Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti. Það er afar nauðsynlegt að áður en fjárlög verða afgreidd liggi fyrir upplýsingar sem varða fjárlög íslenska ríkisins. Það mun hafa verið 20. nóv. sl. sem ég lagði fram fsp. á þskj. 169 til hæstv. fjmrh., fsp. er varðar 6. gr. (6.8) fjárlaga 1990. Það er fsp. um það hvort samið hafi verið við sveitarfélög eins og þar er greint frá. Hinn 6. des. sl. lagði ég fram aðra fsp. til hæstv. ráðherra um það hvort kannað hefði verið að ósk meiri hl. hv. fjh. - og viðskn. hvað það kostaði fyrir ríkissjóð ef einstæðir foreldrar gætu nýtt sér ónotaðan persónuafslátt barna sinna samkvæmt þeirri lýsingu sem kemur fram í nál. á máli sem var nr. 238 á síðasta þingi. Í 6. mgr. 31. gr. þingskapa segir, með leyfi forseta: ,,Ef óskað er skriflegs svars sendir ráðherra forseta það að jafnaði eigi síðar en sex virkum dögum eftir að fsp. var leyfð. Forseti sendir fyrirspyrjanda svarið. Skjal prenta fsp. og svar í Alþingistíðindum.`` Nú er það svo að stundum dregst að svara fyrirspurnum, því miður oft óhóflega lengi. Það á sér oftast skýringar í því að það kosti tíma og fyrirhöfn. Ég vil, virðulegi forseti, vekja athygli á því að þessar fsp. eru um einföld og afmörkuð efni sem hægt er að svara í örstuttu máli. Ég staðhæfi að það tekur einn mann í ráðuneyti hæstv. ráðherra varla meira en klukkutíma eða tvo að svara fsp. sem hér er um að ræða, því að efnið er skýrt og það er einungis verið að spyrja um stöðu mála sem ráðuneytið hlýtur að geta greint frá á hverju einasta augnabliki. Báðar þessar fsp. eiga það sammerkt að þær hafa þýðingu vegna afgreiðslu fjárlaga, bæði vegna útgjalda og tekna, og ég átti satt að segja von á því að svör við fsp. lægju fyrir áður en endanlega yrði gengið frá tekjufrv. hæstv. ríkisstjórnar og fjárlögum íslenska ríkisins fyrir næsta ár. Af þessu tilefni, virðulegi forseti, vil ég fá tækifæri til að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort von sé á svörum við fsp. í dag. Ef svo er ekki, virðulegi forseti, þá tel ég að hæstv. forseti þurfi að ganga eftir að slíkum fsp. sé svarað því hér hefur verið um óhóflega langan drátt að ræða.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Það er nú þannig að á þessum árstíma eru yfirleitt miklar annir bæði hér í þinginu og í ráðuneytum, en það er alveg rétt hjá hv. þm. Friðriki Sophussyni að yfirleitt á að reyna að sinna þeim fsp. sem berast í tæka tíð. Það er þó þannig með fyrri fsp. að ég hafði vænst þess að hafa frá meiru að segja þegar ég svaraði þeirri spurningu heldur en ég hafði nákvæmlega þegar hún var borin fram vegna þess að á árinu hafa farið fram undirbúningsviðræður af hálfu embættismanna ríkisins og Reykjavíkurborgar og einnig einstakra annarra bæjarfélaga til þess að fara yfir þau málefni sem um er rætt í fsp. Embættismenn fjmrn. og Reykjavíkurborgar hafa lagt nokkra vinnu í þetta mál. Ég hef einnig rætt það við borgarstjórann í Reykjavík nokkrum sinnum í stuttum samtölum og við höfum ákveðið að hittast, og gerðum það nú reyndar fyrir allnokkru síðan, einum og hálfum mánuði eða svo, en bæði hef ég verið önnum kafinn og borgarstjórinn nýlega tekið að sér ný verkefni sem stjórnarmaður í Landsvirkjun þannig að við höfum ekki getað fundið okkur tíma til að hittast og fara yfir þessi mál. En við staðfestum það í samtali fyrr í þessari viku að við mundum gera það næstu daga. Ég held að í sjálfu sér hafi ekki verið upp á fjmrn. að klaga í framkvæmd þessa máls þó það megi segja að ég og borgarstjóri hefðum kannski átt að veita þessu máli meiri forgang frá okkar pólitísku önnum, en það afsakar það ekki að sjálfsagt hefði verið hægt að skýra frá þessu skriflega í svari. Varðandi seinni spurninguna segi ég það hreinskilnislega hér að mér er ekki nákvæmlega kunnugt hvers vegna það hefur dregist að veita svar við henni en ég mun kynna mér það.

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin sem að vísu eru nokkuð rýr. Ég vek athygli á því að það virðist vera háttur sumra hæstv. ráðherra þegar þeir fá fsp. frá alþingismönnum að bíða með að svara þeim þar til eitthvað bitastætt sé í svarinu vegna þess að þeir vilji gera eitthvað frá þeim tíma sem spurningin var lögð fram og til þess tíma sem svarað er. Á þessu vil ég vekja athygli vegna þess að þetta fer í bága við þingsköpin eins og þau eru. Fsp. laut að því að spyrja um stöðu ákveðins máls á ákveðnu stigi málsins. Og það er auðvitað út í bláinn að afsaka þennan drátt með því að segja að hæstv. ráðherra hefði vonast til þess að á þessu mánaðarbili sem síðan hefur liðið hefði hann getað haft bitastæðara svar en hann hefur nú. Það er auðvitað góðra gjalda vert, og ég fagna því að hæstv. ráðherra og borgarstjórinn í Reykjavík séu farnir að tala saman um þetta mál, en þetta lýtur auðvitað að öðrum sveitarfélögum líka. Það er hins vegar óafsakanlegt að bíða með að gefa svör í trausti þess að svarið verði öðruvísi eftir einhvern tiltekinn tíma sem er allt annar tími en sá sem gefinn er upp í þingsköpum Alþingis. Það eru ekki efni til þess, virðulegi forseti, að hafa þessa umræðu lengri, ekki af minni hálfu a.m.k., en ég vek athygli á því að það mál sem hæstv. ráðherra sagðist ekki vita af hverju ekki hefði verið svarað er mál sem hefur verið í höndum ráðuneytisins frá því í fyrravor og meiri hlutinn á hinu háa Alþingi, stjórnarmeirihlutinn í fjh. - og viðskn. lagði til að ákveðið mál fengi ákveðna afgreiðslu í trausti þess að ráðuneytið mundi finna út úr málinu þar til í haust, þannig að staða þess máls átti að vera skýr og það hefði án efa ekki kostað ráðuneytið nema kannski 15 mínútur að svara þessari fsp. Því að ef ekkert er farið að gera í málinu, þá er svarið bara það að það er ekkert farið að gera í málinu og þá veit maður það. En svo er dregið að svara fsp. eins og þessum sem hafa þýðingu við afgreiðslu fjárlaga, sem hafa þýðingu þegar verið er að afgreiða tekjufrv. fyrir næsta ár, sem endar auðvitað með því að ekki er hægt að taka málið upp fyrr en á næsta haustþingi. Ég vek athygli á þessu, virðulegi forseti. Ég tel að hæstv. ráðherra hafi ekki staðið í stöðu sinni og brotið þingsköp með því að láta undir höfuð leggjast að svara einföldum fsp. eins og þeim sem ég hef hér getið. Læt ég svo málið niður falla af minni hálfu.

Virðulegur forseti. Álit félmn. er á þskj. 325, svohljóðandi: ,,Nefndin hefur fjallað um till. og mælir með samþykkt hennar með breytingu sem flutt er tillaga um á sérstöku þskj. Tillagan var upphaflega flutt á síðasta þingi. Þá var hún send til umsagnar fjölmargra aðila. Till. hlaut víðtækan stuðning og lýstu allir þeir sem tjáðu sig í umsögnum til nefndarinnar um efni till. yfir stuðningi við hana. Þar var um að ræða Kennarasamband Íslands, skólamálanefnd Hins íslenska kennarafélags, Samtök foreldra og kennara í Reykjavík (SAMFOK), fræðslustjóra Vesturlandsumdæmis, fræðslustjóra Suðurlandsumdæmis, fræðslustjóra Norðurlandsumdæmis eystra, fræðslustjóra Austurlandsumdæmis, Sálfræðideild skóla í Reykjavík, Unglingaheimili ríkisins, Sálfræðingafélag Íslands, Ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu Reykjanesumdæmis, kennsluráðgjafa fræðsluskrifstofu Austurlandsumdæmis og umhverfis- og friðarnefnd Fóstrufélags Íslands. Nefndin telur brýnt að sem fyrst verði skipaður sá samstarfshópur sem till. gerir ráð fyrir þannig að fljótlega liggi fyrir fyrstu tillögur um aðgerðir gegn einelti.`` Á þskj. 326 er að finna tillögu frá félmn. um breytingu, að tillgr. orðist svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir því að gert verði átak gegn einelti meðal barna og unglinga og skipa í þessu skyni samstarfshóp kunnáttufólks til að gera tillögur um úrbætur.``

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. félmn. góða afgreiðslu þessa máls, svo og allan þann stuðning sem málið hefur fengið. Það hefur nú fengið afgreiðslu sem ég tel efnislega fullnægjandi. Hér er um mál að ræða sem sífellt er betur að koma í ljós að brýnna úrbóta er þörf í. Nú nýverið barst þingmönnum Reyknesinga til að mynda bréf frá örvæntingarfullum foreldrum sem líða ekki ofbeldi í unglingaskóla í nokkur þúsund manna byggðarlagi. Þar eru börn beitt einelti. Þar er um að ræða margháttað ofbeldi, svo sem fingurbrot og ógnanir með hnífum og skaða með hnífum. Ég trúi því að verði það átak gegn einelti gert sem þessi till. mælir með að gert verði, þá muni verða hægt að liðsinna í slíkum málum. En fyrstu aðgerða er þörf nú þegar. Þeir sem gerst þekkja til þessara mála segja að ekkert sé verra en þögnin. Ég vænti þess að þessi till., verði hún samþykkt, rjúfi þá þögn og það þegjandi samþykki sem gefið er í samfélaginu fyrir einelti.

Frsm. félmn. (Hjörleifur Guttormsson) : Virðulegur forseti. Álit félmn. er svohljóðandi: ,,Nefndin hefur fjallað um tillöguna og fékk á sinn fund Hallgrím Snorrason hagstofustjóra. Þá bárust nefndinni umsagnir frá Þjóðhagsstofnun, Hagstofu Íslands og kjararannsóknarnefnd. Í umsögn Þjóðhagsstofnunar og Hagstofunnar kemur fram að þessar stofnanir telja ýmsa vankanta á að framkvæma þá athugun sem kveðið er á um í till. Nefndin flytur á sérstöku þskj. tillögu um breytingu sem m.a. felur í sér að í stað þess að fela Hagstofunni að gera umrædda athugun verði skipuð nefnd til að vinna að málinu og leiti hún aðstoðar sérfróðra aðila, m.a. Hagstofu Íslands. Þá telur nefndin ekki ástæðu til að tiltaka í einstökum atriðum þá þætti sem athugunin skuli beinast að heldur hafi sú nefnd, sem ríkisstjórninni er ætlað að skipa, svigrúm til að setja þann ramma sem hún telur eðlilegan vegna athugunar á lágmarksframfærslukostnaði.`` Brtt. félmn. við þáltill. er svofelld: ,,1. Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að vinna að athugun á lágmarksframfærslukostnaði hérlendis. Nefndin kanni meðal annars hvaða not megi hafa af framfærslu- og neyslukönnunum sem þegar hafa verið gerðar og leiti aðstoðar Hagstofu Íslands og annarra sérfróðra aðila. Nefndin skili greinargerð um störf sín fyrir árslok 1991. Fyrirsögn till. orðist svo: Till. til þál. um athugun á lágmarksframfærslukostnaði.``

Frsm. meiri hl. fjvn. (Sighvatur Björgvinsson) : Virðulegi forseti. Fjvn. hefur nú lokið umfjöllun sinni um frv. til fjárlaga fyrir árið 1991. Verklok okkar voru unnin í mikilli tímaþröng. Mörg og stór mál biðu 3. umr., m.a. mál sem oft eru afgreidd við 2. umr. Mörg þessara mála voru þess eðlis að meiri hl. nefndarinnar þótti rétt að óska eftir afstöðu ríkisstjórnarinnar til þeirra. Það er ekki óeðlilegt og raunar fremur vanalegt að slík vinnubrögð séu viðhöfð þegar um svo stórar ákvarðanir er fjallað að óskað sé eftir afstöðu ríkisstjórnar áður en endanlega er frá þeim gengið við 3. umr. Eðlilega tók talsverðan tíma að fjalla um þessi mál og varð því að vinna mjög hratt undir lokin. Mér og okkur í meiri hl. fjvn. er það fyllilega ljóst að þau vinnubrögð eru ekki til fyrirmyndar og hefði verið betra og æskilegra að meiri tími hefði gefist fyrir nefndina og meira samráð hefði verið hægt að hafa, m.a. við þingmannahópa einstakra kjördæma. Það var hins vegar vilji fjárveitinganefndarmanna að leitast eftir megni við að hægt væri að taka frv. til 3. umr. nú í dag, á fimmtudegi, og væntanlega til lokaafgreiðslu á morgun, föstudegi, þannig að þingmenn, og þá sérstaklega þingmenn utan af landi, gætu átt þess kost að komast með sæmilegu móti til síns heima fyrir jólin. Einnig þess vegna lögðum við allt kapp á að flýta afgreiðslum í nefndinni svo sem framast mátti verða. Hefði það aldrei tekist ef ekki hefði komið til lipurð fjárveitinganefndarmanna og tillitssemi minni hl. og vil ég færa fulltrúum minni hl. í fjvn. þakkir fyrir þá tillitssemi. Einnig vil ég þakka samnefndarmönnum mínum, svo og starfsfólki fjárveitinganefndar, fjmrn., Ríkisendurskoðunar og Alþingis fyrir þá miklu vinnu sem þetta fólk hefur á sig lagt. Eins og jafnan kom forstjóri Þjóðhagsstofnunar á fund nefndarinnar ásamt starfsfólki úr Þjóðhagsstofnun skömmu fyrir 3. umr. til þess að greina nefndinni frá þjóðhagshorfum og breytingum sem þar kynnu að hafa á orðið fyrir bæði árin, 1990 sem senn er liðið og 1991. Um árið 1990 sagði Þjóðhagsstofnun að nú liti út fyrir að það ætlaði að reynast heldur betra ár en útlit var fyrir í októbermánuði sl. þegar þjóðhagsáætlun var lögð fram á Alþingi, en í þeirri áætlun var m.a. spá um afkomu ársins 1990. Í spá Þjóðhagsstofnunar fyrir árið 1990 var gert ráð fyrir um 4,5% samdrætti í afla. Nú eru hins vegar horfur á að afli verði töluvert meiri en gert var ráð fyrir í októbermánuði eða þannig að aflinn standi í stað frá fyrra ári og ekki verði um aflasamdrátt að ræða eins og reiknað hafði verið með. Á móti kemur hins vegar nokkur samdráttur í tekjum af álútflutningi. Niðurstaðan verður engu að síður sú að einhver hagvöxtur er líklegur á árinu 1990 í stað þess sem áætlað var, að um hagvöxt yrði ekki að ræða á því ári. Þá virðist einnig vera orðið ljóst að einkaneysla mun ekki minnka á yfirstandandi ári eins og þó var spáð. Innflutningur hefur einnig aukist verulega nú á síðustu mánuðum og er m.a. áberandi að bílainnflutningur hefur aukist. Viðskiptahalli var áætlaður um 6,7 milljarðar kr. í þjóðhagsáætlun í október en verður líkast til heldur meiri. Atvinnuleysi nú á síðustu mánuðum ársins er mun minna en reiknað var með eða um 1,2% í nóvember og atvinnuleysi á árinu 1990 sýnist ætla að verða nokkru minna en ráð var fyrir gert í fyrri spá, þ.e. það verður að meðaltali um 1,8% á árinu á móti um 2% af vinnuafli eins og spáð hafði verið. Samkvæmt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar eru því allar horfur á að árið 1990 ætli að reynast okkur betra og farsælla en menn þorðu að gera sér vonir um í októbermánuði og afkoma þjóðarbúsins verði þá öllu betri. Um horfurnar á árinu 1991 sagði Þjóðhagsstofnun að endurskoðun þjóðhagsspár fyrir það ár fari nú fram en ekki sé líklegt að niðurstöður muni liggja fyrir fyrr en í byrjun næsta árs. Var stofnunin ekki reiðubúin til að setja fram talnalegar upplýsingar um nýjar þjóðhagsstærðir og breytingar frá þjóðhagsáætluninni sem lögð var fram nú í haust og fjárlagafrv. er byggt á. Hins vegar kom fram hjá Þjóðhagsstofnun að líkur væru nú á að nokkur umskipti yrðu í þá átt að batnandi horfur á árinu 1990 breyttust í versnandi horfur á árinu 1991. Flestar vísbendingar sagði Þjóðhagsstofnun að væru á hinn verri veg. Nefndi stofnunin í því sambandi sérstaklega tvö atriði. Í fyrsta lagi að ástand í efnahagsmálum á alþjóðavettvangi sé nú miklu lakara en spáð var að verða mundi um mitt árið. Skýringarnar eru m.a. slæmt efnahagsárferði, bæði í Bretlandi og eins í Bandaríkjunum, en þar eru horfur á að ástand í efnahagsmálum verði mun verra en spáð hafði verið. Þjóðhagsstofnun telur óhjákvæmilegt að þetta versnandi ástand í efnahagsmálum á alþjóðavettvangi muni fyrr eða síðar hafa áhrif hér. Í öðru lagi var nefnt af hálfu þjóðhagsstofnunarmanna að horfur um loðnuveiðar væru nú ekki mjög góðar. Mikil óvissa ríkir um loðnuveiðar á árinu 1991. Ákvarðanir hafa enn ekki verið teknar um veiðarnar og því ekkert hægt að fullyrða eða spá að svo stöddu en ef svo kynni að fara að loðnuaflinn minnkaði úr 850 þús. tonnum í ár í um það bil 400 þús. tonn á næsta ári, þá mundi þjóðarbúið tapa nokkrum milljörðum króna. Þessi samdráttur í loðnuveiðum mundi hafa þau áhrif að mestur hluti hagvaxtarins á árinu 1991, sem spáð var í þjóðhagsáætluninni, hyrfi með loðnunni. Eru því ekki líkur á þeim aukna hagvexti á árinu 1991 sem menn voru að vona að verða mundi og mun að sjálfsögðu enn draga úr í þeim efnum reynist 400 þús. tonna loðnuveiði ofáætluð. Í sambandi við óvissuna um loðnuveiði og þá óvissu sem einnig ríkti um veiði á loðnu um sl. áramót er bent á að óvissan um samdrátt var önnur fyrir ári síðan en nú. Þá höfðu fiskifræðingar m.a. ekki komist til þess vegna hafíss að framkvæma fullnaðarmælingar á stærð loðnustofnsins, en nú hafa þrír leiðangrar verið gerðir þar sem tekist hefur að ljúka mælingum og niðurstöður mælinganna benda í þá átt að loðnustofninn sé ekki stærri en 300 -- 400 þús. tonn. Eru því miður litlar líkur á öðru en að verulegur samdráttur verði í loðnuveiðum á næsta ári með þeim áhrifum til samdráttar á hagvöxt og kaupmátt í landinu sem það mun hafa. Fari svo sem horfir eru ekki líkur á því að mati Þjóðhagsstofnunar að sú kaupmáttaraukning verði á næsta ári sem menn voru að gera sér vonir um. Ef af raforkuframkvæmdum verður vegna álsamnings eru þó líkur á að þær framkvæmdir muni vinna upp á móti þessum samdrætti en slíkar framkvæmdir á árinu 1991 munu samtals nema um 2 -- 3 milljörðum kr. Aðalframkvæmdirnar, ef af álsamningum verður, verða þó á næstu árum þar á eftir, þ.e. þegar smíði sjálfrar álverksmiðjunnar hefst. Þá átti fjvn. einnig viðræður við starfsfólk í tekjudeild ráðuneytisins og fram kom hjá starfsfólki tekjudeildar mjög svipuð niðurstaða um forsendur tekjuáætlunar fyrir árið 1990 eins og fram kom í máli þjóðhagsstofnunarmanna. Bílainnflutningur hefur orðið meiri en tekjuáætlun gerði ráð fyrir og tekjur af bílainnflutningi því orðið meiri en áætlað var. Tekjur einstaklinga hafa orðið hærri á árinu 1990 en menn reiknuðu með og tekjur af tekjuskatti því hærri. Tekjur fyrirtækja virðast einnig ætla að verða meiri á árinu 1990 en áætlað var, en tekjuáhrif þess fyrir ríkissjóð munu ekki koma fram fyrr en á næsta ári. Síðasta tekjuáætlun fyrir árið 1990 var gerð við fjáraukalagagerð í desembermánuði sl. Líkur eru á að sú tekjuáætlun breytist nokkuð, m.a. eins og ég hef þegar gert grein fyrir, en samdráttur verður einnig og þá í tekjum af virðisaukaskatti, m.a. vegna þess að hin sérstöku skil, sem gert var ráð fyrir að yrðu um miðjan nóvember, skila sér ekki með þeim hætti til ríkissjóðs sem áætlað hafði verið fyrir. Kemur það fram sem lægri tekjur af virðisaukaskatti á árinu 1990 en gert var ráð fyrir, en mun auka skilin á sama skatti á árinu 1991 sem þessum samdrætti nemur. Heildartekjur ríkissjóðs munu því sennilega verða um 500 millj. kr. lægri á árinu 1990 en fjáraukalögin gerðu ráð fyrir, en sú lækkun mun að verulegu leyti skila sér sem aukning tekna á árinu 1991 eins og áður sagði. Tekjudeild fjmrn. gerði síðan grein fyrir þeim spám um tekjur ríkissjóðs á árinu 1991 sem tekjudeildin hefur gert og skal fram tekið að þær spár eru reistar á þeirri þjóðhagsáætlun sem fjárlagafrv. er byggt á, enda mun endurskoðuð þjóðhagsáætlun ekki liggja fyrir fyrr en í janúar. Fari hins vegar svo eins og hætta er á og vísbendingar benda til að sá tekjubrestur verði í þjóðarbúinu sem ég rakti hér áðan, m.a. vegna versnandi efnahagsástands í umheiminum, þá munu forsendur tekjuspár að sjálfsögðu breytast. Með tekjuspá tekjudeildarinnar hefur hún tekið mið af bæði reynslunni á árinu 1990 sem ég rakti hér áðan og áhrifum betri afkomu þjóðarbúsins á því ári á tekjur ríkissjóðs næsta ár og enn fremur hefur tekjudeildin endurmetið tekjustofna ríkissjóðs í átt að þeim tekjufrv. sem ríkisstjórnin hefur nú kynnt og flutt á Alþingi þar sem m.a. var breytt fyrirætlunum ríkisstjórnarinnar um fyrirtækjaskatta sem boðaðir voru í fjárlagafrv. Mun ég nú hér á eftir lýsa í stuttu máli þeim breytingum sem gerðar hafa verið á tekjuhlið fjárlagafrv. í meðförum fjvn. og brtt. nefndarinnar varðandi tekjuhliðina lúta að. Áður en ég geri það vil ég þó geta þess að á fundinum með tekjudeild fjmrn. var þess sérstaklega óskað að tekjudeildin reyndi að áætla fyrir hugsanlegum áhrifum þeirra vísbendinga sem Þjóðhagsstofnun gaf á fundi nefndarinnar um versnandi horfur í efnahagsmálum á næsta ári. Nú í dag hefur okkur borist í hendur vinnuskjal frá fjmrn., minnisblað um hugsanleg áhrif minni loðnuafla á tekjuhlið fjárlaganna 1991 o.fl. Þar segir m.a.: Á fundinum var spurt um mat fjmrn. á áhrifum þessa vinnudæmis á tekjuhlið fjárlaga fyrir árið 1991 og með þessu vinnudæmi er þar átt við vísbendingar þær sem Þjóðhagsstofnun rakti á fundi með fjvn. Af hálfu fjmrn. var á það bent, segir í skjalinu, að tekjuáætlun fjárlaga byggðist á niðurstöðu þjóðhagsspár. Það lægi hins vegar ekki fyrir fullgerð þjóðhagsspá sem miðaðist við þetta tiltekna dæmi og því væri erfitt að meta áhrif þess á tekjuhlið fjárlaga í smáatriðum. Af hálfu Þjóðhagsstofnunar var enn fremur upplýst að það væri ekki hægt að koma fram með spá sem tæki mið af þessu vinnudæmi með svo stuttum fyrirvara. Til þess að gefa hugmynd um stærðargráður hefur fjmrn. slegið lauslegu mati á hugsanleg áhrif vinnudæmis Þjóðhagsstofnunar á tekjuhlið fjárlaga á næsta ári. Það er rétt að taka fram að hér er stuðst við áætlun ráðuneytisins um líkleg áhrif á helstu þjóðhagsstærðir, þar sem ekki liggur fyrir endurskoðuð þjóðhagsspá sem fyrr segir. Helstu forsendur þessarar spár eru að minni loðnuafli dragi lítils háttar úr heildarhækkun launa á næsta ári. Jafnframt er reiknað með heldur meiri samdrætti í fjárfestingum á loðnuveiðum og loðnuvinnslu í kjölfarið. Helstu niðurstöður þessa vinnudæmis eru sem hér segir: Vöxtur þjóðarútgjalda á næsta ári verður 0,2% minni. Hagvöxtur verður tæplega 1% minni. Viðskiptahalli verður 3 milljörðum kr. meiri eða sem nemur 0,9% af landsframleiðslu. Um hugsanleg áhrif þessara breytinga á tekjuhlið fjárlaga er það að segja að minni vöxtur þjóðarútgjalda gæti leitt til heldur minni tekna af veltusköttum sem gæti verið af stærðargráðunni 100 -- 200 millj. kr. Það er þó óvíst hvort þessi áhrif kæmu fram á næsta ári þar sem samdráttaráhrif í þjóðarbúskapnum koma yfirleitt fram í tekjum ríkissjóðs með nokkurri töf eins og dæmin frá 1988 sanna. Síðan segir tekjudeildin: ,,Niðurstaðan er því sú að minni loðnuafli samkvæmt dæmi Þjóðhagsstofnunar hefði lítil sem engin áhrif á tekjuhlið fjárlaga árið 1991.`` Okkur hefur í fjvn. ekki gefist kostur á að ræða þetta minnisblað við tekjudeild fjmrn. af þeirri einföldu ástæðu að við vorum að fá þetta í hendurnar núna rétt áður en ég gekk upp í ræðustólinn. Það sem kemur hins vegar fram þarna er einfaldlega það að áhrifin af minni loðnuafla komi síðar fram heldur en á þeirri sömu stundu sem dregur úr loðnuaflanum þannig að ef hér er um að ræða viðvarandi ástand, þ.e. að þarna sé um meira að ræða heldur en það eitt að loðnuveiði geti ekki orðið með eðlilegum hætti á vetrarvertíð en hins vegar verði hægt að hefja loðnuveiði að nýju að hausti, þá muni þessi áhrif ekki koma fram á árinu 1991 nema eins og hér er lýst. Hins vegar er það alveg augljóst mál að ef sá brestur verður í veiðum á loðnu sem hér er verið að ræða um, þá mun það að sjálfsögðu hafa áhrif á tekjudæmi ríkissjóðs en það kemur ekki fram á þeirri sömu stundu og sá aflabrestur verður heldur síðar. Í fjárlagafrv. sem lagt var fram í haust var áætlað að tekjur ríkissjóðs næmu samtals 99 milljörðum 563 millj. kr. Ef samþykktar verða þær brtt., sem meiri hl. fjvn. nú flytur, mun endurskoðuð tekjuáætlun hljóða upp á 101 milljarð 698 millj. kr. Heildarhækkun á tekjuhliðinni er sem sé 2 milljarðar 135 millj. kr. Sú hækkun er tilkomin af eftirfarandi ástæðum: Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að tekjuskattur einstaklinga skili 650 milljónum umfram það sem áætlun fjárlagafrv. gerði ráð fyrir. Á bak við þessa tölu eru ekki ákvarðanir um skattahækkanir í tekjuskatti heldur byggjast þessar tölur á tveimur atriðum: Í fyrsta lagi innheimtutölunni frá árinu 1990 sem nú liggur að mestu fyrir og í öðru lagi áætluðum tekjubreytingum á árinu 1991 samkvæmt þjóðhagsáætlun. Verði niðurstaðan hins vegar sú, eins og vísbendingar þær bentu til sem Þjóðhagsstofnun rakti, að kaupmáttaraukningin sem spáð var á næsta ári verði ekki er auðvitað ljóst að tekjuskattar einstaklinga munu tæpast skila þeirri niðurstöðu sem hér er frá greint. Þá er gert ráð fyrir að skil af tekjuskatti fyrirtækja nemi 300 millj. kr. hærri fjárhæð en fjárlagafrv. gerði ráð fyrir. Sú tala er byggð á traustum grunni því að hún er byggð á afkomu fyrirtækjanna á árinu 1990 sem sýnilega verður betri en gert var ráð fyrir þegar frá fjárlagafrv. var gengið. Þá er gert ráð fyrir að skil á virðisaukaskatti hækki um 1 milljarð og 50 millj. kr. Skýringar á því eru tvíþættar. Í fyrsta lagi munu, eins og ég sagði áðan, þau skil sem gert var ráð fyrir að kæmu til ríkissjóðs á þessu ári en ekki skiluðu sér þá koma fram sem auknar tekjur af virðisaukaskatti á næsta ári. Í öðru lagi er gert ráð fyrir áhrifum hertrar og bættrar innheimtu, en þar koma m.a. til þau ákvæði sem hæstv. fjmrh. hefur óskað eftir að Alþingi leiði í lög og varða aukið eftirlit og möguleika til að framfylgja skyldu um sjóðvélar. Þá er enn fremur gert ráð fyrir að í ljósi meiri bílainnflutnings á síðustu mánuðum en gert var ráð fyrir, en sá aukni bílainnflutningur er umtalsverður, muni bifreiðatollar skila 285 millj. kr. meira í ríkissjóð en gert var ráð fyrir í frv. Þá er komið að hinum svokölluðu fyrirtækjasköttum en í fjárlagafrv. var lýst áformum ríkisstjórnarinnar um breytingu á fyrirtækjasköttum sem samtals áttu að gefa af sér 1600 millj. kr. í ríkissjóð. Nú hefur frv. ríkisstjórnarinnar þar að lútandi, frv. um tryggingagjald, verið lagt fram á Alþingi. Í því frv. er verulega breytt þeim áformum sem lýst var í greinargerð fjárlagafrv. er varða fyrirtækjaskattana. Tryggingagjaldið mun því ekki gefa jafnháa fjárhæð í ríkissjóð og fyrirtækjaskattheimtan átti að gefa samkvæmt fjárlagafrv. Munar þar 750 millj. kr. og er að sjálfsögðu tekið tillit til þeirra áhrifa í tillögum meiri hl. fjvn. Þá er einnig gert ráð fyrir því að nokkuð verði breytt áætlunum ríkisstjórnarinnar um álagningu svonefnds jöfnunargjalds. Eru áformin þau að jöfnunargjaldið verði 4% í upphafi ársins, lækki síðan niður í 3% í júní og verði 3% mánuðina júní, júlí og september. Við þessa ákvörðun fæst um 100 millj. kr. tekjuauki hjá ríkissjóði. Þá hefur ríkisstjórnin loks samþykkt að flytja á Alþingi strax í janúarmánuði frv. um sérstaka tekjuöflun, þar á meðal um mishátt jöfnunargjald á ýmsar vörutegundir. Er áformað að sú skattheimta skili um 500 millj. kr. og er þá heildarhækkun eins og ég áðan sagði samtals 2 milljarðar 135 millj. kr. Þá liggja fyrir upplýsingar um verðlagsáhrif þessara breytinga og eru þær óverulegar. Í fjárlagafrv. var gert ráð fyrir því að verðlagsáhrif þeirrar viðbótarskattheimtu sem þar var boðuð væru samtals 0,2% til hækkunar en miðað við þá skattheimtu sem nú er boðuð eru horfur á að verðlagsáhrif hennar verði um 0,1% eða verulega lægri en fjárlagafrv. gerði ráð fyrir. Virðulegi forseti. Þær brtt. við 3. gr., tekjugrein frv., sem ég hef hér skýrt eru á þskj. 392. Er þá rétt að víkja að 4. gr., útgjaldatillögunum, sem nefndin gerir við þessa umræðu. Útgjaldatillögur nefndarinnar nema samtals 1 milljarði 622 millj. kr. Er þá gert ráð fyrir áhrifum þess að hætt er við áform um upptöku svokallaðs ,,hafnagjalds`` en það kemur fram í lækkun sértekna þannig að nettóútgjaldatillögur meiri hl. nú við 3. umr. nema ekki 1 milljarði 622 millj. kr. heldur 1 milljarði 62 millj. kr. Ástæðulaust er að fjalla um allar brtt. meiri hl. því að flestum þeirra fylgja nægilega nákvæmar skýringar. Skal þess vegna aðeins staðnæmst við þær till. sem þarfnast sérstakra viðbótarskýringa. Fram skal tekið að þessar tillögur meiri hl. fjvn. er varða 4. gr. eru á þskj. 414. Er þá rétt að staðnæmast við 1. till. er varðar Alþingi. Þar er tekinn inn nýr liður, 607 Íbúð fyrir fræðimann. Er þar um að ræða kaup á íbúð í Kaupmannahöfn vegna fræðimanns sem starfar í Jónshúsi. Eins og hv. alþm. er kunnugt hefur íbúð fyrir fræðimann verið í Jónshúsi allt frá því að Alþingi tók við því húsi að gjöf. Miklar endurbætur hafa verið gerðar á Jónshúsi, bæði að utan og innan, og er stefnt að því að reyna að ljúka þeim nú. Íbúð fræðimannsins í Jónshúsi hefur hins vegar verið óhentug á ýmsan hátt. Íbúðin er allt of stór og auk þess verður fræðimaður fyrir talsverðu ónæði af þeirri félagsstarfsemi sem fram fer í Jónshúsi en félagsstarfsemin hefur stöðugt vaxið og býr nú við mjög þröngan húsakost. Forsetar Alþingis hafa leitað lausnar á þessum vanda og gert þá till. til fjvn. að fest yrðu kaup á mun minni íbúð fyrir fræðimann í næsta nágrenni við Jónshús. Fræðimaður flytti í þá íbúð en hefði áfram skrifstofu í Jónshúsi og vinnuaðstöðu en sú hæð hússins sem nú er notuð undir íbúð fræðimanns verði að öðru leyti tekin til annarra nota fyrir það mikla starf sem nú fer fram í Jónshúsi. Forsetar Alþingis hafa leitað eftir hentugri íbúð í næsta nágrenni Jónshúss og fundið hana. Er unnt að kaupa slíka íbúð á mjög góðu verði en fasteignaverð í Kaupmannahöfn telst nú vera mjög hagstætt. Ef íbúðin yrði greidd út, eins og forsetar leggja til, mun hún kosta um 6 millj. ísl. kr. Er hér um að ræða íbúð í mjög góðu ásigkomulagi. Íbúðinni er mjög vel við haldið og hægt að taka hana til nota án þess að leggja í neinn kostnað við viðgerðir og endurbætur. Fjvn. hefur gert þessa till. forseta Alþingis að sinni. Næsta till. varðar Bessastaði. Næsti áfangi í framkvæmdum að Bessastöðum er talinn kosta um 150 millj. kr. Hér er lagt til að ráðist verði í þann áfanga á næsta ári en framkvæmdir hefjist nokkru síðar en óskað hafði verið eftir þannig að ekki verði varið nema 100 millj. kr. á næsta ári til þessara framkvæmda. Verða þær fjármagnaðar þannig að 60 millj. kr. komi sem beint fjárframlag úr ríkissjóði en 40 millj. kr. færist frá Endurbótasjóði menningarmannvirkja, sem í fjárlagafrv. var samtals með 150 millj. kr. til ráðstöfunar. Þá komum við að þjóðgarðinum á Þingvöllum. Þar var eins og kunnugt er ráðist í nokkrar framkvæmdir við gangbrautir og gestapall á Lögbergi á sl. sumri. Vegagerð ríkisins sá um framkvæmdirnar og hafði gert kostnaðaráætlun fyrir þjóðgarðsnefnd. Sú kostnaðaráætlun reyndist vera um 6 millj. kr. of lág þegar upp var staðið. Er hér gerð tillaga um að veitt verði auknu fé til þjóðgarðsins á Þingvöllum að upphæð 4 millj. kr. en þær 2 millj. kr. sem eftir eru verði þá bornar af Vegagerð ríkisins. Næst er ástæða til að víkja að tillögu er varðar framhaldsskóla almennt. Eins og greint var frá við 2. umr. um fjárlagafrv. sköpuðust mikil vandamál hjá héraðsskólunum við verkaskiptinguna um sl. áramót, vandamál sem ekki voru fyrirséð. Þessi vandamál eru að ríkið hafði áður greitt launakostnað í mötuneytum og gæslukostnað í heimavistum við héraðsskólana, en nú áttu þau viðfangsefni að færast yfir til sveitarfélaga. Sveitarfélög þau sem standa að þessum skólum eru hins vegar fámenn og máttlítil og nemendur skólanna þar að auki flestir búsettir í öðrum sveitarfélögum. Þau fámennu sveitarfélög sem að skólunum standa geta ekki risið undir launagreiðslum í mötuneytum héraðsskóla og gæslu á heimavistum. Var því svo komið er fjvn. kom að málinu að sumt af þessu starfsfólki sem hér var nefnt til sögunnar fékk ekki laun og hafði ekki fengið laun greidd frá því í október. Í öðrum tilvikum voru nemendur rukkaðir um þessar fjárhæðir og þeim síðan falið að endurkrefja hjá sveitarfélögum sínum. Við 2. umr. var tekið á þessum vanda að því er varðar gæslukostnað við heimavistir. Gert er ráð fyrir því að samið verði við stjórn Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga um að taka á sig greiðslu launa í mötuneytum héraðsskólanna gegn því að Jöfnunarsjóður leiti síðan endurgreiðslu hjá viðkomandi sveitarfélögum sem nemendurnir koma frá og er sjóðstjórn innan handar að ná því fé af framlögum sjóðsins til sveitarfélaga. Enn hefur ekki náðst endanlegt samkomulag um þessi mál og er því gerð hér till. um að liðurinn Viðfangsefni 1 Framhaldsskólar, óskipt hækki um 5 millj. kr. Er hækkuninni ætlað að standa til bráðabirgða undir launagreiðslum í mötuneytum héraðsskóla ef viðunandi lausn fæst ekki fram í öllum tilvikum. Ekki er heimilt að nota þessa fjárveitingu til annarra þarfa og verði hennar ekki þörf verður því sem eftir kann að vera skilað inn til ríkissjóðs. Þá er ástæða til að benda á till. er varðar Lánasjóð ísl. námsmanna. Þar er gert ráð fyrir lækkun framlags. Þá komum við að till. meiri hl. fjvn. að því er varðar Þjóðleikhúsið. Till. er hér gerð um að lokið verði við svokallaða fyrstu lotu fyrsta áfanga. Til þess þarf að hækka fjárveitingu til endurbóta á Þjóðleikhúsinu um 65 millj. kr. Með því að ljúka þessari fyrstu lotu fyrsta áfanga er að því stefnt að hægt verði að hefja sýningar í leikhúsinu nú í vor eins og boðað hefur verið. Verður þá gengið til bráðabirgða frá því sem óunnið er. Ekki er hins vegar gert ráð fyrir því að á árinu 1991 verði um frekari framkvæmdir að ræða við endurbætur á Þjóðleikhúsinu en fram hefur komið að til þess að ljúka svokölluðum fyrsta áfanga þarf að greiða til viðbótar 300 -- 400 millj. kr. En ég ítreka að ekki er gert ráð fyrir því að farið verði í það viðfangsefni á árinu 1991, heldur verði látið við það sitja að ljúka fyrstu lotu fyrsta áfanga. Verður því ekki um það að ræða að hætta þurfi starfrækslu í húsinu yfir sumarmánuðina eins og ella hefði þurft að gera. Verður m.a. Þjóðleikhúskjallarinn í fullum rekstri á næsta ári eftir að fyrstu lotu lýkur. Er að áliti meiri hl. ekki ástæða til að gera till. um hækkun á framlagi til rekstrar Þjóðleikhússins sem er hærri en sú sem hér er gerð, en það er gerð till. um 35 millj. kr. hækkun á rekstrarframlaginu sjálfu. Þá er komið að Þjóðarbókhlöðunni. Gert er ráð fyrir því að 45 millj. kr. af ráðstöfunarfé Endurbótasjóðs menningarstofnana fari til Þjóðarbókhlöðunnar. Með því framlagi sem gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. að til Þjóðarbókhlöðu rynni verða þá til ráðstöfunar 145 millj. kr. til framkvæmda við Þjóðarbókhlöðuna auk þeirra fjármuna sem koma munu frá Háskóla Íslands til að greiða kostnað við tölvukaup. Þá er ástæða að staldra við till. sem meiri hl. gerir um afgreiðslu á málum Leikfélags Akureyrar. Náðst hefur samkomulag ríkisins og Akureyrarbæjar um þetta verkefni. Er hér gerð till. um að framlag ríkisins verði hækkað frá fjárlagafrv. um 2,6 millj. kr. til þess að standa við það samkomulag. Um Íslensku óperuna er það hins vegar að segja að ekki hefur náðst samkomulag við Reykjavíkurborg um lausn á vandamálum Íslensku óperunnar en það er ásetningur og vilji stjórnvalda að höfuðborg Íslands og e.t.v. aðrir aðilar taki þátt í að leysa vandamál Óperunnar. Er það eðlilegt miðað við það að Óperan er í Reykjavík og langflestir þeir sem njóta þeirrar listar sem þar er í boði eru íbúar Reykjavíkur og nágrannasveitarfélaganna. Er hér gerð till. um að framlag til stuðnings við Íslensku óperuna verði hækkað um 10,6 millj. og verði því 25 millj. kr. röskar. Jafnframt er gerð tillaga um að á heimildagrein fjárlaga komi heimild til fjmrh. að ganga til samninga við Reykjavíkurborg og e.t.v. aðra um lausn á rekstrarvanda Íslensku óperunnar, en nauðsynlegt er að fundin verði leið til þess að tryggja með einum eða öðrum hætti að sá rekstur geti gengið fyrir sig. Það er ekki eðlilegt að búast við því að sá 35 millj. kr. fjárstuðningur sem óskað hefur verið eftir af forráðamönnum Íslensku óperunnar frá opinberum aðilum nægi til þess að tryggja hallalausan rekstur Óperunnar á næsta ári því að fram hefur komið jafnan að sú fjárþörf sem menn hafa gert áætlanir um í upphafi árs í þessu sambandi hefur reynst vera mun meiri þegar upp er staðið. Er ástæðulaust annað en a.m.k. að búast við því að svo geti enn farið. Því er full ástæða til þess að leita samstarfs við aðila, bæði forráðamenn Íslensku óperunnar og sveitarfélögin í nágrenni Reykjavíkur og Reykjavíkurborg sjálfa, um einhverja lausn sem gæti tryggt rekstur Íslensku óperunnar til frambúðar. Er auðvitað ljóst að það verður ekki öðruvísi en með sameiginlegu átaki stjórnenda Óperunnar, íslenska ríkisins og þeirra sveitarfélaga sem liggja að höfuðborginni og höfuðborgarinnar sjálfrar. Þá komum við að uppgjöri við sveitarfélögin. Þeirri till. hafði ég lýst við 2. umr., en þá tók fjvn. ákvörðun um að flytja hana ekki að svo stöddu vegna ábendinga sem fram höfðu komið um að e.t.v. kynni að vera þörf fyrir einhverjar lagfæringar eða tilfærslur af einstökum verkefnum. Slíkar beiðnir hafa hins vegar ekki komið frá þingmannahópunum sem hafa fengið skiptitölurnar til meðferðar og er því lagt hér til að staðfest verði sú till. fjvn. um 85 millj. kr. hækkun til uppgjörsins við sveitarfélög sem greint var frá við 2. umr. Þá er ástæða til þess að staldra við tillögu sem gerð er varðandi landgræðslu- og landverndaráætlun. Margir aðilar hafa komið að því máli að kanna hvað fólst í ályktun Alþingis frá 1986 um landgræðslu - og landverndaráætlun. Fjmrn. sendi fjvn. upplýsingar sem bentu til þess að vegna mistaka hefðu menn frá byrjun ekki miðað við þá ákvörðun sem tekin var á Alþingi en í þáltill. segir í síðasta málslið að við framreikning skyldi stuðst við landgræðsluáætlunina á verðlagi ársins 1987. Fyrir mistök var till. hins vegar tekin og framreiknuð til verðlags á verðlagsgrundvelli ársins 1986. Hefur sá framreikningur verið endurtekinn öll þessi ár. Niðurstaða fjmrn. varð sú að þetta hefði leitt til þess að búið var að greiða mun meira fé vegna landgræðsluáætlunarinnar en þáltill. og samþykkt Alþingis gerði ráð fyrir. Leitað var umsagnar Ríkisendurskoðunar um málið og staðfesti Ríkisendurskoðun að rétt væri með farið. Búið væri að greiða síðan 1987 alls 44 millj. kr. umfram það sem samþykkt Alþingis um landgræðsluáætlun fól í sér. Ef tillagan í fjárlagafrv. yrði samþykkt óbreytt mundu bætast við þá umframgreiðslu 22 millj. kr. þannig að búið væri að greiða 65 -- 66 millj. kr. umfram það sem landgræðsluáætlun og samþykkt Alþingis gerði ráð fyrir. Landbrn. staðfesti þessa útreikninga sem rétta og lagði til að farin yrði sú leið að þær umframgreiðslur að fjárhæð 44 millj. kr. sem átt hafa sér stað yrðu látnar standa en fjárveiting skv. fjárlagafrv. fyrir næsta ár yrði lækkuð um tæpar 22 millj. kr. Féllst meiri hl. fjvn. á að flytja þá till. hér. Landbrn. reiknaði síðan samkvæmt skiptireglum í landgræðsluáætluninni hvernig umræddu fé skyldi skipta niður á einstök viðfangsefni landgræðsluáætlunar. Gerði meiri hl. fjvn. till. landbrn. um þá skiptingu að sinni og flytur hana hér. Þá er ástæða til þess að ræða nokkru nánar um tillögu er meiri hl. fjvn. gerir að því er varðar dóms- og kirkjumrn., Fangamál, ýmsan kostnað. Þar er gert ráð fyrir því að tekin verði upp undir heilbr.- og trmrn. ný stofnun, Vistun geðsjúkra fanga. Í 6. gr. verði heimilað að kaupa húsnæði til vistunar geðsjúkra fanga. Viðfangsefni 1.20 undir liðnum Fangamál, ýmis kostnaður hjá dómsmrn. verði lækkað um 12 millj. kr. og er þar um að ræða tilfærslu á þessu fé yfir til hinnar nýju stofnunar. Einnig kemur síðar í till. meiri hl. fjvn. till. um viðbótarframlag úr ríkissjóði til stofnunarinnar, samtals að fjárhæð 10 millj. kr. Með því hefur sem sé verið tekin sú ákvörðun að setja á stofn vistun fyrir geðsjúka fanga með húsakaupaheimild á 6. gr. og fjárveitingu til rekstrar, samtals að fjárhæð 22 millj. kr. Er ástæða til þess að lýsa ánægju með að einhver skriður skuli kominn á þetta mál sem lengi hefur verið okkur Íslendingum til mikillar vansæmdar. Þá er ástæða til þess að víkja að till. sem gerð er undir félmrn. um málefni fatlaðra, till. um að liðurinn 1.10 Vistanir hækki um 2 millj. kr. Þessi till. var raunar gerð við 2. umr. og átti þá að hljóta um 5 millj. kr. hækkun. Vegna mistaka var tillagan aðeins um 3 millj. kr. hækkun sem ekki nægir til þess að hægt sé að fjölga sólarhringsvistunum upp í 4 -- 5 sólarhringa eins og ráð hafði verið fyrir gert og er það leiðrétt hér. Þá er ástæða til að fara örfáum orðum um till. er varða Tryggingastofnun ríkisins. Þar er lagt til að kostnaður við yfirstjórn verði hækkaður um 18 millj. kr. og er sú hækkun um það bil helmingur af beiðni Tryggingastofnunarinnar. Þá er auk þess ráð fyrir því gert að lífeyristryggingar hækki um 115 millj. kr. og sjúkratryggingar um 130 millj. kr. Með þessum till. er gert ráð fyrir því að allverulegur árangur náist til lækkunar hjá Tryggingastofnun ríkisins í útgjöldum vegna sjúkratrygginga og nokkur árangur einnig varðandi lífeyristryggingar þótt horfið sé að mestu frá þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hafði boðað, að tekjutengja bætur lífeyristrygginganna. Meiri hl. fjvn. er ljóst að hér er teflt á tæpasta vaðið í sambandi við áætlun um fjárþörf og að líkur eru e.t.v. á því að ekki náist allur þessi áætlaði sparnaður á útgjöldum Tryggingastofnunarinnar fram. Þá erum við komin að tillögu er varðar landlækni og afgreiðslu á erindum Krýsuvíkursamtakanna. Um Krýsuvíkursamtökin er það að segja að vistheimilið í Krýsuvík hefur ekki fengið starfsleyfi hjá heilbrrn. sem heilbrigðisstofnun. Þá varð ekki árangur af samningum dómsmrn. og Krýsuvíkursamtakanna en samningaviðræður um vistun fóru fram á síðasta ári. Talsverðir erfiðleikar munu einnig hafa verið í samskiptum samtakanna og opinberra aðila annarra en landlæknis sem m.a. hafa komið fram í því að hvorki ráðuneyti heilbrigðismála né félagsmála höfðu fengið skýrslu frá samtökunum né reikninga. Engar upplýsingar lágu fyrir í þessum ráðuneytum um rekstur samtakanna eða vistanir á því ári sem er að líða en Krýsuvíkursamtökin fengu fjárveitingu að upphæð rúmar 4 millj. kr. á fjárlögum ársins 1990 og viðbótarfjárveitingu að fjárhæð um 2,4 millj. kr. á fjáraukalögum nú í haust. Forsvarsmenn Krýsuvíkursamtakanna komu hins vegar upplýsingum á framfæri við fjvn., bæði endurskoðuðum reikningum fyrir árið 1988 og 1989 og einnig lögðu þeir fram viðamikla skýrslu um starfsemina á yfirstandandi ári þar sem m.a. komu fram upplýsingar um vistanir og fleira. Þá hefur landlæknir einnig sent bréf til fjvn. þar sem hann mælir eindregið með því að ríkisvaldið stuðli að því að Krýsuvíkursamtökin geti áfram rekið vistunaraðstöðu fyrir unga fíkniefnaneytendur sem eiga hvergi annars staðar athvarf. Einnig liggur fyrir í þessu bréfi álit landlæknis og þess sérfræðings um geðhjálp sem landlæknisembættið styðst við þar sem mælt er eindregið með starfsemi af þessu tagi og fram tekið að landlæknir sé reiðubúinn til að taka á sig faglega og fjárhagslega ábyrgð á þessari starfsemi. Fjvn. leggur því til að málið sé afgreitt með þeim hætti að á vegum landlæknis sé veitt sérstök fjárveiting, 8 millj. kr., vegna vistunar á vegum Krýsuvíkursamtakanna og sé landlæknir þar með gerður faglega og fjárhagslega ábyrgur fyrir því viðfangsefni sem hér um ræðir. Þá er ástæða til þess að fara örfáum orðum um till. er varðar sjúkrahús og læknisbústaði. Þar er lagt til að tekinn verði inn nýr liður, Sjúkrahús almennt, með 11 millj. kr. fjárveitingu. Er hér um það að ræða að milli umræðna hefur verið athuguð betur staða sjúkrahúsa á landsbyggðinni utan Reykjavíkur og Akureyrar, en eins og menn muna var í till. fjvn. fyrir 2. umr. gert ráð fyrir því og samþykkt á Alþingi að bæta nokkuð stöðu sjúkrahúsanna í Reykjavík og á Akureyri hvað varðar álagsprósentu. Þörfin hjá sjúkrahúsunum úti á landi hvað varðar hækkun á álagsprósentu er nokkuð misjöfn. Sums staðar er hún fyrir hendi en annars staðar ekki. Niðurstaða nefndarinnar er sú að gera till. um að sérstök fjárveiting, 11 millj. kr., komi óskipt inn á liðinn Sjúkrahús almennt og er þar um rekstrarfjárveitingu að ræða. Mun heilbrrh. ráðstafa af þessum lið til sjúkrahúsanna úti á landi í samræmi við fjárhagsstöðu þeirra. Þá er ástæða til að staðnæmast við till. sem nefndin gerir er varðar Vita - og hafnamálaskrifstofuna. Þar eru sértekjurnar lækkaðar um 36 millj. kr. Er það vegna þess að fallið hefur verið frá álagningu hafnagjalds sem áætlað var í fyrra frv. Þá er ástæða til að staldra við ýmis framlög á vegum samgrn. Um nokkur undanfarin ár hefur fjvn. Alþingis beitt sér fyrir því að fé yrði veitt á fjárlögum til þess að þróa sjálfvirkt tilkynningakerfi fyrir fiskiskip. Verkstaðan er nú sú að hönnunar- og tilraunavinnu er lokið og er viðfangsefnið komið á framkvæmdastig. Um er að ræða gríðarlegt öryggisatriði fyrir sjómenn og jafnframt viðfangsefni þar sem Íslendingar eru að ryðja braut í öryggismálum. Er enginn vafi á því að þetta verkefni getur haft í för með sér talsvert umfangsmikla framleiðslu hér á Íslandi á þeim tækjabúnaði sem hannaður hefur verið í þessu sambandi. Fjvn. leggur til að nú verði skrefið stigið í þá átt að hefja framkvæmdir. Í viðræðum við Póst og síma hefur komið fram að Póst- og símamálastofnun er reiðubúin að taka að sér að byggja upp strandstöðvakerfi það sem þarf fyrir sjálfvirku tilkynningaskylduna. Framkvæmdir á næsta ári vegna uppbyggingar strandstöðva eru taldar kosta 25 millj. kr. Samkomulag hefur náðst við Póst og síma um það að stofnunin taki að sér þessa framkvæmd alla gegn því að fá 10 millj. kr. fjárveitingu úr ríkissjóði og er till. gerð um þá fjárveitingu hér. Að öðru leyti mun Póst- og símamálastofnunin sjálf sjá um að framkvæma það og kosta sem á vantar. Í öðru lagi er áætlað að áframhaldandi kostnaður við hönnun hugbúnaðar og vinnslu við móðurtölvuna sem Slysavarnafélag Íslands starfrækir muni kosta 3 -- 4 millj. kr. og gerir nefndin till. um 3 millj. kr. fjárframlag í því skyni. Þá er einnig stefnan sú að einkaaðilar, framleiðsluaðilar hér á Íslandi, taki að sér að smíða þann búnað sem þarf að vera í hverju skipi til að hægt sé að byggja upp sjálfvirkt tilkynningakerfi fyrir fiskiskip. Er einnig hægt að nota það kerfi til ýmissa annarra hluta, boðskipta, sendinga og ýmissa upplýsingaskipta við land og eru líkur á að tekjur af þessu kerfi vegna þeirrar miklu þjónustu sem það getur veitt muni standa undir rekstri þess þegar kerfinu hefur verið komið á fót. Þá hef ég lokið við að fjalla um þær till. um breytingar á 4. gr., sem meiri hl. fjvn. hefur gert og þarfnast sérstakra skýringa umfram það sem fram kemur í þskj. Ég vil aðeins taka það fram um þessar tillögur að þó svo að meiri hl. fjvn. flytji þær hingað inn á Alþingi, þá eru margar þeirra studdar af minni hl. og hann hefur tekið fullan þátt í að afgreiða. Verði þessar till. samþykktar mun gjaldahliðin hækka í 104 milljarða 103 þús. kr. Verði tekjutillögur nefndarinnar einnig samþykktar munu tekjur hækka í um 101 milljarð kr. Halli á rekstri ríkissjóðs, sem var 3 milljarðar 650 millj. kr. í frv. yrði þá 4 milljarðar 27 millj. kr. og nemur aukningin 377 millj. kr. Eru þá ekki meðtaldar tillögur samvn. samgm. til hækkunar né heldur tillögur menntmn. um heiðurslaun listamanna. Þá er loks ástæða til þess að ræða um till., sem meiri hl. nefndarinnar gerir um breytingu á heiti viðfangsefnis. Um er að ræða fjárlaganúmerið 04 289 Endurgreiðsla gjalda í landbúnaði, og viðfangsefni undir því fjárlaganúmeri sem hét ,,Endurgreiðsla kjarnfóðurgjalds``. Meiri hl. leggur til að þessu heiti verði breytt og hljóti viðfangsefnið heitið Endurgreiðsla gjalda. Í sambandi við þá afgreiðslu hefur ríkisstjórnin gert svohljóðandi samþykkt: ,,Breytingar verði gerðar á útgjaldaliðnum Endurgreiðsla kjarnfóðurgjalda hjá landbrn. í fjárlagafrv. og hann færður til samræmis við raunverulega framkvæmd. Endurskoðun fari fram á öllum greiðslum og gjöldum sem fara um fjárlögin og áhrif hafa á búvöruverð og samkeppnisstöðu búgreina, hvort sem nefndar eru endurgreiðslur eða niðurgreiðslur. Tilgangur þessarar endurskoðunar, sem lokið skal í febrúar 1991, er að fá yfirlit yfir þessar greiðslur og samræma framkvæmd þeirra og að allar raunverulegar niðurgreiðslur verði færðar sem slíkar á fjárlögum.`` Þá gerir meiri hl. fjvn. allmargar brtt. við 6. gr. fjárlagafrv. Verða þær brtt. nú raktar, en þær er að finna á þskj. 414. Engar breytingar eru gerðar á þeim tillögum þar sem lagt er til að Alþingi gefi ríkisstjórninni tilteknar heimildir. Verulegar breytingar eru hins vegar gerðar á þeim till. í fjárlagafrv. sem varða heimildir til fjmrh. Heimildargreinum í frv. sem lúta að eftirgjöf annarra gjalda en aðflutningsgjalda er ekki breytt en gerð er till. um nýja heimildargrein undir þeim flokki sem lýtur að því að heimila að fella niður stimpilgjöld af leigu flugvélar á vegum flugfélagsins Atlanta hf. Þar sem rætt er í frv. um ráðstöfun eigna og heimildagreinar í því sambandi, þá leggur nefndin til að felldar verði niður úr fjárlögunum þær heimildargreinar til sölu eigna sem þegar hafa verið nýttar. Þar er um að ræða greinar 4.11, 4.16, 4.17, 4.18, 4.26 og 4.41 í fjárlagafrv. Hins vegar leggur nefndin til að heimildargreinum um sölu húseigna og annarra fasteigna verði fjölgað talsvert og nýjar heimildargreinar eru greinarnar frá og með 4.51 til og með 4.72. Fæstar þessara nýju greina þurfa sérstakra skýringa við. Aðeins skal bent á að þar er að finna till. um að afhenda Neshreppi utan Ennis til eignar jörðina Rif á Snæfellsnesi. Hún er gerð til þess að fullnægja samkomulagi sem gert var á þessu ári við yfirtöku landshafnarinnar á Rifi, en fram skal tekið að fjvn. gerir þó ráð fyrir því að þess verði gætt við afhendingu jarðarinnar að undanskilið verði að hægt sé, ef þörf krefur, að gera þær ráðstafanir sem gera þarf til þess að stækka flugvöll á Rifi. Þá er í næstu till. gert ráð fyrir því að fjmrh. fái heimild til að selja þann hluta jarðarinnar Gufuskála á Snæfellsnesi sem Póstur og sími ekki þarf vegna starfsemi sinnar. Um þær till. í frv. sem falla undir fasteignakaup, lántökuheimildir o.fl. er það að segja að fjvn. leggur til bæði niðurfellingar og breytingar á þeim greinum sem í frv. voru. Lagt er til að fella niður grein 5.5 sem í frv. var, svo og 5.7 en sú grein, Heimild til fjmrh. um að kaupa húsnæði fyrir Ríkisendurskoðun og taka til þess nauðsynleg lán, kom til umræðu við 2. umr. fjárlaga. Ástæðan fyrir því að fjvn. leggur til að þessi tillögugrein falli nú niður er sú að búið er að festa kaup á húsi sem gert er ráð fyrir að Ríkisendurskoðun leigi og er Ríkisendurskoðun um það bil að flytja í þetta nýja húsnæði. Það er síðan til seinni tíma skoðunar hvort forsetum Alþingis finnst ástæða til þess að festa kaup á öðru húsnæði og þá á vegum Alþingis sem yrði samastaður Ríkisendurskoðunar. Þá gerir fjvn. till. um að breyta grein 5.8 sem í frv. var og hún orðist eins og í till. nefndarinnar segir. Þá er í fjárlagafrv. grein 5.28 sem fjallar um að ráðherra sé heimilt ,,að kaupa húsnæði fyrir ríkisstofnanir og taka til þess nauðsynleg lán ef fullreynt þykir að ekki fáist fyrir þær leiguhúsnæði á viðunandi leigukjörum að mati fjmrn.`` Þessi grein var einnig inni í fjárlagafrv. fyrir yfirstandandi ár en var þá felld niður af fjvn. og er nú komin afturgengin hér. Nefndinni finnst ótækt að veita svo víðtækar heimildir sem þessa. Samkvæmt þessu hefði fjmrh. heimild til þess að kaupa svo til hvaða húsnæði sem er, á hvaða stað sem er, fyrir hvaða stofnun sem er. Þetta finnst nefndinni ótækt þó að slíkt hafi kannski áður verið gert og leggur því til að greinin falli aftur út og vonast til þess að þar með sé þessi draugur endanlega kveðinn niður. Þá gerir nefndin nokkrar breytingar á tillögugrein 5.33. Nýjar till. nefndarinnar eru hins vegar frá og með tillögugrein 5.40 til og með tillögugrein 5.50. Ástæða er til að benda á nokkrar þessara till. Er þar í fyrsta lagi staðnæmst vð till. um heimild til fjmrh. að ganga til samninga um kaup á björgunarþyrlu fyrir Landhelgisgæslu Íslands og taka til þess nauðsynleg lán að því tilskildu að önnur fjármögnun komi til, m.a. af happdrættisfé, en frv. þess efnis er nú til meðferðar á Alþingi. Þá er einnig þarna að finna heimild til fjmrh. að kaupa húsnæði til að nota sem heimili fyrir geðsjúka afbrotamenn og taka til þess nauðsynleg lán, eins og áður hefur komið fram. Þá er einnig hér að finna tillögugrein um heimild til að kaupa húsnæði fyrir tollgæsluna á Seyðisfirði. Mikil vandkvæði hafa verið á tollafgreiðslu farþega þar og margir kvartað yfir langri bið sem hefur verið við afgreiðsluna. Er nauðsynlegt að gerðar séu ráðstafanir til þess að lagfæra það. Þá er einnig ástæða til þess að benda á heimildargrein sem þarna er um að kaupa fiskveiðisamlíki, sem ég vildi nú raunar heldur kalla fiskveiðihermi, fyrir Stýrimannaskóla Íslands og taka til þess nauðsynleg lán. Hér er um að ræða næsta skref í þeirri uppbyggingu í sjómannafræðslu sem fram fer hjá Stýrimannaskóla Íslands og Vélskóla Íslands. Eftir að hafa keypt þetta tæki má segja að skipstjórnar - og vélstjórnarnám á Íslandi hafi verið tæknivætt og það nám bjóði nú upp á nýjustu og fullkomnustu tækni. Þá erum við komnir að Ýmsum heimildum. Þar gerði fjvn. eina breytingu á heimildargrein sem var í fjárlagafrv. Það er grein 6.12 en í lok greinarinnar var sagt að heimilt væri fjmrh. að fella niður greiðslur til verkefna sem hætt er við eða frestað. Hér er um viðbót að ræða við þá heimild sem gefin var á sl. ári við afgreiðslu fjárlaga yfirstandandi árs. Þykir fjvn. þessi heimild óæskileg og varar við því að menn feti sig út á þá braut að gefa í fjárlagaafgreiðslu fjmrh. eða ríkisstjórn heimildir til þess að breyta afgreiðslu Alþingis á fjárlögum án þess að um það sé fjallað af Alþingi sjálfu. Með slíkum breytingum væri verið að ómerkja afgreiðslur Alþingis við gerð fjárlaga og ef svo ætti að vera væri öll sú vinna tilgangslítil sem Alþingi leggur á sig við afgreiðslu fjárlaganna. Meiri hl. fjvn. hefur einnig gert till. um allmargar viðbótargreinar eða frá og með grein 6.21 til og með grein 6.34. Skal nú farið nokkrum orðum um þær greinar sem ástæða er til að skýra sérstaklega. Ber ég þá fyrst niður í grein 6.22 þar sem heimilað er að ganga frá samningum við Rafveitu Siglufjarðar um yfirtöku skulda o.s.frv. Heimild sama efnis er í lánsfjárlögum yfirstandandi árs en hefur ekki verið notuð. Eins og sú grein er orðuð þar er hún illskiljanleg og því sem næst óframkvæmanleg. Hefur fjvn. því gert breytingar á orðalagi greinarinnar, m.a. til þess að gera það fyllilega ljóst að hér er verið að heimila sambærilega yfirtöku skulda vegna Rafveitu Siglufjarðar eins og áttu sér stað á árinu 1989 vegna Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða. Þá er ástæða til að benda á grein 6.23 en sú till. varðar heimild til að endurgreiða aðflutningsgjöld og söluskatt af aðföngum vegna byggingar stálverksmiðju Íslenska stálfélagsins hf. og er í samræmi við sambærilegar afgreiðslur sem áður hafa verið gerðar. Till. var flutt um þetta mál við 2. umr. um fjárlagafrv. en þá þegar lá fyrir erindi hjá fjvn. frá iðnrn. um sama efni. Í till. þeirri sem flutt var við 2. umr. var auk þess sem hér greinir gert ráð fyrir því að heimild væri gefin til að fella niður aðflutningsgjöld að vinnubúðum. Meiri hl. fjvn. féllst ekki á þann hluta tillögunnar, enda er gert ráð fyrir því og raunar áformað af hálfu fyrirtækisins að selja umræddar vinnubúðir hér innan lands eftir að þær hafa verið notaðar eins og svo oft hefur verið gert í slíkum tilvikum. Af þeim sökum hafa ekki verið veittar heimildir til niðurfellingar aðflutningsgjalda af slíkum búðum sem síðan eru seldar innan lands og er það ekki heldur gert hér. Um liðinn 6.26 er það að segja að nefnd þriggja ráðuneyta hefur skoðað rekstrarvanda Sjálfsbjargar á Akureyri sem orðinn er mjög mikill, m.a. vegna mikillar óvarkárni og allt of mikillar bjartsýni í sambandi við uppbyggingu og fjárfestingar. Mikill halli hefur verið á rekstrinum sem er að komast í fjárþrot. Niðurstaða athugunar ráðuneytanna var sú að ef komast ætti hjá gjaldþroti yrðu ríkið, Akureyrarbær og aðrir aðilar að taka höndum saman um lausn þar sem liður í lausninni væri að selja tilteknar eignir og að breyta stjórnarháttum. Niðurstaða af viðræðum við bæjarstjórn Akureyrar og fleiri liggur ekki fyrir. Af þeim sökum er meiri hl. fjvn. ekki reiðubúinn til þess að gera till. um fjárframlag í þessu skyni, en leggur þess í stað til að veitt verði heimild af þessu tagi í 6. gr. Sama máli gegnir um næstu till. Þá er ástæða til þess að víkja að þriðju og síðustu till. Þar er gerð till. um að heimila fjmrh. að semja við Reykjavíkurborg og aðra aðila um lausn á fjárhagsvanda Íslensku óperunnar að höfðu samráði við menntmrh. og að tilskildu samþykki fjvn. Ég hef þegar, virðulegu forseti, í máli mínu hér áðan lýst þeirri tillögu nokkuð nánar. Þá bendi ég á till. 6.33 þar sem fjmrh. er heimilað að semja um yfirtöku á lánum Byggðastofnunar hjá Framkvæmdasjóði Íslands. Loks er veitt heimild til þess að semja um smíði á nýjum lóðsbát fyrir Hornafjarðarhöfn í stað þess sem sökk og taka til þess nauðsynleg lán. Meiri hl. fjvn. finnst eðlilegt að litið sé á þetta mál sem tjónagreiðslu og að ríkissjóður taki þátt í lausn málsins með þeim hætti sem hér er gerð till. um. Ég er þá loks kominn að brtt. fjvn. sem varðar B - hlutann, 5. gr., en þær brtt. er að finna á þskj. 393. Fjvn. hefur eins og vani er kallað til sín forstöðumenn ýmissa ríkisstofnana sem eru í B-hluta. Mun ég fara nokkrum orðum um þá afgreiðslu sem hér á sér stað á málefnum sumra þessara stofnana. Er þá rétt að víkja fyrst nokkrum orðum að Byggðasjóði en eins og að framan segir gerir fjvn. tillögu um að í 6. gr. komi heimild fyrir fjmrh. til að semja um yfirtöku á lánum Byggðastofnunar í Framkvæmdasjóði Íslands. Um Lánasjóð ísl. námsmanna hef ég þegar fjallað. Þar er gerð till. í 4. gr. um að framlag ríkisins verði lækkað um 200 millj. kr. Málefni Ríkisútvarpsins voru til sérstakrar skoðunar í fjvn. Var m.a. rætt við útvarpsstjóra og fjármálastjóra Ríkisútvarpsins. Mikill vandi er fyrirsjáanlegur í rekstri stofnunarinnar, m.a. vegna þess að ekki hefur verið staðið við þau áform, sem þó hafa verið boðuð af hálfu stjórnvalda, að sjá svo til að Tryggingastofnun ríkisins greiði afnotagjöld þeirra bótaþega sem nú fá afnotagjöld niður felld samkvæmt ákvörðun Tryggingastofnunarinnar. Skiptir þetta verulegum fjárhæðum fyrir Ríkisútvarpið en tap áskriftargjalda hjá Ríkisútvarpinu af þessum sökum mun nema um 120 millj. kr. á ári. Hafði verið samþykkt að Ríkisútvarpinu yrði bætt það með greiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins sem ákveður þessa niðurfellingu þannig að Ríkisútvarpið sjálft getur engin afskipti eða áhrif haft þar á. Við þetta hefur hins vegar ekki verið staðið og eykur það vanda Ríkisútvarpsins. Væri ástæða til að leita þeirrar málamiðlunar í þessu máli að frá og með næstu áramótum sæi Tryggingastofnun um að greiða niðurfellingu afnotagjalda fyrir þá einstaklinga sem hún bætir á skrá um niðurfellingar þannig að tilfærsla á þessu viðfangsefni gæti þá orðið í áföngum. Þá er orðið mjög alvarlegt ástand á langbylgjusendinum á Vatnsendahæð og getur hann brugðist hvenær sem er. Sendistöðin er orðin það gömul að erfiðleikar eru orðnir á, og nú sennilega ógerlegt, að fá nauðsynlega varahluti til að halda stöðinni við. Getur hvenær sem er komið að því að langbylgjusendingar stöðvist af þessum sökum en kostnaður við endurnýjun á langbylgjusendistöðinni er hvorki meiri né minni en 500 millj. kr. Var m.a. horft á það verkefni þegar ákveðið var að Framkvæmdasjóður Ríkisútvarpsins skyldi njóta tekna af aðflutningsgjöldum af hljóðvarps- og sjónvarpstækjum og hlutum í þau. En sá tekjustofn hefur mjög verið skertur eins og kunnugt er. Þá er einnig ljóst að forsendur fjárlagafrv. um launakostnað bæði hjá hljóðvarpi og sjónvarpi og önnur rekstrargjöld eru talsvert lægri en tölur úr rekstri Ríkisútvarpsins gefa tilefni til að ætla. Munar þar um 120 millj. kr. eða um það bil sömu fjárhæð og ég áðan gat um hér áðan að Ríkisútvarpið yrði að sætta sig við í tekjurýrnun vegna þess að ekki var staðið við þau fyrirheit að Tryggingastofnun ríkisins tæki að sér að greiða niðurfellingar afnotagjalda bótaþega trygginganna. Þá bætir það ekki úr skák að Ríkisútvarpið fékk ekki þá hækkun afnotagjalda sem afgreiðsla Alþingis á fjárlögum yfirstandandi árs gerði ráð fyrir að stofnunin fengi síðari hluta ársins 1990 og er ekki leiðrétt fyrir þessu við gerð fjárlaganna nú. Má því segja með sanni að vandamál Ríkisútvarpsins séu skilin eftir óleyst við þessa fjárlagaafgreiðslu og er nú mikil hætta á að aftur fari að falla í gamla farið með viðskipti Ríkisútvarpsins og ríkissjóðs, þ.e. að launaskuldir taki að hlaðast upp hjá ríkissjóði á ný jafnvel þótt forráðamönnum Ríkisútvarpsins hafi tekist að eiga fyrir launakostnaði og eigin rekstri fram til þessa. Um Þjóðleikhúsið hef ég rætt og Fríhöfnin á Keflavíkurflugvelli var afgreidd við 2. umr. Um Flugstöð Leifs Eiríkssonar er það að segja að rekstur Flugstöðvarinnar stefnir í mikið óefni og hefur fjvn. fengið upplýsingar um stöðu og horfur. Einu till. sem nefndinni hafa borist eru á þá lund að tekist yrði á við rekstrarvanda Flugstöðvarinnar með því sérstaklega að flytja til fjármuni með þeim hætti að lendingargjöld á Keflavíkurflugvelli, sem nú renna í ríkissjóð, renni til Flugstöðvarinnar og að hluti hagnaðar af rekstri Fríhafnar á Keflavíkurflugvelli, sem nú rennur allur í ríkissjóð, gangi til Flugstöðvarinnar. Meiri hl. hefur ekki fallist á að gera slíkar till., enda skiptir það út af fyrir sig ekki máli hvort menn takast á við vanda Flugstöðvarinnar með því að auka útgjöld ríkissjóðs með beinum styrkjagreiðslum eða með því að skerða tekjur ríkissjóðs sem hann hefur og tengjast flugvellinum. Ástæða er hins vegar til þess að skoða hvort ekki sé rétt að gera þær hagræðingar í Flugstöðinni sjálfri svo sem með því að verða við óskum Fríhafnarinnar um aukið svigrúm þannig að Flugstöð Leifs Eiríkssonar gangi til móts við tilmæli þess leigjanda sem hæsta leiguna borgar og dragi þá frekar úr leigu sinni til aðila sem lægri leigutekjur er af að hafa. Þá er ástæða til þess að segja örfá orð um byggingarsjóðina. Eins og fram hefur komið er gert ráð fyrir því að fjárframlag úr ríkissjóði verði veitt til Byggingarsjóðs verkamanna að fjárhæð 200 millj. kr. og er sú till. í brtt. fjvn. við 4. gr. Er hér um að ræða niðurstöðu umræðna í ríkisstjórn en ríkisstjórnin hefur fjallað um málefni byggingarsjóðanna þessa síðustu daga eins og kunnugt er og náð samkomulagi um afgreiðslu málsins. Er till. sem ég var hér að lýsa hluti af því samkomulagi. Þá er ástæða til að segja örfá orð um málefni Pósts og síma. Rekstrarafkoma þeirrar stofnunar hefur tekið miklum stakkaskiptum á undanförnum árum og eru þau öll til hins betra. Með því að heimila stofnuninni að byggja upp og auka þjónustukerfi sitt svo sem með uppbyggingu farsíma og boðkerfis hefur stofnuninni tekist að auka mjög tekjur sínar og er afkoma hennar nú orðin harla góð öfugt við það sem var fyrir aðeins örfáum árum. Er ástæða til að fara um það viðurkenningarorðum. Forráðamenn stofnunarinnar hafa komið á fund fjvn. og lagt fyrir nefndina rekstrar - og fjárfestingaráform sín. Er skemmst frá því að segja að nefndin sér ekki ástæðu til þess að gera neinar breytingar þar á, enda rúmast þau áform að öllu leyti innan þess ramma sem fjárlagafrv. leggur. Er í áætlunum Pósts og síma m.a. gert ráð fyrir fjárfestingum á árinu 1991 upp á 1250 millj. kr. þannig að áframhaldandi hröð uppbygging mun verða á þjónustukerfi Pósts og síma og verulegar lagfæringar munu eiga sér þar stað, bæði á línukerfi, langlínusamböndum og öðru þjónustukerfi stofnunarinnar. Fjvn. er fyrir sitt leyti samþykk þeim forsendum sem forráðamenn Pósts og síma hafa lagt fyrir nefndina. Verði fjárlagafrv. afgreitt eins og það nú liggur fyrir gerir það m.a. ráð fyrir því að gjaldskrárhækkanir hjá Pósti og síma verði tvívegis á árinu og er þá miðað við að gjaldskrárhækkun að meðaltali 3,5% sé væntanleg í febrúarmánuði en síðar á árinu verður skoðað hvort þörf er fyrir frekari gjaldskrárhækkanir. Þá hefur fjvn. átt viðræður við forstöðumenn Skipaútgerðar ríkisins. Hætt er við því að sú áætlun sem felst í frv. nægi ekki til þess að Skipaútgerð ríkisins geti með góðu móti fjármagnað óbreyttan rekstur. Forráðamenn Skipaútgerðarinnar hafa óskað eftir því að fá hækkun á fjárframlagi en meiri hl. nefndarinnar telur að ekki sé rétt að gera slíka till. heldur að láta á það reyna hvort unnt sé m.a. með hagræðingu og samstarfi við önnur skipafélög að ná rekstrarkostnaði frekar niður. Þá er loks rétt að víkja að Rafmagnsveitum ríkisins en fjvn. átti einnig viðræður við forstöðumenn þeirrar stofnunar. Verulegur árangur hefur einnig orðið í rekstri hennar til sparnaðar og minni rekstrarútgjalda og hefur m.a. dregið talsvert úr launakostnaði hjá stofnuninni án þess að verkefni hafi dregist saman. Forsvarsmenn Rafmagnsveitna ríkisins lögðu fyrir fjvn. áætlunartölur sínar til samanburðar við það sem kemur fram í fjárlagafrv. og kom fram hjá þeim að enda þótt stofnunin hefði óskað eftir 3% hækkun nær hún jafnvægi í rekstri miðað við ýtrasta aðhald með aðeins 1 -- 2% hækkun á töxtum á árinu 1991. Er þá miðað við hækkunarþörf frá upphafi árs. Töldu forsvarsmenn stofnunarinnar sig geta stýrt rekstri hennar að fenginni slíkri hækkun og er þá miðað við hækkunarþörf á gjaldskrá RARIK umfram hækkunartilefni sem fram kunna að koma ef hækkun verður á gjaldskrá Landsvirkjunar. Fjvn. féllst fyrir sitt leyti á niðurstöður stjórnenda RARIK og gerir ráð fyrir því að afgreiðsla Alþingis miði við að gjaldskrá Rafmagnsveitna ríkisins gæti hækkað um allt að 1 -- 2% á árinu 1992. Þá er loks rétt að víkja að till. sem fjvn. gerði við 7. gr. Sú till. er á þá lund að skattvísitala verði hækkuð úr 100 stigum miðað við árið 1990 í 109,5 stig. Er sú till. miðuð við að ekki verði um hækkun á skattbyrði tekjuskatts að ræða. Ég vil taka það fram að að sjálfsögðu er það meiri hl. fjvn. sem gerir þessa till. þó að mér hafi orðið á að segja að þessi till. væri frá fjvn. Virðulegi forseti. Ég hef nú lokið við að gera grein fyrir till. meiri hl. fjvn. við 3. umr. Um leið og ég ítreka þakkir til samnefndarmanna minna vil ég ljúka máli mínu með því að leggja til að till. meiri hl. verði samþykktar og fjárlög fyrir árið 1991 verði samþykkt sem lög frá Alþingi með þeim breytingum.

Frsm. 1. minni hl. fjvn. (Pálmi Jónsson) : Virðulegi forseti. Við 2. umr. þessa máls kynntum við fulltrúar 1. minni hl. fjvn., fulltrúar Sjálfstfl. í fjvn., bæði í umræðum og í nál. hvernig við blasti skipbrot hæstv. ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar í fjármálum ríkisins. Þar var m.a. gerð grein fyrir skattastefnu ríkisstjórnarinnar, eyðslustefnu hennar, sífelldri útþenslu ríkiskerfisins og hallarekstri. Þá var einnig dregið fram í dagsljósið hvernig þessi stefna ásamt linnulausum feluleik með raunveruleg útgjöld ríkisins hefur leitt til þess að þjóðin verður að axla gjaldabyrði á næstu árum sem nemur hrikalegum fjárhæðum. Þessi arfur ríkisstjórnarinnar er geigvænlegur. Viðskilnaður hennar í fjármálum ríkissjóðs ætti að verða öllum ríkisstjórnum sem á eftir koma víti til varnaðar. Á milli 2. og 3. umr. hafa verið gerðar verulegar breytingar á fjárlagafrv. Þær koma fram í brtt. meiri hl. nefndarinnar og hefur ákvörðun um flestar þeirra veigameiri verið tekin í ríkisstjórninni eftir ítrekuð fundahöld og skæklatog síðustu daga. Það vinnulag meiri hl. fjvn. er vafasamt að viðhafa, þ.e. að senda ágreiningsefni til ríkisstjórnar vegna frv. sem fyrir liggur á Alþingi og er hlutverk Alþingis að afgreiða. Afleiðingin lýsir sér m.a. í því að nefndin hefur setið aðgerðarlítil mest af þeim tíma sem verið hefur til umráða milli umræðna og beðið úrslita úr hráskinnaleik hæstv. ráðherra. Þetta vinnulag hefur m.a. lýst sér í því að engar till. hafa komið til afgreiðslu í fjvn. í heild fyrr en á fundi nefndarinnar kl. 14.30 í gærdag og þær síðustu kl. 10 nú í dag eða örfáum klukkutímum áður en 3. umr. átti að hefjast. Þetta vinnulag er ekki til eftirbreytni og ég tel vafasamt að það sé eðlilegt af hv. meiri hl. fjvn. að varpa í svo ríkum mæli ýmsum ágreiningsefnum til hæstv. ríkisstjórnar og láta hana fljúgast á um það tímum saman, dögum saman rétt áður en kemur að 3. umr. og lokaafgreiðslu fjárlaga. Ég vil þó taka það fram að miðað við þetta vinnulag og miðað við þær aðstæður og kröppu tímamörk sem hér hefur orðið að búa við hefur hv. meiri hl., og ekki síst formaður nefndarinnar, hv. 5. þm. Vestf. sem hér var að ljúka máli sínu, haldið á málum af þeirri lipurð sem hægt hefur verið að ætlast til í samskiptum við minni hl. nefndarinnar. Ég vil því ítreka þakkir mínar til hans og til meiri hl. í heild eins og ég reyndar hafði áður gert við 2. umr. þessa máls. Þegar forstjóri Þjóðhagsstofnunar ásamt starfsmönnum sínum og starfsfólk hagdeildar fjmrn. komu til fjvn. í gærdag lýsti forstjóri Þjóðhagsstofnunar því að á næsta ári væru horfur á meiri viðskiptahalla gagnvart útlöndum en þjóðhagsspá gerði ráð fyrir. Enn fremur að loðnuafli væri í mikilli óvissu og ekki ólíklegt að hann dragist saman úr 850 þús. tonnum, sem gert er ráð fyrir skv. þjóðhagsspá, og niður í 400 þús. tonn. Þetta væri þó fremur bjartsýn áætlun um loðnuveiðar á næsta ári en svartsýn. Þessi samdráttur í loðnuveiðum þýddi samdrátt í landsframleiðslu um 2,5 milljarða og þar með væri áætlaður hagvöxtur á næsta ári horfinn. Þrátt fyrir þessar upplýsingar lagði skrifstofustjóri hagdeildar fjmrn. fram nýjar till. um tekjuhlið fjárlaga á næsta ári sem eru um 2,1 milljarði kr. hærri en áætlun fjárlagafrv. Þannig er teygt úr tekjuspánni þrátt fyrir að við 2. umr. væri tekjugrunnur frv. talinn veikur og að niður væri fellt að hluta svokallað tryggingagjald. Ýmislegt í þessum till. er athyglisvert og þó að hér hafi verið allítarlega farið yfir þær af hv. 5. þm. Vestf. þá sé ég ástæðu til þess að víkja að þeim í örfáum atriðum. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að hækka tekjuskatt einstaklinga um 650 millj. kr. Verður það að teljast býsna bjartsýn spá miðað við þær horfur sem nú eru í loðnuveiðum og þar með samdrætti tekna í þjóðfélaginu. Sömu sögu er raunar að segja um þá till. sem hér er til meðferðar og fyrir liggur frá meiri hl. um tekjuskatt fyrirtækja þar sem gert er ráð fyrir að hækka hann um 300 millj. kr. Þá er gert ráð fyrir að hækka virðisaukaskatt um 1050 millj. kr. sem sumpart er skýrt með því að um tilfærslu sé að ræða á milli ára en að öðru leyti með bættum innheimtuaðferðum. Þá er gert ráð fyrir því að bifreiðatollar og þess háttar gjöld vegna meiri bílainnflutnings hækki um 285 millj. kr. Tryggingaiðgjald sem gert var ráð fyrir að skilaði ríkissjóði skv. fjárlagafrv. 1600 millj. kr. á skv. þessum till. að skila ríkissjóði 750 millj. kr. minna eða samtals 850 millj. kr. Ástæða er til að vekja athygli á því að skv. frv. sem fyrir liggur um þennan skatt hér á hinu háa Alþingi er gert ráð fyrir að hinn nýi skattur skili ríkissjóði 500 millj. kr. Eigi að síður kemur í nýjum tekjutillögum hv. meiri hl. skv. því sem kokkað hefur verið í fjmrn. að þetta gjald skuli skila ríkissjóði 850 millj. kr. í nýjum tekjum. Þá er gert ráð fyrir því að hækka jöfnunargjald um 100 millj. kr. þrátt fyrir það að ekki séu uppi nein áform um að endurgreiða þetta gjald svo sem samningar og lagaákvæði standa til um. Þá er í sjöunda lagi gert ráð fyrir tekjuöflun á árinu 1991 með sérstöku jöfnunargjaldi sem sagt er að eigi að leggjast á matvæli svo sem svokallaðar pítur og pizzur eða hvað það nú allt heitir og einnig með hækkun á áfengi og tóbaki, væntanlega umfram verðlagshækkanir, sem kemur þá fram í vísitölu og verðlagsþróun. Þessi liður á að gefa 500 millj. kr. Samtals er þetta um 2,1 milljarður kr. sem gert er ráð fyrir því nú við þessa áætlun og þessar till. að tekjur ríkissjóðs hækki frá því sem greint er í fjárlagafrv. Ég vek á því athygli að með þessum till. er auðvitað verið að hækka skatta á þjóðina og með þessum till. er hæstv. ríkisstjórn enn einu sinni að setja nýtt skattamet. Með þessum till., verði þær samþykktar og verði þær raunhæfar, hækkar skattahlutfall miðað við verga landsframleiðslu upp í 28,1% og er það nýtt met. Ég hef áður rifjað það upp að á árinu 1987 var þetta hlutfall 23,5%. Frá 1987 til 1991 hækka skattar skv. þessum tillögum um 4,6 prósentustig miðað við landsframleiðslu. Skrifstofustjóri hagdeildar fjmrn. lagði á það áherslu að áætlunin væri byggð á óbreyttri þjóðhagsspá sem lögð var fram í haust um svipað leyti og fjárlagafrv. Ef horfur færu hins vegar versnandi og það drægi úr tekjumyndun í þjóðfélaginu í líkingu við það sem þjóðhagsstjóri taldi líkur á sagði hann nauðsynlegt að endurskoða tekjuhliðina og bætti við: Ef loðnan klikkar fer tekjuhliðin í hundana. Forstjóri Þjóðhagsstofnunar lét þess og sérstaklega getið að miðað við horfur í þjóðfélaginu væri þessi tekjuspá býsna ógætileg. Ég held að engum blandist hugur um það að hinar nýju till. um tekjuhlið fjárlaga sem hér hafa verið fluttar af hv. meiri hl. fjvn. beri með sér augljós fingraför hæstv. fjmrh. Í fyrsta lagi skattahækkanir og í öðru lagi óraunsæjar tölur. Hvort tveggja þekkjum við frá þessum hæstv. ráðherra fyrr í sambandi við fjármál ríkisins á ýmsum sviðum. Ég hlýt að taka það fram hér að þetta sannar að mínum dómi að það er ekki sérstaklega trúverðugt fyrirkomulag að sá sem leggur fram till. um tekjuhlið fjárlagafrv. við lokaafgreiðslu sé jafnframt starfsmaður fjmrh. Áður gilti það fyrirkomulag að till. um tekjuhlið fjárlagafrv. og um breytingar á tekjum fjárlagafrv. fyrir lokaafgreiðslu voru settar fram af Þjóðhagsstofnun sem er óháð stofnun enda þótt sjálfsagt sé að viðurkenna að iðulega hafi það nú gerst að ráðherrar hafi haft nokkur áhrif á þá starfsmenn sem þar hafa verið í forustu þó að sá sem þar hefur lengst setið sé nú kominn sjálfur í ráðherrastólinn. Samt sem áður liggur það fyrir að sú stofnun á að vera óháð stofnun. Hún byggir sína tekjuspá og tekjuáætlun varðandi tekjur ríkissjóðs á þjóðhagsáætlun og á þjóðhagshorfum. Hér er því lýst yfir að tekjuspáin og tillögur um hana byggi á þjóðhagsáætlun frá því í haust og því er lýst yfir að ef t.d., eins og hér segir orðrétt eftir skrifstofustjóra hagdeildar fjmrn., ,,loðnan klikkar fer tekjuhliðin í hundana``. Svo kemur hæstv. fjmrh. hér í dag með nýja greinargerð eða minnisblað um hugsanleg áhrif minni loðnuafla á tekjuhlið fjárlaga árið 1991 og hv. 5. þm. Vestf. vitnaði hér nokkuð í þetta blað áðan. Þar segir m.a. að gangi þetta eftir verði viðskiptahalli 3 milljörðum kr. meiri en áður hafi verið gert ráð fyrir. Sem sé, að viðskiptahallinn fari úr 5,7 milljörðum upp í 8,7 milljarða, eða e.t.v. 9,7 því áður hafði forstjóri Þjóðhagsstofnunar gert ráð fyrir því að viðskiptahallinn ykist um 1 milljarð. Það kemur víða fram að minni loðnuafli um 450 þús. tonn hefur auðvitað stórkostleg áhrif á tekjur í þjóðfélaginu. Þrátt fyrir það kemur þessi snilldarsetning sem er niðurstaða fjmrn., væntanlega hæstv. fjmrh., sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Niðurstaðan er því sú að minni loðnuafli samkvæmt dæmi Þjóðhagsstofnunar hefði lítil sem engin áhrif á tekjuhlið fjárlaga fyrir árið 1991.`` Ég verð nú að segja það að ef hæstv. fjmrh. er búinn slíkri snilld í meðferð mála að því er varðar tekjur í þjóðfélaginu og tekjur ríkissjóðs þá ætti hann nú að boða til blaðamannafundar og skýra þetta. Hann hefur stundum boðað til blaðamannafundar af minna tilefni en því að hann sé búinn að finna ráð til þess að þrátt fyrir að loðnuafli minnki um 450 þús. tonn á einu ári hafi það lítil sem engin áhrif á tekjumyndun ríkissjóðs á því ári.

Þetta álit er ekki frá mér komið, það veist þú vel.

Hæstv. fjmrh. hefur sjálfsagt ekki samið þetta sjálfur vegna þess að hann er nú að grípa hér fram í.

Ég hafði ekki hugmynd um að ...

Hæstv. fjmrh. hins vegar kallaði á mig sérstaklega til þess að færa mér þetta skjal með eigin hendi. Þannig að ég hef það frá honum, enda er það merkt fjmrn. Ég skal ekkert segja um það hver hefur samið þetta skjal en ég get vel trúað því að það sé skrifstofustjóri hagdeildar fjmrn. Ég vil taka það fram að þó skrifstofustjóri hagdeildar fjmrn. hafi komið hér með ótrúverðugar till. um tekjuhlið fjárlaga í gær og hafi síðan komið með þetta skjal, sem fjmrh. rétti mér hér fyrr í dag þegar umræða var hafin, þá er ég ekki með þeim orðum að gagnrýna þennan starfsmann fjmrn. Hann starfar undir stjórn þessa hæstv. ráðherra sem stendur þarna í dyrunum, hæstv. fjmrh. Og það er fyrirkomulag sem ekki gengur að starfsmaður fjmrh. sem er alveg beint undir hans handarjaðri skuli leggja fram till. sem eru úrslitatillögur við tekjuhlið fjárlaga eins og hér er nú gert. Það var ekki núv. hæstv. fjmrh. sem tók upp þetta fyrirkomulag heldur fyrrv. hæstv. fjmrh., Jón Baldvin Hannibalsson, og á hann lítið lof skilið fyrir. Ég vil ítreka það að með þessu er ég ekki að kasta neinum steini eða gagnrýni að þeim starfsmanni sem verður að vinna sín verk undir forsjá síns ráðherra. Sé hann hins vegar starfsmaður í óháðri stofnun hefur hann a.m.k. alla burði til þess að geta starfað á eigin ábyrgð og sett fram till. óháð því hvað hlutaðeigandi ráðherra kýs að fá í sínum skjölum eða ekki. Sú niðurstaða sem hér liggur fyrir er sem sé skattahækkun ofan á það sem áður hafði verið sýnt í fjárlagafrv. um 2,1 milljarð kr. Hæstv. ríkisstjórn bregður vitaskuld ekki vana sínum að setja nýtt met í skattaálögum á þjóðina, helst við hverja umræðu um fjárlagafrv. og stundum hefur það nú líka verið gert við umræður um fjáraukalagafrv. Áður en vikið er að gjaldahliðinni vil ég taka það fram að við þessa umræðu eru allar brtt. fluttar af meiri hl. nefndarinnar. Svo hefur raunar lengst af verið við 3. umr. að því er tekur til tekjuhliðar, þ.e. 3. gr., einnig að því er tekur til 5. gr., þ.e. um B-hluta stofnanir, og oft að því er tekur til ýmissa till. er varða 6. gr. og raunar stundum við þessa umræðu að því er varðar 4. gr. Stundum hefur svo sannsýnilega verið á málum haldið af hv. meiri hl. fjvn., hver sem hann hefur verið í það og það skiptið, að nefndin hefur öll treyst sér til að flytja þær till. sem fluttar eru við 4. gr. Svo er ekki að þessu sinni. Að þessu sinni er meðferð ríkisfjármála með þeim hætti og undirbúningur og aðdragandi og till. sjálfar í ýmsum greinum með þeim hætti að það er ekki nokkur leið fyrir minni hl. að standa að slíkum till. þó með fyrirvara væri. Þess vegna liggur það fyrir að allar till. sem fluttar eru við þessa umræðu úr fjvn. eru af hálfu meiri hl. og meiri hl. eins. Við þessa umræðu leggur hv. meiri hl. fjvn. fram till. um aukin útgjöld er nema um 1622 millj. kr. Þrátt fyrir það dregst hallinn saman um 500 millj. kr. á pappírnum og verður um 4 milljarðar. Ég vek enn athygli á því að það vinnulag var viðhaft að málefni þau sem hér er um að tefla voru til meðferðar á hverjum ríkisstjórnarfundinum á fætur öðrum þar sem einstakir hæstv. ráðherrar toguðust á um málin og að skæklatogi loknu kom einhver og einhver handahófskennd niðurstaða til hv. meiri hl. fjvn. sem síðan gerði þær till. að sínum og flytur þær hér við þessa umræðu. Ég vek í fyrsta lagi athygli á því að skv. áætlunum sem fyrir liggja vantar til almannatrygginga um 1 milljarð kr. á næsta ári. Í fyrsta lagi til lífeyristrygginga um 500 millj. kr. Í öðru lagi til sjúkratrygginga, þ.e. aðallega vegna lyfjakostnaðar, um 500 millj. kr. Ástæða væri hér til að spyrja hæstv. heilbrrh., ef hann hirti um að vera við umræðu um fjárlög, hvernig þessum sparnaði á að ná. Það væri ástæða til að spyrja hæstv. heilbrrh. á hvern hátt eigi að skera niður lífeyristryggingarnar, ellilaun gamla fólksins? Á að gera það með þeim hætti að borga ellilífeyri bara í 11 mánuði því það er nánast á þann veg að það sem hér er ætlað til ellilífeyrisgreiðslna dugi 11 mánuði ársins. Annað tveggja á að skerða þessar greiðslur yfir allt árið eða borga ekkert í einum mánuði ársins, væntanlega í einhverjum af þeim mánuðum þegar þessi hæstv. ríkisstjórn er farin frá. En hæstv. fagráðherrar ýmsir hverjir sinna ekki þeirri skyldu sinni að vera hér við þegar rætt er um fjármál ríkissjóðs og varða þeirra fagráðuneyti. Það er því ekki hægt að toga út úr þeim eitt einasta orð þegar maður vill fá svör við spurningum um einstök málefni eins og þessi. Ég sé það að hæstv. fjmrh. er nú mjög ókyrr og allur á nálum og veit ekki hvar hann á að standa hér í þessum sal. Það væri einnig hægt að spyrja hann hvar eigi að skera niður ellilífeyrinn. Hvort eigi að skerða hann jafnt yfir árið eða hvort eigi að skilja eftir einn mánuð og borga þá ekki neitt. Það væri hægt að spyrja hæstv. fjmrh. einnig um það á hvern hátt eigi að ná þeim sparnaði í lyfjakostnaði, sem hér er talinn um 500 millj. kr., með tilliti til þess að sama fyrirætlun var á þessu ári um sparnað í lyfjakostnaði um 500 -- 600 millj. kr. sem þó varð að taka aftur inn sem útgjöld ríkissjóðs í fjáraukalögum sem þegar hafa verið afgreidd. Hér er því augljóst að vantar inn í þetta dæmi aðeins á einum lið um 1 milljarð kr. Hv. frsm. meiri hl. nefndarinnar hefur kynnt till. um að hækka framlag til Byggingarsjóðs verkamanna um 200 millj. kr. Þessi till. mun til komin vegna þess að á tiltekinni samkomu Alþfl. í Hafnarfirði minntust þau hæstv. félmrh. og hæstv. utanrrh. og var það kallaður sáttakoss sem lengi vel fékkst ekki upplýst hvað mundi kosta í peningum. Nú hefur það komið í ljós að gjaldið fyrir þennan koss er 200 millj. kr. og skv. öllum spurnum af þessu máli hefur hann fallið í verði eftir því sem dagarnir hafa liðið. Er það auðvitað skýringin á því að ekki var mögulegt að toga það út úr hv. meiri hl. fjvn. né hæstv. ráðherrum fyrr hvað þessi koss mundi kosta. Smám saman hefur það farið svo að verðfall hefur orðið á kossinum þannig að hann er kominn niður í 200 millj. kr. En þar að auki er meiningin að verulegur hluti af þessari greiðslu verði í formi lánsfjár því að upplýst er að hæstv. fjmrh. muni hafa gefið undir fótinn með það að Byggingarsjóði verkamanna verði útvegað lánsfé allt að 850 millj. kr. frá lífeyrissjóðum landsmanna. Það er hluti af þessari greiðslu og þá í formi lánsfjár. Það er svo annað mál að með því að auka lántökur Byggingarsjóðs verkamanna um 850 millj. kr. felur það í sér að verið er að flýta fyrir gjaldþroti þessa sjóðs og koma sér undan því að leggja fram þau framlög í beinum peningum sem hæstv. ríkisstjórn hefur lofað og gefið fyrirheit um í gegnum þennan sjóð og er enn eitt dæmið um það að þessi hæstv. ríkisstjórn er þannig að velta því yfir á framtíðina sem hún sjálf hefur tekið ákvarðanir um að skuli greitt úr ríkissjóði. Enn eru engar till. fluttar hér um fé til Byggingarsjóðs ríkisins og er það í fyrsta sinn sem það gerist að ekki er fé úr ríkissjóði til þess sjóðs. Það er alkunna að málefni Byggingarsjóðs ríkisins eru í algeru óefni. Skv. því sem segir í fjárlagafrv. sjálfu vantar til sjóðsins á næsta ári 588 millj. til þess að hann geti staðið við sína starfsemi og loforð án þess að ný lánsloforð séu gefin. Í till. hv. meiri hl. kemur fram að lagt er til að skerða framlag til Lánasjóðs ísl. námsmanna um 200 millj. kr. Hér er væntanlega um að ræða niðurskurð á námslánum. Ekki er meiningin skv. upplýsingum formanns fjvn. að mæta þessu á þann hátt að sjóðnum verði útvegað nýtt lánsfé, heldur er hér um niðurskurð á námslánum að ræða um 200 millj. kr. Ég hefði kosið að fá að heyra það frá hæstv. menntmrh. ellegar hæstv. fjmrh. á hvern hátt þeir hugsa sér að framkvæma þennan niðurskurð námslána. Ég vil svo einnig vekja athygli á því að þrátt fyrir þetta eru málefni þessa sjóðs að öðru leyti í miklu óefni því að í tíð núv. hæstv. ríkisstjórnar hefur verið veitt til hans meira lánsfé en framlög þannig að hann er smám saman að éta upp sitt eigið fé miðað við það verkefni sem honum hefur verið falið og hefur verið þanið býsna mikið út. Eins og nú standa sakir þá er lánahlutfall til sjóðsins miðað við fjáröflun til hans á næsta ári yfir 60% en framlög innan við 40%. Til þess að eigið fé sjóðsins stæðist þarf þetta hlutfall að vera öfugt og rúmlega það. Það þarf að vera framlag um 60% og lánsfé um 40%. Þá stæði eiginfé sjóðsins í járnum, hvorki minnkaði eða ykist. En þetta er nú eins og annað hjá hæstv. ríkisstjórn, að hún er með þessum hætti að rýra stöðu sjóðsins og flýta fyrir þrotum hans. Miðað við þær till. sem fyrir liggja og varða Þjóðarbókhlöðuna verða framkvæmdir þar mjög af skornum skammti og nánast í strandi. Mun vanta yfir 200 millj. kr. til þess að unnt sé að halda áfram verkum með þeim hætti að lokið verði áfanga sem til stóð að vinna á næsta ári. Á hinn bóginn er reiknað með að ljúka við fyrstu lotu 1. áfanga í Þjóðleikhúsinu þrátt fyrir að ekkert sé til að vinna við aðra lotu í 1. áfanga. Það þýðir að hægt verður að taka salinn í notkun þrátt fyrir að ýmsir aðrir hlutar hússins séu sundurflakandi og verður svo allt næsta ár. Ég sé ekki ástæðu til að ræða hér málefni Þjóðleikhússins eða hvernig haldið hefur verið á málum í þeim framkvæmdum þar sem sannarlega hefur verið farið aftan að öllum venjulegum og góðum framkvæmdavenjum. Þar er ráðist í framkvæmdir áður en hönnun er lokið. Þar eru teknar ákvarðanir um hvenær framkvæmdum skuli lokið áður en búið er að hanna. Það eru teknar ákvarðanir um það fyrir fram hvenær hægt sé að hefja rekstur hússins áður en vitað er hvernig hönnun verður. Þetta leiðir til þess að sífellt er verið að breyta hönnun og breyta framkvæmdaáætlunum á framkvæmdatíma sem allir ættu að vita að kostar gífurlegt fjármagn. Þetta vinnulag sem er á ábyrgð hæstv. menntmrh. hlýtur að fela í sér gífurlega sóun eins og komið hefur fram í skýrslum um þetta mál. Þá er ekki að finna í till. hv. meiri hl. fé til að mæta aukinni fjárþörf vegna niðurgreiðslna sem fyrir liggur í gögnum fjvn. að vanti um 200 millj. kr. eftir 1. sept. nk. til þess að halda í horfi með niðurgreiðsluhlutfallið. Þetta þýðir, ef rétt er, að þá hækka matvörur í verði sem þessu nemur en hæstv. ríkisstjórn finnst það sjálfsagt ekki skipta miklu máli, enda er það, eins og hún kallar það, eftir þjóðarsátt. A.m.k. verður það að lokinni göngu þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Þetta hefur auðvitað áhrif á, eins og ég sagði, verðlag og þar með vísitölu og alla verðlagsþróun í landinu. Þá er hér ekki neina krónu að finna til þess að sinna því sem tillögur eru á kreiki um í nefnd sem starfar á vegum hæstv. iðnrh., um verðjöfnun á orku. Sú nefnd starfar undir forustu hv. þm. Eiðs Guðnasonar og hefur haldið nokkra fundi þar sem tillögur eru á kreiki um að taka upp nýtt fyrirkomulag um verðjöfnun á orku en það kostar allmikla peninga eða eigi minna en 400 -- 500 millj. kr. Miðað við þær till. sem hæstv. ríkisstjórn og hv. meiri hl. fjvn. leggur fram hér á hinu háa Alþingi á þessi nefnd auðvitað aðeins að sinna því að vera með tillögur að nafninu til, bara á pappírnum. Það á bara að tala um málið og segja að við höfum sett fram tillögur en það á ekki að koma fram ein einasta króna til þess að mæta þessu verkefni, ekki ein einasta króna. Þetta verkefni er því allt á pappírnum og allt í orði en að engu leyti á borði. Þessir liðir sýna nokkurn hluta af því sem ástæða væri til að fá nánari skýringu á hjá hæstv. ráðherrum, einstökum hæstv. fagráðherrum og hæstv. fjmrh. Vegna þess að svo mikið hefur vinnuálagið verið núna þessa síðustu klukkutíma eftir að þessar tillögur komu fram, eftir skæklatog hæstv. ráðherra uppi í Stjórnarráði og hv. meiri hl. fjvn. fékk þær í hendur, að það hefur ekki verið tóm til að skýra þær til nokkurrar hlítar í meðförum fjvn. Enda jafnóvíst hvort hv. meiri hl. hefur haft það nokkuð á valdi sínu að geta útskýrt þær tillögur sem þannig er fleygt inn til fjvn. úr herbúðum hæstv. ríkisstjórnar. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara yfir fleiri slíka liði varðandi útgjaldatillögur eða till. við 4. gr. frv. sem komið hafa frá hv. meiri hl. fjvn. en ég nefndi hér örfáa sjóði og hvernig staða þeirra væri. Ég hef talið fróðlegt að taka saman hvernig fjárveitingum hefur miðað áfram frá árinu 1986 til ársins 1991 til nokkurra af þessum sjóðum. Ef fyrst er litið á Byggingarsjóð ríkisins og miðað við verðlag ársins 1991, þ.e. fjárlagafrumvarpsverðlag, líta fjárveitingar til Byggingarsjóðs ríkisins út á þann máta að árið 1986 voru þær 2 milljarðar 822 millj. kr., 1798 millj. árið 1987, 1640 millj. árið 1988, falla síðan niður í 671 millj. 1989 og á árinu 1990 falla þær niður í 54 millj. Eins og fram hefur komið falla þær á þessu ári niður í núll. Framlög ríkissjóðs til Byggingarsjóðs ríkisins hafa því lækkað frá árinu 1986 á föstu verði um 2,8 milljarða rúmlega. Framlög til Byggingarsjóðs verkamanna hafa á hinn bóginn hækkað á þessu tímabili um 49 millj. Til Lánasjóðs ísl. námsmanna hafa framlög ríkissjóðs lækkað úr 2 milljörðum 328 millj. niður í 1930 millj., eða um 398 millj. kr. Og uppbætur á lífeyri, þ.e. til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hafa framlög ríkissjóðs lækkað úr 1248 millj. árið 1986 í 788 millj. árið 1991, eða um 460 millj. kr. Það er alkunna að Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins og hjúkrunarkvenna er að komast í þrot, hans eigið fé er raunar þrotið. Skuldbindingar sjóðsins næstu tvo til þrjá áratugina nema 20 milljörðum króna umfram eigið fé sjóðsins. Það er auðvitað afleiðing af því að núv. hæstv. ríkisstjórn hefur dregið svo saman fjárveitingar til sjóðsins, hvað sem skuldbindingum hans líður, að fjárhagur hans kemst á vonarvöl. Sé þetta tekið saman, framlög til þessara fjögurra sjóða, sést að framlög ríkissjóðs til þeirra hafa á föstu verði lækkað um nálega helming frá árinu 1986 til ársins 1991 miðað við till. sem fyrir liggja og varða fjárlagafrv., þ.e. úr 7 milljörðum 49 millj. kr. í 3 milljarða 631 millj. Þetta er vitaskuld aðeins hluti af því dæmi sem ég rakti hér, og við fulltrúar Sjálfstfl. höfum í nál. við 2. umr. sýnt fram á það hvernig hæstv. ríkisstjórn hefur velt byrðunum á undan sér yfir á framtíðina með því að vanrækja að leggja fram fé eins og til hefur verið ætlast til þess að standa straum af skuldbindingum sem gerðar hafa verið og á þann hátt leynt þeim vanda sem við er að fást í fjármálum ríkissjóðs. Á þann hátt er reynt að fá út skárri útkomu á pappírnum við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni og við afgreiðslu fjáraukalaga hverju sinni en raunveruleikinn segir til um. Hæstv. ríkisstjórn er nú algjörlega ber að því að hafa hagað sínum vinnubrögðum á þennan hátt. Hún hefur ekki brugðist við þeim hætti að breyta verksviði þeirra sjóða sem hún á að standa straum af fé til. Það er ekki gert. Það fyrsta sem verður gert væntanlega er að breyta verksviði Lánasjóðs ísl. námsmanna með lækkun námslána eða takmörkun á umfangi sjóðsins. Það verður þá fróðlegt að sjá hvernig þær tillögur verða. Að öðru leyti hefur hæstv. ríkisstjórn ekki ráðist að því verkefni að breyta verksviði þeirra sjóða sem ríkissjóður stendur á bak við og leggur fram mikinn hluta af fé til starfseminnar í hverjum fyrir sig. Þetta hefur ekki verið gert. Ég rakti það, sem ég þarf ekkert að vera að margítreka, við 2. umr. að ýmsar skuldbindingar af þessum toga sem myndast hafa í tíð núv. hæstv. ríkisstjórnar og ná að vísu sumar yfir árið 1988 eru allt upp í 47 milljarðar króna og bíða þess að verða lagðar á herðar framtíðarinnar þegar þessi hæstv. ríkisstjórn er farin frá. Það sem ég hef hér rakið varðandi sjóðina fjóra, sem ég nefndi, er að þótt framlög ríkissjóðs hafi lækkað um helming frá 1986 stafar það ekki af því að þörfin hafi minnkað. Þörfin hefur ekki minnkað hjá þessum sjóðum, verksvið þeirra hefur ekki verið takmarkað. Til að mynda hefur lífeyrisþegum í Lífeyrissjóði opinberra starfsmanna ekki fækkað og íslenskum námsmönnum hefur ekki fækkað. Þörfin hefur stórkostlega vaxið en þrátt fyrir það hafa framlögin úr hendi ríkissjóðs lækkað um helming á föstu verði. Þetta er sú svikamylla sem hæstv. fjmrh., hæstv. ríkisstjórn í heild og allt hæstv. stjórnarliðið hefur verið að koma hér upp í fjármálum ríkisins á undanförnum árum og gerð er í þeim tilgangi að blekkja þjóðina, blekkja fyrst Alþingi og síðan þjóðina og leyna raunverulegum vanda sem við er að fást í þessum málaflokki. Þær breytingar sem orðið hafa á fjárlagadæminu frá 2. og til 3. umr. miðað við þær till. sem fyrir liggja frá meiri hl. hv. fjvn. eru það miklar að við fulltrúar Sjálfstfl. í fjvn. töldum ástæðu til að taka saman sérstaka grg., sem dreift hefur verið á borð þingmanna, grg. þar sem sumpart eru sýndar þær breytingar sem orðið hafa á fjárlagadæminu á milli umræðna og sumpart dregið saman með nokkuð skýrari hætti þær upplýsingar sem birtar voru í nál. okkar sjálfstæðismanna við 2. umr. Þetta er m.a. vegna þess að forsendur hafa breyst á milli umræðna, til að mynda við þær skattahækkanir sem orðið hafa, til að mynda við breytingar á væntanlegri landsframleiðslu samkvæmt spá og svo framvegis. Ég sé ástæðu til þess þar sem hér er um grg. að ræða sem ekki er prentuð sem þskj. að lesa grg. sem hluta af minni ræðu. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fjárlagafrv. hefur tekið veigamiklum breytingum eftir afgreiðslu fjvn. við 2. umr. Það á bæði við um tekju- og gjaldahlið. Umtalsverð breyting til hins verra á þjóðhagsáætlun liggur þar að auki í loftinu. Að teknu tilliti til þeirra þátta sem augljóslega eru vanáætlaðir og atriða sem ekki koma fram í heildaryfirliti er því yfirvofandi að fjárlagahallinn vaxi umtalsvert á næsta ári og að nýtt Íslandsmet verði sett í skattheimtu þriðja árið í röð. Ef fram fer sem horfir má búast við fjárlagahalla á næsta ári að fjárhæð hvorki meira né minna en 6 -- 7 milljarða króna og að tekjur ríkissjóðs vaxi að raungildi í hlutfalli við landsframleiðslu úr 27,6% í 28,1%. Það er með ólíkindum að þeirri stefnu að auka stöðugt ríkisútgjöld og skattheimtu skuli vera haldið til streitu þegar ljóst er orðið að hún gerir stöðugt illt verra. Eins og staðan er og hefur verið í þjóðfélaginu verður fjárlagahallinn aldrei brúaður með skattahækkunum. Hvort tveggja kemur til að skattahækkanirnar draga úr verðmætasköpuninni og kynda enn frekar undir aukningu ríkisútgjaldanna. Skattahækkanirnar valda samdrætti í atvinnulífinu, gjaldþrotum og atvinnuleysi. Heildartekjur heimila og fyrirtækja minnka og þar með einnig sá stofn sem skattheimtan er grundvölluð á. Erfiðleikarnir, gjaldþrotin og atvinnuleysið kalla svo á aukna félagslega aðstoð og þar með aukin útgjöld hins opinbera. Viðvarandi fjárlagahalli kallar stöðugt á nýjar lántökur af hálfu ríkissjóðs, vaxandi skuldasöfnun hins opinbera, bæði bein og óbein, gerir einstaklingnum og fyrirtækjum stöðugt erfiðara fyrir á lánamarkaðinum. Vextir hækka og svigrúm innlendra aðila til nýsköpunar og atvinnuuppbyggingar verður mjög takmarkað. Núverandi stefna í ríkisfjármálum hefur ekki aðeins reynst haldlaus heldur stefnir hún þjóðarhag í voða. Hún stefnir efnahag atvinnulífs, heimila og fyrirtækja í hættu og ógnar þar með stjórnmálalegu og menningarlegu sjálfstæði þjóðarinnar. Í framhaldi af nál. 1. minni hl. við 2. umr. er rétt að undirstrika og vekja sérstaklega athygli á eftirfarandi atriðum: Stefna þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr hefur verið að hækka skatta og að auka ríkisumsvif. Stefnunni hefur verið framfylgt bæði leynt og ljóst. Henni er enn haldið fram skv. fyrirliggjandi fjárlagafrv. þótt hún sé í reynd hið mesta glapræði. Það viðhorf hefur ráðið ferðinni að ráðamenn ríkisins séu betur til þess fallnir að ráðstafa þjóðartekjunum en heimilin og atvinnufyrirtækin. Ríkisstjórnin hefur aðhyllst forsjárhyggju og verið þeirrar skoðunar að aðrir en einstaklingarnir sjálfir vissu hvað þeim væri fyrir bestu. Það hefur verið staðhæft að umsvif hins opinbera væru minni hér á landi en í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Þessari staðhæfingu er haldið til streitu, jafnvel þótt ljóst megi vera að hin miklu ríkisumsvif hérlendis verða ekki mæld á sama mælikvarða og í grannlöndunum. Mörg boð og bönn íslenska ríkisins hvorki eru né verða auðveldlega metin í krónum og aurum. Útgjaldaaukning ríkisins hefur verið sögð óhjákvæmileg til að viðhalda því velferðarkerfi sem við sækjumst eftir. Þetta er rangt en jafnvel þótt að öðru óbreyttu megi rökstyðja aukninguna ætti að vera augljóst að það gengur ekki til lengdar að útgjaldaaukning hins opinbera sé meiri en verðmætasköpun atvinnulífsins. Því hefur verið haldið fram að það sé sjálfsagt að vinstri flokkar á Íslandi gangi eins langt og nokkur kostur er í að auka útgjöld ríkisins til félags- og velferðarmála þegar þeir fá aðstöðu til þess í ríkisstjórn. Við fulltrúar Sjálfstfj. í fjvn. mótmælum framangreindri stefnu og þeim viðhorfum sem liggja henni að baki. Hún endurspeglar skilningsleysi á almennum efnahagslögmálum og þeirri staðreynd að óhófleg skattlagning dregur úr framtakssemi, verðmætasköpun og þar með því sem er til skiptanna. Hún felur í sér vantrú á einstaklingsframtaki og með henni er horft fram hjá þeim óþrjótandi möguleikum sem eru á því að láta einstaklingum og frjálsum félögum þeirra eftir að annast stóran þátt þeirrar þjónustu sem nú er veitt á vegum hins opinbera. Ríkisfjármálastefnu núv. ríkisstjórnar hefur verið framfylgt einarðlega en um leið af miklu fyrirhyggjuleysi. Staðreyndir: 1. Miðað við fjárlagafrv. við 3. umr. hafa skattar til ríkissjóðs á ársgrundvelli verið hækkaðir um 16 milljarða króna frá og með 1988 til 1991. Þetta gerir því á ári rúmar 240 þús. kr. á fjögurra manna fjölskyldu. 2. Þrátt fyrir skattahækkanirnar stefnir í það að samansafnaður halli ríkissjóðs árin 1988 -- 1991 verði yfir 30 milljarðar króna á verðlagi fjárlagafrv. 3. Lántökur opinberra aðila á innlendum lánsfjármarkaði eru á næsta ári áætlaðar 32,4 milljarðar eða 20,2 milljarðar að frádregnum afborgunum. Þetta samsvarar hvorki meira né minna en 53% af áætluðum peningalegum sparnaði landsmanna árið 1991. Sem hlutfall af vergri landsframleiðslu hefur heildarlántaka ríkissjóðs umfram lánveitingar hækkað úr 7,6% árið 1988 í 14,9% skv. fjárlagaáætlun 1991. 4. Skv. yfirliti Ríkisendurskoðunar og áætlun samkvæmt fjárlagafrv. 1991 má gera ráð fyrir að stöðugildum hjá ríkinu fjölgi um 550 árið 1991 en árið 1990 fjölgaði þeim um 400. Á sama tíma og störfum hjá ríkinu fjölgar dregst hins vegar vinnuaflsnotkunin saman í atvinnulífinu almennt, (500 -- 600 störf árið 1990). 5. Skv. forsendum fjárlagafrv. og þjóðhagsáætlun er gert ráð fyrir því að samneysla (rekstrarútgjöld hins opinbera) aukist um 2% árið 1991 eða umtalsvert meira en aðrar þjóðhagsstærðir. Sl. 10 ár, eða frá 1980, hefur samneyslan aukist um 53% á meðan verg landsframleiðsla hefur aðeins aukist um 22,4%. Hagvöxtur á mann yfir allt tímabilið án aukningar samneyslunnar er 2,2%. Samsvarandi tala fyrir OECD er 20%. 6. Eins og á undanförnum árum kemur stór hluti af tekjuaukningu ríkissjóðs ekki fram í tekjuyfirliti fjárlagafrv. Hvort tveggja kemur til að útgjöld eru færð til frádráttar tekjum og að tekjur hverfa inn í rekstur tiltekinna stofnana til frádráttar útgjöldum. 7. Frv. boðar mikinn vanda í fjármálum ríkisins á komandi árum. Á undanförnum árum hefur í mörgum tilvikum verið gengið á eigið fé stofnana og sjóða. Ríkissjóður hefur jafnframt tekið á sig fjárhagslegar skuldbindingar sem nema tugum milljarða og ekki hafa verið gerðar upp. Ekki síður alvarlegt er að í mörgum tilvikum er ljóst að ríkissjóður fær ekki að óbreyttu staðið undir þessum skuldbindingum. 8. Umtalsverð aukning ríkisumsvifa hefur á liðnum árum átt sér stað utan fjárlaga, sbr. Hlutafjársjóð og fyrirhugaðan Hagræðingarsjóð sem ætlunin er að taki til starfa nú um áramótin. Stefnan hefur þrengt mjög hag heimilanna og atvinnulífsins. Linni henni ekki leiðir hún til ófarnaðar. Staðreyndir: 1. Hagvöxtur á Íslandi sl. áratug hefur verið óviðunandi, bæði á íslenskan mælikvarða og í samanburði við hagvöxt þeirra þjóða sem við verðum að bera okkur saman við. Frá 1980 til 1990 hefur árlegur hagvöxtur á Íslandi verið nálægt 2% en á sama tíma 3% hjá OECD. Landsframleiðslan á Íslandi hefur vaxið um 22,4% á þessum tíma en 33,8% hjá OECD. Þegar tekið hefur verið tillit til fólksfjölgunar verður samanburðurinn enn óhagstæðari fyrir okkur Íslendinga. Stöðnun í lífskjörum á meðan þau halda áfram að aukast hjá grannþjóðunum gerir að verkum að hætta á landflótta er yfirvofandi. 2. Erlendar skuldir þjóðarbúsins hafa aldrei verið hærri en á þessu ári, eða 51,6% af landsframleiðslu, voru 40,3% árið 1987. 3. Greiðslubyrði af erlendum lánum verður á næsta ári skv. spá Seðlabanka 21,7% af útflutningstekjum, var 16% árið 1987. 4. Kaupmáttur ráðstöfunartekna launafólks er talinn hafa lækkað um meira en 15% frá 1987 til 1990. 5. Atvinnuleysi hefur u.þ.b. þrefaldast frá 1988. Gert er ráð fyrir að 2.500 manns gangi atvinnulausir að meðaltali allt þetta ár. Þjóðhagsstofnun spáir því að atvinnuleysi aukist enn á næsta ári. 6. Gjaldþrotum einstaklinga og fyrirtækja fer sífellt fjölgandi og eru engar horfur á að því dapurlega ástandi linni. Fjöldi gjaldþrota eingöngu í Reykjavík er áætlaður um eða yfir 900 í ár, samanborið við 351 árið 1987. 7. Viðskipti þjóðarbúsins við útlönd eru með stöðugum halla og er spáð að hann verði 5700 millj. kr. á næsta ári. Hallinn á því eina ári mun því nema nálægt 90 þús. á hverja fjögurra manna fjölskyldu.`` Þetta er undirskrifað í dag af okkur sjálfstæðismönnum í fjvn., Pálma Jónssyni, Agli Jónssyni og Friðjóni Þórðarsyni. Það má geta þess að í því skjali sem hæstv. fjmrh. rétti mér um það leyti sem þessi umræða hófst gerir fjmrn. ráð fyrir því að halli á viðskiptum við útlönd vaxi um 3 milljarða frá því sem áður hafði verið talið og verði því ekki, eins og hér er sagt, 5,7 milljarðar á næsta ári heldur 8,7 milljarðar. Það þýðir þá einnig að þessi halli á einu ári nemur um 140 þús. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu í landinu. Þetta er ekki eina árið sem er með þeim halla á utanríkisviðskiptum. Með þessum hætti höfum við verið að safna upp skuldum erlendis og nú er svo komið að milli fjórða og fimmta hver króna af útflutningstekjum okkar gengur til að greiða afborganir og vexti á ári hverju. Sýnilegt er af þeim horfum sem eru bæði birtar í þjóðhagsáætlun og skv. athugasemdum þjóðhagsstjóra og skrifstofustjóra hagdeildar fjmrn. frá því í gær og frá því í dag að þessi halli mun vaxa á næsta ári og skuldabyrðin mun aukast á næsta ári meira en hér kemur fram og þar með greiðslubyrðin. Með þessari grg. fylgja tvö fskj. sem sýna í fyrsta lagi þær breytingar sem orðið hafa á skattheimtu á þjóðina, þ.e. heildartekjum ríkissjóðs, sem hlutfalli af landsframleiðslu frá árinu 1987 til 1991 sem sýnir að hún var 1987 23,5% en er komin á næsta ári, skv. þeim till. sem nú liggja fyrir frá hv. meiri hl. fjvn., upp í 28,1%, eða hefur hækkað um 4,6%. Í öðru lagi er hér fskj. sem sýnir það að skv. fjárlagafrv. og fyrirliggjandi þjóðhagsáætlun með föstu verðlagi, þar sem verð á árinu 1987 er sett 100, hafa skattar til ríkisins hækkað um 16% til ársins 1991 á meðan ráðstöfunartekjur heimilanna, rekstrargjöld heimilanna, sem fundin eru með útreikningi úr einkaneyslu, hafa lækkað um 12%. Þetta sannar auðvitað það, sem ekki kemur neinum á óvart, að því meira fjármagn sem ríkissjóður tekur til sín, því meira fé sem við verjum í ríkisreksturinn, þá sífelldu útþenslu ríkiskerfisins sem við höfum verið að byggja upp nú á allra síðustu árum, sérstaklega í tíð núv. hæstv. ríkisstjórnar, því minna verður til skiptanna fyrir aðra. Þá er minna til skiptanna fyrir heimilin í landinu. --- Ef hæstv. fjmrh. gæti slotað þeim fundi sem hann er á þarna við hv. þm., hæstv. ráðherra er náttúrlega hér til að hlýða á þá umræðu sem fram fer.

Viltu ekki segja þm. Sjálfstfl. það?

Eftir því sem meira er tekið í hlut ríkissjóðs, eftir því sem ríkiskerfið er í sífellu þanið út, eins og hér hefur verið gert, um 16% ríkisútgjöldin, eða skattar til ríkisins, 1987 -- 1991, þeim mun minna er til ráðstöfunar fyrir aðra. Þeim mun minna fé hafa heimilin úr að spila. Þeim mun minna fé hafa atvinnuvegirnir í landinu úr að spila og aðrir þeir sem ekki eru á jötu hjá ríkinu. Þetta eru einföld sannindi sem auðvitað þarf ekki að tyggja hér yfir hv. alþm. en það virðist vera ástæða til að þylja þetta einu sinni enn yfir hæstv. fjmrh. Ef þessar skattahækkanir hæstv. ríkisstjórnar eru greindar í sundur eftir skattategundum kemur í ljós að beinir skattar hafa hækkað á föstu verði frá 1987 til 1991, miðað við fjárlagafrv., um hvorki meira né minna en 85%, beinir skattar á einstaklinga og fyrirtæki. Óbeinir skattar hafa að sjálfsögðu hækkað miklu minna. Þeir hafa hækkað um 5% á sama tímabili og heildarskattbyrðin, eins og áður sagði, um 16%. En það er athyglisvert hversu mjög hefur verið gengið í skrokk á einstaklingunum og fyrirtækjum með hækkun beinna skatta. Og það er auðvitað í samræmi við þá stefnu sem hæstv. núv. ríkisstjórn hefur fylgt. Ég tel ástæðu til þess hér við lokaumræðu um fjárlagafrv. fyrir árið 1991 að vekja athygli á því að afgreiðsla fjárlaga er býsna mikilvægt málefni og ekki sama hvernig sú afgreiðsla fer fram. Fjárlög ríkisins eiga að vera og geta verið mikilvægt stjórntæki í efnahagsmálum. En það gerist því aðeins að þau séu afgreidd á þann hátt að hægt sé a.m.k. nokkurn veginn að standa við tölur, áætlanir séu raunhæfar og mögulegt sé að sigla eftir áætlunum á grundvelli þeirra í rekstri einstakra stofnana og í umfangi tiltekinna viðfangsefna. Þetta eru meginatriði til þess að fjárlög geti orðið stjórntæki. Séu hins vegar áætlanir fjárlaga rangar og ekki í samræmi við þau verkefni sem á að halda gangandi verða fjárlög máttlaust stjórntæki. Svo hefur verið í tíð hæstv. ríkisstjórnar sem nú situr. Og það er kannski ástæða til að vekja athygli á því við þessa lokaumræðu um fjárlög að við erum með eitt slíkt plagg í höndunum þar sem fjárhæðum ýmsum, bæði gjalda- og teknamegin, hefur verið hagrætt að geðþótta einstakra ráðherra og í skæklatogi hæstv. ríkisstjórnar og þannig sendar einstakar till., bæði tekna- og gjaldamegin, til hv. meiri hl. fjvn. sem hefur sætt sig við að taka við málunum á þann hátt og leggja málin á þann hátt fyrir Alþingi. Slíkar geðþóttaákvarðanir um fjárhæðir tekna - og gjaldamegin valda því að það er ekki merkur atburður að afgreiða þessi fjárlög. Þau eru að ýmsu leyti sýndarplagg. Afgreiðsla fjárlaga nú er líka þeim annmörkum háð að það er ekki fylgt lögum um það að afgreiða samtímis lánsfjárlög.

Það er af því að Sjálfstfl. neitar því.

Það hlýtur að vera rangt að Sjálfstfl. neiti því. Það er auðvitað fyrir það að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki komið þessu máli áfram eins og henni er skylt. Ég á ekki von á því að það sé með nokkru móti hægt að bera það á Sjálfstfl. að hann hafi tafið svo fyrir afgreiðslu lánsfjárlagafrv. að það hafi orðið til þess að hindra að það næði afgreiðslu hér með sama hætti eða sambærilegum tíma og fjárlög. En það er óskiljanleg ósvífni af hæstv. fjmrh. að bera það hér á borð úr sæti sínu að Sjálfstfl. hafi neitað því að afgreiða lánsfjárlög á sama tíma og fjárlög. Í fyrsta lagi liggur það því hér fyrir að það er ekki nema hluti af fjárlagadæminu eða fjármálum ríkisins sem verið er að afgreiða með fjárlögum, lánsfjárlögin liggja eftir, og því ekki heildarmynd af þeirri afgreiðslu sem hér er verið að framkvæma. Til viðbótar er, eins og áður er fram komið, tekju - og gjaldapóstum þessa fjárlagafrv. skákað niður á blað í þeim tilgangi að sýna niðurstöður sem eru án samhengis við raunveruleikann í ýmsum greinum. Tilgangurinn er auðvitað að sýna á pappírnum einhverja aðra útkomu en raunveruleikinn segir til um. Og þetta er ekki nýtt í tíð þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Ég tel að svo purkunarlaust sé nú gengið fram í þessum skollaleik að afgreiðsla Alþingis á því fjárlagafrv. sem hér er til lokaafgreiðslu sé að verulegu leyti sýndarmennska, raunar skrípaleikur sem settur er á svið til þess að dylja raunverulegan halla ríkissjóðs á næsta ári sem fullyrða má að sé eigi minni en 7 milljarðar kr. og er þá varlega talið. Enn á því að bæta við þann vanda sem velt er á herðar framtíðarinnar og ég skýrði við 2. umr. Það efnahagslega kviksyndi sem við blasir í fjármálum ríkissjóðs í lokin á stjórnartíð þessarar hæstv. ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar kallar auðvitað enn fram einkunnarorðin sem ég hef sum hver farið með hér í þessum ræðustól áður, en þau eru skattaálögur,sóun, hallarekstur og blekkingaleikur. Þennan blekkingaleik og allt þetta efnahagslega kviksyndi fær þjóðin í arf frá þeirri ríkisstjórn sem allt of lengi hefur setið.

Frsm. 2. minni hl. fjvn. (Málmfríður Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Frv. til fjárlaga fyrir komandi ár er nú komið til lokaumræðu og menn hljóta að hugleiða í sambandi við það hvað innihald þess boðar almenningi þessa lands. Hvernig verður rekstrarumhverfi ríkisbúskaparins og heimilanna á næsta ári svo að notað sé vinsælt orð? Þó að ekki liggi fyrir enn endurskoðuð þjóðhagsáætlun frá í haust er ljóst af ummælum þeirra sem Þjóðhagsstofnun stýra að flest horfir til verri vegar frá því sem þá var. Efnahagshorfur á alþjóðavettvangi eru mun lakari nú, einkum í Bandaríkjunum, og kann það að hafa áhrif á útflutning okkar og olíuverð er afar ótryggt. Horfur eru slæmar um loðnuveiðar. Bregðist þær er ljóst að mestur hluti þess örlitla hagvaxtar sem spáð var á komandi ári er horfinn og tekjuhlið fjárlaganna hefur raskast verulega. Þetta var niðurstaða fjmrn. í gær hvernig sem hæstv. fjmrh. þóknast að sú niðurstaða líti út í dag. Verði síðan að draga úr öðrum veiðum, eins og gefið hefur verið í skyn að geti orðið, verður verulegur samdráttur á öllum sviðum. Þessar horfur í efnahagsmálum nú benda til þess að í besta falli standi kaupmáttur launa í stað og verulegar líkur séu á að hann dragist saman. Þannig hljóðar jóla- og nýársboðskapurinn við afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár. Vitanlega er augljóst að við þær aðstæður sem við blasa hlýtur að kreppa að um hag heimilanna. Ekki stóð hann þó of föstum fótum sé tekið mið af þeim fregnum sem heyrast um geysilega fjölgun gjaldþrota einstaklinga nú á síðari hluta ársins. Einnig hefur komið í ljós að heimilin í landinu eru annar stærsti lántakandinn næst ríkissjóði. Uggvænlega tíð gjaldþrot einstaklinga og heimila haldast í hendur við ásóknina eftir bankalánum og hvort tveggja bendir til þess að sú velmegun sem hæstv. formaður fjvn. gerði að umtalsefni í ræðum sínum við 1. og 2. umr. fjárlaga sé ekki eins almenn og hann vildi vera láta. Hann ræddi þar um bílaeign, sjónvarps- og símatækjafjölda landsmanna og taldi þetta allt bera vott um góða afkomu almennings. Honum láðist að nefna að í strjálbýlu landi, þar sem almenningsfarartæki og samgöngur eru ekki með neitt svipuðum hætti og í öðrum löndum, ekki einu sinni á höfuðborgarsvæðinu, eru menn tilneyddir að eiga farartæki sín sjálfir. Símatæki eru ekki lúxus heldur öðrum þræði öryggistæki en um sjónvarpstækin má náttúrlega deila. En þegar litið er til þess sem áður var sagt um lántökurnar, þegar litið er til þess að aldrei hefur slíkur fjöldi fólks sem nú leitað t.d. til Mæðrastyrksnefndar og þegar litið er til þess að fjöldi þeirra sem leita á náðir félagsmálastofnana fer sívaxandi og þar fjölgar fyrst og fremst ungu fólki sem ekki kemst af og sér ekki önnur úrræði er augljóst að þrátt fyrir að margir búi við góðan hag er allt of stór sá hópur þegnanna sem nýtur ekki þessarar marglofuðu velmegunar en býr við bág kjör. Þeir sem ekki sjá þessa staðreynd hljóta að búa í umhverfi sem meinar þeim að skilja lífskjör og lífsbaráttu þeirra sem búa við lakari aðstæður. Þeir hljóta að búa í umhverfi sem er svo frábrugðið því sem láglaunafólk lifir við að þeir hvorki trúa né skilja að slíkar aðstæður séu algengur raunveruleiki. Sú tekjujöfnun sem hæstv. ríkisstjórn hafði á prjónunum að koma fram er hvergi í sjónmáli. Bilið fer breikkandi. Og niðurstöður þessarar rekstraráætlunar ríkissjóðs sem hér er til umfjöllunar boða engar breytingar á þeirri staðreynd. Frv. til fjárlaga hefur nú tekið nokkrum breytingum frá því það fyrst var lagt fram. Tekist hefur að tosa tekjunum upp um rúma 2 milljarða. Að hluta til byggist þessi áætlun á óskhyggju. Ég á t.d. bágt með að trúa því að tekjur af bílainnflutningi aukist um milljónahundruð ef loðnan lætur ekki sjá sig og svo er um fleiri þætti. Með þessum og fleiri reikningskúnstum reiknast bilið billi tekna og gjalda rúmir 4 milljarðar og þykist þá ríkisstjórnin trúlega hafa sloppið vel að geta sýnt fjárlög með ekki meiri halla eftir þær spár sem uppi hafa verið þó að 4 milljarða halli ríkissjóðs sé vissulega alvarlegt mál. Hitt er þó miklu alvarlegra mál, sá stórkostlegi halli sem reynt er með ýmsum hætti að leyna. Brýnum úrlausnarmálum er vísað til heimildargreina í meira mæli en nokkru sinni hefur sést og þær upphæðir koma til greiðslu þegar á næsta ári. Lífeyrissjóðunum er ætlað að leysa vanda byggingarsjóðanna með lánum og lántökur ríkissjóðs eru síðan að fara úr öllum böndum. Nú þegar fer tíunda hver króna af útgjöldum ríkissjóðs til að greiða vextina einungis. Þrátt fyrir hækkun útgjalda er svo verulegur samdráttur í opinberum framkvæmdum. Útgjaldahækkunin er einkum vegna útþenslu í umsvifum ríkiskerfisins og alls kyns sóunar á vegum ráðherra og ráðuneyta. Hvergi er ráðist að rótum þessa vanda og fyrirheit hæstv. fjmrh. um jafnvægi í rekstri ríkissjóðs hafa snúist í andhverfu sína. Virðulegi forseti. Ég hef rætt almennt um fjárlagadæmið og útkomu þess og ætla ekki að fjalla svo neinu nemi um afgreiðslur einstakra mála. Ég get þó ekki látið hjá líða að minnast á nokkur mál sem varða miklu. Hafnamálin eru nú til afgreiðslu. Upphaflega var ætlað að leggja sérstakan skatt á hafnir landsins til að fjármagna framkvæmdir innan þeirra en síðan var horfið frá þeim fyrirætlunum þar sem enginn virtist vita hvernig ætti að koma þessari skattlagningu við og ekki var gerð nein tilraun til að gera grein fyrir því heldur. Það kann að vera nauðsynlegt að finna höfnum einhvern fastan tekjustofn, líkt og Vegagerð ríkisins, en menn eru farnir að verða trúdaufir á gildi slíkra ráðstafana þegar raunin verður sífellt sú að fastir tekjustofnar stofnana eru yfir höfuð aldrei friðhelgir. Hafnir landsins eru víðast hvar lífæðar byggðarlagsins og það varðar miklu að þær séu í sem bestu lagi. Hafnir á landinu sem njóta ríkisstyrks eru 70 talsins. Meðallíftími hafnarmannvirkja er um 35 ár. Þetta þýðir að endurbyggja þarf um tvær hafnir á ári. Á verðlagi dagsins í dag kostar um 470 millj. kr. að endurbyggja höfn eða hafnarmannvirki af meðalstærð og greiðir ríkissjóður 75% kostnaðar að jafnaði. Þessar tölur sýna að rúmar 700 millj. kr. þyrfti árlega til að halda höfnunum í viðunandi ástandi. Til að mæta kröfum vegna breyttrar flutningatækni þyrfti að auka við þessa upphæð og sjá menn þá hversu fjarri lagi er sú upphæð sem lögð er til hafnamála nú. Í þeim efnum sem öðrum er vandanum vísað til framtíðarinnar en hafnirnar drabbast niður atvinnulífi landsins til ómælds tjóns. Þá vildi ég fara nokkrum orðum um annan málaflokk sem einatt verður hart úti þegar sameiginlegum fjármunum okkar er útdeilt þó ekki skorti faguryrðin á hátíðarstundum og á ég hér við menningarmálin. Flest erum við sammála um mikilvægi blómlegs menningarlífs og teljum það eina af undirstöðum íslensks þjóðfélags og víst er um það að fólk um allt land leggur ótrúlega mikið af mörkum í hreinni sjálfboðavinnu til þess að hlúa að þessari undirstöðu, ekki síst utan höfuðborgarsvæðisins. Nægir þar að vitna til starfsemi áhugaleikfélaga og söngkóra sem eiga sinn stóra þátt í eflingu félagslífs og blómlegs mannlífs á landsbyggðinni. Menningarhátíðir sem haldnar hafa verið víða um land á síðustu árum og flestar staðið vikum og jafnvel mánuðum saman hafa borið menningarviðleitni landsbyggðarfólks gott vitni og ekki skal heldur gert lítið úr miklu og oft fórnfúsu starfi að menningarmálum á höfuðborgarsvæðinu. En það eru auðvitað takmörk fyrir því hvað fólk getur á sig lagt við erfiðar aðstæður án þess að fá umbun fyrir. Stundum hvarflar þó að manni að einmitt það sé stefna stjórnvalda. Menning virðist helst aldrei mega kosta neitt. Það vantar þó ekki að ráðamenn blási í lúðra. Hæstv. menntmrh. efnir til umræðna um eitt og annað. Það er fundað um menningarstefnu og skólastefnu og hina ýmsu þætti menningarinnar en það verkar sem hljómandi málmur og hvellandi bjalla þegar því er ekki fylgt eftir. Niðurfelling virðisaukaskatts á íslenskar bækur verður þó að meta við stjórnvöld á ári læsis sem átti víst að vera ein skrautfjöðrin, en varla eru menn búnir að gleyma hvað það kostaði mikinn tíma og fyrirhöfn að ná þeim áfanga. Hæstv. ráðherrar stóðu svo sannarlega gegn því eins lengi og þeir gátu þrátt fyrir að þeir hrósuðu sér auðvitað af afrekinu þegar þar að kom. Í þessu sambandi má heldur ekki láta undir höfuð leggjast að minnast á við hvaða kost Námsgagnastofnun er ætlað að búa sem þó á að standa að því að leggja grunn að menntun barna landsins. Á ári læsis er kostur hennar þrengdur svo að hún getur ekki sinnt skyldum sínum. Ég man nú ekki margt sem ríkisstjórnin getur talið sér til tekna í menningarefnum þrátt fyrir stór orð um vinsemd í garð menningarinnar. Ég satt að segja veit ekki hvað hæstv. menntmrh. hefur haft í huga þegar hann gaf það til kynna í nýlegum sjónvarpsþætti að stefnan væri upp á við í fjárveitingum til menningarmála. Á sama tíma er t.d. þrengt svo að starfsemi Þjóðleikhússins að það á erfitt með að standa undir nafni. Þá hafa menn fylgst í forundran með leikritinu í kringum Óperuna en í þessum þætti er því vandamáli vísað að hluta til heimildargreina fjárlaganna eins og ýmsu öðru sem er sópað undir það teppi. Framtíðinni er ætlað að leysa úr því og er ástæðulaust fyrir ríkisstjórnina að guma af virðingu fyrir menningarstarfsemi af hvaða toga sem er né heldur umtalsverðum stuðningi við hana. Virðulegi forseti. Tekjuöflunarhlið ríkissjóðs hefur á undanförnum árum verið tekin til gagngerðrar endurskoðunar og er nú mun skilvirkari en áður þótt deila megi um réttlætið. Núverandi hæstv. ríkisstjórn hefur hins vegar látið undir höfuð leggjast að endurskoða gjaldahliðina með sama hætti, endurskoða tilgang, markmið og umfang ríkisstofnana og komast fyrir óþarfa útgjöld og sóun. Þetta verður því að verða úrlausnarefni næstu ríkisstjórnar. Það er ekkert vafamál að spara má verulega í útgjöldum ríkisins án þess að nokkur beri óréttlátan skaða af og að því verður að vinda bráðan bug. Ráðdeild og sparnaður munu vera farsælastar ráðstafana í glímunni við ríkisútgjöldin. Þar þýðir ekkert að treysta á lottóvinninga eða kraftaverk. Niðurstaða þessa fjárlagafrv. sem nú kemur til afgreiðslu eru enn hækkaðir skattar og nú við 3. umr. bætast rúmir 2 milljarðar við þann póst og engar umtalsverðar sparnaðartilraunir og 4 milljarða halli. Virðulegi forseti. Vinnan við fjárlögin hefur um margt verið á óvenjulegan hátt nú að undanförnu. Lagafrumvörp um tekjuöflun koma ótrúlega seint og ná ekki öll fullnaðarafgreiðslu. Það er e.t.v. ekkert einsdæmi en er öllum til baga. Hitt er óvenjulegra að sífellt hefur þurft að skjóta málum til ríkisstjórnarinnar, málum sem fjvn. og Alþingi eiga með réttu að fjalla um. Síðan hefur staðið á ákvörðunum frá þessari hæstv. ríkisstjórn sem virðist eiga erfitt með að koma sér saman um nokkurn skapaðan hlut. Þetta hefur gert nefndinni erfitt fyrir og tafið mjög öll störf hennar. Virðulegi forseti. Í hönd fer kosningaár og það fer ekki milli mála hversu ríkisstjórninni hefur verið í mun að fjárlögin sýndu góða útkomu og betri en efni standa til svo að ráðherrar geti hælt sér af góðri fjármálastjórn þegar til kosningabaráttu kemur. Því kjósa þeir að hafa í frammi alls konar blekkingar, fela raunveruleg útgjöld í heimildargreinum og lánsfjárlögum og vísa þeim, sem og margvíslegum óleystum vanda, til framtíðarinnar og til þeirra sem við eiga að taka. Vera má að einhverjir kjósendur falli fyrir þessari fjármálasnilld en það er ljóst að afkomendur okkar, sem verða að borga brúsann, munu ekki senda þessari ríkisstjórn nein blessunarorð þegar kemur að skuldadögum.

Frsm. samvn. samgm. (Karvel Pálmason) : Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir sameiginlegu nál. samvn. samgm. sem er á þskj. 388 svo og brtt. sömu nefndar á þskj. 389 við 4. gr. frv. lið 10-322 Flóabátar og vöruflutningar. Ég skal ekki, virðulegi forseti, hafa mörg orð um nál. og brtt. sem eru á sérstöku þingskjali, þær skýra sig nokkuð sjálfar, en ég vil þó fara örfáum orðum um nefndarstarfið. Samvinnunefnd samgöngumála hefur að venju fjallað um erindi þau sem Alþingi hafa borist um framlög á fjárlögum til stuðnings við rekstur flóabáta vegna vöru- og fólksflutninga á einstökum svæðum. Farsvæði þessara báta eru á Faxaflóa, á Breiðafirði, á Ísafjarðardjúpi og á leiðinni frá Þorlákshöfn til Vestmannaeyja. Enn fremur eru flutningastyrkir á Eyjafirði og milli Mjóafjarðar og Neskaupstaðar. Jafnframt hefur nefndin tekið fyrir og rætt erindi sem borist hafa vegna flutninga á landi, svo sem til reksturs snjóbifreiða eða vegna mikils snjómoksturs þar sem erfitt reynist fyrir viðkomandi byggðarlög að standa straum af þeim kostnaði sem þau verða að bera samkvæmt snjómokstursreglum Vegagerðar ríkisins. Enda þótt reglurnar hafi verið rýmkaðar á síðustu árum verða íbúar í snjóþungum héruðum fyrir verulegum kostnaði umfram aðra þegna þjóðfélagsins við að halda uppi nauðsynlegum samgöngum. Til að minnka eitthvað þennan aðstöðumun hafa verið veitt á fjárlögum hvers árs framlög til þeirra aðila sem að dómi nefndarinnar eru verst settir að þessu leyti. Halldór Kristjánsson, skrifstofustjóri í samgrn., og Guðmundur Einarsson, forstjóri Skipaútgerðar ríkisins, hafa eins og áður mætt á fundum nefndarinnar og veittu þeir henni margvíslegar upplýsingar sem komu nefndinni að verulegu gagni. Færir nefndin þeim sérstakar þakkir fyrir störf þeirra í hennar þágu. Á undanförnum árum hefur í framsögu fyrir tillögum nefndarinnar verið gerð grein fyrir einstökum þáttum þeirra, sérstaklega varðandi hin stærri verkefni, þ.e. flutninga á sjó. Þar sem fyrir þessum þáttum er skilmerkilega gerð grein í áliti nefndarinnar sé ég ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um einstaka báta heldur vísa til nál. Ég vil taka það fram að með flestöllum umsóknum fylgdu greinargóðar upplýsingar um viðkomandi verkefni og á þetta einkum við um flutninga á sjó. Enda þótt þeir aðilar sem styrk til landflutninga njóta hafi einnig sent nefndinni greinargóðar upplýsingar um rekstur og annað er umsóknir varðar er í nokkrum tilvikum misbrestur á því að reikningar fylgi umsókn og voru nefndarmenn nú sem áður sammála um að styrkur yrði ekki greiddur á næsta ári fyrr en reikningar bærust samgrn. fyrir yfirstandandi ár. Enn fremur vill nefndin beina því enn á ný til samgrn. að þeim aðilum sem fá stofnstyrki undir liðnum ,,Flutningar á landi`` verði kynnt sú meginregla nefndarinnar að stofnstyrkir vegna ákveðinna verkefna verði eingöngu veittir í þrjú ár. Nefndin hefur við úthlutun stofnstyrkja að jafnaði miðað við það að styrkurinn verði ekki hærri samtals en helmingur kostnaðar við kaup á vélum og tækjum. Ég mun nú víkja að tillögunum og þeim breytingum sem nefndin er sammála um að gera á fjárframlagi til þessa málaflokks á fjárlögum fyrir árið 1991. Nefndin leggur til að framlag til flóabáta og vöruflutninga verði 173 millj. 230 þús. kr. á næsta ári. Samsvarandi upphæð á fjárlögum yfirstandandi árs er 131 millj. 100 þús. kr. Til greiðslu kom reyndar aðeins lægri fjárhæð því í fjáraukalögum fyrir árið 1990 var þessi upphæð skert um 3 millj. kr. Til flutninga á landi er lagt til að verja 24 millj. 430 þús. kr. en í ár er til þessa þáttar varið 21 millj. 415 þús. kr. Til reksturs ferja og flóabáta leggur nefndin til að framlagið verið 148 millj. 800 þús. kr. en samsvarandi framlag á fjárlögum í ár er 109 millj. 685 þús. kr. Nefndin leggur til að veittir verði styrkir til 58 verkefna vegna flutninga á landi, tveimur fleiri en eru í fjárlögum í ár. Af þessum liðum vil ég nefna að teknir eru inn tveir nýir stofnstyrkir. Annars vegar til Auðkúlu- og Þingeyrarhrepps en þessir hreppar voru fyrir skömmu sameinaðir í eitt sveitarfélag. Styrkur þessi sem er sá fyrsti af þremur er til að kaupa snjóbifreið sem halda á uppi ferðum yfir vetrarmánuðina milli Þingeyrar, Hrafnseyrar og Mjólkár. Hins vegar er veittur stofnstyrkur til Nauteyrarhrepps til að festa kaup á snjóblásara. Ég leyfi mér enn fremur að minnast á lið nr. 58 í brtt. en um hann er það að segja að hann er fyrst og fremst hugsaður sem sjóður sem hægt yrði að grípa til þegar samgöngur teppast og grípa þarf til dýrari flutningatækja. Slíkir flutningar yrðu síðan greiddir skv. reikningi og hefur verið farið fram á það við Halldór S. Kristjánsson, skrifstofustjóra í samgrn., að hann annist greiðslur slíkra reikninga í samráði við formenn samgn. Alþingis. Að þessu sinni er fjárveiting skv. þessum lið hækkuð verulega og er skýringin sú að nefndin telur brýnt skv. fyrirliggjandi staðreyndum að styrkja loftflutninga til einangraðra staða á Vestfjörðum og á Austfjörðum. Nefndin mun eftir jólahlé koma saman og ræða m.a. þetta svo mjög brýna verkefni. Greiðslur verði inntar af hendi í samráði við formenn samgn. eins og aðrar greiðslur skv. þessum lið. Til reksturs ferja og flóabáta leggur nefndin til að styrkir verði veittir til átta verkefna. Áður en ég segi skilið við flóabáta og ferjur er rétt að geta þess að málefni stærri ferja og flóabáta voru mikið rædd á fundum nefndarinnar, einkum í undirnefnd. Þar sem verulegar fjárfestingar hafa þegar verið ákveðnar í smíði og kaupum á ferjum og flóabátum, sem skipta munu hundruðum milljóna króna, taldi nefndin mjög brýnt að hún fjallaði mun meira um mál er snerta þessar ferjur og báta þá á breiðum grundvelli. Með hliðsjón af þessu ákvað nefndin að taka málefni þeirra til sérstakrar athugunar og meðferðar í byrjun næsta árs. Virðulegi forseti. Ég mun ekki hafa fleiri orð að því er þetta varðar. Ég vísa enn til nál. og brtt. og hygg að það skýri sig nægilega sjálft án þess að fleiri orð þurfi um það að hafa. Ég vil í lokin þakka meðnefndarmönnum fyrir gott samstarf í nefndinni.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi ræðu minnar þakka fjvn. fyrir mjög gott starf við erfiðar aðstæður. Á tímum aðhalds og sparnaðar er það erfitt verkefni fyrir fjvn. að vísa á bug fjölmörgum óskum um viðbótarfjárframlög og vega og meta hvaða beiðnum á að hafna og hverjum á að taka jákvætt. Ég tel að við þessar kringumstæður hafi fjvn. unnið mjög gott starf. Sýnt bæði dugnað og sanngirni í sínum störfum. Niðurstaðan er sú að hækkanir á fjárlagafrv. eru ekki miklar þegar horft er til liðinna ára og þeirrar reynslu sem þar kom fram. Ég vil þakka sérstaklega formanni fjvn. fyrir það mikla starf sem hann hefur unnið við að hafa forustu fyrir nefndinni á þessum tímum og þá samvinnu sem ég hef átt við hann og nefndina alla á undanförnum vikum. Það er að mörgu leyti merkileg tilraun sem gerð hefur verið hér á undanförnum árum í ríkisfjármálum hvað snertir samstarf fjvn. og fjmrh. Vegna þess, eins og alkunnugt er, komst sú skipan á þegar skipt var um ríkisstjórn 1988 að fjmrh. og formaður fjvn. voru úr sitt hvorum flokknum. Ég held að hægt sé að segja með sanni þegar mælt er fyrir og afgreitt síðasta fjárlagafrv. á þessu kjörtímabili að sú skipan mála hafi tekist vel. Fyrir það er ég þakklátur og vil færa formanni nefndarinnar og nefndinni allri sérstakar þakkir fyrir þá samvinnu. Ég vil síðan víkja hér fáeinum orðum, sem ekki var nú ætlun mín, að þeim hluta í ræðu hv. þm. Pálma Jónssonar þar sem vikið var að verkum hagdeildar fjmrn. við að meta þróun tekjustofna fjárlaga á næsta ári. Það er tiltölulega auðvelt verk að koma því inn hjá almenningi og fjölmiðlum að embættismenn fjmrn. eða annarra ráðuneyta geri bara það sem ráðherrann segir. En hv. þm. veit að það er ekki rétt mynd. Hv. þm. veit að starfsfólk ráðuneytanna og í þessu tilviki hinir virtu fræðimenn sem starfa í hagdeild fjmrn. er fólk með langa reynslu á þessu sviði og fólk sem kappkostar fagleg vinnubrögð. Enda er aðstaða þess fólks með þeim hætti að falsanir af því tagi til að þóknast ráðherranum, svo að vikið sé að þeim texta sem hv. þm. fór hér með, væru skammgóður vermir vegna þess að embættismenn hagdeildarinnar búa við það að reynslan kveður upp dóm yfir þeirra verkum. Vegna þess að í lok hvers árs er hægt að bera saman þá áætlun sem þeir leggja fram og niðurstöðuna. Það er t.d. athyglisvert að þó að sami maður og aðrir hafi fullyrt fyrir rúmu ári síðan að tekjur fjárlaganna fyrir árið í ár væru ofáætlaðar hefur reynslan sýnt að þær voru lágt áætlaðar. Það var varlega farið í það mat og þær hafa reynst meiri í ár en áætlað var í tekjuáætlun fjárlagafrv. í fyrra. Ég vara eindregið við því að verið sé að sá hér tortryggni í garð embættismanna sem vinna störf sín af faglegum metnaði. Ég get borið vitni um það að ég hef aldrei reynt annað af því ágæta fólki sem þetta verk hefur unnið heldur en mikinn faglegan metnað. Það kemur reyndar fram í nýrri tekjuáætlun hagdeildarinnar að það eru ítarleg og skýr rök fyrir því hvers vegna tekjuhliðin hækkar. Í fyrsta lagi er hækkun á því sem tekjuskattur fyrirtækja á að skila. Hvers vegna? Vegna þess að hvert fyrirtækið af öðru á síðustu mánuðum hefur verið að sýna vaxandi hagnað á þessu ári. Reyndar hafa forustumenn samtaka atvinnulífsins í mín eyru fullyrt að þessi áætlun um hagnað fyrirtækjanna og þar með tekjuskatt fyrirtækjanna sé of lág. Hagnaðurinn verði meiri og tekjuskattur fyrirtækjanna enn meiri en þarna er áætlað í ljósi þeirrar uppsveiflu og betri rekstrarstöðu sem fyrirtækin búa nú við. Í öðru lagi eru áætluð hækkuð skil á virðisaukaskatti miðað við það sem áður var. Hver er meginástæða þess? Hún er einfaldlega sú að í ljós kom að á síðasta innheimtutímabili þessa árs beittu fyrirtæki í meira mæli en talið var heimildum virðisaukaskattslaga til þess að nota sem innskatt til frádráttar ákveðin útgjöld og ætla sér síðan að skila tekjunum eftir áramótin. Það er einnig ljóst af þeirri reynslu sem við höfum haft af innheimtuaðgerðum á rúmu ári að þær skila viðbótartekjum og það hefur Ríkisendurskoðun staðfest. Í þriðja lagi hefur sú breyting orðið á síðustu tveimur mánuðum að vaxandi kaup hafa orðið á bílum eftir u.þ.b. tveggja ára stöðnun. Það er álit fyrirtækjanna á þessum vettvangi, innflytjendanna sjálfra, að það muni fara mjög vaxandi á næsta ári. Staðreyndin er nefnilega sú að sérfræðingar hagdeildarinnar byggja sitt mat ekki bara á því að þeir rýni í einhverja glerkúlu heldur á víðtækum gögnum frá viðskiptalífinu, frá forsvarsmönnum fyrirtækja og öðrum sérfræðingum úti í þjóðfélaginu. Í fjórða lagi er um að ræða aukningu á tekjuskatti einstaklinga miðað við það sem áætlað var í ágúst eða septembermánuði. Hvers vegna? Vegna þess að innheimtur tekjuskattur einstaklinga á þessu ári hefur verið meiri en áætlað var. Þannig er áfram hægt að telja skýr og ítarleg fagleg rök fyrir því hvers vegna tekjurnar eru metnar með þeim hætti sem hér hefur fram komið. Þessu til viðbótar eru svo tvær ákvarðanir ríkisstjórnarinnar. Önnur er sú að breyta prósentu í frv. um jöfnunargjald sem hér liggur fyrir þinginu á þann veg að það skili 100 millj. kr. meiri tekjum á næsta ári og sú stefnuákvörðun ríkisstjórnarinnar að afla 500 millj. kr. á næsta ári með t.d. tveimur leiðum. Annars vegar í gegnum verðlag á áfengi og tóbaki og hins vegar með því að fara að innheimta jöfnunargjöld af innfluttum matvælum sem er full heimild til og talið eðlilegt í alþjóðlegum viðskiptasamningum okkar til þess að styrkja samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu, m.a. með því að leggja á þær vörutegundir, sem hv. þm. nefndi, sérstök gjöld til að framleiðendur á pizzum og öðrum matvælum hér innan lands byggju við betri samkeppnisstöðu. Það er svigrúm fyrir þessa ákvörðun vegna þess að þegar þjóðarsáttarsamningarnir voru framlengdir var gefið út það fyrirheit að verðákvarðanir af skattabreytingum ríkisstjórnarinnar yrðu á bilinu 0,0 -- 0,4% í framfærsluvísitölu. Eins og fram hefur komið eru þegar ákvarðaðar breytingar aðeins 0,1% í framfærsluvísitölu. Þessar breytingar munu því ekki leiða til verðhækkana umfram það sem fyrirheit var gefið um þegar þjóðarsáttarsamningarnir voru framlengdir. Það eru því full fagleg rök fyrir því að sérfræðingar ráðuneytisins, sem hafa verið sérfræðingar ríkisstjórna og ráðherra í þessum efnum um langt árabil á undan mér, leggja fram þetta mat. Og ég get sagt hv. þm. það að ég hef aldrei í eitt einasta skipti orðað það við slíka embættismenn að þeir fari að búa til einhverjar falsaðar tölur. Og sú leikræna lýsing sem hv. þm. gaf á því að ég hefði komið og afhent honum plagg um álit Þjóðhagsstofnunar varðandi minnkandi loðnuafla og þar með verið að gefa til kynna að ráðherrann hefði nú sérstaklega komið með þetta, eins og þingmaðurinn sagði, réttandi þetta skjal og gefið til kynna að þar með væri verið að falsa eitthvað myndina. Hver var ástæðan fyrir því að ég náði í hv. þm.? Ástæðan var sú að 3. umr. fjárlaga var að hefjast hér. Fjvn. hafði beðið um þetta álit.

Og fengið synjun um það.

Það veit ég ekkert um. Mér var ekki kunnugt um þá bón en embættismaður ráðuneytisins var hér frammi á gangi og vildi koma þessum skjölum til fjvn. áður en umræðan hófst. Ég fór því inn í þingsalinn og náði í oddvita Sjálfstfl. í nefndinni, Pálma Jónsson, og formenn nefndanna til þess að þeir gætu fengið þetta skjal frá embættismanninum sem þeir höfðu beðið um. Það var eina hlutdeild mín í þessu máli. Og fara að gera úr því einhverja leikræna frásögn hér í ræðustól til að sá tortryggni í garð þessara embættismanna, að þeir hafi verið að semja einhverja álitsgerð að beiðni ráðherrans er gjörsamlega út í hött. Ég hafði ekki hugmynd um að þeir væru að vinna þetta verk. Hvað segir svo í þessu áliti? Það segir einfaldlega það sem flestir vita, að þegar ákveðinn brestur verður í forsendum tekjuöflunar í okkar þjóðfélagi þá tekur tíma að áhrifa þess gæti út í hagkerfinu. Þetta er á erlendu hagfræðimáli kallað time lag. Það er alþekkt fyrirbæri í hagfræðilegum rannsóknum og hagfræðilegum umfjöllunum. Ég man nú bara ekki í svipinn hvað það heitir hjá íslenskum hagfræðingum.

Tímatöf.

Það heitir tímatöf. Þakka þér fyrir, hv. þm. Geir H. H aarde. Ég veit að hann þekkir þetta vel eins og frammíkallið sýnir rækilega. Og það sem sérfræðingur ráðuneytisins er einfaldlega að benda á er að það eru meiri líkur á því að slík áhrif komi fram í tekjum ríkissjóðs á árinu 1992 en á árinu 1991. Þar að auki er rétt að benda á það að í forsendum fjárlaganna er ekki miðað við það að álversframkvæmdir hefjist hér. Þannig að ef álversframkvæmdir hefjast hér munu áhrifin á tekjuöflun ríkissjóðs verða mjög jákvæð umfram það sem hér er gert ráð fyrir. Í forsendum fjárlaganna er heldur ekki miðað við það að friður skapist í Persaflóa og olíuverð fari í fyrra horf. Þvert á móti er í forsendum fjárlaganna miðað við það að það gæti áfram áhrifa af þeim vandamálum sem þar hafa skapast og áhrifum þess á olíuverð í heiminum. Í þriðja lagi er í forsendum þessa frv. ekki miðað við það að verðlag á útflutningsvörum okkar muni hækka sem þó margt bendir til að þær kunni að gera. Það eru þess vegna svartsýnar forsendur í ýmsum meginþáttum þessa frv. sem að öllum líkindum geta fært tekjuhliðina upp umfram það sem kemur fram í þeirri áætlun sem hér hefur verið lögð fram. Ég get hins vegar vel skilið það að hv. þm. Pálmi Jónsson, sem í viðtali við fjölmiðla undanfarna daga hefur látið hafa það eftir sér að hallinn á fjárlagafrv. yrði 6 -- 7 milljarðar, sé dálítið súr yfir því að það reynist vera rangt. En það er óþarfi að koma hér með dylgjur í garð embættismanna ráðuneytisins vegna þess. Það er nóg að skamma mig. Virðulegi forseti. Það er að vísu ein ákvörðun sem ég á varðandi tekjuhlið frv. síðustu daga. Ég skal fúslega segja frá henni. Hún er sú að endurmat á tekjuhliðinni kæmi ekki fram fyrr en útgjaldadæminu væri lokað til þess að það væri alveg skýrt að það mundi ekki gæta tilhneigingar til þess að sækja tekjur sem væru kannski meiri en menn hefðu haldið til að auka útgjöldin. Það eru einu afskiptin sem ég hef haft af þeirri tekjuáætlun sem hér er lögð fram. Virðulegi forseti. Mér fannst nauðsynlegt að láta þetta koma hér fram vegna þess að þeir ágætu embættismenn sem þetta verk hafa unnið setja verk sín undir dóm reynslunnar. Það mun koma í ljós undir lok næsta árs, lið fyrir lið, tekjuöflun fyrir tekjuöflun, skatt fyrir skatt, hvort mat þeirra hefur verið rétt eða rangt. Virðulegi forseti. Hv. þm. Pálmi Jónsson las hér upp grg. frá fulltrúum Sjálfstfl. í fjvn. Hún er fróðleg fyrir margra hluta sakir. Hún er þó sérstaklega fróðleg fyrir það að þar er ekki að finna eina einustu till. um það hvernig Sjálfstfl. hyggst taka á ríkisfjármálavandanum ef hann kemst hér til valda. Í ræðu hv. þm. Pálma Jónssonar var heldur ekki ein einasta setning um það. Sjálfstfl. ætlar ekki að auka skattana. Margir forustumenn Sjálfstfl. hafa játað því í aðdraganda þessara kosninga að þeir ætli að lækka skattana en þeir hafa ekki nefnt eina einustu niðurskurðartillögu. Ég virði það hins vegar að þeir hafa við afgreiðslu þessara fjárlaga ekki flutt neina hækkunartillögur. En það dugir hins vegar ekki til þess að koma þessari svokölluðu stefnu Sjálfstfl. upp þannig að hún standist. Það þarf þá að koma með till. um niðurskurð um a.m.k. 15 -- 20 milljarða ef það á að verða samhengi í því sem hér er sagt. Og fyrr en þær koma fram er þessi málflutningur Sjálfstfl. botnlaus tunna, botnlaus tunna. Það er enginn vandi að birta línurit af því tagi sem hv. þm. Pálmi Jónsson birtir með þessari grg. Ég bendi honum á að búa til samsvarandi línurit yfir útgjöld og skattheimtu Reykjavíkurborgar. Ég bendi honum á að gera sams konar línurit yfir það þannig að hann fái þá samanburð í þeirri þróun við þá fjármálastjórn sem nýkjörinn varaformaður Sjálfstfl. hefur beitt sér fyrir. Virðulegi forseti. Það voru nokkur efnisatriði sem hér var vikið að hjá hv. þm. sem ég sé kannski ekki ástæðu til þess að víkja mikið að. Auðvitað er það þannig að það getur ýmislegt breyst á nýju ári. Það vita allir, það kennir reynslan okkur. Sumt af því sem hér kemur fram er byggt á áætlunum og útreikningum á því. Ég nefni t.d. það sem gerst hefur í meðferð þingsins á landgræðsluáætlun. Hún hefur verið reiknuð upp á nýtt, gerðar breytingar á fjárframlögum ríkisins í þeim efnum. Það er hægt að framkvæma útreikninga með ýmsu móti á því sviði. Sumir telja að yfir það þurfi að fara aftur og meta það hvort í reynd sé það þannig að fjárframlag til landgræðslumála eigi að minnka samkvæmt ályktun þingsins á sínum tíma. Reynslan sýnir okkur líka varðandi Lánasjóð ísl. námsmanna að það er erfitt að áætla fyrir fram hver fjárþörf þess sjóðs kann að vera, m.a. vegna þess að við búum í frjálsu þjóðfélagi þar sem námsmenn hafa frjálsan rétt til að hefja nám og það sem gerst hefur á þessu ári, hvort sem það gerist á næsta ári eða ekki, var að mikil aukning varð á fjölskyldufólki hvað snertir námslán. Þannig geta verið miklar sveiflur hjá stórum sjóðum frá einu ári til annars hvað þetta snertir. Þá verða menn að mæta því þegar þar að kemur. Það er hins vegar rangt hjá hv. þm. að tillögur heilbrrh. um sparnað í lyfjakostnaði hafi ekki skilað árangri. Hæstv. heilbrrh. hefur unnið mjög dyggilega við erfiðar aðstæður og sætt ósanngjarnri gagnrýni fyrir margvíslega viðleitni sína til að stuðla að auknum sparnaði og aðhaldi í heilbrigðiskerfinu. Þær tillögur sem hann lagði fram um lyfjakostnað skiluðu vissulega sparnaði á því ári sem nú er að líða. En það bættust bara önnur útgjaldatilefni við af þeim orsökum sem við höfum rætt hér áður í þinginu. Hins vegar hefur verið unnið af hálfu heilbrrn. að ítarlegri tillögugerð um sparnað í lyfjasölu, lyfjakostnaði í landinu. Það liggja fyrir tillögur nefndar um endurskipulagningu lyfsölumála í landinu og ég bendi hv. þm. á að lesa Morgunblaðið. Í Morgunblaðinu, annaðhvort í dag eða í gær eru talin upp allt að 10 fyrirtæki sem einn eigandi stærstu lyfjaverslunarinnar á Íslandi, maður sem mikið hefur haft sig frammi í fjölmiðlum til að verja þetta lyfsölukerfi, hefur keypt á þessu ári, laxeldisstöðvar, gosdrykkjaverksmiðjur og hvað það heitir allt saman, sem hann hefur verið að kaupa fyrir ágóða sinn af lyfjasölunni og er stoltur af. Við eigum ekki að reka hér lyfsölukerfi sem menn kaupa gosdrykkjaverksmiðjur, laxeldisstöðvar og hvað eina fyrir ágóðann af því að selja sjúku fólki á Íslandi lyf. Heilbrrh. hefur unnið ötullega að því að móta tillögur um breytingar í þeim efnum og það er óþarfi að vera að gera lítið úr þeirri viðleitni hér í ræðustólum Alþingis vegna þess að það eru mjög viðkvæm mál að vinna að sparnaði í heilbrigðiskerfinu og ég veit af eigin reynslu að heilbrrh. hefur búið þar við mjög erfið skilyrði en er hins vegar að vinna mjög þarft verk í mjög viðkvæmum málaflokki. Hv. þm. gagnrýndi einnig að lánsfjárlögin væru ekki afgreidd fyrir áramót. Ég kallaði fram í af því tilefni og vil aðeins segja það hér að það kom fram fyrr í dag þegar ég mælti fyrir frv. til lánsfjárlaga að fulltrúi Sjálfstfl. í þeirri umræðu taldi nauðsynlegt að þetta mál yrði athugað betur í meðferð Nd. og yrði ekki afgreitt fyrir áramót. Um það hefur verið rætt milli flokkanna og ég hef fallist á það í góðum friði með fulltrúum allra flokka að geyma afgreiðslu lánsfjárlagafrv. þar til eftir áramót. Ég hef þess vegna flutt sérstaka brtt. sem var kynnt hér áðan úr forsetastóli og ég hef tekið eftir að ýmsir þingmenn hafa ekki almennilega áttað sig á. Ég vil þess vegna segja það hér að lokum að hún er flutt eingöngu til þess að hafa heimildir á næsta ári til að geta selt spariskírteini ríkisins, ríkisvíxla og ríkisbréf á innlendum markaði til að standa undir lánsfjárþörf ríkissjóðs þar til frv. til lánsfjárlaga verður samþykkt. Virðulegi forseti. Ég vil svo að lokum endurtaka þakkir mínar til fjvn. og sérstaklega forustu nefndarinnar fyrir það starf sem hún hefur unnið við erfiðar aðstæður. Hún býr að hluta til við sama vanda og fjmrh.: Tekjurnar eru af skornum skammti, en kröfurnar um útgjöldin eru óteljandi.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Á deildarfundi í gærkvöldi urðu töluverðar umræður um stöðu Byggingarsjóðs ríkisins og fjárhagsvanda húsnæðiskerfisins frá 1986 og ýmsir sem óskuðu að fá að vita hvernig ríkisstjórnin hygðist halda á þeim málum. Mér þykir því rétt að gera grein fyrir því nú. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að fela ráðherranefnd stjórnarflokkanna fjögurra að gera tillögur um uppgjör húsnæðislánakerfisins frá 1986 og fjárhagsvanda Byggingarsjóðs ríkisins. Byggt mun verða á þeim mjög ítarlegu athugunum sem hafa verið gerðar nú í vetur á þessu kerfi öllu og á þeim tillögum sem þegar hafa verið lagðar fram. Jafnframt gerir ríkisstjórnin ráð fyrir því að drög að frv. verði lögð fyrir ríkisstjórnina fyrir lok janúar nk. Þetta þótti mér rétt að kæmi hér fram því að ég vil taka undir það með hv. þm. að það er vissulega ástæða til að hafa áhyggjur af því hvernig þarna hefur stefnt árum saman og á því verður fyrr eða síðar að taka.

Egill Jónsson : Virðulegi forseti. Það var nú gagnlegt að hæstv. forsrh. skyldi koma hér upp í pontuna og staðfesta með ótvíræðum hætti hvernig skipbrot ríkisstjórnarinnar er í sambandi við húsnæðismálin. Nú á síðustu stundu á að láta það nægja að koma með yfirlýsingu um það að ráðherranefnd eigi að setjast að störfum og koma með drög að frv. Þetta er nú jólaboðskapur ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum og ég vil biðja menn að taka eftir þessu. Hæstv. fjmrh. hafði hér mörg orð vegna þeirra ummæla sem fram komu í ræðu Pálma Jónssonar vegna minnisblaðs sem hafði verið dreift hér fyrr á fundinum. Þetta minnisblað kemur mér býsna mikið á óvart. Fjvn. fjallaði um þessi mál í gær og hafði þá, eins og gjarnan í annan tíma þegar rætt er um tekjuhlið fjárlagafrv., upplýsingar frá Þjóðhagsstofnun og frá tekjuáætlunardeild fjmrn. Auðvitað voru fulltrúar þessara stofnana mættir á fundinum. En það brá svo við að þessu sinni að það var ekki hægt að gefa upplýsingar um nýja þjóðhagsspá. Hún gat ekki legið fyrir fyrr en á næsta ári þó að ýmislegt væri nú rætt í þeim efnum. Það kom reyndar fram, sem vakti nokkra eftirtekt á þessum fundi, að það sótti í betra horf í tekjum ríkissjóðs en aftur til hins verra horfs í þjóðhagsspá. Það var af þessari ástæðu sem ég spurðist fyrir um það hvort ekki væri unnt að fá útreikninga í sambandi við tekjuforsendur fjárlaga er byggðust á þessu mati Þjóðhagsstofnunar þótt ekki lægi fyrir endanleg spá hennar um þjóðhagshorfur á næsta ári. --- Nú vil ég biðja hæstv. fjmrh. að fara ekki á nýjan fund hér því að hann tók sér nú góðan tíma til að fjalla um þessi mál áðan. --- Því var svarað neitandi og hv. formaður fjvn. gekk í lið með embættismönnum til þess að sýna fram á það að slíkir útreikningar væru útilokaðir við þessar aðstæður. Ég fór þá fram á það að fá slíka útreikninga bara fyrir mig þó að þeir lægju ekki fyrir þegar gengið væri frá fjárlagafrv. í gærkvöldi. Og það voru öll tomerki á því líka. Þá spurði ég þeirrar einföldu spurningar hvort það væri þá ekki hægt að fá áhrif loðnubrestsins eins og Þjóðhagsstofnun spáði fyrir um hann. Og því var hægt að svara með almennu orðalagi og orðalagið og skýringuna og svarið á ég úti í fjvn. Það var einfaldlega á þá leið að í því mundu felast umtalsverðir brestir í afkomu ríkissjóðs á næsta ári. Nú er hins vegar komið minnisblað sem dreift er hér sólarhring eftir að þessi yfirlýsing er gefin þar sem segir að um engin umtalsverð áhrif verði að ræða. Og skyldi nú nokkurn undra þótt fjárveitinganefndarmenn fjölluðu eitthvað um boðskap af þessum toga. Fyrr í þessari umræðu var frá því sagt að ef loðnubresturinn yrði svo sem spáð væri fyrir um, dygði ekki einungis að endurskoða tekjuáætlun ríkissjóðs heldur líka gjaldahliðina. Nú hefur það hins vegar fengist hér á blaði frá fjmrn. að þetta muni bara ekki hafa svo sem nein áhrif. Ósköp geta þessi vísindi breyst mikið, þessi gagnmerku vísindi sem hæstv. fjmrh. talaði hér um áðan, á einum einasta sólarhring. Það hlýtur að vera erfitt að átta sig á 365 dögum ársins þegar svona mikið misræmi kemur fram bara á einum einasta sólarhring. Svo er fjmrh. alveg steinhissa á því að fjárveitinganefndarmenn skuli hafa orð á þessu og talar um árásir á embættismenn þó það sé einungis greint frá því sem þeir sögðu í gær og það sem þeir skrifa í dag. Það er mér ánægjuefni að hæstv. landbrh. skuli vera mættur hér til þessarar umræðu.

Hann gerði það nú bara fyrir þig.

Það er hárrétt. Ég óskaði eftir því, hæstv. fjmrh., hér fyrr á þessum degi með nægum fyrirvara til þess að þurfa ekki að tefja þessa umræðu að hæstv. landbrh. yrði viðstaddur þegar ég mælti þessi orð. Því það vill nú svo til að þó að hörmulega hafi tekist til áður með afgreiðslu fjárlaga gagnvart landbúnaðinum og bændum landsins, þá hefur það þó aldrei verið með sama hætti og nú. Mér er það fullljóst að það er ekki ýkja stór hópur af alþingismönnum eða áhrifamönnum í þjóðfélaginu sem þykir taka því að tala máli þeirrar stéttar og reyndar held ég að þeir séu miklu fleiri sem setja stolt sitt í það að níða hana niður. En ég ætla samt hér í þessum fáu orðum að ræða svolítið um þau mál, enda hef ég til þess að sjálfsögðu miklar skyldur. Það er líka gott að hér skuli vera staddir tveir þingmenn Framsfl. við þessa umræðu. Nú er það svo að afgreiðsla landbúnaðarmála skiptist á tvær umræður eins og annarra málaflokka og við 2. umr. fjárlaga voru afgreidd hér afar þýðingarmikil mál á sviði landbúnaðarins. Það hefur vakið mikla eftirtekt hvernig varaformaður fjvn., hv. 1. þm. Vesturl., talaði um þau mál við þá umræðu. Það vill svo til að fáum alþingismönnum hefur verið fenginn meiri trúnaður á þessu kjörtímabili á þeim vettvangi heldur en þeim hv. þm. Hann hefur setið í nefndum stjórnmálaflokkanna um þessi mál. Hann hefur stjórnað landbn. Nd. og m.a. á þeim vettvangi hefur hann tekið þátt í að leiða erfið mál til lykta, bæði er varða löggjöf sem snertir landbúnaðinn og líka það sem snýr að Búnaðarfélagi Íslands. Hann hefur auk þessa verið mikill og eindreginn stuðningsmaður þess að þessir málaflokkar héldu sínum hlut við fjárlagagerð. Þetta er eini framsóknarmaðurinn á þessu kjörtímabili sem hefur eitthvað látið þessi mál til sín taka og barist í þeim af mikilli hörku og drengskap. Ég hef sjálfur starfað með honum og get borið vel um það með hvaða hætti hann hefur starfað á þessu kjörtímabili að þessum málum. 
             Ég er búinn að lesa ræðuna hans frá 2. umr. fjárlaga. Ég held að það væri góður kostur fyrir þá framsóknarþingmenn sem tala gjarnan í prestlegum tón að líta yfir þá ræðu,  Þá er það fyrst stolt Alþingis, landgræðsluáætlunin, sú þriðja í röðinni sem nú er að renna sitt skeið á næsta ári. Eins og menn munu væntanlega vita gaf íslenska þjóðin sjálfri sér það í afmælisgjöf árið 1974 að græða upp landið. Alls hafa verið settar þrjár slíkar áætlanir, þrjár landgræðsluáætlanir, og hef ég verið þátttakandi í því ásamt öðrum þremur alþingismönnum að fylgjast með framkvæmd tveggja síðari áætlananna. Það bregður nú svo við hér við 3. umr. að fjárlagatala landgræðsluáætlunar er stórlega færð niður. Hv. formaður fjvn. og frsm. meiri hl. kemur með skýringu á þessu í ræðu sinni áðan. Þar segir svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Fjmrn. sendi fjvn. upplýsingar sem bentu til þess að vegna mistaka hefðu menn frá byrjun ekki miðað við þá ákvörðun sem tekin var á Alþingi, en í þáltill. sagði í síðasta málslið að við framreikning skyldi stuðst við landgræðsluáætlunina á verðlagi ársins 1987.`` Þarna voru menn sem sagt að finna fimm ára gömul mistök. Það er kannski vert að geta þess sérstaklega að einn af þeim nefndarmönnum sem sömdu þennan texta er einn reyndasti fjárlagagerðarmaður á Alþingi, Geir Gunnarsson. Þegar önnur áætlunin var sett var hann meira að segja formaður fjvn. Maður gæti haldið að hann kynni að framreikna þessar stærðir og setja þær þannig upp að það skildist hvað við væri átt. Út af því sem kemur hér fram hjá hv. formanni fjvn. er þessi tilvitnun í þál. röng. Síðasti liður ályktunarinnar er ekki orðaður með þeim hætti sem formaður fjvn. segir að sé. Með leyfi hæstv. forseta er hann með þessum hætti: ,,Fjárhæðin er miðuð við verðlag í desember árið 1986. Á framlög áranna 1988`` þ.e. fjögurra ...

1987.

Nei. ,,Á framlög áranna 1988 -- 1991 greiðast verðbætur er miðast við framlög ársins 1987.`` Það er ekki sagt orð um það hvernig eigi að framreikna þessi framlög. Það er sagt að það eigi að miða tekjustofninn við framlögin á árinu 1987, fyrir fjögur seinni ár áætlunarinnar. Þetta er sagt. En það segir hvergi með einu einasta orði að það eigi að framreikna hana með verðlagi ársins 1987. Þetta er grundvallaratriði. Og auðvitað eru tekin af öll tvímæli í þessum efnum því fyrir hendi var nokkuð góð æfing, ég held tólf ára æfing, í því að finna þennan framreikning. Hagstofa Íslands var búin að reikna þetta fram alveg frá árinu 1974. Þar kunnu menn þessa útreikninga, enda er þetta staðfest í bréfi Hagstofu Íslands til fjvn. frá 7. des. 1987. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Að beiðni landbrn. fer hér á eftir framreikningur á fjárhæðum landgræðsluáætlunar fyrir árin 1987 -- 1991. Tekið skal fram að eftir fyrirsögn ráðuneytisins er miðað við vogir skv. kostnaðarskiptingu við fyrri áætlun og við verðlagsbreytingar frá sumarinu 1986 til sumarsins 1987, svo sem verið hefur.``  Þá fá menn þessa niðurstöðu, að fyrir þetta ár hafi verið búið að greiða 7,5 millj. kr. fram yfir það sem menn fá nú út, 7,5 millj. kr. á fjórum árum. Það vil ég segja að sé innan skekkjumarka þó ekkert væri annað. Þetta er allt slysið sem formaður fjvn. var að tala um áðan og allar skekkjurnar sem fjmrn. hefur verið að reikna út. En skyldi það þó vera?

Ríkisendurskoðun staðfestir það.

Það er reyndar rangt, hún staðfestir það ekki. Það kemur einmitt ekki staðfesting fram hjá Ríkisendurskoðun. Ég er með hennar yfirlit hér og ég hef farið yfir það. Hún reiknar þetta út með tvennum hætti, með sama hætti og fjmrn. gerði og með sama hætti líka og hefur verið gert frá árinu 1974.

Forseti vill aðeins vekja athygli hv. 4. þm. Austurl. á því að það stendur til að fresta þessum fundi nema hv. þm. sé að ljúka ræðu sinni. Annars verður forseti að biðja hann um að fresta henni þar til síðar í kvöld.

Guðvelkomið. --- Fundarhlé. Virðulegi forseti. Ég sakna þess að hæstv. landbrh. skuli ekki vera mættur hér. Hann fylgdist með umræðunni fyrr í kvöld og það er auðvitað ekkert út á það að setja ef ráðherrann er vant við látinn. Ég ætla ekki að gera það að erfiðleikamáli hér, en ég vildi ítreka, virðulegi forseti, mína fyrri ósk að ráðherrann fylgdist með máli mínu.

Forseti hefur þegar kallað á þingvörð til að athuga hvort hæstv. landbrh. sé að koma í húsið.

Í sannleika sagt á ég hér ekki mjög mikið erindi til þess að vera að halda langa ræðu ef ráðherrann er ekki viðlátinn.

Forseti vill upplýsa hv. 4. þm. Austurl. um að hæstv. landbrh. er rétt ókominn í húsið.

Þakka þér fyrir það. Þar lauk ég ræðu minni fyrr í kvöld, virðulegi forseti, að ég hafði leitt rök að því að sú talnalega niðurstaða sem Ríkisendurskoðun fékk um 7,5 millj. kr. ofreikning á landgræðsluáætlun fram til þessa árs er út af fyrir sig trúverðug. Ég hygg að hægt sé að fullyrða að þar sé rétt með tölur og aðferðir farið. En þar með er ekki öll sagan sögð. Ástæðan fyrir því er sú að uppgjöri á landgræðsluáætlun er alls ekki lokið. --- Menn eru hér á fjórum fundum, virðulegi forseti, og ég ætla að doka við þar til þeim lýkur. Hér er ríkisstjórnarfundur og Alþb. er að halda sáttafund á bak við mig og sjálfsagt eru fleiri á fundahöldum þannig að ég bíð bara rólegur, virðulegi forseti.

Halldór er að tefla.

Forseti vill áminna hv. þm. um að hlýða á ræðu hv. 4. þm. Austurl.

Þá vildi ég taka sérstaklega fram í sambandi við þetta mál að hvergi í landgræðsluáætlun og hvergi í umræðum sem henni eru tengdar hef ég orðið var við það að því fylgi einhverjar hegningar þótt einhvers staðar kunni að verða yfirborgað á áætlunartímabilinu. Og ég get leitt að því rök að það hefur verið gert og það hafa verið teknar ákvarðanir um það af þeim aðilum sem hafa farið með fjárveitingavaldið á ýmsum tímum. Þannig var það þegar Pálmi Jónsson var formaður fjvn. Ég átti þá sæti í fjvn. og að sjálfsögðu í meiri hl. Það voru teknar ákvarðanir um það þá að greiða meira til þessara verkefna en kannski ströngustu fyrirheit sögðu fyrir um. Það var ekki gert með það í huga, og reyndar hefur sú umræða farið fram, að það kæmi síðar meir til frádráttar á áætlunartímabilinu. Ég hygg að það megi finna fleiri skýringar á því að menn hafa í einstökum tilvikum tekið ákvarðanir um það að fara fram úr landgræðsluáætlun þegar svo hefur þurft að vera. Það er þess vegna fullkomlega óeðlilegt og reyndar siðlaust að vera að færa slíkar ákvarðanir frá fyrri árum til frádráttar þegar gengið er frá þessum málum við fjárlagagerð núna. Það er fullkomlega óeðlilegt. Og það er náttúrlega mesta smánin við þessar ákvarðanir allar að þessar 7,5 millj. kr. skuli vera dregnar frá því sem menn telja að ætti að vera í þessum efnum. Það er reyndar ýmislegt fleira sem er óuppgert. Það er t.d. tekið fram í greinargerð fyrir þál. frá árinu 1987 að fyrir því verði séð að aðrar fjárveitingar til þessarar starfsemi, til Landgræðslu ríkisins, til Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og til Skógræktar ríkisins, haldi sínu verðgildi. Það hefur ekki verið reiknað út enn þá hvort svo hefur verið. Það má ekki gleyma því sem er nærtækast í þessum efnum að inn í gjaldahlið Landgræðslu ríkisins hefur komið virðisaukaskattur á þessa starfsemi og þar af leiðandi mega menn alls ekki gleyma því að á fjáraukalögum, sem voru afgreidd núna fyrir fáeinum dögum, var veitt sérstök fjárveiting til þess að mæta þeim aukakostnaði, þeirri framkvæmdarýrnun hjá Landgræðslu ríkisins sem af þessari skattlagningu hlaust. Sá kostnaður á næsta ári, sú framkvæmdarýrnun, nemur einhvers staðar á bilinu 8 -- 10 millj. kr. Þetta eru allt saman grundvallaratriði og þetta eru allt saman þýðingarmikil atriði sem auðvitað koma inn í þetta uppgjör. Svo má heldur ekki gleyma því að endanlegt uppgjör á sér ekki stað fyrr en um mitt næsta ár því að landgræðsluáætlunin er miðuð við það að halda verðgildi sínu á þeim tíma sem framkvæmdirnar eiga sér stað. Og landgræðsluframkvæmdirnar eiga sér stað eftir mitt næsta ár. Það er þess vegna alveg óskiljanlegt þegar litið er á þetta mál í heild að núna skuli vera ráðist til atlögu við landgræðsluáætlunina með því að lækka þau framlög sem þar er getið. Ég spyr nú um stóru orðin og miklu fyrirheitin um að græða upp landið þegar svona er farið að við þessa fjárlagagerð. Ég hef reyndar ekki orðið annars var en að hér á Alþingi ríkti nokkuð almennur vilji fyrir því að bæta landið okkar. Ég er alveg sannfærður um að hæstv. landbrh. er þar mikill áhugamaður, mjög mikill áhugamaður. Ég hef heyrt hann flytja skoðanir sínar í þeim efnum af mikilli sannfæringu. Hann hefur meira að segja vald á því að tala um þau mál án þess að vera með sífelldar árásir á búsetuna í landinu og á bændur landsins og er því öðruvísi farið en með ýmsa aðra ráðherra í núv. hæstv. ríkisstjórn. En samt skeður þetta. Samt gefur hæstv. landbrh. út bréf þar sem hann leggur til að þær tölur í fjárlagafrv. sem þar voru skráðar verði lækkaðar. Og svo er þessi flumbruháttur allur mikill og einstæður að það eru teknar til baka afar smávægilegar fjárveitingar í sambandi við framræslu á m.a. ósum hér við suðurströndina. Þær eru bara látnar hverfa. Ég segi bara eins og er, hvað á svona flumbruháttur að þýða? Ég trúi ekki öðru en að menn noti tímann til morguns og fari yfir þessi mál því að ég er alveg sannfærður um það að menn eiga eftir að sjá eftir þessari niðurstöðu ef hún verður að raunveruleika. Ég ætla svo ekki að fjölyrða meira um þetta mál, vænti þess að ég hafi gert því nægileg skil til þess að það liggi nokkuð skýrlega fyrir hér. Þá skal ég, virðulegi forseti, víkja að öðru máli sem snertir út af fyrir sig bændur landsins miklu meira og það er framkvæmd jarðræktarlaganna. Þá minni ég á það sem ég sagði í upphafi máls míns að mikil umræða fór fram sem var tengd setningu núverandi jarðræktarlaga. Í þeirri umræðu náðist afar mikilvægt samkomulag. Ég ætla ekki að rekja þau vinnubrögð öll því að bæði er það að ég hygg að þau séu flestum hv. þm. í fersku minni og svo líka hitt að við 2. umr. voru þeim málum gerð góð skil. Það urðu bændum landsins, og þar á meðal mér, mikil vonbrigði hvernig þau lög voru framkvæmd á þessu ári. Ég hef reyndar orðið þess var, m.a. á þeim fundi sem hæstv. landbrh. átti með fjvn. Alþingis, að hann hefur nokkuð aðra skoðun á framgangi þeirra mála en ég og, ég fullyrði, allir þeir sem tóku þátt í afgreiðslu þeirra laga. Nú vill svo til að fyrir liggur álit Ríkisendurskoðunar á þessum málaþætti. Reyndar er það álit nýlega komið fram. Frá því var gengið 19. des. og í því er býsna nákvæm úttekt á því hvernig þróun þeirra mála var. Það sem gerir gæfumuninn í þessum efnum er að hæstv. landbrh. framkvæmdi lögin eftir frv. sem hann lagði fram, fyrst á búnaðarþingi og síðan á Alþingi. Í framkvæmdinni er ekki tekið tillit til þeirra breytinga sem voru gerðar á frv. við afgreiðslu málsins hér á Alþingi. Nú ætla ég að segja hæstv. landbrh. það til málsbóta að því miður tók Búnaðarfélag Íslands að sér að framkvæma lögin með þessum afar óeðlilega hætti, svo það er við fleiri að sakast en hæstv. landbrh. um þessi mál. En niðurstaða í áliti Ríkisendurskoðunar er alveg skýr hvað þessi mál varðar. Og ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa þann kafla úr áliti Ríkisendurskoðunar. Þar segir: ,,Niðurstaða mín er því í stórum dráttum sú að frv. að lögum nr. 65/1989 hafi í upphaflegri mynd sinni falið í sér að réttur til jarðræktarframlaga gæti aldrei orðið meiri en fjárlög kvæðu á um hverju sinni.`` Og nú bið ég menn að taka vel eftir. ,,Breytingar þær sem urðu á frv. í meðförum þingsins verða á hinn bóginn tæplega skýrðar á annan veg en þann að þeim hafi verið ætlað að tryggja tiltekin árleg framlög til veigamestu framkvæmda á sviði jarðabóta eins og áður hafði tíðkast, sem þó mundu verða lægri og háð strangari skilyrðum en áður.`` Þetta er grundvallaratriði. Á þrjá tiltekna framkvæmdaflokka voru sett ákveðin þök, á opna framfærsluskurði, á klóræsi og á endurræktun. Þessu hefur ekki verið fylgt fram og fjárveitingar á fjárlögum núna til þessa málaflokks eru alls ekki í samræmi við þann rétt sem bændur landsins eiga í þessum efnum. Þetta er grundvallaratriði. Mér þykir það þýðingarmikið að Ríkisendurskoðun segir það hér með afar skýrum hætti, sem reyndar þarf ekki að koma neitt á óvart, að þessar heimildir eru ekki háðar því hvað stendur í fjárlögum. Meira að segja var það skýrlega gengið frá þessum málum hér á Alþingi að það sem ekki er hægt að greiða á tilteknum tíma fyrir 1. nóv. tekur á sig verðlagsbreytingar. Það fer þess vegna ekkert á milli mála hvaða rétt bændastéttin á í þessum efnum. Og það er alveg nóg að gert, hæstv. landbrh., af núv. ríkisstjórn, hvernig hún brýtur lög á bændum landsins, og ætla ég ekki að fara út í það hér, en fyrir því get ég nefnt mörg dæmi, þótt menn taki sér það ekki fyrir hendur að brjóta jarðræktarlögin með þeim hætti sem gert hefur verið og að er stefnt í þessari fjárlagagerð. Og sérstaklega vegna þess að landbn. beggja deilda tóku þátt í því samkomulagi og gerðu það samkomulag við bændur landsins sem þessi löggjöf byggist á. Það er alveg ólíðandi með öllu að frá því samkomulagi verði horfið, enda varðar það við lög. Ég hef lofað virðulegum forseta að tefja ekki þessa umræðu að óþörfu. Þar af leiðandi ætla ég að stytta mál mitt. Ég hef fjallað um afgreiðslu tveggja mála, landgræðsluáætlunar og jarðræktarlaganna, og ég hef sýnt fram á það að þar er ekki farið fram svo sem eðli málsins stendur til. Ég vona það satt að segja að gæfuleysi hæstv. landbrh. verði ekki það mikið að hann virði ekki þær ábendingar sem hér hafa komið fram því það er náttúrlega sannmæli að bændastéttin á í meira en nógri baráttu fyrir rétti sínum og kjörum þótt þeir bregðist ekki sem þar eru kvaddir til forustu hverju sinni. En það gera menn ef þeir brjóta lög, brjóta samninga og samkomulag sem m.a. er gert hér innan þingsins, án tillits til þess hvernig menn skipa sér í kringum ríkisstjórn hverju sinni. Það er grundvallaratriði að þeir sem eiga samleið í þessum efnum, og það án tillits til stjórnmálaskoðana, breikki ekki bilið á milli sín með því að ganga á snið við lög, samninga og rétt þess fólks sem hefur enn þá kjark og vilja til þess að byggja sveitir landsins. Það fjárlagafrv. sem hér er til afgreiðslu ber þess sár merki að svo verði gert. Og raunar held ég að í þeim efnum verði ekki miklu borgið héðan af. Það hefur verið einkennandi fyrir þessa fjárlagagerð hversu völdin hafa í ríkum mæli verið færð til ríkisstjórnarinnar. Meiri hl. fjvn. hefur sent mörg af stærstu málunum og erfiðustu til umfjöllunar hjá ríkisstjórn. Hún er eins konar yfirfjárveitinganefnd hjá meiri hlutanum. Auðvitað bera þessar afgreiðslur á vettvangi landbúnaðarmálanna þess merki að þar hafa ákvarðanirnar verið teknar á æðstu stöðum. Þetta er náttúrlega sú sorglega niðurstaða sem við blasir þegar menn virða fyrir sér þau störf sem unnin hafa verið við þessa fjárlagaafgreiðslu. Niðurstaðan er vissulega með þeim hætti að þar eru mörg og stór víti til varnaðar. Ég held að það sé fullkomlega óeðlilegt að hæstv. fjmrh. stjórni fjvn. eða meiri hl. hennar með sama hætti og hann hefur gert og greinilega má sjá á afgreiðslu meiri hl. nefndarinnar. Það haggar svo ekki hinu að samkomulagið milli meiri hl. og minni hl. hefur verið með eðlilegum hætti í nefndinni. Það hefur verið gott að eiga samstarf við meirihlutamennina, formann og varaformann og aðra nefndarmenn, og á margan hátt hefur minni hl. verið sýnd full tillitssemi í störfum nefndarinnar þótt niðurstaðan sé eðlilega með allt öðrum hætti en verið hefði ef völdin hefðu verið með öðrum hætti. En það breytir ekki hinu að auðvitað er það þýðingarmikið hér í þinginu, hvort heldur sem er í fjvn. eða á öðrum vettvangi, að menn rækti garðinn sinn með bærilegum hætti þannig að sæmileg sátt sé á milli manna við störf og ákvarðanir. Ég lýk máli mínu með því að þakka ágætt samstarf í fjvn. og skora á hæstv. landbrh. að taka á sig rögg áður en dagur rennur og koma fram með tillögur til þess að bæta úr fyrir þau mistök sem hér liggja fyrir að gerð verði ef ekki verður úr bætt áður en þetta fjárlagafrv. verður gert að lögum.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegur forseti. Eins og ég gat um þegar við 2. umr. um fjárlagafrv. í síðustu viku stóðum við kvennalistakonur frammi fyrir nokkrum vanda við að leggja fram brtt. við frv. Í raun og veru hefði þurft að stokka það allt upp ef vel hefði átt að vera. Við reyndum að einbeita okkur að því að leggja áherslu á þætti sem við teljum brýnt að taka á og eru konum til hagsbóta. Við stóðum eiginlega frammi fyrir sama vanda þegar ákveðið var hvaða tillögur skyldi draga til baka til 3. umr. til þess að freista þess að hv. fjvn. tæki þær til skoðunar og tæki til þeirra tillit. En svo virðist nú reyndar vera að mestur tími og orka fjvn. hafi farið í að reyna að ná samstöðu um frv. eins og það lítur núna út á borðum okkar þingmanna. Auðvitað hefði ekki veitt af að tvöfalda framlög til menningarmála eins og kvennalistakonur hafa oftast lagt til við afgreiðslu fjárlaga. Við hefðum t.d. viljað sjá rekstri Íslensku óperunnar og Þjóðleikhússins borgið, svo að fátt eitt sé nefnt. Það hljóta að vakna spurningar um það hvernig Námsgagnastofnun á að geta sinnt sínu lögbundna hlutverki. Ég vil við þessa umræðu minnast aðeins á þær tillögur sem við freistum að flytja hér aftur, en ég minni um leið á tillögur okkar um atvinnumál kvenna sem meiri hl. Alþingis felldi við 2. umr. og tillögu um framlag til Heimilisiðnaðarskóla Íslands. Þessar tillögur voru felldar og ég verð að segja að það vakti með mér nokkra undrun að sjá svo nýjan lið á þeim brtt. sem nú liggja fyrir frá meiri hl. fjvn. um 3 millj. kr. rekstrarstyrk til Skákskóla Íslands. Það er greinilegt ef vel er leitað að það finnst forgangsröð á ákveðnum sviðum. Þar á varðveisla og þróun verkmenningar okkar ekki upp á pallborðið þrátt fyrir öll hljómfögru orðin um stefnu í mennta - og menningarmálum og nauðsyn þess að efla verkmennt með þjóðinni. Það er greinilegt af þeim brtt. sem nú liggja frammi frá hv. meiri hl. fjvn. að tillögur okkar hafa þar lítt eða ekki komið til skoðunar. Brtt. þær sem ég mæli fyrir við frv. til fjárlaga fyrir árið 1991 eru á þskj. 395, en ásamt mér flytja þær allar hv. þingkonur Kvennalistans. Í 1. lið er tillaga um 400 þús. kr. hækkun til Háskóla Íslands við liðinn Aðrar sérstofnanir og verkefni. Er tillagan til þess flutt að til komi framlag til Rannsóknastofu í kvennafræðum sem stofnuð var 7. mars sl. með reglugerð frá menntmrn. Ég er sammála þeirri stefnu sem fram kemur í frv. um að auka sjálfstæði hinna ýmsu stofnana og minni í því tilliti á stefnu Kvennalistans um aukna valddreifingu og sjálfstæði stofnana. Jafnframt vil ég minna á till. til þál. sem þingkonur Kvennalistans hafa flutt á þessu þingi þess efnis að fræðsluskrifstofur landsins fái til ráðstöfunar þá heildarfjárhæð sem ætluð er til skólamála í hverju umdæmi. Hins vegar háttar svo til með þessa tillögu um 400 þús. kr. framlag til Rannsóknastofu í kvennafræðum að beiðni þeirra sem þar starfa lenti fyrir einhvern misskilning milli stafs og hurðar. Þetta framlag er grundvöllur þess að stofan geti hafið starfsemi sína, en eins og ég minntist á áðan var hún stofnuð með reglugerð 7. mars sl. Eins og hv. þm. eflaust vita hefur verið mikil gróska í svokölluðum kvennarannsóknum á undanförnum árum og miklar vonir eru bundnar við að það ferska og nýja og sú sýn sem konur bera með sér inn á svið vísindanna eigi eftir að leiða okkur inn á nýjar og áður óþekktar brautir. Virðulegur forseti. Mér er kunnugt um það að rektor Háskóla Íslands fagnar því að tilraunir eru gerðar hér á Alþingi til að hækka framlög til Háskólans, þó með þessum hætti sé, þ.e. að tiltekið sé hvert upphæðin skuli renna. Í ljósi þess sem ég hef lýst hér skora ég á hv. þm. að styðja þessa tillögu. Önnur brtt. sem ég mæli fyrir er einnig við 4. gr., þ.e. liður 03 391 Þróunarmál og alþjóðleg hjálparstarfsemi, undirliður 121 Hjálparstarf Sameinuðu þjóðanna fyrir konur í þróunarlöndunum, UNIFEM. Þar leggjum við til að 1,1 millj. kr. sem lagt er til að þessi sjóður fái verði hækkuð upp í 9 millj. 816 þús. kr. Þó að framlög til þróunarmála séu í þessu fjárlagafrv. örlítið hærri en undanfarin ár erum við enn víðs fjarri því takmarki sem við settum okkur árið 1985 þegar við gáfum okkur það loforð að við skyldum láta 0,7% af þjóðartekjum okkar renna til þróunarmála. Ég vil minna á það hér að um það mál ríkti mikil samstaða og hlaut þáltill. einróma stuðning á Alþingi. Í ljósi þeirrar breiðu samstöðu sem um málið ríkti er dapurlegt að horfa á hvernig til hefur tekist með efndirnar. Það er skemmst frá því að segja, eins og hv. þm. er eflaust öllum kunnugt um, að við höfum aldrei náð upp í 0,1% af þjóðartekjum. Hæstv. ríkisstjórn hefur reyndar séð sitt óvænna nú milli 2. og 3. umr. og hækkað fjárframlag til Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna um 5 millj. kr. Kemur sú hækkun væntanlega í kjölfar sameiginlegrar máltíðar og ráðstefnu ríkisoddvita Sameinuðu þjóðanna um málefni barna í þriðja heiminum. Það er alveg ljóst að þessi upphæð sem gert er ráð fyrir að leggja til Barnahjálparinnar er aðeins örlítið tákn um að hæstv. ríkisstjórn hafi í kjölfar barnaráðstefnunnar e.t.v. vaknað til vitundar um þann vanda sem við er að etja. En ljóst er að miklu meira þarf til. Við 2. umr. fjárlagafrv. lýsti ég nokkuð stöðu kvenna í þróunarlöndunum og hve mikilvægt það er að gera þeim kleift að afla sér þekkingar, útvega þeim lán og styrki til kaupa á áhöldum og tækjum sem geta létt þeim störfin. Það þarf auðvitað ekki að tíunda það hversu vel hver króna nýtist sem varið er til aðstoðar við konur. Það er ljóst að þeir tveir sjóðir sem ég hef nú nefnt eru afar mikilvægir og þeir sem gerst þekkja til telja rekstur þeirra og starfsemi til fyrirmyndar. Hvet ég því hv. þm. til þess að styðja þessa hógværu tillögu okkar sem ljóst er að mun koma sér afar vel fyrir konur í þróunarlöndunum og alla þá einstaklinga sem þær hafa á sínu framfæri. Þriðja tillagan sem ég flyt hér er einnig við 4. gr., liður 07 999 Félagsmál, ýmis starfsemi, undirliður 140 Kvennaathvarf í Reykjavík. Það er með öllu óþolandi að þær konur sem í Kvennaathvarfinu starfa þurfi í lok hvers árs að óttast um afdrif þessarar mikilvægu stofnunar sem því miður hefur sýnt sig að er nauðsynleg. Það er ljóst að ofbeldi fer vaxandi í þjóðfélaginu og það er einn svartasti blettur á samfélagi okkar. Árið 1989 hringdu 200 manns til Kvennaathvarfsins til þess að biðja um upplýsingar og aðstoð. Fólk spyr um sifjaspell, kvennaráðgjöf og allt mögulegt. Flestir hringja bara til að fá ráð og huggun. Á þeim tíma sem við ræddum fjárlagafrv. hér í fyrra höfðu 794 hringt í Kvennaathvarfið á móti 200 árið áður og segir það eitt sína sögu. En sú saga er ekki öll sögð því þær tölur sem nú eru haldbærar um símtöl til Kvennaathvarfsins segja að þangað hafi á þessu ári til þessa dags hringt rúmlega 1600 manns þrátt fyrir aukna þjónustu með stofnun Stígamóta sl. vor. Ég vil sérstaklega beina því til hv. þm. að þeir hugleiði þessa till. vel. Það hefur sýnt sig á hverju ári að starfskonur Kvennaathvarfsins í Reykjavík hafa lagt fram raunhæfar áætlanir um starfsemi athvarfsins. Þær áætlanir hafa staðist og hafa verið mjög hógværar. Það sem þær fara fram á frá Alþingi eru 70% af rekstrarfé til athvarfsins. Annað rekstrarfé kemur frá öðum sveitarfélögum eða frjálsum framlögum einstaklinga. Virðulegur forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða nánar um þessar till. Ég tel orðið mjög brýnt að við þingmenn og þá ekki síst þeir sem stjórna fundarhöldum fari að gera áætlanir um hvenær jólaleyfi hefst hér. Vil ég sérstaklega minna á að þetta er fjórði kvöldfundurinn í röð og finnst mér það í raun og veru óverjandi og tillitsleysi gagnvart starfsfólki þingsins. Ég hefði viljað fjalla nánar um þessar till. og einnig um ýmislegt annað sem þessu fjárlagafrv. tengist en ég held að brýnt sé orðið að við förum að hraða hér störfum eins og auðið er. Hvet ég þingmenn þess í stað til að kynna sér þessar till. rækilega og vænti stuðnings við þær þegar þar að kemur.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Hv. 4. þm. Austurl. var svo vinsamlegur að gera mér aðvart um það að hann vildi eiga við mig orðastað. Það gerði hann síðan. Þó svo tækist til að hann yrði að skipta ræðu sinni í tvennt kom það ekki að sök. Ég vona að ég hafi náð að nema þær spurningar sem hann vildi til mín beina og sömuleiðis hlýða á þær efnislegu athugasemdir sem hann hafði fram að færa. Voru þær, eins og ég kýs að taka þær fyrir, þríþættar í raun og veru. Í fyrsta lagi fullyrti hv. þm. að útkoma landbúnaðarins í þessu fjárlagafrv. og væntanlega verðandi lögum væri óvenju slæm. Gott ef hann hafði ekki þau orð uppi að hörmulega hefði til tekist. Því get ég ekki verið sammála og hlýt að mótmæla því að svo sé umfram venju eða aðra málaflokka. Hitt er vissulega rétt að á sviði landbúnaðarins og í þeim liðum fjárlagafrv. sem að landbúnaðinum lúta eru að sönnu atriði sem mættu vera betri og víða er þörf fyrir meiri fjármuni en orðið hefur niðurstaðan að ráðstafa samkvæmt þessu frv. En ætli það eigi ekki við um flest svið sem í þessari bók eru, fjárlagafrv., og þó svo að til komi þær brtt. sem ýmist hafa verið afgreiddar eða liggja hér fyrir þinginu? Ég ætla að ræða svo nánar um þá tvo liði sem hv. þm. gerði sérstaklega að umtalsefni, þ.e. fjárveitingar til landgræðsluáætlunar og jarðræktar- og búfjárræktarlaga. En fyrst vil ég segja að ég tel og það er mat embættismanna í landbrn. að eftir atvikum sé útkoman fyrir velflesta liði landbúnaðarins í þessu fjárlagafrv. ekki lakari en gerist og gengur í frv. miðað við það framkvæmdarstig og það fjárveitingastig til rekstrar eða framkvæmdar sem almennt er þar að finna. Ég hygg að það megi færa fyrir því nokkuð traust rök að ýmsar af stofnunum landbúnaðarins fái samkvæmt þessu frv. sanngjarnari fjárveitingar og eðlilegri en þær hafa sum undangengin ár fengið. Ég vænti þess að hv. 4. þm. Austurl. geti orðið mér sammála um það að sum undangengin ár hafi ýmsar einstakar stofnanir landbúnaðarins fengið harkalegri meðferð en hér er á ferðinni. Ég vil til að mynda spyrja hv. þm. hvort hann telji útkomu velflestra stofnana landbúnaðarins, eða a.m.k. ýmissa þeirra, lakari nú en urðu í fjárlögum fyrir árið 1988. Er hv. þm. búinn að gleyma umræðum sem urðu um harkalegan og fyrirvaralítinn niðurskurð á fjárframlögum til ýmissa stofnana landbúnaðarins í því frv. sem reynt var að afgreiða hér rétt fyrir jólin og áramótin 1987 -- 1988? Og ætli það hafi ekki tekið nokkurn tíma í ýmsum tilvikum að fá fram eðlilegar lagfæringar á fjárveitingum til þessara stofnana síðan og sé svona í ýmsum tilvikum rétt að komast í skikkanlegt horf aftur í þessu frv. eða þeim fjárlögum sem við búum við á þessu ári? Ég vil síður nefna í því tilviki einstakar stofnanir en mér koma í hug Búnaðarfélag Íslands og Rannsóknastofnun landbúnaðarins, svo dæmi séu tekin. Ef ég man rétt þótti mönnum hagur þeirra ekki sérlega upplífgandi á því herrans ári 1988 við fjárlög þess árs. Ég leyfi mér að fullyrða að með tiltölulega sanngjörnum og eðlilegum hætti hafi verið farið yfir fjárveitingabeiðnir stofnana landbúnaðarins og til reksturs þeirra sé í flestum tilvikum um eðlilegar fjárveitingar að ræða þó auðvitað sé það svo að flestir þættust geta komið meiru í lóg og haft fyrir það fulla þörf. Ekki dreg ég úr því. Ég tel að til rekstrar og til stórra liða, eins og útflutningsuppbóta, til Framleiðnisjóðs, til niðurgreiðslna, sé eftir atvikum vel ásættanlega veitt í þessu fjárlagafrv. Það hefur væntanlega ekki farið fram hjá mönnum t.d. að það reyndist óhjákvæmilegt að hækka verulega raungildi fjárveitinga til útflutningsuppbóta. Hvers vegna ætli það sé, hv. þm., þrátt fyrir það að birgðastaðan í þeim greinum sem enn flytja út er betri en nokkurn tímann fyrr, mun betri og hefur stórlagast milli ára, tvö undangengin ár? Jú, ástæðan er m.a. sú að við neyðumst til þess á næsta ári að verja verulegum fjárhæðum af þessum lið til að greiða upp gamlar skuldir. Ef fara ætti út í samanburð um fjárveitingar til þessara liða undanfarin ár þá gæti ég haft um það þó nokkra tölu, hæstv. forseti, og glatt menn með því í kvöld. En ætli ég reyni ekki að greiða fyrir mitt leyti fyrir þingstörfum með því að neita mér um það að fara mikið út í þá sálma. En sem dæmi að taka, af því að ég nefndi hér liðinn ,,útflutningsuppbætur``, var afkoman þannig fyrir þessa ríkisstjórn eða öllu heldur fyrra ráðuneyti nafna míns, hæstv. forsrh., á þessu kjörtímabili, sem tók við völdum í septemberlok 1988, að nokkrum dögum áður hafði verið tekið 550 millj. kr. lán vegna fjárvöntunar á liðnum ,,útflutningsuppbætur``. Þá er ég að tala um verðlag þess tíma á nafnvirði verðlags haustið 1988. Það er af þessu láni m.a. sem við erum að borga núna. Þetta er því miður ekki eina dæmið um það bú sem við var tekið á þessum haustdögum. Hvers vegna heldur hv. þm., og reyndar veit hann það vel, að erfiðleikarnir séu eins og raun ber vitni í sambandi við jarðræktar- og búfjárræktarframlögin? Ætli ástæðan sé ekki sú að einmitt þegar þetta nefnda ráðuneyti, fyrra ráðuneyti Steingríms Hermannssonar á þessu kjörtímabili, tók við hafði myndast vegna ónógra fjárveitinga til þess liðar undanfarin ár mörg hundruð millj. kr. skuldahali, sennilega að raunvirði á núgildandi verðlagi á milli 400 og 500 millj. kr. sem safnast höfðu upp í skuldir vegna þess að ekki hafði verið veitt nóg fé til að framkvæma jarðræktar- og búfjárræktarlög undanfarin ár? Það er við þann vanda m.a. sem verið er að glíma núna. Ég geri mér fulla grein fyrir því að þær upphæðir sem eru til framkvæmda, til að veita nýja styrki á næsta ári, munu ekki baka mér miklar vinsældir út af fyrir sig ef menn leggja þann mælikvarða einan yfir. En ég fullyrði hins vegar að það er verið að reyna að gera og er verið að koma skikk á þessa hluti. Það er verið að borga upp skuldirnar frá óráðsíudögunum og koma þessum hlutum í skil. Auðvitað er það erfitt meðan á því stendur því ekki verður gert hvort tveggja með sömu krónunni, greiddar upp gamlar skuldir og greiddir út nýir jarðræktarstyrkir. Svo einfalt er nú það mál. Það væri gaman ef hér væri komin sú tækni, hæstv. forseti sameinaðs Alþingis, að það væri hægt að bregða upp skyggnum máli manna til skýringar hér úr ræðustóli og væri eiginlega nauðsynlegt að biðja forseta að hugleiða hvort ekki sé rétt að taka slíka tækni í þjónustu þingsins þannig að menn geti máli sínu til skýringar hér úr ræðustólnum sýnt myndir einhvers staðar á veggjum í hliðarsölum.

Forseti mun ræða það við húsfriðunarnefnd við fyrsta tækifæri.

Ég hygg að frú forseti geri rétt í því að hefja umfjöllun um það mál þannig að ræða það við húsfriðunarnefnd og kannski má taka skjaldarmerkjamálið fyrir í leiðinni. Hér er ég t.d. með eina mynd sem hv. þm. sér kannski af því að hann sér vel. Hvað sýnir hún? Hún sýnir niðurgreiðslurnar og hvernig þær þróuðust á undangengnum árum. Ætli hv. þm. verði ekki að viðurkenna það að frammistaða þeirrar ríkisstjórnar eða stjórna sem ákvörðuðu fjárveitingar á árunum 1984 til 1987 og glöggt kemur fram hér er ekki til að hrósa sér af. Þeir sem studdu þá ríkisstjórn ættu að gæta sín mjög þegar þeir fara hörðum orðum um frammistöðu annarra hvað snertir fjárveitingar til landbúnaðarmála. Gæti það hugsast, hv. þm., að sá vandi sem við höfum m.a. verið að glíma við og skapast af sölutregðu kindakjöts stafi að einhverju leyti af því að niðurgreiðslur hrundu á þessum árum, stóðu í stað í krónum ár eftir ár í bullandi verðbólgu? Gæti það hugsast að sú staðreynd að niðurgreiðslurnar á verðlagi ársins 1990 voru 6.199 millj. kr. árið 1982 en voru komnar niður í 2.389 á sama verðlagi árið 1985 hafi haft einhver áhrif? Er mögulegt að það sé kannski að hluta til skýringin á því við hvað við höfum verið að glíma undanfarin ár og hefur m.a. kostað stórauknar fjárveitingar til útflutningsuppbóta á undanförnum árum? Svo ég víki að þeim tveim liðum sérstaklega sem hv. þm. nefndi og byrja á fjárveitingum til landgræðsluáætlunar. Ég hlustaði að sjálfsögðu með athygli á það sem hv. 4. þm. Austurl. ræddi um það mál. Ég tel óhjákvæmilegt, m.a. í ljósi þeirra upplýsinga sem hann var hér með, enda stóð það til hvort eð var, að fara rækilega yfir alla þá útreikninga sem þarna hafa verið framkvæmdir, bæði af Hagstofu Íslands gegnum tíðina, skv. þál. um landgræðsluáætlun en það er gert ráð fyrir því í þeirri þál. að Hagstofan annist útreikninga og framreikning á þeim efnum, en einnig yfir þá útreikninga sem Ríkisendurskoðun, fjmrn. og landbrn. hafa verið að senda á milli sín undanfarna daga. Við höfum að sjálfsögðu ekki áhuga á öðru en að fá fram það sem réttast er um þessi mál og hafa fjárveitingarnar í samræmi við það. Ég vona að hv. þm. skilji það vegna þess að í till. landbrn. var ekki annað á ferðinni hvað landgræðsluáætlunina snertir en ósk um að fjárveitingar yrðu í samræmi við hana. Það var okkar till. Þess vegna var naumast um annað að ræða, vildi landbrn. vera sjálfu sér samkvæmt, en að una þá þeim útreikningum í því sambandi sem menn töldu réttasta. Sé hins vegar einhver hætta á því að menn hafi farið þar feilt, þá munum við beita okkur fyrir því að fá það leiðrétt. Það hef ég þegar rætt við hæstv. fjmrh. og reyndar gaf hann það í skyn í máli sínu hér áðan að að sjálfsögðu þyrfti þá að fara yfir þá útreikninga og leiðrétta þá ef menn hafa þar ekki rétta tölu fyrir sér. Það er auðvitað ýmislegt fleira sem þá er eðlilegt að taka tillit til og fara yfir, svo sem hvernig kostnaðarþættir við landgræðslustarfið hafa þróast síðan áætlunin var samin því væntanlega hefur það verið vilji Alþingis og ætlun hv. alþm. að viðhalda u.þ.b. því raungildi fjárveitinga til framkvæmda sem áætlunin byggði á. Þá er rétt að fara yfir hluti eins og þróun áburðarverðs, launa og annarra kostnaðarliða, áhrif skattlagningar og reyna svo að haga fjárveitingum þannig að svipað raungildi verði til framkvæmda skv. landgræðsluáætlun. Það held ég að sé hinn eini rétti mælikvarði og vil gefa þá yfirlýsingu að landbrn. mun vinna að því á fyrstu vikum næsta árs að rækilega verði farið ofan í saumana á þeim hlutum. Einnig vegna þess, eins og ég veit að hv. 4. þm. Austurl. er kunnugt, að þegar hefur hafið störf nefnd til að undirbúa næstu langtímaáætlun um landgræðslu sem við á að taka að þessari lokinni. Menn þurfa að sjálfsögðu að byggja þá áætlun á traustum verðlagsforsendum eins og að öðru leyti. Það eru einnig í athugun, bæði á vegum Landgræðslu og ráðuneytis, ýmis sérstök verkefni á þessu sviði. Ég vil þar nefna eitt. Það eru brýnar og óumflýjanlegar aðgerðir í landgræðslu á Hólsfjöllum og í upplandi Öxarfjarðar og kemur að mínu mati vel til álita að veita utan við landgræðsluáætlunina sérstaklega til slíkra verkefna fjármagni og gæti það þá komið til aukningar á því fé sem Landgræðslan hefur að öðru leyti. Ég fullvissa hv. þm. um að ofan í saumana á þessum hlutum verður farið og upplýsingar hans og vitneskja um þessi efni eins og annarra þar tekin til greina. Ég veit að hv. þm. gengur gott til. Hann er einlægur áhugamaður og stuðningsmaður landgræðslumálanna og ég virði og met þann stuðning. Hvað hið síðara snertir, þ.e. framkvæmd jarðræktarlaga sem afgreidd voru hér á Alþingi fyrir einu ári síðan, er ljóst að þar er nokkur skoðanamunur á ferðum á milli mín og hv. þm. Ég hef í fjvn. lýst þeim skilningi mínum að með lagabreytingu sem þarna varð hafi það verið ákvörðun að jarðræktarstyrkjum á hverjum tíma yrði að haga í samræmi við þær fjárveitingar sem hv. Alþingi hefði ákveðið að leggja til jarðræktarmála og að ekki mundi með jarðræktarframkvæmdum né öðrum styrkhæfum framkvæmdum, sem ekki hefðu hlotið samþykki og uppáskrift, myndast réttur til styrkja eftir á. Þetta er auðvitað grundvallaratriði sem ekki er þolandi að nein óvissa ríki um. Ég veit að hv. þm. er mér sammála um það að ef einhver réttaróvissa er uppi um þetta efni verður að fá úr henni skorið. Það er álit lögfræðinga landbrn. að svo sé ekki en hér las hv. þm. upp nýframkomið álit frá Ríkisendurskoðun sem ég var að heyra í fyrsta sinn og hef auðvitað engar aðstæður haft til þess að skoða. Ég óska eftir því að fá það álit í hendur og mun að sjálfsögðu láta fara yfir það. Sé svo að einhver vafi leiki á því hvort þarna myndast krafa á hendur ríkinu af hálfu þeirra bænda sem staðið hafa í jarðræktarframkvæmdum þá verður að fá úr því skorið. Ég hef litið svo á að svo væri ekki og eingöngu það fé sem á fjárlögum stæði hverju sinni væri til ráðstöfunar til að styrkja byggingar- og jarðræktarframkvæmdir hvers árs. Hafi þær breytingar sem gerðar voru á frv. í meðförum Alþingis breytt þessari grundvallarhugsun laganna og frv. eins og það var þegar það var lagt fram verður að fást úr því skorið. Það er hins vegar ekki rétt, og með því vil ég ljúka máli mínu, herra forseti, að mínu mati að þó svo væri þá væri þar á ferðinni lögbrot. Heldur mundi það gerast, sem áður var, að það myndaðist skuld, skuld ríkisins við þessa bændur og þá væri aftur verið að fara út á þá sömu braut að skuldahali væri að safnast upp sem gera yrði upp eftir á. Það væri vissulega slæmt en ég er ekki sammála hv. þm. um það að þar væri lögbrot á ferðinni. Væri svo þá hefði öll framkvæmd jarðræktar- og búfjárræktarlaga um langt árabil verið eitt samfellt lögbrot. Því hef ég ekki heyrt haldið fram og mér finnst reyndar miður að hv. þm. skuli kjósa að viðhafa svo oft orðin svik og lögbrot í sínu máli þó hann sé hér með að öðru leyti ágætar og efnislegar athugasemdir sem sjálfsagt er að taka fullt tillit til. Ég vona að þetta hafi svarað hv. þm. og fulvissa hann um að af hálfu landbrn., og ég tel allra aðila sem hér eiga hlut að máli, gengur mönnum ekki annað til en að hafa það sem sannara reynist.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Ég ætlaði ekki að hafa mörg orð við þessa umræðu þar sem rætt var um að reyna að hraða þingstörfum og hafa þingfundi ekki langt fram á nótt fjórða kvöldið í röð. Kannski hefur aðallega verið rætt við okkur stjórnarandstöðuþingmenn en ekki stjórnarliða í þessu sambandi miðað við þær ræður sem hér hafa verið haldnar. Mér þótti hæstv. landbrh. fara með langt mál miðað við það að hér ætti að reyna að stytta mál sitt. Ég ætlaði ekki almennt að hafa mörg orð um fjárlagafrv. í heild þar sem tvær hv. þingkonur Kvennalistans hafa gert grein fyrir afstöðu Kvennalistans til fjárlagafrv. og þarf ekki að hafa fleiri orð um það. Ég ætlaði aðallega að ræða um samvn. samgm. sem ég á sæti í nú í fyrsta skipti. Þótti mér ákaflega fróðlegt að sitja þar þar sem ég hef ekki komið þar að áður. Það sem mér þótti kannski eftirtektarverðast við þá vinnu og kannski síst til eftirbreytni var hve lítill tími var til að fara yfir málin af þeirri kostgæfni sem þessi mikilvægu mál eiga þó skilið. Eins og fram kom í máli hv. 3. þm. Vestf. hefur samvn. samgm. ákveðið að koma saman eftir áramótin til að fjalla frekar um málin, sérstaklega um bátana og stóru þættina til þess að undirbúa frekar þau mál sem koma fyrir nefndina næst þó svo það verði e.t.v. ekki margir þeir sömu sem munu koma að málunum þá. Mig langar til að gera að umtalsefni örfá atriði, virðulegur forseti. Fyrst vil ég minnast á 56. lið brtt. á þskj. 389 en það er styrkur til Mýrdalshrepps. Samvn. samgm. barst bréf frá Mýrdælingi hf. þar sem sótt er um styrk til kaupa á bátum og langar mig, með leyfi forseta, til að lesa það bréf. Það hljóðar svo: ,,Fyrir hönd Mýrdælings hf., Vík í Mýrdal, sæki ég hér með um stofnframlag á fjárlögum vegna kaupa á tveim hjólabátum. Þessir bátar voru keyptir á árunum 1986 og 1987 og er framreiknað kaupverð þeirra nú 8 millj. 285 þús. kr. án alls búnaðar og veiðarfæra. Þeir hafa verið notaðir til fiskveiða, löndunar á fiski, til að sjósetja og taka á land trillu sem gerði út héðan og til skemmtisiglinga fyrir ferðafólk. Hafa þeir þannig verið undirstaða fiskverkunar sem hefur gefið nokkra tímabundna atvinnu nú síðustu árin því auk eigin afla hefur Mýrdælingur hf. keypt fisk úr handfærabátum frá Vestmannaeyjum og víðar sem sótt hafa veiðar austur fyrir Dyrhólaey og fært þeim vistir í staðinn og hefur það sparað þeim siglingu til Vestmannaeyja. Þá hefur skemmtisigling úr fjörunni frá Vík út fyrir Reynisdranga og gegnum gatið á Dyrhólaey notið vaxandi vinsælda ferðafólks og er mikilvægur þáttur í þeirri ferðaþjónustu sem verið er að byggja upp í Mýrdal og hefur orðið umfangsmeiri með hverju ári. Starfsemi Mýrdælings hefur því haft mikil bein og óbein áhrif til að vega nokkuð á móti þeim samdrætti sem orðið hefur í öðrum atvinnugreinum síðustu árin í Vík. Þar sem þessi rekstur er algjörlega háður tíðarfari hefur afkoman ekki verið nægilega góð til að greiða niður stofnkostnað. Það gerir reksturinn líka erfiðari að af öryggisástæðum er nauðsynlegt að hafa báða bátana til taks þegar farið er á sjó þar sem ekkert hafnarmannvirki er á ströndinni frá Höfn í Hornafirði til Stokkseyrar eða Þorlákshafnar. Það mun því ráða úrslitum um hvort Mýrdælingur getur haldið áfram að auka fjölbreytni atvinnulífs í Vík að stuðningur fáist til þess að lækka stofnkostnað hjólabátanna.`` Undir þetta ritar svo Reynir Ragnarsson fyrir hönd Mýrdælings hf. Í nefndinni urðu nokkrar umræður um þetta erindi, ekki vegna þess að nefndarmenn teldu almennt að ekki væri þörf á aðstoð við Mýrdalshrepp heldur vegna þess að margir töldu, og þar á meðal ég, að umsóknin ætti kannski fremur heima annars staðar en hjá samvn. samgm. Ég er enn þeirrar skoðunar að þetta erindi hefði átt að berast annað. Þó eru þarna nokkrir þættir sem hægt er kannski að líta til að falli undir verkefni nefndarinnar og féllst ég því á það að Mýrdalshreppur fengi 1 millj. kr. til að styrkja þessa báta þar sem þeir tengdust að hluta til því verkefni sem nefndin hefur. Ég tel þó að þetta sé það mikið fyrir utan verksvið nefndarinnar að ekki komi til greina að þetta eigi heima frekar á verksviði þessarar nefndar og vona að þeir sem nú fá þó styrk frá Alþingi sjái að eðlilegra sé að sækja annars staðar, annaðhvort beint til fjvn. eða til Byggðastofnunar því hér er vissulega mjög mikilvægt mál á ferðinni. Það er annað sem mig langar til að gera að umtalsefni, virðulegur forseti, og það er styrkur til handa Stykkishólmsbátnum Baldri. Þar hefur kostnaður við reksturinn farið langt fram úr áætlun fyrst og fremst vegna þess að báturinn eyðir miklu meiri olíu en gert var ráð fyrir. Til samanburðar má geta þess að gamli Baldur eyddi 80 lítrum á klukkustund en nýja ferjan eyðir um 200 lítrum á klukkustund. Þetta er fyrst og fremst vegna þess að það þurfti að þyngja bátinn verulega eða um 30%. Eftir því sem mér skilst er það einkum vegna þess að hönnuninni var eitthvað ábótavant og þurfti því að þyngja og setja ballest í bátinn. Hann er þess vegna miklu þyngri og þar af leiðandi miklu óhagkvæmari í rekstri en annars hefði verið. Það fara miklu fleiri farþegar með bátnum en áætlað var. Nú stefnir í að tæplega 14.000 farþegar verði fluttir yfir fjörðinn en í áætluninni var einungis reiknað með um 6.000 farþegum. Dæmið væri því enn óhagstæðara ef áætlun hefði staðist. Þarna er mjög slæmt dæmi um hvernig slys geta orðið ef ekki er vandað nógu vel til hönnunar og ekki athugað nógu vel hver þörfin raunverulega er. Ég geri þetta að umtalsefni ekki síst vegna þess að samvn. samgm. er kannski stillt á vissan hátt upp við vegg þar sem augljóst er að þarna er um ákveðinn halla að ræða sem er mjög erfiður fyrir reksturinn á bátnum. Það er mjög erfitt og enn dýrara að láta reksturinn stöðvast en styrkja hann til áframhaldandi flutninga. Ég minnist ekki síst á þetta vegna þess að nú stendur fyrir dyrum að smíða nýjan bát, Herjólf, til Vestmannaeyja sem er mjög mikilvægt mál fyrir Vestmanneyinga þar sem Herjólfur er þjóðbraut til Eyja og því þýðingarmikið að vandað verði til verksins og vel að málum staðið. Eins og fram kemur í greinargerð sem nefndinni barst verða farþegar til Vestmannaeyja á þessu ári u.þ.b. 46.000. Samkvæmt því sem kom fram í nefndinni er miðað við að nýr Herjólfur geti flutt 460 farþega. Það þýðir að hægt er að flytja alla þá farþega sem fóru með Herjólfi í ár í hundrað ferðum. En gert er ráð fyrir að Herjólfur fari tvær ferðir á dag nánast alla daga ársins á milli lands og Eyja. Við skulum áætla að það séu um 700 ferðir sem skipið fari á ári þannig að það tekur aðeins 100 ferðir að flytja þessi 46.000 manns og þá eru að meðaltali um 600 ferðir sem hann er tómur. Þetta finnst mér mjög einkennilegar áætlanir ef gengið er út frá að smíða svo stórt skip að þó að helmingi fleiri farþegar fari með skipinu en fara í ár þá mun það samt verða að stórum hluta tómt þegar það fer ferðirnar milli lands og Eyja. Ég vek athygli á þessu til þess að ekki verði rasað um ráð fram og athugað verði vel hvers konar skip verði smíðað fyrir ferðir til Vestmannaeyjar. Það er mjög mikilvægt að vel takist til og ekki verði verr af stað farið en heima setið. Vestmannaeyjar eiga það skilið að vel verði að þessu máli staðið og frekar verði farnar fleiri ferðir en færri og ekki þannig að nokkrar hræður hringli í skipinu í hverri ferð og þurfi stórar styrkveitingar til að halda skipinu gangandi. Það er engum til góðs, hvorki Vestmanneyingum né öðrum.

Ingi Björn Albertsson : Hæstv. forseti. Hér hefur nú allmikið verið rætt um landbúnaðarmál og á köflum hélt maður að hér væri verið að ræða búvörusamning. Ég ætla ekki að blanda mér í þá umræðu þó það sé vissulega spennandi þar sem ég er alfarið á annarri skoðun en þeir sem hér hafa talað og tel að stefna okkar í landbúnaðarmálum sé yfir höfuð kolvitlaus og alröng.  En eins og ég sagði, hæstv. forseti, ætla ég ekki að ræða landbúnaðarmálin hér. Ég er, eins og ég hef áður sagt, algjörlega á öndverðum meiði við þá sem hér hafa talað en það er mál sem minn flokkur þarf að taka upp á innri vettvangi. Ég ætla hins vegar að tala hér fyrir þeim brtt. sem ég hef lagt fram. Sú fyrsta er á þskj. 330 og er flutt af mér og hv. þm. Skúla Alexanderssyni og er við 4. gr., liður 02-902 Þjóðminjasafn Íslands, að þar komi nýir liðir: a. 102 Búminjasafn á Hvanneyri, rekstur 1,5 millj. kr. b. 603 Búminjasafn á Hvanneyri, stofnkostnaður. Með samþykkt þessarar tillögu er í raun búið að taka ákvörðun um að stofnsetja búminjasafn á Hvanneyri sem er búið að vera baráttumál þingmanna Vesturlands á þessu kjörtímabili. Þó að það hafi blásið vindar um það mál er það engu að síður sameiginlegt áhugamál okkar að þetta safn verði sett á laggirnar þó okkur hafi greint á um hvernig bæri að standa að því. Það er annars vegar hvort hægt væri að gera það með þáltill., eins og við þrír þm. Vesturl., ég ásamt hv. þm. Skúla Alexanderssyni og Danfríði Skarphéðinsdóttur, lögðum til og hins vegar frv. sem hv. þm. Alexander Stefánsson og Friðjón Þórðarson báru fram. Nú getum við engu að síður slíðrað sverðin. Hér er komin tillaga sem við getum allir tekið undir. Með því að greiða atkvæði með þessari tillögu og koma henni í gegnum þingið er draumur okkar orðinn að veruleika og búminjasafn getur verið reist að Hvanneyri. Annað þarf ekki til því það er heimild fyrir slíkri deild innan Þjóðminjasafnsins í tiltölulega nýsamþykktum þjóðminjalögum. Og ég efast ekki um það þó að hér sé aðeins einn þingmaður Vesturl. fyrir utan þann sem hér talar núna í salnum að þingmenn Vesturl. muni sýna samstöðu um málið og reyna að smita út frá sér og sjá til þess að það komist hér í gegn. Það er óþarfi, hæstv. forseti, að hafa lengra mál um þetta. Ég sé það á kollega mínum af Vesturlandi að þetta verður auðsótt mál. Hin till. sem ég mæli fyrir og er á þskj. 359 er við 4. gr., 06-214 Sýslumaður Stykkishólmi: a. Við 101 Yfirstjórn. Fyrir ,,24 millj. 630 þús.`` komi: 24 millj. 958 þús. b. Við 620 Liðurinn orðist svo: 620 Bygging nýrrar lögreglustöðvar 11 millj. 900 þús. kr. Það er sama tala og gert er ráð fyrir í frv. en orðalagsbreyting á texta sem hefur verulega þýðingu í þessu máli. Til þess að rökstyðja brtt. finnst mér alveg nauðsynlegt að eyða svolitlum tíma í að fara yfir gang mála, hvað hefur verið að ske í þessu máli og af hverju ég flyt þessa brtt. Þannig var að aðbúnaður lögreglunnar í Stykkishólmi var til margra ára mjög bágborinn og svo bágborinn að í janúar á þessu ári lýsti Vinnueftirlit ríkisins því yfir að lögreglustöðinni yrði lokað frá og með 25. jan., ekki væri lengur hægt að una við það ástand sem þar var boðið upp á. Þegar þetta kom fram bað hv. þm. Eiður Guðnason um utandagskrárumræðu um þetta málefni og krafði dómsmrh. svara um hvað hann hygðist gera til þess að tryggja að eðlileg starfsemi löggæslunnar í Stykkishólmi gæti farið fram. Það er skemmst frá því að segja að hæstv. dómsmrh. tók mjög karlmannlega á því máli strax, lýsti því strax yfir í þeirri umræðu að þetta vandamál yrði leyst fljótt og vel og lýstu að sjálfsögðu þingmenn Vesturl. yfir mikilli ánægju með viðbrögð ráðherra. Það kom fram hjá ráðherra að hugmyndir væru um að leigja húsnæði en alla vega tók hann enga beina afstöðu á þeim tímapunkti. Það kom því nokkuð á óvart þegar nokkrum dögum eftir þetta svar ráðherra birtist frétt í Dagblaðinu þar sem haft er eftir aðila í ráðuneytinu og staðhæft að ráðuneytið hafi tekið ákvörðun um að lögreglustöðin og lögreglan yrði flutt í einingahús sem staðsett yrði í bæjarfélaginu. Þessi ákvörðun kom fyrst og fremst á óvart vegna þess að það fylgdi fréttinni að þetta einingahús ætti að koma annars staðar frá. Það sem vekur furðu í því efni er að í Stykkishólmi þá og í dag eru tveir framleiðendur einingahúsa og hefði að sjálfsögðu verið eðlilegast að við þá hefði verið talað en ekki leitað út fyrir bæjarfélagið. Þegar þetta kom fram lagði ég fram fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. um hverju þetta sætti og spurði hann um þessa frétt í Dagblaðinu. Ég ætla að leyfa mér, hæstv. forseti, að lesa hluta af svari ráðherra. Spurningarnar sem ég lagði fyrir hann voru nokkrar, til að mynda eftirfarandi: ,,Hvaðan kemur það 100 fermetra einingahús sem fyrirhugað er skv. blaðafregnum 10. febr. sl. að reisa fyrir lögregluna í Stykkishólmi? Var leitað tilboða hjá framleiðendum einingahúsa og ef svo er, hjá hverjum og hvert þeirra var hagstæðast? Hver er áætlaður heildarkostnaður við hina nýju lögregluvarðstofu í Stykkishólmi?`` Ráðherra svarar á eftirfarandi hátt m.a.: ,,Eins og hv. þm. er vitaskuld kunnugt er ekki fjárveiting á fjárlögum 1990 til byggingar lögreglustöðvar í Stykkishólmi. Af því leiðir að ekki er önnur leið til lausnar í þessu efni en leiga húsnæðis, eins og raunar hefur komið fram fyrr hér á Alþingi í umræðum um þetta mál. Nokkur hús hafa komið til álita í þessu sambandi en ekkert hefur verið talið nægilega gott til að viðunandi væri. Einn kostur``, og ég bið menn að muna þetta, ,,sem til álita hefur komið er leiga á færanlegu einingahúsi sem hugsanlega gæti nýst til bráðabirgða fyrir lögregluna í Stykkishólmi. Þennan kost, sem einingahúsaverksmiðja á Selfossi hefur boðið fram, er nú verið að athuga nánar og möguleika á að hrinda honum í framkvæmd. Af eðlilegum ástæðum hefur tilboða ekki verið leitað í þessu sambandi og kostnaður þessu samfara liggur heldur ekki fyrir.`` Við þetta svar er auðvitað ýmislegt að athuga. Í fyrsta lagi er mjög gott til þess að vita að það einingahús sem þarna var til umræðu og var svo endanlega tekið er færanlegt. Það er mikilvægur punktur í þessu máli og eins að það var staðfest af ráðherra að þetta hús var aðeins til bráðabirgða, færanlegt hús til bráðabirgða. Það er einnig athyglisvert að í niðurlagi svars segir ráðherra: ,,Af eðlilegum ástæðum hefur tilboða ekki verið leitað í þessu sambandi`` o.s.frv. Það getur engan veginn talist eðlilegt að tilboða sé ekki leitað annars staðar og sérstaklega ekki í ljósi þess að tveir framleiðendur eru á staðnum. Það er ekki nokkur einasta leið, engin leið, hvorki hér eða einhvers staðar annars staðar að reyna að segja það við fólk að það sé eðlilegt að leita ekki tilboða annars staðar. Þannig svaraði ráðherra þeirri spurningu og bætti svo við í síðara svari sínu eftir að ég hafði gert athugasemdir við svör hans og bent á að það væri í hæsta máta óeðlilegt að ráðherra leitaði í sinn heimabæ, Selfoss, og tók nú kannski fullsterkt til orða og þó ekki því ég sagði að það lyktaði verulega af þessu. Ráðherra svaraði því til að hvaðan einingahús kæmi, ef sá kostur væri framkvæmanlegur, gæti hann ekki séð að skipti neinu meginmáli í þessu efni frekar en öðrum. Við vorum enn með hugann við þetta mál, hæstv. forseti, og gátum engan veginn unað því. Það varð alltaf ljósara og ljósara eftir því sem tíminn leið að ráðherrann ætlaði sér alveg frá upphafi að versla við kunningja sína á Selfossi, SG - einingahús, og kaupa húsið þaðan og, ég minni enn á, þrátt fyrir að tveir framleiðendur séu í Stykkishólmi, þrátt fyrir að atvinnuástand í Stykkishólmi sé með þeim hætti að þeim hefði ekki veitt af þeim verkefnum. 29. mars lagði ég aftur fyrirspurn fyrir hæstv. ráðherra og spurði m.a.: ,,Hefur verið leitað tilboða frá öðrum húsaverksmiðjum í ,,færanlegt einingahús``, t.d. frá heimamönnum? Ef svo er ekki, hvers vegna?`` Svar ráðherra er allítarlegt: ,,Það hefur ekki verið gert, einfaldlega vegna þess að athugun á þessu eina tilboði í þessu efni sem borist hefur stendur enn yfir.`` Mér finnst það ári harður dómur yfir starfsfólkið í dómsmrn. að það sé ekki fært um að skoða fleiri en eitt tilboð í einu. Og guði sé lof að hæstv. ráðherra er þó ekki með iðnrn. sem þarf kannski að skoða fleiri, fleiri tilboð vegna álverksmiðju sem hugsanlegt er að komi upp. Það tæki sennilega 50 -- 100 ár að taka ákvörðun um það ef aðeins er hægt að líta á eitt tilboð í einu. Hæstv. forseti. Töluvert hefur verið rætt um siðferði stjórnmálamanna að undanförnu og alls ekki að ástæðulausu. Menn hafa gefið á sér höggstað dag eftir dag í þeim efnum. Mér finnst framganga og framkoma hæstv. ráðherra í þessu máli algert siðleysi. Það er hreinlega tekið í nefið á heimamönnum í Stykkishólmi og þeim er gersamlega snýtt til blóðs. Og ég gagnrýni fjölmiðla fyrir það að hafa ekki tekið þetta mál upp, að hafa gefið ráðherranum frið í slíku máli sem þessu. Það er gagnrýni vert og má velta fyrir sér fréttamati fjölmiðlanna því að annað eins taka þeir nú upp og minna mál en þetta. Það er algert siðleysi með tvo framleiðendur í Stykkishólmi að vaða í kunningja sína á Selfossi. Þess vegna, hæstv. forseti, er þessi brtt. fram komin. Það er reyndar rétt, hæstv. forseti, að ég fari yfir enn eina fyrirspurn út af þessu máli, sem var núna í haust. Þá leitaði ég skriflegra svara frá ráðherra vegna þess að mér hefur þótt svör hans hingað til allmögur og lítið bitastæð. Hann hefur smeygt sér mjög lipurlega undan því að svara á rökrænan hátt þeim fyrirspurnum sem til hans hefur verið beint, að sjálfsögðu í skjóli þess að í fyrirspurnatíma er tíminn svo lítill að menn skýla sér gjarnan á bak við það. Ef menn t.d. lesa svör hæstv. ráðherra við munnlegum fyrirspurnum sjá þeir fljótt að taktík ráðherrans er sú að byrja á því að lesa allar fyrirspurnirnar upp. Þá er hálfur tíminn farinn. Svo kemur bjallan og þá því miður ráðum við ekki við að klára svarið. Þess vegna fór ég þá leið að hafa nú skriflega fyrirspurn. Það er nú sennilega hægt að telja svar ráðherra hér á fingrum sér, línurnar, ekki var það mikið meira. Ég spurði hann: ,,1. Var leitað tilboða hjá framleiðendum einingahúsa í Stykkishólmi í húsnæði handa lögreglunni á staðnum? Ef svo var gert, hvernig voru þau tilboð? Ef það var ekki gert, hverjar voru ástæður þess?`` Þessi spurning var í þremur liðum. Það er ein og hálf setning sem fer í svarið frá hæstv. ráðherra. Það er boðskapurinn vestur í hérað. Svar: ,,Ekki var leitað tilboða í smíði einingahúss til nota sem lögreglustöð í Stykkishólmi. Ástæða fyrir því var sú að engin fjárveiting var á fjárlögum 1990 til þessa verks.`` Samt eyddi ráðherra á fjórðu millj. á þessu ári í grunn og frágang á lóð. Hvaðan komu þeir peningar? Hvar hefur það komið fram? Það var ekki á fjárlögum. Hvaðan kemur það? Þetta er áleitin spurning. Þetta er spurning sem okkur ber að fá svar við. En svarið var nákvæmlega ekki neitt. Í öðru lagi var spurt: ,,Hvort var það einingahús, sem upp var sett fyrir lögregluna í Stykkishólmi, keypt eða leigt og á hvaða kjörum var það?`` Svar: ,,Frá fyrirtækinu SG - einingahús kom tilboð um lausn á þeim vanda sem húsnæðismál lögreglunnar í Stykkishólmi voru í, án þess að leitað væri tilboða, sbr. svar hér að framan. Tilboðið hljóðaði upp á smíði húss af tiltekinni gerð.`` Það er ekki hægt að leita tilboða en það er hægt að taka við tilboðum. Samt var það ekki gert. Ég veit til þess að framleiðendur vestur í Stykkishólmi höfðu samband við ráðuneytið en þeim var ekki gefinn kostur á því. En SG - einingahúsum á Selfossi var gefinn kostur á því. ,,Tilboðið hljóðaði upp á smíði húss af tiltekinni gerð, að stærð rúmlega 103 fermetrar, sem hentaði vel sem lögreglustöð. Í tilboðinu var gengið út frá því að húsið yrði leigt á 41 þús. kr. á mánuði.`` Og svo rétt neðar, hæstv. forseti: ,,Þessu tilboði tók ráðuneytið að því er leiguþáttinn varðar.`` Og þetta er mjög mikilvægt, ,,að því er leiguþáttinn varðar.`` Tilboðinu var tekið á þeim grunni sem leiguhúsnæði, færanlegt einingahús var leigt. Nú er náttúrlega komið fram eins og allir vissu, ráðherrann ætlaði aldrei að leigja þetta hús nema fram að fjárlögum, þangað til hann var búinn að ná sér í heimildina til þess að kaupa það. Það var allan tímann stefnan að kaupa húsið. Og nú er ég kominn að þeirri breytingu sem ég er að gera hér við fjárlögin. Í fyrsta lagi að hækka liðinn Yfirstjórn sem nemur 10 -- 12 mánaða leigu þannig að á meðan heimaaðilar byggja nýja lögreglustöð er fjármagn til að borga leiguna. Ég krefst þess að þetta verði gert og að ráðherrann standi við það sem hann hefur marglýst yfir að færanlega, leigða einingahúsið fari heim. Þess vegna er þessi tillaga sett fram. Hæstv. forseti. Ég skal reyna að klára þetta. Það væri vissulega ástæða til að taka smárispu á sjálfum fjárlögunum en það hefur fulltrúi Sjálfstfl., Pálmi Jónsson, gert mjög myndarlega og af alkunnum skörungsskap. Ég vil samt segja það að í mínum huga eru þessi fjárlög, alveg eins og fjárlögin í fyrra og hittiðfyrra, gersamlega marklaust plagg. Skattakóngur síðustu tveggja ára slær enn eitt persónulegt metið. Það er kallað hat trick í fótbolta. Bæði í skattlagningu og einnig í útgjaldaaukningu. Ég held að fjmrh. ætti að koma hér upp og reyndar allir ráðherrarnir og óska þjóðinni gleðilegra jóla, þeim sem núna þjást af þeirra völdum, af völdum þeirrar skattastefnu sem þeir hafa lagt á þjóðina, fjölskyldunum með börnin sem ekki geta átt hátíðleg og gleðileg jól vegna þeirra gerða. Þeir ættu að koma hér upp. Þá fýsir það mikið að komast í fjölmiðla. Þeir ættu að koma hér upp og segja við þjóðina: Það er okkur að þakka að þið eigið ekki gleðileg jól.

Kristinn Pétursson : Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir brtt. á þskj. 419 við 6. gr. fjárlaga en liður þar undir yfirskriftinni ,,Fjármálaráðherra er heimilt`` hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fjmrh. er heimilt: Að stofna til tímabundins yfirdráttar á viðskiptareikningi ríkissjóðs í Seðlabankanum á árinu 1991 vegna árstíðabundinna sveiflna í fjármálum ríkisins og semja ef með þarf um greiðslu yfirdráttarskuldar og um lánskjör.`` Ég hef áður sagt það, hæstv. forseti, að ég er algerlega ósammála því að þessi grein standi þarna. Ég tel hana vera framsal á valdi sem Alþingi hefur. Valdið á að vera þrískipt í landinu, löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald, og ég tel algerlega út í hött að löggjafarvaldið feli fjmrh. opna lánsheimild án takmörkunar með þessum hætti. Hvorki samrýmist það stjórnarskránni né heldur er æskilegt að fjmrh. sé gefin opin heimild til þess að eyða eins miklum fjármunum og honum nánast dettur í hug. Með geðþóttaákvörðun getur ráðherra þess vegna tekið upp á því að kaupa stórhýsi í New York og hefur til þess fulla heimild. Sú brtt. sem ég flyt hljóðar svo: ,,Liðurinn fellur brott.`` Ég vil ítreka það að ég hef sagt það áður í sambandi við fjáraukalög og flutti sams konar tillögu þá að þessi heimild héti réttu nafni Ógæfuheimild íslensku þjóðarinnar. Þessi heimild hefur gert fjmrh. mögulegt að borga nánast hvað sem er úr ríkissjóði hvenær sem er án þess að hafa til þess heimild og tel ég það öðru fremur hafa leitt af sér verðbólgu og háa vexti, óráðsíu og alls konar eignatilfærslu í þjóðfélaginu. Rétt lýsing á slíku er sukk og svínarí. Hér eru afgreidd fjárlög og lánsfjáráætlun á hverju ári og það er alger óþarfi að vera að ómerkja þessi fjárlög og lánsfjárheimildir með því að skilja eftir opnar heimildir í fjárlögum sem ómerkja lánsfjárlög og fjárlög. Ég tel það algert grundvallaratriði að ráðherrar í ríkisstjórn Íslands virði grundvallaratriði í stjórnskipun landsins um hlutverk löggjafar- og framkvæmdarvalds. Þetta er alveg ljóst. Stundum er talað um að setja Alþingi í eina málstofu. Það á að vera til góðs, segja menn. Hvernig væri nú að dusta rykið af öllum þessum ágætu lögum sem við eigum um samskipti löggjafarvalds og framkvæmdarvalds og reyna að koma þeim í framkvæmd? Haldi þetta sukk og þessi óráðsía áfram eins og verið hefur hér undanfarin tvö og hálft ár sem ég hef setið á þingi, þá er ég hræddur um að það verði lítið eftir af fjárhagslegu sjálfstæði þjóðarinnar um aldamót því að svo er hægt að spenna bogann nú um þessar mundir að það kvikni í öllu saman. Ég vil skora á hæstv. ráðherra að gefa þjóðinni það í jólagjöf að afnema þessa ógæfuheimild. Eftir að ég lagði þessa tillögu fram í dag gerðist dálítið merkilegt. Hæstv. fjmrh. lagði hér fram brtt. við 6. gr., sem er náskyld þessari, og ætlar að fá enn þá meiri heimildir heldur en hann hefur nú þegar með þessari framsalsheimild. Brtt. hans við 6. gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fjmrh. er heimilt að gefa út fyrir hönd ríkissjóðs til sölu innan lands á árinu 1991 verðbréf, spariskírteini, ríkisbréf og ríkisvíxla að fjárhæð allt að 8.000.000 þús. kr.`` Þetta gerist bara í dag. Þetta hefur aldrei verið tekið fyrir í hv. fjvn. Það munar ekkert um 8 milljarða, þeir koma bara fljúgandi ofan úr loftinu niður í deild, bara í eftirmiðdaginn og eiga að renna í gegn í fyrramálið. Hvað munar um 8 milljarða í öllu þessu sukki og svínaríi? Ég varð alveg forviða þegar ég sá þetta. Hæstv. fjmrh. gaf mér þá skýringu hér úti á gangi að þetta væri nauðsynlegt vegna þess að lánsfjárlög færu ekki í gegnum þingið fyrir áramót. Ég ætla að leyfa mér að mótmæla því að það fari svo, því að slíkt er náttúrlega lögbrot. Hæstv. fjmrh. reynir eitthvað að krafsa, hann er vanur því þegar hann er að brjóta lögin, þá er það allt auðvitað sjálfstæðismönnum að kenna.

Ja, það er bara alveg rétt, hann bað um þetta.

Enda er maðurinn þekktur fyrir það að vera snöggur að gera svart hvítt eða hvítt svart, enda sérstaklega til þess menntaður. Ég ætla að leyfa mér að lesa aftur fyrir hæstv. fjmrh. lög um fjárfestingar og lánsfjáráætlanir ríkisstjórnarinnar sem eiga að fylgja fjárlagafrv. en gera ekki og er það lögbrot. Hvað gerir hæstv. fjmrh. við þá sem ekki greiða virðisaukaskatt? Hann lætur innsigla hjá þeim. Hann lætur draga þá fyrir dóm, hann lætur setja þá í tugthúsið. En sjálfur má hann brjóta þetta allt í bak og fyrir. Með leyfi hæstv. forseta hljóða þessi lög svo: ,,Ríkisstjórnin skal leggja fyrir Alþingi fjárfestingar - og lánsfjáráætlanir fyrir eitt ár í senn og skulu þær fylgja fjárlagafrv.`` Þetta er hvergi til. ,,Áætlununum skal fylgja stefnumótun í meginatriðum næstu þrjú árin eftir lok þess fjárhagsárs sem fjárlagafrv. tekur til. Markmið áætlananna er að tryggja að heildarumsvif í fjárfestingu og þróun peningamála og lánamála samrýmist þjóðhagslegum markmiðum.`` Hver eru þessi þjóðhagslegu markmið í dag, hæstv. forseti? Er það ekki þjóðarsátt? Það er ekki stafkrókur um þetta. Þetta eru gildandi lög hér í landinu. Og áfram, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í fjárfestingar - og lánsfjáráætlunum skulu m.a. eftirtalin atriði koma fram: 1. Heildaráætlun um opinberar framkvæmdir og fjármögnun þeirra með framlögum á fjárlögum, eigin fjármögnun opinberra fyrirtækja og lánsfé, enn fremur um framkvæmdir annarra aðila. ... Enn fremur skal gera grein fyrir þróun og horfum um fjárfestingu í einstökum atvinnuvegum. Þá skal greina frá áætlun um lánamarkaðinn í heild, þar með áætlun um erlendar lántökur og markmið í peningamálum og þeim tækjum sem beita skal til þess að þeim verði náð.`` Hæstv. fjmrh., þetta er allt saman hér svart á hvítu hvernig á að stjórna þessum málum. En það er alveg gersamlega óþolandi að horfa upp á þennan sóðaskap í fjármálum sem maður horfir hér á. Það getur vel verið að þessi tímarit sem hæstv. fjmrh. er að lesa séu meira spennandi en þau lög sem ég er að lesa fyrir hann, en ég held að það væri hollt fyrir hann að kynna sér þessi lög. Það fara að verða síðustu forvöð að virða landslög í fjmrn. Hvað eiga hv. alþm. að gera þegar ráðherrar haga sér með þeim hætti sem hér er? Láta eins og þá varði ekki neitt um hvaða reglur gilda í landinu og hvaða lög. Hvort sem það eru fjármálaákvæði stjórnarskrár landsins eða þau lög sem gilda um gerð fjárlaga þá er ekkert farið eftir því. Fyrir svo utan það að fjárlög eru ekki virt og fyrir svo utan það að lánsfjárlög eru ekki virt heldur farið fram úr öllu saman. Hvað skyldi hæstv. fjmrh. núna á þessari stundu vera kominn langt fram úr heimildum annars vegar á fjárlögum og hins vegar á lánsfjárlögum? Við þessum spurningum, hæstv. forseti, er ekki hægt að fá svör. Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því að það er ekki hægt að fá svör við því hér á hv. Alþingi hvað fjmrh. er kominn langt fram úr heimildum, annars vegar á fjárlögum og hins vegar á lánsfjárlögum. Þrátt fyrir alla tölvutækni í desember 1990 er ekki hægt að fá nein svör við þessu fyrr en kannski í mars 1991. Hvers konar bókhaldsþjónusta er það sem hæstv. fjmrh. stjórnar? Ég ætla að leyfa mér, hæstv. forseti, að minna hæstv. fjmrh. aftur á að það eru til lög um ráðherraábyrgð frá árinu 1963. 1. gr. þeirra hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ráðherrar bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum eftir því sem fyrir er mælt í stjórnarskrá og lögum þessum. Ákvæði almennra hegningarlaga um brot í opinberu starfi taka einnig til ráðherra eftir því, sem við getur átt. 2. gr. Ráðherra má krefja ábyrgðar samkvæmt því, sem nánar er fyrir mælt í lögum þessum, fyrir sérhver störf eða vanrækt starfa, er hann hefur orðið sekur um, ef málið er svo vaxið, að hann hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu.`` Nú ætla ég ekki að segja að hæstv. fjmrh. hafi stofnað ríkinu í fyrirsjáanlega hættu, en það er ekki kjarni þessa máls. Kjarni þessa máls er sá að ef ríkissjóður Íslands heldur áfram að haga sér eins og hann hefur gert, þá er verið að stofna hagsmunum ríkisins í hættu. Hæstv. forseti. Ríki hafa misst fjárhagslegt sjálfstæði sitt á sukki og óráðsíu svipaðri þeirri sem við erum vitni hér að. Hæstv. forseti. Ég tel að fjmrh. sé skylt að leggja þessar áætlanir fyrir þetta þing, og ég hef minnt hann áður á þessi lög hér í Alþingi. Það var þegar hann kom og ætlaði að fara að gera einhverja voðalega stóra og fína hluti, tímamótaaðgerðir, stórkostlegar aðgerðir. Það átti meira að segja að fara að breyta fjárlagaárinu og ég veit ekki hvað við upphaf fjárlagaræðu í fyrra. Þá ætlaði hann að fara að búa til einhverjar nýjar reglur. Ég var að benda honum á að þessi lög væru til, þetta er allt saman til. Samt hefur hann ekki heyrt neitt af þessu. Ég skil það satt að segja ekki hvers vegna ekki er hægt að fara eftir þeim lögum og fjármálaákvæðum stjórnarskrár landsins vegna þess að það er ekkert verra fyrir hæstv. ráðherra. Það er auðveldara hæstv. ráðherrum að reyna að komast til botns í því hvernig best sé að stjórna fjárhagsmálum landsins, að virða þessi lög en ekki vera með þetta allt saman utan heimilda og á yfirdrætti og utan fjárlaga o.s.frv. þannig að það botnar ekki nokkur maður í þessu og allra síst hæstv. ráðherrar úr því að þeir vilja ekki einu sinni vita hvernig á að framkvæma þessi lög. Ég væri út af fyrir sig sáttur, hæstv. forseti, við þá tillögu sem fjmrh. er með um verðbréf, spariskírteini og ríkisvíxla allt að fjárhæð 8 milljarða, ef hann vildi fallast á það að sú grein félli út sem ég var að minnast á áðan, sem er yfirdráttarheimildin í Seðlabankanum, ógæfuheimild íslensku þjóðarinnar. Það væri vel til fundið eins og ég sagði áðan að gefa íslensku þjóðinni það í jólagjöf að þurrka þennan óskapnað út. Ég las, hæstv. forseti, um daginn upp úr dómi Hæstaréttar sem féll árið 1986, um framsal á valdi. Í því máli sem þar um ræðir framseldi Alþingi fjmrh. leyfi til að gefa út reglugerð og ákveða þannig þungaskatt. Þetta var dæmt ólöglegt af Hæstarétti. Alþingi getur ekki framselt það vald sem því er ætlað samkvæmt stjórnskipun landsins. Þess vegna er þetta framsalsákvæði um yfirdrátt ólöglegt. Ég bið hæstv. forseta að skoða þessi lög og skoða ákvæði stjórnarskrár, ráðfæra sig við lögfróða menn um það hvort þetta er ekki rétt. Ég tel það vera skyldu hæstv. forseta að ganga úr skugga um það þegar svona lagað er sagt hvort það eigi við rök að styðjast og breyta síðan í samræmi við niðurstöðu þeirrar umræðu. Alþingi er ekki afgreiðslustofnun fyrir ráðuneyti. Hér kemur ný tillaga frá hæstv. fjmrh. miðdegis í dag sem leyfir honum að selja spariskírteini, ríkisvíxla og fleira upp á 8 milljarða. Menn hafa stundum sagt að það muni ekkert um einn kepp í sláturtíðinni, en er þessi ekki nokkuð stór svona, bara á nokkrum klukkutímum? Og í hvað eiga þessir peningar að fara? Það er ekki stafur um það, hæstv. forseti, ekki stafur. Ég ætla að lokum, hæstv. forseti, að ítreka að það er skylda alþingismanna að sjá til þess að hæstv. ráðherrar framkvæmi þau lög sem eru í gildi í landinu. Alþingi setur leikreglurnar og ráðherrarnir framkvæma. Ef ráðherrarnir framkvæma ekki eins og lögin segja til um á Alþingi að taka þá á teppið samkvæmt lögum um landsdóm. Það er kannski kominn tími til að látið verði á það reyna hvort það sé hægt.

Ásgeir Hannes Eiríksson : Virðulegi forseti. Ég hélt framan af að þetta yrði ákaflega hefðbundin 3. umr., að hv. þm. Pálmi Jónsson kæmi hér með útgáfu Jóns Þorlákssonar af 3. umr. Mér til nokkurrar furðu kom hik á Pálma Jónsson framan af ræðunni, langt hik, þangað til hann náði sér síðan á strik og mér fannst ég þekkja ræðuna, kannaðist þarna við gamlan kunningja og rann upp fyrir mér um síðir að þetta var ræðan hans Hreggviðs Jónssonar frá því hann talaði um kvótann. En það er nú annað mál. Hér er til umræðu frv. til fjárlaga og langar mig að stikla aðeins á stóru yfir það sem vel hefur verið gert í frv. Ég vil byrja á því að benda á að Kvikmyndasjóður hefur fengið aukið framlag. Gert hefur verið vel við Leikfélag Akureyrar, Íslensku óperuna, Skákskólann, Íþróttasamband fatlaðra, Háskóla Sameinuðu þjóðanna, Alþjóðabarnahjálparstofnunina, Lögregluskóla ríkisins, Umferðarráð. Hér hefur verið varið peningum til málefna fatlaðra, bæði í Reykjavík og víðar, sambýli fyrir geðsjúka fær sinn skenk, meðferðarheimili og sambýli einhverfra barna, peningar eru veittir til atvinnumála einhverfra. Landlæknir fær væna fjárveitingu sem er ætlast er til að sé notuð til vistunar fyrir fíkniefnaneytendur. Framkvæmdasjóður fatlaðra fær hér pening, geðsjúkir fangar. Hér eru líka ákvæði um að bæta úr mjög brýnni þörf að kaupa húsnæði fyrir héraðsdómstóla í Reykjavík og víðar, kaupa húsnæði til uppbyggingar heilsugæslu í Reykjavík, kaupa húsnæði fyrir embætti borgarfógeta. Að ganga til samninga um kaup á björgunarþyrlu fyrir Landhelgisgæslu Íslands, sem er þjóðþrifaverk og snertir alla þjóðina, að kaupa húsnæði til að nota sem heimili fyrir geðsjúka afbrotamenn, að kaupa fiskveiðisamlíki fyrir Stýrimannaskóla Íslands, að kaupa eða leigja húsnæði fyrir Iðnskólann í Reykjavík, sem býr við skort á húsnæði. Hér renna peningar til Sjálfsbjargar á Akureyri og Sjálfsbjargar í Reykjavík og fleiri og fleiri góð mál sem eru í þessu frv. en ekki hefur verið getið, sem ekki hafa komist að fyrir því svartagallsrausi sem stjórnarandstaðan hefur haldið uppi í kvöld. Virðulegur forseti. Fyrst ég er kominn í pontuna langar mig að fara yfir fleira og því miður þarf oft að tala um fleira en gott þykir. Frá því frv. var lagt fram hefur það hækkað á bilinu 2 -- 3 milljarðar sem aðeins er þó lítið brot af þeim óskum sem hæstv. ráðherrar hafa borið fram. Þess vegna spyr ég, hæstv. forseti, hvers vegna leggja ráðherrarnir fram frv. til fjárlaga með miklu, miklu lægri fjárhæð en svo endanlega kemur við 3. umr.? Af hverju eru allir þeir liðir sem ráðherrarnir koma með frá því að frv. er lagt fram og þangað til 3. umr. lýkur ekki teknir inn í frv. strax á fyrsta degi? Þegar við lítum yfir þetta frv. eru óneitanlega ýmsir liðir sem stinga í augun. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því fyrr eða síðar hvert við viljum láta þjóðartekjurnar renna. Við erum með fleiri en eitt og fleiri en tvö hús sem kosta þjóðfélagið mikla peninga að halda við, að laga, að endurbyggja og endurreisa. Fyrst skal nefna Þjóðleikhúsið sem kostar hundruð milljóna og er ekki séð fyrir endann á því. Virðist mér sem niðurstöðutalan úr fyrstu lotu verði svipuð og öll göngin í gegnum Ólafsfjarðarmúla. Það hlýtur að vera með ólíkindum að við getum eytt peningum á þennan hátt. Og þetta er aðeins eitt hús af mörgum. Þjóðminjasafnið er að hruni komið, það kostar sína peninga að endurreisa það. Þjóðskjalasafnið þarf sitt fé, Bessastaðir og Þjóðarbókhlaðan. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef mun vanta um 1,5 milljarða til að klára þá byggingu. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því í eitt skipti fyrir öll. [Bankað í borð.] Ég býð hv. Halldór Blöndal hjartanlega velkominn og býð honum þegar í stað pláss við hliðina á mér í pontu, enda er þetta þriggja manna ponta.

Ég bið hv. ræðumann að halda áfram ræðu sinni.

Ég biðst afsökunar. Ég var ekki alveg viss um hvar ég var staddur, þ.e. ekki í ræðunni heldur í borginni. Það eru fleiri liðir í fjárlögunum sem vekja spurningar. Einn af þeim er Lánasjóður ísl. námsmanna. Fyrr eða síðar hljótum við að spyrja: Hversu mikið fé þolir þjóðin að lána í því sambandi? Verður allt þetta bókvit í askana látið, kemst það fyrir? Það eru um 7000 manns sem þiggja lán úr Lánasjóðnum í dag, á annað hundrað arkitektar, á fjórða hundrað manns er að læra listir. Svona má áfram telja og flokka þetta niður. Við hljótum að spyrja okkur þeirrar spurningar: Hversu lengi getum við haldið úti svona fullkomnu lánakerfi? Stendur þjóðfélagið undir þessu kerfi? Það er fleira. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef kostaði 1 millj. kr. að hanna skjaldarmerkið utan á Alþingishúsið hjá húsameistara ríkisins . Hef ég þær upplýsingar frá fyrstu hendi. Ein milljón nálgast að vera sex mánaða laun hjá alþingismanni. Hvort það geti í raunveruleikanum samrýmst einhverri gjaldskrá að það taki alþingismann sex mánuði að vinna þetta starf.

Má ég trufla hv. ræðumann andartak?

Alveg sjálfsagt.

Það er nú orðið mjög brýnt eins og lofað hafði verið að efna til deildafunda. Á hv. ræðumaður eftir langan tíma af ræðu sinni?

Hv. ræðumaður hafði vonast til að komast heim til sín seinni partinn á Þorláksmessu en það væri nú möguleiki að stytta það aðeins ef Halldóri Blöndal liggur á.

Það er samkomulag um að deildafundir byrji kl. hálfellefu.

Samkomulag hverra? Það hefur aldrei verið gert samkomulag við mig. Hér er ræðutími ótakmarkaður.

Já, já.

Og ég bauð að deila honum með þér.

Má ég biðja ræðumenn að stunda ekki samtöl hér í þingsal.

Virðulegi forseti. Senn nálgast Þorláksmessa. Hv. þm. Halldór Blöndal á langan veg fyrir höndum, hann er óþolinmóður að komast í jólasteikina, ég skil það vel. Ég læt máli mínu lokið þegar í stað.

Forseti vildi á engan hátt hindra það að hv. þingmaður lyki ræðu sinni og það stendur auðvitað opið að fresta fundinum svo hann fái lokið ræðu sinni.

Ræðu minni er í rauninni lokið. Ég er kominn að landbúnaði og mér verður hvort eð er bumbult af því að tala um landbúnaðinn.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Var hv. 2. þm. Norðurl. e. að biðja um orðið?

Hann var að því.

Hv. þm. hefur þegar kvartað yfir því að deildafundir hafi ekki hafist og forseta er ljóst að nú er liðinn rúmur hálftími síðan þeir áttu að hefjast. Nú vil ég spyrja hv. þm. hvort hann geti fallist á að fundi verði nú frestað svo að deildafundir geti hafist og hann hefji ræðu sína þegar að deildafundum loknum.

Allt í lagi með það.

--- Fundarhlé.

Egill Jónsson : Virðulegi forseti. Hæstv. landbrh. fór nokkrum orðum um málefni landbúnaðarins og sagði m.a. frá því að hlutur þess atvinnuvegar í fjárveitingum hefði mjög batnað í hans tíð. Hann fór sérstaklega fram á það við forseta þingsins að fá tækniútbúnað til þess að geta sýnt niðurstöður af þessari fullyrðingu. Mér finnst mikil ástæða til þess að vekja athygli á því að það er ekki nægilegt að hafa góðan tækniútbúnað. Það dugir ekki að hafa góðan myndvarpa né heldur góðar glærur eða litskyggnur ef menn skilja ekki það sem á þeim er. Og það vildi svo til að ég fékk hér ljósrit af þeirri heimild sem hæstv. landbrh. bar helst fyrir sig í þessum efnum og átti að sýna sérstaklega fram á það hve mikið hefði dregið úr niðurgreiðslum á landbúnaðarvörum og þá væntanlega í tíð Sjálfstfl. Það er raunar hárrétt sem hæstv. landbrh. segir að því leyti að á fyrri hluta þessa áratugar voru niðurgreiðslur á landbúnaðarvörur tiltölulega mjög miklar. Á sumar vörutegundir m.a.s. svo ríflegar að þær greiddu allan kostnað og jafnvel meira en framleiðslukostnaðinn. Þannig var þetta á fyrstu fjórum árum þessa áratugar. Það er líka hárrétt sem hæstv. landbrh. þá sagði að þá brá svo við að úr þessum niðurgreiðslum dró. En svo bregður aftur annað við í lok áratugarins og það er ekkert sérstaklega bundið við hans embættisferil í landbrn. Það sem gerðist í þeim efnum var einfaldlega það að lagður var söluskattur á landbúnaðarvörur og síðan virðisaukaskattur og það var gert samkomulag um það þegar þessar ákvarðanir voru teknar að þessi skattahækkun yrði ekki látin ganga út í vöruverðið og þess vegna hafa niðurgreiðslur á síðari árum aukist. Mér finnst afar þýðingarmikið að menn hafi þetta rétt eftir og ekki síst í návist hæstv. fjmrh. sem eins og allir vita sér hvergi eftir peningum nema þegar landbúnaður á í hlut.

Þetta er nú ekki sanngjarnt. Þetta er nú bara ekki sanngjarnt.

Og það er afar þýðingarmikið að menn átti sig á því einmitt í þessu samhengi að stórlega hefur dregið úr fjárveitingum til landbúnaðarins á síðari árum. Þetta er ég ekki að segja í ámælistón, hvorki til hæstv. landbrh. né hæstv. fjmrh. Við höfum einfaldlega verið að færa landbúnaðinn að því marki að ná fram hagræðingu og endurskipulagningu. Og ég kann þess ekki dæmi, t.d. í sambandi við störf mín í fjvn., að náðst hafi sambærilegur árangur annars staðar sem hefur gerst í landbúnaðinum. Þess vegna er það ógætilegt af hæstv. landbrh. að vera að telja það fram sem sérstakan árangur í hans starfi að aukið hafi verið við tiltekna kostnaðarþætti í rekstri landbúnaðarins. Það er ógætilegt og menn skulu gera sér það fullkomlega ljóst að virðisaukaskatturinn --- og nú bið ég hæstv. fjmrh. að taka vel eftir --- að virðisaukaskatturinn sem er innkallaður af landbúnaðarvörum er á mjög svipuðum nótum og niðurgreiðslurnar. Skatttekjurnar sem ríkissjóður hefur af þessari framleiðslugrein eru ekki mjög óáþekkar því sem er um kostnaðinn. Og þrátt fyrir það að ég og hæstv. landbrh. séum e.t.v., og eðlilega, ósammála um ýmislegt í þessum efnum, þá megum við ekki gleyma staðreyndum sem skipta hér alveg sérstöku máli. Það hefur sem sagt orðið sú breyting á, gagnstætt því sem hefur gerst í flestum greinum þjóðfélagsins, að landbúnaðurinn tekur sífellt minna fjármagn til sín. Þetta er grundvallaratriði. Hæstv. landbrh. talaði líka um það að hlutur ýmissa stofnana væri betri nú heldur en áður var. Hann nefndi sérstaklega til Búnaðarfélag Íslands í þeim efnum. Nú ætla ég ekki að deila um þá hluti.  Um þessi mál snerist m.a. ræða varaformanns fjvn. Alþingis hér við 2. umr. um fjárlögin og þetta er það sem deilan er um á milli mín og hæstv. landbrh. Ég þarf ekkert að vera að metast um það hverjir voru betri og hverjir voru verri. En sá sem stendur ekki við samkomulag skal ekki vera í friði fyrir mér.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Á dagskrá þessa fundar er einungis eitt mál, frestun á fundum Alþingis. Hins vegar hefur hv. 1. þm. Suðurl. farið þess á leit að fá að ræða við hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh. vaxtastefnu ríkisstjórnarinnar og yfirlýsingar forsrh. eins og hv. þm. kýs að nefna erindi sitt. Forseti hefur leyft ómælda umræðu þar sem ekki náðist samkomulag um umræðu samkvæmt fyrri mgr. 32. gr. þingskapalaga. Hins vegar vill nú forseti með tilliti til þess að mjög dregur nær jólum, að starfsfólk hér hefur unnið ofurlangan vinnudag nú um langt skeið og hv. þm. eru eflaust orðnir þreyttir og í þörf fyrir að komast til síns heima, fara fram á að miðað sé að því að þessi umræða standi ekki mikið lengur en 1 -- 1 1 / 2 klukkutíma. Ég vænti þess að samstarf náist um að stefna að þessu og menn stilli máli sínu í hóf sem mest þeir mega, en að sjálfsögðu hefur forseti ekki leyfi til að hindra menn á nokkurn hátt. 

Þorsteinn Pálsson : Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir hversu ljúfmannlega var orðið við erindi mínu um að fá að taka hér til umræðu vaxtastefnu hæstv. ríkisstjórnar. Tilefni þess að ég hef óskað eftir að taka vaxtastefnu hæstv. ríkisstjórnar til umræðu er fyrst og fremst yfirlýsingar hæstv. forsrh. í gærkvöldi og í morgun í fjölmiðlum þar sem hæstv. ráðherra reynir að þvo af sér ábyrgð á vaxtahækkunum sem eru bein afleiðing af efnahags- og fjármálastefnu hæstv. ríkisstjórnar. Hér hefur verið með miklum eindæmum staðið að verki og ég hygg að fá dæmi séu um að ráðherra hafi með þessum hætti reynt að þvo hendur sínar af afleiðingum eigin verka. Það er að vísu ekki fátítt að ráðherrar Framsfl. geri þetta, en ég hygg að það sé með eindæmum að það sé gert með þeim hætti að hnútum sé kastað innbyrðis á milli þingmanna Framsfl. Á undanförnum missirum hafa skapast hér skilyrði fyrir betra jafnvægi á lánsfjármarkaði og lækkun raunvaxta. Tvær meginástæður eru fyrir þessu. Fyrri ástæðan er sú sem um getur í nýlegri skýrslu Seðlabankans um þessar aðstæður sem bankinn telur vera straumhvörf er megi rekja til breyttrar vaxtastefnu á undanförnum árum sem hafi örvað innlendan sparnað og dregið úr eftirspurn eftir lánsfé. En það er kunnara en frá þurfi að segja að þessi breytta vaxtastefna hefur verið það atriði í íslenskum stjórnmálum sem hæstv. forsrh. hefur hvað hatramlegast barist gegn. Það er önnur ástæðan fyrir því að hér hafa skapast skilyrði fyrir jafnvægi á lánamarkaði og lækkun raunvaxta. Hitt skilyrðið er þeir kjarasamningar sem aðilar vinnumarkaðarins gerðu í byrjun þessa árs. Með öðrum orðum, í annan tíma hafa ekki verið betri skilyrði til þess að viðhalda hér jafnvægi á lánamarkaði og ná niður raunvöxtum. En hvað gerist þegar skilyrðin eru hagstæðari en í annan tíma til þess að ná því markmiði að viðhalda hér jafnvægi á lánamarkaði og lækka raunvexti? Hvað gerist við þessar aðstæður? Á sama tíma hækka raunvextir mjög verulega og afleiðing af efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar á þessu ári er veruleg hækkun á raunvöxtum. Ef við lítum á verðtryggð lán er það mat Seðlabankans að þau hafi hækkað að meðaltali frá því að vera 6% á síðasta ári upp í að vera 7,4% á þessu ári og að óverðtryggð lán hafi hækkað frá því að vera 4,7% á síðasta ári upp í að verða 8,6% að meðaltali á þessu ári. Menn minnast þess einnig, þegar vextir af spariskírteinum ríkissjóðs voru um 6% í byrjun þessa árs, að af hálfu hæstv. ríkisstjórnar voru gefin út sver loforð og mikil fyrirheit um að raunvextir af spariskírteinum ríkissjóðs mundu lækka og fara niður í 5%. Í stað þess að lækka hafa vextirnir af spariskírteinum ríkissjóðs hins vegar hækkað og hafa að undanförnu verið rúmlega 7%. Þetta er afleiðing af efnahagsstefnu hæstv. ríkisstjórnar. Á þennan veg hefur hæstv. ríkisstjórn notað bestu skilyrði sem hér hafa verið í langan tíma til þess að viðhalda jafnvægi á lánamarkaði og ná niður raunvöxtum. Þetta er árangurinn af því og samt leyfir hæstv. forsrh. sér að koma fram fyrir þjóðina í fjölmiðlum og freista þess að þvo hendur sínar af afleiðingum þessarar stefnu og af ákvörðunum sem bankaráð Búnaðarbankans hefur tekið, en þar eiga stjórnarflokkarnir á að skipa tryggum meiri hluta. Það er þetta sem að mínu mati er ámælisvert og ástæða til að taka hér til umræðu. Það hefur ekki farið fram hjá nokkru mannsbarni að að undanförnu hafa hagfræðingar bent á að verulegar veilur séu í efnahagsstefnu stjórnarinnar, peningamagn í umferð hafi aukist langt umfram almennar verðlagshækkanir og afleiðingin af því kyndi undir verðbólgu. Í skýrslu Seðlabankans sem birtist í byrjun þessa mánaðar segir svo, með leyfi forseta: ,,Vissar líkur benda því til þess að nú sé svikalogn á lánamarkaðnum og það geti breyst skyndilega þegar efnahagslífið kemst upp úr lægðinni. Því er afar brýnt að dregið verði úr lánsfjárþörf hins opinbera og einnig heimila svo að rúm skapist fyrir óhjákvæmilega lánsfjármiðlun til atvinnulífsins á ný. Hætt er við að stjórntæki á sviði peninga- og lánamála nægi ekki til að viðhalda jafnvæginu þegar efnahagshjólið fer að snúast hraðar, heldur verði að treysta á verulegt framlag ríksfjármála í þeim efnum.`` Og á öðrum stað segir, með leyfi forseta: ,,En hér þarf ekki mikið út af að bera til að aðstæður breytist verulega svo að hið opinbera eða aðrir geirar þurfi að sætta sig við meiri erlend lán en að er stefnt. Slík staða kynni einnig að leiða til þess að vextir á innlendum lánamarkaði hækkuðu.`` Hækkuðu enn frá því sem þeir eru í dag og hafa þeir þó stöðugt verið að hækka á þessu ári. Með öðrum orðum, Seðlabanki Íslands hefur í byrjun þessa mánaðar gefið út mjög alvarlega aðvörun í þessu efni. Og hann hefur beint spjótum sínum að hæstv. ríkisstjórn og bent á að nauðsynlegt sé að draga úr eftirspurn ríkissjóðs eftir lánsfjármagni. En við höfum hér í dag, eða stjórnarmeirihlutinn réttara sagt, verið að taka ákvarðanir um fjárlög næsta árs með verulegum halla þar sem fleiri milljörðum er sópað undir teppið og þeir faldir með ýmsum hætti og ákvarðanir hafa verið teknar hér í dag af stjórnarmeirihlutanum um að stórauka lánsfjáreftirspurn ríkissjóðs á næsta ári. Það eru þessar ákvarðanir sem leiða til þess að vextir munu enn hækka á næsta ári, ákvarðanir sem stjórnarmeirihlutinn hefur tekið undir forustu hæstv. ríkisstjórnar og verkstjórn hæstv. forsrh. Í útvarpinu í dag sagði forseti Alþýðusambands Íslands um ákvörðun bankaráðs Búnaðarbankans að það væri ekki hún ein og sér sem ylli verkalýðshreyfingunni mestum áhyggjum. Það væri hækkun raunvaxta sem þegar væri orðin og hann óttaðist að toppinum væri ekki náð, heldur yrði um meiri hækkanir að ræða á næsta ári. Og vegna hvers? Það var álit forseta Alþýðusambands Íslands að það væru tvær meginástæður fyrir þeim hækkunum sem orðið hafa og þeim hækkunum sem í vændum væru. Það væri hallinn á ríkissjóði og útgáfa húsbréfa. Með öðrum orðum, hvor tveggja þessara meginástæða er afleiðing af ákvörðunum sem hæstv. ríkisstjórn hefur tekið. Sá ótti sem forustumaður verkalýðsfélaganna í landinu ber í brjósti vegna þeirra vaxtahækkana sem orðnar eru og þeirra vaxtahækkana sem í vændum eru stafar af því að hæstv. ríkisstjórn hefur tekið ákvarðanir sem leiða þetta af sér. Það er því deginum ljósara og kristaltært að það sem gerst hefur í þessum efnum er afleiðing af ákvörðunum hæstv. ríkisstjórnar sem hún getur ekki þvegið hendur sínar af og hún minnkar sjálfa sig af því að gera tilraunir til þess að þvo hendur sínar. Pétur Benediktsson bankastjóri orðaði það einhvern tíma svo, þegar framsóknarmenn voru að glíma við afleiðingar eigin ákvarðana, að það læknaði enginn rauða hunda með því að velta sér upp úr hveiti. Og mér sýnist að af hálfu hæstv. forsrh. eigi nú að reyna að endurtaka þennan leik með því að gera afleiðingarnar af eigin ákvörðunum að ádeiluefni og reyna að þvo hendur sínar með þeim hætti. Í fréttatíma Stöðvar 2 í gærkvöldi vék hæstv. forsrh. aðspurður að ákvörðun Búnaðarbankans. Sérstök ástæða er til þess að ræða hér um vísitöluviðmiðanir þær sem hæstv. forsrh. vitnaði til. Í viðtalinu segir hann: Og nú kemur út lánskjaravísitala sem er lægri jafnvel en þetta, framfærsluvísitala frá því lægsta sem hefur verið samið um. --- Það er athyglisvert að skoða þessi ummæli í ljósi skýrslu Seðlabankans sem nú er nýkomin út. Þar er vissulega á það bent að lánskjaravísitalan fram til 1. jan. verði 5,7 -- 6,7%, en þegar litið er til fyrstu mánaða næsta árs verði verðbólga enn meiri eða 7 -- 10%. Þetta eru þær nýju niðurstöður sem koma frá Seðlabankanum og hæstv. forsrh. lét kyrrt liggja að vitna til. Það er líka ástæða að vitna til þess og rifja það upp að nú er verið að tala um breytta lánskjaravísitölu þar sem vægi launa er meira en áður. Og þegar laun hækka hækkar lánskjaravísitalan meir og hún kemur með meiri þunga niður á skuldurum. En hver skyldi hafa beitt sér fyrir því að þessi breyting var gerð sem nú er að koma fram í meiri vaxtabyrði en ella hefði orðið? Skyldi það ekki vera hæstv. forsrh.? Og samt kemur hæstv. ráðherra fram fyrir þjóðina og reynir að þvo hendur sínar. En hæstv. ráðherra hélt áfram aðspurður í nefndu viðtali. Með leyfi forseta sagði hæstv. ráðherra: ,,Og ég vil segja það að það að hækka svona vexti eftir einhverri sjálfvirkri formúlu er andstætt bankalögum, er beinlínis ólöglegt og þeir menn sem veljast þarna í bankaráð eru ekki vanda sínum vaxnir.`` Hæstv. forsrh. hefur lýst því yfir, í fyrsta lagi, að bankaráð Búnaðarbanka Íslands hafi tekið ákvarðanir sem brjóti bankalögin. Með öðrum orðum, að kjörnir fulltrúar á Alþingi Íslendinga til þess að stjórna Búnaðarbankanum hafi gerst lögbrjótar. Þetta er yfirlýsing hæstv. forsrh. og er býsna alvarlegt mál og útilokað annað en að Alþingi sýni einhver viðbrögð við svo alvarlegri ásökun gagnvart mönnum sem þingið hefur sýnt þann trúnað að sitja yfir Búnaðarbankanum og fara þar með æðstu stjórn. Ég held að það hljóti að vera einsdæmi í sögunni að trúnaðarmenn Alþingis, þar á meðal fulltrúar meiri hlutans á hv. Alþingi, séu bornir slíkum sökum af hæstv. forsrh. Hann heldur því enn fremur fram að bankaráðsmennirnir séu ekki vanda sínum vaxnir. Fyrir utan það að saka þá um lögbrot lýsir hann yfir fullu vantrausti á bankaráðsmönnunum. Og þegar hæstv. ráðherra er að því spurður hvort þetta séu ekki ríkisbankar og hvort stjórnarmeirihlutinn beri ekki nokkra ábyrgð á kjöri meiri hluta fulltrúa í bankaráðinu svarar hæstv. ráðherra með þessum orðum, með leyfi forseta: ,,Við kjósum það. Ég mundi ekki kjósa þá sömu bankaráðsmenn aftur ef hér væri kosið á morgun.`` Vantraustsyfirlýsingin er svo algjör að formaður Framsfl., hæstv. forsrh., lýsir því yfir að jafnvel sá fulltrúi sem Framsfl. hefur kosið í bankaráðið og gegnir þar formennsku fái þá vantraustsyfirlýsingu að jafnvel þótt kosið yrði á morgun yrði hann ekki endurkjörinn. Þetta er einsdæmi og engin önnur dæmi um yfirlýsingar af þessu tagi af hálfu stjórnvalda og hljóta enn fremur að kalla á viðbrögð af hálfu Alþingis. Ég vil því varpa þeirri spurningu fram til hæstv. forsrh. hvernig hann ætli að fylgja þessari yfirlýsingu eftir. Eða er hún kannski bara marklaus? Ætlar hæstv. ráðherra að koma hér upp og segja: Ég meinti þetta ekki? En ef mark á að taka á þessari yfirlýsingu, hvernig á að fylgja henni eftir? Ég get lýst því yfir hér að ég er reiðubúinn til þess að beita mér fyrir því, eða a.m.k. að taka þátt í því ef hæstv. forsrh. óskar, að kjörtímabili bankaráðs Búnaðarbankans verði breytt með lögum þannig að það verði án tafar hægt að kjósa til þess á ný og þá komi í ljós hvaða fulltrúar í bankaráðinu njóta enn trausts Alþingis og hverjir ekki.

Samþykkti Halldór Blöndal ekki hækkunina?

Ég er reiðubúinn til þess að leggja mitt lið til þess að þetta verði gert ef hæstv. forsrh. óskar eftir. Ég sé hins vegar ekki að orð hans geti staðið nema hann fylgi þeim eftir með einhverri ákvörðun af þessu tagi. Og ég vil enn fremur inna hæstv. ríkisstjórn eftir því til hvaða ráða hún ætlar að grípa til þess að nýta þau óvenjugóðu skilyrði sem nú eru og hafa ekki verið betri í annan tíma til þess að viðhalda hér jafnvægi á lánamarkaði og halda niðri raunvöxtum. Við höfum varpað þessum spurningum fram í umræðum hér undanfarnar vikur hvað eftir annað án þess að nokkur svör hafi fengist frá hæstv. ríkisstjórn. Við höfum bent á hver þróunin hefur verið og hvert stefnir í þessu efni. Og við höfum óskað eftir því að hæstv. ríkisstjórn sem hefur verið að reyna að þvo hendur sínar af þessari þróun svari þessu: Hvað er það sem hún vildi gera? Hver er ágreiningur hennar við Seðlabankann sem hún er jafnan að saka um að bera á þessu ábyrgð? Hverjar eru tillögur hæstv. ríkisstjórnar? Það er óhjákvæmilegt að þjóðin fái skýr svör við þeirri spurningu hér og nú eftir að hæstv. forsrh. hefur með svo einstæðum hætti reynt að þvo hendur sínar af afleiðingum efnahagsstefnu sinnar eigin ríkisstjórnar. Það er líka ástæða til þess að spyrja hæstv. viðskrh. hvaða augum hann lítur þá ákvörðun sem bankaráð Búnaðarbankans tók. Því hefur verið haldið fram, þar á meðal af formanni bankaráðsins, að þessi ákvörðun sem var tilefni upphlaups hæstv. forsrh. sé einungis í samræmi við samkomulag sem gert var á milli bankanna og aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda um að halda raunvöxtum á nafnvaxtabréfum í samræmi við raunvexti á verðtryggðum lánum. Er þessi fullyrðing bankaráðsmanna og bankastjórnar Búnaðarbanka Íslands röng eða er hún rétt að mati hæstv. viðskrh.? Er hæstv. viðskrh. sammála því sem hæstv. forsrh. hefur sagt, að bankaráðsmenn Búnaðarbankans hafi gerst brotlegir við lög? Enn fremur er nauðsynlegt að hæstv. viðskrh. greini Alþingi frá því, vegna þess að hæstv. forsrh. hefur sakað alla fimm bankaráðsmennina sem sæti eiga í bankaráðinu um að brjóta lög, hvernig atkvæði féllu í atkvæðagreiðslu um þessa vaxtabreytingu. Tóku allir bankaráðsmenn þátt í henni? Greiddu þeir allir atkvæði með? Greiddu einhverjir þeirra atkvæði á móti eða sátu einhverjir hjá? Vegna hinna þungu ásakana sem hæstv. forsrh. hefur borið á þá menn sem Alþingi hefur treyst til þessara starfa og sakað þá um lögbrot verður ekki hjá því komist að hæstv. viðskrh. svari þessum spurningum og upplýsi Alþingi um þetta efni. Vera má að hæstv. forsrh. komi hér upp enn einu sinni og freisti þess að draga þá mynd upp af þessu máli og þessu upphlaupi að hér sé um enn einn tvískinnunginn að ræða af hálfu Framsfl. Sumir eigi að halda uppi vöxtunum af því að það sé nauðsynlegt, en aðrir eigi að vera á móti því af því að það sé vinsælt. Vel má vera að það staðfestist hér í umræðunni sem formaður bankaráðs Búnaðarbankans hefur sagt og gefið sem skýringu á þessu upphlaupi að hæstv. forsrh. skilji einfaldlega ekki hvað nafnvextir eru og hver munurinn sé á nafnvöxtum og raunvöxtum. Vel má vera að það verði niðurstaða þessarar umræðu. En það kann líka að vera að þriðja skýringin komi hér í ljós að það sé í raun og veru ágreiningur innan Framsfl. í þessu efni. En kjarni málsins, frú forseti, er sá að hæstv. forsrh. hefur með ósmekklegum hætti í yfirlýsingum í fjölmiðlum reynt að þvo hendur sínar af afleiðingum eigin efnahags - og fjármálastefnu og ákvörðunum í bankaráði þar sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa hreinan meiri hluta.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Ég mundi fagna þessari umræðu ef hún væri á öðrum degi en nú þegar við erum að reyna að ljúka þingi eftir ágætis samkomulag síðustu sólarhringa. Ég tek undir þau orð virðulegs forseta að það ber að gefa starfsliði tækifæri til að komast heim sem fyrst. Ég mun því ekki hafa orð mín mörg. Ég ætla fyrst að fara yfir lög sem um bankastarfsemina gilda að þessu leyti. Í lögum um viðskiptabanka segir: ,,Bankaráð mótar stefnu bankans í vaxtamálum. Bankaráð setur, að fenginni umsögn bankastjórnar, almenna reglu um lánveitingar bankans sem sendar skulu bankaeftirlitinu.`` Síðar segir, með leyfi forseta, í 22. gr.: ,,Við ákvörðun vaxta - og þjónustugjalda er viðskiptabanka óheimilt að hafa samráð við aðrar innlánsstofnanir.`` Svipað segir um sparisjóði. Í 9. gr. laga um Seðlabanka Íslands segir: ,,Seðlabankinn getur, að fengnu samþykki ráðherra, bundið vaxtaákvarðanir innlánsstofnana takmörkunum til að tryggja að raunvextir útlána innlánsstofnana verði eigi hærri en þeir eru að jafnaði í helstu viðskiptalöndum Íslendinga, svo og til að draga úr óhæfilegum vaxtamun milli inn - og útlána.`` Hvernig er þessu háttað nú? Að því ætla ég að koma hér á eftir. En ég vil þó segja áður að því fer víðs fjarri að ég sé að þvo mínar hendur, ég get það ekki, því að því miður tók ég þátt í því með hv. þm. sem hér talaði áðan, hinum skörulega formanni Sjálfstfl., að hækka vexti 1984. Þá var samþykkt í ríkisstjórn að hækka vexti um 2% eftir mikið þjark. Þá vorum við framsóknarmenn fullvissaðir um að vextir mundu verða um það bil 5 -- 5,5%. Og það reyndist líka vera í þeirri ríkisstjórn. Í júlí 1984 urðu þeir 5,5%. Síðan haldast þeir 5% nokkurn veginn út árið 1986, hækka lítillega í lok ársins. En það er svo á árinu 1987 þegar ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar tekur við að sprengingin verður. Þá hækka raunvextir upp í 8,2% á þriðja ársfjórðungi, síðan upp í 9,3% og verða 7,7% að meðaltali það ár. Og á árinu 1988 eru raunvextir að meðaltali 9,2%. Það er síðan þegar ríkisstjórn mín tekur við í september 1988 sem raunvextir byrja að lækka aftur og verða 6% á árinu 1989 og síðan 7,3% þegar skýrsla Seðlabankans er skrifuð í nóvember í ár. Því verður alls ekki haldið fram að ekki hafi tekist að lækka raunvextina eftir þá sprengingu sem varð í tíð Þorsteins Pálssonar sem forsrh. Nei, ég get ekki þvegið hendur mínar af þessu því að ég tók þátt í því 1984, í góðri trú vissulega, að það væri óhætt að gefa samþykki fyrir vaxtahækkunum um 2% og það tókst í þeirri ríkisstjórn að halda vöxtum í 5%. En það sannaðist þó enn einu sinni að þegar skrattanum er réttur litli fingurinn þá tekur hann höndina alla. Þessu fylgdi síðan að okurlögin voru afnumin og að eftirlit Seðlabankans með vaxtaákvörðunum viðskiptabankanna varð nánast ekkert. En hvernig er mætt þeim skilyrðum sem sett eru hér í lögum fyrir vaxtahækkunum eins og ég las áðan? Og hvernig sinnir þá Seðlabankinn sínu verkefni sem honum er treyst til skv. 9. gr. seðlabankalaganna? Hér hefur það tíðkast um nokkurt skeið að bankarnir bera saman bækur sínar. Því verður held ég alls ekki á móti mælt. Það er meira að segja svo langt gengið að þeir fara eftir ákveðinni formúlu í sambandi við lækkun og hækkun vaxta. Það var ekki með samþykki ríkisstjórnarinnar sem sú formúla var ákveðin. Það voru samningar á milli aðila vinnumarkaðarins og viðskiptabankanna sem leiddu til þess að viðskiptabankarnir féllust á að lækka nafnvextina, sem voru satt að segja ákaflega háir í byrjun ársins, einhvers staðar í kringum 12 -- 13%, langtum hærri en raunvextir af verðtryggðum bréfum. Bankarnir féllust á að leiðrétta þessa nafnvexti eftir ákveðinni formúlu sem þeir komu sér saman um. Það þýðir vissulega ekki að einhver formúla eigi að gilda til eilífðarnóns um vaxtaákvarðanir bankanna þannig að þeir gangi þar allir í takt. Vitanlega verða bankaráðin að gæta hagsmuna bankanna og þau eiga að gera það með því að skoða efnahagsreikning bankanna og athuga hvernig hann kemur út. Það er á þeim grundvelli sem bankarnir hljóta að ákveða hvort nauðsynlegt sé fyrir þá að hækka vexti. Ég hef hér undir höndum efnahagsreikning fyrir fyrstu níu mánuði ársins hjá öðrum ríkisbankanum. Mér er ekki heimilt að lesa þær tölur hér. En ég get fullvissað hv. þm. um að það eru ekki slæmar tölur. Eftir að búið er að afskrifa og leggja í varasjóði milljónahundruð, þá er það sem eftir er líka ansi glæsileg tala.

Hvor ríkisbankinn er það?

Það er Landsbankinn, fyrst hv. bankaráðsmaður Landsbankans spyr um það. Ég endurtek það sem ég hef sagt, hér á þjóðarsáttartíma eins og um er talað, og vitanlega á það alltaf við, ekki síst um ríkisbankana, að það mun hrikta í ef afkoma ríkisbankanna verður eins og virðist stefna í með þessum reikningum sem ég hef hér undir höndum. Það er áreiðanlega mikið satt í því sem margir verkalýðsforingjar hafa sagt að það samræmist ekki þeirri viðleitni launþeganna í landinu að halda niðri launum til að ná niður verðbólgu. Og vitanlega er það algerlega rangt að hávextir hafi ekki áhrif á verðbólgu þó að hér hafi því verið haldið fram um árið. Ég endurtek því allt sem ég hef sagt um það að hér er um hið alvarlegasta mál að ræða. Og það er fleira að sjálfsögðu sem verður að geta í sambandi við þessa ákvörðun bankanna um taktgöngu í vaxtahækkunum. Ég las áðan líka reglur þær sem Seðlabankanum ber að fara eftir. Samkvæmt þessari skýrslu Seðlabankans frá því í nóvember kemur fram að raunvextir hér á landi eru nú þeir hæstu sem finnast eða jafnháir og á Norðurlöndunum, segir hér í samantekt frá viðskrn. sem er best að ég lesi orðrétt, með leyfi forseta: ,,Sé litið á raunvexti erlendis af skammtímalánum fyrirtækja og þeir bornir saman við raunvexti af verðtryggðum skuldabréfum hér á landi kemur í ljós að raunvextir hér á landi eru svipaðir og á hinum Norðurlöndunum, 8,5%, eilítið hærri en í öðrum Evrópulöndum, 7,2% en mun hærri en í Bandaríkjunum, 3,2%.`` Hvar eru okkar helstu viðskiptalönd? Þau eru að sjálfsögðu ekki á Norðurlöndunum. Í 9. gr. segir að Seðlabankanum sé heimilt að grípa til aðgerða til að tryggja að raunvextir útlána innlánsstofnana verði eigi hærri en þeir eru að jafnaði í helstu viðskiptalöndum Íslendinga. Norðurlöndin eru ekki okkar helstu viðskiptalönd. Okkar helstu viðskiptalönd eru önnur lönd Vestur - Evrópu þar sem raunvextir eru 7,2% og Bandaríkin þar sem raunvextir eru 3,2%. Og af því að hv. þm. spurði að því hvernig ég hyggist fylgja eftir mínum orðum, þá verður það gert með því að beina þeirri fyrirspurn til Seðlabanka Íslands hvernig hann hyggist framkvæma þá grein sem er í lögum og tryggja að hér á landi verði raunvextir svipaðir og þeir eru í okkar helstu viðskiptalöndum. Hv. þm. vill gjarnan kenna ríkissjóði um að vextir hafi farið hér upp. Hæstv. fjmrh. mun eflaust ræða um það á eftir. Hann minnist á einn lánaflokk sem boðinn var út með 7,05% vöxtum, bréf sem voru boðin út með alveg sérstökum kjörum. En staðreyndin er sú, eins og fram mun eflaust koma í orðum hæstv. fjmrh., að sú vaxtalækkun sem ég fór yfir áðan var leidd af ríkissjóði, af ríkisvaldinu. Hún var fyrst og fremst leidd, þessi vaxtalækkun, af ríkisvaldinu. Ég sagði áðan að ég ætlaði ekki að hafa um þetta allt of mörg orð á þessum síðasta degi Alþingis fyrir jól. En ég fagna því að þessir menn sem ætíð hafa verið trúir og dyggir stuðningsmenn hávaxta skuli hér hafa kvatt sér hljóðs. Ég vona að okkur Íslendingum takist að vinna okkur út úr þessari hávaxtastefnu áður en svo fer hér eins og t.d. blasir við í Bandaríkjunum. Hvað hefur gerst þar? Þar blasir við kreppa. Og Bandaríkjamenn fara ekkert leynt með það að hávaxtastefnan sem ríkti í Bandaríkjunum á síðasta áratug á gríðarlega stóran þátt því sem þar er að gerast. Þar hafa vextir frá 1986 nú, með aðgerðum þeirra seðlabanka m.a., verið lækkaðir úr 6,2% ef ég man rétt niður í 3,2%. Þeir eru að reyna að bjarga frá stærri skakkaföllum en þar eru þegar orðin. Ég held því miður að við hv. þm. höfum verið seinheppnir árið 1984 þegar við féllumst á að losa um vaxtahöftin hér á landi. Ég er sannfærður um að það er rétt að það verður að hafa hönd þar á og stjórnvöld verða, eins og þeir eru nú að gera sér grein fyrir í Bandaríkjunum, að hafa hönd á og koma í veg fyrir allt það brask og öll þau gjaldþrot sem fylgt hafa þessari hávaxtastefnu. Því miður hafa íslenskir atvinnuvegir liðið af þeirri stefnu sem þarna var tekin upp og það er ekki nokkur vafi á því, eins og kemur fram hjá forustumönnum atvinnuveganna, að hávaxtastefnan á árunum 1987 -- 1988 átti hvað stærstan þátt í þeim stórkostlegu erfiðleikum sem þessi ríkisstjórn hefur síðan verið að vinna atvinnulífið út úr. Og það mun takast.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Eins og kom fram hjá næsta ræðumanni á undan mér væri velkomið að ræða stefnuna í vaxtamálum og árangur efnahagsstefnunnar og hefði þurft að hafa til þess betri tíma en gefst nú undir lok þings fyrir jólahlé. Það er vissulega rétt sem kom fram hjá málshefjanda, hv. 1. þm. Suðurl., að betri skilyrði hafa skapast fyrir jafnvægi á lánamarkaði og hóflegum raunvöxtum en um mjög langan tíma. Hv. þm. vitnaði til skýrslu Seðlabankans, um þróun og horfur í peningamálum, gjaldeyrismálum og gengismálum, sem birt var í byrjun þessa mánaðar. Honum varð tíðrætt um orð sem hrotið hefur úr penna eins skýrsluhöfundar í þessari 150 síðna bók. Það var orðið ,,svikalogn``. Ég vildi leyfa mér að benda hv. þm. á það í allri vinsemd að þar fann hann eitt fölnað laufblað í grænum skógi góðra tíðinda af efnahagsmálum Íslendinga því sjaldan hefur jafnloflegur vitnisburður verið fram borinn af Seðlabankanum um stöðu íslenskra efnahagsmála og er enda samhljóða álitsgerðum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og Efnahagssamvinnu - og framfarastofnunar Evrópu sem fyrir ekki löngu hafa látið í ljós álit sitt á því sem hér hefur til tíðinda dregið á því sviði. Ég get tekið undir það með hv. 1. þm. Suðurl. að ástæðan fyrir þessu sé m.a. sú að hér hafi ríkt frjálslyndari, sveigjanlegri vaxtastefna en fyrr í framhaldi af lagabreytingum á árunum 1985 -- 1987. Undir það tek ég. Í öðru lagi vil ég nefna að það er rétt að gæfusamlegar hafi tekist með kjarasamninga á þessu ári en mörg, mörg undanfarin ár. Hann gleymdi þó því sem í þriðja lagi þarf að nefna og er farsæl stjórn ríkisfjármála. Þótt margt sé þar vandasamt og mætti betur fara hefur þó tekist mun skár en fyrr. Vitnisburður um það eru fjárlögin sem við vorum að afgreiða. Þótt í þeim mætti margt betur fara, og ég veit að fjmrh. tekur undir það með mér, hefur okkur þar miðað til réttrar áttar. Árangurinn hefur ekki látið á sér standa. Verðbólgustig er nú lægra en verið hefur í 20 ár. Fyrsti dagur nóvember ætti að vera rauður dagur í almanaki íslenskra efnahagsmála vegna þess að þann dag fór verðbólgan miðað við sl. 12 mánuði undir 10% sem ekki hefur gerst frá árinu 1971. Það verður framhald á þessari þróun. Hér er m.a. að þakka vaxtastefnunni sem að sjálfsögðu er samslungin stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum að öðru leyti og farsælu samstarfi aðilanna á vinnumarkaðinum. En það þarf að skapa skilyrði fyrir svo farsælli niðurstöðu sem þar náðist með því sem gert er á hinum opinbera vettvangi, þótt opinberi geirinn ráði þar alls ekki einn för og kannski minna en margur heldur. Ég segi alls ekki minna en margur vildi því það er einmitt aðalsmerki góðra stjórnarhátta að þar sjáist lítt það sem hið opinbera gerir heldur séu þar lagðar fastar leikreglur fyrir farsælar ákvarðanir frjálsra aðila, samningsaðila, bæði á vinnumarkaðnum og vöru - og þjónustumarkaðnum. Þetta er einmitt það sem hefur gerst. Það er rétt að það hefur orðið nokkur hækkun raunvaxta á verðtryggðum skuldbindingum á þessu ári. Það kemur reyndar fram í skýrslu Seðlabankans sem ég nefndi. En ég bendi á að lánamarkaðurinn hefur tekið miklum stakkaskiptum á síðustu missirum. Verðbréfaviðskipti, frjáls markaðsákvörðun vaxta skiptir þar meira máli og ríkissjóði hefur lánast það sem ekki hefur áður lukkast, að fjármagna að mestu leyti fjárþörf sína innan lands með útgáfu spariskírteina og ríkisvíxla, að stórum hluta til innlánsstofnana og verðbréfasjóða. Og þetta hefur tekist án verulegrar útlánaþenslu og peningamyndunar um leið og verðbólga hefur hjaðnað. Það er alveg rétt að fram undan getur verið enn meiri vandi en undanfarið þegar samkeppni milli hins opinbera og atvinnulífsins verður meiri á lánamarkaðnum vegna þess að fram undan kann að vera, vonandi, hagvaxtarskeið. Það er ánægjulegt viðfangsefni við að fást en ekki neitt til að bera kvíðboga fyrir. Það er eðlilegt viðfangsefni íslenskra stjórnmála að glíma við þann vanda sem hlýst af því að þjóðfélagið vill vaxa, að atvinnuvegunum fer fram, að við erum að fást við hluti sem skipta máli og geta þar af leiðandi valdið þenslu, eins og það er stundum kallað þótt sumir vilji kalla það góðæri. Ég ætla ekki að tala um að góðæri sé hafið vegna þess að það eru margar blikur á lofti, ekki síst til sjávarins, en við höfum, eins og hv. þm. komst að orði, forsendur til þess að gera vel og við höfum líka viljann til þess. Ég vil líka meina að við höfum getuna til þess. Það er rétt sem fram kom að spariskírteinavextirnir hafa hækkað úr 6% í upphafi þessa árs í 7%. En það er líka rétt sem kom fram hjá forsrh. að í stjórnartíð þessarar stjórnar hafa vextirnir, raunvextirnir sem aðrir, lækkað mjög verulega. Hv. 1. þm. Suðurl. nefndi ekki að raunvextir óverðtryggðra skuldabréfa hafa lækkað úr 13% í lok sl. árs í um það bil 5% í lok þessa árs. Þar er mjög mikil lækkun. Þar vík ég að einni spurningu hans, hvort þær breytingar í vaxtakjörum viðskiptabankanna sem hér hafa orðið mönnum að umtalsefni séu í samræmi við það sem menn settu sér þegar þjóðarsáttin var gerð í byrjun ársins. Ég svara því eftir atvikum já, set mig þó ekki í dómarastól þar, því hér erum við að tala um frjálsar ákvarðanir. Mér finnst undarlegur tvískinnungur í málflutningnum. Annars vegar á þetta, eins og lög mæla fyrir um, að ráðast með sjálfstæðum, frjálsum ákvörðunum. Hins vegar er því haldið fram að allt þetta hljótist af því sem ríkið hefur ráðið, ákveðið sjálft. Einhvers staðar er brotalöm í þessum málflutningi. En kyndugast af öllu þótti mér þegar hv. 1. þm. Suðurl. kallaði frjálsa vexti rauða hunda, því það var það sem maðurinn sagði. Afleiðingar hins frjálsa vaxtafyrirkomulags væru menn nú að reyna að dylja. Er það orðið svo? Það er merkilegt til ígrundunar og ég er viss um að þetta hefði orðið Pétri Benediktssyni að yrkisefni eins og honum var lagið. Ég kem svo að því sem hér var spurt um í öðru lagi. Var ákvörðun bankaráðsins að lögum? Hvernig féllu atkvæði? Byrjum á því hvernig atkvæðin féllu. Það voru þrír með heimildinni sem bankastjóranum var veitt til þess að breyta nafnvöxtunum í samræmi við verðbreytingar til þess að tryggja sem jafnasta raunvexti milli verðtryggðra og óverðtryggðra kjara sem var samkomulagsmálið, sammælið frá því í byrjun ársins. Það sat einn maður hjá og annar var á móti, að mér skilst fyrir misskilning. Ég ætla ekki að segja um það. Þetta er skýrslan. Ég tel að þetta hafi verið löglega tekin ákvörðun, en ég endurtek, það er ekki ríkisins að ráða þessum vöxtum. Ríkisins er að setja um það reglurnar. Ég ætla ekki að gagnrýna menn fyrir það að gæta hagsmuna þeirrar stofnunar og þeirra almannahagsmuna um leið sem þeim hafa verið fólgnir. Ég tel að þar hafi ekki verið farið offari. Ég tel að samkomulagið sem gert var í byrjun ársins á vettvangi vinnumarkaðarins í viðræðum fulltrúa þeirra aðila og bankanna, þar sem menn komu sér saman um í upphafi lækkun almennra skuldabréfavaxta um 7% þegar þann 1. febr., úr 29,3% niður í 22,3, hafi verið framkvæmt. Einn liðurinn í þessu samkomulagi var á þessa leið, og með leyfi forseta ætla ég að lesa hann: ,,Vaxtaákvarðanir síðar á árinu munu verða miðaðar við að ávöxtun verðtryggðra og óverðtryggðra útlána verði sem jöfnust yfir árið.`` Það hefur ekki alveg tekist að halda henni jafnri. Það verður að segja hverja sögu eins og hún gengur fram. Raunvextir óverðtryggðra lána lækkuðu fyrst, þurftu að gera það til þess að komast í samræmi við verðtryggðu vextina, en svo fóru þeir upp yfir laxveiðitímann. Ég veit ekkert af hverju það var, það var þannig. Þriðji ársfjórðungurinn sker sig úr. Þá urðu raunvextir á óverðtryggðu pappírunum of háir. Síðan voru þeir lækkaðir. Svo var það komið svo djúpt að sumir bankanna töldu hver hjá sér, og ég tel að þeir hafi ekki haft ólögmæt samráð sín á milli um þessar ákvarðanir, þvert á móti finnst mér flest til þess benda að þeir hafi ákveðið þetta hver fyrir sig. Bendi á að Íslandsbanki fór fram nokkuð fljótt, að sumra áliti kannski helst til fljótt og byggði á spám sem e.t.v. hafa ekki staðist í öllum greinum. Það verður leiðrétt síðar. Nú kemur Búnaðarbankinn með sína takmörkuðu breytingu. Landsbankinn hefur enn ekki gert upp sinn hug. Ekki sé ég í þessu neina samstillingu svo orð sé á gerandi.  Hitt er svo annað mál að þeim hefur ekki tekist í bönkunum að tryggja alveg þessa jöfnu þróun. Það sem nú er verið að gera tel ég í samræmi við það sem menn settu sér í upphafi. Ég minni á tölurnar sem ég nefndi áðan. Raunvextir nafnvaxtabréfa voru tæplega 13% í lok sl. árs, voru það áfram í byrjun árins, lækkuðu niður í 5% tæplega á öðrum fjórðungi ársins, fóru upp fyrir 12 á þeim þriðja, og niður fyrir 5 á þeim fjórða miðað við þær ákvarðanir sem teknar hafa verið. Ég sé ekkert í efninu sem bendir til þess að þarna séu vaxtakjörin hærri en á verðtryggðu kröfunum né að þetta sé hærra en gerist í löndunum í kring. Það er hins vegar ekki einfalt mál að bera þetta saman milli landa og ég tek undir með hæstv. forsrh. að það er ástæða til þess að huga að því hvernig þessi samsvörun er í víðara samhengi. Þegar þetta er allt saman tekið finnst mér satt að segja ekki ástæða til þess að hafa uppi stór orð um að peningamálastefnan sé mislukkuð. Þvert á móti er hún næsta vellukkuð. Og ég vil líka leyfa mér að skýra frá því að í dag hafa ríkisstjórnin og Seðlabankinn einmitt orðið sammála um stefnumótun fram til byrjunar ársins 1993 um stigminnkandi vægi verðtryggingar á fjárskuldbindingum og opnun lánamarkaðarins. Þessari stefnu verður hrint í framkvæmd á næstu tveimur árum til þess að samræma okkar lánamarkað þeim alþjóðlega lánamarkaði sem við nú tengjumst stöðugt nánari böndum. Ég skil vel að hv. þm. Sjálfstfl. finnist þessi vínber næsta súr sem þeir nú ekki ná til, hversu hátt sem þeir reyna að hoppa, þau eru handan við það sem þeir ná. Þannig er nú það.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Forseti vill ítreka fyrri óskir sínar um að menn reyni sem mest þeir mega að stilla máli sínu í hóf svo að fundi okkar geti lokið.

Guðni Ágústsson : Hæstv. forseti. Ég vil þakka þessa umræðu og fara um hana og ákvarðanir Búnaðarbankans, sem mjög hafa verið hér til umræðu, nokkrum orðum. Auðvitað er sú umræða sem fram hefur farið bæði hér og í þjóðfélaginu á síðustu vikum byggð á miklum misskilningi. Sú nafnvaxtahreyfing sem átti sér stað er ekki almenn vaxtahækkun eins og ákveðnir menn hafa látið líta út í fjölmiðlum á síðustu vikum. Hér er fyrst og fremst um hreyfingu á örlitlu af fjármagninu að ræða. Hvers vegna er hún? Hvers vegna þarf að fara í þessa uppsveiflu nú? Það er fyrst og fremst vegna þess að á næstu þremur mánuðum verður lítil uppsveifla á verðbólgu sem liggur fyrir í þetta 7 -- 10%. Það er samkvæmt spá Seðlabankans, samkvæmt spá Þjóðhagsstofnunar, samkvæmt spá fjmrn. Það er ljóst hvers vegna þetta er. Launahækkanirnar sem áttu sér stað 1. des. koma inn í grunn lánskjaravísitölunnar af fullum þunga nú í janúar. Síðan blasir það líka við að launahækkanir eru 1. mars. Menn hafa áttað sig á því að launin vega þungt í lánskjaravísitölunni, vega þar þriðjung. Til þess að útskýra hvað um var að vera vil ég segja það að nafnvextirnir eða óverðtryggðu kjörin hafa nú á seinni hluta þessa árs staðið, miðað við 4 -- 5% verðbólgu. Verðbólga í desember miðað við 12 mánuði varð 7,13%. Þess vegna varð nú að taka þessa ákvörðun. Það er rétt sem hefur komið fram hjá hæstv. viðskrh. að hér er fyrst og fremst verið að jafna bilið á milli verðtryggðra og óverðtryggðra kjara. Til þess að glöggva menn á því hvað er um að vera vil ég segja þingheimi frá því að 15 -- 20% af sparifénu í Búnaðarbankanum og bankakerfinu er á nafnvöxtum. 80% af sparifénu í Búnaðarbankanum er verðtryggt. Þar koma vísitölurnar sjálfrátt inn og sjá um verðbólguhækkanir. Þær koma þar sjálfrátt inn og koma með verðbólguvextina á spariféð, á höfuðstólinn í samræmi við verðbólguna. Af útlánum í Búnaðarbankanum eru 60% verðtryggð en 40% á nafnvöxtum. Þar koma, á þessum 60%, vísitölurnar sjálfrátt inn, hækka vextina sjálfrátt til skuldaranna. En á þessum 40% verða bankaráðin að hreyfa til til samræmis. Það eru því tvö mæliker í bönkunum eins og menn vita samkvæmt lögum frá Alþingi. Og meira að segja hefur Alþingi bannað að verðtryggja fjárskuldbindingar á útlánum sem eru undir tveimur árum. Ég varð líka að geta þess, af því að þetta er allt saman þekkt og upplýst, til að glöggva menn enn frekar t.d. á stöðunni í þeim banka sem ég veiti forstöðu, að þar eru 18 milljarðar af sparifé á verðtryggðum kjörum en 12 milljarðar af útlánum eru á verðtryggðum kjörum. Þarna er skekkja upp á 6 milljarða og auðvitað, ef þarna skapast mismunur milli verðtryggðra og óverðtryggðra kjara, myndast halli í bankanum. Hann getur numið nokkur hundruð milljónum á ári, við skulum segja ef í heilt ár væri mismunur á milli nafnvaxta og verðtryggðra upp á 3%, þá myndaðist í þessum banka halli upp á 180 millj. kr. En þá spyrja menn auðvitað: Getur bankinn ekki tekið þetta á sig? Er gróði bankakerfisins ekki með þeim hætti að bankinn geti tekið það á sig? Nú hefur sú umræða verið með nokkuð glannalegum hætti. Verkalýðsleiðtogi úti í þjóðfélaginu hefur lýst því yfir að hagnaður bankakerfisins verði 3 milljarðar á þessu ári. Ég varð dálítið hugsi þegar þessi yfirlýsing kom, hverjir væru að gera það svona gott. Mér datt fyrst í hug að Seðlabankinn væri inni í þessari umræðu því að þar var gróði á síðasta ári upp á 2,2 milljarða kr. En það kom í ljós að hann átti ekki við Seðlabankann. Nú get ég upplýst það, ekki síst af því að hér situr hv. þm. Stefán Valgeirsson, fyrrv. formaður bankaráðs Búnaðarbankans, að útlit er fyrir það að hagnaðurinn í Búnaðarbankanum verði 100 millj. kr. minni á þessu ári en því síðasta. En eins og þið þekkið verða bankarnir samkvæmt lögum að skila ákveðnum hagnaði og staða bankans er allþokkaleg. En þetta segir allt um það að bankinn getur ekki tekið mikinn mismun á sig. Auðvitað spyr maður: Hvaða bankar eru þá að græða? Skyldi það vera Landsbankinn, sem alltaf hefur haft minni hagnað en Búnaðarbankinn? Ég hef grun um að ef menn skoða reikninga Landsbankans frá síðasta ári komist þeir að raun um það að hann var á núlli á því ári. Ég ætla að spá því hér að þegar niðurstaðan kemur úr þeim ágæta banka eftir þetta ár verði sú niðurstaða á núlli. Þannig að talið um gróða bankanna á þessu ári á ekki við rök að styðjast. Það er ljóst mál að mikið hefur gengið á í atvinnulífinu. Það hafa riðið yfir, eftir erfiðu árin 1987 og 1988, gjaldþrot og bankarnir hafa orðið fyrir miklum töpum sem ekki síst eru að koma fram á þessu ári. Ég vil líka, af því að ég minntist hér á Seðlabankann, minna menn á það að samkvæmt lögum eru bankarnir skikkaðir til þess að hafa háar upphæðir, svo milljörðum skiptir, bundnar þar inni á aðeins 2% vöxtum. Ríkisstjórnin gæti skoðað þetta mál, hvort þarna væri hægt að liðka til með einhverjum breytingum. En af því að við erum að tala um verðtryggð og óverðtryggð lán, við erum að tala um þessi tvö mæliker sem eru í húsi bankanna, samkvæmt lögum frá Alþingi, þá vill það svo til að sú hæstv. ríkisstjórn sem ég styð og tel að hafi unnið mörg góð verk, á margt göfugt enn í stefnuskrá sinni sem hún hefur ekki nýtt sér. Ég er hér með málefnasamning ríkisstjórnarinnar. Þar stendur skýrum stöfum á bls. 7: ,,Stefnt verður að því að afnema vísitöluviðmiðanir í lánssamningum eins fljótt og unnt er. Miðað verður við að árshraði verðbólgu verði innan við 10% á sex mánaða tímabili. Vísitölutenging fjárskuldbindinga til langs tíma verður athuguð sérstaklega og þess gætt að markaðsstaða spariskírteina ríkissjóðs veikist ekki. Áfram verður heimilt að gengistryggja lánasamninga.`` Auðvitað blasa aðstæðurnar við að baki að þessu ber að koma til framkvæmda til þess að ekki séu tvö mæliker í húsi bankanna. Þetta er skýrt orðað í stefnuskránni. Auðvitað blasir það við, sem betur fer, að verðbólguspá næsta árs og horfur segir allt um það að hér verður verðbólga undir 10% á næsta ári. Mesta afrek í mínum huga hjá þessari ríkisstjórn er að ná svo glæsilegum árangri, sigla þannig upp úr kreppunni, ná samkomulagi í þjóðfélaginu og þessum glæsilega árangri, að verðbólga verði undir 10% á heilu ári, sú lægsta í ein 20 ár, tvö ár í röð. Hér hefur verið rætt um hvort bankarnir hafi farið að lögum, hvort þeir séu að brjóta þjóðarsátt o.s.frv. Nú er það ljóst að bankarnir gengu inn í þjóðarsáttina af fullum þunga. Við þá náðist mjög merkilegt samkomulag sem segir það að menn eigi ekki að ganga með grjóthríð að bönkunum eftir svo gott starf sem þeir hafa unnið eftir nýjum reglum á því ári sem nú er að líða. Það var samið um allt annan útreikning á nafnvöxtum en gert hafði verið áður. Það var samið um, til þess að hraða nafnvaxtalækkuninni, að horfa einn mánuð til baka, tvo fram í tímann en áður hafði alltaf verið þrír mánuðir aftur. Eftir þessu samkomulagi hefur verið unnið við lækkunina en bankarnir hafa ekki farið núna jafnhratt í hækkanir. Tilefnin voru fyrr en þetta en bankarnir vildu sjá, bíða eftir niðurstöðum og hreyfa sig ekki upp á við fyrr en nauðsyn knúði þá til þess. Ég er með í höndum samkomulag sem fylgdi og gert var í þjóðarsáttinni. Þar stendur: ,,Vaxtaákvarðanir síðar á árinu munu verða miðaðar við að ávöxtun verðtryggðra og óverðtryggðra útlána verði sem jöfnust yfir árið.`` Ég býst við því að hæstv. ráðherrar þekki þetta, enda las hæstv. viðskrh. upp þessa yfirlýsingu. Ég vil segja það hér að ég tel mjög mikilvægt að leita leiða til að lækka raunvexti. Menn ættu fremur að ræða um það, enda gerði forsrh. það hér í sinni ræðu, og lýsti vilja til að ná samkomulagi um það. Ríkisstjórnin, bankarnir og aðilar aðrir í þjóðfélaginu eiga að stefna að raunvaxtalækkun. En þar verða allir að taka á og tala sama tungutak. Því auðvitað er það ljóst að ýmislegt veldur því að bankarnir geta ekki mjög hreyft sig til með raunvextina. Þar eiga húsbréfin sinn hlut. Þar eiga ríkisskuldabréfin sinn hlut. Þar eiga spariskírteinin sinn þátt. Þar eiga lífeyrissjóðirnir sinn þátt og fleira og fleira sem þar kemur inn. Ég vildi ræða örlítið um mikilvægi þess að bankaráð vinni sjálfstætt og starfi samkvæmt lögum og ég lýsi því yfir hér að ég er hvorki fangi ríkisstjórnarinnar í þessu máli né fangi bankastjóranna eins og látið hefur verið liggja að í blöðum. 

Er það stefna Framsfl. sem þú ert að framkvæma?

Það væri nú mikilvægt ef hæstv. fjmrh., sem á sinn þátt í háum raunvöxtum, hefði hljóð á meðan ég lýk máli mínu hér. Ég vil ekki taka þátt í neinu hnútukasti í þessu máli og ég vísa ummælum um vantraust á bankaráðið á bug. Ég hef reynt að rekja það hér fyrir ykkur, hv. alþm., hver staðan var og hvers vegna. Það var gæfa þessa nýja bankaráðs í Búnaðarbankanum að geta verið mikill þátttakandi í þjóðarsáttinni. Það var Búnaðarbankinn sem hraðast og oftast leiddi niður nafnvextina. Ég hygg að ég sé búinn að standa að einum 20 -- 30 nafnvaxtalækkunum en aðeins orðið að síga með þá upp á við á móti verðbólgunni núna í tvö skipti. En eru ekki einhver alvarlegri tíðindi sem eru að gerast fremur en þetta, þó menn ætli ekki að láta sparifé á nafnvöxtum, á almennum launareikningum og almennum bókum í eigu fullorðins fólks og fleiri aðila, fátækra verkamanna sem vilja hafa þessa peninga tilbúna og til taks, láta þá ekki bara brenna upp eða vera á allt öðrum kjörum en hjá hinu fólkinu sem hefur efni á því að binda sitt fjármagn til langs tíma? Alvarlegustu tíðindin eru auðvitað þau að fyrir mánuði tóku tvær peningastofnanir síðan ákvörðun um að keyra upp vexti á innlánum. Íslandsbanki og sparisjóðirnir hækkuðu á dögunum raunvexti á sparifé úr 5,5% upp í 6,5%. Við í Búnaðarbankanum vorum farnir að hreyfa raunvexti á verðtryggðu sparifé einnig niður í sumar. Við lækkuðum þar örlítið og ég hygg að hinir bankarnir hafi gert það einnig. En þessi ákvörðun Íslandsbanka og sparisjóðanna segir að það mun hækka á hinni hliðinni líka í peningakerfinu nema menn reyni að minna á þjóðarsátt og ná samkomulagi við þessar peningastofnanir um breytingu. Ég vil taka sérstaklega undir orð hæstv. forsrh. um að lækka raunvexti. Ég vil lýsa því yfir að ég er tilbúinn sem bankaráðsformaður að leggja mitt af mörkum ef mennirnir hafa áhuga á að ræða um það við okkur, ef við höfum traust til þess að segja. Hæstv. viðskrh. fullvissaði þing og þjóð í sinni ræðu um það að þessi ákvörðun væri í samræmi við það sem menn settu sér. Flyt ég honum þakkir fyrir þau ummæli og er þá í mínum huga allur vafi horfinn og menn sjá að þær fullyrðingar að við höfum ekki farið að lögum og farið rangt að eiga ekki við rök að styðjast. Hann minntist hér á annað. Hann spurði: Hvers vegna lækkuðu ekki nafnvextirnir um laxveiðitímann? Það er nú svo með sumarið og laxveiðitímann að það gleymist margt þá. En það var ekki nákvæmlega það sem gerðist í bönkunum. Það var unnið af fullu kappi þar um laxveiðitímann. Og ástæða þess að nafnvextirnir fóru þá hægar niður var auðvitað fyrst og fremst sú að þá blasti það við í þessu þjóðfélagi að þjóðarsáttin var í hættu. BHMR - deilan stóð sem hæst. Menn vissu ekki hvað tveir næstu mánuðir bæru í skauti sínu fyrr en ríkisstjórnin tók af skarið með sínum skörungsskap í þeim efnum og setti á bráðabirgðalög, sem að vísu eru umdeild. Þar með blasti það við að þjóðarsáttin mundi haldast og menn sigu niður strax á eftir. Búnaðarbankinn fór með nafnvextina t.d. á víxillánum 20. sept. niður í 12,25%, lægstur allra peningastofnana, meðan aðrir eins og Landsbankinn héldu sig í 12,75% og Íslandsbanki ofar. Ég hef hér reynt að útskýra þessa niðurstöðu og vænti þess að bæði alþingismenn og ekki síður þjóðin fari nú að átta sig á því að hér er ekki um neina almenna hækkun að ræða heldur hreyfingu á örlitlu af fjármagni peningastofnananna, 15 -- 20% af sparifénu eins og ég sagði og skammtímaútlánum sem eru um 40% og eru þá oftar eyðslu - og óþarfalán. Ég veit að nú hefur þjóðin fræðst um það að allt tal verkalýðsforingjans og fleiri hefur villt þessa umræðu og á ekki við rök að styðjast.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi óska forseta Sþ., forseta Nd. og forseta Ed. og starfsfólki Alþingis til hamingju með það að störfum á Alþingi síðustu daga hefur verið stýrt svo vel að þingheimur hefur tíma til þess að sitja hér á almennum málfundi um efnahagsmál og peningamál, þegar starfsfólk þingsins hefur unnið nætur, kvöld og daga undanfarið og allir þingmenn vita að það bíður eftir því að geta farið að sinna fjölskyldum sínum og jólaundirbúningi.

Þessi ræða hefði mátt koma fyrr.

Já, hún hefði mátt koma fyrr. En fyrsta skylda  Hér endurtaka menn hver um annan þveran að þetta sé allt saman á ábyrgð ríkissjóðs og fjmrh. Já, við skulum spyrja að staðreyndunum í þeim efnum. Hverjir voru raunvextirnir á spariskírteinum ríkisins þegar Sjálfstfl. fór með forustu? Þeir voru 9%. Hverjir eru raunvextirnir á spariskírteinum ríkisins nú? Þeir eru 6%.  Á þessu ári hefur verið fullkomið frelsi á þessum markaði. Ríkissjóður hefur selt sína pappíra með lægra vaxtastigi, um það bil þriðjungi lægra vaxtastigi en var þegar Sjálfstfl. réð hér. Þriðjungsmunur í raunvöxtum er risavaxinn. Almenningur á Íslandi mun á næstu árum þurfa að borga til baka kostnaðinn af spariskírteinunum á hinu háa raunvaxtastigi Sjálfstfl. Svo kemur formaður Sjálfstfl. og segir hér: Það er efnahagsstefnan sem hefur búið til þetta raunvaxtastig. Hvernig var þá sú efnahagsstefna sem bjó til 9 -- 10% raunvaxtastig á spariskírteinum ríkisins, vaxtagólfinu sjálfu, og 14 -- 18% raunvaxtastig á almenna markaðnum? Hvaða orð má hafa um þá efnahagsstefnu Sjálfstfl. ef hv. þm. Sjálfstfl., Þorsteinn Pálsson, telur sig þess umkominn hér síðustu klukkustundir fyrir jólafrí að eyða dýrmætum tíma til þess að setja sig á háan hest í þessum málum? Hvað gerðist svo eftir að við tókum við, þegar bankarnir neituðu að lækka raunvextina, bankarnir neituðu að lækka nafnvextina og bankarnir sögðu upp samningnum við ríkissjóð til þess að skilja hann einan eftir? Hvað gerðist? Jú, eins og hér var um getið áðan. Ríkissjóður fór í fararbroddi raunvaxtalækkunarinnar mánuð fyrir mánuð, missiri fyrir missiri sl. tvö ár. Það er ríkissjóður sem hefur leitt raunvaxtalækkunina á þessum markaði allan þennan tíma. Það eru staðreyndirnar, það er veruleikinn. Það er það sem allir viðurkenna. En til viðbótar hefur tekist að snúa því við sem var er við komum í fjmrn. Þá var 80% af lánsfjárþörf ríkisins mætt með erlendum lánum. Árið 1989 snerum við því við í 80% innlend lán og í ár yfir 100% á frjálsum markaði með lækkandi raunvöxtum. Og ef það sýnir ekki muninn, að snúa 80% erlendri lánsfjármögnun á tveimur árum yfir í 100% innlenda lánsfjármögnun í fullri frjálsri samkeppni og með lækkandi raunvöxtum, þá veit ég ekki hvað er mælikvarði á árangur efnahagsstefnu. Enda er það auðvitað þannig að virtustu efnahagsstofnanir á Vesturlöndum, IMF, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og OECD, hafa í skýrslum sínum eindregið og afdráttarlaust fellt sinn dóm yfir þessum árangri og hann er mjög jákvæður, en vara jafnframt við því að efnahagsstefna Sjálfstfl. komist hér til valda á nýjan leik. Og þegar bæði markaðurinn og virtustu efnahagsstofnanir á Vesturlöndum kveða upp þennan sama dóm, þá þykist forusta Sjálfstfl. vera þess umkomin síðustu klukkustundir fyrir jól að setja sig á háan hest og biðja um utandagskrárumræður um þessi mál. Það væri vissulega tilefni til að ræða þetta hér dag eftir dag, til að draga fram hverja staðreyndina á fætur annarri til að leiða fram þennan mun. Bera saman tímann þegar mennirnir á háa hestinum réðu hér öllu og því sem hefur gerst síðan. Það er nefnilega ríkissjóður sem hefur leitt þessa raunvaxtalækkun, sem hefur skapað þennan stöðugleika með innlendri lánsfjáröflun og sem hefur treyst sér til þess í fyrsta sinni í langan tíma að gera það við fullkomlega frjálsar samkeppnisaðstæður á peningamarkaðnum. Það hefur mikið verið gert úr því að í sumar bauð ríkissjóður fáeinum stórkaupendum, viðskiptabönkum og lífeyrissjóðunum, viss ...  gengur ekki út á það að góðum viðskiptavinum séu veitt betri kjör, þá veit ég ekki út á hvað markaðskerfið gengur. En það sýnir kannski fákunnáttu Sjálfstfl. í markaðskerfinu að þeir skuli standa hér upp og hneykslast á þessu líka. Er ekki kominn tími til að halda námskeið fyrir þingflokk Sjálfstfl. í markaðskerfinu? Jú, við gerðum þetta. 

Gerðu það nú.

Já, ég skal gera það, hv. þm. Friðrik Sophusson, sem hefur legið í bankaráði Landsbankans og beðið þar um vaxtahækkanir á undanförnum mánuðum af því að það hefur auðvitað verið krafa Sjálfstfl. að halda hér aftur inn á sömu vaxtahækkanabrautina.

Hver hefur sagt það?

Hver hefur sagt það? Það flýgur nú margt í Austurstrætinu, hv. þm. Friðrik Sophusson. En ef hv. þm. er reiðubúinn að koma hér upp á eftir og bera það til baka að hann hafi verið talsmaður vaxtahækkana í bankaráði Landsbankans, þá mundi ég fagna því. Staðreyndin er nefnilega sú að það er ekki ríkissjóður sem er ábyrgur fyrir því að viðskiptabankarnir hafa verið á þessari villubraut. Það er fákeppniseðli íslensku viðskiptabankanna, það er þessi eilífi samanburður á milli þeirra, það er að ekki hefur tekist að koma á eðlilegum samkeppnisháttum milli viðskiptabankanna sjálfra. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að það þurfi að breyta skipan bankakerfisins hér á landi til þess að efla þessa samkeppni. Og ég er líka þeirrar skoðunar að það eigi að banna bönkunum að breyta vöxtunum nema á um það bil tveggja mánaða fresti. Þessar eilífu breytingar og eltingar bankanna út frá einhverjum spám sem þeir hafa takmarkaða hugmynd um eru ekki eðlilegir þættir í starfsemi bankanna.

Er það þá markaðskerfi?

Já, já, það getur verið markaðskerfi, vissulega, hv. þm., ef það gildir um alla aðra markaði. Ég nefni að ríkissjóður, sem hv. þm. og aðrir hafa verið að tala um sem einn helsta samkeppnisaðila á þessu sviði, breytir ekki sínu raunvaxtastigi á spariskírteinum nema í fáein skipti á hverju ári.

Hann gerir það tvisvar á dag.

Það er rangt, hv. þm. Ef þm. er að vísa til húsbréfakerfisins sem banki hv. þm., Landsbankinn, tók að sér að ávaxta, þá er ég reiðubúinn í ítarlegar umræður um það að meginábyrgðin á því sem gerðist í húsbréfakerfinu í haust og vetur voru feilspekúlasjónir þeirra forsvarsmanna Landsbréfa í Landsbankanum sem stjórnuðu þeim viðskiptum. Og ef hv. þm. vill fara í ítarlegar umræður um það, þá er ég tilbúinn í það. Það var einfaldlega Landsbankinn sem feilspekúleraði á þessum markaði og það var það sem leiddi til þessara breytinga, en þeir sem lásu markaðinn rétt lentu ekki í neinum vandræðum. Og auðvitað er það þannig í frjálsu markaðskerfi að mönnum er frjálst að verða á eins og Landsbankanum varð á við þessi skilyrði. Virðulegi forseti. Staðreyndirnar í þessu máli eru mjög einfaldar. Á síðustu tveimur árum hefur raunvaxtastig spariskírteina fallið úr 9% niður í 6%. Á síðustu tveimur árum hefur raunvaxtastigið í bankakerfinu fallið úr 14% niður í 8%. Á síðustu tveimur árum hefur 80% af erlendri lántöku verið snúið í yfir 100% innlenda lánsfjármögnun hjá ríkissjóði við frjálsa samkeppni. Á þessum tveimur árum hefur verðbólgan verið tekin úr 30% niður í 7 -- 8%. Á þessum tveimur árum hefur tekist að snúa gjaldþroti efnahagslífsins yfir í tímabil nýs stöðugleika. Og svo koma þessir menn, forustumenn Sjálfstfl. og eyða tíma okkar og starfsfólks þingsins í almennt kjaftæði um þetta mál í stað þess að fara heim og lesa lexíuna sína og læra af reynslu undanfarinna ára til þess að Sjálfstfl. endurtaki ekki sömu mistökin þegar og ef hann kemst til valda á nýjan leik.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Forseti verður nú að ítreka að um það var heiðursmannasamkomulag gert að þessi umræða stæði ekki mikið lengur en 1 -- 1 1 / 2 tíma. Mér finnst mjög á það samkomulag hafa verið gengið. Ég vil nú enn biðja menn að reyna að stytta mál sitt því vandinn er sá að forseti verður að geta haldið þingmönnum hér í húsinu til þess að unnt sé að samþykkja þál. um jólaleyfi þingmanna. Nú fara menn sem eiga langan veg heim að huga að ferðum þannig að forseti fer að verða í verulegum vandræðum ef þessu vindur fram á þennan hátt.

Forseti, má ekki fresta til að samþykkja tillöguna fyrst?

Forseta er mjög illa við að gera það.

Þorsteinn Pálsson (um þingsköp) : Frú forseti. Ég vil staðfesta það að þegar forseti féllst á að leyfa þessa umræðu utan dagskrár, sem ég met mikils og hef þakkað fyrir, þá var um það talað að reyna að haga því þannig til að umræðan stæði ekki lengur en 1 -- 1 1 / 2 klukkutíma. Ég vil aðeins vegna áminningarorða hæstv. forseta vekja á því athygli að auk málshefjanda hafa hér aðeins talað talsmenn stjórnarflokkanna og að ég hygg formaður Alþb. ekki tekið skemmstan tíma af þeim sem hér hafa talað. En ég ítreka að þetta var umtalað og ég tel að af hálfu stjórnarandstöðuflokkanna hafi það samkomulag fram til þessa að fullu verið virt.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Forseti getur einungis tekið undir þessi orð hv. 1. þm. Suðurl.

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti. Ég vil minna á það sem hefur komið fram fyrr í dag að stjórnarandstæðingar, a.m.k. í Sjálfstfl., hafa flýtt mjög fyrir fundarstörfum þingsins í dag þótt fullt tilefni hafi verið til þess að taka þetta mál fyrir í umræðum um lánsfjárlög fyrir yfirstandandi ár eins og kom lauslega fram í umræðum þá. Þetta var gert vegna þess að samkomulag náðist um að hafa þessa umræðu sem hér hefur verið hafin. Formaður Sjálfstfl. talaði í korter af þeim klukkutíma og 20 mínútum sem nú er liðið á þessa umræðu þannig að stjórnarsinnar hafa þegar talað klukkutíma og 5 mínútur. Tek ég þess vegna undir það sem fram kom hjá þeim sem talaði um þingsköp. Ég ætla ekki að eyða mörgum orðum í almennt málfundaþóf sem hæstv. fjmrh. hóf hérna, þó að vissulega væri tilefni til þess. Það er samt í tilefni af ummælum hans full ástæða fyrir okkur til að íhuga það aðeins hvernig hæstv. ráðherra leyfir sér að koma hér í ræðustól og flytja slíka ræðu sem hann flutti, rétt í þann mund sem við vorum að samþykkja fjárlög fyrir næsta ár. Fjárlög sem staðfesta það að skuldir þjóðarinnar, þ.e. skuldir ríkisins, hafa aldrei verið meiri í hlutfalli við þjóðarframleiðslu, landsframleiðslu, sem stafestir það að vandamálum er ýtt til framtíðarinnar, það er sópað undir teppið, sem sýnir að skattar hafa verið stórlega hækkaðir og þrátt fyrir það er enn bullandi halli á ríkissjóði og gera má ráð fyrir að hann verði álíka mikill á næsta ári eins og í ár og eins og í fyrra. Svo kemur hann hér í ræðustól, ber sér á brjóst og segir að nú sé allt í lagi, nú ætli hann að taka að sér að kenna Sjálfstfl. eitthvað um markaðslögmál. Þetta kallar maður kjarkmann. En af því að hæstv. ráðherra var að lýsa því hvað allt væri í góðu lagi og yrði það í framtíðinni þá langar mig í örstuttu máli að lesa hér úr þessari bók, grænu bókinni getum við kallað hana af því að hæstv. viðskrh. nefndi hana það í sinni ræðu. Þar segir m.a.: ,,Auk skuldabréfa ríkissjóðs er nú um að ræða verulega aukningu á framboði íbúðalánabréfa, einkum eftir að hin ríkistryggðu húsbréf komu til sögunnar. Er því ástæða til að ætla að lánsfjárþörf ríkissjóðs og útgáfa húsbréfa muni að mestu verða ráðandi um þróun vaxta hér á landi á næstunni.`` Hér er það staðfest, sem auðvitað skiptir öllu máli fyrir þá sem vilja taka þátt í efnislegri umræðu málsins, að ríkið er afgerandi um raunvaxtahæð á innlenda markaðnum. Og það er viss hætta á því, eins og margoft hefur komið fram og er skýrt tekið fram í þessari skýrslu, að raunvextir fari hækkandi á næsta ári vegna þess að þá þarf atvinnulífið á því að halda að fá fjármagn sem það hefur ekki verið að nota að undanförnu í þeirri lægð og þeim samdrætti sem hér hefur verið. Og þá skiptir öllu máli hvort ríkisvaldið er tilbúið til að gefa eftir, því að það vita allir að er staðreynd að atvinnuvegirnir hafa verið að greiða til baka lánin sín á yfirstandandi ári. Það er þess vegna sem raunvaxtastigið er heldur lægra en undanfarin ár. Og að koma hér upp og stæra sig af því hvernig hlutirnir eru, það er svo óforskammað að ég hélt að þessi kjarkur væri ekki einu sinni til í hæstv. fjmrh. Ef fjmrh. getur hins vegar sýnt fram á það á næsta ári að hann dragi svo saman í útgáfu bréfa á vegum ríkisins að það verði pláss fyrir atvinnulífið að taka lán til að byggja sig upp til að geta haldið úti atvinnulífinu, þá fyrst væri hægt að tala um möguleika á að hæla hæstv. ráðherra. En ég veit að tilgangur hæstv. fjmrh. var að fela það sem gerðist í þessari umræðu hér, tilgangurinn var ekki sá sem hann lét í veðri vaka, enda heyrðu það flestir sem þekkja til málsins. Hann var að fela það sem gerðist hérna og hefur ekki farið fram hjá nokkrum manni, að hæstv. viðskrh. kom hér í ræðustól og --- ja, ég vil leyfa mér að segja, rassskellti hæstv. forsrh. opinberlega. Það var að vísu gert með mjúkum hætti, með boxhönskum til þess að menn meiddu sig ekki. En það sem hæstv. viðskrh. sagði var ósköp einfaldlega þetta: Hækkunin sem átti sér stað í Búnaðarbankanum og í Íslandsbanka og hjá sparisjóðunum er hækkun til þess að samræma vexti og byggir á svokallaðri þjóðarsátt. Ég votta hæstv. forsrh. samúð mína því að hann situr eftir með sárt ennið því að hér hefur hann lent í umræðum þar sem menn hafa svipt hulunni af því sem hefur verið að gerast. Hæstv. viðskrh. tók ekki undir það sem hæstv. forsrh. sagði að eitthvað væri ólöglegt hjá bankaráðunum þegar þau hækkuðu nafnvexti á óverðtryggðum lánum. Hann tók ekki undir það sem forsrh. gerði að aðalmáli í sinni ræðu og hann minntist heldur ekkert á það að Seðlabankinn ætti nú að beita valdi samkvæmt lögum til þess að hafa áhrif á vexti. Þetta var þvert á það sem hæstv. forsrh. sagði þegar hann sagði að kominn væri tími til að gera slíkt. Ég vek athygli á því að forsrh. er ekki bankamálaráðherra heldur er það hæstv. viðskrh. Mig langar til að segja hæstv. forsrh. það enn fremur að í Bandaríkjunum eru markaðsvextir. Það er engin hávaxtastefna eða lágvaxtastefna rekin í Bandaríkjunum. Það er markaðsvaxtastefna og vextir færast upp og niður eftir markaðslögmálum. Það að tala um hávaxtastefnu í Bandaríkjunum á einhverjum tilteknum tíma er því einhver misskilningur. Ég veit ekki hvað það er sem gengur að hæstv. forsrh. en hann alla vega skilur ekki, hvort sem hann vill ekki skilja eða hvort hann þykist ekki vilja skilja, um hvað umræðuefnið snýst. Því miður verður að segja þetta nákvæmlega eins og það er. Árið 1984 stóð hæstv. forsrh. að því að koma á markaðsvaxtakerfi hér á landi, a.m.k. að verulegu leyti. Það er eins og réttilega hefur komið fram hjá hæstv. viðskrh. undirstaða þess að hér jókst sparnaðurinn og hægt er að selja skuldabréfin sem hæstv. fjmrh. var að minnast á. Ef þessi breyting hefði ekki átt sér stað, hvernig halda hv. þm. að þetta hefði þá litið út í dag þegar þarf að fjármagna halla á ríkissjóði og húsbréfin á innlendum markaði? Þá kem ég að því sem hæstv. forsrh. sagði, að þetta væri versta aðför að þjóðarsáttinni, versta aðför að þjóðarsáttinni, sagði hann um hækkunina hjá Búnaðarbankanum og sparisjóðunum. Hann hélt síðan áfram og kallaði starfsmenn bankans sem sæti eiga í bankaráði þræla. Hann notaði bókstaflega orðið þrælar bankastjóranna. Það hlýtur að vera einsdæmi þegar svona lagað gerist. Við skulum aðeins skoða það hver hefur brotið og hafið aðför að þjóðarsáttinni. Það hefur verið rifjað upp hér að á sínum tíma var gert samkomulag á milli bankanna og aðila vinnumarkaðarins og ríkisins í þessum málum. Það hefur verið rifjað upp að bankarnir breyttu viðmiðun sinni. Það segir orðrétt í yfirlýsingu sem bankarnir senda Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja: ,,Ákvörðun þessi er miðuð við forsendur um þróun lánskjaravísitölu skv. þeim drögum að kjarasamningi sem fyrir liggja og er byggð á þriggja mánaða hreyfingum þar sem tveir mánuðir eru áætlaðir fram á við auk þess sem litið er til eins mánaðar rauntalna.`` Það er nákvæmlega þetta sem bankarnir hafa verið að gera allan tímann. En auðvitað verður þessi regla að gilda bæði þegar verðbólga fer niður og eins þegar verðbólga fer upp. Bankarnir hafa farið miklu hægar í að hækka nafnvextina þegar verðbólgan hefur farið upp heldur en þegar verðbólgan fór niður. Og svo segir hérna í þessu samkomulagsplaggi sem er hluti af þjóðarsáttinni svokölluðu, og ég bið hæstv. forsrh. að hlusta. Hér stendur: ,,Vaxtaákvarðanir síðar á árinu munu verða miðaðar við að ávöxtun verðtryggðra og óverðtryggðra útlána verði sem jöfnust yfir árið`` o.s.frv. Það er einmitt þetta sem bankarnir hafa verið að gera og það er þetta sem Búnaðarbankinn var að gera nú og ég býst við að bankar muni halda áfram að gera á næstu mánuðum. En það var annar hluti af þessu samkomulagi sem menn hafa ekki rætt hér, og skiptir miklu máli að menn átti sig á, að gert var samkomulag við hæstv. ríkisstjórn. Það samkomulag byggðist á því að viðskrh. lét kveðja til hóp manna til þess að skoða ákveðið viðfangsefni. Þetta voru menn frá fjmrn. og viðskiptabönkunum og Seðlabanka og samkvæmt minnisblaði átti að skoða ákveðna hluti og breyta þeim. Þetta er talið vera forsenda fyrir bankana til að taka þátt í þjóðarsáttinni. Starfshópurinn átti síðan að skila áliti 1. febr. Þetta er staðfest með bréfi sem skrifað er til viðskrn. 28. jan. Hinn 12. mars gerðist það að Björn Friðfinnsson skrifaði bréf til Magnúsar Péturssonar, ráðuneytisstjóra fjmrn. Í þessu bréfi er fjallað um breytingu á bindiskyldu, um skattalegan afskriftareikning útlána o.s.frv. En einn stærsti þátturinn í því sem bankarnir fóru fram á og hafði verið rætt um frá upphafi var svokallaður gjaldeyrisskattur. Nú er frá því að segja að aðeins brot af þessum málum hefur komist í framkvæmd. Ég veit að viðskrh. hefur áhuga á því að koma þessu fram en hæstv. fjmrh. hefur staðið í vegi fyrir því. Það er nauðsynlegt að þetta komi fram vegna þess að menn eru að tala um að einhver hafi rofið þjóðarsáttina og ég held því fram að því miður eigi hæstv. ríkisstjórn sök á því í þessum málum. Hér fyrr hefur verið minnst á greinargerðina og afskipti ríkisvaldsins af vaxtaákvörðun bankanna. Það er kannski athygli vert fyrst menn eru að vitna til þessarar bókar að átta sig á því hvað segir um þetta atriði í skýrslunni. Þar segir á bls. 8 undir kaflafyrirsögninni ,,Viðbrögð vegna vaxtabreytinga``: ,,Það er umhugsunarefni að vaxtahækkanir sem fram koma vegna aukningar verðbólgu eða lánsfjáreftirspurnar valda gjarnan mikilli andstöðu. Þessi viðbrögð eru dæmi um að hlutverk bankanna sem er að stuðla að jafnvægi m.a. með því að breyta vöxtum nýtur ekki enn þeirrar viðurkenningar hér á landi sem í nágrannalöndunum. Þetta er ekki síst áhyggjuefni nú þegar ákveðið hefur verið að opna fyrir frjálsari gjaldeyrisviðskipti. Eitt grundvallaratriði frjálsra gjaldeyrisviðskipta er að vextir innan lands séu hreyfanlegir og fái að leita jafnvægis í takt við framboð og eftirspurn eftir lánsfé. Útilokað er að tryggja jafnvægi í peningamálum öðruvísi en vextir fái að hreyfast í takt við aðstæður á lánsfjármarkaði.`` Þetta eru varnaðarorð Seðlabankans til hæstv. ríkisstjórnar. Og ég bið nú hæstv. forsrh. að skoða það vandlega hvort hann tekur þátt í því að undirbúa okkur undir þá auknu samkeppni í íslenskum peningamálum sem vænta má þegar erlendum bankastofnunum verður hleypt inn í landið, en það er eitt af áhugamálum hæstv. ríkisstjórnar. Það er áreiðanlega rétt hjá Ásmundi Stefánssyni að ríkisstjórnin á stærstan hlut að því máli þegar vextir hækka hér á landi með því að auka eftirspurnarþáttinn jafnmikið og ríkisstjórnir hafa gert. Þá kem ég að öðru sem ég tel vera eitt alvarlegasta málið í þessu uppþoti hæstv. forsrh. Það er þegar hann heldur því fram að lög hafi verið brotin og segir að í raun hafi bankarnir sammælst um vaxtaákvarðanir. Hæstv. viðskrh. benti reyndar á það í sínu máli að svo hefur ekki verið. En ég bið þingheim um að hlusta núna vel á. Hæstv. forsrh. Íslands lýsir því yfir að hann hafi beint tilmælum til bankaráðsmanna í viðskiptabönkunum úr sínum flokki og fer ekki leynt með það að ætlast til þess að þeir verði samferða um vaxtaákvarðanir í sínum bönkum. Og hann hefur gert meira. Hann hefur sagt að hann hafi ætlast til að hæstv. samráðherrar hans geri slíkt hið sama. Ég ætla að endurtaka þetta.  Hann gerir meira. Hann segir í blaðaviðtali að formaður bankaráðs Búnaðarbankans, sem er samflokksmaður hans, sé þræll bankastjóra og hafi kannski brotið lög. En hann hælir öðrum sinna manna, Kristni Finnbogasyni, sem á sæti í bankaráði Landsbankans, og segir að hann hafi staðið sig vel þegar hann stóð gegn vaxtahækkun að sinni. Nú hef ég spurt Kristin Finnbogason að því hvort ég megi segja frá því opinberlega og hann hefur sagt mér að það sé óhætt, að hann hefur sagt mér það og ég hef sagt öðrum og hef fullt leyfi til að segja frá því að það hefur aldrei verið talað við hann um það að hækka ekki vexti, aldrei. Með öðrum orðum, hæstv. forsrh. heldur þessu fram, ekki vegna þess að hann hafi í alvöru fylgt þessu eftir heldur vegna þess að hann vill láta þjóðina trúa því að það sé honum að þakka ef vextir verða ekki hækkaðir. Og það er þetta sem er sá alvarlegi skollaleikur og tvískinnungur sem auðvitað ber að gagnrýna og hefur verið gert hér í dag. Ég gæti lesið upp úr gömlum ræðum og reyndar kennt hæstv. forsrh. með orðum hæstv. viðskrh., sem hefur skrifað ágætlega um þessi mál, ég gæti sent hæstv. forsrh. þá grein við tækifæri, en ætla ekki að tefja tímann hér með því að ræða hana sérstaklega. Ég vil aðeins undirstrika það að verið er að samræma vexti og samræmingin á þessum vöxtum er ekki bara á útlánum heldur líka á innlánum. Bankarnir eru því ekkert að græða á þessari ákvörðun, það er mikill misskilningur. Og svo ruglar forsrh. því saman að afkoma sé góð eða slæm og það hafi eitthvað með vaxtaákvarðanir að gera. Þetta er rangt. Afkoma bankanna fer eftir vaxtamuninum fyrst og fremst. Ef maður hækkar bæði innláns - og útlánsvexti þá vex ekki vaxtamunurinn. Menn verða að átta sig á þessu fullkomlega því að það sem Búnaðarbankinn var að gera og það sem Landsbankinnn mun gera á næstunni er að hækka bæði útláns - og innlánsvexti að sjálfsögðu. Bankarnir eiga samkvæmt lögum að sjá til þess að það sé jafnvægi á markaðinum. Ég verð að taka undir það með hv. þm. Guðna Ágústssyni að afkoma bankanna er því miður ekki nógu góð. Hún er allt of slæm. Efnahagurinn er svo slæmur að það horfir til stórhættu þegar við lendum í samkeppni við erlendar bankastofnanir. Þetta ætti hæstv. ríkisstjórn aðeins að hugleiða því að þetta er verulegt áhyggjuefni. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að misnota meira tíma þingsins. Það hafa stjórnarsinnar gert í stórum stíl. Fleiri þurfa að tala um þetta mál. Hæstv. forsrh. hefur af einhverjum ástæðum þurft að bregða sér úr þingsal en ég ætlaði satt að segja að hafa nokkuð stór orð um það sem ég vil kalla ófyrirleitnar yfirlýsingar af hans hálfu. Ég tel að hann hafi í raun verið að grafa undan trausti á stofnunum sem fara með viðkvæm mál. Ég tel að þetta hafi verið óþarfar yfirlýsingar sem hann gaf en vegna þess að hæstv. viðskrh. hefur tekið af mér ómakið, og reyndar hv. þm. Guðni Ágústsson, þá ætla ég ekki að eyða frekari orðum að því. Ég vil aðeins segja það í lokin að aukinn sparnaður er eina ástæðan fyrir því að hægt er að reka ríkissjóð með halla og fá lán á innlendum markaði eins og gert hefur verið að undanförnu í stórum stíl, hættulega stórum stíl. Það er vegna þess að fólk velur á milli sparnaðar og eyðslu og þegar vextirnir hækka eru meiri líkur til þess að fólk leggi peninga til hliðar og spari en eyði þeim ekki í eitthvað það sem það getur verið án. Þetta er nú staðreyndin. Þetta er staðreynd markaðskerfisins og þetta eru kannski boðorð sem hæstv. ríkisstjórn mætti taka sér til fyrirmyndar, þ.e. að draga úr eyðslunni og spara og leggja til hliðar og gefa þá öðrum kost á því, t.d. atvinnulífinu, að taka lán á næstunni til að byggja sig upp á lægri vöxtum en ella. Þetta eru þau skilaboð sem þurfa að komast til skila til hæstv. fjmrh. sem situr hér enn í salnum.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Forseti vill nú leita samstarfs við hv. þm. í þeim tilgangi að taka tillit til þeirra hv. þm. sem úr bænum þurfa að fara. Hvort hv. þm., þeir sem eftir eru á mælendaskrá, geti ekki sætt sig við að gera mjög stuttar athugasemdir ef forseti þess í stað beitir sér fyrir því að þegar á fyrsta degi þegar þing kemur saman fari fram umræða um þessi mikilvægu mál. Þá væri hugsanlegt að unnt yrði að ljúka þinghaldi kl. 5. En ég endurtek að forseti mun þá beita sér fyrir því, ef menn ganga til þessa samstarfs, að á fyrsta degi þings þegar það kemur saman fari fram umræða um þessi mál. Hv. þm. sumir eru afar óþolinmóðir að komast til síns heima og starfsfólk löngu orðið yfir sig þreytt þannig að ég bið nú þá fimm hv. þm. sem enn eru á mælendaskrá að stytta mál sitt mjög.

Guðmundur G. Þórarinsson : Virðulegi forseti. Ég skal virða orð forseta og stytta mál mitt mjög þó að ástæða væri til að hafa nokkuð langt mál um það viðfangsefni sem hér er rætt. Hæstv. viðskrh. hefur upplýst hér í umræðunum að í skjölum sem fylgja þjóðarsáttinni sé sérstaklega tekin fram sú krafa að ávöxtun verðtryggðra og óverðtryggðra fjárskuldbindinga skuli vera sem jöfnust. Hvað þýðir það? Það þýðir að nafnvextir, vextir óverðtryggðra fjárskuldbindinga skuli hreyfast með verðbólgu. Það hlýtur öllum að vera ljóst, ella myndast misræmi í lánaflokkum. Það sem skeði og hefur valdið þeim umræðum sem hér hafa orðið um vaxtabreytingar í Búnaðarbankanum er nákvæmlega það, aðlögun milli lánaflokka vegna breytts verðbólgustigs. Ef menn gerðu það ekki mundi augljóslega stefna í skömmtun vegna þess að sumir útlánaflokkar yrðu mun hagstæðari en aðrir og einungis gæðingar fengju þau lán sem bæru lægri raunvexti. Það er óhjákvæmilegt í bankakerfinu að samræma útlánaflokka. Hér er þess vegna ekki um að ræða neina raunvaxtahækkun eða vaxtahækkun sem slíka heldur eingöngu um aðlögun að ræða. Og ég tel að ómaklega hafi verið vikist að formanni bankaráðs Búnaðarbankans, hv. 5. þm. Suðurl. Það má kannski segja að það hefði verið unnt að fara hina leiðina til samræmingar, þ.e. að lækka raunvexti. Það er auðvitað hin leiðin. Og forsrh. hefur bent á sem og viðskrh. að raunvextir séu háir um þessar mundir hjá okkur miðað við helstu viðskiptalönd okkar. Og þá segja menn kannski: Hvers vegna fór ekki hv. 5. þm. Suðurl. þá leið að lækka raunvextina til samræmingar? Það hygg ég að séu nokkuð miklar kröfur gerðar til þess hv. þm. Við skulum aðeins velta fyrir okkur, hvernig hefði ríkisstjórnin brugðist við í slíkum sporum? Miðað við það vaxtafrelsi sem hér ríkir ráðast raunvextir auðvitað verulega af framboði og eftirspurn. Það er ekki langt síðan ríkisstjórnin þurfti að örva sölu á húsbréfum. Henni virtust vextirnir vera of lágir á þeim miðað við almenna raunvexti á markaðnum. Hvernig brást hún við því? Í stað þess að leita almenns samkomulags um lækkun á raunvöxtum hækkaði ríkisstjórnin með ákvörðun raunvextina á húsbréfunum. Þar hefði kannski verið lag til að leita almenns samkomulags. Það sem er e.t.v. alvarlegast við hækkun vaxtanna á húsbréfunum, raunvaxtanna, er að þau eru til 25 ára og þau móta þess vegna vaxtastig mjög langt fram í tímann, miklu hærra en flestir sérfræðingar telja að það verði þegar fram í sækir og hærra en í okkar viðskiptalöndum. Ég hef ekki tíma til að fara nánar út í það. En það er alveg ljóst að vilji menn ná niður raunvöxtum þá verða menn að velta fyrir sér eftirspurnar - og framboðsáformum. Því miður er það svo að þar veldur ríkisstjórnin nokkuð aukinni eftirspurn. Það er rétt sem fram hefur komið hjá ráðherrum að raunvextir hafa lækkað í tíð þessarar ríkisstjórnar, um það snýst ekki málið. En menn vilja fá þá meira niður og þá verða menn að horfa til þess að hallinn á ríkissjóði mun á þessu ári og næsta auka lánsfjárþörfina sjálfsagt um 10 milljarða kr. Og þegar horft er á að húsbréfin voru seld fyrir 2,5 milljarða á þessu ári en áætlað er að selja þau fyrir 10 milljarða á því næsta þá verða menn að horfa á að eftirspurnaráhrifin hljóta að hafa veruleg áhrif á þróun raunvaxtanna. Samkeppni erlendis frá gæti auðvitað breytt þessu talsvert með auknu framboði, en þá er hætt við að jafnvægi það sem menn eru nú að tala um í efnahagslífinu mundi raskast. Það er mikilvægt að halda því jafnvægi og þau stjórntæki sem ríkisstjórnin hefur eru auðvitað ríkisfjármálin og peningamálin og þar eru vextirnir verulegur þáttur. Ég tel þess vegna að sú umræða sem hér hefur farið fram vegna hækkunar vaxta í Búnaðarbankanum snúist engan veginn um kjarna málsins. Hún fæst eingöngu við þá aðlögun sem reyndar er gert ráð fyrir í þjóðarsáttinni og óhjákvæmileg er milli útlánaflokka. Til þess að takast á við vandann, sjálfa raunvextina, þarf önnur ráð og allt aðrar umræður.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Ég fékk boð frá forseta þar sem hann skorar á okkur að stytta mál okkar. Ég setti það upp að þessi umræða yrði tekin upp aftur í janúar og mun því segja aðeins örfá orð. En mér þykir það dálítið snúið ef það verður fyrsta daginn, frekar í fyrstu viku þinghaldsins.

Forseti mun hafa um það samráð við formenn þingflokka og hv. þm. svo að það verður ekki vandi að koma því fyrir.

Ég ætlaði að vísu ekki að taka til máls vegna þess að ég vil taka tillit til starfsfólksins hér, en þar sem hv. þm. Guðni Ágústsson gat mín í ræðu sinni vil ég segja honum þetta, ef hann heyrir mál mitt. Okkur var sagt það í bankaráðinu allt sl. ár eða fyrri part sl. árs að það yrði tap á rekstri Búnaðarbankans nema vextir yrðu hækkaðir. Og það voru sömu mennirnir sem segja nú fyrir um hvað er að gerast í Búnaðarbankanum. Ég reyndi að standa á bremsunni eins og ég gat og ég verð að segja það að sá sem stóð oftast með mér, ykkur þykir það kannski ótrúlegt af því að það var vinstri stjórn þá, var hv. þm. Friðjón Þórðarson. En auðvitað er það málið að af því að við stóðum á móti vaxtahækkunum þá vildu þeir sem ráða blokkunum skipta um menn. Tvískinnungurinn í þessu öllu er á þessa leið. Við stóðum t.d. á móti því að teknir yrðu upp þessir svokölluðu kjörvextir og hindruðum það. En hvað gerðist fyrstu mánuðina eftir að við Friðjón fórum úr bankanum? Þeir voru teknir upp. Og hvað þýddi það? Það þýddi 0,75% hækkun, bara sú kerfisbreyting. Svo koma menn hér og segja: Þið hafið staðið á móti hækkunum á raunvöxtunum. Þeir eru t.d. í Búnaðarbankanum núna 8,75% og voru 7,5 meðan við hv. þm. Friðjón Þórðarson vorum þar. Af því að ég tek tillit til hæstv. forseta og starfsfólksins hér þá læt ég þetta nægja. En ég mun taka það betur í janúarmánuði þegar við komum saman.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Ég skal vera mjög stuttorður, enda var ég það áðan, ég talaði í 12 mínútur samkvæmt tímatalinu en hv. þm. Þorsteinn Pálsson í 23 og hv. þm. Friðrik Sophusson einnig í 23 mínútur. Ég stend fyrst og fremst upp til að bera af mér þær sakir að ég hafi sagt ósatt að ég hafi talað við framsóknarmanninn í bankaráði Landsbankans. Ég hef gert það oft og hann veit mjög vel minn hug í vaxtamálum og mun standa þar gegn eins og frekast er kostur. Það má gjarnan koma fram hér að við viðskrh. erum á öndverðum meiði í vaxtamálum að mörgu leyti. Hvor rassskelli hvorn veit ég ekki, en ég er stoltur af því að vera maður lægri vaxta.

Þorsteinn Pálsson : Frú forseti. Ég vil í lokin aðeins þakka fyrir þá merku umræðu sem hér hefur farið fram. Ég ætla að víkja aðeins í örfáum orðum að nokkrum atriðum, fyrst ræðu hæstv. fjmrh. Hún var býsna skondin. Mál þetta snýst um það frumhlaup hæstv. forsrh. að lýsa því yfir að bankaráð Búnaðarbankans hafi brotið lög og tekið ákvörðun sem sé alvarlegra brot gegn þjóðarsátt en nokkuð annað fram að þessu með því að hækka vexti. Þá kemur fjmrh., sem situr í sömu ríkisstjórn og forsrh., og lýsir ástandinu á þann veg þegar forsrh. telur að það sé svo alvarlegt vegna vaxtahækkana að vextirnir séu að lækka skref fyrir skref. Það mætti helst halda að hæstv. fjmrh. hafi komið til umræðunnar beint frá tunglinu. Allt þetta mál, umræðan í gær og hér á þinginu, minnir óneitanlega á ævintýrið um nýju fötin keisarans. Í fjölmiðlum í gær fór hæstv. forsrh. í skrautklæði keisarans sem berst gegn vaxtahækkun. Í dag hefur hann verið í sömu sporum og keisarinn í ævintýrinu þegar strákarnir komu, í þessu tilviki hæstv. viðskrh., hv. 5. þm. Suðurl. og hv. 10. þm. Reykv., þingmenn Framsfl., og sögðu: Sjáið, hann er ekki í neinum fötum. Niðurstaðan af þessari umræðu er sú að viðskrh. og tveir af þingmönnum Framsfl. hafa tekið hér fram: Ákvarðanir bankaráðs Búnaðarbankans brutu ekki gegn lögum. Ákvarðanir bankaráðs Búnaðarbankans voru í fullu samræmi við þjóðarsátt. Þetta er kjarni málsins. Þetta er það sem gerir það að verkum að keisarinn sem fór í skrautklæðin í fjölmiðlum í gær og ætlaði að vera í forustu fyrir þeim sem berjast gegn háum vöxtum hefur af eigin mönnum verið afhjúpaður hér í dag og lýkur þessari umræðu af sinni hálfu með því að segjast vera stoltur af því að vera á öndverðum meiði í vaxtamálum við viðskrh. eigin ríkisstjórnar. Fátt lýsir betur ástandinu innan núv. hæstv. ríkisstjórnar og fátt staðfestir betur en þessi niðurstaða umræðunnar og ummæli tveggja hv. þm. Framsfl. sem bæta þau ummæli forseta Alþýðusambandsins að meginástæðan fyrir þeirri raunvaxtahækkun sem hefur orðið og í vændum er felst í þeim ákvörðunum sem ríkisstjórnin sjálf hefur tekið með fjárlagahalla og útgáfu á húsbréfum. Þetta eru þær meginástæður sem bornar hafa verið fram og þingmenn stjórnarliðsins sjálfs hafa staðfest. Kjarni málsins og niðurstaða er sem sagt þessi: Vextir eru að hækka vegna ákvarðana hæstv. ríkisstjórnar og ákvarðana sem meiri hluti ríkisstjórnarflokkanna í bankaráði Búnaðarbankans hefur tekið.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Haustönn Alþingis er nú að ljúka og fram undan eru kærkomnir dagar í friði jólahátíðarinnar. Þinghald hefur farið fram eins og best má verða og þakka ég öllum hv. alþm. gott og heiðarlegt samstarf. Varaforsetum færi ég sérstakar þakkir og ekki síður hæstv. forsetum Ed. og Nd. Starfsfólki Alþingis færi ég þakkir fyrir framúrskarandi störf og óska því góðra og gleðilegra jóla eftir eril síðustu vikna. Ég óska öllum hv. þingmönnum góðrar og gleðilegrar heimkomu og bið fyrir kveðjur til fjölskyldna þeirra. Megi jólahátíðin verða okkur öllum tími gleði og friðar og samkenndar með þeim fjölskyldum sem nú halda jól eftir þungan missi í hörmulegum slysum þessa síðustu daga vestur á fjörðum og hér í Reykjavík. Eru þeim fluttar kveðjur. Ég vona að okkur auðnist öllum að koma til þings á ný þegar þinghléi lýkur til starfa fyrir land og þjóð.

Málmfríður Sigurðardóttir : Virðulegi forseti. Fyrir hönd okkar alþingismanna þakka ég hæstv. forseta fyrir hlý orð og góðar óskir okkur og fjölskyldum okkar til handa. Ég vil þakka forseta samstarfið á haustþingi sem nú er að ljúka. Alþingi Íslendinga þó aldið sé er undarlega fátækt að hefðum borið saman við þjóðþing annarra landa. Því vil ég þakka hæstv. forseta Sþ. og hæstv. deildaforsetum sérstaklega fyrir að taka upp þá nýbreytni sem við nutum sameiginlega með starfsfólki þingsins á dögunum og vonandi verður að hefð. Fyrir hönd okkar allra óska ég hæstv. forseta og fjölskyldu hennar gleðilegra jóla og farsæls komandi árs. Þá vil ég þakka skrifstofustjóra og starfsfólki öllu fyrir góð og vel unnin störf, oft undir miklu álagi. Ég vil einnig fyrir hönd okkar þingmanna óska því og fjölskyldum þess friðsællar og gleðilegrar jólahátíðar, gleðilegra jóla og farsæls komandi árs. Ég vil biðja hv. þm. að taka undir orð mín með því að rísa úr sætum. --- 
            

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Ég þakka hv. 7. þm. Norðurl. e. fyrir hlýhug til mín og fjölskyldu minnar og öllum hv. alþm. fyrir að taka undir orð hv. þm. Ég endurtek óskir mínar um gleðileg jól til handa öllum hv. alþm. og starfsfólki Alþingis, svo og árna ég Íslendingum öllum gleðilegra jóla.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Ég les hér forsetabréf: ,,Forseti Íslands gerir kunnugt: Að ég, að tilskildu samþykki Alþingis, veiti forsrh. umboð til þess að fresta um sinn fundum Alþingis, 113. löggjafarþings, frá 21. desember 1990 eða síðar ef henta þykir, enda verði þingið kvatt til fundar á ný eigi síðar en 14. janúar 1991. Gjört í Reykjavík 18. desember 1990. Vigdís Finnbogadóttir. Steingrímur Hermannsson. Forsetabréf um frestun á fundum Alþingis.`` Samkvæmt þessu umboði og með tilvísun til samþykkis Alþingis lýsi ég því hér með yfir að fundum þessa Alþingis, 113. löggjafarþings, er frestað frá deginum í dag og verður þingið kvatt til fundar á ný eigi síðar en 14. jan. 1991. Ég leyfi mér svo að óska hv. alþm. og starfsmönnum þingsins svo og landsmönnum öllum gleðilegra jóla og farsæls nýs árs.