Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Björn Hallsson) Jeg vildi ógjarnan, að slíkur hvellur yrði út af orðum mínum sem áðan varð hjer í háttv. deild og ofreynt hefir suma háttv.þm. svo mikið, að þeir hafa ekki treystst til að sitja áfram kyrrir í sætum sínum. Það hefir nú komið í hlutskifti mitt að vera frsm. þessa máls fyrir hönd allshn., og vil jeg því fyrst taka það fram, að nefndin hefir komið fram með brtt. á þskj. 332, en þess skal jafnframt getið, að brtt. nefndarinnar á þskj. 226 eru teknar aftur. Af þessum breytingum leiðir aftur, að jeg þarf að fara nokkrum orðum um málið, af því að nefndarálitið er ekki alveg í samræmi við þessar síðari till. nefndarinnar. Frv. þetta er komið frá háttv.Ed. og er stjórnarfrv., þar sem steypt er saman lögum nr. 72 og 73 frá 1919, hin fyrnefndu um tryggingu embættismanna, en hin síðari um tryggingu ekkna þeirra, og á nú að gera þau að einum lögum. Hv. Ed. hefir gert þá breytingu á 3. gr. stjórnarfrv. að fella 2. málsgr. niður, sem hafði það ákvæði, að embættismaður greiddi aldrei af hærri launaupphæð en 5000 kr. í lífeyrissjóð, ennfremur, í samræmi við þessa breytingu, að ekkjur fengju jafnframt lífeyri, sem miðaður væri við alla launaupphæðina. Virðist þetta hvorttveggja sanngjarnar breytingar og hljóta að fylgjast að. Þá hefir háttv.Ed. hækkað meðlög eftirlifandi barna embættismanna, samkvæmt 8. gr. stjórnarfrv., um helming, og einnig meðlög foreldralausra barna, samkvæmt 11. gr. frv. Allsherjarnefnd vill nú færa þetta í sama horf og það var í stjfrv. aftur. Ástæðan til þess er sú, að nú virðast öll merki vera á því, að hámark dýrtíðarinnar sje um garð gengið, en með lækkandi vöruverði lækkar öll framfærsla ómaga. Styrk þennan má heldur ekki skoða sem fult meðlag, heldur sem ljetti við framfærsluna. Að vísu yrði heldur ekki fult meðlag sennilega goldið, þótt frv. háttv.Ed. yrði samþ. eins og það nú er, en langt gæti það farið, ef vöruverð nálgaðist það, sem það var fyrir stríðið. Allsherjarnefnd virðist því mega una við það, sem hæstv. stjórn hefir lagt til í þessu efni, og sýnist það sanngjarnt. Þá skal jeg víkja að þeim breytingum sjerstaklega, sem allshn. leggur til að gerðar verði, auk þessara, sem jeg hefi þegar talið. Er þess þá fyrst að geta, að nefndin hugsaði sjer í upphafi, að breytingarnar á þskj. 226 næðu til allra embættismanna, hvort sem þeir væru nú í embættum eða yrðu síðar skipaðir. Við þetta kannast jeg. En við nánari athugun og brjef starfsmannaráðs ríkisins sá nefndin, að þetta var ekki rjett, því að þá væri brotinn rjettur á þeim embættismönnum, sem nú eru í embættum. Leggjum við því til, að hækkunin úr 7% í 8% í 3. gr. komi fyrst til framkvæmda fyrir þá embættismenn, sem skipaðir eru eftir 1. janúar 1922, en ekki gagnvart þeim, sem nú eru í embætti. Í samræmi við þessa breytingu er sú breyting á 5. gr., að ekkjur fái 3/10 lágmarkslauna manna þeirra úr sjóðnum, í stað l/5, og ætlumst við auðvitað til, að þetta komi heldur ekki í framkvæmd fyr en um næstu áramót. Þessi breyting styðst við það „princip“ okkar, að þessi 1/10 lágmarkslauna embættismanna, sem ekkjur eiga að fá úr ríkissjóði nú, falli niður. En hinsvegar viljum við ekki láta ekkjurnar missa neins í, og því leggjum við til, að gjald embættismanna í sjóðinn hækki um 1%. Haggast hlutfallið ekki neitt við þetta. Nefndin byggir þessa till. sína á því, að eftirlaun voru í raun og veru afnumin með lögunum um lífeyrissjóð embættismanna á þinginu 1919, nema þeirra, sem áttu þau eftir eldri lögum. Telur nefndin því þennan 1/10 eiga líka að falla niður, samkvæmt kröfu þjóðarinnar um afnám eftirlauna undanfarið. Hinsvegar virðast launakjör embættismanna nú svo sómasamleg, að þeir eigi að geta staðið straum af ekkjutrygging sinni að öllu leyti. Er líka bent á það í aths. stjórnarinnar við frv., að embættismenn viðurkenni þetta fullkomlega. Sýnist því rjett að færa frv. í þetta horf nú, þareð þessum tveimur lögum, nr. 72 og 73 frá þinginu 1919, er slengt saman í eitt frv., og afnema þessar eftirlaunaleifar í framtíðinni. Auðvitað verða þetta dálítið aukin útgjöld fyrir embættismenn, ef þessi breyting verður samþ., en nefndin telur víst, að þeir telji það ekki eftir sjer að sjá ekkjum sínum að öllu leyti fyrir ellistyrk, enda er sjálfsagt, að ekkjurnar missi einskis í, þó að þessu verði breytt. Hækkunin er því 1/8% frá frv. stjórnarinnar, sem embættismenn, er skipaðir verða eftir 1. janúar 1922, eiga að greiða. Á því t. d. embættismaður með 4000 kr. launum eftir stjórnarfrv. að greiða 280 kr., en eftir breytingu nefndarinnar 320 kr., eða 40 kr. meira árlega. Eftir stjórnarfrv. er sömuleiðis lífeyrir ekkju af 4000 kr. lágmarkslaunum 1/5 launanna, eða 800 kr., og l/10 af 4000 kr., sem greiða skyldi úr landssjóði, eða 400 kr. Verður þetta til samans 1200 kr. En samkvæmt breytingu nefndarinnar verður þetta 1/10 af 4000 kr., sem líka gerir 1200 kr., svo að hlutfallið raskast ekkert. Launabyrði landssjóðs er nú orðin mjög mikil og vex með hverju þingi, sökum ýmsra nýrra embætta, sem sett eru á stofn, og því má eigi íþyngja honum meira en hægt er hjá að komast, jafnt í þessu efni sem öðrum. Í þessu sambandi má einnig taka það fram, að nú er landssjóður búinn að taka að sjer launagreiðslur til barnakennara, og hjer er líka á ferðinni frumvarp um lífeyri þeirra og ekkna þeirra. Virðist hæpið, að fullkomins rjettlætis gæti, ef embættismannaekkjur eiga að fá líffje úr landssjóði, en ekkjur barnakennara ekki, þar sem lögin eiga þó að öðru leyti að vera mjög lík. Raunar kosta embættismenn mikið meira til náms síns en barnakennarar, en þeir fá líka hlunnindi, þar sem börn þeirra fá árlegan styrk úr ríkissjóði að þeim látnum, en börn barnakennara ekki. En ef barnakennarar lentu líka á ríkissjóði með ekkjustyrk og meðlag með börnum þeirra, er hætt við, að þessi fúlga yrði öll nokkuð há. Nefndin bendir á, að þessi breyting sje í samræmi við ellistyrktarsjóðslögin, þar sem alþýðufólk leggur vist gjald árlega í sjóðinn og landssjóður á móti, en ríkissjóður leggur hjer til stofngjald lífeyrissjóðs embættismanna og ekkna þeirra. Þótt tillaga nefndarinnar nái þannig ekki eins langt eins og hún hugsaði sjer í fyrstu, þá haggast grundvöllurinn, sem skoðun hennar bygðist á, samt sem áður ekkert, aðeins koma þessar breytingar, sem stungið er upp á, seinna í framkvæmd. Jeg get hugsað mjer, að því verði haldið fram af einhverjum hv.þm., að þingið 1919 hafi gefið embættismönnum loforð um þennan 1/10 sem launaviðbót, þar sem þetta var sett í lögin jafnframt og laun þeirra voru ákveðin, en nefndin telur, að þetta atriði hafi eigi átt að vera undanskilið, úr því eftirlaun voru afnumin á annað borð. Hinsvegar munu ýmsir þm. hafa verið þeirrar skoðunar, að að sumu leyti hafi verið gengið nokkuð langt í að láta undan kröfum embættismanna um launahæð, sem sýnir líka launabyrði sú, sem hvílir á ríkissjóði og hann fær varla undir risið. Jeg skal annars játa það, að jeg er ekki eins kunnugur þessu máli eins og þeir, sem sátu þá á þingi, en jeg hefi lesið um það og kynt mjer það í þingtíðindunum eftir föngum. Það er svo ekki fleira, sem jeg þarf að taka fram að svo stöddu. Málið er heldur ekki svo flókið, að þess ætti að þurfa.

Magnús Jónsson Brtt. á þskj. 312 er í sambandi við brtt. allsherjarnefndar, og kom jeg fram með hana vegna þeirra, enda á hún við þær. Jeg ætla fyrst að fara ofurlítið út í frv. Þetta frv. er eftir beiðni Sambands starfsmanna ríkisins. Stjórnin flutti það og breytti því til bóta, og það var samþ. í háttv.Ed. með örlitlum breytingum, sem bættu það einnig. Fyrir starfsmönnum ríkisins hefir ekki vakað nein efnisbreyting, heldur aðeins breytt aðferð við að tryggja ekkjum lífeyri, og er alls ekki nein breyting í raun og veru, en annað skipulag. Hún verður á tvennan hátt, annars vegar að tryggingarnar verða innlendar og hins vegar það, að starfsmennirnir mynda nokkurskonar samábyrgð um ekkjutryggingu. Þetta hefir stjórninni þótt gott, og hún hefir ekki að neinu leyti viljað nota tækifærið til að seilast til neins af launum embættismannanna um leið og skipulaginu væri breytt. Sama er um Ed., ekki reyndi hún til þess. En þegar málið kom í allshn.Nd. kom annað hljóð í strokkinn, og notaði hún tækifærið til að seilast í vasa embættismannanna eftir lítilfjörlegum skildingum. Það er yfirleitt hálfleiðinlegt, hvernig sýnist blása í garð starfsmanna ríkisins hjer í þessari háttv. deild, og hve hjer hefir kent tilrauna til þess að reyta af þeim upp í skuldirnar, þótt leiðin hafi reynst allgrýtt og torfarin, eins og lögleysuleiðir jafnan eru. T. d. var hjer um daginn útbýtt tveim upplögum af frv. í þessa átt áður dugði, og nú koma þessar brtt. í tveimur útgáfum. En jeg ætla ekki að fara lengra út í þetta mál; það er hálfleiðinlegt að eiga við það. Starfsmenn ríkisins eru alveg grandalausir um, að minsta hætta sje að biðja þingið um þessa breytingu, og búast ekki við að það verði notað gegn þeim. En háttv.allshn. notar það til að narta í krásina, og er það ekki háttv. deild til sóma. Jeg get ekki fallist á það, sem háttv.frsm. (B. H.) lýsti yfir að væri skoðun nefndarinnar, að hún vildi ekki, að það, sem væri dregið úr, kæmi fram á ekkjunum. En ef það kemur fram á embættismönnunum, þá kemur það einnig fram á ekkjum þeirra. Það dettur víst ekki neinum í hug, að þær geti lifað af lífeyrinum, ef þær hafa engin önnur efni. Og ef brtt. nefndarinnar nær fram að ganga, þá hafa embættismenn við minna að búa, og þá verður minna að spara. Það er tvent, sem nefndin hefir haft fyrir augum. Annarsvegar þetta „princip“ að afnema öll eftirlaun, og hinsvegar, að launakjör embættismanna hafi verið bætt, og þá eðlilega trygðu sjer lífeyri að öllu. Jeg veit ekki hve mikil „princip“festa þessari nefnd er veitt, en lengra hefði hún getað komist, ef hún hefði viljað fylgja því út í æsar. Þá má ríkissjóður ekki styrkja stofnsjóðinn og ekki leggja ekkjum og börnum starfsmanna ríkisins, eða neitt slíkt. En það er í raun rjettri hlægilegt að elta „princip“ í slíkum smámunum. Þá eru launakjör embættismanna og starfsmanna ríkisins. Það er svo oft búið að segja, að þau hafi verið bætt og þau sjeu núna svo há. En það er alkunnugt, að hin föstu laun með dýrtíðaruppbót núna eru lakari en launin voru fyrir stríðið. Það, sem þau voru hækkuð, miðaði ekki til að bæta launin, heldur fremur til að hamla upp á móti verðfalli peninga, og það er viðurkent, að einkum áður en vara lækkaði, þá voru launin langt fyrir neðan það hlutfall, sem hefði átt að vera við launin áður. Þetta má líka sjá, því að nefnd var skipuð til að rannsaka launakjör embættismanna, og starfaði hún 1914–15 og gerði tillögur um launin. En 1919 voru launakjörin stórum breytt og bætt með launalögum. Þó orkar tvímælis, hversu mikil sú bót er, því að með henni var embættismönnum lögð á herðar sú skylda, að annast lífeyri sinn og ekkna sinna, svo að ekki er hægt að segja, að þessi trygging sje fengin fyrir ekki neitt. Það er því ómögulegt að segja annað en að rjettlátt væri, að ríkissjóður tæki ofurlítinn þátt í ekknatryggingunni. Það er ekki annað en viðurkenning frá ríkinu um, að ekki sje rjettlátt með launum embættismanna að skylda þá til að taka ekkjutrygginguna alla. Jeg legg ekki mikið upp úr tillögum nefndarinnar, en finst þær lýsa nokkurskonar smásálarskap, að vera að seilast í vasa þessara manna eftir örfáum krónum; þess vegna kom jeg með mína brtt. Jeg hefði helst viljað fella niður öll skilyrði í 10. gr. Eftir henni á ekkja ekki að fá að njóta lífeyris, sem hún í raun og veru á, þar sem maður hennar hefir safnað til hans. Jeg mun samt ekki fara fram á, að því sje breytt öllu. T. d. ef ekkjan er svo stæð, að hún hirðir ekki lífeyrinn árum saman, eða ef hún gerir sig seka í því, sem er svívirðilegt athæfi að almennings áliti, þá tel jeg það töluvert meiri ástæðu til að láta hana missa lífeyris, heldur en af hinum ástæðunum, sem nefndar eru. Jeg sje ekki ástæðu til að svifta ekkju lífeyrinum, þótt hún giftist aftur. Og það, að svifta ekkju styrk, þó að hún tæki sjer bústað utanríkis, án konungsleyfis, álít jeg ekki sanngjarnt. Einkum verð jeg að leggja áherslu á brtt. mínar, ef brtt. nefndarinnar verða samþyktar, því að þá er einvörðungu um það fje að ræða, sem safnað hefir verið af fjelagsbúi hjónanna, og því hart, að svifta ekkjuna beinni eign sinni. En jafnvel þótt brtt. nefndarinnar yrðu feldar, svo að um örlítinn ríkissjóðsstyrk væri að ræða í og með, sje jeg ekki annað en að brtt. mínar væru sanngjarnar. Jeg skal játa það, að ef brtt. mínar verða samþyktar, þarf að samræma ofurlítið við þær síðar, en jeg hefi ekki hirt um að gera það vegna þess, að mjer skilst, að það verði hvort sem er að gerast, ef brtt. nefndarinnar verða samþyktar, og stendur þá til bóta við 3. umr. Nefndin hefir sem sje afnumið „líffjeð“ úr ríkissjóði, en þá ætti einnig að nema það burtu úr frv. síðar, og miða jafnan við lífeyrinn einan.

Fjármálaráðherra (M. G.) Háttv. 4 þm. Reykv. (M. J.) tók það fram, að stjórnin hefir ekki með þessu frv. haft annað fyrir augum en steypa saman tvennum lögum frá 1919, án þess að breyta neitt afstöðu embættismanna til ríkissjóðs. Þetta skilst mjer að allir vilji, en sumir vilja nota tækifærið til að nema burtu síðustu drefjar eftirlaunanna, sem sje líffje ekkna og barna. Þetta get jeg játað, að sje í raun og veru rjettmætt, en vildi helst, að því væri ekki blandað hjer inn í, því að þessar brtt., sem hjer liggja fyrir, ganga áreiðanlega ekki í gegn í háttv.Ed. Jeg vildi helst losna við allar breytingar á stjórnarfrv., en sje ekki ástæðu til langra umræðna, þar sem allir vilja, að frv. gangi fram með þeim ákvæðum, sem mjer er áhugamál að í því sjeu.

Frsm. (Björn Hallsson) Sem vænta mátti þurfti háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) að tala um brtt. sínar á þskj. 312 o. fl. Nefndin sjer ekki ástæðu til að samþykkja þær, ef tillögur hennar um málið ná samþykki deildarinnar. Háttv. þm. (M. J.) sagði, að starfsmenn og embættismenn ríkisins hefðu ekki viljað breyta þessum lögum um leið og þau eru færð saman í heild. Þó að svo sje, þá veit hv.þm. (M. J.) það, að frv. þessu var vísað til allshn. þegar það kom frá hv.Ed. Af því leiddi það aftur, að nefndin varð að taka afstöðu til þess í áliti sínu, eftir því sem henni kom saman um að væri rjettast, Þótt álit og till. hennar sje ekki alveg í samræmi við álit starfsmanna ríkisins, getur nefndin ekki gert að. Nefndin telur óþarft, að embættismenn haldi þessum eftirlaunarjetti, þar sem laun þeirra eru nú að miklum mun bætt og þeim ætti engin vorkunn að vera að annast ekkjutrygging sína að öllu leyti. En auðvitað veit jeg það, að embættismenn telja laun sín seint nógu há, en ríkissjóður er farinn að verða var við, hvað kostar að fóðra þennan stóra hóp. Háttv. þm. (M. J.) sagði, að það kæmi fram í nál. og till.allshn., að hún væri að seilast í vasa embættismanna eftir greiðslu. Jeg get ekki fallist á það, þótt nefndin álíti, að þeir sjeu svo efnalega sjálfstæðir, að þeir geti sjeð sjer og sínum farborða, að það sje að seilast í vasa þeirra. Það er ætlast til, að sjálfbjarga menn sjái fyrir sjer sjálfir, og því þurfi ekki að styrkja þá af opinberu fje. Embættismönnum er ekki vorkunn að spara við sig til elliáranna, sjer og ekkjum þeirra til styrktar. Háttv. þm. (M. J.) sagði, að ekki ætti að duga minna en að hafa brtt. í tveim útgáfum. Jeg tel það engan vansa að taka það aftur, sem miður er, og koma með annað betra í staðinn, eftir að hafa hugsað málið. Hann var líka að tala um það, að við værum að narta í embættismennina, en jeg er búinn að segja það áður, það er ekkert verið að narta í þá, heldur að eins ætlast til, að þeir standi á sínum eigin fótum, og búið. Hann hjelt því fram, að nefndin áliti, að það kæmi ekki niður á ekkjunum og börnunum. En hlutfallið er það sama. Mjer er reyndar ekki kunnugt um, hvað vel þeir halda á peningum sínum; jeg get ekkert sagt um það, en mjer finst upphæðin ekki svo stór, að þeir muni ekki vera lengi að eyða henni í einn eða annan óþarfa, sem þeir gætu neitað sjer um sem því svaraði, sem þeir þurfa að greiða meira í lífeyrissjóð. Háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) sagði, að jeg, eða nefndin, færi út í öfgar. Við vildum fella alla styrki. Háttv. þm. (M. J.) fer sjálfur út í öfgar, því að hann getur með engri sanngirni sagt, að nefndin vilji fella niður alla styrki, til ekkna, barna og yfirleitt hverju nafni sem nefnist. Þessu er alls ekki svarandi. Nefndin tekur það skýrt fram, að hún telur það ekki ósanngirni, þó að þeir sjái fyrir ekkjum sínum, og þurfi ekki styrk til þess. En börn þeirra hafa uppeldisstyrk, og hefir nefndin ekkert hreyft við honum. Við alþýðumenn verðum að sjá fyrir ekkjum okkar og börnum sjálfir, eða þá að þau verða að fara á sveitina, ef við getum það ekki. Ekki heyrist á embættismönnunum, að þeir vorkenni okkur það hlutskifti. Að launin sjeu lægri núna en fyrir stríðið, er því til að svara, að 1919 voru launalögin samin, og fá embættismenn laun eftir þeim og dýrtíðaruppbót. Launin eru því sniðin eftir hámarki dýrtíðar, eða því sem næst, og dýrtíðaruppbót fá þeir. hlutfallslega eftir verðhækkun í landinu. Verður því alls ekki sjeð, að launakjör þeirra sjeu verri nú en fyrir stríðið, nema síður sje. Jeg þarf ekki að svara háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) viðvíkjandi ósamræminu, sem hann sagði, að yrði á frv. Hæstv. fjrh. (M. G.) tók þar af mjer ómakið. Svo eru það aðeins fáein orð, út af því, sem hæstv. fjrh. (M. G.) sagði. Jeg er honum þakklátur fyrir liðlegar undirtektir, þótt hann segðist helst hefði viljað láta frv. sitja við það eins og háttv.Ed. skildi við það. En þess vegna er málið komið fyrir Nd., að það á að ræða það þar, og hefir þessi deild að sjálfsögðu rjett til þess að gera þær breytingar, sem henni virðast rjettar. Það er því ekki tiltökumál, þótt hvor deildin um sig taki ekki alt gott og gilt, sem kemur frá hinni deildinni. Afleiðingin getur auðvitað orðið sú, að málin fari í sameinað þing. Um það er ekkert að segja; það er ekki nema eðlilegt, því að báðar deildirnar eru jafnrjettháar í þessu efni. Það er því ekki hægt að ætlast til þess, að þessi háttv. deild beygi sig endilega fyrir skoðunum háttv.Ed., ef það stríðir á móti sannfæringu deildarmanna. Fleira hefi jeg ekki skrifað hjá mjer, sem svara þurfi.

Fjármálaráðherra (M. G.) Það eru nokkur orð um brtt. mína á þskj. 345. í raun og veru er það ekkert nýtt, sem jeg þar fer fram á, heldur hefi jeg tekið það alt fram við 2. umr. málsins. Aðalbreytingin er í því fólgin að takmarka tillagið til varasjóðs, þannig, að það fari ekki fram úr 3 miljónum króna, en að ákvæðið um það, að alt andvirði seldra þjóðjarða renni í stofnsjóðinn, falli niður. Jeg vil í þessu sambandi benda á það, að ekki er of mikið fje í ríkissjóði, og því ekki hyggilegt að binda fje hans í sjóðum, fram yfir það, sem nauðsynlega þarf. Og jeg vil, að 3 milj. króna sje nægilegt framlag til stofnsjóðsins. Hins vegar getur mikið fje komið inn fyrir þjóðjarðasöluna, ekki síst ef seld yrðu sum kauptún landsins, t. d. Vestmannaeyjar. Um þetta hljóðar 1. brtt. mín, og er 2. brtt. afleiðing þar af. Jeg hefi áður tekið það fram, að mjer þykja vextir af stofnfjenu of lágir, og því kem jeg með brtt. um að hækka þá úr 2% upp í 4%. Bankinn lánar þetta fje út aftur með 6%, og því finst mjer það sæmilegur gróði fyrir hann á stofnfjenu, þótt hann greiði af því 4% vexti. Brjef bankans ættu að vera vel trygð, þó ekki myndist afarstór varasjóður undireins. Þetta er svo trygg stofnun, þar sem hún aðeins lánar út á 1. veðrjett, að ekki ætti að þurfa að gera ráð fyrir tapi. Enda hefir og sú raunin á orðið um veðdeild Landsbankans. Á 4. brtt. við 16. gr. legg jeg ekki neina sjerstaka áherslu; þykir þó betra og rjettara, að hún verði samþ., af því hún er í samræmi við gildandi lög. 5. og 6. brtt. er um það, að bankastjórar Landsbankans og endurskoðendur skuli ekki hafa sjerstök laun fyrir störf sín við veðbankann. Eru þær fram komnar vegna þess, að jeg álít, að bankastjórarnir muni losna við eins mikil störf eins og þessum nýju störfum nemur. Auðvitað á þetta aðeins að gilda meðan sambandið helst milli bankanna. Sama máli er að gegna um endurskoðendur reikninganna. Sýnist það óþarfi að fara að búa hjer til tvo nýja endurskoðendur. Þessar brtt. mínar snerta ekki aðalatriði málsins, en frá sjónarmiði ríkissjóðsins lítur frv. talsvert öðruvísi út, ef þær verða samþ. Það ætti að muna nálægt einni miljón fyrir ríkissjóðinn á næstu 10 árum, en þó ekki að skaða bankann, því brjef hans verða samt sem áður vel trygð.

Frsm. (Jakob Möller) Jeg er í raun og veru ekki við því búinn að svara þessum brtt.hæstv. fjrh. (M. G.), þær hafa komið hjer fram skyndilega og sem þruma úr heiðskíru lofti. En fjarri fer því, að mjer sýnist þær yfirleitt vera til bóta. Seinni brtt. legg jeg þó ekkert kapp á. En hinar munu vera sprottnar af misskilningi og hljóta að verða til þess að veikja bankann. Verð jeg því að telja þær óheppilegar. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að ef brtt. sínar verði samþyktar, þá græði, eða spari, ríkissjóður 1 miljón á næstu 10 árum. En ef nú frv. verður samþ. óbreytt, þá er aðeins sá munurinn, að landið leggur hjer 1 miljón í sjóð, í stað þess að eyða því fje jafnharðan. Er jeg hissa á, að hæstv. fjrh. (M. G.) skuli setja sig á móti slíku, því þessari miljón er þá komið undan eyðslu, og hefði mjer fundist það honum líkara að vilja stuðla að því. Þá talaði hæstv. fjrh. (M. G.) um það, að bankinn gæti vel borgað 4% af stofnsjóði, þar sem hann mundi taka 6% af lánum. En þetta er alls ekki rjett. Bankinn mun ekki fá 6% af skuldabrjefum sjóðanna, og um vexti af lánum í framtíðinni er ekkert hægt að segja; geta bæði hækkað og lækkað. Og ef illa gengur og vextir lækka að mun, þá getur vel svo farið, að bankinn geti alls ekki greitt starfskostnað bankans, og einmitt til þess að varna því, að svo geti farið, er þetta ákvæði í frv., að bankinn skuli aðeins greiða 2% af stofnfjenu, meðan hann er að koma undir sig fótunum. 2. og 3. brtt. eru í sambandi við 1. brtt., og legg jeg því á móti, að þær verði samþyktar. Þær skifta ríkissjóðinn litlu, en veikja bankann að nokkrum mun. Við brtt. við 16. gr. hefi jeg ekkert að athuga. Þótt slík ákvæði sjeu í lögum um slíka banka erlendis, þá er auðvitað ekki þar með sagt, að þau sjeu nauðsynleg eða að slíkt eigi við hjer. Held þó að þetta sje frv. fremur til bóta. Sama er að segja um brtt. um endurskoðendurna, við hana hefi jeg ekkert að athuga. Hitt er miklu athugaverðara, að ætla ekki bankastjórum Landsbankans nein laun fyrir störf sín við þennan fyrirhugaða banka. Jeg benti á það við 2. umr. málsins, að þó ef til vill störfin í sjálfu sjer verði ekki meiri, þá breytist aðstaðan til þess að framkvæma þau mjög svo. Áður gátu bankastjórarnir tekið veðdeildarstörfin jöfnum höndum með öðrum bankastjórnarstörfum. En veðbankastörfunum þurfa þeir að ætla sjerstakan tíma. Sýnist því ekki nema sanngjarnt, að þeir fái fyrir það sjerstaka þóknun. Jeg skal svo ekki fjölyrða um málið að öðru leyti. Það er áður rætt og þm. búnir að taka afstöðu til þess.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg get alls ekki viðurkent, að brtt. mínar hafi komið hjer fram sem þruma úr heiðskíru lofti. Jeg var búinn að tilkynna það við 2. umr., að jeg hefði í hyggju að koma fram með brtt. um þessi atriði, og jeg samdi þessar till. strax eftir 2. umr. og sendi þær í prentsmiðjuna í gær. Svo þetta er alls ekki rjett hjá háttv.þm. Annars hefi jeg litlu að svara háttv.frsm. (Jak. M.). Það er ekki satt, að hjer sje um það eitt að ræða, hvort peningamir skuli vera eyddir eða óeyddir, heldur um 100 þús. kr. óbeint framlag úr ríkissjóði til bankans, og þó að bankinn ef til vill eyði því ekki, hefir ríkissjóður ekki föng á að leggja slíkt fram, að minsta kosti ekki eins og útlitið er nú. Það er hreinasta fjarstæða hjá þessum háttv.þm. (Jak. M.), að bankinn geti ekki starfað, ef brtt. mínar verða samþ., því vaxtamunurinn er samt mikill. Og þó bankinn ef til vill ekki fái 6% af öllum lánum, þá fær hann þó altaf meira en 4%. Það, sem háttv.frsm. (Jak. M.) því tók fram í þessu efni, getur alls ekki komið fyrir.

Frsm. (Jakob Möller) Það er algerlega misskilningur hjá hæstv. ráðherra (M. G.), að jeg hafi sagt, að bankinn gæti ekki starfað, ef brtt. hans yrðu samþ. Bankinn starfar jafnt fyrir því. En ef halli verður á rekstri hans, þá á ríkissjóður að borga það fje, samkvæmt frv. En jeg vil ekki, að þannig sje um hnútana búið, að bankinn þurfi að leita styrks til ríkissjóðs, svo að segja til daglegra þarfa. Jeg held að það væri miklu hollara fyrir þessa stofnun, að geta orðið sjálfstæð, og það sem fyrst. Hins vegar finst mjer, að hæstv. fjrh. (M. G.) geri helsti mikið úr því, hve erfitt sje að ná í fje í ríkissjóðinn. Og jafnvel þó erfitt sje um fjárhaginn í bili, þá má þó gera ráð fyrir því, að úr þessum vanda rakni aftur, áður en langt líður, og er því rangt að miða svo mjög við það í þessu sambandi. Þetta bankamál er framtíðarmál, og jeg sje ekki, að það sje rjett að skera öll framlög til hans við neglur sjer, þó að nú sje hart í ári fyrir ríkissjóðinn.

Eiríkur Einarsson Jeg held, að allir þeir, sem eru þessu frv. hlyntir á annað borð, ættu að hugsa sig tvisvar um, áður en þeir samþykkja þessar brtt. frá hæstv. fjrh. (M. G.). Þessar brtt. rýra möguleika bankans til þess að vaxa. Þær rýra tryggingu veðbrjefa hans og draga úr því fje, er annars mundi renna í varasjóð bankans. Jeg held því, úr því sem komið er, að það ætti að skerast í odda um þetta mál, að nú komi það fram hjer við atkvæðagreiðsluna, hverjir hafi trú á að gera alvarlega tilraun til þess að koma veðbankanum á fót, og hverjir hafi á því enga trú. Mjer líka illa þessi millispor hæstv. fjrh. (M. G.), þar sem hann vill klípa af og draga úr, og mjer finst, að jeg geti ekki kallað slíkt full heilindi við málið. Jeg held, að framkvæmd þessa máls byggist mest á því, að bankavaxtabrjefin verði seljanleg. En ef þau eiga að verða vel seljanleg, þá þurfa þau að vera vel trygð. En úr þeirri tryggingu vill nú einmitt hæstv. fjármálaráðherra draga með till. sínum. Þess vegna mun jeg greiða atkvæði móti þessum brtt., og vona, að margir fleiri háttv. deildarmenn geri það líka. Sama máli er að gegna um brtt. um laun bankastjóranna. Með þeim greiði jeg ekki heldur atkvæði, því mjer finst, að einmitt það, sem gerir stofnunina sterklega, meðal annars sje það, að þeir menn, sem að henni starfa, vinni fyrir kaupi, og með því sje sýnt, að starf sje af þeim heimtað. Enda munu þeir þá og rækja störf sín betur, því að slík er nú einu sinni stefna tímans nú, að fæstir vilja vinna fyrir ekki neitt. Annars skal jeg ekki fjölyrða frekar um þetta mál. En þó vil jeg taka það fram að lokum, að mjer finst það mjög varhugavert að vera að koma hjer fram með brtt. nú við 3. umr. málsins, og það um ekki óverulegri atriði en þetta. Jeg vil minna menn á það, að höfundur þessa frv. hefir rannsakað þetta mál, bæði lengi og gaumgæfilega. Væri það því furðumikil fljótfærni, ef þingmenn færu nú að samþykkja breytingar á frv. í hugsunarleysi, og það breytingar, sem alveg eru nýkomnar fyrir augu háttv. þingmanna og þeir geta ekki enn verið búnir að átta sig á til neinnar hlítar.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg neita algerlega þeim getsökum háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) í minn garð, að brtt. mínar sjeu sprottnar af óheilindum við málið. Jeg hefi alveg eins mikinn rjett til að segja, að brtt. sú, sem hann bar fram við 2. umr. hafi verið sprottin af óheilindum við málið. En mjer dettur slíkt ekki í hug, því að það er ekki vandi minn að gera mönnum upp óhreinar hvatir að orsakalausu, en háttv.þm. (E. E.) gerir þetta altaf, og fer jeg nú að halda, að á honum sannist málshátturinn: „Margur heldur mig sig“. Það er ástæðulaust að þrátta um það, hvort það ríði bankastofnuninni að fullu, þótt hún greiði 4% vöxtu af tryggingarfjenu. Jeg er sjálfur sannfærður um, að það sje óhugsandi. Því að ef svo væri, hvernig færu þá yfirleitt bankar og sparisjóðir að lifa? Jeg kæri mig ekki um að festa fje það, sem kann að koma inn fyrir seldar þjóð- og kirkjujarðir. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sagði, að þetta væri líkt minni fjármálastefnu. Það getur verið, en jeg skammast mín ekkert fyrir þá stefnu, að vilja ekki binda fast það fje í dag, sem jeg þarf að nota á morgun. Háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) heggur nokkuð nærri yfirboðurum sínum, bankastjórum Landsbankans, að segja, að þeir vilji ekkert gera, nema þeir fái borgun fyrir. En þótt svo væri, þyrfti ekki að auka neitt við laun þeirra, þó veðbankinn komi í stað veðdeildarinnar, því starf þeirra eykst ekki við það. Munurinn er aðeins sá, að í stað þess að vinna óákveðinn tíma fyrir veðdeildina, þurfa þeir að hafa ákveðinn tíma fyrir veðbankann.

Jón Auðunn Jónsson Jeg skildi ekki hvað háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) átti við með því, að þeir sem ætluðu sjer að fylgja frv., „yrðu að byggja trú á að koma málinu í gegn“. Jeg er ekki eins hræddur og háttv. meiri hluti við það, þó bankinn þurfi að greiða fulla vexti af því fje, sem honum er fengið. Arður bankans á vitanlega að geta borgað meira en rekstrarkostnaðinn, og bankinn á ekki að lifa á hlunnindum á ríkissjóðs kostnað. í öðrum löndum, þar sem heilbrigðara skipulag er á bankamálum en hjer á landi, er slík aðferð ekki við höfð. En með hinu fyrirhugaða skipulagi er sýnilegt, að bankinn verður að fá fleiri tugi þúsunda króna styrk frá stofnsjóðunum eða ríkissjóði, til þess að geta borgað rekstrarkostnaðinn. Ef þetta er ekki tómthúsmenskustimpill á peningastofnun, veit jeg ekki, hvernig markað verður skýrara. Jeg skil vel stefnu hæstv. fjrh. (M. G.) og annara gætinna manna, sem vilja ekki binda alt þjóðjarðafje fyrir fram. Og það þarf engan að undra, að minni hlutinn, háttv.þm. Mýra. (P. Þ.) og jeg, getur fallist á þessa skoðun, þar sem við álítum, að bankinn muni ekki koma að neinum verulegum notum í fyrirsjáanlegri framtíð. Háttv. frsm. meiri hl. (Jak. M.) segir, að það gildi einu, í hvorn vasann er látið, ríkissjóðs eða veðbankans. Sá er þó munurinn, að vasi veðbankans er með einu meinlegu gati, og út um það gat fer alt, sem ríkissjóður leggur fram af vöxtum stofnsjóðanna, og skilar því í vasa bankastjórnarinnar, sem að óþörfu gleypir tugi þúsunda á ári hverju. Jeg bjóst við því, að flytjendur frv. myndu jafnhliða því flytja frv. til breytinga á þeim lögum, sem ríða í bág við veðbankafrv. Jeg vil þar benda á 16. gr. laga nr. 50, 1917, og lesa hana upp, með leyfi hæstv. forseta. Hún hljóðar svo: „Eign kirkjujarðasjóðsins skal ávaxta sem óskerðanlegan höfuðstól, og skal árlega leggja við innstæðuna 5% af árstekjunum, en að öðru leyti ganga vextirnir í prestlaunasjóð, til að launa sóknarpresta þjóðkirkjunnar“. Þetta og fleira nægir til að benda á undirbúningsleysið og flaustrið í þessu máli. Annars er málið svo lítt undirbúið, að jeg tel það hrapallegt að samþykkja það á þessu þingi. Það er líka afaróheppilegt að ráðast í bankastofnun þegar lánsvextir eru með hæsta móti. Það hlýtur að verða til þess að minka traust bankans hjá lántakendum, þegar bankinn byrjar með svona háum vöxtum. Og ekki verður það til að auka traust þeirra, sem eiga að kaupa bankavaxtabrjefin. Það er ekki hægt að sauna, að við höfum á rjettu að standa í þessu, en allar líkur benda til þess. Jeg hefi heyrt því fleygt, að forlög frv. muni vera ráðin hjer í deildinni. Jeg vil því ekki draga tímann til einskis, en læt þá, sem rjeðu því, að frv. kom fram, ráða úrslitum þess. Vegna þekkingar minnar á þessum málum, hefi jeg ekki getað látið frv. ganga fram mótmælalaust.

Sigurður Stefánsson Eins og kunnugt er, bar jeg fram till. til rökstuddrar dagskrár við fyrstu umræðu, af því jeg áleit málið ekki nægilega undirbúið. En eftir tillögum góðra manna hjer í deildinni, tók jeg till. aftur í svipinn, þar til sjeð yrði, hverjar umbætur yrðu gerðar á frv. í meðferð deildarinnar. Nú er málið komið til 3. umr., eftir miklar umræður, en það hefir sannfært mig um, að dagskrá mín var orð í tíma talað, því málið hefir í rauninni ekkert grætt við þær enn. Jeg sje ekki betur en fylgi manna við frv. sje eingöngu bygt á von og trú. Frv. hefir allmikinn kostnað í för með sjer, stofnun 3 nýrra embætta með allháum launum. En veltufje handa bankanum er í rauninni ekkert. Jeg kalla ekki sjóðina veltufje, því að þeir eru fastir og óhreyfanlegir. Það er því í raun og veru verið að setja á laggirnar stjórn yfir peningalausan banka. Mjer er sárast um ræktunarsjóðinn, sem á að hverfa í þessa ríkisveðbankahít. Það er hægt að leiða rök að því, að bændur muni ekki hafa eins hagkvæm not af þessum sjóði, eftir að þessi banki hefir verið stofnaður, eins og nú, og eiga þeir þó nógu erfitt uppdráttar með lántökur nú. Mjer er sjerstaklega ant um, að þing og stjórn leggist á eitt um að koma á fót nothæfri og hagkvæmri lánsstofnun fyrir landbúnaðinn. En með þessu verður það ekki gert. Embættiskostnaðurinn mun fyrst um sinn eta mikinn hluta ræktunarsjóðsvaxtanna, sem nú ganga nær því óskiftir til hjálpar landbúnaðinum. Og jeg sje hvergi veltufje til að byrja með, nema trú og von um, að bankavaxtabrjefin seljist. En sje litið til reynslunnar, þá virðist það mjög hæpið að lifa í þeirri von, að brjefin muni fljúga strax út og þessi banki er stofnaður. Það er sjerstaklega hæpið eins og fjárhagur einstaklinganna er nú. Þeim veitir ekki af öllu sínu fje, til þess að kaupa lífsnauðsynjar. Það er engin ástæða til að ætla, að nafnið geri svo mikið, að menn láti lífsnauðsynjar sínar sitja á hakanum, og kaupi í þess stað þessi Ríkisveðbankabrjef, þó að nafnið sje veglegra en „veðdeildar“ brjef. Jeg tók það fram við 1. umr., að mjer líkaði ekki undirbúningur málsins. Ekki af því, að jeg vantreysti höfundi frv., en hann er þó ekki meira en maður, og „betur sjá augu en auga“. Það er skyldaþingsins að láta þetta mál ganga í gegnum þann hreinsunareld, að stjórnin hafi nægan tíma til að athuga það rækilega, áður en kemur til kasta þingsins að ráða úrslitum. Nú hefir hæstv. atvrh. (P. J.) kvartað hjer um það, að hafa ekki haft tækifæri til að íhuga málið sem skyldi. Hjer er vikið frá þeim grundvelli, sem þál. frá 1919 var bygð á, og eingöngu var miðuð við lánsstofnun fyrir landbúnaðinn. Jeg játa, að mjer er ekki svo ant um lánsstofnun fyrir kaupstaðina, að jeg vilji offra fyrir hana fríðindum frá landbúnaðinum. Jeg hafði ætlað mjer að fara nokkrum orðum um kirkjujarðasjóðinn í þessu sambandi, en háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) hefir tekið af mjer ómakið. En hvar á prestlaunasjóðurinn að fá þessa upphæð, sem frá honum er tekin? Jeg veit ekki, hvort höfundur frv. hefir athugað það, en þar sem jeg finn enga athugasemd um þetta við frv., og ekkert hefir komið fram um það frá nefndinni í umræðunum, þá er mjer næst að halda, að hlaupið hafi verið yfir það atriði. En þetta er aðeins ný sönnun þess, að málið þarfnast rækilegrar athugunar hjá stjórninni. Jeg held, eins og hæstv. fjrh. (M. G.), að það sje varhugavert fyrir ríkissjóð að binda ræktunar-, kirkjujarða- og viðlagasjóðina fasta í þessari stofnun. Eftir öllum veðurmerkjum að dæma mun ríkissjóði áður en langt um líður ekki veita af þeim styrk, sem hann getur haft af þessum sjóðum, sjerstaklega viðlagasjóðnum. Jeg leyfi mjer að afhenda forseta svo hljóðandi till. til rökstuddrar dagskrár: „Í því trausti, að stjórnin taki mál þetta til rækilegrar athugunar og undirbúnings, sjerstaklega að því, er kemur tit sjerstakrar lánsstofnunar fyrir landbúnaðinn, og leggi frumvarp í þá átt fyrir Alþingi, svo fljótt, sem nokkur tök eru á að koma því máli í nothfa framkvæmd, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskránni“. Jeg er ekkert smeykur við að bera fram þessa dagskrá, þó jeg búist við, að hún verði feld hjer. Jeg þarf hvorki að standa blár nje bleikur fyrir bændastjett þessa lands fyrir þessa dagskrá, sem jeg flyt af heilum hug til landbúnaðarins.

Frsm. (Jakob Möller) Hæstv. fjrh, (M. G.) sagði, að stefna sú, sem kæmi fram í brtt. hans, væri sjer lík. Hann vildi vita vissu sína um, að útgjöldin á morgun yrðu ekki ríkissjóði ofvaxta. Jeg get að vísu ekki neitað því, að brtt. líkjast í nokkru fjármálastefnu hæstv. fjrh. (M. G.), en vissulega þó ekki skemtilegustu einkennum hennar. Því þegar útgjöldin eru orðin um 8 miljónir, þá sje jeg ekki að skifti miklu, hvort til eru 60 þús. meira eða minna af handbæru fje. Upphæðin er svo hverfandi lítil, en á hinn bóginn engan veginn um það að ræða að gera hana að eyðslufje, heldur þvert á móti, að koma henni undan eyðslu. Með einni brtt. sinni vill hæstv. fjrh. (M. G.) girða fyrir það, að andvirði seldra þjóð- og kirkjujarða renni í stofnsjóð bankans. Þessi tillaga skiftir í raun rjettri engu máli, því þegar tekið er tillit til þeirrar mótspyrnu, sem á síðari árum hefir risið gegn sölu slíkra jarða, er varla hægt að búast við, að mikið komi inn á næstu árum, nema ef hæstv. fjrh. (M. G.) er alvara með að selja Vestmannaeyjar. Háttv. þm. Ísaf. (J. A. J.) hafði í þriðja eða fjórða sinn yfir sama lesturinn, svo honum þarf jeg ekki að svara nú. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) hneykslaðist á því, að fylgi við þetta mál væri bygt á trú og von. Jeg ímynda mjer, að sumum komi á óvart, að einmitt hann skuli hneykslast á því. En það virtist mjer þó vera aðalinntak ræðu hans, að hann sagðist hvorki skilja upp nje niður í þessu, og finst mjer ekki ástæða til að þrátta um það við hann.

Gunnar Sigurðsson Jeg get lýst því yfir, að mjer er þvert um geð, að veðbankinn sje í nokkru háður Landsbankanum. En jeg ætla mjer ekki að gera það að kappsmáli nú, en jeg álít, að þingið eigi að telja það skyldu sína að gera hann sem fyrst sjálfstæðan. Þá er það dagskrá háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Mjer finst stundum, að jeg sje ekki staddur á Alþingi þegar jeg er hjer í deildinni; sjerstaklega á þetta sjer stað þegar um stórmál er að ræða. Það er verið að hrúga upp frv. um alt mögulegt, sem engu varðar, en þegar stórmál koma, þá vilja sumir, og þá sjerstaklega háttv.þm. N.-Ísf. (S. St.), vísa þeim frá með rökstuddri dagskrá. Jeg held, að ekkert stórmál hafi verið betur undirbúið en þetta. Hæfur maður hefir rannsakað það ítarlega, og stjórnin hefir áður leitað álits fróðs manns erlendis, Krabbe skrifstofustjóra. Hann áleit ekki tiltækilegt að hafa stofnanirnar tvær, enda tíðkast það hvergi. Það væri haganlegast að hafa landbúnaðinn í sambandi við kaupstaðina, og þegar svo er ákveðið, að hann skuli sitja í fyrirrúmi, ætti það ekki að verða til óhagræðis. Það væri til einskis gagns að vísa málinu nú til stjórnarinnar og láta hana grauta í því til næsta þings, því jeg skil ekki, að hún geti mikið um bætt. Málið er orðið svo þaulundirbúið, að varla er þess að vænta, að nokkuð veigamikið komi fram í því, sem nýtt er. Og það þætti mjer lítill sæmdarauki þessu þingi, að fresta þessu frv. og láta stjórnina sitja á því um óákveðinn tíma, þegar það hefir eytt tíma sínum í hjegómleg frumvörp, sem vel hefðu mátt bíða, eða betur væru ófædd. Þetta er ekki sparnaður á starfskröftum þingsins.

Bjarni Jónsson Háttv. allsherjarþm., N.-Ísf. (S. St.) var reiður og uppbelgdur í þessu máli. Hann kvað það tísku, að stórmál fengju að hvíla sig hjá stjórninni milli þinga, og er það að skapi hans að fresta öllu, sem til framfara horfir, í lengstu lög. En háttv.þm. (S. St.) láðist að geta þess, að flest þessi frv. hafa komið óbreytt frá stjórninni, enda hafa þau verið send þangað með líkum hug og hv.þm. (S. St.) ber til þessa máls. Háttv. þingmaður fræðir menn á því, að hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.) hafi ekki sett sig inn í þetta mál, en þó að svo sje, ef til vill, ástatt um hann, þá á það á engan hátt við alla stjórnina, enda hefir hún haft nægilegt tækifæri til að kynna sjer málið. Hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) hefir t. d. komið með allítarlega brtt. við frv., og sýnir það, að ekki er hann málinu með öllu ókunnugur. Það gæti komið til mála að fresta þessu máli, ef það væri illa undirbúið og eitthvað væri að því unnið milli þinga. En undirbúning hefir það Hlotið ákjósanlegan, og það er brent fyrir, að hjer á landi sje unnið að málum milli þinga. Þau eru látin liggja til næsta þings, og oftast lengur, og þegar þau koma fram að lokum eru þau með öllu óbreytt. Dagskrá þessa háttv. þingmanns (S. St.) bætir því ekkert úr undirbúningi málsins, enda getur hún varla verið komin fram í því skyni. Þá sagði háttv.þm. (S. St.), að bankinn yrði alveg peningalaus og brjefin seldust ekki. Þetta sagði háttv.þm., sem hvorki ætlar að standa blár eða bleikur frammi fyrir kjósendum. Þetta vinnur hann að því að efla og styrkja lánstraust landsins. Hann tímir ekki að sjá af örfáum krónum til þess að halda lífinu í ungum, efnilegum mönnum, sem geta orðið þjóðinni til gagns eða sóma síðarmeir. En þó kallar hann út yfir veröldina, að landið sje svo illa statt, að brjef þess seljist ekki og alt sje hjer að fara í hundana. Og þessi málsvari landbúnaðarins stendur hjer bæði blár og bleikur frammi fyrir þingheimi og lýsir vantrausti sínu á þessum atvinnuvegi. Jeg vona, að háttv. kjósendur fari að skilja sparnaðarræður og bölsýnismas þessa háttv. vinar þeirra. Nú hefir hann snúið broddinum að sjálfum þeim, og mega þeir þá finna velvild hans. Að endingu vildi jeg ráða háttv. þingmanni til að hafa dagskrár sínar færri, en rökstyðja þær betur.

Sigurður Stefánsson Jeg ætla ekki að svara háttv.þm. Dala. (B. J.) orði til orðs, enda er það einskis manns meðfæri að eltast við öll slagorð og þóttafull digurmæli þess þingmanns, sem best þykist hafa vit á öllu, en ber skynbragð á fæst það, sem hann fer með. Það var við engu góðu að búast frá þessum háttv. þingmanni, enda fór hann með öfugmæli ein. Hefði jeg sagt, að jeg væri á móti því, að þessi lánsstofnun kæmist á, hefði hv.þm. (B. J.) ef til vill fundið orðum sínum stað. En því var ekki til að dreifa. Jeg vildi aðeins fresta málinu, til þess að það fengi frekari undirbúning. Og jeg álít, að slíkt stórmál verðskuldi það fyllilega. Háttv. þm. (B. J.) talaði um, að stjórnin legði málin oftast óbreytt fyrir næsta þing, og sæti á þeim til einskis gagns. Þetta er ekki rjett og sannar ekkert. Ef stjórnin leggur þetta frv. fram aftur óbreytt, þá er það mjer sönnun þess, að frv. sje bygt á góðum rökum, og þá er jeg fúsari til að greiða því fullnaðaratkvæði mitt en ella. Munnskálp háttv.þm. í þessu efni sannar því ekkert frekar en annað, sem hann bar fram. Þá sagði háttv.þm. (B. J.), að jeg væri lítill vinur atvinnuveganna og stæði illa á verði um fjárhag landsins. Enginn sanngjarn maður hefði skilið orð mín svo, en háttv. þingmanni var vel trúandi til þess. En ef hann hefði ráðið fjármálum þessa lands, þá er jeg viss um, að ekki væru einungis allir þeir sjóðir, sem hjer um ræðir, upp etnir, heldur einnig ríkissjóður og lánstraust landsins steindrepið. Sú hefir fjármálastefna hans verið, frá því fyrst er hann skreið hjer inn á þingið. Hann hefir ekkert gert annað, sem í frásögur er færandi, en að snapa bitlinga handa sjer og vinum sínum og vandamönnum. Hann hefir skimað í allar áttir eftir molum, sem kynnu að hrjóta í eyðslusvelg hans. Svoleiðis peyjum ferst ekki að lasta þá menn, sem vilja varna því, að fje landsins sje sóað í vitleysu og gegndarleysi. Það er nauðsynlegt að vera fastheldinn á fje gagnvart háttv. þingmanni, því fljótt sæi í botninn á skúffunni, ef hann mætti ráða. Jeg endurtek það, að jeg stend hvorki blár nje bleikur fyrir till. mínar í þessu máli, en háttv.þm. Dalla. (B. J.) mundi blygðast sín fyrir fjármálastefnu sína, ef sú list væri honum ekki löngu týnd, að kunna að skammast sín. Jeg get verið stuttorður gagnvart hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Hann þóttist heyra það á ræðu minni, að jeg skildi ekkert í málinu. En nokkuð svipað get jeg sagt um ræður hans í þessu máli. Jeg skal játa það, að jeg er ekki bankafróður maður, en jeg er ekki heldur neinn ákafamaður, sem reyni að stofna 3 ný embætti við peningalausan banka, þó að hann sje látinn heita Ríkisveðbanki Íslands. Jeg sagði ekki, að brjefin mundu alls ekki seljast, en jeg benti á reynsluna í þessu efni. Veðdeildarbrjef 4. veðdeildar eru óseld fyrir 4 milj. kr., og er því nægur tími til stefnu enn að stofna til nýrrar brjefaútgáfu. Fjárhagur landsins getur farið svo, ef illa er á haldið, að lánstraustið þverri, og vissasta ráðið er að fara eftir till.háttv.þm. Dala. (B. J.) og eyða meiru en aflað er. En það er eðlilegt, að sá háttv. þingmaður vilji setja landið á höfuðið, setja það á sveitina. Hann metur yfirleitt sveitarlimi meira en aðra menn, og vill veita þeim allskonar fríðindi. Það er því engin furða, þótt hann sje ánægður með fjáraustursstefnu sína, því að hann telur eyðsluseggi og óhófsmenn kjarna þjóðarinnar, og metur íslensku þjóðina því mest, ef hún glatar fjárhagslegu sjálfstæði sínu. En jeg held að það sje ekkert ódæðisverk, þótt reynt sje að sporna við þeirri fjármálastefnu. Ekki veit jeg hvernig háttv. þingmanni verður við, er hann þarf að biðja Dani eða aðra hjálpar, eftir að hann hefir komið fjárhag landsins í kaldakol, en þess mætti geta til, að fullveldisgorgeir hans yrði þá ekki eins hávær og hann er stundum hjer í deildinni. Jeg ætla ekki að lesa háttv.þm. lengri lestur í þetta skifti, en þó á jeg eftir að taka til bænar mikið af hjegómabulli hans og gífuryrðum. Jeg hafði hugsað mjer að láta þetta bíða betri tíma, en háttv. þingmaður hefir knúð það fram með slagorðum sínum og ósvífnum dylgjum í minn garð. En jeg get látið hann vita, að hann getur átt von á ósviknum eldhúsdegi, ef hann hefir ekki hægt um sig framvegis, þó jeg í lengstu lög vilji hlífast við því.

Magnús Jónsson Jeg get ekki verið sammála þeim háttv.þm. Daila. (B. J.) og háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) um, að dagskráin verði til þess eins, að frv. verði samþykt óbreytt á næsta þingi. Eftir dagskránni er stjórninni heimilt að bera fram frv. um landbúnaðinn einan, og slíta hann þannig út úr eðlilegu samhengi. Ef dagskráin hefði engar aðrar verkanir en að fresta málinu, væri hún saklaus en óþörf, en því er ekki að heilsa. Hún verður til þess að koma inn í málið sundrungu og tvískinnungi, og er því hættuleg. En jeg vil ekki blanda mjer í þær deilur, sem orðið hafa um hana milli einstakra manna. Jeg vil þá heldur snúa mjer að brtt.hæstv. fjrh. (M. G.), og get jeg ekki lagt mikið upp úr þeim. Jeg tel það óviðkunnanlegt, að stofnun þessi verði hluti af Landsbankanum og lifi á bónbjörgum hjá honum. Jeg skil ekki, að það verði til þess að gera þennan nýja banka sjálfstæðari. Mjer skildist það á hæstv. fjrh. (M. G.), að ríkissjóður mætti ekki binda í þessari stofnun fje það, er hann þyrfti til daglegra þarfa. Jeg held, að Slíku sje ekki til að dreifa, en ef svo væri, bætti brtt.hæstv. fjrh. (M. G.) ekki úr. Hún fer fram á það, að andvirði seldra kirkjujarða renni ekki í þennan banka, heldur þann, sem fyrir er. Með þessu verður sjóðurinn klofinn í tvent, og er það í alla staði óeðlilegt. Jeg held ekki, að þetta andvirði nemi miklu, og ekki þurfi að óttast, að mikið fje festist á þann hátt. Jeg veit, að Vestmannaeyjar yrðu stór biti, en í frv. er sett undir þann leka, því að þetta á aðeins að gilda þar til öðruvísi verður ákveðið. Hjer er bent í þá átt, að breyta eigi, ef eitthvað óvænt kemur fyrir, ef að höndum ber stóra upphæð, sem ekki þykir ráðlegt að leggja í sjóðinn. Þá er brtt. um að hækka vexti úr 2% í 4%, og nær það ver tillgangi sínum en eldra ákvæðið. Það verður til þess að varasjóður, ræktunarsjóður, kirkjujarðasjóður og viðlagasjóður aukast, en sá vöxtur verður ekki handbært fje. Ef þetta er ekki rjett skilið, bið jeg menn að leiðrjetta mig, en þetta sýnist ekki handbært fje, fljótt á litið.

Bjarni Jónsson Jeg vil benda á það, að það getur ekki náð til mín, sem hæstv. forseti (B. Sv.) sagði. Jeg talaði aðeins um rökstuddu dagskrána, en jeg varð að koma við þau rök, er hv.flm. (S. St.) flutti fyrir henni, og meðal þeirra voru þau, að öll veðurmerki væru til þess, að ílandið þyrfti að taka til þessara sjóða, og því væri óvarlegt að festa þá. Og þótt hv.flm. (S. St.) hafi þar fengið tækifæri til að halda dálítinn ræðustúf um mig persónulega, brigslað mjer um fjárdrátt og fólskuverk, þá er jeg svo vanur að heyra slíkt frá smámennum hjer og annarsstaðar, að jeg kippi mjer ekki upp við það. En svo vjek hann að fjármálastefnu minni, og kvað landið munu komast á húsganginn og verða að fleyta fram lífinu á bónbjörgum, ef minni stefnu væri fylgt. Jeg hefi nú þegar fyrir ári síðan ráðið stjórninni að taka gjaldeyrislán. Og það hefir þegar sýnt sig, að það mundi betur hafa borgað sig en svíðingsháttur sá, er kemur fram í því að vilja klípa og narta utan af öllum fjárveitingum, eins og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) þykir giftudrjúgast. Hann er nú reyndar flúinn úr salnum, svo hann heyrir ekki mál mitt; líklega hefir hann búist við því, að jeg mundi taka mildari tökum á honum, ef jeg sæi ekki framan í hann. Hjer er um tvær andstæðar stefnur að ræða. Önnur þeirra ber öll merki og einkenni svíðingsháttarins og smámunaseminnar. Þeirri stefnu fylgir háttv.þm.N.- Ísf. (S. St.). Mín stefna er aftur á móti sú, að fara með viti og fyrirhyggju með fjármál landsins, hafa augu á hverjum fingri, sjá ekki eftir smáupphæðum, en þekkja þann rjetta tíma, þegar stórútgjöld eru til þjóðþrifa. Jeg vil ekki að Sandið sje neinn grútarháleistur með fjárveitingar til ungra manna, skálda og listamanna o. s. frv., sem hafa fórnað sjer, svo að landið fari ekki á mis við alla fíngerðari og háleitari þætti menningarinnar. Þessir menn hafa allir fórnað sjer, því að þeir helga sig alla því starfi, sem þeir vita að þeir geta aldrei lifað af. Þetta eru þessir svo kölluðu bitlingamenn. Að styrkja þessa menn er kallaður óhæfilegur fjáraustur af þeim hermikrákum, sem geta aldrei lagt neitt til frá sjálfum sjer, en eru í sífellu að tyggja upp sparnaðarreglur annara. Þessir aumingja bjálfar, eins og þm.N.-Ísf. (S. St.). geta hermt eftir Magnúsi Stephensen, stagast í sífellu á sparnaðarreglum hans, en hafa ekki vit hans á að nota þær. Það er svíðingshátturinn, sem gæti komið landinu á kaldan klakann, og það er fólskuverk að hrópa út um allan heim, að nú sje fjárhag landsins svo komið, að íslensk verðbrjef verði ekki seld. Þetta eru fávíslegar aðfarir, líklega ekki gerðar af neinni illmensku, en ef nokkur tæki mark á slíkum ummælum, þá er það víst, að það gæti mjög spilt fjárhag landsins og veikt traustið á því. Jeg hygg, að ástæður þær, sem færðar hafa verið fyrir þessari rökstuddu dagskrá, reynist ekki svo veigamiklar, þegar til atkvæða á að ganga. Þetta mál, þ. e. fasteignaveðbanki, hefir verið til umræðu síðan jeg kom á þing árið 1909; það hefir legið fyrir og verið rætt þing eftir þing, hver stjórnin á fætur annari hefir starfað að undirbúningi málsins, og þessi banki ávalt verið talinn einhver sú mesta nytjastofnun, sem ráðist væri í að koma upp. Það hefir verið tekið fram, eins og auðvitað er, að ekki getur komið til mála að koma upp sjerstakri stofnun fyrir landbúnaðinn. Slík stofnun mundi verða altof lítil, og auk þess að mun dýrari allur rekstur hennar, þegar við hlið hennar kæmi önnur stofnun fyrir bæjarbúa og þá, er stunda aðra atvinnu en landbúnað. En það var háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), sem á síðasta þingi, líklega af vangá, hjelt því fram, að þessi stofnun ætti eingöngu að vera fyrir landbúnaðinn. En það eru líka Íslendingar og líka menn, sem búa í bæjunum, og það verður ekki hjá því komist að taka tillit til þeirra. Og þegar allar þeirra þarfir koma saman, þá er það ekki nema sjálfsagt. Háttv. þingmaður hefir alls ekki kynt sjer þetta mál, en rökstudda dagskráin er fram komin, svo að honum vinnist tími til að athuga þetta mál fyrir næsta þing.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vil aðeins svara háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) nokkrum orðum, og er það ekki vanþörf, því að hann hefir algerlega misskilið, hvað hjer er á ferðinni. Hann sýnist ekki vita það, að vextir ræktunarsjóðsins og kirkjujarðasjóðsins eru notaðir til árlegra gjalda ríkissjóðs, svo að það hefir sannarlega mikið að segja fyrir hann, hvaða vexti þessir sjóðir gefa. Þjóðjarðasala og kirkjujarða heldur áfram fullum krafti, og engar líkur til þess, að frá þeirri stefnu verði horfið, heldur er þvert á móti ýmislegt, sem bendir til þess, að kauptúnin verði einnig seld, og þá kemur stórfje í þessa sjóði. Og jeg veit það og sje vel, að það er ekkert vit í að festa þetta fje alt í þessum banka, því að það er líka rangt, að hægt sje að breyta þessu þegar vill, því að það væri að rýra tryggingu fyrir bankavaxtabrjefunum, og það er ekki hægt, nema samþykki eigenda þeirra komi til, en slíkt samþykki er ómögulegt að fá, þegar af þeirri ástæðu, að enginn veit, hvar eigendur eru, nema lítill hluti þeirra. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) þótti það smámunasemi af mjer að láta mig skifta 60–100 þús. kr. á ári. Hann um það, en jeg skammast mín ekki fyrir það, og það man jeg, að í gær barðist hann á móti 50.000 kr. árlegum skatti (bifreiðaskattinum), af því að hann hjelt, að hann mundi eyðileggja landið. Jeg ann háttv. þingmanni vel þessarar sanngirni, sem hjer kemur fram.

Jón Auðunn Jónsson Jeg þarf aðeins litlu við að bæta, vildi leiðrjetta misskilning, sem fram kom hjá háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.). Vextirnir af kirkjujarðasjóði renna ekki í stofnsjóðinn, heldur í prestlaunasjóð, að frádregnum 5%, sem fara í kirkjujarðasjóð. Hjer er því að ræða um 50% vaxtatap fyrir kirkjujarðasjóð, svipað fyrir ræktunarsjóð, og ennþá meira fyrir viðlagasjóð. En um þetta væri ekkert að segja, ef vöxtunum væri varið til styrktar veðbankastofnunum landsins, en því verður varið til stofnunar á nýjum óþörfum embættum. Það má lengi segja, eins og hv.frsm. meiri hl. (Jak. M.) um brtt.hæstv. fjrh. (M. G.), sem jeg ætla ekki að fjölyrða um, þau orð: „Þetta má standa, það gerir ekkert til“. En ekki tel jeg þetta sæmileg rök í slíku stórmáli.

Jón Þorláksson Jeg veit, að maður verður að venja sig á það í allri þolinmæði að hlusta á rangfærslur og útúrsnúninga, án þess að taka til máls, en mjer fanst hv.þm. Dala. (B. J.) ganga svo langt í þessu, að jeg get ekki þagað við því. Hann hafði eftir þm.N.-Ísf. (S. St.) tvö atriði, og rangfærði bæði. Fyrst var það, að háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) sagði, að verðbrjef þessa banka mundu ekki seljast, og það hefir verið gerð grein fyrir því, að brjef, sem miðuð væru við hæstu útlánsvexti, sem mega vera á fasteignaveðlánum, mundu ekki seljast. Úr þessu gerði hv.þm. Dala. (B. J.) það, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hefði sagt, að íslensk verðbrjef gætu alls ekki selst. Það sjá allir, að þetta er alt annað en sagt var. Hitt atriðið voru þau ummæli háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), að fjárhagur landsins væri nú svo erfiður, að varhugavert væri að festa sjóðina, þar eð svo gæti farið, að til þeirra þyrfti að grípa. Þetta skyldi hv.þm. Dala. (B. J.) svo, að sjóðina ætti að uppeta. Jeg held, að allir sjái, að með þessu frv. er verið að taka mikið verðmæti af ríkissjóði og setja það sem tryggingu fyrir nýjum skuldbindingum. Það er auðsætt, að tryggingar ríkissjóðs eru skertar með þessu, og það er mjög varhugavert. Ríkissjóður skuldar nú á annan tug miljóna. Háttv. þm. Dala. (B. J.) vill nú láta ríkissjóð taka enn lán og auka skuldirnar. Og ef til lántöku kemur fyrir ríkissjóð, býst jeg við, að lánveitendur líti fyrst og fremst á það, hvaða eignir ríkissjóður eigi, eða með öðrum orðum, að þá þurfi að taka til þessara trygginga. Það er því ekkert undarlegt. þótt varhugavert þyki að láta þessar eignir ríkissjóðs til trygginga annara framkvæmda. Og það er ekki annað en skilningsleysi þm. Dala. (B. J.), sem birtist í ummælum hans um að taka sjóðina til þess að eta þá upp.

Bjarni Jónsson Jeg vil aðeins bera af mjer það ámæli, að jeg hafi misskilið hv.þm.N.-Ísf. Það var alt rjett, sem jeg sagði, en þar sem nú flokksbróðir hans ætlar að fegra hans orð, þá lýsir það vel hjartalagi hans. Jeg þoli vel, að þessir menn segi, að jeg hafi ekki vit á þessu máli, á meðan þeir geta ekki sýnt, að þeir hafi vit á því sjálfir.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Þetta mál, sem hjer um ræðir, er ekkert stórmál, og þarf jeg því eigi að eyða um það mörgum orðum. Í lögum nr. 54, 1907, um skógrækt og varnir gegn uppblæstri lands, er tekið fram í 3. gr., að ráðherra skipi skógarverði eftir þörfum. Skógarverðir þessir hafa verið skipaðir fyrir Vaglaskóg og Hallormsstaðaskóg, og svo sá þriðji fyrir Árnes-, Rangárvalla- og Skaftafellssýslur. Skógarverðir þessir fengu hver um sig 1000 kr. Í laun, þangað til launalögin 1919 gengu í gildi, en þá fengu 2 hinna fyrnefndu skógarvarða 1200 kr., en sá þriðji, skógarvörðurinn fyrir Árnes-, Rangárvalla- og Skaftafellssýslur, fjell úr, og sat því með sömu laun, 1000 kr., áfram. Auk þess hafa hinir fyrnefndu notið ýmsra hlunninda, sem þessi skógarvörður hefir ekki notið. Það virðist nú sjálfsagt, að allir skógarverðirnir hafi sömu laun, og því er þetta frv. borið fram til að samræma þetta. Hv. fjvn. hefir nú sett þennan skógarvörð á bekk með hinum, með því að ætla honum viðbótarlaun fyrir árið 1920. Verði frv. þetta samþ., mun jeg koma fram með brtt. við fjáraukalögin, ef þau koma hingað aftur, til þess að samræma þetta fyrir árið 1921. Ætla jeg svo ekki að fjölyrða meira um frv. þetta, en vonast til, að það nái fram að ganga, þar eð öll sanngirni mælir með, að maður þessi fái sömu laun sem starfsbræður hans, þar sem erindisbrjef þeirra er samskonar og ábyrgð allra jafnrík. Frv. er svo lítið og auðskilið, að jeg sje eigi ástæðu til, að því verði vísað til nefndar.