Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur frammi til umr., er samið af sérstakri nefnd sem sett var á fót á s. l. ári. Fyrrv. heilbr.- og trmrh., Matthías Bjarnason, hafði forgöngu um stofnun þessarar nefndar og áttu í henni sæti Ingimar Sigurðsson deildarstjóri í heilbr.- og trmrn., Jón S. Ólafsson skrifstofustjóri í félmrn., Ágúst Fjeldsted hrl., tilnefndur af menntmrh., og Jón Sævar Alfonsson skrifstofustjóri, tilnefndur af Landssamtökunum Þroskahjálp. Hér var um að ræða samstarfsnefnd þeirra þriggja rn., sem með þessi mál fara, svo og Landssamtakanna Þroskahjálpar, en aðildarfélög Þroskahjálpar eru 22. Þessari nefnd var falið að vinna að nýjum till. að frv. til heildarlaga um þroskahefta. Áður hafði verið samið frv. að forgöngu fyrrv. menntmrh., Vilhjálms Hjálmarssonar. Það frv. samdi sérskipuð nefnd sömu rn. og ég taldi upp hér að framan, en hvorki Þroskahjálp né önnur atmenningssamtök áttu þar hlut að máli. Það frv. var aldrei lagt fram á Alþ. þar sem nokkur óánægja var með sum efnisatriði þess. Á undanförnum árum hafa orðið miklar umr. um málefni þroskaheftra, sérstaklega með hliðsjón af réttarstöðu þeirra, þ. e. a. s. jafnréttisstöðu. Hefur margt verið sagt og ritað um þessi mál og hafa komið fram margvíslegar skoðanir um hvert stefna beri og hvernig leysa beri þessi mál. Hinu opinbera hefur verið legið á hálsi fyrir úrræðaleysi og hefur það jafnframt verið sakað um aðgerðaleysi. Ég ætla mér ekki að fara nánar út í þá sálma hér, en hvað sem um afskipti hins opinbera verður sagt á þessu sviði verður því ekki neitað, að á síðustu áratugum og þó sérstaklega á síðustu árum hefur ýmislegt gerst í þessum málum hér á landi, eins og glöggt kemur fram í grg. sem fylgir frv. þessu. Hins vegar er engan veginn nægjanlegt að verja peningum til ákveðinna mála þegar á skortir yfirstjórn og samstjórn þeirra. Þótt margt hafi verið gert á þessu sviði. og nokkru fjármagni hafi verið veitt til þessara mála hefur skipulag ekki verið sem skyldi. Slíkt leiðir vitanlega til stefnuleysis og lélegri nýtingar þeirra fjármuna er til þeirra er varið. Í dag er yfirstjórn málefna þroskaheftra í höndum þriggja rn., að svo miklu leyti sem hægt er að tala um yfirstjórn. Þannig fer heilbr.- og trmrn. með vistunarmálefni þroskaheftra og almannatryggingamálefni. Menntmrn. fer með menntaþáttinn og félmrn. hefur haft með Styrktarsjóð vangefinna að gera og málefni er snerta endurhæfingu. Að öðru leyti hefur yfirstjórn þessara mála að mestu farið fram utan rn. og þá innan veggja hinna einstöku stofnana er starfræktar hafa verið á þessu sviði. Þótt þetta komi manni spánskt fyrir sjónir og sæti furðu er ekki við neinn sérstakan að sakast. Staðreyndin er einfaldlega sú, að samkv. gildandi lögum, t. d. um andlega þroskaheft fólk, fer aðalfávitahæli ríkisins, þ. e. a. s. Kópavogshælið, nánast með yfirstjórn þeirra mála og er þar um algera miðstýringu að ræða. Á undanförnum árum hafa mörg félög áhugamanna verið stofnuð á þessum vettvangi. Er hér bæði um að ræða foreldrafélög, þ. e. a. s. hagsmunafélög, og félög áhugamanna. Foreldrafélögunum hefur ekki verið gefinn neinn lögvarinn réttur til að láta þessi mál til sín taka þó að vissulega snerti þessi mál engan eins mikið og þau. Lykillinn að farsælli lausn þessara mála hlýtur m. a. að felast í því, að samstarf takist við alla aðila og þá ekki síst þá aðila sem hafa mestra hagsmuna að gæta. Hin mikla umr., sem átt hefur sér stað um þessi mál á undanförnum árum, hefur að vonum lokið upp augum ekki eingöngu ráðamanna, heldur og almennings fyrir því, að þroskaheftir hafa ekki búið við jafnrétti við aðra. Virðast menn yfirleitt vera á þeirri skoðun, að slíkt jafnrétti verði ekki tryggt nema með sérstökum lögum. Við verðum hins vegar að gera okkur grein fyrir því, að við leysum þessi mál ekki alfarið með löggjöf. Ég er þess fullviss að sú umr., sem átt hefur sér stað á undanförnum árum og hefur að mínu mati verið hispurslausari en oft áður, hefur leitt til þess, að ýmsum fordómum hefur verið eytt hvað snertir þroskahefta og jafnframt að aðrir eru á hröðu undanhaldi. Hér kem ég að mjög mikilvægu atriði sem ég vil sérstaklega minnast á hér og nú, en það eru fordómarnir í sambandi við þessi mál. Ég er þess fullviss, að okkur tekst ekki að ná fullnaðarárangri fyrr en tekist hefur að eyða öllum eða svo til öllum fordómum gagnvart þroskaheftum, jafnframt því að menn hætti að líta á þessi mál sem feimnismál. Því er hins vegar ekki að neita, að það tekur jafnvel mannsaldur að eyða fordómum, og virðist oft mjög erfitt þrátt fyrir mikla fræðslu og upplýsingastarfsemi. Lokaáfanginn hlýtur að verða sá, að menn líti á þessi málefni eins og hvern annan eðlilegan hlut sem þetta er og verður vitanlega og við verðum að læra að lifa með. Í framhaldi af þeirri miklu umr. og þeim öru breytingum, sem átt hafa sér stað í þessum málum á undanförnum árum, var það mat stjórnvalda að stefna bæti að því að setja heildarlöggjöf um þroskahefta. Nefnd þeirri, er ég gat um áðan, var falið að gera till. að þessu og liggja till. frammi í formi frv. Nefnd sú, sem samdi þetta frv., hóf störf í septembermánuði s. l. og lauk við frv. í ofanverðum marsmánuði. Nefndin tók þá stefnu í upphafi að kveða eingöngu á um það, sem hún kallar „allra nauðsynlegustu hluti“, í frv. og leggur áherslu á að óþarfi sé að taka sérstaklega upp ákvæði um menntun þroskaheftra eða um heilbrigðisþjónustu þroskaheftra, svo að dæmi séu tekin, þar sem slíkt sé nægjanlega tryggt í öðrum lögum. Nm. eru í sjálfu sér þess meðvitandi, eins og við hljótum reyndar öll að vera, að lög þessi ættu að vera óþörf í þjóðfélagi sem byggir á lýðræðis- og jafnaðarhugmyndum. Eins og allir vita geymir stjórnarskráin sérstök mannréttindaákvæði. Grundvallaratriði mannréttinda er jafn réttur allra. Jafnrétti er einn af hyrningarsteinum íslensks þjóðfélags. Reynslan hefur þó sýnt að þrátt fyrir mannréttindaákvæði stjskr. hefur reynst ómögulegt að tryggja öllum aðilum jafnan rétt án sérstakrar lagasetningar. Vil ég taka hér sem dæmi lög um jafnrétti kynjanna og lög um launajafnrétti. Þrátt fyrir ákvæði stjskr. var talin þörf á að setja þessi lög. Það sama á við um þroskahefta. Okkur hefur ekki tekist að tryggja þeim jafnrétti, þótt allir séu sammála um að þjóðfélaginu beri að hlúa að slíkum einstaklingum eftir bestu getu. Auk þessara atriða vil ég nefna reynslu annarra þjóða á þessu sviði. Norðurlandaþjóðirnar búa við sérlöggjöf, að vísu mismunandi víðtæka, og vil ég sérstaklega benda á fskj. með þessu frv. þar sem gerð er stutt grein fyrir gildandi löggjöf á Norðurlöndunum. Hið sama má segja um íbúa Bretlands og Bandaríkjanna. Til fróðleiks vil ég nefna það hér, að á það hefur reynt fyrir Hæstarétti Bandaríkjanna hvort stjórnarskrá Bandaríkjanna tryggði þroskaheftum einstaklingum jafnrétti við aðra í þjóðfélaginu. Niðurstaða Hæstaréttar Bandaríkjanna var sú, að þjóðfélaginu bæri að veita þroskaheftum alla tiltæka aðstoð. Að fenginni þessari niðurstöðu voru sett sérlög um aðstoð við þroskahefta þar í landi. Það frv., sem hér er til umr., hefur gengið í gegnum þó nokkurn hreinsunareld á meðan að því var unnið á vegum nefndarinnar. Með hliðsjón af því sá ég ekki ástæðu til að senda það sérstaklega til umsagnar eftir að mér var fengið það í hendur. Ég vil benda á að þau þrjú rn., sem að þessu stóðu, hafa öll fjallað um frv. og auk þeirra landlæknir og ýmsir aðrir sérfróðir menn. Landssamtökin Þroskahjálp hafa fjallað um frv. á fulltrúaráðsfundi. Þeir aðilar, sem hafa fjallað um þetta frv., eru flestir sammála um að verði það að lögum verði það til mikilla bóta. Þannig hafa Landssamtökin Þroskahjálp, sem í eru öll sérhagsmuna- og áhugafélög á þessu sviði, eins og áður segir, lýst ánægju sinni yfir frv. og heitið fullum stuðningi við það. Þótt deila megi um nokkur efnisatriði og sjálfsagt megi betur gera virðist það samdóma álit flestra þeirra aðila, sem um það hafa fjallað, að lögfesta beri það sem fyrst. Auk frv. og aths. við einstakar greinar eru mjög ítarlegar upplýsingar í frv., sem ég vil benda hv. þm. sérstaklega á að lesa vel. Er þetta, að því er ég best veit, í fyrsta skipti sem reynt er að brjóta þessi mál til mergjar á þann hátt að taka saman yfirlit um þróun þessara mála undanfarin ár, frá því að farið var að sinna þessum málum sérstaklega - í kringum 1930 - og til þessa dags. Hér á eftir ætla ég að ræða stuttlega um stöðu þessara mála í dag og gera grein fyrir nokkrum nýmælum sem fólgin eru í þessu frv. Löggjöf um þroskahefta er í reynd ákaflega fáskrúðug hér á landi. Eina heildarlöggjöfin á þessu sviði eru lög nr. 53 frá 1967 um fávitastofnanir, en þau lög snerta andlega þroskahefta einstaklinga. Þessi lög fjalla um fávitastofnanir og vistmenn þeirra, auk þess um skiptingu fræðsluskyldu milli heilbrigðisyfirvalda og fræðsluyfirvalda, þegar í hlut á andlega vanþroska fólk, og enn fremur er heimild til að veita félagslega aðstoð. Samkv. þessum lögum ber að reka eitt ríkishæli, aðalfávitahæli ríkisins, og á að skipta því í deildir þannig að um sé að ræða hjúkrunarhæli, uppeldis- og kennsluhæli og vinnuhæli. Þótt ekki séu liðin nema 12 ár frá gildistöku þessara laga hefur þróunin verið svo hröð á undanförnum árum að nú eru þau að flestra mati úrelt orðin. Eins og glöggt kemur fram leggja gildandi lög áherslu á svokallaða „sentraliseringu“ eða - eins o við köllum það á ágætri íslensku - miðstýringu. Í nágrannalöndunum hefur svonefnd „normalisering“ rutt sér mikið til rúms og má kalla hana ríkjandi stefnu í dag. Með því er átt við að reynt er að aðlaga þroskahefta einstaklinga sem mest venjulegu lífi, þannig að þeir lifi í sambandi við aðra þjóðfélagsþegna. Samkv. gildandi lögum um fávitastofnanir er hlutverk aðalhælisins að veita öllum hælisþurfandi fávitum viðtöku, rannsaka andlegt og líkamlegt ástand þeirra og ákveða tiltæka læknislega og uppeldislega meðferð og sjá um að þeir fái hana undir eftirliti aðalhælisins. Hér er sú skylda lögð á ríkið að það veiti öllum hælisþurfandi fávitum viðtöku. Lausnin er samkv. lögunum að ýta hinum þroskaheftu einstaklingum inn á stofnanir. Slík ákvæði samrýmast ekki nútímaviðhorfum manna til þessara mála. Auk þess vilja menn í dag fara mjög varlega í að ákveða einni stofnun algerlega að dæma um hverjir teljist hælisþurfandi, hvaða meðferð og hvers konar vistun skuli beita. Samkv. lögunum dæmir forstöðumaður aðalhælisins hvort vistun sé nauðsynleg og hvar viðkomandi skuli vistaður. Hversu góður sem slíkur maður er og hversu góð sem slík stofnun er er þeim aðilum enginn greiði gerður með því að setja þá í dómarasæti. Ég hef hér að framan reynt að gera grein fyrir nokkrum ákvæðum þeirra einu heildarlaga sem gilda um þroskahefta hér á landi. Eins og þið hafið eflaust tekið eftir, samrýmast þessi ákvæði ekki nútímahugmyndum um aðstoð þjóðfélagsins á þessu sviði. Ég ætla mér ekki að taka fyrir fleiri ákvæði þessara laga hér, en þetta sýnir glöggt að nauðsyn nýrrar löggjafar er mjög brýn. Það er engum til hagsbóta að breyta ekki gildandi löggjöf í samræmi við það sem við teljum rétt. Að öðru leyti en því, sem ég hef áður greint frá hér að framan, eru skyldur hins opinbera ákaflega litlar samkv. gildandi lögum um fávitastofnanir. Engin skylda er samkv. lögunum um að önnur hæli eða aðrar stofnanir en aðalfávitahæli skuli rekin fyrir vangefið fólk. Þannig hefur löggjafinn ekki myndað neina stefnu um hvers konar stofnanir skuli reknar á þessu sviði, en í þessu frv. er lögð þungamiðja á það atriði. Að sönnu snerta mörg lög þroskahefta á einn eða annan hátt. Flestum er það þó sameiginlegt að þau fjalla jafnframt um aðra þjóðfélagsþegna og um aðstoð sem þjóðfélagið kýs að veita þeim. Hér á ég vitanlega fyrst og fremst við almannatryggingalög, lög um grunnskóla, lög um heilbrigðisþjónustu og lög um endurhæfingu, svo að tekin séu dæmi. Reynt er í frv. að fara sem allra minnst inn á svið þeirra laga sem ég taldi upp að framan, enda eiga þau samkv. orðanna hljóðan að tryggja þessi réttindi jafnt fyrir þroskahefta sem aðra. Nýmæli frv. þessa eru mörg. Ég vil hér á eftir reyna að gera grein fyrir þeim í stuttu máli, þar sem þau lýsa í sjálfu sér ástandi þessara mála best eins og það er í dag. Lagt er til að kveðið verði á um markmið þessara laga, en það er samkv. frv. að tryggja þroskaheftum sömu réttindi og öðrum þjóðfélagsþegnum. Slík jafnréttisákvæði eru í sjálfu sér engin nýmæli í íslenskri löggjöf, eins og ég hef áður rætt. Hins vegar er það nýmæli, að kveðið sé á um sérstakt jafnrétti þroskaheftra við aðra þjóðfélagsþegna. Þetta ákvæði er fyrst og fremst fram komið þar sem talið er skorta á réttindi þroskaheftra hér á landi, og því verður ekki neitað að löggjafinn hefur lítið gert til að bæta þar úr til þessa dags. Þau réttindi, sem fyrst og fremst er hér átt við, eru þau sem ekki eru tryggð með öðrum lögum. Markmiðið er því fyrst og fremst að tryggja þeim, er njóta ekki sérstakra laga, en þurfa á aðstoð að halda, jafnan rétt. Nú liggur ljóst fyrir að ákveðnum hópum þroskaheftra, eins og við skýrum það orð í rýmri merkingu, er miklu betur borgið frá löggjafans hendi en öðrum. Margir þeirra eru í nokkurri aðstöðu til að knýja á um réttindi meðan aðrir verða algerlega að treysta á aðstoð annarra. Það eru ekki síst þeir einstaklingar, þ. e. a. s. þeir sem ekki geta barist fyrir málum sínum sjálfir, sem þurfa á lögum sem þessum að halda til þess að jafnrétti þeirra verði tryggt. Það fólk, sem fyrst og fremst er um að ræða, eru andlega þroskaheftir. Það er líka ekki síst á því sviði sem lög skortir. Ég held að það hljóti að vera samdóma álit okkar flestra og vonandi allra, að þessir hópar geti aldrei orðið þrýstihópar í venjulegum skilningi þess orðs. Til þess liggja einfaldar ástæður. M. a. þess vegna tel ég nauðsynlegt að kveða á um vissa lágmarksaðstoð þeim til handa. Í frv. er lagt til að orðið „þroskaheftur“ verði skilgreint sem slíkt, en slíkt hefur ekki verið gert í lögum. Í sjálfu sér orka slíkar skilgreiningar alltaf tvímælis, en sú leið var farin hér að skýra orðið „þroskaheftur“ rúmri skýringu. Þannig er ætlast til þess, að orðið nái yfir alla hópa þroskaheftra sem taldir eru þurfa aðstoðar þjóðfélagsins við í einni mynd eða annarri. Ég geri mér fyllilega grein fyrir að þessu skýring kann að valda deilum vegna þess hversu rúm hún er. Ég taldi sjálfur ekki ástæðu til að fetta fingur út í hana þar sem ég taldi að vel athuguðu máli að ætti frv. um þetta að ná tilgangi sínum og girða endanlega fyrir þann leka, sem hér hefur verið, þyrfti það að ná til allra þeirra aðila sem hugsanlega þyrftu á aðstoð að halda. Séu fyrir hendi sérstök sérlög fyrir einstaka hópa kemur vitanlega ekki til þess að beita þurfi þessari löggjöf gangi hin lögin lengra. Gert er ráð fyrir ákveðinni yfirstjórn málefna þroskaheftra. Auk þess er kveðið skýrt á um verkaskiptingu milli þeirra þriggja rn. sem með þessi málefni fara í dag og hljóta eðli málsins samkv. að fara með þau áfram. Gert er ráð fyrir samvinnu þeirra innan svokallaðrar stjórnarnefndar, en til þessa dags hefur engin föst samvinna verið fyrir hendi. Eins og ég greindi frá í upphafi máls míns hefur eitt stærsta vandamálið í sambandi við málefni þroskaheftra verið það, hve mjög hefur skort á alla samstjórn þessara mála. Að svo miklu leyti sem þessi 3 rn., þ. e. a. s. heilbrmrn., félmrn. og menntmrn., hafa ekki farið með slíka stjórnun hefur hún verið mjög lítil og oft og tíðum handahófskennd og hefur þá farið fram utan rn. Hér er hins vegar lagt til að félmrn. fari með stjórn þessara mála að svo miklu leyti sem þau snerta ekki hjúkrun, sjúkradeildir og fræðslu. Í sjálfu sér má endalaust deila um hvar slík yfirstjórn eigi að vera, en ég held að í dag séu þessi mál fyrst og fremst skoðuð sem félagsmál, en ekki eins og áður sem hrein og bein vistunarmál, þ. e. að lausnin væri fólgin í því að koma viðkomandi einhvers staðar á stofnun. Gert er ráð fyrir að sérstök deild innan félmrn. sinni þessum málum. Stjórnarnefndinni, sem í eiga sæti fulltrúar frá viðkomandi þremur rn., er ætlað að samræma allar aðgerðir og ráðstafanir í sambandi við þjónustu og vitanlega að koma í veg fyrir að skörunarmálefni leiði til margra úrlausna í sitt hverju horninu. Frv. gerir ráð fyrir vissri svæðaskiptingu að því er málefni þroskaheftra varðar. Gert er ráð fyrir sérstökum svæðisstjórnum á þessum svæðum, en samkv. frv. eru svæðin 8. Þessum svæðisstjórnum er ætlað að fara með mál í héraði. Sú svæðaskipun sem hér um ræðir er hin sama og kjördæmaskipunin, fræðsluskipunin og læknishéraðaskipunin. Með svæðum og svæðisstjórnum er ætlað að færa málefni þessi sem mest út í héruðin, þannig að frumkvæðið verði hér eftir sem mest í viðkomandi héruðum og þar fari fram sem fjölbreyttust þjónusta. Hér er um að ræða svokallaða „desentraliseringu,“ þ. e. a. s. að dreifa valdinu sem mest út um byggðir landsins í mótsetningu við núgildandi kerfi sem byggir á miðstýringu. Það er gert ráð fyrir að í þessum svæðisstjórnum eigi sæti fræðslustjórar og héraðslæknar auk þriggja annarra aðila þar sem viðkomandi sveitafélag eða sveitarfélög og foreldrasamtök hafi tilnefningarrétt. Hér er því enn fremur verið að ýta undir að þeir aðilar, sem láta sig þessi mál varða, hafi einhvern afskiptarétt. Í frv. er drepið á þá þjónustuþætti sem talið er nauðsynlegt að hafa eigi lögin að ná tilgangi sínum. Er gert ráð fyrir að þessi þjónusta verði sem mest veitt af almennum stofnunum þjóðfélagsins og má þar sem dæmi nefna heilsugæslustöðvar og skóla. Það er skoðun þeirra, sem best til þekkja, að verði rétt að framtíðarskipulagningu þessara mála staðið sé ekki nokkur vafi á að tengja megi þessa starfsemi við þá þætti heilbrigðisþjónustu, mennta- og félagsþjónustu sem fyrir hendi er í dag eða verið er að koma á fót. Ég vil benda á hina öru og miklu uppbyggingu heilsugæslustöðva í landinu. Það er ekki nokkur vafi á að þær stöðvar geta lagt þung lóð á vogarskálarnar. Sé þannig staðið að málum ætti kostnaður að vera óverulegur og í sjálfu sér enginn þröskuldur. Svo kann að fara, að svæði sameinist um þjónustu og er þá gert ráð fyrir að ráðh. geti sett um slíkt reglugerð. Þannig er gert ráð fyrir að hægt sé að samnýta þann starfskraft sem fyrir hendi er á þessu sviði í dag og aðra möguleika til úrbóta. Hvernig til tekst er vitanlega allt undir framtíðarskipulaginu komið. Ég tel hins vegar að með því að koma á slíkum svæðisstjórnum og öruggari yfirstjórn innan stjórnarráðsins eigi að vera hægt að standa þannig að þessum málum í framtíðinni að hagræðis sé gætt í hvívetna. Meðal nýmæla frv. er ákvæði um tilkynningarskyldu. Lagt er til að lögfest verði viss tilkynningarskylda, þannig að þeim aðilum, sem annast t. d. mæðraskoðun, heilsufarsskoðanir og því um líkt, verði gert skylt að fylgjast með andlegu og líkamlegu atgervi þeirra, sem þeir skoða, og tilkynna foreldrum og svæðisstjórn, eftir því sem við á, um grun um þroskaheftingu o. s. frv. Það er hald manna sem til þekkja, að nái þessi ákvæði tilgangi sínum verði hægt að draga stórlega úr hættunni á þroskaheftingu. Ég vil sérstaklega benda hér á þá öru þróun, sem orðið hefur á rannsóknum á fósturskeiði á undanförnum árum, og bendi þá sérstaklega á legvatnsrannsóknir. Í dag eru svo mörg ráð tiltæk til að koma í veg fyrir þroskaheftingu eða stórlega minnka hana, að ákvæði um slíka tilkynningarskyldu eru mjög brýn. Í dag hvítir engin skylda á þeim aðilum, sem framangreindar skoðanir annast, að tilkynna um slíkt, jafnvel þó að grunur sé fyrir hendi. Hins ber þó að geta, að þeir, sem annast þennan þátt heilbrigðisþjónustunnar, telja þessa skyldu siðferðilega. Þótt vitanlega megi segja að með slíku sé verið að hlutast til um einkamál manna verður að játa að hér er um svo mikla hagsmuni að ræða, ekki bara fyrir einstaklingana sjálfa, heldur og þjóðfélagið, að neyta verður allra ráða til að koma í veg fyrir þroskaheftingu eða minnka hana eins og frekast er unnt. Þess vegna er nauðsynlegt, sé grunur um þroskaheftingu á rökum reistur, að viðkomandi svæðisstjórn láti greiningarstöð ríkisins í té allar upplýsingar, svo að hún geti tekið afstöðu til frekari rannsókna. Í þeim tilvikum, að slíkur grunur sé ekki á rökum reistur, er í sjálfu sér þarflaust að senda slíkar upplýsingar til greiningarstöðvarinnar. Eru reyndar ákvæði í frv. þess efnis að eyða beri öllum upplýsingum í slíkum tilvikum. Frv. gerir ráð fyrir að við reglulegar heilsufarsskoðanir, sem eru óvíða eins nákvæmar og hér á landi, skuli sérstaklega gefa gaum að líkamlegu og andlegu atgervi barna. Það er nauðsynlegt að slíkar skoðanir nái til sem flestra þátta, hvort sem þeir snerta andlega eða líkamlega heilbrigði. Í dag er unnið að skipulagningu heilsufarsskoðana barna fyrir næstu framtíð. Er því auðvelt að koma þessu í lag og reyndar sjálfsagt. Rík áhersla er lögð á þagnarskyldu þeirra sem starfa að tilkynningarskyldunni. Slík þagnarskylda verður aldrei brýnd nógu oft fyrir þeim sem hana bera, og er sérstök ástæða til þess að gera það hér þar sem þessi mál eru mjög viðkvæm. Í frv. er lagt til að sett verði á laggirnar sérstök stofnun, greiningarstöð ríkisins. Slíkri stofnun yrði fyrst og fremst ætlað að annast rannsóknir og greiningu á þroskaheftum ásamt því að vísa viðkomandi til meðferðar aðila, veita foreldrunum ráðgjöf o. s. frv. Nauðsynlegur þáttur í velferðarmálum þroskaheftra er rétt greining. Slík greining verður ekki gerð nema að undangenginni nákvæmri rannsókn og er greiningarstofninn ríkisins ætlað það hlutverk. Þannig er ætlunin að tryggja sem best að ekki komi til þess að tekin verði ákvörðun um óþarfa eða beinlínis ranga vistun. Gert er ráð fyrir að þessi stofnun verði algerlega sjálfstæð og óháð öðrum stofnunum, enda ekki heldur gert ráð fyrir að hún beri neinn ægishjálm yfir aðra hvað snertir ákvarðanatöku. Í dag fer greiningin eftir vitsmunaþroska fram á tveimur stöðum, þ. e. a. s. í sérfræðideild Öskjuhlíðarskóla og við göngudeildina á Kópavogshæli. Sé um að ræða ákvörðun um vistun á hæli annast Kópavogshælið slíka greiningu, en sé um að ræða vistun á fræðslustofnun sér Öskjuhlíðarskólinn um slíka greiningu. Slík tvískipting er algerlega út í bláinn og dreifir um of starfskröftum þeirra fáu starfsmanna sem við höfum á þessu sviði. Ber því að vinna að því, að núverandi greiningarstarfsemi sameinist sem allra fyrst, og gerir frv. þetta ráð fyrir að svo verði með ákvæðum um rekstur greiningarstöðvar ríkisins. Í frv. er kveðið á um að veita skuli þroskaheftum þjónustu á almennum stofnunum að svo miklu leyti sem unnt er. Aðaláherslan er lögð á þjónustu á almennum stofnunum. Til að tryggja að svo megi verða eru nýmæli í frv. sem kveða á um að búa skuli þannig að almennum stofnunum að þeim sé kleift að annast slíka þjónustu. Á undanförnum árum hefur mjög verið rætt um skilningsleysi yfirvalda við skipulagningu og hönnun opinberra bygginga með það fyrir augum að allir þjóðfélagsþegnar geti nýtt slíkt. Með því að lögfesta ákvæði sem þetta ætti því að vera bætt úr brýnni þörf. Í frv. er fjallað um þær stofnanir sem nauðsynlegar eru til að gera þroskaheftum mögulegt að ná þeim þroska sem mannlegur máttur stendur til. Slíkar stofnanir eru eitt af grundvallaratriðum velferðarmála þroskaheftra og reyndar í órofatengslum við farsæla lausn þessara mála. Með frv. er mörkuð viss stefna í þessum málefnum, þannig að taldar eru upp þær stofnanir sem nauðsynlegar eru taldar í dag til að sinna þessum málum. Ætlunin er í framtíðinni að aðgreina þessar stofnanir sem mest og skipta þeim sem mest eftir sérverkefnum, þannig að ekki komi til þess að um verði að ræða allt of stórar stofnanir sem fengjust við marga og ólíka þætti. Það, sem umfram allt ber að forðast, er að reisa of mikla yfirbyggingu á hverjum stað. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla sérstaklega um þessar stofnanir hér. Þeim er vel lýst í frv. sjálfu svo og í aths. með því. Í frv. þessu er gert ráð fyrir öðru fyrirkomulagi varðandi umsóknir um þjónustu og vistun þroskaheftra á stofnunum. Gert er ráð fyrir að svæðisstjórnir eigi að heimila vistun að höfðu samráði við forstöðumann viðkomandi stofnunar. Þannig ber að senda umsóknir viðkomandi svæðisstjórnum, þ. e. a. s. stjórn þess svæðis sem viðkomandi stofnun er í. Gert er ráð fyrir að foreldrar eða forráðamenn geti sótt um vistun á hvaða stofnun sem er, annaðhvort eftir tilvísun greiningaraðila eða þá að eigin frumkvæði, og telji viðkomandi svæðisstjórn og forstöðumaður slíka vistun rétta geta þeir samþykkt hana. Komi upp ágreiningur sker samstarfsnefnd hinna þriggja rn. úr og má áfrýja þeim úrskurði til ráðh. Að svo miklu leyti sem lög fjalla um vistun á stofnun í dag, en það á eingöngu við um vistun á fávitastofnunum, er ákvörðunarvald í höndum forstöðumanns aðalfávitahælisins, eins og ég hef greint frá að framan. Það fyrirkomulag, sem stungið er,upp á í frv. þessu, er á allan hátt eðlilegt og kæmi í stað fyrirkomulags sem gengið hefur sér til húðar. Í frv. eru sérstök ákvæði sem tryggja eiga að þeir aðilar, sem ekki njóta kennslu eða þjálfunar utan heimilis, fái slíka kennslu og þjálfun ókeypis. Þetta ákvæði á að tryggja að þroskaheftir, sem einhverra hluta vegna njóta ekki þeirrar almennu þjónustu sem fyrir hendi er og lög gera ráð fyrir, verði ekki útundan. Eins og fram hefur komið var ekki ætlunin í frv. þessu að fjalla um fræðsluþáttinn almennt, þar sem honum á að vera vel borgið í almennum lögum. Ákvæðið, sem ég nefndi áðan, er fyrst og fremst sett til öryggis, þannig að aldrei komi til þess að þroskaheftir einstaklingar njóti ekki kennslu eða þjálfunar þótt óviðráðanlegar ástæður komi í veg fyrir að þeir njóti slíks í samræmi við gildandi almenn lög. Það kæmi einkum til greina að beita þyrfti þessu ákvæði ef um væri að ræða einstakling sem erfitt væri að flytja á milli staða. Það væri hins vegar í hreinum undantekningartilfellum sem grípa þyrfti til slíks. Eitt veigamesta nýmælið í þessu frv. að margra dómi er ákvæði þess efnis, að framfærendur þroskahefts einstaklings, sem eingöngu dvelst í heimahúsum og þarfnast umönnunar eða gæslu að dómi svæðisstjórnar að höfðu samráði við greiningarstöð ríkisins, eigi rétt á aðstoð. Þetta ákvæði er í sjálfu sér ekki nýmæli þó að þetta sé í fyrsta skipti sem þessi skylda er lögð á herðar hinu opinbera með lögum. Nýmælið er það, að kjósi framfærendur sjálfir og séu þeir til þess hæfir að annast slíka þjónustu sé heimilt að veita aðstoð með peningagreiðslum. Þetta ákvæði brýtur í blað í velferðarmálum þroskaheftra nái það fram að ganga, þar sem forráðamönnum þroskaheftra einstaklinga yrði gert auðveldara að annast sjálfir þessi störf. Það er löngu vitað mál, að t. d. foreldrar þroskaheftra einstaklinga hafa átt í miklum erfiðleikum með að annast börn sín sjálfir vegna þess að þjóðfélagið hefur veitt litla aðstoð til slíks og beinlínis ýtt á eftir því að börnin væru vistuð á stofnunum, sbr. það sem áður sagði um gildandi löggjöf. Samkv. gildandi almannatryggingalögum er heimilt að veita foreldrum slíkra einstaklinga örorkustyrk, sem í dag er rúmar 40 þús. kr. á mánuði. Sú upphæð gerir engin kraftaverk. Lagt er til að þetta gjald verði samkv. þessu frv. miðað við hálft daggjald á meðalstofnun samkv. öllum 10 tölul. 12. gr. frv., og mundi það nema gróft útreiknað, miðað við verðlag í dag, 100–120 þús. kr. á mánuði. Slík greiðsla gæti komið því til leiðar að foreldrar óskuðu fremur að annast börnin sjálfir en að senda þau á stofnun, jafnframt því sem þeim yrði gert slíkt kleift. Þetta fyrirkomulag hefur verið reynt erlendis, en gefist misjafnlega. Ég vil hins vegar geta þess sérstaklega, að þau skilyrði, sem sett eru fram í ákvæðum þessa frv., eru miklu strangari en í lögum annarra þjóða. Ég tel því ekki ástæðu til að ætla að þetta gefi slæma raun að óreyndu. Sú skipan að reyna að hafa áhrif á það að foreldrarnir annist börn sín sjálfir, eins og þetta ákvæði stefnir ótvírætt að, er þáttur í þeirri „normaliseringu“ sem verið hefur efst á baugi í sambandi við málefni þroskaheftra undanfarið, þ. e. a. s. að aðlaga þau sem mest hinu daglega lífi. Hér að framan hef ég farið nokkrum orðum um nýmæli þessa frv. og reynt í stuttu máli að gera grein fyrir stefnumörkun þess. Ýmis önnur ákvæði frv., sem í sjálfu sér teljast ekki nýmæli, skipta það miklu máli að ég tel nauðsynlegt að fara um þau nokkrum orðum. Gert er ráð fyrir að viðkomandi rn. fjalli um rekstrarleyfi stofnana eftir því hvers konar starfsemi fer þar fram. Þannig mundi heilbr.- og trmrn. veita leyfi til rekstrar göngudeilda og hjúkrunardeilda, menntmrn. til rekstrar skóladagheimila og deilda tengdra dagvistunarstofnunum og leikskólum, en félmrn. mundi veita leyfi til rekstrar annarra heimila, en þau eru flest ekki til í dag. Gert er ráð fyrir að öðrum en því opinbera sé heimilt að reka heimili á þessum vettvangi eftir nánari reglum, og er það sérstaklega ítrekað :í frv. til þess að það fari ekki á milli mála, þó að megin áhersla sé, eins og fram hefur komið, lögð á skyldur hins opinbera. Í frv. er kveðið á um skyldur ríkisins til að tryggja þroskaheftum ókeypis vist á þeim stofnunum sem þeim eru ætlaðar sérstaklega. Hvað snertir allar almennar stofnanir gilda um þroskahefta sömu reglur og um aðra. Sem dæmi má nefna að sé þroskaheftur einstaklingur vistaður á venjulegu dagvistarheimili er ætlast til þess, að um hann gildi sömu reglur og aðra, þ. e. a. s. að forráðamenn greiði fyrir slíkt barn eins og aðrir. Hvað snertir allar sérstofnanir er hins vegar ætlast til að vistun sé algerlega ókeypis. Sérákvæði er í frv. þess efnis, að flutning til og frá þjónustustofnun skuli greiða sem hluta af rekstrarkostnaði viðkomandi stofnunar. Það hefur verið mikið á reiki hvernig líta beri á slíkan kostnað. Þannig hefur flutningur þroskaheftra barna og unglinga á skyldunámsstigi verið greiddur sem rekstrarkostnaður, þ. e. a. s. kostnaður við fræðslu, en annar kostnaður, t. d. í sambandi við ferðir þroskaheftra einstaklinga til og frá dagvistarstofnunum, hefur ekki verið greiddur. Hér þarf að koma á samræmingu og eru ákvæði í frv. þess efnis. Hvað snertir kostnað vegna rekstrar þeirra stofnana, sem taldar eru upp í frv., er gert ráð fyrir að ríkissjóður greiði 85% vegna allra stofnana annarra en sjálfseignarstofnana og sveitarfélögin greiði 15%. Er þetta í samræmi við ákvæðið í almannatryggingalögunum um sjúkratryggingar. Hvað snertir sjálfseignarstofnanir er gert ráð fyrir sama fyrirkomulagi og nú, þ. e. a. s. daggjaldafyrirkomulagi, og l;ert er ráð fyrir að stjórnarnefnd í samráði við daggjaldanefnd sjúkrahúsa samkv. almannatryggingalögunum ákveði þetta gjald. Fer um þessar greiðslur eins og áður, þ. e. a. s. gert er ráð fyrir óbreyttu fyrirkomulagi. Í ákvæði til bráðabirgða er gert ráð fyrir að þrátt fyrir að gildistaka sé miðuð við n. k. áramót verði þegar í stað hafist handa við stofnun deildar innan félmrn. og skipað verði í stjórnarnefnd og svæðisstjórnir. Þetta ber allt að sama brunni. Ætlast er til að þessir aðilar hefji störf sem fyrst og undirbúi gildistöku laganna, þannig að lögin taki í raun og veru gildi við áramót. Að svo stöddu sé ég ekki ástæðu til að fjalla frekar um efnisatriði þess frv. sem hér liggur frammi, enda er mál mitt orðið nokkuð langt. Í stað þess vísa ég til frv. sjálfs og ítarlegra upplýsinga sem með því fylgja, um leið og ég þakka þeirri nefnd, sem samdi frv., fyrir vel unnin störf. Vænti ég að frv. hljóti góðar viðtökur á Alþ., og þótt langt sé liðið á þing geri ég mér vonir um að það hljóti afgreiðslu fyrir þinghlé, þar sem þessi mál hafa að undanförnu mikið verið rædd og verið til umr. jafnt utan þings sem innan og ættu því ekki að koma neinum að óvörum. Hinu er ekki að leyna, að tími er orðinn naumur og málið allviðamikið. Er því e. t. v. of mikil bjartsýni að reikna með að það nái afgreiðslu á þessu þingi. Ef ekki, þá í haust. Ég tel löggjöf á þessu sviði mjög brýna og því allt til vinnandi að koma henni á fót sem allra fyrst. Ég minni á að þeir aðilar, sem fjallað hafa um þetta frv., hafa flestir lýst yfir ánægju sinni með efnisatriði þess. Enn fremur minni ég á að ekki er gert ráð fyrir gildistöku fyrr en um áramót n. k., þannig að góður tími vinnst til að vinna að skipulagningu í millitíðinni auk þess sem tími vinnst til að gera fjárhagsáætlanir, m. a. með hliðsjón af fjármögnun ríkisins á komandi fjárlagaári. Ég vil í þessu sambandi taka fram og undirstrika það, að frv. hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um Framkvæmdasjóð öryrkja, sem er til afgreiðslu þessarar hv. d., brýtur á engan hátt í bága við efni þessa frv. Miklu fremur má segja að frv. styðji hvort annað. Þannig er aðaltilgangur frv. um Framkvæmdasjóð öryrkja að sjá fyrir tekjustofnum til nauðsynlegra aðgerða, sem ekki er gert í því frv. sem hér er til umr. Á hinn bóginn má segja að þetta frv. nái til flestra annarra þátta vandamálanna. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til félmn. þessarar hv. d. með ósk um skjóta afgreiðslu ef n. telur nokkra möguleika á afgreiðslu þess á yfirstandandi þingi. Einnig legg ég til að því verði vísað til 2. umr.



Herra forseti. Ég þarf í raun og veru ekki að hafa mörg orð um þetta frv. til viðbótar því sem hæstv. ráðh. hefur komið inn á í ágætri framsögu sinni. Hann kom inn á flest þau atriði sem máli skipta og skýra að þetta mál er nú komið fram á Alþ. sem frv. til heildarlöggjafar um aðstoð við þroskahefta. Ég vil aðeins óska hæstv. ráðh. til hamingju með að fá tækifæri til að flytja þetta frv. og hafa gert það á þann veg sem hann hefur gert. Ég ætla ekki að rekja sögu þessa máls langt aftur í tímann, aðeins hvernig mál þetta hefur komið inn á borð okkar þann tíma sem ég hef hér setið. Á þinginu 1975–1976 var flutt till. til þál. um heildarlöggjöf varðandi málefni vangefinna og var hún endurflutt af þm. úr öllum flokkum. Auk mín, sem var 1. flm. þá, voru flm. þeirrar till. Karvel Pálmason, Sverrir Bergmann, Sigurlaug Bjarnadóttir, Bragi Sigurjónsson og Jónas Árnason. Í þessari till. var skorað á ríkisstj. að láta undirbúa og leggja fram frv. til l. um heildarskipulag varðandi öll málefni vangefinna og löggjöfin ætti að taka mið af eftirfarandi meginatriðum: 1. Stefnt skyldi að því að koma á heildarkerfi, framtíðarskipan í samræmi við þau viðhorf sem ríkja í þessum málum og þær þjóðir byggja á sem lengst eru á veg komnar. 2. Löggjöfin spannaði þannig yfir heilsugæslu, kennslu og þjálfun og félagslega þjónustu hvers konar og samræmdi alla þessa þætti undir einni heildarstjórn. Í grg. með till. var auðvitað gengið út frá þeim höfuðatriðum sem hæstv. félmrh. hefur nú komið rækilega inn á, þ. e. a. s. jafnrétti til þeirra samfélagslegu gæða sem aðrir njóta og aðhæfing þessa fólks að þjóðfélaginu í eins ríkum mæli og mögulegt er með skipulegum aðgerðum. Í grg. var sagt, að í hvoru tveggja varðaði það mestu að starfið væri hafið sem fyrst, því meiri væru möguleikarnir á því að um sem eðlilegasta lifnaðarhætti væri að ræða og því meiri væru þroskamöguleikar þessa fólks almennt. Við flm. bentum á það, að um tvennt væri að ræða fyrir löggjafann í þessum efnum: nýja heildarlöggjöf eða endurskoðun núgildandi laga , um fávitastofnanir. Niðurstaða okkar flm. var vitanlega sú, að hér gilti ekki endurskoðun, hér gilti nýskipan í formi nýrrar löggjafar. Rétt er í þessu sambandi að geta þess, að það var einmitt að frumkvæði núv. formanns Landssamtakanna Þroskahjálpar, Margrétar Margeirsdóttur, sem þetta mál komst hér inn í þingsalina. Það er því full ástæða til að geta þess um leið, að einmitt þau samtök, Landssamtökin Þroskahjálp, sem spanna yfir landið allt, fagna þessu frv. mjög einlæglega. Þar stendur að baki mjög einhuga hópur foreldra, styrktarfélaga og þeirra sem með þessi málefni fara í heild og starfa að þeim beint eða í tengslum við hinar ýmsu stofnanir og hina ýmsu þætti félagsmála sem þessi mál snerta. Ég tel einnig að almenningur í landinu í heild standi miklu fastar hér að baki en áður hefur verið. Það er því áreiðanlegt að fylgst verður með þessu máli af hundruðum manna, svo að ekki sé meira sagt - þúsundum manna væri e. t. v. nær að segja, sem eru félagar í þessum samtökum og starfa að þessum málum á einhvern hátt, og fylgst einmitt með því að þm. sýni nú að þeir fylgi þessu máli það vel eftir að það komist sem allra fyrst í þá eðlilegu framkvæmd sem hæstv, ráðh. var áðan að lýsa. En ég má þá til með að fagna því um leið, að hér hefur orðið á breyting til hins betra. Það urðu sannarlega vonbrigði fyrir okkur flm. þegar allshn. Sþ. afgreiddi till. okkar á mjög einfaldan máta á sínum tíma. Þáltill. var sem sagt vísað til ríkisstj., ekki til þess að semja nýja heildarlöggjöf, heldur til þess að gaumgæfa þessi mál svolítið betur, vinna að aukinni samvinnu í málefnum vangefinna og reyna að láta meira fé af hendi rakna til þessara mála. Svo var tekið fram í nál. annars ágætra nm., sem ég veit ekki til að séu þessu máli út af fyrir sig andvígir í raun, að ekki væri víst að heildarlöggjöf væri möguleg eða leysti allan vanda í þessu máli. Okkur flm. till. datt auðvitað aldrei í hug að löggjöf sem slík leysti allan vanda, svo að þetta var óþörf aths. frá þeim nm. sem stóðu að nál. En þetta var sem sagt niðurstaðan. Málinu var vísað til ríkisstj. Menn töldu ekki þá, fyrir ekki meira en þremur árum, ástæðu til að koma á heildarlöggjöf sem slíkri. Og bent var á það, sem er að mörgu leyti rétt, að í ýmiss konar löggjöf væri að finna ákvæði sem gætu, ef þannig væri á haldið, stutt ýmis þau atriði sem fram á væri verið að fara með till. um heildarlöggjöf. Um leið og ég fagna frv. nú hlýt ég að rekja þetta sem dæmi, að því er ég tel, um beina hugarfarsbreytingu og bendi alveg sérstaklega á þann almenna þrýsting, sem á þessi mál hefur verið, og hinn almenna skilning hjá almenningi sem hefur farið svo mjög vaxandi. Skal ég þó ekkert draga úr, eins og ég hef áður sagt, því frumkvæði og þeim vilja sem hæstv. núv. ríkisstj. með félmrh. í broddi fylkingar hefur sýnt þessu máli, sem hefur auðvitað orðið til þess að reka endahnútinn á. Sannast sagna var of lítill skilningur, án þess að hægt sé að fara nánar út í það, á þessu máli hjá þeim rn. eða ráðh. sem áður fóru með þessi mál, þó að þeir vildu ýmislegt þar vel gera, þ. e. a. s. skilningur á því að slíkri heildarlöggjöf yrði komið á. Þeir töldu hitt sem sagt nægja. Ég ætla sem sagt ekki að fara að ásaka menn hér mjög fyrir að hafa ekki skilið þessi mál betur en raun ber vitni fyrir ekki lengri tíma en þetta. Og ef meginástæðan hefði verið sú sem stundum heyrist, að slík löggjöf væri óþörf með öllu vegna þess að jafnrétti væri sjálfsagt, það þyrfti ekki löggjöf af þeim ástæðum að þetta ætti að vera sjálfsagt og koma af sjálfu sér í löggjöf um hin ýmsu félagslegu og menningarlegu atriði sem við höfum, hefði ég ekki rifjað þetta upp. En það var því miður ekki svo, enda vitum við að hér þarf aukaátak. Við vitum að við erum það langt á eftir að við þurfum að gera sama aukaátak og aðrar þjóðir hafa gert í þessum efnum til að ná upp jafnrétti. Þar duga okkur ekki hin almennu lög, þó að góð séu og sjálfsagt sé að gæta þess í hvívetna þegar við setjum þau lög að það jafnrétti sem hér er að vikið, sé tryggt í hvívetna. En milliskrefið að hinu fullkomna jafnrétti verður að stíga. Það er stigið með þessu frv., að ég tel, í mjög veigamiklum atriðum - þeim veigamestu, vil ég segja, - og því ber að fagna alveg sérstaklega. Um frv. sjálft þarf ég ekki að hafa mörg orð. Ég hef átt þess kost vegna stjórnaraðildar að Landssamtökunum Þroskahjálp að fylgjast með þessu máli og veit, hvernig það hefur þróast á hverju stigi, og þekki vel til þess mikla áhuga sem er innan þeirra samtaka á því að þetta mál nái sem fyrst fram að ganga. Nýmælin, sem hæstv. ráðh. rakti, eru nefnilega býsna mikilvæg. Þau eru ekki hvað síst mikilvæg fyrir okkur sem búum úti á landsbyggðinni. Þar á ég við þau þjónustusvæði, sem um er talað, og þá nýju skipan sem á þeim málum er. Þar er sannarlega um nýmæli að ræða sem kemur okkur mjög til góða sem störfum úti í styrktarfélögunum, svo að ekki sé meira sagt. En alveg sérstaklega ber að fagna því, að nú skuli sérstök deild innan félmrn. eiga að annast málefni þroskaheftra ásamt þeirri samstarfsnefnd sem á að koma á fót. Á því að vera tryggt að þessi mál, einstök sem jafnvel heildarmál, velkist ekki milli rn., sé vísað frá einu rn. til annars og enginn viti í kerfinu hvar úr eigi að leysa og hvernig úr eigi að leysa. Við vitum að þar sem þjóðir hafa gert mest átök í þessu efni hefur tekist mjög vel að koma málum þannig fyrir að langflestir hinna þroskaheftu hafi náð því að lifa því sem við getum kallað eðlilegu lífi í þjóðfélaginu. Það hlýtur auðvitað að vera ásamt jafnréttisspurningunni og samhliða henni það meginmál sem við stefnum að. Þetta frv. er stórt skref í þá átt, og hér og nú vil ég færa hæstv. ráðh. þakkir Landssamtakanna Þroskahjálpar fyrir flutning frv. og um leið áskorun til þm. frá þeim sömu samtökum um að láta ekkert hik verða á sér við afgreiðslu þessa máls, heldur afgreiða það frá Alþ. á þeim tíma sem þó er fram undan til þess að afgreiða það. Um ágreining ætla ég ekki að verði að ræða. Það væri með ólíkindum.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju yfir því, að frv. þetta skuli lagt fram, og jafnframt lýsa yfir fyllsta stuðningi við það í öllum atriðum. Ég átti þess kost á s. l. ári að kynnast starfi í samtökum þroskaheftra og þau kynni mín sýndu mér hvað hér er um mikilvægt málefni að ræða, sem e. t. v. flestir hafa ekki gert sér fulla grein fyrir hve hefur verið og er stórt vandamál í þjóðfélagi okkar. Ég kynntist einnig frv. til l. um aðstoð við þroskahefta, er nefndin lagði fyrir rn. í desembermánuði s. l. og er í aðalatriðum - að meginefni - það frv. sem liggur nú fyrir Alþingi. Við yfirlestur þess frv. komst ég að raun um að hér var um að ræða í alla staði löggjöf sem gæti lagt grunn að skynsamlegum vinnubrögðum í málefnum þroskaheftra. Þess vegna hef ég nokkuð oft á þessu þingi kallað eftir framlagningu þess frv. sem liggur nú fyrir. Ég ætla ekki að fara að ræða frv. sérstaklega í smærri atriðum, en þakka hæstv. félmrh. fyrir ítarlega framsöguræðu og fyrir hve vel málið er lagt fram. Vil ég einnig undirstrika að þetta frv., sem hér liggur fyrir, er alveg sérstaklega vel unnið og með því fylgja undirgögn sem skýra málið betur en oft er gert í slíkum frv. Ég vil alveg sérstaklega undirstrika þrjú atriði í sambandi við frv. Það er í fyrsta lagi um yfirstjórnina. Eins og kemur raunar fram í umsögn í frv. hafa þeir aðilar, sem um þessi mál hafa fjallað, talið eitt stærsta vandamálið varðandi málefni þroskaheftra skortinn á yfirstjórn og samstjórn. Því er mjög mikilvægt að tekið hefur verið á málinu á mjög raunhæfan hátt með I. kafla þess. Þá vil ég einnig undirstrika tvennt sem kom fram í ræðu hæstv. ráðh. og mér finnst sérstaklega gefa tilefni til að fagna. Það er í sambandi við tilkynningarskylduna og í sambandi við greiningarstöðina. Ég skil, eftir að ég fór að huga að þessum málum hversu t. d. nýmælið um greiningarstöðina er mikilvægt. Ég hef kynnst því, að foreldrar, sem eiga við vandamál að stríða, hafa verið að leita í kerfinu árum saman eftir raunverulegri aðstoð til að fá úr því skorið á hvaða sviði barnið þeirra væri þroskaheft. Þeir hafa orðið að fara á fund alls konar aðila í þjóðfélaginu og raunverulega ekki fengið úr því skorið á eðlilegan hátt, fyrr en e. t. v. um seinan. Þess vegna eru mjög mikilvæg í þessu frv., að mínu mati, ákvæðin í sambandi við greiningarstöð og tilkynningarskyldu. Auðvitað er þetta frumatriði sem jafnframt mun koma í veg fyrir það ástand sem hefur verið í þessum málum, fordóma o. s. frv. Ég ætla ekki að fara nánar út í það við þessa umr. Einnig vil ég undirstrika 15. gr., að því er varðar framfærendur þroskaheftra einstaklinga, sem er mjög mikilvæg í þessu sambandi. Ég gæti sagt hér frá foreldrum sem eru að reyna að koma barni sínu í sérgreiningu og undir sérfræðilega tæknisaðstoð. Þetta fólk verður að taka upp heimili sitt og fara hingað suður. Öllum þeim kostnaði og öryggisleysi, sem því fylgir, þarf ekki að lýsa fyrir hv. þm. Þess vegna er þetta mál í mínum huga e. t. v. stærra en ég hefði áður haldið. Víð það að kynnast og skoða þetta mál og ræða við það fólk, sem hefur verið að þrýsta á um úrbætur, hef ég orðið sannfærðari um að hér er um að ræða löggjöf sem okkur ber skylda til að koma fram sem allra fyrst. Ég vil ákveðið taka undir þá ósk hæstv. félmrh., að allt verði gert sem mögulegt er til að koma þessu máli í gegn á yfirstandandi þingi. Við getum ekki verið þekktir að öðru, fyrst ljóst er að svo vel hefur verið vandað til lagasmíðarinnar sem raun ber vitni. Það er ekki síst mjög mikilvægt fyrir það skipulagsstarf sem hlýtur að fara fram um leið og frv. er orðið að lögum, eins og hæstv. ráðh. kom inn á, og ekki hvað síst fyrir fjármálaþátt málsins, því að ég geti ráð fyrir að ef þetta frv. verði nú að lögum hljóti þessir þættir að koma til fjárlagagerðarinnar. Ég treysti því að tekið verði myndarlega á því máli í þeim rn., sem um það eiga að fjalla, og fyrstu till. um það komi frá hagsýslunni áður en fjvn. fer að fjalla um þessi mál við gerð fjárl. fyrir árið 1980. Ég get sagt hér, miðað við það sem fram kom við fjárlagagerðina fyrir árið 1979 á s. l. hausti, a. m. k. kom það fram í fjvn., að ég held að allir séu sammála um að þessi mál eigi að hafa ákveðinn forgang. En eins og fram hefur komið hefur ekki verið til heildarlöggjöf um málefni þessa fólks, þannig að hægt hafi verið að stilla saman kröftum og fá út úr því það sem að mestu gagni kæmi. Ég endurtek að ég fagna mjög þessu frv. til l. og lýsi yfir fyllsta stuðningi við það, og ég skora á hv. þm. að sjá til þess, að frv. verði að lögum á þessu þingi.



Herra forseti. Það er ánægjulegt að hafa sérstaka ástæðu til að kveðja sér hljóðs og fagna fram komnu lagafrv. Það vil ég gera nú og taka að því leyti til undir með þeim hv. þm. sem hafa talað á undan mér. Ég fæ ekki betur séð en hér sé frv: um viðkvæmt efni og brýnt lagt fram með þeim hætti að það sé fjallað um það, sem þarf og máli skiptir, í skorinorðu og skýru máli. Í frv. eru nokkur nýmæli sem ég vil sérstaklega fagna og ég held að hljóti að geta orðið til mikillar gæfu ef vel tekst til. Sérstaklega sé ég ástæðu til að fagna nýmælinu í 15. gr. frv., sem fjallar um aðstoð við foreldra eða aðstandendur þroskaheftra sem vilja annast þá sjálfir í heimahúsum. Ég flutti þáltill. þessa efnis fyrir nokkrum árum. Tilgangur hennar var raunar ekki einungis að stuðla að því að aðstandendur þroskaheftra, sem þá önnuðust sjálfir, fengju fjárhagsaðstoð. En vitanlega hlaut fjárhagsaðstoð að vera meðal þess sem þurfti. Sú aðstoð getur gert viðkomandi aðstandendum kleift að fá hjálp við þau störf sem unnin eru á heimilum til þess að annast þroskahefta og einnig að leita sérfræðilegra leiðbeininga. Vissulega hefur göngudeild Kópavogshælis visst skipuleggjandi hlutverk og starfshlutverk í þessu sambandi, eins og kveðið er á um í reglugerð nr. 142 frá 1977. Foreldri þarf að komast frá til að leita aðstoðar og leiðbeininga. Í mörgum tilfellum er um að ræða að sá, sem annast vangefinn einstakling, er algerlega við það starf bundinn og kemst ekki frá nema fá annan til að leysa sig af hólmi. Mér finnst ástæða til í þessu sambandi að draga fram hvaða mikilvægu hlutverk eru ætluð göngudeild Kópavogshælis eða að hún eftir atvikum feli öðrum stofnunum þjóðfélagsins, þegar um er að ræða þroskahefta einstaklinga sem dveljast í heimahúsum. Sú aðstoð Kópavogshælis hlýtur að geta komið að ómetanlegu gagni, og þegar til kemur einnig fjárhagsaðstoð, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., hlýtur þetta að geta greitt götu til þess að bæði þroskaheftir og aðstandendur þeirra geti með auðveldari hætti brugðist við vandamálum lífsins. Í reglugerðinni frá 1977 er gert ráð fyrir að aðalþættir félagslegrar aðstoðar og heilsugæslu við andlega vanþroska fólk utan stofnana séu fólgnir í eftirfarandi: 1. Rannsókn, hæfileikakönnun og tiltækri greiningu á stigi og eðli vanþroska ásamt skráningu. 2. Sérfræðilegri læknisþjónustu. 3. Tannlækningum. 4. Geðvernd. 5. Sjúkraþjálfun. 6. Heimahjúkrun og leiðbeiningum til foreldra og annarra, er annast vangefna, um uppeldi, þjálfun og hjúkrun þeirra í heimahúsum. 7. Leikkennslu, leiðsögn í tómstundaiðju og iðjulækningum. 8. Vinnumiðlun. 9. Heimilishjálp sem tengd væri heimilishjálp sveitarfélaga. 10. Tímabundinni vistun í stofnunum í forföllum forsjármanns. Í þessum 10 atriðum eru upp taldir þeir hlutir sem flestir hafa haft í huga þegar talað er um sérstaka aðstoð sem veita þurfi þroskaheftum og forsjármönnum vangefinna í heimahúsum. En með þeirri hugmynd, sem sett er fram í 15. gr. þessa frv., tel ég að þau atriði, sem rakin eru í reglugerðinni, geti orðið enn virkari, og það er það sem máli skiptir. Nokkur önnur atriði langar mig til að draga sérstaklega fram. Í 6. gr. er fjallað um mæðraskoðun. Ef í ljós kemur við mæðraskoðun, að líkur séu til að barn verði þroskaheft, er gert ráð fyrir að foreldrum sé tilkynnt það og hlutast sé til um frekari rannsókn. Í framhaldi af þessu sé foreldrunum leiðbeint og þeir búnir undir hvað gera skuli er barn fæðist þroskaheft. Sá undirbúningur hlýtur að hafa ómetanlega þýðingu fyrir öryggi og líðan foreldranna, sem svo hefur aftur áhrif á barnið. Það segir sig sjálft. Annað athyglisvert atriði í frv. er undirstrikun 8. gr. þess um hlutverk sálfræðiþjónustu í skólum. Er þar kveðið á um að sálfræðiþjónustan í skólum skuli leggja á það áherslu að fylgjast með þegar fram koma einkenni um þroskaheftingu, eins og stendur í frvgr. Þetta hlýtur að vera atriði sem vert er að veita enn aukna athygli svo að reynt sé að átta sig á fyrstu vísbendandi einkennum slíks sem allra fyrst. Reynt sé þá að staðreyna sem skjótast hvort þar sé um alvarlegt stig að ræða sem krefjist viðbragða. Þyrfti e. t. v. að geta um sérstaklega í þeim tilfellum, jafnvel í sömu frvgr., að haft yrði samband strax við foreldra einstaklingsins og þeim veitt leiðbeining. Það mætti athuga í nefnd. Gert er ráð fyrir í 9. gr. hvernig við skuli brugðist ef grunur um heftan þroska reynist ekki á rökum reistur. Ég tel að ekki verði um of undirstrikuð þýðing þess að haft sé strax samband við foreldra og þeim leiðbeint um hvernig brugðist skuli við með sem allra eðlilegustum og réttustum hætti. Herra forseti. Ég ræði þetta mál ekki frekar nú. Til þess gefst tími í n. þegar um það verður fjallað. En ég sá ástæðu til þess að lýsa ánægju minni yfir frv. og stuðningi við öll aðalefnisatriði þess og sérstaklega ýmis nýmæli.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að þakka þeim hv. þm., sem hafa talað um þetta mál, fyrir lofsamleg orð um frv. og fyrirheit um stuðning við það. Satt að segja er ég mun bjartsýnni en ég var, og dæmi þá af undirtektunum á að frv. nái afgreiðslu á þessu þingi, þótt tíminn sé vissulega orðinn naumur.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er flutt, horfir til breyt. á lögum um heilbrigðisþjónustu sem sett voru á vorþinginu 1978 og tóku gildi 20. maí það ár. Eins og frv. kemur nú fram má segja að í því felist eingöngu leiðréttingar á 14. gr. núgildandi laga, en sú grein kveður á um staðsetningu heilsugæslustöðva og um starfssvæði hverrar um sig. Í frv.-drögunum, sem gerð voru í heilbr.- og trmrn., var auk þessara leiðréttinga gert ráð fyrir breyt. á 4. tölul. 34. gr. í þá átt, að viðhaldskostnað vegna fasteigna og tækja í sjúkrahúsarekstri skyldi greiða af daggjöldum, eins og var samkv. eldri lögum um heitbrigðisþjónustu, nr. 56 frá 1973. Þessi breyt. hefði í raun þýtt að ríkið greiddi 85% viðhaldskostnaðar og sveitarfélög 15% samkv. 30. gr. laga um almannatryggingar, þar sem segir að kostnað vegna sjúkrasamlaga greiði ríkið og sveitarfélög í þessum hlutföllum. Í núgildandi lögum er aðilum ætlað að greiða viðhald að jöfnu, bæði vegna sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva. Voru fjárlög yfirstandandi árs að sjálfsögðu við þá kostnaðarskiptingu miðuð. Af þeim sökum þótti ríkisstj. ekki fært að gera nú till. um breytta skipan þessara mála og verður það væntanlega að bíða haustþingsins. Áður en gildandi lög voru sett gilti sú regla að sveitarfélög greiddu ein allan viðhaldskostnað heilsugæslustöðva sem rekstraraðilar, en viðhald sjúkrahúsa var kostað af daggjöldum sem sveitarfélögin greiddu um 15% í. Þessi skipan vakti óánægju og sætti gagnrýni þeirra sveitarstjórna, sem einungis höfðu heilsugæslustöðvar að reka. Gagnrýni var að því leyti réttmæt, að augljóst var að þarna var boðið heim verulegri mismunun í greiðslubyrði sveitarfélaganna. Vegna þessa var núgildandi skipan lögfest, þ. e. a. s. alger helmingaskipti á viðhaldskostnaði. Í fjárl. yfirstandandi árs eru svo veittar 350 millj. kr. til þessa, þ. e. a. s. 300 millj. kr. til viðhalds sjúkrahúsa sveitarfélaga og samtaka, en 50 millj. til viðhalds heilsugæslustöðva. Á móti þessum framlögum ættu þá sveitarfélög að leggja aðrar 350 millj. kr. Þarna er um að ræða 255 millj. kr. nettóútgjaldaauka hjá þeim sveitarfélögum, sem reka sjúkrahús, og það án þess að tekjumöguleikar aukist til að mæta þessu. Þetta mál verður að skoða betur. Helstu breyt. í frv. sjálfu eru raktar í grg. sem því fylgir, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Lögð er til sú breyt. á 14. gr. 6. tölul. 3 að Kelduneshreppur, Öxarfjarðarhreppur, Fjallahreppur og Presthólahreppur falli undir starfssvæði heilsugæslustöðvar á Kópaskeri í stað Húsavíkur. Liggja til þess eðlilegar og landfræðilegar ástæður. Í frv. því til nýrra laga um heilbrigðisþjónustu, sem lagt var fram í byrjun s. l. árs, var gert ráð fyrir því að á Kópaskeri yrði heilsugæslustöð án læknis, þ. e. a. s. H stöð. Alþ. breytti þessu þannig að samkv. lögunum er þar H 1 stöð, en á slíkum stöðvum skal starfa a. m. k. einn læknir. Hins vegar láðist að ákvarða Kópaskeri sérstakt starfssvæði og er hér með reynt að bæta úr því. Lögð er til sú breyt. á 14. gr. 6. tölul. 4, að á Raufarhöfn verði H stöð í stað H 1 og jafnframt að í stað H 1 stöðvar í Þórshöfn verði H 2 stöð þar sem starfa tveir læknar hið minnsta. Hér er um tilfærslu að ræða til þess að auðveldara verði að fá lækna til starfa. Ógerningur hefur reynst að fá lækni til að setjast að á Raufarhöfn og erfitt er að fá lækni til Þórshafnar. Með því að ætla tveimur læknum aðsetur á Þórshöfn, sem er miðsvæðis og betur búin húsnæði og tækjum heldur en Raufarhöfn, eru líkur á því að betur gangi að fá lækna, ekki bara einn, heldur tvo. Þetta fyrirkomulag var áður samkv. lögum nr. 56 frá 1973, um heilbrigðisþjónustu, og gafst betur en hin gildandi skipan. Lögð er til sú breyt. á 14. gr. 7. tölul. 1 að Skeggjastaðahreppur falli undir Vopnafjörð í stað Bakkafjarðar, en á Bakkafirði er H stöð og getur hún sem slík ekki haft afmarkað starfssvæði þar sem ekki er samkv. lögum gert ráð fyrir lækni þar. Lagt er til að 14. gr. 9. tölul. 1 og 2 verði breytt þannig, að Vatnsleysustrandarhreppur falli undir starfssvæði heilsugæslustöðvar í Keflavík í stað Hafnarfjarðar. Vatnsleysustrandarhreppi hefur til þessa verið þjónað frá Keflavík og féll undir starfssvæði Keflavíkur samkv. fyrri lögum um heilbrigðisþjónustu frá 1973, enda er sú skipan á allan hátt eðlilegri. Lagt er til að 14. gr. 10. tölul. verði breytt þannig, að burt falli setningarhlutarnir „og heilsugæslustöð á Þórshöfn þjóni Skeggjastaðahreppi“. Framvegis verður Skeggjastaðahreppi þjónað frá Vopnafirði eins og héraða- og umdæmaskipan gerir ráð fyrir. Hins vegar komi inn nýtt ákvæði um að heilsugæslustöð á Hvammstanga skuli þjóna Bæjarhreppi á Strandasýslu eins og var samkv. eldri lögum um heilbrigðisþjónustu. Er sú skipan talin æskilegri.“ Herra forseti. Ég legg til að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til heilbr.- og trn. þessarar hv. d. með ósk um að það hljóti skjóta afgreiðslu, enda einfalt í sniðum. Auk þess legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr.



Herra forseti. Ég vil aðeins, áður en ég kem að brtt. sem ég ætla að mæla fyrir, koma inn á það sem hæstv. heilbrh. sagði áðan í sambandi við breyt. á l. um heilbrigðisþjónustu að því er varðar viðhaldskostnaðinn. Ég verð því miður að lýsa vonbrigðum yfir því, að ekki skyldi vera framkvæmanlegt að flytja brtt. eða leiðrétta þetta ákvæði í lögunum. Að mínu mati voru gerð mistök þegar hv. Alþ. breytti lögunum á s. l. ári. Þá var farið spor aftur á bak að því er varðar sjúkrahúsin þar sem fallið var frá því, sem ætti í raun og veru að vera einfalt mál, að viðhaldskostnaður væri í samræmi við eignahlutfall þegar um er að ræða sameign ríkis og sveitarfélaga. Ég verð að lýsa vonbrigðum varðandi þetta atriði. Sveitarfélögin og stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga sérstaklega hafa frá því á s. l. hausti margítrekað við hæstv. heilbrrh. að á þessu yrði gerð leiðrétting á yfirstandandi þingi. Við höfum til skamms tíma trúað að af því gæti orðið og þannig yrði létt af sveitarfélögunum mjög þungum byrðum sem á þau voru lagðar hvað þetta snertir án þess að nokkur tekjustofn kæmi á móti. Ég mun í samráði við aðra freista þess að leggja fram sérstakt frv. til l. um breyt. á lögum um heilbrigðisþjónustu eftir helgina, þar sem verði gerð tilraun til að færa í eðlilegt horf viðhald heilsugæslustöðva og sjúkrahúsbygginga, þ. e. a. s. viðhaldskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði í hlutfalli við eignaraðildina. Ég vil enn fremur segja að mér finnst fram hafa komið fullkomin ástæða til að taka lögin að öðru leyti til endurskoðunar að því er varðar kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga og ekki hvað síst þáttinn um sjúkrasamlögin sem ég tel að sé orðið löngu tímabært að taka til skoðunar. Það er augljóst að menn sitja ekki við sama borð í sjúkrasamlögunum, þau eru það misjafnlega rekin. Sum sjúkrasamlög greiða svo til alla þætti heilbrigðisþjónustu í umdæmum sínum, en önnur mjög takmarkað. Á þessu er fullkomin þörf að gera skoðun. Ég vænti þess, að heildarendurskoðun á almannatryggingum komi jafnvel inn á þessa þætti málanna, sem sýnist vera mjög nauðsynlegt. Sú brtt., sem ég ásamt hv. þm. Braga Níelssyni hef lagt fram á þskj. 568, er við frv. sem hér er til umr. Hún fjallar um að á undan 1. gr. frv. komi ný grein sem orðist svo: „14. gr. 3. tölul. 4 orðist svo: 4. Stykkishólmsumdæmi. 1) Stykkishólmur H 2, starfssvæði Helgafellssveit, Stykkishólmshreppur, Skógarstrandarhreppur, Miklaholtshreppur“. - Þarna falli niður Eyrarsveit, sem er í núgildandi lögum. „2) Grundarfjörður H 1“ - í stað þess að vera H í núgildandi lögum - „starfssvæði Grundarfjörður, Eyrarsveit“. 3) Búðardalur H 2 með viðkomandi starfssvæði óbreytt. En vekja má athygli á því við þessa umr., að eins og málum er háttað eru hreppar í Hólmavíkurumdæmi, þ. e. í A.-Barðastrandarsýslu, tengdir við H 2 stöðina í Búðardal og er raunar um það bráðabirgðaákvæði í lögum, en komið hefur fram ósk um að því yrði breytt þannig að hreppar þessir yrðu færðir úr Hólmavíkurumdæmi í Stykkishólmsumdæmi, þ. e. a. s. undir Búðardal H 2. Við gerum ekki ákveðnar till. um þetta hér vegna þess að í raun og veru snertir það einnig Vestfjarðakjördæmi, en eigi að síður vekjum við athygli á að komið hefur fram bein ósk um það heiman úr héraði frá þessum hreppum að taka til athugunar í heilbrn. hvort fært væri að breyta þessu nú eða ekki. Hefur beiðni legið hjá heilbrrn., en af einhverjum ástæðum ekki verið tekinn inn í frv. sem liggur fyrir. Það þarf ekki að rökstyðja breytinguna í sambandi við Grundarfjörð. Það hefur verið mikill þrýstingur heiman að frá Grundarfirði að fá þessa breytingu. Eins og öllum er kunnugt er Grundarfjörður vaxandi sveitarfélag. Þar hefur verið mjög ör byggð á undanförnum árum og íbúafjöldinn í þessu héraði þ. e. a. s. Grundarfirði og Eyrarsveit, fer að nálgast 1000. Það er einróma álit sveitarstjórnarinnar í Grundarfirði og íbúanna þar, að sú læknisþjónusta, sem þeir hafa búið við, þ. e. a. s. sú aðstaða sem er á staðnum, sé mjög léleg. Raunar hefur hún verið til skamms tíma sama og engin. Það er því kominn tími til að veita heimild í lögum til að þarna verði komið upp heilsugæslustöð sem falli undir H 1. Við flm. væntum þess að það verði tekið til athugunar í sambandi við afgreiðslu þessa máls.



Herra forseti. Ég kemst ekki hjá því að segja um þetta frv. örfá orð. Þegar opnað er fyrir umr. um heitbrigðisþjónustuna almennt væri auðvitað tilefni til margvíslegra skoðanaskipta hér um þau efni, um það sem þar hefur verið að gerast m. a. í sambandi við endurskoðunina í fyrra á þessum málum. Ég lýsti því yfir þá, að sú endurskoðun hefði ekki farið fram með þeim eðlilega hætti sem vera hefði átt. Að vísu býst ég við að þáv. stjórnarliðar hafi fylgst nokkuð vel með því sem þar var að gerast. Þeir áttu fulltrúa í nefndinni sem endurskoðaði þessi lög þá, svo sem lagaskylda var þá að endurskoða, og ég býst við að þeir hafi flutt þingflokknum sínum nokkuð góðar fréttir af endurskoðuninni. Hins vegar varð önnur raun á með okkur í stjórnarandstöðunni, t. d. fulltrúana sem vorum í heilbr.- og trn. Ed., okkur Eggert G. Þorsteinsson. Við komum sem sagt að þessu frv. án þess að hafa heyrt neitt um það áður eða þær breytingar sem þar komu fram. Þ. á m. var ágreiningsefni sem kom upp í heilbr.- og trn. í fyrra og hv. síðasti ræðumaður var að tala um áðan, viðhald mannvirkjanna. Í því efni vorum við hv. þáv. þm. Eggert G. Þorsteinsson með ákveðinni brtt. sem fór í átt við þær ábendingar sem Samband ísl. sveitarfélaga hafði gefið, en þó að á það væri reynt tókst ekki að fá þáv. stjórnarflokka til að breyta því í neinu. Þeir vildu halda þessum ákvæðum eins og þau reyndar eru nú og héldu sig fast við það. Til viðbótar því var málið í því tímahraki sem var þá algert varðandi hin einstöku mál og fékk ekki í n. neina þá skoðun sem það hefði þurft að fá. Þess vegna er auðvitað full ástæða fyrir nýja ríkisstj. og nýjan ráðh. að marka nýja stefnu í þessum efnum og í raun og veru að fara miklu meira ofan í þessi mál vegna þeirra vinnubragða sem voru í fyrra varðandi endurskoðunina, þó að ég vanmeti ekkert þær breytingar sem þá urðu. Ég get alveg tekið undir að full ástæða sé til þessa. Vitanlega hlýtur að verða svo þegar lög um heilbrigðisþjónustu eru opnuð af ríkisstj. með þessum hætti, sérstaklega varðandi umdæmin, að upp koma ýmsar spurningar og þá alveg sérstaklega þau ágreiningsefni sem áður hafa verið um hvernig þar skyldi skipa málum. Um eitt slíkt ágreiningsefni fór fram atkvgr. hér í hv. d. í fyrra, þ. e. a. s. brtt. sem við Halldór Ásgrímsson fluttum í Ed. um að á Eskifirði yrði H 2 stöð. Munaði mjög litlu í atkvgr. Lá nærri að sú till. færi í gegn. Það varð svo til þess að mjög snemma á þessu þingi fluttum við hv. þm. Vilhjálmur Hjálmarsson frv. til l. um það atriði út af fyrir sig að Eskifjörður yrði H 2 stöð með sama starfssvæði. Ég þarf ekki að endurtaka neitt úr rökstuðningi mínum þá fyrir því frv. Það verður auðvitað tekið fyrir í heilbr.- og trn. og helst vildi ég að það fengi þá afgreiðslu að ég þyrfti ekki að vera að gera sérstakar brtt. við þetta frv., mér finnst það óeðlilegt, heldur taki n. það aðeins til athugunar. Ég veit að formaður n. vill það mjög gjarnan. Frv. frá okkur hv. þm. Vilhjálmi Hjálmarssyni liggur sem sagt fyrir þinginu og n. hlýtur að skoða það; ekki síst í ljósi þeirra umsagna sem hafa þegar fengist um það frv. Þær umsagnir eru annars vegar frá héraðslækninum í Austurlandsumdæmi, Guðmundi Sigurðssyni héraðslækni á Egilsstöðum, sem lýsir yfir algerum stuðningi við þessa skipan mála, og svo hins vegar frá landlækni sem einnig gefur jákvæða umsögn. Ég ætla ekki að fara út í almennar umr. um annað af þessu tagi, en aðeins fagna ég því að nú er skrefið stigið til fulls í sambandi við Skeggjastaðahreppinn og varðandi Bakkafjörðinn, að setningarhlutarnir sem voru í ákvæðum til bráðabirgða „og þar til öðruvísi verður ákveðið skal heilsugæslustöð á Þórshöfn þjóna Skeggjastaðahreppi“ - falla nú brott og þær byggðir falla alfarið undir Vopnafjarðarumdæmi. Hins vegar er breyting gerð þar varðandi Bakkafjörðinn, líka vegna þess að það munu hafa orðið prentvillumistök í fyrra er frv. var samþykkt.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður um þetta mál að sinni. Við höfðum pata af því, að lögin um heilbrigðisþjónustu, sem ekki eru nema ársgömul, væru í endurskoðun hjá rn. í vetur, og höfum beðið eftir þessu frv. með nokkurri óþreyju. Eins og hæstv. heilbrrh. nefndi er frv. einfalt í sniðum. Ég verð að taka undir það, ekki kannske alveg á jákvæðan hátt, heldur hið gagnstæða. Mér finnst það nefnilega of einfalt í sniðum þar sem ekki er tekið á nema litlu af því sem mér fyndist þurfa að taka á í sambandi við endurskoðun laga um heilbrigðisþjónustu. Það er m. a. s. dálítið vafasamt hvort þurfti að leggja þetta frv. eins og það er fyrir þingið. Þessi breyting er möguleg þótt ekkert frv. hefði verið lagt fram. Það er eins og kom fram hjá síðasta ræðumanni, að þegar svona lög eru opnuð til umr. er afar hætt við að allmargir þurfi til málanna að leggja. En tíminn er skammur sem við höfum til umráða svo að ég er ekki mjög bjartsýnn á að hann nægi okkur. Hitt vil ég segja, að það er enginn skaði skeður þó að við flýtum ekki þessu plaggi í gegnum þingið. Við ættum strax í byrjun næsta þings að vinna að því, þm. sjálfir, að gera dálítið betur. Ég tek undir með hv. þm. Helga F. Seljan er hann talaði um Eskifjörð sem H 2 stöð. Frv. um það liggur í n. N. ákvað að láta það frv. bíða þessa frv., sem við bjuggumst við. Það er alveg rétt, sem hv. þm. nefndi líka, að þær tvær umsagnir, sem leitað var eftir, hafi verið jákvæðar, bæði frá héraðslækni Austurlands og landlækni. Hins vegar skal ég ekki leyna því, að haft var samband við ráðuneytisstjóra heilbr.- og trmrn. og þar fengust neikvæð svör. Ég þarf ekki að endurtaka það sem hv. þm. Alexander Stefánsson sagði um þá brtt. okkar sem hér er lögð fram. Ég vil þó strika undir það nokkuð ákveðið, að þurft hefði að athuga betur hvort hið gamla Reykhólahérað ætti ekki alfarið að hverfa inn í heilsugæslustöðvarsvæði Búðardals. Ég hef átt viðtöl við menn þarna vestra, aðallega í Búðardal reyndar. Það er komið út fyrir kjördæmi mitt þegar komið er í Reykhólana, svo að ég er þar ekki eins kunnugur málum. Í Búðardal er komin ný heilsugæslustöð sem mér sýnist að geti annað læknisþjónustu á þessu svæði með mikilli prýði, þó að vegalengdir séu þarna geysilega miklar. Svo vil ég nefna að 20. gr. í lögum um heilbrigðisþjónustu hlýtur að koma til athugunar, þegar frv. þetta fer til skoðunar í n., og jafnframt 34. gr., sem sagt ákvæði um viðhald og endurnýjunarkostnað. Vil ég taka undir það sem hv. þm. Alexander Stefánsson minntist á um það. En ég óttast sem sagt að tíminn verði skammur til þess að ljúka þessu máli svo að menn geti vel við unað.



Herra forseti. Ég er alveg sammála hv. þm. Alexander Stefánssyni um að þessi breyting á síðasta þingi á kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga í sambandi við viðhald sjúkrahúsa hafi verið hreint slys, þegar breytt var úr 85/15%, eins og öllum öðrum rekstri sjúkrahúsanna, í 50/50%. Víð tökum t. d. sjúkrahús Akranes. Einhvers staðar milli 50 og 60% sjúklinganna koma úr öðrum sveitarfélögum. Eigi að síður verður Akraneskaupstaður einn að standa undir helmingi af viðhaldskostnaði hússins. Þetta er auðvitað með öllu ófært. Ég hefði satt að segja viljað, og óska þess mjög eindregið, að leiðrétting hefði náð fram að ganga nú, en það reyndist ekki hægt. Ég mun beita mér fyrir því, að í fjárlög næsta árs verði tekin fjárhæð til þess að koma þessum málum í fyrra horf. Hv. þm. minntist á endurskoðun sjúkrasamlaganna. Ég er honum sammála um það líka að við þyrftum að taka þau mál öll upp. Sjúkrasamlögin sem slík eru að mínu mati orðin óþörf. Það ætti að breyta sjúkrasamlögunum, sem nú eru víðs vegar um landið, í umboðsskrifstofur fyrir Tryggingastofnunina og leggja af að sýslumenn eða bæjarfógetar séu þar umboðsaðilar. Er það að mínu mati óþarfakostnaður. Um þá brtt. að Grundarfjörður verði H 1 í stað H 2 stöð var, og sama er að segja um Eskifjörð, vil ég ekki tjá mig núna. Það yrði auðvitað nokkur kostnaðarauki. Ég hef ekki kynnt mér þau mál nægilega vel til að geta tjáð mig um þau. Það er rétt, eins og kom fram hjá hv. þm. Braga Níelssyni, að frv. nær stutt. Það er nánast eingöngu leiðrétting á því sem í reynd er viðurkennt. Það er líka rétt, að vafasamt er að til þurfi lagabreytingu. Svona breyting má samkv. lögum gera með ákvörðun ráðh. Frá því að þessi lög voru sett og þau sem á undan giltu hefur heilbr.- og trmrh. á hverjum tíma talið réttara að ákveða slíkar breytingar á Alþ., þó að hann í reynd hafi vald til þess að gera það sjálfur. En lög eins og þessi þurfa að sjálfsögðu alltaf að vera í endurnýjun og endurskoðun. Það er ýmislegt sem breytist, ýmsar forsendur sem breytast, og finnst mér eðlilegt að fram komi margar till. um breytingar á lögunum.



Herra forseti. Ég verð að biðjast afsökunar á því að ég þurfti að vera við jarðarför, svo ég veit ekki hvað hefur verið sagt í þessu máli og kann því að vera að búið sé að ræða það atriði sem ég ætlaði að geta um. Þannig er, að á síðasta þingi var Raufarhöfn gerð að H 1 stöð í samræmi við eindregnar óskir íbúanna á staðnum. Á sama tíma var Þórshöfn breytt í H 1, þar eð illa hafði tekist að manna Þórshöfn og ekki var búist við að þangað fengjust tveir læknar því að reynst hafði illframkvæmanlegt að halda þar einum lækni. Nú er það svo, að frá Vopnafirði til Kópaskers eiga staðirnir mjög erfitt að því leyti að vetrarhörkur eru miklar og að því er staðarmenn segja ákaflega örðugt fyrir þá og viðsjárvert að þurfa að sækja um erfiða fjallvegi til læknis og þess vegna sé mikil nauðsyn að hafa læknissetur í öllum þéttbýliskjörnunum: Vopnafirði, Þórshöfn og Raufarhöfn. Nú skilst mér á frv. að meiningin sé að breyta þessu í þá veru aftur að Þórshöfn verði H 2 stöð, tveggja lækna stöð, og Raufarhöfn falli út og verði H stöð, henni verði þjónað frá Þórshöfn. Mig langar því til að spyrja hæstv. heilbrrh., hvort haft hafi verið samráð við Raufarhafnarbúa um þetta atriði. Ég hef ekkert á móti því að Þórshöfn verði H 2 stöð eins og var áður fyrr, en ég held að þar sem Raufarhöfn er vaxandi útgerðarstaður og mikil umsvif þar, en fjallvegir mjög erfiðir á milli Raufarhafnar og Þórshafnar, þótt þeir hafi að vísu batnað mikið á síðustu árum, sé erfitt fyrir Raufarhafnarbúa að komast af án læknis. Enda þótt þeir gætu ekki haft fastan lækni allt árið er það ekki annað en það sem helmingur allra H 1 stöðva á við að búa. En eitt er víst, að mjög líklegt er að í framtíðinni yrði hægt að hafa lækni á Raufarhöfn a. m. k. 6–8 mánuði á ári og hver veit nema einhver af þeim aðilum, sem þar ynnu til bráðabirgða, kynni að vilja setjast að. Mig langar til að spyrjast fyrir um þetta. En ég vil taka fram að að mínu viti þyrfti n. að taka stærri og veigameiri atriði í heilbrigðisþjónustulögunum eins og þau eru nú, til athugunar. Þ. á m. er þjónustan á þéttbýlissvæðunum. Enn fremur held ég að kominn sé tími til að athuga betur kostnaðarskiptinguna og hvort ekki er æskilegt að þeir, sem nota þá peninga sem fara í heilbrigðisþjónustuna, beri meiri ábyrgð sjálfir og fái þá að sjálfsögðu til þess tekjustofna.



Herra forseti. Raufarhafnarbúar hafa að sjálfsögðu tjáð sig andvíga þessari breytingu. Þeir hafa haldið í þá von að geta fengið lækni. Eins og komið hefur fram var Raufarnöfn breytt úr H stöð í H 1 stöð, en enginn læknir hefur fengist þangað eigi að síður. Þórshöfn var á sama tíma breytt í H 1 úr H 2 stöð. Síðan hefur gengið illa að manna þá stöð. Það er hald manna að með því að breyta Þórshöfn í H 2 stöð, tveggja lækna stöð, - þar er allur aðbúnaður betri, húsnæði betra og annað eftir því - verði auðveldara að fá tvo menn á Þórshöfn en einn á hvorn staðinn fyrir síg. Síðan er aftur á móti vel mögulegt að annar af þeim læknum, sem eru eða verða á Þórshöfn, geti verið ákveðinn tíma og ákveðna daga á Raufarhöfn. Það er sem sagt hald manna að þetta sé til bóta fyrir báða staðina þegar upp verður staðið, þó að auðvitað sé æskilegast að læknar séu sem víðast. Ég tek undir það aftur, að kostnaðarskiptinguna þarf að endurskoða.



Herra forseti. Með frv. því, sem hér er lagt fram, er óskað heimildar fyrir ríkisstj. til að hækka fjárframlag eða m. ö. o. kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum um 50% eða úr 29 millj. sérstakra dráttarréttinda, skammstafað SDR, í 43,5 millj. sérstakra dráttarréttinda. SDR er gjaldmiðill sem aðildarþjóðir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins samþ. 1968 að myndaður yrði til að taka við stöðu dollarans sem alþjóðlegur gjaldmiðill. Verðgildi SDR ræðst í dag af verðgildi 16 helstu viðskiptagjaldmiðla heims, sem vegið er með hlutdeild þeirra í milliríkjaviðskiptum í heiminum. Hinn 1. febr. s. l. var hver eining SDR jafnvirði 1.28 bandaríkjadollara eða u. þ. b. 412 ísl. kr. Heildarkvóti aðildarríkjanna og kvótar einstakra ríkja hafa verið endurskoðaðir með reglubundnum hætti frá því að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn tók til starfa. Hinn 11. des. s. l. var einróma samþ. af sjóðsráði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins ákvörðun um að hækka heildarkvóta aðildarríkjanna um 50% eða úr 39 milljörðum SDR í 58.6 milljarða SDR. Með frv. þessu er því einungis leitað eftir heimild til að hækka kvóta Íslands til samræmis við þessa ákvörðun. Hverju ríki er í sjálfsvald sett hvort það eykur kvóta sinn, en vegna þeirra réttinda sem kvótaaukningunni fylgja, eru þess fá dæmi að ríki hafi ekki fylgt almennum kvótahækkunum, sérstaklega eftir að úthlutun sérstakra dráttarréttinda hófst. SDR hefur þá sérstöðu sem gjaldmiðill að einungis er um reikningseiningu að ræða, þ. e. a. s, seðlar og mynt eru ekki sett í umferð. Ég tel að hér sé um einfalt og ljóst mál að ræða sem hv. Alþ. hljóti að kannast við því að hliðstæð mál hafa komið fyrir fyrri þing. Ég tel ekki ástæðu á þessu stigi nema tilefni gefist til, til að eyða frekari tíma fyrir hv. Ed. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. deildarinnar.



Herra forseti. Hér er um að ræða frv. sem er eins konar fylgifrv. með frv. sem liggur fyrir hv. fjh.- og viðskn. d. um breytingu á verðgildi ísl. kr. Í þessu frv. um breyt. á l. um gjaldmiðil Íslands er gert ráð fyrir að ráðh. verði heimilt að ákveða að tillögu Seðlabankans að fjárhæð sérhverrar kröfu eða reiknings skuli greind með hálfum eða heilum tug aura. Ráðh. ákveður með reglugerð nánari framkvæmd þessa ákvæðis. Lög þessi öðlist gildi 1. jan. 1981, en um það hefur verið rætt að undanförnu að verði ákveðin breyting á verðgildi krónunnar taki hún gildi 1. jan. 1981. Ég tel hér um einfalt mál að ræða o ástæðulaust að rekja forsendur þess eða efni frekar. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Allshn. þessarar d. hefur athugað frv. það til l. um dómvexti, sem hér liggur fyrir, og leggur til að það verði samþ. með þeirri breyt. sem á því var gerð í allshn. Nd., enda var sú breyt. gerð í fullu samráði við flm. frv. og kveðið nánar á um hvernig dómkröfur skyldu verðtryggðar á verðbólgutímum.