Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður E. Hlíðar) : Árið 1940 voru l. sett 12. febr. um stríðstryggingafélag íslenzkra skipshafna. Það hefur komið í ljós í framkvæmd þessara laga, að nokkuð skortir á, að þau væru fullnægjandi. Þess vegna var það, að sjútvn. hv. Ed. bar fram frv. um breyt. á þessum 1., og þessa till. til breyt. á 1. gefur nú að líta á þskj. 658, í frv. því, sem hér liggur fyrir. Sjútvn. þessarar hv. d. hefur athugað þetta mál og borið frv. saman við 1., og var n. öll á eitt sátt um að mæla með því, að þetta frv. næði fram að ganga. Það þarf ekki beinlínis að koma inn á þær breyt. á 1., sem í frv. felast, því að þær liggja ljóst fyrir í frv. á þskj. 658. En breyt. eru aðallega bundnar við 1. gr. 1. og eru aðallega endurskoðun á 2. og 3. málsgr, þeirrar gr. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa hér upp úr l. og frv. til skýringar á því, í hverju breyt. liggur. 2. málsgr. 1. gr. 1. hljóðar svo: „Með stríðsslysum er átt við öll slys, sem verða beinlínis af völdum styrjaldar eða borgaraóeirða, þar sem vopnum er beitt: En með frv. er lagt til, að aftan við þetta bætist: „Ef styrjaldaraðgerðir eru aðeins meðvaldandi að slysinu, má lækka skaðabætur um þriðjung eða tvo þriðju hluta, eða fella þær alveg niður, eftir því hve mikinn þátt aðrar orsakir teljast eiga í slysinu.“ Sömuleiðis er í 3. málsgr. 1. gr. 1.: „Trygging samkv. 1. þessum tekur einnig til þess, er skipshöfn ferst með skipi, sem týnist án þess að til spyrjist, hversu týnzt hefur.“ En í frv. er lagt til, að aftan við þetta bætist: „Þó má lækka skaðabætur eða fella þær niður með öllu, á sama hátt og fyrr greinir, eftir því hve miklar líkur eru fyrir því, að skipið hafi farizt af öðrum orsökum en styrjaldaraðgerðum, nema sérstaklega hafi verið um samið milli útgerðarmanns og Stríðstryggingafélagsins, að félagið taki fulla áhættu gegn ákveðnu viðbótariðgjaldi.“ Þetta eru aðalbreyt. með frv., og ég mæli með því fyrir n. hönd, að það verði samþ.



Þessi till. til breyt. á l. er nýkomin hér fyrir þessa hv. d. í frv.-formi, og er það nú fyrst, sem ég sé þá breyt., sem gerð hefur verið í hv. Ed. En með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa hér upp kafla, sem ég ekki felli mig við í 3. málsgr. 1. gr. frv., sem er svo : „nema sérstaklega hafi verið um samið milli útgerðarmanns og stríðstryggingafélagsins ....“ Það er einkennilegt, að ekki skuli sjómenn sjálfir vera þarna tilnefndir sem samningsaðilar, að þeir geti, ef þeir vilja, tryggt sig fyrir stríðshættu. Ég álít, að það komi þó harðast niður á fjölskyldum sjómanna, ef þeir farast, hvort sem það er af völdum styrjaldaraðgerða eða á annan hátt. Ég mun við 3. umr. koma með brtt. í þá átt, að sjómönnum sé heimilt að tryggja sig gegn ákveðnu viðbótargjaldi, en það skuli ekki fara eftir geðþótta útgerðarmanna sjálfra, hvort það er gert eða ekki, hvort sem þessi vöntun er af athugaleysi n., sem um þetta hafa fjallað, eða blátt áfram vegna þess, að þeir menn, sem með málið hafa haft að gera, álíti sjómenn svo lítilsvirði, að ekki sé takandi tillit til þeirra óska í þessu efni. Það væri fróðlegt að heyra, hvers vegna útgerðarmenn eru tilnefndir sem samningsaðilar í þessu efni, en ekki skipshafnirnar sjálfar.



Þess ber að gæta, að hér er átt við stríðstryggingafélag, þ. e. tryggingar gegn slysum af völdum stríðs. Þess vegna er þetta undantekningarákvæði sett, ef sannast, að slys hefur orsakazt ekki einungis af stríðsástæðum. En aðrar tryggingar eru fyrir á sjómönnum, ef þeir farast, en ekki af stríðsvöldum. Og inn í 1. um þær tryggingar mætti koma ákvæði, sem ekki kemur þó þessu máli, sem hér er til umr., beint við, ef þurfa þætti um það, sem hv. 4. landsk. kom inn á.



Ég fékk engar skýringar á þessu, sem ég spurði um, í þessari ræðu. Mér sýnist óeðlilegt, að aðeins útgerðarmenn geti tekið ákvarðanir um það, hvort skipshöfn sé tryggð gegn stríðshættu eða ekki. Mér virðist það eiga að vera á valdi sjómanna, hvort þeir vilja tryggja sig eða ekki. Þó að útgerðarmenn vilji borga þessa tryggingu, þá getur verið, að sjómenn vilji tryggja sig að einhverju leyti að auki fyrir slysum af völdum styrjaldarinnar.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) : Meiri hluti fjhn. bar þetta frv. fram eftir ósk hæstv. fjmrh. án þess þá að hafa haft tíma til að tala um það og mynda sér skoðanir um ýmis ákvæði þess. Enda stendur í grg., sem því fylgir, að nm. áskilji sér allir rétt til þess að bera fram eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma við frv. Eftir að málið svo hafði verið hér til umr., tók n. það fyrir til athugunar og gerði það í samráði við ríkisstj., sem var með henni um undirbúning á þessu máli, til þess að leita samkomulags um þau efni frv., sem hægt væri að fá samkomulag um. Það samkomulag, sem fengizt hefur í n., er í raun og veru á þskj. 741, í þeim brtt., sem fjhn. öll flytur við þetta frv. Um 5. gr. frv. gátu hv. nm. ekki átt samleið, og flytur meiri hl. n. brtt. við brtt. n. á öðru þskj., sem ég mun víkja að síðar. Ég held, að þessi brtt. sem n. flytur á þskj. 741, þurfi ekki skýringa við. Skal ég þó aðeins lítillega minnast á ýmis atriði þeirrar brtt. Í fyrsta lagi er hér brtt. við 1. gr. frv. um að í stað orðanna „og kaupgjalds“ komi kaupgjalds og framleiðslukostnaðar, - þannig að greinin verði með breyt. svo hljóðandi: „til þess að minnka verðbólguna innanlands og draga þannig úr hækkun framfærslukostnaðar, kaupgjalds og framleiðslukostnaðar“, o. s. frv. Enn fremur er lagt til, að aftan við 1. gr. bætist ný málsgr., sem er útskýring á því, sem felst í gr., sem fyrir er, og hljóðar viðbótin þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisstjórnin skal verja fé því, sem aflað er samkvæmt lögum þessum, til þess að koma í veg fyrir, svo sem unnt er, að verðlag á innlendum og erlendum nauðsynjavörum hækki til neytenda frá því, sem nú er, og til að styðja þá framleiðendur, sem af styrjaldarástæðum eru neyddir til að selja vöru sína óeðlilega lágu verði, allt að undangenginni athugun á þeim ástæðum, sem fyrir hendi eru.“ Það eru m. ö. o. tekin fram nánar í þessari viðbót þau höfuðsjónarmið, sem eiga að vera fyrir samþykkt þessara 1. og sem á að verja þessu fé til að ná, að reyna að halda verðlagi niðri á nauðsynjum, bæði erlendum og innlendum, og sömuleiðis hitt, að styðja framleiðsluna, sem af orsökum styrjaldarinnar selst við lægra verði heldur en framleiðsluverði. 2. brtt. n. er við 2. gr. frv., sem er um það, að ríkisstj. sé heimilt að ákveða farmgjöld af vörum, sem fluttar eru til landsins með íslenzkum skipum. En brtt. er um það fyrst, að aftan við gr. bætist: „og þeim skipum, sem Íslendingar hafa á leigu til ákveðins tíma“ sem er vitanlega sjálfsagt, að þetta ákvæði gildi eins um slík leiguskip, sem Íslendingar hafa um skemmri eða lengri tíma, þegar þess er gætt einmitt, hve farmgjöld eru geysimikill þáttur í því, hvernig verðlag er í landinu á erlendum vörum. Þau hafa verið svo há, að nettóágóði eins einasta félags, Eimskipafélagsins, varð eins mikill á einu ári eins og aðalframleiðsluvara manna í sjö sýslum í landinu hefur selzt að brúttóverði; og sést þá, hve geysimikill þáttur þetta er til þess að hafa áhrif á verðlag. Og ekki síður ástæða til að hafa hönd í bagga um það heldur en um verð neyzluvara, sem seldar eru innanlands. 2, brtt., b-liður, á sama þskj. er um það, að aftan við 2. gr. komi ný gr., og er 1. tölul. 2. brtt. svo hljóðandi: Ríkisstjórninni er heimilt: 1. Að fella niður til ársloka 1942 tolla af: baunum, ertum, linsum, hveiti, rúg, rís með hýði eða án hýðis, byggi, höfrum, maís og annarri ómalaðri kornvöru; mjöli: úr hveiti, úr rúgi, úr rís, úr byggi, úr höfrum, úr maís og öðru ótöldu; grjónum: úr hveiti, úr byggi, úr höfrum, úr rís og öðru ótöldu.“ M. ö. o., till. er um að afnema tolla af þessum helztu nauðsynjavörum, sem inn eru fluttar af matvörum; og aftur á móti er till. um það í 2. stafl. að lækka toll á sykri. Þriðja heimildartill. er í 3. tölul. 2.brtt. og er um það, að ríkisstj. sé heimilt að hækka um allt að 50% til sama tíma tolla af: áfengi og tóbaki, svo og gjald af innlendum tollvörutegundum, sbr. lög nr. 60 30. des. 1939, og aðflutningsgjald af sams konar vörum. 3. brtt. er við 3. gr. frv., sem verður 4. gr., ef brtt. n. verða samþ., um það, að upphaf gr. orðist þannig: „Í því skyni, er í lögum þessum greinir, er ríkisstjórninni“ o. s. frv. Og loks er 4. brtt. við 4. gr., sem verður 5. gr., um að aftan við fyrri málsgr. greinarinnar bætist : „svo og að undanþiggja þær útflutningsvörur, sem seljast lægra verði en hún telur, að framleiðslukostnaði nemi“. En eins og hv. þdm. sjá, stendur í gr. sjálfri, að ríkisstj. sé heimilt að leggja mismunandi hátt útflutningsgjald á íslenzkar afurðir, sem fluttar eru út úr landinu, Sem sé ákveðinn hundraðshluti af fob-verði varanna, og sé gjaldið miðað við framleiðslukostnað og söluverð. En brtt. er um, að ríkisstj. sé heimilt að undanþiggja þessu útflutningsgjaldi þær vörur, sem seljast við mjög lágu verði. Þetta eru þau atriði, sem nm. allir voru sammála um að flytja sem brtt. við frv., og hefur staðið alllengi yfir að ná þessu samkomulagi, sem þó er fengið um þessi atriði. En 5. gr., sem er ákvæði um sérstakan skatt af nettótekjum manna eins og þar hermir, hafa nokkrir nm., sem eru meiri hl. n., ekki getað fallizt á. Vilja þeir ekki hafa þau ákvæði með þeim hætti, sem þar hermir, og telja þau ekki réttlát, en flytja í stað þess brtt. á þskj. 742 um það, að ríkisstj. sé heimilt að innheimta á árinu 1941 viðauka á tekjuskatt og eignarskatt álagðan á árinu, og megi viðauki þessi nema allt að 10%. Það gefur að skilja, að þetta eru margfalt minni tekjur heldur en ætlazt er til í 5. gr. frv., og rýrir þetta mjög gildi frv. Við fulltrúar Framsfl. í n., ég og hv. þm. V.-Húnv., höfum hins vegar litið svo á, að þær heimildir, sem í 5. gr. felast til þess að ná þessum tekjum af nettótekjum manna, séu það lágmark, sem við getum gert okkur ánægða með til þessara ráðstafana, og viljum þar af leiðandi ekki skerða það á nokkurn hátt, hvað þá eins og lagt er til í brtt. á þskj. 742. Við lítum svo á, að það sé alveg sjálfsagt, að þeim, sem nú hafa mestar nettótekjur og mestan gróða þar af leiðandi í þessum tíma, beri ekki síður skylda til að leggja verulega af mörkum til þess að halda uppi verðgildi peninganna. Því að þetta frv. er í raun og veru ekkert um annað en það. Því að hvers virði eru þeim, sem nú taka hæst laun, þau laun, ef verðgildi peninganna fellur jafnt og þétt eftir því, sem launin hækka? Og það er ekkert launungarmál hér á hæstv. Alþ., að hjá mönnum yfirleitt eru allmiklir peningar, sem fólk nú hefur milli handa, bæði þeim, sem vinna að ýmiss konar framkvæmdum í daglaunavinnu, einhleypum og öðrum, og viðkomandi þeim, sem teljast til launastétta, má segja í bili, að það sé sama, hvort dýrtíðin helzt eða ekki, því að laun hækki eftir dýrtíðinni. En sama gildir um þeirra peninga, að með aukinni dýrtíð minnkar verðgildi þeirra. Ég verð að segja, að það er dálítið einkennileg hugsun, að ekki megi taka neitt af þeim, sem hafa mesta peningana á milli handa, í því augnamiði að gera ráðstafanir til þess að halda uppi verðgildi peninganna. Þeir menn eiga, svo að segja, algerlega að geta skotið sér undan þeirri skyldu, sem hvílir nú á allri þjóðinni, að hún reyni að reisa skorður við þeim voða, sem framundan er, ef ekki er spyrnt við fótum, áður en það er um seinan. Ég vil aðeins benda á það í sambandi við þessa gr., að það hafa komið fram mótmæli vegna þessa skatts, sem í frv. felst, bæði frá félögum launamanna hér í bænum og einnig frá Alþýðusambandi Íslands. Í báðum þessum mótmælum eru tekin fram mjög svipuð sjónarmið. Ég skal nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkur orð úr mótmælum þeim, sem Alþýðusamband Íslands hefur sent Alþingi: „Stjórn Alþýðusambands Íslands mótmælir framkomnu frumvarpi um heimild fyrir ríkisstjórnina til ráðstafana og tekjuöflunar vegna dýrtíðar og erfiðleika atvinnuveganna, þar sem verklýðs- og aðrar launastéttir landsins eru fyrst og fremst sérstaklega skattlagðar í þessu augnamiði og tiltölulega hæst þær stéttir, sem lægst hafa launin: M. ö. o., þessar stéttir hafa mestar nettótekjur, það kemur greinilega fram í mótmælunum gegn frv. viðurkenning á því. Svo eiga þessir menn sérstaklega að vera undanþegnir því að verja nokkru af tekjum sínum til þess að halda uppi verðgildi peninganna. Við getum ekki séð, að það sé neitt réttlæti í slíku, og getum þar af leiðandi ekki fallizt á, að þessi hópur manna eigi með öllu að skjóta sér undan þessum byrðum. Við verðum að gæta þess, að það eru mjög breyttir tímar frá því, sem var fyrir einu ári, og það þýðir ekki að berja höfðinu við steininn um það, að það verður að taka tillit til þeirra breyttu aðstæðna, þegar verið er að gera kröfur til manna um slíka skattaálagningu sem þessa. Ég skal svo ekki hafa öllu fleiri orð um brtt. meiri hl. n.; og munu án efa gefast tækifæri til þess að ræða nánara um þær síðar við umr. Það er kominn tími til þess að þjóðin í heild geri sér grein fyrir því, hvert stefnir með þeim tilslökunum, sem felast í brtt. n. Þá er enn fremur ein brtt. frá 2 nm., hv. þm. A.-Húnv. og hv. 3. landsk., sem er á þskj. 743 og fer í þá átt, að ríkisstj. heimilist að verja fé, sem næst inn samkv. þessum ákvæðum, ef að 1. verða, til þess „að tryggja framleiðendum að verð á kjöti og mjólk og öðrum landbúnaðarvörum, sem nauðsynlegt telst, að dómi Búnaðarfélags Íslands, til þess að framleiðsla þeirra afurða dragist ekki saman.“ Náist ekki þetta verð með verðlagsákvæðum verðlagsn., þá á stj. að vera heimilt að ákveða með 1. lægra útsöluverð, og annað eftir því. M. ö. o., í þessari brtt. felst ekki annað en það, að afnumið verði söluskipulag landbúnaðarins eins og það er nú. Það kann að vera, að ýmsir bændur gætu, eins og nú er, selt afurðir sínar, hvað hátt verð sem á þær væri sett. En ég segi og fullyrði, að þeir menn, sem þannig líta á málin, horfa aðeins til þess ástands, sem ríkir í dag; þeir horfa ekki fram til þess tíma, þegar aftur kreppir að og búið er að eyða öllum þeim verðmætum, sem þessi styrjöld hefur skapað. Og ég hygg, að mörgum framleiðanda mundi þykja skarð fyrir skildi eftir styrjöldina, ef það ætti að taka frá þeim söluskipulagið. Ef það ráð yrði upp tekið, að láta Búnaðarfélag Íslands ákveða verðlag á framleiðsluvörum bænda, þá er mjög sennilegt að næsta afleiðingin af því yrði sú, að Alþýðusamband Íslands vildi sjálft ákveða, hvaða laun verkamenn fengju. Þar á eftir kæmu svo ýmis fagfélög, sem vildu fá að ákveða laun meðlima sinna. Þetta hefur t. d. átt sér stað um háskólaprófessora, að þeir hafa ákveðið sín laun á bak við þingið. Þetta mundi svo endurtaka sig um allar raðir þjóðfélagsins, og er ekki að vita, hvar það tæki enda, ef ekki væri spyrnt fótum við. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, ef það verður ekki skemmt, er spor í þá átt að spyrna fótum við því kapphlaupi, sem nú er milli verðlags og kaupgjalds og enginn veit, hvar muni enda. Frá sjónarmiði okkar, sem flytjum brtt., er þetta hið minnsta, sem við getum hugsað okkur, að þjóðfélagið reyni að leggja á sig til þess, að ekki stefni að þeim voða, sem sjáanlega er fyrir höndum, ef ekki er eitthvað gert til bjargar. Ég álít, að ef ekki verður gert allt, sem unnt er, til þess að koma í veg fyrir, að krónan haldi áfram að lækka verulega mikið, þá séum við áður en varir komnir á svipað stig eins og þegar verst fór í Þýzkalandi eftir styrjöldina síðustu, að þúsund marka seðlar voru minna virði en ógild frímerki.



Ég lét þess getið við 1. umr. þessa máls, að ég teldi miklu máli skipta, að inn í frv. kæmu ákvæði um eftirlit með verðlagi og jafnframt ákvæði um fulla verðlagsákvörðun. Frv. hefur verið breytt þann. veg, ef samþ. verður brtt. 741, að i staðinn fyrir það að setja glögg verðlagsákvæði, þá er sagt með almenntun orðum, hver er tilgangur 1., sem sé sá, að halda niðri verðlagi á nauðsynjavörum innanlands, og allt er þetta gert að undangengnum athugunum á þeim aðstæðum, sem fyrir hendi eru. Ég mun sætta mig við það, að ekki eru skýrari ákvæði í 1. en þetta, ef samþ. verður sú brtt. um tekjuöflun, sem fram kemur sumpart f till. n. allrar og sumpart á þskj. 742, frá mér og hv. 3. landsk. og hv. þm. A.-Húnv. Um brtt. 741 þarf ég ekki nema örfátt að segja til viðbótar því, sem hv. frsm. sagði hér áðan. Þó vildi ég mega taka það fram, að ég ætla, að mér sé óhætt að segja frá því, að það sé skoðun n. allrar og þeirra ráðh., sem hún hefur átt tal við, að orðalag 4. gr. frv, eigi við það, að það sé ekki einungis hægt að hafa mismunandi há gjöld á einstökum vörutegundum, heldur líka mismunandi há gjöld á sömu vörutegund á ýmsum tímum árs, ef það þykir henta. Þá er einnig í brtt. 741 lagt til, að aftan við fyrri málsgr. gr. bætist: „svo og að undanþiggja þær útflutningsvörur, sem seljast lægra verði en hún telur, að framleiðslukostnaði nemi.“ En meginágreiningur innan n. var um tekjuöflunarleiðina, eins og einnig kom fram við 1. umr. málsins. Meiri hl. n. hefur lagt til, að horfið yrði frá þeirri tekjuöflunarleið, sem gert er ráð fyrir í 5. gr. frv., en í stað þess tekin upp sú leið að leggja á allt að 50% aðflutningstoll á tóbak og áfengi, og auk þess verði jafnað niður 10% viðauka við tekju- og eignarskatt ársins 1941. Ég skal aðeins geta þess í þessu sambandi, að í ríkisreikn. fyrir árið 1939 hafa tollar af áfengi og innlendum vörutegundum numið 3 millj. og 30 þús. kr., þannig, að ef heimild þessi væri notuð að verulegu leyti, þá má búast við, að um verulega tollaaukningu verði að ræða. Auk þess má geta þess, að ég hygg, að tollar hafi heldur aukizt síðan 1939, að þingið veitti álagningarheimild að því er tóbakið snertir. Nú get ég ekki fullyrt neitt um það, í hversu ríkum mæli þessi heimild kann að verða notuð af ríkinu, en það er rétt að taka það fram, að það var tekið fram í n. og samþ., að mér skildist, af þeim ráðh., sem var á fundi n., að tollur skyldi hækka á einstökum framleiðsluvörum, en þar sem hér er aðeins um fáar vörutegundir að ræða, eru engar líkur til, að tollar af þeim hrökkvi til: Við leggjum því til, að til viðbótar verði sett 10% álag á tekju- og eignarskattinn, sem lagður er á á þessu ári. Ég þarf ekki að gera frekari grein fyrir brtt., og nægir þar aðeins að vísa til þeirra ummæla, sem ég lét falla við 1. umr. málsins. Það er mjög rætt um þessa tekjuöflunarleið, sem við viljum fara, en það er ljóst, að hún hefur þann skýlausa kast, að skattarnir lenda fyrst og fremst á þeim mönnum, sem verja fé sínu í óþarfa. Ég skal ekki taka upp kappræður um 5. gr. frv., þó að frsm. gæfi tilefni til þess, en vil aðeins benda á það, að ef það er virkilega ætlun hans, að þeir, sem hæstar hafa tekjurnar, eigi að gjalda hæstan skatt, þá er það ekki leiðin til að ná því takmarki að hafa skattinn eins og gert er ráð fyrir í frv. Eftir frv. verður skatturinn jafnmikill af hverjum hundrað krónum, hvort um er að ræða 7 þús. eða 100 þús. kr. tekjur. Ég tel þetta ekki rétta aðferð um skattálagningu, auk þess sem hér er horfið frá þeim grundvelli, sem ákveðinn var með tekjuskattsl. í vetur. Um brtt. 743 vil ég taka það fram, að ég get ekki fallizt á að greiða henni atkv. mitt, og er það sumpart af sömu ástæðum og hv. frsm. tók fram og sumpart af mörgum öðrum, sem ég þarf ekki að taka fram, nema sérstakt tilefni gefist til þess.“



Við 1. umr. þessa máls tók ég ekki þátt í umr., og vegna þess vænti ég, að hæstv. forseti taki ekki hart á því, þó að ég víki nú nokkuð almennt að því stórmáli, sem hér liggur fyrir. Í rauninni er þetta frv. hið stærsta mál, sem fyrir þinginu hefur legið, og eitthvert stærsta mál, sem þingið hefur haft með að gera um langt skeið, og satt að segja hefði mönnum fundizt eðlilegast, að þetta mál hefði verið eitt af fyrstu málum þingsins en ekki eitt þeirra síðustu. Um það bil sem núverandi ríkisstj. var mynduð og tók við völdum, þá var komið svo í okkar þjóðfélagi, að framleiðslan til sjávar og sveita var komin í stóran vanda, sjávarframleiðslunni lá við strandi, og sveitaframleiðslan hafði undanfarin ár verið að komast í meiri vanda. Orsakirnar, sem til þessa liggja, eru sjálfsagt margar, en hluturinn er sá, að höfuðorsökin lá í því, hvað mikil hlutfallsbreyt. varð á milli launakjara og vinnulauna annarsvegar og framleiðslukostnaðar hins vegar. Hvað landbúnaðinn snertir hefur breyt. að þessu leyti orðið sú frá árinu 1914 til ársins 1939, að framleiðslan hefur fallið mjög í verði. Kaupgjaldið 1938 er komið upp í 420, miðað við það, að á sama tíma , er mjólkurverð til bænda hér í nágrenni Reykjavíkur ekki hækkað nema úr 100 upp í 137, og afurðir af sauðfé hækka ekki meira en úr 100 upp í 183. Þessi stórkostlega hlutfallsbreyt. var það, sem olli því, að landbúnaðurinn átti við stöðugt meiri og meiri örðugleika að stríða. Fólkið streymdi úr sveitunum til bæjanna og jarðir fóru að leggjast í eyði. Grundvöllurinn fyrir því, að núverandi stj. var mynduð og reynt var að gera breyt. í þessu efni, var sú, að nauðsynlegt var að gera breyt. á gengi íslenzku krónunnar. En það var augljóst mál, að sú ráðstöfun gat ekki komið að fullu gagni nema því aðeins, að aðrar frekari ráðstafanir væru gerðar. Á þetta reyndi fyrst verulega á þinginu, sem haldið var haustið '39, eftir að núverandi stj. var mynduð. Eftir alllangt þinghald og mjög mikil átök um það, hvernig fara ætti að um þá hluti, kom í ljós, að ráðstafanir í þá átt að gera verulega breyt. frá því, sem verið hafði, strönduðu og náðu ekki fram að ganga. - Ég hafði á því þingi og mörgum öðrum átt hlut í því að reyna að fá því til vegar komið, að einhver breyt. yrði gerð í þessum efnum. Þess vegna var það, að ég bar fram frv. á þinginu í fyrra, sem mér hafði skilizt, að meiri hl. þm. gæti fallizt á. Frv. fór í þá átt, að lagðar yrðu fram 2 millj. kr. til þess að borga mismuninn á milli þess framleiðsluverðs, sem bændur þurftu að fá fyrir kjöt og mjólk á innlendum markaði, og þess verðs, sem Bretar gæfu fyrir þær vörur. Ég skal ekki fara nákvæmlega út í það að lýsa átökunum um þetta mál, mönnum er það kunnugt. Nú hefur það komið í ljós, einkum nú síðan um áramót, að það hefur verið haldið áfram að greiða þeim mönnum, sem hafa föst laun, fulla verðuppbót á laun sín í samræmi við dýrtíðina án tillits til framleiðslunnar. Nú fór það svo, þó undarlegt mætti virðast, að frv. mitt náði ekki samþykki þingsins, en hið opinbera fékk í samningum við Breta 5 millj. kr. til verðuppbótar á þær framleiðsluvörur í landinu, sem harðast yrðu úti á innlendum markaði. En nú hefur það komið í ljós, að sá hluti bænda, sem þarna er um að ræða, hefur ekki farið illa út úr framleiðslunni á árinu 1940. En þetta kemur ekki að haldi þeim hluta bænda, sem byggja framleiðslu sína á mjólkinni, og þess vegna er allmikill hluti þeirra í sömu fordæmingunni, ef svo mætti segja, og var, áður en núverandi stj. tók við völdum. Þau loforð, sem hafa verið gefin um að bæta hag framleiðenda, hafa ekki verið efnd fyrr en nú, að viðleitni er sýnd með þessu frv. Það er alveg ljóst, að ef svo væri látið halda áfram, er, eins og raunar hefur verið tekið fram, auðsætt, að gengi krónunnar hrynur og dýrtíðin vex og hvað eltir annað, kaupgjaldið og dýrtíðin þess vegna er alveg ósæmilegt fyrir hvern, sem á setu sem fulltrúi á Alþ., að vilja ekki gera ráðstafanir til varnar því, sem framundan er. Það er engin von um að fá framlög af hálfu Breta til verðbóta innlendri framleiðslu og allsendis óvíst, hvernig fer um sölu landbúnaðarafurða. Þegar á að fara að gera ráðstafanir til bjargar, hefði ég fremur kosið, að þær væru gerðar svo, að ljóst væri, hvað ætti að gera og hvernig ætti að verja því fé, sem fyrir hendi er, en að allt sé í heimildarformi. En vegna þess að nú er komið að þinglokum og ekki hægt að sitja lengi enn, hef ég fallizt á að ganga frá þessu máli í þessu formi. - Það mun vera a. m. k. flestum þm. kunnugt, að um margar vikur hefur landbn. haft það til meðferðar að reyna að fá því til vegar komið, að trygging fengist fyrir bændur til þess að framleiðsla þeirra þyrfti ekki að dragast saman. Till. landbn. hafa ekki fengið, áheyrn, og harma ég það mjög, því að nú, þegar líður að slætti og engin fullvissa er fyrir, hverju hægt er að búast við um verð, er framleiðslan öll í óvissu. Það er auðséð, að um tvær leiðir er hér að ræða. Önnur er að láta landbúnaðarframleiðsluna hækka stöðugt og láta í kjölfarið fara hækkun á launum, eða gefa á milli framleiðsluverðs og útsöluverðs. Það er auðsætt, að hér er um þýðingarmestu matvörur að ræða, og samkv. grundvelli þeim, sem kauplagsn. byggir á, er áætlað, að í bæjunum sé helmingur af öllum matvörum kjöt- og mjólkurvörur. Ég held, að það væri hægt að koma fæðunotkun þjóðarinnar í það horf, að þetta verði meira en nú, með því að auka framleiðsluna og tryggja söluna, því að sannleikurinn er sá, að eins og er með verðið á erlendum markaði, er hæpið, að það borgi sig að flytja út. Það er ekki hægt að komast hjá því, að ríkisvaldið gert ráðstafanir til þess, að hægt sé að halda framleiðslunni í fullum gangi. Í öllum umr., sem fram hafa farið um málið, hefur komið fram mikill ágreiningur, ekki aðeins í blöðum, heldur og í ræðum manna, um það, hvort till. landbn. og till. þessa frv. væru styrkur til bænda eða til neytenda. Sumir mega ekki heyra nefndan styrk til bænda, aðrir ekki til neytenda. Þetta er mikill barnaskapur. Hér er um að ræða ráðstafanir, sem allri þjóðinni eiga að koma að gagni. Bændur og neytendur eru háðir sama lögmáli að því leyti, að það er báðum í hag, að fjármál landsins í heild séu í sem varlegustu lagi. Ég skal nú víkja að þeim till., sem fyrir liggja, einkum brtt. meiri hl. fjhn. og till. minni og hv. 3. landsk. þm. Fyrsta till. okkar er í samræmi við till. og kröfur, sem landbn. hefur haldið fram undanfarið, að það skuli reiknað út af Búnaðarfél. Ísl., hvaða verð bændur þurfi að fá á kjöt og mjólk. Það er undarlegt, sem kemur fram hjá hv. frsm. fjhn. og fleirum, að þetta sé óeðlileg krafa. Hitt er líka rangt hjá hv. frsm., að í þessari till. felist nokkuð um að afnema mjólkur- og kjötl., heldur á hún að tryggja, að það séu ekki verðlagsn. einar, sem ráða verðinu, því að þær njóta. ekki þess trausts, sem æskilegt væri. Að verið sé að láta fagfélögin ákveða verðið, er ekki rétt, því að það er bara farið fram á, að það sé reiknað út, hvað þurfi til þess að framleiðslan geti haldið áfram með fullum krafti. Sú till., sem fjhn. stendur að við 1. gr. frv., bætir svolítið úr, en samt felst ekki í henni sú trygging, sem felst í brtt. á þskj. 743. Ég vil því að hún verði samþ. Ef mönnum finnst hún reka sig á 1. gr., má leiðrétta það við 3. umr. Þá vil ég líka víkja að till., sem hv. meiri hl. fjhn. flytur, og þeirri afstöðu, sem hefur valdið mestum ágreiningi um skattana. Í sjálfu sér er ekki ósanngjarnt eins og nú er komið, þó að sá skattur verði á lagður, sem um ræðir í frv. hæstv. viðskmrh. En að ég hef flutt brtt. við þessa gr. byggist á því í fyrsta lagi, að það er komið í ljós, að ef frv. væri samþ. óbreytt, mundi það valda svo miklu ósamlyndi, að ég álít, að við mættum ekki við því, en í öðru lagi er það svo, að þó að þessi skattur sé í sjálfu sér ekki ósanngjarn, þá er aðferðin um álagninguna óviðfelldin, því að á þessu sama þingi er búið að ákveða álagningu á tekjurnar 1940. Í þriðja lagi er það að athuga, að í till. fjhn. kemur fram, eins og hv. þm. Seyðf. vék að, að það eru tryggðar aðrar tekjur á móti lækkuninni á skattinum samkv. till. meiri hl. n. með því að heimila 50% álagningu á áfengistoll, tóbakstoll og gjald af innlendum tollvörutegundum. Samkv. síðasta landsreikningi, 1939, voru þessir tollar rúmar 3 millj., þannig að tekjur af þessu hefðu numið 1½ millj. Auk þess er í þessari gr. heimild til að hækka aðflutningstolla á vörum, sem þar um ræðir. Till. um þetta var flutt af hæstv. fjmrh. við n. Hér er því ekki orðinn mikill munur á tekjum, sem heimilt er að innheimta samkv. frv. óbreyttu og samkv. till., sem fyrir liggja, með samþ. brtt. meiri hl. fjhn. A. m. k. er ekki , svo mikill munur, að mikið veður sé út af því gerandi. Í fjórða lagi er það sú ástæða, sem gerir að verkum, að ég fellst á að vera meðflm. brtt., að mér er ljóst, að það er fullkomið tækifæri fyrir næsta þing til að leggja aukaskatt á tekjur þessa árs, og ég verð að segja, að ég tel æskilegt, að það sé ákveðið í byrjun þings, hvaða skatta og aukaskatta á að leggja á. Annars fer það nokkuð eftir því, hvernig fer um brtt., hve mikið samlyndi verður um afgreiðslu frv., og ég skal taka það fram, að mér er ljóst, að það hve mikið gagn verður að aðgerðum okkar, fer fyrst og fremst eftir því, hvernig ríkisstj. tekst um framkvæmd á heimildum þeim, sem henni eru fengnar. Ég vil segja, að það hvernig ríkisstj. tekst um framkvæmdina á komandi ári, fer eftir því, hvort henni lukkast að vinna aftur það traust, sem hún frá ýmissa sjónarmiði hefur glatað, eða hvort framkvæmdin verður svo að traustið minnki enn á ný. Ég vænti að það verði samþ. að setja inn í frv. brtt., sem fyrir liggja í þremur þskj.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég vil segja nokkur orð um brtt. og afgreiðslu málsins í fjhn. Ég vil þá fyrst minnast á brtt. á þskj. 741, þær, sem samkomulag hefur orðið um í fjhn. Eins og ræðumenn úr fjhn. hafa tekið fram, miða, þessar till., nema 2. till., að því að gera ákvæði frv. fyllri, og eru þær gerðar í samráði við þá ráðh., sem mættu á fundum n., og eru allar til bóta. Um b-lið 2. till. vil ég segja eftirfarandi, til þess að fyrirbyggja misskilning: Hann fjallar um, að ríkisstj. skuli heimilað að fella niður til ársloka 1942 toll á kornvörum og helming tolls á sykri, en á sama tíma að hækka um 50% áfengis- og tóbakstoll. Vegna ummæla hv. þm. Seyðf. og hv. þm. A.-Húnv. verð ég að skýra frá því, að fyrir alllöngu varð samkomulag um það í ríkisstj., að hún reyndi að afla heimildar til að fella niður kornvörutoll og hálfan sykurtoll. Um leið og þetta var ákveðið, var líka rætt í stj. að afla heimildar til að hækka toll af ónauðsynlegum vörum. Hér er því ekki um nýmæli að ræða hjá n., heldur till., sem ríkisstj. hefur komið sér niður á í sambandi við umr. um þessi mál. Hér er því ekki um óvænta tekjuöflun að ræða, sem vegið geti á móti till., sem ég hafði gert í frv. Ég vil þá minnast á ágreiningsefnið í sambandi við þetta frv., brtt. hv. meiri hl. á þskj. 742. Eins og menn muna, voru ágreiningsefnin tvö við fyrstu umr., en það má segja, að umr. um annað hafi fallið niður, og nú sé aðeins um að ræða þann ágreining, sem kemur fram í till. meiri hl. á þskj: 743. - Þ. e. ágreiningurinn um hinn almenna skatt, sem frv. gerir ráð fyrir. Forsaga málsins er sú, að málið var fyrst lengi til umr. í ríkisstj., og 6 manna n. fjallaði um það hér í hv. Alþingi. Í 6 manna n. virtust allir vera á einu máli um það, að slíkt gjald ætti rétt á sér, þó að skiptar væru skoðanir um það, hve langt skyldi gengið í að undanþiggja lægri tekjur þessu gjaldi, og í þeirri n. voru fulltrúar allra þingflokkanna. Ég verð því að segja það, að þær undirtektir, sem þetta atriði hefur fengið hér á Alþingi og í sumum stuðningsblöðum ríkisstj., virðast mér ekki lítið undarlegar, þar sem því er haldið fram, að það sé alveg óviðeigandi að leggja á slíkt gjald yfirleitt og auk þess, sem allmikil gagnrýni hefur komið fram á skattstiga þeim, er í frv. felst. Ég bjóst fremur við öðru en því, að reynt yrði að spilla fyrir því, að þetta gjald yrði samþ. á Alþingi, eftir því sem á undan var gengið í málinu. Nú hefur þetta farið á allt annan veg. Meiri hl. fjhn. hefur lagt fram till. um það, að 5. gr. skuli breytt þannig, að hið almenna gjald falli niður, en í stað þess komi 10% álag á tekjuskatt. Þessi brtt. rýrir stórlega þær tekjuvonir, sem mátti gera sér af frv. því, sem hér liggur fyrir. Þetta 10% álag mun aldrei geta gefið í tekjur nema lítinn hluta af því fé, sem hefði fengizt með þeirri till., sem fyrir lá. Það er þess vegna auðséð, ef þessi till. verður samþ., sem ég geri ráð fyrir, að ekki verði hægt að koma í veg fyrir, þá verður frv. í heild stórspillt og líkur minnkaðar fyrir því, að það geti náð tilgangi sínum. Að því er snertir samanburð á þeim till., sem eru í frv., og þeim, sem liggja, fyrir frá meiri hl. fjhn., vil ég aðeins nefna örfá atriði til að sýna mönnum, hver munurinn á þessum 2 till. er. Samkv. till. minni átti einhleypur maður, sem hefur 8 þús. kr. hreinar tekjur, að borga 205 kr. í þann sjóð, sem átti að vinna með gegn dýrtíðinni. Þetta hefur vaxið mönnum mjög í augum. Og samkv. brtt., sem koma frá meiri hl. fjhn., á sami maður því að borga einar 31,80 kr. Einhleypur maður, sem hefur 20 þús. kr. hreinar tekjur, hefði orðið að borga 805 kr. eftir minni til., en samkv. till. fjhn. mundi hann eiga að borga 297 kr. Þessar tölur sýna glögglega, hve mjög frv. er spillt, ef þessi till. verður samþ. Ég hafði frekar búizt við því, eftir því, sem á undan var gengið, að fjhn. mundi snúa sér að því að draga eitthvað úr því gjaldi, sem lagt var til á lágtekjur, en hækka fremur gjaldið á hærri tekjur, en sú hefur ekki orðið raunin á. Það mun vera viðurkennt af öllum, sem eitthvert skyn bera á þau mál, að einhver mesta hætta, sem nú er fyrir dyrum í sambandi við verðlagsmál og verðgildismál peninga, er einmitt hið mikla pappírspeningaflóð, sem yfir landið streymir. Við verðum að opna augun fyrir því hér á Alþingi, að þessir peningar eru ekki aðeins í fórum þeirra, sem hafa hæstar tekjur, heldur hefur nær öll þjóðin fengi stórauknar tekjur. Við verðum að gera okkur það ljóst, að einmitt sú breyt. er að verða núna, vegna síhækkandi kaupgjalds og vegna þess að stærsti gróðinn er að minnka, að þessar tekjur eru ekki eingöngu hjá fáefnum útgerðarmönnum og stórgróðamönnum, heldur eru þær hjá öllum þorra manna, sem betur fer. Þetta skapar sérstakt vandamál í landinu, og mér þykir undravert, að Alþingi skuli ekki fást til að líta á þetta sjónarmið og skuli hika við, undir þessum kringumstæðum, að leggja á þau hóflegu gjöld, sem gert er ráð fyrir í frv., sem fyrir liggur, ef þau mættu verða til þess að draga eitthvað úr þeirri miklu hættu, sem stafar af þessu peningaflóði og verðbólgunni, sem af því leiðir. Mér finnst það satt að segja ekki bera vott um það, að menn hafi krufið þessi mál til mergjar, að þeir skuli víla svo mjög fyrir sér að fylgja þeim till., sem fyrir liggja, í aðalatriðum. Minni háttar breytingu hefði verið hægt að gera að því er þá snertir, sem hafa lágar tekjur. Sú afgreiðsla, sem þetta mál á að fá, fyrir atbeina Alþfl. og Sjálfstfl., er ekki í samræmi við það ástand, sem nú ríkir í peningamálum þjóðarinnar, og ég mótmæli þeirri afgreiðslu. Eins og ég sagði áður, eru möguleikarnir til að frv. beri árangur, mjög svo rýrðir með, þessum brtt. Ég vil taka það enn á ný skýrt fram fyrir mitt leyti, að ég álít ástandið vera þannig og svo mikils þurfa við, að ég hefði viljað hafa gjöldin hærri en lagt var til í mínum till. og víla ekki fyrir mér að taka á mig þær óvinsældir, sem fylgja því að hafa slíkt sjónarmið og láta það uppi. Straumurinn liggur nú hins vegar í hina áttina, og þingvilji mun vitanlega skera úr um þetta. Ég vil þá aðeins minnast örfáum orðum á brtt. hv. þm. A.-Húnv. og hv. 3. landsk. á þskj. 743. Mér finnst, að á þeirri till. séu tveir megingallar, sem gera það að verkum, að ekki eigi að fylgja henni. Annar gallinn er sá, að till. er byggð á þeim grundvallarmisskilningi, að þessi samansöfnun fjár, sem hér á að eiga sér stað, fari fram til þess að styðja bændastétt landsins sérstaklega. Þetta er mesti misskilningur. Eins og fyrirkomulag málanna er núna, þá geta bændur áreiðanlega fengið sanngjarnt verð fyrir þær afurðir, sem þeir selja á innlendum markaði, og þarf enga sérstaka tekjuöflun handa þeim í þessu sambandi. Hitt er annað mál, að í þessu frv. er opin heimild til að styðja hvaða. atvinnuveg sem er, hvort sem það er landbúnaður eða annað, sem verður fyrir sérstökum óhöppum í sambandi við styrjaldárástandið. Er þar sérstaklega átt við stuðning til þeirra, sem verða fyrir því tjóni, að útflutningsvörur þeirra seljast með óviðunanlega lágu verði. Hinn gallinn er sá, og er ákaflega ógeðfelldur, að hv. þm. A.-Húnv. og hv. 3. landsk. þm. vilja láta Búnaðarfélag Íslands, sem er stéttarfélagsskapur bænda, algerlega segja til um það, við hvaða verði selja eigi íslenzkar landbúnaðarafurðir, og svo á ríkisvaldið að útvega fjármuni til þess að þetta verð sé tryggt, ef markaðsástæður geta ekki tryggt verð þetta. Þetta er mjög óeðlileg hugmynd og hættulega einhæft sjónarmið. Hvar værum við staddir, ef stéttarfélög landsins ættu að ákveða, hvað hver stétt ætti að fá í kaup. Þá mundi Alþýðusambandið úrskurða, hvað verkamenn ættu að hafa í tekjur, og þar fram eftir götunum, og ef atvinnufyrirtækin gætu ekki borið kaupgjaldið, þá ætti ríkið að borga mismuninn. Mikið er það ríki. - Flestir hljóta að sjá, að með þessu væri komið út í hinar mestu ógöngur. Þetta eru álíka miklar öfgar eins og þær, sem haldið er fram af þeim, sem ekki sjá neina aðra þörf í sambandi við þessi dýrtíðarmál en að halda niðri markaðsverði á íslenzkum afurðum, og hvorug verðskuldar mikla athygli. hvað þá heldur fylgi.



Herra forseti! Ég sleppti því að taka til máls við 1. umr. um þetta mál, sökum þess, að ég gerði ráð fyrr því, að um þetta mundi verða fjallað talsvert mikið á milli l. og 2. umr. Það hefur ekki getað orðið samkomulag um þetta frv., hvorki innan flokkanna út af fyrir sig né ráðh., þannig að það gæti komið fram sem frv. þeirra allra eða stjórnarfrv. Reynt hefur verið að vinna að frv. á milli umr., þó er sá tími svo stuttur, að þess sjást ekki veruleg merki í till. þeim, sem fram eru komnar. Af þeirri ástæðu, að ég hef alveg sleppt að gera þær almennu athugasemdir, sem ég vildi gert hafa við 1. umr., þá geri ég ráð fyrir, að það, sem ég nú segi, verði nokkuð ýtarlegra en ella mundi orðið hafa. Fyrirsögn frv. er, eins og allir vita, um tekjuöflun vegna dýrtíðar og erfiðleika atvinnuveganna. Það kemur að sjálfsögðu engum á óvart, þó að ríkisstj. fyndist, að eitthvað þyrfti að gera til að halda dýrtíðinni í skefjum, og sjálfsagt telja flestir, að byrjað sé seinna en skyldi. Það er vitað, að á því hefur verið alið og reynt að brýna menn til þess, sérstaklega af stjórnendum landsins, svo árum skiptir, að vera á verði gegn dýrtíðinni og gera í tíma ráðstafanir til þess, að hún yrði ekki svo ægileg, að landsmenn stæðust hana ekki. Þegar það er nú athugað, að lítið hefur verið gert og um það sinnt, þá ætti það heldur að vera fagnaðarefni, að þetta frv. skuli vera fram komið. En sá galli fylgir því frá mínu sjónarmiði, að það er bara allt of seint. Það er mjög vafasamt, hvort nokkuð er hægt að gera með tekjuöflun. Það má sjálfsagt hefta hana með öðrum ráðum, svo sem eftirliti með verðlagi, en með beinum peningaframlögum er ákaflega erfitt að hefta dýrtíðina. Ég vil ekki fara neitt verulega út í orsakir dýrtíðarinnar. Þess gerist ekki þörf að rifja það upp. En mjög er leiðinlegt til þess að vita, að þau tækifæri, sem til voru til þess að dýrtíðin flæddi ekki eins fljótt yfir okkur, skyldi látin ónotuð. Það er líka leiðinlegt til þess að vita, þegar hæstv. viðskmrh. fer fram á það, að ríkisstj. sé fengið mikið vald í hendur til að vinna gegn dýrtíðinni, að þá skuli fortíð hennar vera eins og hún er. En það er kunnugt, að ríkisstj. gekkst beinlínis fyrir því, sem var fyrsta sporið til dýrtíðar, en það var gengisbreytingin. Þá hafði ríkisstj. einnig á valdi sínu, að innflutningur til landsins yrði aukinn, en hún stóð eins og múrveggur gegn því, að innflutningurinn yrði örvaður, og gekkst þannig fyrir þeim vöruskorti í landinu, sem ætíð er óbrigðul ástæða til verðhækkunar. Þegar gengisbreytingin varð, þá var, eins og kunnugt er, strax í upphafi afgreidd hér löggjöf, sem átti að gera ríkisstj. fært að halda niðri verðlagi og stemma stigu við dýrtíðinni. Það, sem eftir stendur af henni, er í rauninni ekkert annað en það, sem eftir er af húsaleigulögunum og eftirlit með verðlagi. En það verður að segja þá raunasögu, eða a. m. k. benda á þá sögu, sem við verðlagsákvarðanir hefur verið bundið, en hún er sú, að ríkisstj. fékk aldrei sjálf beina hlutdeild í verðlagsákvörðunum, heldur hefur það verið falið einstakri nefnd að sjá um þau mál. Störf þessarar nefndar, sem átti að hafa hönd í bagga með hinu almenna verðlagi, hafa farið mjög í handaskolum, eins og við neytendurnir langbezt vitum og hljótum að taka eftir. Það gefur að skilja og leiðir af fyrirsögn frv., að það verður hér um einhverja verulega tekjuöflun að ræða. Nú er það svo, að í þessu frv. í 3. gr., er fyrst og fremst heimilað að verja 5 millj. kr. af tekjum ríkissjóðs í því skyni að halda niðri dýrtíðinni. Enn fremur er í 4. gr. heimilað, með reglugerð, að leggja allt að 10% aukagjald á tekjur skattborgaranna, og í þriðja lagi, í 4. gr., að leggja 10% skatt á útfluttar afurðir, og í 5. gr. að leggja 10% aukagjald á tekjuskatt. Þetta er að sönnu miklum mun lægra í frv. en fyrst var talað um, því þá átti þetta útflutningsgjald að verða 15%, og mér skildist þá, að ríkisstj ætlaði sér að fá reglugerð um að leggja á gjöld, sem gætu numið allt að 30 millj. Útflutningur s. l. ár varð ca. 133 millj. kr. Ef við það væri miðað, að útflutningurinn yrði svipaður á þessu ári, þá mundi útflutningsgjaldið nema 13 til 14 millj. kr. með 10%, og ef það yrði eins og fyrst var til stofnað, yrði það um 20 millj. Það er ekkert undarlegt, þó okkur ýmsum þm. brygði heldur í brún, þegar ríkisstj. hefur það ú orði, að við heimilum henni með reglugerð að leggja gjöld á landsmenn, sem næmu nálægt 5 sinnum meiru en allur tekju- og eignarskatturinn, sem um var búið að deila allt þingið eða a. m. k. 3 mánuði. Og þegar talað er um skilningsleysi og ábyrgðarleysi þm., ef þeir vilja standa á móti þessum kröfum, verður að segja það, að mér þykir ríkisstj. og þeir, sem henni fastast fylgja, orðnir nokkuð kröfuharðir, þegar þeir telja það firrur einar, þó menn stingi dálítið við fótum, þegar kippa á af landsmönnum 30 millj. kr. Hún álasar þeim mönnum þunglega fyrir ábyrgðarleysi og skilningsleysi, sem eitthvað vilja á móti þessu standa í ráðstöfunum hennar gegn dýrtíðinni. Nú er svo komið, að ríkisstj. ber í raun og veru ábyrgð á verðlagsnefndinni. Hún ber ábyrgð á því, hvernig kaup og sala hefur farið fram á innlendum og útlendum vörum. En við sjáum það og höfum tekið eftir því, að verðlagið hefur á ýmsum vörum beinlínis hækkað við það, að verðlagsnefnd fjallaði um það. Það er enginn minnsti vafi á því, að verðlag á matvörum hefur hækkað að miklum mun fyrir afskipti verðlagsnefndar. Þetta er óviðunandi, og ef ríkisstj. ætlar að afla sér 20 til 30 millj. til þess að slíkt geti átt sér stað, þá er engin von til þess, að þm. allir a. m. k. geti samþ. slíkt. Ég sé ekki ástæðu til að nefna hér nein dæmi, en ef ríkisstj. eða hennar talsmenn vilja neita þessu, þá get ég bent á fjölmörg dæmi, þar sem álagning á nauðsynjavörur; rétt við nefið á ríkisstj., er svo úr hófi fram, að það er alls ekki vansalaust, að slíkt skuli látið við gangast. Í 1. gr. þessa frv. er talað um að afla fjár vegna erfiðleika atvinnuveganna. En það er engin skýring gefin á þessu í eftirfarandi greinum. Hvað eru atvinnuvegir í þessu sambandi? Og á hvern hátt á að styrkja þá samkv. frv.? Atvinnuvegir er það, sem, eigandi framleiðslunnar og þeir, sem að henni vinna, hafa sér og sínum til lífsuppihalds. En þessa starfsemi á að styrkja samkv. frv. með því að leggja 10% útflutningsgjald á útfl. vörur eftir mati ríkisstj. Þetta nær fyrst og fremst til sjávarafurðanna. Svo var nú í upphaflega plagginu, sem gekk á meðal þm. í stjórnarflokkunum, meiningin að leggja líka smáskatt í viðbót á þá, sem fengju að greiða útflutningsgjaldið, eða 10% af nettótekjum. Þetta var svo að vísu lækkað ofan í 5% í frv. Ég er hræddur um, að þeir, sem vinna að framleiðslu útflutningsafurða, telji þetta lítinn stuðning við sinn atvinnuveg. A. m. k. skil ég ekki slíka aðstoð. Það má gera ráð fyrir, að launþegunum þyki „stuðningurinn“ næsta lítils virði. Þá er aðeins eftir landbúnaðurinn. Hagsmunir hans munu vera höfuðástæðan til þess, að frv. þetta er fram komið. Það hefur kamið greinilega í ljós í umr., að þessi krafa er fram komin vegna eins flokks, og talsmennirnir segja, að bændurnir séu eina stéttin og einu mennirnir, sem enga launahækkun hafi fengið eða verðlagsuppbætur á sína framleiðslu. Ef svo væri, þá væri vissulega ærin þörf að afla fjár til þess að leiðrétta þetta. En ég vil nú athuga þetta nokkru nánar. Mér er það eins vel kunnugt og öðrum hv. þm., hvað bændur fengu fyrir aðalframleiðsluvörur sínar fyrir stríð. Bændur fengu undir 1 kr. fyrir. kg af kjöti heim til sín fyrir stríð. Það hækkaði upp í 1.16 á s. l. ári, og er gert ráð fyrir, að kjötið hækki enn svo til bænda, að þeir geti fengið greitt kr. 1.70–1.80 fyrir kg. af framleiðslu s. 1. árs. –Það er því engin hæfa í þeirri fullyrðingu, að bændur hafi engar verðlagsuppbætur fengið né kauphækkun. Hitt er annað mál, að það getur verið, að megnið af verðhækkuninni komist aldrei til skila. En verðið hefur fast að því tvöfaldast. Okkur er a. m. k. kunnugt um það, neytendum hér í Reykjavík, hvað við höfum gefið fyrir þessar vörur nú og fyrr. Form. kjötverðlagsnefndar, Páll Zóphóníasson, hefur sagt, að verðlagsn. hagi verðlaginu í samræmi við hækkun vísitölunnar, og meira en það, jafnframt því, sem vinnukraftur hefur hækkað meira en vísitala. Hann segir enn fremur, að það sé annað með kjötið, sem allt sé selt í einu lagi á haustin, eða mjólkina, sem geti hækkað daglega til bændanna. Það er því alveg víst, að bændurnir hafa átt að geta fengið verðlagsuppbætur, og hafa reyndar fengið mikla hækkun. Það er þess vegna þeim mun minna, sem þarf að bæta þeim upp, miðað við þá staðhæfingu, að þeir hafi ekkert fengið. Það, sem mér hefur lengi skilizt að þyrfti að gera fyrir bændur, er að bæta þeim upp það afurðaverð, sem þeim var greitt fyrir stríð. Því þá var vitanlegt, að bændur voru mjög aðþrengdir og fengu yfirleitt of lágt verð fyrir sína vöru. En nú upp á síðkastið held ég, að óhætt sé að fullyrða, að landbúnaðarafurðir hafi hækkað nokkurn veginn í samræmi við tilkostnaðinn. Og sé ég því ekki, að það þurfi að afla neinna milljónatuga til þess að bæta úr þessu. Ég held, að það væri hægt að finna hóflegri og léttari leið. Ég tel víst, að til þess að leysa úr þessum vanda myndi nægja ákvæði 3. gr. frv:, um 5 millj. kr. heimild til þeirra þarfa. sem í l. gr. getur. Hins vegar má segja, að það sé ekki víst, að ríkissjóður hafi neinar 5 millj. kr. aflögu af tekjum þessa árs. En þá yrði að reyna að afla sér þeirra eftir á. Annars er svo með allar tekjur ríkissjóðs. Það er vitaskuld sama með þessar 5 millj. og þær aðrar upphæðir, sem fjvn. og Sþ. ráðgera að fá í tekjur. Það er aldrei víst, að tekjustofnarnir nægi, og þá verður að finna nýjar leiðir. Í framhaldi af því, sem ég hef sagt hér, vil ég fara nokkrum orðum um brtt. meiri hl. fjhn. á þskj. 742. Sessunautur minn (SH) sagði, að launastéttirnar hefðu mestar nettótekjur allra stétta, og við endurskoðun ræðu sinnar sagði hann, að launastéttirnar væru færastar um að leggja á sig skattabyrðar til þess að halda niðri dýrtíðinni. Ég held, að, það séu nú e. t. v. fleiri en hann, sem vita, hvernig kjör og afkoma þeirra er, sem búa við bein starfslaun. Við skulum taka verkamennina. Þeim hefur nú undanfarið komið tvöföld hjálp : Mikil og stöðug atvinna og „full“ dýrtíðaruppbót. En við skulum líka minnast þess, að þessi stétt var búin að vera í hreinu svelti árum saman. Verkamenn gátu ekki svo mikið sem keypt sér stól eða bolla, disk til að borða af né flík utan á sig. Það var ekkert handtak að gera. Þessir menn gátu því ekki keypt sér nauðsynlegustu húsgögn né haldið íbúðum sínum snotrum og hlýjum. Það má segja, að verkamenn sætu árum saman klæðlausir í auðum og köldum herbergjunum. Það hefur engin áhrif á þessar staðreyndir og gerir þær ekki síður alvarlegar, þótt fíflahlátur gjalli við umhverfis mig. Þessar staðreyndir, sem ég hef lýst, þekkjum við bezt, sem búum í nábýli við verkamenn. Það er rétt, að kjör þeirra hafa batnað. En þeim veitti ekki heldur af. Þeir komu úr hreinu svelti. En kjör þeirra eru þó ekki með öllu eins góð og þau sýnast, því að vísitalan er áreiðanlega ekki rétt, miðað við aukningu dýrtíðarinnar. Dýrtíðin er orðin meiri en 50%. Ég er viss um, að dýrtíðin er nær 100% en 50% í raun og veru. Þetta táknar ekki svo litla kauplækkun í sjálfu sér fyrir verkamenn og aðrar launastéttir. Enda finna allir þetta. Mér er sérstaklega vel kunnugt um þetta, því að ég hef árum saman keypt sjálfur og skoðað, svo að segja, hvern hlut, sem til heimilis míns hefur þurft, hvort er fæði eða flík. Og ég er ekki haldinn af þeim auðmannagorgeir, að ég þykist of fínn til að vita, hvað hlutirnir kosta, eða það standi á sama um verð þeirra. Ég fullyrði því, að það sé alrangt hjá hv. sessunaut mínum, að launastéttirnar hafi mestar nettótekjur og að þær eigi auðveldast með að bæta á sig byrðunum. Hjá miklum hluta þeirra hefur ríkt skortur og vandræði fram á þennan dag. Í þessu sambandi er oft talað um hinar miklu tekjur sjómanna. Þeir eru framleiðendur, oftast hlutamenn í einhverju formi, og hafa því að sönnu borið meira úr býtum upp á síðkastið en oft áður. En ég held nú, að það sé svo innanmagurt hjá mörgum eftir hin þungu aflaleysisár, að þeir séu yfirleitt ekki farnir að safna fé í sparisjóði. Mér finnst yfirleitt í þessu frv. og framkomu ríkisstj. kenna mikils kulda í garð vinnustéttanna í öllum hennar fjáraflaplönum. Hún lætur flytja inn mörg hundruð verkamenn frá Færeyjum og e. t. v. Bretlandi. Það er með þessu reynt að hafa atvinnuna af ísl. verkamönnum. Flestir þeirra manna, sem atvinnuna missa, eiga ekki hægt með að fara í sveit. Þeir eiga ekki heimangengt. Enda er mest tilbúningur af því, sem talað er um fólkseklu í sveitum, í því skyni að lækka kaupið í bæjunum. Ég skal játa, að í frv. fjhn. hefur skattgjaldið á tekjur snúizt nokkuð til vægðar frá því, sem um var rætt í flokkunum upphaflega, einkum þó, ef lagt verður aðeins visst gjald á skattinn. Það er mikill skilsmunur, hvort 5% gjaldið er lagt beint á tekjurnar eða aðeins ofan á skattinn. Og ef launastéttirnar taka á annað borð þátt í kostnaði skv. frv. þessu, þá má eftir atvikum telja sanngjarnt, að þær greiði aukaskattgjald af skattinum. En það er þó engin ástæða til, að þm. samþykki þetta frv., nema ríkisstj. fáist til að gera grein fyrir, hvernig tekjunum samkv. því verði varið. Ef hún leggur fram áætlun um, hvernig á að bæta upp afurðir bænda til að mæta dýrtíðinni, þá er allt öðru máli að gegna. En það lítur út fyrir, að hún vilji bara fá ríflega heimild til tekjuöflunar, en ráða því svo að öllu leyti sjálf, hvernig þeim verður varið. Mér sýnist, að það væri innan handar fyrir ríkisstj. að halda niðri dýrtíðinni með öflugum hömlum á verðlagi á innlendum vörum og erlendum. Og í því skyni ætti fjárveitingin skv. 3. gr. að nægja. Það er talað um, að það beri vott um litla ábyrgðartilfinningu hjá þm. að synja stj. um þessa heimild. Ég held, að það bæri vott um minni ábyrgðartilfinningu hjá þm., sem hafa nýlega svipt kjósendur landsins aðstöðu til að segja álit sitt við kosningar, ef þeir gæfu stj. heimild til að skattleggja þjóðina um tugi millj. í viðbót við allt annað. Þetta nýja gjald kemur aftan á alla. Það hefur enginn getað búizt við því. Nú stendur fyrir dyrum að semja við Breta um viðskipti, kaup á ísl. afurðum. Það eru sömu ástæður hér og þegar sendinefndin var hér í fyrra: Nú er komið tilboð frá Bretum í ýmsar vörur. Ég býst við, að þetta tilboð megi að mestu leyti skoða sem uppkveðinn úrskurð. En hvað sem því líður, hlýtur 10% útflutningsgjaldið að koma eingöngu niður á framleiðendum. Það er vitanlegt, að útflytjendurnir bera ekki mikinn hluta þess. Það kemur mestallt og allt niður sem frádráttur á tekjum þeirra, sem við framleiðsluna vinna. Með þessu ákvæði er vegið algerlega aftan að þeim fjölda, sem vinnur við sjávarútveginn. Það er mjög margt í frv. þessu, sem þörf væri að gagnrýna. En ég ætla nú ekki að lengja mál mitt öllu meira. Ég vil taka það fram, að brtt. á þskj. 741 eru ekki þýðingarlitlar. Eingöngu 3. tölul. undir stafl. b. við 2. gr., um 50% hækkun álags á tóbak og áfengi, gæti, ef samþ. yrði, gefið ríkissjóði mjög álitlegan tekjuauka, ef ekki verður skortur á þessum vörum. Ég býst við, að hv. fjhn. hafi reynt að kynna sér, hvernig þetta mál á allt að verða í framkvæmd, einkum þó ef tollaívilnun verður gerð á nauðsynjavörum, hvort tryggt sé, að tilsvarandi vörur lækki þá í útsölu, o. s. frv. Þessar aths. þýða ekki, að ég sé á móti till., en ég vil undirstrika það, að herða þarf á verðlagseftirlitinu, og ég er alltaf reiðubúinn til þess að ljá auknu verðlagseftirliti fyllsta stuðning. En þessari till. mun ég greiða atkv. mitt.



Það hafa komið fram nokkrar brtt. við frv. fjhn. Ég sé ekki í fljótu bragði, að brtt. á þskj. 741 breyti að nokkru leyti afstöðu minni til þessa frv. Eins og ég tók fram, þegar málið var til 1. umr., þá er, eins og reyndar fleiri hv. þm. hafa bent á, farið fram á svo gífurlegar heimildir handa ríkisstj., að óforsvaranlegt er fyrir hæstv. Alþ, að veita slíkar heimildir. Það, sem máli skiptir í brtt. þeim, sem nú eru fram komnar, virðist fyrst og fremst það, að ríkisstj. sé heimilt - heimilt aðeins - að fella niður tolla af nokkrum kornvörum, sem til landsins flytjast, og enn fremur að lækka tolla á sykri og sykurvörum; þetta eru brtt. við 2. gr. frv., og 2. liður. Það má segja, að þetta sé það eina í þessum brtt. á þskj. 741, sem getur unnið á móti dýrtíðinni. Svo kemur 3. liður þessarar 2, gr. brtt., sem kippir allt í einu burt verkunum þessars tilslakana, því þar er heimild fyrir ríkisstj. til að hækka um 50% tolla af áfengi og tóbaki, svo og gjald af innlendum tollvörutegundum, sbr. lög nr. 60 30. des. 1939, og aðflutningsgjöld af sams konar vörum. Samkv. upplýsingum hv. þm. A.-Húnv. gáfust árið 1940 tekjur af áfengi og tóbaki ag af innlendum tollvörutegundum sem svaraði 4.4 millj. kr. Hækkunin, með sömu neyzlu árið 1942, yrði þá á því ári um 2¼ millj. kr. Það er fljótséð, að þessi hækkun á dýrtíðinni, sem hæstv. ríkisstj er heimilt að gera samkv. 3. lið 2. brtt. á þskj. 741, vinnur ekki aðeins á móti lækkun hennar, sem fengist eftir 1. og 2. lið, heldur er sú upphæð miklu meiri. Það má benda á, að það séu ekki allt þarfavörur, sem farið er fram á að hækka toll af, svo sem áfengi og tóbak. En um þessar tvær vörutegundir er ólíku saman að jafna. Áfengi er skaðlegt mjög. Alþ. hefur fengið áskorun um það frá 23040 kjósendum í landinu, að bæjar- og sveitarfélögum verði heimilað að hafa sjálfsákvörðunarrétt um það, hvort áfengissala væri leyfð hjá þeim. En Alþ. hundsaði þessar kröfur. Og ég geri ráð fyrir, að það hafi verið af þeim ástæðum einum, að áfengið gefur svo miklar tekjur í aðra hönd. Í staðinn fyrir að verða við þessum kröfum um að heimila bæjarstjórnum að loka áfengissölum, þá er hér verið að fara fram á að hækka enn þá toll á áfengi, til þess að auka gróða ríkissjóðs á því, sem sé að binda þetta eiturlyf enn þá fastari böndum við ríkissjóðinn, svo að það verður enn erfiðara, þegar stundir líða, að losa ríkissjóð við það. Um tóbakið má að vísu segja, að það sé óþarfi. En samt geri ég ráð fyrir, að um 90% af þeim, sem eru fyrirvinna heimila, neyti tóbaks, og ég geri einnig ráð fyrir, að margir þeirra telji tóbak eitt af sínum nauðsynjum, þannig að ekki sé vafi á því, að margir menn munu, þessir, sem ég nefndi, og aðrir, láta sig skorta jafnvel margt fremur en tóbak. Þess vegna verður frá þessu sjónarmiði tóbakið að teljast til nauðsynjavara. Þá eru innlendu tollvörutegundirnar. Af kaffibæti mundi þessi tollur líklega verða um 30 aura hækkun á hverju kg, sem sennilega yrði til neytenda 40 aurar á kg. Af sykurvatni (saft) mundi hækkunin nema um 35 au., og til neytenda má gera ráð fyrir 50. au. tolli. Og báðar þessar vörur eru á borði hvers einasta alþýðumanns í landinu. Er þetta því ekki annað en að taka úr öðrum vasanum og láta í hinn, og jafnvel að taka meira en gefið er, þar sem ríkisstj. er heimilað að hækka tolla af þessum vörum. Auk þess má þess geta, sem hv. þm., vita af reynslunni, að þegar ríkisstj. hefur fengið heimild til að ívilna um tollaálagningu, þá hefur sú heimild ekki verið notuð. Þegar tollskráin nýja var samþ., var fjmrh. heimilað að fella niður að reikna verðtoll af flutningsgjaldi á því, sem til landsins flyttist. Þetta hefur ekki verið framkvæmt. Hins vegar munu engin dæmi til þess, að þegar ríkisstj. hefur fengið heimild til að leggja á tolla eða skatta, að þá hafi sú heimild ekki verið notuð. Ég hef nú gert fulla grein fyrir því, að brtt. á þskj. 741, við 2. gr. frv.; stefna frekar að því að auka dýrtíðina heldur en að minnka hana. Verð ég því að segja, eins og ég hef áður sagt, að það er rangnefni á frv. að nefna það frv. til að hafa hemil á dýrtíðinni, heldur er það beinlínis til að auka dýrtíðina. Því að vitanlega verður líka að reikna tolla ag skatta til útgjalda, sem óhjákvæmileg eru vegna nauðsynja hvers heimilis. Og það verður ekki annað sagt en að þessir skattar, sem í frv. er gert ráð fyrir að leggja á almenning, eru býsna háir. Annars verð ég að segja það, og kann einhverjum að þykja það kynlegt, að hv. 5. þm. Reykv., sem talaði næst á undan mér, tók ýmislagt fram af því, sem ég vildi hafa sagt, og fellur margt af því, sem hann sagði, saman við það, sem er mín skoðun á þessu máli. Ég vil undirstrika það, að afleiðingin af þessari skattaherferð kemur mjög mikið niður á sjómönnum og smáútvegsmönnum, og af sjómönnum kemur það niður á þeim, sem eru ráðnir upp á hlut: Nær undantekningarlaust eru sjómenn nú ráðnir upp á hlutaskipti. Skatturinn á fob-söluverð hlýtur því að koma niður á þeim, þegar það er athugað, að útflutningsn. sjávarafurða setur hámarksverð á fiskinn. Gefur þá auga leið, að það, verður ekki sá, sem fiskinn kaupir, sem verður látinn borga þennan skatt, heldur verða dregin 10% frá því verði, sem útflutningsn. skammtar. Þess vegna hljóta þessi 10% að koma niður á smáútvegsmönnum, sem ekki hafa aðstöðu til að flytja út fiskinn sjálfir, og sjómönnum. Það passar vel inn í kramið og kemur vel heim við það mikla hrós og fagurgala, sem hæstv. atvmrh. lét klingja í eyrum sjómanna fyrir nokkrum dögum um það, hvað þeir væru verðugir sinna aura, ef hæstv. Alþ. og ríkisstj. fara nú að ræna sjómenn að einum tíunda hluta af tekjum þeirra. Það er náttúrlega ekkert breytt út af venjunni þar. Menn eru skjallaðir upp í eyrun, en hér á hæstv. Alþ. er seilzt ofan í vasa þeirra og þeir rúnir eins og frekast er unnt. Þá get ég minnzt nokkrum orðum á brtt. á þskj. 742, frá meiri hl. fjhn., um að breyta 5. gr. þannig, að í stað þess að heimila þá skattálagningu, sem gert er ráð fyrir í upphaflega frv. frá n., er hér gert ráð fyrir, að ríkisstj. sé heimilt að innheimta á árinu 1941 viðauka á tekjuskatt og eignarskatt, álagðan á árinu, og má viðauki þessi nema allt að 10% eftir þeirri brtt. Og þá er sýnilegt, að enda þótt samkvæmt þessari brtt. muni hátekjumenn sleppa betur við skattinn heldur en þeir mundu gera samkv. núverandi 5. gr. frv., þá er þetta fyrirkomulag að því leyti betra, að lágtekjumenn sleppa margfalt betur með þessari breyt., vegna þess að með till. frv. margfaldaðist skatturinn á þeim, - ekki aðeins tvöfaldaðist, heldur þrefaldaðist. Því að eftir því, sem tekjur manna eru lægri, því hærri væri eftir þeim till. aukning tekjuskattsins. Og af því að þessi óréttur, sem er svo gífurlegur eftir 5. gr. frv., er úr gildi numinn með þessari brtt., mun ég frekar sætta mig við þessa brtt. heldur en 5. gr. eins og hún er nú í frv. Ég má segja, að það var hv. frsm. fjhn., sem minntist eitthvað á að í sinni ræðu, að andstæðingar frv. þessa ættu skilið að fá að standa fyrir máli sínu frammi fyrir þjóðinni. Ég vildi mjög taka undir þessa ósk hans og vona, að hann styrki mig í því að fá útvarpsumr. um þetta mál áður en það verður afgr. af þinginu. Ég vænti, að þetta hafi ekki verið bara mas út í loftið, heldur hyggi hann, að málstaður hv. fjhn. og hæstv. ríkisstj. sé svo góður í þessu efni, að hann þoli að koma fram í dagsins ljós, Við sósíalistar ekki aðeins fögnum þessu, heldur munum gera allt, sem í okkar valdi stendur, til þess að fá að koma fram með okkar málstað og andmæli gegn þessu frv., svo að almenningur geti fengið um það að vita. Annað, sem ég vildi sérstaklega undirstrika í ræðu hv. 5. þm. Reykv., var, að ríkisstj. sjálf hefði af reynslunni sýnt, að hún hefur beinlínis gengið fremst í fylkingu fram í því að auka dýrtíðina í landinu. Nefndi sá hv. þm. þar til lækkun krónunnar og innflutningshöftin, sem auðvitað hljóta að leiða af sér vöruskort í landinu og því vöntun á framboði á vissum vörum, sem svo aftur leiðir af sér hækkun vöruverðs á frjálsum markaði. Enda hefur sýnt sig, að þrátt fyrir verðlagsn., sem allir þekkja að litlu starfi, - og starf hennar hefur jafnvel gengið í öfuga átt við yfirlýstan tilgang með þeirri n. -- þá gefur auga leið, að innflutningshöft og vöruskortur hafa aukið dýrtíðina úr hófi fram. Ýmsar vörur, sem framleiddar eru í landinu, svo sem fatnaðarvörur og ýmiss konar vörur, sem ganga undir nafninu íslenzkur iðnaður, hafa þau, forréttindi, að það er blátt áfram innflutningsbann á þessum vörum og ekkert eftirlit með því haft, fyrir hvaða verð þessar verksmiðjur selja þessar vörur til kaupenda. Ég skal ekki orðlengja frekar um þetta að sinni, en mun síðar taka til máls um þetta, ef tilefni gefst. Við sósíalistar munum greiða atkv. gegn þessu frumv., þegar það fær endanlega afgreiðslu frá þessari hv. d. Aðeins vildi ég taka það fram að lokum, að ég óska þess, að við atkvgr. beri hæstv. forseti sérstaklega upp 3. lið 2. brtt. á þskj. 741, sem er við 2. gr. frv.



Ég byrja með sama formála og flestir aðrir, sem talað hafa hér, að ég sat á mér við 1. umræðu, til þess að flýta málinu og mun því sennilega ekki alveg fylgja reglum þingskapa, að ræða aðeins einstakar gr. við þessa umræðu, og vona ég, að hæstv. forseti sýni mér sama langlundargeð og öðrum. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, hefur að vísu ekki legið fyrir þessari hv. d. nema fáa daga. Samt sem áður er það ekki alveg nýtt mál í þinginu, vegna þess að það hefur verið rætt allmikið innan flokkanna, áður en það kom hér fyrir hv. deild. Ég veit a. m. k., að í Framsfl. hefur það verið rætt svo að segja allan þingtímann, og geri ég ráð fyrir, að það sama hafi líka átt sér stað í öðrum flokkum. Annar aðaltilgangur þessa frumv. er að afla ríkisstj. heimilda til aukinna tekna, í þeim tilgangi að halda niðri dýrtíðinni í landinu, svo að koma megi í veg fyrir, að allt verðlag skrúfist upp úr öllu hófi og hafi það í för með sér, að verðgildi peninga minnki smátt og smátt, svo að það jafnvel verði að engu. Og ég fyrir mitt leyti segi ekki nema allt gott um þennan tilgang. Það hefur verið nokkuð rætt um það á hæstv. Alþingi, hvort sá stuðningur, sem þetta frumv. á að veita stéttum þjóðfélagsins, sé stuðningur til framleiðenda eða stuðningur til neytenda. En mér er næst að segja, að það sé stuðningur til hvorugrar þessarar stéttar út af fyrir sig, heldur megi það frekast teljast stuðningur til þeirra manna, sem eiga peninga, og sé tilraun til að halda þeim í gildi, borið saman við það verðmæti, er þeir hafa haft í þjóðfélaginu að undanförnu. Og í raun og veru má segja, að það sé stuðningur til þjóðfélagsins alls, því að tilgangurinn er að reyna að koma í veg fyrir þá eignaröskun og ófyrirsjáanlegu atvinnuröskun, sem hlyti af því að leiða, ef peningar yrðu verðlausir, og kæmi niður á þjóðinni allri, eins og t. d. bezt sást í Þýzkalandi eftir stríðið 1914–18. Um tekjuöflunarhliðina skal ég ekki ræða mikið, en aðeins skýra frá því, að ég mun fylgja þeim tillögum um þá hlið málsins, sem bornar voru fram í frumvarpinu upphaflega. Og ég tel, að gildi frumvarpsins rýrni mikið, ef samþ. verða brtt. meiri hl. fjhn., þær sem hér liggja fyrir. En það, sem ég vildi sérstaklega ræða um, er hin hliðin, sem ekki liggur eins ljós fyrir, það er, á hvern hátt beri að verja þeim peningum, sem samkv. frumv. er artlað að afla. Og vil ég þá sérstaklega snúa mér að þeirri hliðinni, sem að landbúnaðinum veit. Það var að heyra á ýmsum ræðumönnum við 1. umr. þessa máls, að þeir óttuðust, að hér ætti að fara að ausa fé í landbúnaðinn í óhófi og skapa bændum með því gróða, á kostnað annarra stétta þjóðfélagsins. Mig langar til að fara nokkrum orðum um þær umr. og þann tón, sem mér finnst bera nokkuð mikið á í þessum efnum í hinu opinbera lífi, bæði nú og að undanförnu. Menn tala mikið um dýrtíðina og nauðsynina á að halda henni niðri. En það er eins og menn sjái þá fyrst hækkun vöruverðs og aukna dýrtíð, þegar vörur landbúnaðarins hækka í verði, þó ekki sé nema smáræði, hvort sem um er að ræða kjöt eða mjólk. Þá fyrst finnst mörgum eins og allt þjóðfélagið sé að ramba norður og. niður. Þessi einsýni hefur gengið svo langt hjá sumum flokksblöðunum að í sama tölublaðinu hefur á 1. síðu verið fagnað yfir því, að fiskiafurðir hafi hækkað um eða yfir 100%, en á annarri síðu hefur verið átalið harðlega sem ófyrirgefanlegt okur, að landbúnaðarvörur hafi hækkað um rúman helming af því. Menn gleðjast yfir velgengni ýmissa atvinnufyrirtækja, enda þótt gróði þeirra hljóti að hafa í för með sér stórkostlega verðhækkun og aukna dýrtíð í landinu. Ýmsir minnast í þessu sambandi á Eimskipafél. Íslands, sem græddi um 3 millj. króna á síðastl. ári, og er gleðin yfir því yfirgnæfandi, þó að nokkrum þyki hér nóg um, því að vitanlega verður þessi gróði til þess að auka dýrtíðina í landinu, þar sem hann hlýtur að hafa í för með sér hækkað vöruverð. En hér horfa menn aðeins á Eimskipafélag Íslands, af því að það hefur opinberlega birt reikninga sína, þó að vitanlega sé hér sömu sögu að segja af öðrum fyrirtækjum, sem hafa með höndum verzlun og siglingar fyrir þjóðina. Ég ætla ekki að fara að sjá eftir þessu handa Eimskipafélagi Ísland. Sú stofnun er betur að þeim gróða komin en margar aðrar. Og vel má vera, að Eimskipafélaginu veiti ekki af þessu til þess að standast áföll, er það kann að verða fyrir síðar af völdum styrjaldarinnar. En þessi gróði er sem næst því, sem nemur öllu verði nýmjólkur þeirrar, er seld er og er einn höfuðliður í tekjum baenda úr 5–6 nágrannasýslum höfuðstaðarins. Nú er ég sannfærður um það, að hefði mjólkin verið hækkuð á síðastl. ári umfram það, sem varð, um aðeins 10% af þessari upphæð, þá hefði sú hækkun orsakað það Ramakvein í blöðum höfuðstaðarins, að seint hefði linnt. Eins og ég sagði fyrr, hafa þau ummæli fallið hér í umr., að tilgangurinn með frumv. þessu væri sá að skapa bændum óeðlilegan stríðsgróða, og hefur verið sagt í því sambandi: „Hvaða stríðsgróða hafa embættismenn og fastlaunamenn fengið?“ „Bændum er ekki vandara um en þeim“, hafa þessir menn sagt. Það er réttlátt, að þeir fái verðhækkun á vörur sínar, sem nemur þeirri verðlagsvísitölu, er launamönnum í landinu er reiknuð sín kauphækkun eftir. Í þessu sambandi hafa menn enn fremur talað um hina hastarlegu og ósanngjörnu verðhækkun, er orðið hafi á landbúnaðarafurðum, kjöti og mjólk, haustið 1940 og rætt um það eins og að sú verðhækkun hafi orðið til þess að koma dýrtíðaröldunni af stað. En sú verðhækkun, sem varð á vörum þessum þá, var lítið fram yfir það, sem verðvísitalan sagði til um á þeim tíma. Og á það hefur verið bent áður, þegar um þessa verðákvörðun hefur verið rætt, að t. d. sauðfjárafurðir bænda, kjötið, fellur til á markaðinn aðeins einu sinni á ári, og það verð, sem bændur fá fyrir að þá, verður að standa undir allri verðhækkuninni, sem lendir á þeim til jafnlengdar næsta árs. En ef búskapurinn á að vera fjárhagslega heilbrigður, þurfa tekjur, sem haustinnleggið gefur, að geta staðið undir útgjöldum búsins fram undir næstu sláturtíð. Verðhækkun kjötsins haustið 1940 þurfti því, ef alls réttlætis átti að gæta, að koma að nokkru leyti fyrir sig fram, svo að það stæði undir hækkuðu verði allrar þeirrar vöru, sem bóndinn þurfti að kaupa til búsins þetta tímabil, og það eins, þótt þeirri reglu væri fylgt, að bændur fengju aðeins verðuppbætur, sem næmi hinni almennu verðhækkun í landinu samkv. vísitölu kauplagsnefndar. En nú tel ég, að bændur eigi kröfu á að fá mun hærra verð en sem því nemur. Fyrst og fremst vil ég halda því fram, að það hlutfall, sem var á milli afurðaverðs bænda og annars verðs í landinu áður en stríðið skall á, hafi ekki verið réttlátt. Verði á framleiðsluvörum þeirra hafi, a. m. k. í sumum greinum, verið haldið niðri á sultarlínu framleiðendanna, eða jafnvel þar fyrir neðan, vegna margvíslegra söluörðugleika bæði innan lands og utan. Skal ég taka hér eitt dæmi, sem sýnir, hvað verð á vörum bænda var ósanngjarnlega lágt. Árið 1939 sannaði Sigurður Pétursson mjólkurfræðingur, að það næringargildi, sem fékkst. fyrir 1 krónu í mjólk, kostaði 2 kr. í fiski, með því útsöluverði, er þá var á báðum þessum vörum í Reykjavík. Og með samanburði á fleiri vörutegundum sannaði hann að mjólkin væri ein af ódýrustu vörutegundum á markaðinum, fyrir utan kornvörur, og er hún þó sú matvaran, sem heilnæmust er og þjóðin má sízt án vera. Þá munu bændur hafa fengið rúm 50% af útsöluverði mjólkurinnar í sinn vasa, - m. ö. o., þegar þeir keyptu fisk í soðið, urðu þeir að láta um 4 lítra af mjólk til þess að fá næringarefni, er jafngilti 1 lítra af mjólk. Svona var hlutfallið þarna og nokkuð í sömu átt um aðrar vörutegundir. Síðan þetta var, hefur hlutfallið raskazt þannig, að samkv. verðvísitölu í maí 1941 hefur fiskurinn hækkað um 90%, en mjólkin aðeins um 70 síðan fyrir stríð. Og þó var hlutfallið stórum óhagstæðara s. 1. vetur, því þá þurftu bændur samkv. þessum reikningi að láta 5 lítra af mjólk fyrir næringargildi 1 lítra í fiski. Og þó að verðlag á kjöti hafi nú um skeið verið hagkvæmara fyrir framleiðandann en mjólkurverðið, þá hafa þó kjötkaupin verið hagkvæmari fyrir neytandann en fiskkaupin. En jafnvel þó að þessi fyrirstríðsverðgrundvöllur hefði verið réttlátur, þá er verðvísitala kaupverðlagsnefndar samt ekki réttlátur grundvöllur til að kveða á um, hvað mjólk eða aðrar landbúnaðarvörur yfirleitt eigi að hækka, vegna þess að það eru stórir liðir í útgjöldum bænda, sem ekki eru teknir með í útreikningi verðlagsvísitölunnar, en hafa hækkað margfalt meira en hún. Samkv. upplýsingum frá Áburðarsölu ríkisins hefur verð á tilbúnum áburði hækkað á þessu tímabili um 125%, og hjá mörgum bændum, sérstaklega þeim, sem framleiða mjólk til sölu, er þetta stór útgjaldaliður. Þetta tekur kauplagsnefnd ekki með í reikninginn, og þó að kaupgjald hafi ekki hækkað nema um 50% nú, samkv. verðvísitölu kauplagsnefndar, hefur þó kaupgjaldið, sem bændur verða að greiða, víða hækkað milli 100 og 200%, og þetta er mjög eðlilegt. Kaupgjaldið eins og það var ákveðið á tíma fyrir stríð var miðað við hina stopulu vinnu, og þess vegna varð að borga mönnum meira fyrir hvern tíma en þurft hefði, ef þeir hefðu haft fasta vinnu. Þetta sáu margir verkamenn og vildu því heldur vinna, þar, sem þeir höfðu fasta vinnu og frítt fæði og húsnæði, þó að kaupið væri lægra um tímann, og þannig báru þeir oft meira úr býtum yfir árið, þó að tímakaupið yrði lægra. Nú er ekkert til, sem heitir stopul vinna, og tímakaup hið sama alla daga, og er því eðlilegt, að að sama skapi hækki kröfur þeirra til bænda, ag verða þeir því að borga verkafólki nú ekki aðeins 50%, sem nú eru greidd ofan á grunnlaunin, heldur líka alla þá hækkun, sem skapaðist við það, að vinnan breyttist úr stopulli vinnu í fasta. Þarna eru þá komnir tveir liðir, sem ekki eru teknir með í kauplagsvísitöluútreikningnum, sem bændur verða að taka á sig og hvor um sig felur í sér um á annað hundrað % hækkun. Það ætti því að vera ljóst, að ekki er nægilegt, ef bændur eiga að standa jafnt að vígi og fyrir stríðið, að þeir fái vöruverð sitt hækkað um aðeins það, sem nemur vísitölu kauplagsnefndar. Þeir verða að fá drjúgum meiri hækkun, þó að þeir eigi ekki að gera neitt meira en að standa í stað. En er þá rétt að halda bændum á sömu línunni og fastlaunamönnum ríkisins? Ég segi nei og aftur nei. Það er talað um, að embættismenn hafi ekki fengið stríðsgróða. Það er rétt, og þeir eiga enga kröfu á stríðsgróða. Hvað er eiginlega þessi svokallaði stríðsgróði atvinnuveganna? Ekkert nema fyrirframúttekt atvinnulífsins, fyrirframúttekt, sem það vafalítið verður að skila aftur síðar með rekstrarhalla, þegar afturkastið kemur. Allt fjármálalíf er gengið úr skorðum. Það gengur í bylgjum, og nú erum við á háfaldi bylgjunnar, og færir hún mörgum mikla fjármuni. En það er eins víst og tveir og tveir eru fjórir, að sú bylgja á eftir að falla og við með henni niður í öldudalinn. Samkv. reynslu okkar frá styrjöldinni 1914–18 eigum við það víst, að fjárhagslegir örðugleikar sigla í kjölfar hennar, svo að því, sem atvinnuvegirnir nú græða, verða þeir þá að skila aftur með rekstrartapi. En það verður ekki heldur annað sagt en að margur maðurinn hafi fengið aðstöðu til að búa sig undir þetta afturkast, sem í vændum er. Þeir, sem sjávarútveg stunda, bæði útgerðarmenn og sjómenn, hafa nú þegar hlotið svo mikinn stríðsgróða, að annað eins hefur ekki áður þekkzt, jafnvel ekki í fyrra stríðinu. Verkamenn hafa að vissu leyti einnig fengið stríðsgróða. Ég hygg, að það séu engar ýkjur, þegar sagt er, að fyrir stríðið hafi verkamenn ekki haft fulla vinnu nema sem svarar 2 daga af hverjum þremur. Nú hafa þeir örugga vinnu, alla daga jafnt, og það út af fyrir sig er sama og a. m. k. 50% hækkun á tekjum þeirra. Og ofan á það fá þeir svo dýrtíðaruppbót samkv. samningum við atvinnurekendur, sem nú er um 50%. Þannig hafa þeir fengið sínar tekjur hækkaðar alls um á annað hundrað %. Um verzlunina, iðnaðinn og siglingarnar má segja nokkurn veginn hið sama, enda er velgengni þessara atvinnuvega ætíð tryggð, þegar hið almenna atvinnulíf í landinu er í blóma. Embættismenn hafa að vísu ekki fengið hinn svokallaða stríðsgróða, en ég álít, að þar sé öðru máli að gegna. Það hefur verið og er svo, að embættismönnum eru greidd föst laun, hvernig sem gengur. Þeir hafa fengið uppbót, sem nemur hinni auknu dýrtíð í landinu, og ég tel, að þeir eigi ekki kröfu á meira en því, vegna þess að þegar kemur niður í öldudalinn og erfiðleikarnir koma niður á atvinnuvegunum og ríkinu, þá greiðir það sinn síðasta pening til fastlaunamannanna. Þá verða hinar stéttirnar að sjá um sig sjálfar og bændurnir líka. Nú tel ég ekki nema rétt og gott, að sjómenn og útgerðarmenn skuli hafa fengið aðstöðu til að græða, því að þeir eiga eftir að mæta erfiðleikunum, sem hljóta að koma eftir stríðið, enda hefur Alþingi viðurkennt þá nauðsyn með því að veita þeim undanþágu frá skatti á nokkrum hluta tekna þeirra, til varasjóðssöfnunar o. fl., svo að þeir standi betur að vígi til að mæta erfiðleikunum síðar meir. Ég sé ekki heldur eftir þeim gróða, sem verkamennirnir fá. Þeim veitir ekki af honum. Það er víst, að þegar erfiðleikarnir koma á ný, þá bitna þeir ekki síður á verkamönnunum en atvinnurekendunum, og ég óska, að þeim mætti takast að nota þær miklu tekjur, er þeir fá þessa dagana, til að búa í haginn fyrir sig, áður en atvinnuleysið skellur yfir á ný. En hvað er þá um bændurna? Halda menn, að erfiðleikar komandi tíma komi ekki niður á þeim eins og öðrum? Vissulega! Og er þá ekki nauðsyn, að þeir, eins og aðrar stéttir þjóðfélagsins, sem verða munu fyrir barðinu á kreppunni, þegar hún kemur, fái aðstöðu til, eftir því sem mögulegt er, að búa í haginn fyrir sig? Á að skilja þá eina eftir á þeirri sultarlínu, sem þeir hafa verið á? Hvernig halda menn, að fari fyrir þeim, þegar þeir eiga að taka á móti erfiðleikunum, án þess að hafa getað safnað nokkrum varasjóði á þeim tímum, er peningarnir flæða yfir landið? Þetta vil ég undirstrika hér, því mér virðist, að á þessu hafi lítill skilningur komið fram í umræðum margra í þessu máli. Ég vil því halda því fram, að nauðsynlegt sé, að bændum gefist aðstaða til þess, meðan uppgangstímar eru í landinu, að búa í haginn fyrir sig, borga niður eitthvað af skuldum sínum og helzt safna nokkrum varasjóði, til þess að geta staðið af sér áföllin síðar. Og ég er sannfærður um, að það fé, sem bændur hafa fengið handa á milli, mundu þeir ekki nota verr en aðrir til styrktar atvinnurekstri sínum. Af þessu, sem ég nú hef sagt, má það ljóst vera, að afurðir bænda þurfa að hækka stórum frá því, sem nú er, ef fullkomins réttlætis á að gæta í málum þessum. En þá kemur vitanlega að því, sem þráfaldlega hefur verið rætt hér á þingi, að eins og málum þessum er nú komið, mundi þetta hafa það í för með sér, að vísitalan hækkaði og kaupið hækkaði og skrúfan héldi áfram upp á við. Þess vegna er ekki nema eðlilegt, að fram komi tillögur um það, að stemma stigu fyrir því, að ráðstafanir, jafnnauðsynlegar og þessar eru, verði til þess að hjálpa þeirri kvörn að mala, sem nú er byrjuð að mala peningagengið í landinu. Þess vegna er nauðsynlegt og sjálfsagt að afla tekna til að greiða af opinberri hálfu nokkurn hluta hinnar réttlátu hækkunar á verði landbúnaðarafurða, til þess að vísitalan hækki ekki jafnóðum. Sú greiðsla er út af fyrir sig ekki til framleiðenda né neytenda, eins og ég hef áður sagt, heldur til hins, að halda uppi viðunandi gengi peninganna í landinu. Ég vil nú enn nefna eina ástæðu til viðbótar, um hversu mikilvægt það er að halda framleiðslumætti landbúnaðarins ólömuðum einmitt nú. Eins og nú er ástatt, er það fyrst og fremst nauðsyn þessarar þjóðar að tryggja sem mesta framleiðslu landbúnaðarins. Það hefur verið, er og verður verkefni landbúnaðarins að leggja til mikinn hluta þeirrar fæðu, sem þjóðin lifir á, og þann hlutann, sem hún má hvað sízt án vera. Nú er það svo, eins og kunnugt er, að landið er lýst í hafnbann af öðrum stríðsaðilanum, og samgöngur okkar við önnur lönd eru svo miklum erfiðleikum bundnar, að segja má, að siglingarnar hangi nú á hárþræði, og við vitum ekki, hvenær á þann þráð verður skorið. Hvernig færi nú, ef við einn góðan dag vöknuðum upp við það, að við værum hér inni brenndir og kæmumst ekkert út fyrir landið til aðdrátta, og ef við þá einnig værum búnir að ganga svo frá þeim atvinnuvegi, er aðallega aflar þjóðinni fæðu, að hann væri þess ekki lengur megnugur að inna það verk af hendi nema að litlu leyti? Það getur hver sagt sér sjálfur. Það eina, sem þjóðin hefur í hendi sér til að tryggja það, að hún svelti hér ekki inni á þessu eylandi, en að fólkið geti lifað, á hverju sem gengur, er það, að landbúnaðurinn geti haldið fullum mætti til þess að framleiða sem mest af fæðu úr skauti náttúrunnar. Þess vegna má segja, að mál þetta. sem hér er minnzt á, sé alveg sérstök öryggisráðstöfun fyrir þjóðina sem heild, til þess að hún þurfi ekki að svelta, og því sé sérstök nauðsyn nú að framleiða sem mest, framleiða meira en nokkru sinni fyrr, en það getur landbúnaðurinn ekki gert nema honum sé tryggð sú fjárhagsafkoma, að hann geti greitt þeim, sem við landbúnaðarstörf vinna, eitthvað svipað kaup og aðrar stéttir þjóðfélagsins greiða sínum starfsmönnum. Það þýðir ekki að hrópa upp í sveitirnar og segja: „Verið þið á ykkar pósti, bændur góðir, það er ykkar skylda að sjá þjóðinni fyrir fæðu.“ Það þýðir ekki, ef mönnum er ekki um leið gefin aðstaða til að greiða verkafólki sínu svipað kaup og greitt er annars staðar og tryggja þeim fjárhagslega hagkvæma afkomu, svo að atvinnuvegur þeirra sökkvi ekki dýpra og dýpra í þær skuldir, sem sannarlega eru allt of miklar fyrir. Það er ekki nema skiljanlegt, að ungir menn leiti burt, þangað sem þeir sjá peningana renna í stríðum straumum, þaðan sem þeir fá ekki nema rétt til fæðis og klæðis. Þá langar til að afla sér fjár, til að geta veitt sér menntun og til að undirbúa atvinnurekstur sinn síðar meir. Það er ómögulegt að halda þeim á heimaklafanum, nema kjör þeirra séu í einhverju samræmi við þau, sem aðrir hafa við að búa. Það er ekki heldur hægt að lá bændum, þegar þeir eru að sjá, að þeir sökkva dýpra í skuldir og erfiðleika við búskap sinn, þó að þeir leiðist til að afla sér atvinnu og peninga við betur launuð störf, þegar þeir sjá, að á þann hátt geta þeir staðið í skilum við lánardrottna sína og bætt aðstöðuna. Þess vegna er ekki annað ráð til að halda uppi þessari framleiðslu en að skapa bændum aðstöðu til að greiða það kaup, sem af þeim er heimtað, og til að standast þann kostnað, sem á þá er lagður vegna atvinnurekstrarins. Ég hefði því talið það ekki óeðlilegt, að Alþingi hefði nú undir þessum sérstöku kringumstæðum tryggt bændum lágmarksverð fyrir framleiðsluvörur þeirra, á komandi ári, svo að þeir vissu, að hverju þeir gengju, og gátu lagt fram krafta sína við framleiðsluna, fyrir sjálfa sig og alla þjóðina. En þetta fær ekki byr hér á Alþingi, og þess vegna mun ég fyrir mitt leyti taka því næstbezta, en það er að fylgja því frumv., sem hér liggur fyrir, því að ég tel, að í því felist möguleiki til að framkvæma það, sem ég tel þurfa til að veita landbúnaðinum viðunandi fjárhagsafkomu og að tryggja landsfólkinu nauðsynlega framleiðslu landbúnaðarafurða. En eins og ég tók fram áður, hefði ég kosið, að frumv. þetta hefði verið ákveðnara í þessu efni, og skal ég þá strax geta þess, að mér finnst til bóta brtt. sú frá fjhn., sem borin er fram á þskj. 741, 1. gr., þar sem látið er skína í einmitt þetta, sem ég hef lagt aðaláherzlu á, að gert yrði. Heiti ég nú á hæstv. ríkisstj. að nota heimild þá, sem hún fær í hendur með frumv. þessu, ef að lögum verður, til að tryggja þá hlið málsins, sem ég hef nú gert að umtalsefni. Ég vil þá að lokum leiðrétta þann misskilning, sem virtist koma fram hjá hv. 1. þm. Rang., að með brtt. tveggja fjhnm. á þskj. 743 sé verið að kollvarpa öllu kjötsölu- og mjólkursöluskipulaginu. Það er langt frá, að svo sé. Hins vegar það, sem brtt. sérstaklega felur í sér, er það, að höfð verði samráð við Búnaðarfélag Íslands um það verðlag, sem sett yrði á landbúnaðarvörur, og tillit tekið til þeirra upplýsinga, sem það getur gefið um þau atriði. Þetta yrði að gera til þess að allra sjónarmiða yrði gætt betur en gert hefur verið. Og þó ég vilji engum steini að þeim kasta, sem hafa haft þetta vandasama starf með höndum, þá finnst mér þeir hafa gengið of skammt í að taka tillit til þess gífurlega kostnaðar, sem fallið hefur á. bændur á undanförnum árum. Ég skal svo ljúka máli mínu. En ég vildi óska þess og ég vil skara á ríkisstj. að nota í fyllsta máta þá heimild, sem hún fær, til þess að bændur þurfi ekki að fara halloka og að hægt verði að halda landbúnaðarframleiðslunni sem þróttmestri á þessum alvörutímum, þegar okkur ríður meira á að hafa öflugan landbúnað en nokkru sinni fyrr.



Mér þætti vænt um, ef fleiri ráðh. en sá eini, sem hér er viðstaddur, vildu skjótast inn í d., rétt á meðan ég segði nokkur orð. Ég skal ekki tefja þá lengi frá störfum, sem þeir kunna að vera að vinna að hér í hliðarherbergjunum. Ég vil í sambandi við þetta mál, sem er eitt af þeim stærstu, sem fyrir þessu þingi hafa legið, sérstaklega þó í sambandi við það, hvernig það ber hér að, segja nokkur orð. Það hefur verið svo, að öll stórmál, sem afgr. hafa verið á þessu þingi, þau hafa verið afgr. með fullkomnu samkomulagi innan ríkisstj. Og yfirleitt hefur það verið svo, að áður en málin hafa verið lögð fyrir Alþ., eða a. m. k. komið til úrslita á Alþ., þá hafa þau verið undirbúin af stj., sem hefur þá verið búin að koma sér saman um öll aðalatriði þeirra. Má í þessu sambandi benda til dæmis á sjálfstæðismálið þingfrestunarmálið; einnig má nefna dýrtíðaruppbót til embættismanna, sem er stórt fjárhagsmál. Þessari reglu hefur sem sagt alltaf verið fylgt síðan samstarfið hófst. Hitt hefur svo aftur borið við, að leiðir einstakra þm. hafa ekki alltaf legið saman um öll atriði þessara mála. En niðurstaðan hefur alltaf orðið sú, að meginþorri hv. Þm. hefur staðið á bak við ríkisstj. um fullnaðarafgreiðslu málanna. Svona er þetta einnig, að því er ég bezt veit, um afgreiðslu stærri mála hjá stj. á milli þinga. T. d. er það vitað, að stj. setti sér þegar í öndverðu þær starfsreglur að afgr. ekki bráðabirgðalög með öðrum hætti en þeim, að ríkisstj. stæði öll að útgáfu þeirra. Þetta er ekki heldur að undra, því að slíkt samstarf, rækt á þann hátt, er grundvöllurinn undir allri samvinnu í stj., sem stofnað var til á þinginu 1939. En nú er það í þessu máli, sem hér ber nýrra við. Eftir því, sem bezt verður séð og fram hefur komið í umr., er nú þessi regla í fyrsta sinn brotin. Og ég verð að segja, að því varhugaverðari er þessi nýja braut, sem hér er farið inn á, þar sem þessi regla er brotin einmitt í þessu máli, sem svo langsamlega mest reynir á samstarfið, bæði að því er snertir afgreiðslu málsins á þingi og ekki síður framkvæmd þess eftir að búið er að skila því í hendur ríkisstj. Mér virðist þess vegna, að það sé fullkomlega þess vert fyrir stuðningsmenn hæstv. stj. að gera sér nú þegar grein fyrir því, hvað hér er að gerast í þessu máli, og yfirleitt hvað hér virðist vera í uppsiglingu þegar litið er til þess, sem áður hefur gerzt í sams konar málum hér á Alþ. síðan þetta samstarf tókst. Ég lít svo á, að af þeim stórmálum, sem afgr. hafa verið á þessu þingi, velti ekki hvað minnst á því, hvernig tekst um afgreiðslu þessa máls. Ég tel, að fyrsta skilyrðið fyrir því, að þess gagns megi vænta af slíkri löggjöf, sem menn gera sér vonir um, þó skoðanir um það atriði heildarlega séð, séu nokkuð skiptar, sé, að ríkisstj. standi einhuga og óskipt að afgreiðslu málsins. En á það virðist mér nokkuð bresta. Það er þess vegna fullkominn ótti í mér um það, að ósamkomulag innan stjórnarinnar í verulegum atriðum í þessu máli, geti orðið til þess að draga úr þeirri þýðingu og því gildi, sem löggjöfinni er ætlað að hafa, og hrekja ríkisstj. að meira eða minna leyti frá því marki, að fullkomið og einlægt samstarf sé ríkjandi innan hennar, um lausn vandamála þjóðfélagsins. Þá skulum við einnig gera okkur ljóst, hver munur það er viðvíkjandi tekjuöfluninni, að ríkisstj. standi einhuga um málið. Gjaldendurnir í landinu verða að sjálfsögðu að leggja fram féð, og slíkt veldur alltaf óánægju. Hver munur halda menn að sé, ef ríkisstj. er ósammála um tekjuöflunarleiðina? Það hefur verulega þýðingu til þess að skapa ró um málið meðal landsmanna, að fullkominn einhugur ríki meðal stj. og Alþ. um alla afgreiðslu málsins. Ég get hins vegar ekki litið öðruvísi á en svo, að ef ekki tekst fullt samkomulag um þetta mál, a. m. k. innan ríkisstj., þá hafi stjórnarsamvinnan beðið svo mikinn hnekki, að hún sé að vissu leyti brostin.. Og þá brestur hún í því máli, sem afdrifaríkast getur orðið fyrir okkur nú. Það hefur verið svo með mig, að ég hef ávalt verið ákveðinn stuðningsmaður þessarar þjóðstjórnar, auk þess sem ég vann að hví á sínum tíma með öðrum góðum mönnum að reyna að greiða götu þessa samstarfs í öndverðu. Og mér er það alveg ljóst, hver hætta okkur er búin nú, ef þetta samstar í bíður verulegan hnekki, því ef okkur hefur nokkurn tíma verið nauðsynlegt að standa saman, sem ég ætla að vona, að enginn hafi nokkru sinni efazt um, þá er slík nauðsyn ekki síður fyrir hendi nú. Í samræmi við þetta, sem ég nú hef sagt, vildi ég bera fram þá till. til hæstv. forseta, hvort hann sæi sér ekki fært og hvort hann liti ekki svo á, að heppilegt mundi vera að taka þetta mál nú út af dagskrá, einmitt á því stigi, sem það nú er, áður en gengið er til atkv. um ágreiningstill., til þess að freista þess enn á ný að ná sams konar samkomulagi um þetta mál sem önnur stórmál, sem afgr. hafa verið á þessu þingi, svo að fullur einhugur megi ríkja um þetta mikilsverða mál. Ég veit, að hv. þm. eru mér sammála um það, hver nauðsyn er á þessu og hve þýðingarmikið það er, að góð samvinna geti ríkt nú, þannig, að þinginu ljúki svo, að enginn ljóður hafi orðið á okkar ráði í þessu efni að því er snertir stærstu mál þingsins. Og ég er sannfærður um, að þetta út af fyrir sig hefur mikla þýðingu í sambandi við það, sem við tekur þegar kemur til kasta ríkisstj. að berjast við alla þá erfiðleika, sem henni kunna að mæta bæði í þessu máli og öðrum. Ég hefði gjarnan viljað minnast á nokkur atriði í þessu frv., sem hér liggur fyrir, en þar sem ég hef borið fram þessa ósk um að taka málið út af dagskrá, þá sleppi ég því alveg að þessu sinni. Og ef til vill getur svo til tekizt, ef þessi ósk ber þann árangur, sem sannarlega er mín meining að hún beri, að þess verði ekki þörf.

Forseti (JörB) : Út af ósk hv. þm. Borgf. um að taka málið út af dagskrá, vil ég taka það fram, að ég veit til þess, að fjhn. hafa haft málið til meðferðar. Ég geri ráð fyrir, að þar hafi verið leitað allra þeirra leiða, sem gætu dregið til samkomulags, og þær till., sem hér eru bornar frami, sýni þann árangur. Ég get því ekki upp á einsdæmi orðið við ósk hv. þm., en fái ég tilmæli um þetta frá ríkisstj., sérstaklega frá hæstv. viðskmrh., sem er flm. málsins, skal sízt standa á mér, því gjarnan vildi ég, að málið gæti orðið þannig leyst, að allir mættu sem bezt við una.

Mætti ég vænta þess, að hæstv. forseti leiti upplýsinga um það hjá hæstv. ráðh. fyrr en seinna, hvort hann vill sinna þessu?



Ég mun ekki setja mig upp á móti því, að þetta mál verði tekið upp á nýjan leik til athugunar, því ég tel slíks fulla þörf, og það frá fleiri sjónarmiðum en hv. þm. Borgf., og mundi ég því spara mína ræðu, ef þetta lægi fyrir, en þar sem hæstv. viðskmrh. kveður sér ekki hljóðs til að láta í ljós sitt álit, þá vil ég ekki draga að segja fáein orð. Hæstv. viðskmrh. talaði nú í dag við þessa umr. um þær till., sem frammi hafa verið. Og hann minntist á í sambandi við málfærslu sína um skattaálögurnar, er 5. gr. fjallar um, að það hefði ekki komið fram, hvorki, frá einum né neinum aðila, aðrar till., sem bentu á aðrar aðferðir en 5. gr. nú getur um, og var einnig átt víð 2. gr. í frv. dýrtíðarnefndar. Það er að vísu rétt, að það er um sams konar skattaálögur talað í báðum þessum gr., en mikill var þó munurinn, því dýrtíðarnefndin taldi rétt að halda þessari till., sem var í ramma þeim, sem ríkisstj. hafði með höndum áður, en það var engan veginn af því, að ekki kæmu fleiri athuganir til greina og fleiri till. fram í n., sem ekki varð samkomulag um að taka með, heldur geyma þar til kæmi inn í þingið, ef ríkisstj. þóknaðist að leggja þetta þannig fyrir þingið. Því eins og ég hef skýrt frá áður o. fl. hv. þm., þá komu aðrar aðferðir einnig til greina, þar á meðal þessi, sem nú er komin fram brtt. um frá meiri hluta fjhn. Og það er sannast að segja, að ég og aðrir fella sig miklu betur við þá aðferð, sem þar er lagt til að hafa. Það má vel segja, að hún muni ekki gefa eins miklar tekjur og fjárplógsaðferðin, sem lagt er til, að viðhöfð verði samkv. frv. En hins er þá að gæta, að það virðist skjóta nokkuð skökku við, þegar nýbúið er að samþ. skattálög hér á Alþ., að fara þá að semja önnur skattalög, og hins vegar hallar þar nokkuð á, að fullt réttlæti sé. viðhaft, ef á að taka þennan nýja skatt. Annað mál er það, að menn verða auðvitað að sætta sig við slíkt út úr neyð. Það er hins vegar ekki sjáanlegt annað en tekjur nokkrar komi inn með þeim aðferðum, sem trúlega verða nú ofan á í málinu að meira eða minna leyti, einnig er ætlað nokkuð af tekjum ríkissjóðs til þessara ráðstafana. Hér er tiltekið 5 millj., og má vitanlega segja, að það sé álitleg fjárhæð. En nú eru till. komnar frá fjhn, um að hækka tolla á óhófsvörum, og getur slíkt ef til vill gefið allríflegar tekjur, þannig að svo mætti segja, að það skarð yrði vel fyllt, sem myndaðist, ef lagfærður yrði skattur hæstv. viðskmrh., þannig að hæstv. ráðh. mætti vel við una. Ég held, að hæstv. viðskmrh. þurfi ekki að sýta svo mjög yfir því, að tekjuöflun hefði orðið rýr samkv. frv. dýrtíðarnefndarinnar. Honum hefur a. m. k. ekki tekizt að sýna fram á, að svo og svo margar milljónir fleiri muni þurfa til þeirra ráðstafana, sem hann hefur enn ráðgert í þessum efnum. Tilgangur frv. gæti að vísu talizt miklu víðtækari, eins rúmt og óljóst og það er orðað. En þingið getur ekki farið að binda sig við að moka fé landsmanna í einhverja hít, sem enn er ekki tiltekið, hver sé. Sé óvissa um útgjöld, má geta óvissra tekna og nefna Bretabæturnar, sem komu á síðasta ári og eiga eftir að koma enn.

Eiga að koma enn?

Já, það má helzt ekki tala um þetta, en vitað er, að þær komu og eiga eftir að koma, - um fjárhæðir skal ekki rætt, en sjálfsagt er að taka þetta með í reikninginn. eins og annað, jafnt hvernig sem féð er til kosnið. Ég skil ekki, hvernig þær greiðslur gætu að ástæðulausu fallið niður, og þá á að reikna með þeim. Ofan á þær 5 millj., sem ríkissjóður leggur fram, kemur svo hluti af stríðsgróðaskatti. Féð, sem ríkisstj. ræður yfir samkv. þessum till., er því engin óvera, og fyrir gífurlegum, ófyrirséðum áföllum er hvort sem er gagnslaust að gera ráð nú. Enn fremur er hitt, sem ég veik að, að ýmsir tekjuliðir geta farið svo langt fram úr áætlun, að ríkissjóður megi við því á sínum tíma að leggja fram meira fé en ráðgert er. Komi eitthvað mikið fyrir og þurfi fjáröflunar, nægir ekki hin rýmsta heimild, sem nú er rætt um, heldur lægi nær að kalla þingið saman. Þó að Alþ. hafi setið of lengi nú, eða lengur en nokkru sinni áður, - og verð ég að segja, að það er að nokkru leyti ríkisstj. að kenna, hún verður að sætta sig við það -, þá má hún ekki láta um of á því bera, að hún sé hrædd við að fá Alþingi hingað aftur á þessu ári. Ég teldi sjálfsagt, að hún hafi það í huga að kalla saman þing, ef þörf gerist. Þess ber líka að geta, að ekki er nærri ár þangað til reglulegt þing hefst, 15. febr. n. k. Þess vegna ætti ríkisstj. ekki að spenna bogann óþarflega hátt, heldur sætta sig við það samkomulag, sem ég hygg, að meiri hluti þessarar deildar sé einráðinn að fylgja, og tel ég málið þar að ýmsu leyti betur leyst en bæði í till. n. og frv. viðskmrh. Þessar nýju brtt. fjhn. ná ekki til 2 höfuðatriða í till. n., en fela að öðru leyti í sér eins víðtækar ráðstafanir og skynsamlegt er að samþ. að svo stöddu. Það er slagorð hæstv. viðskmrh., að „þeir einhleypu“ eigi að borga. Með frv. sínu kveðst hann hafa viljað ná til fjölda fólks, sem annars slyppi næstum skattlaust, - það þurfi að leiðrétta nýju skattalögin með því að setja annan tekjuskatt þar ofan á. Þetta held ég sé blandið miklum misskilningi. Að vísu hafa flestir vinnufærir menn, sem ekki hafa föst laun, hagnazt á hinu öra atvinnulífi, fengið bæði hærra kaup að krónutali og samfelldari atvinnu. En þarfir þeirra, sem þurfa að hugsa fyrir fleira en sjálfum sér, hafa vaxið að sama skapi. Og mér hefur alltaf verið það óskiljanlegt, hvaða meginhluti af fólki það væri, sem kalla mætti algera einhleypinga. Það er langt frá, að frv. viðskmrh. fjalli um skatt á einhleypinga sérstaklega. Það vægir engum nema þeim, sem hafa skylduómaga. Ef farið yrði inn á þá braut, - en til þess treysti dýrtíðarnefndin sér ekki, - yrði fjölskyldufrádráttur að verða miklu víðtækari en frv. hans gerir ráð fyrir, og þyrfti að ná til allra ómaga, sem skattgreiðandinn hefur.

Vill þá ekki þm. flytja brtt. um það?

. Ég vil fyrst vita, hvort hæstv. ráðh. getur ekki fylgt öðrum þm. að málamiðlun og réttlátri lausn á svipuðum grundvelli og hv. þm. Borgf. talaði um. - Ómagar eru ekki aðeins börn á unga aldri; þeir eru sælir, sem þurfa ekki að uppfylla fleiri þarfir en þau hafa þá. Hinir, sem eiga þau hálfvaxin, fá ekki frádrátt vegna þeirra, en kosta oftast miklu meira til og eru hinir eiginlegu fjölskyldumenn: Það er fávíslegt að tala eins og þessir menn væru einhleypir. Auk þess verður að muna, að álitlegur hluti slíkra manna er einmitt á föstum launum og hefur því hlotið einbert tjón, en ekki hagnað við breytingarnar undanfarið. - Þó að skattal. nýju séu gölluð, er þetta ekki umbótin, sem koma skal. Eðlilegast og réttast er að hafa ákvæðin um tekjuskatt á hverjum tíma í einum lögum og undirbúa breyt. þannig, að það orki ekki mjög tvímælis, sem samþ. er. - Þó að við tölum um, að verkamenn hafi haft gott kaup, þarf ekki að gleyma því, að fjöldi af þessu fólki hefur verið atvinnulaus fyrir skömmu eða með mikinn þunga ómaga, ungra og gamalla, og svo margar ófullnægðar þarfir biðu góðærisins, að við vitum ekki, hvað afgangs er nú til að skattleggja. Af öllum þessum sökum tel ég réttara að vera ekki með neinn útúrboruhátt í því atriði þessa frv., sem óvinsælast verður og ranglátast í framkvæmd. Ég skal ekki fara lengra út í þetta mál. Við 1. umr. þykist ég hafa gert meginatriðum þess full skil, þótt ýmsir hv. þm. þættust ekki fremur venju þurfa að hlusta. Um afgreiðslu þessa máls horfði um skeið til hinnar mestu háðungar fyrir þingið, þótt nú verði mikil bragarbót, ef brtt. fjhn. ná samþykki. Ég vil bíða, unz ég sé, hvernig þeim reiðir af, með brtt., sem ég hafði hugsað mér að gera við frv. hæstv. viðskmrh., og get þá geymt þær til 3. umr.

Finnur Jónsson Fjhn. hefur milli funda starfað að þessu máli og skilað brtt., sem færa þetta frv. að ýmsu leyti til hins betra. Á ég þar sérstaklega við till. þá, sem meiri hl. n. flytur á þskj. 142, um að í staðinn fyrir allt að 5% gjald, sem frv. ætlast til, að lagt yrði á skattskyldar tekjur, komi allt að 10% viðauki við tekjuskattinn 1940–41. Nú er svo að heyra á hæstv. viðskmrh., að honum komi þetta mjög á óvart, því að í dýrtíðarn. hafi allir verið á einu máli um að fara heldur þá leiðina, sem brtt. fer fram á að nema úr frv. hans. Ég á bágt með að skilja þetta. Ég veit ekki betur en að fram kæmi frá 3 eða 4 nm. það álit, að réttara mundi að taka heldur upp álagningu á tekjuskattinn. Ég man, að honum var skýrt frá þessu áliti. Og ég man ekki betur en hann hafi skýrt mér frá, að hann hafi alltaf talið, að þessa leið bæri frekar að fara en þá, sem hann tók upp í frv. Það virðist svo sem þm. geri sér ekki alveg ljóst, hver munur er á þessum leiðum. Hv. þm. Mýr. afsakaði þetta með því, að stríðsgróðinn sé ekki nema fyrirframúttekt, sem menn verði að skila síðar. Mér er sem ég sjái það, ef allir, sem fengið hafa hagnað af breyttu ástandi, ættu að fara að skila honum af sér.

Ætli það geti ekki verið, að Samvinnufélag Ísfirðinga fái að skila honum?

. Það getur vel verið.

A. m. k. ef hv. þm. Ísaf. fær að ráða.

Já, ýmislegt, sem til útgerðar þarf, er að verða svo dýrt, að e. t. v. fer hagnaðurinn aftur í súginn, en hér er ekki um það lögmál að ræða, að fyrir hvern fenginn ávinning þurfi að skila endurgjaldi, því síður að víst sé, að nýjar greiðslur til ríkisins hlífi við því endurgjaldi, sem þurfa kann. Það er t. d. vitað, að margir menn hafa keypt jarðir og aðrar fasteignir fyrir gróða sinn eða dregið féð á aðra vegu út úr áhættufyrirtækjum, og mér er til efs, að þeir menn skili því fé. Þó að tap kunni að bíða margra atvinnugreina, eins og hv. þm. Mýr. býst við, réttlætir það á engan hátt ummæli hans, að það sé nokkuð sama, hvort tekinn sé viðauki við tekjuskattinn eða sérstakur skattur af öllum tekjum eftir nýjum skattstiga. Ég geri ráð fyrir, að brtt. fjhn. nái samþykki, a. m. k. þær, sem hún stendur öll saman um, og sérstaklega get ég sem einn úr 6 manna nefndinni lýst ánægju yfir því, að tillögur hafa komið fram um að færa frv. meir í það horf, sem hún kaus, eins og í því að taka upp heimild til tollalækkana á nauðsynjum og tollhækkana á áfengi og tóbaki. Hæstv. viðskmrh. benti á, að í þessu væri ekki fólgið neitt nýtt, en sagði, að flutt hefði verið hér frv. um afnám á tollum og ríkisstj. hefði í undirbúningi hækkun á útsöluverði vínfanga og tóbaks.

Um þetta er ekkert í frv. n.

. Ef ráðh. rengir mig, bið ég hann að fletta upp till. l. frá dýrtíðarnefndinni, 5. gr., þar sem stendur skýrum stöfum, að ríkisstj. skuli heimiluð hækkun á tollum af áfengi og tóbaki. Ég sé, að hann hlýtur á augabragði að ganga úr skugga um þetta í skjalinu, og hygg, að ég muni hafa leiðrétt að fullu misminni hans. En ef það hefur nú verið svo, að ríkisstj. hefur alltaf haft þetta í huga, hvers vegna var hún þá ekki farin að leita beinnar heimildar til þess í þinginu fyrir hvítasunnu? Það var almennt talið, einkum af ráðherrum, að þingi ætti að verða lokið fyrir hvítasunnu. Ég vil ekki rengja hæstv. ráðh. um góðar fyrirætlanir hans.

Hvers vegna spyr þm. þá?

. Mér þykir það aðeins einkennilegt ósamræmi vilja og verks.. Og enn einkennilegra þykir mér það, að þessar till. skyldu vera numdar brott úr till. dýrtíðarn., þegar ráðh. lét leggja frv. fyrir þingið, þrátt fyrir þann áhuga, sem ríkisstj. og sérstaklega viðskmrh. hafði fyrir því að koma þessum till. fram. Nú hefur þetta sjálfsagt engin áhrif á úrslit málsins, en mér þótti rétt að taka þetta fram, af því að mér fannst hv. viðskmrh. ekki þræða að öllu leyti braut sannleikans í þessu máli. Nú var það í upphafi fundið að þessu frv. bæði af mér og öðrum, að við sæjum ekki, að það stefndi að því að gera eins konar varnargarð gegn dýrtíðinni í landinu. Frá hv. þm. Mýr. kemur önnur aðfinnsla, - það komi ekki nógu ljóst fram í frv., að tilgangur þess sé að borga af almannafé uppbót á framleiðsluvörur bænda. Nú vil ég ekkert segja um, hvort þess sé þörf. Eins og tekið var fram við 1. umr., höfum við Alþflm. staðið að hvers konar tillögum, sem við þóttumst sjá nauðsyn á, til að bæta hag bændastéttarinnar. Svo ætti það að geta verið enn. En hvers vegna er ekki gengið hreinna til verks í þessu frv., ef tilgangurinn er sá, sem hv. þm. Mýr. segir? Samkv. frv., eins og það er nú, skal ríkisstj. heimilt að ákveða farmgjöld á vörum, sem fluttar eru til landsins með íslenzkum skipum. Þetta var í till. dýrtíðarn. og er í samræmi við það, sem hæstv. viðskmrh. hélt fram, að hann hefði áður viljað gera. Það er óþarft af hv. þm. Mýr. að kvarta yfir því, þótt bent sé á gróða af háum farmgjöldum á liðnu ári, fyrst mönnum kemur saman um, að nauðsyn sé að hafa þar á einhvern hemil. Það hefur verið sagt hér af tveimur hv. þm., að hagur bænda væri yfirleitt bágborinn og að tekjur þeirra væru miklu minni heldur en tekjur annarra stétta hér á landi. Ég skal engar brigður bera á þetta. Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að ekki borgaði sig fyrir bændur að framleiða lengur vörur fyrir erlendan markað. En nú vitum við það, að á undanförnum árum hefur verið greitt verðjöfnunargjald af kjöti, er seldist á erlendum markaði, til þess að geta borgað dálitla verðuppbót á þessa vöru. Það hefur ýmist verið haldið fram, að þessa verðuppbót þyrfti að greiða, af því að kjötið á innlenda markaðinum væri ekki í nógu háu verði, samanborið við kjötið á þeim erlenda, eða þá að innlendi markaðurinn fyrir kjöt væri alls ekki sambærilegur við þann erlenda. En nú segir hv. þm. Mýr., að verð á afurðum bænda, bæði kjöti og mjólk, hafi ekki verið rétt, þegar stríðið hófst. Nú hefur þetta verðlag verið ákveðið af nefnd, þar sem bændafulltrúar voru í meiri hluta, og án þess að ég vilji rengja hv. þm. Mýr., þá kemur það undarlega fyrir sjónir, að þessi verðdómstóll, sem bændur hafa meirihlutavöld á, skuli ekki hafa gætt svo vel hagsmuna bændanna, að þeir hafi treyst sér til að sjá hagsmunum þeirra sæmilega borgið. Nú getur þetta að sjálfsögðu orðið deiluatriði milli manna, og það kunna að vera til menn, sem halda því fram, að þessar afurðir hafi verið í of háu verði. En aðrir segja, eins og hv. þm. Mýr., að þær hafi verið í of lágu verði. En þetta er eins og að deila um keisarans skegg, og enginn maður getur fært á þetta fullar sönnur nema með nákvæmri rannsókn, og hún virðist alls ekki liggja fyrr. Þó að ég telji þetta frv. taka breyt. til hins betra, ef samþ. verða brtt. fjhn., sem hún ber öll fram í einu lagi, og brtt. meiri hl. hennar, þá tel ég, að enn vanti inn í þetta frv. einhver ákvæði viðvíkjandi verðlaginu í landinu, einhver ákvæði um verðdómstól og rannsókn á verðlaginu. Ef það er svo ætlunin að ná nokkrum millj. inn á ríkissjóðinn, dreifa þeim síðan út og. láta þær nefndir, sem nú hafa einveldi með verðlagið, um að hækka vöruna, þegar búið er að greiða uppbótina, þá hlýtur slíkt að geta valdið þungum deilum. Ég skil ekki, hvers vegna stj. fór ekki sjálf fram á, að inn í þetta frv. yrðu sett fyllri ákvæði viðvíkjandi verðlaginu í landinu heldur en þar eru nú, og að settar yrðu grundvallarreglur um úthlutun úr öllum þessum stóru sjóðum, sem ætlunin er að stofna. Hæstv. viðskmrh. sagði að vísu, að hér væri um mörg hófleg gjöld að ræða. En mér hafði skilizt, að eftir því, sem frv. kom fyrst fram frá hans hálfu, mundi úthlutunin úr þessum sjóðum með hóflegu gjöldin varla nema minna en 10–15 mill. kr. Það má mikið vera, ef ríkisstj., jafnvel þó að hún viti, að hún hafi fullt traust þm. bak við sig, óskar eftir því að fá fyllri ákvæði um verðlagið heldur en eru í frv. Nú er til úthlutunar frá Bretum ákveðin allmikil fjárupphæð, 5 millj. kr. að ég hygg, og mér er kunnugt um, að sú n., sem til þeirrar úthlutunar hefur verið skipuð, virðist vera í vandræðum með úthlutunina, sem virðist svífa í lausu lofti, af því að fyrir henni eru, ekki settar fastar reglur. Fimm menn hafa verið tilnefndir til að sjá um þessa úthlutun, og mér er sagt, að hæstiréttur hafi úrskurðarvald yfir þessari 5 manna nefnd. Ríkisstj. sjálf hefur lýst því yfir, að hún taki ekki á sig neina ábyrgð. M. ö. o.: hún skýtur sér undan því að taka pólitíska ábyrgð á þeirri úthlutun, sem hér er um að ræða. Hún hefur líka komið sér undan því að setja nokkrar fastar úthlutunarreglur fyrir þessari upphæð. Ef ætti að fara á sama hátt með þær millj., sem í þennan nýja sjóð kynnu að safnast, þá segi ég fyrir mitt leyti, að ég mundi ekki treysta mér til að greiða atkv. með þessu frv., jafnvel þó að það hefði tekið þeim breytingum, sem fjhn. og meiri hluti hennar hafa lagt til. Ég vildi, um leið og ég gæfi ríkisstj. þær heimildir, sem hér er farið fram á, krefjast þess, að hún sjálf gerði nákvæma rannsókn á þessum málum og bæri sjálf pólitíska ábyrgð á úthlutuninni. Ég vildi þess vegna leyfa mér að leggja 3 spurningar fyrir hæstv. ríkisstjórn og mælast til þess, að hæstv. viðskmrh. svaraði þeim. Þessar spurningar eru allar í sambandi við það atriði, sem mér finnst óljóst í frv., en það er um verðlagið og úthlutunina. Fyrsta spurningin er sú, hvort ríkisstj. ætli sér að taka verðlag á innlendum og erlendum vörum til sérstakrar athugunar í sambandi við þá úthlutun, sem gert er ráð fyrir með l. þessum. Í öðru lagi, hvort ríkisstj. ætli að hafa sjálf úrskurðarvald um úthlutun fjárins eða fela það öðrum. Ég set þessa spurningu fram að gefnu tilefni, sem ég hef tekið fram áður og snertir þær 5 millj. kr., sem nú skal úthluta. Þriðja spurningin er: Hvað verður gert, ef upp kemur ágreiningur um úthlutunina? Verður afl atkv. látið ráða innan ríkisstj. eða verður Alþ. kvatt saman til að fjalla um þær úthlutunarreglur, sem ríkisstj. kynni að hafa sett? Afstaða mín í þessu máli hlýtur að markast af því, hvaða svör ég fæ við þessum fyrirspurnum.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónson) : Ég skal ekki vera langorður, en get þó ekki komizt hjá því að segja nokkur orð. Það hafa nú komið fram ólík sjónarmið manna úr hinum ýmsu flokkum hvað snertir 5. gr. frv., sem hefur mikið verið rædd í þessari hv. deild. Ég tók fram í minni ræðu, að menn úr öllum flokkum hefðu léð fylgi sitt þessari tekjuöflunarleið, og hv. þm. Ísaf. veit, að þetta er rétt. Hitt er svo annað mál, að sumir hv. þm. létu þess getið, að þeir vildu aðra leið frekar, en ég endurtek það, að menn úr öllum flokkum hafa fallizt á þessa tekjuöflun, þótt þeir hafi margir runnið, þegar á hólminn kom. Mér finnst það broslegt, að hv. þm. Ísaf. ber svo mikið fyrir sig frv. 6 manna n., en hann vill þó um leið algerlega sverja sig frá því. Hv. þm. gerði nokkra tilraun til þess að láta líta út sem ég hefði sagt rangt frá um það, að ríkisstj. hefði verið búin að ákveða áður að fella niður tolla af nauðsynjavörum, en hækka tolla á munaðarvörum. Hv. þm. gerði meira að segja ítrekaðar tilraunir til þess að láta aðra hv. þm. skilja, að ég hefði farið með rangt mál, og orð hans urðu ekki misskilin. Ég vildi óska eftir því, að hv. þm. spyrði þann ráðherra, sem er í hans flokki og hann trúir bezt, hvort ekki sé rétt, að ríkisstj. hafi látið flytja till. um að fella niður tolla af nauðsynjavörum, en hækka það aftur á hinum vörutegundunum. Mun hann staðfesta það. Ég vi1 því leyfa mér að vísa svigurmælum hv. þm Ísaf. til föðurhúsanna. Þá sagði hv. þm. Ísaf., að sér líkuðu betur till. 6 manna n. heldur en þær, sem ég hafði borið fram. En hv. þm. veit þó, að um leið og aðalbreytingin, sem hér liggur fyrir tillaga um, er gerð á mínu frv., er breytt veigamestu atriðunum í frv. 6 manna n. Hv. þm. er líka kunnugt um, að frv. mitt, eins og ég bar það fyrst fram, var miklu líkara till. 6 manna n. heldur en frv. verður, ef till. meiri hl. fjhn. verður samþ. Samkv. till. 6 manna n. og b. gr. þessa frv. er verulegra tekna að vænta, en mjög lítilla, ef till. meiri hl. fjhn. verða samþ. Það, sem hv. þm. talaði um, að þyrfti að gera ákvæði frv. fyllri, voru allt smáatriði. Ef hv. þm. á þarna við ákvæði um að lækka tollana, þá vil ég benda honum á, að því atriði þurfti ekki að bæta hér inn í, vegna þess, að það lá fyrir í fjhn. í öðru frv. Út af fyrirspurnum hv. þm. Ísaf. vil ég segja það, að ég hef beitt mér fyrir þessum málum og komið þeim á framfæri hér á Alþ., af því að ég hef talið það mína skyldu að koma með till. um að halda, uppi verðgildi peninganna. En þar sem þau mál heyra ekki eingöngu undir mitt ráðuneyti, get ég ekki gefið tæmandi yfirlýsingu um, hvernig stjórnin mundi framkvæma þessi lög, en ég býst við, að þó að hún fengi ein- hverja sér til aðstoðar, mundi hún gera endanlega út um framkvæmdir sjálf. Hvað gert yrði, ef ríkisstj. getur ekki komið sér saman um þessi mál, er erfitt fyrir mig að svara, enda býst ég ekki við, að hv. þ.m. ætlist til, að ég geri það. Það fer náttúrlega eftir því, hversu veigamikill ágreiningurinn er. Sé hann veigamikill, er varla nema um tvennt að ræða: slíta stjórnarsamstarfinu eða þá að láta Alþ. skera úr um þau atriði, sem ráðherrar geta ekki komið sér saman um. Viðvíkjandi því, hvort stjórnin muni láta fara fram athugun á þessum málum, nægir að vísa til þeirra brtt., sem fjhn. flytur um sérstaka málsgr. aftan við 1. gr. frv., sem fjallar um þetta efni, enda liggur það í augum uppi, að slíkar athuganir munu fara fram á meðan á framkvæmd laganna stendur. Ég ætla ekki að svara hv. 5. þm. Reykv., en fyrst ég er staðinn upp, kann ég ekki við annað en mótmæla algerlega því, sem hann sagði um starf verðlagsnefndar. Hann sagði, að lítið gagn hefði verið að starfi n. og afskipti hennar af álagningu á ýmsum matvörum hefði haft þau áhrif, að þær hefðu hækkað stórlega í verði. Þetta er rangt hjá hv. þm. Nefndin hefir þvert á móti haft þau áhrif, að þær hafa hækkað verulega í verði frá því, sem orðið hefði, ef áhrifa nefndarinnar hefði ekki gætt. Ég sé ekki ástæðu til þess að svara ræðu hv. þm. V.-Sk. Hann endurtók það, sem ýmsir aðrir aðilar hafa sagt, að minna muni við þurfa í þessum efnum en ég hefði gert ráð fyrir. Ég lít þannig á, að málið megi með engu móti við því, að dregið sé úr tekjuöfluninni, og yfirleitt lít ég alvarlegri augum á það en hv. þm. V.-Sk. og hef fært full rök fyrir. Hann sagði, að þingið væri nú orðið langt og það væri ríkisstj. að kenna. Ef ríkisstj. hefur átt sinn þátt í, hversu þingið hefur nú setið lengi, þá eiga þm. þar sinn þátt einnig, því að það er ekki að svo litlu leyti einmitt vegna þess, að hver höndin er upp á móti annarri meðal þingmanna.

Er ríkisstj. alltaf sammála?

. Nei, hún er ekki alltaf sammála, en hún er þó ekki eins ósammála og hv. þm., eins og sést á því, að hún hafði fallizt á lausn þessa máls í aðalatriðum eins og það var lagt fyrir, en hv. Alþ. er í þann veginn að stórspilla málinu. Hv. þm. Borgf. talaði um, að það væri mjög leitt, að menn skyldu ekki geta komið sér saman um þetta mál, en orsökin væri sú, að það væri umfangsmikið og viðkvæmt. Má vel vera, að þetta sé rétt hjá hv. þm., en ég vil benda honum á, að það er ekki einstakt, þó að mismunandi skoðanir á stjórnmálum komi fram hjá þeim hv. þingmönnum, sem annars styðja ríkisstj. Ég vil benda honum á í þessu sambandi, að við lausn skattamálsins kom fram sérstaða um mjög veigamikið atriði hjá Alþflm., sem þeir fylgdu fram hér á þinginu, þó að þeir létu þann ágreining ekki verða til þess að rjúfa stjórnarsamstarfið. Ég sé enga aðra leið en þá, að þingvilji skeri úr, ef ekki er unnt að koma við samningum, og síðan sé það % þeirra, sem standa að samstarfinu, að ákveða það, hvort þeir séu reiðubúnir til að taka áfram þátt í stjórnarsamvinnu. Mér skilst, að örðugast sé fyrir þá, sem eru í minni hluta, að fá svo skorið úr málum gegn vilja sínum. Ef hv. þm. Borgf. óttast „refsiaðgerðir“ í framkvæmd málsins frá minni hálfu í sambandi við þann ágreining, sem hér er orðinn, þá vil ég benda honum á, að enda þótt ég hafi komið þessu máli á framfæri hér, heyrir það ekki nema að litlu leyti í framkvæmd undir það ráðuneyti, sem ég veiti forstöðu. Út af ósk hv. þm. um að fresta umræðunum, vil ég taka fram, að ríkisstj. hefur einmitt í kvöld rætt með sér, hver þörf væri að flýta þessu máli, og hafði gert áætlun um að ljúka þessari umr. í kvöld, og ég geri hiklaust ráð fyrir, að þeirri áætlun verði fylgt, enda ekki ástæða til annars.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) : Það hefur ekki margt komið fram í umr. um þetta mál umfram það, sem áður var vitað við undirbúning þess, bæði á flokksfundum og á nefndarfundum. Þó eru nokkur atriði, sem að mínum dómi eru ýmist nýjar blekkingar eða rangfærslur, sem ég vildi minnast á, viðvíkjandi 5. gr. frv., enda þótt hv. þm. sé ljóst aðalatriði málsins. - Það, sem um er að ræða, er, að skilninginn fyrir nauðsyn þessa máls brestur allverulega hjá miklum þorra þm. Hv. þm. Borgf. lýsti því vel í ræðu sinni, hve nauðsynlegt það væri að standa saman um málið, og vildi láta gera eina tilraun enn til þess að reyna að komast að samkomulagi. - Ég er hv. þm. sammála um, að það væri æskilegt að ná slíku samkomulagi, en það hefur nú verið reynt allan þingtímann og ekki tekizt, þótt blöð sumra flokkanna hafi látið sér sæma að segja, að málið væri ekkert undirbúið. Í þingflokki Framsfl. hefur málið a. m. k. verið til umræðu allan þingtímann. - Viðvíkjandi því, sem hv. þm. Borgf. sagði um nauðsyn þess, að samkomulag næðist milli flokkanna um lausn málsins, vil ég benda á, að það getur orðið hættulegt fyrir stjórnarfarið í landinu, ef samkomulag á alltaf að byggjast á vilja þeirra manna, sem minnstan skilning sýna á málunum. - Þessi orð mín meina ég engan veginn til hv. þm. Borgf., enda vill hann ekki, að þannig sé tekið á málum. - Það má ekki sveigja undan vegna dekurs við álit almennings í svip, sem ekki hefur haft aðstöðu til að mynda sér skoðun á, því, hvert stefnir. Þetta dekur hefur gengið svo langt, að eitt dagblað bæjarins lýsir því með ákaflega sterkum litum, hve óskaplegt það sé, að nú eigi að læðast aftan að mönnum og taka af þeim skatt, er nemur 25 kr. á 4000 kr. nettótekjur, sem skattgreiðendur fá þó goldinn í lægra vöruverði. - Nei, það má vissulega ganga of langt í því að reyna að ná samkomulagi um lausn mála. Ég vil með fáum orðum víkja að nokkrum atriðum, sem fram komu við umr. hér í dag, einkum því, sem hv. þm. A.-Húnv. drap á fræðu sinni, vegna þess að í hans afstöðu kemur fram ótti við að fylgja því, sem hann þó álítur réttast. - Hann sagði, að út af fyrir sig fyndist sér ekki ósanngjarnt að leggja þennan skatt á, en hans skoðun hafi orðið að víkja fyrir þunga þess, sem aðrir segðu og aðrir héldu, enda þótt þeir hafi ekki sömu aðstöðu til að mynda sér skoðun um málið og þm. Hann sagði enn fremur, að sér fyndist aðferðin óviðfelldin, að taka nýjan skatt af mönnum, þar sem skattalöggjöfin hefði nú nýlega verið ákveðin, enda þótt þetta sé aðeins til bráðabirgða. En svo var hv. þm. ekki sjálfum sér samkvæmur, því að hann kvaðst mundu geta fallizt á, að slíkur skattur yrði innheimtur á næsta ári! Þá sagði hv. þm. ennfremur, að hann vildi ekki fylgja þessu fram vegna þess, að samþykkt 5. gr. frv. gæti valdið ósamlyndi innan ríkisstj. og á Alþ. En ég vil spyrja: Hvort er líklegra til að vekja ósamlyndi, sú leið, sem farin er með 5. gr. frv., eða með til. fjhn.? Með till. fjhn. er farið gegn till. þess ráðherra, sem með málið fer og mest hefur undirbúið það. Innan ríkisstj. hygg ég, að með 5. gr. frv. sé komið næst því að ná samkomulagi, enda er það yfirlýst, að ríkisstj., að kannske einum ráðh. undanskildum, geti hugsað sér að fara þessa leið með einhverjum breyt. Ég veit, að hv. þm. A-Húnv. kannast við, að annar ráðherra Sjálfstfl. hefur lýst yfir því í n., að hann myndi hér við umr. gefa greinilega yfirlýsingu um það, að hann gæti hugsað sér, að farin yrði leið 5. gr., en hann hafi orðið að beygja sig fyrir flokki sínum.

Hvenær gaf ráðh. slíka yfirlýsingu?

. Ef hv. þm. V.-Sk. nær tali af þessum ráðh. sínum, sem að vísu er hér ekki staddur nú, trúi ég ekki, að hæstv. ráðh. gangi á bak þeirra orða sinna.

Er það skylda mín?

Ef hv. þm. V.-Sk. rengir orð mín, ber honum skylda til að afla sjálfur réttra upplýsinga. Það má vera, að hv. þm., sem líka er dómari, telji sér heimilt að fella dóma a priori, en ég skora á hann að leggja þau gögn á borðið, er sanni, - að ég fari hér rangt með. - Ég hef ekki tíma til að skattyrðast við hv. þm., ef hann telur sér sæma slíkar dylgjur. Það er yfirlýst, að sú lausn, sem felst í 5. gr. frv., er nær samkomulagi innan ríkisstj. en till. meiri hl. fjhn., svo það er ekki samkomulag innan stjórnarinnar, sem fyrir hv. þm. A.-Húnv. vakir, ef hann treystist ekki til að fylgja því, er hann álítur rétt vera. Það er líka alveg óreynt, hvort betra reynist til samkomulags á þingi, en ég hygg, að það muni vera fleiri þm. en hv. þm. A.-Húnv., sem kunna að greiða atkv. gegn betri vitund. (GSv grípur fram í). Ég vona, að þetta fari ekki svo í taugarnar á hv. þm. V.-Sk., að hann geti haldið sér í skefjum meðan ég flyt þessi fáu orð. Hann ætti bara að vera hinn rólegasti, því þó að hann sé valdsmaður, getur hann ekki gefið fyrirskipanir hér. Ég hef nú minnzt á tvær aðalröksemdir hv. þm. A.-Húnv. og sýnt fram á, hve það er fjarri sanni, að þær geti réttlætt, að hann hlaupi frá sannfæringu sinni. Þá kem ég að þriðju afsökuninni og hinni síðustu, er hv. þm. færði fyrr því, að hann valdi samt verri leiðina. Hv. þm. sagði, að það, sem bætt væri inn í með brtt. n. til tekjuöflunar, mundi vega á móti því, sem tapaðist, ef 5. gr. væri felld niður. Þetta er ekki rétt. Í brtt. n. er lagt til að fella niður tolla af allmörgum vörutegundum, og það vakir fyrir n. að bæta tollum á ónauðsynjavörur, til þess að vega á móti því svo að tekjur ríkissjóðs minnkuðu ekki af þeim orsökum. Þetta var búið að undirbúa áður, og er því ekki um nýtt atriði að ræða hér. - Það, sem bætt er við eftir að búið er að heimila að fella niður toll af helztu matvörum og nauðsynjavörum, er ekki annað en hækkun á tolli af tóbaki og innlendum tollvörum, því að hækka toll á áfengi hefur verið heimilt til þessa. Ég efast um, að tollahækkun sú, sem um ræðir á tóbaki og innlendum tollvörutegundum, geri meira en að vega á móti afnámi þeirra tolla, sem um getur í fyrri heimildinni. - Hér er því sýnilega ekki um annað að ræða hjá hv. þm. en yfirklór, til þess að hann geti fylgt flokki sínum á þeirri óhappaleið, er hann hefur valið sér í þessu máli. Þá kem ég að ræðu hv. 5. þm. Reykv. (SK). Þar kenndi margra grasa, en það tæki of langan tíma að rekja ræðu hans og sýna fram á veilurnar í málflutningi hans. Þó get ég ekki látið hjá líða að minnast á nokkur atriði. Hv. þm. áfelldi ríkisstj. mjög fyrir það, hve litið hún hefði gert í dýrtíðarmálinu og hve seint frv. væri fram komið. En jafnframt því, sem hann taldi hér um mikla vanrækslu að ræða, fann hann frv. allt til foráttu og sagði, að í raun og veru kæmi ekkert annað að gagni en nógu ströng verðlagsákvæði. Þetta voru aðalatriðin í fyrri hluta ræðu hans, og ber víst að skilja þetta á þann veg, að ef takast eigi að stemma stigu fyrir dýrtíðinni, beri að leggja þær aðgerðir á bak einnar stéttar í landinu, framleiðendanna, og fastsetja verð á innlendum framleiðsluvörum. Skilur hver maður, hvert þessu er stefnt, og svipuð ummæli lét hv. þm. Seyðf. (HG) sér um munn fara. Hv. 5. þm. Reykv, gerði sér allmikið far um að sýna fram á, að bændur landsins hefðu fengið hækkun vegna dýrtíðarinnar eins og aðrir, og það mátti skilja á hv. þm., að með þeim ráðstöfunum, sem fyrir lægju í frv., væri ekki um annað að ræða en styrk til bænda. Hv. þm. þarf að lesa frv. aftur og rækilegar en áður. En það get ég sagt hv. þm., að bændur kæra sig ekki um neinn styrk frá neytendum fyrir sínar framleiðsluvörur. Fé því, sem inn kemur, mun frekar verða varið til þess að halda niðri verðlagi til neytenda en að hækka verð til bænda. En þótt einhverjum kjósendum hv. 5. þm. Reykv. þyki gott að eiga peninga, hygg ég, að ef að sverfur, muni þeir heldur kjósa matvæli en aurana. Og þeim er hollt að minnast þess, þegar sagt er, að verið sé að skattleggja neytendur vegna bænda, að það er ekki síður í þeirra þágu, að hægt sé að halda framleiðslunni í horfinu, því að seint mun svo fara, að bændur geti ekki framleitt nauðsynlegar landbúnaðarafurðir fyrir sjálfa sig. Ég hygg, að frv. beri það ljóslega með sér, að það sé ekki ætlazt til styrks til bænda öðruvísi en ef þeir eru neyddir til að senda vörur úr landi langt undir framleiðsluverði. Og að bændur eigi að taka á sig slíkan skaða, nær engri átt. - Þegar Bretar hertóku landið og settu okkur nauðungarsamninga um útflutningsverð á landbúnaðarafurðum, lögðu þeir jafnframt fram nokkurt fé til þess að bæta bændum upp það tap, er þeir þannig yrðu fyrir. Það er raunalegt til þess að vita, að skilningur okkar eigin landsmanna skuli vera minni hvað þetta snertir en útlendinga, sem hafa hernumið landið. - Þá talaði hv. 5. þm. Reykv. mikið um það, hve það væri hörmulegt að skattleggja samkv. Þessu frv. launastéttir landsins, sem hann þó viðurkenndi, að hefðu nú talsverð peningaráð. Hann sagði, að þessir menn hefðu áður orðið að svelta, þeir hefðu ekki átt stól til þess að sitja á, og að því er mér skildist skv. lýsingu hans, hefðu þeir orðið að standa naktir inni í herbergjum sínum. Þyrftu þeir því nú á fé sínu að halda til þess að bæta úr allri þessari eymd. En það voru fleiri en þessar stéttir, sem voru á heljarþröminni áður. Flestir þm. muna eftir sífelldum söng þessa sama hv. þm. um, hvernig komið væri hag framleiðenda við sjávarsíðuna. Og þá er það ekki síður vitað, hvernig ástatt er fyrir bændastéttinni. Ég býst við, að það séu fáar stéttir hér á landi komnar í aðrar eins kröggur, en það er ekki þar með sagt, að hún hafi ekki komizt í kröggur áður. - En við verðum að líta til nútímans og þarfa þess tíma, en ekki horfa á myrkrið bak við okkur, en reyna að bjarga því, að fleiri skuggar falli á leið okkar og þeirra, sem eiga framtíðina fyrir sér, og ekki víst, að þess sé langt að bíða, ef allar stéttir taka höndum saman og verja, að slíkt komi fyrir aftur. - Ég skal svo ekki eyða fleiri orðum um þetta. Hv. þm. V.-Sk. var að tala um tekjuöflunina að þessu, að það væri líklegt um framlag frá Bretum áfram. Ég hygg, að engir aðrir þm. hafi heyrt nefnt, að þess væri von framvegis a. m. k. hef ég ekki heyrt það. Hv. þm. V.-Sk. minntist sömuleiðis á það, að verja einhverju af stríðsgróðaskattinum til þessa, en ég man ekki betur en að því hafi verið lýst yfir, að honum yrði varið til þess að greiða skuldir landsins út á við, en ekki eyða upp á góðárunum því, sem nú hefur safnazt saman, og er það nokkuð einkennilegur hugsunarháttur, ef nú á að fara að sleikja hvern krók, til að varna því, að leggja smáskatta á menn, sem hafa mikla peninga nú, og láta þá frekar eyða þeim á annan veg, sem verður til þess að auka á það öngþveiti, sem nú er í þessum efnum, að gengið falli meira og meira á íslenzkum peningum og þeir verði minna og minna virði með hverjum degi, sem líður. Ég skal að lokum aðeins benda á það, að það virðast ekki miklir möguleikar til samkomulags um þetta efni, meðan blöð vissra flokka stagast á því dag eftir dag, að gera þessar ráðstafanir á vissum stéttum manna til annarra stétta, því að meðan það er ríkjandi í hugum einhverra þm., eins og sjálfsagt er, því að frá þeim kemur það sennilega í blöðin, þá eru lítil líkindi til þess, að sá grundvöllur og sá samhugur fáist, sem nauðsynlegur er fyrir þjóðina að væri, eins og sakir standa nú. En mér kemur það dálítið einkennilega fyrir sjónir, að þegar sagt er í tekjuöflunargreininni, að lagt skuli svo og svo mikið gjald á nettótekjur manna í landinu, þá skuli einhver sérstök stétt manna hlaupa fram og segja: „Þetta er allt lagt á mig handa öðrum.“ En eru þær þær einu stéttir, sem hafa nettótekjur hér á landi? Ef það væri rétt, þá er það mikil spurning, hvort ekki væri réttlátt, að þær stéttir bæru þennan skatt. En ég er á annarri skoðun. Ég álít, að það séu allar stéttir, sem hafa meiri og minni nettótekjur og allar koma til með að bera þennan skatt, og þess vegna er það ekkert nema blekking að segja, að verið sé að afla tekna á vissum stéttum og láta þær ganga yfir til annarra stétta. Það sýnir aðeins, hvað viljinn er mikill á því að koma þessu áfram, og meðan svo er, er ekki annað að gera en að þm. láti það í ljós með atkvgr. sinni, sem þeir álíta, að sé heppilegast og réttast.



Mér hefur fundizt, að sumir þeir hv. þm., sem hér hafa talað, hafi viljað gera meira úr þeim ágreiningi, sem hér er um þessi efni, en rétt er, því að sannleikurinn er sá, að það er í sjálfu sér ekkert nýtt fyrirbrigði fyrir Alþ., þó að ágreiningur sé um það, hvernig skuli leggja á skatta og afla tekna, og í þessu tilfelli er ekki um svo mikið að ræða, þar sem bara er fært til á ýmsan hátt, að það sé gerandi slíkt veður út af þessu, eins og mér virðist hér eiga að gera. Hv. síðasti ræðumaður, samnm. minn, kvað nú svo sterkt að orði, að hann lýsti því yfir, að ég mundi ætla að greiða atkv. gegn málinu og flytja till. í þessu máli gegn betri vitund. Hvaðan kemur þessum samstarfsmanni mínum réttur til að segja slíkt? Ég held hvergi. Ég tók það fram í ræðu minni áðan, og ég hef einnig tekið það fram í fjhn., að ég gæti hugsað mér og teldi sanngjarnt að leggja á skatt, svipaðan eða líkan og gert er ráð fyrir í frv., en ég tók það líka fram, að ég teldi eðlilegast, að sá skattur yrði lagður á tekjur ársins 1941, en ekki ársins 1940. Ég tel það mjög óviðfelldið, þar sem komið er fram á mitt ár 1941, að vera þá að bæta við nýjum skatti á tekjur ársins 1944. - En það er enn fullkomið tækifæri til þess á næsta þingi að leggja slíkan aukaskatt á tekjur ársins 1941, og það er algerlega misskilningur hjá hv. síðasta ræðumanni, að það sé ekki gersamlega ólíkt að ákveða aukaskatt í byrjun ársins á tekjur ársins 1941, eins og hægt er að gera, ef þessar ráðstafanir halda áfram, eða að vera að leggja háan, nýjan skatt á miðju ári á tekjur liðins árs. Að öðru leyti er um þetta að segja, að hv. þm. spurði, hvort ég hefði nokkurn rétt til að segja, að það mundi verða minna ósamlyndi í ríkisstj. og hér á Alþingi með því að afgreiða þetta mál á þann hátt, sem meiri hl. fjhn. leggur til, en ef frv. er samþ. óbreytt, þá veit þessi hv. þm. vel, og við vitum það allir, að það hefði valdið meiri ágreiningi en líkur eru fyrir að þetta komi til með að valda, því að það er fyrir fram víst, að það veldur ekki svo miklum ágreiningi, þó að þetta komist í það horf, sem líkur eru til, að hér verði samþ., að af því stafi það ósamlyndi, sem ætla hefði mátt, að hefði orðið af hinni hliðinni. Þá skal ég víkja nokkru nánar að þeirri brtt., sem fjhn. flutti viðvíkjandi breytingu á tollunum. Það er alveg rétt, sem hæstv. viðskmrh. tók fram, að till. um það að lækka og fella niður tolla lá fyrir fjhn. í frv., og er þess vegna ekki ný till., en aðeins færð á milli og sett inn í þetta dýrtíðarráðstafanafrv., en um hitt, að auka tollana á munaðarvörum og innlendum tollvörum, hefur engin till. legið fyrir. Ég efast ekki um það, að það er rétt hjá hæstv. viðskmrh., að það hefur verið talað um þetta í stjórninni, en það hafa engar till. legið fyrir um þetta, og það hefur verið upplýst hér á þessum fundi, að það hafa verið teknar út úr till. dýrtíðarn. um að hækka þessa tolla.

Það er ekki rétt

Það er rétt, því að ég sá bæði frv., sem þessi dýrtíðarn. lagði fyrir, og í öðru þeirra voru ákvæði um það að hækka tolla á áfengi og tóbaki. Það er þess vegna víst, að hæstv. viðskmrh. hefur ekki sett það inn í frv. sitt.

Vill þá hv. þm. segja, að ég hafi logið því?

. Ég var að segja, að hæstv. ráðh. hefði sagt, að það hefði verið talað um þetta í ríkisstj., en það er allt annað að tala um hlutina en að framkvæma þá. Ég sýndi fram á það með tölum, að það eru líkur til, að þessi hækkun á tollunum hafi verið 2 til 2¼ millj. kr., en skv. 5. gr. yrðu tekjurnar ekki minni en 400 þús. til 500 þús. kr., en það hefur aldrei verið gert ráð fyrir meiri tekjum skv. frv. en sem svarar 3 millj. kr. Þar að auki skal ég geta þess í þessu sambandi, að þegar þetta frv. var hér til 1. umr., var það í óvissu fyrir okkur, hve mikils væri hægt að vænta af því útflutningsgjaldi, sem gert er ráð fyrir skv. 4. gr. frv., en síðan höfum við fengið upplýsingar frá hæstv. atvmrh., sem gera það að verkum, að það er miklu meiri von um það að fá ríflegri tekjur af þessari heimild en við höfðum ástæðu til að ætla, þegar frv. var til 1. umr., og að það eru minni ástæður til ágreinings út af því, þó að sett verði í 5. gr. breyt., sem meiri hl. fjhn. leggur til hér. Það var aðallega út af ágreiningnum um till. okkar hv. 3. landsk. þm., sem ég kvaddi mér hljóðs hér, og skal ég fara ofurlítið nánar inn á það mál, í tilefni af fyrri ræðu hæstv. viðskmrh., en ég vil áður víkja að því, sem hv. þm. Ísaf. hafði eftir mér og var ekki rétt eftir haft. Hann segir mig hafa sagt, að það borgaði sig ekki lengur fyrir íslenzka bændur að framleiða vörur fyrir erlendan markað. - Þetta hef ég ekki sagt, en aftur á móti sagði ég, að það væri ekki það hátt verð á íslenzkum landbúnaðarafurðum á erlendum markaði nú sem stendur, að það muni borga sig fyrir þjóðina að selja þær vörur út úr landinu, gegn því að kaupa útlendar vörur í staðinn. Ég álít þess vegna heppilegra fyrir þjóðina að nota sem mest af þessum vörum sjálf, og því sé rétt að gera ráðstafanir til þess, að bændur, sem framleiða þessar vörur, fái framleiðsluverðið, en neytendurnir þyrftu þó ekki að kaupa þær hærra verði en svo, að þeir tækju þær heldur en aðfluttar erlendar vörur. Hvað snertir þann ágreining, sem kom fram viðvíkjandi till. okkar 3. landsk. þm., þá skal ég segja það, að mér þótti það undarleg yfirlýsing hjá hæstv. viðskmrh., þegar hann sagði, að till. byggðist á þeim grundvallarmisskilningi, að það þyrfti ekkert að gera fyrir bændur í sveitum landsins. Það hefur sýnt sig á undanförnum árum, að einmitt vegna þess, hvernig okkar fjármálakerfi hefur verið hagað, þá hefur farið svo, að fólkið hefur streymt úr sveitunum og framleiðslan ekki orðið aðnjótandi þess vinnukrafts, sem vera þyrfti. Það má náttúrlega um það deila, hvort þessu yrði sérstaklega breytt fyrir bændur. Ég tel, að það sé fyrir þjóðarheildina alla, og það er skylda Alþingis að sjá um, að einhverjar ráðstafanir verði gerðar. En hæstv. viðskmrh. lýsti því yfir, að það kæmi ekki til mála að gera aðrar ráðstafanir en bæta upp útfluttar vörur, ef þær seldust óvenjulega lágu verði. Að fenginni þeirri yfirlýsingu hjá hæstv. ráðh., þykir mér vafasamt, hvort fyrsta brtt. fjhn. er ekki frekar til að skemma fyrir en bæta, ef á að framkvæma þetta á þennan hátt. Þá kom hæstv. ráðh. að því, að hann teldi það ákaflega óeðlilegt, sem felst í þessari till., að leggja það undir dóm Búnaðarfélags Íslands, hvaða verð þurfi að borga til þess að landbúnaðar framleiðsulán dragist ekki saman. Hann taldi það vera hið sama og ef lagt yrði undir Alþýðusamband Íslands, hvaða kaup ætti að borga í landinu. En þetta er ekki sambærilegt, því að hér er um að ræða stofnun, sem hefur á að skipa framleiðslumönnum og á að segja til um það, hvað muni þurfa til að koma í veg fyrir það, að landbúnaðarframleiðslan dragist saman. Og ég vænti þess, að hv. þm., ef þeir hugsa í ró og næði um þetta, muni verða því fylgjandi að koma í veg fyrir, að slík framleiðsla dragist saman, en ef þeir verða það ekki, þá hafa þeir ekki gert sér grein fyrir því, hvað er alþjóðarhagur. Að hér sé um að ræða óvild frá hálfu okkar 3. landsk. þm. og landbn. þessarar deildar, er þess vegna yfirlýsing, sem ég get ekki undir neinum kringumstæðum fallizt á, að eigi við rök að styðjast. Mitt sjónarmið er það, að þeir, sem vinna að sveitaframleiðslu, eigi að fá svipuð kjör og annað verkafólk í landinu, og því aðeins sé rétt að tala um tilkostnaðarverð vöru, að þeirri kröfu sé fullnægt. Og að rannsaka, hvað til þess þurfi, er atriði, sem ég treysti Búnaðarfélagi Íslands miklu betur til en þeim verðlagsnefndum, sem við höfum haft til að ákveða verðlag á kjöti og mjólk. Ég sé svo að sinni ekki ástæðu til að orðlengja miklu meira um þetta, ef mér verður ekki gefið frekar tilefni til þess, og ég vænti þess, að það liggi það ljóst fyrir hv. þm., að þeir séu ekki óviðbúnir því að greiða um þetta atkv., en ég vil ítreka það, sem ég vék að áðan í ræðu minni, að þó að Alþingi afgreiði þetta frv. í því formi, sem það liggur fyrir í, þá er mesti vandinn í því, hversu röggsamlega ríkisstj. tekst að framkvæma þær heimildir, sem henni eru veittar með þessu frv., sem hér liggur fyrir, og verður það að mínu áliti styrkur prófsteinn á það, hvort stjórnin er verðug þess trausts, sem henni hefur hingað til verið sýnt.



Verði svo, sem líkur eru til, að þessari umr. verði lokið nú og gengið verði til atkv. og kylfa látin ráða kasti um niðurstöðuna, þá álít ég, að með þeim ágreiningi, sem uppi er um málið og niðurstöðu þess, sé réttast, að sem flestir og einnig þeir, sem ekki hafa ætlað sér að taka til máls, láti nokkur orð falla um þau atriði, sem sérstaklega valda ágreiningi svo mun vera með fleiri, - að þetta málefni, eins og það liggur fyrir nú, er komið á breiðari og víðari vettvang en ég geri ráð fyrir, að því hafi verið ætlað, þegar fyrst var farið að hugsa og tala um þörf á lagasetningu, sem lyti að þessu málefni. - Það hefur spunnizt langtum lengra út í hin ýmislegu málefni þjóðarinnar og vandkvæði í sambandi við hernámið en upphaflega var sérstaklega rætt um, að þyrfti að liggja til grundvallar fyrir bráðabirgðalagasetningu. Það var upphaflega rætt um, hvernig ætti að tryggja það, að nóg matvæli væru í landinu og að framleiðslan drægist ekki saman, ef svo skyldi fara, að tæki fyrir aðflutning til landsins. Og þetta var rætt með alveg sérstöku tilliti til þess, hvernig komið var með vinnuafl í landinu, því að það eru miklar líkur til þess, að til vandræða horfi fyrir bændur við að yrkja jörðina á þessu sumri. Ég veit þess dæmi, að margur bóndinn, sem er vanur að afla heyja handa nautgripabúi með 10 kúm, hefur sparað við sig að kaupa mann, sem hann þarf að greiða eftir þeim taxta, sem nú er, og vill heldur farga 2 eða 3 nautgripum, sem hann annars hefði haft. Ef slíkt endurtekur sig á mörgum stöðum, sjá menn, hvaða afleiðingar það mundi hafa og hvernig það mundi verka á mjólkurmarkaðinn hér í höfuðstaðnum og annars staðar, einmitt á þeim tímum, sem þörfin er mest á því, að þetta sé fyrir hendi. Þetta er dæmi, sem engrar skýringar þarf við, og mætti nefna þau mörg fleiri. Það er þessi brunnur, sem þarf að byrgja, og allir eru sammála um, að það þurfi að gera strax, því að það er nokkuð annað að afla heyja í júlí og ágúst heldur en í sept., því að þá er nokkuð langt liðið á sláttinn. Þetta getur átt sér nokkuð víðtækar afleiðingar, og það var lengi vel þessi hlið málsins, sem rætt var um, hvernig ætti að tryggja svo að það þyrfti ekki að koma fyrir, að bændur gætu ekki verið öruggir með tilliti til afkomu sinnar, en haft þann vinnuafla, sem þeir þyrftu, svo ekki drægi úr framleiðslu þeirra. En það er nú svo, að þegar þetta mál er hér til umr. undir þinglausnir, þá get ég ekki dulizt þess að hafa orð á því, að ég álít, að það hefði verið réttara, að þetta hefði verið rætt og tekið til úrlausnar samtímis tveimur öðrum málum, sem nú þegar hafa verið afgreidd. Ég þarf ekki að gefa nánari skýringu á því, við hvaða mál ég á, en þau eru skattalögin annars vegar og sjálf fjárlögin hins vegar. Hvað hefði verið eðlilegra en að afgreiða þessi mál með hliðsjón til og í samræmi hvert við annað? Vitanlega hefðu þau verkað á afgreiðslu fjárl. og sveiflað ýmsu til frá niðurstöðu þeirra, en það er of seint að tala um það núna, en ég vil bara geta þess, að ég tel réttláta óánægjuna fyrir því, að þetta hefur dregizt, en hitt verið afgr. á undan. Það hefur verið orðað, að sá heimildarbragur skuli nú vera tekinn upp á Alþingi, sem áður hefur átt sér stað, þegar verst hefur gengið, að í staðinn fyrir að halda beint að niðurstöðu málefnisins, sem um hefur verið að ræða, þá skuli samhliða því meira og minna lenda af hinni gömlu trú. Hver er þiggjandinn, og hver er veitandinn? Þetta hefur alltaf orðið til tjóns, aldrei til bóta, og svo mun enn reynast. Það lagast aldrei fyrr en önnur hugsun er lögð til grundvallar fyrir því, hvert sambandið eigi að vera milli framleiðenda, sveitamanna í þessu tilfelli, og neytenda í Reykjavík, og annar skilningur sé lagður í þetta en verið hefur fyrir hendi enn sem komið er. Störf mjólkurverðlagsnefndar og kjötverðlagsnefndar eiga að vera þau að finna, hvort verðið er of hátt með tilliti til framleiðenda og of lágt til neytenda. Þar liggja takmörkin, og ef farið er út fyrir þessi eðlilegu endamörk, þá verður það beggja skaði. Ef mjólkurverðið fer hærra en almennur kaupvilji neytenda vill, þá verður það aðeins til þess að salan dregst saman. Að þetta sé rétt, segir sig alveg sjálft. Þess vegna vil ég segja það viðvíkjandi brtt. á þskj. 743, frá þremur hv. þm., að ég get vel fallizt á að greiða henni atkv., enda þótt ég telji vafasamt hvort síðasta setningin hefur rétt á sér. Því ef verðlagsnefndin setur annað verð en réttlátt er frá beggja sjónarmiði, þá er eitthvað bogið við það. Þá er um falskt viðskiptaverð að ræða. Að vísu ber ekki að telja verðlagsnefnd óskeikula, því mörgum getur skjátlazt, en n. er mikill vandi á höndum, og ég álít, að stjórnarvöldin hafi bæði fyrr og síðan n. tók til starfa tekið of lausum tökum á þessum hlutum. Kjötverðlagsnefnd og mjólkurverðlagsnefnd ættu að vinna sameiginlega, því þeirra starfsgrundvöllur er líkur, en ekki meira um það. Ég álít fjarstæðu, þegar talað er um hjálp eða ölmusu í sambandi við þetta. Þetta er þörf, gagnkvæm þága til að tryggja öryggi landsmanna. Svo ég komi aftur að því, sem ég byrjaði, að ef bændur treysta sér ekki til að halda eins mörg hjú og þörf gerist til að afla heyja, svo heyfengur verði minni en ella, þá ber að tryggja þetta, áður en sláttur hefst, því það er of seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í hann. Þetta ber að tryggja, því hér ríður á miklu. Ég skal nú ekki vera mjög langorður enn, því ég sé, að menn tekur að lengja eftir kaffinu, en vil aðeins segja, að þótt ágreiningur sé um þetta frv. og brtt. við það og ég sé ekki alls kostar ánægður, þá tel ég þó mikla nauðsyn á, að 1. verði sett um þetta, og læt atkvgr. mína sýna mitt álit að öðru leyti á sínum tíma. Svo læt ég þetta nægja, en vonast til, að hæstv. ríkisstjórn láti, þegar til hennar kasta kemur, - hið nauðsynlega ganga fyrir hinu ónauðsynlega.



Herra forseti! Ég sé ekki ástæðu til þess að vera langorður. Það er aðeins eitt atriði í ræðu hæstv. viðskmrh., sem ég þurfti að gera aths. við. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri alls ekki sett neitt verðlag á matvörur samkv. 1. um verðlag. En ég hafði látið svo um mælt, að verðlag á matvörum hefði hækkað fyrir aðgerðir verðlagsm. Það, sem ég hafði fyrir mér í þessu, voru orð matvörukaupmanna sjálfra. Ég spurði tvo matvörukaupmenn, sem ég skipti við, eftir hvaða reglum þeir legðu á matvörurnar. Þeir sögðust leggja 40% á matvöruna og hefðu leyfi til þess frá verðlagsn. Ég gat ekki lengra komizt með upplýsingar. En mér var kunnugt um það, að á margar matvörur hafði verið lagt miklu minna. Og síðan þær hækkuðu eins og orðið er, er engin þörf á að leggja á eins háar prósentur eins og áður var. það er í sjálfu sér alvarlegt atriði, að ekki skuli hafa verið notuð heimildin sjálf til þess að létta af álagningu á matvælum. Og ég vil minna á það, að ég krafðist þess á Alþ. fyrir löngu síðan, að rýmkuð væru höftin á innflutningi, og ég var mjög á móti því, að breytt væri gengi krónunnar. Þá rökstuddi stj. sinn vilja um gengisbreytingu og andstöðu sína gegn rýmkun innflutnings meðal annars með því, að vöruskortur væri í landinu og gæti það þess vegna valdið verðhækkun á vörum. En sökum þeirra taka, sem stj. hefði á verðlagi gegn þessum 1., sem voru rétt, ef þau voru framkvæmd, gat ríkisstj. haft hemil á þeim samkv. 1. gr. þeirra l. Og undanþegnar eru aðeins vörutegundir, sem verðlagðar eru samkv. sérstökum 1., og enn fremur vörur, sem seldar eru úr landi. Og í 3. gr. þessara 1. segir: „Hlutverk verðlagsn. er að setja sérstakt verðlag á vörur, ef n. telur það æskilegt.“ Nú veit ég ekki, hvar meiri þörf er á að hafa gætur á verðlagi heldur en á nauðsynjavörum og þá fyrst og fremst matvörum. Ég verð þess vegna að segja, að með vitnisburði hæstv. ráðh. hafi það komið í ljós, að grunur minn og spá um það, að þessi löggjöf mundi ekki verða að því gagni, sem mér og öðrum var sagt, hefur rætzt. Þessi löggjöf hefur ekki verið notuð eins og skyldi og eins og í raun og veru var heimilt. Hv. 1. þm. Rang. gerði nokkrar aths. við mína ræðu. Hann sagði í upphafi síns máls um mína ræðu, að ég hefði sagt, að ég harmaði það, hversu seint frv. þetta væri fram komið. Þetta er nákvæmlega gagnstætt því, sem ég sagði. Ég sagði að sönnu, að ég harmaði það, hversu seint það væri fram komið, að stj. vildi hefjast handa um það að halda dýrtíðinni niðri. En ég taldi þetta frv. gagnslítið í þeim efnum. Hv. 1. þm. Rang. hefur hess vegna alveg snúið þessu við, og í staðinn fyrir það, að ég sagði, að þessi viðleitni ríkisstj. kæmi nokkuð seint og hefði aldrei getað orðið að verulegu gagni, nema annaðhvort með rýmkuðum innflutningi í upphafi eða strangara eftirliti með verðlagi, þá sagði hann, að ég hefði sagt, að ég harmaði það, hve þetta frv. væri seint fram komið. Það er nú algengt að menn í rökþroti geri þeim, sem þeir deila við, upp orð og meiningar og sýni svo sína vopnfimi með því að berjast við þessi rök, sem þeir sjálfir hafa búið til. Og hv. 1. þm. Rang. er ekki einn um það. Það eru fleiri, sem grípa til slíks í rökþroti, er þeir hafa vondan málstað að verja. En hann er því miður, einn af þeim í þetta skiptið. Hv. l. þm. Rang. sagði enn fremur, að ég hefði viljað láta setja fast verðlag aðeins á þær afurðir eða þær vörur, sem bændur hefðu selt. Hann sagði, að það væri auðskilið, að ég stefndi mínu máli þannig aðeins að þessari stétt manna og aðrir ættu að bera hallann af því, að þeim væri sett ósanngjarnt hámark á sínar vörur. Þetta er nú alveg rangt. Ég sagði einmitt það, að ég sæi ekki, að ríkisstj. gæti eða þyrfti að nota þetta fé, sem hún ætlar að afla sér, ef frv. verður að l., nema til þess að bæta upp verð á vörum, sem selja yrði undir framleiðslukostnaði, og til þess að lækka farmgjöld, ef ekki ætti að bæta neytendum beinlínis sjálfum. Ég sagði, að verð mjólkur hefði reynzt vera í samræmi við þá hækkun, sem hefur orðið á framleiðslukostnaði í samræmi við verðlagsvísitölu, sem notuð er við útreikning á launum, og svo verið tekið nokkurt tillit til þess, að almennur vinnukraftur hefur hækkað meira í verði heldur en vísitalan. En ég bætti því við, að ég vissi það, að það, sem bændur hefðu fengið greitt fyrir sínar vörur fyrir stríð, hefði ekki hrokkið til fyrir þá, og þess vegna þyrfti ríkisstj. eitthvað að gera til þess að bæta upp verðið á þessum vörum, þessu held ég, að komi ekki fram nein óvild til framleiðenda, heldur skilningur á því, að þessir menn fái greitt kostnaðarverð fyrir sínar vörur og helzt eitthvað ofurlítið meira. Ég held þess vegna, að vinátta okkar hv. 1. þm. Rang. til þessara manna sé ekki ákaflega ólík. Og í raun og veru viljum við það sama þeim til handa. Það, sem skilur okkur, er það, að ég vil þessum mönnum vel, af því að ég þekki vel þeirra kjör og þeirra stríð. En vinátta hv. 1. þm. Rang. virðist vera í endurgjaldsskyni fyrir atkv. Þá sagði hv. 1. þm. Rang., að þó að suma þm., og þar mun hann hafa átt við mig, brysti skilning á því, að framleiðslan til sveitanna héldi áfram, þá hefðu Bretar sýnt það í sínum viðskiptum, að þeir skildu það vel, að ekki mætti draga úr framleiðslu sveitanna. Ég veit ekki, af hverju hv. þm. dregur það, að mig og aðra þm. bresti skilning á þessu. Ég veit ekki heldur, hvaðan hv. þm. hefur það, að Bretar hafi ætlazt til, að sú uppbót, sem þeir veittu, yrði höfð til þess að bæta upp verð á útflutningsvörum bænda. Þetta er náttúrlega alls ekki rétt. Uppbótarféð er alls ekki bundið neitt frá hendi Breta við það, að það gangi til bænda, heldur er þetta fé veitt á útflutning ársins 1940, og er miðað við það eitt að bæta upp það verð, sem halli hefur orðið á alveg burtséð frá því, hvort það er framleiðsla til sveita eða sjávar. Ég held, að það sé hinn íslenzki skilningur, að þetta fé eigi að mestu að ganga til landbúnaðarafurða. Bretar hafa ekkert um það sagt. Og þó að ekki gengi einn einasti eyrir til landbúnaðarafurða, þá mundu þeir ekki skipta sér neitt af því. Þá vildi ég aðeins minnast á það, að því var tekið sem einhverri fjarstæðu, að mér skildist, er ég sagði, að verkamannastéttin hefði ekki fleytt neinn sérstakan rjóma enn þá af þeirri breytingu, sem orðið hefði hér á landi, í það minnsta ekki fram yfir þarfir, svo að það sé sérstök ástæða til þess að launastéttirnar beri útgjöld til þess að bæta öðrum upp verð. Ég benti á það, sem er alveg rétt, að sökum langvarandi atvinnuleysis hefðu verkamenn, og einnig sjómenn, sem hafa haft lágan hlut um allmörg ár, verið svo djúpt niðri í skorti, að það hefði þurft mikið til þess aðeins að klæða þetta fólk, sem auðvitað var hálfnakið, bæði í klæðnaði og húsbúnaði og öllum þægindum. Og áður en þetta fólk gæti litið eftir sér aðrar lífsnauðsynjar, þurfti að bæta í þessi skörð. Mér dettur ekki í hug að taka þessi orð mín aftur. Það getur verið af ókunnugleik þessa hv, þm., að hann furðar sig á þessu. En ég veit fyrir víst, hvernig lífskjörin eru hjá þessum stéttum. Og ég veit líka, að þau hafa batnað á síðustu áratugum, og það greinilega frá því ég var að alast upp. En þessi munur er langminnstur hjá verkamannastéttinni. Það vita þeir menn, sem koma í íbúðir þeirra og kynnast því, sem þar er til hnífs og skeiðar. Það mun að sönnu vera eitthvað betra og meira en var fyrir 30–40 árum, en það munar miklu minná hjá þeim en hjá nokkurri annarri stétt í landinu. Ég þarf ekki að hafa annarra sögusögn um þetta. Ég veit það vel sjálfur. Enda þó mér þyki leiðinlegt, þegar kaupkröfur eru gerðar með verkföllum, því að slíkt er tjón fyrir þjóðfélagið, þá veit ég, að þessar stéttir manna hafa þurft að grípa árinni miklu dýpra heldur en nokkrar aðrar stéttir í þjóðfélaginu.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) : Það er ekki margt, sem ég þarf að taka fram vegna þeirra umr., sem orðið hafa, því að í þeim umr. hefur meira verið deilt um orð heldur en um ágreiningsatriði. Hv. 5. þm. Reykv., sem nú var að ljúka máli sínu, taldi, að ég hefði ekki haft rétt eftir sér úr fyrri ræðu hans um það, að hann harmaði það, hve seint hefði komið fram þetta frv, eða viðleitni frá ríkisstj. í þessa átt. Þetta taldi hann, að hann hefði ekki sagt, heldur hitt, hvað ríkisstj. hefði gert lítið í þessu efni. Hv. þm. sagði, að þetta frv. og þessi viðleitni væri of seint fram komin. En hann sagði nú í síðari ræðu sinni, að þetta frv. væri of gagnslítið. Ég held, að það sé rétt eftir haft. En ef þetta frv. er of gagnslítið að hans dómi, þá ætti hann ekki að ganga í flokk þeirra manna, sem vilja gera það enn gagnsminna, með því að draga úr tekjuöflunarleið þeirri, sem í frv. er gert ráð fyrir. Því að það er skiljanlegur hlutur, að ef seint er á þessu tekið, verður þörfin enn meiri til þess að afla tekna til að geta bætt upp það, sem þegar hefur verið vanrækt. Mér þætti það því eðlilegast, vegna hans heildarafstöðu í þessu máli, að hann bæri fram brtt. í þessu máli til þess að efla frv. og gera meira í þá átt, sem frv. stefnir að, en ekki vinna að því að draga úr frv. Hv. þm. var í sinni ræðu að bera mér það á brýn, að ég berðist fyrir málstað bænda af því, að ég ætlaðist til endurgjalds fyrir það með atkv. En hver er ástæðan hjá hv. 5. þm. Reykv., þegar hann lýsir yfir, að frv. sé svo gagnslítið, en vill þó draga úr því sem hægt er? Það skyldi þó ekki vera í von um atkv., sem hann gerir það? Það eru fleiri af þeim, sem kjósa hv. 5. þm. Reykv., sem vilja losna við skattinn, og það mun vera eitthvað frá hans kjásendum, sem mótar þarna vilja hv. þm., kannske í von um það einhvern tíma seinna að fá í staðinn atkv. eða einhver laun. Eða skyldi það ekki vera svo? Þá talaði hv. þm. um misskilning hjá mér, að Bretar hefðu með sjóði þeim, sem þeir lögðu til til uppbótar á útflutningsvörum, ætlazt til, að það fé kæmi sérstaklega á landbúnaðarafurðir. Ég veit, að hv. þm. hefur gert sér það ljóst, að þegar þetta fé var lagt fram af Bretum, þá var til þess ætlazt, að því yrði varið til þess að bæta upp markaðstöp, sem orðið hefðu á vörum landbúnaðarins erlendis, eða af því að vörurnar seldust lægra verði fyrir þær ráðstafanir, sem Bretar hafa gert hér á landi. Og þá mun hv. þm. ljóst, að það hefur lent mest á landbúnaðarafurðum, vegna þess að það hefur ekki verið sett hámark á afurðasölu nema á landbúnaðarafurðir. Ég veit ekki til, að það hafi verið sett hámark á aðrar. En Bretar vildu, að sett væri hámarksverð á landbúnaðarvörurnar, til þess að hækka ekki slíkar vörur í Englandi, og vildu heldur bæta upp verðið með þessum sjóði. Það hefur vitanlega verið ætlazt til þess af þeirra hendi, að þetta fé kæmi á þær vörur, sem þeir sömdu um. Þá vildi hv. þm. lýsa nánar vináttu sinni til verkamanna og sagði, að þeir ættu að fá bætt gömul sár, sem þeir hefðu beðið meðan kreppan var mest. Og sízt skal ég mæla móti því. Það er mjög gott, að þeir fái það. En það eru fjöldamargar aðrar stéttir, sem leiknar voru hart, þegar kreppan var sem mest. Og ég get búizt við, að sumar þær stéttir, sem hafa orðið að taka á sig aukna byrði vegna gengislækkunar fyrir aðrar stéttir, eigi enn óbætta skuld, þar á meðal bændastéttin, sem hefur selt sínar vörur á innlendum markaði. Þegar við afgr. slíkt mál sem þetta, þá er skylt að líta til meira en einnar stéttar. Það verður að líta til allra frá almennu sjónarmiði. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að ræðu hv. þm. A.-Húnv. Hann talaði hér í fyrstu ræðu sinni í sínum gamla tón um það, hversu sjálfsagt það væri, að framleiðendur væru styrktir, og bar hv. þm. mikla umhyggju fyrir þeim. En þegar kemur til þess nú að gera ráðstafanir til að halda við gengi krónunnar, er vilji hans minni. Þá verður honum sárara um launastéttirnar heldur en framleiðendur og snýst þá alveg við. Þegar kemur til þess, að leggja skuli skatt á framleiðslustéttina, hefur hv. þm. A.-Húnv. ekkert við það að athuga. En það er öðru máli að gegna með launastéttirnar, hv. þm. finnst of mikið, sem lagt er á þær. T. d. ef einhleypur maður, sem hefur 8 þús. kr. hreinar tekjur, á að borga 205 kr. skatt, sem í raun og veru rennur til hans aftur til þess að lækka verðlagið fyrir hann sjálfan, þá vill hv. þm. A.-Húnv. hlaupa í lið með honum og segja, að þetta sé allt of mikið, hann megi ekki borga meira en 30 kr. Og ef einhleypur maður hefur 20 þúsund kr., þá segjum við, samkv. 5. gr. frv., að hann eigi að greiða 800 kr. til varnar erfiðleikum þeim, sem hér um ræðir. Þá segir hv. þm. A.Húnv. líka, að það sé allt of mikið, hann eigi ekki að greiða í skatt nema 300 kr. Við lítum svo á, að það séu ekki neinar drápsklyfjar, þó að skattur væri lagður á eftir ákvæðum 5. gr. Eftir að skattalöggjöfin var ákveðin fyrir árið 1940, vildi hv. þm. ekki brjóta prinsip með breyt. á henni, þó að hann telji ekki óeðlilegt að bæta við skattgreiðslum á þessu ári. En hann brýtur það sama prinsip með því að koma með brtt., sem hann er flm. að ásamt meiri hl. n., því með slíkum till. vill hann leggja nýjan skatt ofan á skatt, sem lagður var á 1940. Ég lengi svo ekki mál mitt, en vil vona, að hv. þm. A.-Húnv. haldi sér að sinni fyrri línu í þessu máli og gleymi ekki framleiðendum, að hann reyni að hrinda af sér þessum mikla klökkleika með tilliti til hagsmuna launamanna og gangi með okkur að afgreiðslu frv.



Aðeins örstutt athugasemd við eitt atriði í ræðu hv. 1. þm. Rang. Hann sagði, að Bretar hefðu ætlazt til, að sjóður sá, sem þeir lögðu fram til verðuppbótar á vörur, sem markaðstöp hefðu orðið á erlendis, skyldi aðallega ganga til að bæta upp verð á landbúnaðarafurðum. En ég tel, að þeir hafi ekkert sagt um þetta. Útgerðin tapaði miklu á því ári, sem um er að ræða, og missti mjög markaði. Einkum töpuðust mjög markaðir fyrir síld. Sú síld, sem seldist ekki þá, hefur síðan selzt seint og illa. Einnig tapaðist markaður fyrir aðrar sjávarafurðir, svo sem hrogn og sundmaga. Það getur því ekki átt sér stað, að þessa verðuppbót eigi að einskorða við landbúnaðarafurðir einar saman.



Ég bar áðan fram þrjár fyrirspurnir til hæstv. ríkisstj. Hæstv. viðskmrh. svaraði, en ekki fyrir hönd hæstv. stj., heldur aðeins fyrir sína hönd. Ég óska þess nú, að hann, eða einhver annar hæstv. ráðh., gefi alveg skýr svör við þessum spurningum við 3. umr. og svari ekki aðeins fyrir sína hönd, heldur allrar. hæstv. stj. Þar sem ég tel hér mjög mikið vandamál á ferðinni, get ég ekki sætt mig við þessa afgreiðslu málsins, án þess að skýr svör verði við 3. umr. komin við fyrirspurnum mínum. Þriðju fyrirspurn minni, um það, hvernig færi, ef upp kæmi innan hæstv. stj. verulegur ágreiningur varðandi þetta mál, svaraði hann svo, að annaðhvort færi hlutaðeigandi ráðh. úr stj. eða þing yrði kvatt saman. En ég tel, að hér geti ekki verið um að ræða annað hvort eða, heldur verði að kveðja þing saman þegar í stað, ef til þess kemur, að einhver ráðh. fari úr stj. vegna þvílíks ágreinings. Ég legg mikla áherzlu á, að svör verði gefin við þessum fyrirspurnum við 3. umr.