Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Auðunn Jónsson Ég hefi hér eina brtt. á þskj. 269, IV., um heimild fyrir stj. að ábyrgjast fyrir Súðavíkurhrepp lán til byggingar rafmagnsstöðvar, að upphæð allt að 60 þús. kr. Ég hefi enn ekki fengið öll þau skjöl, sem þessu máli tilheyra, frá rafmagnsstjóra Reykjavíkur, sem hefir haft þetta mál til athugunar. Og þar sem fjvn. hefir ekki haft þessi skjöl til athugunar, tek ég þessa till. aftur til 3. umr., svo að hv.n. geti athugað skjöl málsins milli umræðna. Þá er hér ein brtt., sem ég flyt ásamt hv.þm. Ísaf. Er það brtt. XX. á þskj. 260. Hún er um styrk til Sigrúnar Magnúsdóttur frá Ísafirði til leiklistarnáms við leikskóla konunglega leikhússins í Khöfn. Ég veit, að hv. aðalflm. hefir mælt með þessari till: Ég vil undirstrika það, að þessi stúlka er alveg sérstaklega vel fallin til þessa náms og hefir óvenju fjölbreytta leiklistarhæfileika. Þar sem svo stendur á, vildi ég mjög óska þess, að hv.þdm. gætu veitt henni hinn umbeðna styrk. Faðir hennar hefir stóran barnahóp. Hann er fátækur maður og hefir hleypt sér í skuldir til að standa straum af námi hennar. Það er ekki vafi, að hún margborgar þetta þegar hún kemur heim að afloknu námi, því hún er sérstaklega efnileg og áhugasöm. Ég er þess fullviss, að hún verður ein af okkar beztu leikkonum, ef hún getur lokið námi sínu. Þótt ég hafi ekki þótt þægur til fjárveitingar þjóðleikhússins, vil ég þó sjá um, að þar verði sæmilegir starfskraftar fyrir hendi, fyrst það einu sinni hefir verið ákveðið að koma upp þjóðleikhúsi. Því aðeins, að séð sé fyrir góðum starfskröftum, getum við haft gagn og menntun af starfsemi leikhússins.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég vil fyrst beina þeirri spurningu til hæstv. forseta (JörB), hvort hann líti ekki svo á, að þetta sé frh. af ræðu minni í gær, svo það teljist ekki 2 ræður.  Þegar fundi lauk í gærkvöldi, hafði ég aðeins mælt með annari brtt. minni á þskj. 260. Hér er önnur brtt., sem er brtt. XXXII. á þskj. 260, við 16. gr. Ég býst við, að margir hv.þm. skilji ekki, hvað liggur á bak við þessa fjárbeiðni, og verð ég því að gera nokkra grein fyrir því. Það er Sjómannafélag Reykjavíkur, sem stendur að baki þessari till., en það er, eins og flestir vita, stærsta verkamannafélagið hér á landi. Að flestra dómi eru sjómenn einhver sú þarfasta og ötulasta stétt, sem þetta land byggir. Meðlimirnir í Sjómannafélagi Reykjavíkur eru um 1200 manns, og auk þess um 300 aukafélagar. Þessi félagsskapur stendur á bak við þessa beiðni, sem hér er borin fram. Þá vil ég geta þess, að á þessari saltfisksvertíð eru á 27 togurum héðan úr Reykjavík og 15 línuveiðabátum lögskráðir 1094 menn. Af þeim eru 402 utan Reykjavíkur. Þessir menn eru komnir hingað til þess að reka atvinnu á skipum héðan. Þessir menn eiga hér ekkert heimili og eru því eins og útlendingar, sem hingað koma. Auk þess vil ég benda á það, að verzlunarskipin hafa um 100 manns, og eins og kunnugt er eiga margir þeirra heima utan Reykjavíkur. Það er því full nauðsyn þess fyrir sjómenn, bæði þá, sem eru á stórum skipum og mótorbátum o. fl., að hafa verstofu, þar sem þeir eiga kost á að koma inn á vistlegan stað, þar sem þeir geta lesið blöð og bækur, skrifað bréf og skrafað saman. Ég hefi orðið var við töluverða vöntun á þessu í svo stórum bæ sem Reykjavík nú er. Þetta er því menningarmál. Það er svo um mörg ungmenni, sem hingað koma til að leita sér atvinnu, að þau þekkja fáa. En á meðan þau eru að bíða hér eftir atvinnu, eru ýmsar tálsnörur, sem lokka þá til að gera ýmislegt það, er aflaga fer. Má þar t. d. nefna nautn áfengra drykkja. Stofnun sem þessi er tilraun til þess að menn geti forðast slíkar tálsnörur. Ég gæti í sambandi við þetta bent á ýmsar slíkar stofnanir í öðrum löndum og starfsemi þeirra. Þá hafa ýms trúfélög eða borgaraleg félög komið upp góðum heimilum fyrir sjómenn. Ég álít, að þessu yrði líka gaumur gefinn hér hjá okkur. Sjómenn, sem eru hér að hrekjast, myndu fegnir leita sér þar hvíldar, og má þess vegna góðs af henni vænta. Þessi stofnun mundi einnig verða notuð af erlendum sjómönnum. Sjómannafélag Reykjavíkur lítur því svo á, að með þessari stofu sé stigið stórt spor í menningarátt. Þessi stofa yrði náttúrlega einhversstaðar nálægt höfninni hér í Reykjavík. Jafnvel þessi fjárupphæð er ekki nema lítill hluti af kostnaðinum, en við mundum geta aflað þess fjár, sem á vantar, ef við fengjum þetta. Skal ég svo ekki fjölyrða um þennan lið og víkja að ráðningarstarfseminni. Ég verð að segja, að hún er út af fyrir sig ærið verkefni fyrir okkur. Eins og kunnugt er, hafa augu manna um alllangan tíma verið opin fyrir því, að nauðsynlegt væri að koma hér upp einhverskonar ráðningarstarfsemi. Árið 1906 hóf Búnaðarfélagið stika starfsemi, sem átti að ná til verkafólks úti um land allt. Mér hefir verið sagt, að þessu hafi verið haldið uppi á annað ár. Ég þykist vita, að kostnaður við það hafi, að minnsta kosti óbeinlínis, verið lagður fram af hálfu ríkisins. En mér er ekki kunnugt, af hverju þessi starfsemi lagðist niður. - 1917 var hafin dýrtíðarvinna að vetrarlagi, en um vorið heldur ríkið uppi ráðningarstarfsemi í maí og júní, og maður, sem hafði hana með höndum, hefir skýrt mér frá, að menn hafi mjög notað hana í atvinnuleit. Síðan hafa tilraunir í þessa átt verið gerðar af hálfu einstakra manna, en vegna ýmissa ágalla, sem ég hirði ekki að nefna, hafa menn fælzt frá að nota sér þær. Ég get sagt það út frá þeirri reynslu, sem Sjómannafélagið hefir í þessu efni, að útgerðarmenn leita ákaflega oft til okkar, þegar fer að líða á sumarið, um verkafólk. En við höfum engin tök á að hafa skrár yfir atvinnulausa menn, og því veitist okkur erfitt að gefa allar nauðsynlegar upplýsingar. Hinsvegar gerum við það, sem í okkar valdi stendur til þess að útvega atvinnulausum mönnum eitthvað að gera. En sú starfsemi er bæði tímafrek og fjárfrek. Ég hefi oft átt tal um þetta við ýmsa útgerðarmenn, og þeir hafa verið mér fyllilega sammála. Ef hér væri fullkomin ráðningarskrifstofa, væri hægt að dreifa vinnukraftinum um land allt á þann hátt, sem heppilegast væri fyrir atvinnureksturinn og verkafólkið. Nú fer t. d. helmingi fleira fólk til Siglufjarðar en þar þarf á að halda, og aftur á móti vantar fólk tilfinnanlega annarsstaðar á landinu. Ég verð að minnast ofurlítið á tilhögun þessarar ráðningarskrifstofu, eins og ég hugsa mér hana. Upphaflega tóku verklýðsfélögin þetta að sér, en þjóðirnar sáu brátt, að nauðsyn var á meiru. Á þingi atvinnurekenda og sjómanna, sent haldið var í Genua 1920, varð það að alþjóðasamþykkt, að öll ríkin kæmu upp hjá sér ráðningarskrifstofu. Þetta hefir nú dregizt hjá ýmsum þeirra, en t. d. í Danmörku var borið fram frv. árið 1906 í þessa átt, sem þá dagaði uppi. Nú hefir enn verið borið fram slíkt frv., og er talið víst, að það verði samþ. Ég er nú ekki að fara fram á neitt slíkt, heldur aðeins, að Sjómannafélaginu verði veittur ofurlítill stuðningur í þessu máli. Það er hugboð mitt, að reynslan sýni, að ekki verði til ónýtis unnið að bæta skipulagið í þessu efni. Ég vænti þess, að menn athugi vel, hvað hér er á ferðinni. Hér er ekki farið fram á annað en það, sem miðar þjóðfélaginu til heilla. Aðrar brtt., sem fyrir liggja, ætla ég ekki að gera að umtalsefni. Ég er því ekki vanur. Ég mun kjósa að taka aftur til máls, ef eitthvað kemur fram í umr., sem gefur mér tilefni til þess.

Jón Sigurðsson Ég á till. á þskj. 260, sem ég tel mér skylt að gera grein fyrir, af því að þar er um allmikið nýmæli að ræða. Till. mín er þess efnis, að styrkur verði veittur til raforkuveitu um Skagafjörð, fyrsta greiðsla af þremur, að upphæð 75.000 kr. Ég verð að minnast á aðdraganda þessa máls. Það er langt síðan þetta kom fyrst til máls. Árið 1920 var fyrst farið að rannsaka aðstöðu til rafvirkjunar og fenginn til þess Halldór Guðmundsson rafmagnsfræðingur. Árið 1928 var Bjarni Runólfsson fenginn til þess að athuga þetta mál. Niðurstaða rannsóknanna varð sú, að héraðið sé sérstaklega illa fallið til sérvirkjunar. Aftur telja sérfræðingarnir, að héraðið hafi nægilegt afl til eigin þarfa í hinum stærri fallvötnum og að einn fossinn, Reykjafoss í Svartá, geti fullnægt raforkuþörf héraðsins. Héraðsmenn hafa þess vegna beitt sér fyrir því, að þessi foss væri rannsakaður, og að því hefir verið unnið. Steingrímur Jónsson og Geir Zoëga hafa síðan verið að vinna úr mælingunum og gera áætlanir. Heima í héraði er mikill áhugi fyrir þessu máli. 30. nóv. síðastl. var haldinn fulltrúafundur til að ræða þetta mál og annað mál, þar sem 40–50 fulltrúar úr 10 hreppum komu saman. Þar var samþ. í e. hlj. að vinna áfram að rannsóknum þessa máls og 11 manna rafveitunefnd var kosin til að undirbúa málið heima fyrir og leitast fyrir um styrk af hálfu þess opinbera. Fyrir þessum fundi lágu aðeins mjög lauslegar bráðabirgðaáætlanir. Síðan hefir undirbúningnum verið haldið áfram og í janúar sendi Steingrímur Jónsson áætlanir sínar norður. 24. febr. var svo nefndin kölluð saman. Ákvað hún að hallast að einu uppkastinu; tillögurnar voru sem sé á ýmsan hátt, eftir því, hvað stórt fyrirtækið væri hugsað. Að lokum skrifaði nefndin okkur þm. kjördæmisins og óskaði eftir, að við flyttum þetta mál hér á Alþingi. Fyrirhugað er, að virkjunin. nái til 124 bæja, auk Sauðárkróks, eða alls 1700 manna. Rafveitan tekur að meira eða minna yfir 7 hreppa, og orkuverið með öllu tilheyrandi, 900 hestöfl, er áætlað að kosti 290 þús. kr. Háspennulína 109 km. .... 272 - - Spennustöðvar 71 ........ 127 - - Lágspennulína 60 km. .... 120 - - Mannvirkið alls 809 þús. kr. Steingrímur Jónsson hefir látið þess getið, að til þess að fyrirtækið verði fjárhagslega vel tryggt, þurfi að fást styrkur, sem nemi a. m. k. helmingi af því, sem leiðslurnar kosta, eða því sem næst. Við höfum farið fram á 225 þús. kr., sem skiptast niður á 3 ár, en það er sem næst 42% af leiðslukostnaðinum. Héraðsbúar hafa lofað að leggja fram um 90 þús. kr., sem alls ekki kæmi fyrirtækinu til endurgreiðslu. Eftir verða 500 þús. kr., sem Steingrímur Jónsson telur, að héraðsbúar geti staðið straum af með hæfilegu rafmagnsverði. En verðið hefir hann áætlað : 500 W. ....... 200 kr. á ári. 1000 - ...... 250 - - - 1500 - ...... 300 - - - 2000 - ...... 350 - - - 4000 - ...... 550 - - - Hann telur, að fyrir meðalheimili mundi rafmagnið kosta til ljóss, suðu, vinnu og nokkurrar hitunar 300–350 kr. á ári. Ég skal geta þess, að rafmagnsnefnd í Skagafirðinum hefir ekki heldur legið á liði sínu. Það hafa verið haldnir fundir í öllum hreppum á þessu svæði og alstaðar verið einróma samþ. að taka þátt í rafveitunni. Og pantanir liggja fyrir, sem nema um 600 hestöflum. N. hefir safnað skýrslum um fjárframlög frá bændum og kaupstaðarbúum með þeim árangri, að lofað hefir verið, eins og áður er sagt, að leggja fram 90 þús. kr., sem er vinna við flutning á efni, niðursetning á staurum o. fl. Þetta út af fyrir sig ætti að vera hv.þdm. ljóst vitni þess, að almennur vilji og áhugi héraðsbúa stendur á bak við. Ég skal líka geta þess, að það, sem ræður afstöðu héraðsbúa, er fyrst og fremst þörf sveitanna fyrir rafmagn. Og að þeir vilja fara þessa leið, byggist aðallega á því, að þar eru engin skilyrði til sérvirkjunar. Þetta er þeirra einasta leið. Sauðárkrókur notast nú við mótor, sem er að verða ónýtur, og er ekki annað sýnna en að Sauðárkróksbúar verði að verja miklu fé til mótorkaupa, ef rafveitan kemst ekki í framkvæmd á næstunni. Rafmagnið á Sauðárkróki er óhemju dýrt, að meðaltali kr. 1,32 pr. kw. Það hefir komið til orða að virkja litla á fyrir kaupstaðinn, þó að öllum sé vitanlegt, að það verði alveg ófullnægjandi. Það gæti dugað þeim í nokkur ár, en kæmi að litlu gagni í framtíðinni. Hins vegar vita Skagfirðingar, að ef þeir verða vegna skilningsleysis Alþingis á þessu máli hindraðir frá að koma sér upp héraðsrafveitu á næstu árum, þá skerast Sauðárkróksbúar úr leik. Ég get enn bent á eitt atriði. Á Hólum í Hjaltadal er búnaðarskóli, sem ríkið hefir gert mjög myndarlega úr garði, en þar eru mikil vandkvæði á að fá rafmagn. Skólastjórinn hefir látið rannsaka þetta og komizt að því, að stöðin mundi kosta 50–60 þús. kr. En eins og menn sjá, er lítt hugsanlegt fyrir eitt heimili að ráðast í slíkan kostað. Ég býst við, að flestir séu mér þó sammála um, að á þeim tímum, sem við lifum nú, verði að gera þá kröfu til góðs búnaðarskóla, að hann hafi rafmagn, meðal annars til þess að hann geti kennt bændaefnum, hvernig eigi að nota það, svo að þeir geti orðið leiðbeinendur í því efni sem öðru síðar meir. Eins og ég hefi áður drepið á, þá hafa verið reistar í sveitum hér á landi aðeins smáar einkastöðvar fyrir 1–2 heimili. Slíkar stöðvar kannast flestir við af afspurn eða eigin reynslu. Og mönnum er það kunnugt, hvernig heimilin svo að segja umskapast, eftir að þau hafa fengið rafmagnið. Ég veit, að sveitamenn þekkja yfirleitt þá örðugleika, sem stafa af verkafólkseklunni, áburðarskortinum, kuldanum og myrkrinu á vetrum o. fl. Úr þessum annmörkum bætir rafmagnið stórkostlega, enda hefir það greinilega komið í ljós, þar sem slíkar stöðvar eru komnar upp í sveitunum. Nú vilja Skagfirðingar með einu sameiginlegu átaki gera tilraun til að lyfta því „Grettistaki“, að flest heimili í héraðinu geti fengið rafmagn, til þess að fullnægja þeirri þörf, sem ég áður lýsti. - Hér er um framtíðarfyrirtæki að ræða, og sú reynsla, sem af því hlytist, gæti komið öðrum héruðum að góðu liði. Af því mætti a. m. k. mikið læra og komast að raun um, hvort önnur héruð ættu að feta í þessi fótspor, eða ekki. Það ætti því að vera sameiginlegt áhugamál allra þingmanna að fá þessa, dýrmætu reynslu sem fyrst, og ég get ekki séð, hvers vegna það ætti að dragast. Ég vænti því, að allir þeir, sem unna sveitunum velgengni og umbóta, styðji þá viðleitni, sem til er stefnt með þessari brtt. Ég tel það sjálfsagt, að ef sett verða lög um rafveitur í sveitum, þá verði þar tilgreind ákveðin skilyrði um fjárframlög o. fl. til þeirra, og þá hljóta þau eins að ná til þeirrar rafveitu, sem ráðgerð er í Skagafirði samkv. þessum till. okkar. Og þó að byrjað verði á framkvæmdum þar áður en slík lög væru sett, þá þarf það ekki að skapa fordæmi um styrkframlög eða annað. Skal ég svo ekki fara fleiri orðum um þetta, þar sem svo fáir þm. eru nú viðstaddir í deildinni. Ég vil þó í þessu sambandi geta þess, að við þm. Skagf., samkv. áskorunum frá héraðsbúum, berum fram þá ósk, að Alþingi heimili stj. að veita ríkisábyrgð á 500 þús. kr. láni til þessara rafveituframkvæmda; en það er samkv. áætlun mismunur kostnaðarins við fyrirtækið, þegar frá er dreginn væntanlegur styrkur úr ríkissjóði og framlög héraðsbúa í Skagafirði. Það er hugsanlegt, að ef samið yrði við erlend firmu eða félög um að framkvæma þetta verk, þá fengjust þau einnig til að veita þetta lán til fyrirtækisins, en þó er varla hægt að búast við því, nema ríkisábyrgð sé á bak við; enda eru fordæmi fyrir því, að slíkar ábyrgðarheimildir hafa verið veittar umtalslitið á undanförnum þingum.

Jón Ólafsson Ég á nokkrar brtt. á þskj. 260, ásamt hv. 2. þm. Skagf. og hv.þm. Borgf. Fyrsta brtt. (XII.) er við 14. gr. B. III. b. 11, um að skólastjórnarkostnaður við menntaskólann verði felldur niður, og 2. liður brtt. er við sömu gr. B. IV. b. 2, um skólastjórnarkostnað við Akureyraraskólann. Leggjum við sömuleiðis til að sá liður verði felldur niður. Að vísu hafa áður verið veittar 2000 kr. til kostnaðar við skólastjórn menntaskólans; var ég því þá fylgjandi og áleit, að það kæmi til af því, að rektorsembættið var óveitt undanfarin 2 ár og að af því myndi stafa þessi aukakostnaður. En í frumvörpum um þessa skóla, sem nú liggja fyrir þinginu, er þetta framlag til kostnaðar við skólastjórnina talið að vera fyrir eftirlit með heimavistum og til risnu. Það eru einmitt þessi ákvæði í frumvörpunum um skólana, sem hafa komið mér til þess að bera þessar till. fram. Mér sýnist, að hér sé lagt inn á nýja og hála braut, með því að ákveða skólastjórum þessara skóla risnufé. Ef það þykir nauðsynlegt við kaupstaðaskólana, þar sem skólastjórar verða fyrir litlum átroðningi, þá tel ég sjálfsagt, að flestir aðrir skólar hefðu fyllri þörf og jafnan rétt til slíkra hlunninda, t. d. héraðsskólar, sem eru þannig settir, að skólastjórarnir eru algerlega einir um að veita gestum móttöku, sem að garði bera. Ef byrjað er á þessu við menntaskólana, þá er það álit mitt, að þetta geti orðið svo víðtækt, að varhugavert sé að ganga inn á þessa leið. Það kann að vera, að skólameistarar við menntaskólana hafi of lág laun; um það vil ég ekkert fullyrða. En sennilega eru þau miðuð við laun annara embættismanna ríkisins. Sé þörf á því að hækka launin, þá ætti sú hækkun að koma fram í annari mynd en þessari, sem bent er á í frv. Það er ekki nema sjálfsagt, að aðrir embættismenn við þær stofnanir, sem ríkið styrkir eða kostar, komi á eftir og krefjist þess að fá samskonar risnufé, og það yrði að teljast réttmætt. Ég get t. d. nefnt fræðslumálastjóra, sem að sjálfsögðu hefir allmikinn átroðning, og skólastjóra við héraðsskólana, sem hljóta að halda uppi risnu þar, án þess að þeirra laun séu eins rífleg og áðurnefndra skólameistara, hvað þá meiri. Mér virðist það augljóst, eins og hv.þdm. hljóta að sjá, að hér er farið inn á nýjar og óheppilegar leiðir til þessara opinberu starfsmanna, og að það getur dregið mikinn dilk á eftir sér. Þá kem ég að XVII. brtt. á þskj. 260, við 14. gr. B. XX., til íþróttakennslu, þar sem við leggjum til, að liðurinn falli niður. Undanfarið hefir þessi upphæð staðið í fjárl. vegna Björns Jakobssonar leikfimiskennara, og hafa honum verið greidd launin til þess að kenna íþróttir. Var það gert að maklegleikum, því að hann er viðurkenndur sem bezti fimleikakennari hér á landi. En nú hefi ég heyrt sagt, að hann hafi ekki notið þessa styrks síðastl. ár og að enginn annar íþróttakennari sé nú líklegur til þess að njóta þessa fjárframlags til íþróttakennslu. Þess vegna er engin þörf á að veita þessa upphæð, og leggjum við því til, að liðurinn verði felldur niður. En ef það ber bráðan að aftur um þessa kennslu og kostur er á góðum kennara, þá bendir reynsla síðastl. tveggja ára til þess, að stj. muni ekki verða skotaskuld úr því að skjóta einhverjum nýjum starfsmanni að þessari jötu. Slíkar upphæðir á ekki að veita í fjárl. út í bláinn, þegar engar óskir eða sérstök áform liggja fyrir. Ef þessar brtt. okkar verða báðar samþ., þá sparast 8000 kr. fyrir ríkissjóð, svo að ég þykist nú hafa gert nokkuð hreint fyrir mínum dyrum, þó að ég beri fram brtt. til útgjalda, XXXI. á þskj. 260, við 16. gr. 27, til kvenfélagasambands Íslands kr. 10 þús. Ég geri ráð fyrir, að það sé, ef til vill, fáum þdm. kunnugt, að þetta samband er nýlega stofnað, eða í síðastl. janúarmán., og að þeir hafi ekki getað kynnt sér stefnuskrá þess; og það hefi ég heldur ekki gert til hlítar. En að því leyti, sem ég þekki til þessa, þá virðist mér, að þetta sé eina lausnin á því, sem nú er að koma í ljós, að kvenfélögin hér á landi hafi sameiginlega miðstjórn fyrir sínum málum. Stefnuskrá og starfssvið þessa félagsskapar er víðtækt, einkum fyrir framtíðina. Sum verkefnin eru á byrjunarstigi og ekki þess eðlis, að þau verði framkvæmd á fáum árum, t. d. að efla húsmæðrafræðsluna í landinu og að auka heimilisiðnaðinn. Þetta eru vitanlega, eða ættu að vera, sameiginleg áhugamál allra landsmanna, og þarf því engum að blandast hugur um, hversu mikil þörf er á slíkum félagsskap með heildarskipulagi, þar sem unnið er með ráðdeild og festu. En það verður því aðeins gert, að hinar smærri kvenfélagadeildir í einstökum héruðum starfi undir sameiginlegri aðalstjórn og í samræmi við hana. Skipulag þessa kvenfélagasambands verður, eftir því sem það er hugsað, líkt og í Búnaðarfél. Íslands, með einni aðalstjórn og undirdeildum, sem vinna úti um land, eins og búnaðarfélögin í hreppunum. Ég hygg, að ég þurfi ekki að mæla meira með þessum lið, en vona, að hann verði talinn sjálfsagður, enda hefi ég heyrt það á ýmsum þdm., að þeir væru þessu hlynntir, og býst ég ekki við, að ég breyti hugum manna með þessari ræðu minni. Í sambandi við þessa brtt. höfum við lagt til, að þeir smærri liðir, sem nú eru í fjárl. til smærri kvenfélagasambanda, verði felldir niður. Þessir smástyrkir eru til Sambands norðlenzkra kvenna, Sambands austfirzkra kvenna og Bandalags kvenna í Reykjavík. Það er að vísu ekki stórt atriði fyrir mér, hvort þessir styrkir verða felldir úr fjárl. Þeir eru ekki svo stórir, að ég geri það að kappsmáli. En ég verð að taka það fram, að till. mín um, að styrkurinn til Bandalags kvenna verði felldur niður, stafar af þekkingarleysi mínu. Ég hélt að sá félagsskapur væri víðtækari en hann er; síðar hefi ég frétt, að hann gæti ekki fallið saman við kvenfélagasamband Íslands, og af þeirri ástæðu tek ég hér með aftur 4. lið brtt. minnar, um að fella niður styrkinn til Bandalags kvenna. Við hv.þm. Borgf. róum enn út með brtt. um hækkun á styrk til Stórstúku Íslands, og munu hv.þdm. yfirleitt kannast við hana frá síðasta þingi. Þá voru hér harðar umr. um hana, sem lítið hafðist upp úr. En ég held, að þingmönnum geti þó ekki dulizt það, ef þeir hafa nokkuð athugað. þessi mál og starfshætti stórstúkunnar, að hún ætti skilið að fá miklu hærri fjárstyrk úr ríkissj. heldur en við hv.þm. Borgf. vogum okkur að bera fram. Það er óhætt að kveða svo sterkt að orði, að nálega enginn þm. þorir að segja meiningu sína opinberlega fyrir þessum félagsskap, hvort heldur er í opinberum veizlum eða á fundum fyrir kosningar. Og þess vegna er það einkennilegt, að þeir skuli ekki vilja veita félaginu sæmilegan styrk, þegar þeir hafa flestir lofað því áður skilyrðislaust fyrir kosningar. Þeir verða þó að kannast við það, að þessi styrkur er ekki nema lítill dropi úr því fjárflóði, sem ríkissjóður fær af áfengisverzlun ríkisins. Það virðist þess vegna ekki vera neitt ódæði, þó að þessi þjóðþrifa-félagsskapur fengi sem svarar einum dropa úr þessu hafi, til þess að hamla á móti drykkjuskapnum og bæta siðferðið í landinu. Þetta virðist ekki ósanngjarnt, þegar litið er til þess, hvað ríkissjóður græðir mikið á vínsölu, þrátt fyrir þau lög, sem í gildi eru um aðflutningsbann á áfengi. Ég vonast til, að hv.þdm. kynni sér þessa hluti og athugi, hvað þessar 15 þús. kr., sem við förum fram á, eru mörg % af heildarupphæðinni á vínsölukontó áfengisverzlunarinnar 1929, sem ríkissjóður fær í hreinan ágóða. Ég vona, að þessari till. minni um aukinn styrk til Stórstúku Íslands verði vel tekið og að Samband kvenfélaganna fái þessar 10 þús. kr., en að felldir verði niður hinir smærri styrkir, 2. og 3. liður í XXXI. brtt. minni á þskj. 260.

Magnús Jónsson Ég skal ekki vera margorður. En ég á brtt. XXI. á þskj. 260, við 15. gr., um að Karlakór Reykjavíkur fái í annað sinn 1000 kr. styrk til söngnáms. Á síðasta þingi fékk félagið 1000 kr. styrk í sama tilgangi. Svona kórsöngur er mjög vinsæl grein hljómlistarinnar meðal almennings, og hafa Íslendingar reynzt sérlega vel færir til þátttöku í söngfélagsskap. Söngflokkur héðan úr Reykjavík hefir fyrir skömmu getið sér svo góðan orðstír erlendis, að öll þjóðin hefir sóma af. Við höfum hér á landi afbragðs efni í kórsöngvara. Það, sem vantar, er aðeins, að hver einstaklingur í kórinu geti fengið sem bezta kennslu. Félagið hefir 1000 kr. á yfirstandandi ári og hefir notað þær eftir föngum til þess að afla sér söngkennslu. Og söngkennarinn, Sigurður Birkis, skýrir svo frá, að námið hafi gengið mjög vel. Hann hefir símað meðmæli með félaginu á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Hefi kennt hverjum einstökum félaga Karlakórs Reykjavíkur tónmyndun og söng í 4 mán. Raddir þeirra eru yfirleitt mjög góðar og sönghæfar, framför hefir verið mikil, enda áhugi frábær. Hefi beztu vonir um glæsilega framtíð félagsins, geti það haldið starfi sínu og námi áfram. Teldi ég mjög vel farið, ef hið háa Alþingi yrði vel við styrkbeiðni þess og styddi þannig hið óeigingjarna og fagra starf í þágu sönglistarinnar“. Mér er kunnugt um af viðtali við söngkennarann, að það er svo fjarri því, að meðlimir kórsins hafi ekki notað styrkinn, að framan af voru vandræði með að miðla kennslunni milli þeirra. Sjálfir létu þeir sér mjög annt um að nota þennan styrk, til þess að fá sem bezta kennslu, enda lögðu þeir sjálfir úr sínum vasa fram mikið fé í viðbót við styrkinn til kostnaðar við kennsluna. - Söngfélagið hefir verið svo heppið að hafa ágætan og nákvæman söngstjóra, sem er vel að sér í þessum efnum. Vel þekktur erlendur hljómlistarmaður sagði við mig í sumar, að hann væri ekki í vafa um það, að ef þetta söngfélag fengi kennslu hjá góðum kennara í 2 ár, þá mundi því vera óhætt að fara í söngferðalag um allt Þýzkaland. En það þykir mjög gott að geta á þann hátt komið til greina í aðalheimkynni sönglistarinnar. Síðastl. sumar fór félagið í söngför til Norðurlands, og fékk það hinar beztu viðtökur þar, sem það kom, og þótti takast mjög vel. Félagið er stórhuga og langar til að búa sig undir söngför til útlanda, en það verður því erfitt án fjárstyrks. Þess vegna vona ég, að hv.þd., sem samþykkti í fyrra að veita félaginu kennslustyrk, geri það líka nú, þar sem það er nú komið í ljós, að sá styrkur hefir borið góðan árangur. Næst á ég XXIII. brtt. á þskj. 260, við 15. gr. Það er nýr liður, þar sem farið er fram á að veita Þórði Kristleifssyni styrk til utanfarar, til söngfræði- og söngkennslunáms, 1500 krónur. Eins og kunnugt er, þá er Þórður mjög vel menntaður í þessari grein og sjálfur söngvari. En hér er ekki um það að ræða, að gera hann sjálfan að meiri söngvara, heldur hefir það komið í ljós, þar sem hann hefir kennt söng, að hann er framúrskarandi vel hæfur til þess að hafa þá kennslu í skólum. Þó að hann hafi verið erlendis nokkurn tíma undanfarið, þá hefir nám hans þar verið miðað við það, að verða söngvari sjálfur, en ekki að kenna öðrum, en það er auðvitað sitt hvað. Nú er það tilætlun hans að kynna sér söngkennslu í skólum, þar sem ekki er verið að reyna að gera menn að sóló- eða óperusöngvurum, heldur áherzla lögð á hin uppeldislegu áhrif söngsins. Vottorð um hæfileika Þórðar í þessa átt fylgja frá forstöðumönnum Menntaskólans, Kennaraskólans, Kvennaskólans og unglingaskólans hér í Reykjavík, sem hann hefir starfað við í vetur, og eru þau öll mjög lofsamleg. Ennfremur liggur fyrir vottorð frá Páli Ísólfssyni, sem ég þykist vita, að hv.þdm. treysti til að dæma rétt um þetta efni. Hann segir: „Hann er tvímælalaust langáhugasamasti maður á þessu sviði allra Íslendinga, sem ég hefi þekkt. Og þar sem þar við bætist, að hr. Þórður Kristleifsson er þegar mjög menntaður í sönglist og hefir með góðum árangri kennt þrjá undanfarna vetur tónmyndunarfræði og sýnt miklar gáfur samfara nákvæmni við það starf, virðist mega vænta mikils af honum í framtíðinni, ef hann fær nú tækifæri til að kynna sér söngkennsluaðferðir við skóla til hlítar“. Vil ég svo fela hv. deild þessa till. til vinsamlegrar meðferðar. Þá vík ég að XXV. brtt. á sama þskj., um 1800 kr. (og 1500 til vara) styrk til Upplýsingaskrifstofu stúdenta. Stúdentaráðið hefir haft þörf störf með höndum. Það hefir unnið að því að efla stúdentalíf og samheldni meðal stúdenta í þessum bæ, þar sem hvorki er til háskóli né stúdentabústaður. Og það hefir meðal annars starfrækt upplýsingaskrifstofu fyrir stúdenta undanfarin ár. Hún hefir lengst af starfað styrklaust, enda hefir verið reynt að haga starfrækslunni þannig, að kostnaður yrði sem minnstur, Í fyrra voru henni þó veittar 1000 kr. í fjárlögunum, en sá styrkur hefir verið felldur niður í fjárlagafrv. nú. Hér liggja fyrir skýrslur um starfsemi skrifstofunnar. Þær sýna, að þar hefir verið unnið næstum ókeypis og af áhuga einum, en starfsemin hafi hinsvegar orðið að miklu gagni. Skrifstofan hefir svarað 44 fyrirspurnum árið sem leið, sótt um skólavistir fyrir stúdenta, sem sigla, þýtt skírteini þeirra og leiðbeint þeim á ýmsan hátt. Sjá allir, að mikil þægindi eru að því fyrir stúdenta, sem sigla, að fá upplýsingar um það, hvar hentugast sé fyrir þá að stunda nám, og að greidd sé gata þeirra í útlöndum, meðan þeir eru ókunnugir. Eimskipafél. hefir snúið sér til skrifstofunnar, til að fá upplýsingar um, hvaða stúdentar ættu að fá ókeypis far. Þá hefir skrifstofan starfað að stúdentatali, sem bæði er gagn og gaman að eignast. Einnig hefir hún reynt að útvega stúdentum kennslu, 2–3 tíma á dag, gegn fæði og húsnæði, og hefir það orðið mörgum fátækum stúdent, sem berst upp á eigin spýtur, til bjargar. Eru mikil þægindi að því, bæði fyrir stúdentana og þá, sem njóta vilja kennslu þeirra, að geta snúið sér beint til skrifstofunnar. Þá hefir skrifstofan beitt sér fyrir stúdentaskiptum, sem eru í því fólgin, að íslenzkir og erlendir stúdentar skiptast á um dvöl við háskóla eða sumarfrí í landi hvor annars. Ég þykist fyllilega mega vænta þess, að Alþingi vilji styrkja þetta óeigingjarna starf. Reikningar skrifstofunnar sýna, að hún þarf þessa fjár með. Þá er XXX. brtt., sem fer fram á, að Ingu L. Lárusdóttur séu veittar 3500 kr., og til vara 3000 kr., til að safna fyrirmyndum forns listiðnaðar í söfnum erlendis. Það væri nú ástæða til að láta nokkra greinargerð fylgja þessari till. Með þessari till. er verið að hefja eina nýja starfsemi, sem hingað til hefir verið vanrækt. Allir þeir, sem koma á Þjóðmenjasafnið okkar, falla í stafi yfir því, hve mikið er, þar að finna af fögrum gripum, einkum listvefnaði. Og þegar þess er gætt, hve mikið er flutt inn af erlendu smekklausu dóti, þá sést, hve hróplegt það er, að öll sú mikla auðlegð, sem til er af þjóðlegri list, skuli vera látin liggja ónotuð, vegna þess að fólk á ekki kost á að vinna eftir neinum fyrirmyndum. Það er vitanlega ómögulegt, nema ef til vill fyrir örfáa, að sitja uppi í safni til að vinna eftir þeim gripum, sem þar eru, og því er óhjákvæmilegt, að gerðar séu fyrirmyndir handa fólki, ef menn vilja láta leggja rækt við þjóðlegan listiðnað. Söfnin varðveita að vísu gripina frá tortímingu, en í því tilliti, sem hér um ræðir, er nauðsynlegt, að gerðir séu uppdrættir af gripunum, ef þeir eiga að verða almenningi til fyrirmyndar. Auk þess á gerð gripanna eigi ávallt við óbreytt; þannig geta ef til vill verið einstakir hlutar úr löngum reflum, sem eiga við í dúka og púða, og þarf þá að taka þessa hluta úr. Nú er þess að bæta, að þrátt fyrir þá mörgu fögru gripi, sem eru á Þjóðmenjasafninu hér, eru þó vorir fegurstu gripir á erlendum söfnum í Kaupmannahöfn, London og Stokkhólmi. Inga L. Lárusdóttir hefir kynnt sér þennan listiðnað, er gáfuð, eins og kunnugt er, og hög í bezta lagi á allskonar listiðnað. Víða erlendis er unnið mikið að því að gefa út slíkar fyrirmyndir. Hér er þetta ekki byrjað, en ég álít, að Alþingi ætti að stuðla að byrjuninni með því að veita þann styrk, sem hér um ræðir. Hér er ekki farið fram á stórfé, og má gera ráð fyrir, að Inga L. Lárusdóttir yrði að leggja allmikið af mörkum sjálf til ferðakostnaðar og uppihalds. Þetta lítur ef til vill út sem persónuleg fjárveiting, en svo er ekki í raun og veru. Starfsemi þessa verður að hefja fyrr eða síðar, hvort sem er, og bein skylda Alþingis að styrkja hana. Umsóknin var um 4500 kr., og var það vitanlega sízt of há upphæð til þess að heimsækja erlend söfn í þessu skyni, en ég þorði ekki að ganga lengra en þetta, og vona ég, að hv. deild virði þá hófsemi. Kem ég þá að III. brtt. á þskj. 269, um 700 kr. til Gunnlaugs Indriðasonar veðurfræðings. Þessi ágæti gáfumaður starfaði hér á Veðurstofunni um hríð, en vegna þess að Veðurstofan starfaði þá með fjárveitingum frá ári til árs, öðlaðist hann ekki þau réttindi til lífeyris, sem starfsmenn annars fá. Fyrir alllöngum tíma varð hann að fara á Vífilsstaði, og liggur fyrir vottorð frá læknunum þar, um að hann eigi ekki þaðan afturkvæmt fyrst um sinn. Hann á konu og tvö börn, að ég hygg, og má nærri geta, hvernig hagur hans muni vera. Sú upphæð, sem hér er farið fram á, er næstum hin sama og hann hefði átt að fá úr lífeyrissjóði. Má að vísu segja, að hann hafi ekki goldið í lífeyrissjóð, en ég treysti svo á rausnarlund hv.þdm., að þeir láti sig ekki muna um það. Ég hugsaði mér í fyrstu að flytja þetta sem heimildartill. til stj., en þótti það of hátíðlegt um ekki stærri upphæð. Vona ég að síðustu, að hv.fjvn. og hv. deild taki vel þessari og öðrum till. mínum, því að þær eru allar sanngjarnar.

Ásgeir Ásgeirsson Ég vil minna hér á tvær brtt., sem ég á við þessa umr. Er önnur um 2.000 kr. styrk til Arndísar Björnsdóttur, til leiklistarnáms erlendis. Nokkrar leikkonur hafa notið styrks áður. Er augljóst, að heppilegt er, að slíks styrks njóti ungar leikkonur, svo væntanlegt þjóðleikhús fái notið krafta þeirra. Arndís Björnsdóttir er óvenjulega smekkvís, skilningsgóð og lipur leikkona. Þykist ég vita, að margir hv.þdm. hafi séð leik hennar og meti hann að verðleikum. Hún hefir meðmæli Leikfél. Reykjavíkur og hinna færustu leikdómara hér. Ætla ég ekki að lesa þau meðmæli upp hér, en ég legg ríka áherzlu á, að þessi till. verði samþ. Þá er hin brtt., sem er II. brtt. á þskj. 269, um 2500 kr. styrk til Halldórs K. Laxness til ritstarfa. Hæfileikar hans eru alkunnir, enda þótt menn greini á um, hvernig hann beitir þeim. En víst er, að hann er gæddur óvenjulegum hæfileikum til ritstarfa. Sumir kaflar í ritum hans eru sígildir og munu geymast um aldur og æfi. Vil ég þó taka fram, að fremur er farið fram á styrk þennan með tilliti til þess, er hann á óskrifað, en hins, er hann hefir þegar skrifað. Honum á ótvírætt eftir að fara mikið fram, og þar sem tekjulindir rithöfunda eru fáar og litlar hér á landi, veit ég, að mönnum mundi síðar meir þykja miður, að hafa eigi látið þennan unga rithöfund njóta nokkurrar góðvildar, er hann mest þurfti þess við.

Jóhann Jósefsson Ég hefi hér ekki margar till. fram að færa, en ég vil drepa nokkuð á síðustu brtt., sem hv.þm. V.-Ísf. talaði fyrir, um ritstyrk til Halldórs Kiljans Laxness. Það virðist svo, sem hv.þm. V.-Ísf. hefði það á tilfinningunni, að sumt af því, sem fram hefir komið í verkum þessa höfundar undanfarið, myndi ekki mæla með honum; því að hann hafði þann fyrirvara, að styrkur þessi ætti einkum að veitast með tilliti til þess, sem hann ætti óunnið. Undanfarið hefir oft verið vakið máls á því, að góðir rithöfundar væru styrktir, en undirtektir Alþingis gagnvart þeim beztu, eins og t. d. Þorst. Erlingssyni, hafa stundum verið þannig, að það hefir sætt ámæli fyrir síðar meir. En upp á síðkastið hafa risið hér upp rithöfundar með nýstárlegu bragði, sem rita svo um trúarbrögð, heimilislíf og þjóðlíf, að flestum hefir ofboðið. Þessi ritháttur virðist einkum eiga að miða að því að vekja athygli á sér hjá þjóðinni og slá sér upp á því, sem almennt er álitið, að megi ekki segja og eigi ekki að segja. Ég tel engan velfarnað muni af því leiða, að rit manna eins og Halldórs Kiljans fá eyra hjá alþjóð né Alþingi. Það má segja, að ég sé óbóklærður maður, sem ekki kunni að meta þá snilld H. K. L., sem hv.þm. V.-Ísf. er svo hrifinn af, en hví kom hv.þm. þá með þennan fyrirvara sinn? Það er mín skoðun, að þeir rithöfundar, sem vilja afla sér fylgis með slíkum rithætti og H. K. L., séu ekki of góðir til að róa undir sér sjálfir, og þeir verði að leggja eitthvað þjóðhollara og þjóðnýtara af mörkum en H. K. L. hefir gert hingað til, áður en þeir eiga opinberan stuðning skilið. Ég býst við, og hefi tekið eftir því áður, að þeir, sem mæla á móti styrkjum til þesskonar manna, verða fyrir árásum og aurkasti, en ég hirði ekki um það. Ég vil, að hið opinbera styrki alla þjóðholla og hæfa höfunda á bundið og óbundið mál, en ég er á móti þeirri nýju stefnu, sem er að koma fram og borin er fram af mönnum, sem Alþingi ætti að mega líta upp til - þeirri stefnu, að hampa þeim nýgræðingum, sem reyna að afla sér fylgis með því að skrifa nógu „banalt“, eins og útiendingar nefna það. Hinu þarf enginn að furða sig á, þó að t. d. jafnaðarmenn vilji styrkja nokkuð slíka menn, þegar þeir hallast að þeirra skoðun og berjast fyrir jafnaðarstefnunni og dreifa ritgerðum l út á meðal fólksins. - Ég mun svo ekki fara fleiri orðum um þessa brtt., en skal með einstakri sálarrósemi greiða atkv. á móti styrk til þessa rithöfundar, sem hv.þm. V.-Ísf. var að mæla með. Mun ég gera það þar til hann að mínum dómi hefir látið eitthvað það frá sér fara, sem hollara er fyrir þjóðlíf vort heldur en það, sem hingað til hefir frá honum komið. Ég sé, að hv. 3. þm. Reykv., hv. 2. þm. Skagf. og hv.þm. Borgf. hafa lagt það til, að þessi svokallaði skólastjórnarkostnaður menntaskólans og Akureyrarskólans verði felldur niður. Þegar ég fer að athuga þetta, þá sé ég, að það er nýr liður í stjfrv. Það er hvorki ræsting, hiti, ljós eða laun kennara, en ég hefi heyrt, að það væri einskonar risna. Ég veit ekki um það, en mér þykir það undarlegt, að slíkt skuli vera lagt til af þeirri stj., sem hefir eins mikið hamazt á móti risnu eins og núv. landsstj. Að minnsta kosti má minna á það, að gagnvart foringjum varðskipanna hefir þessi risnustefna komið svo fram, að þeim hefir beinlínis verið bannað að hafa nokkra „risnu“, og hæstv.dómsmrh. hefir meira að segja lofað þeim hærri launum, ef þeir vildu lofa því að hafa ekki þessa „risnu“. Nú getur það vel komið fyrir, að gera þurfi skipshöfn eða gestum gott á skipstjórans kostnað, sem mætti kalla „risnu“, en hæstv. stj. vili banna þetta. Þá kemur það manni dálítið undarlega fyrir, að hæstv. stj. vill koma með nýja stóra liði við tvær helztu menntastofnanir landsins, sem einmitt á að verja til þessarar svo kölluðu „risnu“. Hv. fjvn. er, eins og allir vita, önnum kafin og hefir mörgu að sinna, og er ekki til þess að ætlast af henni, að verk hennar séu fullkomin frekar en annara manna, enda sér maður það á hverju þingi, að það eru oft dálítið einkennilegar till. hennar að því er snertir ýmsar umsóknir einstakra manna. Ein slík liggur hér fyrir framan mig. Gamall maður, á áttræðisaldri, snýr sér til fjvn. með beiðni um nokkurn ellistyrk. Þessi maður er búinn að ganga hér um bæinn í 20 ár samfleytt, hvernig sem viðrað hefir, til þess að bera út bréf. Nú er hann ekki orðinn svo að heilsu, að hann geti sinnt þessu starfi lengur; snýr hann sér því til fjvp. og fer fram á að fá þann styrk, að hann þurfi ekki að fara á sveitina. Umsókn þessa manns liggur hér fyrir framan mig. Ég vil ekki þreyta hv. d. á að lesa hana upp í heilu lagi, en vil aðeins geta þess, að umsækjandinn, sem heitir Þóroddur Bjarnason, er sjálfsagt flestum hv.þdm. kunnur, a. m. k. þeim, sem hér eru búsettir, hefir verið í 20 ár við þetta starf, fékk til að byrja með 1000 kr. á ári í laun, en greiddi af því 15 kr. á mánuði til aðstoðar við bréfaburð. Kaupið hækkaði árið 1920 upp í 3600 kr. á ári, en 1923 virðist póststjórninni hann bera of mikið úr býtum og lækkar kaupið niður í 270 kr. á mánuði, og hefir það kaup haldizt síðan. Alla aðstoð hefir hann orðið að greiða úr sínum vasa, upp undir 50 kr. á mánuði. Dýrtíðaruppbót fékk hann á lægstu launum sínum, allt fram að 1920, þá var hún af honum tekin og hefir hann ekki fengið hana síðan. Nú vita menn það um starf bréfbera, að vinnutími þeirra er ákaflega langur, enda segir hann það sjálfur, að hann hafi unnið jafnt helga daga sem rúmhelga 10–14 stundir á dag. Um aukaþóknun er víst ekki að ræða við útburð bréfa, enda segir svo í þessari umsókn, að hann hafi enga fengið. Við vöxt þessarar borgar hefir starf þessa manns aukizt afskaplega mikið, þótt bréfberum hafi um leið fjölgað. En það þykir mér einkum undarlegt, að þessi maður kveðst hafa beiðzt þess að fá eitthvað að gera inni í pósthúsinu, til þess að létta sér göngurnar, en það hafi ekki fengizt. Þrátt fyrir það liggja hér meðmæli póstmeistara með því, að þessum bréfbera sé veittur ellistyrkur, og meira að segja, póstmeistari kemst svo að orði, að hann vilji, að honum verði veittur ríflegur ellistyrkur, því að hann hafi rækt starf sitt í 20 ár með mestu samvizkusemi. Það kann að vera svo, að hv.fjvn. þyki ekki bréfberi vera svo hátt settur maður í lífinu, að henni þyki þess vert að sinna umsókn slíks manns, sem kominn er á áttræðisaldur og snýr sér til þingsins til þess að forðast sveitarstyrk. En ég lít svo á, að það sé ekki samboðið stofnun eins og Alþingi að þegja við beiðni, sem stendur líkt á og þessa manns, því að starf bréfberans er mjög mikilvægt og vandasamt. Það vitum við allir, þótt ekki þurfi til þess lærða menn eða einhverja kappa, að þetta er trúnaðarstarf, sem borgurum bæjarins ríður á, að sé rækt með samvizkusemi. Ég hirði svo ekki að fjölyrða frekar um þetta, en ég leyfi mér að flytja brtt. á þskj. 260, við 18. gr., um það, að Þóroddi Bjarnasyni pósti séu veittar 1200 kr., en til vara 1000 kr., og legg ég það undir dóm hv. d., hvort henni finnist ekki þessi starfsmaður vera maklegur þess, að honum sé gerð ellin áhyggjuminni en ella mundi, með því að veita honum þennan styrk.

Ásgeir Ásgeirsson Það er rétt, að ég svari strax fáum orðum því, sem hv.þm. Vestm. hefir beint til mín. Hv. þm. sagði, að við værum svo sumir, að við gleyptum við öllum nýjum rithöfundum, einkum ef það, sem þeir skrifuðu, væri nógu „banalt“. Ég bendi hv.þm. á það, að ég mun fyrir þrem eða fjórum þingum hafa borið fram till. um ritstyrk handa Halldóri Kiljan Laxness, og var það af sömu ástæðu að ég bar hana fram þá og ég ber fram samskonar till. nú, en það er vegna hans óvenjulegu rithöfundarhæfileika. Hv. þm. sagði, að ég vildi loka augunum fyrir því, sem þessi höfundur hefði þegar skrifað. En það hefi ég aldrei sagt. Ég vil loka augunum fyrir ýmsu því, sem hv.þm. vill helzt horfa á og ekki sjá annað. Hv. þm. segir, að þessi rithöfundur skrifi „banalt“. Ég viðurkenni það, að slíkir kaflar eru til í ritum hans; ég gat um einstaka kafla, sem mér hefði ofboðið að lesa. En hví að stara á þetta? Hvers vegna ekki að líta á það, sem þessi rithöfundur hefir vel gert? Ég vil benda hv.þm. á að lesa t. d. nýskrifaða grein um Jónas Hallgrímsson, sem er eitt af því bezta, sem ritað hefir verið um íslenzkar bókmenntir. Sú grein er rituð af Íslendingi, sem er staddur erlendis og verður það þá ljóst, að kvæði Jónasar Hallgrímssonar eru eitt og hið sama og íslenzk náttúra og ísl. menning. Það er rétt eins og þessi hv.þm. hugsi sem svo, að ef maður vill styðja einhvern rithöfund, þá eigi maður að trúa á hann eins og hann væri óskeikull. Því er ég algerlega ósamdóma. Ég vil taka að mér mann til stuðnings, þótt ég verði að játa, að hann hafi skrifað margt, sem ég vildi að hann hefði látið óskrifað. - Við skulum fletta upp biblíunni, og ég get bent hv.þm. þar á ýmislegt, sem ég get sagt með eins góðum rökum, að sé athugavert. Nei, ef menn vilja aðeins eignast sálma, eða eitthvað, sem mætti nota til fermingargjafa, þá er þessi rithöfundur ekki líklegur til þess að sjá fyrir slíku. Það skal fúslega játað. Ég veit það eins vel og hv.þm., að Halldór Kiljan Laxness hefir á stundum látið eins og galdur foli, haldið við jafnaðarmennsku og kaþólska kirkju, allt með sama krafti, og ég hefi enga tryggingu fyrir því, þótt ég flytji þessa till., að hann haldi ekki áfram að skipta um stefnur. Ég get ekki einu sinni fullyrt nema hann eigi kannske eftir að ganga í heilagt hjónaband við sjálft íhaldið. En ég ber fram mína till. óhræddur, vegna þeirra hæfileika rithöfundarins, sem á hefir verið minnzt. Það var gott, að hv.þm. minntist á Þorstein Erlingsson. Það átti vel við að nefna hann í þessu sambandi. Nú er svo komið, að hann liggur í gröf sinni, svo að engri þjóðarheill eða helgi er misboðið, þó að á hann sé minnzt af íhaldsmönnum trúar- og þjóðmála. En það var sá tími, að talað var um sum kvæði hans eins og nú er talað um verk Halldórs Kiljans Laxness. Það er sagan, sem endurtekur sig. - Eitt af því minnisstæðasta; sem ég las á meðan ég var á prestaskólanum, var ritdómur eftir danskan prest um eitt af ritum Sören Kirkegaards, ritaður sama árið og bókin kom út. Sá ritdómur var í sama anda og ræða hv.þm. Kirkegaard var þó ekki .„kanoniseraður“. Prestaköllin nefndi hann „Levebröd“ og prestana „Levebrödre“, og presturinn vildi aðeins láta skrifa um „gagnlega“ hluti, sálma og fermingargjafir. Það var þó svo komið, þegar ég las þennan ritdóm, að það voru varla nefndir aðrir rithöfundar frá þessum tíma en Sören Kirkegaard, og hafði hann þó ýmsa galla og skrifaði svo svæsið, að mörgum samtíðarmönnum hans ofbauð. En nú verða menn doktorar fyrir að kynna sér rit þessa óskikkanlega manns. Ég kæri mig ekkert um að loka augunum fyrir því, sem Halldór Kiljan Laxness hefir skrifað verst, en vil þó hafa augun opin fyrir því, sem hann hefir skrifað bezt, enda mun vera meira gagn að því, að honum sé sýndur einhver skilningur nú, meðan hann þarfnast þess, en síðar, þegar hann er kominn undir græna torfu og þröngsýnin fer að hýða einhverja nýgræðinga framtíðarinnar með minningu hans. Ég skal svo enda mál mitt með því að óska, að till. mín fái nú betri byr en hún fékk fyrir 3–4 árum, er ég flutti hana fyrst.

Ólafur Thors Ég skal ekki fara að blanda mér í deilu hv.þm. Vestm. og hv.þm. V.-Ísf. En ég heyrði að hv.þm. V.-Ísf. talaði af miklum eldmóði um málið. Ég vildi nú gjarnan spyrja hv.þm. og aðra Jónasarmenn um það, hvort þeir myndu hafa flutt tillöguna með jöfnum krafti og jöfnum eldmóði, ef þessi ágæta bók, sem þeir segja, hefði ekki verið árás á Sjálfstæðisflokkinn. Annars vildi ég nota þetta tækifæri til þess að vita það, að hv.þm. V.-Ísf. notar ekki rétt nafn á þessum stjórnmálaflokki. Ég tel, að það sé óviðeigandi, og sérstaklega verð ég að ætlast til þess af forseta sameinaðs þings, að hann beri fulla kurteisi í þessu efni; annað er ekki samboðið honum:  Læt ég svo hv.þm. Vestm. og hv.þm. V.-Ísf. eigast við. Ég fór einu sinni að lesa þessa bók og komst þangað, sem verið var að halda því fram, að eiginkonur okkar væru skækjur; þá hætti ég að lesa. En þetta er sjálfsagt eitt af því, sem hv.þm. Vestm. vill ekki láta styrkja. Ég hefi lesið þann kafla bókarinnar, þar sem því er haldið fram, að hin borgaralega eiginkona sé sú heilsteyptasta skækja, sem til sé. Við hv.þm. Vestm. erum báðir kvæntir og finnst þetta af þeim sökum nokkuð athugavert, en borgarinn hv.þm. Ísaf. á enga konu, og er honum því líklega sama, hvað eiginkonur eru kallaðar, - en ég ætla ekki frekar að blanda mér inn í þessa deilu, og læt því staðar numið um þetta efni. Ég hefi leyft mér að flytja hér till. um það að veita 800 kr. til styrktarsjóðs Margrétar Bjarnadóttur frá Bergvík til hjálpar fátækum ekkjum og börnum sjómanna í Gerða- og Keflavíkurhreppum. Ég flutti till. um þetta á Alþingi í fyrra, og var sú fjárveiting, 800 kr., samþ. Alþingi viðurkenndi þá ágæti þessa sjóðs og starfsemi hans. Sjóðurinn er nú orðinn eitthvað 15–16 þús. kr. og hefir að honum orðið mikið gagn; viðurkenndi þingið gagnsemi hans í fyrra, með því að leggja honum þá 800 kr. Nú þykir mér það ganga hneyksli næst, þegar þessi fjárbruðlunarstjórn, sem nú situr, sér ekki annað ráð betra en að skera niður einar 800 kr., sem veittar eru til hjálpar fátækum ekkjum og börnum þeirra. Þetta er því verra, sem það er skylda þjóðfélagsins að létta undir með þeim, sem verst eru staddir, en eru þó að berjast við að komast af án hjálpar hins opinbera. - Þetta eru einar 800 kr., og ég vona, að hv.þdm. sýni þá sanngirni að taka þá fjárveitingu aftur upp á fjárl. Þá hefi ég flutt brtt. XXXVII. á sama þskj., það er vegna Carls Axels Möllers fyrrv. símstöðvarstjóra, að honum verði veittar 600 kr. á ári. Þessi maður er kominn á áttræðisaldur, heilsulaus og eignalaus. Kona hans er líka komin hátt á áttræðisaldur, sömuleiðis heilsulaus og eignalaus. Raunir þessa manns eru ekki aðeins af þeim rótum runnar, að hann hafi misst stöðu sína fyrir elli sakir, heldur hefir hann líka misst fjárstyrk, sem honum hefir borizt úr annari átt. Hann hafði verið starfsmaður verzlunarfélags hér á landi og notið frá því nokkurs styrks, en það féll í rústir og við það missti þessi gamli maður þann styrk, sem hann hafði fengið þaðan. Nú vil ég aðeins benda á það, að úr því að þetta einkafyrirtæki taldi það skyldu sína að greiða þessum manni eftirlaun, á meðan það hafði nokkra gjaldgetu, þá er ekki nema rétt, að ríkið geri það sama. Ég hefi hér meðmæli landssímastjóra, og skal ég aðeins, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkur orð upp úr bréfi hans: ....... „Mér er því bæði skylt og ljúft að mæla hið bezta með umsókn hans um ellistyrk og vænti þess fastlega, að hið háa Alþingi sjái sér fært að verða við þessari beiðni hans“. Ég skal aðeins taka undir með landssímastjóra og beina þeirri ósk til hv. dm., að þeir telji sér bæði skylt og ljúft að taka vel undir fjárbeiðni þessa gamla manns. Þá hefi ég leyft mér að flytja hér með nokkrum öðrum ágætismönnum, nefnilega þeim hv.þm. Ísaf., hv.þm. V.-Ísf. og hv.þm. Dal., tillögu um það, að Guðmundi Kamban rithöfundi verði veittar 2000 kr. í 18. gr. fjárl. Ég tel óþarft að flytja ræðu um verðleika Guðmundar Kambans, því að hann er fyrir löngu orðinn þjóðkunnur af sínum ágætu bókum, sem hafa verið þýddar á mörg mál og orðið okkur til sóma. Þessi maður er bæði gáfaður og duglegur, en ef menn spyrja, hvernig standi á því, að maður, sem er bæði gáfaður og duglegur, skuli þurfa að sækja um styrk til Alþingis, þá er það löngum sama sagan, sem endurtekur sig, að skáld og rithöfundar geta sjaldnast unnið fyrir sér fyrr en á elliárum. Maður heyrir oft um þá menn, sem hljóta Nobelsverðlaunin, að það er sagt, að þau hafi komið vel niður, því að maðurinn hafi ekki haft til hnífs og skeiðar. - Guðmundur Kamban er vel verður styrksins; hann fæst við það verkefni, sem ég veit, að öllum Íslendingum verður til ánægju. Hann brá nýju ljósi upp fyrir mönnum hér, þegar hann hélt fyrirlestur fyrir almenning um Daða og Ragnheiði Brynjólfsdóttur. Guðmundur Kamban hefir með sínum óvenjulegu hæfileikum og mikla dugnaði sökkt sér niður í þann kafla íslenzkrar sögu, sem mér hafa sagt sögufróðir menn, að væri myrkasti hluti hennar, svo að það er ákaflega skemmtilegt að fá hann skýrðan með vísindalegri nákvæmni og um leið frá listamanns og skálds hendi. Þá er loks brtt. viðvíkjandi bryggjugerð og lendingarbótum í Keflavík. Ég álít ekki nauðsyn að rökstyðja það, hve mikil þörf er fyrir bryggju þar. Það er nóg að vísa til þess, er fjvn. leggur til, að ríkið greiði 1/3 hluta þess kostnaðar, sem af því mannvirki leiðir, en það eru 250 þús. kr., og fyrst nefndin leggur það til, þá eru það ríkari sannanir en þó að ég héldi hér ræðu um það. En það, sem ég ætla að fara fram á, er það, að ríkið aðstoði Keflvíkinga meira til þessa verks en hv.fjvn. leggur til. N. leggur nefnilega aðeins til, að ríkið greiði 1/3 hluta af kostnaðinum, en hafi að öðru leyti ekki afskipti af verkinu. Ég hefi aftur á móti leyft mér að leggja til, að ríkið skipti sér það meira af þessu, að ríkissjóður ábyrgist 1/3 hluta af byggingarkostnaðinum gegn endurábyrgð sýslunefndar Gullbringusýslu. Það hefir að vísu verið regla, að ríkið taki ekki meiri þátt í kostnaðinum en það greiði 1/3. Sú regla hefir verið rökstudd með því, að þegar um lendingarbætur er að ræða, þá sé fjárfúlga sú, sem til þess þarf, svo lítil, að viðkomandi hreppur með aðstoð sýslunefndar sé einfær með þær framkvæmdir. Þetta er rétt í flestum tilfellum, en hér er um svo stóra fjárupphæð að ræða, að ástæða er til að gera undantekningu frá þeirri reglu. Þessi upphæð, sem Keflvíkingar eiga að útvega, er 167 þús. kr. Þetta er svo mikið fé, að ástæða er til að ætla, að þeir geti ekki útvegað það, nema þeir fái aðstoð til þess frá ríkinu. Ég vil vekja athygli hv.þdm. á ummælum sumra hv.þm. hér í deildinni í fyrradag út af hafnarbótum á Sauðárkróki. Þá féllu þau orð af munni margra hv.þm., að það væri rétt að ganga í ábyrgð fyrir Sauðárkrók. Nú geng ég þó ekki lengra en það, að ég ætla Keflvíkingum einum að bera 1/3. Ég vænti þess sérstaklega, að hv. sjútvn. aðstoði mig í þessu máli. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða fyrir Keflavík, en fjárupphæðin er svo mikil, að Keflvíkingar geta ekki risið undir henni hjálparlaust. Ég skal svo ekki orðlengja þetta meira, en vænti þess, að hv.þdm. sýni þessu máli alla sanngirni. Hv. þm. geta kynnt sér málið betur með því að lesa nál. meiri hl. fjvn.

Jörundur Brynjólfsson Ég á hér eina brtt. við þennan kafla fjárlaganna ásamt hv. 3. þm. Reykv. Þessi brtt. fer fram á það, að heimila stj. að greiða séra Kjartani Helgasyni í Hruna full prestslaun. Eins og menn muna, samþykkti Alþingi árið 1926 að greiða honum full laun, þá er hann léti af prestsskap. Þá var það í ráði, að hann hyrfi að öðrum störfum, tæki við skólastjórn Laugarvatnsskólans, og til þess að tryggja það, að hann hefði einskis í að missa, þó að hann léti af prestsskap, vildi þingið tryggja honum full laun. Þessi sæmdarmaður hefir nú mest sakir heilsuleysis orðið að láta af prestsskap. Eins og margir vita, hefir hann verið einn af beztu kennimönnum þessa lands og mjög vel fallinn til að uppfræða ungmenni, mennta þau og manna. Þess vegna er vel við eigandi, þar sem heilsa hans er þrotin, að þingið sýndi honum þann sóma, að samþykkja, að hann fái full laun það sem eftir er æfinnar.

Vildi hann ekki vera skólastjóri?

Ég skýt þessu til hv.þdm. og vænti þess, að þeir bregðist vel við þessari málaleitan.

Sjálfsagt, fyrir það, að Jónas sveik hann

. Það er varla líklegt, að ríkissjóð muni miklu, þó hann greiði honum þetta fé.

Hannes Jónsson Ég á enga brtt. við þennan kafla fjárl. og þurfti því ekki að taka til máls þess vegna. En 29. brtt. á þskj. 260 gaf mér tilefni til þess. Sú brtt. fer fram á að hækka framlagið til Fiskifélagsins. Fiskifélagið hefir undanfarin ár lagt fé fram til ýmissa verklegra framkvæmda, þar á meðal til bryggjugerðar. Nú hefir það áætlað í 4 ár, 1929–1932, 30.000 til bryggjugerðar, mest til þeirra bryggja, sem nú er ætlaður styrkur úr ríkissjóði. Þannig fá þær styrk bæði frá ríkissjóði og Fiskifélaginu, en það raskar réttu hlutfalli, svo að sumar bryggjur geta fengið 2/5 alls kostnaðar, þegar aðrar fá aðeins 1/3. Þetta fyrirkomulag, að láta tvo aðila veita fé úr ríkissjóði til samskonar framkvæmda, tel ég ekki rétt. Fjárveitingar til slíkra framkvæmda eiga að vera aðeins frá einum aðila. Það á að hætta að veita Fiskifélaginu fé, sem það veitir svo til bryggjugerða. Ríkið á að úthluta styrknum án þess að fá hann Fiskifélaginu í hendur. Þá verður fullkomið samræmi í fjárveitingunni, eins og á að vera. Og fyrst Fiskifélagið hefir getað lagt nokkurn styrk til þessara bryggjusmíða, sem annars er í höndum þingsins, þá álít ég síður en svo ástæðu til að auka við þennan styrk til félagsins. Slík fjárveiting gæti orðið til þess, að Fiskifélagið gerði ósamræmið ennþá meira en verið hefir hingað til um styrkveitingar til bryggjugerða, eða annara framkvæmda. Það er leitt, að fjvn. skuli ekki hafa tekið tillit til þessarar fjárveitingar Fiskifélagsins, þegar hún gerði tillögur sínar um fjárveitingu ríkissjóðs til bryggjugerðar. Það mætti sjálfsagt taka ýmislegt fleira til athugunar í sambandi við þessa fjárveitingu til Fiskifélagsins, en ég ætla samt að sleppa því nú. En þetta, að ríkið styrki Fiskifélagið til að veita svona fé til bryggjugerðar, er óforsvaranlegt, vegna ósamræmisins, sem verður við það á styrkveitingunum.

Haraldur Guðmundsson Ég hlýddi með mestu gaumgæfni á ræðu hv.þm. Vestm. og mér virtist, bæði af því, sem hann sagði, og hvernig hann flutti það, að hann talaði af fullri einlægni. Fannst mér honum standa stuggur af því, að menn eins og Halldór Kiljan Laxness skyldu hafa leyfi til þess að rita bækur yfirleitt og að gera það á þann hátt, sem þeir gera. Var svo að heyra, sem honum þætti bresta í máttarstólpum þjóðfélagsins, þegar flutt er á Alþingi till. um viðurkenningu til slíks manns. Ég sé ekki til neins að fara að deila við hv.þm. um þennan rithöfund eða bækur hans. Ég veit, að honum verður ekki bifað frá þeirri sannfæringu, að við séum á beinum vegi til glötunar, þegar slíkar bækur geta komið út, og þegar tillögur koma fram á hinu háa Alþingi um að styrkja höfundinn. En það var næsta eftirtektarvert, þegar hv.þm. fór að taka til samanburðar móttökur þær, er Þorsteinn Erlingsson fékk hjá „vel þenkjandi borgurum“, einskonar þm. Vestm., á sínum tíma, og móttökurnar, sem Halldór Kiljan Laxness fær nú. - Hv. þm. sagði um H. K. L. að hann skrifaði til að kitla eyru óánægðra manna, æsa óhreinar hvatir og til að hneyksla almenning. Er þetta ekki alveg sama eins og á sínum tíma var sagt um Þorstein Erlingsson af sálubræðrum hv.þm.? Fyrir þá, sem halda, að rithöfundar hafi eitthvert hlutverk að vinna með þjóðinni, held ég, að mæða hv.þm. Vestm. hafi verið mjög sannfærandi um þörfina á slíkum mönnum hér. Það er m. a. hlutverk rithöfundanna að fletta ofan af því, sem aflaga fer, og benda á gallana á þjóðskipulaginu, svo að menn vakni til umhugsunar um þá. Hvað sem nú um Halldór Kiljan Laxness má segja, þá verður því ekki neitað, að hann hefir skörulegast hinna yngri rithöfunda bent á veilur þjóðfélagsins og fúablettina í því skipulagi, sem við eigum við að búa. En ef menn mynda samábyrgð um að þegja yfir misfellunum, er alveg vonlaust um að fá þær lagfærðar. - Það verður því að teljast broslegt hjá hv.þm. Vestm. að vera í sömu andránni og hann talar á móti Halldóri Kiljan Laxness af slíkum krafti, og sárhneykslast niður í tær af ritum hans, að hann skuli vera að minna menn á Þorstein Erlingsson. Það voru einmitt samskonar menn og hv.þm. Vestm., hinir svokölluðu „betri borgarar“, sem á sínum tíma húðflettu Þorstein Erlingsson. - Hv. þm. var hissa á því, að hv. 1. flm. þessarar brtt. (ÁÁ) hafði sagt, að það væri ekki svo mjög vegna unninna verka Halldórs Kiljans Laxness, heldur fyrst og fremst vegna þeirra verks, er hann á óunnin, sem ætti að veita honum styrk úr ríkissjóði. Ég er hv.l.flm. alveg sammála um þetta. Með því að leggja til, að H. K. L. sé veitt þessi viðurkenning, viljum við tryggja þjóðinni, að hann haldi áfram að skrifa. Þessi fjárhæð á því ekki að skoðast fyrst og fremst sem verðlaun fyrir unnin verk, heldur á hún að vera til að lyfta undir höfundinn að semja ný verk. Ég held, að vel væri varið hærri upphæð en þeirri, sem hér er farið fram á, ef hún gæti orðið til þess, að ýtt væri við þessari sálarrósemi, sem hv.þm. Vestm. var að tala um, að hann hefði í svo dásamlega ríkum mæli, þegar hann greiddi atkv. á móti fjárveitingu þeirri, sem hér um ræðir. Ég sagði um hv.þm. Vestm., að ég hefði heyrt það á ræðu hans, að hann talaði af einlægni og heilum hug. En um hv. 2. þm. G.-K., sem einnig komst inn á þessa brtt., get ég ekki sagt, að ég álíti hann hafa talað af einlægni. Hann setti upp helgisvip og lézt vera ákaflega hneykslaður á ritverkum H. K. Laxness. Þessi hv.þm. er nú í félagsskap við mig o. fl. um að flytja till. um styrk til Guðmundar Kambans rithöfundar. Ég veit náttúrlega ekki, hvort hv.þm. hefir lesið svo mikið eftir Kamban, að hann þekki bók, sem heitir „Ragnar Finnsson“. Dómar „góðra borgara“ um þessa bók, sumir, hafa sízt verið vægari en dómarnir um bækur H. K. L. Skil ég því ekki, hvernig hv.þm. (ÓTh) getur farið að því að vera með styrk til „annars eins manns“ og Kambans, ef honum er nokkur alvara með hneykslun sína. - En þetta er svo sem eins og fleira um samræmið hjá þessum hv.þm. En það er alltaf broslegt, þegar þessi hv.þm. stendur upp og læzt hneykslast á orðbragði, rithætti eða nútímaskoðunum. Allir vita, að það fylgir ekki hugur máli. En þessi hv.þm. hefir oft fyrr reynt að setja hér upp hátternis- og helgisvip. Nýlega stóð hann upp hér í þessari hv. deild og talaði um helgi hvíldardagsins með miklum móði, af því að einhverjum datt í hug að láta alþingiskosningu fara fram á sunnudegi. En sjálfur lætur hann skip sín toga úti á fiskimiðum, ekki aðeins alla daga vikunnar, sunnudaga sem aðra daga, heldur jafnvel á sjálfan jóladaginn. Hvað verður um helgidagshaldið þá? - Stundum getur sami hv.þm. talað af miklum fjálgleik um nauðsynina á hjálp til fátækra, eins og þegar um er að ræða 800 króna styrk til einhvers sjúkrasjóðs í Gullbringu- eða Kjósarsýslu, kjördæmi hv.þm. En hv.þm. finnst samt aldrei nógu lágt kaupið, sem verkamenn hans fá fyrir vinnu sína. Af þessum ástæðum leyfi ég mér að kalla „hneykslanir“ þessa hv.þm. verstu tegund af helgislepju. –Annars kom það fram hjá hv.þm., að hann hefir alls ekki lesið rit Halldórs K. Laxness, heldur aðeins flett upp í einni bók eftir hann og rekizt þar á kafla, þar sem honum sýndist því haldið fram, að frú í borgarastétt væri hreinræktaðasta skækjutegund. Ég leyfi mér nú að halda því fram, að hv.þm. hljóti að hafa lesið þennan kafla á sama hátt og ónefnd persóna les Grallarann -  Þá fór hv.þm. að minnast á eitthvað kvenfólk, sem hann taldi nákomið mér, þótt ég væri ekki giftur. Út af þessu vil ég aðeins segja hv.þm. það, að hann ætti að skammast sín og skammast sín aftur. (Forseti (JörB) hringir). - Hv. þm. fór síðan að tala um, að það sæti illa á „Jónasarmanni“ eins og hv.þm. V.-Ísf. að uppnefna heilan flokk í þinginu. Krafðist hv.þm. þess með miklum þjósti, að Íhaldsflokkurinn væri kallaður því nafni, sem hann hefir tekið sér. Ég verð nú að segja fyrir mig, að mér finnst réttast að nefna flokkinn það, sem hann er. „Vér eplin“, sögðu hrossataðskögglarnir, en þeir héldu áfram að vera hrossataðskögglar eftir sem áður. Sama er um Íhaldsflokkinn. - Annars skal ég skjóta einni upplýsingu til hv.þm., fyrst honum er svo annt um nafngiftir. Hana talað um það, að vissir menn væru kallaðir „Jónasarmenn“, en ég get þá skotið því til hans, að einn flokkur manna gengur nú almennt í bænum undir nafni „Kleppskarlar“.

Eru það sömu mennirnir?

. Nei, það eru aðrir menn og honum nákomnari en þeir, sem hann kallar „Jónasarmenn“. Það eru flokksmenn hv.þm. sjálfs, sem hafa hlotið þetta virðulega nafn hjá almenningi vegna síðasta herbragðs þeirra.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég get farið fljótt yfir brtt. þær, sem hér liggja fyrir. Yfirleitt hefi ég það um brtt. að segja, bæði þær, er hv.fjvn. ber fram, og eins brtt.hv.þdm., að ég er þeim andvígur, sem fara fram á að auka útgjöld ríkissjóðs, nema það sé víst, að óhjákvæmilegt sé að hækka tölur frv. Skal ég þó nefna nokkrar brtt. sérstaklega. Það er þá fyrst brtt.fjvn. um 3000 kr. til að byggja Hallgrímskirkju í Saurbæ á Hvalfjarðarströnd, 1. greiðsla af 3. Ég vil alls ekki segja, að þessum peningum væri illa varið, en hitt finnst mér, að þetta gæti vel beðið. Eins finnst mér óþarfi að fara að binda þessa greiðslu í þrjú ár. Hitt finnst mér miklu frekar koma til mála að ríkissjóður leggi einhverja upphæð fram til þessa í eitt skipti fyrir öll, þegar búið er að fá svo mikið fé á annan hátt, að til byggingar kirkjunnar geti komið. En sem sagt, mér finnst þetta ekki aðkallandi og vel mega fella brtt. Þá er 29. brtt.hv.fjvn., um 25 þús. kr. endurveiting til Stúdentagarðsins. Ég hefi í sjálfu sér ekkert að móti þessari brtt. Ef hún verður samþ., skil ég það sem bendingu frá Alþingi um, að sá styrkur, sem áður hefir verið veittur í þessu skyni og ekki notaður, skuli greiddur að fullu úr ríkissjóði, sem sagt 100 þús. kr., þegar bygging garðsins hefst fyrir alvöru og henni verður haldið áfram. - Hv. frsm. (BÁ) minntist á þessa brtt., og hefi ég ekkert við það að athuga, sem hann sagði um hana. Ég hefi sagt mönnum þeim, sem að þessu standa, að ég myndi nota heimildina til að greiða á þessu ári það, sem nú er veitt í fjárl. til Stúdentagarðs, og þá veitingu, sem hér um ræðir, um leið. Af afganginum, 50 þús. kr., treysti ég mér ekki til að lofa meiru en 25 þús. kr. á árinu 1931, og mundi þá afgangurinn greiðast á árinu 1932. Þá er 41. brtt.hv.fjvn. Ég verð að segja, að mér þykir miður, að hv.n. skuli hafa gengið inn á þá braut að veita persónulega styrki eins og þennan. Ef slíkar brtt. eiga að vera bornar fram á annað borð, væri mér ljúfara að sjá þær koma frá einstökum þdm. en hv.fjvn. Annars hefir nú verið tekin upp sú venja, til þess að ekki þurfi að taka upp á Alþingi deilu um nöfn og verðleika einstakra manna, að leggja fram ákveðnar fjárhæðir til að styrkja vissa menn, og, öðrum aðilja en Alþingi verið falin úthlutunin. Má og í þessu sambandi minna á Menningarsjóð, sem stofnaður er samkv. sérstökum lögum. Tel ég þessa aðferð heppilega og er því á móti persónulegum styrkjum eins og þeim, sem hér ræðir um. Þá hefir hv.fjvn. tekið upp brtt. um styrk til Mjólkurfélagsins „Mjallar“ í Borgarnesi, sem landsstjórnin hafði fellt niður. Eftir mínum kunnugleika af þessari verksmiðju er mjög vafasami, hvort rétt er að veita þennan styrk. Verksmiðjan starfar ekki nema öðru hverju, og mun það stafa af því, að illa gengur að selja mjólkina. Hv. frsm. minntist á, að í ráði mundi að breyta þarna til og koma upp fullkomnu mjólkurbúi. Gæti ég betur fellt mig við það en núverandi starfrækslu. Ef af þessu verður, mun ég að sjálfsögðu fylgja því, að þetta mjólkurbú njóti sama styrks og hliðstæðar stofnanir. Í 50. brtt. sinni hefir hv.fjvn. tekið upp styrki til ýmissa sjúkrasjóða, sem felldir höfðu verið niður. Það má vera, að þessir sjóðir eigi það skilið að fá einhvern styrk. Um það veit ég ekki, og enginn í fjármálaráðuneytinu hefir hugmynd um, hvernig þessi félög eru rekin. Er mér ekki grunlaust um, að til séu fleiri sjúkrasjóðir og styrktarfélög á landinu en þessi, sem hafa alveg sama rétt til styrks. Mér finnst ekki mega minna vera en að þessar stofnanir sendi reikninga sína til ríkisstj. árlega og ætti ekki að greiða styrkina fyrr en þeir hafa verið samþykktir. Ég rengi alls ekki, að þessir félagsskapir séu til, en það væri viðfelldnara að fá að vita eitthvað um rekstur þeirra. Þetta eru vitanlega ekki svo stórar fjárhæðir, að neinu verulegu nemi, hvort þær eru samþ. eða ekki. En ef fleiri slíkir sjóðir eru til hér á landi, þá eiga þeir vitanlega líka fullan rétt til að gera sömu kröfu og njóta sömu úrlausnar. Um till.fjvn. við 18. gr. hefi ég ekki annað að segja en það, að ég fellst á þær allar. Þá koma till. frá ýmsum hv. dm. Um þær hefi ég yfirleitt það að segja, að ég er mótfallinn þeim flestum. Ég sé því naumast ástæðu til að gera þær að umtalsefni hverja fyrir sig. Út af brtt. 260, XXXI, frá hv. 1. þm. Skagf., um að við liðinn komi aths. um, að Guðmundur Friðjónsson fái af þessu fé 1500 kr. til utanfarar, þá vil ég segja það, að ég er alls ekki mótfallinn því, að G. Fr. fái þetta. En hinsvegar er ég andvígur því, að þingið setji slíkar aths., því þá ber enn að sama brunni um, að þm. fara að bítast um það, hverjir þennan styrk skuli fá og hverjir ekki. En fyrir þetta átti einmitt að taka með því að veita þessa styrki sem eina upphæð og játa stj. um að úthluta henni.

Ég skal taka till. aftur, ef hæstv. ráðh. vill heita því, að veita G. Fr. þennan styrk!

. - Ég fyrir mitt leyti skal styðja að því, að G. Fr. fái þennan styrk. Er þá ekki annað, sem ég þarf sérstaklega að minnast á hér. Þá eru brtt., er miða að því, að stj. sé gefin heimild til að taka ábyrgð fyrir hönd ríkisins á einstökum lánum. Ég hefi áður látið í ljós það álit mitt, að varhugavert væri að binda ríkissjóði of miklar ábyrgðir á herðar. En ég játa, að þing og stj. er í vanda stödd út af slíkum till. Ég veit, að það er fullkomlega ofvíða ýmsum héruðum að ráða við stórar framkvæmdir, sem heimta mikið fé. ef þau fá enga aðstoð frá ríkinu um ábyrgð á þeim lánum, sem þau þurfa að taka. En eins og þetta hefir komið fram í ýmsum till., þá tel ég slíkar beiðnir óforsvaranlegar. Fyrst er heimtað, að ríkissjóður leggi fram í beinum styrk svo og svo mikinn hluta af því fé, sem fyrirtækið kostar, og svo er heimtuð ábyrgð ríkissjóðs fyrir afganginum. Með öðrum orðum: Ríkið á að kosta og ábyrgjast fyrirtækið eins og það leggur sig. Annað mál væri, ef hlutaðeigendur legðu fram stóran hluta til fyrirtækisins, án þess að stofna til skulda og án þess að ríkissjóður legði til ábyrgð nema að litlu leyti. Þær ábyrgðir, sem farið er fram á í þeim till., er hér liggja fyrir, eru í raun og veru þannig vaxnar, að ég tel tæplega forsvaranlegt, að ríkissjóður takist þær á hendur. Ég get því ekki annað en mælt á móti þeim. Þar sem ég finn ekki ástæðu til að fara út í einstakar brtt. að svo komnu, þarf ég ekki að segja fleira að sinni og læt lokið máli mínu.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Þannig vill oft verða um þennan kafla fjárl., að örðugt reynist að ná samfelldu áliti fjvn. um hinar einstöku brtt. Svo hefir og farið enn. Ég hygg því, að ég geti um þær sagt það eitt frá hálfu fjvn., að meiri hl. hennar hafi verið á móti þeim flestum, þ. e. a. s. einhver meiri hl. En vegna þess, hve fáar þær till. eru, sem n. er einhuga með eða móti, má segja, að óbundin atkv. eru um þær flestar. - Ég ætla þá fyrst að víkja að brtt.fjvn. að því leyti, sem hæstv. fjmrh. minntist á þær. Aðrir en hann hafa ekki á þær minnzt, og býst ég því við, að hv.þdm. séu sammála fjvn. um þær flestar. Það var þá fyrst styrkurinn til Hallgrímskirkju, sem hæstv. fjmrh. lagði á móti - og þó ekki á móti í raun og veru. Hæstv. ráðh. lagði aðeins á móti því að skipta greiðslunni eins og fjvn. leggur til. Vill heldur veita alla upphæðina í einu. Ég býst nú ekki heldur við, að neinn vilji vinna á móti því, að Hallgrími Péturssyni, sem á enn djúpar rætur í hugum flestra Íslendinga, verði þarna reistur veglegur og viðeigandi varði, sem haldi minningu hans á lofti um komandi aldir. En þar sem allur undirbúningur að þessu verki er nú þegar hafinn, þá sé ég ekki, eftir hverju er að biða. En ef það er vilji hæstv. fjmrh., að öll upphæðin sé veitt í einu, þá get ég fyrir mitt leyti verið því samþykkur. En fjvn. þótti nú réttara að leggja til, að þessari fjárgreiðslu væri skipt f þrennt, og væru þá veittar 3000 kr. á ári í þrjú ár. Viðvíkjandi Mjöll hefi ég litlu við að bæta. Því er ekki að neita, að þetta fyrirtæki hefir átt örðugt uppdráttar um skeið. Framleiðslan hefir orðið lítil. En á hitt má þá einnig minna, að ef framleiðslan verður engin, þá verður og heldur enginn styrkur greiddur. En um hitt er ég sammála hæstv. ráðh., að æskilegt væri, að samtök næðust um, að þarna risi upp heilsteypt mjólkurbú, sem niðursuðan rynni inn í og yrði einn liður í starfrækslunni. En á meðan það er ekki komið í framkvæmd, get ég ekki séð, að rétt sé að afnema þennan styrk. Þá var það styrkur til ýmsra sjúkrasjóða. Um það atriði voru talsvert skiptar skoðanir í fjvn., meðfram einmitt af þeim ástæðum, sem hæstv. fjmrh. tók fram, að fleiri sjóðir gætu átt sömu kröfu til styrks. En þetta varð nú samt ofan á í n.Fjvn. gat ekki séð, að félagið Dagsbrún, sem tekið hafði verið upp í fjárlfrv. stj., ætti fyllri kröfu til fjárstyrks en önnur félög eða sjúkrasjóðir. En ég hygg, að allir nm. hafi verið sammála um það, að ef þetta verður samþ., þá sé rétt að bæta við öðrum, er jafnan rétt eiga, og má þá gera það fyrir 3. umr., ef umsóknir liggja fyrir. Hinsvegar tel ég sjálfsagt, að þeir sjóðir, er slíks styrks njóta, sendi skýrslur og reikninga. Ég mæli því með því fyrir mína hönd og annara nm., að þessir liðir verði samþ. Þá minntist hæstv. fjmrh. á nokkra styrki til einstakra manna í bókmenntalegum tilgangi. Taldi hann að með þeim till. væri lagt út á hála braut, sem reynt hefði áður verið að loka En það var nú svo með þetta, að ekki sást, að í annað hús væri að venda fyrir þessa menn, og þar sem n. virtust menn þessir verðugir þess, að vera styrktir, þá varð nú þetta ofan á. Þá vil ég minnast nokkuð á þær brtt. frá einstökum þm., sem eru á þskj. 260. Mín framsaga byrjaði með 14. gr., og gríp ég því þar niður. Verður þá fyrst fyrir XII. brtt., sem er frá minni hl. fjvn. og er um, að niður falli skólastjórakostnaður við menntaskólana. Meiri hl. fjvn. hefir nú ekki getað fallizt á, að rétt sé að fella þetta niður. Hann lítur svo á, að þetta risnufé eigi rétt á sér. Það hefir verið litið svo á af ýmsum, að of lítið samband væri milli kennara og nemenda hér við menntaskólann. En náin umgengni við nemendur hlýtur að hafa talsverðan kostnað í för með sér, sem skólastjórarnir, með þeim launum, sem þeir hafa, eru naumast færir um að kosta sjálfir. Á Akureyri mun þessa ekki hvað sízt vera þörf. Skólameistarinn þar er ekki svo hátt launaður. Ýmsir kennarar hér hafa eins háa upphæð til uppbótar sínum launum. Ég hygg, að margir hv.þm. þekki af eigin raun þá stórmiklu gestrisni, sem ferðamenn mæta hjá skólameistaranum á Akureyri. Umferð er þar mjög mikil. Þá er og heimavist við skólann, sem veldur miklum átroðningi. Af öllu þessu skapast stórmikill kostnaður, sem ekki er fært undir að rísa með núverandi launum. Ég býst og við, að svipað muni reynast hér, þegar nýjar reglur eru upp teknar. Samkv. frv. þeim um þessa skóla, sem legið hafa fyrir hv.Ed. og virðast fljúga þar í gegn, eiga rektorar þeirra að hafa 2000 kr. risnufé. Ég sé því ekki, að til neins sé fyrir þessa hv. deild að rísa móti vilja Ed., einkum þar sem hér er um sanngjarnan hlut að ræða. - Viðvíkjandi samanburði þeim, er hv.þm. Vestm. gerði á þessu og risnu varðskipstjóranna, er það að segja, að þar var álit stj., að slík risna og veizluhöld væri beinlínis skaðleg fyrir landhelgisgæzluna. Er því hér um algerlega óskylda hluti að ræða. Þá kem ég að till.hv.þm. Ísaf. um að aths. um skólagjöldin falli niður. Þessi till. kemur nú fram í mörgum myndum, því 1. till. á þessu sama þskj. er um að skólagjöldin falli niður. Er því búið að ræða þetta undir fyrri kafla fjárlagafrv. Þarf ég því í raun og veru litlu að bæta við. En ég vil þó benda á viðvíkjandi þessum skólagjöldum, að venjan hefir verið sú, að fátækir nemendur slyppu við þau. Hér er því um það eitt að ræða, að létta þeim af hinum efnaðri nemendum. Og þar sem skólagjöld tíðkast við flesta aðra skóla landsins, - hví þá ekki að hafa þau líka við þessa skóla? Í frv. um menntaskóla eru ákvæði um, að stjórnarráðið ákveði upphæð skólagjalda í samráði við skólastjóra og fræðslumálastjóra, og skulu samkv. því aldrei færri en ¼ hluti nemenda vera undanþegnir skólagjöldum. Verða það vitanlega hinir fátækari. Þarf ég varla fleira um þetta að segja. Þá er næst till. um að veita kvenfél. „Ósk“ á Ísaf. 10 þús. kr. byggingarstyrk. Ég vil undirstrika það, sem hv.frsm. fyrri hl. sagði í gær, að tillit hefir verið tekið til örðugleika þessa félags, með því að leggja til, að styrkurinn til þess sé hækkaður um 1000 kr. Þar sem nú standa yfir tvær skólabyggingar, en þetta hinsvegar getur beðið, þá teljum við ekki rétt að samþykkja þessa brtt. Þá kemur næst till. frá hv.þm. V.-Sk., 1500 kr. til húsmæðrafræðslu í Vík. Flm. till. hefir talað fyrir henni, og er ekki öðru við það að bæta en því, að meiri hl. fjvn mælir með því, að hún sé samþ., enda hefir hún staðið í fjárl. áður. Þá er till. frá hv. 4. þm. Reykv., blindrakennsla. Fjvn. er ekki vel ljóst um fyrirkomulag á þessu, en er hinsvegar óljúft að mæla móti því, að létt sé undir með slíkum aumingjum og hér eiga í hlut. En hún vill þó ekki, að veitt sé hærri upphæð til þessa en annarstaðar kemur frá á móti. Næst er till. frá minni hl. fjvn. um að XX. liður 14. gr. B. (íþróttakennsla) falli niður. Þessi liður hefir áður verið í fjárl. á nafni Björns Jakobssonar og ætlaður til kennslu í sveitum. Í. S. Í. fær sérstakan styrk til íþróttakennslu, sem ætluð er kaupstöðunum. Meiri hl. n. mælir með, að þessi liður standi áfram. Þótt Björn Jakobsson noti ekki þennan styrk, þá geta aðrir orðið til þess, og er því rétt, að hann standi áfram. Hinn ágæti íþróttakennari Jón Þorsteinsson sótti um utanfararstyrk, 1500 kr., til að fullkomna sig betur. Mér þætti vel á því fara, að hann fengi nokkuð af þessari upphæð, ef samþ. verður, einkum með tilliti til þess, að sveitakennarar hafa mjög sótt kennslu til Jóns Þorsteinssonar. Ég tala fyrir mína hönd aðallega, vegna þess að það er till. frá þremur mönnum úr fjvn. að fella þetta niður, svo að það segir sig sjálft, að ég get ekki talað af þeirra hálfu. Þá kemur till. frá hv. 1. þm. S.-M., XVIII. á þskj. 260, um að veita 1000 kr. til amtsbókasafnsins á Seyðisfirði. Meiri hl. n. leggur móti því, vegna þess að þessi amtsbókasöfn fara að verða heldur lítils virði fyrir ömtin sem heild. Þau verða að mestu gagni kaupstöðunum, þar sem þau eru, enda er talsverður reipdráttur milli hinna stærri kaupstaða um þau. Og n. gerir ekki ráð fyrir, að verulegt samkomulag fáist um þetta safn, þannig að fleiri aðilar hafi not af því en nú, þó að það verði tekið sem amtsbókasafn. Ég kem þá hér að tveimur till., XIX. og XX., frá nokkrum hv.þm., um að veita tveimur leikkonum styrk til leiklistarnáms erlendis. Ég get sagt um báðar þessar till., að meiri hl. n. er móti þeim, enda þótt einstakir nm. hafi óbundnar hendur, eins og sést þegar þess er gætt, að einn maður úr fjvn. er aðalflm. að annari þeirra. Þá er brtt. XXI., frá hv. 1. þm. Reykv., um 1000 kr. til Karlakórs Reykjavíkur. Meiri hl. n. er á móti þessu. Sami styrkur var settur í yfirstandandi fjárlög, en mér skilst, að til þess hafi verið ætlazt, að það væri veitt í eitt skipti fyrir öll. Og mér virtist þetta aðallega gert vegna skiljanlegrar keppni milli þessa söngflokks og kórs K. F. U. M. og styrkurinn átti að ganga til undirbúnings undir alþingishátíðina í sumar. Ég held, að það hafi fremur verið nokkurskonar sárabætur heldur en að það ætti að verða standandi styrkur í fjárl. Þá er brtt. XXII., við 15. gr. 20, nýr liður. Það eru 2.000 kr., eða til vara 1.500 kr., til Gunnars Hallgrímssonar, til að kynna sér stjórn hljómsveita erlendis og ljúka námi í fiðluleik. Það væri náttúrlega mjög æskilegt, að hv.þm. Ísaf. gæti fengið þennan mann að loknu námi til þess að standa fyrir „músiklífi“, sem kvað standa mjög hátt þar í bænum. En meiri hl. n. vill leiða það hjá sér. XXIII. brtt., frá hv. 1. þm. Reykv., er um nýjan lið við 15. gr. 20, og fer fram á utanfararstyrk til Þórðar Kristleifssonar, til söngnáms. Hvort sem það er af því, að fjvn. er „ómúsíkölsk“ eða ekki, þá hefir till. ekki fundið náð fyrir augum hennar. En einstakir nm. hafa óbundnar hendur fyrir því. XXXIV. brtt., frá hv.þm. Ísaf., er við 15. gr. 21, um hækkun á styrk til skálda og listamanna um helming, úr 6 þús. í 12 þús. kr. Mestur hluti n. er mótfallinn því, þó að hinsvegar muni vera tilhneiging hjá einstökum nm. að hækka styrkinn eitthvað, t. d. upp í það sama og í fyrra. Sama er að segja um till.hv. 1. þm. Reykv., að veita stúdentaráði háskólans 1500 kr. styrk til að starfrækja upplýsingaskrifstofu. Því næst kemur XXVI. brtt., við 15. gr. 33, frá hv. 1. þm. Skagf., um að 1500 kr. af því fé, sem ætlað er til utanferða, sé ráðstafað sem utanferðarstyrk til Guðmundar skálds Friðjónssonar á Sandi. Hæstv. fjmrh. hefir talað um þessa brtt. og lagzt heldur á móti henni, en hinsvegar gat hann þess, að hann mundi fyrir sitt leyti mæla með, að Guðmundur fengi utanfararstyrk. Ég vildi óska, að Guðmundur hefði fengið þennan styrk 20–30 árum fyrr. Hann mun a. m. k. ekki hafa tíunda hluta þess gagns, sem hann þá hefði áunnið við utanferð, þó að hann færi nú. Þetta ætti að vera hugleiðingarefni og hvatning til manna að veita ungum og efnilegum rithöfundum styrk, meðan þeir hafa full not hans. En það er of seint að hlaupa upp til handa og fóta, þegar menn eru komnir á grafarbakkann og hættir að læra.

Lífið er eintómur skóli

. En námsmennirnir ekki alltaf jafnvel fyrirkallaðir. Þá er brtt. XXVII., frá hv.þm. V.-Sk., við 16. gr. 3, nýr liður, um 5.000 kr. til áveitu og sandgræðslu í Meðallandi. En þm. hefir tekið hana aftur og borið fram aðra, sem ég kem síðar að. En þá er brtt. XXVIII., frá báðum þm. Skagf., um 75 þús. til raforkuveitu um Skagafjörð, fyrsta greiðsla af þremur. Hv. 2. þm. Skagf. talaði langt mál fyrir þessari brtt. sinni. Hann var búinn að halda svipaða ræðu um þetta á öðrum vettvangi, um þá þörf og þá blessun, ef hægt væri að veita sveitunum nóg rafmagn til suðu, ljósa og hitunar. Og þó að hann segði svo margt og mikið um þetta nauðsynjamál, þá gæti víst hver þm. bætt við jafnmiklu frá eigin brjósti. Aðeins er eftir að velja leiðina til að koma þessu í framkvæmd. Og ég verð að segja í sambandi við þær upplýsingar, sem fyrir hafa legið um þetta mál, að ef Skagafjörður er það hérað, þar sem auðveldast er að hrinda slíkri virkjun í framkvæmd, þá lofar það ekki sérstaklega góðu um önnur héruð. Fyrirtækið er nógu erfitt þar, og þó er það rafmagn, sem áætlað er á bæ, ekki nema helmingur af því, sem þyrfti, ef nóg á að vera til alls brúks. En það er meira, sem liggur bak við. Með því að samþykkja þessa till. mundu menn með einni atkvgr. ákveða það mál, sem legið hefir fyrir tveimur þingum og alls ekki hefir verið fundið nokkurt fullnaðarskipulag fyrir. Það yrði þá að veita öllum öðrum héruðum samskonar styrk. Og þó að upphæð þessi sé hvergi nærri nóg til slíkra stórvirkja, verður ríkissjóður ekki fær um að snara því öllu út. Áður en nokkru er slegið föstu um þetta, verður að fara fram rannsókn á öllum möguleikum, og eins og ég hefi tekið fram, verður um leið að finna nýjan tekjustofn. Með þetta í huga get ég ekki lagt til, að veittur sé styrkur til einstakra rafveitufyrirtækja, og þar tala ég áreiðanlega í samræmi við vilja meiri hl. fjvn. En eftir að með fullri rannsókn og íhugun hefir verið ráðið fram úr málinu í aðalatriðum, þá mun ekki standa á mér að greiða atkv. með styrk til þeirra framkvæmda. Næst kem ég að XXX. brtt., frá 1. þm. Reykv., við 16. gr. 26, nýr liður, um að veita Ingu Lárusdóttur 3.500 kr., eða til vara 3.000 kr., til þess að safna fyrirmyndum forns listiðnaðar í söfnun erlendis. Ég býst við, að einhverjir úr n. greiði atkv. með þessu. Þá kemur XXXI. brtt., frá 3. þm. Reykv., um 10 þús. kr. til Kvenfélágasambands Íslands. Aðrir liðir eiga þá að falla niður í staðinn, 28.–30. liður, um Samband norðlenzkra kvenna, Samband austfirzkra kvenna og Bandalag kvenna. Beiðni um þetta hefir einnig legið fyrir fjvn. og hún hefir um þetta óbundnar hendur. Ég fyrir mitt leyti er þessu hlynntur; ég sé, að það væri betur farið, að fela einni stjórn umsjón þeirrar fræðslustarfsemi, sem fé þetta gengur til, heldur en mörgum félögum. Þetta er hliðstætt Búnaðarfélaginu og Fiskifélaginu. Ég skýri hér frá minni eigin skoðun. Hv. þm. Vestm. var að benda mér og sýna, að ég hefði hlaupið yfir till. um styrkinn til Fiskifélagsins, sem stendur í 16. gr. 19. En ég minntist á hana í framsöguræðu minni í gær, af því að hún er frá fjvn., þó að hún standi á þskj. einstakra þm. Það var alveg rétt aths. hjá hv.þm. V.Húnv. Það er rangt að vera að leggja ríkisfé úr tveimur áttum til sömu fyrirtækja. Það er ekki rétt, að ríkissjóður annarsvegar ákveði framlög til bryggna og lendingarbóta, og svo komi úr annari átt fé, sem þó er eiginlega úr ríkissjóði, þó að því sé ráðstafað af Fiskifélaginu, til sömu framkvæmda. Því að vitanlegt er, að á þann hátt raskast öll þau hlutföll, sem Alþingi gengur út frá, þegar þm. eru að ráða ráðum sínum um, hvernig fyrirtækin skuli styrkt. En þó að þessi aths. sé rétt, er hitt jafnvíst, að svo mörg þarfamál liggja fyrir Fiskifélaginu, að þessi brtt. frá fjvn. er ekki neinn óþarfi. Þá er XXXII. brtt., frá hv. 4. þm. Reykv., við 16. gr. 33, nýr liður um 5 þús. kr. til Sjómannafélags Reykjavíkur, til að halda uppi lesstofu fyrir sjómenn og til ráðningarstarfsemi. Meiri hl. n. leggur móti þessari till. Ég get að vísu undirstrikað orð hv.þm. um, hver nauðsyn það er, að sjómenn eigi sér eitthvert hæli, þar sem þeir geti leitað sér skjóls og hvíldar, lesið góðar bækur og notið margs sér til gagns og gleði, sem þeir annars kynnu að leita á óhollari og óheppilegri stöðum. En ég veit ekki betur en að hér starfi tvær sjómannastofur, sjómannaheimili Hjálpræðishersins og Sjómannastofan. Þá sé ég ekki svo brýna nauðsyn að koma upp þeirri þriðju og get því ekki verið með þessum styrk. En viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði um ráðningarskrifstofu, verð ég að segja, að ráðningarskrifstofa Búnaðarfélagsins, sem hann minntist á, hefir ekki gefið svo góða raun, að nokkrum dytti í hug, að nauðsyn bæri til að koma upp eftirmynd hennar hér í Reykjavík. Annars segi ég, að ef Alþingi á annað borð virtist knýjandi nauðsyn til að koma upp ráðningarskrifstofu fyrir verkafólk, þá mundu fæstir geta fallizt á, að hún væri reist á þeim grundvelli, sem hv.þm. ætlaðist til. Því að vitanlega er Sjómannafélagið, þótt margt gott sé um þann félagsskap að segja, stéttarfélag og miðar einungis við hagsmuni hennar. En fyrir ráðningarskrifstofu yrðu að standa allir aðilar, Búnaðarfélag, Fiskifélag, Sjómannafélag, verkamenn o. s. frv. M. ö. o. yrði að ganga þannig frá, að enginn einn aðili hefði þar meira vald en annar. Þá kem ég hér að XXXIII. brtt., frá hv. 3. þm. Reykv. og hv.þm. Borgf., um að hækka styrkinn til Stórstúku Íslands úr 8 þús. í 15 þús. kr. N. hefir óbundnar hendur um þessa brtt., og ýmsir úr henni geta fallizt á að hækka styrkinn nokkuð, en þetta þykir of mikið. XXXIV. brtt. er frá hv. 2. þm. G.-K., um nýjan lið við 17. gr., um 800 kr. til styrktarsjóðs Margrétar Bjarnadóttur frá Bergvík til hjálpar fátækum ekkjum og börnum sjómanna í Gerða- og Keflavíkurhreppum. Þessi fjárveiting komst inn í núgildandi fjárlög á síðasta þingi. Með henni kom inn tillag til styrktarsjóðs Maríu Össurardóttur. Enn hefir ekki komið till. um fjárveitingu til þeirrar stofnunar, en um hana hlýtur að gegna sama máli og um þessa. Í fyrra var víst veitingin gerð í eitt skipti fyrir öll, og það virðist ekki rétt að taka einn slíkan sjóð út úr. Þó að n. hafi óbundnar hendur, er meiri hl. hennar á móti þessu. Þá er XXXV. brtt., frá hv.þm. Vestm., um nýjan lið við 18. gr. II. f. 25. Það er 1200 króna styrkur til Þórodds Bjarnasonar pósts, eða til vara 1000 kr. Þetta lá líka fyrir n. og meiri hl. hennar var því algerlega mótfallinn. Hv. þm. var að brýna n. á því, að hún færi í manngreinarálit. Nei, það er ekki rétt. Hitt verða menn að athuga, að þó að þörfin sé mikil, er geta ríkissjóðs ekki eins mikil, og í kjölfar þessarar till. siglir fjöldi annara. Þá kemur brtt. frá nokkrum hv.þm. við 18. gr. II. g. 12, nýr liður, um 2000 kr. styrk til Guðmundar Kambans. Um hana hefir n. óbundnar hendur, og sumir nm. eru henni fylgjandi. Því næst koma tvær brtt. frá hv. 2. þm. G.-K., undir tölunni XXXVII. Fyrst er við 18. gr. II. g. 12, nýr liður, um 600 kr. til Carls Axels Möllers, fyrrv. símstöðvarstjóra. Um það er svipað að segja og um styrkinn til Þórodds Bjarnasonar. Þó að menn geti með fyllsta rétti talað um þörf og mannúðarskyldu, er ekki hægt að verða við slíkum beiðnum. Ennþá hefir enginn símastjóri verið tekinn í þessa grein fjárl., og n. hefir kveinkað sér við því. Menn verða að muna, að þegar þeir greiða atkv. um þessar vesölu 600 krónur, þá er í rauninni að ræða um mörgum sinnum 600. Um leið tek ég síðari brtt. frá sama þm., við 22. gr. III., nýr liður, um allt að 83 þús. kr. ríkisábyrgð fyrir Keflavíkurhrepp á láni, sem nemi þriðjungi kostnaðar við bryggjugerð í Keflavík, gegn endurábyrgð sýslunefndar Gullbringusýslu. Fjvn. hefir sett sér þá reglu að samþykkja alls ekki að ábyrgjast lán til hafnarbóta og bryggjugerða, þegar aðilar fara fram á ábyrgð fyrir þeim hluta kostnaðar, sem ekki er veittur sem styrkur. Þessari reglu hefir verið fylgt til þessa, og leggur n. því eindregið á móti þessari till. Virðist og engin ástæða til þess að taka þennan eina aðila út úr. Þá kem ég að till.hv.þm. Skagf., sem gengur út á, að ríkið ábyrgist, gegn endurábyrgð sýslunefndar Skagafjarðarsýslu, allt að 500 þús. kr. lán til raforkuveitu um Skagafjörð. Fyrir hönd n. er hið sama að segja um þessa till. sem um till. sömu þm. um ríkisstyrk til þessarar raforkuveitu, og get ég því látið mér nægja að vísa til þess, sem ég sagði í sambandi við þá till., en þó vil ég bæta því við, frá eigin brjósti, að ég tek undir það með hæstv. fjmrh., að það er ólíkt betri og heppilegri leið fyrir lánstraust ríkisins út á við, að það létti undir með hreppum og sýslufélögum um hinar ýmsu framkvæmdir, þannig, að það taki sjálft lán og veiti síðan þessum aðiljum, heldur en að taka á sig ábyrgð á eigin lánum þeirra, eins og verið hefir til þessa. Þessar ríkisábyrgðir eru fengnar í hendur einum og öðrum, stundum góðum mönnum og skilríkum, stundum hreinræktuðum labbakútum, sem valsa með þær út um heim og bjóða út lán út á þær, eða jafnvel nota þær til „spekulationa“. Það hafa komið þær viðvaranir til Landsbankans og ríkisstj. út af slíku framferði, að Alþingi ætti sannarlega að sjá sig um hönd, áður en það er of seint, og snúa frá þeirri heimsku að veita Pétri og Páli ábyrgðir, til þess að valsa með í útlöndum og veifa framan í erlenda fjáraflamenn, og í þess stað að taka upp þá reglu, að ríkið taki sjálft lán og veiti hinum ýmsu aðiljum, sem á hjálp þurfa að halda, til þess að, verða megnugir framkvæmda sinna. Um till. þeirra hv. 3. þm. Reykv. og hv.l.þm. Árn., um að greiða séra Kjartani Helgasyni, fyrrv. prófasti í Hruna, full prestslaun, get ég verið fáorður. Meiri hl. n. leggur eindregið á móti þeirri till., ekki af því, að hann sé á móti manninum sjálfum - séra Kjartan er mætur og gegn maður og alls góðs maklegur, - heldur af því, hve varhugavert það er að taka einn eða annan prest út úr og greiða full laun. Eða hvar á að draga markalínuna milli góðra og vondra presta, milli þeirra presta, sem þessa eru maklegir í viðurkenningarskyni fyrir starf sitt í þágu guðskristni í landinu, og hinna sem ekki hafa til slíkrar viðurkenningar unnið? 39. brtt. á þskj. 260 hefir flm., hv.l.þm. S.-M., tekið aftar til 3. umr., og er því ekkert um hana að segja. Um brtt. 270, 2 hefi ég getið áður í sambandi við XXVIII brtt. á þskj. 260, sem flm., hv.þm. V.-Sk., hefir tekið aftur. Þessi síðari till. hans, sem hann hefir tekið upp í stað hinnar, fer fram á, að af því fé, sem áætlað er til sandgræðslu í fjárl., verði veittar 5.000 kr. til áveitu og sandgræðslu á Meðallandi. N. hefir ekki haft tök á að bera sig saman um þessa till., en ég fyrir mitt leyti mæli með henni. Þá á ég eftir eina brtt. á þskj. 260. Er hún frá hv.þm. Ísaf. og fjallar um það, að stúdentastyrkurinn hækki úr 12.000 kr. í 15.000 kr. Meiri hl. n. leggur eindregið á móti þessari till. Álítur hann, að með 12.000 kr., eins og styrkurinn er nú í yfirstandandi fjárl. og n. leggur til, að hann verði áfram, sé séð fyrir hinum brýnustu þörfum í þessu efni. Það má vitanlega segja, að þessi styrkur verði aldrei of hár, alltaf sé nóg þörf fyrir hann, en einhversstaðar verður að setja takmörkin, og n. þótti rétt að setja þau við 12.000 kr. Ég held, að ég þurfi ekki að minnast á fleira að þessu sinni, og læt því lokið máli mínu.

Jóhann Jósefsson Hv. frsm. síðara kafla fjárl. minntist á brtt. frá mér, viðvíkjandi 1.200 kr. ellistyrk til Þórodds Bjarnasonar pósts, og taldi, að hv.n. hefði ekki getað aðhyllzt þessa till., vegna þess hve ég færi fram á háa upphæð. Ég vil í þessu sambandi aðeins benda á það, að á þeim lið fjárl., þar sem er að finna eftirlaun og styrktarfé til pósta og póstmanna, eru margar mun hærri upphæðir tilgreindar en ég vogaði mér að fara fram á. Þó að till. mín verði því samþ., er ekkert fordæmi skapað með henni í þessu efni. Hvað ádeiluna í garð n. snertir, vil ég bæta því við, að ég deili ekki á n. fyrir það, að hún gat ekki aðhyllzt mína till., heldur fyrir hitt, að n. skyldi ganga framhjá styrkveitingu til manns, sem í 20 ár hefir gegnt starfi sínu með stakri dyggð og trúmennsku og hefir hin beztu meðmæli yfirmanns síns, póstmeistarans. Vænti ég þess, að hv. deild taki n. fram og fallist á að veita þessum aldna starfsmanni nokkra úrlausn. Þá kem ég að styrknum til Halldórs Kiljan Laxness, sem ég verð að fara um nokkrum orðum enn, vegna ummæla, sem að mér hefir verið stefnt frá ýmsum hv.þm. frá því að ég talaði síðast. Það er hinn mesti misskilningur hjá hv.þm. Ísaf., ef hann heldur, að ég álíti, að þessi rithöfundur megi ekki setja skoðanir sínar fram á prenti, svo sem 1. leyfa. Það er vitanlegt, að hér á landi er bæði skoðanafrelsi og prentfrelsi - a. m. k. hefir það verið svo til þessa - og að þessum rithöfundi sem öðrum er heimilt að setja fram skoðanir sínar á prenti innan þeirra takmarka, sem landslög ákveða. Það atriði, sem hér hefir verið deilt um, er það, hvort verðlauna eigi ritverk þessa höfundar af opinberu fé, og það er sitt hvað annað en að nokkur hafi gerzt til að halda því fram, að þessi maður mætti ekki skrifa. Báðum flm. þessarar till. fannst það einkennilegt, að ég skyldi minnast eins af höfuðskáldum okkar Íslendinga í sambandi við Halldór Kiljan Laxness, og skal ég játa það, að svo mikið djúp er staðfest á milli þessara höfunda, að vart má nefna þá saman, en því varð mér á að nefna Þorstein Erlingsson í þessu sambandi, að hann naut um sína tíð ekki meira en 600 kr. í styrk árlega, og er þó öllum vitanlegt, hversu fögur ljóð hans eru. Og gagnvart þeirri skoðun hv.þm. Ísaf., að ljóð Þorsteins Erlingssonar séu sambærileg ritverkum Halldórs Kiljan Laxness, sem hv.þm. V.-Ísf. ofbauð að lesa, verð ég að halda hinu gagnstæða fram, þó að óskriftlærður sé. Mér finnast hin fögru ljóð Þorsteins Erlingssonar hátt hafin yfir allan samanburð við „sensations“-bækur Halldórs Kiljan Laxness. Að öðru leyti skal ég ekki fara að halda uppi umr. um verðleika eða ekkiverðleika þessa rithöfundar, heldur aðeins gera enn nokkra grein fyrir minni skoðun á því, hvort rétt sé að styrkja þennan rithöfund með styrk af opinberu fé. Það vill svo vel til, að til eru dómar um þennan rithöfund, t. d. eftir yfirmann hv.þm. V.-Ísf., hæstv.dómsmrh. Í „Tímanum“ 1927 kom út grein um bækur og listir, merkt með stöfunum J. J., sem allir vita, að eru upphafsstafir og ritmerki hæstv.dómsmrh. Þar tilfærir hann nokkra staði úr þá nýútkominni bók eftir H. K. Laxness, Vefaranum mikla frá Kasmir, og segist tilfæra þá til þess að sýna mönnum, hverskonar skáldskapur það sé, sem hér sé um að ræða. Það væri óneitanlega freistandi að lesa hér upp þessa kafla, sem hæstv.dómsmrh. tilfærir sem sérstakt sýnishorn ritháttar Halldórs Kiljan Laxness, sérstaklega samanburð þessa höfundar á gildi giftra kvenna og vændiskvenna, en ég held, að ég geri það ekki. Þessir kaflar eru þannig að efni og orðfæri, að þeir mundu setja blett á „Þingtíðindin“, ef þeir væru teknir upp í þau, en hinsvegar fer mjög vel á því, að þeir séu ekki annarsstaðar prentaðir en í bókum höfundarins og „Tímanum“. Það væri fróðlegt, þar sem hér liggja fyrir yfirlýsingar frá hv.þm. V.-Ísf. um það, að honum hafi ofboðið að lesa suma kaflana í einni af bókum þessa höfundar, sem hann nú ber fram á bænarörmum við þingið, að fá yfirlýsingu um það frá fræðslumálastjóranum, hvert álit hans sé á þessum köflum sem efni í lestrarbók handa ungdómnum. Því er nefnilega ekki að leyna, að fyrir skömmu kom fram sú skoðun í einu blaði hér, að ein af bókum Halldórs Kiljan-Laxness væri vel fallin sem lestrarbók fyrir ungdóm þessa lands.

Því ekki sem húslestrabók

. Ég veit það vel, að bæði ég og hv.flm. þessarar till. erum nógu þroskaðir og harðnaðir til þess að lesa bækur þessa höfundar án þess að bíða tjón á sálu okkur, en ég lít svo á, að ritverk sem þessi eigi ekki að berast út á meðal þjóðarinnar og vera lesin af óþroskaðri æsku, sem sólgin er í að lesa allt það, sem æsandi er, eða - eins og það er kallað - spennandi. Ég álít það skaðlegt að vera að greiða götu slíkra ritverka með því að veita höfundum þeirra styrk af opinberu fé, en því er ekki að neita, að það er orðinn nokkurskonar tíðarandi, sem hefir gert vart við sig á undanförnum þingum og stingur enn upp höfðinu, - þetta daður og dekur við þá rithöfunda, sem helzt væri hægt að einkenna með því að nefna þá kynvillurithöfunda, er farið að verða nokkuð áberandi. Þeir eiga að vera svoddan gersemar, þessir rithöfundar, að sjálfsagt er talið að veita þeim opinberan styrk, samtímis því sem hendi er drepið við réttmætum kröfum aldurhniginna starfsmanna ríkisins og styrkjum til nauðsynlegra fyrirtækja. Mér er spurn: Erum við svo fátækir að læsilegum íslenzkum bókum, að nauðsynlegt sé að styrkja af opinberu fé þá menn, sem skrifa bækur í sama anda og Halldór Kiljan Laxness hefir gert, bækur, sem eru þannig að efni, að öðrum hv.flm. þessarar till. þykir sér ofboðið með því? Og hver verður afleiðingin af því, ef þessi stefna verður upp tekin? Mundi hún ekki verða sú, að almenningur gleypti við allskonar skrifum, svipuðum þeim, sem hér er um að ræða? Hv. þm. Ísaf. sagði, að Halldór Kiljan Laxness væri áþekkur „göldum fola“, sem væri eftir að temja. Þetta má vera. Og ég vildi óska þess, að úr þessum unga manni ætti eftir að verða „góður hestur“. Ég held því fram, að Alþingi eigi ekki að styrkja neinn rithöfund, hvorki þennan né aðra, fyrr en þeir hafa öðlazt viðurkenningu á því, að þeir séu uppbyggilegir fyrir þjóðina. Meðan svo er, að þeir, sem mæla með styrkveitingu sem þessari, hafa ekki meiri trú á gagnsemi hennar og réttmæti en svo, að þeir vilja helzt loka augunum fyrir öllu því, sem þessi rithöfundur hefir skrifað, en miða eingöngu við það, sem hann kann að eiga eftir að skrifa einhverntíma í framtíðinni - á meðan ekki er um meiri verðleika að ræða en svo, verður að virða mér það til vorkunnar, þó að ég sé traustur til að kosta útgáfu bóka eins og „Vefarans“ og „Alþýðubókarinnar“ af opinberu fé. Ég er ekki í neinum vafa um það, að ef Alþingi veitir þennan styrk, verður það til að ýta undir menn með að fara að skrifa í sama anda sem Halldór Kiljan Laxness. Og ég er hræddur um, að þeir verði ef til vill með tímanum nokkuð margir Laxnessarnir, sem að vísu skrifuðu ekki bækur, er væru beint fallnar til fermingargjafa, en þó svo aðlaðandi að efni, að sjálfsagt þætti að veita þeim styrk af opinberu fé. Ég get getið mér þess til, að ýmsir ungir menn gætu skrifað æsandi bækur í stíl við „Vefarann“, en ég vil ekki gefa þeim undir fótinn um að feta í fótspor Halldórs Kiljans Laxness með því að veita honum styrk af opinberu fé og verðlauna þannig þær bækur, sem hann hefir gefið út.

Ásgeir Ásgeirsson Hv. þm. Vestm. kvað upp nokkurskonar hæstaréttardóm yfir Halldóri Kiljan Laxness sem rithöfundi, eða vitnaði öllu heldur, til stuðnings röksemdum sínum, í hæstaréttardóm, sem hæstv dómsmrh. felldi yfir þessum manni í „Tímanum“ fyrir nokkrum árum. En í hvaða tilefni var þessi grein skrifuð, sem hv.þm. Vestm. vitnaði til? Hún var skrifuð gegn manni, sem í næstu grein á undan í sama blaði var kallaður „ritstjóranefna íhaldsins“. Henni var stefnt gegn þeim ummælum Kristjáns Albertssonar, að „Vefarinn mikli frá Kasmir“, sem þá var nýkominn út, væri „með afbrigðum skemmtileg bók og skrifuð af óvenjulegum stílkrafti og andríki“. Get ég fullkomlega tekið undir þessi ummæli Kristjáns Albertssonar, þrátt fyrir þá kafla „Vefarans“, sem ég vildi helzt óskrifaða. Og ég vænti þess, að það megi hafa nokkur áhrif á skoðun hv.þm. Vestm. í þessu máli, að slík ummæli koma frá manni, sem í mörg ár var ritstjóri aðalmálgagns Íhaldsflokksins og jafnan talinn hið mesta prúðmenni af flokksbræðrum sínum. Hv. 2. þm. G.-K. varpaði fram þeirri spurningu, hvort við flm. þessarar till myndum fylgja fjárveitingu til rithöfundar, sem skrifað hefði bók eins og „Alþýðubókina“ út frá sjónarmiði Íhaldsflokksins.

Þetta er ekki rétt haft eftir mér

. Nú, hvað er þá ranghermt?

Ég sagði: frá sjónarmiði Sjálfstæðisflokksins

. Ég get svo sem gert hv. 2. þm. G.-K. það til geðs að nefna flokk hans „Sjálfstæðisflokk“, en hv.þm. verður þá að muna það, að ég hefi nafnið í gæsalöppum. Ég hafði þá spurningu hv. 2. þm. G.-K. rétt eftir, að öðru leyti en því, að hann vildi hafa annað nafn um flokk sinn en ég notaði. En hvað á nú þessi spurning að gefa í skyn? Á hún að gefa það í skyn, að hv. 2. þm. G.-K. og flokksbræður hans beiti sér gegn þessari till. af því, að Halldór Kiljan Laxness hefir skrifað bók fyrir Alþýðuflokkinn? Spurningin gefur fullkomlega ástæðu til að hugsa svo. En ég vil gera hv. 2. þm. G.-K. tilboð um að flytja með honum till. samskonar þessari, þegar skrifuð hefir verið bók út frá sjónarmiði flokks hans, bók sem væri hliðstæð „Alþýðubókinni“ og hefði almennt bókmenntalegt gildi, auk þess sem hún flytti ákveðið „propaganda“. Og ég skal meira að segja benda hv. 2. þm. G.-K. og flokksbræðrum hans á manninn til að skrifa þessa bók. Það er Kristján Albertson. Herðið þið ykkur nú upp og látið þið Kristján skrifa þessa bók! Og ég lofa því, að ef hún tekst vel, skal ég standa við tilboð mitt. Hér hefir stundum verið minnzt á klám, og vil ég í því sambandi minna á það, sem sagt var um „klám“` Þorsteins Erlingssonar fyrr á þingum, en Þorsteinn er nú viðurkenndur sem heilagur maður í gröf sinni. Á þinginu 1897, þegar um var að ræða styrkveitingu til Þorsteins Erlingssonar, fórust heiðursmanni einum og góðum klerki meðal annars svo orð, eftir að hann áður hafði farið nokkrum almennum orðum um skáldskap Þorsteins: „Ég gæti nefnt fleiri kvæði, sem ég finn ekki mikið fallegt við, og því siður holl að efni, heldur þvert á móti, þó að sumir séu að hrósa þeim, svo sem „Örbirgð og auður“, „Á spítalanum“, eða þá „Kossinn“ með daðrið milli Daða og Ragnheiðar, kámugt kvæði, þar sem kitlaðar eru vissar fýsnir lesandans“. Ég hefi aðeins vitnað í þetta vegna þess, að hv.þm. Vestm. byrjaði á því að vitna til Þorsteins Erlingssonar og bera hann saman við Halldór K. Laxness, og með því hefi ég sýnt, að þær undirtektir, sem hann hlaut hér á þingi, og það hjá ágætum mönnum, eru ekki ósvipaðar undirtektum hv.þm. Vestm. Annars er mér ógeðfellt að bera þá saman Þ. E. og H. K. L., því að þeir eru mjög ólíkir sem skáld, og er það oftlega heimskulegt að vera með samanburð og telja einn fremstan og annan síztan, þegar um gerólíka rithöfunda og skáld er að ræða. Um H. K. L. hefi ég sagt það sama og Kristján Albertson sagði forðum, að hjá honum gætir „óvenjulegs stílkrafts og andríkis“, og ég vil gefa honum tækifæri til að nota þessa eiginleika sína í þágu þjóðarinnar. Hinsvegar skal ég viðurkenna, að þeir kaflar, sem hv.þm. Vestm. benti á, eru þeir, sem mér svíður mest, og mér er það ljóst, að H. K. L. hefir talað eins niðrandi um konur yfirleitt og hv. 2. þm. G.-K. talaði um vinkonur hv.þm. Ísaf. í sinni ræðu. Hvortveggja ummælin tel ég óviðeigandi.

Ég skora á hv.þm. að koma með þau ummæli, því að ég vil ekki sætta mig við slíkar dylgjur

. Í ritum H. K. L. rekst maður á sömu skoðanir og uppi voru á 6. öld í kaþólskum sið, þegar allt var blandið munkakreddum og munkaþröngsýni, en ég get flutt þau gleðitíðindi hér í hv. deild, að H. K. L. er nú horfinn frá því ráði, og ég vona, að við munum eiga eftir að sjá hann í heilögu hjónabandi senn hvað líður. Því má gera ráð fyrir, að álit hans á konum muni vera gerbreytt og að hann eigi eftir að rita um þær eins lofsamlega og hann hefir lastað þær áður, og að við hv. 2. þm. G.-K. getum þá lesið saman með stolti þá kafla, sem hann á eftir að rita um hjónabandið. Ég hefi bent á, að hv.þm. Vestm. hefir opin augu fyrir því einu, sem miður fer í ritum þessa höfundar, og ég hefi bent á, að ég hefi fundið marga lýsandi kafla í skrifum hans. Það er því ekki drengileg barátta, að halda því fram, að við viljum veita honum styrk vegna hins illa, sem í ritum hans er. Það þarf enginn að ímynda sér eða óttast, að margir muni rísa upp, sem riti eins og H. K. L., en ég vil þá einnig leggja áherzlu á það, að ef honum verður veittur styrkur, þá er það vegna kostanna, en ekki gallanna. Þeir, sem óttast það, að margir jafnokar H. K. L. rísi upp og feti í fótspor hans, hafa litla ástæðu til slíks. Þeir munu ekki margir, sem koma hingað fyrst sem mjólkurkúskar í þeirri trú, að fyrir þeim eigi að liggja að skrifa ljóð og sögur, ferðist í þeirri vissu um alla Norðurálfuna, fari til Vesturheims og vinni sér til frægðar innan við þrítugs aldur. Af slíkum mönnum má vissulega mikils vænta.

Magnús Guðmundsson Hæstv. fjmrh. mælti á móti brtt. minni á þskj. 260, um Guðm. Friðjónsson. Kvaðst hann vera mótfallinn því, að þingið setti slíkar aths., því að það leiddi til þess, að þm. færu að bitast um það, hverjir þennan styrk fengju og hverjir ekki. Annars tók hann þessari málaleitun vingjarnlega og hét því, að G. Fr. fengi styrkinn, enda þótt hann yrði ekki bundinn við hans nafn í fjárlögum.

Það eru fleiri, sem vilja stuðla að því

. Það þykir mér, vænt um að heyra. Ég mun því taka till. mína aftur, eftir að hafa fengið þetta loforð frá tveim þriðju hlutum stj., enda þótt það sé ekki frá þeim ráðh., sem úthlutar þessum styrk. Ég get ekki látið vera að segja það, að betra hefði verið fyrir skáldið, að honum hefði verið veittur slíkur styrkur meðan hann var yngri, en um það tjáir ekki að sakast. Ég er viss um, að hann kemur að fullu gagni engu að síður. Þá vil ég minnast nokkuð á XXXVIII. brtt. á þskj. 260 og undirtektir hv.frsm. viðvíkjandi henni. Hún er, eins og kunnugt er, um ábyrgð ríkissjóðs á 500 þús. kr. láni til raforkuveitu í Skagafirði. Mér þótti leitt, hvernig hv.frsm. tók í þetta mál. Hann taldi málið gott og gagnlegt, en hafði þó allt á hornum sér viðvíkjandi till. okkar. Hann fann m. a. að því, hve lítið rafmagn væri ætlað á hvern bæ. Ég vil benda honum á, að ástæðan til þess er varfærni ein, til þess að áætlunin liti ekki of glæsilega út. Steingrímur Jónsson rafmagnsstjóri reiknaði með hinu minnsta rafafli. Hinsvegar er nóg raforka til í fossi þeim, sem um er að ræða. Hann sagði ennfremur, að rafmagnsmálið yrði ekki afgr. á þingi í þetta sinn. Á hann þar víst við frv. um raforkuveitur. Það hefir þó verið sagt, að væntanlegt væri álit frá nefndinni um það mál. Ég hefi spurt form. n. um það, og hann sagði, að álitið væri ekki komið. Hitt er vafasamt, að málið verði afgr. í þetta skipti, enda þótt meiri hl. n. sé með því. En ég vil lýsa yfir því við hv.frsm. og aðra, að svo framarlega sem frv. nær fram að ganga nú eða á næsta þingi, þá erum við þm. Skagf. reiðubúnir að breyta upphæðinni í samræmi við það, sem þá kann að verða uppi á teningunum. Skil ég þá ekki, hvað er því til fyrirstöðu að samþykkja brtt. okkar, nema flokkur stj. vilji stöðva málið til að hindra, að Skagfirðingar komi þessu áhugamáli sínu í framkvæmd eins fljótt og þeir óska. Ég vil ítreka það, sem hv. samþm. minn sagði, að hætta getur stafað af drætti á þessum framkvæmdum. Á Sauðárkróki eru gömul rafmagnstæki, sem verða ónýt innan skamms. Ég veit, að Sauðárkróksbúar una því ekki að vera rafmagnslausir, og verði ekki önnur úrræði, munu þeir grípa til þess að virkja litla á skammt frá kaupstaðnum, sem er þó svo lítil, að hún nægir varla kauptúninu. En yrði þetta, yrðu sveitir þær, sem hlut eiga að máli, að vera rafmagnslausar, því að strjálbyggt hérað gæti ekki risið undir þeim kostnaði, er af rafveitu leiðir, þegar Sauðárkrókur er frá genginn. Hv. frsm. sagði, að ekki væri nóg fé til handa öllum héruðum í landinu, og það er satt. En auðvitað er það grundvallarmisskilningur, að þessar framkvæmdir eigi að gerast allar í einu fremur en vegir, vitar, brýr, símar o. s. frv., sem allt hefir verið framkvæmt á mörgum árum, án þess að mikill ágreiningur hafi orðið á Alþingi um það fé, sem veitt hefir verið í því skyni. Þá sagði hv.frsm., að vantaði nýja tekjustofna til að styrkja rafveitur. Ég get ekki séð, að neina nýja tekjustofna þurfi til að samþykkja brtt. okkar, en ég viðurkenni, að þá vantar, ef hv.frsm. ætlast til að þessar framkvæmdir verði unnar á örfáum árum. En jafnvel þótt tekjustofna kunni að vanta, á það ekki að þurfa að verða þessu máli að falli. Skattanefnd situr nú á rökstólum og hún ætti að geta fundið nýjan tekjustofn, ef þörf þykir á. Þá er það ábyrgðin, sem hæstv. fjmrh. og hv.frsm. minntust nokkuð á. Þeir sögðu báðir, að ekki væri hægt að taka slíkar ábyrgðir á ríkissjóð. Héruðin yrðu að ábyrgjast sín lán sjálf. Hæstv. fjmrh. hafði að vísu ekki sterk orð um þetta, en kvaðst vilja gera greinarmun á því, til hvers ábyrgðirnar væru. Ég veit ekki neinar framkvæmdir þarfari en þessar nú sem stendur. En þótt ég telji, að rétt sé, að ríkissjóður taki sem minnstar ábyrgðir á sig, þá tel ég þó rangt að skorast með öllu undan þeim. Héruðunum er ekki unnt að fá þessi lán með ábyrgð sýslufélaganna einna. Með því að neita um ábyrgð sína setur ríkissjóður hreint og beint fótinn fyrir þessar framkvæmdir. Ég hefi alltaf litið svo á, að fyrsta skylda ríkissjóðs væri að styðja framkvæmdir og framfarir í landinu. Ríkissjóður, eða forráðamenn hans verða að hugsa eins og gætinn og skynsamur einstaklingur myndi gera. Hann hikar ekki við að leggja fé sitt í áhættulaus og arðvænleg fyrirtæki. Ég skil aðstöðu þingmanna þannig, að þeim sé rétt og skylt að styðja héruð með ábyrgðum, ef engin áhætta fylgir þeim. Og ég sé enga áhættu í því fólgna að ábyrgjast hálfa milljón fyrir hérað eins og Skagafjarðarsýslu. Mér er ekki kunnugt um, hve miklar ábyrgðir hvíla á ríkissjóði, og væri þó fróðlegt að vita það. Ég held að þær séu ekki mjög miklar, og þótt ábyrgðirnar næmu 10 milljónum, fyndist mér það ekki svo gífurlegt, þegar ábyrgð héraðanna er á bak við, og þótt 10% af þessu kynnu að vera áhættuábyrgðir, þá skelfir það mig ekki. Hér á ekki bindindi að ráða, heldur skynsamlegt mat, er fer eftir því, hvort fyrirtækin eru heilbr. eða ekki. Hv. frsm. sagði, að ekki væri hollt að láta Pétur og Pál valsa með ábyrgðir ríkissjóðs erlendis. Ég skil ekki, að stj. geti ekki komið í veg fyrir, að „valsað“ sé með þessi ábyrgðarskjöl upp á vasann, því að vitanlega á ríkissjóður ekki að gefa út ábyrgðarskjal fyrr en vitað er, hvar lánið verður tekið og með hvaða kjörum. Ég vona, að hv. deild hafi ekki látið skelfast af þessu umtali, því að ef neitað er um þessa ábyrgð, er það hið sama og bregða fæti fyrir þessar framkvæmdir. Engin innlend lánsstofnun getur lánað þessa hálfu milljón. En erlendis kemur ábyrgð héraðanna að engu haldi, þar dugar aðeins ríkisábyrgð. Það má segja, að álitamál sé, hvar eigi að byrja á þessum framkvæmdum. En Skagfirðingar hafa orðið fyrstir til að hefjast handa, og mér finnst, að þeir eigi ekki að gjalda þess.

Ólafur Thors Hv. frsm. lét nokkur orð falla út af till. minni á þskj. 260, um 800 kr. til styrktarsjóðs Margrétar Bjarnadóttur frá Bergvík til hjálpar fátækum ekkjum og börnum í Gerða- og Keflavíkurhreppum. Hann kvað þessa fjárveitingu hafa slæðzt inn í fjárl. í fyrra og kvaðst hafa álitið, að veitingin væri í eitt skipti fyrir öll. Mér finnst ekki líklegt, að þetta sé af einlægni mælt. Sjóðinn munar lítið um þetta í eitt skipti, og ekkert í ræðu minni í fyrra benti í þá átt. Skýrði ég frá nokkru því um fjárhagsástand sjóðsins, sem af mætti álykta, að fremur væri ástæða fyrir þennan sjóð til þess að biðja um styrk árið 1930 heldur en öll önnur ár? Ég get vel hugsað mér, að hv.frsm. hafi af vangá látið sér detta slíkt í hug, en hitt þykist ég viss um, að jafnskýr maður og hann er geti séð, að það er röng ályktun og að fullu ástæðulaus. En um þessa sjóði, sem yfirleitt eru veittir styrkir til í þessari gr. fjárl., er það að segja, að ríkisstj. felldi niður styrki til allra sjóðanna, nema eins, og það er dálítið eftirtektarvert, að þessi eini sjóður var Slysatryggingarsjóður „Dagsbrúnar“. En síðan þessi sjóður komst inn í fjárl., hefir verið stofnuð hér Slysatrygging ríkisins, svo að þörfin er orðin minni en áður á styrk. Ef ástæða væri til þess að strika út einn sjóð öðrum fremur, þá væri það einmitt þessi sjóður. En stj. lét hann standa, vafalaust vegna þess, að hennar sönnu og spöku fylgismenn, jafnaðarmennirnir, standa að honum. Um afskipti hv.fjvn. er það að segja, að hún tók upp alla sjóðina, nema hina litlu styrkveitingu til þessa sjóðs, og svo annan sjóð, sem hv.þm. V.-Ísf. flutti inn í fjárl. í fyrra og sem stóð öðruvísi á um, þar sem styrkurinn var 25% hærri til hans en þess, er ég ræði um, 1.000 kr. fyrir 800 kr. Mér er ekki kunnugt um, hvert er eðli þess sjóðs, sem hv.þm. V.-Ísf. barðist fyrir, og skal ég því ekki átelja n., þótt hún kunni e. t. v. að eiga ákúrur skilið. En ég leyfi mér að vænta þess, að þó að n. sem slík sé þessu mótfallin, þá fáist fylgi einhverra nm. með þessari sanngjörnu kröfu, sem ekki skiptir ríkissjóð meiru. Mér þykir leitt, að hv.frsm. tjáði ekki fylgi n. með lítilfjörlegri upphæð, sem ég fór fram á til Möllers fyrrv. símstöðvarstjóra. Ég get hugsað, að það sé ekki sjálf fjárhæðin, sem skiptir máli, heldur fordæmið, og það er erfitt fyrir mig að berjast á móti þeim rökstuðningi. Ég hefi annars góða samvizku af því að flytja þetta mál hingað inn og verð að reiða mig á stuðning brjóstgóðra manna. Ég get að sumu leyti þakkað hv.frsm. fyrir undirtektir frá hans hendi viðvíkjandi styrk til Guðmundar Kambans. Hann sagði að vísu, að meiri hl. n. væri á móti þeirri styrkveiting; ég er nú ekkert viss um það, enda er Guðm. Kamban verður þess að n. sé með styrknum. En frsm. þakka ég sem sagt fyrir hlýleik hans hvað þennan mann snertir. Viðvíkjandi ábyrgð, sem ég fer fram á, að ríkissjóður taki á 1/3 hluta kostnaðar við bryggjugerð í Keflavík, skal ég að vísu játa, að það er rétt, sem hv.frsm. sagði, að stefna fjvn. um lendingarbætur og bryggjugerðir er sú, að veita aðeins 1/3 hluta kostnaðarins, en ekki taka ábyrgð á hinum 2/3. En ég vil spyrja hv.frsm., hvort þessi stefna stafi ekki fyrst og fremst af því, að þær upphæðir, sem hefir verið um að ræða, hafa verið svo smáar, að ætlazt hefir verið til þess, að hreppsnefndir, með stuðningi viðkomandi sýslu, væru einfærar um að rísa undir því án ábyrgðar. En hér ræðir um svo stóra upphæð, að það er ástæða til að gera afbrigði frá stefnunni, og það má a. m. k. af líkum ráða, að hreppurinn eða sýslan verði ekki einfær um að lyfta þessu hlassi. Og það hygg ég, að allir sanngjarnir menn muni játa, að ekki skiptir máli, hvort þetta er lendingarbót eða hafnarbót, heldur hitt, hvort aðili er fær um þetta eða ekki, og ég fullyrði, að engar líkur eru til þess, að Keflavíkurhreppur með aðstoð Gullbringusýslu sé einfær um það. Ég leyfi mér því að vona, að hv.fjvn. geti að athuguðu máli sætt sig við þessa till. og veitt henni stuðning sinn. Hér hefir slæðzt inn í umr., og mér verið alveg óþarflega mikið inn í það blandað, till. um að veita Halldóri Kiljan Laxness skáldastyrk: Ég hefi ekki sagt neitt um, hvort ég ætli að vera með því eða ekki. Þau ein orð, sem féllu af mínum vörum, voru í tilefni af því, að hv.þm. V.-Ísf. var í varnarræðu sinni út af þessari till. að tala um Sjálfstæðismenn og kallaði þá „íhald“. Ég talaði næstur á eftir og ávítti hv.þm. fyrir að nefna flokkinn rangnefni, sérstaklega vegna þess, að hann væri forseti Sþ. Að öðru leyti sagðist ég ekki ætla að blanda mér í þetta mál, en féll þó fyrir freistingunni og tilgreindi nokkur ummæli eftir skáldinu, sem mér þóttu vítaverð, en gat þess um leið, að hann væri mikill rithöfundur, svo að það var engin ástæða fyrir flm. til að sveigja að mér fyrir það, að ég ætlaði að vera á móti till., því að ég hefi ekkert um það sagt. Hv. þm. Ísaf. sagði, að hv.þm. Vestm. mundi áreiðanlega skammast af heilum hug, þegar hann skammaðist, en mig væri ekki mikið að marka; það mundi sjálfsagt enginn hugur fylgja máli, þótt ég amaðist við Halldóri Kiljan Laxness. Ég hefi nú reyndar ekkert amazt við honum, en hv.þm. gekk út frá því, að ég hefði talað á móti honum og vildi segja, að það væri af óheilindum mælt hjá mér. Óheilindi mín markaði hv.þm. á því, að ég flytti hér till. um fjárstyrk til Guðmundar Kambans, en Guðm. Kamban vildi hv.þm. telja engu síðri en Halldór Kiljan Laxness um þann rithátt, sem margir vilja ekki fella sig við hjá Halldóri Kiljan. Þessu mótmæli ég. Guðmundur Kamban hefir skrifað margar bækur - þær eru sjálfsagt komnar upp að einum tug - og hvergi gætir einnar setningar, sem menn geti hneykslast á, nema það væri þá einn kafli í einni bók, og hefir hann þó ekki tærnar þar, sem Kiljan hefir hælana í þessum efnum. En látum það liggja milli hluta, hvort Kamban er jafningi hans í þessum sökum. En þessi sami hv.þm. flytur með mér till. um að veita Guðm. Kamban styrk með því að setja hann í 18. gr. fjárl.

Ég er ekkert hneykslaður á Kamban

. Nei, ekki það, segir hv.þm. En hitt veit þessi hv.þm., að það eina, sem hann hefir sagt um till., þau einu afskipti, sem hann hefir haft hér í deildinni af þessari fjárbeiðni, er það, að líkja honum um siðleysi saman við Halldór Kiljan Laxness. Hér er ekki verið að deila um rithöfundar hæfileika Kiljans, því að þá hefir hann tvímælalaust, heldur um það, hvort þeir séu svo miklir, þrátt fyrir siðleysið, að ríkið eigi að styrkja hann sérstaklega. Það er þess vegna beinlínis til þess að spilla fyrir Guðmundi Kamban, þegar hv.þm. er að jafna honum við Halldór Kiljan Laxness um rithátt. Þetta kalla ég óheilindi, og þessi maður á ekki að tala um óheilindi hjá mér. Ég hefði haft talsvert ríka tilhneigingu til að lesa hér upp ummæli hæstv.dómsmrh. um síðustu bók Halldórs Kiljans, og ég hefi hér líka Alþýðubók hans. Ég veit hinsvegar, að hæstv. forseti óskar þess ekki, og ef hæstv. forseti stöðvaði mig, meðan ég væri að lesa upp, þá væru það svo sterk andmæli gegn þessum unga rithöfundi, að ég þori ekki að freista þess. Það er ekki alltaf, sem ég læt í minni pokann um það, að skeyta ekki skapi mínu á mönnum. En ég ætla að tala hógværlega um þetta mál, bæði vegna hv.þm. V-Ísf. og vegna þess, að ég hefi ekkert látið uppi um, hvort ég ætli að fylgja þessum unga rithöfundi. Hv. þm. V.-Ísf. spurði mig, hvort fyrirspurn, sem ég beindi til hans um það, hvort hann myndi hafa flutt þessa till., ef Kiljan hefði skrifað frá sjónarmiði Sjálfstæðismanna, ætti að skiljast þannig, að ég væri á móti Halldóri Kiljan vegna þess, að hana skrifaði frá sjónarmiði jafnaðarmanna. Nei, það er langt frá því; mér þykir jafngaman að lesa bækur, frá hvaða pólitísku sjónarmiði sem þær eru ritaðar. En ég hefi sagt í minni fyrri ræðu að ég ætlaði engin afskipti að hafa af málinu, fyrr en ég greiði atkvæði um það. Annars veit é ekki, hvaðan þeim kemur sú vizka, að ég sé á móti þessari styrkveitingu til Halldórs Kiljans Laxness. Hann hefir fengið meðmæli minnar elskulegu eiginkonu, því að hvernig sem hann skrifar um borgaralegar eiginkonur, þá hefir hún þó marghvatt mig til þess að styðja þennan rithöfund, sem hún telur mjög efnilegan. Þá vildi hv.þm. V.-Ísf. sanna mér frjálslyndi sitt með því, að hann mundi flytja með mér till. um styrk til Kristjáns Albertsonar, ef ég gæti fengið hann til að skrifa svona bók eins og Kiljans. Ég veit, að hann gæti skrifað með jafnmikilli andagift, en ég býst við, að það mundi vanta ýmsa kafla í hana, sem nú eru í bók Kiljans, og það þá, sem eru verstir. Ég veit ekki, hvort ég hefi nokkurntíma jarðsungið eftir sjálfan mig skárri ræðu heldur en ég hefði haldið, ef ég hefði fengið að tala hér áður en fundi var slitið. Ég fórna henni fyrir skapstillingu mína, svo að ég færi nú einu sinni verðuga fórn í þessu efni. Ég geri það fyrst og fremst vegna þess, að ég vil ekki fara í neinn ofsa út úr þessu máli, og ég ætla ekki heldur að kveða upp um, hvort ég sé með eða móti, fyrr en ég greiði atkv.Hv. þm. Ísaf. sagði, að ég hefði talað um Jónasarmenn hér í deildinni, og í því sambandi vildi hann mynda flokk, sem hann vildi kalla Kleppkarla. Hann verður að ráða því. En ég held, að hann eigi nú ekki heima í neinum slíkum flokki. Það getur þó verið, að stofna mætti einhvern slíkan flokk Kleppkarla hér í þinginu, þótt ekki yrði hann stór.

Jón Ólafsson Ég hjó einmitt eftir því í ræðu hæstv. fjmrh., að hann varaði fjvn. og þm. yfirleitt við því að bera fram till., sem gæfu tilefni til þess, að margar fleiri kæmu í kjölfarið. Það er í samræmi við þessa hugsun hæstv. fjmrh. og margra annara, að við þremenningarnir stöndum að till. XII, um að fella niður risnufé til menntaskólanna hér á landi. Þetta er í samræmi við það, að í landinu eru svo margir skólar, sem ríkið kostar skólastjórn á, sem mundu koma í kjölfar þessara skóla, ef ætti að lögleiða risnufé handa þeim. En það er dálítið einkennilegt og ekki fyllilega í samræmi við þessa skoðun, það sem kemur fram einmitt hjá hv.frsm.n., að hann vill ganga inn á að láta þessa skóla fá risnufé. Ég verð nú að kannast við, að þessir skólastjórar eru svo vel launaðir, að ekki er þörf á að hækka við þá launin, og ég er viss um, að þau eru í samræmi við laun annara embættismanna, sem margir hverjir taka á móti gestum og verða fyrir átroðningi án þess að fá eyri fyrir það. Það yrðu þá að koma fram almennar till. um að bæta þessum starfsmönnum það upp, þannig að þeir væru vel sæmdir af og gætu sýnt þeim, sem heimsæktu þá, nokkra risnu vegna embættisins. Hv. frsm. gat þess um skólameistarahjónin á Akureyri, að þau væru mjög gestrisin. Það má vel vera. En ég geri ráð fyrir, að fjölmargir af þeim, sem stýra skólum, séu líka gestrisnir, og það kemur harðast niður á þeim, sem standa fyrir skólum í sveitum, því að þar er sjaldnast til annara að flýja; en í stórum kaupstöðum þurfa þeir síður að sýna risnu, þar sem menn geta haldizt við þar, sem þeir vilja. En svo kom eitt hjá hv.frsm., sem er dálítið einkennilegt. Hann álítur, að þetta risnufé eigi að vera til þess að koma á nánari kunningsskap milli skólastjórnar og nemenda en verið hafi. Ég vil þá kasta þeirri spurningu fram: Eru þeir, sem skólunum ráða, orðnir svo aumir, að þeir geti ekki hænt að sér nemendur og haldið fullri virðing þeirra, nema með matar- og kaffigjöfum? Ég hygg, að eitthvað annað þurfi heldur en risnufé til þess að hæna ungviðið að sér. Það má ekki koma fram í þessari hv. d., að ungdómurinn þurfi á þessu að halda í því augnamiði, og ekki heldur gera ráð fyrir því, að hægt sé að hæna unga nemendur að sér með slíku. Ég vil þess vegna slá því föstu, að þetta geti ekki verið. Skólastjórar verða að hafa eitthvað annað til brunns að bera, svo að þeir haldi virðing nemenda sinna. Það er ekki til neins að færa þetta sem ástæðu fyrir slíkri fjárveitingu, sem ég álít þar að auki, að geti verið hættuleg að því leyti, að hér komi fleiri skólastjórar í kjölfarið. Ég vil sérstaklega taka undir með hæstv. fjmrh., sem benti á það í sambandi við smávægilega styrki til sjúkrasjóða í landinu, að svo og svo margir gætu komið á eftir. Hér er alveg um sama að ræða. Ég er sannfærður um, að margir koma í þetta kjölfar og heimta fé til risnu, og ég mundi þá ekki sjá mér fært að vera á móti því, ef búið væri að samþ. þetta fyrir þessa tvo æðri skóla, sem að mínu áliti hafa langminnsta þörf fyrir það. Mér kemur það ekkert við, þótt Ed. hafi samþ. lög um Menntaskóla í Reykjavík og á Akureyri og sett þetta inn þar. Ég býst við, að það sé fyrir harðfylgi eins manns, en hinsvegar er ég ekki viss um, að það gangi svo leikandi í gegnum þessa hv. d., að ástæða sé til þess að áætla féð í skjóli þessara laga. Ef þetta á að vera fyrir eftirlit með heimavistum, því vil ég spyrja: Hvað fengu hinir gömlu rektorar fyrir það? Þeir fengu vitanlega enga sérstaka þóknun, og ekki fengu þeir heldur neitt, sem unnu þó að vísindastarfsemi jafnframt. Mér finnst þó meira mannsbragð að veita eitthvað þeim mönnum, sem hafa verið miklir vísindamenn í sinni grein, heldur en til þess að inna af hendi það, sem rektorar hafa frá fyrstu tíð gert fyrir ekki neitt. Rektorinn hér í Reykjavík hefir heldur ekki svo mikinn stundafjölda, að hann á vel að geta sinnt slíkum störfum án endurgjalds; og það er meiri ástæða til að launa menn til þjóðnytjastarfa heldur en til þessa. Þá hefir hv.frsm. lýst því yfir, að meiri hl. n. geti ekki fallizt á að fella niður styrk til íþróttakennslu. Hv. frsm. gat þess í sambandi við þann lið, að Jón Þorsteinsson íþróttakennari hefði sótt um 1.500 kr. styrk til utanfarar. Mér skildist að hv.frsm., væri því fyllilega meðmæltur, að hann fengi eitthvað af þessu fé, sem ætlað er til íþróttakennslu. Það dregur úr mér að heyra þetta, því að ég álít Jón Þorsteinsson einmitt þann, sem við megum vænta einna mests af. Ég vil þess vegna slá því föstu, að ef till. okkar um að fella niður þennan styrk verður ekki samþ., þá fái hann þar af 1.500 kr. Mér finnst það alveg óviðkunnanlegt að hætta þessum 4 þús. alveg út í bláinn, til þess að geta veitt þær, ef einhver skyldi koma, sem fyndi náð fyrir fjárveitingavaldinu, og með það kynni að fara. Eins finnst mér hafa verið nóg fordæmi undanfarin ár, svo ekki sé erfitt að veita slíka smámuni sem þessar 4.000 kr., ef einhver verðug persóna gefur sig fram. Svo mun enn verða. En ef þessi verðuga persóna skyldi engin koma, er hægt að veita þetta alveg út í bláinn. Ég get verið hv.frsm. þakklátur fyrir undirtektir hans undir till. mínar, XXXI. á þskj. 260, og í sambandi við það taka fram, sem mér láðist að geta í fyrri ræðu minni, að verði sú till.samþ. að veita kvenfélagasambandi Íslands 10 þús. kr., þá ætlast ég til, að Samband norðlenzkra og austfirzkra kvenna óski einskis og falli þessi litli styrkur til þeirra því niður, enda flyt ég till. þess efnis, sem er 2. og 3. liður í brtt. XXXI. á þskj. 260. Hv. frsm. tók í raun og veru í einu tilfelli í sama strenginn og hæstv. fjmrh., en það var um það, að skapa ekki fordæmi í fjárveitingum, því þá mundu einstakir menn koma og sigla í það kjölfar. Hv. frsm. gat þess í sambandi við styrkbeiðni til Þórodds Bjarnasonar pósts. Ég get tekið undir þetta með hv.frsm., en verð að segja það um leið, að það hefir bæði fyrr og síðar verið álit flestra þm., að það fólk, sem unnið hefir við síma og póstmál hér í Reykjavík, hafi yfirleitt þótzt illa haldið af launum sínum undanfarin ár, eða síðan þessi fyrirtæki tóku til starfa. Það dettur engum í hug að neita því, að maður sem þessi, sem hefir borið bréf um bæinn 12–14 klst. á dag - því það var alltaf að aukast, sem hann hafði að gera, án þess þó að launin hækkuðu fyrir það -, eigi rétt til að þurfa ekki að segja sig til sveitar þegar hann á áttræðis aldri hefir gengið sig upp að hnjám, heldur fengi hann nokkurn styrk til þess að lifa af. Ég verð líka að segja það, með fullri virðingu fyrir þeim, sem æðstir eru við þessar stofnanir, að þeir hafa ekki hlynnt að sínum undirmönnum eins og þeim hefir borið skylda til. En það er nú svo, að ég kann ekki við það, að ekki sé skilizt sæmilega við þá menn, sem hafa slitið sér út fyrir það opinbera, og ég álít það skyldu þess opinbera, ekki síður en margra annara, að taka vel undir það, þegar þetta fólk kemur og biður um lítið eitt til þess að lifa af, svo að það þurfi ekki að leita til sveitar. En það er þetta fordæmi, sem kom fram hjá hv.frsm. í þessu tilfelli, þótt hann gleymdi því þegar um risnufé skólanna var að ræða. Þá er hér ein till., sem ég ber fram með hv. 1. þm. Árn., um það, að séra Kjartan Helgason fyrrv. próf. í Hruna haldi fullum launum sem þjónandi prestur, þegar hann lætur af embætti. Ég minnist þess nú, að þegar talað var um skólamál Sunnlendinga, snerist það mál um þennan mann. Þá þótti nauðsyn að hraða þessu máli, svo hinir góðu kraftar þessa manns gætu notið sín. Við undirbúning þessa máls samþ. þingið, að hann skyldi einskis í missa að launum, þó að hann tæki að sér skólastjórastöðuna við þennan skóla. En loks þegar þessi skóli var stofnaður, var þessi maður, sem hafði verið boðin skólastjórastaðan og allt málið snerist um, svo farinn að heilsu, að hann hefði ekki getað dugað til þess að taka það starf að sér. En því meiri ástæða er til að líta á vandkvæði hans, þegar heilsufar hans er þannig, að hann varð að láta af embætti. Mér finnst því Alþingi frekar taka niður fyrir sig, ef það neitar um þennan styrk, fyrst málinu er svo komið sem er. Hv. þm. V.-Húnv. minntist ofurlítið á Fiskifélag Íslands. Ég var ekki viðlátinn, svo ég tók ekki vel eftir, hvað hann var að ræða. Mér skildist hann þó vera að átelja það lítilsháttar með sinni venjulegu hógværð, að Fiskifélagið tæki af fé, sem ríkið legði því til, og verði því til bryggjugerða og lendingabóta. Það má vera, að eitthvað hafi verið gert af því, en það er oftast nær þannig, að ef einhver héruð eru deig við að leggja út í fyrirtæki, hefir þurft að hvetja þau bæði með orðum og nokkru fé  Ég get fallizt á það, að þessi liður falli nú úr sögunni, því hann er nú orðinn minna virði en áður, þar sem ríkissjóður tekur nú að sér þennan kostnað. Verður það í fyrsta skipti á næsta ári, sem ríkissjóður innir þetta af hendi, ef till.fjvn. í þessu efni ná fram að ganga. Fiskifélagið mun þá draga sig í hlé hvað fjárstyrk snertir, en láta framvegis alla þá hvatningu í té, sem það getur, eins og það hefir gert hingað til. Það er þá ekki fleira, sem ég ætlaði að segja. Hv. frsm. gat þess, að hann myndi tilleiðanlegur til að hækka fjárveitinguna til Stórstúku Íslands frá því, sem hún er í frv., en hann gæti ekki fallizt á till. okkar um, að henni væru veittar 15 þús. kr. Það er sjálfsagt ennþá tími til að leiðrétta þetta, ef sú fjárveiting, sem við höfum stungið upp á, verður felld.

Einar Jónsson Það er ekki um það að efast, að það er góðgirni hæstv. forseta samfara áhugaleysi allmargra þm. í gærkvöldi í því að mæla fyrir till. sínum, sem olli því, að umr. var ekki lokið í nótt. Fyrir þetta hafa verið umr. þennan dag allan og þingið því staðið einum degi lengur en nauðsyn krafði. En það ætti aldrei að eiga sér stað að eyða meiri tíma til þingstarfa en þörf er á. En það er nú svo, að það munar ekki um einn blóðmörskepp í sláturtíðinni, og heldur ekki þótt þingtíminn lengist um einn dag, eða jafnvel þótt það taki vikutíma að ljúka því, sem hægt hefði verið að gera á einum degi. Það er annars dálítið eftirtektarvert, hversu lítinn áhuga þm. hafa fyrir till sínum við umr. fjárl. Það er að sumu leyti reyndar ekki undarlegt. Þær eru margar þannig lagaðar, að þeim getur ekki verið alvara með að koma fram með þær hér í þessari hv. deild. Aðalatriðið virðist vera, hvernig verja skuli afganginum, þegar lögboðin gjöld hafa verið greidd, og ennfremur að sýnast fyrir kjósendum. Þetta eru mest styrkir til hins og þessa, ekki allir jafnþarfir, en flestir alveg óþarfir. Stærstu styrkirnir eru venjulega þarfastir. Það eru þeir, sem koma almenningi mest til gagns og heilla. Það eru verklegu framkvæmdirnar, sem verða að mestu gagni. Það eru vegir, brýr, símar, vitar og lendingarbætur, jarðrækt, sandgræðsla, áveitur, vatnaskemmdir, skólar, spítalar eða sjúkraskýli, hressingarhæli o. fl. Þetta eru þau atriði, sem eiga að ganga fyrir flestum öðrum um það, hvernig verja skuli því fé, sem fyrir hendi er, til þess að hjálpa landsmönnum. Landsfé á ekki að fleygja út fyrir óþarfa. Það eru söngmenn, listmálarar, leikarar, byggingar fyrir bíó og kaffihús. Þá þolir það enn nokkra bið að reisa skrifstofubákn, sundhöll, prentsmiðju o. fl. Þetta útheimtir svo mikla peninga, að ekki er hægt að ætlast til þess, að því verði öllu framgengt í einu. Þm. verða að moða úr þessu og meta það, hvað gagnlegast er. Það er ekki vafi á því, að mest ber að keppa að því að bæta samgöngur, atvinnuvegi, menningu o. þ. h. Það á ekki að vera að styrkja fúskara og aðra, sem álíta sjálfa sig færa til alls, en geta svo ekkert gert, sem að gagni má koma, þegar á reynir. Eða hvað gagnar það þjóðinni, þótt söngmönnum fjölgi fram úr öllu hófi? Þeir færu þá að keppa hver við annan, en enginn fengist til þess að hlusta á þá. Ég skal ekki flytja hér langa ræðu, frekar en vandi minn er. Þó get ég ekki hjá því komizt að minnast hér á 4 brtt., vegna þess hve undarleg meðmæli voru færð fyrir þeim. Það voru regluleg mótmæli, en ekki meðmæli. Hv. frsm. (BA) mælti með styrknum til Hóladómkirkju. Hann lýsti því yfir, að á undanförnum árum hefði verið veitt nokkurt fé til kirkjunnar, en það hefði alltaf orðið henni til ógagns. Ég tel það verulega illa farið, að styrkur, sem vera á kirkjunni til endurbóta, skuli verða henni til ógagns. En ef styrkurinn hefir undanfarin ár orðið henni til ógagns, grunar mig, að svo muni fara enn um þennan styrk. Mun ég ekki greiða honum atkv ., því ég vil á engan hátt verða Hóladómkirkju til ógagns. Hv. 3. þm. Reykv. færði hér fram rök fyrir því að hækka styrk til Stórstúku Íslands. Hann áleit sjálfsagt að samþ. þennan styrk, vegna þess mikla ágóða, sem ríkið hefði af einkasölunni. Nei, ég held að Stórstúkan eigi ekki hærri styrk skilið fyrir það. Það er ég og mínir líkar sem eiga þann styrk skilið  3. brtt. er. um að veita Halldóri Kiljan Laxness styrk til ritstarfa. Flm. hennar er hv.þm. V.-Ísf. Hann taldi þá ástæðu til að veita þessum manni styrk, að hann skrifaði á annan hátt en þjóðin gæti fellt sig við. Meðmæli hans voru þau, að hann væri nú sem galinn foli, en mundi verða góður hestur. Mér finnst þetta ekki nóg. Það er engin reynsla fengin fyrir því, að hann verði góður hestur. Ég vil ekki verðlauna hann fyrr en hann hefir sýnt það. Þá má minna á það, að 2 hv.þdm. hafa kynokað sér við að lesa hér upp úr „Tímanum“ greinir eftir þennan höfund. Sé þetta rétt, er það vottur þess, að þar standi svo mikið hastarlegt klám, að það sé ekki lesandi upp yfir heiðvirðu fólki. Það er alveg satt; slíkt er ekki lesandi upp hér. En þetta er allt af því, að þetta er galinn foli, en ekki hestur. 4. till. er um risnufé skólanna. Hv. frsm. vitnaði í það, að þetta ætti að vera til þess að koma á samúð milli kennara og nemenda. Þetta á að vera nokkurskonar sykurmoli til þess að gera nemendurna góða. Hér er þó önnur leið að fara fyrir kennarana. Það er heiðarleg framkoma, kennsla og lipur stjórn, sem eykur samúð milli kennara og nemenda, en ekki brauð og sykur og annað rusl. Eins og ég gat um í byrjun orða minna, var ég ekki ánægður með þá tilhögun, sem var hér á umr. í gærkvöldi. Ég skal því ekki vera að lengja hér umr. frekar eða gera þm. leiða, meir en orðið er, og skal því hætta.

Mér finnst það ekki hafa verið svo leiðinlegt

.

Haraldur Guðmundsson Ég ætla að víkja nokkrum orðum að hv.þm. Vestm. Hv. þm. fór að gera samanburð á Þorsteini Erlingssyni og Halldóri Kiljan Laxness, dáði Þorstein og krossaði sig á bak og brjóst yfir ritsyndum Laxness. Broslegt er þetta. Hann dæmdi ritverk H. K. L. sama dómi og sálubræður hans dæmdu ritverk Þorsteins Erlingssonar fyrir nokkrum árum. Þessir menn hafa þó eitt sameiginlegt. Þeir eru báðir ádeilurithöfundar, og það er ástæðan fyrir því, að dómur sálubræðra hv.þm. er sá sami um báða, þótt áratugir séu á milli þeirra. Það er ekkert nýtt að heyra því haldið fram um þá menn, sem deila á stofnanir, stefnur og skipulag, að þeir séu hættulegir óhörðnuðum unglingum, sem hætt sé við að þeir leiði á glapstigu. Allir þeir rithöfundar, sem nokkuð hefir kveðið að, hafa einhvern tíma verið hættulegir í augum sálubræðra hv.þm. Einn flokksbróðir hv.þm. Vestm. ber Guðmund skáld Friðjónsson mjög fyrir brjósti og vill hækka styrk hans. Þessi rithöfundur skrifaði einu sinni bók, sem ýmsum þá þótti óhæfa að láta óharðnað fólk lesa. Sú bók hneykslaði fjölda góðra borgara. Það var bókin „Ólöf í Ási“. Nú er þessi rithöfundur orðinn svo hugþekkur sálubræðrum hv.þm., að þeim finnst sjálfsagt að styrkja hann ríflega. Ég skal ekki þreyta hv.þdm. á að fjölyrða mikið um þetta. En ég held að þeir, sem hneykslast svo mjög á ummælum H. K. Laxness í síðasta riti hans og telja stórhættulegt að styrkja slíkan mann af almannafé, ættu að kynna sér rit t. d. George Brandes, og líta í ritdómana, sem íhaldsmenn hafa skrifað um þau allt fram á síðustu ár. Mér þótti það undarlegur smekkur hjá hv. 2. þm. G.-K., að hann skyldi enn vilja draga konu sína, sem af öllum er sögð hin ágætasta kona, inn í þessar umr., ekki smekklegri þátt en hann hefir lagt til þeirra. Ég mun ekki fylgja dæmi hans í því. Það er ekki rétt, að ég hafi verið að gera samanburð á rithöfundunum H. K. Laxness og Guðmundi Kamban. Ég benti aðeins á, að ein af bókum Guðmundar Kambans hefði hneykslað marga, ekki síður en rit Kiljans. Hitt veit ég, að þessir tveir rithöfundar eru ólíkir að flestu leyti. Báðir hafa mikið til síns ágætis, því vil ég styrkja báða, en þeir þurfa ekki að vera líkir fyrir því. Ég er lítið bókfróður og sneyddur allri listgáfu, því miður. Það er ef til vill þess vegna, sem mér finnst mestu skipta, að rithöfundar og aðrir slíkir hafi einhvern boðskap að flytja. Boðskapurinn, innihaldið, er í mínum augum ennþá meira virði en formið. Og þessi maður, H. R. Laxness, hefir boðskap að flytja, hvað sem annars má um hann segja. Ég veit vel, að hann setur oft þann boðskap fram á þann hátt, sem ýmsir látast hneykslast á eða telja miður fara. En það er háttur margra ágætra manna, er þeir vilja rjúfa þögnina, að taka sterkt til orða, svo að fremur sé á þá hlustað. Ætti hv. 2. þm. G.-K. að skilja það, því t. d. er hann vanur að brýna röddina og taka mikið upp í sig, þegar hann flytur ræður sínar.

Annar er þó þekktur að því að gaula hærra hér í hv. deild

. Það gaular nú auðvitað hver með sínu nefi, eða sínum barka.

En ekki klaufunum

. Vissulega ekki ég, en ef til vill hv.þm. Klaufaspörk hans eru a. m. k. alltíð. Mér skildist á síðustu ræðu hv. 2. þm. G.-K., að hann væri ekki ráðinn i, hvort hann greiddi atkv. með styrknum til H. K. Laxness eða ekki. Það er auðvitað gleðilegt, ef maður má eiga von á, að hann greiði atkv. með brtt. En dálítið þætti mér það einkennilegt, eftir þau orð, er hann hefir viðhaft í sambandi við hana. Að endingu skaut hv.þm. því að mér, að ég mundi vera að stofna einhvern nýjan flokk, sem ætti að heita „Kleppskarlar“. En þetta er misskilningur; ég mun láta hv.þm. og ýmsa, sem eru í sálufélagi við hann, eina um það. Nafnið hæfir þeim vel.

Sveinn Ólafsson Ég þarf ekki að þakka hv.fjvn. fyrir undirtektir hennar undir mín erindi. Þau voru aldrei nema tvö, og annað þeirra, það sem meiru máli skiptir, brtt. XXXIX. á þskj. 260, hefi ég tekið aftur vegna undirtekta n. Hitt erindið, sem er brtt. XVIII. á sama þskj., fer fram á það, að veita 1.000 kr. til amtsbókasafnsins á Seyðisfirði. Þá brtt. virtist mér hv.frsm.fjvn. hafa misskilið nokkuð. Mér virtist hann ekki gefa því þann gaum, sem vert er, að þessi fjárveiting var tekin upp í fjárl. yfirstandandi árs, og hefir hann ekki athugað hvers vegna það var gert eða með hverjum formála. Bókasafn þetta var upphaflega, eins og nafnið bendir á, eign Austuramtsins forna; var lagt til þess fé af öllum sýslum amtsins. Síðar, eftir að amtsráðin voru lögð niður, lenti safnið á Seyðisfirði til geymslu og varðveizlu. Um eitt skeið var safninu skipt niður í deildir, og þær fluttar á milli héraðanna til notkunar; en á seinni árum hefir verið frá þessu horfið og sýslurnar hættu að leggja fé til safnsins. Nú er það tilgangurinn með þessari fjárveitingu að knýja fram samkomulag um notkun bókasafnsins milli þeirra aðila, sem upphaflega áttu það, og eiga það í rauninni enn, að fá þá til að leggja fram fé til safnsins og gera það öllum hlutaðeigendum nothæft. Ef Seyðisfjarðarkaupstaður vill ekki ganga að settu skilyrði, að ná samkomulagi við S.-Múlasýslu og Neskaupstað, þá verður féð ekki greitt. Það er ekki enn sýnt, hvort bókasafnið missir styrkinn af þessari ástæðu, missir fjárhæð þá, sem því er ætluð í fjárl. yfirstandandi árs, en mér þykir sennilegt, að á móti henni verði tekið og hún notuð til þess að safnið geti komið að eðlilegum notum fyrir þau héruð, sem eiga að hafa þess not. Ég vildi aðeins benda á þetta til skýringar, af því mér fannst hv.frsm. hlaupa yfir þessa skýrslu og ekkert líta á það, að þetta safn hefir um mörg ár einskis styrks notið af opinberu fé, þótt hin amtsbókasöfnin hafi notið þrefaldrar upphæðar við þá upphæð, sem hér er beðið um. Það er nú komið fram á nótt, og ég vil ekki gefa tilefni til, að umr. lengist úr hófi fram hér eftir. Þess vegna mun ég sleppa að minnast á aðrar brtt., þó ég væri búinn að merkja við nokkrar, sem ég hafði ætlað mér að minnast á.

Ólafur Thors Það eru aðeins örfáar aths. við ræður hv.þm. Ísaf. Hann taldi sér hafa runnið til rifja, að ég skyldi nefna nafn konu minnar í ekki smekklegra sambandi en umr. voru. Ég sagði nú ekki annað um konu mína í dag en að hún væri ein í þeirra hópi, sem hefðu mætur á H. K. Laxness, þrátt fyrir sorann í ritum hans. Þetta finnst hv.þm., sem er þó að mæla með H. K. Laxness, vera að fara ósmekklega með nafn hennar. Ég gleymdi í fyrri ræðu minni að árétta þau ummæli, að sá ritháttur, sem H. K. L. hefir haft um konur yfirleitt, og einkum þó giftar konur, er mjög vítaverður. Þrátt fyrir það er hægt að fyrirgefa honum þau vítaverðu ummæli, eins og svo mörgum rithöfundum er fyrirgefið ýmislegt. Einnig gleymdi ég að mótmæla því áðan, að ég hafi haft nokkur ósæmileg ummæli um þær konur, sem hv.þm. Ísaf. þekkir. Ég sagði aðeins eitthvað á þá leið, að ummæli þau, sem H. K. L. hefir um giftar konur, ættu ekki við þær konur, sem ég þekkti, en að ég gæti ekki sagt um, hvort það ætti við einhverjar aðrar konur, eða hvort hv.þm. þekkti einhverjar, sem það ætti við. Í þessu felst ekki nein svívirðing um þær konur yfirleitt, sem hv.þm. þekkir. Hv. þm. Ísaf. sagði, að aðalatriðið, þegar dæma ætti verðleika rithöfunda, væri það, hvort þeir hefðu nokkurn boðskap að flytja, en ekki hvernig þeir settu hann fram. En hjá H. K. L. tel ég nú einmitt framsetninguna aðalatriði, því allir vita, að hann er sem galdur foli, eins og það var orðað áðan, að því er skoðanir snertir. Það hefir meira að segja einn mætur maður sagt, að ekkert væri líklegra en eftir 10–20 ár skrifaði H. K. L. bók frá sjónarmiði sjálfstæðismanna. ekki lakari þeim heldur en Alþýðubókin er fyrir jafnaðarstefnuna nú. Þó H. K. L. sé nokkuð brokkgengur og víxlgengur í skoðunum, er ekki óhugsandi, að hann lendi einhverntíma á betri stað á stjórnmálasviðinu heldur en hann er á nú; þó verður hann nú líklega aldrei tekinn alvarlega sem stjórnmálamaður. En þann heiður, sem hann á fyrir ritsnilld sína, vil ég ekki taka af honum. Mér þykir hv.þm. Ísaf. mæla á undarlegan hátt með þeim mönnum, sem hann vill láta Alþ. styrkja. Guðm. Kamban reynir hann að fella í áliti með því að líkja honum við H. K. L. á því sviði, sem hv.þdm. hafa mest út á H. K. L. að setja. Og svo reynir hann að spana mig til að vera á móti styrknum til H. K. L., með því t. d. að telja það einhverja yfirbót af minni hálfu, ef ég greiddi atkv. með honum. Þannig reynir hann að fæla menn frá báðum þeim brtt. um styrk til rithöfunda, sem hann er meðflm. að. Slíkt er ekki venja hv.þm., og bendir það á, að hv.þm. Ísaf. fylgi ekki þessum till. sínum af miklum heilindum. Ég get sagt hv.þm. Ísaf. það, að ég læt ekki ummæli hans fæla mig frá að greiða atkv. með styrknum til H. K. L.; þó játa ég, að þau hafa óbeinlínis gert aðstöðu mína erfiðari til þessa máls. Upphaflega var ég brtt. frekar meðmæltur, en vegna ræðu hv.þm. fór ég að blaða í bókum H. K. L., og sá ég þá, að ég var búinn að gleyma ýmsu af því, sem mér var mest á móti skapi í þeim. Þess vegna get ég nú varla fylgt þessari brtt., þó ég væri ekki á móti henni í upphafi umr.

Jóhann Jósefsson Þó hv.þm. V.-Ísf. sé ekki staddur í deildinni sem stendur, sé ég ástæðu til að mótmæla því, að fyrir mér hafi vakað nokkurt drengskaparleysi áðan, þó ég talaði á móti brtt. hans og hv.þm. Ísaf. Hinn nýstárlegi ritháttur H. K. Laxness hefir vakið svo mikið umtal meðal þjóðarinnar, að ekki er nema eðlilegt, að það valdi nokkrum umr. á Alþ., þegar borin er fram till. um, að H. K. L. verði einn af þeim fáu, sem þingið velur af rithöfundum þjóðarinnar til að njóta styrks af opinberu fé til ritstarfa. Hv. þm. V.-Ísf. þótti mannamunur á okkur, að því er snertir sanngirni í þessum umr., þar sem hann hefði hreinskilnislega viðurkennt, að sér ofbyði að lesa suma kafla í ritum H. K. Laxness. En ég vil benda honum á, að hann er svo sem ekki sá fyrsti eða eini, sem opinberlega hefir látið í ljós, að ýmislegt væri athugavert við rit þessa höfundar. Hv. þm. Ísaf. var að benda mönnum á rit George Brandes og gefa í skyn, að ef rit H. K. Laxness væru hneykslanleg, mætti telja rit G. Brandes það ekki síður. Mér er nú ekki kunnugt um, að G. B. hafi haft líkar skoðanir og H. K. Laxness. Og meðan hv.þm. Ísaf. sannar ekki annað, með tilvitnunum úr ritum Brandesar, mun ég halda fram, að það sé efamál, ef ekki bein ósannindi, að G. Brandes hafi látið frá sér fara aðrar eins ritsmíðar og H. K. Laxness. Annars er það alveg á tvo vegu, sem hv.þm. V.-Ísf. og hv.þm. Ísaf. mæla með H. K. Laxness. Hv. þm. V.-Ísf. leggur aðaláherzluna á formið á ritsmíðum H. R. L. og þróttinn í stíl hans, en hv.þm. Ísaf. vill ekkert leggja upp úr slíku, heldur álítur þann mikilsverða boðskap, sem hann telur H. K. L. hafa að flytja, aðalatriðið. Það er auðvitað hægt að flytja boðskap á margan hátt, og ég held, að yfirleitt sé ekki talið sama, hvernig það er gert. T. d. hafa líklega margar eða jafnvel flestar kvikmyndir einhvern boðskap að færa, en hann er þannig framsettur í þeim sumum, að þær eru ekki álitnar hollar, eða a. m. k, ekki boðlegar óþroskuðu fólki. Mér þykir vænt um að hafa fengið tækifæri til að ræða þetta mál við hv.þm. Stefnumunur okkar er sá, að ég álít ekki ritverk H. K. L. eiga svo brýnt erindi til ísl. þjóðarinnar, að styrkja eigi höfundinn svo ríflega til ritstarfa, að nálgist meðalembættislaun. Boðskapur H. K. L. er allskýr, svo ekki þarf mikið um hann að ræða. Og af framsetningu hans hafa hv.þm. víst séð ýms sýnishorn, a. m. k. skildist mér á hv.þm. V.-Ísf., að hann vera henni kunnugur. Það er nokkuð sama, á hvort er litið, formið eða boðskapinn; ég er jafnósamþykkur því um hvorttveggja, að það sé opinberra verðlauna vert. Það er áður búið að minnast á, hvaða hneyksli búningurinn á sumum hugsunum þessa rithöfundar hefir vakið í huga þjóðarinnar; og boðskapur hans er þess eðlis, að ég tel eigi rétt að kosta hann af opinberu fé. Alþýðuflokkurinn ætti heldur sjálfur að kosta útbreiðslu á kenningum sínum. Ég lít svo á, að atkvgr. um þessa brtt. eigi að sýna, hverjir af hv.þdm. telja boðskap og rithátt H. K. L. svo mikils virði, að ekki sé þarfara að verja fé ríkissjóðs til neins annars en verðlauna hann.

Ásgeir Ásgeirsson Það er að vissu leyti rétt hjá hv.þm. Vestm., að við hv.þm. Ísaf. höfum lagzt hvor á sína sveif um form og efni þessa rithöfundar. Ég trúi því raunar ekki, þó að hv.þm. Ísaf. segi það sjálfur, að honum sé alveg sama um formið, ef honum bara líki efnið. En það er ekki rétt, að ég vilji styrkja H. K. L. eingöngu vegna hans snjalla forms. Hann hefir skrifað margt - og auðsjáanlega miklu meira en hv.þm. Vestm. hefir hugmynd um, - sem hrífur lesandann bæði að formi og efni. Þetta tvennt verður að fara saman svo vel sé. Það, sem guð hefir sameinað, má maðurinn ekki sundur skilja. Hitt er líka misskilningur, að H. K. L. eigi að fá styrk til að skrifa um jafnaðarstefnuna. Það er ekki aðalverksvið Halldórs Kiljans Laxness. Hans aðalstarf er alls ekki á pólitísku sviði. Ef hæsta. forseti vill leyfa mér það, vil ég lesa upp nokkra kafla úr ritum H. K. L. í svo sem 1–2 klst., sem hv.þm. Vestm. hefir tæplega. heyrt.  (Forseti JörB: Það get ég ekki leyft hv. þm)  . Ég verð að sjálfsögðu að beygja mig undir úrskurð hæstv. forseta, þó það sé illt, að hv.þm. Vestm. fái ekki tækifæri til að hlýða á góðar bókmenntir. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta, en vil bæta því við, að mér þykir vænt um, að okkur flm. skuli hafa bætzt jafn-ágætur liðsmaður og kona hv. 2. þm. G.-K.

Haraldur Guðmundsson Hv. 2. þm. G.-K. vill sýnilega enn halda áfram að tala um kvennamál sín hér. Ég álít, að orð hans um sína konu og annara í þessu sambandi hafi verið honum til skammar - og aftur til skammar. En eitt er víst: ég ætla ekki að ræða við hann um mínar vinkonur, né heldur hans eiginkonu eða vinkonur. Hv. þm. vék að því, að honum þætti undarleg sú háttsemi mín, þegar ég mælti með einum rithöfundi og minntist aðeins á galla hans. Ég fæ ekki skilið, hvernig hv.þm. hefir komizt að þessari niðurstöðu. Ég drap á það, að ein bók Kambans hefði vakið hneyksli hjá ýmsum fariseum og hlotið svipaða dóma og sumt af ritum Halldórs Kiljans Laxness. Hvorugum þeirra lagði ég þetta til lasts. Þvert á móti. En ég veit upp á hár, að öll þessi hneykslun hv.þm. á ritverkum Kiljans eru eintóm látalæti.

Það getur hv.þm. alls ekkert sagt um

. Ójú, við erum málkunnugir, hv. 2. þm. G.-K. og ég, og skröfum öðruhvoru saman. Hv. 2. þm. G.-K. veit það eins vel og ég, að það er svo um flesta þá rithöfunda, sem nokkur manndómur er í og þora að ganga í berhögg við fúa og feyskju þjóðskipulagsins, eins og bæði H. K. L. og G. K. hafa gert, að þeir hljóta jafnan illt umtal og harða dóma afturhaldsmannanna.

Ólafur Thors Ég vil, að við hv.þm. Ísaf. hættum þessu kvennatali hér í hv. d. En ég vil benda hv.þm. á það, að það er lítil hagsýni að ætla sér að tryggja Halldóri Kiljan Laxness fjárveitingu með því að brýna fyrir mönnum, að það sé alveg sama, hvort rithöfundar skrifi vel eða illa, ef þeir aðeins hafi boðskap að flytja. Það væri þó sök sér, að menn vildu styrkja Laxness sökum formsnilldar. En það er undarlegt af sjálfum flm.till., að vera að brýna menn til andstöðu með því að halda því blákált fram, að það sé einungis þessi brjálaði bolschevismi í ritum H. K. L., sem hann vili styðja.

Haraldur Guðmundsson Þar skrapp það út úr hv.þm., að H. K. L flytti boðskap jafnaðarstefnunnar og þess vegna væri hann ekki styrks verðugur. En ég vil segja hv.þm., að mér dettur ekki í hug að vera neinn andlegur forráðamaður hans, eða segja honum fyrir um, hvernig hann greiði atkv. Um það verður hann að eiga við sjálfan sig.

Ólafur Thors Ég ætlast ekki til, að hv.þm. Ísaf. sé í neinu tilliti forráðamaður minn, enda hlýtur hann að vita, að ég hefi miklu meira vit á því en hann að ráða mínum eigin háttum. En ég gat ekki varizt þess að undrast þá heimsku, að hv.þm. skuli rísa upp og segja, að vegna snilldarinnar eigi ekki að styrkja rithöfundana, heldur vegna boðskaparins, sem þeir flytja, það er að segja, ef sá boðskapur er bolschevismi. Ég tek það ekki aftur, að það er ekkert mark takandi á hinum pólitísku skrifum H. K. L.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég býst við, að mönnum þyki þurrt að heyra það, sem ég hefi nú að segja, eftir allt þetta skemmtilega bókmenntaskraf. En ég skal fara fljótt yfir sögu og aðeins stikla á stærstu atriðunum. Ég verð að biðja afsökunar á því, að ég gleymdi að minnast á eitt þskj., 269, í ræðu minni áðan. Fyrsta till. á því þskj. er frá hv.þm. Barð., um uppbót á læknisvitjanastyrk. N. mælir eindregið með þeirri till. Næst kemur hin margumtalaða brtt.hv.þm. V.-Ísf. og hv.þm. Ísaf., um styrk til Halldórs Kiljans Laxness. Ég hefi þau skilaboð frá meiri hl. fjvn., að hún leggur á móti till. Þriðja brtt. er frá hv. 1. þm. Reykv., um lífeyri til Gunnlaugs Indriðasonar. N. hefir óbundnar hendur um þá till. - Fjórða og síðasta brtt. á þessu þskj. hefir verið tekin aftur. Þá ætla ég að minnast á þær brtt., sem hafa verið gerðar aths. um. Skal ég fyrst nefna brtt.hv. 2. þm. Skagf., um styrk til raforkuveitu í Skagafirði. Það er aukaatriði, þó að ég færi inn á það áðan, að mér teldist, að eftir þeim gögnum, sem fyrir liggja, væri ekki eins mikið að hafa í aðra hönd og við mætti búast. Borið saman við árangur af einkaveitum annarsstaðar, er það ákaflega lítið. En þetta er ekkert aðalatriði. - Ef hér er um beztu skilyrðin á landinu að ræða, þá er ég vondaufur um góðan árangur í rafveitumálunum. En með því að samþykkja þessa till.hv.þm., er verið að samþykkja allt þetta mikla rafveitubákn. Fordæmið væri skapað og ekki hægt að neita öðrum, sem á eftir kæmu. Það er óviðeigandi, þegar um jafnmikið fjárhagsmál er að ræða og þetta, að ráða því til lykta með einföldu fjárlagaákvæði. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að ef í rafveitufrv., sem liggur fyrir þinginu, yrði samþ. annað hlutfall um fjárframlag en farið er fram á í brtt., mundu þeir þm. Skagf. fallast á, að þetta fyrirtæki félli undir sömu ákvæði. En það er örðugra að kippa þessu til baka, ef minna verður ákveðið í frv. eða væntanl. lögum. Ein af ástæðunum til þess, að hv.flm. taldi þetta mál svo aðkallandi, er sú, að Sauðárkrókur sé um það bil að skipta um raftæki. Þetta eru kannske rök í málinu, en ég verð að segja, að eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið, liggur ekki svo mikið á, að 1–2 ár geti haft nokkur veruleg áhrif. - Það er hreinasti misskilningur, að ég haldi, að hægt sé að virkja allt landið á einu og sama árinu, enda liggja fyrir upplýsingar frá flokksmönnum hv.þm. um, að það taki aldir, en ég vil, að þetta mál sé athugað rækilega frá öllum hliðum. Um ábyrgð ríkissjóðs í sambandi við þetta get ég verið fáorður. Það hefir komið fyrir, að svo gálauslega hefir verið farið með slíkar ábyrgðir, að áður en ábyrgðirnar voru fengnar, hefir verið leitað láns í útlöndum. Síðan hafa komið viðvaranir til forráðamanna landsins frá merkum fjármálamönnum. Ef slíkt færi að endurtaka sig, mundi það verða illt fyrir lánstraust okkar. Hv. 1. þm. Rang. vil ég svara því, að hann hefir misskilið mig, ef hann heldur, að ég hafi sagt, að fjárveitingar til Hólakirkju hafi orðið henni til skemmda. Ég sagði bara, að það hefði verið gert við kirkjuna fyrir nokkrum árum, en nú væri áhugi orðinn mikill í þá átt, að bæta enn upp á hana og færa hana í sitt forna horf. Ef till.hv. 3. þm. Reykv. um styrk til Kvenfélagasambands Íslands verður samþ., er ætlazt til, að kvenfélög á Norður- og Austurlandi fái sinn hluta af styrknum. Vitanlega yrði þá líka að veita styrk kvenfélögum á Suður- og Vesturlandi. Um risnuna til skólastjóra menntaskólanna skal ég geta þess, að vegna hennar hljóta þeir að verða fyrir meiri útgjöldum en þeir geta borið af launum sínum, og n. fannst sjálfsagt að bæta þeim það upp. Einnig finnst n. sjálfsagt að glæða skólalífið og koma á nánari samvinnu milli kennara og nemenda. Hv. 1. þm. Rang. sagði, að hann vildi ekki veita styrk til þess að kaupa fyrir sykur og rúsínur handa skólapiltum. Ég skal engar forskriftir gefa um þetta, en ég býst við, að ef hv.þm. heimsækti skólastjórana og fengi kaffi, vildi hann fá sykur í það, og ef hann fengi jólaköku, vildi hann ekki hafa hana rúsínulausa. Hv. 2. þm. G.-K. sagði, að það mundi hafa verið venja, þegar um minni háttar lendingarbætur hefði verið að ræða, að styrkja ekki framkvæmd þeirra með ríkissjóðsábyrgð, af því að upphæðir í því skyni væru svo smáar, að hrepparnir væru álitnir einfærir um framkvæmdirnar. Þessu væri nú ekki til að dreifa að því er snerti till. hans um styrk til Keflvíkinga, af því að þar væri um svo stóra upphæð að ræða. En ég vil segja hv.þm., að fyrir fjvn. lá beiðni frá Húsvíkingum um viðlíka háa fjárhæð, en ekki farið fram á ríkissjóðsábyrgð. Það er auðvitað rétt, að því stærri fyrirtæki, sem þorpin ráðast í, því meiri þörf er þeim á styrk, en þess ber að gæta, að möguleikarnir til að standa undir slíkum fyrirtækjum eru þá líka meiri. Annars er örðugt að greina á milli þess, hvað eru lendingarbætur og hvað er hafnargerð. Um styrkinn til styrktarsjóðs Margrétar Bjarnadóttur skal ég geta þess, að hann skar sig úr í fyrra, fyrir það, hvað hann var hár, en þar sem menn hafa ætlað, að hann væri veittur í eitt skipti fyrir öll, var hann samþ.Fjvn. flytur nú aðra till. sama efnis, en hefir lækkað upphæðina.

Jón Sigurðsson Ég get ekki látið hjá líða að svara hv.frsm. nokkrum orðum. Hann hafði þau ummæli í fyrri ræðu sinni, að ég hefði talað um raforkuþörf landsmanna yfirleitt. Ég gerði það einmitt ekki. Ég hélt mér við hina fyrirhuguðu rafveitu Skagfirðinga og þær áætlanir, sem hafa verið gerðar um hana. Hv. frsm. sagði, að samkv. upplýsingum mínum mundi aflið ekki nægja nema til helmings af því, sem þyrfti. Þetta er ekki rétt. Eftir því sem rafmagnsstjóri hefir tjáð mér, er ætlað miklu meira á mann í þessari rafveitu en notað er annarsstaðar á landinu, þar sem eru samveitur. Hitt hefir mér líka verið tjáð, og ég hygg, að hv.n. hafi grun um það, að sú hestaflatala, sem gefin er upp á smástöðvunum, muni ekki reynast svo há sem oft er gefið upp. Hv. frsm. talaði mikið um það, að það mundi skapa fordæmi, ef þessi fjárveiting væri samþ. til rafveitu Skagafjarðar. Því er ekki að leyna, að fordæmin eru óspart notuð. Þeim er oft hampað, ef menn hafa ekki önnur rök fram að færa gegn einhverju máli. Hv. frsm. gerði ráð fyrir, að mörg héruð mundu koma á eftir og heimta sama styrk, og vildi sporna við því með því að neita öllum, þar til fullnaðarrannsókn væri lokið. En mér er spurn: Hvernig á rannsókn þessa rafveitumáls að fara fram? Á að rannsaka hvern krók og kima landsins áður en nokkur eyrir er veittur úr ríkissjóði? Af orðum ýmsra þeirra, er berjast á móti þessu máli og tillögum okkar, verður þetta helzt ráðið, en það er hið sama og fresta öllum framkvæmdum í 10–20 ár. Ég lít svo á, að þegar búið er að rannsaka og gera heildaráætlun í hverju héraði fyrir sig, ætti það að nægja, og þá megi byrja í því héraði. - Ég teldi rafveitumálinu í heild bezt borgið með því, að þingið veitti eftirleiðis árlega í fjárlögum ákveðna upphæð í þessu skyni, t. d. 200 þús. kr. á ári; þá mundi raftaugakerfið óðfluga breiðast út um byggðir landsins. Hv. frsm. kvað það ekki koma til mála að samþ. okkar till., því að það yrði að sjá fyrir nauðsynlegu fé fyrst; mér skildist hann telja þörf á nýjum tollum og sköttum til að standast þetta. Það vill svo vel til, að einmitt þessi hv.þm. hefir nýlega borið fram frv., hér í hv. deild um það að leggja á ríkissjóð 150 þús. kr. árleg útgjöld til framræslu um óákveðinn árafjölda. Það er tvöföld upphæð við það, sem við leggjum til að eyða á ári hverju næstu 3 árin, og þó hefir hann engar ráðstafanir gert til að afla tekna í þessu skyni, og sýnir það bezt, hver alvara fylgir orðum hans og samherja hans. Fyrir slíka upphæð, 150 þús. kr., er hægt að leiða árlega rafmagn yfir allstórt hérað, miðað við það fé, sem þarf til þess að koma á rafveitu fyrir Skagafjörð, en það óx honum ekki í augum, af því fénu átti að verja til annars. Ég hefi þá bent hv.þm. á það, að það er ekki mikið samræmi milli orða hans og gerða hvað þetta snertir. Þá vil ég víkja örlítið að ábyrgðunum. Þær hafa verið gerðar að umtalsefni, bæði af hv.frsm.fjvn. og hæstv. fjmrh. Hæstv. fjmrh. sagði að það væri tæpast forsvaranlegt, að ríkissj. tækist þessar ábyrgðir á hendur, sem fyrir liggja, ef héruðin legðu ekkert á sig. Það vildi svo vel til, að ég var þá alveg nýbúinn að lýsa yfir því, að Skagfirðingar hefðu ákveðið að leggja fram þarna um 90 þús. króna, eða sem því svarar. Verður það að teljast - eftir okkar mælikvarða - talsvert álitlegur skildingur. Um varfærni stj. að ganga í ábyrgðir mætti segja, að batnandi manni er bezt að lifa. Því það hefir verið annað hljóð í strokknum hvað þessar ábyrgðir snertir 2 undanfarin ár. Ég hefi að gamni mínu farið yfir ábyrgðir frá tveimur síðustu þingum, sem samþ. hafa verið fyrir tilmæli eða að vilja núv. stj. 4 þinginu 1928 eru samþ. ábyrgðir fyrir 1.500 þús. kr. og þingið í fyrra mun. hafa samþ. ábyrgðir fyrir 1.145 þús. kr. Á því þingi er ábyrgð vegna rafvirkjana 770 þús. kr. En það skal ég taka fram, að allar þessar ábyrgðir eru til rafveitu í kaupstöðum. En nú, þegar sveitamenn leita stuðnings í þessum efnum, þá er sagt: nú er ekki viðlit að halda lengra. Og ég fyrir mitt leyti gæti virt þetta, ef ég vissi og fyndi, að þessi andúð væri af fullum heilindum. Mér er ljóst, að það getur verið hættulegt að halda viðstöðulaust áfram á þessari braut. En þá geri ég mun á, til hvers fénu er varið, sem ábyrgzt er. En það, sem gefur mér grun um, að ekki séu heilindi bak við þessi ummæli, er það, að hver einasta ábyrgð á þessum tveimur síðustu þingum til bæjarfélaga hefir verið eingöngu - með einni einustu undantekningu - til kjördæma stuðningsmanna hæstv. stj. En nú þegar við stjórnarandstæðingarnir knýjum á þessar dyr, þá segir stj. og stuðningsmenn hennar: Nei, nú viljum við ekki, að ríkissjóður gangi í fleiri ábyrgðir, - og allt er harðlokað. Mér hefir því komið til hugar, að þessi nýja varfærni stafaði af öðru en umhyggju fyrir föðurlandinu. Ég geri nú ráð fyrir, eftir ýmsum undirtektum, að þessi till. verði felld. En gaman þykir mér að sjá, hvort stj. og stjórnarstuðningsmenn standa eins fast í fylkingu, þegar verður farið að greiða atkv. um sumar ábyrgðir, sem eiga að koma við 3. umr. og bornar eru fram af flokksmönnum þeirra. Við sjáum hvað setur.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég vil ekki deila um það við hv. 2. þm. Skagf., hversu fullkomin not verði af þessari fyrirhugaðri virkjun, ef hún kæmist á. En hitt vil ég aðeins segja, að þótt það kunni að falla meira rafmagn til hvers heimilis en annarsstaðar þekkist í samvirkjun, þá held ég, að ekki verði hægt að fá svo mikið, sem telja verður nauðsynlegt á meðal sveitaheimili.

Má ég skjóta inn i? Þetta er miklu meira en notað er í sveitum í Noregi

. Ég skal ekki segja um það; en ég miða við þá staði, þar sem einstakar rafveitur hafa verið gerðar, þá reynslu, sem fengin er um það, hvað þurfi að vera á stórum heimilum. Hv. þm. álítur, að Alþingi ætti að verja ákveðinni fúlgu - 200 þús. kr. - á ári í þessu skyni, og það má vel vera, að það væri rétt. En sú upphæð yrði þó ekki nema handa Skagfirðingum einum, þar sem þeir fara fram á rúmlega 200 þús. kr. styrk. En þótt ekki sé nema 200 þús. um að ræða, þá verður hv.þm. að viðurkenna, að eitthvað þarf til þess að standast þau útgjöld og að það er ekki varlegt að bæta þeim á sig án þess að hugsa fyrir nýjum tekjustofni. Hv. þm. kvað ósamræmi í því, að leggja á móti þessu, en bera fram frv. mitt um styrk til framræslu. Ég hefi nú tæpast búizt við, að frv. fái afgreiðslu á þessu þingi, heldur hefi ég borið það fram til þess, að þingið geti hugsað málið og velt fyrir sér, hvaða tekjumöguleikar væru fyrir hendi. Auk þess er það, fjárhagslega séð, smámál hjá öllu rafveitubákninu, sem þm. Skagf. er með á prjónunum. Um ábyrgðarsamþykktir á undanförnum þingum viðurkenni ég, að þær eru miklar. Og ég viðurkenni sömuleiðis, að þær eru töluvert gapalegar. En meðfram vegna þessa eru farin að opnast augu bæði mín og annara fyrir því, að þannig megi ekki ganga ár frá ári viðstöðulaust. Einhversstaðar verður að nema staðar. Því að vitanlega er hægt að tefla lánstrausti landsins í hættu með ábyrgðum eins og lántökum, og það er sannarlega ástæða til að fara nú að fara gætilegar en gert hefir verið. Ég man satt að segja ekki eftir því, að synjað hafi verið um neina ábyrgðarheimild á síðustu þingum af þeim ástæðum, að þær væru bornar fram af stjórnarandstæðingum eða kæmu úr sveit. Það, sem hv.þm. sagði í þessu sambandi, hygg ég sé sprottið aðeins út úr hans ímyndun, þótt það hafi hitzt svo á, að mörg þessara kjördæma, sem ábyrgð fengu, hafa sent á þing mann, sem studdi stjórnina. Um heilindi okkar stjórnarfylgismanna í þessu máli skal ég ekki ræða. En ég býst við, að þau séu ekki minni en stjórnarandstæðinga í þessu rafveitumáli og öðrum málum, sem þeir eru að kasta hér fram sem „agitatoriskum“ bombum.

Frsm. (Jón Þorláksson) N. hefir orðið sammála um nauðsyn þeirrar rafmagnsdeildar við vélstjóraskólann í Reykjavík, sem frv. þetta fer fram á, og leggur til, að það verði samþ. óbreytt að efni til. En n. hefir leyft sér að bera fram nokkrar brtt. á þskj. 252, sem eru þó aðeins orðabreyt. og hníga í sömu átt, að breyta orðinu „raf“ í samsettum orðum í „rafmagn“, t. d. að í staðinn fyrir „rafvélar“, eins og stendur í frv., komi rafmagnsvélar. Þessi orðabreyting á sér dýpri rætur en í fljótu bragði virðist. Orðið „raf“ táknar efni, sem fundizt hefir á sjávarströndum norðlægari landa og er kunnugt allt frá fornöld. Þetta efni ætla menn að sé hörðnuð viðarkvoða, og var snemma notað til kvenskrauts og annara smáhluta. En menn tóku eftir því snemma á öldum, að með því að núa þetta efni með tilteknum öðrum efnum, þá kom fram einskonar afl eða orka í rafinu, og þetta afl eða orku nefnum vér rafmagn. Á grísku nefnist rafið „elektron“ og á flestum Norðurálfumálunum heitir rafmagnið „elektricitet“, sem þýðir aðeins einhvern eiginleika ótiltekinnar tegundar, sem fylgir rafinu. Íslenzk tunga hefir komizt þarna fram úr tungum annara þjóða og búið til orð, sem hún ein á út af fyrir sig, og lýsir með gleggri hugsun en aðrar tungur þeim eiginleika rafsins, sem hér um ræðir. Nú hefir það verið svo alltaf, að Íslendingar hafa viljað geyma og vernda verðmæti og eiginleika tungunnar og sízt viljað slíta rökfestu og rökvísi hennar og skarpa hugsun í myndun samsettra orða. Þó hefir verið uppi önnur stefna og hún vaðið sérstaklega uppi í öðrum tungum, sem lýsir sér í því, að leyfa að nota orð og orðmyndir, sem hentug þykja í bili, eftir því sem hver vill. Þessi stefna hefir teygt anga sína hingað og lýst sér m. a. í því, hvernig ruglað hefir verið með réttritun okkar. Nú að síðustu hefir þó verið tekið af skarið í þessu efni og fyrirskipuð réttritun, sem sýnir vilja til að varðveita uppruna og samhengi tungumáls okkar. N. hefir verið sammála um að nema á brott latmæli þetta, sem slæðzt hefir inn í frv., og vill halda fast í að glata ekki þeirri rökréttu hugsun tungunnar um þetta efni, sem geymzt hefir fram á okkar daga. Vona ég svo, að þessar brtt. finni náð fyrir augum hv.þdm. og að ekki þurfi frekar að mæla fyrir þeim.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Fyrir hönd allshn. hefi ég litlu að bæta við nál. hennar á þskj. 251. Þar er tekið fram, hver sú aðalbreyt. er, sem í frv. felst. Hún er sem sé sú, að færa hin daglegu störf við skráning skipa úr fjármálaráðuneytinu yfir á skrifstofu skipaskoðunarstjóra. Frv. þetta tekur lögin upp í heild aðeins vegna þess, að samræma þurfti breytinguna við flestar gr. frv. að örlitlu leyti! Önnur breyt. er í þessu frv., að gera að skyldu að halda skráningu yfir alla opna báta, sem skoðunarskyldir eru. Eftir núgildandi lögum er það ekki skylda, enda þótt þeir séu sumstaðar skráðir. Þykir rétt að taka þetta ákvæði formlega upp í lög. Um kostnað af þessari breyt. er það að segja, að litlar líkur eru til, að hann aukist neitt verulega fram yfir það, sem hlýtur að koma fram við aukningu fiskiflotans. Á eitt vildi ég benda til athugunar við prentun þessa frv. í Stjtíð., ef að lögum yrði. Á bls. 5 í frv., í 13. gr., er prentvilla, þar sem er vitnað í 6. gr. frv„ en á að vera í 7. gr. Einnig má segja, að brtt.n. við 12. gr. sé leiðrétting á prentvillu að nokkru leyti. En með henni eru einnig fyrirmæli gerð nokkru gleggri, og töldum við því rétt að flytja um það brtt. Fleira er ekki ástæða til að taka fram um frv. þetta. Ég vænti þess, að hv. deild samþ. það. Ég tel, að af þessu frv. ætti að leiða það, að skráning skipa verði í betra lagi en reyndin hefir verið á undanförnum árum.

Frsm. (Jónas Kristjánsson) Um þetta frv. til breyt. á jarðræktarlögunum hafa tveir af nm. landbn. orðið sammála, en sá þriðji gerir grein fyrir sínu atkv. Þetta frv. fer fram á að styrkja og hvetja bændur til þess að reisa hlöður á jörðum sínum. Það má kannske segja sem svo, að það sé að bera í bakkafullan lækinn að styðja landbúnaðinn, ríkissjóði stafi þegar allmikill kostnaður af því, en hinsvegar er á það að líta, að hér er um talsverða nauðsyn að ræða. Það er nú svo, að heyið er bezt geymt í góðum hlöðum, en meginið af þeim hlöðum, sem hingað til hafa verið reistar; er smáar hlöður og dreifðar víða út um tún jarðarinnar, en það hefir þær afleiðingar, að hirðing og gjafir á svo mörgum stöðum kosta miklu meira starf og erfiði heldur en ef hægt væri að byggja þær stærri og í einu lagi. Og meiningin með þessum lögum er að hvetja bændur til þess að byggja stærri hlöður og gera gripahús sín á færri stöðum. Þar sem vinnukraftur er orðinn dýr og torfenginn, sýnist mikil nauðsyn á því, að snúið sé að þessu máli. Í þessu frv. er farið fram á, að veittur sé 1 krónu styrkur á dagsverk til handa þeim, sem gera þurrheyshlöður. Ennfremur er til þess ætlazt, að styrkurinn sé bundinn því skilyrði, að hlöðurnar séu reistar eftir fyrirmynd frá Búnaðarfélagi Íslands, og þá búizt við því, að aðallega sé átt við steinhlöður. Það getur líka komið til mála um timburhlöður á stöku stað, þar sem erfitt er um efni til þess að byggja úr steini, og þá verður að meta hve mikið skuli lagt í dagsverk. Eftir því sem Búnaðarfélag Íslands hefir gert áætlun um, þá er ½ m3 í steinhlöðum gerður að einu dagsverki. Ef þannig væri reist t. d. 600 hesta hlaða, yrði hún að rúmmáli hér um bil 420 rúmmetrar, og þegar það er lagt í dagsverk, verður það h. u. b. 840 dagsverk, og ef hvert er metið á krónu, þá verður styrkurinn jafnmargar krónur. Þá verður hann talsvert á aðra krónu fyrir hvern hestburð. Þetta þótti nm. kannske fullríflegt, af því að svo mikill styrkur er veittur samkv. jarðræktarlögunum. Þess vegna er lagt til að hafa 75 aura í staðinn fyrir 1 krónu, og verður þá sem næst því 1 kr. fyrir hvern hest. Ennfremur þótti réttast að takmarka þá upphæð, sem veitt væri á ári hverju til þessara hlöðubygginga, af því að ekki er hægt að segja fyrirfram, hversu miklar umsóknir kunna að koma. Þess vegna er a. m. k. rétt í byrjun að ákveða upphæðina. Við tiltókum hana 75 þús. kr. Okkur þótti það sérstök nauðsyn, vegna þess að samkv. jarðræktarlögunum hækkar alltaf sú upphæð, sem veitt er á ári hverju til jarðabóta og jarðræktar. Síðan þessi lög komu til framkvæmdar hafa útgjöld vegna þeirra vaxið um full 100 þús. kr. á ári, þannig að 1928 voru þau komin upp í ½ millj. kr. Vegna þess arna fannst okkur réttast að takmarka styrkinn við einhverja vissa upphæð. Það má náttúrlega segja ýmislegt um það, hvað sé hæfileg upphæð. En ef mönnum sýnist svo, má hækka eða lækka upphæðina fyrir hvert dagsverk, eftir því sem reynslan kennir, hvað hæfilegt sé. En það má vænta þess, að þessi styrkur, sem bændum verður veittur, verði lyftistöng undir það, að gert sé meira en áður að því að byggja hlöður.

Jón Baldvinsson Ég hefi nú ekki skorið mig alveg út úr í þessu máli. Ég hefi fylgzt með í sama nál., þótt ég sé mjög í vafa um, hvort rétt sé að fylgja þessu máli áfram. Eins og nú er búið að leggja til í fjárlögum, eru talsvert mikil fjárframlög þegar komin til búnaðarins, bæði samkv. jarðræktarlögunum og á annan hátt. Gjöld samkv. jarðræktarlögunum eru nú sennilega nærri ½ millj. kr., til Búnaðarfélagsins ¼ millj. og nokkuð veitt á annan hátt. Ég er ekki að segja, að þetta sé of mikið fyrir búnaðinn, því að hann er alls góðs maklegur. En hitt er annað mál, hve mikið sé hægt að leggja í þetta án þess að leggja stein í götu annara, kannske ennþá nauðsynlegri framkvæmda. Hér liggur fyrir brtt., sem dregur ofurlítið úr þessu frv., að því er virðist í fljótu bili. En við nánari athugun sýnist mér, að þótt fjárhæðin verði takmörkuð við t. d. 75 þús. kr., þá sé eftir eðli málsins varla annað sýnilegt heldur en að aðeins sé þar um áætlunarfjárhæð að ræða; því að ef nú koma svo og svo margir menn, sem eiga rétt á styrk, og þessar 75 þús. kr. endast ekki til, verður annaðhvort að nema staðar og bíða eftir næsta árs fjárveitingu, eða taka það, sem á vantar, upp sem aukafjárveitingu. En ef það verður geymt til næsta árs á eftir, getur vel farið svo, að 1 eða 2 árgangar af styrkþegum verði á eftir, svo að þeir, sem ætla að ráðast í nýjar framkvæmdir, verði að bíða í 3–4 ár. Það er líka dálítið dregið úr þessu á annan hátt, með því að færa greiðslustyrk ofan í 75 aura fyrir dagsverk. En ég held nú, að svo sé ástatt í landinu, að ódæmamargir, kannske meginhluti allra bænda í landinu, þurfi að byggja hlöður, og komast þannig inn undir þetta. Ég álít sem sagt bráðnauðsynlegt, að þessar framkvæmdir komist á, en hitt er annað mál, hvort ríkið geti lagt út í þetta. Þetta eru nú þær aths., sem ég vildi vekja máls á. Ekki er heldur úr vegi að geta þess, að fyrir Nd. liggur einnig frv. til stuðnings búnaðinum, með fastri árlegri greiðslu úr ríkissjóði, um 150 þús. kr., sem hv.þm. Mýr. og hv. 3. þm. Reykv. bera fram, og er um starfrækslu á skurðgröfu. Eftir grg. þess frv. er hér um að ræða byrjun á afskaplega miklu verki, sem búast má við, að þurfi árlega fjárveitingu í stórum stíl. Ef það frv. gengur fram, og þetta líka, sem vel getur verið, þar sem þeir flokkar, sem að þeim standa, geta komið þeim áleiðis, þá er þetta geysimikill hluti af tekjum ríkissjóðs. Ég vildi fyrir mitt leyti ekki telja þetta eftir handa landbúnaðinum, en vildi hinsvegar vekja máls á, hversu þungur baggi þetta getur orðið. Það gæti orðið svo mikið, að alveg yrði að skera það niður, vegna þess að ríkissjóður gæti ekki risið undir því. Ríkissjóður verður þó alltaf að geta hlaupið undir bagga með atvinnuvegunum, þegar þeir virkilega bregðast, t. d. í vondu árferði, og má hann því ekki vera búinn að binda sig svo í föstum útgjöldum, að allt fari þá í kaldakol. Þótt ég hafi mælt heldur í gegn þessu frv., býst ég ekki við að greiða atkv. á móti því. Ég get látið það afskiptalaust við þessa umr., en álít a. m. k. rétt að bíða með það hér í Ed., þangað til séð verður fyrir um forlög þess frv., sem liggur fyrir Nd. Það er nú verið að ræða um ýmsar framkvæmdir við sjóinn; heilan dag hefir verið talað um framlög ríkisins til hafnargerða. Það eru ekki nema takmarkaðar fjárhæðir, og þó heyrðist mér ýmsir bændur telja talsvert úr því, að hægt væri að leggja þetta fram til hafnargerða. Þó er ekki hægt að neita því, að mikið af því fé, sem varið er til landbúnaðarins, kemur sem tekjur frá sjávarútveginum. Ég er ekki þar með að álasa landbúnaðinum, því að mikill hluti þjóðarinnar hefir uppeldi sitt af honum. En beinu peningarnir koma frá sjávarútveginum. Þótt þetta frv. verði látið fljóta til 3. umr., er betra að geyma það og sjá, hvernig fer um önnur mál, er fara fram á mikil útgjöld, og meta þá, hvað helzt ætti að ganga fyrir.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það er síður en svo, að ég telji ekki nauðsyn á því, að byggðar séu góðar hlöður, sem séu til frambúðar yfir heyfeng landsmanna. Það er að sjálfsögðu ekki hægt að tryggja heyforðann betur heldur en að geyma hann í góðum hlöðum. Og ég er viss um, að hér er í raun og veru stórt verkefni fram undan. Þær frambúðarhlöður, sem til eru í landinu, álít ég að ekki geri betur en að taka við þeim aukna heyfeng, sem fæst á næstu árum með aukinni ræktun; og þá er það hlutverk, sem liggur fyrir, hvorki meira né minna en það, að byggja yfir allan þann heyfeng, sem nú er í landinu. Þetta tekur langan tíma og kostar mikla peninga. Þetta frv. ætlast til þess, að ríkissjóður styrki þessar byggingar. Það er auðvitað framhald af því, sem áður er búið að gera til styrktar landbúnaðinum. En ég vildi aðeins vekja athygli á því, að hér er verið að binda ríkissjóði útgjaldabyrði um ófyrirsjáanlegan tíma, þannig að alltaf verður að ætla fé til þessa, hvernig sem á stendur. Ég tel, að í rauninni sé búið að ganga nokkuð langt í því efni að lögbinda tekjur ríkissjóðs fyrir framtíðina, og að tæplega sé forsvaranlegt að bæta miklu þar við, nema með því móti að útvega ríkissjóði jafnframt einhverjar nýjar tekjur. Það er í rauninni allt annað mál, þegar verið er að binda tekjurnar fyrir framtíðina, heldur en fyrir eitt og eitt ár í senn. Útgjöld, sem ríkissjóður hefir haft vegna jarðræktarlaganna, hafa alltaf aukizt með hverju ári, eins og hv.frsm. tók fram. Ég veit ekki, hvort ég hefi tekið rétt eftir því hjá hv.frsm., að útgjöldin hefðu 1928 verið um ½ millj. kr. Ég held, að þetta sé ekki rétt, því að árið 1928 voru þau rétt um ¼ millj. kr. En eigi að síður er það rétt hjá hv.frsm., að styrkurinn hafi alltaf farið vaxandi. 1929 munu útgjöldin hafa verið 375 þús. kr., og eftir því, sem ég hefi frekast getað aflað mér upplýsinga um, býst ég við, að á yfirstandandi ári verði greidd um ½ millj.; og þeir, sem þykjast sjá gleggst fram í framtíðina, álíta, að á árinu 1931 komist styrkurinn upp í 700 þús. kr., ef enginn sérstakur afturkippur verður. Ef útgjöld ríkissjóðs samkv. jarðræktarlögunum komast upp í ½ millj. króna á yfirstandandi ári, þá er það talsvert mikið hærra en áætlað var í fjárl. Í fjárlfrv. fyrir 1931 eru þessi göld áætluð 430 þús. kr., og er það líklega talsvert of lágt. Það er nefnilega ekki rétt, sem sumir álíta, að vegna stækkunar jarðabótadagsverksins síðastl. ár minnki útgjöld ríkisins eftir jarðræktarlögunum frá því, er verið hefir undanfarandi ár. Vitanlega minnka þau frá því, sem orðið hefði, ef stærð dagsverksins hefði ekki verið breytt, en búnaðarframkvæmdirnar fara svo hraðvaxandi, að heildarútgjöldin vaxa ár frá ári, þrátt fyrir stækkun dagsverksins. Verði nú frv. þetta samþ., verður að hækka áætlun fjárlfrv. um greiðslu eftir jarðræktarlögunum samkv. því. Ég lít svo á, að ef samþ. verður brtt.hv.n. um 75 þús. kr. hámark á styrkgreiðslu til hlöðubyggingar, þá verði að skoða þá tölu sem áætlunarupphæð og bæta henni við þann lið fjárlfrv., sem áður var áætlaður til greiðslu samkv. jarðræktarlögunum. Hitt hefði verið hægt, ef staðið hefði í frv. allt að 75 aurum á hvert metið dagsverk, að binda í framkvæmdinni styrkgreiðsluna við einhverja ákveðna upphæð, en þá hefði aftur komið fram misrétti, ef styrkurinn hefði orðið sum árin 75 aurar á dagsverk, en sum minna. Ég vildi aðeins vekja athygli á því, að þó hér sé um mikið nauðsynjamál að ræða, þá er varhugavert að ganga langt á þeirri braut að skylda ríkissjóð um ófyrirsjáanlegan tíma til að greiða ákveðin gjöld árlega, hvernig sem fjárhagur hans kann að verða það og það árið.

Frsm. (Jónas Kristjánsson) Það gleður mig, hvað eiginlega er tekið vingjarnlega í þetta mál, bæði af hæstv. fjmrh. og hv. 4. landsk., og að þeir sjá, hvað hér er um þarft mál að ræða. En ég tel ekki rétt hjá hæstv. fjmrh., að með samþykkt þessa frv. væri ríkissjóði bundinn gjaldabaggi um ófyrirsjáanlegan tíma. Þessum lögum mætti auðvitað breyta hvenær sem er, eins og öðrum lögum. Í brtt.n. er ákveðið, að ekki skuli greiða meira í styrk til hlöðubygginga en 75 þús. kr. á sama ári og að enginn einn maður skuli fá hærri styrk en 750 kr. Svo mætti strax á næsta ári, þegar búið er að sjá, hvað mikil eftirspurn verður eftir þessum styrk, lækka greiðsluna, sem nú er ákveðin á hvert dagsverk. Fyrst er að prófa, hvað mikil áhrif svona lög hafa í þá átt að hvetja menn til hlöðubygginga. Ég vil leyfa mér að leiðrétta þær tölur, sem hæstv. fjmrh. nefndi áðan. Það, sem greitt var árið 1926, fyrir jarðabætur unnar 1925, voru 201 þús. kr., árið 1927 voru greiddar 228 þús., árið 1928 375 þús. og á síðastl. ári er mér sagt, að styrkgreiðslan muni hafa farið upp í fulla hálfa millj., eða 511 þús. kr.

Í landsreikningunum stendur 232 þús.

. Það má vera, að mér hafi verið gefnar rangar tölur; ég hefi ekki rannsakað þetta sjálfur, en fékk upplýsingar hjá búnaðarfélagsstjórninni. Ég játa það með hv. 4. landsk., að mestur hluti þess fjár, sem veitt er til styrktar landbúnaðinum, kemur frá sjávarútveginum. Ég tel það lofsvert, því auðvitað eiga þessir atvinnuvegir að vinna saman í bezta bróðerni. Ég álít fénu, sem varið er til að efla ræktun landsins, ekki eytt, heldur sé það lagt til hliðar til stuðnings afkomu landsins, t. d. ef sjávarútvegurinn bregzt. Ég álít, að það fé muni bera góðar rentur, bæði öldum og óbornum.

Jón Jónsson Ég get sem flm. þessa frv. vottað samnm. mínum í landbn. þakkir fyrir, hvað vel þeir hafa tekið í þetta mál, einkum hv.frsm., því þó við höfum komið okkur saman um að gera dálitlar takmarkanir á þeim útgjöldum, sem frv. gerir ráð fyrir, þá hefir hann þó fallizt á aðalatriði þess. Ýmsir góðir bændur hafa haldið fram, að það mundi spara allt að 1 kr. á hvern hest af þurru heyi, að hafa hlöður fyrir allan heyfeng sinn. Ef það er rétt, sjá allir, hvað hér er um mikilsvert mál að ræða. En eins og hv.frsm. sýndi fram á, er hinsvegar svo dýrt að byggja hlöður, að það er eðlilegt, að margir bændur reyni að hliðra sér hjá því, og margir geta ekki lagt í svo dýrar framkvæmdir, þó þeir sjái, hvað arðvænlegar þær eru. Einmitt þegar þannig stendur á, er þörfin mest aðkallandi á því, að ríkið hlaupi undir bagga og hvetji menn til framkvæmda. Ég held menn geri allt of mikið úr því, hvað framlögin, sem frv. gerir ráð fyrir, geti orðið þungbær fyrir ríkissjóðinn. Eftir síðustu búnaðarskýrslum er allur ársheyafli landsmanna ekki nema 2 millj. hestburða. Eftir reynslu bænda kemst allt að 2 hestum í 1 teningsm. rúm í hlöðum. Ef teningsm. er metinn 2 dagsverk, verða því dagsverkin lítið fleiri en heyhestarnir. Nú mundi eftir till.n. ekki verða greiddur styrkur fyrir nema hluta af þeim hlöðum, sem reistar verða á stórbúum, þar sem ekki á að veita sama manni hærri upphæð en 750 kr. Þess vegna yrði að öllum líkum ekki framlág ríkissjóðs nema 1–1½ millj. kr., þó reistar væru hlöður yfir allan heyfeng landsmanna í einum rykk. Hv. 4. landsk. benti á, að ef árleg styrkgreiðsla ríkissjóðs til hlöðubygginga væri bundin við ákveðið hámark, þá gætu einhverjir orðið alveg útundan sum árin, sem ættu þó sama rétt til styrksins og þeir, sem fá hann. Þetta er alveg rétt. Þeir yrðu þá að bíða til næsta árs, og myndu þá sitja fyrir öðrum. Framlög ríkissjóðs dreifðust þá á lengri tíma, en væru ástæður hans einhverntíma venju fremur góðar, sé ég ekkert á móti, að hann greiddi nokkru meira það árið. Mér finnst ekki rétt hjá hæstv. fjmrh., að þetta frv. stefni að því að binda nokkuð af tekjum ríkissjóðs um ófyrirsjáanlegan tíma. Þó miðað væri við það, að byggðar yrðu hlöður yfir allan heyfenginn, tæki ekki meira en 15–20 ár að greiða til þeirra þann styrk, sem hér er um að ræða, ef 75 þús. ,væru greiddar á ári. Það kalla ég ekki ófyrirsjáanlegan tíma. Hæstv. fjmrh. hélt fram, að ef þetta frv. væri samþ. þyrfti að afla einhvers tekjuliðar á móti. Það ætti þá eins að þurfa þess í hvert skipti, sem ákveðnar eru einhverjar greiðslur úr ríkissjóði. Við bundum t. d. ríkissjóði þunga bagga um daginn með afgreiðslu bankamálsins; þá var ekkert talað um, að útvega þyrfti tekjustofn á móti. Og hæstv. fjmrh. bar hér fram frv. um að hækka laun yfirsetukvenna án þess að minnast nokkuð á nýja tekjustofna. Mér finnst ekki meiri ástæða til að krefjast nýrra tekjustofna nú heldur en endranær, þegar samþ. eru aukin útgjöld ríkissjóðs. Mþn. í skattamálum færir líkur að því, að fasteignaskatturinn muni hækka um 50%, við hið nýja fasteignamat. Sá aukni skattur af jörðunum, sem af þessu flýtur, mun því hrökkva langt til að mæta þeim gjöldum, er þetta frv. leggur á ríkissjóð. Hinsvegar má benda á, að auknar framkvæmdir á jörðunum hækka þær mjög í verði, sem verður aftur til að auka gjöld þeirra til ríkisins. Þegar rætt verður um skattalögin, gæti jafnvel komið til mála að hækka fasteignaskattinn, með tilliti til þess, sem ríkið hefir stuðlað að því með jarðræktarlögunum að auka verðgildi jarðanna. Ég get viðurkennt það, sem hv. 4. landsk. sagði, að miklu er varið til styrktar landbúnaðinum nú, og vona ég, að það beri mjög góðan árangur. En að því er snertir frv. það, sem hann benti á, að Nd. hefði til meðferðar nú, um aðalframræsluskurði, þá held ég, að með því sé ekki heldur verið að binda ríkissjóði útgjaldabagga um ófyrirsjáanlegan tíma vegna landbúnaðarins. Það frv. gerir, eftir því sem mér hefir skilizt, ráð fyrir, að ríkið veiti fé til skurðgröfukaupa, en það er eflaust ekki ótakmarkaður fjöldi af skurðgröfum, sem landsmenn þarfnast, svo að sá gjaldauki getur ekki staðið mörg ár.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það er aðeins stutt aths. Okkur hv.frsm. virðist bera nokkuð mikið á milli um það, hvað fjárframlög ríkissjóðs vegna jarðræktarlaganna hafi verið mikil undanfarin ár. Skal ég því gefa stutta skýrslu um það, til þess að koma í veg fyrir allan misskilning. Árið 1924 var ekkert ætlað í fjárl. til jarðabótastyrks, en greitt samkv. landsreikningunum 10.599,28 kr. Árið 1925 var áætlað í fjárl. 35.000,00 kr., en greiddar 50.000,00 kr.; árið 1926 áætlaðar 50.000,00 kr., en greiddar 83.006,57; árið 1927 áætlaðar 50.000,00 kr., en greiddar 179.071,20 kr.; árið 1928 áætlaðar 140 þús. kr., en greiddar 252.069,43 kr. Ég hefi hér fyrir mér landsreikningana og byggi þessar tölur á þeim. Þær verða því ekki vefengdar. Þetta skiptir nú vitanlega ekki miklu máli í sambandi við þetta frv., sem nú liggur fyrir. Það er aðeins bending um, hvað þessi útgjöld vaxa óðfluga. Það er ekki að fullu uppgert, hvað greiða þarf samkv. jarðræktarlögunum á þessu ári, en eins og ég hefi áður sagt, get ég búizt við, að það komist upp í ½ millj. kr.

Halldór Steinsson Ég viðurkenni það, að nauðsynlegt er að koma upp góðum heyhlöðum sem víðast. Hinsvegar get ég tekið í sama streng og þeir, sem haldið hafa fram, að þar sem hér væri um allmikla fjárgreiðslu að ræða, gæti verið spursmál, hvort rétt er að samþykkja hana án þess að hafa vissu fyrir, að einhver tekjuliður komi í staðinn. A. m. k. hefir það stundum áður verið látið klingja hér í hv. d., hafi átt að samþykkja einhverjar fjárgreiðslur, að nauðsynlegt væri að útvega einhvern nýjan tekjulið í staðinn. Og nú hefir verið lagt fram frv. um að lækka útflutningsgjald af síld, en meiri hl. fjhn. gat ekki mælt með því, vegna þess að ekki væri bent á neinn nýjan tekjulið í staðinn. Ef fylgja á þessari reglu, þegar um er að ræða ívilnanir eða styrk til sjávarútvegsins, þá á áreiðanlega það sama að gilda þegar styrkja á landbúnaðinn. Það er ekki svo að skilja, að ég sé að telja eftir, hvað mikið hefir verið lagt fram til eflingar landbúnaðinum. En því verður ekki neitað, að ekki er fullt samræmi milli þessara tveggja atvinnuvega að því er snertir fjárframlög ríkisins til þeirra. Það má segja, að svo langt sé nú þegar gengið í því að styrkja landbúnaðinn, beint og óbeint, að bændur geta fengið greitt svo að segja hvert dagsverk, sem þeir láta vinna, annaðhvort með beinum styrkjum eða lánum. Það er nú búið að styrkja landbúnaðinn svo mikið, bæði með jarðræktarlögunum og ýmiskonar lánsstofnunum, sem veita bændunum hagkvæm lán til hverskonar framkvæmda, að mér finnst ekki rétt að stíga enn stórt spor í sömu átt án þess að líta til hins atvinnuvegarins. Það verður að gæta þess að gera ekki of mikið upp á milli hinna tveggja aðalatvinnuvega landsmanna. Það er svo nú, að ef t. d. þurrabúðarmaður í einhverju kauptúninu vill rækta blett eða byggja yfir sig og sína, þá á hann ekki greiðan aðgang að neinum sjóði eða banka og fær engan styrk frá ríkinu; hinir fáu sparisjóðir úti um landið eru helzta hjálparhella slíkra manna, og geta þeir þó ekki veitt nema mjög takmarkaða hjálp. Nú eru alltaf að verða hærri og hærri þær raddir, sem krefjast stuðnings til hafnarbóta úti um landið. En sumir þm. virðast sýna heldur lítinn skilning á því mesta framfaramáli þeirra, sem við sjávarsíðuna búa, og bæri þeim þó að taka þeim málaleitunum með jafnmiklum skilningi og velvild sem þeim málum, er lúta að vexti landbúnaðarins. Hv. 6. landsk. taldi ekki þörf á að leggja á nýja skatta, þó frv. þetta væri samþ., og benti á ýmsar fjárveitingar, sem samþ. hefðu verið án þess að sérstakur tekjuliður væri ætlaður á móti. Sagði hann, að í hlöðunum væri líka um svo mikið verðmæti að ræða, þegar þær væru komnar upp. Það er auðvitað rétt, en sama má segja um flestallar aðrar framkvæmdir. Ekki eru t. d. hafnirnar verðlausar, þegar búið er að byggja þær, því fáar framkvæmdir munu gefa eins mikinn arð og þær. Annars stóð ég nú upp aðallega til að benda á það, að mér finnst ekki þetta mál vera látið ganga alveg rétta þingskapaleið í gegnum hv. d. í 16. gr. þingskapanna segir svo: „Nú er borið upp frumvarp eða þingsályktun, sem fer fram á aukin útgjöld úr ríkissjóði, og er því máli vísað í nefnd, og skal þá sú nefnd, ef hún ætlar að mæla með frumvarpinu eða tillögunni, leita álits fjárveitinganefndarinnar um fjárhagsatriðið í málinu; skal fjárveitinganefnd í stuttu máli játa uppi álit sitt með eða móti, og skal það álit fylgja nefndarálitinu“. Þó ekki hafi nú æfinlega verið farið eftir þessu, þá finnst mér ástæða til þess, þegar um svo stóra upphæð er að ræða sem nú. Ætti því að taka málið út af dagskrá nú og vísa því til fjvn. til að fá hennar álit um það. Ég kynni betur við, þar sem um svo stóra fjárupphæð er að ræða í sambandi við þetta frv., að því ákvæði þingskapa væri fylgt, að málið væri í þetta sinn tekið út af dagskrá og vísað til fjvn.

Jón Jónsson Hv. þm. Snæf. vildi fara í samanburð á framlagi ríkisins til atvinnuveganna. Ég er náttúrlega ekki við því búinn að gera slíkan nákvæman samanburð; ég átti ekki von á slíkri togstreitu um þessa hluti. Og ég hygg það sé réttast fyrir Alþingi að styðja yfirleitt alla heilbrigða atvinnuvegi landsins, eftir því sem ástæður liggja í það og það skiptið, án þess að vera að metast um það, hvor fái meira þetta og þetta árið. Það, sem hv.þm. vitnaði aðallega til, var það, að einhver tregða væri sýnd í því að styðja sjávarútveginn. Ekki get ég a. m. k. tekið þetta til mín, því að ég veit t. d. ekki betur en ég hafi stutt hafnarmálin í fyrra nokkurn veginn sæmilega. Og Alþingi hefir þegar tekið upp þá reglu að leggja meiri styrk til hafnargerða heldur en farið er fram á, að lagt verði til þessara framkvæmda. Ég veit ekki betur en lágmarkið sé 1/3 kostnaðar úr ríkissjóði til hafnarbóta, og þar að auki hafa verið ábyrgzt svo og svo mikil lán til þeirra. Hvað því viðvíkur, að bændur fái borgað hvert dansverk, sem þeir leggja í jarðabætur á sínum jörðum, þá er það ofsagt, a. m. k. ef á að telja það að fullu. Fyrst og fremst vinna þeir miklar jarðabætur, sem ekkert eru styrktar, og svo er það heldur ekki nema örlítið brot af kostnaði, sem þeir fá úr ríkissjóði fyrir hinar. Dálítið framfaraspor fyrir sjávarþorpin má að sjálfsögðu telja stigið með frv. í fyrra um verkamannabústaði. Og viðvíkjandi bönkum er það að segja, að við höfum á þessu þingi sýnt sjávarútveginum fullan skilning og velvilja. Það er settur upp nýr banki, fyrst og fremst til að styðja sjávarútveginn. Það hlýtur að hafa í för með sér ½ millj. kr. útgjöld á þessu ári og árlega fyrst um sinn. Og það er ekki sérlega lítið móti þeim styrk, sem landbúnaðurinn nýtur. Svo að ég hygg, sannast að segja, að það sé ekki nein ástæða að metast nokkuð um þetta. Það er rétt, að Alþingi hefir tekið dauflega í að lækka síldartollinn. En mér finnst það alls ekki nema eðlilegt, um sama leyti og ríkið hefir sýnt síldarútveginum mikinn stuðning, með því að setja upp bræðsluverksmiðju og annað slíkt. Sem sagt, mér finnst þingið hafa sýnt sanngirni á báða bóga. En ég býst við, að því miður sé svo ástatt eins og stendur, að landbúnaðurinn hafi meiri þörf stuðnings, sé fremur í niðurlægingu en sjávarútvegurinn, og því tel ég ekki nema sjálfsagt og eðlilegt, að löggjafarvaldið veiti honum styrk.

Frsm. (Jónas Kristjánsson) Ég skal aðeins geta þess, þar sem hv.þm. Snæf. tók fram, að þar sem frv. færi fram á aukin útgjöld, væri rétt samkv. þingsköpum að vísa því til fjvn., að ég átti tal um þetta við hæstv. fjmrh. einslega. Hann tók nú ekki neitt illa á þessu, en fór fram á, að lækkað væri gjald fyrir hvert metið dagsverk. Og það höfum við gert. Svo að ég held, að það gæti komið í stað þess að leita til hv.fjvn., þar sem hæstv. fjmrh. tók svona liðlega í málið. Annars skal ég ekki orðlengja um þetta; málið er talsvert rætt. Ég verð að líta svo á, að því fé, sem varið er til landbúnaðarins nú, sé verulega vel varið. En ég ætla ekki að gera upp á milli sjávarútvegs og landbúnaðar. Þessir atvinnuvegir eru sem tvær hendur, er þurfa að vinna saman að heill og góðri afkomu þjóðarinnar, og þess vegna held ég sé ákjósanlegast að fara sem minnst út í metning þeirra á milli. En ég vík ekki frá því, að þetta fé, sem varið er til landbúnaðarins, þótt það sé talsvert mikið, það kemur aftur, enda þótt það verði ekki alveg strax.

Jón Baldvinsson Ég er það vel sammála hv.þm. Snæf. um þetta mál í eðli sínu, að við þurfum ekki að deila um það. En ég er honum þó ekki sammála um það, að nauðsynlegt sé að fara með þetta mál til fjvn. Því að það hafa legið ýms mál fyrir þinginu, þar sem farið var fram á stóraukin útgjöld úr ríkissjóði, en þó ekki farið með þau til fjvn. Er skemmst á að minnast, að fyrir nokkrum dögum var samþ. að leggja fram úr ríkissjóði í áhættu nálega 5 millj. króna, og ég minnist þess ekki, að leitað væri til fjvn. deildanna. Mér finnst því varla taka því að fara að hengja smáþjófana, fyrst þeir stóru hafa sloppið. En flm. málsins, hv. 6. landsk., vildi ég aðeins benda á það, að hann hafði einmitt í Íslandsbankamálinu og Útvegsbankamálinu getað tryggt tekjur handa hlöðunum sínum, ef hann hefði fallizt á till., sem kom fram um það, að vextir af nýju hlutafé í Útvegsbankanum gengju í ríkissjóðinn strax, en ekki til þess að borga gömul töp Íslandsbanka. En þessi hv.þm. mat þá meira að flaustra því máli af.

Og að styrkja sjávarútveginn

. Ja, það er nú stórt spursmál, hvort sjávarútveginn hefir munað ákaflega mikið um þetta, en hinsvegar hefði fjárhagsleg afkoma ríkissjóðs ekki versnað, þótt hann hefði fengið 90 þús. kr. af þessu og lagt 70–90 þús. kr. í hlöðurnar. En því verður ekki hægt að neita, sem við hv.þm. Snæf. og hæstv. fjmrh. höfum haldið fram, að það eru komnir svo margir fastir og háir útgjaldaliðir á ríkissjóð, sem ekki verða skornir niður, nema ýtrasta nauðsyn komi til. Finnst mér því uppástunga mín það heppilegasta í þessu máli, að bíða með þetta og sjá, hverju fram vindur um afgreiðslu mála í hv.Nd. Og ef við í þinglokin sjáum fram á sæmilega afkomu, þá væri hægt að taka málið fyrir og afgreiða það. Eitt er enn að athuga í þessu máli. Ég er ekki viss um, að það sé nægilega tryggt, að þær byggingar, sem reistar verða samkv. þessu frv., verði þess virði, að þær séu styrktar. Ég hefi víða farið um byggðir landsins, og það er sannast að segja hörmung að sjá, hvernig er víða frá slíkum byggingum gengið. Steinhús eru þar víða ópússuð og vatn gengur hiklaust í gegnum þau, og það er kannske aldrei hægt að laga þetta. Vatnið étur úr veggjunum, svo að jafnvel koma göt á. Þetta hefi ég séð allvíða. Húsabyggingar, þar sem svo er ábótavant um frágang, tel ég ekki rétt að styrkja. Líkt má segja um frágang á grunni húsanna. Gömlu hlöðurnar voru oft illa gerðar að þessu leyti, svo að vatn hljóp í þær. Yfirleitt eru menn ekki óvanir að byggja af lítilli þekkingu og litlum efnum. Það gæti því verið eitt stærsta atriði í þessu máli, ef til framkvæmda kæmi, að haft yrði strangt eftirlit með byggingum, miklu strangara en gert er ráð fyrir eftir gildandi lögum. Það á að vísu að reisa þetta eftir fyrirmyndum, en það þarf sannarlega miklu meira að gera. Það þarf að tryggja, að þeir vinni þetta verk, sem kunna. En oft eru þeir menn fengnir til slíkra starfa, sem lítt kunna, svo að ýmislegt verður hrákasmíð, sem endist illa.

Jón Þorláksson Ég mun greiða atkv. með brtt.n. og með þessu frv., a. m. k. við þessa umr. En út af því, að mér þótti hæstv. fjmrh. svo óvenjulega hikandi í ummælum sínum um það, hvort það væri eiginlega gerlegt að bæta þessum árlega útgjaldaauka á ríkissjóð, þá vildi ég aðeins skjóta því til hv.n., hvort hún sæi sér ekki fært, í samráði við hæstv. fjmrh. og fjvn., að athuga þetta mál, þannig að það gæti legið nokkurn veginn skýrt fyrir við 3. umr., hvort hæstv. stj. þykir forsvaranlegt að taka á móti þessum árlega útgjaldaauka. Og ég skal segja það, að ef hæstv. stj. sér þetta fært, þá skal það vera mér ánægja að greiða frv. atkv. úr hv. deild.

Forseti (GÓ): Ég vil taka það fram út af ummælum hv.þm. Snæf., að samkv. þingsköpum skal leita álits fjvn. um svona mál. En þetta er bara alveg komið úr móð. Það hafa sannarlega stærri fjárhagsatriði en þetta komið fyrir þingið, eins og hv.þdm. hafa bent á, og ekki verið minnzt á að bera þau undir fjvn. Þannig hefir þingið hegðað sér allmörg undanfarin ár, og býst ég varla við, að þetta litla mál gefi tilefni til að breyta út af þessari venju, sem skapazt hefir, fyrst svona hefir farið um stærri málin.