Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og ég gat um áðan við atkvgr., þá tel ég það nauðsynlegt, að ríkisstj. fái heimild til að innheimta gjöld, ef afgreiðsla fjárlaga á að vera hallalaus. Ég tel ekki óeðlilegt að hækka tekjur á fjárlögum. Tel ég einnig eðlilegt að hækka einhver gjöld og er fylgjandi því, þótt ekki sé það skemmtilegt að leggja á nýja skatta. Ég vil benda á, að þeir, sem fylgja því að leggja á fleiri millj. til aukningar á tekjum á launum embættismanna, skapa þetta ástand, og menn geta séð, hvort þetta er ekki hreinasti sandmokstur.



Herra forseti. Ég vildi gjarnan segja fáein orð til þess að skýra afstöðu mína gagnvart þessu frv. Ég verð að segja, að þetta kom mér, eins og fleirum, - ég heyrði það á ræðum manna hér í hv. d. - að vissu leyti dálítið á óvart, að til þessa ráðs yrði nú að taka. En það verður að trúa þeim aðilum, sem með fjármálin fara í hvert sinn, til þess að leggja ekki til hærri gjöld en þeir álíta forsvaranleg. Það er vitað, að hér hefur oft á undanförnum þingum staðið styrr út af því, að þingið einatt verður í bobba með afgreiðslu fjárlaga, og þá ekki sízt vegna þess, að krafizt hefur verið fjárframlaga, sem eigi hefur verið hægt að ráða við, nema með auknum sköttum og auknum tollum af ýmsu tagi. Á þeim tíma, sem ég fór með fjármálin, olli þetta miklum drætti í afgreiðslu fjárlaga, og má þar nefna fiskábyrgðina og dýrtíðarútgjöldin í sambandi við hana. Það nýja viðhorf olli ríkisstj. miklum áhyggjum og orsakaði drátt á afgreiðslu fjárl. Vitaskuld sætti fjármálastj. fyrir það ámæli, sem hún kannske hefur að einhverju leyti átt skilið, en að miklu leyti var afleiðing þess ástands, sem ríkti og að sumu leyti hafði skapazt fyrir aðgerðir Alþ. sjálfs. Mér þótti þá sízt gaman að verða hvað eftir annað að leggja til hækkun á gjöldum, til þess að geta mætt þeim útgjöldum, sem sýnt var, að þurfti til þeirra hluta, sem þá varð að snúast við. Þegar svo gengisbreytingin var gerð, vonaði ég fyrir mitt leyti - og ég fylgdi henni með þá von í brjósti -, að þar með gæti þingið nú stöðvað sig á þeirri braut að þurfa árlega að bæta við skatta og gjöld. Nú virðist svo sem sú von hafi ekki rætzt enn þá a.m.k. að fullu. Og þess vegna er það, að þótt ekki sé til þess hugsað að gera ráð fyrir tekjum til þess að greiða með fiskinum, eins og við höfum áður gert, þá hefur hæstv. fjmrh. ekki séð sér annað fært en fara fram á við þingið nýjar hækkanir á ýmsum tollum og sköttum. Og ég býst við, að eins og okkur í þessari hv. d. eru þetta vonbrigði, muni hæstv. ráðh., sem hefur yfirstjórn fjármálanna með höndum, geta sagt það sama. Ég get sagt það hreinskilnislega, að mér hraus hugur við þau árin, sem ég stóð í hans sporum, að þurfa sífellt að leggja til hækkandi álögur í sambandi við lausn þeirra dýrtíðarmála, sem við blöstu þá á hverjum vetri. Þetta frv. er nú búið að ræða og skýra það, hvað liggur til grundvallar. Skal ég ekki vefengja þá þörf. En því verra er að þurfa að taka í lög þessar nýju hækkanir á tollum, að sagan er með því ekki fullsögð að því er bátaútveginn snertir. Hans vandamál, sem á undanförnum árum átti að leysa með þeim álögum, sem þingið í hvert sinn lögleiddi, og leystust, að svo miklu leyti sem þau voru leyst, eru ósnert af þessu frv. Það mátti heita, að engin stöðvun yrði á útveginum. Nú blasir við erfitt viðhorf fyrir bátaútveginn, og hef ég ekki heyrt eða séð hilla undir lausn þess með hinum nýju álögum. Að þessu leyti er sagan í þetta sinn ekki nema hálfsögð. Þingið getur að vísu afgr. fjárl. á lögboðinni tíð, fyrir nýár. En þau eru afgr. án þess að tekið sé tillit til þess afar alvarlega ástands, sem ríkir nú hvað bátaútveginn snertir á komandi vertíð. Ég drep á þetta af því, að það stendur í beinu sambandi við afgreiðslu þessa máls og við forsögu fjármálastj. hér á Alþ. undanfarin ár. Ég lái síður en svo fjmrh., þó að hann leitist við, eftir því sem hann hefur þingfylgi til, að sjá fjárhag ríkisins borgið. Þess er sízt minni þörf nú en áður, og raunar meiri, vegna þess að undanfarin ár hefur sá maður, sem með fjármálin hefur farið, hvergi nærri haft þann stuðning hjá hinu háa Alþ. sem skylt er, að sá embættismaður hafi í viðleitni sinni til að halda fjárhag ríkisins nokkurn veginn í horfi. Hæstv. ráðh. sagði réttilega, að hann teldi fulla þörf á því - og hann stefnir að því - að afgreiða fjárlögin greiðsluhallalaus. Og ég tel mér skylt, meðan ég styð ríkisstjórnina, að hlíta leiðsögn hæstv. ráðh. í þessu efni. Ekkert síður fyrir það, þó að ég ætti ekki því láni að fagna að hafa sama heilbrigða þingfylgið til heilbrigðra athafna í þessu efni, sem núv. fjmrh. hefur. Þvert á móti átti ég, sem hafói fjármálastjórnina á hendi á hinum erfiðu fiskábyrgðarárum, við það að búa, að jafnvel minn eigin flokkur lagði í bakið á mér eftir að fjárlög voru afgr., með því að samþ. margra milljóna króna útgjöld og leggja mér þá skyldu á herðar að greiða utan fjárlaga. Það var óforsvaranlegt tiltæki, og dreg ég minn flokk engan veginn undan fullri sök í því efni. Þykir mér rétt að taka fram við þetta tækifæri, hvað það er, sem fjmrh. hefur stundum átt við að búa. Þegar því þetta óvænta frv. kemur fram og ég heyri rökstuðninginn fyrir því, þ.e. vissir tekjuliðir hafa brugðizt, þykir mér of viðurhlutamikið, þó að mér falli það þungt, eins og þegar ég varð að gangast fyrir auknum álögum. - of viðurhlutamikið að leggja á móti fjármálastjórn ríkisins með því að torvelda framgang þessa máls. Því að ég er sannfærður um það, að þingið hefur langt um of lengi vegið í þann knérunn að afgr. ekki fjárl. á réttan hátt. Er full ástæða til að taka fyrir slíkt. Og sem flokksmaður Sjálfstfl. fagna ég því, ef þingið getur stutt núverandi fjmrh. í því að halda svo á málum, að honum endist betur liðveizla þeirra, sem styðja hann, heldur en mér gerði þann tíma, sem ég átti sæti í hans embætti. Þetta vildi ég taka fram um leið og ég vildi segja það, að þegar við nú samþ. þessa nýju tekjuliði, tel ég mjög íhugunarvert, hvort ekki sé rétt við afgreiðslu fjárlfrv. út úr þinginu endanlega að lita eitthvað meira til þarfa bátaflotans heldur en gert hefur veríð hingað til. Ég skal, herra forseti, ekki tefja umr. um þetta úr hófi fram. En mér fannst rétt að láta þessar aths. fylgja frá mér, til þess að byggja fyrir það, að haldið yrði, að ég fylgdi ennþá hækkuðum útgjöldum svona í hugsunarleysi, eftir afnám fiskábyrgðarinnar og þrátt fyrir lögfesta gengislækkun. En ég hafði ekki búizt við að þurfa að fylgja slíkum ráðstöfunum á þessu þingi, eftir gengislækkunina. Sjálfstfl. hefur gengið í samvinnu við samstarfsflokk sinn. með það fyrir augum að styðja að því, að fjármál ríkisins kæmust í sem bezt horf. En það verður því aðeins gert, að hver þm. geri skyldu sína í því að styðja fjármálastj. á hverjum tíma í hennar viðleitni við sitt starf. Og með þeim formála, sem ég nú hef haft, mun ég fylgja þessu máli út úr deildinni.



Herra forseti. Ég heyrði það nú, að hv. þm. Vestm., fyrrv. fjmrh., var ekkert síður undrandi heldur en við, sem hér tókum til máls áðan úr stjórnarandstöðunni, á þessari verulegu hækkun á sköttum, sem hæstv. fjmrh. fer fram á að fá lögfesta. Hann benti réttilega á það, að ekki er búið í þessu fjárlfrv. að snúast við vandkvæðum sjávarútvegsins á neinn þann hátt, að líkur megi telja til, að hann verði starfræktur, þ.e.a.s. verulegur hluti hans, vélbátaflotinn. Fjárveiting til niðurgreiðslu á fiskverði er ekki með í frv. Upphæðin til dýrtíðarráðstafana er miklu lægri, líklega á annan tug milljóna. Það er rétt að geta þess, að breyt. er á orðin til hækkunar á fjölmörgum tekjuliðum ríkisins fyrir það, að gengislækkun hefur átt sér stað. Það er kannske hennar eina ljósa hlið, að hún átti að gefa og gefur tugi milljóna að krónutölu í ríkissjóð. Það veltur nú á fleiri krónum í innflutningi á öllum vörum til landsins. Og allir þeir tollar og skattar, sem við það eru miðaðir, þeir hækka gífurlega, í mörgum tilfellum milli 30 og 40%. Verðtollur á að hækka fast að því um einn þriðja. Innflutningsgjald á benzíni á að hækka og ýmsir aðrir liðir. Hinn alinenni söluskattur hækkar svo að nemur tugum milljóna. Hæstv. fjmrh. hefur að vísu gert grein fyrir því, að sér lítist þannig á, að einn af tekjuliðum 2. gr. fjárlfrv. muni illa skila sér í samanburði við það, sem við var búizt. Er þó ekki séð, að þessi svartsýni hæstv. ráðh. sé á fullum rökum reist. En svo mikið er víst, að ýmsir aðrir liðir en þeir, sem ég minntist á áðan, hljóta að sýna gífurlega hækkun í reyndinni. Tekju- og eignarskatturinn t.d. gaf árið 1949 491/2 millj. kr., en nú er hann ekki áætlaður nema 35 millj. kr. Það á að vera komið það óæri í þennan tekjuskatt, að hann verði 141/2 millj. kr. lægri en árið 1949. Við athugun á útkomu þessa tekjustofns fram að 1. nóv. sé ég ekki nokkra ástæðu til að álíta, að hann lækki svona gífurlega. Eða innflutningsgjaldið af benzíni. Það er áætlað nú 291/2 millj. kr., eða jafnhátt og fjárlagaárið 4950. Þá fékk brúasjóður líka sínar tekjur. Það er engin breyt. frá árinu 1950 til ársins 1951, en að vísu breyt. frá árinu 1949. Fyrsta nóv. þ. á. var innflutningsgjaldið búið að gefa 9 milljónir króna. Nú er það orðið a.m.k. 9,9 millj.

Það er eftir að draga frá það, sem brúasjóður fær.

Brúasjóður fékk líka af þessu sitt á árinu 1950, eins og hann fær 1951. Það verður ekki annað séð en að full ástæða sé til að ætla, að þessi tekjustofn gefi um 11 millj. kr. í staðinn fyrir 91/2. Söluskatturinn er áætlaður 50 millj. króna, en hann var 44 millj. árið 1949 og hækkaði alveg gífurlega sökum gengislækkunarinnar. Og ég hef talið það byggjast á fullum rökum, að hann væri nú áætlaður 60 millj. króna. En við 2. umr. fjárlfrv. fór ég þarna mitt á milli, til þess að sú áætlun væri mjög varleg, og áætlaði 55 millj. En ráðh. gerir ráð fyrir 50 millj. kr. og taldi ástæðu til að breyta áætluninni í þá upphæð, sem ég tel ekki rétt, ef það vakir fyrir mönnum að áætla nokkurn veginn rétt, eftir því sem útlit er fyrir á þessu stigi málsins. Og ef menn vildu forðast að leggja á nýja skatta, tel ég, að hefði verið svigrúm til að breyta tekjuliðum 2. og 3. gr., bara meir í námunda við rétta áætlun án þess að þurfa að taka inn nokkra nýja tekjustofna til að standast öll þau útgjöld, sem nefnd hafa verið fram að þessu. Og þó að atvinnulífinu væri rétt rífleg hjálparhönd, er ekki ástæða til að kalla eftir þyngri skattaálögum á þjóðina þess vegna.



Herra forseti. Ég er á móti þessu frv., en frá öðru sjónarmiði en sumir aðrir. Og ég kveð mér hljóðs af því, að ég vil ekki láta halda síðar meir, að ég sé þeim sammála. Ég er á móti því af því, að ég tel hægt að ná þeim jöfnuði í fjárl., sem þarf að nást og á að nást, á allt annan og miklu skynsamlegri hátt en hér er gert ráð fyrir. Það er með þeirri einföldu aðferð að hætta að greiða niður vörur innanlands. Það hefur verið gert illu heilli og til mikillar bölvunar fyrir alla, sem hlut áttu að máli. Líka fyrir þá, sem fengu vörurnar ódýrari. Það er fleygt í þetta 25 milljónum og á að heita til að halda við vísitölunni. Þessu á að hætta, og þá kemst jöfnuður á fjárl. En á þennan hátt næst hann ekki. Það eru til takmörk, og ég held, að við séum komnir að þeim, a.m.k. með þeim aðferðum, sem við höfum haft, og eigum að hætta að greiða niður. Þar á eftir á að lækka launin eða festa þau þar sem þau eru. Þá er kominn jöfnuður á fjárl. Þá þarf ekki að hugsa um viðbótartekjur.



Herra forseti. Ég vil ekki á þessu stigi málsins greiða atkv. á móti frv., þó að ég álíti, að það ætti fyrir löngu að vera búið að afnema þennan skatt. En til þess þarf meiri undirbúning en hægt er að koma við á þessu þingi. Ég vil í sambandi við þetta mál benda á, hvað það getur kostað undir vissum kringumstæðum að hafa slík ákvæði í l. Í fyrsta lagi vil ég taka fram, að í tekju- og eignarskattsl., sem voru sett 1949, eru ekki nema 1/2% dráttarvextir fyrir hvern heilan mánuð. Hvers vegna á að ríkja þetta ósamræmi í sambandi við dráttarvexti? Ég vil enn fremur taka skýrt dæmi í sambandi við þetta mál. Ef aðili höfðar mál í sambandi við ranglega álagðan skatt, getur sá málarekstur komið til með að standa í 1–4 ár. Ég hef glöggt dæmi um það, að málarekstur stóð 4 ár, og var deilt um 650 þús. kr. Undir slíkum kringumstæðum hefði viðkomandi skattþegn þá átt að greiða 650 þús. kr. við málshöfðun til að forða sér frá dráttarvöxtum. Hvað hefði það verið stór fúlga, sem það hefði kostað að láta allt það fé liggja vaxtalaust í 4 ár? Nú fór svo, að það varð réttarsætt um 350 þús. kr. Ég skal ekki segja, hvernig dæmið hefði farið, ef viðkomandi aðili hefði orðið að greiða 650 þús. kr. Hefði verið uppfyllt sú krafa, sem nú er sett fram fyrir ríkissjóð, að greiða fulla dráttarvexti frá því að skuldin féll í gjalddaga, hefði það orðið ekki lítil fúlga. Þá hefði gjaldandinn orðið að greiða 1/2% á mánuði fyrir að reyna að ná rétti sínum í 4 ár. Það er framið slíkt siðleysi í sambandi við þessi mál, að það er óþolandi í þjóðfélagi, sem vill telja sig sæmilega réttlátt, að þegnarnir skuli verða að greiða 12% vexti á ári, eins og nú er farið fram á, ef þeir vilja leita réttar síns, þegar þeir eru beittir ranglæti í skattaálagningu, en ef borgað er of mikið, fást engir vextir. Ríkissjóður hefur alla möguleika til að taka þessa skatta. Hann getur fyrst og fremst tekið þá hjá atvinnurekendum. Það eru forgangskröfur fyrir öllum öðrum kröfum. Ríkið getur tekið þá lögtaki. Það hefur fullt vald til að taka þessa skatta, þegar því sýnist. Og samt á að greiða 12% á ári í dráttarvexti. Það er óþolandi. Í skattalögunum sjálfum er það ekki nema 1/2%, en í útsvarsl. hefur það verið sett 1%. Ég mun því bera hér fram skrifl. brtt. um, að í staðinn fyrir 1% komi 1/2%, til samræmis við það, sem er í sjálfum skattalögunum.

Forseti (BSt): Mér hefur borizt skrifl. brtt. frá hv. þm. Barð. við 5. gr., að í staðinn fyrir 1% komi 1/2%. - Þessi brtt. er of seint fram komin og þar að auki skrifl. Þarf tvöföld afbrigði, til þess að hún megi komast hér að.



Herra forseti. Ég er á því, að það sé sæmilega fyrir þessu séð, þó að þessir dráttarvextir séu ekki hafðir hærri en hv. þm. Barð. leggur til. Það geta verið svo margar ástæður til þess, að menn ráði ekki við að borga skatta sína, og í þeim tilfellum, þar sem menn gera það út úr neyð, og ég tala nú ekki um í þeim tilfellum, sem hv. þm. Barð. nefndi, virðist mér ákaflega hart í sakirnar farið að krefjast 12% um árið. Ég greiddi frv. atkv. við 2. umr., en ég tel að athuguðu máli, að sanngjarnt sé að færa þetta niður í hóflega vexti, eins og mér finnst gert með brtt.



Herra forseti. Ég held, að þessi afstaða hv. þm. Barð. til dráttarvaxtanna hljóti að vera byggð á alvarlegum misskilningi. Þegar þau ákvæði voru í l., að draga mætti tekjuskatt og útsvar frá, áður en skattur næsta árs væri á lagður, var það ákvæði í l. til að ýta undir innheimtu á tekju- og eignarskatti og útsvörum, að ef menn hefðu ekki greitt fyrir áramót, þá fengju þeir þessi gjöld ekki dregin frá. Þetta var mjög sterk hvöt til að greiða þessi gjöld, og það verkaði þannig, að gjöldin innheimtust betur en ella, og reyndist það miklu sterkara en það, sem nú er, að mega búast við dráttarvöxtum, ef ekki er greitt á réttum tíma. Svo þegar þessi opinberu gjöld voru ekki lengur frádráttarbær, var það sett í staðinn, að dráttarvextir á tekju- og eignarskatt skyldu vera 1% á mánuði, og þannig var það í mörg ár. Það þótti álitamál, hvort þetta ákvæði væri enn þá í gildi, og til þess að vera viss í sinni sök, þótti rétt, að þetta yrði sett í l. aftur, og er það nánast leiðrétting. Ég vil taka fram í sambandi við þetta, að ef þessu ákvæði verður breytt, svo að dráttarvextir verði 1/2%, eins og hv. þm. Barð. leggur til, þá hafa menn enga hvöt til að borga tekjuskatt, fyrr en lögtak er yfirvofandi, því að ef menn eiga að borga 6% um árið í dráttarvexti, þá eru það ódýrustu lán, sem menn geta fengið, að láta bíða að borga. Það er ómögulegt að sætta sig við, að þessu verði breytt þannig, að innheimtan verði ómöguleg, en það hlýtur hún að verða með þessu móti. Ég skil vel, að hv. þm. Barð. skuli vilja afnema tekjuskatt, og hefur hann nú lagt fram till. um það fyrir þingið, og þá er skiljanlegt, að hann vilji byrja á að láta sjást, að þessi skattur sé óinnheimtanlegur, og svo verður næsta skrefið að afnema hann. En þeir, sem vilja afnema hann, geta tæplega verið með því, að þessu sé hagað þannig, að skatturinn sé svo gott sem óinnheimtanlegur, því að við vitum það vel, að það er ókleift að koma við lögtaki hjá meginþorra manna fyrir skatti. Það verður að hafa þannig viðurlög, að lögtök teljist til undantekninga, en séu ekki aðalreglan. Ég er sannfærður um, að ef þetta ákvæði verður leitt í l. og þá auðvitað eins um dráttarvexti af útsvörum, þá mundi það gera það að verkum, að hvert einasta bæjarfélag í landinu kæmist í greiðsluþrot á fyrsta ári. Þetta er það mikil hjálp við innheimtuna að hafa þessa dráttarvexti til að hvetja menn til að greiða gjöld sín. Víð þekkjum allir, að menn keppast við að greiða fyrir áramót, fyrst og fremst til þess að fá ekki á sig dráttarvexti. Áður var það til þess, að gjöldin yrðu frádráttarbær. Nú er það til þess að komast hjá dráttarvöxtum. Ég hlýt því að mæla mjög eindregið gegn till. hv. þm. Barð., og ég vil fara þess á leit við hæstv. forseta að láta ekki ganga atkv. um þetta mál nema sem flestir hv. þdm. geti verið viðstaddir til þess að taka afstöðu til þess, hvernig með þetta skuli fara, því að það getur orðið alvarlegt, ef það er meining þingsins að breyta þessu ákvæði og nema dráttarvextina brott, því að það er tæplega hægt að kalla það dráttarvexti, þó menn borgi 6% á ári, því að það eru lægri vextir en bankar taka af skuldum. Það er engin hvöt til að greiða, heldur þvert á móti til að draga að greiða gjöldin til þess að hafa afnot af þeim sem rekstrarfé, ef menn eru þess þurfandi. Ríkið þarf á því að halda, að þetta fé innheimtist fljótt og vel, og sama er að segja um bæjarfélögin. Ég held, að hv. þm. Barð. hafi ekki athugað sögu þessa máls og hvernig dráttarvextirnir eru til komnir. Það voru miklu harðari viðurlög samkvæmt þeim l., sem fyrr giltu, við því að greiða ekki. Þetta ákvæði er aðeins til að taka af allan vafa, en er alls ekki nýtt. Auk þess sé ég ekki betur en hv. þm. hafi undirritað nál. Ef ég hef hann þar fyrir rangri sök, bið ég hann afsökunar, en ég man ekki eftir, að hann gerði fyrirvara.

Forseti (BSt): Út af tilmælum hæstv. fjmrh. að láta ekki fara fram atkvgr. um þetta mál, nema dm. væru almennt viðstaddir, þá gæti verið erfitt að fylgja því. Mér hefur ekki borizt tilkynning frá neinum, að hann sé veikur eða á annan hátt forfallaður. Ég skal þó taka þessi tilmæli til greina á þann veg, að nú í kvöld fari ekki fram atkvgr. nema sem allra flestir þdm. séu viðstaddir.



Ég ætlaði að vitna í þessu máli sem eini skattheimtumaðurinn í d., en þar sem hæstv. fjmrh. hefur nú talað í málinu og sagt ýmislegt, sem ég vildi segja, þá get ég orðið stuttorður í þessu máli. Ég hef rekið mig á það, sem flestir skattheimtumenn hafa rekið sig á, að til eru tvenns konar gjaldendur„ skilamenn og skuldseigir menn. Það fer ekki allt eftir efnum. Fátækir menn eru eins skilasamir og ríkir. Sumir vilja draga á langinn að greiða, svo að þeir geti tekið vexti af peningum sínum. Þess vegna er oft mjög erfitt að fá menn til að greiða fyrr en kominn er nokkuð langur tími, og þá helzt með ógnunum um, að það séu teknir af þeim dráttarvextir, svo að þeir sjá, að það borgar sig ekki að bíða lengur með að greiða. Ég er því hræddur um, eins og hæstv. ráðh., að menn yrðu tregir til að greiða gjöld sín, ef ætti að veita mönnum tækifæri til að draga það á langinn, eins og hér er lagt til. Nú er það þannig, að það er auðlærð ill danska. Og ef það kemur í ljós, að þessum mönnum á að haldast uppi að sleppa ódýrt frá þessu og fara frekar með gróða en tap, þá gæti það orðið þannig, að skilamennirnir færu að semja sig að siðum hinna að verða seinir til greiðslu. Nú eiga allir skattar að greiðast á manntalsþingi. En ég er hræddur um, að slíkt verði ekki talið til siðs, ef mjög eiga að tíðkast hin breiðu spjót, sem nú er farið fram á að fara að beita. Ég held, að það sé réttara að halda sig við það, sem þegar var gert á þessu kvöldi, en ekki verði farið að hlaupa frá því aftur og fara að samþ. ofan í sjálfan sig frá því, sem þá var gert.



Herra forseti. Ég hefði helzt óskað, að hæstv. forseti gerði ráðstafanir til, að hæstv. fjmrh. væri hér viðstaddur. Hann hélt fram, að ég hefði misskilið málið. Ég vildi þá kenna honum að lesa l.

Ég veit ekki, hvernig ætti að fara að tryggja það.

Hæstv. forseti veit vel, hvernig á að ná mönnum hingað á fund. En ef ekki er unnt að fá hæstv. ráðh. hingað nú, vildi ég óska þess, að hæstv. forseti frestaði málinu, þar til hæstv. ráðh. hefur tíma til að ræða þetta mál við mig, og vil ég biðja hæstv. forseta um það. Þetta er ekki heldur neitt smámál, að því er mér skilst á hæstv. ráðh. Hér er ýmislegt annað að ræða, sem við getum skemmt okkur við, þangað til hæstv. fjmrh. hefur tíma til að ræða við okkur.



Herra forseti. Þegar lögin um almannatryggingar voru samin, var gengið út frá, að það þyrfti að endurskoða þau jafnvel á hverju ári fyrst um sinn, þangað til reynt væri. hvernig þjóðin mundi taka þeim. Ýmsar kröfur komu fljótt fram um breytingar frá ýmsum stéttum. Reyndar var óhjákvæmilegt að endurskoða lögin árlega, breyta þeim og samþ. viðaukalög til að breyta því, sem nauðsynlegt þótti. Heildarendurskoðuninni var frestað til 1949, þá var skipuð milliþinganefnd til að athuga kröfur frá ýmsum stéttum á landinu og samrýma þær viðaukalögunum, og þetta var lagt til í frv., sem fram kom á síðasta þingi og var samþ. hér í Ed. Og skoðun manna var sú, að þetta næði samþykki í Nd., en á síðustu stundu lýsti forsrh. yfir, að málið næði ekki fram að ganga á því þingi og hann skyldi undirbúa málið fyrir þetta þing. Það hefur hann nú gert, og þetta frv. var flutt af heilbr.- og félmn. og er á þskj. 238. Ég var ekki viðstaddur hér í deildinni, er þetta var til umræðu fyrst, en það mun hafa verið svo, að framsaga af hálfu n. var ekki löng, en ráðh. skýrði málið ýtarlega. Mér þykir því rétt að gera grein fyrir frv. og brtt, 352, sem n. stendur saman að. Nefndin hefur athugað frv. mjög vel og borið það saman við gildandi lög og frv. eins og það var samþ. hér á síðasta þingi. Hún hefur og kynnt sér till. frá ýmsum aðilum, sem ekki hafa náð samþykki hér á þingi, og eru niðurstöður n. í nál. hennar og brtt. Nefndin getur ekki fallizt á, að frv. á þskj. 238 verði samþ. óbreytt, og skal ég nú gera grein fyrir ástæðunum. Við 1. kafla, 1.–4. gr., hefur nefndin ekkert að athuga og leggur til, að hann verði samþ. Þetta er tekið orðrétt upp úr frv. eins og það var hér í Ed. í fyrra. Þetta ákvæði hefur engin áhrif á fjárhagsafkomu stofnunarinnar, ef það verður samþ. eins og það liggur fyrir. 5. gr. frv. er breytt í það horf, að þar eru ákveðnar hinar nýju grunnuppbætur til samræmis við gengisbreytinguna. Um þessa till. er fullt samkomulag í nefndinni. En þó hafa nokkrir nm. ákveðið að flytja brtt., sem ég sé, að eru komnar fram í deildinni. En aðrir fylgja frv. að þessu leyti og vilja hafa þessar tölur óbreyttar, en þær eru þær sömu og í gildandi lögum, þegar reiknaðar hafa verið um uppbætur á grunnlaun. Fulltrúar sjálfstæðismanna og framsóknarmanna standa að því, að þetta verði samþ., en hins vegar álíta fulltrúar Sósfl. og Alþfl., að þessu þurfi að breyta. Ef greinin verður samþ. óbreytt, hefur það engar hækkanir í för með sér í sambandi við rekstrarkostnaðinn. Í sambandi við 6. gr. er gerð nokkur breyting frá ákvæðum tryggingarlaganna um, að ekklar fái fullan barnalífeyri, í stað hálfs nú. Nefndin væntir þess, að þetta verði samþ. Aðrar greinar, 7.–15., eru eins og þær eru í lögunum og engin breyting gerð við þær, en í sambandi við 10. gr. hefur ekki orðið samkomulag um hana í nefndinni. Það hafa komið fram alla tíð, síðan lögin voru samþ., kröfur frá mönnum um land allt þess efnis, að fæðingarstyrkir yrðu þeir sömu fyrir allar konur. Þetta er ekki í lögunum nú, en lagt er til, að þessu verði breytt. En í greininni segir, „að ógift móðir, sem verður fyrir vinnutjóni og tekjumissi vegna barnsburðar og leggur fram úrskurð á hendur barnsföður fyrir barnsfararkostnaði, skal eiga rétt á því, að Tryggingastofnunin greiði henni til viðbótar allt að 300 kr. á mán. í allt að 3 mán.“ o.s.frv. Þessi breyting er gerð hér á, vegna þess að því er haldið fram, að viðkomandi aðili geti ekki fengið greiðslu nema hún hafi fengið úrskurð á hendur barnsföðurnum á sama hátt og segir í 90. gr. - Kvenfélagasamböndin hafa ekki viljað við þetta una og hafa sent fulltrúa til nefndarinnar til að ræða þetta og vilja fella það niður, en meiri hl. hefur ekki viljað fallast á það. Meiri hl. lítur svo á, að rétt sé að hafa þetta ákvæði í greininni og að það séu ekki of þungar kröfur á hendur barnsmóður, að hún afli sér úrskurðar, enda nauðsynlegt, ef hún ætlar að tryggja meðlag með barninu, erfðarétt o.þ.l. Því leggur meiri hl. til, að þetta verði samþ. óbreytt. Einnig er hér brtt. við 11. gr. frá minni hl. n., og verður gerð grein fyrir henni af flm. Um aðrar greinar milli 7. og 15. gr. hefur ekki verið neinn ágreiningur í n., eins og þegar hefur verið lýst. Um 16. gr. hefur einnig verið ágreiningur, þannig að einstakir nm. hafa viljað hækka bæturnar nokkuð, en þær eru settar fram hér eins og þær eru í lögunum. Í sambandi við 21. gr. er samkomulag um hana nema 5. tölulið. Þar er sett fram, að hámark framlags ríkissjóðs skuli vera 60 kr. á ári og ekki ætlazt til, að á það sé greitt verðlagsvísitöluálag. Nú er það upplýst af ráðh., að það sé ákveðið að greiða verðlagsvísitölu 122% á næsta ári, og af þeirri ástæðu hefur hann farið fram á það við hv. Alþingi, að tollar og skattar verði hækkaðir. En þá er vitanlegt, að það spor hefur í för með sér, að þessi gjöld geta ekki staðið í stað nema þau fái hækkun. Sjúkrasamlögin hafa orðið að hækka meira en svo, að þau hafi fengið að fullu bætt 1/3 frá Tryggingastofnuninni, m.a. er það svo hér í Rvík, Hafnarfirði og víðar. - Ef reiknað er með álagningu 115 eins og gert er á fjárlagafrv., þá komst nefndin að þeirri niðurstöðu, að grunnuppbótin yrði að hækka í 62 kr. að viðbættum 15%. En það er aðeins miðað við vísitölu 115. Hvert það sjúkrasamlag, sem hefði kr. 17,83 mánaðargjald eða lægra, fengi 1/3 frá ríkissjóði, en hin fengju ekkert fram yfir kr. 17,83. Nú er gert ráð fyrir, að er sjúkrasamlög hafa verið stofnuð um land allt, þá hafi þau 90 þús. meðlimi og þar af verði 55 þús. meðlimir með hærra meðlimagjald en 17,83 og fá þá sjúkrasamlög þessi ekki fullt 1/3 framlag. Ef framlög hinna verður 125 kr. á mann, fá þau samanlagt fullt 1/3, eða 40 kr. á mán. Nú má gera ráð fyrir, að öll sjúkrasamlög komi ekki inn á þessu ári, og verða því vanhöld hér, svo að ætla má, ef miðað er við 115, þá þyrfti miklu hærra framlag en tekið var upp í fjárlfrv., en í því er tekið 5,8 millj. til að mæta þessum gjöldum. Áætlaðar eru 5,3 millj., en mætti komast af með 5 millj. kr. Þá þyrfti að taka á fjárlögunum 200 þús. kr., og um þetta er samkomulag við ríkisstj. En þetta er aðallega gert til að mæta 115%, svo að ef hugsað er að greiða launin með 120%, þarf að bæta hér við. 3. töluliður þessarar greinar er tekinn nýr í frv. og hann er heimild til að takmarka sjúkrasamlagsgreiðslu á lyfjum, sem ekki eru lífsnauðsynleg. Ef þetta er notað, dregur það úr kostnaði sjúkrasamlaganna, en kemur beint á meðlimina, ef þeir kaupa slík lyf, en þetta er samkomulagsatriði. 4. liður er einnig nýr, en hann er um, að Tryggingastofnunin skuli greiða, þegar maður er 67 ára eða eldri og þarfnast sjúkrahússvistar umfram þær 5 vikur, sem sjúkrasamlagi hans ber að greiða, ríkisframfærslu lífeyri þann, er hlutaðeigandi á rétt til, ásamt álagi, sem úrskurðað er skv. 17. gr. Ég leyfi mér að vísa til grg. um þetta. En það kom til tals í n., að þetta ákvæði væri sett hér, en þó skyldi ekki greiða meira en 90% af lífeyrinum. En ekki þótti rétt að taka þetta upp, vegna þess að það getur ekki náð til þeirra, sem liggja vegna ellikramar, heldur allra, sem eru á ríkisframfæri, en n. hafði ekki nákvæmar skýrslur, hve miklu þetta mundi muna. Þetta ætti því að vera til athugunar, er lögin verða endurskoðuð á ný. Eina brtt., sem nefndin gerir á þessari grein, er því að hækka framlagið úr 60 kr. í 62 og greiða síðan vísitöluálagningu, eins og ég hef tekið fram. Næsta breyt., sem n. leggur til, er að orða um 24. gr. Í frv., eins og það er lagt fram af hæstv. ríkisstj., stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Iðgjöld og framlög til tryggingarsjóðs samkv. IV. kafla laganna, 2.–5., skulu frá 1. janúar 1951 til ársloka 1954 vera sem hér segir:“ Á þetta gat n. ekki fallizt og stendur einhuga um að breyta þessari mgr. Í frv. er lagt til, að framlög skuli fastbundin frá 4954 til ársloka 1954, án tillits til þess, hvernig verðlagið er í landinu. Það getur sjálfsagt enginn sagt um það í dag, hvernig verðlagið verður 1954, nema síður sé; það kann að verða hærra og getur líka hafa lækkað verulega. Við teljum því ógerning að setja þetta ákvæði þannig fast. Auk þess er það sýnilegt - og einkum eftir að það hefur verið viðurkennt af hæstv. fjmrh. -, að kaupgreiðslur eigi að miða við 122 stiga vísitölu, og er því síður ástæða til að hafa þessa gr. eins og hér er ákveðið. Að vísu er lagt til í frv., að þau gjöld, sem ég er hér að ræða um, verði greidd nokkuð hærri en nú er gert, m.a. eru kvæntum körlum á 1. verðlagssvæði greiddar kr. 450.00 á ári samkv. 107. gr. l., og á það skuli ekkert álag greitt, en nú er þessi greiðsla kr. 390,00, og eiga önnur gjöld samkv. þessari gr. að hækka hlutfallslega. N. álitur þetta ekki rétt og leggur til, að árgjöld hinna tryggðu verði fyrir kvænta karla kr. 390.00 á 1. verðlagssvæði og á 2. verðlagssvæði kr. 310.00, í stað kr. 450.00 og kr. 360.00, sem er í frv., fyrir ókvænta karla kr. 350.00 á 1. verðlagssvæði og á 2. verðlagssvæði kr. 280.00, í stað kr. 400.00 og kr. 320.00, sem er í frv., fyrir ógiftar konur kr. 260.00 á 1. verðlagssvæði og á 2. verðlagssvæði kr. 240.00, í stað kr. 300.00 og kr. 240.00 eins og lagt er til í frv. - Í frv. er ætlazt til þess, að iðgjöld atvinnurekenda samkv. 114. gr. l. verði á 1. verðlagssvæði kr. 4.80 á viku og á 2. verðlagssvæði kr. 3,60 á viku. N. leggur til, að þessar greiðslur verði á 1. verðlagssvæði kr. 4,65 á viku og kr. 3,50 á 2. verðlagssvæði í samræmi við það, sem nú er greitt í tryggingunum. - Samkv. frv. ríkisstj. er heildarframlag sveitarfélaga samkv. 114. gr. l. 10,8 millj. kr. og framlag ríkissjóðs samkv. 116. gr. l. kr. 17,4 millj. kr. Er þessu haldið óbreyttu í till. n. N. gerir einnig talsverðar breyt. á 25. gr. frv. Síðari mgr. þessarar gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Grunnupphæðir bóta samkv. lögum þessum skulu hækka til samræmis við vísitölu framfærslukostnaðar eftir sömu reglum og laun, sbr. 6. gr. laga nr. 22 1950, um gengisskráningu o.fl., þó aldrei yfir 15%.“ Á. þetta getur n. ekki fallizt. Hún álítur einmitt, að þessi laun, sem hún leggur til að verði ákveðin í frv., verði greidd með venjulegu vísitöluálagi, eins og öðrum launþegum eru greidd á hverjum tíma, og vil ég vænta þess, að hæstv. ríkisstj. og hv. d. fallist á þessa till. N. getur ekki séð nokkur frambærileg rök fyrir því, að þetta fólk, sem fjöldamargt hefur ekkert annað til að lifa á en þennan styrk, verði að lúta því, að þeirra laun séu bundin við lægri vísitölu en laun almennt í landinu. N. er öll sammála um þetta afriði og væntir þess fastlega, að hv. Alþ. sýni þá sanngirni að fallast á till. hennar. Alþ. hefur á s.l. ári fallizt á, að rétt væri að bæta upp þessar greiðslur, eftir að það hafði ákveðið að greiða uppbót á laun fastráðins starfsfólks hjá því opinbera, og það er vitað, að þetta er einnig gert hjá starfsmönnum bæjarins og fólki almennt í landinu, og þess vegna þótti n. sjálfsagt, að þetta fólk yrði ekki sett út undan né heldur það, sem er á 18. gr. fjárl. Þess er því að vænta, að afstaða hv. Alþ. til þessa máls hafi ekki breytzt, og ég fyrir mitt leyti skil það svo, að þegar hæstv. ríkisstj. samdi þetta frv., muni hún hafa haft hliðsjón af því, að hún hafði ákveðið að halda vísitölunni svo niðri, að hún átti ekki að fara yfir þá tölu, sem miðað var við í frv. N. leggur því til, að við 25. gr. verði gerð sú breyt., að niðurlag síðari mgr. frá og með orðunum „sbr. 6. gr. laga“ og til enda gr. falli niður. Hún leggur einnig til, að við gr. bætist ný mgr., er svo orðist: „Iðgjöld samkv. 107. og 112. gr. og framlög samkv. 114. og 116. gr. laganna, sbr. 24. gr. þessara laga, skulu innheimt með álagi samkv. meðalvísitölu næsta árs á undan.“ Mér er nauðsynlegt að dvelja nokkuð við þetta atriði og skýra hæstv. ráðh. frá, hvernig þetta er til komið. Eins og frv. er borið fram af hæstv. ríkisstj., var til þess ætlazt, að einn aðilinn, sem til trygginganna greiðir, þ.e. hinir tryggðu, greiði nokkuð hærri iðgjöld, eða um 15% ofan á þær grunnupphæðir, sem ákveðið er, að haldist áfram í l., og einnig að iðgjöld atvinnurekenda hækki um sem svarar 3%, en hins vegar var ekki ætlazt til þess, að framlag frá sveitarfélögum eða ríkissjóði yrði greitt með neinu vísitöluálagi. Með þessu er raskað allverulega hlutföllunum á milli þeirra aðila, sem greiða framlög til trygginganna, frá því sem er í gildandi l. og ákveðið var frá upphafi milli þeirra aðila, sem áttu að bera þungann af tryggingunum. Með þessu móti væri byrðin tekin af ríkissjóði og sveitarfélögunum, en lögð á hina tryggðu. Á þessa röskun getur n. ekki fallizt. Út af fyrir sig kann það að vera réttlátt, að einhver slík breyt. verði gerð, en til þess þarf að fara fram miklu nákvæmari athugun á málinu en unnt var á þeim skamma tíma, sem n. hafði til umráða í þessu máli nú, og á það leggur n. þá heldur engan dóm, en það er sýnilegt, að ef þessi háttur yrði hafður á þessu nú, væri fjárhag trygginganna stefnt í alvarlega hættu. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að það er ákvæði um það í l., að ef svo og svo mikill hluti iðgjaldagreiðenda bregzt, verði sveitarsjóðirnir að greiða fyrir þá, ef þeir hafa ekki nægilegar tekjur til þess að greiða af þeim iðgjöld, og því þyngra mundi þetta falla á sveitarsjóðina sem iðgjaldagreiðslur hinna tryggðu eru hærri. Ef sveitarfélögin bregðast, kemur þetta allt yfir á ríkissjóð, og sýnist n. mjög varhugavert að fara inn á þessa braut. Hins vegar vil ég benda á, og það hafði ekki svo lítil áhrif á afstöðu n., að á Alþ. í fyrra var þetta mál mjög rætt vegna þess ágreinings, sem hafði komið upp milli þáv. ríkisstj. og tryggingaráðs, þar sem ríkisstj. eða þáv. fjmrh. leit svo á, að hann ætti beinlínis ákveðinn hluta tryggingasjóðs, sem hafði safnazt upp, vegna þess að hagur trygginganna varð betri en gert hafði verið ráð fyrir. Þetta mál kom til úrskurðar Alþ. í fyrra, og hann varð sá, að tryggingasjóður ætti þennan hluta óskertan. Það getur því ekki komið til mála, að hið sama Alþ., sem hefur ákveðið þetta, fari nú að samþ. að leyfa ríkisstj. að taka að öðrum leiðum þetta fé úr tryggingasjóði fyrir sig eina. Það gæti hins vegar vel komið til mála, ef þörf væri á, að taka þetta fé úr tryggingasjóði fyrir alla þá aðila, sem hafa greitt í tryggingarnar, það er ríkissjóður, sveitarfélögin, atvinnurekendur og hinir tryggðu. Fyrir því eru þó einhver rök, að ef ekki væri hægt að standa undir tryggingunum, yrði að fara þá leið að sækja stærri fúlgur í ríkissjóð eða minnka bótagreiðslur, sem hvorugt væri æskilegt, en l. mæla svo fyrir, að reikna megi meðalvísitölu ársins á undan sem álag á tekjustofnana, og það er það, sem nokkur hluti n. hefur getað fellt sig við í þetta skipti og leggur því til, að þetta verði gert, þannig að í stað þess að reikna fullt álag, 115 eða 122 vísitölustig, þá verði á næsta ári lögð ofan á grunnupphæðir meðalvísitala ársins 1950, sem mun vera 8.33%, og að þetta verði lagt jafnt á alla aðila, ekki aðeins hina tryggðu, heldur einnig á sveitarfélögin og ríkissjóð, þannig að það komi hlutfallslega rétt niður á alla aðila. Þetta eru till. heilbr.- og félmn. Að vísu kunna að koma fram brtt. frá einstökum nm., en samkomulag varð um það, að nokkrir nm. bæru fram þessar brtt., án þess að n. klofnaði á þessu stigi málsins. Ég vil í þessu sambandi benda á, að í áætlun var gert ráð fyrir, að rekstrarhalli mundi verða á tryggingunum með því framlagi, sem áætlað er, ef ekki fengist fullt vísitöluálag, allt að 91/2 millj. kr. Í frv. eins og það er lagt fyrir er gert ráð fyrir, að tekjurnar aukist um 2,7 millj. kr. samkv. 24. gr., ef gr. verður samþ. óbreytt. En verði till. n. samþ. óbreyttar við þessa gr., hækka tekjurnar um 4,2 millj. kr. og minnka þannig áætlaðan rekstrarhalla ofan í 5,3 millj. kr., en samt sem áður er í þessari áætlun gert ráð fyrir 600 þús. kr. hærri lífeyrisgreiðslum en áætlað er í frv., og lækkar rekstrarhallinn þá um þá upphæð, eða í 4,7 millj. kr., en það miðast eingöngu við, að allar bætur verði greiddar með vísitölu 115 á árinu. En þar sem ákveðið hefur verið, að á laun embættismanna og flestra annarra starfsmanna verði greidd 122 vísitölustig, er sjáanlegt, að ekki verður stætt á því að greiða ekki sama álag á þessar bætur, en þá þarf 500 þús. kr. fyrir hvert vísitölustig eða 31/2 millj. kr. í tekjur til þess að stofnunin geti mætt þeim útgjöldum. Þeir aðilar, sem fengust til að fylgja því með hæstv. ríkisstj., að ekki yrði greitt meira álag en 8,33% á allar grunnupphæðir, höfðu gert ráð fyrir því, að vísitalan yrði ekki hærri en 145 stig, eins og ég hygg, að hæstv. ráðh. hafi einnig gert, þegar hann samdi frv., og við það var miðað frá hendi þeirra aðila í n., en ef hún hækkaði, yrðu meiri tekjur að koma á móti, því að fjárhag trygginganna væri stefnt í beinan voða, ef þær ættu að mæta þessum útgjöldum. Úr þessu er ekki hægt að bæta nema á þann hátt, sem ég gat um, að annaðhvort yrði að gera þyngri kröfur til iðgjaldagreiðenda og til sveitarfélaga um að greiða enn hærri framlög eða fara hina leiðina, sem er mjög erfið, að draga úr bótunum; þriðja leiðin er sú, eins og ákveðið er í l., að ef gjaldþol iðgjaldagreiðenda brestur, geta tryggingarnar krafizt rekstrarhallans af ríkissjóði einum, en það væri heldur ekki skemmtileg leið. Í sambandi við þetta leyfir n. sér að bera fram brtt. sem brb.-ákvæði á þskj. 352, sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisstjórninni er heimilt, að fengnum till. frá tryggingaráði, að ákveða jafna hundraðshlutahækkun á iðgjöld og framlög til tryggingasjóðs, ef kaupgjald í landinu verður greitt með hærri verðlagsvísitölu en 115 á árinu 1951 og sýnilegt er, að Tryggingastofnunin þurfi á því fé að halda til þess að greiða bætur með fullu vísitöluálagi án þess að skerða tryggingasjóðinn óeðlilega. Jafnframt heimilast ríkisstjórninni að greiða úr ríkissjóði þann hluta, sem honum ber að greiða vegna slíkrar hækkunar.“ Ég vil biðja hæstv. ráðh. og hv. þm. um að athuga vel þetta atriði, því að ef slík till. yrði felld, er sá möguleiki fyrir hendi, að tryggingasjóður fái svo þungt áfall á árinu, að það verði að grípa til þeirrar heimildar í l. að krefjast framlags úr ríkissjóði, og þá kæmi hann einn til að standa undir þeirri byrði. Að vísu mundi hann ekki gera það, fyrr en búið væri að eyða öllum sjóðnum, en þá þarf hann að greiða ábyrgð, eins og l. mæla fyrir um. Ef hins vegar samþ. yrði samkomulag milli ríkisstj. og tryggingaráðs um það, hvenær nauðsynlegt væri að nota slíka heimild og ríkisstj. hefði fullt vald í þessu máli til að nota heimildina ekki fyrr en stofnunin væri komin í voða, þá hefur hún þann möguleika að hækka framlög hinna tryggðu, atvinnurekenda samkv. 112. gr. og sveitarfélaga, og teldi ég það mjög illa farið, ef ekki yrði búið svo um þetta mál, að þessi ákvæði væru fyrir hendi, og ég hygg, að ríkisstj. gæti tæplega skapað sér slíka heimild í brbl., vegna þess að hér er um fjárútlát að ræða, en eins og ég tók fram, hefur hún fullt vald í þessu máli, þótt gr. yrði samþ. Þá vil ég geta þess, að í sambandi við 30. gr. leggur n. til, að í stað orðanna „að mæta halla“ komi: að mæta ófyrirsjáanlegum halla, þannig að það komi skýrt fram, að tekjuafgangi stofnunarinnar skuli varið til að mæta ófyrirsjáanlegum halla, því að gert er ráð fyrir því, að halli eigi ekki að verða á rekstrinum nema því aðeins, að sérstök óhöpp komi fyrir. Ég vil að lokum geta þess, að eftir því sem n. hefur fengið upplýsingar um, mun rekstrarhalli trygginganna á þessu ári verða um 2 millj. kr. Frá mínu sjónarmiði á Tryggingastofnunin alldigra sjóði, en hún rekur svo áhættusamt fyrirtæki, að slíkir sjóðir eru fljótir að fara, og það er miklu torveldara að vinna þá upp en eyða þeim. Ég vil benda á það, að stofnunin hefur í sambandi við sína sjóðstofna aðstoðað bæði sveitarfélög, einstaklinga að einhverju leyti, sem hafa ráðizt í stórvirki, og sjálfan ríkissjóð með stórkostlegum lánum til þess að koma fram framkvæmdum, sem vafasamt er að hefði verið mögulegt, ef fénu hefði ekki verið safnað á þennan hátt, en ríkissjóður hefur greitt þennan hluta með ríkistryggðum bréfum á undanförnum árum, m.a. á þessu ári, þegar hann greiddi hluta af sinni skuld með slíkum bréfum til þess að aðstoða rafmagnsveitur í landinu, og hefur sjálfsagt bætt þar úr miklum vandræðum. Ég tel eðlilegt, að það verði að nást fullt samkomulag um þetta mál heldur en að fara inn á þá braut að ausa svo sjóði stofnunarinnar, að hún bíði þess ekki bætur um lengri tíma. Ég tel þetta heppilegra, ef um það fengist samkomulag, heldur en rýra svo sjóðinn, að stofnuninni sé hætta búin. Það kom fram í n. mjög eindregin ósk um að taka upp mæðralaun, eins og samkomulag var orðið um á síðasta þingi í þessari hv. deild. Þetta mundi auðvitað kosta talsvert fé, og meðan fjárhag ríkisins er þann veg farið og nú er, þótti fulltr. Sjálfstfl. í n. ekki rétt að leggja það til, en um það liggur fyrir till. frá meiri hl. n. Þetta var rætt við fulltrúa frá kvenfélagasambandinu, en því miður gat ég ekki skipt um skoðun á þessu máli, þrátt fyrir þeirra margvíslegu rök. Þar með er ekki sagt, að þetta mál sé dauðadæmt, þó það komist ekki inn á þessu ári. Það er óhætt að segja, að það á mikinn rétt á sér, svo mikinn, að vafi leikur á, hvort ekki ætti að endurskoða aðrar bætur, til þess að koma því inn, en til þess hefði þurft lengri tíma en n. hafði ráð á við afgreiðslu þessa frv. Af þessum ástæðum gat ég ekki veitt till. fylgi í þetta skipti, enda veit ég, að þeir, sem berjast fyrir þessu máli, muni ekki sleppa hendinni af því, enda engin ástæða til þess, því það hefur ekki mætt neinni andúð hér á Alþingi eins og bezt sést af afstöðu þessarar hv. deildar í fyrra, þó það, af ástæðum, sem ég þegar hef nefnt, sé ekki tekið með nú. Það er meginstefna fulltrúa Sjálfstfl. í n. og raunar allra þeirra, sem styðja hæstv. ríkisstj., að skila þessum málum þannig í hendur hæstv. stjórnar, að ríkissjóður þurfi ekki að hafa neina frekari byrði af þessum málum frá því, sem nú er skv. gildandi l. Ég vænti þess, að hæstv. ríkisstj. vilji fallast á að hafa þann fyrirvara, sem fram kemur í brtt. á þskj. 352. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð lengri. Ég legg til, að frv. með þeirri breyt., sem fram kemur á þskj. 352, verði samþ. og að því samþ. verði því vísað til 3. umr., eins og ég legg einnig til, að framkomnar brtt. á hinum öðrum þskj. verði felldar.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. heilbr.- og félmn. fyrir þær brtt., sem hún leggur til á því frv. frá ríkisstj., sem hér liggur fyrir, þó ég vilji bæta því við, að þær ganga skemur en ég gat búizt við. Hins vegar setti n. sig mjög vel inn í málið, og með till. sinum gekk hún gegn þeirri stefnu, sem hæstv. ríkisstjórn hefur markað með því að flytja þetta frv. N. var sammála um: í fyrsta lagi, að sjálfsagt væri, að sömu reglur giltu um uppbót á bótagreiðslur trygginganna og uppbætur á launagreiðslur í landinu; í öðru lagi var n. sammála um, að sú hækkun, sem um getur í frv. á tekjum trygginganna, skyldi lögð jafnt á alla aðila, en í frv. var lagt til, að sú hækkun kæmi eingöngu niður á einstaklingum og atvinnurekendum; í þriðja lagi var n. sammála um, að óhjákvæmilegt væri að ganga til móts við sjúkrasamlögin um framlag til trygginganna. Þessar tillögur er rétt og skylt að meta. Þær miða í rétta átt, þó þær að mínu áliti séu ekki nóg. Hv. frsm. vék að því, að tryggingal. hefði jafnan verið breytt með viðaukal. á hverju ári síðan þau voru sett 1946. Ég er einn af þeim, sem líta svo á, að ef tryggingalögin eiga að koma að gagni, þá verði að breyta þeim í samræmi við breyttar aðstæður, og hér á landi hafa verið sífelldar breytingar síðan 1946, og l. hefur hingað til verið breytt eftir því, svo hlutur tryggingaþeganna yrði ekki lakari en gert var ráð fyrir í tryggingal., þegar þau voru sett. Frá þessari stefnu er horfið í till. hæstv. ríkisstj. Sá skoðanamunur, sem fram kom í n. milli mín og hv. 7. landsk. annars vegar og hv. meiri hl. hins vegar, er því ekki um principatriði, heldur hve langt skuli ganga. Hv. meiri hl. lítur svo á, að vegna þess hve árferði er nú bágborið og horfur tvísýnar, sé ekki hægt, með tilliti til fjárhags ríkisins, að bæta við bótagreiðslurnar. Ég er á öndverðri skoðun í þessu máli. Ég lít svo á, að einmitt vegna þess, hve árferði er nú slæmt og horfur tvísýnar, sé enn þá meiri nauðsyn að auka það öryggi, sem tryggingarnar skapa. Hv. meiri hl. lítur meir á erfiðleika ríkissjóðs en almennings og telur það forsvaranlegt að leggja á aðra aðila, sem kostnaðinn eiga að bera. Hann viðurkennir að vísu, að slíkt verði aðeins gert skamma stund, eitt ár, en telur þó gerlegt að gera það þetta eina ár. Ég lít aftur á móti svo á, að þetta megi teljast ógerlegt, ef litið er til þess, að einmitt þegar árferðið er lélegt og horfurnar slæmar, má gera ráð fyrir, að áætlanir stofnunarinnar að öðru leyti geti tæplega staðizt, vegna þess að þá koma innheimtuörðugleikar til greina, sem rýrir tekjur stofnunarinnar. Ég tel því, að hv. meiri hl. sé of bjartsýnn á það, hvað gerlegt sé að ganga langt í því að eyða sjóðum stofnunarinnar, vegna þess að búast má við, að þeir verði fyrir skakkaföllum vegna árferðisins. Þetta eru þau höfuðatriði, sem skoðanamunur er um, þó að við séum sammála um sjálf principatriðin, sem ég í upphafi máls míns nefndi. - Nú er að ljúka fjórða starfsári Tryggingastofnunarinnar. Þrjú fyrstu árin voru stofnuninni mjög hagstæð, og söfnuðust þá talsverðir sjóðir á þessum árum. Fjórða árið, sem nú er að líða, verður aftur á móti fyrirsjáanlegur nokkur halli á starfsemi trygginganna, þar sem stofnunin hefur greitt vísitöluuppbót og fasta uppbót á lífeyri, án þess að fá nokkra tekjuhækkun á móti þessum auknu útgjöldum. Í frv. því, sem frsm. nefndi í upphafi málsins og afgr. var hér í hv. d. á síðasta vetri, var gert ráð fyrir því, að nokkuð væri aukið við bótagreiðslurnar, sumpart bætt inn nýjum flokkum, eins og mæðralaunum, og aukið við bætur á öðrum sviðum o.fl. Var þá gert ráð fyrir af mþn. þeirri, sem samdi þetta frv., að ekki þyrfti að auka tekjustofna trygginganna, þ.e. að hækka gjöldin til þeirra, vegna þessara breyt. út af fyrir sig, því að tekjustofnarnir hefðu fram að því reynzt það miklir, að unnt reyndist að mæta þessum auknu gjöldum, sem þá voru áætluð 2–21/2 millj. kr. á ári. Síðan þetta frv. var samþ., hafa stórkostlegar breyt. orðið í fjárhags- og atvinnumálum hér á landi. Það er þá fyrst og fremst það, að gengislækkunarl. hafa verið samþ., með þeim beinu afleiðingum, að dýrtíðin hefur vaxið svo, að vísitalan sýnir nú 22% hækkun frá því í marz s.l. ár. Það er líka augljóst mál, að ef tryggingarnar eiga að geta rækt sama hlutverk í þjóðfélaginu og þær gerðu áður, verður að mæta þessum stórfelldu breytingum í fjárhags- og atvinnumálunum með breyttri löggjöf fyrir tryggingarnar. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki gert það nema að mjög litlu leyti. N. hefur bætt þar mikið um, en þó er auðséð, að þótt tekjurnar séu hækkaðar um 8%, þá hrekkur það skammt, ef útgjöldin hækka um 22%. Það er skamma hríð hægt að lifa á sjóðum Tryggingastofnunarinnar með slíkum búskap. Ég skal svo snúa mér að þeim brtt., sem ég flyt ásamt hv. 7. landsk. (FRV) á þskj. 358. - Fyrst er brtt. við 4. gr. frv., þess efnis, að þeim mönnum, sem nú njóta lífeyris úr opinberum sjóði eða ellilífeyris úr ríkissjóði, skuli ívilnað nokkuð frá því, sem nú er, á þann hátt, að bæta megi við lífeyri þeirra frá tryggingunum slíkri upphæð, að samanlagðar greiðslur frá ríkissjóði og Tryggingastofnuninni megi nema allt að 150% af lífeyrisupphæðinni. Ef t.d. maður hefur 400 kr. eftirlaun úr ríkissjóði, má bæta við þá upphæð 200 kr. frá Tryggingastofnuninni. - Þessi gr. var í frv. því, sem lá fyrir þinginu í fyrra, og var sett inn fyrir tilmæli frá þeim mönnum, sem lítilla eftirlauna njóta, og virtist hafa mikið fylgi hér í þinginu. Þessi gr. er því tekin hér aftur upp í brtt. mínar óbreytt, eins og þessi hv. d. samþ. gr. á s.l. vetri. 2. brtt. er við 5. gr., þ.e.a.s. hinar nýju grunnupphæðir til bóta, sem þar eru ákveðnar. Þó að gr. sé hér orðuð upp, er mismuninn að finna í a-lið, 1-2, b-lið, 1-2 og 5. lið, 1-2, þ.e. lífeyrir til öryrkja, gamalmenna og makabætur. Upphæðir þær, sem lagt er til í till. mínum, að teknar verði upp, eru 60 kr. hærri til hvers einstaklings en í frv. hæstv. ríkisstj. Samkv. frvgr. nemur hækkunin á hinum upphaflega grunnlífeyri Tryggingastofnunarinnar 13,3%, en eftir till. okkar á þskj. 358 verður þessi upphæð 15% hærri en í upphafi 1947. Till. er miðuð við það, að greidd sé sama uppbót á örorkulífeyri og greitt er af ríkissjóði sjálfum til þeirra, sem styrks njóta á 18. gr. fjárl. Ef gr. hæstv. ríkisstj. verður samþ. óbreytt, verður hækkun á grunnlífeyri þeirra, sem bóta njóta frá almannatryggingunum, ekki nema 13,3%, en hækkun til hinna, sem eftirlauna njóta, mun meiri, en það teljum við flm. ósanngjarnt, þar sem hinir fyrrnefndu eru sízt betur settir, og þess vegna leggjum við til, að þær upphæðir verði teknar upp, sem í till. greinir. Þá er b-liður brtt. okkar við sömu gr. þess efnis, að heimildin til að greiða hækkun á lífeyri samkv. 47. gr. almannatryggingal., sem nú er 40%, verði hækkuð upp í 50% og heimildin sé víkkuð þannig, að hækkunina megi greiða ekki einasta, sé um sjúkleika að ræða, heldur einnig, ef um einstæðingsskap eða algert tekjuleysi er að ræða. Þessi gr. var einnig samþ. í þessari hv. d. í fyrra og er tekin hér upp óbreytt, eins og hún var afgr. héðan úr d. 3. brtt. okkar er við 10. gr. og er í tveimur liðum. Samkv. fyrri liðnum er lagt til að heimila að greiða dánarbætur til ekkna og ekkla, þó að þau séu komin á lífeyrisaldur, en samkv. l. nú eru dánarbætur aðeins greiddar þeim, sem eru á gjaldskyldualdri, 16–67 ára, og aðeins konum, ef menn þeirra deyja, en ekki manninum, ef konan fellur frá. Samkv. þessum till. okkar er ætlazt til, að greiddar séu allt að 1800 kr. dánarbætur til ekkla sem ekkna, þó að þau séu orðin 67 ára og af þeim sökum njóti lífeyris. Lífeyririnn er skorinn það við nögl, að það er eigi í mörgum tilfellum framfærslueyrir, þannig að eigi er sanngjarnt að fella niður dánarbæturnar í þessum tilfellum. - Þau útgjöld, sem stafa mundu af þessari gr., eru áætluð um 270 þús. kr. á ári. Þá er lagt til í b-lið brtt., að tekin verði upp í sömu gr. sams konar ákvæði og í fyrra um mæðralaun, og heimilist Tryggingastofnuninni að greiða þeim einstæðum mæðrum, sem eiga fyrir tveimur eða fleiri börnum að sjá, nokkur mæðralaun, er fari hækkandi eftir því, hvað börnin eru mörg. - Ég skal ekki tefja tímann með því að ræða nauðsyn þessarar brtt., en ég vil taka fram, að hér er beinlínis vöntun í l., sem hlýtur að stangast við hinn upphaflega tilgang l. Ég veit, að hv. meiri hl. n. litur svo á, að af fjárhagsástæðum sé þetta ekki fært, en það er víst, að engir þeirra, sem á annað borð njóta Tryggingastofnunarinnar, eru jafnvanhaldnir og mæður með tvö eða fleiri börn, sem fá ekki neitt annað með þeim en þann lífeyri, sem l. ákveða. Flestar þeirra eru þannig settar, að það er ekki með nokkurri sanngirni hægt að ætlast til, að þær geti aflað sér vinnu á þann hátt, sem aðrar konur eiga kost á. Þá flytjum við brtt. við 16. gr., 4. brtt., og er það aðeins til samræmis við aðrar brtt. við 5. gr. Ef þær brtt. verða felldar, þá mun ég taka aftur þessa brtt. við 16. gr., því að það er samband þar á milli. 5. brtt. er um það hámark, sem ákveðið er í frv. á framlagi ríkissjóðs og sveitarsjóðs til sjúkrasamlaga. Í frv. hæstv. ríkisstj. er lagt til, að hámarkið verði 60 kr. á ári, og verður ekki séð á frvgr., að til þess sé ætlazt, að á það komi vísitöluuppbót. Hv. n. hefur þarna gengið til móts við óskir sjúkrasamlaganna í þessum efnum og vill hækka þetta upp í 62 kr. auk vísitöluuppbótar, en það framlag af hálfu ríkissjóðs svarar til 17.80 kr. iðgjalds á mánuði. Nú er svo komið, að meira en helmingur - og á næsta ári verða sennilega nálægt því 5/9–6/9 partar allra sjúkrasamlagsmeðlima í landinu að greiða hærra iðgjald en þessu nemur, þar sem það kemur ekkert framlag á móti þeim hluta iðgjaldanna hjá þessum samlögum, sem er umfram kr. 17,80, en það þýðir um það bil 5/9–6/9 partar af öllum landsmönnum. Nú er þegar á þessu ári búið að hækka iðgjöld manna til sjúkrasamlaganna stórkostlega, í ýmsum tilfellum um nærri 60% og mjög víða, í flestum samlögum, um 33%. Iðgjaldið til sjúkrasamlagsins hér í Rvík fyrir giftan mann hefur á einu ári hækkað um 120 kr., í viðbót við það, sem fyrir var, og er nú 480 kr. á ári. Ég tel ógerning að ætlast til, að greidd séu hærri iðgjöld til sjúkrasamlaga af einstaklingum en hér er gert, ekki sízt með tilliti til þess, að í því frv., sem nú liggur fyrir, er gert ráð fyrir, að takmarka megi frá því, sem nú er, lyfjagreiðslu af hálfu sjúkrasamlaga fyrir meðlimina, og þýðir það þá náttúrlega minni fríðindi eða hækkun útgjalda. Við höfum því lagt til í 5. brtt. okkar, að iðgjöldin séu hækkuð upp í 69 kr. í grunn, sem mundi svara til um það bil 79 kr. með vísitöluuppbót. Í sambandi við hin mismunandi háu iðgjöld einstakra sjúkrasamlaga má ekki gleyma því, hvað sjúkrasamlögin hafa ólíka aðstöðu í þessum efnum. Það er yfirleitt svo, að sjúkrasamlög úti um sveitirnar hafa stórum lægri iðgjöld en sjúkrasamlagið hér í Rvík, sem fyrst og fremst stafar af því, að þar hafa menn héraðslækna, sem hafa föst laun úr ríkissjóði og auk þess oft ýmis fríðindi, t.d. bústað með aðgengilegum kjörum o.s.frv. Hinir, sem í kaupstöðum búa, og þá einkum hinum stærri kaupstöðum, hafa enga slíka lækna, sem þeir geti snúið sér til, heldur verða þeir að snúa sér til lækna, sem hafa allar sínar tekjur af sjúklingunum, sem leita til þeirra, og hafa sett sér gjaldskrá, sem þeir telja stéttinni hæfa og er margfalt hærri en það, sem héraðslæknar mega taka. Og þó að tekizt hafi með samningum við læknana að fá lægri greiðslur, eru þær samt stórum hærri, sem eðlilegt er að vissu marki, en þær greiðslur, sem héraðslæknar, sem hafa föst laun úr ríkissjóði og bætta aðstöðu í sambandi við húsnæði og annað, taka. Það er því ekki nema eðlilegt, að framlög til þeirra sjúkrasamlaga, sem eingöngu skipta við praktíserandi lækna, hljóti að verða miklu hærri en til hinna, sem ríkissjóður greiðir fyrir gegnum hin föstu laun embættislæknana. 6. brtt. er um það, að grunniðgjöldin verði ákveðin eins og þar segir. Er gert ráð fyrir, að iðgjöld og framlag ríkissjóðs verði hækkað sem svarar 3%, þ.e.a.s. um 10 kr. persónuiðgjaldið á ári í grunn, og framlag ríkissjóðs um hér um bil 600 þús. kr. á ári í grunn. Þessi till. er borin fram til þess, ásamt vísitöluuppbótinni, að mæta þeim útgjöldum, sem gert er ráð fyrir í till. okkar, því að okkur er ljóst, að á móti hækkuðum bótum þurfa að koma hækkaðar tekjur Tryggingastofnunarinnar. Samkv. 7. brtt., við 25. gr., er gert ráð fyrir því, að greiddar séu uppbætur á bætur eftir sömu reglum og gilda um uppbætur á laun, og er þar enginn munur á till. okkar og meiri hl. n. Ég hef nú gert stuttlega grein fyrir þessum brtt. okkar á þskj. 358. Meginmunurinn á þeim og brtt. hv. meiri hl. er sá, eins og ég drap á í upphafi, að við erum þeirrar skoðunar, að erfiðleikum þeim, sem fram undan eru, sé betur mætt með því að bæta við og auka tryggingarnar, þannig að þær geti stutt almenning í sambandi við þá erfiðleika, sem fram undan eru, og teljum við, að það sé hagstæðara bæði fyrir fólkið í landinu og ríkissjóð að taka á sig þau auknu gjöld, sem þessu eru samfara, með iðgjöldum og framlögum í þeim hlutföllum, sem nú eru ákveðin í l., en að hafa bæturnar lægri og hækka svo tekjuhliðina minna. Ég vil aðeins nefna sem eitt dæmi í þessu sambandi, að ég er ekki í neinum vafa um, að það verða ekki fá þau tilfellí, að einstæðum mæðrum með tvö eða fleiri börn á framfæri, sem hingað til hafa komizt af án annarrar hjálpar en þess barnalífeyris, sem greiddur er, þeim mun reynast .erfitt að komast af, eins og nú horfir um árferði. Hins vegar þykist ég þekkja það til, að ég þori að fullyrða, að með skynsamlegum ákvæðum mætti hjálpa fjöldamörgum af slíkum mæðrum til að komast af. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi, en sama eða svipað mætti segja um mörg önnur tilfelli. N. öll flytur, þó að einn nm. hafi um það óbundið atkv., tili. um ákvæði til bráðabirgða, sem bætist aftan við lögin. Hv. frsm. gerði mjög skilmerkilega grein fyrir því, hver nauðsyn væri á að setja þetta ákvæði, sérstaklega með tilliti til þeirrar yfirlýsingar, sem hæstv. fjmrh. gaf hér við umr. í d. fyrr á þessu kvöldi. Ég vil taka undir orð frsm. í þessu efni. Nú er tryggingasjóður sá sjóður, sem ætlað er að mæta ófyrirsjáanlegum sveiflum og skakkaföllum, en hann er nú talinn í reikningum um 17 milljónir króna. Gera má ráð fyrir, að tekjuhalli á yfirstandandi ári verði ekki minni en 2 millj. kr., þar sem greidd hefur verið vísitöluuppbót á bæturnar án þess tekjur hafi komið á móti. Með þeirri hækkun, sem ráðgerð er á vísitöluálagningu, má gera ráð fyrir, að þessi halli verði á næsta ári um 4–5 millj. kr. Yrði þá tryggingasjóður í lok næsta árs kominn niður í 10 millj. kr., ef miðað er við vísitöluna 115 um bótagreiðslurnar. Verði hins vegar greiddar bætur eftir vísitölunni 122, þá eykst hallinn enn um 31/2 millj. kr., ef engar breytingar verða gerðar til að auka tekjur stofnunarinnar, og sjóðurinn verður þá kominn niður í 6–7 millj. kr. - Ef aðrar slíkar „ófyrirséðar“ sveiflur lenda með öllum sínum þunga á tryggingunum, þá verður stofnunin bráðlega ófær um að mæta þeim greiðslum. En með svo stórum sveiflum á verðlagi og atvinnuháttum, sem eru að gerast og sýnilegt er að muni gerast hér á landi, þá er nauðsynlegt, að tryggingasjóður geti rækt það hlutverk, sem honum er ætlað. Ef þetta verður samþ., þá er ríkissjóði heimilað að firra sig þeirri byrði, að slíkur halli lendi loks á honum einum, með því að hækka tryggingargjöldin hjá öllum aðilum jafnt, og þarf hann þá ekki að greiða af hallanum nema 1/3 hluta. Hvenær ætti að nota þetta ákvæði, er ekki á mínu færi að segja, svo bindandi sé. En færi nú hallinn fram úr 4–5 millj. kr., þá tel ég að ástæða væri fyrir hendi til þess. Og hvort svo verður á næsta ári, má gera sér nokkra hugmynd um þegar á fyrri helmingi þess árs. - Það er þannig ekki einasta þýðingarmikið fyrir tryggingarnar, heldur engu síður fyrir ríkissjóð, að till. sem þessi verði samþ. Ég skal svo ekki reyna á þolrif hæstv. forseta og hv. d. með því að lengja frekar mál mitt, en ég vil þó aðeins víkja lítið eitt að einu atriði enn. Hér er alls staðar vísað á ákvæði gengisbreytingarlaganna um greiðslur á vísitöluuppbót, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú sýnir vísitala fyrir júní 1950 hækkun eða lækkun framfærslukostnaðar um 5% eða meira, frá því hækkun eða lækkun launa var síðast ákveðin, og skulu þá laun fyrir júlí 1951 hækkuð eða lækkuð samkvæmt þeirri breytingu á framfærslukostnaði, sem vísitalan sýnir, en frá 1. ágúst 1951 skulu laun ekki taka breytingum samkvæmt ákvæðum þessara laga.“ - Þrátt fyrir orðalag þessarar gr., þá er mér held ég, óhætt að segja, að n. hafi þann skilning, að vísitöluákvæði, sem öðlast gildi fyrr á árinu, gildi árið út, og ég veit heldur ekki betur en sá sé einnig skilningur hæstv. ríkisstjórnar. N. hefur þannig gert ráð fyrir því í meðferð þessa máls, að þessi skilningur sé látinn ráða. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri nema tilefni gefist í sambandi við grg. flm. fyrir brtt.



Herra forseti. Ég flyt ér ásamt hv. 7. landsk. 3 brtt. á þskj. 371. Er hin fyrsta við 7. gr. - um að gr. falli niður. En þessi gr. er þannig til komin, að hún var sett inn í frv. í fyrra hér í hv. Ed. til samræmingar á greiðslum barnalífeyris til ekkna annars vegar og hins vegar til mæðra óskilgetinna barna og fráskilinna kvenna. Eftir lögum er þessu nú svo háttað, að mæður, sem fá úrskurð yfirvalds um barnalífeyri, geta snúið sér til Tryggingastofnunarinnar og fengið hann greiddan þar. Réttur til þeirrar greiðslu gildir, þar til börnin eru 16 ára að aldri. En samkv. 23. gr. laganna á ekkja ekki rétt á þessum bótum nema í 3 ár eftir að hún giftist aftur, en mæður óskilgetinna barna og fráskilinna kvenna fá þær greiddar lengur. Þar sem þær eiga í hlut, er í flestum tilfellum aðeins um að ræða innheimtu á lífeyrinum af hálfu Tryggingastofnunarinnar, og gegnir þar öðru máli en um greiðslur til ekknanna. Því leggjum við til, að þessi grein um samræminguna falli niður, og er það í samræmi við framkomnar óskir kvennasamtakanna hér í bænum og raunar um land allt. Þá flytjum við enn fremur þá brtt. við 10. gr., að hún verði felld niður. - Samkv. 34. gr. l. eins og þau eru nú, er um tvenns konar fæðingarstyrk að ræða. Hinn lægri styrkur er veittur mæðrum, sem ekki vinna utan síns heimilis og missa ekki beinlínis í við það fjárhagslega að fæða barn sitt. Hærri styrkurinn er veittur mæðrum, sem atvinnu stunda utan heimilis og þurfa á launum sínum að halda, og samkv. 40. gr. þessa frv. nemur sá mismunur 900 kr., eða 300 kr. í 3 mánuði. En sá misskilningur, sem ákvæði gr. byggjast á, er þessi, að þar er markalínan dregin á milli giftra og ógiftra mæðra, en í l. er hún sú, hvort mæðurnar stundi atvinnu utan heimilis eða ekki. Ég fullyrði, að þessi breyting er ekki til bóta fyrir neinn, en hins vegar mörgum til skaða, og byggi ég það á kunnugleika og reynslu af þessum málum. Því hefur verið haldið fram, að ákvæði 10. gr. væru a.m.k. eins góð og áður, en ég held, að það sé mikið tjón að ákvæðum hennar. Þar er gert ráð fyrir, að móðirin verði að leggja fram úrskurð um kröfu á hendur barnsföður. En sá úrskurður getur tafizt og þannig dregizt á langinn, að móðirin fái þessar tekjur á þeim tíma, sem henni er frekast þörf á styrk. Annað mál er svo það, að á sínum tíma þarf að sanna, hver barnsfaðirinn er, vegna annarra stærri greiðslna. - Um báðar þessar gr. gildir það, að það er samkv. óskum kvennasamtakanna að lagt er til, að þær séu felldar niður. Þá er 3. brtt. okkar á þskj. 371 um það, að aftan við 11. gr. bætíst ný málsgr. þess efnis, að „hafi sjúkrasamlag eða sveitarstjórn í þjónustu sinni hjúkrunarkonu eða aðstoðarstúlkur til þess að veita hjúkrun eða aðstoð á heimilum í veikindum, er Tryggingastofnuninni heimilt að taka þátt í kostnaði við þau störf eftir samkomulagi við viðkomandi aðila“. - Þetta var tekið upp í fyrra, og að mínum dómi er það af athugaleysi, að þetta hefur verið fellt niður úr frv. ríkisstj. Hér er aðeins um heimild að ræða til Tryggingastofnunarinnar til að taka þátt í þessum kostnaði, og verður að teljast nauðsynlegt, að þessi heimild sé fyrir hendi, einkum í sambandi við frv., sem liggur nú fyrir Alþ. um hjálp í veikindaforföllum húsmæðra. Ég vil svo að lokum geta þess, að ég hef haft fyrirvara um afstöðu mína til mæðralaganna. Ég tel, að nú, þegar svo illa árar, eigi sízt að klípa af mæðralaununum og mönnum beri að standa saman um þá löggjöf; og ég mun því greiða atkv. með þeim till., sem gerðar eru á þskj. 358.



Herra forseti. Þær brtt., sem ég flyt við þetta frv., hef ég sumpart flutt með hv. 4. þm. Reykv. og sumpart með hv. 8. þm. Reykv., og hafa þau bæði mælt fyrir þeim. Hef ég þar ekki miklu við að bæta. Þó vil ég fara nokkrum orðum um afstöðu mína almennt til þessa frv. og sjálfra tryggingalaganna. Það eru nú liðin 6 ár síðan því var lofað með samningum þriggja stjórnmálaflokka árið 1944, og bak við þann samning stóð og stendur enn yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar, að hér á landi skyldi komið á fullkomnu tryggingakerfi, sem yrði borgurunum vernd frá vöggu til grafar án tillits til stétta eða efnahags og eins fullkomið og í nokkru landi öðru. Á næstu tveimur árum var af heilindum unnið að efnd þessa loforðs, og árangurinn liggur fyrir í lögunum um almannatryggingar frá árinu 1946. Og enda þótt framkvæmd þessarar hugsjónar hafi í mörgum atriðum gengið seinna en tilgangur þeirra var, sem undirbjuggu þessa löggjöf, þá verður að segja, að reynt hafi verið að standa við hið stóra loforð frá 1944. Og þegar þessi lög voru sett, þá var það vitað, að þau mundu ekki komast í framkvæmd í öllum atriðum fyrr en smátt og smátt. Þannig hefur því verið frestað ár frá ári að láta þann hluta þessara laga koma til framkvæmda, sem ég tel hvað merkastan, og því borið við, að skilyrði til þess væru ekki enn fyrir hendi, en þar er um að ræða að veita hinum tryggðu heilsugæzlu og margs konar heilsuvernd frá vöggu til grafar. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að það verði ekki fyrr en eftir 5 ár, að þetta komi til mála almennt. Það var svo með sjúkrabæturnar, að þær gengu ekki í gildi fyrr en árið 4948, t.d., og eins er með fleiri ákvæði þessara l., að almenningur hefur verið að átta sig á því síðan þau voru sett, hvaða rétt hann ætti samkv. þeim, og hann er ekki enn kominn til botns í því. Nú, þegar enn harðnar í ári, þá má vænta þess, að enn fastar verði leitað en áður eftir réttarbótum samkv. þessum lögum, og því enn ríkari nauðsyn, að Tryggingastofnunin fái að halda þeim tekjuafgangi, sem nú er mænt á. En bætur allar hafa sem kunnugt er rýrnað mjög í gildi síðan l. voru sett. Í ákvæðum l. frá 1946 var gert ráð fyrir, að raunverulegt gildi bóta yrði látið haldast, og í bráðabirgðaákvæðum var gert ráð fyrir að miða við raunverulegan framfærslukostnað og endurskoða l. ekki síðar en á árinu 4950 með tilliti til slíkra breytinga á framfærslukostnaðinum. Nú er vitað, að dýrtíð hefur aukizt svo í landinu, að gildi bótanna stenzt engan samanburð við það, sem þær höfðu, er l. voru sett. Það var lengi svo, að flestallar bætur voru greiddar með vísitölunni 300, enda þótt hin opinbera vísitala væri komin upp í 347 stig og þó röng, eins og einn sá hagfræðingur, sem mest er handgenginn hæstv. ríkisstjórn, lýsti yfir í fyrra. Hafa bæturnar þannig stórlega rýrnað og sífellt áframhald orðið á þeirri þróun. Í frv. um þetta efni, sem lá fyrir þessari hv. d. í fyrra og undirbúið var af mönnum, sem höfðu reynslu í þessum málum, var gert ráð fyrir því, að þó sama grundvelli væri haldið, væri hægt að auka nokkuð bætur. Var gert ráð fyrir því að taka upp nýja flokka bóta - mæðralaun og uppbætur á elli- og örorkulaun. Í meðferð þessarar hv. d. á því frv. voru þær till. yfirleitt allar samþykktar. Þó var gerð breyting á 34. gr. til hins verra og í sömu átt og nú er gerð með 10. gr. þessa frv. En við það höfum við gert þá brtt., að sú gr. falli niður. Nú er allt það, sem endurskoðunarn. tryggingalaganna var sammála um að leggja til í fyrra, fellt úr frv., en þær till., sem hv. 4. þm. Reykv. og ég berum fram, eru yfirleitt á sama grundvelli og lagður var af endurskoðunarn. trygginganna í fyrra. Við beittum okkur fyrir því í fyrsta lagi, að iðgjöld til trygginganna yrðu að hækka jafnt fyrir alla, eins og raunar öll n. er sammála um. Mér er að vísu ljóst, að bæjar- og sveitarsjóðirnir eru þess lítt umkomnir, eins og þeirra fjárhag er komið, að auka gjöldin til trygginganna, en þó höfum við fallizt á, að ekki sé hægt að gera neinar undantekningar um bæjar- og sveitarfélög, ef allir aðrir aðilar greiða hærri gjöld til trygginganna. Af þeim till., sem ég flyt með hv. 4. þm. Reykv. og má segja, að leiði af sér útgjöld fyrir Tryggingastofnunina, tel ég mest um vert b-lið við l. tili., að Tryggingastofnunin fáí heimild til að hækka lífeyrisgreiðslur til manna, sem eru eignalausir og búa við fullkominn skort á vinnugetu og einstæðingsskap. Ég hygg, að það verði allir sammála um, að þessi flokkur manna eigi við hin ömurlegustu og verstu kjör að búa af öllum og eigi þá ef til vill það bezta skilið af okkur, sem komnir erum á fullorðins ár og höfum einhver áhrif á það, við hvaða kjör þeir búa. Það er gamla kynslóðin, sem hefur í rauninni skapað það, sem til er í þessu landi, og stendur undir framförunum, sem hafa verið, og er nú að komast á elliár, og þeir, sem eru heilsulausir og án vinnugetu og auk þess eignalausir. Í öðru lagi legg ég fyrir mitt leyti mesta áherzlu á hinn nýja flokk bóta, mæðralaunin, sem endurskoðunarn. tryggingamálanna var sammála um að leggja til að taka upp í fyrra, og eru þær uppbætur, sem gert er ráð fyrir með þessari brtt. okkar, hinar sömu sem þar er gert ráð fyrir. Þá vil ég aðeins minnast á þær brtt., sem ég flyt með hv. 8. þm. Reykv., og eru 2 hinar fyrri þeirra um þann styrk, sem ætlaður er einstæðum mæðrum, sem allir viðurkenna, að geta átt við erfið kjör að búa. Þessar till. báðar hafa verið studdar eindregið af fulltrúum kvennasamtakanna í landinu, sem mættu hjá n., og leggja þær áherzlu á, að þessar brtt. við frv. nái fram að ganga, jafnvel frekar en nokkrar aðrar, og sumir töldu meira virði, að þessar breyt. á mæðrastyrknum, sem þessar 2 brtt. okkar fjalla um, næðu fram að ganga, töldu það jafnvel meira virði en mæðralaunin sjálf, sem fela þó í sér miklu meiri upphæð fyrir tryggingarnar. Það er viðurkennt, að þetta atriði muni ekki baka tryggingunum nein stórkostleg útgjöld, en þær konur, sem þessum málum eru kunnugastar, telja, að þetta sé stórkostlegt atriði fyrir einstæðar mæður, og hníga öll rök að því, að það sé ekki aðeins fyrir mæðurnar, heldur líka vegna barnanna, sem fæðast við þau kjör, að foreldrar eru ekki til taks að sjá fyrir þeim. Þess vegna legg ég áherzlu á, að þessi breyt. á gildandi l. verði ekki gerð, sem 10. gr. felur í sér. Síðasta brtt. á þskj. 371 var samþ. hér í hv. d. í fyrra; ég flutti hana þá, og ég trúi varla, að hv. d. geti ekki enn samþ. hana. Hún er aðeins heimild til Tryggingastofnunarinnar og hefur ekki í för með sér verulegan kostnað fyrir hana, en opnar möguleika fyrir sjúkrasamlög að hjálpa heimilum í veikindatilfellum, og mundi kostnaður af því koma á þau sveitarfélög eða sjúkrasamlög, sem kynnu að veita slíka aðstoð. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessar brtt., hv. meðflutningsmenn mínir hafa mælt fyrir þeim öllum mjög vel, og hef ég ekki meiru við það að bæta.



Herra forseti. Það eru nú þegar orðnar miklar umr. um þetta mál, eins og von er til, en þar sem nokkuð er liðið á nótt, skal ég ekki fara að þreyta hv. d. á því að tala langt mál um tryggingarnar í heild, þó til þess væri raunar tilefni. Ég get þó ekki látið hjá liða að geta þess, að mér sýnist, að það horfi nokkuð öfugt við um þá þróun, sem nú virðist ætla að eiga sér stað um almannatryggingarnar. Eins og kunnugt er og viðurkennt hefur verið í þessum umr., var því lofað fyrir nokkrum árum, að hér skyldi komið á tryggingum á borð við það fullkomnasta, sem ætti sér stað, og var farið af stað með þetta allmyndarlega, eins og hv. síðasti ræðumaður gat um. Þó var það svo, þegar l. voru sett 1946, að ýmsu var ábótavant og skrefið var ekki stigið svo fullt sem ástæða hefði verið til og æskilegt hefði verið, enda hefur síðan við umr., sem fram hafa farið um þetta mál, alltaf verið gert ráð fyrir því, að umbætur yrðu gerðar á l. í ýmsum efnum, og í hitt eð fyrra, þegar Alþ. ákvað að almenn endurskoðun skyldi fara fram á tryggingalöggjöfinni, þá var það áreiðanlega gert með það fyrir augum að gera á henni nokkrar umbætur samkv. þeirri reynslu, sem þá þegar var af henni fengin. Tryggingaráð, sem falin var þessi endurskoðun, hafði líka litið þannig á, því að í því frv., sem lagt var fyrir Alþ. í fyrra, og till. tryggingaráðs fólust ýmis atriði um allverulegar endurbætur á tryggingalöggjöfinni frá því, sem verið hafði. En í grg. fyrir frv. fannst tryggingaráði ástæða til að taka fram, að það treysti sér ekki til að ganga lengra en þá var gert með umbætur, vegna þess að ekki væri talið fært að raska þeim fjárhagsgrundvelli, sem tryggingarnar væru byggðar á. Sem sagt, tryggingaráð hafði talið það aðalhlutverk með þessari endurskoðun að koma á verulegum umbótum á tryggingalöggjöfinni, og það frv., sem það samdi, gekk í þá átt, þó að tryggingaráð viðurkenndi, að skemmra væri gengið en ástæða væri til. Síðan vita allir, hvernig fór um afgreiðslu þessa frv. á síðasta þingi, að það dagaði uppi, þó með fyrirheiti ríkisstj. um það, að þetta mál yrði tekið upp á næsta þingi og - að mér virtist - að það mætti gera ráð fyrir því, að haldið yrði áfram á þeirri braut, sem stigið var inn á með þessu frv., það sem það náði. Nú er reynslan orðin sú, að ríkisstj. hefur lagt fyrir Alþ. að vísu frv. til breyt. á almannatryggingal., en þar sem gersamlega eru felldar niður þær umbætur, sem fólust í frv. tryggingaráðs í fyrra, jafnframt því sem lagðar eru auknar byrðar á það fólk, sem við tryggingarnar á að búa. Með þessu virðist mér vera snúið við á þeirri braut, sem mörkuð hefur verið fram að þessu; í staðinn fyrir endurbætur á tryggingunum virðist koma fram tilhneiging hjá ríkisstj. til þess að rýra tryggingarnar frá því, sem verið hefur, a.m.k. ef miðað er við fjárhagsástæður, sem nú ríkja í landinu, og fjárhagsörðugleika, sem margt af því fólki, sem tryggingarnar þarf að nota, á við að búa og munu fara vaxandi. Ég vil harma það, að svo virðist nú horfa sem stjórnarvöldin séu snúin við á þeirri braut, sem Alþ. áður hefur í rauninni markað með ákvæðunum um endurskoðun á tryggingalöggjöfinni með það fyrir augum að bæta hana, og nú er í staðinn komin tilhneiging stjórnarvaldanna til þess að fara að rýra rétt þessa fólks, sem trygginganna á að njóta, jafnframt því, sem þó er ætlazt til, að framlög þess til trygginganna verði aukin. Ég skal sem sagt ekki þreyta hv. d. á því að ræða frekar um þetta almennt, en víkja nokkrum orðum að þeirri afgreiðslu, sem nú virðist horfa til með þetta mál hér í hv. d. Því fer að vísu betur, að heilbr.- og félmn., sem fjallað hefur um frv. ríkisstj., virðist ekki vera ríkisstj. algerlega sammála um stefnuna í þessum málum og leitast við að bæta ofur lítið úr þeim agnúum, sem á frv. eru, og er það að vísu virðingarvert, þó ég telji, að í þeim till., sem meiri hl. n. stendur að, á þskj. 352, sé allt of skammt gengið. Hins vegar hafa einstakir þm. flutt brtt., sem ganga lengra í þá átt að verða við þörfum þess fólks, sem við tryggingarnar á að búa, og vildi ég mega vænta þess, að þær brtt. mundu einnig verða samþ.; á ég þar við brtt. 358 og 374. En þrátt fyrir það, þó að í þeim till. komi fram viðleitni til þess að bæta nokkuð úr frv. eins og það var lagt fram í hv. d., þá tel ég, að með þessum till. sé þó líka of skammt gengið, og þyrfti í rauninni, eins og ég tel að Alþ. hafi stofnað til með ákvörðun sinni um almenna endurskoðun á tryggingalöggjöfinni í hitt eð fyrra, að gera á henni miklu víðtækari breyt. en þessar till., sem ég nú hef nefnt, fela í sér, þó ég ekki hafi flutt um það brtt. við afgreiðslu málsins, eins og henni nú verður háttað. Til viðbótar þeirri viðleitni, sem fram kemur í flutningi þessara brtt., hef ég leyft mér að flytja á þskj. 383 tvær brtt., og flyt ég þær ásamt hv. 1. landsk. þm. og tel, að við þar takmörkum okkur aðeins við það fólk, sem varla verður á móti mælt, að mesta þörf hafi fyrir þá aðstoð, sem tryggingarnar veita þeim, og mesta þörf hafa fyrir það, að sú aðstoð verði aukin frá því, sem nú er. Þessar brtt. eru báðar við brtt. á þskj. 358. Fyrri brtt. er við 2. b. á því þskj. og fjallar um það, að hámark þeirrar aðstoðar, sem Tryggingastofnuninni er heimilt að veita gömlu og lasburða fólki, sem - eins og það er orðað - er algerlega eignalaust og sökum fullkomins skorts á vinnugetu og einstæðingsskapar getur ekki komizt af með venjulegan lífeyri, verði miðað við 60% af lífeyrisupphæð í staðinn fyrir 50%, eins og ákveðið er í þessari brtt. Ég held, að það geti varla orðið á móti mælt, að þessu fólki, sem svo er ástatt um eins og hér er sagt, gamalt fólk og lasburða, sem engar eignir á og ekki hefur neina vinnugetu, sem sagt ekkert annað til framfæris en þann lífeyri, sem tryggingalöggjöfin ákveður, verði algerlega ókleift að lifa mannsæmandi lifi á þeim lífeyri, sem því er ákveðinn samkv. l. En ef ég man rétt, þá er það hámark, sem nú er heimilt að greiða á lífeyri þessa fólks, 40%, en brtt. 358 gerir ráð fyrir, að þetta hámark sé fært í 50%, en ég legg til, að sú heimild hækki í 60%, en ég tel, að þrátt fyrir það verði þessu fólki nógu örðugt um afkomu sína. Hin brtt. er við 3. brtt. á þskj. 358 og fjallar um nokkra flokka, sem ekki eru tryggðir í tryggingalöggjöfinni eins og nú er, en hafa þó verið viðurkenndir m.a. af þessari hv. d. við meðferð málsins í fyrra, og er fullkomin ástæða til þess að taka þetta upp, þ.e.a.s. mæðralaunin. Eins og kunnugt er, var samþ. um þetta till. í d. á síðasta þingi, þó að þetta síðan hafi verið fellt niður í því frv., sem ríkisstj. lagði nú fyrir Alþ., og meiri hl. heilbr.- og félmn. hefur, þrátt fyrir samþykkt d. á þessu atriði í fyrra, ekki treyst sér til þess að taka þetta upp nú í sínar till. Flm. brtt. á þskj. 358 hafa hins vegar tekið upp till. um þetta samhljóða þeirri, sem samþ. var hér á síðasta þingi; till. mín og hv. 1. landsk. er hins vegar samhljóða till., sem ég flutti við meðferð málsins á síðasta þingi, þar sem gert er ráð fyrir því, að mæðralaunin verði lítils háttar hærri í sumum flokkum heldur en hin till. ákveður, en hámark þeirra er þó hið sama eins og felst í till. 358 og það sama og samþ. var í d. á síðasta þingi. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þessa till. Munurinn á henni og till. á þskj. 358 er í fyrsta lagi sá, að gert er ráð fyrir, að greidd verði mæðralaun þegar við 1. barn, þar sem hin till. gerir ekki ráð fyrir, að það verði fyrr en börnin eru 2. Ég þóttist leiða nokkur rök að því við meðferð málsins á síðasta þingi, að strax og einstæð kona hefur fyrir barni að sjá og hún hefur það á sínu heimili, þá torveldaði það henni mjög að stunda atvinnu utan heimilis til þess að afla sér tekna bæði til eigin framfæris og til framfæris barninu, því að barnalífeyririnn samkv. almannatryggingal. hrekkur ekki til þess að framfæra barnið til fulls, og örðugleikar hennar til þess að afla sér þessara tekna byrja strax með 1. barninu, og þess vegna er ástæða til þess að taka mæðralaunin upp á þennan veg. Ég hélt því einnig fram og geri það enn, að vegna þessa sé ástæða til þess, að mæðralaun með 1. barninu séu þegar nokkru hærri en sú hækkun, sem kæmi aftur með næsta barni. - Eins og ég sagði áðan, þá sé ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta, þm., sem voru á síðasta þingi, mun öllum um þetta kunnugt, og till. skýrir sig að öðru leyti sjálf. Það er aðeins mismunur á tölum, sem þarna er um að ræða, og vegna þess að nauðsyn mæðralauna hefur þegar verið viðurkennd af þessari hv. d., og ég geri ráð fyrir, að mönnum hafi ekki snúizt svo mjög hugur um þetta síðan í fyrra, vil ég vænta þess, að það verði enn samþ. af hv. d. að taka þennan bótaflokk inn í almannatryggingal., og ég vil vona, ef það verður gert, að þá verði líka fallizt á þær uppbætur og þá tilhögun á mæðralaununum, sem felst í till. okkar á þskj. 383. - Ég skal svo ekki þreyta hv. d. á frekari umr. um þetta, e:n vildi aðeins gera grein fyrir þessum till. á þann hátt, sem ég nú hef gert.



Herra forseti. Þó það sé nokkuð liðið á nótt, langar mig til að segja örfá orð um þetta mál, en ég skal reyna að stilla máli mínu mjög í hóf, enda hafa umr. farið það rólega og skipulega fram, að það er ekki ástæða til að teygja lopann mjög. Ég mælti nokkur orð við 1. umr. þessa frv. hér í hv. d. og skýrði frá því, hvers vegna ríkisstj. hefði að sínu áliti orðið að leggja frv. fram á þann hátt, sem hún gerði, og þá m.a. fyrst og fremst að fella úr því þær till. til aukningar, sem voru í því frv., sem lá hér fyrir Alþ. í fyrra. Ég mun ekki fara að endurtaka neitt af því, sem ég þá sagði varðandi þetta efni almennt, en ég vil leyfa mér að snúa mér að þeim brtt., sem hér liggja fyrir, og segja um þær örfá orð. Brtt. á þskj. 352 eru frá heilbr.- og félmn., og stendur n. sameiginlega að þessum till. Frsm. n. mælti svo skilmerkilega fyrir þeim, að ég get stytt mál mitt nokkuð. 1. brtt., við 24. gr. frv., um sjúkrasamlög, fjallar um, að í stað þess, að í 5. lið segir, að hámark framlags ríkissjóðs og sveitarsjóðs skuli vera 60 kr. á ári, leggur n. til, að það verði 62 kr. á ári að viðbættri verðlagsuppbót samkv. vísitölu. Ég vil geta þess, að þegar frv. var lagt fram, var mér ljóst, að framlagið, sem hér var um að ræða, var skorið við nögl og það þyrfti að hækka það. Einnig vil ég geta þess, að ýmis atriði í sambandi við sjúkrasamlagsmálið þyrftu athugunar við, og gæti það orðið til sparnaðar. Í 3. lið var tekið upp það nýmæli, að ríkisstj. geti ákveðið greiðslur sjúkrasamlaga fyrir viss lyf og skuli takmarkaðar frekar en nú er gert í l. Ég skildi ummæli frsm. n. þannig, að réttur sé til að nota þetta ákvæði. Það er ljóst, að ekki er hægt að framkvæma þessa grein öðruvísi en þetta ákvæði verði notað. Mér þykir vænt um að heyra þessa yfirlýsingu nm. - Ég hef lofað að tala stutt, en enn eru fleiri atriði, sem þyrfti að taka til endurskoðunar við næstu skoðun laganna. Það er t.d. aðstaða lækna til sjúkrasamlaga. Því er ekki að leyna, að margir líta svo á, að þeir hafi hærri laun en eðlilegt er fyrir þjónustu sína, sem er raunar mjög mikilvæg. - Ég vil benda á þetta atriði, þetta er eitt af þeim atriðum, sem hljóta að koma til athugunar síðar. Ég mun því fallast á þessa till. n. eins og hún er sett fram, enda er komið samkomulag milli n. og ríkisstj. að hækka framlagið. Hitt er annað mál og er mér ljóst, að atriði hafa breytzt, en ég vænti þess, að allir aðilar sætti sig við þetta mál. Ekki get ég þó sætt mig við þá till. að hækka þessa upphæð upp í 69 kr. 2. brtt. n., við 24. gr., er veigamikill þáttur í frv. Alhnikið hefur verið að henni fundið, t.d. af 4. þm. Reykv., hvernig frá greininni væri gengið. Var ætlað að hækka iðgjaldagreiðslur um 15%, en iðgjöld atvinnurekenda ekki nema um 2–3%, en gert ráð fyrir, að ríkissjóður og sveitarfélög greiddu sama gjald. Gert var ráð fyrir, að greiðsluhalli, sem tryggingarnar yrðu fyrir, væri um 6 millj. Ég hef grun um, að hv. 4. þm. Reykv. eigi forðabúr og geti séð um, að þessi halli verði ekki svo mikill. Hann sagði, að með því að breyta hlutföllunum, sem lögð höfðu verið fram, væri ruglað þeim grundvelli, sem þarna ætti að vera. Þótt gerð hafi verið einhver hlutföll í upphafi, er það engin Biblía, sem ekki má breyta. - Ég get fallizt á það, sem hann sagði, að þetta þyrfti að athuga nánar og betur. - Í þessu frv. var lagt til að binda vísitöluna við 145, og var þetta gert á þeim forsendum, sem ég veit, að hv. þm. Barð. er kunnugt um, að ákvörðun er tekin, áður en vitað er, hvernig fari um launagreiðsluna. - Það er ekki rétt að leggja fram till. á Alþingi, sem ekki er hægt að samþykkja. Ég vil lýsa því yfir, að mér hefur aldrei dottið í hug að hafa aðra vísitölu við tryggingarnar en launagreiðslu almennt. - Ég get í raun og veru látið þetta nægja um þessa veigamestu brtt. n., og ég mun fallast á hana, ef greiðsla verður miðuð við 8,33%, sem var meðalvísitala s.l. árs. Nú vil ég geta þess, að 3. brtt. n., sem er við 25. gr., er bein afleiðing af því, sem við höfum verið með. Í frv. er iðgjaldagreiðsla bundin við 15 %. Við 30. gr. er smábrtt., sem ég hef ekkert um að segja. Að n. hefur hugsað þannig, að í stað þess að í 30. gr. segir: „Tekjuafgangi Tryggingastofnunarinnar, eins og hann nú er orðinn og síðar kann að verða, skal varið til þess að mæta halla, er verða kann á rekstri trygginganna einstök ár ...“, komi: „að mæta ófyrirsjáanlegum halla“. Ég hef ekkert á móti, að þetta orð sé sett þarna inn í. Það er aðeins orðalagsbreyting. Að lokum leggur n. til, að aftan við 37. gr. frv. bætist svo hljóðandi bráðabirgðaákvæði: „Ríkisstjórninni er heimilt, að fengnum tillögum frá tryggingaráði, að ákveða jafna hundraðshlutahækkun á iðgjöld og framlög til tryggingaráðs, ef kaupgjald í landinu verður greitt með hærri verðlagsvísitölu en 115 á árinu 1951 og sýnilegt er, að Tryggingastofnunin þurfi á því fé að halda til þess að greiða bætur með fullu vísitöluálagi án þess að skerða tryggingasjóðinn óeðlilega. Jafnframt heimilast ríkisstjórninni að greiða úr ríkissjóði þann hluta, sem honum ber að greiða vegna áhættu“. - Ég vil taka það fram, að ég tel þetta bráðabirgðaákvæði óþarft. Ég álít það gefið að ganga frá frv. eins og n. leggur til, og verði rekstrarhalli trygginganna nokkru minni. Þó hann verði hærri, er ekki víst, að hann verði það mikill, að nokkur hætta verði fyrir almannatryggingarnar á næsta ári. Ég lýsti því yfir fyrr, að það væri fullur ásetningur minn að ganga ekki það nærri tryggingunum, að hætta væri fyrir stofnunina. Valdið í þessu máli er í höndum ríkisstjórnar, ef of nærri er gengið Tryggingastofnuninni. Ég vona, að það þurfi ekki að koma fyrir á næsta ári. Yrði þá Alþingi að koma saman á miðju ári, og þá yrði að ræða fleira en tryggingarnar. Sumum till. hér er ég algerlega sammála og mun ekki vera á móti því, að þær verði samþ. - Nú liggja fyrir aðrar brtt., en ég fer fljótt yfir, til að þurfa ekki að þreyta ykkur, hv. þm., nú um miðja nótt. Ég hef við fyrri umr. gefið yfirlýsingu varðandi almannatryggingar, sem hefðu aukin útgjöld fyrir ríkissjóð í för með sér. Þær till., sem liggja fyrir á þskj. 358 frá hv. 4. þm. Reykv. og hv. 7. landsk. þm., eru allar um hækkun á lífeyri og tryggingaiðgjöldum og um leið hækkun útgjalda. Ég vil vísa til þess, sem ég hef áður sagt, að það er ekki hægt að auka tryggingarnar, þótt margir álíti, að hér sé um að ræða beztu almennu stofnun ríkisins. Það er hrein óþolinmæði og ekki hægt að vænta þess, að mögulegt sé að byggja upp fullkomnar tryggingar á örfáum árum. - Í þessu sambandi vil ég vísa til jarðræktarlaganna, sem eru að mörgu leyti hliðstæð þessum. Þau eru um að rækta jörðina og skapa lífvænleg skilyrði á landi. Oft hefur gætt óþolinmæði manna og verið gert gys að, að l. hefur verið breytt hvað eftir annað, oft á hverju ári. - En hvað er eðlilegra, meðan ekki er séð, hvað er bezt? - Ég álit, að svipað sé um almannatryggingarnar. Tilgangurinn með þeim er að bæta kjör fólksins og rækta fólkið og gefa því mannsæmandi líf. Þetta þarf allt þróun. Við erum nú í öldudal, hvað snertir fjárhag þjóðarinnar. Ég álit tvísýnt að ætla nú á þessu stigi að gera þær öflugri. Það verður að gá í kringum sig og athuga aðstæðurnar, og er ekki aðeins átt við ríkisstjórn. Það vita allir, hve erfitt er að hafa greiðsluhallalaus fjárlög næsta ár. - Það er tvísýnt að hækka gjöldin, og í stað þess, að tryggingarnar eiga í eðli sínu að vera vinsælar, gætu þær orðið óvinsælar. - Ég vil sporna á móti öllum breytingum nú, eins og sakir standa, og er þakklátur form. heilbr.- og félmn. fyrir, að hann tók undir með mér um þetta atriði. - Vona ég, að úr rætist um fjármálin og við komumst brátt upp á öldutoppinn, og þá verði hægt að bæta tryggingarnar, þar sem á vantar. Vonandi þarf ekki lengi að bíða þess. - Vel er hægt að mæla fyrir þessum till., en spurningin er sú, er eðlilegt og er hægt að gera það nú? Ég álít ekki, enda þótt það afli mér óvinsælda að mæla svo. Ef Alþingi stæði í ábyrgð fyrir greiðslu og það færu að falla millj. á þennan hátt, hvað mundi það gera? - Nú er farið að skjóta upp þeim hugsunum, að hver beri ábyrgð á sínu, Alþingi geti ekki borið ábyrgðina. Þetta er vandamál, sem mér finnst ekki hægt að ganga fram hjá. Það er ekki hægt að auka útgjöld til trygginganna, a.m.k. ómögulegt fyrir þann, sem hefur félmrn. til meðferðar. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri og ætla ekki að ræða um einstakar brtt. á þskj. 358 og 383. Ég mæli gegn þeim með mínum rökstuðningi og frá mínu sjónarmiði, og ég held, að mér sé óhætt að segja sjónarmiði allrar ríkisstj. Hér hafa komið fram brtt., og get ég sagt sama um þær, þó þær séu annars eðlis en brtt. á þsk7. 371. En hvað því líður að fella niður 7. og 10. gr., er ég mótfallinn hvoru tveggju. Hins vegar mun ég láta afskiptalaust, hvort síðari brtt. aftan við 11. gr. verður samþ. eða ekki. En í rauninni er hún ekkert annað en heimild að geta tekið þátt í kostnaðinum, ef sveitarfélögin hafa hjúkrunarkonu eða aðstoðarkonu. Ég vissi, að 8. þm. Reykv. flutti frumv. um húsmæðrahjálp, og fannst mér þetta eiga heima þar og taldi það eðlilegt, að aðstoð kæmi frá almannatryggingunum. Ég skal ekki hafa nein afskipti af því, hvort till. er samþ. inn í frv. eða ekki. - Ég læt þessu þá lokið, en tek fram, sem reyndar hefur komið fram hjá hv. frsm. n., að nauðsyn er að hraða þessu frv. og samþ. það áður en þingmenn fara í jólaleyfið. Mér hefur virzt á umræðunum, að það væri áhugamál allra að flýta fyrir því eins og hægt væri.



Herra forseti. Eins og hæstv. forsrh. sagði, er nauðsynlegt að ljúka þessum umr. í kvöld, til þess að geta afgr. frv. fyrir jól. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir undirtektir hans, sem voru mjög kærkomnar, og það hjálpar til að koma þessu máli fram fyrir áramót. Ég vil einnig þakka honum fyrir samvinnuna, síðan málið kom í n. Það féll í minn hlut árið 1946 að slást við hv. 4. þm. Reykv. hér í þinginu um þetta mál. Það hefur vanalega legið á mér, að ég væri afturhaldssamur í sambandi við þessa löggjöf, en það hefur alltaf vakað fyrir mér að fara ekki lengra en það, að ekki þyrfti að stíga til baka. Þess vegna er mín afstaða mörkuð í n. Ef þessi afstaða hefði ekki verið tekin, væri komið verr fyrir tryggingunum en nú er. Það er ekki rétt að taka inn fleiri breytingar, sem leiða af sér fleiri útgjöld í sambandi við málið. Við hv. 4. þm. Reykv. vil ég segja, að mér fannst lítið tilefni til, að hann færi að ávíta ríkisstj. fyrir þetta mál. Mér þykir of vænt um málið til þess, að ég reyni ekki að draga það út úr flokksdeilum. Ég vænti þess, að með hans djúpa skilningi á málinu finni hann annað tilefni til þess að skjóta að ríkisstj. Mér finnst ríkisstj. hafa sýnt mikinn skilning á málinu, og ég hef reynt að skilja þá ábyrgð, sem hvílir á forsrh. í sambandi við það. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. sagði, að innheimtuörðugleikar ykjust, þegar illa áraði, vil ég segja, að ekki hefur verið kvartað undan öðrum en sveitarstjórnunum. Hinir tryggðu fá fullar uppbætur á vísitölu, en þá er engin ástæða til að gefa sveitarstjórnunum eftir. Það er engin ástæða til að kvíða því, að hér verði nein sérstök áföll. Að öðru leyti ætla ég ekki að ræða þessa brtt. frá hv. 4. þm. Reykv. Ég vil geta þess, að eðlilegt er, að ódýrara sé að lifa úti á landi, en þeir, sem þar búa, hafa þó stórkostlegan kostnað í sambandi við læknisvitjanir, og er það þó eitthvað annað en í Reykjavík. Ég vil mega vænta þess, að hæstv. forsrh. láti nota þessa heimild. Í sambandi við brtt. frá hv. 8. þm. Reykv. er nauðsyn að segja nokkur orð. Ég vil minnast á það, að ef 7. gr. er felld niður, er verið að stöðva það ranglæti, sem nú ríkir. Hér eru gerð jöfn kjör giftra og ógiftra kvenna í landinu. Ég sé ekki ástæðu til, að gift kona fái hærra meðlag með börnum en ógift. Ég vil, að framlagið falli niður, er ógift kona giftist aftur. Hvers vegna á hún að halda sérstökum launum, þegar hún hefur gifzt aftur? Þetta er ekkert annað en hvítt mansal. Hér er verið að bjóða upp á konur, sem hafa tekjur frá ríkisstofnun sem heimanmund og meðlag með börnunum getur farið í allt að 70 þús. krónur. Ég fylgi því, að þetta ákvæði verði lagað nokkuð, en er á móti því, að þessi gr. verði lögð niður. - Í sambandi við 10. gr. vil ég segja, að ég tel rangt að fella hana niður. Þetta getur kostað stofnunina 300 þús. krónur, en ég tel rangt að gera það, og það minnsta, sem hægt er að krefjast, er, að mæður sýni skilríki fyrir því, hver sé faðir barnsins. - Ég legg til, að allar brtt., aðrar en nefndarinnar, verði felldar, vegna þess að ég tel heppilegast fyrir stofnunina sjálfa, að ekki sé farið lengra inn á bótaleiðina á þessu stigi málsins.



Herra forseti. Ég vil fyrst víkja að hæstv. forsrh. Ef áhugi hans fyrir breytingum á tryggingalöggjöfinni er sá sami og fyrir breytingum á jarðræktarlögunum, þarf ég ekki undan neinu að kvarta. Viðhorfið til tryggingalöggjafarinnar og jarðræktarlaganna er ekki alveg hið sama. Það, sem mig og hæstv. ráðh. greinir á, er, hvernig erfiðleikunum verði mætt. Ég álít, að þeim sé betur mætt með því að auka tryggingarnar heldur en að gera það ekki. Það er óhjákvæmilegt, að eitthvað af því fólki, sem nýtur trygginga, á ekki annars kost en að fara fram á fátækraframlag. Á þetta hef ég bent áður í þessum umræðum. Ég játa, að vegna samstarfs míns við hæstv. ráðh. er mér kunnugt um hug hans til tryggingalaganna. Hann grunaði, að af Tryggingastofnuninni væri ekki eins mikill halli og látið væri af. Áætlunin er samt of varfærnisleg og þolir ekki miklar sveiflur. Því hefur verið haldið fram, að tryggingarnar væru eins konar baggi á sveitarfélögunum. Þau sveitarfélög, sem óska að hafa eftir afskipti ríkisstj., hafa lagt á útsvör, sem hafa fullkomlega nægt til að greiða kostnaðinn. Vanskilin stafa af því, að bæjarfélögin hafa notað féð til annars. Nefndin hefur borið fram till. út af því, að þeir bæir, sem erfiðast eiga með að standa í skilum með þessa greiðslu, hafa enga hækkun fengið frá gömlu tryggingalöggjöfinni. Ég vík svo að brtt. á þskj. 371, sem 8. landsk. þm. gerði grein fyrir. Viðvíkjandi fyrstu breytingunni er ég sammála þm. Barð., að engin ástæða sé til að greina á milli giftra og ógiftra kvenna. Um breyt. á 10. gr. hefur orðið mikil deila, en um það hefur orðið samkomulag, er ég gekk inn á um tíma að fella þetta niður, enda tel ég, að sú óánægja að verulegu leyti sé á misskilningi byggð. Allur þorri þeirra kvenna, sem njóta fæðingarstyrks, hefur tekið hann, eftir að sængurlegunni er lokið. Sú breyting ein var gerð, er snertir ógiftar mæður, að Tryggingastofnunin fær endurkröfurétt á hendur barnsföðurnum. Í sambandi við þetta, er ágreiningur verður, leggja mæðurnar fram úrskurð á hendur barnsföður um, að honum beri að greiða meðlagið. Það, sem andstaðan byggist á, er í fyrsta lagi, að svo getur farið, að stúlkan fái ekki kröfu á hendur barnsföður, í öðru lagi getur dregizt að fá þennan úrskurð. Ég álít, að nokkuð sé til í þessu, en tel, að of mikið sé úr þessu gert. En til eru þau tilfelli, að mæður þurfi að fá styrkinn útborgaðan, jafnvel áður en þær ala barnið. Konan leggur þá fram vottorð frá lækni, að hún eigi von á barni innan sex vikna. Nú getur verið um fá tilfelli að ræða, en mér finnst rétt að bæta úr þessu. Ég legg fram skriflega brtt. við 10. gr.: Á eftir orðunum ,.fyrir barnsfararkostnaði“ bætist inn í greinina: eða hefur gert ráðstafanir til að afla sér slíks úrskurðar. - Ef svo stendur á, að stúlka getur ekki snúið sér til viðkomandi yfirvalds. þá mundi ég telja, að hún sneri sér til lögfræðilegs ráðunautar mæðrastyrksnefndar og fengi yfirlýsingu frá honum, og mundi hann ganga eftir, að úrskurður yrði kveðinn upp gagnvart barnsföður, og yrði þetta þá greitt frá Tryggingastofnuninni. Áhætta hjá Tryggingastofnuninni er sama og engin, aðeins í fáum tilfellum. Sé hins vegar sú leið farin að leggja á Tryggingastofnunina þá kvöð að greiða mæðralaun án þess að leita eftir úrskurði, þá hlyti afleiðingin að verða sú, að ekki væri gengið eftir réttu faðerni. Þetta er ekki aðeins vegna Tryggingastofnunarinnar, heldur líka vegna barnsins, því að réttur þess er bezt tryggður með því, að faðernið sé rétt. Þess vegna legg ég þessa till. fram til umr. Ég get svo látið máli mínu lokið, en ég vil taka það fram um 2. brtt. á þskj. 333, að það væri að sjálfsögðu æskilegt, að það væri hægt að greiða mæðralaun eins og þar er gert ráð fyrir, en ég tel, að það liggi meira á ýmsum öðrum lagfæringum á tryggingalöggjöfinni heldur en að ákveða mæðralaun til fullhraustra kvenna, sem ekki hafa nema fyrir einu barni að sjá.