Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (JR): Væntanlega verður þetta síðasti fundur í hv. Ed. fyrir þinghlé. Ég vil því óska öllum hv. þdm. og vandamönnum þeirra gleðilegra jóla og farsældar á komandi ári og jafnframt öllu starfsliði Alþingis. Utanbæjarmönnum óska ég góðrar heimferðar og heimkomu og vona, að við hittumst öll hér heil að jólaleyfi liðnu.



Í nafni þdm. vil ég leyfa mér að þakka hæstv. forseta fyrir góð orð og góðar óskir í okkar garð. Jafnframt vil ég, og ég veit að ég mæli þar fyrir munn allra, þakka honum góða og réttláta fundarstjórn og gott samstarf við okkur þdm. á þeim starfstíma, sem af er þessu þingi. Ég vil óska honum og fjölskyldu hans allra heilla og gleðilegrar hátíðar. Ég vil biðja hv. þdm. að rísa úr sæti og staðfesta þessi orð mín og árnaðaróskir. - Dm. risu úr sætum.

Forseti (JR): Ég vil þakka hv. 1. þm. Norðurl. v. hlýjar óskir í minn garð og fjölskyldu minnar og hv. þdm. fyrir undirtektir þeirra.



Herra forseti. Frv. þetta er samið af n., sem ríkisstj. ákvað í febrúar 1967 að viðskmrn. skyldi skipa til að semja drög að nýrri löggjöf um eftirlit með einokun, hringamyndun og verðlagi. N. lauk störfum um mánaðamótin október–nóvember s. l., og skilaði þá ýtarlegu áliti, sem prentað er sem fskj. með lagafrv. Í áliti n. er gerð grein fyrir því, hvernig n. var skipuð og hvernig hún hagaði störfum sínum jafnframt því, hvernig skoðanir skiptust í n. Að tilhlutan viðskmrn. var þess farið á leit við dönsk stjórnarvöld, að hingað fengist sérfræðingur á sviði eftirlits með verðlagi, einokun og hringamyndun til að vera n. til ráðuneytis. Urðu dönsk stjórnarvöld við þessari málaleitan, og starfaði Adolf Sonne, skrifstofustjóri í einokunareftirliti danska ríkisins, um skeið með n. Í nál., sem er prentað með frv., er gerð svo ýtarleg grein fyrir efni frv. og málavöxtum öllum í sambandi við það, að ég get hér látið mér nægja að undirstrika nokkur meginatriði í þessu sambandi. Frv. greinist í tvo þætti. Annars vegar er um að ræða ákvörðun um heimild til handa verðgæzluráði til þess að ákveða hámarksverð og/eða hámarksálagningu, til þess að kveða á um, hvernig verðútreikningar skuli gerðir, til þess að mæla fyrir um verðstöðvun á vissum sviðum í allt að 6 mánuði í senn og til að setja reglur um flokkun um söludreifingu og þess háttar á vörum eftir því, sem nauðsynlegt þykir vegna ákvörðunar verðs og álagningar. Gert er ráð fyrir því, að til slíkra ráðstafana sé því aðeins gripið, að samkeppni sé takmörkuð eða ekki nægilega virk til þess að tryggja sanngjarnt verðlag eða þegar horfur eru á ósanngjarnri þróun verðlags og hringamyndunum. Verðgæzluráð, sem koma á í stað núv. verðlagsnefndar, skal skipuð 9 mönnum. Viðskmrh. skipar formann ráðsins, en Hæstiréttur 2 menn. Enn fremur skipar viðskmrh. sex menn, þrjá eftir sameiginlegri tilnefningu Félags íslenzkra iðnrekenda, Sambands íslenzkra samvinnufélaga, Verzlunarráðs Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands, og þrjá eftir tilnefningu Alþýðusambands Íslands, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Kvenfélagasambands Íslands. Þeir tveir menn, sem Hæstiréttur skipar, skulu vera óháðir atvinnufyrirtækjum og samtökum þeirra, hafa þekkingu á atvinnu- og viðskiptamálum og kunnáttu í lögfræði og hagfræði. Gert er ráð fyrir starfrækslu verðgæzluskrifstofu, sem annist dagleg störf verðgæzluráðs, og sé henni stjórnað af verðgæzlustjóra, sem viðskmrh. skipar. Þær heimildir, sem verðgæzluráði eru fengnar í þeim hluta frv., sem um verðákvarðanir fjallar, eru hliðstæðar þeim, sem veittar eru verðlagsnefnd í gildandi verðlagslögum. Þó er þess að geta, að í þessu frv. er ekki gert ráð fyrir því, að heimildum til beinna verðákvarðana sé beitt, nema þegar samkeppni er takmörkuð eða ekki nægilega virk til þess að tryggja sanngjarnt verðlag eða þegar horfur eru á ósanngjarnri þróun verðlags og álagningar. Hins vegar er hitt aðalatriði frv., ákvæði þess um samkeppnishömlur, algert nýmæli í íslenzkri löggjöf. Í frv. er verðgæzluskrifstofunni gert skylt að hafa eftirlit með einokunarfyrirtækjum og öðrum fyrirtækjum, sem eru mikils ráðandi á markaðinum, og ákvörðunum, sem þau hafa tekið um samkeppnishömlur. Með þetta eftirlit eiga að fara þrír menn í verðgæzluráði, formaðurinn og þeir tveir fulltrúar, sem skipaðir eru af Hæstarétti. Þessir þremenningar geta krafizt þess, að til verðgæzluskrifstofunnar sé tilkynnt um einokunarfyrirtæki, markaðsráðandi fyrirtæki og ákvarðanir, sem þau hafa tekið um samkeppnishömlur. Skal í tilkynningunni greina, hverjir séu eigendur fyrirtækisins, hvaða vörur eða þjónustu fyrirtækið framleiðir eða selur, svo og verðákvarðanir fyrirtækisins, viðskiptaskilmála og ákvarðanir um samkeppnishömlur. Einnig skal tilkynna verðgæzluskrifstofunni, ef þremenningarnir krefjast þess, alla samninga og samþykktir um samkeppnishömlur, er varða verð, framleiðslu, sölu eða flutninga á öllu landinu og í einstökum landshlutum. Í tilkynningunni skal greina samninginn eða samþykktina orðrétt, nöfn og heimilisföng á þeim fyrirtækjum, sem samningurinn eða samþykktin nær til, svo og verðafslátt af viðskiptaskilmálum um samkeppnishömlur, sem ákveðið er í samningnum eða samþykktinni. Í frv. eru einnig ákvæði um, að samningar og samþykktir, sem séu tilkynningarskyldar, en hafa ekki verið tilkynntar, séu ógildar og njóti ekki verndar fyrir dómstólum. Þremenningarnir geta ákveðið, að verð og álagning, sem ákveðin hafa verið af einokunarfyrirtækjum eða markaðsráðandi fyrirtækjum eða með samningum eða samþykktum, megi ekki hækka án leyfis verðgæzluráðsins. Í frv. er kveðið svo á, að samkeppnishömlur teljist skaðlegar, þegar þær hafa ósanngjörn áhrif á verðmyndun og atvinnustarfsemi frá þjóðhagslegu sjónarmiði eða koma í veg fyrir beztu hagnýtingu í framleiðslu, vörudreifingu og þjónustu. Skaðleg áhrif geta verið fólgin í ósanngjörnu verði, álagningu eða viðskiptaskilmálum, ósanngjarnri takmörkun á frelsi til atvinnurekstrar eða ósanngjörnum mismun á viðskiptakjörum. Skýr ákvæði eru um, að óheimilt sé að ákveða, samþykkja eða semja um ófrávíkjanlegt lágmarksverð eða álagningu, er gilda skuli við endursölu á næsta sölustað. Þá eru í frv. skýlaus ákvæði um, að þremenningarnir geti skyldað fyrirtæki til að selja nánar tilgreinda vöru eða þjónustu til annars fyrirtækis, ef synjun um sölu telst skaðleg fyrir samkeppnishætti. Sala gegn óvenjulegum skilmálum jafngildir sölusynjun. Slík ákvæði hefur skort í gildandi lög og hefur það haft óheppileg áhrif. Ákvæði þessa frv. til l. um verðgæzlu og samkeppnishömlur eru sniðin eftir hliðstæðri löggjöf á Norðurlöndum og þá fyrst og fremst í Danmörku. Á árunum eftir að síðari heimsstyrjöldinni lauk var svo að segja hvarvetna í nálægum löndum að því stefnt að afnema þau beinu verðlagsákvæði, sem víðast hvar höfðu verið sett á styrjaldarárunum, samtíða því sem afnumin voru höft á viðskiptum og frjálsræði aukið í utanríkisverzlun og gjaldeyrisviðskiptum. Afnám haftanna var ekki hafið hér fyrr en í byrjun þess áratugs, sem nú er líða. Nú eru þau hins vegar horfin að mestu. Ísland er aftur á móti eina landið, sem haldið hefur beinu verðlagseftirliti í því formi, að opinber n. ákveður hámarks- eða lágmarksverð á flestum vörum, sem á markaði eru. Frá þessu fyrirkomulagi hefur yfirleitt verið horfið í nálægum löndum og megináherzla lögð á það af opinberri hálfu að tryggja sem frjálsasta samkeppni og koma í veg fyrir hvers konar samkeppnishömlur. Ákvæði um slíkt hafa aldrei verið í gildi hér á landi. Hér er því við ýmsa erfiðleika að etja í þessum efnum, auk þess sem íslenzki markaðurinn er óvenju smár og þröngur, svo að auðveldara kann að reynast að koma við samkeppnishömlum, þótt smæð markaðarins og fámennið geri á hinn bóginn auðveldara að komast að slíku og hafa eftirlit með því. Með hliðsjón af þeim sérstöku aðstæðum, sem fyrir hendi eru hér á landi, hefur meiri hl. n., sem þetta frv. hefur samið, reynzt þeirrar skoðunar, að rétt sé, að opinber aðili, verðgæzluráð, hafi áfram allar sömu heimildir og nú eru í gildi til ákvörðunar á hámarksverði og hámarksálagningu og til verðstöðvunar á vissum sviðum í vissan tíma, ef samkeppni reynist takmörkuð. Hins vegar er það skoðun meiri hl., að stefna eigi að því, að engin takmörkun sé á samkeppni, og eigi þá smám saman að afnema þessar reglur, sem nú gilda um hámarksverð og/eða hámarksálagningu, en slíkar reglur gilda yfirleitt ekki í nálægum löndum. Ljóst er, að þar eð engin reynsla er hér varðandi eftirlit með samkeppni, einokunarfyrirtækjum og hringamyndun, þá þarf nokkurn tíma til þess að koma þessari nýskipan á. Í n. voru skoðanir skiptar um það, hversu langur þessi undirbúningstími þyrfti að vera. Í frv. segir, að l. öðlist gildi einu ári eftir, að þau eru staðfest, og falla þá gildandi lög um hliðstæð efni úr gildi. Allir nm. voru sammála um, að nokkurn tíma þyrfti til þess að undirbúa framkvæmd þessa lagabálks, einkum að því er varðaði ákvæðin um samkeppnishömlur. Töldu sumir, að l. gætu tekið gildi 6 mánuðum eftir, að þau hlytu staðfestingu - aðrir, að rétt væri, að þau tækju gildi einu ári eftir staðfestingu og enn aðrir, að þau tækju gildi tveimur árum eftir að hafa hlotið samþykki, enda væri þá fullnægt ákveðnum skilyrðum um væntanlega framkvæmd laganna. Ef þetta lagafrv. verður samþ., fælist fyrst um sinn í því fyrst og fremst stefnuyfirlýsing um það, hvernig háttað skuli opinberu eftirliti með verðlagi hér á landi og hvernig reynt skuli að tryggja sem lægst vöruverð með heilbrigðri samkeppni. Valdssvið núverandi verðlagsnefnda helzt óbreytt í eitt ár frá samþykkt frv. eða frá gildistöku laganna. Sá tími yrði notaður til þess að undirbúa nýtt eftirlit með samkeppnishömlum. Þegar l. tækju gildi eftir 1 ár, yrðu engar sjálfkrafa breytingar á þeim verðlagsákvæðum, sem þá giltu. Hins vegar hefði hið nýja verðgæzluráð þá heimild til að gera hverja þá breytingu á gildandi verðlagsákvæðum, sem því sýndist. Í grundvallaratriðum er ekki gerð breyting á skipan verðgæzluráðs frá því, sem nú gildir um skipan verðlagsnefndar. Í henni eiga sæti 7 menn, 3 fulltrúar neytenda og 3 fulltrúar framleiðenda og seljenda auk ráðuneytisstjórans í viðskmrn., sem er hlutlaus oddamaður. Í verðgæzluráði munu eiga sæti 9 menn, 3 fulltrúar neytenda, 3 fulltrúar framleiðenda og seljenda og 3 hlutlausir aðilar, 2 tilnefndir af Hæstarétti og einn af viðskmrh. Sams konar jafnvægi mundi því haldast milli fulltrúa neytenda annars vegar og fulltrúa seljenda og framleiðenda hins vegar og nú á sér stað í verðlagsnefnd og almennt samkomulag varð um á síðasta þingi. En gildandi lagaákvæði um skipun verðlagsnefndar voru samþ. shlj. á Alþ. Ef verðgæzluráð telur, að reglur þær, sem settar yrðu, til að koma í veg fyrir samkeppnishömlur og tryggja heilbrigða samkeppni, séu ekki nægilegar til að tryggja sanngjarnt verðlag, þá getur verðgæzlunefndin haldið þeim verðlagsákvæðum, sem í gildi eru, þegar hún tekur til starfa. Ef hún telur hins vegar reglurnar um samkeppnishömlur og eftirlit með þeim tryggja nægilega heilbrigða samkeppni, getur hún ákveðið að afnema gildandi reglur um hámarksálagningu eða hámarksverð. Geri hún það, má fastlega gera ráð fyrir, að hún geri það smám saman, þannig að reynsla fáist af samkeppninni í reynd og áhrifum hennar á verðmyndunina. Þannig var farið að í flestum nálægum löndum. Reynslan af því hefur yfirleitt verið talin góð. Samkeppni samfara eftirliti með samkeppnishömlum hefur ekki síður verið talin tryggja neytendum hagstæðara verðlag en reglur um hámarksálagningu eða hámarksverð. Ekkert þeirra landa, sem á sínum tíma hurfu frá hliðstæðu kerfi og því, sem enn er haldið við lýði hér á landi, hefur horfið aftur til þess. Í fjölmörgum löndum hefur um skeið verið kveðið á um verðstöðvun eða settar reglur, sem banna hækkun álagningar. Í engu nálægu landi eru hins vegar enn í gildi hliðstæð lög og hliðstæðar reglur þeim, sem hér gilda enn um verðlagsmál. Með samþykkt þessa frv. yrði mikilvægu sviði opinberrar stjórnsýslu tvímælalaust þokað í framfaraátt, og skipan mála hér gerð líkari því, sem tíðkast í nálægum löndum, en þau eru yfirleitt í hópi þeirra landa veraldar, þar sem skipan efnahagsmála þykir skynsamlegust og frjálslegust. Hér er hins vegar um vandmeðfarin mál að ræða. Þess vegna hefur niðurstaðan orðið sú, að ætla góðan tíma til undirbúnings réttri skipan og gera ráð fyrir víðtækum heimildum til handa opinberum aðila til verðákvarðana, ef reynslan af nýmælinu um eftirlit með einokunarfyrirtækjum og samkeppnistakmörkum reynist ekki bera nægilegan árangur. En lengur en orðið er geta Íslendingar ekki dregið að koma málum á þessu mikilvæga sviði í svipað horf og nú tíðkast hjá nálægum þjóðum. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr., að lokinni þessari umr., og til hv. allshn.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að bíða eftir því, að viðskmrh. komi. Já, herra forseti. Mér finnst nú hæstv. viðskmrh. vera orðinn einkennilega orðvar og orðspar. Hann kom hér með skrifaða ræðu um þetta mál. Sú ræða var ekki ýkja löng og ekki til fullkominnar skýringar á því máli, sem hér liggur fyrir. En það mál, sem hér er um að tefla, er óneitanlega talsvert stórt og getur haft allverulega þýðingu og afleiðingar í okkar verðlagsþróun og efnahagsstarfsemi. En ég skil það, að hæstv. ráðh. reyni að fara gætilega, eftir að hann hefur orðið að standa í því að undanförnu að taka aftur ýmis sín fyrri ummæli, afneita ýmsum sínum fyrri ummælum og koma fram með skýringar á þeim. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er allmikið að umfangi. Því fylgir að vísu allýtarleg grg., en sá galli er á því, að þetta frv. er alveg nýlega lagt hér fram, og það hefur vitaskuld ekki unnizt tími til þess að lesa það nægilega eða kynna sér það til nokkurrar hlítar. Þess vegna virðist þetta nokkur óþarfi að ætla að knýja það fram hér á síðasta degi þingsins. Þó að það sé að vísu svo, að það fari til n. og verði athugað þar, þá væri ástæða til þess, að það væri athugað betur áður og menn fengju a. m. k. tíma til að lesa það, áður en 1. umr. fer hér fram. Og því meiri ástæða væri til þess, sem ég saknaði ýmissa atriða í framsöguræðu hæstv. ráðh. Ég saknaði þess t. d., að hann gerði grein fyrir afstöðu Alþfl. til verðlagsmála og verðlagseftirlits bæði fyrr og síðar. En ég held, að ég fari rétt með það, að þau málefni hafa löngum verið nokkurt hugðarefni hjá Alþfl. og ef ég man rétt hefur hæstv. viðskmrh. hér á hinu háa Alþ. oftar en einu sinni flutt æði skeleggar ræður um þau mál. Því miður hefur mér ekki unnizt tími til þess nú að leita þær uppi, og mér eru ekki tilvitnanir tiltækar í því sambandi, en þær eru margar til og þess verður freistað á síðari stigum málsins að rifja þær upp. En einn aðalgallinn á þessu máli, sem hér er lagt fram, og það, sem gerir það ógeðfellt, er það, að það siglir í raun og veru undir fölsku flaggi. Það er verið að láta líta svo út, að það eigi að halda hér áfram verðlagseftirliti og verðgæzlu, en meiningin er sú, og raunveruleikinn er sá, að með þessu frv. er verið að afnema verðlagseftirlit, og þess vegna hefði verið skemmtilegra og meiri manndómur að því, að menn hefðu í því efni komið til dyranna eins og þeir eru klæddir, og sagt það hreint út, en ekki verið að klæða málið í það dulargervi, sem hér er gert. En þó að þetta mál sé vafið í talsverðar umbúðir og frv. sjálft sé flókið, óskýrt og teygjanlegt, þá er það þó ekki vafamál, þegar það er skoðað niður í kjölinn, að það, sem vakir fyrir höfundum þessa máls, er það að afnema verðlagseftirlit í raun og veru. En þetta er látið líta svo út, að í stað verðlagseftirlits eigi að taka hér upp varnir gegn samkeppnishömlum, og um þær er sérstakur kafli í frv. En áður en ég kem að þeim kafla, þá vil ég finna þessum orðum mínum stað með því að vitna í 7. gr. þessa frv. En þar segir svo með leyfi hæstv. forseta: „Þegar samkeppni er takmörkuð, eins og nánar er tilgreint í IV. kafla, eða samkeppni er ekki nægilega virk til að tryggja sanngjarnt verðlag, eða horfur eru á ósanngjarnri þróun verðlags og álagningar, getur verðgæzluráð ákveðið“ o. s. frv. M. ö. o. - það á aðeins að koma til aðgerða í sambandi við ákvarðanir á verðlagi, þegar þannig stendur á, sem í þessari gr. segir, að samkeppni sé ekki nægilega virk. Nú verður ekki farið í grafgötur með það, að það er yfirlýst stefna hæstv. ríkisstj., að hér skuli vera það, sem kölluð er frjáls verzlun, þ. e. a. s., hér eigi að vera frjáls samkeppni ráðandi og ríkjandi. Og sú stefna er vissulega í samræmi við þann anda, sem býr að baki þess bandalags, sem ætlunin er að tengjast innan skamms. Það er því alveg augljóst, að hæstv. ríkisstj. hlýtur að gera ráð fyrir því, og hún hlýtur að ætla sér að stefna að því, að hér verði samkeppni, og að hér verði ótakmörkuð samkeppni, og að hér verði ekki settar samkeppnishömlur. Þetta er sú stefna, sem ríkisstj. ætlar að stefna að, og þar af leiðandi hlýtur hún að gera sér það ljóst, að samkv. þeirri stefnu eiga ekki að vera fyrir hendi þau skilyrði, sem hún ætlast til, að þurfi að vera til þess að til raunverulegrar verðgæzlu geti komið. Það er því enginn vafi á því, að ætlunin er að hafa aðeins verðlagseftirlit eða verðgæzlu, eins og þeir kalla, hér framvegis til að sýnast, en ekki til þess, að hennar gæti í reyndinni. Þegar litið er á IV. kaflann og þau ákvæði, sem hann - hefur að geyma, verður þetta, sem áður var sagt, enn ljósara, - þ. e. þegar litið er á þær reglur, sem eiga að gilda því til varnar, að hér verði settar samkeppnishömlur. Ég verð satt að segja að taka það fram, að mér finnst sá kafli ákaflega einkennilegur og nánast sagt barnalegur, því að hann hefst á því, að þau fyrirtæki, sem kynnu að gera með sér samkomulag um einhverjar sameiginlegar verðákvarðanir, eða, eins og hér segir, samninga eða samþykktir um samkeppnishömlur - þau fyrirtæki eiga að vera svo elskuleg að senda verðgæzluskrifstofunni eftirrit af þessum samningi. Já, það þarf víst ekki að efast um það, að þau eru ekki að fara neitt leynt með það, þó að þau geri svona samkomulag sín í milli. Það þarf ekki að efast um það, að þau sendi verðgæzluskrifstofunni slíka samninga. Það liggur svo sem auðvitað í augum uppi. Ég hef satt að segja sjaldan séð barnalegri lagaákvæði heldur en þetta.  Nei, ég er hræddur um það, að fyrirtæki kunni nú að gera  Nei, aðalreglan er sem sagt sú, að verðgæzluskrifstofan á að vera róleg og verðgæzlunefndin á að bíða eftir því, að þau samtök, sem kynnu að gera með sér samninga eða samkomulag um verðsamkeppnishömlur, sendi það til skrifstofunnar. Og ef nú fyrirtækin skyldu vera svo væn að gera þetta, þá á ekki að fara neitt hart í sakirnar og bið ég þá hæstv. viðskmrh. aftur afsökunar, ef ég hef kannske ekki lesið þetta nægilega vel, en það, sem ég hef komizt að við mjög fljótlegan yfirlestur, er þetta: Ef þetta kemur nú fyrir, þá á verðgæzlan ekki að skerast í það af neinni hörku. Nei, hún á að taka upp samninga við þessi fyrirtæki og reyna að fá þau með góðu til að láta af þessari fyrirætlan sinni að vera að beita svona samkeppnishömlum. Ég held, að ég hafi lesið þetta rétt. Það stendur hérna í 16. gr., hæstv. ráðh.: „Skal hún þá fela verðgæzluskrifstofunni að reyna með samningum að binda enda á þau“. Og ef fyrirtækin vilja nú ekki sinna þessum tilmælum gæzlunefndarinnar um að láta af fyrirætlunum sínum og það tekst ekki að koma á samningum á milli þessara aðila um það efni, hvað á þá að gera? Ja, það veit náttúrlega hæstv. viðskmrh., því að hann hefur lesið frv. vel. Mér sýnist það standa hér, að þá á að senda viðskmrh. skýrslu um málið. Það segir ekkert, hvað hæstv. viðskmrh. á að gera af því tilefni. Mér sýnist þess vegna þetta frv. vera talsvert óljóst og óákveðið og efa ég þó ekki, að í því sé margt annað, sem ég hef ekki komið auga á við fljótlegan yfirlestur, sem athuga þyrfti betur heldur en gert hefur verið. Það er sem sagt engum blöðum um það að fletta, að mergur þessa máls er sá, að það er stefnt að því með þessu frv. að afnema raunverulegt verðlagseftirlit og halda uppi aðeins skrifstofu svona sem sýndarmennsku, en ekki ætlast til þess, að hún geri neitt verulegt gagn í þessum efnum. Þetta hefði átt að kannast við, og þannig hefði átt að flytja málið. Það hefði út af fyrir sig verið alveg frambærilegt og frambærileg leið vegna þess, að það er ekkert athugavert við það, þó að skoðanir séu skiptar um það, hvort verðlagseftirlit sé heppilegt, og hvort því eigi að halda uppi eða ekki. Það er vitað mál, að um það eru skiptar skoðanir og það má færa rök bæði með því og á móti. Verðlagseftirlit getur haft sína kosti, og það getur haft sína annmarka.  Hann eyddi miklum ræðutíma hér í gærkvöldi í það að afsaka, afneita og taka aftur orð, sem hann hefur sagt. Hann eyddi miklum tíma í það að ræða um þau fleygu orð, sem hann sagði við eitt hátíðlegt tækifæri uppi í Þjóðminjasafni, að bezta ráðið til þess að tryggja sjálfstæði þjóðar væri að fórna sjálfstæði hennar.

Churchill sagði þetta, en ekki ég.

Já, ég kem að því. Hæstv. ráðh. reyndi ýmsar krókaleiðir til þess að afneita þessum ummælum sínum. Hann skaut sér á bak við Churchill. Má vera, að Churchill hafi sagt þetta eða eitthvað þessu líkt. Ég hef ekki kynnt mér það. En eitt er víst. Hæstv. viðskmrh. á alltaf þýðingarréttinn að þessu. Hæstv. viðskmrh. reyndi einnig að afsaka þessi ummæli þannig, að hann hefði ekki meint neitt með þeim eða meint allt annað með þeim en hann sagði. Það er þetta, sem skilur á milli okkar viðskmrh., að hann þorir ekki að standa við þau orð, sem hann hefur sagt. Og það mætti reyndar nefna margt fleira til dæmis um það, að honum hefur verið gjarnt að taka aftur þau orð, sem hann hefur áður sagt, og hann hefur viljað hverfa frá þeim ummælum, sem hann hefur áður sagt. Það hefur einmitt átt sér stað í sambandi við verðlagsmálin, og þess vegna á þessi pistill heima hér. En eins og ég sagði áðan, hefur mér ekki unnizt tími til þess núna að fletta upp á fyrri ræðum hæstv. viðskmrh. um þessi málefni, en það verður tækifæri til þess að gera það síðar. Nei, það er í mínum augum bara aumingjaskapur að vilja ekki standa við það, sem maður hefur sagt, og eiginlega er ég hissa á hæstv. viðskmrh. að vilja sverja fyrir þessi fleygu orð, því að þetta eru þau orð, sem sennilega munu lengst halda nafni hans á lofti, og þetta eru þau orð hans, sem allir muna eftir. En svo að ég haldi mig við þetta mál, sem hér liggur fyrir, þá er spurningin þessi, - hvort það er rétt að afnema verðlagseftirlit eða draga úr því, ef menn vilja heldur hafa það, eins og hér er gert ráð fyrir. Það er að vísu svo, að það má sitthvað segja um verðlagseftirlitið, og ég get ekki sagt það, að ég sé sérstakur talsmaður verðlagseftirlits. Ég hef takmarkaða trú á gildi þess á venjulegum tímum. En það er samt enginn vafi á því, að þegar sérstaklega stendur á, á verðlagseftirlit fullan rétt á sér, og það hefur verið viðurkennt hér á landi. Það hefur verið hér verðlagseftirlit, ja, allar götur a. m. k. frá því í heimsstyrjöldinni síðari og reyndar fyrr, og það hefur verið talið eðlilegt og sjálfsagt. Auðvitað er það eðlilegt og sjálfsagt að halda uppi verðlagseftirliti, þegar takmarkað framboð er á vörunni. Hins vegar má segja það, að þegar nægilegt framboð er af vörum, geti verið minni ástæða til verðlagseftirlits af því, að samkeppnin muni þá halda verðlaginu nokkuð í skefjum og þá muni ekki vera þörf á verðlagseftirliti. Og það má segja það, að það sé stefnt að því nú með þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið og boðuð hefur verið, að hér verði nægilegt framboð af vörum, svo að af þeim ástæðum mætti að vísu orða það, hvort það væru þá ekki skilyrði nú fyrir afnámi á verðlagseftirliti. Að vísu er það rétt, eins og hæstv. viðskmrh. hefur einhvern tíma sagt í einni ágætri ræðu, sem hann flutti, að fólkinu hérna yrði ekki mikið gagn að því að sjá stásslegar vörur í húðargluggum, ef það hefði enga peninga til þess að kaupa þær vörur fyrir. En það er einmitt þannig ástatt nú, að lífskjör fólksins, lífskjör alls almennings hér á landi eru einmitt bág um þessar mundir. Ég býst við því, að það stæði í okkur báðum, hæstv. viðskmrh. og mér að reikna það út, hvernig fjölskylda, sem hefur venjulegar daglaunatekjur, fari að því að láta enda ná saman. Ég treysti mér ekki til þess að reikna það út. Ég veit ekki, hvernig hún fer að því að komast af. Ég segi það alveg hreint, eins og það er. Og það eru æðimargir, sem búa við þau lífskjör nú hér á landi. Kaupgeta almennings er vissulega mjög takmörkuð nú um þessar mundir, og þess vegna er það lífsatriði fyrir almenning, að honum sé tryggt og það séu gerðar allar þær ráðstafanir, sem hægt er að gera til þess, að hann fái lífsnauðsynjar sínar með því lægsta verði, sem hugsanlegt er, og að því á verðlagseftirlit þó að miða. En samtímis því, sem lífskjörin nú eru hér á þessa lund, er verið að breyta um stefnu í tekjuöflunaraðferðum ríkisins. Um leið og felldir eru niður tollar, sem hafa verið misjafnir á ýmsum vörum, hærri á hátollavörum, sem almenningur hefur orðið að neita sér um og hefur ekki haft ráð á að kaupa, þá er verið í staðinn að setja skatt, jafnan á allar vörur, brýnustu lífsnauðsynjar jafnt sem aðrar. Og um leið og þetta á að koma í staðinn fyrir þessar mismunandi tolltekjur, þá er tækifærið notað til þess að bæta í baggann svona hartnær helmingi meiru en svarar til tollalækkunarinnar. Þetta á almenningur að borga. Þetta eigum við öll að borga. Og þegar þannig stendur á, og um leið og þetta er gert, er ég ákveðinn andstæðingur þess, að horfið sé frá verðlagseftirliti. Ég tel það þvert á móti helga siðferðilega skyldu stjórnarvaldanna að gera allt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að halda verðlaginu í skefjum. Og það eru fleiri en ég, sem líta þannig á. Þetta frv. er samið af nefnd og í þeirri nefnd áttu sæti fulltrúar stétta og stjórnmálaflokka. Og það er athyglisvert, að allir fulltrúar launþegasamtakanna í þessari nefnd, fulltrúi frá Alþýðusambandi Íslands, fulltrúi frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, eru andvígir þessu frv. Og ég verð að segja það, að þegar þannig stendur á, eins og ég var lítillega að lýsa, þá er ástæða til þess að hlusta á það, hvað launastéttirnar og fulltrúar þeirra segja um mál sem þetta. Og það er ekki stórmannlegt, eftir og um leið og þær ráðstafanir hafa verið gerðar og á að gera varðandi tekjuöflunarleiðirnar, sem ég var að lýsa, að rétta slíkan löðrung að launastéttunum eins og þennan. En það er alveg auðsætt á því, sem þessir fulltrúar þessara launastétta láta fara frá sér í sínu áliti, sem fylgir með þessu frv., að þeir finna þannig til og þeir lita þannig á. Og það eru ekki aðeins fulltrúar þessara launamanna, sem þannig líta á, heldur er sá fulltrúi, sem Alþfl. tilnefndi í þessa n., einnig þeirrar skoðunar. Sá fulltrúi lifir sjálfsagt í gamla tímanum og hefur ekki haft við að snúast með straumnum. Hann er enn á gömlu línu Alþfl. í þessu efni, og hann er alveg andvígur þessu frv. Ég er tilbúinn að hætta að tala hvenær sem er, ef menn eru á því, að deildarfundi hér eigi að ljúka. (Gripið fram á.) Fresta? Já, nei, þá er ég ekki alveg eins reiðubúinn til þess, því að ég er yfirleitt ekki fyrir krókaleiðir.  Eins og ég hef sagt þá er ég, eins og á stendur, persónulega andvígur þessu frv. En jafnframt vil ég taka fram, að það geta bæði verið annmarkar og kostir fylgjandi verðlagseftirliti, og vissulega er það svo, að það eru viss vandkvæði á því og vissir annmarkar að framkvæma verðlagseftirlitið. Og sjálfsagt er það svo, að það má benda á ýmislegt í framkvæmd þessara mála að undanförnu, framkvæmd verðlagseftirlitsins, sem betur hefði mátt fara. Ég er ekki svo kunnugur þeim málum, að ég þori að kveða neinn dóm upp um það. En ég hef þó heyrt það, að þar hefur sitthvað verið að fundið. En úr þeim annmörkum, sem verið hafa á framkvæmdinni, er sjálfsagt hægt að bæta, ef vilji er til. Og það er einmitt það, sem mér sýnist vera þörf á að gera í þessum efnum, eins og nú er. Ástandið er þannig, kaupgeta almennings er það lítil, lífskjörin eru það bág, að það er fyllsta ástæða til þess að beita öllum tiltækum ráðum til þess að halda verðlagi í skefjum. Ég vænti þess, að þeir verði margir Alþýðuflokksmennirnir, sem taka undir þau orð með mér, og ég vil endurtaka það, að það er náttúrlega ekki nóg, þó að einhver fámennur hópur komi sér saman um að gera breytingar hér á, heldur er ástæða til þess að kanna hug þjóðarinnar til máls sem þessa og spyrja að því, hvað þjóðin vill. Og ég er ekki í nokkrum vafa um það, að ef Alþýðuflokksfólkið væri spurt þá mundi það ekki vilja, að verðlagseftirlit væri afnumið, hvorki beinlínis né á þann dulbúna hátt, sem hér er gert. Þetta mál verður að sjálfsögðu tækifæri til að ræða síðar, og ég veit það, að sitthvað í þessu frv. má lagfæra, og það má e. t. v. breyta því á þann veg, að það verði eða geti orðið virk verðgæzla samkv. því. En það er ekki eins og þetta frv. er nú úr garði gert. Ég vænti þess, að hæstv. viðskmrh. hafi haft gott af þeim orðum, sem ég hef hér sagt, og að hann taki þau til hugleiðingar, með því að ég geri ekki ráð fyrir því, að hann uni sér við þann skemmtilestur, sem hæstv. forsrh. hefur boðað, að við aðrir þm. ættum að hafa við höndina yfir jólin. En hæstv. forsrh. fórust orð á mjög athyglisverðan hátt nýlega í Sþ., og þau ummæli hans þóttu svo athyglisverð, að Morgunblaðið sá ástæðu til þess að birta þau í ramma á öftustu síðu. En hæstv. forsrh. lét þess getið, að ef þm. vildu hafa þann skemmtilestur yfir jólin, sem söluskattsfrv. og tollskrá væri, væri þeim það ekki of gott fyrir sér. Út úr öllu má nú snúa. Og einhverjum gæti dottið í hug að skilja þessi orð á þá lund, að það, sem hæstv. forsrh. væri efst í hug við álagningu milljóna hundraða á allan almenning í landinu, væri það, hvort skjölin, sem um það fjölluðu, væru skemmtilestur eða ekki. En ég býst við því, að fólkið í landinu, sem á að bera byrðarnar, því muni nú verða annað í hug og annað ofar í hug en það, hvort þessi skjöl, sem hér er um að tefla, eru svo mikill skemmtilestur fyrir okkur þm. eða ekki. Nú, ég veit það, að hæstv. ráðh. - hæstv. forsrh. hefur nú ekki meint þetta á þennan veg. En ég nefni nú þetta sem dæmi, að það má oft skilja ummæli á ýmsa vegu og eftir því, hvernig menn vilja leggja út af þeim. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta mál, en vil lýsa þeirri skoðun minni, að hér séu alveg óþörf vinnubrögð höfð við. Það er engin þörf á því að lögfesta þetta mál með skjótum hætti, enda verður það ekki lögfest, þó að það fari nú til nefndar, og ég geri varla ráð fyrir því, að þó að það fari til nefndar, gefist nm. mikill tími aflögu yfir jólin frá þeim skemmtilestri, sem þeim er fyrirhugaður, til þess að fjalla um mál sem þetta. Þess vegna held ég, að það væri enginn skaði skeður, þó að þetta mál biði alveg, og þó að það hefði ekki verið tekið til 1. umr. hér á þessum fundi. Ég fór fram á það við hæstv. forseta og hæstv. viðskmrh., að sá háttur væri á hafður, að þetta mál væri ekki tekið til 1. umr. nú, vegna þess að það var vitað, að tíminn var takmarkaður. Það var vitað, að þm. hafði ekki gefizt kostur á að kynna sér málið og lesa það í gegn. Þessir báðir tveir hæstv. aðilar tóku þessari málaleitan vel. Mér er ánægja að því að viðurkenna það. En það strandaði á hæstv. forsrh., að þessi sjálfsagða málaleitan væri tekin til greina. Þetta var ekki málaleitun mín eins, heldur voru það aðrir þm. úr stjórnarandstöðunni yfirleitt, sem höfðu farið fram á það sama. Það er rétt, að þetta komi fram, og það er rétt, að þingtíðindin geymi þessa sögu, og að sökin sé þess, sem hana ber, en leggist ekki á þá ágætu menn, hæstv. forseta og hæstv. viðskmrh., sem báðir tóku þessu vinsamlega. Og þó að ég hafi nú svona talað sitt af hverju til hæstv. viðskmrh., er það allt af góðu gert og ekki sagt til þess að særa hann á neinn hátt, heldur til þess, að ég vildi gjarnan sjá hann komast í betri félagsskap framvegis en jafnvel hjá Churchill, og ég tala nú ekki um það fóstbræðralag, sem hann nú er í.



Herra forseti.Það er nú kannske ekki vinsælt að fara að halda langar ræður hérna, enda er óvíst, að það verði mjög langt, sem ég segi um þetta mál. En ég vil taka það fram, ef einhver skyldi halda annað, að það er alveg reiðilaust af minni hálfu, þó að þdm. fari heim til sín af þingi, því að ég tel ekki neina þörf á því, að hér séu svo margir viðstaddir, að hægt sé að afgreiða þetta mál til nefndar. Þannig að ef mönnum skyldi leiðast undir þessum orðum, sem ég segi hér, þá sem sagt taka þeir bara pjönkur sínar. Ég verð að segja það fyrst, að ég varð eiginlega nokkuð undrandi, þegar ég sá þetta frv. hér á borðinu, og var þó ekki með öllu ókunnugt um það, að eitthvert slíkt frv. væri á döfinni, og hafði reyndar séð aðalinnihald þess fyrir alllöngu síðan. Út af fyrir sig hefði maður ekkert verið undrandi, þó að Sjálfstfl., ef hann hefði verið einn í ríkisstj., hefði borið slíkt frv. fram, vegna þess að hann hefur verið, svo lengi sem ég man a. m. k., fylgjandi frjálsri verzlun, sem hann kallar svo, þ. e. a. s. andvígur öllum hömlum og bönnum í sambandi við verðlag meðal annars og hefur verið prinsípíelt á móti verðlagseftirliti og verðlagsákvæðum, svo lengi sem ég man. En Sjálfstfl. er nú ekki einn í ríkisstj. Þar er einnig annar flokkur, Alþfl., og það hefur verið hans stefnumál, líklega jafnlengi, að verðlagseftirlit geti hætt og verðlagsákvörðun skyldi vera beitt, þegar þörf væri á. En nú ber svo við, að einmitt hæstv. ráðh. þess flokks og sá, sem valdamestur er þar í flokki, flytur þetta mál. Þetta út af fyrir sig er undrunarefni. Einnig það, að svo mikið skuli liggja á þessu máli, sem þó á ekki að taka gildi fyrr en eftir eitt ár, frá staðfestingu að vísu, að það skuli þurfa að halda þingheimi hér gersamlega að ástæðulausu bara til þess að geta komið þessu máli til nefndar nú fyrir jólin, þó að vitað sé, að n. starfi auðvitað ekki fyrr en þing kemur saman aftur. Ég verð að segja, að það ber ekki vott um mikinn samkomulagsvilja um störf þingsins, að ekki skyldi hafa verið orðið við óskum mínum og hv. 1. þm. Norðurl. v., Ólafs Jóhannessonar, um að þetta mál yrði látið liggja í láginni, þangað til þing kæmi saman að nýju. En það eru einhverjir, sem eru órólegir yfir því, að það verði kannske frekar í marz en í febrúar á næsta ári, sem öllum verðlagshömlum verði létt af hér í landi og kaupsýslustéttin getur skammtað sér sinn hlut sjálf. Það sem ég hef nú nefnt, er þó kannske ekki aðalundrunarefnið fyrir venjulegt fólk, heldur það, að svona frv. skuli vera borið fram í því ástandi, sem nú er í íslenzku þjóðfélagi, og nefni ég þá það fyrst, sem allir vita, að raunlaun, a. m. k. verkamanna og annars láglaunafólks, hafa verið skert um 20–25% á s. l. tveimur árum og laun hafa sjaldan verið lægri um áratugi. Það er vissulega rétt, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði, að það er öllum - vil ég segja - orðin óleysanleg ráðgáta, hvernig verkamenn og aðrir, sem hliðstæð laun hafa, fara að því að komast af með sínar tekjur. Og það væri vissulega fróðlegt, ef hæstv. ráðh., sem því miður er nú horfinn af vettvangi - þó að ég telji það algerlega óviðeigandi - að hann gerði einhverja grein fyrir því, hvernig láglaunamenn eiga að þola öllu meiri álögur en þeir nú þurfa að bera, með þeim launum, sem þeir hafa. Og það opinbera, ríkisvaldið, sem nú flytur þetta frv., hefur átt drjúgan þátt í, að laun hafa svo mjög skerzt, að ekki sé meira sagt. Þetta er enn fremur flutt við þau skilyrði, að atvinnuleysi er útbreitt í landinu, 2 þús. atvinnulausir núna eins og sakir standa og þó raunar sennilega fleiri, og það að sjálfsögðu er ekki svo lítil skerðing á kaupmætti alls almennings. Þetta er gert við þau skilyrði, þegar að mínu viti a. m. k. okkur ríður meira á því en jafnvel nokkru sinni áður að hemla verðbólguskriðuna, sem hefur geisað að undanförnu og þó aldrei freklegar .en síðasta áratuginn, þegar að okkur er lífsnauðsyn að treysta gjaldmiðilinn og tryggja sem stöðugast verðlag í landinu, og síðast en ekki sízt, að okkur er á því mikil nauðsyn að tryggja frið á íslenzkum vinnumarkaði. Og þetta er gert við þau skilyrði, að verkalýðssamtökin og launamenn búa við þau samningsákvæði, sem þeir hafa neyðzt til að fallast á, að hver einasta verðhækkun, sem verður í landinu, skerði laun þeirra og afkomumöguleika enn þá meira en orðið er. Það mun vera talið, að núverandi ákvæði um verðlagsbætur á laun svari til þess, að menn fái bætta líklega 7/10–8/10, sennilega nærri 7/10 af þeim verðhækkunum, sem verða, þannig að hver einasta hækkun, hvort sem hún er smá eða stór, heggur enn þá skarð í þá möguleika, sem menn hafa til þess að komast af með sín laun. Og kannske síðast en ekki sízt -þetta er gert við þau skilyrði, að engin stétt á Íslandi, svo að ég muni, engin starfsstétt, ekki a. m. k. það stór, að hún geti nefnzt því nafni, getur skammtað sjálfri sér kjörin, sem hún býr við. Bændur verða að hlíta gerðardómi um sín raunverulegu launakjör. Opinberir starfsmenn eru einnig háðir gerðardómi um sín laun. Útvegsmenn verða að sæta því verði, sem gildandi er á mörkuðum, og það skammtar þeim kjörin. Iðnaðurinn verður að keppa við erlendan iðnað, og þannig má lengi telja. Nú, almennir launamenn, verkafólk, verður svo að semja, oft við hinar erfiðustu aðstæður, við atvinnurekendur um sín kjör og fá sjaldnast fram nema lítið brot af því, sem þeir vilja og þurfa. En nú er sem sagt talinn tími til þess, við þessar aðstæður, sem ég hef stuttlega lýst, að gera eina stéttina að forréttindastétt og heimila henni að skammta sér hlut, taka sinn hlut af þjóðartekjunum, áður en aðrar stéttir fá sitt, með þeim hætti, sem ég nú hef lýst. Verzlunarstéttin á að verða sú nútíma aðalsmannastétt, sem engan þarf að spyrja um það, hvaða hlut hún ætlar sér af þjóðartekjunum, meðan allar aðrar atvinnustéttir og starfsstéttir verða að lúta öðrum lögmálum og ráða ekki nema að mjög takmörkuðu leyti og sumar að engu leyti, hvað þær fá í sinn hlut. Ég skal að vísu játa það, eins og hv. 1. þm. Norðurl. v., að ég hef ekki sett mig eins vel inn í þetta frv. og vera bæri. Ég átti ekki von á því, að það yrði tekið til umræðu fyrr en ég heyrði því hreyft í morgun, og minn undirbúningur undir mína ræðu var þess vegna ekki langur. Ég hafði hálftíma til þess að líta enn þá yfir þetta, og ég felldi því sjálfsagt margt niður, sem ég teldi ástæðu til, að kæmi fram strax við þessa umr. En ég tel það engum vafa undirorpið, og mín niðurstaða er nákvæmlega sú sama og þessa hv. síðasta ræðumanns, að þetta frv. er ekkert annað en miklar og sums staðar nokkuð skrautlegar umbúðir utan um það aðalatriði að fá að fella allt verðlagseftirlit niður í landinu. Það var engin þörf á því, þó að ástæða hefði þótt til þess að setja hér sérstök lög um samkeppnishömlur, að blanda því saman við núverandi lög um verðlagningu - verðlagsmál. Það eru tvö óskyld mál, og ég man ekki betur, en þegar þetta mál var flutt hér fyrst á þingi af einum varaþm. Alþfl., að þá fjallaði það eingöngu um samkeppnishömlur. En nú er sem sagt tækifærið notað, þegar slík lög eru sett. Ég kem að vísu að því síðar, hvaða þýðingu ég tel, að þau hafi. Ég held, að þau séu minna en þýðingarlaus út af fyrir sig, en látum það vera. Það var algerlega ástæðulaust að blanda þessum tveimur málum algerlega saman. Og núverandi verðlagslöggjöf hefði getað staðizt að öllu leyti, þó að slík löggjöf hefði verið sett. Ég sé ekki betur en strax 7. gr. um verðákvarðanir taki af allan vafa um það, að það er meining l. og tilgangur að hindra með hverjum tiltækilegum hætti, að nokkrar verðlagsákvarðanir verði settar. Og á verðlagseftirlit eða almenna verðgæzlu er ekki minnzt í þessum lögum og virðist alls ekki vera meiningin, að neitt slíkt eftirlit eigi sér stað. Þó að það sé kannske hins vegar ekki bannað, að verðgæzluskrifstofan og verðgæzluráðið hafi eitthvað slíkt með höndum, er það engin skylda samkv. nokkrum bókstaf í þessu lagafrv. Það er sagt, og það er til þess að fela sannleikann í málinu, - að það megi setja hámarksverð eða hámarksálagningu, og í öðru lagi fyrirskipa gerð verðútreikninga eftir nánar ákveðnum reglum og samþykkja verðstöðvun á vissum sviðum, allt að 6 mánuði í senn, og setja reglur um flokkun, sundurgreiningu og því um líkt á vörum, sem nauðsynlegar þykja vegna ákvörðunar verðs eða álagningar. Þetta má gera, en skilyrðin fyrir þessu eru svo mikil og teygjanleg, að það virðist vera alveg augljóst, að það sé meiningin, að þessu sé aðeins beitt í alveg einstæðum tilvikum. Það er sagt, að þessu megi beita, þegar samkeppni er ekki nægilega virk til að tryggja sanngjarnt verðlag. Ja, hver getur nú eiginlega verið dómarinn um þetta, hvenær samkeppni er nægilega virk til þess að tryggja sanngjarnt verðlag? Ég veit ekki einu sinni, hvað væri sanngjarnt verðlag. Og hitt er þó enn þá óljósara, hvað við er átt með því, að samkeppni sé nægilega virk. Það getur að vísu verið augljóst, svo augljóst, að engum blandist hugur um, að samkeppnin geti verið það virk, að ekki sé ástæða til verðlagsákvæða, og það hefur undir núverandi löggjöf verið gefið meira og minna frjálst af verðlagningu, vegna þess að allir voru sannfærðir um, að samkeppnin tryggði slíka hluti. Og það eru mörg dæmi til þess núna á síðustu tveimur árum, eftir að verkalýðshreyfingin fór að hafa nokkur afskipti af þessum málum, að slíkt hefur verið gert heimilt. Og meira að segja við fulltrúar Alþýðusambandsins og B. S. R. B. í verðlagsnefndinni höfum í mjög þýðingarmiklum tilvikum haft frumkvæði að því, að slíkt væri gert. En í langsamlega flestum tilfellum er hér um að ræða hluti, sem er svo erfitt um að segja, að ég tel eiginlega engan fullkomlega dómbæran um það, að segja til um, hvenær samkeppnin er nægilega virk til þess að tryggja sanngjarnt verðlag. Þar kemur svo margt til í okkar smáa þjóðfélagi, sem ég kannske ræði svolítið betur síðar. Í l. eru síðan alls konar frekari varnaglar við því, að þessum ákvæðum sé beitt. Og að öðru leyti sýnist mér svo kaflinn um verðákvarðanir vera ákaflega lítils virði í þá átt að gefa nokkrar heimildir og náttúrlega ekki undir neinum kringumstæðum neinar fyrirskipanir um það, að verðákvörðun skuli beitt, hvernig sem á stendur, jafnvel þó að samkeppnishömlur séu sannaðar á menn, einokunarstarfsemi og hvers konar þvílíkar athafnir. Þá er það fyrsta boðorðið, að þá á að leita samkomulags, og ef það tekst ekki, á að senda ráðherra skýrslu. Og eins og hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði, segir síðan ekkert, hvað ráðh. eigi að gera með þessa skýrslu. Hann á bara að fá skýrsluna. Það sýnir, að þar er málið stoppað. Ég verð að vísu að játa, að ég hef ekki lesið alla þessa löngu grg. En mér sýnist það vera tilgangur l., þó að hann kunni að vera óljós, með því að lesa sjálft frv. yfir, þá verði hann algerlega ljós, ef menn lesa grg. fyrir frv., því að þar er ekki farið dult með það, hver tilgangurinn er, og hvert stefna skuli í þessum efnum. Og ég held, að það þurfi líka ekkert frekar að athuga í þessu efni en þann ákafa, sem er í kaupsýslustéttinni fyrir því, að þetta frv. nái fram að ganga. Hún stendur vissulega á bak við hæstv. ríkisstj. í þessu, og manni er sagt, að það sé búið að lofa verzlunarstéttinni þessum l. í svo mörgum kokkteilpartíum og í svo mörgum hádegisverðarboðum, að öllu lengur verði ekki undan þessu vikizt. Það er þess vegna, sem við stöndum hér og gerum Alþingi - ja, hlægilegt, vil ég segja, með því að þm. séu látnir bíða eftir því, að þetta mál komi til nefndar, heimfúsa og jafnvel bíðandi eftir . . . .  Svo að ég sleppi því í bili a. m. k. að fara nánar út í einstakar greinar frv., þá held ég, að það sé næst lagi að athuga það ofurlítið, hvaða afleiðingar þetta frv. hefur. Og maður skyldi nú ætla að hæstv. ríkisstj. hefði gert sér einhverja grein fyrir því, og vissulega sýnist manni það lýsa svolitlum ótta við afleiðingar málsins, að hún vill hafa ársfrest á, hún vill ekki láta öll ósköpin skella yfir í einu, hækkun á söluskattinum og þá nýju flóðbylgju verðhækkana, sem mun leiða af samþykkt þessa frv. En það tel ég engan vafa á, og ég segi það af nokkurri reynslu, því að ég hef óhjákvæmilega kynnzt þessu máli ofurlítið í þau tvö ár, sem ég hef átt sæti í verðlagsnefnd, að hér er ekki um neinar smáupphæðir að tefla. Hér er um að tefla, ekki tugi heldur hundruð milljóna kr. meira eða minna til verzlunarstéttarinnar á hverju ári, sem eru tekin beint úr vösum launamanna og neytenda, sem hafa engan afgang, eins og nú er. Það veit enginn um það. Þetta frv. er frv. um það, að taka hundruð millj. kr. úr vösum láglaunamanna og neytenda í landinu og stinga þeim í vasa kaupsýslumanna og það mætti rekja afleiðingar af því lengur, því að eftir þessu verður vissulega tekið. Það má segja, að verðlagseftirlitið og starf verðlagsnefndar núna s. l. 21 ár hafi ekki verið mjög áberandi fyrir allan almenning, og það hafi ekki legið svo ljóst fyrir, hvaða árangur hefur orðið fyrir launamenn og neytendur í landinu af störfum nefndarinnar. En þetta stafar auðvitað af því, að engin verðlagsnefnd og engin verðlagsákvæði geta hindrað verðbólgu og gengisfellingu. Við það ræður engin verðlagsnefnd og ekki heldur þessi, sem nú hefur setið. Þó er enginn vafi á því, að verðlagsnefnd hefur á þessu tímabili eftir að hert var á ákvæðunum með samkomulagi við verkalýðssamtökin seinni hluta ársins 1967, að þó að það hafi ekki skilað sér í lækkuðu vöruverði, þá er jafnvíst, að af þessu hefur orðið stórfelldur árangur og kjör alls almennings væru stórum lakari, ef þessi störf hefðu ekki verið unnin og þessi ákvæði, sem það starf byggðist á, ekki verið til. Við höfum líka reynsluna af því, á tímabilinu frá 1962–3, þegar farið var verulega að slaka á verðlagsákvæðunum og mikill hluti af vörutegundum var gefinn frjáls, og þangað til breyting varð á með samkomulaginu við verkalýðssamtökin 1967, hvernig það frelsi var notað, hvernig reynslan var af því, og þá getum við fyrst gert okkur grein fyrir því, hvað nú muni gerast, þegar þau verðlagsákvæði verða úr sögunni. Ég hafði því miður ekki tíma til að grafa upp gögn um þetta. Ég mun gera það á síðari stigum málsins, en ég minni aðeins á það nú, að glöggar skýrslur verðlagseftirlitsins sönnuðu það, að heildsöluálagning hafði í mörgum tilfellum hækkað um allt að 300% á þeim vörutegundum, sem gefnar voru frjálsar, og í smásölunni var álagningarkúrvan stöðugt stígandi, myndaði sennilega svona 45 gráðu horn. Það hefur kannske ekki verið farið ákaflega geyst af stað, þegar frelsi var gefið með ákveðna vörutegund, ekki fyrstu mánuðina, jafnvel ekki nokkra fyrstu mánuðina, jafnvel ekki fyrsta hálfa árið, en síðan var jafnt og sígandi bætt við á hverju ári. Það virtist engan veginn vera komið að lokum þeirrar hækkunar, sem kaupmenn höfðu ætlað sér og öll þróunin stefndi að, og þetta var í raun og veru ákaflega eðlilegt. Þegar menn vissu það, að álagningin var frjáls á verulegum hluta vörutegunda, þá þutu verzlanirnar upp í þessum greinum. Með þeim árangri að þær tóku auðvitað markaðinn hver af annarri og þurftu meiri álagningu. Það er ekki þar með sagt, að hver og einn einasti kaupsýslumaður hafi verið í þessum viðskiptum, en hitt er jafn víst, að verðlagsákvæðin höfðu haft það í för með sér, að þeir höfðu haldið útþenslu verzlunarinnar í nokkrum skefjum og haldið verðlaginu niðri, og ég tel hvort tveggja hafa verið af því góða. Það er svo um verðlagsmálin að segja að á þessum síðustu tveimur árum, sem verkalýðshreyfingin hefur haft afskipti af þessu, hafa þau ekki verið meiri heldur en svo, að hæstv. viðskmrh. raunverulega, þ. e. a. s. fulltrúi hans, sem ég held að hafi aldrei aðhafzt neitt í verðlagsn., sem máli skiptir, öðru vísi en í samráði við hann, bar í raun og veru ábyrgð á öllum verðlagsákvörðunum sem oddamaður. Hann greiddi að vísu oft atkv. með okkur og tók tillit til okkar í neytendahópnum. Fyrir það á hann fullkomna viðurkenningu, en ég held samt, að þarna hafi verið sá hemill, sem hafi átt að tryggja það, auðvitað, að ekki yrði farið of illa með verzlunarstéttina. Ég tel það líka langan veg frá, að þó að álagning væri lækkuð og henni væri haldið niðri á þessu tímabili, þá yrði farið illa með verzlunarstéttina, enda vissulega ekki tilgangur verðlagsnefndar að knésetja hana. Hún þarf vissulega að lifa eins og aðrir í þessu landi og er okkur augljós nauðsyn. En sem dæmi um það, að ekki muni vera afskaplega þrengt að verzlunarstéttinni nefni ég, að stórar verzlanir hér í Reykjavík eins og t. d. Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis hafa núna í heilt ár getað gefið 10% afslátt af öllum sínum vörum frá því verði, sem kaupsýslustéttinni er almennt gert að hafa á sínum vörum, og núna fyrir jólin hef ég orðið þess var, að tugir verzlana og það sennilega margir tugir útbýta um borgina þúsundum af kortum, þar sem fólki er boðið upp á 10% afslátt af öllum viðskiptum fram að jólum. Þetta sýnist mér ekki benda til þess, sem hefur verið haldið fram af hálfu kaupsýslustéttarinnar, að hún hafi verið beitt slíkum þrælatökum, að líf hennar, eða jafnvel eðlileg efnahagsþróun í landinu, mundi undir því komin, að verðlagsákvæði séu afnumin einmitt núna, enda held ég, að því fari ákaflega fjarri. Eins og kemur greinilega fram í grg. fulltrúa Alþýðusambands Íslands, B. S. R. B. og fleiri, sem er birt sem fylgiskjal með þessu máli, þá er núverandi verðlagslöggjöf þannig háttað, að raunverulega geta stjórnarvöld á hverjum tíma haft þau afskipti, lítil eða mikil af verðlagsmálum, sem þau telja nauðsynleg, enda hafa þau verið með mjög mismunandi hætti, eftir því sem efnahagsástandið hefur sagt til meðal þjóðarinnar. Beiting verðlagsákvæða er ekki skyldug eftir þessum lögum. Ef núverandi hæstv. ríkisstj. og núverandi hæstv. viðskmrh. þykja mál horfa svo, að ekki sé ástæða til þess að beita opinberum afskiptum af verðlagsmynduninni - álagningu kaupsýslustéttarinnar - þá getur hann látið svo vera. Hann hefur úrslitavaldið um það, bæði sem ráðh. og sem hafandi oddaaðstöðu í verðlagsnefnd. Og ég held einmitt, að að þessu leyti sé núverandi löggjöf heppileg, því að vissulega getur efnahagsástand breytzt, margt getur breytzt þannig hjá okkur, að það sé ekki nein ástæða til þess að fylgja alltaf stöðugt einhverri algerlega ósveigjanlegri stefnu í þessum málum. Ég held þvert á móti, að það eigi ekki að gera það, og ég tel líka, að verðlagsnefnd hafi núna síðustu tvö árin alls ekki fylgt slíkri stefnu. Hún hefur líka tekið fullt tillit til þess að undanförnu, þegar einstakar atvinnugreinar hafa átt í sérstökum erfiðleikum. Ég nefni t. d., að meðal þess fyrsta, sem þessi verðlagsn. stóð að, var að gefa frjálsa útselda vinnu í málmiðnaði, sem þá átti mjög í vök að verjast. Við stóðum einnig að því, fulltrúar Alþýðusambandsins og B. S. R. B., að á öllum iðnvarningi, sem framleiddur er í landinu og býr við fulla erlenda samkeppni, þar væri um frjálst verðlag að ræða frá verksmiðjudyrum. Á hinn bóginn höfum við svo haft ákvæði á heildsölunni og smásölunni, en sjálf iðnaðarframleiðslan, sem sannarlega var í fullri keppni við erlendan iðnvarning, hefur verið algerlega frjáls allan þennan tíma. Og mér finnst þetta benda til þeirrar þröngsýni og þess ósveigjanleika, sem í raun og veru gæti verið eina gilda ástæðan fyrir því, að þessum 1. yrði breytt núna og þau afnumin. Við höfum sem sagt verið í verðlagsnefnd, ekkert síður launþegafulltrúarnir heldur en aðrir, alveg opnir fyrir því, að þar sem raunverulega væri um að ræða virka samkeppni, þá væri ekki ástæða til þess að hafa verðlagsákvæði í gildi. Og ég hef þegar nefnt dæmi um það, og við höfum líka tekið fullt tillit til þess, þegar um það hefur verið að ræða, að einstakar greinar hafa sannanlega átt í erfiðleikum, enda hafa allar ákvarðanir verðlagsnefndar verið, a. m. k. síðan ég fór að hafa þar kynni, byggðar á gögnum frá fyrirtækjunum sjálfum og engu öðru, þ. e. a. s., þegar þau gögn fást, en á því er misbrestur. Mörg fyrirtæki, og þar á meðal stórfyrirtæki í landinu, neita að láta verðlagsstjóra í té nokkur gögn um starfsemi sína, og það bendir óneitanlega til þess, að ekki sé of hart að þeim gengið, því að ef svo væri, væri enginn hlutur auðveldari en að þau fengju endurskoðun sinna mála með því að leggja reikningana á borðið. M. a. hafa sum olíufélögin, ein stærstu fyrirtæki í landinu, þverskallazt frá upphafi við að láta nokkur gögn frá sinni starfsemi koma í ljós. Og þó á um þetta að ríkja fullkomin leynd um hluti, sem leynilega fara í sambandi við það, sem fyrirtæki gefa upp til verðlagsnefndar og verðlagsstjóra. Ég tel þess vegna, að það geti út af fyrir sig verið rétt stefna og alls ekki ósamrýmanleg núverandi l. um verðlagsmál, að þar sem alveg augljóslega er um virka samkeppni að ræða, þar sé ekki þörf á verðlagsákvæðum. Ég er þeirrar skoðunar, en það þarf ekki neina slíka breytingu að gera á þeim l., eins og hér er verið að gera, til þess að gera það, því að það er í gildi. En við búum hér alveg örugglega við alveg sérstakar aðstæður, sem gera samkeppni á ákaflega mörgum sviðum miklu óvirkari og í mörgum tilfellum algerlega óvirka, þó að samkeppni eigi að kallast, og eigum þess vegna í engu neinn samanburð að þessu leyti við aðrar þjóðir. Það þýðir þess vegna ekkert að koma til okkar með danska þýðingu á einokunarlögunum, sem mönnum ber nú eiginlega saman um í Danmörku, að hafi haft alveg sáralítið gildi, og segja, að þetta sé alveg til fyrirmyndar fyrir okkur. Málið er ekki svoleiðis. Við búum við allt önnur skilyrði en Danir. Það er svo aftur útúrdúr úr málinu og skiptir þó kannske einhverju, að Danir hafa hvað ofan í annað orðið að grípa til alveg sérstakra aðgerða við hliðina á sínum lögum og ýmist beita verðlagshöftum um lengri eða skemmri tíma eða algerri verðstöðvun. Og þetta hafa fleiri lönd orðið að gera, sem ekki hafa neina fasta löggjöf um þessi mál, eins og t. d. V-Þýzkaland alveg núna nýlega. Þar varð að grípa til verðstöðvunar til þess að forðast efnahagslegt öngþveiti. Það er þess vegna ákaflega langt frá því, sem hæstv. viðskmrh. var að reyna að halda hér fram, að verðlagsákvæði og verðstöðvun og annað slíkt og því um líkt væri bara búin saga í V-Evrópu. Þetta eru hlutir, sem gripið er til á hverju einasta ári af fleiri eða færri ríkjum. Og það er einmitt slík stefna, sem er alveg fullkomlega samrýmanleg okkar núverandi verðlagslöggjöf, þótt sjálfsagt megi ýmislegt að henni finna. Og hvernig skyldi nú standa á því, að við höfum þarna allt aðra aðstöðu en aðrar og stærri þjóðir? Ég held að a. m. k. sumar ástæðurnar liggi þar alveg í augum uppi. Það er fyrst og fremst vegna þess - ég nefni sem eina ástæðuna þá - að smæð markaðarins er slík, að ráðandi fyrirtæki um verðlag verða oftast mjög fá, og í sumum tilfellum er þar aðeins um eitt fyrirtæki að ræða, af þeirri einföldu ástæðu, að það er ekki nein skynsemi í því að hafa mörg fyrirtæki, sem starfa í sömu greininni miðað við okkar markað. Það þarf ekki að nefna nein sérstök dæmi um þetta, þau eru svo augljós. Svo er það annað, að landið er strjálbýlt og mörg byggðarlög eru fámenn. Jafnvel það getur skapað einstökum fyrirtækjum algera einokunaraðstöðu. Það er kannske ljótt að segja það, en ég nefni bara ýmis sjávarþorp, þar sem aðeins er ein verzlun starfandi - eitt kaupfélag. Ef ekkert verðlagseftirlit er, hver á þá að hindra það, að íbúar á þessum stöðum búi við annað og hærra verðlag en gerist annars staðar? Meira að segja hér í höfuðborginni eru fjarlægðir orðnar svo miklar, að neytendur, heimilin, sem verða að kaupa daglegar nauðsynjar sínar, hreinlætisvörur og matvæli, þar sem um enga virka samkeppni er að ræða í mörgum hverfum, einfaldlega vegna þess að fólk kemst ekki nema í næstu verzlun. Við skulum segja, að Breiðhyltingar fréttu af einhverri ódýrri verzlun í Vesturbænum, þar sem kaupa mætti eitthvað af ódýrri vöru. Þá mundu þeir einfaldlega ekki geta gert það, og þessi samkeppni yrði þess vegna ekki virk. Það er alveg sérstök ástæða til að minnast á þetta atriði í Reykjavík, vegna þess að hér hefur verið ráðandi stefna hjá borgaryfirvöldum að mismuna alveg stórkostlega í sambandi við úthlutanir lóða í hverju nýju hverfi, sem eru ætlaðar fyrir verzlanir. Og hverjir skyldu hafa fengið þær? Skyldu það vera almannasamtökin, sem eiga KRON? Ég veit ekki, hvort Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis hefur fengið eina eða enga lóð, frá því að það hóf starfsemi sína. Kaupmennirnir hafa verið látnir sitja að öllum lóðum. Og skyldu þeir svo ekki reka virka samkeppni sín á milli, kaupmennirnir, á matvörunni og hreinlætisvörunni, á þessum vörum, sem fólk þarf að kaupa? Jú, þeir reka svo virka samkeppni, að þeir dreifa út a. m. k. mánaðarlega fjölrituðu plaggi frá Kaupmannasamtökunum, þar sem skráð er, á hvaða verði vörurnar skuli seldar. Að vísu er stimpillinn sjaldnast á því - Kaupmannasamtökin - þó mun það hafa verið til, en þessi sönnunargögn eru fyrir hendi. Og þar eru ekkert frekar þær vörur, sem eru undir verðlagseftirliti, en hinar, sem eru það ekki. Ég segi : þetta er ekki virk samkeppni, en þessi lög, sem hér á að fara að samþykkja, tryggja ekkert í þessu efni. Kaupmannasamtökin hér í Reykjavík geta haldið áfram að koma fram sem einn einokunarhringur gagnvart neytendum eftir sem áður. Þau munu ekki verða fyrst til að tilkynna sig hjá verðgæzlustjóra sem einokunarfyrirtæki, eins og svo hlægilega er komizt að orði hér í 12. gr., að tilkynna skal til verðgæzlustjóra samkvæmt kröfu þriggja manna nefndar, samanber 4. gr., einokunarfyrirtæki, markaðsráðandi fyrirtæki og ákvarðanir, sem þau hafa tekið um samkeppnishömlur. Jú, það er sýnilegt, hvernig þetta á að gerast. Þriggja manna nefnd auglýsir, að nú skuli þeir frá ákveðnum tíma tilkynna sig, sem hafa með höndum einokunarstarfsemi, og skyldi Sigurður Magnússon ekki verða fyrsti maðurinn, sem kemur með tilkynningu um, hvernig Kaupmannasamtökin beita sinni aðstöðu og sínum samtökum? Það er nú út af fyrir sig, og aðeins útúrdúr frá því, sem ég er nú að segja, að prófarkalestur á þessu frv. og fskj. þess er þannig, að það koma algerar meiningarleysur út úr fleiri gr. og enginn getur skilið, hvað um er ræða, eins og þeir geta gengið úr skugga um, sem nenna að leggja það á sig að lesa þetta frá orði til orðs. Það er svo líka auðsætt, svo maður haldi nú áfram að tala um ástæðurnar fyrir því, að við getum ekki búið hér við sams konar ákvæði og aðrar stærri þjóðir, að þar kemur ekki aðeins til smæð markaðarins, heldur það, sem einnig leiðir af því, fæð bæði framleiðenda og innflytjenda í tilteknum greinum. Þetta skapar auðvitað alveg sérstakar aðstæður fyrir einokunarákvörðun á markaðsverðinu. Við höfum svo sem dæmi fyrir okkur um þetta. Hvernig er það með vátryggingarfélögin, þegar hér er leitað tilboða um vátryggingar á ákveðnum hlut? Upp á eyri, sama tilboðið frá öllum fyrirtækjum. Eða olíufélögin, eða verktakafirmu í ýmsum greinum? Við höfum hér líka mörg fyrirtæki, sem eru algerlega einráð á markaðnum þannig að þar sé eina vörutegundin, sem enginn annar framleiðir. Vitanlega er það einokunarfyrirtæki, og það er ekki nein glóra í því, að annar háttur sé á hafður heldur en sá, að með framleiðslu slíks fyrirtækis sé eftirlit og það sé beitt verðlagsákvæðum. Ég minntist á verzlanirnar í smærri byggðarlögunum, sem oft á tíðum minna frekar á selstöðuverzlanir en nútíma verzlanir og gætu algerlega haft verðlag í viðkomandi byggðarlagi, a. m. k. á mörgum vörum, fullkomlega í hendi sér. Hér er líka á það að líta, að hér höfum við svo léleg neytendasamtök, að engu tali tekur - svo léleg, að þegar neytendur eiga að vera að tilnefna fulltrúa til að gæta hagsmuna sinna, sérstaklega í stjórnsýslukerfinu, þá eru ekki Neytendasamtökin valin. Nei, ekki aldeilis, heldur er það Kvenfélagasamband Íslands, sem ég veit ekki til að hafi neitt með þessi mál að gera. En það hefur kannske þótt auðveldara, að fá formann Kvenfélagasambands Íslands til þess að samþykkja þetta frv. og trúa því, að með því væri tryggt samkeppnishæft verðlag á nauðsynjum, eins og hún gerir ráð fyrir í sínum fyrirvara með frv. og samþykkir það í því trausti, að þetta ágæta system muni tryggja hóflegt verðlag á öllum nauðsynjavörum. Það heldur hún, að sé fengið með ákvörðun 21. og 22. gr., sem fjalla um verðmerkingar og annað slíkt. Það hefði kannske verið ofurlítið erfiðara að telja fulltrúa almennilegra neytendasamtaka trú um það, að þetta væri svona. En þetta er aðeins eitt af því furðulega um þetta frv., að gengið er fram hjá neytendasamtökum og kvenréttindafélag tekið í staðinn. Nei, ég held, að það sé mála sannast og reynslan hafi kennt okkur það, að það geti engin lög önnur en verðlagsákvæði og hömlur á verðlagi og verðlagseftirlit hindrað óeðlilega aðstöðu til verðlagsmyndunar, þ. e. a. s. verðlagsmyndunar, sem ekki er þá langt fyrir ofan og utan það, sem vel skipulögð og hagkvæmt rekin fyrirtæki þurfa. Ég tel það svo alveg víst, að reynslan verði sú sama núna, þegar verðlagsákvæðin verða afnumin, að það byrjar auðvitað sú hræðsla í verzluninni, sem blómstraði hér meðan verðlagsákvæðin voru frjáls að verulegu leyti. Það verða fleiri og fleiri, sem leita í þá einu starfsgrein í landinu, þar sem menn geta skammtað sér hlutina sjálfir og þurfa ekki að sækja undir neina aðra. En ég held, að það sé ekki það, sem við þurfum fyrst og fremst. Ég held að við hefðum heldur átt að reyna að beina fjármagni okkar og vinnuafli að framleiðslunni, að aukinni gjaldeyrisöflun, að aukinni tekjuöflun fyrir þjóðfélagið heldur en þá þjónustugrein, sem hér er um að ræða. Og þá er ég ekkert að gera lítið úr henni. En ég held, að okkur sé allra sízt þörf á því núna að gera sérstakar ráðstafanir til þess að beina takmörkuðu fjármagni þjóðarinnar í stórauknum mæli í verzlun. Ég held að vandinn liggi ekki þar. Það er augljóst af því, sem ég hefi nú sagt, að samþykkt á þessu frv. þýðir stórkostlega verðhækkunaröldu, sem jafnaðist svona á við meðalgengisfellingu. Það þætti mér ekki ólíklegt. Ég hef þá tekið vitlaust eftir flestum hlutum, sem ég hef orðið áskynja í sambandi við afskipti mín af þessum málum, ef svo verður ekki. Hér verður um gerbreytta verðmyndun að ræða í landinu, þegar þessi lög hafa tekið gildi, og ef þeim verður beitt, eins og öll stefnan er og grg. ber enn þá ljósar með sér heldur en sjálf frumvarpsákvæðin. Þegar þess er gætt, sem ég sagði hér frá áðan, að fyrir hverja einustu verðhækkun, sem verður í landinu, koma ekki bætur til launamanna nema að takmörkuðum hluta og allar hækkanir, smáar sem stórar, skerða stöðugt raunveruleg launakjör, þá má auðvitað kalla fram gagnráðstafanir af hálfu verkalýðssamtakanna. Ég tel ekki sennilegt, þó að ég hafi ekkert umboð til þess að fullyrða það, að verkalýðssamtökin eða Alþýðusambandið hafi neinn áhuga fyrir því að taka þátt í þeim skrípaleik, sem verður leikinn í þessu svokallaða verðgæzluráði, sem lagt er til að verði myndað. Ég hef ekki trú á því, enda held ég, að það fari bezt á því, að þau stjórnvöld, sem að þessu frv. standa og hafa búið til þessa yfirskrift, hafi allan veg og vanda af því, sem á eftir fer. Eða heldur t. d. hæstv. viðskmrh., að það sé líklegt, þegar sú ráðstöfun er gerð fyrir atbeina stjórnarvalda að afhenda verzlunarstéttinni algert sjálfdæmi um sinn hlut - hvaða hlut hún eigi að bera af þjóðartekjunum - að þá muni verkalýðshreyfingin og launamenn sætta sig við það, að þessi ákvörðun skerði kjör þeirra í sífellu, ekki aðeins í eitt skipti fyrir öll, heldur stöðugt, vegna þess, að reynslan hefur orðið sú, að álagningin fer hækkandi ár frá ári, ef ekkert er að gert. Þannig hefur það gerzt hjá okkur, og þannig mun það áfram gerast. Ef þetta verður látið viðgangast, þá sé ég ekki, að það gæti verið nokkur ástæða, hvorki veik eða sterk, fyrir því, að verkalýðshreyfingin gefi eftir eyri af sinni vísitölu, hvorki þeim 7–8 stigum, sem hún er búin að gefa algerlega eftir, né heldur af því, sem eftir á að gerast. En núgildandi ákvæði eru, eins og við höfum komizt að orði, eins konar sjálfvirkt kauplækkunarkerfi, meðan verðlagsmyndunin í landinu er slík, sem hún er, og meðan verðlagið heldur stöðugt áfram að hækka. Þarna er auðvitað ekki til nokkur skapaður hlutur af hugsanlegum aðgerðum ríkisstj. til þess að láta skerast svo í odda, að minnisstætt verði, eins og slíkt mál, sem hér er borið fram. Ég held, að jafnvel hæstv. ráðh. hljóti að vera það ljóst, að svo erfið sem sambúðin kann að verða á vinnumarkaðinum á næstunni, þá sé hér hreinlega hellt olíu á eldinn, þó að ríkisstj., af ótta við almenningsálitið, hafi kosið að fara hér svolítið hægar í sakirnar heldur en annars er hennar vandi, þegar svona mál ber á góma, - að láta líða eitt ár, frá því að l. verði samþykkt. Það verði sagt á meðan: - auðvitað, þetta er ekki svo hættulegt, þetta breytir ekki svo miklu frá því, sem nú er, það má jú, setja verðlagsákvæði, ef mönnum þykir það henta, o. s. frv. Þetta verður sagt í ár, sagt þetta ár, sem líður, þangað til l. eiga að taka gildi, en ég held að a. m. k. forystu verkalýðssamtakanna sé hér algerlega ljóst, hvað um er að tefla, og það fari ekki hjá því, að hún hljóti að muna eftir því í vor, þegar kemur til samninga í maímánuði, ef þetta frv. er þá orðið að lögum. Ríkisstj. þarf heldur ekkert að kvarta um það, að hún hafi ekki fengið sínar aðvaranir um þetta efni. Alþýðusambandið átti fulltrúa í þessari nefnd, sem skipuð var til þess að undirbúa þetta frv., og áður en hann gekk frá afstöðu sinni og undirritaði sinn fyrirvara ásamt öðrum, var málið lagt fyrir Alþýðusambandsstjórn, sem samþykkti einróma að mótmæla þessu frv. og taldi algerlega óhæft, eins og nú stæðu sakir, að það yrði samþykkt. Ríkisstj. var þess vegna fullkunnugt um þetta, áður en hún lagði frv. fram, enda er ekkert um það að villast, að frá afstöðu fulltrúa launþegasamtakanna er greinilega skýrt hér í fylgiskjölum í grg. frv. Það er fulltrúi Alþýðusambandsins, sem er andvígur þessum nýju lögum. Það er fulltrúi Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Það er sá embættismaður, sem bezt er kunnugur þessum málum, og eftir því, sem ég bezt veit, algerlega óumdeildur sem algert autoritet í þessum málum, og frábærlega samvizkusamur embættismaður, og verðlagsstjóri. Hann er algerlega á móti þessu og telur þessi nýju lög einskis virði. Síðan koma fulltrúar stjórnmálaflokkanna - fulltrúi Alþýðubandalagsins, og það sem kannske meira er, fulltrúi Alþýðuflokksins. Hann er einnig andvígur frv. og skrifar undir þá almennu grg., sem minni hl. stóð að. Og nú kemst ég ekki hjá því að spyrja hæstv. ráðh. Er þetta frv. bara fyrir ríkisstj., eða er það frv. flokkanna, sem að ríkisstj. standa? Hefur verið ákveðið bara í ríkisstj. að henda þessu frv. hér inn og ætla að knýja það fram, eða hefur það verið borið undir flokkana? Ég þykist hafa fullgóðar heimildir fyrir því, að þetta mál hefur aldrei verið borið undir miðstjórn Alþfl. þar sem hæstv. viðskmrh. er þó formaður. Ég veit þess vegna ekki, hvaða stofnun það er í Alþfl., sem hefur gerbreytt um stefnu, a. m. k. frá síðasta þingi, því að þá man ég ekki betur en það væri í stjórnmálaályktun þess þings tekið skýrt fram, að Alþfl. legði á það höfuðáherzlu, að fullkomnu verðlagseftirliti og verðlagsákvæðum yrði haldið áfram. Og það er líka öllum ljóst, að eitt af því, sem Alþfl. hefur gert vel í þessari ríkisstj., það er að hafa í tré við Sjálfstfl. í þessu máli. Það vissu allir, þegar þessir tveir flokkar mynduðu sína ríkisstj., að þeir voru á öndverðum meiði um þetta. Sjálfstfl. fylgjandi algeru afnámi allra verðlagshafta, en Alþýðuflokksmenn hins vegar fylgjandi því, að verðlagseftirlit og verðlagsákvæði væru í gildi. Vissulega er almenningi í landinu það ljóst, að það verðlagseftirlit, sem verið hefur, og þau verðlagsákvæði, sem hafa verið í gildi, það hefur verið Alþfl. að þakka sem stjórnarflokki. Ef stefna Sjálfstfl. hefði ráðið þar, þá hefðu engin verðlagsákvæði eða verðlagshöft verið allan þennan tíma. Þetta er mönnum alveg ljóst. En þess vegna hljóta menn nú að reka upp stór augu, þegar Alþfl. er nú einnig horfinn úr þessu víginu og flytur hér fyrir Sjálfstfl. þetta frv. eftir skipun hans, og mér þykir nærri víst, að hæstv. ráðh. geri þetta án þess að hafa borið það undir sinn flokk, sem hann veit, hvað kostar. Ég veit það a. m. k., að Alþýðuflokksmenn í miðstjórn Alþýðusambandsins voru ekki á neitt annarri skoðun en við hinir um þetta efni. Og ég held, að þeir séu allir miðstjórnarmenn í Alþýðuflokknum líka. Síðan bætist það við, að mjög trúlegt er a. m. k. að fulltrúi Framsfl. í nefndinni, Tómas Árnason, lögfræðingur, hefði einnig verið í andstöðu og skrifað undir minni hluta álit, ef hann hefði ekki verið staddur í annarri heimsálfu, þegar gengið var frá þessum málum. Ég hafði áður heyrt, að það væri talið líklegt, að hans afstaða væri þannig, en ég er algerlega sannfærður um það, eftir að formaður Framsfl. hefur haldið hér ræðu og lýst því yfir, að hann sé algerlega mótfallinn afnámi verðlagsákvæða og verðlagseftirlits, eins og nú standa sakir. Ég fagna vissulega þessari yfirlýsingu, því að ég tel hana mikils virði, og vissulega miklu ánægjulegri stefnubreytingu heldur en þá stefnubreytingu, ef um stefnubreytingu er að ræða, sem hefur átt sér stað hjá Alþfl. í þessu máli. Mér sýnist þá allt fara að benda til þess, að raunverulega standi Sjálfstfl. einn uppi í þessu máli, ásamt þá ráðh. Alþfl., því að ég trúi því ekki enn þá, fyrr en ég tek á því, að þetta sé orðið stefnumál Alþfl. - að afnema verðlagsákvæðin og verðlagseftirlitið - þess flokks, sem þrátt fyrir allt hefur þó sannarlega staðið á verðinum í þessu máli í heilan áratug í ríkisstj. Ég vil svo segja það, að fyrir tveimur árum, þegar ríkisstj. féllst á það að gera samning við verkalýðssamtökin um skipun verðlagsmálanna, þá var það að vísu aðeins um skamman tíma, sem síðan hefur verið framlengdur. Þá sýndi ríkisstj. vissulega nokkra dirfsku gagnvart kaupsýslustéttinni - ég vil segja alveg óvænta - og hún hafði áreiðanlega álitsauka af því, þegar mönnum var orðið það ljóst, að sjálfur formaður Sjálfstfl. varð að standa í harðri orrahríð í hádegisverðarboðum og kokkteilum, því að annars staðar gerast ekki orðið hlutirnir - ekki hjá þessari stétt manna, og viðskmrh. veit það sömuleiðis. Þá er ég ekki í nokkrum vafa um það, að út af fyrir sig hafði ríkisstj. sóma af því að geta sýnt það, að hún væri sjálfstæð gagnvart þessari stétt, því að flestir höfðu vænzt þess, að hún yrði í öllum tilfellum hrein undirlægja hennar, og hafði raunar reynzt það um skeið, þegar þarna var komið sögu. Nú virðast þeir vera farnir að halda, eftir allar ræðurnar, sem þeir hafa heyrt í hádegisverðarboðunum, að þetta sé satt hjá verzlunarstéttinni, að það sé hún, sem sé orðin hin kúgaða stétt á Íslandi. Það séu ekki launamennirnir - þeir geti borgað hærri álagningu til verzlunarstéttarinnar. Það séu ekki bændurnir eða fiskimennirnir eða útgerðarmennirnir, sem eigi erfitt. Nei, þeir virðast vera farnir að trúa því og meira að segja ráðh. Alþfl., að það sé verzlunarstéttin, sem við þurfum að kenna í brjósti um. En eins og ég sagði áðan, þá hefur það ekki verið. Þrælatökin hafa ekki verið harðari en það hjá verðlagsn. undanfarin 2 ár, að allur fjöldi kaupsýslumanna, sem reka sín fyrirtæki af skynsemi og ráðdeild, býður viðskiptamönnum upp á 10% afslátt - sumir árlangt, sumir til skemmri tíma. Og nú virðist enginn heildsali þurfa á 300% álagningu að halda, eða 300% hækkun á álagningu að halda eins og átti sér stað áður. Nei, ég sagði hér í upphafi máls míns, sem er nú eiginlega orðið nokkru lengra en ég hafði ætlað, því alveg af ráðnum hug hef ég ekki hugsað mér að dvelja hér í ræðustólnum, þannig að a. m. k. mín eins vegna geti þm. ekki farið í jólaleyfið - en ég sagði það í upphafi, að mér hafi verið þetta frv. nokkurt undrunarefni, þó að ég hafi vitað um undirbúninginn og efni þess að verulegu leyti, áður en það kom hér fram. En það sem vekur þó mesta undrun mína, er afstaða Alþfl. Ég batt við það vonir og trúði því í lengstu lög, að Alþfl. mundi stöðva þetta mál. Og ég trúi því raunar enn, að Alþfl. muni gera það, þrátt fyrir það þó að hæstv. viðskmrh., formaður flokksins hafi hlaupið út undan sér í vafalausri óþökk flokksbræðra sinna og gerzt talsmaður þessa máls hér á hv. Alþ. En ég vil aðeins segja það að lokum, eða undir lok máls míns, að ég held, að þetta mál eigi eftir að verða hæstv. ríkisstj. dýrkeypt, ef það gengur fram. Þetta eru engar hótanir, en ég vísa aðeins til þess, sem ég hef áður sagt um þetta efni. En það er kannske ekki það versta, þó að það verði ríkisstj. dýrkeypt. Ég held, að afleiðingarnar verði háskalegar á margvíslegan hátt, en ekki til bóta á nokkru sviði. Í þessu tilviki sé öllu að tapa, en ekkert að vinna, og ég endurtek það, að eftir því verðum við að muna, þegar næst verður tekið til samninga, ef þetta frv. verður látið ganga fram á þessu þingi, því að við í verkalýðshreyfingunni gerum okkur alveg fulla grein fyrir þýðingu þess, þó að það sé vafið inn í þennan blómvönd, sem reynt er hér að gera. Það er að lokum aðeins eitt atriði, sem ég kemst ekki hjá að ræða aðeins og spyrja um, áður en ég lýk máli mínu. Þegar við í verkalýðshreyfingunni gerðum samkomulag við ríkisstj. 1967, þá var einnig gefin út yfirlýsing af hæstv. viðskmrh. - því miður hef ég ekki þá yfirlýsingu hér í fórum mínum - um það, að allt skipulag verzlunarinnar yrði endurskoðað. Það yrði sett nefnd manna til þess að endurskoða allt skipulag verzlunarinnar í landinu í þeim tilgangi að gera hana á fjölmarga vegu hagkvæmari, ekki aðeins fyrir neytendur, heldur fyrir þjóðfélagið í heild. Og það var minnzt þar á alveg ákveðna hluti, sem ég hefði talið, að hefðu verið ákaflega mikils virði og hefðu getað létt okkur þróunina frá því verðlagsákvarðanakerfi, sem við höfum búið við. Það var bundið fastmælum, að þessi nefnd ætti að vera fljót að starfa, og maður talar aðeins um nokkra mánuði. En svo mikið er víst, að nokkrir mánuðir hafa liðið og nú hafa þeir orðið alveg full tvö ár, síðan þessi nefnd var skipuð, og mig er satt að segja farið að lengja eftir árangrinum af starfi þessarar nefndar. Ég held a. m. k., að það hefði staðið nær ráðh. að standa við þau loforð, sem hann og ríkisstj. gaf í sambandi við þessa allsherjarendurskoðun á verzlunarmálunum, að þetta álit hefði komið fram á undan þessu frv. - helzt á undan því, en þó a. m. k. ekki seinna en samtímis því. Það má vel vera, að út úr því starfi, ef vel hefði verið unnið, hefðu getað komið þeir hlutir, sem hefðu gert verðlagsákvæði og verðlagseftirlit óþarfara á ýmsum sviðum en það nú er. En af þessu máli hef ég ekki heyrt, a. m. k. ekki í heilt ár, og ég vildi þess vegna vænta þess, að hæstv. ráðh. gerði grein fyrir því, hvað líður störfum þessarar nefndar, og hvaða árangurs er þar að vænta. Á hvaða leiðir er líklegt, að þar verði bent til þess að gera verzlunina þjóðhagslega hagkvæmari og jafnframt hagkvæmari fyrir neytendur? Hér í grg. er svo saga nefndarinnar rakin, og þar segir einhvers staðar, að frá því á síðari hluta árs 1967 og þangað til á þessu ári, hafi orðið hlé á störfum hennar vegna sérstakra aðstæðna í efnahagsmálum, sem skapazt hafi. Nú, við vitum nú ósköp vel - ég ætla ekki að fara að orðlengja það - hverjar þessar sérstöku aðstæður hafa verið. Þessar sérstöku aðstæður hafa verið þeir erfiðleikar, sem fólk hefur átt við að glíma - þessi stórkostlega kjaraskerðing, sem allur almenningur hefur þurft að þola. En hvað hefur breytzt svona skyndilega núna, frá því á árinu 1967? Hafa kjörin hjá fólki batnað þannig, að það eigi nú að geta borið meiri álögur í formi hækkaðrar álagningar en áður, eða hefur hagur ríkissjóðs og hagur þjóðarbúsins batnað það mikið, að nú sé hægt að segja við eina stétt: gjörðu svo vel, taktu það, sem þér sýnist? Hefur þróunin verið í þessa átt að dómi hæstv. ráðh. núna á þessu tímabili? Ég held, að hafi verið sérstakar aðstæður 1967 til þess að setja á verðlagsákvæði og hafa hemil á verðlagi, þá séu þessar ástæður til í miklu ríkari mæli nú, en þær voru þá. En ef svo er ekki, þá vil ég fá það upplýst hjá hæstv. ráðh. hvað það er, sem hefur breytzt á þessu tímabili og gerir það nú sjáanlega tímabært eftir eitt ár að afnema verðlagsákvæði og verðlagseftirlit í landinu. Svo hef ég óskað eftir því við hæstv. forseta, að hann gefi kaffihlé. Ég hef verið bundinn á fundi, fyrst hér og síðan á Sþ., og ég krefst þess, að farið sé að þinglögum og við fáum hlé til þess að drekka kaffi.



Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að segja nokkur orð um þetta frv., sem hér er til 1. umr., og sérstaklega þó um málsmeðferðina. Satt að segja, er mér óskiljanlegt með öllu það ofurkapp, sem lagt er á að ræða þetta mál hér í dag, eins og ástatt er um þingstörfin og ástæðulaust er að rekja, þar sem nú er búið að boða þingfrestun kl. 6, þ. e. a. s. eftir klst., áður en 1. umr. um þetta mál er þó enn lokið. Sérstaklega er mér þessi málsmeðferð undrunarefni, þegar lesin er og yfirveguð saga þessa máls, eins og hún kemur fram á því þskj. 204, sem hér hefur verið lagt fram. Í aths. með lagafrv. segir, að frv. þetta sé samið af nefnd, sem skipuð var af viðskmrh. samkv. ákvörðun ríkisstj. í febrúar 1967. Þessi nefnd hefur þannig verið 3 ár, og 2 mán. skemur þó að koma sér saman um þennan frv.-flutning. Í þessari nefnd, sem skipuð var í febrúar 1967, áttu sæti 20 menn, en samstaðan í henni um það mál, sem hér er flutt, er þó ekki meiri en svo, að 5 nm. eru algerlega andvígir frv.-flutningnum, en 15 standa að drögum að frv. um verðgæzlu og eftirlit með samkeppnishömlum ásamt grg., sem hér fylgir, eins og segir í aths. En samstaða þeirra er þó ekki meiri en það, að af þessum 15 mönnum skrifa 6 undir álitið með fyrirvara. Niðurstaðan er því sú, að af þeim 20 mönnum, sem skipaðir voru í áðurgreinda nefnd, eru 11, sem ekki eru ánægðir með frv. eins og það er núna. Þessir menn eru búnir að starfa að þessu máli í 3 ár, meira og minna, og niðurstaðan er þó ekki heillegri en sú, sem ég var hér að gera grein fyrir. Er þá líklegt, að alþm., sem fengu frv. fyrir 2 dögum, séu undir það búnir að ræða það efnislega og taka afstöðu til þess við 1. umr., eftir að hafa haft aðeins 2 daga til þess að kynna sér málið - tvo daga, sem hafa verið þeir annríkustu, sem Alþ. hefur búið við, a. m. k. að þessu sinni og raunar um langt skeið áður? Ég leyfi mér að efast um það. Þetta óðagot er þeim mun óskiljanlegra, sem það er ákveðið af þeim, sem málið flytja, hæstv. ríkisstj., að það skuli vera 12 mán. frestur á því að koma málinu til framkvæmda. Okkur er sagt, að hæstv. forsrh. hafi lagt slíkt ofurkapp á það, að þetta mál yrði afgr. til n., að hann hafi jafnvel borið ráðum þann hæstv. ráðh., sem flytur þetta mál þó hér. Ég skal engum getum að því leiða, hvað ráði þessum vinnubrögðum, en ég verð að segja, að mér finnst þau ákaflega furðuleg og raunar ósæmandi. Þegar haft er í huga, að nefnd, sem skipuð var í málið, er 3 ár að gera sér grein fyrir því, og kemst ekki að sameiginlegri niðurstöðu, eins og ég hef gert grein fyrir, þá má það öllum ljóst vera, að hér er um að ræða mjög viðkvæmt mál og vandasamt. Þessi verðlagsmál hafa áður verið rædd lítillega hér á hv. Alþ. Það var í maímánuði s. l., sem fsp. var borin fram um verðlagsmálin til hæstv. viðskmrh. og spunnust af því tilefni nokkrar umræður. Ég tók lítillega þátt í þessum umræðum og leitaðist þá við að benda á, að verðlagsákvæði þau, sem í gildi hafa verið nú um langt skeið, væru ekki örugg trygging fyrir lægsta vöruverði, og ég hef ekki breytt um þá skoðun. Ég nefndi þá dæmi um það, hvernig hlutfallsleg álagning, eins og verið hefur viðhöfð hér um langt skeið, gæti í mörgum tilfellum stuðlað að því að draga úr áhuga kaupsýslustéttarinnar á því að gera hagstæð innkaup. Það hefur ekki verið metið sem skyldi að mínum dómi, þegar innflytjendur og aðrir verzlunarmenn hafa komizt að hagkvæmum kaupum, að þá hefur álagning þeirra verið minni, vegna þeirra ákvæða, sem gilt hafa, og afrakstur þeirra lakari heldur en ef þeir seldu dýrari vörur. Þetta tel ég óneitanlega mikinn galla. Fleiri dæmi hef ég áður nefnt og skal rifja upp þessu til stuðnings. Ég minntist hér, við þá umr., sem ég var að geta um áðan, á dæmi úr smásölu um sölu á kartöflumjöli. Þó hér sé talað um kartöflumjöl þá gildir það ekki eingöngu um það, heldur um alla kornvöru, sykur og margar þess háttar vörur. Ég gerði ráð fyrir því annars vegar, að verzlunin keypti 50 kg. sekk af kartöflumjöli og vigtaði það upp sjálf og legði í það þá vinnu, sem til þarf. Dæmið lítur þá þannig út, að innkaupsverð á kg. er 15 kr. og 8 aurar, smásöluálagningin, sem í þessu tilviki er 27%, gerir 4,08 kr., söluskattur 1,44 kr. Og útsöluverðið þar með 20,60 kr. Gert er ráð fyrir því, að poki, sem verzlunin þarf að leggja til, kosti 40 aura, þannig að verzlunin fær þá fyrir að vigta upp og selja kartöflumjölið í þessum umbúðum 3,68 kr. Þetta er það, sem verzlunin fær fyrir að inna þessa þjónustu af hendi sjálf - að vigta það upp. En svo getur verzlunin farið öðru vísi að. Hún getur farið þannig að að kaupa kartöflumjölið í sömu sendingu í eins kg. pokum, sem aðrir aðilar hafa pakkað. Þá lítur dæmið öðru vísi út. Innkaupsverðið á kg. er 21,90 kr., smásöluálagning, að vísu lægri, 22%, en hún gerir samt 4,80 kr., það er 72 aurum meira en í hinu dæminu, og söluskatturinn verður 2 kr. Þá er útsöluverð þessarar vöru 28,70 kr. Í þessu tilviki fær verzlunin 4,80 kr. fyrir að selja hvert kg., en viðskiptavinurinn þarf að greiða 8,10 kr. meira fyrir hvert kg. Ég held, að hér sé um gallaða framkvæmd að ræða og það sé full ástæða til þess, að þessi mál séu öll athuguð. Ekki bara til þess að bæta hag verzlunarinnar, heldur einnig til þess, að neytendur geti í sumum tilvikum, eins og þeim, sem ég var hér að minnast á með aðeins örfáum orðum - ég ætla ekki að halda hér langa ræðu - að þeir geti bætt hag sinn. En hitt er algerlega ljóst, að launþegasamtökin í landinu líta svo á, að afnám verðgæzlunnar í sinni núverandi mynd mundi verka á þann hátt, að vöruverðið yrði hærra. Það kemur glöggt fram í því séráliti, sem fulltrúar allra þessara samtaka í áður nefndri 20 manna nefnd láta frá sér fara, og ég vara við því, að meðan sá skilningur ríkir hjá launþegasamtökunum, að þessi frv.-flutningur og væntanleg lagasetning sé gerð til þess að bæta hag verzlunarinnar eingöngu og hljóti að leiða til óhagstæðari verðlagsmyndunar fyrir hinn almenna neytanda, þá er ákaflega varhugavert að breyta lögunum í þessa átt. Ég held því, að það, sem réttast sé að gera, sé að taka þessi mál öll - verzlunarmálin - til gaumgæfilegrar endurskoðunar og reyna í samvinnu við fulltrúa frá þessum stéttum að komast að því, hvaða fyrirkomulag það sé, sem geti sameinað þá kosti báða, eftir því sem mögulegt kann að vera, - að verzlunin geti búið við sæmilegan hlut og neytandinn fái vöruna við því hagstæðasta verði, sem undir þeim kringumstæðum er um að ræða. Það er áreiðanlegt, að það er margt fleira en verzlunarálagningin, sem ræður vöruverðinu. Það er skipulagsleysi í allri verzlun. Það er óheft frelsi til þess að setja upp verzlunarholur, hvar sem vera skal - hvort sem það er í þéttbýli eða dreifbýli. Það eru allt of dýrar verzlunarbyggingar með tilheyrandi innréttingum. Það eru flutningsgjöld, sem í mörgum tilfellum eru mjög óhagstæð og áreiðanlega miklu hærri en þau þyrftu að vera. Það er leigukostnaður, geymslukostnaður, fyrir vörur, sem í mörgum tilfellum er óhæfilega hár. Það er ekki langt síðan mér var tjáð af einum kaupmanni, að það kostaði ámóta mikið að geyma vöruna í pakkhúsunum hjá Eimskip eins og að leigja dýrustu svítuna á Hótel Sögu. Er nokkurt vit í þessu? Það held ég ekki. Í þessu máli eru það mjög mörg atriði, sem til greina koma og áhrif hafa á þessi þýðingarmiklu mál, og ég undirstrika það, að það eitt að fella niður verðlagseftirlitið eins og hér er stefnt að, án þess að nokkuð annað komi í staðinn, það getur ekki verið lausn þessa máls. Ég ætla ekki að gera frv. í einstökum atriðum að umtalsefni. Ég hef ekki haft aðstöðu til að kynna mér það, og vona, að það verði ekki virt okkur þm. til hyskni við þingstörfin, þó við höfum ekki kynnt okkur þennan bálk á þeim 2 dögum, sem við höfum haft hann undir höndum, og unnið jafnframt við önnur þýðingarmikil mál. En það á að gefa okkur tíma til að skoða þessi mál. Ríkisstj. á ekki og má ekki knýja þetta mál fram í þessum búningi, sérstaklega þegar launþegasamtökin í landinu standa sem veggur gegn þessari lausn, og líta á það sem árás á hagsmuni sína. Þessi mál þarf að kynna miklu betur en gert hefur verið, og ég lýsi þar nokkurri sök á hendur verzlunarstéttinni, kaupmönnum og samvinnufélögum. Þessi mál hafa ekki verið kynnt almenningi. Það eru óteljandi mörg atriði, sem máli skipta, önnur en álagningin, sem geta orkað til hagstæðara vöruverðs, og það er skylda þessara manna að mínum dómi að kynna það fyrir fólkinu, svo að menn hafi rétta mynd af því viðfangsefni, sem hér er við að glíma. Ég læt nægja að vísa til þess, sem aðrir hv. þm. hafa sagt um efnisatriði frv. Mér sýnist við fljótan yfirlestur, að þeir hafi ekkert ofsagt um það, að fyrir báðum efnisatriðum frv. sé ótryggilega séð, þó ekki sé nú meira sagt, þannig að mjög sé vafasamt, að þau nái tilgangi sínum. Hér var áðan rætt um það, að einokunaraðstaða gæti skapazt hjá aðilum, sem væru einir með verzlun á tilteknum stöðum, og sérstaklega tilnefnd kaupfélög í því sambandi. Ég vil taka það fram í þessu máli og segja það alveg hiklaust, að það verður ekki samvinnuverzlunin, sem gengur lengst í því að hækka vöruverðið, þó að frjálst verðlag verði sett á. Þvert á móti vil ég halda því fram, að það verði samvinnuverzlunin, ef hún býr við eðlileg skilyrði, sem ein, eða fyrst og fremst geti gefið nokkrar líkur fyrir því að eðlileg samkeppni geti ráðið hagstæðu vöruverði. Til þess voru samvinnufélögin stofnuð og að því hafa þau unnið, misjafnlega vel að vísu - það skal viðurkennt - en þann dag, sem þau sleppa því meginhlutverki sínu, gleyma því, eða geta ekki uppfyllt það, þá tel ég, að þau eigi ekki lengur neinn rétt á sér. Ég skal ekki, herra forseti, tefja tíma þingdeildarmanna á lengri ræðu um þetta mál. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessum tveimur atriðum, annars vegar því, að ég tel þessa málsmeðferð gersamlega óhæfa, óskiljanlega og hreina móðgun við þm., og svo hinu, að í þessu máli eru mörg vandasöm atriði, sem vel þarf að skoða.