Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr. um breyt. á l. um kosningar til Alþ., var flutt á síðasta þingi, komst þá til 2. umr. og n., en hlaut þar væran svefn og sá ekki dagsins ljós framar. Það er nú flutt öðru sinni, þar eð flutningsmenn telja nauðsyn á, að sniðnir verði af núgildandi kosningalögum ýmsir agnúar, sem dómur reynslunnar hefur leitt í ljós að á þeim eru. Þegar frv. þetta var til umr. í fyrra hér í þessari hv. d., gerði ég í framsögu allýtarlega grein fyrir efni þess. Frv. fylgdi þá eins og nú grg., þar sem fjallað er um ákvæði hverrar einstakrar frumvarpsgreinar. Ég mun því ekki verða langorður nú, en kemst þó naumast hjá að ítreka fátt eitt af því, sem ég sagði um þetta mál á síðasta þingi. Sá er að sjálfsögðu tilgangur kosningalaga í lýðræðislandi, að öllum þeim, er kosningarrétt hafa öðlazt, sé gert kleift að neyta atkvæðisréttar og velja á milli flokka og frambjóðenda, frjálsir og óháðir öllu nema sannfæringu sinni. Þess hefur hins vegar gætt töluvert í flestum löndum, að gerðar hafa verið tilraunir til að beita fjármagni, umráðum yfir atvinnutækjum og hvers konar valdaaðstöðu til þess að hafa áhrif á kosningar og sveigja kjósendur undir vilja þeirra, sem fjármagnið og völdin hafa í sínum höndum. Þar sem lýðræðislegt stjórnarfar er einna þroskaðast og orðið hvað fastast í sessi, svo sem á Norðurlöndum og í Bretlandi, hafa menn í vaxandi mæli gert sér grein fyrir þeirri hættu, sem lýðræði og þingræði stafar af valdi peninga, og hafa leitazt við með lagaákvæðum að takmarka heimild stjórnmálaflokka til að nota fjármagn sér til framdráttar við kosningar. Í ýmsum nágrannalöndum okkar eru stjórnmálaflokkar skyldaðir til þess með lögum að gera grein fyrir notkun fjár í sambandi við kosningar. Þar er réttilega litið svo á, að þær kosningar geti naumast heitið fullkomlega lýðræðislegar, þar sem flokkar geta með tilstyrk auðmanna og fésterkra fyrirtækja bætt stórlega aðstöðu sína. Hér á landi er auðmagnið í æ ríkara mæli tekið í þjónustu kosningaáróðurs. Það hefur farið hér í vöxt, sérstaklega á síðustu árum, að stjórnmálaflokkar noti bifreiðar gegndarlaust til þess að flytja kjósendur til kjörstaðar. Það vex nú og hröðum skrefum, að flokkar verji miklu fé til að launa alls konar skemmtikrafta til að hæna fólk að pólitískum samkomum, ekki sízt fyrir kosningar. Gefin eru út kosningarit, sem kosta marga tugi þúsunda, og dæmi eru til þess, að svo langt hafi verið gengið, að ekki þótti nægilegt að halda ókeypis skemmtisamkomur, heldur var einnig úthlutað dýrum og eftirsóttum verðlaunum á samkomunum. Engin vitneskja liggur fyrir um það, hvernig fjár er aflað til þessarar fjölþættu og útgjaldafreku starfsemi, sem öll miðar að sjálfsögðu að því að bæta vígstöðu viðkomandi flokks eða flokka í kosningum með tilstyrk peningavaldsins. Það er vissulega nokkur vandi að setja um það fastar reglur, hvernig hafa skal hemil á óeðlilegri notkun fjár í sambandi við kosningar. Ókleift ætti það þó ekki að vera, enda hafa hinar fremstu þingræðis og lýðræðisþjóðir tekið upp í kosningalög sín ákvæði um þessi efni. Eitt af ákvæðum þess frv., sem hér liggur fyrir, mundi tvímælalaust, ef að lögum yrði, draga mjög úr þeirri gegndarlausu bifreiðanotkun, sem nú á sér stað við hverjar kosningar, og úr hinni hvimleiðu smölun fólks á kjörstað. Hér í frv. er lagt til, að umboðsmönnum framboðslista og frambjóðenda verði algerlega bannað að senda frá sér upplýsingar um það, meðan á kjörfundi stendur, hverjir neyta atkvæðisréttar síns. Það er kunnugt, að í öllum kaupstöðum a. m. k. láta flokkarnir umboðsmenn sína í kjördeildum fylgjast nákvæmlega með því, hverjir koma til að kjósa, og senda kosningaskrifstofunum með stuttu millibili upplýsingar þar um. Á þeirri vitneskju, sem þannig fæst um það, hverjir hafa kosið og hverjir ekki, er byggð hin óskemmtilega kosningasmölun á kjördegi. Þegar líður á kjördag hverju sinni, er svo að segja hver sá kjósandi, sem einhverra hluta vegna hefur ekki farið á kjörstað, eltur uppi, og það má raunar komast svo að orði, að hann eigi sér ekki undankomu auðið fyrir ásókn kosningasmalanna. Það verður tæplega talað um lýðræðislegar kosningar, þar sem menn fá ekki sjálfir að ráða því án íhlutunar stjórnmálaflokka, hvenær eða hvort þeir neyta atkvæðisréttar sins. Ég er sannfærður um, að það mundi þegar til verulegra bóta og setja öllu mennilegri hátt á kosningar, ef fulltrúum stjórnmálaflokkanna yrði bannað að senda út fréttir af því, hverjir koma til að kjósa. Það mundi og draga mjög úr bifreiðanotkun og smalamennsku, og við það er strax töluvert unnið. Raunar virðist mér, að vel geti komið til greina að ganga feti lengra og annað tveggja takmarka stórlega með lögum rétt stjórnmálaflokka til að nota bifreiðar við flutning kjósenda á kjörstað eða jafnvel banna flokkum slíkt með öllu, en hið opinbera sjái þá öldruðu fólki og lasburða fyrir farartækjum, að svo miklu leyti sem nauðsynlegt væri. Svo langt er þó ekki gengið í þessu frv., en mér virðist sú lausn engin fjarstæða. Önnur helztu ákvæði frv. eru þessi: Umboðsmönnum frambjóðenda og framboðslista skal bannað að afrita meðmælendaskrár annarra flokka. Jafnframt er þeim gert að skyldu að fara með þá vitneskju, sem þeir fá um meðmælendur annarra flokka, sem algert trúnaðarmál. Það virðist ástæðulaust að auðvelda óhlutvöndum mönnum þann leik að beita fólk skoðanakúgun með því að hafa óþarflega rúm ákvæði um það, hverjir hafa heimild til að kanna og afrita meðmælendaskrár flokka. Þá eru hér í frv. ákvæði, sem eiga að tryggja það, að kjósendur færi fullar sönnur á, hverjir þeir séu, áður en þeir neyta kosningarréttar síns. Þessa er alveg sérstaklega orðin þörf hér í Reykjavík, þar sem fjölmennið er mest og kjörstjórnir þekkja að sjálfsögðu ekki nándar nærri alla kjósendur. Sá orðrómur hefur komizt á kreik, að misferli hafi átt sér stað í sambandi við kosningar hér, m. a. á þann hátt, að búið hafi verið að kjósa fyrir menn, þegar þeir ætluðu að greiða atkv. á kjörstað. Á fjölmennum stöðum eins og í Reykjavík verður því að gera ráð fyrir, að þurfi að leggja þá skyldu á herðar kjósanda, að hann færi sönnur á það, að hann sé sá, er hann kveðst vera, þegar hann kemur til þess að kjósa. Þetta verður tæplega gert viðhlítandi á annan hátt en þann, að kjósendum sé boðið að hafa nafnskírteini og framvísa því á kjörstað. Slíkur háttur mun hafður í öllum stærri borgum og bæjum erlendis og þykir þar algerlega óhjákvæmilegur. Sá ósiður er mjög tekinn að tíðkast í sambandi við kosningar, alveg sérstaklega hér í Reykjavík, að kjörfundi er ekki slitið fyrr en komið er langt fram á nótt. Þó að sjálfsagt sé að gera öllum kjósendum sem auðveldast að nota atkvæðisrétt sinn, þá er ekki hin minnsta ástæða til að halda kjörstöðum opnum lengur en til miðnættis í allra síðasta lagi. Það veldur aðeins þarflausum erfiðleikum öllum þeim, sem við kosningar starfa, ef kosningar eru látnar ganga mjög langt fram á nótt. Því er lagt til í frv. þessu, að kjörstöðum sé aldrei lokað síðar en kl. 12 á miðnætti. Loks eru hér í frv. skýrari ákvæði en nú gilda um það, hvenær atkv. skal talið ógilt. Það hefur komið í ljós, að um þetta veigamikla atriði gilda nú svo óákveðin lagafyrirmæli, að það er komið mjög undir mati kjörstjórna á hverjum stað, hvað þær úrskurða gild atkvæði og hvað ekki. Reynslan sýnir, að þær eru mjög misstrangar í þessu efni, svo að þess eru ekki fá dæmi, að atkvæðaseðlar með nákvæmlega sams konar formgöllum eru taldir gildir í einu kjördæmi en ógildir í öðru. Þetta er óviðunandi, og ber að kippa því í lag. Eins og ég sagði áðan, ber okkur að taka hinar fremstu lýðræðisþjóðir til fyrirmyndar um kosningalöggjöf og framkvæmd kosninga. Hinn 19. sept. s. l. fóru fram bæjar- og héraðsstjórnakosningar í Svíþjóð. Svo hittist á, að þann dag voru staddir í Gautaborg nokkrir íslenzkir blaðamenn. Þegar þeir komu heim, rituðu flestir þeirra um þessa för í blöð sín. Það, sem vakti hvað mesta athygli þessara manna og flestir þeirra, ég hygg þrír eða fjórir, geta alveg sérstaklega um, var sá svipur, sem þeim virtist vera á kosningum þessum. Allir blaðamennirnir, sem minnast á þetta atriði. fara þar um mjög svipuðum orðum. Ritstjóri Tímans, er var einn þeirra Íslendinga, er gistu Gautaborg þennan dag, kemst svo að orði í blaði sínu 30. sept. s. l., með leyfi hæstv. forseta: „Það vakti sérstaka athygli, að miklu minna bar á smalamennsku flokka þar en hér. Ekki sáust neinir merktir flokksbílar. Fulltrúar frá flokkunum fengu ekki heldur að vera viðstaddir í kjörstofum til þess að taka upp nöfn þeirra, sem kusu, eins og hér tíðkast. Kosningunni lauk kl. 9 um kvöldið, en hér stendur kjörfundur venjulega fram yfir miðnætti. Á kjördaginn var nær ekkert um kosningar rætt í blöðunum. Blöðin birtu seinustu kosningagreinarnar daginn áður. Hins vegar bar mikið á áróðursspjöldum. sem höfðu verið fest upp víðs vegar um borgina. Á þau voru letruð ýmis vígorð flokkanna og stundum hnútur til andstæðinga. Þegar þessi áróðursspjöld eru undanskilin, geta Íslendingar vafalaust sitt hvað lært af Svíum um tilhögun kosninga.“ Ég fæ ekki betur séð en þessi frásögn af kosningatilhögun í Svíþjóð, sem blaðamenn ýmissa íslenzkra stjórnmálaflokka og blaða hafa vitnað til sem sérstakrar fyrirmyndar, sé mjög til stuðnings því frv., sem hér er flutt. Ég vil vænta þess, að hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, kynni sér, á hvern hátt nágrannar okkar á Norðurlöndum reyna að hafa hemil á fjáraustri og smalamennsku í sambandi við kosningar. Ég leyfi mér svo að æskja þess, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 55, er flutt til þess að reyna að laga nokkra galla, sem í ljós hafa komið á lögunum um áburðarverksmiðju. Frv. fer fram á, að núverandi 13. gr. laganna sé felld niður og inn komi önnur gr., þar sem ákvæði til bráðabirgða ákveði, að hlutabréf annarra hluthafa en ríkissjóðs skuli innleyst af ríkissjóði á nafnverði að viðbættum 6% ársvöxtum af upphæðinni, frá því að þau voru keypt. Ég býst við, að öllum hv. þm. sé kunnugt um, hvernig á því stendur, að þessir gallar hafa reynzt á lögunum um áburðarverksmiðju. Eins og lögin eru nú, þá stendur í 3. gr. laganna, með leyfi hæstv. forseta: „Verksmiðjan er sjálfseignarstofnun, er lýtur sérstakri stjórn. Verksmiðjuna má hvorki selja né veðsetja, nema heimild sé veitt til þess af Alþingi.“ Og þessi 3. gr. stendur að öllu leyti óhögguð. Hins vegar var við síðustu meðferð frv. um áburðarverksmiðjuna, sem varð að lögum 1949, bætt inn 13. gr. í þau lög. Upprunalega, þegar frv. um áburðarverksmiðju var lagt fyrir, var gert ráð fyrir, að verksmiðjan væri ríkisverksmiðja. Frá því í upphafi að yfirleitt var talað um að stofnsetja áburðarverksmiðju hér á Íslandi - og ég býst við að einhverjar fyrstu till. um það hafi komið fram í sambandi við tillögur skipulagsnefndar atvinnumála eða hinnar svokölluðu Rauðku 1934–35, - þá var alltaf gert ráð fyrir, að ríkið eitt yrði eigandi áburðarverksmiðjunnar. Svo var einnig í því frv., sem ríkisstj. lagði fyrir 1949. En í meðferðinni á Alþ. gerist það við síðustu umræðuna í Ed., að bætt er inn í frv. 13. gr., þar sem ákveðið er, að áburðarverksmiðjan skuli rekin sem hlutafélag, svo framarlega sem einstakir aðilar fáist til að leggja fram 4 millj. kr. sem hlutafé. Í 13. gr. stendur greinilega, að áburðarverksmiðjan skuli rekin sem hlutafélag. Og 13. gr. gerir aðeins ráð fyrir þar með breytingum á 2. gr. laganna og svo að nokkru leyti á 4. gr. laganna, sem snertir stjórn verksmiðjunnar. En það eru ekki gerðar neinar ráðstafanir í 13. gr., sem breyta ákvæði 3. gr., sem sé að verksmiðjan sé sjálfseignarstofnun. Hins vegar gerist það nokkru eftir að lögin um áburðarverksmiðju hafa verið samþykkt, að einstakir ráðh. hér á Alþingi fara að gefa þá yfirlýsingu, að áburðarverksmiðjan sé eign þessa hlutafélags, þótt það standi skýrum orðum í 13. gr. laganna, að áburðarverksmiðjan skuli aðeins rekin sem hlutafélag, að þetta sé aðeins rekstrarhlutafélag, en ekki eignarhlutafélag. Þessar yfirlýsingar nokkurra hæstv. ráðherra stangast þess vegna á við lögin. En eins og yfirlýsingar ráðherra yfirleitt hafa þær það mikið gildi, að það er alveg nauðsynlegt .að sem fyrst verði úr því skorið, hvort hér á að vera rétthærra, lögin eins og þau mæla fyrir í 3. gr. eða þessar yfirlýsingar ráðherranna, sem nú hafa verið nokkuð oft endurteknar, að áburðarverksmiðjan sé eign hlutafélagsins. Það hefur áður verið gerð svo greinilega grein fyrir því, hvað það mundi þýða, ef litið væri á, að áburðarverksmiðjan væri eign hlutafélagsins, að ég ætla ekki að eyða mörgum orðum um það, aðeins minna hv. þm. á, að auk þessara 4 millj. kr., sem þessir einstöku hluthafar hafa lagt fram, hefur ríkið lagt fram 6 millj. kr. sem hlutafé og þar að auki lánað allt það fé, sem til áburðarverksmiðjunnar þarf, sem mun vera - ja, líklega milli 110 og 120 milljónir króna. Það er þess vegna alveg nauðsynlegt, að það séu tekin af öll tvímæli um eign áburðarverksmiðjunnar, því að því lengur sem þetta óskýra ástand, sem nú er, er látið standa, því erfiðara verður það upp á málarekstur allan í framtíðinni og upp á breytingu á þessu. Ég býst við, að að ýmsu leyti sé einmitt eins og nú standa sakir heppilegt tækifæri til þess að fá þessa breytingu fram. Ég gat þess á síðasta þingi, að það mundi máske verða mjög erfitt, svo framarlega sem áburðarverksmiðjan undireins gengi ákaflega vel og gæfi mikinn gróða, að fá þessu breytt. Það mundi ef til vill vera léttara, ef eitthvað gæfi á bátinn. Og að einhverju leyti, þótt vonandi að litlu leyti sé, er eitthvað í ólagi með áburðarverksmiðjuna núna. Það væri mjög æskilegt, að þeir hæstv. ráðh., sem með þetta hafa að gera og þetta þekkja, gæfu hér á Alþ. upplýsingar um, hvernig það er, - a. m. k. hefur nokkuð verið fullyrt, að áburðurinn væri of finn, of smá duftkornin, og svo mikið er víst, að nokkuð miklar birgðir hafa safnazt fyrir. Það væri mjög æskilegt að fá að vita, hvernig rekstrarafkoma áburðarverksmiðjunnar hefur verið, það sem af er. Það hefur jafnvel heyrzt, að að einhverju leyti mundi þurfa að skipta um nokkuð af þeim vélum, sem starfræktar eru í sambandi við endanlegan frágang og gerð kornanna, þannig að áburðarverksmiðjan þurfi að leggja í nokkurn nýjan, aukinn kostnað í slíku sambandi. Hins vegar munu nokkrar kvartanir hafa komið frá bændum um, að þeim þætti áburðurinn varla nógu nothæfur í því ástandi, sem hann nú er. Þá liggur ákaflega nærri að spyrja: Hvernig er þá með þær birgðir, sem þegar eru til og ég býst við að ríkisstofnanir vafalaust hafi lánað út á? Eru þær að öllu leyti fullgild vara? Og að svo miklu leyti sem einhver hluti - lítill hluti vonandi - af vélasamstæðunni væri ekki sá rétti eða hæfilegi, en það þurfi að breyta þarna um, - hver tekur þann skell á sig? Ef að venju fer um hlutafélög, þá mundi það fyrst og fremst lenda á hlutafélagi, ef um slíkt væri að ræða, og er máske meiningin. En þá er viðbúið, að hægara yrði en ella, ef svo væri, að fá viðunandi samninga við núverandi hluthafa, sem ella þætti þeir máske órétti beittir, um, að ríkið yfirtæki þeirra hlutabréf. Ég held þess vegna, að það væri að öllu leyti heppilegur tími að fá fram fullgildingu laganna um áburðarverksmiðju - fá því komið í gegn, að þau séu í gildi, og fá það efasama ástand, sem skapazt hefur sumpart út af 13. gr., sem stangast við lögin, og sumpart út af þeim yfirlýsingum hæstv. ráðherra, sem stangast við lögin, út úr heiminum. Það hefði verið mjög æskilegt, ef hæstv. ríkisstj. áliti sig hafa nú þegar aðstöðu til þess og þekkingu, að fá upplýsingar um þetta, sem kvartað hefur verið um viðvíkjandi áburðarverksmiðjunni. Það kann nú vel að vera, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki þegar rannsakað það nægilega vel eða fengið þær upplýsingar, þannig að hún væri ekki viðbúin að gefa þær nú, en ég mundi mjög óska þess, að hv, fjhn., sem ég mundi leggja til að þessu frv. væri vísað til, athugaði þessi mál og reyndi að fá upplýsingar um, hvernig þessi mál standa, því að vissulega kemur það Alþ. við. Þessi stofnun er sköpuð af Alþ., og það er ekki hægt að ráðstafa þessari stofnun á neinn hátt án leyfis Alþingis. Alþ. kýs sjálft meiri hl. stjórnarinnar, svo að það er ekki óeðlilegt, að Alþ. fylgist nokkuð með, hvernig gengur um rekstur þessa fyrirtækis, sem er stærsta fyrirtækið, sem íslenzka ríkið enn þá hefur lagt l. Hv. þingmenn hafa áður nokkuð fylgzt með þessu máli, því að það hefur verið flutt nokkrum sinnum, ýmist í þessari mynd, sem hér liggur fyrir, eða á annan hátt hér á þingi, svo að málið er orðið hv. þingmönnum nokkuð kunnugt. Ég sé þess vegna ekki ástæðu að svo komnu til þess að orðlengja frekar um það. Ég vil aðeins minna á, að það kom greinilega í ljós strax frá upphafi, þegar þessi breyting var gerð, og strax á fyrstu þingunum þar á eftir, að það var ekki aðeins skoðun Sósfl., að það væri rangt að farið með þær yfirlýsingar, sem gefnar voru um, að verksmiðjan væri eign hlutafélagsins, - sú hin sama skoðun kom einnig fram hjá Alþfl. hér í d. og hans fulltrúum, bæði í fjhn. og hjá þeim, sem þátt tóku í umræðunum. Ég vil þess vegna leyfa mér að vona, að nú á þessu þingi takist að fá þessi lagafyrirmæli gerð alveg ótvíræð og þetta mikla og nytsama fyrirtæki gert að ótvíræðri eign ríkisins, eins og það hefur alltaf átt að vera samkv, tilgangi og fyrirmælum þeirra frv., sem lögð hafa verið hér fyrir, og raunverulega einnig samkv. fyrirmælum þeirra laga, sem nú gilda um :þetta, þó að þau fyrirmæli hafi nokkuð verið dregin í efa. Ég vil svo leyfa mér að óska þess, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Á hljóðfærum, sem flutt eru til landsins, er nú allhár tollur, allt að 80%. Á þetta m. a. þátt í því, að þessi tæki, sem ég hygg að menn greini ekki á um að telja verði menningartæki, eru orðin svo dýr, að það er naumast hent öðrum en efnafólki að eignast þau þeirra, sem eftirsóttust eru og nauðsynlegust eru til iðkunar hljómlistar á heimilum almennings. Á ég þar fyrst og fremst við hljóðfæri eins og slaghörpu og orgel, sem eru algengustu heimilishljóðfæri í þessu landi og hafa lengi verið. Ég hygg, að hv. þm. greini ekki á um það, að æskilegt sé, að hljómlist sé iðkuð sem víðast og sem almennast meðal þjóðarinnar. Meðal allra menningarþjóða er tónmenntun talin snar þáttur í menningarlegu uppeldi þeirra. Ég held þess vegna, og það er skoðun okkar hv. 7. þm. Reykv., sem flytjum þetta frv., að það sé mjög illa farið, að löggjafinn vinni gegn því með geysiháum tollaálögum, að almenningur á Íslandi geti iðkað hljómlist. Við höfum þess vegna lagt til, að tollar af þessum menningartækjum yrðu felldir niður. Í þessu sambandi má á það benda, að bækur eru fluttar til landsins tollfrjálst. Á þær er litið sem menningartæki og þess vegna ekki talið rétt, að á þær séu lagðir tollar. Má þó raunar á það benda, að oft er nú maðkur í mysunni í bókmenntunum, og ekki er allt það, sem til landsins er flutt bókmenntakyns, til mjög mikillar menningarlegrar uppbyggingar. Einnig þegar á þetta er litið, verður auðsætt, að sanngjarnt er og eðlilegt, að þau tæki, sem þetta frv. fjallar um, verði flutt inn tollfrjálst. Ég veit, að fram kunna að koma mótbárur um, að ríkissjóður muni tapa allmiklu í tekjum með slíkri ráðstöfun. Ég vil þó á það benda, að innflutningur á þessum tækjum hefur verið svo lítill undanfarin ár, einmitt vegna þess, hversu dýr þau eru orðin, að ríkissjóður mun alls ekki missa stóran spón úr sínum aski, þó að þetta frv. verði samþykkt. Samkv. þeim upplýsingum, sem við flm. höfum fengið, voru á s. l. ári flutt inn hljóðfæri fyrir rúml. 975 þús. kr. að innflutningsverði. Vörumagnstollur, verðtollur og söluskattur af þessum innflutningi nam hins vegar 915 þús. kr. Ég hygg, að sem betur fer standi hagur ríkissjóðs með þeim blóma nú, að ekki sé hættulega stórt skarð höggvið í hans tekjustofna, þó að þetta frv. yrði samþ. og tollur felldur niður af hljóðfærum. Ég hygg svo, að ég þurfi ekki að hafa þessi orð fleiri. Mér er kunnugt um, að till. hafa verið uppi um það fyrr hér á hv. Alþingi að fara þessa leið. Ég þykist þess því fullviss, að það eigi töluverðu fylgi að fagna, og lýsi mig og okkur flm. þess reiðubúna til þess að vinna með hverjum þeim, sem í þessa átt vill stefna. Ég leyfi mér svo að óska, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þegar þessu frv. var útbýtt meðal okkar þingmanna fyrir fáum dögum, hélt ég satt að segja í fyrstu, að einhverjum hinna ágætu starfsmanna þingsins hefðu orðið á svolítið óvenjuleg. en jafnframt nokkuð spaugileg mistök. Ég hélt sem sé, að skjalaverði hefði orðið á að útbýta gömlum þingskjalabunka frá því í fyrra. Slíkt hefði verið mannlegt og í sjálfu sér ekkert við því að segja. Ástæðan var auðvitað sú, að í fyrra lá hér fyrir hv. þd. frv., sem var svo að segja nákvæmlega eins og þetta og var flutt af mér og hv. 3. Landsk. þm. En þegar ég leit svolítið nánar á frv. sjálft, sá ég, að ef um mistök hefði verið að ræða, voru þau svolítið alvarlegri, vegna þess að niður hafði fallið fyrsti liður frv., sem var um það, að nótur, nótnabækur og nótnablöð, skyldu vera tollfrjálsar, og það þótti mér heldur verra, ef um misprentun hefði verið að ræða, því að það var verulegt atriði í frv. í fyrra, að nótur og nótnabækur skyldu einnig vera tollfrjálsar, ekki hljóðfærin ein. Við enn nánari skoðun á frv. sá ég þó, að þessu var ekki þannig varið, heldur að flm. voru nú aðrir en þeir í fyrra. Hér var því ekki um nein mistök að ræða, heldur endurflutning frv., sem við fluttum í fyrra. Um þetta er í sjálfu sér ekki nema hið allra bezta að segja, að frv. skuli bætast nýir liðsmenn, og sé ég enga ástæðu til að harma það, heldur þvert á móti. En í því sambandi vil ég þó rifja upp, hver urðu örlög þessa máls í fyrra. Ég átti sæti í þeirri n., sem fékk frv. okkar til meðferðar, hv. fjhn., og var þar einn stjórnarandstöðuliða. Í n. fékkst enginn hinna fjögurra fulltrúa stjórnarflokkanna til þess að ljá frv. liðsyrði og hlaut það því ekki endanlega afgreiðslu í nefndinni. Þetta vissi ég, þegar frv. um breyt. á tollskránni kom til afgreiðslu hér í hv. d. Þess vegna fluttum við flm. frv. einnig till. um breytingar á tollskrárfrumvarpinu, nákvæmlega í þessa átt, og komst hún til atkv., en því miður fékk hún mjög daufar undirtektir. Fyrri liður till. var felldur með 18:6 atkv., - aðeins 6 greiddu því atkvæði, að tollfrelsi hljóðfæra yrði lögleitt, - síðari liðurinn var felldur með 20:7 atkv. Ég man ekki gerla, hvernig fundarsókn var á þessum fundi, en þó minnir mig, að hún hafi verið þannig, að aðeins einn úr stuðningsliði ríkisstjórnarinnar hafi getað greitt tollfrelsi hljóðfæra atkvæði. Þá hefur þó a. m. k. það skeð síðan í fyrra, að annar af hinum mörgu stuðningsmönnum stjórnarinnar hefur skipt um skoðun og telur núna sanngjarnt og eðlilegt, að tollfrelsi hljóðfæra sé lögleitt, því að nú eru flm. þessa máls tveir úr liði stjórnarsinna. Nú vona ég, að framþróunin á næstunni verði ekki svona hæg, að það þurfi heilt ár eða hartnær til þess að fjölga stuðningsmönnum úr stjórnarliðinu um einn, - vona, að þessir tveir stjórnarsinnar reynist nú það miklir áhrifamenn í sínum flokki og helzt í hinum stjórnarflokknum líka, að málinu verði nú borgið á þessu þingi. En til viðbótar þessu vildi ég benda á, að það er mjög æskilegt, að upp verði tekið í frv. það ákvæði, sem við í fyrra höfðum í frv. okkar, að nótnabækur og nótnablöð séu einnig tollfrjáls eins og hljóðfærin. Eins og hv. flm. tók fram, er í gildandi lögum um tollskrá svo kveðið á, að erlendar bækur séu tollfrjálsar. Þó er gert ráð fyrir því, að tekinn sé tollur af bókum, sem íslenzkir útgefendur láta prenta erlendis. Þessi bókatollur á íslenzkum bókum, prentuðum erlendis, er eins konar verndartollur fyrir íslenzka bókagerð. Þessi verndartollsákvæði hafa einnig verið látin gilda um íslenzkar nótur. Sá er þó hér á grundvallarmunur, að íslenzkar bækur er hægt að prenta hér á Íslandi, og má því til nokkurs sanns vegar færa, að ekki sé óeðlilegt að vernda þá bókagerð með nokkrum tolli á íslenzkar bækur, ef þær eru prentaðar erlendis. Hins vegar verða íslenzkar nótur mjög torveldlega prentaðar hér heima. Engin íslenzk prentsmiðja hefur yfir að ráða fullkomnum tækjum til að prenta nótur, þær verður því að prenta erlendis, og þess vegna er mjög óeðlilegt að láta þessi tollverndarákvæði gilda um nótur einnig. Einhver heimild mun vera til í lögum fyrir því að veita undanþágu frá tolli af íslenzkum nótum, og stundum mun þeirri undanþáguheimild hafa verið beitt, en það er ekki nægilegt. Er íslenzkum tónskáldum, sem sum hver hafa dvalið lengi og dvelja enn erlendis, að þessu mikið óhagræði, að þurfa alltaf undir högg að sækja hjá ríkisvaldinu hér um það, hvort af verkum þeirra þurfi að greiðast tollur, þegar þau eru flutt til heimalands þeirra. Þessu tel ég því mjög æskilegt að breytt verði, og fari svo. að málinu verði vísað til hv. fjhn., þar sem ég á sæti, þá mun ég beita mér fyrir því og vænti þess, að flm. frv. og allir þeir, sem þeir vonandi vinna nú til fylgis við málið, ljái þessu atriði einnig liðsinni.



Herra forseti. Í gildandi lögum frá 1947 um menntun kennara er það tekið fram, að húsmæðrakennaraskóli skuli starfa í Reykjavík. Með frv. þessu er lagt til af flm., að lögunum verði þannig breytt, að heimilt sé að lokinni rannsókn að ákveða skólanum stað annars staðar á landinu. Á bak við frv. liggur sú skoðun okkar, að það sé engin ástæða til þess að hafa það beinlínis ákveðið í lögum, hvar skólinn skuli starfa, en sjálfsagt sé, að fræðslumálastjórnin geti ákveðið það einhliða, hvar hún telur heppilegast að starfrækja skólann. Það er engin ástæða til þess að vera að binda alla sérskólana hér á landi við Reykjavík. Það er alveg eins heppilegt að dreifa þeim út um landið, þar sem góðar aðstæður að öllu leyti eru fyrir hendi. Í því sambandi má t. d. minna á íþróttakennaraskólann, sem starfræktur hefur verið í lengri tíma á Laugarvatni. Erlendis mun víða hafa verið tekinn upp sá háttur að flytja skólana úr stórbæjunum og einmitt til smærri bæjanna úti á landi, og ég tel að mörgu leyti heppilegt, að slík þróun yrði einnig hér hjá okkur. Á síðasta þingi var flutt frv., sem stefndi í sömu átt og þetta frv., sem nú liggur fyrir, og þó að menn hefðu nú varla getað búizt við því, þá varð þetta mál eitt hið mesta hitamál hér á hv. Alþingi. Það stóð þannig á, að um sama leyti og frv. var flutt, var húsmæðraskólinn á Akureyri ónotaður, og það lá einmitt fyrir tilboð frá stjórn húsmæðraskólans um að afhenda húsið handa húsmæðrakennaraskólanum. Á sama tíma lá það einnig fyrir, að húsmæðrakennaraskólinn þyrfti innan skamms að víkja úr því húsnæði, sem hann hafði haft í Háskóla Íslands. Um aðstöðu til skólahalds á Akureyri fyrir húsmæðrakennaraskóla er það að segja í stuttu máli, að þarna er um nýtt hús að ræða, sem er að öllu leyti mjög vei úr garði gert. Þar væri mjög heppilegt að hafa heimavist fyrir nemendur, og eins og ástatt er í dag, þá eru ekki nema einir tólf nemendur í húsmæðrakennaraskólanum. Auk þess eru á Akureyri hin beztu skilyrði til garðræktar, en eins og kunnugt er, þá er það eitt af verkum húsmæðrakennaraskólans að kenna húsmæðrakennurum slík verk. En það, sem er meginatriði í þessu máli, er þó ekki, að endilega þurfi að flytja húsmæðrakennaraskólann til Akureyrar, heldur hitt, að við flm. lítum svo á, að það sé engin ástæða til þess að binda skólahaldið endilega við Rvík, það eigi að vera verkefni fræðslumálastjórnarinnar að ákveða þessum skóla stað. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á einu atriði, sem raunar hefur verið allmikið rætt, að nú þegar sé búið að byggja allt of marga skóla hér á landi. Það blasir nú þegar við, að ýmsir skólar, sem áður voru þéttskipaðir nemendum, standa núna því miður hálftómir. Þó má benda á, að þrátt fyrir þessa þróun er enn eftir að byggja og koma upp skólum, eins og t. d. kennaraskóla hér í Rvík. Kennaraskólinn hefur haft gamalt húsnæði, og það er full þörf á því og sanngirnismál, að byggt sé yfir þá merku kennslustofnun. Eins má benda á það, að hjúkrunarkvennaskóli hefur enginn verið byggður enn hér á landi. Ég minnist þess, að það eru ein tvö eða þrjú ár síðan fjvn. var boðið upp í landsspítala að líta á húsakynni hjúkrunarkvennaskólans. Satt að segja urðu nm. steinhissa, þegar þeir sáu þær aðstæður, sem þessi skólastofnun í mörg ár hefur þurft að búa við, og það er ekki stætt lengur á öðru en að koma upp myndarlegum skóla fyrir þessa stofnun. Það hafa verið tekin upp á fjárlög framlög til byggingar kennaraskólans og einnig til hjúkrunarkvennaskólans,og það hlýtur að vera krafa allra réttsýnna manna, að þessum stofnunum verði sem allra fyrst komið upp. Til þess að fyrirbyggja allan misskilning vil ég undirstrika það og endurtaka, að það felst ekki í frv., að húsmæðrakennaraskólinn verði fluttur norður til Akureyrar, heldur er stefnt að því í frv., að fræðslumálastjórnin hafi heimild til þess að velja þessum skóla stað, þar sem skilyrði og allar aðstæður eru beztar fyrir hendi. Ég óska eftir því að lokinni þessari umr., að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ásamt hv. þm. N-Ísf. (SB) flyt ég þessa till. til þál. um gistihús á Þingvöllum. Þingvellir eru í augum allra Íslendinga helgur staður. Þar hafa margir þeir atburðir gerzt, sem stærst spor marka í sögu íslenzku þjóðarinnar. Á stundum hefur þangað safnazt mikið fjölmenni. og er þar skemmst að minnast Alþingishátíðarinnar 1930 og lýðveldisstofnunarinnar 1944. En þó að ekki sé slíkt fjölmenni þar saman komið á sérstökum hátíðastundum, þá er til Þingvalla stöðugur straumur ferðamanna, innlendra og erlendra. Því veldur bæði hin sögulega frægð staðarins og einstæð náttúrufegurð. Alþingi Íslendinga hefur að sjálfsögðu gert sínar ráðstafanir til þess að prýða þennan sögufræga helgistað. 1928 voru samþykkt hér á Alþingi lög og með þeim ákveðið, að frá ársbyrjun 1930 skyldu Þingvellir við Öxará og grenndin þar vera friðlýstur helgistaður allra Íslendinga. Sérstök nefnd, Þingvallanefnd, skipuð þrem alþingismönnum, hefur á hendi yfirstjórn og eftirlit á þessum stað. Þó að margt hafi þar verið vel gert síðan, á þessum aldarfjórðungi, skortir að sjálfsögðu enn á í ýmsum efnum. Nýskeð hefur Þingvallanefnd haft forgöngu um að reisa kirkju á Þingvöllum í stað þeirrar gömlu kirkju, sem þar er nú, til minningar fyrst og fremst um kristnitökuna árið 1000. Það eru mörg verkefni önnur, en eitt þeirra er að koma upp myndarlegu gistihúsi á Þingvöllum. Þar er nú gistihúsið Valhöll, sem er nærri hálfrar aldar gamalt timburhús, hefur síðan verið flutt til og bætt við það og aukið. En það fullnægir á engan hátt þeim kröfum, sem gerðar eru til gistihúsa nú og veit ég, að það er ekki sízt þeim ágætu mönnum ljóst, sem eru eigendur gistihússins og reka það að húsakynnin eru með þeim hætti, að ekki er hægt að reka þar gistihús við hæfi. Að sjálfsögðu hefur það mikinn kostnað í för með sér að koma þar upp gistihúsi. Ég geri ekki ráð fyrir, að það þurfi að vera neitt „lúxus“-gistihús, ef nota má það orð; það þarf þó að vera virðulegt og fagurt, svo sem hæfir helgi staðarins, hóflegt um leið. En það er ljóst, að allmikið fé þarf til þeirrar byggingar, og viðbúið er, að rekstur slíks gistihúss geti ekki allajafna borið sig. Nú er það einnig svo, að það er aðeins skammur tími ársins. sem gistihúsið er opið, eða 2–3 mánuðir á ári, um hásumarið. Hins vegar mundu margir fagna því að geta komið til Þingvalla, dvalizt þar og gist einnig á öðrum tímum árs, vor og haust og jafnvel að vetrarlagi, þegar samgöngur leyfðu. Ég geri ráð fyrir, að eðlilegast væri að byggja gistihús á Þingvöllum með þeim hætti, að nokkurn hluta þess mætti taka úr notkun þá mánuði ársins, sem aðsókn væri minni, til þess að draga úr rekstrarkostnaði, en hafa það svo allt í fullum rekstri um þá sumarmánuði, þegar aðsókn og ferðamannastraumur er mestur. Sumir hafa rætt um það, að í rauninni ætti ríkisvaldið sjálft að reisa og reka slíkt gistihús. Um það skal ég ekki dæma á þessari stundu. Það má vel vera, að einstakir aðilar, félög og samtök væru reiðubúin til samstarfs og til fjárframlaga, m. a. er mér tjáð, að þeir, sem nú reka gistihúsið Valhöll, muni hafa hug á að leggja sinn skerf fram til slíkrar byggingar og rekstrar. Það, sem farið er fram á með þessari till., er, að hæstv. ríkisstj. hafi forgöngu um undirbúning málsins, án þess að nokkuð sé ákveðið á þessu stigi um fjárframlög af ríkisins hendi eða þátttöku þess. Það, sem þarf að undirbúa, er í fyrsta lagi staðarvalið, í öðru lagi að gera sér grein fyrir, hver væri eðlileg og hófleg stærð gistihússins og fyrirkomulag allt, í þriðja lagi þyrfti að gera áætlanir um byggingarkostnað og rekstrarkostnað, í fjórða lagi, hvaða aðilar þarna kæmu helzt til greina til að standa að stofnun og rekstri gistihússins, og svo í sambandi við það og þá í fimmta lagi um fjáröflun. Ég geri ráð fyrir, að í þeim undirbúningi, sem hafinn verður að sjálfsögðu, ef þessi till. verður samþykkt, verði fyrst og fremst haft náið samstarf við Þingvallanefnd. Ég vil ítreka, að með þessari till. er aðeins ætlunin að hreyfa þessu nauðsynjamáli og gera ráðstafanir til að hefja undirbúning þess, en ekki að Alþ. á einn eða annan hátt skuldbindi sig til fjárframlaga í þessu skyni, heldur koma svo þær till. sem undirbúnar verða um fyrirkomulag, fjáröflun og önnur atriði, síðan til ríkisstj. og þá væntanlega fyrir Alþ. síðar meir. Ég vildi vænta þess. að hv. þd. taki þessari till. vel, og legg til að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. samgmn.