Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta mál hefur gengið í gegnum hv. Nd. og er komið hér til 2. umr. Mér þykir rétt að benda hér á einstök atriði og gera nokkru nánari fyrirspurnir til hæstv. ríkisstj., í sambandi við afgreiðslu þessa máls, og þá einkum í sambandi við framkvæmd á ábyrgðinni, þar sem hér er um heimildarl. að ræða, samkv. 1. gr. frv. Ég vildi þá gjarna fyrst mega spyrja hæstv. ríkisstj. um það, hvort það hafi ekki verið ásetningur hennar, þegar brbl. voru gefin út, að greiða ábyrgð fyrir öllum þeim útgerðarskuldum, sem kynnu að myndast hjá sílveiðiflotanum eftir 12. ágúst á s.l. sumri, vegna þess að menn héldu, áfram veiðum beinlínis fyrir tilmæli ríkisstj., eða var hugsað, að ríkissjóður bæri ábyrgð á öllum þeim skuldum, sem kynni að verða stofnað til vegna síldarútgerðarinnar yfir allan veiðitímann, en þó innan þeirra takmarkana, sem getið er um í 2. gr., að samanlögð ábyrgð ríkissjóðs vegna þessara lánveitinga megi ekki fara fram úr kr. 2.250.000,00? Mér þykir nauðsynlegt að fá upplýsingar um þetta, áður en hv. d. afgr. málið, og helzt áður, en þessari umr. lýkur. Það hefur verið upplýst af hæstv. ríkisstj., að hún hafi séð sig tilneydda til að gefa út þessi brbl., svo að síldveiðiflotinn stöðvaðist ekki á síðasta sumri. Ég held, að ekki verði deilt um það, að þetta hafi verið nauðsynlegt, og ég hygg, að ekki hafi komið fram nein mótmæli við umr. eða ásakanir til hæstv. ríkisstj. um þessi atriði, enda teldi ég það ekki rétt. Á hinu er talsvert mikill eðlismunur, hvort hæstv. ríkisstj. hefur hugsað sér að ábyrgjast allar skuldir, sem stafa af því, að haldið er áfram veiðum, eða hvort hún hefur hugsað sér að ábyrgjast einnig þær skuldir, sem myndast áður en hún tekur á sig þessa ábyrgð. Sé það meiningin, að ekki sé tekin ábyrgð á öðrum skuldum en þeim, sem myndast eftir 12. ágúst, þá er meiningarlaust, eins og hæstv. dómsmrh. benti á, að samþ. brtt. hv. 1. þm. Eyf., því að hún er um algerlega óskylt mál, eins og hún er um óskylt mál líka, þó að hugsað væri að greiða allan kostnaðinn yfir síldveiðitímann. Þetta kemur til af því, að með því að tryggja það, að síldveiðiflotinn sé á veiðum, er verið að gera tvennt: Annars vegar er verið að afla gjaldeyris í þjóðarbúið - og má segja, að þeir hafi gert það sama, sem fóru til Grænlands -, en hins vegar, og er það ekki síður þungt á metaskálunum, er verið að tryggja síldarverksmiðjum ríkisins afla, og það er frá mínu sjónarmiði ákaflega mikilsvert atriði. Síldarverksmiðjur ríkisins hafa því verkefni að gegna að taka á móti þeim afla, sem berst að yfir síldveiðitímann og gera úr honum verðmæti, og þarna eru bundnar tugmilljónir króna, og engir möguleikar eru fyrir eigendur síldarverksmiðjanna að reka þessi fyrirtæki nema yfir síldveiðitímann. Mér finnst því sú ráðstöfun, að tryggja sem lengstan veiðitíma og sem mestan afla, vera hárrétt, einmitt með tilliti til þess að stöðva ekki þessi atvinnufyrirtæki, en þetta á að sjálfsögðu ekki við um þá, sem stunduðu veiðar við Grænland í sumar. Hins vegar geri ég ekki ráð fyrir því, þó að þessir menn hefðu leitað til ríkisstj. í byrjun síldveiðitímans um ábyrgðarheimild, að hún hefði þá tekið að sér að ábyrgjast greiðslur vegna taps á útgerðinni, og hefði ekki talið það nauðsynlegt, en þess vegna tel ég heldur ekki eðlilegt, að ríkissjóður taki á sig ábyrgð á öðrum taprekstri en þeim, sem verður á útgerðinni eftir að ríkisstj. stöðvar viðkomandi útgerðarmenn í því að hætta síldveiðum, og þeir taka á sig áhættuna við síldveiðarnar frá 12. ágúst og út veiðitímann. Mér finnst því eðlilegast að binda þetta í l. við það, að ábyrgðin sé ekki tekin á öðrum skuldum en þeim, sem myndazt hafa eftir þann tíma. Þá vil ég í sambandi við þetta leyfa mér að gera fyrirspurn um það, hvort gert hafi verið ráð fyrir því, þegar ábyrgð ríkissjóðs hefur verið gefin til að leysa áfallin sjóveð, að útgerðarmenn hafi áður greitt til sjómanna a.m.k. 55% af brúttóaflaverði hvers skips. Það er vitanlegt, að það er sem næst því að vera 55%, sem skiptist eftir ákveðnum reglum milli skipshafnarinnar. Þar að auki er útgerðarmanninum skylt að ábyrgjast lágmarkskaup til sjómanna. Þessi 55% hefur útgerðarstjórinn ekki undir neinum kringumstæðum leyfi til að taka til þess að greiða með þeim aðrar skuldir né kröfur. Ef því ábyrgðin er eingöngu bundin við að greiða sjóveð, sem féllu á bátana, þá skilst mér, að gæta verði þess, að greitt hafi verið til fólksins fyrst og fremst þessi 55% af öllum brúttóafla, sem á skipið hefur komið á tímabilinu. Og þar að auki skilst mér, að geti komið til greina að ábyrgjast fram yfir þetta aðeins þá upphæð, sem fellur undir sjóveð. Ég vildi því gjarna heyra, hvort þetta hefði verið gert, bæði í sambandi við þessa ábyrgð og líka í sambandi við ábyrgðina 1948. Ég hef heyrt því fleygt, að í mörgum tilfellum hafi þessa ekki verið gætt, en að sjálfsögðu hefur hæstv. ráðh. um það fulla vitneskju. Sé þetta ekki gert, getur skapazt það ástand, að útgerðarmaðurinn taki kannske svo og svo mikinn hluta aflans og vanræki að greiða sjómönnunum þau 55% af heildaraflanum, sem hann í raun og veru ekki á, og láti síðan leggja sjóveð á skipin, og síðan verður ríkið að greiða miklu hærri lögveðskröfur en eðlilegt væri, ef þessari reglu væri fylgt, sem ég hef nú gert fyrirspurn um. Þá þykir mér rétt að spyrjast fyrir um það, hvort í fjárlagafrv. fyrir 1950 hafi nokkrar tekjur verið áætlaðar til að mæta þeim gjöldum, sem þarna koma til greina samkv. 3. gr. frv., og ef svo er, hve mikið er þá hugsað að taka inn á fjárl. nú á þessu ári? Er þá hugsað að taka alla fjárhæðina inn á fjárl., eða kemur aðeins einhver hluti hennar til greina strax? Ég vildi svo fá það upplýst, hve háa fjárhæð bankarnir hafa lánað þessum skipum vegna ríkisábyrgðarinnar og hve mikið er búizt við að endurgreitt verði fyrir 31. þ.m. Þær upplýsingar, sem ég bið hér um, hafa veruleg áhrif á afgreiðslu fjárl. Að síðustu vildi ég svo spyrja um það, hvort tilraunir hafa verið gerðar til þess að fá nokkurn gjaldfrest á þeim eftirstöðvum, sem ógreiddar kynnu að verða 31. þ.m., svo að ekki þurfi að taka alla þá upphæð inn á fjárl. þessa árs, einkum ef útgerðarmenn yrðu þess megnugir að endurgreiða lánið á þessu ári. Ég minntist nokkuð á þessi atriði við 1. umr. málsins og bjóst við að hv. fjhn. mundi afla sér þessara upplýsinga, en nú hefur það ekki orðið, og hef ég þess vegna óskað eftir, að umr. væri frestað, þar til þessar upplýsingar lægju fyrir. Samkv. 3. gr. frv. er beinlínis fyrirskipað að taka á fjárl. 1950 þá fjárveitingu, sem hér um ræðir, til endurgreiðslu lánanna, og nú hefur hæstv. sjútvmrh. upplýst, að það sé ekki tekin nein upphæð inn á frv., eins og það liggur fyrir nú á þskj. 49, og þess vegna þurfi að bæta inn á fjárlagafrv. útgjöldum samkv. 3. gr. þessa frv., svo framarlega sem ekki er hægt að komast að samkomulagi við lánveitendur, eins og ég minntist á. Mér þykir rétt að ræða nokkuð brtt., sem fram hefur komið við 1. gr. frv. Það er eðlilegt, að orðið hafi að umorða gr., vegna þess að afgreiðsla málsins hefur dregizt fram yfir áramót. Ég ræddi einnig við hv. form. n. í gær um það, að nauðsynlegt mundi vera að breyta einu orði í 1. gr. frv., og sé ég, að hann hefur borið fram brtt. um það á þskj. 250. En mér finnst, að kveða þyrfti nánar á um þessi atriði í greininni, og ég vildi biðja hv. form. n. að athuga, hvort ekki væri rétt að bæta aftan við gr.: „til áframhalds veiðitímans eftir 12. ágúst“, því að eins og gr. er orðuð nú, þá má skilja hana þannig, að það skuli heimilt að ábyrgjast lán til þeirra útgerðarmanna, sem síldveiðar stunduðu sumarið 1949, þó að það hafi ekki beint verið til þess, að hægt væri að starfrækja útgerðina við síldveiðarnar. Að vísu eru þetta heimildarl. og hægt að fara þannig með þetta í framkvæmdinni, að ekki sé greitt til annarra, en eins og gr. er orðuð, er ekki vafi á því, að heimilt er að veita ábyrgðarlán útgerðarmönnum, sem gera út allt árið og hafa tapað fé á annars konar útgerð heldur en síldveiðum, ef þeir uppfylla aðeins þau skilyrði að hafa stundað síldveiðar sumarið 1949. Vænti ég, að hv. form. n. taki þetta til athugunar. Ég hef hins vegar heyrt því fleygt, að sumir af þeim útgerðarmönnum, sem fengu lán eftir 12. ágúst, hafi hætt veiðum strax er þeir höfðu fengið lánið, og hefur það náttúrlega ekki verið ætlan hæstv. ríkisstj., að eftir að búið var að veita mönnum þessi fríðindi og þeir voru búnir að fá peningana í hendurnar, þá notuðu þeir fyrsta tækifærið til að hætta við veiðarnar. Mér er sagt, að nokkur brögð hafi verið að þessu, og væri gott að fá það upplýst undir meðferð málsins. Í sambandi við brtt. þá, sem n. ber fram, seinni málsgr. hennar, þá er ég alveg sammála hæstv. dómsmrh. um það, að þessi gr. á ekki við í þessu frv., og væri mjög æskilegt, að n. vildi draga þessa till. til baka og leitast við að koma henni fram á öðrum vettvangi, því að það kynni svo að fara, ef þessi gr. verður samþ., þá yrðu það einhverjir þm., sem ekki vildu fylgja frv., en væru fúsir til að fylgja því, ef gr. væri ekki með. Þetta eru alveg óskyld atriði, og á að greiða um það atkv. sérstaklega, án þess að binda það við þetta frv., hvort veittur skuli styrkur til þessa eða ekki. Annars er það alveg ljóst, að styrk til slíkrar starfrækslu og hér um ræðir á að veita úr fiskimálasjóði. Hann hefur það hlutverk fyrst og fremst að styrkja menn til þess að reyna ný veiðisvæði, nýjar veiðiaðferðir og til að leita nýrra markaða o.s.frv. Þetta er hans fyrsta og aðalhlutverk. Hann hefur hins vegar farið inn á annað verksvið, sem hann hefur a.m.k. einnig heimild til að gera, og skal ég ekki ræða um þetta frekar hér. En fyrst og fremst er það hans að standa undir slíkum kostnaði og hér um ræðir, og það er ákaflega óeðlilegt að leggja þennan kostnað á ríkissjóð, þegar Alþ. hefur gengið þannig frá l. um fiskimálasjóð, að það hefur tryggt honum verulegar árlegar tekjur til þess að standa undir þessari fyrstu skyldu sjóðsins. Ég mun því ekki sjá mér fært að greiða atkv. með þessari brtt. í sambandi við þetta mál. Ég hef afhent hæstv. atvmrh. þessar fyrirspurnir skriflegar í gær og vænti þess, að hann vilji gefa upplýsingar um þetta mál.



Ég skal ekki lengja umræðurnar neitt að ráði. Það er eingöngu varðandi brtt. á þskj. 242, að ég vildi bæta örfáum orðum við það, sem kom fram hjá hv. frsm. fjhn. í frumræðu hans um þetta mál. Ég verð að segja það, að ég er undrandi yfir, hversu miklu stórskotaliði hefur verið teflt fram varðandi þessa till. Ég hygg, að hv. frsm. n. hafi gert grein fyrir henni. Fer umrædd brtt. fram á, að sú fyrirgreiðsla, sem er í frv., aðstoðin til útgerðarmanna, er síldveiðar stunduðu 1949, um sumarið, verði einnig látin ná, aðallega til eins báts, er stundaði fiskveiðar við Grænland á sama tíma, og e.t.v. tveggja smærri báta í viðbót. Það eru í hæsta lagi þrír bátar, sem koma til greina. Sjóveðin, er hvíla á þeim, nema um 70–80 þús. kr. Hér er og bundið við, að þeim bátum einum verði veitt þessi aðstoð, sem ganga munu, svo að tryggt sé, til fiskveiða hér við land á komandi vertíð í vetur, og þeir eru eigi nema þrír. Sé ég ekki ástæðu til að leggjast eins á móti þessu og kom fram hjá tveim hv. þm., og ólíklegt er, að hv. þm. Barð. hugsi til þess að binda fylgi sitt við frv. því, hvort brtt. verður samþ. eða ekki. Í l. um ábyrgð á útflutningsvörum bátaútvegsins er ákveðið að leggja 11/2 millj. kr. til tryggingar því, að þessi löggjöf komi að notum, þ.e.a.s. til að afstýra því, að bátarnir geti eigi komizt á sjó fyrir sakir áhvílandi sjóveða. Er samur tilgangurinn hér, þótt um sé að ræða staðfestingu á því, sem gert var í sumar. Hvort tveggja: þau lög og þetta frv. -miðar bara að því að tryggja, að flotinn geti notað þessa aðstoð, svo að hann sé eigi bundinn af ógreiddum kröfum. Kemst nú nær allur flotinn af með hana, nema þessi þrír bátar. Ég hygg það vera nægilega upplýst, að til þess eru engin líkindi, að útgerðin komist af stað á komandi vertíð, nema hægt sé að leysa sjóveðskröfurnar, og ómögulegt sé fyrir hana að færa sér í nyt fríðindi þau, sem ákveðin eru í l., fyrir sakir sjóveða. Er eðlilegt, að l. séu látin gilda um hina örfáu báta frá Ísafirði, er fóru til Grænlands, eins og um flotann almennt. Skiptir að því leyti engu máli, hvort bátar hafi stundað veiðar hér við land á sumarsíldveiðivertíðinni eða við Grænland. Viðkomandi félag á tvo báta. Annar þeirra fer á síldveiðar, hinn til Grænlands. Ég hygg of mikla smámunasemi, ef þetta atriði á að vera því til fyrirstöðu, að þessi bátur, og hinir tveir, geti notað sér fríðindi l. í sama mæli. Ég vil því mæla með því, að brtt. n. verði samþ. Vona ég, að hæstv. ráðh. sjái sér fært að láta fyrirgreiðsluna ná einnig til 2–3 báta. - Þá er hér aðeins um heimild að ræða, og er viðeigandi að láta hana ná til alls flotans. Það var minnzt á reikningsyfirlit af hæstv. ráðh. Veit ég vel, að slíkar grg. verða að liggja fyrir. Ég held, að það hafi verið hæstv. dómsmrh., sem sagði, að leita mætti til hv. fjvn. með umsóknir um styrki. En bið getur orðið á, að menn komist á vertíðina, ef biða á eftir því, að slík hjálp berist.

Atvmrh. (Jóhann Jósefsson) Hv. þm. Barð. hafði afhent mér fsp. þær, er mér virtist hann vísa til síðast. Ég veit ekki nema hv. þm. kunni að hafa bætt einhverju við, því að ég varð að fara út rétt áðan, en verð þó að halda mér við hið skrifaða mál. Það er þá fyrst spurt um, hvort ríkisstj. ætli að veita ábyrgð fyrir öllum skuldum, er skapazt munu hafa í sumar, eða hvort hugsað væri til þess, að ríkissjóður tæki ábyrgð á öllum skuldum, er stofnað yrði til yfir allan tímann, þó innan takmörkunarinnar við 2.500.000 kr. Raunar er óþarfi að svara þessu. Ég held, að því hafi verið marglýst yfir, hvað vekti fyrir stj. Ríkisstj. hafði ástæðu til að óttast, að sjómenn þeir, sem ættu við að búa rýran kost, mundu hrökklast af skipunum í miðjum ágústmánuði, og hún óttaðist einnig, að svo gæti farið, að fiskibátar og síldarverksmiðjur misstu afla, ef svo færi, að einhver afli yrði síðar á árinu, - og vegna þessa var miðað við það, að ráðstöfun yrði gerð í því skyni að biðja bankana um að miðla fé til styrktar. En enginn ásetningur var hafður um að taka ábyrgð á öllum hugsanlegum skuldum. Þá kemur að 2. lið fsp., nr. 2 hjá hv. þm.: Hefur þess verið gætt, þegar ábyrgðin var lögð á ríkissjóð, að útgerðarmenn hefðu áður greitt 55% a.m.k. af brúttóafla? Þessi spurning er óviðkomandi málinu, því að brbl. fjalla um ráðstafanir, sem gerðar voru í sumar til að örva menn til veiða. Fsp. hv. þm. er um framkvæmdaatriði og þessu máli óviðkomandi, því að eðlismunur er á framkvæmdinni 1948 og nú. Í hinu fyrra, 1948, var verið að leysa inn sjóveðskröfur vegna vandræða útvegsmanna. Í hinu síðara, 1949, er verið að leggja ríkissjóðinn í áhættu. Þrátt fyrir þetta skal ég gefa hinar beztu upplýsingar, er ég veit. - Til þess að framkvæma þetta verk var svo nefnd skilan. sett á laggirnar, og hún hafði í meginatriðum framkvæmt þá ákvörðun, sem til var ætlazt í aðgerðum þings og stj., en endanlega afgreiðslu lánanna annaðist Fiskveiðasjóður Íslands. Skilan. setti upp reglur um störf sín, og var meginprinsipið hjá henni það, að enginn ætti að geta fengið hærri upphæð en hæð kauptryggingar skipverja nam, að frádregnum aflahlut. Það var því mismunurinn á aflatryggingunni og kauptryggingunni, er þurfti að leysa. N. reiknaði út, hve mikill aflahlutur skipverja átti að vera skv. skýrslunum. N. tók jafnt tillit til þess, hvort hásetarnir ættu allt ófengið eða útvegsmenn hefðu gripið til neyðarúrræða. Fengu hringnótabátarnir vegna rekstrar síns að auki 10% af tapi sínu. Nú er mér hermt, að fiskveiðasjóður hafi farið að fyrirmælum n. Þess ber að geta, að n. settist á rökstóla síðla árs, og fékk hún margar beiðnir, áður en hún var búin að öðlast grundvöll í störfum, og kann því að vera, að stundum hafi verið afgr. á rýmra grundvelli. Á þetta við um hina fyrstu báta, sem afgreiðslu fengu. Þörfin var orðin svo brýn, að n. sá sér eigi fært að draga afgreiðslu á neinum bátum. Er því hugsanlegt, að varðandi suma báta hafi eigi til fulls verið gætt þeirrar reglu, sem ég setti, en flestir féllu þó undir hana. Nú er 3. liður, sem fjallar um það (ég er nú raunar búinn að upplýsa það), hvort nokkur upphæð hafi verið tekin á fjárl. til að mæta útgjöldunum skv. 3. gr. Já, varðandi það atriði vil ég taka fram að ég tók eigi neina fjárhæð með í því skyni, því að engar upplýsingar lágu fyrir um málið, þegar frv. var samið. En þegar bankarnir féllust á að gera þetta, settu þeir það skilyrði, að á sínum tíma - og miðað var við þ. 31. jan. - yrði tekið tillit til þessa og þetta yrði tekið á fjárl. Skv. þessum brbl. nema þær skuldir, sem standa í dag á ábyrgð ríkissjóðs: Í Landsbanka Íslands kr. 722.000, með vöxtum. - Útvegsb. Íslands h/f - 51.4307, - Og verður það þá sú upphæð, er ástæða verður til að ganga frá við bankana við tryggingu ábyrgðarinnar. En þetta táknar ekki, að féð sé tapað ríkissjóði, því að þeir, sem fengu hjálp, falla eigi enn undir þau ákvæði í l., að þeir séu á meðal þeirra, sem eiga að fá hjálp. Hins vegar þarf eigi að glæsa neitt fyrir sér vonirnar um, að skuldirnar gjaldist, nema úr rakni fyrir útgerðinni. Nú, nú, - ég tel eigi þörf úr þessu að svara 4. spurningunni. Læt ég mér það óviðkomandi, og Alþ. á eigi að hirða um slíkt, og um annað hef ég ekki fengið upplýsingar. Þá er 5. spurningin um það, hvort gerðar hafi verið ráðstafanir til að fá gjaldfrest. En um hana er það að segja, að þá fyrst getur hún átt við, þegar athugaðar eru eftirstöðvarnar. Það er samningsatriði við bankana, þótt ég telji, að framkvæma eigi þetta, úr því að lofað hefur verið að taka féð á fjárl. En enn er það samningsatriði við bankana. - Hef ég þá engu við þetta að bæta, og er ég búinn að tæma listann. Varðandi orð hv. 4. þm. Reykv. um vandkvæði tveggja Grænlandsbáta, þá kann að vera, að þörfin hjá þeim sérstöku bátum sé og getur vitaskuld verið eins brýn og hjá síldveiðibátunum. En það er meira en formalismi að útfæra það. Ég vildi gera meira, ef aðeins væri formlegt og þýddi eigi, að ábyrgjast yrði Grænlandsveiðar almennt. En það þarf að koma einhvers staðar fram, að heimílt sé að gera þetta, á annan hátt, en þarna er gert. Rétt er það hjá hv. þm., að höfuðmarkmiðið með ábyrgðunum er að reyna að halda skipunum við vinnu. Það er satt. En þannig er hugsað hér, að Alþ. samþykki þetta vegna síldveiðanna, en fiskábyrgðarl. séu undanskilin í löggjöfinni. - Þessa vildi ég geta í sambandi við orð hv. 4. þm. Reykv.



Virðulegi forseti. Eins og ég skýrði frá í framsöguræðu minni og hv. þdm. sjá, er 1. mgr. aðalbrtt. n. fólgin í umorðun á 1. gr. frv. Að sumu leyti á að færa hana til betra máls, en að öðru leyti er hún vegna þess, að nú er annar tími. Bera brbl. með sér, á hvaða tíma þau eru sett, og n. var öll sammála um að breyta orðalaginu hér og láta sjást, að hér er um liðinn tíma að ræða. En við nánari athugun sýnist mér, að n. hafi ekki gengið nógu rækilega til verks. Þar sem stendur í brtt. n.: „Ríkisstjórninni er heimilt að ábyrgjast bráðabirgðalán, er Landsbanki Íslands og Útvegsbanki Íslands h/f veita, til þeirra útgerðarmanna, er síldveiðar stunduðu sumarið 1949“, - var að því leyti farið eftir orðalagi frv. En það gæti skilizt svo, að heimild væri til að ábyrgjast framhaldandi ný lán, aðeins ef þeir hefðu stundað síldveiðar á þessum tíma. Ég hef því borið fram þessa litlu brtt. við brtt. n. á þskj. 242: „Við tölul. 1. Fyrir orðið „veita“ í fyrri málsgr. komi: veittu“, svo að skýrt komi í ljós, að hér er um engin ný lán að ræða. Mér þótti ekki taka því að kalla n. saman vegna svo lítils. Um megintill. n. get ég vísað til þess, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði viðvíkjandi Grænlandsveiðunum. Atvmrh. sagði í gær, að ríkisstj. hefði engin loforð gefið viðvíkjandi veiðunum við Grænland. Ég talaði heldur aldrei neitt um það. En hæstv. ráðh. bar aldrei á móti því, sem stendur í greinargerð forstjóra Njarðar, að ríkisstj. hafi verið því mjög hlynnt, að þessi tilraun væri gerð. Hæstv. dómsmrh. sagði margt athyglisvert um þetta í gær, og var ég honum um ýmsa hluti sammála. En hvað þetta atriði snerti, fannst mér hann ekki draga að öllu leyti réttar ályktanir af þeim forsendum, sem hann flutti. Ég fæ ekki séð þann mikla eðlismun, sem hann virtist telja að væri á síldveiðaaflabrögðum og fiskveiðum við Grænland. - Fiskveiðar við Grænland eru auðvitað enginn sérstakur atvinnuvegur og aðeins þáttur í fiskveiðum okkar. En þær eru hins vegar nýjung. Og ég verð að telja, að þeir, sem brjóta nýjar brautir, eigi ekki síður stuðning skilið en þeir, sem fara troðnar slóðir. Sú skoðun kom fram hjá hv. þm. Barð. Hins vegar sagði hann, að hér hefði það verið fiskimálasjóður, sem hefði átt að hlaupa undir bagga. Er það í sjálfu sér rétt. En sjóðurinn er bara þannig stæður, að hann er ekki fær um að veita mikla aðstoð, og hefði hann átt að veita styrk, hefði orðið að semja um það við sjóðsstjórnina áður, en tilraunin var gerð. Hæstv. dómsmrh. sagði réttilega, að gróða af Grænlandsútgerðinni, ef hann hefði einhver orðið, mundi ekki hafa verið skilað í ríkissjóð. - En dettur honum í hug, ef stórgróði hefði orðið á síldveiðunum í sumar, að honum hefði verið skilað í ríkissjóð? Ég held við getum orðið sammála um, að svo mundi ekki hafa verið gert, og sé ég því ekki, að þessar röksemdir hans hafi mikið að segja út af fyrir sig. Þá taldi hæstv. dómsmrh., að jafnvel þótt það yrði að ráði að hjálpa Grænlandsleiðangrinum, þá ættu tillögur um það ekki heima í þessu frv., heldur væri það rétt að bera þær fram sem brtt. við fjárlög. Þetta getur nú verið álitamál, og kann að vera, að þetta eigi ekki reglulega vel heima í þessu frv. Líka gæti komið til mála að flytja um þetta sérstakt frv. En ætti að flytja þetta mál sem brtt. við fjárlög, þá mundi leiða af því, að hjálpin kæmi of seint. Það er nefnilega ekki aðalatriði í þessu að bæta útgerðarmönnum tjónið. Till. er ekki um styrk. Hún er um lán til að leysa sjóveð af bátunum, til þess að sjómennirnir, sem þar unnu, fái sitt kaup og tryggt sé, að bátarnir geti gengið áfram á veiðar. Till. er ekki um neinar gjafir, heldur um lán, sem síðar yrðu innheimt, ef kostur yrði á. Og ég vil leyfa mér að halda því ákveðið fram, að þar sem Alþingi hefur gert ráðstafanir til að leysa sjóveð af öðrum skipum, og það ekki í fyrsta skipti á þessu þingi, þá er mér ómögulegt að skilja, hvers vegna þessir fáu sjómenn, sem stundað hafa fiskveiðarnar við Grænland, mega ekki verða hins sama aðnjótandi. - Tökum til dæmis, að útgerðarfélagið Njörður gerir út tvo báta, annan á síldveiðar og hinn á Grænlandsmið. Nú munu sjómennirnir yfirleitt hafa ráðið sig á bátana til veiða án þess að vita, hvar þær yrðu stundaðar, og eins konar tilviljun ráðið því, hvaða bátar fóru til Grænlands og hverjir á síldveiðarnar. Þá ræður líka tilviljun um það, hvor hópurinn fær sína lágmarkstryggingu greidda að loknum veiðum, því að mér skilst, að úr því að svona hátt sjóveð hvílir á skipunum, þá sé þar a.m.k. að einhverju leyti um kaup sjómannanna að ræða. Sjá allir, hvaða réttlæti er í þessu. Það er ekkert atriði fyrir mér í sjálfu sér, að till. um þessa aðstoð komi fram í þessu frv. En það var farið fram á það, að þetta væri borið fram í sambandi við frumvarpið um ábyrgðarverð á fiski, og það vildi n. ekki fallast á, að skjóta þannig aukaatriði inn í það stóra mál. Hér gegnir öðru máli. Það, sem hv. 11. landsk. sagði um sinn fyrirvara, hef ég ekki mikið að athuga við. Hann benti á, að það, sem stæði í grg. h/f Njarðar, væri umsögn forstjórans og engin trygging væri fyrir því, að niðurstöður væru réttar. Það er rétt. En þetta er heldur engin fyrirskipun til ríkisstj., heldur heimild til að veita þessa aðstoð, og þarf hún ekki að reiða neitt af höndum, fyrr en hún hefur gengið úr skugga um, að málið sé svo vaxið sem það er fyrir lagt. Fyrirtækið hefur bókhaldsskyldu, og á ríkisstj. auðveldlega að geta sannfært sig um það, hvernig þessu er háttað. Mæli ég ekki með því, að hjálp yrði veitt, ef það kæmi upp úr dúrnum, að hér væri um plötuslátt að ræða. Varðandi þær hugleiðingar, hvaða áhrif aðstoð þessi hefði á þá, sem hjálpa sér sjálfir, vil ég segja það, að mér hefur staðið mjög stuggur af þeim hugsunarhætti, sem skapazt hefur í okkar þjóðfélagi, að allt eigi að heimta af ríki og bæ, þegar bjátar á, en komast þó hjá að borga skatta á móti. Ég hef aldrei skilið, hvernig menn koma þessu saman í sínum -huga. Til þess að þetta geti gengið, þyrfti að vera um einhverjar aðrar uppsprettur auðs að ræða heldur en framleiðslu þjóðarbúsins. - En þegar út í þessa vitleysu er komið á annað borð, þá virðist það vera álitamál, hvort það eigi að taka mjög fámennan hóp og meina honum að sitja í þessu efni við sama borð og aðrir.  Hv. þm. Barð. taldi, að nauðsyn væri að bæta því ákvæði við gr., að ábyrgðin sé bundin við þau lán, sem tekin séu eftir 12. ágúst. Eftir skýrslu hæstv. atvmrh. skilst mér, að ekki sé þörf á því. Það er búið að framkvæma bráðabirgðalögin, og ef brtt. verður samþ., verður ekki um önnur lán að ræða en þau, sem þegar er búið að taka ábyrgð á. Hv. þm. fór fram á það, að n. drægi till. sína til baka. Það get ég ekki gert fyrir n. hönd, og sé enda enga hættu í því, að atkvæði fái að ganga um hana. Mér skilst nú helzt, að horfur séu á, að ábyrgðin verði ekki veitt. Ég veit ekki, hvort deildinni sýnist og ráðh., að fresta skuli umræðum, svo að n. geti athugað, hvort draga skuli till. til baka. En ég sé nú enga þörf á þessu. Ég hef áður minnzt á fiskimálasjóð í sambandi við þetta og þarf ekki að svara hv. þm. Barð. viðvíkjandi því. En varðandi það, sem hann sagði um 3. gr., vildi ég leggja á það áherzlu, - og þykir illt, að hæstv. atvmrh. og fjmrh. skuli ekki vera hér viðstaddir, og vil biðja hæstv. dómsmrh. að koma því á framfæri í ríkisstj. - að hér er ekki um styrk að ræða, heldur ábyrgð. Ég vil því leyfa mér að óska þess, að hæstv. ríkisstj. geri sitt ýtrasta til þess að útvega hlutaðeigendum lán, sem hún yrði að vera í ábyrgð fyrir, og sú upphæð, sem yrði veitt á fjárlögum, yrði ekki há. Þó yrði að taka lánin inn á fjárlög, ef bankarnir ganga að. En á meðan ekki er vitað, hvað tapast, er ekki ástæða til að taka þetta inn á útgjaldareikning á fjárl. og rétt að gera ráð fyrir, að meiri hlutinn innheimtist. Síldveiðar gætu gengið miklu betur í sumar, en áður, og gætu menn þá endurgreitt lánin. Ég mæli þannig ekki með frv. í þeim skilningi, að féð eigi að gefa. Skal ég svo láta útrætt um þetta að sinni og ekki tefja umræður frekar.



Forseti. Ástæðan til þess, að ég tek til máls, er sú, að ég sem þingmaður þessarar deildar get ekki fallizt á þá brtt., sem hér liggur fyrir. Málið hefur ekki verið rætt í ríkisstj., og innan hennar og flokkanna, sem að henni standa, hafa menn um það frjálsar hendur. Ég túlka því ekki hennar skoðun. En eðlilegt verður að teljast; að við þm. deildarinnar látum í ljós skoðun okkar á slíkum atriðum, þótt stjórnin sem slík hafi ekki tekið afstöðu til þeirra, hvorki núverandi stjórn né hin fyrrverandi. Það má nú segja, eins og hv. frsm. tók fram, að hér sé ekki um stórmál að ræða; þetta er ekki svo há fjárhæð í allri þeirri súpu styrkja og ýmiss konar aðstoðar, sem nú er soðin. En mér virðist, að hvort sem hér er um litla eða stóra fjárhæð að ræða, þá eigi ekki við að tengja þessa brtt. við þetta frv., - og mér sýnist það álitamál, hvort forseti ætti ekki að vísa henni frá sem óskyldu efni því frv., sem hér liggur fyrir. Sá ágæti forseti, sem er frsm. n., hefur að vísu vikið úr sæti, en ég ber fullt traust til varaforsetans í því efni að ákvarða um það, hvort honum beri ekki að vísa þessum brtt. frá. Ég vil vekja athygli á þessu, þótt það að vísu sé ekki svo ljóst mál, að ég vilji gera um það beina kröfu. Hér er um takmarkað tilfelli að ræða. Það getur alltaf verið álitamál, og geri ég því enga kröfu. En þetta tel ég eigi hægt. Það eru ekki til nógu rækilegar röksemdir fyrir því að tengja þessi atriði saman. Við skulum hugsa okkur, að ástæða hefði þótt til að veita bændum almennan styrk vegna harðinda og vegna þeirra hefði orðið fellir hjá þeim ár eftir ár og það væri um að ræða 5. árið í röð, sem fellir hefði orðið, og því hefði þótt ástæða til að gefa út brbl. Menn yrðu þá sammála um, að eðlilegt væri, að ríkisstj. hlypi undir bagga. En svo skulum við gera ráð fyrir, að einn bóndi eða bændur hefðu gert tilraunir með gróðurhúsarækt, en þær tilraunir hefðu farið út um þúfur. Það yrði þá óeðlilegt að tengja styrk til þeirra bænda, sem misheppnazt hafa tilraunir við ræktun gróðurhúsajurta, frv. til l. um almenna hallærishjálp til bænda vegna harðinda. Alveg eins er það hér, að fyrirhuguð er fyrirgreiðsla vegna síldveiðimanna, nema hér er um að ræða 5. árið í röð. Er það veigameira mál og meira virði en það, að útgerðarmenn fara að gera tilraunir með veiðar við önnur lönd, hér Grænland. Það er enginn þjóðfélagsvoði því samfara, þótt einstakir útgerðarmenn verði fyrir tapi. Maður verður að ætlast til, að þeir hafi ekki hætt meira fé, en þeir geta staðið undir. Hitt er ósambærilegt, þegar náttúruógæfu ber að höndum, ef þannig má að orði komast, eins og átt hefur sér stað varðandi síldarskortinn. Það er vegna þessa, að mér gremst, að farið sé að blanda þessum tveim atriðum saman. En út af fyrir sig skiptir engu máli, hvort upphæðin aukist um 70–80 þús. kr., sem eru þó peningar. Látum það vera. Það er hægt að ræða það mál og athuga, ef tekið er upp á réttan hátt. En það á bara ekki heima í þessu frv., sem er til staðfestingar á ráðstöfunum, sem er búið að setja í brbl., sem eigi voru sett vegna þess, að eitthvert gróðabrall hefði farið út um þúfur, heldur sökum aflabrests, ógæfu allrar þjóðarinnar. Svo á að fara að tengja þau styrkveitingu til einstakra manna, er lögðu út í eigin áhættu án þess að ráðfæra sig við kóng eða klerk. Ef mennirnir hafa ekki talið sig hafa efni á að ráðast í þetta fyrir eigið fé, gátu þeir leitað til þings eða stj. En þeir gerðu það ekki. Má segja að sönnu, að síldveiðimenn hafi ekki heldur leitað til ríkisstj. Að vísu er það rétt. En atvikin eru ólík, og ríkið hefur ýtt undir starfsemi síldarútgerðarmanna: reist síldarverksmiðjur og t.d. selt afurðir þeirra, bæði úr bræðslu og saltaða síld. Ríkið hefur hjálpað mörgum bátum o.fl., til að leggja atund á þetta. Þessir menn vita, að þeir hafa verið í fullri þökk ríkisins við þennan atvinnuveg, sem er undirstöðuatvinnuvegur allrar þjóðarinnar. Ekkert af þessu er sambærilegt við það, að menn telji sér áhag að því að sigla til Grænlands. En ríkið styrkti þá, m.a. með hluttöku í Útvegi h/f , sem leitaði styrks frá ríkinu, og er eðlilegt, að þeir, sem vilja leita inn á nýjar brautir, tryggi sér fyrir fram, hvort þeir fá styrk til þess eða ekki. Ég hjó ekki í það, að hv. frsm. n. kæmi með frekari skýringu á því, að framkvæmdastjórinn sagðist hafa verið neyddur til að selja til Íslendinga, en hefði verið skaðlaus af því að selja til útlendinga.

Það hefur sjálfsagt verið samningur.

Ja, en maðurinn hlýtur að hafa vitað, hvað hann var að gera, og getur ekki skellt tapinu á ríkissjóð, vegna þess að hann íafi gert vanhugsaðan samning eða hann hafi eigi farið nógu vel, og þá ætti að láta ríkið bera tapið. En maðurinn sannar hér, að hann á engan styrk skilið. Þótt þetta sé kölluð ábyrgð, er hún ein tegund af styrk. Þetta er ekki samtbærilegt við það, þegar síldveiðin bregzt. Ég get ekki fallizt á, að hægt sé að bera það saman. Ég er ekki að telja eftir, að sjómenn fái veð sín innleyst. En það getur ekki annað, en verið satt, að sjómennirnir hafi vitað, að þeir væru að fara til Grænlands, en ekki til síldveiða fyrir Norðurlandi. Það er misskilningur hjá hv. frsm., að á þetta hafi ekki verið litið. Sjómenn hafa gert upp við hug sinn, hvað væri vænlegast fyrir sig. Segja má, að löngu máli hafi nú verið eytt í lítilvægt mál. En hér er um meginstefnu að ræða. Og 70–80 þús. kr. eru sú fjárhæð, að menn gleypa hana eigi þegjandi, nema full gögn séu fyrir því, að hana eigi að greiða af hendi. Ég tel slíka till. ekki eiga hér heima.

Forseti (RÞ): Það er nú liðið á fundartímann. Eru nokkuð margir á mælendaskrá. Vinnst !því ekki tími til að halda málinu áfram nú, og er umr. frestað og málið tekið af dagskrá.



Herra forseti. Þetta frv. er að vissu leyti gamall kunningi. Það lá fyrir síðasta þ., um að frestað væri að taka endanlega ákvörðun um eignaraukaskattinn til 31. des. 1949. En nú liggur þetta frv. fyrir hér, þar sem ákveðið er, að frestað skuli álagningu eignaraukaskattsins til ársins 1950. N. hefur athugað þetta og þótti rétt, að í staðinn fyrir „1950“ kæmi: fyrir árslok 1950: Taldi hún þetta skipta einhverju, því að eigi var ætlazt til, að framtalsn. hefði lengri frest. Þessari n. var falið að leggja eignarskattsaukann á þá af landslýðnum, sem hann áttu að bera skv. eignakönnuninni. Hefur það þó dregizt, og er gerð grein fyrir því, hvernig á því hafi staðið, í aths. við frv., þó að það sé eigi rétt í öllum skattumdæmum, að þurft hafi að senda gögn aftur til skattan. til athugunar. Það var t.d. ekki gert í Dalasýslu, umdæmi mínu, en þó er þetta umfangsmikið mál, og taldi framtalsn. sig eigi geta lokið þessu árið 1949 nema að litlu leyti. Eitthvað hef ég heyrt um, að hún hafi byrjað þá á þessu verki, en hún ætti að geta orðið búin með það á árinu 1950. En n. vildi sýna vilja sinn í því efni, að þetta mætti eigi dragast lengur og að óvilja hennar væri, ef fresturinn yrði enn framlengdur - fram yfir það, sem orðið er og frv. ber með sér.



Herra forseti. Eins og grg. á þskj. 244 ber með sér, hefur hæstv. ríkisstj. óskað þess, að n, flytti þetta frv., og hefur hún orðið við þeim tilmælum. Eru einstakir nm. óbundnir um fylgi við frv. eða brtt., sem fram kunna að koma. Í 1. gr. frv. er tekið fram, að frá 1. jan. 1950 til ársloka 1953 skuli „gjald það, er um ræðir í lögum nr. 47 19. maí 1930, um fiskveiðasjóðsgjald. renna til þess að greiða stofnkostnað byggingar til fiskiðnrannsókna og fiskifræðirannsókna, sem reist verður á vegum Háskóla Íslands.“ Í sambandi við þetta vil ég leyfa mér að benda á, að l. nr. 47 19. maí 1930 eru úr gildi numin. Var það gert fyrir tæpum fjórum árum með l. nr. 41 29. apríl 1946, um stofnlánadeild sjávarútvegsins við Landsbanka Íslands, í brb.- ákvæðum, en þar er þetta tekið upp orðrétt að heita má. En síðar, árið 1947, í l. nr. 81 5. júní, um útflutningsgjald af sjávarafurðum, í 4. gr., 1. tölul., b-lið, eru tekin upp ákvæði um, að gjöldin skv. 1. gr. þeirra l. renni m. a.: „Til að greiða stofnkostnað byggingar til fiskiðnrannsókna og fiskifræðirannsókna, sem reist verður á vegum Háskóla Íslands og á lóð hans, 1/8% fram til ársloka 1949, en eftir þann tíma fellur gjaldið niður, og lækkar þá útflutningsgjaldið samkv. 1. gr. sem þessu nemur.“ Þarf því sjáanlega að gera breyt. á 1. gr. frv., og mun n. athuga það fyrir næstu umr. Það er ekki ástæða til að fara að vísa málinu til n. En ég vil mælast til við hæstv. forseta, að hann taki ekki málið á dagskrá aftur, nema í samráði við mig, þar eð breyta þarf 1. gr. frv. Tilgangur frv. er sá að leyfa atvinnudeild háskólans að halda umræddu gjaldi til ársloka 1953 til að standast kostnað við byggingu vegna tilrauna þeirra, sem hér er átt við, og er talað um, að hún þurfi að halda því áfram, til ársloka 1953. Annars er eigi ástæða til að ræða málið lengur sökum hinnar löngu grg., sem frv. fylgir frá ráðuneytinu um þetta. Skal ég því ekki tefja lengur, en óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr., en endurtek, að engin ástæða er til að vísa því til n.



Herra forseti. Hv. frsm. hefur lýst því, að gera þurfi breyt. varðandi 1. gr. frv. Það er alveg rétt og satt. En ég vil skjóta því til n., hvort hún vilji ekki athuga, hvort eigi sé nauðsynlegt að gera fleiri breyt. á frv. og l. um stofnlánadeildina. Það hefur verið upplýst í hv. Nd., að ríkissjóður er enn eigandi nokkurra nýju togaranna, því að hann hefur orðið að standa straum af lánum til þeirra, meðan stofnlánadeildin hefur eigi verið megnug þess, og þar að auki 8 báta. Þar gegnir sama máli: Það vantar þar möguleika til að veita þeim lán. Verður því að taka til gaumgæfilegrar athugunar, ef l. um stofnlánadeildina verður breytt, hvort eigi sé fleira, sem breyta þurfi, svo að ríkissjóður þurfi ekki að standa undir milljóna króna vaxtamismun vegna lána, sem veitt hafa verið í heimildarleysi. Þetta ástand er með öllu óviðunandi, og ég held, að hæstv. ríkisstj. ætti að athuga þetta með hv. n.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Ég upplýsi, að þetta hefur nokkuð verið rætt. En n. þótti ekki rétt að láta bið verða á að leggja frv. fram til 1. umr. og hefur því flutt frv. að beiðni hæstv. ráðh. En l. eru til athugunar, og hefur málið verið rætt. Hins vegar óska ég þess, að málið sé eigi tekið fyrir, án þess að hæstv. forseti hafi um það samráð við mig.

Forseti BSt): Tveir hv. þdm. (2. þm. Árn. og þm. Seyðf.) eru veikir, og einn þdm. (þm. S-Þ.) hefur fjarvistarleyfi. Þar sem því meiri hluti þeirra, sem kost eiga á því að vera á fundi, hafa greitt atkv. með því að vísa þessu frv. til 2. umr., tel ég það samþ. með 8 shlj. atkv.