Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Alþingi hefir tvívegis skorað á stjórnina að gera tillögur um að auka framlag til vegagerða, fyrst 1915 og svo aftur endurtekið 1919. Hið lögákveðna gjald til sýsluvega er nú samkvæmt 20. gr. vegalaganna kr. 3.00 af hverjum verkfærum manni. En það er alt of lítið, þar sem kröfurnar um bætta akvegi eru altaf að aukast, og auk þess hvílir viðhald á flutningabrautum á mörgum sýslum. Er því auðsætt af þessu, að auka þarf framlag til sýsluveganna. Samkvæmt kröfu þingsins 1919 samdi vegamálastjóri frumvarp til laga um sýsluvegasjóði. er lagt var fyrir þingið 1921. Var það samþykt í neðri deild, en varð ekki útrætt í efri deild. Stafaði það aðallega af því, að það kom mjög seint fram, svo að háttv. deild þótti tíminn of stuttur, er hún gat haft það til meðferðar. Líka var það tekið fram hjer í deildinni, að vafasamt væri, hvort grundvöllur frumvarpsins væri rjettur, sjerstaklega að því er snertir gjöld af hlunnindajörðum. t. d. í eyjum úti, og jörðum, sem sjerstaklega njóta sjávarhlunninda, og húsum í kaupstöðum. Bar nefndin hjer í deildinni því fram rökstudda dagskrá, er frv. var afgr. með til stjórnarinnar með áskorun um að undirbúa það á ný. Í fyrra var frv. ekki borið fram, en er nú komið fram fyrir vilja vegamálastjóra og þingsins, og eru nú teknar til greina þær breytingar, er samgöngumálanefnd efri deildar 1921 telur í nál. sínu æskilegar. Þannig er lágmarksskatturinn færður niður úr 2% í 11/2%. En aðalbreytingin er þó sú, að lögin verða nú aðeins heimildarlög fyrir sýslunefndirnar að leggja á nýjan fasteignaskatt, er varið verði til vegabóta, í stað sýsluvegagjaldsins. Og þurfa því þær sýslur, sem litla vegi hafa, alls ekki að nota þau, og yfir höfuð að tala er hverri sýslunefnd sett það í sjálfsvald. hvort hún vill nota lögin eða ekki. Sje jeg svo eigi ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar nú, og legg til, að frv. verði, að umræðunni lokinni, vísað til samgöngumálanefndar.

Jón Magnússon Jeg stend upp til að beina fyrirspurn að hæstv. atvrh. (KIJ) um það, hvort þörf sje á 3. gr. frv., því að eftir núgildandi fátækralögum er það á valdi atvinnumálaráðuneytisins, hvernig skýrsla sú er útbúin, sem taka á af utan sveitarþurfalingi áður en honum er veittur styrkur. Þá er annað atriði, sem jeg vildi minnast á. Það er viðvíkjandi fátækraflutningnum. Eftir núgildandi lögum má engan flytja fátækraflutningi, nema hann hafi áður þegið 100 kr., enda sje hann kominn á stöðugt sveitarframfæri. Jeg sje ekki, að í 4. gr. frv. sje farið lengra en í gildandi lögum: þvert á móti. Þá vil jeg geta þess, að mjer hefði fundist eðlilegast í þessu sambandi, að styrkur, sem veittur er og eigi á að hafa sömu verkanir á rjettindamissi og sveitarstyrkur alment, væri undanskilinn þessu ákvæði fátækralaganna.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg skal játa það, að 3. gr. frv. er ekki nauðsynleg, þar sem atvinnumálaráðuneytið hefir leyfi til að haga eyðublöðunum undir skýrslurnar eins og því sýnist. En hún hefir verið sett að tilhlutun þeirra manna, sem um þetta fjalla í stjórnarráðinu, og hefir þeim því þótt æskilegt að fá ákvæði um þetta atriði lögfest, en annars vænti jeg, að bæði þetta atriði og samband 4. gr. við gildandi lög verði tekið til athugunar af væntanlegri nefnd.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Þetta frv. er stutt á pappírnum, en er í raun og veru stór bálkur. Stjórninni þótti það rjettara, eins og fyrv. stjórn, að leggja ekki í þann kostnað að prenta frv. af nýju. Þetta frv. er enginn nýr gestur; það hefir verið hjer á döfinni á 4 þingum án þess að komast mikið lengra áfram en í upphafi. Þessi mál, - jeg tek hjer bæði frv. um þetta efni, sem á dagskrá eru í einu, - hafa altaf verið til umr. í háttv.Nd., en eru þessari háttv. deild að mestu ókunnug, og þess vegna taldi jeg rjett að lofa henni að hafa þau til meðferðar nú. Jeg geri mjer samt ekki mikla von um, að frv. nái hjer endanlegum úrslitum, þó að jeg teldi það æskilegast; en hins vegar vona jeg, að þessi háttv. deild sýni málinu betri skil en háttv.Nd. í fyrra. Nefnd sú, sem þar var í það skipuð, klofnaði þegar í stað um gamla deiluefnið, eignarrjett á fossum og vatnsföllum. Jeg vil engu spá um, hvort eins verður hjer eða ekki, en jeg vona, að háttv. deild sýni málinu alúð. Í háttv.Nd. var kosin sjerstök nefnd í fyrra til þess að íhuga þessi mál. Jeg veit ekki, hvort mönnum sýnist svo hjer. Jeg vil enga till. gera um það atriði, en heppilegast teldi jeg, að þessum frv. yrði vísað til allsherjarnefndar.

Jón Magnússon Jeg get ekki haft á móti allsherjarnefnd, en jeg vona, að nefndin fái að bæta við sig mönnum vegna þessa máls. Ef sú von mín rætist - og jeg veit, að slíkt hefir oft tíðkast áður -, þá held jeg, að rjettast væri að reyna að komast hjá sjerstakri nefnd, því svo er til ætlast, að fastanefndirnar eigi að vera fullnægjandi að mestu leyti.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Frumvarp þetta er borið fram eftir ósk háttv.Nd. í fyrra, og hefði því í rauninni átt að leggjast fyrir hana nú. En jeg tel þó rjettara að leggja það fyrst fyrir þessa háttv. deild, fyrir þá sök, að jeg taldi það hollast fyrir málið, að það fengi þegar í byrjun rólegar umræður. Núgildandi hjúalög eru orðin um 60 ára gömul, og þau voru upphaflega sniðin eftir dönskum hjúalögum frá 1854, svo í raun og veru má nú telja þau orðin 70 ára gömul. Þetta eitt út af fyrir sig ætti að vera nægileg ástæða til þess að breyta þeim, því að ýmsar þær reglur, er tilskipunin frá 26. jan. 1866 greinir, eiga nú ekki við í ýmsum greinum, og breytingin frá því, sem þá var, er nú orðin mjög mikil, þar sem t. d. varla er nú um árshjú að tala, heldur eru misserisvistirnar orðnar svo algengar, að t. d. í kaupstöðunum eru ársvistir orðnar undantekning ein. Margir munu ef til vill líta svo á, að frjálsir samningar milli hjúa og húsbænda væru nægilegir. En því er þá til að svara, að þeir eru sjaldan eða aldrei gerðir, og er þá ekki um annað að gera en að setja lagaákvæði um vistarsamninga. þess ber líka að gæta, að flest þau hjú, sem eru í vist, eru unglingar á aldrinum frá 16–21 árs, sem vegna æsku og reynsluleysis þurfa sjerstaka vernd, sem þessi lög veita þeim. Vil jeg svo leyfa mjer að leggja til, að frv. verði vísað til allshn.