Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Atvmn. Sþ. hefur haft til meðferðar till. til þál. á þskj. 189 um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnufyrirtækjum hér á landi. Flm. þessarar till. var hv. þm. Björn Líndal sem hér sat sem varaþm. um nokkurt skeið fyrr á þessu þingi. Nefndin hefur rætt tillöguna allítarlega og fengið umsagnir frá ýmsum aðilum: Alþýðusambandi Íslands, Verslunarráði Íslands, viðskrn., Félagi ísl. iðnrekenda, Vinnuveitendasambandi Íslands og Landssambandi iðnaðarmanna. Niðurstaða nefndarinnar er sú að mæla með því að till. þessi verði samþykkt með breytingu sem flutt er á sérstöku þskj. Tillögugreinin orðist svo skv. þessari brtt.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta endurskoða gildandi lagaákvæði um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnufyrirtækjum hér á landi.“ Um þetta var nefndin sammála og undir nál. rita auk mín Kristín S. Kvaran, Þórarinn Sigurjónsson, Björn Dagbjartsson, Garðar Sigurðsson og Jóhanna Sigurðardóttir.



Herra forseti. Atvmn. hefur haft til meðferðar till. til þál. á þskj. 449 um varnir gegn fisksjúkdómum í fiskeldisstöðvum og vötnum. Till. þessi var flutt af hv. þm. Vigfúsi G. Jónssyni og fleirum fyrr á þessu þingi. Nefndin hefur fengið umsagnir allmargra aðila um þetta mál, frá Búnaðarfélagi Íslands, yfirdýralækni, veiðimálastjóra og Tilraunastöð Háskólans í meinafræðum. Nefndin hefur orðið sammála um að mæla með því að till. verði samþykkt með breytingu sem flutt er á þskj. 796. Brtt. er svohljóðandi: „Tillögugreinin orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að gera ráðstafanir til að fiskisjúkdómarannsóknir og varnir gegn fisksjúkdómum í fiskeldisstöðvum og veiðivötnum verði efldar, m. a. með því að gera það mögulegt að ráðið verði hæft starfsfólk í þessu skyni.“ Ég vil vekja sérstaka athygli á því að í umsögn veiðimálastjóra kom fram hversu margar fiskeldis- og hafbeitarstöðvar eru hér á landi. Það kemur í ljós að þær eru 50 talsins, að vísu mjög mismunandi stórar og reyndar sumar ekki nema að nafninu til, en þó má telja líklegt að þær hefji framleiðslu og fleiri bætist í hópinn. Hér er því greinilega um mjög mikilvægt mál að ræða. Brtt. miðast fyrst og fremst við það að gera mögulegt að ráðið verði hæft starfsfólk í þessu skyni en slíkt hlýtur að verða í mjög náinni samvinnu við fiskeldisstöðvarnar sjálfar. Brtt. miðar að því að það sé ekki einungis lagt á ríkið að sjá um þetta, heldur hljóti stöðvarnar sjálfar að koma að einhverju leyti inn í þessa mynd.



Herra forseti. Ég stíg einungis í pontuna til að þakka hv. nefnd fyrir afgreiðslu málsins. Ég tel þessa brtt. ágæta. Till. er jafngóð eða betri eins og lagt er til að hún verði hér samþykkt. Það er alveg ljóst að auka þarf varnir gegn fisksjúkdómum, því að það er líka ljóst að Íslendingar hljóta í mjög ríkum mæli að leggja inn á braut fiskeldisins á næstu misserum og árum. Þar er sú framtíð áreiðanlega sem nærtækust er í uppbyggingu íslenskra atvinnuvega og í stóraukningu þjóðartekna. En við megum ekki láta það hamla okkur að ekki séu nægilega margir sérfræðingar til að fylgjast með því að ekki verði verulegt tjón af fisksjúkdómum. Fram hjá þeim verður ekki komist því miður. Það eru bakteríur í náttúrunni sjálfri sem ætíð geta borist í fiskræktarstöðvar. En þá ríður á að fylgjast nægilega vel með og nægilega skjótt og gera viðeigandi ráðstafanir. Ég er alveg sammála því að fiskeldisstöðvarnar sjálfar eiga að kosta slíka starfsemi þegar þeim vex fiskur um hrygg og munu gera það, hafa fisksjúkdómafræðinga á sínum eigin vegum, en engu að síður hlýtur ríkisvaldið að verða að hafa eftirlit með því að einhverjir vanræki ekki þessa sjálfsögðu starfsemi og að samræma störf fisksjúkdómafræðinga. Þess vegna er alveg nauðsynlegt að bregða nú hart við og gera viðeigandi ráðstafanir í þessu efni.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um till. til þál. um endurreisn Viðeyjarstofu. Í þeim umsögnum sem nefndinni bárust kom það fram að verk þetta væri vel á vegi statt að mörgu leyti. En samt er það svo að ýmsir þættir þess liggja utan garðs, m. a. sá þáttur hvernig hægt væri að auðvelda almenningi að komast til eyjarinnar. Koma þar inn í m. a. lendingarbætur á eynni. Nefndin varð því sammála um að mæla með samþykkt þáltill. með örlítið breyttum texta. Vil ég, með leyfi forseta, lesa hann: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta gera áætlun um endurreisn Viðeyjarstofu og lendingarbætur á eynni í samráði við borgarstjórn Reykjavíkur. Áætlunin verði við það miðuð að verkinu verði að fullu lokið fyrir 18. ágúst 1986. Kostnaðaráætlun verksins verði lögð fram í tæka tíð fyrir afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1986.“ Undir þetta nál. skrifa Ólafur Þ. Þórðarson, Stefán Benediktsson, Guðrún Helgadóttir, Jóhanna Sigurðardóttir og Pétur Sigurðsson. Fjarverandi við afgreiðslu málsins voru Eggert Haukdal og Birgir Ísl. Gunnarsson.



Herra forseti. Mér verður á að spyrja hv. frsm. allshn. hvort niðurstaða nefndarinnar sé raunhæf, að framkvæmdum sem till. stefnir að verði lokið í ágúst 1986. Ef þessar framkvæmdir eru ekki viðameiri en þessi tímasetning gefur til kynna, þá er það gott, en ef hér er um eitthvert meiri háttar verk að ræða held ég að varlegt væri að hafa aðra tímasetningu heldur en hér kemur fram.



Herra forseti. Það kom fram í máli mínu að þetta verk er þegar hafið og mjög vel á veg komið. Vegna afmælis er miðað við þetta ártal, en nefndin telur að hægt sé að standa við þessi mörk miðað við það að hefja ekki veitingarekstur á þessum stað eins og hugmyndir eru e. t. v. uppi um. En það kom fram að verkið sjálft, viðgerðin, er mjög vel á veg komin.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um till. til þál. um kerfisbundna leit að brjóstakrabbameini í konum. Leitað var umsagna um þetta mál hjá heilbrigðisyfirvöldum og allar umsagnir voru jákvæðar hjá þeim aðilum sem tjáðu sig um málið. Segja má að sú stefna í heilbrigðismálum sé stöðugt að vinna á að reyna að vinna sem mest að fyrirbyggjandi aðgerðum. Og þessi þáltill. er einmitt á þann veg. Ég vil, með leyfi forseta, lesa nál. frá allshn.: „Nefndin hefur fjallað um tillöguna og leitað umsagna frá eftirtöldum aðilum: Krabbameinsfélagi Íslands, Læknafélagi Íslands, landlækni og heilbr.- og trmrn. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með breytingum sem fluttar eru á sérstöku þskj. , Fjarverandi afgreiðslu málsins voru Birgir Ísl. Gunnarsson, Eggert Haukdal og Pétur Sigurðsson.“ Undir þetta nál. skrifa Ólafur Þ. Þórðarson, Stefán Benediktsson, Jóhanna Sigurðardóttir og Guðrún Helgadóttir. Með leyfi forseta vil ég einnig lesa hér upp tillögugreinina eins og nefndin leggur til að hún verði orðuð: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því svo fljótt sem verða má að komið verði á kerfisbundinni leit að brjóstakrabbameini hjá konum með brjóstamyndatöku (mammografi).“

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Annað algengasta dánarmein hér á landi er krabbamein. Af þeim hefur á síðustu árum orðið mest aukning á krabbameini í brjóstum kvenna. Árið 1955–1959 voru árlega greind að meðaltali 32 tilfelli af brjóstakrabbameini hjá konum, en árin 1980–1984 85 tilfelli árlega. Aukningin er, þegar tillit er tekið til breytinga á aldurssamsetningu, tæp 70%. Sams konar þróun hefur orðið í nálægum löndum. Árangur af meðferð brjóstakrabbameina hefur ekki batnað neitt að ráði síðustu áratugi. Um 2/3 þeirra sem greinast með þennan sjúkdóm eru enn á lífi fimm árum seinna. Þá er brjóstakrabbamein að því leyti ólíkt öðrum krabbameinum að meðalaldur þeirra sem veikjast er lægri. Er óhætt að fullyrða að konum stafar ógn af þessum hættulega sjúkdómi sem veldur auk þess miklu sálrænu og félagslegu álagi. Lengi hefur verið vonast eftir að aðferð fyndist til að greina sjúkdóminn á forstigi og áður en meinsemdin hefur náð að grafa um sig í líkamanum. Góður árangur skipulegrar leitar að leghálskrabbameini hefur glætt vonir um að hliðstæðar aðferðir yrðu að liði í baráttunni gegn brjóstakrabbameini. Fyrstu rannsóknirnar sem bentu til að skipuleg leit bæri einhvern árangur eru bandarískar frá árinu 1971. Síðan hefur fjöldi rannsókna verið gerður víða um heim en vísindamenn ekki verið á eitt sáttir um niðurstöður þeirra. Heilbrigðisyfirvöld hér hafa um nokkurt skeið fylgst náið með rannsóknum erlendis. Til að meta stöðu þessara mála beitti rn. sér fyrir því ásamt landlækni, Krabbameinsfélagi Íslands og í samvinnu við erlendar sérfræðistofnanir að hér var í apríl 1984 haldin ráðstefna með þátttöku færustu sérfræðinga á sviði skipulegrar leitar að brjóstakrabbameini, bæði innlendra og erlendra. Var þar gerð grein fyrir því nýjasta sem þá var vitað um og m. a. lagðar fram bráðabirgðaniðurstöður rannsókna frá Svíþjóð og Hollandi á gildi skipulegrar leitar að brjóstakrabbameini með svokallaðri mammografi sem nefnt hefur verið brjóstaröntgen. Niðurstöður þessarar ráðstefnu voru m. a. þær að vænta mætti að fyrir gætu legið jafnvel á árinu 1985 niðurstöður langtímarannsókna um gildi brjóstaröntgens við skipulega leit að brjóstakrabbameini. Þetta nefndi ég reyndar í 1. umr. um þessa þáltill. 18. október á s. l. ári, en þá sagði ég orðrétt: „Líklega mun sænsk rannsókn, sem byggir á einni röntgenmynd af brjósti en án læknisskoðunar, getá veitt ákveðnari svör við spurningunni hvort röntgenbrjóstaskoðun auki lífslíkur.“ Heilbrrn. tók því ákvörðun um að fara ekki út í hóprannsókn á brjóstakrabbameini að svo stöddu. Þá var og bent á af sérfræðingum að gera þyrfti ráðstafanir til að tryggja viðunandi meðferð þeirra er greindust með sjúkdóminn við hóprannsókn og að gera mætti ráð fyrir að fjöldi þeirra yrði töluverður í upphafi. Síðan þessi ákvörðun var tekin hefur ýmislegt gerst sem breytt hefur þeim forsendum sem þessi ákvörðun var byggð á. Í fyrsta lagi samþykkti Alþingi fjárveitingu til byggingar K-álmu Landspítalans en í 1. áfanga verður aðstaða til geislameðferðar illkynja æxla. Í öðru lagi hefur Lions-hreyfingin staðið fyrir myndarlegri söfnun fyrir nýju geislalækningatæki, línuhraðli, sem verður staðsettur í K-álmu Landspítalans. Vonir standa til að tækið verði tilbúið til notkunar á árinu 1988. Í þriðja lagi hefur Krabbameinsfélagi Íslands borist að gjöf frá einkaaðila tæki til brjóstaröntgenmyndatöku og frá Rauða krossi Íslands tæki til brjóstaröntgenmynda- og sýnatöku. Síðast en ekki síst hafa nú verið gerðar kunnar í Svíþjóð niðurstöður þeirrar langtímarannsóknar á gildi skipulegrar leitar að brjóstakrabbameini með brjóstaröntgenmyndatöku sem ég hef áður minnst á. Hefur þessi rannsókn leitt í ljós 31% lækkun á dánartíðni kvenna 40–74 ára úr brjóstakrabbameini sem tóku þátt í skipulegri leit að brjóstakrabbameini með reglulegri brjóstaröntgenmyndatöku. Þessar niðurstöður hafa leitt til þess að sænsk heilbrigðisyfirvöld hafa ákveðið að taka upp skipulega leit þar í landi. Í næsta mánuði mun heilbrrn. ásamt fleiri aðilum standa að ráðstefnu um læknismeðferð þeirra brjóstakrabbameina sem finnast við skipulagða leit við brjóstaröntgengreiningu. Erlendir sérfræðingar halda fyrirlestra um efnið, þar á meðal þeir læknar sem bera ábyrgð á sænsku rannsóknunum sem ég gat um hér áður. Tel ég að þar skapist grundvöllur til umræðu um á hvaða hátt íslenskum konum skuli tryggð sambærileg læknismeðferð eins og best gerist erlendis við sömu forsendur. Ég hef nú rakið aðdraganda þeirrar stefnumörkunar sem hér er lýst, að hafist verði handa um að skipuleggja leit að brjóstakrabbameini með brjóstaröntgeni hér á landi. Ekki hefur verið tímabært að taka þessa ákvörðun fyrr en nú þar sem saman þarf að fara sönnun þess að leit beri árangur og dragi úr dánarlíkum, að aðstaða, tæki og sérþjálfað starfsfólk sé fyrir hendi og að fullnægjandi meðferð sé í boði fyrir þá sem greinast með sjúkdóminn. Það er mat mitt að öll þessi skilyrði séu nú fyrir hendi eða verði, ef áætlanir standast, fyrir hendi þegar hópskoðanir verða komnar á af fullum krafti, en það ætti að verða í allra síðasta lagi haustið 1987. Ég hef því ákveðið að taka upp viðræður við Krabbameinsfélag Íslands um nánari framkvæmd skipulegrar leitar að brjóstakrabbameini. Hugsanlegt er að unnt reynist að hefja leit fyrr en haustið 1987. Það kemur væntanlega í ljós í viðræðum við Krabbameinsfélagið en ræðst auk þess af fjárveitingum til þessa verkefnis, þjálfun starfsfólks og aðstöðu til meðferðar þeirra kvenna er greinast með brjóstakrabbamein. Ég hef rakið hér í örstuttu máli það sem hefur verið að gerast og er að gerast í þessum efnum. Það verður ekki gert að mínum dómi með meiri hraða en fram hefur komið og höfð verður náin samvinna við innlenda og erlenda sérfræðinga þar sem notuð verður þekking þeirra og gott skipulag til að hefja þessa starfsemi. Ég tel í sjálfu sér að till. sem þessi breyti hér engu. Hún er þá ekki annað en árétting á því sem hefur verið að gerast, er að gerast og mun gerast á næstunni. En ég taldi rétt að skýra frá þessu hér um leið og þessi till. fær endanlega afgreiðslu hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég fagna því að þessi þáltill. skuli nú vera afgreidd frá hv. allshn. Sömuleiðis lýsi ég yfir ánægju okkar flm. með það að hv.. nm. skuli hafa samþykkt efni till. sú brtt. sem nm. flytja breytir í litlu meginefni till. Ég vil jafnframt lýsa yfir mikilli ánægju yfir því hve jákvæður heilbrrh. er í þessum efnum og fagna því hve vel upplýstur hann er um öll málsatvik. Síðan mælt var fyrir þessu máli í október s. l. hefur ýmislegt komið í ljós sem gerir það enn brýnna að slík hópskoðun hefjist hér á Íslandi. Hæstv. heilbrrh. vék reyndar í sínu máli nokkuð að þessum niðurstöðum en ég ætla að reifa þær aðeins ítarlegar hér. Nú fyrir nokkrum vikum hélt sænski landlæknirinn blaðamannafund þar sem tilkynntar voru niðurstöður rannsóknar á röntgenmyndatöku af brjóstum kvenna til að leita að brjóstakrabbameini. Þetta er ekki hinn hefðbundni háttur til að kynna rannsóknarniðurstöður en þeirra hafði verið beðið með eftirvæntingu og blaðamenn höfðu komist á snoðir um málið og því valdi landlæknir þetta ráð til að fyrirbyggja misskilning og mistúlkun þar sem niðurstöðurnar biðu enn birtingar í læknatímariti. Þær hafa nú reyndar birst í læknatímaritinu Lancet föstudaginn 13. apríl s. l. og þær niðurstöður sem þar birtust eru í stuttu máli byltingarkenndar. En meginniðurstaðan er sú að í hópi 135 þús. sænskra kvenna á aldrinum 40–75 ára, eins og hæstv. heilbrrh. greindi frá, er voru skoðaðar á 2–3 ára fresti með röntgenmyndatöku af brjóstum varð 31% lækkun á dánartíðni á 8 ára rannsóknartímabili. Þessar niðurstöður hafa verið tölfræðilega grandskoðaðar og eru ótvírætt marktækar. Þessi rannsókn staðfestir að röntgenmyndataka af brjóstum eða mammografi er mun árangursríkari en venjuleg læknisskoðun. Ég hef áður rakið ástæðurnar fyrir því í umræðum hér í október s. l. og vísa til þeirra. Sænski landlæknirinn lýsti yfir því þegar í stað að slík hópskoðun yrði tekin upp á öllum sænskum konum sem fyrst. Sænsk stjórnvöld hyggjast í fyrstu þjálfa um 1001ækna sérstaklega og 200 röntgentækna til að sinna slíkum skoðunum en þeir munu síðan kenna öðrum. Í grein í breska blaðinu Guardian frá 14. apríl s. l. kom í ljós að breski heilbrrh., Kenneth Clarke, lofaði umsvifalaust eftir birtingu þessara niðurstaðna að láta fara fram víðtæka könnun á möguleikum til slíkrar hópskoðunar kvenna í Bretlandi. Bandarísku læknasamtökin hafa enn fremur mælt með því að slík hópskoðun verði gerð á bandarískum konum eins fljótt og unnt er. Ég vil leggja áherslu á það að meginvandamál allra þessara þjóða og annarra fjölmennra þjóða er að ná til þeirra kvenna sem mundu njóta góðs af slíkri skoðun þannig að hinn eftirsóknarverði árangur skili sér. Hér á Íslandi höfum við ekki slíkt vandamál. Það má miklu fremur segja að við séum í einstakri aðstöðu til að njóta góðs af slíkri hópskoðun. Hjá Krabbameinsfélaginu er þegar virkt árangursríkt innköllunarkerfi fyrir konur. Þjóðin er fámenn og því fjöldi þeirra sem til skoðunar kemur mjög viðráðanlegur. Eins og áður hefur komið fram hafa Krabbameinsfélaginu þegar verið gefin nokkur þau tæki sem þarf til að sinna slíkri hópskoðun. Það sem í reynd vantar fyrst og fremst, þegar skoðunin hefur verið skipulögð, er að tryggja rekstur hennar með nægilegu fjármagni. Ég vil vitna í blaðagrein í Morgunblaðinu laugardaginn 27. apríl s. l. þar sem greinir frá aðalfundi Krabbameinsfélags Reykjavíkur. Þar kemur fram að aðalfundurinn skoraði á heilbrrh. að beita sér fyrir því að fé yrði veitt til kerfisbundinnar leitar að brjóstakrabbameini hjá íslenskum konum því að skipulögð leit meðal kvenna mundi auka möguleikana á að greina sjúkdóminn á byrjunarstigi. Sá kostnaður sem áætlaður er mun vera á bilinu 500–700 kr. á hvern einstakling, sem fer í skoðun, en áætlaður rekstrarkostnaður á ári mun láta nærri að jafngilda rekstrarkostnaði um fimm sjúkrarúma á ári. Á hverju ári deyja um 25 íslenskar konur úr brjóstakrabbameini. Skv. niðurstöðum áðurnefndrar rannsóknar mundi þessum dauðsföllum fækka um 8 þegar hópskoðun væri farin að bera árangur. Það er ekki bara álitamál í mínum huga hve lengi má bíða með að fjármagna slíka hópskoðun, það er beinlínis ábyrgðarhluti. Mér fannst verra að þessu máli skyldi hafa verið vísað til ríkisstj. Ég sé að heilbrrh. hefur fullan skilning á þessu máli og hefði fremur kosið að hann tæki að sér að koma þessu máli í framkvæmd. Ég skil að það er ekki hægt að fjármagna alla hluti, það er ekki til nóg fé, en þegar mál hefur svo margt til síns ágætis, þá finnst mér óhjákvæmilegt að leggja mun fyrr út í slíka framkvæmd heldur en áætlað er, haustið 1987. Mér finnst það allt of löng bið. Ég skil vel að það þurfi að skipuleggja og standa vel að málum. Það er ekki hægt að rasa um ráð fram og hlaupa að neinu, en tvö ár eru of langur tími að mínu mati. Ég óttast ekki svo mjög að fjöldi nýrra tilfella sem finnist og þurfi að koma til meðhöndlunar verði slíkur að ómeðfærilegt sé. Það eru þegar í landinu aðstæður til þess að meðhöndla krabbamein þó að þær séu ekki eins fullkomnar og þyrfti að vera, og ég hygg að það ætti ekki að verða til þess að tefja framkvæmd málsins. Að lokum vil ég undirstrika þakklæti til nm. og ég vil fagna skilningi ráðh. á þessu máli. Allur sá stuðningur sem flm. gætu veitt ráðh. í þessu máli til að knýja fram fjárveitingu er falur hvenær sem er.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Ég vil benda hér á að það þarf ekki að vera forsenda fyrir læknismeðferð þeirra brjóstakrabbameina sem greinast við skipulagða leit með röntgengreiningu brjósta að línuhraðall sé fyrir hendi. Bæði orkar tvímælis hvort allar konur eigi að fá geislameðferð og svo hitt að ef um geislameðferð er að ræða, þá er hún víða gefin með kóbaltgeislalækningatæki eins og hér hefur verið notað í hálfan annan áratug. Vegna orða hv. 3. landsk. þm., 1. flm. þessarar till., vil ég taka fram að það voru ekki mín orð að þetta yrði ekki komið af stað fyrr en haustið 1987. Ef undirbúningur gengur að óskum og ekki stendur á peningum, þá getur það orðið fyrr. En ég vil ekki taka þannig til orða að maður sé að lofa því sem maður sér ekki í dag að verði hægt að efna fyrr. En æskilegt er að það byrji fyrr og ef allt gengur að óskum, þá er það ekki útilokað. Hér er eins og fyrri daginn um að ræða skiptingu á fjármagni. Ég vil líka minna á að það var mikilvæg ákvörðun sem tekin var með því að hefja framkvæmdir við K-bygginguna á þessum vetri og með því að taka inn byrjunarframlag á fjárlög þessa árs. Ég vil sömuleiðis vekja athygli á og biðja hv. alþm. að minnast þess að ákvörðun hefur verið tekin um stórátak í baráttu gegn þeim sjúkdómum sem flestir Íslendingar deyja úr, hjarta- og æðasjúkdómum. Innan mánaðar verður rannsóknaraðstaða fyrir hjartasjúkdóma e. t. v. komin í gagnið á Landspítalanum og vonandi fer þjálfun á íslensku starfsliði fram í tæka tíð til þess að hefja ekki seinna en í byrjun næsta árs hjartaskurðlækningar hér á landi. Nýlega hefur sendinefnd á vegum ráðuneytis og ríkisspítala ferðast um Svíþjóð og sömuleiðis til Bretlands til þess að leita samstarfs og samninga í þessum efnum. Ég tel nokkurn veginn öruggt að þjálfun muni verða í Lundi í Svíþjóð. Þar hefur verið svo rausnarlega boðið að ég held að það sé ekkert áhorfsmál að af því verði. Aðgerðir fara þó enn um sinn fram í Bretlandi, bæði á meðan verið er að þjálfa og þangað til þessi starfsemi hefst hér heima. Vitaskuld verða meðfæddir hjartasjúkdómar og hinir erfiðustu áfram um hríð meðhöndlaðir erlendis, en það er ekki nema lítið brot af tilfellunum. Með þessum tveimur átökum erum við að flytja alla lækningu þessara sjúklinga inn í landið. Við getum líka og eigum að auka miklu frekar, ef svo mætti segja, útflutning á okkar þekkingu með aukinni samvinnu við aðrar þjóðir og þá á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Við erum því að verða nokkuð vel í stakk búnir að taka upp aukið samstarf á þessum sviðum og e. t. v. verður það líka til þess að lækka á einhvern hátt kostnað okkar við heilbrigðisþjónustu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir innlegg hans í þessar umræður og þær upplýsingar sem hann hefur flutt hér. Einnig vil ég þakka hv. 3. landsk. þm. fyrir þær upplýsingar sem hann jók við. En ég vil leiðrétta einn misskilning sem fram kom í hans ræðu. Þó að tillögugreinin sé orðuð á þann veg að skorað er á ríkisstj. þá teljum við að sá skilningur ríki innan stjórnarinnar og ekki sú samkeppni um að taka á móti þáltill. að allar líkur séu til þess að málið fari til hæstv. heilbrrh. En vissulega má segja sem svo að með því að hafa þetta á þennan hefðbundna hátt, að skora á ríkisstj., þá sé minnt á það einnig að hæstv. fjmrh. muni trúlega koma inn í myndina á vissan hátt.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni fyrir að leiðrétta mig. Þetta voru mismæli. Meining orða minna var sú að mér heyrðist heilbrrh. fullsterkur til að taka við málinu og bera það áfram. Ég treysti honum fyrir því og sé ekki að það þurfi fleiri með honum. En það sakar auðvitað ekki að hafa fjmrh. þétt upp að hlið hans, ég tek undir það.



Herra forseti. Fjvn. hefur haft til athugunar till. þessa til þál., um fyrirkomulag á Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, sem flutt er af hæstv. félmrh. Till. er flutt í samræmi við ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 41/1983, um málefni fatlaðra. Í till. eins og hún er lögð fram er efnisatriðum skipt í þrjá töluliði. Í fyrsta lagi um það að athugunar- og greiningardeild í Kjarvalshúsi við Sæbraut á Seltjarnarnesi verði breytt í Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Í öðru lagi að á næstu þremur árum verði undirbúin bygging framtíðarhúsnæðis fyrir þessa starfsemi og í þriðja lagi að húsnæði Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins verði byggt á þeim stað sem þegar hefur verið valinn við Dalbraut í Reykjavík skv. fyrirliggjandi teikningum að húsinu. Till. er undirbúin af nefnd sem skipuð var 15. júní 1983 af þáv. félmrh. Fjvn. kvaddi á sinn fund fullfrúa frá þessari nefnd, sem undirbjó þetta mál, bæði formann nefndarinnar, Gunnar Biering, og ritara nefndarinnar, Margréti Margeirsdóttur, deildarstjóra í félmrn. Í þeim umræðum sem fram fóru í fjvn. um þetta mál kom fram að nefndin var meðmælt og vildi veita stuðning sinn við 1. tölulið till. eins og hún var lögð fram en telur sig ekki reiðubúna til þess að taka afstöðu til þeirra tveggja töluliða sem á eftir fara. Í samræmi við óskir nefndarinnar fékk nefndin í hendur áætlun um kostnað við það að taka í notkun með fullum búnaði og eðlilegu starfsliði Kjarvalshús við Sæbraut á Seltjarnarnesi. Liggur fyrir um það efni kostnaðaráætlun frá byggingardeild menntmrn., samtals að fjárhæð 1785 þús. kr. Talið er að hægt sé að koma húsinu og þeirri starfsemi sem þar á að fara fram í fulla og eðlilega notkun með nokkru lægri fjárhæð eða samtals 887 þús. kr. En auk þess þyrfti lyftu við inngang hússins þar sem oft og tíðum er um fatlað fólk að ræða sem þarf að sækja sína þjónustu til þessarar stofnunar. Talið er að lyftan kosti um 375 þús. kr. Aðrir þættir þessa máls eru frágangur utanhúss, svo sem á lóð, viðgerð á þaki og annað þess háttar. Væri hægt að láta það bíða um sinn meðan lögð er áhersla á að leggja fram það fé sem þarf til þess að húsið sjálft megi taka í notkun. Fjvn. leggur hér fram brtt. við till. eins og hún var lögð fram og mælir með því að tili. verði samþykkt í samræmi við þá breytingu. Brtt. er á þskj. 827 og er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Tillögugreinin orðist svo: Með vísan til bráðabirgðaákvæða í lögum nr. 41/1983, um málefni fatlaðra, ályktar Alþingi eftirfarandi: Athugunar- og greiningardeild í Kjarvalshúsi við Sæbraut á Seltjarnarnesi verði breytt í Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, fyrsta áfanga, og verði undir yfirstjórn félmrn. Forstöðumaður verði þegar ráðinn að stofnuninni.“ Það liggur enn fremur fyrir lausleg áætlun um það hvað aukið starfslið við stofnunina muni kosta mikið fé. skv. áliti félmrn. má ætla að þar verði um að ræða fjölgun stöðugilda sem hafi í för með sér kostnaðarauka er nemi allt að 4 millj. á ársgrundvelli. Ég ítreka svo þá niðurstöðu fjvn. að nefndin leggur til að till. verði samþykkt með þeirri breytingu sem kynnt er í brtt. á þskj. 827.



Herra forseti. Við fyrri hluta umr. þessa máls urðu allnokkrar umræður hér um þetta mál í heild sinni. Í þeirri þáltill. sem hæstv. félmrh. kynnti þá var um það að ræða að leysa að fullu í raun og veru ákvæði til bráðabirgða um ráðgjafar- og greiningarstöð ríkisins í lögum um málefni fatlaðra, sem menn muna að var á sínum tíma vísað til nánari ákvörðunar síðar, enda um býsna viðamikið mál að ræða og ekki auðleysanlegt. Þáltill. eins og hún kom frá hæstv. félmrh. þá og hv. frsm. rakti hér áðan tók á þessum þáttum öllum, þ. e. greiningarstöðinni sem stofnun, byggingu hennar, ákveðinni áfangalausn í húsnæði sem þar var fyrirhuguð og síðar stöð sem fullkomnust og jafnvel, eins og þar stóð í síðustu greininni, skv. ákveðinni teikningu, sem ég gerði nú athugasemd við hér á sínum tíma að væri heldur óeðlilegt að vera með inni í þál. frá Alþingi. 1. mgr. þessarar till. frá hæstv. félmrh. var einmitt um yfirstjórnina. Hún var að vísu orðuð sem eins konar málamiðlun, sýndist mér, milli ráðuneyta og við hv. 2. landsk. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, sem tókum þátt í þessum umr., bárum þá fram brtt. við 1. málsliðinn, um að hann orðaðist svo með leyfi hæstv. forseta: „Athugunar- og greiningardeild í Kjarvalshúsi við Sæbraut á Seltjarnarnesi verði breytt í Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, þ. e. fyrsta áfanga í þróun þeirrar stofnunar sem verði undir yfirstjórn félmrn.“ Hv. fjvn. hefur tekið þennan eina þátt út úr og gert það á þann veg að meira er í takt við brtt. okkar en upphaflegu till. Ég fagna því og því munum við að sjálfsögðu taka till. okkar aftur þar sem meining okkar varðandi yfirstjórn þessara mála er í raun og veru skýrt ákveðin nú í brtt. þeirri sem fjvn. leggur til. Ég ætla ekki að leggja neinn dóm á það atriði að fjvn. hefur nú valið þann kostinn að taka aðeins þennan eina Greiningar þátt fyrir og leggja þar til lausn sem ég styð fullkomlega. Ég bendi hins vegar á það að nefndin hefur ekki tekið á öðrum þáttum, þ. e. uppbyggingu stöðvarinnar, úrlausn til bráðabirgða, svo og fjármögnun á öllu saman. Ég ætla ekki að fara að rekja þær umræður sem urðu hér á sínum tíma um þetta mál og hafa lengi verið í „farvatninu“. Þetta hefur verið viðkvæmt mál, deiluefni sumt, en ég bendi aðeins á að það er brýn nauðsyn að leysa úr því fyrr en síðar svo að framtíðarfyrirkomulag á þessum málum sé tryggt. Ég ítreka aðeins nú að það bráðabirgðaákvæði í lögunum um málefni fatlaðra, sem hér er vísað til alveg sérstaklega, er út af fyrir sig ekki úr sögunni með þessari afgreiðslu. Hér er aðeins tekið á hluta þessa vanda með þeirri till. sem hv. fjvn. leggur fram hér. Eftir standa óleyst önnur efnisatriði þeirrar till., upphaflegu till. sem hæstv. félmrh. flutti hér. Ég geri ekki athugasemd við það á þessu stigi málsins, enda held ég að það sé mest um vert nú að fá úrskurð um yfirstjórn þessarar starfsemi, að hún sé á vegum félmrn., þó að nógu erfið reyndist sú togstreita, sem var um þessi mál milli rn. á sínum tíma, hver ætti að hafa yfirstjórn. Því ber að fagna þessum áfanga. Hitt bíður svo úrlausnar svo að fullnægt sé ákvæðinu til bráðabirgða að fullu og ég vænti þess að í því efni fáist úrlausn sem fyrst. Það þarf að finna frambúðarlausn á þessari starfsemi, áfangalausn í bili til að þessari mikilvægu starfsemi verði fundinn ákveðinn farvegur, sem skynsamlegastur um leið. Ég hef ekki verið einn af þeim sem hafa viljað byggja loftkastala og leggja áherslu á nógu dýra og kostnaðarsama byggingu í þessum efnum. En ég ætla ekki að fara að rekja þær deilur allar og þá gífurlegu viðkvæmni sem gætt hefur í þessum málum, vegna þess að í raun og veru er nú um aðeins einn þátt þessa máls að ræða, þ. e. að félmrn. hafi yfirstjórn á Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, og það er vissulega spor í rétta átt. En þar sem hinir efnisliðirnir falla brott munum við að sjálfsögðu, hv. 2. landsk. þm. og ég, taka einnig aftur 2. brtt. okkar sem var um fjármögnunina á þessu mikla verkefni. Hún var þannig, með leyfi virðulegs forseta: „Skal fé veitt til þessa verkefnis sérstaklega á fjárlögum næstu fimm ár, í fyrsta sinn árið 1986.“ Það var nauðsynlegt að festa það betur til þess að það væri öruggt að ef í þetta yrði ráðist á annað borð með þeim hætti sem till. gerði ráð fyrir, þá væri fjármögnunin tryggð um leið. Brtt. nr. 2 á þskj. 397 er því einnig tekin til baka af okkar hálfu.



Herra forseti. Ég þakka fjvn. fyrir afgreiðslu á þessu máli. Hér er um mjög þýðingarmikið mál að ræða eins og fram hefur komið hér bæði í framsögu hv. 1. þm. Norðurl. v., formanns fjvn., og eins í máli hv. síðasta ræðumanns, hv. 2. þm. Austurl. Það er ekkert vafamál að þessi afgreiðsla var mjög þýðingarmikil. Hér er um að ræða, eins og kemur fram í þáltill. sjálfri, ákveðna lausn á máli sem búið er að þvælast lengi fyrir í sambandi við stjórnun á málefnum fatlaðra. Þessi áfangi, sem fjvn. leggur hér til, er ákaflega mikilvægur vegna þess einnig að um leið og Alþingi hefur samþykkt þessa till. fjvn. er hægt að hefjast handa um að koma því skipulagi á sem allir bíða eftir. Í þessari brtt. fjvn. felst einnig það að hægt verður að ráða forstöðumann að þessari stofnun og koma rekstrinum í það form að hann fullnægi því sem að er stefnt. Ég þakka fyrir þessa afgreiðslu og vil jafnframt vekja athygli á 16. gr. laganna um málefni fatlaðra, um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og mikilvægi þess að áfram verði unnið að því að undirbúa framtíðarlausn á þessu máli, þ. e. uppbyggingu Greiningar- og ráðgjafarstöðvar. Ég treysti fjvn. vel í því máli, að huga að því verkefni hvernig á að standa að þeirri uppbyggingu sem gert er ráð fyrir í lögunum. Og ég vil leggja áherslu á að það er ákaflega mikilvægt að að því sé unnið. Ég er ekkert að leggja fram neina kröfu eða ósk um á hvern hátt það verði gert. Sú till. sem liggur hér fyrir um húsnæði, sem á sínum tíma var formuð, er alls ekkert afgerandi í þessu máli. Það er e. t. v. hægt að finna aðrar og skynsamlegri lausnir sem hægt er að vinna að. Og að því þarf að vinna og móta framtíðina í þessu máli. En ég endurtek þakkir mínar fyrir þessa afgreiðslu og ég veit að eftir henni hefur verið beðið. Fjöldi fólks bindur vonir við þann vísi að greiningarstöð sem er orðinn til í Kjarvalshúsi við Sæbraut.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál., sem þingflokkur Alþb. flytur á þskj. 572, um tafarlausa lækkun vaxta og stöðvun nauðungaruppboða. Það er mjög brýnt að þessi till. fái þegar þinglega meðferð vegna þess að húsnæðismálin eru nú mjög á dagskrá. Ég vil nota tækifærið í upphafi máls míns til að beina þeirri fsp. til hæstv. félmrh. hvenær þess megi vænta að ríkisstj. komi frá sér þeim frumvörpum um húsnæðismál sem hún hefur lofað bæði Alþýðusambandinu og reyndar húsbyggjendum í landinu núna að undanförnu. Í þessari till. er tekið á þeim atriðum sem vafalaust skipta húsbyggjendur í landinu um þessar mundir langmestu máli. Ég les hér helstu efnisþætti tillögunnar. Hún er svona: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að fyrirskipa tafarlausa lækkun vaxta og endurmat á hækkun einstakra húsnæðislána vegna verðtryggingarákvæða eftir að bannað var að greiða vísitölubætur á laun frá 1. júní 1983. Ríkisstj. skal beita sér fyrir eftirfarandi ráðstöfunum: 1. Að fram fari rannsókn á efnahagslegum áhrifum lánskjaravísitölunnar, sérstaklega áhrifum hennar á fjárhagsafkomu húsnæðiskaupenda og húsbyggjenda eftir að vísitölubætur á laun voru bannaðar með lögum frá 1. júní 1983. 2. Að gerð verði áætlun um endurgreiðslu á þeim upphæðum af húsnæðislánum, sem eru umfram hækkanir á kaupgjaldsvísitölu og hafa verið inntar af hendi á árinu 1983 og síðar. Mismunurinn bætist við höfuðstól lánanna og komi fyrst til greiðslu þegar lánin eru greidd upp að öðru leyti. Höfuðstóll lánanna verði lækkaður sem nemur minni hækkun byggingarvísitölu en lánskjaravísitölu frá 1980“ - en á þessum tveimur vísitölum er verulegur munur á undanförnum árum. - „Kannað verði hve mikinn kostnað þessi aðgerð hefði í för með sér og gerðar tillögur um fjáröflun í þessu skyni.“ - Í þessu sambandi má minna á að fyrir þinginu liggur frv. frá Alþb. um fjáröflun til húsnæðismála upp á liðlega 1 milljarð kr. „3. Að settar verði reglur um endurgreiðslu fasteignaveðlána til einstaklinga þannig að misgengi vísitalna og raunvaxtabreytingar valdi ekki þyngri greiðslubyrði en upphaflega var til stofnað. 4. Að ákvörðun um hámarksvexti inn- og útlána verði tekin úr höndum seðlabanka og lánastofnana. 5. Að skammtímaveðlánum og lausaskuldum, sem stofnað hefur verið til vegna íbúðakaupa og húsbygginga s. l. 5 ár, verði breytt í lengri lán sem verði ekki til skemmri tíma en átta ára. Meðan rannsókn sú stendur yfir, sem kveðið er á um í þál. þessari, er óheimilt að láta fram fara nauðungaruppboð á íbúðum, enda sé um einu íbúð viðkomandi að ræða.“ Í sambandi við þetta má geta þess að það sem af er þessu ári hafa farið fram fleiri nauðungaruppboð hér á landi á íbúðum en nokkru sinni fyrr. Það hefur m. a. gerst, sem er einsdæmi, að frá áramótum hafa farið fram nauðungaruppboð á sjö íbúðum í verkamannabústöðum hér á landi. Á undanförnum árum hefur stundum komið til nauðungaruppboðs á íbúðum í verkamannabústöðum, í mesta lagi eitt eða tvö nauðungaruppboð á ári. Nú er um það að ræða að á þeim tíma sem liðinn er af árinu 1985 hafa farið fram sjö nauðungaruppboð á íbúðum í verkamannabústaðakerfinu. Þetta segir sína sögu. „Rannsókn og tillögugerð skv. þessari þál. skal lokið fyrir 30. apríl n. k. Þangað til skal viðskiptabönkum og Húsnæðisstofnun gert kleift að fresta afborgunum lána. Seðlabankinn endurkaupi lán í þessum tilgangi uns annað hefur verið ákveðið.“ Þetta var tillagan í heild. Hún er í mjög góðu samræmi við þær kröfur sem fram eru komnar frá hreyfingu áhugamanna um úrbætur í húsnæðismálum, en þeir gera aðallega fjórar kröfur: 1. Að vextir verði lækkaðir og raunvextir af lánum til húsnæðiskaupa verði aldrei hærri en 2%. 2. Að veittur verði skattaafsláttur til þess að leiðrétta umframgreiðslur undanfarinna ára. 3. Að veitt verði viðbótarlán frá Húsnæðisstofnun ríkisins til þeirra sem eiga í greiðsluerfiðleikum vegna lausaskulda sem hafa orðið til vegna húsnæðisöflunar o. fl. 4. Lagt er til að gefinn verði kostur á skuldbreytingu lána til a. m. k. átta ára á hagstæðustu mögulegum lánskjörum og án lántökukostnaðar. Þessi atriði er, eins og heyra má, einnig að finna í þeirri þáltill. frá Alþb. sem hér liggur fyrir. Þá vil ég einnig vekja athygli á því, herra forseti, að fram hafa komið 11 viðræðupunktar um húsnæðismál frá Alþýðusambandinu gagnvart ríkisstj. og að undanförnu hefur Alþýðusambandið átt í viðræðum við ríkisstj. um húsnæðismál. Í þeim viðræðum hefur í raun og veru aðeins verið tekið á einum af þessum 11 punktum, þ. e. gert er ráð fyrir breytingum á greiðslum húsnæðislána, að þau verði framvegis miðuð við svokallaða launavísitölu, sem er meðaltalsvísitala kaupmáttar kauptaxta og atvinnutekna, og þannig verði greiðslubyrðin framvegis miðuð við launaþróun en ekki einhliða verðlags- og lánskjaravísitöluþróun, eins og þetta hefur verið. Það ber að játa að það er til nokkurra bóta að taka þannig á greiðslubyrðinni eins og lagt er til í till. Alþýðusambandsins, till. Alþb. og tillögum þessa áhugamannahóps um úrbætur í húsnæðismálum. En eftir stendur að gífurlegur vandi er eftir í þessum efnum og það blasir við neyðarástand á hundruðum heimila í landinu. Ég geri ráð fyrir því að hver einasti þm. þekki fjölda fólks sem hefur að undanförnu komið að máli við þm. og gert grein fyrir sínum vanda í húsnæðismálum. Það er útilokað að Alþingi fari heim án þess að afgreiddar verði nægilegar lagaheimildir í þessu efni til að koma til móts við þann vanda sem húsbyggjendur og skuldarar eiga í. Ég vil taka það fram að í þeim efnum dugir ekki sú hugmynd sem ríkisstj. mun þegar hafa afgreitt að því er varðar greiðslubreytingar á greiðslu húsnæðislána. Þar er aðeins um mjög takmarkaðan þátt vandans að ræða. Þar er ekki tekið á þeim vandamálum sem snúa að bönkunum og það er það sem er að fara verst með fólk um þessar mundir, þ. e. skammtímalánin hjá bönkunum. Til þess að flýta fyrir afgreiðslu málsins vil ég stytta mál mitt og ljúka þessari framsöguræðu minni með því að endurtaka þá spurningu, sem ég bar fram fyrir hæstv. félmrh., hvenær þess er að vænta að tillögur frá ríkisstj. komi til meðferðar og afgreiðslu á Alþingi í þessum efnum.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykv. hefur beint hér til mín spurningum í sambandi við það mál sem hér er til umr. Ég get upplýst það hér að frv. til l. um greiðslujöfnun fasteignaveðlána til einstaklinga verður dreift hér á Alþingi í dag, núna síðari hluta dags, og er það að sjálfsögðu þáttur í þeirri lausn sem verið er að vinna að í þessum málum. Ég vænti þess að það frv. fái greiða afgreiðslu á Alþingi. Enda þótt menn deili um það hvort frv. nær nægilega langt í þessum málum er það allavega viðurkennt að það er spor í rétta átt til að lagfæra þessi mál og er árangur samkomulags sem gert hefur verið m. a. í viðræðum við fulltrúa frá Alþýðusambandi Íslands. Ég vil í leiðinni aðeins geta þess að eins og allir hv. þm. vita hefur um nokkurt skeið verið í gangi hjá Húsnæðisstofnuninni ráðgjafarþjónusta til þess að greiða úr vanda og greiðsluerfiðleikum fólks í sambandi við húsnæði. Þessi ráðgjafarþjónusta hefur bæði verið starfræki hér í húsnæði Húsnæðisstofnunar ríkisins að Laugavegi og eins hefur þessi ráðgjafarþjónusta farið um landið á flesta þéttbýlisstaði í landinu. Það er ekki hægt á þessu stigi máls að greina frá því hvernig þetta mál stendur. Ég mun láta birta um það skýrslu núna næstu daga, en skv. nýjustu upplýsingum sem ég hef fengið hafa tæplega 1400 umsóknir borist um aðstoð vegna greiðsluerfiðleika. Stofnunin er sem sagt á fullri ferð að vinna úr þessu til afgreiðslu og þegar hafa rúmlega 400 umsóknir verið afgreiddar til útborgunar frá stofnuninni. Einn þátturinn í þessu hefur verið sá að ráðgjafarþjónustan hefur strax gripið inn í í sambandi við þessar umsóknir og reynt að forða umsækjendum frá uppboði. Eftir því sem ráðgjafinn hefur tjáð mér hefur stofnunin lagt í það mikla vinnu að fá frestun á uppboðum meðan væri verið að ganga frá umsóknum þessa fólks og í flestum tilfellum hefur það tekist eftir því sem þeir greina frá. Einnig er hægt að segja frá því hér, þó að það liggi ekki fyrir tölulega, að bankakerfið hefur tekið ákaflega vel í þessa þjónustu. Við höfum upplýsingar um það að bankarnir hafa skuldbreytt fjölda lána sem þessir aðilar hafa sótt um og þannig hefur tekist gott samstarf um að leysa sameiginlegan vanda þessa fólks. Nú er ég alls ekki að segja að þarna sé nóg að gert en allavega er rétt að það komi hér fram vegna þessarar fsp. að verið er að vinna að þessum málum á skipulegan hátt og reyna eins og mögulegt er að leysa úr þessum vanda fólks sem vissulega allir viðurkenna að er fyrir hendi. Á þessu stigi máls tel ég ekki ástæðu til að fara meira inn í þessar umr. Frv. um greiðslujöfnun verður væntanlega til umr. núna í þessari viku. Eins og ég sagði áðan verður því dreift hér í deildinni á eftir.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. fyrir svörin og endurtaka það sem ég sagði áðan, að ég tel að þær hugmyndir, sem nú eru uppi varðandi greiðslubyrðina, séu til bóta en þær séu hvergi nærri fullnægjandi. Það er útilokað fyrir þingið að ljúka störfum á þessu vori öðruvísi en stigin verði stærri skref til að koma til móts við fólk í þessum efnum. Af hverju stafar vandinn? Hæstv. forsrh. hefur lýst því betur en allir aðrir menn. Hann sagði: Það voru stórfelld mistök að taka kaupgjaldsvísitöluna úr sambandi vorið 1983 án þess að taka lánskjaravísitöluna úr sambandi um leið. Það er kjarni málsins. stjórnarstefnan er sá vandi sem fólk stendur frammi fyrir eins og hæstv. forsrh. hefur viðurkennt með gleggri orðum en flestir aðrir. Ég held að það sé rétt að láta það koma hér fram af hálfu þingflokks Alþb. að við munum leggja allt kapp á að knýja fram frekari úrbætur í húsnæðismálum nú á þessu vori en þegar liggja fyrir till. um frá ríkisstj. Ég vil láta það koma fram að ég tel að það verði fyrir okkar þingflokk mjög erfitt að ganga til samninga við ríkisstj. um meðferð og frágang þingmála við lok þingsins öðruvísi en að skýlaust verði tekið á húsnæðismálunum, skarpar en gert er ráð fyrir í því frv. sem hæstv. félmrh. ætlar að dreifa hér á eftir. Ef ekkert gerist hér á þinginu frekar en fram kemur í því frv. er fólki vísað á nauðungaruppboð hér í sumar, vísað á okurlánastarfsemina og okurmarkaðina. Ég ætla að lokum, herra forseti, að segja ykkur sögu af manni sem kom til mín í síðustu viku. Hann sagði mér frá því að hann hefði fengið lánað hjá nafngreindum einstaklingi hér í Reykjavík 100 þús. kr. snemma á þessu ári. Þetta lán var til þriggja mánaða og fyrir þessi 100 þús. skrifaði maðurinn upp á þrjá 42 þús. kr. víxla samtals 126 þús. kr. eða 26% í þrjá mánuði, eða 104% vexti. Það er þetta fólk sem núna verður að koma til móts við. Alþingi getur ekki verið þekkt fyrir að fara heim án þess að taka af alvöru, myndarlega, á vandamálum þessa fólks. Það er útilokað að líða þinglok öðruvísi en að á þessum málum verði tekið.



Herra forseti. Fjvn. hefur fjallað um frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1980. Nefndin hefur borið saman niðurstöðutölur fjárlaga og ríkisreiknings fyrir það ár og sannfærst um að þeim niðurstöðutölum ber saman við það sem fram kemur í frv. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt.



Það skal tekið fram að utanrrh. hefur gert ráð fyrir að vera kominn hingað kl. 5. Klukkan er orðin 5 og ef hv. 4. þm. Norðurl. e. treystir sér að hefja sína ræðu án nærveru utanrrh. hefjum við umr. Hv. 4. þm. Norðurl. e. tekur til máls.



Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með þeim hv. þm. sem talað hafa í þessari umr. á undan mér og þakka hæstv. utanrrh. fyrir að leggja þessa skýrslu um utanríkismál fram með góðum fyrirvara og mun meiri fyrirvara en á s. l. þingi. Hér hefur þegar verið fjallað um ýmsa þætti þeirrar víðtæku skýrslu sem hæstv. utanrrh. hefur lagt fram og kynnt fyrir Alþingi. Það væri vert að minnast þar á marga þætti því að víst eru þeir merkilegir og nauðsyn að ræða þá ítarlega bæði hér á Alþingi og utan þess. Það hafa þó aðrir gert á undan mér og hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir reifað málefni skýrslunnar almennt fyrir hönd Kvennalistans. Ég vil því takmarka mál mitt verulega og einskorða mig við örfá atriði hér á eftir. Í fyrsta lagi vil ég lýsa undrun minni yfir þeirri einlitu sýn sem skín af þessari skýrslu. Sú heimsmynd, sem þar blasir við, minnir miklu fremur á daga kalda stríðsins, hólfaða heimsmynd á svarthvítum grunni, líkt og hv. þm. Sigríður Dúna komst að orði, fremur en þann flókna og margræða nútíma sem ég þekki og skynja. Er það enn furðulegra þar sem margir aðilar hljóta að hafa komið við sögu við gerð skýrslunnar. Ekki nota þeir allir sömu gleraugu? Ég hefði enn fremur fagnað því ef heimildaskrá hefði fylgt svo yfirgripsmikilli skýrslu um svo mörg ágreiningsmál til þess að þm. og aðrir, sem læsu skýrsluna, gætu leitað fanga og upplýsinga víðar. Mér finnst að frásögn af heimsmálum hefði mátt vera hlutlausari í aðra röndina en síðan hefði jafnframt þurft að fjalla um málið frá sjónarhóli þess sjálfstæða smáríkis sem Ísland er. Það er nauðsynlegt fyrir okkur að taka sjálfstæða ákvörðun og afstöðu til þeirrar þróunar heimsmála sem fyrirsjáanleg er, ekki síst til þess vígbúnaðar sem ógnar lífríki þessarar jarðar. Eða með orðum hæstv. utanrrh., með leyfi forseta: „Ef kjarnorkuvopnum verður beitt er öll heimsbyggðin ofurseld þeim án tillits til landamæra.“ Nú eru fyrirsjáanleg ógnvænleg stigmögnun og þáttaskil í vígbúnaðarkapphlaupinu milli stórveldanna ef áætlanir Reagans Bandaríkjaforseta um varnafrumkvæði í geimnum ná fram að ganga og ekkert er að gert. Því vil ég eyða nokkrum orðum að þessari áætlun að lítið er á hana minnst í skýrslunni og afleiðingar hennar og áhrif á vígbúnað geigvænleg. Auk þess er þessi áætlun gríðarlega fjárfrek og menn skulu ekki gleyma því að halli á bandarískum fjárlögum er um 1800 billjónir dollara. Þessi skuldastaða bergmálar svo um efnahagskerfi heimsins og glymur einna hæst í eyrum þeirra sem sjálfir skulda í dollurum og þá ekki síst í fátækum ríkjum þriðja heimsins. Sérfræðingar hafa giskað á að heildarkostnaður þessarar geimvarnaráætlunar yrði um 1000 billjónir dollara. Altént hefur Reagan Bandaríkjaforseti farið fram á við Bandaríkjaþing á þessu ári a. m. k. 4 billjónir dollara til rannsókna á þessum efnum. Það er mikilvægt að bandaríska þjóðin myndi sér skoðun á þessu máli. En það er ekki síður mikilvægt að aðrar þjóðir og þá einkum þær sem eru í hernaðarbandalagi með Bandaríkjamönnum kynni sér þessi mál og taki síðan afstöðu. Næstum allir munu fallast á það að heimurinn þurfi einhvern tíma að losna undan þeirri ógn sem býr í möguleikanum á gagnkvæmri gjöreyðingu. Fáir trúa því að sú fæling, sem felst í hótuninni um endurgjald í sömu mynt, geti forðað tortímingu endalaust. Síðan skilja gjarnan leiðir. Valdamiklir aðilar innan stjórna beggja stórveldanna virðast trúa því að látlaus samkeppni um vígbúnað, sem þó sneiðir hjá styrjöld, sé hin eina raunsæja framtíðarstefna. Þrátt fyrir nægar sannanir um hið gagnstæða láta þeir sem öryggi þjóða þeirra velti á því að nýta allt, sem tæknin býður upp á, í hernaðarskyni. Aðrir leita að áfangalausnum sem gætu a. m. k. stöðvað vígbúnaðarkapphlaupið. Enn aðrir hafa sett trú sína á róttækari lausnir, nýjar stjórnmálalausnir, byltingarkenndar tæknilausnir eða eitthvert sambland þessara tveggja. Geimvopnaáætlun Reagans Bandaríkjaforseta virðast tilheyra síðasta flokknum. Í sjónvarpsávarpi til þjóðar sinnar árið 1983 skoraði hann á bandaríska vísindamenn og bað þá að gera þessi kjarnavopn gagnslaus og úrelt. Forsetinn lét í ljós þá von að tæknibylting mundi gera Bandaríkjunum kleift að stöðva og eyðileggja kjarnorkueldflaugar áður en þær næðu til Bandaríkjanna eða til landa bandamanna þeirra. Ef slíkum byltingarkenndum áfanga væri náð, sagði hann, mundu frjálsar manneskjur geta lifað öruggar í vitneskjunni um það að öryggi þeirra væri ekki komið undir hótuninni um umsvifalausa endurgjaldsárás af hálfu Bandaríkjanna. Getur þessi framtíðarsýn einhvern tíma orðið að raunveruleika? Getur nokkurt eldflaugavarnarkerfi útilokað ógnina um gereyðingu af völdum kjarnorkuvopna? Mundi leit að slíku varnarkerfi binda endi á vígbúnaðarkapphlaupið, eins og forsetinn og stuðningsmenn hans hafa gefið í skyn, eða er það líklegra til að auka það? Geyma áætlanir forsetans loforð um öruggari og friðsamari heim eða eru þær í raun stórkostlegt dæmi þeirrar blekkingar að vísindin geti endurskapað þann heim sem ríkti eða var til áður en fyrsta kjarnorkusprengjan var sprengd 1945? Þetta eru flóknar spurningar, spunnar tæknilegum og pólitískum þráðum og þær verður að kanna áður en Bandaríkin ætla sér að leita slíkra varna því að ef draumur forsetans rætist þá verður geimurinn gerður að orrustuvelli. Því eru geimvopnaáætlanir hans oft nefndar „stjörnustríð“. Leitin að vörnum gegn kjarnorkueldflaugum hófst fyrir 30 árum og leiddi til þess að einhvers konar varnareldflaugar voru búnar til. Á 6. áratugnum varð samt gagnrýni vísindamanna, m. a. þeirra sem við þessi viðfangsefni unnu, svo hávær, bæði hvað varðar tæknilega og hagfræðilega þætti, að hún leiddi til þess að Nixon og Bresnéf undirrituðu svonefndan ABM-sáttmála árið 1972. Þar var viðurkennt að strangt eftirlit yrði að hafa með bæði dreifingu og þróun slíkra varnarkerfa ef takast ætti að hemja kapphlaupið um árásareldflaugarnar. Fjölodda kjarnasprengjur (MIRV) með suma odda virka en aðra óvirka en allar þó möguleg skotmörk fyrir varnareldflaugar voru upphaflega hugsaðar sem kjörinn mótleikur við eldflaugavarnarkerfum og hefði í raun átt að gefa þær upp á bátinn þegar ofangreindur sáttmáli var undirritaður. Þrátt fyrir það reyndu Bandaríkjamenn ekki að semja um bann við þessum fjölodda sprengjum. Þess í stað beittu þeir sér fyrir dreifingu þeirra þvert ofan í endurteknar viðvaranir sinna eigin vísindalegu ráðgjafa um að sprengjurnar mundu grafa undan hernaðarjafnvægi og endanlega koma Sovétríkjunum til góða vegna þess að eldflaugar Sovétmanna væru stærri. Hina gríðarlegu fjölgun, sem varð á kjarnaoddum á hverri sprengju í vopnabúrum beggja stórveldanna á 7. áratugnum, má rekja einmitt beint til þessara fjölodda sprengja sem komu til sögunnar og árangur þess er endanlega, að mati langflestra, mun viðkvæmara hernaðarjafnvægi. Geimvopnaáætlun forsetans er miklu metnaðarfyllri en áformin um eldflaugavarnarkerfin voru á 6. áratugnum. Þau síðastnefndu miðuðust eingöngu við það að vernda hernaðarmannvirki en hin fyrrnefnda miðar að því að vernda heilar borgir, hinn almenna borgara. Hún miðar að því að ráða niðurlögum árásareldflauga stuttu eftir að þeim er skotið á loft, áður en þær yfirgefa gufuhvolf jarðar. Slíkar árásareldflaugar, sem ættu upptök sín þúsundir mílna frá Bandaríkjunum, væri eingöngu hægt að ráðast á og stöðva frá varnarstöðvum úti í geimnum. Ef áætlun forsetans verður fylgt munu verða straumhvörf í vígbúnaðarkapphlaupinu, e. t. v. jafn mikilvæg og þegar eldflaugar komu til sögunnar. Robert S. Cooper, forstjóri rannsóknastofnunar varnarmála í Bandaríkjunum, komst svo að orði þegar hann kom fyrir herrannsóknanefnd fulltrúadeildar bandaríska þingsins, með leyfi forseta: „Stefnumarkendur hafa í fyrsta sinn viðurkennt þörfina fyrir það að hafa stjórn á geimnum sem hernaðarsvæði.“ Svo sannarlega mundu yfirráð í geimnum vera lykilatriði fyrir Bandaríkjamenn ef þeir ætluðu að koma sér upp áreiðanlegu eldflaugavarnarkerfi fyrir alla þjóðina því að slík geimvarnarkerfi eru í eðli sínu mjög viðkvæm. Jafnframt kallar núverandi stefna á vopn sem hægt er að beita gegn gervitunglum. Sú kenning, að Bandaríkin gætu komist í yfirburðaaðstöðu í geimnum og haldið henni, tekur ekki tillit til meginreynslu áranna sem hafa liðið síðan Hiroshimasprengjan var sprengd, en hún er sú að byltingarkenndar tækniframfarir, hversu áhrifamiklar eða óvæntar sem þær kunna að vera, geta einungis gefið tímabundinn ávinning. Í raun og veru er eina afleiðingin, sem skynsamlegt er að búast við, sú að bæði stórveldin mundu þróa eldflaugavarnarkerfi sem staðsett væru í geimnum. Hæfni þessara varnarkerfa yrði óviss og mundi gera hernaðarjafnvægi mun viðkvæmara en það er í dag. Bæði stórveldin mundu þróa árásarvopn sín til að tryggja sér að þau gætu brotist í gegnum varnir af óþekktum styrkleika. Og hvötin til að komast hjá tjóni með því að verða fyrri til að gera árás á neyðarstund verður án efa sterkari en hún er nú. Hvort sem vopnakerfi, staðsett í geimnum, gætu nokkru sinni veitt áreiðanlega vörn gegn eldflaugum eða ekki yrðu þau mögnuð vopn gegn gervihnöttum. Sem slík gætu þau eyðilagt á svipstundu þá gervihnetti andstæðingsins sem gegna viðvörunar- og fjarskiptahlutverki. Það mundi síðan leiða til þess að taka þyrfti mikilvægar ákvarðanir á mjög stuttum tíma, svo stuttum að illa hentaði dómgreind venjulegra manna. Á grundvelli tæknilegra athugana eðlisfræðinga má álykta að lang líklegustu viðbrögð Sovétmanna við áætlunum forsetans verði mjög aukin viðbót árásarvopna, enn fremur verður hún til þess að minnka það svigrúm sem gefst til ákvarðana á hættustund og ekki síst getur hún einmitt leitt til þeirrar kjarnorkuvopnaárásar sem áætluninni var ætlað að koma í veg fyrir. Auk þess væri óvíst hve áreiðanlegt varnarkerfið væri þar til það yrði endanlega prófað í alvöru. Án þess að fara verulega út í tæknilega lýsingu á tegundum mögulegra árása eða varna gegn þeim er þó rétt að leggja áherslu á það að varnarkerfi í geimnum gætu ekki forðað árás stýriflauga af svokallaðri Cruisegerð, sem fljúga lágt, skammt frá yfirborði jarðar. Bæði stórveldin eru reyndar að þróa slíkar lágt fljúgandi eldflaugar sem skjóta má úr kafbátum eða skipum og er talið að þær muni verða veigamikill þáttur árásarvopna ef varnarvopn í geimnum koma til sögunnar. Svokölluð Fletcher-nefnd var sett á laggirnar árið 1983 af bandaríska varnarmálaráðuneytinu til að meta geimvarnafrumkvæði forsetans, en formaður hennar var James Fletcher frá háskólanum í Pittsburgh. Af upplýsingum frá þessari nefnd hafa bandarískir vísindamenn dregið nokkrar ályktanir og þeir vísindamenn, sem ég hef einkum leitað upplýsinga hjá, eru allir starfandi við bandaríska háskóla. Þeir eru Hans Bethe, Richard Garwin, Kurt Gotfried og Henry Kendall. Bethe veitti forstöðu eðlisfræðideild í Los Alamos og fékk nóbelsverðlaun í eðlisfræði en Garwin hefur verið ráðgjafi Bandaríkjastjórnar. Vert er einnig að minnast á Paul Nitze sem er sérstakur ráðgjafi Reaganstjórnarinnar í afvopnunarmálum en hann flutti nýlega ræðu þar sem hann benti á veigamikla veikleika í geimvarnaráætlunum forsetans. Eru rök hans og gagnrýni mjög svipuð þeim sem fyrrnefndir fjórmenningar hafa haldið fram. Varnarkerfin byggjast m. a. á því að eyðileggja eldflaugar óvinarins með leysigeislum skömmu eftir að þeim er skotið á loft áður en þær yfirgefa gufuhvolf jarðar. En leysigeislanum, sem er örmjó ljósrák, hlaðin feikilegri orku, er ætlað og hann getur reyndar borað sig í gegnum málmhylki eldflaugarinnar og eyðilagt hana. Stjórnun leysigeislanna byggist að mestu leyti á gríðarstóru speglakerfi þar sem speglar eru staðsettir bæði á jörðu niðri og úti í himingeimnum. Þetta eru engir smá speglar sem menn eru að hugsa um, hvorki meira né minna en um 100 metrar í þvermál en stærstu sjónaukaspeglar sem til eru í heiminum í dag eru einungis um fimm metrar í þvermál og þykja nokkuð stórir. Árangursrík vörn Bandaríkjamanna gegn árás þeirra 140 langdrægu kjarnorkuflugelda sem Rússar eiga mundi krefjast orkueyðslu sem svarar til 225 þús. megajoula, en joule er mælieining fyrir rafmagn. Ef tíminn, sem gæfist til viðbragðs varnarkerfisins, væri um 100 sekúndur og leysigeislarnir hefðu rafleiðnivirkni um 6% - því mikið af þeim glatast reyndar við beitingu yrði orkuþörfin meiri en afköst 300 eitt þúsund megawatta orkuvera, eða meira en 60% af allri orkuframleiðslugetu Bandaríkjanna í dag. Það yrði ekki hægt að sækja þessa orku skyndilega í hefðbundin orkuver þjóðarinnar og ekki væri hægt að geyma hana. Því þyrfti að byggja sérstök orkuver til þessara nota, en kostnaður á kílówattið væri u. þ. b. 300 dollarar. Því mundu útgjöld vegna orkuþarfarinnar einnar verða rúmlega 100 billjón dollarar. Því nefni ég þetta dæmi til þess að gefa nokkrar upplýsingar um kostnað áætlunarinnar. En þó er þessi takmarkaða kostnaðaráætlun, sem lýsir hluta framkvæmdanna, mjög bjartsýn og hófsöm og reiknar með hámarksvirkni og velgengni varnarkerfisins. Þar að auki mundi svo koma kostnaður vegna leysigeislakerfisins, speglakerfisins, skynjunartækja, tölvubúnaðar o. fl. sem mundi fara langt fram úr kostnaði orkuveranna sem fyrr var nefndur. Þó er erfitt að meta hann vegna þess að sú tækni, sem þyrfti til að gera þessar hugmyndir að veruleika, er enn svo stutt á veg komin. Og hver er svo sá mótleikur við varnarkerfum úti í geimnum sem búast má við á sviði árásarvopna? Sá mótleikur, sem er hvað mest ógnandi fyrir eldflaugavarnarkerfi úti í geimnum, er einnig sá ódýrasti og öruggasti, en það er stórfelld aukning virkra og óvirkra, langdrægra eldflauga. Staðsetning slíks varnarkerfis mundi brjóta gegn sáttmálanum um bann við eldflaugavarnarkerfum. Ef sá sáttmáli yrði sniðgenginn mundi það án efa leiða til þess að allar umsamdar hömlur gegn fjölgun árásareldflauga mundu falla og enn má geta þess að öll varnarkerfi yrðu geysilega viðkvæm fyrir virkum árásum. Þar að auki, eins og Richard de Lauer varaframkvæmdastjóri rannsókna- og verkfræðideildar varnarmála í Bandaríkjunum hefur lagt áherslu á, er gerð slíkra varnarkerfa bundin mjög mörgum og alvarlegum vandkvæðum. Raunveruleg prófun slíkra kerfa er augljóslega ómöguleg nema ef til átaka kæmi og mat á virkni kerfanna væri komið undir tölvueftirhermu af raunveruleikanum. Talsmenn Reaganstjórnarinnar hafa haldið því fram að varnarfrumkvæði forsetans muni verða til þess að beina hernaði yfir í varnarstöðu fyrst og fremst. Slíkt stenst ekki nema til komi veruleg fækkun árásarvopna beggja stórvelda en um slíkt hefur ekkert heyrst, þvert á móti. Rök forsetans og stuðningsmanna hans til að réttlæta geimvopnaáætlun sína hafa verið breytileg og oft mótsagnakennd og voru nýlega rædd og gagnrýnd í leiðara í New York Times. Það er ýmist að geimvopnin eru talin eina varnarkerfið sem hægt er að réttlæta siðferðislega eða að hér sé einungis um rannsóknir að ræða sem taka muni langan tíma, áratugi að þróa og muni fyrst nýtast barnabörnum okkar, en að okkur sé nauðsyn að leggja þennan grundvöll að framtíð þeirra. Þessi vopn eigi eftir að verða ómissandi þegar fram líða stundir. Nú, enn ein rökin hafa verið þau að hér sé einungis um að ræða að eiga sigurstranglegt tromp á hendi í samningaviðræðum við Sovétmenn, ætlunin sé alls ekki að búa þessi vopn til. Hvernig framtíðar megum við vænta ef stórveldin bæði gera tilraunir til þess að taka í notkun eldflaugavarnarkerfi í geimnum til að koma í veg fyrir kjarnorkuvopnaárás? 1. Ef vel lætur mun það taka fjölda ára að þróa slík kerfi og þau munu sjálf verða mjög viðkvæm fyrir árásum. 2. Bæði stórveldin eiga þegar annríkt við það að yngja upp og gera árásarvopn sín kænni og nýtískulegri. Það mundi aukast. 3. Um leið og eldflaugavarnarkerfin verða byggð verður mikil áhersla lögð á að þróa árásarvopn gegn gervihnöttum sem um þessar mundir eru tiltölulega lítilvæg. 4. Sáttmálinn um bann gegn eldflaugavarnarkerfum, sem þegar er verið að grafa undan, mun verða einskis metinn. Öll þessi atriði í sameiningu munu verða til þess að hraða og auka á vígbúnaðarkapphlaupið og jafnframt minnka stöðugleika hins svokallaða ógnarjafnvægis eða gagnkvæmrar fælingar. Vaxandi gagnrýni bandarískra vísindamanna hefur leitt til þess að talsmenn stjórnarinnar hafa dregið eitthvað í land með réttlætingar sínar á nauðsyn þess að nota slík varnarkerfi. Eins og ég gat um áðan er ein útskýring þeirra sú að geimvarnaráætlunin sé einungis rannsóknaverkefni og að engin ákvörðun verði tekin um notkun slíkra vopna fyrr en eftir mörg ár. Þess ber þó að geta að hernaðarleg rannsóknaverkefni eru ekki venjulega tilkynnt frá skrifstofu forsetans sjálfs og það eru engin fordæmi fyrir hernaðarrannsóknaáætlun sem kostar 26 billjón dollara án þess að ætlunin sé að nota hana. Áætlun af þvílíkri stærðargráðu, sem sett er á laggirnar á þennan hátt, er mjög líklega tekin alvarlega af Sovétríkjunum og jafnvel álitin vera mikilvæg hernaðarstefna hvernig svo sem hún er skilgreind fyrir almenningi. Í skýrslu hæstv. utanrrh. stendur einungis eftirfarandi í kaflanum um geimvopn, með leyfi forseta: „Geimvopn. Af hálfu Sovétmanna hefur verið lögð mikil áhersla á þennan þátt fyrirhugaðra viðræðna við Bandaríkjamenn. Fyrir þeim vakir að stöðva rannsóknir Bandríkjamanna á varnarkerfum í geimnum, er bæði risaveldin huga nú að notkun geislavopna frá gervihnöttum. Bandaríkjamenn hyggjast fljótlega efna til tilrauna með því að beina geislum frá gervihnetti á móti raunverulegu skotmarki. Gífurlega fjármuni þarf í rannsóknaráætlanir af þessu tagi. Hugmyndin að baki rannsóknaráætlun Bandaríkjanna er sú að varnarkerfi í geimnum geti hugsanlega gert kjarnavopn gagnslaus í framtíðinni. Þess ber að geta að á árunum 1958–1983 var samtals 2114 gervihnöttum með hernaðarhlutverk skotið á loft, en það svarar til a. m. k. 75% allra gervihnatta á þessu tímabili. Hernaðarhlutverk núverandi gervihnatta er fyrst og fremst eftirlit, en tilkoma þeirra gerði mögulega samninga um vopnatakmarkanir sem áður höfðu strandað á ágreiningi um eftirlit.“ Mig langar til þess að spyrja hæstv. utanrrh.: Hvaða afstöðu hyggst hann taka gagnvart þessum ævintýralegu og feikilega dýru geimvopnaáætlunum Bandaríkjaforseta? Eins og áður sagði, hef ég valið að fjalla eingöngu um þennan eina þátt skýrslunnar af því ég tel nauðsynlegt að hv. þm. og aðrir fái gleggri vitneskju um þessi mál þannig að um þau verði fjallað af meiri gagnrýni. Mér finnst fjarskalega leiðinlegt hve fáir eru hér staddir. Það liggur nærri að ég stundi hér eintal sálarinnar ef ekki væru staddir einn, tveir, þrír, fjórir, fimm, sex, nú stökkva þeir fram, sjö þm. fyrir utan utanrrh. hæstv. og forseta Sþ. Hvernig getum við lítil þjóð við ysta haf verið kaþólskari en páfinn þegar allur þorri bandarískra vísindamanna og vaxandi fjöldi bandarískra stjórnmálamanna hefur uppi háværa gagnrýni á þessar hernaðaráætlanir þess Bandaríkjaforseta sem nú er við völd? Ég tek það skýrt fram að hér er ekki verið að varpa allri sök á annað stórveldið. Bæði eru læst í þeim darraðardansi sem vítahringur vígbúnaðarkapphlaupsins er. Bæði eiga þau sök, hvort þeirra um sig er ábyrgt fyrir sínu áfangaskrefi á þeim spíralferli sem er að leiða þau út í geiminn. Hvorugt er algott, hvorugt er alvont, hvorugt er hvítt, hvorugt er svart, þau eru bæði grá fyrir járnum og lífinu hættuleg. Þannig var merking orða hv. þm. Sigríðar Dúnu Kristmundsdóttur í umr. um þetta mál fyrr. Hún gerði ekki tilraun til að vega eða meta illsku og gæsku stórveldanna og hún fann ekki annað verra en hitt, eins og hv. þm. Kjartan Jóhannsson taldi, sem því miður er fjarstaddur, né heldur lagði hún þau að jöfnu eins og hv. þm. Eiður Guðnason hélt, sem því miður einnig er fjarstaddur, nema að því einu leyti - og þar tek ég mjög sterklega undir með henni - að vígbúnaður þeirra beggja er lífríki jarðar jafn hættulegur. Það er ógæfa þjóðar að búa við frelsisskerðingu þó að sá skortur, sem hv. þm. Eiður Guðnason sagði ríkja á símaskrám í Sovétríkjunum, sé kannske minnsti og léttbærasti böggullinn sem fylgir því skammrifi að búa við ófrelsi. Ég vil taka það fram og leggja ríka áherslu á það að gefnu tilefni að þm. Kvennalista hafa ítrekað lýst yfir eindregnum stuðningi við lýðræðislegt stjórnarfar og fordæmt hvers konar frelsisskerðingu og kúgun einstaklinga og þjóða. Ef það skyldi nú hafa farið fram hjá hv. þm. Eiði Guðnasyni, Kjartani Jóhannssyni eða öðrum í annríki daganna, þá eru samtök um Kvennalista einmitt kvenfrelsishreyfing sem sprottin er upp og farin á stúfana til að leita svigrúms og aukins frelsis fyrir konur. Og fyrst ég er nú einu sinni farinn að stíga þessa fordómaöldu á annað borð þá get ég líklega eins tínt fleira til þótt ég nenni því varla svo lágkúrulegt sem það er. Í leiðara Morgunblaðsins þann 4. maí s. l. er talað um ratsjárstöðvar og þar er nú ekki talað í muddum frekar en fyrri daginn, en ansi eru þær gamlar lummurnar sem boðið er upp á og mér sýnast þær ekki bara gamlar heldur líka lúnar og lasnar. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Það kom heldur ekki á óvart þó þm. Kvennalista gengju á hæla og í fótspor Alþb. í afstöðu til öryggismála. Ef einhver munur er á stefnu Alþb. og Kvennalista í öryggis- og varnarmálum, sem vart er séður, þá er Kvennalistinn „sovétmegin“ Alþb. í þeim efnum.“ Hvaða endemis fimblufamb og áróðursrugl er nú þetta? Á hvaða forsendum ættu nú Kvennalistakonur að vera sovétmegin við Alþb. í öryggis- og varnarmálum? Þá fer nú að versna með fótsporin, hver fetar á eftir hverjum? Nei, svona blaðamennska þykir mér ekki vitræn. Auk þess sem hún er ekki boðleg lesendum blaðsins þá get ég ekki skilið hvernig hún er boðleg sjálfsvirðingu gagnrýnna blaðamanna. Hún viðheldur þó sannarlega þeirri heimsmynd kaldastríðsáranna sem flestir héldu að tilheyrði mannkynssögunni en kannske eru það einhverjir sem vilja koma henni á aftur? Ég hélt nú reyndar að það væru helst þessir sem smíðuðu vopnin sem hagnast á slíkri heimsmynd. En mennirnir eru breyskir og sumir eru þar að auki mjög hársárir. Á eftir fordæmingunni fylgir nefnilega lítil lykilsetning, með leyfi forseta: „Enginn kjósandi, hvorki kona né karl, sem er fylgjandi aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningum við Bandaríkin getur fylgt Kvennalistanum að málum.“ Það var og, þá höfum við það. Þó voru það 39% af kjósendum Kvennalistans sem voru meðmæltir aðildinni að Atlantshafsbandalaginu skv. skoðanakönnun Ólafs Þ. Harðarsonar. Það er erfitt að hemja þessa kjósendur. Maður hélt nú af lestri Morgunblaðsleiðara og Staksteina að helst væri verið að halda konunum kyrrum á sínum stað svo þær færu nú ekki að liðka vængina og viðra sig af gáleysi upp á eigin spýtur. En það halda greinilega sumir að við Kvennalistakonur eigum atkvæðavon jafnt í körlum sem konum. Ég vil nú hætta því að takast á við hortitti og snúa mér að alvarlegri og merkilegri málum. Áður en ég lýk máli mínu hér vil ég víkja að því nokkrum orðum að nýlega hefur lokið störfum undirnefnd á vegum utanrmn. Hún hefur leitast við að samræma þær tillögur um afvopnunarmál sem fram hafa komið á þessu þingi og hef ég átt sæti í þeirri nefnd. Það var greinilegur áhugi meðal allra nm. og góður vilji til að ná saman um þessi mál og komst nefndin endanlega að niðurstöðu sem kynnt hefur verið fyrir hæstv. utanrmn. Ég vil ljúka máli mínu með því að segja að það er einlæg von mín að kjörnir fulltrúar sem nú sitja á Alþingi hafi nægilega djörfung og góðan vilja til að sameinast um afdráttarlausa yfirlýsingu í afvopnunarmálum sem leyfir rödd Íslands að hljóma hvarvetna í þágu friðar og lífs.



Herra forseti. Ég þakka þeim sem talað hafa í þessum umr. um skýrslu mína um utanríkismál og mun ég nú leitast við að svara þeim fsp. sem til mín var beint. Ég vil fyrst gera að umræðuefni þá staðhæfingu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar og raunar fulltrúa Alþb. sem og fulltrúa Kvennalistans í þessum umr. að í þessari skýrslu væri brugðið upp mynd kalda stríðsins og þar væri lýst málum annaðhvort með svörtu eða hvítu. Mér fannst merkilegt hve fulltrúar þessara tveggja þingflokka voru sammála að þessu leyti og hve samhljóma málflutningur þeirra var. Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir, býst ég við, getur ekki nefnt eitt einasta dæmi um að þessir fulltrúar, Alþb. annars vegar og Kvennalistans hins vegar, væru á öndverðum meið. Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir sagði að 39% af kjósendum Kvennalistans væru fylgjandi Atlantshafsbandalaginu samkv. skoðanakönnun. Spurningin er: Hverrar skoðunar eru þm. Kvennalistans, fulltrúar þessara kjósenda, á Alþingi Íslendinga? Eru þeir fylgjandi Atlantshafsbandalaginu eða eru þeir andstæðingar Atlantshafsbandalagsins? Hér hafa talað hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir og hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir og hvorugur þessara þm. nefndi Atlantshafsbandalagið á nafn eða minntist á þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu. Þær tóku ekki afstöðu til þessara grundvallarþátta í utanríkisstefnu Íslands þegar utanríkismál eru á dagskrá. Sannleikurinn er sá að þm. Alþb. eru í raun og veru hættir að tala á móti þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu og sumir þeirra, eins og friðarhöfðinginn hv. varaþm. Ólafur Ragnar Grímsson, hafa meira að segja látið orð falla sem gera lítið úr því að hafa nokkuð á móti því að við séum þátttakendur í Atlantshafsbandalaginu. Ég hefði haldið að umræður um utanríkismál ættu að snúast um slík meginatriði en því miður hafa þessir fulltrúar ekki veitt athygli því sem máli skiptir. Ég vil sem mest binda mig við að svara fsp., en kemst ekki hjá því að ræða ýmis atriði sem hér hefur borið á góma. Ég lét þá skoðun í ljós að nú væri ekki meiri hætta á ófriði en áður og jafnvel mættu menn gera sér vonir um friðvænlegri framtíð en ástæða hefur verið til nú um skeið. Ég vona að þetta sé ekki tálvon af minni hálfu. Ég byggi þessa von á því að þau hafi bæði áhuga á að koma á samningum um afvopnun eða í það minnsta stöðvun vígbúnaðarkapphlaupsins. Það er sagt að viðræður um afvopnun hafi sjaldnast orðið til þess að vopnum hafi fækkað í heiminum en þegar best hefur látið aðeins til þess að vígbúnaðarkapphlaupið hafi stöðvast um sinn eða a. m. k. hægt á sér. Ég vona að við náum nú loks þeim áfanga að um raunverulega afvopnun verði að ræða. Ég hef verið spurður hér ýmissa spurninga um afstöðu mína til deilumála úti í heimi, eins og t. d. hvaða viðhorf ég hefði til stefnu Bandaríkjanna í Mið-Ameríku, og í því sambandi sérstaklega hver afstaða mín væri til viðskiptabanns Bandaríkjanna á Nicaragua. Ég harma það viðskiptabann og ég tel slíkt viðskiptabann ekki þjóna hagsmunum eða tilgangi þeirra þjóða sem þessa álfu byggja hvort sem það er í Norður-Ameríku, Mið-Ameríku eða Suður-Ameríku. Ég hef talið að stefna Bandaríkjanna í málefnum Mið-Ameríku hefði falist í að gjalda jáyrði við tillögum Contadoraríkjanna. Ég tel víðskiptabannið ekki í samræmi við tillögur Contadora-ríkjanna, en á hinn bóginn verð ég líka að undirstrika það að ég tel enn síður atferli Nicaragua í samræmi við tillögur Contadora-ríkjanna. Sjaldnast veldur einn þá tveir eða fleiri deila og auðvitað geta menn sagt að það sama gildi um deilur stórveldanna, en þar verðum við að hafa hugfastar meginlínur. Það sem þar er um að ræða er annars vegar opið lýðræðislegt þjóðfélag og hins vegar lokað einræðisríki. Tókuð þið ekki eftir því t. d. þegar hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir flutti mjög fróðlegt yfirlit um geimvopn að hún byggði alla ræðu sína á gögnum og umræðum í Bandaríkjunum, en þegar kom að Sovétríkjunum gat hún sér aðeins til um hvað Sovétríkin mundu gera. Hún hafði engar heimildir varðandi viðbrögð sovétríkjanna, fyrirætlanir þeirra eða forsögu þeirra í geimrannsóknum. Menn skyldu hafa það hugfast að Sovétríkin hafa stundað geimrannsóknir og rannsóknir geimvopna um árabil og raunar áratugaskeið. Spurningin í þessum efnum eins og svo mörgum öðrum er e. t. v. sú, um leið og menn játa lýðræðinu fylgi sitt eins og hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir, sem kvað Kvennalistann og fylgismenn hans vera lýðræðissinna sem ég dreg ekki í efa og trúi statt og stöðugt, en spurningin er þá hvernig við lýðræðissinnar eigum að verja lýðræði okkar og mannréttindi. Hjartnæm lokaorð hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur voru að við Íslendingar ættum að vinna „í þágu friðar og lífs“. Vissulega tek ég undir þau orð, en þar vantaði að við ættum einnig að vinna í þágu „frelsis“, að það væri einnig það markmið sem við lýðræðissinnar setjum okkur. En ef við viljum verja lýðræði okkar og frelsi verðum við, eins og sagan sýnir og dæmin sanna, að vera viðbúin. Hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir hefur sagt að hún vildi ekki einhliða afvopnun, hún væri ekki fylgismaður einhliða afvopnunar. Og jafnvel hv. þm. Hjörleifur Guttormsson kvað líkt að orði í umræðum sem áttu sér stað hér fyrir nokkru. En þá verðum við að gera okkur grein fyrir því hvar við eigum að setja markið, hvaða viðbúnaður er nauðsynlegur. Ef við viljum ekki sýna sama andvaraleysi og lýðræðisþjóðirnar fyrir aðra heimsstyrjöldina sem ég er sannfærður um að varð raunverulega til þess að önnur heimsstyrjöldin braust út, þá verðum við að gera okkur grein fyrir því að viðbúnaðar er þörf. Og ef við erum ekki viðbúin þá er einmitt fyrst og fremst hætta á að til átaka dragi og stríð brjótist út. Ef ásælnis- og árásaröflum í heiminum er ekki færður heim sanninn um það að þau muni mæta andstöðu er vísast að þau muni leita fanga og fylla þau tómarúm sem til staðar eru. Þetta er enginn kaldastríðsáróður. Þetta er því miður raunhæft mat á aðstæðum öllum. Við sem teljum okkur öll lýðræðissinna eigum að hafa opin augun fyrir þessu og hafa þor og dug að gera mun á opnum lýðræðislegum þjóðfélögum þar sem m. a. verður að leggja spilin á borðið, hvað vígbúnaður kostar, hvaða vígvélar má framleiða og veita peninga til að framleiða, eða þeim þjóðfélögum þar sem allt slíkt er á huldu og stjórnarherrarnir skipa fólkinu að færa fórnir á altari frekara vígbúnaðarkapphlaups, þar sem stjórnarherrarnir þurfa ekki að standa reikningsskil gerða sinna eða sæta dómi kjósenda í almennum, lýðræðislegum kosningum. Ég bið nú hv. þm. Kvennalistans og hv. þm. Alþb. að sýna dómgreind kjósenda sinna þá virðingu að gera mun á þessum tveimur þjóðfélögum, að segja þau ekki bæði grá. Þó að þau kunni bæði að vera grá fyrir járnum eru þau ekki bæði grá. Við getum valið um það í hvorri þjóðfélagsgerðinni við viljum búa og lifa af því að við búum hér á Íslandi og af því að Ísland er varið og af því að Ísland er í Atlantshafsbandalaginu. En einmitt vegna þess hvílir á okkur ábyrgð, sú ábyrgð að verja frelsi okkar og eftirkomenda. Þá var spurt um það af hálfu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar hvað ég hefði átt við með því að það væru eingöngu Íslendingar sem ættu að reka ratsjárstöðina við Stokksnes, en getið er um það í skýrslu ratsjárnefndar að þar muni vinna 30 manns. Það var rétt þegar ég staðfesti orð annars þm. að við ratsjárstöðina á Stokksnesi munu eingöngu Íslendingar vinna eftir að endurnýjun hennar fer fram, 10–12 manns. En 18–19 manns munu vinna þar að öðrum verkefnum og áhersla mun einnig verða lögð á að það verði Íslendingar. Þá sagði hv. þm. Hjörleifur Guttormsson að Bandaríkin hefðu svarað því, þegar sagt var frá áætlunum um að flytja kjarnorkusprengjur hingað til Íslands á stríðstímum í desember s. l., að „um svona hluti spyr maður ekki.“ Ég vil minna hv. þm. á það að þó að það sé stefna Bandaríkjanna, eins og annarra kjarnorkuvelda Atlantshafsbandalagsins, að staðfesta hvorki né neita tilvist kjarnorkuvopna, þá svöruðu Bandaríkin þessari fsp. okkar þannig að þau vitnuðu til samþykktar leiðtogafundar Atlantshafsbandalagsins í París 1957 sem setti Atlantshafsbandalagsríkjunum þá reglu að kjarnorkuvopn yrðu ekki flutt til neins bandalagsríkis nema með samþykki viðkomandi ríkis. Vitnað var til þess að Íslendingar hefðu vald skv. varnarsamningnum um hvaða vopnabúnaður væri hér geymdur og Bandaríkin sögðu að þau hefðu í einu og öllu fylgt fram ákvæðum varnarsamningsins og þeim reglum sem Atlantshafsbandalagið hefur um flutning þessara vopna. Þetta kalla ég ekki að segja: „Um svona hluti spyr maður ekki.“ Þá spurði hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hvort rætt hefði verið í ríkisstjórninni um það að starfsmenn Landhelgisgæslunnar hefðu farið til annarra Atlantshafsbandalagsríkja til að kynna sér tundurduflaslæðingu. Ég get svarað því til að ég man ekki hvort á þetta var minnst á fundi ríkisstj., en við dómsmrh. höfum talað um það okkar á milli. Í raun hefur þetta verið ráðið af Landhelgisgæslunni annars vegar og varnarmálaskrifstofu utanríkisráðuneytisins hins vegar, enda er það kunnugt að það er hlutverk Landhelgisgæslunnar að eyða tundurduflum sem við og við þarf nú enn að gera eftir aðra heimsstyrjöldina. Það kemur í hennar hlut að svo miklu leyti sem varnarliðið hefur ekki mannafla til að sinna þessu hlutverki að gera það sömuleiðis ef til átaka kemur. Eða vilja hv. þm. að við Íslendingar séum lokaðir inni frá því að sækja lífsbjörg okkar í fiskveiðum hér við land ef til spennuástands eða átaka kemur og tundurdufl skyldu hér vera sett til að loka fjörðum og flóum? Þá fannst hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni ótækt að ekki væri minnst á frumkvæði Parliamentarians for World Order sem sætir ágætri forustu hv. varaþm. Ólafs Ragnars Grímssonar og frumkvæðis leiðtoga í fimm heimsálfum varðandi kjarnorkuvopnabúnað. Í því sambandi skal þess getið að þetta frumkvæði hefur vakið minni athygli en hefði e. t. v. mátt vænta, í og með vegna þess að í áskorun þeirra skortir ábendingu um hvernig ábendingu þeirra skuli framfylgt og eftirliti með því hagað. En það er líka athyglisvert að forseti Argentínu er einn af frumkvæðismönnum og sömuleiðis forsrh. Indlands. Norðurlöndin höfðu frumkvæði að því nú um og upp úr áramótunum að ganga fyrir dyr hvers þess ríkis í heiminum sem ekki er búið að staðfesta samninginn um bann við dreifingu kjarnavopna, en meðal þessara ríkja eru bæði Argentína og Indland. Sendiherrar Norðurlanda í þessum löndum og hjá Sameinuðu þjóðunum höfðu þetta starf með höndum. Í Argentínu fengu þessir boðberar Norðurlanda það svar að Argentína hygðist alls ekki staðfesta þennan samning. Hvaða hugur fylgir þá máli? Í Indlandi var svarað að það væru engar fyrirætlanir varðandi staðfestingu þessa samnings. Er ástæða til að taka mikið mark á áskorun forvígismanna þessara landa sem þannig sýna í verki, þegar þau sjálf eiga í hlut, hvaða áhuga þeir hafa á takmörkun kjarnorkuvígbúnaðar eða banni við dreifingu kjarnavopna? Þá spurði hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hvernig mér litist á hugmyndir iðnrh. varðandi skipun sendiherra til að vinna að útflutningi hugverkefna. Mér líst út af fyrir sig vel á þær hugmyndir að við höfum sendiherra til að vinna að útflutningi hvort heldur er vöru, þjónustu eða hugbúnaðar. Ég vil þó taka fram að ég tel að þeir sendiherrar eigi að vera undir stjórn utanrrn. og samræma skuli störf þeirra öðrum störfum sem unnin eru á vegum utanríkisþjónustunnar. Ég held að okkur iðnrh. verði ekki skotaskuld úr því að samræma sjónarmið okkar að þessu leyti. Hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir sagði að því mér skildist að ég væri þeirrar skoðunar að vopnin tryggi friðinn. Það er útúrsnúningur, en ég er þeirrar skoðunar að vopnleysi tryggi ekki friðinn. Í því felst að ég tel að vígbúnaður eða herbúnaður sé má segja ill nauðsyn lýðræðisríkja, en án hans væri hætta á að friðurinn væri úti eða ef friður ríkti væri fjötrum smeygt um háls okkar sem viljum búa í frelsi. Ég verð að játa það alveg hreinskilnislega, og hef raunar sagt skoðun mína um þau efni hér áður, að ég hef vissar efasemdir um kjarnorkuvopnalaus svæði. Sérstaklega hef ég litla, ef nokkra, trú á þeim ef þau eru ekki liður í afvopnun sem byggð er á samningi milli kjarnorkuvelda og tryggu eftirliti. Ég held að við séum öll sammála um það að hafa enga trú á að unnt sé að heyja takmarkað kjarnorkuvopnastríð án þess að það verði algert. En ég dreg samasemmerki á milli kjarnorkuvopnalausra svæða annars vegar og takmarkaðs kjarnorkuvopnastríðs hins vegar. Ef menn hafa ekki trú á takmörkuðu kjarnavopnastríði, hvaða gagn gera þá kjarnorkuvopnalaus svæði nema sem liður í afvopnun til þess að koma í veg fyrir að til átaka komi? En ef átök hafa brotist út, þá er ég býsna smeykur um að lítið gagn sé að kjarnavopnalausum svæðum. Þess vegna er úrslitaorðið um það hvort kjarnavopnalaus svæði komi að gagni að þau séu liður í allsherjarafvopnun skv. samningi og skuldbindingu kjarnorkuveldanna og tryggt og öruggt eftirlit sé með því að slíkir samningar séu haldnir. Þá beindi hv. þm. Sigríður Dúna nokkrum fsp. til mín, m. a. hvert frumkvæði mitt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna væri. Ég skal aðeins nefna í því sambandi að í upphafi allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna núna hef ég gert grein fyrir viðhorfi Íslands til veigameiri alþjóðamála þau tvö ár sem ég hef gegnt þessu starfi, eins og fyrirrennarar mínir áður. Við höfum tekið þátt í tillöguflutningi um könnun á vígbúnaði í hafinu. Einnig höfum við tekið þátt í flutningi annarra tillagna og er skrá um þær á bls. 52 í skýrslu sendinefndar okkar hjá Sameinuðu þjóðunum. Við höfum ásamt Norðurlöndunum beint tilmælum til fjölda ríkja um að gerast aðilar að alþjóðasamningi um að dreifa ekki kjarnavopnum, eins og ég gat um áðan. Við höfum með aðild okkar að framkvæmdastjórn UNESCO haft ákveðna forustu um endurbætur hjá stofnuninni í þeirri kreppu sem sú stofnun nú er í, en fulltrúi okkar í framkvæmdastjórninni hefur þar verið málsvari Norðurlanda og raunar fleiri ríkja. Norðurlöndin höfðu forustu um að fá samþykktan alþjóðasamning gegn pyntingum sem náðist fram á síðasta allsherjarþingi, eins og nefnt hefur verið í umr. nú og talið merkasta mál þingsins. Ísland og önnur Norðurlönd hafa einnig lagt fram tillögur hjá Sameinuðu þjóðunum um eflingu starfs samtakanna og starfsfyrirkomulags til þess að þau væru áhrifameiri til verndunar friðar. Hv. þm. spurði hvernig Ísland mundi standa að þátttöku sinni í ECOSOC. Við lögðum áherslu á að fá sæti í félagsmála- og efnahagsnefndinni einmitt til þess að geta haft þar áhrif og öðlast þar reynslu. Aðild okkar að ECOSOC er nýtilkomin og kjörtímabilið er þrjú ár. Auðvitað þarf að móta aðild okkar eftir því sem við öðlumst þessa reynslu. Fyrsti fundur eftir að við tókum þar sæti, burtséð frá skipulagsfundi í febrúar, var að hefjast í New York í dag, 7. maí, og stendur til mánaðamóta. Við munum nota þennan vettvang til að stuðla að framgangi margvíslegra velferðar- og réttindamála, einkum þeirra þjóða sem lakar eru settar í heiminum. Íslenskir fulltrúar eru kunnugir meðferð þessara mála frá störfum í 2. og 3. nefnd allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna en sparnaður í rekstri utanríkisþjónustunnar setur virkari þátttöku okkar nokkrar skorður. En við munum gera okkar besta. Það er talið að undir starfssvið ECOSOC falli 70–80% af umsvifum Sameinuðu þjóðanna og sérstofnana þeirra. Þar er fjallað um skýrslur frá hinum ýmsu stofnunum Sameinuðu þjóðanna og samræmdar aðgerðir og í raun og veru er það svið, sem ECOSOC nær yfir, það svið þar sem Sameinuðu þjóðirnar hafa náð einhverjum árangri í raun. Því miður hefur árangur af starfi Sameinuðu þjóðanna á ýmsum sviðum verið mun lakari. Þá spurði hv. þm. Sigríður Dúna hvers vegna upplýsingar Arkins væru ekki í skýrslu utanrrh. og sama kom fram hjá hv. þm. Steingrími Sigfússyni. Ég taldi að þær umræður hefðu verið tæmdar hér á Alþingi og upplýsingar Arkins hefðu ekki verið eins áreiðanlegar og út hafði verið gefið í upphafi frekar en um árið. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson spurði hvenær væri að vænta skýrslu um styrki, höft og hömlur í viðskiptum sem hann hefði óskað eftir í utanrmn. að gerð væri. Í þeim efnum hafa mjög miklar upplýsingar komið fram og enn er verið að afla slíkra upplýsinga. Þær upplýsingar ganga svo til Þjóðhagsstofnunar. Þjóðhagsstofnun hefur þegar gert yfirlit um styrkjastarfsemi sem torveldað geta samkeppni okkar Íslendinga á erlendum mörkuðum hvað Noreg snertir og sömuleiðis nokkurn samanburð á hve víðtæk slík styrkjastarfsemi er á öðrum Norðurlöndum. Hv. þm. Steingrímur Sigfússon nefndi fyrst að þróunaraðstoð væri af of skornum skammti og ég get verið sammála honum um það. Ég vonast til að við getum gert einhverja bragarbót að þessu leyfi m. a. með frumkvæði utanrmn. og samþykki og aðild ríkisstj. Þá varpaði hv. þm. nokkrum fsp. til mín. Í fyrsta lagi hvaða fyrirætlanir væru um risaratsjár hér á Íslandi. Raunar fullyrti hv. þm. að slíkar fyrirætlanir væru til og taldi að við vissum ekki hvað hér væri á ferðinni. Ég hef nú ekki enn þá heyrt neinar sannanir fyrir því eða tilvitnanir í þann ágæta flotaforingja Wesley McDonald sem segja að slíka risaratsjá eigi að reisa hér á Íslandi enda eru engar fyrirætlanir þar að lútandi til staðar. En með alls konar sögusögnum og með því að tína eitt hér og annað þar er reynt að leiða grun að því að svo kynni að vera. En það eru engar slíkar fyrirætlanir á ferðinni og við höfum ekki verið beðnir um aðstöðu til þess að slík stöð yrði reist hér. Þá spurði hv. þm. um það hvort beiðni Hollendinga um að reka héðan kafbátaleitarflugvél væri í rauninni frá Bandaríkjamönnum. Ég tel að þarna sé um samráð Atlantshafsbandalagsríkjanna að ræða. Hvort fyrsta frumkvæði kemur frá Hollendingum eða Bandaríkjamönnum skal ég láta liggja á milli hluta. Það skiptir ekki máli í þessu sambandi. Erindið kom frá Hollendingum til okkar og er liður í auknu samstarfi og samþjálfun Atlantshafsbandalagsþjóðanna. Þá gat hv. þm. þess að í hollensku fréttabréfi væri talað um að hollenskar kafbátaleitarvélar yrðu tvær til viðbótar öðrum flugvélakosti sem nú er rekinn frá Keflavíkurflugvelli. Það er skýrt tekið fram að um leið og kafbátaleitarflugvél Hollendinga verður starfrækt héðan mun kafbátaleitarflugvél Bandaríkjamanna hverfa aftur vestur um haf. Hér er að vissu leyti ekki um mjög mikla breytingu að ræða. Í stað þess að slíkar flugvélar hafa komið við og við til Íslands um leið og þær hafa verið að störfum á þessum slóðum munu þær nú staðnæmast í tvær vikur til mánuð í einu og um 30 manna hópur fylgja þeim. Í þriðja lagi var spurt hvaða þjálfun Íslendinga hafi átt sér stað hjá breska hernum 1984. Ég geng út frá því að hér sé um það að ræða að Bretar hafi tekið þátt í þjálfun Landhelgisgæslumanna í sambandi við tundurduflaslæðingar, eins og getið er um á bls. 31 í skýrslu minni. Í fjórða lagi er spurt um beiðni Defence Mapping Agency um þyngdarmælingar hér á landi. Þetta mál hefur fyrst og fremst verið í höndum Orkustofnunar og verið umræðuefni Orkustofnunar annars vegar og Defence Mapping Agency hins vegar í framhaldi af samstarfi þessara aðila á sjöunda áratug og fyrst á áttunda áratug. Ég veit ekki til að þessar þyngdarmælingar, sem nú er óskað að fari fram, séu annars eðlis en voru þá. Auðvitað er að þessar þyngdarmælingar koma umferð í lofti að gagni en ég held að við megum ekki lifa lífinu í friði þannig að við eigum að neita okkur um þær rannsóknir sem hafa þýðingu og eru mikilvægar í daglegu lífi okkar í friði vegna þess að þær geta komið að gagni ef til ófriðar dregur og umferð í lofti verður e. t. v. aðallega af vígvéla hálfu. Mér skilst að slíkar þyngdarmælingar séu stundaðar af Defence Mapping Agency á svæðum eins og Amazon-svæðinu í Suður-Ameríku eða í Mauritaniu sem ekki koma mikið við sögu í baráttu austurs og vesturs eða þeirri spennu sem ríkir á milli stórveldanna. Hv. þm. undirstrikaði líka að þessar mælingar hefðu vísindalegan tilgang og ég skal hins vegar alls ekki neita því að þær kunni einnig að hafa herfræðilega þýðingu. Í 5. lagi spurði hv. þm. frekar um afstöðu mína til heimsókna herskipa með kjarnavopn. Ég hef svarað honum skýrt og skilmerkilega varðandi það. Ég vil í þeim efnum segja: Við fylgjum alveg nákvæmlega sömu stefnu í þessum efnum og Danmörk og Noregur. En bæði þessi lönd hafa lýst því yfir að þau vilji ekki hafa kjarnavopn staðsett á sínu landsvæði eins og við. Bæði þessi lönd, eins og við, eru í Atlantshafsbandalaginu. Við vitum hvaða reglur gilda um meðferð og flutning kjarnavopna í Atlantshafsbandalaginu og við treystum bandalagsmönnum okkar í Atlantshafsbandalaginu og göngum út frá því og höfum ekki ástæðu til að ætla annað en að þær reglur séu haldnar. Auðvitað eru til herskip og flugvélar sem geta flutt kjarnavopn en gera það ekki. Það er ekki hægt að draga ályktanir um að kjarnavopn séu í flugvél eða herskipi vegna þess að þau geti flutt slík vopn. En með slíkum getsökum er verið að reyna að skapa tortryggni. Ég veit ekki hvort ég hef svarað þeim fsp. sem hér hefur verið beint til mín. Ef svo er ekki vonast ég til að ég verði minntur á það sem á skortir. Ég vil ítreka þakkir mínar til ræðumanna fyrir þátttöku í þessum umr. vegna þess að ræður þeirra hafa gefið mér tækifæri til þess að skýra ýmsa þætti nánar og læt ég því máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þau svör sem hann hefur veitt við fsp. sem ég bar fram fyrr við umr. Hann hefur vikið að þeim atriðum sem beint var spurt um þar. Ég ætla ekki að fara að túlka þau svör sérstaklega að öðru leyti en því að ég vil að fram komi í sambandi við það sem hann ræddi um Atlantshafsbandalagið og afstöðu Alþb. að því leyti, og ítreka það, að Alþb. er andvígt þátttöku okkar í hernaðarbandalögum, hvort sem um væri að ræða Atlantshafsbandalagið eða önnur, en við lífum vissulega á allar breytingar, sem losað geta okkur úr þeim viðjum sem við nú erum hnepptir í í þessu bandalagi og með setu Bandaríkjahers hérlendis, sem jákvæð skref. Meginatriði að okkar mati er að það verði breytt hér um stefnu og menn taki að vinda ofan af því sem hér hefur verið upp sett í þessum efnum, vaxandi hernaðaraðstöðu Bandaríkjanna hérlendis, og að menn stefni að því - ljóst er að það mun taka einhvern tíma - að breyta hér um þannig að Íslendingar taki upp hlutleysisstefnu en sem jafnframt tryggi á þann hátt sem samstaða getur orðið um öryggi okkar eftir því sem unnt er í vígvæddum heimi. Hæstv. ráðh. vék að Mið-Ameríku og stöðu Bandaríkjanna þar og mér þótti ánægjulegt að heyra að hann gagnrýndi framferði Bandaríkjanna gagnvart Nicaragua þó að hann hins vegar léti það fylgja að hann teldi að aðferðir Nicaragua væru ekki í samræmi við Contadoraríkin, stefnu þeirra og tillögur. Ég ætla ekki að ræða þetta frekar að öðru leyti en því að ég tel alveg augljóst hver er gerandi í þessum efnum, hver er hinn sterki í þessum leik, ég held að. það dyljist engum, og að smáríkið Nicaragua er hér að bregðast við hatrömmum aðgerðum stórveldis sem er að reyna að knýja upp á það sína stefnu. Það mætti margt segja í sambandi við það sem hæstv. ráðh. vék hér að í sambandi við samlíkingu milli stórveldanna. Ég sé ástæðu til að ítreka það, sem kom fram í máli mínu um daginn fyrr við umr., að ég var þar ekki að leg ja mat á þau gildi sem tengd eru við austur og vestur. Ég ítrekaði að menn ættu vissulega að leggja mikið á sig til þess að verja þau gildi sem við metum mikils, lýðræði og frelsi, þ. á m. félagslegt frelsi og annað það sem við höfum tryggt okkur, og ég var á engan hátt í mínu máli að réttlæta það helsi sem ríkir t. d. í Austur-Evrópu og það sem Sovétríkin standa fyrir í löndum þriðja heimsins. Ég benti hins vegar á það í mínu máli hversu mikil líkindi eru með framferði þessara risavelda, Bandaríkjanna og Sovétríkjanna, í samskiptum við þriðja heiminn og þar höfum við ærin dæmi. Hæstv. ráðh. vék hér að ratsjárstöðvum og uppbyggingu eða endurnýjun ratsjárstöðva t. d. á Suðausturlandi og hann virtist telja að það lið sem gert væri ráð fyrir að þar yrði ætti að verða íslenskt, íslenskir starfsmenn. En annað mátti skilja af þeirri skýrslu sem utanrmn. fékk og ég hygg að dreift hafi verið til alþm. um þessi efni. Nú geri ég að vísu ekki mikinn mun á því hvort Íslendingar í þessum ratsjárstöðvum eru þjónar Atlantshafsbandalagsins eða Bandaríkjanna, en nauðsynlegt er að þetta liggi skýrt fyrir. Utanrrh. hefur hér staðhæft að gert sé ráð fyrir því að þarna verði um íslenska starfsmenn að ræða, allt að 30 talsins eða þar um bil. Ég er sammála hæstv. utanrrh. um erindrekstur á okkar vegum í sambandi við viðskipti. Ég innti hann eftir því hvert væri álit hans á þeim yfirlýsingum sem komið hafa frá hæstv. iðnrh. um þessi efni og ég tel viðhorf utanrrh. mjög eðlilegt, að það verði utanrrn. sem samhæfi og hafi með slíka starfsemi að gera. Mér sýnist að orð hans að þessu leyti staðfesti að iðnrh. hefur farið nokkuð glannalega fram í yfirlýsingum sínum að þessu leyti, a. m. k. virðist ekki vera um samhæfingu á milli rn. að ræða að þessu leyfi eins og þau mál hafa verið sett fram. Ég lofaði hæstv. forseta að hafa ekki uppi langt mál. Ég hef ekki aðstöðu til þess að vera hér við framhald umræðnanna strax á eftir og ég þakka hæstv. forseta fyrir að gefa mér kost á að segja hér nokkur orð við framhald þessarar umræðu. Ég geri ekki ráð fyrir að við í hæstv. utanrmn. getum samræmt okkar sjónarmið frekar en fram hefur komið. Þau eru andstæð að mörgu leyti og liggja fyrir í þeim ræðum sem haldnar hafa verið við þessa umræðu og raunar oft áður á yfirstandandi þingi og fyrr.



Fundi er fram haldið í Sþ. Ætlunin var að halda áfram umræðum um skýrslu utanrrh. Ég sé að utanrrh. er ekki mættur enn þá. Kannske við tökum annað má) á meðan og tökum þá fyrir 16. mál á dagskrá.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um afvinnumál á Norðurl. e. Flm. ásamt mér er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Atvinnuleysi á Norðurlandi eystra fer vaxandi og veldur heimamönnum síauknum áhyggjum. Í því sambandi er vert að nefna nokkrar tölur. Á árinu 1982 voru að meðaltali 88 manns atvinnulausir í hverjum mánuði, 1983 var fjöldinn kominn upp í 128 að meðaltali á mánuði, 1984 er fjöldinn 156 og 1985 187. Þetta eru eingöngu karlmenn. Svipaða sögu er að segja um konur, nema á milli áranna 1984 og 1985 er þar þó minna atvinnuleysi meðal kvenna en karla. Þar eru tölurnar: 63 konur 1982, 1983 92 konur, 1984 171, en 1985 - og þá bara í janúar og febrúar - 127 konur. Þetta leiðir til þess að fólk flyst í burtu til að leita sér að atvinnu. Ekki kemur mjög skýrt fram í tölum hversu margir þurfa að flytja vegna atvinnuleysis vegna þess að þeir flytja ekki fjölskyldur sínar um leið. Nú er talið að um 200 iðnaðarmenn frá Akureyri starfi á stór-Reykjavíkursvæðinu. Þetta veldur þessum fjölskyldum mjög miklum erfiðleikum, bæði varðandi ferðakostnað á milli heimilis og vinnustaðar og sundrungar í fjölskyldu. Þegar við tölum um atvinnuleysisprósentuna er hún því ekki sú tala sem við ættum að miða við. Jafnframt þessu veldur þetta fólksfækkun á svæðinu. 1977 var fólksfjölgun 1.9% á Norðurlandi eystra, 1978 var fjölgunin 1.2%. Ef ég hleyp svo yfir nokkur ár og tek 1983 er hlutfallið komið niður í 0.3%, en 1984 er það –0.7%. Það er sem sagt fólksfækkun í þessu kjördæmi. Fleira má tína til sem atvinnuleysi leiðir af sér. Meðallaun á þessu svæði halda t. d. alls ekki í við landsmeðaltal. Til þess að nefna nokkrar tölur í því sambandi vil ég fyrst nefna ýmsan iðnað. Þar er munurinn –14% miðað við landsmeðaltal, en flutningar –12% og götu- og sorphreinsun – 9%. Að meðaltali eru laun í Norðurlandi eystra þrem prósentum lægri en landsmeðaltal. Þetta eru örfáar tölur um staðreyndir sem tala sínu máli. Mikilvægt er að auka fjölbreytni atvinnulífsins á landsbyggðinni þannig að sem flestum gefist kostur á starfi við sitt hæfi. Til þess að ná því takmarki er það höfuðatriði að stjórnvöld marki stefnu í atvinnumálum. Það er ekki höfuðatriðið að stjórnvöld sjái um alla uppbyggingu eða sjái um rekstur fyrirtækja. Það þarf aðallega að búa til jarðveg fyrir fólk til þess að hefja sjálft framkvæmdir og geta staðið sem fyrst á eigin fótum. Til þess að svo megi verða þarf fjármagn. Það þarf að minnka miðstýringu á fjármagni. Það þarf að efla fjármagnsstofnanir úti á landi svo að menn þurfi ekki í þeim mæli sem nú er að sækja hingað suður til Reykjavíkur með ærnum tilkostnaði og ganga á milli manna og stofnana og sjóða og biðja um peninga, helst að þekkja réttu mennina til að ýta á réttu hnappana fyrir sig. Þessu þurfum við að breyta. Þess vegna hef ég lagt áherslu á það í 3. lið þessarar till. að stofnaðir verði þróunarsjóðir sem hlíti stjórn heimamanna. Í þessu sambandi er ég að höfða til þess fjármagns sem ætlað er að nýta í þróunarfélagið. Í núverandi mynd heitir það Framkvæmdastofnun ríkisins en þróunarfélag á að vera nýtt höfuð á þeirri stofnun. Ég tel mun æskilegra að dreifa þessu fjármagni út um land og láta þar með heimamenn hafa hönd í bagga með í hvaða atvinnugreinar þeir vilja verja þessum fjármunum því að það eru fyrst og fremst þeir sem eru þess megnugir að ákveða hvað er rétt fyrir viðkomandi byggðarlag. Það er líka mikilvægt að það sé á þeirra ábyrgð í hvað fjármunum er varið. Þó að þessi till. taki til atvinnumála á Norðurlandi eystra er ekki þar með sagt að atvinnuástand sé viðunandi í öðrum landshlutum. Hér hafa verið fluttar þáltill. varðandi aðra landshluta og þar af leiðandi finnst mér rétt að taka Norðurland eystra sérstaklega fyrir. Það er ekki eingöngu vegna þess að ég er úr því kjördæmi, en eins og er er atvinnuástandið verst á þessu svæði og því tel ég rétt að þar verði hafist handa. Það er ekki nóg eingöngu að ræða um atvinnuleysi og atvinnumál. Það verður að hefjast handa um úrbætur. Ég ætla ekki að fara mjög náið út í hvaða greinar er æskilegt að leggja áherslu á. Við höfum mjög oft rætt um það hér á hv. Alþingi að margir kostir eru góðir fyrir Ísland og Íslendinga. Það hefur verið talað um fiskirækt og líftækni og örtölvutækni og annað slíkt. Það er ekki okkar verksvið, að mínu mati, að nefna eina afvinnugrein fremur en aðra eða eingöngu nýiðnað. Það þarf bæði að efla þau fyrirtæki sem fyrir eru og brydda upp á nýjungum og aðstoða fólk við að koma á fót nýjum fyrirtækjum. Auk þess þarf að leggja mjög mikla áherslu á sölustarfsemi, þ. e. koma okkar vöru á framfæri bæði innanlands og erlendis. Ég tel ekki ástæðu til þess að halda hér langa tölu, enda átti annað mál að vera til umræðu á undan þessu. Nú er klukkan farin að ganga tíu og ég hygg að menn vilji klára umræðuna um utanríkismálin. Því læt ég máli mínu lokið.



Herra forseti. Það fór þó aldrei svo að ég kæmist ekki í stólinn í þessari tilraun, ég fékk orðið hvort sem var þó um annað væri. Við gerum þá hér, hv. þm. og viðstaddir hæstv. ráðh., eina lotuna enn að ræða utanríkismál, skýrslu hæstv. utanrrh. Þetta er orðinn nokkuð slitróttur ferill hjá okkur. En allt er gott ef endirinn er góður, segja þeir, og vonandi verður hann það hér í þessum umr. vorum um utanríkismál. Hæstv. utanrrh. fór að vonum skilmerkilega yfir þær spurningar sem til hans hafði verið beint og svaráði þeim eftir atvikum. Ég hef lítillegar aths. að gera við nokkur svör og óska kannske frekari skýringa á fáeinum atriðum. Hæstv. utanrrh. gerði lítið úr þeim upplýsingum sem ég vitnaði til um áform um að reisa risaradarstöðvar hér á norðurslóðum, hugsanlega á Íslandi, af þessari OTH-gerð eða ROTH-gerð, sem þá eru færanlegar risaratsjárstöðvar, taldi heimildir þær sem til væri vitnað misgóðar og sitt úr hverri áttinni og ekki allt merkilegt og hafði nú hvergi séð haft eftir hinum dáða manni Wesley McDonald að þetta ætti að gerast hér á Íslandi. Það hef ég reyndar ekki heldur og hef heldur aldrei haldið því fram. En það er hægt að raða saman þeim vísbendingum sem maður hefur og því miður verður það að segjast að margt bendir til þess að Ísland sé nú mjög fyrir sjónum þeirra manna sem skipuleggja þessi áform. Ég vitnaði áður í umr. á Alþingi og einar fimm heimildir sem ég hef komist yfir og allar nokkuð merkar. Ég get endurvitnað í þær og þá sérstaklega í vitnaleiðslur Wesley McDonalds fyrir öldungadeild Bandaríkjaþings 23. febr. s. l., en hann var þar, blessaður maðurinn, að rökstyðja beiðni flotans fyrir fjárveitingum til þessara mannvirkja. Ég veit ekki hvort ég á að lesa þetta á enskri tungu eða lesa óburðuga þýðinguna sem ég hef hér, sem er ekki eftir löggiltan skjalaþýðanda, en ég les þetta fyrst, með eyfi forseta, á ensku í ljósriti upp úr þingtíðindunum frá öldungadeild Bandaríkjaþings eins og mér hefur borist það í hendur. Þetta er sá hluti skýrslunnar sem fjallar um Norður-Atlantshafsvarnarkerfið, eins og það er þarna kallað, North Atlantic Defence System, og þar segir svo: „The upgrade of Iceland air defense radars is an integral part of the planned improvements in north Atlantic defence. Continued modernization of Iceland air defense is essential to the accomplishment of the UsCINCLANT mission. The delay or cancellation of already approved modernization programs would result in a decreased capability to defend Iceland and would have a major impact upon the defense of the north atlantic lines of communication.“ Og síðan kemur ný málsgrein: „Installation of an over-the-horizon radar as part of the north atlantic defense system will provide wide-area surveillance and SLOC protection in the late 99's for the Norwegian sea and the northeast atlantic. Congress deleted RDT & E funds for this projeet from the air force fiscal year '85 budget. Funding support in fiscal year '86 is needed to place this surveillance program back on track.“ Þá hafa menn það. Í lauslegri þýðingu, herra forseti, gæti sá þátturinn sem þarna fjallar um OTH-ratsjárstöðvarnar - sem sagt ratsjárstöðvar sem sjá yfir sjóndeildarhringinn - verið svo að þær muni skapa víðáttumikla könnunargetu og vernd fyrir samgönguleiðir á sjó innan varnarkerfis Norður-Atlantshafsins, North Atlantic Defence System, bæði fyrir norska hafið og norðaustanvert Atlantshafið, á næsta áratug. Þingið tafði fjárveitingar til rannsókna á þessu verkefni á fjárlögum flughersins á árinu 1985 eða fyrir fjárlagaár 1985. Fjárveiting til þessa verkefnis á fjárlagaárinu 1986 er nauðsynleg til þess að koma eftirlitsstarfinu á réttan kjöl á ný. Nú er það svo með þetta Norður-Atlantshafsvarnarkerfi eða Norður-Atlantshafsvarnaráætlunina að það hefur lítið farið fyrir umfjöllun um hana í skýrslum hæstv. utanrrh. og í málflutningi öllum og lítið vilja menn við þetta kannast á þeim bæ. En það er alveg borin von að horfa fram hjá tilvist þessarar áætlunar, svo víða er til hennar vitnað og svo mikinn þátt sem hún virðist leika í öllum þessum áformum. Bestu heimildir sem ég hef um hvað heyri undir þetta Norður-Atlantshafsvarnarkerfi eru þær að það séu fyrst og fremst Færeyjar, Ísland, Grænland og hafsvæðin þar í kring. Þegar komið er yfir á Bretlandseyjar eða til Noregs eru yfirleitt notaðar aðrar skammstafanir þar um. Nú er það svo að í sumum af þessum heimildum er talað um að reistar verði færanlegar radarstöðvar og radarstöðvar af þessari gerð munu þurfa allmikið landrými vegna þess að þar er um umfangsmikið loftnet að ræða, ég tala nú ekki um ef meining er að reisa slíkan búnað á nokkrum stöðum, en hafa sjálfan radarbúnaðinn færanlegan eins og hér virðist áformað. En nú er ekki mikið undirlendi í Færeyjum og af fleiri ástæðum tel ég fremur ólíklegt að augu manna beinist að Færeyjum. Hugsanleg staðsetning væri á Norðaustur-Grænlandi eða austurströnd Grænlands, en líti maður á landakort er það því miður svo að Ísland virðist falla vel inn í þá mynd sem að öðru leyti er hægt að draga af öðrum upplýsingum og m. a. af þeim radarbúnaði sem þegar er kominn hingað og fyrirhugað er að koma upp. Það fellur nokkuð vel saman við þá þekju sem þessir risaradarar hafa. Það eru fleiri stórmenni andans og vísindanna en Wesley McDonald. - Það væri gaman að fá að berja þann höfðingja augum einhvern tíma, svo oft sem til hans er vitnað, og ekki ónýtt að fá hann einhvern tíma í opinbera heimsókn svo að maður gæti fengið að spjalla við hann.

Heldurðu að hann sé lifandi?

Ja, hann er a. m. k. orðinn að goðsögn, en hann gæti verið lifandi fyrir það. - Þannig er að einn af sérfræðingum bandaríska þingsins, Bernhard Cooper, ritaði greinargerð fyrir bandaríska þingið og það á árinu 1983. Þar er einmitt fjallað um þessar OTH-rafsjárstöðvar og í beinu framhaldi af umfjöllun um viðbúnaðinn hér á Íslandi vikið að þessum OTH-ratsjárstöðvum, talað um að vissar truflanir frá norðurljósunum takmarki verulega notagildi þessarar tækni á allra nyrstu svæðum jarðarinnar yfir vetrarmánuði. Nú virðist að það sé verið að vinna að því og það horfi þannig að hægt sé að komast fyrir þessar truflanir að verulegu leyti. Ljóst er að hér er ekki um takmörkun að ræða nema á allra nyrstu breiddargráðum og það einungis yfir vetrartímann, sem eðlilegt er, þannig að þær viðbárur að af tæknilegum ástæðum sé þetta ekki hægt hér virðast veikar. Því miður, liggur mér við að segja. Ég vil t. d. spyrja hæstv. utanrrh.: Telur hann þessar tvær heimildir, annars vegar skýrslu McDonalds til öldungadeildar Bandaríkjaþings 23. febrúar og hins vegar greinargerð Coopers, sem vinnur fyrir Bandaríkjaþing, Congress Research Service, ómarkfækar heimildir? Telur hann ekki ástæðu til þess að kanna hvað liggi að baki þegar tvær opinberar heimildir, önnur frá hernum og hin frá Bandaríkjaþingi sjálfu, fjalla á opinskáan hátt um þessi áform. Ef ég má nú koma með tillögu til hæstv. utanrrh. legg ég til að hann skrifi bréf og hann getur byrjað það svona: Þar sem athygli vor hefur verið vakin á því að uppi séu áform um að reisa risaradarstöðvar á norðlægum slóðum viljum vér óska skýringa yðar á þessum áformum og það hvernig þær á hugsanlegan hátt tengist Íslandi.  En hvað um það. Ég vil sem sagt ekki sætta mig við að hér sé um einhverjar óábyrgar heimildir sitt úr hverri áttinni að ræða sem ég hafi af einhverri meinfýsni tínt saman og sé eitthvað að reyna að rugla hæstv. utanrrh. og aðra í ríminu með því að fjalla um þetta hér. Ég tel fulla ástæðu til þess að grafast fyrir um hvað þarna er á ferðinni, m. a. í ljósi þeirra heimilda sem ég vitnaði í. Það var vikið hér að þyngdarmælingum sem ég nefndi og hæstv. utanrrh. taldi sig ekki vita að þær væru á neinn hátt frábrugðnar þeim þyngdarmælingum sem áður hefðu farið fram. Ég tel mig þvert á móti hafa um það upplýsingar að þær séu talsvert annarrar náttúru þar sem, eins og ég sagði, meiningin sé að mæla fyrst og fremst þau áhrif þyngdarsviðsins sem vita upp frá yfirborði jarðarinnar en ekki reyna að nota upplýsingar um þyngdarnomalíur til að lesa í jarðlög, sem sagt niður frá yfirborðinu. Á þessu er grundvallarmunur og það gefur auga leið að þær þyngdarmælingar, sem eiga að koma að gagni við umferð loftfara, beinast einmitt upp á við og beinast að því að meta áhrif þyngdarsviðsins upp í loftið. Auðvitað eigum við ekki að láta neita okkur um það, hæstv. utanrrh., að framkvæma vísindalegar rannsóknir þó að þær geti einnig, eins og ég held að það hafi verið orðað, þjónað hernaðarlegum tilgangi. Ég spurði ósköp einfaldlega: Hvers vegna eru Bandaríkjamenn að fjármagna þessar dýru mælingar nú? Hvaða hernaðarlegur tilgangur liggur þar að baki? Ég sætti mig ekki við sem svar getgátur um að það sé sjálfsagt einhver hernaðarlegur tilgangur á bak við þetta eða hann geti verið á bak við þetta. Hann er auðvitað gerandinn í þessu máli. Það er þess vegna sem þessar mælingar eiga að framkvæmast og þess vegna er borgað fyrir þær af stofnunum hersins. Þetta er engin góðgerðarstarfsemi. Ég hef aldrei orðið var við að þeir stæðu fyrir góðgerðarstarfsemi. Það getur vel verið að þeir séu að mæla Amazon-svæðið, en ég er ekki viss um að það sé góðgerðarstarfsemi heldur. Ég held þvert á móti að það sem hér er á ferðinni sé ósköp einfalt, þ. e. að leiðrétta fyrir þeim áhrifum sem þyngdarsviðið hefur upp frá sér þegar hlutir eins og gervihnettir, stýriflaugar og langdrægar eldflaugar fljúga þar yfir. Ef þetta er svo er þarna ákveðinn hernaðarlegur tilgangur á ferðinni. Ég er að öðru leyti ekki að leggja mat á þessa framkvæmd, enda veit ég of lítið um hana til þess að geta tjáð mig að þessu leyti, en mér finnst ástæðulaust að vera að skjóta sér hjá því að viðurkenna það að hér hlýtur einhver hernaðarlegur tilgangur að liggja að baki og ágætt væri fyrir okkur að vita hver hann er. Síðan var aðeins vikið enn að umræðum um herskipakomur og nú er túlkun hæstv. utanrrh. á eigin ummælum nokkuð á annan veg en ég og fréttamenn og sérfræðingar út um allan heim túlkuðum hans orð hér þegar hann hafði gefið sín svör í fyrirspurnatíma á Alþingi um daginn. Mér er ómögulegt að túlka þau orð hans að herskipum sem beri kjarnorkuvopn sé óheimilt að koma til Íslands, inn í íslenska lögsögu, inn í íslenskar hafnir og að þeirri stefnu verði framfylgt öðruvísi en svo, að herskipaheimsóknir séu óhugsandi inn í íslenska lögsögu eða íslenskar hafnir nema vissa liggi fyrir því að þær brjóti ekki þessa stefnu. Þannig hafa aðrir og skilið þetta. Það er í ljósi þeirrar ósveigjanlegu stefnu Bandaríkjamanna að játa hvorki né neita tilvist kjarnorkuvopna um borð í skipum sínum sem þetta skiptir máli og er í raun og veru grundvallaratriði. Ég vitnaði áðan til leiðtoga kommúnistaflokksins í Kína, Hu Yaobang, sem sagði í viðtali við blaðamenn fyrir líklega einum þremur vikum að alþýðuríkið eða lýðveldið eða hvað það nú heitir, Kína, og Bandaríki Norður-Ameríku hefðu komið sér saman um að amerísk skip sem ætla að koma í kínverskar hafnir innan nokkurra vikna mundu ekki bera kjarnorkuvopn. Þetta sagði sá góði maður. En það var auðvitað uppi fótur og fit fyrir vestan og þessu var harðlega mótmælt. Við gefum auðvitað aldrei neinar slíkar tryggingar sagði Edward P. Djerejian, sem þarna talaði fyrir utanrrn., og hann sagði: Stefna okkar í þessu efni er algert grundvallaratriði, fundamental, sagði hann, og að lokum sagði hann: Það getur ekki verið um neinar bandarískar herskipaheimsóknir að ræða, hvergi í veröldinni þar sem þessi stefna er við lýði. Og ef ég má enn einu sinni lesa hér eina málsgrein á ensku, með leyfi forseta: „No US ship visit can take place anywhere in the world except under this policy“, þ. e. þeirri stefnu Bandaríkjamanna að játa hvorki né neita tilvist kjarnorkuvopna um borð í skipum. Ég skil það svo, að ef utanrrh. ætlar að framylgja þessari stefnu sinni á þann hátt að það sé alveg ljóst að hingað komi ekki skip með kjarnorkuvopn séum við lausir við herskipaheimsóknir um aldur og ævi og ætla ég ekki að harma það. Utanrrh. hæstv. sagði að það væri auðvitað þannig að þó að skip gætu borið kjarnorkuvopn þyrftu þau ekki endilega að hafa þau og þess vegna væri allt í lagi þó að hingað kæmu skip með eldflaugageyma, kannske tvær snyrtilegar raðir eftir dekkinu, 16, 18, 24 hólf eða eitthvað svoleiðis. Þetta væri allt í lagi því að þau þyrftu ekki endilega að hafa kjarnorkuvopn. Þetta er alveg rétt. En að sama skapi geta þau haft þau og hafa þau mjög oft. Og ég hef hérna þann lista sem ég vitnaði til um þessa tundurspilla af Spruance-gerð sem eru mjög margir í Norður-Atlantshafsflotanum og heita ýmsum fögrum nöfnum eftir alls konar hetjum og hafa auk þess númer og eru númeraðir DD-963 - DD-999. Öll þessi herskip, þessir spillar, hafa sem sagt þessa kjarnorkuvopnagetu og eins og ég sagði áðan er vitað og viðurkennt að verulegur hluti þeirra á hverjum tíma ber kjarnorkuvopn. Það er svo um kjarnorkubúinn flota yfirleitt að reiknað er með, það er gengið út frá því í umfjöllun um þessi mál, að svo og svo stór hluti hans á hverjum tíma beri þessi vopn. Það er inni í útreikningum og það er inni í umfjöllun um kjarnorkuvopnastyrk á hverjum tíma, þannig að það hefur öðlast ákveðna viðurkenningu þar með að svo sé. Það hefur kannske ekki mikið upp á sig að ræða þetta enn frekar. Ég tel óhjákvæmilegt og ég fyrir mitt leyti mun krefjast þess að gengið verði úr skugga um það þegar fyrir dyrum standa herskipalieimsóknir, hvenær það verður, ef það verður, hvort í þeim flota eigi þá að vera skip sem geti borið kjarnorkuvopn. Þá reynir að sjálfsögðu á það hvort eða hvernig utanrrh. mun framfylgja þessari stefnu sinni. Því get ég alveg lofað hæstv. utanrrh. að ef ég verð ofar moldu mun ég beita mér fyrir því að það verði látið á það reyna hvort þetta kjarnorkuvopnabann okkar Íslendinga hvað þetta varðar heldur. Ég vil lýsa ánægju minni, svo langt sem það nær, yfir þeim orðum sem hæstv. utanrrh. hafði um viðskiptabann Bandaríkjanna á Nicaragua, en í framhaldi af því tel ég eðlilegt að spyrja hvort sé að vænta einhverra yfirlýsinga eða einhverra aðgerða af hálfu hæstv. utanrrh. eða af hálfu hæstv. íslensku ríkisstjórnarinnar hvað þetta varðar. Nú er ekki ólíklegt að á næstu dögum heyrist frá ýmsum, víða í hinum vestræna heimi a. m. k. og kannske víðar, þar sem þessu viðskiptabanni verður harðlega mótmælt og jafnvel gripið til einhverra aðgerða. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh.: Er þess að vænta að við fáum að heyra eða sjá meira frá honum á næstu dögum en einungis það að hann harmi þetta í umr. á hv. Alþingi þó að það sé út af fyrir sig skref í rétta átt? Hæstv. utanrrh. gerði frekar lítið úr samtökum, sem ég er félagsmaður í og er þess vegna ákaflega hörundsár fyrir, sem eru samtök þm. um nýtt heimsskipulag eins og það heitir í Morgunblaðinu, og því átaki leiðtoga í þeim fimm heimsálfum, sex þjóðarleiðtoga í fimm heimsálfum, sem samtökin hafa beitt sér fyrir. Hann á væntanlega með ummælum sínum við Delhi-yfirlýsinguna þar sem hann segir að hún sé gölluð, þar sem sé ekki kveðið á um framkvæmdir og eftirlit. En alvarlegast af öllu taldi hann þó að tvö ríki, Argentína og Indland, hefðu ekki fullgilt sáttmála Sameinuðu þjóðanna um bann við útbreiðslu kjarnorkuvopna og þess vegna væri allt þeirra tal í þessum efnum marklaust. Nú er það svo, eins og hæstv. utanrrh. væntanlega veit, að sá samningur var á sínum tíma undirritaður af mörgum aðilum og reyndar gerður með það í huga að þau ríki, sem þá tækju á sig skuldbindingar um að taka ekki kjarnorkuvopn, fengju í staðinn yfirlýsingar stórveldanna um að þau mundu afvopnast, þau mundu á ákveðnum tíma losa sig við þau vopn. Gagnrýni hefur farið vaxandi á undanförnum árum að vegna þeirrar stöðu sem þessi mál eru í, vegna vanefnda stórveldanna og kjarnorkuveldanna hvað þetta varðar og algers getuleysis þeirra til að standa við þessa hlið málanna sé það samkomulag úr gildi fallið, marklaust, vegna þess að þetta var hugsað eins og ákveðinn tvíhliða gerningur ef ég kann rétt að fara með. Það afsakar þó ekki að auðvitað er slæmt að þessi tvö ríki skuli ekki hafa fullgilt þennan samning, en að mínu viti gerir það ekki þá þjóðarleiðtoga sem þar eru við völd nú og vilja leggja góðu málefni lið algerlega marklausa og meiningarlausa hvað þetta varðar. Ég segi bara við hæstv. utanrrh.: Mér er enn þá sama hvaðan gott kemur ef þessir ágætu menn vilja beita sér fyrir aðgerðum í þessu efni og þeirra ríki eru þó enn þá kjarnorkuvopnalaus að því er best er talið og er það gott og vel og við skulum fagna því. Ég er enn óánægður með hversu litla trú hæstv. utanrrh. hefur á kjarnorkuvopnalausum svæðum. Hugsanlega endist mér ekki kvöldið til þess að sannfæra hann endanlega í þeim efnum. En nú er það svo að Ísland er eitt af þessum kjarnorkuvopnalausu svæðum skv. opinberri stefnu. Það hefur sjálfur hæstv. utanrrh. margítrekað að það sé okkar opinbera stefna að hafa hér ekki kjarnorkuvopn, sömuleiðis ekki í okkar lögsögu og okkar höfnum, þannig að það skýtur skökku við að við sem slíkir skulum þá ekki hafa trú á því að reyna að hafa fleiri lönd og stærri einingar kjarnorkuvopnalaus og gera um það bindandi alþjóðlega samninga. Ég verð að segja alveg eins og er að ég hef ekki heyrt nógu haldgóð rök fyrir því að menn skuli ekki vera tilbúnir til að reyna að ná alþjóðlegu samkomulagi um slíkar skuldbindingar. Því er iðulega haldið fram að vegna þess að Norðurlöndin séu kjarnorkuvopnalaus sé þetta ástæðulaust. Ég segi: Auðvitað á þvert á móti, vegna þess að Norðurlöndin eru kjarnorkuvopnalaus í dag, að nota tækifærið og lýsa því formlega yfir og reyna að ná með því árangri. Ég get ekki séð að það geri annað en styrkja stöðu okkar frekar en hitt í þessum efnum. Herra forseti. Það er aðeins eitt sem ég vildi svo að síðustu spyrja hæstv. utanrrh. út í, ég geri ráð fyrir að hann geti átt leið hingað einu sinni enn í kvöld, og það er um byggingu stjórnstöðvar í Keflavík. Nú er maður alltaf að reyna að læra af reynslunni og ég hef reynt að læra af þeirri reynslu sem ég hef upplifað í tengslum við málefni þessarar stjórnstöðvar. Ég var búinn að þráspyrja um þetta ákveðna málefni og reyna að draga fram einhverjar upplýsingar um hvað hér væri á ferðinni, fullyrða þetta í ræðum á hv. Alþingi o. s. frv., en hef lítið haft upp úr því krafsinu fyrr en nú í vetur allt í einu að það upplýstist í fyrirspurnatíma að teikningar að þessu mannvirki væru komnar í utanrrn. Þetta var þá raunveruleiki eftir allt saman, þessi áform voru raunveruleg eins og haldið hefur verið fram og nú er ekki lengur hægt að neita þeim. Hér er svo fjallað um þessa stjórnstöð í þessari skýrslu og er það út af fyrir sig vel. Í ljósi þess sem við höfum heyrt og séð í sambandi við ákvarðanatöku um framkvæmdir á vegum Bandaríkjahers hér á landi hlýt ég að spyrja hæstv. utanrrh.: Er það á döfinni að hann taki ákvörðun í sínu rn. um að heimila Bandaríkjamönnum að hefja þessar framkvæmdir og mun hann þá standa þannig að því að hann muni einfaldlega tilkynna ríkisstj. að hann ætli að veita þetta leyfi? Það hefur einnig komið fram hér í umr. að þannig gerast oft hlutirnir á þessum bæ. Það er bara sagt frá því í ríkisstj. að utanrrh. hafi leyft eða ætli sér að leyfa þessa eða hina framkvæmd og við það situr. Er þess til að mynda að vænta að einhver ákvörðun í þessu máli verði tekin á næstu mánuðum, til að mynda á meðan Alþingi er í sumarfríi eða hvað er annars að frétta af því? Því miður bendir allt til þess að þetta sé næst á listanum góða yfir óskir Bandaríkjamanna um framkvæmdir hér, þetta sé næsta skref sem þeir vilji fá að stíga hér og engan veginn það síðasta. Það verður ákveðinn mælikvarði á framkvæmdahraðann hversu langt um líður frá því að síðustu framkvæmdir voru leyfðar þangað til ákvörðun verður tekin um þessa. Það verður mjög fróðlegt að vita, herra forseti, hvort við eigum eftir að upplifa atburðarás eitthvað svipaða þeirri sem gerðist með stjórnstöðina í sambandi við þær risaradarstöðvar sem ég hef hér gert að umræðuefni. Því miður finnst mér að ég sé að mörgu leyti að upplifa sömu söguna aftur. Heimildir úti í heimi, ábyggilegar heimildir, færa manni heim sanninn um að svona áform séu á döfinni. Enginn kannast við neitt. Hæstv. utanrrh. hefur ekki heyrt neitt, kannast ekki við neitt. Svo líður ár, svo liða tvö ár og þá allt í einu er þetta komið á prent. Jú, þeir eru búnir að fá teikningar og þeir vilja helst fara að drífa í þessu á næsta ári. Ég ætla svo sannarlega að vona að uggur minn um þetta efni sé ástæðulaus því einhver verstu tíðindi, held ég, sem ég gæti nú fengið í þessum málum væru að eitt stykki svona mannvirkja ætti að rísa hér. Ég held að utanrrh. hljóti nú að skilja, ef hann hugleiðir það augnabliksstund, að þegar maður hefur endurtekið orðið fyrir reynslu eins og þeirri sem ég rakti hér í sambandi við stjórnstöðina og rekja má í sambandi við margar fleiri framkvæmdir sem hér hefur verið ráðist í hljóti manni að leyfast að vera tortrygginn og gagnrýninn og vilja fá skýr svör. Þess vegna hef ég gert þetta mál jafnítarlega að umfjöllunarefni hér og raun ber vitni. Ég sætti mig ekki við að því sé einfaldlega vísað frá á grundvelli þess að heimildir sem maður vitnar í séu ekki marktækar, ekki síst þegar þær eru frá þeim aðilum sem ég hef í vitnað. Herra forseti. Þá ætla ég að fara að hætta þessu í bili. Þetta er orðið allgott. Því miður virðist mér það vera svo hjá þessari hæstv. ríkisstj. að þar sé bókstaflega allt galopið í þessum herstöðva- og vígbúnaðarmálum. Það hefur sjaldan ef nokkurn tíma á síðustu áratugum verið jafnlítið viðnám hér, jafnlítið reynt að sporna eitthvað við því að við flækjumst endanlega í þetta vígbúnaðarnet. Ef maður setti upp Íslandskort þar sem merktir yrðu inn allir þeir staðir, öll þau mannvirki sem á einhvern hátt tengdust hernaði sýnist mér að ef svo haldi sem horfi verði það eitt blikkandi ljósahaf innan nokkurra ára. Ekki er það nú falleg framtíðarsýn, a. m. k. ekki fyrir mig. Ég ætla þá ekki að hafa þetta fleira en ég ítreka spurningar mínar til hæstv. utanrrh. og vona að hann geti gefið mér einhver skýr svör við þeim.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að flytja hér langt mál, síst eftir jafnítarlegar upplýsingar alla leiðina frá Kína og við höfum hlustað á að undanförnu. En það er margt kyndugt í kýrhausnum. Eitt af því er að hreindýr heyra undir menntmrn., en hvalveiðar eru orðnar að ríkisleyndarmáli í utanrmn. Þær einu upplýsingar sem við fáum hér eru þær að þinginu mun verða gerð sérstök grein fyrir hvalveiðimálum þegar tímabært þykir. Nú er það fsp. mín til hæstv. utanrrh. hvenær hann telji að sú stund muni upp renna að þeirri hinni miklu hulu um stöðu hvalveiðimála verði aflétt, málið verði ekki í reynd lengur leyndarmál í utanrmn. heldur þingheimur upplýstur um stöðu málsins. Ástæðan fyrir því að ég leita svo fast eftir svörum um þetta er að í harðri atkvgr. á Alþingi Íslendinga gerðust þau tíðindi að ákveðið var að mótmæla ekki ákvörðun hvalveiðiráðsins, en sú ákvörðun var tekin tn. a. á atkvæði varamanns eins af ráðh. í núv. ríkisstj. sem var á öndverðum meiði við sinn varamann í þeim efnum. Ég ætla einnig að fleirum hafi snúist hugur í þessu máli. Klukkan gengur mjög hratt á okkar hagsmuni hvað þetta snertir. Það er nánast óþolandi afskiptasemi af innanríkismálum Íslands ef erlendir aðilar ætla að þvinga það í gegn að við látum af því að nytja okkar auðlindir. Ég tel að það sé mjög brýnt, og ég treysti hæstv. utanrrh. vel til að fylgja því eftir, að leitað verði lausna í þessu máli sem tryggi að Íslendingar haldi áfram að nytja hvalveiðistofninn, hvort sem þær lausnir fela það í sér að Ísland verður að segja sig úr Alþjóðahvalveiðiráðinu eða ekki. Reyndar tel ég að miðað við þær hugmyndir sem þar hafa verið uppi sé okkur lítill sómi að setunni í þessu ráði. Það getur vel verið að þeir séu til sem telja að það skipti ekki miklu máli fyrir þessa þjóð hvort víð setjum vel rekin fyrirtæki á Íslandi á höfuðið og lækkum þannig lífskjör í landinu. En mér sýnist að það sé ekki borð fyrir báru til að lækka lífskjörin og ég hygg að það séu fleiri sama sinnis. Þess vegna tel ég að það sé mjög brýnt að þannig verði að málum staðið að hvalveiðar geti haldið áfram í íslenskri lögsögu, að sjálfsögðu undir vísindalegu eftirliti, og vænti þess að hæstv. utanrrh. ljái því máli lið og geri grein fyrir sinni afstöðu í þessu máli.



Herra forseti. Ég mun stytta mál mitt og víkja aðeins að því sem hv. tveir síðustu ræðumenn hafa minnst á. Varðandi svokallaðar OTH-ratsjár er það að segja að það kom greinilega fram í upplestri hv. þm. Steingríms Sigfússonar, hvort heldur var á ensku eða íslensku, að það var í sitt hvorri mgr. þar sem rætt var um ratsjárstöðvar á Íslandi og mögulega OTH-ratsjá. Það kom líka greinilega fram í hans máli að enn eru óleystir tæknilegir örðugleikar, þeir að norðurljósin trufla nytsemi þessara ratsjárstöðva á norðurslóðum. Það kom enn fremur fram í hans umsögn að það mætti alveg eins áætla að slík stöð yrði í Bretlandi eða Skotlandi eins og hér á Íslandi. Það sem ég hef heyrt varðandi það er að ef slík stöð er reist eftir að búið er að leysa tæknilega örðugleika, þá sé líkleg staðsetning í Skotlandi eða Englandi, í Bretlandi sem sagt. En ég ítreka og endurtek að hér hafa ekki verið hafðar uppi neinar hugmyndir um byggingu slíkra stöðva á Íslandi. Mér fannst þm. þannig farið að hann væri að leggja saman tvo og tvo og fengi út fimm. Þá vík ég að þyngdarmælingunum sem hann kvað frábrugðnar þeim er fyrr hafa verið gerðar af sömu aðilum, að nú ætti að mæla upp en ekki niður. Ég dreg það ekki í efa að þessar þyngdarmælingar eiga að koma að gagni í sambandi við umferð um loftsins vegu, m. a. varðandi gervihnetti til þess að auðvelda staðsetningu skipa á sjó úti og flugvéla. En þessar fyrirætlanir um þyngdarmælingar hafa farið um hendur Orkustofnunar og Orkustofnun er ákaflega mikið í mun að þær eigi sér stað. Þær verða undir stjórn og á vegum Orkustofnunar. Og Orkustofnun segir þær hafa vísindalegt gildi fyrir jarðeðlisfræði Íslands, fyrir jarðsögu Íslands, mælingar á jöklum, mælingar á jarðlögum o. s. frv. Þótt ég viti að Orkustofnun stefni hátt hygg ég þó að áhuginn hljóti að beinast fyrst og fremst að þeirri vitneskju sem fæst neðan úr djúpum jarðar fremur en í mælingum upp á við. Þá nefndi hv. þm. Steingrímur Sigfússon herskipakomur og möguleika á því að herskip væru með kjarnavopn innanborðs. Ég vil ekki lengja þessar umræður;með því að endurtaka það sem ég sagði hér fyrir þrem eða fjórum klukkutímum, en þó var það í stuttu máli á þá leið að það gilda ákveðnar reglur í Atlantshafsbandalaginu varðandi flutninga á kjarnavopnum, og ég geng út frá því að þær séu haldnar, að kjarnavopn verði ekki flutt til lands nema með samþykki viðkomandi lands. Til þess að kjarnavopn séu flutt til landsins og inn fyrir lögsögu þess þarf því samþykki íslenskra yfirvalda. Þá gerði hv. þm. lítið úr því að það sýndi alvöruleysi Argentínu og Indlands og þjóðarleiðtoga þeirra varðandi yfirlýsingu þjóðarleiðtoga í fimm heimsálfum þegar á það væri litið að þessi lönd hefðu ekki staðfest samninginn um bann við dreifingu kjarnavopna og afsakaði þá, skildist mér, með því að þeir hefðu ekki verið þjóðarleiðtogar þegar samningurinn var gerður eða flest ríki staðfest hann. En ég var að vitna í nýlegar heimildir. Ég var að vitna til þess að sendiherrar Norðurlanda í þessum löndum og hjá sameinuðu þjóðunum gerðu sér ferð á fund yfirvalda allra þeirra þjóða í Sameinuðu þjóðunum sem ekki hafa staðfest þennan samning núna um og upp úr áramótunum og fengu afsvar bæði hjá Argentínu og Indlandi. Sannleikurinn er sá að sögur herma - og nú er ég að vísu farinn að hljóma eins og hv. þm. Steingrímur Sigfússon að vitna í sögusagnir - að bæði þessi lönd hafi náð tökum á kjarnavopnum eða hafi vald á þeim. Ég minnist þess í það minnsta að í frásögum af Falklandseyjastríðinu var talin einhver hætta á að Argentína mundi beita þeirri kunnáttu. En ég segi þetta með öllum fyrirvara og tel það eiginlega fyrir neðan virðingu okkar hv. þm. Steingríms Sigfússonar að byggja málflutning okkar á sögusögnum eins og honum er svo gjarnt og ég sýnist vera að falla í sömu gryfju.

Ég mótmæli þessu hreinlega.

Þá vék hv. þm. að byggingu stjórnstöðvar í Keflavík og bjó til hálfgert ævintýri eða leynilögreglusögu í kringum þá byggingu. Ég minnist þess ekki að fyrirætlunum varðandi byggingu stjórnstöðvar hafi verið neitað. Ég held að við höfum upplýst það hér fyrr að fjárveiting hafi ekki fengist á sínum tíma hjá Bandaríkjaþingi fyrir byggingu nýrrar stjórnstöðvar í Keflavík. En sú fjárveiting hefur fengist núna og það er ekki farið leynt með það að áform eru uppi um byggingu slíkrar stjórnstöðvar. Meðan þessi fyrirætlun var í æsifregnastíl átti þessi stjórnstöð að vera neðanjarðar, en eins og fram kemur í skýrslu minni er ekki um slíka byggingu að ræða þótt hún sé styrkt og útbúin skv. reglum sem gilda um slík mannvirki á vegum Atlantshafsbandalagsins. Ég hef í öllum tilvikum, eins og skýrslur mínar um utanríkismál og fyrirætlanir varnarliðsins og svör við fsp. hv. þm. bera vitni um, reynt að gefa sem réttastar og mestar upplýsingar á hverjum tíma, og ég minni á að á hverju hausti eru t. d. gefnar upplýsingar í utanrmn. um væntanlegar framkvæmdir næsta árs sem oft og tíðum fela í sér mannvirki sem tekur mörg ár að byggja. Ég vil svo svara hv. þm. Ólafi Þórðarsyni, sem ég er efnislega í höfuðatriðum sammála. Hvalveiðimál heyra undir utanrrh. að því leyti er snertir fyrirsvar landsins út á við, til dæmis í hvalveiðiráðinu, en varðandi efnisþætti heyra hvalveiðimál undir sjútvrh. Eins og kemur fram í skýrslu minni segir, með leyfi forseta: „Hvalveiðimálin hafa verið til ítarlegrar meðferðar í sjútvrn. og Hafrannsóknastofnun og rædd í utanrmn. Mun verða gerð sérstök grein fyrir hvalveiðimálum þegar tímabært þykir.“ Það er ekkert óeðlilegt þótt þessi mál séu rædd sérstaklega í utanrmn. Til utanrmn. var vísað þeirri þáltill. hvort mótmæla skyldi þessu hvalveiðibanni. Það valt á einu atkvæði, eins og hv. þm. benti á. Ég var þá í minni hl. og flutti reyndar nál. minni hl. n. á þeim tíma. Það hlýtur að koma til meðferðar í utanrmn. líka hver aðild okkar og með hvaða hætti þátttaka okkar í hvalveiðiráðinu á að vera í tengslum við framtíð hvalveiða á Íslandi þegar svona er komið. En efnislega hvað hvalveiðarnar sjálfar snertir heyrir þetta undir sjútvrh. og ég get með góðri samvisku sagt, þótt hann hafi verið öndverðrar skoðunar við mig varðandi mótmæli gegn hvalveiðibanni þegar það var uppi á teningnum, að hann hefur unnið mjög samviskusamlega og vel með sínum mönnum í rn. og Hafrannsóknastofnun að kanna færar leiðir er tryggja hagsmuni Íslands sem best. Ég tel því að það hljóti að verða hann sem upplýsi málið efnislega og meti það í samræmi við hagsmuni Íslands hvenær það þykir tímabært.



Herra forseti. Þó að hér sé nú haldinn kvöldfundur og sumir séu búnir að vera býsna oft hér í ræðustólnum í dag ætla ég ekki að láta þessa till. um atvinnumál á Norðurlandi eystra fara fram hjá mér í þessum umr. án þess að segja um hana nokkur orð. Ég sé ekki eftir mér og ekki eftir öðrum hv. þm. að eyða örlitlum tíma hér í að ræða atvinnumál, hvort sem það er á Norðurlandi eystra eða annars staðar. Hér höfum við tveir hv. þm. flutt till. um það að litið verði sérstaklega til afvinnuástands á Norðurlandi eystra og er ekki nema eðlilegt því að það hefur óvíða ef nokkurs staðar á landinu verið jafnslæmt á undanförnum tveimur árum og ber auðvitað ýmislegt til. Það er eðlilegt að tekið sé sérstaklega á atvinnumálum þegar atvinnuleysi er komið á það stig sem er t. a. m. á Akureyri og nokkrum öðrum þéttbýlisstöðum í Norðurlandi eystra þegar verst gerist t. d. yfir vetrartímann. Goðsögnin um það, herra forseti, að á Íslandi sé ekkert atvinnuleysi á því miður ekki alls staðar við rök að styðjast. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því. Þegar það eru orðin nokkur prósent vinnandi manna sem ekki hafa atvinnu, jafnvel svo mánuðum skiptir, er ekki lengur hægt að tala um land án atvinnuleysis að mínu mati. Fyrir nú utan það að einhverjir af þeim sem þó teljast hafa vinnu leggja á sig verulegt óhagræði til þess að ná sér í þá atvinnu, eins og rakið var reyndar hér af flm. Atvinnuástandið hefur verið sérstaklega alvarlegt á Akureyri s. l. tvo vetur og jafnvel lengur. Þar hefur t. a. m. verið stórfellt atvinnuleysi hjá iðnaðarmönnum, sérstaklega í byggingariðnaði, og ýmsir fleiri hópar hafa þar búið við nokkurt atvinnuleysi. Ástandið í dag gefur einnig tilefni til að hugleiða hvað sé í vændum á allra næstu árum. Það verður að segjast eins og er að því miður horfir þetta mál illa við landsbyggðinni af ýmsum ástæðum. Má þar nefna t. d. að stærri árgangar að hlutfalli koma inn á vinnumarkaðinn á landsbyggðinni en hér á þéttbýlissvæðinu við Faxaflóa. Þannig eru t. a. m. um 40% íbúa landsins heimilisföst utan stór-Reykjavíkursvæðisins, en nær 48% af þeim vinnuafla sem bætist á vinnumarkaðinn á næstu árum eru úti á landi. Þetta misræmi stafar af hærri frjósemistölu og stærri árgöngum úti á landi og gerir auðvitað aðstöðu landsbyggðarinnar til þess að halda sínum hlut og skaffa sínu fólki atvinnu á heimaslóðum enn þá erfiðari en ella. Þetta þýðir ósköp einfaldlega að fleiri störf þurfa að bætast við að hlutfalli úti á landi en hér á stór-Reykjavíkursvæðinu. Annað sem einnig gefur tilefni til að hugleiða stöðuna eru þær spár sem uppi eru um hvar líklegast sé að störf muni bætast við á næstu árum og áratugum. Það hefur oft verið horft til iðnaðar í því sambandi og hann hefur verið ákveðið lausnarorð hjá þeim sem um þetta fjalla, að sjávarútvegur og landbúnaður og aðrar tengdar greinar muni ekki bæta við sig miklum mannafla en iðnaðurinn hljóti að gera það. En nú eru uppi um það kenningar ekki ómerkari manna en dr. Ingjalds Hannibalssonar að iðnaðurinn sem slíkur muni engan veginn taka við öllum þeim mannafla sem honum hefur verið ætlað fram að þessu og það geri hann ekki vegna þess að þar muni þurfa að verða miklu meiri framleiðniaukning en hingað til hefur verið reiknað með, eigi iðnaðurinn á annað borð að halda velli. Þá eru ekki margir kostir eftir, herra forseti, sem gætu lagt til öll þessi nýju störf. Mest er þá mænt á þjónustuna, alls kyns þjónustu, að þar verði nýju störfin að skapast, og allir vita hvernig henni er skipt í landinu. Hún er í það miklu minna mæli úti á landi að það þarf að verða nær þreföld aukning í þeirri þjónustu sem þar þó er til þess að hún geti bætt við sig jafnmörgum störfum og hún gerir hér. Svo dökk er sú mynd. Með þetta tvennt sérstaklega í huga held ég að það sé ástæða til að taka atvinnumálin á hverju landsvæði, í hverjum landshluta og einnig á landinu í heild til athugunar. Stjórnvöld bera hér mikla ábyrgð. Hverjar meiningar sem menn hafa um beina þátttöku þeirra í atvinnulífinu er alveg ljóst að stjórnvöld hlaupa ekki frá ábyrgð sinni í þessu máli á neinn hátt. Í fyrsta lagi er það þeirra hlutverk að verulegu leyti að marka randskilyrðin fyrir atvinnureksturinn í landinu. Það má taka sem dæmi að stjórnvaldsaðgerðir sem hafa áhrif á rekstrarstöðu sjávarútvegs eru aðgerð af því tagi. Slíka ábyrgð bera stjórnvöld og þar mættu þau, a. m. k. að mínu viti, grípa inn í ástand mála eins og það er í dag, í rekstrarstöðu og afkomu framleiðslugreina þjóðarbúsins. En stjórnvöld bera ekki síður og kannske sérstaklega ábyrgð hvað varðar skipulag opinberrar þjónustu og staðsetningu opinberra stofnana því að það hefur einnig áhrif, jafnstór aðili og ríki og opinberir aðilar eru í þessum efnum. Þau geta margt gert sem hefur áhrif á þessa mynd. Ég tel að það sé óhjákvæmilegt að til þess verði einnig litið ef atvinnuástand á Norðurlandi eystra verður sérstaklega skoðað. Ég nefndi Akureyri því að þar hefur atvinnuástandið verið einna alvarlegast. Það vill einmitt svo til að nú eru uppi hugmyndir um ýmsar greinar þjónustu og ýmsar stofnanir sem handhægt væri að koma á fót eða flytja til Akureyrar. Það er dæmi um hið síðarnefnda sem stjórnvöld geta gert á þessu sviði og hefur áhrif á atvinnuástandið. Herra forseti. Ég vildi koma þessum almennu hugleiðingum mínum á framfæri við þennan hluta umr. um þessa þáltill. sem ég er meðflm. að ásamt með hv. þm. Kolbrúnu Jónsdóttur.



Herra forseti. Sú till. sem hér liggur fyrir er í sjálfu sér allra góðra gjalda verð og meiningin örugglega góð. Ég vil þó vekja athygli á því að atvinnuleysistölur sem teknar eru á ákveðnum degi eða tíma eru ekki alveg óyggjandi og þar er vissulega ekki allt sem sýnist. Því var mótmælt nýlega af bæjarstjóra á Akureyri og bæjarfulltrúum að nýlegar atvinnuleysistölur væru raunhæfar. Það er vitað að Útgerðarfélag Akureyringa hefur margauglýst eftir fólki og fær ekki. Yfirverkstjóri þar sagði nýlega í blaðaviðtali að hann gæti nú bætt við 50 manns. Slippstöðina vantar 20–30 járniðnaðarmenn. Sömuleiðis er mér kunnugt um að Vélsmiðjuna Odda vantar járniðnaðarmenn. Það er, að mér finnst, óþarfi að gera meira úr atvinnuleysi en efni standa til. Atvinnuleysisgrýlan vekur ugg og hún getur dregið dilk á eftir sér. Hins vegar dettur mér ekki í hug að draga úr því að atvinna hefur dregist saman á þessu landsvæði, á Norðurlandi eystra, einkum í byggingariðnaði og bifvélavirkjun, að mér er tjáð. Það eru þær atvinnugreinar sem fangmests samdráttar gætir í. Sú mikla fólksfjölgun og jafnvel þensla á Akureyrarsvæðinu og víðar á Norðurlandi eystra sem fylgdi aflaárunum fyrir 1982 hlaut náttúrlega að finna sitt jafnvægi fyrr eða síðar. En hitt er svo rétt að það er bágt að standa í stað og mönnunum munar annaðhvort aftur á bak ellegar nokkuð á leið einnig í þessum efnum, eins og þar stendur, og sjálfsagt á atvinnulíf á Akureyri og víðar á Norðurlandi eystra nokkuð í vök að verjast um þessar mundir. Ég hef líka áhyggjur af því, eins og hv. 1. flm. kom inn á, að laun eru tiltölulega lág á þessu svæði. Stærstu atvinnuveitendur, iðnaðardeild SÍS og Kaupfélag Eyfirðinga, greiða ekki tiltakanlega há laun og svo hefur reyndar verið lengi. En mér segir svo hugur um að hálaunasvæði með vaxandi atvinnu í nýbyggingariðnaði, hækkandi verði fasteigna og velmegun á annan hátt verði ekki endilega til þó stofnaður sé einhver þróunarsjóður. Ég held að þetta gerist nefnilega ekki nema með uppbyggingu stóriðju og það væri það besta sem gert væri fyrir atvinnulífið á þessu svæði að vinda þar bráðan bug að strax.



Herra forseti. Ég þakka þeim þm. sem hér hafa tekið til máls og sýnt þessari till. velvilja. Meðflm. minn styður vitanlega till. Það eru örfá atriði sem ég vildi drepa á jafnframt því sem ég sagði áðan. Það er t. d. um ástandið í Grímsey sem mér finnst mjög alvarlegt. Það er bein afleiðing af gerðum ríkisstj., hinu svonefnda kvótakerfi. Þar eru menn búnir með sinn kvóta þessa dagana og verða að bíða til næstu áramóta eftir að mega veiða fisk úr sjónum, en það er þeirra eina afvinnugrein. Þeir verða að sitja út allt árið án þess að mega draga bein úr sjó, nema á bátum undir tíu tonnum að stærð, nema þeir fái keyptan kvóta annars staðar frá. Þetta er óþolandi ástand, og það á lítilli eyju norður í Dumbshafi, að mega enga björg sér veita vegna aðgerða af völdum ríkisstj. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon minntist áðan á fjölgun ungmenna úti á landi miðað við þéttbýli og finnst mér gott að hann nefndi þetta. Eins og kemur fram í grg. eru einstaklingar á aldrinum 15–19 ára um 541 að meðaltali í árgangi, en fjölgun starfa 1983 var aðeins 60 það árið. Þessar tölur sýna okkur að eftir því sem árin líða verður meiri hætta á auknu atvinnuleysi, miðað við það sem nú er, verði ekki snögg breyting á. Hv. þm. Björn Dagbjartsson nefndi hérna verð á fasteignum og að það þyrfti að byggja upp stóriðju hið snarasta til þess að snúa þessu við. Í því sambandi langar mig til þess að benda á að það eru fleiri atvinnutækifæri en stóriðja sem hægt er að byggja upp og sem hafa áhrif á verð á fasteignum. Þar er gleggsta dæmið Sauðárkrókur. Þar er ekki verið að byggja upp neina stóriðju. Þar er verið að reisa steinullarverksmiðju. Þar hefur verð á fasteignum rokið upp. Og ríkissjóður á þar stóran hlut að máli. Ef ég man rétt mun ríkissjóður m. a. verja 130 millj. kr. í þá uppbyggingu á þessu ári, 1985. Þau eru ansi víða áhrifin af ákvörðunum ríkisvalds sem fólki verða annaðhvort til góðs eða ills. Það er ekki sama hvar fjármununum er eytt eða hvar er drepið niður. Ég vil aðeins nefna þetta þar sem hv. 5. þm. Norðurl. e. talaði um stóriðju sem eina kostinn. Þetta er ekki sagt í þeim skilningi að nú verði að byggja aðra steinullarverksmiðju og að hún eigi að vera staðsett á Akureyri eða í nágrenni. Sú er alls ekki meiningin með þessum orðum. Eitt atriði er nefnt í þessari till., mér þótti ekki ástæða til að lesa hana upp þar sem hún er á prentuðu þskj., en það er varðandi iðngarða. Ég hef trú á því að sú tilhögun að byggja iðngarða sem víðast þar sem menn gætu fengið leigt húsnæði til að koma upp atvinnustarfsemi mundi létta mönnum mjög róðurinn varðandi fjármögnun því að það er ansi hart að þurfa að byrja á því að byggja hús fyrir takmarkað fjármagn og berjast fyrir því að fá lán fyrir húsnæðinu, en standa svo uppi slyppur og snauður þegar þarf að byggja upp sjálfa atvinnustarfsemina. Ég held að með því móti að reisa iðngarða geti ríkið líka stutt verulega við bakið á einstaklingum varðandi atvinnuuppbyggingu. Það má svo sannarlega nefna margt fleira í þessu sambandi en ég tel ekki ástæðu til þess á þessu stigi.



Herra forseti. Það er ekki einleikið með þá ofurtrú sem fulltrúar Sjálfstfl. hafa, þegar atvinnumál eru rædd, á stóriðjunni. Það er ekki einleikið. Það er ekkert nema stóriðjan sem leysir vandann. Bara hókus pókus, þá hverfur allur vandinn eins og dögg fyrir sólu, svo einfalt er það. Og vera að bulla um þróunarfélög og svoleiðis skiptimynt. Nei, það er ekki það sem skal. Það er stóriðjan. Ég vil vegna orða hv. þm. Björns Dagbjartssonar hér áðan spyrja hann einnar spurningar. Af því að við erum að ræða atvinnumál á Norðurlandi eystra og þetta tengist Norðurlandi eystra tel ég að hann geti vel komið hér upp við þessa umr. og svarað spurningu minni ef hann hefur svarið tilbúið. Ég spyr hvort hann treysti sér til að styðja brtt. mína og fleiri þm. við frv. ríkisstj. um hlutafélag til að örva nýsköpun í atvinnulífi, en sú brtt. er á þá leið að heimili og varnarþing þess félags verði á Akureyri. Og vel að merkja: bæjarstjórn Akureyrar hefur sent um það skeyti að hún styðji þetta og hvetur alla góða menn til þess að styðja sínar óskir um að þetta fyrirtæki verði þarna norðan heiða. Bæjarstjórn Akureyrar er því a. m. k. á því að fleira geti orðið til bjargar hennar sóma en stóriðjan ein. Hún hefur áhuga á þessu þróunarfélagi. Ég spyr sem sagt hv. þm. í framhaldi af orðum hans hér áðan hvort hann sé ekki sammála þessu, hvort hann sjái enga ástæðu til þess að setja upp þetta þróunarfyrirtæki þarna norðan heiða, hvort það sé ekkert annað en stóriðjan sem komist að í hans höfði í þessum efnum.



Herra forseti. Þessari spurningu get ég ekki svarað. Þetta þróunarfélag, sem hv. þm. var að tala um, er hlutafélag sem er eftir að stofna og síðan tekur stjórn þess hlutafélags væntanlega ákvörðun um hvar það eigi að eiga heima. Svo einfalt er það mál. Ég reikna ekki með að alþm. ráði neinu þar um sérstaklega nema þeir sitji þar í stjórn. Hins vegar er í gangi annað frv., um Byggðastofnun. Mér fyndist vel koma til greina að Byggðastofnun gæti setið á Akureyri. En eftir því sem ég hef skilið þetta Þróunarfélag hf., hlutafélag, þá er ekki á valdi þingheims að ákveða hvar það eigi að sitja heldur stjórnar þess félags þegar það hefur verið stofnað.



Herra forseti. Mig langar að leiðrétta þann hvimleiða misskilning sem aftur gerir vart við sig í Sjálfstfl. um eðli þessa hlutafélags. Þetta er ósköp einfaldlega þannig að ríkið ætlar að beita sér fyrir stofnun hlutafélags. Það ætlar að leggja til obbann af hlutafénu í upphafi. Í öllu falli verður það mjög stór hluthafi, sennilega stærsti hluthafinn, og það ætlar að greiða fyrir um lán handa hinum hluthöfunum. Síðan ætlar ríkið, og það stendur í grg., að beita sér fyrir því að ýmis ákvæði verði sett inn í stofnsamning hlutafélagsins og það er ekkert því til fyrirstöðu að ríkið hafi eitt af þessum ákvæðum um aðsetur fyrirtækisins. Ef þm. á hv. Alþingi treysta sér ekki til þess að setja það bókstaflega í lög getur ríkið að sjálfsögðu bundið þátttöku sína í þessu félagi þessu skilyrði eins og öðrum sem það ætlar að binda þátttöku sína við. Það er nákvæmlega ekkert því til fyrirstöðu. Það væri í öllu falli mjög skrýtið ef stærsti hluthafinn gæti ekki haft áhrif á þetta atriði. Ég styð hv. þm. í því að drífa Byggðastofnun norður. Það er ekkert mál. Við skulum sameinast um það.



Herra forseti. Á þskj. 584 hef ég leyft mér ásamt hv. þm. Jóni Kristjánssyni, Skúla Alexanderssyni, Karvel Pálmasyni og Steingrími J. Sigfússyni að flytja svohljóðandi tillögu til þingsályktunar: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að gera ítarlega könnun á hagkvæmni útboða og því hvort aðrar leiðir séu ekki heppilegri og æskilegri fyrir byggðarlög og þjóðarheild. Sérstaklega verði athuguð áhrif útboða á byggðaþróun í landinu og samhliða heildarhagkvæmni þeirra verði litið til röskunar á rekstri ýmiss konar þjónustu á landsbyggðinni. Settar verði nánari og skýrari reglur um útboð á vegum hins opinbera og framkvæmd þeirra á þann veg að smærri verktakar á einstökum svæðum og aðilar heima í héraði hafi sem besta möguleika á því að taka að sér verkefni í nágrenni sínu. Jafnframt verði undirbúnar reglur sem koma í veg fyrir að einstakir aðilar geti einokað verktakastarfsemina.“ Í grg. þessarar till. kemur fram flest það sem áherslur flm. lúta að. Ég tel óþarfa að lengja þingfund með lestri þeirrar grg. Málið er margþætt og við biðjum um alvarlega og öfgalausa skoðun þess í ljósi staðreynda, sem hvarvetna um landsbyggðina blasa við og eru okkur áhyggjuefni, bæði hvað varðar núverandi ástand og ekki síður hvernig framtíðin verður um þá mikilvægu þjónustuþætti sem þetta mál fjallar öðru fremur um. Sem gott dæmi um áhyggjur heimaaðilanna, sem horft hafa á verkefnin hverfa úr höndum sér og tapað drjúgum hluta síns atvinnuöryggis birtum við sem fskj. samþykkt vörubifreiðastjórafélagsins Snæfells á Austurlandi. Eflaust þykir mönnum, sem þá ályktun lesa, að þar sé djúpt í árinni tekið, að um of sé myndin máluð dökkum litum. En ég efa að svo sé. Ég held einfaldlega að við ýtrustu útfærslu núverandi stefnu geti allt það komið fram sem bifreiðastjórarnir eystra eru að vara við. Ég er blátt áfram hræddur við þessa þróun og held að til heilla verði hún aldrei, allra síst litið til lengri tíma. Hér þarf að gaumgæfa hlutina en ekki alhæfa neitt. Sú könnun sem fram á er farið í till. þarf að fara fram undanbragðalaust svo að heildarmyndin megi koma í ljós og menn geti horft til framtíðarinnar í því ljósi og hagað stefnunni eftir því. Allir viðurkenna að það hallar á landsbyggðina nú, að grunngreinarnar standa vægast sagt illa, að þjónustuþátturinn dregst nær eingöngu á þetta svæði hér. Þá verður að koma í veg fyrir enn frekari byggðaröskun vegna stefnu stjórnvalda og þings í þjónustuþáttum sem hafa verið gildir í héruðunum hvarvetna um land. Það er mjög vitnað í áherðingu lagaframkvæmdar með breytingu frá í fyrra, yfirlætislausa og saklausa að sjá, sem ég efa að menn hafi almennt gert sér grein fyrir hvað þýddi í framkvæmd. Ef þess gerist þörf munum við flm. albúnir að beita okkur fyrir breytingum á lögum þar að lútandi svo sem nauðsyn krefur. Að baki liggur stöðug ásókn sterkra aðila, sem vilja einir sitja að verkum, smáum sem stórum, og ekki er mér grunlaust að þeir hugsi sér sumir gott til glóðarinnar í bróðurlegri uppskiptingu síðar meir þegar hinir smærri og vanbúnari hafa undirboðið sig í hel. Og hvað verður þá um samkeppnisaðstöðuna og margrómað frelsi þar? Ég óttast þá þróun og dreg þar ekkert af. Við erum ekki að leggja til að útboð séu lögð af. Um útboð almennt erum við eflaust ekki allir nákvæmlega á einu máli. Ég býst við að segja megi að við hin stærri verk, sérátök af ýmsu tagi, þá eigi í meginatriðum að huga að útboðum. En gylling útboðsstefnunnar hefur verið mikil og nær alger. Ég vek athygli á því hversu upphaflegu tölurnar eru tíundaðar, þegar útboðin eru opnuð, og bornar saman við ýtrustu kostnaðaráætlanir. En endanlegu tölurnar, rauntölurnar, koma sjaldnast fyrir augu manna og hversu er í raun ástatt innan þess sambands verktaka sem er býsna öflugt. Skyldi það tilviljun að aðalumræðuefni hjá því sambandi nú er staða ýmissa verktaka, einkum hinna smærri, og hættuleg undirboðastefna sem grafi undan heilbrigðum og jákvæðum þáttum í verktakastarfsemi? Í umræður um þetta fór ráðstefna þess sambands og þar voru vissulega sagðar blikur á lofti. Jafnvel þar innanhúss eru komnar upp efasemdir um þessa þróun og þær ekki litlar. Ég ætla ekki að tíunda ýmislegt af því sem unnt væri að gera varðandi einstök dæmi um það hvernig til hefur tekist um útboð og framkvæmd þeirra, dæmi sem eru af neikvæðasta toga, þar sem aðilar hafa hreinlega gefist upp við verk eða orðið gjaldþrota. Um það mætti vissulega taka dæmi en of viðkvæmt er hér að fara að rekja þau eða tíunda. Má benda á nýlegt dæmi, sem blöðin hafa þó greint frá, um margfalda útboðstölu, þó enginn dómur skuli á það mál lagður í sjálfu sér. En ýmis dæmi af þessu tagi sýna alvöru þessa þáttar málsins. Hin hliðin er raunar sú sem við leggjum höfuðáherslu á, þ. e. hún er byggðalegs eðlis, aðstaða þeirra þjónustuaðila sem gegna mikilvægu hlutverki í heimahéruðum sínum en eru með allsherjarútboðsstefnu sviptir einhverjum veigamesta þættinum í atvinnugrundvelli sínum, tilveru sinni sem slíkri. Reglur um þetta þurfa til að koma er tryggja eðlilega og sjálfsagða aðild heimamanna að verkefnum í nágrenni sínu, en um leið gætt fullrar hagkvæmni. Fjármagns- og verkefnaflutningur með þeim hætti sem nú er úr heimahéraði frá heimaaðilum og stefnir enn frekar í er ekki viðunandi. Svo einfalt er það. Við slíkum fjármagnsflutningi þarf að sporna með eðlilegum hætti og sanngjörnum, einkum varðandi meðalstór og smærri verk. Við erum ekki að leggja til atlögu við útboðsstefnuna alfarið. Við erum síður en svo að mæla í mót eðlilegri hagkvæmni í framkvæmdum. Við erum ekki, eins og sumir hafa svo smekklega á orði, að mæla með einhverri atvinnubótavinnu til handa bifreiðastjórum og vinnuvélaeigendum til að hagnast óeðlilega á vegna of hárra taxta. Við erum að mæla með eðlilegri könnun á heildarhagkvæmni útboða, m. a. með tilliti til byggðasjónarmiða, með tilliti til eðlilegrar skiptingar verka og eðlilegrar hlutdeildar heimamanna í verkum. Við erum að mæla með verklagsreglu sem tryggi sem allra best og mest þessa eðlilegu hlutdeild heimamanna. Við þekkjum mikilvægi þessara þjónustuaðila sem nú er verið að svipta eðlilegum verkefnum á heimaslóð. Þetta á sér í lagi við Vegagerðina. Ég vitna í grein eins flm., hv. þm. Skúla Alexanderssonar, í DV - grein þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Hér þarf að fara með gát. Það sem í fljótu bragði sýnist gróði getur, þegar betur er að gáð, haft í för með sér slíkar aukaverkanir að gróðinn bæti ekki upp þann skaða sem aukaverkanirnar valda. Á síðustu áratugum hefur um land allt orðið sú þróun að einstaklingar og félög hafa aflað sér tækja til að sinna alhliða þjónustu í jarðvinnslu og mannvirkjagerð. Eitt og sama tækið hefur sinnt verkefnum við vegagerð, byggingar, jarðrækt, vatnsveitur, raflínulagnir o. fl. Hjá meginhluta þessara tækja, sérstaklega vörubíla og jarðýtna, hefur þjónusta við Vegagerðina verið aðalatvinnan. Sumarvinna hjá Vegagerðinni hefur tryggt það að vörubílaútgerð hefur verið til staðar í flestum byggðum landsins. Tækjaeigendur hafa tekið það á sig að búa við það að framkvæmdir Vegagerðarinnar hafa verið breytilegar frá ári til árs, tekjumöguleikar því nokkuð mismunandi. Þeir hafa jafnan gegnt kalli, þegar Vegagerðin hefur þurft á að halda, án þess að fárast um hvort um langt eða stutt úthald væri að ræða. Vegagerðin hefur sem sagt um árabil haft stóran hóp þjónustuaðila sem jafnan hefur verið hægt að grípa til þegar þörf hefur verið á. Iðulega hafa aðrir viðskiptamenn þessara tækjaeigenda orðið að láta það gott heita að bíða þess að verkfærin væru laus frá Vegagerðinni til að sinna verkefnum þeirra. Næstum í hverju sveitarfélagi eru svona tæki, eitt eða fleiri. Þar af leiðir að í sveitarfélaginu er fólk sem hefur atvinnu tengda þessari starfsemi.“ Og síðar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Á landsbyggðinni verður atvinnulífið einhæfara, atvinnutækifærum fækkar, skattatekjur sveitarfélaga minnka, þjónusta sveitarfélaga og einstaklinga dregst saman. Er ekki þörf á að fara hér varlega?“ Ég tek undir þessa lýsingu á hugsanlegum afleiðingum af þessu. Við flm. óttumst afleiðingar þess ef svo fer fram sem horfir og atvinnutækifærin hverfa af landsbyggðinni af þessum sökum. Ég treysti því á vandlega skoðun þessa máls í nefnd, að hún fái þar eðlilega og jákvæða meðferð, því að hljómgrunn á hún með mörgum svo sem eftirfarandi samþykkt SSA, Sambands sveitarfélaga á Austurlandi, ber með sér. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á fundi stjórnar sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, sem haldinn var á Egilsstöðum 26. mars s. 1., var eftirfarandi tillaga samþykkt vegna þáltill. sem lögð var nýlega fram í Sþ. um könnun á hagkvæmni útboða og nánari reglur um framkvæmd þeirra: „Fundurinn fagnar fram kominni þáltill. um þessi mál og skorar á Alþingi að samþykkja hana fyrir þinglok í vor.““ Ég vildi aðeins geta þess svona í framhjáhlaupi að nýlega birtist í Morgunblaðinu grein eftir framkvæmdastjóra Verktakasambandsins, Óttar Örn Petersen, sem átti greinilega að skoðast sem andsvar við þessari þáltill. Ekki er við hæfi að hafa hér uppi andsvör við þessari grein, en orðin afturhald og afturhaldsstefna eru óspart notuð í greininni. Þessi orð eru vinsæl hjá þeim sem heimta „frelsi“ í öllum greinum og blessa það út í bláinn, fjarri öllum rökum, hvað þá mótrökum. Ég kann því illa að okkur flm. sé borin á brýn 19. aldar afturhaldsstefna þó að við viljum fara hér að með gát og verja af skynsemi eðlilega þjónustustarfsemi á landsbyggðinni. Þessi grein vakti reyndar meiri furðu mína en ella þar sem ég átti ágætan fund með Verktakasambandinu nú nýlega, flutti þar reyndar framsögu og skýrði tillögu okkar. Þrátt fyrir mismunandi skoðanir eðlilega á þessum fundi fannst mér skilningur verktaka á forsendum okkar fyrir tillögugerðinni með besta móti. Þannig á líka að vera um skoðanaskipti, þrátt fyrir deildar meiningar, þrátt fyrir það að þeir eigi þarna mikilla hagsmuna að gæta, mismunandi hagsmuna. Ég ætla því ekki að fara nánar út í það á þessum vettvangi, en vara aðeins enn þá við því að menn renni svo blint í sjóinn með alla framkvæmd þess sem nú horfir í, á þann veg að þjónustuaðilar, sem einstaklingar, sveitarfélög og aðrir aðilar þurfa að leita til úti á landsbyggðinni, gefist hreinlega upp vegna þess að verkefnin séu ekki fyrir hendi, þau séu tekin frá þeim af öðrum. Ég skal hins vegar taka það skýrt fram eins og ég gerði á þessum fundi með Verktakasambandinu, endurtaka það hér, að hjá okkur flm. er ábyggilega fullur vilji til þess að reyna að skapa heimaaðilum eðlilega hlutdeild í útboðum og styðja þá og styrkja til þess. Það er annar þáttur þessa máls sem líka þarf að huga að varðandi þá tillögugerð sem hér er uppi. Ég ætla ekki að lengja þennan fund með lengri ræðu um þetta mál. Ég vona að það verði skoðað hleypidómalaust í nefnd, könnunin fari a. m. k. fram og a. m. k. einhverjar lágmarksreglur verði settar varðandi stærð þeirra verka sem boðin eru út, að að heildarhagkvæmninni verði hugað með tilliti til lengri tíma. Að þessum hluta umr. loknum legg ég til að málinu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Sú till. sem hér um ræðir og ég er meðflm. að er þríþætt. Hún kveður í fyrsta lagi á um að gera ítarlega könnun á hagkvæmni útboða og hvaða áhrif þau hafi á byggðaþróun í landinu, að settar verði nánari og skýrari reglur um útboð á vegum hins opinbera og komið verði í veg fyrir einokun á þessu sviði og reistar skorður við því að verktakastarfsemin færist öll á eina hendi. Það er alkunna að síðan hert var á reglum um að bjóða út sem flest verkefni í vegagerð hafa deilur mjög magnast úti um landsbyggðina vegna þessa fyrirkomulags. Menn greinir á um það hvort hér sé um frambúðarlausn að ræða og hvaða áhrif þessi skipan hafi til frambúðar. Það blandast engum hugur um það að þar sem úfboð hafa tekist vel hafa þau leitt til aukinnar hagkvæmni og skilað góðum árangri. Það hefur hins vegar því miður sýnt sig að þetta er örðugleikum bundið og sums staðar hefur tekist illa til. Verktakar hafa fengið verk sem þeir hafa ekki getað skilað, jafnvel farið á höfuðið og skilið eftir sig skuldahala hjá heimamönnum. Þetta hefur magnað deilurnar og verkað eins og olía á eldinn. Það hefur einnig komið fyrir að stórir verktakar hafa fengið verk í fjarlægum landshlutum vegna þess að þeir hafa verið að leita að vinnu fyrir sín tæki. Þeir hafa fengið þessi verk með mjög litlum verðmun og hirt þau fyrir augunum á heimaaðilum sem hafa setið hjá verkefnalausir. Ég er þeirrar skoðunar að um útboðin verði að setja ákveðnar reglur. Komi þá til greina að bjóða ákveðinn hluta verkefnanna út í lokuðum útboðum í landshlutum, en bjóða þau stærri út á landsvísu, Með breyttum reglum væri komið til móts við þá aðila heima fyrir sem hafa byggt upp starfsemi í heimabyggð og hafa á boðstólum tæki til þjónustu fyrir almenning og Vegagerðina, tæki sem ekki er hægt að vera án í neinu byggðarlagi, eins og hv. 1. flm. þessarar till. vék að í ræðu sinni áðan. Með því að breyta reglum á þessa leið væri tryggt að ákveðinn hluti verkefnanna héldist í viðkomandi byggðarlögum svo að það atvinnulíf sem hingað til hefur byggst á þessum framkvæmdum leggist ekki niður og nauðsynleg þjónusta sem því fylgir. Hitt er svo annað mál, og ég vil undirstrika það hér, að nauðsynlegt er að heimaaðilar bregðist við nýjum viðhorfum í þessum málum, myndi stærri heildir og standi e. t. v. sameiginlega að tilboðum í ríkara mæli en verið hefur þar sem boðið er út á landsvísu. Ég er þeirrar skoðunar að þetta þurfi ekki endilega að þýða samruna fyrirtækja í þessari grein heldur félagsskap þeirra og t. d. sameiginlega ráðgjafarþjónustu um tilboð í verk. Ég hef ekki trú á því að sá háttur sem nú er á að bjóða verk út, verði lagður af - við flm. þessarar till. erum reyndar ekkert að mæla með því - og farið verði að vinna í tímavinnu á ný. Ég held að verktakar eigi að öllum jafnaði að geta unnið verk á lægra verði en Vegagerðin, einfaldlega vegna þess að það eru ekki gerðar sömu kröfur til þessara aðila. Hins vegar þarf að finna sem bestar reglur um þetta nýja fyrirkomulag, reglur sem stuðla að því að viðhalda þessum þætti í atvinnulífinu í byggðum landsins, en það er mjög drjúgur hluti atvinnulífsins í þéttbýli og sveitum hringinn í kringum landið sem byggist á þessum framkvæmdum. Ég vil undirstrika það hér að nauðsynlegt er að úttekt sé gerð á því hvernig útboðin hafa komið út þegar til lengri tíma er litið, hvert endanlegt verð verka hefur orðið þegar til eru teknir allir þættir verksins, þ. e. ófyrirséðir þættir sem bætast við upprunalegu útboðsupphæðina. Þannig mætti sjá raunverulegan hagnað þegar til lengri tíma er litið og hversu áreiðanlegar kostnaðaráætlanir Vegagerðarinnar eru sem mælikvarði á gildi útboðanna. Þessar upplýsingar eru afar nauðsynlegar fyrir okkur þm. til að hafa aðgang að. Ég get ekki á mér setið að minnast á það, sem 1. flm. kom reyndar hér inn á í ræðu sinni áðan, að framkvæmdastjóri Verktakasambands Íslands hefur látið frá sér fara yfirlýsingar á opinberum vettvangi m. a. um þessa till. Ég hlustaði á eina slíka ræðu á aðalfundi Vinnuveitendasambands Íslands þar sem talið var að þessi till. fæli í sér neikvæðan tón gagnvart útboðsleiðinni og væri afturhaldssöm. Ég get ekki samþykkt að svo sé og verð reyndar að bera það til baka mjög sterklega. Hér er eingöngu farið fram á nákvæma úttekt á þessum málum skýrari reglur og að komið verði í veg fyrir einokun í þessum efnum. Ég hef enga fordóma gagnvart útboðum og tel að þau hafi að mörgu leyti leitt af sér gott í vegagerð. Hins vegar hef ég heldur enga skilyrðislausa trú tekið á þetta fyrirkomulag, að þetta megi ekki bæta og miða við aðstæður í okkar þjóðfélagi. Það er vegna þessa sem ég er meðfim. að þeirri þáltill. sem hér um ræðir og ég vona að hún fái þinglega meðferð hér í hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég vil bara lýsa stuðningi mínum við þessa þáltill. Og ég vil benda á eitt atriði sem ég held að hafi ekki komið fram í máli þeirra flm. sem hér hafa talað. Það er hvort ekki sé athugandi að láta bjóða út þannig að það séu aðilar á viðkomandi atvinnusvæði sem er gefinn kostur á því að bjóða í minni og meðalstór verk. Ég vil að þetta komi fram og óska eftir því að sú nefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar hugleiði þetta atriði til viðbótar þeim sem hv. flm. nefndu.



Herra forseti. Sú þáltill. sem ég mæli hér fyrir er um stefnumótun í fiskeldismálum og um rannsóknir og tilraunir á möguleikum á fiskeldi. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson og Stefán Guðmundsson. Greinin sjálf er þannig: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa fimm manna nefnd alþm. til að gera tillögur um stefnumótun í fiskeldismálum. Nefndin skal einnig gera tillögur um hvernig skuli standa að rannsóknum og tilraunum á möguleikum á fiskeldi í landinu. Nefndin skal kynna sér hvernig þær þjóðir, sem lengst eru komnar á þessu sviði, hafa byggt upp þennan atvinnurekstur hjá sér og leita eftir ráðgjöf erlendis frá ef ástæða þykir til. Nefndin skal leggja höfuðáherslu á að leita svara við því hvort fiskeldi geti orðið að umtalsverðri framleiðslugrein fyrir strjálbýlið í landinu í stað þess samdráttar sem á sér nú stað í hefðbundnum búgreinum. Nefndin skal gera tillögur um fjárveitingar í þessu skyni og hafa eftirlit með þeirri starfsemi sem unnið er að á hverjum tíma eftir þeim tillögum sem verða samþykktar. Nefndinni ber að gefa Alþingi skriflega skýrslu á ári hverju um það sem verið er að gera á hennar vegum og hvaða lærdóm megi af því draga, svo og um niðurstöður rannsókna og tilrauna þegar þær liggja fyrir.“ Fiskeldi er víða orðið talsverður atvinnuvegur, ekki síst í nágrannalöndum okkar. Norðmenn, Skotar og Færeyingar ráðgera að auka þessa framleiðslu eftir því sem aðstæður frekast leyfa, enda telja þeir að fiskeldi sé mjög álitleg og ábatasöm framleiðslugrein þar sem sæmileg skilyrði eru fyrir hendi. Norðmenn munu vera í fararbroddi á þessu sviði. Hefur norska þingið lagt fram mikla fjármuni til margvíslegra rannsókna og tilrauna í þessari atvinnugrein. Árangurinn af þessu starfi hefur ekki látið á sér standa. Um síðustu áramót voru fiskeldisstöðvar orðnar um 500 að tölu - voru byggðar á síðasta ári fast að 100 - og veittu á s. l. ári á þriðja þúsund manns atvinnu. Í ár er stefnt að því að framleiðslan fari a. m. k. í 40 þús. tonn og á næsta ári í 55 þús. tonn. Árið 1983 var þessi framleiðsla 22 400 tonn og aðeins 500 tonn árið 1970. Þessar tölur sýna hvernig þessi framleiðsla hefur þróast þar í landi. Bæði í norskum og sænskum skýrslum um fiskeldi í vötnum og á sjávarsvæðum er bent á hinar mörgu hliðstæður þessarar atvinnugreinar við landbúnað og við lestur á opinberum hagskýrslum Noregs 1982 má draga þá ályktun að hægt sé að byggja þennan atvinnuveg upp á borð við landbúnaðinn með kerfisbundinni aðstoð, t. d. aukinni menntun, leiðbeiningum, þróun, rannsóknum og eftirliti. Landbúnaður í Noregi veitir nú um 150 þús. manns atvinnu en stefnt er að því að 100 þús. ársverk verði í hafbúskap í Noregi árið 2000. Annað stefnumál, sem fylgir þessu sjálfkrafa, er varanleg búseta og full atvinna við strendur Noregs um ófyrirsjáanlega framtíð. Þessar stöðvar eru ekki allar á takmörkuðu svæði sunnarlega í Noregi, þó að verulegur hluti þeirra sé þar, því að nokkrar stöðvar eru t. d. einnig í nyrstu héruðum landsins langt norðan við heimskautsbaug. Það er kannske ótrúlegt, en í Finnmörk, nyrst í Noregi, eru klakstöðvar sem eru hitaðar upp með rafmagni og þar eru eldisstöðvar í sjó. Þetta er ótrúlegt en þetta eru staðreyndir sem vert er að huga að. Norðmenn halda uppi markvissri byggðastefnu sem frjálslyndir stjórnmálaflokkar standa vörð um. Eitt af stefnumálum þeirra er og hefur verið að nýjum fiskeldisstöðvum verði komið upp þar sem þær verði til þess að styrkja strjálbýlið. Þeir hafa sett skorður við það að fjársterkir aðilar frá öðrum héruðum geti komist í slíkan rekstur nema að mjög takmörkuðu leyti og þá helst þar sem fjármagn heima fyrir fæst ekki. En þar í landi, eins og hér, veður frjálshyggjan uppi, sú stefna að fjármagnið eigi að deila og drottna, að það eigi að ríkja óheft frelsi, eins og það er kallað. Margt bendir til þess að frjálshyggjumenn reyni að knýja fram breytingar á þeirri löggjöf sem nú er en ekki er trúlegt að sú tilraun verði gerð fyrr en eftir kosningar sem verða í haust. Kunnugir telja að fólk í litlum og fátækari héruðum muni snúast til varnar, veita þeim flokkum brautargengi sem standa vörð um hagsmuni þessara byggða. Er því talið líklegast að enga breytingu verði hægt að knýja fram á löggjöfinni að þessu leyti. Til að reisa nýja eldisstöð í Noregi þarf leyfi stjórnvalda og í norskum lögum er ákvæði um stærðarmörk. Stærst má byggja 5000 m3 stöð á fyrsta ári en eftir þrjú ár má bæta við 3000 m3 stöð þannig að þær mega vera stærstar 8000 m3. Í 5000 m3 stöð er talið að sé hægt að framleiða, ef vel tekst til, um 75 tonn af fiski á ári. Margt bendir til þess að þessi stefna Norðmanna hafi leitt til þess að fjársterkir aðilar þar í landi hafa mikinn áhuga á að komast inn í þennan atvinnurekstur hér þar sem engin stefna hefur enn verið mótuð í þessum málum. Líklegt er að miklir möguleikar séu hér fyrir slíkan atvinnurekstur ef rétt er staðið að málum. Sú litla starfsemi, sem hér er hafin, bendir ótvírætt til þess t. d. í Lónum í Kelduhverfi, en ég hef fylgst með þeirri starfsemi mjög náið. En hver er hlutur opinberra aðila í mótun stefnu á þessu sviði og rannsóknum á því hvaða möguleikar eru fyrir hendi í þessari framleiðslugrein sem miklar líkur eru á að muni skila meiri arði en nokkur önnur framleiðsla sem við höfum komið auga á til þessa? Flm. telja að lítið verði nú um svör. Um þetta hefur mikið verið talað en minna gert. En við verðum að móta stefnu í þessum málum og svara ýmsum brennandi spurningum ef ekki á illa að fara. Eigum við að feta í fótspor Norðmanna og láta rannsaka og gera tilraunir með hvort þessi framleiðslustarfsemi sé möguleg fyrir strjálbýlið í landinu til að viðhalda byggð þar sem hefðbundinni framleiðslu í landinu er nú mjög þröngur stakkur skorinn og fullvíst má telja, komi þar ekki til ný atvinnustarfsemi, að jafnvel heilar byggðir fari í eyði? Geta þm. ekki sameinast um það að strjálbýlið sitji fyrir öðrum um þessa framleiðslu þar sem rannsóknir sýna að það er mögulegt og arðvænlegt? Er ekki rétt að setja stærðarmörk á þessar stöðvar eins og t. d. Norðmenn gera? Eigum við að hleypa inn í landið óheftu erlendu fjármagni í þessa framleiðslu? Sé það gert, er þá ekki hætta á að slíkt muni þrengja kost landsmanna á þessu sviði þegar fram í sækir? Er ekki líklegt að fjársterkir erlendir aðilar muni reyna að setja sig niður þar sem álitlegast er og þannig fleyta rjómann ofan af þessum möguleikum af þessari framleiðslu? Á það að vera stefna okkar í þessum málum? Þessi þáltill. er flutt til þess að vekja athygli á hvernig staðið er hér að þessum málum og gera tilraun til þess að fá fram úrbætur þar sem flest bendir til þess að við séum að missa þessi mál út úr höndum okkar. Flm. telja að þetta mál sé það mikilvægt að bregða þurfi skjótt við og marka stefnu í þessum málum og hefja nú þegar markvissar rannsóknir. Þó að þáltill. skýri sig sjálf er rétt að fram komi hvers vegna lagt er til að í nefndina verði skipaðir alþm. en ekki sérfræðingar á þessu sviði eða embættismenn. Eins og fram kemur í grg. hér að framan telja flm. að mál þetta sé afar brýnt og nú þegar verði að hefjast handa, gera tillögur um stefnumótun og hefja rannsóknir og tilraunir á þessu sviði. Tillögur að stefnumótun eiga að vera á vegum Alþingis, gerðar af alþm. Sérfræðingar okkar á þessu sviði eiga að gera rannsóknir og tilraunir en nefnd þm. á að leggja fram tillögur fyrir ríkisstj. og Alþingi svo og um það hvar eigi að hefja þessar rannsóknir og í hvaða röð þær verði gerðar með atvinnu- og byggðasjónarmið að leiðarljósi. Flm. telja rétt að þessi nefnd hafi eftirlit með því hvernig að rannsóknum og tilraunum er staðið eftir því sem við verður komið. Meiri trygging fæst fyrir því að eitthvað gerist nú í þessum málum ef nefnd þm. ber ábyrgð á þeim heldur en nefnd sem skipuð er af öðrum aðilum. Þm. hafa að jafnaði betri aðgang að kerfinu, þekkja betur en aðrir hvernig best er að koma málum þar fram. Þeir eru í betra sambandi við ríkisstj. og þeir verða að svara fyrir sig á Alþingi ef eitthvað bregður út af með þau störf sem þeir eru settir til að sinna. Athafnaleysi og vangaveltur í þessu mikilvæga máli verður nú að linna. Nú verðum við að móta stefnuna og hefjast handa án allra undanbragða, ekki síst vegna þess að allt bendir til þess að það séu í undirbúningi stórar stöðvar sem ég held að sé ekki æskilegt frá neinu sjónarmiði, ekki síst t. d. vegna þess að í Noregi eru . komnir upp ýmsir sjúkdómar í þessum eldisstöðvum sem hafa gert þeim lífið leitt. Þar hefur verið gengið það langt með lyfjanotkun að það lítur út fyrir að Bandaríkjamenn muni loka fyrir markaðinn ef lyfjanotkun verður framvegis í jafnríkum mæli og verið hefur að undanförnu. Þetta kom fram í útvarpsfréttum í Noregi nú 19. apríl s. l. Það væri margt hægt að ræða um þetta mál og það væri þess vert að gera því enn þá betri skil en ég hef gert í máli mínu. Það er t. d. athyglisvert hvernig Norðmönnum hefur tekist að kynbæta laxinn þannig að vaxtarhraðinn hefur vaxið undanfarin ár í þessum stofni þeirra um 4% á ári. Ef kynbætur leiða áfram til svipaðs vaxtarhraða og verið hefur nú þrjú undanfarin ár segja Norðmenn að hann muni vaxa helmingi hraðar en hann gerði áður en þessar kynbætur voru gerðar um næstu aldamót. Það er ekkert annað. Nú er ég ekki að segja að það rætist en þetta er það sem Norðmenn tala um í dag. Það er á mörgum fleiri sviðum sem Norðmenn eru að gera tilraunir og eru komnir með eldi á fiski. Þeir gera t. d. alveg ráð fyrir því að eldi á þorski verði orðið umtalsvert um næstu aldamót, bæði í fjörðum og eldisstöðvum. Þeir eru komnir með lúðu og sandhverfu í eldi og sandhverfan t. d. er seld á svipuðu verði og laxinn. Ég veit ekki um lúðuna en mér þykir líklegt að það sé líkt. Þeir eru með eldi á ýmsum skelfiski, á kræklingi, ostrum og fleiri slíkum dýrum, krabbafiski, humar og ferskvatnshumar og svo mætti lengi telja. Þeir eru líka með tilraunir með þörunga og leggja mikið fram nú til að ná tökum á sjúkdómum. Það var verið að ræða hér áðan um atvinnumál á Norðurlandi og auðvitað þurfum við að marka stefnu í atvinnumálum. Við þurfum að draga lærdóma af því sem er að gerast hjá öðrum þjóðum. Gera menn sér t. d. grein fyrir því að helmingur af rennandi vatni og vötnum í Noregi eru orðin það menguð að það verður að gera sérstakar ráðstafanir til þess að hreinsa vatnið svo að hægt sé að ala upp seiðin í því vatni? Vita menn að það er talið af þeirri ástæðu sem besta laxveiðiá Noregs er orðin dauð? Hafa menn athugað það að í fyrra var okkur sagt að þriðjungur þýsku skóganna væri orðinn sjúkur af mengun? Í ár er okkur sagt að það sé helmingurinn. Hver er þessi þróun? Hafa menn gert sér grein fyrir því að talið er að ein skýringin á því að við getum haldið uppi því verði, sem við fáum fyrir freðfiskinn okkar á Bandaríkjamarkaði, sé það að menn vita að við erum með hreint vatn, hreint land og sjórinn er ekki mengaður hér í kringum landið? Sem sagt, auðlegð okkar er einnig í því og ekki síður í því en öðru að við höfum hreint land. Þessu ættu stóriðjupostularnir að velta fyrir sér. Ef við tökum þá stefnu í okkar atvinnumálum að rækta fisk í stórum stíl - því að möguleikarnir eru fyrir hendi, ekki síður í Norðurl. e. en annars staðar - þá er ég alveg sannfærður um það að það veltur á miklu að okkur takist að telja fólki trú um erlendis að það sé hreint vatn, ómengað vatn og ómengað land. Menn hafa kannske veitt því athygli að sagt var fyrir nokkuð mörgum árum að hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson vildi láta byggja álverksmiðju í hverjum firði. Auðvitað var það skreytni -  Ég held að ef hv. þm. skildu bara sinn vitjunartíma í þessum málum mundi vera hægt að bægja frá atvinnuleysi og bæta lífskjör í okkar landi, ef yrði farið eftir þeirri tillögu sem hér liggur fyrir og ég hef lýst. Ég sé ekki ástæðu til þess á þessu stigi að hafa orð mín fleiri þó að í sjálfu sér þurfi að ræða um atvinnustefnuna miklu betur en ég hef gert í mínu máli. Bæði er það að það er liðið á kvöld og það eru fáir hér í þingsalnum. Ég mun því ekki ræða þetta frekar. Herra forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til síðari umr. og atvmn.



Herra forseti. Mér er ánægja að lýsa yfir stuðningi við þá meginhugsun hv. síðasta ræðumanns að Alþingi þurfi að láta þessi fiskiræktarmál meira til sín taka og ekki sýna sama sinnuleysið í þessum efnum í framtíðinni eins og við verðum að játa að verið hefur að undanförnu. Ég er ekkert tiltakanlega hrifinn af því, eins og menn kannske vita, að alþm. séu í nefndum óskyldum löggjafarstarfi en ég held að í þessu tilfelli sé ekkert óeðlilegt að alþm. myndu skipa nefnd sem þá sem hv. þm. Stefán Valgeirsson og meðflm. hans leggja til að sett verði á laggirnar. Auðvitað er ég ekki sammála hverju einasta orði sem hv. þm. hér mælti. T. d. nenni ég varla að vera að tala um frjálshyggju í sambandi við svona stórmál eins og fiskiræktin er. Það er miklu miklu merkilegra mál en deilur um frjálshyggju eða ekki. Frjálshyggja er raunar nýyrði í þeirri merkingu sem menn nú nota það. Ég tel mig fyrst og fremst frjálslyndan mann og nenni ekki að eyða tíma þingsins í umr. um það. En mig langar sérstaklega til að fá að þakka þm. fyrir þann eldmóð sem kemur fram í ræðum hans hvenær sem hann minnist á þetta langstærsta framfaramál Íslendinga í dag. Það leynir sér ekki að hann veit hvað hann er að tala um þegar hann ræðir um þróunina í nálægum löndum og stöðnunina hjá okkur. Því miður er hér enn þá nánast stöðnun miðað við það sem er að gerast í nálægum löndum. Málflutningur hans ber vott um mikla þekkingu á þessum málum og að hann hefur kynnt sér þau út í hörgul. Ég held að við þurfum ekkert að deila um það hvort við eigum að vera með stór fyrirtæki eða smá vegna þess að í mínum huga liggur í augum uppi að við verðum með hvort tveggja. Ég held að við eigum ekki heldur að deila um það hvort útlendingar megi hafa meirihlutaaðild í íslenskum fiskiræktarfyrirtækjum. Það tel ég fráleitt. Ég tel að Íslendingar eigi að hafa meirihlutaaðild og æðstu stjórn allra fiskiræktarfélaga hér á landi, ekki komi til greina að útlendingum verði heimiluð nein meirihlutaaðild. Ég tel hins vegar - og leyfi mér að nefna það úr því að hv. ræðumaður gerði það - að rétt hafi verið að málum staðið í Lónum í Kelduhverfi þegar samið var við Norðmenn, það norska fyrirtæki sem býr yfir mestri þekkingu og var frumkvöðull í Noregi í laxarækt, um eignaraðild, minnihlutaaðild að fyrirtækinu gegn því að við fengjum alla þeirra tækniþekkingu og aðstoð allra þeirra helstu sérfræðinga. Það hefur borið þann árangur að nú er tilraunaskeiði lokið með fullum árangri og ákveðið að efla reksturinn stig af stigi. Jafnframt hefur verið ákveðið að bændur byrji að eignast hlut í félaginu og auðvitað endar það með því að Íslendingar verða einkaeigendur að slíkum fyrirtækjum. En ég sé ekkert afhugavert við það að hafa samstarf við erlenda aðila á bernskuskeiði. Í Kelduhverfinu hefur það raunar gerst að mikil bjartsýni hefur vaknað meðal fólksins. Ég held að allir gleðjist yfir því hve vel hefur til tekist. Tækniþekkingin er komin inn í landið og hún verður auðvitað hagnýtt víðar en þar. Ég fel að sæmilega stór fyrirtæki, eins og ég vona að fyrirtækið í Kelduhverfinu verði, muni styrkja hinar dreifðu byggðir, ekki bara eina sveit heldur líka nærliggjandi sveitir og tryggja að búseta verði einmitt í sveitunum, því að mjög vel er hægt að hafa hófleg bú en stunda jöfnum höndum einhverja atvinnu í slíkum stöðvum. Tekjur sveitarfélaganna verða miklar ef reksturinn gengur vel og fyrirtækin skila arði og velta verður mikil svo sem allt bendir til þar og víða annars staðar. Það er rétt að einmitt þessa dagana er verið að reyna að koma saman samtökum um það að fullrannsaka hvort arðvænlegt gæti verið að koma á fót á Reykjanesi mjög stórri fiskiræktarstöð. Hún yrði að sjálfsögðu að meiri hluta í eigu Íslendinga, kannske algerlega í eigu Íslendinga. Það liggur ekkert fyrir um það að hinir norsku samstarfsaðilar muni verða þar hluthafar yfirleitt. En þeim hefur verið boðin einhver aðild og hafa raunar til þess leyfi frá dómsmrn. að eiga meira en 20%, sem rn. getur heimilað, en þó aldrei meira en 45%. Ég veit ekkert hvort Norðmenn verða aðilar að þessu fyrirtæki en íslenskir aðilar munu láta fullrannsaka þetta mál og kosta til þess allmiklu fé. Vonandi verður það ljóst á þessu ári hvort arðvænlegt verður talið að ráðast í þetta fyrirtæki eða ekki. Ef glæstustu vonir rætast mundi kannske verða þarna um 5000 tonna stöð að ræða. Ef vel tækist til mundi þetta fyrirtæki skapa gífurlega atvinnu á Suðurnesjum og líka mjög miklar tekjur. Það væri nefnilega hægt að slátra fiski í þessari stöð á hverjum þeim degi eða hverri þeirri viku þegar verkefnaleysi væri í fiskvinnslustöðvum, reykja þennan fisk. Það mætti meira að segja frysta hann ef á að reykja hann eða grafa. Það skaðar fiskinn ekki ef hann er verkaður frekar að frysta hann á undan þó að hann sé dýrari ófrystur. Ef hans er neytt á hinum almenna markaði án þess að verka hann er auðvitað betra að hann sé ófrystur. En það mundi skapa gífurlega mikla atvinnu að reykja eða grafa fiskinn því að verð á þessari afurð er u. þ. b. 10 sinnum hærra en á þorski. Sjá þá allir að það mætti pakka vöruna í lúxuspakkningar og komast á dýrasta markaðinn og skiptir litlu máli hverju kostað væri til að ganga þannig frá fiskinum að hann seldist á hæsta verði. Ég get gjarnan upplýst það hér að verð í Bandaríkjunum núna er líklega 20–30% hærra en það var í fyrra. Það hefur aldrei verið nándar nærri eins hátt. Það er ekki seldur uggi á Bandaríkjamarkaði fyrir minna en 60 kr. norskar, þ. e. hátt á þriðja hundrað kr. og allt upp í 70–80 kr., núna þessar vikurnar. Slík er eftirspurnin og svo lítið er framboðið. Framboð á Atlantshafslaxi er nefnilega ekki nema um 37 þús. tonn og Norðmenn selja það hér um bil allt, eins og hv. þm. Stefán Valgeirsson gat hér um. Færeyingar eru að vísu komnir langt á undan okkur. Við flytjum út um 100 tonn á ári núna úr þessari tilraunastöð í Lónunum aðallega meðan Færeyingar gera ráð fyrir að flytja út 3000 tonn og byrjuðu þeir þó ekki fyrr en fyrir 4–5 árum af alvöru að hugsa um laxarækt. Það er enginn vafi á því að við getum mjög auðveldlega tvöfaldað gjaldeyristekjur okkar á u. þ. b. einum áratug, kannske á skemmri tíma, ef við snúum okkur að þessu verkefni. Og það eru hreinar gjaldeyristekjur. Það er nánast engin króna sem fer til rekstrar slíkrar stöðvar önnur en íslensk króna, þ. e. fóðrið framleiðum við sjálfir með íslensku vinnuafli. Þar er engin olía. Það þarf kannske að kaupa einhver vítamín í fóðrið, það er allt og sumt. Þetta eru hreinar gjaldeyristekjur. En eitt er eftir og það er hafbeitin. Ef hún tekst vel segja hinir fróðustu menn að kannske væri nægileg 45% endurheimta ef seiði væru framleidd við hagstæðustu skilyrði og í mjög stórum stíl. Það er verið að athuga, t. d. í Lónunum, þann möguleika að byggja stöð sem mundi framleiða 5 millj. gönguseiða. Ef 5% endurheimta yrði er það hvorki meira né minna en 1000 tonn á ári, þ. e. fimm sinnum meira en allur sá lax sem fiskast úr öllum ám á Íslandi í dag, eitthvað á því bili. Slíkar stöðvar gætu verið nánast hvar sem er á landinu. En seiði yrðu aftur á móti alin þar sem hita er að fá. Þar mætti nota hverja volgru, 12 gráðu heita og þaðan af heitari. Ég held að hagstæðasta stærðin gæti verið einmitt það sem einn bóndi eða tveir ráða við og þar yrði kannske sjúkdómahætta minni. En í stóru stöðvunum, þar sem sjó yrði dælt á land og hann hitaður eins og talað er um á Reykjanesi, væri hugsanlegt að hafa nánara eftirlit með nánast hverjum fiski en hægt er í kvíunum í Noregi. Sjúkdómahættan yrði því þar kannske minni en í sjónum. Það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að Norðmenn eiga í miklum vandræðum. Þeir eiga í tvenns lags vandræðum, annars vegar getur sjávarhitinn farið niður undir núll gráður og þá hættir auðvitað fiskurinn að éta og skapast margháttuð vandræði og svo getur hann farið kannske upp í 20 gráður og þá eykst hvers kyns bakteríugróður. Þörungar hafa komið í slíkum flekkjum inn í búrin hjá þeim að þeir hafa drepið allt og óþrifin verða miklu meiri. En í stöð sem þessari, þar sem sjó er dælt á land í stórar tjarnir, er hægt að gæta fyllsta þrifnaðar í einu og öllu. Þetta er slíkt ævintýri, ef þetta tekst, að annað eins höfum við ekki upplifað í íslenskri atvinnusögu, jafnvel ekki byltinguna við togaraöldina svokölluðu. Ég held að þetta ævintýri sé miklu stórkostlegra. Það er líka alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að ég hef í allmörg ár ekki verið að berjast sérstaklega fyrir stóriðju. Það eru allir aðrir að berjast fyrir henni. Það var gaman að berjast fyrir því að koma af stað Búrfellsvirkjun og einhverri nýjung í atvinnumálum á sínum tíma. Þar með er ekkert sagt að ég vilji afneita allri stóriðju, en auðvitað kemur hún ekki til greina ef um mengun er að ræða. Það er alveg ljóst mál að þar sem er mengun sem gæti spillt fyrir fiskirækt væri hún fásinna. En það sem er kannske aðalatriðið, fiskirækt getur skilað okkur arði skjótt. Fjórum, fimm árum eftir að tekin er ákvörðun um að ráðast í framkvæmdir er viðkomandi stöð kannske farin að skila arði og honum ríkulegum. En fjórum, fimm árum eftir að tekin er ákvörðun um stórvirkjun og stóriðju er rétt verið að byrja framkvæmdir. Síðan skilar ekki stóriðjan og stórvirkjanirnar verulegum arði fyrr en langt er komið á afskriftartímann, kannske eftir 20 ár eða eitthvað slíkt. Þá malar þetta auðvitað gull líka, við skulum ekkert vanmeta það. Ef Einar Benediktsson t. d. hefði á öðrum áratug aldarinnar eða þriðja getað komið einhverjum af sínum stóru áformum í framkvæmd, t. d. stórvirkjunum á Þjórsársvæði eða annars staðar og einhverri stóriðju, þá væri íslenska þjóðin miklu ríkari. Ég vil því ekki afneita stóriðju. Þó að ég trúi á fiskiræktina sem aðalatriðið er ekki þar með sagt að við eig um ekki að reyna annað með og auðvitað líka smáfyrirtæki, það segir sig sjálft. Ég ætlaði ekki að halda hér langa ræðu. Ég ætlaði aðeins að þakka þm. fyrir þann brennandi áhuga sem hann sýnir þessum málum og taka undir þá hugmynd að Alþingi sinni þeim meira en gert hefur verið og að við leitumst við að standa sem mest saman um að hraða þessum framkvæmdum sem mest má verða. Einhvers staðar verða mistök en annars staðar tekst þetta. Nú eru lífsskilyrði í sjónum allt önnur og betri en þau hafa verið á undanförnum árum og flestir fiskiræktarmenn - kannske allir - búast við miklu betri endurheimtum í sumar og þá væntanlega næsta sumar en á umliðnum árum, köldu árunum. Ef svo fer þá getur ekki öðruvísi farið en ævintýrið rætist, jafnvel þótt stjórnvöld gerðu ekki neitt. Við sameinum fólk þá í almenningshlutafélög um að takast á við stærri verkefni og látum fáa menn um að hrinda í framkvæmd hinum smærri.



Herra forseti. Það eru ekki nema örfá orð. Ég vil þakka hv. þm. Eyjólfi Konráði fyrir stuðning hans við þessa þáltill. okkar félaganna. En ég gleymdi áðan að geta þess í sambandi við hafbeitina, til þess að sýna hvað Norðmenn leggja mikla áherslu á þetta atriði, að í ár ætla þeir að leggja 70 millj. norskra kr. í rannsóknir á þessu eina verkefni, þ. e. rúmlega 300 millj. ísl. króna. Við sjáum bara á þessum tölum hvaða trú norsk stjórnvöld hafa á þessari atvinnugrein. Það væri náttúrlega hægt að ræða þetta endalaust en ég ætla ekki að gera það. Mér finnst að þetta atriði sé svo mikilvægt að ég vildi að það kæmi hér fram. Ég ætla ekki að ræða meira um stóriðjuna á þessu stigi, ég á eftir að ræða um hana hér á hv. Alþingi en ég sleppi því að þessu sinni. En ég gleymdi því áðan, herra forseti, að óska eftir því við forseta að hann beiti,sér fyrir því að þetta mikilvæga mál fái afgreiðslu á þessu þingi því að ég veit að ef hann leggst á þá sveif er ekki hætta á því að málið sofni í nefnd.



Út af orðum hv. 3. þm. Norðurl. e. um að forseti beitti sér fyrir afgreiðslu þessa máls skal það sagt að það er eindreginn vilji forseta að mál séu afgreidd frá þinginu. En það er komið undir vilja hverrar nefndar fyrir sig hvað hún gerir í hverju máli og það er ekki í valdi forseta að kveða á um það hvað gert er.

Fyrirspurnin hljóðar svo: 1. Hver var afkoma eftirtalinna grænfóðurverksmiðja ríkisins s. l. þrjú ár: að Gunnarsholti í Rangárvallasýslu, að Stórólfsvöllum í Rangárvallasýslu, á Flatey á Mýrum, Fóðuriðjunnar í Ólafsdal, að Vallhólmi í Skagafirði? 2. Hve mikið er til af óseldri framleiðslu ríkisverksmiðjanna frá 1984, miðað við 1. apríl 1985? 3. Hvaða áform eru uppi um starfrækslu verksmiðjanna á þessu ári? 4. Eru uppi áform um að gefa bændum eða samtökum þeirra kost á að annast rekstur verksmiðjanna t. d. með leigu eða kaupum? Svar við 1. lið: Skv. ársreikningum Fóður- og fræframleiðslunnar í Gunnarsholti 1982–1984 var niðurstaða rekstrar- reiknings: 1982 kr. 1 254 071 - hagnaður. 1983 - 7 777 796 - tap. 1984 - 421 521 - hagnaður. Stórólfsvallabúið, Hvolhreppi, Rangárvallasýslu: 1982 kr. 1 113 239 - hagnaður. 1983 - 1 290 473 - tap. 1984 - 444 536 - hagnaður. Graskögglaverksmiðjan Flatey, Mýrahreppi, A.-Skaftafellssýslu: 1982 kr. 1 908 405 - hagnaður. 1983 - 681 275 - hagnaður. 1984 - 967 767 - hagnaður. Fóðuriðjan, Ólafsdal, Saurbæjarhreppi, Dalasýslu: 1982 kr. 1 383 198 - tap. 1983 - 2 759 545 - tap. 1984 - 3 385 776 - tap. Vallhólmur hf., Skagafirði: Verksmiðjan hóf framleiðslu 1983, þá um 1200 tonn, en árið 1984 um 2250 tonn. Full afköst miðast við 3000 tonn. Endurskoðaður ársreikningur fyrir 1984 liggur ekki fyrir. Svar við 2. lið: Fóður- og fræframleiðslan Gunnarsholti 2610 tonn. Stórólfsvallabúið 1838 tonn. Graskögglaverksmiðjan Flatey 2800 tonn. Fóðuriðjan Ólafsdal 832 tonn. Vallhólmur 1800 tonn. Svar við 3. lið: Fóður- og fræframleiðslan, Gunnarsholti: Rekstur svipaður og á árinu 1984. Framleiðsla u. þ. b. 3000 tonn. Stórólfsvallabúið: Gert er ráð fyrir að minnka graskögglaframleiðsluna um 1500 tonn frá árinu 1984 (2800 tonn), en auka byggrækt úr 100 ha í um 150 ha. Graskögglaverksmiðjan Flatey: Ekki gert ráð fyrir graskögglaframleiðslu árið 1985 vegna mikilla birgða, en ráðgert að auka byggrækt úr 100 ha í 150–200 ha. Fóðuriðjan Ólafsdal: Gert ráð fyrir svipaðri starfrækslu og á s. l. ári, framleiðsla verði um 1200 tonn. Vallhólmur: Framleiðsla áætluð svipuð og á s. l. sumri, 2200–2300 tonn. Svar við 4. lið: Ráðuneytinu hefur borist fyrirspurn um leigu á Stórólfsvallabúinu og eru hafnar viðræður um það. Þá mun ráðuneytið leita eftir því hvort vilji er hjá heimamönnum að kaupa verksmiðjurnar eða taka þær á leigu til rekstrar.

Fyrirspurnin hljóðar svo: 1. Hve miklu fé hefur verið varið til rekstrar skrifstofu Kísilmálmvinnslunnar hf. frá upphafi, þar með talinn kostnaður af viðræðum við hugsanlega erlenda meðeigendur? 2. Hver er núverandi starfsmannafjöldi Kísilmálmvinnslunnar hf.? 3. Hver er áætlaður rekstrarkostnaður Kísilmálmvinnslunnar hf. árið 1985? Svar við 1. lið: Starfsemi Kísilmálmvinnslunnar hf. hefur frá stofnun tekið mið af lögum nr. 70/1982 er samþykkt voru á Alþingi í maí 1982. Samkvæmt þeim var ríkisstjórninni heimilt að stofna hlutafélag er reisi og reki verksmiðju á Reyðarfirði til framleiðslu á kísilmálmi og hafi með höndum þá framleiðslu og skyldan atvinnurekstur. Um starfsemi félagsins segir svo í 3. gr. laganna: „Í sambandi við hlutafélag samkvæmt 1. gr. er ríkisstjórninni heimilt að leggja fram allt að kr. 25 000 000 í hlutafé í félaginu á árinu 1983 og taka lán í því skyni. Áður en ráðist verður í framkvæmdir við verksmiðjuna og hlutafé félagsins aukið skal stjórn félagsins gera eftirfarandi: a. Undirbúa frekari hönnun verksmiðjunnar og leita tilboða í byggingu hennar og búnað. b. Gera ítarlega áætlun um stofnkostnað og rekstrarkostnað, svo og nákvæma framkvæmda- og fjármögnunaráætlun, og gera aðrar þær athuganir er máli skipta. e. Undirbúa samninga um orkukaup, tækniaðstoð og sölu afurða verksmiðjunnar eftir því sem þurfa þykir. Stjórn félagsins skal gera skýrslu um starfsemi félagsins og athuganir og skal sú skýrsla lögð fyrir næsta Alþingi. Samþykki Alþingi niðurstöður skýrslunnar er ríkisstjórninni heimilt að leggja fram allt að kr. 200 000 000 í hlutafélag til viðbótar.“ Rétt er að fram komi að framangreindar upphæðir hlutafjár eru miðaðar við lánskjaravísitölu 1. mars 1982. Í ársbyrjun 1983 sendi stjórn félagsins iðnaðarráðherra skýrslu um athuganir sem henni var falið að gera samkv. 3. gr. laganna. Var það niðurstaða stjórnarinnar að stefna bæri að gangsetningu verksmiðjunnar á tímabilinu 1986–1988 og miða bæri allan undirbúning við að fyrsti ofn verksmiðjunnar yrði gangsettur 1986. Í febrúar 1983 lagði ríkisstjórnin fram þingsályktunartillögu þar sem lagt var til að Alþingi samþykkti skýrslu stjórnar Kísilmálmvinnslunnar hf. Tillagan hlaut ekki afgreiðslu á þinginu. Í maí 1984 samþykkti Alþingi tillögu sama efnis og veitti ríkisstjórninni heimild til að taka ákvörðun um að reisa og reka kísilmálmverksmiðju við Reyðarfjörð og leita samvinnu við erlenda aðila um eignaraðild. Í maí 1983 var gerður samningur við vestur-þýska fyrirtækið Mannesmann Demag sem tryggir verksmiðjunni allan helsta vél- og rafbúnað á hagstæðu verði og nauðsynlega tækniþekkingu til framleiðslu á kísilmálmi. Samningurinn var undirritaður með fyrirvara um samþykki Alþingis á niðurstöðum skýrslu stjórnar Kísilmálmvinnslunnar hf. frá því í janúar 1983 og ákvörðun ríkisstjórnar Íslands um aukningu hlutafjár félagsins. Í mars 1984 var lokið forhönnun verksmiðjunnar. Stærð og gerð allra helstu bygginga verksmiðjunnar hefur verið ákveðin og þeim valinn staður á lóð verksmiðjunnar á Mjóeyri við Reyðarfjörð. Gerð, afkastageta og fyrirkomulag allra véla og,tækja verksmiðjunnar hafa einnig verið ákveðin. Á grundvelli forhönnunar og aðstæðna á byggingarstað hefur verið gerð stofnkostnaðaráætlun fyrir byggingu verksmiðjunnar. Á árunum 1982–84 fóru fram á verksmiðjusvæði ýmsar athuganir og rannsóknir vegna væntanlegra mannvirkja, hafnargerðar og vatnsveitu. Í júlí 1983 hófust mengunarrannsóknir í nágrenni verksmiðjunnar og stóðu þær í eitt ár. Veðurfarsrannsóknir hófust í Október 1982 og stóðu þær í tvö ár. Hvorar tveggja framangreindra rannsókna voru framkvæmdar með tilliti til hugsanlegrar loftmengunar frá verksmiðjunni. Frá stofnun félagsins hefur verið aflað ítarlegra upplýsinga um þróun markaðar og sölu á kísilmálmi og hefur í því sambandi verið leitað til og haft samband við fjölmarga aðila. Þá hefur verið unnið að því að tryggja verksmiðjunni hráefni af nauðsynlegum gæðum og fjölmörgum öðrum verkefnum er tengjast byggingu og rekstri verksmiðjunnar. Skömmu eftir myndun núverandi ríkisstjórnar í maí 1983 ákvað iðnaðarráðherra, Sverrir Hermannsson, að eitt af verkefnum stóriðjunefndar yrði að leita eftir erlendum meðeigendum að Kísilmálmvinnslunni hf. Starfsemi félagsins hefur síðan mótast af þeirri ákvörðun. Hafa starfsmenn félagsins annars vegar viðhaldið þeim viðskiptasamböndum sem aflað hefur verið og fylgst með þróun markaðsmála og hins vegar starfað með fulltrúum stóriðjunefndar og stjórnar Kísilmálmvinnslunnar hf. er haft hafa með höndum viðræður og samningaumleitanir við þá aðila er áhuga hafa sýnt á eignaraðild að fyrirhugaðri kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Hefur sú vinna, auk þátttöku í viðræðufundum og undirbúningi þeirra, verið meðal annars fólgin í því að kynna hinum erlendu aðilum ýmis tæknileg og fjárhagsleg atriði varðandi byggingu og rekstur verksmiðjunnar, gerð kynningarrita er varða rekstur verksmiðjunnar, úrvinnslu upplýsinga er fram hafa komið á fundunum og viðræðum við fulltrúa Landsvirkjunar um skilmála samnings um sölu raforku til verksmiðjunnar. Þá hafa allar áætlanir um byggingu og rekstur verksmiðjunnar nú nýverið verið endurskoðaðar með það markmið í huga að lækka stofnkostnað hennar og auka þannig arðsemi og bæta samkeppnisstöðu hennar. Auk þess hefur Kísilmálmvinnslan hf. tekið að sér ákveðin verkefni fyrir stóriðjunefnd. Verði enn bið á því að framkvæmdir hefjist við byggingu verksmiðjunnar er til athugunar að fara í auknum mæli inn á þá braut að taka að sér ákveðin verkefni fyrir stóriðjunefnd eða aðra aðila er tengjast iðnaðarráðuneytinu og nýta þannig þá reynslu og þekkingu sem fjárfest hefur verið í hjá félaginu, meðan beðið er endanlegrar ákvörðunar um byggingu verksmiðjunnar. Á árinu 1983 voru starfsmenn Kísilmálmvinnslunnar hf. fimm en þegar ljóst var í árslok 1983 að framkvæmdir hæfust ekki við byggingu verksmiðjunnar vorið 1984 var ákveðið að fækka starfsmönnum félagsins um tvo og létu þeir af störfum í apríl 1984. Kostnaður við rekstur félagsins frá stofnun þess er eftirfarandi í krónum: 1982 1983 1984 Skrifstofa og almennur rekstur 1 665 000 : 6 105 000 4 508 000 Félagsstjórn 1 079 000 922 000 301 000 Hagkvæmnis- og markaðsathuganir 1 182 000 286 000 231 000 Rannsóknir á Reyðarfirði 627 000 1 948 0000 587 000 Aðkeypt vinna verkfræðistofa 2 291 000 12 970 000 3 910 000 Eignaraðildarviðræður 76 000 1 767 000 Samtals 6 943 000 22 307 000 11 304 000 Óinnkallað hlutafé í árslok 1984 var 11 000 000 kr. Svar við 2. lið: Núverandi starfsmenn Kísilmálmvinnslunnar hf. eru þrír, framkvæmdastjóri, verkfræðingur í fullu starfi og ritari í hlutastarfi. Svar við 3. lið: Áætlun um rekstur Kísilmálmvinnslunnar hf. árið 1985 gerir ráð fyrir því að rekstrargjöld félagsins verði alls 8 590 000 kr. og er þá ekki gert ráð fyrir neinum framkvæmdum á vegum félagsins. Skipting útgjalda er eftirfarandi: Skrifstofa og almennur rekstur kr. 4 780 000 Félagsstjórn kr. 320 000 Markaðsathuganir kr. 200 000 Rannsóknir á Reyðarfirði, lokagreiðslur kr. 750 000 Aðkeypt vinna, verkfræðistofa kr. 500 000 Eignaraðildarviðræður kr. 2 040 000 Rekstrarkostnaður samtals kr. 8 590 000

Fyrirspurnin hljóðar svo: 1. Hverjar eru undanþágur frá söluskatti á vöru og þjónustu (eftir tollskrárnúmerum) samkvæmt: a) lögum, b) reglugerðum, c) veittar af ráðherra? 2. Hvaða undanþágur hafa verið veittar af ráðherra, hverjum um sig, frá árinu 1974 til þessa dags? Svar: Til svar við a- og b-lið 1. töluliðar fyrirspurnarinnar verða hér á eftir talin upp þau laga- og reglugerðarákvæði sem fela í sér undanþágur frá söluskatti á vöru, þjónustu eða starfsemi. Fallið er frá þeim kosti að tilgreina sérstaklega tollskrárnúmer umfram það sem gert er í umræddum lögum eða reglugerðum, enda taka þau eðli málsins samkvæmt einungis til vöru en ekki til þjónustu eða starfsemi. Jafnframt er fallið frá því að telja upp reglur og auglýsingar varðandi söluskatt sem settar eru á grundvelli annarra laga en söluskattslaga. Látið er nægja að nefna lögin þar sem reglur þessar og auglýsingar fela undantekningarlaust einungis í sér nánari fyrirmæli um framkvæmd. A. UNDANÞÁGUR SAMKVÆMT LÖGUM. 1. Lög nr. 10/1960 um söluskatt, með áorðnum breytingum. Undanþágur skv. 6. gr. Undanþegin söluskatti er sala eftirtalinna vara og verðmæta: 1. Vörur sem seldar eru úr landi. 2. Nýmjólk, nema um veitingasölu sé að ræða. 3. Fiskumbúðir og kjötpokar. 4. Fiskinet, fiskilínur, önglar og öngultaumar, þó ekki sporttæki. 5. Salt, annað en í smásöluumbúðum. 6. Beitusíld. 7. Tilbúinn áburður, annar en í smásöluumbúðum. 8. Grasfræ. 9. Fóðurvörur. 10. Flugvélaeldsneyti. 11. Innlend dagblöð og hliðstæð blöð, svo og tímarit sem ekki er gefin út í ágóðaskyni. 12. Fasteignir, skip, flugvélar og flugvélavarahlutir. 13. Lausafé sem seljandi hefur notað í eigin þágu eða við starfsemi sína, enda geti salan ekki talist til atvinnurekstrar. 14. Heimilisnotkun bónda á eigin framleiðsluvörum. 15. Vörur sem taldar eru í 2. gr. tollskrárlaga (sbr. lög nr. 120/1976). 16. Rekaviður. Heimilt er að endurgreiða söluskatt af efni, vinnu, vélum og tækjum í skip og báta sem smíðaðir eru innanlands. Má miða endurgreiðsluna við tiltekna fjárhæð á rúmlest. Enn fremur er heimilt að endurgreiða söluskatt af vogum og rafeindabúnaði í flokkunarvélar, enda séu tæki þessi eingöngu ætluð til notkunar í fiskiðnaði. Heimilt er að endurgreiða söluskatt af kostnaði sveitarfélaga við snjómokstur. Ráðherra setur með reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd endurgreiðslunnar og tiltekur gögn er sveitarstjórnir þurfa að leggja fram til að öðlast rétt til endurgreiðslu. Undanþágur skv. 7. gr. Eftirtalin starfsemi og þjónusta er undanþegin söluskatti: 1. Vinna við húsbyggingar og aðra mannvirkjagerð, svo og vinna við endurbætur og viðhald slíkra mannvirkja. Undanþága þessi tekur einvörðungu til þeirrar vinnu sem unnin er á byggingarstað en ekki til vinnu við framleiðslu eða aðvinnslu byggingarvara í verksmiðju, verkstæði eða starfsstöð. Þó er fjármálaráðherra heimilt að ákveða með reglugerð að frá heildarsöluverði verksmiðjuframleiddra íbúðarhúsa, barnaheimila, leikskóla, félags- og safnaðarheimila og atvinnuhúsnæðis megi framleiðandi þeirra draga við söluskattsuppgjör tiltekinn hundraðshluta verðsins. Skal frádráttarhlutfallið ákveðið sérstaklega fyrir hvert afhendingarstig þeirra húsa sem um ræðir í 3. málslið og taka mið af því að sú verksmiðjuvinna verði undanþegin söluskatti er unnin hefði verið söluskattsfrjáls á byggingarstað við smíði húss á hefðbundinn hátt. 2. Vinna við skipaviðgerðir og flugvélaviðgerðir. 3. Vöruflutningar, enn fremur fólksflutningar almennra leigubifreiða á bifreiðastöðvum, eftir því sem ráðherra ákveður nánar. 4. Húsaleiga, þó ekki leiga gistihúsa og samkomuhúsa. 5. Útfararþjónusta. 6. Rekstur sjúkrahúsa, fæðingarstofnana, heilsuhæla og annarra þvílíkra stofnana. 7. Sala fasteigna, skipa, flugvéla, verðbréfa og annarra þvílíkra verðmæta. 8. Lækningar og lögfræðistörf og önnur hliðstæð þjónusta, eftir því sem ráðherra ákveður. 9. Sala listamanna á eigin verkum. 10. Sala neysluvatns. 11. Þjónusta banka og sparisjóða. 12. Vinnsla á rekavið unnin af eiganda eða rétthafa rekans. Undanþáguheimild ráðherra skv. 20. gr. Ef sérstakar ástæður eru fyrir hendi getur fjármálaráðherra ákveðið að undanþiggja söluskatti tilteknar tegundir vörusölu, vinnu eða þjónustu umfram það sem undanþegið er skv. 6. og 7. gr. 2. Lög nr. 96/1978, um kjaramál, sbr. lög nr. 121/ 1978, 6. gr. Fjármálaráðherra er heimilt að fella niður sölugjald af einstökum matvörum eða matvöruflokkum, drykkjarvörum eða drykkjarvöruflokkum, sbr. lög nr. 10/1960, með áorðnum breytingum. Fjármálaráðherra setur með reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd þessarar lækkunar, svo og um bókhald og sölugjaldsframtal þeirra sem versla með þessar vörur. 3. Fjárlög fyrir árið 1985, úr 6. gr. Fjármálaráðherra er heimilt: 3.1 Að fella niður eða endurgreiða sölugjald af vélum og tækjum, vélahlutum og varahlutum til samkeppnisiðnaðar (verndarvöruiðnaðar), þ. e. í þeim iðngreinum sem framleiða iðnaðarvörur sem falla undir tollalækkunarákvæði fríverslunarsamninga Íslands við EFTA og EBE við innflutning til Íslands. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. (Sjá í þessu sambandi augl. nr. 8/1981, með síðari breytingum, en þar er að finna vörur sem falla undir hátt á þriðja hundrað tollskrárnúmer sem undanþegnar hafa verið söluskatti skv. heimild þessari og sambærilegri heimild í fyrri fjárlögum.) 3.2 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af efni til stofnlína fyrir 132 kV spennu og hærri, svo og af rafbúnaði í tilheyrandi útivirki og aðveitustöðvar. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.3 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af eftirtöldum búnaði og efni til mengunarvarna sem sett eru upp að kröfu Siglingamálastofnunar: a. Fleytibúnaði til þess að ná upp olíu sem flýtur á sjó. b. Flotgirðingum til að hefta útbreiðslu olíu sem flýtur á sjó. c. Svokölluðum dreifiefnum sem eru sérstaklega gerð til að sundra olíuflekk sem flýtur á sjó (koma í veg fyrir að olíu reki á land og vernda fuglalíf á sjó). Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.4 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af eldsneytisstöðvum Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.5 Að endurgreiða sölugjald af innfluttum sjúkrabifreiðum í tollskrárnúmeri 87.02.43, svo og af ökutækjum sem þegar eftir tóllafgreiðslu verður breytt í sjúkrabifreiðar. Enn fremur að endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af sérbúnaði og tækjum í sjúkrabifreiðar, svo og bifreiðar sem þegar eftir tollafgreiðslu verður breytt í sjúkrabifreiðar. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.6 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af sjúkra- og leitarbifreiðum í eigu björgunarsveita og slökkvibifreiðum og stigabifreiðum slökkviliða, reykköfunarbúnaði og hlífðarbúnaði fyrir slökkviliðsmenn, brunaslöngum og tengistykkjum fyrir þær og öðrum sérbúnaði sem sannanlega er einungis notaður til brunavarna og slökkvistarfa. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.7 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af fjarskiptatækjum sem leitar- og björgunarsveitir flytja til landsins til uppbyggingar á nýju fjarskiptakerfi fyrir metra-, desimetra- og millibylgjur (VHF, UHF og SSB). Framangreindar heimildir gilda einnig vegna fjarskiptatækja sem sett kunna að verða upp í Loðmundarfirði, svo og sérhannaðra snjósleða (dráttarsleða) og snjóbifreiða sem notaðar eru til sjúkraflutninga og eru í eigu björgunar- og hjálparsveita og Rauðakrossdeilda. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.9 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af sjálfvirkum símstöðvum, fjölsímum, jarðsímum og radíótækjum sem flutt eru til landsins á vegum Póst- og símamálastofnunarinnar. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.10 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af tækjum sem flutt eru inn til aukningar á dreifikerfi útvarps, svo og óáteknum filmum, myndböndum og hljóðböndum fyrir útvarp. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.12 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af vélum, tækjum, véla- og varahlutum, svo og búrum, efnivörum í þau, hreiðurkössum og gildrum til nota við framleiðslu á loðdýraafurðum. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.13 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af kornskurðarvélum. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.14 Að fella niður eða endurgreiða sölugjald af dráttarvélum sem bændur á lögbýlum kunna að kaupa á árinu 1985. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.15 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af vélum og tækjum til fóðuriðja. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.16 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af efni til byggingar saltverksmiðju á Reykjanesi. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.18 Að fella niður aðflutningsgjöld og sölugjald af jafnmörgum talstöðvum og skráðar voru í bifreiðum áður en breytingar Póst- og símamálastofnunar á fjarskiptakerfi fyrir þessar bifreiðar komu til framkvæmda. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.19 Að fella niður aðflutningsgjöld og sölugjald af innanhússímum fyrir sjúkrahús og aðrar hjúkrunarstofnanir. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.21 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af eftirtöldum búnaði til björgunarsveita: a. Línubyssum, merkjabyssum og merkjaskotum til nota við björgun manna úr sjávarháska. b. Utanborðsvélum á slöngubáta sem notaðir eru við leitar- og björgunarstörf. c. Flot- og björgunarbúningum, sem viðurkenndir hafa verið af Siglingamálastofnun ríkisins, vegna bátsverja slöngubáta og fjöruborðsmanna við björgun frá strönduðum skipum. d. Sérhönnuðum „neyðarleifturljósum“ (strobelight) á björgunarvesti og björgunarbúninga. e. Sérhönnuðum björgunarbátum. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.22 Að fella niður aðflutningsgjöld og sölugjald af hjartaþræðingartæki sem fyrirhugað er að kaupa fyrir Landspítalann. 3.23 Að fella niður aðflutningsgjöld og sölugjald af farsímum. Heimildin taki jafnframt til endurgreiðslu gjalda af farsímum sem kunna að hafa verið tollafgreiddir árið 1984. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.25 Að fella niður eða endurgreiða sölugjald af blásturshljóðfærum sem Tónlistarfélag Sandgerðis hefur keypt. 3.28 Að fella niður eða endurgreiða sölugjald af skíðalyftum. 3.29 Að fella niður eða endurgreiða sölugjald af orgelum til notkunar í kirkjum. 3.30 Að fella niður aðflutningsgjöld og sölugjald af myndsegulbandstækjum og upptökutækjum sem grunnskólarnir á Blönduósi og Húnavöllum hafa fengið að gjöf. 3.31 Að endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af snjóbifreið ásamt fylgihlutum sem Austfjarðaleið hf. hefur keypt til þess að sinna sérleyfisakstri milli Egilsstaða og Norðfjarðar. 3.32 Að undanþiggja sölugjaldi sölu Listasafns Íslands á 30 glermyndum eftir Leif Breiðfjörð. 3.33 Að fella niður og endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af bryggjukrana til notkunar á Bakkafirði. 3.37 Að fella niður aðflutningsgjöld og sölugjald af varaaflstöð fyrir Slysavarnahúsið á Grandagarði 14 í Reykjavík sem Slysavarnafélag Íslands mun festa kaup á. 3.38 Að fella niður aðflutningsgjöld og sölugjald af afþrýstiklefa fyrir kafara sem Slysavarnafélag Íslands hefur fest kaup á. 3.39 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af bifreið af gerðinni Mitsubishi, minibus, árgerð 1984, sem Kiwanisklúbburinn á Akranesi hefur ákveðið að gefa sambýli fyrir fatlaða á Vesturlandi, enda lúti bifreið þessi sömu ákvæðum um endursölu og bifreiðir sem úthlutað er til öryrkja. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.40 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af vélum og tækjum og hlutum til þeirra til fiskeldis og fiskræktar. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.41 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af efni og tækjum sem flutt eru til landsins til snjóflóða- og skriðuvarna. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 3.42 Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af vélum og tækjum til graskögglaverksmiðja og heykögglaverksmiðja. Fjármálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. 4. Lög nr. 120/1976, um tollskrá o. fl., með síðari breytingum. Skv. 15. tl. 6. gr. laga nr. 10/1960, um söluskatt, eru vörur sem taldar eru upp í 2. gr. tollskrárlaga undanþegnar söluskatti. 2. gr. tollskrár hljóðar svo: „Auk þeirra vara sem tollfrjálsar eru samkvæmt 1. gr. skulu eftirtaldar vörur einnig undanþegnar gjöldum: 1. Fylgifé fars sem kemur hingað til lands frá útlöndum og er að mati tollyfirvalds ekki umfram það sem hæfilegt má teljast með tilliti til stærðar fars og ferða þess, enda verði fylgiféð ekki flutt úr viðkomandi fari. 2. Hæfilegar vistir og aðrar nauðsynjar í fari sem er í utanlandsferðum, enda verði þær áfram í farinu til neyslu og notkunar áhafnar og farþega. 3. Vörur sem ekki á að flytja hér úr fari en eiga að fylgja því aftur til útlanda. 4. Vanalegur farangur áhafnar fars sem kemur hingað til lands frá útlöndum, enda sé að mati tollyfirvalds um hæfilegan fatnað og aðrar ferðanauðsynjar til eigin notkunar áhafnar í fari að ræða. 5. Vanalegur farangur ferðamanna sem koma hingað til lands frá útlöndum, enda sé að mati tollyfirvalds um hæfilegan fatnað og aðrar ferðanauðsynjar til eigin nota ferðamannanna á ferðalaginu að ræða. 6. Fatnaður og aðrar ferðanauðsynjar hér búsettra manna sem látist hafa erlendis. 7. Notaðir heimilismunir manna sem flytja búferlum hingað til lands, enda hafi viðkomandi verið búsettur erlendis í a. m. k. eitt ár áður en hann flutti til landsins og munirnir verið í eigu hans allt það ár. Ökutæki og önnur farartæki teljast ekki til heimilismuna í þessu sambandi. 8. Vörur til sendiráða, sendiræðismannsskrifstofa, diplómatískra sendimanna og sendiræðismanna erlendra ríkja, enda a. séu vörurnar fluttar inn af þessum aðilum eða keyptar af þeim fyrir milligöngu aðilja sem fá þær tollafgreiddar fyrir þá, b. fram hafi verið borin ósk um það við utanríkisráðuneytið að hlutaðeigandi innflytjandi eða kaupandi njóti hér tollfrelsis, c. viðkomandi afhendi fullfrágengna aðflutningsskýrslu um hina innfluttu eða keyptu vöru. Skýrslan sé einnig undirrituð af forstöðumanni viðkomandi sendisveitar eða sendiræðismannsskrifstofu, ef annar á í hlut, og jafnan með embættisstimpli hlutaðeigandi sendisveitar eða sendiræðismannsskrifstofu, d. og því sé lýst yfir að vörurnar séu einungis til starfseminnar hér, eigin nota hlutaðeigandi, fjölskyldu hans og/eða til heimilishalds hans hér. Tollfrelsið má binda því skilyrði að íslenskir sendimenn og sendisveitir njóti sams konar tollfrelsis hjá viðkomandi ríki. 9. Skjaldarmerki, flögg, innsigli, stimplar og áprentuð eyðublöð, sem umbjóðendur kjörræðismanna erlendra ríkja senda þeim, enda beri vörur þessar það með sér að þær séu ætlaðar til afnota í sambandi við ræðismannsstörfin. 10. Heiðursmerki veitt af erlendum ríkjum svo og verðlaun fyrir íþróttaafrek og önnur afrek sem unnin eru erlendis. 11. Vörur sem endursendar eru hingað frá útlöndum vegna þess að þær seldust ekki þar eða endursendar eru hingað af öðrum orsökum, enda séu færðar sannanir eða líkur, sem tollyfirvald tekur gildar, fyrir því að um sé að ræða vörur útfluttar héðan. 12. Endursendar tómar umbúðir, enda séu færðar sannanir eða líkur, sem tollyfirvald tekur gildar, fyrir því að um sé að ræða umbúðir utan af útfluttum vörum héðan. Fjármálaráðuneytið getur sett nánari reglur um tollfrelsi samkvæmt þessari grein.“ Í 3. gr. tollskrárlaga eru ákvæði um undanþágu- og lækkunarheimildir vegna greiðslu gjalda af innfluttum vörum og er söluskattur jafnframt felldur niður í neðangreindum tilvikum skv. ákvörðun fjármálaráðuneytisins: 5. tl. Heimild til að fella niður eða lækka gjöld af vöru sem send er hingað til viðgerðar eða annarrar aðvinnslu. 7. tl. Heimild til að lækka eða fella niður gjöld af venjulegum brúðargjöfum frá aðilum búsettum erlendis, enda hafi brúður eða brúðgumi haft fasta búsetu erlendis í tvö ár fyrir brúðkaupið. Heimildin tekur þó ekki til ökutækja eða annarra farartækja. (Sbr. bréf fjármálaráðuneytisins, dags. 18. nóvember 1982). 8. tl. Heimild til að lækka eða fella niður gjöld af notuðum munum sem hafa fallið í arf erlendis. Heimildin tekur þó ekki til ökutækja eða annarra farartækja. (Sbr. bréf fjármálaráðuneytisins, dags. 18. nóvember 1982). 9. tl. Heimild til að lækka eða fella niður gjöld af gjöfum sem sendar eru hingað frá útlöndum og góðgerðarstofnanir eða aðrir slíkir aðilar eiga að annast dreifingu á til bágstaddra eða þvílíkra. Enn fremur af gjöfum að verðmæti allt að 1 000 kr. eða jafnvirði SDR 33, sem aðilar erlendis senda hingað af sérstöku tilefni, þó ekki í atvinnuskyni. (Sbr. bréf fjármálaráðuneytisins, dags. 15. nóvember 1983). 11. tl. Heimild til að endurgreiða, lækka eða fella niður að hluta eða öllu leyti gjöld a. af efnivörum í innlendar framleiðsluvörur og b. af umbúðum og efni í umbúðir um innlendar framleiðsluvörur, enda verði hinar innlendu framleiðsluvörur fluttar til útlanda til sölu þar eða sérstakar ástæður séu fyrir hendi og hægt sé að ganga úr skuggá um magn og verð umbúða og efnavara. 12. tl. Heimild til að endurgreiða eða fella niður gjöld af hráefni, efnivörum og hlutum til framleiðslu innlendra iðnaðarvara sem tollar hafa verið lækkaðir á eða felldir niður af samkvæmt ákvæðum um aðild Íslands að Fríverslunarsamtökum Evrópu (EFTA) og ákvæðum samnings Íslands við Efnahagsbandalag Evrópu (EBE), svo og af vélum, vélahlutum og varahlutum sem notaðir eru til aðvinnslu sömu vara. Jafnframt að lækka eða fella niður gjöld af efnivöru í innlenda iðnaðarvöru ef gjöldin af sams konar iðnaðarvöru framleiddri erlendis eru jafnhá eða lægri en af efnivörunni. (sbr. auglýsing nr. 8/1981, um niðurfellingu eða endurgreiðslu aðflutningsgjalda og/eða sölugjalds af ýmsum aðföngum til samkeppnisiðnaðar, ásamt síðari breytingum). 14. tl. Heimild til að fella niður gjöld af bifreiðum ráðherra og sendiráðsstarfsmanna í samræmi við reglur um bifreiðamál ríkisins. (Sbr. reglugerð nr. 6/1970, um bifreiðamál ríkisins, sbr. reglugerð nr. 325/1983, um breytingu á þeirri reglugerð). 16. tl. Heimild til að fella niður gjöld af umbúðum sem eru lánaðar eða leigðar hingað til lands. 18. tl. Heimild til að fella niður gjöld af munum sem aðilar búsettir erlendis senda Norræna húsinu að gjöf. (Sbr. bréf fjármálaráðuneytisins, dags. 9. febrúar 1979). 21. tl. Heimild til að fella niður með nánar ákveðnum skilyrðum gjöld af vélum, tækjum, rafmagnsvörum og öðrum fylgihlutum og viðgerðarefnum sem ætluð eru til nota í flugvélum eða í beinum tengslum við þær. (Sbr. auglýsing nr. 8/1982, um niðurfellingu aðflutningsgjalda af ýmsum vörum til nota í flugvélum eða í beinum tengslum við þær, sbr. auglýsing nr. 63/1983 um breytingu á henni). 26. tl. Heimild til að fella niður gjöld af lifandi dýrum í dýragarða. 27. tl. Heimild til að lækka eða fella niður gjöld af fólksbifreiðum fyrir fólk sem er fatlað á svo háu stigi að það á erfitt með að fara ferða sinna án farartækis, skv. nánar tilgreindum skilyrðum. Söluskattur er ekki innheimtur af lækkuðum tolli. 30. tl. Heimild til að endurgreiða toll af þrýstivatnspípum, hverflum svo og hreyflum minni en 400 hestöfl DIN, til notkunar við raflýsingu á sveitabæjum, sem svari því að af vörum þessum sé greiddur 10% tollur. Söluskattur lækkar samkvæmt lækkun tolls. 31. tl. Heimild til að fella niður eða endurgreiða gjöld af bæklingum og ritum sem seld eru eða er dreift erlendis til landkynningar. 34. tl. Heimild til að lækka eða fella niður gjöld af umbúðum sem notaðar eru við vélpökkun á kornvöru, sykri og kaffi, enda séu umbúðirnar með viðeigandi áletrun. 35. tl. Heimild til að fella niður eða endurgreiða gjöld af tækjum sem gefin verða til mannúðar- eða líknarstarfsemi. (Sbr. bréf fjármálaráðuneytisins, dags. 12. janúar 1973). 37. tl. Heimild til að fella niður eða endurgreiða gjöld af segulbandstækjum og segulböndum fyrir sjónskert fólk svo o~ af stöfum, úrum og öðrum öryggis- og hjálpartækjum sem sérstaklega eru gerð með tilliti til þarfa sjón- og heyrnarskertra. (Sbr. bréf fjármálaráðuneytisins, dags. 15. október 1982). 39. tl. Heimild til að fella niður eða endurgreiða gjöld af vísindatækjum og búnaði sem íslenskar vísindastofnanir eiga kost á endurgjaldslaust frá erlendum aðilum. 40. tl. Heimild til að fella niður eða endurgreiða gjöld af vísindatækjum og búnaði til Norrænu eldfjallarannsóknastöðvarinnar. (Sbr. bréf fjármálaráðuneytisins, dags. 25. janúar 1977). 41. tl. Heimild til að lækka toll úr 90% í 40% af bifreiðum til bifreiðastjóra sem hafa akstur leigubifreiða til fólksflutninga, akstur sendibifreiða eða kennslu í bifreiðaakstri að aðalstarfi. Enn fremur er heimilt að lækka toll úr 90% í 65% af bifreiðum til bifreiðastjóra sem hafa slíkan akstur að aukastarfi. Söluskattur er eigi greiddur af þeim hluta tolls sem eigi er innheimtur við tollafgreiðslu. (Sbr. reglur nr. 234/ 1980, um lækkun aðflutningsgjalda af bifreiðum til atvinnubifreiðastjóra og ökukennara). 44. tl. Heimild til að lækka eða fella niður gjöld af sölumerkjum sem góðgerðarstofnanir eða aðrir slíkir aðilar flytja inn til sölu í fjáröflunarskyni. 45. tl. Heimild til að endurgreiða gjöld af efni til uppsetningar á vatnsúðunarkerfum í kartöflugarða svo og af tækjum til sjálfvirkrar vökvunar í gróðurhúsum, sem svari því að greiddur sé 7% tollur. Söluskattur lækkar skv. lækkun tolls. 46. fl. Heimild til að fella niður gjöld af áteknum og óáteknum myndsegulböndum fyrir Ríkisútvarp/ sjónvarp. 49. tl. Heimild til að fella niður gjöld af sýnishornum verslunarvara og auglýsingarefnis, svo og varningi sem gerður hefur verið ónothæfur sem almenn verslunarvara, enda sé um óverulegt verðmæti að ræða og vörurnar verði einungis notaðar til að ákveða eftir þeim pantanir. 5. Lög nr. 110/1951, um lagagildi varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna og um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess. Skv. 7. gr. samningsins er varnarliðið undanþegið söluskatti. 6. Lög nr. 76/1966, um lagagildi samnings milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd. um álbræðslu við Straumsvík, sbr. og lög nr. 19/1970 og lög nr. 42/1976 um sama efni. Samkvæmt samningnum ber Ísal ekki að greiða söluskatt af vélum, varahlutum, búnaði, hráefnum, orku og rekstrarvörum ýmiss konar til verksmiðjunnar, sbr. 14. og 31. gr. samningsins. 7. Lög nr. 58/1967, orkulög. 3. mgr. 53. gr., sbr. 1. gr. laga nr. 32/1983 kveður á um að eigi skuli innheimta aðflutningsgjöld og söluskatt af borverkum og aðföngum Jarðborana ríkisins vegna orkurannsóknarborana og borana til vinnslu jarðvarma. 8. Lög nr. 111/1970, um virkjun Lagarfoss. 3. gr. - Fella skal niður aðflutningsgjöld og söluskatt af efni, tækjum og vélum til virkjunarinnar. 9. Lög nr. 28/1971, um virkjun Svartár í Skagafirði. 3. gr. - Aðflutningsgjöld og söluskattur felldur niður af efni, tækjum og vélum til virkjunarinnar. 10. Lög nr. 107/1973, um Þörungavinnslu við Breiðafjörð. 3. gr., 3.11 - Ríkisstjórninni veitt heimild til að fella niður aðflutningsgjöld og söluskatt af umbúðum og efni sem er endurútflutt frá verksmiðjunni. 11. Lög nr. 21/1974, um jarðgufuvirkjun við Kröflu eða við Námafjall í Suður-Þingeyjarsýslu. 4. gr. - Aðflutningsgjöld og söluskattur felld niður af efni, tækjum og vélum til aflstöðvarinnar. 12. Lög nr. 100/1974, um Hitaveitu Suðurnesja. 3. mgr. 13. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 26/1980. Aðflutningsgjöld og söluskattur felld niður af efni, tækjum og vélum til virkjunarinnar. 13. Lög nr. 105/1974, um virkjun Bessastaðaár í Fljótsdal. 3. gr. - Aðflutningsgjöld og söluskattur felld niður af efni, tækjum og vélum til virkjunarinnar. 14. Lög nr. 11/1975, um ráðstafanir í efnahagsmálum og fjármálum til þess að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum og treysta undirstöðu atvinnu og lífskjara. Skv. 35. gr. skal ekki innheimta söluskatt af fólksflutningum með loftförum innanlands frá 1. maí 1975 og verður svo á meðan flugvallagjald er innheimt. 15. Lög nr. 47/1976, um undirbúningsfélag saltverksmiðju á Reykjanesi. 4. gr., 5. tl. - Ríkisstjórninni veitt heimild til að fella niður aðflutningsgjöld og söluskatt af byggingarefni, búnaði og vélum, sem félagið flytur inn til framkvæmda skv. 3. gr. 16. Lög nr. 18/1977, um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Skv. 9. gr. eru fjárfestingarvörur og varahlutir vegna byggingar og reksturs verksmiðjunnar svo og rekstrarvörur ýmiss konar og orka undanþegin söluskatti. 17. Lög nr. 20/1977, um skattfrelsi jarðstöðvar til fjarskiptasambands við umheiminn. 1. gr. - Innflutningur af hálfu eignaraðila á byggingarefni, vélum og búnaði og öðrum fjárfestingarvörum og varahlutum til byggingar og rekstrar jarðstöðvar og tengdra mannvirkja til fjarskiptasambands við umheiminn skal undanþeginn aðflutningsgjöldum og söluskatti við innflutning. 18. Lög nr. 26/1977, um virkjun Hvítár í Borgarfirði. 3. gr. - Ríkisstjórninni er heimilt að fella niður aðflutningsgjöld og söluskatt af efni, tækjum og vélum til virkjunarinnar. 19. Lög nr. 59/1981, um stálbræðslu. 3. gr. - Ríkisstjórninni veitt heimild til að fella niður aðflutnings- og sölugjald af vélum, tækjum og varahlutum til verksmiðjunnar. 20. Lög nr. 60/1981, um raforkuver. 3. gr. - Heimild til að fella niður aðflutnings- og sölugjöld af efni, vélum og tækjum til virkjana og orkuveitna. 21. Lög nr. 61/1981, um steinullarverksmiðju. 3. tl., 2. gr. - Ríkisstjórninni veitt heimild til að fella niður aðflutningsgjöld og sölugjald af vélum, tækjum og varahlutum til verksmiðjunnar. 22. Lög nr. 62/1981, um sjóefnavinnslu á Reykjanesi. Skv. 3. tl. 5. gr. er ríkisstjórninni heimilt að fella niður aðflutnings- og sölugjald af vélum, tækjum og varahlutum til verksmiðjunnar. 23. Lög nr. 70/1982, um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Skv. 9. gr. eru fjárfestingarvörur og varahlutir vegna byggingar og reksturs verksmiðjunnar svo og ýmiss konar rekstrarvörur og orka undanþegin söluskatti. 24. Lög nr. 42/1983, um Landsvirkjun. Í 15. gr. er heimild vegna virkjanaframkvæmda skv. 1. mgr. 6. gr. (þ. e. við Blönduvirkjun, Fljótsdalsvirkjun og Villinganesvirkjun) að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld, sérstakt tímabundið vörugjald og söluskatt af efni, vélum og tækjum til virkjana og stofnlína þeim tilheyrandi. Sama skal gilda um eldsneytisaflstöðvar. 25. Lög nr. 45/1984, um lántöku o. fl. vegna byggingar flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli. 2. tl. 1. gr. -Fjármálaráðherra veitt heimild til að fella niður aðflutningsgjöld og söluskatt af byggingarefni, vélum, tækjum og búnaði vegna byggingar flugstöðvar. B. UNDANÞÁGUR SAMKVÆMT REGLUGERÐ NR. 486/1982, UM SÖLUSKATT, ÁSAMT SÍÐARI BREYTINGUM. 13. gr. Sala á eftirtöldum vörum og verðmætum er undanþegin söluskatti: 1. Vörur sem seldar eru úr landi. Undanþágan tekur aðeins til útflutningsvörunnar sjálfrar en ekki til vinnu eða þjónustu við hana sem. skattskyld kann að vera samkvæmt öðrum ákvæðum reglugerðar þessarar, sbr. einnig 11. gr. 2. Vörur sem um ræðir í I til IV flokki tollskrárlaga nr. 120/1976, með síðari breytingum, og ættaðar eru til manneldis. Undanþága samkvæmt þessum tölulið tekur þó ekki til ávaxtasafa, hreinna og blandaðra, eða tilreiddra efna til slíkrar drykkjarvörugerðar, sælgætis, öls, gosdrykkja eða annarra vara sem gjaldskyldar eru samkvæmt lögum nr. 77/1980, um vörugjald, með áorðnum breytingum, sbr. reglugerðir sem settar eru samkvæmt þeim lögum. Undanþágan nær ekki heldur til tóbaks, drykkjarvara sem innihalda áfengi, tilbúinna efna til öl- eða víngerðar, poppkorns eða annars sælgætis, þótt það sé ekki gjaldskylt samkvæmt lögum um vörugjald. Undanþága þessi nær ekki til sölu veitingahúsa, greiðasölustaða eða annarra á tilbúnum mat, en um heimild þessara aðila til að draga innkaupsverð söluskattsfrjálsra matvæla frá heildarveltu áður en söluskattsskil eru gerð fer eftir ákvæðum 3. tl. þessarar greinar. 3. Sá hluti af fæðissölu veitingahúsa, greiðasölustaða og annarra aðila, sem selja tilbúinn mat, er samsvarar innkaupsverði þeirra matvæla sem undanþegin eru söluskatti skv. 2. tl. þessarar greinar eða með öðrum hætti að viðbættri meðaltalssmásöluálagningu á þessar vörur. Telst meðaltalssmásöluálagningin vera 25% í þessu sambandi. Skal þessum aðilum heimilt að leggja 25% ofan á innkaupsverð söluskattsfrjálsra matvæla og draga innkaupsverðið ásamt þeirri viðbót frá heildarveltu áður en söluskattsskil eru gerð. 4. Fiskumbúðir og kjötpokar. 5. Veiðarfæri, svo og efni til veiðarfæragerðar og viðgerðar veiðarfæra. Þessi ákvæði taka þó ekki til sporttækja og efnis í þau. 6. Salt. 7. Beita, en til hennar telst auk beitusíldar önnur beita úr dýraríkinu. 8. Áburður, þó ekki ef hann er seldur í smásöluumbúðum og innihald með umbúðum vegur eigi yfir 5 kg. 9. Grasfræ og trjáfræ. 10. Fóðurmjöl og hey, svo og annað dýrafóður, þó ekki ef vörur þessar eru seldar í smásöluumbúðum og innihald með umbúðum vegur eigi yfir 5 kg. 11. Eldsneyti fyrir loftför. 12. Sala innlendra dagblaða og hliðstæðra blaða, svo og tímarita sem ekki eru gefin út í ágóðaskyni. 13. Auglýsingar í dagblöðum, bókum, tímaritum og öðrum ritlingum. 14. Sala á fasteignum, skipum, flugvélum og svifflugum. Sala á svifdrekum, með eða án vélar, er þó söluskattsskyld. Sala og smíði á nýjum skipum er undanþegin söluskatti og innheimtir skipasmíðastöð því ekki söluskatt úr hendi kaupanda eða eiganda skips. Undanþága þessi nær þó ekki til skemmtibáta. 15. Sala á lausafé sem seljandi hefur notað í eigin þágu eða við starfsemi sína, enda geti salan ekki talist til atvinnurekstrar seljanda. 16. Sala á verðbréfum. 17. Sala skipasmíðastöðva og annarra viðgerðaraðila á efni og vélavinnu til skipaviðgerða. Á þetta við um efni og vélavinnu til viðgerða á bol skipa, föstum vélum, tækjum og munum sem telja má venjulegt fylgifé skipa. Undanþágan tekur aðeins til sölu á efni sem viðgerðaraðilar vinna sjálfir úr, og skulu þeir með reikningum sínum staðfesta notkun efnisins eða vélavinnunnar við skipaviðgerðina. Undanþága þessi nær þó ekki til viðgerða eða breytinga á skemmtibátum. 18. Þegar efni til skipaviðgerða er keypt hjá verslunum eða öðrum aðilum, sem ekki annast úrvinnslu þess eða niðursetningu um borð í skipi, er heimilt að endurgreiða eigendum eða umráðamönnum skips söluskatt af hinu keypta efni. Sama á við um söluskatt sem greiddur er við innflutning skipseiganda sjálfs á efni eða varahlutum til skipaviðgerða. Endurgreiðsla á söluskatti kemur því aðeins til greina að reikningur seljanda beri það greinilega með sér að söluskattur hafi verið greiddur. Umsóknir um endurgreiðslu söluskatts samkvæmt þessum tölulið skulu sendar Siglingamálastofnun ríkisins og skulu þær hafa borist stofnuninni innan árs frá því að viðgerð lauk. Um framkvæmd endurgreiðslu söluskatts, þ. á m. um lágmarksfjárhæð endurgreiðslubeiðni, skulu að öðru leyti gilda þær reglur sem settar eru skv. 28. tl. 3. gr. laga nr. 120/1976, um tollskrá o. fl., með áorðnum breytingum, um endurgreiðslu tolla af efnivörum, m. a. til skipaviðgerða. Skipseigandi, sem fær endurgreiðslu samkvæmt þessum tölulið, skal tilgreina endurgreiddan söluskatt sérstaklega á skattframtali sínu eða í gögnum með því. Undanþága þessi nær þó ekki til viðgerða eða breytinga á skemmtibátum. 19. Svartolía og gasolía. 20. Kol og koks til iðnaðarframleiðslu, húshitunar og hitunar laugarvatns. Vörur þessar eru söluskattsskyldar til sérhverra annarra nota. 21. Sala eða leiga á kvikmyndum sem gerðar eru til sýninga í kvikmyndahúsum og sjónvarpi, þar með taldar auglýsingakvikmyndir. 22. Prentmyndamót. 23. Varahlutir, vélar og tæki fyrir flugvélar, eftir ákvörðun fjármálaráðherra og með þeim takmörkunum og skilyrðum er hann setur. 24. Eftirgreindar vélar, enda séu þær ætlaðar til notkunar til fiskvinnslu: Flökunarvélar, flatningsvélar, roðflettingarvélar, slægingar- og hausskurðarvélar, sem falla undir tollskrárnúmer 84.30.15, svo og hakkavélar, marningsvélar, beinskurðarvélar, flokkunarvélar og fiskþvottavélar, mótunarvélar, hrognaskiljur og hreistrunarvélar, sem falla undir tnr. 84.30.19. 25. Vörur sem falla undir eftirtalin tollskrárnúmer, sbr. 1. gr. laga nr. 120/1976, um tollskrá o. fl., með síðari breytingum: 84.10.32 (dælur úr ryðfríu stáli og/eða plasti, ótaldar í öðrum tollskrárnúmerum), 84.11.11 og 84.11.21 (þjöppur fyrir kæli- og frystikerfi og hlutar fyrir þær), 84.15.33, 84.15.39, 84.15.49 (ísvélar, frystiskápar, kæliblásarar og lausfrystitæki og hlutar til þeirra, þ. m. t. eimarar og þéttar sem ekki falla undir önnur tollskrárnúmer. 26. Rekaviður. 27. Vörur sem falla undir eftirtalin tollskrárnúmer, sbr. 1. gr. laga nr. 120/1976, um tollskrá o. fl., með síðari breytingum: 84.11.41 Heyblásarar. úr 84.17.22 Mjólkurdælur. úr 84.20.10 Fjárvogir. 84.22.31 Heyblásarar (til að færa hey). úr 84.22.61 Baggatínur og heylosunarbúnaður. 84.23.61 Ámoksturstæki við almennar hjóla- dráttarvélar. 84.24.10 Plógar. úr 84.24.20 Áburðar- og mykjudreifarar, kartöflu- niðursetningarvélar. 84.24.31 Herfi. 84.24.39 Landbúnaðar- og garðyrkjuvélar til að skrapa, losa og hreykja jarðveg og reyta illgresi. úr 84.24.40 Valtarar fyrir tún og íþróttavelli og flagjafnarar. 84.25.31 Sláttuvélar, aðrar en garðsláttuvélar. 84.25.32 Upptökuvélar fyrir kartöflur og aðra garðávexti. 84.25.33 Rakstrar- og snúningsvélar. úr 84.25.39 Múgvélar, rúllubindivélar og heybindivélar. 84.25.41 Flokkunarvélar fyrir egg og aðra landbúnaðarframleiðslu. 84.26.10 Mjaltavélar. 85.07.01 Fjárklippur. 87.14.21 Vagnar búnir tækjum til losunar og/ eða lestunar á heyi. 87.14.22 Vagnar búnir tækjum til áburðar- dreifingar. 87.14.23 Vagnar búnir tækjum til heyvinnslu. 28. Sjálfvirkar gagnavinnsluvélar og hlutar til þeirra í tollskrárnúmerum 84.53.10, 84.53.20, 84.53.30, 84.53.40, 84.53.50, 84.53.60 og 84.55.21. 29. Björgunar- og öryggisnet til notkunar um borð í skipum eða við hafnir til björgunar mönnum úr sjávarháska. 14. gr. Eftirtalin starfsemi og þjónusta er undanþegin söluskatti. 1. Vinna manna við húsbyggingar og aðra mannvirkjagerð, svo og vinna manna við endurbætur og viðhald slíkra mannvirkja. Á þetta við um hvers konar mannvirki og skiptir ekki máli hver lætur vinnuna í té. Undanþága á þó ekki við um vinnu við framleiðslu eða aðvinnslu byggingarvöru, sem fram fer í verksmiðju, verkstæði eða starfsstöð, heldur tekur hún einungis til þeirrar vinnu sem unnin er á byggingarstað. Nú fer aðvinnsla á efni eða vöru að einhverju leyti fram á verkstæði eða í verksmiðju og að öðru leyti á byggingarstað og er þá sú vinna sem fram fer á byggingarstað skattfrjáls, sbr. þó næstu málsgrein. Þegar settar eru upp vélar á byggingarstað til aðvinnslu á vöru eða efni til mannvirkis, sem að jafnaði er unnið á verkstæði eða í verksmiðju, skal sú vinna eða aðvinnsla teljast skattskyld. Uppsetning véla eða tækja í verksmiðju eða verkstæði skal teljast söluskattsskyld þótt vinnan fari fram á byggingarstað. Þrátt fyrir ákvæði 2.–5. mgr. þessa töluliðs skal aðilum, sem framleiða íbúðarhús eða hús fyrir barnaheimili eða leikskóla í verksmiðjum, heimilt að draga við söluskattsskil eftirtalda hundraðshluta frá heildsöluverði uppsettra húsa áður en söluskattur er reiknaður: a) Sé verksmiðjuframleitt íbúðarhús eða verksmiðjuframleitt hús fyrir barnaheimili eða leikskóla afhent tilbúið undir málningu og innréttingu með eða án allra lagna .................. 43% b) Sé verksmiðjuframleitt íbúðarhús eða verksmiðjuframleitt hús fyrir barnaheimili eða leikskóla afhent fokhelt, óháð því hvort útveggir eru tilbúnir undir málningu og þak er frágengið að utan ............................. 42% 2. Vinna við skipa- og loftfaraviðgerðir, hvort sem hún er framkvæmd af verkstæðum, verktökum, sérstökum iðnaðarmönnum eða öðrum. Á þetta bæði við um viðgerðir á skips- eða loftfarsbol, föstum vélum, tækjum og munum sem telja má venjulegt fylgifé með skipum eða loftförum. 3. Vinna við viðgerðir veiðarfæra, þó ekki sporttækja. 4. Vöruflutningar og fólksflutningar, nema með flugvélum innanlands. Þó skulu þeir fólksflutningar einnig undanþegnir meðan flugvallagjald er innheimt skv. 3. gr. laga nr. 8/1976, með síðari breytingum. 5. Upp- og útskipunargjöld, svo og geymsla vara í vörugeymsluhúsum. 6. Húsaleiga, sbr. þó 9. tl. 10. gr. Undanþágan á við um húsaleigu almennt, hvort heldur húsnæðið er til íbúðar eða atvinnurekstrar, þar með talin leiga gistiherbergja. Þegar veitinga- eða samkomuhúsnæði er selt á leigu til aðila sem í atvinnuskyni annast tilkynntan söluskattsskyldan rekstur eða starfsemi í húsinu, sbr. 6. og 24. gr., skal eigi greiða söluskatt af leigutekjum leigusala. 7. Útfararþjónusta. 8. Þjónusta sjúkrahúsa, fæðingarheimila, heilsuhæla og annarra slíkra stofnana. Undanþágan nær aðeins til þeirrar þjónustu sem nefndar stofnanir láta í fé en ekki til söluskattsskyldrar vöru, vinnu eða þjónustu sem þær þurfa sjálfar að kaupa. Til hliðstæðra stofnana í þessu sambandi teljast elliheimili, vöggustofur, barnaheimili, svo og stofnanir fyrir drykkjusjúka, lamaða og fatlaða. 9. Sala fasteigna, skipa, loftfara, verðbréfa og annarra þvílíkra verðmæta, en þar til teljast einkaleyfi, hlutabréf og hvers konar fjárkröfur, svo og húsaleigumiðlun. Undanþágan tekur einnig til miðlanaþóknunar eða umboðsþóknunar til fasteigna-, skipa-, einkaleyfis- og verðbréfasala. 10. Lækningar og lögfræðistörf og önnur hliðstæð þjónusta. Til lækninga í þessu sambandi teljast ljós- og nuddlækningar, störf ljósmæðra og hjúkrunarkvenna, þjónusta sálfræðinga og uppeldisfræðinga, tannsmíði og tannviðgerðir, svo og framleiðsla gervilima og umbúða fyrir lamað fólk. Þá telst hér til þjónusta endurskoðenda, verkfræðinga, arkitekta, presta og hliðstæðra aðila. 11. Sala listamanna sjálfra á eigin verkum. Enn fremur sala á einkarétti eða höfundarrétti af uppfinningum eða hugverki. Undanþágan á eingöngu við um sölu höfundar á frumverkinu. 12. Sala eða notkun á heitu og köldu vatni ásamt vatnsmælaleigu. Undanþágan tekur bæði til jarðhitavatns og upphitaðs vatns frá sameiginlegum kyndistöðvum. 13. Rafmagn til hitunar húsa og laugarvatns. Undanþágan nær ekki til neins konar annarrar notkunar rafmagns. 14. Þjónusta banka og sparisjóða. Sama gildir um stofnanir og sjóði sem hafa með höndum hliðstæða starfsemi, enda hafi þeir fengið opinbera viðurkenningu. 15. Aðgangseyrir að íþróttasýningum, íþróttamótum, skíðalyftum, sundstöðum, gufubaðstofum, nuddstofum, ljósastofum, heilsuræktarstofum, kappreiðum og góðhestakeppni. 16. Fæðissala mötuneyta skólafólks og starfsmannahópa, svo og fæðissala atvinnurekenda til starfsmanna sinna. Undanþágan tekur aðeins til fæðissölu þessara aðila en ekki til sölu á söluskattsskyldu efni til þeirra. 17. Skipa- og loftfaraleiga greidd af erlendum aðilum í erlendum gjaldeyri. 18. Prentun dagblaða og hliðstæðra blaða, svo og prentun vörumiða og umbúða um söluvöru. 19. Hafnar-, vita- og lendingargjöld. 20. Iðgjöld af seldum líftryggingum, farmtryggingum vegna flutnings milli Íslands og annarra landa, skipa- og loftfaratryggingum, slysa- og starfshæfnistryggingum flugáhafna, svo og slysatryggingum sem atvinnurekendur eru skuldbundnir samkvæmt kjarasamningi að kaupa fyrir starfsmenn sína. 21. Vélbinding heys. 22. Verðjöfnunargjald raforku skv. 2. gr. laga nr. 83/ 1974. 23. Leiga skýrsluvéla. 24. Aðgangseyrir að leiksýningum, fónleikum, upplestri og fyrirlestrarhaldi, enda séu skemmtanir þessar ekki í neinum tengslum við annað skemmtana- eða samkomuhald, svo og aðgangseyrir að sýningum á íslenskum kvikmyndum og aðgangseyrir að útisamkomum. Eins og áður segir er sá kostur valinn að telja ekki upp reglugerðir eða auglýsingar sem settar eru á grundvelli annarra laga en laga um söluskatt, enda er þar nær undantekningarlaust verið að kveða nánar á um framkvæmd undanþáguákvæðis í lögum. Af þessum sökum er látið nægja að vísa til lagaupptalningarinnar í A-lið hér að framan. Vegna svars c-liðar 1. töluliðar fyrirspurnarinnar er rétt að taka fram eftirfarandi: Fyrirspyrjandi sýnist gera skýran greinarmun á þeim söluskattsundanþágum, sem beinlínis eru lögbundnar, þeim sem byggjast á reglugerðum og loks þeim sem veittar eru af ráðherra. Til þess að fyrirbyggja misskilning í þessum efnum er rétt að taka fram og leggja áherslu á að allar undanþágur byggjast að sjálfsögðu á lögum eða heimildum í lögum. Auk „beinna“ lagafyrirmæla um að tiltekin vara eða þjónusta skuli vera undanþegin söluskatti (t. d. rekaviður og vinnsla á honum, sbr. 16. tl. 6. gr. og 12. tl. 7. gr. söluskattslaganna) eru lagaheimildir þessar einkum þrenns konar. Tekið skal fram að þessi skipting á milli undanþága skv. „beinum“ lagaákvæðum og annars konar undanþága er þó fjarri því að vera skýr eins og sjá má af því sem hér á eftir verður rakið. Í fyrsta lagi er um að ræða ákvæði 20. gr. söluskattslaganna sem heimilar ráðherra, ef sérstakar ástæður eru fyrir hendi, að undanþiggja tilteknar tegundir vörusölu, vinnu eða þjónustu söluskatti umfram það sem undanþegið er í 6. og 7. gr. söluskattslaganna. Nýting þessarar heimildar á sér nær undantekningarlaust stað með reglugerð. Sem dæmi um beitingu þessarar heimildar má nefna reglugerð nr. 197/1979 um að gasolía skuli undanþegin söluskatti. Af sama toga spunnin eru fyrirmæli eða heimildir til handa ráðherra í hinum „beinni“ lagafyrirmælum til að kveða nánar á um eða skilgreina hvað undir viðkomandi undanþágu heyrir. sem dæmi um þetta má nefna ákvæði 8. tl. 7. gr. söluskattslaganna er kveður á um að lækningar og lögfræðiþjónusta og önnur hliðstæð þjónusta sé undanþegin söluskatti, eftir því sem ráðherra ákveður. Með 10. tl. 14. gr. söluskattsreglugerðar hefur ráðherra ákveðið hvaða þjónusta teljist hliðstæð við þá sem upp er talin í lagagreininni, þ. á m. þjónusta endurskoðenda. Telja menn að flokka eigi undanþágu endurskoðunarþjónustu undir undanþágu skv. lögum eða undanþágu sem veitt er af ráðherra? Þá má í þessu sambandi nefna að flestar „beinar“ undanþágur eru nokkuð skýrar afmarkaðar en síðast nefnd undanþága. Engu að síður kunna þær að krefjast aðgerða ráðherra. Sem dæmi má nefna 7. tl. 6. gr. laga um söluskatt en skv. honum er „Tilbúinn áburður annar en í smásöluumbúðum“ undanþeginn söluskatti. Í reglugerð er þessi undanþága endurtekin með þeirri skýringu þó að með smásöluumbúðum sé átt við að hver sölueining fari ekki yfir 5 kg, sbr. 8. tl. 13. gr. söluskattsreglugerðarinnar. Í öðru lagi er um að ræða ýmsar heimildir í 6. gr. fjárlaga ár hvert svo og heimildir eða fyrirmæli í ýmsum sérlögum svo sem lögum um ýmis iðjuver og virkjanir (sjá í þessu sambandi svar við a.-lið 1. tl. hér að framan). Segja má að hér verði mörkin milli beinna undanþága skv. lögum og öðrum undanþágum enn óskýrari, enda grundvallast ýmsar hinna veigamestu undanþága á lagaheimildum sem þessum. Sem dæmi má nefna að í 6. gr. bráðabirgðalaga nr. 96/1978 segir að fjármálaráðherra sé heimilt að fella niður söluskatt af matvörum. Sama dag er gefin út breyting á reglugerð um söluskatt þar sem heimildin er nýtt og nær öll matvæli undanþegin söluskatti. Þessi undanþáguheimild er síðan staðfest af Alþingi, sbr. 6. gr. laga nr. 121/ 1978. Sama verður uppi á teningnum varðandi niðurfellingu söluskatts af vélum til samkeppnisiðnaðar. Á undanförnum árum hefur verið ákvæði í 6. gr. fjárlaga eins og rakið er hér að framan er heimilar ríkisstjórninni að fella niður söluskatt af vélum þessum og fela fjármálaráðuneytinu að setja reglur um framkvæmd þess. Á grundvelli þessa ákvæðis hafa síðan verið settar mjög veigamiklar almennar reglur um niðurfellingu eða endurgreiðslu söluskatts af vélum og tækjum til samkeppnisiðnaðar. Í þriðja og síðast lagi getur ráðherra með stoð í 2. mgr. 7. gr. og 2. mgr. 28. gr. söluskattslaganna almennt kveðið nánar á um það hvað falli undir undanþáguákvæði 6. og 7. gr. laganna auk þess sem hann getur með reglugerð sett nánari fyrirmæli um margvísleg atriði er lúta að framkvæmd þeirra. Um beitingu ráðherra á hér umræddum heimildum og úrskurði skv. þessu og sem svar við þessum lið fyrirspurnarinnar að öðru leyti verður að vísa til nýútgefinnar handbókar um söluskatt. Í handbók þessari má finna, auk laga, reglugerða og auglýsinga um söluskatt, útdrætti úr úrskurðum skattyfirvalda og ráðuneytisins sem tengjast þessum lagabálki og framkvæmd hans. Útdrættir þessir eru auðkenndir með dagsetningum og skammstöfunum á heiti viðkomandi úrskurðaraðila. Í þessu efni vísast þó einkum til úrskurða varðandi 4. gr., 8. gr., 9. gr., 10. gr. 11. gr., 13. gr. og 14. gr. reglugerðarinnar. Í 2. tl. fyrirspurnarinnar er spurt hvaða undanþágur hafi verið veittar af ráðherra, hverjum um sig, frá árinu 1974 til þessa dags. Eins og vikið er að í svari við c-lið 1. tl. fyrirspurnarinnar eru mörkin óskýr milli þess hvenær undanþágur eru „beinar“, þ. e. hinnar undanþegnu vöru eða þjónustu er beinlínis getið í lögum, og hvenær óbeinar, þ. e. þegar ráðherra eru heimiluð afskipti eða mælt er fyrir um afskipti hans. Telja verður að skýrust séu þessi mörk þegar ráðherra beitir heimildinni í 20. gr. söluskattslaganna, er kveður á um að honum sé heimilt, ef sérstaklega stendur á, að undanþiggja tilteknar tegundir vörusölu, vinnu eða þjónustu umfram það sem undanþegið er í 6. gr. og 7. gr. söluskattslaganna. Rétt er engu síður að undirstrika að telja verður að undanþáguheimildir þessar eigi sér allar skýra lagastoð. Hér á eftir verða því taldar upp þær söluskattsundanþágur sem ráðherrar hafa veitt frá árinu 1974 sem ekki byggjast á „beinum“ lagafyrirmælum heldur eru byggðar á hinni almennu heimild sem um er rætt í 20. gr. og til hennar vitnað í ákvörðun ráðherra. Á þessu tímabili hafa eftirtaldir menn gegnt embætti fjármálaráðherra: Matthías Á. Mathiesen frá 28. ágúst 1974 til 1. september 1978, Tómas Árnason frá 1. september 1978 til 15. október 1979, Sighvatur Björgvinsson frá 15. október 1979 til 8. febrúar 1980, Ragnar Arnalds frá 8. febrúar 1980 til 26. maí 1983 og Albert Guðmundsson frá þeim tíma. 1. Reglugerð nr. 82/1974: Upp- og útskipunargjöld undanþegin söluskatti: 
             2. Reglugerð nr. 345/1977: Undanþága söluskatts af tilteknum matvælum (mjólkurvörur) látin taka til sölu veitingahúsa með sérstökum hætti. 
             3. Reglugerð nr. 263/1978: Reglur um undanþágu söluskatts af skipasmíðum og skipaviðgerðum víkkaðar frá því sem áður var. 
             4. Auglýsing nr. 291/1978: Um hækkun hámarksverðs þeirra bóka sem heimilt er að flytja til landsins án greiðslu söluskatts. 
             5. Reglugerð nr. 316/1978: Samkvæmt bráðabirgðalögum nr. 96/1978 um kjaramál var ráðherra veitt heimild til niðurfellingar söluskatts af mat- og drykkjarvöru. Þessi heimild var nýtt með útgáfu reglugerðar þessarar. Auk þessa voru gerðar ýmsar lagfæringar á reglugerð um söluskatt vegna breytinga á henni svo og úrskurða sem gengið höfðu um nokkur atriði. Að auki voru fólksflutningar með skipum undanþegnir söluskatti til samræmis við það sem gilti um fólksflutninga með bifreiðum og flugvélum. 
             6. Reglugerð nr. 424/1978: Eftirgreindar vélar til notkunar í fiskvinnslu undanþegnar söluskatti: Flökunarvélar, flatningsvélar, roðflettingarvélar, slægingar- og hausskurðarvélar sem falla undir tollskrárnúmer 84.30.15 svo og hakkavélar, marningsvélar, beinskurðarvélar, flokkunarvélar og fiskþvottavélar sem falla undir tollskrárnúmer 84.30.19. 
             7. Reglugerð nr. 197/1979: Gasolía undanþegin söluskatti án tillits til þess til hvers hún er notuð. 
             8. Reglugerð nr. 450/1979: Sýningar áhugaleikfélaga undanþegnar söluskatti. 
             9. Reglugerð nr. 230/1980: Eftirtaldar vörur undanþegnar söluskatti: Vörur sem falla undir eftirtalin tollskrárnúmer, sbr. 1. gr. laga nr. 120/1976, um tollskrá o. fl., með síðari breytingum: 84.10.32 (dælur úr ryðfríu stáli og/eða plasti ótaldar í öðrum tollskrárnúmerum), 84.11.11 og 84.11.21 (þjöppur fyrir kæli- og frystikerfi og hlutar fyrir þær), 84.15.33, 84.15.39 og 84.15.49 (ísvélar, frystiskápar, kæliblásarar og lausfrystitæki og hlutar til þeirra, þ. m. t. eimarar og þéttar sem ekki falla undir önnur tollskrárnúmer). Jafnframt þessu var aðgangseyrir að leiksýningum og tónleikum sem ekki eru í neinum tengslum við annað skemmtanahald undanþeginn söluskatti. 
             10. Reglugerð nr. 446/1981: Aðgangseyrir að sundstöðum undanþeginn söluskatti. 
             11. Reglugerð nr. 585/1982: Aðgangseyrir að gufuböðum svo og að nudd-, ljósa- og heilsuræktarstöðvum undanþeginn söluskatti. 
             12. Reglugerð nr. 147/1983: Reglur um söluskattsfrjálsa fæðissölu veitingahúsa og greiðasölustaða og annarra aðila, sem selja tilbúinn mat, rýmkaðar. 
             13. Reglugerð nr. 334/1983: Sýningar á íslenskum kvikmyndum undanþegnar söluskatti. Þá er aðgangseyrir að upplestri og fyrirlestrahaldi undanþeginn skv. reglugerðinni. Loks var sala á svifflugum undanþegin söluskatti á ný skv. henni en þær höfðu verið gerðar skattskyldar með reglugerð nr. 585/ 1982. 
             14. Reglugerð nr. 501/1983: Kol og koks til iðnaðarframleiðslu undanþegið söluskatti. 
             15. Reglugerð nr. 485/1983: Eftirtalin landbúnaðartæki undanþegin söluskatti: 84.11.41 Heyblásarar úr 84.17.22 Mjólkurkælar úr 84.20.10 Fjárvogir 84.22.31 Heyblásarar (til að færa hey) 84.23.61 Ámoksturstæki við almennar hjóla- dráttarvélar 84.24.10 Plógar úr 84.24.20 Áburðar- og mykjudreifarar, kartöflu- niðursetningarvélar 84.24.31 Herfi úr 84.24.40 Valtarar og flagjafnarar 84.25.31 Sláttuvélar, aðrar en garðsláttuvélar 84.25.32 Upptökuvélar fyrir kartöflur og aðra garðávexti 84.25.33 Rakstrar- og snúningsvélar úr 84.25.39 Múgavélar, rúllubindivélar og hey- bindivélar 84.25.41 Flokkunarvélar 84.26.10 Mjaltavélar 85.01.01 Fjárklippur 87.14.21 Vagnar búnir tækjum til losunar og/ eða lestunar á heyi 87.14.22 Vagnar búnir tækjum til áburðar- dreifingar 87.14.23 Vagnar búnir tækjum til heyvinnslu. 
             16. Reglugerð nr. 735/1983: Mótunarvélar og hrognaskiljur til notkunar í fiskiðnaði undanþegnar söluskatti. 
             17. Reglugerð nr. 1/1984: Hreistrunarvélar til notkunar í fiskiðnaði undanþegnar söluskatti. 
             18. Reglugerð nr. 34/1984: Sjálfvirkar gagnavinnsluvélar (tölvur) og hlutar til þeirra í tnr. 84.53.10, 84.53.20, 84.53.30, 84.53.40, 84.53.50, 84.53.60 og 84.55.21. 
             19. Reglugerð nr. 109/1984: Björgunar- og öryggisnet til notkunar um borð í skipum eða við hafnir til björgunar mönnum úr sjávarháska. 
             20. Reglugerð nr. 220/1984: Baggatínur svo og vélar til að skrapa, losa og hreykja jarðveg og reyta illgresi, undanþegnar söluskatti. 
             21. Reglugerð nr. 348/1984: Aðgangseyrir að útisamkomum undanþeginn söluskatti. 
             22. Auglýsing nr. 411/1984: Hámarksverð á þeim bókum sem flytja má til landsins án greiðslu söluskatts hækkað úr 250 kr. í 500 kr. 
             23. Reglugerð nr. 128/1985: Heylosunarbúnaður undanþeginn söluskatti. 
             Að lokum er rétt að geta þess að langalgengast er að ákvarðanir ráðherra séu teknar í formi reglugerðar. Þó eru til undantekningar frá þessari meginreglu. Annars vegar hefur ráðherra undanþegið aðgangseyri að ýmsum sýningum samtaka atvinnugreina, svo sem iðnsýningum, landbúnaðarsýningum og bílasýningum, svo að eitthvað sé nefnt. Undanþágur þessar hafa verið veittar samkvæmt bréfum til viðkomandi sýningarstjórna. Iðnsýningin 1966 mun hafa verið fyrsta sýningin sem þessa naut. Fjölmargar sýningar aðrar hafa síðan verið undanþegnar söluskatti af aðgangseyri. Hins vegar var aðgangseyrir að Tívolí á Miklatúni á árinu 1983 undanþeginn söluskatti með bréfi til aðstandenda þess, sbr. ráðuneytisbréf dags. 8. júní 1983. Almenn undanþága af þessu tagi var síðan tekin inn í söluskattsreglugerðina,sbr. reglugerð nr. 348/1984.