Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Við höfum heyrt það utan að okkur, þingmenn, síðustu dagana, að þingið væri enn tíðindalítið. Má vera, að svo sje og verði. En ef þingið ber gæfu til að afgreiða það mál, sem hjer liggur fyrir, svo að vel sje, takist því að finna ráð til að festa verðgildi peninganna og koma í veg fyrir hinar skaðlegu afleiðingar lausgengisins, sem orðið hafa þjóðinni þungbærari en alt annað á undanförnum árum, takist því að gera nú þær ráðstafanir í gengismálinu, sem sá dómur sögunnar verður síðar á lagður, að hafi verið hinar farsælustu fyrir alda og óborna - þá hygg jeg, að engum komi til hugar að kalla þetta þing tíðindalítið, heldur þvert á móti. Jeg hika ekki við að fullyrða, að þetta er langstærsta og þýðingarmesta málið, sem fyrir þinginu liggur nú. Jeg gæti haft þau ummæli, að allur landslýður mætti standa á öndinni meðan beðið er eftir úrslitum þess, því að það snertir beint og óbeint hvern einasta einstakling í landinu. - Hvað gert verður eða ógert látið í máli þessu, mun koma fram í afleiðingum, sem merkjast munu á hverju einasta heimili á Íslandi, nú og um langa framtíð. Mál þetta snertir ekki eingöngu útgerðarmanninn, hagsmuni hans og afkomu, þó að flestum komi hann fyrst í hug, því að á stærstum upphæðum veltur fyrir honum í þessu efni. Mun jeg ekki tala um það langt mál, því að mig brestur kunnugleik, en verð að fara eftir frásögn annara. Er fullyrt, að mikill þorri útgerðarmanna landsins hafi tapað til muna á árinu sem leið, vegna lausgengisins, þó að það væri yfirleitt ágætt aflaár. Er fullyrt, að enginn útgerðarmaður geti nú hugsað um framtíð útgerðarinnar öðru vísi en með ugg og ótta. Enginn, hversu bjartsýnn sem hann er, geti búist við, að útgerðin beri sig á þessu ári, eins og horfur eru. Og allir útgerðarmenn verði að gera ráð fyrir þeim möguleika - verði enn stefnt sem hingað til í gengismálinu - að verða að gefast upp við atvinnureksturinn á árinu. Mál þetta snertir ekki heldur eingöngu hagsmuni og afkomu bóndans, þótt hann muni koma mönnum næst í hug. Bændastjettin hefir árum saman verið undir þær afleiðingar lausgengisins seld, að allar hinar stórfeldu gengissveiflur, hvort heldur til lækkunar eða hækkunar, hafa borið þannig að yfirleitt, að hún hefir beðið tjón af. Þó að árferði væri yfirleitt víðast um land, á árinu sem leið, ágætlega gott, hefir bændastjettin, er á heildina er litið, safnað skuldum, svo miklu munar. Miklu alvarlegri afleiðingar eru þó vafalaust framundan, ef stefnt er enn í sömu átt, svo sem dæmi sanna um erfiðleika bænda hjá sambandsþjóð okkar. Í annan stað vofir yfir landbúnaðinum kyrstöðu hættan, sem vegna núverandi ástands er honum hættulegri en alt annað. En yfir ungu kynslóðinni í sveitum, ungu bændunum, þeim, sem mestar framtíðarvonirnar eru bundnar við, vofir hættan að standast ekki hinar þungu, ranglátu byrðar, sem stafa af gengishækkuninni. Það er fyrirfram vitað, að þeir verða þá margir að flosna upp. Mál þetta snertir ekki heldur eingöngu fjármálamanninn eða stjórnandann, hvort heldur hann á sæti í landsstjórn eða bankastjórn eða er einn í hóp löggjafanna á Alþingi. Jeg fullyrði um þessa menn alla, að þeir hljóta að finna á sjer hvíla heljarþunga ábyrgðarinnar í þessu mikla alvörumáli. Enginn þeirra getur verið óhræddur við hinar margháttuðu afleiðingar lausgengisins. Jeg fullyrði, að enginn okkar, sem sæti eigum á þessari virðulegu samkomu, getur verið óhræddur um, að vegna lausgengisins vofi yfir hrun atvinnuveganna, og þar af leiðandi fyrst og fremst það, að bankarnir rísi ekki undir þeim töpum, sem þeir verða fyrir, og því næst stórfeld þurð á tekjum ríkisins og einstaklinga, með þeim afleiðingum, sem slíkri þjóðarógæfu er samfara. Mál þetta snertir einnig mjög hagsmuni og afkomu þeirra aðilja í þjóðfjelaginu, sem hingað til hafa látið tala og rita, af sinni hálfu, móti þeirri leið, sem hjer er bent á að fara, til þess að losna við hættur lausgengisins. Nefni jeg þar fyrst til verkamennina. Hafa þeir þegar margir fengið að þreifa á einni afleiðing gengishækkunarinnar, atvinnuleysinu. Veit jeg og, að flestir þeirra, og allir hinir góðgjörnustu, hugsa óglaðir til hinna harðvítugu kappdeilna, sem orðið hafa og áfram hljóta að verða á lausgengistímum, þótt þeir að sjálfsögðu sjeu þeir drengir, að svíkja ekki fjelagsskap sinn. Hver einasti hygginn verkamaður hlýtur að vita, að þessar afleiðingar vofa yfir í miklu stærri stíl, ef áfram verður haldið að hækka krónuna, - og því hlýtur hann því samfara að vera kvíðinn um afkomu sína og sinna. En síðast nefni jeg innistæðueigendur, sem við fyrstu sýn virðast hafa mest einhliða hagsmuna að gæta af að reynt sje að klífa brattann. því að, ef það er rjett, að gengishækkunarleiðin liggi yfir lík atvinnurekendanna, - hvar er þá tryggingin fyrir, að sú hækkun, sem nú er orðin, verði annað en gengissveifla? Hvar er tryggingin fyrir, að ekki komi á næstunni ný gengissveifla niður á við, hversu langt niður á við veit enginn. Jeg hygg, að margir þeirra skilji, hvað í húfi er í þessu efni. Jeg hygg, að mörgum þeirra þyki betri ein kráka í hendi en tvær í skógi. Jeg hygg líka, að margir þeirra vilji ófúsir taka við ranglátum gróða, sem í mjög mörgum tilfellum mundi falla þeim í skaut með áframhaldandi gengishækkun. Um öll lönd Norðurálfunnar hefir verið þrautrætt um þetta mál í ræðu og riti undanfarið. Og upp á síðkastið hefir það einnig verið mjög rætt á okkar landi. Deilurnar hafa staðið um það hjer, eins og annarsstaðar, þó að allir verði að játa, að aðalatriðið sje það, að losna við lausgengið og fá verðfasta peninga. Með því að bera fram þetta frumvarp bendi jeg á ákveðna leið. Alþingi leggur sinn úrskurð á, hvort það álítur, að þetta sje rjetta leiðin. En mjer er það kært, að geta bent á, að það er ekki einungis mín sannfæring, að þá leið beri að fara, sem hjer er bent á. Kunnustu og vitrustu sjerfræðingar erlendir í fjármálavísindunum hafa árum saman bent lausgengisþjóðunum á að fara þessa leið. Jeg hrósa happi yfir að mega fylgjast með þeim, sem hafa fullkomnasta þekkinguna. Jeg játa hinsvegar afdráttarlaust, að þá sjerþekking, sem æskileg væri þeim, er ber fram slíkt mál, á jeg ekki. Jeg hefi ekki öðlast slíka sjermentun. En jeg gerist samt svo djarfur að bera það fram og tel skyldu mína að bera það fram: 1. í trausti hinna erlendu fræðimanna, sem jeg hefi vikið að, 2. af því að jeg er skipaður í gengisnefndina og taldi mjer skylt að inna af hendi þann undirbúning málsins, sem síðasta Alþingi fól gengisnefnd að vinna. 3. af því að jeg óttaðist, að ef jeg yrði ekki til þess að bera málið fram, þá yrði það ógert látið, - en sannfæring mín knúði mig til að gera það, sem jeg gæti, ef sannast mætti, að betra er að veifa röngu trje en öngu. - Þessi almennu inngangsorð læt jeg svo ekki vera lengri, enda þótt mál þetta sje svo merkilegt, að það verðskuldaði hina rækilegustu framsögu. Ber það til fyrst, að jeg hefi látið fylgja frumvarpinu alllanga greinargerð, sem allir, sem hjer eru staddir, hafa átt kost á að lesa, sem viljað hafa. Vísa jeg um öll aðalatriði til hennar og vil ekki þreyta menn með endurtekningum. Í annan stað hygg jeg, að það skifti nú mestu máli, að mál þetta fái rækilega meðferð í nefnd, en hitt sje miður nauðsynlegt, a. m. k. á þessu stigi málsins, að hafa um það langar umræður. Í þriðja lagi vil jeg, a. m. k. að sinni, gera mitt til, að sem minstar deilur verði um málið. Jeg vil forðast að gefa nú tilefni til þess, - eins og jeg beinlínis reyndi að forðast það í skýrslu þeirri, er frumvarpinu fylgir. Jeg álít málið svo afleiðingaríkt og alvarlegt, bæði fyrir einstaklinga og þjóðarheildina, að jeg vil ekki verða til að blanda inn í það flokkadeilunum. Jeg álít mál þetta svo stórt mál, að það eigi að vera yfir flokkadeilurnar hafið. Vil jeg sjerstaklega benda á, að þar sem rás viðburðanna hefir orðið sú, að flestir fulltrúar aðalatvinnuvega landsins hjer á Alþingi hafa skifst í tvo stjórnmálaflokka, - en hljóta, að mínu viti, að eiga samleið um þetta mál, og ber skylda til að setja þetta mál öllum ofar, - þá vildi jeg ekkert segja, sem klyfi, heldur gera alt af minni hálfu til þess, að samvinna gæti tekist. En jeg verð að taka fram nokkur einstök atriði, bæði um skýrslu þá, sem frumvarpinu fylgir, og um frumvarpið sjálft. Um söguna, sem jeg segi um rekstur gengismálsins á árinu sem leið, vil jeg taka þetta skýrt fram. Sú saga er ekki nema ófullkomin saga, því að jeg tók ekki með annað en það, sem jeg komst ekki undan að segja. Jeg tók það eitt með, sem nauðsynlegt var að taka með til að gera skiljanlegar og rökstyðja þær tillögur, sem jeg bar fram fyrir landsstjórnina á síðast liðnu hausti. Jeg vík í þeirri sögu ekkert að aðstöðu fulltrúa landsstjórnarinnar og bankanna í gengisnefndinni til gengishækkunarinnar, nje að því, hvernig það bar að, að hin gríðarlega mikla gengishækkun hófst. Fulltrúar atvinnuveganna höfðu ekki atkvæði um sjálfa gengisskráninguna, - illu heilli - þess vegna vildi jeg ekki verða til þess að segja þá sögu. Hefði jeg gert það, hefði jeg og ekki komist hjá að leggja þungan dóm á framkomu landsstjórnarinnar, en á þessu stigi málsins vildi jeg reyna að komast hjá að vekja miklar deilur, eins og jeg hefi áður sagt. - Jeg geri ráð fyrir, að þessi saga málsins hljóti að koma fram, og þá mun jeg gera grein fyrir minni skoðun. Nú vildi jeg ekki verða til að brjóta þann ís. En jeg endurtek, að það er mikil saga, sem er enn ósögð almenningi í þessu máli. Enn vil jeg víkja að því, að jeg er sannfærður um, að það var mikil ógæfa, að fulltrúar atvinnuveganna fengu ekki að hafa atkvæðisrjett um skráning gengisins. Jeg er sannfærður um, að hefðu þeir haft þann rjett, þá væri máli þessu nú öðruvísi og betur komið. Jeg er sannfærður um, að málið hefði þá verið sett svo á oddinn, að ekki hefði verið hægt að komast hjá að gera einhverjar ráðstafanir til að hindra það, sem nú er fram komið. Í sambandi við skýrslu mína vil jeg loks geta þess, að hagstofustjóri hefir skotið því að mjer, í fullri vinsemd, að jeg, á bls. 10 í skýrslunni, segi of mikið um verksvið hans í þessu máli. Orð mín eru þessi: „Hagstofustjóri var boðaður á fund gengisnefndarinnar 4. des., og honum falið að rannsaka, hvert væri hið raunverulega (innra) verðgildi íslensku krónunnar.“ Hann telur sitt verkefni ekki hafa verið svona víðtækt, heldur hafi hann aðeins tekið að sjer að finna vísitölu heildsöluverðs fyr og nú. En þessi umræddu orð mín hefi jeg skrifað í samræmi við það, sem stendur bókað í gerðabók gengisnefndarinnar. Þar stendur: „.... Spurði form. hagstofustjóra, hvort hann vildi útbúa og láta nefndinni í tje ýms gögn viðvíkjandi innra verðgildi íslensku krónunnar á yfirstandandi tíma, og tjáði hagstofustjóri sig fúsan til þess.“ Þarna ber ekki í milli, og tel jeg því frásögn mína í samræmi við bókunina, þó að mig hinsvegar reki nú ekki minni til, að hagstofustjóri ljeti slík orð falla á nefndarfundinum, sem hann nú ber fram. Út af síðari kafla skýrslu minnar, - þeim, sem ræðir um rökin fyrir því að festa verðgildi krónunnar, - vil jeg einkum taka fram tvö atriði. Eftir að jeg hafði ritað skýrslu mína, barst mjer í hendur merkilegt rit, sem snertir þetta efni - skýrsla gengisnefndarinnar norsku. - Vil jeg beina því til þeirrar nefndar, sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, að kynna sjer þá skýrslu rækilega. Þó að norsk króna hafi nú síðustu dagana hækkað, er það einróma álit nefndarinnar, og færir hún fyrir því þung og mörg rök, að festa beri verðgildi norsku krónunnar - í bili að minsta kosti. Og mjer finst það skína út úr hverri línu, að sú festing eigi að verða endanleg, þótt ekki sje sagt berum orðum. Sömu stefnu hefir þjóðbankinn norski tekið. Er okkur Íslendingum þarft að veita eftirtekt aðgerðum Norðmanna, sem hafa svipaðasta aðstöðu okkar, af Norðurlandaþjóðunum. Í öðru lagi vil jeg leggja alveg sjerstaka áherslu á þau atriði, sem jeg hefi tekið fram í tillögum mínum og röksemdum í þessu máli, um sjerstöðu þá, sem okkar land hafi í gengismálinu. Það er mín bjargföst sannfæring, að eins og menning okkar er sjerstök, saga, atvinnuvegir og þjóðaraðstaða öll, - eins sje þetta mál svo sjerstaklega vaxið hjá okkur, að það sje beinn háski að heimfæra til okkar margt það, sem kann að eiga við í þessu efni í Danmörku og Svíþjóð. Við verðum að sníða stakkinn eftir okkar vexti. Mjer virðist það augljóst og óhrekjanlegt, að lausgengið er margfalt hættulegra okkar ungu og fámennu þjóð en nokkurri þjóð annari. Þá skal jeg víkja að frv. sjálfu og geta þess fyrst, að inn í það, eins og það er prentað hjer í deildinni, hafa slæðst tvær villur. Í upphafi 7. gr. er tvítekið orðið „laga“, og í upphafi 3. gr. er prentað „árlega rannsókn“, en á að vera „ítarlega rannsókn“. Er sú villan bagalegri og kann að hafa vilt einhverjum sýn, sem ekki hefir athugað frumvarpið til hlítar. Vitanlega er það svo, að það getur orkað mjög tvímælis um ýms atriði í framkvæmd málsins, hversu kveða skal á um þau. Jeg hefi hjer tekið þá meginreglu að leggja sem mest á vald gengisnefndar, en jeg skýt því til hv. fjárhagsnefndar, sem væntanlega fær frumv. til meðferðar, að athuga það atriði rækilega. Þau atriði, sem mest orka tvímælis, eru ákvæði 3, og 4. greinar. Nefni jeg þar til fyrst það viðkvæma atriði málsins: ákvörðun verðgildis krónunnar. Þar fer jeg eftir tillögum útlendra fræðimanna um slík efni, Það er vitanlega ekkert vit, að ætla sjer að festa verðgildi krónunnar á öðrum grundvelli en þeim, að nákvæm rannsókn skeri úr því, hvert sje hið raunverulega verðgildi peninganna. Jeg álít ekkert vit í að reyna að festa verðgildið á öðrum grundvelli. En jeg skal engar getur leiða að, hvað sú rannsókn muni leiða í ljós. Annað viðkvæmt atriði er það, hvernig og hvenær eigi að færa hið skráða verðgildi til samræmis við niðurstöðu rannsóknarinnar. Jeg vil sem minst um það tala á þessu stigi málsins, en skýt því mjög ákveðið til nefndarinnar, að athuga það, en hygg þó, að erfitt verði að finna annað ráð en að leggja það á vald gengisnefndar. Þriðja atriði frv. er það, hvað verðsveiflan skuli vera mikil upp og niður eftir að stöðvun er fengin. Hvort hún skuli t. d. vera eins og hjá Finnum 2% upp og niður, eða 4% alls. Jeg hefi sett í frv. 212% upp og niður eða 5% alls. En þetta þarf að athuga rækilega. Enn eru fleiri vafaatriði í 4. gr. frumvarpsins: Hvernig á að jafna niður því tapi, sem af festingunni kann að leiða, meðan hún er að komast á? Á ríkissjóður að bera það alt eða bankarnir, eða á það að koma að einhverju leyti á báða þessa aðilja? Jeg hefi sett hjer sama hlutfall milli ríkisins og bankanna og ákveðið er í lögunum um kostnaðinn af gengisnefnd, - þ. e. í hlutfalli við gengisnefndina, rjett til fulltrúa í nefndinni, og eru þá fulltrúar atvinnuveganna taldir á ríkisins ábyrgð samhliða fulltrúa landsstjórnarinnar. Sú hugsun, sem fyrir mjer vakti við þessa skifting, var sú, að láta bankana hafa hitann í haldinu, láta þá bera beina fjárhagslega ábyrgð, sem hafi áhrif á framkvæmdir þeirra. En ekki er jeg viss um, að þetta sje nákvæmlega rjett. Þá er annað atriði enn stærra. Þarf ekki beinlínis að koma fram í lögunum, að tryggingarráðstafanir þurfi að gera til þess, að óhindruð verslun fari ávalt fram með erlendum gjaldeyri með skráðu gengi? Og þurfa lögin ekki að heimila landsstjórninni að gera samning við bankana um að annast þá verslun altaf óhindrað? Þurfa lögin ekki að heimila landsstjórninni að gera þær ráðstafanir, sem gera henni mögulegt að veita bönkunum slíka aðstöðu? Jeg játa það, að jeg var í miklum vafa um þetta fram á síðustu stundu. En hefði jeg þá verið búinn að lesa álit norsku gengisnefndarinnar, þá mundi jeg líklega hafa komið með ákveðnar tillögur um þetta. Bið jeg nefndina að athuga þetta sjerstaklega. Loks ber að athuga, hvort burt megi falla þær heimildir, sem nú eru í gengisskráningarlögunum, sem miða að því að hindra verðfall krónunnar og heimila landsstjórn að gera ýmsar ráðstafanir til að ráða yfir gjaldeyri einstaklinga. Mega þau ákvæði falla burtu? Jeg minni aðeins á þau, því að þau eru öllum kunn. Þá þarf jeg ekki fleira að segja að sinni nema fá niðurlagsorð, að nokkru leyti persónulegs eðlis, en sem þó gæti varpað nokkurri birtu yfir málið. Þau orð segi jeg sem fulltrúi landbúnaðarins í gengisnefndinni: Fyrir nýárið kom til mín ungur maður austan úr sveitum. Hann er af einni merkustu bændaættinni þaðan úr hjeraði. Hann var nýlega farinn að búa við ágæta aðstöðu. Óvenjulega duglegur og mikilvirkur maður. Hann segir við mig: „Nú er jeg ráðinn í því að hætta að búa. Jeg sel búið mitt og flyt mig hingað til bæjarins. Mjer er ómögulegt að halda áfram búskap, eins og nú horfir. Þó jeg hafi tapað á undanförnum árum vegna krónuhækkunarinnar, þá vona jeg samt, að jeg geti enn staðið í skilum, með því að selja nú. Hækki krónan enn, falla eignir mínar svo í verði, að jeg get ekki staðið í skilum, þegar jeg jafnframt er dæmdur til að tapa á búskapnum. En jeg vil ekki verða óskilamaður.“ Fyrir um viku síðan kom til mín ungur og efnilegur maður ofan úr Borgarfjarðarsýslu, sem líkt var á komið fyrir að öllu leyti. Atorku- og reglumaður er hann, og af einni merkustu og farsælustu bændaætt í Borgarfirði. Honum fórust líkt orð: „Nú verð jeg að hætta búskapnum, til þess að geta haldið áfram að vera skilamaður. Haldi jeg áfram að búa, kaupi jeg nú t. d. jörð, sem jeg gæti, og haldi gengishækkunin áfram, þá veit jeg, að jeg rís ekki undir því.“ Þetta eru að vísu einstök dæmi, en þau kasta ljósi yfir ástand heildarinnar. Þau sýna, að ef haldið verður áfram að hækka gildi krónunnar, þá má að vísu vera, að gildustu bændur fái staðist raunina, hryggurinn brotni ekki í þeim. En við höfum sjeð, hvernig fer með hina yngri. Þeir bogna til jarðar undir ofurþunga gengishækkunar, og þar með er framtíð bændastjettarinnar í veði. Því að það er víst, að þó bændastjettin hafi tapað miklu af þess völdum undanfarið, þá er enn meira framundan. Það er meira að þakka gæfu en gjörvuleika, að ekki varð enn meira verðhrun á útfluttum vörum landbúnaðarins síðasta haust. Olli því að nokkru leyti útflutningur til Englands á frosnu kjöti, sem jók eftirspurnina í Noregi, og ennfremur hitt, að verðlag þar innanlands var ekki búið að laga sig eftir hækkun norsku krónunnar og því óeðlilega hátt; nærri 50% hærra haustið 1925 en 1924, í gullkrónum. Þetta væri nú gott, ef gera mætti ráð fyrir, að það hjeldist. En verði nú stöðugt gengi í Noregi í ár, eins og fjármálavöldin vilja keppa að, þá er fyrirsjáanlegt, að verðlag innanlands í Noregi verður komið nokkuð í samræmi við hið skráða verð krónunnar fyrir næsta haust. En verð á íslensku kjöti í Noregi verður auðvitað að vera í samræmi við verð á öðrum matvælum í landinu, og hlýtur því að falla stórkostlega, Jeg er því sannfærður um, að langmesta tap íslenskra bænda á gengishækkun á enn eftir að koma fram alfarið á þessu ári. Jeg get svo lokið máli mínu. Jeg óska þess, að þessu máli verði tekið með þeirri alvöru, sem slíkt mál verðskuldar, og jeg vona, að háttv. þingdeildarm. láti það í engu gjalda ófullkomins undirbúnings af minni hálfu; og einkum vil jeg áminna menn um að láta enga flokkadrætti komast að í þessu stærsta fjárhagsmáli þjóðarinnar. Vegna þess, hve málið er mikilsvert, óska jeg, að þessari umræðu verði frestað, svo að mönnum gefist kostur að ræða það alment, er það kemur úr nefnd, áður en farið verður að tala um einstök atriði þess, og því verði vísað til fjárhagsnefndar.

Jón Baldvinsson Hv. þm. Str. (TrÞ) má búast við því, að mál þetta verði tekið til alvarlegrar athugunar, og jafnframt, að allir verði ekki sammála um það. Í frv. þessu felst fyrst og fremst stýfing krónunnar, og ennfremur, að gengi íslenskra peninga verði lækkað í hlutfalli við verðlagið innanlands, að minsta kosti virðist það fullkomlega meining flutningsmannsins. Af greinargerð frv. er og fyllilega ljóst, að háttv.flm. telur hækkun krónunnar síðast liðið haust alt of mikla, og jafnvel, að hann telji, að sterlingspund hefði eigi átt að lækka niður úr 26 kr. Stefna sú, sem kemur fram í frv., er því þvert ofan í stefnu Alþingis undanfarið. Þegar lögin um gengisskráning og gjaldeyrisverslun voru sett 1924, voru allir á því að hækka krónuna og koma henni í hið gamla gullgengi. Og í fyrra fór þessi hv.þm. (TrÞ) þó ekki lengra en það, að vilja styðja að hægfara hækkun krónunnar, en nú fer hann feti lengra, þar sem hann vill stýfa hana fyrir neðan það skráða gengi, sem nú er á íslenskum peningum. Að Alþingi 1925 vildi ekki fara þessa leið, sýnir, meðal annars, að þrátt fyrir það, þótt tveimur mönnum væri bætt í gengisnefndina, sem vitanlegt var um, að myndu standa á móti hækkuninni, sló það þann varnagla að láta menn þessa ekki hafa atkvæðisrjett um sjálfa skráninguna. Það er nú vitanlegt, að menn þessir hafa neytt allra sinna áhrifa til þess að halda krónunni niðri, en þrátt fyrir alla mótstöðu þeirra hækkar hún samt. Sýnir þetta ljóslega, að ekki hefir verið hægt að halda henni niðri. Enda hlaut svo að verða, þar sem árið 1924 var meira aflaár en þekst hefir áður, og sömuleiðis fyrri hluti ársins 1925. Og samfara þessum mikla afla var svo ágæt sala á afurðunum. Jeg vil því spyrja, hvenær hafi verið ástæða til að hækka verðgildi peninganna, ef ekki á þessum tímum? Háttv. flm. (TrÞ) talaði miklu hóflegar í framsögu sinni en búast mátti við, eftir frv. og greinargerð þess, en þó andaði gegnum ræðu hans sömu stefnunni og þar. Einmitt til að mótmæla þeirri stefnu finn jeg mig knúðan til þess að taka til máls, og sömuleiðis fyrir þá sök, að jeg eða flokkur minn hefir ekki tækifæri til þess að hafa áhrif á málið í nefnd þeirri, er því mun ætlað að fara í. Háttv. flm. (TrÞ) vildi reyna að sýna fram á, að það væru ekki aðeins útgerðarmenn og bændur, sem töpuðu á gengishækkuninni, heldur gerðu verkamenn það líka, en þetta er misskilningur. Jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að stefna sú, sem vakað hefir fyrir Alþingi undanfarið, að þoka krónunni smátt og smátt upp í gullgengi, sje sú happadrýgsta, því að þá er víst, þegar krónan er komin upp í gullgildi, að annar endinn er fastur, því að aldrei kemur til, að hún fari upp fyrir það. En eftir kenningu hv.flm. (TrÞ), þá ætlast hann alls ekki til, að krónan verði fest fyrst um sinn, heldur á hún að svífa í lausu lofti, getur bæði hækkað og lækkað. Auk þess, sem mestar líkur eru fyrir, að halda megi krónunni fastri, ef hún kemst í sitt gamla gullgengi, og það hlýtur altaf að vera áhugamál verkamanna, að peningamálum þjóðarinnar sje komið á sem traustastan grundvöll. Þá talaði háttv.flm. (TrÞ) um, að mikið atvinnuleysi blasti við verkalýðnum og vildi kenna gengishækkun peninganna um það. Út af þessum ummælum vil jeg benda háttv.flm. (TrÞ) á, að slíkt ástand hefir oft komið fyrir áður, og það jafnvel á þeim tímum, sem krónan var að lækka. Sömuleiðis hafa slíkir atvinnuleysiskaflar líka komið, þegar atvinnurekendur hafa ekki sjeð sjer hag í að gera út, og því lagt skipum sínum, sem oft hafa verið töluvert langir kaflar. Er þetta atvinnuleysisástand því í engu sambandi við hækkun peninganna. Þessi ástæða háttv.flm. er því út í bláinn. Út af því, sem hæstv. fjrh. (JÞ) sagði um þetta mál, sem annars, voru mest almennar hugleiðingar, vil jeg víkja að einu atriði í starfi gengisnefndarinnar, sem mjer finst vítavert. Þetta atriði er ályktunin frá 19. maí f. á., þar sem samþykt var að halda gengi sterlingspunda á kr. 26.00 fram í miðjan september. En að gengisnefndin hefði gert slíka ályktun, komst upp í deilum þeim, sem urðu út af hækkun krónunnar seinni partinn í ágúst, þegar bankarnir fóru, út af miklu framboði á erlendum gjaldeyri, að kaupa hann fyrir lægra verð en nefndin hafði samþykt. Með leyfi hæstv. forseta vil jeg lesa ályktun þessa upp, eins og hún var bókuð hjá nefndinni: „Samþykt var að skrá gengi sterlingspunda á kr. 26,25. Er gert ráð fyrir, að þetta gengi standi fram í miðjan september, eða að sterlingspundið fari a. m. k. ekki á þessum tíma niður fyrir kr. 26,00.“ Jeg álít þessa ályktun, sem mjer hefir verið sagt, að hafi verið gerð eftir tilmælum Íslandsbanka, alveg óforsvaranlega. Að sjálfsögðu skal jeg taka það fram, að þeir fulltrúar atvinnuveganna, sem síðar tóku sæti í nefndinni, voru þá ekki komnir í hana. Var það því sá hluti hennar, sem atkvæðisrjett hefir um sjálfa skráninguna, sem gerði þessa ályktun. Jeg tel þessa ályktun mjög óheppilega, fyrir þá sök, að jeg held, að sakir hennar hafi sveifla gjaldeyrisins orðið sneggri og óþægilegri en hún hefði þurft að vera, ef fylgt hefði verið hægfara eðlilegri hækkun. Tilgangur ályktunarinnar var vitanlega sá, að gefa útgerðarmönnum, fiskkaupmönnum og bönkum tækifæri til að gera fjárhagslegar ráðstafanir á öruggum grundvelli. En það, sem mjer finst vítaverðast við þetta, er það, að ályktun þessi var hvergi auglýst, heldur sagði nefndin þetta mörgum, sem málið skifti, en með því skapaðist mikið misrjetti og mikill aðstöðumunur fyrir hina ýmsu aðilja, því að það liggur í augum uppi, hversu óendanlega sá útgerðarmaðurinn stendur betur að vígi, sem veit þetta fyrirfram, en hinn, sem ekkert veit um það. Jeg hefi viljað taka þetta fram hjer, til þess að sýna fram á, hversu mjög þessi ráðstöfun hefir verið óheppileg og jafnframt órjett gagnvart almenningi. Þá sagði hæstv. fjrh. (JÞ), að kaupgjaldið myndi laga sig eftir ástæðunum. Það má vel vera, að svo verði, en jeg lít svo á, að það eigi að miðast við, hvað menn þurfi til sómasamlegs framfæris, en ekki annað. Og jafnframt megi ekki telja eftir, þó að verkalýðurinn hafi einu sinni örlítinn hag af gengishækkun, því að hann hefir miklu oftar liðið tap af gengislækkun, og þá hefir ekki verið um það fárast. Hefi jeg svo þessi orð mín ekki öllu lengri. En jeg kvaddi mjer hljóðs til þess að mótmæla þeirri stefnu, að fara að fella íslenska peninga í verði nú, og jafnframt að stýfa krónuna, þar sem allar ástæður mæla á móti því, að farið sje inn á þá braut nú. Því að hvenær hafa bankarnir staðið betur út á við en nú? Og hvenær hefir ríkissjóður staðið betur en nú? Þó að jeg vilji vitanlega ekki fara að „komplimentera“ stjórnina fyrir það, því að tekjur ríkissjóðs hafa verið teknar með óhæfilegum sköttum. - Það er því langt síðan að ástandið hefir að þessu leyti verið eins gott og nú. Það er þeim mun undarlegra, að þessi stefna skuli einmitt nú vera að reka upp höfuðið.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg mun halda mjer á hinum sama grundvelli og í fyrri ræðu minni, og forðast að vekja deilur um málið. Enda hefir síst meira tilefni gefist til þeirra en búast hefði mátt við, því að bæði hæstv. fjrh. (JÞ) og háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) hafa talað mjög rólega. Út af sögn hæstv. fjrh. (JÞ) um það, hvernig gengishækkunin bar að, síðast liðið haust, finn jeg ástæðu til að taka það fram, að jeg tel hann ekki hafa sagt þar rjett frá að öllu leyti, Jeg tel, að hann hafi látið hjá líða að segja frá einu mikilvægu atriði. En jeg sje ekki ástæðu til að fara frekar inn á það nú. Þá talaði hæstv. ráðherra um tillögur mínar o. fl. Að því er snertir þær, þarf jeg engu að bæta við það, sem stendur í skýrslu minni. Þá hafði hann sterk orð um það, að ef hann hefði fylgt tillögum mínum, þá hefði það verið stórt brot á þingviljanum, og jafnframt vildi hann halda því fram, að aðeins hefði komið fram ein tillaga frá einum manni í gengisnefndinni. En þetta er ekki rjett. Tillagan kom frá tveimur mönnum, báðum fulltrúum atvinnuveganna, sem sje sú krafa, að kallað yrði saman aukaþing. Jeg skal játa, að þetta hefði kostað hæstv. ráðh. (JÞ) mikla ábyrgð og djörfung. En jeg er þeirrar skoðunar, að menn, sem gegna ábyrgðarmiklum stöðum og embættum, eigi að hafa djörfung til að gera rjett. Þetta voru nú aðalatriðin, sem jeg vildi taka fram, út af ræðu hæstv. fjrh. (JÞ). En örfáum orðum verð jeg að bæta við. Hæstv. ráðh. flutti alllangt mál, - og að sumu leyti talsvert fróðlegt, - um viðskifti og viðskiftakreppu. Hann heldur því fram, að hjer sje um eðlilega viðskiftakreppu að ræða. En jeg spyr hæstv. ráðh.: Er það eðlilegt ástand, að verðgildi peninganna sje laust og ruggi fram og aftur? Ef gengishæðin stendur í sambandi við viðskiftakreppu, hversvegna kom þá ekki fram hækkun og lækkun fyrir stríð? Jeg fer ekki út í það, hvort atvinnuvegirnir tapa eða græða, en jeg segi, að það skifti bóndann litlu, hvort krónan er 70 eða 90 aura, þegar þær ganga allar til þess að borga eftir á kostnað af búrekstrinum síðasta ár. Hæstv. ráðh. (JÞ) kom inn á það, hvar festa skyldi krónuna, ef til kæmi, og hann beindi þungum orðum að mjer í því sambandi. En hæstv. ráðherra er mjög vel kunnugt, að það er samhuga álit útlendra fræðimanna í þessu efni, að verðfesta beri krónuna í samræmi við innra kaupmagn hennar. Það kemur hvergi fram hjá mjer, að krónan eigi endilega að falla. Aðalatriðið er, að samræmt sje skrásett verð hennar og raunverulegt kaupgildi. Að síðustu skal jeg segja hæstv. ráðh. (JÞ) út frá því, sem hann sagði til mín og annara, sem festa vilja gengið, að hann þarf ekki að vænta samvinnu við mig til þess að festa núverandi gengi, ef ekki verður jafnframt gefið ákveðið loforð um að festa það endanlega. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hjelt ræðu, sem mjer kom ekki á óvart. Jeg skal ekki eyða um hana mörgum orðum. Hv. þm. spurði meðal annars, hvenær hefði verið ástæða til að hækka krónuna, ef ekki á árunum 1924–25. Jeg svara því á þá leið, að yfirleitt er aldrei ástæða til að hækka peninga. Höfuðnauðsynin er sú, að hafa verðgildi peninganna fast. Hafi verið ástæða til þess að hækka peningana á þessum árum, þá ætti yfirleitt að vera nauðsynlegt að hækka þá og lækka eftir árferði. - Hv. þm. (JBald) heldur fram kenningu, sem jeg álít ranga, að meiri hætta sje á sveiflum, ef reynt sje að festa verðgildi krónunnar. Vitanlega er hættan í þessu efni mest meðan gengið er laust. Það er viðurkent, að ef þing og stjórn og fjármálamenn eru sammála um að festa gengi peninganna, þá er það hægt, ef farið er rjett að. Hv. þm. (JBald) kom inn á eina samþykt gengisnefndarinnar, sem valdið; hefir miklu umtali. Hann hafði um þetta hörð orð, en tók þó fram, að jeg, hefði ekki verið við þessa samþykt riðinn. Jeg skal ekki leggja dóm á þetta. En mín skoðun er sú, að aðalgallinn á þeirri samþykt hafi verið sá, hve skamt hún fór. Genginu átti, samkvæmt samþyktinni, að halda föstu til 15. sept., en hefði átt að vera haldið föstu alla tíð, frá því samþyktin var gerð. Hv. þm. (JBald) talaði mjög um atvinnuleysið, en vildi samt halda áfram að hækka krónuna. Jeg veit, að hjer eru margir verkamenn mjög áhyggjufullir út af atvinnuleysinu. Utan af landi hafa komið hingað margir menn í atvinnuleit, sem ekkert fá að gera. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) er fulltrúi þeirra. Fyrirgefi þeir honum framkomu hans í þessu máli, - fyrirgefi verkafólkið honum, sem hjer er búsett, - fyrirgefi sjómennirnir honum, því að hann veit ekki, hvað hann er að gera.

Jakob Möller Jeg ætla ekki að koma verulega inn á málið að þessu sinni, aðeins segja orfá orð vegna tilefnis, sem hv.þm. Str. (TrÞ) gaf mjer. Annars á jeg sæti í nefnd þeirri, sem fjalla mun um málið, og því nægur tími fyrir höndum. Það var út af því, sem hv.þm. (TrÞ) sagði um ráðstafanir til að hindra verðfall krónunnar; Jeg man, að hv.þm. hallaðist fyr á þá sveif, að krónan ætti að fá greiðan gang niður á við. Jeg hjelt, að hann væri nú búinn að þreifa á þeim sannleika, að „hæg er leið -“ o. s. frv., og leiðin upp á við jafnan nokkuð örðug. Eða er það meining hv.þm. Str. (TrÞ), að krónan eigi stöðugt að hrapa niður, en aldrei hækka. Hvar mundi það lenda? Eða á að slá genginu föstu til bráðabirgða, svo að láta það hrapa, og síðan að taka upp nýjan gjaldeyri? Hvernig mundi mögulegt að byggja þjóðfjelag á slíkum grundvelli? Nei, auðvitað er lífsspursmál fyrir alla að hafa fastan og ábyggilegan gjaldeyri. Sannleikurinn er sá, að hægt er að gera hvort sem vera skal, að vinna móti hækkun eða lækkun. Það vantaði ekki, að sagt væri, þegar krónan var að lækka, að hjer væri aðeins um eðlilegt viðskiftalögmál að ræða. En síðan hefir verið sannað, að hægt er að hindra verðfall. Danir gerðu ráðstafanir til að hindra verðfall, þegar þeim skildist, að frá því var ekkert undanfæri, og það reyndist mjög auðvelt. Krónan stórhækkaði. Hitt er líka tvímælalaust hægt, að koma í veg fyrir óholla hækkun gjaldeyrisins. Jeg læt ósagt, hvort ástæða hefir verið til þess hjer undanfarið ár, en það hefði verið hægt. Hæstv. fjrh. (JÞ) gerir meira úr þeim örðugleikum en ástæða er til, en líklega gerir hann það vegna þess, að hans sannfæring er, að best sje, að krónan komist upp í gullgildi. Mjer skilst hv.flm. (TrÞ) ganga inn á, að krónan megi lækka, en það er alveg óforsvaranleg aðstaða. Nú liggur málið svo fyrir, að fyrst og fremst verður að hindra lækkun. Jeg sje ekki miklar líkur til, að ástæður verði til hækkunar. Aðstaðan er að ýmsu leyti óhagstæð, sjávarútvegurinn á við talsverða erfiðleika að stríða. Það er því auðsætt, að hjer muni verða fyrir höndum fyrst um sinn svipaðar ástæður og undanfarin ár, er gengið var að falla. Ráðstafanir þær, sem gerðar verða, hljóta að miðast við það að hindra verðfall, ef hugsa á til þess að festa gengið. En frv. fer í öfuga átt.

Ólafur Thors Mjer heyrðist á hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að hann mundi ekki ókvíðinn um, hverju hæstv. fjrh. (JÞ) mundi svara ræðu hans, Mjer er ánægja að lýsa því yfir, að jeg er í mörgum atriðum sammála hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Hann hefir þegar sagt ýmislegt af því, sem jeg hefði viljað taka fram, og mun jeg því tala skemur en jeg hefði hugsað mjer í fyrstu. Það, sem gaf mjer tilefni til að taka til máls, var það, að hv.flm. (TrÞ) hefir getið mín í greinargerð frv. og í framsögu sinni, sökum þess, að jeg átti sæti í gengisnefnd. Jeg vil strax taka það fram, að það, sem hann fer með um mitt hugarfar í gengismálinu, er ekki rjett, en þó er þar ekki um svo mikla villu að ræða, að mér þyki ástæða til að leiðrjetta það nú. Þegar jeg kom í gengisnefnd, hafði hún gert þær ákvarðanir að reyna að halda sterlingspundinu í kr. 26,25, þangað til í miðjum september. Mjer er ekki kunnugt um, hverjir stóðu að þessari ákvörðun, en hún hefir verið skilin á tvennan hátt. Sumir hafa skilið hana þannig, að hún væri bindandi, aðrir hafa skilið hana á þann hátt, sem siðar reyndist að vera rjettur, sem sje, að hún væri ekki bindandi. Í tilefni af því, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði um það misrjetti, að aðeins útflytjendur og einstaka framleiðendur hefðu vitað um þessa ákvörðun, vil jeg segja það sem mitt álit, að jeg held, að þetta hafi engum misrjetti valdið, því að útflytjendur hafa þá bygt verðlagið á þessu verði krónunnar, en samkepnin er það mikil um fisksölu, að menn selja ekki án þess að hafa talað við marga útflytjendur, og má því ætla, að verðlagið hefði skapast af þessari ákvörðun og orðið framleiðendum til góðs. En ákvörðunin var rofin, til stórtjóns fyrir þá, sem treystu henni, og vil jeg ekki fjölyrða um, hverjir því hafa valdið, nje að hve miklu leyti það voru sömu mennirnir, sem að henni stóðu. Síðan breyttist verðlag krónunnar hröðum skrefum, og voru 22,15 í sterlingspundinu 27. október. Eins og hv.flm. frv. (TrÞ) hefir tekið fram, fylgdumst við að í að vera á móti breytingunni. Mjer þykir ástæða til að gera grein fyrir, af hverju jeg greiddi altaf atkvæði á móti hækkun krónunnar. Þá vil jeg fyrst geta þess, að jeg leit svo á komu mína í gengisnefnd, að jeg væri þangað sendur samkvæmt þingvilja, til þess að stuðla að festingu eða hægfara hækkun krónunnar. Jeg taldi mjer skylt að hlýða þessu boði, og áleit, að þingið ætlaði að tryggja sjer framkvæmd þess með því að senda í nefndina 2 nýja menn, þó að það um leið gerði þá villu, að taka af þeim atkvæðisrjett. Jeg spurði því sjálfan mig, þegar ræða var um hækkun: Er þetta nauðsyn? Ef jeg áleit, að svo væri ekki, taldi jeg mjer skylt að sporna á móti, ekki síst, þegar hækkunin fór að verða ör. Hækkunin var upphaflega bygð á því, að hækkunarmenn töldu hana óhjákvæmilega, þar sem danska krónan hækkaði, og síðar bygðu þeir á hækkun norsku krónunnar, af því að við verslum við Norðmenn með kjöt og keppum við þá á fiskmarkaðinum. þetta hafði auðvitað mikið til síns máls. En svo vildi svo óheppilega til, að norska krónan tók að lækka um leið og okkar króna hækkaði. Þá þurfti að finna nýjar ástæður fyrir hækkuninni, og þær voru fljótlega fundnar, nefnilega þær, að erlendan gjaldeyri bæri svo ört að bönkunum, að valdhafarnir töldu, að bankarnir gætu ekki haldið áfram að kaupa, vegna áhættunnar, sem mundi fylgja slíkum kaupum. Um þetta urðu miklar deilur í gengisnefndinni. Strax og hækkun krónunnar hófst, hjelt jeg fram mínum skoðunum í málinu. Mjer var kunnugt um, að útlendir menn höfðu keypt mikið af íslenskri vöru og samið um kaupin gegn greiðslu í íslenskum krónum, sem átti að fara fram vissan dag löngu eftir kaupin. Hjer er því um að ræða menn, sem voru búnir að taka á sig skuldbindingar í íslenskum krónum, þegar þeir sáu, að dönsk og norsk króna hækkaði, hjeldu þeir, að íslenska krónan mundi líka hækka, og gerðu ráðstafanir til að tryggja sig. Þannig byrjaði sjóðmyndunin. Það leið ekki á löngu áður en grunur þeirra varð að staðreynd. Krónan hækkaði, og lækkuninni var svarað með nýrri eftirspurn. Jeg vil taka það fram, að það var ekki alveg rjett, sem hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hjelt fram, um að aðalsjóðmyndunin hefði orðið á undan hækkuninni. Hún varð þvert á móti ekki fyr en eftir að hækkunin byrjaði. Nú þykir mönnum undarlegt, að nokkur sje svo grunnhygginn, að kaupa vöru, þegar hún er að verða dýrari, en það, sem knúði menn til þess, var óttinn við, að hún yrði enn dýrari. Þetta er önnur hlið málsins. Hin hliðin veit að þeim, sem vildu selja íslenska krónu, þeir sáu, að verðið fór daglega hækkandi, og fóru að engu óðslega. Þeir gátu heldur aldrei átt annað á hættu með því að bíða en að hin öra hækkun stöðvaðist. Þeir vissu, að sjóðir voru að myndast, og að ekkert vit var af þeim, sem stjórnuðu, að hleypa krónunni svona ört upp á við og láta hana svo strax falla. Þess vegna áttu þeir þá óvenjulegu aðstöðu verslunarmannsins, að ekki var hætta á verðlagslækkun á vöru þeirra, en von um hækkun. Þeir seldu því eðlilega ekki vöru sína, þ. e. a. s. keyptu ekki erlendan gjaldeyri. Af þessu hlaut að leiða sjóðmyndun, og það voru þessir miklu sjóðir, sem hækkunarmenn óttuðust. Þeir játuðu, að um „spekulation“ væri að ræða í Noregi og Danmörku, en neituðu, að hjer væri um slíka „spekulation“ að ræða, og samt, blanda þeir saman dönsku og norsku krónunni annarsvegar og íslensku krónunni hinsvegar. Jeg vil skýra frá því, að þessi sjóðmyndun var ekki vottur um hagstæða verslun Íslendinga, því að jafnóðum og sjóðirnir stækkuðu, óx inneign erlendra manna í íslenskum bönkum, En þótt bankarnir hefðu þurft að eiga á hættu að kaupa erlendan gjaldeyri hærra verði en þeir seinna gátu selt fyrir, þá stendur svo á um bankana, að þeir skulduðu h. u. b. 500 þús. sterlingspund erlendis, sem þeir höfðu selt fyrir nálægt 30 kr. hvert sterlingspund. Þeir þoldu því að taka á sig áhættuna, vegna þess hagnaðar, er þeir höfðu á því að hafa selt þau sterlingspund á 30 kr., er þeir nú keyptu aftur á 26 kr. En aðalatriðið er, að hjer er um eðlilega sjóðmyndun að ræða, og var það fyrirfram sjáanlegt, að fara mundi eins og síðar varð raun á. Loks kom að því, að gengisnefnd varð sammála um að stöðva hækkunina, og 27. október var sterlingspundið skráð á kr. 22,15. Enda þótt engin bein samþykt laga lægi fyrir um það, var hugur manna sá, að nú væri nógu langt gengið. Skömmu síðar tóku spár manna að rætast. Þegar krónan hafði staðið í þessu verði nokkra daga, fór að draga úr eftirspurninni, en framboðið óx. Þetta sjest best á skýrslum yfir inneign íslenskra banka erlendis. Í ágústmánaðarlok munu þeir hafa átt 200 þús. sterlingspund. Þessi inneign hækkaði jafnt og þjett um leið og krónan hækkaði, og 2. nóvember, 5 dögum eftir að hækkunin hætti, var þessi inneign orðin 565 þús. sterlingspund. En nú taka sjóðirnir að rjena, svo að um áramót eru aðeins eftir 250 þús. sterlingspund, í lok janúarmánaðar 130 þús. sterlingspund, og í lok febrúarmánaðar 20 þús. sterlingspund. En jeg vil geta þess, að þessi 20 þús. sterlingspund segja ekki til um hina raunverulega aðstöðu út á við, því að enn stendur inni hjer 3½ milj. króna inneign erlendra manna. Reynslan virðist því hafa staðfest, að sú hækkun, sem byggist á því, að bönkunum berst erlendur gjaldeyrir fyr en venja er til, sje ekki nauðsynleg og ekki gild ástæða til að virða að vettugi þingviljann. Þá er enn ein hlið málsins, nefnilega hvort hækkunin sje æskileg. Jeg skal leiða fram hjá mjer nú að tala um kost og löst á festingu krónunnar. Um það munu vera skiftar skoðanir, en hitt eru allir sammála um, að þessi hækkun krónunnar var ekki heppileg, ef hún þyrfti að falla fljótt aftur, og yrði svo ef til vill verðminni en verið hefði, ef hækkunin hefði verið hægari, því þá hafa jafnvel sjálfir hækkunarmennirnir færst fjær markinu. Það skiftir því miklu máli frá þeirra sjónarmiði, hvort hækkunin er varanleg. Þau áhrif, sem hækkunin hefir haft á hagsmuni manna, er aðallega tilfærsla innan þjóðfjelagsins. Skuldir hins skulduga hafa vaxið, og eignir hinna hafa líka vaxið. Þessi tilfærsla nemur mörgum miljónum. Því hefir verið haldið fram, að gengishækkunin hefði engin áhrif á aðstöðuna út á við. Þetta er tæpast rjett. Frá mínu sjónarmiði er það svo, að ef gengisbreyting eykur kreppuna svo, að atvinnufyrirtækið verður að hætta að starfa, minkar útflutningurinn meira en innflutningurinn, því að menn hafa sínar mannlegu þarfir, þótt þeir missi atvinnuna. Það hefir verið rjettilega tekið fram, að atvinnurekendur tapa á gengishækkun, en það er vegna þess verðfalls afurðanna, er kemur fram á tímabilinu milli tilkostnaðar og afrakstrar. Þegar hækkunin skall á í ágúst s. l., var alt kjöt í eign og vörslu framleiðenda. Töluvert af fiski og síld var einnig eign innlendra framleiðenda og útflytjenda, en nokkur hluti hjerliggjandi sjávarafurða áttu erlendir útflytjendur. Um suma hinna útlendu og innlendu útflytjenda er það að segja, að þeir gátu ekki eða vildu ekki standa við skuldbindingar sínar, heldur hlupu frá þeim, svo að loks lenti á innlendum framleiðendum, og er ekki ofmælt, að þeir hafi tapað miklu. Spurningin er, hvernig þeir voru undir það búnir. Mjer er kunnugast um sjávarútveginn, og þá helst um þá hlið hans, er að togurunum lýtur. Skal jeg víkja nokkrum orðum að togaraútgerðinni. Árferði er, eins og menn vita, mjög misjafnt. Af því leiðir, að afkoma útgerðarinnar er mjög misjöfn ár frá ári. Annað árið er hagnaður, hitt árið er tap. Þegar vel árar, verður þessi útgerð að greiða alt að 30% arðsins í tekjuskatt og frá 10–50% í útsvar, en hvernig sem árar, verður hún að greiða þung útsvör, þó að hún kannske tapi hundruðum þúsunda. Þessi atvinnugrein verður að rekast með lánsfje og þarf að greiða 8–10% í vexti af því, auk þess sem hún kaupir erlendan gjaldeyri 1½% hærra verði en hún getur fengið fyrir hann. Allar helstu nauðsynjar framleiðslunnar mjög þungt tollaðar, og sjálf framleiðsluvaran með 1½%. Það er því augljóst, að þessi atvinnurekstur á mjög svo erfiða aðstöðu, þó að alment sje talið, að hjer sje um hreinustu gullnámu að ræða. - Þetta er nú rjett frásögn um aðstöðu þessa atvinnureksturs, alment talað. En um getuna til þess að standast skakkaföll í bili, er það að segja, að arður ársins 1924 fór hjá flestum til greiðslu þeirra skulda, er safnast höfðu á undanförnum tapárum; en þeir fáu, sem betur stóðu að vígi fyrir góðærið 1924, hafa flestir varið arði þess árs til aukningar framleiðslutækjanna. Hafa þeir með því gert sitt til að stuðla að hækkun krónunnar, því geta þjóðfjélagsins til að bera þessa byrði hækkunarinnar byggist eingöngu á spörun eða fjármuna aukningu þess, og þess vegna verður að beina allri athyglinni að því, að styðja aukningu arðberandi eigna í þjóðfjelaginu, ef menn vilja á annað borð vinna að gengishækkun. Jeg geri þetta innskot, vegna þess, að einn hv. ræðumaður hefir minst með nokkru kaldlyndi á þá kreppu, er sjávarútvegurinn á við að búa, en að svo miklu leyti, sem kreppan stafar af of mikilli framleiðslu, þ. e. a. s. af aukinni arðberandi eign í þjóðfjelaginu, færi vel á því, að minsta kosti, að hækkunarmenn skildu, að hún er þó afleiðing af lofsamlegum tilgangi, sem mishepnaðist. Um mitt síðast liðið ár voru horfur um sæmilega afkomu útgerðarmanna, en síðari hluta ársins syrti að, og þó meir, er nær dró áramótum. Fór þar saman hin gífurlega gengishækkun, afarljelegur aflafengur og verðfall fiskjar í neyslulöndunum, svo að nú þegar er af mörgum framleiðendum dregið. Útlitið fyrir afkomuna á þessu ári er því næsta geigvænlegt. Af útgerðarkostnaði togara eru um 60% gjöld í íslenskum kr., að mestu kaupgjald bæði á skipsfjöl og við fiskverkun. Árlegur útgerðarkostnaður togara hefir hæst numið um 12–1300 þús. kr. Sje hann í ár áætlaður um 600 þús. kr., en það tel jeg ekki ósennilegt, að hann verði, ef skipunum er haldið til veiða lengur en yfir blá-vertíðina, eru þar af um 360 þús. kr. gjöld í íslenskum kr. þrátt fyrir hækkun krónunnar má heita, að þau að krónutali verði óbreytt í ár frá því, sem var í fyrra, en afurðaverð hefir á þeim tíma fallið einungis sakir gengishækkunar um meira en 20%. Ef jafnvægið á að haldast, verða hin innlendu gjöld að falla að sama skapi, en þar sem þau eru nær því óbreytt, eru afkomuhorfur hvers skips um 50–70 þús. kr. verri í ár en í fyrra. Það er því alt annað en björgulegt að líta fram á veginn, þegar þess er þá líka gætt, að heildarútkoma síðasta ár hefir fært útgerðinni tap. Af þessu er bert, að þrengingar standa fyrir dyrum, og verður þó berara, þegar menn hafa hugfest, að miðað við gull er verðlag fiskjarins í neyslulöndunum töluvert lægra en í fyrra. - Og jeg bæti því við, sem minni skoðun, að jeg tel ekki ráðlegt að ætla okkar atvinnurekendum að þola sömu raun og Norðmönnum og Dönum, og það af þeirri einföldu ástæðu, að þar eru atvinnurekendurnir margfalt ríkari en hjer, og geta því haldið áfram að bera gengishækkun, án þess að jafnvægið raskist í peningamálum þeirra. Hjer eru atvinnurekendur yfirleitt svo fátækir, að þeir geta ekki til lengdar risið undir þeim byrðum, sem leiða af röskun jafnvægis milli afurðaverðs og framleiðslukostnaðar, vegna gengishækkunar. Jeg fullyrði því, að núverandi verðgildi krónunnar er ekki í samræmi við þörf framleiðenda og afkomuhorfur atvinnulífsins. Og það byggist heldur ekki á glæsilegum hag bankanna út á við. Jeg skal þá leitast við að leiða líkur að því, hvernig hagur landsins út á við muni verða í júlíbyrjun næstkomandi. Síðast liðið ár var flutt mikið út af nýju framleiðslunni fyrir þann tíma (1. júní). Svo að segja hver uggi, sem veiddist úr sjó fyrstu 3–4 mánuði ársins, var ýmist seldur strax úr landi, sem saltfiskur, eða þurkaður í þurkhúsum og fluttur út í apríl og maí. Í ár er þetta mjög á annan veg. Saltfiskur má heita óseljanlegur, og horfurnar um verðlag á þurkhúsþurkuðum fiski svo ljelegar, að ekkert þurkhús starfar. Má af því nokkuð marka ástandið, að um þetta leyti árs í fyrra voru öll þurkhús í landinu starfrækt nótt og nýtan dag, en nú ekki eitt einasta þeirra. Við verðum því til 1. júlí í sumar að búa að þeim sjóðum, sem við eigum, en þeir eru um ½ miljón króna, og því sem við fáum fyrir óútflutta fyrra árs framleiðsluvöru, og skal þá gert ráð fyrir því, að hún verði öll útflutt og greidd fyrir 1. júlí, en það er þó næsta ólíklegt. Andvirði þessarar útflutningsvöru mun nema um 8 miljónum króna. Frá þeirri upphæð ber þó að draga nokkurn hluta inneigna erlendra manna í hjerlendum bönkum, en þær eru nú alls um 3½ miljón króna. Áætla jeg, að 2½ miljón kr. af þeim verði varið til greiðslu á útflutningsvörunni, og höfum við þá afgangs 6 miljónir kr., til þess að mæta notaþörfinni fyrir erlendan gjaldeyri til júlíbyrjunar. En þá er spurningin: Er sú upphæð þá nægjanleg? Ef við spyrjum reynslu síðasta árs, svarar hún því á þann hátt, að á tímabilinu frá 1. mars til 1. júlí hafi bankarnir selt erlendan gjaldeyri fyrir upphæð, sem nemur nú um 19 miljónum í ísl. kr. Yrði hið sama í ár, mundum við þurfa á að halda láni erlendis, er næmi 13 miljónum kr., og mundum þá, 1. júlí, skulda þessa upphæð erlendis. En 1. júlí síðast liðinn áttu íslensku bankanir inni hjá erlendum bönkum um 4 milj. kr., og yrði því allverulegur munur á aðstöðunni út á við. En jeg skal taka það fram, og leggja áherslu á, að hægt er að gera ýmsar ráðstafanir til þess að draga úr eftirspurn erlends gjaldeyris, og tel jeg líklegt, að eftirspurnin verði minni í ár en í fyrra, enda hefi jeg aðeins reiknað með þeirri sölu erlends gjaldeyris, er fram fór í bönkunum, en það er á allra vitorði, að mjög mikil sala fór fram utan þeirra. Þá verður mjer að spyrja: Er nú líklegt, að krónan haldi núverandi gildi sínu? Jeg hefi sagt, að jeg álíti hana of hátt metna. Hæstv. fjrh. (JÞ) sannar með órækum rökum í bók sinni „Lággengi“, að þótt þessu væri ekki til að dreifa, mundi mjög hætt við, að hún fjelli, því þegar afkoma atvinnurekenda sje sú, sem nú er hjer í landi, - þ. a. að atvinnurekendur tapa, - þá leiði, alment talað, altaf af því mikil verðfallshætta á gjaldeyri landsins. Er sú hætta óumflýjanleg, nema alveg sjerstakar, óvenjulegar og erfiðar ráðstafanir sjeu gerðar, - ráðstafanir, sem hæstv. fjrh. (JÞ) rjettilega bendir á, að af alveg eðlilegum ástæðum sjeu venjulega of seint framkvæmdar. Hirði jeg ekki að rekja það efni nánar, enda munu flestir hv.þdm. þekkja þessa bók, „Lággengi“. En hvað á þá að gera? Jeg álít óheppilegt að ræða það mál á opnum deildarfundi, slíkt gæti orðið að tjóni. En það skal jeg segja hispurslaust, að það er alveg óþolandi, að löggjafarvaldið haldi áfram að skattpína borgarana til þess að skapa valdhöfunum aðstöðu til þess að stritast við að ríghalda í svo hátt verðlag krónunnar, að það eitt nægi til þess að koma framleiðslunni á knje. Að endingu leyfi jeg mjer að leiða athygli hækkunarmanna að því, að það er viðurkend vísindaleg staðreynd, að sjerhverri gengishækkun verður að fylgja alveg tilsvarandi kauplækkun. Annars verður hækkunin aðeins gengissveifla, og krónan hlýtur þá að falla aftur í það verð, sem svarar kaupgjaldinu og öðrum framleiðslukostnaði. Krónan íslenska er nú 82 gullaurar, en kaupgjaldið í landinu er ýmist sama eða hærra en þegar hún var 48 gullaurar. - Af þessu geta svo hv.þdm. dregið sínar ályktanir.

Fjármálaráðherra(JÞ)*: Þessar umr. gefa mjer ekki ástæðu til langra andmæla. Þær hafa að mestu leyti snúist um það, sem liðið er og um garð gengið, en það sje jeg ekki ástæðu til að rifja upp, nema þá að því leyti, sem það snertir það, sem fram undan er. Það hefir líka í því sambandi skotið upp ýmiskonar misskilningi á þessu máli, sem jeg verð að telja, að sje hættulegur fyrir framtíðina, ef hann fengi að festa rætur, og það er um það, sem jeg ætla að tala. Jeg ætla þá að byrja á því, að mótmæla þeirri staðhæfing hv.flm. (TrÞ), að fleiri till. hefðu komið úr gengisnefnd til stjórnarinnar en sú eina, sem hann telur í greinargerð sinni og umr. hafa nú snúist um að nokkru leyti. Jeg sagði það líka um daginn, að stjórninni hefði ekki borist önnur tillaga en sú, frá hv.flm. (TrÞ) um stöðvun íslensku krónunnar, þegar sterlingspundið var skráð á 24 krónur. Hinsvegar gat jeg þess þá, að tillagan hefði legið á því sviði, að stjórnin hefði ekki sjeð sjer fært að sinna henni. Nú bætir hv.flm. (TrÞ) við annari till., sem hann segir einnig komna til stjórnarinnar úr gengisnefnd, en það er ósk hans sjálfs eða tilmæli um, að stjórnin kveðji saman aukaþing, til þess að taka endanlega ákvörðun um, hvaða verði íslenska krónan skuli skráð. Þetta get jeg ekki undir neinum kringumstæðum skoðað sem tillögu gengisnefndar, þó að hann sjálfur, einn síns liðs og atkvæðislaus í gengisnefndinni, láti þá ósk uppi við stjórnina, að líklegasta lausnin á gengismálinu sje sú, að kveðja saman aukaþing. Hjer er um alt annað mál að ræða og annars eðlis. Það er heldur ekki mitt að svara því, hversvegna stjórnin varð ekki við því, að kveðja til aukaþings, þótt 2–3 þm. ljetu þá ósk uppi, að með því mundi málinu bjargað. Þessvegna held jeg mjer við það, sem jeg hefi áður sagt, að stjórninni hefir aðeins borist ein till. úr gengisnefnd, eins og hv.flm. (TrÞ) tekur rjettilega fram í greinargerð sinni. Þá hefir því verið haldið fram af hv.flm. (TrÞ) og árjettað frekar af hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að reynslan hafi nú sýnt, að áhættulaust hefði verið fyrir bankana að halda áfram að kaupa erlendan gjaldeyri, er hann bauðst, með ákveðnu verði. Þetta er rökstutt með því, að komast megi hjá öllum óþægindum þessa peningastraums inn í landið, með því að leggja innstæðuna í banka erlendis, lána ekkert út, en geyma fjeð vaxtalaust í bókum bankans. Þegar svo að útlendingarnir kalla eftir skuld sinni, þá sje innstæðunni skilað, aðeins á þann hátt, að færa hana á milli í bókum bankans. Því er síst að neita, að þetta lítur vel og sakleysislega út, svona við fyrstu sýn, en sá er galli á, að svona gengur það ekki í veruleikanum. Jeg skal þá fyrst minnast á, að ef erlendur maður á hjer innstæðu í banka, þá er um tvo aðilja að ræða, eigandann og bankann. Bankinn verður að greiða þá vexti af innstæðunni, sem útlendingurinn gerir sig ánægðan með og taka tillit til þeirra, er hann lánar fjeð út. Hitt, að halda fjenu vaxtalausu í bankanum, getur því aðeins átt sjer stað, að báðir málsaðiljar komi sjer saman um það. En fyrir því mun varla þurfa að gera ráð. Allir vilja hafa vexti af peningum sínum, og þá sem hæsta, þessvegna mundi vandalaust fyrir útlendinginn að ávaxta peninga sína einhversstaðar annarsstaðar, enda meiri freisting fyrir hann að leita út fyrir bankann, eftir því sem vextir þar eru lægri. Og jeg vil bæta því við, að sú eftirspurn hefir verið, og er, eftir lánsfje, að það mundi ekki reynast sjerstaklega erfitt þessum erlendu innstæðueigendum að finna þá menn hjer innanlands, sem mundu fúsir til þess að hjálpa þeim að ávaxta fje sitt með góðum vöxtum. Nú er viðurkent, að bankarnir hafa ekki verið örlátir á lánsfje, og ekkert fje runnið frá þeim til neinna muna út í atvinnulífið síðast liðið haust. Hefir því valdið varkárni bankanna, eins og þegar hefir verið tekið fram. Og hver er þá niðurstaðan. Háttv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) tók af mjer ómakið að svara því. Hann sagði, að bankarnir ættu erlendis um 20 þús. sterlingspund eða tæpa ½ miljón ísl. króna, og að innstæða erlendra manna í bönkum hjer mundi nema um 3½ miljón króna. Hvað er þá orðið um mismuninni, 2½–3 miljónir kr. Ekki er sú upphæð geymd í kassa bankanna, nei, hún er runnin út í atvinnulífið eins og háttv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) tók rjettilega fram. Við verðum að greiða þessa upphæð af andvirði þeirrar vöru, sem flutt verður út á fyrra helmingi þessa árs. Nei, það er falskenning að halda því fram, að engin takmörk sjeu fyrir því, hvað veita megi miklu flóði erlends gjaldeyris inn í landið, og það er sú falskenning, sem steypir fjármálum hvaða þjóðar sem er, og hlýtur að leiða til þess fyr en síðar, að stýfing verði óhjákvæmileg.

Þetta var ekki í till. þeirri, sem kom frá gengisnefnd

. Hv. flm. (TrÞ) lagði þó áherslu á það í till., að hættulaust væri að veita móttöku innstæðu innlendra manna, en þetta hefir verið betur árjettað af hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), eins og jeg veit, að hann mun kannast við.

Jeg kannast við það

. Viðskiftalífið er það víðtækt, að við getum ekki skotið okkur undan því, að fylgja þeim varúðarreglum, sem af öllum víðsýnum fjármálamönnum eru taldar sjálfsagðar. Jeg hefi ekki mikla tilhneiginu til að rökræða við hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) um bók mína „Lággengi“, þó jeg hinsvegar þakki honum fyrir að draga hana hjer inn í þingsalinn með lofsamlegum ummælum. En einu atriði í því sambandi verð jeg þó að svara lítilsháttar. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði, að það stæði einhversstaðar í „þessari ágætu bók“, eins og hann orðaði það, að allar gengissveiflur ættu rætur í atvinnulífi þjóðarinnar, en þær væru þó komnar undir framboði gjaldeyris, og fanst honum þetta ósamræmi. En þetta er ekkert ósamræmi, enda er því hvergi haldið fram, þar sem talað er um framboð gjaldeyris og áhrif þess á gengið, að í því sje annað fólgið en að nokkur hluti af afurðum atvinnureksturs þjóðarinnar hafi farið fram hjá bönkunum. Og jeg vil benda á það, að síðasta sumar átti slíkt framboð sjer stað í atvinnulífinu.

Er ráðherrann þeirrar skoðunar, að slíkt gengisbrask hafi átt sjer stað?

. Jeg get svarað hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) því, að allir þeir, sem stóðu að gengismálinu, höfðu gætur á því, hvort slíkar „spekulationir“ ættu sjer stað í stórum stíl.

Og hver varð niðurstaðan?

. Ja, menn geta rifist um það mikið eða lítið, sem „spekúlerað“ var með framhjá bönkunum, en hinu mun enginn halda fram, að slík „spekúlation“ hafi ekki átt sjer stað. Nokkur hluti hinnar útlendu innstæðu hefir orðið innlyksa í atvinnurekstri vorum. Það er hægt að sýna það reikningslega, að útlendingar, sem keyptu gjaldeyri, hefðu eignast að minsta kosti 1 miljón íslenskra króna meira, ef haldið hefði verið áfram með óbreyttu gengi. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) spurði, hvort jeg hjeldi, að framboðið hefði takmarkast af hinu hækkandi verði íslensku krónunnar. Já, það er sannfæring mín, að straumurinn hefði haldið áfram og meira verið „spekúlerað“, ef við hefðum ekki varist þess með hækkandi gengi, eða lækkandi tilboðum á erlendum gjaldeyri. Jeg þarf ekki að ræða mikið við hv.þm. um möguleikana á því að reikna út eða finna kaupmáttarjafngengið. Vegna mikilla breytinga hjer síðan 1914 er mjög erfitt að framkvæma þá útreikninga. Jeg gerði tilraun til þess í bók minni „Lággengi“, en hefi ekki talið, að jeg gæti gert það, svo að ábyggilegt væri. En þetta er verulegt atriði, vegna þess að þetta frv. byggir annað höfuðákvæði sitt á því, að slíkt sje mögulegt. Það verður ekki fundið hlutfallið milli peningagengis og verðgildis peninga innanlands, nema haldið sje föstu genginu svo lengi, að verðgildið komist í samræmi við það. Þetta hefir verið gert, þar sem gengið hefir verið stöðvað. Í Finnlandi var því haldið föstu í 3½ ár áður en þeir lögfestu hjá sjer gengið. Sama var gert í Svíþjóð, og þessi aðferð hefir yfirleitt verið notuð alstaðar. Þá vil jeg leiðrjetta það, sem háttv.þm. sagði um „egaliseringssjóð“ Dana. ........* *Hjer vantar í ræðuna frá hendi skrifarans Út af því, sem hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) sagði, að komið hefði fram hjer í umr., að kreppa sjávarútvegsins væri sjálfskaparvíti, þá held jeg, að enginn hafi komist svo að orði, eða að minsta kosti hefi jeg ekki látið nein kaldyrði falla um þennan atvinnuveg, og jeg held, að þetta sje í fyrsta sinn í mörg ár, sem ekki hafa fallið kaldyrði í hans garð hjer á Alþingi, er um hann hefir verið rætt. En það er eðlilegur gangur hlutanna, að eftir uppgangstíma komi krepputímar. Á uppgangstímum kemur of mikið af framleiðslu á markaðinn, markaðurinn þrengist, verðið lækkar. Þetta er aðeins venjulegur gangur. Mjer telst svo til, að fáanlegt verð fyrir stórfisk sje nú ¼ lægra en það ætti að vera borið saman við verðlag fyrir stríðið. Fyrir stríð var verðið 80 kr. fyrir skippundið. Því ættum við að fá 160 kr. nú, ef kaupendur ljetu jafnmikið verðmæti af hendi, en markaðurinn gefur ekki vonir um hærra verð en 120 kr. Þetta er mikið verðfall og hörð kreppa, þegar þar við bætist erfiðleikar og hörð framleiðsluskilyrði vegna undanfarandi gengishækkunar. En jeg er ekki hræddur við þá hlið, sem háttv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) lýsti, afstöðu bankanna út á við. Jeg efa ekki, að þessi kreppa dregur mjög úr innflutningi, svo hann verður minni en í fyrra, en þá var hann mjög blómlegur. Jeg get tekið undir það, að mest ríður á því hjer nú, að taka saman höndum um það, að koma dýrtíðinni niður, þetta tekur til margra: kaupmanna, almennings, sem skiftir við þá, verkafólks, sem fengið hefir kauphækkun vegna gengislækkunarinnar, sem auðsjeð er, að atvinnuvegirnir geta ekki borið. Þetta er langþýðingarmesta atriðið, að minka dýrtíðina. Það hafa skeð atburðir í Danmörku, sem sýna, hve liðlega þetta getur gengið, þegar allir leggjast á eitt. Danir hafa orðið fyrir meiri gengishækkun á krónunni en við, en verð innanlands var rannsakað í febrúar, kom það í ljós, að verðlagið var komið niður, fullkomlega í samræmi við gengishækkun þá, sem orðin var. Enda var það svo, að ekki var hægt að taka sjer danskt blað í hönd, án þess að finna í því hvatningarorð um að koma dýrtíðinni niður. Þeir voru vel vakandi, og átti það eflaust mestan þátt í því, að svona fór. Þeir hafa trygt sjer til frambúðar þá gengishækkun, sem orðin er. *Ólesið af ræðumanni.

Ásgeir Ásgeirsson Mjer kom í hug við svarræðu hæstv. fjrh. (JÞ) gömul saga um íslenskan prest, sem átti að hafa verið trúboði á Grænlandi. Hann var ekki sem best rjetttrúaður áður en hann fór, en þegar hann hitti Eskimóana, ofbauð honum, að þeir skyldu trúa öllum þeim fræðum, er hann þuldi yfir þeim, og er því sagt, að hann hafi kveðið þessa vísu: Þá aldrei hendir orði guðs að hafna. Öllu trúa í einfeldne, ótrúlegt þó næsta sje. Þessi vísa er mjer minnisstæð af því, að hún lýsir svo góðlátlega rjetttrúnaði nemenda efagjarns læriföður. Mjer finst líkt ástatt hjer. Jeg hefi fengið mild tilsvör fyrir að halda fram sumum aðalatriðunum í bók hæstv. fjrh., „Lággengi“. En þar eru rjett festingarrök rakin. Ef menn fallast á kenningar Cassels, um kaupmáttarjafngengið, sem enginn fræðimaður hefir enn vogað sjer að neita, þá ættu menn að vilja festa gjaldeyri lands síns fljótlega. Jeg hóf umræðurnar með því, að minnast á sögu gengismálsins á síðasta ári. Það er ekki einskisvert að ræða um liðna tímann, því að hvergi nema í fortíðinni er hægt að fá vitneskju um, hvað gera skuli í framtíðinni. Jeg hefi ekki sannfærst af skýrslu ráðherrans um nauðsyn þeirra ráðstafana, sem gerðar voru. Það er einkum í gjaldeyrismálinu nauðsynlegt að hafa eldhúsdag einu sinni á ári. Það hefir verið einhver lausung yfir stofnun gengisnefndarinnar. Það hefir enginn fengið að koma inn í það allra helgasta hjá henni nema tveir atkvæðislausir fulltrúar sjávarútvegs og landbúnaðar. Þetta er mjög óviðunandi. Það er að sjálfsögðu þingið, sem á að ráða stefnunni í gengismálinu, og því er það nauðsynlegt, að það fái allar upplýsingar, sem hægt er að fá í þessu máli. Það verður að fá að vita allar ástæður þeirra, sem ráðið hafa gengisskráningunni. En jeg veit ekki til, að þinginu eða fjhn. hafi borist nokkur skýrsla um störf nefndarinnar, en það er þó beint skilyrði þess, að fjhn. geti unnið það starf, sem henni er ætlað og hún á að vinna. Það er rjett haft eftir mjer, að jeg taldi enga hættu af því, þó haldið hefði verið áfram að kaupa erlendan gjaldeyri með óbreyttu gengi, það er að vísu rjett hjá hæstv. fjrh. (JÞ), að þar eru tveir aðiljar, sem hafa vald yfir inneigninni, sem myndast, sem sje bankarnir og sá, sem innlenda gjaldeyrinn, inneignina, hefir keypt. Hann getur lánað fje sitt út meðal landsmanna. En hann gerir það ekki. Það fje, sem hann ætlar að hirða af gengisgróða á skömmum tíma, má hann ekki binda í innlendum atvinnuvegum eða mannvirkjum. Það gerir enginn gengisbraskari að lána braskfje sitt út í þá kreppu, sem hann er að skapa með gjaldeyrisverslun sinni. Það er því fullkomlega einhlítt, eins og jeg sagði, að bankarnir gæti þess að binda ekki fjeð, heldur hafi það handbært. Hæstv. fjrh. þótti ískyggilegt, hve erlendar inneignir í Landsbankanum hefðu minkað, og mjer fanst hann gefa í skyn, að það fje, sem farið er, væri komið út í umferð, án þess að vera borgun fyrir afurðir landsins, það kann að vera eitthvað örlítið, en ekki sem neinu nemur til þess að þurfa að hafa áhrif á gengið eða gjaldeyrisverslunina. Það vantar, að hæstv. fjrh. (JÞ) þori að koma með þá fullyrðingu, skýrt og skorinort, að mikið óeðlilegt fje hafi verið á ferðinni. Án þeirrar fullyrðingar er ástæðulítið að koma með almennar hugleiðingar um það, að tveir hafi umráðin yfir inneignunum, en ekki bankinn einn. Jeg hefi látið bæði bankastjórnirnar og stjórnarblaðið Vörð telja mjer trú um, að ekkert óeðlilegt fje sje í umferð. Þetta hefi jeg lesið tvisvar í Verði, í ágúst- og desemberblaði, í greinum undirrituðum með „G r.“, sem mun vera skammstöfun á: Gangráður, sem hjer mun merkja, að greinarnar sjeu eftir þann, sem ræður genginu. Nú vil jeg fyrst drepa á það, að þegar hæstv. fjrh. (JÞ) svarar þannig, hverfur hann burt frá fyrstu fullyrðing sinni, að um óeðlilega fjársöfnun hafi verið að ræða, er hann nú byggir á því, að ekkert óeðlilegt fjármagn hafi borist að. Svona lagaða rökfærslu er erfitt að taka gilda. Hæstv. fjrh. (JÞ) verður að gefa yfirlýsingu um það, hvort nokkur óeðlileg fjársöfnun hafi átt sjer stað, og í öðru lagi um það, hversu mikið fje var um að ræða, er þannig var ástatt um. Sú áætlun þarf ekki að vera fullkomlega nákvæm, það er nóg að fá að vita svona hjer um bil, um hve miklar upphæðir var að ræða. Bankastjórar eða fjrh., sem hafa haft grun um, að þetta ætti sjer stað, hljóta að hafa gert sjer einhverja lauslega ágiskun um það. Það, að hæstv. fjrh. (JÞ) er ófáanlegur til að gefa skýr og afdráttarlaus svör um „óeðlilega fjeð“, og byggir í röksemdaleiðslu sinni ýmist á því, að eitthvert slíkt fje hafi verið á ferðinni, eða á hinu, að jeg segi, að svo hafi ekki verið, - ber ótvíræðan vott um, að ráðh. stendur hjer ekki föstum fótum. Svör hans - eða vöntun hans á svörum - ber þess skýran vott, að það er rjett, sem jeg segi, að krónan þurfti ekki að hækka vegna „spekulationshættu“. Í því er aðalásökunin fólgin, Stjórnin var sjálfráð um aðgerðir sínar og þurfti ekkert tillit til annars að taka en atvinnuveganna og fjárhagslegra ástæðna. Hæstv. fjrh. (JÞ) tók vel í það að vera mjer samtaka í því að halda í hið núverandi gengi á íslensku krónunni, og það er alveg rjett, að við getum vel átt samleið í því - til að byrja með. En það er sá mikli munur á skoðunum okkar festingarmanna og hæstv. fjrh., að hann vill leggja stórfje í áhættu til þess að hanga í núverandi gengi, en jeg og skoðanabræður mínir viljum ekki eyða til þess grænum eyri; það er óskynsamlegt, fávíslegt og skaðlegt að streitast við að halda uppi óeðlilegu gengi á gjaldeyri, sem eins og háttv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) sagði svo skorinort í ræðu sinni áðan, að sje eitt nægilegt til að sliga atvinnuveginn. Dálaglegt að láta þá greiða skatta, sem svo er varið til að halda uppi drepháu gengi! Það er hið sama og að ríkið ætli að kaupa erlendan gjaldeyri, sem það svo altaf selur út aftur of lágu verði. Þetta er þá einskonar Landsverslun, sem selur út vörur við lægra verið en þær voru keyptar inn fyrir, til að sliga framleiðsluna á sömu vöru í landinu sjálfu. Eða hvað mundi t. d. Íhaldsflokkurinn segja um þess háttar landsverslun, ef t. d. Ólafur Friðriksson eða einhver annar gerði þá tillögu, að stofnuð yrði ríkisverslun, sem flytti inn dósamjólk, sem svo yrði seld langt undir innkaupsverði og framleiðsluverði bændanna hjer í Mosfellssveitinni. Og til þessarar starfsemi ættu svo bændur að greiða skatta! Það er einmitt þetta, sem núverandi hæstvirt ríkistjórn er að gera með gengisstefnu sinni, atvinnuvegum landsins til stórtjóns. - Hreint og beint leggur fje til höfuðs atvinnuvegunum! Hitt er satt, - og það munu allir vera sammála um, að ákjósanlegt væri að draga úr dýrtíðinni. Jeg er því sammála, að það væri best, ef hægt væri að draga úr dýrtíðinni, - sem er sama og að lækka svo framleiðslukostnaðinn, og þar á meðal kaupið, - að hann komist í samræmi við núverandi gengi peninganna. En jeg held samt, að þetta muni taka alt of langan tíma og harmkvæli fyrir atvinnulífið. Háttv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) sagði, að kaupið á togurunum væri hærra nú en þegar krónan var í kr. 0,48 gulls. Jeg held það sje ekki hægt að jafna þetta með góðu móti. það tókst ekki í Svíþjóð. Það er víða hægt að lesa yfirlýsingar helstu fjármálamanna Svía um það, að ef þeir hefðu vitað fyrirfram, hvað hækkunarstefna þeirra mundi kosta, þá mundu þeir aldrei hafa lagt út á þá braut, og að þeir ráðleggi engum að feta í fótspor sín á þeirri leið. Þeir segja: „Þið eigið ekki að tala um það, að þið ætlið að hækka gjaldeyririnn í verði. Þið eigið að segja, að þið viljið stofna til verkfalla og verkbanna. Þið viljið koma af stað atvinnuleysi og óáran meðal alls almennings, og ef þjóðin þá vill halda með ykkur út á þá þyrnibraut, er auðvelt fyrir ykkur að koma hækkuninni fram.“ En þetta tekst ekki. Þjóðin krefst nýrra framkvæmda, aukinnar útgerðar og umbóta í landbúnaði, vill fá lagða nýja vegi, ár brúaðar, lagðar járnbrautir o. s. frv. það er ekki sjerlega ánægjulegt að stöðva allar slíkar framkvæmdir í full 10 ár eða kannske meir, til þess að nota sveita þjóðarinnar til gengishækkunar, sem enginn hefir gagn af! Allar slíkar framkvæmdir, sem jeg nefndi, þurfa fje; það þarf erlend lán og ýmislegt fleira, sem er alveg ósamræmanlegt við hækkunarstefnuna. Hækkunarstefnan er kyrstaða, verkföll, illdeilur og óáran. Hæstv. fjrh. (JÞ) ætti annars að taka höndum saman við háttv. 2. þm. Reykv. (JBald), skoðunarbróður sinn, um harmkvælalausa gengishækkun, Ef þeir geta orðið samtaka, með allan verkalýð landsins að baki sjer, um kauplækkanir og alt það, sem þarf til rólegrar gengishækkunar og verðlagslækkunar, hefi jeg von um, að það kunni að takast að fá hækkunarstefnunni framgengt.  (Fjrh. JÞ: Hvað fæ jeg í staðinn?)  . Verði þeir samtaka og geti fengið verkalýðinn til að fallast á lækkun kaupsins, að hætta verkföllum o. s. frv., þá er jeg líka hækkunarmaður! Nei, hækkuninni fylgja margir og illir örðugleikar, og jafnvel í Svíþjóð, þar sem jafnaðarmennirnir framkvæmdu hækkunarstefnuna, gerðu þeir sjer þetta vel ljóst. Jeg geri varla ráð fyrir, að við eignumst fjármálaráðherra, sem fari jafn-skynsamlega að ráði sínu og þeirra fjármálaráðh., Thorson, sem m. a. sagði: „Á meðan á þessu stendur, styðjum vjer enga atvinnuvegi til að framleiða óseljanlegar vörur. Við greiðum í hæsta lagi einhverja styrki, aðeins til að tryggja það, að líkami og sál geti hangið saman.“ Hjer hjá okkur er hætt við, að annað yrði uppi. Hjer held jeg, að hætt yrði við því, að ríkissjóður fengi eitthvað á sig af skakkaföllum atvinnuveganna, atvinnurekenda og verkalýðs. Ekki mundi standa á kröfunum. Ríkissjóður á að bæta alt! Og þó er hann ekkert annað en skuggi af afkomu þjóðarinnar. Gengishreyfingar geta verið hraðar, en þjóðfjelagið hreyfist hægar, og á meðan verðbreytingarnar eru að elta gengisbreytingarnar eru hættulegir tímar. Og hvað er unnið, þegar fullri hækkun er náð? Dýrtíðin minkar! segja menn. Hvað er dýrtíð? Það er „relativt“ hugtak, hlutfallið milli kaupgjalds og verðlags í landinu. Ef það hlutfall helst óbreytt, er dýrtíðin ávalt hin sama. Er þá vert að fórna miklu af þessum ástæðum? Þegar ávinningurinn er ekki meiri en sá, að maður, sem þarf 200 kr. til að lifa fyrir, fær 200 kr., en þurfti áður 400 kr. og fjekk þær, þá er ekki ástæða til að leggja mikið í sölurnar.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg gleymdi að svara spurningu háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) um það, við hvað jeg átti, er jeg talaði um „að svíkja gjaldeyrinn“. Jeg átti við það, ef löggjafarvaldið ótilneytt lækkar verðgildi gjaldeyrisins. Þetta frv. fer fram á, að það verði gert. Það er engum blöðum um það að fletta, að verðlagið í landinu er ekki ennþá búið að laga sig eftir gengishækkuninni, og ef reikna á út verðgildi peninganna eftir verðlaginu eins og það er nú, hlýtur gengið að verða lægra en það er. Nema þá að svo lengi standi á þeim útreikningi, að verðlagið geti lagað sig eftir genginu á meðan. En jeg hjelt, að háttv.flm. frv. (TrÞ) vildi ekki bíða eftir því. En jeg kalla það svik á gjaldeyri, ef hann er lækkaður að nauðsynjalausu. Um gengisnefndina er það að segja, að lögin ákveða, að hún skuli bundin þagnarskyldu, án þess að tiltaka neitt nánar, í hverju það er fólgið; en það hafa aldrei verið lagðar fram neinar skýrslur um störf nefndarinnar. Háttv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) virtist ekki skilja það, sem jeg hafði sagt um innstæður þær, sem hafa orðið innlyksa í landinu. En jeg benti á það, samkvæmt upplýsingum, sem fram komu áðan á þessum fundi hjer í deildinni, að svo hefði farið, þrátt fyrir varúð bankanna, að 3 milj. króna af erlendu fje væru nú bundnar í atvinnuvegunum. Jeg benti á það, að reynslan sýndi, að svona gæti farið, þrátt fyrir mikla varúð frá bankanna hálfu. Jeg fer ekki að rekja það, hvernig þetta hafi átt sjer stað, en það er auðskilið, að svona fer, ef ekki er hugsað ítarlega um, hvað er að gerast. Það er málinu óviðkomandi, hvort þessar innstæður hafa verið sendar til að kaupa fyrir íslenskar afurðir, eða til annars; það gerir engan mismun, því það er hægt að geyma þær, án þess að þær renni til atvinnuveganna, þó að þær eigi að vera til að kaupa fyrir afurðir, sem ekki eru fallnar í gjalddaga. Í öðru lagi hafa „spekúlantar“ auðveldar leiðir til að ávaxta fje sitt. Í Danmörku stóð þeim opið að kaupa verðbrjef, og þegar þeir vilja draga fjeð inn aftur, eru brjefin seld. Það tjáir ekki að vísa til þess, að „spekúlationir“ skapi kreppuna. Þess eru svo mörg dæmi, að menn hafa „spekúlerað“ í von um hækkun, og orðið að trú sinni. Því verður ekki neitað, að slíkt getur heppnast. Háttv. þm. (ÁÁ) lagði áherslu á það, hvort fjársöfnun þessi hefði verið eðlileg eða óeðlileg. Það er mjög erfitt að draga þar merkjalínurnar. Jeg skal nefna dæmi: Erlendur maður kaupir hjer fisk, og kaupir hjer um leið íslenskar krónur til að borga hann með. Hann sendir hjeðan fiskfarm til útlanda, en hann kaupir nýjar íslenskar krónur til að borga með farminn, því hann vill heldur geyma hinar, sem hann keypti áður. Það er því fullerfitt að draga markalínur milli afurðakaupa og „spekúlationa“. Þessi maður hefði getað haldið áfram að kaupa íslenskar krónur meðan á hækkuninni stóð; hann hefði getað keypt meir og meir, eftir getu sinni í því efni; en þegar hækkunin hættir, hætta öll slík kaup. Menn virðast hafa aðeins tvær afstöður í þessu máli, - hækkun eða stýfingu. Jeg skal játa, að það er hægt að hindra gengisbrask með stýfingu. Jeg hygg, að háttv.þm. Str. (TrÞ) hafi álitið svo í sumar, og viljað þá þegar stíga fyrsta sporið til stýfingar. Mál þetta er of flókið til þess, að það verði skýrt með dæmum um dósamjólk. Háttv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) vitnar í Svía. Þeir hafa stýft einu sinni áður, um miðja síðustu öld, þá einir allra Norðurlandabúa, sem það gerðu. Þeim, Svíunum, hefði núna verið ósárt um, þó hinar allar Norðurlandaþjóðirnar hefðu stýft sinn gjaldeyri, því þá hefðu þeir staðið einir eftir með hreinar hendur. Þegar þeir stýfðu forðum, fengu þeir að kenna á afleiðingunum. Um 50 árum síðar urðu þeir að greiða margfalt hærri vexti af ríkisskuldum sínum en ella. Við háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) eigum enga samleið. Jeg er hækkunarmaður, og jeg trúi því ekki, að þetta verði svo erfitt, að kosti kyrstöðu um 10 ár o. s. frv. Jeg er sannfærður um, að sömu grundvallarreglur gilda enn um þjóðfjelag okkar og undanfarna áratugi. Öll okkar afkoma veltur á því, að fá það verð í gulli fyrir afurðir okkar, sem við þurfum. Þegar við höfum fengið sanngjarnt verð fyrir afurðir okkar, hefir alt gengið vel, en hafi verðið lækkað, hallar okkar hag, og svona verður það í gengismálinu einnig.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Það mætti nú margur ætla, að jeg vildi segja margt um þetta mál, en svo er þó ekki, og er það fyrst af þeirri ástæðu, að jeg tók það fram, þegar jeg bar fram þetta frv., að jeg óskaði ekki eftir að fá miklar umræður um það nú, nje vekja miklar deilur, og í öðru lagi vil jeg taka það fram, að jeg vildi helst láta það komast sem fyrst til nefndar, en nú er fundartíma að verða lokið, vildi jeg því óska, að því yrði vísað til nefndar í dag, og að ekki yrði lengri umræður að sinni. En jeg get ekki látið hjá líða að mótmæla algerlega þeim orðum hæstv. fjrh. (JÞ), að það liggi beint í frv. mínu að skapa viljandi svikinn gjaldeyri. Jeg þykist vita, að hæstv. ráðh. (JÞ) er svo vel að sjer í þessum greinum, að hann veit, að allir fræðimenn á þessu sviði fullyrða, að það sje ekki viðlit að stöðva verðgildi peninga á öðrum verðpunkti en þeim, sem jeg hefi nefnt í frv., sem sje á raunverulegu verðgildi peninganna innanlands. Að kalla það að vilja skapa viljandi svikinn gjaldeyri, verð jeg fastlega að mótmæla, og jeg vil halda mjer við grundvöll fræðimannanna, hver sem endirinn verður. Hæstv. ráðh. (JÞ) segir, að krónan þurfi þá mjög að lækka, og sama segir hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh); jeg vil ekkert um það segja, reynslan verður að skera úr því. Jeg get líka skotið því inn um leið, að dæmið um fiskkaupmanninn, hjá hæstv. ráðh. (JÞ) verður altaf eftir því, hvernig ástandið er í það og það skiftið; tilgangurinn er altaf og verður altaf sá, að fá verðfasta peninga. - Mjer er því ljúfara að lengja ekki þessar umræður, sem jeg er yfirleitt mjög vel ánægður með þær. Mjer þykir vænt um, að það er hv. 2. þm. Reykv. (JBald), sem er sá eini í þessari deild, sem setur sig við hlið hæstv. ráðh. (JÞ), en hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) og hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) setja sig mjög við mína hlið í þessu máli. Vona jeg, að það viti á það, að endalokin verði góð í þessu máli, og á það, að ekki verði blint flokksfylgi látið ráða í málinu, heldur þörf þjóðarinnar.