Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (JörB): Forsetum hefir borizt skeyti frá konungi þess efnis, að krónprinsinn og Ingrid Svíaprinsessa hafi opinberað trúlofun sína. Forsetar hafa sent konungshjónunum heillaóskaskeyti.

Flm. (Thor Thors) Þetta frv., sem hér liggur fyrir, miðar að því að koma hið fyrsta á stofn sérstakri nýrri deild við Háskóla Íslands, er nefnist atvinnudeild og hefir það verkefni með höndum að kenna hin hagnýtu fræði, er geta komið að notum í atvinnulífi voru. Í sambandi við þessa atvinnudeild skal starfrækja rannsóknar- og tilraunstofnun í þágu atvinnuveganna, og skal þessi rannsóknarstofnun starfa í þremur deildum, er nefnast landbúnaðardeild, fiskideild og iðnaðardeild. Skal hver þessara deilda hafa með höndum rannsóknir í þágu þeirra atvinnuvega, sem nöfn þeirra eru tengd við. Þetta frumv. byggist á frumv. um stofnun atvinnudeildar, sem lagt var fyrir síðasta Alþingi, en það er fyllra og víðtækara en frumv. frá því í fyrra, þar sem bætt er inn í það ákvæðum um fullkomna rannsóknarstofnun í sambandi við atvinnudeildina. Ég vil ennfremur geta þess, að frumv. á rót sína að rekja til tillagna ýmsra háskólakennara. Það mál, sem hér var til umræðu á undan, sem sé frumv. skipulagsnefndar atvinnumála um rannsóknarstofnun í þarfir atvinnuveganna, tekur að nokkru leyti til sama efnis, en er að dómi okkar flm. þessa frumv. ófullnægjandi að ýmsu leyti. Það, sem fyrst og fremst ber hér á milli, er það samband, sem þessari rannsóknarstofnun er ætlað að hafa við Háskóla Íslands, svo og það veigamikla atriði, hvort hefja skuli sem fyrst kennslu í hinum hagnýtu fræðum við háskólann og gera á þann hátt íslenzkum stúdentum það kleift að ganga í þjónustu atvinnulífsins og njóta til þess æðri menntunar. Fyrir okkur flm. vakir það, að efla hinn unga og fáþætta háskóla vorn, að gróðursetja þar nýjan stofn, sem við höfum trú á, að með tíð og tíma geti orðið sterkur og tengt greinar hinnar æðri menntunar inn í hið fáskrúðuga og fallvalta atvinnulíf vort. Við lítum því svo á þetta mál, að aðstaðan til þess byggist fyrst og fremst á því, hvern hug menn bera til háskólans, hvert hlutverk menn vilja ætla honum í menningarlífi þjóðarinnar og hvert hlutskipti þeir þar af leiðandi vilja skammta honum. Tel ég því rétt í þessu svo veigamikla atriði í framtíðarlífi háskólans að minnast nokkrum orðum á sögu hans með þjóðinni og lýsa því, hverjar vonir ýmsir af forvígismönnum þjóðarinnar hafa frá upphafi þessa máls tengt við þessa æðstu menntastofnun hér á landi. Það er greinileg táknmynd þýðingar hinnar æðstu menntastofnunar fyrir sjálfstæði lands vors og menningarlíf þjóðarinnar, að þetta mál skyldi vera eitt hinna allra fyrstu, er borin voru fram á hinn fyrsta þingi hins endurreista Alþingis árið 1845. Og vissulega eykur það réttmæti og nauðsyn þessa máls, að sá maður, sem þetta bar fram, skyldi einmitt vera hinn glæsilegasti forvígismaður þjóðarinnar, Jón Sigurðsson, sá er allir Íslendingar nú telja, að verið hafi sómi Íslands, sverð þess og skjöldur. Krafa Jóns Sigurðssonar og félaga hans laut að stofnun allsherjar æðri menntastofnunar, og vildu þeir nefna skóla þennan þjóðskóla. Þeir vildu rökstyðja þetta nafn með því, að þar eigi fyrst og fremst að kenna þjóðleg fræði, íslenzka tungu og norræna bókvísi. Ennfremur skyldi þar kenna forspjallsvísindi, guðfræði, læknisfræði og lögfræði. Einnig segir svo í bænarskrá þeirri, er Alþingi var send, „að hið bráðasta verði stofnuð kennsla í skólanum handa þeim, sem girnast menntunar, en ætla þó ekki að verða embættismenn.“ Til skilgreiningar þessu fór Jón Sigurðsson um það þessum orðum: „Þá er því næst að nefna menntun þeirra, sem ekki ætla að verða embættismenn. Þessir eru einkum sem segir fyrr í bænarskránni, sjómannaefni. kaupmannaefni og iðnaðarmenn. Það er ljósara en frá þurfi að skýra, hversu mjög slíkir menn þurfa menntunar við, enda er mér og kunnugt, að það er almenn ósk, að kostur mætti gefast á kennslu handa þeim, og þjóðin mundi fúslega styrkja, að slíku mætti verða framgengt.“ Þessi orð og þessar óskir eru greinilegur vottur um hina miklu framsýni þessa forvígismanns þjóðarinnar. Það er ennfremur athyglisvert í sambandi við þann ágreining, sem nú kann fram að koma á þingi um meðferð þessa máls, að Jón Sigurðsson lagði ríka áherzlu á það, að þjóðskóli þessi gæti veitt svo mikla menntun sérhverri stétt, sem nægði þörf þjóðarinnar, og ennfremur tók hann það skýrt fram, að þetta yrði allt einn skóli, því að með því móti yrðu og einnig bezt notaðir allir þeir kraftar, sem varið verður til kennslu. Mér hefir þótt hlýða að rekja þetta mál hér, enda þótt það félli niður að þessu sinni og hugir manna hneigðust í þess stað að því að koma hér á fót skóla fyrir embættismenn landsins. Raunin varð líka sú, að þessi skóli komst upp, fyrst með prestaskólanum árið 1847, síðan hófst innlend læknakennsla árið 1862, og með lögum frá 1876 var stofnaður sérstakur læknaskóli. Síðan kom svo lagaskólinn, sem tók til starfa 1. okt. 1908. En sjálf háskólahugmyndin lifði þó ætíð í hugum ýmsra beztu manna þjóðarinnar, og þykir þar fyrst hlýða að minnast afskipta Benedikts Sveinssonar, er bar fram á Alþingi 1881 frumv. um stofnun háskóla og barðist ötullega fyrir því máli af hinni þjóðkunnu mælsku sinni. Mér þykir rétt að tilgreina hér nokkur ummæli hans til rökstuðnings háskólahugmynd hans: „Eins og vísindi, framför og frelsi hafa jafnan verið samfara hjá þjóðunum yfir höfuð, þannig hefir innlend menntun, framför og frelsi jafnan verið þrjár skilgetnar himinbornar systur, sem hafa haldizt í hendur og leitt hverja einstaka þjóð að því takmarki, sem forsjónin hefir sett henni. Lítið á sögu sjálfra vor. Oss hefir aldrei leiðzt að renna augum vorum til hinnar fögru og frægu fornaldar vorrar. Má ég spyrja: Voru það ekki þær hinar sömu þrjár himinbornu systur, sem héldust í hendur einnig hjá oss? Og fór það ekki svo, að þegar þær hurfu, þá var allri vorri frægð, öllum vorum frama lokið? Það var þannig ekki úr lausu lofti gripið, er hið fyrsta endurreista Alþingi 1845 bar hina innlendu þjóðmenntun fram mála fyrst. Eins og orðið „mamma“ er hið fyrsta orð, sem vér heyrum af vörum barnsins, þannig var orðið „þjóðskóli“ hið fyrsta orð af vörum Alþingis 1845, fram borið í nafni og umboði þjóðarinnar af þeim manni, þeirri frelsishetju, sem nú er að vísu látinn, en hin andlega og líkamlega ímynd hans mænir yfir oss hér í salnum, og ég vildi óska, að hún æ og æfinlega hefði sem mest og bezt áhrif á oss innan þessara helgu vébanda.“ - Ennfremur sagði hann: „Að vér erum bæði fátæk og fámenn þjóð, er einmitt hin sterkasta ástæða með frumvarpi mínu, því þess meiri háski er oss og þjóðerni voru búinn, að vér hverfum sem dropi í hafinu inn í önnur sterkari og aflmeiri þjóðerni á móti tilætlun forsjónarinnar, sem gaf oss sérstakt þjóðerni, og því meira verðum vér að leggja í sölurnar til þess að svo verði ekki.“ En þrátt fyrir þennan ágæta rökstuðning Benedikts Sveinssonar náði þetta mál eigi fram að ganga á þessu þingi, en á næsta þingi, 1883, bar hann þetta mál fram að nýju, og náði það þá samþykki Alþingis, en lögunum var synjað staðfestingar frá konungi. Þrátt fyrir það var málinu hreyft á næstu þingum og það samþ. enn á ný á Alþingi 1893, en því var sem fyrr synjað staðfestingar. Síðan lá málið í þagnargildi um hríð, en samþ. var þál. í neðri deild Alþingis 1907 þess efnis að skora á landsstjórnina að semja frv. um stofnun háskóla, er skyldi lagt fyrir Alþingi 1909. Þáv. ráðh., Hannes Hafstein, tók þá málið í sínar hendur og fól forstöðumönnum hinna æðri menntastofnana að semja frumv. til laga um stofnun háskóla. Sömdu þeir frumv. að mestu eftir nýjum norskum háskólalögum, og var þetta frumv. samþ. á þinginu 1909. Er Hannes Hafstein lagði það fyrir þingið, kvaðst hann fela það velvild þingmanna sem eitt af helztu velferðarmálum þjóðarinnar, sem ætti að geta orðið ein af lyftistöngunum til þess að hefja menningar- og framtíðarþroska þjóðarinnar og auka henni gengi og álit í augum annara þjóða. Loks rak svo Alþingi 1911 smiðshöggið á þetta mál, þar sem það veitti fé til þess að Háskóli Íslands gæti tekið til starfa 17. júní 1911, á aldarafmæli Jóns Sigurðssonar, sem eins og að framan greinir má telja fyrsta forvígismann þessa máls hér á landi, sem og fleiri menningar- og nytjamála þjóðarinnar. Í hinni fyrstu setningarræðu háskólans fór rektor dr. Björn M. Ólsen þeim orðum um markmið háskólans, er mér þykir rétt að tilgreina í sambandi við það mál, sem hér er til umræðu. Hann komst svo að orði: „Markmið háskóla er fyrst og fremst þetta tvennt: 1) að leita sannleikans í hverri fræðigrein fyrir sig, - og 2) að leiðbeina þeim, sem eru í sannleiksleit, hvernig þeir eigi að leita sannleikans í hverri grein fyrir sig. Með öðrum orðum: háskólinn er vísindaleg rannsóknarstofnun og vísindaleg fræðslustofnun. Í þessu sambandi get ég ekki bundizt þess að drepa á afstöðu háskólanna við landsstjórnina eða stjórnarvöldin í hverju landi fyrir sig. Reynslan hefir sýnt, að fullkomið rannsóknarfrelsi og fullkomið kennslufrelsi er nauðsynlegt skilyrði fyrir því, að starf háskóla geti blessazt. Á miðöldunum voru oft háskólar settir á stofn við biskupsstóla eða klaustur, og gefur að skilja, að klerkavaldið, sem réð slíkum stofnunum, var þröskuldur í vegi fyrir frjálsum vísindaiðkunum. Síðar, einkum eftir reformationina, settu konungar eða aðrir stórhöfðingjar oft háskóla á stofn og lögðu fé til þeirra. Þóttust þeir því hafa rétt til að leggja höft á rannsóknarfrelsi og kennslufrelsi háskólanna, og hafði það hvarvetna hinar verstu afleiðingar. Frjáls rannsókn og frjáls kennsla er eins nauðsynleg fyrir háskólana og andardrátturinn er fyrir einstaklinginn. Landsstjórnin á því að láta sér nægja að hafa eftirlit með því, að háskóla skorti ekki fé til nauðsynlegra útgjalda og að þeir fylgi þeim lögum, sem þeim eru sett, en láta þá að öðru leyti hafa sem frjálsastar hendur um starf þeirra og málefni.“ Þess var þá einnig vandlega gætt, að leyfa háskólanum það sjálfsforræði, er allar aðrar menningarþjóðir hafa talið lífsnauðsyn sinna æðstu menningarstofnana. Það voru margar glæstar vonir, sem í upphafi voru tengdar við stofnun Háskóla Íslands, og þegar litið er yfir starf háskólans þann tæpa aldarfjórðung, sem hann nú hefir starfað, þá hygg ég, að allir góðir Íslendingar hljóti að viðurkenna, einkum er þeir hafa nokkurt tillit til fámennis og fátæktar þjóðarinnar, að stofnun háskólans markar stórt spor í menningar- og sjálfstæðissögu þjóðarinnar. Ég geri ráð fyrir, að hv. andstæðingum mínum hér þyki lítils um vert, því ég freistist til þess frá eigin brjósti að lýsa afrekum og aðgerðum háskóla vors á farinni braut. Ég mun því leiða það hjá mér að öðru en því, að minnast með þakklæti á ágæta kennslu háskólans og góða umhyggju prófessora hans fyrir velferð nemendanna, jafnframt því sem rétt er að benda á þau félagslegu bönd, sem háskólinn hefir tengt meðal menntamanna þjóðarinnar. En ég vil taka upp ummæli, sem einn af mætustu mönnum háskólans hefir viðhaft um starfsemi hans. Það eru ummæli prófessors Ólafs Lárussonar við setningu háskólans haustið 1931, er háskólinn hafði starfað í 20 ár. Hann komst svo að orði: „En þrátt fyrir allt, sem nú hefi ég lýst, þá hefir háskólinn samt unnið sitt verk í þessi 20 ár. Honum var og er ætlað að sjá embættismannaefnum þjóðarinnar fyrir nauðsynlegri sérmenntun, guðfræðingum, læknum og lagamönnum. Á þessum 20 árum hafa, að því er mér telst til, 270 manns lokið prófi á háskólanum í þessum fræðum. Nú er svo komið, að meiri hluti af þjónandi prestum landsins og meiri hluti af starfandi lögfræðingum og læknum landsins eru menn, sem fengið hafa sérmenntun sína hér við háskólann. Þessir menn hafa reynzt fyllilega hlutgengir, þeir hafa reynzt standa fyllilega hinum eldri mönnum á sporði, er menntun höfðu hlotið annarsstaðar. Í þessum hópi er fjöldi manna, sem eru mjög vel að sér í sínum fræðum, fjöldi manna, sem þegar hafa sýnt sig að vera hinir mestu nytjamenn, þó þeir séu enn ungir. Þessir menn eru háskólanum vitni, lifandi vitni og gott vitni þess, að starf hans hefir þrátt fyrir alla örðugleika ekki verið unnið fyrir gíg. Á þessum 20 árum hefir einnig vísindaleg starfsemi, í ritum og rannsóknum, verið miklu meiri hér á landi en nokkru sinni fyrr, og mest af því starfi má rekja til háskólans með einhverjum hætti. Einnig á því sviði hefir háskólinn því unnið töluvert verk, þó miklu sé það minna en vera hefði átt. Og vér höfum séð þess fagran vott, að háskólinn á nokkur tök í hugum fólksins, er menn af ýmsum stéttum hafa talið hann verðastan þess að njóta eigna sinna eftir sinn dag, eða treyst honum bezt til þess að verja þeim samkvæmt því, er þeir vildu helzt“. En prófessor Ólafur Lárusson kvartar undan einu, er háir mjög vexti háskólans, og það er ræktarleysi það, er ýmsir eldri nemenda háskólans sýni honum, er þeir eru horfnir þaðan. Það mun nú ef til vill koma fram við afgreiðslu þessa máls, hversu mikil er tryggð ýmsra hinna eldri nemenda háskólans í garð þessarar stofnunar, er veitti þeim þá hina æðri menntun, er leitt hefir þá til vegs og valda í þjóðfélaginu. En prófessorinn telur það eitt af mestu þrifamálum háskólans, ef bak við hann standi ávallt góðir hugir nemenda hans, eldri sem yngri, ef hann væri í hugum þeirra í raun og sannleika þeirra alma mater, sem þeir litu jafnan til með ást og þakklæti. Og það færi betur, ef slík ræktarsemi hinna eldri nemenda mætti framvegis koma áþreifanlegar í ljós en hingað til. Enda þótt benda megi á mörg afrek og marga kosti háskólans, þá verður því samt eigi neitað, að nokkur hætta vofir yfir framtíð hans, og hún er sú, hversu fáar hafa verið deildir hans og því fábreytt úrræði stúdentanna til framhaldsnáms. Um þetta atriði farast prófessor Ólafi Lárussyni orð á þessa leið: „Þó hefir önnur breyting til hins verra orðið á högum stúdenta síðan 1911, og hún miklu alvarlegri, svo ískyggileg, að hún má teljast fullkomið áhyggjuefni; það er sú breyting, sem orðin er á framtíðarhorfum þeirra, hversu nú er miklu tvísýnna en áður, að sérnám þeirra geti komið þeim að gagni í lífsbaráttu þeirra síðar meir. Stúdentaviðkoman hefir margfaldazt síðan 1911 og stúdentatalan hér við háskólann meira en þrefaldazt. Fjölgunin hefir orðið langmest í tveim af deildunum, læknadeild og lagadeild, og enn er ekki farið að draga úr aðstreyminu að þeim. Nú þegar er svo komið, að kandídatar frá þessum deildum eru orðnir svo margir, að í þeim stéttum er orðið yfirfullt, og það er full vissa fyrir því, að mjög margir af þeim mönnum, sem útskrifuðust úr þessum tveimur deildum, nokkuð mörg næstu árin, eiga þess engan kost að fá lögfræði- eða læknisstörf, sem þeir geta lifað við. Þeir verða að leita fyrir sér við önnur störf, eftir að hafa kastað nokkrum beztu árum æfi sinnar á glæ, í nám, sem verður þeim að litlu liði, og eftir að hafa safnað skuldum við það nám, sem verður þeim hlekkur um fót. Þetta er svo komið fyrir handvömm og sinnuleysi þeirra, sem hér eiga hlut að máli, því koma mátti í veg fyrir þetta með ýmsum ráðum. Það mátti með nokkrum fjárkostnaði opna stúdentum nýjar leiðir til framhaldsnáms, sem tryggði þeim betur afkomu síðar meir en þetta embættisnám“. Frá því að þessi orð voru töluð hefir ástandið vissulega ekki batnað í þessu efni. Þetta ár (1931) voru í læknadeild 64 nemendur, síðan hafa þeir aukizt um 13 að meðaltali á ári; hinsvegar hafa útskrifazt um 10 að meðaltali árlega, svo að nú í ár eru í læknadeild 68 nemendur. Í lagadeild voru þetta ár 42 nemendur, síðan hafa þeir aukizt um 12 á ári, en útskrifazt um 7 árlega. Nú í haust voru í lagadeild um 53 nemendur. Síðastl. ár útskrifuðust í Rvík 37 stúdentar, en á Akureyri 17, eða samtals 54, og af þeim fóru um 30 í lagadeild og læknadeild. Þegar nú er litið á þann fjölda kandídata, sem útskrifazt hafa úr þessum deildum síðastl. ár, og athugaður er hinn mikli fjöldi stúdenta, sem nú eru í þessum deildum, má það öllum ljóst vera. hversu ískyggilegar horfur eru framundan fyrir þessa ungu menntamenn. Þetta bendir því vissulega til þess, hversu rík nauðsyn er nú fyrir hendi vegna stúdentanna sjálfra að skapa þeim hið allra bráðasta ný skilyrði fyrir framhaldsmenntun. Það verður að dreifa stúdentastraumnum. Það er einnig hið mesta heillaráð vegna atvinnuvega landsmanna, að leitast við að fá sem flesta af hinum ungu menntamönnum þjóðarinnar til þess að taka virkan þátt í atvinnulífi hennar. Allir virðast sammála um nauðsyn þess, að vísindaleg rannsókn sé viðhöfð í þágu atvinnuveganna, en þær staðreyndir, sem að framan greinir um fjölda stúdentanna og þarfir atvinnuveganna fyrir starfskrafta þeirra, ættu að benda til þess, hversu æskilegt sé, að samkomulag náist einnig um stofnun atvinnudeildar við háskólann hið allra fyrsta. Ég þykist hafa bent á það, hvernig kunnugir menn hér á landi hafa litið á nauðsyn sjálfsstjórnar háskólans og hversu aðrar menningarþjóðir láta sér annt um þennan hyrningarstein hinna æðstu menntastofnana þeirra. Þegar háskólalögin voru samin árið 1909, var í rauninni aðeins um að ræða sameiningu hinna þriggja embættiskóla, auk stofnunar nýrrar heimspekideildar. Þá var allur þingheimur sammála um tvo aðaldrætti þessa máls, sem voru sameining og sjálfsstjórn. Það væri betur, að sama viðsýnis gæti nú á Alþingi þjóðarinnar. Ég vil svo að lokum vísa til þeirrar grg., er fylgir þessu frv., er fyllilega skýrir, hver munur er á því og hinn frv., sem meiri hl. allshn. flytur. Það mun gefast tækifæri til þess við síðari umr. þessa mál að rekja þann mun enn greinilegar, og ég læt því staðar numið að sinni og vil loks mælast til þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn., í þeirri von, að takast megi að fá samkomulag þar um málið.

Emil Jónsson Það er í raun og veru leiðinlegt, að ekki eru fleiri hv.þdm. hér til þess að hlusta á þessa mjög ýtarlegu sögu háskólans, sem hv.þm. Snæf. hafði nú hér yfir. Hún var í senn fróðleg og um leið ánægjuleg, þar sem hún sýndi það, hversu djúp ítök háskólinn hefir átt í hugum ýmsra góðra manna hérlendis, og sýndi einnig, að hann hefir sitt stutta starfstímabil haft á hendi afarþýðingarmikið starf. En mér finnst, að þetta út af fyrir sig komi ekki svo mjög við þessu máli, sem hér liggur fyrir. Það er ákaflega gott, og það er gaman að geta rifjað upp fyrir sér þessa staðreynd, en það vísar manni ekki þær réttu leiðir í þessu efni. Það segir okkur ekki, hversu velja skuli á milli þessa frv. um stofnun atvinnudeildar við háskólann og þess frv., sem hér var til umr. í gær um rannsóknarstofnun í þágu atvinnuveganna. Þessi frv. eru í raun og veru sama málið, eða kannske heldur sömu tvö málin. Ég kemst því ekki hjá því að bera þessi tvö mál nokkuð saman, enda þótt ekki eigi að fara mjög út í einstök ákvæði við þessa umr. Það, sem hér er um að ræða, er tvennt. Í fyrsta lagi er það rannsóknarstofnun í þarfir atvinnuveganna, sem hugsað er að tengja við háskólann, og í öðru lagi er það aukin stúdentafræðsla í ýmsum greinum, og hvernig eigi að leggja þar inn á nýjar brautir meira en verið hefir. Um þetta er frv., og það er þetta, sem fyrst og fremst ber að ræða í þessu sambandi. Þessi tvö mál eiga sér líka sína sögu. Sögu rannsóknarstofnunar fyrir atvinnuvegina má rekja, en ég kann ekki að rekja hana lengra en (6-8 ár aftur í tímann. Fyrsta sjálfsagða sporið í löggjöf landsins í þessu var auðvitað það, þegar samþ. voru árið 1929 lög um rannsóknarstofu í þarfir atvinnuveganna. Hitt atriðið, að beina stúdentafræðslunni inn á nýjar brautir, er ekki nýtt. Um það var borin fram þál. á þinginu 1931, sem einhverra hluta vegna dagaði uppi. Í sambandi við þá till. var leitað álits tveggja félaga um málið, vísindafélagsins og verkfræðingafélags Íslands. Hvort mál þetta var rætt í vísindafélaginu, veit ég ekki, því að ég er ekki kunnugur þar, en í verkfræðingafélaginu var það tekið upp og rætt, og skal ég í fáum orðum lýsa undirtektum þess undir málið. Það var gengið út frá því, að það útskrifuðust 30-40 stúdentar á ári, og að 1/2 þeirra til 3/4 stunduðu nám hér heima. Hinir færu utan til náms. Væri þetta tekið frá fjárhagslegu sjónarmiði, myndi vitanlega borga sig fyrir þjóðfélagið, peningalega séð í svipinn, að offra miklu fé til þess að halda þeim stúdentum heima, sem utan fara. Líka væri það til hóta fyrir háskólann, að sem flestir stúdentarnir stunduðu nám hér, og vitanlega væri æskilegt, að sem mest af vísindastarfsemi landsmanna færi fram í sambandi við háskólann. En þá er bara spurningin, á hvern hátt hægt er að gera þetta. Stúdentar þeir, sem fara utan til náms, eru aðallega þeir, sem lesa teknisk fræði. Þau hefir ekki verið hægt að læra hér heima. Það, sem nefnt hefir verið fræðigreinar í þágu atvinnuveganna, er að meira og minna leyti angar af hinu tekniska námi. Þeir stúdentar, sem ætla að nema hin teknisku fræði og náttúrufræði, verða fyrst að hafa lært vissan forða af stærðfræði. Reynslan hefir því verið sú, að þeir, sem nema þessi fræði, geta verið saman við nám 2-3 fyrstu árin. Álit verkfræðingafélagsins var því á þá leið, að helzt myndi tiltækilegt að stofna hér við háskólann kennarastól, þar sem hægt væri að veita stúdentum kennslu í hinu sameiginlega námi í stærðfræði, eðlisfræði og efnafræði, sem er grundvöllurinn undir hinni eiginlegu sérmenntun í þessum fræðigreinum. Þyrftu stúdentar þá ekki að sækja út annað en sérfræðinámið eitt. Ég skal geta þess hér, að verkfræðingafélagið lagði til, að stofnuð yrðu þrjú prófessorsembætti í þessu skyni. Í samræmi við þetta höfum við í skipulagsnefnd byggt upp frv. okkar, og um það er þar enginn ágreiningur. Á þessu stigi málsins töldum við ekki fært að slá því föstu, hverskonar prófessorsembætti skyldi stofna, hvort þau skyldu vera í stærðfræði, eðlisfræði eða efnafræði. En það er víst, að enginn, sem um þessi mál hugsar af alvöru, leggur til, að byrjað verði á því að setja á stofn prófessorsembætti í náttúrufræði. Eins og sjá má á frv. okkar, þá gerir það ráð fyrir tveimur meginatriðum þessa máls, fyrst rannsóknarstofnun við háskólann, og í öðru lagi heldur það opnum möguleikanum fyrir því að auka stúdentafræðsluna. Að halda opinni fræðslu við háskólann án þess að prófskylda sé, eins og frv. þeirra tvímenninganna gerir ráð fyrir, held ég að sé misráðið. Þeir stúdentar, sem slíka fræðslu fengju, myndu tæplega standa þeim á sporði, sem læsu ytra og tækju þar próf. þá talaði hv.þm. Snæf. um ræktarsemi við háskólann, hversu hún væri nauðsynleg o. s. frv. Þetta er vitanlega gott og sjálfsagt, og ég skal segja það fyrir mig, að enda þótt ég hafi ekki stundað nám í háskóla okkar, þá ann ég honum alls hins bezta, en ég held, að þessi hv.þm. og meðflm. hans hefðu farið öðruvísi að í þessu máli en þeir hafa gert, ef þeir væru heilir í því. Þeir hefðu reynt að fá breyt. inn í frv. í allshn., í stað þess að bera fram nýtt frv., sem alls ekki er tímabært, því að þetta mál verður að byggja upp neðan frá, en ekki ofan frá. Ég segi ekki, að fyrir þessum hv.þm. hafi vakað pólitískur ávinningur með þessu, sérstaklega ekki eftir að hafa heyrt hv.þm. Snæf. segja það í gær, að það væri illa gert að fara að draga þetta mál inn í pólitískar deilur. En ég fæ bara ekki séð, hvað þeim hefir gengið til með því að fara að flytja þetta sérstaka frv., með þeim einum breyt. frá frv. okkar, sem áreiðanlega eru til ills eins. Í frv. skipulagsnefndar er gert ráð fyrir að auka kennslu í þessum fræðum við háskólann strax og rannsóknarstofan telur það tímabært, og ég vænti, að það verði eins heillavænlegt eins og að ákveða nú þegar 3 prófessorsembætti í þessum fræðum við háskólann, svo að segja alveg út í loftið, eins og frv. hv. minni hl. gerir ráð fyrir. Það munu allir á einu máli um, að hér sé um mjög merkilegt mál að ræða. Er því illa farið, ef hv. minni hl. allshn. tekst að draga það á langinn um skör fram. Ég fyrir mitt leyti sé ekkert því til fyrirstöðu að greiða atkv. á móti frv. þeirra tvímenninganna nú þegar. En fyrir kurteisissakir mun ég þó ekki verða því til fyrirstöðu, að það fái að ganga til n. og athugast þar eins og önnur frv. Geri ég það í trausti þess, að slíkt verði ekki látið tefja þetta sameiginlega áhugamál okkar allra, að komið verði upp rannsóknarstofnun í þarfir atvinnuveganna við háskóla Íslands. því að samkomulag hefir tekizt við happdrættisráðið um það, að hafizt verði handa um að hefja byggingu á húsi fyrir stofnunina eins fljótt og unnt er, ekki síðar en að hausti komanda.

Flm. (Thor Thors) Hv. þm. Hafnf. reyndi að tala af nokkurri sanngirni um þetta mál, eins og hans er venja yfirleitt. En ég tel hann ekki óhlutdrægt vitni í þessu máli, þar sem hann á sæti í skipulagsnefnd, en hún hefir eins og kunnugt er samið frv. það, sem hann berst fyrir. Það eru þó ýms atriði í ræðu hv.þm., sem ég þarf að svara. Hann byrjaði á því að segja, að það hefði verið ánægjulegt að heyra sögu háskólans sagða hér á Alþingi, enda þótt hún skipti ekki máli í þessu sambandi. En ég verð nú að segja þessum hv.þm. það, að saga háskólans, og skoðanir forgöngumanna hans og stofnenda á því, hvernig þeir höfðu hugsað sér að byggja háskólann upp og gera hann að veglegri stofnun, skiptir einmitt miklu máli í þessu sambandi. Hvað er kannske meira vert, þegar ræða á um slíkt mál sem þetta, en að kynna sér, hvernig þeir menn, sem mest hafa borið hagsmuni háskólans fyrir brjósti, hafa hugsað sér að láta hann eflast, þar til hann hefði fullkomið sjálfsforræði yfir sínum málum og yrði megnugur þess að vera það, sem hann á að vera, æðsta og göfugasta menntastofnun þjóðarinnar. Ræða hv.þm. var að mestu leyti fræðilegur fyrirlestur, sem ég get alls ekki fallizt á, að öllu leyti að minnsta kosti, enda þótt ég geti ekki borið mína teknisku þekkingu saman við hans. Hann viðhafði sömu vígorðin og rangfærslurnar og samflokksmenn hans í gær, að fyrir okkur flm. þessa frv. vekti aðeins það eitt að fá komið nokkrum nýjum prófessorum að háskólanum. Ég vil nú benda honum á, að hér ber ekki svo mikið á milli frv. Í frv. því, sem hv.þm. styður, er ætlazt til, að 3 vísindamenn vinni að rannsóknum. Það er það sama og við viljum. Munurinn aðeins sá, að við leggjum til, að þeir verði kallaðir prófessorar, og við viljum þjóðnýta þá meira en jafnaðarmennirnir vilja, þar sem við viljum láta þá annast vísindalega kennslu við háskólann samhliða rannsóknarstarfinu. Þessir menn, sem við ætlumst til, að nefndir yrðu prófessorar, myndu verða lærðir menn í fiskifræði, efnafræði og búvísindum. Ég býst því við, að þeir gætu kennt hinum ungu stúdentum nægilega mikið í þessum fræðigreinum, að það gæti orðið þeim að miklu gagni í þágu atvinnulífsins. Þá gat hann þess, að það væri ekki ætlazt til, að þeir menn, sem nám stunduðu við þessa deild, þyrftu að taka próf. Út af þessu vil ég benda honum á, að 1911, þegar háskólinn var stofnaður, var ekki ætlazt til, að frá heimspekideildinni væri hægt að taka próf. Hér er því ætlazt til hins sama fyrirkomulags fyrst um sinn. Annars býst ég ekki við, að þessi hv.þm. neiti því, að t. d. stúdent, sem vill snúa sér að búskap, hafi ekki gott af því að sækja fyrirlestra til prófessors, sem er sérfræðingur í búvísindum. Eða þá að stúdent, sem ætlar að leggja fyrir sig útgerð, hafi ekki gott af því að hlýða á fyrirlestra í fiskifræði. Þá gæti það og komið til mála, að stúdentar leituðu til erlendra háskóla eftir 2-3 ára nám hér, og tækju þar fullnaðarpróf í þeim fræðigreinum, sem þeir hefðu lagt stund á hér. Á þann hátt gæti atvinnudeildin því orðið til þess að spara mikinn kostnað, sem annars yrði að greiða út úr landinu. Þá sagði hv.þm., að við byrjuðum á öfugum enda í þessu máli. Ég get hreint og beint ekki skilið, hvað hann á við með þessu. Við byrjum á sama enda og hann og meðnm. hans. Við viljum láta rannsóknarstarfsemina byrja þegar í stað, en við leggjum aðeins til, að þeir, sem hana verða látnir annast, verði jafnframt látnir annast kennslu. Við förum á þann hátt lengra í því að vilja hagnýta starfsorku þeirra manna, sem hér eiga að starfa fyrir ríkið. Hann talaði og um það, hv.þm., að það væri vafasamt, hversu við flm. frv. þessa værum heilir í þessu máli, úr því að við hefðum farið að koma fram með sérstakt frv., þar sem við ættum sæti í allshn. og ættum því kost á að koma að breyt. við frv. meiri hl. Ég gat í gær vinnubragðanna í nefndinni, að frv. hefði t. d. verið lesið upp á ca. 1/4 klst. og sagt, að það væri komið frá skipulagsnefnd, og því gætum við ekki fengið að koma að breytingum. Var því ekki annað fyrir okkur að gera en flytja þetta frv. Það, sem við förum fram á, er að tryggja háskólanum hina ágætu starfskrafta, sem koma til með að vinna að rannsóknarstarfseminni. Þetta hljóta allir skynbærir menn að sjá, að er heilbrigt, og ég er f. d. viss um, að jafngreindur maður og hv.þm. Hafnf. er sér þetta líka, og hefir strax séð í skipulagsnefnd, en hann hefir bara orðið að láta þar í minni pokann og gera annað en skynsemin bauð honum. Annars þykir mér undarleg andstaða hv.þm. Hafnf. gegn frv. okkar, því að í fyrra, þegar frv. um svipað efni lá fyrir þinginu, sendi menntmn. Ed. skipulagsn. atvinnumála, sem þessi hv.þm. á sæti i, frv. þetta til umsagnar, og í bréfi til þessarar n. frá skipulagsnefnd var það tekið fram, að n. teldi mikilsvert, að stofnað yrði til fjölbreyttrar rannsóknarstarfsemi við háskóla Íslands í þágu atvinnuveganna, og ennfremur það, að nauðsynlegt væri, að stúdentum væri gefinn kostur á fjölbreyttara námi en verið hefir við háskólann. En þetta er einmitt það tvennt, sem við erum að berjast fyrir og næst með frv. okkar hv. 8. landsk. Hv. þm. Hafnf. má gera okkur hvaða getsakir sem hann vill í þessu máli, en fyrir okkur vakir ekki annað en að tryggja þessi tvö höfuðatriði, sem tekin eru fram í áðurnefndu bréfi skipulagsnefndar. Og hvað því viðvíkur, að flýtt sé afgreiðslu þessa máls, þá viljum við fúslegu styðja að því, en við viljum vernda frjálsræði háskólans og tryggja möguleika hans sem menntastofnunar meðan kostur er á.

Emil Jónsson Hv. Þm. Snæf. var í ræðu sinni að vitna í vinnubrögð tveggja nefnda, hv.allshn.Nd. og skipulagsnefndar. Þessar tvær n. hafa það sameiginlegt, að hv. 2. þm. Reykv. er formaður í þeim báðum. En það virtist eiga að vera sönnun þess, að í þeim n. þýddi ekki fyrir einstaka nm. að malda í móinn. Ég þekki ekki til vinnubragða í hv.allshn., en í skipulagsnefnd er reynsla mín sú, að ég hefi aldrei komið þar fram með aths., sem ekki hafa fyllilega verið teknar til greina af form. n. Þetta er nú mín reynsla, en það má vel vera, að hv.þm. Snæf. þykist hafa aðra reynslu af hv. 2. þm. Reykv. í allshn. Ég skal svo með nokkrum orðum svara því, sem hann var að andmæla í minni ræðu. Hann byrjaði á því að tala um, að ég væri ekki óvilhallt vitni í þessu máli, þar sem ég ætti sæti í skipulagsnefnd og hefði samið frv. En ég tel mig hafa sérstaka aðstöðu til þess að bera vitni í þessu tilfelli, þar sem ég hefi sérstaklega numið þá fræðigrein, sem hér er um að ræða. Ég hefi auk þess kynnt mér þetta mál mikið og mér var falið að semja svar skipulagsnefndar til allshn.Ed., og ég er enn, eins og ég var þá, fyllilega samþ. því bréfi, m. a. því, sem hv.þm. las upp úr bréfi n., að nauðsynlegt sé að gera starf háskólans fjölbreyttara, bæði sem rannsóknar- og kennslustofnun. Ég er enn fyllilega á þessari sömu skoðun. En ég álít, að frv. það, sem hér liggur fyrir, samrýmist ekki þeirri stefnu. Og þó ég hafi flutt frv., sem fer í gagnstæða átt, þá tel ég, eins og ég hefi þegar tekið fram, að ég hafi aðstöðu til þess að dæma óvilhallt um þetta atriði. Þau sterkustu rök, sem hv.þm. Snæf. flutti fyrir sínu frv., voru þau, að með því væri stefnt að því að nota betur en gert væri ráð fyrir í frv. allshn. starfskrafta rannsóknarstofunnar, að þeir vildu þjóðnýta þá meira en við. Ég hefi ekkert við það að athuga, þó hv.þm. Snæf. og hv. 8. landsk. vilji þjóðnýta, en mér virðist sú þjóðnýting, sem þeir stefna að með þessu frv. sínu, vera fremur ópraktísk og kákkennd. Þar, sem ég þekki til slíkra háskóladeilda í öðrum löndum, eru hafðir specialprófessorar í hverri grein, sem ekki eru látnir kenna aðrar greinar en þá, sem hver er sérfræðingur í. Þar kæmi t. d. ekki til mála að láta sérfræðing í líffærafræði kenna eðlisfræði, stærðfræði og efnafræði. Þó hann að sjálfsögðu hafi numið nokkuð í þeim fræðigreinum, þá væri hann vitanlega langt frá fær um að kenna þær við háskóla. Í þessu samþ. vil ég sérstaklega geta þess, að til þess að kenna þessar sömu fræðigreinar við menntaskólann hér þarf kennarinn að vera magister með háskólaprófi, og má þá nærri geta, hvort eðlilegt er að gera minni kröfur til kennara í sömu greinum við háskólann. Nú vil hv.þm., að fiskifræðingurinn kenni stærðfræði og eðlisfræði, en það er bersýnilega óviðunandi við háskóla, bæði hér á landi og annarsstaðar, eins og ég hefi þegar sýnt fram á. Þá minntist hv.þm. á prófin og vildi halda því fram, að mikið gagn gæti orðið að kennslunni, þó ekki væri um próf að ræða. T. d. hefðu stúdentar, sem ætluðu að stunda búskap, mikið gagn af því að hlusta á fyrirlestra um búskap, og þeir stúdentar, sem ætluðu að stunda útgerð, hefðu mikið gagn af því að hlýða á fyrirlestra fiskifræðilegs efnis, þó þeir tækju ekki próf í þessum greinum. Ég skal ekki halda því fram, að ekkert gagn væri að slíku námi, en það væri þá aðeins það, sem á dönsku er kallað „populær“ fræðsla. En af slíkri kennslu verður aldrei neitt vísindalegt gagn. Hv. þm. sagði, að hér yrði um að ræða upphaf fræðslu, sem þeir nemendur gætu byggt ofan á, er þess óskuðu, en þetta er ekki heldur rétt, hér er aðeins um „populæra“ fræðslu að ræða, m. ö. o., slík fræðsla yrði aðeins gutl, því eins og ég tók fram áðan greinilega, þá eru stærðfræði, eðlisfræði og efnafræði þau undirstöðuatriði, sem atvinnuvísindin byggjast á, og þær námsgreinar verða ekki kenndar nema af faglærðum mönnum, svo að fullkomnu vísindalegu gagni sé. Við höfum aðeins einn sérfræðing í einni þessari grein, efnafræðinni. Hann getur kennt í þeirri grein, en ekki öðrum. En það nær ekki nokkurri átt að byrja með því að láta fiskifræðing eða landbúnaðarfræðing kenna stúdentum á fyrsta ári stærðfræði og eðlisfræði, þær grundvallarfræðigreinar, sem verður að byrja á. Við hv.þm. Snæf. viljum báðir styðja háskólann. Ég legg áherzlu á að innleiða þar ekkert fúsk. Það er minn metnaður, að skólinn standi jafnfætis erlendum háskólum í þeim greinum, er hann tekur fyrir, og ég álít, að hann eigi ekki að taka meira fyrir en hann getur sómasamlega staðið við, og það er að taka stúdentafræðsluna fyrstu tvö árin með sama fyrirkomulagi og tíðkast við háskóla erlendis, en lengra eigi hann ekki að fara fyrst um sinn. Ég hefi í höndum skrá yfir þá íslenzka stúdenta, sem stunda nám erlendis. Þeir eru nú 90 talsins, og það eru æðimargar fræðigreinar, sem þeir stunda, t. d. hagfræði, vátryggingarfræði, verzlunarfræði, landafræði, dýrafræði, grasafræði. jarðfræði, eðlisfræði, efnafræði og stærðfræði o. fl. Svo er verkfræði. Þar getur verið um fjórar og jafnvel sex greinir að ræða; svo er tannlækningafræði, lyfjafræði, byggingarfræði, gerlafræði og margar, margar fleiri fræðigreinir, sem ég hirði ekki að telja upp. En undirstöðuatriði allra þessara fræðigreina má kenna hér heima; það er hægt að leggja grundvöllinn að hverskonar sérmenntun hér, en toppinn verður að sækja til erlendra háskóla, að því er mér virðist. Þó við höfum sérfræðing í einu fagi, þá getur hann ekki veitt kennslu nema í því fagi. Hann getur aðeins starfað á sínu afmarkaða sviði. Ég álít, að einmitt þetta eigi að vera metnaður íslenzkra stúdenta, að eiga kost á sem fullkomnastri undirbúningsfræðslu fyrir sem flestar sérfræðigreinar, en að sækja verði toppinn af menntuninni til útlanda, meðan ekki eru bentugleikar á því að fá hana fullkomna hér á landi. Þess vegna er mér ákaflega illa við að slá því föstu, að gera að prófessorum í hinum nýju fræðigreinum aðra en þá, sem hafa fyllstu sérfræðimenntun í hverju fagi. Ég er sannfærður um, að með því er lagt út á skakka braut, og það hefir ekkert komið fram, sem afsanni þá skoðun mína.

Sigurður Einarsson Mér heyrðist síðan í umr., að hv.þm. Snæf. væri að lýsa eftir óvilhöllu vitni í þessu máli, og þar sem mér heyrðist á honum, að sá hv.þm., sem hann átti þá orðastað við, væri tæplega fullnægjandi í því efni, þá ætla ég að reyna, hvort ég get gilt sem vitni, er hann tekur til greina, þó ég viti ekki, hver dómur bíður mín í því efni. En tvo góða eiginleika hefi ég til brunns að bera í þessu máli, sem varðar Háskóla Íslands. Annar er sá, að vera gamall nemandi úr háskólanum, og hitt, sem ef til vill er meira virði, og það er að vera ekki í skipulagsnefnd, en á þeim mönnum, sem þar eiga sæti, virðist hv.þm. Snæf. hafa tilhneigingu til að hafa litla trú. Það var eitt í ræðu hv.þm. Snæf., sem kom mér sem gömlum háskólanemanda til að taka til máls, og það var það, að mér fannst þar skína gegnum ræðu hv.þm., að þeir, sem ekki fylgdu hans frv., hefðu ekki rétt til þess að heita unnendur háskólans. En þetta er mesti misskilningur. Ég held, að það verði út af fyrir sig engu slegið föstu um það, hvorir vilji háskólanum betur, og a. m. k. finnst mér að það séu ekki þeir hv.þm. Snæf. og hv. 8. landsk. Þegar ég var nemandi í háskólanum, þá var mér það ljóst, að hann hafði bæði marga kosti og marga ókosti, og í tilefni af þeim umr., er farið hafa hér fram, vildi ég rifja upp nokkuð af því, sem mér þótti mest ábótavant. Það er þá það fyrst, sem við nemendur fundum að háskólanum, að námið var óvísindalegt, auk þess, sem hér var fátæk stofnun, húsnæðislaus, er átti við marga fleiri erfiðleika að stríða. Ég býst ekki við, að nokkur í minni deild hafi verið svo hrokafullur að halda því fram, að kennslan væri vísindalega fullkomin. Og ég vil taka fram, að ég held, að munurinn á minni deild og öðrum deildum skólans hafi verið sáralítill. Ég segi þetta ekki af neinum kala til stofnunarinnar eða einstakra manna, en skólinn var eins og barn, sem er að rakna úr reifunum. Þess vegna hlýtur það að gleðja gamla nemendur, þegar tilraun er gerð til að ráða bót á þessu og háskólinn á að fá skilyrði til þess að verða vísindastofnun. En hingað til hefir hann alltaf verið fyrst og fremst arftaki þeirra þriggja embættaskóla, sem hann var stofnaður upp úr. Hann hefir m. ö. o. verið embættismannaskóli. Í frv. því, sem fyrir liggur frá allshn., er m. a. stefnt að þessu tvennu: Fyrst að fullnægja margra ára ósk um það, að komið verði á stofn sem fjölbreyttustum vísindalegum rannsóknum fyrir atvinnuvegina, og í öðru lagi það, að þegar stofnuninni vex fiskur um hrygg, þá geti þar hafizt vísindaleg kennsla. Þó ég telji það ekki mitt verk að bæta upp hv.þm. Hafnf., þá held ég, að það sé þetta, sem hann átti við með því „að byrja á réttum enda“. Hv. þm. Snæf. taldi sig berjast fyrir sjálfsstjórn háskólans og taldi það atriði ásamt rannsóknarfrelsinu stofnuninni mest virði. Ég skal viðurkenna það, að sjálfsforræði háskólans er mikils virði, en ég vil skjóta því til hv.þm., hvort sjálfsforræði háskólans er ekki einmitt bezt tryggt með því að fara þær leiðir, sem háskólaráðið hefir mælt með. Nú er það upplýst, að frv. allshn. er samþ. af háskólaráði. Ég veit hinsvegar ekkert, hvað ráðið segir um frv. hv.þm. Snæf. og hv. 8. landsk., en hv. sessunautur minn, 8. landsk.þm., skýtur því að mér, að tvær deildir skólans vilji samþ. það. Þetta má vel vera, en það liggur ekkert um það fyrir hv.þd. En það er skoplegt, ef það á að vera sérstakur talsmaður sjálfsforræðis háskólans, sem kappkostar að vinna gegn vilja og í trássi við meiri hl. háskólaráðs, með því að fylgja þeim tveim deildum, sem fara vilja sínar eigin götur. Hv. þm. Snæf. þykist vilja vernda háskólann gegn óvinum hans, með því að koma í veg fyrir, að samþ. verði frv. allshn„ af því það stefni að því að rýra háskólann. En þar sem þetta sama frv. er samþ. af sjálfu háskólaráðinu, þá er stefna þessa hv.þm. og hv. 8. landsk. sú, að vernda háskólann gegn sjálfum sér. Það virðist ekki vera sem bezt samræmi í því, að þykjast vilja auka sjálfsforræði háskólans, en flytja til þess frv., sem háskólaráðið er mótfallið. Háskólaráðið hefir sýnt, að það er fylgjandi frv. því, sem var hér til umr. í gær, um að byrja á rannsóknum fyrir atvinnuvegina, og síðan að taka kennslu fyrir, er stofnuninni vex fiskur um hrygg, með því að vilja verja fé happdrættisins til bygginga í samræmi við það frv. Ég vil öruggt treysta því, að stefna háskólaráðsins muni vera skólanum fyrir beztu, en tel hitt hæpið, að stuðningur eða andstaða gegn frv. hv.þm. Snæf. sé nokkur mælikvarði á ræktarsemi gamalla nemenda og annara við háskólann.

Flm. (Thor Thors) Það eru nokkur atriði í ræðu tveggja hv. síðustu ræðumanna, sem ég vil svara. Hv. þm. Hafnf. sagði, að flokksbróðir sinn, hv. 2. þm. Reykv., væri ákaflega samvinnuþýður. Ég skal ekki efa, að hann geti verið það, en ég held þá, að sú hlið snúi aðeins að samflokksmönnum hans, en ekki andstæðingum. Ég býst við, að flokksmenn hans verði meir varir blíðu hans en við andstæðingar hans. Það er rétt hjá honum, að frv. meiri hl. allshn. er flutt í samráði við meiri hl. háskólaráðs; hv. 9. landsk. minntist á hið sama, en ég vil benda á það, að í svari háskólaráðs til hæstv. kennslumálaráðh. út af þessu frv. er það tekið fram, að háskólaráðið geti fallizt á frv. með því móti, að úr því væru felld nokkur atriði. Þetta hefir að vísu verið gert, ákvæðin hafa verið felld úr frv., en þó ekki betur en svo, að þó ákvæði þessi hafi verið felld úr frv. sjálfu, þá byggir grg. enn á þeim ákvæðum. Það hefir því ekki fyllilega verið gengið inn á skilyrði háskólaráðsins, og ennfremur segir háskólaráðið í bréfi sínu, að það áskilji sér rétt til þess að koma með brtt. við frv. á þinginu. ef því sýnist þess þörf við nánari athugun. Háskólaráðið hefir því enganveginn samþ. frv. eins og það er, heldur óskað að mega flytja brtt. við það. Háskólaráðið hefir því svipaða afstöðu til frv. og n. á Alþingi, sem vill, að eitthvert sérstakt mál nái fram að ganga og skrifar undir álit þess efnis, en einstakir nm. áskilja sér rétt til þess að flytja brtt. í málinu. Og hv.þm. vita, að þessi réttur nefndarmanna getur náð til verulegra málsatriða. Þó það hafi marizt í gegn að fá þrjá menn úr háskólaráðinu af fimm til þess að tjá sig frv. fylgjandi í aðalatriðum, þá er mér kunnugt, að fjórir af meðlimum háskólaráðsins hafa hug á því að koma með verulegar brtt. við þetta frv., sem allar stefna í sömu átt og okkar frv., og hv. 9. landsk. má enganveginn misskilja það, þó háskólaráðið hafi fallizt á þetta frv. í bili, þar sem það sér, að það, sem betra er, fæst ekki, og álitur því rétt að sætta sig við það, sem minna er. Afstaða háskólaráðs virðist því sú, að það tekur við öllu, sem að því er rétt, en eigi „með auðmýkt né knúsandi lotning“, eins og mig minnir, að þessi hv.þm. hafi komizt að orði eitt sinn í vísu í skóla. Vilji háskólaráðsins er sá sami og var á síðasta þingi, er frv. um atvinnudeild var borið fram af kennurum háskólans, og þeirra óskir eru ennþá þær sömu og verið hefir. Hv. 9. landsk. fór mörgum orðum um sjálfsforræði vísindastofnana og virtist því hlynntur, enda er svo, að engin menningarþjóð lætur sér sæma neitt annað en fullkomið sjálfsforræði sinna vísindastofnana, því að um leið og þær væru sviptar frelsi sínu væri girt fyrir allan vöxt þeirra og þróun. Það nægir t. d. að benda á, hve ríka áherzlu Englendingar leggja á það, að þeirra háskólar hafi algerð ráð yfir öllum sínum málefnum, ekki aðeins fullkomið sjálfsforræði til vísindalegrar starfsemi, heldur einnig fullkomin fjárráð. Þeir háskólar í hinu brezka heimsveldi, sem standa á traustustum grundvelli, eru háskólarnir í Oxford og Cambridge, sem eru algerlega sjálfstæðar stofnanir og óháðar ríkisvaldinu. Þá vil ég aftur víkja að hv.þm. Hafnf. Mér fannst kenna þess hjá honum, að hann sem sá strangvísindalegi maður, eins og hann er eða vill vera, vildi gera fyllstu kröfur til vísindalegrar starfsemi háskólans. Ég verð að taka undir það, sem flokksbróðir hans, hv. 9. landsk., sagði, að Háskóli Íslands getur ekki, af þeim ástæðum, sem hann tók fram, orðið nokkurntíma fullkomin vísindaleg stofnun. Hv. þm. Hafnf. sagði, að að þessum mikilvægu málum og vísindagreinum, sem rætt er um í þessu frv., starfaði fjöldi sérfræðinga og prófessora erlendis. Það er rétt, en þetta sama á sér stað um aðrar deildir háskólans, sem nú eru starfandi. Það mun t. d. hvergi í heiminum þekkjast, að prófessorar í læknisfræði séu látnir kenna jafnmikinn fjölda vísindagreina og hér. Og hvergi nokkursstaðar þekkist, að prófessorar í lögfræði séu látnir kenna jafnmargar greinir lögfræðinnar og hér. Við höfum orðið að gera þetta, því að við verðum að sníða okkur stakk eftir vexti. Hv. þm. Hafnf. spurði. hvaða heilvita maður gæti látið sér til hugar koma að láta prófessor í fiskifræði kenna stærðfræði. En hver er kominn til að segja, að prófessor í fiskifræði geti ekki haft verulega þekkingu á stærðfræði? Á sama hátt mætti segja, að það sé óviðeigandi að láta sérfræðing í refsirétti kenna ríkisrétt, og eins mætti segja, að ófært væri að láta prófessor í lyfjafræði kenna handlækningafræði. við verðum að blanda þessu saman að meira og minna leyti, vegna þess að við höfum ekki ráð á að halda við háskólann allan þann sérfræðingafjölda, sem stærri og ríkari þjóðir geta veitt sér. Hv. þm. Hafnf. sagðist geta fallizt á, að það gæti orðið nokkuð mikið gagn að þessum fyrirlestrum fyrir þá stúdenta, sem ætluðu sér í atvinnudeildina, en vildi skopast að því, að ég hafði látið þau orð falla, að að því mundi verða eitthvert alþýðlegt gagn. Mér þykir það koma úr hörðustu átt, þegar maður úr Alþfl. skopast að því, sem kallað er alþýðlegt gagn, en ég vil telja það, að almennt gagn út af fyrir sig, þó að það sé ekki strangvísindalegt, sé spor í rétta átt. En mér fannst kenna missagnar í ræðu þessa hv.þm. þegar hann í sambandi við þetta atriði sagði, að upphafið væri ekki rétt að kenna hér, en sagði svo síðar, að undirstöðuna í þessum greinum mætti kenna hér við háskólann, en „toppinn“ yrði að fá erlendis. Hér fundust mér rökin stangast. Ég hygg, að það atriði sé réttara, að einmitt upphafið megi kenna hér heima, og þá sérstaklega með því að leiðbeina stúdentum um, hvaða bækur þeir eigi að lesa, og síðan komi svo „toppurinn“ erlendis, ef þeir óska að fullnema sig vísindalega. Hv. þm. Hafnf. viðurkenndi í þessu sambandi, að nokkuð mætti draga úr straumi stúdenta til erlendra háskóla með stofnun atvinnudeildar, en ég hygg, að sá straumur verði aldrei stöðvaður, og ég efast um, að rétt væri að stöðva hann. Það eru til þær vísindagreinir, sem menn munu alltaf nema betur við stærstu háskóla erlendis heldur en hér heima. En það er annað, sem það getur haft áhrif á að stofna atvinnudeild, og það er, að með því er hægt að bjarga mörgum stúdentum úr læknadeildinni og lögfræðingadeildinni, þeim stúdentum, sem neyðast til að fara í þær deildir, frá því að eyða sínum beztu árum í nám, sem fyrirsjáanlegt er, að ekki getur veitt þeim lífsviðurværi, og að þjóðin hefir ekki þörf fyrir á næstu árum. Þetta er ef til vill stærsta atriðið, að breyta þessum stúdentastraum, hvort sem hann verður kyrr innanlands af fjárhagsástæðum eða öðrum ástæðum. Ég efast um, að þýði nokkuð að lengja þessar umr. Það er orðið nokkuð skýrt, hvað á milli ber, en í sambandi við það atriði, sem kom fram í ræðu hv. 9. landsk., að hann teldi það litla ræktarsemi við háskólann, þó að atvinnudeildin væri stofnuð, þá vil ég minna á það, að þessi nýja deild miðar að því að gera háskólann fjölbreyttari og fjölþættari en áður. Hún miðar að því að gera honum kleift að taka við fleiri stúdentum en áður hefir verið, og gerir honum ennfremur kleift að senda frá sér kandídata og menntamenn út á fleiri svið þjóðlífsins en hingað til hefir verið. Ég vil telja, að þessi atriði sem öll miða að því að efla og styrkja háskólann, hljóti að benda til þess, hvort um ræktarsemi til háskólans er að ræða eða ekki.

Emil Jónsson Ég er að mörgu leyti ánægður með þessar umr., því að þær hafa nú um síðir komizt að kjarna málsins, svo að nú er hægt að taka skýra afstöðu með eða móti, og ég vænti, að hv.þdm. verði ekki í vandræðum með það. Deilan snýst aðallega um það, hvort á að láta fiskifræðinginn kenna stærðfræði og landbúnaðarkandidata eðlisfræði. Ég hika ekki við að láta það í ljós, að ég vil heldur enga stærðfræði heldur en að láta fiskifræðinginn kenna hana, og enga eðlisfræði heldur en að láta landbúnaðarkandídat kenna hana. En þetta er atriði, sem hver gerir upp við sjálfan sig, eftir því sem hann hefir þekkingu og vit til. Það hefir einu sinni komið fyrir, að grasafræðingur hefir kennt mér stærðfræði, og það er sú aumasta kennsla, sem ég hefi nokkurntíma fengið. Var þó maðurinn mjög vel fær á síns sviði, sem var raunar allt annað en stærðfræði. Þá vildi hv.þm. Snæf. skopast að því, eða snúa út úr því, sem ég sagði um „populæra“ fyrirlestra, og vildi þýða það sem alþýðlega fyrirlestra. Ég veit, að þetta er sagt á móti betri vitund. Hann veit vel, hvað er meint með „populærum“ fyrirlestrum og háskólafyrirlestrum. Háskólamenntun byggist á strangvísindalegum grundvelli, þar sem teknir eru hinir færustu menn, sem völ er á, til þess að hægt sé að taka málin eins föstum tökum og eins vísindalega og unnt er. Aftur á móti miðar þetta fyrirlestrahald, sem ég nefndi „populæra“ fyrirlestra og ekki er rétt þýtt að kalla alþýðlega fyrirlestra - að því að segja mönnum frá ýmsum hlutum almennt, án þess að rekja rætur þeirra ofan í kjölinn. M. ö. o. að láta menn fá yfirborðsþekkingu án þess að rekja orsakir og afleiðingar eins langt og hægt er. Þetta er munurinn á þessu tvennu. Ég veit, að hv.þm. gerir sér það ljóst, þó að hann væri að reyna að snúa út úr fyrir mér. Ég vildi með þessu sýna fram á, að það er óheilbrigt, þegar háskólanámið er komið í það horf að vera yfirborðsfræðsla, því að það er í raun og veru rétta þýðingin á því orði, sem ég notaði, en ekki hitt, sem hv.þm. vildi kalla alþýðlega fræðslu. Þá eru tvö atriði ennþá, sem ég vildi minnast á. Hv. þm. sagði, að háskólaráðið hefði ekki samþ. frv. eins og það lá fyrir. Ég kann þessu illa, því að ég veit ekki betur en formaður háskólaráðsins og rektor háskólans hefðu verið með okkur á fundi, þegar gengið var frá frv. Og ég man eftir, að ég spurði hann, hvort hann gæti fellt sig við frv. eins og það lá fyrir, og kvað hann já við því, og ætla ég, að hann beri ekki á móti því. Þá minntist hv. síðasti ræðumaður á sjálfsforræði þessarar deildar. Ég skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp úr frv. okkar síðari málsgr. 14. gr.: „Kennarar rannsóknarstofnunarinnar mynda þá sérstaka kennsludeild í háskólanum, og lýtur hún sömu almennum fyrirmælum um skipulag sem aðrar kennsludeildir háskólans.“ Það er enginn munur á yfirstjórn þessarar deildar eftir að hún er komin í gang og hinna annara deilda háskólans. Þess vegna er það rangt, að yfirráð þessarar deildar séu hrifsuð undir aðra aðila heldur en aðrar deildir háskólans, sem fyrir eru. En hitt er annað mál, að með rannsóknarstofnuninni er því komið nokkuð öðruvísi fyrir, þar sem atvmrh. er ætlað að hafa yfirstjórn hennar að nokkru leyti, til þess að geta lagt fyrir hana nauðsynleg verkefni, sem hann telur mest aðkallandi. Ég hefi tilhneigingu til, ef ég væri ekki búinn með minn ræðutíma, að fara nokkuð út í þær greinar frv. hv.þm., þar sem felld eru niður yfirráð atvinnuveganna með öllu móti yfir þessari rannsóknarstofnun, en ég get kannske síðar fengið tækifæri til þess. Þá minntist hv.þm. á, að það kenndi nokkurs tvískinnungs hjá mér, þegar ég talaði um, að undirstaðan ætti að nemast hér heima, en „toppinn“ yrði að fá erlendis, og svo hinsvegar, að sumir menn gætu tekið að sér að kenna hann hér heima. Það má vera, að við fljótlega athugun virðist þetta vera einhver tvískinnungur, en svo er þó alls ekki. Mín meining er sú, að aðalstarf þessarar deildar eigi að vera undirbúningur, en í þeim einstöku fáu tilfellum, sem „toppinn“ er hægt að fá hér heima, þá getur verið, að mögulegt sé að fá specialista, tvo, þrjá eða fjóra, sem geta útskrifað kandídata. En það verður ekki aðalatriðið, heldur hitt, að undirbúa. Þess vegna hefir mér aldrei dottið í hug, að stöðvaður yrði straumurinn til útlanda, en ég álít mikið undir því komið að mega taka tvö til þrjú fyrstu árin hér heima. Ég vænti þess, að um það getum við orðið sammála.

Sigurður Einarsson Ég hafði tekið eftir þessum orðum í bréfi háskólarektors, sem hv.þm. Snæf. vitnaði í. Niðurlag bréfsins er ósköp einfalt; háskólaráðið hefir áskilið sér rétt til þess að koma fram með brtt. við frv., ef því sýndist þess þörf eftir nánari athugun á því. Bréfið er dagsett 4. marz. Það er því orðið langt síðan. Ég ætla að gera ráð fyrir, þar sem um svona mál er að ræða, að sú nána athugun, sem háskólarektor gat um, hafi nú þegar farið fram, en við umr. málsins gaf sig enginn fram með brtt., sem háskólarektor hefði viljað gera, svo að þetta út af fyrir sig hefir ekkert að segja. Það er óviðfelldið að vera að vitna í það, sem fer á milli manna í einkamálum eða einkaviðræðum, en ég hefi átt tal við prófessora í háskólanum um þetta mál og sé enga ástæðu til þess að taka það hátíðlega, að þessu frv., sem hv. meiri hl. allshn. flytur, sé á neinn hátt kúgað upp á háskólaráðið. Ég hefi ástæðu til þess að ætla, að háskólaráðinu sé alls ekki óljúft að fá þessa merkilegu og miklu aukningu við háskólann, enda hefði það varla farið að kaupa hana því verði, sem raun er á, ef þeim væri það óljúft. Svo er eitt enn, sem ég ætla að minnast á, rétt til gamans í þessum umr. í lokin. Hv. þm. Snæf. játaði, að því er snerti þá kennslu, sem hann í sínu frv. gerir ráð fyrir að fari fram, að hún geti orðið að talsverðu gagni, þó að hún yrði ekki strangvísindaleg. Og mér fannst, ef ég hefi ekki misskilið hann, að hann játaði með þessum orðum, að svo mundi fara, að þetta yrði ekki strangvísindaleg kennsla. En í lok ræðu sinnar kvað hann nytsemina af sínu frv. vera einkum þá, að með því, sem þar er gert ráð fyrir, væru háskólanum gefnir möguleikar til þess að taka fleiri stúdenta og senda fleiri kandidata út á fleiri svið þjóðlífsins. En í 3. gr. frv. segir svo, að kennslu og próf skuli ákveða í háskólareglugerð, en þó megi fresta að veita deildinni prófréttindi að einhverju leyti eða öllu. M. ö. o., hv.þm. gerir ráð fyrir, að því verði frestað að veita henni prófréttindi, en samt ætlar hann að láta þessa deild senda fleiri kandidata út á fleiri svið þjóðlífsins. - Það má hv.þm. Snæf. vei vita, að það munn ekki margir stúdentar stunda nám í þessari deild, sem þeir eru vissir um, að ekki verður skoðuð sem vísindastofnun og þeir tækju aldrei próf frá og þar af leiðandi yrðu aldrei skoðaðir sem kandidatar. Þetta er því eitthvað losaralegt, og ég fæ ekki skilið, að það fylgi ströng alvara málum hjá hv.þm. Snæf., þegar hann er að tala um hina mörgu væntanlegu kandídata, sem eigi að útskrifast frá þessari deild, þar sem svo í 3. gr. frv. er svo kveðið á, að engin próf skuli taka í deildinni, eða a. m. k. ekki að fullu.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég mun ekki lengja mikið umr. um þetta mál á þessu stigi. Það verður efalaust athugað í n. og við 2. umr. Mér skilst, að það sé ekki mikill ágreiningur um það, að þeirri rannsóknarstofnun, sem gert er ráð fyrir í báðum frv., sé svipað fyrir komið í þeim báðum. Henni er skipt í jafnmargar deildir og það eru jafnmargir menn, sem eiga að starfa við hana eftir báðum frv. Það, sem ágreiningurinn virðist vera um, er það, hvort jafnframt því, að þessir menn, sem eiga að hafa á hendi vísindalega starfsemi, eigi að vera kennarar við háskólann eða ekki. Ég verð að segja, að mér finnst sú mikla andstaða, sem hv.þm. Hafnf. kom fram með gegn frv., sem einmitt byggðist á þessu atriði, vera undarleg, þegar hann í öðru orðinu segir, að það sé knýjandi nauðsyn að efla háskólann sem mest og gera hann svo fjölþættan, að þeir stúdentar, sem nú leita út fyrir landsteinana, þurfi þess ekki. Ég skil ekki, ef efni þessara tveggja frv. er að þessu leyti til shlj. og ef hv.þm. jafnframt álítur, að það beri að efla háskólann, hvers vegna hv.þm. vill ekki ganga einhverja miðlunarleið á móti okkur, sem flytjum þetta frv. til þess einmitt að geta fullnægt þessu atriði. Hv. þm. hefir sagt það í öllum ræðum, sem hann hefir flutt í þessu máli, að hann vilji ekki láta kennsluna vera neitt kák. Nú hefir þessi hv.þm. alls ekki sannfært mig um það, að þeir menn, sem gert er ráð fyrir, að starfi í atvinnudeildinni og hafi hinar aðrar undirdeildir, séu ekki svo faglærðir, að þeir geti tekið að sér þessa kennslu á vísindalegan hátt. Ég vil benda á, að samkv. okkar frv. eiga að starfa þarna auk prófessors í búnaðarvísindum, annars í fiskifræði og þriðja í efnafræði, aukakennarar, ekki fleiri en 6 samkv. nánari ákveðum regluverðar, eða 9 kennarar alls. Nú fæ ég ekki séð annað en að þessir þrír prófessorar og hinir aðrir 6 menn, sem gert er ráð fyrir, að kenni í þessari deild, séu færir um að kenna undirstöðuatriðin, sem hv.þm. Hafnf. var að tala um, auk þess að alltaf mætti auka við starfskrafta. Ég er því viss um, að hv.þm. er ekki á móti þessu frv. vegna þess, að það sé óframkvæmanlegt, heldur miklu fremur vegna hins, að það virðist vera „princip“ hjá sósíalistum, að það „pródúkt“, sem kemur frá þeirri rauðu nefnd, sem hv.þm. á sæti í, sé svo gott, að ekki megi þynna það út með till. sjálfstæðismanna. Þessu til sönnunar skal ég ennfremur benda á, að í 14. gr. frv. meiri hl. allshn. er gert ráð fyrir því, að þeir menn, sem samkv. báðum frv. eiga að starfa við rannsóknarstofnunina skuli vera kennarar í þessari kennsludeild háskólans. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa upp 14. gr. frv.: „Þegar því verður við komið, að dómi rannsóknarstofnunarinnar og atvinnumálaráðherra, að tekin verði upp kennsla við Háskóla Íslands í þeim fræðigreinum, sem rannsóknarstofnunin einkum fjallar um, skulu starfsmenn stofnunarinnar annast kennsluna. Kennarar rannsóknarstofnunarinnar mynda þá sérstaka kennsludeild í háskólanum, og lýtur hún sömu almennum fyrirmælum um skipulag sem aðrar kennsludeildir háskólans.“ „Þegar því verður við komið“, segir í 14. gr. frv., skulu starfsmenn stofnunarinnar annast kennsluna. Það er ekki annað, sem við förum fram á. En ef þetta er ekki nægilegt samkv. okkar frv., hvernig getur það þá verið það samkv. frv. meiri hl. allshn.? Og ef það er ekki, hvers vegna hefir þessi hv.þm. þá ekki sett ákvæði um það, hverjir skuli kenna þessi undirstöðuatriði, stærðfræði og efnafræði?  Hv. þm. sagði, að rektor háskólans hefði þegar gengið inn á frv. og lýst yfir því, á fundi, að hann væri því samþykkur. Með allri virðingu fyrir rektor háskólans, þá vil ég segja það, að hann hefir ekki talað þarna í umboði háskólaráðsins, því að það var klofið í málinu, og meiri hl. kennara háskólans var á móti frv. n., þótt meiri hl. háskólaráðs væri e. t. v. með því. Þetta veit hv.þm. Hafnf., þótt hann vilji dylja það fyrir d., og ef hann og hv. 9. landsk. vilja fá rétta umsögn um málið, þá skora ég þá að beita sér fyrir því, að flokksbróðir þeirra, sósíalistinn Héðinn Valdimarsson, 2. þm. Reykv., form. allshn., sendi háskólaráði og hinum einstöku deildum háskólans frv. til umsagnar. Það ætti að vera þeim ljúft, ef þeir eru eins vissir um fylgi þessara aðilja og þeir láta.

Flm. (Thor Thors) Ég get, eins og hv.þm. Hafnf., látið í ljós ánægju mína yfir þessum umr., því að þær munu hafa skýrt málið fyrir þingheimi. Virðist vera aðalatriðið, hvort atvinnudeildina skuli stofna nú þegar, eða bíða eftir því, að vísindamenn séu til í öllum þeim greinum innan stofnunarinnar, sem kennsla á að fara fram í. Ef hnigið er að því ráði að bíða, hlýtur að verða frestur á framkvæmdum um alla ófyrirsjáanlega framtíð. Því að það veit hv.þm. eins vel og ég, að svo margar vísindagreinar munu verða innan stofnunar þessarar, að áratugir hljóta að líða þangað til við eigum sérfræðinga á öllum þeim sviðum, sem færir eru um að takast á hendur kennslu við háskólann. Hv. þm. heldur því fram, að það sé talsverður munur á því að halda vísindalega fyrirlestra eða „populæra“ fyrirlestra. Hann þarf ekki að fræða mig um þetta. Mér er það fullkomlega ljóst. En samkv. þeirra frv. eiga ekki að vera vísindalegir fyrirlestrar og ekki heldur alþýðlegir fyrirlestrar, og yfirleitt engin kennsla. En við viljum hafa bæði vísindalega fyrirlestra og alþýðlega, því að það er okkar skoðun, að fjöldi alþýðumanna sé það vei að sér um þessi mál, að þeir geti haft full not að því, sem hv.þm. kallar „populæra“ fyrirlestra. Annars fer það vel saman við þessa skoðun hv.þm., sem fram kemur í frv., hvernig gengið er frá stofnun atvinnudeildar samkv. því, því að rannsóknarstofnunin sjálf á ekki að vera einráð um það, hvenær kennsla verður tekin upp, heldur þarf atvmrh. að leggja samþykki sitt á það, áður en hún tekur til starfa; m. ö. o., hvaða atvmrh. sem er getur tafið það atriði um ófyrirsjáanlegan tíma. Og út frá því, sem sagt hefir verið um sjálfsforræðið, þá er það skemmt með því, að fulltrúar frá atvinnuvegunum eiga að ráða yfir rannsóknum stofnunarinnar, sem hljóta þó alltaf að verða annar aðalþáttur þessa fyrirtækis. Yfirráðin eru líka næsta þýðingarlítil og óþörf, því að atvinnuvegirnir geta á hvaða tíma sem er fengið eðlilegum kröfum sínum framfylgt hjá þessari stofnun, ef hún er sérstök vísindaleg stofnun, sem ætlazt er til. Út af því, sem hv.þm. Hafnf. sagði síðast, að okkur gengi það til með því að vilja endursenda frv. til háskólans, að hindra framkvæmdir nú í sumar í máli þessu, þá er vel hægt að láta til skarar skriða í þessu máli, þótt svo færi, að l. næðu ekki samþykki nú. Það má með einfaldri þáltill. í Sþ., sem allir flokkar gætu sjálfsagt fallizt á, skora á ríkisstj. að sjá um, að hafizt verði handa um byggingu rannsóknarstofnunarinnar, í trausti þess, að frv. nái fram að ganga í byrjun næsta þings. Það þarf ekki að tefja framgang málsins, þótt það fái þann undirbúning og rannsókn, sem því ber. Það er skylda Alþ. að ganga svo frá þessu máli, að það megi til frambúðar standa. Ræðu hv. 9. landsk. þarf ég ekki mörgu að svara. Hann virtist kveinka sér undan því, að ég fór hér með saklausan vísupart eftir hann, skáldskap, sem hann þarf ekkert að skammast sín fyrir og hann var mjög ánægður með á skólaárum sínum og lét okkur alla heyra. Tel ég það ekki að róta upp í einkamálum manna, þótt farið sé með slíkan skáldskap sem þennan. En ef þessi hv.þm. er allt í einu orðinn svona viðkvæmur gagnvart einkamálum manna, þá ætti hann að rannsaka vel framkomu sína gagnvart mönnum, sem ekkert hafa gert honum nema gott eitt, og gæti þá rifjast upp fyrir honum „ræktarsemin“, svo að ég noti hans eigin orð. - Hv. þm. skopaðist að því, að ég sagði, að atvinnudeildin ætti að senda kandídata út á fleiri svið, en hefði þó sagt jafnframt, að því mætti fresta, að deildin fengi prófréttindi. Þetta er ekkert ósamræmi. Þegar heimspekideildin var stofnuð, var í l. þetta sama ákvæði, að fresta mætti því, að d. fengi prófréttindi. Nú hefir þessi deild samt sent frá sér marga kandídata, og eins er ætlazt til, að atvinnudeildin geri, þótt ekki sé það fyrirskipað í öndverðu. Hafi hv.þm. ætlað að verða fyndinn - og hann lét þess getið í upphafi, að svo ætti að verða, enda var það vissara, því að enginn hefði annars tekið eftir því -, þá hefir það mistekizt og hann skotið algerlega yfir markið með fyndni sinni.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Hv. þm. Hafnf. þóttist ekki hafa tíma til að svara nema tveimur atriðum í minni ræðu, en kvaðst mundu hafa getað svarað miklu fleiru. Það, sem hann fyrst og fremst virtist leggja áherzlu á, var það, að ef þessir menn, sem eiga að starfa við hina tilvonandi atvinnudeild, ættu að kenna stærðfræði og efnafræði o. s. frv., þyrftu þeir að hafa háskólapróf. Nú hefi ég áður bent þessum hv.þm. á það, að það er ekkert, alls ekkert, sem út af fyrir sig útilokar það, að einn eða fleiri af þessum nýju mönnum, sem samkv. frv. má gera ráð fyrir, að starfi við þessa deild, hafi háskólasérmenntun í þessum undirstöðuatriðum, sem hann talar um. Ég fæ ekki séð, hvers vegna hann vill stöðugt berja höfðinu við steininn og segja, að þetta samræmist ekki, - það sé verið að byrja á öfugum enda, þótt með reglugerð eða brtt. við þetta frv. megi koma því svo fyrir, að vissir menn, 2 eða fleiri, sem eiga að starfa við þessa deild, hefðu þá háskólamenntun, sem nauðsynleg væri. Hv. þm. getur ekki sannfært neinn um, að ekki sé hægt að koma þessu fyrir, enda gefur hann þá sjálfum sér laglegan kinnhest með því að vísa til 14. gr. í hans eigin frv., þar sem gert er ráð fyrir því, að þessir 9 menn starfi allir sem kennarar, þegar kennsla á að hefjast við háskólann, án þess að hann hafi komið fram með nokkuð, sem bendi í þá átt, að stofna þurfi 3 prófessorsembætti að auki. Það er hægur vandi að leysa þetta mál á þann hátt, að allir gætu orðið ánægðir, ef sósíalistarnir bara vildu. Og það er einkennilegt, að hv.þm. Hafnf. skuli, jafnframt því að hann lýsir yfir því, að þörf sé á því að koma þessari atvinnudeild á stofn við háskólann, segja í lok sinnar ræðu, að hann sé reiðubúinn að greiða atkv. gegn þessu frv., sem hér liggur fyrir og miðar í þessa átt og er samið í samráði við prófessora Háskóla Íslands. Hann vill drepa frv., þótt hann viðurkenni nauðsynina á stofnun atvinnudeildar, sem frv. fer fram á. Ég teldi nú, að ef hv.þm. Hafnf. og hv. 9. landsk. eru alveg eins vissir um fylgi háskólans við þetta frv. þeirra, vissir um, að með því yrði mælt, en gegn okkar, þá bæri þeim að senda frv. til umsagnar, því að af bréfi rektors verður eigi annað séð en að hann ætlist til þess, að frv. komi enn til háskólans. Hv. þm. Hafnf. sagði - og kom að mínu áliti illa upp um sig þar -, að það væri sama og senda frv. út í opinn dauðann, ef háskólaráðið fengi það aftur. Ég fæ ekki séð, að hægt sé að fá betri yfirlýsingu um vondan málstað og vissu fyrir því, að þetta frv. þeirra sé að innihaldi verra en okkar, ef því er ekki hugað líf af sjálfum flm., fái háskólinn að fjalla um það nú. 

Sigurður Einarsson Mér þykir það nú hátíðlega orðað hjá hæstv. forseta, að hann ætlaði að veita mér orðið til þess að bera af mér sakir. En ég vil þá nota mér þann rétt til þess að gera nokkrar aths. við ræðu hv.þm. Snæf., sem gerði mér þá sæmd og gleði að minnast skáldskapar míns frá æskuárunum, sem ég sjálfur var nú búinn að gleyma. Ef ég tæki mig til, mundi ég einnig geta rifjað eitthvað upp af skáldskap ettir hann, sem sízt væri betra. Annars er það einkennilegt, að það, sem hv.þm. nefndi skáldskap, var vísa, er ég orti í tilefni af þeirri verstu einkunn, sem ég hefi fengið í nokkurri námsgrein. En þar kenndi líka grasafræðingur stærðfræði jafnvísindalega og hv.þm. Snæf. vill láta gera í háskólanum samkv. frv. sínu. Hv. þm. Snæf. misskildi vafalaust það, sem ég nefndi einkamál; honum hættir yfirleitt til þess að vera nokkuð hörundssár og hikar þá ekki við að rangfæra. Hann um það. Ég ætlaði ekki að víkja persónulega að einstökum prófessorum háskólans, en ég gat ekki skilið annað en þeir væru sammála um frv. það, er meiri hl. allshn. flytur, og skil það ekki enn. þá var það ódýr fyndni, að ég hefði tilkynnt, að ég ætlaði að verða fyndinn í minni ræðu; en ég sagði aðeins, að ég ætlaði að benda á, til gamans, nokkur atriði í ræðu hv.þm., sem ekki væru í samræmi við það, sem hann sagði í sinni fyrri ræðu. Þetta var nú öll fyndnin, sem ég boðaði. En í lok ræðu hv.þm. skaut upp atriði, sem skiptir miklu máli, þar sem hann sagði, að ekki skaðaði, þó afgreiðsla málsins drægist; það mætti eins byrja að byggja í sumar fyrir því, - það mætti ráðstafa þangað öllu happdrættisfénu, eða tryggja það á annan hátt með þál. En ég tel mjög vafasamt að hefjast handa meðan allt er svo óbundið. Sé ég ekki annað en þetta sé tilraun til þess að fá þingið til að aka málinu af sér, en það ætti þó að fá að ráða nokkru um, í hvaða sniði byggt verður. Nú þykir mér miður, að hv. 8. landsk. er ekki við. Hann vill senda háskólanum frv. aftur til umsagnar, en ég sé ekki betur en það sé hinn mesti óþarfi og ástæðulaust að gera ráð fyrir þeim vindhanahætti frá hálfu háskólans, að umsögn hans yrði ekki á sama hátt og áður. Einnig verð ég að segja, að ég varð hissa, þegar hv. 8. landsk. fór að tala um að senda frv. einstökum deildum háskólans til umsagnar. Mér kom það á óvart vegna þess, að það er að gera ráð fyrir og ala á óheppilegri óeiningu innan háskólans sjálfs, sem ég vil ekki geta ástæðu til. 

Flm. (Thor Thors) Út af orðum hv. síðasta ræðumanns, 9. landsk., vil ég taka það fram, að atvinnudeildin á að geta sent frá sér útskrifaða menn, þó þeir hafi ekki prófessorsréttindi. Ég vil einnig mótmæla því, að við séum að tefja málið, þó við viljum láta það fá nægan undirbúning. Þó málið væri afgr. með þál., gæti hún verið svo ákveðið orðuð, að allir aðilar væru skyldugir til að fylgja henni, og ef allir flokkar stæðu saman að því að samþ. hana, er það algerlega rangt, að það sé laus grundvöllur undir málið. Ég er annars hissa, hvað hv.þm. er viðkvæmur fyrir því, þó hann sé nefndur skáld; flestir aðrir eru upp með sér af því. Ég skal svo ekki blanda mér inn í, þó hv. 9. landsk. væri að ámæla 9. landsk. fyrir vindhanahátt.

Jón Baldvinsson [óyfir.]: Með þessu frv. á að færa aftur í sama horf og áður var, þannig að Búnaðarfél. skipi sjálft stjórn sína. En það var, að ég ætla, sett inn í jarðræktarlögin frá 1923, að þingið skyldi nefna til menn í stjórn þess. Þetta var gert vegna þess, að Alþ. fól Búnaðarfél. að hafa umsjón með framkvæmd jarðræktarlaganna og það hefir með höndum fjárveitingar fyrir ríkissjóð, þar sem það úthlutar þeim styrk, sem veittur er til jarðabóta. Ég hefi alltaf skilið þetta svo, sem þingið vildi með þessu tryggja sér nokkur ráð með fjárveitingum Búnaðarfél. Margir álíta, að vel færi á því, að stjórn félagsins, eða þessi störf, sem lúta að útdeilingu fjár, heyrðu beint undir ríkisstj. Og í raun og veru eiga þessi störf að vera framkvæmd í stjórnarráðinu sjálfu, eins og ég álít réttast, að þessi mál Fiskiveiðafélagsins væru í einni deild stjórnarráðsins. Mér finnst það dálítið undarlegt, að Alþ. skuli vera að fela hinum og þessum stofnunum að útdeila því fé, sem ætti að heyra beint undir ríkisstj. og hún ætti að geta veitt til þeirra þarfa, sem brýnastar eru og mest aðkallandi. Það er og því minni þörf að fara að gera breyt. á þessu nú, þegar það er ákaflega vafasamt, hvort ríkið getur haldið áfram að greiða jafnháa styrki til jarðræktunar eins og nú er gert ráð fyrir í fjárlögum. Það eru áreiðanlega ýmsar aðrar brýnar þarfir, sem vel gæti komið til mála að veita fé til, en það er ekki hægt nema séð verði fyrir gjaldeyri til þess. T. d. hefir verið talað um frekari uppbót á kjöti, en þar á móti kemur þá auðvitað krafa frá sjávarútvegsmönnum um að greiða það, sem ekki selst af fiski, en þessi fjárhæð er svo gífurleg, að ekki er hægt að gera ráð fyrir, að ríkissjóður geti greitt hana, og er þá sýnilega dálítið varhugavert að sleppa umráðum yfir því fé, sem Alþingi úthlutar, og ég álít, að ekki eigi að hverfa að því ráði nú og þá beri líka að athuga, í sambandi við það, breytingar á öllu þessu fyrirkomulagi, t. d. ef svo færi, að draga þyrfti úr því fé, sem Búnaðarfél. Ísl. hefir frá Alþ. Ég vil skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann vill ekki leyfa, að málið sé tekið út af dagskrá, svo mér ynnist tími til að athuga um brtt., sem ég myndi koma með, ef frestur yrði gefinn.

Forseti (EÁrna): Ég veit ekki, hvort ástæða er til þess að taka málið út af dagskrá, þar sem þetta er 2. umr., en hinu skal ég lofa, að taka málið ekki á dagskrá til 3. umr. fyrr en hv. 4. landsk. hefir unnizt tími til að gera þær brtt., sem honum sýnist.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Frv. þetta er shlj. samskonar lögum, sem gilda fyrir Reykjavík, og bæjarstj. á Ísafirði er á einu máli um það, að rétt sé að breyta til og taka upp þá aðferð, sem er notuð hér, sem sé þá, að bæjarstj. ráði hafnsögumann og hann taki laun úr bæjarsjóði, en öll hafnargjöld renni í bæjarsjóð. N. leggur til í einu hljóði, að frv. þetta verði samþ.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Eins og nál. á þskj. 120 ber með sér, hefir landbn. ekki orðið sammála um frv. Meiri hl., en hann skipum við tveir og hv. 2. þm. Rang., lítur svo á, að eðlilegast sé, að Búnaðarfél. Ísl. skipi sjálft stjórn sína, og því leggjum við til, að frv. verði samþ. Frá minni hendi er sú endanlega samþ. frv. bundin því skilyrði, að það samkomulag, sem fengizt hefir um skipun þessara mála, haldist. Minni hl. hefir ekki skilað áliti, svo mér sé kunnugt, og skal ég ekki frekar fara út í þær ástæður, sem urðu til þess að n. klofnaði um málið.