Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. forsrh. Nokkur ár í röð hef ég ásamt fleirum flutt frv. til laga um lögbindingu lágmarkslauna. Röksemd mín fyrir lögbindingu lágmarkslauna byggist á þeirri einföldu staðreynd að sá sem ekki hefur afgang af launum sínum til að leggja til hagvaxtarins þarf að þiggja frá samfélaginu. Ágreiningur er uppi um hvernig skilgreina ber fátæktarmörk. Ætlar hæstv. forsrh. að beita sér fyrir nefndarskipan í þessu máli svo að unnt sé að skilgreina framfærslugrunn? Mun ríkisstjórn hæstv. forsrh. beita sér fyrir grundvallarreglu sem aðilar vinnumarkaðarins geti haft til viðmiðunar?

Herra forseti. Ég og hv. þm. höfum áður rætt þessi mál í þinginu og ég veit að hann hefur stúderað þessi fræði vel og af mikilli athygli og spurst fyrir um þau m.a. hjá stofnunum ríkisins, Þjóðhagsstofnun og fleirum. Hv. þm. veit líka að ágreiningur er á milli okkar um það hvort þetta fyrirbæri, lögbinding lágmarkslauna, sé endilega hollt fyrir þjóðfélagið og reyndar fyrir launþega sjálfa. Um það eru mjög deildar meiningar svo ekki sé meira sagt. Ýmsir halda því fram með tölulegum rökum að slík lögbinding lágmarkslauna sé til þess fallin að halda launum niðri og í annan stað séu þau til þess fallin að ýta þeim sem veikastir eru hverji sinni út af almenna vinnumarkaðnum o.s.frv. Um þetta eru mjög deildar meiningar. Við höfum reyndar séð í Bretlandi nú nýverið að þar hefur stjórnarandstaðan látið af andstöðu við lögbindingu lágmarkslauna en segja verður þó eins og er að lágmarkslaunabinding í Bretlandi hefur ekki út af fyrir sig verið til þess fallin að draga úr atvinnuleysi eða tryggja kjör manna. Svo að spurningunni sé svarað beint, þá hefur ríkisstjórnin ekki tekið ákvörðun um að skipa slíka nefnd sem hv. þm. spurði um. En af tilefni orða þingmannsins er sjálfsagt að hugleiða það mál hvort það sé rétt, en ekki hefur verið tekin nein slík ákvörðun.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svarið. Það er rétt að ágreiningur hefur verið uppi um hvernig eigi að líta á málið en ég tel að svarið sem kom hér fram hafi verið á jákvæðum nótum og ég vonast til þess að þetta mál verði skoðað mjög rækilega. Ég minni á að í umræðu um daginn þar sem verið var að ræða um skilgreiningu fátæktarmarka kom hv. þm. Hjálmar Jónsson fram með hugmynd um að skipa nefnd til að fara vísindalega og faglega ofan í þetta mál og ég hvet eindregið til þess að það verði gert.

Herra forseti. Í síðustu viku fór fram umræða á Alþingi um fátækt á Íslandi. Í umræðunni á þingi og í fjölmiðlum í kjölfarið var rætt með hvaða hætti unnt væri að taka á vanda þess hluta þjóðarinnar sem býr við fátækt. Þessi umræða er vandasöm og hún er viðkvæm en mestu máli skiptir að beina henni inn í uppbyggilegan farveg sem færir okkur niðurstöðu. Af þessu tilefni vil ég beina spurningu til hæstv. forsrh. þótt ég búist ekki við mjög ítarlegum svörum á þessu stigi. Einn stjórnarþingmanna hreyfði þeirri hugmynd að skipaður yrði sérstakur starfshópur þar sem ýmsir hagsmunaaðilar ættu aðild til að færa fram eða setja fram markvissar tillögur til úrbóta. Við umræðuna á Alþingi lagði ég til skylda hugmynd, að gengið yrði til formlegra viðræðna við Öryrkjabandalagið og samtök eldri borgara um þessi efni. Hjá þeim aðilum er að finna besta þekkingu hvað þessi mál snertir og á hluta félagsmanna þessara samtaka brennur vandinn heitast. Að þessum viðræðum þyrfti löggjafinn einnig að koma og tel ég mikilvægt að þar skapist breið pólitísk samstaða. Ég beini þeirri spurningu til hæstv. forsrh. hvort hann sé reiðubúinn að beita sér í þessa veru.

Herra forseti. Þegar þessi mál voru rædd á þinginu ekki nú nýlega heldur nokkru fyrr, þá var skýrt frá því að ríkisvaldið hefði í undirbúningi af sinni hálfu athugun á því með hvaða hætti skattar og margvíslegar bætur í landinu skarast. Í framhaldi af viðræðum við samtök aldraðra og reyndar einnig við Alþýðusamband Íslands á sínum tíma, sem leggur áherslu á að þessi þáttur sé athugaður og ræddur, tók ég fram í tilefni af fyrirspurn eða athugasemd frá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni að þegar þessi athugun ríkisstjórnarinnar á málinu lægi fyrir þá væri sjálfsagt og eðlilegt að hagsmunaaðilar og stjórnarandstaðan kæmu að málinu. Fyrst mundi ríkisstjórnin skoða málið í sínum ranni en síðan þegar þeim undirbúningi væri lokið væri sjálfsagt að stjórnarandstaða og hagsmunaaðilar kæmu að málinu. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson kom þá í ræðustólinn og sagði að fyrir sitt leyti þætti honum þetta vera eðlileg málsmeðferð. Og ég endurtek að sá þáttur hefur verið talinn einna brýnastur nú í samskiptum okkar við þessa hópa, að menn skoði nákvæmlega þessa skörun og samþættingu skatta og bóta.

Herra forseti. Ég ætla ekki að fara út í neitt pólitískt hnútukast. Hér er á ferðinni mjög alvarlegt mál sem brýnt er að við tökum á af alvöru og reynum að mynda breiða pólitíska samstöðu um úrlausnir. Við erum búin að ræða það allar götur frá 1995 að taka samspil tryggingakerfisins, lífeyrissjóða og skatta til skoðunar og okkur hefur vissulega verið sagt frá því að þar sé nefnd að störfum. En ég tel fyrir mitt leyti að tvennt þurfi að gerast. Það þurfi frá fyrsta stigi að stuðla að breiðri, pólitískri samstöðu um þær lausnir sem kunna að verða uppi á borðinu. Þess vegna beini ég því til hæstv. forsrh. að sú nálgun verði endurskoðuð. Í öðru lagi tel ég brýnt að þau mál sem liggja nú fyrir þinginu og taka á málefnum þess hluta þjóðarinnar sem býr við fátækt verði látinn hafa forgang í störfum þingsins og ég leyfi mér að spyrja hæstv. forsrh. hvort hann vilji beita sér fyrir því að svo verði.

Herra forseti. Eins og ég sagði áðan tel ég þessa athugun sem við stöndum núna í vera þá brýnustu sem snýr að og lýtur að þeim aðilum sem ríkisvaldið tekur til og snýr að almannatryggingakerfinu, og mér finnst skynsamlegast að vera ekki að hlaupa í fleiri verk á þessu stigi. En á hinn bóginn get ég tekið undir með hv. þm. að það er jákvætt og til bóta og rétt að huga þá að því sem næsta skrefi, að menn reyni að ná utan um umræðu af þessu tagi því hún vill fara á flot, hún vill einkennast af fullyrðingum og stóryrðum og er oft erfitt að ná utan um hana. Við höfum reyndar séð dæmi um það í fjölmiðlum á allra síðustu sólarhringum að umræðan getur farið í afskaplega niðurlægjandi og ósmekklegan farveg hjá þeim sem ættu reyndar að gæta þess að slíkt gerðist ekki.

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. forsrh. að hér er vandasöm umræða á ferðinni og hún er tilfinningarík vegna þess að hér er á ferðinni viðkvæmt mál. Þess vegna er það skiljanlegt að forsvarsmenn Öryrkjabandalagsins reiðist fyrir hönd félagsmanna sinna þegar þeim er líkt við smælingja. Og það er staðreynd að hæstv. forsrh. var óheppinn í orðavali í umræðunni um daginn þegar hann setti saman í eina spyrðu vanda sem sprytti af óhöppum, slysum og fjármálaóreiðu.

Herra forseti. Ef hægt er að segja að forsrh. hafi verið óheppinn í orðavali, hvað verður þá sagt um suma?

Hæstv. forseti. Váleg tíðindi hafa borist frá Bretlandseyjum en nú er komið á daginn að niðurstöður öryggisprófana í kjarnorkuendurvinnslustöðinni í Sellafield hafa verið falsaðar með kerfisbundnum hætti. Herra forseti. Mér er ljóst að hæstv. umhvrh. hefur ritað bréf til Johns Prescotts, starfsbróður síns í Bretlandi, um þetta efni en ég tel jafnljóst að brýn nauðsyn er til þess að taka málið upp með öðrum hætti á milli íslenskra og breskra stjórnvalda. Það þarf ekki að skýra það í löngu máli fyrir hv. þingmönnum að gífurlegir hagsmunir eru í húfi fyrir land og þjóð. Því spyr ég hæstv. utanrrh. hvort ætlunin sé að sækja þetta mál eftir öðrum leiðum en þeim sem hingað til hafa verð farnar í bréfaskiptum og yfirlýsingum norrænu umhverfisráðherranna. Er ekki mál til komið að taka málefni kjarnorkuendurvinnslustöðvarinnar í Sellafield upp með öðrum hætti við bresk stjórnvöld? Er t.d. hægt að nálgast bresk stjórnvöld á samstarfsvettvangi landanna innan hins Evrópska efnahagssvæðis? Mun hæstv. utanrrh. beita sér fyrir því? Hafa ber í huga að breska stjórnin hefur samkvæmt OSPAR-samningnum um verndun Norðaustur-Atlantshafsins skuldbundið sig til þess að grípa þegar til aðgerða til að draga úr losun geislavirkra efna út í umhverfið. Herra forseti. Hér duga engin vettlingatök. Breska kjarnorkueftirlitið hefur afhjúpað lögbrot og brot á alþjóðlegum samningum. Bresk stjórnvöld verða að svara því skýrt og skorinort hvernig skuli brugðist við.

Herra forseti. Í undirbúningi hefur verið fundur með utanríkisráðherra Bretlands, Robin Cook, frá því sl. haust og það er ákveðið að sá fundur verði nk. föstudag í London. Á þeim fundi verða rædd ýmis tvíhliða málefni landanna og áður en þessar nýjustu fréttir um Sellafield komu til var það mál komið á dagskrá þess fundar. Þetta mál verður því að sjálfsögðu rætt á þessum tvíhliða fundi nk. föstudag í London og það er enn meiri ástæða en nokkru sinni fyrr til að ræða þetta mál tvíhliða milli landanna og það verður gert eins og efni standa til.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. svörin og það er gott til þess að vita að ræða á málefni Sellafield á fundi utanríkisráðherra Bretlands og Íslands í London á föstudaginn kemur en mig langar að spyrja hæstv. utanrrh. hvaða kröfur ríkisstjórn Íslands mun setja fram á fundinum með Robin Cook á föstudaginn.

Herra forseti. Ég hef áður rætt þessi mál við utanríkisráðherra Bretlands. Það liggur ljóst fyrir að við Íslendingar eru andvígir þessari stöð og vildum helst sjá hana hverfa. Við gerum okkur ekki miklar vonir um það en það hlýtur að vera eðlileg og réttlát krafa af okkar hálfu að fyllsta öryggis sé gætt, allar upplýsingar um rekstur stöðvarinnar liggi fyrir og allar skýrslur séu réttar þannig að við gerum okkur grein fyrir hinu raunverulega ástandi. Ég vænti þess að við á hv. Alþingi getum verið sammála um slíkar áherslur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég er honum sammála um að skynsamlegast í stöðunni væri að loka þessari kjarnorkustöð og sú krafa þurfi að vera alveg skýr af hendi íslenskra stjórnvalda. Auðvitað er ljóst að alls kyns hlutir eru í gangi í breskum kjarnorkuiðnaði þessa dagana og það á víðar við en í kjarnorkuendurvinnslustöðinni í Sellafield. Af þeim sökum er brýnt að íslensk stjórnvöld tali skýrum rómi fyrir hönd alls Alþingis á fundinum á föstudaginn.

Herra forseti. Í síðustu viku urðu hér líflegar umræður um vegáætlun. Athygli vakti hversu þunga áherslu tvöföldun Reykjanesbrautar fékk í þeirri umræðu og jafnfram hversu lítill ágreiningur er um gildi þess verks. Jafnframt kom fram mjög eindregin samstaða um að reyna að finna leiðir til að flýta þeirri tvöföldun frá langtímaáætlun. Síðastliðinn laugardag var mjög skemmtilegur atburður í Reykjanesbæ þar sem svonefnd Reykjaneshöll var vígð, fyrsta yfirbyggða knattspyrnuhúsið hér á landi. Það var skemmtileg samkoma en þar vakti athygli, herra forseti, ræða Stefáns Friðfinnssonar, forstjóra Íslenskra aðalverktaka, þ.e. einkafyrirtækis sem annaðist fjármögnun og byggingu þessa verks og afhenti það þarna bæjaryfirvöldum í Reykjanesbæ. Um leið og forstjórinn afhenti Reykjaneshöllina til afnota þá lýsti hann áhuga þessa stórfyrirtækis á því að fjármagna og framkvæma verkið og koma þannig til móts við stjórnvöld. Ég tel það, herra forseti, vera nokkur tíðindi og fyrir þessu eru auðvitað ýmis rök svo sem að bjóða verkið út allt samtímis. Það hlýtur að lækka verðið. Það liggur fyrir að kostnaður tryggingafélaga á 10 árum vegna tjóna á brautinni er að óbreyttu áætlaður um 1,3 milljarðar og bætist þá við kostnaður hins opinbera og þannig má áfram telja. Jafnframt er spurning hvort ekki sé æskilegt að tryggingafélög taki þátt í slíkum kostnaði eða þeim verði boðið það. Spurning mín er þessi: Hvernig mun hæstv. samgrh. bregðast við fái hann svo myndarlegt tilboð sem forstjóri Íslenskra aðalverktaka gaf í skyn?

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa fyrirspurn. Þannig er að verktakar geta ekki sjálfir valið sér þau verkefni sem þeir hafa áhuga á að vinna fyrir ríkið. Hins vegar er alveg ljóst að framkvæmdir við tvöföldun Reykjanesbrautarinnar og aðrar framkvæmdir sem tengjast þeirri mikilvægu umferðaræð eru nauðsynlegar. Það kemur m.a. fram í þeirri vegáætlun sem er í gildi núna og það kom fram í umræðum, eins og hv. þm. gat um, um vegáætlun. Svar mitt er að ég er að sjálfsögðu reiðubúinn til að skoða alla möguleika sem upp kunna að koma og gætu orðið til að hraða þessari framkvæmd. En til þess að það gæti orðið yrði það að sjálfsögðu að vera á forsendum opins útboðs þannig að allir ættu sömu möguleika til þess að leggja sitt af mörkum svo hraða megi viðkomandi framkvæmd. Við verðum fyrst og fremst auðvitað að fara að þeim leikreglum sem við höfum sett okkur um útboð og fjáröflun en mér er mjög vel ljóst að fjölmargir verktakar hafa áhuga á þessu verkefni og það er vel.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. svarið. Að sjálfsögðu er ljóst að einstakir verktakar velja sér ekki sjálfir verk hjá hinu opinbera. Þar gilda auðvitað ákveðnar reglur eins og hæstv. ráðherra vék að. Ég tel þó skipta mestu máli og það var tilefni fyrirspurnar minnar að forstjóri tiltekins öflugs fyrirtækis hefur sterklega gefið í skyn að það fyrirtæki hafi áhuga á að ganga til samninga strax. Aðrir kunna að hafa áhuga og þess vegna spurði ég hæstv. samgrh., hvort, ef slíkt formlegt tilboð bærist, hæstv. ráðherra væri tilbúinn að efna til útboðs þar sem einkaaðili fjármagnaði og framkvæmdi. Ég skil orð hæstv. ráðherra þannig að hann sé reiðubúinn að bregðast við því og þar af leiðandi verði möguleikar á því að hraða tvöföldun Reykjanesbrautar. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör.

Herra forseti. Ég tel nauðsynlegt fyrir okkur að hafa augun opin fyrir öllum þeim kostum sem kunna að gefast vegna opinberra framkvæmda. Það hefur verið gerð tilraun með að standa að einkaframkvæmdum í samgöngukerfinu. Þar er um að ræða göngin undir Hvalfjörðinn. Það verk tókst afskaplega vel og hefur vissulega vakið athygli margra á því að e.t.v. sé það leið sem mætti fara. Það hefur e.t.v. ýtt við verktökum sem sjá að verkefnin eru víða til staðar og margir möguleikar. Þess vegna er ég að sjálfsögðu reiðubúinn til að skoða alla kosti en ítreka það sem ég sagði. Við verðum að fara að öllum þeim leikreglum sem við höfum sett okkur.

Herra forseti. 9. maí 1997 var samþykkt þáltill. sem hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni, í samráði við hagsmunaaðila, að móta skýrar reglur um tilkynningarskyldu og afmörkun siglingaleiða olíuskipa og annarra skipa sem sigla með hættulegan varning inn í íslenska efnahagslögsögu sem m.a. innihaldi heimildir til tafarlausrar stöðvunar ef vart verður mengunar. Reglurnar nái einnig til olíuskipa í siglingum milli hafna hér á landi. Jafnframt verði mótaðar reglur um hvaða ráðuneyti og stjórnvöld fari með forræði um allar aðgerðir sem grípa þarf til ef mengunarslys verða á sjó eða við strendur landsins.`` Hæstv. fyrrv. samgrh. skipaði í framhaldi af þessari þál. nefnd til að móta þessar reglur. Ég beini fyrirspurn minni til hæstv. samgrh.: Hvað líður störfum þessarar nefndar í framhaldi af fyrrnefndri þál.?

Herra forseti. Vegna fyrirspurnar hv. þm. get ég sagt frá því að nefndin sem verið hefur að störfum og haft hefur þetta mikilvæga verkefni er komin að síðustu siglingaleiðinni í vinnu sinni, ef svo mætti að orði komast. Gert er ráð fyrir því að þessu verki ljúki innan fárra vikna. Formaður þessarar nefndar hefur gert okkur grein fyrir því í ráðuneytinu en þetta er mjög vandasamt verkefni og mörg álitaefni sem þarna þarf að fara rækilega yfir. Við þurfum auðvitað að gæta okkur á því að um leið og við viljum herða kröfur og tryggja allt öryggi á siglingaleiðum og sérstaklega varðandi skip sem sigla með hættuleg efni þá þurfum við auðvitað að gæta þess að hefta ekki umferðina við landið með óeðlilega hörðum reglum og kröfum. En hvað um það. Nefndin vinnur að þessu verki. Ég vona að innan fárra vikna liggi fyrir niðurstaða af því starfi. Ég vænti góðs í samstarfi við hv. samgn. þingsins þegar að því kemur að fjalla um þær tillögur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svarið. Hæstv. ráðherra hafði það á orði að við mættum ekki hefta um of samgöngur eða siglingar við landið en við þekkjum dæmi um að víða þar sem skip koma að ströndum erlendis verða þau að tilkynna sig í ákveðinni fjarlægð, t.d. hvert þau stefna og með hvaða hraða. Einnig er spurt hvort þau séu með sjóballest í tönkum og þar eru líka ákvæði um að ekki megi dæla henni úr skipi nema í ákveðinni fjarlægð frá landi, annars varðar það sektum. Svo mjög sem við byggjum á sjávarútvegi, Íslendingar, þá finnst mér eðlilegt og sjálfsagt að setja hinar ströngustu reglur hvað þessi mál áhrærir.

Virðulegi forseti. Fyrir stuttu síðan var rætt hér á Alþingi frv. til laga um breytingu á lögum um Landsvirkjun þar sem um var að ræða heimild til Landsvirkjunar til að gerast aðili að fjarskiptafyrirtækjum. Í umræðunni voru lagðar fram spurningar til hæstv. viðskrh. um það hvort þetta tengist eitthvað uppsetningu á TETRA-fjarskiptakerfinu, öryggiskerfi sem boðið var út og fyrirtæki sem heitir Irja ehf. fékk en tvö önnur fyrirtæki, Tal og TNet ehf. höfðu boðið í. Eftir að þessi umræða fór fram þar sem engin svör fengust frá hæstv. ráðherra hafa komið fram upplýsingar þess efnis að Landsvirkjun sé nú þegar aðili að fjarskiptafyrirtæki með Landssímanum og Tölvumyndum þar sem eignarhluturinn skiptist jafnt á milli þessara þriggja fyrirtækja, þ.e. Landsvirkjunar, Landssímans og Tölvumynda. Þarna hefur Landsvirkjun gerst aðili að fjarskiptafyrirtæki án heimildar. Vissulega var settur fyrirvari við það þegar þetta fyrirtæki bauð í TETRA-kerfið en engu að síður hefur það haldið áfram starfi sínu á fullri ferð, m.a. eru uppi hugmyndir um að kaupa eða leigja annað kerfi, TETRA-kerfi, og setja það upp til hliðar við það sem ríkið hafði boðið út og samið um. Ég hlýt að spyrja hæstv. ráðherra: Var henni kunnugt um þessi vinnubrögð Landsvirkjunar þegar umræðan átti sér stað? Hvers vegna lágu ekki fyrir upplýsingar í umræðunni um þetta fyrirtæki sem Landsvirkjun á aðild að? Það kom ítrekað fram bæði hjá hæstv. ráðherra og hv. formanni iðnn., Hjálmari Árnasyni, að hér væri aðeins um það að ræða að heimila Landsvirkjun að veita öðrum fyrirtækjum afnot af búnaði sínum.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé frekar óvanalegt að spyrja ráðherra um þingmál sem eru í nefndum þar sem málin eru á vegum þingsins. Þar sem hv. þm. spyr hins vegar út í þetta mál þá skorast ég ekki undan því að svara. Ég get svarað því að mér var ekki kunnugt um það þegar 1. umr. fór fram að þetta fyrirtæki hefði verið stofnað. Ég frétti hins vegar af því síðar. Eins og kom fram hjá hv. þm. tekur Landsvirkjun þátt í stofnun fyrirtækisins með fyrirvara um að frv. það sem nú liggur fyrir Alþingi verði að lögum. Öllum er kunnugt um að Landsvirkjun, vegna þeirra laga sem gilda í dag, getur ekki stofnað til fyrirtækjareksturs á þessu sviði án lagabreytingar. Þetta hef ég um málið að segja á þessu stigi. Hér er númer eitt, tvö og þrjú um það að ræða að sá búnaður sem Landsvirkjun hefur komið sér upp nýtist fleiri aðilum. Þannig horfi ég á málið og á því hefur ekki orðið nein breyting.

Virðulegi forseti. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef hefur þetta fyrirtæki, TNet, sem Landsvirkjun á 1 / 3 hluta í, nú þegar eða er að festa kaup á nýju TETRA-kerfi til hliðar við það sem ríkið bauð út reksturinn á. Verður vandséð annað en að þarna séu tvö ríkisfyrirtæki, Landssíminn og Landsvirkjun, að fara í mjög sérkennilega samkeppni við það fyrirtæki sem fékk þetta verkefni samkvæmt útboði. Í stjórn þessa fyrirtækis eru framkvæmdastjóri rekstrarsviðs Landsvirkjunar, sem er stjórnarformaður, og framkvæmdastjóri fyrirtækisins er einnig starfsmaður Landsvirkjunar. Það er með ólíkindum að það skuli gerast að tekin séu mál til 1. umr. inn á hv. Alþingi og Landsvirkjun hafi ekki veitt ráðherra þær upplýsingar sem til þarf varðandi málið. Mér finnst þetta mjög alvarlegur hlutur og nánast að verið sé að hafa okkur að fíflum, virðulegi forseti, með því að fara fram á að við greiðum atkvæði og fjöllum um mál sem er í raun þegar afgreitt.

Hæstv. forseti. Ég legg áherslu á að þetta mál hefur ekki komið til atkvæða á hv. Alþingi, það hefur einungis farið fram atkvæðagreiðsla um að málið fari til nefndar og verði skoðað í nefnd og ég efast ekki um að hv. iðnn. mun fara gaumgæfilega í gegnum málið. Séu einhverjar dylgjur uppi um að það sé eitthvað allt annað sem liggi fyrir en það sem fram kemur í frv., þá hafa hv. þm. alla möguleika á að fara í gegnum það í nefnd. En út af því sem kom fram hjá hv. þm. í sambandi við samkeppni, þá höfum við almennt ekki verið á móti því að það geti ríkt samkeppni í landinu. En hvað varðar TETRA-kerfið geri ég mér fulla grein fyrir því að það er takmörkuð samkeppni innan þess fjarskiptakerfis.

Virðulegi forseti. Það er vissulega rétt að það eru takmarkaðir möguleikar til samkeppni innan TETRA-kerfisins. Hins vegar kom skýrt fram við umræðu um þetta frv. að ástæðan fyrir því að það þyrfti að heimila Landsvirkjun sérstaklega að taka þátt í fjarskiptafyrirtækjum væri m.a. sú að Landsvirkjun býr við sérstakt skattaumhverfi og getur þess vegna keypt búnað á allt öðrum kjörum en önnur fyrirtæki sem eru að keppa á sama markaði í fjarskiptum. Ef það er rétt að Landsvirkjun eða þetta fyrirtæki, TNet, hafi þegar fest kaup á nýju TETRA-kerfi til hliðar við það sem Irja, þetta litla fyrirtæki, bauð í og fékk, og hafi keypt þetta nýja TETRA-kerfi á sérstökum kjörum þá er það alvarlegur hlutur, og þegar hafi verið gerðir samningar um notkun þessa TNets á línum Landsvirkjunar og þjónustusamningur Landsvirkjunar við TNet um að reka fyrir þá fjarskipti. Þetta eru upplýsingar sem hefðu eðlilega átt að koma fram við 1. umr. um málið.

Herra forseti. Ég geri hér grein fyrir skýrslu sem ég hef lagt fyrir hið háa Alþingi um starfsskilyrði stjórnvalda, eftirlit með starfsemi þeirra og viðurlög við réttarbrotum í stjórnsýslu en óskað var eftir að skýrslan yrði tekin til umræðu. Aðdraganda að gerð skýrslunnar má rekja til þáltill. er hv. 5. þm. Reykv. flutti ásamt fleirum haustið 1997 og nefndi Um bætt siðferði í opinberum rekstri. Í ályktunartillögunni og greinargerð er henni fylgdi var m.a. látið að því liggja að ákvarðanir stjórnvalda væru byggðar á geðþótta, lítið eftirlit væri með störfum þeirra og engin viðurlög ef út af brygði. Enda þótt mér þætti ekki ástæða til að taka undir allt er þar kom fram, og reyndar fjarri því að gera það, þá snertu staðhæfingar af þessu tagi ákveðin grundvallaratriði í stjórnarfari landsins. Iðulega eru þær settar fram í tengslum við einstök mál sem upp koma og eru ofarlega á baugi á líðandi stund og eru yfirleitt svo nátengdar atvikum þeirra að ekki verður um þær fjallað í breiðara samhengi. Þess vegna gaf þetta frumkvæði hv. þm. ákveðið tilefni til að kannað yrði hvernig starfsskilyrði stjórnvalda eru almennt mótuð um þessi atriði og tekið saman yfirlit um af hvaða reglum stjórnvöld eru í raun bundin við töku ákvarðana sinna, hvernig eftirliti með starfsemi þeirra er háttað og hvaða afleiðingar réttarbrot í stjórnsýslunni geta haft í för með sér. Af þeim sökum beitti ég mér fyrir því að áðurnefnd tillaga yrði samþykkt svo breytt að úr yrði almenn úttekt á þessum atriðum og án tengsla við einstök mál sem upp hafa komið. Þannig eru dregnar fram þær forsendur sem nauðsynlegt er að liggi fyrir til að skynsamleg umræða geti farið fram um þessa þætti í starfsemi og stjórnkerfi hins opinbera og ákvarðanir um þróun þess teknar á grundvelli málefnalegra sjónarmiða. Í þessu sambandi hlýt ég reyndar að vekja athygli á að starfsskilyrði stjórnvalda hafa síðastliðinn hálfan annan áratug tekið stórstígari framförum á tiltölulega fáum árum en dæmi eru um í annan tíma. Nægir þar að vísa til stofnunar embættis umboðsmanns Alþingis og setningar stjórnsýslu- og upplýsingalaga. Áðurnefnd tillaga var samþykkt svo breytt hinn 2. júní 1998 sem ályktun Alþingis um könnun á starfsskilyrðum stjórnvalda, eftirliti með starfsemi þeirra og viðurlögum við réttarbrotum í stjórnsýslunni. Samkvæmt henni var ríkisstjórninni falið að skipa nefnd til að kanna réttarástand á þessum sviðum stjórnsýslunnar og semja um það skýrslu. Í því skyni skipaði ég þá um haustið nefnd undir forustu Páls Hreinssonar, dósents í lögum við lagadeild Háskóla Íslands, og með honum Þórunni Guðmundsdóttur hæstaréttarlögmann og Ragnar Arnalds, þáv. alþm. og 1. varaforseta Alþingis. Vil ég færa nefndarmönnum og formanni hennar sérstaklega þakkir fyrir mikla og góða vinnu við skýrsluna. Samkvæmt ályktun Alþingis bar að leggja skýrslu nefndarinnar fyrir Alþingi áður en fundum þess yrði frestað vorið 1999. Verkefni nefndarinnar reyndist vera viðameira en svo að tækist að gera því viðunandi skil innan þeirra tímamarka. Af þeim sökum veitti ég nefndinni leyfi til að miða störf sín við að unnt yrði að leggja skýrslu hennar fyrir haustþing sama ár og gekk það eftir. Efnistök og uppbygging skýrslunnar eru mótuð eftir þeirri verklýsingu er Alþingi setti nefndinni fyrir í ályktun sinni. Með skírskotun til þess er í inngangi að skýrslunni bent á að ályktun Alþingis hljóti að teljast nokkuð óvenjuleg og það verkefni sem hún fól nefndinni verið ólíkt öðrum úttektum sem þingið leitar stundum eftir. Samkvæmt ályktuninni hafði nefndinni verið falið að kanna gildandi réttarástand á tilteknum sviðum stjórnsýslunnar og semja um það skýrslu. Í ályktuninni hafi þannig falist beiðni um almenna úttekt á ákveðnum atriðum í stjórnarfari landsins og ábendingar um úrbætur eftir því sem tilefni væri til. Í samræmi við það hafi umfjöllun nefndarinnar verið almenns eðlis og takmarkast raunar við grundvallaratriði þeirra þátta sem nefndinni var falið að kanna, enda umfjöllunarefnið bæði flókið og mikið að vöxtum. Nefndin lauk umfjöllun um hvern þátt könnunar sinnar með ábendingum um annmarka sem hún rakst á í yfirferð sinni og leiðir sem færar kunna að vera til úrbóta. Þessar ábendingar eru af ýmsum toga og snerta bæði starfshæfi stjórnvalda og þá umgerð sem starfsskilyrðum þeirra er búin af hálfu Alþingis. Rétt er að vekja athygli á að ábendingarnar eru einnig dregnar saman í lokakafla skýrslunnar. Engin þessara ábendinga ræður þó til lykta þeim álitaefnum sem bent er á. Eins og annað efni skýrslunnar skapa þær hins vegar grundvöllinn að málefnalegri umræðu um starfsskilyrði stjórnvalda og leggja okkur til þær forsendur sem ákvörðunartaka um úrbætur getur byggst á. Ég vil þessu næst, herra forseti, fara nokkrum orðum um efnistök skýrslunnar og einstakar ábendingar eftir því sem tök eru á. 2. kafli skýrslunnar ber yfirskriftina Almennar efnisreglur stjórnsýsluréttarins. Þar er því lýst hvernig starfsskilyrði stjórnvalda eru mótuð af löggjafanum og þeirri grundvallarreglu stjórnskipunarréttar að stjórnsýslan sé bundin af lögum. Verkahringur stjórnvalda er í megindráttum mótaður af gildandi löggjöf á hverjum tíma. Löggjöfin er hins vegar misjafnlega nákvæm um hvernig stjórnvöldum beri að standa að útfærslu þeirra heimilda sem þeim er að lögum falið að beita. Viðtekið er að slíkar lagareglur megi eftir eðli sínu skipta í tvo flokka, þ.e. fastmótaðar reglur annars vegar og matskenndar heimildir hins vegar. Ágreiningur hefur einkum risið um meðferð matskenndu heimildanna, þ.e. þegar lög eða stjórnvaldsfyrirmæli sett samkvæmt þeim tiltaka ekki að öllu leyti þau skilyrði sem þurfa að vera fyrir hendi svo að ákvörðun verði tekin eða fela stjórnvöldum að einhverju leyti mat á því hvert efni ákvörðunar skuli vera. Stjórnvöldum er með öðrum orðum eftirlátið frjálst mat um framkvæmd laga eins og það var kallað í mínu lögfræðilega ungdæmi. Eins og skýrist af þessum kafla skýrslunnar eru stjórnvöld þó ekki frjálsari af þessu mati en svo að meðferð þess er bundin af tilteknum efnisreglum stjórnsýsluréttarins, bæði almennum og sérstökum, sem stýra m.a. því hvaða sjónarmið verði talin málefnaleg og þar með lögmæt sem grundvöllur að ákvarðanatöku stjórnvalda. Þá er í samræmi við ályktun Alþingis leitast við að setja þær í siðferðilegt samhengi og kannað hvort efnisreglur stjórnsýsluréttarins séu almennt í samræmi við siðferðishugmyndir manna. Ég hef ekki tök á því hér að fara nákvæmlega yfir greinargerð skýrslunnar um þessi atriði. Í megindráttum er þar farið yfir hvaða skorður valdheimildum stjórnvalda eru settar af hinni svonefndu lögmætisreglu og þeirri reglu sem af henni er leidd og felur í sér að ákvarðanir stjórnvalda skuli byggðar á málefnalegum sjónarmiðum. Lýst er hvaða sjónarmið teljist málefnaleg og kennt hvernig þau verða fundin og beitt í framkvæmd. Eins og fram kemur í skýrslunni eru ýmis vandamál tengd beitingu matskenndra heimilda og ekki er til á þeim nein einföld lausn. Þessi vandamál eru ekki séríslensk heldur vel þekkt í öllum nágrannaríkjum okkar. Í kafla 2.14 er hins vegar bent á ýmis úrræði til að draga úr þeim erfiðleikum sem fylgja matskenndri ákvarðanatöku og auka um leið réttaröryggi almennings. Þar er m.a. bent á að á ýmis hollráð sem frumvarpssmiðum og löggjafanum er rétt að hafa hugföst þegar lagasetning er undirbúin og eins þegar hún er til meðferðar á Alþingi. Vakin er athygli á að hinum ört vaxandi tilflutningi verkefna til sveitarfélaga þurfi að fylgja betur eftir bæði við undirbúning lagasetningar í því skyni og af hálfu stjórnvalda. Sérstaklega er bent á að sveitarstjórnum hafi ekki gengið sem skyldi að setja og birta eigin reglur í þeim tilvikum sem lög mæla svo fyrir. Í því sambandi er fullrar athygli verð sú tillaga sem fram kemur um að tímabært sé að endurskoða lög um birtingu laga og stjórnvaldsfyrirmæla með það fyrir augum að gera sveitarstjórnum kleift að birta slíkar reglur á sérstökum miðlægum gagnagrunni sem væri aðgengilegur öllum að kostnaðarlausu. Þessi hugmynd er út af fyrir sig í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar um málefni upplýsingasamfélagsins og það verkefni sem unnið er að á vegum dóms- og kirkjumrn. að koma upp sérstöku vefsetri eða heimasíðu þar sem hægt verði að nálgast á einum stað allar skriflegar réttarheimildir, hvort sem um er að ræða lagasafn, reglugerðasafn, dómasafn, fjölþjóðlega samninga sem stjórnvöld eiga aðild að og fleira þessu tengt. Öll miðlun upplýsinga á netinu telst enn sem komið er til nokkurs konar aukaþjónustu af hálfu hins opinbera og engin sett ákvæði gera ráð fyrir að miðlun upplýsinga með rafrænum hætti teljist nægileg birting eða fullnaðarbirting. Á hinn bóginn er hagræði af rafrænni miðlun upplýsinga sem þessara augljóst og ekki vafi á því að með tímanum ætti rafræn birting þeirra að geta komið í stað miðlunar með öðrum hætti. Með tilliti til hins greiða aðgangs sem Íslendingar virðast almennt hafa að interneti ætti sá möguleiki jafnvel að vera tiltölulega nærri okkur í tíma. Þessi ábending nefndarinnar færir okkur heim sanninn um það og sýnist skynsamlegt að reyna þetta í tilraunaskyni á afmörkuðum sviðum stjórnsýslunnar. Jafnframt virðist netbinding aðlaðandi kostur með tilliti til þeirra reglugerða og tilskipana Evrópusambandsins sem verða hluti af EES-samningnum og okkur eru nú birtar í sérstökum EES-viðbæti við stjórnartíðindi EB. Þessi viðbætir er gefinn út í Brussel og hefur ekki reynst sérstaklega aðgengilegur almenningi á Íslandi. Af þeirri ástæðu og fleirum hefur umboðsmaður Alþingis beint því til stjórnvalda að taka birtingu og miðlun EES-gerða til endurskoðunar. Við þá endurskoðun hlýtur rafræn birting að koma sterklega til greina. Þá er í skýrslunni bent á að umboðsmaður Alþingis gerir á hverju ári athugasemd við svokallaða meinbugi á lögum í mun fleiri tilvikum en þekkist annars staðar á Norðurlöndum. Ástæður þessa eru m.a. raktar til þess að lagafrv. eru hér ekki yfirfarin með samræmdum og skipulegum hætti með tilliti til ýmissa lagatæknilegra atriða og hvort valdheimildir þeirra samræmist ákvæðum stjórnarskrár. Undir þetta get ég tekið og hef fyrir mitt leyti fullan hug á að bæta þar um betur. Í framkvæmd þarf slík skoðun hins vegar að vera skilvirk og helst ekki lengja mikið þann tíma sem meðganga stjfrv. tekur nú þegar. Kostnaðaráhrif allra stjórnarfrv. eru til að mynda metin í fjmrn. áður en þau eru lögð fram og eftir að hert var á stjórnarskrárbundnum kröfum til skattlagningar og gjaldtökuheimilda sæta slík ákvæði sérstakri skoðun á vegum samráðuneytis. Í nýlegum lögum um eftirlitsreglur hins opinbera er enn fremur gert ráð fyrir að stjfrv. er hafa slíkar reglur að geyma sæti sérstakri úttekt og mati áður en þau eru lögð fram. Þá hefur af hálfu þingsins á liðnum árum verið boðið upp á málfarsyfirlestur á öllum frv. Ég dreg ekki dul á mikilvægi þess og nauðsyn að leitast verði skipulega við að draga úr lagatæknilögum göllum á þeirri löggjöf sem hér er samþykkt en nefni þessi atriði hér til að ljóst megi vera að undirbúningur stjfrv. sætir nú þegar samræmdri skoðun af ýmsu tagi og e.t.v. er ekki alveg einfalt að koma enn einu skoðunarstigi við. Það kann með öðrum orðum að krefjast endurskoðunar á þeim áherslum sem við höfum lagt til við undirbúning stjfrv. hingað til og samstillts átaks innan Stjórnarráðsins sem heild. Í lok þessa kafla er svo vikið að siðareglum fyrir opinbera starfsmenn sem löngum hefur verið vinsælt umræðuefni í þessum sal þar sem staddir eru fleiri sjálfskipaðir siðferðisverðir á fermetra en á nokkrum öðrum stað á landinu og sjálfsagt í víðri veröld. Þar er athyglisverð sú niðurstaða að slíkar reglur koma ekki nema að takmörkuðu gagni nema þær séu sérstaklega sniðnar að aðstæðum starfsmanna á hverju sviði stjórnsýslunnar um sig. Almennar siðareglur fyrir alla opinbera starfsmenn eru með öðrum orðum líklegar til að vera of almennar til að nokkurt hald sé í þeim. Þá er einnig bent á að siðareglur leysi ekki allan vanda þar sem stöðugt koma upp ný siðferðileg álitaefni. Þess vegna kunni oft að vera vænlegra til árangurs að auka færni ríkisstarfsmanna til að fást við vandamál af siðferðilegum toga með menntun og þjálfun í að takast á við slík mál en setja þeim reglur á þessu sviði. Þessi ábending getur að því leyti farið saman við ábendingar nefndarinnar um endurmenntun opinberra starfsmanna og að fé sem varið er til slíkra hluta sé e.t.v. ekki ráðstafað með nægilega markvissum hætti. Herra forseti. Í 3. kafla er megindráttum í uppbyggingu stjórnkerfisins lýst og á hvern hátt eftirlit með starfsemi stjórnvalda er innbyggt í þessa uppbyggingu, einkum með stigskiptu kerfi milli æðri og lægra settra stjórnvalda. Jafnframt er vikið að eftirliti utanaðkomandi aðila með stjórnsýslunni, bæði dómstóla og stofnana sem Alþingi hefur sérstaklega komið á fót í því skyni. Að mínu viti er það athyglisverðast við þennan kafla skýrslunnar að hann sýnir okkur fram á hvernig þingræði og lýðræðislegt stjórnskipulag og stjórnarhættir eru beinlínis undir því komnir að stjórnkerfið sé byggt upp á þann hátt að ráðherrar fari með yfirstjórn stjórnsýslunnar hver á sínu sviði. Ríkisstjórnin starfar í skjóli hins þjóðkjörna þings, þiggur í raun umboð sitt frá því, og ber á grundvelli þingræðisvenjunnar og 14. gr. stjórnarskrárinnar ábyrgð á verkum sínum gagnvart þinginu. Slíka ábyrgð geta ekki aðrir borið. Engu að síður hefur það tíðkast að fella tiltekin verkefni eða verksvið innan stjórnsýslunnar að hluta eða í heild undan yfirstjórn ráðherra og fela þau í hendur sjálfstæðra stjórnvalda, ýmist stofnana með þingkjörnar stjórnir eða sjálfstæðra nefnda. Í sjálfstæði þeirra felst að þær eru undanskildar eftirlits- og boðvaldi ráðherra nema lög heimili annað sérstaklega. Þegar svo ber undir er því skorið á þau tengsl sem er forsenda þess að ráðherra geti borið þá ábyrgð á stjórnsýslu slíkra stjórnvalda sem einungis er á hans valdi að bera gagnvart þinginu. Sjálfstæðar stofnanir eða nefndir eru því ekki aðeins undanskildar stjórnunar- og eftirlitsheimildum ráðherra. Þær eru jafnframt undanskildar því aðhaldi sem ríkisstjórnin hefur af þinginu á grundvelli þingræðisvenjunnar. Ekkert sambærilegt samband er á milli þingsins og hinna sjálfstæðu stjórnvalda. Þingið getur ekki krafið þau um að standa því skil gerða sinna, veitt þeim sama aðhald og ráðherrum eða komið þeim frá. Hér á hinu háa Alþingi heyrist stundum kvartað yfir því að þingið megi sín lítils í samskiptum við stjórnvöld og sé iðulega ofurliði borið af þeim styrk sem liggur í fjölmennu starfsliði embættismanna og sérfræðinga framkvæmdarvaldsins. Sá munur er þó á að ríkisstjórnin ber ábyrgð á stjórnsýslu þeirra starfsmanna sem fram koma í hennar nafni eða starfa undir hennar stjórn en hún getur enga ábyrgð borið á stjórnsýslu þeirra sem ekki lúta boðvaldi hennar. Sé yfirstjórn stjórnsýslu frá ráðherra tekin sýnist manni þingræðið og það lýðræðislega aðhald sem í því er fólgið fara fyrir lítið. Því miður er það svo að reynslan sýnir að ráðherrum þykir þægilegt að koma hluta af valdi sínu til sjálfstæðra nefnda og úrskurðaraðila til að firra þá óþægilegum verkum og ábyrgð. Þingið ætti að gæta þess að ráðherra komi sér ekki undan því að axla til fulls ábyrgð með því að fella slíkar sjálfstæðar stjórnir eða ráð inn í þau frv. sem þeir flytja. Í skýrslunni er bent á að gild rök geti staðið til þess að ljá ákveðnum stofnunum og nefndum sjálfstæði og undanþiggja þær þannig yfirstjórn þess ráðherra sem málefni þessara stjórnvalda mundu stjórnarfarslega heyra undir. Ég get tekið undir að það kunni í einhverjum mæli að vera réttlætanlegt og jafnvel æskilegt. Það er hins vegar mikilvægt að menn geri sér þá grein fyrir að slíkar stofnanir lúta ekki þeim lögmálum sem lýðræðisleg stjórnskipun okkar gerir almennt ráð fyrir. Þess vegna er alveg nauðsynlegt að slíkum stofnunum sé ekki komið á fót án ígrundaðs mats á því hvort kostirnir eða ávinningurinn af því að koma þeim á fót yfirgnæfi áreiðanlega þann alvarlega galla sem slík frávik fela í sér. Skýrsluhöfundar benda réttilega á það í skýrslu sinni að sjálfstæðum stjórnsýslunefndum hefur síðustu árin fjölgað mikið án þess að séð verði að nein heildarstefnumörkun búi þar að baki og hvetja til að mótuð verði framtíðarstefna um þróun stjórnsýslukerfisins með tilliti til þessara og fleiri atriða er lúta m.a. að lögunum um Stjórnarráðið sjálft. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar var því m.a. lýst yfir að lögin um Stjórnarráð Íslands verði tekin til endurskoðunar á yfirstandandi kjörtímabili. Ég tel einboðið að slík stefnumótun verði hluti af þeirri endurskoðun, enda að mörgu leyti um samofin atriði að ræða. Undir þessum kafla er jafnframt gerð nánari grein fyrir eftirlitshlutverki Alþingis og sér í lagi fjallað um inntak stjórnarskrárvarins fyrirspurnaréttar þingsins. Það er einmitt inntak þessa réttar sem verður okkur stundum að deiluefni hér á hinu háa Alþingi og greinir menn á um ýmislegt í þeim efnum, þar á meðal hversu ítarlegar upplýsingar er hægt að veita á þeim tiltölulega stutta tíma sem ráðherra er ætlað til að undirbúa svör sín. Alvarlegra er hins vegar þegar ágreiningur rís um hversu langt verði gengið í að knýja fram upplýsingar sem ljóst þykir að háðar væru þagnarskyldu að öðru leyti og almenningur mundi til að mynda ekki eiga aðgang að á grundvelli upplýsingalaga. Í skýrslunni er bent á að æskilegt væri að þessi mörk yrðu dregin í þingskapalögum þannig að ekki þyrfti að valda deilum hvaða upplýsingar ráðherra væri heimilt að undanþiggja í svörum sínum. Undir þá ábendingu get ég heils hugar tekið og tel reyndar að ekki megi draga öllu lengur að draga einhverjar slíkar línur, sér í lagi þegar til þess er litið að upplýsingaskylda stjórnvalda er meira og minna orðin reglum bundin að öllu öðru leyti en gagnvart þinginu. Í 4. kafla er loks fjallað um afleiðingar réttarbrota í stjórnsýslunni, gerð grein fyrir hvaða viðurlög eru við þeim og hverjir geta sætt ábyrgð, bæði bótaábyrgð og refsiábyrgð. Jafnframt er sérstaklega fjallað um ábyrgð ráðherra í þessu tilliti. Ég hef aðeins fá orð um þennan kafla, herra forseti. Í honum er bent á ýmsar ástæður þess að tímabært sé orðið að taka XIV. kafla almennra hegningarlaga, um brot í opinberu starfi, til endurskoðunar, en hann hefur verið nær óbreyttur frá gildistöku þeirra laga fyrir hartnær 60 árum. Á vegum dóms- og kirkjumrn. er starfrækt svonefnd refsiréttarnefnd og sýnist næsta sjálfgefið að vísa þessari ábendingu þangað. Í þessu tilliti er vert að hafa í huga að það er ekki aðeins í þágu hins opinbera að reglur séu skýrar um refsiábyrgð starfsmanna þess heldur einnig í þágu réttaröryggis starfsmannanna sjálfra. Til að forða misskilningi er þá e.t.v. rétt að taka það fram hér að ekki er vísað til þess að breyta þurfi inntaki refsiábyrgðar þeirra heldur miklu fremur að reglurnar þurfi að skýra í takt við aðrar breytingar sem orðið hafa í þjóðfélaginu, þar á meðal um starfsumhverfi opinberra starfsmanna sem og í takt við auknar kröfur til forms og efnis refsiheimilda. Hið sama á út af fyrir sig við um verknaðarlýsingar refsiábyrgða í ráðherraábyrgðarlögum. Herra forseti. Ég hef þá lokið greinargerð minni um þessa skýrslu og hef ég þó aðeins drepið á fátt eitt sem þar kemur fram. Ég hygg að starfsskilyrði stjórnvalda hafi ekki í annan tíma verið tekin út með sams konar hætti og umfjöllunarefni skýrslunnar á sér í raun enga hliðstæðu meðal íslenskra lagabókmennta. Skýrslan er afar vönduð að allri gerð og er í sjálfu sér fullburða kennslurit í almenna hluta stjórnsýsluréttarins. Þess vegna tók ég þá ákvörðun að gefa skýrsluna jafnframt út á bók sem kemur einmitt út um þessar mundir og hefur þegar verið útbýtt meðal þingmanna. Viðskilnaður nefndarinnar sem fyrir henni er skrifuð er því einkar lofsverður. Þar hygg ég reyndar að formaður nefndarinnar eigi stærstan hlut að máli og er ekki á neinn hallað þó ég úr þessum stóli noti þetta tækifæri til að færa honum á ný sérstakar þakkir fyrir vel unnin verk en öðrum sem að verkinu komu færi ég að sjálfsögðu einnig miklar þakkir. Ég vil í lokin, herra forseti, enn leggja á það áherslu að með skýrslu þessari er dreginn saman sá lögfræðilegi grundvöllur sem nauðsynlegt er að fyrir liggi til að fram geti farið upplýst og málefnaleg umræða um starfsskilyrði stjórnvalda og ábyrgð þeirra gagnvart Alþingi og þá einnig ábyrgð þingsins gagnvart stjórnvöldum með tilliti til þess hvernig það mótar verkefni þeirra og starfsskilyrði á hverjum tíma. Í skýrslunni er hins vegar ekki tekin nein afstaða til þeirra ábendinga sem þar eru settar fram. Þar er aðeins kortlagður sá garður sem yrkja þarf betur. Það er aftur á móti eins og vera ber verkefni okkar sem í þessum sal eiga sæti að yrkja garðinn og nýta til þess þær ábendingar sem fram koma í skýrslunni. Það mun, eins og ég hef sagt hér, verða gert af hálfu ríkisstjórnarinnar og einstakir þingmenn fá hér einnig gott efni til að moða úr.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir framlagningu á þessari skýrslu um starfsskilyrði stjórnvalda, eftirlit með starfsemi þeirra og viðurlög við réttarbrotum í stjórnsýslunni. Fyrir margra hluta sakir er hér á ferðinni gagnleg skýrsla um íslenska stjórnsýslu þar sem farið er yfir gildandi réttarástand á tilteknum sviðum stjórnsýslunnar og koma þar glögglega fram ýmsir veikleikar og brotalamir sem nauðsynlegt er að taka á. En skýrslan hefur einnig að geyma tillögur um ýmsar úrbætur til að treysta réttaröryggi borgaranna og til að gera stjórnsýsluna skilvirkari og réttlátari. Mér sýnist þó að hér sé fyrst og fremst um að ræða kortlagningu á ýmsum mikilvægum þáttum stjórnsýslunnar sem þarfnast úrbóta og leggja þurfi nokkra vinnu enn í að útfæra og undirbúa lagasetningu. Ég vil því í upphafi máls míns beina orðum mínum til hæstv. forseta með þeirri ósk að umræðunni ljúki ekki, heldur verði málinu, á grundvelli 2. mgr. 48. gr. þingskapalaga, vísað til hv. allshn. til skoðunar og allshn. skili síðan niðurstöðu sinni og áliti aftur til þingsins. Tilurð þessarar skýrslu, eins og forsrh. lýsti, má rekja til þáltill. sem ég flutti ásamt nokkrum öðrum þingmönnum á Alþingi 1997 um bætt siðferði í opinberum rekstri. Sú tillaga hafði það að markmiði að bæta siðferði í opinberum rekstri og skýra betur siðferðisreglur sem gilda eiga í stjórnsýslunni og auka þar ábyrgð, m.a. með því að skýrt væri hvar ábyrgð lægi hjá stofnunum í stjórnsýslunni sem vægast sagt hefur verið mjög óljóst á ýmsum sviðum eins og dæmin sanna. Fyrir hefur komið að óljóst er hvar eftirlits- og ábyrgðarhlutverk ráðuneytanna liggur gagnvart undirstofnunum þeirra og kom það ljóslega fram í Landsbankamálinu á sínum tíma. Í þáltill. frá 1997 átti líka að kanna þær skráðu og óskráðu reglur sem í reynd ríkja um embættisfærslur í opinberri stjórnsýslu og hvernig koma mætti í veg fyrir hagsmuna\-árekstra hjá hinu opinbera. Þáltill. var samþykkt í júní 1998 með þó nokkrum breytingum þó markmiðin væru þau sömu. Meginefni þál. var að gerð yrði könnun á starfsskilyrðum stjórnvalda og viðurlögum við réttarbrotum í stjórnsýslunni, ásamt því að kanna hvaða óskráðu efnisreglum stjórnvöldum ber að fylgja þegar skýrum og fastmótuðum settum reglum sleppir og stjórnvöldum er eftirlátið svokallað frjálst mat við töku stjórnvaldsákvarðana. Auk þessa átti að kanna uppbyggingu stjórnkerfisins, að hve miklu leyti eftirlit væri innbyggt í það sjálft og að hve miklu leyti það væri utanaðkomandi. Mikilvægt er að stjórnsýslan sé opin og skilvirk. Nauðsynlegt er að stefnumótun þar sé skýr og aðgerðir opinberra aðila séu gerðar fyrir opnum tjöldum þannig að fjölmiðlar og almenningur hafi greiðan aðgang að upplýsingum eins og um alla notkun almannafjár. Sama gildir um Alþingi sem líka þarf að hafa greiðan aðgang að framkvæmdarvaldinu. Þingmönnum þarf að búa aðstöðu og skilyrði til að efla allt eftirlitshlutverk með því en á það skortir nokkuð að mínu mati. Ég held t.d. að Alþingi hefði þurft að taka til gagnrýnnar umfjöllunar í nefnd skýrslu sem forsrh. lagði fram um aðgang að upplýsingum hlutafélaga í eigu ríkisins á árinu 1997--1998, en þar koma fram verulegar takmarkanir á upplýsingum til þingmanna. Mér finnst að segja megi að í þessari skýrslu komi að nokkrum hluta fram hið gagnstæða. Það gráa svæði sem er á milli ríkiskerfisins og einkakerfisins, einkafyrirtækja og hálfopinberra fyrirtækja þarf sérstakrar skoðunar við, bæði varðandi upplýsingaskyldu til löggjafarvaldsins og eins varðandi hvar ábyrgðin og eftirlitið liggur í þeim efnum. Í þeirri skýrslu sem hér er til umræðu er á ýmsu tekið til að styrkja stjórnsýslu og réttaröryggi borgaranna. Vissulega er þessi skýrsla nokkuð tyrfin yfirlestrar og minnir á stundum á kennslubók í lögfræði en engu að síður þá er hér að finna ýmsar gagnmerkar tillögur til að bæta stjórnsýslukerfið og auka réttaröryggi borgaranna sem og að bæta eftirlit með starfsemi stjórnvalda, ekki síst þegar um er að ræða að framkvæmdarvaldið tekur ákvarðanir sem byggjast á matskenndum lagaheimildum og stjórnvaldsfyrirmælum. Full ástæða er því til að fylgja því eftir að þessum tillögum verði hrint í framkvæmt. Ég vil nefna þær sem ég tel markverðastar. Ég tel að allshn. ætti að skoða þær sérstaklega en ég geng út frá að þingið fallist á að rétt sé að nefndin skoði þessa skýrslu og segi álit sitt á henni, eins og ég lagði til í upphafi máls míns. Ég vil fyrst minnast á það sem fram kemur í skýrslunni um lög um ráðherraábyrgð og rétt þingmanna til upplýsinga. Í skýrslunni er lagt til að skoðað verði hvort ekki sé rétt að endurskoðuð verði lög um ráðherraábyrgð sem sögð eru nokkuð óskýr og matskennd og vafi leiki á að teljist nægjanlega skýr samkvæmt þeim kröfum sem gerðar eru í dag til refsiákvæða. Ég vil taka undir það að full ástæða sé til að skoða lög um ráðherraábyrgð. Ég hef reyndar lagt það til tví- eða þrívegis á þingi að lög um ráðherraábyrgð verði skoðuð og í þau t.d. tekið upp, það sem er í dönsku lögunum um ráðherraábyrgð, að talið verði refsivert samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð ef ráðherra gefur Alþingi rangar eða villandi upplýsingar við meðferð máls á Alþingi eða leyni upplýsingum sem hafa verulega þýðingu. Ég held að brýnt sé að skoða þetta sérstaklega. Ég legg þann skilning í skýrsluna að lagt sé til að þingmönnum verði tryggður meiri, skýrari og víðtækari réttur til upplýsinga frá framkvæmdarvaldinu með breytingum á þingskapalögum. Þar vísar nefndin til deilna sem upp hafa komið um hvort og þá að hvaða marki ráðherra er heimilt að undanþiggja í svörum sínum upplýsingar sem þagnarskylda ríkir um. Ég tel það athyglisvert sem fram kemur í skýrslunni en þar segir: ,,Leggja verður til grundvallar að fyrrnefndur réttur alþingismanna til aðgangs að upplýsingum um opinber málefni ráðist ekki af upplýsingalögum heldur byggist hann á sjálfstæðri heimild sem er að finna í 54. gr. stjórnarskrárinnar.`` Mælir nefndin með að tekin verði upp í þingskapalög ákvæði til að fyrirbyggja deilur við framkvæmd fyrirspurnarréttar þingmanna og um heimild þingnefndar til þess að taka við upplýsingum um mál sem þagnarskylda ríkir um. Þetta tel ég mikilvægt innlegg í þá umræðu að auka möguleika þingmanna til að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og sinna sínu hlutverki. Ég vænti þess fastlega að allshn., sem hugsanlega fær þetta mál til umfjöllunar, skoði þetta mál sérstaklega. Ég fagna því að hæstv. ráðherra tekur undir það að þetta ákvæði verði sérstaklega skoðað í tengslum við endurskoðun á þingskapalögum. Ég held að hér sé mjög mikilvægt mál á ferðinni. Hæstv. forsrh. tekur líka undir það þegar talað er um meinbugi á íslenskri löggjöf. Þar er talað um að koma á fót lagaskrifstofu við Stjórnarráðs Íslands vegna þess að miklu fleiri hnökrar eða meinbugir séu á íslenskri löggjöf en löggjöf annars staðar á Norðurlöndum. Þar eru starfræktar sérstakar lagaskrifstofur sem kanna hvort einhverjir lagatæknilegir hnökrar séu á stjfrv. auk þess sem kannað er hvort þau eru samrýmanleg ákvæðum stjórnarskrár. Það er ekki heldur starfandi lagaráð hjá Alþingi sem hefur þetta hlutverk með höndum og tel ég reyndar frekar, ef um það stæði val hvort lagaskrifstofa ætti að vera við Stjórnarráðið eða sérstakt lagaráð hjá Alþingi, rétt að sú athugun sé í höndum þingsins, ekki síst þegar um er að ræða að leggja mat á hvort stjfrv. séu samrýmanleg ákvæðum stjórnarskrárinnar. Það er vissulega umhugsunarvert að miklu fleiri hnökrar skuli vera á íslenskri löggjöf en annars staðar á Norðurlöndum. Í skýrslunni kemur fram að umboðsmaður Alþingis hafi séð tilefni til að vekja athygli Alþingis á meinbugi í lögum í 45 af fyrstu 2.000 málunum sem hann fékk til afgreiðslu. Til samanburðar er nefnt að þetta eru fleiri mál en umboðsmaður danska þingsins hafi fengist við, sem snerti meinbugi í lögum, allt frá því það embætti var stofnað árið 1954. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji þá ekki eðlilegra, ef farið væri út í að koma á fót slíkri skoðun á lögum, að það væri í höndum Alþingis eða lagaráðs þingsins. Varðandi framtíðarstefnu í þróun stjórnsýslunnar þá tel ég þar ýmislegt athyglisvert koma fram. Ég tek undir það eins og hæstv. forsrh. að móta þurfi framtíðarstefnu um þróun stjórnsýslukerfisins þar sem tekin verði afstaða til þess í hvaða tilvikum réttlætanlegt er að gera undantekningar frá meginreglu íslenskrar stjórnskipunar, setja á fót sjálfstæða stofnun eða stjórnsýslunefnd. Ég tel að ýmar stofnanir, þrátt fyrir þessa annmarka, eigi að vera sjálfstæðar. Ég nefni þar sérstaklega Seðlabankann sem á að vera sjálfstæð stofnun og ekki háð boðvaldi ráðherra, sama á að gilda um Fjármálaeftirlitið og Samkeppnisstofnun svo dæmi séu nefnd. Vissulega er það umhugsunarvert sem fram kemur í þessari skýrslu að sjálfstæði opinberra stofnana eða stjórnsýslunefndar feli í sér það að enginn beri ábyrgð gagnvart Alþingi. Það er vissulega ástæða til að hafa það í huga þegar við ræðum um sjálfstæði stofnana. Ég vil spyrja ráðherrann um það sem fram kemur hér í skýrslunni þar sem kallað er eftir því að undirbúin verði heildarlöggjöf um skaðabóta\-ábyrgð ríkisins og sveitarfélaga --- ég vænti þess að hæstv. ráðherra sé að hlusta á það sem ég hef hér fram að færa þó hann sé ekki í salnum. Verið er að leggja til að undirbúin verði heildarlöggjöf um skaðabótaábyrgð ríkis og sveitarfélaga en 40 ár eru liðin síðan Alþingi samþykkti ályktun þar að lútandi án þess að frv. hafi verið lagt fram um það efni. Það er auðvitað mjög athyglisvert. Hér er á ferðinni afar mikilvægt mál en skaðabótalöggjöfin sem við búum við nær aðallega til einkageirans og aðeins að hluta til opinbera geirans. Ríkið fer með opinbert vald en þegar einstaklingar og fyrirtæki telja að hið opinbera eða embættismenn þess hafi á sér brotið og telja sig hafa orðið fyrir tjóni þá hefur vantað lög þar að lútandi. Fólk hefur þurft að leita réttar síns fyrir dómstólum, t.d. vegna fébóta, ábyrgðar á hendur ríki og sveitarfélögum. Ég tel því að þegar þurfi að setja lög um bótaábyrgð hins opinbera í slíkum tilvikum og spyr hæstv. forsrh. um álit hans í því máli. Varðandi brot í opinberu starfi þá kemur fram að endurskoðun hafi ekki farið fram á ákvæðum almennra hegningarlaga um brot í opinberu starfi. Ekki hafi verið gerðar breytingar á meginefni refsiákvæðanna frá gildistöku laganna fyrir tæpum 60 árum síðan og get ég verið sammála hæstv. ráðherra um að vísa þessum kafla til refsiréttarnefndar til skoðunar. Spurningin virðist standa um hver sé opinber starfsmaður í skilningi hegningarlaga, óljóst virðist hverjir falla undir þau lög og skilgreina þarf betur hvað er refsivert í því sambandi. Ég vil nefna að hér er einnig rætt um siðareglur og stjórnsýsluskóla sem hæstv. ráðherra gerði að umtalsefni. Ég lít svo á að þegar lagt er til að opinberum starfsmönnum verði settar siðareglur, eins og kemur fram í þessari skýrslu, þá sé ekki verið að tala um siðareglur fagstétta heldur ákveðinna starfsgreina hjá hinu opinbera. Opinberir eftirlitsmenn eru einmitt gott dæmi um að þegar lögum og reglum sleppir þá taki við siðareglur. Þar er oft um að ræða grátt svæði og óljóst hvernig halda ætti á málum. Síðan er lagt til að tekið verði til skoðunar að starfræktur verði sérstakur stjórnsýsluskóli fyrir starfsmenn stjórnsýslu ríkisins og sveitarfélaga eins og gerist víða í nágrannalöndum okkar. Nefndin telur óhjákvæmilegt að vandamál rísi þegar opinberir starfsmenn með aðra menntun en lögfræði koma að töku ákvarðana og beitingu almennra efnisreglna stjórnsýsluréttarins, hafi þeir ekki hlotið grunnmenntun á þessu sviði. Síðan finnst mér athyglisverður kaflinn þar sem talað er um að bregðast verði við óskýrum þagnarskylduákvæðum starfsmanna og starfsstétta sem nú má finna í yfir 80 lögum og enn fleiri reglugerðum og eru afar óljós. Skýrsluhöfundar vilja að þagnarskylduákvæði verði betur skilgreind og markvissari en nú er, að þau verði að finna á einum stað eins og í uppýsingalögum. Þar þyrfti og nákvæmlega að vera skilgreint og tíundað hvað fellur undir þagnarskyldu, heilsufarsupplýsingar, félagsleg vandamál og þess háttar. Í tengslum við aukið réttaröryggi borgaranna kemur fram að æskilegt sé að tekið verði til sérstakrar athugunar hvort þörf sé á að setja sérákvæði í lög um meðferð einkamála til að auðvelda einstaklingum og félögum þeirra að sækja mál á hendur opinberum aðilum. Ýmis fleiri ákvæði eru hér lögð til sem snerta réttaröryggi borgaranna. Ég sé að tíma mínum er að ljúka en geri ráð fyrir að ég geti komið aftur að áður en þessari umræðu lýkur til að fara yfir nokkur atriði sem ég hef ekki komist yfir að nefna í fyrri ræðu minni. Ég tel að þessar tillögur séu mjög gagnmerkar margar hverjar og brýnt að Alþingi taki á þeim. Ég vona að það sem ég hef hér lagt til fái undirtektir, þ.e. að hv. allshn. fjalli um málið og skili niðurstöðu sinni og tillögum til Alþingis. Þarna eru vissulega á ferðinni ýmis mál sem undirbúa þarf löggjöf um. Ég heyrði að hæstv. ráðherra tók undir sum hver þeirra í máli sínu en ég hef beint spurningum varðandi önnur atriði til hæstv. ráðherra. Ég vona að hann svari þeim áður en þessari umræðu lýkur.

Herra forseti. Ég vil eins og hv. síðasti ræðumaður og reyndar einnig hæstv. forsrh. þakka fyrir skýrsluna sem hér er fram komin og ljúka lofsorði á þá vinnu sem þar er á ferðinni. Mér virðist skýrslan afar yfirgripsmikil úttekt á þessum málum. Ég skal að vísu játa að ég er ekki þaullesinn í efninu og fyrirgefst það vonandi þar sem um allmikinn pappír er að ræða og ekki ýkja langt síðan hann kom hér fram. Það sem ég hef haft tíma til að lesa í skýrslunni sýnist mér afar fýsilegt. Þessi einkafundur félmrh., herra forseti, veldur nokkru ónæði í salnum. Væri hægt að fara fram á það við hæstv. félmrh. og viðræðuaðila hans að þeir gerðu hlé á fundi sínum þangað til betur stendur á? Hér sýnist mér á ferðinni hið merkasta gagn, herra forseti. Ég vil þó leyfa mér að gagnrýna eitt, þó að vísu væri komið inn á það í framsöguræðu forsrh. hæstv., þ.e. að ekki kemur fram í skýrslunni hverjir voru upphaflegir tillögumenn að því að þetta verk væri unnið. Ég gagnrýni það upp á síðari tíma að þeir sem hafa þessa bók undir höndum eða þingskjalið eins og því var útbýtt sjá ekki af skýrslunni hverjir höfðu frumkvæði að því á Alþingi að málið var tekið upp. Þvert á móti mætti ætla að um stjtill. eða annað þvílíkt að ræða. Mér finnst ástæða til að halda því til haga og láta menn njóta þess sem vel er gert. Frumkvæðið að því að leggja til að þessi vinna yrði unnin var haft hér af hálfu þingmanna og 1. flm. tillögunnar, ef ég veit rétt, var hv. síðasti ræðumaður, Jóhanna Sigurðardóttir. Mér finnst það miður þegar slíkt hverfur út úr pappírunum, það er hluti af sögunni og ástæða til að rekja það í inngangi máls. Ég lít á þessa skýrslu, herra forseti, í samhengi við margt annað sem gerst hefur á sl. 10--15 árum og lýtur að því að betrumbæta margt í stjórnsýslu okkar og réttarfari sem vissulega var orðið tímabært að gera. Þar ætla ég aðeins að nefna þrjá þætti, herra forseti. Hið fyrsta er hreinni verkaskipting og formlegri aðskilnaður hinna þriggja meginþátta valdsins, þ.e. þrígreiningar valdsins. Við höfum farið í gegnum löggjöfina og fært þar ýmislegt til nútímalegra horfs eða þess horfs sem réttara er talið nú. Mér finnst það eiga erindi inn í umræður um þetta mál að þar hefur talsvert verið aðhafst. Í öðru lagi nefni ég tilkomu umboðsmanns Alþings. Það er enginn vafi á því í mínum huga að það var verulega stórt skref fram á við í þessum efnum. Það hefur stuðlað að því að bæta öryggi borgaranna, tryggja betur aðgang þeirra að réttmætri stjórnsýslu og möguleika á að koma sínum sjónarmiðum á framfæri, leita réttar síns og fá mál upplýst. Í þriðja nefni ég setningu stjórnsýslulaganna. Þetta tel ég, herra forseti, vera þrjá mikilvægustu áfangana í þessum efnum . Ég hef gaman af því, herra forseti, og ekki bara gaman heldur tel ég það rétt og skylt, þegar verið er að rökstyðja stöðu löggjafarinnar og reglna í opinberri stjórnsýslu. Á bls. 33 og 34 er t.d. fjallað um almennar efnisreglur stjórnsýsluréttarins og siðferði, þá er farið víða í röksemdafærslu og rökstuðningi. Þar kemur m.a. við sögu neðst á bls. 33 enginn annar en Þorgeir Ljósvetningagoði þegar leitað er eftir einföldum rökum fyrir hvað lágmarksréttlæting sé fyrir laganna bókstaf, að þau þurfi að styðjast í sem allra mestum einfaldleik við það að gera gagn, vera til góðs og tryggja líf og limi manna í samfélaginu. Síðan er vitnað í þau rök sem Þorgeir Ljósvetningagoði hafði uppi hvað það varðar að menn skyldu hafa ein lög og einn rétt, en hann komst þannig að orði, með leyfi forseta: ,,Svo líst mér sem málum vorum sé komið í ónýtt efni að vér skulum eigi hafa ein lög allir. En ef sundur er skipt lögunum þá mun sundur skipt friðnum og mun eigi mega við það búa.`` Þarna var að sjálfsögðu verið að færa rök fyrir því að nauðsynlegt væri að í landinu giltu ein lög og til lengri tíma litið væri þegnunum öllum fyrir bestu að svo væri. Og var þó uppi býsna viðkvæmt mál sem verið var að setja niður, eins og kunnugt er, á Alþingi fyrir um þúsund árum síðan. Það er vel við hæfi á þessum tímamótum að þarna sé vitnað til þessara ummæla. Ég hefði kannski, herra forseti, út frá leikmannsvangaveltum mínum um þessi mál talið ástæðu til að fjalla í þessu samhengi um býsna huglægt atriði sem tengist framkvæmd stjórnsýslunnar og mér finnst náskylt þessu, spurningunni um grundvallarréttlætingu þess að í landinu gildi lög og reglur og okkur sé fyrir bestu að farið sé eftir þeim. Það er spurningin um framsetningu og viðhorf af hálfu stjórnvalda í umgengni sinni við þegnana. Þar tel ég að skorti nokkuð á að hugarfarið sé í öllum tilvikum hið sama hér, herra forseti, og mér finnst ég skynja sums staðar erlendis. Ég gæti þar nefnt sem dæmi t.d. hugarfarið á bak við framkvæmd í almannatryggingalögum og velferðarréttarreglum sem við styðjumst við, þá nálgun að grundvallarmarkmið framkvæmdarvaldsins og í allri stjórnsýslunni skuli vera að sjá til þess að þegnarnir njóti réttar síns og fari ekki á mis við hann en þetta snúi ekki öfugt, að reglurnar séu til að þegnarnir geti leitað réttar síns ef þeir hafa fyrir því sjálfir. Mér er ljóst, herra forseti, að vangaveltur af þessum toga eru afar huglægar og kannski erfitt að sjá fyrir sér að einfalt sé að færa í búning leiðbeinandi reglur af þessu tagi. En mér finnst samt umhugsunarefni hvort þær eigi ekki einnig erindi inn í þessa umfjöllun, þ.e. að reyna eftir atvikum að fjalla um og vera með leiðbeinandi umfjöllun um hvers konar hugarfar eða andrúmsloft að breyttu breytanda skuli viðhaft í nálgun sinni og viðfangsefnum innan stjórnsýslunnar. Ég get nefnt ýmsa hluti sem fróðlegt væri að fara inn á sem lúta að rétti manna til að koma sjónarmiðum sínum að eða leita réttar síns. Þetta snýr t.d. líka að því hversu dugleg stjórnvöld eru að veita upplýsingar, fræða um réttindi borgaranna og fræða um leikreglurnar eins og þær eru. Ég verð æði oft fyrir því og það gildir væntanlega um fleiri hv. alþm. að til mín leitar fólk sem virðist vera í óvissu um jafnvel grundvallarréttindi sín samkvæmt stjórnsýslulögum eða öðrum landslögum. Ég fæ t.d. iðulega fyrirspurnir um það, þrátt fyrir að stjórnsýslulögin séu að nálgast áratuginn í aldri, hvort ráðuneytum sé ekki skylt að svara bréfum. Þá segi ég: Jú að sjálfsögðu. Það eru skýr ákvæði um það í stjórnsýslulögum að stjórnvöldum ber að bregðast við erindum, ber að svara, og hafa þau til þess tiltekinn frest o.s.frv. Samt virðist fólk, aðilar sem eru í samskiptum við stjórnvöld, við ráðuneyti, í fullkominni óvissu um að þeir eigi slíkan rétt. Sama gildir um þá meginreglu að stjórnvöld skuli ef eftir því er leitað rökstyðja úrskurði sína. Menn eru alls ekki með slíka hluti á hreinu og það virðist heilmikil óvissa ríkja í landinu þrátt fyrir að stjórnsýslulög hafi lengi verið í gildi. Sama gildir t.d. um stjórnsýslukærur, um réttinn til að kæra til æðra stjórnsýslustigs, ákvarðanir sem teknar eru á neðri stigum. Ég leyfi mér að efast um, herra forseti, að nægjanlega vel sé upplýst um þann rétt. Ég leyfi mér að segja í allri hreinskilni að ég held að talsverðu af þeim fjármunum, sem stjórnsýslan hneigist til að nota nánast í áróður, væri betur varið í hlutlægar upplýsingar um mál af þessu tagi. Við fáum frá ráðuneytum og ríkisstjórn glanspappírsbæklinga sem jafnvel eru prentaðir í þannig upplagi að þeir duga til að dreifa inn á hvert heimili í landinu, dýrar útgáfur þar sem öðrum þræði er kannski verið að upplýsa og fræða um einhverja stefnumótun, einhver afrek í viðkomandi ráðuneytum og stundum hefur efnið þó viljað verða býsna áróðurskennt. Fyrir hinu fer minna, að fjármunum sé varið í hlutlæga og hlutlausa upplýsingamiðlun um réttindi borgaranna. Réttindi eins og möguleika á stjórnsýslukærum, til að krefjast rökstuðnings þegar niðurstöður stjórnvalda eiga í hlut, til að erindum sé einfaldlega svarað, sem kannski er algengasta umkvörtunarefnið meðal þeirra sem eiga samskipti við stjórnvöld. Því miður, svo dapurlegt sem það nú er. Enn þann dag í dag held ég að það sé algengasta umkvörtunin sem maður heyrir. Um eftirlitshlutverk Alþingis og alþingismanna, herra forseti, er einnig fjallað í þessari skýrslu. Þar er komið inn á ýmsa mjög mikilsverða þætti sem ástæða hefði verið til að ræða ítarlega. Ég hefði gjarnan getað hugsað mér að gera það í lengra máli en ég hef tíma til að flytja hér. Farið er rækilega yfir það á bls. 65--67 hversu margþættur og sterkur réttur alþingismanna til að krefja upplýsinga er. Það er farið yfir það lið fyrir lið hvaða ákvæði þingsköpin geyma í þessum efnum, um munnlegar og skriflegar fyrirspurnir, óundirbúnar fyrirspurnir, um skýrslur, um utandagskrárumræður, rannsóknarnefndir og annað slíkt. Þar er einnig fjallað um eftirlitshlutverk umboðsmanns Alþingis. En það er annað sem enn meira máli skiptir, finnst mér, herra forseti, því það sem bundið er í lögum vitum við um og þekkjum. Á bls. 73 er mjög athyglisverð umfjöllun um rétt alþingismanna til aðgangs að upplýsingum um opinber málefni. Þar tel ég rökstutt, þannig að ég er eftir atvikum ágætlega sáttur við það, að þessi réttur er sjálfstæður. Hann er til staðar utan þess þrönga, skilgreinda ramma sem bundinn er t.d. í þingsköpum og rétturinn á að leggja fram skriflegar fyrirspurnir. Hann leiðir af stöðu Alþingis eða stöðu framkvæmdarvaldsins gagnvart Alþingi. Þingmenn hljóta að hafa sterkan og sjálfstæðan rétt og sá réttur t.d. er sterkari en upplýsingalög. Hann er sjálfstæður og þess vegna lít ég svo á að óþarfi sé fyrir alþingismenn að vísa til upplýsingalaga þegar þeir snúa sér að ráðuneytum og biðja þar um upplýsingar eða fyrirgreiðslu. Það leiðir af stöðu þessara aðila hvors gagnvart öðrum að þarna er sjálfstæður og mjög sterkur réttur. Herra forseti. Það væri líka fróðlegt að taka inn í þetta samhengi stöðu Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég get ekki neitað því, herra forseti, að mér finnst sú staða hafa veikst. Ég held að hún hafi gert það kannski í aðalatriðum af tveimur ástæðum. Hin fyrri er ákveðið hugarfar sem ríkt hefur í samskiptum framkvæmdarvaldsins og Alþingis. Hin seinni er sú pólitíska staðreynd að við höfum búið við, sem er gott í sjálfu sér, sterkar meirihlutaríkisstjórnir áratugum saman á Íslandi. Við höfum ekki haft þá hefð hér að í bland sætu minnihlutastjórnir sem háðari eru löggjafanum. Það leiðir til þróunar eins og við höfum séð í Noregi, Danmörku og víðar, að þjóðþingin fá sterkari stöðu. Nú um stundir er að verða ólíku saman að jafna, t.d. stöðu norska Stórþingsins sem í raun er algjörlega ráðandi og stefnumótandi aðili sem veikar minnihlutastjórnir hafa þurft að sækja reglulega umboð sitt til og því sem við höfum fengið að kynnast hér þar sem manni virðist æðioft, þegar hlutirnir hafa verið ákveðnir við ríkisstjórnarborðið og stimplaðir í þingflokkum ríkisstjórnarflokkanna, að litið sé á það sem formsatriði að ljúka umfjöllun um þá hér. Herra forseti. Að síðustu ætla ég að nefna að tilmæli um stöðu umboðsmanns Alþingis og rétt hans til að beina tilmælum til stjórnvalda og að mæla með gjafsókn ef mál fara til dómstóla. Ég tel að þar sé á ferðinni atriði sem ástæða er til að fara yfir í ljósi reynslunnar. Eftir atvikum mætti jafnvel styrkja stöðu embættis umboðsmanns Alþingis að þessu leyti þannig að tilmæli hans fengju meiri vigt og staða hans yrði styrkt í þessu sambandi.

Herra forseti. Ég ætla að nefna eitt atriði af fjölmörgum sem hv. þm. gat um, það var um kynningu á ritum og lögum. Ég vil halda því fram að sú lagasetning sem forsrn. hefur beitt sér fyrir að undanföru, eins og stjórnsýslulög og upplýsingalög, hafi verið kynnt með algjörlega nýjum og sérstökum hætti. Haldin voru námskeið og ráðstefnur fram og til baka um stjórnsýslulögin. Gefnar voru út bækur um stjórnsýslulögin, bæði stærri rit og minni rit. Gefnar voru út fróðlegar bækur um upplýsingalögin og dreift mjög víða. Satt best að segja fengum við klapp á bakið fyrir þessa starfsemi alla því það var mjög óvenjulegt að ráðuneyti stæði fyrir svo umfangsmikilli útgáfu- og kynningarstarfsemi í kjölfar lagasetningar. Við höldum þessu eiginlega áfram með þessu framtaki hér í dag, með því að koma þessu í að vísu ódýra en aðgengilega bók til að þessi umræða fari ekki fyrir lítið, hún haldist og dragi að sér athygli. Við teljum að þetta sé athyglisvert og leiði til bættra stjórnsýsluhátta. Varðandi stjórnsýslulögin og upplýsingalögin fór fram ein víðtækasta kynning sem framkvæmdarvaldið hefur staðið fyrir á löggjöf sinni í framhaldi af slíkri starfsemi. Ég held til að mynda að upplýsingalögin, svo maður nefni þau, virki mjög vel. Þeir sem þurfa á þeim að halda eiga mjög gott með ná fram rétti sínum hvað það varðar. Stjórnsýslulögin voru jafnframt afar vel kynnt enda var það nauðsynlegt. Þetta var algjörlega nýtt. Bæði voru þau vel kynnt inn á við gagnvart ráðuneytunum og starfsmönnum þeirra en jafnframt út á við með miklu námskeiðahaldi, hvers kyns uppákomum og síðan útgáfu. Þetta vildi ég nefna af mörgu öðru sem kom reyndar fram í ræðu hv. þm.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessar upplýsingar og ég ber engar brigður á þær. Ég hygg rétt að talsvert starf hafi verið unnið að því að upplýsa um og kynna þá hluti. Í máli mínu fólst ekki að lasta það sem vel hafði verið gert heldur hitt að ég er þeirrar skoðunar, því miður, einfaldlega vegna þeirra viðbragða sem ég verð var við og fæ iðulega á borð mitt, að betur þyrfti að gera, sérstaklega að hugsa um gagnvart almenningi. Það er raunverulega tvíþætt verkefni þegar löggjöf er sett af þessu tagi eins og stjórnsýslulögin og upplýsingalögin. Annars vegar þarf að kynna hana, fá embættismenn og þá sem vinna við framkvæmdina til að vera meðvitaða um þessa hluti og vinna samkvæmt þeim. Mér býður í grun að kannski hafi kynningar- og upplýsingastarfið þrátt fyrir allt meira beinst að þeim hlutum, þ.e. að embættismönnum og kerfinu. Hins vegar er svo nauðsyn þess að upplýsa þegna þjóðfélagsins um þessa hluti þannig svo þeir nái rétti sínum á grundvelli þess að þekkja löggjöfina og vita um möguleika sína og úrræði. Þar óttast ég, jafnvel þó að talsvert hafi verið að því unnið að koma upplýsingum á framfæri, að gera þurfi enn betur. Það er nú ósköp einfaldlega mín tilfinning vegna þess hversu algengt er að maður fái fyrirspurnir eða umkvartanir sem snúa að þessu. Aðilar sem maður hefði reiknað með að væru nokkuð vel að sér um þessa hluti, ég nefni sem dæmi framkvæmdastjóra fyrirtækja, forsvarsmenn sveitarfélaga eða aðrir slíkir eru ekki alveg með það á takteinum hver staða þeirra er í samskiptum af þessu tagi. Þá er ástæða til að hafa áhyggjur af því að þeir sem eru óvanari slíkum samskiptum við stjórnvöld kunni að fara nokkurs á mis hvað upplýsingar snertir.

Herra forseti. Ég fagna þessari skýrslu alveg sérstaklega og öllum þeim sem komu að gerð hennar, hvort sem þeir eru nefndir á nafn eða ekki. Það skiptir í rauninni ekki öllu máli heldur það að komin er út handhæg handbók í stjórnsýslu, ef svo má segja. Þegar slíkt rit er komið út þá spyr maður sig hvers vegna það sé ekki löngu fyrr komið fyrir manna sjónir. Í tengslum við ný stjórnsýslulög var vissulega útgefið heilmikið kynningarefni þar sem hægt var að lesa sér til um starfsskilyrði stjórnvalda og samspil stjórnvalda og löggjafarþingsins. Þetta er mikilvægt rit og ég tel eðlilegt að það verði námsgagn í háskólum landsins og vissulega víðar. Kennslubók í lögfræði, sagði hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir. Ég hygg að það megi til sanns vegar færa en fyrst og fremst er þetta mikilvægt gagn til að skilja stjórnkerfi okkar og þjóðfélag. Ég var fyrir fáeinum árum á námskeiði í stjórnmálaheimspeki og stjórnmálasiðferði hjá Háskóla Íslands. Það var afar gagnlegt. Við vorum þar nokkrir þingmenn og satt að segja sé ég ekki betur en þessi bók --- ég hef nú ekki lesið hana alveg ofan í kjölinn enn þá --- geti verið mikilvægt gagn til að við náum betur að sinna hlutverki okkar, hvort tveggja löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið. Það er vissulega vaxandi áhugi í landinu og vaxandi umræða um þessi efni, samskipti Alþingis og framkvæmdarvaldsins og hlutverk þeirra í þjónustu við allan almenning. Í skýrslunni er dreginn saman sá lögfræðilegi grundvöllur sem nauðsynlegt er að liggi fyrir til að fram geti farið þessi málefnalega og upplýsta umræða um starfsskilyrði stjórnvalda, ábyrgð þeirra gagnvart Alþingi og einnig og ekki síður ábyrgð hv. Alþingis gagnvart stjórnvöldum. Í skýrslunni er hins vegar ekki tekin nein afstaða til þeirra ábendinga sem hér eru settar fram enda hlýtur það að vera verkefni hv. ríkisstjórnar og Alþingis. Það er m.a. tilgangur umræðunnar á þessum degi hvað sem síðar verður um þessa skýrslu og hvaða umræðu hún fær á opinberum vettvangi. Mig langar að þakka hæstv. forsrh. fyrir þetta frumkvæði, fyrir að stjórnkerfið er allt tekið út með þessum hætti og kannað hvort það virki eins og ætlast er til. Ég þakka einnig þá hvatningu sem hann hefur fengið til þess, bæði frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og ýmsum fleirum. Það er allt of sjaldgæft að menn gefi sér tíma til að staldra við og kanna innviði kerfisins hjá okkur. Að því leyti er þessi skýrsla einstæð í sinni röð. Mér er ekki kunnugt um að úttekt á borð við þessa hafi áður verið gerð. Eins og fram kom í máli hæstv. forsrh. liggja stjórnvöld oft undir ámæli fyrir athafnir sínar. Það kemur fram í skýrslunni að ekki er alltaf við stjórnvöld ein að sakast. Stjórnsýsla framkvæmdarvaldsins og staða þess í stjórnkerfinu er öðru fremur mótuð af löggjafanum. Stjórnvöld eru bundin af lögum og reglum og verða að haga stjórnsýslu sinni í samræmi við lög. Stjórnsýslan er með öðrum orðum lögbundin og lögin eru sá prófsteinn á starfsemi stjórnvalda sem dómstólar og sérstakar eftirlitsstofnanir, svo sem umboðsmaður Alþingis og Ríkisendurskoðun, leggja til grundvallar. Almennt skiptir því miklu fyrir starfsskilyrði stjórnvalda hvernig til tekst um setningu laganna. Þar er auðvitað komið að hlut hins háa Alþingis. Í skýrslunni er bent á undirrót margra ágreiningsefna í stjórnsýslu og oft virðist mega rekja þau til atriða sem ekki hefur verið hugað nægjanlega að við gerð laganna. Þar hittir það að sjálfsögðu fyrir hið háa Alþingi, löggjafann. Mig langar sérstaklega í þessari stuttu tölu að benda á kafla 2.13. og 2.14., þ.e. um almennar efnisreglur stjórnsýsluréttar og siðferði. Niðurstaðan þar er í grófum dráttum byggð á því sama, þ.e. að siðferðilegt gildi og gæði stjórnvaldsákvarðana sé óhjákvæmilega háð lagasetningu Alþingis. E.t.v. mætti koma skýrar fram í skýrslunni að kjarni stjórnsýslunnar og vandaðra stjórnsýsluhátta er ekki aðeins af lagalegum toga spunninn heldur einnig og ekki síður siðferðilegum. Hann er þá væntanlega fólginn í því hlutverki stjórnsýslunnar að þjóna almenningi, bæði með því að efla og virða réttindi einstaklinga og með því að vinna að hagsmunum heildarinnar. Góð stjórnsýsla er með öðrum orðum stjórnsýsla sem hefur að leiðarljósi grundvallarsiðgildi og siðferðisgildi lýðræðislegs samfélags, svo sem virðinguna fyrir einstaklingunum sem frjálsum persónum og jöfnum fyrir lögum, löggjafa og stjórnvöldum. Þennan siðferðilega kjarna mætti umræðan um hvernig bæta megi opinbera stjórnsýslu jafnframt hafa að leiðarljósi. Hann hlýtur að vera hinn endanlegi, siðferðilegi mælikvarði á framfarir í stjórnsýslunni. Herra forseti. Almenn siðferðisvitund og það sem er góð regla að flestra dómi hlýtur þannig að móta löggjöf landanna. Lögin breytast, reglur samfélagsins breytast eftir tíðarandanum, almenningsálitinu. Löggjöf landanna endurspeglar þannig hið almenna álit og almenna viðhorf. Að þessu sögðu sjáum við að enn þá mikilvægara er að allir þegnar þjóðfélagsins geri sér ljósa ábyrgð sína. Í sameiningu mótar þjóðin öll lagaumgjörðina sem hún býr við. Löggjafinn og stjórnkerfið skulu þjóna því markmiði í sameiningu fyrir þjóðina alla.

Virðulegi forseti. Ég ætla að taka undir það sem komið hefur fram að með því að gefa út þá skýrslu sem hér hefur verið lögð fram sem bók ætti að skapast grundvöllur til faglegrar umfjöllunar um það sem er ábótavant í stjórnsýslu okkar, ekki bara hjá okkur þingmönnunum heldur jafnframt meðal fræðimanna. Það er alveg ljóst af þessari merkilegu skýrslu að ýmislegt þarf að skoða hjá okkur og skýrslan sýnir að mjög víða eru brotalamir í stjórnsýslunni sem koma í veg fyrir að borgararnir nái rétti sínum. Herra forseti. Ég hafði mjög gaman af því hversu mikið hrós féll af munni hv. þm. Hjálmars Jónssonar um þessa skýrslu, að hún væri handbók í stjórnsýslunni og nú væru eiginlega öll svör komin vegna þess að ég tek það að sjálfsögðu sem mikið hrós við hv. þm. Samfylkingarinnar, Jóhönnu Sigurðardóttur, sem átti frumkvæði að því að þessi skýrsla var unnin. Þetta verð ég að segja, þó með bros á vör, herra forseti, því að auðvitað er það þannig að einhverju er velt af stað og svo skiptir máli hvernig á er haldið þar eftir. Haldið hefur verið vel á þessu máli og formaður nefndarinnar skilaði af sér góðu verki. Undir það vil ég taka. Ég fylgdist vel með því, herra forseti, hvernig hæstv. forsrh. fylgdi skýrslunni úr hlaði. Ég var að velta því fyrir mér hvort forsrh. mundi velja að vera sjálfur með einhverja skoðun á því hvernig ætti að bregðast við sumum álitamálum í skýrslunni, t.d. því að ráðherraábyrgð er óskýr og matskennd, eins og kemur fram í skýrslunni, og ákvæði um viðurlög eru ekki nógu skýr. Um þetta lét ráðherrann ekki mjög mörg orð falla en það kom fram í máli hæstv. forsrh. að þingið ætti að sjá til þess að ráðherra kæmi sér ekki undan ábyrgð stofnana og jafnframt að sjálfstæðar stofnanir væru undanskildar aðhaldsáhrifum Alþingis. Af því tilefni ætla ég að taka undir orð hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um að sumar stofnanir eiga ekki að lúta boðvaldi ráðherra. Hún tók dæmi um nokkrar stofnanir og auðvitað á að skoða hvaða stofnanir aðrar það kunna að vera. Annað sem ég velti fyrir mér þegar ég hlustaði á framsögu hæstv. forsrh. var nauðsyn á siðareglum og nauðsyn á aukinni fræðslu um grunnreglur stjórnsýsluréttar. Það kemur fram í skýrslunni að almennar reglur duga illa, að menntun og þjálfun séu betri. Þarna var hæstv. forsrh. ekki heldur með sjálfstæða afstöðu og því finnst mér skipta mjög miklu máli hvernig hann hyggst vinna á grundvelli skýrslunnar þar sem hún er komin fram vegna þess að eitt er að fylgja skoðunum skýrsluhöfunda úr hlaði og annað er að láta þingið vita hvernig á að bregðast við því sem hér kemur fram um að sé ábótavant í stjórnsýslu okkar. Hins vegar tók ég líka eftir því að hæstv. forsrh. var með mjög afdráttarlausa undirtekt við upplýsingaskyldu ráðherra. Áður en ég vík máli beint að skýrslunni vil ég taka undir þá skoðun sem fram var sett í umræðunni að Alþingi virðist hafa veikst gagnvart framkvæmdarvaldinu og e.t.v. er það vegna meirihlutahefðarinnar á Íslandi að ríkisstjórnir byggja á meirihlutastöðu í Alþingi. Svo virðist sem í þeim löndum þar sem minnihlutastjórnir viðgangast eða hefð er fyrir slíku verði staða viðkomandi þings miklum mun sterkari. Eins og ég segi hefur komið í ljós að fleiri hnökrar eru á íslenskum lögum en í nágrannalöndunum. Þannig er að yfirgnæfandi meiri hluti þeirra lagafrv. sem eru samþykkt á þingi koma frá Stjórnarráðinu og við þingmennirnir erum oft að kvarta undan því að fá af málunum sem við setjum fram nái fram að ganga. En það sem hefur gerst í nágrannalöndunum er að þar eru starfræktar sérstakar lagaskrifstofur sem hafa það hlutverk að fara yfir stjórnarfrumvörp og m.a. að skoða hvort einhverjir lagatæknilegir hnökrar séu á þeim og jafnframt hvort viðkomandi frumvörp samrýmist ákvæðum stjórnarskrár. Þetta hefur ekki gerst hjá okkur en þó var það nýmæli í tíð, ég held fyrstu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar, að tekið var upp að lögfræðingur í forsrn. færi yfir frumvörp. Ekki einu sinni hafði það viðgengist áður og það var eins og ég segi framför í stjórnsýslu okkar. Það er umhugsunarefni fyrir okkur á hv. Alþingi þar sem ekki er heldur starfandi lagaráð sem hefur þetta hlutverk með höndum. Þetta þýðir að ekki er farið ítarlega eða skipulega yfir lagafrumvörp og kannað hvort lagatæknilegir ágallar eru á þeim. Þess vegna þarf e.t.v. ekki að koma á óvart að það virðast miklu fleiri hnökrar á íslenskri löggjöf en löggjöf þar sem við höfum verið að bera okkur saman eins og á Norðurlöndunum. Ég held að það komi fram í skýrslunni að umboðsmaður Alþingis sá tilefni til að vekja athygli Alþingis á meinbugum í lögum í 45 af fyrstu 2.000 málunum sem hann fékk til afgreiðslu. Þetta eru mun fleiri athugasemdir en umboðsmaður danska þingsins hefur fengist við og snerta meinbugi á lögum allt frá því að það embætti var stofnað 1954. Dæmi um hnökra sem umboðsmaður Alþingis bendir á í löggjöf hér má nefna misræmi eða árekstra milli lagaákvæða, prentvillur, óskýran texta eða að gerður sé að lögum mismunur á milli manna án þess að til þess standi viðhlítandi rök. Þetta er ekki nógu gott afspurnar og við hljótum að þurfa að bregðast við þessu. Við viljum að ákvæði laga séu í samræmi við stjórnarskrá og skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist samkvæmt alþjóðasáttmálum til verndar mannréttindum. Engin ástæða er til þess fyrir okkur, virðulegi forseti, að vænta þess að hnökrum á íslenskri löggjöf fækki nema við tökum upp nýja aðferð til að koma í veg fyrir það og finnum leið til þess að vanda betur að gerð lagafrumvarpa. Það er ein af spurningunum sem hæstv. forsrh. stendur frammi fyrir hvort ekki sé ástæða til að koma á fót lagaskrifstofu við Stjórnarráð Íslands. Mér finnst mjög athyglisvert að Páll Hreinsson kemst að þeirri niðurstöðu að jafnvel hinar almennu efnisreglur stjórnsýsluréttar séu svo flóknar að ákveðinnar lágmarksþekkingar í lögfræði sé þörf svo unnt sé að beita þeim rétt. Þó það hafi viðgengist á fyrri hluta 20. aldar að menn gengju út frá því að verulegur hluti starfsmanna stjórnsýslunnar væri lögfræðingar þá er það ekki þannig í dag. Páll Hreinsson kveður ákaflega skýrt að orði um hvað af þessu kunni að leiða og segir óhjákvæmilegt að vandamál muni rísa þegar opinberir starfsmenn með aðra menntun en lögfræði koma að töku ákvarðana á grundvelli efnisreglna stjórnsýsluréttarins ef þeir hafa ekki hlotið grunnmenntun á þessu sviði. Þetta er ákaflega umdeilanlegt og við hljótum að spyrja hvort það sé virkilega þannig að þegnarnir geti ekki treyst því að lögin sé rétt túlkuð þegar mikilvægar ákvarðanir sem varða persónulegan hag þeirra eru teknar. Mér finnst það satt að segja ákaflega vafasamt. Ég treysti mér hins vegar ekki til að mótmæla því þegar jafnvirtur lögspekingur og Páll Hreinsson á í hlut. Ég spyr hæstv. forsrh. um þetta, er hann sammála þessu mati Páls Hreinssonar? Það er reyndar svo að höfundar skýrslunnar virðast hafa giska fast land eigin reynslu undir fótum þegar þeir setja fram staðhæfingar sínar og það kemur ótvírætt fram að mistök verða oft við úrlausn einstakra mála sem varða borgarana og má gjarnan rekja til vankunnáttu starfsmanna við undirbúning, meðferð eða úrlausn máls og þetta er tæpast viðunandi. Sjálfur leggur Páll Hreinsson til að sett verði á stofn námskeið fyrir aðra en lögfræðinga til að afla sér grunnmenntunar og lætur sér ekki nægja að varpa fram þeirri hugmynd heldur kveður svo að orði, með leyfi forseta, að brýnt sé að úr þessu sé bætt. Fyrr í umræðunni var rætt um það þegar upplýsingalög tóku gildi og boðið var upp á námskeið fyrir starfsmenn stjórnsýslunnar. Eftir því sem ég best veit er ekkert slíkt námskeið í gangi fyrir nýja starfsmenn innan stjórnsýslunnar. Það hlýtur því að vera mjög í þágu borgaranna að móta markvissa endurmenntunarstefnu sem felur það m.a. í sér að nýir starfsmenn, sem fá það hlutverk að taka ákvarðanir um rétt eða skyldu borgaranna, séu sendir á grunnnámskeið til að læra þær almennu reglur stjórnsýsluréttarins sem gilda um meðferð opinbers valds við töku stjórnvaldsákvarðana þegar þeir koma til starfa. Samkvæmt því hvernig Páll Hreinsson setur þeta mál fram mundi það efla rétt borgaranna. Það kemur fram í skýrslunni að í mörgum nágrannalöndum okkar eru starfandi slíkir stjórnsýsluskólar. Virðulegi forseti. Ekki er auðvelt að fara mjög ítarlega ofan í þessu skýrslu á þeim skamma tíma sem við þingmenn höfum til umráða. Þó vil ég víkja örlítið að siðareglum fyrir opinbera starfsmenn. Ekki hafa verið skráðar almennar siðareglur fyrir opinbera starfsmenn þó að ýmis lög taki til athafna opinberra starfsmanna og séu byggð á siðferðisreglum. Það kemur fram að Efnahags- og framfarastofnunin, OECD, hefur gefið út leiðbeiningar um siðferði í opinberri stjórnsýslu og það er spurning hvort við höfum sett nógu skýrar kröfur til þess að starfsmenn séu upplýstir og ef svo er þá væri fróðlegt að vita hverjar þær kröfur eru. Hins vegar er alveg ljóst að til að siðareglur komi að sem mestu gagni þurfa þær að vera sniðnar sérstaklega að aðstæðum starfsmanna á hverju sviði stjórnsýslunnar. Í skýrslunni kemur fram að það megi hugsa sér að skráðar verði reglur um það hvort og hvaða gjafir, veitingar eða viðurgjörning opinberir eftirlitsmenn mættu þiggja frá þeim sem eftirlitið lýtur að og þó verður að hafa það í huga að samkvæmt almennum hegningarlögum varðar það fangelsi allt að sex árum ef opinber starfsmaður tekur við eða lætur lofa sér slíkri umbun. Herra forseti. Mér finnst afar mikilvægt að þessi skýrsla setur fingurinn á ágalla í stjórnsýslu okkar en hún er jafnframt að draga það fram hvað þarf að gera til úrbóta. Þar má nefna að lagt er til að endurskoða lög um ráðherraábyrgð vegna þess að þau lög eru óskýr og matskennd, að þingmönnum verði tryggður meiri, skýrari og víðtækari réttur til upplýsingar frá framkvæmdarvaldinu og koma á fót lagaskrifstofu við Stjórnarráð Íslands og að opinberum starfsmönnum verði settar siðareglur, að óhjákvæmilega hljóti að rísa vandamál þegar opinberir starfsmenn með aðra menntun en lögfræði koma að töku ákvarðana og beitingu almennra efnisreglna og á þessu verði að taka og að bregðast verði við óskýrum þagnarskylduákvæðum starfsmanna og starfsstétta sem finna má nú í yfir 80 lögum og enn fleiri reglugerðum. Þetta kom einmitt fram í ræðu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Nefndin mælir eindregið með því að tryggt verði í lögum að aðila máls sé heimilt að bera mál sitt undir dómstóla hafi hið æðra setta stjórnvald ekki leyst úr því innan þriggja mánaða frá því að kæra berst og að bætt verði úr brotalöm hjá sveitarfélögunum og hæstv. forsrh. nefndi möguleikann á vefsetri til upplýsinga fyrir sveitarfélögin. Herra forseti. Ég tek undir það sem komið hefur fram í orðum annarra þingmanna að það er mjög brýnt að Alþingi taki þessar og aðrar tillögur í skýrslunni til umræðu og fylgi því eftir að þær komist til framkvæmda. Ég legg því mikla áherslu á að allshn. fái skýrsluna til umfjöllunar áður en við ljúkum umræðunni. Það á að vera sameiginlegt áhugamál okkar og framkvæmdarvaldsins að allshn. skoði skýrsluna og styðji hugsanlegar aðferðir framkvæmdarvaldsins sem gripið verður til á grundvelli skýrslunnar. Mér mundi finnast það slæmt ef við lykjum þessari gagnmerku umræðu án þess að ákvörðun hefði verið tekin um hvernig Alþingi sjálft kemur að úrbótum í þessum málum.

Virðulegi forseti. Við ræðum skýrslu um starfsskilyrði stjórnvalda og ég vil líkt og aðrir þingmenn í umræðunni þakka þeim þingmönnum undir forustu Jóhönnu Sigurðardóttur og hæstv. forsrh. fyrir að leggja skýrsluna fram. Eins og fram kemur í skýrslunni er löngu tímabært að við á hinu háa Alþingi fjöllum skipulega og málefnalega um við hvaða starfsumhverfi stjórnsýslan býr vegna þess að ekki má gleyma því í umræðunni að stjórnsýslan býr fyrst og fremst við þau starfsskilyrði sem Alþingi býr henni, þ.e. lögmætisreglan sem felur í sér að stjórnvöld eru bundin af lögum. Oft og tíðum má Alþingi líta í eigin barm þegar verið er að gagnrýna stjórnsýsluna því að oftar en ekki getur það stafað af því að löggjöf er ófullkomin og hugsanlega, eins og fram kemur í skýrslunni, stafar það af því að Alþingi veitir stjórnvöldum full matskenndar heimildir til þess að taka ákvarðanir. Ég ítreka því þakkir til þeirra sem hafa staðið að því að koma skýrslunni á framfæri við þingið og jafnframt að skýrslan skuli vera tekin til umræðu. Virðulegi forseti. Það eru nokkur atriði í skýrslunni sem ég vil taka hér til umfjöllunar og ræða þó að það verði aldrei gert með tæmandi hætti því svo mikil að vöxtum er skýrslan og svo vel unnin að það væri að æra óstöðugan að ætla sér að fjalla ítarlega um hana. Hins vegar eru nokkur atriði sem ég held að sé vert að minnast á í umræðum um skýrsluna og taka undir þau flest. Í fyrsta lagi var það sem ég nefndi áðan í ræðu minni að það er mjög mikilvægt að Alþingi vandi mjög til verka í lagasetningu sinni og þegar það er að undirbúa lög. Í skýrslunni er lagt til að Alþingi eða stjórnvöld komi sér upp lagaskrifstofu eða lagaráði í því skyni að tryggja að farið sé vandlega yfir lagasetningu sem er á endanum afgreidd frá Alþingi, sérstaklega út frá tæknilegum sjónarmiðum, og að farið sé vandlega yfir þau svo að við --- ja, ef ég má orða það þannig --- losnum við þær athugasemdir sem íslensk lagasetning og íslensk löggjöf hefur fengið frá eftirlitsaðilum í miklum mun meira mæli en víðast þekkist annars staðar á Norðurlöndum en það eru þær þjóðir sem við viljum bera okkur saman við á þessu sviði. Ég tek undir þær athugasemdir sem koma fram um þessa þætti. Í raun og veru, eins og ég sagði einnig áðan, að starfsskilyrði stjórnvalda mótast mjög af löggjöfinni sem slíkri, þ.e. að stjórnsýslan vinnur í skjóli laganna og þarf að vinna eftir þeim og lögin setja stjórnvöldunum umgjörð sem stjórnsýslan verður að vinna í. Þessari skýrslu, virðulegi forseti, er skipt í tvo meginþætti eins og ég skil hana, þ.e. í fyrsta lagi eru gerðar athugasemdir við þá löggjöf og það umhverfi sem stjórnsýslan er í og svo hins vegar samskipti Alþingis annars vegar og stjórnvalda hins vegar auk þess sem örlítið er komið inn á valdmörk dómstóla og stjórnvalda en ekki er stórum þætti skýrslunnar eytt í það. Virðulegi forseti. Í sjálfu sér er ekkert skrýtið þó að þetta séu meginatriði skýrslunnar vegna þess að hún fjallar um og tekur á og byggir á þeirri meginskiptingu sem er í íslensku stjórnarskránni sem er þrískipting ríkisvaldsins í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Það eru því þessir valdþættir sem skýrslan fjallar um og byggir á og veltir því upp hvernig samskiptin þarna eru. Meginsjónarmið að baki þrískiptingunni er vitaskuld það að sagan hefur kennt okkur að ef vald fellur um of á eina og sömu hendi er hættan sú að það vald sé misnotað. Þess vegna er ríkisvaldinu skipt upp í þessa þætti og hverjum þætti fyrir sig er ætlað að hafa eftirlit með hinum. Í skýrslunni er mikil áhersla lögð einmitt á þetta eftirlit og hvernig til hefur tekist og bent á ýmis atriði sem betur megi fara. Ég held að við öll sem störfum á hinu háa Alþingi þekkjum þá umræðu sem fram hefur farið að því er varðar samskipti alþingismanna annars vegar og ráðherra hins vegar og upplýsingagjöf til Alþingis. Þar hafa ekki verið og eru ekki nægilega skýrar reglur. Við höfum séð það og sú mynd hefur birst okkur í ýmsum myndum. Má nefna málefni Landsbankans sem voru til umræðu ekki fyrir margt löngu þar sem menn tókust á um hvaða upplýsingar ætti að gefa. Ég get nefnt fræga skýrslu sem laut að svokölluðu Stofnfiskmáli þar sem Alþingi fékk skýrslu frá ríkisendurskoðanda, sem reyndar heyrir undir Alþingi, og hún var nánast ritskoðuð, þ.e. ríkisendurskoðandi ritskoðaði nánast það sem fyrir Alþingi var borið. Öll umræða í framhaldi af því var dálítið erfið því að eins og kemur fram í skýrslunni virðast menn ekki vera með það á hreinu hvernig upplýsingaréttur Alþingis er gagnvart ráðherrum og hvernig hann beri að framkvæma. Það kemur einmitt fram í skýrslu þeirrar nefndar sem um þetta fjallar að mjög mikilvægt sé að kveðið sé skýrar að orði hvernig þessi réttur er og gerð er tillaga í skýrslunni um að þessi réttur verði skýrður nánar í þingskapalögum. Það er sú tillaga sem hér er gerð en jafnframt vakin eftirtekt á því sem flestir höfðu kannski gert sér grein fyrir að réttur alþingismanna til þess að fá upplýsingar er vitaskuld sjálfstæður og byggir ekki á upplýsingalögum eða neinu þess háttar. Rétturinn er rakinn til í fyrsta lagi 2. gr. stjórnarskrárinnar, sem kveður á um þrískiptingu ríkisvaldsins og þeirrar hugmyndafræði sem þar býr að baki, þ.e. að hver þáttur ríkisvaldsins hafi eftirlit með öðrum til þess að tryggja það að vald komist ekki um of á fáar hendur því að sagan hefur kennt okkur afleiðingar af þeirri niðurstöðu. Í öðru lagi byggir þessi sjálfstæði réttur vitaskuld á 54. gr. stjórnarskrárinnar sem vitnað er réttilega til og vakin er eftirtekt á þessu og hnykkt á í þessari skýrslu. Enn fremur er í skýrslunni vakin eftirtekt á ákvæðum um svokallað fullnaðarúrskurðarvald stjórnvalda en sá skilningur hefur verið uppi að Alþingi hafi getað sett reglur sem kveði á um að ákvarðanir stjórnvalda verði ekki endurskoðaðar og þá hefur stundum verið sett í lög að stjórnvöld hafi fullnaðarúrskurðarvald um tiltekið atriði. Eins og kemur fram í skýrslunni á hugmyndafræði af þessum toga rót sína að rekja til deilna á 19. öld um valdmörk milli stjórnvalda og dómstóla sem ég held að sé í dag einvörðungu tímaskekkja því að bæði fræðimenn og dómstólar hafa komist að þeirri niðurstöðu fyrir löngu að þrátt fyrir slík ákvæði þá sé ljóst að dómstólar geti tekið til skoðunar þau sjónarmið sem búa að baki slíkum ákvörðunum. Því má segja sem svo að dómstólar geti nánast í öllum tilvikum endurskoðað ákvarðanir stjórnvalda. Þá vil ég einnig í þessari umræðu, virðulegi forseti, taka undir þá beiðni sem kom fram hjá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, sem óskaði áðan eftir því í ræðu sinni að málinu yrði frestað að lokinni umræðunni og því vísað til allshn. Ég held að eins og skýrslan er byggð upp og eins og hún snýr að miklu leyti að Alþingi sjálfu og vinnubrögðum Alþingis sé mjög mikilvægt að allshn. fari mjög vandlega yfir þessa skýrslu og skili síðan umsögn sinni til þingsins, jafnvel með tillögum um úrbætur. Ég gat ekki betur heyrt en að í framsögu hæstv. forsrh. og eins annarra sem hér hafa talað að mjög mikilvægt sé að taka skýrsluna til vandlegrar meðferðar og bregðast við þeim athugasemdum sem fram koma í skýrslunni. Ég held að fáir séu betur til þess fallnir eða varla hægt að ætlast til annars en að allshn., sem er náttúrlega nefnd sem starfar á vegum þingsins og þessi mál heyra þar undir, en að hún taki þessa skýrslu til vandlegrar skoðunar. Ég tek því undir þau sjónarmið sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir setti fram í umræðunni um það að hv. allshn. taki þetta mál til vandlegrar skoðunar. Virðulegi forseti. Þar sem ég sit í hv. allshn. og á von á því að Alþingi samþykki þá tillögu að nefndin taki málið til skoðunar þá held ég að mér gefist nægt tækifæri til þess að fjalla ítarlegar um þessa skýrslu en gert hefur verið hér. Ég ítreka þakkir til þeirra sem frumkvæði hafa átt að því að skýrslan var skrifuð og jafnframt þakkir til hæstv. forsrh. sem hefur bæði gefið þessa skýrslu út og lagt hana fyrir Alþingi.

Virðulegi forseti. Skýrsla hæstv. forsrh. um starfsskilyrði stjórnvalda, eftirlit með starfsemi þeirra og viðurlög við réttarbrotum í stjórnsýslu er afskaplega viðamikið en um leið mjög vandað rit sem á eflaust eftir að verða skyldulesning í stjórnsýslurétti hvort sem er fyrir námsmenn, embættismenn eða hv. alþingismenn. Umfang stjórnsýslunnar hefur aukist mjög á undanförnum árum og hefur það aftur kallað á skilvirka lagasetningu. Á síðustu 10--12 árum hafa átt sér stað stórbreytingar á stjórnsýslunni. Þær hófust þegar embætti umboðsmanns Alþingis var samþykkt árið 1988 að mig minnir. Síðan hafa bæst við lög eins og stjórnsýslulög og upplýsingalög en allar þessar breytingar eru mjög til bóta, auka réttaröryggi þegnanna og styðja enn frekar við mikilvægar grundvallarreglur íslensks réttar. Þessi þróun hefur þó ekki komið í veg fyrir að enn eru nokkrir hnökrar á íslenskri lagasetningu. Umrædd skýrsla hæstv. forsrh. er einn liður í því að efla, bæta og samræma lagasetninguna. Margir mikilvægir þættir eru til umfjöllunar í skýrslunni sem lúta bæði að stjórnsýslunni en ekki síður að löggjafarvaldinu. Margir þeirra hafa verið ræddir hér. Ég ætla hins vegar að koma inn á nokkur atriði í skýrslunni sem ég tel að hið háa Alþingi ætti að taka til frekari athugunar. Það er ljóst að lagareglur ná aldrei yfir allt sem lagasetning í raun á að taka til. Álitaefni verða alltaf og munu koma upp. Það á hins vegar að vera metnaðarmál að haga löggjöf þannig að hún verði sem skýrust. Hér á landi hefur lagasetningin tekið stórstígum framförum, þótt lögin svari eða leysi ekki alltaf úr þeim ágreiningi sem fyrir liggur. Löggjöfin er stundum ónákvæm og oftar en ekki kemur ágreiningur upp vegna nokkuð óskýrrar lagasetningar. Komið hefur verið inn á m.a. þau atriði sem getið er um á bls. 49, en ég vil, með leyfi forseta, lesa það sem þar kemur fram: ,,Yfirgnæfandi meiri hluti þeirra lagafrv. sem samþykkt eru á hverju þingi stafar frá Stjórnarráðinu. Annars staðar á Norðurlöndum er það liður í starfi þeirra ráðuneyta sem fara með stjórnarfar almennt, oftast dómsmálaráðuneyta, að starfrækja sérstakar lagaskrifstofur sem hafa það hlutverk með höndum að fara yfir stjórnarfrumvörp og kanna m.a. hvort einhverjir lagatæknilegir hnökrar eru á þeim, auk þess sem kannað er hvort frumvarpið sé samrýmanlegt ákvæðum stjórnarskrár. Hér á landi er ekki starfandi lagaskrifstofa hjá Stjórnarráði Íslands sem hefur það hlutverk að gera lögfræðilega athugun á öllum stjórnarfrv. áður en þau eru lögð fyrir Alþingi. Þá er heldur ekki starfandi lagaráð hjá Alþingi sem hefur þetta hlutverk með höndum. Þar sem ekki er farið bæði ítarlega og skipulega yfir öll lagafrv. og kannað hvort lagatæknilegir ágallar eru á þeim áður en þau eru lögð fyrir Alþingi og samþykkt sem lög þarf ekki að koma á óvart að miklu fleiri hnökrar eru á íslenskri löggjöf en á löggjöf annars staðar á Norðurlöndum. Vart er við því að búast að hnökrum á íslenskri löggjöf fækki nema fundin verði leið til þess að vanda betur gerð lagafrv. Mikilvægt er að tekið verði til athugunar hvort ekki sé ástæða til að koma á fót lagaskrifstofu við Stjórnarráð Íslands í þessu skyni.`` Þetta er að mínu mati athyglisverð tillaga sem vert er að kanna betur. Það mætti t.d. hugsa sér að við mundum reyna að fá okkar bestu lögfræðinga jafnt innan sem utan Stjórnarráðsins og koma á laggirnar slíkri skrifstofu. Frændur okkar Norðmenn hafa til að mynda lagaskrifstofu innan dómsmrn. þar sem öll lagafrv. fara í gegn. Vera kann að skattalöggjöfin fari þó ekki þar í gegn en þar fara önnur lagafrv. í gegn áður en þau eru lögð fyrir þingið og á þeirri skrifstofu munu vera starfandi nokkrir tugir lögfræðinga. Lagaskrifstofa kemur til með að kosta töluverðar fjárhæðir en á móti kemur að óskýr lagasetning og ónákvæm er afar kostnaðarsöm fyrir þjóðfélagið. Miklar framfarir hafa þó orðið í undirbúningi stjórnarfrv. eins og ég gat um áðan og það er ljóst að stjórnkerfið í heild sinni hefur uppi miklu vandaðri vinnubrögð en voru hér á árum áður. Með vönduðum vinnubrögðum við lagasetningu strax frá upphafi er hægt að koma í veg fyrir mikinn kostnað síðar meir. Fyrir utan aukið réttaröryggi er líklegt að fólkið í landinu verði meðvitaðra um rétt sinn vegna skýrleika löggjafarinnar og þeirra siðferðisviðhorfa sem gilda í okkar lýðræðislega þjóðfélagi. Hlutverk lagaskrifstofu gæti verið samhliða því að kanna hvort lagafrv. standist ákvæði stjórnarskrár, t.d. að samræma kærufresti, málsmeðferðarákvæði eða refsiákvæði hinna ýmsu laga. Öll lagafrv. færu þá í gegnum skrifstofuna, löggjöfin væri yfirfarin og komið yrði í veg fyrir ósamræmi í löggjöfinni og þetta þarf ekki endilega að torvelda skilvirkni í lagasetningarferlinu. Lagaskrifstofan getur einnig tengst því atriði sem vikið er að í skýrslunni um fastmótaðar reglur, búið borgurunum meira réttaröryggi en matskenndar reglur. Eins og bent er á í skýrslunni hefur heimildum stjórnvalda til töku lögbundinna ákvarðana fækkað. Þær eru næsta vandfundnar meðan matskenndar ákvarðanir stjórnvalda eins og t.d. sveitarstjórna eru að ná yfirhöndinni. Þetta er að mínu mati óviðunandi. Þar sem líklegt er að um lagatæknilegt mál sé að ræða eins og skýrsluhöfundar benda á er hugsanlegt að t.d. lagaskrifstofa gæti samrýmt ákvörðunartöku í stjórnsýslumálum þannig að minna yrði um matskenndar en meira um fastmótaðar, lögbundnar ákvarðanir. Slíkar reglur um réttindi og skyldur borgaranna þurfa að vera einfaldar, skýrar og stöðugar. Ég vil einnig vekja athygli á þeim þætti skýrslunnar sem fjallar um málsmeðferð og endurskoðunarvald dómstóla. Í nokkrum lögum er að finna ákvæði sem mæla fyrir um fullnaðarúrskurðarvald stjórnvalda um ákveðin málefni. Markmiðið virðist vera að koma í veg fyrir að deilur um úrlausn slíkra mála verði bornar undir dómstóla. Samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar fara dómendur með dómsvaldið. Samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar skera dómendur úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda. Þetta er mikilvæg grundvallarregla. Eins og ég gat um áðan fer matskenndum stjórnsýslu\-ákvörðunum fjölgandi. Því er erfitt að sjá eitthvert réttlæti í því að borgararnir fái ekki að leita aðstoðardómstólanna um hvort stjórnsýsluákvörðun sé lögmæt eða byggð á málefnalegum sjónarmiðum eða ekki. Skýrsluhöfundar benda einnig á að æskilegt sé að skilyrða ekki rétt manna til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir dómstólum nema veigamiklar ástæður mæli með því. Ég er ekki viss um, það er mitt persónulega mat, að stjórnsýsludómstólar leysi slík vandamál stjórnsýslunnar. Hugsanlegt er að betra sé að styrkja og efla dómstólana sem fyrir eru með það að leiðarljósi að þeir geti tekið á stjórnsýslumálum á þann hátt sem einkennir stjórnsýsludómstóla og það má í rauninni segja að sama gildi um fjölgun eftirlitsaðila stjórnsýslunnar. Við eigum frekar að efla þá sjálfstæði eftirlitsaðila eins og umboðsmann Alþingis og umboðsmann barna og styrkja sérþekkingu innan þeirra heldur en fjölga þeim. Herra forseti. Ég vil ítreka ánægju mína með mjög öfluga skýrslu og hún er að mínu mati merkilegt tímamótaplagg. Í henni eru margar mikilsverðar ábendingar sem löggjafinn, hið háa Alþingi á að taka til gaumgæfilegrar skoðunar og ég get því tekið undir það að skýrsla hæstv. forsrh. um starfsskilyrði stjórnsýslunnar fái frekari umfjöllun hjá hv. allshn.

Herra forseti. Hér er viðamikið mál á dagskrá sem sannarlega verður ekki til lykta leitt að einu eða neinu leyti í þessari ágripskenndu umræðu sem hér hlýtur að fara fram. Ég held þó að fram að þessu hafi umræðan og skýrslan sjálf raunar varpað ljósi á ýmsa þá þætti sem mikilvægt er að við stjórnmálamenn, almenningur allur og þeir sem hafa opinbera skyldu á herðum þurfa að hafa að leiðarljósi. Ég vil almennt segja um skýrsluna að réttnefni hennar er opinber stjórnsýsla, réttindi og skyldur. Það er mikilvægt í samfélagi okkar að stjórnsýslan sé í fyrsta lagi gagnsæ. Í öðru lagi tryggi hún aðgengi og rétt almennings til upplýsinga, aðgengi almennings og notenda til þjónustunnar, til fulltrúa stjórnkerfisins, hvort heldur það eru stjórnmálamenn eða embættismenn. Fyrirliggjandi séu tiltölulega skýrar og einfaldar viðmiðunarreglur, almennar rammareglur sem eru auðskiljanlegar öllum almenningi og menn forðist eins og kostur of flókið stjórnkerfi. Það hefur á hinn bóginn í tímans rás orðið miklum mun viðameira en þekktist á árum áður og af þeim sökum hefur almenningi e.t.v. gengið verr en áður að glöggva sig á helstu kennileitum og það jafnvel þrátt fyrir að okkur hafi miðað talsvert áleiðis hvað varðar miðlun upplýsinga. Það er hárrétt hjá hæstv. forsrh. hvað varðar tilraunir stjórnkerfisins til að koma til móts við þessi réttindi almennings hvað varðar upplýsingar, frumkvæði stjórnkerfisins, opinberra aðila á því að miðla upplýsingum o.s.frv. Þá er það engu að síður þannig og ég held að taka verði undir það að upplifun a.m.k. mín og fleiri sem hér hafa talað áður er sú að allur almenningur á kannski erfiðara með það en fyrr að gera sér grein fyrir stöðu sinni og réttindum. Ég ítreka að í þessu liggur enginn broddur af minni hálfu og engin gagnrýni á hendur einum eða neinum hvað varðar tilraunir opinberra aðila til að mæta þeim þörfum, svo sem með stjórnsýslulögum, upplýsingalögum og almennri kynningu. Ég undirstrika, herra forseti, að þessari viðamiklu skýrslu verði ekki fundinn sá farvegur eingöngu að menn ræði hana hér í þrjá, fjóra klukkutíma og síðan ekki söguna meir heldur að menn tryggi það og miði að því að hér verði um síumræðu að ræða sem byggi m.a. á þessari skýrslu og öðrum álitamálum sem uppi eru. Það er því, herra forseti, dálítið athyglisvert því að við erum að ræða grundvallaratriði í stjórnsýslu, grundvallaratriði í starfsemi þingsins, starfsemi ríkisstjórnar, dómsvalds o.s.frv., hversu þingið sjálft sýnir þessari umræðu litla virðingu. Hér eru örfáir þingmenn viðstaddir umræðuna, ráðherrar sömuleiðis og það er svo sem ekki nýtt. Ég held að við verðum líka að horfa í eigin barm í þessum efnum og átta okkur á því að umræða af þessum toga er okkur hér á hinu háa Alþingi líka mikilvæg. Og af því að hæstv. landbrh. gekk í salinn, þá veit ég ekki betur en svo sé enn að ekki einn einasti hv. þm. eða hæstv. ráðherra úr öðrum stjórnarflokknum ætli að vera þátttakandi í umræðunni þó að hæstv. félmrh. hafi verið hér nærri í allan dag. Ég kalla þess vegna eftir því hvort ekkert verði þaðan að heyra. Herra forseti. Mér eru ofarlega í huga samskipti þings og framkvæmdarvalds. Ég vil rifja það upp að ekki fyrir margt löngu, raunar fyrir réttum tveimur árum eða þar um bil, birtist skýrsla þáv. og núv. hæstv. forsrh. um stöðu þings gagnvart hlutafélögum í eigu ríkisins. Tilefni þeirrar skýrslu voru fyrirspurnir sem fram voru lagðar vegna tiltekinna þátta í rekstri Póst- og símamálastofnunar sem um þær mundir var breytt í hlutafélag, algerlega raunar í eigu ríkissjóðs sem sú stofnun er enn í dag en hefur verið skipt frá því það var, í Landssímann annars vegar og Íslandspóst hins vegar sem eru 100% í eigu ríkissjóðs. Þar var niðurstaða skýrsluhöfundar, sem ef ég man rétt hæstv. forsrh. gerði að sinni, að um leið og sjálfstæð ríkisfyrirtæki yrðu gerð að hlutafélögum væri skorið á tengsl Alþingis og þeirra hvað varðar eðlilega upplýsingamiðlun og að málefni hlutafélaga lytu ekki lengur umræðu um opinber málefni heldur lytu þau almennum lögum svo sem lögum um ársreikninga, lögum um hlutafélög o.s.frv. Það væru ekki lengur bein stjórnsýslutengsl eða bein tengsl á milli þessara hlutafélaga í eigu ríkissjóðs og aftur þingskapa og réttinda þingmanna til þess að afla upplýsinga, hvað þá heldur tengsl 14. gr. stjórnarskrárinnar um eftirlitsskyldu þingsins með framkvæmdarvaldinu. Ég fæ ekki séð, herra forseti, þó að á því sérstaka álitamáli sé ekki tekið í þessari viðamiklu skýrslu eftir því sem ég fæ best séð, en það kveði að því leytinu til við dálítið annan tón í niðurstöðu þessarar nefndar þegar kemur að rétti Alþingis og þingmanna til upplýsinga en gerði hér ekki fyrir margt löngu og að réttur þingmanna til að fá upplýsingar um gang mála hjá framkvæmdarvaldinu og undirstofnunum þess sé öllu rýmra túlkaður en áður hefur verið gert. Það hefur nefnilega stundum borið við af hálfu framkvæmdarvaldsins að menn hafa á þeim bæ vísað til almennra upplýsingalaga og nánast fullyrt að réttur þingmanna til að fá upplýsingar um gang mála af hálfu framkvæmdarvaldsins sé í raun hvorki meiri né minni en almennings í krafti upplýsingalaga. Hér er hins vegar kveðið sterkar að orði eins og ég tel vera rétt og hef haldið mjög ákveðið fram að réttur þingmanna hlýtur að vera talsvert meiri í samræmi við grundvallarákvæði stjórnarskrár. Það var rifjað upp í umræðunni að menn hafa gengið svo langt að bera því við að það að veita upplýsingar um einstök málefni framkvæmdarvaldsins og stofnana fyrirtækja þess gæti skaðað samkeppnisstöðu þeirra fyrirtækja. Það gætu þess vegna ekki verið opinber málefni í þeim skilningi. Á hinn bóginn hefur það oft verið boðið við þessar kringumstæður af hálfu einstakra þingmanna sem hafa sótt eftir þessum upplýsingum að þeir væru tilbúnir til að undirgangast þagnarskyldu vegna þess arna en það hefur engu breytt. Þess vegna fagna ég því að sérstakur kafli er tekinn saman um þetta mál þar sem farið er yfir þann rétt þingmanna og þingheims til upplýsinga af hálfu framkvæmdarvaldsins og því einnig velt upp að ef framkvæmdarvaldið metur það svo eða það sé sameiginlegt álit aðila að hljótt skuli fara, þá sé hægt að binda það trúnaði. Eins og kunnugt er, herra forseti, er það eingöngu utanrmn. sem hægt er að binda trúnaði af þessum toga og það er kannski ástæða til að skoða það í þingsköpunum alveg sérstaklega því að mér hefur fundist einstakir hæstv. ráðherrar í gegnum tíðina vera farnir að misnota þetta ákvæði og borið því við að um of viðkvæmar trúnaðarupplýsingar væri að ræða og þess vegna neitað þeim á hinu háa Alþingi. Þess vegna fagna ég því sérstaklega, herra forseti, að mönnum miðar í rétta átt hvað þetta varðar. Í skýrslunni er fjallað um stöðu ríkisendurskoðanda --- ég verð að fjalla um þetta í stikkorðastíl vegna þess hversu naumur tími er skammtaður. Ég hef í þessum ræðustól hnykkt á því að mikilvægt sé að staða hans gagnvart Alþingi sé skýr og ljós og hlutverk hans sem tæki og tól Alþingis í eftirliti sínu með framkvæmdarvaldinu væri alveg kristalklárt. Á því er tekið með býsna afdráttarlausum hætti. Þetta geri ég alveg sérstaklega að umtalsefni vegna þess að á síðustu mánuðum og missirum hefur réttilega verið vakin athygli á því að ríkisendurskoðandi hefur tekið það til bragðs að setjast í nefndir framkvæmdarvaldins. Verið þar skipaður í nokkuð mörgum tilfellum í viðkvæmum álitamálum, síðast sem aðili að pólitískt skipaðri nefnd samgrh. þar sem reynt var að fara yfir verðmæti Pósts og síma og ýmis önnur álitamál í því sambandi. Í maímánuði var ríkisendurskoðandi einnig skipaður í nefnd heilbrrh. þar sem sú nefnd hafði það að hlutverk að gera drög að regluverki, formi og innihaldi samnings heilbrrn. og Íslenskrar erfðagreiningar hvað varðar gagnagrunninn. Hér finnst mér ríkisendurskoðandi vera á býsna gráu svæði svo ekki sé meira sagt því það gefur augaleið að til þess gæti komið, og mjög sennilegt satt að segja, að alþingismenn eða Alþingi óskaði eftir aðkomu Ríkisendurskoðunar á síðari stigum slíkra mála þegar og ef að því kemur að þingmeirihluti tekur t.d. ákvörðun um að selja Póst og síma, þá er mjög líklegt að þingheimur og einstakir þingmenn vilji leita atbeina ríkisendurskoðanda í þeim efnum en þá er hann búinn að koma að málinu fyrr og orðinn vanhæfur. Það sama gildir í rauninni um gagnagrunninn sem er pólitískt háhitaefni sem ég hefði talið eðlilegt að ríkisendurskoðandi hefði ekki komið að á fyrri stigum málsins og alls ekki á þeim stigum þegar framkvæmdarvaldið sjálft er að frumvinna málið, þetta sama framkvæmdarvald og ríkisendurskoðandi á að hafa eftirlit með í umboði Alþingis. Þetta er atriði sem ég held að sé mjög nauðsynlegt að halda til haga. Annað er það sem þingmenn hafa réttilega staldrað við. Það er staða sveitarfélaga. Sveitarfélögin hafa komið síðar inn í þetta almenna jafnræðisumhverfi hvað varðar rétt og skyldu til upplýsingalaga, almenn ákvæði stjórnsýslulaga og verið kannski að því leytinu til skemmra á veg komin. Þau lúta nú sömu lögmálum og er ástæða til að knýja á um að þau sinni þeim skyldum sem lög kveða á um með sama hætti og ríkisvaldið. Ég er hins vegar ekki alveg sammála því í tilfellum sveitarfélaga og líka undir ákveðnum kringumstæðum ríkisvaldsins að við eigum að loka alveg augunum fyrir því að ævinlega verður um matskenndar ákvarðanir að ræða og í sumum tilfellum á það að vera þannig, einkum og sér í lagi þegar um pólitískar ákvarðanir er að ræða. Við lifum í lýðræðissamfélagi og hinn endanlegi stóridómur verður aldrei til lykta leiddur í dómsölum eða úrskurðum einstakra aðila í embættismannakerfum hvort sem það er umboðsmaður Alþingis, umboðsmaður barna eða ríkisendurskoðandi heldur hlýtur hinn endanlegi stóridómur að vera kveðinn upp í kosningum hverju sinni. Við skulum ekki ræða þessi mál undir svo þröngu sjóngleri að öll pólitísk álitaefni eigi að fara í fastmótaðan fyrir fram ákveðinn farveg. Herra forseti. Gráu svæðin eru allt of mörg og þau verða sennilega alltaf til þegar kemur að lagasetningu. Ég legg til að mynda mikla áherslu á það, herra forseti, að mér finnst hið háa Alþingi, raunar að frumkvæði framkvæmdarvaldsins, hafa farið býsna hratt fram úr sjálfu sér þegar komið er að þjónustugjöldum. Þau eru í því mæli sem nú er tiltölulega ný af nálinni og með réttu voru þau alloft kærð til umboðsmanns Alþingis og hingað komu ábendingar frá honum um að Alþingi hafi gengið of langt í setningu slíkra þjónustugjalda eða í setningu heimildar til þjónustugjalda, einkum og sér í lagi þegar ríkisvaldið var að hirða meiri peninga en kostnaður var af viðkomand þjónustu. Þá greip Alþingi til þess ráðs að búa til nýtt hugtak sem hét aukatekjur ríkissjóðs þar sem Alþingi taldi sig geta farið fram hjá því almenna ákvæði að þjónustugjöld stæðu undir kostnaði við þjónustuna, hvorki meira né minna, og þar hefur Alþingi og þingmeirihluti hverju sinni geta talið sig vera hólpinn í að hirða meiri tekjur af notendum þjónustunnar en sem kostnaði nemur. Í því sambandi vek ég athygli á svörum við fyrirspurn minni um útgáfu vegabréfa þar sem í ljós kemur að tekjur af útgáfu vegabréfa eru þrisvar sinnum meiri en kostnaðurinn við gerð þeirra. Þetta eru dæmi af þeim toga sem ég held að við höfum farið of langt. Herra forseti. Eins og ég sagði get ég rétt stiklað á stóru. Ég er búinn að nefna á handahlaupum örfá atriði af fjölmörgum sem ég hef sett niður á blað. Ég held hins vegar að brýnt sé að umræðan haldi áfram á okkar vettvangi og tek því undir tilmæli og tillögur raunar sem kveða á um að málið fari til áframhaldandi umfjöllunar í allshn. og komi síðan aftur til umfjöllunar Alþingis.

Herra forseti. Ég vil byrja á því eins og aðrir hv. alþm. sem hér hafa verið í ræðustól að þakka þá skýrslu sem hér er komin fram og lýsa þeirri skoðun minni almennt á skýrslunni að ég held að hún muni í framtíðinni nýtast þingmönnum vel til að skoða ýmislegt í lagaumhverfinu og hvernig standa megi að tillögugerð til breytinga á lögum og hvernig menn hugsanlega geta unnið þau verk. Það er mjög fróðleg lesning að renna yfir skýrsluna, ég get þó ekki sagt að ég hafi lesið hana frá orði til orðs, og vonandi fáum við þingmenn tækifæri til að ræða þessi mál aftur. Ég held að hér séu dregnir fram margir áhugaverðir punktar og mörg atriði sem bæði stjórnvöldum og þingmönnum ber að taka tillit til. Í skýrslunni segir að lagaheimildir skuli vera skýrar, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Miklu skiptir að lagaheimildir, sem veita stjórnvöldum heimild til að íþyngja borgurunum, séu skýrar og ótvíræðar að efni til og gangi ekki lengra en nauðsyn ber til.`` Einnig segir: ,,Reynslan sýnir að mörg deilumál hafa risið um takmarkanir á atvinnuréttindum manna.`` Reglur og lög hafa afgerandi áhrif á allt okkar starfsumhverfi og líf fólks í landinu. Hin almenna gildandi regla er sú að einstaklingnum sé heimilt það sem honum er ekki bannað. Það er hin almenna regla, sem kannski er ekki alveg skýrt rituð, en þetta held ég að sé hinn almenni skilningur flestra Íslendinga. Íþyngjandi ákvarðanir stjórnvalda verða að byggjast á lagaheimild og reglugerðir verða að hafa næga stoð í lögum og skýrar heimildir vera fyrir þeim í lögum í því sem kveðið er á um í reglugerð. Reglugerð sem fyrirmæli frá stjórnvöldum þarf einnig að vera skýr um það efni sem hún heimilar eða takmarkar. Ég hygg að ein umdeildustu lög hér á landi séu lögin um stjórn fiskveiða, nr. 38/1990, og þær breytingar sem gerðar hafa verið á þeim lögum síðan, og ég ætla aðeins að blanda þeim efnislega inn í umræðuna. Ég hygg að flestir viti að ég hef talsverðan áhuga á þessari lagasetningu og sérstaklega á því hvernig hægt væri að breyta henni og lagfæra landsmönnum til heilla, að ég tel, og vonandi öllum til sátta. Það er einfaldlega þannig að þessi blessuð lög, nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, veita heimildir sem ég held að séu dálítið á skjön við það sem almennt má telja að eigi að vera í lögum. Svo ég taki örstutt dæmi, þá segir í 3. gr. laganna um stjórn fiskveiða, með leyfi forseta: ,,Sjútvrh. skal að fengnum tillögum Hafrannsóknastofnunar ákveða með reglugerð þann heildarafla sem veiða má á ákveðnu tímabili og vertíð úr þeim einstöku nytjastofnum við Ísland sem nauðsynlegt er talið að takmarka veiðar á. Heimildir til veiða samkvæmt lögum þessum skulu miðast við það magn.`` Hér er það Hafrannsóknastofnun sem ákveður það hvernig skuli takmarka veiðarnar og þangað er sú ráðgjöf og vald sótt. Síðan segir í 8. gr. um þetta atriði: ,,Verði veiðar takmarkaðar samkvæmt 3. gr. á tegundum sjávardýra sem samfelld veiðireynsla er á en ekki hafa áður verið bundnar ákvæðum um leyfðan heildarafla, skal aflahlut úthlutað á grundvelli aflareynslu síðustu þriggja veiðitímabila.`` Hér eru í tveimur stuttum málsgreinum færðar miklar heimildir til sjútvrh. og hann hefur í raun og veru mjög rúman rétt til þess að útfæra þau atriði á grundvelli þessara laga og mér sýnist að í mörgum tilfellum megi lesa það út úr skýrslunni sem við nú ræðum að slíkar heimildir í lögum, opnar heimildir, standist einfaldlega ekki þær kröfur sem verði að gera til löggjafans. Því almennt segir að reglugerð skuli byggja á skýrum lagaákvæðum um þær athafnir manna sem þeim eru bannaðar. Þetta vildi ég draga inn í umræðuna. Ég vil líka minnast á að þau lög sem ég hef aðeins vikið að, lögin um stjórn fiskveiða, eru gefin út í bók frá sjútvrn. ásamt reglugerðum fyrir hvert fiskveiðiár fyrir sig og í viðhengi við lögin nr. 38/1990 eru komin 27 bráðabirgðaákvæði. Búið er að setja 27 bráðabirgðaákvæði við lögin um stjórn fiskveiða. Og þegar þeir sem áhuga hafa á þessum lögum og þeim afleiðingum sem þeim fylgja vilja reyna að nálgast það að koma fram með brtt. eða lagatexta sem hugsanlega geta breytt þeim lögum, þá eru lögin orðin þannig uppbyggð í dag að ekki er hægt að nálgast það verkefni öðruvísi en leggja til ný bráðabirgðaákvæði sem verða þá nr. 28, 29 eða 30. Það er náttúrlega ekki við það búandi að jafnumdeild og veigamikil löggjöf og lögin um stjórn fiskveiða eru séu þannig úr garði gerð. Ég held að virkileg þörf sé á því sem kemur fram í skýrslunni að setja á stofn fyrir Alþingi svokallað lagaráð þar sem alþingismenn og þeir sem eru að huga að lagagerðinni geti farið með textann og látið gaumgæfa hann vandlega og færa hann til lagaákvæðanna sem í gildi eru þannig að lögin verði ekki sami frumskógur og þessi lög sem ég hef dregið inn í umræðuna eru reyndar orðin. Þau eru að mörgu leyti orðin illskiljanleg þar sem bráðabirgðaákvæði er ofan á bráðabirgðaákvæði sem tekur tillit til bráðabirgðaákvæðis sem er síðan fallið úr gildi. Þannig eru þessi lög, því miður. Fyrir utan allar þær breytingar sem við höfum gert á viðkomandi lagagreinum og þarf engan að undra þó að menn greini dálítið á um efni þessara laga. Þar fyrir utan hafa dómstólar landsins kveðið á um það í einum hæstaréttardómi og einum héraðsdómi að ákveðinn hluti laganna standist ekki stjórnarskrá landsins og frelsi borgaranna varðandi jafnræði og atvinnuréttindi. Ég held því að mikil þörf sé á því sem lagt er til í þessari skýrslu að stofnað verði lagaráð. Um það segir m.a. á bls. 49, með leyfi forseta: ,,Yfirgnæfandi meiri hluti þeirra lagafrumvarpa sem samþykkt eru á hverju þingi stafar frá Stjórnarráðinu. Annars staðar á Norðurlöndum er það liður í starfi þeirra ráðuneyta sem fara með stjórnarfar almennt, oftast dómsmálaráðuneyta, að starfrækja sérstakar lagaskrifstofur sem hafa það hlutverk með höndum að fara yfir stjórnarfrumvörp og kanna m.a. hvort einhverjir lagatæknilegir hnökrar eru á þeim, auk þess sem kannað er hvort frumvarpið sé samrýmanlegt ákvæðum stjórnarskrár. Hér á landi er ekki starfandi lagaskrifstofa hjá Stjórnarráði Íslands sem hefur það hlutverk að gera lögfræðilega athugun á öllum stjórnarfrumvörpum áður en þau eru lögð fyrir Alþingi. Þá er heldur ekki starfandi lagaráð hjá Alþingi sem hefur þetta hlutverk með höndum.`` Ég held að þarna sé hreyft afar nauðsynlegu máli og slíkt beri að setja á fót þannig að lög verði betur úr garði gerð, um þau rísi færri deilumál og þau séu þá ótvíræðari. Að meginstefnu eru það auðvitað eingöngu lýðræðislega kjörnir fulltrúar þjóðarinnar á Alþingi sem hafa þann rétt með kjöri sínu að setja athafnafrelsi borgaranna skorður með lögum. Þess vegna er ábyrgð okkar mikil sem vinnum hér að því að lögin í heild sinni standist þau ákvæði sem eiga að vernda rétt þegnanna í landinu. Ég legg mikla áherslu á að ráðgjöf til alþingismanna annars vegar og þessum skrifstofum fyrir Stjórnarráðið hins vegar varðandi lagarammann verði komið á fót. Ég held að það sé til mikilla bóta. Að öðru leyti fagna ég þessari skýrslu, þakka fyrir að hún er fram komin og þeim sem áttu frumkvæðið að henni.

Herra forseti. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson saknaði þess að við framsóknarmenn hefðum ekki tekið nægan þátt í umræðunni. Ég skal reyna að bæta úr því en fyrir því liggur sú ástæða að ég fagna þessari skýrslu. Ég hef ekki neinar sérstakar athugasemdir fram að færa við efni skýrslunnar. Mér sýnist skýrslan vel unnin. Ég hef ánægju af að láta það koma fram og margt af tillögum hennar er til bóta. Ég fagna sérstaklega umfjöllun um bætt vinnubrögð við lagasetningu á Alþingi og vil nota tækifærið til að minna á að á kjörtímabilinu 1991--1995 flutti ég þráfaldlega till. til þál. um lagaráð Alþingis og mun, með leyfi forseta, lesa tillgr.: ,,Alþingi ályktar að setja á stofn lagaráð til ráðgjafar um lögfræðileg álitaefni, einkum hvað varðar stjórnarskrá lýðveldisins, mannréttindi og alþjóðlegar skuldbindingar og til að gæta lagasamræmis. Skylt verði að leggja fyrir lagaráð öll stjórnarfrumvörp þar sem reyna kann á ákvæði stjórnarskrár. Lagaráð skal skipað þremur mönnum, einum tilnefndum af Lagastofnun Háskólans, einum tilnefndum af Lögfræðingafélagi Íslands og einum tilnefndum af Dómarafélagi Íslands. Skulu þeir fullnægja skilyrðum um embættisgengi hæstaréttardómara. Nefndir Alþingis og þingflokkar geta leitað álits lagaráðs. Kostnaður við störf lagaráðs greiðist af Alþingi.`` Þessari tillögu fylgdi allítarleg greinargerð sem ég hirði ekki um að lesa hér. Tillagan náði ekki fram að ganga. Menn óttuðust kostnað sem þessu mundi fylgja en ég sé ekki betur en höfundar skýrslunnar taki undir þá hugsun sem fram kemur í tillögunni. Ég tel að það sé þörf áminning að láta málið ekki detta upp fyrir. Sjálfsagt er það rétt að okkur verði öðru hverju á við lagasetningu, ekki einungis hvað varðar stjórnarfrumvörp heldur líka með þingmannafrumvörp. Í skýrslunni er líka fjallað nokkuð um stöðu og verkefni sveitarstjórnanna. Fjallað er um eftirlitshlutverk félmrn. Við erum að reyna að rækja eftirlitshlutverk okkar í félmrn. Við síðustu endurskoðun sveitarstjórnarlaga var einmitt reynt að skýra þær heimildir sem við höfum og bæta úr þar sem á skorti. Ég tel að við þá lagasetningu hafi komist á miklu betri fjármálastjórn eða miklu betra eftirlit með fjármálastjórn sveitarfélaga. Ég held að sveitarstjórnir hafi nú ríkari skilning á hlutverki sínu, að stýra með ábyrgð fjármálum sveitarfélaganna. Umræðan að undanförnu um eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaga, þ.e. þau áminningarbréf sem hún hefur verið að senda út, sýna að sveitarstjórnarmenn eru vakandi í þessu efni og vilja standa sig. Nefndin sem fylgist með fjármálastjórninni er vel skipuð og reynir að vanda vinnu sína. Sveitarstjórnirnar taka yfirleitt vel þeim ábendingum sem hún beinir til þeirra. Í endurskoðun eru lög um tekjustofna sveitarfélaga og nefnd að störfum sem hefur þau verkefni. Í henni eru margir valinkunnir sæmdarmenn. Hún er undir forustu formanns fjárln., hv. þm. Jóns Kristjánssonar, og einn af nefndarmönnum er einmitt hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson. Nefndinni er ætlað að skila áliti í vor, tillögum sem þá væri hægt að lögfesta á næsta haustþingi. Nauðsynlegt er, a.m.k. með sumar þær tillögur sem nefndin kemur með, að þær verði að lögum. Hún á að fara yfir tekjustofna sveitarfélaganna og jafnframt þjónustugjöld og arðgreiðslur. Í nýendurskoðuðum sveitarstjórnarlögum er að hluta tekið á arðgreiðslum sveitarfélaga frá fyrirtækjum sínum. Það stendur nokkuð upp á okkur með skýrari lagasetningu en allt stendur þetta til bóta. Ég get verið stuttorður, herra forseti. Ég tel að skýrslan sé vönduð og rétt sé að sinna mörgum þeim ábendingum sem hér koma fram. Við búum við fulltrúalýðræði og það bið ég hv. þingmenn að hafa í huga. Við eigum að gefa þeim fulltrúum sem til þess eru kjörnir svigrúm til að rækja verkefni sín. Það er hinna pólitískt kjörnu fulltrúa að stjórna en ekki embættismannanna.

Herra forseti. Mér gafst ekki tími til þess áðan að ljúka öllu því sem ég vildi fara yfir á þeim stutta tíma sem okkur er skammtaður til umræðunnar. Ég átti ýmislegt ósagt sem snertir réttaröryggi borgaranna. Ég vil þá nota síðari ræðu mína í að fara nokkuð yfir þau atriði. Ég vil fyrst segja að ég tel þá umræðu sem hér hefur farið fram mjög gagnlega. Hér er dæmi um skýrslu sem bæði stjórn og stjórnarandstaða eru mjög sammála um. Það er raunverulega sammerkt með málflutningi allra sem hér hafa talað. Þær tillögur sem hér koma fram njóta víðtæks stuðnings og kallað er eftir því að skýrt verði hvar í stjórnsýslunni ábyrgðin liggur, hvernig auka eigi eftirlit, hvernig megi opna stjórnsýsluna, gera hana skilvirkari og hvernig hægt sé að auka réttaröryggi borgaranna. Eins og ég sagði áðan er fyrst og fremst um að ræða kortlagningu á því sem þarf að gera. Þess vegna er mjög mikilvægt að hv. allshn. fái skýrsluna til umfjöllunar. Mér finnst innlegg formanns allshn. sem talaði áðan, hv. 5. þm. Reykn., Þorgerðar K. Gunnarsdóttur, mjög mikilvægt í því máli. Hún mælir líka eindregið með því að málið fari til umfjöllunar í allshn. enda liggur það í hlutarins eðli að hér eru ýmsar tillögur á ferðinni sem snerta starfsskilyrði Alþingis og alþingismanna. Auðvitað er rétt og eðlilegt að þingið og allshn. fái tækifæri til að fjalla um það og segja álit sitt á því til undirbúnings löggjöf sem forsrh. mun væntanlega beita sér fyrir á ýmsum sviðum ef ég skil hann rétt. Auðvitað mun allt þetta taka langan tíma en með þessari skýrslu er vissulega stigið mikilvægt skref til þess að bæta stjórnsýsluna. Ég vil aðeins árétta, áður en ég kem inn á það sem ég vildi draga fram varðandi réttaröryggi borgaranna, að ég tel ákaflega mikilvægt innlegg í umræðuna ef við fengjum fram, þegar hæstv. forsrh. væntanlega talar í lok þessarar umræðu, hver skoðun hans er á þeirri tillögu sem ég tel afar mikilvæga og snertir heildarlöggjöf um skaðabótaábyrgð ríkis og sveitarfélaga. Ég dró það fram sem fram kemur í skýrslunni að lagt er til að undirbúin verði heildarlöggjöf um skaðabótaáhrif ríkis og sveitarfélaga og einmitt minnt á að 40 ár eru liðin síðan samþykkt var þáltill. sem kvað á um að það skyldi gert. Þetta er afar mikilvægt mál sem snertir fébótaábyrgð bæði varðandi ríki og sveitarfélög þegar einstaklingar og fyrirtæki telja að hið opinbera eða embættismenn hafi brotið á þeim og telja sig hafa orðið fyrir tjóni. Þetta tel ég afar mikilvægt. Ég vil líka fá fram álit hæstv. forsrh. á atriði sem hann nefndi ekki í fyrri framsögu sinni en kemur væntanlega inn á hér á eftir en það er það sem fjallað er um í skýrslunni og snýr að endurskoðun á lögum um ráðherraábyrgð en skýrslan segir að þau lög séu óskýr og matskennd og vafi leiki á að hin almenna verknaðarlýsing laganna sé nægilega skýr samkvæmt þeim kröfum sem gerðar eru í dag til refsiákvæða. Hæstv. félmrh. minnti á frv. sem hann hafði flutt um lagaráð á sínum tíma sem var gagnmerkt frv. og kemur aftur fram í þessari skýrslu. Ég innti einmitt hæstv. forsrh. eftir því hvort hann teldi ekki eðlilegra ef farið væri í það að bæði stjórnarfrv. og þingmannafrv. yrðu yfirfarin, kannski sérstaklega með tilliti til þess hvort þau stæðust stjórnarskrá, að það væri frekar gert á vegum þingsins en framkvæmdarvaldsins. Ég vil líka álykta af því að hæstv. félmrh. minnti á frv. um lagaráð sem hann hefði flutt á sínum tíma, að hæstv. félmrh. hljóti að styðja endurskoðun á lögum um ráðherraábyrgð vegna þess að hann flutti sjálfur sem óbreyttur þingmaður á sínum tíma tillögu um endurskoðun á þeim lögum. Ég vænti því þess að það hafi a.m.k. stuðning hæstv. félmrh. og væntanlega forsrh. einnig, og væri mjög gott að fá skoðun hans fram á því nú í umræðunni. Einnig hefði verið gagnlegt líka þó að það komi ekki beint fram í skýrslunni að heyra álit hæstv. forsrh. á því og þá með tilliti til þess sem hæstv. forsrh. lét frá sér fara fyrir þó nokkru að hann teldi að koma þyrfti hér á, og það snertir réttaröryggi borgaranna, umboðsmanni skattgreiðenda. Ég vil spyrja hvort hæstv. forsrh. sé fallinn frá því og hvort hann telji kannski eðlilegra að styrkja umboðsmann Alþingis sem margir hafa talað fyrir. Ég vil velta upp í því sambandi að ekki er langt síðan það kom fram hjá forstöðumanni Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna þar sem hún lét hafa eftir sér að lítill samningsvilji væri hjá ríkinu við mikið skuldsetta einstaklinga, og nefndi forstöðumaðurinn að þróunin hefði verið sú að margar lánastofnanir hefðu samþykkt nauðasamninga en innheimtumenn ríkissjóðs hefðu undantekningarlaust neitað þeim þegar um væri að ræða heimili sem væru komin í greiðsluþrot og ekkert blasti við annað en gjaldþrot og skulduðu t.d. opinber gjöld. Það rökstyður auðvitað það sem hæstv. forsrh. hélt fram á sínum tíma að skoða þyrfti hvaða leiðir væru færar til þess að styrkja stöðu skattgreiðenda og hann nefndi í því sambandi umboðsmann þeirra, þannig að mér finnst það eiga heima í þessari umræðu að við heyrum hvort skoðun hæstv. forsrh. hafi eitthvað breyst hvað það mál varðar. Síðan vil ég í lokin koma inn á það sem mér vannst ekki tími til í fyrri ræðu minni að í skýrslunni er nefnt að skoða þurfi ákvæði laga sem mæla fyrir um fullnaðarúrskurðarvald stjórnvalda og erfitt sé að finna þeirri skoðun viðhlítandi rök að borgararnir eigi ekki rétt á að geta fengið endurskoðað af dómstólum hvort matskennd ákvörðun stjórnvalds um rétt þeirra eða skyldu sé lögmæt og byggð á málefnalegum sjónarmiðum. Þetta tel ég afar mikilvægt og mælir nefndin eindregið með að a.m.k. verði það tryggt í lögum að aðila máls sé heimilt að bera mál sitt undir dómstóla hafi hið æðra setta stjórnvald ekki leyst úr því innan þriggja mánaða frá því að kæra berst. Ég tel mjög mikilvægt að þetta sem hér er hreyft sé skoðað og að ákveðið aðhald sé í því að ekki sé hægt að teygja mjög á úrlausn þegar verið er að leita réttar síns í stjórnsýslunni eða hjá því opinbera. Síðan höfum við rætt um birtingu samþykkta hjá sveitarfélögunum sem nefndin telur nokkra brotalöm á og bæði hæstv. forsrh. og hæstv. félmrh. hafa komið inn á og mér finnst það sem hæstv. ráðherra nefndi, að upplýsingar kæmu fram á netinu, góðra gjalda vert, en þá skulum við hafa í huga að það eru kannski ekki allir sem hafa beinan aðgang að því en það er mjög mikilvægt að menn komist að niðurstöðu um að sveitarfélögin birti með eðlilegum hætti samþykktir sínar og reglur. Einnig, eins og hér kemur fram, að sveitarfélögum sé ætlað að setja nánari reglur um rétt eða skyldu íbúa sveitarfélagsins, eins og t.d. um framkvæmd félagsþjónustu sveitarfélaga, að þau dragi það ekki úr hömlu og eins varðandi fjárhagsaðstoð sveitarfélaga sem hvert sveitarfélag á að setja reglur um og reglurnar eru mjög mismunandi, og hjá mörgum sveitarfélögum hefur það oft dregist í mjög langan tíma að slíkar reglur séu settar, kannski ekki hjá stærri sveitarfélögunum. Ég hygg að það sé þá aðallega hjá fámennari sveitarfélögum sem hafa kannski komið sér hjá að setja lög eða reglur um rétt einstaklinga eins og um fjárhagsaðstoð og með því hafa þau kannski haft þau áhrif að einstaklingar sem njóta þurfa fjárhagsaðstoðar eru flæmdir úr sveitarfélaginu. Mér finnst að það þurfi að vera mjög afdráttarlausar og skýrar reglur þar um. Til að bregðast við því er nefnd sú leið að hægt sé að setja í lög að ráðherra á hlutaðeigandi sviði gefi út reglur sem gilda skulu þar til sveitarfélag hafi sjálft sett sér reglur á umræddu sviði. Mér finnst ákveðið aðhald koma þar fram sem kannski á rétt á sér eða ætti a.m.k. að skoða vandlega hvort rétt sé að fara þá leið. Ýmis atriði eru nefnd í þessari skýrslu sem snerta réttaröryggi borgaranna og hvernig þeir geti leitað réttar síns. Þar er í raun verið að bregðast við því að hér er ekki til staðar stjórngæsludómstól eða stjórnsýsludómstóll eins og þekkist alls staðar í Evrópu, nema í Noregi, Danmörku, Bretlandi og Íslandi, en annars staðar eru það sérhæfðir dómstólar eða stjórnsýsludómstólar sem dæma í málefnum stjórnsýslunnar. Ég skil málið svo að það sé tillaga nefndarinnar að helstu kostir stjórngæsludómstóls verði nýttir í dómskerfi okkar og málsmeðferðarreglur ýmsar hjá dómskerfinu felldar að þeirri breytingu. Ég get farið að ljúka máli mínu. Ég vil ítreka að ég tel að þessi umræða hafi verið mjög gagnleg og hafi leitt ýmislegt í ljós sem ég hygg að sé mjög breið samstaða um að bæta úr. Ég held að það hljóti að vera sameiginlegir hagsmunir bæði löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins að í ýmis þau úrlausnarefni sem hér eru sett fram verði sett vinna til að þau nái fram að ganga og eins og ég sagði í máli mínu áðan, sumt af þessu getur tekið einhvern tíma en við erum vissulega að stíga mikilvægt skref til að bæta stjórnsýsluna, gera hana skilvirkari og skýra hvar ábyrgð liggur, auka eftirlitið og bæta réttarstöðu og réttaröryggi borgaranna. Að lokum, herra forseti, sé ég fulla ástæðu til að þakka hæstv. forsrh. aftur fyrir framlagningu á þessari skýrslu og vil gera það að lokaorðum mínum að ég tel það til fyrirmyndar hjá hæstv. forsrh. að hafa gefið skýrsluna út í því bókarformi sem hér hefur verið lagt fram og tel það til eftirbreytni þegar um svo mikilvægt mál er að ræða sem við erum að fjalla um. Ég tel að það eigi eftir að sannast sem ég nefndi að skýrslan eigi eftir að vera notuð sem kennslubók í lögfræði um einhvern tíma og kannski eins og hv. formaður allshn. nefndi líka í lokin að þetta verði skyldulesning í stjórnsýslurétti. En umfram allt er þó megintilgangurinn með framlagningu skýrslunnar sá að við drögum af henni ályktanir og lærdóm og komum því til framkvæmda sem við teljum að sé til hagsbóta fyrir stjórnsýsluna alla og til að bæta réttaröryggi borgaranna og gera starfsskilyrði bæði framkvæmdarvaldsins og stjórnvalda og alþingismanna betri en þau eru í dag.

Herra forseti. Ég vil byrja á að lýsa yfir ánægju með þessar umræður um skýrsluna og undrast það reyndar hve margir þingmenn hafa séð sér fært að setja sig vel inn í skýrsluna, ekki aðeins þeir sem hafa áður kynnt sér málið vel og rækilega heldur margir fleiri og er það aðdáunarefni því að skýrslan er í sjálfu sér, þótt góð sé, ekki mjög aðgengileg þó að hún sé vel og skipulega fram sett. Fyrir þá sem ekki hafa vanist orðalagi af þessu tagi má vel vera að hún kalli á töluverðan vilja til að setja sig inn í hana og þess vegna er það ánægjulegt hversu margir hv. þm. hafa gert það. Ég vil í upphafi nefna að lagt var til hér af hálfu hv. 5. þm. Reykv. að málið gengi til hv. allshn. á nýjan leik og formaður nefndarinnar hefur sérstaklega tekið undir það og ég fyrir mitt leyti set mig ekki gegn því þó að það sé afar óvenjuleg málsmeðferð um skýrslur af þessu tagi og mér hefur ekki verið sagt frá dæmum um að þetta hafi verið gert áður. Rökin eru þá þau sem hér hafa komið fram að í skýrslunni koma fram margar ábendingar sem í senn snúa að Stjórnarráðinu og þinginu, þingmönnum og þingnefndum og samskiptum þessara aðila og með hliðsjón af því held ég að það sé ekkert verra skref en hvert annað skref við framhald málsins að þingið setji sig vel inn í það, allshn. sem hafði málið til meðferðar á sínum tíma. Hvort sá skammi tími sem er í raun til þingloka dugar til þess að útspil komi af hálfu nefndarinnar eða ekki, þá er ekki vafi á því að vinna í nefndinni mun þá gagnast við meðferð á lagafrv. sem ég vænti að geti legið fyrir næsta haust, lagafrv. sem af hálfu ríkisins snúa að einstökum þáttum eða almennum þáttum sem þessi skýrsla tekur til. Það, eins og ég hef áður sagt, þykir mér ekki takmarka neitt möguleika þingmanna þó að framkvæmdarvaldið sé að horfa heildstætt á málið, að þeir taki einstök atriði út úr þar sem þeirra áhugi er mestur og komi þeim fram í frumvarps- eða þingsályktunarformi, þannig að ég set mig ekki gegn því að þessi óvenjulega málsmeðferð verði notuð í tilefni af þessari skýrslugerð. Ég vil geta þess hér, sem ég gerði ekki áður, sem fram kemur framarlega í skýrslunni að Siðfræðistofnun Háskóla Íslands var send þessi skýrsla til yfirlestrar og gaf umsögn. Ég nefni þetta ekki til þess að láta þá stofnun bera neina ábyrgð á því sem hér er ákveðið heldur einungis geta þess að í samráði við ráðuneytið var ákveðið að hafa þennan millileik sem ég held að hafi verið til bóta og skýrsluhöfundar lýsa því framar í skýrslunni að tekið hafi verið tillit til ýmissa ábendinga sem frá þeirri stofnun komu. Varðandi lagaráð, sem mjög margir hv. þm. hafa rætt og hv. 5. þm. Reykv. séstaklega og reyndar margir fleiri og nú síðast hæstv. félmrh. og sem skýrsluhöfundar og ýmsir þingmenn sem hér hafa talað hafa lagt áherslu á, þá er ég þeirrar skoðunar að eðlilegast sé að slíkt ráð sé með svipuðum hætti og á Norðurlöndum tengt Stjórnarráðinu vegna þess hve gífurlegur hluti af þeim frv. sem að lögum verða á rót þaðan. Ég tel það vera til bóta fyrir starfsemi þingsins að þeir sem flytja frv., sem vitað er að meiri hluti stendur fyrir, hafi gert þau þannig úr garði að þingið þurfi ekki að vera að eltast við annmarka í lagasetningu, skörun við alþjóðlega samninga, ég tala nú ekki um við stjórnarskrá landsins sjálfa. Það útilokar hins vegar ekki að þingið hafi á sínum snærum ráð af því tagi sem yrði þá ekki bundið eins þungu starfi væntanlega til að fara yfir frv. annarra þegar ljóst væri að þau frv. væru á hraðri leið í gegnum þingið og útlit væri fyrir að frv. yrðu að lögum. Það er því mitt sjónarmið að skynsamlegast væri að hafa þetta hjá framkvæmdarvaldinu og ég vek athygli á því að í gildi eru lög í landinu, ég man ekki hvort þau eru frá 1926 eða 1927, sem heimila forsrh. að skipa slíkt ráð, laganefnd held ég að hún sé kölluð. Það er reyndar langt síðan ég hef flett þeim lögum upp en það má vel vera að hægt sé að nota þau lög og/eða útvíkka þau og laga þau að tímans þróun þannig að nýta megi þau. Slík lög eru sem sagt í gildi og hafa verið í gildi líklega um sjötíu ár þó að þau hafi ekki verið notuð. En þau hafa ekki fallið úr gildi vegna notkunarleysis. Hv. 5. þm. Reykv. nefndi sérstaklega atriði sem snúa að bótaábyrgð hins opinbera utan samninga. Í þessari skýrslu er reyndar ekki mjög afgerandi afstaða tekin af hálfu skýrsluhöfundanna hvað þennan þáttinn varðar. Hins vegar er á bls. 90 og 91 vakin athygli á rammanum um þessi mál, rakin sagan á Norðurlöndum, þingsályktunin sem samþykkt var hér og dómar Hæstaréttar sem snúa að þessum þáttum. En í lok þess kafla er sérstaklega tekið fram að ekki sé hægt í yfirliti af þessu tagi að gefa fullnægjandi skýringar eða fjallar nánar um bótaábyrgð hins opinbera eða möguleika þar. Þó er ljóst að skýrsluhöfundar hallast að því, eins og ég skil skýrsluna, að fengur væri að því að lagaskilyrði væru skýrari hér á landi hvað þetta varðar. Segja má að dómstólaþróunin hafi þarna verið á undan lagasetningarvaldinu eins og þetta er lagt upp. Ég tel fulla ástæðu til að huga að því hvort ekki sé nauðsynlegt að koma skaplegri skipan á þau mál í framtíðinni. Ég vil aðeins nefna, vegna ummæla hv. 3. þm. Norðurl. e. fyrr í dag varðandi stjórnsýslulögin og upplýsingalögin, að til að mynda voru bæklingar um stjórnsýslulögin sendir inn á hvert einasta heimili í landinu og var það dálítið óvenjulegt með lagasetningu að vekja þannig athygli á hinum nýja rétti fólksins. Síðan hafa verið haldin námskeið sem snúa að þessum lögum og upplýsingalögunum og tvisvar á ári eru haldin slík námskeið fyrir almenning til að halda þessu við fyrir meðalgöngu forsrn. eða með stuðningi þess. Við vitum að slík kynning er aldrei gerð í eitt skipti fyrir öll. Fólk sem þarf ekki að eiga við mál af þessum toga, kannski árum saman, getur síðan verið ókunnugt um, þegar loksins kemur að því að það þurfi að gera athugasemdir við stjórnvöld, hvernig menn bera sig að. En upplýsingarnar eru fyrir hendi í skýru og aðgengilegu formi, ekki bara lögin heldur voru gefin út rit um þetta, stór bók um stjórnsýslulögin og eins aðgengilegri rit fyrir almenning til að geta haldið rétti sínum fram. Ég er sannfærður um að miklu færri mál þessa eðlis koma til kasta dómstóla og í umræðuna vegna þess að nú hefur stjórnsýslan lagað sig að hinum nýju lögum. Ég er til að mynda sannfærður um að ágreiningur um upplýsingagjöf mun fara minnkandi og úrskurðarnefnd um það efni muni fá færri og færri mál inn á sitt borð. Kerfið er að laga sig að lögunum og úrskurðum úrskurðarnefndar um upplýsingamál þannig að það verði minni og minni tilefni. Það er auðvitað mjög gott ef ekki þarf að toga upplýsingarnar út með vísun til laga heldur lagi stjórnkerfið sig að þessum breyttu forsendum og sé sjálfviljugt til að gefa út slíkar upplýsingar. Síðan er aðeins eitt atriði varðandi þingið. Fyrir liggur að upplýsingalögin voru ekki uppspretta að rétti þingmanna til að spyrjast fyrir um hvaðeina hjá ráðherrum og rétti þeirra á svörum. Hins vegar er vakin athygli á því í skýrslunni, og það er utan við þetta, að þar sem upplýsingalög ákveða að þagnarskylda skuli gilda þá hljóti menn að hafa hliðsjón af því atriði því að ef einhver spyr um eitthvað hjá stjórnvöldum þar sem gæta ber þagnarskyldu þá á honum ekki að duga að hann snúa sér bara að næsta þingmanni sem bæri fram fyrirspurn og síðan kæmi svar til mannsins. Þá væri þagnarskyldan lítils virði. Menn þurfa að hafa þetta í huga. Við skulum líka hafa í huga að fyrir hefur komið að þingmenn hafi neitað að taka við upplýsingum í trúnaði sem mér finnst út af fyrir sig eðlilegt. Ef margir þingmenn fá upplýsingar í trúnaði og síðan leka þær upplýsingar út sem varða ríka hagsmuni liggja þeir allir undir grun og komast í erfiða aðstöðu. Þetta er því mjög vandmeðfarið og þess vegna held ég að það væri kostur að í þingskapalögum yrðu tekin af öll tvímæli um þessi efni þannig að menn viti nákvæmlega hvar þeir standa, þingmennirnir og eins stjórnkerfið. Það gæti bæði verið til þess að styrkja rétt þingmannanna en líka til að takmarka hann sem þarf ekki að vera í andstöðu við hagsmuni hv. þingmanna. Ég nefni þetta vegna þess sem menn hafa fjallað um um þessi efni. Varðandi það sem hv. 3. þm. Norðurl. e. nefndi um hugarfar stjórnvalda held ég að það sé ekki rétt ályktun dregin hjá honum, að hugarfar stjórnvalda til þess að almenningur fái notið réttinda sinna sé ekki lakara hér en í hinum stærri ríkjum. Þvert á móti tel ég einmitt að þessi vilji framkvæmdar- og löggjafarvaldsins til að setja skýrari reglur eins og stjórnsýslulög og upplýsingalög og síðan það sem af þessari greinargerð mun síðar leiða, sé frekar gert til að binda hendur stjórnvaldanna sem koma fram með þessi frv. og auðvelda aðgang almennings. Viljinn hjá stjórnvöldunum kemur fram í þessu. Menn eru að setja fram skýrar reglur sem hafa allar leitt til þess að draga úr möguleikum stjórnsýslunnar til að leika þessi mál af fingrum fram. Þau verða að fara að skipulögðum skráðum reglum þar sem réttindi fólks eru miklu meiri en áður, andmælaréttindi, upplýsingakröfur o.s.frv. Þessi réttur er meiri en nokkru sinni hefur áður þekkst í íslensku þjóðfélagi. Þetta er mjög jákvætt. Varðandi það sem hv. 4. þm. Reykn. spurði um afstöðu mína til athugasemda um ráðherraábyrgð hygg ég að það sé hárrétt sem fram kemur í skýrslunni að þessir lagakaflar hafi ekki fylgt eftir þeirri þróun sem orðið hefur í þjóðfélaginu og standi dálítið skakkt hvað það varðar. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að það geti verið skynsamlegt að fara í nána endurskoðun á þáttum sem þessum, á ráðherraábyrgðinni og hvernig hún getur verið skýrar mörkuð í lögum en nú er í samræmi við þá þróun sem orðið hefur í þjóðfélaginu. Það kom reyndar fram í framsöguræðu minni varðandi þætti er snúa að refsiréttarlegum þáttum er snúa að opinberum starfsmönnum. Hv. 5. þm. Reykv. spurði um umboðsmann skattgreiðenda en þannig er einfaldlega að ég gætti þess, hygg ég og vona, að nota ekki orðin ,,umboðsmaður skattgreiðenda``. Ég held að ég hafi rætt um talsmann skattgreiðenda og var þá að hugsa um embætti sem væri nokkuð öðruvísi úr garði gert en umboðsmannsembættið, þ.e. til að greiða götu skattgreiðandans gegnum kerfið og gæta hagsmuna hans gagnvart kerfinu. Þessi mál eru í vinnslu í fjmrn. og við höfum hvergi nærri fallið frá slíkum hugmyndum. Ég er ekki fallinn frá slíkum hugmyndum og tel að ýmis sú reynsla sem ég hef orðið fyrir á undanförnum missirum hafi frekar ýtt undir það en hitt að þörf sé á slíku embætti. Á hinn bóginn er ég sammála mörgum öðrum hv. þm. um að menn verði að gæta þess að fletja ekki út hugtakið ,,umboðsmaður``. Í sumum löndum, ég hygg að það sé í Bretlandi, eru orðnir umboðsmenn á gríðarlega mörgum sviðum, hvort þar eru 18 eða 20 umboðsmenn komnir á hinum fjölmörgu sviðum. Ég er ekki þeirrar skoðunar að þannig eigi að fara að hér.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin. Ég fagna því sérstaklega sem fram kom í máli hæstv. ráðherra, að hann telur eðlilegt með vísan til þess sem stendur í skýrslunni að lög um ráðherraábyrgð verði skoðuð og að þau hafi ekki fylgt eftir þeirri þróun sem orðið hefur í stjórnsýslunni. Ég er hjartanlega sammála hæstv. ráðherra um það enda hef ég flutt frv. um það að lögin um ráðherraábyrgð verði endurskoðuð. Ég lít svo á að hæstv. forsrh. hafi sama viðhorf varðandi upplýsingagjöf til þingsins og upplýsingaskyldu stjórnvalda til þingmanna enda bendir hann á og tekur undir að endurskoða verði lögin um þingsköp að því er þennan þátt varðar. Einnig útilokar hæstv. ráðherra ekki, ef ég skil máls hans rétt, það sem ég hef haldið fram að setja þurfi lög um skaðabótaábyrgð. Ráðherrann nefnir að það þurfi að huga að því þó að það sé fyrst og fremst dómstólaþróunin, sem er auðvitað rétt hjá hæstv. ráðherra, sem hefur verið þarna á undan lagasetningunni. Allt þetta þrennt tel ég mjög til bóta. Hæstv. forsrh. heldur því enn til haga varðandi talsmann skattgreiðenda og ég get verið hæstv. ráðherra sammála um að betur þurfi að huga að stöðu skattgreiðenda almennt. Ég held að það sé alveg rétt sem fram kom hjá forstöðumanni ráðherrastofu að skattakrumlan er oft mjög hörð gagnvart þeim sem skulda mikið og eru komnir í þrot. Oft er betra að slaka þar á klónni en herða á eins og oft vill gerast hjá hinu opinbera að því er varðar skuldsetta einstaklinga. Varðandi lagaráðið tel ég að það eigi að vera í höndum Alþingis að hafa þar eftirlit og yfirsýn og lögfróðra manna að fara yfir það að stjórnarfrumvörp standist stjórnarskrána og alþjóðasamninga. Þó það sé líka á vegum framkvæmdarvaldsins þá á það einnig að vera á hendi þingsins að hafa slíkan lagaramma.

Herra forseti. Ég hygg að hv. þm. hafi skilið mig réttilega varðandi öll þau atriði sem hv. þm. nefndi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 58/1998, um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Lög þessi voru sett fyrir tæpum tveimur árum til að útkljá í eitt skipti fyrir öll aldalöng deilumál um eignarráð yfir hálendissvæðum landsins. Má reyndar til sanns vegar færa að sjálfur Hæstiréttur hafi stýrt þeirri umræðu inn á vettvang Alþingis með tveimur stefnumarkandi dómum um svonefndan Landmannaafrétt. Með lögum þessum var því eign ríkisins slegið á land og hvers konar landsréttindi og hlunnindi á svæðum sem ekki voru háð einkaeignarrétti, þ.e. hinar svonefndu þjóðlendur. Lög þessi réðu þó ekki í þessu efni til hlítar enda augljóst að ógerningur hefði verið að skera með lögum úr um mörk þjóðlendna og eignarlanda og eftir atvikum önnur réttindi innan þjóðlendna. Þess vegna var með sömu lögum komið á fót sérstakri nefnd í því skyni, svonefndri óbyggðanefnd, og henni falið að leysa skipulega úr þeim álitaefnum sem uppi eru um þetta hvar sem er á landinu. Nefndin velur sjálf hvaða svæði hún tekur fyrir hverju sinni og á þannig frumkvæði að því að gangsetja málarekstur þeirra er telja til réttindi á hverju svæði um sig. Starfi nefndarinnar er jafnframt markaður ákveðinn tímarammi í lögum og er gert ráð fyrir að hún ljúki störfum á árinu 2007 og óvissu um þessi efni ljúki þar með. Þegar ég mælti fyrir frv. því er varð að lögum lagði ég áherslu á verið væri að færa ríkinu handhöfn eignarheimilda á svæðum sem enginn hefði getað sannað eignarrétt sinn til og hulinn hefði verið móðu að því er varðaði réttindin yfir þeim. Þá lét ég svo um mælt að ekki yrði séð fyrir fram fyrir öllum þeim vandamálum sem upp kynnu að koma og að ekki yrði fyrir fram úr þeim leyst í einu lagi. Ég lagði því einnig ríka áherslu á að með samþykkt þess frv. væri tekið fyrsta skrefið á lengri leið. Eins og að líkum lætur er óbyggðanefnd ætlað að ráða til lykta álitaefni sem hafa mikla almenna þýðingu og varða mikilvæga hagsmuni þeirra einstaklinga og lögaðila sem telja til réttinda á þeim svæðum er hún tekur til. Enda þótt lögin um þjóðlendur geri ekki ráð fyrir að raska réttarstöðu landeigenda eða réttindum þeirra sem nýtt hafa land til þjóðlendu, t.d. sem afrétt fyrir búfénað, leggja þau ákveðnar kvaðir og kostnað á herðar þeirra að frumkvæði stjórnvalda. Landeigendur og aðrir mögulegir rétthafar verða þannig að sæta því að óbyggðanefnd taki til meðferðar landsvæði sem þeir kunna að hafa talið eign sína um langt árabil. Þeir þurfa að lýsa eignarheimildum sínum fyrir nefndinni og leggja fram gögn þeim til stuðnings. Til þess getur þurft kostnaðarsamar sérhæfðar heimildarannsóknir og lögfræðilega aðstoð sem aðilar kunna að hafa misjafna burði til að mæta þegar þeir þurfa að gæta hagsmuna sinna. Komi upp ágreiningur um einstök svæði getur jafnframt þurft að flytja mál munnlega fyrir nefndinni og undirbúa það svipað og um dómsmál væri að ræða, þar á meðal með atbeina lögmanns. Þegar til alls þessa er litið og þess að ríkisvaldið á frumkvæði að því að taka þessi mál til meðferðar og því starfi er markaður ákveðinn tími, þykja sterk sanngirnisrök mæla með því landeigendum og öðrum mögulegum rétthöfum verði gert auðveldara fyrir að reka mál sín fyrir óbyggðanefnd. Í því skyni er í frumvarpi þessu gerð tillaga um tvenns konar breytingar á gildandi lögum. Önnur felst í því að leggja á ríkissjóð kostnað annarra en ríkisins af hagsmunagæslu fyrir óbyggðanefnd. Hin er breyting á málsmeðferð fyrir nefndinni til að draga úr kostnaði af henni. Í gildandi lögum er gert ráð fyrir því sem meginreglu að aðilar beri sjálfir kostnað af hagsmunagæslu sinni fyrir óbyggðanefnd. Frávik frá þeirri meginreglu eru gjafsóknarmöguleikar laganna og ákvæði um að unnt sé að úrskurða aðila til að bera málskostnað gagnaðila. Skilyrði til að fá gjafsókn hafa hins vegar þótt tiltölulega þröng enda sniðin eftir ákvæðum laga um meðferð einkamála fyrir dómstólum. Þessi ákvæði leiða því til þess að landeigendur og aðrir mögulegir rétthafar þurfi í mörgum tilvikum að bera kostnað vegna meðferðar mála fyrir óbyggðanefnd sjálfir. Með hliðsjón af þessu og á grundvelli þeirra röksemda ég hef þegar gert grein fyrir er í 7. gr. frv. lagt til að óbyggðanefnd verði heimilað að úrskurða málsaðilum, öðrum en ríkinu, kostnað af hagsmunagæslu fyrir nefndinni. Hér getur verið um að ræða kostnað vegna gagnaöflunar, kortavinnslu og þjónustu lögmanna og annarra sérfræðinga. Til að kostnaður við málarekstur haldist innan eðlilegra marka er það gert að skilyrði að um nauðsynlegan kostnað sé að ræða og er óbyggðanefnd falið að hafa eftirlit með því. Við mat á nauðsyn kostnaðar er nefndinni heimilað að líta til þess hvort aðilar hafi sameinast um að nýta sér aðstoð sömu lögmanna annarra sérfræðinga ef hagsmunir þeirra rekast ekki á enda þótt ekki þyki unnt að gera það að skilyrði. Við mat á fjárhæð kostnaðar er nefndinni sett sú vísiregla að endurgjald teljist sanngjarnt og eðlilegt miðað við umfang viðkomandi máls. Þá gera gildandi lög um þjóðlendur o.fl. ráð fyrir því að óbyggðanefnd ákveði hvaða svæði hún tekur til meðferðar hverju sinni og auglýsi eftir kröfum allra þeirra sem þar eiga hagsmuna að gæta með almennri tilkynningu. Í 4. gr. frv. er lagt til að þessari tilhögun verði breytt á þann veg að fjmrn. verði falið að eiga frumkvæði að því að lýsa kröfum ríkisins um þjóðlendur á því svæði sem nefndin ákveður að taka til meðferðar ef landeigendur og aðrir mögulegir rétthafar lýsa ekki kröfum sínum fyrr en kröfugerð ríkisins liggur fyrir. Gildandi lögum var m.a. ætlað að tryggja ákveðið jafnræði með aðilum, bæði landeigendum og ríkinu við gerð kröfulýsinga og e.t.v. stuðla að því að meiri sátt gæti skapast um niðurstöðu nefndarinnar. Enda þótt þessi breyting hljóti að raska nokkuð þessu jafnræði og setja mál í annan farveg en lagt var upp með við undirbúning laganna standa nokkur veigamikil rök til að gera þessa breytingu. Í því efni er e.t.v. mest um vert að landeigendum verði með þessu móti ljóst hvar ríkið mun bera niður og geti hagað málatilbúnaði sínum í samræmi við það. Með því að minna þarf við að hafa vegna svæða, sem þá er ljóst að enginn ágreiningur er um, ætti það að auðvelda kröfuauglýsingar landeigenda til muna og draga þannig úr kostnaði við gerð þeirra. Þessi röksemd tengist þannig hinni meginbreytingunni er lýtur að endurgreiðslu kostnaðar af hagsmunagæslu fyrir nefndinni og miðar að því að lágmarka hann. Aðrar breytingar sem rétt er að gera sérstaka grein fyrir, herra forseti, lúta að ákvæðum starfssviðs óbyggðanefndar annars vegar og hins vegar að skattskyldu þeirra svæða sem óbyggðanefnd úrskurðar að teljist þjóðlendur. Í 2. gr. frv. er lögð til sú viðbót við núgildandi ákvæði að formaður óbyggðanefndar skuli sinna því sem fullu starfi enda gefur auga leið að slíku starfi verður ekki sinnt á ábyrgan hátt með öðru móti. Með því að óbyggðanefnd eru falin verkefni sem áður voru í höndum dómstóla þykir jafnframt eðlilegt að kjör hans taki mið af kjörum dómstjóra enda ljóst að störf hans eru síst ábyrgðar- og umfangsminni. Þá er í 1. gr. frv. lagt til að þjóðlendur verði undanþegnar hvers kyns sköttum og gjöldum til hins opinbera enda hefur það engar slíkur tekjur haft af þessum svæðum hingað til, hvorki ríki né sveitarfélög. Hins vegar ber að leggja áherslu á að undanþága þessi tekur einvörðungu til landsvæðanna sem slíkra en ekki til mannvirkja þar, hvort sem mannvirkin eru þar, kunna að rísa þar eða réttinda sem þeim fylgja. Herra forseti. Enda þótt sú gagnrýni sem vart hefur orðið við upphaf meðferðar á fyrsta svæðinu, sem óbyggðanefnd hefur tekið til meðferðar, sé ekki endilega aflvaki þeirra breytinga sem ég hef mælt fyrir vænti ég þess þó að þær megi verða til þess að slá nokkuð á þær óánægjuraddir sem heyrst hafa og öðru fremur beinast að kröfugerð fjmrh. á því svæði. Undirbúningur hennar var í höndum sérstakrar vinnunefndar á vegum þess ráðuneytis sem hefur stundum verið nefnd þjóðlendunefnd í umræðunni. Einnig hefur borið við að henni hafi verið ruglað saman við óbyggðanefndina. Það er ekki alls kostar heppilegt og nauðsynlegt að óbyggðanefnd njóti sannmælis í þeim efnum. Ég tek hins vegar fram að ég get sjálfur ekki tekið efnislega afstöðu til þeirrar gagnrýni sem fram hefur komið. Þær breytingar sem frv. þetta felur í sér hafa þegar verið kynntar ýmsum hagsmunaaðilum eða fulltrúum þeirra, þar á meðal Bændasamtökum Íslands og þær hafa almennt mælst vel fyrir. Ég vænti þess að svo verði einnig á hinu háa Alþingi. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að frv. þessu verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég tel mikinn feng að þessu frv. og þakka nauðsynlega upprifjun hæstv. forsrh. í framsöguræðu hans á undirbúningi lagasetningarinnar frá 1998. Reynslan sýnir að um vandasöm og viðkvæm mál er að ræða og ég fullyrði að það var vilji Alþingis að gætt yrði hófs í sókn og vörn í þessu máli. Aldrei var meiningin að meðhöndla bændur eins og kúlakka í Rússlandi. Þetta frv. miðar að því að bændur og sveitarfélög geti gætt réttar síns og ég tel það nauðsynlega og eðlilega breytingu á lögunum um þjóðlendur.

Herra forseti. Þetta frv. til laga um breytingu á lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta sem er til umræðu er sett fram til að leiðrétta og bæta úr þegar framkomnum ágöllum á þeim lögum sem samþykkt voru í fyrra um þjóðlendur. Ég held að ekki sé ofsagt að framkvæmd þeirra laga og sú vinna sem gert er ráð fyrir á grundvelli þessara laga hafi komið mönnum mjög á óvart, bæði bændum og landeigendum. Eins hefur mér virst á mörgum þeim þingmönnum sem áttu aðild að því að fjalla um frv. á sínum tíma að framkvæmdin hafi á vissan hátt einnig komið þeim á óvart. Í lögunum er flokkað niður í eignarlönd, þjóðlönd og afrétti. Eignarlönd eru þannig landsvæði sem háð eru einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma. Þjóðlendur eru aftur á móti landsvæði utan eignarlanda þó einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar tökmörkuð eignarréttarnot. Í þriðja lagi er síðan afréttur, landsvæði utan byggðar sem hefur að staðaldri verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Samkvæmt laganna hljóðan er gert ráð fyrir því að þjóðlendur séu fyrst og fremst landsvæði sem stæði utan eignarlanda, þ.e. utan þeirra landa sem landeigendur teldu sig hafa landamerkjabréf og þinglýstar eignarheimildir fyrir. Herra forseti. Síðan var fyrsta krafan eða fyrsta landsvæðið sem tekið fyrir, þ.e. krafa sem sett var fram af hálfu framkvæmdarvaldsins til þjóðlendna. Þá kom fram krafa til svo mikilla landsvæða að heilu jarðirnar eru gerðar nánast eignarlandslausar og einnig var veruleg skerðing á eignarlöndum sem aðilar töldu sig áður hafa fullnægjandi eignarheimildir fyrir. Mér virðist að ekki hafi verið gert ráð fyrir svona miklum mun í afstöðu til framkvæmda laganna, þó allir hefðu búist við, eins og hæstv. forsrh. kom inn á áðan, að sjálfsagt mundi verða einhver ágreiningur um einstök lönd, merki og réttindi. En að heilu jarðirnar sem slíkar væru undirlagðar sem þjóðlendur, það held ég að engum hafi dottið í hug. Herra forseti. Mér finnst fyllilega ástæða til þess að framkvæmd þessara laga og vinnureglur og sú sýn er þar speglast verði endurskoðuð, að hreinlega verði staldrað við, hægt á þessari vinnu og farið yfir hvers konar mál þarna er verið að setja í gang. Það getur ekki verið ætlun löggjafans að efna til lagalegs ófriðar við stóran hluta bænda í landinu og landeigenda sem eiga land að hálendinu. Það getur ekki verið ætlun löggjafans eins og nú hefur birst í fyrstu kröfum sem komnar eru fram. Ég vil benda á, eins og þeir sem þarna hafa einmitt verið farnir að meta stöðu sína og takast á um skilgreiningar, að dregnar eru í efa þinglýstar eignarheimildir á landareignum landeigenda og jafnan einnig réttindi landamerkja og þess háttar. Vel má vera að gagnvart einhverri nútímalagasýn og lagatúlkun geti þar verið einhver atriði sem búa megi til ágreining um en þó er jafnljóst, herra forseti, að þinglýstar eignarheimildir jarða með lönd að hálendinu ættu í sjálfu sér að vera jafngildar og þinglýstar eignarheimildir á jörðum og landi hvar sem er á landinu. Þar ætti í sjálfu sér enginn munur að vera. Ekki ætti að vera neinn munur á eignarlandi í Kópavogi, Reykjavík, Nesjavöllum, Reykjanesi eða hvar sem er, ef á annað borð er talin lagaleg ástæða til að draga í efa þinglýstar eignarheimildir fyrir einstakar jarðir. Þetta getur ekki bara verið afmarkað við þær jarðir sem eiga land að hálendinu. Mér finnst því, herra forseti, að þetta mál hafi farið þannig af stað að það beri að skoða vandlega hvað er verið að fara út í. Sé ætlunin að keyra þetta mál áfram eins og lagt hefur verið af stað með, þó þær lagabreytingar sem hér eru lagðar til séu vissulega réttarbót í þeim efnum, breytir það engu um sjálft eðli framkvæmdarinnar. Sé ætlunin að gera það eins og hér hefur verið lagt upp með væri miklu hreinlegra af hálfu ríkisins að setja fram allar kröfurnar í einu lagi gagnvart landinu öllu en taka ekki einstakt landsvæði út úr og búta þannig niður þetta stórmál. Það væri miklu heiðarlegra ef ætlunin er að ganga fram eins og hér hefur verið lagt af stað. Herra forseti. Ég ítreka þá skoðun mína að framkvæmdarvaldinu beri að staldra við, fara yfir þetta mál aftur og leita leiða til fara fram í þeim anda sem lögin í sjálfu sér gera ráð fyrir, þ.e. að efna ekki til stórkostlegs ófriðar með flestöllum landeigendum sem eiga lönd að hálendinu. Það er ekkert víst hvar það endar, með ófyrirsjáanlegum kostnaði. Það var ekki ætlunin og það ber að endurskoða framkvæmd þeirrar vinnu sem farið hefur í gang með þessum hætti. Lagabreytingin sem hér er lögð fram opnar þessi lög einmitt til frekari umræðu, bæði á þinginu og inni í þingnefnd en vissulega eru áfram réttarbætur fyrir þessa vinnu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 83/1984, um erfðafjárskatt, með síðari breytingu. Frv. er flutt í þeim eina tilgangi að flytja yfirstjórn mála er varða álagningu og innheimtu erfðafjárskatts frá félmrn. til fjmrn. sem að meginstefnu til fer með yfirstjórn allrar tekjuöflunar ríkissjóðs. Núverandi yfirstjórn þessara mála á sér þá sögulegu skýringu að tekjum af þessum skatti hefur löngum verið varið til uppbyggingar á sviði félagslegrar þjónustu en tekjur erfðafjársjóðs skulu samkvæmt lögum um málefni fatlaðra renna til Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Enda þótt ráðstöfun þessa tekjustofns sé þannig bundin stofnunum er heyra undir félmrn. er álagning skattsins og innheimta í eðli sínu ekki frábrugðin almennri tekjuöflun ríkissjóðs. Með auknum kröfum til nákvæmari skattlagningarheimilda og öryggis við beitingu þeirra þykir þeim þáttum málsins því betur fyrir komið undir yfirstjórn fjmrn. sem jafnframt getur þá annast þá endurskoðun sem lög þessi þyrftu að sæta í ýmsum atriðum. Ég tel ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta frv., herra forseti, og legg því til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 117/1994, um skipulag ferðamála, með síðari breytingu. Þetta frv. hefur einnig aðeins eitt markmið, að flytja yfirstjórn mála er varða menntun leiðsögumanna ferðafólks frá samgrn. til menntmrn. Samkvæmt gildandi lögum er Ferðamálaráði falið að skipuleggja nám og þjálfun fyrir leiðsögumenn. Allt frá árinu 1991 hefur Menntaskólinn í Kópavogi þó annast kennslu í þessu fagi á grundvelli samnings við Ferðamálaráð. Þessi tilhögun hefur þótt gefa góða raun og almennt ýtt undir að nám sem starfsliði ferðaþjónustunnar stendur til boða verði eflt og tengt betur við almenna framhaldsmenntun í landinu. Af þeim sökum er lagt til að starfsmenntun leiðsögumanna verði sameinuð yfirstjórn annarrar framhaldsmenntunar undir yfirstjórn menntmrh. sem þá getur á grundvelli laga um framhaldsskóla sett um hana námskrá. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.