Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Samf. segir þvert nei við því máli sem hér eru greidd atkvæði um. Ríkisstjórnin ræðst freklega fram í skjóli valds síns á svið sem er svo afar viðkvæmt og snertir tjáningarfrelsið og fleiri af okkar helgustu mannréttindum, enda hefur málið leitt til harðvítugra deilna í þjóðfélaginu um stjórnarskrá, um EES-reglur og um tilvist sjálfs forsetaembættisins. Virðulegi forseti. Allt bendir til að málið þurfi frekari skoðunar við af hálfu ríkisstjórnarinnar og það er ekkert sem réttlætir þá fljótaskrift og þau hraksmánarlegu vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið í málinu. Samf. hvetur þingheim til að hafna þessu máli. Frv. hefur ekki fengið þá skoðun sem sæmandi er í jafnviðurhlutamiklu máli og hér er á ferðinni og engin þeirra breytingartillagna sem ríkisstjórnin hefur lagt fram breytir nokkru um það sem máli skiptir sem er að verði frv. að lögum mun það að öllum líkindum leiða til fábreytni í stað aukinnar fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði og ganga þannig þvert gegn markmiðum sínum. Það brýtur að öllum líkindum í bága við stjórnarskrá lýðveldisins og EES-reglur. Málið er sértækt og því er beint gegn umfjöllun eins tiltekins fjölmiðlafyrirtækis. Hér er um að ræða atlögu að tjáningarfrelsinu og tilraun Sjálfstfl. og Framsfl. til þess að koma á opinberri ritskoðun. Samf. vill sjá skýrar leikreglur á fjölmiðlavettvangi og hefur lagt fram hugmyndir sínar þar um. Þær byggjast á meðalhófi og að ekki sé gengið lengra en þörf krefur í íhlutun í málefni fjölmiðlanna. Ásamt sterku aðhaldi Samkeppnisstofnunar eru gagnsæi í eignarhaldi, vernd heimildarmanna, sjálfstæði ritstjórna og sjálfstætt almenningsútvarp brýnustu verkefnin. Frv. ríkisstjórnarinnar getur aldrei orðið grundvöllur góðrar lagasetningar um lýðræði og tjáningarfrelsi. Samf. segir því þvert nei við frv.

Herra forseti. Ferill þessa máls er einhver sá dapurlegasti sem þingsagan á seinni áratugum geymir. Mikilvægt viðfangsefni sem fyrir fram var öll ástæða til að ætla að þokkaleg samstaða gæti tekist um innan þings og utan, þ.e. að setja skynsamlegar, raunhæfar og sanngjarnar reglur og eftir atvikum binda í lög til að tryggja fjölbreytta, óháða og öfluga fjölmiðlun í landinu. Þetta viðfangsefni, þetta mál lenti í gíslingu valdhroka og offors formanna stjórnarflokkanna og var að óþörfu gert að illvígu og hatrömmu deilumáli. Vinnubrögðin fá falleinkunn, málatilbúnaðurinn og innihaldið fá falleinkunn, hrossakaup og yfirgangur formanna stjórnarflokkanna, hæstv. ráðherra Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar, ganga hvor tveggja fram af þjóðinni og það er ömurlegt að sjá fótgönguliðana koma járnaða í bak og fyrir þannig að hriktir í hlekkjunum og hringlar í þeim og greiða þessu atkvæði. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur frá upphafi hafnað þessum málatilbúnaði. Við höfnum því að vera í liði með einum eða öðrum. Hvorki síamstvíburar íslenskra stjórnmála, hæstv. ráðherrar Davíð Oddsson og Halldór Ásgrímsson, né fyrirtækin Baugur eða Norðurljós munu hrekja okkur af leið í því að nálgast málið í samræmi við mikilvægi þess á yfirveguðum og málefnalegum nótum. Við höfum verið og við erum tilbúin til aðgerða í því skyni að ná fram markmiðum um fjölbreytta og öfluga fjölmiðlun en við viljum taka þar heildstætt á málum. Við viljum treysta stöðu Ríkisútvarpsins og gera það öflugra og óháðara stjórnvöldum. Við viljum gagnsæi eignarhalds á öllum fjölmiðlum. Við viljum endurskoða stjórnsýslu og eftirlit á þessu sviði og við höfum ekki hafnað því að setja takmarkandi reglur um eignarhald svo fremi sem þær séu sanngjarnar, ekki afturvirkar og raski ekki rekstrarlegum undirstöðum fjölmiðlafyrirtækja. Loks viljum við síðast en ekki síst vinna að þessum hlutum í samstarfi við blaðamenn, fræðimenn og fjölmiðla. Við viljum gefa umræðunni eðlilegt svigrúm og tíma, vanda öll vinnubrögð og tryggja að það sem gert er samrýmist örugglega góðum stjórnsýslu- og lagasetningarvenjum. Þetta frv. er ótækt og öll vinnubrögð í kringum það óverjandi. Breytingartillögurnar nú enn einu sinni gera upphaflegu hrákasmíðina í sinni fjórðu útgáfu eða svo eftir sem áður óaðgengilega. Við munum sitja hjá við breytingartillögurnar en greiða atkvæði gegn frv. og mótmælum því og vinnubrögðunum kringum það harðlega.

Hæstv. forseti. Síðastliðið haust stóðu þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og Frjálsl. ásamt Sjálfstfl. og Framsfl. að þáltill. Í henni var lagt til að Alþingi kysi nefnd skipaða af fulltrúum allra þingflokka sem m.a. skyldi kanna starfsskilyrði fjölmiðla og huga að því hvort þörf væri á lagasetningu eða öðrum aðgerðum til að treysta stöðu sjálfstæðs og fjölbreytts fjölmiðlareksturs hér á landi. Starfið færi fram í samráði við hagsmunaaðila á borð við Blaðamannafélag Íslands og helstu fjölmiðla og samtök þeirra. Þvert á fyrri yfirlýsingar sem fólust í þeirri þáltill. ákváðu stjórnarflokkarnir að fara í þetta verkefni án samráðs við stjórnarandstöðuna og hagsmunaaðila. Niðurstaðan er svo þetta frv. hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. sem nú er til atkvæðagreiðslu, illa ígrundað frv. til laga um breytingu á útvarpslögum og samkeppnislögum sem unnið er í trássi við meiri hluta þjóðarinnar sem hafnar frv. Við í þingflokki Frjálsl. höfnum þessum vinnubrögðum og þessu frv. og segjum því nei.

Virðulegi forseti. Fjölmiðlar gegna afar mikilvægu hlutverki í okkar lýðræðislega þjóðfélagi og það hvílir á okkur sú skylda að bregðast við þeirri óæskilegu þróun sem allir stjórnmálaflokkar á Íslandi eru sammála um að hafi átt sér stað undanfarin ár. Við þurfum að tryggja að fjölmiðlar geti gegnt því hlutverki sem við ætlum þeim í samfélagi okkar, að þeir geti orðið vettvangur fyrir ólík viðhorf gagnvart stjórnmálum eða menningu og vettvangur fyrir upplýsingamiðlun. Það frv. sem hér liggur fyrir hefur tekið breytingum í meðförum þingsins. Þar hefur verið komið til móts við ýmsar ábendingar sem þeir sem málið snertir hafa séð ástæðu til að koma að. Ýmis sjónarmið hafa leitt til þess að frv. hefur tekið breytingum. Þannig liggur fyrir frv. sem hamlar gegn óæskilegum áhrifum samþjöppunar á fjölmiðlamarkaði. Frv. mun til lengri tíma leiða til meiri fjölbreytni í fjölmiðlum en ekki fábreytni eins og þeir sem eru á móti málinu vilja halda fram. Á okkur hvílir sú skylda að bregðast við þeim aðstæðum sem upp eru komnar og við gerum þess vegna rétt í því að afgreiða frv. á þessu þingi með því að samþykkja það.

Virðulegur forseti. Með afgreiðslu frv. er verið að stíga fyrstu skref til að fylgja eftir tillögum fjölmiðlanefndar. Þá um leið er verið að stíga skref til að koma í veg fyrir samþjöppun á fjölmiðlamarkaði og stuðla þannig að fjölbreytileika í eignarhaldi á fjölmiðlum. Með því móti, virðulegi forseti, er í rauninni verið að bregðast við ákalli þingmanna allra flokka á síðustu missirum sem hafa kallað eftir því í ræðustól á Alþingi, í fjölmiðlum og á opinberum vettvangi. Viðsnúningur þeirra sömu þingmanna núna er þess vegna óskiljanlegur og hefur á engan hátt verið skýrður í hinni löngu umræðu sem hér hefur þó átt sér stað.

Varstu ekki við umræðuna?

Fyrir liggur, herra forseti, jafnframt hver næstu skref verða. Þau verða að styrkja Ríkisútvarpið, efla sjálfstæði þess og rekstrarumhverfi þess, og fyrir liggur, herra forseti, að næstu skref felast einnig í því að styrkja sjálfstæði einstakra fréttastofa. Með því er verið að skapa hér þá umgjörð sem ætti að koma í veg fyrir það sem kalla mætti Berlusconi-ástand á íslenskum fjölmiðlamarkaði.

Herra forseti. Nú erum við komin að lokum þeirrar miklu umræðu um frv. sem hér er gengið til atkvæða um. Ég vil segja, herra forseti, að ég útiloka ekki að vel athuguðu máli, eftir mikla og góða athugun málsins, að rétt kunni að vera að setja löggjöf um einstaka þætti á þessum markaði. Ég hef þó fjarlægst það, herra forseti, eftir því sem á hefur liðið umræðuna að rétt sé að setja sérstaka löggjöf um eignarhald á fjölmiðlafyrirtækjum og vísa til samkeppnislaga sem nægjanlegrar löggjafar til að tryggja að ekki verði um samþjöppun að ræða um of á þessum markaði sem og öðrum mörkuðum. Á þessu máli eru ýmsir annmarkar, herra forseti. Sá fyrsti er að málið sneiðir mjög hart að stjórnarskránni í ýmsum atriðum, bæði atvinnufrelsi og tjáningarfrelsi og eignarrétti og það er ekki rétt stefna, herra forseti, að Alþingi láti reyna til hins ýtrasta á þanþol stjórnarskrárinnar. Við eigum að umgangast hana með virðingu og gætni í lagasetningu. Í öðru lagi felast í frv. takmarkanir á mannréttindum, bæði atvinnufrelsi og tjáningarfrelsi, og jafnvel þótt dómstólar kunni síðar að komast að þeirri niðurstöðu að ekki sé gengið yfir þau mörk sem stjórnarskráin markar er ég á þeirri skoðun að hér göngum við of langt og í ranga átt. Í þriðja lagi, herra forseti, mun frv. eða þessi löggjöf leiða til fábreyttari fjölmiðlaflóru en nú er og hefur verið að undanförnu með því að kippa stoðunum undan rekstri fyrirtækjanna sem menn gera með því að takmarka möguleika fjársterkra aðila til að leggja fé sitt í fjölmiðlarekstur. Í fjórða lagi, herra forseti, grundvallast frv. á vantrú á dómgreind almennings, þess sama almennings sem eðlilega meðtekur fréttaflutning fjölmiðlafyrirtækja, vegur og metur og myndar sér sína eigin skoðun á því sem þar er borið fram. Þess sama almennings sem við treystum til þess að meðtaka kosningaáróður stjórnmálaflokkanna án þess að um það þurfi að setja sérstaka löggjöf til að vernda almenning fyrir þeim áróðri. Ég tel að við eigum í þessu máli eins og öðrum að treysta almenningi til að vega og meta það sem fram er borið. Að öllu þessu saman lögðu, herra forseti, mun ég segja nei við frv. og sitja hjá við þær breytingartillögur sem fram eru bornar nú.

Herra forseti. 13. febrúar 1995 voru eftirfarandi orð höfð uppi í þessum sal, með leyfi forseta: ,,Hringamyndanir á sviði fjölmiðla ganga þannig þvert á nútímahugsun á vettvangi lýðræðis. Þannig hafa í ýmsum lýðræðisríkjum eins og í Bandaríkjunum og Evrópu verið sett í lög margvísleg ákvæði sem koma í veg fyrir hringamyndanir, ákvæði sem koma í veg fyrir það að sömu aðilarnir geti haft ráðandi vald á dagblöðum, á sjónvarpsstöðvum og á útvarpsstöðvum. Engin slík lög eru til hér á Íslandi.`` Áfram, með leyfi forseta, sagði: ,,Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir þau svör sem hann gaf hér og tel að í þeim felist mikilvæg viðurkenning á því að þessi mál þurfi að takast til sérstakrar könnunar og skoða mjög rækilega og með opnum huga hvort ekki þurfi að setja reglur og jafnvel lög sem tryggja trúverðugleika fjölmiðlunar í landinu og komi í veg fyrir óeðlileg valdatengsl og hringamyndun á þessu sviði. Það eru auðvitað gildar ástæður fyrir því að þróuð lýðræðisríki, bæði í Evrópu og Bandaríkin, hafa talið nauðsynlegt að setja slík lög og slíkar reglur vegna þess að máttur hinna stóru á þessu sviði er slíkur þótt um leið hafi tæknin opnað fyrir hina smáu að það er ekki hægt í lýðfrjálsu ríki að sætta sig við slíkt vald. Á sama tíma og menn eru að breyta stjórnarskrá í átt að meiri mannréttindum er nauðsynlegt að tryggja þetta.`` Ég geri þessi orð Ólafs Ragnars Grímssonar að mínum orðum. Hafi þau verið rétt þá eru þau enn þá réttari núna. Þegar til frjáls útvarps var stofnað og einokun Ríkisútvarpsins afnumin treysti enginn þingmaður Alþýðuflokksins, enginn þingmaður Alþýðubandalagsins, enginn þingmaður Kvennalista sér til að styðja það að einkaaðilar eða fyrirtæki fengju að útvarpa. Eingöngu mætti Ríkisútvarpið gera það. Enginn þessara flokka treysti sér til þess að styðja það að slík einokun væri afnumin. Og hvaða rökum var beitt? Það var sagt: Við erum ekki út af fyrir sig á móti efninu, við erum á móti þessari málsmeðferð, á móti þessu offorsi, á móti þessum hraða. Kannast einhver við orðalagið? Kannast einhver við hvernig menn reyna að forðast efnislega umræðu? Þessum aðilum skjátlaðist þá eins og sagan sýnir. Þessum aðilum skjátlast núna.

Með leyfi forseta: ,,Að sérhver maður hafi frelsi til að halda trú þá sem hann vill, tala hvað hann vill, rita hvað hann vill og láta prenta hvað hann vill, meðan hann meiðir engan, þykir vissulega engum á Íslandi frelsi um of; að líkum hætti má atvinnufrelsi og verslunarfrelsi ekki missa þar sem nokkuð fjör og dugnaður á að komast á fót, og má í því skyni ekki hafa stundarskaða nokkurra manna fyrir augum, heldur gagn alþýðu bæði í bráð og lengd.`` Jón Sigurðsson, 1841. Ég segi nei.

Hæstv. forseti. Ég tel þetta frv. háskalega vanhugsað og ekki líklegt til að ná yfirlýstum tilgangi um að auka fjölbreytni í fjölmiðlun á Íslandi. Þvert á móti er líklegt að hið gagnstæða verði upp á teningnum og hafa verið færð fyrir því ítarleg rök við umræðu á Alþingi um málið. Afgreiðsla þessa þingmáls veitir þjóðinni hins vegar dýrmæta innsýn í sálarlíf ríkisstjórnarinnar, í vinnubrögð formanna stjórnarflokkanna, fylgispekt stjórnarþingmanna við formenn sína en ekki verður sagt að þar séu á ferðinni öflugir liðsmenn lýðræðislegra og vandaðra vinnubragða. Ég vona að þjóðin láti þessa reynslu ekki falla í gleymskunnar dá. Ég segi nei.

Herra forseti. Ég get ekki að því gert en mér finnst þetta vera sorgardagur. Sorgardagur af því að hér er verið að neyta aflsmunar til að knýja í gegn ólög. Sorgardagur af því að hér er ekki verið að umgangast stjórnarskrána af þeirri virðingu sem Alþingi á að gera. Sorgardagur af því að hér er verið að setja lög sem að mínu viti eru ekkert annað en lög um opinbera ritskoðun. Ég segi nei.

Herra forseti. Þingheimur mun senn gera mjög alvarleg mistök. Fjölmiðlafrv. er ekkert annað en viðbrögð við fréttaflutningi. Þetta staðfesta hæstv. ráðherrar sjálfir. Hæstv. forsrh. Davíð Oddsson talar um stríðsfyrirsagnir ákveðinna fjölmiðla og bendir fólki á að líta á blöðin máli sínu til stuðnings, hæstv. fjmrh. Geir Haarde talar um sjúklegan fréttaflutning þessara sömu fjölmiðla, hæstv. félmrh. Árni Magnússon veifar blöðum í pontu Alþingis og talar um að setja þurfi lög á þau, hæstv. dómsmrh. Björn Bjarnason talar um fjölmiðla sem skaprauni stjórnvöldum. Allar þessar réttlætingar ráðherra Sjálfstfl. og Framsfl. fyrir frv. bera vott um ritskoðun. Stjórnvöld eru einfaldlega að setja lög á fjölmiðla sem þeim mislíkar og þeirra eigin orð sanna það. Herra forseti. Þetta er vont frv. sem verður að ólögum vegna óskiljanlegrar fylgispektar þingmanna Framsfl. og Sjálfstfl. sem margir hverjir kokgleyptu sína eigin sannfæringu um leið og þeir settust á þing. Ég segi nei.

Herra forseti. Dagurinn í dag er svartur dagur í íslenskri fjölmiðlasögu. Í fyrsta sinn í lýðveldissögunni er prentfrelsið skert á Íslandi með því að skilgreindir aðilar megi ekki eiga í prentmiðli. Lagasetningin er fráleit og hún vegur að mannréttindum Íslendinga um tjáningarfrelsi og frjálsa fjölmiðlun. Lagasetningin er sértæk og tilgangur hennar sá að knésetja fyrirtækið Norðurljós vegna óbeitar ráðamanna á stærsta hluthafa fyrirtækisins og innihaldi miðla þess. Útkoman er ritskoðun og skert prentfrelsi. Þjóðin ber skaðann, höft á tjáningarfrelsinu sem ekki á sinn líka á Vesturlöndum. Ég segi nei.

Hæstv. forseti. Í dag er verið að setja lög sem ganga gegn lýðræðislegum viðhorfum mikils meiri hluta þjóðarinnar. Ég hafna þessum vinnubrögðum sem ganga gegn tjáningarfrelsinu. Ég segi nei.

Herra forseti. Þegar ríkisvaldið ræðst að frjálsum fjölmiðlum, þegar ríkisvaldið reynir að banna óæskilegum einstaklingum að útvarpa og sjónvarpa skoðunum sínum, þá er vegið að tjáningarfrelsinu. Frumskylda þess háa Alþingis sem hér situr er að standa vörð um það tjáningarfrelsi. Við þetta frv. að ólögum er þess vegna aðeins eitt að gera. Herra forseti. Ég segi nei.

Hæstv. forseti. Í fyrsta sinn í sögu lýðveldisins eru greidd atkvæði á Alþingi um að skerða tjáningarfrelsið. Prentfrelsið hefur um langan aldur verið barmmerki lýðræðisins en þeir sem fara með völdin í landinu ætla nú í krafti þess að þeir hafa þægan meiri hluta á Alþingi að skerða það frelsi. Frv. sem hér eru greidd atkvæði um skerðir þau réttindi sem 73. gr. stjórnarskrárinnar á að verja. Ég hef sem þingmaður heitið því að virða stjórnarskrána. Ég segi því nei.

Herra forseti. Ég styð hið yfirlýsta markmið þessa frv. Ég studdi framlagningu frv. og mér þótti einsýnt að það tæki breytingum í meðförum þingsins. Ég hef staðið að og stutt þær grundvallarbreytingar sem á frv. hafa verið gerðar. Ég er þó ekki sannfærð um að frv. í þeirri breyttu mynd standist gagnvart stjórnarskránni og ég á ekki annan kost, herra forseti, en að láta stjórnarskrána njóta vafans. Þess vegna, herra forseti, get ég ekki stutt frv. og greiði því ekki atkvæði mitt.

Virðulegi forseti. Með setu minni á Alþingi vil ég taka þátt í því að skapa hér sanngjarnt og heiðarlegt og frjálslynt lýðræðisríki. Mér finnst frv. vega að rótum þeirrar hugmyndafræði og því lýsi ég mig algerlega andvíga því og segi því nei.

Hæstv. forseti. Hv. formaður Framsfl., Halldór Ásgrímsson, sagði í upphafi 3. umr. að hér hefði farið fram löng og ítarleg umræða. Þannig tala bara þeir sem lítið vit hafa á lýðræðinu og sköpunarkraftinum sem fólginn er í lýðræðislegri umræðu. Það er mikill misskilningur að halda því fram að einræður stjórnarandstæðinga úr ræðustóli Alþingis komi í staðinn fyrir virka lýðræðislega umræðu og skoðanaskipti í samfélaginu. Slík einföldun er tilraun valdagírugra stjórnarherra, sem hafa vondan málstað að verja, til yfirklórs og réttlætingar forkastanlegra vinnubragða. Hæstv. forsrh. ákvað í upphafi að ritstýra umræðunni um ástandið á fjölmiðlamarkaði með því að banna umræður um skýrslu fjölmiðlanefndarinnar fyrr en fyrir lægi frv. hans sjálfs sem bæri vott um hans þröngsýna vilja. Það gerræði kom í veg fyrir að hægt væri að skoða möguleikana á lagasetningu um almennar leikreglur um fjölmiðla. Hæstv. forseti. Svona er mér innan brjósts. Ég segi nei.

Þar sem ég ann sönnum lýðræðisháttum, frjálsri fjölmiðlun og heilbrigðri skoðanamyndun segi ég já.