Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. mælir með því, að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Eins og fram kemur í grg. frv., þá er tilgangur þess sá að færa ákvæði íslenzkra l. um ríkisfang til samræmis við þær breyt., sem nýverið hafa verið gerðar á norrænni löggjöf um þetta efni. Slík samræming er ekkert ný að því er þessa löggjöf varðar. Íslenzk löggjöf um ríkisfang hefur jafnan verið sniðin eftir norrænni löggjöf um sama efni. Núgildandi íslenzk löggjöf um ríkisfang er frá 1935 og í öllum meginatriðum er hún sniðin eftir hinni norrænu löggjöf um þetta mál. Ástæðan til þess, að nú þykir þörf fyrir breyt., er sú, að nýverið hafa verið gerðar ýmsar breyt. á Norðurlandalöggjöfinni um þetta efni, einkum vegna þeirra breyt., sem orðið hafa á réttarstöðu kvenna að ýmsu leyti, einkum stjórnmálalega og fjárhagslega. Frv., sem hér liggur fyrir, er þó í meginatriðum sama efnis og gildandi löggjöf um þetta efni er nú. Nokkrar breyt. eru upp teknar hér og hvar í l., og þykir mér rétt að gera grein fyrir þeim í megindráttum. Í 1. gr. frv. er við haldið þeirri reglu, sem um íslenzkt ríkisfang hefur gilt fyrir börn, þannig að skilgetið barn fylgir föður, en óskilgetið barn fylgir móður. Hér er þó það nýmæli tekið upp, að ef skilgetið barn er fætt hér á landi og móðir þess er íslenzkur ríkisborgari, en faðir þess á hvergi ríkisfang og barnið fær ekki ríkisfang föður af öðrum ástæðum, þá eigi barnið að fylgja móðurinni. Er þetta ákvæði tekið upp til þess að koma í veg fyrir það, að barnið verði ríkisfangslaust þegar svo stendur á, að faðirinn á hvergi ríkisfang eða barnið öðlast ekki ríkisfang hans af einhverjum sérstökum ástæðum. Í 2. gr. frv. er breyting á aldursákvæði, þannig að aldurstakmarkið er fært úr 16 árum upp í 18 ár fyrir því, hvenær barn öðlast íslenzkt ríkisfang vegna giftingar foreldranna, ef þau hafa verið ógift þegar barnið fæddist. Þessi aldursbreyting er líka tekin upp í frv. til samræmingar við Norðurlandalöggjöfina og til þess að koma í veg fyrir það, að barn verði ríkisfangslaust, ef það er óskilgetið, en foreldrarnir giftast áður, en það verður 18 ára. Í 3. gr. frv. er enn ein breyting frá þeirri reglu, sem gilt hefur. Gamla reglan var sú, að útlendingur, sem fæddur var hér á landi, en dvalizt hafði hér fram yfir að hann varð sjálfráða, öðlaðist íslenzkt ríkisfang, án þess að hann þyrfti um það að sækja, ef hann afsalaði sér því ekki skriflega. Hér er sú regla tekin upp, að enginn, sem þannig stendur á um, öðlast þetta ríkisfang, nema því aðeins að hann hafi sótt um það skriflega. Og í stað þess að áður var, miðað við sjálfráðaaldurinn 16 ára, miðað við 19 ára aldur, þá er farið hér upp í 21 árs aldur. Í 4. gr. er svo enn breyting frá því, sem áður var, og er 4. gr. algert nýmæli. Gildandi regla er sú, að sá Íslendingur, sem misst hefur íslenzkt ríkisfang við giftingu, öðlast ekki ríkisfangið aftur, þó að hann flytjist hingað til lands og breyting verði á högum hans, nema því aðeins að honum verði veitt það með sérstökum lögum. 4. gr. gerir ráð fyrir þeirri breytingu, að ef einhver, sem öðlazt hefur íslenzkt ríkisfang við fæðingu og átt hefur hér lögheimili til fulls 18 ára aldurs, hefur misst það vegna giftingar eða af öðrum ástæðum og flytur svo til landsins aftur og dvelst hér í 2 ár, getur hann öðlazt það án þess, að lagafyrirmæli þurfi að koma til. Í 5. gr. frv. er enn ein breyting að því er varðar ríkisfang barna þeirra foreldra, er öðlazt hafa íslenzkt ríkisfang. Þar er að vísu haldið þeirri aðalreglu, að skilgetin börn fylgi föður, en óskilgetin börn fylgi móður, en þó er því við bætt hér, að á þessu verður breyting, ef barn skilgetinna foreldra er undir forráðum móður sinnar, eftir að hún er skilin við föðurinn, eða ef óskilgetið barn er undir forræði föður, þá fylgir barnið ekki almennu reglunni, heldur er því snúið við, þannig að það fylgir þeim, sem forræði barnsins hefur. Í 7. gr. er líka nýmæli í löggjöfinni. Gildandi regla er sú, að sá, sem hlýtur erlent ríkisfang, missi íslenzkt ríkisfang, án þess að nokkuð frekar þurfi til að koma. Hér er tekið upp það nýmæli, að maður missi því aðeins íslenzkt ríkisfang við það að öðlast erlent, að hann hafi sótt um hið erlenda ríkisfang eða sýni það á annan hátt skýlaust, að hann sé samþykkur því eða óski eftir því að öðlast hið erlenda ríkisfang. Önnur ákvæði frv. verða ekki til nýmæla talin. Eins og menn sjá af öllum þessum nýmælum, sem ég hef hér bent á, þá er tilgangur þeirra í fyrsta lagi sá, að samræma okkar löggjöf við Norðurlandalöggjöfina. Í öðru lagi að koma í veg fyrir, að nokkur geti átt tvöfalt ríkisfang eða ríkisfang í tveimur löndum á sama tíma. Og í þriðja lagi að koma í veg fyrir það, að þeir, sem eðlilegt er að eigi íslenzkt ríkisfang, geti orðið ríkisfangslausir. Þessum þrefalda tilgangi er þessu frv. ætlað að þjóna. Ég fæ ekki betur séð, en þetta sé vel og samvizkusamlega útfært í frv., og virðast öll þessi nýmæli vera til bóta. Er því lagt til, að frv. verði samþykkt óbreytt eins og það liggur fyrir.

Forseti (BSt): Ég ætla nú að sjálfsögðu ekki að blanda mér í efnislegar umræður um þetta mál á þessum stað, en þykir samt ástæða til að vekja athygli á, að ég veit ekki, hvort 2. gr. frv. skilst vel.



Herra forseti. Út af þessari athugasemd hæstv. forseta vil ég taka það fram, að það óhapp hefur skeð, þegar frv. var prentað og áður en það kom frá Nd., að þá hafði orðið línubrengl, þannig að aftan við 2. gr. hafði verið prentuð lína, sem ekki átti þar heima. Skrifstofu þingsins var bent á þetta og óskað eftir því, að frv. yrði prentað upp, áður en það fengi afgreiðslu hér í deildinni, en skrifstofustjórinn taldi slíkt óþarfa. Þess vegna var aðeins bent á þetta í nál. og verður leiðrétt, þegar það verður prentað upp aftur, eftir að það hefur fengið afgreiðslu hér.

Forseti (BSt): Með þeim skýringum, sem fengizt hafa, mun nú vera hægt að bera þessa grein upp, ef enginn mótmælir því. Verður þetta þá leiðrétt í prentun laganna, þegar þar að kemur.



Herra forseti. Þegar frv. þetta kom hingað frá Nd., var sektarákvæðum þess breytt hér að miklum mun við 2. umr. í d. og sektir færðar niður mjög mikið. Fór frv. þannig aftur til Nd., en þá var það, að Nd. breytti aftur sektarákvæðum í 1. og 2. gr. frv. og tók upp þann hátt að taka meðaltalið af því, sem sektarákvæðin höfðu verið í frv. upphaflega, og sektum þeim, sem hér voru samþ. í d. Ég verð að segja það, að ég tel, að þessu hafi verið heldur breytt til hins lakara, vegna þess að við í landbn. Ed. töldum okkur hafa haldið okkur þannig við sektarákvæðin, að samræmi væri í þeim ákvæðum frá því, sem var í l. um lax- og silungsveiði. Það má segja, að veiðilöggjöfin sé mjög aftur úr, sérstaklega af þeim ástæðum, hve litlar sektir eru ákveðnar fyrir brot. T.d. fyrir að drepa fugl, sem friðaður er, t.d. rjúpu, þarf ekki að borga, þó að vísitalan sé tekin með, meira en tæpar 40 kr. fyrir brotið, en hér er fyrir lægsta brot, að taka dauðan lax og hirða úr neti og notfæra sér, ekki minna en 1000 kr. lágmark sektarinnar. Yfirleitt þarf að lagfæra sektarákvæði við veiðilöggjöfina og koma í betra horf og samræma miklu meira. Ég tel, eins og sakir standa, að það hafi verið breytt í Nd. til hins verra með því að fara nú að hækka sektir í sumum þessum greinum, sem hér eru í frv. En þar sem aftur á móti er rík nauðsyn á, að frv. verði samþ. á þessu þingi, vegna þeirra sekta, sem þar eru ákveðnar fyrir skemmdarverk, sprengingar og eiturefnablöndun í laxveiðihylji, þá tel ég, að það megi engin bið verða um að hafa þær sektir það háar, að endurtaki sig ekki aftur slíkar aðfarir sem reyndust hafa verið framdar í laxveiðiám á s.l. sumri. Og þar sem nú hæstv. landbrh. hafði lýst því yfir hér í d., að löggjöfin í heild um lax- og silungsveiði yrði endurskoðuð hið bráðasta, þá taldi meiri hluti landbn., sem mættur var, eftir ástæðum heppilegra að samþ. nú frv. eins og það er komið frá Nd., jafnvel þó að það séu á því unnin nokkur spjöll, heldur en að fara að hrekja það nú til Sþ. eða svæfa það hér að fullu því leggur n. til, að öllum aðstæðum athuguðum, að heppilegast sé að samþ. frv. án breyt.



Herra forseti. Þetta frv. er flutt samkv. ósk samgmrn. af sjútvn. hv. Nd. Í því felast margar breyt. á viðkomandi l. Flest eru þetta forms- og fyrirkomulagsbreytingar í samræmi við fengna reynslu þeirra manna, sem um þessi mál hafa fjallað. Er þar um að ræða skýrari fyrirmæli um einstök atriði, er áður voru í l., og nokkrar minni háttar efnisbreyt., allt eftir því, sem fengin reynsla hefur kennt, eins og ég sagði áðan. Þó eru í 3. gr. frv. tvö nýmæli, sem verulegu máli skipta. Í fyrsta lagi er ríkisstj. heimilað að ábyrgjast allt að einnar millj. kr. lán samtals fyrir tryggingarfélögin. Í öðru lagi er heimilað að leggja aukagjald á vátryggðu, sem nemi allt að 1% af vátryggingarfjárhæð skipanna á ári. Gjald þetta renni í sjóð félaganna. Þetta tvennt eru höfuðefnisbreyt., sem í frv. felast. Og þessar till. eru lagðar fyrir þingið vegna þess, að á því er talin mjög rík nauðsyn eins og nú horfir hjá viðkomandi félögum. Sjútvn. þessarar hv. deildar hefur athugað frv. og borið það saman við l. frá 1947. N. leggur til, að það verði samþ. óbreytt. Einn nm., Guðmundur Í. Guðmundsson, var fjarstaddur, þegar málið var afgr. í nefndinni.



Herra forseti. Landbn. hv. Nd. flutti þetta frv. að beiðni félmrn. Hundahald og sullaveiki voru fyrr á tímum mjög alvarlegt vandamál á Íslandi, heilbrigðislegs efnis. Nú er öld snúin hvað þetta snertir sem betur fer. Er þó sjálfsagt enn þörf að hafa þau mál í lagi. Núgildandi löggjöf um þetta er að nokkru frá 1890 og að nokkru frá 1924 og er þess vegna orðin úrelt fyrir löngu og nauðsynlegt að gera á henni ýmsar breytingar. Landbn. þessarar hv. d. hefur athugað frv. eins og það liggur fyrir hér, komið frá Nd., og leggur til, að gerðar verði á því ýmsar breyt. Helztu efnisbreyt. eru í rauninni aðeins tvær: Fyrst, að í stað þess, sem gert er ráð fyrir í frv. eins og það er nú, að setja reglugerð í hverri sýslu og kaupstað um þessi mál, þá er lagt til, að sett verði ein heildarreglugerð fyrir landið allt. Annað atriðið er það að hækka nokkuð skattinn af seppunum, sérstaklega af svo kölluðum óþarfahundum. Það má segja, að efni þessa frv. sé í rauninni tvíþætt. Fyrstu 3 gr. eru um hundahaldið. Þar er hreppsn. og bæjarstjórnum heimilað að banna eða takmarka hundahaldið á sínu svæði, þar er ákvæði um framtöl í þessu sambandi og loks um skatt. Síðari hlutinn er svo um heilbrigðisráðstafanir þær, sem nauðsynlegt er talið að gera enn í dag til varnar sullaveikinni, þ.e. um meðferð sulla úr sláturfé, um það, hverjir skuli framkvæma hreinsun hunda vegna bandorma, og svo ákvæði um heildarreglugerð, eins og ég hef áður minnzt á. Ég vil aðeins geta þess, að það hefur fallið niður í 2. brtt., þar sem segir: „og afhenda hana sýslumanni eða bæjarfógeta í aprílmánuði ár hvert.“ Hérna vantar innskot. Það er enginn bæjarfógeti í Reykjavík, og þarf því að skjóta inn orðunum: „í Reykjavík tollstjóra“. Þetta verður væntanlega leiðrétt sem prentvilla, en ef það þykir ekki fært, þá verður lögð fram um þetta brtt. við 3. umr. málsins. Ég sé svo ekki ástæðu til að taka fleira fram. Landbn. leggur fram sínar till. á þskj. 424 og leggur til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem þar greinir.

Forseti (BSt): Ef brtt. verða hér samþ. á annað borð, þá þarf málið að ganga aftur til hv. Nd., og sé ég þá ekkert á móti því og er það jafnvel betra og tvímælalausara, að það komi fram brtt. 



Herra forseti. Þar sem hér er verið með brtt. við 2. umr. og ekki líkindi til að þurfi að koma fram brtt. við 3. umr., neinar sérstakar brtt., hefði ég viljað bera undir hæstv. forseta, hvort það væri ekki hægt að koma því fyrir hér í 2. gr., að bætt væri inn í fyrir aftan „bæjarfógeta“ þessum sjálfsögðu orðum: „í Reykjavík tollstjóra“, þannig að það þyrfti þá ekki að fara að umprenta frv. aftur við 3. umr. Það verður að sjálfsögðu umprentað eftir 2. umr., og með því að hafa þessa sjálfsögðu breyt. losnar maður þannig við nýja prentun á frv. Ég held, að þetta sé ekki annað en sjálfsögð leiðrétting sem prentvilla, og ætti með góðfúsum vilja hæstv. forseta að vera hægt að koma þessu þannig fyrir.

Forseti (BSt): Ég tel, að þetta mætti vel gera, því að tollstjóri eða eitthvert yfirvald í Reykjavík a.m.k. er þarna hliðstætt bæjarfógetum, og komi ekki fram brtt., þá mun þetta verða leiðrétt í prentun, úr því að þessu er hreyft hér, ef enginn hreyfir þá andmælum gegn því. En á hinn bóginn sé ég ekkert á móti því, eins og ég sagði áðan, þar sem líkur eru til, að frv. taki breyt. hvort sem er, að til þess að taka af öll tvímæli sé borin fram um þetta brtt. við 3. umr. Það tefur ekki málið neitt. Þessu hefur verið hreyft hér, og ef enginn mælir gegn því, þá mun ég skoða þetta sem leiðréttingu.



Herra forseti. Þetta mál er nú gamalkunnugt hér í d. í raun og veru. Fyrst og fremst er það gamalkunnugt af því, að fyrir nokkrum árum, þegar hér var verið að ræða um sölu þjóðjarða og flutt um það frv., þá bætti ég við einni jörð, sem var kristfjárjörð, og tók fram, að ég gerði það nú til prófs og til að heyra álit manna um það, hvort leyfilegt væri að selja þær jarðir. Það kom þá í ljós, að menn höfðu dálítið skiptar skoðanir um þetta og ýmsir töldu, að það væri að minnsta kosti mjög varhugavert að breyta skipulagsskrám þeirra sjóða, sem ættu jarðir, sem ætti að verja leigunni af í einhverju ákveðnu augnamiði. Þær umr., sem þá spunnust um þetta mál, urðu svo til þess, að samþ. var till. um það, að rn. léti athuga, hvernig þessum jarðeignum, sem kallaðar eru kristfjárjarðir sumar og sjóðajarðir aðrar, væri varið og hvernig stæði með skipulagsskrár eða gjafabréf, er þeim fylgdu. Sú rannsókn hefur nú tekið nokkuð langan tíma, og meðan á henni stóð varð hæstv. dómsmrh. fyrir því að komast í vandræði með nokkrar jarðir, sem voru gjafasjóðsjarðir norður í Eyjafirði af gjöf Jóns Sigurðssonar, og fékk óskir um það frá bæjarfógetanum á Akureyri og sýslumanninum í Eyjafjarðarsýslu, að það yrði eitthvað gert í þessu, því að það væri ekki hægt að hafa ástandið eins og það væri, sjóðurinn næði ekki sínu hlutverki og því yrði að breyta þessu eitthvað. Hann lagði þá fram frv., sem kom hér fyrir Alþ., og í svipuðu formi var nú frv. það, sem við 1. þm. Eyf. fluttum nú. Og nú var orðin sú breyt. á, að fyrir lá skýrsla frá félmrn. um þessar jarðir. Nú vil ég þó segja það um þá skýrslu, að hún er ekki rétt. Það vantar bæði inn í hana jarðir, sem þar ættu að vera, og það eru gefnar rangar upplýsingar um aðrar jarðir, sem þar eru, ekki að því leyti, að þær séu ekki eign þessa og þessa sjóðs, heldur rangar upplýsingar hvað snertir byggingu þeirra, hýsingu og það ástand, sem þær núna eru í. Ég skal ekki fara út í að leiðrétta það, það kemur ekki beint þessu máli við. Mennirnir, sem þetta hafa gert í stjórnarráðinu, hafa ekki gengið nógu ríkt fram í því að fá þær upplýsingar réttar, og þess vegna eru þær það ekki. En það kemur þó fram í þeirri skýrslu greinilega, að það eru ýmsar af þessum sjóðajörðum, sem þannig er ástatt um, að það er algerlega óviðunandi. Á einni sjóðjörðinni, sem er t.d. byggð til 10 ára, svo að ég nefni dæmi, var leyft að taka lán til að byggja upp íbúðarhúsið, gamlan torfbæ, sem var algerlega fallinn. Það lán var tekið. Nú neitar ábúandinn að borga annað en vexti af þessu láni, því að hann búi ekki að þessu nema í 10 ár, og sjóðurinn hefur ekki fé til að borga afborganirnar, og liggur eiginlega nánast fyrir, að sjóðjörðin verði tekin og seld á opinberu uppboði eftir kröfu lánsfjárstofnunar, sem láníð veitti. Aðrir jarðir er þannig ástatt með, að það er ómögulegt að sjá, hvernig ábúðarspursmálið á þeim á að leysast, þegar þeir menn, sem nú búa á jörðunum, falla frá, og á einni þeirra t.d. býr gömul ekkja, sem enga erfingja á. Þar er búið að leggja í byggingar og ræktun geysilega mikið fé. Eftir ábúðarlögunum er jarðareigandinn skyldugur til að kaupa þessar umbætur því verði, sem úttektarmenn hreppsins meta þær, þegar þessi ekkja deyr. Jarðareigandinn er jörðin. Það er jörðin, sem á að kaupa, og hún á ekki einn eyri. Hún getur ekkert keypt. Hvernig á að fara með það? Það hefur enginn getað svarað mér enn, og þar liggur ekkert annað fyrir, en að selja jörðina, og í þessu tilfelli á afgjaldið af jörðinni að renna til styrktar fátæku barni í einhverjum af nokkrum hreppum, sem tilteknir eru í gjafabréfinu. Yrði jörðin seld, sem ég tel rétt, gætu náttúrlega runnið til barnsins vextir af þeim höfuðstól, sem jörðin selst fyrir. Afgjaldið af þessari jörð er sáralítið, það er innan við 100 kr. Hvað hún selst fyrir núna, veit ég ekki, en hún selst fyrir töluvert miklu meira, en höfuðstól, sem svarar til eftirgjaldsins. Það er alveg vist, eins og núna er. Svona er það með þær fleiri. Þess vegna höfum við flutt þetta frv. upprunalega. Nefndin hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að það sé sjálfsagt að mæla með frv., en hún breytir því nokkuð. Hún ætlast til þess, að það hvíli undir ráðherra að taka ákvarðanir um það, hvort aðstæður í þjóðfélaginu séu orðnar það breyttar, að nauðsyn krefji, að þessar jarðir séu seldar. Ef þeim, sem hefur umráð viðkomandi sjóðs, virðist ástæðurnar vera það breyttar, að nauðsyn sé til þess, þá getur hann sótt um það til ráðherra, að gerð sé breyting á skipulagsskránni, og þá er ætlazt til þess, að ráðherra leiti til eftirlitsmanna opinberra sjóða, sem eru 3 og eiga að hafa þekkingu og kunnugleika á þessu, fái umsögn þeirra um málið og að henni fenginni breyti þá skipulagsskránni eftir því, sem honum þykir nauðsyn bera til. En frv. gerir ráð fyrir því, að alltaf sé skipulagsskránni breytt eins lítið eins og hægt er og ekki nema því aðeins, að knýjandi nauðsyn sé til. Nú hagar þannig til með sumar af þessum sjóðajörðum eða kristfjárjörðum, að umráðamaðurinn yfir þeim er bara einn. Það er t.d. prófasturinn í Borgarfjarðarsýslu, sem er yfir einni, sýslumaðurinn í Skagafjarðarsýslu yfir annarri o.s.frv., og þessir menn hafa vissan hluta af afgjaldi jarðarinnar fyrir að sjá um byggingu jarðarinnar, fjórða part t.d. í Borgarfirðinum o.s.frv. Þess vegna er n. alls ekki viss um það, að þessi eini maður, - ég á þar hvorki sérstaklega við prófastinn í Borgarfjarðarsýslu, sem nú er, né sýslumanninn í Skagafjarðarsýslu, - þessi eini maður, hver sem hann er, sem hefur umráð jarðarinnar og alltaf fær á þurru landi fjórða partinn af afgjaldinu fyrir að sjá um byggingu jarðarinnar, sem reyndar ekkert þarf að sjá um, því að þær eru byggðar til lífstíðar, báðar þessar jarðir, sem hér er um að ræða, - við erum ekki vissir um, að hann - hver sem hann er finni ástæðu til þess að fara að breyta þessari skipulagsskrá, sem þá leiðir til þess, að hann mundi afsala sér þessum tekjum, þó að þær séu ekki miklar, en tekjur, sem hann fær á þurru landi - fyrirhafnarlaust. Þess vegna höfum við sett inn í frv. ákvæði, að ef hreppsnefnd í þeim hreppi, sem jörðin liggur í, eða sýslunefnd eða hreppsnefnd í þeim hreppum, sem eiga að njóta vaxtanna af sjóðnum, finnst ástæða til að breyta skipulagsskránni, þá geti þær líka tekið upp beiðni um það. Það getur þess vegna komið til ráðuneytisins bæði frá sjóðsstjórninni og líka frá hreppsnefndum eða sýslunefndum ósk um að breyta skipulagsskránni, og í báðum tilfellum er ætlazt til, að þá séu eftirlitsmenn opinberra sjóða að spurðir og leitað álits þeirra og ef hæstv. ráðh. þá finnur ástæðu til að breyta skipulagsskránum, þá sé þeim breytt. Það er meira að segja dálítil spurning, hvort það er ekki ástæða til að leyfa að breyta skipulagsskránum frekar en hér er gert ráð fyrir. Hér er nú aðallega gert ráð fyrir því, að þeim sé breytt að því leyti, að eignunum sé öðruvísi komið fyrir - öðruvísi ávaxtaðar, en það er dálítil spurning, hvort ekki getur stundum verið ástæða til þess að breyta þeim beinlínis með tilliti til þess, til hvers á að nota vextina af sjóðnum. Út í það höfum við nú ekki farið. Þó vil ég nú ekki segja nema þannig megi skýra, að sú breyt. geti legið í því líka, orðalagið „vegna breyttra aðstæðna og viðhorfa“, þó að við höfum ekki beint hugsað það svo. Það er náttúrlega engin ástæða, þegar tryggingarnar eru komnar og þegar eftirlaunin koma til allra gamalmenna, til að hafa sérstakan sjóð, sem tekur eitt gamalmenni upp á sínar herðar. Ríkið er búið að gera hlutverk þess sjóðs óþarft í raun og veru. Svoleiðis er það með suma af þeim, en það spursmál er þó látið liggja að öðru leyti en því, að það mætti ef til vill heimfæra það undir síðustu ákvæði greinarinnar eins og við orðum hana, þó með dálitlum teygingi, - þegar það er ákaflega áberandi, að þörfin fyrir sjóðinn sé orðin lítil eða engin, þá mætti teygja það á þann hátt. Það er t.d. sjóður í Eyjafirðinum, sem er nokkuð stór, nokkuð margar jarðir, gjafasjóður Jóns Sigurðssonar frá Böggvisstöðum, sem á að vera til þess að afstýra harðindum, hlaupa undir bagga, þegar allsherjar harðindi eru. Þó að sjóður gefi af sér t.d. 2000–3000 kr., sem voru miklir peningar þegar gjöfin var gefin, og þó að ætti nú að nota hann til þess að afstýra almennum harðindum í Eyjafirði, þá náttúrlega hrekkur hann ekki nokkurn skapaðan hlut, ef harðindi eru. Það má kaupa fyrir það 20 heyhesta. Það má náttúrlega deila um það, hvort hann getur uppfyllt sitt hlutverk núna og hvort ekki sé ástæða til að breyta skipulagsskránni hvað þetta snertir. Svipað má segja um marga sjóði. Hitt er miklu síður hægt að deila um, þegar um er að ræða sjóði, sem eiga að taka að sér forsorgun gamalmenna og barna, sem hið opinbera er búið að taka að sér að verulegu leyti. Skipulagsskrám þeirra ætti að breyta. Við leggjum til, að frv. verði samþ. með þeirri breyt., sem er á þskj. 409 og ég nú hef útskýrt.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 63, var upphaflega samið af n., sem hæstv. félmrh. skipaði, og var lagt fyrir hv. Nd. á síðasta þingi, er komið var að lokum þings, og varð ekki úr neinni afgreiðslu á því þingi. Það var svo lagt fyrir hv. Ed. nú í haust um miðjan október eða svo, og hefur allshn. haft málið til meðferðar síðan. Allshn. skrifaði nokkrum aðilum og óskaði umsagnar um frv. Þar á meðal var ritað þeim þrem bæjarstjórnum, sem rætt er um í 1. gr. frv., bæjarstjórnum Reykjavíkur, Hafnarfjarðar og Akureyrar, og óskað eftir því, að þessar bæjarstjórnir segðu álit sitt á málinu. Það hafa verið gerðar margar tilraunir, bæði símleiðis og skriflega, til þess að fá svar frá bæjarstjórnunum, en þau svör hafa ekki borizt. Hins vegar hafa borizt svör og liggja í gögnum n. frá húsaleigunefnd Reykjavíkur, Fasteignaeigendafélagi Reykjavíkur og Leigjendafélagi Reykjavíkur. Eins og segir í nál. meiri hl. á þskj. 402, þá hefur n. ekki getað orðið sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ. með örlitlum breyt., en er þó ekki sammála um eitt atriði, sem hefur nokkuð mikla þýðingu. í sambandi við þetta mál. Minni hl. hins vegar leggur til, að frv. verði fellt. Í aðalatriðum má segja, að frv. þetta mætti skiptast í tvennt, eins og kemur raunar fram í nál. minni hl. Það eru annars vegar almenn ákvæði um viðskipti manna varðandi húsnæði og leigu á húsnæði, og hins vegar eru heimildarákvæði, sem ætlazt er til að notuð séu, þegar sérstaklega örðugt ástand er varðandi húsnæði. Hin almennu ákvæði er að finna í 9 fyrstu köflum frv., þ. e. a. s. að 2. málsgr. 1. gr. þó undanskilinni, sem ég kem að síðar, og er óhætt að segja, að allir nm. hafi verið sammála um þessa 9 fyrstu kafla. En það, sem n. gat ekki orðið sammála um, var það, hvort gefa skyldi út eða afgreiða sérstök lög um þessa 9 fyrstu kafla og láta svo ráðast með þau ákvæði, sem er að finna í 10. og 11. kaflanum, ellegar hvort tengja skyldi allt málið saman. Var það álit meiri hl., og á því byggjast þau álit, sem hér hafa verið lögð fram. M. ö. o., að 1. gr. fráskilinni mun ekki vera verulegur ágreiningur grundvallarlegur um fyrstu 9 kaflana, en þó finnast þar atriði, sem allir munu ekki vera sammála um og eru ekki. Um 1. kaflann, almennu ákvæðin, er ekki neitt sérstakt sð segja, nema það mætti kannske nefna það með 3. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að félmrn. gefi út eyðublöð fyrir venjulega leigumála, að það mundi geta verið til hagsbóta fyrir alla, en kannske sérstaklega fyrir leigutaka, að slík eyðublöð væru löggilt, því að núna hafa verið gefin út eyðublöð um húsaleigusamninga, en þau eru oft meira stíluð á það að vera til hags fyrir leigusala. Þess vegna mætti halda, að það ákvæði, sem hér um ræðir í 3. gr., gæti orðið sérstaklega til hagsbóta fyrir leigutaka. 2. kaflinn er um leigufardaga og uppsögn húsnæðis. Þar er í rauninni ætlazt til, að lögfestar séu þar reglur, sem hafa gilt og gilda um uppsögn og leigufardaga húsnæðis, og þarf ég ekki að rekja það nánar, þar sem hv. þdm. hafa frv. fyrir framan sig. Það er gert ráð fyrir, eins og verið hefur, að almennir fardagar séu 14. maí og 1. okt. og að uppsagnarfrestur sé einn mánuður á einstökum herbergjum, bifreiðaskýlum o. s. frv., þrír mánuðir á íbúðum og sex mánuðir á atvinnuhúsnæði. - Svo er um afhendingu á leiguhúsnæði. Þess skal getið hér, að það kom áreiðanlega fram við 1. umr. málsins hjá einhverjum hv. þdm., að það mundi vera mjög vandasamt að skila húsnæði samkvæmt 12. gr. meindýralausu, og má það vera, a. m. k. þar, sem ekki hafa verið gerðar sérstakar herferðir á þær óvættir, sem kallaðar eru einu nafni meindýr, en meiri hl. n. gat nú ekki fallizt á, að fella þetta niður, vegna þess að það er eðlilegt, að húsnæði, þar sem eru kakkalakkar, rottur og önnur meindýr, er alls ekki leiguhæft, svo að það verður eiginlega að vera kvöð um það, að húsnæðið skuli vera án þessara galla. - Að öðru leyti eru í þessum kafla algerlega venjulegir viðskiptahættir gagnvart húsnæðinu, sem bæði hefur nú verið reynt að innleiða um húsnæði og eru líka um önnur viðskipti manna á meðal. Ég vil geta þess, að meiri hl. ber hér fram brtt. við 10. gr., að í staðinn fyrir, að leigutaka beri að annast aflýsingu þinglesins leigumála, þá beri leigusala að gera það. Okkur þótti það eðlilegra. - Þá er orðalagsbreyting, sem n. ber fram við 18. gr. Höfundar frv. hafa notað „að breyttu breytanda“. „Nú tekur leigumáli til húss eða hluta af húsi, sem ekki var fulllokið, er leigumálinn var gerður, og ber þá að beita ákvæðum 11., 13. og 15. gr., að breyttu breytanda.“ Okkur þykir fara betur á því, að hér komi: „eftir því sem við á“, og höfum við gert þessa breytingu á einum tveimur, þremur stöðum, þar sem þetta orðalag er: „að breyttu breytanda“. 4. kaflinn er um stað og stund leigugreiðslu. Það er gert ráð fyrir því, að aðalreglan sé sú, að húsaleiga sé greidd fyrir fram mánaðarlega og að hún sé greidd á heimili leigusala eða á öðrum þeim stað, sem hann tiltekur innan héraðs. Í 19. gr. 4. málsgr. er ákvæði um það, ef húsaleiga er greidd fyrir fram fyrir lengri tíma en 6 mánuði, og skal þá leigusali greiða leigutaka 6% vexti af fjárhæðinni. Meiri hl. n. þótti þetta ekki vera nógu skýrt og leggur til í 3. brtt. sinni, að þessu sé breytt þannig, að það misskiljist ekki, og standi þar: „og skal leigusali þá greiða vexti af þeirri fjárhæð, sem er umfram gjaldfallna húsaleigu.“ Það átti að standa þarna „6% vexti“, en hefur fallið niður. Ég þyrfti þá líklega annaðhvort að prenta það upp eða láta líta á það sem leiðréttingu. Það vantar inn í.  Þá er 5. kaflinn um skyldu leigusala, og þar er fyrst um viðhald hins leigða húsnæðis utanhúss og greiðslu skatta o. s. frv. og svo hvernig með skuli fara, ef húsnæði rýrnar eða spillist, eftir að leigumáli tekur gildi. Það er aðeins snúið við orðum hérna í 20. gr. í 4. kafla. Það er bara orðalagsbreyting. sem n. þótti fara betur. En svo kemur sá kafli. sem meiri hl. n., sem að öðru leyti er sammála, gat ekki orðið sammála um, og það er alger nýjung hér, þar sem talað er um viðhaldsskyldu leigutaka. Það er gert ráð fyrir því í frv., .að leigutaki annist á sinn kostnað allt viðhald þess húsnæðis, er hann hefur á leigu og leigusala ber ekki að annast samkvæmt 22. gr., en það á við húsnæðið utan húss. N. taldi, þegar hún var að ræða þetta, þ. e. a. s. meiri hl. hennar. áður en hún skiptist, að þetta ákvæði væri til bóta, að það væri eiginlega tvennt, sem mætti telja því til gildis. Annars vegar það, að það mundi vera gengið betur um hið leigða húsnæði, þegar vitað væri, að leigutaki ætti sjálfur að annast viðhaldið, og þá líka það að það yrði auðveldara fyrir leigutaka að láta gera þær umbætur, sem honum þættu nauðsynlegar, þar sem líka er gert ráð fyrir því í frv., að ef leigutaki skilar húsnæði, þegar hann fer úr því, í betra ástandi, en hann hefur tekið við því, þá reiknist það honum til góða, þegar hann skilar húsnæðinu. Enn fremur taldi n. þegar hún ræddi um þetta, að margir mundu geta annazt viðhald á íbúð sinni án þess, að tilfinnanlegt væri. Þeir menn, sem kunna með að fara málningu, veggfóður og þess háttar eða einhverjar smíðar, mundu geta gert þetta án þess að finna mikið fyrir því, en það er auðvitað undirskilið, að leiguupphæð verði nokkuð miklu vægari, þegar leigutaki tekur að sér viðhald húsnæðis síns. Við töldum sem sé, að það væru líkur til þess, að betur yrði gengið um húsnæði, það færu minni verðmæti til spillis og að fleiri menn gætu notfært sér eigin vinnu, ef þessi regla væri upp tekin. Hins vegar er gert ráð fyrir því í frv. eins og það liggur fyrir, að leigutaki annist kostnað á öllu því húsnæði, sem hann hefur á leigu, allir leigutakar með öðrum orðum. Við, sem erum með þessu ákvæði, töldum þó réttara, að þessi viðhaldsskylda næði aðeins til íbúða, en ekki til einstaklingsherbergja, og það gerðum við vegna þess, að okkur virtist sem samfara viðhaldsskyldu hlyti að koma sú regla, að húsnæði yrði yfirleitt, sem kallað er, tekið út, þegar skipti yrðu á leigutaka, og þar sem iðulega er þannig, að leigjendaskipti eru oftar að einstaklingsherbergjum heldur en íbúðum og þetta fyrirkomulag er nú óreynt hér á landi, þá töldum við hv. 1. þm. N-M., sem erum með viðhaldsskyldunni, að réttara mundi að binda þetta aðeins við íbúðir, og höfum samkvæmt því lagt til, að upphaf 29. gr. verði þannig: „Leigutaki, sem hefur á leigu íbúð, sem er eitt herbergi og eldhús eða meira, skal annast á sinn kostnað allt viðhald þess húsnæðis, er hann hefur á leigu og leigusala ber ekki að annast samkvæmt 22. gr.“ Að öðru leyti ætlumst við til þess, að kaflinn standi óbreyttur. Við 1. umr. þessa máls hér í deildinni spurði einn hv. þm., ég ætla, að það hafi verið hv. þm. Barð., um það, hvað mikið sú úttekt, sem gert er ráð fyrir á húsnæðinu, mundi kosta. Það er nú örðugt að gera sér grein fyrir því, en sannleikurinn er sá, að húsaleigunefndir, t. d. húsaleigunefnd Reykjavíkur, annast núna mat á húsnæði, sem er náttúrlega miklu minna en úttekt sem þessi mundi vera, en að líkindum mundi þetta verða í framkvæmdinni þannig, að húsaleigunefnd mundi hafa með það að gera, eða einhverjir úr húsaleigunefnd, - það yrðu í byrjun settar upp ákveðnar reglur fyrir því, hvað ætti að meta, hvernig ætti að skila hverjum hlut, miðað við málningu, veggfóður, lykla, hreinlætistæki, í hvernig ástandi það væri o. s. frv., og menn, sem eru þessu kunnugir, segja mér það, að slík úttekt mundi yfirleitt komast svo mikið upp í vana, að hún yrði mjög fljótgerð og mjög ódýrt verk. þegar á annað borð væri búið að skapa sér reglu um það, hvernig hún skyldi fram fara.  7. kaflinn er um aðgang leigusala , að leigðu húsnæði, þegar hann ætlar að fara að leigja það út eða láta gera við það o. s. frv., og svo er 8. kaflinn um það, hverjir geti gengið inn í leigusamning, sem gerður hefur verið. Þarna er lagfæring, sem meiri hl. n. gerir við 39. gr. Okkur fannst hún ekki ljós eins og hún var og gerðum ráð fyrir því, að það mundi vera prentvilla eða eitthvað því um líkt og breyttum því, að það skyldi verða tilkynnt með minnst hálfs mánaðar fyrirvara, ef það ætti að fara að leggja leiðslur og m. ö. o. að róta húsnæðinu meira heldur en er gert við venjulegar smáviðgerðir. Þá er 9. kaflinn um rétt leigusala til að rifta leigumála, og er talið upp í níu liðum, hvað til þurfi að koma, til þess að leigusali geti rift leigumála, og er það náttúrlega í fyrsta lagi, ef ekki er staðið í skilum með leiguna, og í öðru lagi ýmislegt annað, sem til getur komið og er bætt um í lögunum. Þetta eru þeir 9 kaflar, sem eru almenn ákvæði um húsaleigu og um viðskipti leigusala og leigutaka. Svo koma hér 10. og 11. kaflinn. Fyrri kaflinn, 10., er heimildarákvæði fyrir sveitarstjórnir, og 11. kaflinn er um húsaleigumiðstöð. Það er gert ráð fyrir því í 49. gr., að þegar mikil húsnæðisekla sé í kaupstað eða kauptúni, sem hefur 500 íbúa eða fleiri, þá geti sveitarstjórn ákveðið með sérstakri samþykkt, að koma skuli til framkvæmda í sveitarfélaginu að einhverju eða öllu leyti ákvæði þessa kafla, og ákvæðin felast aðallega í því, að það sé sett á stofn húsaleigunefnd, sem fari með mál milli leigutaka og leigusala, og hins vegar í því að setja nokkur höft á það, hvenær leigusala er heimilt að segja upp leigusamningi um húsnæði. Núna er í gildi samkvæmt l. samþykktum 15. maí 1950 slík binding, en bindingin, sem gert er ráð fyrir í heimildarákvæði 61. gr., er nokkru rýmri heldur en sú binding, sem nú er í gildi og gildir til 14. maí í vor. Þar er gert ráð fyrir, að yfirleitt sé óheimilt að segja upp leigusamningi á húsnæði, nema þess sé brýn þörf til íbúðar fyrir leigusala sjálfan eða skyldmenni, sem þar er tilgreint, en undantekið er þó íbúðarhúsnæði, sem er á sömu hæð og húseigandi býr sjálfur og hefur sama ytridyrainngang. Einstaklingsherbergi eru undanskilin og atvinnuhúsnæði. M. ö. o. nær þessi kvöð einungis til íbúðarhúsnæðis, sem er á annarri hæð, heldur en húseigandi býr sjálfur, þ. e. a. s. ef ekki er sami útidyrainngangur, og ekki til annars, og svo náttúrlega til húsa, sem húseigandi býr ekki í sjálfur. 11. kaflinn er svo um húsaleigumiðstöð. Þar segir, að heimild leigumiðstöðvar til ráðstöfunar á húsnæði geti aldrei náð til þess leiguhúsnæðis, sem er í því húsi, sem húseigandi býr í sjálfur. M. ö. o., það er svo til ætlazt, að ákvæði 11. kafla geti aldrei náð til annars húsnæðis heldur en þess, sem er aðeins haft til útleigu, - aldrei til húsnæðis í því húsi, sem húseigandi býr í sjálfur. Í þessum tveimur köflum felast ákvæði, sem ágreiningur mun sjálfsagt verða um hér í hv. Alþ. og svo er gert ráð fyrir því í 1. gr. frv., að þessi heimildarákvæði gildi á þeim stöðum, þar sem sérstaklega hafa verið og eru vandræði með húsnæði, þ. e. í Reykjavík, Hafnarfirði og á Akureyri um tveggja ára bil, frá 14. maí 1953 til 14. maí 1955, en nokkur bindingarákvæði eru í gildi núna til 14. maí 1953. Þessi heimildarákvæði, sem gert er ráð fyrir í 10. og 11. kafla, munu þannig, ef hv. Alþ. samþ. frv. í þá átt, sem meiri hl. leggur til, ná til þessara staða. - Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja þetta nánar að sinni. Aðrir nm. munu gera grein fyrir sínum skoðunum.



Herra forseti. Ég hef ekki getað orðið samferða meðnm. mínum og hef borið fram nál. á þskj. 348, þar sem ég legg til, að frv. verði fellt. Eins og ég tek fram í þessu nál., er þetta frv. raunverulega tvíþætt. Annars vegar eru ákvæði einkaréttarlegs eðlis um samband húseiganda og leigutaka, og eru þau í fyrstu níu köflunum, að undanteknu seinna ákvæðinu í 1. gr. Þessi ákvæði álit ég að eigi fullkominn rétt á sér og séu sums staðar til bóta, sérstaklega tel ég það vera til bóta, að viðhaldsskylda er þarna sett yfir á leigutaka, sem hafa stærra húsnæði á leigu en eitt herbergi, eftir því sem n. leggur til. Auðvitað verður þetta til að lækka leiguna sem svarar viðhaldskostnaði leigusala, en ég álít, að með þessari tilhögun verði svo miklu betur farið með leiguhúsnæði, að það verði þjóðfélagslegur sparnaður að því, og að leigutaki geti í mörgum tilfellum innt af hendi viðhaldsskylduna með miklu minni kostnaði heldur en leigusali gæti gert. Ýmsar aðrar smávægilegar breyt., sem meiri hl. n. hefur lagt til í nál. á þskj. 402, get ég fallizt á, enda eru það að mestu orðalagsbreytingar, en aðrar breytingar smávægilegar. Hins vegar get ég ekki fallizt á brtt. hv. 4. landsk. þm. (StgrA) á þskj. 497, enda eru það einmitt breytingar á þeim greinum. sem ég tel að frv. bæti úr frá því réttarástandi, sem nú er. En það, sem gerir það að verkum, að ég hef lagt til, að frv. verði fellt, er það, að í 2. málsgr. 1. gr. og 10. og 11. kafla frv. eru tekin ákvæði, sem eru gersamlega óskyld níu fyrstu köflum frv. Þar eru tekin opinber réttarleg þvingunarákvæði til þess að hefta umráðarétt manna yfir eignum sínum. Þetta getur verið fullkomlega heimilt á neyðartímum, en það er ekki svo vel um frv., að það geri ráð fyrir því, því að það segir beinlínis og án nokkurra fullnægjandi raka, að því er mér skilst, í 2. málsgr. 1. gr., að neyðarástand ríki í Reykjavík, Hafnarfirði og á Akureyri og skuli ríkja þar, skilst mér, til 14. maí 1955, og þess vegna er þessum höftum haldið til þess tíma. Ef neyðarástand ríkir og ástæða er til að hefta meðferð manna á húsnæði sínu, - en ég tel, að stefna beri að því að upphefja þau höft, sem þegar eru fyrir, og gera menn sem frjálsasta að umráðum þessara eigna sem annarra, en ekki að auka við höftin frá því, sem nú eru gildandi lög, eins og gert er í 11. kafla laganna, - þá álít ég, að gera verði það með sérstökum ákvæðum í hvert skipti, þegar vitað er, að neyðarástand ríkir, og ekki fara harðar í sakirnar heldur en nauðsyn krefur á hverjum stað og á hverjum tíma. Að blanda saman þarna algerlega einkaréttarlegum reglum um sambandið milli leigusala og leigutaka og svo þvingunarráðstöfun gagnvart húseigendum á tímum eins og núna og gera að ákveðinni reglu í vissum kaupstöðum, tel ég, að sé að fara alveg öfuga leið við það, sem löggjafinn hefur gert, og sé óforsvaranlegt í þessu frv. Það hefði verið meira vit í því, þótt ég hafi ekki viljað leggja það til, að leggja það á vald hlutaðeigandi bæjarstjórna, hvort þær álitu, að það ástand ríki, að það sé nauðsyn á sérstökum höftum í þessum efnum, en það er ekki gert með frv., heldur er það látið gilda skilyrðislaust þennan ákveðna tíma á þessum tilteknu stöðum. Með þessu er líka verið að halda uppi meira eða minna óþörfum kostnaði. Mér er sagt, að kostnaður af húsaleigunefnd sé núna á milli 200 og 300 þús. kr. fyrir ríkissjóð á ári, og þessu er verið að halda við, án þess að upplýst sé, að nauðsyn sé á því, og eins og hv. 8. þm. Reykv. tók fram í framsöguræðu sinni, þá ganga sumar þessar greinar í þessu frv., sem lagt er til að samþ. verði, lengra í því að hefta umráðarétt manna yfir eignum sínum heldur en gildandi lög gera núna.  Þá er verið að stinga upp á að setja upp enn þá eina stofnunina til þess að hefta umráð manna yfir húseignum sínum, og það er þessi húsaleigumiðstöð, sem á að svipta þá að miklu leyti rétti til að velja úr hópi þeirra leigutaka, sem þeim kunna að bjóðast í sambandi við leiguhúsnæði. Það mun ekki ofsagt af því, að húseigendur hér á landi eru þeir menn, sem löggjafinn hefur að sumu leyti - bæði á ófriðarárunum og eftir ófriðinn fyrri og á seinni styrjaldarárunum og eftir hann - lagt einna mest höft á af öllum þegnum hér á landi og farið einna harkalegast með. Jafnframt er talað um húsnæðisleysi, og sjálfsagt þarf að byggja sem allra mest af góðu húsnæði og menn að reyna að koma sér upp húsi yfir höfuðið. En það er sannarlega ekki til þess að ýta undir menn með að koma upp húsum yfir sjálfa sig og ef til vill að festa peninga sína til þess að byggja hús til að leigja þau út, ef umráðaréttur þeirra yfir þessum eignum á að vera miklu takmarkaðri en yfir öðrum eignum. Ástandið hefur verið þannig undanfarið vegna hins mjög mikla og óeðlilega aðstreymis hingað til Reykjavíkur, að það hafa verið nokkur húsnæðisvandræði og mikil stundum. En ég man eftir því, að fyrir síðustu heimsstyrjöldina var þetta alveg öfugt. Þá stóðu leiguíbúðir iðulega auðar hér, - svona 200–300 íbúðir, og var byggt jafnvel heldur meira, en fólksfjöldinn jókst í Reykjavík. Þetta hefur breytzt núna vegna aðstreymisins, eins og ég sagði áður, og vegna þeirra hafta, sem sett hafa verið á fjárfestingu, en nú er aftur straumurinn að breytast þannig, að það er byggt það mikið, sérstaklega af smáíbúðum, að það má búast við, að þetta sé að komast og komist alveg á næstunni í normalt horf. Og ég held. að það sé þjóðfélaginu fyrir beztu í þessu eins og öðru, að sem mest frelsi ríki á venjulegum tímum og að löggjafarvaldið sé ekki að búa til að óþörfu höft á menn. Það er nóg fyrir af þeim samt, þegar varla er unnt að hreyfa sig án einhverra hafta. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessa framsögu lengri, en ég leyfi mér að leggja til, þar sem ekki fékkst samkomulag við meðnm. mína um að fella ákvæði 2. málsgr. 1. gr. og 9. og 10. kafla úr lögunum, að frv. verði fellt, en ef það skyldi fara gegnum 2. umr., þá áskil ég mér rétt til að koma með brtt. við 3. umr. um að fella þessi ákvæði niður.



Herra forseti. Ég get tekið það strax fram, að ég er samþykkur því frv., sem hér liggur fyrir, í meginatriðum og hef enda skrifað undir það nál. meiri hl. n., sem leggur til, að það verði samþ., að vísu með nokkrum minni háttar breyt. Og það, sem fyrst og fremst gerir það að verkum, að ég tel nauðsynlegt að samþ. þetta frv., eru einmitt þau ákvæði þess, sem hv. þm. Seyðf., sem hefur klofið n. og skilað minnihlutaáliti, - þau ákvæði, sem hann var nú að gera grein fyrir að valdi því, að hann vill aftur á móti fella frv. Ég álít sem sagt, að það sé enn þá, eins og verið hefur um alllangt skeið undanfarið, það vandræðaástand í húsnæðismálunum hér í Reykjavík og í ýmsum af hinum stærri kaupstöðum landsins a. m. k., að það mundi horfa til hreinna vandræða og meira eða minna öngþveitis, ef látin væru falla úr gildi þau ákvæði, sem nú gilda um takmarkanir á því, að leigusalar geti sagt upp leigðu íbúðarhúsnæði, en eins og kunnugt er, mundu þau ákvæði falla úr gildi nú við næsta flutningsdag, ef þau eru ekki endurnýjuð. Hv. þm. Seyðf. var að vísu að ræða um það hér áðan, að þetta væru mjög óeðlilegar takmarkanir á eignarrétti viðkomandi manna, þ. e. a. s. húseigendanna, og mundu valda þeim ýmsum óþægindum, sem hann telur að séu óréttmæt. Þó komst hann nú svo að orði, að slíkar ráðstafanir gæti verið heimilt að gera á neyðartímum. En ég held, að það megi einmitt heimfæra undir það ástand, sem nú er í húsnæðismálunum, að það sé í raun og veru neyðarástand. Ég get ekki kallað það öðru nafni en því, þegar svo er ástatt, að t. d. hér í Reykjavík er fólk svo þúsundum skiptir og þ. á m. mikill fjöldi barna, sem býr í algerlega óhæfu húsnæði og heilsuspillandi húsnæði. Það má nefna t. d. brakkana, sem mjög mikill fjöldi fólks býr í og margir hverjir eru gersamlega óhæfir til íbúðar, þó að fólk neyðist til þess að búa í þeim, og sömuleiðis ýmsar kjallaraíbúðir, sérstaklega í eldri húsum í bænum, sem margar hverjar eru sennilega ekkert betri, heldur jafnvel kannske enn þá meira heilsuspillandi heldur en jafnvel brakkarnir, vegna þess hversu mikill raki er í ýmsum slíkum kjallaraíbúðum. Ég held sem sagt, að ástandið sé þannig, að það megi heita neyðarástand í þessu efni, og þess vegna séu líka ekki aðeins réttlætanlegar þær takmarkanir, sem nú eru í l. varðandi rétt húseigendanna til þess að segja upp leigðu húsnæði, heldur sé blátt áfram nauðsyn að halda þessum ákvæðum við, meðan ekki er bætt úr því ástandi, sem almennt ríkir í húsnæðismálunum, sérstaklega hér í Reykjavík og á ýmsum öðrum stöðum, sem líka koma til greina í þessu sambandi. Það er þess vegna þetta, sem gerir það fyrst og fremst að verkum, að ég er með því og tel nauðsynlegt, að þetta frv. verði samþ. Að hinu leytinu álít ég líka rétt, að það séu sett lög um hin almennu viðskipti leigutaka og leigusala, eins og gert er hér í fyrstu 9 köflunum af þessu frv., sem hér liggur fyrir. Um þetta hafa ekki verið nein lög í gildi, og þar sem slík viðskipti eru, eins og kunnugt er, svo almenn sem hér er um að ræða og varða hagsmuni svo mikils fjölda fólks, þá tel ég rétt, að það séu settar um það fastar reglur í lögum, sem báðir aðilar geti haldið sig við og séu þá einnig skyldir að halda sig við í þeim viðskiptum, sem þarna eiga sér stað. Um það hefur heldur í raun og veru ekki verið ágreiningur í n., að það væri rétt að setja lög um þessi almennu viðskipti. Hv. þm. Seyðf. hélt því að vísu fram, að það væri rétt - eins og hann nefndi hér líka áðan - að aðgreina þetta alveg. Lögin, sem um þetta væru sett, ættu að vera sjálfstæð út af fyrir sig, en síðan, ef talið væri óhjákvæmilegt að setja eða halda við þvingunarákvæðum varðandi leigu húsnæðis, þá ætti það að vera í öðrum lögum. Ég get í sjálfu sér vel fallizt á þessa röksemdafærslu út af fyrir sig, að það hefði verið kannske rétt að flytja um þetta tvö frv. og hafa almennu ákvæðin í l. út af fyrir sig, þau ákvæði, sem ætlazt er til að gildi til frambúðar, og þá hefði auðvitað verið hægt að flytja jafnhliða annað frv. varðandi takmarkanirnar á uppsögn leiguhúsnæðis. En af því að þetta var ekki gert, þá mundi það sennilega hafa leitt til þess, ef n. hefði farið að kljúfa þetta í sundur í tvö frv., að erfitt hefði orðið að fá þetta mál afgr. hér á þinginu, og n. vildi þess vegna ekki - eða a. m. k. ég fyrir mitt leyti vildi þess vegna ekki á því stigi, sem málið þá var komið á, fallast á þessa skiptingu, þó að hún út af fyrir sig gæti verið eðlileg og réttmæt. En þó að ég sé samþykkur þessu frv. í meginatriðum og hafi skrifað undir nál. meiri hl. n., þá eru það samt viss ákvæði hér í þessum almenna hluta frv., sem ég er ekki samþykkur meiri hl. n. um, og það er, eins og hv. frsm. þegar hefur tekið fram, varðandi ákvæðin um viðhaldsskyldu leigutaka. Í frv. er sem sagt gert ráð fyrir því, að viðhaldsskyldu á leigðu húsnæði verði skipt þannig, að leigusali annist aðeins viðhald húseignarinnar utanhúss, en leigutaka hins vegar gert að skyldu að annast allt viðhald innan húss, þ. e. a. s. í þeim herbergjum, sem hann hefur á leigu, og þeim hluta húsnæðis að öðru leyti, sem hann notar einn út af fyrir sig, en ekki sameiginlega með öðrum leigutökum í sama húsi. Eins og þetta er sett hér fram, þá felst í þessu bein hækkun á hinni lögleyfðu húsaleigu eða því hámarki, sem ákveðið er um húsaleigu, því að þessari viðhaldsskyldu leigutaka er bætt við, án þess að nokkurt tillit sé tekið til þess í sambandi við ákvæðin um hámarksleigu hins leigða húsnæðis. Hv. frsm. lét að vísu falla orð á þá leið, að það mundi vera undirskilið, að leigumáli yrði vægari af þessum sökum, en ég held, að það sé misskilningur. Það eru áreiðanlega ekki í frv. nein ákvæði um það, að um leið og þessi viðhaldsskylda er færð yfir á leigutaka, þá skuli lækka húsaleiguna. Meira að segja er það svo, að í þessum almenna hluta frv. eru engin ákvæði um hámark á húsaleigu. Það ákvæði er aðeins í heimildarköflunum, sem á eftir koma, en ef samþ. verður 1. gr. frv., þar sem ákveðið er, að þessi heimildarákvæði skuli gilda sem lög í tilteknum bæjum til 14. maí 1955, þá kemur að vísu líka í lög það ákvæði, sem í þessum köflum er sett um hámark húsaleigunnar og gildir þá a. m. k. í þessum viðkomandi bæjum einnig þennan tiltekna tíma, en mundi ekki gera það lengur, nema það verði framlengt þá með einum eða öðrum hætti. Og hitt er a. m. k. alveg víst, að þrátt fyrir það, þó að þessi viðhaldsskylda sé færð yfir á leigutaka, þá gerir frv. ekki neins staðar ráð fyrir því, að leigan verði af þeim sökum neitt lækkuð. Þetta ákvæði hefur þess vegna í för með sér, að sett er í lög ákvæði um það, að húsaleiga skuli hækka eða megi hækka frá því, sem hún nú er, en það álít ég fyrir mitt leyti ekki ástæðu til að gera. Ég hef þess vegna leyft mér að flytja um þetta atriði og annað atriði, sem er í beinu sambandi við það, þ. e. a. s. úttekt á leigðu húsnæði, brtt. um að fella þessa viðhaldsskyldu leigutaka niður og vil þá einnig að falli niður ákvæðið um úttekt leiguhúsnæðis, en ég tel, að það standi beinlínis í sambandi við þetta og þeirrar úttektar sé ekki þörf, ef leigusali annast allt viðhal.d á húsnæðinu, eins og verið hefur hingað til. Fyrsta brtt. mín varðandi þetta efni er þess vegna við 22. gr. frv. Eins og frv. er núna, þá fjallar þessi 22. gr. um skyldur leigusala til þess að halda við hinu leigða húsnæði utanhúss, en ég vil taka inn í þessa grein skyldu leigusala til þess að halda húsnæðinu við, bæði utanhúss og innan, sem sagt taka upp í hana ákvæði, sem eru nú í 29. gr. um skyldu leigutaka til þess að halda húsnæðinu við innanhúss. Af þessu leiðir auðvitað það, að ég legg til, að 29. gr. falli aftur niður og þessi viðhaldsskylda sé sem sagt öll látin hvíla á leigusala eins og verið hefur og ákvæðin um það komi þá öll í þessa sömu grein frv. Þó hef ég bætt hér við sem 2. málsgr. þessarar væntanlegu 22. gr., ef mín till. yrði samþ., ákvæði um það, að heimilt skuli þó vera að ákveða í leigusamningi, að leigutaki skuli annast viðhald hins leigða húsnæðis að meira eða minna leyti, enda sé þá fullt tillit tekið til þess til lækkunar á leigumála. Þau rök, sem meiri hl. n. hefur fært fyrir því, að heppilegra væri, að leigutaki annist viðhaldið innanhúss, eru, að þeir telja, að í því mundi felast trygging fyrir því, að betur yrði gengið um húsnæðið, ef leigutaki þyrfti sjálfur að annast og kosta viðgerðina og viðhaldið á því. Og þetta má að sjálfsögðu til sanns vegar færa. Ég vil þess vegna hafa opna leið til þess, þó að ekki sé tekin upp þessi regla og leigutaki skyldaður til þess að gera þetta, - þá vil ég hafa opna leið til þess, ef leigusali og leigutaki vilja gera um það samning, að leigutaki annist þetta viðhald, enda sé það þá á þeim grundvelli, að leigumálinn verði þá lækkaður, sem því nemur. Með því móti er hægt að ná þessum sama tilgangi sem meiri hl. n. hefur viljað ná og sjálfsagt hefur líka vakað fyrir þeim, sem samdi frv. og setti þetta ákvæði inn í það, en það er þá aðeins á grundvelli frjálsra samninga leigusala og leigutaka og byggt á því, að leigumálinn verði þá lækkaður sem þessu nemur, þannig að raunverulegur kostnaður af viðhaldinu hvíli eftir sem áður á leigusala, þ. e. a. s. þeim, sem á eignina, því að það verður þó að teljast eðlilegur hlutur, að menn haldi sjálfir við sínum eignum, en komi því ekki yfir á aðra aðila. Ég held þess vegna, að ef þessi till. mín verður samþ., þá sé alveg opin leið með eðlilegum hætti að ná þeim tilgangi, sem vakir fyrir þeim mönnum, sem þetta ákvæði vilja hafa í frv. eins og nú er, en hins vegar sé ekki gengið - að því er ég tel - með óeðlilegum hætti á hagsmuni leigutaka með því að skylda hann til að halda við eign, sem hann á ekki sjálfur. Þetta er meginefnið í mínum brtt. Eins og ég sagði áðan, þá er önnur till. bara um það að fella niður 29. gr., sem er afleiðing af þessu, og 3. og 4. brtt., um að fella niður 35. og 36. gr., eru aðeins um það að fella niður ákvæðið um úttekt á húsnæði, sem einnig er í raun og veru afleiðing af þessu ákvæði um viðhaldsskylduna, og síðan einnig að fella niður eða sameina í eitt 5. og 6. kaflann. Það leiðir líka af þessu sama, því að ef viðhaldsskylda leigutaka er felld niður, þá er auðvitað ekki hægt að hafa sem kaflafyrirsögn „Viðhaldsskylda leigutaka“, og er þess vegna eðlilegt, að þessir tveir kaflar rynnu saman í einn og yrði fyrirsögnin þá: „Skyldur leigusala og leigutaka“, því að það eru auðvitað ýmsar skyldur, sem hvíla á leigutaka eftir sem áður, þó að viðhaldsskyldan yrði af honum tekin. Síðasta brtt. mín, sem er aftur efnisbreyting á frv. og um annað atriði heldur en ég hef nú fjallað um, er breyt. á 61. gr. Það er ein grein í heimildarköflunum og varðar takmarkanirnar á því, að segja megi upp leigðu húsnæði. Þar er talað um, að leigusala sé óheimilt að segja upp leigusamningi um húsnæði, nema honum sé að dómi húsaleigunefndar þess brýn þörf til íbúðar fyrir sjálfan sig og svo fyrir skyldmenni í beina línu, sem þar er nánar tiltekið, en síðan kemur hér í stafliðnum upptalning á því húsnæði, sem komi þó ekki undir þetta ákvæði, og þ. á m. er í 1. tölul. íbúðarhúsnæði, sem er á sömu hæð og húseigandi býr sjálfur á og hefur sama ytridyrainngang. Ef svo háttar til, þá nær takmörkunin ekki til þess húsnæðis, heldur má samkv. frv. segja upp þeim íbúðum, þar sem svo stendur á. Þetta ákvæði eða ákvæði líkt þessu mun hafa verið sett inn í l., sem síðast voru sett til framlengingar á þessum takmörkunum á uppsagnarákvæðum leigðs húsnæðis, með þeim rökum, að þar sem leigusali byggi í sama húsi eða á sömu hæð, - ég man nú ekki fyrir víst, hvernig ákvæðin eru í gildandi l. núna, og það hefur komið upp svolítill ágreiningur um það hér í umr., - en þar sem hann byggi sem sagt í svo miklu nábýli við leigusala, að hætta væri á því, að leigusali hefði sérstök óþægindi af sambýlinu, þá væri honum heimilt að segja þessu leiguhúsnæði upp þrátt fyrir þær takmarkanir, sem annars eru í því efni. Nú lít ég hins vegar þannig á, að þó að það kynnu að hafa verið einhver rök fyrir því að hafa þessa undantekningu, þá falli þau rök niður, ef samþ. verða þau ákvæði, sem frv. gerir ráð fyrir að nú verði sett í lög um hin almennu viðskipti leigusala og leigutaka, því að í 9. kafla frv. eru mjög ýtarleg ákvæði um það, hvenær rifta megi leigumála, ef leigutaki uppfyllir ekki þær skyldur, sem honum eru settar í þessum almennu ákvæðum frv. Þetta er talið hér upp í 9 töluliðum. Ég skal aðeins benda þar á t. d. 7. töluliðinn, þar sem leigusala er heimilt að rifta leigumálanum, ef leigutaki niðir húsnæðið og ræður ekki bót á því, sem miður fer, þegar er leigusali krefst þess, og í 8. liðnum enn fremur, ef leigutaki vanrækir þrátt fyrir áminningar leigusala skyldur þær, er á honum hvíla til að sjá um, að góð regla og umgengni haldist í hinu leigða húsnæði, sbr. 32. gr. Og í 32. gr. er mælt svo fyrir, að leigutaka sé skylt að sjá um í fyrsta lagi, að fullkomins hreinlætis sé gætt í umgengni allri utanhúss og innan á eign þeirri, sem hann hefur á leigu, og í öðru lagi, að hávaði sé ekki í húsnæði hans umfram það. sem samrýmist góðum sambýlisháttum og fyllstu tillitssemi til annarra, og í þriðja lagi, að allt heimilisfólk hans sýni fulla kurteisi og prúðmannlega umgengni við sambýlisfólk sitt, og enn frekari ákvæði eru um þetta. Ef leigutaki uppfyllir ekki öll þessi ákvæði og ýmis önnur, sem hér eru talin upp í þessum 9. kafla frv., þá getur leigusali riftað leigusamningi og látið hann fara úr húsnæðinu þrátt fyrir þær takmarkanir, sem að öðru leyti felast í 9. og 10. kafla frv., þannig að eftir að slíkt sem þetta hefur verið lögleitt, þá tel ég enga minnstu ástæðu til þess að heimila uppsögn frekar á því húsnæði, sem er í sama húsi eða á sömu hæð og leigusali býr í sjálfur, því að honum eru allar dyr opnar til þess að losna við þá leigjendur, sem haga sér þannig í hinu leigða húsnæði, að það sé honum til nokkurs tjóns eða óþæginda. Ég hef þess vegna lagt til í þessari 6. og síðustu brtt. minni, að þessi 1. tölul. 61. gr. frv. falli niður og að þær takmarkanir, sem þá felast í 61. gr., nái til alls leiguhúsnæðis, sem búið er í, en eftir standa þá ákvæðin í 2. og 3. tölulið, þannig að þetta nái ekki til einstaklingsherbergja og ekki til atvinnuhúsnæðis. Ég hef þá gert grein fyrir þessum brtt. mínum. Aðalefni þeirra er sem sagt það, að ég vil ekki, að það sé tekin upp sem lögbundin skylda leigutaka að annast um viðhald á eign, sem hann á ekki, hins vegar sé opin leið til þess að gera það með samningi við leigusala, ef viðkomandi aðilar telja það heppilegra og vilja koma sér saman um það og þá á þeim sanngirnisgrundvelli, að tillit sé tekið til þess í leigumálanum. - Hitt meginatriðið í mínum till. er svo þetta, sem ég nú síðast var að ræða um, að þessi takmörkun á uppsögn leiguhúsnæðis nái til allra fjölskylduíbúða án tillits til þess, hvort leigusali býr sjálfur í húsinu eða ekki.