Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Það er sama um þetta mál að segja og hitt, sem var til umr. næst áður (vigt á síld), að það er gamall kunningi þingsins, þar sem það hefir verið til umr. og meðferðar á þingum síðan 1927. Efni þessa frv. segir sig sjálft, en um nauðsyn þess hefir verið deilt. Á síðasta þingi var frv. samþ. óbreytt frá Ed., og með lítilli breyt. frá allshn.Nd., en varð svo ekki útrætt. Meginefni þessa frv. er að tryggja bæjarfélögum forkaupsrétt á hafnarmannvirkjum og lóðum, er að þeim liggja. Það hefir sýnt sig á undanförnum árum, að slíkt er nauðsyn. Þarf eigi annað en minna á þann atburð, er verðmætasta land Akureyrar var selt án vitundar bæjarstj. þar. Þurfti bærinn síðan að kaupa nokkurn hluta þess lands aftur, fyrir hærra verð en það var áður selt. Ég hygg, að eftir þeim straumum, sem nú eru í þjóðlífinu, verði varla um það deilt, að meira beri að meta almenningsheill heldur en gróðamöguleika einstakra manna. Þegar bæir stækka og blómgast og lóðir og mannvirki fyrir þá skuld hækka í verði, þá á bæjarfélagið sem heild að njóta arðsins af þeirri verðhækkun, en ekki einstakir menn, sem ekkert hafa sjálfir til þess unnið. Með því að bæjarfélögin eigi þau mannvirki og lóðir, sem nota þarf að einhverju leyti vegna almenningshagsmuna, má líka koma í veg fyrir óeðlilega háan leigumála. - Þessar meginástæður liggja að baki frv., og Alþ. hefir að nokkru leyti viðurkennt þær með því að hrinda því áleiðis, eins og ég hefi áður lýst. Í frv. er gert ráð fyrir, að gerð sé samþykkt til 5 ára í senn. Er það gert með það fyrir augum, að henni sé breytt á hæfilegum fresti, eftir því sem rás viðburðanna heimtar í hvert sinn. - Læt ég þetta nægja að sinni, en mun geyma mér rétt til frekari umr. ef andmæli gegn frv. koma fram. Vona ég, að hv. deild vísi málinu að lokinni þessari umr. til 2. umr. og allsherjarnefndar.

Jón Ólafsson * Eins og hv.flm. tók fram, komst frv. þetta gegnum Ed. í fyrra, en dagaði uppi í þessari deild. Áður en frv. þetta fer lengra, vil ég til leiðbeiningar þeirri n., sem við því tekur, láta í ljós álit mitt um það. - Það er þá fyrst að með frv. þessu eru lagðar kvaðir á eignir borgaranna yfirleitt, eftir því sem bæjarstjórnum og hreppsnefndum þóknast í hvert sinn. Ennfremur er vikið frá þeim grundvallaratriðum, sem gilt hefir í löggjöfinni hingað til, að almenningsheill væri lögð til grundvallar slíkum kvöðum á eignir prívatmanna. En þetta er nú orðin stefnuskrá sumra flokka, að hið opinbera eigi sem mest af eigum og láti reka atvinnufyrirtækin. Er því hætt við, þar sem slíkir flokkar eru ráðandi, að nokkuð mikið yrði að því gert að leggja þessar kvaðir á eignir manna án þess almenningsheill krefði. Í frv. er gert ráð fyrir því, að samþykktirnar gildi til 5 ára í senn. Þetta ákvæði virðist mér leiða til þess, að menn fari að spekúlera í eignum sínum, fá fram há boð í þær og bjóða svo bæjarstj. eða hreppsnefnd þær til sölu. Þetta er algengt, að þegar um forkaupsrétt einhvers er að ræða, þá er reynt að fá sem hæst boð í eignina. Ef svo bæjarfélag eða almenningur þarf á eigninni að halda, getur þetta orðið til þess, að kaupa þurfi eignina miklu dýrar heldur en ef farið væri eftir núgildandi lögum. Ég veit t. d. ekki betur en að í hafnarlögunum sé jafnan heimild til þess að fá það land, er nauðsynlegt er til afnota, fyrir sanngjarnt verð. Með þessum ákvæðum frv. verður og allur réttur borgaranna óvissari um eignir sínar. Notkun forkaupsréttarins yrði og undir því komin, hvaða flokkur væri í meiri hl. á hverjum tíma. Ég álít ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. þetta á þessu stigi málsins. Vona, að hv.n. athugi frv. vel og meti það, hvort þessar hliðar þess, er ég hefi bent á, séu ekki þannig vaxnar, að samþykkt frv. verði til tjóns og óhagræðis fyrir einstaklinga og bæjarfélögin.

Pétur Ottesen * Það mun vera í 4. sinni nú í röð, sem frv. þetta kemur fyrir Alþingi, en aldrei náð afgreiðslu. Ætla ég, að það sé greinilegt merki þess, að eitthvað þyki við það að athuga. Enda er líka svo. Heimildir þær, sem það veitir, eru svo víðtækar, að mönnum þykir varhugavert að veita þær. Það hefir komið fram áður, og kom fram greinilega nú hjá hv.flm., að þetta er pólitískt mál. Hv. flm. sagði, að það væri í samræmi við stefnur og strauma nútímans. En það er einmitt stefna jafnaðarmanna að vilja koma öllu, bæði eignum og atvinnurekstri, undir ríki og bæjarfélög. Er því eðlilegt, að þeir komi fram með slíka löggjöf sem þessa. Löggjöfin hefir þegar viðurkennt það, að rétt sé að taka lönd og lóðir einstakra manna fyrir hæfilegt verð, þegar almenningsheill krefur. Þarf þar engu við að bæta. Með frv. þessu er því verið að teygja sig lengra inn á svið jafnaðarstefnunnar en nokkur þörf er á. Í lögunum um hafnargerðir er t. d. ákveðið, að einstaklingur verði að láta hafnargerðinni í té það land, sem nauðsynlegt er. Sama er í lögum um skipulag kauptúna og sjávarþorpa um það land, er þarf vegna götugerða eða nýs skipulags. Eins er það og með verzlunarlóðir, til tryggingar því, að frjáls samkeppni geti notið sín. Stefna frv. er líka greinilega mörkuð í grg. við frv. 1927. Þar er talað um, að hrepps- eða bæjarfélög geti, þar sem hentugt þykir, slegið eign sinni á vörugeymslu og fiskverkunarhús og annað, sem bátaútgerð sé nauðsynlegt. Þetta sýnir stefnuna. Þessar stöðvar verða vitanlega samar og áður. Hafa aðeins eigendaskipti. Ég get því ekki séð neina nauðsyn slíkra laga og hér er stofnað til. Því þó svo gæti komið fyrir, að eitthvert einstakt tilfelli félli ekki undir þau lög, sem nú eru til, þá mundi þingið veita eignarnámsheimild, ef almenningsheill krefði þess. Ég get líka nefnt dæmi, þar sem þessi lög myndu koma í bága við önnur lög. Svo er t. d. um forkaupsréttarlögin frá 1926. Þegar jarðir eru seldar, þá eru það niðjar, sem hafa forkaupsrétt, þá ábúandi og síðast hreppsfélagið. En í þessu frv. er það hrepps-eða bæjarfélagið, sem á að hafa fyrsta réttinn. Hvernig á nú að samræma þetta? Eftir hvorum lögunum á að fara? Ég sé ekki, að þessi tvennskonar ákvæði geti bæði staðið í lögum samtímis. - Ég vildi benda á þetta áður en málið fer til n. Þungamiðja frv. er auðsjáanlega það, að greiða götu vissri stjórnmálastarfsemi í landinu. Og með tilliti til þeirrar stefnu verður að afgreiða þetta mál hér í þinginu. Í frv., ef að lögum verður, eru að vísu ýms ákvæði, sem þarf að breyta, en um það er nógur tími að tala, þegar sést, hvort það muni fá afgreiðslu héðan frá þessari hv. deild. Mun ég því ekki mæla fleira að sinni.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Þar sem þeir hv.þm., sem andmælt hafa frv. þessu, hafa þó báðir lýst því yfir, að þeir ætlist til, að það gangi til n., þá mun ég ekki elta ræður þeirra orði til orðs, heldur láta mér nægja að drepa á einstök atriði. Vera má, að á frv. þurfi að gera einhverjar smábreyt., enda þótt það hafi verið athugað af tveimur n. á síðasta þingi. En um það má tala síðar. Hv. þm. töluðu um stefnumun, er kæmi fram í aðstöðu manna til frv. Slíkt kom mér ekki á óvart, og er raunar lítið um það að segja. En ég tel ekkert undarlegt, sem hv.þm. Borgf. hélt fram, að frv. þetta rækist að einhverju leyti á eldri lög. Slíkt er altítt, að ný lög upphefji ákvæði eldri laga, og hvað þetta frv. áhrærir, þá virðist engin hætta vera á ferðum, þar sem það hefir gengið gegnum nefndir í þinginu, þar sem lögfræðingar hafa átt sæti i, og virðist þeim engin hætta hafa stafað af frv. í þessu efni. En þar sem hv.þm. vitnaði í lög frá 1926, þá eiga þau l. eingöngu við jarðir í sveitum, en virðast alls ekkert taka til kaupstaða né kauptúna. Hv. þm. Borgf. sagði, að frv. þetta væri pólitískt. Ég skil varla, hvað hv.þm. á við. Eru ekki öll þau mál, sem fyrir þinginu liggja, stjórnmál, eða, eins og hann orðar það, pólitík? Hv. þm. minntist á fiskstöðvar. Ég vil benda honum á, að hér nálægt er staður, sem heitir Sandgerði, sem er eign einstakra manna, er vitanlega hafa notað aðstöðu sína til þess að taka tvo peninga fyrir einn af fátækum fiskimönnum víðsvegar að. Það væri því ekki ónauðsynlegt, að til væru lög, sem gert gætu verstöðina Sandgerði að opinberri eign, til hagsmuna fyrir allan almenning. Ég veit að vísu, að til er heimild um að taka þá staði eignarnámi, er nota þarf til almennra þarfa. En slíkum lögum hefir jafnan verið erfitt að beita, einkum þar, sem íhaldið ræður. Ég hefi aðeins stiklað á stærstu atriðunum, og þar sem hv. andmælendur mínir virtust vilja leyfa þessu frv. að fara til n., mun ég eigi tala fleira að sinni.

Pétur Ottesen * Það er örstutt. Fyrst vil ég benda á það, þar sem hv.þm. talaði um það, að málið hefði gengið í gegnum hendur nefndar í þinginu, að það var auðheyrt, að hann ber í þessu efni mikið traust til þeirra manna, sem hafa farið höndum um frv., og meira en til sjálfs sín, þar sem hann vildi skjóta ábyrgðinni á þá, en af sér. Þá vil ég benda á það, að við ýms kauptún eru jarðir, sem lög um forkaupsrétt jarða frá 1926 eiga við. Ég ætla ekki, að þurfi að skýra það fyrir hv.þm., hvernig það mundi verða í framkvæmdinni, þegar komin eru önnur lög, algerlega gagnstæð. Hv. þm. nefndi eitt dæmi, þar sem ef til vill væri ástæða til að breyta slíku ákvæði, hér við eitt fiskiþorpið við Faxaflóa. En ef svo væri, að hér sé um almenningsheill að ræða að áliti þeirra, sem hlut eiga að máli, þá mundu þeir bera sig upp við Alþingi og fara fram á, að notuð yrði eignarnámsheimild. Út af því, hverjir ættu mestan hluta af lóðum á Akranesi, vil ég benda hv.þm. á það, sem er þarna ókunnugur, að það er ekki nema lítið brot af lóðunum, sem hreppsfélagið á.

Hannes Jónsson * Ég get vel tekið undir það með hv.þm. Borgf., að með þessu frv. verður árekstur á lögin um forkaupsrétt á jörðum frá 1926. Og ég verð að segja, að ég treysti nú ekki lögfræðingum svo vel, þótt þeir hafi fjallað um þetta frv., að ég geti ekki búizt við, að þeim hafi missýnzt, því að það er svo um lögfræðinga, að þeim missýnist oft og tíðum. Og fyrir það hefir líka stundum orðið árekstur í lagasetningu okkar. Það er tekið hér fram í 1. gr., með leyfi hæstv. forseta, að: „kauptún, sem er sérstakt hreppsfélag, getur einnig gert samþykkt um forkaupsrétt kauptúns á hafnarmannvirkjum, lóðum þeim, er að sjó liggja, og á lóðum og löndum innan hreppsins, svo og öðrum fasteignum, er hreppstjórn telur nauðsyn að tryggja hreppsfélagi forkaupsrétt á“. Nú er það svo, að þegar kauptún eru að fá takmörk um sín umdæmi, þá er venjulega tekið ríflega til, svo að næstu jarðir verða að einhverju leyti innan þeirra vébanda. Ábúendur þessara jarða biðu skaða við það að missa hluta af þeim. Og ef jarðeigandinn á svo ekki að hafa rétt til þess að halda jörðinni óskertri, að því leyti, sem þörf er til landbúnaðar, og getur því ekki látið þann hluta ganga til sinna afkomenda, eins og gert er ráð fyrir í 3. gr. forkaupsréttarlaganna, þá er algerlega brotið í bága við þá hugsun, sem liggur til grundvallar fyrir þeim lögum. Fyrir þetta atriði er ég mjög óánægður með þetta frv., þó að ég geti hinsvegar viðurkennt, að það geti verið svo ástatt, um einstök mannvirki innan kauptúns, að heppilegt sé að leyfa því að fá eignarhald á þeim. En hitt tel ég svo stórfelldan galla á frv., að ég geri ekki ráð fyrir, að ég geti léð því mitt atkv.

Frsm. (Jón Þorláksson) Menntmn. ber fram við þessa umr. tvær brtt. við frv. þetta. Sú fyrri gengur í þá átt, að við þær námsgreinir, sem kunnáttu er krafizt í til inntökuprófs í lærdómsdeild, sé bætt þýzku, en kennslumálaráðh. skuli ákveða, hverjar kröfur skuli gerðar um kunnáttu í því máli. Í fyrra var minnzt á þetta atriði, og kom þá fram, að krafizt er þýzkukunnáttu til inntöku í lærdómsdeild Akureyrarskóla. Hefir þetta atriði borizt í tal við hæstv. kennslumálaráðh. og hefir hann tekið vel í það. Þá er önnur breyt. sú, að ekki sé lögboðið, að prófum sé lokið í maímánuði, heldur sé það lagt á vald kennslumálaráðh. að færa tímatakmarkið til, ef þörf þykir. Hæstv. kennslumálaráðh. hefir og tjáð sig þessari breyt. samþykkan. Þá hefi ég ekki meira að segja fyrir n. hönd, en fyrir mitt leyti vil ég segja það, að ég er ekki ánægður með frv. þetta. Við erum vanir því, að breytingar miði í framfaraátt, en sú breyt., að gera skólann að fjögurra ára skóla í stað sex ára, hlýtur að skoðast sem spor aftur á bak. En ég hefi beygt mig fyrir því, að hæstv. stj. telur sig ekki hafa ástæður til að sjá sex ára skóla fyrir sæmilegu húsnæði og kennslukröftum, og tel ég þá betra að ganga inn á fjögurra ára skóla en eitthvert millistig. En af því, sem ógert er í þessum efnum, vil ég leggja sérstaka áherzlu á heimavistirnar. Tel ég það illa farið, að hæstv. stj. sé að gera einhverjar kákráðstafanir í þá átt, sem að engu verulegu gagni koma, en verða aðeins til að tefja fyrir fullnægjandi úrlausn málsins og nauðsynlegum umbótum, sem frv. gerir ráð fyrir.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Sjútvn. flytur brtt. við frv. þetta samkv. tilmælum dr. Alexander Jóhannessonar, sem mestu hefir ráðið um samningu frv. þessa og gera má ráð fyrir, að hafi stjórn flugmála á hendi á þessu ári, a. m. k. Hann vill breyta frv. þannig, að eigi sé skylt að hefja stöðuga síldarleit fyrr en 15. júní í stað 1. júní, sem ákveðið var í frv. Telur hann, að þar sé til of mikils ætlazt. Vill n. verða við þessu, í fullu trausti þess, að síldarleit hefjist fyrir þennan tíma, enda þótt hún verði ekki stöðug fyrr en um miðjan mánuðinn, enda er dr. Alexander Jóhannesson hví fylgjandi, að einstakar ferðir séu farnar fyrr. N. er þessu hlynnt, vegna þess, að sjóðurinn er á byrjunarstigi og ekki víst um tekjur hans.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Eins og grg. frv. ber með sér, þá er það flutt að ósk hæstv.atvmrh. og samið í samráði við bankastjóra Landsbankans. En þeir telja það nauðsynlegt, að ríkið veiti ábyrgð fyrir allt að einnar millj. króna rekstrarláni til útgerðar á meðan Íslandsbanki er lokaður. Þetta frv. kemur ekkert við endanlegri lausn Íslandsbankamálsins. Það miðar aðeins til þess, að sú útgerð, sem Íslandsbanki hefir aðallega staðið að, þurfi ekki að stöðvast. Ég hygg, að allir séu sammála um að greiða fyrir útgerðinni og lofi þessu frv. að ganga mótspyrnulaust í gegnum þingið. Hitt kann einhver að segja, að Landsbankinn gæti lánað til þessarar útgerðar án sérstakrar ríkisábyrgðar; um það skal ég ekki þrátta. En úr því að Landsbankinn setur þetta skilyrði fyrir lánveitingunni, er rétt að þingið hafi vitið meira og gangi að því. Landsbankastjórarnir telja þetta skilyrði um ábyrgð ríkissjóðs á einnar millj. kr. láni nauðsynlegt á meðan verið er að koma útgerðinni af stað, þangað til sá afli, sem bankinn fær að veði, er kominn á land. En ríkissjóður nýtur aftur þeirra trygginga, sem bankinn fær í aflanum. Þessi orð læt ég fylgja frv. og vona, að það fái greiðan gang gegnum þingið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil aðeins þakka hv. meiri hl. sjútvn. fyrir að flytja þetta frv. Ég hefi litlu að bæta við það, sem hv.frsm. sagði. Frv. er sprottið af viðtali stj. við bankastjóra Landsbankans, til þess að stuðla að því, að sem minnstar hindranir yrðu á útgerðinni vegna lokunar Íslandsbanka. Ég hygg það megi vona, að þessari ábyrgð fylgi ekki mikil áhætta. Aðaláhættan, er fylgir slíkum rekstrarlánum, sem hér er um að ræða, er sú, að þeim skipum, sem lánin eru veitt til, hlekkist eitthvað á. Eins og frv. ber með sér, þá er hér um bráðabirgðaráðstöfun að ræða á yfirstandandi vetrarvertíð. Það er búizt við, að á þessu þingi verði síðar teknar ákvarðanir út af því stóra máli, sem hér hefir verið til umr. undanfarið. Þó að ágreiningur hafa verið hér í hv. d. um það, hvernig ætti að afgreiða málið um stöðvun Íslandsbanka, þá vona ég, að enginn ágreiningur rísi um þetta frv. Ég vil beina því til hæstv. forseta að leita afbrigða um þetta frv. hér í d., og vona, að hv.þdm. bregðist vel við því, svo að málinu verði lokið í dag með nægilegum hraða til þess að það geti líka gengið í gegnum Ed. Nú um helgina þarf að gera ráðstafanir til þess að greiða úr lánsþörf útvegsmanna í Vestmannaeyjum.

Ólafur Thors Ég á sæti í sjútvn., en er þó ekki meðflm. að þessu frv. Þess vegna vil ég gera grein fyrir afstöðu minni. Hér er farið fram á, að ríkissjóður taki á sig ábyrgð, allt að 1 millj. kr., á töpum, sem leiða kann af lánveitingum Landsbankans til atvinnufyrirtækja, sem rekin hafa verið með lánum úr Íslandsbanka. Tilgangurinn er sá, að í byrjun verði rekstrarlán veitt til þessara fyrirtækja, gegn veði í afla, sem enn er í sjónum. En síðan veitir Landsbankinn framhaldslán gegn veði í afla, sem kominn er á land. Áhætta ríkissjóðs er auðvitað áhættan af þessum viðskiptum, en hún getur þó aldrei orðið meiri en 1 millj. kr. Málið liggur þannig fyrir, að hæstv.forsrh. og sócialistarnir hér í d. hafa áður margljóst því yfir, að Landsbankinn væri reiðubúinn til að taka að sér rekstur þeirra fyrirtækja, sem lífvænleg væru, af viðskiptaaðilum Íslandsbanka, án þess að þyrfti að koma til kasta ríkisins. Og þar sem nú ekki virðist vera sýnileg áhætta af þessum lánum, þykir mér lítil ástæða fyrir Landsbankann að fara fram á þessa ábyrgð, því fremur sem ríkissjóður ber ábyrgð á öllum viðskiptum Landsbankans yfirleitt. Þó að greint sé á milli heildarábyrgðar ríkissjóðs á bankanum og þessarar sérstöku ábyrgðar, þá virðist hún í eðli sínu óþörf og engin ástæða til að binda ríkissjóði þennan bagga. Ef það á strax að binda ríkissjóði slíka bagga að ástæðulausu, hvað mun þá verða síðar í þessum málum? Með frv. þessu er borin fram fyrsta ríkisábyrgðin, sem stj. fer fram á vegna lokunar Íslandsbanka, en það verður áreiðanlega ekki sú síðasta, ef bankanum er nú lokað að fullu. Ég er sannfærður um, að þeir valdhafar, sem telja sig ekki geta komizt af án þessarar ábyrgðar, þeir komast áreiðanlega ekki framhjá stærri ábyrgðum síðar. Það er gott, að það kemur nú þegar í ljós, að ríkissjóður kemst ekki hjá að taka á sig ríflegar ábyrgðir, ef bankanum verður lokað til fulls. Ég hefi ekki viljað flytja þetta frv., en fyrst valdhafarnir eru nú búnir að stofna bankamálunum í þetta öngþveiti, þá treysti ég mér ekki til að standa á móti því, að lánsfé verði beint til atvinnuveganna. Það er ekki á mínu valdi að velja leiðir til slíkra bjargráða; um þær úrlausnir verða valdhafarnir að ákveða. Í þessu tilfelli mun ríkisábyrgð með öllu óþörf, og hygg ég, að betra væri að geyma ábyrgðargetu ríkissjóðs þangað til síðar. Ég mun leggja ábyrgðina af þessum málum á herðar valdhafanna.

Jón Auðunn Jónsson Það munu fáir hafa búizt við því, að frv. þessu líkt mundi koma hér fram í þinginu, eftir þá yfirlýsingu, sem hæstv.atvmrh. gaf, þegar rætt var um Íslandsbankamálið á lokaða fundinum í Sþ. Hæstv. atvmrh. fullyrti þá, að hann væri búinn að tala við stj. Landsbankans og ráðstafa því, að Landsbankinn tæki að sér að veita rekstrarfé þeim lífvænlegu atvinnufyrirtækjum, sem áður skiptu við Íslandsbanka. En hvað er hér á ferðinni? Hver á að meta og greina í sundur, til hverra lánin skulu veitt? Ekki væri óeðlilegt, að ríkisstj. léti annast það, þar sem ríkissjóður á að taka ábyrgðina. Annars lýsir fyrirhyggjuleysi hæstv. stj. sér hér í þessu eins og öllu Íslandsbankamálinu yfirleitt. Henni mátti vera það ljóst, að erfitt myndi vera að koma á flot öllum þeim útveg, sem lífvænlegur er og Íslandsbanki hefir styrkt með lánsfé að undanförnu, nema því aðeins, að Landsbankinn hefði gefið ákveðin loforð um að taka hann að sér og tryggt sér að einhverju viðbótarlánsfé erlendis. Þetta fullyrti hæstv.atvmrh. í upphafi, að séð væri fyrir, en nú er það sýnilegt, að Landsbankinn hefir engin loforð gefið í þessu efni. Hér er verið að binda ríkissjóð við áhættusamasta atvinnuveg landsmanna, atvinnuveg, sem að vísu er aðallífæð þjóðarinnar. Við þessa ráðstöfun eykst ekki veltufé landsmanna, en aukning veltufjár í hlutfalli við það, sem Íslandsbanki hefir haft frá útlöndum, er nauðsynleg, ef forðast á stöðvun atvinnuveganna. Ríkissjóðsábyrgðin er ekki úrlausn, en hún er hættulegt fordæmi. Ég þykist þess fullviss, að þessar dyr, sem hér er verið að opna, muni ekki verða svo harðlæstar á næstu árum, að þær verði ekki opnaðar upp á gátt þegar á verður knúð, og hver komizt þar inn um sem vill. Ég geri ráð fyrir því, að það verði svo í framkvæmdinni, að Landsbankinn ráði, hverjum eru veitt lánin, og þá fæ ég ekki skilið, hvers vegna hann biður um ábyrgð. Samkv. gildandi lögum hefir hann ótakmarkaða ábyrgð ríkisins, og því sé ég ekki, hvaða ástæða er til þess, að hann fái sérstaka ábyrgð fyrir þessari upphæð. Ég held satt að segja, að þegar lagt er út á þá braut að láta ríkissjóð ganga í sérstakar ábyrgðir, þótt það sé nú bundið við eina milljón, þá muni mörgum þykja sem þeir eigi heimting á láni, hvort sem líkindi séu til, að þeir geti greitt þau eða ekki. Nú vildi ég spyrja hæstv.atvmrh. um það, hvort þessi ábyrgð ríkissjóðs á að ná til þess eins að koma skipunum út, eða hvort ríkissjóður tekur ábyrgð á þessari útgerð alla vertíðina út. Tekur Landsbankinn ekki tryggingu í fyrsta fiski, sem á land kemur? Ef fyrstu túrarnir misheppnast, á þá að stöðva útgerðina eða ekki, og verður úrskurður í því efni falinn Landsbankastj. eða ríkisstj.? Þessi lánveiting gæti verið til hjálpar, en með því einu móti, að skipin fái að halda áfram veiðum út aprílm. eða helzt maíloka; annars verður þetta til bölvunar, ef lánveitandinn kippir að sér hendinni í marz, þegar ef til vill 30–40 þús. kr. tap hefir orðið á útgerðinni. Það hefir sjaldan verið gróði á togaraútgerð í febr. - marz, oftast tap, oft stórfellt tap, en það hefir unnizt upp í apríl og maí. Ég er hræddur um, að þau fyrirtæki, sem hafa eigi fé til að leggja í fyrsta túrinn, þurfi á meira rekstrarláni að halda en sem nemur 60 kr. á hvert skippund. Það er hætt við, að fyrirtæki, sem ekki hafa neitt rekstrarfé, geti því ekki flotið með þessari hjálp. Þar sem ég lít svo á, að heimild til þessarar ábyrgðar geti ekki komið að notum nema um leið sé séð fyrir auknu rekstrarfé, og þar sem ég tel, að fara eigi aðra leið til hjálpar atvinnuvegunum, og ennfremur af því þessi aðferð gefur hættulegt fordæmi, get ég ekki greitt atkv. með frv.

Halldór Stefánsson Það er augljóst, að á þeim tveimur stöðum, þar sem einungis hafa starfað útibú frá Íslandsbanka, verður fjárþröng mest fyrir dyrum vegna stöðvunar bankans. Þessir staðir eru Vestmannaeyjar og Seyðisfjörður. Ég tók eftir því, að hæstv.forsrh. gat ekki um, að Landsbankinn ætlaði að hefja útlánsstarfsemi nema á öðrum þessara staða, nefnilega Vestmannaeyjum. Út af því þykir mér ástæða til að spyrja hæstv. ráðh., hvort ekkert eigi að gera til að bæta úr réttmætri rekstrarlánaþörf á Seyðisfirði. Þótt þörfin sé þar máske ekki eins aðkallandi, mun þó ekki síður nauðsyn á að bæta úr rekstrarlánaþörfinni þar, enda er þar allmikill útvegur, en staðurinn hinsvegar í atvinnukreppu fyrir, sem kunnugt er, og þolir því síður ný áföll. Ég vil því beina þeirri áskorun til hæstv. stj., að nauðsynlegum og gagnlegum atvinnurekstri við Seyðisfjörð verði séð fyrir þeirri úrlausn í þessu efni, sem nauðsynlegt er.

Jóhann Jósefsson Frv. þetta er flutt af meiri hl. sjútvn. fyrir tilmæli hæstv.atvmrh., til að bæta úr þörf nokkurs hluta þeirra manna, sem hafa orðið fyrir barðinu á þeim afleiðingum, sem orðið hafa af stöðvun Íslandsbanka. Sú leið, að Landsbankinn fái ríkisábyrgð á þeim lánum, sem Íslandsbanki hefir orðið að veita án nokkurrar slíkrar ábyrgðar, er mér ekki geðfelld, en þar sem útvegurinn er kominn í öngþveiti, sé ég ekki annað en að mér sé skylt að vera með þeirri aðferð. Þeir, sem ekki geta komið skipunum af stað, þeir, sem ekki geta greitt lögboðin gjöld, þeir, sem geta ekki fengið vinnulaun sín greidd, og þeir, sem ekki geta séð fyrir afkomu sinni og sinna, hafa ekki ástæður til að deila um það, hvernig styrkurinn er veittur. Mér hefir ekki dulizt, að margt hefir verið satt og rétt sagt af þeim hv.þm., sem talað hafa, en á vissum tímum, eins og t. d. þegar ófriður geisar, verða menn að grípa til neyðarráðstafana, og nauðsynin ein knýr mig til að sætta mig við þá leið, sem hér er farin, þótt mér hinsvegar virðist hún mjög óeðlileg.

Héðinn Valdimarsson Það hefir nú komið fram, sem við jafnaðarmenn spáðum, að þetta mál myndi kosta ríkið nokkuð. Ef okkar till. hefði verið framfylgt, þá hefði þetta aldrei komið til mála. Það virðist svo, sem stj. Landsbankans virðist ekki algerlega tryggt að lána út á þau veð, sem Íslandsbanki hefir tekið gild, en við jafnaðarmenn höfum lýst yfir því, að við viljum gera allt, sem í okkar valdi stendur, til að styrkja atvinnuvegina, og því munum við greiða atkv. með þessu frv.

Sigurður Eggerz Ég mun leyfa mér að halda mér við það frv., sem hér liggur fyrir, og fara ekki inn á Íslandsbankamálið. Þó vil ég aðeins geta þess, að hv. 2. þm. Reykv. sagði, að þessari kreppu myndi hafa verið afstýrt, ef farið hefði verið að till. jafnaðarmanna, en ég fæ ekki skilið, hvernig það hefði mátt verða, þar sem hið hágöfuga mark jafnaðarmanna var að vinna að því af öllu afli að drepa bankann og leggja atvinnulífið í auðn. Ég vil taka það fram, að í þessu frv. er brotin ein af þeim meginreglum, sem ég hefi alltaf viljað fylgja, og hún er sú, að leggja ekki áhættuna af þessum atvinnuvegi á ríkissjóðinn, en þar sem hér eru svo mikil vandræði á ferðinni, sé ég mér þrátt fyrir allt ekki fært að standa gegn þessu frv. með atkv. mínu. Hinsvegar er það einkennilegt, að Landsbankinn skuli ekki vilja veita þessi lán án ábyrgðar ríkisins. Landsbankinn ætti sannarlega að treysta sér að meta, hvort þau lán, sem hann veitti í þessu skyni, væru trygg. Öllum hlaut að vera ljóst, að þegar stöðvaður er banki, sem hefir haft 300–400 millj. umsetningu, þá hlýtur sá banki, sem við þessu á að taka, að verða þess allmjög var. En ef Landsbankinn ætlar að heimta ríkissjóðstryggingu fyrir öllum þeim viðskiptum, sem hann tekur við af Íslandsbanka, þá fer að verða lítið um stóru orðin, að Landsbankinn geti tekið við öllu. Það sýnist þá vera ríkissjóður, en ekki Landsbankinn, sem tekur áhættuna á sínar herðar. Ég bjóst við, að hjálp myndi nauðsynleg á öðru sviði, það er að segja, að bankann skorti fé til alls þessa rekstrar og þar yrði að hlaupa undir bagga. Ég hefi skýrt frá því, að Íslandsbanki lánaði 6 millj. til útgerðarinnar síðasta ár, og þar af voru 3 milljónir ekki frá Landsbankanum. en auk þess eru ýms stór verzlunarhús, sem Landsbankinn verður að taka við og veita lán. En sannarlega má ekki fara inn á þá braut, að ríkissjóður taki ábyrgð á öllum lánum Landsbankans á þann hátt, sem hér er gert ráð fyrir í þessu frv. En úr því að stj. Landsbankans gerir þetta að skilyrði, og vill ekki að öðrum kosti bjarga útvegnum, þá sé ég ekki, að hjá því verði komizt að greiða atkv. með þessu frv. Þegar nú ríkissjóður er leiddur út á þessa nýju ábyrgðarbraut fyrir Landsbankann, auk hinna almennu ábyrgða, sem ríkssjóður er f fyrir þennan banka, þá ætti nú flestum að verða ljóst, hve mikið skynsamlegra væri að endurreisa Íslandsbanka. Leitast við að ná samkomulagi við Hambro og Privatbankann og veita bankanum í einhverri mynd þá aðstoð, sem hann vantar. Ég hefði búizt við því, að Landsbankinn þyrfti að fá meira fé, ef hann á að halda áfram með eigin viðskipti og svo hin í viðbót. Þegar á sínum tíma var verið að gera björgunarráðstafanir fyrir Landsbankann, þá vildi ég láta útvega honum nægilegt starfsfé, þannig að hann gæti staðið á eigin beinum, og það hefði verið rétt leið í málinu. Í stað þess að gera þetta, þá var tekin ábyrgð á Landsbankanum, og þá var reynt að leyna fyrir þinginu, hvernig allur hagur bankans væri. Þau voru spöruð föstu tökin þá.

Hákon Kristófersson Ég var fjarverandi samkv. leyfi hæstv. forseta og vissi því ekki um þennan aukafund, né hvaða mál ætti að taka til umr. Nú hefi ég að vísu séð frv. þetta, er meiri hl. sjútvn. hefir borið fram, en ekki heyrt umr. þær, er fram hafa farið. Ég verð nú samt að segja það, að ég get ekki séð, hvaða nauðsyn liggur að baki þessu frv. Ég veit ekki betur en hæstv.forsrh. hafi lýst því afdráttarlaust yfir, að sú truflun atvinnulífsins, sem lokun Íslandsbanka myndi hafa í för með sér, myndi verða löguð, og vil ekki að svo stöddu væna hæstv. stj. um það, að hún hafi farið með staðlausa stafi og ekki gert sér neina grein fyrir því, hversu slíkum atvinnutruflunum yrði afstýrt. Ég þarf ekki að taka það fram, að öll lán og skuldabréf, sem Landsbankinn kann að veita í þessu eða öðru skyni, eru tryggð bankanum með ríkisábyrgð. Þess vegna verð ég að taka undir með hv.þm. Dal., að hér er aðeins um að ræða yfirfærslur á ábyrgð. Því hefir verið haldið fram, að ískyggilegt væri að taka ábyrgð á Íslandsbanka, en með þessari nýju ríkisábyrgð á Landsbankanum er í raun og veru tekin ábyrgð á áhættuviðskiptum Íslandsbanka, sem nú flytjast yfir í Landsbankann. Úr því að Landsbankinn treystir sér ekki til að reka þessi viðskipti án tilstyrks og ábyrgðar ríkisins, þá fer það að vera skiljanlegt, þótt fjárhagur Íslandsbanka hafi ekki verið sem glæsilegastur, sem algerlega á eigin spýtur og án fulltingis hins opinbera hefir rekið þessi viðskipti. Enda þótt ég sé hlynntur sjávarútvegi, býst ég þó við að greiða atkv. gegn þessu frv., vegna þess að ég álít, að Landsbankinn hafi þegar í hendi sér nægileg skilyrði til þess að geta séð þessum fyrirtækjum fyrir rekstrarfé. Um það ákvæði frv., að lánin megi ekki fara fram úr tiltekinni upphæð hvert, þá veit ég ekki almennilega, hvað ég á að segja. Er það svo að skilja, að ekki sé fullt traust berandi til Landsbankastjóranna um það, að þeir ráðstafi þessu fé á allan hátt sem skynsamlegast. Ég hefi hingað til haldið, að bankastjórnin hefði nokkurnveginn óskoraðan rétt til þess að ráða yfir þessum hlutum, en með þessu skilst mér, að verið sé að lögfesta takmarkanir á þeim rétti. Ég vil svo að endingu biðja menn að athuga það, að afstaða mín til þessa frv. er enganveginn sprottin af andúð til þeirra fyrirtækja, sem hér eiga af að njóta, og ekki heldur af illvilja í garð stj., heldur einungis af því, að ég tel slíkt frv. öldungis óþarft vegna gildandi lagafyrirmæla, sem þegar eru fyrir hendi.

Héðinn Valdimarsson Ég stend aðeins upp til þess að mótmæla þeirri staðhæfingu hv.frsm., að ef bú Íslandsbanka hefði verið tekið strax til skipta og fengið skiptanefnd í hendur, þá hefði eigi að síður þurft að grípa til slíkrar ábyrgðar, sem þetta frv. ræðir um. Þetta er mesta fjarstæða, því að skilanefnd hefði orðið að hleypa nýju fé fram fyrir gamlar skuldir til þess að atvinnufyrirtæki þau, sem heilbrigð eru, gætu starfað áfram yfir vertíðina. Hinsvegar hefði skilanefndin reynt að ná inn eins miklu af útistandandi skuldum bankans og tök voru á. en að svo miklu leyti sem það hefði ekki hrokkið til, myndi hún hafa útvegað fyrirtækjunum lán úr Landsbankanum, sumpart út á innleignir þeirra í Íslandsbanka og sumpart út á afla, eins og venja er til. Þetta frv. hefði því aldrei þurft að koma fram, ef slíkur dráttur hefði ekki orðið á endanlegri úrlausn Íslandsbankamálsins. Hv. þm. Barð. og fleiri hafa reynt að halda því fram, að þar sem ríkið stæði þegar í ábyrgð fyrir Landsbankann, þá væri slík ábyrgð, sem frv. þetta ræðir um, allsendis óþörf. Þetta er að vísu rétt, að ríkið ber endanlega ábyrgð á bankanum, en ábyrgð sú, sem frv. gerir ráð fyrir, er einungis tímabundin og takmörkuð, og að því leyti allt annars eðlis. Tapi bankinn fé á þessum lánum, fær hann það endurgreitt frá ríkinu og getur starfað áfram. En lánaði bankinn án sérstakrar ríkisábyrgðar, mundi féð varla fást aftur hjá ríkissjóði, ef töp yrðu, nema því aðeins, að bankinn þyldi ekki blóðtökuna. Ég vil svo ekki lengja umr., en aðeins skjóta því fram, að mér virðist dálítið einkennileg framkoma þeirra hv.þm., sem bezt fylgdu því fram, að ríkið tæki á sig ótakmarkaða ábyrgð á Íslandsbanka, að þeir sömu menn skuli nú rísa öndverðir gegn því, að ríkið gangi í takmarkaða ábyrgð til þess að halda framleiðslunni gangandi yfir vertíðina.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Það hefir komið fram í umr., að orsök frv. sé sú, að dráttur hefir orðið á afgreiðslu Íslandsbankamálsins, en úr því, sem komið er, er ekki annars kostur en að Landsbankinn taki að sér viðskiptin, annaðhvort á eigin ábyrgð eða þá ríkissjóðs um stundarsakir. Hvernig sem bankamálið kann að fara, þá getur hvorki skilanefndin eða væntanleg bankastjórn, sem sett verður, gefið eftir þær tryggingar, sem Íslandsbanki hefir. Landsbankinn getur aldrei fengið betri veðrétt í eignum þeim, sem veðsettar eru Íslandsbanka, en þann næsta á eftir. Nýr banki hefði auk þess aldrei komizt svo fljótt á laggirnar, að Landsbankinn hefði ekki þurft að grípa inn, a. m. k. um stundarsakir. Það hefði því verið sama að því er þetta mál snertir, hvernig Alþingi hefði afgr. bankamálið. Landsbankinn hefði alltaf orðið að koma til hjálpar, enda hefir því jafnvel verið lýst yfir, að hann væri reiðubúinn til þess að taka öllum afleiðingum þess, sem koma verður. Íslandsbankamálið er nú undir frekari rannsókn og athugun, svo sem sjálfsagt var, og er að því leyti á réttri braut. Og þótt þetta frv. sé fram komið vegna þess dráttar, sem orðið hefir á endanlegri afgreiðslu þessa máls, þá afsannar það í engu réttmæti þessa frv. Íslandsbankamálið er nú á því stigi, sem nauðsynlegt er, áður en lengra er farið. Ef Alþingi hefði afgr. málið án þess að athuga, hverjir endurreisnarmöguleikar væru fyrir hendi, þá hefði slík afgreiðsla verið þinginu til minnkunar og til tjóns þeim, sem hagsmuna eiga að gæta í sambandi við afdrif Íslandsbanka.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég verð að láta í ljós ánægju mína yfir þeim móttökum, sem frv. þetta hefir hlotið hér í þessari hv. d. Þó að einstakir þm. hafi fremur lagt á móti frv., þá hefir það allt gerzt með ró og stillingu, og vil ég mega taka það sem merki þess, að afbrigði fáist og málið nái skjótri afgreiðslu, sem og vera ber. Hv. 2. þm. G.-K. gat þess réttilega, að ég hefði látið þau orð falla, að Landsbankinn myndi annast öll heilbrigð fyrirtæki, sem hingað til hafa notið Íslandsbanka um veltufé. En þar með er enganveginn sagt, að hann muni gera það öldungis skilmálalaust, enda hefir hann nú sett þessa skilmála. Ég vil taka undir með hv.þm. Vestm., að undir þessum alveg sérstöku kringumstæðum er óhjákvæmilegt að grípa til alveg sérstakra ráðstafana, enda þótt slíkar ráðstafanir séu ekki í beinu sambandi við meginreglur þær, sem á venjulegum tíma gilda í þessum efnum. Þá skal ég aðeins víkja að þeirri fyrirspurn hv.þm.N.-Ísf., hverjir ættu að meta hverjum lána skyldi, og hverjir ættu að ráða, hvort fyrirtækjum skyldi halda áfram, ef þau gengju illa. Svarið er ótvírætt. Allar slíkar lánveitingar eru í höndum Landsbankastjórnarinnar; hún hefir óskoraðan ákvörðunarrétt í þeim efnum. Hv. þm. spurði ennfremur um það, hvort hættulaust væri að lána þeim fyrirtækjum, sem ekki hefðu fé í fyrsta túrinn. Ég skal benda hv.þm. á það, að fyrirtæki þau, sem við Íslandsbanka hafa skipt einvörðungu, eiga þar öll sín veð, og eru því sérstaklega illa stödd, a. m. k. í svipinn, og þess vegna verður að grípa til sérstakra ráða til þess að framleiðslan geti haldið áfram yfir vertíðina. Hinsvegar skal ég játa, að vald Landsbankastjórnarinnar er mikið, en þetta frv. eykur tiltölulega lítið völd hennar, sem hún þegar hefir. Hv. 1. þm.N.-M. benti á annan stað en Vestmannaeyjar, sem lokun Íslandsbanka hlyti að valda ýmsum viðskiptaörðugleikum, nefnilega á Seyðisfjörð. Spurðist hann fyrir um það, hvernig hægt væri að bæta úr lánsþörfinni þar, einkum í tilliti til útvegsins á Hornafirði. Ég nefndi áðan aðeins Vestmannaeyjar í þessu sambandi, af því að þörfin þar er meira aðkallandi, en hv.þm. skal ég upplýsa um það, að ríkisstj. hafði fund með bankastjórum Landsbankans í gær, og þar kom þetta einnig til athugunar. Var það álit bankastjóranna, að Landsbankinn gæti sinnt lánsþörf Seyðfirðinga í gegnum útibúið á Eskifirði, og myndi hann nota þessa heimild til þess einnig. Ég mun leiða hjá mér að þessu sinni að svara hv. 2. þm. Reykv. og hv.þm. Vestm. En ég skal taka undir með hv.þm. Dal., að með þessu frv. eru brotnar meginreglur að vísu, en slíkt er fullkomlega réttmætt, þegar svona sérstaklega stendur á. Gæti ég og nefnt allmörg dæmi þess, að til slíkra ráðstafana hefir orðið að grípa. Hv. þm. Dal. spurði einnig að því, hvort þessi ríkissjóðsábyrgð yrði verzlunarhúsum í Reykjavík til nokkurrar hjálpar. Ég geri satt að segja nokkurn mun á framleiðslu og verzlun, og það er mín persónulega skoðun á þessu atriði, að Landsbankinn eigi að annast slíkt upp á eigin spýtur og á eigin ábyrgð. Hv. þm. Barð. kvaðst ekki ljá þessu frv. fylgi sitt, þar sem hann sæi enga þörf slíkra ráðstafana. Ég hygg, að jafngóðgjarn maður sem. hv.þm. Barð. myndi komast að annari niðurstöðu, ef hann athugaði þetta mál til hlítar, en það hefir hann sennilega ekki gert ennþá, enda kom hann of seint til þess að geta hlýtt á þær umr., sem fram hafa farið. Ég vona, að þegar hv.þm. hefir kynnt sér þetta betur og fengið að vita, að hér er um skilyrði að ræða af Landsbankans hendi, þá muni hann sízt verða til þess að bregða fæti fyrir þetta nauðsynjamál.

Jón Auðunn Jónason Ég fæ nú ekki séð, hvernig skilanefndin ætti að geta haldið áfram viðskiptum Íslandsbanka, nema sleppa öllum veðréttum og láta peningana ganga beint til útgerðarinnar, til þess að hún þyrfti ekki að stöðvast. En ég vil þá spyrja: Er það meiningin, að skilanefndin eigi að spekulera með þá peninga, sem inn nást, eða er hún sett til þess að gæta hagsmuna fátæklinganna og þeirra, sem inni eiga í bankanum? Bankinn á nú erfiðari aðstöðu eftir að búið er að loka honum, heldur en ef hann hefði fengið að starfa áfram. Traust bankans erlendis er að engu orðið og sömuleiðis traust innistæðueigenda innanlands. Að við höfum viljað, að ríkið tæki ótakmarkaða ábyrgð á bankanum, er alls ekki rétt, heldur einungis leggja honum til 3 millj. kr. sem forgangshlutafé, að því tilskildu þó, að hagkvæmir samningar næðust við erlenda skuldheimtumenn. Nú bera reikningar bankans það ótvírætt með sér, að hagur bankans stendur betur nú en 1923. Annars finnst mér viðkunnanlegra, að atvmrh. hafi nokkra íhlutun um það, hvernig þessi ábyrgðarheimild verður notuð, ekki af því, að ég treysti ríkisstj. betur en bankastjórninni, heldur af „princip“-ástæðum.

Því er ég alveg á móti

. Ég hefði kunnað betur við, að stj. hefði eitthvert eftirlit með bankastjórunum, án þess að ég sé að vantreysta þeim til þess að halda skynsamlega á þeim málum. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort það sé satt, að bankastjórar Landsbankans hafi neitað útgerðarfyrirtæki um lán, nema því aðeins að það fengi eftirgefinn veðrétt Íslandsbanka í skipum félagsins.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. 2. þm. Reykv. vildi enn halda því fram, að sú hjálp, sem skilanefnd hefði veitt hlutaðeigandi útgerðarfyrirtækjum, myndi hafa nægt. Ég tel ákaflega vafasamt, eða jafnvel óhugsandi, að slík hjálp hefði dugað, nema ríkið eða Landsbankinn hefði lagt fram áhættufé fyrst í stað. Annars skal ég ekki deila um þetta við hv.þm., en vil nota tækifærið til þess að leiðrétta þann misskilning, að Landsbankinn sé nokkuð bundinn af hámarksákvæði frv., að öðru leyti en því, að ekki skal lána út á hvert skippund meira en venja er til, en ef bankinn gerir það, ber hann sjálfur hallann af því, sem fram yfir er. En þetta skerðir vitanlega í engu vald og forræði bankans í þessum málum, þótt ríkið setji þessi takmörk fyrir ábyrgð sinni á þessum lánveitingum.

Halldór Stefánsson Ég vil einungis þakka hæstv.forsrh. fyrir glögg og greinargóð svör við fyrirspurn minni áðan. Fyrir mér vakti það eitt, að fá upplýsingar um, hvort og hvernig hæstv. stj. hefði hugsað fyrir því að sinna rekstrarlánaþörf Seyðisfjarðar og Austfjarða yfirleitt. Ég tel þetta fyrirkomulag og úrlausn, sem hæstv. ráðh. benti á, vera eftir atvikum viðunandi, og hefi því ekki ástæðu til að segja meira að svo stöddu.

Héðinn Valdimarsson Hv. þm. V.-Ísf. hefir hlotið að misskilja orð mín viljandi, því að ég sagði alls ekki, að Íslandsbanki hefði haft nægilegt fé til þess að koma útgerðinni af stað, enda er slíkt hin mesta firra. En hitt voru mín orð, að ef skilanefnd hefði strax verið sett á laggirnar, þá hefði hún getað látið Landsbankann fá nóg veð, og þannig útvegað útgerðarfyrirtækjunum fé til þess að halda út yfir vetrarvertíðina. Ef þannig hefði verið farið að, hefði það orðið til hagnaðar bæði bankanum og fyrirtækjunum, því ef ekki græðist fé á vetrarvertíðinni, þá veit ég ekki hvenær.

Hvað á skilanefndin að gera hinn tíma ársins?

. Um það er ekki verið að tala hér. Ríkisábyrgðin fyrir útgerðarlánin er aðeins ætluð til vertíðarinnar. Annars skal ég geta þess, að rannsóknin gæti verið búin nú, ef þingið hefði þegar í upphafi snúizt skynsamlega í þetta mál.

Það get ég tekið undir

.

Pétur Ottesen Ég verð nú að segja það, að mig furðar ekkert á því, þótt slíkt frv. komi fram. Það er ekki nema eðlileg afleiðing af fjármálaspeki þingmeirihlutans, þó að ríkið verði nú að taka á sínar herðar einhvern hluta af þessu áfalli. Mér var það fyllilega ljóst, að ef við synjuðum bankanum um hjálp yfir örðugasta hjallann, og gerðum hann þannig ófæran um að starfa áfram og standa skil á skuldbindingum sínum innanlands og utan, þá myndi það hafa viðtækar og alvarlegar afleiðingar. Þess hefir heldur ekki þurft lengi að bíða, að grunur minn rættist. En alleinkennilega koma mér nú aðgerðir hæstv. stj. fyrir sjónir, því ég man ekki betur en því hafi verið lýst yfir af tveim ráðh. á lokaða fundinum, að ekkert væri að óttast, því Landsbankinn hefði nóg skilyrði til þess að taka að sér hin heilbrigðu fyrirtæki Íslandsbanka. Þessu var yfirlýst skilmálalaust, og jafnvel hæstv. fjmrh. kvaðst hafa átt tal um þetta við sjálfa Landsbankastjórana. Það var einmitt út af þessu, sem það var þá þegar sagt á þessu fyrsta stigi málsins, að það væri vilji og ásetningur hæstv. stj. að loka bankanum með öllu. Mér þykir það að þessu leyti dálítið undarlegt, þegar nú átti að fara að reyna á þolrifin í þessari bankastofnun, að þá eru slík skilyrði sett. Mér þykir það undarlegt, því eins og nú er komið bankamálum hér á landi, þá er þetta orðinn höfuðbanki landsins, og þegar hinn bankinn hefir helzt úr lestinni, virðist mér það hljóta að verða svo, að hin höfuðstofnunin taki að sér þetta hlutverk. Einasta afsökunin sýnist geta verið það, að hana vantaði fé, en með þessu frv. er ekki farið fram á það að veita henni fjárstyrk. Það verður þess vegna að taka þessu eins og hverju öðru óhappi og afleiðingu af því, hversu óviturlega hefir verið að farið. En ég ætla ekki að blanda Íslandsbanka inn í umr., svo ég skal ekki fara að tala um það, hvort viturlegt eða óviturlegt sé að taka ábyrgð á bankanum í byrjun, en ég verð að segja það, að frá sjónarmiði þeirra manna, sem báru það fyrir sig að vilja ekki taka að sér ábyrgðina, af því að ekki væri um næga rannsókn að tala, þá virðist mér óhæfilega mikill dráttur á þessari rannsókn. Ef ráðizt hefði verið í það að skipa n. strax, þá mundi hún nú vera búin að ljúka störfum sínum, og þá vera hægt að ganga út frá því, hvað þingið áliti að ætti að verða ofan á um afdrif hans. Þetta liggur því þannig fyrir mér, að það verði að taka afleiðingunum af orðnum hlut, og þótt ég álíti, að það eigi mjög mikinn þátt í því, hve óviturlega hefir verið að farið, þá mun ég ekki ganga á móti þessu frv. því að það er nú svo, að þeir, sem eru í minni hl., verða að beygja sig undir vilja meiri hlutans og taka afleiðingunum af hans vilja og gerðum, hvort sem betur líkar eða verr. Ég vil í þessu sambandi benda á það, að það er gert ráð fyrir því, að 1. næsta mán. verði þetta Íslandsbankamál tekið fyrir að nýju, eða fyrr, eftir því hvernig á því verður haldið, og það er líka vikið að því hér í grg. frv., að þau viðskipti, sem þessir menn stofna við Landsbankann, þau eigi að hverfa til Íslandsbanka, ef hann verði opnaður aftur. Þá vildi ég, að það væri athugað, hvort Íslandsbanki á þá að fá þá ábyrgð, sem Landsbankanum er hér veitt, því að ég skil þetta þannig, að viðskiptin flytjist til Íslandsbanka, og það hugsa ég mér að gerist á þann hátt, að Íslandsbanki taki við þeim skuldbindingum, sem Landsbankinn hefir fengið fyrir þessum lánum, og láti þær af hendi sem seðlalán. Mér finnst, þegar þetta er borið saman við það, sem í frvgr. stendur, og það, sem segir í aths. við frv., þá beri á þetta að líta á þann veg. Það hefir dálítið verið deilt hér um þann drátt, sem orðið hafi á þessu máli, og mér virðist nú sem hv.frsm. þessa máls, hv.þm. V.-Ísf., hafi sýnt hv. 2. þm. Reykv. fullkomlega fram á það, að það er ekkert nema yfirskotsástæða hjá hv.þm. (HV), að nokkuð hefði verið greitt úr fyrir viðskiptamönnum bankans með þeirri skipan, er hann vildi hafa á þeim málum, svo að ég verð aðeins að telja þetta sem vesala tilraun hans til að reyna að þvo sínar skítugu hendur af þessu máli.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil ekki blanda mér í þessar umr., sem eru óþarfar í sambandi við þetta frv., en út af fyrirspurn hv.þm. Borgf. vil ég segja það, að það atriði, sem hann talaði um, verður að athugast í sambandi við þá löggjöf, sem þá kemur til greina. Ég stóð einnig upp út af því, að hv.þm.N.-Ísf. beindi til mín fyrirspurn um lánveitingarsynjun. Mér er alveg ókunnugt um þetta, og get því engar upplýsingar gefið.

Hákon Kristófersson Það var ekki af neinni andúð til þeirra manna, sem sýnist eiga að hjálpa, sem ég mælti þessi fáu orð áðan. En eins og ég tók þá fram, álít ég, eins og svo margir aðrir, að hjálp til þeirra sé nauðsynleg og að stj. Landsbankans hafi það þegar í hendi sér, ef hún vill svo vera láta. Hv. þm. Borgf. sagði, að sér þætti ekki undarlegt, þótt þetta frv. væri fram komið. Ég get ekki tekið undir þetta með hv.þm. Mér þykir það í mesta máta undarlegt. Hinsvegar skal ég fúslega taka undir þau ummæli hans, að viðburðanna rás, sem hefir farið fram hér undanfarna daga, dró það með sér, að eitthvað meira þarf að gera en að skera niður Íslandsbanka. En annars er líklegt, að um það verði búið, að ekki verði röskun á þeim viðskiptasamböndum, sem verið hafa í landinu, og þeirri nauðsynlegu framleiðslu, sem verið hefir undanfarin ár og er vitanlega að nokkru leyti stofnað til aftur á þessu ári. Um það atriði, hvort ábyrgðin flytjist yfir til Íslandsbanka eða ekki, verð ég að segja það, að þótt þessi spurning sé eðlileg, þá held ég, að hægt sé að svara henni því, að maður býst ekki við, að það komi til, því að „svo eru net úr garði gerð“, að ekki er líklegt, að Íslandsbanki þurfi að taka við þessum lánum. Hinsvegar, ef það kynni að verða, þá er það eðlileg afleiðing frv., og það var einmitt það, sem ég skildi ekki áðan, hvers vegna verið væri að binda hendur Landsbankastj. um lán. Þegar hún afhendir Íslandsbanka þau, þá gæti hún um leið þvegið hendur sínar, ef það orð má nota, að hún segi: það er með sömu hlutföllum og Íslandsbanki hefir áður gert. Hæstv. forsrh. sagði, að bankinn heimtaði þetta, en ég verð að taka undir þau ummæli hv.þm. Borgf., að við höfum alltaf skilið svo orð hæstv.forsrh. fyrir ekki löngu síðan, að það væri frá þessum hnútum gengið og að þeir myndu fullhertir, en nú sýnist dálítið los á vera, og Landsbankastj. virðist sem sagt, eftir þessu frv., engu hafa lofað, því að tildurloforð og kurteislegar undirtektir hjálpa engum. Ég býst við, að hæstv. ráðh. hefði getað haft þetta mál alveg í hendi sinni og með sínum gagnorðu bendingum fengið stj. Landsbankans til að samþ. að lána þessum fyrirtækjum án þess að hin nýja ábyrgð kæmi til. Það er ekki af neinum ugg í mér gagnvart þessu, að ég tala svo, heldur af því, að það er gengið inn á alveg óvenjulega braut, sérstaklega þegar á það er litið, að þessi stofnun er svo tryggilega ábyrgð frá ríkinu sem mest má verða. Og um leið og ég lýsi yfir því, að ég býst við, að Landsbankinn geri sitt ítrasta til að hjálpa þeim mönnum, sem frv. þetta á sérstaklega við, lýsi ég einnig yfir því, að ég vil ekki beygja mig undir álit hv. meiri hl. hvað þetta frv. snertir. Ég býst við, að frv. gangi fram, en ég vil engan þátt eiga í því; þeir, sem hafa úrræðin í hendi sér, hafa einnig þá skyldu að ráða fram úr slíku máli sem þessu, án þess að vera nokkuð að leita fyrir sér um aðstoð okkar minnihl.manna, og hvernig sem skoðun okkar er, höfum við vitanlega engan mátt til að koma henni fram. Ég býst við, að ég megi óhræddur vænta þess, að minn góði vinur, hæstv.forsrh., hafi sama álit á mér eins og áður, að ég sé góðgjarn maður, þótt ég vilji ekki greiða atkv. með þessu frv., af því að ég get ekki komið auga á, að þess sé nein þörf. Það er líklega eitthvert formsatriði, sem verið er að óska eftir, en sem ég skil ekki, að nauðsynlegt sé til þess að Landsbankinn láni þeim atvinnufyrirtækjum, sem hér um ræðir.

Magnús Guðmundsson Ég ætlaði að spyrjast fyrir um það hjá hæstv.forsrh., hvort hann búist við því, að þessi hjálp, sem hér er um að ræða, muni verða nægileg fyrir útgerðina á þessari vertíð, sem yfir stendur, eða hvort hann búist við að þurfa að koma aftur til þingsins í svipuðum erindagerðum og nú. Ég spyr um þetta m. a. af því, að það hefir verið upplýst, að hæstv. ráðh. sagði á hinum lokaða fundi um þetta mál, að Landsbankinn tæki við þeim viðskiptum Íslandsbanka, sem heilbrigð væru, og þá tók hæstv. ráðh. ekkert fram um neitt skilyrði, en nú kemur það á daginn, að ríkissjóður á að ganga í ábyrgð. En hafi þetta loforð verið skilyrðislaust upphaflega, þá er það brigðmælgi, ef fram kemur síðar krafa um skilyrði, en hafi skilyrði fylgt í byrjun, þá átti ráðh. að skýra frá því strax, því að ég er viss um, að ef það skilyrði hefði verið með í byrjun, að ábyrgð ríkissjóðs ætti að fylgja, þá myndu margir hv.þm. hafa litið öðruvísi á þetta mál.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er mjög eðlilegt, að fyrirspurn eins og þessi komi fram, hvort þetta sé næileg ábyrgð, eða hvort aftur verði komið til þingsins sömu erinda. Ég vil út af þessu segja hv.þm. (MG) það, að ráðgazt var við stj. Landsbankans um, hvort þetta myndi verða svo ríkuleg ábyrgð sem þyrfti. Áleit Landsbankastj., að þetta myndi nægilegt, svo að ekki þyrfti að koma aftur til þingsins að biðja um slíka ábyrgð.

Forseti (BSv): Annar fundur verður settur þegar að afloknum þessum fundi.

Ólafur Thors Ég leyfi mér að fara fram á það, að næsti fundur verði ekki fyrr en kl. 5½, í því trausti, að þá geti málið gengið fram með afbrigðum. Ég ætla fyrir mitt leyti að nota þann tíma til umhugsunar, hvort ég geti ekki stuðlað að því, að þá verði veitt afbrigði. En verði fundur settur nú þegar, þá myndi ég fyrir mitt leyti ekki geta veitt afbrigði.

Forseti (BSv): Samkv. því, sem hv. 2. þm. G.-K. sagði nú, verður næsti fundur þá ekki settur fyrr en kl. 5½.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Má ég ekki skilja þessi orð hv. 2. þm. G.-K. sem bendingu um það, að afgreiðsla málsins muni ekki stranda á andstöðu hans og flokksmanna hans?

Ólafur Thors Ég get ekki talað fyrir hönd flokksins í þessari hv. d., en fyrir mitt leyti er ég ráðinn í því að veita ekki afbrigði þegar í stað. En ég hygg, að flokkurinn álíti ekkert því til fyrirstöðu að veita afbrigði, ef fundurinn verður ekki fyrr en kl. 5½.

Magnús Jónsson Það getur ómögulega skipt neinu fyrir málið, hvort fundurinn er settur nú þegar eða ekki fyrr en kl. 5½. Og jafnvel þótt ekki sé um annað að ræða en að vita um vilja eins flokks, þá er ekki hægt að segja um það án þess að veita hlé til að athuga það. Ég vildi þess vegna óska eftir því, að fundinum yrði frestað án nokkurra loforða.

Forseti (BSv): Það er vitanlega ekki hægt að ákveða á þessum fundi, hvað gerast skuli á hinum næsta, en ég mun slíta þessum fundi bráðlega og setja aftur fund kl. 5½.

1) Með svofelldri grg.: Þar sem Landsbankinn vill ekki lána til útgerðarinnar, er ég neyddur til að segja já.

2) Með svofelldri grg.: Ég segji já, af því að Landsbankinn gerir þetta að skilyrði fyrir lánveitingu sinni. Ég tel ekki, að um neina áhættu sé að ræða fyrir ríkissjóð, en álít hinsvegar óþarft af bankanum að gera slíka kröfu.

1) Með svofelldri grg.: Ég vil ekki hindra það, að ráðstafanir verði gerðar til þess að halda þeim fyrirtækjum við, sem hér er um að ræða, og þess vegna segi ég ekki nei. Hinsvegar tel ég aðra leið heppilegri en þá, sem hér á að fara, og greiði því ekki atkv.

2) Með svofelldri grg.: Ég tel stj. vera í lófa lagið að sjá þessum fyrirtækjum fyrir rekstrarfé án þess að ríkissjóðsábyrgð komi til. Hinsvegar vil ég ekki með atkv. mínu hindra það, að fyrirtækin fái að halda áfram. Ég greiði því ekki atkv.

3) Með svofelldri grg.: Áf sömu ástæðum og hv. 1. þm. Reykv. greiði ég ekki atkv.

4) Með svofelldri grg.: Með skírskotun til þess, sem ég hefi áður sagt, greiði ég ekki atkv.

5) Með svofelldri grg.: Ég skírskota til þess, sem ég hefi áður sagt, að ég álít, að ríkisstj. geti í þessu efni farið aðra leið, sem er áhættuminni og jafnvel betri fyrir útgerðina. En ég vil ekki standa á móti frv., og greiði því. ekki atkv.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég leyfi mér að þakka fyrst hæstv. forseta fyrir að kalla saman fund í d. á óvanalegum tíma og hv.þdm. fyrir að leyfa afbrigði. Ég hefi von um, að flestir verði sammála um þetta frv. og reyni að flýta afgreiðslu þess. Það hefir hv.Nd. gert, því að þar hefir það fengið að ganga gegnum þrjár umr. í dag, og þó kom það ekki fyrir fyrsta fund fyrr en klukkan var langt gengin 3, en nú er hún 6½. Þessu er svo varið, að þótt deila sé um málið, sem bak við liggur, sem sé Íslandsbanka, þá eru allir sammála um að draga sem hægt er úr afleiðingum þess fyrir framleiðendur. Ég hygg, að það megi ganga út frá, að kyrrt verði um Íslandsbankamálið til mánaðarloka. En það verður að gera bráðabirgðaráðstöfun til að hindra afleiðingarnar af þessari stöðvun. Eins og tekið er fram í grg. frv., er það gert í samráði við bankastjóra Landsbankans. Þeir óskuðu eftir á fundi með stj. í gærkvöldi, að þessi leið yrði farin, svo að bankinn gæti tekizt á hendur þessa lánastarfsemi, sem um er rætt hér. Það er hugsunin að hjálpa til að setja aftur á stað fyrirtæki, sem nú skipta við Íslandsbanka og hafa sett honum eignir sínar að tryggingu, en geta nú ekki notið þeirrar aðstoðar, sem hann átti að veita þeim. Þess vegna óskar Landsbankinn, að ríkið láti tryggingu sína í té, til að geta hafið þessa lánastarfsemi strax. Vélbátaútgerðinni liggur á henni, og togaravertíð byrjar áður en langt um líður. Sum togarafélögin hér í bænum skiptu við Íslandsbanka, og eins mikið af útgerðarmönnum kringum Faxaflóa. Þeir koma ekki neinu af stað án þess að fá slík lán sem þessi. Einkum á þetta þó við í Vestmannaeyjum. Ég get bætt því við í þessu sambandi, að stj. Landsbankans ætlar að senda þangað mann um næstu helgi, helzt á sunnudag, til að byrja á undirbúningi fyrir lánveitingunum. Ég ætla rétt að drepa á einstök atriði. Eins og frv. ber með sér, er það bráðabirgðaráðstöfun og samið í flýti. Og það hefir engin áhrif á, hvernig endanlega fer um Íslandsbankamálið, því að það er talið víst, að þingið geri einhverjar ráðstafanir viðvíkjandi lánastarfsemi til útgerðar, þegar sést, hverju fram vindur. Hámarksupphæð þessarar ábyrgðar hefir verið sett ein milljón króna, og er það gert í samráði við Landsbankastjórnina, sem telur, að þetta muni nægja. Ég skal taka fram til skýringar - af því að fyrirspurn kom um það í hv.Nd., hvort Landsbankinn eða ríkisstjórinn ætti að segja um, hvort ráð væri að veita lán í þessu og þessu tilfelli -, að ef það kemur fyrir, að vafi sé á, hvort veita eigi einhverju fyrirtæki lán, þá ræður auðvitað ekki ríkisstjórnin því, heldur stj. Landsbankans. Hitt hámarkið, hámark einstakra lána, er sett 60 kr. á skippund af fiski. Það er sú regla, sem Landsbankinn fylgir. Það ætti ekki að vera mikil áhætta fyrir ríkissjóð að ganga í þessa ábyrgð, því að það er svo sjaldgæft, að útgerð beri sig ekki á vetrarvertíð hér sunnanlands. Nú þarf sérstaklega að hugsa um tvo staði, þar sem einungis útibú frá Íslandsbanka hafa starfað, Vestmannaeyjar og Seyðisfjörð. Eins og ég gat um, ætlar Landsb.stj. að gera sérstakar ráðstafanir vegna Vestmannaeyja. Og að gefnu tilefni gat ég um það í Nd., að bankastj. ætlaði sér að gera samskonar ráðstafanir vegna Austurlands. Útibú Landsbankans á Eskifirði getur beint lánsfé til þeirra stofnana, sem skipt hafa við útibú Íslandsbanka á Seyðisfirði. Sérstaklega mun vera að ræða um útgerðina á Hornafirði. Ég hygg svo, að ekki þurfi að fara mikið fleiri orðum um þetta. Ef hv. d. treystir sér til þess, þá væri brotaminnst að geta afgr. málið strax í kvöld.

Jón Þorláksson Frv. ber það með sér, að það er gert til bráðabirgða og samið í flýti. Í 1. gr. eru t. d. þrjár tilvísunarsetningar hnýttar saman. En um það er ekki svo mikið að fást, þó að óhöndulega sé orðað. Tilgangur frv. er náttúrlega góður, það að bæta að einhverju leyti úr misfellunum, sem þegar eru orðnar hjá stj. síðan bankanum var lokað. Ég hnaut sérstaklega um síðustu málsgreinina, þar sem segir, að verði Íslandsbanki opnaður að nýju, sé sjálfsagt að gera ráð fyrir, að þessi viðskipti flytjist til Íslandsbanka. Þetta er þannig, að Landsbankastj. er ætlað að veita lán nú í byrjun vertíðar þeim mönnum og félögum, sem hafa haft viðskipti við Íslandsbanka, gegn tryggingu í væntanlegum afla. Annað er ekki til. Þótt veita eigi eftir settum reglum, þá er nokkur hætta á því, að ekki verði vegið eins á gullskálum, hverjir eigi að fá lán og hvað mikið hver eigi að fá, þegar bankastj. hefir fengið nægar tryggingar fyrir lánunum hjá ríkissjóði. Svo má gera ráð fyrir, að Íslandsbanki taki þessi viðskipti að sér, þegar hann verður opnaður aftur, sem fastlega má gera ráð fyrir. Þá á sjálfsagt að láta hann borga Landsbankanum það, sem hann hefir veitt, en eiga aðgang að skuldunautunum. Þá er spurningin, hvort svo beri á að líta, að ábyrgð ríkissjóðs á þessum lánum fylgi þeim yfir til Íslandsbanka. Hæstv. forsrh. hefir gefið það svar, að svo muni hljóta að verða. Úr því að ríkissjóður tæki ábyrgð á lánunum, þá yrði sú ábyrgð að standa, þangað til full vissa væri um, hvort útgerðarmaðurinn gæti endurgreitt lán sitt til Íslandsbanka. Þetta er eðlilegt; hitt væri óeðlilegt, að heimta af stj. Íslandsbanka, að hún tæki viðskiptin að sér án þeirra trygginga, sem gefnar voru, þegar Landsbankinn veitti lánið. En annars vil ég segja, að ég vil ekki gera ráð fyrir, að hæstv. ráðh. sé neitt hrifinn af því, að nú sé svo komið, að ríkissjóður þurfi að ganga í ábyrgð vegna Íslandsbanka fyrir lánum til einstakra sjávarútvegsmanna. En eins og nú stendur, býst ég við, að bezt sé að gera þetta, til þess að útgerðin stöðvist ekki meðan verið er að bíða eftir þeim ráðstöfunum, sem vonandi verða gerðar til að endurreisa Íslandsbanka, og því vil ég ekki leggjast móti frv.

Jón Baldvinsson Mér fannst dálítið undarlegt koma fram hjá hv. 3. landsk. í ræðu hans um frv. Það var hálfgerð fýla í honum yfir því að þurfa að ganga í einnar millj. króna ábyrgð fyrir atvinnuvegina. En við það varð ekkert vart, þegar honum og flokksbræðrum hans þótti rétt að taka á ríkissjóð 35 millj. kr. ábyrgð fyrir útlenda stofnun. Ég skil ekki, hvernig hv.þm. gat búizt við, að það þætti sjálfsagt að ábyrgjast fyrir Íslandsbanka, prívatbankann, allar skuldbindingar hans, þegar hv.þm. sjálfur hikar og hræðist vegna 1 millj. kr. ábyrgðar beint til framleiðenda. Og ég get alls ekki skilið, hvers vegna má drótta því að stj. Landsbankans, að hætta sé á, að hún mundi fara gálauslegar að með lán en hún gerir nú, ef hún hefði ábyrgð frá ríkinu. Mér finnst þetta vera í litlu samræmi við það, hvað hv.þm. var óhræddur að ganga í svo gífurlegar ábyrgðir, sem hann vildi á lokaða fundinum um daginn. Þótt ég geri þessa aths. út af tvístigi hv. 3. landsk.þm. í þessu máli, ætlaði ég ekki að draga umr. á langinn. Ég álít rétt að gera allt, sem hægt er, til að flýta málinu, og að veita þau afbrigði, sem nauðsynleg eru til þess að hægt verði að afgreiða málið í kvöld. Allt svífur í lausu lofti, þangað til þetta, sem frv. ræðir um, hefir fengið einhverja lausn, sem gefur útgerðarmönnum ábyggilega von um rekstrarlán. Því að nú fer í hönd tíminn, þegar mest verðmæti er á land dregið hér sunnanlands, og þá verður að líta á, hvað er í húfi, ef ekki tekst að fyrirbyggja stöðvun bátaútgerðarinnar í Vestmannaeyjum og útgerðarinnar hér við Faxaflóa. Úr því að stj. hefir náð þessu samkomulagi við Landsbankann um ábyrgð, sem ég treysti að stj. hans muni nota mjög gætilega og varlega og ekki veita öðrum en þeim viðskiptamönnum Íslandsbanka, sem hafa bundið honum eignir sínar og geta ekki losað þau veð sín hjá honum, þá finnst mér allir ættu að vera fegnir þessari úrlausn. Það ætti að vera óþarfi að nefna, að ef einhver af viðskiptamönnum Íslandsbanka stendur sig svo vel, að hann geti boðið veð, þá kemur ríkisábyrgð ekki til greina. Mér skilst nauðsyn þessarar ábyrgðar einkum vera af því, að ekki sé hægt vegna ástæðna þeirra, sem Íslandsbanki er í, að láta menn komast að veði sínu, sem bankinn hefði fyrir áframhaldandi rekstrarlánum. Ég gæti hugsað mér, að hægt væri, eins og stundum hefir verið gert í skiptameðferð, þar sem skiptaráðendur hafa heimild til að leggja nokkurt fé í hættu til þess að bjarga verðmæti, að þannig væri hægt að losa veðbönd í þeim tilgangi að útvega fé til þeirra atvinnufyrirtækja, sem bundin hafa verið við Íslandsbanka.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það væri mjög æskilegt, að svo gæti orðið, að ekki væri blandað öðru inn í þessar umr. en nauðsynlegt er fyrir afgreiðslu þessa máls. En auðvitað er slíkt á valdi hv. d. Ég vil leyfa mér að þakka hv. 3. landsk. og hv. 4. landsk. fyrir undirtektir þeirra við frv., og vænti þess jafnframt, að sama samkomulag náist í þessari hv. d. um þetta mál sem í hv.Nd. Ég get ekki komizt hjá því að gera nokkrar aths. við ræðu hv. 3. landsk. Vík ég þá fyrst að, þar sem hann sagðist hafa hnotið um aðra málsgr.grg. frv. Þeirri málsgr. var skotið inn í frv. samkv. ósk flokksbræðra hv.þm. í sjútvn. Nd.  Ég vil endurtaka það, sem ég sagði í samtali við hv. 3. landsk., að ég tel sjálfsagt, að ríkisábyrgðin fylgi þessum lánum, þar til þau eru greidd að fullu, nema þá að samkomulag verði um, að ábyrgðin falli niður, vegna þess t. d. að aflinn verði svo mikils virði, að ábyrgðarinnar þurfi ekki lengur við. Ég er sammála hv. 3. landsk. um það, að enginn getur verið hrifinn af því, að ríkið skuli þurfa að gera slíkar ráðstafanir sem þessar til þess að hjálpa einstaklingum og félögum af stað með útgerð sína. En hér eru sérstakar ástæður fyrir hendi, sem ég vona, að hv. 3. landsk., sem og aðrir hv.þdm., beygi sig fyrir. Út af því, sem hv. 4. landsk. sagði, vil ég segja það, að það er rétt, að um ábyrgðina er beðið vegna þeirra, sem þurfa á henni að halda. Hinir, sem hafa veð fyrir lánum sínum, þurfa auðvitað ekki á slíkri hjálp að halda.

Jón Þorláksson Það var hreinn óþarfi af samþm. mínum, hv. 4. landsk., að vera að blanda 35 millj. inn í þetta mál, eða gefa í skyn, að ég hefði á lokaða fundinum viljað láta ríkið taka á sig ábyrgð á 35 millj. fyrir Íslandsbanka. Sú till., sem ég flutti á lokaða fundinum, var stíluð beint til stj., eins og hv.þm. ósköp vel veit, og stj. hafði samkv. henni óbundnar hendur um það, hvernig hún kæmi í veg fyrir, að starfsemi Íslandsbanka stöðvaðist. Annars er töluverður stigmunur á því tvennu, að takast á hendur ábyrgð á skuldbindingum eins banka, og hinu, að takast á hendur ábyrgð fyrir einstaklinga gagnvart banka, eins og þetta frv. fer fram á. Og hv. 4. landsk. ætti að vita það, að ég er ekkert hrifinn af því, að ríkið taki að sér ábyrgðir fyrir einn eða annan. Það eru aðrir en ég, sem hafa staðið að slíku. Út af ræðu hæstv.forsrh. skal ég geta þess, að ég hnaut um aðra mgr.grg. af því, að mér var ekki ljóst, hversu mikið mátti í hana leggja, fyrr en hæstv. ráðh. skýrði mér frá því.

Halldór Steinsson Ég vil gera grein fyrir atkv. mínu í þessu máli. Mér dylst það ekki, að nauðsynlegt er, að útgerðin haldi áfram, þó að Íslandsbanka væri lokað, en ég held, að hægt hefði verið að gera ráðstafanir til þess á annan veg en með þessu frv. Ég tók eftir því í ræðu hæstv.forsrh., að hann hélt því fram, að það stafaði engin áhætta af þessari ábyrgð. Ef svo er, sé ég ekki betur en að Landsbankinn hefði getað tekið að sér að veita þessi lán án þess að ríkið tæki á sig ábyrgð á þeim, enda ber ríkið samkv. eldri 1. ábyrgð á öllum skuldbindingum Landsbankans. Ég ætla ekki að bregða fæti fyrir þetta frv. Málið er mikilvægt. En ég mun sitja hjá við atkvgr., af því að ég álít, að þessi ábyrgð ríkisins gagnvart bankanum sé óþörf.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég er sammála hv.þm. Snæf. um það, að Landsbankinn hefði átt að geta tekið þetta að sér án ríkisábyrgðar, en þar sem bankinn setti þetta skilyrði fyrir hjálp sinni, verður að fullnægja því. Það var ekki hægt að ná samkomulagi við bankastjórnina á öðrum grundvelli, og því óskar stj. nú eftir heimild þingsins fyrir þessu láni.

1) Með svofelldri grg.: Með skírskotun til þess, sem ég áður sagði, greiði ég ekki atkv.

2) Með svofelldri grg.: Ég greiði ekki atkv., af því að ég álít, að stj. hefði átt og mátt ráða fram úr þessu vandamáli á annan hátt.

3) Með svofelldri grg.: Með skírskotun til greinargerðar hv.þm. Snæf. greiði ég ekki atkv.

4) Með svofelldri grg.: Ég greiði ekki atkv., með skírskotun til þeirra ástæðna, sem þeir hv.þm. hafa fært til, er ekki hafa greitt atkv. á undan mér. Og ég get bætt því við, að mér þykir hér kenna nokkurs misréttis. Það er vitanlegt, að margir eiga fé sitt í Íslandsbanka og að því er haldið fyrir þeim, og að það bakar þeim óþægindi og atvinnutjón. - Ég sé, að sócialistarnir brosa. Það lítur út fyrir, að það liggi þeim í léttu rúmi, þó menn verði fyrir eignatjóni og atvinnumissi. Það er vatn á þeirra myllu.

Forseti (GÓ): Þar sem of skammt er liðið frá útbýtingu þessa frv., verður leitað samþykkis til afbrigða um það, hvort málið skuli tekið til meðferðar.

Jón Þorláksson Bankaráð Íslandsbanka hefir á fundi 10. febr. samþ. svo hljóðandi ályktun: „Bankaráðið beinir þeirri ósk til Alþingis, að það afgreiði ekki endanlega frv. til laga um skiptameðferð á bankanum, meðan þessi rannsókn stendur yfir“. Ég álít ekki rétt, að málið fái endanlega afgreiðslu hér, fyrr en rannsókn á bankanum er lokið, og get því eigi greitt atkv. með því, að afbrigði verði leyfð um málið.

Sigurjón Á. Ólafsson Mál þetta er komið frá hv.Ed. og var hér fyrir þessari hv. d. á síðasta þingi. Ég skal spara mikið mál með þessu frv.; þess gerist ekki þörf. Hv. Ed. hefir mælt með frv. óbreyttu, og vona ég, að þessi hv. d. sjái sér einnig fært að fylgja málinu fram. Óska ég, að því verði vísað til 2. umr. og sjútvn.