Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti tilkynnir að um kl. 3 síðdegis fer fram umræða utan dagskrár um ný viðhorf um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Málshefjandi er hv. þm. Sighvatur Björgvinsson en hæstv. utanrrh., Halldór Ásgrímsson, verður til andsvara.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum. Með frv. er lagt til að alvarlegustu brot á lögum til verndar umhverfinu varði við almenn hegningarlög. Markmiðið með því er að auka varnaðaráhrif refsiákvæða í lögum til verndar umhverfinu en gera má ráð fyrir að refsingar fyrir brot á hegningarlögum hafi að öðru jöfnu meiri varnaðaráhrif en refsingar vegna brota á öðrum lögum. Þá felur þetta í sér að sérstök áhersla er lögð á alvarleika þessara brota. Þessi aðferð hefur áður verið viðhöfð með því að leggja refsingar í hegningarlög við meiri háttar fíkniefnabrotum og meiri háttar skattsvika- og bókhaldsbrotum. Frv. þetta er samið á vegum refsiréttarnefndar að höfðu samráði við umhvrn. Við samningu frv. var höfð hliðsjón af hliðstæðri lagasetningu í Danmörku og Noregi. Þá voru drög að frv. send ríkissaksóknara og ríkislögreglustjóra til umsagnar. Í umsögn ríkissaksóknara voru ekki gerðar efnislegar athugasemdir við frumvarpsdrögin en lagðar til minni háttar orðalagsbreytingar sem tekið hefur verið tillit til. Í umsögn ríkislögreglustjóra er komist að þeirri niðurstöðu að lagasetning þessi sé brýn. Í frv. er lagt til að nýtt ákvæði bætist við hegningarlögin og þar verði allt að fjögurra ára fangelsi lagt við nánar tilteknum brotum gegn lögum um verndun umhverfis. Þannig verður háttsemin að vera andstæð umhverfislögum en það gæti vitanlega leitt til refsiábyrgðar á grundvelli viðkomandi laga. Þegar um alvarlegustu brot af því tagi er að ræða er hins vegar lagt til að þau varði refsingu samkvæmt hegningarlögum. Í samræmi við þetta er einnig lagt til að refsirammi ákvæðisins verði nokkuð hærri en almennt á við samkvæmt umhverfislöggjöfinni. Þau brot sem frv. tekur til eru meiri háttar umhverfisbrot og er því gert ráð fyrir að háttsemin þurfi að vera mjög vítaverð. Hvort brot telst meiri háttar veltur á heildarmati dómstóla í hverju tilviki fyrir sig en við það mat geta ýmis atriði komið til álita. Þannig skiptir máli hvort háttsemin felur í sér verulegt frávik frá því sem almennt tíðkast. Ef svo er ekki kemur síður til álita að brot verði talið meiri háttar umhverfisbrot. Einnig verður brot fremur talið meiri háttar ef brotastarfsemi er viðvarandi og skipulögð en þegar um einstakan atburð er að ræða. Enn fremur skiptir máli við mat á því hvort brot telst meiri háttar hvort reynt hefur verið að leyna því í stað þess að grípa til viðeigandi ráðstafana til verndar umhverfi. Þá mæla rök með því að virða brot sem meiri háttar ef fjárhagslegur ávinningur er samfara broti eða ef brot er sérstaklega saknæmt, svo sem ef frá öndverðu hefur gagngert verið lagt á ráðin með að valda tjóni á umhverfi. Samkvæmt frv. er almennt ekki gert ráð fyrir að umhverfisbrot varði við hegningarlög nema af því hafi hlotist verulegt tjón af umhverfi eða yfirvofandi hætta af slíku tjóni. Við mat á þessu skiptir máli hvort tjón er bætanlegt og hver sé kostnaður við að draga úr afleiðingum þess. Í frv. segir að hætta þurfi að vera yfirvofandi. En þess í stað tel ég koma til álita að gera þann áskilnað að hætta þurfi að vera veruleg. Ástæða er til að huga að þessu nánar við meðferð frv. í þingnefnd. Þau brot gegn umhverfislögum sem frv. tekur til eru mengun lofts, jarðar, hafs eða vatnasvæða þannig að af hljótist verulegt tjón á umhverfi eða hætta á slíku tjóni. Einnig tekur frv. til verknaðar sem felst í því að geyma eða losa úrgang eða skaðleg efni þannig að af hljótist verulegt tjón á umhverfi eða hætta á slíku tjóni. Þá tekur frv. til háttsemi sem lýsir sér í því að valda jarðraski þannig að land breyti varanlega um svip eða ef spillt er merkum náttúruminjum. Hæstv. forseti. Ég hef rakið efnisatriði frv. og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Þó hér sé um að ræða frv. um breyting á almennum hegningarlögum, þá tekur það mjög til umhverfisverndar. Ég á sæti fyrir Samfylkinguna í umhvn. og kem þess vegna hingað upp til að lýsa í fljótu bragði viðhorfum okkar samfylkingarmanna. Við teljum að þetta sé mjög gott frv. Í dag er, herra forseti, engin almenn löggjöf um umhverfisvernd á Íslandi. Lög sem taka til umhverfisverndar er að finna á mörgum stöðum. Hér er verið að skjóta undir mjög alvarlegan leka. Þetta frv. er samið eins og fram kemur að tilhlutan dómsmrh. Það er hins vegar svo að frv. átti sér ákveðið tilefni. Hingað kom til lands erlendur ferðamaður sem olli miklum spjöllum á viðkvæmum stað á hálendinu. Af þessu hlutust miklar umræður í fjölmiðlum og frá þessu var ítarlega greint. Menn rak auðvitað í rogastans þegar í ljós kom að ekki var með nokkru móti hægt að leiða þennan umrædda ferðamann til ábyrgðar fyrir þann voðaverknað sem hann hafði framið. Þetta frv. gerir það hins vegar að verkum að hægt er að koma lögum yfir þá sem skemma umhverfið, menga loft, jörð eða haf eða valda verulegum spjöllum á landslagi. Ég tel því, herra forseti, að þetta sé hið besta mál og mun ég og félagar mínir í umhvn. leggja kapp á að málið verði afgreitt með eðlilegum hraða.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að hér sé um hið besta mál að ræða. Frv. tekur á málefni sem hefur kannski vantað í okkar hegningarlög hingað til, þ.e. það fjallar um refsingar varðandi brot á umhverfisrétti. Eins og alþjóð er kunnugt eru alþjóðlegar reglur um umhverfisrétt að verða æ viðameiri í allri löggjöf og við finnum fyrir því einnig á hv. Alþingi. Ég vil lýsa því yfir fyrir hönd Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að hún styður þetta frv. og fagnar því og ég sem fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í umhvn. kem til með að veita því liðsinni og brautargengi svo að það fái sem skjótasta og besta afgreiðslu í nefndinni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um aðgerðir vegna stríðsátakanna í Kosovo og afleiðinga þeirra. Ályktunin er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra að skipa nefnd með fulltrúum allra þingflokka sem fari í samráði við stjórnvöld með eftirfarandi hlutverk: 1. að marka stefnu varðandi þátttöku Íslands í hvers kyns starfi sem miðar að því að bregðast við umhverfisáhrifum af átökunum í Júgóslavíu á þessu ári, 2. að marka stefnu varðandi þátttöku Íslands í uppbyggingarstarfi á Balkanskaga, 3. að gera úttekt á lögfræðilegum álitamálum sem tengjast hernaðaraðgerðum NATO í Júgóslavíu og þjóðréttarlegum afleiðingum þeirra.`` Í rannsókn sem unnin var á vegum Umhverfisstofnunar Mið- og Austur-Evrópu kom berlega í ljós hversu alvarlegar afleiðingar hernaðarátökin í Júgóslavíu hafa þegar haft og munu hafa í framtíðinni fyrir umhverfi og náttúrufar á Balkanskaga. Stofnun þessi, sem sett var á fót árið 1990 af Bandaríkjunum, framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og Ungverjalandi og hefur það hlutverk að aðstoða við lausn umhverfisvandamála í Mið- og Austur-Evrópu, stóð að umfangsmikilli gagnasöfnun og rannsóknum í Júgóslavíu og fjórum nágrannalöndum með aðstoð utanaðkomandi sérfræðinga í ýmsum málefnum Júgóslavíu, Makedóníu og Albaníu. Í skýrslunni, sem er aðgengileg á vefsíðu stofnunarinnar, er að finna alvarlegar staðreyndir um umhverfisáhrif sem þegar liggja fyrir og ískyggilegar framtíðarhorfur á mörgum sviðum. Rannsóknir benda til þess að ekki verði að svo komnu máli talað um allsherjarumhverfisslys af völdum stríðsins í Júgóslavíu. Samt sem áður er mengunin mjög alvarleg í nágrenni við verksmiðjur sem urðu fyrir loftárásum, svo sem í Pancevo, Prahovo og Novi Sad, og mörg dýrmæt vistkerfi urðu eyðileggingu að bráð. Átökin höfðu einnig mikil áhrif á hið mannlega umhverfi, einkum í Kosovo-héraði. Alls staðar í Júgóslavíu urðu innviðir samfélagsins fyrir miklu tjóni. Þrátt fyrir að ekki verði enn séð að stríðið hafi haft stórkostleg áhrif á flóru eða fánu svæðisins segir það ekkert um langtímaáhrifin. Rannsóknin leiddi í ljós að eftirfarandi tjón hefur þegar orðið eða gæti orðið: Mikil mengun í kringum helstu hernaðarleg skotmörk, einkum í efnaiðnaði. Vistkerfum er ógnað, einkum í og við ár. Matvæli eru menguð vegna jarðvegs- og loftmengunar. Mengun er í drykkjarvatni. Heilbrigðisvandamál eru fyrirsjáanleg vegna langtímaverkana eitraðra og krabbameinsvaldandi efna og geislavirkni. Umhverfisspjöll hafa orðið í tengslum við flóttamannavandann í Kosovo-héraði, Albaníu og Makedóníu og einnig í Serbíu og Svartfjallalandi. Geta júgóslavneskra yfirvalda til að takast á við umhverfisvandamál er enn minni en var fyrir átökin. Sama er að segja um borgaraleg samtök sem kallast NGO. Þar að auki er fyrirsjáanlegt, m.a. í ljósi reynslunnar frá Bosníu, að umhverfissjónarmið eru lítils metin þegar kemur að enduruppbyggingu, ekki síst þar sem slíkt starf er iðulega kapphlaup við tímann. Til að komast fyllilega að raun um langtímaáhrifin þarf að afla frekari gagna um ástandið eins og það er og fylgjast vel með þróun mála í framtíðinni. Hvað varðar vatnsmengun þá er mengun í vatni á yfirborði jarðar mikil vegna leka frá skemmdum efnaverksmiðjum eða illa skipulögðum flótamannabúðum. Í grg. sem fylgir þáltill. er getið nánar um þessi áhrif. Hvað snertir loftmengun af völdum hernaðarins hafa líka komið í ljós afskaplega alvarleg áhrif og má nefna þar á meðal að fullyrt er að í Júgóslavíu mælist geislavirk mengun frá vopnum sem innihalda sneytt úran. Vínyl-klóríð-einliður sem eru einföld efnasambönd, gerð úr fáum atómum, hafa samkvæmt júgóslavneskum skýrslum náð 10.600 sinnum meiri styrk en leyfilegt er í nágrenni olíuefnaverksmiðjunnar í Pancevo. Leifar þessara efna dreifðust með mengunarskýjum, þar á meðal fosfórsambönd, klór, klóxíð og níturoxíð og svona mætti áfram telja og bendi ég á grg. þáltill. til frekari upplýsingar um þessi mál. Mengun í jarðvegi er einnig afskaplega mikil en land- og lofthernaður eyðilagði búsvæði margra plöntu- og dýrategunda. Mörg búsvæði munu spillast vegna efnamengunar í jarðvegi og mengunar sem berst í lofti og vatni. Mikil röskun varð á dýralífi, m.a. við helstu leiðir flóttamanna. Í Makedóníu hefur orðið mikil fjölgun meðal sumra dýrategunda. Talið er að þau hafi flúið frá Kosovo-héraði. Að auki urðu mörg verndarsvæði og þjóðgarðar fyrir tjóni, bæði í Júgóslavíu og Albaníu. Stórkostlegar skemmdir hafa verið unnar á mannvirkjum, einkum í tilteknum þorpum í Kosovo-héraði og miðbæjum ýmissa þéttbýlisstaða í öðrum hlutum Júgóslavíu. Meira en 1.400 óbreyttir borgarar féllu í loftárásunum á Júgóslavíu en ekki eru til áreiðanlegar tölur um mannfall meðal óbreyttra borgara í Kosovo-héraði eða mannfall í herliði stríðandi aðila. Því hefur þó verið slegið föstu að þær tölur séu hærri en hér um getur. Búist er við neikvæðum áhrifum á heilsufar fólks í Júgóslavíu vegna skemmda á veitukerfum, þar á meðal fráveitum, og bágra aðstæðna í sumum flóttamannabúðum. Um hugsanleg áhrif í framtíðinni má segja þetta: Hætta er á viðvarandi mengun vatns og votlendis af völdum ýmissa hættulegra efna. Reiknað er með þau muni safnast fyrir í ám og grunnvatni. Mikilvæg vatnsból í Albaníu og Makedóníu eru í mikilli hættu. Þrátt fyrir að dregið hafi úr loftmengun eftir að átökunum lauk ber að athuga að hugsanleg áhrif af notkun sneydds úrans eru miklu langvinnari. Hætta er á að margs konar mengun hafi langtímaáhrif á heilsufar fólks. Hugsanleg mengun í matvælum í framtíðinni er veruleg ógnun við íbúa þessa svæðis. Þar að auki hefur hið opinbera ekki bolmagn til að standa að fullnægjandi rannsóknum og eftirliti og það ástand eykur mjög á hættuna í þessum efnum. Hægfara uppbygging ógnar líka lífi og heilsu fólks, ekki síst í Kosovo-héraði. Sama gildir um hina gífurlegu eyðileggingu á orkuveitum Júgóslavíu þar eð vetur nálgast. Ljóst er að vinna þarf geysilegt uppbyggingarstarf í Júgóslavíu allri á komandi árum, ekki síst ef þar á geta orðið friðvænlegt í framtíðinni. Í því sambandi hefur verið talað um að kostnaðurinn geti orðið 31 milljarður Bandaríkjadala eða hátt í 2.300 milljarðar íslenskra króna. Brýnasta verkefnið er að tryggja öryggi og aðbúnað flóttamanna af öllum þjóðernum. Víðs vegar um Serbíu og Svartfjallaland verður að endurbyggja orkuveitur og ýmis samgöngumannvirki. Mörg hundruð verksmiðjur og fjölmörg íbúðarhús hafa verið eyðilögð. Jafnframt er nauðsynlegt að hreinsa upp jarðsprengjur og klasasprengjur auk skaðlegra efna sem hafa farið út í umhverfið í árásum á olíuhreinsistöðvar og efnaverksmiðjur. Sýnt þykir að mengunin muni hafa alvarlegar afleiðingar fyrir matvælaframleiðslu í landinu á sama tíma og Júgóslavar munu neyðast til að snúa sér að landbúnaði í auknum mæli vegna þess að iðnaður þeirra hefur að stórum hluta verið lagður í rúst. Efnahagsleg uppbygging er lykilatriði í því að koma á friði og stöðugleika í landinu. Ef íbúar Júgóslavíu verða fátæktinni að bráð er útilokað að tryggja friðsamlega sambúð þjóðanna á þessu svæði. Slík uppbygging verður að eiga sér stað með aðstoð hinna betur megandi ríkja en ekki á þeirra forsendum heldur í fullri sátt við almenning í Júgóslavíu. Jafnframt er afar mikilvægt að þjóðarbrotunum verði ekki mismunað í þeim efnum þar sem slíkt mundi vafalaust leiða til enn meiri spennu á svæðinu. Ofan á allt framangreint bætist svo gífurleg eyðilegging menningarverðmæta og sögulegra minja í þessu stríði. Gamli borgarhlutinn í Pec, þar sem finna mátti tyrkneskar byggingar frá tímum Ottómana-ríkisins, er rústir einar. Fleiri dæmi eru, Hadum-moskan í nágrenni Djakovica, byggð á 16. öld, Vrsac-turninn við rúmensku landamærin, byggður á miðöldum og kirkjan í Gracanica skammt frá Pristina þar sem freskumyndir frá 14. og 15. öld hafa orðið eyðileggingunni að bráð. Í Belgrad varð Rakovica-klaustrið sem byggt var á 16. öld fyrir sprengjum. Sama má segja um St. Nikulásar-kirkjuna sem var byggð á 12. öld og kirkju St. Prókópíusar en hún er frá 9. öld. Þetta eru einstakar minjar frá árdögum kristninnar í Austur-Evrópu og því er skaðinn óbætanlegur í menningar- og sögulegu tilliti. Slíkar árásir NATO-hersins minna hastarlega á framferði Serba í umsátrinu um borgirnar Vukovar og Dubrovnik í Króatíu fyrir nokkrum árum. Óhætt er að segja að með loftárásunum á Júgóslavíu hafi NATO afhjúpað eðli sitt sem árásarbandalag og tekið sér sjálfdæmi í öryggis- og varnarmálum sem snerta grannríki bandalagsins. Það er því skylda okkar Íslendinga sem höfum tekið óbeinan þátt í þessum hernaði að standa vel að uppbyggingarstarfi því sem nú verður að fara fram til þess að hægt sé að leiðrétta að einhverju leyti, einhvern hluta þeirra mistaka sem gerð voru þegar árásirnar voru hafnar.

Herra forseti. Þegar herflugvélar NATO létu sprengjum rigna yfir Balkanskagann fyrr á þessu ári mótmæltum við harðlega innan Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Í þjóðfélaginu fór talsverð umræða fram um þetta og einhver hér á þingi, allt of lítil. Ég hygg að það hafi einvörðungu verið við innan Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs sem höfðum uppi mótmæli. Eitt af því sem við vöktum athygli á í málflutningi okkar voru umhverfisáhrifin af þessu stríði. Ég minnist þess að einhverju sinni sátu fyrir svörum tveir hæstv. ráðherrar, reyndar oddvitar stjórnarflokkanna, hæstv. forsrh. Davíð Oddsson og hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson. Þeir hneyksluðust mjög á málflutningi okkar og spurðu á þá leið hvort þetta væri ekki ábyrgðarleysi af okkar hendi. Þarna væri verið að þrengja að mannréttindum, myrða fólk og beita það ofbeldi en NATO-herinn væri að koma því til hjálpar. Við vildum fara aðrar leiðir í að rétta fram þá hjálparhönd en senda herflugvélar hlaðnar sprengjum og varpa yfir fólkið. Við bentum á að áhrifin á umhverfið væru ekki með öllu óskyld eða ótengd mannréttindum heldur og því hvernig farið væri með manneskjur. Nú er að koma í ljós að orð okkar reyndust eiga við rök að styðjast. Í greinargerð með þessari þáltill. sem er flutt af hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur og Steingrími J. Sigfússyni, er vísað til rannsóknar sem unnin var á vegum Umhverfisstofnunar Mið- og Austur-Evrópu, Regional Environmental Center for Central and Eastern Europe. Og eins og fram kom í máli hv. 1. flm. Kolbrúnar Halldórsdóttur, þingmanns Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, þá er gerð mjög ítarleg grein fyrir niðurstöðum þessarar skýrslu og bent á hvar hægt er að nálgast hana í meiri smáatriðum. Í yfirlitinu sem birt er með þáltill. er farið yfir mengunina á einstökum sviðum og vísað til þess að rannsóknir bendi til þess að ekki verði að svo komnu máli talað um allsherjarumhverfisslys af völdum stríðsins í Júgóslavíu. Engu að síður er vitnað til ákveðinna niðurstaðna sem benda til að ástandið sé á ýmsum sviðum mjög alvarlegt. Mengun í vatni á yfirborði jarðar er mikil vegna leka frá skemmdum efnaverksmiðjum eða illa skipulögðum flóttamannabúðum. Síðan eru tíunduð frekari áhrif í þessu efni. Hvað snertir loftmengun af völdum hernaðarins hefur komið fram m.a. að fullyrt sé að í Júgóslavíu mælist geislavirk mengun frá vopnum sem innihalda sneytt úran. Ég ætla ekki að tíunda þetta nánar. Það er talað um mengun, alvarlega mengun í jarðvegi. Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Stórkostlegar skemmdir hafa verið unnar á mannvirkjum, einkum í tilteknum þorpum í Kosovo-héraði og miðbæjum ýmissa þéttbýlisstaða í öðrum hlutum Júgóslavíu. Meira en 1.400 óbreyttir borgarar féllu í loftárásunum á Júgóslavíu en ekki eru til áreiðanlegar tölur um mannfall meðal óbreyttra borgara í Kosovo-héraði eða mannfall í herliði stríðandi aðila.`` Síðan er fjallað nánar um þetta og vikið að hugsanlegum áhrifum í framtíðinni. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Á þessu sviði er þörf á frekari gagnasöfnun og rannsóknum en eftirfarandi er augljóslega áhyggjuefni: Hætta er á viðvarandi mengun vatns og votlendis af völdum ýmissa hættulegra efna. Reiknað er með að þau muni safnast fyrir í ám og grunnvatni. Mikilvæg vatnsból í Albaníu og Makedóníu eru í mikilli hættu. Þrátt fyrir að dregið hafi úr loftmengun eftir að átökunum lauk ber að athuga að hugsanleg áhrif af notkun sneydds úrans (DU) eru miklu langvinnari. Hætta er á að margs konar mengun hafi langtímaáhrif á heilsufar fólks. Hugsanleg mengun í matvælum í framtíðinni er veruleg ógnun við íbúa þessa svæðis. Þar að auki hefur hið opinbera ekki bolmagn til að standa að fullnægjandi rannsóknum og eftirliti og það ástand eykur mjög á hættuna í þessum efnum. Hægfara uppbygging ógnar líka lífi og heilsu fólks, ekki síst í Kosovo-héraði. Sama gildir um hina gífurlegu eyðileggingu á orkuveitum Júgóslavíu þar eð vetur nálgast.`` Allt er þetta til að sýna fram á nauðsyn þess að á markvissan hátt sé unnið að uppbyggingarstarfi á Balkanskaganum og við erum að hvetja til þess að Íslendingar komi myndarlega að því eins og gerð er grein fyrir í þessari þáltill. Varðandi mengunina af þessum hernaði, þá segir í niðurlagi greinargerðarinnar sem fylgir þáltill., með leyfi forseta: ,,Hins vegar er ljóst að NATO hefur notað svokallaðar DU-fallbyssukúlur í árásum á skriðdreka og önnur farartæki í Júgóslavíu. DU er skammstöfun fyrir sneytt úran (depleted uranium) en það er eitthvert þyngsta og þéttasta frumefni sem til er. Af þeim sökum er það afar hentugt í fallbyssukúlur og kemst í gegnum meira en 5 sm þykka brynvörn. Að auki er hitamyndunin við það svo mikil að eldur verður samstundis laus í skotmarkinu. Við slíkan bruna fer mikið af geislavirku ryki út í andrúmsloftið. Mælingar á geislun frá einni DU-kúlu benda til þess að geislunin á hverri klukkustund samsvari 1 / 5 af því sem mannslíkaminn er talinn þola á heilu ári. Mikið hefur verið rætt og ritað um afleiðingarnar af notkun slíkra kúlna í Flóabardaga 1991 ...`` Á þetta er rétt að leggja áherslu. Eftir að hinu opinbera stríði lauk gegn Írak, Flóastríðinu --- ég segi opinberu stríði vegna þess að enn er haldið uppi stöðugum loftárásum á Írak --- þá lognaðist umræðan 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að lýsa því yfir að árás NATO á Júgóslavíu í vor er eitt versta pólitíska áfall sem ég hef orðið fyrir. Ég hafði í barnaskap lifað í voninni um að yfirlýsingar um þátt NATO í Partnership for Peace hefði breytt nokkuð hlutverki NATO og við ættum ekki von á neinu í líkingu við það sem þarna gerðist þar sem NATO kemur og ræðst á frjálst og fullvalda ríki í miðri Evrópu. Auðvitað höfðu verið erfiðir tímar og miklar væringar milli Serba og Albana í Kosovo. Ég vil ekki draga úr því. Ég vil heldur ekki hefja upp þátt Milosevic í þessu öllu saman. Hann var ekki til eftirdæmis. En að her, að mestu leyti úr annarri heimsálfu, skuli koma og ráðast á, eins og ég sagði áðan, frjálst og fullvalda ríki í miðri Evrópu, að því er sagt var vegna þessara rósta, hef ég ekki getað jafnað mig á. Ég verð að játa að það tímabil sem þessi hernaður stóð yfir vildi ég ekki lifa aftur. Við byrjuðum á því á morgnana að hlusta á hvaða efnaverksmiðjur, spítalar og málmverksmiðjur hefðu verið sprengdar nóttina áður og getgátur voru um hvaða vopnum væri þarna beitt í bland. Ég er ekkert hissa að núna skuli þessi virðulega stofnun sem hér er nefnd, Umhverfisstofnun Mið- og Austur-Evrópu, komast að þeim niðurstöðum sem hér eru birtar. Vegna þess að við vitum hvað það hefur í för með sér þegar sprengdar eru upp efnaverksmiðjur. Við vitum líka hvað það hefur í för með sér fyrir náttúruna þegar sprengd eru upp málmiðjuver og við vitum hvað það hefur í för með sér þegar beitt er vopnum sem geislavirk mengun mælist frá. Allt þetta er nú að koma á daginn. Farið hefur verið ágætlega yfir þetta í þáltill. og ég ætla ekki að fara að endurtaka það. Ég vil láta í ljós þá frómu ósk að þáltill. fái góða þinglega meðferð og ég lýsi yfir stuðningi mínum við efni hennar. Ég harma að ekki skuli vera fleiri hér í salnum til að taka þátt í umræðunni. Mér þykir tillagan mjög þörf og lýsi því yfir að ef hún kemur aftur til kasta Alþingis þá mun ég greiða því atkvæði mitt að við Íslendingar gerumst virkir aðilar að uppbyggingarstarfinu í Júgóslavíu, skilyrðislaust. Menningarverðmætin verða ekki byggð upp aftur og margt af þeirri mengun sem varð verður ekki forðað héðan af. En með samræmdum alþjóðlegum aðgerðum ætti að vera hægt að draga úr verstu afleiðingum þessara hörmunga og hjálpa júgóslavnesku þjóðinni til að lifa þetta af.

Herra forseti. Mér þóttu þetta góð orð hjá hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur og fagna því sérstaklega að aðrir en þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs skulu taka þátt í henni eins og verið hefur fram til þessa almennt í þessu máli. Að sjálfsögðu söknum við hæstv. ráðherra en erum heiðruð engu að síðu með nærveru hv. þm. Tómasar Inga Olrichs, formanns utanrmn., og verður fróðlegt að heyra viðbrögð hans við umræðunni og þeirri tillögu sem hér liggur fyrir. Það er þannig, herra forseti, allt of oft, að mál sem koma upp eru borin fram á vegum stjórnarandstöðunnar, fá eina umræðu í þinginu, þeim er vísað til þingnefnda þar sem þau eru látin deyja drottni sínum. Mér finnst það mjög skaðlegt þegar slíkt gerist án þess að umræða fari fram þar sem fulltrúar ólíkra stjórnmálafylkinga viðra viðhorf sín til málsins. Mér finnst þau þá ekki ná þeirri lýðræðislegu umfjöllun sem þau eiga skilið á Alþingi. Ég kom því hingað fyrst og fremst upp, herra forseti, til að vekja athygli á þessu og á nærveru formanns hv. utanrmn., og bíð spenntur eftir að heyra sjónarmið hans í þessu máli.

Herra forseti. Það er sjálfsagt að verða við þeirri ósk og koma á framfæri nokkrun mjög almennum athugasemdum um málið sem markast að sjálfsögðu af því að hér er um að ræða mál sem er rökstutt og flutt í anda þeirrar stjórnmálahreyfingar einnar hér á Alþingi sem er andsnúin aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og var þar af leiðandi mótfallin því að Atlantshafsbandalagið blandaði sér í átökin í Júgóslavíu sem bandalagið hefur gert í ljósi breytinga sem orðið hafa á stefnu bandalagsins. Það er ekkert við því að segja að þingmál af þessu tagi sé kynnt hér og þeir sem trúa á að við eigum að vera utan hernaðarbandalaga og utan Atlantshafsbandalagsins vilji leggja fram mál af þessu tagi. Það styrkir aðeins þá umræðu sem hér fer fram um hlutverk okkar í heiminum, þátttöku okkar í varnarbandalögum og hvernig við eigum að horfast í augu við afleiðingar þess að taka þátt í varnarbandalögum, því auðvitað hefur það afleiðingar að taka þátt í varnarbandalögum. Í þessu plaggi er hins vegar á ferðinni, og ekki hægt að undrast það í sjálfu sér, nokkur misskilningur á því í hvaða tilgangi gripið hafi verið til hernaðaraðgerða í Júgóslavíu. Á bls. 5 í grg. með þáltill. er þess getið að efast verði um að hernaður NATO gegn Júgóslavíu vegna ófriðarins í Kosovo leiði til framtíðarlausnar á sambúðarvanda þjóðarbrotanna sem í hlut eiga. Þetta er mikill misskilningur. Það var ekki gripið til hernaðar til þess að finna framtíðarlausn á sambúðarvanda þjóðarbrotanna sem í hlut áttu. Það var aldrei tilgangur hernaðarins. Hernaður er örþrifaráð sem gripið er til þegar menn líta svo á að ekki sé hægt að standa aðgerða\-laus gagnvart þeim atburðum sem þarna áttu sér stað. Um það geta menn hins vegar deilt og er sjálfsagt að deila um hvort rétt hafi verið að grípa til hernaðarframkvæmda miðað við það ástand sem þarna var. En ég minni á að ástandið var ekki gæfulegt. Það stóðu yfir hreinsanir á þjóðarbrotum, það stóðu yfir morð, skipulögð með beinni og óbeinni aðild stjórnvalda í Júgóslavíu og hernaðurinn miðaði fyrst og fremst að því að stöðva þetta. Og það tókst. En auðvitað tókst það ekki án fórna og það er enginn sem vill ekki horfast í augu við það að hernaðurinn hafi haft hörmulegar afleiðingar. Hernaður hefur alltaf hörmulegar afleiðingar og er alltaf örþrifaráð sem gripið er til þegar aðrar leiðir eru ekki færar. Þetta var nauðsynlegt að fram kæmi hér vegna þess að þeir sem eru þeirrar skoðunar að við eigum að taka þátt í varnarsamstarfi verða líka alltaf að gera sér grein fyrir því að slíkt varnarsamstarf getur leitt til átaka af þessu tagi með öllum þeim fórnum og þjáningum sem því fylgja. Menn verða að horfa opnum augum á þann möguleika.

Herra forseti. Ég þakka hv. formanni utanrmn. Alþingis að bregðast við óskum mínum um að gera grein fyrir sjónarmiðum sínum. Það er vissulega rétt sem kemur fram í máli hans að við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði vorum andvíg hernaði NATO á Balkanskaga. Andstaða okkar gegn NATO og hernaðinum þar mótar hins vegar ekki afstöðu okkar í þessu máli. Við erum ekki að berjast gegn einhverju með þessari þáltill. heldur í þágu mannréttinda, í þágu umhverfisverndar og í þágu friðar. Við gerum grein fyrir því í grg. með þáltill. hvernig við viljum að þar verði staðið að verki. Það tókst, sagði hv. þm., að ná árangri á Balkanskaga. Það er rétt, það tókst að tryggja þar hagsmuni sem NATO vildi verja. En því miður tókst ekki og hefur enn ekki tekist, og við viljum að sjálfsögðu breyta því, að tryggja þar full mannréttindi. Ekki hefur tekist að tryggja náttúruna, umhverfisvernd og út á það gengur tillaga okkar fyrst og fremst.

Herra forseti. Þó að það hafi hugsanlega ekki verið tilgangurinn með flutningi þessarar þáltill. að láta andstöðuna við NATO móta hana, þá hefur það nú ekki alveg tekist. Það er eitthvað sem kallað er á ensku ,,Freudian slip`` í því plaggi sem bendir til þess að það mótist einmitt svolítið af andstöðunni við NATO. Það er heldur ekkert óeðlilegt því að þingmenn sem þetta flytja eru í andstöðu við aðild okkar að NATO. Ég vil aðeins benda á að reiknað er með því að gera lögfræðilega úttekt á álitamálum sem tengjast hernaðaraðgerðum NATO í Júgóslavíu og þjóðréttarlegum afleiðingum þeirra. Greinargerðin varpar að sjálfsögðu ákveðnum lit á þáltill. og það ber að skilja þáltill. í ljósi grg. Til hvers væri greinargerðin ef ekki ætti að gera það? En í grg. stendur, einmitt í sambandi við þetta lögfræðilega álitamál: ,,Óhætt er að segja að með loftárásunum á Júgóslavíu hafi NATO afhjúpað eðli sitt sem árásarbandalag og tekið sér sjálfdæmi í öryggis- og varnarmálum sem snerta grannríki bandalagsins.`` Og síðan er haldið áfram í svipuðum dúr. Þá hljóta þeir sem eru stuðningsmenn NATO að velta því fyrir sér hvort þeir eigi að takast á við þann vanda sem er að styðja uppbyggingu í Júgóslavíu ásamt skoðanabræðrum sínum sem stóðu að þeirri ákvörðun með NATO-ríkjunum um að grípa til þessa örþrifaráðs og vinna það í samstarfi við þá eða hvort þeir vilja hafa með sér í því samstarfi þá aðila sem eru á móti Atlantshafsbandalaginu og eru nú afskaplega líklegir til þess að gera allt starf Atlantshafsbandalagsins eins tortryggilegt og þeir mögulega geta. Það er í rauninni það sem verið er að fara fram á með þáltill., þ.e. að þeir sem eru á móti Atlantshafsbandalaginu fái að komast að málinu til þess að gera starf Atlantshafsbandalagsins eins tortryggilegt og frekast er hægt. Ég skil svo sem vel að menn vilji gera það en ég vil þá vænta þess að hv. flutningsmenn þáltill. geri sér grein fyrir því að í gegnum þetta sést hver tilgangurinn er með þessu.

Herra forseti. Eflaust má lengi ræða það hvernig þessi þáltill. er á litinn og það er vissulega rétt að lagt er til að gerð verði lögfræðileg úttekt á álitamálum sem tengjast hernaðaraðgerðum NATO í Júgóslavíu og þjóðréttarlegum afleiðingum þeirra. Þeir sem telja sig hafa lögin og sannleikann með sér óttast væntanlega ekki slíka úttekt. Herra forseti. Mig langar til í ljósi þessara ummæla að lesa fyrstu tvo liði þáltill., þriðji liðurinn er lögfræðilega úttektin: Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra að skipa nefnd með fulltrúum allra þingflokka sem fari í samráði við stjórnvöld með eftirfarandi hlutverk: að marka stefnu varðandi þátttöku Íslands í hvers kyns starfi sem miðar að því að bregðast við umhverfisáhrifum af átökunum í Júgóslavíu á þessu ári, að marka stefnu varðandi þátttöku Íslands í uppbyggingarstarfi á Balkanskaga.`` Mér finnst ástæðulaust að reyna að gera lítið úr því sem fyrir okkur vakir í þessu efni. Við viljum einfaldlega láta gott af okkur leiða í því uppbyggingarstarfi sem er fram undan og verður að vera fram undan á Balkanskaga.

Herra forseti. Það er alveg ljóst mál að efnisatriði þáltill. í þremur liðum eru misjöfn og utanrmn. mun að sjálfsögðu taka þetta mál fyrir í heild sinni og taka afstöðu til þess hvort þáltill. er með þeim hætti að hægt sé að samþykkja hana, breyta eða hafna. Þannig verður málið tekið fyrir í heild.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram um þáltill. og sérstaklega ræðu hv. þm. Sigríðar Jóhannsdóttur. Ég vil einnig þakka þátttöku hv. formanns utanrmn., Tómasar Inga Olrichs, og gengst auðvitað fyllilega við andstöðu minni við aðild okkar Íslendinga að hernaðarbandalaginu NATO. Ég viðurkenni fúslega að liturinn sem hv. formaður utanrmn. þykist greina í greinargerð tillögunnar er að sjálfsögðu réttur, enda litast skoðanir mínar af tilfinningum mínum gagnvart hernaðarbandalaginu NATO. Þær eru öllum sem í þessum sal sitja fullkomlega kunnar og að öllu leyti ljósar. Ég treysti því hins vegar að sú staðreynd komi ekki í veg fyrir að hæstv. utanrmn. geti fjallað um tillöguna og tekið henni opnum huga. Ég lýsi því yfir fyrir hönd þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að við erum fyllilega fús til að leggja okkar af mörkum til að sú vinna geti orðið markviss til að við Íslendingar getum sameiginlega gengist við þeirri ábyrgð sem við berum gagnvart því fólki sem upplifa þurfti þær hörmungar sem áttu sér stað og eiga sér enn stað í fyrrum Júgóslavíu. Mér finnst varla hægt að skilja við þetta mál án þess að fara örfáum orðum um notkun NATO-hersins á ólöglegum vopnum. Í þessum átökum voru notaðar svokallaðar klasasprengjur sem ég hef áður vikið að í ræðu minni hér. Flugher NATO beitti klasasprengjum í árásum sínum á ýmis skotmörk í Júgóslavíu. Þetta eru sprengjur sem vega u.þ.b. 500 kg og innihalda nokkur hundruð smærri sprengjur sem dreifast í allar áttir þegar klasinn sjálfur springur. Hver smásprengja um sig splundrast í u.þ.b. 300 sprengjuflísar með hræðilegum afleiðingum fyrir þá sem fyrir verða eins og kom t.d. á daginn í árás NATO á markaðstorgið í Nis þann 7. maí. Til að bæta gráu ofan á svart er talsvert um að smærri sprengjurnar dreifist um stór svæði án þess að springa. Þessar sprengjur ógna nú heilu þorpunum og hafa gert þau að einskismannslandi. Þær geta sprungið við snertingu og þær geta sprungið við titring frá umferð, rétt eins og jarðsprengjur. Þessi vopn eru nú þegar farin að taka toll sinn af æsku Kosovohéraðs. Ég segi við hv. Alþingi Íslendinga: Öxlum okkar hluta ábyrgðarinnar til að koma æsku Kosovohéraðs til hjálpar. Tökum vel á okkar hlut, mörkum stefnu varðandi þátttöku Íslands í því starfi sem miðar að því að bregðast við umhverfisáhrifunum af átökunum. Mörkum stefnu varðandi þátttöku Íslendinga í uppbyggingarstarfinu á Balkanskaga og látum gera úttekt á lögfræðilegum álitamálum sem tengjast hernaðaraðgerðum NATO í fyrrum Júgóslavíu og þjóðréttarlegum afleiðingum þeirra. Að svo mæltu vísa ég þáltill. til hæstv. utanrmn. og vona að hún verði tekin fyrir af opnum huga og fái góða og faglega umfjöllun.

Virðulegi forseti. Hér er tekið fyrir till. til þál. um sjálfbæra orkustefnu og er hún svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela iðnrh. að undirbúa í samvinnu við umhvrh. og þingflokka sjálfbæra íslenska orkustefnu sem hafi að markmiði: að orka frá endurnýjanlegum orkugjöfum leysi innflutta orku af hólmi, að dregið verði markvisst úr orkusóun og losun gróðurhúsalofttegunda, að ríkulegt tillit verði tekið til náttúruverndar og umhverfis við áætlanir og ákvarðanir um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Forsenda þessarar stefnumótunar verði að Ísland gerist fullgildur aðili að Kyoto-bókuninni frá 12. desember 1997 við rammasamning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar. Á meðan þessi stefna er í mótun verði ekki ráðist í orkufrekan iðnað umfram það sem þegar hefur verið samið um og frestað að innleiða hér reglur Evrópusambandsins um innri markað í raforkumálum.`` Þáltill. þessi var flutt á 123. löggjafarþingi en varð ekki útrædd. Hún er nú endurflutt nokkurn veginn óbreytt. Sjálfbær orkustefna er ekki markmið í sjálfu sér heldur afar mikilvægur hlekkur í sjálfbærri þróun á jörðinni. Núverandi orkubúskapur heimsins er í miklu ósamræmi við hugmyndir um sjálfbæra þróun og leiðir okkur fyrr en varir í öngstræti. Rangar áherslur í orkumálum skapa hættur fyrir umhverfi jarðar, heilbrigði og heimsfrið. Í áherslum Sameinuðu þjóðanna sem tengjast Ríó-ferlinu er m.a. lögð áhersla á eftirfarandi þætti til að stuðla að sjálfbærri orkustefnu: Þar er lögð áhersla á orkusparnað og bætta nýtingu á orku á öllum sviðum, ekki síst í þróuðum ríkjum. Þar er lögð áhersla á umhverfisvæna orkugjafa, ekki síst endurnýjanlega orku og nýja og hreina tækni. Þar er lögð áhersla á orkugjöld vegna mengunar og/eða reglur er takmarki losun mengandi efna. Áhersla er lögð á afnám niðurgreiðslna til kjarnorku og hefðbundinna orkugjafa. Hvatt er til að heildarkostnaður m.a. vegna umhverfis verði sýnilegur og hluti orkufjárfestingar. Þar er einnig lögð áhersla á jöfnuð í aðgengi að orkuþjónustu og áhrif almennings á mótun orkustefnu. Þar er kallað á forustu ríkisstjórna og opinberra aðila í að ryðja braut fyrir sjálfbæra orkustefnu og að lokun er þar lögð áhersla á áætlanir og aðgerðir þjóðríkja í þágu sjálfbærrar orkustefnu. Orka er undirstaða efnahagsþróunar. Yfir tveir milljarðar íbúa jarðar hafa ekki aðgang að rafmagni eða öðrum nútímalegum orkukerfum. Söfnun og brennsla þverrandi eldiviðar er hlutskipti hundruða milljóna og kemur einkum í hlut kvenna. Orka er lykill að því að útrýma fátækt, en orkusóun eins og hún viðgengst í þróuðum ríkjum er ógnun við umhverfi og jöfnuð. Þar eru niðurskurður í orkunotkun, bætt gæði í nýtingu orku í stað aukins framboðs og vistvænir orkugjafar mál málanna. Þáltill. þessi beinir athyglinni að íslenskum orkubúskap. Í greinargerð með tillögunni er bent á hvernig nýta megi endurnýjanlegar orkulindir markvisst til stuðnings sjálfbærri orkustefnu í stað þess að binda þær í mengandi stóriðju til langs tíma. Virðulegi forseti. Sú þáltill. sem hér liggur fyrir er í beinu framhaldi af málflutningi þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í kjölfar þáltill. sem við fluttum um mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar. Flutningsmenn þessarar tillögu telja að Íslendingar eigi að leggja sitt lóð á vogarskálarnar hvað það varðar að afskaffa jarðefnaeldsneytið og leggja allt kapp á að halda áfram þróun til vistvæns orkubúskapar. Það er lykilatriði tillögunnar og ég óska eftir því að um hana verði fjörug, lífleg umræða með almennri þátttöku þingmanna. Ég vona jafnframt að hún fái góða umfjöllun í nefnd því hér er um viðamikið og veigamikið mál að ræða fyrir framtíð okkar Íslendinga.

Herra forseti. Þessi till. til þál. er tímanna tákn. Um 30 ára skeið höfum við Íslendingar stundað stóriðjustefnu í umsetningu á orkuauðlindum okkar en nú er aldeilis tímabært að athuga sinn gang og sjá hvort vegurinn hafi verið genginn til góðs. Stóriðjustefna í 30 ár hefur leitt til þess að um 60% af rafafli landsins fara núna til stóriðju og fyrir það fást um þrír milljarðar kr. Aðeins 40% fara til almenningsveitna en það er selt á sex milljarða kr. Nú eru tímamót í samfélaginu, það vitum við öll. Hvernig stendur á því að málum er þannig komið núna að bakarí landsins sjá sig hvert af öðru knúin til að breyta um orkugjafa, fara úr rafafli yfir í svartolíu? Hvernig stendur á því að efnalaugar landsins, hver af annarri, sjá sig knúnar til þess að skipta úr innlendri orku, rafafli, yfir í svartolíu? Hvernig stendur á því að vaxtabroddar í atvinnulífi landsmanna, mjölvinnsla úr beinum o.þ.h., ná ekki nokkrum samningum og neyðast til að kaupa katla til að nota svartolíuafl? Hvernig stendur á því að brugghús og safagerðir sem eru nú í fullum rekstri, svo sem Sól-Víking á Akureyri, kaupa gufukatla sem knúnir verða með svartolíu? Hvernig stendur á því að mjólkursamlög landsins, sem áður notuðu rafmagn, sjá sig knúin til þess að kaupa gufukatla sem knúnir eru af svartolíu? Hvernig stendur á því að ekki er hægt að lýsa í garðyrkjustöðvum landsins lengur til þess að fá auknar afurðir grænmetis inn á íslenskan markað? Við verðum að horfast í augu við þessar staðreyndir. Staðreyndin er sú að almenningsveitur hækka verð á íslenskum fyrirtækjum með því að alls konar sérstakir taxtar, afltaxtar, rofið afl o.fl. er tekið af fyrirtækjunum vegna þess að við erum að selja til stóriðju. Við erum að selja stóriðjunni orku fyrir þriðjung þess verðs sem fyrirtækjum okkar er boðið upp á. Þetta er óviðunandi staða eins og ég sagði áðan. Við verðum að horfa á þessi mál í nýju ljósi. Síðan er það annað. Blikur eru á lofti um að á allra næstu missirum getum við náð stórkostlegum framförum hvað varðar vistvæna orkugjafa til þess að knýja bæði bíla- og fiskiskipaflotann með því að nota vetni. Ef við ætlum að fara í þessa vinnu til sjálfbærrar orkunýtingar innan lands þá er stóriðjustefnan þrándur í götu. Það er augljóst mál. Út frá þessum sjónarmiðum er þessi þáltill. mál málanna í dag. Stóriðjustefnan er nefnilega margþætt. Finnst mönnum að það góðra gjalda vert að stóriðjustefnan t.d. hefur leitt til þess að jafnvel veitingahús vítt og breitt um landið sem nota gríðarlega mikið rafmagn til eldunar o.fl. eru tekin af afltöxtum. Ég nefni fyrirtæki eins og Bautann á Akureyri þar sem rafafl hefur hækkað um helming. Þetta er vegna þess að orkan hefur verið sett á útsölu og þetta minnir örlítið á litla sögu --- kartöflusögu frá Akureyri. Í innbænum á Akureyri er ræktað mikið af kartöflum. Þar var maður sem ævinlega var aflögufær með stóran garð ofan við húsið hjá sér seldi einum góðborgara kartöflur þegar vel áraði og e.t.v. fleirum. Eitt árið var léleg uppskera og þegar þessi góðborgari á Akureyri kemur til hans og spyr hvort hann geti látið sig hafa kartöflur á útmánuðum, þá segir ræktandinn: Ja, það er nú ekki svo gott núna vegna þess að þetta var lélegt ár í fyrra og ég á bara rétt fyrir sjálfan mig. Þá sagði góðborgarinn: Ég vil fá þínar kartöflur, þú getur étið ruslið úr kaupfélaginu. Er það ekki akkúrat þetta sem við er að eiga. Stóriðjan heimtar orkuna en við getum étið ruslið úr kaupfélaginu, hvað varðar orkumálin. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði krefjumst þess að þessi orkumál og orkuvinnslan verði skoðuð algjörlega í nýju ljósi. Þessi uppbygging og þessi áform henta ekki samfélagi okkar og girða fyrir þann möguleika sem við höfum til að vera leiðandi í vistvænni orkunotkun fyrir samfélagið allt --- til fyrirmyndar. Þess vegna flytjum við þessa tillögu og við ætlumst til þess að menn horfi á hlutina í nýju ljósi. Að síðustu: Stóriðjustefnan er gamaldags aðferð til þess að ná árangri í efnahagsmálum þjóðar. Þetta er stalínsk aðferð, að slá stórhögg og friðþægja fólkið. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði við viljum margbreytilegt atvinnulíf þar sem allur þorri almennings getur komið að en ekki stórar einingar sem enginn fær við ráðið. Stóriðjustefnan hefur leitt til þess að tugum milljarða króna er á stuttum tíma dælt í uppbyggingu á afmörkuðu svæði og leiðir til gríðarlegrar byggðaröskunar. Þessi stóru högg í fjárfestingum henta ekki samfélagi okkar. Það er ekkert vafamál og margir sáu það fyrir fyrir þremur árum, þegar nýjustu samningar voru í farvatninu, að þetta mundi leiða til þeirrar byggðaröskunar sem menn hafa miklar áhyggjur af í þingsölum nú einmitt þessa dagana. Ætli þessi fjárfestingarmáti, þessi gríðarlega innspýting á fjármunum til skamms tíma á afmarkað svæði hafi ekki valdið því að um helmingur þeirra 2.000 sem flytja, hafa flutt á höfuðborgarsvæðið. Herra forseti. Í nýju ljósi, með nýjar áherslur og nýjar hugsanir, þá ræðum við þetta frumvarp til framfara fyrir íslenska þjóð, Íslendinga alla.

Virðulegi forseti. Lykilatriðið í þeirri till. til þál. sem hér er flutt er að Ísland taki forustu á sviði vistvænnar orkustefnu í heiminum. Löndin víða í kringum okkur eru að ræða þessi mál af fyllstu alvöru. Ég vona að nefndin sem fær þetta mál til umfjöllunar, sem trúlega verður hæstv. iðnn., skoði það sem verið er að gera á Norðurlöndunum varðandi svipuð mál. Þar eru þessar hugmyndir komnar talsvert lengra en hjá okkur. Við getum eins og svo oft áður lært af þeim grönnum okkar sem eru sama sinnis og við. Ég fagna líka yfirlýsingum hæstv. iðnrh. sem hefur margoft sagt að Ísland sé í stakk búið til að taka forustu í þessum málaflokki. Hann hefur barist fyrir því að Ísland verði tekið gilt í samfélagi þjóðanna sem vetnissamfélag og ég treysti því að Íslendingar geti einnig lagst á sveif með þeim sem eru að rannsaka sólarorku, vindorku og orkuna sem fólgin er í hafstraumunum. Orka frá þessum orkugjöfum er vistvæn og af henni eigum við nóg. Tækni heimsins fleygir fram. Nú er verið að rannsaka þessa hluti út um allan heim. Ofurkapp er lagt á að hraða þessum rannsóknum því það er lífsnauðsyn fyrir heiminn allan og áframhaldandi lífvænleg skilyrði á jörðinni að þessari vinnu sé hraðað. Íslendingar geta lagt sitt þunga lóð á vogarskálarnar. Til þess þarf að breyta ákveðnum hlutum í stefnu stjórnvalda, sveigja af braut stóriðjustefnu og inn á braut sjálfbærrar orkustefnu. Þess vegna hvet ég til þess að sú nefnd sem fær þetta til umfjöllunar, hv. iðnn., taki þetta mál alvarlega til skoðunar. Mig langar í lok máls míns að vitna örlítið til greinargerðarinnar með tillögunni sem er ansi viðamikil, í kafla sem fjallar um nýja hugsun og ný málstök: ,,Íslendingar eiga eins og aðrar þjóðir að leggja sitt af mörkum til að dregið verði úr losun gróðurhúsalofttegunda. Í þeim efnum á heimsbyggðin gífurlegt verkefni fyrir höndum og samkomulagið í Kyoto var aðeins fyrsta skrefið af mörgum sem á eftir þurfa að fylgja. Þótt óvissa sé um umfang og hraða þeirra loftslagsbreytinga sem verða af mannavöldum má hér engu hætta til. Ísland er á krossgötum hafstrauma og loftstrauma í Norður-Atlantshafi og umhverfi okkar getur því verið sérstaklega viðkvæmt fyrir röskun. Viðfangsefnið sem fram undan er kallar á nýja hugsun og ný málstök á öllum sviðum atvinnulífs, skipulags, framleiðslu- og neysluvenja og umgengni við orku í atvinnulífi, samgöngum og á heimilum. Allir þurfa að leggjast á eitt að draga úr þarflausri orkunotkun, að ekki sé talað um sóun. Þetta á auðvitað sérstaklega við þegar um jarðefnaeldsneyti er að ræða en endurnýjanlegar orkulindir eru einnig takmörkuð gæði sem valda umhverfisröskun og beislun þeirra kostar mikla fjármuni og álag á umhverfið. Þess er vissulega að vænta að með margháttuðum tækninýjungum og endurbótum tækja og orkukerfa megi ná fram verulegum orkusparnaði og þannig hjálpi markaðurinn til. Það leysir hins vegar ekki stjórnvöld, ríki og sveitarfélög, undan því að marka skýra stefnu og framfylgja henni.`` Þessi tillaga gengur út á að mörkuð verði stefna, sjálfbær orkustefna.

Herra forseti. Í kvöldfréttum í gær var skýrt frá tillögu framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um að hefja á næsta ári aðildarviðræður við sex ný ríki, þar á meðal þau tvö Eystrasaltsríki sem óskað hafa eftir viðræðum en viðræður hafa ekki hafist við. Í kvöldfréttatíma Stöðvar 2 í gærkvöldi var af því tilefni birt viðtal við hæst. utanrrh. Halldór Ásgrímsson. Í inngangi fréttarinnar segir að þessi óvænta tillaga framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins hafi galopnað umræðuna um aðild Íslendinga að sambandinu og að utanrrh. telji hana stórtíðindi. Enn fremur var haft eftir ráðherranum að þetta breytti mjög miklu fyrir Íslendinga og að löndin á Evrópska efnahagssvæðinu verði nú að endurskoða stöðu sína. Hæstv. utanrrh. sagði orðrétt, með leyfi virðulegs forseta: ,,Að sjálfsögðu er það skylda ríkisstjórnarinnar að leggja fram valkosti á næstu mánuðum eða árum um hvernig rétt er að bregðast við þeirri aukningu í samrunaþróun sem þarna virðist vera á ferðinni og er vissulega nokkuð óvænt, hvernig svo sem þeim tekst nú að spila úr því.`` Hér er um að ræða mjög athyglisverð ummæli hæstv. ráðherra sem ganga þvert á þá yfirlýsingu hæstv. forsrh. að málið sé ekki á dagskrá. Sú stefna að hafa málið ekki á dagskrá hefur þegar reynst íslenskum hagsmunum dýrkeypt að mínu mati. Það verður erfiðara að tryggja áhrif Íslendinga í stækkuðu Evrópusambandi en áður. Samfylkingin hefur viljað brjóta þennan þagnarmúr. Við höfum viljað taka þetta mál á dagskrá. Tillaga okkar hefur verið sú að kynna Íslendingum valkosti Evrópusambandsins, þar á meðal kosti þess og galla með það að markmiði að stuðla að upplýstri umræðu meðal þjóðarinnar þannig að hún sé í stakk búin til þess að taka ákvörðun hvort hefja skuli aðildarviðræður eða ekki. Nú tekur hæstv. utanrrh. í sama streng. Það er ánægjulegt að hann skuli gera það. Með því er hæstv. ráðherra að hjálpa okkur til að taka málið á dagskrá á nýjan leik og hefja umræður um það enda segir hann sjálfur að ríkisstjórninni sé skylt að leggja fram valkosti í málinu fyrir þjóðina til að ræða. Virðulegi forseti. Það er ekki bara að þessi nýju tíðindi um viðræður við sex ný aðildarríki sem hér skipta sköpum. Fram hefur komið hjá hæstv. utanrrh., og ég er honum sammála í því mati, að stöðugt erfiðara er að framfylgja samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði, sem var barn síns tíma. Samningsþjóðir okkar, þ.e. ESB-þjóðirnar, sinna þeim samningi stöðugt minna og fyrir liggur að ein af þeim þremur þjóðum, fyrir utan Liechtenstein, sem stendur að EFTA-stoðinni í þessu samstarfi, þ.e. Sviss, hefur þegar lagt fram aðildarumsókn. Það er því ljóst að það er bara tímaspursmál hverær EES-stoðin í þessu tvíhliða samstarfi sem myndar hið Evrópska efnahagssvæði hrynur og þá er betra að Íslendingar hafi unnið heimavinnu sína. Fyrir mig sem er sannfærður um að það sé bara tímaspurning hvenær Ísland verði aðili að Evrópusambandinu þá er það mikið áhyggjuefni að sú stefna hæstv. forsrh. að taka málið ekki einu sinni á dagskrá hefur valdið því að íslenskir hagsmunir standa verr en ástæða er til. Ætla mætti að staðan væri öðruvísi ef hæstv. ríkisstjórn hefði unnið heimavinnu sína og búið þjóðina undir að ræða málið af þekkingu og skynsemi. Það hefur hún ekki gert. Hæstv. utanrrh. opnar hins vegar fyrir að sú umræða geti farið fram og ég vil því spyrja virðulegan ráðherra sem segir að það sé skylda ríkisstjórnarinnar að leggja fram valkosti og ræðir þar um næstu mánuði eða ár í því sambandi: Hvernig hyggst hann standa að kynningu á slíkum valkostum? Hvernig hyggst hann standa að þeirri vinnu sem hann hefur sjálfur sagt að nauðsynlegt sé að setja í gang hið fyrsta?

Herra forseti. Ég vil taka það fram í upphafi að ég hef ekki orðað það svo að verið sé að galopna umræðuna eða að hér sé um stórtíðindi að ræða. En ég stend að sjálfsögðu við þau ummæli sem höfð eru eftir mér í þessu viðtali. Það er alveg ljóst að viðræðum við fyrstu ríkin sem að sóttu um aðild að Evrópusambandinu og eru nú í viðræðum við Evrópusambandið miðar heldur seint. Þar eru mikilvæg atriði eins og frjáls för fólks, umhverfismál og landbúnaðarmál sem standa í veginum. Þá má nefna að málaflokkur eins og frjáls för fólks er mjög erfiður. Ég minni t.d. á umræður sem hafa orðið í Austurríki vegna kosninga þar. Ég bendi á umræður sem hafa verið í Belgíu vegna sígauna og minni á að mjög víða í Evrópu eru minnihlutahópar sem telja sig búa við bág kjör og vilja sækja atvinnu annað ef Evrópusambandið stækkar. Umhverfismálin eru jafnframt annað stórmál. Fyrir liggur að það þarf að leggja niður kjarnorkuver í sumum umsóknarríkjunum sem mun kosta verulegt fjármagn og verða til þess að orkuverð hækkar í Evrópu. Landbúnaðarmálin eru einnig afar erfið viðureignar en þau ætla ég ekki að rekja hér. Því er alveg ljóst að þessi tíðindi eru ekki vegna þess að orðið hafi einhver sérstakur og góður árangur í þeim viðræðum sem hafa átt sér stað við fyrstu ríkin sex, heldur er hér um pólitískar ástæður að ræða. Þetta getur hugsanlega orðið til þess að stækkunarferlið muni tefjast eitthvað og dragast. Hins vegar er ljóst að mikill vilji er til þess í Evrópu, vegna þeirra aðstæðna sem hafa skapast að undanförnu, að sameina Evrópu með meira afgerandi hætti. Þar hafa atburðirnir í Kosovo rekið á eftir. Nú hljótum við að spyrja okkur, Íslendingar, til hvers þetta muni leiða í samskiptum okkar við Evrópusambandið og samskiptum þeirra ríkja sem hafa sótt um við Evrópusambandið. Það er ljóst að hið pólitíska samráð mun aukast við þessi ríki. Þeim verður boðið til funda innan Evrópusambandsins til þess að taka þátt í umræðunni um sameiningu Evrópu framtíðarinnar. Væntanlega verður aukin hjálp við þau til að undirbúa sig fyrir væntanlega aðild einhvern tímann í framtíðinni. Hv. þingmaður spurði hvernig ríkisstjórnin hygðist standa að þessum málum. Það kemur skýrt fram í stjórnarsáttmálanum að ríkisstjórnin hyggist fylgjast mjög vel með samrunaferlinu í Evrópu með hagsmuni íslensku þjóðarinnar í huga. Við í utanrrn. höfum unnið að stöðuskýrslu um ástand mála sem við hyggjumst leggja fyrir ríkisstjórn og í framhaldi af því yrði sú skýrsla lögð fyrir utanrmn. Alþingis. Í framhaldi af því yrði ákveðið hvað skuli gera með hana og hvort ástæða þyki til frekari vinnu í framhaldi af henni. Þessi stöðuskýrsla verður ekki tilbúin fyrr en í byrjun næsta árs en ég vænti þess að hún geti orðið grundvöllur málefnalegrar umræðu. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það verður stöðugt erfiðara að vinna eftir samningnum um Evrópska efnahagssvæðið vegna þess að fólksfjöldinn í EFTA-stoðinni verður stöðugt minni og miklu færri til að standa undir því en var í upphafi. Hins vegar gengur rekstur samningsins út af fyrir sig vel um þessar mundir en ef eitthvert ríkjanna fer út úr þessari stoð og gengur í Evrópusambandið mun það vissulega hafa veruleg áhrif. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni. Þetta eru allt saman atriði sem við þurfum að fjalla um og ég vænti þess að sú skýrsla sem við erum að vinna að í utanrrn. geti orðið góður grundvöllur fyrir þá umræðu.

Herra forseti. Það var sem mér sýndist í morgun að margur góður kratinn væri illa sofinn í dag. Illa haldinn af óskhyggju. Það er nú ekki á hverjum degi að Halldór Ásgrímsson, hæstv. utanrrh., vekur slíkar væntingar, slíkan spenning með þjóðinni að fólk sofi ekki af eftirvæntingu. Væntingarnar sem hæstv. utanrrh. hefur vakið með hv. málshefjanda, Sighvati Björgvinssyni, eru þær að nú sé að því komið að Íslendingar endurskoði hug sinn gagnvart Evrópusambandinu, haldi þangað inn og leggi þjóðina flata undir allt reglugerðarverkið. Ég er þessu andvígur og hef áður fært rök fyrir afstöðu minni. Ég tel hins vegar mikilvægt að halda umræðunni vakandi og opinni og á lýðræðislegum grunni. Það má aldrei henda aftur að valtað verði yfir þjóðarviljann eins og þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins og Alþýðuflokksins neituðu að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um hið Evrópska efnahagssvæði.

Herra forseti. Ég held að nú hafi aftur gerst hið sama og sl. vor að hér sé mál borið upp með nokkurri oftúlkun og fögnuður málshefjanda, Sighvats Björgvinssonar, byggður á misskilningi og raunar líka á vanþekkingu á stefnuskrá Samfylkingarinnar. Þar var einnig tekið fram að ekkert skyldi gerast í ESB-málunum á kjörtímabilinu af hálfu Samfylkingarinnar. Yfirlýsing framkvæmdastjórnar ESB beinist hins vegar til ákveðins ríkjahóps í Evrópu. Það eru þau ríki þar sem efnahagur hefur verið svo bágborinn að þau hafa hingað til ekki komið til greina sem umsækjendur að ESB. Á þessu er með yfirlýsingunni breyting. Þær þjóðir sem hingað til hafa ekki talist eiga möguleika á að ræða um inngöngu við ESB eygja nú þann möguleika. Að sjálfsögðu er þetta gert til að róa þessar þjóðir því það hefur mikið verið gagnrýnt meðal þessara fátækustu þjóða Evrópu, ég nefni sérstaklega Búlgaríu og Rúmeníu, að fá ekki að komast inn í viðræður við ESB. En þessar þjóðir binda vonir við það að komast í skjól ESB og komast yfir efnahagsvanda sinn með því samstarfi. Að menn skuli skilja þessa yfirlýsingu til þessara fátækustu þjóða Evrópu sem sérstakt tilboð til Íslendinga er afskaplega sérkennilegt. Okkur stendur til boða að ganga í ESB. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir það að við getum gengið inn í ESB. Við höfum hins vegar ekki kosið að gera það. Það fjaðrafok sem hér er gert út af þessu er reyndar þannig að ég held að rétt sé að minna á að norska þingið hefur ekki talið að hér væri um að ræða stórmál. Það hefur ekki verið gripið til þess úrræðis að fara í utandagskrárumræðu um þetta mál í norska þinginu, svo mér sé kunnugt. Þetta er því hliðstæð ekki-frétt við það þegar nokkrir fulltrúar frá verkalýðshreyfingunni fóru á fund 

Herra forseti. Ég var áreiðanlega ekki eini Íslendingurinn sem fannst við hafa verið gripin í bólinu í gær þegar það fréttist að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefði ákveðið að hefja aðilarviðræður við sex ríki til viðbótar, að nú ætti að sameina Evrópu. Nú á sem sagt að herða á samrunaferlinu en við erum ekki farin að taka málið á dagskrá. Staða Íslands í gjörbreyttum heimi hefur ekki verið tekin á dagskrá utanríkismálaumræðunnar sem hjakkar enn í gamla kaldastríðsfarinu. Ekki er þó endilega við utanrrh. að sakast. Hann hefur sýnt virðingarverða viðleitni til að taka málið nýjum tökum. Nei, það er hæstv. forsrh. sem trúr línu Margrétar Thatcher og annarra íhaldsmanna hefur haldið umræðunni í gamla farinu. Alvarleg umræða um stöðu okkar í Evrópu hentar honum ekki og þar á hann góða samleið með Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði. En af hverju ekki opinbera umræðu um kosti þess og galla að Ísland gerist aðili að Evrópusambandinu? Hversu lengi duga viðbárur á þá lund að hagsmunir okkar í sjávarútvegi séu svo miklir? Menn greinir hreinlega á um niðurstöðu þess máls ef af aðild yrði. Er ekki rétt að fara yfir málin, kynna þau þjóðinni, kalla fram umræðu og treysta lýðræðið? Það er alveg ljóst að löndin á Evrópska efnahagssvæðinu þurfa öll og munu áreiðanlega flest gaumgæfa stöðu sína vandlega við þessar breyttu aðstæður. Það verðum við líka að gera og taka síðan upplýsta og meðvitaða ákvörðun um framtíð okkar í stað þess að hrekjast til niðurstöðu vegna ónógs undirbúnings eða fordóma. Málið er klárlega komið á dagskrá.

Hæstv. forseti. Ég tel ástæðu til þess að ræða þetta mál á hv. Alþingi í dag utan dagskrár og að það séu nokkur tíðindi ef teknar verða upp viðræður við sex þjóðir til viðbótar um hugsanlega aðild að Evrópusambandinu þó ekki vilji ég kalla það að til standi að sameina Evrópu. Við getum ekki horft fram hjá því að allar breytingar í nánasta viðskiptaumhverfi Íslendinga eru þess eðlis að stjórnvöld verða að fylgjast vel með. Þetta er mikilvægt vegna hagsmuna okkar, vegna hagsmuna þjóðarinnar og vegna hagsmuna borgaranna. Mín skoðun er sú að á einhverju stigi málsins þurfum við Íslendingar, ekki síst íslenskir stjórnmálamenn, að fara í gegnum þessa umræðu fordómalaust, um kosti þess og galla að eiga aðild að Evrópusambandinu. Ég gat ekki heyrt betur en hv. þm. Ögmundur Jónasson segði hér áðan, sem mér fannst nokkur tíðindi, að við þyrftum að halda umræðunni vakandi.

Ég hef alltaf verið á þeirri skoðun.

Þess vegna sýnist mér að það geti innan tíðar skapast um það nokkuð breið samstaða að fara yfir þetta. Hjá hæstv. utanrrh. komu fram þær upplýsingar að unnið sé að skýrslu um málið í utanrrn. sem hlýtur að verða góður grunnur að framhaldinu og umræðunni sem þarf að fara fram. Evrópska efnahagssvæðið hefur gagnast okkur ágætlega. Það er hins vegar nokkuð gallað fyrirkomulag. Við vitum að EFTA-þjóðirnar koma ekki nægilega vel að ákvörðunartöku í lagasetningu. Þetta vissum við alla tíð en horfðum fram hjá því vegna þess að við töldum að viðskiptahagsmunir okkar væru það mikilvægir í þessu sambandi. Ég vil hins vegar taka af allan vafa og láta það koma fram að ég er ekki þeirrar skoðunar í dag að við eigum að gerast aðilar.

Herra forseti. Dregið hefur til tíðinda í Evrópuumræðunni hér á landi og vonum seinna að margra mati. Nýjustu fréttir frá framkvæmdastjórn Evrópusambandsins í Brussel gefa ærið tilefni til að velta fyrir sér stöðu Íslands í Evrópu og gagnvart ESB. Og hv. þm. Ögmundur Jónasson, ég er vel út sofin og skýrt hugsandi. Samfylkingin hefur ítrekað bent á nauðsyn þess að Evrópumálin fái lýðræðislega og vandaða umfjöllun hér á landi. Slík umræða á m.a. að byggja á því að öll tiltæk sérfræðiaðstoð innan stjórnkerfisins, menntastofnana og hagsmunasamtaka sé nýtt í hennar þágu. Svo standa megi vörð um hagsmuni þjóðarinnar verða stjórnvöld að bregðast strax við. Við skulum átta okkur á því að aðstæður geta breyst og samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði er dýnamískur samningur. Skilaboð fulltrúa framkvæmdastjórnar ESB voru skýr á fundi hér á landi fyrir nokkrum vikum. Evrópusambandið hefur lítinn áhuga á að halda úti EES-samningi við örfá ríki í framtíðinni, hvað þá eitt. Herra forseti. Það verður fróðlegt að lesa stöðuskýrslu hæstv. utanrrh. í ársbyrjun 2000 um stöðu okkar í Evrópu. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra sjái til þess að um hana fari fram ítarleg og málefnaleg umræða hér á Alþingi. Það er ekki seinna vænna að Íslendingar taki sér tak í Evrópuumræðunni. Samfylkingin mun ekki liggja á liði sínu í því efni. Hún mun gera sitt til þess að hér geti farið fram almenn og upplýst umræða um framtíð okkar í Evrópu.

Hæstv. forseti. Menn komast yfirleitt í sérkennilegan hugaræsing þegar þessi mál ber á góma í sölum Alþingis. Umræðan snýst um það hvort umræðan eigi yfirleitt að vera á dagskrá. En hún er nú samt á dagskrá hér er í dag vegna þess að hæstv. utanrrh. hefur látið orð falla sem benda til þess að hann telji alla vega að taka þurfi málið á dagskrá. Við höfum verið aðilar að EES-samningnum nú um nokkurn tíma og við vitum að hann er að molna niður, þessi EES-samningur. Þó ekki væri nema af þeim ástæðum þá getum við ekki vikið okkur undan því að hugsa fyrir því hvað taki við og hvernig framtíð það verði sem Íslandi verði búin í samskiptum við Evrópu. Það þýðir að við þurfum að hafa þetta mál á dagskrá. Ég vil biðja menn að koma sér úr þessum skrýtnu liðamótum sem þeir hafa verið í þegar um þetta er rætt. Ég held að það ætti miklu frekar að vera sameiginlegt átak stjórnar og stjórnarandstöðu að hefja um málið málefnalega umræðu og láta ekki hugaræsing frá fyrri tíð halda fyrir sér vöku, eins og virðist hafa verið ályktun eins hv. þm. sem hélt ræðu áðan. Eins er með öll önnur utanríkismál okkar Íslendinga. Það er engin ástæða til þess að um alla framtíð sitji menn uppi með stefnu sem var mótuð um og eftir styrjaldarárin. Ég hvet til þess að menn taki sér tak í þessu og hætti þessum skringilegum skotum hver á annan um að ekki megi tala um þetta eða t.d. að Samfylkingin hafi tekið upp einhverja aðra stefnu en hún mótaði í vetur um að, vel að merkja, þessi mál ættu að vera til umræðu.

Virðulegi forseti. Ég er ein þeirra sem hrukku upp, glaðvaknaði í gærkvöldi og vakti í nótt af einskærri ánægju yfir því að hér skyldi einn af hæstv. ráðherrum ákveða að þetta mál skuli tekið á dagskrá og Íslendingar verði að huga að stöðu sinni í samstarfi Evrópuþjóðanna. Það var löngu kominn tími til. Reyndar er þetta ekki í fyrsta skipti sem hæstv. utanrrh. nefnir þetta. Á landsþingi Framsfl. í nóvember lýsti hann þessari skoðun sinni í ræðu og síðan einnig í blaðaviðtölum. Það að tekin er ákvörðun um að hefja viðræður við fleiri þjóðir en áður hafði verið áætlað verður sannarlega til þess að löndin á Evrópska efnahagssvæðinu verða að endurskoða afstöðu sína. Við lifum ósköp einfaldlega við þann veruleika að samstarf þjóðanna breytist nánast frá degi til dags. Breytingarnar eru mjög örar. Þrátt fyrir að einhverjir hv. þm. telji sig hafa tekið ákvörðun um hvernig þessu samstarfi skuli eða eigi að vera háttað, fyrir einhverjum árum, þá verða menn sem ætla að vera það ábyrgir í pólitískri afstöðu sinni að átta sig á að við getum ekki og munum aldrei stíga skref aftur inn í fortíðina. Við verðum að fylgja með. Annars verða ráðin tekin af okkur. Fyrirtækin hafa þegar tekið afstöðu. Ungt fólk hefur tekið afstöðu. Það vill aukið samstarf og það er ábyrgðarlaust að afgreiða þessa umræðu með því hvort menn hafi sofið úr sér eða ekki. Við fögnum því ef málefnaleg umræða á sér stað. Mér þykir það leitt ef sumir hv. þm. hafa sofið svo lengi að þeir gleymdu að hreinsa út úr eyrunum og heyrðu því ekki hvað hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sagði.

Herra forseti. Ég held að það sé nauðsynlegt að bæta ögn við það sem hér var sagt áðan. Við verðum að reyna að gera okkur grein fyrir ástæðum þess að þessi yfirlýsing framkvæmdarstjórnar Evrópusambandsins er gefin. Hún kemur við þær aðstæður að framkvæmdastjórnin er með í höndunum skýrslu sérfræðinga um framtíð sambandsins. Í þeirri skýrslu er að finna tillögur sem koma til með að verka afar illa á þær þjóðir sem beðið hafa lengi eftir því að viðræður verði teknar upp við þær. Þetta eru hugmyndir um aukið samrunaferli og dýpkun samstarfsins. Það er engin tilviljun að framkvæmdastjórinn Prodi kýs að reyna að slá á þessa óþolinmæði fyrir fram, kýs að koma með yfirlýsingu sem á að friða þær þjóðir sem hingað til hafa verið taldar utan þess ramma sem hægt væri að ræða við vegna þess að skilaboðin sem eiga eftir að koma um þessi mál, væntanlega í næstu viku, munu ganga í öfuga átt. Þar af leiðandi er þessi yfirlýsing gerð til þess að slökkva þann eld sem á eftir að gjósa upp þegar hugmyndir framkvæmdastjórnarinnar verða kynntar síðar meir. Það er ekki svo að þessari yfirlýsingu, sem menn vilja leggja djúpan skilning í, sé ætlað að draga úr samrunaferlinu til þess að auka á útvíkkun sambandsins. Þvert á móti. Menn ætli sér að halda áfram þeirri stefnu sem mörkuð hefur verið. Þessi yfirlýsing er friðþæging þeim sem eru hræddir við að verða útilokaðir frá þessu samstarfi.

Virðulegi forseti. Hv. þm. sem lauk hér máli sínu er fulltrúi flokks þar sem komið hefur í ljós í þremur skoðanakönnunum að milli 55 og 60% fylgismanna flokksins styðja aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Það er athyglisvert fyrir þá kjósendur Sjálfstfl. að heyra boðskapinn sem fulltrúi flokksins hér við umræðuna lætur frá sér fara, mjög athyglisvert. Hv. þm. sagði ástæðulaust með öllu að taka þetta mál fyrir á dagskrá Alþingis, þ.e. samþykkt framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins sem ekki væru nein tíðindi. Hún var ekki tilefni til þess að umræðurnar hófust hér heldur það mat hæstv. utanrrh. að þessi samþykkt kallaði á að löndin á Evrópska efnahagssvæðinu endurskoðuðu afstöðu sína og að það sé skylda ríkisstjórnarinnar að leggja fram valkost í málinu. Þetta er ástæða þess að ég bað um utandagskrárumræðu en ekki samþykkt Evrópusambandsins. Hins vegar veit ég alveg hvað hv. þm. er að gera. Hann er að skamma utanrrh. í gegnum Samfylkinguna. Þegar hann veitist að Samfylkingunni fyrir að meta samþykktir framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins svo að hún efnir til umræðu á Alþingi, þá er hann ekki að skamma Samfylkinguna, enda efndi hún ekki til umræðu á þeim grundvelli. Hv. þm. er að skamma hæstv. utanrrh. fyrir mat hans á þessum ummælum. Ég held að það væri siðlegra og eðlilegra af hv. þm. að beina þeim skammaryrðum sínum milliliðalaust til hæstv. utanrrh. Hæstv. utanrrh. segir hins vegar að það sé skylda ríkisstjórnarinnar að leggja fram valkost í málinu. Ég hef bara eina spurningu til hans um það ferli: Telur hann fyrir fram að einhver valkostur í málinu sé útilokaður? Telur hann fyrir fram að sá valkostur að Íslendingar gætu hugsanlega sótt um aðild að sambandinu sé útilokaður? Telji hann það ekki útilokað þá er hann á öðru máli en samstarfsflokkur hans, eins og komið hefur fram í þessum umræðum.

Herra forseti. Til að svara því sem kom síðast fram hjá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni þá veit ég ekki til þess að Framsfl. eða Sjálfstfl. hafi útilokað nokkuð í þessu sambandi. Ég held að enginn geti í reynd útilokað eitt né neitt. Menn verða að hafa þarna að leiðarljósi hagsmuni íslensku þjóðarinnar. Við munum ekki einir ráða þessari ferð og það er það sem ég og ríkisstjórnin höfum lagt áherslu á. Það verður mjög fróðlegt að fylgjast með því á næstunni hvernig fer í samskiptum okkar við Evrópusambandið út af Vestur-Evrópusambandinu því að við erum aukaaðilar að Vestur-Evrópusambandinu sem nú er hugmyndin að leggja niður og sameina Evrópusambandinu. Við höfum farið þess á leit við Evrópusambandið að stofnanaþáttur þess verði endurskoðaður vegna þessa samrunaferlis en þeir svarað okkur einfaldlega að það verði fyrst gert þegar og eftir að Vestur-Evrópusambandið hefur verið lagt niður og það sameinað Evrópusambandinu, þá muni þeir setjast niður með okkur og ræða það mál. Þetta er mjög alvarleg afstaða af hálfu Evrópusambandsins og við höfum mótmælt henni mjög ákaft og Norðmenn jafnframt. Það mun reyna á þetta mál mjög á næstu mánuðum og það er mikilvægt fyrir hv. þingmenn að fylgjast vel með því. Ég tel hins vegar sjálfsagt að leggja fram skýrslu um stöðu mála þar sem við í utanrrn. reynum að leggja hlutlaust mat á stöðuna án þess að þar komi beinlínis inn pólitískar tillögur. Það er síðan hlutverk stjórnmálaflokkanna og Alþingis að taka endanlega afstöðu. Það geta embættismenn ekki gert en ég mun leggja áherslu á að þessi skýrsla verði sem best svo að hún upplýsi málið þannig að um það geti farið fram áframhaldandi málefnaleg umræða. Það getur enginn og vill enginn stöðva þá umræðu og ég er undrandi á því 

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um stofnun Snæfellsþjóðgarðs. Meðflytjendur mínir eru hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, Árni Steinar Jóhannsson, Jón Bjarnason, Steingrímur J. Sigfússon og Ögmundur Jónasson, þ.e. allur þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Tillagan er svo hljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að beita sér fyrir stofnun Snæfellsþjóðgarðs sem taki til Snæfells og öræfanna umhverfis að meðtöldum Eyjabökkum og Jökulsá í Fljótsdal að mörkum heimalanda jarða í Norðurdal. Ráðherra gefi Alþingi skýrslu um stöðu undirbúnings að stofnun þjóðgarðsins á haustþingi árið 2000.`` Í greinargerðinni segir: Snæfell með Eyjabökkum og Vesturöræfum myndar afar svipmikla landslagsheild sem er einstæð hérlendis. Þar er afar fjölbreytt og sérstætt lífríki og jarðmyndanir sem sýna samspil jökla og umhverfis þeirra í fortíð og nútíð. Við vesturmörk Snæfellsöræfa rennur Jökla, korgugasta jökulfljót hérlendis, sem hefur grafið vestan undir Kárahnjúkum einhver hrikalegustu gljúfur landsins, kennd við Hafrahvamma. Stórbrotin náttúra þessa svæðis með víðernum sem ekki eiga sinn líka í Evrópu hefur að undanförnu dregið að sér athygli fólks hérlendis og erlendis. Meðferð þessa mikla hálendissvæðis er stórmál sem varðar íslensku þjóðina alla og alþjóðlegar skuldbindingar sem Ísland gengst undir í samfélagi þjóðanna. Verndargildi Snæfellsöræfa, og Eyjabakka sem hluta af þeim, er að verða mönnum æ ljósara eftir því sem óröskuð og lítt snortin landsvæði af þessum toga verða fágætari. Í núverandi mynd, óraskað um alla framtíð, er þetta óbyggðasvæði auðlind sem vaxa mun að gildi jafnt huglægt sem í hagrænu samhengi. Mörkin á milli þessa, hins huglæga og hagræna, eru samslungnari en áður í samfélagi þar sem hughrif, upplýsingar og þjónusta eru hagnýt viðfangsefni frá degi til dags. Það sem skiptir sköpum um Snæfellsöræfi er að takast megi að vernda náttúru þeirra og svipmót í heild um langa framtíð. Byrji menn á að búta þau í skákir sem verða vettvangur stórtækra framkvæmda í þágu mannvirkjagerðar hríðfellur gildi þeirra í því samhengi sem hér um ræðir. Því er brýnt að Alþingi og þjóðin öll líti þann kost með opnum huga og af framsýni að vernda náttúru svæðisins svo sem kostur er í heild í stað þess að leggja það stig af stig undir mannvirkjagerð og umsvifin sem henni fylgja. Náttúruverndarsamtök Austurlands, NAUST, hafa nýlega sent frá sér samþykkt og áskorun til stjórnvalda um stofnun þjóðgarðs á Snæfellsöræfum ,,sem taki til Snæfells og öræfanna umhverfis að meðtöldum Eyjabökkum og Jökulsá í Fljótsdal að mörkum heimalanda jarða í Norðurdal`` eins og það er orðað í samþykkt aðalfundar NAUST þann 29. ágúst 1999. Með þáltill. vilja flutningsmenn taka undir áskorun þessara austfirsku samtaka og leggja hana fyrir þingið til umræðu og afgreiðslu. Með stofnun Snæfellsþjóðgarðs skapast möguleikar á að nýta Snæfellsöræfi og Eyjabakka á allt annan hátt en þann sem mest hefur verið til umræðu á liðnum áratugum. Slík friðlýsing gerir svæðið að vettvangi náttúruskoðunar og vísindarannsókna innan þeirra marka sem þolmörk þess leyfa. Verndun náttúrunnar verður að hafa forgang því að annars nýtist svæðið ekki á sjálfbæran hátt til ferðaþjónustu og lífsfyllingar í óspilltri náttúru, sem verður æ eftirsóttari í hugum almennings. Ekki er seinna vænna að gripið verði til verndaraðgerða vegna álags á svæðið sökum hömlulítillar umferðar. Friðlýsing Snæfellsöræfa í einhverri mynd hefur verið rædd lengi en ekki náð fram að ganga. Alþingi hefur hins vegar ekki fjallað áður um þær hugmyndir. Stór hluti umrædds svæðis er í ríkiseign eða eru afréttarlönd sem nýtt eru af aðliggjandi sveitarfélögum. Snæfellssvæðið hefur allt það til að bera sem þarf til að verða í fremstu röð þjóðgarða á alþjóðamælikvarða. Flutningsmönnum er ljóst að vanda þarf undirbúning að stofnun slíks þjóðgarðs og leggja áherslu á samráð og góða samvinnu við það fólk og sveitarfélög sem hlut eiga að máli. Tillaga NAUST gerir ráð fyrir að hefðbundnar nytjar haldist á svæðinu og er tekið undir þá stefnu. Tillagan gerir ráð fyrir að umhverfisráðherra gefi Alþingi skýrslu um stöðu undirbúnings að stofnun þjóðgarðsins fyrir lok aldamótaársins, 2000. Fylgiskjal með tillögunni er ályktun aðalfundar Náttúruverndarsamtaka Austurlands frá 29. ágúst. Hún var send út til fjölmargra aðila. Hún var send út til umhvn. Alþingis, Náttúruverndar ríkisins, alþingismönnum Austurlands og fjölmargra annarra félaga og samtaka. Í greinargerðinni með ályktun NAUST eru lögð til æskileg mörk þjóðgarðsins og þjóðgarðurinn vel afmarkaður. Ég ætla að fá að lesa þetta upp. Í aðalatriðum er miðað við að mörk Snæfellsþjóðgarðs verði eftirfarandi: Að austanverðu fylgi þau Kelduá frá upptökum í Vatnadæld norður undir ármót við Innri-Sauðá. Þaðan vestur í Snikilsárvatn og með Ytri-Snikilsá í Jökulsá í Fljótsdal. Að norðanverðu um Öxará og vatnaskil milli Þórisstaðakvíslar og Laugarár, vestur yfir Hölkná og norðvestur í Kálffell. Þaðan til vesturs um Tungusporð og Búrfell í Jöklu við Hnitasporð. Að vestan ráði Jökulsá á Dal mörkum og innst Jökulkvísl að upptökum og að sunnan lína um Vatnajökul. Dregið er upp kort af svæðinu sem fylgir hér með sem fylgiskjal. Mjög greinargóð lýsing er á náttúrufari og ætla ég að lesa upphafið, með leyfi forseta: ,,Snæfellsþjóðgarður sem hér er gerð tillaga um yrði í allra fremstu röð náttúruverndarsvæða hérlendis og einstakur um margt. Snæfell er hæst íslenskra fjalla utan Vatnajökuls, fjölbreytt að jarðfræðilegri gerð og því tengist svipmikil hnjúkaröð.`` Herra forseti. Vegna þeirrar umræðu sem fór fram í þessum sal um þáltill. um mat á umhverfisáhrifum virkjanaframkvæmda við Fljótsdalsvirkjun, þá ætti öllum að vera ljóst hvernig við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs viljum nýta Eyjabakkana og svæðið kringum Snæfell. Arðsemisútreikningar fyrirhugaðrar virkjunar og stóriðju á Reyðarfirði miðast við rafmagnssölu til stóriðjunnar. Sá útreikningur tekur ekki til náttúruverðmæta eða möguleika okkar á að nýta landsvæðið til annarra nota. Grænir þjóðhagsreikningar eru ekki viðhafðir hér á landi samhliða hefðbundnum þjóðhagsreikningum, ekki heldur grænir rekstrarreikningar samhliða áætlun um rekstrarafkomu Landsvirkjunar og stóriðju eða annarra framkvæmdaaðila svo að þjóðin á erfitt með að meta og vega mismunandi nýtingarkosti víðerna og óbyggðs lands sem taka á undir miðlunarlón eða aðrar framkvæmdir. Við þurfum á vistvænum mælikvörðum að halda á öllum sviðum sem láta náttúruna njóta vafans og með þáltill. um stofnun Snæfellsþjóðgarðs er kominn skýr valkostur við fyrirhugaða nýtingu svæðisins.

Herra forseti. Tillagan sem hér er til umfjöllunar um stofnun Snæfellsþjóðgarðs er allrar athygli verð og mun ég gera mitt til þess að hún fái ítarlega og faglega umfjöllun í umhvn. hins háa Alþingis. Tillagan er um stofnun þjóðgarðs norðan Vatnajökuls, þjóðgarðs sem taki til Snæfells og öræfanna umhverfis að meðtöldum Eyjabökkum og Jökulsá í Fljótsdal að mörkum heimalanda jarða í Norðurdal, eins og það er orðað í þáltill. Herra forseti. Tillagan ber vott um framtíðarsýn sem dugar. Hún ber vott um virðingu fyrir fólki og náttúrunni. Þetta er góð tillaga, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka orð síðasta ræðumanns, hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur, um þessa tillögu. Ég er að sjálfsögðu hjartanlega sammála hv. þm. Hér er góð tillaga á ferðinni. Hvað blasir við okkur Íslendingum í fjölmiðlum okkar í dag? Jú, 14 prófessorsstöður við Háskóla Íslands hafa verið kostaðar af aðilum í atvinnulífinu, eins og það er orðað. Stöður í læknadeild hafa t.d. verið kostaðar af lyfjaframleiðendum og innflytjendum. Tíu þúsund fermetra verslunarhúsnæði er tekið í notkun í Reykjavík og kaupmenn þar kaupa sig inn í dagskrá Ríkisútvarpsins. Ríkisútvarpið leggst flatt fyrir kostunaraðilum og lætur dagskrána sína lönd og leið, ,,rúmsterar`` þar með fasta liði eins og ekkert sé sjálfsagðara. Í Morgunblaðinu í dag lýsa norrænir blaðamenn áhyggjum sínum með þróunina hjá fjölmiðlum sem í auknum mæli eru farnir að liggja flatir fyrir kostunaraðilum og gróðasjónarmiðum. Við lesum um tannlækni sem sagður er stunda peningaþvætti á Íslandi og ýmsar aðrar fréttir sem ganga út á óheiðarlega fengið fé. Á okkur dynja auglýsingar sem hvetja til aukinnar neyslu, okkur sé nauðsynlegt að eiga þetta og við getum ekki komist af án hins. Græðgin er dásömuð og dýrkuð, enginn er maður með mönnum nema hann sé með fullar hendur fjár og búi á höfuðborgarsvæðinu. Þar er gósenlandið, þar grasserar góðærið. Virðulegi forseti. Við þurfum mótvægi við þessar fréttir, mótvægi við aðgerðir peningavaldsins og gróðahyggjunnar. Við þurfum að vega upp á móti græðginni. Ein aðferðin til að gera það er að breyta verðmætamatinu. Við þurfum að leggjast á sveif með þeim sem vilja hefja önnur gildi til vegs. Liður í því er tillöguflutningur af því tagi sem liggur nú fyrir hv. Alþingi í formi þáltill. um stofnun Snæfellsþjóðgarðs. Þess má geta, virðulegi forseti, að þann 10. mars 1999 samþykkti hv. Alþingi Íslendinga þál. um Vatnajökulsþjóðgarð. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að láta kanna, í samvinnu við skipulagsyfirvöld og hugsanlega rétthafa, möguleika á að stofna Vatnajökulsþjóðgarð. Umhverfisráðherra kynni Alþingi stöðu málsins á vorþingi árið 2000 með það í huga að unnt verði að stofna Vatnajökulsþjóðgarð á aldamótaárinu.`` Tillaga sú sem hér er til umfjöllunar um stofnun Snæfellsþjóðgarðs kemur í beinu framhaldi af tillögunni um Vatnajökulsþjóðgarð. Það má sjá að hér eru til umfjöllunar metnaðarfullar tillögur sem gætu gert það að verkum að hálendi okkar yrði ekki sundurskorið af skurðum og uppistöðulónum heldur varðveitt í þágu vistvænnar ferðamennsku, í þágu þjóðarinnar allrar sem á það skilið að fá notið þeirra auðæfa sem náttúra hálendisins hefur upp á að bjóða. Hálendi Íslands er óumdeilanlega auðlind sem getur aðstoðað okkur við að breyta verðmætamati okkar. Aðstoðað okkur í að læra að meta gildi lífsins á nýjan hátt og hverfa frá græðgishugsjóninni yfir í aðrar hugsjónir. Við vitum það öll sem sitjum í þessum sal hvers virði það er að geta farið upp á ósnortið hálendið sem býr yfir þvílíkum víðáttum og töfrum að annað eins er hvergi að finna. Virðulegi forseti. Tillaga sú sem hér er til umfjöllunar eykur verðmætagildi þjóðarinnar, eykur tilfinningu okkar fyrir gildi íslenskrar náttúru. Ég endurtek það sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir sagði á undan mér: Hér er um að ræða góða tillögu.

Herra forseti. Ég tek undir þessi lokaorð hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur þar sem hún þakkaði hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir hennar komu að þessu máli. Hún er eini þingmaðurinn sem hefur tekið til máls um þessa þáltill., sem allur þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs stendur að, utan okkar hreyfingar. Fulltrúar Sjálfstfl. hafa ekki tjáð sig um málið. Fulltrúa Framsfl. er hvergi að sjá í salnum. Ég vil minna hæstv. forseta á að þegar þessi mál bar á góma í upphafi vikunnar og þingvikan var skipulögð, þá lagði ég mikla áherslu á það fyrir hönd þingflokks okkar að þessi umræða færi ekki fram nema að viðstöddum hæstv. umhvrh. Nú vil ég óska eftir því við hæstv. forseta að hlé verði gert á umræðunni og hún verði ekki hafin að nýju fyrr en hæstv. umhvrh. kemur í þingsalinn.

Forseti verður við beiðni þingmannsins og og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.

Herra forseti. Ég mæli fyrir svohljóðandi tillögu til þál.: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að láta fara fram könnun á læsi Íslendinga. Könnunin verði gerð á árunum 2000 og 2001 og taki til aldurshópanna 18--67 ára. Við undirbúning og framkvæmd verði haft samráð við aðila vinnumarkaðarins.`` Meðflutningsmenn mínir að þessari þáltill. eru hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir, Hjálmar Árnason og Kolbrún Halldórsdóttir. Það er svo, herra forseti, að í rannsókn á duldu ólæsi meðal Dana á aldrinum 18--67 ára frá árinu 1995, en þá er verið að miða við þann hóp sem er hvað virkastur á vinnumarkaði, kom m.a. fram að um 12% þeirra sem í úrtakinu lentu áttu í umtalsverðum lestrarerfiðleikum og 23% til viðbótar lentu í erfiðleikum við lestur ákveðinna texta. Ekki er vitað nákvæmlega hve margir fullorðnir hérlendis stríða við þennan vanda sem jafna má við alvarlega fötlun í nútímasamfélagi. Miðað við þær kannanir sem til eru á stöðu barna og ungmenna og samanburður við sömu aldurshópa hjá Dönum má þó gera ráð fyrir að niðurstöður úr sambærilegri könnun gerðri hér á landi gæfi álíka niðurstöðu, að um 20 þúsund Íslendingar á aldrinum 18--67 ára gætu átt í umtalsverðum lestrarerfiðleikum. Flestir Íslendingar ná því að verða læsir á barnsaldri. Það er hins vegar alltaf tiltekinn fjöldi úr hverjum aldurshópi sem ekki nær tökum á lestri í skóla eða þeirri færni sem þarf til að kallast læs, hvað þá vel læs. Í inngangi að skýrslu um læsi íslenskra barna frá 1993 er tekið fram að engar rannsóknir séu til, svo að vitað sé, á læsi fullorðinna hér á landi. Sú rannsókn sem skýrslan greinir frá leiðir hins vegar í ljós að 5--10% 14 ára unglinga eigi í verulegum erfiðleikum við að skilja fræðsluefni sem þeir lesa auk þess sem líkur benda til að um 10% til viðbótar skilji textann ekki nægilega. Upplýsingar sem Lestrarmiðstöð Kennaraháskóla Íslands hefur aflað með prófunum á nemendum í 9. bekk grunnskóla benda til þess að um 15% nemenda séu í áhættu með tilliti til dyslexíu og að um 10% eigi við alvarlegan lestrar- eða stafsetningarvanda að etja. Þeir sem starfa í grunnskólum hafa reynslu af því að í 20--30 barna bekkjardeild megi að jafnaði gera ráð fyrir að 2--3 börn eigi við alvarlegan lestrarvanda að etja. Um gæti verið að ræða um 4.000 grunnskólanemendur á landinu öllu. Skólarnir reyna að taka á lestrarvanda nemenda sinna með sérkennslu en aðstæður þeirra til þess eru mismunandi og umtalsverður hópur útskrifast úr grunnskóla árlega án þess að hafa náð fullnægjandi tökum á lestri og/eða skrift. Ef þessir einstaklingar reyna við framhaldsskólanám er hætt við að þeir falli fljótt út úr slíku námi. Flestir framhaldsskólar kanna orðið getu nemenda sinna í lestri og stafsetningu og reyna að bregðast við, enda er það samkvæmt lögum að mæta nemendum þar sem þeir eru staddir. Kannanir hafa gefið vísbendingar um að allt að fimmtungur framhaldsskólanema eigi í lestrarörðugleikum. Það vakti athygli, herra forseti, fyrir nokkrum árum þegar Iðnskólinn í Reykjavík tók upp námskeið í lestri fyrir nemendur skólans. Þau voru tekin upp í kjölfar könnunar sem gerð var í lestri og lesskilningi. Sú kennsla sem þar hefur farið fram hefur leitt í ljós að unnt er að ná árangri með lesþjálfun þótt viðkomandi sé kominn af barnsaldri og rannsóknir hafa jafnframt sýnt að framhaldsskólanemar geta náð verulegum árangri í lestri með marksvissri þjálfun. Ætla má að sama eigi við um fullorðið fólk. Í nýrri skólastefnu er stefnt að því að taka á málefnum barna með ,,sértæka lesröskun``, eins og það er kallað, með lesskimun og greiningu við upphaf grunnskólagöngu. Það er góður ásetningur þó að ekki sé ljóst hvernig framkvæmdin verður en mun með aukinni sérkennslu og hærra hlutfalli menntaðra kennara í grunnskólunum verða til þess að fleiri börn fá þjónustu við hæfi og auka þannig líkur á því að fleiri börn ljúki grunnskóla betur læs. Nú þegar aldamótin nálgast erum við að ganga inn í það sem kallað hefur verið upplýsingasamfélag. Það byggist á mikilvægi upplýsinga í leik og starfi og í allri framþróun, sem og nýtingu margvíslegrar tækni til að svo megi verða. Mikilvægt er að fólk hafi færni til að takast á við ný og fjölbreytt verkefni sem slíkum þjóðfélagsbreytingum fylgja. Forsenda þess að geta verið þátttakandi í slíkum breytingum er að geta lesið og er það mikilvægara nú en nokkru sinni fyrr. Vegna nýrrar tækni og krafna um meiri lestur og skráningu alls kyns upplýsinga detta einstaklingar út af vinnumarkaði og komast ekki inn aftur, einstaklingar sem gátu tekist á við ýmis störf sem ekki kröfðust lestrar og skráningar með sama hætti og í jafnríkum mæli og á tölvuöld. Að vera læs er þannig einn af undirstöðuþáttum mannréttinda og jafnframt er það krafa sem þjóðfélagið gerir til þegna sinna í æ ríkari mæli. Lengi hefur verið goðsögn á Íslandi að allir séu læsir. Bókmenntaþjóðin vill trúa því að hún sé læs og lesi mikið. Það á þó ekki við um alla landsins þegna. Ekki fá allir við lestur notið þeirra bókmenntaperlna sem gera okkur að þjóð né alast öll börn upp á heimilum þar sem bækur skipa öndvegi. Þegar barnafræðsla hófst og langt fram á þessa öld var gert ráð fyrir að börn kæmu læs að heiman þegar þau hæfu grunnskólanám. Gamlir kennarar minnast þess þó að misbrestur hafi orðið á því og þá, eins og nú, gerðist það að ungmenni luku skólagöngu án þess að ná tökum á lestri. Á meðan samfélagið var lítt tæknivætt og margar hendur þurfti til framleiðslunnar var það ekki jafnalvarlegt fyrir einstaklinginn þótt hann kynni ekki að lesa eða væri treglæs. Þetta er gerbreytt. Nú er læsi grundvallarforsenda þess að þegnarnir fái þrifist í samfélagi sem tekur örum breytingum og á vinnumarkaði þar sem einstaklingar þurfa sífellt að takast á við nýjar aðstæður vegna breyttrar tækni og viðurkennt er að menntun lýkur aldrei. Hvaða möguleika á ólæs einstaklingur á slíkum vinnumarkaði? Flutningsmenn þessarar tillögu leggja hins vegar áherslu á að læsi fullorðinna Íslendinga verði kannað svo að traust vitneskja liggi fyrir um hve margir eiga við þennan alvarlega vanda að etja. Í greinargerðinni er vísað til könnunar Dana á duldu ólæsi þar í landi. Flutningsmenn telja að þá könnun mætti nota sem fyrirmynd. Við ákvarðanir um hvernig við verður brugðist ætti að líta til þess hvað hefur verið gert til að kenna fullorðnu fólki að lesa, bæði hér og annars staðar. Herra forseti. Þessi tillaga var fyrst flutt á 123. þingi en varð ekki útrædd. Eigi að síður fór hún út til umsagnar og átta aðilar sendu inn umsögn, þar á meðal Menningar- og fræðslusamband alþýðu, Hitt húsið, Félag náms- og starfsráðgjafa, Lestrarmiðstöð Kennaraháskólans, Iðnskólinn í Reykjavík o. fl. Segja má, herra forseti, að allir þessir aðilar hvetji til þess að tillagan verði samþykkt, að farið verði í aðgerðir sem þessar. Þarna er um að ræða þá sem gerst mega vita hvernig raunveruleikinn er í þessum efnum. Eðlilegt væri að við undirbúning og framkvæmd könnunar á læsi fullorðinna yrði haft náið samband við aðila vinnumarkaðarins því að ljóst má vera að til þeirra kasta kæmi með einhverjum hætti þegar niðurstöður liggja fyrir og ákvarðanir verða teknar um hvernig við skuli brugðist.

Herra forseti. Ég fagna þessari till. til þál. um könnun á læsi fólks á aldrinum 18--67 ára. Eins og fram kemur í greinargerðinni búum við yfir talsverðum upplýsingum um lestrarvanda grunnskólanema. Það er rétt sem kemur þar fram að enn útskrifast allt of margir úr grunnskóla án þess að hafa náð viðhlítandi tökum á lestri. Margan skólann hefur hreinlega skort úrræði í þeim efnum. Í greinargerðinni er einnig minnst á námskeið Iðnskólans í lestri. Þetta er orðið að námsefni í dag. Þetta námsefni sem kallast Lestu betur og er eftir þá Guðna Kolbeinsson og Fjölni Ásbjörnsson er sérsniðið fyrir nemendur á framhaldsskólastigi. Nú hafa sömu höfundar útbúið námsefni sem er eingöngu ætlað fyrir grunnskólanema. Það kallast Lestu nú. Ég fullyrði að þetta námsefni hefur skilað miklum og góðum árangri. Í þessu sambandi vil ég einnig minna á nýtt námsefni sem kennarar við Njarðvíkurskóla í Reykjanesbæ hafa samið til að auka lestrarhraða. Þá má nefna Hraðlestrarskólann sem margur landinn hefur gengið í gegnum og líkað vel. Herra forseti. Að lokum vil ég taka undir með hv. flm. Svanfríði Jónasdóttur að þörfin fyrir að vera læs og skrifandi hefur líklega aldrei verið meiri en einmitt nú. Oft var þörf en nú er nauðsyn.

Hæstv. forseti. Ég kem í ræðustól til að lýsa stuðningi mínum við þessa tillögu sem ég tel mjög þarfa. Ég vonast til að hún fái góða þinglega meðferð og verði samþykkt sem ályktun Alþingis. Ég tel nefnilega að þarna sé vandamál sem er mjög brýnt að tekið verði á. Ég hef sjálf unnið áratugum saman sem kennari og á fyrstu árunum sem ég kenndi var ekki svo mikið um hjálp fyrir þá sem áttu í erfiðleikum. Hvernig sem maður reyndi og lagði sig fram þá fór það alltaf svo með einhverja nemendur sem maður fylgdi í gegnum skólann að þeir voru útskrifaðir með mjög lítilli lestrarkunnáttu sem ég hef grun um að hafi kannski orðið að engu vegna þess að kunnáttan var ekki nóg til að þeir gætu beitt henni. Ég held að núna þegar ýmsar framfarir hafa orðið í námsefnisgerð, eins og hv. fyrri ræðumaður lýsti, til að kenna þeim sem seinlæsir eru og eins það að miklar framfarir hafa orðið í menntun sérkennara á þessu sviði, þá sé mjög brýnt að leita þetta fólk uppi og gera átak til að hjálpa því til að ná þeirri færni sem gerir það færara í lífsbaráttunni. Ég þakka þessa tillögu og lýsi yfir stuðningi mínum við hana.

Herra forseti. Ég vil lýsa yfir mjög eindregnum stuðningi við þessa þáltill. sem ég tel vera mjög mikilvæga. Í greinargerð með tillögunni koma fram uggvekjandi upplýsingar frá Danmörku. Reyndar er vísað til rannsókna hér heima og kemur fram að þær eru af mjög skornum skammti en leiddar eru líkur að því að svipað ástand kunni að vera hér og í Danmörku. Ef svo er þá væri um að ræða 20 þúsund ólæsa íslendinga. Ég lít svo á að þetta sé mannréttindamál. Eins og kom fram í máli hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur, 1. flm. þáltill., þá er læsi forsenda þess að geta tekið þátt í lýðræðisþjóðfélagi. Í annan stað snýst þetta um líðan einstaklingsins. Ég minnist þess að í upphafi áttunda áratugarins þegar ég stundaði kennslu í eitt ár gekk á ýmsu í þeim skólabekkjum sem ég kenndi. En ég minnist eins nemanda sem var mjög ódæll og erfiður viðskiptis. Hann vildi ekki fara að mínum óskum og fyrirmælum og brást hinn versti við ef hann var beðinn um eitthvað. Ég áttaði mig ekki á því hverju þetta sætti, en síðan kom í ljós að drengurinn sem var 15--16 ára gamall var ólæs. Hann var að bregaðst þarna við af vanmætti sínum. Á þessu var ráðin bót og honum var kennt að lesa og hegðan hans breyttist öll til hins betra í einu vetfangi. Ég tek eftir því í greinargerð með þáltill. að litið er á hana sem fyrsta skref. Þarna er um að ræða könnun á ástandinu, en síðan segir undir lokin að nauðsynlegt sé að bregðast við þessari könnun í kjölfarið og vísað er til þess að við þurfum að læra af reynslu annarra þjóða og þess sem hefur verið vel gert hér á landi. Ég vek athygli á því að við þessa umræðu sem fjallar um mjög mikilvægt mál hefur aðeins einn stjórnarsinni tekið til máls og verið viðstaddur, hv. þm. Sturla Þorsteinsson. Ég lýsi undrun minni á því að við þessa umræðu skuli ekki vera fulltrúar stjórnarmeirihlutans úr menntmn. Ég hefði talið eðlilegt að hæstv. menntmrh. væri viðstaddur þessa umræðu, formaður menntmn. og helst allir sem eiga sæti í þeirri nefnd.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka góða framsögu 1. flm. þáltill., hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur, og ég tek undir orð hv. þm. Ögmundar Jónassonar sem lýsir vonbrigðum með mætingu þingmanna við umræðuna. Sérstaklega lýsi ég yfir vonbrigðum mínum með að hæstv. menntmrh. skuli ekki taka þátt í þessum umræðum hér. Málið sem hér er til umfjöllunar er afskaplega alvarlegt. Ég vek athygli á því að í fyrstu málsgrein greinargerðar tillögunnar er talað um dulið ólæsi fullorðinna vegna þess að fullorðnir sem hafa komist í gegnum skólagöngu sína án þess að læra að lesa, án þess að vera greindir með lesblindu eða eitthvað annað sem orsakar það að þeim hefur ekki tekist að læra að lesa, eru með þennan dulda galla, þessa fötlun sem hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir nefnir svo. Það gerir það að verkum að fólk sem á við þetta vandamál að stríða upplifir sig sem annars flokks þjóðfélagsþegna. Vandamál af þessu tagi elur á stéttaskiptingu í okkar samfélagi. Þess vegna er málið sem hér er til umræðu mannréttindamál. Það er sjálfsagt að íslenskt samfélag komi sér upp greiningaraðferðum fyrir fullorðna sem eiga við þessa fötlun að glíma. Greiningartækifæri fyrir fullroðna hafi ekki verið til staðar í samfélagi okkar. Sem betur fer eiga börn í það hús að venda í dag að þau finnast sem eiga við þetta vandamál að glíma, en fullorðnir finnast ekki. Þeir gefa sig ekki sjálfviljugir fram. Þess vegna styð ég að þessi tillaga fái vandaða umfjöllun í hv. menntmn. og ég kem til með að leggja mitt lóð á vogarskálina til þess að svo megi verða.

Herra forseti. Ég vil gjarnan koma upp aftur til að þakka fyrir þá jákvæðni í garð þessa málefnis sem hér hefur komið fram og eins til að bæta þá í varðandi umfjöllun málsins. Ég vek athygli á því vegna orða hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur að minni hlutinn í menntmn. er allur mættur hér og er sammála þessari tillögu eins og ég geri reyndar ráð fyrir að stjórnarliðar í nefndinni séu einnig vegna þess að hér er um slíkt stórmál að ræða og þverpólitískt að því verður vart trúað að menn leggist ekki allir á árina til að samþykkja þessa tillögu og hrinda könnuninni í framkvæmd. Það er rétt sem hv. þm. Ögmundur Jónasson nefnir að rætt er um að það verði síðan að bregðast við vegna þess að því miður þurfum við að gefa okkur að niðurstaða könnunarinnar verði þannig að það verði að bregaðst við. Það er einfaldlega svo að allar kannanir sem til eru á læsi barna og ungmenna á Íslandi eru það hliðstæðar niðurstöðum kannana sem farið hafa fram í nágrannalöndunum að því miður er engin ástæða til að ætla að niðurstaða hér af könnun á læsi fullorðinna verði önnur en þar. Ég held hins vegar að við verðum að gera þessa könnun til þess að eitthvað verði gert í málinu einfaldlega vegna þess að Íslendingar trúa því ekki fyrr en þeir sjá það svart á hvítu að stór hópur fullorðins fólks sé ólæs eða treglæs. Við höfum svo lengi búið við þá goðsögn að þjóðin sé læs og það hafi hún verið í gegnum aldirnar. Það er því miður ekki svo og við vitum að lestrargeta einstaklinga hefur haft veruleg áhrif á félagslega stöðu þeirra og líðan. Það ástand er að versna vegna þess, eins og hér hefur komið fram, þá er það margbrotna þjóðfélag sem við búum nú í ekki beinlínis vettvangur fyrir fólk sem er ólæst eða illa læst til að hasla sér völl á. Þess vegna er svo brýnt að tekið verði á þessum vanda, að hann sé viðurkenndur, að það fólk sem á við erfiðleika að etja geti viðurkennt erfiðleika sína vegna þess að það hefur líka verið eitt af því sem hefur verið svo erfitt, að þeir sem hafa verið illa eða ekki læsir í hópi fullorðinna hafa átt erfitt með að horfast í augu við það vegna þess að þetta er ekki viðurkennt. Það er gaman að segja frá því hér að fullorðinn einstaklingur knúði dyra í Lestrarmiðstöð Kennaraháskólans fyrir nokkrum árum síðan. Hann hafði heyrt af þessari lestrarmiðstöð og taldi að þarna væri loksins kominn kostur fyrir sig. Starfsfólk í lestrarmiðstöð hefur ekki það hlutverk að setjast niður og kenna fólki að lesa en þessi einstaklingur lét hvorki laust né fast. Hann krafðist þess að hann fengi þjónustu og auðvitað fékk hann hana á endanum. Auðvitað var vikið frá reglunni og þörfum þessa einstaklings var mætt. Þetta segir okkur kannski hvað það er mikilvægt að þessir valkostir og viðurkenning séu fyrir hendi. Eins og hv. þm. Sturla Þorsteinsson gat um er sem betur fer heilmikið verið að gera hvað varðar kennsluefni fyrir skóla, kennsluefni sem beint er að börnum og ungmennum og við bindum vonir við það að með vaxandi þekkingu takist að kenna sem flestum, vonandi einhvern tíma öllum, að lesa og takast þar með á við nútímasamfélag. Við lesum líka um það að í öðrum löndum er verið að takast á við sambærilegt vandamál. Það kom fram í fréttum ekki fyrir löngu að David Blunkett, menntamálaráðherra Breta, er búinn að leggja heiður sinn að veði gegn því að 80% breskra drengja verði læsir, en á milli 60--70% þeirra munu vera það nú. Þar í landi er verið að fara í sérstakt átak sem beinist m.a. að þeim bókmenntum sem skólarnir eru með í umferð. Verið er að endurnýja þann bókakost og yngja upp ef það mætti verða til þess að laða drengi frekar að bókum en verið hefur, drengi, vegna þess að það er líka viðurkennd staðreynd að ólæsi er mun útbreiddara í hópi drengja en stúlkna. Eitt af því sem komið hefur í ljós þegar menn skoða stöðu drengja og stúlkna í grunnskólum er að stúlkurnar standa sig betur í námi þó að félagsleg staða þeirra kunni að ýmsu leyti að vera erfiðari. Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hér hefur farið fram. Við bindum vonir við það að tillagan verði samþykkt og að í kjölfarið verði gripið til þeirra aðgerða sem duga.