Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á undanförnum árum hefur nýskipan kennaranáms á Íslandi verið mjög á dagskrá, og er það í samræmi við það, sem hefur verið og er að gerast í nálægum löndum. Hefur þetta átt sér stað, þótt gildandi löggjöf um Kennaraskóla Íslands sé tiltölulega nýleg eða frá árinu 1963. Sú löggjöf hafði verið vandlega undirbúin, og voru með henni gerðar gagngerðar breytingar á kennaraskólanum. Meginbreytingarnar voru þær, að kennaraskólinn var gerður að stúdentask5la, þ.e. að loknu kennaranámi gátu menn haldið áfram námi í kennaraskólanum og lokið stúdentsprófi. Áður hafði verið starfrækt við skólann sérstök stúdentadeild, þar sem stúdentum var gefinn kostur á að búa sig undir kennarapróf. Fram að 1963 hafði kennaranámið verið það, sem kalla mætti lokuð námsbraut. Ef unglingur, sem lokið hafði landsprófi 16 ára að aldri, ákvað að ganga í kennaraskólann, var þar um að ræða fjögurra ára nám, sem lauk með kennaraprófi. Um framhaldsnám að loknu kennaraprófi, er veitti aðgang að háskólanámi, hafði ekki verið að ræða. Á þessu varð nú sú breyting, að kennaraskólinn hóf starfrækslu deildar, sem leiddi til stúdentsprófs og opnaði nemendum þannig leið að háskólanámi. Auk þess var komið á fót framhaldsdeildum við kennaraskólann á sérsviðum kennaramenntunarinnar. Deildunum fyrir þá stúdenta, sem vildu taka kennarapróf, var haldið áfram. Námstími í þeim deildum var síðan lengdur úr einu ári í tvö. Þá var og gerð mikilvæg breyting á inntökuskilyrðum í kennaraskólann. Áður höfðu inntökuskilyrði verið landspróf, en aðsókn að kennaraskólanum hafði löngum verið fremur dræm, svo að oft var talið eðlilegt að veita undanþágu frá kröfunum um landspróf til þess, að 1. bekkur yrði hæfilega fjölmennur og ekki væri hætta á óeðlilegum kennaraskorti. Með lögunum frá 1963 var gagnfræðingum með vissa lágmarkseinkunn veittur inngönguréttur í kennaraskólann. Jafnframt var námsefni kennaraskólans breytt að ýmsu leyti í samræmi við þessar breytingar á skipulagi hans og hlutverki. Reynsla næstu ára varð sú, að nemendum í kennaraskólanum fjölgaði stórkostlega og örar en líklega hefur átt sér stað um nokkurn annan íslenzkan skóla á jafnstuttu árabili. 1960 höfðu nemendur verið 137, 1965 voru þeir orðnir 397, 1969 voru þeir komnir upp í 954, en á yfirstandandi skólaári eru þeir 826, og er fækkunin nú væntanlega afleiðing þess, að á síðasta hausti tóku gildi ný ákvæði um námstíma auk þess, sem einkunnamörk gagnfræðinga til inngöngu í skólann voru hækkuð. Árið 1962 var tekinn í notkun fyrsti áfangi nýrrar kennaraskólabyggingar. Byggingarnefnd hafði verið skipuð vorið 195Í, en framkvæmdir hófust ekki fyrr en vorið 1958, þegar menntmrn. féllst á till. meiri hl. byggingarnefndar um teikningu. Stærð hússins þá var miðuð við þann nemendafjölda, sem verið hafði í kennaraskólanum undanfarinn áratug, en enginn lét sér þá detta í hug, að verða mundi jafnstórkostleg breyting á og raun hefur borið vitni. Hefur því orðið að nota gamla kennaraskólahúsið áfram og kennsla kennaraskólans orðið að fara fram á enn fleiri stöðum en í nýju og gömlu kennaraskólabyggingunni og alls staðar því miður verið of þröngt um hana, þar eð nemendafjöldinn hefur meira en sexfaldazt á einum áratug. Hin nýja löggjöf um Kennaraskóla Íslands var samþ. shlj. á Alþ. 1963, og töldu þá yfirleitt allir stjórnmálamenn, kennarar og kennaraefni, að með þeirri löggjöf væru stigin ótviræð framfaraspor. Enginn spáði því þá, að í kjölfar þessarar nýju löggjafar og byggingar hins nýja kennaraskólahúss mundi leiða jafngífurlega fjölgun á kennaranemum og raun hefur borið vitni um. Í stað þess að áður brautskráðust tæplega nógu margir kennarar til þess að fullnægja fyrirsjáanlegri kennaraþörf, er nú svo komið, að miklu fleiri nemendur stunda kennaranám en fengið geta kennarastöður á næstu árum. Auðvitað verður aldrei fullyrt um það með algerri vissu, hverjar ástæður hafi legið til hinnar mjög auknu sóknar í kennaraskólann. Sennilegast þykir mér þó, að skýringarnar séu tvær. Hin fyrri er sú, að með breytingu kennaraskólans í stúdentaskóla voru möguleikar þeirra, sem í kennaraskólann gengu, stórlega auknir til hvers konar framhaldsnáms. Síðari skýringin, sem að mínu viti er meginskýringin á hinum aukna nemendafjölda í kennaraskólanum, er sú, að inngönguskilyrði í skólann voru rýmkuð með því að heimila gagnfræðingum að hefja kennaranám. Urðu gagnfræðingar í kennaraskólanum fljótlega fleiri en landsprófsmenn. Nú á þessum vetri eru hvorki meira né minna en tveir af hverjum þremur nemendum kennaraskólans gagnfræðingar. Ef sams konar inntökuskilyrðum hefði verið haldið við kennaraskólann og giltu áður og gilda enn um menntaskólana, hefði aldrei komið til þeirrar gífurlegu fjölgunar kennaranema, sem átt hefur sér stað. Á undanförnum árum hefur verið augljóst, að við svo búið mætti ekki standa. Annaðhvort yrði að halda kennaranáminu óbreyttu og byggja í skyndi yfir hinn vaxandi nemendafjölda eða gerbreyta kennaranáminu, gera meiri menntunarkröfur til þeirra, sem námið hæfu, og stórauka námið frá því, sem verið hefur. En líklegt mætti þá telja, að kennaranemum mundi í framtíðinni fækka verulega og ætti þá að endurskoða fyrirætlanir um byggingarframkvæmdir í samræmi við það. Niðurstaðan hefur orðið að velja síðari kostinn. Hygg ég, að mér sé óhætt að fullyrða, að um það sé meginþorri kennarastéttarinnar og kennaranema sammála, að sú stefna sé rétt, og vona ég, að hér á Alþ. verði menn einnig á þeirri skoðun, að svo sé, enda er þetta sú stefna, sem farin hefur verið eða er verið að fara í menntunarmálum kennarastéttarinnar í öllum nálægum löndum. Í samræmi við þetta skipaði menntmrn. 4. júli 1969 nefnd til þess að endurskoða löggjöfina um Kennaraskóla Íslands og gera till. um nýskipan kennaranámsins. Var ætlazt til, að nefndin lyki störfum innan eins árs, enda voru allir sammála um, að hraða yrði ákvörðunum til úrlausnar á þeim vanda, sem augljóslega hafði skapazt. Í nefndina voru skipaðir þeir Andri Ísaksson, forstöðumaður Skólarannsókna, Ármann Snævarr háskólarektor, Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri, Broddi Jóhannesson skólastjóri, og var hann formaður nefndarinnar, og Skúli Þorsteinsson, formaður Sambands ísl. barnakennara. Áður en nefndin hóf störf sín, tók Magnús Már Lárusson núv. háskólarektor sæti Ármanns Snævars í nefndinni. Enn fremur var Sveinbjörn Björnsson jarðeðlisfræðingur skipaður varamaður Andra Ísakssonar, er var fjarverandi fram á mitt sumar 1970, en eftir heimkomu Andra starfaði varamaður hans áfram í nefndinni. Frá 1. júlí s.l. að telja sat Pálmi Bjarnason í nefndinni sem fulltrúi Samtaka ísl. kennaranema. Í byrjun þessa árs var Loftur Guttormsson kennari ráðinn ritari nefndarinnar. Frv. gerir ráð fyrir gerbreytingu kennaramenntunarinnar frá því, sem verið hefur, og skal, ég nú í fáum orðum gera grein fyrir helztu grundvallaratriðunum í þeirri nýskipan kennaranámsins, sem frv. gerir ráð fyrir. Kennaranámið á að taka við af stúdentsprófi eða ígildi þess. Námið verði skipulagt sem þriggja ára nám á háskólastigi. Nafn Kennaraskóla Íslands breytist í Kennaraháskóla Íslands. Kennaraháskóli Íslands og Háskóli Íslands skulu hafa vissa samvinnu og verkaskiptingu til þess að forðast tvíverknað. Kennaraefni öðlast eins og nú réttindi til kennslu á skyldunámsstigi, og er námskjarninn miðaður við það. Námskjarninn tekur til um það bil helmings af kennaranáminu. Telst þar til stofn uppeldisgreinanna og greinar skyldunáms aðrar en valgreinar kennaraefnis. Auk þess sérhæfa kennaraefni sig í tveimur valgreinum, og skulu þær vera kennslugreinar á skyldustigi. Þá velur kennaraefni eitt af þremur uppeldisfræðilegum sérsviðum, kennslu á barnastigi með megináherzlu á byrjendakennslu, kennslu á unglingastigi og kennslu afbrigðilegra barna. Um það bil 1/3 hluta náms skal varið til efnislegra valgreina og 1/6 til uppeldisfræðilegs sérsviðs. Heimilt er að halda allt að 9 mánaða námskeið á uppeldisfræðilegu sérsviði, þegar fé er veitt til þess á fjárlögum. Svarar nám þetta til námskeiða í framhaldsdeild kennaraskólans á undanförnum árum, nema hvað hér er beinu ákvæði breytt í heimildarákvæði, en þessi breyting er gerð vegna þess, að vænta má, að Háskóli Íslands taki við öðrum námsgreinum á stigi framhaldsdeilda í framtíðinni. Fyrirhugað er, að verklega námið verði eigi skemmra en 12 vikur, og skulu þær teknar af námstímanum óskiptum. Námsgreinum skólans er skipt í 5 skorir. Nýliðum skal heimil ráðning í kennarastarf, og njóta þeir umsjónar og leiðsagnar um tveggja vetra skeið. Síðan ljúka þeir embættisprófi kennara og hljóta þá full starfsréttindi. Til náms skulu þeir verja 2–4 vikum hvort árið. Þeim skal eigi heimilt að kenna fleiri stundir á viku að viðbættum námsstundum en nemur skyldustundafjölda kennara á fyrsta ári. Skulu þeim vera reiknuð laun, sem leystu þeir af hendi fulla kennslu. Kennaraefnum er skylt að taka þátt í almennum framleiðslu- og þjónustustörfum eða vinna á uppeldisstofnun eigi skemur en 4 mánuði á námstímanum. Rektor kennaraháskólans skal kjörinn úr hópi fastra kennara til fjögurra ára. Hann má endurkjósa einu sinni án lotuskila. Fulltrúar nemenda taka sæti í skólastjórn, en nemendaráð hefur verið við kennaraskólann undanfarin þrjú ár. Skólastjórn verður óbreytt frá því, sem nú er, þ.e. rektor og fastir kennarar ásamt skólastjóra Æfinga- og tilraunaskólans, að viðbættum tilnefndum fulltrúum nemenda. Skólaráð er rektor til aðstoðar. Í því er einn fulltrúi frá hverri skor skólans af hálfu fastakennara, einn af hálfu lausráðinna kennara og þrír af hálfu nemendaráðs. Rektor stjórnar fundum skólaráðs. Skólanefnd kennaraháskólans er menntmrh. til ráðuneytis í málefnum kennaraháskólans. Hún er skipuð fulltrúum stofnana og samtaka skólamanna. Fastir kennarar skólans eru prófessorar, dósentar og lektorar. Dómnefnd skal fjalla um hæfni umsækjenda um stöðu prófessora og dósenta. Starfsliðið er að öðru leyti í samræmi við það, sem fjárveitingar til Kennaraskóla Íslands hafa heimilað á undanförnum árum. Aukin áherzla skal lögð á rannsóknarstörf í uppeldisgreinum og grunnvísindum þeirra, einkum félagsfræði. Til þess að svo megi verða, skal komið á fót við kennaraháskólann rannsóknarstofnun uppeldismála. Þar verða sérfræðingum falin uppeldisfræðileg rannsóknarefni og þeim búin aðstaða til frjálsrar fræðimennsku. Sérfræðingarnir verða að stofni til kennarar við kennaraháskólann og Háskóla Íslands. Þetta eru meginatriði þeirrar nýskipunar kennaranámsins, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Ef stúdentar eru teknir til þriggja ára kennaranáms haustið 1971, en það yrði hægt, ef frv. er samþ. á þessu þingi, mundi fyrsti árgangurinn ljúka kennaraprófi vorið 1974, en embættisprófi kennara 1976. Fyrsti árgangurinn, sem velur þá leið, sem nú er fær um framhaldsdeildir gagnfræðaskólanna, mun væntanlega ekki ljúka kennaraprófi fyrr en vorið 1977, því að allar horfur eru á, að sá hluti af árgangi gagnfræðinga og landsprófsmanna, er hug hafi haft á kennaranámi haustið 1969, þ.e. í fyrra, þegar framhaldsdeildirnar tóku til starfa, hafi óskipt sótt beint í 1. bekk kennaraskólans. Reynslan verður að líkindum sú, að árgangurinn frá haustinu 1970 verður hinn fyrsti, er velur þessa leið til kennaraprófs. Embættisprófi kennara mun þessi hópur geta lokið 1979. Í grg. frv. er gerður ítarlegur samanburður á fyrirhugaðri kennaramenntun samkv. ákvæðum frv. og kennaramenntuninni í nálægum löndum. Skal vikið að nokkrum aðalatriðum í því sambandi. Nú er svo komið, að í nálægum löndum er yfirleitt krafizt sömu undirbúningsmenntunar til kennaranáms og háskólanáms. Í nálægum löndum helja kennaraefni yfirleitt námið á tímabilinu frá 18–20 ára aldurs, og er algengt, að aldursmarkið sé 19 ár. Nú verða menntaskólanemar á Íslandi yfirleitt stúdentar um 20 ára aldur, en samkv. þeim breytingum á skólakerfinu, sem fyrirhugaðar eru í frv. um skólakerfi og grunnskóla, mun aldur stúdenta hér lækka í 19 ár. Á hinum Norðurlöndunum hefur stúdentspróf ýmist verið gert að inntökuskilyrði í almennt kennaranám eða slíkt er fyrirhugað. Norðmenn hafa að vísu ekki lögfest þá skipun enn. Hún er þó ráðgerð í lagafrv., sem lagt var fyrir Stórþingið 1968, en hefur ekki verið samþykkt enn. Þá er þess að geta, að í Svíþjóð er nemendum úr félagsfræðideildum svonefndra fagskóla auk stúdenta heimilað að búa sig undir kennslu í 7, 8 og 9 ára bekkjum barnaskóla. Þeir kennaranemar eru því ári yngri en stúdentar. Í Danmörku er kennaranám á háskólastigi 3 1/2–4 ára nám, en heimilt að veita undanþágu til þess, að kennaraprófi verði lokið fyrr eða síðar á námsferlinum. Í kennaraskólum í Finnlandi er námstími kennara við 7–12 ára bekki stofnskólans 3–4 ár. Til kennslu 13–15 ára unglinga er krafizt háskólanáms. Í Noregi hefur kennaraskólum verið leyft með sérstökum heimildarlögum að lengja nám stúdenta úr tveimur árum í þrjú, og munu a.m.k. 7 af 17 kennaraskólum Noregs hafa notað sér heimildina á s.l. ári. Í Svíþjóð er námstími kennara í yngstu deild skólastigsins 21/2 ár, í miðdeild þess 3 og í efstu deild 4, og skal það nám stundað í háskóla. Í Svíþjóð og Finnlandi hefur kennaraskólunum ekki enn verið breytt í kennaraháskóla eða þeir tengdir háskólum landanna, en að því er stefnt í báðum þessum löndum. Eins og ég gat um áðan, er endurskoðun kennaralöggjafarinnar í Noregi enn ekki lokið, en á hinum Norðurlöndunum, þ.e. Danmörku, Finnlandi og Svíþjóð, hefur ný löggjöf verið sett á síðari helmingi s.l. áratugs. Ný löggjöf í Svíþjóð tók gildi 1968 og í Danmörku og Finnlandi 1969. Hin nýja löggjöf Dana, Finna og Svía og lagafrv., sem er til meðferðar í Noregi, þykja sjá mjög vel fyrir menntun kennara, en kerfi það, sem gert er ráð fyrir, að tekið verði upp hér á landi, er í meginatriðum hliðstætt því kerfi, sem nú er verið að taka upp á hinum Norðurlöndunum. Í Englandi og Skotlandi er kennaranám þrjú ár hið skemmsta, en í Þýzkalandi gilda engar allsherjarreglur um kennaramenntunina, þar eð skólamál eru þar ekki verkefni ríkisvalds Sambandslýðveldisins, heldur í höndum stjórna hinna einstöku landshluta eða fylkja. Kennaramenntun er yfirleitt á háskólastigi og veitir réttindi til kennslu í 9 ára skóla. Lágmarksnámstími er þrjú ár, en til viðbótar honum er kennaraefni ráðið í starf í tvö til fjögur ár, nýtur þá jafnframt umsjónar og leiðsagnar og lýkur að því loknu síðari hluta embættisprófs. Í Bandaríkjunum er kennaramenntunin einnig breytileg eftir landshlutum eða fylkjum. Í meiri hluta fylkjanna er lágmarksnámstími kennaraefna fjögur ár að loknum svonefndum „high school“, en honum ljúka menn 17–18 ára. Í nokkrum fylkjanna er þó námstíminn 5 ár. Er stefnt að því að lengja námið í þeim fylkjum, er hafa fjögurra ára kennaramenntun frá 17–18 ára aldri. Að loknu fjögurra ára stofnnámi skulu kennaraefni hljóta verklega og kennslufræðilega þjálfun um eins árs skeið. Að síðustu er rétt að fara nokkrum orðum um áhrif þau, sem samþykkt þessa frv. mundi hafa á kostnað ríkisins af kennaramenntun. Við áætlun kostnaðar við framkvæmd hinnar nýju skipunar verður að sjálfsögðu að miða við áætlun um stærð árganga og meðalfjölda kenndra stunda á viku. En eðlilegt er að miða áætlunarstærð árganganna við það, hver kennaraþörf á skyldunámsstigi er talin munu verða í framtíðinni. Í grg. frv. er meðalfjöldi í árgangi áætlaður 100 nemendur og meðalfjöldi kenndra stunda á viku 24, en bekkjardeildir í árgangi 7. Telja höfundar frv. fullvíst, að þessi nemendafjöldi fullnægi kennaraþörfinni á skyldunámsstiginu næsta áratug. Kennaralaun á ári eru samkv. þessu áætluð 11.7 millj. kr. Önnur laun eru áætluð 0.8 millj. kr., en prófkostnaður 0.3 millj. kr. Annar kostnaður er áætlaður 1.6 millj. kr. og viðhald 1 millj. kr. Er þá heildarkostnaður áætlaður árlega 15.4 millj. kr. Til samanburðar má geta þess, að í fjárlagafrv. fyrir næsta ár er rekstrarkostnaður kennaraskólans áætlaður 34.6 millj. kr. Vegna áætlaðrar mikillar fækkunar kennaranema mun kostnaðurinn við kennaramenntunina lækka mjög verulega í heild, en hins vegar verður hann að sjálfsögðu mun hærri á nemanda en nú á sér stað, enda eðlilegt miðað við það, að námið breytist úr námi á menntaskólastigi eða framhaldsskólastigi í nám á háskólastigi. Meginstefna sú, sem þetta frv. byggir á, hefur ekki aðeins eindreginn stuðning kennaraskólans, heldur einnig íslenzkra kennarasamtaka. Málið hefur verið rætt ítarlega á ýmsum vettvangi í heilt ár, og ættu því grundvallarbreytingarnar, sem gert er ráð fyrir, ekki að vera ókunnar þeim, sem láta sig kennaramenntunina nokkru skipta. Þess vegna vona ég, að hið háa Alþingi treysti sér til þess að afgreiða þetta frv. nú þegar á þessu þingi, til þess að nýmælin geti komið til framkvæmda þegar næsta haust. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Mjög mikilvæg frv. um kennslumál eru nú lögð fram í þessari hv. þd. dag eftir dag, og um þau öll á ein n. að fjalla, menntmn. þessarar hv. d., þannig að hún mun fá ærin verkefni á næstunni. Hæstv. ráðh. fór fram á það, að n. reyndi að afgreiða þetta frv. það fljótt frá sér, að hægt væri að samþykkja það á þessu þingi. Ég skil mjög vel þá ósk hæstv. ráðh. en óneitanlega hefði það verið þægilegra fyrir okkur þm., ef þetta frv. hefði verið lagt fram fyrr á þessu þingi. Ég sé í grg. frv., að sú n., sem hefur samið það, hefur fjallað um það endanlega dagana 24.–29. ágúst og þá hafa drögin verið endursamin og afgreidd ágreiningslaust af n., þannig að mér sýnist, að af hálfu n. hefði verið hægt að leggja þetta mál fyrir þegar í haust. En engu að síður finnst mér það sjálfsagt, að þm. reyni að afgreiða þetta mál frá sér á þessu þingi. Engu að síður eru það ýmsar spurningar, sem vakna, þegar þetta frv. er lagt fyrir, og einkanlega hefði ég hug á því að fá frekari vitneskju frá hæstv. ráðh. um nokkur atriði. Ég hef lesið þetta frv. og mér var kunnugt um elni þess áður, og ég get lýst því yfir, að ég er sammála frv. í öllum meginatriðum. Ég tel, að fyrir þeirri stefnu, sem tekin er upp með því að gera kennaranám að háskólanámi, séu full rök og hún sé raunsæ og raunar óhjákvæmileg. En við skulum minnast þess, að þegar við tökum ákvörðun um Kennaraháskóla Íslands, þá erum við einnig að taka ákvörðun um að stofna nýjan háskóla á Íslandi til viðbótar við þann, sem fyrir er. Sú spurning hlýtur að vakna, hvort ekki hefði verið eðlilegt, að kennaranámið hefði orðið sérstök deild í Háskóla Íslands. Þetta er auðvitað rökrétt spurning, um leið og kennaranám er orðið að háskólanámi, hvort það sé ekki bæði af hagkvæmnisástæðum og til þess að nýta starfskrafta betur skynsamlegt, að háskólinn taki þetta verkelni að sér. Mér finnst óhjákvæmilegt, að Alþ. fái fullkomna grg. um þetta atriði - rök með og móti. Ég er ekki að halda fram neinni ákveðinni stefnu í þessu, en þetta verðum við að vita. Það er ekki nokkur vafi á því, að það er mikil nauðsyn fyrir okkur Íslendinga - svona fámenna þjóð - að nýta sem bezt þær stofnanir, sem við höfum, og ef hægt væri að nýta aðstöðu háskólans í þessu sambandi, þá væri sjálfsagt að gera það. Það er auðvelt að færa þau rök gegn þessu, að aðstaða háskólans sé slík nú, að hann geti engin ný verkefni tekið að sér. Húsnæðismál hans eru með slíkum endemum, að á sumum sviðum getur háskólinn alls ekki rækt þau skylduverk, sem hann á að rækja. En þetta eru auðvitað ekki rök, vegna þess að hér erum við að leggja á ráðin um skipan, sem á að,standa um langan aldur, og ef það væri talið rétt, að kennaraháskólinn yrði hluti af Háskóla Íslands, þá yrði að taka um það ákvörðun núna. En jafnvel þó að sú leið yrði ekki farin, heldur yrði hafður sérstakur háskóli til þess að búa menn undir kennarastörf, þá held ég, að það sé algerlega óhjákvæmilegt að hafa þar verkaskiptingu. Um það atriði er ekkert að finna í frv. nema almenna setningu í 1. gr.: „Heimilt er Kennaraháskóla Íslands og Háskóla Íslands að skipta með sér verkefnum og viðurkenna sambærilegar námseiningar eða námsþætti hvors annars til þess að forðast tvíverknað.“ Þarna er sem sé einvörðungu um að ræða heimildarákvæði, en enga áætlun. Samt fæ ég ekki betur séð en þegar við ætlum að taka ákvarðanir um það, hversu margir prófessorar, dósentar og lektorar eigi að vera í kennaraháskólanum, þá verðum við að vita það - við verðum að hafa áætlun um það, að hve miklu leyti þetta nám kann að fara fram í Háskóla Íslands. Og ég held, að þetta hljóti að hafa verið kannað í sambandi við þetta frv., og því væri mér þökk á því, ef hæstv. ráðh. gerði frekari grein fyrir þessu atriði. Þessi umskipti á skipan kennaraskólans eru ákaflega stórfelld, og þau hljóta að verða býsna viðkvæmt mál fyrir þá, sem lokið hafa kennaranámi á undanförnum árum. Og í því sambandi er sérstaklega eitt atriði, sem ég tel, að þm. verði að aðgæta gaumgæfilega. Í 4. gr. frv. er sagt, að inntökuskilyrði í Kennaraháskóla Íslands eigi að vera stúdentspróf, og svo eru í þremur liðum almenn loðin ákvæði um það, að hægt sé að veita mönnum aðgang að skólanum, án þess að þeir hafi stúdentspróf, en þau eru sem sé almenn og loðin og ekkert á þeim að byggja. Almenna reglan er stúdentspróf. M.ö.o.: Ef þetta verður samþ. í þessu formi, þá fá þeir menn, sem nú útskrifast úr Kennaraskóla Íslands, ekki inngöngurétt í kennaraháskólann. Ég held, að þetta sé býsna annarlegt, og ég tel eðlilegt, að menntmn. og Alþ. íhugi það gaumgæfilega, hvort ekki væri rétt, að þarna yrðu þau ákvæði, að kennarapróf veitti inngöngu í kennaraháskólann eftir einhverjum tilteknum reglum. Ég heyri það, að undir þetta er tekið rösklega af kennaraskólanemum, og ég tel, að við eigum, þegar við vinnum að þessu frv., að hafa fullt samráð einmitt við nemendur skólans og við kennarana til þess að kynnast þeirra áliti á þessu frv. og ýmsum vandamálum í sambandi við það. Í gær ræddum við hér á þingi æðimikið um húsnæðismál kennaraskólans, og ég gagnrýndi þá hæstv. ráðh. fyrir framtaksleysi á því sviði, en eins og kunnugt er, hafa húsnæðismálin verið með algerum endemum nú í næstum því hellan áratug. Ég tel ástæðu til þess að minnast á þetta atriði einnig í sambandi við þetta frv., því að það gefur auga leið, að það verður ekki hægt að taka upp þessa nýju skipan af neinum myndarskap, ef húsnæðismálin verða eins og þau eru nú. Það er að vísu talað um það, að nemendum muni fækka mjög í kennaraháskólanum, þegar þessi nýja skipan er tekin upp. En engu að síður er gert ráð fyrir því, að þarna verði 21 bekkjardeild, en eins og nú er ástatt í skólanum, eru kennslustofurnar aðeins 9. Fyrstu árin verður áfram mikill fjöldi í þessum skóla, því að þeir stóru árgangar, sem nú eru í skólanum, munu halda námi sínu áfram, og ég hygg, að það muni reynast ákaflega erfitt að hefja þessa nýju skipan við þau skilyrði, sem nú eru í skólanum, og því vil ég aftur leggja á það mjög þunga áherzlu, að hæstv. menntmrh. og ríkisstj. leggi á það fullt kapp, að byggingarframkvæmdum verði hraðað eins og kostur er. Mig langaði að lokum að víkja að enn einu atriði í sambandi við þetta frv. Í 4. tölul. 2. gr. er svo fyrir mælt, að rektor skuli kjörinn af skólastjórn úr hópi fastra kennara til fjögurra ára í senn og síðan megi endurkjósa hann einu sinni án lotuskila. Í aths. við frv. er gefin þessi skýring á þessu ákvæði: „Með hliðsjón af hinni öru framvindu í uppeldis- og kennslufræðum verður að telja æskilegt að skipta um forstöðumann skólans eigi sjaldnar en á fjögurra til átta ára fresti, ef forða á stofnuninni frá stöðnun og forstöðumanni hennar frá ofþjökun.“ Þetta finnst mér vera býsna athyglisverð kenning, og mér virðist, að þetta eigi ekki aðeins við um stofnun eins og kennaraháskóla. Ég held, að þetta séu almenn sannindi, sem eiga við um ýmsa fleiri þætti í okkar þjóðlífi - um fleiri skóla og ýmsar fleiri stofnanir. Ég vildi því beina til hæstv. ráðh. þeirri fsp., hvort þetta megi e.t.v. skilja svo, að þarna sé verið að taka upp reglu, sem eigi að verða almenn í sambandi við skólana, þ.e. að menn séu ekki eilífir augnakarlar í störfum, sem þeir hafa verið ráðnir til, heldur verði skipt um á nokkurra ára fresti, og kannske mætti þetta einnig eiga við um æðsta mann kennslumála á Íslandi. Það getur vel skeð, að hann geti ofþjakazt. En að öðru leyti ætlaði ég ekki að ræða einstök atriði í þessu frv. frekar. Ég á sæti í þeirri n., sem fær það til meðferðar, og mun fjalla um það þar.



Herra forseti. Það eru miklir bálkar, sem fram eru lagðir um kennslumál um þessar mundir, og mikið verk að kynna sér öll þessi efni. Og þó að ég hafi haft þetta frv. undir höndum nokkuð lengur en ýmsir aðrir, vegna þess að ég fékk eintak af því ásamt hinum frv. í jólaleyfinu, þá mun það vera svo um flesta hv. alþm., að þeir hafa ekki séð þessi frv. fyrr en nú þessa dagana, svo að segja um leið og þau eru tekin til umr. Enn fremur þýðir þetta, að í þeim flokkum, sem ekki styðja hæstv. ríkisstj. og hafa því ekki fylgzt með undirbúningi þessara mála á fyrri stigum, hafa þessi frv. ekki verið skoðuð eða rædd. Þess vegna er ákaflega erfitt um vik að gefa sterkar yfirlýsingar um afstöðu til einstakra stórmæla, sem í þessum frv. kunna að felast, og þar undir kemur sú stökkbreyting, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. á kennaranáminu, því að það er alveg rétt, sem hæstv. menntmrh. sagði í gær í öðru sambandi og vék raunar að núna, að hér er um algera stökkbreytingu að ræða í þessu námi. Ég mun því í þeim fáu orðum, sem ég segi um þetta mál, ræða nokkuð almennt um kennaranámið, ef svo mætti segja, í stað þess að ræða einstök atriði frv. En ég vil fyrst, áður en ég kem að því, taka undir það, sem hv. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, sagði, að það er mikið tjón, að þetta mál skyldi ekki vera lagt fyrir í haust, fyrst ætlunin var að reyna að fá það afgreitt á þessu þingi. Við erum mjög aðkrepptir orðnir sannast að segja með tíma. Ef meiningin er til að mynda, eins og heyrzt hefur fleygt, að ljúka þinginu um páska, þá eru þetta ekki orðnar margar vinnuvikur, sem eftir eru, með því hléi, sem verður í sambandi við Norðurlandaráð. Þess vegna er það mjög illa farið, að þetta mál skyldi ekki vera lagt fram í haust, þar sem þá hefði gefizt betri tími til þess að íhuga það. En í þessu eru óneitanlega æðimörg stórmæli, og ég vil segja, að þó að það hefði verið eftir að athuga einhver einstök atriði, þá hefði verið betra að leggja frv. fram með fyrirvara um einstök smærri atriði en að setja málið í þennan hnút, því að óneitanlega er það óskaplegur hnútur fyrir hv. alþm. að eiga að taka afstöðu í stórmáli eins og þessu innan um tugi annarra mála, sem þeir verða að taka afstöðu til á þessum stutta tíma, sem við eigum eftir. Og mér skilst, að við fáum heilt flóð af nýjum frv. - sum um hin mestu stórmæli, sem við ekki enn þá þekkjum efnið í. En ég lýsi því yfir, að það stendur ekki á mér að leggja vinnu í það að reyna að kryfja þetta mál til mergjar í þeirri n., sem ég á sæti í. Ég er ekki að segja þetta, af því að ég hafi hina minnstu tilhneigingu til þess að tefja fyrir málinu, síður en svo. En þetta eru athyglisverðar staðreyndir um vinnubrögð og um það, sem ætlazt er til af hv. þm. Og það er full ástæða til þess að ræða um þetta í góðu og í alvöru, og athyglisvert er, að hæstv. menntmrh. sagði hér í gær, að frv. um kennaramenntun í Noregi hefði verið þar til meðferðar í Stórþinginu í 2–3 ár, og kvað engan undrast, þó að það hefði tekið þann tíma. En hérna verða þetta rúmlega tveir mánuðir. Það er ekki nægilegt, þó að sérfræðingar hafi unnið að málunum meira og minna innilokaðir, hversu góðir sem þeir eru. Sú skylda hvílir á þm. að hafa hugmynd um, hvað þeir eru að gera. Það dylst auðvitað engum, að það þarf að fara fram gagnger endurskoðun á kennaraskólanum, því að málin eru þar búin að vera í algeru öngþveiti um sinn. Það er náttúrlega vanvirða það ástand, sem þar hefur ríkt - sérstaklega í sambandi við húsnæðismálin, og þar hefur mönnum verið ætlað að vinna verk, m.a. skólastjóra og kennurum þess skóla, sem er gersamlega óvinnandi við þau skilyrði, sem þar hafa verið. Ég vil taka undir það, sem sagt hefur verið um þetta efni. En hvers vegna hefur straumurinn orðið svona þungur í kennaraskólann? Sú spurning gefur mér tilefni til að segja fáein orð almennt um kennslumálin. Hvers vegna hefur straumurinn orðið svona þungur í kennaraskólann? Er það af því, að allur þessi manngrúi vilji verða kennarar? Nei, það er ekki vegna þess. Það er af því, að í mörgum tilvikum eru aðrar leiðir lokaðar, sem menn vildu heldur fara. Það er vegna þess, að það hefur ríkt öngþveitisástand í framhaldsmenntun á Íslandi. Þess vegna hefur svona farið. Þegar þarna var opnuð í þessum skóla leið til þess að ná stúdentsprófi og leið til þess að fá almenna menntun, flykktust menn auðvitað inn á þessa braut. Þarna var opin leið, og menn fóru hana, vegna þess að það var ekki nægilega greið leið í aðra menntaskóla og sumpart vegna þess, að það voru lokaðar leiðir mörgum þeim, sem vildu taka fyrir annað nám, t.d. á viðskiptasviðinu. Í því sambandi vil ég aftur upplýsa það, sem ég upplýsti um daginn, að í nágrannalöndunum mun það láta nærri, að einhvers konar viðskiptanám sé opið fyrir um það bil 20% allra framhaldsskólanemenda, en hérna er viðskiptanámsbraut lokuð nema í Samvinnuskólanum og verzlunarskólanum, og þar kemst ekki að nema sáralítill hluti þeirra, sem vilja afla sér viðskiptamenntunar. Dálítið hefur verið úr þessu bætt í sambandi við valgreinar í nýju framhaldsdeildunum við gagnfræðaskólana, en ekki nema sáralítið. Í þessum efnum ríkir því algert öngþveiti, og það er ekki nokkur vafi á því, að ef verið hefði sæmilegt lag á þessum málum, þá hefði aðsóknin að kennaraskólanum minnkað verulega. Um það er ekkert að villast. Ég er að benda á þetta til þess að sýna, að það er ekki nóg að setja ný lög um grunnskóla, og það er heldur ekki nóg að setja ný lög um kennaramenntun, sem færði kennaraskólann í eðlilegra horf. Það verður að halda þessu verki áfram og endurskoða allt menntakerfið á framhaldsskólastiginu. Það verður að stofna nýja framhaldsskóla við hliðina á menntaskólunum eftir sérgreinum, bæði í tæknilegum efnum og viðskiptalegum efnum. Þessi mál hafa verið hörmulega vanrækt, og það er ekki nóg að loka kennaraskólanum kyrfilega fyrir þeim, sem ekki eru harðákveðnir í því að verða kennarar. Það verður að gera miklu fleira. Það verður að opna aðrar skynsamlegar og góðar leiðir fyrir þá, sem vilja halda áfram að mennta sig. Við höfum menntaskólana og svo kennaraskólann, Samvinnuskólann og verzlunarskólann, og það er svona álíka og að komast í gegnum nálaraugað að komast inn í verzlunarskólann. Þá er flest upp talið nema framhaldsdeildirnar í gagnfræðanáminu, sem leiða í raun og veru ekki til neinnar sérstakrar niðurstöðu né áfanga í námi, en eru ætlaðar fyrir þá, sem vilja fara lengra, en tengslin ekki nógu góð. Ég skoraði á hæstv. ráðh. um daginn og vil gera enn, að hann setji sitt lið í að endurskoða þessi mál. Eins og ég sagði áðan, er ekki nægilegt að loka einni leið; það verður að opna aðra. En einmitt þetta, sem ég hef upplýst um viðskiptanámið, er kannske skýrasta dæmið um það, hvernig ástatt er í þessu, en í raun og veru er ósköp líkt ástand í tæknináminu. Það er allt enn í deiglunni og að verulegu leyti óleyst, hvernig á að hafa það nægilega opið fyrir þá, sem vilja fara inn á þær brautir. Ég legg þess vegna gífurlega áherzlu á, að það er ekki nægilegt að endurskoða kennaramenntunina og skyldunámið, heldur verður að fara fram gagngerð endurskoðun á framhaldsnáminu yfirleitt. Þá vil ég víkja hér aðeins að því, að í þessu frv. er gert hér ráð fyrir kennaraháskóla, en hann á einvörðungu að útskrifa kennara til þess að kenna á skyldustiginu. Það á að vera hlutverk stofnunarinnar. En hann á ekki að útskrifa kennara til þess að kenna á framhaldsstigum. Ég veit ekki, hvort hv. þm. hafa gert sér alveg grein fyrir þessu, sem er kannske ekki von, því að mörgu er að sinna. En þetta er ákaflega athyglisvert atriði. Nú er þannig ástatt um kennaramálin á framhaldsskólastiginu - og það verður þá leiðrétt, ef ég fer rangt með - að upplýst var í fyrra, að einungis 16% framhaldsskólakennara hafði í raun og veru full réttindi til þess að kenna í framhaldsskóla eða það nám, sem til þess þurfti. Og mikill fjöldi af kennurunum í framhaldsskólunum voru nemendur, og það voru jafnvel dæmi til þess í framhaldsskólakerfinu, að nemendur voru umsjónarkennarar í bekkjum. Þannig er ástandið í kennaramálunum á framhaldsskólastiginu. Ég verð að lýsa yfir vonbrigðum út af því, að þegar kennaramenntunin í landinu er tekin fyrir, þá skuli þau mál ekki vera tekin fyrir í heild, og ekki athuguð í heild, en yfirvöld menntamála skuli einvörðungu snúa sér að því að skoða þann hlut þessara mála, sem snýr að kennaramenntun fyrir skylduskólastigið. Hér er þó sannarlega um meira en lítið alvörumál að ræða. Og í þessu sambandi vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Getur hann ekki gefið okkur einhverjar upplýsingar um, hvernig á þeim ósköpum stendur, að svona er ástatt um kennarana í framhaldsskólunum? Hvað verður af öllu því fólki, sem útskrifað er í háskólanum í B.A.-deildunum og ætlunin er að kenni í þessum skólum? Ráðh. hlýtur að hafa margsinnis gert sér grein fyrir þessu. Hvað verður af þessu fólki? Hversu margt fólk er útskrifað úr þessum háskóladeildum og hvað verður af því? Er þessi gífurlegi kennaraskortur á framhaldsskólastiginu vegna þess, að það eru allt of fáir, sem öðlast þessi réttindi, eða er hann fyrir það, að menn snúi sér að öðru, og ef svo er, hvers vegna snúa menn sér að öðru? Það hljóta að hafa farið fram á þessu rannsóknir. Það er óhugsandi, að kennslumálastjórnin hafi horft upp á það ástand, sem hér hefur verið á undanförnum árum án þess að reyna að kryfja þetta mál til mergjar. Og þá vil ég spyrja hæstv. ráðh. í sambandi við þessi kennaramál, sem að sjálfsögðu er rétt eftir þingsköpum að ræða almennt við 1. umr.: Hvaða áætlanir hefur hann á prjónunum til þess að leysa þennan vanda? Koma ekki frv. eða till. um það frá honum í þessari málefnakeðju, sem óneitanlega virðist hafa verið undirbúin? Ég tel, að það sé alveg gersamlega óhjákvæmilegt að skoða þessi mál í samhengi. Ég dreg ekki úr nauðsyn þess, að endurskoðuð sé menntun kennara á skylduskólastiginu og fram komi lagfæringar á kennaraskólanum, en það er ekki nema hluti af kennaravandamálinu, og það er tæpast, að það sé hægt að slíta þetta í sundur. Þá er eitt, sem auðvitað hlýtur að koma í hugann í þessu sambandi. Ef á að stofna hér kennaraháskóla á annað borð og horfið verður að því ráði, hvers vegna á þá ekki sá skóli að taka sér fyrir hendur að mennta kennara handa öllum skólastigum - upp að háskólastigi t.d.? Hvers vegna á ekki að undirbúa í sömu stofnuninni kennara til þess að kenna í framhaldsskólunum, sem taka við af skylduskólastiginu og verða með mjög margvíslegu móti? Það verða menntaskólar, það verða viðskiptaskólar og það verða tækniskólar, og þannig mætti lengi telja. Er það skynsamlegt að ætlast til þess miðað við þá reynslu, sem verið hefur, að háskólinn sjái um þessi verkefni? Það hefur alls ekki tekizt að leysa þau af hendi þar, þannig að nokkur glóra sé í ástandinu. Ég hef ekki hugmynd um, hvort það er háskólanum að kenna eða hverjum það er að kenna. Ég játa, að ég er ekki það vel að mér, en ég hlýt að álíta, að hæstv. menntmrh. hafi gert sér grein fyrir þessu og hans menn. Ég hlýt að álíta það. Og eins og ég sagði áðan, þá kemur upp þessi spurning: Á þá ekki að stíga skrefið þannig, að komið sé upp myndarlegum kennaraháskóla, sem útskrifi kennara til þess að fjalla um þessa kennslu á öllum þessum stigum með mismunandi námsbrautum eða námi auðvitað eftir því, hvaða kennslu kennaranum er ætlað að inna af höndum? Þá er náttúrlega ómögulegt að neita því, að það læðist að manni sú hugsun, þegar maður fer að hugsa þetta nánar, að sá, sem búinn er að fá stúdentspróf og ganga þrjú ár í kennaraháskóla, eigi að vera fær um að kenna í menntaskóla og öðrum framhaldsskólum, sem taka við af skyldustiginu. Og auðvitað er hann betur fær til þess en ýmsir þeir, sem nú hafa þessi verkefni með höndum. Ég segi því, að það verði að skoða þetta upp á nýtt meira o minna, og það verður að skoða þetta í samhengi. Ég álít, að einmitt 1. umr. þessa máls sé ákaflega hentugur tími og því sé hér réttur staður til þess að ræða kennaramenntunarmálin í heild og það gífurlega vandamál, sem við búum við að því leyti. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta, en ég vil að sjálfsögðu taka undir það, sem annar hv. þm. sagði hér á undan mér, að ég tel, að það þurfi að gera mjög kröftuga gangskör að því að drífa áfram byggingar fyrir kennaraskólann. Ég segi þetta, þó að ég geri nú ekki ráð fyrir því, að ég fái jafnmikið klapp og hv. þm., sem talaði hér áðan, af því að það er aldrei jafnvel séð að endurtaka það, sem áður hefur verið sagt. Ég segi þetta samt, og ég álít, að það sé mjög nauðsynlegt að fylgja því fast eftir. Þá er enn eitt, sem mér finnst vera ákaflega þýðingarmikið í sambandi við þetta, og það er, að það kæmi fram í sambandi við þetta mál, hvernig kennaraskólinn er búinn undir það hlutverk, sem honum er ætlað í þessu lagafrv. Og þar finnst mér á skorta. E.t.v. er þar allt í lagi og allt tilbúið til þess að taka við því hlutverki, sem gert er ráð fyrir, að skólinn hafi skv. þessu frv. En sé svo ekki, sem ég held, að hljóti að vera, þá þarf að koma fram grg. um það, hvað þarf að gera fyrir kennaraskólann, til þess að hann geti tekið við því hlutverki, sem honum er ætlað. Mér skilst, að það sé lögð mjög mikil áherzla á að flýta þessu máli, og eins og ég segi, þá skal ekki standa á mér að gera allt, sem ég get til þess, að vel sé unnið í því, en þá væri líka æskilegt að vita, hvort það er ekkert fleira, sem þarf að gera en að samþykkja þetta frv. Og hvað er það? Og hvers vegna er ekkert getið um það? Hvers vegna er aðeins í ræðu hæstv. ráðh. minnzt á, að það liggi svona mikið á að samþykkja frv., en engar skýrslur gefnar um, hvað þurfi að gera fyrir skólann til þess, að hann geti rækt það hlutverk, sem í frv. er gert ráð fyrir? Það sýnist þó, að það ætti ekki að vera þýðingarminna. Ég skora því á hæstv. ráðh. að gera okkur glögga grein fyrir því. Þá höfum við yfirlit um málið og vitum, hvað til þarf á öðrum sviðum og hvað þarf að fylgja með frv., ef um eitthvað slíkt er að ræða.



Herra forseti. Fyrir réttum átta árum voru afgreidd lög hér á hv. Alþ. um kennaraskólann. Ég fagnaði þeirri lagabreytingu þá alveg sérstaklega, sem hefur kannske verið í og með vegna þess, að það var sömu dagana og ég átti 40 ára kennaraafmæli. Ég á ekkert þess háttar afmæli núna og bjóst ekki við því, að nú kæmu enn til breytingar á kennaraskólanum. En ég vil þó taka fram, að ég fagna þessu frv. hliðstætt því, sem ég fagnaði hinu fyrir 8 árum. Þar með er ég ekki að segja, að ekki þurfi rækilega að athuga frv., og efnislega ætla ég mér ekki að ræða um það að þessu sinni. Það fæ ég tækifæri til að gera í menntmn., sem ég á sæti í. En það er ýmislegt í sambandi við þetta mál, sem mér leikur hugur á að vita, hvort hafi verið athugað eða hvað menn hugsa í þeim efnum, og vil ég gjarnan beina þessari fsp. til hæstv. menntmrh.: Telur hann ekki þörf á að bæta launakjör kennara frá því, sem þau nú eru, þegar barnakennarar í landinu allir eru orðnir háskólalærðir menn? Þetta heyrir ekki undir þetta frv., en það er ekki ástæðulaust að hafa það í huga frá upphafi, hvaða áhrif það muni hafa á aðsóknina í hinn væntanlega kennaraháskóla, ef kennarar eiga að búa við þau launakjör, sem nú eru, eftir að hafa varið öllum þessum árum í nám, þ. á m. háskólanám. Ég held, að mönnum sé það sæmilega ljóst, að um langan tíma var ekki nema nokkur hluti af barnakennurum í landinu með tilskilda menntun, þ.e. höfðu ekki kennararéttindi, og það var fyrst og fremst vegna þess, að launakjör þessa fólks voru svo bágborin, að kennarar gátu farið svo að segja hvert sem var og fengið miklu betri launakjör. Á þetta að gerast, eftir að skólinn er orðinn kennaraháskóli? Því aðeins nefni ég þetta núna, að ég er ákaflega hræddur um, að það hafi mikil áhrif á aðsóknina að hinum væntanlega kennaraháskóla, hvaða launakjör þeim mönnum verða búin, sem þaðan útskrifast. Ef það kæmi á daginn, að þeim væru ætluð hliðstæð launakjör og nú er, þá er ég hræddur um, að það þurfi enginn að kvarta undan því, að hinn nýi kennaraháskóli verði yfirfullur. Ég gæti trúað að það væri vafasamt, að það þyrfti nokkuð að stækka núverandi byggingar. Þetta atriði hefur ákaflega mikil áhrif á það, hvernig aðsóknin verður að þessum væntanlega skóla, þ.e. hvernig að kennurum verður búið, þegar þeir hafa lokið undirbúningsnámi að menntaskóla, síðan menntaskólanámi og að lokum þriggja ára háskólanámi. Þá þarf enginn að halda, að þeir geti sætt sig við það að setjast í barnaskóla og kenna skv. launakjörum, sem þar eru núna. Ég veit, að hæstv. ráðh. á þess engan kost að svara því, hvernig þetta muni verða, heldur vil ég spyrja hann að því, hvort honum finnist ekki full þörf á því áð taka þessa hlið á málinu til athugunar mjög fljótlega og hvort hann telji ekki, að það hafi einhver áhrif á aðsóknina að hinum nýja skóla. Annað atriði, sem ég vil vekja athygli á og spyrja hæstv. ráðh. um, er það, hvort hann telur ekki sjálfsagt, að nemendur hins nýja kennaraháskóla njóti að fullu sömu réttinda til námslána og stúdentar við Háskóla Íslands njóta nú. Ég held reyndar, að það sé farið að veita þeim einhverja styrki, sem eru í stúdentadeildinni eða í menntadeildinni. En verður því þá ekki hagað þannig, að allir nemendur í hinum nýja kennaraháskóla njóti þar sömu réttinda og stúdentar í Háskóla Íslands njóta nú? Eins og ég sagði, ætla ég ekki að ræða efnislega um málið á þessu stigi. Ég fæ sannarlega nóg tækifæri til þess núna næstu vikurnar með þeirri athugun, sem fer fram á málinu í menntmn., en ég teldi æskilegt, að þetta tvennt kæmi fram. Ég býst við því, að hæstv. ráðh. svari játandi síðari spurningunni, en fyrri spurningunni er meiri vandi að svara; ég skal játa það. En það er mál, sem ekki má dragast, þangað til fyrstu kennararnir útskrifast úr kennaraháskóla. Nemendurnir, sem þangað ætla að að fara, verða að hafa einhverja hugmynd um það, áður en þeir hefja nám, og ef það yrði niðurstaðan, að þeir ættu ekki von á betri kjörum en barnakennarar búa nú við, þá er ég hræddur um, að þeir snúi við blaðinu og hverfi frá fyrirætlun sinni.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. er athafnasamur hér á þingi þessa dagana. Einn daginn lagði hann fram frv. um skólakerfi, einum eða tveimur dögum síðar lagði hann fram frv. um grunnskóla, og nú hefur hann lagt fram þetta frv., sem hér liggur fyrir, um Kennaraháskóla Íslands. Tvö af þessum frv. a.m.k. eru miklir bálkar, og ég tek undir það með hv. þm., sem hér hafa talað, að það er nokkuð mikið verk fyrir Alþ. að gera sér grein fyrir þessum frv. bálkum á tiltölulega stuttum tíma og það hefði verið betra, að þessi frv. hefðu verið lögð fram í þingbyrjun, ef ætlunin er, að þau verði afgreidd sem lög á þessu þingi. Hæstv. ráðh. gat þess að vísu í framsöguræðu sinni áðan, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefði þegar hlotið samþykki n., sem um það hefur fjallað fyrir hönd rn., einnig samþykki kennarasamtakanna, og mig minnir, að hann segði líka kennaraskólans. Þó vil ég ekki fullyrða það, og má vera, að hann hafi nefnt háskólann líka í því sambandi, a.m.k. nefndi hann rektor háskólans eitthvað í sambandi við þetta mál. Nú er það auðvitað mjög gott, að þessir aðilar skuli hafa gert sér grein fyrir efni þessa frv. En eftir eru samt margir aðilar, sem hafa ekki átt þess kost að gera sér grein fyrir því. Þjóðin hefur lítið af því frétt - almenningur í landinu, og okkur, sem sitjum hér í þessum sal, er ætlað að vera fulltrúar þjóðarinnar við meðferð löggjafarmála og þá m.a. við meðferð þessa máls. Og eins og ég sagði og aðrir hafa hér tekið fram, þá er okkur og þjóðinni, sem hefur gefið okkur umboð sitt, þ. á m. öllum foreldrum í landinu og nemendum, gefinn lítill tími til þess að gera okkur grein fyrir málinu. En um það þýðir ekki að sakast nú. Núna alveg nýlega heyrði ég hér á Alþ. umr. um húsnæðismál kennaraskólans, og það mál var einnig til umr. á þingi í fyrra. Ég held, að það hafi öllum borið saman um það bæði í fyrra og aftur nú, að húsnæði kennaraskólans væri allt of lítið og á ýmsan hátt ófullnægjandi miðað við þann mikla fjölda, sem hefur viljað stunda nám í þessum skóla núna síðustu árin. En það er rétt, sem hæstv. ráðh. tók fram, að nemendafjöldi í kennaraskólanum jókst skyndilega mjög mikið eða jafnvei margfaldaðist á tiltölulega stuttum tíma. Nú sýnist mér, að menn hafi komið auga á ráð til þess að leysa húsnæðismál kennaraskólans og vandræði hans með því að leggja skólann niður. Þetta frv. er um það að leggja Kennaraskóla Íslands niður. Lögin um hann frá 1963 eru afnumin með þessu frv., ef að lögum verður - með 25. gr., þar sem stendur: „Jafnframt eru úr gildi numin lög nr. 23/1963, um Kennaraskóla Íslands ...“ En í stað Kennaraskóla Íslands, sem starfað hefur nokkru lengur en í hálfa öld, eða samhliða því, sem hann er lagður niður, er gert ráð fyrir því að stofna Kennaraháskóla Íslands, og almenn inntökuskilyrði í kennaraháskólann skulu vera stúdentspróf. Ég spyr nú, eins og hv. 6. þm. Reykv. gerði áðan: Ef þetta á að vera svo, að stofnaður verði kennaraháskóli, þar sem inntökuskilyrði eru stúdentspróf, hvers vegna er þá ekki lagt til, að bætt verði nýrri deild við Háskóla Íslands, þ.e. að þessi stofnun verði hluti af Háskóla Íslands? Hvers vegna er það ekki lagt til? Ég bara spyr. Er þessi kennaraháskóli, sem hér er gert ráð fyrir, ekki alveg hliðstæður deildum háskólans eins og heimspekideild, lögfræðideild, guðfræðideild, læknadeild, verkfræðideild og viðskiptadeild o.s.frv.? Er þetta þá ekki bara hluti af Háskóla Íslands, og hvers vegna eiga ekki lögin að segja það? Hver er ástæðan til þess? Það getur vel verið, að sú ástæða sé fyrir hendi, en það hefur ekki verið gerð grein fyrir henni hér. Vera má, að eitthvað sé um það í þessari löngu grg., sem ég hef ekki getað kynnt mér til hlítar enn, en mér sýnist í fljótu bragði, að það sé ekki ástæða til annars en þessi menntun, sem hér er um að ræða, eigi að vera í Háskóla Íslands þegar inntökuskilyrðin eru alveg þau sömu í Háskóla Íslands, og þau eiga að vera við kennaraháskólann. En ef þetta er húsnæðismál, ef t.d. þessi skipan er á höfð, af því að til er kennaraskólahús hér á öðrum stað í Reykjavík en háskólinn er á, þá vil ég nú gera aths. við það. Það er gert ráð fyrir því, held ég, að byggja fyrir a.m.k. eina háskóladeild á öðrum stað í borginni en háskólinn er á að öðru leyti, og ef þetta er húsnæðismál, þá vil ég beina því til hæstv. ráðh. hvort það kæmi ekki alveg eins til mála, að a.m.k. einhver hluti af þessum fræðum, þ.e. háskólafræðum fyrir kennara, yrði kenndur annars staðar á landinu en í Reykjavík að einhverju leyti. Ef farið er að skipta háskólakennslunni vegna húsnæðis innan borgarinnar, þá virðist hún alveg eins mega vera á fleiri stöðum í landinu, og ætti þetta þá kannske við um fleiri háskólanámsgreinar. Ég vil alveg sérstaklega í því sambandi vitna til ræðu, sem hv. 3. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, flutti hér í gær, þar sem hann vék að því, að í höfuðstað Norðurlands, á Akureyri, væru uppi hugmyndir lærðra manna um það að koma upp akademískri fræðslu á Akureyri. Í þessum kennaraháskóla er samkv. grg. frv. á bls. 29 gert ráð fyrir ákveðnum nánar tilgreindum námsgreinum. Það eru í fyrsta lagi þær námsgreinar, sem eru kallaðar kjarni, sem eru uppeldisfræði, sálarfræði, kennslufræði, kennsluæfingar, móðurmál, kristinfræði, félagsfræði og þrjár af fjórum greinum, sem síðan eru taldar upp, og svo loks valgreinar sérstakar, sem eiga að vera móðurmál, stærðfræði, kristinfræði, mótun, söngur, tónlist, handavinna kvenna, saga, landafræði, líffræði, eðlisfræði, efnafræði, enska, þýzka, franska, latína, næringarefnafræði og heimilisfræði, sem skýrð er á dönsku með orðinu husholdningslære, trésmíði eða málmsmíði. Þetta eiga að vera kjarni og valgreinar hins væntanlega kennaraháskóla samkv. því, sem í grg. segir, og eru að vísu sumar þessara greina kenndar í einni deild háskólans, í B.A.-deildinni. Þetta er sem sé auðsjáanlega a.m.k. að nokkrum hluta það, sem kölluð er akademísk fræðsla, sem kennaraefnum er ætlað að njóta. Nú langar mig til að spyrja, og ég spyr nú sérstaklega frá sjónarmiði hinna dreifðu byggða, frá sjónarmiði landsbyggðarinnar og hinna fámennu skólahverfa í landinu. Það er viða erfitt að fá kennara, eins og sakir standa, til þess að kenna börnum og unglingum og alveg sérstaklega, þar sem fámennt er, og reyndar virðast alls staðar vera nokkrir erfiðleikar á þessu utan stærstu kaupstaðanna. Farkennararnir flestir eða allir eru fólk, sem ekki hefur kennarapróf, og í mörgum föstum skólum hefur einnig orðið að ráða fólk, sem ekki hefur kennarapróf. Það er kennaraskortur á landsbyggðinni, ef miða skal við menn með kennararéttindi. Þykir þá gott, ef hægt er að fá til starfa menn, sem ekki hafa þessi réttindi - menn, sem eitthvað hafa gengið í skóla og geta kennt börnum og unglingum. Nú vil ég spyrja: Er ekki hætta á því, ef enn verður aukið við kennaranámið til mikilla muna og heimtað háskólapróf af kennurum, að þessir erfiðleikar verði enn þá meiri fyrir landsbyggðina, þ.e. að fá kennara með réttindi, því að réttindin til þess að kenna börnunum verða bundin við háskólamenntaða menn? Mun þeim, sem eru búnir að leggja svo mikið á sig - svo og svo langa skólavist - og eru orðnir svo lærðir, ekki þykja það enn þá ófýsilegra en kennaraskólamönnunum þykir þó nú að sinna þessum störfum í hinum fámennari skólahverfum og fræðsluhéruðum? Ég get ekki að því gert, að það sezt að mér nokkur beygur vegna þessa. Menn segja kannske, að úr þessu megi bæta með því að bæta kjörin. Ég er ekki alveg viss um það. Ég held, að það sé fleira, sem kemur til, að menn eru svo ófúsir til þess að sinna kennslu á þessum stöðum. Það hefði þótt ótrúlegt, þegar ég var að alast upp fyrir meira en hálfri öld, að það yrði heimtað af kennurum, sem eiga að kenna börnum að lesa og draga til stafs og það einfaldasta í reikningi, að þeir hefðu háskólapróf, væru búnir að vera fyrst níu ár í grunnskóla, síðan fjögur ár í menntaskóla og síðan þrjú ár í háskóla eða kennaraháskóla og þyrftu kannske reynslutíma að auki til þess að geta fengið réttindi til þess að gera þetta, þ.e. að kenna börnum lestur og að draga til stafs o.s.frv. - þetta, sem börnin læra fyrst. Ég er uppalinn á því útnesi landsins, sem lengst er frá höfuðstöðvunum hér. Þar var það svo, þegar ég var að alast upp ásamt jafnöldrum mínum, þar sem auðvitað var ekkert skólahús og enginn fastur skóli, að mæður okkar og feður, sem ekki höfðu í neinn skóla gengið, kenndu okkur þessi frumfræði, þ.e. að verða læs og að læra að skrifa og ýmsir í okkar hópi a.m.k. voru búnir að ljúka lestrarnáminu um 7 ára aldur; það var ekki óalgengt. Og þess vegna er ég að velta þessu fyrir mér: Er það nauðsynlegt - þó að við göngum út frá því, að það þurfi háskólanám til þess að kenna hin æðri fræði - að alveg sömu kröfur séu gerðar til þeirra, sem eiga að kenna þessa undirstöðu, sem allir eiga að kunna? En nú orðið eiga allir Íslendingar, sem til þess hafa hæfileika, að vera læsir. Kannske eru þeir það ekki allir, því að sumir eru ekki þannig úr garði gerðir, að þeir eigi yfirleitt auðvelt með nám, og verður ekki við því gert eða ástæða til að áfellast það á neinn hátt. En þarf þetta að vera svona, að kröfurnar séu hinar sömu fyrir alla þá, sem eiga að kenna í þessum ofannefnda grunnskóla, sem er fyrir börn á aldrinum frá 7–16 ára, að sömu kröfur séu gerðar til þeirra allra, hvort sem þeir kenna 7 ára barni eða 16 ára ungmenni, sem nú má teljast vera orðið í þann veginn að verða fullorðið, fullorðinn maður eða kona. Þetta eru mínar hugleiðingar, sem ég vil beina til n., og væri auðvitað æskilegt, að hæstv. ráðh., sem sjálfsagt hefur hugsað manna mest um þessi mál, segði eitthvað um þetta, því að hér er m.a. um þjóðhagsmál að ræða. Það er þjóðhagsmál, hvort það á að heimta miklu meira starfsnám af mönnum en nauðsynlegt er, því að ef það er gert, er það sóun á fjármunum fyrir þjóðfélagið og þá sjálfa, og það er að bruðla með mannslíf eða hluta úr mannslífi eða mannsævi, ef sú krafa er gerð, að menn séu miklu lengur í skóla en nauðsynlegt er til þess að leysa af hendi það starf, sem þeim er ætlað. Nú er ég ekki að fullyrða, að það sé gert í þessu frv., en þetta allt kemur mér í hug við að hafa litið yfir frv. og þessa löngu grg. - 56 síður samtals, sem því fylgir. Það er mikið rætt um skólamál og menntamál nú á tímum, og það er eðlilegt, að svo sé. Öldin, sem við lifum á, er ólík fyrri tímum um margt, þó að maðurinn og gerð hans sé kannske lítið breytt frá því, sem var fyrir þúsundum ára. A.m.k. sagði Stephan G. Stephansson: „Því jafnvel í fornöld sveif hugur eins hátt, –og hvar er þá nokkuð, sem vinnst?“ En umhverfið og heimurinn er orðið mjög breytt. Hins vegar hafa hugmyndir okkar um skóla og skólakerfi, eins og þær hafa verið framkvæmdar til þessa, litlum breytingum tekið tiltölulega a.m.k. í eina öld. Við höfum fengið þær frá Norðurlöndum, og Norðurlandamenn fengu þær frá Mið-Evrópu, þ.e. hugmyndir um skóla fyrir börn og unglinga. En áður en skólar fyrir börn og unglinga voru til fyrir almenning, þá var það til, sem við köllum núna æðri skóla, þ.e. menntaskólar, sem þá hétu latínuskólar, og svo það, sem kallað var „universitas“ eða háskólarnir. Við höfum vanizt á það frá blautu barnsbeini, að svona ætti kerfið að vera, menntaskóli, almennur menntaskóli er hann núna kallaður, sem byggi ungmenni undir að stunda nám í háskóla, sem væri sérgreinaskóli. Háskólar eru sérgreinaskólar. Þar leggja menn stund á sérfræði. Það hefur verið til þessa alveg algild regla hér og ég held alls staðar, þar sem þessu skólakerfi hefur verið haldið uppi, að það sé skilyrði, að þeir, sem fá að komast inn í háskóla, eigi að hafa stúdentspróf. Mér hefur oft komið það til hugar - þó að ég sé enginn sérfræðingur í menntamálum og hafi ekki gefið mig sérstaklega að þeim, en hins vegar verið dálítið í skóla á sínum tíma - hvort þessi undirbúningur undir háskólann sé einhlítur og eigi rétt á sér, hvort hann þurfi endilega að vera svona. Stúdentar í háskólanum eða eitthvert trúnaðarmannaráð á þeirra vegum gerði í vor till. um það, að nemendum með burtfararpróf úr nokkrum tilgreindum skólum öðrum en menntaskólunum yrði veitt inntaka í háskólann, og bæði mér og sjálfsagt mörgum öðrum þótti þetta þá nokkuð nýstárlegt, að þetta skyldi koma frá stúdentunum. En nokkru síðar las ég grein, sem líka var frá stúdent eða stúdentum, þar sem kom fram enn þá róttækari till., og hún var sú, að öllum, sem þess æsktu, væri heimil innganga í Háskóla Íslands, og skyldu þeir hafa rétt til þess að stunda þar nám, að því þó tilskildu, að við háskólann sjálfan eða einstakar deildir hans væri inntökupróf eða þolraun, sem umsækjandinn ætti að ganga í gegnum, sem ætti að sýna það, hvort hann væri hæfur til þess að stunda nám í háskólanum, hvernig sem hann hefði fengið menntunina, hvort sem hann hefði fengið hana í menntaskóla eða í kennaraskóla, verzlunarskóla, bændaskóla, samvinnuskóla eða kvennaskóla eða bara hann hefði lært af útvarpinu t.d. eða lært af sjálfum sér, lært sjálfur af eigin rammleik. En við vitum, að það er nú ekki alveg dæmalaust, að menn hafi tileinkað sér menntaskólalærdóm án þess að vera í menntaskóla. Ég minnist þess t.d. - ég held, að það sé ekki rangminni hjá mér - að um það leyti, sem ég var þar dálítið viðloðand fyrir mjög löngu, þá kom þar við sögu ungur maður, sem nú er einn af prófessorum háskólans. Hann kom í menntaskólann í Reykjavík um vor, hafði ekki verið þar áður og ekki heldur í öðrum menntaskóla, og tók gagnfræðapróf. Þremur árum síðar kom hann svo aftur og tók stúdentspróf og hafði þá ekki heldur verið í menntaskólanum. En það einkennilega við bæði þessi próf var, að hann var annaðhvort efstur á prófinu eða mjög nærri því að vera efstur. Þetta var til, og þetta er til og getur verið til, að menn geta numið á ýmsan hátt með aðstoð annarra skóla en menntaskóla og með annarra aðstoð en skólanna. En til þess þarf auðvitað bæði hæfileika og ástundun, vilja og löngun til þess að fræðast. Mér kemur í hug í þessu sambandi, þegar ég er að lesa þetta mikla plagg hér, að kannske verði það þetta, sem koma skal, að háskólinn og kennaraháskólinn taki við nemendum og leyfi þeim að koma inn fyrir sínar dyr og stunda þar nám, ef þeir bara sýna sig hæfa til þess við inngöngu að geta stundað nám í þeirri háskóladeild eða kennaraháskóla, sem um er að ræða, hvernig sem þeir. hafa öðlazt menntunina. Og auðvitað liggur það í hlutarins eðli, að sú sérfræði, sem kennd er í háskóla og kannske kennaraháskóla, er mjög svo mismunandi. Þær eru svo ólíkar þessar greinar, sem stúdentarnir eiga að læra í háskólanum, að það þarf ekki alveg sama undirbúning undir þær allar í raun og veru. Það leiðir mann aftur inn á þessa hugsun, hvort í raun og veru henti á okkar tímum þessi almenna menntaskólafræðsla, sem eitt allsherjar- og einkaskilyrði til þess að komast inn í þessar margvíslegu sérfræðideildir í háskólanum. Ég held, að ég sé nú búinn að drepa á flest, sem mér hefur komið í hug, síðan hæstv. ráðh. flutti framsöguræðu sína, og í þessum umr., sem farið hafa fram síðan, og þó væri það sjálfsagt ýmislegt, sem ég gjarnan vildi ræða um einstakar gr. frv. sjálfs, ef ég teldi mig þess umkominn. En ég er ekki búinn að kynna mér frv. þannig, að ég geti gert það. Þetta, sem ég hef sagt, eru aðeins almennar hugleiðingar, sem ég vildi láta koma fram, áður en hv. n. tekur málið til meðferðar. En meginmálið er, hvernig á í stórum dráttum að koma fyrir menntun kennaranna, sem eiga að starfa í barnaskólunum og gagnfræðaskólunum og hvort ekki þarf að fara að endurskoða skipulagið eða þau skilyrði, sem verið hafa fyrir inngöngu í háskóla almennt. Það má aðeins minna á það, að kennaraháskólar hafa lengi verið til í öðrum löndum. Það hefur lengi verið starfandi kennaraháskóli í Kaupmannahöfn t.d. Ég held, að þar hafi það ekki verið neitt skilyrði, að menn væru stúdentar. Menn úr Kennaraskóla Íslands hafa, ef ég man rétt, farið í þennan skóla og eins menn, sem stunduðu nám í kennaradeildinni í Flensborgarskólanum, áður en kennaraskólinn var stofnaður. Það getur verið og er sjálfsagt rétt, sem hæstv. ráðh. segir, að það sé verið að breyta þessu nú á Norðurlöndum, og vel má vera líka, að það sé rétt að gera það. En þó kemur aftur og aftur fram í huga minn þessi spurning: Er það rétt að gera sömu kröfur til allra kennara, sem eiga að kenna börnum og unglingum frá 7–16 ára aldri, hvaða aldursflokki sem þeim er ætlað að kenna?



Herra forseti. Þar sem nú líður nær lokum þingfundartíma, mun eflaust ekki þykja óeðlilegt, að ég svari nokkrum fsp., sem til mín hefur verið beint í þessum umr. En fyrst vildi ég láta í ljós ánægju yfir því, að mér virðist þeir hv. þm. stjórnarandstöðunnar, sem talað hafa, hafa fallizt á þá meginstefnu, sem í þessu frv. felst, að því er varðar framtíðarskipun kennaramenntunarinnar. Þó fer það ekki fram hjá mér, og ég vek á því athygli, að undirtektir hv. þm. stjórnarandstöðunnar undir þetta frv. hafa - og það harma ég - ekki verið eins algerlega jákvæðar og þær voru fyrir nokkrum dögum undir frv. um skólakerfi og grunnskóla. Ég vona, að þetta bendi ekki til þess, að von sé á þess konar deilum eða átökum um þetta frv., sem hindri framgang þess á þessu þingi. En þetta hefur ekki farið fram hjá mér, og ég vek athygli á því í því skyni einu að undirstrika ósk mína um það og ósk ríkisstj. um það, að frv. fái sem skjótasta meðferð í hv. menntmn. og það verði afgreitt á þessu þingi, því að ég tel öldungis nauðsynlegt, að sú breyting, sem fyrirhuguð er og mér skilst, að þm. séu í megindráttum sammála um og kennarasamtökin og kennaraskólinn leggja mikla áherzlu á, að nái sem fyrst fram að ganga, geti komið til framkvæmda á hausti komanda. Að öðrum kosti mun verða um að ræða öngþveiti, framlengingu á ástandi, sem varað hefur lengur en ég og aðrir þeir, sem eru áhugamenn um málefni kennaraskólans og kennaramenntunarinnar, hefðu viljað, að hefði varað. Tveir hv. þm. hafa harmað það, að frv. skyldi ekki hafa verið útbýtt fyrr en núna í byrjun síðari hluta þingsins, að það skyldi ekki hafa komið fyrir augu þm., þegar þingið kom saman í haust, 10. okt. s.l. Þetta var óframkvæmanlegt af þeirri mjög svo einföldu ástæðu, að menntmrn. fékk frv. ekki frá n., sem samdi það, fyrr en 23. okt. s.l., m. ö. o. eftir að þing er komið saman. Og ég hygg, að það megi teljast rösk handtök í menntmrn. og hjá ríkisstj. að hafa lokið athugun á svo viðamiklu máli sem hér er um að ræða, og samstaða náðist um það í ríkisstj., þ.e. fyrst og fremst á milli menntmrn. og fjmrn., að leggja málið fyrir og æskja þess, að þingið afgreiði það nú þegar á þessu þingi. Það eru hraðari vinnubrögð en yfirleitt tíðkast og helgast eingöngu af því, að við í menntmrn. - og höfundar frv. - höfum talið vera hér um óvenjulega mikilvægt mál að ræða. Ég lét þess einnig getið í framsöguræðu minni, að hér er um meginstefnu að ræða, sem hefur verið kunnug öllum áhugamönnum um málefni kennaraskólans í 1–2 ár, og í raun og veru á því engum, sem lætur sig málið verulega skipta, að veitast erfitt að mynda sér skoðun á málinu. Ég hygg raunar, að flestir hafi myndað sér skoðun á málinu á undanförnum mánuðum og árum og eigi það við um alla þá þm., sem sérstakan áhuga hafa á málinu og sérþekkingu hafa á því og munu því sérstaklega um það fjalla. Tveir hv. þm. hafa einnig vikið að því, hvers vegna kennaranáminu sé ekki ætlaður staður í háskólanum, fyrst gert er ráð fyrir því sem aðalreglu, að stúdentspróf sé inngönguskilyrði og væntanlegt kennaranám fari fram á háskólastigi. Ég sé enga ástæðu til annars en vera algerlega hreinskilinn, hvað mig persónulega áhrærir í þessu efni. Þegar sú hugmynd fyrst kom upp fyrir nokkrum árum að breyta kennaranáminu og flytja það á háskólastig, þá var ég persónulega þeirrar skoðunar, að eðlilegasta lausnin í því efni væri sú að fela sérstakri háskóladeild að annast menntun barnakennara, eins og það var í raun og veru ætlunin með B.A.-náminu í háskólanum að mennta framhaldsskólakennara. Húsnæðismál skipta þarna engu máli, því að ný deild í háskólanum hefði auðvitað enn um sinn getað verið staðsett hvar sem er í jafnlitlum bæ og Reykjavík er. En þetta sjónarmið mætti mikilli andstöðu af hálfu forvígismanna kennaraskólans og raunar samtaka barnakennara einnig. Og þau rök, sem þessir aðilar færðu fyrir því að hafa kennaranámið í sérstökum kennaraháskóla, eins og raunar algengast væri annars staðar, en ekki í hinum almenna háskóla þjóðarinnar, voru þau, að kennaranámið væri þess háttar sérnám, sem að ýmsu leyti væri öðruvísi og gerði aðrar kröfur til kennara og nemenda en almennt háskólanám gerði. M.ö.o., þó að það væri flutt á háskólastig, þá væri ekki ástæða til þess að feta þar í fótspor þeirra akademísku „tradisjóna“, sem mótuðu háskóla eða „universitet“ bæði hér og annars staðar, enda væru dæmi um þetta með nýjar greinar eins og t.d. tæknifræði og verkfræði ýmiss konar, að þær hefðu flutzt úr „universitetunum“, úr hinum almennu háskólum, yfir í sérstaka tækniháskóla, sérstaka verkfræðiháskóla, og þess vegna væri eðlilegt að láta þróun kennaramenntunarinnar, sem byrjað hefði á framhaldsskólastigi, þróast sjálfstætt, láta þær gömlu stofnanir vaxa, enda hefði það verið gert annars staðar í stað þess að kippa þeim upp með rótum og sá rótunum að þessari nýju menntun í allt öðrum jarðvegi, sem væri hinn akademíski jarðvegur gamalla háskóla. N. reyndist á þessari skoðun, og ég hef fyrir mitt leyti og ríkisstj. fallizt á hana. Annars væri frv. ekki flutt í því formi, sem það nú er flutt. Ég játa fúslega með þessum tveimur hv. þm., að þetta er engan veginn sjálfsagt mál. Það má færa mörg og skynsamleg rök fyrir því ekki sízt í jafnlitlu þjóðfélagi og á Íslandi, að ástæðulaust sé að hafa tvo háskóla, og það mætti vel skipuleggja nýja háskóladeild með þessu nýja verkefni þannig, að gamlar venjur, gamlar „tradisjónir“, gömul náms- og kennsluviðhorf í háskóla yrðu ekki til trafala í því nýja námi, sem hér er verið að efna til. En með hliðsjón af því, að skoðanir sérfróðra manna um kennaramenntun, forvígismanna kennaramenntunarinnar og kennarasamtakanna, virtust vera eindregnar á þessum málum, þá hefur það orðið niðurstaða mín að gera skoðanir þeirra að mínum í þessu efni. Ég tel það ekki heppilegt, að einstakir fagráðh., sem flytja og fjalla um mjög mikilvæg mál, leggi meiri áherzlu á sínar eigin persónulegu skoðanir en skoðanir þeirra manna, sem eru ráðandi í þeirri stétt eða þeim stéttum, sem hlutaðeigandi mál snertir. Ég hef - og um það eru mörg dæmi - yfirleitt fylgt þeirri reglu í mínum störfum að hlusta vel og vandlega á rök, þó að það væri ekki alveg í samræmi við mínar persónulegu skoðanir í einu og öllu, og a.m.k. því aðeins að mín skoðun og minna félaga í ríkisstj. væri þeim mun ákveðnari og sannfæringin þeim mun traustari, þá hef ég talið rétt að láta sjónarmið sérfræðinganna og þeirra, sem hlut eiga að máli, ráða varðandi meðferð málsins a.m.k. varðandi flutning málsins. En ég endurtek, að mér koma þessar spurningar engan veginn á óvart. Þær voru í mínum huga lengi vel –jafnvel árum saman, þó að niðurstaðan hafi orðið sú, að ég flyt hér málið fyrir hönd ríkisstj. sem heildar í þessu formi. Hv. þm. Magnús Kjartansson taldi, að ákvæðin um verkaskiptinguna væru ekki nógu ljós. En það eru alveg skýr ákvæði í 1. gr. l., og ég hygg, að þessi ákvæði séu síður en svo óskýrari en hliðstæð ákvæði almennt í lögum eru, þ.e. að Kennaraháskóla Íslands og Háskóla Íslands er heimilað að skipta með sér verkefnum og viðurkenna sambærilegar námsgreinar eða námsþætti hvor annars til þess að forðast tvíverknað. Þetta mundi að sjálfsögðu verða skýrt nánar í reglugerð. Heimildin er alveg skýlaus þegar í 1. gr. frv. Það mundi síðar verða verkefni reglugerðar með eðlilegum hætti að kveða nánar á um, hvernig þessu samstarfi og þessari verkaskiptingu skuli háttað. Þá sagði hv. þm., að hann teldi óljós ákvæðin um inntökuskilyrði. Það væri gert ráð fyrir stúdentsprófi sem meginreglu, en svo væru óljós ákvæði um það, hvers konar annað nám gæti veitt rétt til inntöku í kennaraskólann. En ég er síður en svo þeirrar skoðunar, að ákvæðin séu óljós. Um þetta gildir það sama og hitt. Þau eru þvert á móti mjög skýr miðað við það, sem hliðstæð ákvæði eru í annarri skólalöggjöf. Í 4. gr. frv. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Inntökuskilyrði í Kennaraháskóla Íslands eru: 1. Stúdentspróf. 2. Annað nám, ef skólastjórn telur það jafngilt og mælir með því, en menntmrn. fellst á það.“ M.ö.o., skólastjórn hefur frjálsar hendur um það að meta annað nám hliðstætt menntaskólanámi og þarf ekki annað en gera till. til menntmrn. um þá niðurstöðu sína, og þá er málið leyst fyrir hlutaðeigandi aðila. Þetta eru frjálslegri ákvæði en eru t.d. í gildandi háskólalögum. Og svo kemur það, sem er algert nýmæli, það er ekki í gildandi háskólalögum og er algert nýmæli í lögum, sem fjalla um háskólamenntun. Í þriðja lagi segir: „Heimilt er skólanum að úrskurða um inntöku nemenda með hliðsjón af hæfniprófi eða öðrum matsaðferðum, en fullnægja skulu þeir ákvæðum þessarar gr. Ákveða má í reglugerð lágmarkseinkunn í íslenzku og fleiri greinum.“ Það er ekki til ákvæði í öðrum íslenzkum lögum um háskólanám hliðstætt þessu, að heimilt sé að veita rétt til háskólanáms samkv. hæfniprófi eða öðrum matsaðferðum, sem taldar eru fullnægja kröfum, sem sjálfsagt er að gera í slíku efni. Sú gagnrýni er því engan veginn á rökum reist, að inntökuskilyrðin í kennaraháskólann séu ekki skýr eða þröng. Þau eru þvert á móti skýr og víð. Þá spurði hv. sami þm., hvort ákvæðið um kjör rektors í frv. táknaði stefnubreytingu af hálfu stjórnvalda varðandi ráðstöfun í embætti. Það ber auðvitað ekki að skilja ákvæðið þannig, heldur einungis þannig, að hér er um að ræða annan háskóla og það þótti eðlilegt, að hliðstæðar reglur giltu um val rektors í þessum nýja háskóla og nú gilda um val rektors í gamla háskólanum. Rektor háskólans er einn af fáum æðstu embættismönnum ríkisins, sem er ekki skipaður af ráðh., heldur kosinn af kennurum. Það var till. n., sem ríkisstj. féllst á, að það væri eðlilegt, að sama skipun gilti um þennan nýja væntanlega háskóla, og sé ég ekki annað en það megi teljast algerlega eðlilegt. Ég veit ekki, hvort ég hef skilið spurningu hv. þm. rétt um það, að það væri óeðlilegt, að þeir, sem lykju kennaraprófi í vor í kennaraskólanum, skyldu ekki eiga að fá inngöngu í kennaraháskólann.

Ég sagði með kennaraprófi almennt.

Almennt, já, að það væri óeðlilegt, að þeir fengju ekki inngöngu í kennaraháskólann. Þessi spurning ber vott um algeran misskilning eða ber vott um það, að þm. hefur ekki gert sér grein fyrir eðli gildandi kennaraskólalöggjafar og þeirrar nýju löggjafar um kennaraháskóla, sem við erum hér að ræða um. Af hverju skyldi kennari, sem þegar hefur kennarapróf, full réttindi, æskja inngöngu í kennaraháskólann til þess að læra þar upp sömu hlutina að verulegu leyti sem hann hefur áður lært? Enda mundi hið nýja próf ekki veita nein meiri réttindi en kennarinn nú hefur. Er það meining hv. þm. að bera fram í alvöru þá spurningu, hvers vegna kennari, t.d. kennari, sem nú starfar við einhverja skóla, eða kennari, sem lýkur prófi úr kennaraskólanum í vor, eigi ekki að fá réttindi til þess að ganga inn í kennaraháskólann? Til hvers skyldi hann ganga inn í kennaraháskólann og sitja þar í þrjú ár til þess að fá engin meiri réttindi en hann hefur? Þetta er svo furðuleg spurning, að mig rekur í rogastanz, að hennar skuli spurt af þm. Sannleikurinn er auðvitað sá, að þeir, sem hafa lesið núverandi lög um kennaraskóla og lesið þetta frv., vita, að væntanlegir kandídatar úr kennaraháskóla, stúdentar eða þeir, sem eru með jafngildi stúdentsmenntunar plús þriggja ára nám, fá engin meiri réttindi en kennaranemi, sem lýkur kennaraprófi í vor. Kennsluréttindin eru nákvæmlega þau sömu, svo að spurningin er fullkomlega út í bláinn. Hv. þm. nefndi það, að ég mundi hafa þreytzt á því að vera menntmrh. í 14 ár. Ég held, að þessi spurning beri vott um það, að hann hafi gamlazt meira á því að vera þm. í þrjú ár en ég á því að vera menntmrh. í 14 ár, svo að mér sýnist þetta bera vott um meiri þreytumerki en ég vona, að á mér sjáist. Hv. þm. Eysteinn Jónsson lýsti eftir skýringum á kennaraskortinum á framhaldsskólastiginu. Sannleikurinn er sá, að fyrir nokkrum árum var efnt til átaks í málefnum háskólans, þ.e. háskólanum var falið það verkefni beinlínis að mennta kennara fyrir framhaldsskólastigið. Í því skyni var allt B. A.-nám háskólans endurskipulagt frá grunni. Því miður verður að játa, að þessi tilraun hefur ekki skilað þeim árangrí sem skyldi. Á því eru margar og mjög flóknar skýringar, sem ég sé ekki ástæðu til að reyna að gera tilraun til að ræða hér; til þess er málið of flókið. En ég segi aðeins, segi aftur og undirstrika: Sú tilraun, sem hafin var fyrir nokkrum árum og stendur enn yfir í því að láta háskólann með sínu B.A.-námi sjá fyrir nægilegum fjölda háskólamenntaðra manna fyrir framhaldsskólastigið, hefur ekki gefizt eins vel og skyldi, og er þarna enn eitt verkefni, sem þarf að taka á til þess að bæta úr þeim tilfinnanlega skorti, sem er á kennurum á framhaldsskólastiginu. Þetta mál hefur verið til rækilegrar athugunar í menntmrn. og háskólanum. Ég hef látið þá skoðun í ljósi við háskólann og þá einkum við forvígismenn B.A.-námsins, að við í rn. teljum ekki þær ráðstafanir, sem þegar hafa verið gerðar, hafa borið tilætlaðan árangur, og ég vona, að það verði gerðar einhverjar þær breytingar á skipan mála innan háskólans, sem bæti úr því, sem þarna er um að ræða. En að öðru leyti varðandi ræðu hv. þm. Eysteins Jónssonar vildi ég upplýsa, að í samningu er frv. um réttindi kennara á hinum ýmsu skólastigum, og hafa ýmsir aðilar óskað þess, að það frv. fengi að sjá dagsins ljós, þó að það yrði ekki samþ., áður en háskólinn tæki til rækilegrar athugunar þetta mál, sem ég skil vel, að hv. þm. vekti máls á. Hv. þm. Sigurvin Einarsson spurði tveggja spurninga, og það ætti að verða það síðasta, sem ég segi að þessu sinni. Hann spurði, hvort hinir nýju nemendur kennaraháskólans mundu ekki fá sama rétt til námslána og aðrir stúdentar hafa nú, og er þessari spurningu að sjálfsögðu svarað játandi. Annað hefði aldrei komið til greina, enda í fullkomnu samræmi við gildandi lög um lánasjóð námsmanna. Varðandi hitt atriðið, sem hann spurði um, hvort ekki ætti að bæta launakjör kennara í framhaldi af samþykkt jafnviðamikillar löggjafar og þess frv., sem hér er um að ræða, þá vildi ég aðeins segja í upphafi, að í nýgerðum kjarasamningum milli ríkisins og BSRB mun engin stétt opinberra starfsmanna hafa hlotið jafnmikla hækkun launa sinna - jafnmikla bót kjara sinna - og einmitt kennarar. Er þetta alveg óumdeilt meðal allra, sem til málavaxta þekkja. Og ég tel kennarastéttina vera mjög vel komna að þeirri miklu kjarabót, sem hún er nýbúin að fá, og hana síður en svo hafa verið of mikla, þó að ýmsir aðilar hafi talið hana og kjarabætur opinberra starfsmanna yfirleitt allt of miklar. Þeim mönnum er ég algerlega ósammála, og á það sérstaklega við um kennarastéttina. Það er alveg augljóst mál, að það hefur háð kennarastéttinni á undanförnum árum, að laun hennar hafa ekki verið nægilega góð; starf hennar hefur ekki verið nægilega vel metið til launa. Á þessu varð gagnger breyting í síðustu samningum opinberra starfsmanna, sem kemur fram í því sem sé, að engin ein stétt hlaut jafnmikla launabót og einmitt kennararnir. Það er viðurkenning á því, að laun þeirra hafi verið vanmetin undanfarin ár og laun þeirra þá verið orðin of lág. En nú mun enginn geta haldið því fram með sanni, að kennarar séu ekki hlutfallslega a.m.k. jafn vel launaðir og opinberir starfsmenn yfirleitt. Að því er spurningu hv. þm. Sigurvins Einarssonar snertir, vil ég að síðustu segja þetta: Ég skildi spurningu hans svo, hvort fyrir því hefði verið hugsað, að hinir nýju kennarar, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, að brautskráist á sínum tíma og hafa auðvitað lengri námstíma að baki en kennarar fram að þessu, fái hærri laun en kennarar hafa hlotið hingað til. Svo skildi ég spurninguna. Ég vona, að það sé réttur skilningur. Það er ákvæði í nýgerðum samningi ríkisstj. og BSRB um þessa væntanlegu kennara. Að vísu eru ákvæðin eldri en þetta frv. Þar er gert ráð fyrir nýju kennaraprófi að loknu stúdentsprófi plús tveggja ára námi, og slíkum kennurum er í einu ákvæði samningsins skipað í 18. launaflokk, þ.e. sama launaflokk og þeim kennurum, sem byrjaðir voru störf fyrir 1963. En kennarar almennt eru tveimur launaflokkum neðar. Kennarar almennt eru í 16. launaflokki, en geta þó unnið sig upp í 18. flokk annars vegar með starfsreynslu og hins vegar með viðbótarmenntun, svo að það hefur þegar verið hugsað fyrir því, að kennaranámið lengist verulega, ef þetta frv. verður að lögum. Það er þegar hugsað fyrir því - ég veit ekki, hvoru ég á fremur að þakka það, BSRB og kennarasamtökunum eða ríkisstj., það má þakka það báðum jafnt að hafa haft þá fyrirhyggju - að það eru væntanlegir á markaðinn kennarar með lengra nám að baki en hingað til hefur átt sér stað, og þeim kennurum er skipað í hærri launaflokk en þeim, sem skemmra námið hafa að baki.