Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá félags- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 822, um tekjur og skerðingar ellilífeyrisþega, frá Ólafi Ísleifssyni, á þskj. 1090, um leiðsöguhunda, frá Andrési Inga Jónssyni, og á þskj. 918, um heimilisuppbót og sérstaka uppbót almannatrygginga og aldurstakmörk námsmanna, frá Ólafi Þór Gunnarssyni.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Skoðast sú tillaga samþykkt ef enginn hreyfir andmælum.

Virðulegur forseti. Að bíða eftir réttlætinu er það sem öryrkjar, atvinnulausir og eldri borgarar hafa þurft að gera í áratugi. Mannréttindi, sanngirni, réttlæti og bann við mismunun eru bara orð sem ríkisstjórn eftir ríkisstjórn fer ekki eftir í málefnum þeirra sem verst hafa það í íslensku þjóðfélagi. Hækkun almannatryggingabóta um 3,6% um síðustu áramót í 4,6% verðbólgu, eins og nú er, sýnir hvernig óréttlæti ríkisstjórnarinnar bitnar á þeim verst settu. Yfir 10% hækkun launa á sama tíma eykur kjaragliðnunina enn frekar og er hún nú um 40% hjá þeim verst settu eftir bankahrunið. Biðraðir eftir mataraðstoð lengjast og fjölgar í hópi þeirra sem verða að lifa í sárafátækt. Í Covid-19 veirufaraldrinum getur ríkisstjórnin ekki einu sinni sýnt að hún mismuni ekki skjólstæðingum Tryggingastofnunar ríkisins því henni hefur tekist að skilja einn hóp út undan, það eru þeir verst settu meðal eldri borgara okkar. Vill einhver hér inni eða þarna úti í okkar ríka samfélagi reyna að tóra á 230.000 kr. á mánuði eftir skatt, hvað þá á minni fjárhæð en það? Borga leigu á húsnæði, fæði, klæði, mat, lyf og aðrar nauðsynjar og hafa til þess bara 230.000 kr. á mánuði eða minna? Er það sanngjarnt eða réttlátt? Og hvar eru mannréttindin í þessu fjárhagslega ofbeldi? Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda og öllum sem þurfa skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra hluta. Þá skal börnum tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst, segir stjórnarskráin. Börn í sárafátækt, eldri borgarar í sárafátækt, atvinnulausir í sárafátækt og félagsbótaþegar í sárafátækt. Er ekki kominn tími á sanngirni og réttlæti handa öllum, að allir séu jafnir fyrir lögum og njóti mannréttinda og þá ekki síst að börnum sé tryggð sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst?

Herra forseti. Vægi loftslagsmálanna minnkar ekki þessa dagana. Margir töldu að áhrif Covid-19 yrðu þannig að það leiddi til minni losunar, m.a. út af samgöngum og öðru slíku, en þvert á móti jókst losun á heimsvísu en minnkaði ekki á árunum 2019 og 2020 samkvæmt nýjum tölum. Ástæðan var aukin vinnsla jarðefnaeldsneytis í orkuframleiðslu, að hluta til til að vega upp á móti neikvæðum áhrifum Covid-19. Herra forseti. Það eru heldur ekki góðar fréttir af jöklum heims. Þeir halda áfram að minnka og nú bætir í hækkun sjávarborðs sem nemur 0,75 millimetrum á ári. Með öðrum orðum bætir verulega í. Íslenskir jöklar halda áfram að minnka. Árið 1890 var flatarmál þeirra 12.600 km², 2019 eru það 10.400 km². Þeir hafa því minnkað um 2.200 km² eða 18%. Auðvitað eru einhverjar ljóstírur í þessu öllu saman. Bandaríkin eru komin aftur að Parísarsamkomulaginu. Önnur stórveldi, mestu mengunarvaldarnir, þ.e. Rússland, Kína og Indland, segjast miða við Parísarsamkomulagið eins og áður en þau þurfa auðvitað að sanna að þær áætlanir standist. Við hér höldum máli. Við getum minnkað samdrátt okkar um 45–50% fram til 2030 samkvæmt aðgerðaáætlun þar um. En ég minni á að það er líka til önnur leið sem er að auka kolefnisbindingu, bæði með skógrækt og endurheimt votlendis, ég tala nú ekki um niðurdælingunni nýju sem æ oftar er verið að kynna fyrir okkur þessa dagana. Ef við stöndum við það sem við höfum samþykkt af áætlunum og gerum aðeins betur höfum við a.m.k. staðið við okkar skerf.

Herra forseti. Nýverið tók hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir til máls hér á þingi og hvatti Íslendinga til að ferðast innan lands og þá sérstaklega í svefnherberginu. Áskorunin er afar góð, enda fæðast of fá börn á Íslandi í dag og staðfestir tölfræði Hagstofu Íslands það. Frjósemi nú er 1,72 börn á hverja konu en yfirleitt er miðað við 2,1 barn til að viðhalda mannfjölda. Það er sömuleiðis staðan víðar í heiminum. En aftur að áskoruninni og svefnherberginu. Fyrir fjölmarga er það ekki nóg. Mörg pör og einstaklingar þurfa hjálp. Ástæða ófrjósemisvanda getur verið af ýmsu tagi. Ófrjósemi er ekki val. Það að þurfa að fara aftur og aftur í ófrjósemisaðgerðir er andlega og líkamlega erfitt og ekki síst dýrt ferli. Í Danmörku hefur svipuð þróun verið í gangi í nokkurn tíma og hafa Danir reynt að finna leiðir til að bæta aðgengi að frjósemismeðferð. Þar bjóðast fólki þrjár meðferðir því að kostnaðarlausu innan almenna heilbrigðiskerfisins. Hugmyndir hafa verið uppi um að bæta um betur. Samtök iðnaðarins í Danmörku hafa lagt til að komið verði á niðurgreiðslum á meðferð á einkareknum spítölum, fari bið eftir meðferð yfir 30 daga. Á Íslandi er einungis hægt að fara í meðferð hjá einum aðila. Kostnaðurinn er gríðarlegur auk þess sem það er engin trygging fyrir því að meðferð takist í fyrstu tilraun. Í dag niðurgreiða Sjúkratryggingar fyrstu meðferð um 5% og aðra til fjórðu meðferð um 65% en taka ekki þátt í kostnaði ef aðstoð er sótt erlendis. Ég spyr, herra forseti: Teljum við það ásættanlegt? Viljum við einungis að þeir efnamiklu geti fengið nauðsynlega aðstoð? Ef við viljum fjölga fæðingum á Íslandi hljótum við að byrja á því að auðvelda þeim sem vilja eignast börn að fá aðstoð sem þörf er á.

Hæstv. forseti. Í fréttum síðustu daga hefur áfram verið fjallað um leghálsskimun kvenna og sífellt koma nýjar upplýsingar upp á yfirborðið. Í morgun komu sérfræðingar á því sviði fyrir velferðarnefnd og óhætt að segja að margt hafi komið fram sem gefur tilefni til þess að fara fram á það með fullum þunga og öllum tiltækum ráðum að fá sýnin heim. Líf og heilsa kvenna er í húfi. Í fréttum í fyrradag var sagt frá því að samskipti hafi verið milli Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og Landspítala síðastliðinn vetur. Óskað var eftir svörum um getu spítalans til að greina sýni og svör bárust sama dag frá spítalanum um að hann gæti tekið við HPV-rannsóknum strax um áramótin og frumurannsóknum með fyrirvörum. Þau samskipti áttu sér stað áður en viðræður hófust við rannsóknastofuna í Danmörku. Samkvæmt Ríkiskaupum eru rannsóknir sýna útboðsskyldar. Fjármálaráðuneytið hefur bent á það og samkvæmt síðustu fréttum af málinu virðist engin vinna við útboðsgerð vera í gangi. Það verður að snúa af þeirri leið sem nú er farin og virkar augljóslega ekki. Það er algerlega óboðlegt að ætla konum að bíða í fullkominni óvissu. Líf og heilsa kvenna er meira virði en svo að ekki sé hægt að skipta um skoðun. Ég bið hæstv. heilbrigðisráðherra að gera það, að skipta um skoðun og fá sýnin heim.

Herra forseti. Ég verð að viðurkenna það að sú mikla umræða sem hér hefur farið fram undanfarinn sólarhring um málefni innflytjenda gengur fram af mér. Þetta er gott mál sem er verið að leggja fram með yfirgnæfandi stuðningi hér á Alþingi. En það virðist vera að einn flokkur ákveði að leggja þetta mál upp þannig að það sé rétt að sá ótta og tortryggni gagnvart því við almenning í landinu. Þarna er verið að gera eitthvað sem er ekki gott í samhengi hlutanna. Staða hælisleitenda og flóttamanna er alþjóðavandi og við sem þjóð berum siðferðislegar skyldur til að taka okkar skerf og gera það sem við getum til að hafa þessi mál í sem bestu lagi hér heima. Það erum við að gera með því frumvarpi sem hér liggur fyrir um málefni innflytjenda. Við erum að tengja Fjölmenningarsetrið, sem hefur sinnt sínu hlutverki vel og hefur verið staðsett á Ísafirði, og víkka það núna inn á höfuðborgarsvæðið, það er verið að samræma móttöku kvótaflóttamanna og hælisleitenda og að Fjölmenningarsetur geti veitt sem bestar upplýsingar um þá þjónustu sem er í boði til þeirra sveitarfélaga sem hafa verið að taka á móti kvótaflóttamönnum og auðvitað heilt yfir gagnvart innflytjendum hér á Íslandi. Við eigum að sýna þann þroska að geta gert þetta með almennilegum hætti og gera það sem best, við sem rík þjóð, en snúa þessu máli ekki á hvolf, að þarna sé einhver stórhætta á ferðinni, að við séum að opna fyrir óheftan flutning fólks hingað víðs vegar að úr heiminum. 

Herra forseti. Ef vikið er að störfum þingsins þessa vikuna vil ég byrja á umræðu af hálfu Viðreisnar um helsta stefnumál sitt; að ganga í ESB og taka upp evruna. Ef við höfum ekki krónuna til að taka höggið vegna ytri áfalla verður að líta á tillögu Viðreisnar sem tilboð um stórfellt atvinnuleysi þegar á bjátar í þjóðarbúskapnum. Verðbólgan er orðin mikið áhyggjuefni. Ekkert lát er á henni og hún er langt umfram markmið Seðlabankans. Ríkisstjórnin hefur engan viðbúnað til að verja heimilin sem mörg hver standa berskjölduð vegna tekjusamdráttar og atvinnuleysis. Engin viðleitni er höfð uppi til að koma t.d. í veg fyrir að lánastofnanir velti fjárfestingarmistökum eða óhóflegum rekstrarkostnaði á lántakendur með hærri vöxtum á breytilegum lánum. Fjármálaráðherra opnaði nýja vídd í skerðingum á kjörum aldraðra með því að áforma að lögfesta að greiðslur úr lífeyrissjóðum breytist aðeins einu sinni á ári með vísitölu neysluverðs en ekki mánaðarlega eins og verið hefur a.m.k. frá árinu 1997. Að lokum: Umræða gærdagsins um hælisleitendamál dró skýrt fram að við hér uppi á Íslandi fylgjum stefnu sem nágrannaþjóðir hafa látið af og lýsa sem mistökum. Við svo búið má ekki standa.

Virðulegi forseti. Framsóknarflokkurinn hefur allt síðastliðið ár lagt áherslu á stuðningsaðgerðir til að fleyta fólkinu í landinu í gegnum kreppuna sem Covid skapar. Nú þegar við sjáum til lands í glímunni við farsóttina er mikilvægt að missa ekki einbeitinguna. Með góðri samvinnu getum við haldið út og brúað síðustu vikurnar með lokaspretti sem tengir saman aðgerðir, viðheldur tekjum fólks og auðveldar fyrirtækjum að hefja vöxt. Stjórnvöld kynntu fyrir helgi á annan tug aðgerða, þar á meðal verða lokunarstyrkir framlengdir, fleiri geta sótt um viðspyrnustyrki, endurráðningar í fyrra starfshlutfall eru styrktar, bætt í ýmsar félagslegar ráðstafanir og úrræðum í menntakerfinu fram haldið. Mikilvægt er að fjárfesta í fólki og tryggja afkomu heimila en samt samhliða því þarf að vinna gegn neikvæðum áhrifum faraldursins á einstaklinga. Það er best gert með því að tryggja fólki tækifæri til sjálfseflingar, hvort sem er í gegnum nám, félagslega þátttöku eða þjónustu heilbrigðiskerfisins. Í gegnum allan faraldurinn hefur verið lögð áhersla á tækifæri til menntunar, þátttöku barna í íþróttum og ýmis félagsleg úrræði. Þess vegna er sérstaklega ánægjulegt að sjá núna að fjármagn verði aukið til geðheilbrigðismála, félagslegra aðgerða og menntunar. Úrræðin sem gripið hefur verið til hafa nýst samfélaginu vel. Nemendum hefur fjölgað bæði á framhalds- og háskólastigi á milli skólaára. Ljóst er að þar skipti yfirlýsing menntamálaráðherra í fyrravor sköpum. Þá var því lýst yfir að tekið yrði við öllum nemum og fjármagn tryggt til kennslu þeirra. Það liggur fyrir að þau mörgu félagslegu úrræði sem gripið hefur verið til hafa reynst vel, sérstaklega eru þau sem hafa verið ætluð til að efla viðkvæma hópa samfélagsins komin til að vera. Klárum leikinn saman.

Herra forseti. Síðustu fjöldamörg ár hafa hjúkrunarheimilin í landinu verið rekin með miklum halla. Fjárveitingar frá ríkisvaldinu til heimilanna, sem aðallega eru í formi daggjalda, hafa ekki hækkað í takt við verðlag eða kröfur um þjónustustig. Á þetta hafa Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu margoft bent og vilja leiðréttingu en tala fyrir daufum eyrum stjórnvalda. Hjúkrunarheimilin eru ýmist rekin af sveitarfélögunum eða í félagaformi og þá af sjálfseignarstofnunum, einkahlutafélögum eða félagasamtökum. Nýlega kom út fróðleg skýrsla um greiningu á rekstrarkostnaði hjúkrunarheimila. Þar er meginniðurstaðan að flest séu hjúkrunarheimilin rekin með halla en einungis 13% heimilanna nái endum saman. Heildarhallinn nemur 1.497 millj. kr. á árinu 2017–2019. Það sem vekur athygli er að hallinn er þó mun meiri því að sveitarfélögin lögðu talsvert til rekstrar einstakra heimila. Ef svo hefði ekki verið væri hallinn á tímabilinu 3,5 milljarðar. Herra forseti. Sveitarfélög víða um land hafa þannig hlaupið undir bagga og neyðst til að leggja rekstrinum til fjármagn sem hefur lengi verið að sliga mörg sveitarfélög. Þetta hafa sveitarfélögin þurft að gera þrátt fyrir að ríkið beri ábyrgð á málaflokknum og daggjöldin eigi að duga til að greiða fyrir veitta þjónustu. Það er sami aðilinn, ríkið, sem setur fram þjónustukröfurnar en þráast svo við að greiða samkvæmt því. Samningar við ríkisvaldið um greiðslur fyrir þjónustuna hafa verið tafsamir eins og víða á sviði heilbrigðismála og einkennst af þursahætti og þvermóðsku. Af þessum sökum hafa fjölmörg sveitarfélög ákveðið að skila rekstri hjúkrunarheimila til ríkisins. Það stefnir í að ríkið fái málaflokkinn meira og minna allan í fangið eins og kannski var ætlunin því að nú eru tímar miðstjórnarvaldsins. Miðstjórnin mun sjá um gamla fólkið, a.m.k. virðist sem stjórnvöld telji að öllum hlutum sé best fyrir komið í fangi ríkisins, að ríkisrekstur sé það eina rétta. Nú er öllum það kunnugt að verulega mun fjölga í hópi eldri íbúa í landinu á næstu árum og áratugum. Ætlum við ekki að fara að sinna þessum málaflokki sómasamlega, herra forseti? Hvernig má þetta ganga með þessum hætti? Er engin stefna í þessum málaflokki? Er stefnan sú að stinga höfðinu í sandinn og látast ekki sjá vandann?

Virðulegi forseti. Ég vildi vekja athygli á bókun frá bæjarstjórn Reykjanesbæjar sem var lögð fram í gær, þriðjudaginn 4. maí, þar sem bæjarstjórnin skorar á heilbrigðisráðherra að tryggja starfsemi nýrrar heilsugæslu á Suðurnesjum sem allra fyrst en ekki seinna en 1. október 2021. Undir það ritar öll bæjarstjórnin og segir að hún sé ekki tilbúin til að bíða þau 3–4 ár sem tekur að byggja nýja opinbera heilsugæslu og óljóst hvort takist að manna hana frekar en núverandi heilsugæslu á Suðurnesjum. Þá segir einnig í bókuninni, með leyfi forseta: „Nýverið sagði HSS upp lögbundinni heilbrigðisskoðun starfsfólks Brunavarna Suðurnesja sem þarf því að leita annað.“ Sjúkraflutningamenn og slökkviliðsmenn þurfa að leita annað til að fá lögbundna læknisskoðun. Því þarf að kippa í liðinn strax. Isavia, stærsti vinnustaðurinn á svæðinu, getur ekki fengið flensusprautur og annað þarna. Nú kemur fjöldinn allur af íbúum Suðurnesja hingað á höfuðborgarsvæðið í bólusetningu. Af hverju er það? Jú, af því þeir eru skráðir hjá heilsugæslustöð á höfuðborgarsvæðinu. Við erum með lausnina fyrir framan okkur og við eigum að nýta hana. Fjölbreytt rekstrarform tryggði aukna þjónustu og svaraði eftirspurn á höfuðborgarsvæðinu. Þar tókst að manna heilsugæsluna. Af hverju mega ekki íbúar annars staðar á landinu búa við sama aðgengi að heilsugæslu og höfuðborgarbúar? Finnum lausnir sem virka og það strax.

Virðulegi forseti. Það er svolítið kaldhæðnislegt að horfa á ríkisstjórnarflokk tala eins og hann sé í stjórnarandstöðu. Í kostaðri auglýsingu Sjálfstæðisflokksins lýsa þingmenn og ráðherrar hans heilbrigðisstefnu sem rímar hvergi við það sem þessi ríkisstjórn hefur gert í heilbrigðismálum og rammar alls ekki inn hvernig hv. þingmenn greiða síðan atkvæði hér í þingsal þegar þessi mál koma fram. Þetta sama fólk talar um mikilvægi þess að styrkja heilbrigðiskerfið með samstarfi ríkisrekinnar þjónustu og einkarekinnar þjónustu. Mér finnst það frábært. En hver er veruleikinn á þessu tímabili? Annað hvert úrræði sjálfstætt starfandi aðila í heilbrigðiskerfinu er í hættu. Við þekkjum framkomu við einkarekna heilsugæslu, sjúkraþjálfara, talmeinafræðinga, Krabbameinsfélagið, sálfræðinga og sjálfstætt starfandi lækna. Þessi ríkisstjórn hefur ekki gert neitt nema þrengja að þessum aðilum eða ekki samið við þá. Og hvað gerist við það, virðulegi forseti? Biðlistar lengjast og fólkinu okkar líður verr. Þjónustan versnar um land allt. Viðreisn er sá flokkur sem hefur staðið vaktina gegn nákvæmlega þessu rugli. Við höfum lagt fram mál um styttingu biðlista, t.d. í mjaðma- og liðskiptaaðgerðir. Og hvað gerir þessi flokkur sem kostar nú auglýsingar um að það verði að laga þetta? Hann kýs gegn málum, hamast á rauða takkanum eða stoppar að málin fái framgang. Þegar þingheimur samþykkti mál okkar Viðreisnar um að sálfræðingar kæmu undir sjúkratryggingakerfið, það yrði hugsað um andlega líðan jafnt á við líkamlega, þá kom fjármálaráðherra daginn eftir og agnúaðist út í málið. Svo þegar við vöruðum eindregið við flutningi á krabbameinsskimunum úr landi, sem þýðir skerta þjónustu við konur og missi þekkingarstarfa, hvað gerði þessi sami flokkur? Ekkert. Ekkert, herra forseti. Það er kaldhæðnislegt að sjá þessar auglýsingar um báknið burt. Þær eru ákveðinn brandari. Báknið er kjurt, það er rígniðurneglt og ósveigjanlegt. Bara ef Sjálfstæðisflokkurinn þekkti nú einhvern í ríkisstjórn.

Herra forseti. Í gær var sérstök umræða í þinginu um efnahagsmál. Þar benti ég m.a. á að íslenska krónan væri stór áhættuþáttur í íslensku efnahagslífi og þar með fjármálum heimila og fyrirtækja. Rétt væri því að huga að því að taka upp evru eða tengjast henni föstum böndum. Hæstv. fjármálaráðherra var ekki á því máli. Herra forseti. Viðbrögð fjármálaráðherra vöktu athygli oddvita Viðreisnar í Suðurkjördæmi, Guðbrands Einarssonar, forseta bæjarstjórnar í Reykjanesbæ, en hann var líka formaður Verslunarmannafélags Suðurnesja um árabil. Guðbrandur sagði á Facebook-síðu sinni, með leyfi hæstv. forseta: „Íslenska krónan er blessun segir fjármálaráðherra af því að það er hægt að breyta gengi hennar. Gengislækkun er hins vegar bara eignatilfærsla frá almenningi til þeirra sem eiga gjaldeyri eða eru í útflutningi. Í hruninu var kaupmáttur launafólks helmingaður með gengisfellingum. Að viðhalda krónu er bara einföld leið til að stela af fólki.“ Guðbrandur kjarnar vandann vel og afleiðingar hans í þessari færslu sinni. Herra forseti. Sagan kennir okkur að meint blessun krónunnar er fljót að breytast í bölvun. Sviptingar í gengi krónunnar hafa slæm áhrif um allt samfélagið og eru þannig frekar rót vandans en lækningin við honum. Krónan kemur ekki í veg fyrir atvinnuleysi. Krónan kemur ekki í veg fyrir verðbólgu. Krónan tryggir ekki samkeppnishæfa vexti. Það eru einfaldlega rangar staðhæfingar. Krónan hjálpar ekki til við að byggja upp traustara og fjölbreyttara atvinnulíf sem byggist á hugviti og tækni. Hún dregur úr möguleikum en eykur þá ekki. Íslenska krónan er ekki blessun.

Virðulegi forseti. Fyrir stuttu kynnti hæstv. menntamálaráðherra svokallaðar viðbótarstuðningsaðgerðir við stúdenta vegna heimsfaraldursins. Við fyrstu sýn líta aðgerðirnar ágætlega út. Þar er t.d. talað um tímabundna hækkun grunnframfærslu í formi tímabundins viðbótarláns. Þegar betur er að gáð getur lánið numið 6% álagi á grunnframfærsluna en stendur hins vegar aðeins þeim námsmönnum til boða sem hafa ekki verið með tekjur yfir heimiluðu frítekjumarki árið 2020, sem sagt ekki síst þeim stúdentum sem ekki hafa þurft að vinna með námi. Forsvarsfólk stúdenta hefur gagnrýnt ráðherrann harðlega fyrir dugleysi í að ráðast að raunverulegum rótum vanda stúdenta sem við vitum öll að er grunnframfærslan sjálf. Hún er enn of lág. Það sem stúdentar eru að biðja um er í raun ekki annað en að hægt sé að lifa af námslánum og að framfærslan samsvari dæmigerðu neysluviðmiði félagsmálaráðuneytisins. Það er krafa sem við þekkjum og sem stúdentar hafa barist fyrir árum saman. Þegar breytingar voru nýverið gerðar á lánafyrirkomulaginu með frumvarpi ráðherra um stofnun Menntasjóðs var grunnframfærsla námslána ekki hreyfð, ekki að nokkru leyti. Viðreisn lagði þá fram breytingartillögu til að bæta þar úr. Hún var felld. Í fyrra var hækkun á grunnframfærslu 0 kr. Hið sama gerðist aftur 1. apríl; engin varanleg hækkun. Það þýðir ekki að pakka aðgerðum eins og þessum inn í fínar umbúðir með slaufu og segja að verið sé að mæta kröfum stúdenta þegar reyndin er allt önnur. Forseti Stúdentaráðs Háskóla Íslands kjarnaði þetta vel á dögunum þegar hún sagði: Ef kallinu er ekki svarað þegar neyðin er mest, hvenær þá?

Virðulegur forseti. Mig langar að fylgja eftir þeirri umræðu sem ég hóf hér um endurvinnslu á heyrúlluplasti. Kerfið hefur verið óbreytt þrátt fyrir ábendingar um meingallað kerfi. Það hvetur ekki til endurvinnslu innan lands heldur til þess að plastið sé flutt til útlanda með tilheyrandi kolefnisspori. Nýlegar breytingar sem gerðar voru á kerfinu höfðu áhrif á stöðu endurvinnslufyrirtækisins Pure North í Hveragerði sem er, svo það sé tekið fram, með einhverja umhverfisvænstu endurvinnslu á þessu sviði sem þekkist í heiminum. Þær rýrðu samkeppnisstöðu þeirra mjög mikið. Í Evrópusambandinu eru dæmi um það og starfsemin sem slík nýtur ríkisstyrkja. Kerfið hvetur ekki til hreinsunar og böggunar fyrir vigt heldur að það séu vigtuð óhreinindi og vatn. Eins og ég fór yfir í fyrri ræðu minni í gær um þessi mál er stór hluti af því sem verið er að greiða fyrir vatn og drulla. Tölur sem síðan eru birtar um endurvinnslu á plasti eru þar með skakkar, rangar, þær eru blekking. Árangurinn er ekki í neinu samræmi við það þegar verið er að tala um góðan árangur okkar á því sviði. Við höfum líka á undanförnum árum eytt hundruðum milljóna úr Úrvinnslusjóði til að greiða fyrir vatn og óhreinindi. Nýlegar upplýsingar segja mér að heilmikið magn af heyrúlluplasti sé urðað á Íslandi, af því sem ekki er flutt út og sent til Malasíu og því litla magni sem er endurunnið í Hveragerði. Það er ákveðinn tvískinnungur í þessum málum og það er með ólíkindum að stofnunin, Úrvinnslusjóður, hafi ekki brugðist við þessu og að ráðuneyti umhverfismála hafi ekki brugðist við þessu. Það vekur eftirtekt að stofnunin hefur ekki skilað ársreikningi síðan 2016. Virðulegur forseti. Af því tilefni mun ég leita eftir því að Ríkisendurskoðun geri úttekt á þessari stofnun.

Forseti. Í gær var ég kynntur sem 15. þingmaður kjördæmis, sem var ágætisáminning um það hversu ójöfn skipting er á þingsætum hér á landi. Ef skipting þingsæta ætti að vera sem jöfnust milli núverandi kjördæma eftir fólksfjölda ætti Norðvesturkjördæmi að vera með fimm þingsæti, Norðausturkjördæmi sjö, Suðurkjördæmi tíu, Suðvesturkjördæmi 18 og Reykjavíkurkjördæmi með 24 eða 12 í hvoru kjördæminu. Það er þó ekki eina skiptingin sem er ójöfn. Skipting sæta milli þingflokka er einnig mjög ójöfn. Miðað við hlutfallslegt fylgi flokka fékk Sjálfstæðisflokkurinn tvö aukaþingsæti, Framsóknarflokkurinn fjögur, Samfylkingin eitt og Björt framtíð eitt aukaþingsæti í kosningunum 2013. Í kosningum 2016 fékk Sjálfstæðisflokkurinn fimm auka þingsæti, Vinstrihreyfingin – grænt framboð tvö aukaþingsæti, Píratar tvö og Viðreisn eitt. Málin flækjast hins vegar enn meira þegar hinn svokallaði 5% þröskuldur bætist við. Þá skekkist skiptingin enn meira og nógu slæm er hún þó. Auðveldasta lausnin á þessu vandamáli er að fjölga jöfnunarsætum. Það þarf ekki að breyta stjórnarskránni til þess og ætti ekki að vera ævintýraleg, óvænt uppákoma, eins og var haft eftir forseta þingsins í fréttum RÚV í gær. Það er nákvæmlega ekkert flókið eða ósanngjarnt við að fjölga jöfnunarþingmönnum, mjög einfalt þegar allt kemur til alls. En augljóslega þarf þó að laga fleira til að gera kosningakerfi okkar sanngjarnt. Til að hlutfall atkvæða til flokka endurspeglist í hlutfalli þingsæta þarf að afnema 5% regluna og helst að fjölga þingmönnum. Ágætt fyrsta skref væri þó ef ráðherrar myndu stíga til hliðar sem þingmenn. Flokkarnir sem ráða og hafa ráðið hafa hins vegar ekki viljað breyta. Þeirra er ævintýralega ósanngjarna lýðræðið sem við búum við, lýðræði sem getur búið til meiri hluta úr minni hluta atkvæða.

Herra forseti. Fátækt er hugtak sem okkur er oft tamt á tungu. Við þekkjum það of vel. Þúsundir Íslendinga í öllum aldurshópum búa við fátækt, tilfinnanlegan skort. Ekki hvað síst býr eldra fólk og öryrkjar við ósæmandi aðstæður að þessu leyti, hreina fátækt eða lágtekjuvanda. Stefán Ólafsson, fyrrverandi prófessor við Háskóla Íslands og sérfræðingur hjá Eflingu, hefur að undanförnu fjallað um kjör lífeyrisþega og væntanleg er skýrsla frá honum um þetta áleitna efni sem byggir á viðamikilli úttekt á lífeyrissjóðakerfinu. Hann tekur þar á samspili almannatrygginga og lífeyrissjóða, hvernig þeir þættir móta tekjur ellilífeyrisþega og öryrkja og hvernig ofnotkun skerðinga í almannatryggingakerfinu stýrir lágtekjuvanda lífeyrisþega. Hann færir rök fyrir því að bæði frítekjumark almannatrygginga og hámark lífeyris sé allt of lágt. Staðreyndin er sú að útgjöld íslenska ríkisins vegna ellilífeyris eru ein þau lægstu sem þekkjast meðal þróaðra vestrænna ríkja. Þegar kemur að velferðarkerfinu í heild sinni er ljóst að Ísland er meðal þeirra landa innan OECD sem ver hvað minnstum hluta af landsframleiðslu til velferðarmála. Þar er Ísland langt á eftir Norðurlandaþjóðunum. Þrátt fyrir lítil útgjöld ríkisins vegna lífeyrisgreiðslna hefur sú öfluga þróun átt sér stað að skattbyrði lífeyrisþega hefur stóraukist síðan 1990. Í langflestum OECD-ríkjum eru sértækar skattaívilnanir hjá lífeyrisþegum, en á Íslandi er ekkert slíkt að finna. Hins vegar fær stóreignafólk, sem borgar sér fjármagnstekjur, gríðarlegar skattaívilnanir, enda er 22% skattur af fjármagnstekjum hátekjufólks, en skatturinn er 47% sem vinnandi fólk og lífeyrisþegar þurfa að greiða af sínum hæstu tekjum, ef við getum sagt sem svo. Þeir hópar sem verst verða fyrir barðinu á skerðingum almannatrygginga eru lágtekjufólk, konur, öryrkjar og innflytjendur. 

Virðulegi forseti. Þann 2. mars síðastliðinn var samþykkt beiðni mín og 26 þingmanna um að heilbrigðisráðherra yrði falið að vinna skýrslu, úttekt á því hvernig staðið hefur verið að flutningi þess verkefnis sem lýtur að skimunum fyrir leghálskrabbameini kvenna. Í skýrslubeiðninni kemur fram að samráð skuli haft við þingflokka um að finna óháðan aðila til verksins. Samkvæmt þingsköpum ætti þessi skýrsla að verða kynnt okkur í þinginu hér í næstu viku. Það er nokkuð ljóst að svo er ekki. Enginn þingflokkur kannast við það að hafa heyrt frá heilbrigðisráðherra um þessa vinnu og það sem í vændum er og í morgun kom fram á fundi velferðarnefndar að enginn þeirra sérfræðinga í málaflokknum kannast heldur við það að hafa fengið einhverjar upplýsingar eða meldingar um að þessi vinna væri að fara af stað af hálfu ráðherrans. Ég spyr því forseta hver staða málsins sé og óska eftir því að þær upplýsingar komi fram í ljósi þess að þessi skýrsla á að vera væntanleg inn í þingið í næstu viku.

Forseti getur upplýst að hann hefur í samráði við fyrsta skýrslubeiðanda átt samtöl við … 

Herra forseti. Þetta er skýrslubeiðni, eins og fram kom hjá hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, beiðni um skýrslu frá heilbrigðisráðherra um breytingar á skipulagi og framkvæmd skimunar fyrir krabbameini í leghálsi, svo því sé haldið til haga. Fjöldi þingmanna, þar á meðal sú sem hér stendur, tók undir þessa beiðni og var þetta samþykkt af þinginu. Málið er ansi brýnt og það er þess vegna sem við leitum liðsinnis forseta alls þingsins, að hann ýti á eftir því að þessu verði svarað. Það eru þúsundir kvenna úti í samfélaginu sem fá engin svör sem eru búnar að fara í sýnatöku. Það eru læknar úti í samfélaginu sem fá heldur ekki svör um niðurstöður sem eru jafnvel komnar. Þetta kom fram á fundi velferðarnefndar í morgun og við fengum heimild til þess að greina frá því á opinberum vettvangi, formlega heimild. Þetta er grafalvarlegt mál. Það snýr að heilsu kvenna en það snýr líka að hagsmunum fjölskyldna allra þessara þúsunda kvenna 

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram. Í mínum huga er málið grafalvarlegt og þess vegna verðum við að fá botn í þetta sem fyrst. Skýrslubeiðandi fór vel yfir það. Við fengum gesti fyrir velferðarnefnd í morgun, sérfræðinga sem eru alls ekki sáttir við hvernig var farið af stað. Það var ekki haft samráð við þá. Þeir hafa ekki aðgang að niðurstöðum rannsókna í Danmörku. Þeir geta ekki hringt í vin. Þeir geta ekki hringt í kollega, þeir vita ekki neitt. Við verðum að gera betur. Ég hvatti hæstv. heilbrigðisráðherra áðan til að skipta um skoðun og ég stend við það og ítreka þá beiðni.

Herra forseti. Hér eru grafalvarlegar upplýsingar að koma fram af fundi hv. velferðarnefndar í morgun. Breytingar á skimun á legháls- og brjóstakrabbameini kvenna hafa verið í algjörum ólestri. Ástæðan fyrir því að tekin var sú ákvörðun að breyta ferlinu hefur verið óskýr. Framkvæmdin hefur verið klúðursleg og illa skipulögð og umfram allt illa kynnt fyrir konum og aðstandendum þeirra, sem hefur valdið óöryggi, vantrausti og ótta fólks gagnvart því að fá niðurstöður úr skimunum mörgum mánuðum eftir að konur hafa farið í þær. Það að vinna við skýrslubeiðni um þetta grafalvarlega kvennaheilsumál sé ekki farin af stað og sé ekki komin á einhvern spöl eru grafalvarlegar upplýsingar sem við erum að fá hér fram af fundi hv. velferðarnefndar. Herra forseti. Það er algjörlega óboðlegt að engin teikn séu á lofti um að hafin sé vinna við að útbúa þá skýrslu sem þingheimur hefur kallað eftir. 

Virðulegur forseti. Við að hlusta á umræðuna í velferðarnefnd í morgun varð ég eiginlega alveg kjaftstopp. Maður hefur oft hlustað á ótrúlegt klúður en eiginlega það fyrsta sem mér datt í hug í þessu samhengi var: Guði sé lof að ég er ekki kona og á ekki á hættu að fá leghálskrabbamein. Það virðist hafa verið klúðrað hverju einasta skrefi í því máli og til að fullkomna klúðrið er verið að senda þessi sýni til Danmerkur og á þann hátt að það eru allar líkur á að það klúðrist líka. Okkur ber skylda til að sjá til þess að gera þetta betur, sérstaklega gagnvart þeim konum sem eru í þessari aðstöðu.

Herra forseti. Í ofanverðum febrúar sameinuðust 14.000 manns á undraskömmum tíma á Facebook-síðu sem heitir Aðför að heilsu kvenna, vegna þess að það var það sem læknir á Borgarspítalanum kallaði meðferð og framkvæmd á skimunum fyrir brjósta- og leghálskrabbameini hjá konum. Ef maður skoðar þá síðu núna, gaumgæfir hana, þá eru á hverjum einasta degi nýjar sögur kvenna sem búa við ótta út af því að þær eru jafnvel með teikn um að þær séu með frumubreytingar eða frumstig krabbameins og þær fá engin svör. Sumar þeirra hafa beðið mánuðum saman, herra forseti. Þetta er ekki þolandi. Ég verð að viðurkenna að ef heilbrigðisráðherra og hennar starfsfólk tekur ekki á sig rögg núna og kemur þessari skýrslu á koppinn er skömm þeirra mikil.

Forseti. Já, það kom dálítið á óvart á nefndarfundi í morgun hversu illa þessi framkvæmd var undirbúin og raunverulegur skaði hefur hlotist af þeirri framkvæmd að flytja sýnin út til Danmerkur á þennan hátt. Það er gríðarlega mikilvægt að það komi í ljós að það kannaðist enginn við að hafin væri nein vinna á þessari skýrslu. Það er grafalvarlegt því að þá er annaðhvort ekki búið að hefja vinnu við skýrsluna eða að ekki hefur verið haft samband við helstu fagaðila og sérfræðinga sem þyrfti að tala við við gerð þessarar skýrslu. Hvort tveggja er mjög alvarlegt. Þannig að ég geng út frá því að forseti hafi samband við heilbrigðisráðherra og kanni hver staðan er á þessari skýrslu og við fáum svör hérna sem allra fyrst, vegna þess að við verðum að kryfja þetta mál til mergjar, ekki bara til þess að laga ástandið eins og það er núna, það er í lamasessi, heldur líka koma í veg fyrir að svona mistök gerist aftur. Þarna virðist hafa verið tekin einhver ákvörðun án gagna, án sérfræðiþekkingar og án nauðsynlegra raka um hvers vegna þessi leið var farin.

Forseti. Mér finnst eiginlega hálfótrúlegt að ekki sé byrjað að vinna í þessari skýrslu. En því miður kemur það ekki á óvart af því að heilbrigðiskerfið hefur sýnt leghafandi fólki svo mikla vanvirðingu og vantraust síðan bara alltaf, held ég. Það eru fjöldamargar sögur, ekki bara í kringum leghálssýni og skort á fullnægjandi skoðun á þeim, heldur hefur það í rauninni með allt að gera sem viðkemur leghafandi fólki innan heilbrigðiskerfisins. Mér finnst ótrúlega leiðinlegt að heyra þetta og ég vona að gripið verði til einhverra alvarlegra aðgerða.

Herra forseti. Þetta mál er allt hið undarlegasta, verður maður að segja. En því miður er það þess eðlis og alvarleiki þess þannig að manni verður eiginlega orða vant. Þetta beinir líka athygli að því að stundum virðist það vera þannig að framkvæmdarvaldið, hæstv. ráðherrar, dregur úr hömlu að svara skýrslubeiðnum. Maður fær á tilfinninguna að það geti staðið í einhverju samhengi við hvert efni þeirra er og hvort það er óþægilegt fyrir viðkomandi ráðherra að svara. Það er alveg rétt að veittur er rúmur frestur til að skila skýrslum. En það veit ekki á gott þegar allar vísbendingar benda til þess að vinna við skýrsluna sé ekki einu sinni hafin þegar fresturinn er liðinn. 

Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að draga forseta að landi að hálfu leyti. Það er rétt að hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir var fyrsti flutningsmaður skýrslunnar. Ég hafði hins vegar forgöngu um það ræða skýrsluna við forseta, þegar við vorum farin að sakna þess að heyra nokkuð. Það eru engu að síður nokkrar vikur síðan. Fréttir sem bárust af fundi velferðarnefndar í morgun renna stoðum undir þann grun að þessi vinna sé ekki hafin, a.m.k. ekki með þeim formerkjum sem Alþingi samþykkti einróma að fela ráðherra að gera. Við bætist að þegar um er að ræða illa ígrundaða ákvörðun með óljósum ávinningi og afspyrnulélega framkvæmd er maður líka farinn að átta sig á því að þessi vinna átti sér ekki stað í upphafi þessa ferils. Ég hefði haldið að þessi skýrsla hefði bara getað verið prentuð út með því að ýta á lyklaborð af því að þær upplýsingar sem beðið er um hefðu legið til grundvallar þessari vegferð. Það var aldeilis ekki svo. Síðan ætla ég að segja eitt: Hæstv. ráðherrar, eins og aðrir, jafnvel frekar en aðrir, 

Virðulegur forseti. Ég á vissulega ekki sæti í velferðarnefnd, en þar sem hér er verið að fjalla um er auðvitað grafalvarlegt mál og ekki annað hægt en að taka undir þá hörðu gagnrýni sem heilbrigðisráðherra verður fyrir út af framgöngu í þessu máli, og bætist reyndar þar við, að mínu mati, langt syndaregister ráðherrans þegar kemur að stjórnun í heilbrigðiskerfinu. Ég hef gagnrýnt það bæði í ræðu og riti hvernig haldið er á málum þar. Við horfum til að mynda upp á þetta í liðskiptaaðgerðum þar sem hægt væri að lina þjáningar hundruða manna með því að semja við sjálfstætt starfandi fyrirtæki hér innan lands. Við horfum upp á það að hægt væri að leysa úr heilsugæsluþjónustu á Suðurnesjum með því að heimila að þar yrði starfrækt sjálfstætt starfandi heilsugæsla. Þær sem settar voru á laggirnar á höfuðborgarsvæðinu leystu hér biðlistavandamálin og juku þjónustustigið. Það eru mörg slík skref sem ég er mjög ósáttur við, að það skuli vera þessi stefnubreyting í gangi, og get bara alls ekki kvittað upp á það.

Virðulegur forseti. Það er mjög nauðsynlegt að hafa allar upplýsingar skýrar í þessu máli. Það er mjög undarleg ákvörðunartaka sem leiðir til þess að við sendum sýni til Danmerkur í svona mikilvægum málaflokki. Að það skuli hafa orðið niðurstaðan er eitt og sér mjög áhugavert. Það að ráðherra virðist hunsa þær varúðarkröfur sem voru settar í skýrslubeiðnina, um að hafa óháða aðila eða samráð við þingflokka, bendir til ákveðinna varnarstarfa af því að ákvörðunin var vissulega tekin þar. Ef ráðherra getur unnið skýrsluna sjálfur og ekki tekið inn þá aðila sem geta metið á óháðan hátt hvort tilefni var til að taka þau skref sem beðið er um að skoða þá er það ekki mjög góð framkvæmd.

Herra forseti. Undirbúningur að flutningi skimunar fyrir leghálskrabbameini stóð víst í tvö ár, en samt náðist einhvern veginn að klúðra því ferli þannig að allt var upp í loft þegar að flutningnum kom. Þau gögn sem beðið er um í skýrslubeiðninni, sem við höfum verið að ræða hér í fundarstjórn, hefðu öll átt að liggja fyrir síðasta haust. Eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson segir þá hefði átt að nægja að ýta á „print“ á tölvu uppi í ráðuneyti og þá hefði þessi skýrsla bara verið tilbúin. Í staðinn hefur ráðuneytið kosið að nýta níu af þeim tíu vikum sem það hefur samkvæmt þingsköpum til að skila skýrslu til Alþingis í að gera ekki neitt, að gera ekkert við þessari beiðni 26 þingmanna sem samþykkt var með öllum greiddum atkvæðum hér í þingsal. Herra forseti. Þetta er lítilsvirðing við Alþingi og þetta er lítilsvirðing við þær konur sem eiga um sárt að binda vegna þessa máls.

Herra forseti. Það er mjög mikilvægt að fá botn í þetta mál sem við höfum rætt, þessa skýrslubeiðni. Mér er kunnugt um það og vafalítið fleiri þingmönnum að vinna í ráðuneytinu er þegar hafin með skýrsluna. Hins vegar veit ég ekki frekar en aðrir þingmenn við nákvæmlega hverja ráðuneytið er að ræða eða hvaða fólk það hefur sett til verka. Ég held að það sé þess vegna mikilvægt að forseti grennslist fyrir um það með hvaða hætti verið er að vinna þessa vinnu og hvar hún er nákvæmlega stödd. Það er mjög mikilvægt, sérstaklega með tilliti til þess að þarna er um viðkvæma þjónustu að ræða, oft og tíðum mjög viðkvæma skjólstæðinga og það er mikilvægt að við fáum botn í þetta mál sem allra fyrst.

Virðulegur forseti. Ég er ánægð með að heyra orð hæstv. forseta þess efnis að hann ætli að skoða þetta mál. En það breytir auðvitað ekki því að þessi tillaga hefur verið samþykkt. Allar tímalínur lágu skýrar og ljósar fyrir í þeim efnum. Þetta er grátlegt í ljósi þeirra hagsmuna sem hér eru undir, í ljósi þeirrar miklu og þungu umræðu í samfélaginu, fyrst og fremst af hálfu kvenna sem þekkja það, skilja og vita að hérna er um grundvallarheilbrigðisþjónustu að ræða en líka af hálfu sérfræðinga og starfsfólks innan heilbrigðiskerfisins. Málið snertir sára taug svo víða að það er einlæg ósk mín að á þessi orð okkar hér í dag verði hlustað.

Herra forseti. Það er vert að vekja athygli á tvennu. Annars vegar að síðustu tvær setningarnar í skýrslubeiðninni sem Alþingi samþykkti voru, með leyfi forseta: „Að mati skýrslubeiðenda fer best á því að skýrsla um ofangreinda þætti verði unnin af óháðum aðila. Æskilegt er að samráð verði haft við þingflokka um þann óháða aðila sem fenginn verður til starfans.“ Þetta er lykilatriði þess sem við erum að benda á hér í dag. Hins vegar, þrátt fyrir að hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson, 1. varaformaður velferðarnefndar og þingmaður Vinstri grænna úr þingflokki hæstv. heilbrigðisráðherra, segist hafa vitneskju um það, einn og sér, að vinna við umrædda skýrslu sé hafin, þá hefur ekkert til hennar spurst. Enginn úr þingflokkunum hefur fengið neina meldingu um að þessi vinna sé hafin. Ekkert samráð er haft hér innan húss varðandi það hvaða óháðu aðilar eiga að vinna þessa skýrslu. Þetta er ekki skoðun á einhverri stofnun úti í bæ til framtíðar. Þetta er skoðun á ástandi 

Herra forseti. Upplýsingar hv. varaformanns velferðarnefndar varpa mjög daufri ljóstíru á þetta mál, nokkurs konar draugaljósi, vegna þess að eins og hv. þingmaður og formaður velferðarnefndar, Helga Vala Helgadóttir, bendir á var beðið um aðkomu þingflokka að því máli og það var ekki að tilefnislausu. Sú beiðni var nákvæmlega sett inn vegna þeirrar vitneskju sem við töldum okkur hafa og vegna viðbragða; að öðrum megin við stakketið væru tveir ráðgjafar ráðherra og hinum megin allir hinir. Við höfum ekkert við skýrslu að gera sem unnin er af þessum nefndu tveimur ráðgjöfum ráðherra. Við viljum fá faglegt mat á þessum verkferlum. Þess vegna er þetta draugaljós sem engu breytir fyrir upplýsingagjöf, fyrir upplýsingaskyldu heilbrigðisráðherra til Alþingis og upplýsingaskyldu heilbrigðisráðherra og Alþingis til þeirra fjölmörgu kvenna sem eiga heilsu sína undir þessari framkvæmd.

Virðulegi forseti. Ég vil ekki gera lítið úr því að það skipti máli að við fylgjum settum reglum í þinginu um það ferli sem sett er af stað með skýrslubeiðni. En ég get ekki setið hjá í þessari umræðu þegar talið berst að þörfinni fyrir hlutlausan þriðja aðila sem ráðherra eigi að fela alla vinnuna. Hérna tel ég að þingið sé komið algerlega út af sporinu. Skýrslubeiðni til ráðherra er til að ráðherrann komi til þingsins og geri grein fyrir sinni afstöðu, sinni framkvæmd á lögum, sínu ábyrgðarsviði. En þegar þingið er ítrekað farið að fela ráðherrum að koma með skýrslu og tekur sérstaklega fram að það verði að vera unnið af einhverjum allt öðrum en ráðherranum sjálfum, hann megi alls ekki setja sín fingraför á málið, en síðan á ráðherrann að koma til þingsins aftur með skýrsluna og standa ábyrgur fyrir því sem í henni stendur - þetta er algert rugl, virðulegi forseti. Og þingið ætti að sjá sóma sinn í því að biðja sjálft um að skýrsla sé unnin af þriðja aðila. Hvers vegna getur Alþingi ekki sjálft tekið ákvörðun um það hér á nefndasviði að fela einhverjum þriðja óháða aðila að skoða einstök mál og ekki vera að blanda ráðherra í slíkt?  
            

Eins og forseti tók fram er hann alltaf tilbúinn til að grennslast fyrir um stöðu mála í þágu þess að upplýsa um hana. En rétt er að taka fram að eftir að Alþingi hefur samþykkt skýrslubeiðni til ráðherra er sú skýrslubeiðni og efnd á þeirri beiðni á stjórnskipulega og lagalega ábyrgð viðkomandi ráðherra. Forseti Alþingis hefur ekkert íhlutunarvald í þeim efnum. Það er síðan ráðherrann sem ber ábyrgð á skýrslunni, bæði pólitíska og lagalega. Það er á grundvelli ákvörðunar Alþingis um að viðhafa það verklag. Forseti vill að nokkru leyti taka undir með hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að Alþingi þarf í raun að gera það upp við sig ef það vill sjálft stýra því hverjir koma að gerð skýrslu, að setja það mál í t.d. þann farveg að biðja Ríkisendurskoðun sem óháðan aðila um slíkt, vegna þess að vandinn sem upp kemur er þessi, sem forseti vonar að honum hafi tekist að útskýra án þess að hleypa hér öllu í loft upp, að eftir að Alþingi hefur beðið ráðherrann um skýrsluna verður hin lagalega og pólitíska ábyrgð ekki frá ráðherranum tekin. Það er þannig og á ekki að þurfa að hafa um það mikið fleiri orð. En forseti endurtekur að hann er tilbúinn til að kanna stöðu þessa máls og skal upplýsa um það héðan úr stólnum þegar hann hefur fengið eitthvað til að upplýsa um og vonar að það geti orðið til þess að ljúka þessari umræðu. Halda menn sig við það að vilja halda áfram að ræða fundarstjórn forseta um þetta mál? Já, það gera menn. Þeir sem ekki hafa fullnýtt rétt sinn geta gert það.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að vekja athygli á því að hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. forseti Alþingis rituðu báðir undir þessa skýrslubeiðni með því formati sem á henni er.

Undir beiðnina?

Undir beiðnina. Þannig að menn verða aðeins að vera heima í því hvort þeir hafi samþykkt … 

… ekki undir beiðni.

Þú samþykktir málið hér í þinginu.

… með þessum athugasemdum.

Ekki með þessum athugasemdum neitt. 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka forseta fyrir góð orð um að hotta á eftir þessari skýrslu. En ég verð að viðurkenna að viðbrögð hæstv. fjármálaráðherra í þessari umræðu eru mér algerlega óskiljanleg. Ég skil ekki hvaða hjartalag það er að koma hér upp og hella fúkyrðum yfir þingheim vegna þess að hann hefur beðið um skýrslu út af máli sem varðar hundruð kvenna a.m.k. og heilsu þeirra og líf. Að koma hér og hella fúkyrðum yfir þingheim út af þessari beiðni er mér bara gjörsamlega óskiljanlegt, herra forseti. Ég held að fjármálaráðherra væri sæmra að vinna að því og reka á eftir því að þessari skýrslu sé skilað með einhverjum sæmilegum hætti og að þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru komi fram sem fyrst, í stað þess að skeyta skapi sínu á þingheimi.

Virðulegi forseti Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, um nýtingu séreignarsparnaðar. Frumvarpið er á þskj. 1338 og er mál nr. 768. Í frumvarpinu er lagt til að heimildir einstaklinga til skattfrjálsrar ráðstöfunar og úttektar viðbótariðgjalds til séreignarsparnaðar í tengslum við öflun íbúðarhúsnæðis til eigin nota og greiðslu inn á höfuðstól húsnæðislána verði framlengdar um tvö ár, eða til 30. júní 2023. Heimildirnar voru síðast framlengdar um tvö ár og munu að óbreyttu falla úr gildi 30. júní nk. Um er að ræða tvö úrræði sem upphaflega voru lögfest árið 2014 til þriggja ára sem hluti af aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar um höfuðstólslækkun húsnæðislána. Gildistíminn hefur tvívegis verið framlengdur og í bæði skiptin um tvö ár. Seinni framlengingin var liður í þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin kynnti vegna lífskjarasamninga aðila vinnumarkaðarins í apríl 2019. Bæði úrræðin hafa því verið samfellt í gildi í tæp sjö ár og hafa um 59 þús. manns nýtt sér þau einhvern tíma á tímabilinu júlí 2014 til mars 2021 en alls hafa liðlega 82 milljarðar verið greiddir út til sjóðsfélaga. Þá er í frumvarpinu að finna afleiddar breytingar á lögum um tekjuskatt til að tryggja rétthöfum áframhaldandi skattfrelsi við nýtingu úrræðanna. Virðulegi forseti. Talsvert hefur verið kallað eftir því að þau úrræði sem fjallað er um í frumvarpinu verði framlengd. Úrræðið hefur gefist vel, reynst mikil kjarabót fyrir þúsundir Íslendinga og stuðlað að hraðari eignamyndun einstaklinga og fjölskyldna á húsnæðismarkaði. Með tilliti til þessa er rétt að koma til móts við óskir um framlagningu þessa frumvarps. Þó er gengið út frá því, eins og verið hefur áður, að það sé tímabundið. Að þessu sögðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég hef heyrt mikið spurt um það síðustu ár hvers vegna þetta ákvæði sé ekki gert varanlegt. Það er sífellt verið að framlengja þetta og alltaf finnast góðar ástæður til en það virðist eins og það sé hreinlega ekki útrætt hvort fólk vilji að þetta sé varanlegur hluti af þessu kerfi, heildarhugsuninni á bak við það hvernig við tryggjum fólki afkomu þegar það er komið á aldur og hættir að vinna. Getur hæstv. ráðherra kannski deilt með okkur helstu álitaefnum, ef sú skoðun hefur komið upp, sem ég geri ráð fyrir að hafi komið upp, alla vega óformlega, í sambandi við þann möguleika að gera þetta úrræði varanlegt? Ég átta mig auðvitað á því að þetta er ekki gagnrýnislaust. Þarna er skattfrelsi sem kannski sumum finnst ekkert sanngjarnt, það gæti verið einn vinkillinn. En aftur á móti er ég sjálfur þeirrar skoðunar að það að hafa húsnæði er þörf sem verður áfram til staðar þegar fólk hættir að vinna og það að gera fólki kleift að vera frjálst frá skuldum á þeim aldri er líka eftirsóknarvert markmið. Þess vegna þykir mér áhugaverð hugmyndin og umræðan um að gera þetta ákvæði varanlegt þannig að mér þætti vænt um að heyra allar hugleiðingar sem hæstv. ráðherra getur deilt með okkur í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Við hófum þessa vegferð í ástandi þar sem skuldir heimilanna voru orðnar sjálfstætt, efnahagslegt vandamál. Þær voru of miklar og við fórum í skuldaleiðréttingu annars vegar og síðan opnuðum við fyrir þennan möguleika hins vegar. Við höfum framlengt úrræðið nokkrum sinnum en á miðri leið ákváðum við að tvískipta úrræðunum. Annars vegar að vera til skamms tíma áfram með heimildina fyrir alla til að taka út skattfrjálst séreignarsparnað sinn inn á húsnæðisskuldir og hins vegar að setja varanlega í lög heimild til úttektar á séreignarsparnaði fyrir fyrstuíbúðarkaupendur sem geta þá annaðhvort safnað upp höfuðstól til fjárfestingar í eigin húsnæði eða nýtt séreignarsparnaðinn yfir ákveðinn tíma með viðmiðum fyrir hvert ár þannig að það létti þeim fasteignakaupin og hjálpi til við að lækka skuldir. Þannig má segja að við höfum tekið þá afstöðu í þessu máli að skattfrelsið sé úrræði sem við viljum nýta fyrir fyrstuíbúðarkaupendur og reyndar höfum við opnað fyrir það að þeir sem ekki hafa átt fasteign í fimm ár geti gert hið sama. En fyrir aðra sem hafa notið góðs af skattfrelsinu - eins og ég rakti í mínu máli eru 84 milljarðar þegar farnir út úr kerfinu í þeim tilgangi - höfum við litið þannig á að við höfum náð þeim meginmarkmiðum sem við stefndum að. Eftir situr þá fyrir þann hluta hópsins sem á séreignarsparnað grunntilgangurinn með séreignarsparnaðarkerfinu; að vera þriðja stoðin í lífeyrissparnaði, heimild til úttektar frá 60 ára aldri, 

Virðulegi forseti. Ég er, með fullri virðingu, ekki viss um að ég sé miklu nær. Ég lít nú á það sem séreignarsparnað að leggja inn á húsnæðislán. Það er mjög fátt skynsamlegra, að mínu mati, að gera við peningana sína ef maður á fasteign og er með lán fyrir henni. En það er önnur ástæða fyrir því að ég spyr og hún er sú að þetta er ekki alveg gallalaust, sérstaklega þegar kemur að jafnréttismálum. Eins og kemur fram í greinargerð frumvarpsins kemur þetta ólíkum hópum misjafnlega vel, t.d. greiða karlmenn hærri iðgjöld vegna þess að þeir eru með hærri laun og þá hentar þetta þeim betur en konum, konur eru frekar á leigumarkaði o.s.frv. og vilja jafnvel frekar vera á leigumarkaði en karlar, að því er virðist. En til þess að takast á við slíkar áskoranir þá held ég að þetta úrræði þyrfti að hafa eitthvert langtímaplan. Þess vegna er ég svolítið að spyrja út í þetta vegna þess að mér finnst þetta góð hugmynd í grunninn. En það vakna spurningar eins og til að mynda hvers vegna það sé skattleysi þarna en ekki hreinlega skattlaust að fá tekjur aftur úr lífeyrissjóði. Hvernig er hægt að koma til móts við kynjahallann sem kemur úr þessu? Er það kannski leiðin til þess? En til þess að við förum út í þá umræðu þurfum við svolítið að líta til framtíðar í þessum efnum og átta okkur á því hversu lengi við ætlum að hafa þetta úrræði. Ef það verður framlengt aftur eftir tvö ár, sem ég býst eiginlega við að verði tilfellið, þá erum við svolítið búin að missa af tímanum sem við hefðum getað nýtt til að reyna að finna lausnir á þeim annmörkum sem hafa komið fram. Mér finnst þetta hafa ókosti þess að vera tímabundin ráðstöfun gagnvart skipulagi þrátt fyrir að vera sífellt framlengt og vera þess vegna í eðli sínu til lengri tíma en upprunalega var ætlað. Þetta er vandinn sem mig langar að leysa.

Virðulegi forseti. Til að svara öllum þessum álitamálum þá þurfum við í raun og veru að hafa dálítið skýra sýn á séreignarsparnaðarfyrirkomulagið, þennan viðbótarlífeyrissparnað, og spyrja okkur í hvaða tilgangi því kerfi var komið á fót. Ef við rekjum okkur til baka þá er það alveg ljóst að þetta átti að vera þriðja stoðin í lífeyrissparnaði en ekki sérstakt húsnæðisöflunarúrræði. En m.a. vegna þess að lífeyrissparnaður hefur verið mikill á Íslandi og vegna þess að húsnæðisskuldir voru orðnar sjálfstætt efnahagsvandamál þá opnuðum við tímabundið fyrir þennan möguleika. Ef við viljum taka umræðu um að gera það kerfi meira varanlegt þurfum við um leið að taka breiðari umræðu um þessa þriðju stoð. Varðandi gallana sem hv. þingmaður nefnir hér sérstaklega þá myndi ég kannski helst vilja svara því með því að benda á annað frumvarp sem liggur hér í þinginu og fjallar um tilgreinda séreign. Í tilgreindu séreigninni er þessari gagnrýni mætt fyrir hönd þeirra sem hafa lægri tekjurnar vegna þess að með tilgreindri séreign, sem er ný prósenta í lífeyrissparnaði upp á 3,5%, er opnað fyrir þann möguleika að sá sem ekki hefur getað nýtt að fullu rétt sinn til úttektar á séreignarsparnaði geti bætt sér það upp með tilgreindu séreigninni og fengið að taka hana og ráðstafa inn á húsnæðið með skattleysi. Þannig náum við að jafnsetja betur hópana sem hv. þingmaður var að lýsa áhyggjum af. Það er hugsunin á bak við tilgreindu séreignina og nýtingu hennar í þessa þágu. En síðan eru fleiri atriði í því máli sem greinilega eru umdeild hér í þinginu og spurning er hvernig það mál fer á endanum.

Virðulegur forseti. Ég tek undir að það þyrfti að vera eitthvert varanlegt úrræði í þessu samhengi. Staðan á fasteignamarkaði í dag er alveg fáránleg. Íbúðirnar seljast ekki á uppsettu verði heldur langt yfir uppsettu verði og jafnvel svo hátt yfir uppsettu verði að viðkomandi sem ætlar að bjóða í íbúð og er með séreignarsparnað og sparnaðinn sinn ræður ekki einu sinni við umframhækkunina. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann hafi ekki áhyggjur af því að þetta úrræði gagnist þá eingöngu þeim sem eru með virkilega með góð laun og hafa góðan bakhjarl. Ég sé t.d. ekki hvernig einstaklingur á að geta nýtt sér þetta. Hann mun aldrei ná að safna upp í útborgun vegna þess að hækkunin á markaði er svo rosalega mikil. Fyrir utan það er hann í þeirri stöðu að ef hann ætlar t.d. að taka hlutdeildarlán eru ekki til íbúðir. Síðan er það nýjasta að nú eru teikn á lofti um að verðbólgan sé komin af stað og byggingarkostnaður er að fara að stórhækka vegna þess að timbur hefur hækkað mikið og útlit er fyrir að það hækki um 30–50%. Kostnaðurinn á því eftir að fara enn þá meira úr böndunum. Þannig að ég spyr: Er hæstv. fjármálaráðherra með einhverja lausn fyrir einstaklinga sem ætla að reyna að kaupa, eða þá sem eru á lægstu launum, að nýta sér þetta?

Virðulegi forseti. Það er að sjálfsögðu rétt hjá hv. þingmanni að þegar mikil spenna er á húsnæðismarkaði og eignir seljast ítrekað yfir ásettu verði er það mikill seljendamarkaður og kaupendur eru ekki í þeirri stöðu að geta valið og hafnað. Það á jafnt við um alla þátttakendur á þeim markaði. Hins vegar hljótum við að vera sammála því að kannski einmitt vegna þess að slíkt ástand ríkir á markaðnum er það að hafa þennan valkost til þess fallið að létta undir með þeim sem ætlar inn á húsnæðismarkaðinn. Hversu mikið fólk getur treyst á þann valkost fer jú eftir efnum og aðstæðum hverju sinni. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að minna er til skiptanna, úr minna að spila eftir því sem launin eru lægri þar sem hér er um ákveðnar prósentur af laununum að ræða sem fara í iðgjaldagreiðslur. En það er ekkert annað lögmál en gildir almennt um launin sjálf. Sá sem hefur hærri laun er líklegri til þess að standast greiðslumat á dýrari eign. Hér vísa ég því til þess sem áður kom fram í máli mínu um frumvarp sem ég hef áður mælt fyrir og varðar hina svonefndu tilgreindu séreign, aðferðafræði sem er hugsuð fyrir tekjulægra fólk til að nýta nýlega umsamdar kjarabætur til handa fólki á almenna markaðnum sem þá nýtur 15,5% í iðgjaldagreiðslur sem áður voru 12%. Í því frumvarpi er rætt um að þessi nýju 3,5% til viðbótar geti gagnast.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin. Í sambandi við þessa tilgreindu séreign hefur verið talað um að hún fari beint til lífeyrissjóðanna. Er þá ekki alveg sjálfsagt að viðkomandi einstaklingur fái að ráða hvert þessi tilgreinda séreign fer, í hvernig ávöxtun og hvernig hann ráðstafar henni til ávöxtunar? Síðan væri líka gott að fá að vita hver stefna ríkisstjórnarinnar er í sambandi við þensluna á húsnæðismarkaði. Er ríkisstjórnin að gera eitthvað til að spyrna við? Þessi ákvæði sem verið er að setja inn eiga að gilda til júní 2023. Er eitthvað sem tryggir að innan þess tíma verði ástandið á íbúðamarkaði eitthvað betra? Ég sé engin teikn um það. Það er líka annað, það er ekki einu sinni verið að tala um að taka húsnæðið út úr vísitölunni. Oft hefur verið gerð krafa um það vegna þess að það hefur líka gífurleg áhrif á verðbólguna. Er eitthvað slíkt á döfinni hjá ríkisstjórninni til að verjast því ástandi sem við virðumst vera að ganga inn í núna, óðaverðbólgu og þenslu? Hvað er ríkisstjórnin að gera í því? Hvaða stefnu hefur hún?

Virðulegi forseti. Um aðgerðir ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum er fjallað í skýrslum sem félagsmálaráðherra hefur tekið saman og ég hygg að verði gerðar opinberar á næstu dögum, þ.e. að með skýrslunni verði veitt yfirlit yfir þau fjölþættu úrræði sem ríkisstjórnin hefur kynnt til sögunnar til að létta undir með fólki. Við höfum afgreitt margt af því hér í gegnum þingið. Ég nefni hlutdeildarlánin svonefndu sem eitt af stóru úrræðunum og mikla kerfisbreytingu í því efni. Við höfum sömuleiðis verið að gera margs konar aðrar breytingar sem eru allar miðaðar að því að lækka þröskuldinn inn á húsnæðismarkaðinn. En þrátt fyrir allar aðgerðir stjórnvalda, sem eru oft og tíðum dálítið sértækar, held ég að engin ein aðgerð hafi létt jafn mikið undir með fólki eins og sú að skapa hér umhverfi fyrir lægri vexti og meiri stöðugleika. Lækkun vaxta, lægstu húsnæðisvextir í sögunni, er auðvitað mesta kjarabótin fyrir heimilin. Svo er það húsnæðismarkaðurinn, hvernig getum við reynt að hafa áhrif á hann? Verðum við ekki bara að vera sammála um að á húsnæðismarkaði mun verð á endanum ráðast af framboði og eftirspurn? Hér koma nokkrir grundvallarþættir alltaf til sögunnar. Það er byggingarkostnaðurinn, sem hv. þingmaður kom inn á, en kaupmáttur heimilanna skiptir líka máli. Eftir því sem heimilin hafa meiri kaupmátt eru reistar betri íbúðir og jafnvel stærri og af meiri efnum. Og eftir því sem fleiri bítast um íbúðirnar, þeim mun meiri spenna myndast á markaðnum. Okkar hlutverk, í samvinnu við sveitarfélögin, er m.a. að sjá til þess að jafnvægi sé á milli framboðs og eftirspurnar.

Forseti. Það er alltaf freistandi að fjalla um húsnæðiskerfið þegar kemur að lífeyrissjóðamálum því að það er í raun og veru hinn helmingur lífeyriskerfisins á Íslandi. Það að eiga skuldlaust þak yfir höfuðið þegar starfsævinni lýkur er í rauninni lykillinn að því að geta lifað af lífeyri. Ef borga þarf af skuldum af húsnæði á meðan fólk er á lífeyri almennt séð þá dugar hann einfaldlega ekki. Þetta fer hönd í hönd, annars vegar að strita út ævina til að eignast skuldlaust þak yfir höfuðið og hins vegar að greiða í lífeyrissjóð til að vera með vasapening þegar starfsævinni lýkur. Þannig er lífeyrissjóðakerfið okkar sett upp í dag. Það vantar yfirleitt umfjöllunina um þennan seinni part, þ.e. skipulag húsnæðismála og, eins og var fjallað um í andsvörum áðan, hvernig framboð og eftirspurn skilar sér í raun og veru til allra sem keppast við að koma sér upp skuldlausu húsnæði fyrir starfslok. Það hunsar í rauninni algerlega þann hóp fólks sem kýs að klára ekki séreignarhluta lífeyrissjóðakerfisins og er í leigu. Það er mjög erfitt verkefni að glíma við af því að það er ekki einu sinni tekið tillit til þess í lífeyrissjóðakerfinu. Umfang lífeyrismála á Íslandi er ekki fullskipulagt. Við glímum enn þá við nokkrar glufur í því sem varða einmitt leigumál, framboð og eftirspurn, sérstaklega hvað varðar félagslegt húsnæði, og það er gríðarlega mikill munur á því milli sveitarfélaga hvernig því er sinnt. Þessi viðbót er vissulega ágæt út af fyrir sig og skilar sér einmitt til þeirra sem geta safnað séreignarsparnaði og er einn hluti af púslinu. Þetta er vissulega bara það sem fólk á og er hluti af lífeyriskerfinu, annaðhvort útleyst í vasapening í rauninni, það sem fólk hefur í lífeyri eftir starfsævi, eða í skuldlausu þaki yfir höfuðið. Fólk ræður því hvort séreignarsparnaðurinn fer aukalega í vasapening eða aukalega og fyrr í að greiða niður skuldir af íbúðarhúsnæði. Það sem stendur eftir eru þessar glufur hjá fólki sem er fast í leigukerfinu, fast í þeim aðstæðum að það kemst ekki einu sinni í félagslegt húsnæði og í kjölfarið á því hvernig það klárar í raun sína ævi utan þessa klassíska kerfis um að eignast skuldlaust húsnæði og að lifa af lífeyri það sem eftir er ævinnar. Þeir sem eru utan þess lenda í vandræðum aftur og aftur. Það hefur aldrei verið klárað að svara því hvernig á að mæta því fólki á skipulagðan hátt. Gripið er til alls konar plástra hér og þar og þegar þeir koma saman með skerðingum hér og þar verður einfaldlega til of stór fátæktargildra til að við höfum getað glímt við hana á nokkurn hátt. Kerfið er orðið það flókið að það eru gríðarlega fáir sem skilja, þegar verið er að fikta í einum hluta kerfisins, hvaða áhrif það hefur á heildina. Það er ekki hægt að komast að niðurstöðu í því með mjög auðveldu móti á neinn hátt. Þetta mál fjallar um nýtingu séreignarsparnaðar, sem er einn hluti af púslinu, einungis einn, sem gagnast helst þeim sem geta nýtt sér séreignarsparnað. Þetta er ágætisúrræði sem slíkt en það hunsar algerlega heildarmyndina sem þarf virkilega að fara að huga að ef lífeyrismálin eiga ekki að verða vandamál fyrir okkur til framtíðar.

Virðulegi forseti. Ég ætla að henda hérna fram nokkrum vangaveltum um þetta mál sem fela ekki í sér fastmótaðar eða endanlegar skoðanir heldur vil ég frekar flagga þeim svona til umræðu fyrir þingheim og almenning. Ef fólk vill skamma mig á Facebook fyrir þessar vondu skoðanir mínar þá býð ég það sérstaklega velkomið í þetta sinn vegna þess að mér finnst vera tilefni til þess þegar við lítum til lífeyrissjóðakerfisins, og sér í lagi þess úrræðis sem hér er lagt til að verði framlengt, þ.e. að hægt sé að nota séreignarsparnað skattlaust inn á húsnæðislán, að við hugsum aðeins til framtíðar. Mér er hugleikið hvernig fólk fer að því að spara eða leggja fyrir til efri áranna í samfélögum þar sem ekki er virkt lífeyrissjóðakerfi, alla vega ekki sem fólk treystir og vill nota. Þá myndi einhver millistéttarfjölskylda kannski fjárfesta í íbúð og fjárfesta í annarri og yfir starfsævina reyna að eignast þær báðar og leigja síðan á efri árum aðra þeirra út til yngra fólks til að hafa einhverjar tekjur án þess að þurfa að vinna meðfram. Með öðrum orðum, fólk býr til sitt eigið míkrólífeyrissjóðakerfi með þessari aðferð. Annað er að þegar fólk kemst á aldur þá þarf það áfram húsnæði. Það þarf ekki endilega bíl, það fer auðvitað eftir aðstæðum fólks, það þarf ekki endilega að eiga sömu hlutina og það átti áður, aftur fer það eftir aðstæðum fólks, en það þarf þak yfir höfuðið og það fer ekki eftir aðstæðum fólks. Af þessu leiðir að mínu mati að við eigum að hugsa lífeyrissjóðakerfið sem afskaplega náið húsnæðiskerfinu, sér í lagi eignarhald fólks yfir eigin húsnæði á efri árum, ekki endilega meðan á starfsævinni stendur. Þá getur fólk oft bara leigt og haft það ágætt þannig og fullt af fólki vill reyndar leigja frekar en að eiga húsnæði og það eru ákveðnir kostir sem fylgja því, í það minnsta þegar heilbrigt leiguumhverfi er til staðar, sem ég er ekki viss um að sé tilfellið á Íslandi í dag. Þetta úrræði sem kom hér eftir hrun 2013, ef ég man rétt, gott ef það var ekki sumarið 2013, hefur reynst mjög vel, hef ég heyrt af afspurn. Fólki sem nýtir þetta úrræði þykir mjög vænt um það vegna þess að það hjálpar því að minnka skuldirnar og búa þar með í haginn fyrir framtíðina, þessa sömu framtíð og við erum að reyna að tryggja með lífeyrissjóðakerfinu. Vextir á lánum á Íslandi eru auðvitað aðeins flóknara fyrirbæri en víða erlendis vegna þess að hér erum við með verðtryggingu, en lífeyrissjóðirnir hafa það markmið að veita 3,5% raunávöxtun, sem mörgum sem ég tala við þykir ólíklegt að sé raunhæft. En sitt sýnist hverjum um það. Mér finnst það alla vega frekar hátt og flestum finnst það en kannski tekst þeim þetta. Óháð því þá er það afskaplega mikil ávöxtun sem vænst er. Ef hún næst ekki þá segir það sig sjálft að ávöxtunin verður ekki það há nema lífeyrissjóðirnir nái markmiðum í sínum fjárfestingum sem við vitum ekkert fyrir fram hvort verður tilfellið eða ekki, en vonum auðvitað að verði. Húsnæðisverð hefur hins vegar mjög sterka langtímatilhneigingu til að fara upp á við, eðlilega. Jafnvel þó að fólki fjölgi ekki nægilega til að ýta undir hærra húsnæðisverð þarf samt sem áður alltaf að viðhalda húsnæði. Jafnvel þó að fólksfjölgun verði ekki jafn mikil í framtíðinni og hún hefur verið síðustu áratugina þá má samt búast við því að húsnæðisverð fari almennt upp á við, í það minnsta meðfram verðlagi og líklega eitthvað áfram ef eignum er vel haldið við. Af þessu leiðir, og þetta er ástæðan fyrir því að húsnæði er notað sem ákveðin grunnfjárfesting, áhættulítil, að það er góð fjárfesting fyrir einstakling sem hefur efni á því að fjárfesta í húsnæði, hvort heldur það er eigið húsnæði eða húsnæði til útleigu fyrir yngra fólk eða fólk sem vill vera í leiguhúsnæði. Sá markaður er alveg eðlilegur. Hann er ekki eitthvert óvenjulegt fyrirbrigði eða neitt sem við eigum að forðast. Við eigum að reyna að hafa heilbrigðan leigumarkað sem tryggir réttindi fólksins sem leigir og þess háttar og þar sem reynt er að haga verðinu þannig að fólk ráði við það, það fari ekki meiri hluti teknanna í leigu eða eitthvað því um líkt. Þar getum við alveg tekið okkur á. En óháð því er líka vel þekkt að þegar sjóðir ætla að fara í mjög áhættulitlar fjárfestingar þykir tilvalið að fjárfesta í einhverju tengdu húsnæði af þessum sömu ástæðum. Þetta er áhættulítil fjárfesting sem er nokkuð víst að borgar sig til lengri tíma. En það þarf þolinmótt fjármagn þar sem ekki er verið að reyna að fá skyndigróða heldur er hugsað til lengri tíma. Það er nákvæmlega sama fjárhagslega markmiðið og við erum að setja okkur með því að greiða í lífeyrissjóð. Það er nákvæmlega sama markmið. Þess vegna þykir mér alveg eðlilegt, með þeim formerkjum sem ég nefndi í upphafi ræðu minnar að ég er svolítið meira að deila hugsunum mínum hérna frekar en endanlegri niðurstöðu, að við hugsum um húsnæðiskerfið og lífeyriskerfið saman; að það sé hluti af sömu og sambærilegum fjárhagslegum markmiðum einstaklinga. Í þokkabót er það þannig að við ætlum ekki, geri ég ráð fyrir, að búa þannig um samfélagið að fólk sem komið er á aldur og getur ekki unnið lengur, alla vega ekki jafn mikið og áður, lendi á götunni. Nú ætla ég aðeins að spara pistilinn um hvað við erum að gera vitlaust þar. Það er margt sem við erum að gera vitlaust þar sem snertir almannatryggingakerfið. Ég ætla aðeins að bíða með það. Ég gef mér bara að metnaður okkar sé að fólk á efri árum geti hætt að vinna og samt haft það þokkalegt. Það er markmiðið með lífeyrissjóðakerfinu. Ef við náum sama markmiði með því að búa til hvata fyrir fólk til að eignast sitt eigið húsnæði skuldlaust þá er það eitthvað sem ég hygg að við ættum að skoða vandlega hvort geti verið hluti af heildarplaninu. Í stuttu máli þýðir það að hætta að framlengja sífellt þetta ákvæði sem hér er lagt til að verði framlengt og gera það varanlegt. En það er ekki alveg gallalaust, þetta úrræði, eins og ég fór stuttlega yfir í andsvörum við hæstv. fjármálaráðherra. Það er ekki endilega mikið jafnræði í þessari útfærslu eins og hún er í dag. Sem dæmi hafa karlmenn almennt hærri laun en konur, hvort sem það er vegna þess að þeir vinna meira eða hvað. Það þýðir að þeir geta lagt meira fyrir í séreignarsparnað og geta þar af leiðandi nýtt þetta úrræði betur og meira en konur og fengið meiri skattafslátt en konur og það er ekki gott. Það vekur líka nokkrar spurningar, t.d. hvort undir einhverjum ákveðnum tekjumörkum væri hægt að nýta hærri krónutölu frekar en endilega bara prósentu, kannski litið til persónuafsláttar í tekjuskattskerfinu eða þess háttar, þannig að fólk með lægri tekjur geti nýtt hærra hlutfall af tekjum sínum með þessum hætti og þar af leiðandi fengið alla vega sama skattafslátt og fólk með hærri tekjur. Það er ein hugmynd. Ég veit ekki hvort hún er góð vegna þess að hún hefur ekki verið skoðuð. Þetta er bara hugmynd. Önnur hugmynd er vissulega róttækari en er eitthvað sem ég tel alveg eðlilegt að skoða af fullri alvöru, þ.e. að gera úttöku lífeyrissjóðsgreiðslna skattfrjálsar. Það er kannski sérlega róttæk hugmynd þessa dagana þegar við sjáum fram á að hlutfall eldra fólks mun hækka í mjög náinni framtíð á Íslandi, sem og reyndar víða í heiminum. Það gerir að verkum að það verður færra fólk á vinnualdri sem tekur virkan þátt í hagkerfinu og stærri hluti hagkerfisins verður fólk sem getur annaðhvort ekki unnið eða hefur takmarkaða vinnugetu í það minnsta, það er bara komið á þann aldur að það vinnur minna og vill vinna minna. Þetta er eitthvað sem við þurfum alltaf að hugsa til lengri tíma. Það er algjört lykilatriði og er í raun og veru ástæðan fyrir því að ég kalla eftir því að við lítum til þessa ákvæðis þannig að við gerum þetta varanlegt, þó ekki væri nema til að líta á framtíðina með þeim gleraugum. Núna hefur þetta úrræði verið til staðar í átta ár, í sumar verða það átta ár. Það er ánægja með það. Það eru þekktir gallar við það, það dregur úr tekjuskatti framtíðarinnar, við erum svolítið að fá hann lánaðan frá framtíðinni eins og hefur verið nefnt. Það er þetta ójafnvægi milli kynjanna og auðvitað tekjuhópa og eflaust ójafnvægi líka bara út frá því hversu greiðan aðgang fólk hefur að þekkingunni á þessu. Það er stærri umræða um fjármálalæsi og aðgengi að fjármálalegum úrræðum, alveg sjálfstætt umræðuefni. En til að geta farið út í þessar spurningar, til að geta spurt þeirra af einhverri alvöru og þannig að við komumst á þann stað að fara að gera greiningar og velta því upp hvort þetta séu góðar hugmyndir, hvort eitthvað af þessu gangi alls ekki upp, hvort eitthvað af þessu reynist góð hugmynd þrátt fyrir að líta ekki vel út í upphafi eða eitthvað því um líkt, þá þurfum við svolítið að hugsa þetta úrræði til lengri tíma, til margra áratuga, sem hluta af þeirri þolinmóðu langtímafjárfestingu sem lífeyrissjóðakerfið á að vera og er vonandi. Þess vegna myndi ég kalla eftir því að þetta ákvæði sé hugsað þannig í okkar umræðu hér. Þrátt fyrir þetta treysti ég mér ekki alveg til að leggja fram breytingartillögu við þetta tiltekna mál um að gera ákvæðið varanlegt vegna þess mér finnst mikilvægt að fara í þessa greiningu. Núna á þessum tímapunkti, þegar við erum sífellt að framlengja þetta ákvæði af nýjum ástæðum sem koma upp bara eftir því sem tíminn líður, erum við einhvern veginn að gera það versta í báðum heimum. Við hvorki hugsum þetta til lengri tíma né hættum þessu. Það þýðir að við erum í raun að búa til úrræði til lengri tíma sem er hugsað til skemmri tíma. Það gerir mig pínu óttasleginn vegna þess að þá búum við einfaldlega við þessi vandræði áfram sem fylgja þessu, ójafnræðið til að mynda milli kynja og tekjuhópa og við erum að fá skatttekjur lánaðar frá framtíðinni án þess að taka það með í reikninginn eða spyrja í það minnsta sanngirnisspurningarinnar: Hvers vegna er þá fólk sem ekki nýtir úrræðið að borga fullan tekjuskatt þegar það fer að nýta sín lífeyrissjóðsréttindi í framtíðinni og er búið að vera á leigumarkaði alla sína ævi þannig að það hreinlega gat ekki nýtt þetta úrræði? Þetta eru spurningar sem skipta máli, virðulegi forseti. Þá þurfum við hugsa í samhengi. Þá þurfum við að hugsa þetta til lengri tíma. Ég kalla eftir því við hæstv. fjármálaráðherra að kanna þetta af svolítilli alvöru, þ.e., svo ég sé nákvæmari, að skoða tengsl þess að fólk hafi húsnæði til eigin nota á efri árunum og lífeyrissjóðakerfið. Þetta eru samtengd málefni að mínu mati. Í ofanálag velti ég fyrir mér hvort það geti á ákveðinn hátt verið heilbrigðara ef einstaklingar sem eru þó í þeirri stöðu að geta búið sér til eigin lífeyrissparnað, eigin „lífeyrissjóð“, geti gert það sem hluta af þessu lífeyrissjóðsúrræði. Við erum með skyldusparnað í stuttu máli vegna þess - tja, nú verð ég bara að móðga okkar kæru dýrategund - að við hugsum ekki til lengri tíma. Það er sama ástæða fyrir því og við erum með skyldumætingu í grunnskóla. Ef við erum ekki með þessa skyldu þá vitum við alveg hvað gerist; fólk mun síður mennta sig. Og ef það er ekki skyldusparnaður þá mun fólk ekki spara. Það mun alltaf finna eitthvað annað mikilvægara og það er bara hluti af okkar eðli sem dýrategundar og ekkert við því að gera annað en að hafa skyldusparnað að mínu mati. En það að við afmörkum þennan skyldusparnað við lífeyrissjóði er eitthvað sem ég held að sé gott tilefni til að endurskoða. Ef fólk er að gera eigin áætlanir fyrir efri árin og getur einhvern veginn séð fram á það, þá finnst mér það alveg duga. Einstaklingur sem er í þeirri stöðu að eignast t.d. aðra íbúð yfir starfsævina til að leigja út á efri árum eða er með slíka áætlun, eitthvað sem er öruggt og áhættulítið eins og fasteignafjárfestingar eru að jafnaði, alla vega ef vel er haldið á spilunum, ætti alveg að geta gert það í meira mæli. En ég lýk ræðu minni á því sem ég hóf hana á, þetta eru hugleiðingar. Þetta eru ekki endanlegar skoðanir, ekki fastmótaðar tillögur. En ef fólk langar til að hella sér með skömmum yfir þingmanninn sem veit ekki neitt um þessi mál þá fagna ég því.

Herra forseti. 16. maí árið 2014 var dagurinn sem sólin skein aftur við íslenskum heimilum. Það var dagurinn sem skuldaleiðréttingin svokallaða var samþykkt hér á Alþingi og hafði verið unnið að undir forystu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, þáverandi forsætisráðherra. Hluti af þeirri leiðréttingu, þeim aðgerðum, var að menn gátu notað séreignarsparnað sinn til að lækka húsnæðisskuldir sínar. Í stuttu máli sagt, herra forseti, var þetta mjög vel heppnuð aðgerð. Kannski blasa við ein áhrif þessarar aðgerðar í því sem segir í greinargerð með frumvarpinu, á bls. 3 undir liðnum Mat á áhrifum, með leyfi hæstv. forseta: „Heildarumfang úrræðanna“ - þ.e. að nota séreignarsparnaðinn til að lækka húsnæðislán - „nemur 82 milljörðum kr. frá því að þau tóku gildi um mitt ár 2014 og 59 þúsund manns hafa nýtt sér þau einhvern tíma á tímabilinu júlí 2014 til mars 2021. Af þeirri fjárhæð hafa um 4 milljarðar kr. verið greiddir út vegna útborgunar við kaup á fasteign fyrir um 5 þúsund einstaklinga en meiri hlutinn, um 78 milljarðar kr., hefur verið greiddur inn á höfuðstól lána á tímabilinu.“ Við sjáum af þessu, herra forseti, bæði kost og löst á þessu máli sem hér er sett fram nú, þ.e. að framlengja þetta ákvæði um tvö ár. Mig langar að taka aðeins undir með hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni sem sagði í ræðu áðan að við umgengjumst þetta mál í raun eins og bæði skammtíma- og langtímaúrræði. Það má nokkuð til sanns vegar færa og ég hygg að það sé kannski ein ástæðan fyrir því að þetta úrræði hefur ekki nýst eins vel og eins mikið fyrir þá sem eru að safna fyrir fyrstu útborgun og fyrir þá sem eru að greiða inn á höfuðstól lána sinna. Þetta segi ég vegna þess að þrátt fyrir að þetta mál sé gott þá eru á því nokkrir gallar. Einn gallinn að mínu áliti er sá að hér er enn verið að miða við sömu upphæð á ári, 750.000 kr., sem er sama upphæð og var miðað við árið 2014 en verðlag í dag er náttúrlega allt annað. Það er annað líka, herra forseti, sem ég vil benda á og hafði reyndar ekki hugleitt mjög mikið fyrr en nú, en það er sú staðreynd að samkvæmt þessu frumvarpi, og eins og lögin eru nú, má einstaklingur spara eða leggja fyrir skattfrjálst 500.000 kr. á ári en hjón 750.000 kr. Ég spyr mig: Hvers vegna er verið að gera upp á milli einstaklings og hjóna með þessum hætti? Hvers vegna mega hjón ekki leggja til milljón krónur? Það myndi að mínu áliti muna sérstaklega mikið um það fyrir hjón sem eru að safna fyrir innborgun á íbúð að geta verið með hærri tölu en 750.000 kr. Ég vona satt að segja, herra forseti, að þetta tvennt, þ.e. uppreikningur upphæðarinnar til verðlags í dag og jafnræði milli einstaklinga og sambýlisfólks eða hjóna, verði hreinlega leiðrétt í meðferð málsins í nefndinni, þannig að þetta verði að sem mestu gagni. Við sjáum líka hvernig skuldaleiðréttingin, sem ég drap á áðan, virkaði. Bæði þessi hluti hennar og ekki síður sá hluti sem varð til þess að menn fengu endurgreiðslu eða lækkun á höfuðstóli lána sinna hefur stuðlað að því, þau ár sem síðan eru liðin, að skuldsetning íslenskra heimila hefur lengst af þeim tíma verið ein sú lægsta á Norðurlöndum. Áður en þessi aðgerð fór að hafa áhrif voru íslensk heimili hins vegar mjög skuldug. Ég hef trú á því, herra forseti, að einmitt þessi þáttur, þ.e. að íslensk heimili hafi verið minna skuldsett en heimili annars staðar, hafi og muni hafa áhrif til góðs fyrir fólk nú þegar Covid-ástandið er búið að bíta verulega og á eftir að bíta enn verr þegar menn fara á strípaðar atvinnuleysisbætur. Ég vona sannarlega að þetta úrræði og notkunin á því til þessa komi til með að fleyta mörgu heimilinu yfir þann hjalla sem Covid-ástandið vissulega er. Heilt yfir sagt er þetta mál gott en hefur þá annmarka og galla sem ég var að skýra frá. Síðan get ég ekki sleppt því að minnast á það sem hæstv. fjármálaráðherra gerði að umtalsefni í ræðu sinni áðan þegar hann fór yfir úrræði ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum. Hann minntist sérstaklega á hlutdeildarlán en hlutdeildarlánin eins og þau eru sett upp nú, herra forseti, af félags- og barnamálaráðherra eru tálsýn eða hilling. Sú aðgerð einskorðast við 400 íbúðir á ári og skilyrðin, skorðurnar sem eru settar, eru með þeim hætti að íbúðir sem uppfylla þau skilyrði sem sett eru í lögum um hlutdeildarlán, um stærð og verð íbúða, er ekki að finna, herra forseti, hér á höfuðborgarsvæðinu. Þær eru ekki til. Það er líka vegna þess að það er gert að skilyrði og er skilyrði um það í lögunum að á höfuðborgarsvæðinu skuli þetta úrræði einungis nýtast til kaupa á nýjum íbúðum. Nýjar íbúðir á þessu verði, herra forseti, eru ekki til á höfuðborgarsvæðinu og verða ekki til á næstu misserum. Það er alveg klárt vegna þess að enn er verið að byggja hér í höfuðborginni á dýrum svæðum og enn verið að þétta byggð þar sem hlutfall lóðarverðs undir hverri íbúð er mjög hátt. Því miður er hlutdeildarlánaþátturinn hilling, hann er tálsýn, hann er kosningasprengja sem hefur ekkert eða lítið upp á sig að óbreyttu. Að því sögðu hefði ég líka viljað fara aðeins yfir nokkuð sem er stærra mál en tengist þessu, það er uppbygging lífeyrisréttinda einstaklinga á Íslandi, sem er eins og við vitum öll með mjög misjöfnum hætti hjá þeim sem vinna á einkamarkaði og þeim sem vinna hjá ríkinu. Það stóð til og stendur vonandi enn til að jafna þann aðstöðumun töluvert. Það var t.d. eftirtektarvert - af því að ég sat í nefnd sem var að endurskoða þessi réttindi á sínum tíma undir stjórn Péturs heitins Blöndals, sem ég tók svo við þegar Pétur féll frá - að þeir hópar sem lakast standa hvað lífeyrisréttindi varðar eru yfirleitt konur. Menn segja að það komi ekki á óvart af því að konur hafa alveg fram á þennan dag yfirleitt verið með lægri laun en karlmenn. En það helgast ekki einungis af því, herra forseti, heldur einnig því að núna er á ellilífeyrisaldri mikið af konum sem unnu lítið eða ekkert úti. Þær voru það sem kallað er heimavinnandi og allir þeir áratugir sem þessar konur voru heimavinnandi eru einskis metnir. Ég vil draga hér upp annað dæmi, herra forseti, vegna þess að það tengist hæstv. fjármálaráðherra og fjármálaráðuneytinu. Það er mál sem er vonandi að fara í gang og verður vonandi þingtekið nú. Það mál er búið að þæfa í þrjú ár en það eru málaferli sem Lífeyrissjóður bankamanna hefur reist á hendur fjármálaráðherra og ríkissjóði vegna þess að farið var verulega illa með hluta þeirra sjóðfélaga sem tilheyrðu því sem kallað hefur verið hinn gamli hluti lífeyrissjóðs bankamanna. Margar bankastofnanir hafa fallist á að leiðrétta þann mismun og það ranglæti, þar á meðal Seðlabanki Íslands og fleiri, en Landsbanki Íslands, banki allra landsmanna, sem er 98,3% í eigu þjóðarinnar allrar, hefur neitað til þessa að leiðrétta þetta mál. Og á hverjum bitnar það, herra forseti? Jú, það bitnar á konum, það bitnar á konum sem voru í framvarðasveit Landsbankans hér áður fyrr, voru þjónustufulltrúar, gjaldkerar og tóku á móti fólki í útibúum bankans, margar með mjög langan starfsferil að baki. Margar höfðu í sjálfu sér hvergi unnið annars staðar en hjá Landsbankanum. Endalok Landsbankans urðu sorgleg í hruninu, banki sem var búinn að vera starfandi síðan 1886 hrundi á örfáum misserum vegna þess að hann lenti í slæmra manna höndum, þær vendingar sem nauðsynlegar voru til að koma bankanum aftur á laggirnar og upp á lappirnar aftur höfðu það í för með sér að þarna var hlutur þessara kvenna, ekki mjög stórs hóps, fyrir borð borinn. Ef við horfum á fjárhagslega hagsmuni sem ríkið þyrfti að verða af eða taka á sig út af þessu máli einu, þá er það, herra forseti, hreinasta skiptimynt. Það er jú eitt sem menn hagnast á með því að fara þessa leið, að nýta séreignarsparnað sinn til að borga niður húsnæðislán sín eða safna fyrir fyrsta húsnæði. Ýmsar fjárfestingar lífeyrissjóðanna sem við erum að greiða í hafa því miður ekki reynst mjög farsælar. Það er t.d. mjög eftirtektarvert að fyrir nokkrum árum heimsótti ég tæknifyrirtækið Össur, sem er að meiri hluta til í eigu danskra lífeyrissjóða, og á sínum tíma, þegar byrjað var að selja hlut í Össuri fyrir alvöru - og nú tek ég þetta bara sem eitt dæmi, herra forseti, þau eru mörg - og íslenskum lífeyrissjóðum var boðin þátttaka, þetta hefur líklega verið á árunum 2004–2006, sögðu lífeyrissjóðirnir: Nei, takk, við erum að fjárfesta í íslensku viðskiptabönkunum vegna þess að ávöxtunin þar er miklu meiri en ef við kaupum hlutabréf í Össuri. Það er auðvelt að vera vitur eftir á, herra forseti, en dæmin af þessum fjárfestingum lífeyrissjóðanna eru bara svo mýmörg að það er ekki hægt að sleppa því að segja að með því að fara þessa leið þá forðum við því alla vega að þessi hluti lífeyris okkar fari um hendur sem hafa í gegnum tíðina gert mörg fjárfestingarmistökin.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, lögum um viðspyrnustyrki og lögum um tekjuskatt, framhald úrræða og viðbætur. Frumvarpið er á þskj. 1340 og er mál nr. 769. Frumvarpið er hluti af aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að draga úr efnahagslegum áhrifum vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar og skapa öfluga viðspyrnu í kjölfar hans. Í því er fjallað um þrenns konar úrræði sem eru: lokunarstyrkir, viðspyrnustyrkir og barnabótaauki. Í fyrsta lagi er lagt er til að umsóknarfrestur um lokunarstyrki verði framlengdur til 30. september 2021 en hann hefði að óbreyttu fallið úr gildi 30. júní nk. Nú má spyrja sig hvort þetta sé nauðsynlegt en ég vil meina að það sé útgjaldalítið að framlengja þessa tímaviðmiðun og hér er ég að sjálfsögðu að vísa til þess að við vonumst til þess að ekki þurfi að koma til lokana. En það er sjálfsagt að taka það fram að komi til frekari lokana á þessu tímabili þá gilda áfram sömu reglur um lokunarstyrki. Jafnframt er lagt til að hámarksfjárhæðir styrkjanna verði hækkaðar úr 120 milljónum kr. í 260 milljónir. Hámarkið gildir ekki aðeins fyrir einstakar tegundir styrkja eða einstaka rekstraraðila heldur ber að leggja saman lokunarstyrki frá miðjum september 2020, tekjufallsstyrki, viðspyrnustyrki og ferðagjafir til að finna út hámarkið. Þá gildir einnig sama hámark fyrir tengda aðila í rekstri, þannig að þeir deila saman einni hámarksfjárhæð. Lagt er til að gildistakan á þessu breytta hámarki verði 1. febrúar 2021 og hún taki þannig mið af því tímamarki þegar framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hækkaði viðmiðið í tímabundnum ramma um ríkisaðstoð til stuðnings hagkerfinu vegna heimsfaraldursins. Í öðru lagi er lagt til að gildistími viðspyrnustyrkjaúrræðisins verði framlengdur út nóvember 2021 og að heimilt verði að sækja um styrkina út árið 2021. Jafnframt er lagt til að viðspyrnustyrkjaúrræðið verði útvíkkað á þann hátt að nýtt þrep um tekjufall bætist við lögin. Í því er gerð krafa um 40% tekjufall að lágmarki. Þannig er lagt til að vegna tekjufalls á bilinu 40–60% verði greiddur styrkur að fjárhæð 300.000 kr. fyrir hvert stöðugildi hjá rekstraraðila en að styrkurinn verði ekki hærri en 1,5 milljónir á mánuði. Lagt er til að ákvæði um þetta nýja þrep gildi afturvirkt frá því lögin um viðspyrnustyrki tóku gildi í nóvember 2020. Einnig er lagt til að fengnir viðspyrnustyrkir, sem eru vegna annarra mánaða en greiðast út í umsóknarmánuði, teljist ekki til tekna við útreikning á hlutfalli tekjufalls í umsóknarmánuði. Þetta er nú svona tæknilegt atriði sem við megum ekki misreikna okkur með. Það er mikilvægt að þetta sé alveg skýrt við tekjuviðmiðið, að fengnir viðspyrnustyrkir vegna eldra tímabils reiknist ekki sem tekjur í þeim mánuði sem er undir, en þetta er til samræmis við að tekjufallsstyrkir teljist ekki til tekna við sama útreikning. Loks er lagt til að hámarksfjárhæðir styrkjanna verði hækkaðar úr 120 millj. kr. í 260 millj. kr. Sömu viðmið eiga við um útreikning á hámarkinu og gilda í tilviki lokunarstyrkja. Í þriðja lagi er lagt er til að við lög um tekjuskatt, nr. 90/2003, bætist ákvæði til bráðabirgða. Þar verður kveðið á um að við álagningu opinberra gjalda árið 2021 skuli, til viðbótar almennum barnabótum, greiða sérstakan barnabótaauka að fjárhæð 30.000 kr. með hverju barni til þeirra sem fá ákvarðaðar barnabætur, tekjutengdar. Sérstakur barnabótaauki telst ekki til skattskyldra tekna og leiðir ekki til skerðingar annarra tekna, svo sem bóta frá Tryggingastofnun ríkisins. Þá verður hinum sérstaka barnabótaauka ekki skuldajafnað á móti vangreiddum opinberum gjöldum til ríkissjóðs og sveitarfélaga eða vangreiddum meðlögum. Ég verð að láta þess getið um barnabótaaukann að þessi tillaga er að koma mjög seint fram og það er stutt í álagningu. Vegna framkvæmdarinnar, útgreiðslunnar á þessum barnabótaauka, mun örugglega reyna á það hvort þingið getur verið snart í snúningum. Virðulegi forseti. Gangi þau áform eftir að ekki komi til frekari samkomutakmarkana innan lands munu áhrifin af því að framlengja umsóknarfrest vegna lokunarstyrkja verða mjög lítil ef nokkur og a.m.k. ekki umfram það sem þegar hefur verið gert ráð fyrir. Áætlað er að kostnaðurinn við framhald og útvíkkun á viðspyrnustyrkjaúrræðinu geti numið 7,4 milljörðum kr. en sú fjárhæð er engu að síður innan fyrri áætlana um kostnað af úrræðinu. Hér verð ég að láta þess getið að gert var ráð fyrir því í bráðabirgðaákvæði með úrræðinu að við myndum meta árangurinn af því og við erum að gera það og bregðast við með þessari tillögu. Við sjáum að greiddir viðspyrnustyrkir eru undir því sem við áætluðum og við bregðumst við með því að fara í endurmat á aðgerðinni líkt og kveðið er á um í bráðabirgðaákvæðinu og útvíkkum það nú. Þetta snýst í grunninn um það að margir hafa ekki komist yfir 60% tekjufallið sem viðspyrnustyrkirnir kveða á um, eins og þeir eru í lögum í dag, og við erum þess vegna að lækka þennan þröskuld. Loks er áætlað að kostnaður við einskiptis barnabótaauka verði um 1,6 milljarðar kr. Með framlengingu lokunar- og viðspyrnustyrkja geta fyrirtæki áfram fengið nauðsynlegan stuðning ef þörf krefur nú þegar við erum á lokametrunum í baráttu okkar við faraldurinn og efnahagsleg áhrif hans. Með þessu aukum við fyrirsjáanleika í rekstrarumhverfi fyrirtækja sem mun gera þeim enn betur kleift að taka af krafti þátt í öflugri viðspyrnu íslensks efnahagslífs á komandi misserum. Með breyttum tekjufallsviðmiðum erum við að hlusta á þær ábendingar sem komið hafa fram hjá hagsmunaaðilum, lærum af reynslunni og náum þannig til fleiri aðila sem sannarlega hafa orðið fyrir tekjufalli vegna faraldursins. Þá er með sérstökum barnabótaauka tryggður áframhaldandi stuðningur við fjölskyldur. Það hefur verið leiðarstef ríkisstjórnarinnar að með kröftugum aðgerðum verði lífskjör varin og stuðlað að skjótum og öflugum efnahagsbata. Úrræðin hafa virkað vel. Okkur hefur tekist að verja kjör heimila og veita fyrirtækjum skjól síðustu mánuði og með þessum breytingum ætlum við að standa áfram með fólki og fyrirtækjum á lokametrunum. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og fyrir að flytja þetta mál hér, þetta er greinilega mál sem getur komið mörgum vel. Það er hins vegar þannig, herra forseti, að sá sem hér stendur hefur fengið fullt af ábendingum frá fólki sem telur sig hafa borið skarðan hlut frá núverandi kerfi. Þar er mest um að ræða einyrkja, fólk sem er í rekstri á eigin kennitölu, slf.-formi. Spurningin er hvort fjármálaráðherra telji að þetta mál og þær breytingar sem hér verða séu með þeim hætti að þær eigi að tryggja réttindi þessa hóps betur en verið hefur undanfarið. Eins og ég segi, herra forseti: Þetta er ekki úr lausu lofti gripið. Það eru allnokkrir sem hafa borið sig upp við mann og sagt að þeir falli milli skips og bryggju og þess vegna verður að spyrja hvort þeirra hlutur sé hafður í hávegum þarna. Ég hef líka fengið spurningar sem snúa að því að fólki sem er á atvinnuleysisskrá með börn á framfæri hefur oft og tíðum gengið erfiðlega, að mér hefur skilist, að fá barnabætur útgreiddar og ég tala ekki um konur sem eru vanfærar og eru á atvinnuleysisbótum og sjá fram á að við fæðingu detti atvinnuleysisbæturnar niður en þær fari á svokallaðan fæðingarstyrk sem er náttúrlega svo lágur að hann dugar ekki fyrir málungi matar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort gripið sé á þeim atriðum sem ég hef nefnt í þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Nú er dálítið erfitt að geta í eyðurnar sem hv. þingmaður skilur eftir þegar hann talar um einyrkjana og hvað það er í núverandi stuðningskerfi sem veldur því að viðkomandi teljist ekki uppfylla skilyrði. Ég get þó a.m.k. bent á nokkra hluti sem ég held að skipti máli. Í fyrsta lagi að áður en þetta kerfi viðspyrnustyrkja tók gildi og fram að þeim tíma hafði gilt svokallað kerfi fyrir tekjufall. Tekjufallsstyrkir voru greiddir út fram að viðspyrnustyrkjum. Tekjufallsstyrkirnir voru með lægri þröskulda hvað varðar tekjufallið sjálft þannig að það kann að vera að einyrkjar eða aðrir rekstraraðilar yfir höfuð, sem nutu stuðnings á grundvelli tekjufalls, segjum á bilinu 40–60% í eldra kerfi, hafi rekið sig á þennan 60% þröskuld í viðspyrnustyrkjunum og þannig upplifað að þeir nytu ekki áfram sama stuðnings og áður var, a.m.k. hvað þetta stuðningskerfi snertir. Nú erum við að breyta þessu. Við erum þá í raun og veru að spegla tekjufallsstyrkjakerfið með nýjum styrkjaflokki fyrir tekjufall upp á 40–60% og við látum það gilda afturvirkt. Vonandi náum við til fleiri aðila og ef við horfum til kostnaðarmatsins sem er hér undir eru auðvitað væntingar um að við náum til mun fleiri aðila. Í þessu máli er hins vegar ekki verið að gera breytingar á fæðingarorlofsréttindum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir þetta svar. Í þessu svari sínu lýsti hann ágætlega hvernig skortur ríkisstjórnarinnar á langtímasýn hefur speglast í þeim aðgerðum sem farið hefur verið í vegna þess að það er í sífellu verið að framlengja, breyta, búa til nýja þröskulda. Í staðinn fyrir að tekið hafi verið rösklega á strax, eins og bent var á á sínum tíma, m.a. af þingfólki Miðflokksins, og farið í dugandi langtímaaðgerðir var einmitt farið í það sem hæstv. ráðherra var að lýsa núna, það var farið í bútasaum. Víst hefur sumt gagnast fólki og fyrirtækjum vel. En ég hlýt að spyrja hvort ekki hefði verið nær að hlusta á þær raddir sem sögðu strax í upphafi að taka þyrfti virkilega vel á og til langs tíma og þetta væri fyrirsjáanlegt o.s.frv. Ég hlýt líka að spyrja eftir mjög góðri yfirlýsingu, sem féll akkúrat þegar þessi vegferð hófst, þar sem þess var getið að æskilegra væri og líklegra til árangurs og vænlegra að gera meira en minna. Þess vegna hlýt ég að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að ríkisstjórnin hafi uppfyllt það sem hann lagði sjálfur til í upphafi þessarar vegferðar, að ríkisstjórnin myndi gera meira en minna.

Virðulegi forseti. Já, ég verð að svara því afdráttarlaust að ég tel að við höfum staðið við þau stóru orð sem féllu hér strax í upphafi, að nú væri rétt að gera meira en minna. Það er sjálfsagt hægt að hafa ólíka sýn á það hversu mikið er nóg en við höfum mælingar. Við getum mælt ánægju með aðgerðirnar. Við getum skoðað, í nýjustu skýrslunni sem fjármála- og efnahagsráðuneytið gaf út um virkni úrræðanna og nýtingu þeirra, hvernig dreifingin hefur verið, hversu margir hafa notið góðs af úrræðunum, hversu mikil dreifing er á milli stærðar fyrirtækja, hvaða greinar atvinnulífsins njóta helst stuðnings. Þegar við speglum þá niðurstöðu við þær greinar sem eru í mestum vanda sjáum við að það er alger samsvörun þar á milli. Við erum sem sagt að ná til þeirra fyrirtækja sem eru í mestum vanda. Við erum ekki bara að standa með stórum fyrirtækjum heldur líka með litlum og einyrkjum. Það er ágætisdreifing í útgreiðslu styrkjanna. Í því máli sem við ræðum hér erum við að hækka hámarksfjárhæðirnar til samræmis við svigrúmið sem gilt hefur á Evrópska efnahagssvæðinu um ríkisstyrkjareglur og ég tel að við séum að gera rétt í því. Ég tel sömuleiðis að það sé ekki til vitnis um að við séum í einhvers konar bútasaumi þó að við leyfum okkur að gera aðlaganir og breytingar á úrræðunum eftir því sem aðstæður kalla á hverju sinni. Þvert á móti finn ég ekki annað en að því sé fagnað mjög að við ákváðum að stíga þetta skref núna. Þetta hefur mælst vel fyrir og ég er algerlega sannfærður um að þetta mál er jákvætt og mun stuðla að því sem að er stefnt, bæði skjóli og sterkari viðspyrnu.

Herra forseti. Það er auðvitað jákvætt að aðgerðir sem eiga að koma til móts við þetta óvenjulega efnahagsástand séu lagfærðar, uppfærðar til samræmis við þróunina. Menn geta svo velt fyrir sér að hversu miklu leyti var fyrirsjáanlegt að hlutirnir hefðu þurft að vera öðruvísi. Það voru auðvitað álitamál eins og sú mikla krafa sem var uppi um gríðarlegt tekjufall til að menn ættu rétt á styrk og auðvitað spurningar um hvaða hvata slíkt felur í sér. Raunar er áhugavert að velta fyrir sér ýmsum þeim hvötum sem orðið hafa til í tengslum við aðgerðir stjórnvalda. Engu að síður höfum við stutt allar þessar aðgerðir, eins og við sögðumst gera frá upphafi, þó að ríkisstjórnin hafi ekki viljað fara okkar leið. Reyndar ætla ég að nota tækifærið og gera athugasemd við það að hún hafi fellt allar tillögur stjórnarandstöðuflokkanna um hvað mætti gera til að bregðast við þessu ástandi. Í ljósi alls tals um samstarfsvilja við erfiðar aðstæður þótti mér svolítið skrýtið að stjórnin færi þá leið að fella allt sem frá stjórnarandstöðu kæmi. En látum það þó liggja á milli hluta. Þessar aðgerðir, sem margar hverjar hafa auðvitað skipt miklu máli, eiga það þó flestar sameiginlegt að snúast um að fleyta mönnum áfram í gegnum erfitt ástand. Þetta eru skammtímaaðgerðir og í mörgum tilvikum jafnvel nokkurs konar deyfilyf sem tekur fyrirtækin að einhverju leyti úr sambandi við efnahagsþrengingarnar. Auk þess skapast sú hætta að fyrirtækin detti úr sambandi við eðlilega hagþróun þegar hún kemst aftur af stað. Ég velti fyrir mér hvort ekki hefði mátt gera meira af því að huga að framtíðaráhrifum aðgerðanna. Það sem mér finnst þó vera miklu stærri spurningar er hvers vegna ekki er hugað í meira mæli að því ástandi sem fyrirtækin bjuggu jafnvel við áður en þessi faraldur hófst og efnahagsþrengingarnar sem honum hafa fylgt. Hvers vegna er ekki litið meira til framtíðar í aðgerðum stjórnvalda? Er ástæðan sú að í rauninni hefur allt verið á pásu, það hefur verið hlé á meðan á faraldrinum hefur staðið og þar af leiðandi ekki komið fram neinar umbætur sem, að mínu mati a.m.k., voru orðnar mjög aðkallandi áður en faraldurinn hófst? Eða er ástæðan sú að aldrei stóð til að ráðast í slíkar umbætur? Það finnst mér vera áhyggjuefni því að eins og ég nefndi höfðu íslensk fyrirtæki, ekki hvað síst litlu og meðalstóru fyrirtækin, mjög mörg lent í talsverðum erfiðleikum fyrir upphaf faraldursins. Nú þegar honum er svo að segja að ljúka hér á Íslandi hljótum við líka að vilja líta til framtíðar. Stjórnvöld hljóta að vilja gefa til kynna með lagasetningu hvers sé að vænta í rekstrarumhverfi þessara fyrirtækja þegar þau fara í það að vinna sig upp aftur. Þegar þau fara út úr þessu hléi, daglegt líf tekur við aftur og þau þurfa að fara að vinna sig upp þarf auðvitað að vera hægt að gera einhverjar áætlanir eins og kostur er. Margar ástæður voru fyrir því að fyrirtækin voru lent í talsverðum þrengingum. Útgjöld þeirra höfðu aukist mjög verulega og mjög hratt. Auðvitað er hluti af því launakostnaður vegna mikilla launahækkana. En þá þarf að hafa í huga að þegar lítið fyrirtæki þarf að borga 2.000 kr. til að koma þúsundkalli í launaumslagið hjá launþeganum hefur kerfið annars vegar búið til mjög neikvæðan hvata en einnig lagt mjög miklar álögur á fyrirtækin sem skilar sér ekki nema að takmörkuðu leyti til launþegans. Maður hefði viljað sjá núna, eftir þennan faraldur þegar við hljótum að fara að líta til framtíðar, sýn stjórnvalda á hvernig þetta eigi að þróast því að það getur í rauninni ekki þróast áfram með þeim hætti sem það hafði gert. Annað sem veldur mörgum fyrirtækjum mjög verulegum erfiðleikum, og hefur gert frá því löngu áður en faraldurinn hófst, er viðureignin við kerfið, íþyngjandi regluverk og allar þær flækjur sem jafnt og þétt er verið að leiða í lög. Í rauninni er staðan orðin sú að varla er hægt að reka lítið fyrirtæki á Íslandi án þess að ráða sérfræðing eða sérfræðinga bara í að fást við kerfið. Hvort sem það er starfsmaður eða aðkeypt þjónusta þá hafa mjög fáir þá þekkingu eða þann tíma sem þarf til að uppfylla allar þær kröfur sem kerfið gerir til lítilla atvinnurekenda. Í rauninni er verið að hanna kerfi, byggja upp og þróa kerfi, sem sniðið er að stórfyrirtækjum, en litlu fyrirtækin þurfa engu að síður að uppfylla sömu kröfur. Þetta á ekki hvað síst við um Evrópureglugerðirnar sem streyma til okkar á færibandi. Þær miða að alþjóðlegum stórfyrirtækjum og eru oft og tíðum óhemjuflóknar. Ég treysti mér til að fullyrða, herra forseti, að sumar þeirra eru þess eðlis að enginn þingmaður skilur þær. Við þurfum að reiða okkur á sérfræðinga eða kerfið til að segja okkur hvað snýr upp og niður í sumum þessara Evrópureglugerða. Stundum koma heilu bækurnar til okkar með milligöngu fjármálaráðuneytisins sem stundum gerir sínar sérstöku breytingar og oft, eins og menn hafa nefnt í gegnum tíðina, virðast menn þá vilja verða kaþólskari en páfinn í reglusetningunni. Þetta er það flókið að erfitt er fyrir þingmenn að skilja reglurnar og hvað þá fyrir þá sem þurfa svo að starfa eftir þeim. Eitt sinn var talið mikið grundvallaratriði í lagasetningu að lög væru skiljanleg svoleiðis að allur almenningur gæti haft skilning á því til hvers væri ætlast, hvað væri leyfilegt og hvað ekki. Það er því miður liðin tíð. Nú eru lög orðin það flókin, og verða sífellt flóknari, að stundum þarf hreinlega aðstoð sérfræðinga til að lifa daglegu lífi, ég tala nú ekki um að stofna eða reka lítil fyrirtæki. Vegna þess að Evrópusambandið sníður sínar reglur - og eins og menn þekkja hefur það alveg einstakan áhuga á að flækja hlutina og búa til ný boð og bönn og gera mönnum erfitt fyrir á mörgum sviðum - að alþjóðlegum stórfyrirtækjum er eitt látið yfir alla ganga. Það skekkir mjög verulega samkeppnisstöðu minni fyrirtækjanna. Stórfyrirtækin hafa auðvitað möguleika á að takast miklu betur á við ástandið en litlu fyrirtækin, eru jafnvel með heilar deildir til að fást við regluverkið og kerfið á meðan litlu fyrirtækin eru annaðhvort rekin af einum aðila, einyrkja eða eiganda með dálítinn hóp með sér, sem getur átt í mesta basli með að fást við þetta og þarf að eyða í viðureignina við kerfið miklum tíma sem betur færi í rekstur fyrirtækisins eða fjármagni sem nýttist betur í fyrirtækinu til að ráða fólk og búa til verðmæti. Það býr til mjög skakka samkeppnisstöðu, enda virðist þróunin vera sú að þeir stóru eru alltaf að stækka á meðan minni fyrirtækjunum er í rauninni haldið í vörn. Þetta er alveg sérstakt áhyggjuefni núna, herra forseti. Þess vegna sakna ég þess að ekki skuli vera nein áhersla á þessa hluti í tengslum við þennan faraldur því að faraldurinn hefur enn ýtt undir þessa þróun. Bara til að nefna sem dæmi eru allar litlu búðirnar sem hafa þurft að loka á meðan á þessu hefur staðið á meðan risarnir, erlend stórfyrirtæki, hafa í mörgum tilvikum dafnað. Búið var að veita þeim verulegt forskot. Eiga þau að hafa það forskot áfram? Það sama má segja um fjármálafyrirtæki. Það verður orðið mjög erfitt að reka sparisjóð á Íslandi eftir ekki svo langan tíma með sama áframhaldi. Á meðan stóru bankarnir ráða við að fylla út öll eyðublöðin og vera með fólk í vinnu við að fást við kerfið hafa litlu fyrirtækin einfaldlega ekki burði til þess. Verið er að skekkja samkeppnisstöðu lítilla fyrirtækja á ótal sviðum með íþyngjandi regluverki. Þessi EES-samningur er auðvitað kominn úr böndunum. Við sjáum það í efnahags- og viðskiptanefnd að þar streymir inn nýtt íþyngjandi regluverk, iðulega sniðið að stórfyrirtækjum, sem bitnar á þeim litlu sem fá ekki nægt svigrúm til að takast á við kerfið. Þannig lenda fyrirtæki í því, og ég hef heyrt af því margar sögur, að allt í einu er komið nýtt regluverk sem mönnum er ætlað að uppfylla en erfitt er að fá upplýsingar um nákvæmlega hvernig eigi að uppfylla regluverkið, hvernig eigi að fylla út eyðublöðin. Menn reyna sitt besta og svo segir tölvan bara nei og sekt, oft himinhárri, er skellt á fyrirtækið, litla fyrirtækið sem var að reyna sitt besta á meðan stóra fyrirtækið, keppinauturinn, siglir bara í gegnum þetta. Nú þegar við erum að losna úr faraldursástandinu hefði maður viljað sjá hvert skuli stefnt með þetta. Eiga litlu og meðalstóru fyrirtækin áfram að fást við þann faraldur sem kerfis- og regluvæðingin er eða stendur til að veita þeim einhverja aðstoð í þeim efnum? Af því að tíminn er að renna frá mér verð ég að láta nægja að nefna í lokin að hugmyndaauðgi stjórnvalda við að finna upp ný gjöld er auðvitað enn eitt vandamálið sem leggst á fyrirtæki landsins. Í anda nútíma- eða nýaldarstjórnmálanna er þessum gjöldum gjarnan gefið eitthvert jákvætt nafn, eru t.d. kölluð græn gjöld en þau eru gjöld engu að síður. Svo eru þau hækkuð og hækkuð aftur. Það sama má auðvitað segja um gömlu gjaldskrána sem er við hver áramót uppfærð af Alþingi til að leggja línurnar um verðbólguþróun ársins. Alþingi ríður á vaðið með verðhækkunum ár eftir ár, jafnvel í því ástandi sem við höfum verið. Ég vildi nota þetta tækifæri til að minna á og kannski spyrja hvort þetta faraldursár hafi verið alveg glataður tími, menn hafi ekkert unnið í því sem þurfti að laga fyrir eða hvort það hafi einfaldlega ekki verið vilji til að laga þessa hluti.

Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna á tímum kórónuveirufaraldurs. Frumvarpið er lagt fram þar sem áfram ríkir nokkur óvissa á innlendum vinnumarkaði vegna útbreiðslu kórónuveirunnar. Í ljósi þess eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á fyrrnefndum lögum sem ætlað er að bregðast við þeim áhrifum sem heimsfaraldurinn hefur haft á vinnumarkaðinn. Breytingunum er jafnframt ætlað, líkt og fyrri aðgerðum stjórnvalda, að draga úr tjóni vegna veirunnar og tryggja að neikvæð áhrif hennar á atvinnulíf og efnahag heimilanna verði sem minnst. Með frumvarpinu er lagt til að ónýttur réttur til tekjutengdra atvinnuleysisbóta umfram þrjá mánuði eða í allt að sex mánuði falli ekki niður 1. október næstkomandi eins og gert er ráð fyrir í lögum um atvinnuleysistryggingar. Þess í stað er lagt til að þeir atvinnuleitendur sem uppfylla skilyrði fyrir tekjutengdum atvinnuleysisbótum í sex mánuði fái tækifæri til að fullnýta þann rétt til 1. febrúar 2022. Ég tel þetta afar mikilvægt þannig að þeir atvinnuleitendur sem fá tímabundin tækifæri til þátttöku á vinnumarkaði á komandi mánuðum í tengslum við átakið Hefjum störf, áður en þeir hafa fullnýtt rétt sinn til tekjutengdra atvinnuleysisbóta í allt að sex mánuði, geti áfram átt möguleika á að nýta rétt sinn til slíkra bóta þurfi þeir að nýju að fá greiddar atvinnuleysisbætur eftir að tímabundinni þátttöku á vinnumarkaði lýkur. Virðulegi forseti. Ljóst þykir að þau úrræði sem stjórnvöld hafa gripið til fram til þessa vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar hafa nýst illa þeim einstaklingum sem voru án atvinnu í upphafi faraldursins og voru enn að fá greiddar atvinnuleysisbætur 1. maí síðastliðinn þar sem þeir hafa átt í erfiðleikum með að fá tækifæri á vinnumarkaði að nýju meðan á faraldrinum hefur staðið. Hér er því lagt til að umræddum einstaklingum verði greiddur sérstakur 100.000 kr. styrkur miðað við að viðkomandi atvinnuleitandi hafi að fullu verið tryggður innan atvinnuleysistryggingakerfisins á tilteknu tímabili en gert er ráð fyrir að fjárhæðin lækki til samræmis við lægra tryggingahlutfall viðkomandi innan kerfisins. Þá er hér lagt til að skýrt verði kveðið á um í lögunum að þeir sem tryggðir eru innan atvinnuleysistryggingakerfisins og hafa stundað nám samhliða þátttöku á vinnumarkaði geti lokið þeirri námsönn sem þegar er hafin við starfslok eða þegar þeir missa starf sitt að hluta í stað þess að þeir þurfi að hætta námi til að geta nýtt rétt sinn innan atvinnuleysistryggingakerfisins. Ekki er um efnisbreytingu að ræða frá gildandi lögum en mikilvægt þykir að skýrt sé að þetta eigi við óháð því hvenær viðkomandi einstaklingar ákveða að sækja um atvinnuleysistryggingar og nýta þannig rétt sinn innan atvinnuleysistryggingakerfisins. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að framlengt verði það tímabil sem íþróttafélög geta sótt um greiðslur til Vinnumálastofnunar á grundvelli laga um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna á tímum kórónuveirufaraldurs. Er þetta lagt til þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir að íþróttastarf geti farið fram með hefðbundnum hætti seinni hluta árs 2021 í samræmi við áætlun stjórnvalda um afléttingu sóttvarnaráðstafana. Að mínu mati er afar mikilvægt að framlengja umrætt tímabil þannig að úrræðið standi íþóttafélögum áfram til boða út þetta ár komi til þess að herða þurfi sóttvarnaráðstafanir að nýju. Ég vona þó svo sannarlega að það komi ekki til þess að íþróttafélög þurfi að nýju að grípa til þessa úrræðis enda afar mikilvægt að íþróttastarf í landinu geti vaxið og dafnað óhindrað. Um það held ég að við getum öll verið sammála. Virðulegi forseti. Sem betur fer sjáum við fram á bjartari tíma með fjölgun bólusetninga og vonandi munu ýmsar takmarkanir sem gripið hefur verið til vegna sóttvarnaráðstafana brátt heyra sögunni til. Þrátt fyrir það ríkir enn óvissa og við vitum ekki fyrir víst hvort við erum endanlega komin fyrir vind. Ég legg því mikla áherslu á að frumvarpið verði samþykkt hér á Alþingi sem allra fyrst. Að lokinni þessari umræðu, virðulegi forseti, legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar Alþingis.

Virðulegur forseti. Því ber að fagna að hér er hæstv. félags- og barnamálaráðherra að mæla fyrir 100.000 kr. styrk fyrir þá sem eru á atvinnuleysisbótum. Það er hið besta mál. En kaldhæðnin í þessu öllu saman er að nú í dag, 5. maí, eru 60 ár síðan Öryrkjabandalag Íslands var stofnað með sex aðildarfélögum. Í dag eru aðildarfélögin 41. Ég ætla að nota tækifærið og óska þeim innilega til hamingju með daginn. En það er kaldhæðnislegt og blaut tuska framan í andlitið á þessum aðildarfélögum og Öryrkjabandalaginu að það er ekki verið að láta alla fá þennan 100.000 kr. styrk. Þó að atvinnulausir séu í mjög slæmri aðstöðu þá eru þeir samt með mun betri rétt heldur en öryrkjar og þurfa ekki nema tvo mánuði til að ná þessum 100.000 kr. styrk, miðað við þær tekjur sem öryrkjar hafa mánaðarlega. Þar af leiðandi vil ég spyrja hæstv. félags- og barnamálaráðherra: Hvers vegna í ósköpunum er alltaf verið að gera svona hluti, mismuna hópum? Er tilgangurinn að etja þessum hópum saman eða skapa öfund? Hvers vegna í ósköpunum eruð þið ekki með heildarpakka fyrir þá verst settu og sýnið í verki að þið séuð ekki að mismuna, þið séuð með réttlæti, það sé réttlæti í þessum málum og fólk fái það sama, ekki alltaf eins og það sé verið að etja þessum hópum saman?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Ríkisstjórnin hefur í öllum sínum aðgerðapökkum verið að koma með félagslegar aðgerðir, ekki eingöngu aðgerðir fyrir fyrirtæki. Það hefur sérstaklega verið eftir því tekið hvernig stjórnvöld hafa haldið á þessu, til að mynda í skýrslum frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, að það væri eftirtektarvert að við skyldum alltaf vera að taka bæði utan um fólk og fyrirtæki. Það hefur auðvitað verið misjafnt. Þetta eru orðnir allmargir aðgerðapakkar og það hefur verið með misjöfnum hætti hvernig tekið er á málum hverju sinni vegna þess að við erum að bregðast við og reyna að þróa þessa pakka út frá aðstæðum faraldursins hverju sinni. Það hafa verið samþykktar hér á Alþingi sérstakar greiðslur bæði til örorkulífeyrisþega og til aldraðra, gerðar breytingar á atvinnuleysistryggingakerfinu og fleira. Núna erum við með þessa tillögu um 100.000 kr. eingreiðslu til þeirra sem hafa verið atvinnulausir síðan fyrir Covid-faraldurinn. Við erum að einbeita okkur að þeim núna, m.a. vegna þess að við teljum að það þurfi að taka betur utan um þann hóp. Þannig að á hverju stigi málsins höfum við verið að vakta aðstæður. Við erum að bregðast við hverju sinni. Hv. þingmaður gefur í skyn að við höfum verið að skilja einhverja hópa eftir. Þvert á móti höfum við verið að taka utan um mjög marga hópa og sá hópur sem við erum að leggja til að verði tekið utan um núna eru þeir sem hafa verið atvinnulausir í 14 mánuði eða lengur. Ég vonast til þess að þingið samþykki þá aðgerð vegna þess að ég held að hún sé gríðarlega mikilvæg.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félags- og barnamálaráðherra fyrir svörin en þau eru heldur rýr vegna þess að það er staðreynd að einn hópur hefur algerlega setið eftir, hefur ekki fengið neitt. Það eru eldri borgarar, verst settu eldri borgararnir. Ég hef ekki séð einn einasta pakka fyrir þá, ekki eina einustu eingreiðslu, ekki eina einustu skattfrjálsu greiðslu. Þið eruð kerfisbundið að taka einn hóp út í staðinn fyrir að koma með einn heildarpakka og hætta þessari mismunun. Það sem sýnir auðvitað hversu fáránlegt þetta kerfi er orðið, eins og ég hef bent á, er að við skulum vera með allar þessar tölur: Öryrkjar og eldri borgarar 260.000–270.000 kr., atvinnuleysisbætur 307.000 kr., lágmarkslaun 350.000 kr. og svo komið þið með pakka upp á 472.000 kr. plús lífeyrissjóð. Ef þið viljið æra óstöðugan og koma fólki til að reita hár sitt yfir þessu - af hverju lenti ég ekki inni í þessum pakka, af hverju fékk ég ekki þetta eða hitt? Þarna er bara orðið happa og glappa hverjir fá það besta og hverjir það versta og það eru yfirleitt þeir verst settu sem gleymast. Það er auðvitað alltaf gott að hjálpa fólki en eins og ég hef bent á, í samhengi við þessar 472.000 kr. og 11% lífeyrissjóð, þá er hópur sem dettur þar fyrir utan, hópur sem þarf virkilega á þessu að halda. En einhverra hluta vegna viljið þið ekki taka þá inn í neina pakka og ekki þennan pakka heldur. Hvers vegna ekki?

Virðulegi forseti. Á þessu kjörtímabili voru samþykkt lög um sérstakan félagslegan stuðning til þeirra hópa eldri borgara sem hafa bágust kjörin, þau voru samþykkt hér og við erum byrjuð að vinna eftir þeim. Við hv. þingmaður höfum áður skipst á skoðunum í óundirbúnum fyrirspurnum um hversu mikilvæg sú löggjöf er. Ég verð bara að vera algerlega ósammála hv. þingmanni um að við höfum skilið stóra hópa eftir í íslensku samfélagi í kórónuveirufaraldrinum. Það er einfaldlega rangt. Kerfin okkar hafa gripið og haldið utan um þá einstaklinga sem hafa orðið verst úti. Atvinnuleysistryggingarnar eru hugsaðar til að grípa það fólk sem misst hefur vinnuna. Það er öryggisnet samfélagsins þar sem við grípum utan um einstaklinga sem verða fyrir því að verða atvinnulausir. Það er það sem við erum að ræða hér núna, að þétta það öryggisnet og koma til móts við þá einstaklinga sem hafa verið atvinnulausir hvað lengst. Síðan höfum við verið með fjölþættar félagslegar aðgerðir gagnvart hópum sem hafa verið einangraðir í íslensku samfélagi, hafa orðið fyrir félagslegri einangrun o.s.frv., hvort sem það er fatlað fólk, örorkulífeyrisþegar, aldraðir, börn, ungmenni, heimilislausir, fólk í viðkvæmri stöðu. Við höfum verið með félagslegar aðgerðir til þess að halda utan um þann hóp einnig. Það má alltaf segja að það hefði mátt gera meira en ég hef sagt það áður og mun segja það hér líka: Það er mjög ósanngjarnt að segja að ríkisstjórnin hafi ekki gripið þessa hópa vegna þess að við höfum verið með fjölþættar félagslegar aðgerðir, fjölþættar vinnumarkaðsaðgerðir sem miða að því að grípa fólk og fjölskyldur og í langflestum tilfellum hefur það tekist. Eru einhver dæmi um að það hafi mistekist? Já, ugglaust. En það er líka bara mannlegt og því miður eru kerfin okkar þannig og þá þurfum við að bæta þau. Það erum við að gera hér með þessum 100.000 kalli og við þurfum að gera þetta áfram og fylgja fólkinu okkar eftir. Það hefur ríkisstjórnin gert, það ætlar hún sér að gera og mun gera áfram.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp félags- og barnamálaráðherra. Það sem sló mig mest í því frumvarpi og er gott - ég skal vera fyrstur manna til að viðurkenna að þessi 100.000 kr. styrkur er frábær, en því miður ekki nóg. Við áttum okkur á því að þarna eru einstaklingar inni sem eru að fá 100.000 kr. styrk sem þurfa að lifa á rúmum 300.000 kr. á mánuði. Það segir sig sjálft að fólk lifir ekki á því, fólk tórir á þeim fjármunum ef það er yfir höfuð hægt. Það sem er kannski sorglegast við þetta er að þeir sem fá ekki þennan styrk eru þeir sem hafa dottið út af atvinnuleysisbótum, þeir sem eru komnir á félagsbætur, fólk sem er komið á þann stað að hver einasta króna er skert og ef það á maka þá er komin framfærsluskylda á makann; kerfi sem er ótrúlega ósanngjarnt og eiginlega ömurlegt til þess að vita að við skulum yfir höfuð vera með þannig kerfi. Eins og ráðherra hefur bent á hefur ýmislegt verið gert, smotterí má segja, fyrir ákveðna hópa. En þessar 100.000 kr. og aðrir styrkir sem hafa verið veittir af ríkisstjórninni hafa ekki á neinn hátt skilað sér til þeirra eldri borgara sem verst hafa það, þeirra eldri borgara sem eru á einhvern undarlegan hátt að reyna að lifa af á búsetuskerðingunum þar sem verið er að bjóða þeim upp á lægsta mögulega ellilífeyri, mínus 10%. Til að koma þessum mínus 10% á hjá viðkomandi bjuggu þeir til kerfi sem kostaði meira í milljónum talið en að borga þeim bara þessar lágmarksellilífeyrisbætur sem eru smánarlega lágar. Nei, það þurfti að taka 10% af og borga bara 90% til þeirra sem verst hafa það í íslensku þjóðfélagi. Þessi hópur fær ekki 100.000 kr. Þessi hópur hefur ekki fengið neitt. Og það á líka við um þá eldri borgara sem eru á strípuðum ellilífeyri og fá ekkert úr lífeyrissjóðum. Þar er stærsti hlutinn konur sem hafa ekki haft nein lífeyrisréttindi vegna þess að þær hafa „bara verið heimavinnandi“, eins og það er kallað, að hugsa um börn og annað. Þeirra vinna er einskis metin og ríkisstjórnin telur ekki þörf á því að hjálpa þeim á einn eða neinn hátt í Covid-faraldrinum. Við verðum líka að átta okkur á því að þetta var hópurinn sem var einangraður heima vegna faraldursins, fékk ekki heimsóknir, gat ekki einu sinni farið út í búð, þurfti jafnvel að fá sendar vörur heim ef fólk hafði yfir höfuð efni á því eða hafði ekki tök á því að ná sér í aðföng og jafnvel ekki einu sinni tök á því að standa í biðröð eftir mat, eins ömurlegt og það er nú í okkar samfélagi að þeir sem verst hafa það þurfi yfir höfuð að standa í því. Það sýnir líka hversu skrýtið þetta kerfi er. Í því samhengi verðum við líka að horfa á þessar stórfurðulegu ráðstafanir ríkisstjórnarinnar undanfarið. Það var jú boðið upp á að atvinnulausir fengju borgaðar atvinnuleysisbætur og færu þar af leiðandi í vinnu á þeim forsendum að þeir fengju lágmarkslaun og því væri vinnuveitandinn að borga atvinnuleysisbæturnar. Stuttu seinna er sett inn þetta undarlega fyrirbæri, 472.000 kr., sem er flott tala og sýnir að einhverra hluta vegna hefur mönnum eiginlega tekist að finna út réttu framfærslutöluna sem ætti að gilda fyrir alla sem eru í þessari aðstöðu, framfærslutölu upp á 472.000 kr. á mánuði. Ímyndum okkur augnablik hvað það myndi þýða fyrir allan þann hóp fólks sem er þarna úti að telja hverja einustu krónu, fólks sem veit ekki hvað það á að gera eftir að hálfur mánuður er liðinn frá mánaðamótum, ef það hefði fengið þessa upphæð, 472.000 kr., þ.e. rúmlega 350.000 kr. útborgaðar. Setjum það í samhengi við þá sem fá minnst, rétt 200.000 kr. útborgaðar. Þarna er himinn og haf á milli og þarna skilur akkúrat á milli þess að reyna að tóra í algeru svelti og að geta lifað með reisn. Hvers vegna í ósköpunum bjóðum við ekki öllum þetta? Hvers vegna í ósköpunum er verið að taka út ákveðinn hóp? Hvers vegna í ósköpunum er á sama tíma slegið á hendur þeirra, hvort sem það eru námsmenn eða þeir sem hafa dottið út úr kerfinu, eru komnir á félagsbætur? Þeir finna sér vinnu og vilja fá 472.000 kr. á mánuði, 11% lífeyrissjóð. Þá er slegið á hönd þeirra og sagt: Nei, þú passar ekki inn í kassann, þú dast út einum degi fyrr eða seinna. Einn dagur getur skipt sköpum. Einhverra hluta vegna finnst mönnum það bara hinn eðlilegasti hlutur að hafa hlutina á þennan stórfurðulega hátt. Ég segi enn og aftur: Hér stöndum við og ræðum þetta og í dag er 5. maí, sem er afmælisdagur Öryrkjabandalagsins, 60 ára afmæli Öryrkjabandalagsins. Það er sorglegt til þess að vita að baráttan skuli ekki vera komin lengra en þetta, að eftir 60 ára baráttu sé staðan jafn ömurleg og hún er í dag. Gliðnunin er alltaf meiri og meiri. Það verður alltaf stærra bil á milli þeirra ríku og fátæku og síðan gliðnar bilið innan þeirra hópa sem reyna að tóra á lægstu launum frá Tryggingastofnun ríkisins eða á atvinnuleysisbótum. Það er eiginlega með ólíkindum að við skulum ekki geta fundið neinn grundvöll fyrir því að hafa þetta sanngjarnt, að hafa pakkann fyrir alla, að skilja engan út undan. Til dæmis hefði núna verið kjörið að koma með 100.000 kr. eingreiðslu skatta- og skerðingarlaust fyrir alla þá sem verst hafa það. Það hefði verið rétta útspilið. En þeir komu með greiðslur á síðasta ári fyrir öryrkja og einnig hafa komið greiðslur að ákveðnum hluta, 25.000 kr., minnir mig. Það er gott en það er bara plástur á sárið að veita einhverja svona styrki eða eingreiðslur. Það sem við þurfum að gera og ríkisstjórnin hefur ekki gert en lofaði fyrir síðustu kosningar, forystuflokkurinn þar, er að bæta stöðu fátækra. Þeir hafa nú aldeilis þurft að bíða þessi fjögur ár og bíða enn, því miður. Gliðnunin er að aukast. Laun hjá opinberum starfsmönnum hafa hækkað töluvert meira en á almennum vinnumarkaði og það sýnir að kjaragliðnunin verður alltaf meiri og meiri. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur séð til þess að það vantar um 40% upp á lífeyrislaun almannatrygginga til að jafna nokkurn veginn út kjaragliðnun og launahækkanir frá hruni. Því miður stendur ekki til hjá þessari ríkisstjórn að leiðrétta það. Það er gott að einhverjir fái þennan 100.000 kr. styrk en það er ömurlegt að ekki skuli allir fá hann, að ákveðnir hópar skuli vera skildir út undan. Það sem er kannski sorglegast í þessu öllu er að þeir skuli vera skildir út undan sem mest þurftu á þessu að halda, þ.e. þeir sem eru á félagslegum bótum. Það er líka ömurlegt að enginn 100.000 kr. styrkur skuli vera fyrir verst settu eldri borgarana á búsetuskerðingunum og með strípuð lífeyrislaun, að enn skuli ekki hafa sést króna fyrir þann hóp. Það er til háborinnar skammar fyrir þessa ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ferðagjöf, nr. 54/2020. Í frumvarpinu er í fyrsta lagi lögð til endurnýjun á ferðagjöf stjórnvalda með gildistíma frá 1. júní 2021 til og með 31. ágúst 2021. Í öðru lagi er lögð til breyting þess efnis að heildarfjárhæð stuðnings til tengdra rekstraraðila geti að hámarki numið 260 millj. kr. Frumvarpið felur ekki í sér breytingu á gildistíma eldri ferðagjafa sem voru gefnar út á liðnu ári. Þær falla eftir sem áður niður um næstu mánaðamót eins og til stóð en hægt er að nýta þær fram að þeim tíma, til 31. maí. Með því að gefa út ferðagjöf að nýju fyrir komandi sumar er stutt enn frekar við ferðaþjónustufyrirtæki um land allt á komandi mánuðum. Í gildandi lögum um ferðagjöf er stjórnvöldum veitt heimild til útgáfu ferðagjafar til einstaklinga með íslenska kennitölu sem fæddir eru árið 2002 eða fyrr til notkunar hjá fyrirtækjum sem eru skilgreind í 2. mgr. 1. gr. laganna. Tildrög laganna má rekja til neikvæðra áhrifa vegna útbreiðslu kórónuveiru á starfsemi ferðaþjónustufyrirtækja hérlendis. Takmarkanir á ferðalögum sem gripið hefur verið til hér á landi og erlendis til að hemja útbreiðslu veirunnar hafa sem kunnugt er haft gríðarleg áhrif á fyrirtæki og starfsfólk í ferðaþjónustu og tengdum atvinnugreinum. Ríkisstjórnin hefur gripið til margvíslegra ráðstafana til að draga úr tjóni vegna faraldursins og skapa öfluga viðspyrnu í kjölfar hans en með lögum um ferðagjöf og nú tillögu um endurnýjun ferðagjafar er markmiðið að bregðast tímabundið við neikvæðum áhrifum faraldursins á fólk og fyrirtæki í íslenskri ferðaþjónustu. Virðulegi forseti. Ætlaðir fjármunir til ferðagjafar samkvæmt fjáraukalögum fyrir árið 2020, sbr. lög nr. 36/2020, eru samtals 1,5 milljarðar kr. Eins og ég kom inn á í upphafi ræðunnar munu ónýttar ferðagjafir útgefnar árið 2020 samkvæmt gildandi lögum falla niður um næstu mánaðamót eins og til stóð, óháð því frumvarpi sem hér er til umræðu. Áætlað er að um 650 millj. kr. verði enn þá til ráðstöfunar af fyrri ferðagjöfinni þegar gildistími hennar rennur út í lok mánaðarins. Til viðbótar þeim fjármunum er lagt upp með að veita 750 milljónir til viðbótar í endurnýjaða ferðagjöf. Umfang hennar er því samtals áætlað um 1,4 milljarðar, verði hún nýtt til fulls. Frá gildistöku laganna í júní 2020 til 10. apríl sl. sóttu um 199.000 einstaklingar ferðagjöfina af þeim 280.000 sem eiga rétt á henni. Sóttar ferðagjafir nema þannig samtals tæplega milljarði króna en þar af hafa um 787 milljónir verði nýttar af u.þ.b. 139.000 einstaklingum. Enn eru því um 700 millj. kr. til ráðstöfunar af því fé sem veitt var í ferðagjöfina. Samanlagður fjöldi fyrirtækja sem hafa tekið þátt í verkefninu er 812. Þegar horft er til svæðisbundinnar skiptingar fjármagns liggur fyrir að um 293 millj. kr. hafa verið nýttar hjá ferðaþjónustufyrirtækjum á höfuðborgarsvæðinu. Þá hafa um 119 millj. kr. verið nýttar hjá fyrirtækjum á Suðurlandi, 83 millj. kr. á Norðurlandi eystra, 48 millj. kr. á Vesturlandi, 35 millj. kr. á Suðurnesjum, 28 millj. kr. á Austurlandi, 15 millj. kr. á Norðurlandi vestra, 15 millj. kr. á Vestfjörðum og loks 151 millj. kr. hjá fyrirtækjum sem starfa á landsvísu. Eins og ég kom inn á áðan er áætlað að um 650 millj. kr. verði enn til ráðstöfunar af fyrri ferðagjöf þegar gildistími hennar rennur út. Fyrir því geta verið ýmsar ástæður sem ekki er ætlunin að rekja hér, en með endurnýjun ferðagjafar er ljóst að þeir einstaklingar sem nýttu sér fyrri ferðagjöf fá tækifæri til að gera það aftur núna í sumar og stuðla þannig að eflingu innlendrar ferðaþjónustu auk þess sem þeir sem ekki nýttu ferðagjöfina hafa að sjálfsögðu tækifæri til að nýta þá nýju á gildistíma hennar í sumar. Með þessu er ferðaþjónustufyrirtækjum hérlendis veitt enn frekari viðspyrna yfir sumarið 2021. Frumvarpið kallar ekki á breytingar á öðrum lögum og hefur verið unnið í góðu samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið. Frumvarpið felur í sér framlengingu á ríkisaðstoðarkerfi sem þegar hefur verið samþykkt af Eftirlitsstofnun EFTA. Framlenging á gildistíma og hækkun á hámarksfjárhæð stuðnings til hvers rekstraraðila er einnig tilkynningarskyld og háð samþykki stofnunarinnar en óformlegt samráð var haft við stofnunina við vinnslu frumvarpsins og fortilkynning send henni í aprílmánuði. Gerður er fyrirvari um samþykki stofnunarinnar hvað viðkemur lögmætri ríkisaðstoð. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða framlengingu eða breytingu á lögum um ferðagjöf, það er 5.000 kr. ferðagjöf sem hér er komin aftur. Eftir því sem mér skilst á ráðherra eru einhver hundruð milljóna ógreiddar af síðustu ferðagjöf. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi ekki komið til álita að nýta þær og senda kannski út tilkynningu um það til þeirra sem hafa ekki nýtt ferðagjöfina og þeir fjármunir sem þar eru undir hefðu verið nýttir til að auka greiðslur til þeirra sem eru á félagsbótum, til öryrkja og atvinnulausra þannig að þeir hefðu meiri möguleika á því að ferðast innan lands heldur en þeir hafa í dag. Við gerum okkur alveg fulla grein fyrir því að 5.000 kr. er ekki stór upphæð og þar af leiðandi mun sennilega stærsti hópur þessara einstaklinga nýta þetta bara innan ákveðins radíuss frá sínu heimili, ekki ferðast fyrir þetta. Kom heldur ekki til umræðu að hafa þessa ferðagjöf hreinlega tekjutengda, gefa sem sagt hærri upphæð til þeirra sem hafa minnst og sleppa því að láta hátekjufólk fá hana, sem hefur enga þörf fyrir þessa gjöf? Það segir sig sjálft að ef við ætlum að hvetja til ferðalaga þurfum við auðvitað að hvetja þá sem hafa minnst. Hinir sem hafa það best, ég held að það þurfi ekkert að hvetja þá, þeir geta ferðast ef þeir vilja. Kom ekkert svoleiðis til umræðu í sambandi við þessa ferðagjöf?

Herra forseti. Vissulega kom ýmislegt til umræðu þegar við vorum að ræða þessa hugmynd, þetta úrræði, og smíða, en það var þó allan tímann lagt upp með að þetta yrði almennt úrræði fyrir alla eldri en 18 ára sem svona innspýting í hagkerfið. Við vitum að það er mismikil geta og undirliggjandi hvati í raun með þessari ferðagjöf til þess að fara í stærri ferðalög eða fara langt út á land þar sem ýmis annar kostnaður fylgir. En þess vegna vitum við líka að ýmsir hafa nýtt þessa ferðagjöf þá frekar í nærsamfélaginu eða jafnvel til einhverra nota sem snúa kannski ekki beint að ferðalögum. Við skoðuðum líka hvað það myndi þýða að þetta myndi ná til einstaklinga yngri en 18 ára. Það er tæknilega flókið og það er líka einfaldlega flókið út frá því að þá er um að ræða einstaklinga sem ekki eru lögráða. Oft og tíðum eru þar foreldrar með sameiginlega forsjá og annað slíkt. En þá ber líka að líta til þess að við erum hér í þessum úrræðum með barnabótaauka þar sem greiddur verður sérstakur 30.000 kr. barnabótaauki með hverju barni við álagningu opinberra gjalda. Það er í einhverjum tilfellum hægt að líta til þess. En það var aldrei hugmyndin að þetta yrði annað en almennt úrræði. Þetta væri innspýting inn í hagkerfið. Auðvitað er það mjög mismunandi eftir aðstæðum hvers og eins, hvort sem þær eru fjárhagslegar, heilsufarslegar, félagslegar eða annað, hvernig ferðagjöfin er nýtt. En heilt yfir hefur úrræðið virkað mjög vel og fyrirtækin líka boðið ýmiss konar tilboð á móti sem hefur haft mjög jákvæð áhrif, bæði fyrir fólkið sem nýtir gjöfina og ferðaþjónustuna í heild sinni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir. Ég verð bara að segja alveg eins og er að það er andstætt að segja við hjón á örorku- eða atvinnuleysisbótum með kannski tvö, þrjú börn sem fá 10.000 kr. ferðagjöf - það getur aldrei flokkast mikið undir ferðagjöf. Ég held að það myndi frekar flokkast undir matargjöf, að geta farið út að borða. Kannski telst það ferðalag hjá þeim, ég veit það ekki. Ég hefði viljað sjá víðtækara úrræði fyrir þá sem verst hafa það og hærri upphæðir. Við vorum að ræða bara rétt áðan um 100.000 kr. styrk til atvinnulausra. Það hefði ekki verið neitt vandamál að setja hærri upphæð til t.d. öryrkja og annarra í þessu samhengi þannig að þetta hefði kannski dugað fyrir tveimur, þremur nóttum á hóteli eða nokkrum dögum á tjaldsvæði, það væri einhver möguleiki á því að nýta þetta virkilega til ferðalaga. Eins og þetta er sett upp, þessi lága upphæð, þá sé ég ekki að það sé hægt að kalla þetta ferðastyrk eða ferðagjöf vegna þess að þetta verður ekki ferðagjöf fyrir nema ákveðinn hóp. Stór hópur mun aldrei geta nýtt sér þessa gjöf til ferðalaga. Ég sá einhvers staðar að þetta dygði ekki einu sinni í strætó nema hálfa leið til Akureyrar eða aðra leiðina, þannig að þetta er ekki mikil ferðagjöf. Það hefði kannski verið hægt að setja dæmið upp þannig að fleiri hefðu notið þess og sérstaklega þeir sem þurfa á því að halda.

Herra forseti. Þessi sjónarmið eru vissulega mjög oft uppi á borðum en hér er um að ræða aðgerð sem er ekki félagslegt úrræði. Þetta er ekki félagsleg aðgerð. Þetta er aðgerð til þess að hvetja til frekari afþreyingar og sem innspýting í hagkerfið. Ferðagjöfin er auðvitað ekki eingöngu hugsuð til þess að fólk fari í langt ferðalag og það er ýmiss konar afþreying og hlutir sem hægt er að gera í nærsamfélaginu sem skipta máli fyrir bæði fólkið sem getur nýtt ferðagjöfina og fyrirtæki á svæðinu. Við sjáum það á nýtingu ferðagjafarinnar að það hefur verið þannig. Við erum auðvitað með fjöldann allan af öðrum úrræðum sem eru einmitt til að styðja sérstaklega við til að mynda fjölskyldur með börn, í því tilviki bundið við ákveðnar tekjur, og svo sérstök úrræði líka fyrir þá sem hafa verið lengi á atvinnuleysisbótum og annað slíkt. Þannig að heilt yfir erum við að gera ýmislegt sem allt spilar saman. En þessi aðgerð er almenn og hún er fremur einföld og við vildum halda því þannig. Hún lukkaðist vel í fyrra og ég bind vonir við það að Íslendingar muni njóta góðs af henni núna og nýta hana hvernig sem hentar hverjum og einum, bæði í þágu þeirra og í þágu atvinnugreina og atvinnulífs.

Herra forseti. Það er í sjálfu sér alveg ágætt að þetta mál skuli vera komið fram aftur og framlengt. Víst er það að reynslan af þessari útgáfu í fyrra er örugglega býsna góð og hefur komið mörgum til góða, bæði fjölskyldum sem söfnuðu saman þessari svokölluðu ferðagjöf og nýttu hana og til hagsbóta fyrir þá sem reka starfsemi í ferðaþjónustu víða um landið. Það er hins vegar eitt sem ég man eftir að ég gerði athugasemd við í fyrra og ætla að gera sömu athugasemd við núna vegna þess að það sama er uppi á teningnum, þetta orð, ferðagjöf. Ég hlýt að spyrja aftur: Hver er gefandi þessarar ferðagjafar? Á sínum tíma var talað um að þetta myndi heita ferðaávísun, sem er hið besta mál, ávísun á ferð eða eitthvað annað sem mönnum stendur hugur til að nota þetta í. Mér finnst ferðagjöf yfirborðslegt nafn vegna þess að þetta úrræði er fjármagnað af skattfé. Það er þjóðin sjálf sem borgar skattana en fær síðan, að því er virðist, gjöf, væntanlega frá sjálfri sér. Þetta minnir mig aðeins á það, herra forseti, þegar senda átti raunverulegar ávísanir vestur í Ameríku í fyrra, í miðju Covid, og Bandaríkjaforseti heimtaði að undirskrift hans yrði á öllum ávísununum sem sendar voru út þannig að þetta liti út eins og ávísun eða gjöf frá honum sjálfum til þjóðarinnar. Og mér finnst svolítið að með þessu sé ríkisstjórnin að láta í það skína að hún, ríkisstjórnin, sé að gefa þjóðinni eitthvað en því fer fjarri. Það sem greitt er af skattfé er greitt af þjóðinni. Vilji menn kalla þetta gjöf væri sem best hægt að kalla þetta þjóðargjöf vegna þess að þjóðin er að gefa sjálfri sér þetta. Hún er að gefa þeim sem reka starfsemi í ferðaþjónustu og veitingarekstri og öðru tækifæri. Orðið ferðagjöf er klént og hljómar eins og ríkisstjórnin sé að gefa þjóðinni eitthvað sem hún er ekki að gera. Ég hefði lagt til, herra forseti, í mikilli góðvild að nú þegar málið fer til nefndar þá taki nefndarmenn þetta atriði og gaumgæfi það og síðan verði þetta framlengt með ágætum hætti og endist örugglega og vonandi jafn vel og gagnast jafn vel og það gerði í fyrra. Þetta er í sjálfu sér hið besta mál en umbúðirnar eru bara svo kauðalegar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, lögum um aukatekjur ríkissjóðs og lögum um leigu skráningarskyldra ökutækja. Frumvarpið byggist á tillögum og rýni á vegum OECD sem hefur gert yfir hundrað tillögur til breytinga á laga- og reglugerðarákvæðum í ferðatengdri þjónustu hér á landi. Í frumvarpinu er kveðið á um ferns konar breytingar á gildandi lögum: Í fyrsta lagi breytingu á aldursskilyrði rekstrarleyfishafa vegna veitinga- og gististaða, í öðru lagi styttingu á málsmeðferðartíma vegna útgáfu tækifærisleyfa, í þriðja lagi breytingu á gjaldi fyrir rekstrarleyfi veitinga- og gististaða sem heimila sölu áfengis og í fjórða lagi er kveðið á um afnám þess skilyrðis að starfsstöð ökutækjaleigu skuli vera opin almenningi. Eins og ég kom inn á byggist frumvarpið á tillögum efnahags- og framfarastofnunarinnar OECD. Árið 2019 gerðu íslensk stjórnvöld samning við OECD um framkvæmd á sjálfstæðu samkeppnismati á regluverki íslenskrar ferðaþjónustu og byggingariðnaðar. Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið hafði umsjón með verkefninu sem var unnið í náinni samvinnu við Samkeppniseftirlitið, önnur ráðuneyti og stofnanir. Verkefnið leiddi meðal annars í ljós að draga má úr óþarfa reglubyrði fyrir atvinnustarfsemi og breyta regluverki í þeim tilgangi að það styðji betur við virka samkeppni innan íslenskrar ferðaþjónustu en samkeppni stuðlar að lægra verði og meiri gæðum auk betra vöruúrvals og nýsköpunar á mörkuðum. Samkeppnishindranir hafa þveröfug áhrif með neikvæðum afleiðingum fyrir neytendur. Við vinnslu verkefnisins voru 632 gildandi lög og reglugerðir á sviði ferðaþjónustu og byggingariðnaðar yfirfarin í þeim tilgangi að greina samkeppnishamlandi ákvæði. Vinna leiddi í ljós 676 mögulegar samkeppnishindranir. Af þeim gerir OECD 438 tillögur til úrbóta sem stofnunin telur að geti aukið landsframleiðslu um 1%. Í janúar síðastliðnum var stofnaður vinnuhópur, skipaður fulltrúum atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis, samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis og Samkeppniseftirlitsins, til að vinna drög að fyrstu laga- og reglugerðarbreytingum sem grundvallast á umræddum tillögum OECD er varða ferðatengda þjónustu. Rétt er að geta þess að þær tillögur sem snúa að samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti eru ýmist til skoðunar, í vinnslu og frekara samráði við hagsmunaaðila eða nú þegar til meðferðar hjá umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis. Þá er einnig unnið að úrvinnslu tillagna sem snúa að umhverfis- og auðlindaráðuneyti á vegum þess, enda eru þessar tillögur víða í stjórnkerfinu, í mörgum lagabálkum og mjög ólíkar innbyrðis. Virðulegur forseti. Með frumvarpi þessu er stigið skref í átt að því að efla viðspyrnu hagkerfisins, stuðla að einfaldara regluverki, aukinni framleiðni og fjölgun starfa. Rétt er að geta þess að frumvarp þetta er einungis einn liður í áframhaldandi vinnu við að bæta rekstrarskilyrði íslenskrar ferðaþjónustu. Samhliða frumvarpinu verða gerðar breytingar á reglugerð um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald sem taka mið af hluta tillagna OECD og eru ýmist að öllu leyti eða að hluta í samræmi við tillögur stofnunarinnar. Reglugerðarbreytingarnar fela m.a. í sér afnám úreltra og viðkvæmra forskriftarákvæða og staðla vegna gististarfsemi. Þá fela þær í sér brottfall ákvæða sem varða kröfur til opinberra gæðaúttekta sem og breytingar sem snúa m.a. að styttingu málsmeðferðartíma vegna umsókna tækifærisleyfa. Aðrar tillögur sem komu fram í skýrslu OECD kalla á frekari skoðun, undirbúning og nánara samráð milli atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis, annarra ráðuneyta, hagsmunaaðila, sveitarfélaga og stjórnvalda. Í frumvarpinu er kveðið á um ferns konar breytingar eins og ég nefndi. Í fyrsta lagi er lagt til að aldursskilyrði umsækjanda um rekstrarleyfi eða forsvarsmanns umsækjanda verði rýmkuð. Eitt af skilyrðum fyrir útgáfu rekstrarleyfis samkvæmt gildandi lögum er að umsækjandi eða forsvarsmaður hafi náð 20 ára aldri á umsóknardegi en umrætt aldurstakmark tekur mið af áfengiskaupaaldri samkvæmt áfengislögum. Í því samhengi er málefnalegt að handhafar rekstrarleyfa sem fela í sér heimild til áfengisveitinga uppfylli aldursskilyrði til að kaupa áfengi samkvæmt áfengislögum. Hins vegar eiga sömu sjónarmið ekki við um annars konar rekstur sem fer fram á grundvelli laga um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald. Með hliðsjón af framangreindu og atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrár er þess vegna lagt til hér að rýmka aldursmörk umsækjanda eða forsvarsmanns hans vegna leyfa til veitingastaða og gististaða sem fela jafnframt ekki í sér heimild til áfengisveitinga. Lagt er til að aldursmörk í slíkum tilvikum miðist við lögræðisaldur eða 18 ár. Í öðru lagi er lagt til að lögbundinn frestur til að sækja um tækifærisleyfi verði felldur brott og þess í stað kveðið á um umsóknarfrest og málsmeðferðartíma í reglugerð. Viðburðir sem kalla á útgáfu tækifærisleyfa geta verið afar ólíkir að eðli og umfangi. Sú krafa í gildandi lögum að sótt sé um tækifærisleyfi með a.m.k. þriggja vikna fyrirvara, án tillits til eðlis eða umfangs viðburðar, getur verið verulega íþyngjandi fyrir smærri rekstraraðila. Viðburðir sem kalla á útgáfu tækifærisleyfis geta eðli máls samkvæmt verið haldnir með stuttum fyrirvara. Þá þarf að veita rekstraraðilum eðlilegan og sanngjarnan tíma til að auglýsa og undirbúa viðburði í kjölfar þess að tækifærisleyfi hefur verið veitt. Með vísan til þessa er lagt til að ákvæði um lögbundinn umsóknarfrest verði einfaldlega afnumið úr lögum. Þess í stað er lagt til að ráðherra verði heimilt að kveða nánar á um tímafrest í reglugerð sem tekið getur mið af eðli og umfangi viðkomandi viðburðar í því skyni að stytta málsmeðferðartíma eins og frekast er unnt. Þegar um er að ræða einfalda viðburði þarf málsmeðferðartíminn því ekki að vera þrjár vikur en hægt er að setja í reglugerð að þegar sá málsmeðferðartími þarf að vera allt að þrjár vikur, ef um er að ræða mörg leyfi og í mörg horn að líta fyrir ákveðinn viðburð, sé hægt að skrifa það út. Þriðja breytingartillaga frumvarpsins snýr að gjaldi fyrir rekstrarleyfi veitinga- og gististaða sem heimila sölu áfengis. Í skýrslu OECD er m.a. vísað til þess að gjaldið samkvæmt gildandi lögum feli í sér óþarfa og órökstudda kostnaðarbyrði fyrir smærri fyrirtæki. Í samræmi við tillögur OECD er því lagt til að gjald vegna rekstrarleyfis veitinga- og gististaða sem heimilar sölu og/eða neyslu áfengis verði lækkað í því skyni að samræma betur raunverulegan umsýslukostnað við útgáfu slíkra leyfa. Samkvæmt gildandi lögum um aukatekjur ríkissjóðs er gjald fyrir rekstrarleyfi sem heimilar sölu áfengis allt að 6,5 sinnum hærra en gjald fyrir rekstrarleyfi án áfengisveitinga. Breytingarnar sem felast í frumvarpinu lækka þann mun verulega þannig að hann verður u.þ.b. tvöfaldur í stað þess að vera meira en sexfaldur. Rekstur vínveitingastaða er til þess fallinn að kalla á aukinn eftirlitslöggæslukostnað. Hins vegar er ljóst að það einskiptisgjald sem kveðið er á um í gildandi lögum getur ekki staðið undir þeim kostnaði sem hlýst af viðvarandi eftirliti lögreglu, enda er það eftirlit fjármagnað með sérstakri fjárveitingu til lögreglu af fjárlögum. Umrætt gjald felur því fremur í sér lítt dulda aðgangshindrun að þeim mörkuðum sem um ræðir sem nemur mismuni þess umsýslukostnaður sem hlýst af útgáfu leyfisins og fjárhæð gjaldsins. Með frumvarpinu er þess vegna lagt til að gjald fyrir útgáfu rekstrarleyfa verði lækkað verulega í þeim tilgangi að efla samkeppni og auðvelda nýjum aðilum að hefja rekstur veitinga- og gististarfsemi. Með hliðsjón af eftirlitskröfum er hins vegar talið málefnalegt að gjald vegna rekstrarleyfa sem fela í sér heimild til sölu áfengisveitinga verði áfram hærra en gjald vegna rekstrarleyfa án slíkra heimilda. Fjórða og síðasta breytingartillaga frumvarpsins varðar afnám þess skilyrðis að starfsstöð ökutækjaleigu skuli vera opin almenningi. Með breyttum viðskiptaháttum er talið rétt að falla frá umræddri kröfu, m.a. í því skyni að liðka enn frekar fyrir rafrænum viðskiptum og fjölbreyttari viðskiptaháttum. Skilyrði gildandi laga um fasta starfsstöð sem er opin almenningi getur verið sérstaklega íþyngjandi fyrir smærri ökutækjaleigur. Með því að afnema skilyrðin eru stigin fyrstu skref í að einfalda regluverk í tengslum við leyfisveitingar ökutækjaleiga. Umræddar breytingar eru til þess fallnar að auka fjölbreytni og nýsköpun og auðvelda nýjum rekstraraðilum að hefja starfsemi með minni yfirbyggingu og tilkostnaði. Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á fyrr í ræðu minni er frumvarp þetta einungis einn liður í áframhaldandi vinnu við að bæta rekstrarskilyrði íslenskrar ferðaþjónustu. Það hefur verið unnið í góðu samráði við samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið, Samkeppniseftirlitið, sýslumanninn á höfuðborgarsvæðinu, Samgöngustofu og Ferðamálastofu. Frumvarpið hefur almennt í för með sér að aðgangshindrunum og íþyngjandi kvöðum á atvinnurekstur, sem ekki er talið að málefnaleg rök standi til að viðhalda í lögum, sé rutt úr vegi. Markmið breytinganna er að bæta skilyrði fyrir virka samkeppni og efla viðspyrnu hagkerfisins. Af frumvarpinu mun því leiða að skilyrði batna fyrir samkeppni og rekstur smærri fyrirtækja ásamt því að dregið er úr kostnaðarbyrði í formi opinberra leyfa og krafna. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar.

Hæstv. forseti. Ég ætlaði bara aðeins að koma hingað upp til að fagna þessu frumvarpi að því leyti til að þarna er verið að einfalda regluverk og koma til móts við þá sem standa í rekstri, eins og ráðherrann sagði, í ferðamannabransanum og veitingabransanum og náttúrlega þá sem hafa hug á því að hefja slíka starfsemi. Þetta hljómar mjög vel og hleypir líka byr í þau segl að fara í frekari aðgerðir gagnvart öðrum atvinnuvegum þar sem hægt er að hugsa sér að einstaklingar vilji hefja rekstur. Það er oft þannig að þegar ungt fólk eða bara einstaklingur hefur hug á því að hefja sjálfstæðan rekstur, eða einstaklingar, hvort sem þeir eru fleiri en einn eða tveir eða þrír, þá eru oft við regluverkið og allt í kringum umsóknir og umgengni það háir veggir að viðkomandi hætta við, missa móðinn. Það kostar of mikið að byrja og fólk leitar sér að annarri vinnu eða fer jafnvel bara á atvinnuleysisskrá. Þetta finnst mér gleðitíðindi. Frumvarpið er, eins og kemur þarna fram, um veitingaþjónustu og ferðamannastaði og allt í kringum það. Það er það sem við erum að bíða eftir að fari í gang aftur og er þegar farið í gang nú þegar ljósið hinum megin við göngin logar skærar vegna betra ástands í Covid-faraldrinum. Maður hefur væntingar til þess að þessi bransi komist í gang og fleiri geti haslað sér völl og þeir sem fyrir eru á fleti sjái bjartari framtíð. Frumvarpið er, eins og kom fram í máli ráðherrans, á leiðinni til atvinnuveganefndar þar sem sá sem hér stendur á sæti og fljótt á litið get ég ekki séð annað en að þetta geti fengið fína afgreiðslu en það á eftir að koma í ljós. En eins og þetta blasir við mér svona við fyrsta lestur þá fagna ég frumvarpinu.

Hæstv. forseti. Við höldum hér áfram með málefni innflytjenda. Það er best að fara aftur þangað sem frá var horfið. Þegar við ræðum þessi mál er mikilvægt að við ræðum þau opið og við verðum að geta skipst á skoðunum. Það gagnast ekki umræðunni að jaðarsetja þá sem vilja stíga varlega til jarðar. Hér hefur ítrekað verið bent á að nágrannaþjóðir okkar, Svíar og Danir, hafa breytt fyrri nálgun sinni. Samfélög þessara þjóða náðu ekki og ná ekki enn að sameina alla þá sem búa í þessum löndum. Það er ekki gott að missa samfélag í sundrungu og upplausn. Það er einmitt það sem við höfum verið að benda á og þess vegna þurfum við að vanda til verka. Við erum með þessu máli að taka upp stefnu í málaflokki sem aðrar þjóðir hafa viðurkennt að gangi ekki. Í Svíþjóð hefur myndast grundvöllur fyrir því að innflytjendamál verði stóra kosningamálið á næsta ári. Sumum Svíum finnst að þeir hafi orðið að gefa eftir ýmis gildi samfélagsins á sviði lífshátta og jafnréttis og samkvæmt fréttum frá Svíþjóð geta konur átt það á hættu að verða fyrir aðkasti. Annað atriði sem mér finnst merkilegt og var einnig í fréttum er að það komst upp að PISA-könnunin í skólum í Svíþjóð árið 2018 hefði ekki verið framkvæmd með fullnægjandi hætti. Svíþjóð kom mjög vel út í könnuninni og stjórnin hrósaði sér og lét sem allt væri í lagi. En nú hefur Ríkisendurskoðun þar í landi sýnt að tuttugasti hver nemandi var látinn sleppa prófunum og það sem verra er að flest voru það börn innflytjenda. Það hefði gefið allt aðra mynd af skólanum ef þau hefðu verið með. Þetta speglar ákveðin vandamál og segir okkur að ekki hafi verið vandað til verka. Þess vegna virðist Svíar vera komnir á þann stað sem þeir eru nú. Veltum fyrir okkur hverju er um að kenna. Getur verið að innflytjendur vilji ekki taka þátt í samfélaginu eða að samfélaginu hafi mistekist að standa vel að aðlögun innflytjenda? Við getum í það minnsta þakkað fyrir að þeir virðast vera að breyta um stefnu. Hugsanlega ætla þeir síðan að stíga varlega til jarðar og gera hlutina með sem bestum hætti. Það hefur verið rætt að farsælast sé að veita aðstoð sem næst heimilum fólks eða í öllu falli að sjá til þess að fólk komist heim til sín á ný. En sérstaklega skiptir það máli fyrir þá sem ekki komast heim til sín að vel sé staðið að því að þeir hafi tækifæri til að aðlagast menningunni í nýja landinu sem þeir ákveða að setjast að í. Það er nefnilega eitt að setja stefnu en það verður líka að vera innstæða fyrir stefnunni. Við höfum ekki enn fengið svokallaðar sviðsmyndir, hvernig hlutirnir geti litið út, hversu mikill kostnaður hljótist af þessu. Verkefnið er til tilraunar í eitt ár, hvað verður úr fólki eftir eitt ár? Ýmsar spurningar vakna. Er búið að skoða hvernig fólk muni velja búsetu? Getur verið að fleiri kjósi eitt sveitarfélag umfram annað? Er skólakerfið nægjanlega vel undirbúið? Við vitum að rúmlega 50% af ráðstöfunartekjum sveitarfélaga fara til skólamála. Er heilbrigðiskerfið undirbúið? Er stoðþjónusta í lagi? Er velferðarþjónusta tryggð? Samband íslenskra sveitarfélaga hefur nefnt að þetta allt sé alls ekki nógu skýrt. Ég verð því að leggja það til að málið fari aftur til hv. velferðarnefndar að lokinni umræðu hér, þ.e. milli 2. og 3. umr.

Forseti. Við ræðum þetta mál dálítið opið og pössum að jaðarsetja engan. Ég velti því fyrir mér hvort samræmd móttaka flóttafólks og upplýsingaöflun geri það að verkum að við missum allt í sundrungu og upplausn, eins og hv. þingmaður orðaði það. Féll kerfið hjá nágrannaþjóðum þegar tekin voru upp fjölmenningarsetur til að samræma móttöku flóttafólks eða upplýsingar voru gerðar aðgengilegar? Er svona samræming í rauninni ekki tækifæri til hagræðingar og til að spara í málaflokknum? Ég átta mig ekki alveg á umræðunni hérna undanfarinn sólarhring eða rúmlega það, hvað er að því fyrirkomulagi að samræma móttökuna svo þetta sé ekki gert á mismunandi hátt, það sé óhagræði á einhverjum stöðum og vanti upplýsingar og þar af leiðandi kannski brotið á réttindum einhverra af því að ekki er farið eins að á mismunandi stöðum. Er þetta ekki einmitt jákvætt og gefur möguleika til hagræðingar? Til hvers að tala um þetta mál í svona langan tíma ef þetta er ekki flóknara en það í rauninni, tækifæri til hagræðingar? Ég skil ekki hvernig þetta fer í áttina að einhverju sem fór úrskeiðis í nágrannalöndum okkar.

Hæstv. forseti. Það er ekki slæmt að samræma eigi einhverja hluti. Talað er um að það eigi að setja niður tvo starfsmenn. Tveir starfsmenn gera ekki mikið í þessu gríðarstóra verkefni. Ég fór yfir rannsókn í ræðum mínum í gær sem fjallar um innflytjendur, fólk sem er hér nú þegar, sinnir vinnu og sækir nám og er hluti af samfélaginu. Það kvartar yfir því að vera ekki hluti af samfélaginu. Og það að halda að aðeins tveir starfsmenn geti samræmt móttöku innflytjenda - það er á engan hátt nægilegt. Verkefnið er til eins árs. Ég velti fyrir mér hvað verður um það fólk sem verður búið að skjóta rótum eftir eitt ár. Gufar það bara upp? Sveitarfélögin eru nú þegar búin að ráða einn starfsmann, alla vega nokkur, til að sinna þessu hlutverki. Er það nægjanlegt? Ég vitnaði líka í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga sem segir að það sé skorið við nögl nú þegar það fjármagn sem kemur í þá samninga sem eru í gildi á milli félagsmálaráðuneytis og móttöku sveitarfélaga. Sambandið segir líka að það sé fyrirséð að útgjöld muni aukast.

Forseti. Ég er búinn að reyna að hlusta á þessar ræður undanfarinn sólarhring og rúmlega það. Ég hef ekki alveg áttað mig á því hvað Miðflokkurinn hefur verið að biðja um. Miðað við þetta andsvar þá virðist hv. þingmaður vera að biðja um meira; meiri samræmingu og fleira starfsfólk til þess að sinna þessari samræmingu og þess háttar. Jú, það er gott og blessað. Ef það er það sem þarf til þess að ná góðum árangri þá þarf náttúrlega að gera það. Þá er alveg hægt að hafa áhyggjur af því hvað gerist eftir ár. Við þurfum þá örugglega að taka upplýsta ákvörðun um hvort þetta hafi gefið góða raun og ákveða um framhaldið. Það er bara eitthvað sem kemur fram í fjármálaáætlun og stefnu stjórnvalda, væntanlega, ef þetta gefur góða raun. Er það ekki staðallinn sem við viljum vinna eftir? Við betrumbætum það sem gefst vel eins og Fjölmenningarsetrið á Ísafirði, það hefur gefið góða raun. Hér er verið að taka lengra skref. Eigum við taka stærri skref í því og bæta við fleiri fulltrúum í þetta samræmingarrbatteríi sem er verið að tala um hérna? Er það það sem verið er að biðja um og búið er að tala um hérna í heilan sólarhring eða rúmlega það? Ég skildi það ekki alveg þannig af fyrri ræðum, það voru alla vega margar spurningar og kannski ekki alveg svona nákvæmlega orðaðar. Ef hv. þingmaður gæti útskýrt það betur væri það vel þegið. Er verið að biðja um meiri og samræmdari móttöku flóttamanna eða er það eitthvað annað?

Hæstv. forseti. Ég skil hv. þingmann ágætlega, en ég er ekki alveg viss um að hann hafi náð inntakinu í ræðum mínum miðað við hvernig hann spyr. En ef við ætlum að taka á móti öllum, sem mér heyrist hv. þingmaður vera að leggja til, það væri best að gera það, þá þurfum við að geta staðið við það ef það er einhver stefna. Málið er að það er bara engin stefna. Byrjað er á að setja á stofn tilraunaverkefni til eins árs, setja tvo starfsmenn sem eiga að sinna því hlutverki og það er alveg gefið að það mun ekki ganga. Á sama tíma höfum við ekki hugmynd um hvert framtíðin mun leiða okkur. Við höfum ekki hugmynd um hvort heilbrigðiskerfið getur staðið undir þessu, hvort sveitarfélögin geta staðið undir þessu. Það sem við höfum í höndunum er umsögn, sem ég fór aðeins yfir áðan, frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga þar sem talað er um ófyrirséðan kostnað og að útgjöld muni aukast. Það er ástæðan fyrir því að ég kalla þetta aftur inn til nefndar vegna þess að mér þætti gott að vita hvað er ófyrirséður kostnaður, í hverju útgjöldin muni aukast, vegna þess að þetta snýst líka um krónur og aura, því miður. Þess vegna verðum við, ef við ætlum að fara þessa leið, að vita hvert við ætlum að stefna. Það þýðir ekki að setja verkefni niður og setja það samt ekki niður af því að þetta er kallað tilraun.

Herra forseti. Við ræðum enn um frumvarp til laga um breytingu á lögum um málefni innflytjenda. Það var verið að tala um stefnu, hver stefnan ætti að vera og hver stefnan hefði verið. Það er nauðsynlegt í dag að stjórnmálaflokkar og við Íslendingar í heild mörkum einhverja stefnu í þessum málaflokki sem er orðinn mjög ofarlega á baugi um allan hinn vestræna heim. Þannig hefur það verið á Íslandi að í þessum málaflokki hefur hreinlega ekki verið nein stefna. Menn hafa ekki tekið neina markvissa stefnu í málaflokknum heldur leikið þann leik að vona það besta, vona að við fáum ekki holskeflu hælisleitenda hingað, sem síðan breyttist á skammri stundu 2014, 2015, þegar við fengum yfir okkur svona sýnishorn af þeirri holskeflu sem þá gekk yfir Evrópu. Hver voru viðbrögðin? Viðbrögð voru auðvitað fálmkennd. Það átti að reyna að bjarga þessu fyrir horn með einhverjum ráðum því að hér fylltist auðvitað allt þó að fjöldinn hafi ekki verið neitt gífurlegur miðað við hvað önnur lönd hafa þurft að glíma við í þessum efnum. En þetta er árangurinn af þessu stefnuleysi. Kerfið okkar, sem er auðvitað lítið, springur við lítið álag. Við verðum að fara að girða okkur í brók í þessum málum vegna þess að það er ekkert sjálfgefið að hingað komi hælisleitendur í einhverjum smáum stíl, eins og hefur verið, einhver hundruð eða þúsund, yfir ár eða skemmri tíma, heldur gætum við fengið mun fleiri. Þá þurfum við að vera viðbúin og vita hvað skal taka til bragðs. Aðrar þjóðir hafa verið að reyna að senda þau skilaboð til umheimsins að þar sé afgreiðsla umsókna bæði hraðari og skilvirkari en hún hefur verið hér á landi. Við þurfum að taka upp þá stefnu og senda þau skilaboð út í heiminn að hér sé afgreiðslan hröð og skilvirk og við tökum á móti þeim flóttamönnum sem okkur ber að sjálfsögðu, með tilliti til alþjóðlegra samninga eins og við Sameinuðu þjóðirnar um kvótaflóttamenn, og aðstoðum þá hælisleitendur sem hingað koma og sannarlega þurfa á hjálp að halda. Það er staðreynd að mjög margar umsóknir um alþjóðlega vernd eru tilhæfulausar. Það hefur verið mjög áberandi síðustu ár að hingað hefur flykkst fólk frá svokölluðum öruggum löndum en við höfum samt verið í stökustu vandræðum með að afgreiða þær umsóknir og alls kyns furðulegar uppákomur hafa orðið hér í kerfinu þegar menn hafa ekki vitað hvernig þeir eiga að taka á því og einstök mál hafa ratað í fréttir og valdið usla í samfélaginu því að auðvitað vill enginn í raun vera sá vondi. En við verðum að fara að móta okkur stefnu í þessu og ég kalla eftir því að við mótum okkur stefnu í þessum málaflokki. Það er ekki boðlegt, herra forseti, að við séum að veita milljarða á hverju ári í að sinna tilhæfulausum umsóknum um alþjóðlega vernd. Það er auðvitað ekki boðlegt. Og alls ekki, eins og þetta frumvarp gerir ráð fyrir, að senda þau skilaboð út í heim að við séum með það opið kerfi að við gætum lent í því að fá þúsundir eða tugþúsundir hælisleitenda sem finnst upplagt að koma hingað vegna þess að hér fái þeir betri þjónustu o.s.frv.

Herra forseti. Ég er kominn í þennan ræðustól til þess að skila skömminni. Undir liðnum störf þingsins í morgun steig á stokk hv. þm. Vinstri grænna, Lilja Rafney Magnúsdóttir, og lagði út af umræðu sem hún tók ekki þátt í, sem hún sat ekki undir og ásakaði okkur Miðflokksfólkið um að sá fræjum ótta. Ekkert er fjarri lagi, herra forseti, vegna þess að allir þeir sem hafa hlustað á alla þessa umræðu, sem nú hefur staðið í u.þ.b. átta klukkustundir, stysti sólarhringur sem ég man eftir, vita að þar hefur eingöngu verið rætt um þær staðreyndir sem við þekkjum, þær áhyggjur sem við höfum og ekki hefur verið gerð tilraun til að flækja þetta mál eða flækja málefni hælisleitenda eða þeirra sem leita að alþjóðlegri vernd inn í heim ótta eða nokkurs annars. Við höfum einfaldlega sagt: Ísland tekur allt aðra stefnu en nágrannalöndin sem hafa 35 ára reynslu af því að gera hlutina rangt en eru nú sem óðast að vinda ofan af því og ætla að gera hlutina með öðrum og betri hætti, þ.e. þeir ætla að efla móttöku flóttamanna og koma í veg fyrir þá sundurgreiningu sem verið hefur í þessum þjóðfélögum í 35 ár og ætla þess vegna væntanlega að reyna að sjá til þess að það ágæta fólk sem ratar hingað norður eftir geti blómstrað í sínu nýja þjóðfélagi og orðið nýtir og góðir þjóðfélagsþegnar. En að koma hér, herra forseti, eftir að hafa ekki þorað að taka þátt í umræðunni, eftir að hafa ekki hlustað á hana og lagt út af henni með þessum hætti, er óvenjuaumt. Þess vegna er ekki hægt að láta það liggja óbætt. Að koma upp undir liðnum störf þingsins, þar sem menn vita að þeir fá ekki mótbárur, er aumt, herra forseti, verulega aumt. Að þessu sögðu þá hefur þessi umræða verið gagnleg. Hún hefur byggst á staðreyndum. Hún hefur byggst á því sem við vitum um nágrannalöndin og hún hefur byggst á því sem við vitum um hugsanlega þróun hér. Hún hefur byggst á því að við vitum ekki hvað það frumvarp sem hér er til umræðu mun kosta. Ekki hefur farið fram gaumgæfileg kostnaðargreining á því og þess vegna er það mikið fagnaðarefni að frumvarpið skuli nú fara aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. til að hægt sé að leiða fram í dagsljósið raunverulegan kostnað af því að gera þá breytingu sem lögð er til í frumvarpinu. Það var í sjálfu sér það eina sem fyrir okkur Miðflokksfólkinu vakti, þ.e. að samþykkja ekki mál sem við vitum ekki hvað kemur til með að kosta. Sem betur fer, og ég er þakklátur fyrir það, herra forseti, hefur meiri hlutinn í þinginu samþykkt að þessi vegferð verði farin, þ.e. að málið verði tekið til nefndar aftur og kostnaðurinn gaumgæfður. Þá getum við lagt mat á það hversu skynsamlegt eða ekki þetta mál er, hversu gæfulegt eða ekki það er, þegar við höfum allar staðreyndir málsins á borðinu. Það er það sem við höfum alltaf kappkostað, Miðflokksfólkið, að taka vandaðar ákvarðanir að lokinni ítarlegri umræðu um flókin mál sem krefjast úrlausnar. Herra forseti. Þetta er það sem ég vildi sagt hafa og ég vænti þess að ræður mínar hér við 2. umr. verði ekki fleiri nema eitthvert sérstakt tækifæri geri það nauðsynlegt. En það var ekki hægt að sitja þegjandi undir því sem gerðist hér í morgun.

Herra forseti. Það sem ég vildi koma inn á áður en málið fer aftur til nefndar, sem ég tel mjög mikilvægt og gott að sé gert, eru fjármálin sem lúta að þessu frumvarpi. Það er mjög mikilvægt að farið verði vandlega yfir það hver útgjöldin koma til með að vera í raun. Eins og það lítur út núna er einungis horft til Fjölmenningarsetursins sem slíks, þ.e. fjölgunar starfa þar um tvö stöðugildi, að mig minnir, sem kostar 23,7 millj. kr. Hins vegar er með þessu frumvarpi verið að senda þau skilaboð út að þjónustan verði sú sama fyrir kvótaflóttamenn og hælisleitendur og það er grundvallarbreyting. Það er rétt að koma því á framfæri. Það mun þýða að þjónusta sem er veitt fyrir hælisleitendur verður enn betri en hún er í dag. Það berst náttúrulega út og þeir sem eru á faraldsfæti hvað þetta varðar fá þær fregnir fljótt að hér sé veitt betri þjónusta en áður. Það mun þýða aukinn fjölda umsókna. Það mun síðan þýða aukin fjárútgjöld. Þetta þarf að fara yfir. Það þarf að koma með einhverjar sviðsmyndir um hvað aukinn fjöldi umsókna komi til með að kosta. Það þarf að ræða í nefndinni og setja upp sviðsmyndir. Síðan vil ég vekja athygli á því sem ég kom aðeins inn á í gær, umsögn frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Það er nauðsynlegt að ræða hana líka innan nefndarinnar vegna þess að sambandið vekur sérstaklega athygli hennar, eins og segir í umsögninni, á því að verkefni sem tengjast þessu samræmda móttökukerfi flóttafólks, sem verið er að leggja til með þessu frumvarpi, eru verulega vanfjármögnuð miðað við þær væntingar sem uppi voru þegar hafist var handa við innleiðinguna. Hér er það bara svart á hvítu frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og það á jú að sinna þessum verkefnum í samstarfi við sveitarfélögin. Sveitarfélögin hafa verulegar áhyggjur af því að þetta sé vanfjármagnað. Það þarf að fara vandlega yfir. Þau segja hér áfram í umsögn sinni að fjármagn hafi verið skorið við nögl í samningum félagsmálaráðuneytisins við móttökusveitarfélög. Það er rétt að hafa í huga að þetta kemur fyrst og fremst til með að hvíla á sveitarfélögunum. Ef þau fá ekki þá fjármuni sem ætlaðir eru í þetta þá sé ég ekki alveg hvernig þau geta staðið straum af því. Þetta verður að fara vandlega yfir. Svo bæta þau hér við að ekki virðist í ráði að bæta sveitarfélögum upp þau viðbótarútgjöld sem hljótast af auknu álagi á skólakerfið og innan barnaverndar. Þá virðist ekki vera reiknað með því að heilbrigðiskerfið eigi aðkomu að samræmdu móttökukerfi. Þetta eru mjög alvarlegar athugasemdir sem sambandið er að koma á framfæri. Svo segir áfram: „Um þessar mundir er Ísland að taka hlutfallslega á móti flestu flóttafólki í samanburði við Norðurlöndin.“ - Þetta höfum við rakið í okkar málflutningi, Miðflokksþingmenn. - „Samfélagið og innviðir þess þurfa að vera í stakk búnir að veita þann stuðning og þjónustu sem hinn fjölbreytti hópur flóttafólks á tilkall til.“ Verið er að auka þá þjónustu en við sjáum að fjármunirnir liggja ekki fyrir. Það er náttúrlega ekki hægt og það er ábyrgðarhluti að koma með frumvarp sem er ekki fjármagnað nema að verulega litlum hluta, þ.e. sem varðar þessi tvö stöðugildi hjá Fjölmenningarsetrinu sem sér um að veita upplýsingar. Það sér ekki um að veita þá þjónustu sem sveitarfélögin veita. Og sveitarfélögin kvarta hér yfir því að ekkert fjármagn liggi fyrir í þessu frumvarpi, eins og segir í umsögninni, þetta sé verulega vanfjármagnað. Herra forseti. Ég vænti þess að velferðarnefnd fari vandlega yfir þennan þátt málsins og setji auk þess upp einhverjar sviðsmyndir um það hvað ætla megi að flóttamönnum fjölgi mikið, verði þetta frumvarp að lögum, sem þýðir að verið er að veita mun betri þjónustu en við veitum í dag. Við veitum góða þjónustu í dag, við gerum það. Þetta snýst því um það að mínu mati, komandi úr fjárlaganefnd, 

Forseti. Ég held að það sé alveg gefið mál að þegar faraldrinum lýkur muni umsóknum fjölga. Í því umhverfi held ég að samræmd móttaka flóttafólks sé mjög hjálpleg ef við ætlum að geta sinnt þeim umsóknum á skilvirkan og hagkvæman hátt. Það er mjög einföld spurning: Er það ekki mjög gott markmið þessa frumvarps? Er hv. þingmaður ekki sammála því, sérstaklega ef umsóknum fjölgar, að það væri gott að hafa samræmda móttöku til að passa að upplýsingarnar séu til staðar, til að hægt sé að afgreiða allar umsóknir skýrt og skilmerkilega án þess að einhverjar kerfisvillur þvælist fyrir, sem sagt að upplýsingar í kerfinu liggi á einum stað og annar aðili sé ekki með aðgang að þeim o.s.frv.? Er það ekki eitthvað sem við myndum vilja hafa?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég sagði það í einni af mínum ræðum varðandi þetta mál að ég gerði ekki athugasemdir við breytt hlutverk Fjölmenningarseturs. Það er í sjálfu sér að gera ágæta hluti. Þessi stofnun á að vera tengiliður milli flóttafólks, sveitarfélaga og Vinnumálastofnunar. Það á að auka yfirsýn yfir málaflokkinn og að sama skapi á ákvarðanataka og þjónusta að vera skilvirkari. Þessi stofnun hefur ráðgjafarhlutverk. Ég geri ekki athugasemdir við þetta. Ég held að Fjölmenningarsetur sé að gera ágæta hluti. En það er hins vegar búið að setja þetta fyrst og fremst í þennan búning, þ.e. að þetta sé aðalatriði málsins. Ég tel svo ekki vera. Ég tel að aðalatriði málsins sé einmitt grundvallarbreytingin. Það er verið að setja þetta í þann búning að þetta snúist um upplýsingar en grundvallarbreytingin er sú að það er verið að setja alla undir sama hatt sem koma til landsins, hvort sem þeir koma á eigin vegum eða sem kvótaflóttamenn og annað slíkt. Það kostar meiri þjónustu. Ég hef áhyggjur af því að það muni þýða að hingað komi mun fleiri vegna þess að það er bara einu sinni þannig að menn vita nákvæmlega hvar besta þjónustan er. Þegar verið er að draga úr þjónustunni og herða reglurnar í nágrannalöndunum okkar eins og í Svíþjóð og Noregi og Danmörku, sem við höfum rakið í okkar ræðum, þá fara menn að horfa eitthvert annað. Þá er Ísland náttúrlega orðið miðpunktur á kortinu, a.m.k. hvað varðar Norðurlöndin, auk þess sem það hefur verið staðfest af hálfu dómsmálaráðuneytisins að Ísland veitir bestu þjónustuna í Evrópu hvað varðar þjónustu við hælisleitendur. Þannig að ég held að það sé alveg ljóst að þetta muni fela í sér aukinn fjölda umsókna og það þýðir aukin útgjöld. Ég held að hv. þingmaður, sem situr með mér í fjárlaganefnd og hefur margt gott fram að færa, 

Forseti. Já, ég heyri alveg hvað hv. þingmaður er að segja. Hann er að hrósa Fjölmenningarsetrinu á Ísafirði fyrir góða vinnu og góð störf og vill síðan minnka þjónustuna. Hvort er það? Er þetta góð þjónusta sem er gott að veita eða eigum við að skófla þjónustunni út og sinna ekki þeim skyldum sem við höfum gengist undir samkvæmt alþjóðasamningum? Ég átta mig ekki alveg á því hvert markmiðið er þegar allt kemur til alls. Ef við ætlum að tala um fjármögnun á þessu þá erum við að tala um fjármálaáætlun fyrir næsta ár, því að fjármagnið sem er undir í þessu frumvarpi er þegar komið hér inn, í það tilraunaverkefni sem var í fyrri fjármálaáætlun og fjárlögum, og það dugar fyrir þetta ár. Framhaldið er í næstu fjármálaáætlun og þar þurfum við væntanlega að rífast um ýmislegt því að þar vantar allar kostnaðaráætlanir frá A til Ö. Ég hlakka til umræðunnar um það, ef það fer rúmlega heill þingdagur í að kvarta undan skorti á kostnaðargreiningu á svona frumvarpi þar sem á að veita rosalega góða þjónustu - en á samt að skerða. Sér hv. þingmaður mótsögnina í þessu eða er ég eitthvað á villigötum varðandi það sem hann var að segja?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Við þekkjum ágætlega hvernig verklagið hefur verið í þessum málaflokki. Á síðasta ári var fjárveiting til þessa málaflokks um 4 milljarðar kr. og síðan gerðist það bara í fjárlagavinnunni í desember, eins og hv. þingmaður þekkir ágætlega, að það kom beiðni um 400 millj. kr. aukafjárveitingu í þennan málaflokk og hún var afgreidd eins og ekkert væri. Engin gagnrýnin umræða fór fram um það. Ég flutti hér breytingartillögu um að þessi greiðsla kæmi ekki til framkvæmda vegna þess að það væri fækkun á umsóknum hælisleitenda á síðasta ári vegna veirufaraldursins. Sú tillaga var felld. Miðflokkurinn var eini flokkurinn sem studdi þá tillögu. Ég hefði kosið að hv. þingmaður, sem fer nú vel ofan í hlutina í fjárlaganefnd og talar fyrir ráðdeildarsemi í fjármálum ríkisins, hefði komið með mér í þá umræðu og ekki síst innan nefndarinnar. Hvað réttlætir það að menn geti komið hér og fengið 400 millj. kr. aukafjárveitingu í málaflokk sem kostar 4 milljarða þegar það var svo fækkun á umsækjendum? Við sjáum bara hvar við erum stödd í þessum efnum. Það er engin stefna. Ég er alveg sannfærður um það, af því að hv. þingmaður talar um að það liggi ekki fyrir hér hvernig eigi að fjármagna þetta, þetta sé bara fyrst og fremst fyrir Fjölmenningarsetur, að það verður þá bara kallað eftir aukafjárveitingu. Ef það koma hér 2.000 manns í viðbót vegna þess að við erum búin að auka þjónustuna þá verður bara kallað eftir aukafjárveitingum og þær verða samþykktar hér eins og ekkert sé. Svona hefur þetta verið. Það vantar alla gagnrýna hugsun og umræðu í þennan málaflokk þegar kemur að fjárútlátum. Auk þess, og við þekkjum það, hv. þingmaður, er verið að misnota þetta kerfi. Það þarf að herða reglurnar til að við getum komið í veg fyrir misnotkun og hjálpað þeim 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hefur verið um þetta mál. Það er áhugavert að sjá hve fáir stjórnarliðar eða fylgjendur málsins taka til máls. Ég fagna því þó að nú er ljóst að málið verður tekið til nefndar milli umræðna, eftir því hefur einn nefndarmaður óskað. Vonandi gefst tækifæri til þess að fara betur ofan í þá liði sem við höfum fjallað hér um, Miðflokksmenn, og haft áhyggjur af. Við höfum dregið fram þann mikla kostnað sem er í rauninni falinn í þessu máli öllu saman. Falinn set ég nú innan gæsalappa og sviga en það er hins vegar alveg ljóst að þegar þjónusta er aukin við hundruð manna eða þúsundir, fer að sjálfsögðu eftir því hvernig fram vindur í framtíðinni, hækkar kostnaður heilmikið. Verið er að stækka þann hóp sem fær ákveðna þjónustu sem kostar eðlilega fullt af peningum, skattpeningum íslenskra ríkisborgara, þeirra sem greiða skatt. Það er áhyggjuefni, herra forseti. Að okkar mati mun þetta virka sem hvati til þeirra sem vinna við það - og aftur innan gæsalappa - glæpamennina sem eru að smygla og koma fólki til Íslands eða annarra landa. Ég hef líka áhyggjur af því og það slær mig nokkuð að svo virðist sem enginn vilji sé hjá íslenskum stjórnvöldum og hjá mörgum þingmanninum til að horfast í augu við þá reynslu og þann veruleika sem nágrannaþjóðir okkar og aðrir hafa glímt við undanfarin ár. Þegar þar var varað við þessari þróun voru haldnar svipaðar ræður af andstæðingum þeirra og við höfum heyrt óminn af hér. Ein og ein ræða hefur verið haldin í þá veru. Því miður sýnist mér að fjölmiðlar spili helst með í því. Varað var við því að ástandið yrði eins og það er í dag í löndum eins og Danmörku og Svíþjóð, og í fleiri löndum, ef sú stefna sem þar hafði verið viðhöfð myndi halda óbreytt áfram. Nú eru þessi góðu lönd, þessir nágrannar okkar og frændur, komin á þann stað að þau ráða ekki neitt við neitt og grípa sömuleiðis til örþrifaráða, leyfi ég mér að segja, líkt og Danir hafa verið að boða undanfarið. Það er svolítið sérstakt, herra forseti, að íslensk stjórnvöld, íslenskir stjórnmálamenn, skuli ekki vilja læra af þessu, skuli ekki vilja viðurkenna hvernig málin hafa þróast í þessum löndum, að þau stingi hausnum í sandinn og láti sem þau sjái ekki þessa þróun og vilji í rauninni bjóða upp á hana hér líka. Við eigum að sjálfsögðu að nýta okkur þessa reynslu til að koma hér á skýrum og ákveðnari reglum sem koma í veg fyrir að við förum sömu leið með okkar þjóðfélag og samfélag. Það þýðir ekki að hingað geti ekki komið einstaklingar eða fólk af erlendu bergi brotið, alls ekki. Við eigum að bjóða velkomið hingað fólk sem er raunverulega í mikilli neyð og þarf á hjálp að halda. Við eigum að sjálfsögðu líka að taka vel á móti þeim sem hingað vilja koma og göfga og bæta okkar samfélag, byggja hér upp með okkur. Það er nú þannig og við verðum að viðurkenna það að við þurfum líka á því að halda, Íslendingar, að hingað komi fólk sem vill setjast hér að og vinna og gerast íslenskir borgarar, ekki erum við það mörg. En þegar kemur að hælisleitendamálunum, þegar kemur að einstaklingum á flótta, hvernig við tökum á móti þeim, eigum við að sjálfsögðu að gera vel við þá sem raunverulega og nauðsynlega þurfa á hjálp að halda. Við eigum að einbeita okkur að því að hjálpa þeim sem næst sínum heimkynnum. Það er það sem mælt er með. Eins og ég lýsti hér eftir heimsókn og reynslu mína frá því að heimsækja flóttamannabúðir vildu allir sem ég ræddi við helst vera sem næst sínum heimilum og komast til sín heima aftur. Það er kannski það sem við sáum núna nýverið að Danir eru að boða, eða stjórnmálamenn þar alla vega, að senda fólk aftur til síns heima. Í það minnsta, herra forseti, vil ég segja það svona í blálokin að ég fagna því að málið verði tekið aftur fyrir í nefndinni. Ég fagna því og vona svo sannarlega að þá verði varpað ljósi á þessar spurningar sem við Miðflokksmenn höfum lagt fram í þessari umræðu. Ég held að það sé líka mikilvægt að við höldum umræðunni áfram. Hún á að halda áfram, bæði hér á þingi og úti í samfélaginu. Við eigum að þora að ræða þessi mál. Þau geta verið viðkvæm fyrir margra hluta sakir en við eigum hins vegar ekki að vera hrædd við að ræða og horfa á reynsluna og staðreyndirnar sem tala sínu máli í öðrum ríkjum. Af því eigum við að taka mið í okkar nálgun á næstu árum.

Herra forseti. Við ræðum hér mál sem að nafninu til er ríkisstjórnarmál. Það vekur þess vegna furðu að stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar hafa mjög veigrað sér við að tala fyrir þessu máli. Aðeins einn þingmaður Sjálfstæðisflokksins hefur haldið ræðu í þessari umræðu og raunar frá því að málið var lagt fram fyrst. Einn þingmaður, hv. þm. Brynjar Níelsson, og hann gaf þessu máli ekki háa einkunn. Hann sagði kerfið ónýtt og óttaðist að stjórnmálamenn væru ekki færir um að taka almennilega á þessum málum. Þetta mál sem við ræðum hér er kannski til vitnis um það. Þó er einn flokkur sem er fær um að taka á þessum málum og það er sá flokkur sem hefur mest rætt þetta mál. Enginn þingmaður Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs hefur komið hér í ræðustól til að tala fyrir þessu máli. Að vísu hefur einn hv. þingmaður Vinstri grænna blandað sér í umræðuna með skeytasendingum á Facebook þar sem hann, verandi í prófkjörsslag í annað sinn fyrir þessar kosningar, sá tækifæri á að vekja á sér athygli með því að kalla umræðuna um þetta mál málþóf, umræðu sem hv. þingmaður lagði þó ekki í að taka þátt í sjálfur. Að vísu hafa tveir þingmenn Framsóknarflokksins tekið þátt í þessari umræðu en þeir gætu ekki verið færri því annars vegar var það ráðherrann sem lagði málið fram og hins vegar framsögumaður málsins eftir meðferð í nefnd. Stuðningur við þetta mál hefur fyrst og fremst komið úr röðum Pírata. Þetta er Píratamál í eðli sínu, enda hið skrýtnasta mál. En þingmenn stjórnarflokkanna hafa ekki treyst sér í umræðu um málið. Kannski er það ekki svo undarlegt vegna þess að þetta er jaðarmál í norrænum stjórnmálum, í rauninni yst á jaðrinum, gengur þvert gegn því sem aðrar norrænar þjóðir eru að gera. Í Danmörku er samstaða um að fara í þveröfuga átt, alveg frá hægri og langt til vinstri, fram yfir sósíaldemókrata og jafnaðarmenn sem reyndar leiða núna umræðuna um mikilvægi þess að hverfa af þeirri braut sem er boðuð í þessu máli ríkisstjórnar Íslands. Í Svíþjóð hefur orðið söguleg samstaða flokka frá miðju til hægri um að hverfa af þeirri braut sem Svíar hafa verið á í þessum sömu málum. Í Noregi gera menn sér grein fyrir þessu líka og ekki skortir umræðu í Finnlandi. Meira að segja forsætisráðherra Svíþjóðar hefur viðurkennt að það gangi ekki lengur að haga málum með þeim hætti sem gert hefur verið. En hér leggur ríkisstjórn Íslands fram jaðarmál sem er til þess fallið að auka á þann vanda sem ekki hefur tekist að leysa, sem ríkisstjórnin hefur greinilega gefist upp á. Mál sem fjallar um eitt stærsta viðfangsefni samtímans, flóttamannavandann, og spurninguna um hvernig sé best að koma til móts við fólk á flótta, hjálpa þeim mest sem þurfa mest á hjálpinni að halda. Þetta mál bregst ekki aðeins í því efni heldur felast í því svik við fólkið sem við ættum að hjálpa, rétt eins og danskir jafnaðarmenn skýrðu það í stefnu sinni sem ég vitnaði í í síðustu ræðu minni. Herra forseti. Ég hef ekki náð að ljúka máli mínu þó að tíminn sé á þrotum og bið því um að verða settur aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Það er spurning hvernig hlutirnir eru orðaðir en ég ætla að leyfa mér að segja það hér skýrt: Við fylgjum stefnu í þessum málaflokki. Sú stefna lýsir sér í því að hér eru opin landamæri og hér er opinn krani á ríkissjóð. Þetta frumvarp snýst um það að fylgja þessari stefnu fram af enn þá meira kappi. Þessari stefnu er lýst af leiðtogum í Evrópu, ég nefni sérstaklega frú Mette Frederiksen, forsætisráðherra Dana, sem mistökum. Þau hafa horfið frá þessari stefnu. Við fylgjum núna þeirri stefnu sem þau lýsa sem mistökum og þau leitast við núna með hvers kyns aðgerðum að bæta skaðann á sínu samfélagi sem hefur orðið. Þetta er mjög áberandi í Danmörku og sést náttúrlega miklu víðar. Þessi umræða markar út af fyrir sig ákveðin tímamót vegna þess að það hefur ekki verið leyfilegt að ræða þessi málefni. Það hefur verið eins konar talbann, þagnarskylda, en nú hefur það ástand verið rofið. Það verður ekki neitt talbann hér framar og það verður engin þagnarskylda hér framar. Þessi mál verður að ræða hátt og upphátt og í ljósi staðreynda. Það eru auðvitað mjög margar hliðar á þessu máli, ein er fjárhagsleg, önnur snýr að velferðarkerfinu og svo mætti áfram telja. Auðvitað gerir enginn ráð fyrir neinu í þessum efnum af hálfu Vinstri grænna en hinir tveir flokkarnir í ríkisstjórninni standa að málum með því að ganga mjög hart fram í að fylgja þeirri stefnu sem ég lýsti um opin landamæri og opinn krana á ríkissjóð. Þetta frumvarp er dæmi um það. Í greinargerð með frumvarpinu sem er lagt fram af hálfu hæstv. félagsmálaráðherra, Ásmundar Einars Daðasonar, vekur mikla athygli setning sem er þar að finna í kafla um mat á áhrifum. Með leyfi forseta, hljóðar hún svo: „Með samræmdu móttökukerfi er unnið að því að tryggja flóttafólki jafna þjónustu óháð því hvernig það kemur til landsins …“. Hér er verið að senda út í heim alveg skýr skilaboð. Landamærin eru opin og hér eru í boði kostakjör. Þetta gengur þvert á það sem Danir eru að gera. Þar liggur fyrir frumvarp um heimild til að flytja hælisleitendur í móttökustöð utan Evrópu og í því felast þau skilaboð til þeirra sem eru að sækja um hæli á efnahagslegum forsendum eða til að leita eftir betri lífskjörum að þeir geti sparað sér það. En það er líka verið að segja við t.d. fólk sem hefur átt í viðskiptum við menn af misjöfnu sauðahúsi, sem hefur kannski látið stórfé eða jafnvel aleiguna fyrir það að fá að fara um borð í einhvern yfirfullan gúmmíbát, einhverja manndrápsfleytu, yfir Miðjarðarhafið og leggja á sig mikla háskaför - tilkynningin til þessa fólks er: Þið getið bara sparað ykkur þetta. Þessi miði sem þið haldið að þið séuð að kaupa til Danmerkur er bara miði í hælisleitendamóttökustöð í Afríku. Nú hefur verið greint frá því að Danir hafi gert samkomulag í þessu efni við Rúanda, og það er hægt að lesa í dönskum fjölmiðlum um efni þess samnings, ég hef ekki tíma til að ræða það hér. En ég hlýt líka að nefna hæstv. dómsmálaráðherra sem náði því í tveggja mínútna ræðu að lýsa því að hér væri þetta tvennt; opin landamæri, 

Herra forseti. Ég ætla að ræða örlítið skipulagða glæpastarfsemi í tengslum við þetta mál. Afleiðingar af því að vera með opin landamæri eru þær að hingað kemur að sjálfsögðu misjafn sauður í mörgu fé. Við höfum orðið illyrmislega vör við það undanfarna mánuði og miklu lengur en það auðvitað, en almenningur varð var við þetta síðastliðinn vetur þegar lögreglan þurfti að takast á við víðtæka starfsemi af þeim toga. Þess vegna vakti athygli mína viðtal við hæstv. dómsmálaráðherra í Bítinu á Bylgjunni fyrir skemmstu þar sem umræðuefnið var einmitt skipulagðir glæpahópar, sem er vandamál sem greiningardeild ríkislögreglustjóra hefur ítrekað bent á í fjöldamörg ár en núna virðist hitamálið vera viðbrögð við þessu. Ráðherra tengdi þetta við Schengen-samstarfið sem við höfum verið í í a.m.k. 25 ár og orðaði það þannig að kostirnir væru fleiri en gallarnir en þó ekki meira en svo að það hefðu verið fleiri kostir við samstarfið fyrir tíu árum en núna. Af hverju skyldi það vera? Jú, í þessu viðtali ræddi hæstv. dómsmálaráðherra einnig við þá félaga í Bítinu um getu lögreglu til að vísa brotamönnum úr landi. Það virðist ekki vera hlaupið að því að uppræta svona glæpahópa þegar við erum í slíku samstarfi sem Schengen er vegna þess að alla jafna eru engin landamæri á milli þessara ríkja allra. Einu landamærin sem við höfum virkilega eru ytri landamæri þeirra ríkja sem eiga í þessu samstarfi. Við erum eyja norður í Atlantshafi en ákváðum samt að vera í þessu samstarfi og súpum seyðið af því að meðtaka alla þá galla sem því fylgja. Helsta ástæðan fyrir því að við gengum í Schengen-samstarfið á sínum tíma var að við fengjum þá upplýsingar og gætum haft samvinnu við lögregluyfirvöld innan ríkjahópsins. Það skýtur auðvitað skökku við, herra forseti, að þetta hafi verið aðalástæðan vegna þess að bæði Írar og Bretar ákváðu að standa utan við þetta samstarf og ég hef aldrei heyrt annað en að þeir væru í ágætu samstarfi við lögregluyfirvöld í öðrum Evrópuríkjum. Þetta er einhvers konar tilbúin ástæða fyrir því að vera þarna innan dyra. En ef gallarnir eru orðnir fleiri og jafnvel orðnir svo miklu fleiri að það þurfi að endurskoða þetta samstarf þá þarf hæstv. dómsmálaráðherra að vinda sér í það, enda gaf hún nú upp boltann með það í þessu viðtali. Ég lagði fram beiðni um skýrslu frá dómsmálaráðherra fyrir nokkrum dögum þar sem hæstv. dómsmálaráðherra myndi gera þinginu grein fyrir því hver viðbrögð ráðuneytisins og stjórnvalda hafa verið við uppgangi skipulagðra glæpasamtaka hér á landi undanfarin ár, mörg ár. Þetta er ekki ný saga, greiningardeildin hefur bent á þetta árum saman. Ég vonast til að skýrslan komi fyrir þinglok og við getum skoðað hver viðbrögð ráðuneytisins hafa verið í þessum málum og til hvaða viðbragða það ætlar að grípa í framhaldinu. Það er kominn tími til þess. Innan úr lögreglunni heyrist það auðvitað, og það kom fram í Kompásþætti nýverið, að þetta er mjög mikil vá, enda var það niðurstaða greiningardeildarinnar í síðustu skýrslu að þetta væri mesta vá sem steðjaði að samfélaginu ef undanskildar eru náttúruhamfarir, hvorki meira né minna, herra forseti. Og hvað gerum við? Við fljótum sofandi að feigðarósi. Lögreglumönnum fækkar, þeim er ekki fjölgað. Farið er í einhver átaksverkefni, settir tveir, þrír menn hingað og þangað inn í kerfið en engin alvöru viðbrögð. Ég hlakka mikið til að sjá þessa skýrslu og vona innilega að hæstv. ráðherra taki til hendinni í þessum málaflokki.

Herra forseti. Þegar frá var horfið var ég að vísa í stefnu danskra jafnaðarmanna og sagði frá því að sú stefna sem íslenska ríkisstjórnin boðar nú sé í raun svik við þá sem þurfa mest á hjálp að halda að mati jafnaðarmannanna dönsku. Ég get tekið undir það. Ég ætla bara að vitna beint í inngangsorð stefnuskrár þeirra þar sem segir: Við erum að vanrækja skyldur okkar gagnvart öðru fólki ef við látum núverandi kerfi halda áfram. Það er kerfið sem íslenska ríkisstjórnin færir sig nú inn í. Og hvers vegna er það? Það er ekki hvað síst vegna þess að misnotkun kerfisins, sem verið er að bjóða upp á að aukist mjög hér á Íslandi, bitnar fyrst og fremst á þeim sem þurfa mest á hjálp að halda. Það var nefnt hér að ríkislögreglustjóri hefði varað við því í mikilli skýrslu að hælisleitendakerfið á Íslandi væri misnotað af erlendum glæpagengjum. Það liggur fyrir. En það fyrirkomulag sem lagt er upp með í frumvarpinu mun auðvelda þeim til mikilla muna að beita íslenska kerfinu til að senda fólk til Íslands, til að fá fólk til að leita viðskipta við, ef það er rétta orðið, þessi stórhættulegu gengi og leyfa þeim að beina för fólks hingað til lands. Það er kjarninn í stefnu danskra jafnaðarmanna. Þeir segja: Við þurfum að hverfa frá stefnu sem gerir glæpagengjum kleift að nota Danmörku sem söluvöru. Danskir jafnaðarmenn segja einnig að ætlunin sé því einnig leið út úr núverandi ástandi þar sem hver hert aðgerðin á fætur annarri í einu landi leiðir til aðhalds í nágrannalöndunum - nema reyndar hér á Íslandi, þeir hafa ekki vitað af þessu frumvarpi - og þar sem lönd Evrópu, ef svo má segja, keppast um að vera minnst aðlaðandi áfangastaðurinn, nema Ísland sem virðist ætla að keppast um að verða mest aðlaðandi áfangastaðurinn, enda var þjónustan hér fyrir þetta frumvarp með því besta sem er í boði og hælisleitendur orðnir, eins og nefnt hefur verið, sexfalt fleiri á Íslandi hlutfallslega en í Danmörku og Noregi. Það er lýsandi fyrir þetta mál og skort á rökum fyrir innleiðingu þess að þeir sem hafa komið hingað til að verja málið hafa ekki talað um raunveruleg áhrif þess. Þeir hafa ekki einu sinni talað um raunverulegt markmið og þó er markmiðið skýrt; að samræma þá þjónustu sem fólk fær, óháð því hvernig það kemur til landsins, hvort sem því er boðið hingað af íslenskum stjórnvöldum sem kvótaflóttamönnum, hafandi farið í gegnum löglegt, öruggt kerfi eða komið hingað ólöglega, stundum á vegum hættulegra glæpagengja. Það er markmiðið með þessu að það sé jafngilt með hvaða hætti menn koma. Það markmið er 180 gráður frá markmiði stjórnvalda í Danmörku þar sem forsætisráðherrann segir nú: Markmiðið er að enginn mæti til Danmerkur sem hælisleitandi. Við munum taka við flóttamönnum en við viljum hafa stjórn á því hverjum er boðið til landsins og við viljum hvetja fólk til að nýta sér öruggu leiðina, lögmætu leiðina, og þá hefur það tækifæri á því að koma til Danmerkur. Hér er farin þveröfug leið. Herra forseti. Ég geri mér grein fyrir því að hæstv. forseti vill fara að koma fleiri málum á dagskrá þó að margt sé órætt í þessu. En ég verð að nefna örfá atriði í viðbót áður en ég lýk máli mínu í þessari umræðu og bið því um að verða settur aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Þetta mál fjallar ekki um neitt af því sem hv. þingmaður og aðrir í hans flokki hafa verið að tala um hér í marga, marga klukkutíma. Þeir eru að drepa málinu á dreif. Þetta er algjört rugl. Þetta þingmál, ef það verður að lögum og það mun líklega verða að lögum, mun kosta 23 millj. kr. í framkvæmd. Þessi umræða hingað til hefur kostað ríkissjóð meira, hreinlega vegna þess hversu langan tíma hún hefur tekið, vegna þess að þetta málþóf hefur staðið yfir. Ég ætlaði eingöngu að koma hér í andsvar til að óska formanni Miðflokksins til hamingju með að hafa náð að slá þeirra eigið met í lágkúru með þessu málþófi. Ég óska ekki eftir andsvari.

Herra forseti. Ég sé fulla ástæðu til að þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar því með því veitti hann okkur hér í lok umræðunnar sýnishorn af málflutningi þeirra sem hafa komið upp til að styðja þetta mál, sem hafa reyndar í langflestum tilvikum verið úr flokki Pírata eins og hv. þingmaður. Það er einfaldlega fullyrt að þetta kosti bara 23 milljónir, kostnaðurinn sé eingöngu ráðning tveggja starfsmanna og litið algerlega fram hjá þeim gríðarlegu áhrifum sem þessi stefnubreyting muni hafa. En Samtök íslenskra sveitarfélaga benda hins vegar á að þetta sé ófjármagnað. Enda er það augljóst, herra forseti, að þegar ráðist er í grundvallarbreytingu sem gengur þvert á stefnu annarra Norðurlanda, þrátt fyrir að Ísland sé þegar komið með sexfalt fleiri hælisumsóknir en Noregur og Danmörk eftir fyrri skilaboð íslenskra stjórnvalda út í heim, þá mun það hafa áhrif á þann fjölda sem sækir um hér, þegar verið er að lögleiða það að þeir sem koma hingað, jafnvel ólöglega, jafnvel á vegum glæpagengja, eigi rétt á allri sömu þjónustu og þeir sem fara í gegnum hið lögformlega kerfi og er boðið til landsins. Ég læt vera að gera athugasemd við fúkyrði, skulum við kalla það til að gæta hófs, herra forseti, hv. þingmanns í lokin, en því miður eru þau líka lýsandi fyrir tilraunir stuðningsmanna málsins til að koma í veg fyrir gagnrýna umræðu um það.

Herra forseti. Það er margt ósagt í þessu máli. Ég var rétt byrjaður að rekja þróunina á Norðurlöndum, þá reynslu sem norrænu þjóðirnar hafa og það sem við gætum lært af þeirri stefnubreytingu sem þar hefur orðið. Og ég var varla byrjaður að rekja eðli þessara mála sem mér þætti eðlilegt að líta til þegar verið er að ráðast í svo mikla stefnubreytingu í máli sem hefur verið eitt stærsta, líklega stærsta, pólitíska viðfangsefnið á Norðurlöndum undanfarin ár. En menn vilja afgreiða það hér helst án umræðu og án þátttöku þingmanna stjórnarliðsins eins og kostur er. Kjarni málsins er sá að hér er verið að ráðast í breytingar sem ganga þvert á það sem við sjáum í öðrum löndum og það mun hafa mjög veruleg áhrif á Íslandi. Það mun hafa mjög veruleg áhrif til framtíðar. Þegar um svo stórt og mikilvægt mál er að ræða þá sætir það furðu, herra forseti, að menn skuli ekki hafa undirbúið málið betur, það er reyndar lagt fram í annað sinn, og ekki kannað áhrifin. Þeir virðast ekki hafa gert minnstu tilraun til að kanna áhrifin af þessu stóra máli sem er, eins og ég segi, líklega stærsta pólitíska viðfangsefnið á Norðurlöndum undanfarin ár. En nú skilst mér að til standi að reyna að gera einhverja bragarbót á því í nefndarvinnu og í trausti þess að sú verði raunin geri ég ráð fyrir að það sé óhætt, herra forseti, að bíða með ýmis þau rök sem ég átti eftir að koma með í þessa umræðu þar til að sú vinna hefur farið fram. Það geri ég í trausti þess að sú vinna verði unnin af heilindum með það að markmiði að komast að því hvað er raunverulega rétt, hver raunveruleg áhrif eru, fremur en að búa til einhverjar reyksprengjur eða rakalausar ástæður fyrir því að keyra málið áfram með þeim hætti sem gert hefur verið. Ég treysti á það, herra forseti. Ég veit að hæstv. forseti hlýðir á orð mín og gerir sér grein fyrir því að við hljótum að vilja líta svo á að hægt sé að treysta þinginu til að vinna svona stór mál almennilega.

Virðulegi forseti. Ég tók eftir því í lok síðust umræðu að hv. 3. þm. Norðaust., Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, tók tvær ræður í röð. Nú er það mér að meinalausu að við fáum að njóta nokkurra mínútna í viðbót af hugviti hv. þingmanns, en þetta er á skjön við það sem ég hef þekkt af þingi hingað til og hef verið hér frá 2013, mínus eitt ár, milli 2016 og 2017. Reglan hefur verið sú á meðan ég hef verið hér að það komi a.m.k. einn ræðumaður á milli, en svo var ekki í þetta sinn. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson tók til máls. Þá fór hv. þm. Smári McCarthy í eitt andsvar við hann. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson svaraði því andsvari og fór síðan strax aftur í ræðu, rakleitt eftir sína eigin ræðu. Mig langar að spyrja virðulegan forseta hvort þetta samræmist reglum og venjum hér þegar kemur að fundarhaldi í þinginu vegna þess að ef þetta er leyfilegt þá verð ég að segja að það breytir svolítið miklu um hvernig við getum búist við því að umræður hér þróist í framtíðinni. Mér finnst það svolítið mikilvægt upp á framtíðina að gera.

Virðulegi forseti. Ég var einmitt að horfa á þetta í sjónvarpinu og sá þegar hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson steig til hliðar og ég hélt að hann væri að ræða við forseta. Ég áttaði mig ekki á því fyrr en ég leit á klukkuna að hann var kominn í aðra ræðu. Ég held að það samræmist ekki því sem við höfum átt hér að venjast og störfin hafa byggt á fram til þessa, það hefur alltaf einhver þurft að fara á milli. Ég bið hæstv. forseta að veita okkur skýra leiðsögn í því hvort þetta sé eitthvað sem við ætlum að fara að taka upp, að geta bara farið í ræðu úr ræðustól og í ræðustól. Það held ég að hljóti að vera einhver yfirsjón hjá forseta í þetta sinn, ég vona svo sannarlega að svo sé, því að annars gæti einn og sami maðurinn bara staðið hér og valhoppað á milli ef enginn annar er á mælendaskrá.

Því er til að svara að yfir þetta mál verður farið í forsætisnefnd þingsins og þar verður gaumgæft hvort hér hafi átt sér stað mistök eður ei. Í þessu tilfelli var það hins vegar vilji þess forseta sem hér situr að stytta umræðuna í samræmi við þar um gert samkomulag.

Herra forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu vegna frumvarps til laga um brottfall laga um vísitölu byggingarkostnaðar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín gesti eins og fram kemur í nefndarálitinu. Með frumvarpinu er lagt til að lög um vísitölu byggingarkostnaðar falli brott en markmið frumvarpsins er að gera Hagstofu Íslands kleift að uppfæra aðferðir við mælingu útreikninga vísitölunnar í samræmi við alþjóðlega þróun aðferðafræði. Í nefndarálitinu er rakið aðeins hvað fram kemur í greinargerðinni en í henni segir að breytingar á virðisaukaskatti orsaki tilfærslur í mælingum vísitölunnar sem valdið hafi notendum vanda. Þá segir: „Vísitalan bregst við (óreglulegum) breytingum á virðisaukaskatti og endurgreiðsluhlutfalli virðisaukaskatts til einkaaðila sem byggja sjálfir. Betur færi á því að vísitala byggingarkostnaðar mældi ekki verð með virðisaukaskatti vegna þess að fyrirkomulag við húsbyggingar hefur að mestu leyti færst frá einstaklingsframtaki til byggingarfyrirtækja. Fyrirtækin búa við fyrirkomulag inn- og útsköttunar og eiga því ekki tilkall til endurgreiðslu á virðisaukaskatti.“ Nefndinni barst minnisblað frá fjármála- og efnahagsráðuneyti þar sem bent var á að ákveðins misskilnings gætti í greinargerð um stöðu byggingarfyrirtækja gagnvart virðisaukaskatti og um áhrif hans á kostnað við byggingu íbúðarhúsnæðis. Í minnisblaði ráðuneytisins er fjallað um takmarkaðan rétt byggingaraðila til þess að fá virðisaukaskatt frádreginn sem innskatt og reglur um rétt til endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu manna á byggingarstað íbúðarhúsnæðis. Bendir ráðuneytið á að utan þeirra reglna fáist virðisaukaskattur vegna byggingar, endurbóta eða viðhalds íbúðarhúsnæðis eða annarra mannvirkja hvorki frádreginn sem innskattur né endurgreiddur sérstaklega og nemi að því frátöldu hátt í 20% alls byggingarkostnaðar. Þá segir: „Breytingar á skatthlutfalli eða endurgreiðsluhlutfalli virðisaukaskatts hafa því vissulega áhrif á byggingarkostnað og þar með vísitölu byggingarkostnaðar en í því sambandi skal bent á að samkvæmt athugasemdum við 2. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 42/1987 var byggingarvísitölunni ætlað að sýna breytingar byggingarkostnaðar frá einum tíma til annars fremur en að vera mælikvarði á meðalbyggingarkostnaði í landinu á hverjum tíma.“ Ráðuneytið telur þó ekki tilefni til að gera athugasemdir við ákvæði frumvarpsins og þau meginatriði málsins sem gefa tilefni til þeirra. Nefndin leggur til breytingu á gildistökuákvæði frumvarpsins þannig að breytingar á 4. gr. laga um gatnagerðargjald, sem kveðið er á um í 3. gr., öðlist gildi samhliða brottfalli laga um vísitölu byggingarkostnaðar, sem miðast við 1. janúar 2022. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem stendur í skjalinu. Smári McCarthy og Oddný G. Harðardóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið skrifa Óli Björn Kárason, formaður, Ólafur Þór Gunnarsson, framsögumaður, Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þórarinn Ingi Pétursson.

Herra forseti. Ég mæli fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki. Þetta er um innleiðingu evrópskra gerða og endurbótaáætlanir. Frumvarpið er liður í innleiðingu tilskipunar ESB um aðgang að starfsemi lánastofnana og varfærniseftirlit með lánastofnunum og verðbréfafyrirtækjum og reglugerð um varfærniskröfur að því er varðar lánastofnanir og verðbréfafyrirtæki. Lagðar eru til breytingar á lögunum til að gera ráðherra og Seðlabanka Íslands kleift að innleiða reglugerð sem oft er nefnd NPE og aðra reglugerð sem gengur yfirleitt undir nafninu CRR II, eins og kemur fram í nefndarálitinu. Þess ber að geta að lagt er til að Byggðastofnun og Lánasjóður sveitarfélaga verði undanþegin þeirri skyldu að vinna endurbótaáætlanir. Nefndin leggur til að efnisgreining í heiti frumvarpsins verði stytt. Auk þess eru lagðar til nokkrar breytingar sem fylgja með nefndarálitinu. Þær eru allar tæknilegs eðlis. Smári McCarthy og Oddný G. Harðardóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þórarinn Ingi Pétursson.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar í máli nr. 44, um tillögu til þingsályktunar um mótun sjálfbærrar iðnaðarstefnu. Ég ætla að bregða út af þeim vana að lesa einfaldlega upp nefndarálitið. Það liggur fyrir í skjölum þingsins og fólk getur skoðað það ef það vill. En þetta er heldur ekki flókið mál. Það vill nefnilega svo undarlega til að á Íslandi er ekki til í sjálfu sér nein iðnaðarstefna, heildstæð almenn iðnaðarstefna, stefna um það hvernig við ætlum að haga iðnaði. Það eru til stefnur í einstaka málaflokkum, atvinnugreinum og þess háttar, en ekki kannski stefna sem fjallar um iðnað á Íslandi til lengri tíma og hvernig við viljum hafa hann og hvaða markmiðum við viljum ná með þeirri stefnu. Þess vegna heitir málið einnig sjálfbær iðnaðarstefna og það er lykilatriði. Ég vil líka segja það að þeir hv. þingmenn Framsóknarflokksins sem koma kannski hér upp á eftir, við sjáum til, myndu nefna það með réttu að þetta væri ekki í fyrsta sinn sem þessi hugmynd kæmi fram, að koma á almennri iðnaðarstefnu. Hún hefur einnig komið úr röðum Framsóknarmanna, enda eru tveir Framsóknarmenn á þingsályktunartillögunni sjálfri, hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir og Silja Dögg Gunnarsdóttir. Í meðferð nefndarinnar komu þrjár umsagnir og voru þær allar jákvæðar. Mér þykir þó við hæfi að nefna sérstaklega eina sem er frá BSRB. Þau lögðu til að mótuð yrði víðtækari stefna þar sem tengd væru saman atvinnumál, nýsköpun og menntamál, þar á meðal stefna í iðnaði og ferðaþjónustu. Þetta var skoðað aðeins af þeim sem gerðu þetta nefndarálit og við komumst að þeirri niðurstöðu að það væri erfitt að útvíkka málið mjög mikið með þeim hætti. Það er þegar til stefna í einhverju af þessu eins og í menntamálum til að mynda og í nýsköpun, þó að við gætum reyndar alveg talað meira um hversu skýr sú stefna sé. En þær eru til staðar. Að því sögðu þá er það vitaskuld alveg rétt athugasemd hjá BSRB að það ber að skoða iðnaðarstefnu með tilliti til annarra stefnumála. Þau tengjast öll innbyrðis. Það kemur fram í nefndarálitinu sú ósk nefndarinnar að litið verði til þessa við gerð stefnunnar. Það er í sjálfu sér ekki frá miklu fleiru að segja sem ekki kemur fram í nefndarálitinu. Undir það rita sá sem hér stendur, Helgi Hrafn Gunnarsson, og hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir, Haraldur Benediktsson, Njáll Trausti Friðbertsson og María Hjálmarsdóttir.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar í þessu máli sem varðar Schengen-upplýsingakerfið á Íslandi. Hér er um að ræða töluvert viðamikið frumvarp sem felur í sér að skotið er lagaheimild undir breytingar á upplýsingakerfinu sem ætlað er að efla samvinnu lögreglu og dómsyfirvalda aðildarríkjanna í sakamálum, efla notkun upplýsingakerfisins á landamærum við landamæraeftirlit og styrkja stefnu Evrópusambandsins um endursendingu ríkisborgara þriðju ríkja sem dvelja ólöglega á Schengen-svæðinu. Málið fékk allnokkra umfjöllun í nefndinni og við fengum til okkar umsagnir og gesti á fundi nefndarinnar og veltum nokkrum atriðum fyrir okkur eins og getið er um í nefndaráliti. Við leggjum til allnokkrar breytingartillögur sem þó eru fyrst og fremst tæknilegar en hafa ekki í för með sér miklar efnislegar breytingar á málinu sem slíku. Ef ég má, hæstv. forseti, vísa örlítið í nefndarálitið þá fjöllum við um nokkra aðskilda þætti sérstaklega, þar á meðal um starfsemi SIRENE-skrifstofunnar, sem er miðlæg upplýsinga- og þjónustumiðstöð, og fjöllum nokkuð um fyrirkomulag við sólarhringsvöktun sem gerð er krafa um samkvæmt þeim alþjóðlega samningi sem hér liggur til grundvallar. Hér á landi hefur sá háttur verið hafður á að undanförnu að alþjóðadeild hefur með höndum vöktun og gegnir hlutverki SIRENE-skrifstofu, en til að sinna sólarhringsvöktun þá er um það að ræða að fjarskiptamiðstöð lögreglunnar veitir þjónustu á þeim tíma þegar alþjóðadeild er ekki opin. Við í nefndinni fjölluðum nokkuð um þetta og spurðum þá aðila sem hafa framkvæmdina með höndum um hvernig reynslan væri af þessu og niðurstaða nefndarinnar er á þá leið að núverandi fyrirkomulag tryggi það að SIRENE-skrifstofan og sú þjónusta sem henni fylgir sé fyrir hendi allan sólarhringinn eins og gerð er krafa um. Við bætum hins vegar við í nefndarálitinu, með leyfi forseta, texta sem hljóðar svo: „Það liggur hins vegar fyrir að með tilkomu nýrra upplýsingakerfa sem nú eru í þróun aukast uppflettingar einnig í Schengen-upplýsingakerfinu. Þau fela óhjákvæmilega í sér fleiri smelli og aðgerðir í kjölfarið en umfang þeirra verkefna getur mögulega leitt til breytinga á núgildandi fyrirkomulagi alþjóðadeildar og fjarskiptamiðstöðvar.“ Þessu vildum við halda til haga vegna þess að þetta atriði fékk töluverða umfjöllun hjá okkur. Sem sagt, þó að við teljum að það sé hægt að uppfylla skyldur okkar með núverandi fyrirkomulagi, þá getur það komið til endurskoðunar í ljósi þess hvernig álag og verkefni þróast. Í annan stað fjöllum við um brottvísun og brottför af frjálsum vilja. Við áréttum það í nefndaráliti að samkvæmt regluverkinu er gert ráð fyrir því að frestur brottfarar af frjálsum vilja sé veittur eftir að ákvörðun um brottvísun hefur verið tekin þannig að viðkomandi einstaklingur fái tækifæri til að yfirgefa Schengen-svæðið án þess að fá endurkomubann. Við teljum að það sé þörf á að samræma reglur um þetta og tökum fram að fyrirhugað sé að bregðast við framangreindu, þ.e. ákveðinni mismunun milli mismunandi tilvika, með frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga sem liggur fyrir hjá nefndinni. Við áréttum að þetta atriði verði skoðað þar í því samhengi. Við fjölluðum líka um skilgreiningu á sjálfviljugri brottför. Þar segir í nefndaráliti, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að skilgreining á sjálfviljugri brottför samkvæmt 14. tölulið 2. gr. frumvarpsins væri þrengri en tíðkaðist í framkvæmd. Í skilgreiningu frumvarpsins er gert ráð fyrir að sjálfviljug heimför sé án aðkomu lögreglu og Útlendingastofnunar en í framkvæmd geta umsækjendur um alþjóðlega vernd sótt um aðstoð Alþjóðlegu fólksflutningastofnunarinnar (IOM) til Útlendingastofnunar og auk þess hefur Landamærastofnun Evrópu (FRONTEX) lagt aukna áherslu á brottför af frjálsum vilja sem valkost við þvingaða brottför. Æskilegra væri að skilgreiningin væri orðuð í samræmi við skilgreiningu 8. tölul. 3. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2008/115/EB um sameiginlega staðla og málsmeðferð í aðildarríkjunum varðandi endursendingu ríkisborgara þriðja ríkis sem dvelja þar ólöglega. Meiri hlutinn tekur undir framangreint og leggur til breytingar þess efnis. Þá hefur hugtakið „sjálfviljug brottför“ verið notað nokkuð í orðræðu en einnig „sjálfviljug heimför“ en hins vegar leggur meiri hlutinn til að í stað þess verði notað hugtakið „brottför af frjálsum vilja“, (e. voluntary return) sem er í samræmi við íslenska þýðingu á framangreindri tilskipun. Þá eru lagðar til breytingar á hugtakanotkun í öðrum ákvæðum til samræmis við framangreint.“ Síðan vísum við til að felldar verði brott tilteknar reglugerðarheimildir af lagatæknilegum ástæðum og allnokkrar aðrar tæknilegar breytingar og lagfæringar sem getið er um á sérstöku þingskjali. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, hæstv. forseti. Schengen-upplýsingakerfið hefur reynst afar mikilvægt við framkvæmd löggæslumála hér á landi og með því að innleiða þetta með þessari löggjöf erum við að tryggja að Ísland geti áfram nýtt sér kosti þessa kerfis og að lagaumhverfið hér sé í samræmi við lagaumhverfi í nágrannalöndunum sem er forsenda þess að þetta alþjóðlega samstarf geti gengið snurðulaust fyrir sig.

Herra forseti. Þetta nefndarálit með breytingartillögu er við mál sem er flutt af nefndinni sjálfri og hér geri ég grein fyrir áliti meiri hlutans. Við fengum til okkar níu gesti og til að gera grein fyrir innihaldinu þá er með þessu frumvarpi verið að leggja til að lögfest verði ákvæði til bráðabirgða sem heimili ráðherra, ef hætta er á að farsóttir berist til eða frá Íslandi og almannaheilbrigði krefst, að kveða á um tímabundnar skyldur flugrekenda í reglugerð til að krefja farþega um að framvísa nánar tilgreindu vottorði eða staðfestingu um heilbrigði eða að öðrum kosti að synja farþegum um flutning eða eftir atvikum flytja þá til baka til brottfararstaðar. Það voru spurningar um hvort þetta ákvæði stæðist í ljósi 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir m.a.: „Íslenskum ríkisborgara verður ekki meinað að koma til landsins né verður honum vísað úr landi.“ Við umfjöllun nefndarinnar um málið fékk hún m.a. á sinn fund sérfræðinga í stjórnskipunarrétti og raunar fleiri álit lögfræðinga með því að hafa samband við þrjú ráðuneyti og í umræðum við lögfræðinga á nefndasviði. Það er ljóst að fyrir nefndinni hafa komið fram mjög ólík sjónarmið um framangreint álitaefni. Það er ekki fyrir að fara fordæmi í dómaframkvæmd um hvernig túlka beri ákvæðið og ljóst er að það er til skoðunar. Það er í raun og veru ekki eining meðal fræðimanna um að ákvæðið standist stjórnarskrá eins og sumir halda fram eða geri það í raun og veru. Þetta ákvæði í stjórnarskránni er frábrugðið því sem á við um ýmis önnur réttindaákvæði stjórnarskrárinnar að því leyti að orðalag þess er fortakslaust. Þrátt fyrir það hefur ekki verið talið að ákvæðið standi í vegi fyrir eðlilegum reglum um komur og brottfarir í ferðum milli landa, svo sem um skyldu til að framvísa vegabréfi, enda þótt þær kunni í einhverjum mæli að takmarka möguleika íslensks ríkisborgara á að ferðast til heimaríkis síns. Jafnframt hefur ákvæðið ekki verið talið koma í veg fyrir að íslensk stjórnvöld geti á grundvelli milliríkjasamnings framselt íslenskan ríkisborgara til annars ríkis sé hann grunaður um, eða hafi hann verið dæmdur fyrir, refsiverða háttsemi í því ríki. Þrátt fyrir orðalag ákvæðisins verður því ekki leiddur af því fortakslaus réttur íslenskra ríkisborgara til tafarlausrar, og ég endurtek tafarlausrar, heimfarar án tillits til aðstæðna að öðru leyti. Bendir nefndin m.a. á að samkvæmt 4. mgr. 42. gr. laga um loftferðir, nr. 60/1998, er flugstjóra heimilt þegar nauðsyn ber til að synja viðtöku í loftfar eða vísa úr því flugverjum, farþegum eða varningi. Almennt hefur verið talið að slík nauðsyn geti m.a. tekið til þess að varna útbreiðslu farsóttar. Það er rétt að taka það fram að í þessu tilviki eru það bæði reglur IATA, alþjóðasamtaka flugrekenda, og á forræði flugstjóra, að heimila ekki farþega aðgang að flugfari. En í raun og veru er það starfsmaður við innritun sem gerir það, ef drukkin persóna kemur að því afgreiðsluborði er henni t.d. meinaður aðgangur. Í þessu tilviki sem við erum að ræða hér um er auðvitað íslenskur löggjafi að leggja þessar skyldur á alla flugrekendur. Á þessu er ákveðinn munur en niðurstaðan sú sama. Varðandi heimildir löggjafans þá ætla ég að fá að lesa úr nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur að ákvæði stjórnarskrárinnar um að íslenskum ríkisborgara verði ekki meinað að koma til landsins geti ekki staðið í vegi fyrir því að löggjafinn setji reglur um komur til landsins sem nauðsynlegar eru til að tryggja öryggi almennings og minnka líkur á útbreiðslu lífshættulegs smitsjúkdóms þegar heimsfaraldur geisar. Löggjafinn gæti enda að meginreglum stjórnskipunarréttar um meðalhóf og grundvalli ákvarðanir sínar á málefnalegum sjónarmiðum við setningu slíkra reglna. Í því felst m.a. að reglur séu settar í lögmætum tilgangi og íþyngjandi inngripi sé stillt í eins mikið hóf og unnt er til að þeim tilgangi verði náð.“ Það er auðvitað hægt að deila um málefnaleg sjónarmið eða lögmæti þessa tilgangs en að baki afstöðu meiri hlutans búa þau sjónarmið að brýnt sé að takmarka komu farþega sem eru smitaðir af Covid-19 og þar með draga úr líkum á því að smit berist inn í samfélagið gegnum landamærin með tilheyrandi heilsufarslegum og efnahagslegum afleiðingum. Slíkar ráðstafanir eru að auki til þess fallnar að minnka álag á landamærum við skimun farþega en að óbreyttu er fyrirséð að með aukinni flugumferð verði miklar tafir á afgreiðslu komufarþega á Keflavíkurflugvelli með tilheyrandi hættu á stórum hópamyndunum og enn aukinni smithættu. Það er sem sagt verið að gera því skóna að tvöföld skoðun á vottorðum, ein við brottför erlendis og svo aftur við komu hingað til lands, sé besta leiðin í þessum efnum þannig að þetta eru málefnaleg rök og sjónarmið. Varðandi meðalhóf verður að hafa í huga að ákvörðun ráðherra um að beita heimildinni með setningu reglugerðar verður hverju sinni að vera byggð á meginreglum stjórnsýsluréttar, þar með talið sjónarmiðum um meðalhóf og málefnalegar forsendur, og hið sama á við þegar reglugerð sætir endurskoðun. Ég ætla, með leyfi forseta, að halda áfram og lesa tvær málsgreinar, dálítið langar, úr nefndarálitinu: „Meiri hlutinn bendir á að aðgengi að vottorðum sem frumvarpið varðar er almennt mjög gott á þeim svæðum þaðan sem flogið er beint til Íslands. Skylda flugrekenda samkvæmt frumvarpinu tekur einungis til beinna fluga til Íslands og á því ekki við um fyrri fluglegg í ferðalagi til Íslands sem krefst millilendingar. Telja verður að íslenskir ríkisborgarar eigi, með sama hætti og aðrir ferðamenn, hægt um vik með að útvega sér slíkt vottorð þótt það kunni að valda einhverjum töfum á heimferð. Líkt og framar greinir telur meiri hlutinn að orðalag 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar verði ekki túlkað sem svo að það veiti íslenskum ríkisborgara rétt til tafarlausrar heimfarar án tillits til aðstæðna að öðru leyti. Af því leiðir að tímabundið óhagræði sem farþegi kann að verða fyrir og leiðir af reglum stjórnvalda um komur til landsins verður ekki eitt og sér talið fela í sér brot gegn stjórnarskrárákvæðinu.“ Svo segir hér aðeins seinna: „Í heimild ráðherra til að ganga skemmra en ýtrustu heimildum frumvarpsins nemur felst einnig að ráðherra getur kveðið á um að önnur gögn megi meta jafngild vottorði eða staðfestingu samkvæmt a-lið 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins. Séu aðstæður íslensks ríkisborgara sem staddur er erlendis með þeim hætti að hann geti ekki orðið sér úti um tilskilið vottorð verður að meta á málefnalegum grundvelli hvort önnur gögn geti verið því jafngild. Kemur þannig til greina að til að mynda staðfesting, t.d. frá erlendum yfirvöldum, á að ekki sé mögulegt að gangast undir tilgreint próf sem uppfyllir skilyrði eða læknisvottorð sem staðfestir ástand sem veldur því að farþegi geti ekki gengist undir tilgreint próf verði metin nægileg. Þar sem borgaraþjónusta utanríkisráðuneytis veitir íslenskum borgurum í neyðartilvikum erlendis reglulega liðsinni hvetur meiri hlutinn til þess að við samningu reglugerðar eigi ráðherra samráð við utanríkisráðuneytið um mótun málefnalegra viðmiða og nýti þannig þekkingu og reynslu borgaraþjónustunnar til að tryggja að íslenskur ríkisborgari eigi þess ávallt kost að komast til landsins.“ Ég bæti því hér við frá eigin brjósti að það þýðir ekki að sú heimkoma geti orðið tafarlaus. „Með hliðsjón af sóttvarnasjónarmiðum er brýnt að ákvæðið nái til allra komufarþega enda ljóst að draga mundi stórlega úr vægi þeirrar sóttvarnaaðgerðar sem frumvarpið mælir fyrir um ef íslenskir ríkisborgarar væru undanþegnir reglunni. Reynslan hefur sýnt að einungis þarf eitt smit til að hrinda af stað hópsýkingu eða jafnvel nýrri bylgju smita í samfélaginu. Telur meiri hlutinn þannig að ekki séu málefnaleg rök til að mismuna farþegum á grundvelli ríkisfangs með tilliti til frumvarpsins.“ Síðan er hér niðurstaða sem ég ætla að bæta við, herra forseti: „Að framansögðu virtu er það mat meiri hlutans að heimild ráðherra til þess að skylda flugrekendur tímabundið til að synja farþegum um flutning framvísi þeir ekki nánar tilgreindu vottorði eða staðfestingu, sbr. b-lið 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins, verði ekki jafnað til þess að stjórnvöld meini íslenskum ríkisborgara að koma til landsins í skilningi 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar.“ Ég geri svo stuttlega grein fyrir þeim þremur breytingartillögum sem fylgja. Sú fyrsta varðar tímabundnar skyldur og þarna er verið að bregðast við athugasemdum um að ákvæði frumvarpsins hefði gildistíma til 31. desember 2022 en engin mörk væru sett á gildistíma reglugerðar ráðherra sem honum væri heimilt að setja samkvæmt því. Þetta voru sem sagt upplýsingar eða athugasemdir sem við fengum. Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið og leggur til breytingu þess efnis að ráðherra verði gert skylt að endurmeta þörf fyrir reglugerð samkvæmt ákvæðinu eigi sjaldnar en á fjögurra vikna fresti. Þarna er verið að vísa til skyldu stjórnvalda um meðalhóf. Varðandi það sem segir í frumvarpinu um tilskilið viðurkennt vottorð, eins og þar kemur fram, þá lítur meiri hlutinn svo á og áréttar að ekki sé gert ráð fyrir að starfsfólk flugfélaga sannreyni gildi vottorða. Athugun þess miði einungis að þáttum á borð við hvort yfirborðsskoðun skjals beri með sér að um tilskilið vottorð sé að ræða, hvort nafn þess sem vottorð er stílað á samræmist nafni farþega og gildis- og útgáfutíma vottorðsins. Nánari efnisleg skoðun vottorða fer fram á landamærum í samræmi við reglugerðir sem settar eru á grunni sóttvarnalaga og laga um loftferðir og leiðbeiningar sóttvarnalæknis. Það er sem sagt með öðrum orðum nóg að orðið „tilskilið“ standi en „viðurkennt“ verði fellt burt. Að lokum um skyldu til að flytja farþega til baka og sektarheimild sem því fylgir. Hér kemur fram, og þá les ég úr skjalinu, með leyfi forseta: „Skylda samkvæmt ákvæðinu er háð þeirri forsendu að til staðar sé heimild fyrir stjórnvöld til að vísa farþegum úr landi við komuna til landsins. Í þessu tilviki er sú heimild sótt í 8. mgr. 13. gr. sóttvarnalaga þar sem fram kemur að heimilt sé að vísa útlendingi sem ekki er búsettur hér á landi úr landi við komu til landsins, m.a. á þeim grundvelli að hann hafi ekki fylgt fyrirmælum með stoð í 2.–5. mgr. 13. gr. Þar undir fellur m.a. framvísun heilbrigðisskjala. Það er ljóst af orðalagi ákvæðisins að heimildin nær einungis til þess að vísa úr landi útlendingi sem ekki er búsettur hér á landi. Því er óheimilt að vísa úr landi íslenskum ríkisborgurum sem og einstaklingum með dvalarleyfi hér á landi samkvæmt ákvæðinu. Er ákvæðið því í fullu samræmi við 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar um að íslenskum ríkisborgara verði ekki vísað úr landi. Með c-lið 1. mgr. 1. gr. er lögð sú skylda á flugrekendur að flytja farþega til baka til brottfararstaðar. Kostnaður vegna slíks flutnings myndi falla á flugrekanda sem ætti endurkröfurétt á viðkomandi farþega. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að afar íþyngjandi væri fyrir flugrekanda sem sinnt hefur skyldu sinni samkvæmt a-lið 1. mgr., sem ég fór hér með áðan, til að kanna hvort farþegi er með tilskilið vottorð að vera gert að flytja farþega til baka til brottfararstaðar […] Meiri hlutinn bendir á að frávísun og flutningur af landi brott á grundvelli sóttvarnalaga fer að öðru jöfnu fram á kostnað ríkisins. Meiri hlutinn telur ekki réttmætt að flugrekanda verði gert skylt að flytja, á eigin kostnað, farþega frá landi hafi flugrekandi sinnt skyldum sínum.“ Hér er auðvitað verið að ræða um erlenda gesti, svo ég ítreki það nú enn og aftur. Það er ekki verið að ræða hér um íslenska ríkisborgara. Meiri hlutinn leggur til að c-liður 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins falli brott og að fjárhæðir sekta samkvæmt 2. mgr. hækki þannig að þær geti í alvarlegustu tilfellum numið allt að 1 millj. kr. fyrir einstök brot vegna sérhvers farþega. Þannig hljóðar þetta nefndarálit með nokkrum skýringum frá mér. Þessar efnislegu breytingar eru einungis þrjár. Í fyrsta lagi: C-liður 1. efnismálsgreinar falli brott. Í öðru lagi: Á eftir 1. efnismálsgrein komi ný málsgrein, svohljóðandi: „Reglugerð skv. 1. mgr. skal sæta endurskoðun eigi sjaldnar en á fjögurra vikna fresti.“ Í þriðja og síðasta lagi: Í stað orðanna „frá 100 þús. kr. til 500 þús. kr.“ í lokamálslið 2. efnismgr. komi: frá 200 þús. kr. til 1 millj. kr. Undir þetta nefndarálit skrifa Ari Trausti Guðmundsson, framsögumaður, Jón Gunnarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Herra forseti. Þar með hef ég lokið máli mínu.

Herra forseti. Hv. þingmaður fór yfir það í framsögu sinni að ekki væri eining meðal fræðimanna um það hvort b-liður 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins stæðist stjórnarskrá. Ekki var heldur einhugur meðal nefndarfólks sem endurspeglast t.d. í því að þótt öll nefndin, að Pírötum frátöldum, hafi lagt frumvarpið fram þá eru það aðeins fulltrúar stjórnarflokkanna sem standa að nefndaráliti vegna þess að enn hangir inni b-liður frumvarpsins sem áhöld eru um hvort standist stjórnarskrá. Í nefndarálitinu er þetta orðað þannig að ekki sé fyrir að fara fordæmi í dómaframkvæmd um hvernig beri að túlka ákvæðið í því ljósi sem hér er til skoðunar. Mig langar að biðja hv. þingmann að hjálpa mér að þýða þetta á mannamál. Þýðir þetta að meiri hlutinn sé ekki 100% viss á því hvort þetta ákvæði standist stjórnarskrá og sé að beina fólki dómstólaleiðina ef það telur á sér brotið frekar en að leyfa almenningi að njóta vafans?

Eins og hv. þingmaður benti á er ekki eining meðal fræðimanna og það er nú sennilega ekki í fyrsta skipti sem eining er ekki meðal fræðimanna um eitt og annað í íslenskum stjórnskipunarrétti. Við í meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar getum ekki farið að munnhöggvast við fræðimenn. Við höfum hins vegar hlustað á talsmenn ráðuneytanna. Við höfum hlustað bæði á þá fræðimenn sem eru með og á móti, ef við orðum það þannig. Það eru nú fleiri af þeim sem við höfum rætt við sem eru með því að þetta sé í lagi. Síðan tökum við ábyrgð á því ef um verður að ræða óeiningu sem smitast út í samfélagið og þetta lendir þá fyrir dómstólum, þremur dómstigum á Íslandi. Það er þá í sjálfu sér til úrskurðar um það hver hafði rétt fyrir sér, meiri hluta Alþingis í þessu tilviki í þessari nefnd og fræðimennirnir sem segja að þetta sé í lagi eða aðrir. Það er þá bara nauðsynlegt í samfélagslegu tilliti.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður sagði að af þeim fræðimönnum sem komu fyrir nefndina hefðu þó fleiri talið b-liðinn vera í lagi gagnvart stjórnarskrá. Það er rangt. Enginn þessara þriggja fræðimanna treysti sér til að fullyrða að þetta væri algerlega í lagi. Sá sem komst næst því spurði einfaldlega hvort væri yfir höfuð þörf á þessu í ljósi þeirra breytinga sem væru orðnar á sóttvarnalögum. Við erum ekki að munnhöggvast við andstæða póla í fræðaheiminum heldur komu allir fræðimennirnir fram með þetta sem álitaefni. Enginn treysti sér til að gefa þessu það heilbrigðisvottorð sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar treystir sér til. Ég kalla það ekki óeiningu í samfélaginu, eins og virðulegur þingmaður nefnir það, ef fólk telur stjórnarskrárbrot framið á sér og leitar til dómstóla með það, sérstaklega ef það fær síðan þá niðurstöðu dómstóla að stjórnarskrárbrot hafi verið framin á þeim. 

Forseti. Þegar ég sagði að fræðimenn hefðu sagt að þetta væri allt í lagi þá var það nákvæmlega innihaldið í því sem þeir sögðu. Þeir voru alls ekki vissir um hvort þetta stæðist stjórnarskrá hundrað prósent og mæltu með því að þetta yrði gert einmitt til þess að fá þennan úrskurð á endanum ef einhver treysti sér út í þá málsmeðferð. Ef menn halda að íslensk lög séu svo vatnsþétt að það komi aldrei neitt af þessu tagi upp, þá þeir um það. En það er einfaldlega þannig að íslenskt samfélag krefst þess að sóttvarnaaðgerðir séu í lagi og alls ekki þannig, eins og þingmaðurinn sagði, að það sé breytt viðhorf innan framkvæmdarvaldsins, að það sé ekki þörf á þessum lögum vegna þess sem við höfum verið að samþykkja undanfarið. Þvert á móti mæltu lögfræðingar þriggja ráðuneyta með því að þetta yrði lagt fram.

Virðulegi forseti. Þetta þingmál er um margt athyglivert. Það blasir auðvitað við að þetta er ekki hefðbundið þingmál í ljósi umfangsmikils efnis, vegna þess að þetta er mál sem umhverfis- og samgöngunefnd flytur en ekki samgönguráðherra. Þá kemur auðvitað í ljós, og fylgir því í greinargerð þingmálsins, að uppi eru stjórnskipunarleg álitaefni, sem er auðvitað sérstakt, einkum og sér í lagi þegar um er að ræða nefndarmál af þessum toga. Mig langar að spyrja hv. framsögumann um það sem lýtur að því lögfræðilega álitaefni sem fram kemur. Ég myndi vilja biðja hv. framsögumann að reifa stuttlega, þótt hann næði því ekki í svari við mig, en þá í seinni ræðu, niðurstöðu eða þau álitaefni sem þeir lögfræðingar sem fyrir nefndina komu nefndu, 

Herra forseti. Mér finnst það langt seilst ef við hefðum átt að leggja fram, meiri hlutinn, mikla reifun á þessu álitaefni. Fyrir nefndina komu þrír stjórnskipunarsérfræðingar og hægt að lesa hér hverjir þeir eru. Tveir þeirra töldu að ef almannaheill krefðist þess, og nefndu til þess ýmis dæmi, sem ég nefndi sömuleiðis hér í inngangi mínum, þá gæti verið réttlætanlegt að leggja fram lög af þessu tagi. Einn taldi þetta á mjög gráu svæði. Við ræddum við fleiri lögfræðinga og þeir höfðu ýmsar skoðanir en flestir voru á því að almannaheill gerði það að verkum að þessi tiltekna málsgrein stjórnarskrárinnar væri ekki svo fortakslaus að það væri hægt að flytja sýktan mann til Íslands bara af því hann væri íslenskur ríkisborgari. Á það reynir þá fyrir dómstólum og það var alveg á öllum þessum þremur sérfræðingum að heyra að þeim þætti það ágætt.

Virðulegur forseti. Hér var nefnt að það væri svo ef nefndin mæti það þannig að markmiðum frumvarpsins yrði ekki náð með öðrum hætti. Ég hlýt þá að spyrja hvernig það mat hafi farið fram vegna þess að það skýtur auðvitað skökku við, í ljósi núverandi aðstæðna og þess ágæta árangurs sem við höfum náð í bólusetningum og markmiða stjórnvalda og yfirlýsinga um ákvörðun þeirra um að afnema sóttvarnaaðgerðir innan lands 1. júlí í ljósi þess góða árangurs í bólusetningum, að hér komi fram frumvarp um verulega íþyngjandi aðgerðir á landamærum sem brjóta mögulega gegn stjórnarskránni. En ég óska líka eftir upplýsingum um það af hverju ekki var óskað eftir fulltrúum frá fleiri flugfélögum sem hingað fljúga. Þetta getur auðvitað verið mjög íþyngjandi. Þótt það sé ekki íþyngjandi fyrir Icelandair getur það verið íþyngjandi og komið í veg fyrir að fleiri flugfélög fljúgi hingað á næstu mánuðum og jafnvel árum 

Herra forseti. Það er einfaldlega þannig að verið er að opna flutninga til landsins. Hingað munu koma mjög margir og verið er að skipuleggja tvöfalda skoðun á plöggum sem það fólk er með. Gerð verður tvöföld skoðun til þess að létta á umferðarflæði og til að tryggja að sem fæstir komi annaðhvort smitaðir eða veikir til landsins. Þessar reglur á að endurskoða á fjögurra vikna fresti þannig að eftir fjórar til átta vikur, ef þannig verkast vill, er þessi reglugerð ekki lengur við lýði af því að þess þarf ekki. Ég get ekki séð hvaða goðgá það er að samþykkja þessi lög sem leiða til tímabundinnar reglugerðar á þessu sviði.

Forseti. Ég vil benda framsögumanni málsins á - nefndin flytur þetta mál og hann er framsögumaður nefndarinnar í málinu - að það sem hann er að biðja Alþingi um að gera núna á lokastigum í þessum faraldri er að heimila ráðherra með lögum, sem eru alveg líkur á að verði dæmd ólög fyrir dómstólum, að setja reglugerð sem bannar Íslendingi að koma til landsins, að banna Íslendingum sem gangast ekki undir þessi þrjú skilyrði að koma til landsins, ekki bara það heldur að skylda flugfélög til að banna Íslendingum að koma til landsins. 66. gr. stjórnarskrárinnar er alveg skýr með það að það má ekki meina Íslendingum, íslenskum ríkisborgurum, að koma til landsins. Það er ekki ljóst að þetta standist stjórnarskrá. Það er það sem hefur komið fram í nefndinni. Framsögumaður er að biðja meiri hluta Alþingis um að taka sénsinn með sér á að brjóta gegn stjórnarskrá. Þá vil ég minna hann á að hann er búinn, við drengskap sinn, að segjast halda stjórnarskrá landsins. 

Herra forseti. Jú, ég geri mér grein fyrir þessu. Þetta hefur ekkert með drengskaparheit mitt að gera vegna þess einfaldlega að það er óvíst þegar hv. þingmaður segir „eru líkur á“. Það getur vel verið en til þess eru þá dómstólar, til að skera úr um það. Það geta líka verið líkur á að þetta sé í lagi. Hv. þingmaður er enginn Hæstiréttur hér. Hér er einfaldlega verið að láta reyna á það hvort þetta sé í lagi. Ég er ekki að biðja þingheim um neitt. Hér er meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar að fara eftir lögum um framsetningu mála á Alþingi og við gerum það vissulega af fúsum og frjálsum vilja. Svo skulum við bara láta framtíðina, og þá vonandi dómstólana, skera úr um það hvort við höfum farið villir vegar, ég eða hv. þingmaður.

Herra forseti. Þetta er bara rangt hjá þingmanninum. Hann hefur svarið eiðstaf samkvæmt stjórnarskránni um að halda hana. Hægt er að ná sömu sóttvarnamarkmiðunum með vægari úrræðum og þau eru lögð fram í breytingartillögu 1. minni hluta, um að þetta eigi ekki við um íslenska ríkisborgara. Það er hægt að fara aðrar leiðir. Ef menn brjóta þetta eru þeir að brjóta sóttvarnareglurnar. Ef þeir brjóta þetta á brottfararstað, hafa ekki skilað þessum vottorðum, þá koma þeir til landsins og eru strax teknir af lögreglu á sóttvarnahótel. Það eru dómafordæmi fyrir því og það er heimilt. En það er ekki heimilt samkvæmt stjórnarskránni okkar að banna Íslendingum að koma til landsins á þessu, það er alla vega ekki víst að það sé heimilt og hefur ítrekað verið talað fyrir nefndinni um vafa í þessum álitaefnum. Þegar vafinn er til staðar, hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson, er það þingmannsins og annarra þingmanna að láta stjórnarskrána njóta vafans ef þeir ætla að halda sín drengskaparheit, halda stjórnarskrána og passa upp á réttindi landsmanna, grunnréttindi sem eru fortakslaust þessi ákvæði í stjórnarskránni um að koma til lands síns. Það er það sem stjórnarskráin segir okkur. Lagt er til að ráðherra fái þessa heimild í lögum til loka árs 2022. 

Forseti vill biðja þingmenn að gæta orða sinna og ýja ekki að því að aðrir þingmenn fari með vísvitandi hætti gegn stjórnarskrá íslenska lýðveldisins. Ég bið þingmenn að gæta orða sinna.

Herra forseti. Ef enginn væri efinn þá værum við ekki hér.  En það er líka alveg ljóst að það er ekki hægt að skylda flugrekanda til þess að flytja smitaðan Íslending til landsins.

Hann hefur vald til að stoppa það í dag.

Það er ekki hægt að skylda flugrekanda til að flytja smitaðan Íslending til landsins og setja í hættu heila flugvél, frekar en hægt er að skylda hann til að flytja drukkinn einstakling. Ég geri mér alveg grein fyrir því að á þessu er munur, hver þarna er að verki með bönn. En þetta er kjarni málsins.  
            

Forseti. Mér finnst þetta frumvarp frekar undarlegt, eða meðferðin á því. Í byrjun mars kom reglugerð frá hæstv. heilbrigðisráðherra og þá spurði ég ráðherra hvort til staðar væri lagaleg heimild til að skylda flugfélög til að neita íslenskum ríkisborgurum um inngöngu í landið. Nokkrum dögum síðar kom þetta lagafrumvarp fram, 18. mars, og ég spurði út í það og fékk lítil svör. Ég velti því fyrir mér hvort verið sé að byrja á vitlausum enda og hvort þetta sé eftirálagaheimild til að bæta fyrir þau mistök sem voru gerð með reglugerðinni á sínum tíma. Þá velti ég fyrir mér af hverju lá svona á að koma þessu frumvarpi fram, hvort það gæti verið vegna mögulegrar bótaskyldu Icelandair gagnvart farþegum, að ekki sé lagaleg heimild fyrir félagið til að neita íslenskum ríkisborgurum um að fara upp í flugvél. Er verið að taka hér hagsmuni Icelandair fram yfir stjórnarskrárvarin réttindi íslenskra ríkisborgara?

Herra forseti. Ég svara náttúrlega ekki fyrir hæstv. heilbrigðisráðherra en ég endurtek bara og hef eytt töluverðum tíma í að útskýra af hverju þetta frumvarp er lagt fram: Það er vegna hagsmuna almennings. Við vitum jú að núna þegar flutningar til landsins eru opnaðir með þeim hætti sem verið hefur núna í örfáa daga þá eykst álagið á allt kerfið. Hér er einfaldlega verið að leggja fram leið til að auðvelda heilbrigðisyfirvöldum á Íslandi og heilbrigðisþjónustunni á Íslandi, ekki flugrekendum heldur okkur hér heima, að standa sig við þá flug- og ferðaþjónustu sem hér er verið að opna fyrir. Það er ástæðan fyrir þessu frumvarpi. Ég gerði mjög vel grein fyrir þessu áðan og ætla ekki að endurtaka það hér.

Forseti. Ég þakka þessi svör. Það er einmitt þetta með alla umræðu í kringum aðgerðir vegna Covid. Hér er talað um hagsmuni almennings og það að við þurfum að verja heilbrigðisyfirvöld og -kerfið fyrir mögulegum smitsjúkdómi. Ég spyr hv. þm. Ara Trausta Guðmundsson út í þetta með reglugerðina frá heilbrigðisráðuneytinu á sínum tíma, af því að í mínum huga var þetta nátengt. Það átti að koma þessu frumvarpi mjög fljótt í gegn á sínum tíma, sem var stöðvað af því það var afar óljóst hvort þetta stæðist stjórnarskrána. Ég hef spurt um það, og það hefur svo sem verið spurt um það úti í samfélaginu líka, hvort verið sé að fara í þessar aðgerðir og setja þessi lög til að ívilna flug- og ferðaþjónustunni. Ég verð bara að ítreka þá spurningu af því að það lítur alltaf þannig út og ég vil bara fá það á hreint að þetta sé gert með réttindi borgaranna í huga.

Herra forseti. Mér er eiginlega orða vant, ég verð að játa það. Nú eru skoðuð plögg og pappírar á landamærunum og ég býst við að flugrekendum þyki það íþyngjandi. Verið er að bæta við annarri skoðun, sem er að vísu mjög yfirborðsleg, vegna þess að fólk mun ekki hafa forsendur til að gera ákveðna hluti, sem ég gerði hér grein fyrir, í útlöndum. Hvernig það á að vera ekki íþyngjandi heldur ívilnandi fyrir einhver flugfélög veit ég ekki. En á móti kemur að það hefur ekki verið viðrað, a.m.k. ekki í mín eyru þegar rætt var við ráðuneytin eða þá sem haft var samráð við við gerð þessara laga, að menn hafi eitthvað á móti þessu. Ég sé þetta fyrir mér, eins og ég orðaði það áðan, sem tilraun til að halda sóttvörnum á ákveðnu stigi hér. Það var samdóma álit þeirra þriggja ráðuneyta sem við ræddum við í tvígang vegna óska um að það bæri að leggja fram þetta frumvarp þrátt fyrir óvissu um eitt eða annað.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti 1. minni hluta í þessu máli sem er langt frá því að vera óumdeilt eins og komið hefur fram í andsvörum við hv. framsögumann álits meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Mig langar aðeins að tala um forsögu málsins sem kveður á um heimild samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra til að setja reglugerð sem skyldar flugrekendur m.a. til að synja farþega um flutning til landsins ef hann framvísar ekki ákveðnum gögnum um ónæmisaðgerð, vottorði um að sýking sé afstaðin eða staðfestingu á neikvæðri niðurstöðu prófs. Verið er að tala um að setja lög sem heimila reglugerð sem skyldar flugrekendur, einkaaðila, til að banna Íslendingum að koma til Íslands, vissulega við tilteknar aðstæður en við eigum stjórnarskrá sem kveður á um fortakslausan rétt Íslendinga til að koma til landsins. Þrátt fyrir að hægt sé að telja upp dæmi eru þau öll þess eðlis að þau komast ekki með tærnar þar sem þetta mál hefur hælana í því að skylda flugfélög til að hindra Íslendinga í að koma til landsins. Þetta er ekki einfalt mál. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson, framsögumaður meirihlutaálitsins, fer alveg yfir það að þetta er ekki einfalt mál. Það eru greinilega áhöld um það hvernig nefndarmenn túlkuðu þau orð sem komu fram þegar samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið fór þess á leit við umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis að flytja málið. Það var um miðjan mars og þetta átti að gerast hratt og örugglega. Sem betur fer komu vöflur á einhverja sem leiddi til þess að ný tillaga kom frá ráðuneytinu. Þá var búið að taka ákvæðið út, þ.e. um að skylda flugfélaga næði ekki til íslenskra ríkisborgara. En það fór aftur í gegnum kerfið og þótti ekki nóg. Síðan er það búið að velkjast fram og til baka. Sérfræðingarnir í stjórnskipunarrétti, við vísum í þau hér, sem við báðum um að mæta eingöngu til þess að meta þennan hlut - ég ætla að leyfa mér að segja, með fullri virðingu fyrir öðrum, þar með talið starfsmönnum þess ráðuneytis sem ber málið fram, að þarna séu mögulega að baki önnur, a.m.k. ríkari sjónarmið - voru sammála að því leyti til að þau töluðu öll um grátt svæði. Fyrsti gesturinn var jákvæður gagnvart þessu ef skylda bæri til, annar gesturinn talaði eins skýrt og hægt var um að þetta væri ekki í lagi og þriðji gesturinn talaði um mikilvægi þess að við fengjum úr því skorið hvort þörf væri á þessu. Það sem gerist í millitíðinni, frá sérfræðingi eitt og tvö og þar til þriðji kemur, er að settar eru mjög miklar hindranir fyrir útlendinga jafnt sem Íslendinga að komast í gegnum landamærin, sóttvarnareglur eru hertar. Þannig er staðan með þetta mál, við förum fram og til baka með þetta. Mig langaði líka í sambandi við forsöguna, áður en ég fer í nefndarálit 1. minni hluta og þá breytingartillögu sem við leggjum fram, að segja að stjórnvöld hafa með réttu biðlað til almennings og hvatt til úthalds í því sem eru vonandi lokametrarnir í baráttunni við þennan fjára. Við erum í góðum gír með bólusetningar miðað við allt og allt. Við erum að ná tökum á þessum nýju skerðingum á landamærunum; það er skimun og það er sóttkví og það er skimun. Síðast í dag er verið að fjölga löndum sem kallast hááhættusvæði þar sem er kvöð á farþegum að fara á sóttvarnahótel. Þetta gengur tiltölulega smurt. Ég er ekki að segja að ekki þurfi mikið átak til en þetta gengur heldur betur vel þrátt fyrir allt. Þess vegna skýtur mjög skökku við að okkur skuli bresta úthaldið akkúrat í atriði sem lýtur hvorki meira né minna en að stjórnarskránni okkar og rétti Íslendinga til að komast til landsins. Ég verð að segja að ákallið um úthald mætti vera svolítið þarna líka vegna þess að ég set stórt spurningarmerki við nauðsyn þessa máls yfir höfuð. Frumvarpið á við íslenska ríkisborgara jafnt sem erlenda. Það þýðir einfaldlega að verði það að lögum kann það að þýða að íslenskum ríkisborgurum verði synjað um að komast til landsins. Ég ætla að hnykkja á því sem kemur fram í minnihlutaálitinu. Þar er vísað til fortakslauss ákvæðis 66. gr. stjórnarskrárinnar, með leyfi forseta: „Íslenskum ríkisborgara verður ekki meinað að koma til landsins né verður honum vísað úr landi.“ Það felur í sér að óheimilt er að setja lög sem takmarka rétt Íslendinga til að koma til heimaríkis síns, til Íslands. Þarna er því verið með stjórnarskránni að setja löggjafanum skýrar skorður. Sambærilegar reglur er síðan að finna í mannréttindasáttmála Evrópu sem segir, með leyfi forseta: „Eigi má banna nokkrum manni að koma til þess ríkis sem hann er þegn í.“ Þetta telst til grundvallarréttinda sem felast í ríkisborgararétti. Fyrirgefðu, herra forseti, ég ætla að bakka aðeins og lesa upp. Ég er að reyna, í ljósi þess að spara tíma, að lesa ekki allt minnihlutaálitið en mig langar til að grípa niður í það, með leyfi forseta: „Í ritinu Stjórnskipunarréttur: Mannréttindi eftir Björgu Thorarensen er fjallað frekar um þennan rétt íslenskra ríkisborgara. Þar segir: „Löggjafanum er óheimilt að víkja frá fyrirmælum 2. mgr. 66. gr. og það sama gildir vitaskuld um handhafa framkvæmdarvalds. Því er óheimilt að skilyrða landvistarrétt íslenskra ríkisborgara með einhverjum hætti, þeir verða hvorki gerðir útlægir vegna refsiverðrar háttsemi né meinað að koma til landsins á þeim grundvelli svo dæmi séu tekin.““ Það telst ekki andstætt þessum rétti þótt íslenskir ríkisborgarar verði að hlíta lagareglum sem gilda um komu og brottför, t.d. að gefa sig fram við vegabréfaeftirlit og framvísa vegabréfi þar sem menn sýna fram á að þeir séu íslenskir ríkisborgarar og hafi þar með þennan rétt. Hið sama má segja þegar tínd eru til sem meðrök með ákvæðinu, þessu banni sem meiningin er að festa í lög, að flugfélög hafi leyfi til að banna drukknum farþega að koma um borð. Þetta snýst ekki um það. Þetta snýst um að við erum að tala um lagasetningu sem skyldar flugfélagið til að banna. Á því er auðvitað grundvallarmunur. Framvísun vegabréfsins er fyrst og fremst sönnun á ríkisborgararétti og hafi menn þá sönnun eru þeir stjórnarskrárvarðir. Sérfræðingar í stjórnskipunarrétti komu fyrir nefndina og að mati 1. minni hluta komu þar fram sjónarmið sem ég fór yfir áðan um gráa svæðið sem nefndin ætti að virða, að mati 1. minni hluta, þ.e. að ríkið megi ekki beita valdi til að koma í veg fyrir að farþegi sem hefur vegabréf sem staðfestir íslenskan ríkisborgararétt geti komið til landsins. Mig langar að grípa beint niður í nefndarálit 1. minni hluta þar sem segir, með leyfi forseta: „Í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar kemur fram sú afstaða að orðalag 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar verði ekki túlkað þannig að tímabundið óhagræði sem farþegi kann að verða fyrir, og leiðir af reglum stjórnvalda um komur til landsins, feli eitt og sér í sér brot gegn stjórnarskránni. Hins vegar geta þær aðstæður komið upp að íslenskur ríkisborgari sé í slíkum aðstæðum vegna heilsufars, fjárhagsörðugleika eða ótryggs samfélagsástands í því ríki þar sem hann er staddur að honum sé ekki fært að verða sér úti um þau vottorð sem meiri hluti nefndarinnar leggur til að honum verði skylt að framvísa. Neyð íslenskra ríkisborgara getur verið slík að tryggja þurfi þeim örugga heimkomu svo fljótt sem verða má.“ Við erum að tala um að þær aðstæður geti komið upp að það sé verulegt óhagræði og geti verið hættulegt, geti verið ómögulegt fyrir íslenskan ríkisborgara að útvega sér þessi gögn til að komast heim. Að halda að það geti gengið upp og vísa í borgaraþjónustu utanríkisþjónustunnar - þá er bara verið að taka ákveðinn séns með velferð íslenskra ríkisborgara sem mér finnst, og okkur sem stöndum fyrir áliti 1. minni hluta, ekki vera rök fyrir í ljósi stöðunnar eins og hún er í dag, til viðbótar við það stóra gráa svæði sem við erum á þegar kemur að mögulegu broti á stjórnarskránni. Almennar sóttvarnaaðgerðir hér á landi á borð við skimun við heimkomu og sóttkví við komu til landsins, eftir atvikum í sérstöku sóttvarnahúsi, eins og nýleg reglugerð kveður á um, eru að mati 1. minni hluta sterkar og ná fram því markmiði sem verið er að sækjast eftir í þágu sóttvarna. Að mati 1. minni hluta er hætta á því að með því að festa í lög slíkar takmarkanir séum við að fara gegn stjórnarskrárvörðum rétti íslenskra ríkisborgara til að koma til landsins á þeim tíma sem sterkar varnir í þágu sóttvarna eru fyllilega tryggðar. Herra forseti. Sóttvarnir eru aðgerðir í þágu ríkra almannahagsmuna. Ég held að ekkert okkar velkist í vafa um það. Stjórnvöld hafa af þeirri ástæðu bæði rétt og skyldu til að verja líf og heilsu landsmanna. 1. minni hluti telur að sú skylda og sá réttur stjórnvalda sé bæði mikilvægur og skýr. Ekki er hægt að virða að vettugi sjónarmið sérfræðinga í stjórnskipunarrétti sem hafa bent á fortakslausan rétt íslenskra ríkisborgara að þessu leyti þegar til viðbótar liggur fyrir að nauðsyn ákvæðisins sé einfaldlega ekki skýr. Eftir að sóttvarnalögin höfðu verið hert á landamærunum kölluðum við í nefndinni, rétt eins og einn sérfræðinganna í stjórnskipunarrétti nefndi, sá síðasti sem kom á fund nefndarinnar, eftir upplýsingum eða sjónarmiði ráðuneytanna sem hlut eiga að máli um hvort þörf væri á þessu, hvort þörf væri á svo ströngum viðurlögum, þessu óvissa inngripi í stjórnarskrárbundinn rétt í ljósi þess hvernig sóttvarnalögin eru núna. Svörin voru ekki sérlega efnismikil en einhvern veginn á þá leið að þetta væri mikilvægt af því að við værum að fá svo marga ferðamenn til landsins og það væri svo mikið álag á landamærunum að betra væri að grisja þetta á landamærum erlendis. Þetta, herra forseti, er ekki grundvöllur fyrir því að taka þá áhættu að við séum að setja lög sem stangast á við íslenska stjórnarskrá og brjótum á stjórnarskrárbundnum rétti íslenskra ríkisborgara og getum mögulega verið að stefna heilsu þeirra á einhvern hátt í tvísýnu. Við höfum ekki hugmynd um hvaða aðstæður geta komið upp þegar Íslendingar eru að reyna að koma heim til sín. Ég bendi á til viðbótar að við erum ekki að tala um íslenska ríkisborgara sem eru sannarlega veikir og þurfa að komast heim, við erum að tala um íslenska ríkisborgara sem geta einhverra hluta vegna ekki sannað að þeir séu ekki veikir og vilja komast heim. Þar er líka töluverður munur í ljósi þess hversu langt er seilst með þessari tillögu. Svo að ég ítreki það þá finnst mér áhersla 1. minni hluta vera á óvissuna með inngrip í stjórnarskrárbundinn rétt íslenskra ríkisborgara og óvissuna um nauðsyn þessa ákvæðis. Ég túlka það þannig að þetta snúist ekki um sóttvarnir. Við erum ekki að auka hættuna á því að hingað komi til lands sýktir einstaklingar sem smita út frá sér. Sú girðing er fyrir hendi. Við erum að létta á álagi á landamærunum á kostnað þessara ríkisborgara Íslands. Að þessu gefnu leggur 1. minni hluti til þá breytingu að við 1. gr. bætist ný efnismálsgrein, sem verði 2. mgr., svohljóðandi: „Þrátt fyrir b-lið 1. mgr. tekur skylda til að synja farþega um flutning ekki til íslenskra ríkisborgara.“ Að öðru leyti tekur 1. minni hluti undir breytingartillögur meiri hluta og að samþykktri þessari breytingartillögu leggjum við til að málið verði samþykkt.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 2. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar varðandi þetta mál. Við teljum verulegum vafa undirorpið hvort b-liður 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins, um að ráðherra geti skyldað flugrekendur til að synja farþegum um aðgang að loftfari á leið til landsins í vissum tilfellum, fái staðist gagnvart íslenskum ríkisborgurum í ljósi 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Íslenskum ríkisborgara verður ekki meinað að koma til landsins né verður honum vísað úr landi.“ Herra forseti. Þetta er fortakslaust orðalag. Orðalagið í þessu ákvæði sker sig úr fyrir það hversu fortakslaust það er. Heimild íslenskra ríkisborgara til komu til heimalandsins er sögulega nátengd ríkisborgararéttinum eins og hann er skilgreindur og skilinn og hvað í þeim rétti felst. Í þeim rétti felst í grunninn heimild til að koma til heimalandsins. Það eru grundvallarréttindi ríkisborgararéttarins og hafa verið það alveg frá upphafi. Þetta er ein af grunnstoðum kerfisins sem ríkisborgararétturinn er byggður á. Fyrir umhverfis- og samgöngunefnd komu nokkrir sérfræðingar í stjórnskipunarrétti. Það er alveg rétt sem komið hefur fram í ræðum framsögumanns 1. minni hluta og meiri hluta nefndarinnar að sjónarmið þeirra voru vissulega ólík að því leyti að komið gæti til beitingar ákvæða frumvarpsins, hvort beiting þeirra gæti talist brot á 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar. Menn voru alls ekki á einu máli um það. Ég vil aðeins gera athugasemdir við það sem kom fram í máli hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar, að þessir sérfræðingar hafi haft orð á því að það væri bara gott að þetta yrði athugað eða prófað eða að það kæmi í ljós - mér finnst ekki vera mikil ábyrgð í slíkum viðbrögðum ef hugsanlegt væri að beiting eða framkvæmd einhverra ákvæða sem við setjum á Alþingi gætu talist brot á stjórnarskrá - þó að sérfræðingar í stjórnskipunarrétti teldu það vera eftirsóknarvert að þessi ákvæði kæmu svo fyrir dómstóla í einhvers konar tilraunaskyni eða byggt á einhverjum fræðilegum áhuga þeirra á því að sjá hver niðurstaðan yrði, mér finnst ekki vera ekki mjög mikil ábyrgð fólgin í því að samþykkja slíkt út af fræðilegum áhuga, alls ekki. Beiting ákvæðisins í frumvarpinu gæti þannig að mati einhverra þessara sérfræðinga talist jafngilda því að íslenskum ríkisborgara yrði meinað að koma til landsins. Þetta rammar kannski inn það sem menn voru hræddir við, að breytingin gæti verið talin jafngilda því að honum yrði meinað að koma til landsins. Ef þessi mál koma upp verður þessu auðvitað beitt. Og auðvitað koma þessi mál upp. Þessi mál munu koma upp. Slík mál gætu hæglega komið upp og sú hætta er því nærtæk, herra forseti. Hún er fyrirsjáanleg, hún er bæði nærtæk og fyrirsjáanleg. Ef talið er, og það leiðir til þess að talið er að þetta ákvæði fari í bága við stjórnarskrá, að þetta tilvitnaða ákvæði stjórnarskrárinnar leiði til skaðabótaskyldu ríkissjóðs, herra forseti - að setja slíkt ákvæði í lög vitandi um þessa yfirvofandi hættu eru ekki nægilega góð viðbrögð. Fræðilegur áhugi á úrlausnarefninu eða niðurstöðu dómstóla er bara ekki næg ástæða, herra forseti. Það er bara að mínu mati alls ekki næg ástæða, bara alls ekki. Mér finnst það vera kærulaust og ekki boðlegt fyrir okkur hér á Alþingi. Ef hætta er talin á þessu þá eigum við auðvitað ekki að fara þá leið, alveg sama hversu mikinn áhuga menn hafa á niðurstöðunni síðar, vegna þess að þarna er auðvitað verið að brjóta á rétti borgaranna og einnig að skapa ríkissjóði skaðabótaskyldu. Annar minni hluti telur þess vegna verulega hættu á að tilvitnað ákvæði frumvarpsins, þ.e. beiting þess gagnvart íslenskum ríkisborgurum, yrði talið brot á tilvitnuðu ákvæði stjórnarskrárinnar. Við teljum að túlka beri stjórnarskrárákvæði þannig að það veiti íslenskum ríkisborgurum víðtæka vernd og sú vernd verði að vera virk í öllum aðstæðum. Þetta er ekki nægilega tryggt með fyrirliggjandi frumvarpi. 2. minni hluti telur hættu á að ríkissjóður verði skaðabótaskyldur vegna tjóns sem rakið verði til skyldu flugrekanda til að synja íslenskum ríkisborgara um aðgang að loftfari á leið til landsins, að því marki sem sú skylda yrði talin jafngilda því að meina íslenskum ríkisborgurum að koma til landsins í skilningi stjórnarskrárinnar. Jafnframt setur 2. minni hluti fyrirvara við raunverulega nauðsyn þessarar lagasetningar, sem er svo annað atriði, það er ekki bara stjórnarskrárhættan, það er líka nauðsyn lagasetningarinnar. Sumir hv. þingmenn hafa komið hér sérstaklega í andsvör og talið það vera stóra málið varðandi þetta frumvarp hver sé raunveruleg nauðsyn þess í dag, vegna þess að það er ekki langt síðan þetta frumvarp kom fram, í mars sl., og átti á þeim tíma að fara í gegnum þingið helst á einum eða tveimur dögum. Síðan eru liðnir einn og hálfur mánuður a.m.k. og nú er það komið til 2. umr., þannig að það bráðlá á. Gildistími frumvarpsins er takmarkaður. Hann er tímabundinn þannig að maður getur spurt: Hvað liggur á? Er þetta nauðsynlegt? Hvernig er ástandið í faraldrinum? Mér skilst að bólusetningar gangi vel, það eru ekki miklar fréttir af veikindum og síst alvarlegum veikindum, þannig að hver er þessi nauðsyn að fara þessa leið, taka þessa áhættu varðandi stjórnarskrána og setja þetta frumvarp fram núna með þessum krafti sem virðist vera í því að koma því hér í gegn núna, loksins í byrjun maí? Er þetta nauðsynlegt, vegna þess að þetta er tímabundið og faraldurinn er á niðurleið? Veikindin eru ekki alvarleg en frumvarpið á samt að fara í gegn, kannski vegna sérstaks fræðilegs áhuga fræðimanna og til að sjá niðurstöðu varðandi stjórnarskrárhættu. Frumvarpið er lagt fram af nefndinni sjálfri að tilstuðlan ráðuneytisins og þótti nauðsynlegt að það yrði að lögum sem fyrst. Síðan hefur margt breyst hvað varðar regluumhverfi sóttvarna, sem er svo annað atriði. Síðan hafa verið sett ný ákvæði í sóttvarnalög sem breyta stöðunni ansi mikið og veita yfirvöldum heimildir til að taka á komufarþegum hingað til lands á allt annan hátt en áður var. Þannig að það byggir líka undir þessa spurningu mína um hver nauðsynin er á þessari lagasetningu núna, svona seint þegar frumvarpið hefur dregist í einn og hálfan mánuð. Loks telur 2. minni hluti að í ljósi þessa hafi ekki verið sýnt fram á að enn sé knýjandi þörf á þeirri lagasetningu sem hér er til umfjöllunar. 2. minni hluti leggst gegn samþykkt frumvarpsins en tekur þó undir og styður breytingartillögur meiri hluta nefndarinnar um að c-liður 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins falli út. Við styðjum auðvitað að hættulegasta ákvæðið fari út, sem er þá framför. Við styðjum að það verði fellt út. En að öðru leyti getum við ekki stutt þetta frumvarp. Okkur líst nú ágætlega á tillögur 1. minni hluta eins langt og þær ná og munum styðja breytingartillögu þeirra einnig.

Herra forseti. Ég vil fjalla í örstuttu máli um nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um loftferðir, nr. 60/1998, en þau lög eru nú til endurskoðunar eða það liggur fyrir nýtt frumvarp fyrir umhverfis- og samgöngunefnd og bíður umfjöllunar. Það er mikill lagabálkur. Við fjöllum hér um lítinn anga núgildandi laga um loftferðir sem fjallar um skyldur flugrekenda vegna Covid-19. Þetta er talsvert mikilvægt frumvarp og aðkallandi. Það þarf að vinna að þeim verkefnum sem bíða okkar og sem við erum í miðju kafi í varðandi heimsfaraldur með skipulögðum og markvissum hætti. Það þarf ekkert að fjölyrða um að um verkefnið er í rauninni rík samstaða. Við tölum um að í húfi sé þjóðarheill og þjóðarhagsmunir og í umfjöllun umhverfis- og samgöngunefndar kom skýrt fram að það er enginn ágreiningur um markmiðið og mikilvægi þess að tryggja sóttvarnir eins og kostur er. Frumvarpið hefur verið til umfjöllunar í nokkrar vikur og þetta mikla álitamál var afgreitt úr nefndinni í ágreiningi. Það liggja fyrir þrjú nefndarálit og ég er hluti af nefndaráliti 1. minni hluta. Við í Samfylkingunni höfum verið einbeitt og stutt ítarlegar tillögur í því efni að bregðast við þessum vágesti sem er Covid-19 með ábyrgum hætti og höfum stutt málefnin á ágætum grundvelli þess en við höfum gert miklar athugasemdir við aðferðir og nálgun sem hefur verið viðhöfð. Formaður velferðarnefndar, hv. þm. Helga Vala Helgadóttir, hefur frá upphafi Covid-umfjöllunar lagt á það áherslu að öll skref sem við stígum, sem eru afdrifarík og hafa áhrif á líf og hagi einstaklinga og fjölskyldna á Íslandi, verði að hafa sterkan lagagrundvöll og styðjast við skýr lög. Reglugerðir sem settar eru verði að styðjast við skýrar lagaheimildir, verði að samrýmast lögum. Þar hefur okkur því miður svolítið orðið fótaskortur. Í þessu efni er það hin lagalega umgjörð sem er umhugsunarefni og þarna liggur efinn. Það hefur verið skírskotað til sjálfra grundvallarlaganna í íslensku samfélagi, stjórnarskrárinnar, og vísað til 2. mgr. 66. gr. laganna, þar sem segir, með leyfi forseta: „Íslenskum ríkisborgara verður ekki meinað að koma til landsins né verður honum vísað úr landi.“ Það verður ekki skýrara og er fortakslaust, eins og hefur komið fram og það er, eins og hv. framsögumaður 1. minni hluta, Hanna Katrín Friðriksson, nefndi, auðvitað viðlíka ákvæði í viðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Þess vegna viljum við staldra við og fara varlega. Ef þetta frumvarp verður að lögum þýðir það að í tilteknum tilvikum verði flugrekendum gert skylt að synja íslenskum ríkisborgurum um komu til landsins hindrunar- og tafarlaust. Það vekur athygli að þetta er sólarlagsákvæði, þetta er tímabundið ákvæði en gildir til ársloka 2022. Ráðherra er raunar gert að setja reglugerð og endurskoða hana á fjögurra vikna fresti. En þetta tímabundna ákvæði til ársloka 2022 vekur auðvitað umhugsun í ljósi þess hve langur tími þetta er miðað við þær breytingar sem gerðar voru nýlega á sóttvarnalögum. Eins og fram kom í máli framsögumanns bæði meiri hluta og 1. minni hluta, fór fram mikil umræða í umhverfis- og samgöngunefnd um þetta ákvæði. Við fengum þrjá sérfræðinga í stjórnskipunarrétti til að koma á okkar fund í jafn mörg skipti til að ræða sérstaklega þetta ákvæði, 66. gr. Það voru dálítið skiptar skoðanir eða áferðarmunur á viðhorfum sem þar ríkti. Niðurstaða okkar sérfræðinga var alls ekki afgerandi og háð miklum fyrirvörum. Það er kannski fullmikið sagt að það hafi verið skiptar skoðanir, en sýn þeirra og álit skjóta raunar ekki styrkari stoðum undir lagasetningu þessa að okkar áliti, lagasetningu sem kallast svo sterklega á við fortakslaust ákvæði stjórnarskrárinnar. Það bar á góma í samtölum okkar hvort þessi lagasetning væri yfir höfuð nauðsynleg og hvort ekki væri bara eðlilegt að leggja hana til hliðar í ljósi þróunar mála. Ákvæði sóttvarnalaga hefðu verið styrkt og nú væri orðið auðveldara að hemja útbreiðslu faraldursins. En að höfðu samráði við ráðuneytin þrjú, eins og kom fram hjá framsögumanni meiri hluta, var það niðurstaðan að þetta væri talið brýnt vegna þjónustunnar sem færi vaxandi, umferð færi vaxandi, og þar með vegna öryggis farþega og það væri mat þeirra að eðlilegt væri að grípa til þessarar lagasetningar. Síðan var fjallað um hvað þetta innibæri, að skylda flugrekendur til að krefja farþega um tiltekin vottorð og, ef þau vottorð væru ekki fyrir hendi, að synja þeim um byrðingu, þ.e. að ganga um borð í farþegaflugvél. Jafngildir það því að verið sé að synja þeim að koma til síns heima með vísan til 66. gr.? Eða má réttlæta það með því að segja: Ekki bara akkúrat núna, þér er heimilt að koma þegar þú hefur fengið tilskilin vottorð? Um þetta stendur styrinn því að flugið er í raun og veru eini möguleiki viðkomandi til að komast til síns heima ef sá hefur á því þörf og aðstæður viðkomandi eru þannig að það sé knýjandi. Það er langsótt að vísa til þess að það séu skip á ferðinni og hægt að bjóða viðkomandi að taka sér far með einhverjum slíkum farkosti. Það má draga upp ýmsar sviðsmyndir af þeirri stöðu sem skapast getur við þessar aðstæður hjá Íslendingum, hugsanlega barnafjölskyldum, sem hafnað er að ganga um borð samkvæmt fyrirhuguðum ætlunum í erlendri flughöfn. Hv. framsögumaður 1. minni hluta fór ágætlega yfir þær aðstæður sem kunna að skapast. Herra forseti. Það er annað sem ástæða er til að drepa á en ekki í löngu máli, en það er flugöryggisþátturinn sem lítið hefur verið fjallað um. Eins og fram hefur komið er ekkert dómafordæmi til varðandi þetta ákvæði að svo komnu máli. Að okkar áliti í 1. minni hluta þýðir það auðvitað að löggjafanum ber að stíga afar varlega til jarðar í máli sem þessu og það sé óvarlegt að samþykkja frumvarp með það undirliggjandi að á tiltekið ákvæði hafi ekki reynt fyrir dómi og jafnvel gefa boltann upp að því leyti í ljósi nýgenginna hrakfara. Sporin hræða. En án efa er hér um mjög áhugavert efni að ræða í lögfræðilegu tilliti. Í ljósi þess að endurskoðun laga um sóttvarnir hefur farið fram og það ríkja nú miklu betri varnir hvað það varðar þá telur 1. minni hluti að lagasetning sem boðuð er með þessu frumvarpi geti í rauninni skapað áframhaldandi óvissu og jafnvel einhvern núning og átök og skapað þannig í framkvæmd meiri vanda og 2. minni hluti nefndi að hugsanlega gætu verið skaðabótamál undir. Herra forseti. Það er rétt að árétta að það var mat meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar að láta hér staðar numið í umfjöllun nefndarinnar, það yrði ekki lengra komist. Þó svo að við kölluðum til fleiri ráðgjafa, fleiri lögspekinga, yrði þetta í stórum dráttum niðurstaðan. Það var ákvörðun að afgreiða nefndarálitið með þeim hætti sem nú hefur verið kynnt. Það yrði ekkert lengra komist. Við getum kannski kallað það kalt mat. Það yrði þá að koma í ljós í framhaldinu hvað yrði, það yrði að fara eins og fara vill. Herra forseti. 1. minni hluti leggur fram þessa breytingartillögu fyrst og fremst með þessari sterku skírskotun til grundvallarlaga okkar, til stjórnarskrárákvæðisins í 2. mgr. 66. gr. Það er rétt að taka fram að markmið frumvarpsins í hinu stóra og hinu heila styðjum við fullum fetum og iðum í skinninu, eins og öll heimsbyggðin auðvitað, að ná yfirtökum í þessum langvarandi slag við illvíga veiru. En við teljum að hér hefðum við kannski átt að fara ögn meira með löndum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni kærlega fyrir hans innlegg. Ég ætla kannski að byrja á því að nefna nokkuð sem mér yfirsást í ræðu minni þegar ég flutti álit 1. minni hluta. Með mér á því áliti var einmitt hv. þm. Guðjón Brjánsson, þingmaður Samfylkingar, og samþykkur því var áheyrnarfulltrúi í umhverfis- og samgöngunefnd, Andrés Ingi Jónsson, þingmaður Pírata. Ég biðst forláts á þeirri yfirsjón minni. Hv. þingmaður nefnir að því hafi verið velt upp í umfjöllun nefndarinnar hver þörfin væri á þessum aðgerðum. Spurningin kemur frá einum þeirra sérfræðinga í stjórnskipunarrétti sem við fengum til okkar, þeim sérfræðingi sem mætti eftir að sóttvarnalögum hafði verið breytt og reglur hertar á landamærum. Það hefði eitt og sér verið fróðlegt að heyra í hinum eftir það. En mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hann teldi að við hefðum kannað það nægilega hversu mikil þörf væri á því að fara í svo harkalegar aðgerðir og stinga sér inn á þetta gráa svæði í ljósi núgildandi sóttvarnalaga með tilheyrandi hertu eftirliti á landamærum og svo ég bæti um betur vil ég nefna þá reglugerð sem kynnt var í dag af hálfu heilbrigðisráðherra og mun taka gildi á föstudaginn þar sem farþegar frá 148 löndum eiga nú að fara á sóttvarnahótel vegna þess að þau lönd sem þeir koma frá eru skilgreind sem hááhættusvæði. Vissulega eru þar undanþágur í boði en engu að síður finnst mér fulllítið að tala um belti og axlabönd í þessu tilfelli, ég myndi jafnvel tala um belti, axlabönd og samfellu. En mig langar til að heyra skoðun hv. þingmanns og samþingsmanns míns í umhverfis- og samgöngunefnd á því hvort við höfum farið nægilega ofan í kjölinn á þessu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þegar þetta frumvarp barst okkur þá var það með töluvert miklum þrýstingi um að við ynnum það hratt. Síðan fór nú vindurinn dálítið mikið úr því og við fengum aukinn tíma til þess að fjalla um það. Við í öllu okkar starfi erum alltaf að tala um meðalhófi og að fara eins mildar leiðir í okkar starfi og við getum. Í ljósi þess að við erum stöðugt að bólusetja fleiri, hlutfallið hækkar alltaf af þeim sem ferðast með giska öruggum hætti, með vottorð, þá tel ég að þeir sem eru á faraldsfæti núna, það er a.m.k. trú okkar, séu tryggilega bólusettir og þessi tilvik sem myndu skapast við landamæri yrðu ekki ýkja mörg og að þetta harða eftirlit við byrðingu sé harkalegt inngrip. Okkar ráðgjafar voru á því að það væri hugsanlegt að þetta frumvarp væri óþarfi úr því sem komið væri, það væri búið að herða sóttvarnaákvæði það mikið að við réðum við aðstæður. En viðhorf ráðuneytanna er þetta: Að létta á álagi á landamærum því að við erum að horfa fram á stóraukna umferð ef að líkum lætur til Íslands og í því ljósi leggja ráðuneytin áherslu á að málið verði að veruleika. En ég held að þetta sé ofmetið.

Herra forseti. Við erum hlynnt því að þetta frumvarp verði samþykkt þannig að það létti á álagi á landamærunum, eins og er talað um, þannig að ef maður er erlendur ríkisborgari og ferðamaður og er að koma til landsins þá má meina manni inngöngu inn í landið á brottfararstað. Það er það sem breytingartillaga minni hlutans gengur út á, að það megi gera þetta, það eigi bara ekki við um íslenska ríkisborgara því að stjórnarskráin segir að íslenskum ríkisborgurum verði ekki meinað að koma til landsins. Það er það sem breytingartillagan gengur út á. Þegar málið verður samþykkt þannig - ég held að það hljóti að verða samþykkt þannig - þá náum við því grunnmarkmiði að taka utan um þennan ofboðslega ferðamannafjölda. Ef maður skilar ekki neikvæðu PCR-prófi á brottfararstað eða bólusetningarvottorði eða vottorði um að hafa fengið Covid og er erlendur ferðamaður að koma til landsins, þá verður honum, á brottfararstað, meinað að koma til landsins. Þannig verður það ef málið verður samþykkt með því að undanskilja íslenska ríkisborgara. En hvað gerist þá með þessa íslensku ríkisborgara, þessa örfáu sem ekki skila PCR-vottorði o.s.frv., og þráast við og eru þá búnir að brjóta sóttvarnalögin? Þá fara þeir í flugvélina, eins og margir sýktir hafa gert hingað til - við þekkjum af smitrakningum að smitin verða síðan innan lands, þau virðast ekki verða í flugvélunum. En ókei, það gæti gerst í flugvélunum. Viðkomandi borgarar koma til landsins og eru teknir þar af lögreglu af því að þeir eru búnir að brjóta sóttvarnalögin, þeir skiluðu ekki vottorði - það er þannig í dag að það verður að skila því á brottfararstað - og eru settir á sóttvarnahótel í 14 daga. Ef þeir eru tilbúnir að fara í skimun þá geta þeir farið í fimm daga sóttkví og skimun eins og lög kveða á um. Þetta eru örfáar hræður. Ef frumvarpið verður samþykkt eins og lagt er til þá tökum við verulega áhættu á því að brjóta á stjórnarskrárvörðum rétti íslenskra ríkisborgara til að koma til landsins. Það er búið að bólusetja heilbrigðisstarfsfólkið og áhættuhópana og elstu borgarana og við erum að klára þetta, erum á lokametrunum. Til hvers er þetta þá? Til að stöðva það að einhverjir örfáir íslenskir ríkisborgarar sitji í flugvél sem eru síðan gripnir strax og þeir koma til landsins og eru settir á sóttvarnahótel með lögregluvaldi eins og við erum búin að setja í lögin? Þeir koma til landsins. Hver er sóttvarnahættan þar? Hún er verulega lítil. Það var verið að rífast um það þegar við vorum að breyta sóttvarnalögum um daginn og víkka út heimild til að þurfa ekki að fara í sóttkví hérna á Íslandi. Það var verið að samþykkja það um daginn. Það eykur gríðarlega smithættuna innan lands en það var samþykkt um daginn. Það var að frumkvæði heilbrigðisráðherra. Maður þyrfti ekki að fara í sóttkví á Íslandi, sýnir bara PCR-próf á brottfararstað og fer í skimun þegar maður kemur til landsins og er frjáls nema maður komi frá einhverjum mjög áhættusömum svæðum. Samt getur maður komið frá áhættusömum svæðum. Fjöldinn allur sem situr í flugvélinni og þarf ekki að fara í sóttkví. Samhengi hlutanna er að menn eru tilbúnir til þess að fá ferðamannastrauminn, að fá gríðarlega mikið af mögulegum smitum inn í landið og segja það réttlætanlegt. Ég held að það hafi verið alveg sæmilega skynsamleg ákvörðun af því að við erum komin á svo góðan stað. En á sama tíma er verið að leggja þetta til í þessu frumvarpi til þess að gera þetta eitthvað þægilegra á landamærum, en sóttvarnalega séð eru þetta örfáir íslenskir ríkisborgarar sem þráast við á brottfararstað og eru svo teknir með lögregluvaldi þegar þeir koma til landsins. Hve margir nenna því? Þetta verða örfáar hræður. Ég held að sumir sem eru með einhvers konar mótspyrnu við þessu öllu saman myndu kannski láta reyna á það til þess að fara með það fyrir dómstóla. Þá erum við komin með annan mögulegan dóm á þessar aðgerðir, fyrst á ráðherra og svo núna Alþingi sem brýtur stjórnarskrána ef það væri dæmt þannig. Þetta er engan veginn réttlætanlegt fyrir sóttvarnir. Það væri hægt að færa örlítið til ásinn á því hver áhættan er, færa menn undir það að þeir verði að fara í skyldusóttkví á Íslandi, þessa skyldusóttkví sem ákveðið var að hætta með um daginn, færa örlítið fleiri undir það til að koma til móts við þessi tilvik, þessa örfáu Íslendinga sem nenna að standa í því að verða gripnir af lögreglu þegar þeir koma til landsins vegna þess að þeir framvísuðu ekki einu af þessum þremur vottorðum á brottfararstað. Þetta er ekki ásættanlegt með tilliti til sóttvarna. Sóttvarnir hafa gengið gríðarlega vel í gegnum faraldurinn og við erum líka gríðarlega heppin að hafa valið þá leið sem við fórum. Í upphafi voru sumir sem sögðu að sænska leiðin væri best og það var mikil umræða um það í samfélaginu. En leiðin okkar reyndist virkilega farsæl og sett var 14 daga sóttkvíargirðing um landið. Það var samkvæmt lögum og stjórnarskrá. Það mátti koma til landsins með 14 daga sóttkví. Þetta skoðuðum við sérstaklega vel í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þegar við höfðum eftirlit með sóttvarnayfirvöldum út frá stjórnarskrárlegum forsendum og lögum. Við skoðuðum það mjög vel. Það mátti setja þessa 14 daga sóttkvíargirðingu í kringum landið. Fyrst var fólk ekki skyldað í skimun, það var prófað fyrst, gætt meðalhófs. Það var prófað fyrst. Það mátti fara í skimun og fara í fimm daga sóttkví og skimun en þá varð að borga fyrir það, þá mátti sleppa við þessa 14 daga. En það virkaði ekki og þá var það látið vera ókeypis. Það virkaði ekki og þá var það gert að skyldu. Þetta voru góðar ákvarðanir og við studdum þær, þær stóðust stjórnarskrá og þar var gætt meðalhófs, þær voru nauðsynlegar í sóttvarnalegu tilliti. Svo var farið af stað og átti að reyna að keyra þetta mál í gegnum þingið en farið af stað með ákvarðanir sem voru illa ígrundaðar og stóðust ekki lögmætisregluna og voru dæmdar ólöglegar. Þá kom málið til þingsins til að fá heimild fyrir þessu og við veittum hana samkvæmt lögum og reglum og stjórnarskrá. En hér á lokametrunum er lagt til að skylda flugfélög að banna íslenskum ríkisborgurum að fara um borð nema þeir framvísi einu af þessum þremur vottorðum. Þeir koma til landsins eftir að hafa þegar brotið sóttvarnalög og myndu strax verða teknir af lögreglunni. Þetta verða örfáar hræður. Það er ekki réttlætanlegt út frá sóttvörnum að taka séns á því að brjóta stjórnarskrárákvæði og skapa fordæmi - sjáið hvaða fordæmi við værum að skapa fyrir framtíðina. Það fordæmi að taka svona ákvörðun út af einhverjum örfáum hræðum sem skapa mjög litla sóttvarnahættu, mörgum sinnum minni, mörg hundruð ef ekki þúsund sinnum minni sóttvarnahættu en þeir sem þurfa ekki einu sinni að fara í sóttkví - langflestir þurfa ekki að fara í sóttkví sem koma frá grænum og jafnvel appelsínugulum svæðum, nýlega var hætt að krefjast sóttkvíar vegna þess fólks. Það er örugglega tugþúsund sinnum meiri hætta af þeim en af þessum örfáu íslensku ríkisborgurum sem þráast við og brjóta sóttvarnareglur og eru teknir af lögreglu þegar þeir koma til landsins. Það er raunverulega staðan og það sem er á vogarskálunum núna. Þá er komið fordæmi fyrir því að Alþingi Íslendinga samþykki á svona ofboðslega veikum grunni að ganga á rétt Íslendinga til að koma til landsins, stjórnarskrárvarinn rétt Íslendinga í 66. gr., þar sem segir að íslenskum ríkisborgara verði ekki meinað að koma til landsins. Þá er komið fordæmi fyrir því. Þá er hægt að segja: Ja, menn gerðu þetta. Þetta var ekkert sérstaklega nauðsynlegt á sínum tíma, það hefði náð til örfárra einstaklinga í raun og veru. Sóttvarnalega séð var þetta ekkert sérstaklega mikilvægt, miklu minna mikilvægt en aflétting sóttkvíar fyrir bara nokkrum vikum. Þá er komið fordæmi fyrir því, eins og hv. framsögumaður málsins vitnað í áðan, að það sé hægt að framselja menn úr landi. Þá er komið fordæmi en ekki á grundvelli þess að það séu sakamenn sem verið er að framselja til að þeir geti afplánað refsingu í því ríki þar sem þeir brutu af sér. Nei, það er á svona ofboðslega veikum grunni sóttvarnalega séð. Það væri hægt að fara í mótvægisaðgerðir og ég legg til að þetta mál fari aftur til nefndarinnar og við fáum það á hreint hvaða mótvægisaðgerðir væri hægt að fara í. Það væri t.d. hægt að breyta örlítið löndunum sem þarna eru fyrir þá sem þurfa að fara í skyldusóttkví. Það er hægt að breyta því. Það myndi ekki brjóta stjórnarskrána. Það er alveg víst. En hér er vafi og það er hægt að fara í vægari aðgerðir. Ef maður velur ekki vægari aðgerðir þegar verið er með lögum að takmarka réttindi borgara - það má með lögum takmarka réttindi borgaranna en menn verða að hafa réttmæta ástæður fyrir því, sem er ekki í þessu tilfelli af því að þetta nær yfir einhverja örfáa Íslendinga sem þráast við, sem er sóttvarnalega séð ekki réttlætanlegt af því að það er hægt að fara í aðrar aðgerðir þar sem við náum miklu víðtækari sóttvörnum með því að færa örlítið til nálina varðandi það hvaða fólk þarf að fara í skyldusóttkví út frá því hvaða löndum það kemur frá, frá áhættusamari svæðum. Þetta er ekki vönduð löggjöf. Hér er ekki gætt meðalhófs þegar verið að takmarka með lögum borgaraleg réttindi fólks sem tryggð eru í stjórnarskrá. Þetta er ekki bara eitthvert stjórnarskrárákvæði. Þetta er eitt af grundvallarstjórnarskrárákvæðunum, grundvöllurinn fyrir öllum öðrum réttindum manns. Þetta er á vogarskálunum þannig að ég bendi landsmönnum á það. Það hefur gengið vel með sóttvarnir og við viljum halda þeim áfram og við viljum hafa það þannig að erlendur ríkisborgari, ferðamaður sem er að koma til landsins, sem framvísar ekki einu af þessum þremur vottorðum, sé meinað að koma til landsins. Við viljum hafa það þannig og við leggjum til að það sé áfram inni en það eigi ekki við um íslenska ríkisborgara. Þeir eru bara meðhöndlaðir samkvæmt þeim lögum sem eru til staðar og eru fyllilega fullnægjandi fyrir sóttvarnir. Ef menn telja að það þurfi að vera einhverjar mótvægisaðgerðir hvað það varðar þá er hægt að hreyfa skilyrðin til annars staðar eins og ég var að nefna varðandi það að setja meiri skyldusóttkví á meiri áhættusvæði, því að appelsínugulu svæðin eru undir þarna, sem við vorum að breyta um daginn og undanskilja skyldusóttkví. Virðum sóttvarnir. Þetta er að klárast og við erum að fara inn í sumarið. Skemmum ekki á lokametrunum þetta mikilvæga ferli sem við höfum farið í með því að taka séns á að brjóta, og ég myndi segja líklega brjóta, stjórnarskrá landsins og grunnréttindi borgaranna í nánast engum sóttvarnalegum tilgangi. Það er hægt að ná miklu betri sóttvörnum á annan hátt. Gerum þetta vel. Hrösum ekki svona gjörsamlega á lokametrunum. Gerum þetta vel og verum stolt af þessu og verum stolt af okkur.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið er ég áheyrnarfulltrúi Pírata í umhverfis- og samgöngunefnd og lýsi mig sem slíkur sammála nefndaráliti með breytingartillögu frá 1. minni hluta nefndarinnar. Ég get í raun vísað til efnislegrar umfjöllunar hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson varðandi þau álitaefni sem eru fyrir hendi en hún fór ágætlega yfir þetta. Þar sem ég er bara aumur áheyrnarfulltrúi nýt ég þeirra forréttinda að geta líka lýst mig fylgjandi því sem fram kemur í nefndaráliti 2. minni hluta. Það ótrúlega gerðist að frumvarp sem var borið fram af öllum föstum fulltrúum í umhverfis- og samgöngunefnd í mars breyttist þannig í meðhöndlun nefndarinnar að hluti hennar neitaði að hlusta á varnaðarorð sérfræðinga og stendur að meirihlutaáliti. Hinn hlutinn klauf sig frá málinu sem hann sjálfur lagði fram fyrir tveimur mánuðum. Það gerir fólk ekkert að gamni sínu. Ég hvet fólk því til að líta á nefndarálit fulltrúa Miðflokksins, Viðreisnar og Samfylkingar, sem við í Pírötum styðjum, með þeim augum að þetta eru nefndarálit fólks sem lagði frumvarpið fram en mælir nú gegn ákveðnum þáttum í því eftir að hafa skoðað það betur. Ég vísa þá kannski til nefndarálita varðandi yfirferð yfir málið og álitaefnin. Ég verð að byrja á að tala aðeins um hvað það er almennt slæmt þegar nefndir taka að sér flutning á flóknum og viðamiklum þingmálum. Þegar nefndir sameinast um að flytja mál þykir mér eðlilegt að það séu mál sem snúa kannski að því að framlengja tímafresti, að bregðast við einhverjum lagfæringum sem þurfa að eiga sér stað hratt eða, eins og við höfum kannski upplifað óþarflega oft undanfarið, að bregðast við krísuástandi í samfélaginu. Hins vegar höfum við á síðustu misserum líka séð að ráðherrar geta alveg komið með krísumálin til þingsins og fengið þau kláruð mjög hratt. Þess vegna held ég að miklu betra hefði verið að ráðherra mælti fyrir þessu frumvarpi. Ég er ekki búinn að lúslesa alla 1. umr. málsins en ég held að það hafi í fyrsta sinn komið fram við 2. umr. málsins núna í dag að málið er frá samgönguráðuneytinu. Nokkrir fulltrúar í umhverfis- og samgöngunefnd sögðu hér að þetta mál kæmi frá ráðuneytinu sem bæði nefndina um að flytja það. Þá er nú bara einfaldara að ráðherrann geri það sjálfur til að allt sé fyrir opnum tjöldum, til að þetta sé ekki falið inni í nefndarstarfi og borið fram með frumvarpi sem er sagt vera í nafni nefndarinnar - og er það, en innvolsið allt fengið lóðbeint frá ráðuneytinu. Svo er málið enn flóknara vegna þess að nefndin hefur þurft að ræða við þrjú eða fjögur ráðuneyti varðandi ólík álitamál í frumvarpinu. Þó að samgönguráðuneytið sé það ráðuneyti sem kemur til með að framkvæma lögin er það heilbrigðisráðuneytið sem er vísað til sem úrskurðaraðila um það hvort enn sé nauðsyn á þessum aðgerðum sóttvarnalega séð. Hvort ráðuneytið ber þá ábyrgð? Eða er þingið sjálft bara búið að leysa ráðuneytin undan því að bera ábyrgð á mögulegum stjórnarskrárbrotum? Er þingið að fría ráðherrann ábyrgð með því að þingnefnd beri þetta fram? Var leikurinn kannski til þess gerður? Svo verð ég að viðurkenna, herra forseti, að það kom mér á óvart að þessu máli væri haldið til streitu eftir hraðsoðnar breytingar á sóttvarnalögum fyrir tveimur vikum. Þær breytingar snerust um að þétta landamærin, snerust um að tryggja sóttvarnir í kringum fólk sem kemur til landsins, snerust um að ná öllum þeim markmiðum sem þetta frumvarp átti að ná þegar það kom fram í mars. Í millitíðinni hélt ég að ráðuneytin hefðu svo dottið niður á betri lausn og þess vegna gæti frumvarpið bara farið í norður- og niðurfallið en það er öðru nær. Stjórnarliðar héldu fast í að keyra málið áfram og vildu ekki heyra á það minnst að umhverfis- og samgöngunefnd myndi bara slátra því sem óþarfa og vildu ekki heldur heyra á það minnst að við tækjum tillit til sjónarmiða varðandi álitamál sem snerta stjórnarskrá. En álitamálið er nefnilega svo einfalt, það snýst bara um það að stjórnvöld mega ekki setja heimferðabann á íslenska ríkisborgara. Ef stjórnvöld gera það, ef þau setja lög sem jafngilda því að neita eigin ríkisborgurum um landgöngu, eru þau ekki bara að brjóta stjórnarskrá heldur líka mannréttindasáttmála vegna þess að réttur ríkisborgara til að komast til síns heima er hornsteinn alþjóðakerfisins, hornsteinn fullvalda ríkja. Ríki er ekki fullvalda ef þar er ekkert fólk. Þess vegna er 66. gr. stjórnarskrárinnar eitt af lykilatriðunum í stjórnarskránni okkar. Hún tryggir rétt okkar allra til að vera í landinu og komast heim og án okkar væri þetta land ekki til. Þess vegna verð ég, herra forseti, að ræða orðfæri talsmanns stjórnarliða í þessu máli sem sagði í andsvari við hv. þm. Jón Þór Ólafsson að ekki væri hægt að skylda flugrekanda til að flytja smitaðan Íslending til landsins. Ekki er hægt að skylda flugrekenda til að flytja smitaðan Íslending til landsins og setja þá mögulega heila flugvél í hættu, ekki frekar en hægt er að skylda flugrekanda til að flytja drukkinn Íslending milli landa. Vandinn við þetta er að enginn er að segja að við ætlum að skylda flugrekendur til eins eða neins, nema stjórnarliðar sem vilja skylda flugrekendur til að meina íslenskum ríkisborgurum að koma heim. Breytingartillaga minni hlutanna snýst um að sett verði í hendur flugrekendanna sjálfra að meta út frá sínum hagsmunum og flugöryggi hvort ástæða sé til að meina fólki að ganga um borð í flugvél. Útúrsnúningur hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar væri ekki slæmur ef ekki væri fyrir þá staðreynd að margoft er búið að benda á að þetta er della. Það hefur t.d. komið fram í breytingartillögum sem umhverfis- og samgöngunefnd fékk frá ráðuneytinu. Málið hefur verið að velkjast í kerfinu í allar þessar vikur og álitamálið varðandi heimkomubannið er svo alltumlykjandi að við höfum fengið frá ráðuneytinu tillögur að því hvernig hægt sé að ná utan um stjórnarskrárbrotsvandann. Efnislega eru þær samhljóða því sem 1. minni hluti leggur hér til. Í greinargerðinni sem kom frá ráðuneytinu með þessari tillögu 22. mars, með leyfi forseta, segir að: „…sú skylda sem hvílir á flugrekanda/umráðanda loftfars til að synja farþega um flutning sé ekki fortakslaus gagnvart íslenskum ríkisborgurum þrátt fyrir að skilyrði a-liðar 1. mgr. sé ekki fullnægt. Í þessu samhengi er rétt að árétta að samkvæmt 4. mgr. 42. gr. laga um loftferðir [...] er flugstjóra, sem fer með æðsta vald í loftfari, heimilt þegar nauðsyn ber til, að synja viðtöku í loftfar eða vísa úr því flugverjum, farþegum eða varningi og farangri. Er almennt talið viðurkennt að slík nauðsyn geti m.a. tekið til þess að til þess að varna útbreiðslu farsóttar.“ Þann 22. mars fékk nefndarfólk í hendurnar þennan texta sem sýnir að allt tal um skyldu flugrekenda til að flytja smitað fólk er úr lausu lofti gripið. Ég ætla því að biðja fólk um að ræða það ekki meir. En vandinn er að það er svo óljóst hvaða hagsmuni frumvarpið á að verja núna þegar búið er að breyta sóttvarnalögum þannig að landamærin séu þéttari. Einu hagsmunirnir sem ég sé núna eru hagkvæmnissjónarmið, að það sé ódýrara og einfaldara að láta fólk bara vera úti í löndum frekar en að fá það til Íslands og þurfa að hýsa það í sóttvarnahúsi. Herra forseti. Það er bara ekki nógu góð ástæða til að brjóta réttindi fólks. Það kostar að virða mannréttindi, það bara kostar og það er ekkert að því. Kostnaðurinn við að brjóta mannréttindi er siðferðilega miklu hærri, að ekki sé talað um þann fjárhagslega kostnað sem getur hlotist af því, eins og kemur fram í umfjöllun 2. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Ef íslenska ríkið skyldar einkaaðila fyrir hönd ríkisins til að brjóta mannréttindi á íslenskum ríkisborgurum, eins og stjórnarliðar leggja til að geti gerst, er íslenska ríkið skaðabótaskylt. Þetta frumvarp er aðeins nauðsynlegt ef fólki finnst það ekki bara þurfa að vera með beltið og axlaböndin sem eru þegar komin heldur líka einhvern veginn að vefja sig í sellófan. Þetta er bara óþarfi. Varðandi óvissu með samræmi við stjórnarskrá sagði talsmaður stjórnarliða í umræðunni áðan að fjölmörg ákvæði væru í stjórnarskránni sem mætti túlka á ýmsa vegu. Já, stjórnarskráin er meingölluð hvað þetta varðar, hún er rosalega óljós, mörg ákvæði sem enginn skilur almennilega og er hægt að túlka í allar áttir. Þess vegna viljum við í Pírötum nýja stjórnarskrá, því að hún er skrifuð á mannamáli, hún er skýrari og hún er betri. En veistu hvað, forseti? 66. gr. gildandi stjórnarskrár er bara „kópípeistuð“ í tillögum stjórnlagaráðs. Hún er afrituð lóðbeint úr gildandi stjórnarskrá inn í tillögur stjórnlagaráðs vegna þess að hún er skýr. Það er ekki til mikið skýrara stjórnarskrárákvæði en það að íslenskum ríkisborgara verði ekki meinað að koma til landsins né verði honum vísað úr landi. Það skilur hvert mannsbarn. Þess vegna finnst mér dálítið fyndið að meiri hlutinn hafi í nefndaráliti sínu meiri áhyggjur af mismununarákvæði stjórnarskrárinnar. Þar segir fólk allt í einu að ekki séu málefnaleg rök til að mismuna farþegum á grundvelli ríkisfangs með tilliti til frumvarpsins. Það er sem sagt talað gegn tillögu okkar í minni hlutanum um að undanskilja íslenska ríkisborgara vegna þess að þá sé verið að mismuna fólki. Þetta segir sama fólkið og er til í að brjóta 66. gr. eða alla vega láta reyna á það. Vandinn er að við spurðum einmitt sérfræðinga sem komu fyrir umhverfis- og samgöngunefnd út í það hvort þeir hefðu áhyggjur af mismunun ef við settum svona breytingu inn í frumvarpið. Þetta fólk - sem allt setti b-liðinn, heimkomubannið, á gráa svæðið gagnvart stjórnarskrá, misgrátt vissulega - allir sem við spurðum um þetta sögðu: Við höfum engar áhyggjur af því að mismuna fólki á grundvelli ríkisfangs þegar málefnalegar ástæður eru jafn ríkar og skýrar og í þessu tilviki. En þetta dregur meiri hlutinn upp sem eitthvert „réttlætiselement“. Svo hefur verið komið inn á óvissuna varðandi nauðsyn þessa. Ég nefndi hér áðan að það væru væntanlega einhver hagkvæmnissjónarmið hjá ráðuneytinu að útvista vandanum til landa þar sem fólk er statt frekar en að þurfa að halda fólki í fæði og húsnæði í nokkra daga. En hvað gerist ef breytingartillaga minni hlutans er samþykkt og bann við inngöngu í flugvél er aðeins skylda gagnvart fólki sem ekki er með íslenskri ríkisfang? Hvað gerist? Þá stöndum við frammi fyrir þeim möguleika að flugfélög setja sér þær reglur að slíkt fólk megi ekki koma um borð í vélarnar. Í þeim drögum að nefndaráliti sem við fengum frá ráðuneytinu einhvern tíma fyrr í ferlinu kom einmitt fram að þetta væri væntanlega ekki einu sinni skaðabótaskylt vegna þess að það væru bara ríkar ástæður fyrir þessu varðandi flugöryggi. Flugfélög geta sem sagt meinað fólki heimferð - geta, það er munurinn, að geta frekar en að vera skylt að gera það af hendi ríkisins. Þau geta meinað fólki heimferð eða fólk kemst einhvern veginn heim og er sett í sóttkví. Þar eru lögin orðin skýr, framkvæmdin orðin nokkuð lipur. Praktískt séð er því ekkert sem kallar á þetta frumvarp lengur. Það sem ég velti fyrir mér er hvort frumvarpið endurspegli kannski einhvern farsóttardoða í stjórnarliðum, að þar á bæ sé fólk farið að vinna á einhverri sjálfvirkni, sætta sig við nánast hvað sem er sem kemur frá ráðherrunum. Ef sagt er að það sé nauðsynlegt er því bara tekið sem gefnum hlut á meðan minnihlutaálitin endurspegla að enn er þó drjúgur hluti þingheims tilbúinn til að rýna ofan í kjölinn þær tillögur sem koma fram. Þetta er bara svo slæm staða, herra forseti. Það er svo slæm staða að stjórnarliðar standi að samþykkt frumvarps þar sem er sagt fullum fetum að fólk viti bara ekki hvort þetta standist stjórnarskrá en vilji taka sénsinn á því. Það er ekkert dómafordæmi og til að gera dómstólunum erfiðara fyrir eru nánast engar skriflegar umsagnir eða almennileg umfjöllun í þessu máli ef á það skyldi reyna fyrir dómstólum. Hæstiréttur þarf því að ráða í þoku ef hann ætlar að túlka vilja þingsins. Þetta er það vafasamt mál að meira að segja fulltrúi stjórnarliða virðist frekar reikna með því að málið fari fyrir Hæstarétt. Ég velti fyrir mér: Ef ráðherra talaði svoleiðis varðandi álitamál gagnvart stjórnarskrá, hvort myndi það, herra forseti, teljast ásetningur eða stórkostlegt hirðuleysi um að brjóta í bága við stjórnarskrá?

Forseti mælist til þess að þingmenn vandi sig þegar þeir tala um afstöðu annarra þingmanna með ólíkar skoðanir og láti ekki að því liggja að þeir stjórnist af annarlegum sjónarmiðum eða hvötum og að þeir séu ekki meðvitaðir um ábyrgð sína, hvort sem það snýr að stjórnarskrá eða öðru. Ýmis fullþung orð hafa fallið að mati forseta í þessari umræðu en hann tekur fram að þar er ekki bara átt við síðasta ræðumann.

Forseti. Ég kom inn fyrir Pírata á einum fundi nefndarinnar en hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hefur setið þar mestmegnis í málinu. Í janúar var sett á skylda um að skila PCR-vottorði, þ.e. að maður hafi verið skimaður innan við 72 klukkustundum fyrir brottför. Sú skylda var sett í sóttvarnareglur. Ég skoðaði það, við skoðuðum stjórnarskrána og það var heimilt að gera það. Stjórnvöld höfðu prófað sig áfram með 14 daga sóttkví og svo mátti sleppa við hana með því að fara í skimun, fimm daga sóttkví og skimun og borga fyrir það. Nei, það virkaði ekki. Þá mátti sleppa því að borga fyrir það. Nei, það virkaði ekki. Þá var sett á skylda. Það virkaði ekki þannig að þeir settu á þessa skyldu á ytri landamærum, þ.e. á brottfararstað, að skila PCR-vottorði á brottfararstað. Við skoðuðum það og já, það var málefnalegt, þar var gætt meðalhófs. Það var næsta skref af því að hitt virkaði ekki. Hefur nefndin þá fengið upplýsingar um hve margir íslenskir ríkisborgarar hafa sagt: Nei, við skilum þessu ekki neitt? Er það raunverulegt vandamál að íslenskir ríkisborgarar segi: Nei, ég vil bara fara um borð? Það er það sem þetta ákvæði á að gera, að íslenskum ríkisborgurum verði bannað að koma til landsins þvert á það sem stjórnarskráin segir að séu grundvallarréttindi þeirra, að það megi ekki meina þeim að koma til landsins, vegna þess að þeir skili ekki þessu PCR-vottorði. Er það raunverulegt vandamál? Hefur það komið fram fyrir nefndinni? Ef þetta er ekki raunverulegt vandamál og ef menn skilja ekki hve stórt vandamálið er sem á að leysa með því að takmarka og mögulega brjóta þessi stjórnarskrárvörðu réttindi, þá eru menn bara ekki að sinna sínum lögbundnu og stjórnarskrárbundnu skyldum við að halda stjórnarskrána. Hefur það komið fram fyrir nefndinni hvað þetta eru margir Íslendingar, íslenskir ríkisborgarar, í dag sem segja nei og skila ekki vottorði, frá því í janúar þegar sett var á skyldan um PCR-vottorð á brottfararstað? Það er grundvallaratriði í þessu máli.

Enn eru hér óvarleg orð um afstöðu annarra þingmanna til stjórnarskrárinnar.

Herra forseti. Ég held ég geti fullyrt að engar tölur hafa komið inn á borð nefndarinnar varðandi umfang þess sem hér er verið að reyna að ná utan um. Síðustu samskipti við ráðuneytin voru í apríllok þar sem þau voru spurð hvort enn væri þörf á þessari heimild í ljósi þeirra breytinga sem gerðar voru á sóttvarnalögum og þar fengust mjög stutt svör, bara já- og nei-svör í raun, þar sem heilbrigðisráðuneytið sagðist enn þurfa þessa heimild og hin ráðuneytin vísuðu bara í það mat heilbrigðisráðuneytisins. Engin gögn eða upplýsingar eða tölur sem fylgja því heldur bara mat. Þetta er enn eitt dæmið um það hversu slæmt það er þegar ráðuneyti bera málin ekki sjálf fram heldur eru nefndir einhvern veginn að ráða í tómið hvernig eigi vinna þau. Það vantar allt of mikið af grunngögnum og upplýsingum inn í þetta mál.

Forseti. Ég hef óskað eftir að þetta mál gangi aftur til nefndar milli 2. og 3. umr., það fari aftur til nefndarinnar. Ég veit að það er ríkur vilji fyrir því hjá minni hlutanum. Þá vil ég segja inn í þá umræðu: Þessar upplýsingar verða að liggja fyrir þegar menn segja að það sé nauðsynlegt að gera þetta. Hvað eru margir sem segja: Nei, við viljum ekki framvísa PCR-vottorði á brottfararstað? Þá vitum við umfangið, þetta eru kannski nokkrir einstaklingar. Og þá getum við metið sóttvarnahættuna af því, miðað við að megnið af íslenskum ríkisborgurum verða bólusettir eftir einn til tvo mánuði. Við erum bara komin á þennan stað og sóttvarnahættan er svo miklu minni. Þá er hægt að meta þessa meintu nauðsyn sem mér sýnist vera mjög augljóst að er ekki til staðar af því að það er hægt að fara aðrar leiðir en að taka áhættuna á því að brjóta stjórnarskrá.

Virðulegur forseti. Jú, það er fínt að málið fari aftur til umhverfis- og samgöngunefndar og þar skal ég gæta þess að þessara upplýsinga verði aflað. En eðlilegast þætti mér nú að stjórnarliðar myndu bara sofa á málinu, skoða það betur með ferskan haus í fyrramálið og átta sig á því að þetta mál á bara að fara í tætarann. Við þurfum ekkert að vinna meira í því í nefndinni.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit frá atvinnuveganefnd um breytingu á lögum um einkaleyfi, nr. 17/1991, sem snýr að undanþágu frá viðbótarvernd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Nefndinni bárust umsagnir um málið frá Samtökum iðnaðarins og Lyfjafræðingafélagi Íslands. Með frumvarpinu er lögð til breyting á ákvæðum IX. kafla a í lögum um einkaleyfi til að innleiða sérstaka undanþágu fyrir framleiðslu og útflutning samheitalyfja á meðan frumleyfið er enn undir sérstakri vernd sem byggist á svokölluðu viðbótarvottorði. Um er að ræða svokallaða framleiðsluundanþágu, sbr. reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2019/933 frá 20. maí 2019 um breytingu á reglugerð (EB) nr. 469/2009 um vottorð um viðbótarvernd fyrir lyf. Reglugerðin tók gildi í Evrópusambandinu 1. júlí 2019. Innleiðing hennar í EES-samninginn er til umræðu hjá fastanefndum EFTA. Þær umsagnir er nefndinni bárust um málið voru jákvæðar og bent á að sú breyting sem lögð væri til með frumvarpinu kæmi til með að bæta starfsskilyrði samheitalyfjaframleiðenda á Íslandi sem og samkeppnisstöðu þeirra á erlendri grundu. Breytingin kæmi jafnframt í veg fyrir að störf í lyfjaiðnaði flyttust úr landi. Fram kemur í greinargerð frumvarpsins að undanþágur frá viðbótarvottorðum feli í sér tvenns konar undanþágur. Annars vegar verði þrátt fyrir tilvist gilds viðbótarvottorðs heimilt að framleiða efni, eða lyf sem inniheldur efnið, til útflutnings út fyrir Evrópska efnahagssvæðið þar sem efnið, eða lyf sem inniheldur efnið, nýtur ekki lengur verndar eða hefur ekki notið verndar og jafnframt er skilyrði að vara sé merkt með sérstöku kennimerki. Hins vegar verði heimilt að framleiða á síðustu sex mánuðum gildistíma viðbótarvottorðs efni, eða lyf sem inniheldur efnið, ef það er eingöngu framleitt til geymslu svo hægt verði að setja samheitalyf á markað um leið og frumlyf nýtur ekki lengur verndar viðbótarvottorðs. Við meðferð málsins kom fram að mikilvægt væri fyrir hagsmuni Íslands að taka framangreinda undanþágu upp í landsrétt þótt gerðin hefði ekki enn verið tekin inn í EES-samninginn en gera mætti ráð fyrir að innleiðingarferlið tæki nokkurn tíma til viðbótar. Reglugerðin hefði þegar tekið gildi innan Evrópusambandsins og staða íslenskra samheitalyfjaframleiðenda því ekki sambærileg við samheitalyfjaframleiðendur innan sambandsins. Í greinargerð frumvarpsins segir að með tilteknum afmörkuðum undanþágum aukist framleiðsla og aðgangur að samheitalyfjum. Fjárhagslegir hagsmunir íslenskra samheitalyfjaframleiðenda til þess að vera fyrstir á markað með ný samheitalyf séu verulegir og því mikilvægt að þeir hafi sömu úrræði og samheitalyfjaframleiðendur innan Evrópusambandsins. Nefndin telur jákvætt að lögum um einkaleyfi verði breytt með það að markmiði að bæta samkeppnistöðu íslenskra samheitalyfjaframleiðenda til samræmis við samheitalyfjaframleiðendur innan Evrópusambandsins þar sem undanþágan hefur þegar tekið gildi. Nefndin leggur því til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Haraldur Benediktsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, María Hjálmarsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson og Sigurður Páll Jónsson. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.