Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Ed. og var afgreitt þar með shlj. atkv. eftir shlj. meðmælum frá hv. fjhn. Efni þess er mjög einfalt. Í því felst heimild til Landsbanka Íslands að gefa út nýjan flokk bankavaxtabréfa, allt að 200 millj. kr., en bankinn hefur nú heimild til þess að gefa út bankavaxtabréf að upphæð 100 millj. kr. Bankinn hefur óskað eftir þessari heimild og er í alla staði eðlilegt að verða við þeirri ósk. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Iðnn. hefur haft þetta mál til athugunar. Frv. er flutt til þess að afla lagaheimildar um byggingu nýrra virkjana. Gera má ráð fyrir, að Búrfellsvirkjunin verði að fullu nýtt frá árinu 1974 eða fljótlega eftir það. Unnið hefur verið að margvíslegum undirbúningi og áætlunargerð um nýjar virkjanir, og er fyllilega tímabært að fara að ganga frá lokaundirbúningi og tryggja fé til framkvæmdanna. Landsvirkjun telur heppilegast, að næstu stórvirkjanir verði í Tungnaá við Sigöldu eða Hrauneyjafoss. Miðlunarmannvirki þau, sem nú er unnið að við Þórisvatn, eru sameiginleg fyrir þessar virkjanir og Búrfellsvirkjun og er því um hagkvæma heild að ræða. Gert er ráð fyrir, að virkjanirnar við Sigöldu og Hrauneyjafoss verði svipaðar að stærð eða með allt að 170 MW vélarafli hvor. Kostnaður er líka áætlaður svipaður eða um 2400 millj. kr. hvor að meðtalinni aðalorkuveitu. Er þá reiknað með vöxtum á byggingartíma, en ekki aðflutningsgjöldum. Ekki er enn fyllilega ákveðið, hvor þessara virkjana verður fyrir valinu, að byrjað verði á, enda er hagkvæmnin svipuð miðað við þær áætlanir, sem nú liggja fyrir. Með frv. er lagt til, að þegar verði veitt heimild fyrir byggingu beggja þessara nýju virkjana og hún felld inn í gildandi lög um Landsvirkjun. Jafnframt verði núverandi heimild um lántöku og ríkisábyrgð í 15. gr. l. og höfuðstólsframlag ríkissjóðs í 5. gr. l. aukin að því marki, sem gert er ráð fyrir, að nægi til fjármögnunar á undirbúningi beggja virkjananna og byggingu annarrar þeirrar, þeirrar, sem fyrr verður ráðizt í, svo og að það nægi fyrir miðlunarmannvirkjum við Þórisvatn og lúkningar á Búrfellsvirkjun. Herra forseti. Meiri hl. n. eða nm. allir að undanskildum hv. 1. þm. Norðurl. e. leggja til, að frv. verði samþ., en hann skilar séráliti. Tveir nm. hafa þó skrifað undir nál. meiri hl. með fyrirvara um að flytja eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. hefur iðnn. þessarar hv. d. haft þetta frv. til athugunar. Jafnframt frv. sem er á þskj. 10 og komið frá hv. Ed., þá hefur n. haft til athugunar brtt. á þskj. 285, sem flutt var á sínum tíma af tveimur hv. þm., og brtt. á þskj. 323, sem flutt var af þrem þm. Það kom ekki glögglega fram í n., hver afstaða nm. var til þessara brtt., og hafa tveir nm., hv. 2. landsk. og hv. 4. þm. Reykv., áskilið sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. Minni hl. leggur til, að brtt. á þskj. 323 verði samþ. og þar sem hér er um mjög verulegar breytingar að ræða og að nokkru leyti nýja stefnumörkun í raforkumálum, þá telur minni hl. rétt að gera grein fyrir þeim og þar með afstöðu sinni í sérstöku nál. og þetta nál., sem ég hef undirritað, er á þskj. 499. Ég tel rétt að geta þess, sem reyndar þskj.-númerin bera með sér, að brtt. á þskj. 285 var flutt fyrr á þinginu heldur en brtt. á þskj. 323, en inn í brtt. á þskj. 323 hefur af flm. þeirra, þegar þær voru fluttar, verið tekið meginefni brtt. á þskj. 285 varðandi húsahitun með raforku og varaleið í virkjunarframkvæmdunum, ef svo kynni að takast til, að ekki reyndist vera markaður fyrir orku frá stórvirkjun. Að þessu leyti, sem ég nú hef nefnt, þ.e.a.s. varðandi húsahitunina og varaleiðina, fjalla því brtt. á þskj. 285 og 323 að mestu leyti um sama efni. Hins vegar er á þskj. 323 um mun viðtækara efni að ræða en á þskj. 285 og mun ég víkja að því. Eins og áður hefur verið sagt, hafa 2 nm. af þeim, sem skrifað hafa undir nál. meiri hl., áskilið sér rétt til að greiða atkv. með brtt. og geri ég ráð fyrir, að þar sé átt við brtt., sem ég hef nefnt, því að aðrar brtt. eru ekki fram komnar í málinu. Ég vil segja það í upphafi, að það kom mér nokkuð á óvart, þegar mér barst til eyrna í haust, að þá stæði til að flytja frv. um tvær nýjar stórvirkjanir á Þjórsársvæðinu, eftir að lokið væri Búrfellsvirkjun, en unnið er nú að síðari áfanga hennar. Þetta kom mér á óvart al tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi vegna þess, að ég ætla, að það hafi verið á næsta þingi á undan þessu, sem málaleitan kom frá Landsvirkjun til Alþ., um að séð yrði fyrir markaði fyrir afgangsorku, sem hún taldi sig hafa á næstu árum og ekki geta gert verð úr. Það var orðið við þessari málaleitan og samþ. nokkur viðbót við álverksmiðjuna í Straumsvík og sú viðbót tekur til sín 20 þús. kw af framleiðslu Landsvirkjunar. Í öðru lagi kom mér þetta á óvart vegna þess, að þegar á sínum tíma voru sett lög um Búrfellsvirkjun og um álverksmiðju í Straumsvík, þá var það gefið í skyn af ráðamönnum hér á Alþ., að unnið myndi verða að því að næsta stórvirkjun, sem lagt yrði í, yrði á Norðurlandi, og á s.l. ári - ef ég man rétt - þá hafa einnig verið látin orð falla um það, að ég ætla af hálfu hæstv. raforkumálaráðh., að unnið væri að könnun möguleika á slíkri stórvirkjun fyrir norðan, og hefur, þegar rætt hefur verið um stórvirkjun á Norðurlandi, aðallega verið átt við Dettifossvirkjun. Skömmu eftir þingbyrjun var þetta frv. lagt fram um breyt. á landsvirkjunarl., sem felur í sér heimild til þessara tveggja stórvirkjana á Þjórsársvæðinu, og er það þetta frv. á þskj. 10, sem er nú að vísu búið að vera nokkuð lengi á leiðinni í gegnum þ. og nú hér til 2. umr. Í þessu frv., sem fyrir liggur á þskj. 10, er lagt til, að Landsvirkjun verði veitt heimild til að reisa, að fengnu ráðherraleyfi, tvær stórvirkjanir í Tungnaá, aðra við Hrauneyjafoss, hina við Sigöldu, og að vatnsréttindi ríkisins á þessum stöðum verði afhent Landsvirkjun. Ennfremur er í frv. gert ráð fyrir nýrri ríkisábyrgð og nýjum ríkisframlögum til Landsvirkjunar til viðbótar þeirri fjárhagsaðstoð, sem þegar hefur verið veitt þessu fyrirtæki vegna Búrfellsvirkjunar. Afl þessara tveggja stórvirkjana, sem hér er um að ræða, yrði samtals um 340 þús. kw og skal þess getið til samanburðar, að samanlagt afl virkjananna þriggja í Soginu og Búrfellsvirkjunar, þegar hún verður fullgerð, er rúmlega 300 þús. kw. Hinar áformuðu Tungnaárvirkjanir eru því mun stærri en Sogsvirkjun og Búrfellsvirkjun samtals verða. Ekki er enn nein vissa fyrir því, að hægt sé að afla markaðar nema fyrir lítið brot af þeirri orku, sem hér er um að ræða, en gert er ráð fyrir því, að unnið verði að því, þegar heimild er fengin. Ég er þeirrar skoðunar, að við þá markaðsathugun eigi það að sitja í fyrirrúmi að gera sér grein fyrir möguleikum til að nota raforku til húsahitunar, bæði í þéttbýli og strjálbýli, og stuðla að því, að húsahitun með raforku verði tekin upp sem víðast, ef hagkvæmt reynist. Þetta er annað atriðið, sem fólst í till. á þskj. 285 og hefur verið tekið inn í brtt. á þskj. 323. En takist ekki að finna leið til að nýta orku frá slíkri stórvirkjun á viðunandi hátt, þá tel ég að gera eigi ráð fyrir minni virkjunum til að fullnægja hinni almennu eftirspurn, þegar þess gerist þörf, en hin almenna notkunaraukning hér á Suðvesturlandi mun hafa verið um 4% á árunum 1969 og 1970, eftir því sem upplýst var í n., sem fjallaði um þetta mál og þar sem þeir komu til viðtals formaður og framkvæmdastjóri Landsvirkjunar. Þetta atriði, varaleið í virkjunarmálinu, ef ekki væri nægur markaður fyrir orku frá stórvirkjun, var einnig í till. á þskj. 285 og síðar tekið upp í till. á þskj. 323. Verði að því ráði hnigið að veita virkjunarfyrirtækinu Landsvirkjun heimild til að halda áfram stórvirkjun fallvatna, eftir að Búrfellsvirkjun er lokið, er það mín skoðun sem minni hl., að slíkar heimildir eigi ekki að binda við einn landshluta, heldur eigi að framkvæma virkjanir með tilliti til jafnvægis milli landshlutanna og annarra ástæðna, sem ég kem að nú á eftir. Þess vegna er ég því fylgjandi, að sunnan fjalla verði heimilað að virkja Tungnaá við Hrauneyjafoss eða Sigöldu, þ.e.a.s. eina virkjun þar, og að norðan fjalla verði heimilað að virkja Jökulsá á Fjöllum við Dettifoss eða Skjálfandafljót við Íshólsvatn og það sé svo á valdi virkjunaraðila og ráðh. að velja á milli þessara heimilda í hvorum landshluta að nánar athuguðu máli, en virkjunarheimildin í heild mundi litið breytast frá því sem er í frv. við samþykkt þessara breytinga. Minni hl. telur það einnig mikilsvert, bæði af öryggisástæðum og til þess að orkan nýtist sem bezt, að tengja saman með aðalorkuveitu, ef fært reynist, raforkukerfin á Suðurlandi og austanverðu Norðurlandi, en sennilega yrði linan, sem hér er um að ræða, rúml. 200 km löng og lögð um hálendið milli landshlutanna. Og þar sem talað er um öryggisástæður, að þetta sé æskilegt af öryggisástæðum, þá liggur það að sjálfsögðu ljóst fyrir, að vegna ýmsra atburða, sem orðið geta í náttúrunni, þá er það öruggara, að nokkur hluti hinna stóru virkjana sé hér sunnanlands, en einnig fyrir norðan, og þarf ég ekki að fara nánar út í það. Mér þykir eðlilegt, og það felst í brtt. á þskj. 323 í 4. tölulið, að til þess verði ætlazt af Landsvirkjun, um leið og hún fær heimildir til nýrra stórframkvæmda og fjárhagslega fyrirgreiðslu, sem því svarar, að hún annist á sinn kostnað þessa samtengingu raforkukerfanna, þegar stjórnvöld telja það heppilegt, og þá jafnframt að selja orku frá aðalorkuveitum sínum á sama verði norðanlands og sunnan, yfirleitt hvar sem þessar aðalraforkuveitur Landsvirkjunar kunna að verða, enda skiptir það miklu máli, að tryggt sé að svo verði. Ef þessi kvöð yrði lögð á Landsvirkjun eða Landsvirkjun með ráðherraákvörðun gert að tengja þannig saman raforkukerfin norðanlands og sunnan, þá yrði sjálfsagt að auka fyrirgreiðslu í þágu Landsvirkjunar sem þessu nemur, og er hér lagt til, að svo verði gert. En það er ágizkun fróðra manna, - og á ég þá við þá, sem komu til viðtals við iðnn., - að 200 km lína eða rúml. það yfir hálendið kosti ca. 250 millj. kr. með 50 þús. kw flutningsgetu og með 100 kw flutningsgetu ca. 50% meira. Ég segi ágizkun, því að þessir menn létu það í ljós, að þeim þætti þetta líklegt, en áætlun mun ekki hafa verið gerð um þetta efni enn þá, þó að vissulega hafi oft verið um þetta rætt, og var m.a. nokkuð um það rætt í sambandi við umr. um álverksmiðjuna á sínum tíma 1966 og raunar einnig á árinu 1965. Þá var töluvert rætt um þessa hugmynd að leggja línu yfir hálendið, og var þá haft í huga að leggja hana að sunnan frá Búrfellsvirkjun, því ýmsum sýndist að þá kæmi til greina, að álverksmiðjan, sem þá var fyrirhuguð, yrði á Norðurlandi, og þá lina lögð norður, en auðvitað er það svo, að sé hægt að flytja orkuna að sunnan og norður um háspennulinu yfir hálendið, þá er eins hægt að flytja hana að norðan og suður, t.d. frá Dettifossvirkjun, ef þannig stæði á, að þörf væri fyrir rafmagn á Suðurlandi, en meiri raforkuframleiðsla fyrir norðan en markaður væri fyrir þar. Það er að vísu hugsanlegt, að hentugra þyki fyrir norðlenzka virkjun, að annar virkjunaraðili hefði með höndum stórvirkjun þar, þegar þar að kemur, og er í till. á þskj. 323 tekið tillit til þess. Ég vil þessu næst fara nokkrum orðum um virkjunarfyrirtækið Landsvirkjun og þær till., sem varða þetta fyrirtæki og uppbyggingu þess, og um söluverð raforku í landinu. Eins og nú standa sakir framleiðir virkjunarfyrirtækið Landsvirkjun raforku, sem eingöngu er notuð á Suður- og Suðvesturlandi. Ríkið á helming í fyrirtækinu og Reykjavíkurborg hinn helminginn, eins og áður í Sogsvirkjun, - þ.e.a.s. í Sogsvirkjun voru líka helmingaskipti, þannig að Reykjavíkurborg átti helminginn og ríkið hinn helminginn, en í öndverðu var fyrsta virkjun Sogsins eign Reykjavíkur. Þetta fyrirkomulag á Sogsvirkjun að því er eignarhald varðar var svo yfirfært á Landsvirkjun, þegar l. um hana voru sett. Og hingað til hefur það verið svo, eins og ég sagði, að raforkan frá Landsvirkjun hefur eingöngu verið notuð hér á Suður- og Suðvesturlandi. En ef þetta fyrirtæki - Landsvirkjun - á að bera nafn með réttu, verður að steina að því, að allt landið geti notið góðs af starfsemi þess, eftir því sem henta þykir og þörf er á, og að það verði þá annaðhvort ríkiseign eða sameign ríkisins og þeirra sveitar- og sýslufélaga, sem kunna að vilja gerast aðilar að því á sínum tíma. Í brtt. á þskj. 323 er þó ekki gert ráð fyrir, að slík skipulagsbreyting verði leidd í l. að svo stöddu, enda skortir undirbúning til þess, en lagt er til, að Alþ. það, er nú situr, ef það samþ. þetta frv. sem l., kjósi mþn. til að endurskoða gildandi löggjöf um framleiðslu og dreifingu raforku hér á landi, sér í lagi landsvirkjunarlögin, með það sjónarmið fyrir augum, sem ég hef hér nú nefnt. Jafnframt er í þessari till., sem er í 4. tölul. á þskj. 323, b-lið hennar, gert ráð fyrir því, að mþn. sem hér er gerð till. um, geri till. um þá leið, er hún telur heppilegasta, til að koma því í kring, að raforka til sams konar nota verði seld á sama verði um land allt. En það verður að teljast réttlætismál og til þess fallið að stuðla að jákvæðri þróun landsbyggðar, að þjóðin öll sitji við sama borð í þessum efnum, eftir því sem við verður komið, þegar rafvæðingu landsins er lokið. En því meiri, sem framtíðarnotkun á raforku verður, meiri virkjanir og meiri notkun, því hagkvæmari, sem virkjanirnar verða og rekstur rafveitanna, því auðveldara á að vera að ná þessu marki. Ég man eftir því, að ég átti tal um þessi mál, líklega fyrir 20 árum, við einn af leiðandi mönnum í raforkumálum Reykjavíkur. Ég var að leita hjá honum upplýsinga varðandi mál, sem ég hafði til meðferðar, og þá sagði hann einmitt þetta: Jöfnun raforkuverðs er ekki möguleg eins og nú standa sakir, en að þessu tel ég að eigi að stefna, og þetta er tiltölulega auðvelt, þegar búið er að virkja verulegan hluta af fallvötnum landsins. Og það er þetta, sem ég var í raun og veru að endurtaka. En það að selja raforku til sömu nota á sama verði um allt land, væri ekki neitt einsdæmi í veröldinni. Aðrar þjóðir hafa þegar farið inn á þessa leið, t.d. er það svo í Bretlandi, eftir því sem mér er tjáð af sérfróðum mönnum hér, að þar er raforka til sömu nota alls staðar seld á sama verði, og svo mun vera í fleiri löndum. Það verður líka að segja, að þar sem mestum hluta allra raforkuvera hér á landi hefur verið og er komið upp með atbeina þjóðfélagsins í heild og á ábyrgð þess, og að því ógleymdu, að strjálbýlissvæðin, sem nú kaupa raforkuna á dýrustu verði, leggja til fallvötnin, sem eru undirstaða raforkuframleiðslunnar, þá verður það að teljast sanngjarnt, að allir njóti hér á komandi tímum góðs af, án þess að um mismun verði þá að ræða eftir búsetu. Ég nefndi áðan till. um varaleiðir í þessu máli. Í till. þeim á þskj. 323, sem minni hl. mælir með, þ.e.a.s. í 4. tölulið 2. málsgr., er gert ráð fyrir, að svo geti farið, að ekki lánist í tæka tíð, eins og það er orðað í brtt., „að tryggja eðlilegt samhengi milli orkuframleiðslu frá stórvirkjunum og orkunotkunar,“ þ.e.a.s. að ekki verði til staðar nægilegur markaður fyrir raforku frá stórvirkjunum. En fari svo, þá er minni hl. því meðmæltur, eins og lagt er til í hvorum tveggja brtt. á þskj. 285 og 323, að heimilað verði að reisa vegna Suðvesturlands allt að 30 þús. kw orkuver í Brúará við Efstadal. Þessir virkjunarmöguleikar í Brúará við Efstadal voru á sínum tíma allmikið athugaðir og þá voru gerðar skýrslur um þá, og hér er átt við það, að það kæmi þá til greina að fullnægja til bráðabirgða hinni almennu raforkuþörf á Suðvesturlandi með þessari 30 MW virkjun í Brúará. En jafnframt mælir minni hl. með því til samræmis, af því við höfum huga á virkjunum jöfnum höndum norðanlands og sunnan, að tilsvarandi heimild verði veitt á Norðurlandi austanverðu, en þó því aðeins, að bæjarstjórnir og sýslunefndir á orkuveitusvæði Laxár óski þess, það er að segja, að það fari ekki í bága við þeirra fyrirætlanir eða framkvæmdir, þannig að reist verði allt að 10 MW jarðgufuorkuver í Mývatnssveit, ef þess væri þörf. Í Mývatnssveit hefur þegar verið reist tiltölulega lítið jarðgufuorkuver við borholu, þ.e. 21/2 MW eða 2500 kw eða því sem næst, sem komið var upp af vanefnum og nýtir tiltölulega lítinn hluta jarðgufunnar. Vélarnar til að framleiða raforkuna þarna voru keyptar notaðar frá Bretlandi, að ég ætla, og við orkuframleiðsluna er ekki notuð hagstæð aðferð. Til munu vera aðrar og betri aðferðir til að nýta jarðgufuna til raforkuframleiðslu, og væri út af fyrir sig æskilegt, að orkuframleiðsla með þeim aðferðum yrði hafin í tilraunaskyni, ef um semst nú eða síðar, þó engu skuli hér um það spáð, hve hagkvæm hún reynist samanborið við vatnsaflsvirkjanir, en vitað er, að í sumum löndum, t.d. á Ítalíu, hafa verið reist allstór jarðgufuorkuver með góðum árangrí, eftir því sem sérfróðir menn í raforkumálum hafa tjáð mér. Ég vil taka það fram, að með þessum till. um minni orkuver á Suðurlandi og Norðurlandi, þá er ekki verið að bregða fæti fyrir það, að heimild fáist til nánar tilgreindra stórvirkjana, en það verður að vera nokkurt samræmi milli virkjunarframkvæmda annars vegar og orkumarkaðarins hins vegar. Eins og sakir standa og ég gat um í upphafi, þá liggur ekki neitt fyrir um það nú á þessu stigi, að markaður sé í landinu fyrir svo mikla orku, sem hér er um að ræða að framleiða. Þess vegna eru þessar till. fram settar og af minni hálfu sem minni hl. mælt með þeim, af því að það er að sjálfsögðu svo, að þannig getur farið áður en langt liður, að einhverju þurfi að auka við þá raforkuframleiðslu, sem nú er, vegna hins almenna markaðar. Ég hef þá gert grein fyrir þessum brtt. við frv. á þskj. 323, sem að nokkru leyti, eins og ég sagði, eru um sama efni og á þskj. 285. Með afstöðu minni hl. til þessara tillagna er með því mælt, að stefnt sé að frambúðarlausn virkjunarmála norðan lands og sunnan og raunar landsins í heild og jafnrétti landsmanna á sviði raforkumála. Og verði þessar till. samþ. vil ég sem minni hl. n. mæla með því, að frv. nái fram að ganga.



Herra forseti. Þegar þetta mál var hér til 1. umr., þá gerði ég efni þess að umtalsefni, nokkur meginatriði þar, og í samræmi við það, sem þar kom fram, þá bar ég síðan fram ásamt hv. þm. Lúðvík Jósefssyni brtt. á þskj. 285. Brtt. var efnislega þannig, að bætt yrði við 4. Lið: „Að ráðast í áætlanir og framkvæmdir til þess að tryggja það, að sem mest af orkunni frá hinni nýju stórvirkjun yrði notað til hitunar húsa.“ Og enn fremur: „Nú tekst ekki nægilega snemma að tryggja eðlilegt samhengi milli orkuframleiðslu frá stórvirkjunum og orkunotkunar, og er Landsvirkjun þá heimilt að reisa allt að 30 MW raforkuver í Brúará við Efstadal.“ Þessi brtt. var lögð fram hér á þ., áður en þing fór heim í jólaleyfi, þannig að hv. iðnn. hefur haft hana til meðferðar ásamt málinu sjálfu. Og ég verð að lýsa sérstakri undrun minni á því, að hv. n. skuli ekki hafa tekið formlega afstöðu til þessarar till. Þegar maður flytur brtt. svona snemma, þá er auðvitað mjög eðlilegt, að n. fjalli um þær á sama hátt og þau frv., sem um er að ræða, og taki afstöðu til þeirra, fjalli um þá röksemdafærslu, sem í till. felst, og taki afstöðu til þeirra. Ég vil vekja athygli manna á því, að þessar brtt. eru ákaflega veigamiklar. Með frv. er lagt til að heimila Landsvirkjun að ráðast í nýjar stórvirkjanir í Tungnaá, annars vegar við Hrauneyjafoss og hins vegar við Sigöldu. Hins vegar fylgir engin vitneskja um það, hvað gera á við þá raforku, sem þarna á að framleiða Ég spurði hæstv. raforkumálaráðh. um það við 1. umr., hvernig þau mál stæðu. Ég sagðist vita, að hæstv. ríkisstj. væri í samningum, eða kannske ekki í samningum, heldur væri að kanna, hvort erlendir aðilar mundu fást til þess að stofna hér fyrirtæki til þess að hagnýta þessa orku. Og ég taldi eðlilegt, að Alþ. fengi vitneskju um það, hvernig þau mál stæðu, og hverjar horfur væru á því, að slíkir samningar væru gerðir. Hæstv. ráðh. gat ekki gefið neina slíka skýrslu, og ég hefði þá talið mjög eðlilegt, að slík skýrsla yrði gefin nú við 2. umr. málsins, en hæstv. ráðh. er ekki einu sinni staddur hér. Nú er það að sjálfsögðu æði mikið út í bláinn að ákveða stórvirkjun, án þess að Alþ. hafi nokkra hugmynd um það, hvað ætlunin er að gera við orkuna, og mig grunar, að þessi könnun á áhuga erlendra aðila sé þannig stödd eins og sakir standa, að það séu ekki miklar horfur á, að slíkir samningar verði gerðir, a.m.k. ekki í náinni framtíð. Þetta samhengi, sem verður um að ræða, það má minna á það í þessu sambandi, að þegar ákvörðun var tekin hér um Búrfellsvirkjun, þá var sú ákvörðun tekin, án þess að fyrir lægi nokkur vitneskja um erlendan aðila, sem ætlunin væri að semja við. Hins vegar lýsti hæstv. ríkisstj. því þá yfir og hæstv. þáv. raforkuráðh., að það væri sjálfsagt að ráðast í Búrfellsvirkjun, jafnvel þó að orkan frá henni yrði einungis nýtt á Íslandi. Hann benti á, að virkjunin við Búrfell væri ekkert meira átak fyrir Íslendinga heldur en fyrsta Sogsvirkjun hefði verið á sínum tíma, ef maður ber saman fjárhagslega getu þjóðfélagsins, og þetta mat hæstv. ráðh. var vafalaust rétt. En á sama hátt þá tel ég, að hæstv. ríkisstj. beri að gera grein fyrir því í sambandi við svona frv., hvernig við Íslendingar getum hagnýtt þá orku, sem þarna er um að ræða. Með till. okkar er bent á leiðir til þess að hagnýta þessa orku. Við leggjum til, að orkan verði hagnýtt til hitunar húsa og að ráðizt verði í áætlanir og framkvæmdir til þess að tryggja það, að sem mest af orkunni verði þannig notað. Þarna er sá eini kaupandi á Íslandi, sem er nægilega stór til þess að geta tekið við orku frá stórvirkjun í Tungnaá. Eins og nú standa sakir fer til hitunar húsa um 2 þús. GWst. Um það bil helmingur af þessu magni kemur frá varmaorkuveitum, en um það bil helmingur með olíu. Þ.e.a.s. þarna er um að ræða 1000 GWst, sem framleiddar eru með því að flytja inn olíu, sem er býsna dýr aðferð. En frá Hrauneyjafossvirkjun má gera ráð fyrir orkumagni sem nemur 800–900 GWst, þ.e.a.s. það magn, sem mundi þurfa til þess að breyta upphitun frá olíuhitun til rafmagnshitunar. Það er meira en allt orkumagnið frá virkjun við Hrauneyjafoss. Þarna er sem sé ákaflega stór aðili, sem getur tekið við raforku og sem getur risið undir stórvirkjun á Íslandi. Og þessi þróun mun halda áfram. Það hefur verið starfandi sérstök n., sem á að fjalla um þau vandamál, sem tengd eru húshitun. Áætlanir hennar eru þær, að orkumagn til þeirra nota muni aukast um 2% á ári að meðaltali til aldamóta, þ.e.a.s. að um aldamót þurfi 3700–3800 GWst til hitunar húsa á Íslandi. Ef maður gerir ráð fyrir því, að hlutur varmaorkuvera haldist óbreyttur eða að hitaveitur haldist óbreyttar, þá mun þurfa á annan hátt 1800–1900 GWst, annaðhvort með því að auka innflutning á olíu að þessu marki eða með því að nota raforku. Raforkustöð, sem stæði undir slíkri upphitun, mundi þurfa að framleiða um 2500 GWst, en það er um það bil 1/10 hluti af nýtanlegri raforku á Íslandi. Þarna er sem sé um að ræða mjög verulega stóran, innlendan markað, sem við getum reiknað með, og ég teldi það ákaflega eðlilegt, að inn í þetta frv. yrði felld sú ákvörðun Alþ. að nýta raforku frá stórvirkjunum í Tungnaá einmitt til húsahitunar. Og mér finnst, að maður hefði mátt vænta þess, að þessi till. fengi einhverjar undirtektir hjá n. og jafnvel jákvæðar undirtektir, vegna þess að einmitt á þessu þ. hefur verið fjallað æðimikið um þessi mál. Fyrr á þessu þingi var borin hér fram þáltill. frá 6. þm. Sjálfstfl., þar sem skorað er á iðnrh. „að beita sér fyrir aukinni notkun raforku til húsahitunar á öllum þeim svæðum, þar sem jarðhita er ekki völ sem hagkvæmari hitagjafa. Stefnt skal að því að gera 5 ára áætlun um framkvæmd hitunarmálsins, þannig að innlendar orkulindir hiti hvert híbýli landsins að þeim tíma liðnum.“ Hæstv. forsrh. kvaddi sér hljóðs, þegar þetta mál var til 1. umr., og sagði að þarna væri hreyft mjög mikilvægu og merku máli. Það er búið að samþykkja þessa till. til þál. sem ályktun Alþ. Að vísu voru felld út tímamörkin um 5 ára áætlun, en engu að síður er þetta mótað sem stefna Alþ. Og þess vegna held ég, að það hefði verið fullkomlega raunsætt og eðlilegt, að Alþ. fylgdi eftir þessari stefnu, sem þegar er búið að móta, með því að tengja þessi áform um upphitun húsa með raforku við stórvirkjanir í Tungnaá. Nú er það svo, að það er vandséð fyrir Alþ. núna, hvort það fæst eðlilegur markaður fyrir þessar stórvirkjanir. Ég minntist áðan á áform ríkisstj. um að semja við erlenda aðila. Ég hygg, að það sé í allmikilli óvissu og ég þarf ekki að lýsa því, að ég er andvígur þeirri stefnu, tel hana ranga, tel hana ekki í samræmi við efnahagslega hagsmuni þjóðarinnar. En það er einnig óvíst, að áform um upphitun húsa með raforku geti komizt til framkvæmda svo snemma, að þau geti haldizt í hendur við eðlilegan framkvæmdahraða á virkjunum í Tungnaá. Og einmitt þess vegna höfum við lagt til, að þarna verði tekin upp ný heimild sem eins konar varaleið, ef þarna tekst ekki að tryggja eðlilegt samhengi, þ.e.a.s. að ríkisstj. fái einnig heimild til þess eða Landsvirkjun að reisa allt að 30 MW raforkuver í Brúará við Efstadal. Það orkumagn jafngildir því, að við fengjum þriggja ára hlé til þess að ráðast þá í stærri framkvæmd á eftir. Þetta er aðeins einföld og ákaflega eðlileg varúðarráðstöfun og mér finnst það vera raunsæi að hafa þennan hátt á. Og þess vegna fyndist mér einnig, að iðnn. hefði átt að gera grein fyrir því, hvort þetta væri ekki rétt stefna, og ef niðurstaðan væri sú, að þetta væri ekki rétt stefna, þá hvers vegna. Ég ætlaði nú ekki að hafa mörg fleiri orð um þetta mál á þessu stigi, en ég vil benda á enn eitt atriði í frv. til l. um breyt. á l. um Landsvirkjun, atriði, sem ég veitti ekki athygli, þegar þetta frv. var lagt fram eða þegar við hv. þm. Lúðvík Jósefsson lögðum fram brtt. okkar. Í 3. gr. stendur: „Landsvirkjun er jafnframt heimilt að gera þær ráðstafanir á vatnasvæðum ofan virkjana sinna samkv. 1. mgr., sem nauðsynlegar þykja til að tryggja rekstur þeirra á hverjum tíma. Nær heimildin m.a. til stíflugerðar í Þórisósi og Köldukvísl og að veita Köldukvísl um skurð í Þórisvatn og þaðan um skurð í Tungnaá. Enn fremur er Landsvirkjun heimilt að reisa eldsneytisaflstöðvar þær, sem fyrirtækið telur rétt að koma upp.“ Þarna er sem sé ákaflega víðtæk heimild. Það er heimilt að gera þær ráðstafanir á vatnasvæðum ofan virkjananna, sem Landsvirkjun sýnist, þ. á m. ofan Búrfellsvirkjunar. En með þessu móti væri Alþ. að gefa Búrfellsvirkjun heimild til þess að drekkja Þjórsárverum. Ég vil biðja menn að veita þessu athygli. Með orðalaginu á þessu heimildarákvæði er verið að gefa Landsvirkjun heimild til þess að drekkja Þjórsárverum. Ég geri nú ekki ráð fyrir því, að hæstv. ríkisstj. hafi hugsað sér að fá þessa heimild. Þarna er um að ræða mál, sem vakið hefur miklar deilur og er augljóslega mjög mikið vandamál. Og ég tel víst, að það verði við það staðið, sem þegar er raunar hafið, að þarna verði framkvæmdar umfangsmiklar rannsóknir, áður en nokkrar endanlegar ákvarðanir eru teknar. Ég held, að það væri ekki rétt, að Alþ. gæfi þessa heimild á þessu stigi málsins. Ég held eins og ég sagði áðan, að það hafi ekki verið ætlun ríkisstj. eða Landsvirkjunar að fara fram á þessa heimild og þess vegna mundi ég vilja beina því til hæstv. ríkisstj., - það er nú aðeins einn ráðh. viðstaddur að vísu, - en ég vildi beina því til hæstv. ríkisstj., hvort hún mundi ekki vilja hafa frumkvæði að því að takmarka þessa heimild, þannig að það væri ótvirætt, að það næði ekki til miðlunarframkvæmda efst í Þjórsá, sem mundi hafa það í för með sér, að hægt væri að drekkja Þjórsárverum. Hvað sem mönnum sýnist um það mál, þá held ég, að það sé ekki rétt, að slík ákvörðun sé tekin núna. Ég held, að Alþ. eigi að taka þá ákvörðun síðar á annan hvorn veginn, þegar fyrir liggur næg vitneskja. Það væri hægt að takmarka þessa heimild á einfaldan hátt, án þess að skerða eðlilegar aðgerðir Landsvirkjunar til þess að tryggja öryggi þessara virkjana, en ég teldi eðlilegt, að það yrði ríkisstj. sjálf, sem gengi frá þessari breytingu. Um till. þá, sem hv. þm. Gísli Guðmundsson gerði grein fyrir hér áðan og sem hann flytur ásamt tveimur öðrum þm. Framsfl., þá er það að segja, að þar er um að ræða miklu viðtækara mál heldur en er þessi ákvörðun um virkjanir í Tungnaá. Þar er um að ræða mál, sem eins og hann sagði snertir raforkuþróunina um landið allt. Ég verð að viðurkenna það, að mig skortir þekkingu til þess að mynda mér skoðun um það á þessu stigi, hvort þær leiðir, sem þessir 3 hv. þm. benda á, eru réttar í þessu efni eða ekki, enda sé ég ekki, að þess gerist þörf að marka slíka heildarstefnu núna á þessu stigi. Ég tel, að það væri hægt að taka þessar ákvarðanir um stórvirkjanir í Tungnaá með þeim fyrirvara, sem ég var með áðan, að um leið verði að tryggja kaupanda að raforkunni, innlendan kaupanda. En ég tel, að það sé hægt að taka þessa ákvörðun án þess að það þurfi að tengja það við heildarákvörðun um þróun raforkumála um land allt.



Herra forseti. Ég get tekið undir ýmislegt af því, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði í ræðu sinni hér áðan, enda féll sumt af því nokkuð saman við það, sem ég hafði áður sagt í framsöguræðu minni fyrir minni hl. n. Ég álít, að það sé í raun og veru fráleitt eða a.m.k. mjög gallað að samþykkja hér á Alþ. heimildir til slíkra stórvirkjana, sem eru stærri en allar aðrar virkjanir landsins til samans, þegar búið er að ljúka við Búrfellsvirkjunina, að veita heimild til þess að ráðast í slíkar stórvirkjanir, án þess að nokkuð liggi fyrir um það, til hvers á að nota þessa miklu orku, nema aðeins vitneskja um þá 4% aukningu á orkunni til almennra nota, sem verið hefur hér á Suðvesturlandi síðustu tvö árin, sem eins og ég sagði áðan, er ekki nema litið brot af þeirri miklu orku, sem hér er gert ráð fyrir að framleiða. Og ég get þá jafnframt einnig endurtekið það, sem ég sagði áðan, að ég álít, og um það erum við hv. 6. þm. Reykv. og ég sammála, að það, sem eigi að byrja á í því sambandi, sé að athuga möguleikana á því að nota raforku til hitunar. Hann nefndi hér nokkrar tölur um upphitunarþörfina hér á landi og skal ég játa, að ég er nú ekki svo vel að mér, að ég geti um það dæmt, hvort þær eru réttar. Ég geri ráð fyrir, að hann hafi það eftir fagmönnum, en víst er það, að það er ákaflega mikill hluti af heimilunum í landinu, sem ekki hefur upphitun frá hitaveitu, en notar í þess stað annað eldsneyti og þá mestmegnis olíu. Hitt er svo auðvitað rétt og verður að hafa í huga, að það geta verið ýmsir örðugleikar á því að breyta til á stuttum tíma, þannig að tekin verði upp raforka til hitunar í stað olíunnar og þá m.a. vegna þess, að fyrir eru kyndingartæki í húsunum, en fleira kemur til. Þarna er rannsóknarefni. En mér þykir það sennilegt, að niðurstaða þeirrar rannsóknar yrði sú, að við gætum a.m.k. fengið mjög mikinn markað fyrir raforku til húsahitunar. Sá markaður yrði náttúrlega allmikill hér á Suðurlandi austanfjalls og á Suðvesturlandi, kannske ekki mikill á höfuðborgarsvæðinu eða á Reykjanesi vegna þeirra hitaveitumöguleika, sem þar eru. En möguleikar væru einnig mjög miklir á Norðurlandi, Austurlandi og Vesturlandi. Og m.a. af þeim ástæðum er rík ástæða til þess, að raforkan sé ekki bundin við Suðurland og auðvitað æskilegast, ef unnt reynist, að byggð séu raforkuver bæði norðan lands og sunnan og tengd saman með línu yfir hálendið, ef það reynist framkvæmanlegt, sem margir fróðir menn fullyrða að sé, þannig að það sé hægt að veita orkunni eftir þörfum á milli landshlutanna. Það var eitt, sem hv. þm. sagði, sem ég vil nefna og gera aths. við. Hann sagði eitthvað á þá leið, að hann skorti nú þekkingu til þess að dæma um það, hvort till. okkar á þskj. 323, hinar víðtæku till., sem þar eru umfram það, sem er á þskj. 285, hvort þær væru réttmætar í öllum atriðum. Það er nú svona, að okkur þm. er ætlað að hafa þekkingu á öllum hlutum, þannig að ég veit ekki, hvort þessi viðbára er nú alveg góð og gild. Almenningi í landinu, ólöglærðum almenningi er ætlað að vita, hvað eru lög í landinu, sem er þá sannarlega nokkuð erfitt. Ólöglærðum almenningi er ætlað að vita, hvað eru lög í landinu, eftir því sem lögspakir menn segja. En margt af þessu, sem við fjöllum um hér í brtt. á þskj. 323, er nokkuð auðskilið. En hv. þm. lét orð falla um það, að það væri að öllum líkindum ekki þörf fyrir á þessu stigi að gera svona breytingar og býst ég við, að hann eigi þar við breytingarnar, sem felast í 4. tölul. um að endurskoða gildandi löggjöf um framleiðslu og dreifingu raforku og um þá kvöð á Landsvirkjun að leggja línu þvert yfir landið. Ég vil aftur á móti segja: Nú er rétti tíminn til að gera þetta, ef á að gera það á annað borð. Það er rétti tíminn nú, þegar verið er að veita Landsvirkjun miklar heimildir, að ætlast til þess af henni, að hún annist þessa samtengingu, ef framkvæmanleg reynist, yfir landið, og nú er réttur tími til þess, að Alþ. lýsi því yfir um leið og verið er að gera Landsvirkjun að þvílíku risafyrirtæki, sem hér stendur til, að það sé stefna Alþ. að endurskoða gildandi löggjöf um framleiðslu og dreifingu á raforku og þá m.a. og ekki sízt l. um Landsvirkjun, sem að mínum dómi er ekki eðlilega uppbyggð landsvirkjun, og jafnframt láta fram koma stefnuyfirlýsingu um jafnt raforkuverð í landinu, þannig að mönnum verði ekki mismunað eftir búsetu. Það er rétti tíminn til þess að láta þetta koma fram einmitt nú, þegar verið er að veita Landsvirkjun slíkar heimildir og gera hana að slíku risafyrirtæki, sem hún verður eða getur orðið, ef þessar heimildir verða að l. Það getur orðið erfiðara síðar, því að það er ekki alveg einfalt mál að breyta þessum hlutum og því seinna, sem í þá er lagt, því erfiðara. Þetta vildi ég láta koma fram, en að öðru leyti stóð ég upp til þess að beina því til hæstv. forseta, hvort það væri ekki tilhlýðilegt að fresta þessari umr. nú, af því að það er eins og hv. 6. þm. Reykv. sagði þannig ástatt, að hæstv. ráðh. raforkumála er ekki viðstaddur hér í d., hefur kannske ekki vitað um það, að þessi umr. átti að fara fram nú, og mér finnst það nú satt að segja óviðunandi að gefa ekki hæstv. ráðh. kost á því að leggja orð í belg, þegar þetta mál er hér til 2. umr. Yfirleitt virðist mér frekar fáskipað á þingbekkjum miðað við mikilvægi þess máls, sem þessi fundur hefur til meðferðar. Þess vegna vil ég endurtaka það, að ég vil beina því til hæstv. forseta, að hann fresti þessari umr. til næsta fundar til þess að hæstv. raforkumálaráðh. geti verið viðstaddur. Það eru viss atriði, sem ég hefði haft tilhneigingu til að ræða við hæstv. ráðh. um, og e.t.v. fleiri þm. og yfirleitt verður að telja það eins og ég sagði áðan ekki tilhlýðilegt að ljúka umr., án þess að hæstv. ráðh. geti hlýtt á það, sem fram fer, og sagt sitt álit á því, eftir því sem hann telur ástæðu til.



Herra forseti. Þetta verða nú aðeins örfá orð, sem ég legg hér í belg um þetta mál. Það er ekki ofmælt, að hér sé um mikið stórmál að ræða. Það, sem er um að ræða, er að virkja þessi miklu vatnsföll inn á hálendinu, Tungnaá, bæði við Hrauneyjafoss og einnig við Sigöldu. Og mannvirkin, sem verið er að vinna að og hefur verið unnið að þarna og verður unnið að, eru þau stórkostlegustu, sem enn þá hafa verið gerð hér á landi. Ég hef komið þarna og séð vinnubrögðin og séð, að þarna er um að ræða gífurleg mannvirki, óskaplega miklar jarðstíflur, sem verða gerðar þarna uppi á hálendinu. Langir og háir garðar byggðir til þess að byggja vatnsgeyma á þessum svæðum. Það er um það rætt nokkuð að auka þar við og leggja Þjórsárverin undir vatn að mestu eða öllu leyti, og í þessu frv. eru, eins og hv. 6. þm. Reykv. sagði, heimildir til að gera þetta, að leggja Þjórsárverin undir vatn. Ég álít, að þarna sé of langt gengið í þessu frv. og ég vil taka mjög undir orð hv. 6. þm. Reykv. um það, að ríkisstj. ætti að hafa sjálf forgöngu um það að draga úr þessari heimild í frv. Hún hlýtur að geta aflað sér síðar heimilda til þess að vinna þarna þau verk, sem álítast nauðsynleg, ef rannsóknir benda til þess, að slíkt sé eðlilegt að gera. Nú munu eiga að fara fram víðtækar rannsóknir á Þjórsárverum. Vísindamenn munu vera nú þegar að hefja undirbúning að slíkum rannsóknum og mér sýnist, að það sé engin þörf á því að hafa heimildir um þetta í l. nú þegar. Við, sem búum í Árnessýslu milli Þjórsár og Hvítár, okkur er ekki alveg nákvæmlega sama um það, hvernig fer um Þjórsárver. Við teljum nú, að við eigum mikilla réttinda og hagsmuna að gæta á þessu svæði. Þetta eru afréttarlönd Gnúpverja, Flóamanna og Skeiðamanna, sem þarna eru í húfi. Þarna hafa gengið stundum á 2. þúsund fjár í högum yfir sumarið og þarna er betra haglendi heldur en nokkurs staðar annars staðar er til á sunnlenzkum afréttum. Þarna eru þúsundir hektara af grónu landi, sem er vaxið stargresi og alls konar laufi, sem sauðfé þykir mjög gott til beitar. Og þetta eru verðmæti, sem við teljum, að séu allmikils virði fyrir búskap bændanna á þessu svæði, en verði þetta land sett undir vatn, þá eru þessi verðmæti úr sögunni fyrir okkur. En það er ekki nóg með það, heldur yrði líka mikil náttúrufegurð á þessum slóðum eyðilögð, og gæsabyggðin, sem þarna er, er vitanlega þá úr sögunni. Nú er okkur að vísu ekkert sérstaklega hlýtt til gæsarinnar þarna, bændunum á Suðurlandi. En ég held, að við séum samt þeirrar skoðunar eða ég hef ekki heyrt menn hafa neina aðra skoðun á því en þá, að það beri að varðveita öll sérkenni íslenzkrar náttúru, hvar sem er á landinu, hvort heldur er í óbyggðum eða í byggðum. Og slík verðmæti megi ekki eyðileggja, það verði a.m.k. að vera mikið í húfi til þess að slíkt megi gera. Nú eiga, eins og ég sagði áðan, að fara fram rannsóknir á þessu svæði og það er álitið, að þær muni verða að standa í nokkuð mörg ár. Mér fyndist því, eins og hv. 6. þm. Reykv., eðlilegast, að heimildir til þessara framkvæmda í sambandi við virkjanirnar á þessum svæðum væru numdar úr frv., en ég stóð aðallega upp til þess að mæla með því og mæla yfirleitt með till. þeim, sem hann og hv. þm. Lúðvík Jósefsson flytja. Ég er algerlega sama sinnis t.d. um það, að við eigum að taka raforkuna í þjónustu húsahitunarinnar í staðinn fyrir olíuna. Það eru gífurleg verðmæti, sem við verðum að láta í gjaldeyri úr landi okkar og sem við hefðum þörf fyrir til annarra hluta en til þess að borga með alla þessa olíu, sem við hitum okkar híbýli með. Ég álít einmitt, að við eigum að nota þessi miklu fallvötn, sem við höfum og þar sem hægt er að nota jarðhita einnig, við eigum að nota þessar auðlindir landsins til þess að hita híbýli okkar með, en flytja ekki inn olíu. Og ég er hv. 6. þm. Reykv. sammála um það, að sú orka, sem fæst með þessum virkjunum, á einmitt að koma að gagni á þessu sviði fyrst og fremst. Ég held, að ég sjái ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um þetta, en ég vildi láta þetta koma fram í sambandi við umr. um þetta mál.



Herra forseti. ég vil taka það fram í upphafi, að ég hef rökstudda von um það, að menntmrh. geti mjög fljótlega komið hér, af því að hann hefur sjálfur áhuga á að vera við þessa umr. og taka þátt í henni. Frv. það, sem hér er um að ræða, er um Námskostnaðarsjóð. Nú á síðustu árum hefur athygli Alþ. og raunar þjóðarinnar allrar mjög beinzt að því, að ungmenni hafa mismunandi góða aðstöðu ti1 að sækja skóla eftir því, hvar búseta þeirra er á landinu. Alþ. hefur sýnt áhuga sinn með því að veita fyrst á fjárl. 1970 10 millj. kr. til að styrkja námsfólk, sem varð að sækja skóla fjarri heimilum sínum og á fjárl. fyrir 1971 voru 15 millj. veittar í sama skyni. Ekki fylgdi það ákvörðunum Alþ., hvernig ætti að úthluta þessu, nema hin almenna skilgreining, til hvers féð væri ætlað og hefur því menntmrn. orðið að þreifa sig áfram um leiðir til þess að úthluta þessu fé. Hefur komið í ljós, að það er engan veginn einfalt mál að finna leiðir til þess að úthluta slíkum fjármunum, hvort sem það eru 10-15 millj. eða meira, og má segja, að það sé unnið að þessu á algeru byrjunarstigi nú á öðru ári, sem slíkar fjárveitingar eru veittar. Hv. flm. þessa frv. eru samt það stórhuga, að þeir vilja nú þegar ákveða allmikla fjáröflun, sem að vísu er nú m.a. með því að taka hluta af ágóða Áfengisverzlunarinnar, svo og að ríkissjóður leggi fram ákveðna upphæð fyrir hvern íbúa landsins og verður því ekki sagt, að hér sé um sérlega frumlegar eða nýjar fjáröflunarleiðir að ræða, heldur tvær þær lindir, sem sótt er í fyrir svo að segja öll góð mál, sem hér eru rædd. Þeir hafa enn fremur viljað setja upp ákveðinn sjóð til þess að annast þetta hlutverk. Menntmn. hefur klofnað í afstöðu sinni til þessa máls og eins og svo oft áður, er ekki ágreiningur um þá þörf, sem þarna er fyrir hendi og ekki ágreiningur um það, að Alþ. eigi að gera það, sem það framast getur til þess að bæta úr þeirri þörf. Meiri hl. menntmn. hefur tekið þá afstöðu, að það sé of snemmt að ákveða framtíðarskipan þessara mála með lagasetningu um sjóð og starfsemi hans. Nú sé verið í annað skipti að úthluta fé í þessum tilgangi, það sé að fást í fyrsta skipti örlítil reynsla af fangbrögðum við þetta erfiða viðfangsefni og það sé rétt að hinkra við og sjá, hver þessi reynsla verður, áður en mál þessi eru sett í það fast form að mynda sjóð og setja um hann löggjöf. Á þessum grundvelli er það till. meiri hl., að frv. sé vísað til ríkisstj. Nú hefur það gerzt, eftir að það kom í ljós í n., að hún mundi klofna um málið, að þar var ekki þörf á frekari umr. og eftir að meiri hl. skilaði sínu áliti skilaði minni hl. ekki aðeins álitsgerð, heldur og till. Og í þessari till. er málinu breytt frá því að fjalla um erfiðleika þeirra nemenda, sem verða að dveljast fjarri heimilum sínum meðan á námi stendur, í það að bæta þar við „eða eiga við erfiðar fjárhagsástæður að búa af öðrum ástæðum.“ Upphaflega er málið flutt eingöngu um þá nemendur, sem eiga í erfiðleikum vegna þess, að þeir verða að dveljast fjarri heimilum sínum. En með þessari einu till., sem kemur fram svona seint, er málinu raunverulega gerbreytt og það er stækkað margfaldlega með því, að þar eru teknir með allir þeir, sem eiga við erfiðar fjárhagsaðstæður að búa af öðrum ástæðum. Nú skal ég síður en svo andmæla því, að þetta sé kannske kjarninn í málinu öllu, það er, hvernig eigi að jafna aðstöðu manna, hvort sem aðstöðumunurinn stafar af búsetu eða öðrum ástæðum. Það hafa að vísu verið í l. alllengi ákvæði, sem fyrirskipa ríkisvaldinu, eða heimila því a.m.k., að jafna slíkan mun, en þau ákvæði hefur aldrei verið unnt að framkvæma. Og eitt af stóru atriðunum í sambandi við lagasetningu um skipan skólamála, sem bíður næstu þinga verður að finna þessu eitthvert form. En ég vil benda á það, hversu lausar hugmyndir flm. þeirra, sem skipa minni hl. menntmn., eru í sambandi við þetta, að málið skuli geta vaxið svona gífurlega í höndum þeirra, svona rétt á meðan þeir skrifa niður fjögurra línu till., eftir að búið er að afgreiða málið í n. og eftir að meiri hl. er búinn að skila áliti sínu. Þetta er sem sagt kjarni ágreiningsins. Þetta frv. er sett fram af mjög góðum vilja, það efast ég ekkert um. Það er sett fram af mjög einlægri ósk um það að reyna að ýta áfram allri viðleitni til að jafna aðstöðu nemenda. En þegar málið vex svo í höndum flm., sem hér sýnir, þá tek ég það sem dæmi þess, að hugmyndir þeirra séu ekki verulega fast mótaðar og hitt muni vera hyggilegra, sem við leggjum til, að mál þetta verði örlitið betur athugað, bæði af yfirvöldum og hér á Alþ. - að það verði fengin meiri reynsla, áður en við setjum lög um það, á hvern hátt við ætlum að glíma við þessi verkefni. Það er þegar, eins og ég sagði í upphafi, búið að veita á tveimur árum 25 millj. kr. í fyrsta skipti til þess að koma til móts við þetta vandamál og það er þegar verið að vinna að því og það er þegar verið að safna saman reynslu og þekkingu, þannig að málið stendur engan veginn kyrrt. Það er sem sagt till. meiri hl. menntmn., að málinu verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Þetta frv. um Námskostnaðarsjóð er eitt af fyrstu málum þingsins. Frv. var útbýtt 13. okt., þ.e. annan fundardag þessa þings. Því var vísað til hv. menntmn. 27. okt. og nál. var síðan útbýtt tæpum fjórum mánuðum síðar, eða 22. og 25. febr. Málið hefur verið síðan hér á dagskrá 10 daga í röð, en kemur nú fyrst til umr. Um nokkurt skeið hafa menn trúað því, að það væri sameiginleg skoðun landsmanna, að æskufólk eigi að búa við sem jafnasta aðstöðu til menntunar, hvar sem það er búsett á landinu. Það eigi engin ungmenni að gjalda þess, að þau búi svo langt frá þeim skóla, sem þau vilja sækja, að heimangöngu verði ekki við komið. En þeir nemendur, sem verða að hverfa að heiman og dveljast 7-9 mánuði ánsins ár eftir ár, við nám fjarri heimili sínu, verða að sjálfsögðu að bera miklu meiri námskostnað en hinir, sem geta stundað skólanámið án þess að flytja að heiman. Jafnrétti æskufólks til menntunar viðurkenna allir í orði - bókstaflega allir, sem ræða eða rita um þessi mál. Ég sagði þeir viðurkenna það allir í orði. En nú virðist vera að koma í ljós, að það ætla sér ekki allir að viðurkenna þetta jafnrétti í verki. Það geta hv. þm. séð á þeim tveimur nál. í þessu máli, sem liggja nú hér fyrir. Eins og hv. þm. er kunnugt, er meginefni þessa frv. það, að stofnaður verði sjóður, er hafi það hlutverk að veita námsstyrki því æskufólki, er verður að dveljast fjarri heimilum sínum við nám. Með brtt., sem minni hl. menntmn. flytur á þskj. 404 við þetta frv., er lagt til, að þessar styrkveitingar nái einnig til skólanemenda, sem eiga við örðugan fjárhag að búa af öðrum ástæðum en búsetu. Nú hefur hv. frsm. meiri hl. menntmn. gert að sérstöku umtalsefni þessa brtt. og telur, að hún valdi því, að það komi ekki til greina að fara að samþykkja frv. núna. En það vill nú svo til, að þessi brtt. var ekki komin fram, þegar hann og aðrir í meiri hl. n. mæltu gegn því, að frv. yrði samþ., svo að það er einkennileg afstaða sem hv. frsm. tekur nú, að hann taldi fyrst ástæðu til þess nú að vera á móti frv., af því að þessi brtt. kom fram, en var samt á móti því, áður en hún kom fram. Þetta er alveg sérstakt viðhorf. Þessa nauðsyn á jafnrétti æskufólks, sem ég minntist á, hefur hæstv. ríkisstj. orðað mjög skilmerkilega að mínum dómi í grg. með frv. sínu um skólakerfi, en þar segir hæstv. ríkisstj. á þessa leið í grg. þess frv., með leyfi forseta: „Í lýðræðisríki, sem vill leggja áherzlu á jafnrétti þegna sinna, hlýtur opinberum aðilum, bæði ríki og sveitarfélögum, að bera afdráttarlaus skylda til að sjá um, að búseta og misjafn efnahagur nemenda og forráðamanna þeirra valdi ekki misrétti um aðstöðu ungmenna ti1 menntunar. Þessi skylda mun vera almennt viðurkennd í landinu, bæði af almenningi og kjörnum leiðtogum þjóðarinnar.“ Þetta er fallega sagt, það vantar ekki. Og meira að segja ríkisstj. segir, að það þurfi líka að taka þarna með þá sem eiga við erfiðar fjárhagsástæður að búa og það er í samræmi við brtt. okkar í minni hl. n. Já, það er fallega orðað þetta í grg, hjá hæstv. ríkisstj. Ég er ekki viss um, að aðrir orði þetta betur. En þá er eftir að vita, hvað hæstv. ríkisstj. meinar með þessum hátíðlegu ummælum sínum. Ætlar hún að kappkosta að ná þessu jafnrétti, sem hún er að tala um? Og ef hún ætlar sér það, hvernig ætlar hún sér að gera það? Fulltrúar stjórnarflokkanna í menntmn. leggja til, að þessu frv. verði vísað frá. Og þeir gerðu enga tilraun til að á frv. breytt, þrátt fyrir það að frv. lá hjá n. í hér um bil fjóra mánuði. Ég efast svo sem ekkert um, að nm. meiri hl. n. eru að framkvæma vilja ríkisstj. Það mun varla fara á milli mála, a.m.k. ættu menn að geta tekið eftir því, ef hæstv. menntmrh. tekur hér til máls, hvort hann muni ekki tala alveg í samræmi við meiri hl. n. um þetta mál. En hvað ætlast þá ríkisstj. fyrir til þess að afstýra þessu misrétti, sem æskufólk býr við? Þessu misrétti, sem hún gerði að sérstöku umtalsefni í grg. með frv. sínu um skólakerfið? Hún segir, að það sé afdráttarlaus skylda ríkis og sveitarfélaga að afstýra þessu misrétti - afdráttarlaus skylda. Og hvað gerir hún til þess að afstýra því? Ég sé ekki, að það geti verið nema um tvennt að ræða, sem vakir fyrir hæstv. ríkisstj. í þessu máli. Annaðhvort telji hún alveg fullnægjandi þá málamynda námsstyrki, sem teknir voru upp í fjárlög í fyrra og nú aftur á þessu ári, eða hún meini bókstaflega ekkert með þessu tali sínu um jafnrétti æskufólks til menntunar. En þá er rétt að spyrja Eru þá ekki núverandi námsstyrkir fullnægjandi? Þarf nokkuð meira? Það er kannske þetta, sem meiri hl. n. og ríkisstj. á við. Upphæðin var 10 millj. kr. á fjárl. í fyrra. Hún er 15 millj. kr. á þessu ári, þó að ríkisstj. ætlaðist reyndar ekki til, að hún yrði nema 12 millj. Fyrir tveimur árum voru nemendur í skólum landsins öðrum en háskóla, þeir sem urðu að dvelja fjarri heimilum sínum við nám, 5.847, samkv. skýrslu frá menntmrn. Af þessum 5.847 nemendum voru 2.209 í barnaskólum. Þetta var fyrir tveimur árum. Þessi fjöldi er að sjálfsögðu kominn eitthvað á sjöunda þús. nú. Hvað kemur í hlut að meðaltali, ef skipta á 15 millj. kr. á milli þeirra? Það verður í hæsta 1agi um 2.500 kr. á nemanda. Ef nemendur í heimavistarbarnaskólum eru strikaðir út, eins og gert var með orðalagi í fárveitingarinnar, gætu þessi námsstyrkir orðið um 3.800 kr. að meðaltali á nemanda, miðað við núv. fjölda þessara nemenda í landinu. Ég býst við, að ríkisstj. hafi þótt þetta heldur lágt eða ég gizka á það, að henni hafi þótt þetta heldur lágt, því að hún fann upp reglu, sem skyldi gilda við úthlutun þessara námsstyrkja. Og aðalreglan er sú, að engir nemendur í heimavistum skólanna á landinu, hvar sem þeir eru, skyldu fá dvalarstyrki - engir. Hins vegar mátti veita þeim dálitla ferðastyrki, ef ferðakostnaðurinn fór yfir ákveðið lágmark. Þessi regla, sem ríkisstj. setti, hefur gert strik í reikninginn. Með henni voru hreinlega útilokaðir frá dvalarstyrkjum, 3/4 hlutar þeirra nemenda í framhaldsskólum landsins, sem dveljast fjarri heimilum sínum við nám. Það munar ekki um það. Nú leit þetta allt, betur út með deilinguna. 10 millj., sem átti með réttu að úthluta s.l. vor fyrir tæpu ári síðan, þeim var úthlutað nú um síðustu áramót og þó ekki alveg að fullu. Og þá reyndust það svo, að 984 nemendur fengu námsstyrki. Þessum námsstyrkjum var reyndar skipt í tvennt, þó að manni finnist nú, að það sé erfitt að vera að skipta í tvennt þessum námsstyrkjum, en þeir eru kallaðir bæði ferðastyrkir og dvalarstyrkir, rétt eins og ferðakostnaður sé ekki námskostnaður. En sem sagt, 984 fengu þessa styrki og var upphæðin að meðaltali á nemanda 9.214 kr.  Það er afdráttarlaus skylda að tryggja æskufólki jafnrétti til menntunar, segir ríkisstj. Hún er að rækja það með 1.323 kr. Þetta voru 10 millj. í fyrra, nú er upphæðin 15 millj. á þessu ári, en á móti því kemur mikil hækkun á námskostnaði nemenda annars vegar og svo fjölgun nemenda í landinu hins vegar, svo að það er ekki víst, að úthlutunin verði miklu glæsilegri á þessu ári en hún var í fyrra. Nú hlýtur maður að spyrja: Er þetta námsstyrkjakerfi þá nægjanlegt að dómi hæstv. ríkisstj. og að dómi hv. alþm. til að tryggja æskufólki jafna aðstöðu til menntunar í lýðræðisríki, sem vill leggja áherzlu á jafnrétti þegna - sinna, svo að notað sé orðalag ríkisstj. sjálfrar? Eru þeir alþm., sem vilja vísa þessu frv. frá, þeirrar skoðunar? Ef þeir eru ekki þeirrar skoðunar, hverrar skoðunar eru þeir þá? Eins og ég nefndi, var það um einn fjórði hluti nemenda í framhaldsskólum, sem dvöldust fjarri heimilum sínum við nám, er fékk námsstyrki, ef námsstyrki skyldi kalla nú um síðustu áramót. Og upphæðin var rúmar 9.000 kr. að meðaltali á nemanda. Ekki bólar á nokkurri viðleitni af hálfu stjórnarvalda til að breyta þessari stefnu, til að rækja þessa afdráttarlausu skyldu sína, að tryggja æskufólki jafnrétti til menntunar. Þvert á móti vísa stjórnarsinnar á bug þeim till., sem felast í þessu frv. En hvernig metur þá hæstv. ríkisstj. fjárþörf háskólastúdenta, sem stunda nám hérna heima? Ekki eru þeir í eðli sínu neitt öðruvísi menn en nemendur annarra skóla. Háskólastúdentar áttu lengi í baráttu fyrir auknum námslánum, enda voru kjör þeirra harla bágborin. Loks kom að því á s.l. ári, að hæstv. ríkisstj. sannfærðist um, að námslánin yrðu að hækka verulega. Nýjar reglur voru svo settar um þessi námslán þeirra. Aðalreglan er sú, að náms– og framfærslukostnaður háskólanemandans við nám hér heima, ef hann er einhleypur, er áætlaður á þessu ári, 1971, 155 þús. kr., en auk þess 35 þús. kr. fyrir hvert barn á framfæri hans. Eigin tekjur nemandans eru síðan dregnar frá áætluðum námskostnaði og er þá fundin svokölluð umframfjárþörf. Geta stúdentar fengið námslán, 60-90% af þeirri upphæð, eftir því hversu langt er komið náminu. Við þetta bætast sérreglur um umreikning og niðurfærslu á eigin tekjum, ef stúdent hefur börn á framfæri, eða ef hann hefur hraðað námi sínu. Verða þá námslánin hærri, en aðalreglur segja til um. Í des. s.l. var úthlutað námslánum til 22 háskólastúdenta. 17 þeirra fengu lán vegna eins árs náms og var upphæð námslána þessi: einn fékk 25 þús. kr. námslán, annar 30 þús., þriðji 70 þús., fjórði 75 þús., fimmti 80 þús., tveir fengu 85 þús. kr. hvor, tveir fengu 90 þús. kr. hvor, tveir fengu 95 þús. kr. hvor, tveir fengu 100 þús. kr. hvor, tveir fengu 115 þús. kr., einn fékk 150 og einn fékk 175 þús. kr. Þá fengu 5 stúdentar námslán vegna hálfs árs náms og voru upphæðirnar þessar: Einn þeirra fékk 35 þús. kr., annar fékk 40 þús., tveir fengu 50 þús. kr. hvor og einn fékk 65 þús. Meðaltal námslánanna vegna eins árs náms var þess vegna 92 þús. og 600 kr. á nemanda. Þrátt fyrir þessi námslán eru háskólastúdentar sannarlega ekki of haldnir, því að náms- og framfærslukostnaður þeirra er mun meiri en námslánin og eigin tekjur til samans, hvernig sem þeir fara svo að því að brúa það bil. En séu menn þeirrar skoðunar, að háskólastúdentar megi halda vel á sínu til þess að komast af, hvernig eru þá fjárhagsástæðum nemenda í öðrum framhaldsskólum landsins, sem fá um 9 eða 10 þús. eða kannske 12 þús. kr. námsstyrk, að maður nú ekki tali um alla hina, sem fá enga fjárhagsaðstoð af neinu tagi og það er meginþorri framhaldsskólanemenda í landinu? Á nú þetta að vera framkvæmdin á þeim fagurmælum ríkisstj. í grg. frv. um skólakerfið, að lýðræðisríki beri afdráttarlaus skylda til að sjá um, að búseta og misjafn efnahagur æskufólks valdi ekki misrétti í aðstöðu til mennta? Ætlar ríkisstj. og stuðningslið hennar að rækja þessa afdráttarlausu skyldu sína með því t.d. að vísa þessu frv. frá, þessari einu alvarlegu tilraun, sem gerð hefur verið til þess að draga úr því misrétti, sem æskufólk á nú við að búa? Meiri hl. menntmn. segir í nál. sínu og það tók hv. frsm. meiri hl. n. fram hér áðan, að nú sé að fást fyrsta reynsla af framkvæmd þessa réttlætismáls að veita æskufólki námsstyrki til að jafna aðstöðumun þess til menntunar. Það sé of snemmt, eiginlega alltof snemmt, að ákveða framtíðarskipan þessara mála, eins og hv. frsm. orðaði það hér áðan og bezt að öðlast meiri reynslu af því, hvernig þetta gerist. Það er eins og meiri hl. n. sé með eitthvert lítt þekkt og hættulegt læknislyf í höndunum, sem þeir nm. vilja að vísu reyna á sjúklingum, en aðeins örlitla inntöku í einu, svona í tilraunaskyni. Samt kalla þeir þetta réttlætismál. Þeir vilja sannarlega fara varlega með réttlætið. Þeir vilja ekki hafa það í of stórum skömmtum. Þannig var það líka haft með háskólastúdentana, þar var smáskammta réttlætinu beitt árum saman, þar til stúdentar voru orðnir svo aðþrengdir, að ríkisstj. lét undan og hækkaði verulega námslánin. Það þarf að öðlast meiri reynslu af núv. námsstyrkjum, segir meiri hl. n. Er ekki komin reynsla á það, hversu mikla fjárhagsaðstoð háskólastúdentar þurfa? Er sú reynsla ekki nægjanleg ti1 þess að vita, hversu mikið nemendur annarra skóla þurfa? Þarf einhverja sérstaka rannsókn á það, þegar um menn er að ræða í sams konar skólum og á sama stað? Ætli það þurfi sérstaka reynslu, kannske nokkurra ára reynslu á það, hvort 9 þús. eða 10 þú;s. eða 12 þús. kr. styrkur sé ekki meira en nóg til dæmis handa nemanda í Reykjavík utan af landi, þegar háskólastúdent við hliðina á honum fær 100 þús. og dugir honum skammt? Þarf að bíða einhvern ákveðinn tíma til að fá vitneskju um þetta? Þarf einhverja sérstaka rannsókn á það, hvort heimavistarnemandi þurfi nokkurn námsstyrk, hvort hann sé ekki vel settur með það að fá ekki einn einasta eyri í dvalarstyrk, eins og menntmrn. hefur úrskurðað og auglýst á s.l. sumri um úthlutun lánanna s.l. ár? Hvað getur annars valdið því, að stjórnarsinnar vilja heldur viðhalda þessu misrétti, sem ríkjandi er í aðstöðu æskufólks til menntunar, en að fallast á efnisatriði þessa frv. til að draga verulega úr þessu misrétti? Þeir hefðu auðveldlega getað breytt frv. að eigin vild, ekkert var því til fyrirstöðu. En þeir báru það ekki við, þrátt fyrir fjögurra mánaða umhugsun. Frv. var meira að segja aldrei lesið yfir í menntmn. Svo ákveðnir voru stjórnarsinnar í því frá upphafi, að það skyldi ekki ganga fram. Þá gátu þeir auðvitað flutt eigið frv. svipaðs efnis, ef þeir vildu eitthvað gera í málinu, til þess að þurfa ekki að samþykkja frv. frá framsóknarmönnum. Þeir gerðu það ekki heldur. Þá hefur mér dottið í hug, að þeir vilji heldur halda í misréttið, en að missa af peningunum, sem til námsstyrkjanna eiga að fara. En hvaðan eiga þessir peningar að koma? Hv. frsm. meiri hl. n. gat um það hér áðan og hneykslaðist á því, að það skyldi eiga að taka af ágóða Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins. Það á nú ekki að fara að taka neitt af núv. ágóða, því að það eru ákvæði í frv. um það að leggja 5% álag á þessar vörur. Þessi aðaltekjustofn Námskostnaðarsjóðs samkv. frv. á að vera 5% álag á áfengi og tóbak. Er það þá þessi 5% hækkun, sem úrslitunum á að ráða um afgreiðslu frv.? Ríkisstj. hefur reyndar gætt vel hagsmuna neytenda þessara vara í heilan áratug. Frá 1. jan. 1960 til 1. jan. 1970 var meðaltals verðhækkun á helztu tegundum áfengis og tóbaks 127%. Á þessum sömu 10 árum hækkuðu hins vegar matvörur í verði um 303%. Þarna hefur þess verið vandlega gætt, að neyzla þessara munaðarvara drægist ekki saman, enda hefur neyzla Íslendinga á áfengi s.l. ár orðið , sú mesta, sem verið hefur á þessari öld. Það er von, að þeir vilji slá skjaldborg um þann hagnað, sem þessi mikla neyzla færir ríkisstj. og þá verði jafnrétti æskufólks að lúta í lægra haldi, þegar um svo dýrmæta hluti er að ræða. Ég skal játa, að það er erfitt að trúa því, að svona lágkúruleg sé afstaða stjórnansinna til jafnréttis æskufólks, að þetta hafi ráðið andstöðu þeirra gegn þessu frv., en einhverju verður maður að trúa. Ég hef um nokkurt skeið álitið, að innan Sjálfstfl. væru þm., sem mundu vilja veita þessu máli lið og ég hafði fulla ástæðu til þess vegna blaðaskrifa, sem hafa ótvírætt bent í þessa átt. Ég minni sérstaklega á leiðara í Morgunbl. 15. jan. s.l. Það er ekki langt síðan. Og yfirskriftin á þessum leiðara var „Réttlætismál.“ Í þessum leiðara segir, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnframt því, að stórt átak verður að gera í byggingamálum menntaskólastigsins á næstunni, svo og fjölga námsleiðum á framhaldsskólastiginu, eins og þegar er byrjað á, er þýðingarmesta verkefni í menntamálum okkar vafalaust það að jafna menntunaraðstöðuna, þannig að námsfólk hafi jafna aðstöðu til menntunar, hvar sem það er búsett á landinu. Því miður hefur mjög skort á, að svo hafi verið um langt árabil. Það er augljóst, að það kostar verulega fjármuni að taka sig upp og flytjast að heiman til framhaldsnáms, hvort sem er í menntaskóla, háskóla eða aðra framhaldsskóla. Margir foreldrar úti á landsbyggðinni hafa tekið þann kostinn að flytjast búferlum til höfuðborgarinnar, þegar börnin þeirra hafa verið komin á þann aldur, að þau voru að hefja menntaskólanám. Þessi staðreynd á vafalaust meiri þátt í fólksflutningum frá hinum dreifðari byggðum, en margan grunar. Á fjárlögum ársins 1970 var í fyrsta sinn tekin inn fjárveiting til að jafna þennan aðstöðumun. Sú fjárveiting nam 10 millj. kr. En í ár verður varið í sama skyni 15 millj. kr. Þetta er talsvert fé og vafalaust þarf að gera enn betur, ef vel á að vera. Jöfnun á aðstöðumun til menntunar verður framkvæmd með ýmsum hætti. En jöfnuði er hægt að ná með styrkveitingu til námsfólks utan af landsbyggðinni. Það er einnig hægt að ná þessu sama marki með því að fjölga framhaldsskólum úti um land, koma þar upp heimavistum og tryggja nemendum þannig húsnæði og mat með viðunandi hætti. En hvernig sem það er gert, er augljóst, að hér er á ferðinni réttlætismál, sem þjóðin verður að veita fyllstu athygli á næstu árum. “ Þetta er um réttlætismálin og hæstv. ríkisstj. kallar þetta líka réttlætismál. Þannig hljóðaði þessi kafli í leiðara Morgunbl. Nú liggur þetta réttlætismál fyrir og við sjáum bráðum, hvernig höfundarnir að þessari miklu hugsjón, sem fram kemur í grg. stjórnarfrv., framkvæma það að framfylgja þessu réttlætismáli. En Morgunbl. skrifaði oftar en einu sinni um þetta, því að hálfum mánuði seinna, 29. jan., birtist leiðari í Morgunbl. með yfirskriftinni: „Ranglæti, sem verður að leiðrétta.“ Mogginn var ekki af baki dottinn. Hann sá, hversu málið var alvarlega. Já, ranglæti, sem verður að leiðrétta og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Nær allir þeir þm., sem þátt tóku í umr. um skólamálafrv. ríkisstj. á Alþ. í fyrradag, fögnuðu sérstaklega þeim ákvæðum, sem varða jafna menntunaraðstöðu unglinga, hvar sem þeir eru búsettir í landinu. Var lögð rík áherzla á, að þessi ákvæði mættu ekki vera nafnið tómt, heldur yrði að fylgja þeim eftir í framkvæmd. Gunnar Gíslason gerði þessi mál sérstaklega að umræðuefni í ræðu, er hann flutti í umr. Hann komist m.a. svo að orði: „Við, sem búum í sveit, nöfum orðið að sæta því, að börn okkar hafa ekki sótt skóla nema 3 mánuði á vetri. Að vísu fá sveitabörn á margan hátt menntun, með því að komast í snertingu við móðurjörð og dýralíf, en börn okkar hafa farið á mis við ýmislegt nám, sem börn í þéttbýli hafa notið, t.d. söngkennslu og tónlistarnám, íþróttakennslu og handíða. Ég legga ríka áherzlu á það, að öll ungmenni í landinu eigi þess jafn kost að stunda nám og öðlast fræðslu.“ Þetta var haft eftir Gunnari Gíslasyni. Svo heldur leiðarinn áfram: „Sú staðreynd, að menntunaraðstaða ungs fólks er mjög mismunandi eftir því, hvar það býr á landinu, hefur verið mjög til umræðu síðasta misseri, og menn hafa vaknað til vitundar um það, að í þessum efnum hefur mikið ranglæti viðgengizt árum saman. Fyrir rúmu ári veitti Alþ. í fyrsta skipti fé til að jafna þennan aðstöðumum, með styrkveitingu til nemenda, sem stunda framhaldsnám og fárveiting til þess var hækkuð talsvert við afgreiðslu fjárlaga í des. s.1. En þetta er aðeins fyrsta sporið til þess, að allir búi við það sama. Hvað sem líður fjárhag foreldra eða búsetu, þarf mjög mikið átak. Þetta misrétti hefur ekki aðeins ríkt í framhaldsnámi. Eins og Gunnar Gíslason benti á, hafa börn í sveitum alls ekki fengið sömu kennslu í skyldunámi og þau, sem í þéttbýli búa. Hér er bæði um að kenna skorti á skólahúsnæði og skorti á góðum kennurum og margt fleira mætti tilnefna. En óhætt er að fullyrða, að það er eitthvert stærsta verkefnið á sviði menntamála okkar í dag að þurrka út þetta misrétti. Þess vegna er það fagnaðarefni, að á þetta er lögð mjög rík áherzla í skólamálafrv. ríkisstj. og þess verður að vænta, að ríkisstj. og Alþ. muni fylgja þessari stefnuyfirlýsingu eftir í reynd með myndarlegum og raunhæfum aðgerðum.“ Svona hljóðaði nú þessi leiðari. Ég treysti mér ekki til þess að orða ályktun um þessi mál öllu gleggra, en hér er gert í leiðurum Morgunbl. og grg. ríkisstj. fyrir skólafrv. sínu. Nú hafa hv. þm. tækifæri til að sýna, hvernig þeim vilja afnema þetta ranglæti, sem viðgengizt hefur árum saman, hvernig þeir ætla að þurrka út misréttið, sem þeir hafa réttilega talað um. Ætla þeir að gera það með því að vísa þessu frv. frá, án þess að gera tilraun til að koma með nokkrar till. í staðinn? Vegna þeirra ræðuhalda og blaðaskrifa um þessi mál, sem átt hafa sér stað að undanförnu, eru foreldrar skólanemenda víðs vegar um land þeirrar skoðunar, að á Alþ. sé enginn ágreiningur um að afnema ranglætið, að þurrka út misréttið. Ég er viss um, að fólkið í landinn lítur svo á, að á Alþ. séu allir sammála um að gera það. En hvað ætli þessir foreldrar segi nú, þegar þeir sjá það svart á hvítu, hvernig stjórnarsinnarnir snúast í þessu máli? Um brtt. okkar í minni hl. n. á þskj. 404 þarf ég ekki að fara mörgum orðum. Með henni er lagt til að veita skuli námsstyrki nemendum, sem búa við erfiðan fjárhag, þó að ekki sé það vegna óhagstæðrar búsetu. Það ætti öllum að vera ljóst, að þar sem þrjú, fjögur eða kannske fimm börn í sömu fjölskyldu þurfa að sækja skóla samtímis, geta fjárhagsástæður valdið því, að neita verður börnunum um skólagöngu að meira eða minna leyti. Og slíku má þjóðfélagið ekki una. Þar sem hv. frsm. meiri hl. n. var að tala um, að þessi brtt. kollvarpaði eiginlega öllu, þá er það ósköp fjarri lagi, því að ef þessi sjóður kæmist á, eins og hann er hugsaður í þessu frv., hefði hann veruleg fjárráð og gæti hlaupið auðveldlega undir bagga, þar sem lakastar væru ástæður hjá barnmörgum fjölskyldum. Þetta er því ekkert annað en tylliástæða, enda var hann og allt hans lið í menntmn. á móti frv. frá upphafi, áður en hann hafði hugmynd um þessa brtt. Ég skal svo, herra forseti, ekki orðlengja meira um þetta mál að sinni, það verður kannske tækifæri til að taka til máls aftur. En ég vil að lokum láta í ljós þá von, að það hneyksli gerist ekki, að þessu máli verði vísað frá, svo alvarlegum augum lít ég á málið í heild.