Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Sjútvn. hefur haft til meðferðar till. til þál. um gæðamál og sölumeðferð á ferskum fiski. Flm. þeirrar tillögu eru Jóhann Ársælsson og Steingrímur J. Sigfússon. Nefndin hefur fengið umsagnir frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Fiskifélagi Íslands, Landsambandi íslenskra útvegsmanna, Ríkismati sjávarafurða, Samtökum fiskvinnslustöðva, Sjómannasambandi Íslands og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. Í þessari tillögu er hreyft vandasömu og mikilsverðu máli sem þörf er á að athuga ekki síst vegna hins mikla samdráttar sem nú er í fiskveiðum en það er líka í athugun í sambandi við endurskoðun á stefnu í sjávarútvegsmálum. En þeirri athugun á að vera lokið fyrir lok þessa árs. Í trausti þess að þeirri athugun ljúki fyrir árslok 1992 leggur nefndin samhljóða til að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Anna Ólafsdóttir Björnsson, fulltrúi Samtaka um kvennalista, hefur setið fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti nefndarinnar. Árni R. Árnason og Guðmundur Hallvarðsson voru fjarstaddir afgreiðslu málsins. Magnús Jónsson sat fund nefndarinnar þegar málið var afgreitt í stað Össurar Skarphéðinssonar. Virðulegur forseti. Samkvæmt nál. leggur sjútvn. samhljóða til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.

Virðulegur forseti. Þetta er 33. mál þingsins sem hér er til umræðu. Það er farið að líða nokkuð á þingið og þess vegna ástæða til að vekja athygli á því hvað það hefur dregist að þetta mál kæmi til umræðu. Ég nefni það vegna þess að málunum sem er hreyft í tillögunni eru mál sem þyrfti að taka á og hefði auðvitað þurft að gera fyrir löngu. Í þessari tillögu og í annarri þáltill. sem við höfum flutt í vetur, sem ekki hefur komið til umræðu í þinginu, höfum við verið að hreyfa málum sem stefna í sömu átt, þ.e. að reyna að hamla gegn óæskilegri þróun í sjávarútvegi. Bæði eru þessi mál hugsuð til langs tíma og líka til styttri tíma, þ.e. á meðan þessi endurskoðun fiskveiðistefnunnar stendur yfir. Það kemur í ljós af þeim umsögnum sem liggja fyrir og bárust nefndinni að menn hafa mjög mismunandi skilning á því sem lagt er til. Menn telja sumir hverjir enga ástæðu til að setja reglur um t.d. hvað fiskur megi vera orðinn gamall þegar honum er landað. Það eigi kaupandinn að dæma um með verði. Þar er ég á algjörlega öðru máli. Sú skoðun er í raun og veru fáránleg fyrir þjóð sem lifir á því að selja fisk að hún eigi ekki að hafa reglur sem koma í veg fyrir að léleg vara sé seld á markaðina, jafnvel þótt einhver útgerðarmaður eða fiskkaupandi og seljandi telji sig hafa hag af því að selja lélega vöru er ekki þar með sagt að það eigi að gilda. Allar hömlur hafa auðvitað tvær hliðar. Annars vegar hafa þær þann tilgang að koma að almennum notum. Í þessu tilfelli til að auka álit á íslenskum fiski á erlendum mörkuðum. En þær hafa líka aðra hlið, þær eru hamlandi fyrir þá sem veiða fiskinn og selja hann. Og auðvitað er eðlilegt að þeir sem standa frammi fyrir því að verið er að skerða rétt þeirra á einhvern hátt til að haga sér eins og þeim hentar séu kannski á móti því. Þess vegna eru umsagnir sem nefndinni hafa borist með tvennum hætti. Annars vegar eru umsagnir þeirra sem hafa hagsmuna að gæta í atvinnulegu tilliti, t.d. fiskverkendur sem telja að ástæða sé til að hlutast til um að fiskurinn verði seldur innan lands, og svo aftur hinna sem telja að allar hömlur sem lagðar eru á að selja fiskinn beint til útlanda séu af hinu illa. Við höfum ekki lagt það til með þessari tillögu að það verði gert að skyldu að selja fiskinn á innanlandsmarkaði heldur eingöngu að það sé skylda að bjóða fiskinn til sölu, að það sé með ákveðnum, sannanlegum hætti boðið upp á að íslenskir kaupendur geti boðið í þann fisk sem viðkomandi veiðiskip hefur veitt. Það má gera með ýmsum hætti sem ég ætla ekki að fara út í að lýsa en minni á að töluverður hluti af fiski, sem seldur er í landinu, er t.d. seldur um tölvumarkað, þannig að það gæti verið ein af aðferðunum sem mætti nota til að uppfylla þetta skilyrði. Við erum í þessu tilfelli að mínu viti fyrst og fremst að fjalla um atvinnumál. Við erum að fjalla um það sem hefur verið að gerast á undanförnum árum og er að gerast, að fiskur sem veiddur er á Íslandsmiðum er í meira og meira mæli unninn erlendis og úti á sjó. Það dregur úr þeirri vinnu sem er unnin af íslenskum höndum við íslenskan fisk vegna þess að sá fiskur sem er unninn úti á hafi er yfirleitt unninn með miklu ódýrari hætti en í fiskvinnslustöðvunum. Ég tel að þetta sé óheillaþróun að því leytinu til að atvinnutækifærum mun halda áfram að fækka í fiskiðnaði á Íslandi ef ekki verður brugðist við. Við þurfum að gefa frystihúsunum og fiskvinnslustöðvunum í landinu tækifæri til þess að laga sig að þessari þróun og tækifæri til þess að keppa við bæði útflutninginn og fiskvinnsluna í frystiskipunum úti á hafi. Það kom fram á fundi sjútvn. í gær að meðaltalsmunur á verði sem fæst fyrir fisk sem unninn er um borð í frystiskipum og fyrir fisk sem unninn er í frystihúsum er 4%. Það er meðaltalsmunur sem segir okkur að frystihúsin fá auðvitað langtum hærra verð fyrir þá bestu vöru sem þau eru að framleiða en frystiskipin fá. Þess vegna hlýtur að vera möguleiki fyrir frystihúsin að bregðast við þeirri samkeppni sem orðin er og er að verða meiri og meiri milli frystihúsanna og fiskvinnslunnar úti á sjó. Það hlýtur að gerast fyrst og fremst með tvennum hætti. Annars vegar að sókn þeirra skipa sem fiska fyrir fiskvinnsluna í landi verði breytt þannig að fiskurinn komi betri að landi, honum verði landað fyrr. Menn verða að horfast í augu við að það verður ekki framtíð íslensks sjávarútvegs til góðs að hér verði landað fiski sem búið er að geyma í ís í 10--12 daga eins og algengt er. Það er ekki framtíð í því. Og ef fiskvinnslan í landinu ætlar ekki að breyta út af þeirri braut sinni þá er hún dæmd til að tapa í samkeppninni við þá sem vinna fiskinn ferskan, frystiskipin og hina aðilana sem landa fiskinum eftir stuttan tíma. Mér finnst þetta ákaflega dapurleg þróun sem er í gangi vegna þess að ég tel að það sé mjög óeðlilegt að hún verði með slíkum hraða, þ.e. að atvinnan í fiskinum breytist svona. Við þurfum sem sagt að finna leið til að hægja á þróuninni og gefa fiskvinnslunni tækifæri til að bregðast við þessum nýju aðstæðum. Annars munum við sitja uppi með það að atvinnutækifærum fækkar enn þá meira í sjávarútvegi en orðið er. Eins og komið hefur fram varð samstaða um það í sjútvn. að málinu yrði vísað til ríkisstjórnarinnar vegna þess að þessi mál eru í deiglunni. Ég tel að út af fyrir sig geti ég ekki verið á móti því. Hins vegar finnst mér að ríkisstjórnin hafi ekki staðið sig nægilega vel í því á þeim tíma sem hún hefur setið að hamla á móti og reyna að koma í veg fyrir að óheillaþróunin haldi áfram í sambandi við þessa hluti. Ég hefði talið mjög eðlilegt að menn skoðuðu hreinlega þann möguleika að frysta þetta ástand sem nú er og banna að fleiri skip verði t.d. gerð að frystiskipum þar til menn hafa endurskoðað fiskveiðistefnuna. Eins og ég minnti á áðan höfum við lagt fram tillögu sem er hugsuð í þessu augnamiði. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Það urðu verulegar umræður í haust, bæði í þinginu og einnig í fjölmiðlum, um þessi gæðamál þar sem það kom fram að gæðamál íslensks fisks eru að mörgu leyti ekki í því horfi sem þau ættu að vera. Það er verið að auka kröfurnar á öllum mörkuðum. Það er verið að auka kröfurnar í Ameríku, það er verið að auka kröfurnar í Evrópu og við erum nauðbeygðir að bregðast við. Og mér finnst út af fyrir sig að ekki eigi að þurfa að neyða okkur af okkar viðskiptamönnum til að bregðast við heldur eigi það að vera stöðu okkar vegna sem framleiðenda og fólks sem lifir fyrst og fremst á að selja fisk að vera okkar stóra markmið að það sé ævinlega besta hráefni sem kemur á markaðinn frá Íslandi. Og við megum ekki horfa upp á það að hér sé út af brugðið með því að fara illa með þá vöru sem fæst úr hafinu.

Herra forseti. Þessi till. til þál. um útfærslu togveiðilandhelginnar er flutt af Magnúsi Jónssyni, varaþingmanni Alþfl., og er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að skipa nefnd til að gera tillögur um útfærslu togveiðilandhelginnar umhverfis Ísland.`` Tillögunni fylgir ítarleg greinargerð þar sem þessum málum eru gerð skil. Nefndin leitaði umsagna um tillöguna og þær bárust frá Alþýðusambandi Íslands, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Fiskifélagi Íslands, Landsambandi ísl. útvegsmanna, Landssambandi smábátaeigenda, Sjómannasambandi Íslands og Vélstjórafélagi Íslands. Eins og menn vita setti Alþingi lög á árinu 1976 um fiskveiðilandhelgi Íslands sem voru góð og þörf lög á þeim tíma. Hins vegar hefur margt komið í ljós sem gerir það að verkum að brýn þörf er orðin á því að endurskoða þau lög, sérstaklega með tilliti til togveiðiheimilda. Og í ljósi þess beinir sjútvn. því til sjútvrh. að hann láti vinna að endurskoðun fyrrnefndrar löggjafar eins fljótt og verða má. Og með tilliti til þess að slík endurskoðun verði framkvæmd leggur nefndin til að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Fulltrúi Kvennalistans, Anna Ólafsdóttir Björnsson, sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi, og er hún samþykk áliti nefndarinnar. Tveir nefndarmenn, þeir Árni R. Árnason og Guðmundur Hallvarðsson, voru fjarstaddir afgreiðslu málsins. Magnús Jónsson sat fund nefndarinnar þegar málið var afgreitt, í stað Össurar Skarphéðinssonar.

Virðulegi forseti. Ég tel að hv. sjútvn. hafi komist að skynsamlegri niðurstöðu um meðferð þessa máls. Eins og margir vita er hér um að ræða afar viðkvæmt mál sem er sambúð sjómanna sem vinna með ólík veiðarfæri. Það er þekkt víða um landið að stundum hafa rekist á hagsmunir þeirra sem veiða með troll og þeirra sem veiða með línu, þeirra sem veiða með snurvoð og þeirra sem veiða á handfæri. Þetta er allt saman þekkt og við könnumst við leiðindaágreining sem stundum hefur komið upp í þessu sambandi. Að vísu finnst mér stundum að fullmikið hafi verið gert úr þessum ágreiningi þótt hann sé vissulega til staðar. Mjög víða hafa menn reynt að leysa málin í sátt og samlyndi eins og frekast hefur verið kostur. Ég vek t.d. athygli á því að fyrir nokkrum árum, við opnun togveiðiheimilda úti fyrir Vestfjörðum, skapaðist talsverður órói hjá mörgum, sérstaklega þeim sem sóttu sjóinn á minni bátum, á línu og handfæri. Þeir töldu að þarna væri verið að vega að rétti þeirra. Með ítarlegum samtölum skipstjórnarmanna og þeirra hagsmunaaðila sem komu að þessu var reynt að finna ákveðna lausn, búa til hólf úti fyrir Vestfjörðum til að koma til móts við þau sjónarmið sem þarna voru að rekast á. Ég tel að það hafi tekist nokkuð bærilega á þessu sviði. Einnig hefur blandast inn í þessa umræðu spurningin um skaðsemi einstakra veiðarfæra og sérstaklega hefur orðið hávær umræðan um snurvoðina eða dragnótina vegna þess að mjög margir héldu því fram að hin vaxandi veiði með snurvoð, með dragnót úti fyrir ströndum landsins hefði slæm áhrif á botninn og lífríkið og veiðarnar í önnur veiðarfæri. Sjómenn sem aftur á móti stunduðu veiðar með dragnót héldu því fram að þetta veiðarfæri hefði bara hin bestu áhrif á lífríkið, rótaði upp botndýrum, skapaði þannig ætisskilyrði fyrir botnfiskinn. Þeir bentu á að svo virtist sem fiskur sem veiddist í snurvoðina væri allt annars konar fiskur en sá sem menn voru að fá á færi, jafnvel þótt verið væri að veiða á svipuðum slóðum. Þetta eru allt saman afar viðkvæmar deilur eins og við vitum og ég held að það sé nauðsynlegt að við reynum sem löggjafarsamkoma frekar að setja niður þessar deilur en að auka þær. Þess vegna held ég að niðurstaða nefndarinnar, að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar í því skyni að það verði skoðað betur, sé mjög skynsamleg. Það hefði að mínu mati ekki verið heppileg aðferð að kveða upp úr um það nákvæmlega hvernig ætti að standa að þessu máli með öðrum hætti en nefndin leggur til. Hér eru uppi svo mikil álitamál og það vantar töluvert mikið af upplýsingum í raun og veru til að við getum fullyrt nákvæmlega um það hvernig heppilegast er að skipa þessum málum að ég tel að leggja þurfi í það vinnu að vinna þetta mál í sem mestri sátt allra þeirra sem að því koma. Það eru okkar hagsmunir að nýta fiskveiðilandhelgina, gera það með sem arðbærustum og skynsamlegustum hætti þannig að kostir allra veiðarfæra og allra staða fái að njóta sín. Að mjög mörgu er að hyggja í þessu sambandi sem óvarlegt er að hrapa að. Þess vegna fagna ég niðurstöðu hv. sjútvn. og vona að þeirri endurskoðun sem þarna er lögð til verði hraðað svo hún geti legið fyrir sem fyrst.

Herra forseti. Ég vil taka undir það með síðasta ræðumanni að ég held að það orki ekki tvímælis að hér er um viðkvæmt mál að ræða. Það er auðvitað hagsmunamál allra sem þarna eiga í hlut að þetta geti gerst í sátt og samlyndi. Raunar er það þannig að síðan ég flutti þessa tillögu í haust hefur orðið ákveðin þróun sem mér finnst rétt að benda á í örstuttu máli. Í fyrsta lagi hefur það nú gerst að menn hafa ákveðið að færa út togveiðilandhelgi við Vestmannaeyjar, þar sem áður var leyft að togskip væru nánast upp í fjöru, þess eru jafnvel dæmi að skip hafi siglt á eyjarnar á meðan þau voru að toga. Og það er alveg á skjön við allt sem mér finnst skynsamlegt og ég held raunar flestum að litlir bátar sem róa með línu daglega þurfi að byrja á að sigla einn til tvo tíma til að komast á mið vegna þess að það er ekki leggjandi lína fyrir togbátum. Þannig hefur ástandið verið, sérstaklega við Vestmannaeyjar. Raunar minntist síðasti ræðumaður, hv. þm. Einar Guðfinnsson, á að svipað ástand hefði skapast á Vestfjörðum en menn hefðu leyst það í nokkuð góðri sátt. Annað dæmi sem ég vildi nefna er í sambandi við þróun sem hefur átt sér stað og verið sagt frá í fjölmiðlum undanfarið og er að gerast í kringum Kanada. Þar eru menn í rauninni að ganga mun lengra en að færa út togveiðilandhelgi. Þar eru menn jafnvel að fá gamla hershöfðingja, íslenska hershöfðingja, til að koma og stugga mönnum burtu þótt þeir séu utan við 200 mílurnar. Þannig að menn eru enn stórtækari í aðgerðum þar en hér er lagt til. Fregnir bárust líka frá Kanada þess efnis að þeir þyrftu nú að skera niður þorskveiðikvótann um 35% en hins vegar á allur sá niðurskurður að fara fram á togveiðiflotanum en ekki hjá þeim sem stunda veiðar næst landi. Nú er ákveðin þróun í gangi í sambandi við þessi mál sem ég fagna að sjálfsögðu því að ég held að sú þróun sem hefur átt sér stað að undanförnu sé afar óheppileg, að við séum að taka meiri og meiri afla af miðum Íslands með togveiðarfærum. Ef maður ber saman einstök veiðarfæri og á þeim tímum þegar glímt er við atvinnuleysi, eins og nú er, þá kemur það í ljós að víða úti á landi hefur það gerst að atvinnuleysi er vaxandi þar sem frystitogaravæðingin er hvað mest. En á stöðum þar sem menn hafa ekki farið út í þá útgerð, hvorki frystitogara né stærri togara á ísfiski en hins vegar lagt áherslu á útgerð minni báta, þar verður hins vegar ekki vart við atvinnuleysi. Þeir staðir sem má nefna í þessu tilfelli er annars vegar Skagaströnd sem hefur mjög mikinn kvóta á íbúa og mikla frystitogaraútgerð og hins vegar hinum megin við flóann, Drangsnes, þar sem allt byggist nánast á smábátaveiðum og ekkert atvinnuleysi er. En ég fagna niðurstöðu nefndarinnar og tel að þetta sé allt saman á góðri leið og verði náttúrlega liður í þeirri heildarendurskoðun sem núna fer fram á fiskveiðistefnunni.

Herra forseti. Ástæðan til þess að ég stíg hér í stólinn eru ummæli um að Kanadamenn séu nú að byrja að verja fiskimið sín utan 200 mílnanna. Það er eiginlega skömm frá því að segja að við Íslendingar skulum ekki fyrir löngu hafa byrjað að verja réttindi okkar, t.d. á Reykjaneshrygg, út í 350 mílur. Þau réttindi eigum við og getum varið og eigum að verja. Við eigum að efla okkar landhelgisgæslu og beita henni til að hrekja óviðkomandi þjóðir af þessum miðum. Það er tímanna tákn að Kanadamenn skuli leita til okkar ágæta sjóliðsforingja, sem við þekkjum, til Helga Hallvarðssonar, fá hann í lið með sér á meðan við gerum ekki neitt. Þetta er vansæmandi og við verðum að fara að snúa okkur að því að gæta þessara réttinda okkar. Ég er sekur eins og aðrir um að hafa ekki gert nægilega mikið í því. Það er alveg ljóst að þennan rétt eigum við. Við eigum fiskveiðiréttindi og öll réttindi, hafsbotnsréttindi og réttinn til að friða þessi hafsvæði eftir réttum lögum hafréttarins. Og við höfum ekki sinnt því að beita þessum heimildum okkar vegna þess að við höfum stanslaust verið að rífast um hluti sem eru auðvitað algjörir smámunir á móti því að við friðum allt hafsvæðið í sameiningu og samvinnu við Kanadamenn og Breta, allt hafsvæðið frá Kanada til Noregs og Skotlandsstranda.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með síðasta ræðumanni. Ég ætla ekki að endurtaka hans orð en ég tel að menn þurfi að setjast yfir þessi mál og reyna að ná samstöðu meðal allra stjórnmálaflokka um aðgerðir. Að öðru leyti ætla ég ekki að ræða það. Ég kom hér aðallega upp til að nota tækifærið til að fagna því framtaki sjútvrh. að færa út togveiðilandhelgi með suðurströndinni og við Vestmannaeyjar. Mér finnst ástæða til þess að nefna það sem hefur verið vel gert. Og ég vona að það sem hann hefur haft við orð verði að efndum, þ.e. að það verði skoðað allt í kringum landið hve mikið á að auka friðun fyrir ýmsum veiðarfærum. Mér finnst að það eigi að skoðast ævinlega og alltaf hvaða áhrif veiðarfæri hafa á lífríkið í sjónum. Það eru ekki bara togveiðarfæri heldur þarf að skoða öll önnur veiðarfæri og áhrif þeirra og friða fyrir þeim. Þetta eru auðvitað sóknartakmarkanir sem þarf að taka upp. Og það verða menn að muna að þótt þeir hafi kannski þá skoðun að hér eigi að ríkja kerfi þar sem menn skammta veiðina eftir tonnum þá komast þeir ekki undan því til lengdar að taka tillit til lífríkisins í sjónum og taka þess vegna upp sóknartakmarkanir líka. Þetta er auðvitað viss dómur um að aflamarkskerfið dugar auðvitað ekki eitt og sér. Það er útilokað mál.

Herra forseti. Þessi till. til þál. um þorskeldi er flutt af Ragnari Arnalds og er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðuneytinu og Hafrannsóknastofnun að láta hefja tilraunir með seiðaeldi í stórum stíl til eflingar þorskstofninum við Ísland.`` Þessari tillögu fylgir greinargerð um þorskeldi, um það sem gert hefur verið hjá nágrannaþjóðum okkar, í Noregi og Danmörku og víða komið við. Sjútvn. ræddi þessa tillögu ítarlega á sínum fundum. Menn voru þar almennt sammála um að hér væri hreyft mikilvægu máli sem nauðsynlegt væri að gefa frekari gaum. Eldi á seiðum laxfiska hefur verið stundað hér á landi áratugum saman og með góðum árangri en matfiskeldi til útflutnings hófst um miðjan síðasta áratug. Erlendis hefur tilraunaeldi verið hafið síðustu árin á fjölmörgum tegundum botnfiska, hryggleysingja og þörunga og í kjölfarið hefur vaknað hér áhugi á eldi annarra tegunda en laxfiska. Þannig hófst tilraunaeldi á lúðu við Eyjafjörð og á Reykjanesi í lok síðasta áratugar. Tilraunir með krækling í Hvalfirði skiluðu einnig góðum árangri og hafnar eru tilraunir með ræktun hörpudisks í Breiðafirði. Kannanir hafa verið gerðar á eldi hryggleysingjans sæeyra í heitu vatni og fyrirhugaðar eru tilraunir með eldi á heitsjávartegundum hér á landi. Eins og menn eflaust vita á Ísland aðild að samnorrænu verkefni um hafbeit á þorski en tilraunir með þorskeldi í Noregi og Danmörku lofa nokkuð góðu. Því telja flestir sem fylgst hafa með þessum málum það áhugavert að hefja þessar tilraunir með eldi á þorski hér á landi. Mörg fiskeldisfyrirtæki sem hafa hætt starfsemi hafa möguleika á að nýta þá aðstöðu sem komið hafði verið upp þar. Sú nýting mundi væntanlega geta orðið framlag ýmissa opinberra sjóða sem nú eiga þessa aðstöðu. Í ljósi þess sem aðhafst hefur verið og í trausti þess að möguleikar á eldi þorsks og annarra sjávarfiska verði áfram kannaðir leggur nefndin til að þessari tillögu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Fulltrúi Kvennalistans hefur setið fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi, Anna Ólafsdóttir Björnsson, og er hún samþykk áliti nefndarinnar. Tveir nefndarmenn, Árni R. Árnason og Guðmundur Hallvarðsson, voru fjarstaddir afgreiðslu málsins. Magnús Jónsson sat fund nefndarinnar þegar málið var afgreitt í stað Össurar Skarphéðinssonar.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni þarft mál sem full ástæða er til þess að tekið verði til rækilegrar athugunar. Hins vegar skiptir miklu máli í hvaða farveg þorskeldi fer eins og annað matfiskeldi hér á landi. Ég vil gera það að sérstöku umræðuefni í sambandi við þetta mál hvernig unnið hefur verið að rannsóknum í sambandi við lúðueldi í Eyjafirði á vegum Fiskeldis Eyjafjarðar. Þannig er mál með vexti að það hefur verið fjármagnað að talsverðu leyti af fyrirtækjum í sjávarútvegi. Fyrirtækið skuldar raunar ekkert, það hefur lagt fórnarkostnað í tilraunir og þróunarstarfsemi sem nú eru að skila árangri. Þetta er raunar það sem hefur gerst í allt of litlum mæli á Íslandi, þ.e. að sterk fyrirtæki í sjávarútvegi leggi hluta af sínum tekjum til tilraunaverkefna og þróunarverkefna. Þarna hefur þetta tekist með þeim hætti að nú liggja fyrir upplýsingar um klak og það er raunar verið að ljúka fyrsta stigi þessara athugana. Í undirbúningi er að koma á fót framleiðslufyrirtæki, matfiskeldisfyrirtæki, sem gæti tekið við af þessu fyrirtæki, Fiskeldi Eyjafjarðar. Með öðrum orðum hefur þarna verið unnið mikið rannsóknastarf á vegum fyrirtækja með hlutafélagi sem um það hefur verið stofnað og raunar líka stuðningi ríkisins. Nú er séð fram á að þetta rannsóknastarf gefi góðan árangur og leggi grundvöll að atvinnufyrirtæki í greininni sem nú er verið að skoða möguleika á að stofna. Ég held það skipti mjög miklu máli að þróunar- og rannsóknastarfsemi hér á landi fari í auknum mæli í þennan farveg, að áhættuaðilarnir, fyrirtækin í landinu, taki meiri þátt í því að byggja upp slíka starfsemi og að rannsókna- og þróunarstarf verði í auknum mæli í framtíðinni fjármagnað af einkafyrirtækjum. Raunar er það áhyggjuefni, og hefur lengi verið hjá mörgum hér á Íslandi, hvað hlutur hinna sjálfstæðu fyrirtækja í rannsóknum og þróunarstarfi er hlutfallslega lítill hér og þyrfti að fara vaxandi. Á það kannski ekki síst við um sjávarútveginn. Sjávarútvegurinn ætti að hafa miklu meira svigrúm til þess að taka þátt í rannsókna- og þróunarstarfi og það er mjög mikilsvert þegar litið er til framtíðarinnar að það hagræðingarstarf sem sjávarútvegurinn er að vinna núna skili sér í auknum hagnaði til sjávarútvegsins þannig að hann hafi meira svigrúm til þess að leggja aukið fé til þessara mikilvægu mála sem eru rannsókna- og þróunarstarf og uppbygging atvinnulífsins á því sviði.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Tómas Ingi Olrich gerði hér að umræðuefni þátttöku einkafyrirtækja í rannsóknum og þróunarstarfi. Af því tilefni vil ég að fram komi hér að sennilega hefur engin grein veitt jafnmiklum hluta af því fjármagni sem hún hefur haft til umráða til rannsókna eins og einmitt þessi unga grein, fiskeldi. Staðreyndin er nefnilega sú að þær rannsóknir, sem farið hafa fram í fiskeldi og eru þrátt fyrir allt tiltölulega umfangsmiklar og hafa skilað ágætum árangri þrátt fyrir þá erfiðu stöðu sem greinin er í, hafa að verulegu leyti verið fjármagnaðar af fyrirtækjum og af áhættufjármagni sem fyrirtækjum hefur tekist að draga inn til greinarinnar. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið, virðulegi forseti, en ég vil samt geta þess að frá því að við fjölluðum hér síðast um þessa tillögu hafa komið fram í rannsóknum innan lands afar mikilsverðar upplýsingar sem varða framtíð þorskeldis og hafbeitar á þorski hér við land. Staðreyndin er sú að við höfum gjarnan borið okkur saman við Norðmenn og höfum litið til Norðmanna þegar við höfum verið að tala um fiskeldi, ekki síst þorskeldi. Norðmenn hafa náð góðum árangri á sviði þorskeldis. Menn hafa stundum gert því skóna að við mundum ekki geta náð svipuðum árangri hér við strendur Íslands hvað varðar hafbeit á þorski vegna þess að við Noreg hafa verið þekktir mjög staðbundnir stofnar. Þar hafa verið stofnar í innfjörðum og við strendur Noregs sem vitað er að hafa verið mjög staðbundnir og menn hafa þess vegna sagt sem svo: Ef við förum í umfangsmikið þorskeldi og sleppum þorskungviði þá er líklegt að sá fiskur vaxi upp tiltölulega nærri sleppistað og þess vegna verði endurheimtur giska góðar. Á móti hafa menn sagt: Hér við land eru ekki þekktir staðbundnir stofnar þorska. Nú mjög nýlega, ég held í síðustu viku, voru birtar niðurstöður rannsóknar á merkingum þorskfiska við Austfirði. Þá kom fram, sem menn vissu ekki áður, að þar er um að ræða stofna sem eru verulega staðbundnir. Þar er um að ræða fiska sem merktir eru og veiðast allnokkru stærri og allnokkru síðar mjög nærri sleppistað. Þessar upplýsingar eru afskaplega mikilvægar vegna þess að þær gefa vísbendingu um það að hafbeit á þorski hér við Ísland gæti skilað miklu meiri árangri en við héldum þegar við vorum að véla um þessi mál fyrir örfáum árum, örfáum missirum og jafnvel bara þegar við vorum í umræðu hér um þessi mál fyrir örfáum vikum. Þetta vildi ég, virðulegi forseti, að kæmi hér fram vegna þess að það undirstrikar enn frekar en áður mikilvægi þess að stjórnvöld taki rækilega á með okkur sem höfum staðið í fiskeldi til þess að hnika þessu áfram.

Herra forseti. Ég hlýddi á ræðu hv. 5. þm. Norðurl. e. Hann þagði vendilega yfir þátttöku Byggðastofnunar í þeim rannsóknum sem hafa farið fram á Hjalteyri og þagði jafnframt vendilega yfir því að framlög hennar voru framlög sem hlutafé. En nú er sú stefna upp tekin að það sé eitt af því illa og stofnunin eigi ekki að taka þátt í starfi fyrirtækja með hlutafé. Ég vil að þetta komi hér fram vegna þess að það er út af fyrir sig góðra gjalda vert að hampa öðrum hlutum en ég hygg engu að síður að verulega sé höggvið að framþróunarstarfi víðs vegar úti á landi ef Byggðastofnun á í framtíðinni ekki að leggja hlutafé til slíkra hluta. Vel má vera að það verði gert í gegnum þróunarfélög en þá er í reynd verið að fara í kringum málið og aðrir aðilar sem taka ákvörðun um það. En stefnumörkunin, að það sé af hinu illa að Byggðastofnun taki þátt í rekstri hlutafélaga, segir sína sögu um viðhorf núverandi stjórnenda í þessu landi. Varðandi hitt atriðið, sem kom hér fram hjá Össuri Skarphéðinssyni, hv. 17. þm. Reykv., og ég vil nefna, en það er að því leyti merkilegt að þingmaðurinn staðfestir að þorskurinn við Ísland hegði sér svipað og þorskurinn við Noreg og hefðu flestir leikmenn trúað því að svo væri að óreyndu og að menn þyrftu að hafa mikil rök fyrir sínu máli ef skepnan ætti að hegða sér á annan veg hér. En það leiðir líka hugann að því hvar ofveiðin á þorski hefur verið við Ísland. Hvar hefur hún verið, hv. 17. þm. Reykv.? Hvar eru hrygningarstöðvarnar sem hafa verið eyðilagðar og hafa ekki skilað þeim stofni sem þær hefðu átt að skila? Er hugsanlegt að eitthvað af drauganetunum út af Reykjanesi eigi þátt í því að menn fá ekki þann þorsk á Íslandsmið sem ætti að koma hér? Er hugsanlegt að umhvrh. snúi sér að því að láta skoða þetta mál? Ég held nefnilega að það sé tímabært að menn átti sig á því að þorskurinn hér hegðar sér nákvæmlega eins og í Noregi. Auðvitað gengur hann á hin staðbundnu svæði eftir því hvar hrygningin hefur átt sér stað. Ég hygg líka að þá hljóti menn að verða að taka afstöðu til þess hvort Íslendingar hafi með gáleysislegum hætti, með því að skilja veiðarfæri eftir í sjó lengur en annars staðar er liðið, átt þátt í því að skaða hrygningarsvæði.

Virðulegi forseti. Mér fannst hv. 2. þm. Vestf. vera að ýja að því að ég hefði verið að gera lítið úr framlagi opinberra aðila til þróunarverkefnisins hjá Fiskeldi Eyjafjarðar. Mér er ekki ljóst hvað í orðum mínum mátti skilja á þann máta. Ég lagði áherslu á að það væri mikilvægt að atvinnufyrirtæki, hinn frjálsi markaður, legði fé til tilrauna og rannsóknastarfsemi og ég tók það fram að þarna hefði það gerst og það væri hluti af jákvæðri þróun. Ég álít enn að svo sé og vona að svo verði í ríkari mæli en hingað til.

Virðulegi forseti. Í þessari umræðu hefur sannast það sem mig hefur lengi grunað, að raunvísindi misstu digran spón úr sínum aski þegar hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson ákvað að taka upp kennslu í staðinn fyrir að stunda rannsóknastörf þegar hann var á bernskum aldri. Í 70 ár hafa geisað deilur meðal fiskifræðinga, þar sem menn hafa vegist á með þungum rökum, um það hvort tilteknir fiskar, þar á meðal þorskar, ganga aftur á þær hrygningarstöðvar sem þeir urðu til á. Nú hefur loksins fengist niðurstaða í því vegna þess að hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson kemur hér og segir: Auðvitað vita það allir að þorskurinn gengur aftur á hrygningarstöðvarnar þar sem hann klaktist út. Þá vita menn það. Þá hef ég fengið svar við þeirri spurningu sem lengi hefur vafist fyrir mér og öðrum sem hafa lítillega vélað um þessi fræði. Það er hins vegar ekkert sjálfgefið að þorskurinn hér við Ísland hegði sér með svipuðum hætti og þorskurinn við Noreg. Við Noreg, til að mynda, hafa menn fundið þorskstofna sem hegða sér á mjög mismunandi vegu og hafa þó hvorir tveggja norskt vegabréf. Það er því alls ekki ólíklegt að íslenski þorskurinn hegði sér e.t.v. öðruvísi en norski þorskurinn, eins og mér mundi aldrei koma til hugar að halda því fram að íslenskir framsóknarmenn hegði sér svipað og norskir framsóknarmenn, hvað þá heldur að ætla að halda þeirri ósvinnu fram að til að mynda hv. þm. Finnur Ingólfsson, framsóknarmaður í Reykjavík, hegði sér með svipuðum hætti og hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson, þingmaður Vestf., að ég ræði nú ekki hv. þm. Stefán Guðmundsson. En það eru aukaatriði. Við Noreg eru hins vegar landfræðilegar aðstæður talsvert öðruvísi en hér við Ísland. Þar eru þessir löngu djúpu firðir sem eru afskaplega heppilegir uppeldisstaðir fyrir ungviði fiska. Það var út af því sem menn, a.m.k. í árdaga, drógu þá rökréttu ályktun að það væri líklegt að þorskstofnar þar hegðuðu sér öðruvísi en hér þar sem þorskarnir hafa ekki skjólið af hinum djúpu vel skýldu fjörðum. Það þurfti því rannsóknir til að komast að þessari niðurstöðu. Það er nefnilega oft þannig að þótt maður haldi að eitthvað sé næsta rökrétt þá sýna rannsóknir og kannanir fram á annað. Ég ætlaði einungis að gera hér að umræðuefni þau ummæli hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar að sú staðreynd að Byggðastofnun fær ekki lengur, að því er hann segir, að taka þátt í þróun fyrirtækja af þessu tagi, t.d. með hlutafjárframlögum, endurspegli vel stefnu stjórnvalda. Það kann vel að vera að þau mættu taka betur á þessum málum með þeim hætti sem þingmaðurinn var að segja að menn ættu að gera, þ.e. Byggðastofnun ætti að koma með rösklegri hætti inn í þetta. Ég vil samt sem áður geta þess að hér í landinu er að þróast lúðueldi og það hefur gengið nokkuð vel. Menn hafa verið með tilraunir bæði á eldi stórra lúða sem þeir hafa veitt í sjó og eins á lúðuklaki. 

Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé mjög þarft mál á ferðinni. Þetta er auðvitað rannsóknaverkefni sem hér er verið að leggja til. Ég er aðallega að koma hér upp til þess að segja það að ég hef orðið var við að menn hafa misskilið orðalagið á tillögugreininni. Þar er talað um tilraunir með seiðaeldi í stórum stíl og menn hafa jafnvel haft það í flimtingum hvernig þetta er orðað og skilið það þannig að það ætti bara að fara að framleiða fiskistofnana samkvæmt þessari tillögu. En auðvitað, ef menn lesa tillöguna grannt, er náttúrlega ekki hægt að misskilja hana. Þarna er verið að leggja til að hafnar verði tilraunir sem séu það umfangsmiklar að menn geti fengið skynsamlega niðurstöðu. Auðvitað er það tvennt ólíkt að gera tilraunir í mjög litlum mæli og tilraunir sem hægt er að framkvæma, við skulum segja í einni af fiskeldisstöðvum okkar, þannig að meira mark sé á þeim takandi. En við höfum hér menn sem vita allt um það hvernig á að fara að því að finna sannleikann með tilraunum og ég ætla ekki að blanda mér inn í það mál. Ég vildi koma þessu að því að ég hef orðið var við að menn hafa jafnvel haft það í flimtingum að hér ætti strax að fara að framleiða það sem vantaði upp á fiskistofna okkar. Ég tek undir það sem menn hafa verið að segja um tilraunir almennt. Þær þarf auðvitað að auka og það á að hafa til þess kraft í Byggðastofnun að styðja við það sem verið er að gera. Það þýðir ekkert að koma og segja að það sé gert. Það hefur verið dregið úr krafti Byggðastofnunar og núv. ríkisstjórn hefur gert það. Það hefur komið mjög skýrt fram í vetur að hún er að draga úr möguleikum Byggðastofnunar til að taka á svona málum. Þeirri þróun þarf að snúa við og vonandi verður það hægt sem allra fyrst. Ég vil bæta því við að á fundi sjútvn. í vetur sagði Jakob Magnússon fiskifræðingur að svona tilraunir væru mjög þarflegar og gagnlegar fyrir fiskifræðinga til að vita meira um atferli þorsksins og gera sér betur grein fyrir því hvað þyrfti að gera, ég kann nú ekki að hafa orðrétt eftir honum, hvað þyrfti að gera, ef eitthvað, til að koma í veg fyrir að við værum að gera spjöll á lífríkinu sem við gerðum okkur kannski ekki grein fyrir í dag að við værum að gera.

Herra forseti. Það er mér alltaf ánægjuefni þegar 17. þm. Reykv. leggur til orrustu við hið óþekkta og nær oft stórkostlegum árangri. Auðvitað er það rannsóknarefni, séríslenskt rannsóknarefni hvers vegna íslenskir kratar þróuðust á þennan veg frá heimsjafnaðarstefnunni. Og hver var ástæðan fyrir í að þetta sérstaka fyrirbrigði óx upp á þennan hátt? Þetta er sjálfstætt rannsóknarefni. Og ég verð að segja eins og er þetta undrar mig stórkostlega. Ég hefði verið tilbúinn að veita fjárframlög af almannafé til að fá niðurstöðu í þetta mál. Mér finnst þetta það merkilegt rannsóknarefni. 

Herra forseti. Ég tel, eins og ýmsir aðrir hv. þm., að hér sé um að ræða afar mikilvægt og jákvætt málefni. Hins vegar virðist það einhverjum vafa undirorpið hvað í rauninni er hér á ferð. Auðvitað er verið að ræða um rannsóknaverkefni og þróunarverkefni fyrst og fremst vegna þess að rannsókna og þróunar er þörf. Ég ætla í sjálfu sér ekkert að efast um vitsmuni hv. þingmanna en mér finnst svolítið eins og hér eigi að afgreiða málið strax. Ég viðurkenni fúslega að mér er ekki kunnugt í neinum smáatriðum a.m.k. og jafnvel ekki í aðalatriðum um hegðan þorsksins en af eðlilegum ástæðum held ég að það hljóti samt að vera svo að þorskurinn leiti aftur á hrygningarstöðvar enda er það eðli náttúrunnar og gæti kannski ekki öðruvísi verið. Það er svo annað mál þótt það komi í sjálfu sér þessu máli ekkert við hvað varðar þingmenn, þá leita þeir, a.m.k. ekki í öllum tilvikum á hrygningarstöðvarnar og mér sýnist jafnvel að sumir þeirra jafnvel breyti um tegund svona öðru hverju og er það í sjálfu sér ágætt því allt þarf að þróast og taka breytingum í veröldinni. Mig langar aðeins til að fara nokkrum orðum um þátt Byggðastofnunar og opinberra aðila í þessum málum. Það hefur komið hér fram í umræðunni að hv. 5. þm. Norðurl. e. lagði áherslu á að prívataðilar eða aðilar úr atvinnulífinu hefðu lagt mikið af mörkum til lúðuverkefnis í Eyjafirði og það er vissulega rétt. Ég held að það sé mjög mikilvægt að atvinnulífið leggi sitt af mörkum til rannsókna og þróunarverkefna. Hins vegar má það ekki gleymast að einmitt í þessu umrædda rannsóknaverkefni og þróunarverkefni norður í Eyjafirði var það kannski afstaða ríkisvaldsins og Byggðastofnunar sem reið baggamuninn. Og það sýnir okkur auðvitað að það er mikilvægt að stofnun eins og t.d. Byggðastofnun starfi. Ég held að þetta sé mjög gott dæmi um það og það má nefna hér fleiri dæmi um það að Byggðastofnun hefur látið gott af sér leiða og lagt þau lóð á vogarskálarnar sem dugðu. Og ég held að í hinni opinberu umræðu í þjóðfélaginu hafi verið vegið mjög ómaklega að Byggðastofnun og ég óttast að ef á að fara að draga úr henni allar tennurnar þá muni það koma niður á einmitt svona verkefnum og kannski ekki síst úti á landsbyggðinni. Mig langar í örfáum orðum að nefna í framhaldi af þessu um fiskeldið að talið er að eftirspurn eftir eldisafurðum núna sé nálægt 10 millj. tonn. Við erum aðeins að framleiða 10--15% af þessu magni í Evrópu. Hins vegar er gert ráð fyrir að þessi eftirspurn muni hafa aukist í 30 millj. tonn árið 2010, eftir tæp 20 ár. Þarna sjáum við að fram undan eru gífurlegir möguleikar og miklu meiri möguleikar en hafa verið undanfarin ár. Til samanburðar má geta þess að ef við ætlum að halda okkar hlutdeild, því nú er gert ráð fyrir að hefðbundnar veiðar vaxi ekki að neinu marki, þá þýðir það kannski hátt í 500 þús. tonn upp úr sjó og aflaverðmæti þess er einhvers staðar á bilinu 10--15 milljarðar eða jafnvel meira. Þannig að þarna er um að ræða gífurlega mikilvægt mál fyrir okkur Íslendinga. Ég held auk þess að menn verði að átta sig á því að það sem við höfum kallað fiskeldi fram að þessu og kannski skilgreint mjög afmarkað frá hefðbundnum fiskveiðum muni að líkindum ekki verða þannig í framtíðinni vegna þess að þessir tveir þættir munu verða tengdir nánast órofaböndum og við þekkjum það að verðþróun á rækju, laxi og fleiri tegundum hefur breyst mikið vegna tilkomu eldis. Og ég geri t.d. ráð fyrir því að þegar farið verður að ala lúðu og framboð á henni eykst þá muni það ekki leiða til þess að verð á lúðu hækki þvert á móti mun það væntanlega lækka eins og reynslan hefur sýnt um aðrar tegundir. Þetta hygg ég að geti líka orðið ofan á varðandi þorsk og sérstaklega ef mikið verður um eldi á þorski og jafnvel að um hafbeit verði að ræða og þess vegna verðum við að bregðast við þessum breyttu aðstæðum með breyttum áherslum og breyttum aðferðum. Mér finnst mjög ánægjulegt að þessi þáltill. hafi komið fram. Hún sýnir að þrátt fyrir að mörgu leyti bitra reynslu í fiskeldinu eru menn ekki dauðir úr öllum æðum og ég vona að þetta mál nái fram að ganga og ég vona að bæði opinberir aðilar og eins aðilar atvinnulífsins veiti því brautargengi.

Virðulegi forseti. Það hafa verið lögð fram þrjú mál sem öll snerta sjávarútveginn. Vissulega mjög þörf mál og ánægjulegt að samstaða skuli vera um þau í nefndinni. Það mál sem hér liggur fyrir um þorskeldi finnst mér eitt af því alþarfasta sem hér hefur verið rætt, þar sem talað er um tilraunir með seiðaeldi til eflingar þorskstofninum. Ég átti þess kost í sumar í ferð með fjárln. að skoða lúðueldi á Reykjanesi og fannst mér mjög fróðlegt og skemmtilegt að sjá hvernig þeir vinna úr því og það er enginn vafi að það er mikil framtíð í þessum málum. Þau eru mjög skammt á veg komin hjá okkur en þetta lúðueldi hefur skilað talsverðum tekjum í þjóðarbúið. Bæði hefur verið flutt út og selt innan lands. Samið er við bátana sem veiða þarna úti fyrir um að skila inn lifandi fiskum sem síðan eru fóðraðir áfram í stöðinni og seldir þegar þeir hafa annaðhvort náð tiltekinni stærð og/eða markaður krefst þess að meira komi inn. Það má líka benda á fleiri fiskstofna þó að hér hafi verið rætt um lúðu og þorskeldi í þessum umræðum. Það má einnig ræða um ýsu sem lítið er orðið um. Það þyrfti að auka rannsóknir á ýsustofninum með eldi í huga. Ég vil einnig nefna að það hefur lítið verið rannsakað af heitsjávarfiskum. Fyrir nokkrum árum fóru fram rannsóknir úti fyrir Norðurlandi á því hvaða lífverur fyndust þar sem heitar uppsprettur væru úr hafsbotninum. Það lífríki, sem kom þar í ljós þegar farið var að skoða það, reyndist mjög athyglisvert, alls kyns fiskar lifðu þar við hitann. Enn eru þær rannsóknir á algeru frumstigi, þ.e. hvaða möguleikar gætu legið þarna. Þetta er algerlega ókönnuð auðlind, má segja. En því miður höfum við nú við afgreiðslu fjárlaga ekki tekið nægilega á því að styrkja rannsóknir. Þar má nefna það að verið er að koma upp aðstöðu fyrir fisksjúkdómarannsóknir á Keldum og þar stendur nú tilbúið hús til frekari rannsókna en það vantar útbúnað, innréttingar og þess háttar til þess að hægt sé að nýta það. Það er því tilvalið að gefa mönnum áminningu um að það þarf að huga að því þegar fjárlög ríkisins eru afgreidd að auka og efla rannsóknir hér á landi og ekki hvað síst í sjávarútveginum og í fiskeldi þannig að það geti skilað árangri á næstu árum. Því að vissulega erum við að huga til framtíðar með því að auka og efla rannsóknir og við þurfum að huga þar að fleiri þáttum en þorskinum þó að ég taki fyllilega undir það nál. sem hér liggur frammi um það mál.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram og ég fagna þessari þáltill. sem flutt er af hv. þm. Ragnari Arnalds. Tíma þingsins er örugglega vel varið í að staldra við og ræða um mál eins og þetta. En tími þingsins vill því miður fara fremur í önnur mál sem a.m.k. að mínu mati eru léttvægari. Hv. 5. þm. Norðurl. e. vék aðeins að Fiskeldi Eyjafjarðar og því merka starfi sem þar fer fram. Hann vék að þætti Byggðastofnunar og opinberra aðila og einstaklinga í því fyrirtæki og þeirri uppbyggingu sem þar var gerð og er vissulega til mikillar fyrirmyndar. Vegna þess að Byggðastofnun hefur oft verið nefnd hér þá er rétt að það komi skýrt og rækilega fram að Byggðastofnun er stærsti aðilinn í Fiskeldi Eyjafjarðar. Hún hefur lagt langmest af mörkum til þessarar starfsemi. Og það væri hollt fyrir suma aðila hér inni, sem vega nú gjarnan ótt og títt að þeirri stofnun, að átta sig á hlutunum.

Þeir eru nú aðallega fjarverandi.

Þeir eru aðallega fjarverandi nú, það er rétt, hv. þm. Ólafur Ragnar. Það er einnig umhugsunarefni fyrir okkur að með nýútgefinni reglugerð, sem forsrh. hefur gefið út um Byggðastofnun, eru einmitt þeir kostir stofnunarinnar mjög þrengdir að geta gerst virkur aðili í atvinnufyrirtækjum og hjálpað þeim að komast á legg. Byggðastofnun á ekki að vera of lengi í slíkum rekstri en það á að vera verkefni hennar að hjálpa til við að koma fyrirtækjunum upp og gera þau rekstrarhæf. Síðan á hún að selja sín bréf í þeim fyrirtækjum. Það hefur verið mitt viðhorf til þessara mála. --- En þar sem ég sé að hv. þm. gengur nú í salinn, þá var ég að skýra frá því að Byggðastofnun er stærsti eignaraðili að Fiskeldi Eyjafjarðar og hefur átt þar öðrum fremur drýgstan þáttinn í því að gera mögulegt það starf sem þar hefur verið unnið. Vissulega geri ég ekki lítið úr framlagi hinna fjölmörgu annarra aðila sem lögðu fram fé til að gera þessa hluti mögulega. En um Byggðastofnun ætla ég ekki að öðru leyti að ræða. Ég trúi því að það mál fari að komast á dagskrá sem hér var til umræðu og hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson var í miðri ræðu sinni í fyrra að tala um skýrslu Byggðastofnunar, og ég vona að hún fari að komast aftur á dagskrá á nýju ári þannig að við getum farið að ræða hana og þá mun þessi reglugerð ábyggilega koma mikið á dagskrá ásamt ýmsu öðru. Hv. 17. þm. Reykv. Össur Skarphéðinsson vék nokkrum orðum að okkur framsóknarmönnum. Hann fer yfirleitt ekki svo í þetta ræðupúlt að hann víki ekki orðum að okkur framsóknarmönnum. Hann hefur lært af formanni flokksins sem skrifaði nánast aldrei grein eða opnaði munninn öðruvísi en að vera með svigurmæli og dylgjur um Framsfl. og þar er ég að tala um hæstv. núv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson. En það get ég sagt hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að það kemur okkur þingmönnum Framsfl. ekkert á óvart að Alþfl. þekki til lifnaðarhátta þorsksins. Það er hins vegar umhugsunarefni í þessu máli fyrir okkur sem sátum í þessari nefnd --- og ég dreg ekki dul á það að ég velti því mjög fyrir mér hvort það væri rétt leið að vísa jafnmerku máli og þessu til núv. ríkisstjórnar, ég velti því mjög vel fyrir mér og dró það satt að segja í efa að sú ríkisstjórn sem nú situr væri þess verð að taka þetta mál að sér. Mér sýnist hún ekki hafa komist svo frá sínum störfum að á það sé hættandi, en niðurstaðan varð engu að síður sú að við tókum þann kostinn og urðum sammála um að reyna á dug ríkisstjórnarinnar og vita hvort hún gæti eitthvað gert og aðhafst í þessu máli. En ég vil segja það að lokum, virðulegi forseti, að hér er hið merkasta mál á ferðinni, það er engin spurning hvort sem við erum að tala um eldi á þorski eða lúðu. Það eru margvíslegir möguleikar sem við eigum, alveg ótrúlegir möguleikar í þessum greinum og það er mikilvægt að þeir séu nýttir af mikilli skynsemi og að við þorum að hætta fjármagni sem nauðsynlega þarf til þess að slíkt rannsóknarstarf geti farið fram.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að orð mín sem ég læt falla hér á eftir má ekki túlka sem vanmat á framlag Byggðastofnunar til þessa merka máls sem hér hefur verið fjallað um, reyndar undir liðnum sem fjallar um þorskeldi en umræðan hefur svolítið snúist um lúðueldið í Eyjafirði. Það er alveg ljóst mál að Byggðastofnun hefur þar lagt hönd á plóginn en ég get ekki tekið undir það að framlag hennar hafi ráðið úrslitum. Ég held að ég hafi það rétt að hlutafé Byggðastofnunar í Fiskeldi Eyjafjarðar sé 12,2% og þá er það fyrst og fremst áhugi fyrirtækjanna á svæðinu sem er mikill, fjölmörg fyrirtæki hafa lagt mikið fé í þetta og það er að sjálfsögðu frumkvæði þeirra og áhugi sem hefur ráðið úrslitum þarna en ekki framlag Byggðastofnunar þó að það beri að þakka og virða.

Herra forseti. Ég held að það sé rétt að við tölum sama mál í þessu. Ég vil svara hv. þm. því að framlag Byggðastofnunar, eftir því sem ég man best, mun vera rúm 14% í þessu fyrirtæki. Næst kemur Arnarneshreppur líklega með ein 10,4% og næst Útgerðarfélag Akureyringa. Þetta munu vera stærstu aðilar að þessu fyrirtæki. En auðvitað má deila um það lengi hvort Byggðastofnun réði úrslitum í þessum máli en lóðið var þungt, það eitt er öruggt.

Herra forseti. Þetta frv. er um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands og það er flutt í tvennum tilgangi. Annars vegar til að unnt sé að breyta núgildandi fyrirkomulagi á gengisskráningu krónunnar þannig að gengi hennar ráðist í auknum mæli af framboði og eftirspurn á gjaldeyrismarkaði. Hins vegar til aðlaga lög um Seðlabanka Íslands að lögum um fjárfestingu erlendra aðila, samanber lög nr. 34 frá 25. mars 1991. Samkvæmt 5. tölul. 1. mgr. 4. gr. þeirra laga er erlendum hlutafélagsbönkum, sem skráðir eru erlendis og eiga þar varnarþing, heimilt að starfrækja rekstur útibúa hér á landi að fengnu leyfi viðskrh. frá síðustu áramótum eða 1. jan. sl. að telja. Efh.- og viðskn. hefur fjallað ítarlega um þetta frv. á nokkrum fundum og á einn fund mættu Birgir Ísl. Gunnarsson seðlabankastjóri ásamt Bjarna Braga Jónssyni aðstoðarseðlabankastjóra og Má Guðmundssyni, forstöðumanni hagfræðideildar Seðlabankans. Að auki barst erindi frá viðskrn. sem er í raun og veru sú brtt. sem liggur fyrir á þskj. 482. Nefndin gerði þessar tillögur eftir ítarlega athugun að sínum. Þessar brtt. eru tvær. Í fyrsta lagi að kveðið verði á um það í lögum um Seðlabanka Íslands að gjaldeyrisvarasjóður skuli varðveittur, eftir því sem unnt er, í tryggum og auðseljanlegum verðbréfum eða innlánum og gjaldeyri sem nota má til greiðslu hvar sem er. Því er gerð tillaga um að ný grein bætist við þetta frv. Í öðru lagi er lagt til að orðalagi 2. gr. frv. verði breytt að hluta og jafnframt að við hana verði aukið ákvæðum. Gert er ráð fyrir að heimilt verði að taka ákvörðun um að gengi krónunnar skuli skilgreint gagnvart einum gjaldmiði, meðaltali erlendra gjaldmiðla eða samsettum gjaldmiðli og skal ákvörðunin birt í Stjórnartíðindum. Þá er ákvæði um að unnt sé að ákveða sérstakt hámarks- og lágmarksgengi íslensku krónunnar gagnvart þeirri erlendu gengisviðmiðun sem valin hefur verið. Auk þessa er lögð til breyting á 2. og 3. mgr. 2. gr. frv. Ég tel ekki ástæðu til að hafa þessa framsögu lengri eða tala frekar fyrir þessum brtt. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þessum breytingum sem getið er um á þskj. 482 en einstakir nefndarmenn áskilja sér rétt til að flytja brtt. eða fylgja þeim tillögum sem fram kunna að koma. Geir H. Haarde tók þátt í afgreiðslu málsins í forföllum Sólveigar Pétursdóttur. Undir nál. rita Matthías Bjarnason, Rannveig Guðmundsdóttir, Geir H. Haarde, Ingi Björn Albertsson, Vilhjálmur Egilsson. Með fyrirvara rita undir nál. Halldór Ásgrímsson, Steingrímur J. Sigfússon, Guðrún J. Halldórsdóttir og Jóhannes Geir Sigurgeirsson.

Herra forseti. Þetta frv. er um breytingu á lögum um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála, nr. 63 frá 31. maí 1979. Það er flutt til að strax sé unnt að byrja að þróa hér á landi gjaldeyrismarkað. Í frv. er lögð til breyting á ákvæðum um sölu og skilaskyldu erlends gjaldeyris í lögum um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála frá 1979. Í viðskrn. og Seðlabanka Íslands er nú unnið að heildarendurskoðun á lögunum frá 1979 en vegna þeirra breytinga sem orðið hafa í gjaldeyrismálum á síðustu árum og stefnu ríkisstjórnarinnar um afnám flestra gjaldeyrishafta á næstu missirum var nauðsynlegt að flytja þetta frv. og í raun og veru er það samhliða því frv. sem ég var að mæla fyrir hér á undan. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Geir H. Haarde tók þátt í afgreiðslu málsins í fjarveru Sólveigar Pétursdóttur. Undir nál. rita Matthías Bjarnason, Rannveig Guðmundsdóttir, Geir H. Haarde, Ingi Björn Albertsson og Vilhjálmur Egilsson. Með fyrirvara rita undir álitið Halldór Ásgrímsson, Steingímur J. Sigfússon, Guðrún J. Halldórsdóttir og Jóhannes Geir Sigurgeirsson.

Herra forseti. Þetta frv. um breytingu á lögum nr. 83/1989, um Þjóðarbókhlöðu og endurbætur menningarbygginga, er lítið frv. að vöxtum. Í athugasemdum við það segir að samkvæmt þeim lögum sem nú gilda skuli skattskylt mark til sérstaks eignarskatt breytast samkvæmt skattvísitölu, sbr. 122. gr. laga nr. 71/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum. Skattvísitala er ákveðin í fjárlögum fyrir ár hvert en skattvísitala var ekki ákveðin í fjárlögum fyrir þetta ár og hækkaði því ekki skattskylt mark til sérstaks eignarskatts á milli áranna 1991 og 1992. Samkvæmt frv. er lagt til að umrætt mark verði hækkað um 6%. Nefndin hefur fjallað um frv. og leggur til að það verði samþykkt óbreytt. Nefndin hefur óskað eftir greinargerð frá fjmrn. um hvernig tekjum af sérstökum eignarskatti hafi verið varið frá því að lögin voru sett á árinu 1989 og hver sé staða framkvæmda við þær byggingar sem fengið hafa fé af þessum skattstofni. Um þetta hefur nefndin beðið en það er ekk komið. Ég tel að það skipti ekki höfuðmáli í sambandi við umræðu og afgreiðslu málsins en þegar þessar upplýsingar koma til nefndarinnar verða þær látnar nefndarmönnum í té. Geir H. Haarde tók þátt í afgreiðslu málsins í fjarveru Sólveigar Pétursdóttur. Undir nál. rita Matthías Bjarnason, Rannveig Guðmundsdóttir, Halldór Ásgrímsson, Steingrímur J. Sigfússon, Guðrún J. Halldórsdóttir, Geir H. Haarde, Ingi Björn Albertsson, Vilhjálmur Egilsson og Jóhannes Geir Sigurgeirsson.

Virðulegi forseti. Ég tala hér fyrir till. til þál. um endurmat iðn- og verkmenntunar. Flm. með mér að till. eru Finnur Ingólfsson, Valgerður Sverrisdóttir og Guðni Ágústsson. Tillagan er þannig: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að kveðja saman starfshóp er hafi það verkefni að endurmeta iðn- og verkmenntun í landinu og gera tillögur að breyttu og bættu skipulagi. Starfshópurinn ljúki störfum eigi síðar en í janúar 1993.`` Í greinargerð með till. segir m.a.: ,,Megintilgangur þessarar tillögu er að vekja umræðu og hvetja til aðgerða um að laga iðn- og verkmenntun í landinu að nýjum aðstæðum og næsta umhverfi. Fróðlegt er að staldra eilítið við og skoða skólakerfið í landinu í ljósi nýrra tíma og skilgreina þá kröfu sem við gerum til menntakerfisins og skilvirkni þess. Hér er þó aðeins vikið að einum þætti þess, iðnmenntuninni. Aðstæður í þjóðfélaginu hafa breyst á síðari árum. Iðnaðurinn og iðnmenntunin þurfa nú nauðsynlega að laga sig að þeim auknu kröfum sem gerðar eru til iðnaðarmanna og munu verða gerðar í mjög auknum mæli í næstu framtíð. Því er nauðsynlegt nú að endurmeta iðnnámið og skipulag þess í heild. Það fyrirkomulag, sem stuðst hefur verið við hvað varðar menntun iðnaðarmanna hefur að miklu leyti verið byggt upp á verknámi hjá meisturum í viðkomandi iðngrein, samhliða bóklegu námi. Þetta kerfi hefur dugað vel og ávinningur þess er tvímælalaus þótt á því megi finna vissa annmarka. Það á að skoða hvort nám í einstökum iðngreinum á ekki að vera mislangt eftir því hver iðngreinin er. Hins vegar ber að leggja á það áherslu að allir þeir sem í iðnnám fara gangi sem næst sömu leið til náms.`` Málefnum iðnfræðslu og verkmenntunar hefur miðað mjög skammt nú um sinn og þætti verkmenntunar þó alveg sérstaklega og er langt í frá að þeim þætti hafi verið sinnt til jafns við bóknámið. Ég fagna þeim orðum sem hæstv. núv. menntmrh. hefur látið falla um þörf aukinnar verkmenntunar í landinu. Skólamenn hafa margir áttað sig á því að þessi þáttur fræðslunnar hefur setið eftir til mikils tjóns, ekki aðeins fyrir menntakerfið heldur ekki síður fyrir þá fjölþættu atvinnuuppbyggingu sem við höfum verið að fást við. ,,Iðnnemi hefur nú um þrjár leiðir að velja til iðnnáms sem í flestum tilvikum er fjögurra nám: 1. að fara á samning hjá meistara þegar í upphafi náms og öðlast starfsþjálfun hjá honum á fjórum árum en sækja samhliða verklega náminu bóklegt nám í iðnskóla, 2. að ljúka bóklegu og verklegu námi í skóla en að því loknu tekur við starfsnám hjá meistara, mislangt eftir lengd skólanámsins, 3. að byrja í bóklegu námi og ljúka þar ákveðnu grunnnámi, að því loknu tekur við þriggja ára samningur hjá meistara. Að loknu fjögurra ára iðnnámi öðlast iðnnemi sveinsbréf en til að hljóta meistarabréf þarf hann að vinna með meistara í þrjú ár og ljúka námi í meistaraskóla. Mjög er til athugunar þar sem iðnfræðsluskólar eru starfræktir að leita samstarfs við iðnfyrirtæki á viðkomandi svæði um samstarfssamning sem kveður á um að nemendur, sem innritast í iðnfræðsluskóla og ljúka þar námi, geti í framhaldi þess einnig lokið þeim þætti námsins sem á að fara fram hjá iðnmeistara. Í þessu sambandi er til íhugunar hvort ríkisvaldið eigi ekki að koma með ákveðnar aðgerðir sem hvetja iðnmeistara og fyrirtæki til að veita iðnnemum greiða leið til verklegs náms hjá fyrirtækjum sem uppfylla þau skilyrði sem sett eru vegna iðnnáms. Með markvissum aðgerðum í iðnmenntun, eins og hér er lagt til að gerðar verði, eru iðnnemum sköpuð önnur og betri skilyrði til verklegrar kennslu en nú. Það er mikils um vert að komast hjá því að lenda í blindgötum kerfisins. Því er skynsamlegt að byggja svo upp að blindgötur verði ekki hindrun á vegi til mennta. Fagna ber þeim hugmyndum, sem nú eru ræddar, um að meistaraskólinn verði beint framhald iðnskóla og iðnmenntunar og gefi þeim er þar ljúka námi greiðari leið til frekara náms standi hugur þeirra til þess.`` Mikið framfaraspor væri stigið ef þeir er ljúka námi í meistaraskóla og hyggja á frekara tækninám þurfi ekki að stíga skref til baka til frekara náms. Það er enginn vafi að þeir sem gengið hafa þessa braut verkmennta til náms hafa hlotið mjög ákjósanlega þekkingu sem nýtist mjög vel til frekari framþróunar innan atvinnulífsins. ,,Ein af forsendum þess að innlendur iðnaður standist aukna samkeppni háþróaðra iðnríkja er að nauðsynlegar úrbætur verði gerðar á iðn- og verkmenntun í landinu. Forsenda aukinnar framlegðar í íslensku atvinnulífi mun í næstu framtíð byggjast á aukinni sérhæfingu og vaxandi verkmenntun. Iðnmenntunina þarf að skilgreina að nýju með tilliti til fjölbreytilegra nýjunga í verklegu og bóklegu námi, bættra tengsla skóla og atvinnulífs og aukinnar fræðslu til almenns rekstrar. Kröfurnar um aukið bóklegt nám fara sífellt vaxandi. Þar hafa óskir iðnaðarmanna sjálfra vegið mjög þungt.`` --- Má þar t.d. nefna stóraukna þörf á aukinni þekkingu á almennu bókhaldi, fjármálastjórnun, almennum rekstri og markaðsfræðslu. --- ,,Samhliða auknu bóklegu námi þarf að tryggja betur en verið hefur verklega kennslu og endurmentun, m.a. með auknu fjármagni og margvíslegum stuðningi. Afar áríðandi er jafnhliða þessu starfi að íhuga á hvern hátt megi bæta verkþekkingu þess ófaglæra fólks sem starfar í hinum lögvernduðu iðngreinum. Til athugunar er að taka í auknum mæli upp starfsþjálfun þessa ófaglæra fólks sem í þessum iðngreinum starfar. Slík þjálfun gæfi stig í verkmenntabók, skráða á nafn viðkomandi, sem þá mætti ætla að færði handhafa hennar rétt til bættra kjara. Sú stefnumótunarvinna, sem hér er lagt til að fari fram, er best komin hjá fulltrúum atvinnulífsins, og þá sérstaklega iðnaðarins, sem þegar hafa lagt mikið af mörkum í þessum efnum, svo og fulltrúum iðnfræðsluskóla og Iðnnemasambands Íslands.`` Virðulegi forseti. Ég legg sérstaklega og mjög þunga áherslu á að þetta mikilsverða mál verði best unnið í fullu samráði og samvinnu við fulltrúa iðnaðarins sjálfs og þá aðila er við eiga að búa. Ég treysti því að hæstv. ráðherra gangi svo frá við skipan þessa starfshóps, sem hér er lagt til að komið verði upp, að hin haga hönd iðnaðarmannsins sjálfs komi að þessari mikilsverðu smíði. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og menntmn.

Virðulegi forseti. Þegar mörkun iðnaðarstefnu er til skoðunar er fjöldi atriða sem taka verður til íhugunar og vil ég gera grein fyrir nokkrum atriðum sem þarf að gefa gaum að í þeirri umræðu. Á meðan menn hefur dreymt stóriðjudrauma hefur í minna mæli verið sinnt öðrum iðnaðarmöguleikum, hvort sem er í samstarfi við erlenda aðila eða á eigin vegum. Til að vinna að því að laða hingað orkufrekan iðnað var sett á stofn markaðsskrifstofa iðnrn. og Landsvirkjunar sem eingöngu sinnir stóriðju en ekki smærri fyrirtækjum. Fyllsta ástæða er til að vinna sams konar starf til að laða hingað til lands lítil og meðalstór fyrirtæki, hvort sem er í iðnaði eða þjónustu. Mér er kunnugt um að síðasta ríkisstjórn lét vinna undirbúningsvinnu og fyrir liggja fullmótaðar tillögur um að hrinda af stað starfsemi sem væri fólgin í því að fá hingað til lands lítil og meðalstór erlend fyrirtæki til eflingar innlendri atvinnustarfsemi. Að nokkru leyti var gert ráð fyrir að því starfi svipaði til starfs núverandi starfa markaðsskrifstofunnar nema reynt yrði að koma kostum lands og þjóðar á framfæri við aðila sem hafa yfir að ráða iðnaðarfyrirtækjum sem henta mundu til að stunda framleiðslu hér á landi. Þarna tel ég að sé mikið verk fram undan sem ekki er hægt að ætla öðrum en ríkisstjórninni að vinna. Skipasmíðaiðnaður á Íslandi hefur sýnt að hann er vel samkeppnisfær við útlendan iðnað í gerð, búnaði og hönnun skipa. Einnig hefur tekist að hanna skip og báta sem henta betur íslenskum aðstæðum en mörg þau skip sem smíðuð eru erlendis og flutt hingað til lands. Í einu tilliti er innlendur skipamsíðaiðnaður hins vegar ekki samkeppnisfær en það er í fjármögnun og niðurgreiðslu á framleiðslu sinni. Þar hafa útlendingar vinninginn. Þetta er hins vegar allt að breytast og fyrr en síðar kann svo að fara að þær skipasmíðastöðvar sem nú keppa við íslenskar verði ekki lengur samkeppnisfærar. Kemur þar tvennt til. Með aukinni velmegun í löndum við Eystrasalt sem áður voru handan járntjalds, svo og á Spáni og í Portúgal, má gera ráð fyrir að vinnulaun hækki frá því sem nú er og rýri þannig samkeppnisstöðu þessara þjóða á sviði skipasmíða. Sama mun einnig gerast í skipasmíði í Austurlöndum fjær. Einnig miðar allt alþjóðlegt samstarf um fríverslun að því að koma í veg fyrir niðurgreiðslur einstakra þjóða á framleiðslu sinni, þar á meðal skipasmíðum. Þetta mun á endanum einnig rýra möguleika þessara þjóða til að bjóða ódýrari skip en bjóðast hér á landi. Mjög miður væri ef innlendur skipasmíðaiðnaður með allri þekkingu og samanlagðri reynslu áratuganna legðist af á meðan samkeppnishæfi hans ykist. Þessu verða stjórnvöld að bregðast við og tryggja að sú dýrmæta verkkunnátta, tæki og búnaður sem nú eru til staðar í landinu til skipasmíða glatist ekki heldur verði hér enn þegar ekki fást lengur niðurgreidd skip frá útlöndum. Ef aflétt verður því banni sem nú er í gildi við því að erlend fiskiskip hljóti þjónustu í íslenskum höfnum hjálpar það einnig innlendum skipasmíðum sem þá fengju tækifæri til viðhalds og viðgerða á þeim skipum sem hingað leituðu. Brýnt er að Alþingi breyti hið fyrsta lögum sem nú koma í veg fyrir að hægt sé að þjónusta erlend skip í innlendum höfnum því aðstæður hafa mikið breyst á þeim 70 árum sem liðin eru frá því að þau lög voru sett. Þær eru ófáar ræðurnar sem fluttar hafa verið um að nú beri að efla eins og kostur er iðn- og verkmenntun í landinu sem hefur hin síðari ár dregist aftur úr annarri menntun sem ungu fólki stendur til boða. Við mótun iðnaðarstefnu verður einnig að taka tillit til þess þáttar sem ekki er síður mikilvægur en stefnumótun sem tekur til fyrirtækjanna sjálfra og rekstrarumhverfis þeirra. Skiptir þar mestu að svo verði búið að verkmenntaskólum í landinu að ungu fólki þyki ekki síður eftirsóknarvert að sækja þangað en í bóknámsskóla. Hér hafa fræðsluyfirvöld verk að vinna. Virðulegi forseti. Um allan heim er það svo að langflest atvinnutækifæri verða nú til í litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Í Bandaríkjunum hefur á undanförnum áratug orðið bylting á þessu sviði og smærri iðnfyrirtæki skila mestum arði og skapa flestum atvinnu. Efnahagsundur eftirstríðsáranna í Þýskalandi varð einnig að veruleika fyrst og fremst vegna aukins smáiðnaðar, einmitt iðnaðar af því tagi sem stendur nú undir stærstum hluta útflutningstekna þjóðarinnar. Fyrir okkur Íslendinga er það mikilvægast að leggja ekki árar í bát þótt ekki komi álver í bráð heldur vinda okkur í markvissa uppbyggingu iðnaðar á öllum sviðum og láta einskis ófreistað í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka flm. þáltill. fyrir að hreyfa þessu máli og tel mjög tímabært að taka skipulag iðn- og verkmenntunar í landinu til endurmats. Mér finnst einnig ástæða til að fagna þeim áhuga sem hæstv. menntmrh. hefur sýnt aukinni og bættri verkmenntun. Iðnmenntunin hefur verið í nokkuð föstu formi lengi og á suman hátt kannski ekki aðlagast þeim breytingum sem orðið hafa í ýmsum iðngreinum, má þar t.d. nefna skipasmíðaiðnaðinn. Ég er sammála því sem segir í greinargerð með tillögunni að iðnaðurinn og iðnmenntunin þurfi nauðsynlega að laga sig að þeim auknu kröfum sem gerðar eru til iðnaðarmanna og munu verða gerðar í auknum mæli í næstu framtíð. Því er nauðsynlegt að endurmeta iðnnámið og skipulagsmál þess í heild. Ég tel þó tvímælalaust heppilegast að hluti iðnnámsins verði áfram hjá meisturum og að sá þáttur námsins sé ekki hvað síst mikilvægur. Af þeim þremur leiðum sem nemar hafa um að velja til iðnnáms í núgildandi kerfi held ég að sú leið að ljúka bóklegu og verklegu námi í skóla og fara síðan í starfsnám hjá meistara sé hvað best og hafi reynst mjög vel. Þeir nemar sem þannig koma til starfa hjá iðnfyrirtækjunum hafa lært undirstöðuna í viðkomandi iðngrein, þekkja til notkunar véla og tækja og eru yfirleitt vel undirbúnir undir sjálft starfsnámið. Gamla meistarakerfið þar sem nemar fara strax á samning hjá meistara og sækja bóklega námið samhliða hefur reyndar reynst á margan hátt ágætlega þótt auðvitað séu meistarar og fyrirtæki misjafnlega í stakk búin til að leiða nemendur fyrstu skrefin í iðnnámi. Í greinargerð flm. er minnt á vaxandi kröfur um aukið bóklegt nám. Ég vil í því sambandi vara við því að þeim sem einhverra hluta vegna eiga erfitt með að stunda mikið bóklegt nám sé gert ókleift að öðlast iðnréttindi. Ég held að það þurfi að vera tvö stig í iðnnáminu líkt og er í málmiðnaðinum í dag þar sem menn geta með tveggja ára námssamningi orðið sveinar í rafsuðu. Í því námi eru mun færri bókleg fög en t.d. í plötusmíði og þessir sveinar geta ekki orðið meistarar nema fara í frekara nám. Ég sé ekkert athugavert við það að þeir sem vilja vinna við ákveðna iðngrein geti öðlast réttindi með þessum hætti og veit að margir afbragðs iðnaðarmenn hafa útskrifast úr rafsuðunáminu, bæði menn sem ekki hafa treyst sér í það skólanám sem fylgir fullu iðnnámi og eins fjölskyldumenn sem ekki hafa haft efni á að sitja í skóla í fjórar annir. Sumir þessara manna hafa svo haldið áfram síðar og lokið þá námi í vélvirkjun, plötusmíði eða skyldum iðngreinum. Þessi þáttur iðnnámsins finnst mér mikilvægur og ég tel það raunar ekki eðlilegt að iðnfræðslan miðist við það að allir þurfi endilega að vera meistarar eða iðntæknar. Til skamms tíma þurftu iðnaðarmenn aðeins að vinna í þrjú ár sem sveinar til að öðlast meistararéttindi en á síðustu árum hafa sveinar orðið að ljúka námi í meistaraskóla til að verða meistarar, a.m.k. í sumum iðngreinum og reyndar flestum. Hér í greinargerðinni er rætt um þær hugmyndir sem uppi hafa verið um að meistaraskólinn verði beint framhald iðnskóla og iðnmenntunar og gefi þeim sem þar ljúka námi greiðari leið til frekara náms ef þeir hafa áhuga á. Þetta er eitt af því sem þarf að skoða vel og kemur fyllilega til greina. Varðandi iðnmenntunina í landinu er ástæða til að hafa áhyggjur af þeim samdrætti sem orðið hefur í ýmsum iðngreinum á undanförnum árum og má þar t.d. nefna húsgagnaiðnaðinn og skipasmíðaiðnaðinn en fyrirtæki í þeim greinum hafa verið mjög afkastamikil í verkmenntun landsmanna um áratugaskeið. Það er hætt við því að nemar, t.d. í málmiðnaði, geti átt í erfiðleikum með að komast í starfsnám ef skipasmíðastöðvarnar rétta ekki úr kútnum. Ég vil taka undir það með hv. flm. þessarar tillögu að ein af forsendum þess að innlendur iðnaður standist aukna samkeppni háþróaðra iðnríkja er að nauðsynlegar úrbætur verði gerðar á iðn- og verkmenntun í landinu. Þess vegna er tillagan mjög tímabær og nauðsynlegt að fram fari sem fyrst endurmat iðn- og verkmenntunar í landinu og eðlilegt að fulltrúar samtaka iðnaðarins, iðnnema og iðnfræðslunnar taki þátt í þeirri stefnumótun.

Virðulegi forseti. Ég þakka flm. fyrir það að hafa komið fram með þessa till. til þál. og mér finnst hann hafa gert það góða grein fyrir því sem fylgir tillögunni að ég er ekki að rekja það. Ég vil taka undir það að ég tel að það þurfi að tengja skólana betur við atvinnulífið en gert er í dag og hef ákveðnar hugmyndir um að það verði gert í miklu ríkari mæli en gert er, m.a. vil ég nefna að húsnæði héraðsskólanna stendur víða ónotað þar sem héraðsskólarnir duttu nánast út úr menntakerfinu. Ég held að bæði húsnæði þeirra og ýmis búnaður gæti nýst til ýmiss konar iðnnáms og uppbyggingar í verkmenntun. Sú stefna hefur verið tekin upp víða að menntaskólar og iðnskólar hafa verið sameinaðir í fjölbrautaskóla en reynslan sýnir að búnaður sem tilheyrir verkmenntuninni er látinn sitja á hakanum. Þar af leiðandi er það e.t.v. ekki jafnaðlaðandi fyrir nemendur að sækja um inngöngu í verknámið vegna þess að þar vantar svo marga hluti og þá aðstöðu sem menn helst vilja sjá. Verkmenntaskólarnir hafa ekki fengið fjármagn til að búa sig undir það að taka við þessu starfi úr iðnskólunum. Þeir eru vanbúnir og of mikil tilhneiging er til að spara þar, bæði í stofnkostnaði og rekstrarkostnaði. Ég vil einnig taka undir það að starfsþjálfun þess fólks sem starfar í ýmsum iðngreinum þarf að aukast. Í undirbúningi er að starfsmenntun í atvinnulífinu verði aukin. Ég vona svo sannarlega að það komist til framkvæmda á þessu þingi að lagt verði fram frv. um starfsmenntun í atvinnulífinu og það komist hér í gegn. Það er mikil þörf á því að efla og auka verkmenntunina í landinu og þessi þáltill. sem hér er komin fram er gott innlegg í þá umræðu og ég vona að hún fái hér góðan framgang. Ekki er von til þess að þegar unglingar eru að leita sér að áhugaverðu námi og hugsanlegri atvinnu í framtíðinni að þeir leiti í verkmenntagreinarnar jafnvanbúnar og þær yfirleitt eru í landinu. Bóklega námið hefur yfirleitt alltaf haft forgang. Nú þegar atvinnuástandið er ekki allt of gott, þá er enn meiri tilhneiging hjá ungmennum til að leita í skóla og nýta tímann til menntunar. Það væri hægt að beina fólki í vaxandi mæli í verklegt nám. Ég held að einmitt núna sé tækifæri til að breyta stefnunni svolítið og beina fólki meira í verklega námið en verið hefur.

Virðulegi forseti. Ég þakka góðar undirtektir við málið. Ég sakna þess vissulega að ráðherra skuli ekki vera viðstaddur, ég hefði haft áhuga á því að heyra aðeins í hæstv. menntmrh. um þetta mál. Að vísu hef ég lesið grannt það sem hæstv. núv. menntmrh. hefur skrifað og sagt um málið og ég fagna því. Mér finnst að vænta megi skilnings hans á mikilvægi þessa máls. En það er nú svo að við sitjum hér þessa dagana og tölum klukkutímum saman og jafnvel dögum saman án þess að ráðherrar komi í húsið eða sitji hér í stólnum sínum. Virðulegi forseti, það er út af fyrir sig umhugsunarefni fyrir þinghaldið. Hv. 5. þm. Vesturl. vék að atriði sem ég vil taka undir og reyndi í máli mínu að hnykkja aðeins á. Og vil ég útskýra það aðeins betur. Ég er honum sammála og tel það farsælustu leiðina að ljúka bóklegu og verklegu námi og fara síðan í starfsnám hjá meistara. En það þarf að hindra það að þegar ungt fólk, sem stundar iðnnám í verkmenntaskólum, hefur lokið bóklegu námi og eytt drjúgum tíma í það, að það standi þá ekki ráðalaust eða eins og ég orða það í blindgötum kerfisins, vegna þess að það kemst ekki á námssamning hjá meistara. Það er meingallað kerfi sem við þurfum að sníða af. Þar mun margur efnilegur iðnaðarmaðurinn gefast upp á að bíða og geta lokið námi. Þess vegna varpa ég fram þeirri hugmynd að verkmenntaskólarnir geri samning við iðnfyrirtækin og iðnmeistarana á viðkomandi svæði þannig að þegar ungt fólk vill ganga til náms í ákveðinni iðngrein í bóknámsskólanum sé því ljóst í upphafi að leiðin til námsins sé greið allt til enda, þ.e. verkmenntaskólarnir séu búnir að gera samninga við iðnmeistarana um að taka við nemendum svo þeir geti lokið námi. Ég tel þetta mjög brýnt. Ef þetta er ekki hægt í öllum skólum þá verða skólarnir að hafa með sér samstarf og samvinnu um þetta þannig að nemendunum sé þetta ætíð ljóst. Ég vil einnig benda á það sem er mjög mikilsvert í þessu máli og á ekki bara við iðn- og verkmenntun í landinu en það er að skilningur aukist á því að stórauka þarf fjármagn til þess að efla námsráðgjöf í landinu. Það er örugglega eitt af því sem við höfum vanrækt. Auka þarf námsráðgjöfina þannig að það takist í tíma að hjálpa og leiðbeina nemendum til þess að velja þá braut sem hverjum og einum liggur næst. Ég vona að sú nefnd sem kemur til með að fjalla um þetta mál muni taka á því. Ég vil einnig segja það sem fyrir mér vakir og hv. 5. þm. Vesturl. vék að í sambandi við meistaraskólana sem menn þurfa að ganga í gegnum til þess að öðlast meistararéttindi. Við vitum að þegar iðnaðarmenn eru komnir að því að ljúka námi og fara í meistaraskólann eða ljúka námi þar, eru þeir í flestum tilfellum allfullorðnir og e.t.v. komnir með fjölskyldu. Þá er það nokkurt átak að þurfa að snúa af leið og stíga alllangt skref til baka til náms. Þess vegna legg ég áherslu á að þeir sem fara í meistaraskólann séu það vel í stakk búnir að leiðin úr meistaraskólanum verði hverjum manni greið til framhaldsnáms og þá á ég við tækninám, að Tækniskólinn eigi að vera þeim opinn, að menn þurfi ekki að stíga skref til baka ef þeir taka þá ákvörðun að halda áfram námi og ljúka tækninámi frekar en að halda áfram í sinni hefðbundnu iðn. Ég fullyrði að sá starfskraftur, sem hefur lokið iðnnámi og síðan tækninámi hvort heldur í mannvirkjagreinunum, járniðnaði eða einhverju öðru, er á margan hátt miklu verðmætari en sá sem fer í gegnum háskólann og leitar sér þannig menntunar, er ég þó ekki að gera lítið úr þeim sem fara þá leið. Þeir eru á margan hátt mjög ákjósanlegir í atvinnulífi landsmanna. Ég legg ríka áherslu á að það verði skoðað af mikilli kostgæfni á hvern hátt við getum séð til þess að menn þurfi ekki að stíga til baka í námi þegar þeir eru komnir í meistaraskóla og ákveða þá að fara í tækninám. Virðulegi forseti. Ég þakka góðar undirtektir og vona svo sannarlega að málið fái greiða leið í gegnum þingið.

Virðulegi forseti. Ég tala fyrir þáltill. sem er á þskj. 131 og er um að meiri hluti nýrra starfa á vegum ríkisins verði utan höfuðborgarsvæðisins. Meðflutningsmenn mínir að tillögunni eru þeir Guðmundur Bjarnason og Jón Helgason. Þáltill. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að koma í framkvæmd því markmiði að meiri hluti nýrra starfa á vegum ríkisins og stofnana þess verði utan höfuðborgarsvæðisins. Jafnframt verði lögð á það áhersla að skapa skilyrði og koma upp aðstöðu á landsbyggðinni fyrir þessa starfsemi. Til að móta framvæmd þessrar stefnu skipi ríkisstjórnin nú þegar nefnd þar sem fulltrúar tilnefndir af öllum þingflokkum eigi sæti.`` Í greinargerð segir svo m.a.: ,,Ljóst er að aukning opinberrar starfsemi er einn þeirra þátta sem verulega þýðingu hafa fyrir byggðaþróun og byggðastefna stjórnvalda getur haft áhrif á. Nútímatækni á sviði tölvuvinnslu, fjarskipta og bættra samgangna hafa opnað nýjar leiðir sem fyrir örfáum árum voru ekki í sjónmáli. Óhætt er að fullyrða að starfsemi á vegum hins opinbera hefur mikla þýðingu fyrir vinnumarkaðinn á landsbyggðinni, m.a. vegna þess að störf hjá hinu opinbera eru ekki eins háð ytri sveiflum og önnur störf. Oft er fjallað um það hvernig auka megi skilvirkni í opinbera geiranum en þeim mun sjaldnar um það hvernig nýta megi opinbera geirann sem mikilvægan þátt í byggðapólitískum aðgerðum. Með þetta í huga kann það að virðast undarlegt að ekki hafi verið lögð meiri áhersla á opinbera starfsemi sem mikilvægan þátt í atvinnuþróun landsbyggðarinnar. Umræður hafa hingað til að langmestu leyti snúist um að verja störf í sjávarútvegi og ný störf í iðnaði.`` Ef við skoðum atvinnuskiptingu þjóðarinnar í 30 ár, 1960--1990, kemur í ljós að árið 1960 störfuðu um 16% í landbúnaði. Árið 1990 voru þessi störf komin niður í 5,9%. Árið 1960 störfuðu um 18,3% í sjávarútvegi, að veiðum og vinnslu. Árið 1990 voru þessi störf komin niður í 11,4%. Árið 1960 störfuðu um 26,2% í iðnaði en 1990 voru þau störf komin í 22,7%. Störf í landbúnaði, sjávarútvegi og iðnaði og tengdum greinum voru því árið 1960 um 60,5% en á 30 ára tímabili hafa þau fallið um 20% eða í um 40% af mannaflanum. Þjónustan hefur hins vegar vaxið á sama tíma eða úr 39,5% í 59,1% á 30 árum. Það þarf ekki fleiri vitnanna við hvert stefnir í þessum efnum. ,,Á tímabilinu 1981--1988 urðu til um 7.500 ný störf í opinberri þjónustu og stjórnsýslu. Þetta skiptist þannig að á landsbyggðinni urðu til um 2.500 störf en um 5.000 störf á höfuðborgarsvæðinu. Vandi atvinnulífsins er af svipuðum toga víðast hvar á landsbyggðinni. Atvinnulífið á þessum stöðum er tiltölulega einhæft miðað við þá þróun sem á sér stað í samfélaginu. Þær atvinnugreinar, sem hafa verið í hvað örustum vexti, þ.e. þjónustugreinarnar, eru yfirleitt aðeins í litlum mæli á þessum svæðum. Til að snúa þessari þróun við þurfa stjórnvöld að setja sér það markmið að meiri hluti nýrra starfa í opinberri þjónustu verði til utan höfuðborgarsvæðisins. Þessu má ná á þann hátt að ráðuneyti og stofnanir hins opinbera geri grein fyrir því í fjárlagabeiðni hverju sinni hvernig þær hafi náð eða hyggjast ná þeim markmiðum sem hér eru sett fram. Þetta þýðir að störf flytjast ýmist til þeirra útibúa sem fyrir eru eða að opnaðar verða nýjar þjónustustofnanir. Á þennan hátt má koma á aukinni skilvirkni, betri þjónustu og hagstæðari dreifingu atvinnutækifæra. Nauðsynlegt er að ríkisvaldið leiti samráðs við aðra aðila er þetta varðar um að þeir auki og efli þjónustustarfsemi sína sem mest á landsbyggðinni og stuðli m.a. að því á þann hátt að beina verkefnum eins og kostur er til þjónustuaðila úti á landi. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir því að verulegar breytingar á atvinnulífi landbyggðarinnar verða að eiga sér stað.`` ,,Hinar miklu breytingar í íslenskum atvinnuháttum á seinni árum hafa valdið straumhvörfum í búsetu fólks. Jafnhliða minnkandi þörf vinnuafls í frumvinnslugreinunum hefur þáttur þjónustugreinanna stöðugt farið vaxandi. Allt bendir til þess að enn um sinn muni þáttur þjónustugreina fara vaxandi og þær muni taka við stærstum hluta mannaflaaukningar. Því þarf að leggja áherslu á að efla þessa starfsemi á landsbyggðinni og stuðla þannig að aukinni fjölbreytni atvinnulífs og skynsamlegri byggðarþróun.`` Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og allshn.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni mál sem ég tel ástæðu að taka heldur jákvætt í. Hér er í raun og veru verið að hreyfa máli sem mjög margir hafa vakið athygli á á síðustu missirum því það væri örugglega einhver áhrifamesta byggðastefna sem hægt væri að efna til að standa þannig að málum að hið opinbera, sem í öðru orðinu þykist sífellt vera að fylgja eftir einhverri byggðastefnu í því skyni að efla hinar dreifðu byggðir, standi við þau orð með þeim hætti að þegar verið er að efna til nýrrar starfsemi eða að setja á stofn aukna starfsemi, verði það gert úti í hinum dreifðu byggðum. Sannleikurinn er sá að þótt hið opinbera hafi þóst vera að fylgja eftir einhverri byggðastefnu hefur á sama tíma bæði verið fylgt efnahagsstefnu sem hefur verið óhagstæð landsbyggðinni og einnig hafa umsvif hins opinbera verið stóraukin fyrst og fremst á höfuðborgarsvæðinu. Þannig má segja að hið opinbera, ríkið, hafi í gegnum tíðina verið að vinna gegn þeim markmiðum sínum að efla byggð um landið með því að auka stöðugt á umsvif sín á höfuðborgarsvæðinu. Að sumu leyti held ég að þetta endurspegli einhvers konar vana, jafnvel hugsunarleysi, vegna þess að oft og tíðum þegar verið er að ákveða einhverja nýja starfsemi hugi menn ekki einu sinni að því hvort til greina komi að slík starfsemi fari fram utan höfuðborgarsvæðisins. Ég vakti einmitt athygli á því í ítarlegum og athyglisverðum umræðum sem fram fóru um Háskólann á Akureyri að fyrir utan það að vera hin ágætasta fræða- og menntastofnun er hann mjög vel heppnað dæmi um byggðastefnu. Þó ég viðurkenni það vissulega að stofnun háskólans sé í sjálfu sér ekki byggðamarkmið, styrkir hann mjög starfsemi sem þarf að fara fram og fram fer á Akureyri. Ég held þess vegna að Háskólinn á Akureyri, mér er sagt að þar vinni núna um 50 manns, sé dæmi um afar vel heppnaða ákvörðun sem hefur styrkt Akureyrarkaupstað sem fræða- og menntasetur og um leið veitt atvinnulífinu á þessu svæði ómetanlega stoð. Ég nefndi áðan að í raun og veru hafi hið opinbera verið að vinna gegn eigin markmiðum þegar ákvörðun um að setja niður tiltekna atvinnustarfsemi á höfuðborgarsvæðinu hefur verið tekin. Til þess að forðast allan misskilning tek ég það fram að auðvitað vil ég veg höfuðborgarinnar sem mestan. Ég tel mikilvægt fyrir þjóðina að höfuðborgin sjálf sé mjög sterk og öflug. Hins vegar efa ég að sú mikla þéttbýlismyndun, sem átt hefur sér stað suður við Faxaflóa, og er í raun einsdæmi miðað við Evrópulöndin, sé efnahagslega hagstæð eða skynsamleg frá sjónarhóli höfuðborgarinnar. Þessi þéttbýlismyndun í gegnum umsvif hins opinbera gerist með ýmsum hætti. Ég hef stundum leyft mér að taka dæmi af því þegar sú ákvörðun var tekin á sínum tíma að setja niður Tækniskóla Íslands. Sá skóli hefði getað verið hvar sem er, t.d. á Akureyri, svo að ég taki dæmi af mjög vaxandi og merkilegum skólabæ. Ég nefni þetta skóladæmi vegna þess að skólastarfsemi víðs vegar í heiminum fer einmitt fram utan höfuðborganna, stórborganna, oft og tíðum. Þó háskólar séu vissulega líka staðsettir í stórborgum þá er það svo að háskólastarfsemi fer líka fram í skólasetrum utan borganna og það er markmið í sjálfu sér. Ég tek dæmi af því þegar Tækniskóla Íslands var valinn staður í Reykjavík. Engin sérstök rök voru fyrir því. Þetta þýðir að ungt fólk sem hefur áhuga á tækninámi af því tagi sem boðið er upp á í Tækniskóla Íslands verður að leita suður, setja sig niður um margra ára skeið. Í ljósi þess hve leigumarkaðurinn er ótryggður þá er tilhneigingin oft sú að freista þess að festa kaup á húsnæði. Fyrsta skrefið í þá átt að festa sig í nýju sveitarfélagi. En þetta er ekki nóg. Hitt er líka að þeir tæknimenntuðu kennarar íslenskir, sem hafa menntað sig til að kenna tækninemum, eiga engra kosta völ en þeirra að leita hingað suður til þess að vinna við þennan skóla, þennan Tækniskóla Íslands, sem býður upp á þessa möguleika. Síðan vindur þetta enn upp á sig og sá tækniiðnaður og sú umboðsstarfsemi sem fer fram í sambandi við tækni alls konar haslar sér auðvitað völl í námunda við þessa þekkingu sem þegar er orðin á höfuðborgarsvæðinu. Og það er ekki tilviljun af þeim sökum að þessi starfsemi hefur einkum og sér í lagi orðið til í Reykjavík. Þetta er ekkert náttúrulögmál. Það er ekkert sem segir að þetta eigi að vera svona, það sé skynsamlegt að þetta sé svona. En með handaflinu verður þetta með þessum hætti. Og þess vegna er það auðvitað mjög hlálegt þegar sagt er sem svo: Það má ekki gera neinar aðgerðir í byggðamálum vegna þess að þá er verið að rísa gegn einhverju náttúrulögmáli, einhverju efnahagslögmáli, einhverju þjóðfélagslegu lögmáli sem er á ferðinni og það sé óeðlilegt að trufla það. Ég hef einmitt verið að benda á og færa að því rök að í raun og veru sé verið að grípa með beinum hætti, með beinum stjórnvaldsaðgerðum, inn í þjóðfélagsþróunina og beina henni í ákveðinn farveg með þeim hætti sem ég hef hér verið að lýsa. Það er alltaf gott að styðja mál sitt tölum ef þær eru handbærar og ég lét Byggðastofnun á Ísafirði taka saman fyrir mig tölur um þróun ársverka í opinberri þjónustu á árunum 1981--1990 og þær tölur finnst mér vera mjög fróðlegar. Árið 1981 voru ársverk í opinberri þjónustu á höfuðborgarsvæðinu 10.902. Árið 1990 voru þau orðin 16.141. Þeim fjölgaði sem sagt um tæp 50%. Á landsbyggðinni voru ársverk á sviði opinberrar þjónustu árið 1981 5.623 en voru orðin árið 1990 7.828 og hafði sem sagt fjölgað um 39%. En þessar tölur, svo lýsandi sem þær eru, segja þó ekki allan sannleikann vegna þess að ársverk í opinberri þjónustu voru svo miklu fleiri í upphafi viðmiðunartímabilsins á höfuðborgarsvæðinu en á landsbyggðinni. Og sú staðreynd að fjölgunin hefur jafnvel orðið hlutfallslega meiri á höfuðborgarsvæðinu á síðasta áratug segir okkur að enn hefur dregið í sundur á milli þessara svæða landsins. Það sést kannski best ef við förum að reikna út þessar tölur að ársverkum í opinberri þjónustu fjölgar á þessum tíma um 7.444 alls og þar af á landsbyggðinni einungis um 2.205 sem segir að sjö af hverjum tíu ársverkum í opinberri þjónustu sem urðu til á síðasta áratug voru hér á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er auðvitað ákveðin tegund af byggðastefnu, meðvitaðri, fastmótaðri, ákaflega vel skipulagðri og vel fjármagnaðri byggðastefnu sem hefur haft tiltekið markmið. Vaxtarbroddurinn í atvinnulífinu hefur m.a. verið á þessu sviði og þess vegna held ég að það væri afar nauðsynlegt að þessu yrði snúið við. Ég tel --- nú er tími minn því miður að hlaupa frá mér --- að þær aðgerðir sem miða að því að draga úr opinberum umsvifum og munu án efa sérstaklega finna sér stað hér á höfuðborgarsvæðinu séu í eðli sínu byggðastefna að því leytinu að þarna er með vissum hætti verið að stöðva þennan óeðlilega vaxtarbrodd og ég hef upplýsingar um að þess sé þegar farið að sjást merki úti á landsbyggðinni að fólk er farið að sækja þar í störf sem það forðaðist áður og það eru vissulega ánægjulegar afleiðingar af þeirri stefnubreytingu sem vonandi verður lag til þess að fylgja rækilega eftir.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka flm. þessarar góðu þáltill. fyrir framtakið. Ég tel að um sé að ræða ákaflega þarft verk eins og reyndar síðasti hv. ræðumaður benti mjög ágætlega á. Það er auðvitað svo að hérna er kannski fyrst og fremst um byggðamál að ræða og veitir ekki af að vinna vel að þeim málum. En ég held samt sem áður, þó að ég vilji að sjálfsögðu alls ekki gera lítið úr þessu máli sem byggðamáli, að þá megi reyndar sjá ýmsa aðra fleti á því og ætla ég að víkja aðeins að því nánar. Það kemur reyndar fram í tillögunni að lögð verði áhersla á að skapa skilyrði og koma upp aðstöðu á landsbyggðinni fyrir þessa starfsemi. Hér er auðvitað ekki bara átt við að upp rísi byggingar og tól og tæki, heldur verða ríkisstofnanir eins og reyndar öll önnur starfsemi að búa við ákveðin skilyrði og ákveðið umhverfi. Ég held reyndar að það sé svo að aðstæður víða um landsbyggðina séu einmitt þannig að ýmis starfsemi, reyndar ekki bara opinber heldur einnig önnur starfsemi, sé kannski jafnvel betur sett þar en á höfuðborgarsvæðinu og í öðrum tilvikum a.m.k. alveg jafn vel sett þar. Ég ætla aðeins að víkja að því á eftir hvað ég á við með þessu, en fyrst langar mig til að gera að umræðuefni ýmis rök sem hafa verið færð gegn því að opinber starfsemi sé flutt út á landi og staðsett þar. Í fyrsta lagi tala menn um fjarlægðina. Það er auðvitað rétt að það er í öllum tilvikum fjarlægð ef menn ætla að fara út á land en það er auðvitað alveg jafnrétt að það er álíka langt að fara til baka til höfuðborgarinnar og ég held að menn geri í rauninni allt of mikið úr þessum þætti. Hann átti kannski rétt á sér áður fyrr en það er löngu liðin tíð. Það á t.d. alls ekkert við lengur að mæla fjarlægð í km. Það er alveg eins eðlilegt að mæla hana í mínútum eða með einhverjum öðrum hætti og hér innan lands er hún ekki mæld lengur í dagleiðum. Því valda auðvitað bættar samgöngur og það skiptir verulegu máli í þessu sambandi og höfuðmáli. Ég get sem dæmi nefnt að það tekur okkur t.d., sem búum á Akureyri, rétt rúman klukkutíma að komast til Reykjavíkur þar með talin bið á flugvöllum og annað þess háttar. Það tekur í rauninni ekkert mikið lengri tíma en það tekur ýmsa Reykvíkinga að ferðast ofan úr Breiðholti, úr efstu byggðum og vestur í bæ. Fjarlægð og samgöngur eru orðnar með svo allt öðrum hætti en var og ég held að margur höfuðborgarbúinn átti sig ekki á hvað hér er um að ræða breytta hluti. Ég hef tekið eftir því að mönnum þykir afar einkennilegt að lagt sé af stað í slíkt ferðalag eins og frá Akureyri til Reyjavíkur í bíl jafnvel þegar búið er að horfa á kvöldfréttirnar í sjónvarpinu. En þetta er bara orðið svona. Þetta er tiltölulega lítið mál og ekkert til að gera mál úr. Það er talað um að það sé aukinn kostnaður við að flytja ríkisstofnanir og ríkisstarfsemi út á land. Það er auðvitað alveg rétt að það er dýrt eða a.m.k. fylgir því kostnaður að flytja starfsemina út á land. En það eru í rauninni ekki gild rök einfaldlega vegna þess að við ætlum okkur að búa sem víðast í þessu landi og við verðum auðvitað að taka afleiðingunum af því. Það yrði líka mjög dýrt, hygg ég, ef við hópuðumst öll hér á einn blett á landinu þannig að þetta er bara eðlilegur kostnaður við að búa í landinu og geta engan veginn talist rök í þessu máli svona almennt talað. Í fjórða lagi tala margir um að fólk vilji ekki fara, sérfræðingarnir, starfsfólkið vill ekki fara út á land og ég ætla ekkert að efast um að í einhverjum tilvikum er það svo, alveg á sama hátt og það eru ýmis okkar sem búum úti á landi sem viljum kannski helst ekkert flytja til höfuðborgarinnar. Það er auðvitað bara eðlilegt og einstaklingsbundið. En ég held að það sé hins vegar síður en svo algilt og mér vitanlega hefur ekki verið gerð nein sérstök könnun á því hver raunveruleg afstaða fólks er og þaðan af síður látið á það reyna og meðan svo er ekki þá vil ég a.m.k. ekki taka þau rök til greina. En allt um það. Mig langar til að fjalla nánar um það sem ég nefndi áðan að ýmis starfsemi er a.m.k. jafn vel og í mörgum tilvikum betur komin úti á landi og mig langar fyrst til að nefna dæmi um Skógrækt ríkisins sem var flutt á síðasta kjörtímabili austur á Hallormsstað. Ég sé ekki betur en sú starfsemi blómgist og blessist og trén vaxi. Þrátt fyrir ýmsar hrakspár sem þessum flutningum fylgdu þá sé ég ekki betur en það hafi tekist prýðilega vel. Ég held að Skógrækt ríkisins sé að mörgu leyti betur komin í Fljótsdalshéraði en hér vestur í bæ þó að ég vilji síst af öllu gera lítið úr Vesturbænum. Þarna held ég að sé gott dæmi um það að hrakspár rættust ekki en þvert á móti tókst mjög vel til með flutninginn. Mig langar til að nefna þá Eyjafjarðarsvæðið næst. Ég held að það bjóði núna upp á ýmsa kosti sem eru mjög álitlegir fyrir ýmsa starfsemi af opinberu tagi. Þarna er í fyrsta lagi allnokkurt fjölmenni. Í Eyjafirðinum sjálfum búa rúmlega 20 þúsund manns og að Eyjafirði liggja auk þess allfjölmenn héruð. Ég held að til að mynda stofnanir í sjávarútvegi séu mjög vel staðsettar á Eyjafjarðarsvæðinu, t.d. á Akureyri. Það hefur auðvitað verið fjallað um það fyrr í dag hvers vegna svo er. Þarna er einfaldlega mjög alhliða starfsemi í sjávarútvegi, nánast á öllum sviðum, og þarna er núna verið að byggja upp fræðslustofnanir, kennslustofnanir, rannsóknastofnanir og þróunarstofnanir og við bætist síðan mjög blómlegt atvinnulíf á þessu sviði. Mig langar líka til að nefna starfsemi á sviði matvælaiðnaðar. Á Akureyri er mjög mikill matvælaiðnaður af mjög mörgu tagi. Áðan var minnst á skólabæinn Akureyri. Þar er mjög alhliða framboð á menntun og verið að efla þá starfsemi mjög þannig að opinber starfsemi á þessum sviðum hlyti á þessu svæði það faglega umhverfi sem henni hæfir. Ég ætla ekki að gera það en það má færa rök fyrir því að þannig umhverfi er kannski fremur þverrandi hér á höfuðborgarsvæðinu heldur en hitt. Tími minn er því miður á þrotum en ég hafði hugsað mér að nefna fleiri málaflokka eins og ferðamál, umhverfismál, heilbrigðis- og menntamál og fleira en ég bendi á að lokum að það sem þarf í þessu máli og það sem þessi tillaga miðar að er að það þarf að breyta hugsunarhættinum og hitt held ég að komi af sjálfu sér.

Herra forseti. Þessi þáltill. sem hér liggur fyrir er örugglega vel meint og sérstaklega vegna þess að með henni er vakin athygli á þeim mikla vanda sem við blasir í atvinnumálum þjóðarinnar allrar þótt vandinn sé enn meiri úti á landi. En mér finnst samt sem áður að það verði að halda sér svolítið á réttri leið vegna þess að það er mjög nauðsynlegt að fækka störfum hjá hinu opinbera og við megum ekki gleyma því að það að endurskipuleggja og hagræða hjá opinberum fyrirtækjum er ekki bara stefna núv. ríkisstjórnar heldur er það lífsnauðsyn fyrir okkur öll. Og því ber náttúrlega fyrst og fremst að stefna að því að draga saman starfsemi á vegum hins opinbera og selja ríkisfyrirtæki. Mér finnst hæpið að tengja saman fækkun í framleiðslugreinum, sem hefur verið mjög mikil, og að fjölga störfum hins opinbera úti á landi. Það er í raun og veru nauðsynlegra að reyna að styðja við bakið á þeim sem vilja efla atvinnulíf úti á landi og auðvitað á höfuðborgarsvæðinu líka og það gerir ríkisvaldið með því að byggja það nauðsynlega rekstrarumhverfi sem þarf en hefur ekki verið gert nægilega til þessa. Má þar t.d. nefna lækkun opinberra gjalda og fleira í þeim dúr. Mér finnst líka mjög athyglisvert það sem síðasti ræðumaður kom inn á að það þyrfti að efla atvinnulíf í hinum ýmsu greinum en það verður ekki gert á vegum hins opinbera. Það verður gert af einstaklingum og samtökum þeirra en alls ekki á vegum hins opinbera og mér finnst að hafa þurfi í huga að fara ekki út af þessari réttu leið, það þarf að hagræða og endurskipuleggja opinberan rekstur og fækka þar störfum. Og þegar verið er að tala um hagræðingu þá er staðsetningin þar vissulega stór þáttur.

Herra forseti. Ég efast ekki um að flm. þessarar þáltill. vilja vel en ég verð þó að segja þótt ég eigi heima utan höfuðborgarsvæðisins að mér finnst stefnumótun af þessu tagi geta orkað mjög tvímælis. Það er talað um það í tillögu að meiri hluti nýrra starfa á vegum ríkisins verði utan höfuðborgarsvæðisins. Vitaskuld er það eftirsóknarvert fyrir byggðir landsins að fá sem stærstan hluta af nýjum störfum í opinbera geiranum í sinn hlut en í mínum huga er alls ekki sama hvernig að því er staðið og um hvaða störf er að ræða. Ég get tekið undir það sem kom fram hjá hv. þm. Guðmundi Stefánssyni að til að mynda flutningur Skógræktar ríkisins á Egilsstaði er dæmi um verkefni sem tókst vel aðallega vegna þess að sú stofnun, Skógrækt ríkisins, er stofnun sem hægt er að setja niður nánast hvar sem er. Ég fullyrði það hins vegar, eftir að hafa starfað að sveitarstjórnarmálum á annan áratug, að hluti þeirrar stjórnsýslu sem sveitarstjórnarmenn þurfa að sækja er hvergi betur kominn heldur en á þessu svæði. Og til þess liggja ákaflega einföld rök. Við ræddum á fundi í gær breytingar á flugmálaáætlun. Við höfum byggt upp samgöngukerfið í þessu dreifbýla landi sem byggir mikið á flugi og við breytum þeim staðreyndum ekki svo auðveldlega. Við erum búin að setja niður nokkra flugvelli. Við erum með samgöngunet sem miðar að því að á þessu svæði sé ákveðin miðstöð og ég sé það fyrir mér að ef hluti þeirrar stjórnsýslu sem við í dag þurfum að sækja til Reykjavíkur yrði dreift verulega meira þá mundi það einfaldlega auka verulega þann kostnað sem við, sem búum utan Reykjavíkur, höfum af því að halda þar uppi því lífi sem nauðsynlegt er þannig að mér finnst að menn verði a.m.k. að hugsa sig mjög vandlega um áður en farið er að binda það í samþykktum frá Alþingi að eitthvert tiltekið hlutfall starfa í opinberri þjónustu eigi að setja niður utan Reykjavíkur. Það má hins vegar ekki taka orð mín þannig að ég sé að leggjast gegn því að sú opinbera þjónusta sem á heima utan höfuðborgarsvæðisins og getur verið þar án þess að það auki kostnaðinn umtalsvert sé sett þar niður. Mér finnst sem sagt full ástæða til þess, jafnvel fyrir okkur sem komum úr kjördæmum utan Reykjavíkur og Reykjaness, að við hugsum okkur vandlega um þannig að við förum ekki offari í því að gæta hagsmuna dreifbýlisins, þannig að það komi ekki í bakið á okkur.

Hæstv. forseti. Að sjálfsögðu er það rétt hjá hv. síðasta ræðumanni að ekki má vinna þannig að þessu máli að það valdi meiri erfiðleikum en ávinningi, t.d. með því að flytja í heilu lagi stofnanir sem þurfa að þjóna landinu öllu og best liggur við að hafa hér. Þá koma náttúrlega fljótt í upp í hugann stofnanir eins og Byggðastofnun. Við minnumst umræðunnar um hana frá því í fyrrasumar en menn töldu að hún ætti a.m.k. ekki heima uppi á Hveravöllum. Það er hins vegar ekki það sem flutningsmönnum þessarar till. er í huga, heldur fyrst og fremst hitt að það eru að verða svo gífurlegar breytingar á tækni og allri aðstöðu, reyndar í beinum samgöngum, eins og hv. 1. þm. Norðurl. e. nefndi áðan, en líka í tækni þannig að það skiptir kannski ekki svo miklu máli hvar menn eru settir. Menn geta unnið störfin í mikilli fjarlægð. Segja má að með hverjum degi sem líður, hvað þá heldur hverju ári, vaxi möguleikar á að dreifa þannig búsetu manna sem vinna að sambærilegum verkefnum. Það er kannski ekki síst þetta sem má hafa í huga í sambandi við þetta mál fyrir utan það sem bent hefur verið á eins og Skógræktina þar sem þetta hentar beinlínis. En það hlýtur auðvitað að vera markmið að reyna að færa þjónustuna eins nálægt þeim sem á henni þurfa að halda og mögulegt er og skipting niður í deildir er ekki eins miklum erfiðleikum háð og áður.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar viðtökur. Þær voru eins og ég reiknaði með. Frekar finnst mér þær jákvæðar og ég held að það sé ekki mikið sem ber á milli eða ég vil a.m.k. ekki trúa því að það bil sem hugsanlega væri þar sé ekki brúanlegt. Auðvitað er það ekki meining okkar flutningsmanna með till. að vega að höfuðborg okkar Íslendinga. Reykjavík er ekki eingöngu borg þeirra sem hér búa í dag. Hún er höfuðborg okkar allra og við höfum öll verið stolt af því að eiga þessa borg. Landsbyggðin tók þátt í að byggja upp þessa borg, gera hana að því sem hún er. Um það varð friður og hún var þannig í stakk búin að hún gat sinnt því hlutverki sem höfuðborg þarf að gegna. Nú eru málin hins vegar á þann veg að Reykjavík er vissulega orðin sjálfbjarga og vel það. Þess vegna er það ekki óeðlilegt að landsbyggðin biðji nú um örlítinn skilning á því að þar þarf mannlíf einnig að dafna. Ég trúi því að þeir sem búa hér í Reykjavík hafi skilning á því og þannig muni Reykjavík best farnast að landið sé allt í byggð. Enginn má taka það svo að þessi tillaga muni skipta hér einhverjum sköpum fyrir höfuðborgina og það muni bresta einhver flótti í liðið hér á höfuðborgarsvæðinu verði slík tillaga samþykkt. Vegna þess sem kom fram hjá hv. 3. þm. Austurl., að við megum gá að því sem búum úti á landi að við förum ekki einhverju offari í því að berjast fyrir jafnrétti í búsetu. Þar er um mikinn misskilning að ræða. Hv. 1. þm. Norðurl. e. kom auðvitað á margan hátt að kjarna þessa máls. Það eru nefnilega þær miklu breytingar sem hafa orðið í þjóðfélaginu. Það eru ekki aðeins samgöngumálin. Það er ekki síður sú fjarskiptatækni sem rutt hefur sér til rúms. Það er einmitt þar sem byltingin hefur kannski orðið hvað mest. Það er hægt að tala um þessa hluti á allt annan hátt en við höfum gert áður og því þótti mér vænt um það, og lagði eyrun sérstaklega við, þegar hv. þm. Einar Kristinn, þingmaður þeirra Vestfirðinga, talaði áðan og hann sagði: ,,Byggðastofnun á Ísafirði.`` Það var mér nefnilega mjög kærkomið að hann skyldi taka svo til orða en ekki eins og menn hafa oft viljað segja, að um sé að ræða útibú frá þessari eða hinni stofnuninni. Hann sagði það nefnilega ekki. Hann tók hárrétt til orða. Hann sagði: Byggðastofnun á Ísafirði. Það er nefnilega ekkert útibú frá Byggðastofnun á Ísafirði eða Akureyri og verður ekki á Egilsstöðum heldur er Byggðastofnun á þessum stöðum með starfsemi sína. Þeir sem starfa við þessar stofnanir, hvort sem það er vestur á Ísafirði eða norður á Akureyri eða, væntanlega innan ekki langs tíma, austur á Egilsstöðum, sitja við  Hv. 1. þm. Reykn. sagði að við gengjum kannski svolítið á skjön við þær ætlanir sem menn hefðu heitstrengingar um, að fækka í opinberum rekstri, og þess vegna væri tillagan ekki rétt orðuð hjá okkur. Hún er hárrétt orðuð, virðulegi þm., vegna þess að við erum að tala um að meiri hluti nýrra starfa verði til utan höfuðborgarsvæðisins. Ef meining ríkisstjórnarinnar er sú að selja ríkisfyrirtækin, einkavæða allt, trúlega meira en í gegnum gjaldþrotin, er það nú einmitt svo að eftirfarandi er tekið fram í greinargerð með þáltill., virðulegi forseti: ,,Nauðsynlegt er að ríkisvaldið leiti samráðs við aðra aðila er þetta varðar um að þeir auki og efli þjónustustarfsemi sína sem mest á landsbyggðinni``. Ríkisvaldið getur nefnilega á mjög margan hátt stutt og hvatt einkaaðila til þess að auka og efla þjónustu sína og starfsemi utan höfuðborgarsvæðisins. Hún getur gert það á margvíslegan hátt. Mér er það ljóst hversu einkageirinn vegur þungt í opinberri þjónustu. Þess vegna var þetta sett inn og tekið nógu rækilega fram. Hins vegar er rétt, eins og var kannski nálægt því sagt áðan af einum hv. ræðumanni, að það sem þarf í þessu máli er aðeins eitt, það er viljinn. Það er bara spurning um þetta: Viljum við þetta eða viljum við það ekki? Um það snýst málið. Er með þessum tillöguflutningi verið að fara fram á eitthvað sem er ósanngjarnt eða ómögulegt? Ég held ekki. Það er ekki ósanngjarnt að þessir kostir verði skoðaðir og eins mikið af störfum og hægt er verði fært út á land og það er enginn vafi á að það er mögulegt ef vilji er fyrir hendi. Það verður að koma í ljós hér í þingsölum hvort vilji er fyrir hendi, hvort menn eru tilbúnir til að gera þessa tilraun. Ég trúi því að svo sé og vegna þeirra orða hv. 1. þm. Reykn. tek ég fram að ég las og skoðaði af mikilli athygli mjög ítarlega tillögu sem flutt var af Þorsteini Pálssyni og mörgum af þingmönnum Sjálfstfl. um byggðamál, mjög vel unnið plagg. Það er ekki hyldýpi á milli skoðana þeirra sem undir þá tillögu rita og þeirra sem hafa flutt þetta mál. Ég trúi því að Alþingi beri gæfu til þess að skoða þetta mál af vinsemd og skilningi.

Virðulegi forseti. Ég tel það hafið yfir allan vafa að andi till. er með þeim hætti að um hana getur orðið mikil samstaða hér á þessu þingi. Hins vegar má um það deila hvort það er skynsamleg ráðstöfun að setja það fram sem markmið að ákveðið hlutfall af nýjum störfum verði til utan höfuðborgarsvæðisins. Í sjálfu sér er slík viljayfirlýsing góðra gjalda verð en það skiptir þó meira máli hvernig þessi mál eru í framkvæmd. Mér sýnist á mörgu að ögn muni sneyðast um ný störf á vegum ríkisins á næstu árum einfaldlega vegna þess að staða ríkissjóðs hefur verið afskaplega veik á undanförnum árum og því er eðlilegt að hvaða flokkur sem í ríkisstjórn er muni þess verða gætt að reyna að halda utan um þau útgjöld. Ég hefði því metið það svo að til þess að uppfylla þær óskir, sem eru mjög skýrar meðal margra þingmanna og ég held að mikill meiri hluti í þessu þingi beri í brjósti, að efla hag landsbyggðarinnar, sé skynsamlegri leið að leggja áherslu á flutning starfa á vegum ríkisins út á land miðað við þá stöðu sem ríkisfjármálin eru í. Ég vil taka það fram að flutningur starfa á vegum ríkisins út á land er erfitt verkefni. Það eru mörg ljón í veginum og þá kannski einkum og sér í lagi þeir sem starfa innan þessara stofnana. Aðferðin hefur raunar oftast verið sú að þegar rætt hefur verið um flutning ríkisstofnana út á land hefur ríkisvaldið snúið sér til starfsmanna þessara stofnana og spurt þá að því hvort þeim finnist ekki skynsamlegt að flytja sig út á land. Þeir hafa jafnan skrifað efnismiklar greinargerðir sem lúta að því að sanna það fyrir öllum aðilum að það sé afskaplega óskynsamlegt. Ég get ekki hjá því komist að blanda inn í þessar umræður þeim hugmyndum sem hafa verið um að flytja Byggðastofnun út á land og þá til Akureyrar. Raunar var eitt af stefnumiðum þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr að gera það en sú hugmynd hefur mætt mikilli andstöðu innan stjórnar þeirrar stofnunar og minnir það örlítið á andstöðu sem varð innan Skógræktar ríkisins við flutning þess fyrirtækis austur á land. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að þó að miðstöð Byggðastofnunar væri flutt til Akureyrar mundi Byggðastofnun enn starfa af fullum krafti á öðrum stöðum á landinu. Ég held hins vegar að mergurinn málsins í sambandi við flutning starfa á vegum ríkisins og ríkisstofnana út á land sé sá að þegar þessar stofnanir starfa þar verði viðhorf þeirra starfsmanna sem innan þeirra starfa breytt. Það er stundum sagt, og ég heyrði það sagt fyrir skömmu, að það væri svo að þegar opinberir starfsmenn flyttu stöðvar sínar út á land yrðu engir meiri ,,lókalpatríotar``, eins og það var orðað, og ég biðst afsökunar á að nota svo slæma íslensku, enda er gerð athugasemd við það, er það ekki? Ég bið virðulegan forseta velvirðingar á þessari slettu. Þetta er að sjálfsögðu rétt svo langt sem það nær, en ef þessi kenning er rétt á hún náttúrlega ekkert síður við þær stofnanir sem eru hér í Reykjavík. Þá eru þeir starfsmenn sem innan þeirra starfa náttúrlega mestir ,,lókalpatríotar``. Ég biðst afsökunar, virðulegi forseti.

Hv. þm. hlýtur að geta fundið íslenskt orð yfir lókalpatríota.

Ég mun freista þess, virðulegi forseti, að finna betra orð, en ég ætla að fá svolítinn umhugsunarfrest til þess.  Að því er varðar þann grundvallarmun sem er á því að stofna til útibúa, hvort sem þau heita það eða ekki, úti á landi eða flytja miðstöðvar út á land er það svo að t.d. á samdráttartímum, eins og við lifum núna í ríkisrekstri, gætir mjög þeirrar tilhneigingar að draga fyrst saman úti á landi. Þetta hefur t.d. komið fram innan þeirrar ágætu stofnunar Skipulags ríkisins sem hefur starfsmann á Akureyri. Það hefur verið um það rætt að leggja þá stöðu niður þó svo að Skipulag ríkisins starfi nánast ekki neitt fyrir hin stóru þéttbýlissveitarfélög en starfsemi Skipulags ríkisins miðist mjög mikið við það að aðstoða hin smærri sveitarfélög við skipulagsstörf. Það er þess vegna ekki hægt að horfa fram hjá því að það skiptir talsverðu máli hvaðan horft er á rekstur slíkra ríkisstofnana, hvort það er héðan úr Reykjavík eða ekki. Ég held því að nauðsynlegur þáttur í stefnumörkun í flutningi starfa á vegum ríkisins út á land sé að taka til gaumgæfilegrar athugunar flutning stofnana frá Reykjavík út á land. Nefndarstörf í þessum efnum ættu nú ekki að vera mjög nauðynleg vegna þess að það vill svo til að fyrir liggur ótrúlega mikið af gögnum um þessi mál og er mér efst í huga að vitna þar í afar viðamikla skýrslu um flutning ríkisstofnana út á land sem hefur sennilega verið birt 1975. Að þeirri skýrslu stóð mjög vel mönnuð nefnd. Mig minnir endilega að formaður nefndarinnar hafi verið Ólafur Ragnar Grímsson sem þá var reyndar ekki farinn að gegna eins háum embættum og hann hefur gert síðan. Í þeirri skýrslu voru mjög margar hugmyndir um flutning ríkisstofnana út á land og m.a. tel ég mig muna það rétt að þar hafi verið lagt til að verkfræðideild Háskóla Íslands og Tækniskólinn yrðu fluttir til Akureyrar og er það þó aðeins brot af þeim ríkisrekstri sem þangað átti að flytja. Annar mjög áberandi nefndarmaður í nefndinni var Jón Baldvin Hannibalsson. Hann hefur átt það til að gleyma hversu rækilega hann studdi það á sínum tíma að efla starfsemi háskóla á Akureyri í nefndaráliti sínu sem er mjög mikil og gagnleg lesning fyrir alla hlutaðeigandi aðila.

Virðulegi forseti. Ég hafði nú ekki hugsað mér að taka til máls í umræðunni þar sem velflest hefur komið fram sem um hana er að segja og einnig vegna þess að mál sem ég mun flytja á eftir er að hluta til skylt þessu. Það eru einkum þau atriði er varða störf í opinberri þjónustu sem ráku mig hingað í ræðustól. Mig langar til þess að gera athugasemdir við að gengið sé út frá því sem gefnu að mjög þurfi að fækka störfum í opinberri þjónustu á næstu árum. Inn í þá umræðu langar mig að draga þá athugasemd að oft og tíðum þýðir fækkun starfa í opinberri þjónustu minni og lélegri þjónustu við fólk, borgara þessa lands. Það tel ég mjög háskalega stefnu. Þá gerist tvennt. Annars vegar vaxandi atvinnuleysi ef ekkert annað kemur í staðinn og það að sú þjónustuskerðing mundi í rauninni þýða meira álag á heimilin, ekki síst konurnar á heimilunum sem verða þá að hlaupa undir bagga og taka við þar sem opinber þjónusta er ekki veitt. Ég á einkum við þann samdrátt sem fyrirhugaður er í heilsugæslu og þann flata niðurskurð sem við þegar stöndum frammi fyrir. Einnig má nefna að flatur niðurskurður í skólakerfinu merkir jafnframt að meiri krafa er gerð til heimilanna, krafa sem þau eru mjög misvel í stakk búin að mæta. Fækkun opinberra starfsmanna merkir því ekki einungis að verið sé að draga úr ríkisútgjöldum heldur einnig að verið sé að auka ríkisútgjöld framtíðarinnar og auka álag á heimili í mörgum tilvikum. Ég tel að menn verði að líta á það. Einnig vil ég taka það fram, ef það hefur ekki komið fram fyrr í umræðunni, að meginhluti atvinnuleysis um þessar mundir er einkum meðal kvenna úti á landsbyggðinni. Í janúar var 7,3% atvinnuleysi meðal kvenna á landsbyggðinni. Atvinnuleysi karla á landsbyggðinni var, að mig minnir, 4,6% sem er allt of mikið líka. Á höfuðborgarsvæðinu hafa menn haft áhyggjur af vaxandi atvinnuleysi og ekki að ástæðulausu. Þar er þó atvinnuleysi, sem betur fer, ekki orðið svo slæmt. Þetta bendir mönnum jafnframt á að gera þarf eitthvað sérstakt varðandi atvinnulíf á landsbyggðinni. Það mál höfum við margoft rætt í þingsölum og kvennalistakonur oft og tíðum haft frumkvæði að. Ég vil að lokum taka undir það að bætt fjarskipti og sú framþróun sem orðið hefur í tölvuvinnslu auðveldar mjög að flytja margs konar opinbera stjórnsýslu víðs vegar um landið. Ég vil minna á þáltill. okkar kvennalistakvenna sem varðaði þau mál og átak í sambandi við fjarvinnslu. Þar var einkum beint tilmælum til opinberra aðila, svo sem ráðuneyta, um að flytja verkefni til fjarvinnslu víðs vegar um landið. Sú tillaga fékk góða umfjöllun og samþykkt á Alþingi þannig að þegar er búið að lýsa yfir vilja þingsins. Því miður höfum við ekki enn séð að um víðtækt átak sé að ræða enda ákveðnir byrunarörðugleikar því samfara. Vonast ég til að í framtíðinni verði þessari stefnumörkun Alþingis fylgt betur eftir en nú er orðið.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um átak í atvinnumálum á Suðurnesjum og aðgerðir vegna mikils atvinnuleysis kvenna þar. Tillagan er á þskj. 153 og flm. ásamt mér eru hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson og Steingrímur Hermannsson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera átak í atvinnumálum á Suðurnesjum með sérstöku tilliti til mikils atvinnuleysis kvenna þar.`` Með tillögunni fylgir stutt greinargerð sem ég ætla að leysa, með leyfi hæstv. forseta: ,,Atvinnuleysi kvenna á Suðurnesjum hefur verið mjög alvarlegt á undanförnum missirum. Skráð atvinnuleysi kvenna þar var í október 8,4%. Ætla má að þar eins og annars staðar sé auk þess töluvert dulið atvinnuleysi. Atvinnuleysi á landinu öllu var á sama tíma að meðaltali 1,2% og atvinnuleysi karla á Suðurnesjum 1,7%. Orsakir mikils og langvarandi atvinnuleysis kvenna á Suðurnesjum eru margvíslegar. Samdráttur hefur verið meiri í fiskvinnslu á Suðurnesjum en annars staðar, m.a. vegna þess að kvóti hefur flust þaðan í aðra landsfjórðunga. Á árunum 1981 til 1989 varð verulegur samdráttur í fiskvinnslu á Suðurnesjum en þó hefur keyrt um þverbak á undanförnum tveimur árum og við blasir hrun í þessari atvinnugrein. Árið 1981 voru 15% starfa í Keflavík í fiskvinnslu en 8% 1989. Í Njarðvík fækkaði störfum í fiskvinnslu á sama tíma úr 13% í 6%. Forsvarsmenn sveitarfélaga á Suðurnesjum og samtaka þeirra hafa bent á ýmis úrræði í atvinnumálum kvenna þar. Aðrir aðilar hafa einnig bent á nýja atvinnumöguleika. Flutningsmenn tillögunnar telja að atvinnuástand meðal kvenna á Suðurnesjum sé svo alvarlegt að ástæða sé til að gera sérstakt átak til að styðja sveitarfélög og einstaklinga í því að fjölga störfum fyrir konur þar.`` Síðan þessi greinargerð var skrifuð og tillagan lögð fram í nóvember, hefur ástandið í atvinnumálum kvenna á Suðurnesjum því miður ekki batnað heldur versnað. Atvinnuleysi þar var í kringum 12% eða 11,8% í janúar. Atvinnuleysi karla fer einnig vaxandi þar. Á sama tíma hefur atvinnuleysið á landinu einnig vaxið allnokkuð og þrengist nú enn á vinnumarkaðinum. En þessi tala yfir atvinnuleysi kvenna á Suðurnesjum sker sig úr meðal allra talna um atvinnuleysi í landinu. Atvinnuleysi kvenna á landsbyggðinni er orðið svo mikið að full ástæða er til að athuga það mál í heild, eins og ég gat um í ræðu minni áðan, en það var 7,3% í janúarmánuði. Ekki er hægt að skýra það atvinnuleysi nema að hluta til með því að fiskvinnsla lá niðri meiri hluta mánaðarins. Sömu sögu er að segja um Suðurnesin. Því miður er ekki um tímabundna niðursveiflu að ræða í fiskvinnslu heldur langvarandi alvarlegt ástand. Við því verður að bregðast, til þess er tillagan flutt. Eins og sést á fylgiskjölum sem birt eru með þáltill. skortir ekki að hugmyndir hafi komið fram um úrræði í atvinnumálum á Suðurnesjum. Þar hafa bæði opinberir aðilar, einkum þó Atvinnuþróunarfélag Suðurnesja, lagt hönd á plóginn og síðan hafa einstaklingar komið með áhugaverðar hugmyndir. En það sem hefur skort á er vilji stjórnvalda og e.t.v. ákveðin biðstaða sem myndast hefur við það að einatt hefur verið beðið eftir að einhver önnur úrræði leystu atvinnumál á Suðurnesjum. Þar á ég við að um langan tíma hefur atvinna á Suðurnesjum byggst ótrúlega mikið á nærveru hersins og jafnvel síðustu árin, þegar ljóst var að um samdrátt yrði að ræða þar, hefur ekki verið brugðist við sem skyldi. Þetta atvinnuleysi bitnar mjög á konum. Auðvitað er það mjög jákvæð þróun að hernaðarumsvif skuli vera að minnka út um allan heim. Þetta er sú þróun sem við kvennalistakonur höfum svo sannarlega viljað sjá. Við höfum jafnframt bent á að það væri óeðlilegt að atvinnumál á Suðurnesjum byggðust svona mikið á nærveru erlends hers. Við höfum hvatt til þess að farið yrði út í uppbyggingu til að mæta þeim samdrætti sem við vildum sjá og er nú að verða, þó af öðrum völdum sé en þrýstingi okkar. Sem fylgiskjal með þessari þáltill. eru m.a. umræður sem urðu á Alþingi vegna fyrirspurnar sl. vor. Sú fyrirspurn varðaði áætlanir ríkisstjórnarinnar í atvinnumálum á Suðurnesjum til að mæta samdrætti í umsvifum Bandaríkjahers og áætlanir stjórnvalda um atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum. Skemmst er frá því að segja að einstakir þingmenn, einkum þingmenn Reykjaneskjördæmis, blönduðu sér í umræðuna og fannst mér því ástæða til að birta umræðuna í þingskjalinu. Af hálfu stjórnvalda kom því miður lítið annað fram um atvinnumál á Suðurnesjum en það úrræði, sem við höfum oftast heyrt að undanförnu, að þar eigi að rísa álver. Við vitum hvernig það mál stendur í augnablikinu og getum ekki spáð um hver framtíðin verður. Ég hef litla trú á því að af byggingu álvers verði og ég harma það ekki. Ég harma það hins vegar mjög að á meðan skuli tíminn ekki hafa verið notaður til þess að bregðast við því ástandi sem við höfum verið að sjá vísbendingar um og núna er orðið mjög alvarlegt og kemur engum á óvart. Þar er ég enn og aftur að tala um atvinnuleysi kvenna á Suðurnesjum. Engin ein ástæða heldur margar valda atvinnuleysinu þar. Samdrátturinn á Keflavíkurvelli er ein ástæðan. Önnur ástæðan er sú að menn hafa bundið falskar vonir við blómlegt atvinnulíf í kjölfar álvers --- nokkuð sem ég tel að hafi allan tímann verið ranghugmynd. En vissulega hefur verið alið á fölskum vonum fólksins. Mikilvægasta ástæðan er þó væntanlega samdrátturinn sem hefur verið í fiskvinnslu á Suðurnesjum. Þar hefur störfum fækkað verulega, eins og ég gat um í greinargerðinni. Og ef litið er til lengri tíma má sjá enn hærri tölur þar um. E.t.v. er ástæða til að taka dæmi. Atvinnuþróunarfélag Suðurnesja hefur safnað saman afskaplega góðum gögnum um horfur og spáð fyrir um þá þróun sem orðið hefur. Á sama tíma og íbúafjöldi á Suðurnesjum hefur vaxið verulega eða alla vega úr 14.000, raunar nær 13.000, í 15.000 á síðasta áratug, hefur störfum í fiskvinnslu fækkað á þessu svæði úr 1.237 í 1.008. Í prósentum talið merkir þetta úr 20% í 14%. Þetta er þó aðeins seinasti áratugur en í athugasemdum sem ég fékk með upplýsingum frá Atvinnuþróunarfélagi Suðurnesja segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það hefur orðið verulegur samdráttur í fiskvinnslunni frá 1981 til 1989 en hrunið hefur orðið síðan, aðallega árið 1991. Verst hefur samdrátturinn komið við Keflavík og Njarðvík.`` Það er beinlínis talað um hrun hjá þeim aðilum sem gerst hafa fylgst með atvinnumálum á Suðurnesjum. Þetta hrun í fiskvinnslu er auðvitað komið til vegna kvótatilflutnings og ég minni enn og aftur á að e.t.v. væri ástandið öðruvísi ef byggðakvóti sá sem Kvennalistinn mælti fyrir um hefði verið tekinn upp á sínum tíma. Það var því miður ekki gert og nú stöndum við frammi fyrir því sem orðið er. Við munum ekki breyta þróuninni en getum e.t.v. haft áhrif á hana. Vegna hruns í fiskvinnslunni og annarra atriða sem hafa valdið samdrætti í atvinnumálum kvenna á Suðurnesjum, er í rauninni svo komið að ekki dugar að grípa til hinna almennu aðgerða sem stjórnvöld hafa einatt boðað og hafnað sértækum aðgerðum. Það er einfaldlega ekki hægt, en sú mun vera fyrirætlun stjórnvalda ef þau sjá ekki að sér. Í frétt á Bylgjunni þann 23. nóv. sl. kom eftirfarandi fram, með leyfi hæstv. forseta: ,,Davíð Oddsson forsrh. sagði eftir fundinn [hér er verið að skýra frá fundi um atvinnuleysi á Suðurnesjum] þegar hann var inntur eftir því hvort yfirvöld hefðu í hyggju að grípa til aðgerða að skýrt hafi komið fram að tímar hinna sértæku aðgerða væru liðnir. Vilji sveitarstjórnarmanna væri að gripið yrði til almennra aðgerða. Að sögn Davíðs skýrðu ráðherrarnir frá helstu verkefnum sem eru á döfinni hjá yfirvöldum varðandi atvinnumálin en hann vildi ekki skýra þau nánar í einstökum atriðum.`` Eftir því sem ég hef komist næst er þarna ekki um eitt eða neitt að ræða. Sem betur fer hafa þó verið umræður um að eitthvað þurfi að gera en þær hugmyndir hafa yfirleitt verið mjög í loftinu, t.d. hugmyndin um fríiðnaðarsvæði við Keflavíkurflugvöll. Sú hugmynd er mjög skammt komin og því miður hafa slík fríiðnaðarsvæði ekki skilað því sem ætlað var hjá þeim þjóðum sem gripið hafa þennan valkost í atvinnumálum. Þetta er einfaldlega of lítið og þegar ástand á einu fjölmennu svæði er orðið slíkt að atvinnuleysi kvenna mælist mánuðum saman í tveggja stafa tölum er auðvitað kominn tími til sértækra aðgerða og full ástæða til. Þess vegna er lagt til að þetta átak í atvinnumálum á Suðurnesjum verði gert. Það er vilji okkar flutningsmanna að gripið verði snarlega í taumana því þarna er mjög alvarlegt ástand. Eitt af því sem ég vil benda á í þessu sambandi er að nú er fyrirhugaður töluverður samdráttur í opinberri þjónustu á Suðurnesjum sem og annars staðar. Á fundi sem ég var á nýlega með forsvarsmönnum Heilsugæslu Suðurnesja og Sjúkrahússins í Keflavík kom fram að þær sparnaðaraðgerðir sem þeim er gert að grípa til á því svæði mun tákna vaxandi atvinnuleysi meðal kvenna sérstaklega á Suðurnesjum í sumar. Deildum verður lokað, dregið verður úr þjónustu og störfum fækkað. Þetta blasir við út um allt land og eins og ég gat um áðan í ræðu minni vegna annars máls merkir þetta náttúrlega að þjónusta við almenning er skert. Þetta er eitt af því sem t.d. væri hægt að gera mjög fljótt. Það væri að minnka niðurskurðinn vegna atvinnuástandsins og teldi ég það alveg sjálfsagt. Auk þess er full ástæða til þess að líta á þær fjölmörgu góðu hugmyndir sem fram hafa komið á undanförnum árum, ekki síst í sambandi við ferðaþjónustu og nýtingu Bláa lónsins til uppbyggingar sérhæfðrar ferðaþjónustu og jafnvel sölu á heilbrigðisþjónustu. Þetta er kostur sem er fyllilega lítandi á og eins og ferðaþjónusta skapar hann atvinnu og þar að auki gjaldeyri. En ég ítreka að það verður að grípa fljótt til þessara aðgerða. Að lokinni þessari umræðu vænti ég þess að till. verði vísað til síðari umr. og hv. félmn.

Virðulegi forseti. Ég skil áhyggjur hv. þm. af atvinnuástandi á Suðurnesjum. Vissulega horfir þunglega og hlýtur það að valda okkur áhyggjum, en það er nú ekki eins og það böl sé bundið við Suðurnesin ein, heldur er það bundið við landið allt og þjóðin öll býr við þá áþján að hafa fengið slíka ríkisstjórn yfir sig sem virðist ætla að leggja það sem eftir var af atvinnulífinu í landinu í rúst. Þegar ég lít yfir salinn þegar verið er að ræða um till. um atvinnumál á Suðurnesjum og aðgerðir vegna mikils atvinnuleysis þá velti ég vöngum yfir því hvar þingmenn Reykjaness eru. Hvar eru þeir sem stóðu fyrir öllum veisluhöldunum eftir síðustu kosningar og fögnuðu sigri í Reykjaneskjördæmi? Hvað sögðu þeir þá fyrir kosningar? Að ég tali ekki um hverju þeir lofuðu fyrir síðustu kosningar. Hefði ekki verið svolítill bragur að því að þessir heiðursmenn og höfðingjar væru í salnum og tækju þátt í umræðunni? Hér og nú gefst þeim tækifæri til þess að segja þeim sem kusu þá síðast hvernig þeim hefur gengið að standa við stóru orðin. Það var ekki aldeilis svo að þeir fengju ekki ríkisstjórnina sem þeir lofuðu. Ekki aldeilis. Hún kom heldur betur. Einhver sú albölvaðasta ríkisstjórn sem við höfum fengið í langan tíma. Það var ekki aldeilis svo að hún ætti að verða það. Mér er illa við að tala til fjarstaddra manna, en ég er hræddur um að formaður Verkalýðs- og sjómannafélags Suðurnesja hafi lofað umbjóðendum sínum einhverju öðru en því atvinnuleysi sem nú ríður yfir kjördæmi hans. Ég er hræddur um það. Líka hefði verið áhugavert að hlusta á hæstv. núv. iðnrh. fara yfir tossalistann fyrir síðustu kosningar eða að ógleymdum öllum hinum þingmönnum Sjálfstfl. Það var eitthvað sem þeir lofuðu og ætluðu að gera. Í máli frummælanda kom fram að það sem mestu hefði valdið um atvinnumálið og atvinnuleysið á Reykjanesi væri sá mikli samdráttur sem orðið hefði í sjávarútvegi. Ég geri ekki lítið úr því að það hefur komið illa við Reyknesinga og sérstaklega ákveðna hluta kjördæmisins. Menn þurfa að reyna að átta sig á því að alhæfa ekki um of í því og reyna að glöggva sig á því hvernig staðan er.

Þetta eru Suðurnesin.

Ég er líka að tala um Suðurnesin. Margt hefur breyst í sambandi við stjórnun fiskveiða og við höfum orðið að ganga þar í gegnum þrengingar og þær hafa auðvitað ekkert farið fram hjá Reyknesingum frekar en öðrum þar sem sjávarútvegurinn hafði vegið þungt og víða annars staðar. En margt annað hefur líka breyst. Fiskmarkaðirnir hafa komið til og opnað ýmsa möguleika, bætt tekjur sjómanna og breytt ýmsu öðru. Það var nefnilega svo að árið 1984, sem er orðið einhvers konar viðmiðunarár vegna þess að þá var stjórnun fiskveiða tekin upp, var hlutdeild Reykjaness í lönduðum afla um 19,2%, en um 1990 var hlutdeild Reykjaness í lönduðum afla komin upp í 23,1%.

Að meðtöldum Hafnarfirði.

Að meðtöldum Hafnarfirði, já, vissulega að meðtöldum Hafnarfirði. Ég er bara að skýra frá þeim breytingum sem orðið hafa. Þetta er það sem hefur gerst. Ég geri mér grein fyrir því að fiskmarkaðirnir vega býsna þungt, en engu að síður hefur hlutdeild Reykjaness aukist í lönduðum afla. En ég stóð fyrst og fremst upp til þess að taka undir það með hv. þm. að ég hef áhyggjur af atvinnumálunum almennt, ekkert síður á Suðurnesjum en annars staðar og ég veit ekki satt að segja hvernig skuli verjast en við vorum í umræðunni ekki fyrir löngu og þá var ég hér með ákveðnar tölur --- forsrh. dró úr því. Ég fullyrti að það atvinnuleysi sem við værum að tala um væri enn meira en þær tölur gáfu til kynna og það er akkúrat það sem hefur komið á daginn að atvinnuleysið er miklu meira en þær tölur sögðu þá.

Virðulegi forseti. Sú till. sem er til umræðu lýtur að átaki í atvinnumálum á Suðurnesjum og aðgerðum vegna mikils atvinnuleysis kvenna þar. Þarna er tekið á vaxandi vandamáli sem verkafólk vítt og breitt um landið stendur frammi fyrir í dag. Full ástæða er til að taka á þessum málum, gera marktækar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir vaxandi atvinnuleysi sem er því miður ekki nein ný bóla. Mér þótti ræða hv. þm. Stefáns Guðmundssonar afskaplega sérkennileg, ég get ekki að því gert. Eftir að flokkur hans, Framsfl., hefur verið í ríkisstjórn nær óslitið í 20 ár þá kemur hann hér og leyfir sér að halda því fram að vaxandi atvinnuleysi á Suðurnesjum og víðs vegar um landið sé afleiðing einhverrar ríkisstjórnar sem búin er að sitja í tæpt ár. Því miður er það ástand sem nú ríkir í atvinnumálum ekki afleiðing stjórnarstefnu nokkurra undanfarinna mánaða heldur afleiðing þeirra ráðstafana sem ríkisstjórnir hafa gert til margra ára í nær tvo áratugi. Því miður.

Og hvenær komst þá núv. ríkisstjórn til valda?

Virðulegi þingmaður, núv. ríkisstjórn tók við völdum 1. maí á síðasta ári.

Nei, nei.

30. apríl?

Já.

Ég þakka virðulegum þingmanni Finni Ingólfssyni að leiðrétta mig. Það er alveg bráðnauðsynlegt að kenna okkur ungunum að haga okkur hér í þessari virðulegu samkomu. En jafnframt vil ég rifja upp aftur fyrir hv. þm. Finni Ingólfssyni eins og öðrum hv. þm. Framsfl. að þeir hljóta einhvern tímann að þurfa að bera ábyrgð á því sem flokkur þeirra gerir. Þeir geta ekki alltaf talað eins og þeir hefðu hvergi komið nálægt því sem gerst hefur. Þeir komast ekkert undan því að Framsfl. hefur verið í ríkisstjórn til margra undanfarinna ára. Þeir komast ekkert undan því að það atvinnuástand sem launafólk stendur nú frammi fyrir víðs vegar um landið er afleiðing af því sem þeir eða flokkur þeirra gerði eða gerði ekki. Ég tel að mjög brýnt sé að menn líti á þetta um leið og ég tek undir það að vissulega þarf að gera átak í atvinnumálum á Suðurnesjum eins og vítt og breitt um landið. Við stöndum kannski núna frammi fyrir því ástandi sem við höfum blessunarlega verið laus við um margra áratuga skeið, en það er ekki eitthvað sem er að detta ofan úr skýjunum akkúrat á þessum síðustu vikum. Það hefur átt sér aðdraganda og þann aðdraganda má rekja til þess að menn tóku rangar ákvarðanir. Ekki á síðasta ári, heldur á síðustu árum. Auðvitað bera aðrir ábyrgð á því með framsóknarmönnum, þeir hafa ekki verið einir við stjórn, en þeir hafa hins vegar haldið um stjórnartaumana með öðrum nær undantekningarlaust frá árinu 1971.

Virðulegi forseti. Mér finnst nokkuð langt til seilst ef hv. þm. Hrafnkell Jónsson vill kenna mér um að ég hafi verið að skjótast undan ábyrgð á stjórnarstefnu Framsfl. með því að leiðrétta hvenær ríkisstjórnin, sem hann styður, kom til valda. Það var einfaldlega það sem ég gerði úr sæti mínu. Það er endalaust deiluefni hverjum erfiðleikarnir eru að kenna og í hugum okkar framsóknarmanna er fyrst og fremst tekist á um tvær mismunandi stjórnarstefnur. Annars vegar það hvernig menn bregðast við í erfiðleikum og hins vegar hvernig menn bregðast ekki við. Menn þurfa ekki að fara lengra aftur en til ársins 1983 og sjá að þeir erfiðleikar sem núna eru á þessum tíma eru hreinir smámunir miðað við þá erfiðleika sem takast þurfti á við árið 1983. En það sem þar skilur á milli er að þar kom annars vegar ríkisstjórn til valda sem fannst að hún ætti að hafa það hlutverk að takast á við vandamálin, takast á við þá erfiðleika sem við blöstu í atvinnulífinu. Þá var spáð að um 5.000--7.000 manns yrðu atvinnulausir ef ekkert yrði að gert. Nú er spáð 5.000 manna atvinnuleysi og það er sennilega að nást. Ríkisstjórninni er að takast að koma á 5.000 manna atvinnuleysi.

Það verður meira.

Það verður sennilega meira. En ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, sem tók við árið 1983, ákvað að takast á við þessa erfiðleika með því að tryggja rekstrargrundvöll atvinnulífsins, koma á atvinnu fyrir það fólk sem blasti við að mundi missa atvinnuna. Hvernig eru þessir erfiðleikar núna í samanburði við það sem var árið 1983? Árið 1983 var þorskveiði hér í kringum 300 þús. tonn, 292 þús. tonn. Á þessu ári munu menn veiða meiri þorsk en á árinu 1983. Árið 1983 máttu menn ekki veiða eitt einasta tonn af loðnu. Á þessu ári geta menn veitt 700 þús. tonn af loðnu. Árið 1983 var engin rækjuveiði eða sáralítil. Menn voru ekki farnir að kanna djúpsjávarmiðin í rækjuveiðunum. Það var eitt af verkefnum þáv. sjútvrh. að láta rannsaka þau mið og leita þar eftir veiðum. Það tókst þannig að metrækjuveiði verður á þessu ári. Verðbólgan 1983 var 140%, hún er 5% á þessu ári. Það var ekki þessi ríkisstjórn sem náði verðbólgunni niður í 5%. Fyrri ríkisstjórn tókst það í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins. Þannig mætti lengi bera saman og sjá hvernig ríkisstjórnir bregðast við erfiðleikunum. Það er mismunurinn á því hvernig þessi ríkisstjórn bregst við með því að segja við launafólk í landinu og segja við atvinnulífið: Okkur kemur þetta ekkert við, þið verðið að bjarga ykkur sjálfir. Fyrri ríkisstjórn, hvort sem það var ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, sem tók við árið 1988, eða 1983, fannst hún hefði það hlutverk að tryggja atvinnu í landinu og skapa þau rekstrarskilyrði atvinnulífsins að hér væri lífvænlegt en sagði ekki: Okkur kemur þetta ekkert við. Þær skuldbreytingar sem gripið var til árið 1988, á þeim tíma þegar erfiðleikar blöstu við, til þess að tryggja rekstrargrundvöll atvinnulífsins gerðu auðvitað ráð fyrir því að atvinnulífið hefði rekstrarskilyrði og meðan framsóknarmenn fóru með forustu efnahagsmála á þeim tíma í sjávarútvegi og í forsrn., sem fer með yfirstjórn efnahagsmálanna, þá fannst mönnum hlutverk sitt á þeim bæ vera að tryggja atvinnulífinu í landinu rekstrarskilyrði. Enda tókst það árið 1990. Þá var sjávarútvegurinn í fyrsta skipti í langan tíma rekinn með 2,5% hagnaði. Árið 1991 er hann rekinn með 1% hagnaði. Það er hagnaður í sjávarútveginum til að byrja með í upphafi árs 1991, en eftir að ríkisstjórnin tekur við og gerir ekki neitt og segir einfaldlega ,,okkur kemur þetta einfaldlega ekkert við`` fer atvinnulífið fyrst að tapa. Núna við þessa stöðu er því spáð að tap sjávarútvegsins sé 4%. Þá er ekki, hv. þm., farið að taka tillit til þeirra álagna sem voru lagðar á sjávarútveginn í formi ýmiss konar skattlagningar í janúar þegar bandormurinn var samþykktur. Það eru viðbótarútgjöld fyrir sjávarútveginn sem tapar í dag í kringum 4%, 650 millj. Útgerðin í landinu veltir um 40--45 milljörðum þannig að þetta er viðbótartap fyrir útgerðina upp á 2% sem ríkisstjórnin er einfaldlega að leggja á atvinnulífið. Það voru ekki flokkar sem eru núna í stjórnarandstöðu sem þetta samþykktu. Það voru ríkisstjórnarflokkarnir og sá flokkur sem hafði forustu um það var Sjálfstfl. sem hv. þm. Hrafnkell Jónsson styður. Þannig mætti auðvitað lengi telja. Að fara langt aftur í tímann til þess að segja: Ja, þetta er allt saman fyrri ríkisstjórnum að kenna, allt saman Framsfl. að kenna. Framsfl. er ekkert að skjóta sér undan ábyrgð, það er mikið langt frá því. Ýmiss konar erfiðleikar og sjálfsagt rangar ákvarðanir hafa verið teknar á mörgum sviðum. Framsfl. er tilbúinn til þess að axla alla þá ábyrgð sem er samfara því en hann vill líka að það komi fram að það sem núna er gert og það sem menn aðhafast ekkert það er ekki Framsfl. að kenna, það er einfaldlega vandamál þeirra flokka sem núna stjórna, getuleysi þeirra til þess að takast á við vandamálin.

Virðulegi forseti. Eins og vænta mátti voru söguskýringar hv. þm. Finns Ingólfssonar í takt við það sem kemur gjarnan úr framsóknarherbúðunum. Ég vænti þess að hann eins og vonandi flestir, jafnvel allir hv. þm., hafi horft á hv. þm. Steingrím Hermannsson í sjónvarpinu í gærkvöld. Þar kröfðu fréttamenn hann skýringa á því hvort hann teldi í fyrsta lagi að stjórnarstefna flokks hans hefði verið röng og reyndar það sem ég tók sérstaklega eftir, hann var inntur eftir því hvernig Framsfl. hefði brugðist við vandanum í dag. Ég er kannski tregur, alla vega fékk ég ekki þau svör sem gerðu mér það ljóst hvernig hv. þm. Steingrímur Hermannsson og flokkur hans, Framsfl., hefðu brugðist við því ástandi sem er í dag. Ég fer þess vegna fram á það við einhvern af hv. þm. Framsfl. að þeir upplýsi mig og aðra hv. þm. um það hvernig þeir hefðu brugðist við þessu. Það skiptir auðvitað miklu máli þegar við erum að fjalla um jafnalvarlega hluti og vaxandi atvinnuleysi, fjöldaatvinnuleysi, þá skiptir auðvitað miklu máli að fá allar hugmyndirnar upp á borðið. Fá upp á borðið lausnirnar sem mundu leysa vandann. Þess vegna ítreka ég það að ég vil gjarnan fá að sjá hvað það er sem menn mundu gera í dag, hvaða önnur ráð en hún hafði, sú getulausa ríkisstjórn sem hv. þm. Finnur Ingólfsson var að segja frá hér áðan. Hann sagði ýmislegt fleira. Hann minnti m.a. á að í lok ríkisstjórnarsamstarfs, sem Framsfl. átti að aðild að, stofnaði jafnvel til, ríkisstjórnar sem fór frá völdum 1983, hefði tekist að koma verðbólgunni upp í meiri hæðir en dæmi eru til hér á landi og þarf væntanlega að fara til Suður-Ameríku til að finna samjöfnuð nema hægt væri að finna hann í nýfrjálsum ríkjum Austur-Evrópu í dag. 

Já, það er málið.


             Þá ítreka ég enn og aftur, hv. þm.: Nú segið þið okkur hér, og þjóðinni þá væntanlega um leið, hvað er það sem þið hefðuð gert og getað gert sem hefði komið í veg fyrir það? Hvar eru þau fleiri þúsund störf sem vantar í dag?  Við höfum heyrt ýmsa spámenn tala um að vaxtastigið hafi sett allt úr böndunum. Þess vegna tók ég sérstaklega eftir því í fréttum í gærkvöld þegar rætt var við einn af bankastjórnum Landsbankans, Halldór Guðbjarnason, sem fullyrti að það væri ekki vaxtastigið hér á landi sem hefði sett allt úr böndum, vaxtastigið hér væri undir því sem væri í nágrannalöndunum.  En ég ítreka enn og aftur að mér er meir í mun að fá lausnir sem geta leitt til þess að við snúum við þeirri þróun sem við horfum upp á í dag með sívaxandi atvinnuleysi heldur en hitt að hv. þm. Finnur Ingólfsson eða einhver annar virðulegur þingmaður Framsfl. geti beinlínis sannfært mig um að það séu athafnir ríkisstjórnarinnar sem setið hefur síðustu mánuði sem hafi valdið þessu. Ef þeir geta sýnt mér fram á það með rökum og það hvernig væri hægt að snúa þessu við þá tek ég því með þökkum. Ég tel það nefnilega meira mál, virðulegu þingmenn, að taka á þessum málum en stunda það ,,skuespil`` sem þingmenn hafa stundað í fjölmiðlum undanfarna daga út af því hvernig þeir greiða atkvæði.

Virðulegi forseti. Það er nú svo að við erum kannski búin að stækka Reykjanesið dálítið. Menn eru farnir að tala almennt um ástand atvinnumála í landinu og það er í sjálfu sér gott að taka þá umræðu hér upp. En ég veit að hv. þm. Hrafnkell Jónsson er velviljaður maður og hann biður um lausnir. Ég skil það af hans máli að hann finnur ekki þær lausnir í þeim flokki sem hann er í. Við framsóknarmenn höfum auðvitað þær lausnir og hann getur aðstoðað þingið og þjóðina við að þær lausnir komi fram. Það er með því að hætta stuðningi við þessa ríkisstjórn. Með því að losna við ríkisstjórnina fá menn betri ríkisstjórn og aðrar lausnir en þessi ríkisstjórn hefur leitað.

Hvaða lausnir?

Nú hef ég ekki hér nema sáralítinn tíma því þetta er andsvar, hv. þm., til að skýra nákvæmlega út hvaða lausnir við framsóknarmenn höfum á þessum vandamálum. En þær hafa auðvitað, hv. þm., verið skýrðar fyrir þér og þjóðinni og var síðast gert í ágætu sjónvarpsviðtali í gærkvöldi sem þú vitnaðir í, m.a. með því að menn hefðu viljað tryggja hér áframhaldandi þjóðarsátt sem þarf m.a. að taka tillit til þess að vaxtastigið sé lágt í landinu. Þú vitnaðir í ágætan bankastjóra, Halldór Guðbjarnason, sem sagði að vextirnir væru síður en svo hærri hér á landi en annars staðar. Það kann vel að vera rétt, ég ætla ekki að draga það í efa. En hvað hafa þeir þá verið þegar ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar fór frá? Þá er alveg ljóst að þeir hafa verið miklu lægri í samanburði við aðrar þjóðir. Það er kannski sá samanburður, hv. þm., sem ekki skiptir öllu máli, þ.e. hvert vaxtastigið er annars staðar heldur það hvernig okkur tekst að halda vöxtum hér niðri. 

Forseti vill áminna þingmenn um að gæta réttrar hefðar við að ávarpa forseta og þingmenn.

Virðulegi forseti. Ég tek það auðvitað gott og gilt þótt menn fari aðeins út fyrir efnið og ræði almennt stefnu ríkisstjórnarinnar og hvaða áhrif hún hefur á atvinnumál hér á landi en kaflar í ræðu seinasta ræðumanns voru allfjarri því sem hér er til umræðu. Vissulega er hluti af vandanum á Suðurnesjum, þessu mikla atvinnuleysi kvenna á Suðurnesjum, vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar núna að undanförnu. Í rauninni er þar verið að bæta gráu ofan á svart og við því máttum við ekki. Sá hluti lýtur ekki síst að því að fyrirsjáanlegur er samdráttur í opinberri þjónustu og atvinnuleysi því samfara. Það er jafnframt vegna þess að með vaxtabyrði fyrirtækjanna --- ég ætla ekki að nota þennan stutta tíma til að fara út í hártoganir um hverjir vextir eru hér samanborið við önnur nágrannalönd --- er slík að þau standa mjög illa. Og allir eru sammála um það, bæði vinnuveitendur og launþegar, að vaxtalækkun sé eitt aðaltækið sem menn hafa til að ná betra ástandi í fyrirtækjum. Það þarf að laga vextina. Um þetta deila engir. Ég held því að þetta tvennt sérstaklega varði atvinnumál kvenna á Suðurnesjum eins og annars staðar og magni það slæma ástand sem þar er.

Virðulegi forseti. Nú hafa kviknað líflegar umræður og ég sakna þess að þingflokksformaður Alþfl. skuli ekki vera við umræðuna. En það er með hann eins og ráðherrana sem eru fjarverandi. En ég verð að byrja á því, virðulegur forseti, að leiðrétta samþingmann minn, Finn Ingólfsson, sem annars flutti hér hið besta mál. Hann sagði að síðasta vor, þegar ríkisstjórnin tók við, hefði hún bókstaflega ekki gert neitt. Það væri nú kannski í lagi ef hún hefði ekki gert neitt. Það sem hún gerði var alveg heilmikið. Hún hefur nánast lagt atvinnulífið í rúst á þessum fáu mánuðum. Hún byrjaði á að hækka vexti í landinu, íþyngja atvinnufyrirtækjunum og ég segi það hér að vaxtahækkunin ein og aðrar beinar íþyngjandi aðgerðir fyrir sjávarútveginn kosta hann milljarða. Það er það sanna í málinu. Á sama tíma koma svo þessir menn og halda að þessi atvinnugrein geti borgað hærri laun. Ég er sammála því að hún þyrfti að gera það og það verður að búa þannig um hnútana að hún geti borgað hærra fiskverð og hærri laun ef við ætlum að halda fiskinum og afurðum hans hjá okkur hér innan lands og njóta margfeldisáhrifa vinnslunnar í landinu. Nei, það var byrjað á því að rústa grundvöllinn og svo ætla þessir heiðursmenn og herrar að fá að skipuleggja á rústunum. Þá á hagræðingin að byrja í gegnum gjaldþrotin og þá vitum við hverjir það verða sem munu fá atvinnufyrirtækin. Þá vitum við hver samkeppnisstaða fyrirtækjanna mun verða. Þetta er leikurinn. Hv. þm. Hrafnkell Jónsson spurði einmitt um það og gat þess að hér hefði allt verið í rúst þegar Framsfl. skildi við. Nú vitna ég í ekki ómerkari mann en leiðtogann sjálfan, Davíð Oddsson, og við skulum aðeins staldra við. Hæstv. forsrh. Davíð Oddsson. sagði í stefnuræðu sinni, sem auðvitað Hrafnkell og aðrir sjálfstæðismenn hafa skrifað undir, virðulegi forseti --- ég er klár á því að forsetinn kann þetta utan að. En í stefnuræðunni segir: ,,Við Íslendingar búum nú við betri kjör en flestar aðrar þjóðir.`` Þetta er fyrsta línan í stefnuræðunni. Síðan kemur tveimur línum neðar, hv. þm.: ,,Við höfum brotist frá fátækt til bjargálna og stöndumst nú samanburð við þær þjóðir sem fremstar standa.`` Viðskilnaðurinn var þá ekki verri að áliti forsrh., eftir þessi 20 hörmungarár sem íhaldið og kratarnir hafa verið að staglast á að séu nánast glötuð ár. Hv. þm. spurði hvað hafi gerst á þessum 20 árum og hvað Framsfl. gerði því það er eins og Framsfl. hefði einn verið við völd í þessi 20 ár. Vissulega hafa kraftaverk verið gerð á þessum tíma. En Framsfl. var ekki einn, hann átti í samstarfi við marga flokka, það er rétt. Hann átti í samstarfi við marga flokka og margir góðir menn lögðu hönd á plóginn við að breyta því þjóðfélagi sem þá var og gerðu það að því velferðarþjóðfélagi sem það er í dag og menn hafa nú lagt til atlögu við að brjóta niður. Hvar var landhelgi okkar Íslendinga þegar Framsfl. tók við fyrir 20 árum síðan? Hvar var hún eftir viðreisnarárin? 5.000 ferkílómetrar. Engar hugmyndir uppi eða að umræður hefðu farið fram um að við þyrftum eða ættum að reyna að stækka fiskveiðilögsöguna. Hver var fiskveiðilögsagan þegar Framsfl. fór frá? Hún var rúmir 5.000 ferkílómetrar en hún er nú 758.000 ferkílómetrar. Er þetta ekki grundvöllurinn að þeirri hagsæld sem hér hefur verið byggð upp? Hvar var togaraflotinn á þessum árum eftir viðreisnarárin? Það var ekki bara að hér væri atvinnuleysi um allt. Hvar var togaraflotinn? Hvað ætli það hafi verið margir togarar til í landinu þá? Við þurftum ekki fingur annarrar handar til að telja þá. Togaraflotinn var á þessum árum byggður upp frá grunni og meira en það. Allur frystiiðnaðurinn var einnig byggður upp frá grunni. Ég trúi því ekki að hv. þm. hafi ekki glöggvað sig á þessu. Ég trúi því ekki heldur að hv. þm. hafi ekki áttað sig á því hvað hefur verið gert í heilsugæslumálum og sjúkrahúsmálum, vítt og breitt um landið. Í samgöngumálum, í skólamálum og svona gæti ég haldið áfram að telja. En því miður er tími minn hér of skammur til að telja upp öll afrek síðasta 20 ára tímabils Framsfl. Ég er stoltur af því. 

Miðtaflið á skákborðinu.

Hv. þm. krafðist þess að Framsfl. gerði grein fyrir stefnu sinni varðandi það hvað nú ætti að gera. Það var ekki seinna vænna. Það eru fleiri en Matthías Bjarnason sem sjá að spyrja þarf Framsókn að því: Hvað eigum við að gera? Það eru fleiri en hann sem eru farnir að átta sig á því. Ekki eru nein ráð í þingflokksherbergi Sjálfstfl. á þýsku húsgögnunum. Nei, það væri betra að þeir hefðu setið á innlendri framleiðslu þar --- ég býst við að hugsunin væri skýrari ef það hefði verið. En það er sjálfsagt til að styrkja íslenskan iðnað, a.m.k. létum við framsóknarmenn okkur duga að kaupa innlendan iðnað þegar keypt voru húsgögnin í þingflokksherbergi. Enda er hugsunin skýr. En hvað ætlar Framsfl. að gera? Hv. þm. sagði að hann hefði . . . 

Tímanum er lokið.

Tímanum er lokið. Þá skal ég stytta mál mitt. En nú ætlaði ég að fara að fræða hv. þm. um ráð okkar framsóknarmanna. Það er illt að tíminn skuli vera búinn því að ég veit að virðulegur forseti hefði gagn af því að hlusta á þær tillögur sem Framsfl. er með. Þrátt fyrir minni afla sem við erum sammála um að draga úr hafinu hefur okkur tekist að fá aukið verðmæti úr því takmarkaða magni sem verið hefur. Við vorum að leggja grunn að því að ná stóraukinni hagræðingu í greininni. Og vegna þess --- og það eru mín lokaorð, virðulegi forseti, --- að hv. þm. hlustaði af mikilli athygli á formann okkar í gærkvöldi, og ég sé það á honum að hann hefur sofið vært og vel á eftir og er vel hvíldur eftir þann sjónvarpsþátt, þá var það eitt sem fyrrv. forsrh. Steingrímur Hermannsson gleymdi að geta um í þeim þætti, hann gleymdi að geta um ávinninginn. Á þessum stutta tíma tókst greininni, sjávarútveginum, að leggja til hliðar í Verðjöfnunarsjóðinn 3 milljarða kr. Núv. ríkisstjórn kemur sér ekki einu sinni saman um það hvert hún eigi að útdeila því aftur.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Stefán Guðmundsson skýrði ýmislegt fyrir mér sem ég hef ekki skilið áður. Hann rakti þankagang okkar sjálfstæðismanna til þess á hverju við sitjum. Okkar hugsunarferill er hérna uppi í höfðinu en ýmsir hugsa eitthvað neðar. Það kann að vera að sé skýringin á ýmsum þeim athugasemdum sem hv. þm. Framsfl. hafa staðið að í gegnum árin. Eins vil ég gjarnan upplýsa hv. þm. um það að þegar sjálfstæðismenn móta sínar skoðanir þurfa þeir ekki að láta skrifa upp á það. Það er aðall okkar sjálfstæðismanna að við stöndum keikir fyrir frjálsri skoðanamyndun og þurfum ekki að ganga fyrir hvers manns dyr í okkar flokki til að láta skrifa upp á það hvaða skoðanir við höfum eða hverju við höldum fram. Hv. þm. tíundaði ýmis afreksverk Framsfl. á undanförnum árum en eftir sem áður hef ég ekki fengið svör við því hvers vegna við búum ekki betur en við gerum í dag eftir alla þessa uppbyggingu. Skýringanna er ekki að leita í því sem gerst hefur undanfarna mánuði. Þær eiga sér lengri rót. Ég er búinn að starfa að kjaramálum í á annan áratug og það er engin ný bóla að hér sé láglaunafólk, t.d. í fiskvinnslunni og reyndar vítt og breitt í þjóðfélaginu. Það er ekkert að gerast núna á síðustu vikum eða mánuðum. Hvers vegna hefur okkur ekki tekist að skapa öllum landslýð betri kjör en raun ber vitni? Eftir sem áður get ég tekið undir þau orð sem vitnað var til hér áðan og hæstv. forsrh. mun hafa látið falla í sinni stefnuræðu að við búum í einhverju besta þjóðfélagi á jörðinni --- þrátt fyrir 20 ára stjórnarsetu Framsfl.

Herra forseti. Þetta var mjög skemmtileg ræða sem hv. þm. Stefán Guðmundsson flutti hér áðan og fróðleg fyrir ýmissa hluta sakir. Við heyrðum aldeilis ágætt viðtal við flokksformann hans í gærkvöld sem mér líkaði mjög vel og gat tekið undir í flestu. En ég get ómögulega tekið undir það að Framsfl. hafi haft einhverja meginforustu í landhelgismálum. Við vorum reyndar fulltrúar allra flokka á hafréttarráðstefnu og þar var Þórarinn Þórarinsson svo sannarlega nýtur og gegn fulltrúi Íslands meðal annarra sem þarna voru. Þar var t.d Lúðvík Jósefsson líka og hann var ekki síðri í landhelgisbaráttunni. Og þar var Benedikt Gröndal. Svo held ég að við sjálfstæðismenn höfum töluvert látið til okkar taka, a.m.k. í 200 mílunum og á ýmsum öðrum sviðum hafréttarins. Þetta er kannski smáatriði nú. Við erum búin að fá þessar 200 mílur. Þær heyra fortíðinni til og eru enginn fortíðarvandi og verða aldrei. En það er nauðsynlegt að vekja athygli á því að einn flokkur á ekki að reyna að eigna sér það sem hann alls ekki á og hann hafði sko aldeilis ekki neina forustu í landhelgismálunum. Við skulum bara láta markþað liggja á milli hluta hverjir af okkur, sem vorum þarna í heilt ár samanlagt, alltaf tvisvar á ári, einn mánuð að vetri og annan að sumri, hafi staðið sig best. Ég held að við höfum verið sammála um alla baráttuna um það er lauk. Við eigum þetta öllsömul. En þetta eru svo lítil mál núna vegna þess að stórmálin eru fram undan. Við getum friðað allan Reykjaneshrygginn, 350 mílur. Ég sagði það hér fyrr í dag. 

Virðulegi forseti. Það er svolítið einkennilegt þegar umræður fara hér fram og talað er til Framsfl., að þá er eitt alveg klárt: Framsfl. er kennt um allt sem miður hefur farið. Það virðist ætíð standa upp úr mönnum. Allt sem hefur farið miður í 20 ár er Framsfl. að kenna. Ég tók það skýrt fram, hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, og vil síst af öllu þurfa að eiga deilur við þann ágæta mann hér, við þurfum ekki að deila um þetta því svo mikið veit hv. þm. um þessi mál að við þurfum ekki að deila, ég veit að við erum sammála. Ég margtók það fram í máli mínu að Framsfl. hefði ekki verið einn í ríkisstjórn. Við hefðum átt samleið með mörgum góðum mönnum við að koma þessum málum fram, en við hefðum brúað bilið milli öfganna. Framsfl. hefði gert það og þess vegna hefði okkur tekist að byggja upp þjóðfélag sem er betra en hjá flestum öðrum þjóðum. Nú eru öfgarnar komnar til valda og nú er verið að mölva það þjóðfélag niður sem Framsfl. tókst að byggja upp með aðstoð annarra góðra manna. En hvað landhelginni viðkemur, hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, og það veit þingmaðurinn að landhelgin við Ísland hefur aldrei verið færð út nema Framsfl. hafi verið í ríkisstjórn. Hún hefur aldrei verið færð út nema Framsfl. hafi átt aðild að ríkisstjórn.

Hæstv. forseti. Ég efast um að þegar hv. 9. þm. Reykn. mælti fyrir þessari þáltill. hafi hana órað fyrir að umræður færu á þann veg sem þær hafa nú farið. Þessi tillaga fjallar nefnilega um áhyggjur þingmanna Reyknesinga af atvinnuleysi kvenna á Reykjanesi en ekki um ágæti Framsfl. eða Sjálfstfl. eða annarra stjórnmálaflokka. Ég ætla því alveg að sleppa að lesa upp og skýra ágæti flokksformanns míns. Það er öllum landslýð ljóst hverju hann fékk áorkað þegar hann hafði til þess afl. Ég ætla ekki að gera það að meginefni. Það er líka ánægjulegt að sjá hér einn alþýðuflokksmann í salnum.  En svo ég víki að því máli sem hér er á dagskrá, þá get ég mjög vel skilið að þingmenn Reyknesinga hafi miklar áhyggjur af atvinnuleysi kvenna á Reykjanesi, en miklu meira áhyggjuefni er þó það atvinnuleysi sem við erum að horfa framan í á Íslandi í fyrsta skipti að því marki sem það nú er. Mér dettur ekki í hug að gera hér að umræðuefni hverjum það er að kenna. Hitt er annað mál að það er nýtt í Íslandssögunni, alla vega í sögu lýðveldisins, að svo alvarlegt atvinnuleysi blasi við sem nú gerir. Og ég held að menn ættu aðeins að hugsa það mál til enda. Við þekkjum atvinnuleysi hundruð þúsunda manna í nágrannalöndunum en þar er dálítið önnur staða. Þar geta menn búið ævilangt í tiltölulega ódýrum íbúðum. Menn hafa ekki þann skuldaklafa á herðunum sem íslenskt fjölskyldufólk býr við. Mér er satt að segja óskiljanlegt hvað um það fólk verður sem missir atvinnu, þótt ekki sé nema í nokkra mánuði, með þær atvinnuleysisbætur sem boðið er upp á hér. Í Danmörku t.d. er atvinnulausum manni boðnar 10 þús. danskar kr. sem eru um 100 þús. kr. á mánuði. En það er auðvitað vegna þess að Danir hafa fyrir löngu horfst í augu við þá skelfilegu staðreynd að fólk verður að lifa við það að vera atvinnulaust til frambúðar og ætlast ekki til að fá vinnu. Okkar kerfi er allt öðruvísi og ég satt að segja skil ekki hvernig hæstv. ríkisstjórn getur átt rólega stund þegar hugsað er til þess að hundruð manna missi atvinnu sína því að engin fjölskylda í landinu er undir þetta búin og ekkert þjóðfélagsafl getur komið þar á móti sem getur séð um að þetta fólk geti haldið áfram að lifa eðlilegu lífi þó að samfélagið geti ekki útvegað því atvinnu. Við vitum það öll hversu lítið íslenska fjölskyldan þolir af tekjumissi vegna þess að venjan er að um hver einustu mánaðamót er búið að ráðstafa hverri einustu krónu sem inn kemur. Það þarf auðvitað ekkert til þess að allur kastalinn hrynji yfir höfuðið á fólki. Og hvað ætla stjórnvöld þá að gera? Ég hlýt að spyrja. Það er auðvitað með öllu óskiljanlegt hvað menn virðast vera andvaralausir varðandi þetta vandamál. Hvað ætla menn að gera við allar fjölskyldurnar sem missa íbúðirnar sínar eftir örfárra mánaða atvinnuleysi? Hvar ætla menn að hýsa þetta fólk? Og á hverju á þetta fólk að lifa? Atvinnuleysistryggingar ráða ekki einu sinni við þær lágu atvinnuleysisbætur sem við höfum í landinu, hvað þá hærri bætur. Eiga sveitarfélögin að hlaupa undir bagga? Eru þau í stakk búin til þess að veita þessu fólki framfærslu? Ég er ansi hrædd um að það gæti orðið erfitt. Ég býst við því að Félagsmálastofnunin í Reykjavík sé farin að finna allillilega fyrir þessu ástandi þar sem fullfrískt og vinnufúst fólk neyðist til að leita til Félagsmálastofnunar og fá lágmarksframfærslu sem er auðvitað ekki einu sinni fyrir mat, hvað þá öllu öðru sem fólk þarf að greiða. Síðan geta menn rifist um hvort þessi kreppa er raunveruleg eða óraunveruleg. Að mínu viti er hún gjörsamlega óraunveruleg vegna þess að eins og fram kom í máli hv. 4. þm. Norðurl. v. þá varð alls ekki sá halli á útflutningsgreinunum sem menn höfðu búist við vegna þess að þó að afli væri minni, þá var verðmæti aflans þeim mun meira. Auðvitað er alltaf hægt að búa til vandamál. En hvað eru menn að gera um leið og ástandið er að verða svona í atvinnumálum? Það er verið að minnka þjónustu við sjúklinga, það er verið að hækka greiðsluverð lyfja, það er verið að skera niður í skólakerfinu, það er verið að draga úr lánum úr Lánasjóði ísl. námsmanna. Við hljótum að spyrja: Hvert er eiginlega verið að fara með þetta samfélag? Svo koma menn hér og þenja sig, hvort sem þeir hafa leyfi til þess að tala eða ekki. Ég sá að hæstv. forseta drauðbrá þegar ótíndir varaþingmenn Sjálfstfl. fóru að halda langar ræður. Menn voru að jagast um það hvað hæstv. fyrrv. forsrh. hefði gert og allir hans áar. Hvers konar ábyrgðarleysi er þetta? Ég bið menn að taka þá tillögu alvarlega, sem hér liggur fyrir, og yfirfæra hana á samfélagið allt og yfir bæði kynin vegna þess að hér er að skapast slíkt ástand í atvinnumálum að ég hygg að við höfum aldrei horft framan í annað eins.

Herra forseti. Hér er kominn ágætur þingmaður austan af landi, hv. 3. þm. Austurl., og færir okkur ferska vinda inn í þessa stofu og það er vel. Hann hefur, eins og margir aðrir, áhyggjur af því hvað er að gerast í íslensku þjóðfélagi og það er líka vel. Hér er einnig kominn vestan af landi, frá Vestfjörðum, ágætur þingmaður, hv. þm. Pétur Sigurðsson og hann var einn af þeim sem þorði að kannast við fortíð sína og varði af karlmennsku það sem fyrri ríkisstjórn hafði gert í atvinnumálum. Ég ætla að svara í örfáum atriðum því hvað við framsóknarmenn hefðum gert hefðum við verið við völd. Eitt prósentustig í atvinnuleysi kostar íslenska ríkið 600--700 millj. eftir því sem hæstv. félmrh. segir okkur. Tvö prósentustig kosta þá 1.200, þrjú kosta 1.800, ef við veljum lægri töluna, fjögur kosta 2,4 milljarða og fimm prósentustig kosta í 3 milljarða. Spurningin er þessi: Allar þjóðir Evrópu hafa snúist þannig við að þær hafa notað tvær aðferðir til að sækja fram og verjast í slíkri stöðu. Annars vegar að greiða atvinnuleysisbætur og hins vegar að nota opinbert fé til stuðnings því að koma á atvinnu. Það var gert í Bretlandi undir stjórn Thatcher. Allt að 80% voru greidd úr opinberum sjóðum til þess að greiða vinnulaun ef menn sköpuðu ný störf. Þetta var stiglækkandi í fimm ár. En hvað segir frjálshyggjan á Íslandi? Hún segir bara: Við látum flatreka. En nú ætla ég að ganga svolítið nær þingmanninum. Ég ætla að fara beint austur. Íslendingar hafa saltað síld og selt hana Rússum. Við framsóknarmenn hefðum haldið áfram að salta síldina af því að það er veðrmætara að selja hana sem saltaða síld en setja hana í gúanó. Við seldum Stalín gamla síld. Hann þótti ekki góður. Við seldum Krússa síld. Það þóttu gallar á þeim manni. Við seldum Brezhnev síld og Gorbatsjov og svo tók Jeltsín við. Var ekki loksins kominn maður sem hægt var að skipta við, fulltrúi Sjálfstfl. í Rússlandi? Það þurfti ekkert annað en senda honum fálkann og auðvitað þá í silfri eða lifandi. En hvað var gert? Nei. Þá var sagt: Það er ekki hægt að salta síld á Íslandi. Og það var ekki fyrr en formaður viðskiptanefndar eða utanrmn., sennilega hefur það verið formaður utanrmn., því ég held að þetta hafi orðið utanríkismál, hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, rak liðið úr Seðlabankanum frá jólaglögginu út til að selja síld. Það er ekki skrýtið þótt menn biðji um andsvar þegar því er haldið fram að framsóknarmenn hefðu viljað láta salta síld. Það er ekki skrýtið þó að nú sé nauðsyn að veita andsvar. Nei, það er nefnilega dálítið merkilegt að ég er sannfærður um það að ef hv. 3. þm. Austurl. hefði verið ráðherra og setið yfir þeim málum þá hefði hann barist fyrir því með oddi og egg að Íslendingar söltuðu síld. Það þarf nefnilega hagfræðimenntaða heimspekinga sem horfa fyrst í austur og svo í vestur til komast að þeirri niðurstöðu að það sé best að láta síldina fara í gúanó. Það komast ekki nema háskólamenntaðir menn með hagfræðipróf að slíkri niðurstöðu.  En ef menn telja nú að það sé rétt --- að það sé ekki sjóðasukk, það sé sjálfsagður hlutur --- að meta svo íslenskar vinnufúsar hendur að það sé betra að hafa þær heima og borga þeim atvinnuleysisbætur heldur en láta þær salta síld þá eru menn komnir á annað svið, þá er stefnan orðin önnur. Og ég ætla að bæta við varðandi þetta atriði. Þegar Framsfl. ásamt öðrum, það skal fram tekið, var búinn að vera tíu ár í ríkisstjórn var Ísland samkvæmt þjóðartekjum á mann fjórða tekjuhæsta land í heimi. Þegar við yfirgáfum ráðherrastólana vorum við nr. 6 eða 7. Það verður fróðlegt að sjá hvar við stöndum í röðinni ef menn trúa því að það sé rétt að það sé innbyrðis vandi sjávarútvegsins ef þar er ekki rekstrargrundvöllur. Þannig tala sumir ráðherrar, að þetta sé bara skipulagsvandi innbyrðis. En hér stóð þó íslenski sjútvrh. sem nú er og þorði að segja sannleikann í þeim efnum. Hvað sagði hann? Hann sagði einfaldlega: Ef það væri enginn viðskiptahalli við útlönd gætum við sagt: Þessi slæmu fyrirtæki mega bara rúlla. En hver var viðskiptahallinn eftir að frjálshyggjan tók við? 14 milljarðar á seinasta ári. Er það þá bara orðinn vandi innan greinar sjávarútvegsins? Ég held nú síður. Það er þjóðarvandi þegar menn sigla á þennan hátt. Og hvað er orðið af iðnaðaruppbyggingunni sem átti að eiga er stað og ég sem ungur drengur heyrði talað um? Hvað er orðið af henni, forseti? Ég veit það ekki.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ólafur Þórðarson upplýsti mig um stórmerkilegt atriði sem ég er reyndar mjög sáttur við. Hann sagði sem sé að fulltrúi lýðræðisaflanna í Sovétríkjunum, Boris Jeltsín, væri fulltrúi Sjálfstfl. og tek ég það auðvitað þannig að leiðtogar sovéska kommúnistaflokksins, sem nú er liðinn undir lok, hafi verið fulltrúar væntanlega Framsfl. og trúlega bíða Framsfl. sömu örlög og sovéska kommúnistaflokksins og það er vel. 

Nú gleymir þú eigin fortíð.

Nei, ég gleymi ekki eigin fortíð en  En hv. þm. fór að tala hér um síld og það kemur mér dálítið spánskt fyrir sjónir þegar hann fer að bera það á mig að ég hafi staðið gegn því að það væri söltuð síld á Austurlandi. Við stóðum að því forustumenn í verkalýðshreyfingunni á síðasta hausti 

Virðulegi forseti. Ég varð afskaplega ánægð þegar ég heyrði hv. síðasta ræðumann upplýsa það að hann ætlaði að segja okkur hvað Framsfl. hefði gert í þeirri stöðu sem við erum í og átti ég raunar von á að þá fengjum við að vita hvað Framsfl. hefði viljað gera varðandi atvinnuleysi kvenna á Suðurnesjum sérstaklega.  Það kom auðvitað óbeint í ljós að það væri með almennum aðgerðum áreiðanlega hægt að ráða nokkuð bót á því vonda ástandi sem er í atvinnumálum kvenna á Suðurnesjum og ég tek það gilt sem hluta af skýringunni. Jafnframt vil ég vekja athygli á því að meðflutningsmaður minn að þessari tillögu er hv. 7. þm. Reykn., formaður Framsfl. Steingrímur Hermannsson, og ég þykist vita að hv. ræðumaður taki einnig undir það að efni þessarar tillögu er jafnframt áhersla sem Framsfl. sem aðrir flokkar vilja leggja í þessu. Það þarf að gera átak í atvinnumálum kvenna á Suðurnesjum og undir það hafa allir tekið. Þótt einungis hafi þrír flokkar skrifað undir þessa tillögu sem er til umfjöllunar þá hafa allir lýst þessu mjög eindregið yfir.

Herra forseti. Í mínum huga er Grindavík á Suðurnesjum og það kom fram hjá hv. 3. þm. Austurl. að það væru hagsmunir þeirra í Grindavík að þar væri söltuð síld. Ég tel mig þess vegna hafa verið að tala um atvinnumál á Suðurnesjum. Ég tel að eitt af því stóra sem við eigum að gera sem matvælaframleiðsluþjóð sé að kosta kapps um að auka verðmæti þeirrar framleiðslu og þess hráefnis sem við höfum. Og það hráefni sem við förum verst með af öllu hráefni er síldin. Síldin er svo sannarlega mannamatur. En við mokum megninu af henni enn þá --- nú hristir hv. 3. þm. Austurl. höfuðið og ég veit ekki hvort hann er að hafna því að síldin sé mannamatur --- en við förum með megnið af henni þannig að við setjum hana í gúanó. Mér eru það mikil vonbrigði eftir að hafa séð þá jákvæðu þróun sem átti sér stað í lagmetisiðnaðinum að horfa upp á það að nú skuli sá iðnaður líka vera að bresta. Það er nú nokkuð glæfralega spenntur boginn, sýnist mér vera, þegar menn meta það hvað á að setja á höfuðið í þessu landi.

Virðulegi forseti. Mér þykir vænt um að heyra að hv. 2. þm. Vestf. var einkum með þetta alvarlega ástand á Suðurnesjum, atvinnuleysi kvenna þar í huga í ræðu sinni og ég tek hans útskýringar fullgildar. Mér er mjög minnisstætt þegar ég var fyrir liðlega ári síðan stödd í Grindavík í þann mund sem ekki hafði fengist úr því skorið hvort af síldarsamningum yrði. Það var skömmu fyrir jól 1990. Þetta var mikið áhyggjuefni fólks þar og það voru margar konur sem áttu alla sína vinnu á næstunni undir því einmitt að slíkir samningar næðust. Ég get því tekið undir með hv. þm. og þykir vænt um að hér er farið að beina sjónum sérstaklega að þessu sérhæfða vandamáli, atvinnumálum kvenna á Suðurnesjum, því að ég er ekki að draga úr því að atvinnuástandið í landinu er mikið áhyggjuefni, en ég er jafnframt að benda á það að þar sem mjög alvarlegt ástand skapast verður að grípa til aðgerða í samræmi við það.