Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna við upphaf fundarins að um kl. 3.30 hefst umræða utan dagskrár um afstöðu ríkisstjórnarinnar til samninga um sölu á saltsíld til Rússlands. Umræðan er að beiðni hv. 4. þm. Austurl. Hjörleifs Guttormssonar og mun fara fram samkvæmt fyrri mgr. 50. gr. þingskapa og stendur því í hálftíma.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns beina þeim tilmælum til þingflokksformanns Alþfl. að hann sitji hér og hlýði á mál mitt ef þess er nokkur kostur því ég hef hugsað mér að beina nokkrum orðum til þeirra alþýðuflokksmanna og höfða þá bæði til fortíðar og nútíðar. Virðulegi forseti. Það gengur seint og illa að loka fjárlagadæmi ríkisstjórnarinnar og er ekki að furða meðan nýjar en því miður afar illa unnar tillögur til ráðstafana í ríkisfjármálum streyma stöðugt inn á borð efh.- og viðskn. Síðustu daga hefur það gerst að eftirlitssveitum ríkisstjórnarinnar eða sérsveitum ríkisstjórnarinnar eftir því hvað maður vill kalla það var breytt í tilsjónarmenn og töluverðar breytingar eru lagðar til á tillögum um skerðingu ellilífeyris. Þessa stundina er líklega að ljúka fundi í efh.- og viðskn. þar sem endanlega er verið að kynna þessar brtt. um skerðingu ellilífeyris. Niðurskurðaráform ríkisstjórnarinnar í skólamálum kalla á æ harðari viðbrögð í þjóðfélaginu og í dag verður haldinn mótmælafundur BHMR, BSRB og Kennarasambands Íslands, auk þess sem heilbrigðisstéttirnar eru að átta sig á hrikalegum niðurskurði til heilbrigðismála að ekki sé minnst á stöðug mótmæli Sambands ísl. sveitarfélaga sem við í efh.- og viðskn. fáum mikið að heyra um. Nokkrum dögum fyrir jól gaf ég ríkisstjórninni það hollráð að gera hlé á þingstörfum þannig að stjórnin gæti gengið frá sínum málum, stjórnarflokkarnir komið sér saman um aðgerðir og starfsmenn ráðuneytanna samið tillögur í ró og spekt. Það var ekki gert heldur var fjárlögunum þjösnað í gegn, m.a. með tillögum um flatan niðurskurð sem enginn veit hvernig á að framkvæma. Þing var síðan kallað saman upp úr áramótum án þess að stjórnarflokkarnir væru tilbúnir að sleppa bandorminum lausum, enda skepnan sú orðin hin ófrýnilegasta og ætti að sendast til meindýraeyðis í stað þess að egg hans dreifist um samfélagið allt. Þá hafa lánsfjárlögin fyrir árið 1992, sem hér eru til umræðu og eiga að loka ramma ríkisfjármálanna, hækkað um tæpan milljarð síðan þau voru lögð fram þannig að nú er gert ráð fyrir lántökum upp á tæpa 14 milljarða kr. Að öllu óbreyttu hefði verið ástæða til að ræða lánsfjáráform og fyrirhugaðar ríkisábyrgðir rækilega, en þau tíðindi gerðust í haust er leið að hugmyndum um byggingu álvers var frestað og þar með fyrirhuguðum virkjunarframkvæmdum sem þýðir að heildarlántökur opinberra aðila lækka verulega frá því sem fyrirhugað var. Þá er ástæða til að gera enn og aftur athugasemd við það að Lánasjóði ísl. námsmanna, Byggingarsjóði ríkisins og Byggingarsjóði verkamanna skuli vísað út á hinn almenna lánamarkað og þar með búinn til vaxandi vandi þessara sjóða sem þurfa að glíma við verulegan vaxtamun sem svo aftur veldur því að æ minna verður eftir til að þjóna því fólki sem sjóðirnir eiga að sinna. Við kvennalistakonur höfum lýst þeirri skoðun okkar að ríkið eigi að leggja fram fé til námsmanna rétt eins og til annarra arðbærra fjárfestinga á vegum ríkisins. Námslán eiga ekki að vera eins og hver önnur fjárfestingarlán á frjálsum markaði. Þau koma ekki aðeins þeim einstaklingum sem þau taka til góða heldur samfélaginu öllu. Það stendur til að hætta lánveitingum úr Byggingarsjóði ríkisins þannig að hann mun fjara út smátt og smátt en á honum hvíla þó enn verulegar skuldbindingar. Hvað varðar Byggingarsjóð verkamanna tel ég nauðsynlegt að leita að nýjum fjármögnunarleiðum fyrir þann sjóð, t.d. að huga enn á ný að húsnæðissparnaði ungs fólks sem tengist sjóðnum og að leita samráðs við samtök launafólks um leiðir til að styrkja sjóðinn. Að mínu dómi er sú starfsemi sem Byggingarsjóður verkamanna annast mjög mikilvæg og því afar brýnt að staða þessa sjóðs sé tryggð og að alþingismenn og samtök launafólks þurfi ekki að standa í baráttu á hverju einasta ári til að reyna að tryggja framlög til hans. Ég nefndi áðan að við hefðum fengið að sjá mikið af illa undirbúnum tillögum stjórnarflokkanna, en í frv. til lánsfjárlaga eins og það var lagt fram upphaflega var að finna í 7. gr. dæmi um tillögu sem boðar svo fádæma miðstýringu, forræðishyggju og ráðherravald að jafnvel stjórnarliðinu í efh.- og viðskn. var nóg boðið og kalla þeir þó ekki allt ömmu sína þegar stuðningur við tillögur ríkisstjórnarinnar er annars vegar, enda var þessi tillaga dregin til baka. Hún gekk út á það að ráðherra einn gæti ákveðið hvort lántökur samkvæmt lögunum ættu sér stað innan lands eða á erlendum markaði. Það átti að vera á valdi ráðherra að ákveða þetta. Það hlýtur að teljast eðlilegt að stjórnum viðkomandi sjóða og stofnana sé treyst til að leita hagstæðustu lána og mjög óeðlilegt að ráðherra hafi þar hönd í bagga. Ríkisvaldið á fremur að beita þeim hagstjórnartækjum sem það ræður yfir til að skapa sem hagstæðust kjör á innlendum markaði ef það er vilji ríkisstjórnarinnar að beina lántökum inn á innlendan markað. En svona er nú stutt í miðstýringaráráttuna og forræðishyggjuna þrátt fyrir öll stóru orðin sem ráðherrar þessarar ríkisstjórnar hafa haft um þessar hugmyndir. --- Forseti, mér þykir vera mikill skarkali í hliðarherbergi.

Forseti er sammála hv. þm. um það og vildi óska eftir að starfsmaður mundi stilla til friðar þar í hliðarherbergi.

Það virðist vera að komast á friðsamleg sambúð þarna í hliðarherberginu þannig að ég ætla þá að reyna að gera tilraun til að halda áfram máli mínu. Við umræður um lánsfjárlögin dugar ekki það eitt að rýna í sjálft frv. heldur verðum við að skoða allt það sem umhverfis er, heildarmyndina, til að geta áttað okkur á því hversu raunhæfar þessar lánsfjáráætlanir ríkisins eru. Mig langar til að velta aðeins vöngum yfir þeim boðskap sem ríkisstjórnin hefur sent þjóðinni, fólkinu í landinu, með sínum aðgerðum og sínum áformum sem fram undan eru. Ef við veltum því fyrst fyrir okkur hvernig boðskapur ríkisstjórnarinnar og ákvarðanir ríkisstjórnarinnar horfa við fjölskyldum þessa lands og þá ekki síst konum blasir fyrst við sá gífurlegi niðurskurður á framlögum til velferðarkerfisins sem við höfum séð og tóku gildi með fjárlagafrv. Annars vegar er um að ræða verulegan niðurskurð og þá á ég bæði við beinan niðurskurð á framlögum og síðan þann flata niðurskurð sem ákveðinn var og þar að auki gjaldtaka af jafnt skólafólki í háskólanámi sem sjúklingum og ýmsum öðrum hópum. Fjölskyldurnar hafa orðið að þola og standa frammi fyrir skerðingum af ýmsu tagi. Hér var samþykkt skerðing á barnabótum sem lækkuðu hjá meðaltekjufólki og þeim sem höfðu þaðan af meira. Í þeim tillögum var ekki neitt tillit tekið til þess hvað það kostar fólk að sækja sér tekjurnar, hvað það kostar fólk að eiga börn og þurfa að kosta gæslu þeirra. Við erum hér að fást við skerðingu á ellilífeyri og örorkulífeyri þar sem miðað er við rétt rúmlega 66 þús. kr. Ég ætla ekki að gera þá skerðingu að umræðuefni nú, við fáum nægilegt tækifæri til þess þegar bandormurinn kemur aftur til umræðu, en að mínum dómi er þar á ferðinni mál sem því miður verður til þess að auka misrétti meðal gamals fólks en síst af öllu til að draga úr því. Ég ætla reyndar að koma aðeins að tekjuskerðingu á eftir. Nemendur í skólum eru enn einn hópurinn sem verður fyrir árásum af hálfu ríkisins. Við stóðum lengi í þeirri meiningu að það yrðu fyrst og fremst nemendur í framhaldsskólum og háskólum sem fengju að gjalda fyrir stefnu ríkisstjórnarinnar, en nú blasir við að grunnskólanemar fá sinn niðurskurð líka. Nú stendur til að fjölga í bekkjardeildum og skera niður kennslu til að ná hinum flata niðurskurði. Þar á ofan bætist svo almenn kjaraskerðing sem orsakast af þeim gjöldum sem verið er að leggja á fjölskyldurnar í landinu og það er merkilegt hvernig einstakir hópar verða fyrir barðinu á ríkisstjórninni. Ef við tökum sjómenn sem dæmi geta sumir þeirra lent í fjórfaldri kjaraskerðingu. Það er í fyrsta lagi vegna þess aflasamdráttar sem fram undan er og ég ætla ekki að kenna ríkisstjórninni um hann, hún fær lítt við það mál ráðið enn sem komið er. En þar fyrir utan er skerðing sjómannaafsláttar, skerðing barnabóta og loksins skerðing ellilífeyris. Það á örugglega eftir að koma mjög við sögu í umræðunni hversu illa skerðing ellilífeyris bitnar á sjómönnum og hversu misjafnlega hún bitnar á sjómönnum. Ég reikna ekki með því að það séu margir sjómenn sem orðnir eru 60 ára og eldri með börn á sínu framfæri sem eru 18 ára og yngri, en þó kann það að vera, en mér finnst afar merkilegt og sérkennilegt hvernig ríkisstjórnin leyfir sér að ráðast aftur og aftur á sama hópinn. Þá ber að nefna þá sérstöku launaskerðingu sem opinberir starfsmenn verða fyrir vegna hins flata niðurskurðar, en það liggur fyrir að m.a. í skólakerfinu og þá einkum í grunnskólunum á ríkisstjórnin ekki annarra kosta völ en að ráðast á laun kennara og annars starfsfólks vegna þess að það er sá hluti sem fellur á ríkið af kostnaðinum við grunnskólakerfið. Eins og ég nefndi áðan verður þetta gert með niðurskurði á kennslu og fjölgun nemenda í bekkjum auk þess sem hugmyndir eru uppi um að velta kostnaði yfir á sveitarstjórnir með akstri á nemendum milli skóla þar sem hægt verður að koma slíkri ,,hagræðingu`` við. Ef við lítum aðeins nánar á þessa launaskerðingu opinberra starfsmanna, þar sem meiningin er fyrst og fremst að draga úr yfirvinnu, eru langsamlega stærstu vinnustaðirnir skólarnir og sjúkrastofnanir. Ég get nefnt ráðuneytin líka sem eru ef maður horfir á þau sem heild nokkuð fjölmennur vinnustaður. Og hverjir vinna í þessum stofnunum? Þar eru konur í miklum meiri hluta. En það vill svo sérkennilega til að það eru fyrst og fremst karlar sem vinna mesta yfirvinnu og því má reikna með því að þessi launaskerðing bitni að nokkru leyti á þeim, en það gildir reyndar ekki um skólana og sjúkrastofnanirnar þar sem konur eru í miklum meiri hluta. Ég á eftir að sjá hvernig t.d. hjúkrunarfræðingar bregðast við sem margar hverjar vinna mikla yfirvinnu og það oft ekki vegna þess að þær vilji það heldur einfaldlega vegna þeirrar stöðu sem er inni á deildunum þar sem skortir mjög vinnukraft. Til viðbótar öllu þessu á að senda á opinbera starfsmenn sérstaka tilsjónarmenn samkvæmt hugmyndum ríkisstjórnarinnar ef þörf krefur. Ég ætla af velsæmisástæðum ekki að nefna það heiti sem þessir starfsmenn eru farnir að ganga undir, ég er svo kurteis og vel uppalin kona að ég get ekki látið þetta út úr mér, en það er alveg augljóst að með þessari aðferð, eins og hún er hugsuð hjá ríkisstjórninni, að senda tilsjónarmenn inn á opinberar stofnanir er verið að fara öfuga leið. Ég held að það væri miklu nær að leita samstarfs við starfsmenn. Ef vilji er til að spara í opinberum stofnunum er miklu nær að leita samstarfs við starfsmenn þessara stofnana vegna þess að þeir vita oftast best hvar og hvernig er hægt að spara. Við fengum einmitt eitt slíkt dæmi í efh.- og viðskn. þar sem sagt var frá því að þáv. yfirmaður hagsýsludeildar fjmrn. skrifaði bréf til Ríkissjónvarpsins, sem þá var reyndar eina sjónvarpsstöðin, og leitaði eftir samstarfi við starfsmenn þeirrar stofnunar um að spara og hagræða. Starfsmenn tóku mjög vel í þetta og fundu árangursríkar leiðir til sparnaðar. Ég vil beina þeim tilmælum til hæstv. fjmrh., sem heldur um ríkispyngjuna, að hann hugleiði frekar þá leið en að fara að senda út þessa svokölluðu tilsjónarmenn. Að mínum dómi er það einfaldlega móðgun við ríkisstarfsmenn eins og þessar tillögur hafa verið settar fram. Ég sé að hæstv. fjmrh. hristir hausinn. Ég tek undir það, sem ég held að flestir hv. þm. geri, að oft getur verið nauðsyn á því að taka á málum og það af krafti, en eins og þetta hefur verið sett fram af ríkisstjórninni, það er sami brussugangurinn í hverju málinu á fætur öðru, er einfaldlega verið að storka fólki. Það er verið að storka starfsmönnum ríkisins. Það er miklu frekar ástæða til að reyna að bæta samskipti ríkisvaldsins og starfsmanna ríkisins en að egna fólk með þessum hætti. Það eru aðrar leiðir færar. Ég er búin að nefna nokkra þætti sem snúa að fjölskyldunum í landinu, fólkinu í landinu. Þar vil ég nefna eitt til viðbótar sem er atvinnuleysi. En allt þetta tengist að sjálfsögðu ramma fjárlaganna og stöðu ríkissjóðs. Samkvæmt spá Þjóðhagsstofnunar er reiknað með 2,6% atvinnuleysi á næsta ári, en samkvæmt þeim fréttum sem kynntar voru í gær reyndist atvinnuleysi í desember vera komið í 2,4% af áætluðum mannafla. Og svo að ég vitni nú í Morgunblaðið, með leyfi forseta, segir þar: ,,Hafði atvinnuleysisdögum fjölgað um 22 þús. frá nóvember eða um 50% í desember.`` Þetta eru mjög alvarleg tíðindi að mínum dómi og ég óttast að þetta boði að atvinnuleysi verði töluvert meira en Þjóðhagsstofnun gerir ráð fyrir í sínum spám. Við hljótum að spyrja: Hvað kostar þetta atvinnuleysi þjóðfélagið? Hvað kostar þetta ríkissjóð? Hvað kostar þetta í vellíðan eða vanlíðan viðkomandi einstaklinga? Hvað mun þetta kosta í félagslegum vandamálum? Á endanum er það heilbrigðiskerfið sem situr uppi með þann kostnað þannig að við stöndum frammi fyrir því rétt einu sinni að menn verða að horfa á málin í víðara samhengi. Ég ætla að koma að því síðar að ég tel einmitt í tengslum við þessi lánsfjárlög að ríkisstjórnin hefði átt að fara aðrar leiðir og þá ekki síst til að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Til að draga þetta saman standa fjölskyldur þessa lands ósköp einfaldlega frammi fyrir annars vegar kjaraskerðingu og hins vegar verri félagslegri þjónustu. Þessi kjaraskerðing getur orðið það mikil að fólk hreinlega standi frammi fyrir því að missa vinnuna. Þetta þýðir aukið misrétti milli þegnanna. Við sjáum að fram undan eru átök á vinnumarkaði og það verður slegist hér um hverja stöðu sem losnar, þ.e. ef ríkið ætlar að leyfa að það verði ráðið í þær stöður sem losna. Þetta þýðir aukið félagslegt og andlegt álag á fjölskyldurnar. Það er nú einu sinni svo að það eru konur sem sitja uppi með ábyrgðina á velferð fjölskyldunnar þannig að mín meginniðurstaða af þessu er sú að konur muni fara mjög illa út úr þessum aðgerðum ríkisstjórnarinnar, bæði fjárhagslega, félagslega og andlega. Þar á ofan bætast svo við tillögur ríkisstjórnarinnar um breytingar á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna sem líka þýða þrengri möguleika fyrir konur til að afla sér menntunar vegna hertrar endurgreiðslu og þeirrar staðreyndar að konur hafa lægri laun í okkar samfélagi en karlar. Þannig sé ég ekki betur en konur þurfi verulega að taka saman höndum til að hnekkja aðgerðum þessarar ríkisstjórnar. Ef við snúum okkur svo að því hvernig þessar aðgerðir horfa við atvinnulífinu, þá blasir við að það er stefna þessarar ríkisstjórnar að draga úr fyrirgreiðslu til atvinnufyrirtækja í landinu. Nú eiga fyrirtæki að standa sig. Það á að draga úr hinu svokallaða sjóðasukki, það á hagræða eins og það er kallað. Vissulega er margt til í þessu. Það þarf víða að hagræða, það þarf víða að sameina fyrirtæki, en það þarf líka að meta tilvikin, það þarf líka að skoða málin þar í víðara samhengi, horfa á afleiðingarnar fyrir byggðirnar í landinu. Eins og málið blasir við okkur eru framlög til Byggðastofnunar skorin niður og Byggðastofnun verður verr í stakk búin til að aðstoða fyrirtæki en áður, enda er það í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar. En það sem er kannski hvað alvarlegast varðandi atvinnulífið er vaxtapólitíkin, vaxtastefnan sem hér ríkir. Ég tek undir það sem fram kom í umræðunum í gær þar sem verið var að lýsa því sem talsmenn bankakerfisins hafa sagt og tjáð okkur sem sitjum í efh.- og viðskn. Þeir telja því miður að það sé heldur lítið útlit fyrir almenna vaxtalækkun, raunvaxtalækkun ef ríkið ekki beitir sínum tækjum. Nú kom fram í fréttum í gær að ríkið hefur lækkað vexti á spariskírteinum ríkisins í áskrift um 0,2%. Sú lækkun kann að koma einhverri hreyfingu á málin, en þetta er náttúrlega ákaflega lítið miðað við þá háu vexti sem við horfum fram á. Það er alveg ljóst og eru allir sammála um það að atvinnulífið getur ekki þróast og blómstrað við þessa hávaxtastefnu, það gengur ekki. Það var bent á það af talsmönnum bankakerfisins að hér á landi er ótrúlega lítill munur á þeim vöxtum sem eru á ríkispappírum og almennum vöxtum. Yfirleitt er það þannig í hinum svokallaða vestræna heimi að þarna á milli er nokkur munur vegna þess að ríkispappírar eru ríkistryggðir og þar af leiðandi ættu þeir að vera betri söluvara á markaðnum, en það er spurning hvort hinir háu vextir á ríkispappírum bera vott um að fólk hafi heldur lítið traust á pappírum ríkisins. Þetta er verulegt umhugsunarefni. Þetta kom fram á fundi í efh.- og viðskn. hjá talsmönnum bankakerfisins. Það er fróðlegt að geta þess og mér þótti það forvitnilegt sem fram kom hjá talsmönnum Seðlabankans að þeir gera nokkuð af því að kanna hugarfar fólksins í landinu. M.a. höfðu þeir látið spyrja að því hvað fólk teldi að hér væri mikil verðbólga. Það kom í ljós að fólk hélt að það væri miklu meiri verðbólga í landinu en reyndist vera. Það sama gildir eflaust um ríkispappírana að fólk heldur kannski að kjörin á þeim séu verri en þau eru eða að pappírarnir hafi ekki það gildi sem þeir hafa í raun. Ég held að það væri mikil ástæða til að velta fyrir sér slíkum spurningum varðandi húsbréfakerfið. Ég ímynda mér að almenningur haldi að kjörin þar séu einhver allt önnur en þau eru í raun og veru því að öðruvísi er eiginlega ekki hægt að skýra þessa gífurlegu eftirspurn eftir húsbréfum þar sem fólk er að tapa stórum upphæðum í stað þess að halda að sér höndum. Ef við skoðum atvinnulífið aðeins betur hlýtur sú staðreynd að blasa við að sá samdráttur sem ríkið boðar, bæði í framkvæmdum og sinni þjónustu, hlýtur að hafa áhrif í atvinnulífinu og kemur niður á mörgum fyrirtækjum. Það þýðir aftur minni tekjur ríkisins, minni verklegar framkvæmdir. Minni vinna í landinu þýðir líka minni tekjur ríkisins af sköttum. Þannig vakna margar spurningar um áreiðanleika þess sem ríkið er að gera, bæði áreiðanleika fjárlaganna og það hve þessi lánsfjáráætlun, sem hér er til umræðu, lánsfjárlögin, er raunhæf. Ég get skotið því að hér að ég tel að víða í fjárlögunum séu sértekjur ríkisstofnana ofáætlaðar þannig að þegar upp verður staðið stöndum við eflaust frammi fyrir mun meiri halla en gert er ráð fyrir og þörf fyrir meiri lántöku en gert er ráð fyrir nema tilsjónarmennirnir bjargi þessu öllu saman. Að lokum vil ég geta þess varðandi vinnumarkaðinn að eins og við vitum eru kjarasamningar fram undan og þar er staðan einfaldlega sú að það halda allir að sér höndum. Það eru allir að bíða eftir öllum. Og eins og bankamennirnir orðuðu það á fundi í efh.- og viðskn. liggur í loftinu að það verði samið um vexti í þessum kjarasamningum. Það er kannski eitt af því sem sýnir okkur hversu einkennilegt þetta ástand er, þar sem frjálsir vextir eiga að vera í gildi, ef menn fara svo að setjast niður og semja um vexti. Þetta er dæmi um hversu sérkennilegt ástand ríkir í hagkerfinu. Hvaða leið er það sem verið er að fara? Við höfum velt því margoft fyrir okkur í öllum þeim umræðum sem hér hafa átt sér stað í haust. Á hvaða leið er þessi ríkisstjórn? Þeir gáfu á sínum tíma út hvítu bókina svokölluðu, Velferð á varanlegum grunni. Það er margt sem hægt er að lesa út úr henni þó að margt sé óljóst, en þegar á heildina er litið er ljóst að ríkisstjórnin öll er orðin hásetar á galeiðunni hjá Adam Smith og að hér er verið að hverfa frá ýmsum þeim grundvallarsjónarmiðum sem hafa verið í gildi, bæði hvað varðar velferðarkerfið í heild og í afstöðunni til atvinnulífsins. Hér hafa um áratuga skeið verið í gildi hugmyndir um að tryggingar ættu að vera fyrir alla gegn greiðslu iðgjalda, en nú er verið að gera meira og meira af því að tekjutengja á þeim forsendum að það sé ekki réttlátt að borga hátekjufólki út úr tryggingunum. En það vakna ýmsar spurningar varðandi þessa tekjutryggingu. Við getum t.d. spurt að því hvort það sé ekki verið að kippa grundvellinum undan velferðarkerfinu. Fólk borgar sína skatta sem að miklu leyti renna til skólakerfisins og heilbrigðiskerfisins, en ákveðinn hópur í samfélaginu nýtur ekki góðs af þessu sama kerfi. Önnur röksemd gegn þeirri tekjutengingu sem er svo mjög vaxandi er sú að reynslan hefur sýnt okkur að tilhneigingin er sú að miða við mjög lágar upphæðir hvort sem það er varðandi vaxtabætur eða þann ellilífeyri sem á að fara að skerða og það er varla liðið árið fyrr en byrjað er að krukka í þessar bætur og þessa tekjutengingu þannig að kjörin einfaldlega versna. Ég held í rauninni að það sé miklu betri leið að vinna þetta allt út frá skattakerfinu og miða fyrst og fremst við persónuafslátt og þær reglur sem þar gilda. Við erum sem sagt að horfa upp á hagfræði markaðshyggjunnar og hagfræði einkavæðingarinnar. Það er hagfræði sem segir að velferð einstaklinganna sé ekki á ábyrgð samfélagsins alls, eins og hér hefur reyndar verið í gildi frá því á landnámsöld, og það eigi ekki að vera að borga fyrir þjónustu sem maður notar ekki sjálfur. Það hefur margoft komið fram í umræðunum að þeir sem sitja nú á ráðherrastólum virðast löngu hafa gleymt því að fólk er að borga þetta með sínum sköttum. Þess vegna er óréttlátt að innheimta aukin gjöld fyrir hluti sem fólk er að borga með sínum sköttum. Ég fæ ekki betur séð en hér sé að taka gildi hagfræði sem hefur verið ríkjandi víða í Evrópu og Bandaríkjunum á undanförnum árum og var hér fyrir nokkrum árum kennd við hið hæfilega atvinnuleysi. T.d. í Danmörku, Bretlandi og Bandaríkjunum hefur hreinlega verið tekin sú stefna að það sé hin rétta hagfræði að atvinnuleysi sé á bilinu 7--10%. Menn tala núna um uppsveiflu í danska hagkerfinu og þar sé allt atvinnulífið blómstrandi á meðan þar er milli 7 og 10% atvinnuleysi. Mér þætti gaman að vita hvernig þessi blómsturtíð blasir við því atvinnulausa fólki sem þar er og öllum þeim félagslegu vandamálum sem þar er við að glíma. Eins og við vitum eru það Sjálfstfl. og Alþfl. sem standa að þessum breytingum og það þarf kannski enginn að verða hissa á því að Sjálfstfl. skuli ríða á vaðið. Þetta er í samræmi við hans sögu og hans stefnu í 60 ár eða svo, í anda Jóns Þorlákssonar, en það kemur okkur kannski á óvart hversu skyndilega þessi stefna náði yfirhöndinni í Sjálfstfl. því að þar höfðu nú ýmis önnur viðhorf verið við lýði. Eins og ég hef rakið áður úr þessum ræðustól á Sjálfstfl. ekki minnstan hlut að þeirri miðstýringu og forræðishyggju sem hér hefur ríkt og hann hefur fordæmt svo harðlega á haustmánuðum. En það sem kemur þó meira á óvart er afstaða Alþfl. og sú stefnubreyting sem orðið hefur hjá Alþfl. Nú er það svo að ég verð að viðurkenna að mér er frekar hlýtt til Alþfl., ekki síst vegna hans sögu fyrstu áratugina, og mér er ansi hlýtt til núverandi formanns þingflokksins, enda er hann gamall vinur minn. 

Ætlarðu að fara aftur til þess þegar Hjörleifur var í Austur-Þýskalandi?

Nei, ég ætla að fara enn lengra aftur í tímann. Ég ætla reyndar að tengja þetta því hvernig Alþfl. stendur í dag. Árið 1934 vann Alþfl. sinn stærsta kosningasigur. Hann fékk þá tæplega 22% atkvæða og fékk tíu þingmenn. Hann fékk reyndar 22% atkvæða 1978, fékk aðeins betri kosningu, en kosningasigurinn 1934 var á grundvelli stefnuskrárinnar sem ég hef hér þar sem Alþfl. gerði áætlun fyrir árin 1935--1939 og setti fram sína hugmyndafræði um hvernig hann vildi sjá þjóðfélagið. Hér er nefnilega margt ákaflega merkilegt sem vekur spurningar um hugmyndaþróun á þessari öld, en eins og við vitum á sér stað mikil gerjun í hugmyndafræði þessa mánuðina og þessi árin og við hljótum að spyrja um ýmsar þær grundvallarhugmyndir sem hér hafa verið hafðar í heiðri og kannski ekki síst vegna þess sem fram undan er og hvaða afstöðu við ætlum að taka til velferðarkerfisins og þeirrar grundvallarspurningar hvort við eigum að gæta bræðra okkar og systra. Árið 1934 var helsti andstæðingur Alþfl. Sjálfstfl. Þeir höfðu nýlega ást við í bæjarstjórnarkosningum þar sem Alþfl. lýsti því yfir, það kemur fram í stefnuskránni, að það væri opinbert kosningasamband milli nasista og sjálfstæðismanna, bæði í Reykjavík og Vestmannaeyjum.

Við þurfum að taka vel á því.

Einmitt. Í þessari fjögurra ára áætlun . . . 

Hvað er á dagskránni?

Það eru lánsfjárlög og það kemur að þeim, þetta kemur nefnilega allt lánsfjárlögunum við, hæstv. fjmrh. Við erum að tala um þann ramma sem lánsfjárlögin, fjárlögin og bandormurinn mynda um ríkisfjármálin og umhverfið og það sem innan þess ramma er skiptir allt máli fyrir það hvernig og hvort stefna ríkisstjórnarinnar nær fram að ganga. Þess vegna skiptir saga Alþfl. frá 1934 líka máli í þessu samhengi. Ég ætla að rifja upp nokkur atriði úr stefnuskrá Alþfl. frá 1934 til að brýna nú formann þingflokksins og aðra alþýðuflokksmenn, sem hér eru ekki margir, til að standa fast á hugmyndum um velferðarkerfið. Hér segir á bls. 7, með leyfi forseta: ,,Starfsskrá Alþýðuflokksins, 4 ára áætlun fyrir næsta kjörtímabil, er: 1. Að hrundið verði þegar í stað framkvæmd með löggjöf og framtaki hins opinbera auknum atvinnurekstri og framleiðslu eftir nákvæmri áætlun er gerð sé til ákveðins tíma (4 ára) og hafi það markmið að útrýma með öllu atvinnuleysinu og afleiðingum kreppunnar og færa nýtt fjör í alla atvinnuvegi þjóðarinnar með aukinni kaupgetu og neyslu hinna vinnandi stétta og auknum markaði innan lands. Stofnuð sé ráðgefandi nefnd sérfróðra manna, þingi og stjórn til aðstoðar, er geri nákvæmar áætlanir um allar opinberar framkvæmdir á tímabilinu og stjórni vísindalegum rannsóknum til undirbúnings þeim og geri jafnframt tillögur um hvernig komið verði fastri stjórn og skipulagi á allan þjóðarbúskapinn, . . . `` Þarna er sem sagt að finna ákveðna heildarsýn hjá Alþfl. Hann reynir að horfa á þjóðfélagið í heild og undirstrikar hér mikilvægi þess að menn geri áætlanir. En því miður skortir enn mjög mikið á að svo sé. ,,2. Að vinna að því að tekjum ríkissjóðs verði varið að svo miklu leyti sem unnt er til aukinnar atvinnu í landinu, einkum til stuðnings aukinnar framleiðslu (vega- og brúargerðir, hafnar- og lendingarbætur, rafvirkjanir, verksmiðjur til að vinna úr framleiðsluvörum landsmanna o.s.frv.).`` Þetta atriði vil ég benda á sérstaklega vegna þess sem ég ætla að koma að hér á eftir varðandi það sem ég tel að ríkisstjórnin hefði átt að gera og eigi að gera. ,,3. Að vinna að því að vísindin verði tekin í þjónustu atvinnuveganna til lands og sjávar með því að gefa hæfustu mönnum sem besta aðstöðu til rannsókna og leiðbeiningastarfs. 4. Að allar landbúnaðarframkvæmdir séu skipulagðar með tilliti til ræktunarskilyrða og auðveldra flutninga afurða á markað (nýbýlahverfi, samyrkjubyggðir). Verksmiðjur séu þegar unnt er settar þar sem fjölbyggðar sveitir eru í grennd svo að bændum verði af þeim sem mestur stuðningur vegna aukins markaðar landbúnaðarafurða. 5. Að taka fyrir alla þjóðjarðasölu, tryggja ríkinu forkaupsrétt að öllum jörðum er ganga kaupum og sölum og setja lög um erfðafestuábúð leiguliða á ríkisjörðum með hagkvæmari skilmálum fyrir þá en sjálfseignarbændur eiga nú almennt við að búa.`` Ég ætla að hlaupa yfir nokkra punkta. Ef ég man rétt er þetta í 36 atriðum þannig að ég ætla ekki að lesa upp alla þessa stefnuskrá. Í ellefta lagi --- og taki nú fjmrh. sérstaklega eftir  ,,Að vinna að almennri lækkun vaxta, m.a. með lækkun innlánsvaxta. 12. Að vinna að því að styrkt verði með ríkisábyrgð eða beinu fjárframlagi útgerðarfyrirtæki bæja og sveitarfélaga eða samvinnufélaga, sjómanna og verkamanna, svo og að smáútvegsmönnum verði tryggð hagkvæm lán til atvinnureksturs. 13. Að vinna að sem fullkomnastri landhelgisgæslu á bátamiðum landsmanna og auknum öryggisráðstöfunum til slysavarna. . . . 15. Að breyta skatta- og tollalöggjöfinni þannig að tollum verði létt af nauðsynjum, en beinir skattar að sama skapi hækkaðir af háum tekjum og stóreignum. 16. Að afla ríkinu aukinna tekna með arðvænlegum ríkisfyrirtækjum í verslun, framleiðslu og iðnaði. 17. Að vinna að því að dregið verði úr beinum, óþörfum eyðsluútgjöldum ríkissjóðs, að strangt eftirlit verði haft með rekstri opinberra stofnana og skyldar ríkisstofnanir settar undir sameiginlega stjórn að svo miklu leyti sem unnt er. Launagreiðslur ríkisins og opinberra stofnana verði samræmdar til hagsbóta fyrir láglaunamenn. 18. Að koma í veg fyrir að ríkisstofnanir, svo sem bankar, tóbakseinkasala, síldarverksmiðjur, ríkisprentsmiðja og aðrar slíkar stofnanir, verði lagðar niður eða fengnar í hendur einstökum mönnum, en í stað þess verði þær efldar á allan hátt og öðrum bætt við. 19. Að gera fjárlögin svo úr garði að þau verði sem réttust mynd af fjárhagsástæðum ríkissjóðs þar sem hvorki séu faldar væntanlegar tekjur né fyrirsjáanleg útgjöld. 20. Að vinna að hallalausum búskap ríkissjóðs með því meðal annars að reisa rammar skorður við því að stjórnin geti eytt tekjum hans umfram áætlun fjárlaga eftir eigin geðþótta (fjárlagadómur er úrskurði um allar greiðslur ríkissjóðs). 21. Að ákveða með löggjöf að tekjuafgangur góðæra verði lagður til hliðar til aukinnar atvinnu og framkvæmda á krepputímum, sbr. frumvarp Alþýðuflokksins um jöfnunarsjóð ríkisins. . . . 23. Að koma á fullkomnum alþýðutryggingum á þeim grundvelli sem lagður er með frv. því um almennar alþýðutryggingar sem þingmenn Alþýðuflokksins hafa borið fram á undanförnum þingum (sjúkra-, slysa-, örorku-, elli- og atvinnuleysistryggingar). 24. Að koma á ríkiseinkasölu á lyfjum til aukins öryggis og lækkunar á lyfjakostnaði. . . . 26. Að reisa rammar skorður við áfengisnautn í landinu með róttækri áfengislöggjöf og ríflegum styrkjum til bindindisfræðslu og annarrar bindindisstarfsemi með því markmiði að útrýma sem fyrst öllu áfengi úr landinu. 27. Að breyta framfærslulöggjöfinni og endurbæta hana meðal annars með því að gera allt landið að einu framfærsluhéraði og að styrkja sérstaklega ekkjur og einhleypar mæður til að framfæra börn sín. 28. Að efla byggingarsjóði verkamanna og stofna til sambands þeirra á milli til sameiginlegra lánsútvegana, að koma á sameiginlegum innkaupum á byggingarefni til verkamannabústaðanna, svo og til húsabyggingar- og landnámssjóðs, og að finna leið til að reisa viðunandi hús fyrir sveitabændur við því verði er búskapur þeirra geti risið undir. . . . 30. Að öll skólagjöld verði afnumin og efnilegustu nemendum úr alþýðustétt tryggð ókeypis vist við æðri menntastofnanir.``

Af hverju beinir þú þessu til mín?

Og nú vil ég biðja fjmrh. að leggja líka eyrun við og reyndar aðra sem hér hafa verið og eru ráðherrar. 32. liðurinn í þessari stefnuskrá Alþfl.: ,,Að vinna að því að öllum verði gefin jöfn aðstaða til að keppa um stöður við hvers konar opinberar stofnanir og að eingöngu verði valið í stöðurnar eftir hæfileikum umsækjendanna.``  ,,33. Að setja upp stofnun er hafi það verkefni að útvega ungu fólki atvinnu við hvers eins hæfi og að skipuleggja starfsemi meðal atvinnulausra unglinga þeim til menntunar og þroska.`` Ég ætla að láta þetta duga. Það er auðvitað ýmislegt af því sem hér er sem komist hefur í framkvæmd eða orðið er úrelt. Hér er mikil skipulagshyggja á ferðinni og arfur sem Alþfl. vill ekkert sérstaklega kannast við nú á dögum, en vissulega eru þarna á ferð ýmsar þær grundvallarhugmyndir sem við höfum byggt á allan þennan tíma frá því að Alþfl. og Alþýðusambandið og reyndar Framsfl. var stofnaður, þ.e. hugmyndir um að það sé á ábyrgð samfélagsins að aðstoða þá sem verr standa að vígi. Og mér finnst vera afar umhugsunarvert hvernig Alþfl. hefur í mörgum efnum snúið við blaðinu og stendur að þeirri frjálshyggjustefnu sem ríkisstjórnin hefur boðað. Ég vil þá að lokum koma að því hvað ég tel að hér hefði átt að gera. Eins og ég kom að í upphafi míns máls dregst lánsfjárþörf opinberra aðila, ef horft er á heildarmyndina, töluvert saman vegna þess að hætt var við áform um byggingu álvers og við kvennalistakonur höfum bent á að einmitt í framhaldi af þeirri stefnu sem hér hefur verið ríkjandi þess efnis að það mikilvægasta sé að fólk hafi vinnu og hér eigi að halda uppi atvinnu teljum við réttlætanlegt við þessar aðstæður að ríkið taki lán á erlendum eða innlendum markaði eftir því hvernig á stendur til að stuðla að atvinnusköpun. Ég held að við þessar aðstæður sé í raun ekki um annað að ræða vilji menn halda uppi atvinnu. En því miður virðist svo sem hugmyndin um hið hæfilega atvinnuleysi hafi rutt sér hér til rúms og fái að grasséra í friði. Í öðru lagi tel ég að ríkisstjórnin hefði átt að fara þá leið að leita til starfsmanna ríkisins eftir hugmyndum um sparnað og hagræðingu og vinna í samráði við starfsfólk í stað þeirra storkandi hugmynda um tilsjónarmenn sem ég gerði áðan að umtalsefni. Í þriðja lagi ætti ríkisstjórnin að nýta þær leiðir sem eru til að afla tekna fyrir ríkissjóð en hún frestar stöðugt að koma í framkvæmd eða vill ekki koma í framkvæmd og þar er ég að tala um skatt á fjármagnstekjur, hærra skattþrep sem reyndar er nú verið að koma á hjá ellilífeyrisþegum. Hér má beita ýmiss konar lúxussköttum, taka á skattsvikum og vanskilum og að lokum að taka á þeim svarta markaði sem hér blómstrar, en hamingjan má vita hversu miklu er skotið undan á þeim markaði. Mín lokaniðurstaða af öllu þessu er sú að við stöndum eftir með þá spurningu hversu raunhæf fjárlögin og lánsfjárlögin eru. Það er mjög erfitt að átta sig á því hvort hæstv. fjmrh. með alla sína tilsjónarmenn muni takast að halda lánsfjárlögunum innan þeirra marka sem frv. gerir ráð fyrir. Mín spá er sú að halli ríkissjóðs verði töluvert meiri en ráð er fyrir gert og einnig að við munum á næsta þingi sjá annað frv. til lánsfjárlaga. En við skulum sjá hvað setur. Meginatriðið er það að hér er á ferð stefnubreyting sem veldur því að misrétti er að aukast í þjóðfélaginu. Hér er hvað eftir annað ráðist á hópa sem litlum vörnum koma við og iðulega eiga í vök að verjast. Hér er verið að saga vaxtarbroddana af og höggva á þær rætur sem eiga að næra þjóðlífið og þá er ég ekki síst að vísa til skólakerfisins og þeirra rannsókna sem hér þyrfti að stunda til þess að hér verði einhver þróun og atvinnusköpun. Þetta er stefna sem við kvennalistakonur höfnum. Okkar trú er sú að við eigum að byggja hér upp samfélag jafnréttis og jöfnuðar. Þess vegna höfnum við þessu frv. og munum ekki greiða því atkvæði okkar.

Virðulegi forseti. Það er að vísu mála sannast að ræða hv. 18. þm. Reykv. fjallaði um flest annað en lánsfjárlög. Sá hluti ræðu hennar sem hún beindi sérstaklega til mín og þingflokks Alþfl. varðaði lánsfjárlög alls ekki neitt. Eigi að síður tel ég að ræðan hafi verið góð eins og reyndar flestar ræður sem þessi ágæti hv. þm. hefur flutt í þessum sölum. En hún sýnir það hins vegar að margt hefur breyst og margt það sem henni bersýnilega og sennilega Kvennalistanum öllum þykir í dag vera afskaplega gott úr fortíð Alþfl. hefur tíminn í raun og veru dæmt úr leik, sumt en ekki allt. T.d. nefndi hún að Alþfl. hefði viljað efla samyrkjubyggðir og mér skildist á máli hennar að Kvennalistinn vildi svo enn þá, þetta herrans ár 1992 þegar sagan er einmitt búin að dæma þetta fyrirbæri, samyrkjubyggðir, alls staðar úr leik og samyrkjubú t.d. í sovésku lýðveldunum eru nú unnvörpum að breytast í einkafyrirtæki. Með söknuði talaði hún líka um þann tíma þegar Alþfl. vildi beita sér fyrir því að ríkið setti fjárframlög í opinbera útgerð, bæði til ríkis og sveita. Ég vorkenni Kvennalistanum ef þetta er stefna hans í dag. Sömuleiðis er ljóst að tíminn hefur breytt hlutum. Þegar Alþfl. vildi koma á ríkiseinokun á lyfjum árið 1934 var það þarft mál, en það er ekki svo í dag eins og allir vita. Hins vegar kemur líka fram að það er margt sem staðist hefur tímans tönn og margt sem Alþfl. hefur bersýnilega staðið við eins og t.d. að draga úr óþarfa eyðslu, eins og t.d. að koma á fullkomnum alþýðutryggingum og síðast en ekki síst, og ég skildi nú ekki af hverju hún beindi því sérstaklega til þess sem hér stendur, vildi Alþfl. 1934 að skólagjöld yrðu afnumin. Það vill formaður þingflokks Alþfl. enn þann dag í dag alveg eins og afi hans á fyrri tíð. En þetta atriði sýnir hve stefnan er að mörgu leyti úrelt, hv. þm. Skólagjaldakommentið sem hún las áðan var að efnilegustu nemendur úr alþýðustétt yrðu efldir til mennta. Þetta viljum við ekki í dag. Við viljum ekki að efnilegustu nemendur verði efldir til mennta, við viljum að allir nemendur verði efldir til mennta. Og ég vænti þess að Kvennalistinn sé þessu sammála.

Herra forseti. Kjarni málsins er sá: Hvað stendur eftir af hugmyndafræði Alþfl.? Hvað er það sem hann vill gera í þessu samfélagi? Er það að standa vörð um velferðarkerfið, er það að skapa hér jöfnuð og jafnrétti eða er það að hleypa frjálshyggjunni algerlega lausri? Það er kjarni málsins. Ég tók það fram í minni ræðu áðan að margt af því sem ég las upp úr þessari gömlu stefnuskrá er að sjálfsögðu úrelt og þá ekki síst samyrkjubúskapurinn sem betur fer sem hvergi hefur gengið nema þá helst í Ísrael þar sem hann er rekinn reyndar undir öðrum formerkjum. Ekki er ég að leggja til að hér verði tekinn upp samyrkjubúskapur þó að samvinna bænda mætti hins vegar vera meiri og nýtni t.d. á vélakosti og fleira slíku ef þeir geta komið því við. Hins vegar er öllum hollt að hyggja að fortíðinni og spyrja að því á hvaða grundvelli þeir standa. Hv. 17. þm. Reykv. er formaður þingflokksins og er því hinn ábyrgi aðili í salnum. Mér finnst því eðlilegt að beina til hans því sem athyglisverðast er úr fortíð og nútíð, enda fátt um aðra þingmenn flokksins hér. En kjarni málsins er þessi: Fyrir hvað stendur Alþfl. og fyrir hvað ætlar hann að standa? Ætlar hann að hverfa frá þeirri stefnu að standa vörð um velferðarkerfið eða ætlar hann að standa með okkur sem viljum efla, bæta og verja það?

Herra forseti. Það er bersýnilegt að formaður þingflokks Alþfl. á í nógum erfiðleikum með að svara fyrir Alþfl. á líðandi stundu, hina miklu herleiðingu hans, þó að hann sé ekki að reyna að verja stefnu hans frá 1934. Og það verð ég að segja þó að ég hafi ekki mikla kunnáttu í vísdómi þeirrar tíðar að mikið held ég að að mörgu leyti hafi alþýðuflokksmenn þeirrar tíðar verið geðþekkari sem börn síns tíma en þeir sem nú ráða ferðinni. Og það er hlutskipti hv. 17. þm. Reykv. og þingflokksformanns þeirra alþýðuflokksmanna að styðja og vinna að mörgu leyti skítverkin fyrir einhverja ómenguðustu hægri stjórn síðari áratuga ef ekki bara frá upphafi lýðveldisins og upphafi ríkisstjórna. Þannig er eðlilegt að honum sé ekki rótt, hv. þm., enda sprettur hann upp og gerir athugasemdir við ræður manna og ber af sér sakir og Alþfl. þó að hann kjósi að biðja um orðið undir öðrum lið, þ.e. að gera athugasemdir eða veita andsvör. Herra forseti. Ég er með hluta af málsskjölum efh.- og viðskn. varðandi lánsfjárlögin og ráðstafanir ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum og er meira til gamans gert að hafa þetta með í ræðustólinn rétt til að sýna mönnum það sem þarna hefur verið lagt fram af pappírum. Ég ætla ekki að lesa þetta allt upp né heldur fara langt aftur í tímann í sögulegar útlistanir þó að það sé áhugavert og þarft og bíði síns tíma að ræða m.a. við Alþfl. um slíka hluti, en ég held að mér veiti ekkert af þeim ræðutíma sem talist getur innan kristilegra marka og sem ég þarf í það að ræða ástand líðandi stundar og stefnu ríkisstjórnarinnar eins og hún er í dag og það sem snýr fram á veginn í íslenskum þjóðmálum. Ég held að ég láti öðrum eftir að mestu leyti hina frjóu umræðu t.d. um fortíðarvandann, en reyndar er ég með hefti ríkisstjórnarinnar um fortíðarvandann sem forsrn. gaf út á Þorláksmessu. Þann 23. des. 1991 kom út þessi bók um fortíðarvandann og ég kem kannski lítillega inn á verksvið þeirrar nefndar og skilgreiningu þá sem forsrn. lét henni í té að vinna eftir. En í upphafi vil ég segja, herra forseti, varðandi umræðuna um lánsfjáráætlun að það sem einkennir öllu öðru fremur ástand mála nú snemma í janúarmánuði 1992, þegar enn er verið að ræða viðamikil frumvörp sem tengjast afgreiðslu fjárlaga og efnahagsstefnu, ef efnahagsstefnu skyldi kalla, hæstv. ríkisstjórnar, er óvissan. Það er sú upplausn sem afar skýrt kom fram í viðtölum efh.- og viðskn. þingsins við fjölmarga málsmetandi aðila í þjóðfélaginu. Það var nánast sama hvar borið var niður, hvort rætt var við forsvarsmenn verkalýðshreyfingarinnar, fyrirtækjanna, bankastofnana eða annarra fjármálastofnana og yfirleitt alla helstu málsaðila úti í þjóðfélaginu, að upp úr þeim stóð sú óvissa og það upplausnarástand sem ríkti í landinu í öllu sem snerti fjármagnsmarkaðinn, vaxtamál, peningamál, kjaramál og yfir höfuð alla stjórnarstefnu í þessum efnum. Það kom mjög skýrt fram þegar rætt var við t.d. talsmenn viðskiptabankanna, Seðlabankans og peningamarkaðarins að þar ríkir fullkomið upplausnarástand og hefur gert síðan á sl. hausti. Það ótrúlega sem hefur skeð er að það er fyrst og fremst ríkisstjórnin sjálf sem hefur skapað þessa óvissu með ýmsum óskynsamlegum ákvörðunum og að öðru leyti með því að hafa enga stjórnarstefnu og sleppa taumunum lausum svipað og hnýtt væri upp á hjá hestum og slegið í lendina á þeim og þeir sendir út í myrkrið. Ég hef áður tekið þá líkingu af hrossarekstri til þess að gera mál mitt myndrænt í þessum efnum. Sömuleiðis kom mjög skýrt fram að það eru allir að bíða eftir öllum hvað snertir vinnumarkaðinn og möguleikana á að koma á einhverjum kjarasamningum. Það hvarflar stundum að manni að hæstv. ríkisstjórn hafi gleymt því að það eru allir samningar lausir í landinu, svo til allir með tölu. Kjarasamningar allra stærstu samtaka launafólks í landinu eru lausir og mjög víða eru þegar komnar verkfallsheimildir í hendur þeirra sem með samningsumboðið fara fyrir hönd launafólks. Við þessar aðstæður er það með ólíkindum sem nú er fram reitt og sýnt fram á af t.d. forsvarsmönnum Alþýðusambands Íslands, að einmitt núna í jólaföstunni og fram yfir áramótin hefur hæstv. ríkisstjórn verið að leggja sitt af mörkum til þess að kjarasamningar gætu tekist í landinu --- eða hvað? Með því t.d. að skerða kjör landsmanna um 2%. Það er búið að kippa í burtu 2% af kaupmætti launatekna almennings í landinu með ráðstöfunum þessarar sömu ríkisstjórnar. Og það er óhjákvæmilegt að spyrja hæstv. forsrh. að því: Hefur hæstv. forsrh. ekki áttað sig á því að kjarasamningar eru lausir í landinu? Hafa hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. ekki áttað sig á því að það bendir þar hver á annan? Bankarnir benda á vinnumarkaðinn og segja: Við getum ekki lækkað vexti meðan hvorugt gerist að ríkisstjórnin lækki vextina hjá sér og samningar takist á vinnumarkaðnum. Og á vinnumarkaðnum segja menn: Við getum ekki samið nema vextirnir lækki og svo og svo mikið af álögum og árásum ríkisstjórnarinnar á launafólk gangi til baka. Það er satt best að segja með slíkum ólíkindum miðað við það sem viðgengist hefur áður í þessu þjóðfélagi að ríkisstjórn, sem maður skyldi halda að væri þó það viti borin að hún áttaði sig á því að hún á nánast allt undir því að farsæl niðurstaða takist á vinnumarkaðnum á næstu vikum úr því að það er ekki skeð fyrir mörgum mánuðum, sem hefði þurft að vera, að þjóðarsáttin eða sambærilegir samningar hefðu verið framlengdir strax í haust sem menn hefðu auðvitað átt að nota sumarið til að gera --- en að sú ríkisstjórn, hverrar líftóra hangir væntanlega á því að það takist þrátt fyrir mjög erfiðar aðstæður að leiða þessi mál til lykta með farsælum hætti, skuli leggja sitt af mörkum með því að undirbúa samningagerð verkalýðshreyfingarinnar með 2% alveg extra skerðingu á kjörum fólks og fjölþættum árásum á réttindi margra starfsmanna og hópa í þjóðfélaginu, það er algerlega með ólíkindum. Þessi óvissa, herra forseti, og þessi staða, þetta upplausnarástand bæði á peningamarkaðnum, á vinnumarkaðnum og almennt talað í þjóðarbúskapnum og þjóðlífinu kom mjög skýrt fram í viðtölum efh.- og viðskn. við þá gesti sem þangað hafa komið á undanförnum dögum, mjög skýrt. Svo gengur hæstv. fjmrh. glottuleitur um gólf og er þá ástæða til að spyrja hvað valdi þessari sérstöku gleði hans. Er hann svona hreykinn af frammistöðu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum? Telur hann það mikil klókindi sem sýnd hafa verið á undanförnum vikum af hæstv. ríkisstjórn?

Það er hin stórskemmtilega ræða ræðumanns.

Eru það hin jákvæðu samskipti ríkisstjórnar við aðila vinnumarkaðarins sem hann er að fagna, þessi hæstv. fjmrh. sem gengur glottandi um sali? Það er von að spurt sé. Sú ríkisstjórn sem sat á síðasta kjörtímabili og átti aðild að því og lagði grunninn að því að hér tókust einhverjir farsælustu kjarasamningar og einhver farsælasta efnahagsstjórn sem við höfum séð á síðari áratugum í landinu þurfti að sjálfsögðu að leggja mjög mikið af mörkum til þess að sú niðurstaða fengist. Ég ætla að fara aðeins yfir það til að gefa mönnum samanburð á því hvernig með ólíkum hætti og ólíkum viðhorfum var unnið að þessum málum, annars vegar í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem undirbjó og náði víðtækri þjóðarsátt um kaup og kjör og efnahagsstefnu í landinu á árunum 1989--1990. Hvernig var það gert? Það var í fyrsta lagi gert með því að beita mjög víðtækum ráðstöfunum til að ná niður vöxtum í þjóðfélaginu. Það tókst að lækka raunvaxtastigið í landinu umtalsvert, sérstaklega á árinu 1989, sem var viðamikill hluti af aðgerðum stjórnarinnar til að ná niður verðbólgu og vöxtum, skrá gengi krónunnar rétt, fá jákvæða afkomu í rekstri útflutningsatvinnugreinanna og skapa þannig forsendur og stöðugleika til þess að þjóðarsáttarsamningar gætu orðið. En fleira þurfti að koma til. Og ríkisstjórnin lagði af mörkum við þetta samkomulag margþættar ráðstafanir. Það voru til að mynda lækkaðar gjaldskrár opinberra fyrirtækja í stórum stíl og fjölmörg opinber fyrirtæki lögðu það af mörkum að það voru engar gjaldskrárhækkanir hjá þeim á tíma þjóðarsáttar. Það voru stórauknar niðurgreiðslur á matvörum og tókst með samstarfi ríkisvalds, bændasamtaka og aðila vinnumarkaðarins að halda verði á mikilvægustu matvörum heimilanna svo til óbreyttu í eitt og hálft ár. Og það voru leyst ýmis brýn réttinda- og hagsmunamál samtaka launafólks sem þau samtök óskuðu eftir og voru liður í þessari sátt. Þetta var allt saman gert með þeim afleiðingum, hv. þm., að flestra dómi held ég sem eitthvert skynbragð bera á þessi mál, að við nutum einhvers hagstæðasta tímabils í þessum efnum og náðum þeim árangri t.d. í baráttunni við verðbólguna sem er sögulegur í þessu efni og núv. ríkisstjórn nýtur auðvitað góðs af eins og aðrir landsmenn. Auðvitað kostaði þetta vissar byrðar á ríkissjóð, það er rétt. En var það ekki þess virði að tryggja hérna stöðugleika, að tryggja jákvæða afkomu í atvinnulífinu, að tryggja lækkun verðbólgu, að tryggja að kaupmáttur fór heldur vaxandi á þessum tíma? Var það ekki þess virði? Til hvers eru menn að reyna að stjórna efnahagsmálum? Er það ekki til að reyna að auka hagsæld í landinu, bæði hjá atvinnulífi og launafólki? Ég hélt það. Það er þá kannski einhver misskilningur ef svo er ekki. Berum þetta svo saman við það sem núv. ríkisstjórn er að gera. Hvað vakir eiginlega fyrir þeim mönnum sem fara með forsjá ríkisins á slíkum tímum sem við núna upplifum og það verður ekki annað séð en a.m.k. kæri sig kollótta um hvort hér náist nokkur sú niðurstaða í kjarasamningum sem ásættanleg getur orðið ef ekki beinlínis, sem réttast er auðvitað að gera og liggur beinast við, að túlka ýmsar ráðstafanir ríkisstjórnarinnar sem beinan fjandskap við þau mál og það sé beinlínis verið að torvelda það? Það kom einhver undarleg harka í málróm hæstv. fjmrh. í gær þegar hann var að minna samtök úti í þjóðfélaginu á þá staðreynd að ríkisstjórnin væri kjörin og henni kæmi það ekki mikið við hvað aðrir hugsuðu eða gerðu í þessum efnum, hún væri sko kjörin, hún hefði sko meiri hluta hér á þingi og þess vegna gæti hún gert það sem henni sýndist. Ég leyfi mér nú að endursegja með frjálslegum hætti það sem hæstv. fjmrh. sagði í gær.

Mjög svo frjálslega.

Hæstv. fjmrh. hefur tækifæri til að koma upp og endurtaka orð sín. Síðan er, herra forseti, einn þáttur þessa máls, sem ég tel óhjákvæmilegt að ræða svolítið ítarlegar, sem lýtur að afgreiðslu lánsfjárlaganna og það er spurning um áhrif þessarar lánsfjáráætlunar á vaxtastigið í landinu. Það hefur verið upplýst og ekki hrakið að þar er á ferðinni einhver mikilvægasta breytan í allri þessari umræðu um efnahags- og kjaramál og er alveg ljóst að fátt ef nokkuð er okkur jafnhættulegt og erfitt viðureignar eins og nú standa mál og þeir okurháu vextir sem í landinu eru. Einnig að þessu leyti verður því tæpast trúað að hæstv. ríkisstjórn sé með fullri meðvitund þegar ákvarðanir hennar að undanförnu í þessum efnum eru skoðaðar. Ég vissi ekki hvort ég átti heldur að hlæja eða gráta eða hvað ég átti að gera af mér þegar hæstv. fjmrh. fór að ræða um framlag sitt eða hæstv. ríkisstjórnar á næstunni í þessum efnum sem væri að lækka ríkisvextina á ríkisskuldabréfunum um heil 0,2 prósentustig. Og til hverra? Til áskrifendanna að skuldabréfunum sem hvort sem er eru ekki á almennum markaði og hafa þar af leiðandi ekki með kaupum sínum nein markaðsáhrif á þessi bréf nema það selst eitthvað pínulítið af þeim í þessari lokuðu áskrift og það er hugsanlegt að einhverjir þeirra segi henni upp við þessa vaxtalækkun, en um það veit ég svo sem ekki. En hvernig er staðan, herra forseti? Jú, hún er þannig að hæstv. ríkisstjórn, hæstv. fjmrh. hefur rétt nýlega ákveðið að það verði engar vaxtalækkanir á næstunni, að vaxtastig ríkisskuldabréfanna verði um 8% á næstunni á nýjum flokkum skuldabréfa ofan á verðtryggingu. Og hvað þýðir það? Það þýðir að innlánsvextir ríkisins verða áfram nokkurn veginn jafnháir og lægstu útlánsvextir bankanna eru í dag. Og ætlast menn til þess í alvöru, þó að ég skuli ekki skorast úr leik úr hópi þeirra sem vilja gera harðar kröfur til bankakerfisins um að halda niðri vöxtum, að bankakerfið fari með útlánsvexti sína niður fyrir innlánsvexti ríkisins? Það þyrfti að gerast ef vextir þyrftu að lækka hér á næstunni í ljósi þeirrar ákvörðunar sem ríkisstjórnin hefur tekið. En það er þannig að lægstu útlánsvextir bankanna eru 11. desember sl. á vísitölubundnum lánum, þ.e. svonefndir kjörvextir, frá 8% í Búnaðarbankanum og upp í 8,5% í Landsbanka og Íslandsbanka.

Hverjir fá þá vexti?

Þetta eru kjörvextirnir, hæstv. fjmrh., og úr því að hæstv. fjmrh. veit þetta ekki skal ég fræða hann um það og er tími til kominn að hann átti sig á þessu. Það eru traustustu og bestu viðskiptavinir bankanna sem eru svo sterkir að það er ekki umtalsverð áhætta fólgin í útlánum þeirra. Þannig ætti það að vera almennt í þjóðfélaginu  Með ákvörðun hæstv. fjmrh. hefur því verið ákveðið að vextirnir lækki ekki hér á næstunni þegar það er enn fremur upplýst af bönkunum að þeir haldi nú að sér höndum af tveim ástæðum: vegna þess að verðbólguspá Seðlabankans er hærri en núverandi verðbólgustig og vegna þess að það eru lausir kjarasamningar. Viðskiptabankarnir segja ósköp einfaldlega á fundi með efh.- og viðskn.: Við drögum lappirnar, við höfum borð fyrir báru vegna þess að verði síðan gerðir kjarasamningar og verðbólgan fari upp á nýjan leik ætlum við ekki að lenda í því að þurfa að hækka vextina. Það er eins gott að þetta komi fram hér opinberlega. Reyndar er það að nokkru leyti staðfest í nýjasta tímariti af Hagtölum mánaðarins, en þar er fróðlegt yfirlit um vaxtaþróunina undanfarið ár og stöðuna í dag sem ég bendi hv. alþm. á að lesa. Það er greinargott og ekki nema tvær síður þannig að seinlæsir menn eru tiltölulega fljótir að átta sig á þessu. Þar eru mjög fróðleg línurit sem sýna vaxtastigið og stöðu þessara mála í dag. Það skýrasta er það hrikalega stökk sem vaxtastigið í landinu tók í kjölfar ákvörðunar ríkisstjórnarinnar í maímánuði sl. Um hvað? Um að fíra raunvaxtstiginu í landinu upp um 2%. Það er að verða deginum ljósara, hæstv. fjmrh., að það hefur ekki skilað árangri. Og að þetta skuli gerast með þessum hætti, að vaxtastigið í landinu sé sett upp um 20 eða 25% eftir því við hvað er miðað, hærri eða lægri töluna, úr 8% raunvöxtum í 10 á örfáum vikum, er með ólíkindum. Það er með ólíkindum í ljósi þeirra efnahagsráðstafana sem við búum við á Íslandi. Og vaxtastigið eins og það birtist núna gagnvart þeim þolendunum sem erfiðasta hafa stöðuna og eru fjærst því að geta notið kjörvaxtakjara bankanna, hvernig er það? Við skulum hugsa okkur einn viðskiptavin Íslandsbanka, þessa merka einkabanka sem var búinn til og átti nú heldur ekki að vera fáninn fyrir einkaframtakið en hefur gengið dapurlega að reka hann, a.m.k. miðað við ríkisbankana, og hefði það einhvern tíma þótt saga til næsta bæjar að það væri hægt að reka ríkisbanka mikið betur en einkabanka. Passar það inn í einkavæðingarformúlurnar hjá hæstv. ríkisstjórn? En það er samt þannig að vaxtamunurinn er meiri hjá Íslandsbanka og tapið meira en hjá hinum. Hvernig er það með viðskiptavin, sem er í erfiðri stöðu, t.d. sjávarútvegsfyrirtæki með miklar skuldir, kannski í Vestmannaeyjum þar sem Íslandsbankinn er fyrirferðarmikill, sem labbar inn til síns bankastjóra og biður um skuldabréfalán, óverðtryggt lán til nokkurs tíma og honum bjóðast skuldabréf? Bankinn segir við hann: Því miður er þín staða og þíns fyrirtækis svo veik að þú átt ekki kost á láni nema í C-flokki. Hvað þýðir það? Það þýðir að þetta fyrirtæki þarf að taka lán í dag á 18,25% vöxtum í 2% verðbólgu. Og hvað er það? Það eru 16,25% raunvextir á þeim lánum. Hvaða atvinnustarfsemi þolir það? Þetta er staðan í dag. Þetta er sú staða sem skuldsett fyrirtæki, eins og íslensk fyrirtæki eru upp til hópa, eða skuldsett heimili þurfa að búa við og þetta er sá veruleiki sem hæstv. ríkisstjórn ætti að hafa í huga þegar hún er að tala um þessi mál. Og er það nema von að forsvarsmenn íslenskra atvinnuvega og forsvarsmenn íslenskrar verkalýðshreyfingar vilji fá einhverja niðurstöðu í þessi mál, sjá einhvern árangur í verki áður en þeir setjast að samningaborði með ríkisstjórn sem komið hefur fram eins og raun ber vitni undanfarna daga? Hæstv. fjmrh. spurði: Hvaða vexti borgar ræðumaður? Það var ágæt spurning því það vill svo til að ræðumaður borgar vexti af lánum, keypti t.d. íbúð 1986, tók þá lífeyrissjóðslán eins og menn gerðu gjarnan til viðbótar láninu úr gamla húsnæðiskerfinu. Og hvernig voru vaxtakjörin þá? Þau voru 5--5,2% á útlánum lífeyrissjóðanna ofan á verðbólgu, reyndar með þeim skilmálum að þetta væru hæstu lögleyfðir vextir samkvæmt tiltekinni viðmiðun í bankakerfinu. Hverjir eru þessir vextir í dag? Þeir eru 9,75% og þá er svarið komið handa hæstv. fjmrh. Ræðumaður borgar m.a. af lífeyrissjóðsláni sínu 9,75% vexti þessa dagana. Og hvers vegna borga ég 9,75% raunvexti ofan á verðbólgu? Það er vegna þess að sú viðmiðun sem nú er tekin í bankakerfinu fyrir það sem áður hétu samkvæmt gömlu lögunum fyrir 1985 ,,hæstu lögleyfðu vextir`` í bankakerfinu eru ekki kjörvextirnir. Ónei. Ég ræð engu um það hvort sem ég er sæmilega stöndugur og hef staðið í skilum eða ekki. Ég fæ ekki kjörvexti ef ég er með lán á skilmálunum ,,hæstu lögleyfðu vextir``. Ég fæ þessa útlánsvexti bankanna með því álagi sem að meðaltali er lagt ofan á útlánin, sem er frá 1,5 og upp í 2%, þannig að með þessum vaxtabotni bankakerfisins að viðbættu álaginu er ekki bara verið að festa þessa vexti gagnvart útlánum bankanna heldur líka á öllum lánum sem eru með þá skilmála inni að taka beri hæstu lögleyfða vexti samkvæmt þeirri viðmiðun sem áður var bundin í lögum fyrir breytingar á lögum um Seðlabankann og viðskiptabanka árið 1985. Þar er í grófum dráttum ramminn markaður um vaxtastigið í landinu. Þessi lán eru óháð eftirspurn, auknum sparnaði eða aukinni eftirspurn í lán. Þau eru ekki á markaðnum. Þau eru ósköp einfaldlega á herðum þeirra sem tekið hafa þessi lán undanfarin ár og það breytir engu um hvaða þróun verður á lánamarkaðnum í dag að öðru leyti en í gegnum hina óbeinu viðmiðun. Það er mat þeirra sem reynt hafa að botna í fjármagnsmarkaðnum að hvert prósentustig í hækkun raunvaxta þýði 1.500 millj. kr. í útgjöldum fyrir atvinnulífið og samkvæmt mínum lauslegu útreikningum frá sl. vori gætu það verið um 700--1.000 millj. kr. fyrir heimilin. Þetta segir manni að þeir hlutir sem hér hafa gerst síðan í maí í vor hafa fært til fjármuni í þjóðfélaginu frá skuldsettu atvinnulífi og skuldsettum heimilum yfir til fjármagnseigendanna, í skattfrjálsum tekjum 4--7 milljarða kr. hið minnsta. Hér er verið að tala um stóra hluti og miklar tilfærslur á fjármunum í þjóðfélaginu. Ég verð að segja alveg eins og er að ég skil ekki hversu heillum horfin hæstv. ríkisstjórn er í þessum efnum, gersamlega heillum horfin. Er þá sama hvort borið er niður gagnvart vaxtamálum eða öðru sem snýr t.d. að því að greiða fyrir kjarasamningum og skynsamlegri lendingu að öðru leyti í efnahags-, atvinnu- og kjaramálum. Herra forseti. Það mætti margt segja um þessa vexti og satt best að segja er það þannig að þegar farið er að skoða þessa hluti og stöðuna eins og hún raunverulega er úti á markaðnum í þessum efnum er maður harla sleginn. Ég hafði t.d. ekki gert mér grein fyrir því fyrr en ég fór að fara ofan í þessar töflur um vexti bankakerfisins frá 11. desember að það væru til í 2--3% verðbólgu nafnvextir sem liggja á bilinu 18--19% af almennum lánum, venjulegum lánum. Þá er ég ekki að tala um neina refsivexti sem eru auðvitað enn hærri. Fjöldinn allur af fyrirtækjum og einstaklingum er á yfirdráttar- eða refsivöxtum sem eru mun hærri en þetta. Hér er bara um skilmála á almennum pappírum lána að ræða sem fjölmargir eru neyddir til að taka af þeirri einföldu ástæðu að þeirra staða býður ekki upp á hagstæðari lánskjör en þetta. Síðan er ljóst að þegar um er að ræða innbyrðis viðskipti og kaup skuldabréfa af öðrum aðilum bætast ofan á þetta afföll o.s.frv. og vaxtatölurnar fara upp í t.d. 19--20%. Hæst sé ég að ígildi nafnvaxta er orðið 20,4% þegar Landsbankinn er að kaupa skuldabréf af öðrum en þeim sem hann á viðskiptin við, þ.e. bréf gefin út af öðrum. Þá eru raunvextirnir komnir yfir 18% á þeim pappírum. Þetta eru því miður viðskipti sem eru kannski hin dagsdaglegu viðskipti þeirra sem virkilega þurfa á fyrirgreiðslu og viðskiptum í bankakerfinu að halda. Það er hin dapurlega staðreynd. Satt best að segja er ekki mikil ástæða til að hafa þungar áhyggjur af kjörvaxtamönnunum, kjörvaxtaklúbbnum sem er sennilega því miður að verða harla fámennur eins og hæstv. ríkisstjórn býr að atvinnulífi og fólki á Íslandi. Nei, það er alveg deginum ljósara, herra forseti, og mér hefur aldrei verið það eins rækilega ljóst og núna, m.a. í viðtölum við gesti efh.- og viðskn., að ríkisstjórnin er fullkomlega stefnulaust rekald og tilvist hennar er kannski einn aðalþrándur í götu þess að aðrir aðilar í þjóðfélaginu nái saman um farsæla niðurstöðu í málum því ég er sannfærður um að það er mikill vilji fyrir hendi úti á vinnumarkaðnum að reyna við erfiðar aðstæður að finna farsæla lendingu í þessum efnum. En tilvist ríkisstjórnarinnar, stefnuleysi hennar að hluta til og fjandskapur hennar að öðru leyti við fjölmenna hópa í þjóðfélaginu og heilar atvinnugreinar torveldar mjög alla vinnu slíkra aðila. Það er þetta furðulega sambland af hægri stefnu og ,,kemur-mér-ekki-við``-afstöðu ríkisstjórnarinnar sem er einhver versti kokkteill, einhver versta blanda sem boðið hefur verið upp á um áratuga skeið að mínu mati í stjórnarstefnu í landinu. Svo bætist það við að þegar á hólminn er komið í mörgum tilvikum reynist þessi ríkisstjórn með öllu kjarklaus og hin mesta gunga, samanber þá aumingjalegu niðurstöðu sem varð gagnvart mögulegri saltsíldarsölu til Sovétríkjanna og mér skilst að verði rædd utan dagskrár síðar á fundinum í dag, en sama er, eftir stendur skömm ríkisstjórnarinnar fyrir það kjarkleysi og þann aumingjaskap sem hún þar sýndi og verður hún lengi uppi ef ekki tekst að hnekkja þessari niðurstöðu. Þegar til umræðu eru, herra forseti, lánsfjárlögin við 2. umr. er óhjákvæmilegt að minna á þá staðreynd að fjárlög hæstv. ríkisstjórnar sem lánsfjárlög taka mið af eru einhver þau götóttustu sem lengi hafa verið afgreidd. Það er vissulega svo að margt hefur verið umdeilanlegt í forsendum fjárlaga á undanförnum árum, enda hefur gengið svona og svona hjá hinum ýmsu ríkisstjórnum að koma því öllu saman og niðurstaðan oftar en ekki orðið sú að eitthvað hefur farið úrskeiðis og þá oftast á verri veginn. Það er helst í tíð fjmrh. Alþb., þeirra hv. þm. Ragnars Arnalds og Ólafs Ragnars, sem tekist hafi að hafa sæmilegan skikk á þessu um skeið. Sérstaklega var það í tíð þess fyrrnefnda sem varð frægur fyrir að reka ríkissjóð með miklum ágætum um árabil og er auðvitað þegar kominn á spjöld Íslandssögunnar fyrir það afrek að saxa jafnt og þétt á skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann og reka ríkissjóð með þeim hætti. En hitt er alveg ljóst að í fjárlagafrv., og að nokkru leyti kemur það inn í forsendur lánsfjáráætlunarinnar, eru stórfelld göt hjá hæstv. ríkisstjórn, alveg stórfelld göt. Það er að vissu leyti ljóst að það er eingöngu dagaspursmál hvenær þessi spilaborg verður meira og minna hrunin hjá hæstv. ríkisstjórn, t.d. varðandi flata niðurskurðinn. Þar er allt í upplausn og allt á flótta. Hæstv. menntmrh. er á handahlaupum í fjölmiðlunun þessa dagana og á flótta undan sínum eigin áformum um niðurskurðinn, byrjar með því að segja: Nei, það er að sjálfsögðu ekki hægt að taka þetta á vormissirinu, það er ekki hægt á miðju skólaári, við verðum að geyma þetta til haustsins. Og þá kemur í ljós að það er ekki nokkur leið að ná öllum þessum niðurskurði jafnvel þó að menn séu tilbúnir að fara út í hina ótrúlegustu hluti eins og að keyra smábörnum fram og til baka á höfuðborgarsvæðinu eins og pinklum. Þá er ekki verið að hafa áhyggjur af því þó að skipt sé um skóla og kennara, nei, nei, heldur verður þeim pakkað inn í rútur eins og bögglum og keyrt fram og til baka. Og fleira af því tagi er jafnvel til umræðu. Eftir sem áður er orðið ljóst í þessu tilviki að áform ríkisstjórnarinnar munu ekki ná fram að ganga og það er gat, hæstv. fjmrh. Það er von að hæstv. fjmrh. sé órór og vilji fara að ljúka afgreiðslu lánsfjárlaga því að hann veit að með hverjum deginum sem líður hrynur meira af þessari spilaborg ríkisstórnarinnar. Það er einn kostulegur liðurinn í fjárlagafrv. sem á að færa á annan milljarð kr. í tekjur til ríkissjóðs á næsta ári, þ.e. þessu ári, og það er sala ríkisfyrirtækja. Í merkri ræðu sem hæstv. forsrh. flutti fyrir bandormsfrv. í desember, hvað sagði hann þá? Hæstv. forsrh. sagði: ,,Í byrjun næsta árs verður Búnaðarbankanum breytt í hlutafélag og hann seldur.`` Nú er þegar komin byrjun næsta árs, þó nokkur byrjun á þessu ári, og ég veit ekki til þess að Búnaðarbankanum hafi verið breytt í hlutafélag enn þá og þaðan af síður að hann hafi verið seldur og enn síður á hálfvirði eins og er hugsun hæstv. fjmrh. Þannig er þarna sömuleiðis á ferðinni stórt gat hjá hæstv. ríkisstjórn fyrir nú utan þá gamansemi að vera með þær hugleiðingar að selja ríkisfyrirtæki fyrir milljarða kr. í ljósi þess hvernig ríkisstjórnin sjálf hefur t.d. eyðilagt hlutabréfamarkaðinn í landinu samkvæmt yfirlýsingum færustu sérfræðinga og hafa þeir þó sennilega ekki af hugsjónaástæðum mikil tilefni til að gagnrýna Sjálfstfl. En það er engu að síður svo að þessir spekingar á verðbréfamarkaði og hlutabréfamarkaði hafa ósköp einfaldlega viðurkennt að framganga ríkisstjórnarinnar hafi verið skemmdarverk gagnvart þessum ræfli, hlutabréfamarkaðnum, sem enn er á barnsskónum. Og er þá líklegt að það gangi bara si svona í byrjun þessa árs þegar ríkisstjórninni þóknast að henda ríkisfyrirtækjum á markaðinn og fá fyrir þau milljarða kr.? Auðvitað er þetta kjaftæði. --- Afsakið forseti, ég leyfi mér að nota venjulega íslensku. --- Auðvitað er þetta rugl og mun ekki ganga eftir þannig að þarna er gat, hæstv. fjmrh. Og eigum við að sulla saman lánsfjáraætluninni vitandi það og fáandi um það nýjar upplýsingar dag frá degi að það eru sífellt fleiri og fleiri göt að bætast í þetta sigti hæstv. ríkisstjórnar sem fjárlögin og lánsfjáráætlunin eru? Ég kemst ekki hjá því, herra forseti, að nefna lítillega í tengslum við umræður um ríkisfjármálin og sparnaðaráformin, sem ég hef hér lítillega gert að umtalsefni, tilsjónarlögregluna nýju hjá hæstv. ríkisstjórn af því að hér get ég átt orðastað við hæstv. fjmrh. sem að sjálfsögðu er sá maður sem eðlilegt er að snúa sér til fyrst og fremst í umræðum um það kostulega ákvæði þó svo að það vilji þannig til að bandormsfrv. það sem hýsir ákvæðin, ef af verður, sé flutt af hæstv. forsrh. En það er hæstv. fjmrh. sem fer með ríkisfjármálin og á að reyna að hafa bönd á því að útgjöldin séu þar innan settra marka. Sú niðurstaða sem hæstv. ríkisstjórn slampaðist á þar er náttúrlega með slíkum endemum eins og það ákvæði var upphaflega fram sett í breytingartillöguformi í bréfi frá hæstv. forsrh. að morgni 7. janúar sl. að ég hygg að annað eins sé fáheyrt. Það kom síðan fram á fundum efh.- og viðskn. að það hefur ekkert minnsta samráð verið haft við Ríkisendurskoðun um þetta efni frekar en yfirleitt samráð við nokkurn mann. Nei, nei. Vararíkisendurskoðandi kom á fund okkar í gærmorgun og hafði aldrei verið spurður álits á þessu ákvæði. Það er ekki vegna þess að Ríkisendurskoðun hafi talið það skynsamlega eða nærtæka ráðstöfun sem þetta ákvæði er flutt. Nei, þeim datt þetta í hug einhvers staðar uppi í fjmrn., að sögn í einhverjum sparnaðar- og niðurskurðarhópi sem er aðallega mannaður aðstoðarmönnum ráðherranna, og má svo sem sama vera hvaðan þetta er komið. En eins og þetta ákvæði er úr garði gert fullyrði ég að það er einhver mesti bastarður sem sést hefur í tillögum um breytingu á stjórnsýslunni í landinu og ber þá margt til, fyrir það fyrsta hvernig það er fram sett. Það er sett fram í frv. um efnahagsráðstafanir en ekki á þeim stað sem það ætti þá að vera, í ákvæðum stjórnsýslulaga, í það samhengi sem önnur stjórnsýsla er sett í landinu og væri þar í fyrsta lagi mikill munur á. En mestu skiptir þó að þarna er á skjön við allt annað og þvert ofan í öll önnur lagafyrirmæli í landinu sett inn ákvæði um ákvarðanatöku og vald þessara tilsjónarmanna sem eru nú skammstafaðir eða styttir í daglegri umræðu úti í þjóðfélaginu núna og er víst ekki við hæfi að fara með í ræðustóli á hinu virðulega Alþingi en allir vita við hvað er átt.

Þú skalt bara segja það.

Hæstv. fjmrh. er eitthvað órór, herra forseti. Ég bendi á að það er hægt að ná í róandi ef þetta kemur til með að fara úr böndunum hjá hæstv. fjmrh. og bendi forseta á að það er oft hægt að leysa ýmis mál með þeim hætti þó að það sé að vísu farið að kosta mikla peninga. En þetta er nú svona, þetta ákvæði, herra forseti, að ég fullyrði að það er leitun að annarri eins hugmyndaauðgi og þeirri að láta sér detta í hug að setja með sérstöku lagaákvæði ákvarðanatöku og vald í hendur einhverra tilsjónarmanna sem koma utan úr bæ, banka upp á dyrnar hjá einstökum stofnunum og fyrirtækjum hins opinbera, víkja til hliðar ráðnum eða kosnum forstöðumönnum og ábyrgðarmönnum viðkomandi starfsemi án þess að nokkuð sé kveðið á um hvernig ábyrgð dreifist þá, hver ber ábyrgð ef eitthvað fer úrskeiðis eftir að hinir nýju tilsjónarmenn eru komnir inn á stofnunina o.s.frv. Hvernig kemur þetta við sérlög sem mæla fyrir um verksvið viðkomandi forstöðumanna eða kjörinna stjórna eins og getur átt við í fjölmörgum tilvikum? Dæmi: Ríkisspítalar, Síldarverksmiðjur ríkisins eða eitthvað þvíumlíkt. Hvernig kemur þetta við starfslýsingu og ráðningarsamninga viðkomandi opinberra starfsmanna? Hefur það verið athugað? Svarið er nei. Enginn hefur skoðað það. Væri ekki með þessu verið að brjóta jafnvel samningsbundinn rétt ráðinna starfsmanna ríkisins á grundvelli tiltekinnar starfslýsingar og ráðningarsamnings? Fjölmörg álitamál af þessu tagi, en þó síðast en ekki síst skörun við lögin um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, hljóta að koma upp og það ótrúlega er upplýst að hæstv. forsrh. hendir þessu ákvæði fram í bréfi til efh.- og viðskn. 7. janúar sl. án þess að litið hafi verið á nokkur lögfræðileg álitamál í þessum efnum. A.m.k. hefur lítið farið fyrir gögnum til nefndarinnar fyrr en um þau var beðið í þessu sambandi. Og þegar aðstoðarmenn ráðherranna komu á fund nefndarinnar til að útskýra hugsunina á bak við þetta ákvæði, ef einhver væri, og þeir voru spurðir um lagatilvitnanir í þessum efnum stóðu þeir á gati og urðu að viðurkenna að þeir gætu ekki númerað upp eina einustu lagagrein í lagasafninu til þess að styðjast við hliðstæður eða fordæmi í þessum efnum. Hv. formaður efh.- og viðskn. greip til þess í þeim þrengingum sem stjórnarliðar voru í þessu máli að fara í fjölmiðla og fullyrða að í frv. til laga um Stjórnarráð Íslands, sem lagt var fram af fyrrv. forsrh. til kynningar á Alþingi vordagana 1990, væri um hliðstæðu að ræða. Þetta er rangt sem augljóslega sést ef texti þessara frv. er borinn saman. Þar er eingöngu um að ræða eftirlitsmöguleika viðkomandi ráðherra sem reyndar eru þegar fyrir hendi og það er eingöngu unnt að beita þeim að undangengnum þeim lögformlegu aðgerðum sem lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna kveða á um, þ.e. að því undangengnu að menn hafi ekki brugðist við hafandi fengið ábendingar með þeim hætti sem þar er gert ráð fyrir. Þess vegna er hér um ósambærilega hluti að ræða, auk þess sem þarna var á ferðinni ákvæði sem átti að koma inn í stjórnarráðslög og reyndar var það svo, svo að öllu sé til haga haldið, og veit hv. formaður efh.- og viðskn. þetta þá vonandi í eitt skipti fyrir öll: Þetta frv. var lagt fram til kynningar óbreytt eins og nefnd hafði gengið frá því án þess að þáverandi stjórnarflokkar tækju afstöðu til þess. Reyndar lá fyrir að fjölmargar athugasemdir voru gerðar við frv. bæði af flokkunum, af til að mynda öllum ráðuneytisstjórum og fleiri aðilum. Þá hef ég gert þannig grein fyrir þessu, herra forseti, að ég vona að frekari misskilningur verði ekki uppi í því efni. Það væri, herra forseti, að lokum ákaflega gaman að taka sér einhvern tíma tíma í þetta plagg, þessa Þorláksmessuskýrslu hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar um fortíðarvandann, þetta merka rit sem kom út 23. desember anno domini 1991, fortíðarvandaskýrslan í fölblárri kápu. Eru það sennilega þau áhrif sem Alþfl. hefur í málinu að liturinn er fölblár. Það sem vekur fyrst og fremst athygli mína er sú kostulega verklýsing sem þessi fortíðarvandanefnd hefur fengið. Ég leyfi mér að spyrja t.d. hæstv. fjmrh. sem eðlilegt væri að væri að grúska í hvaða skuldbindingar hafa lagst á ríkissjóð á undanförnum árum ef menn eru að velta því fyrir sér: Telur hæstv. fjmrh. þau fyrirmæli sem fortíðarvandanefndin fékk í erindisbréfi sínu vel til þess fallin að fá þá hlutlægu úttekt á þessum málum sem nauðsynleg væri? Nú er ég ekki að saka þessa ágætu menn um að hafa í sjálfu sér unnið óheiðarlega á nokkurn hátt, en ég held að það sé óhjákvæmilegt að benda á það, úr því að verið er hér að ræða ríkisfjármál og stöðu m.a. sjóðanna sem um er fjallað í lánsfjáráætlun, að erindisbréf hæstv. forsrh. til nefndarinnar er jafnsérkennilegt og raun ber vitni. Það segir í 1. lið að hlutverk nefndarinnar skuli vera að afla upplýsinga um þann fjárhagsvanda sem hingað til hefur ekki verið gerð grein fyrir við afgreiðslu fjárlaga. Auðvitað er þetta rangt. Þetta er í fyrsta lagi rangt vegna þess að við afgreiðslu fjárlaga undanfarin ár hefur verið gerð grein fyrir heilmiklu af því sem hér er verið að tala um. Í fylgiskjölum með fjárlagafrv. a.m.k. undanfarin ár hafa fylgt upplýsingar um skuldbindingar byggingarsjóðanna svo að dæmi sé tekið. Það hefur verið rætt um fjárhagsvanda Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar o.fl. Þarna er fyrsta rangfærslan en það setur hlutina í ákveðið samhengi. Það er verið að reyna að segja með erindisbréfi: Grafið upp það sem var verið að leyna. Komiði nú upp um strákana. Síðan segir að það sé nauðsynlegt að nefndin geri tillögur um leiðir til að einangra þennan fortíðarvanda, einangra hann, þannig að með skýrum hætti megi draga markalínu milli þess sem hefur viðgengist og þess sem er fyrirhugað. Og í þriðja lagi að afla upplýsinga um orsakir þess að framangreindur vandi náði að safnast upp án þess að á honum væri tekið. Sem sagt, erindisbréf nefndarinnar er fullt af fullyrðingum og í raun og veru rangfærslum af þessu tagi. Það er bersýnilegt að það er verið að setja hér á fót nefnd til að reyna að búa til sakaregistur fyrir allar fyrri ríkisstjórnir í landinu. Þarna er þetta plagg og þetta bréf svona gegnsýrt af þessum hugsunarhætti hæstv. núv. forsrh. sem er á því stigi að maður veit ekki hvaða lýsingarorð maður á að nota um hann, en hann kemur upp um sig aftur og aftur og aftur og aftur og m.a. með þessum hætti. Og er það þá furða þó að starfsmaður nefndarinnar, Guðmundur Árnason, sé ekki hagfræðingur, nei, heldur stjórnmálafræðingur að mennt. Það er fullkomlega rökrétt að þessi nefnd skyldi ekki ráða sér mann sem hefur vit á fjármálum í þeim skilningi að vera hagfræði- eða viðskiptafræðimenntaður, endurskoðandi eða eitthvað af því taginu. Ónei. Það var fullkomlega rökrétt að ráða einmitt stjórnmálafræðing því að þetta er pólitísk nefndarskipun, pólitískt erindisbréf, sakfellingarverklýsing sem þessi nefnd fær. Og ég hefði gaman af því að heyra eitthvað frá hæstv. fjmrh. um það hvort hann sé mjög stoltur af þessu erindisbréfi nefndarinnar og telji að það hafi verið líklegt til að greiða götu hlutlægs mats á þessum málum því að ég á ekki von á að hæstv. forsrh. hinn óskeikuli hafi mikið að athuga við þetta orðalag hjá sjálfum sér. Herra forseti. Ég veit ekki hvað maður á að taka mikið fleira undir við þennan hluta umræðnanna. Satt best að segja er það svo að manni finnst naumast taka því að fara efnislega ofan í hina einstöku þætti. Þeir eru í sjálfu sér flestir smámunir borið saman við þá dapurlegu heildarmynd sem hér er á ferðinni og þá niðurstöðu af þessu lánsfjárlagafrv. og fjárlögum og stefnu ríkisstjórnarinnar sem blasir við og er auðvitað fullkomin óvissa og upplausn í efnahagsmálum, vaxtamálum og peningamálum þjóðarinnar sem leiðir síðan af sjálfu að veldur óviðunandi ástandi fyrir þá aðila vinnumarkaðarins og fleiri sem þyrftu að vera í færum um að gera kjarasamninga og leggja þannig grundvöll að einhverri kjölfestu mála í framtíðinni. Það er þó eitt lítið atriði sem ég kemst ekki hjá að nefna og það varðar lið sem mikið hefur verið til umræðu á undanförnum árum og m.a. hæstv. núv. landbrh. og samgrh. hefur oft talað hátt um hér hinum megin við vegginn í efri deild sálugu meðan hún var og hét og það eru lánafyrirgreiðslur til skipaiðnaðarins á þessu nýbyrjaða ári. Ég man eftir býsna miklum hávaða í efri deild sálugu út af því þegar hæstv. landbrh. og samgrh. taldi að ekki væri nógu vel búið að þessari lánafyrirgreiðslu til skipasmíðaiðnaðarins. En satt best að segja varð ákaflega veiklulega frá þeim hlutum gengið í afgreiðslu meiri hlutans í þessum efnum. Það var ósköp einfaldlega þannig að á allra síðustu stundu var brugðist við aðsendum erindum um þetta þar sem óskað var eftir því að sambærilegar heimildir yrðu til lánafyrirgreiðslu til skipasmíðaiðnaðarins og verið hafa undanfarin ár --- velkominn hæstv. umhvrh. --- en það var gert með því að kalla á síðustu stundu fyrir forsvarsmenn skipasmíðaiðnaðarins og Byggðastofnunar og það var upplýst að Byggðastofnun hefði ákaflega lítið svigrúm til að leggja fé í þetta. Þó gæti það gengið svona upp undir 50 millj. kr. en ekki meir að mati forstöðumanns Byggðastofnunar. Það var eftir sem áður upplýst að ef eitthvað að ráði yrði úr viðgerðarverkefnum og endurbyggingarverkefnum í innlendum skipasmíðum hér á þessu ári gæti fjárþörfin miðað við fyrra ár farið upp í tölur af stærðinni 60--75 millj. kr. Þarna er vísað, samanber síðan afgreiðslu meiri hluta nefndarinnar, á ákaflega veikar forsendur í þessu máli. Og ég átel að menn skyldu ekki treysta sér til þess, eins og m.a. við í minni hlutanum buðum upp á, að hækka þá lántökuheimildir Byggðastofnunar um eins og 50 millj. þannig að öruggt væri að hún gæti mætt þessu verkefni með sómasamlegum hætti. Herra forseti. Ég ætla svo að lokum að greina frá lítils háttar samantekt sem ég hef hér gert og er í ellefu tölusettum liðum m.a. til þess að þeim mönnum innan ríkisstjórnarinnar sem eiga ákaflega erfitt með að hugsa rökrétt nema geta tölusett hugsun sína í fyrsta, öðru og þriðja lagi og þá gjarnan talið á fingrum sér mætti verða þetta að nokkru liði eins og ég set þetta fram. Þetta er listi yfir helstu fórnarlömb ráðstafana ríkisstjórnarinnar. Þetta er ekki bestukaupalisti, þetta er ekki einhver velvildarlisti ríkisstjórnarinnar, því miður, heldur er þetta akkúrat öfugt, listi yfir þá aðila í þjóðfélaginu, einstaklinga, hópa, samtök og aðila sem ég tel að verði fyrir þyngstum búsifjum í þessum efnum. Ég hef gert svolítið af því að reyna að taka saman hvernig þessir hlutir í heild sinni koma við hina einstöku hópa, svo sem eins og sjávarútveginn eða sveitarfélögin í landinu. Það skortir að mínu mati stórlega á upplýsingar í þessum efnum, að unnin sé samantekt um útkomu hinna einstöku aðila í þessum ráðstöfunum ríkisstjórnarnnar, t.d. sjúklinga af því að ég sé hina heilbrigðu ásjónu hæstv. heilbrrh. koma í salinn. Það vantar t.d. alveg að þeir sem eiga að gæta hagsmuna sjúklinga í þjóðfélaginu, sem við héldum þangað til á sl. ári að væri heilbrrn. en síðan hefur eitthvað allt annað komið í ljós, taki sig til og geri úttekt á því hvernig þessi hópur í heild sinni verður fyrir barðinu á þessum ráðstöfunum. Ég óskaði t.d. eftir því í gær að félmrn. gerði svona úttekt á útkomu sveitarfélaganna í fjárlögum og ráðstöfunum ríkisfjármála. Það barst í morgun bráðabirgðaúttekt á því hvernig sveitarfélögin koma út úr bandormsfrv. einu saman. Ég ætla þá að fara yfir þetta og fer fljótt yfir sögu því að mér skilst að ætlunin sé að taka fyrir annað mál innan fárra mínútna. 1. Sjávarútvegurinn. Það hefur verið upplýst í umræðum um fjárlög, lánsfjárlög og ríkisfjármál að nýjar álögur á sjávarútveginn í landinu eru 800--1.100 millj. kr. Þessu hefur ekki verið mótmælt. 2. Það hefur verið upplýst að nýjar álögur á sveitarfélögin, einhliða álögur, eru 700 til rúmlega 1.000 millj. kr. og er þá vægt reiknað. Samkvæmt mati félmrn. eru áhrifin af bandormsfrv. einu á milli 600--700 millj. kr. til íþyngingar fyrir sveitarfélögin og eru þá lögð saman áhrifin af lögguskattinum, áhrifin af því að skylda sveitarfélögin til að leggja fram 3,5% af kostnaðarverði hverrar einustu félagslegrar íbúðar í sveitarfélaginu og fleira þar fram eftir götunum. 3. Ég nefni alla launamenn í landinu. Samkvæmt upplýsingum Alþýðusambands Íslands er kjaraskerðing launamanna um 2% sem leiðir eingöngu af samþykkt fjárlaganna og ráðstafana í ríkisfjármálum, um 1% vegna skattahækkana og um 1% vegna gjaldskrárhækkana og þjónustugjalda. 4. Kem ég þá að sérstökum hópum eða aðilum í þessu sambandi sem eru á þessu syndaregistri, afrekaskrá hæstv. ríkisstjórnar: Barnafjölskyldurnar í landinu. Þar er um 500 millj. kr. skerðingu að ræða á hinum tekjutengda hluta barnabótanna og var það afgreitt rétt fyrir jólaleyfi. 5. Ég nefni námsmenn. Í fimmta sæti á þessum lista hef ég námsmenn. Það liggur fyrir að í fyrsta lagi hafa verið tekin upp skólagjöld á háskólastigi sem nemendur þar verða að borga eða stuðningsmenn þeirra og í öðru lagi verða námslán stórskert og hafa reyndar þegar verið til þessa hóps þannig að námsmenn koma þarna í fimmta sæti. 6. Aldraðir. Þar er fyrst og fyrirferðarmest skerðing grunnlífeyris sem verið er að ræða þessa dagana í tengslum við ráðstafanir í ríkisfjármálum og reyndar koma fjölmargar aðrar aðgerðir hæstv ríkisstjórnar einnig sérstaklega við gamalt fólk. 

Eins og hv. þm. veit á að hefjast utandagskrárumræða, en ef þingmaðurinn á stutt eftir að ræðunni munum við ljúka umræðunni.

Ég þakka herra forseta fyrir það. Það er nóg um að ræður séu slitnar í sundur, jafnvel heil áramót líði inni í miðjum ræðum manna. 7. Ég var kominn að því að nefna þá sem eru í 7. sæti á þessum lista. Ég tek fram að hér er ekki endilega um áherslu- eða mikilvægisröð að ræða. Það er þessi öfugi vinsældalisti ríkisstjórnarinnar, topp tíu, ef svo má að orði komast, hjá ríkisstjórninni. Í 7. sæti er ég með sjúklinga og aðra þá viðskiptamenn heilbrigðisþjónustunnar í landinu sem nú taka á sig aukinn lyfjakostnað, greiðslur vegna þjónustu svo nemur augljóslega hundruðum millj. kr. Sjöunda sætið fellur sem sagt í skaut sjúklinga og annarra viðskiptamanna heilbrigðisþjónustunnar. 8. Í 8. sæti er ég með sjómannastéttina í landinu sem hefur orðið fyrir margföldum áföllum, flestum af völdum ríkisstjórnarinnar. Til viðbótar þeim aflasamdrætti sem aðstæður skapa kemur þar skertur sjómannafrádráttur og nú að taka á af sjómönnum réttinn til þess að hefja töku lífeyris við 60 ára aldur. Í reynd verður hann afnuminn með ákvæðum ráðstafana ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum þannig að 8. sætið fellur sjómönnum í skaut. 9. Í 9. sæti set ég opinbera starfsmenn. Þar eru á ferðinni réttindasvipting, uppsagnir, tilsjónarlögreglan er auðvitað sérstaklega sett til höfuðs opinberum starfsmönnum, sérsveitir ríkisstjórnarinnar, stakkarnir nýju eru auðvitað sérstaklega settir til höfuðs opinberum starfsmönnum og þeim sem fara með forsjá og bera ábyrgð. Ég nefni hinn flata niðurskurð og ég nefni t.d. hluti eins og hækkun á aukatekjum ríkissjóðs sem bitnar sérstaklega á ýmsum hópum opinberra starfsmanna. 10. sætið og ekki endilega það síðasta skipa ég börnum landsins. Þar er á ferðinni hópur sem er að fá á sig stórfelld áföll þessa dagana fyrir tilverknað ríkisstjórnarinnar. Það er verri skóli og það er lakari aðbúnaður að þeim á ýmsan hátt þannig að 10. sætið skipa börn landsins. Síðan leiðir það af sjálfu að fjölmargir af þessum aðilum og auk margra annarra sem þarna mætti því miður bæta við verða fyrir mörgum af þessum hlutum. T.d. er það þannig að barnmargir sjómenn fá þarna verri hlut en þeir sjómenn sem ekki hafa fyrir barnafjölskyldum að sjá og við getum áfram haldið í öðru lagi með sjómannafjölskyldur sem eiga börn þar sem um veikindi er að ræða. Það leggst þá á þær fjölskyldur með þreföldum hætti. Og við gætum haldið áfram og sagt í þriðja lagi: Sjómannafjölskylda, barnmörg, þar sem hvort tveggja er við að glíma veikindi annars vegar og hins vegar að eitt til tvö elstu börnin sæki háskóla og fái skert námslán og skólagjöld o.s.frv. Þannig er augljóst mál að ýmsir hópar geta þarna orðið fyrir barðinu á þessum árásum ríkisstjórnarinnar með margföldum hætti og er ástæða til að ætla að það sé í fjölmörgum tilvikum. En að lokum, herra forseti, og er ég nú alveg að ljúka máli mínu eins og ég lofaði. Í 11. sætinu, því þetta er svolítið óvenjulegur listi að þessu leyti til að hann er ekki með tíu sæti heldur ellefu, eru þeir sem ekki eru á listanum. Kannski er það þegar upp er staðið athyglisverðast af öllu hverjir eru ekki á listanum. Og hverjir eru það? Það eru ekki hátekjumenn, a.m.k. ekki ef þeir eiga ekki börn og það er ekki stóreignafólk. Í engum af þessum ráðstöfunum, sem eru fjölmargar og á dreif út um fjárlagafrv., ráðstafanir í ríkisfjármálum og fleiri sérmál sem tengjast afgreiðslu þessa pakka, í engu tilviki er hátekjufólk á ferðinni. Og í engu tilviki er hróflað við stóreignamönnum, ekki í einu einasta tilviki þó að með margvíslegum hætti og oft aftur og aftur sé ráðist að sjómönnum, öldruðum, sjúklingum og öðrum slíkum. En markhópurinn hátekjufólk og markhópurinn stóreignamenn er ekki til þarna, finnst ekki og þess vegna kemur 11. sætið til þeirra á þessum lista mínum sem ekki eru á honum, þ.e. hátekjumönnum og stóreignafólki. Þar eru bandamenn ríkisstjórnarinnar, þar eru vinir hennar og þeirra velgerðarmaður er hún auðvitað þessi ósvikna afturhalds hægri stjórn sem formaður þingflokks Alþfl. er svona hreykinn af að styðja.

Virðulegi forseti. Það er aðeins örstutt um lítinn þátt úr langri ræðu síðasta hv. ræðumanns. Seðlabankinn hefur með bréfi sem ég las í gær lýst því yfir að ekki hafi verið um neina verðbólguspá að ræða, en hv. ræðumaður endurtók a.m.k. tví- eða þrívegis að um verðbólguspá Seðlabankans hefði verið að ræða. Það er ekki rétt samkvæmt því bréfi sem ég hef undir höndum og hef þegar lesið í þinginu. Hv. ræðumaður sagði líka að það væri biblía fyrir hv. alþm. að lesa grein úr Hagtölum mánaðarins, desembermánuði, um vaxtaþróun 1991. Ég leyfi mér, með leyfi forseta, að lesa upphaf greinarinnar. Hún er svohljóðandi: ,,Á árinu 1991 hefur peningalegur sparnaður dregist saman og lánsfjáreftirspurn aukist. Þessar aðstæður hlutu að valda hækkun vaxta. Framan af árinu héldu ríkissjóður og innlánsstofnanir þó að sér höndum með vaxtabreytingar þrátt fyrir vaxandi verðbólgu. Það leiddi til þess að raunvextir óverðtryggðra inn- og útlána lækkuðu verulega. Fjáröflun ríkissjóðs fór úr skorðum og illa horfði um afkomu innlánsstofnana. Á verðbréfamarkaðnum urðu hins vegar raunvaxtahækkanir á tímabilinu febrúar til maí, t.d. í viðskiptum með húsbréf. Síðustu vikur þess tímabils var ávöxtun slíkra bréfa hærri en meðalvextir verðtryggðra bankaútlána.`` Svo er þessu lýst og sagt að húsbréfaávöxtunarkrafan hefði farið upp í 8,4 í maí og eins með spariskírteini upp í 8,65. Þetta er órækasti vitnisburðurinn um hvert stefndi í tíð síðustu ríkisstjórnar. Síðan segir Þjóðviljinn, það er að síðustu forseti sem mig langar til að minnast á það, í dag frá umræðum sem hér urðu í gær þegar ég gat um vaxtalækkun á spariskírteinum, að það hafi ég gert undir fyrirsögninni ,,Engar vaxtalækkanir í nánd``. Mér fannst ræða hv. síðasta ræðumanns vera í stíl við þennan fréttaflutning blaðsins sem styður stefnu hv. síðasta ræðumanns.

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. fjmrh. að þeir seðlabankamenn eru orðnir feimnir við að kalla verðbólguspána sína verðbólguspá. Það kom fram í efh.- og viðskn. og það geta aðrir nefndarmenn staðfest að bæði talsmenn viðskiptabankanna og reyndar talsmenn Seðlabankans sjálfs voru svolítið kindarlegir þegar þeir ræddu um þessa verðbólguspá sem ekki er verðbólguspá. Ég man ekki nákvæmlega hvaða nafn var verið að reyna að gefa henni, eins konar leiðsögn eða tilsögn um vaxtaþróunina, en það mátti bara ekki kalla hana spá af tilteknum ástæðum. Þetta er alveg hárrétt hjá hæstv. fjmrh. En það er engu að síður álit Seðlabankans sem viðskiptabankarnir vita af um verðbólguþróunina og það álit sem viðskiptabankarnir styðjast við er um tvöfalt hærra en núverandi verðbólgustig. Það er staðreynd. Varðandi svo það hvort hér verði vaxtalækkun eða ekki vaxtalækkun, þá ætla ég að spyrja hæstv. fjmrh. í einlægni: Ætlar hann sér virkilega að byggja málflutning sinn á næstu dögum og vikum upp á því að hann ætli að lækka vextina á ríkisskuldabréfunum um 0,2% til þeirra sem hvort sem er eru með bundna áskrift að bréfunum, að út á það og það eitt eigi að verða vaxtalækkun í landinu? Hæstv. fjmrh. er þar með líka að lýsa því yfir að það standi ekki til að lækka vextina á almennu skuldabréfunum og viðskiptabankarnir hafa lýst því yfir að þá verði engin vaxtalækkun af ástæðum sem ég fór rækilega yfir hér áðan. Þjóðviljinn fer auðvitað með rétt mál sem ég gerði og hér áðan. Út á þessi 0,2%, hæstv. fjmrh., til áskrifendanna verður engin vaxtalækkun.

Virðulegi forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð um það sem hér kom fram. Það er ekki rétt, sem fram kom í fyrirspurn hv. þm., að ríkisstjórnin hyggist ekki reyna að grípa til þeirra aðgerða sem geta lækkað vexti. Það hefur margoft komið fram, kom síðast fram í blaðagrein í Morgunblaðinu fimmtudaginn 9. janúar og ég lýsti því líka í gær, en sjálfsagt hefur hv. þm. misst af því. En það var athyglisverðast í svari hv. þm. við andsvari mínu að hann sagði ekki eitt einasta orð um það sem stóð í þeirri grein sem hann taldi vera biblíu um vaxtamálin og hlýtur það þá að standa þannig að hv. þm. viðurkennir þá slöku efnahagsstefnu sem fram kom hjá síðustu ríkisstjórn síðustu mánuði sem hún starfaði. Ég held að svar hans hafi staðfest það í eitt skipti fyrir öll og vonast ég til þess að þetta sé honum lexía næst þegar hann reynir að meðhöndla sannleikann í ýmsum málum.

Herra forseti. Hæstv. fjmrh. virðist ekki lesa vel Hagtölur mánaðarins því að þetta er nokkurn veginn sami texti og er búinn að standa þar síðan í vor og þetta eru engar nýjar fréttir frá þeim Birgi Ísleifi og Jóhannesi að þeir voru ekki mjög hrifnir af síðustu ríkisstjórn. Það vissum við lengi sem í henni sátum. Það sem ég var sérstaklega að vitna í að væri athyglisvert í þessari grein er sú staðfesting á því sem m.a. línuritin sýna mjög ótvírætt á þessum blaðsíðum að það voru ákvarðanir hæstv. ríkisstjórnar og sérstaklega hæstv. fjmrh. í maí sl. sem fíruðu raunvaxtastiginu í landinu upp um 25% og þar er það síðan. Það er það stórkostlega og merkilega í þessari grein en ekki þessir hefðbundnu textar Jóhannesar og Birgis.

Herra forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. e. fór enn einu sinni með villandi upplýsingar um álögur á sjávarútveginn í fjárlögum þessa árs. Hann hefur tönnlast á þessu í hverri ræðunni á fætur annarri í öðru hverju máli sem hér hefur verið til umræðu. Sannleikurinn er vitaskuld sá að þær 525 millj. kr. sem fara til Hafrannsóknastofnunar af andvirði aflaheimilda Hagræðingarsjóðs sjávarútvegsins eru ekki nýjar álögur. Þessar aflaheimildir voru teknar af sjávarútveginum í tíð fyrri ríkisstjórnar, voru þá álögur á sjávarútveginn til ákveðinna verkefna í þágu sjávarútvegsins, er enn varið til verkefna í þágu sjávarútvegsins þó að það séu önnur verkefni en fyrri ríkisstjórn ákvað. Það eru þess vegna alveg staðlausir stafir að hér sé um nýjar álögur á sjávarútveginn að ræða. Hitt er svo rétt að hækkun á veiðieftirlitsgjaldi á þann veg að útvegurinn borgi það nú að fullu í staðinn fyrir helming áður felur í sér nýjar álögur á sjávarútveginn sem nemur um 40 millj. kr. Það er satt og rétt og ef hv. þm. ætlar sér að halda áfram að flytja ræðurnar um auknar álögur á sjávarútveginn, þá getur hann nefnt þá tölu. Hún er sönn og hún er rétt. Hún felur í sér nýjar álögur á sjávarútveginn upp á 40 millj. kr. Hitt eru staðlausir stafir með þessar rúmu 500 millj. sem teknar eru af andvirði aflaheimilda Hagræðingarsjóðs. Þær höfðu áður verið teknar af sjávarútveginum. Þeim er nú varið til nýrra verkefna í þágu sjávarútvegsins.

Herra forseti. Mér þykir leitt hvernig ráðherrar Sjálfstfl. tefja að sú umræða sem tímasett hafði verið komist á dagskrá og það er algerlega tilgangslaust hjá þeim því að ekki bæta þeir málstað sinn með því sem þeir hafa verið hér að flytja. Það er þannig, herra forseti, að einhvern tíma í vor eða sumar eða e.t.v. undir haust munu eigendur allra skipa á Íslandi fá bréf frá hæstv. sjútvrh. þar sem hann býður þeim að kaupa hluta af veiðiheimildunum sem þeir hafa haft undanfarið og senda sér ávísun og samtals verður nafnverð þessara ávísana 525 millj. kr. Svona bréf hafa útgerðarmenn í landinu aldrei fengið áður. Þeir hafa aldrei þurft að borga fyrir þessar veiðiheimildir. Þeir hafa aldrei þurft að greiða neitt fyrir þær. Það sem nýtt er í málinu og hæstv. sjútvrh. veit er að í fyrsta sinn mun rekstur þeirrar þjónustustofnunar sjávarútvegsins sem hér á í hlut, Hafrannsóknastofnunar, ekki greiðast úr sameiginlegum sjóði landsmanna heldur verður byrðunum af þeim rekstri velt yfir á sjávarútveginn og allir eigendur skipa í landinu þurfa nú næsta haust að senda hæstv. sjútvrh. ávísun til að borga þann rekstur. Það hafa þeir ekki þurft undanfarin ár. Það er held ég skýrasta aðferðin til að skýra það fyrir hæstv. sjútvrh., sem virðist eiga ákaflega erfitt með að skilja þetta, að hér er um nýjar álögur á sjávarútveginn að ræða. Karlarnir munu skilja það í haust. Karlarnir munu átta sig á því þó það verði ekki fyrr en í sumar þegar bréfin koma til þeirra þar sem þeim verður boðið að kaupa kvótann. Og þá verður fjör, ég spái því og hef áður spáð. Síðan hafði hæstv. sjútvrh. ekki einu sinni fyrir því að fara rétt með aðrar álögur því þær eru meiri en tvöföldun veiðieftirlitsgjaldsins. Það hefur meira að segja sjútvrn., hans eigin ráðuneyti, viðurkennt í bréfi til mín því að til viðbótar tvöföldun veiðieftirlitsgjalds er um að ræða hækkun á þjónustugjöldum, bæði hjá Ríkismati sjávarafurða og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, og þar er um að ræða greiðslur í hinn nýja iðgjaldasjóð ábyrgðar vegna launa í gjaldþrotum ef hann verður settur á fót. Fleira og fleira mætti telja sem telur sig samanlagt upp á þessar 800--1.000 millj. kr. sem ég hef rækilega sannað að eru í vændum í formi nýrra álagna á sjávarútveginn.

Herra forseti. Það eru hálfmáttlaus andsvörin hjá hv. 4. þm. Norðurl. e. þegar hann á sér lítið annað til málsvarnar en telja það vera tímatöf í þinginu þegar svo augljósar villur í málflutningi eru leiðréttar í umræðum um andsvör. Hv. þm. vitnaði svo til þess að síðar á þessu ári yrðu útgerðaraðilum boðnar aflaheimildirnar til kaups með forkaupsrétti á gangverði. Það er alveg satt og rétt. En lagaákvæðin um að þessar aflaheimildir skyldu boðnar útgerðarmönnum til kaups á gangverði voru settar í tíð fyrri ríkisstjórnar. Þær voru settar með atkvæði hv. þm. Þær standa óbreyttar í því frv. til laga sem liggur fyrir þessu þingi. Þau kaup sem fram fara í haust fara fram á grundvelli þessara skýru lagaákvæða og það voru þau sem hv. þm. vitnaði til. Það er þess vegna augljóst og enn skýrar eftir að hv. þm. tók til máls að hér er ekki um nýjar álögur að ræða. Hér er verið að bjóða þessar aflaheimildir til kaups á grundvelli þeirra lagaheimilda sem settar voru í tíð fyrri ríkisstjórnar, fluttar af þeirri ríkisstjórn sem hv. þm. átti sæti í og urðu að lögum með atkvæði hv. þm.

Herra forseti. Mér dettur helst í hug að hæstv. sjútvrh. hafi einhvern tíma verið í Heimdalli. Þannig er málflutningur hans. Hæstv. sjútvrh. Þorsteinn Pálsson verður fyrsti sjútvrh. á Íslandi sem skrifar undir bréf þar sem útgerðarmönnum verður boðið að borga 525 millj. kr. fyrir aflaheimildir á Íslandsmiðum. Í öðru lagi er það þannig að hið myndarlega framlag hæstv. sjútvrh. til hafrannsókna á Íslandi úr ríkissjóði er um 70 millj. kr. í ár. Það var 500 millj. kr. á síðustu fjárlögum. Það segir það sem segja þarf um hvað er að gerast hér. Það er verið að færa rekstur Hafrannsóknastofnunar í formi nýrra álaga yfir á sjávarútveginn svo nemur nýjum útgjöldum fyrir sjávarútveginn í landinu fyrir þjónustu sem áður hefur verið greidd af landsmönnum öllum úr ríkissjóði svo nemur 525 millj. kr. Framlög hins opinbera til hafrannsókna dragast saman úr 1 / 2 milljarði í eitthvað á milli 60--70 millj. Ef þetta dugar ekki sem aðferð til að útskýra þetta fyrir hæstv. sjútvrh., þá er ég algerlega þrotinn og bið aðra hv. alþm., sem eru kannski vanir kennslu í grunnskólum eða jafnvel gagnfræðaskólum, að aðstoða mig við að reyna að útskýra þetta fyrir hæstv. sjútvrh. að lokum áður en þingið fer í leyfi þannig að hann skilji það.

Þetta er sérkennsluverkefni.

Eins og tilkynnt var í upphafi fundarins fer nú fram umræða utan dagskrár um afstöðu ríkisstjórnarinnar til samninga um sölu á saltsíld til Rússlands. Umræðan er að beiðni hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifs Guttormssonar, og mun fara fram samkvæmt fyrri mgr. 50. gr. þingskapa. Samkvæmt áðurnefndu þingskapaákvæði má málshefjandi tala í allt að þremur mínútum, en aðrir þingmenn og ráðherrar í allt að tveimur mínútum. Enginn má tala oftar en tvisvar. Umræðan skal ekki standa lengur en hálftíma.

Virðulegur forseti. Undanfarnar vikur hefur ríkisstjórnin og bankakerfið í landinu verið að velta því fyrir sér hvort þau eigi að stuðla að sölu á 300 þús. tunnum af saltsíld til Rússlands. Þetta er spurningin um afrakstur af 40 þús. tonna síldarafla, hvort hann fer í bræðslu einvörðungu eða hvort hann verður saltaður til manneldis fyrir Rússlandsmarkað. Mismunurinn á verðmæti fyrir þjóðarbúið er gróft reiknað um 1 milljarður eða 1.000 millj. kr. Það er sú vinningsvon sem við hefðum af því að greiða fyrir sölu á saltsíld með lánafyrirgreiðslu. Þann 4. des. sl. var undirritaður tveggja ára viðskiptasamningur milli Íslands og Rússlands eftir nokkurra mánaða samningaviðræður. Þetta var þriðji formlegi viðskiptasamningurinn sem rússneska lýðveldið gerði við erlent ríki og var það talið jákvætt af íslenskum samningamönnum og talið bera vott um traust á Íslandi sem viðskiptaaðila af hálfu rússneskra ráðamanna. Það verð sem samið var um á saltsíld var mun betra en á horfðist um tíma. Viðskiptasamningurinn gerir ráð fyrir jafnvægi í viðskiptum landanna á þessu tímabili. Fyrirvari var af hálfu Rússa við undirritun um að samkomulag tækist um bankaviðskipti milli utanríkisviðskiptabanka Rússlands og Landsbanka Íslands. Vegna saltsíldarsamningsins leitaði Landsbankinn eftir áliti ríkisstjórnarinnar með bréfi 13. des. Það tók ríkisstjórnina fjórar vikur að svara þessu erindi og þegar það loks var gert sl. föstudag leiddi svar ríkisstjórnarinnar til þess að Landsbankinn neitaði beiðni síldarútvegsnefndar um lánafyrirgreiðslu við Rússa vegna kaupanna. Orðrétt sagði Sverrir Hermannsson, bankastjóri Landsbankans, um þessa synjun bankans í fréttatíma sjónvarpsins í gærkvöld: ,,Við töldum okkur hér hafa ástæðu til að slá til með þetta, en áhætta fylgir þessu að sjálfsögðu, það vitum við vel, og þess vegna þurftum við að leita til ríkisstjórnar sem gert hafði viðskiptasamning við þetta nýja ríki og fá álit hennar og svo Seðlabankans á þessu og það er tvímælalaust og eftir því hljótum við, ríkisbankinn, að fara.`` Þetta voru orð bankastjóra Landsbankans. Það er ljóst, virðulegi forseti, að þessi afstaða ríkisstjórnarinnar eins og hún kemur fram í svari viðskrn. nú fyrir helgina stöðvar þessi viðskipti. Allt er þetta afar sérkennilegt eins og það birtist okkur alþingismönnum og þjóðinni og kallar á skýringar. Í húfi geta verið framtíðarhagsmunir okkar Íslendinga í viðskiptum við Rússland. Við höfum engan svipaðan markað fyrir saltsíld og við tökum nú áhættuna af því að keppinautar okkar, eins og Kanadamenn, hlaupi í skarðið. Stundarhagsmunir okkar og hagnaðarvon af þessum viðskiptum eru augljósir. Atvinnuleysi og samdráttur er nú í tekjum og hlutskipti fólks víða í sjávarplássum. Störf við síldarsöltun varða hagsmuni fólks í byggðum allt frá Norðausturlandi suður um til Akraness. Þá á ríkissjóður tekjuvon í sköttum af launum upp á hundruð milljóna og þannig mætti lengi telja varðandi hagsmuni okkar til skamms tíma litið. Við þetta bætist síðan sú neikvæða afstaða til Rússa sem nú eiga í sérstökum þrengingum sem þeir mega þola á þessum vetrarmánuðum. Er ekki hætt við því að afstöðu ríkisstjórnar Íslands nú kunni að verða minnst í einhverju þegar á reynir með frekari viðskipti milli landanna? Þar er líka áhætta tekin. Mótmælum rignir nú yfir stjórnvöld vegna hiks og neikvæðrar afstöðu ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Fyrir þessum mótmælum eru að vísu gildar ástæður. Ég skora á ríkisstjórnina að endurskoða afstöðu sína til þessa máls, a.m.k. að tryggja að síldarsöltun geti hafist á hluta af því magni sem gert var ráð fyrir að afgreiða nú á fyrri hluta árs. Ég leyfi mér að leita skýringa hjá hæstv. viðskrh. á svari hans til Landsbankans sem leiddi til synjunar bankans á beiðni um lánafyrirgreiðslu. Ég spyr hæstv. forsrh. hvort hann vilji ekki fyrir hönd ríkisstjórnarinnar beita sér fyrir viðræðum við Landsbankann þannig að unnt verði að hefja síldarsöltun upp í samning við Rússa á meðan gengið verður frá frambúðarfarvegi fyrir þessi viðskipti. Ég tel, virðulegi forseti, að lokum óhjákvæmilegt að nefndir Alþingis, sérstaklega efh.- og viðskn. þingsins og utanrmn., setji sig inn í málavöxtu og þá miklu hagsmuni sem hér eru í húfi þannig að fleiri komi að þessu máli en þeir sem nú sitja við ríkisstjórnarborðið. En fyrst af öllu þörfnumst við skýringa og viðbragða frá hæstv. ráðherrum.

Virðulegi forseti. Sem svar við orðum hv. 4. þm. Austurl., málshefjanda í þessari umræðu, vil ég segja strax í upphafi að það eru ekki gildar ástæður fyrir þeim mótmælum sem ríkisstjórninni hafa borist um þetta mál. Hvers vegna er það? Það er af því að það er bankastjórn Landsbankans sem tekur ákvarðanir um einstakar lánveitingar bankans. Þetta er alveg ótvírætt samkvæmt viðskiptabankalögunum. Bankastjórnin getur ekki skotið sér undan ábyrgð með því einu að óska eftir afstöðu ríkisstjórnarinnar eins og hún gerði í bréfi sínu til forsrh. 13. des. sl., en þar sagði m.a. að Landsbankinn væri reiðubúinn að lána utanríkisviðskiptabanka Rússlands 15 millj. dollara til 12--18 mánaða. Þessu bréfi Landsbankans fylgdu engar upplýsingar þótt ríkisstjórninni væri þar ætlað að taka afstöðu til afar hárrar lánveitingar á vegum bankans. Af þessum sökum óskaði ég eftir nánari athugun Seðlabankans og fulltrúa Íslands í stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í Washington á þessu máli. Þegar þessi gögn höfðu borist voru þau send Landsbankanum ásamt ábendingu þess efnis að bankastjórnin hljóti sjálf að taka ákvörðun um lánveitinguna á eigin ábyrgð í ljósi þeirra upplýsinga sem fyrir liggja og á grundvelli laga og reglna um starfsemi bankans. Ég ítreka að í bréfi bankastjórnar Landsbankans var eingöngu óskað eftir afstöðu ríkisstjórnarinnar en ekki beðið um ríkisábyrgð. Bankastjórnin tók svo sjálf sína ákvörðun að veita ekki lánið. Ríkisstjórnin bannaði henni hvorki eitt né neitt í þessu máli. Þá vil ég taka fram að í bréfi viðskrn. til bankans er frá því skýrt að vegna þeirra miklu viðskiptahagsmuna sem séu í húfi vilji ráðuneytið stuðla að því að traust samband komist á sem fyrst milli rússneskra og íslenskra banka og muni því beita sér fyrir því eins fljótt og verða megi að samningaviðræður hefjist um greiðslusamning milli Íslands og Rússlands um almenn bankasamskipti milli landanna með þátttöku Seðlabankans og Landsbankans. Undirbúningur þessara viðræðna er þegar hafinn að frumkvæði ráðuneytisins. Í umræðum um þetta mál hefur verið látið að því liggja, m.a. af málshefjanda, að síldarsöltun á Rússlandsmarkað strandi nú á afstöðu ríkisstjórnarinnar og hún stöðvi þessi viðskipti. Þetta er með öllu fráleitt og enn fráleitara er að þetta lýsi neikvæðri afstöðu til Rússa eða þetta lýsi einhverju hiki í málinu. Sannleikurinn er sá að hér er um vandasamt viðskiptalegt úrlausnarefni að ræða sem enn hefur ekki fundist á viðhlítandi lausn. En hún mun finnast.

Herra forseti. Það hafa borist fregnir af því að síld væri gengin á veiðislóðir og það liggur fyrir að Íslendingar hafa gert rammasamning um viðskipti við Rússland. Þetta eru þau málsatvik í þessu máli sem ég lít á sem grundvallaratriði. Hér eru fyrir hendi og hafa verið fyrir hendi þeir kostir sem leggja grundvöll að auknu atvinnulífi á Íslandi sem menn hafa ekki frekar gert ráð fyrir að yrði uppi á borðinu á þessu ári, markaður og veiði. Þess vegna eru það út af fyrir sig alveg ómögulegir kostir í málflutningi eins og kom fram hjá hæstv. viðskrh. áðan að Landsbankinn og ríkisstjórnin séu að kasta þessu máli á milli sín svo að ekki dögum heldur vikum og jafnvel mánuðum skiptir. Það er augljóst mál að þegar slíkir kostir berast á borð okkar Íslendinga sem þessir á að sjálfsögðu að taka á þeim með þeim hætti að það sé hægt að hefja veiðar og sölu. Það er augljóst mál og grundvallaratriði að Íslendingar geti náð sínum fyrri viðskiptum í þessum efnum og með tilliti til þeirra breytinga sem hafa orðið á stjórnarháttum í austri er auðvitað ekki nema sjálfsagt að taka einhverja áhættu til að byggja nýjar brýr á milli hinna fornu viðskiptaaðila. Ég vil þess vegna eindregið skora á ríkisstjórnina og minna hana á þær skyldur sem hún hefur í þessu máli með því að bregðast við með þeim hætti að síldarsöltun geti hafist hér að einhverju marki.

Herra forseti. Í lok síðustu viku óskaði ég eftir að um þetta mál yrði fjallað í efh.- og viðskn. þingsins og vænti ég þess að svo megi verða. Ég tek undir það með hæstv. viðskrh. að auðvitað er um viðkvæmt mál að ræða, en það sem er ámælisvert í þessu máli er fyrst og fremst að þann 4. des. var gerður viðskiptasamningur milli Íslands og Rússlands og síðan má segja að ríkisstjórnin og Landsbankinn hafi verið að velta þessu máli á milli sín. Fyrst ríkisstjórnin tók þá afstöðu að hún ætti ekki að blanda sér í málið og þetta væri eingöngu mál Landsbankans, hvers vegna tók þá ríkisstjórnin málið til efnislegrar umfjöllunar? Hvers vegna leitaði ríkisstjórnin umsagnar í málinu? Það varð til þess að aðilar málsins máttu vænta þess að hér væri um raunverulega umfjöllun ríkisstjórnarinnar að ræða og ríkisstjórnin ætlaði sér að taka afstöðu til málsins. En málið endaði hins vegar með því að ríkisstjórnin tók enga afstöðu til þess. Ég spyr hæstv. viðskrh. hvernig það mál stendur að ríkisstjórnin, eftir þeim upplýsingum sem ég hef, hafi ákveðið að taka þátt í neyðarráðstöfunum við Rússland sem hljóta að felast í einhvers konar matvælasendingum þangað með einum eða öðrum hætti. Ég veit ekki betur en hæstv. viðskrh. muni taka þátt í fundum vesturveldanna um það efni. Ég spyr hæstv. viðskrh. hvort hann telji að það komi til álita að veita tiltölulega litla ríkisábyrgð í þessu máli til að tryggja framtíðarhagsmuni Íslands á þessu sviði og hvort hann telji vera mikla áhættu í því, sérstaklega með tilliti til þess að mér hefur skilist að olíuviðskipti komi á móti, og hvort ekki sé hægt að tryggja að olía geti komið sem greiðsla á þessum síldarsamningi þótt síðar verði.

Herra forseti. Sú niðurstaða sem Landsbanki Íslands hefur komist að um að veita ekki lánafyrirgreiðslu svo saltsíldarsamningar við hið rússneska lýðveldi mættu komast á veldur sannarlega miklum áhyggjum. Nú hefur hæstv. viðskrh. upplýst að ríkisstjórnin hafði ekki afstöðu til þessa máls og hefur ekki haft hingað til. Það er einhliða ákvörðun Landsbanka Íslands að veita ekki þessa lánafyrirgreiðslu. Þess vegna er tímabært að spyrja hæstv. forsrh. að því hvort ríkisstjórnin verði ekki að móta afstöðu til þessa máls, hvort ríkisstjórnin vilji stuðla að því að síldarsala komist á eða ekki. Það er skammur tími til stefnu. Helst þyrfti að halda neyðarfund í ríkisstjórninni í kvöld til að fá úr því skorið fyrir fólkið sem starfar við síldarsöltun hvort síldarsöltunin geti hafist innan tíðar eður ei vegna þess að tíminn er úti um næstu mánaðamót vegna náttúrulegra aðstæðna. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem það er á dagskrá að fjalla um hvort íslenska bankakerfið ætlar að hjálpa til með lánafyrirgreiðslu svo viðskipti geti átt sér stað við útlönd. Það hefur gerst áður. Beiðni kom fram um það upp úr árinu 1981 vegna fiskimjöls til Póllands á þrengingartímum þar. Sú beiðni var samþykkt og nam langtum hærri upphæðum en hér er verið að fjalla um og hafði Seðlabanki Íslands þar forustu með Landsbanka Íslands og Útvegsbankanum. Einnig hefur íslenska bankakerfið komið við sögu til að liðka fyrir útflutningi á ullarvörum til Sovétríkjanna. Hér eru miklir hagsmunir í húfi að síldarsöltun megi halda áfram í landinu. Rússland hefur verið mikilvægt viðskiptaland okkar Íslendinga og það verður að treysta enn frekar böndin um viðskipti við fólkið þar í landi. Ég skora á hæstv. forsrh. að hafa nú forustu um það með viðskrh. að ríkisstjórnin móti afstöðu í þessu máli sem verði skýr og öllum ljós en ábyrgðinni ekki velt lengur á Seðlabanka eða Landsbanka Íslands.

Herra forseti. Ég tel mikilvægt að menn átti sig á því, sem reyndar á að liggja í augum uppi, að það var engin ástæða til þess fyrir ríkisstjórnina að búast við því að svar hennar, sem viðskrh. bar bankanum, mundi leiða til þess að bankinn hætti að veita þá fyrirgreiðslu sem hann sagðist áður hafa verið tilbúinn til að gera, því í svari ríkisstjórnarinnar fólst eingöngu að bankinn ætti að huga að bankalegum sjónarmiðum og sínum hagsmunum og ef þeim væri borgið hlyti bankinn auðvitað að veita lán. Þetta felst í svari ríkisstjórnarinnar. Bankinn sagðist áður hafa verið reiðubúinn til þess að veita þetta lán og hann hlýtur við slíkar yfirlýsingar að hafa haft í huga að hagsmunir bankans væru tryggðir. Þannig var engin sérstök ástæða fyrir ríkisstjórnina að ætla að það svar sem ríkisstjórnin gaf mundi leiða til þeirrar niðurstöðu að bankinn hyrfi frá þeim ráðagerðum sem hann áður sagðist hafa haft. Í annan stað vek ég athygli á því að talsmenn síldarútvegsnefndar hafa sagt sem svo að þeir gerðu ráð fyrir að bankinn mundi veita einhverja fyrirgreiðslu, ekki kannski í þeim mæli sem þarna var um rætt heldur eitthvað minni. Hafi bankinn treyst sér til að veita fyrirgreiðslu í þeim mæli sem hann hafði áður tjáð sig um að hann væri reiðubúinn til að gera, þó hann skjóti sér nú á bak við ríkisstjórnina, hlýtur bankinn að vera tilbúinn til að veita þá heldur minni fyrirgreiðslu en þá stóru fyrirgreiðslu sem hann hafði áður lofað. Ég tek undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram. Auðvitað hefði verið mikilvægt að þessi viðskipti hefðu getað farið fram og það var engin ástæða til að ætla annað en að bankinn mundi halda sig við sína fyrri afgreiðslu. Hann gat ekki hengt það mál um hálsinn á ríkisstjórninni.

Herra forseti. Aðalatriðið í þessu máli er að hætta er á að ef síldarviðskipti við Rússa falla niður þetta ár falli þau niður til frambúðar. Það er óbætanlegt tjón fyrir þennan atvinnuveg því að þessi markaður er afar þýðingarmikill. Þetta fólk hefur vanist á það í gegnum tíðina að borða íslenska síld, en við eigum harða keppinauta á þessum markaði. Nú eru, eins og hér hefur komið fram, ríkisstjórnin og Landsbankinn að velta þessu máli á milli sín og vísar hver frá sér. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mörg, en hins vegar vil ég geta þess að við nokkrir þingmenn Framsfl. höfum flutt brtt. við lánsfjárlög um hógværa leið í þessu máli til að taka af öll tvímæli um vilja Alþingis til þessara hluta. Það er tillaga sem kveður á um að ganga í ábyrgð fyrir 300 millj. kr. láni sem mundi nægja fyrir söltun á þessari vertíð á um 50 þús. tunnum af síld. Alþingi hefur tækifæri til að taka afstöðu til þessarar hógværu tillögu núna næstu daga og leysa þetta mál a.m.k. í bili meðan menn eru að átta sig á framhaldinu. Ég undrast þann vandræðaskap sem um er að ræða vegna þess að hér er um mikla framtíðarhagsmuni að ræða og ég undrast þá skammsýni sem kemur fram og þann vandræðagang sem kemur fram í svörum ráðherra í þessu efni.

Virðulegi forseti. Það hefur nú komið á daginn að hæstv. ríkisstjórn þorir enga ábyrgð að taka þó um sé að ræða ótvíræða viðskiptahagsmuni. Hún talar mikið um ábyrgðarleysi fyrrv. ríkisstjórnar sem lagði mikið upp úr því að halda atvinnulífinu gangandi. En hæstv. ríkisstjórn vill enga áhættu taka og verður það að teljast ámælisvert þar sem hér eru miklir hagsmunir í húfi. Það eru ekki aðeins hagsmunir dagsins í dag sem þarna er um að ræða heldur getur það skipt sköpum upp á viðskiptasamninga í framtíðinni hvernig málið verður afgreitt nú. Það kemur reyndar ekki með öllu á óvart hver afstaða ríkisstjórnarinnar er þar sem hún hefur þessa venjulegu ,,kemur-mér-ekki-við``-stefnu þegar um atvinnulíf landsmanna er að ræða. Í viðskiptum verða menn þó alltaf að taka einhverja áhættu. Það þekkja þeir sem þar starfa. Þá verður að vega og meta allar aðstæður. Aðstæður nú eru þannig að við getum ekki hafnað slíkum samningum þó að ekki sé gulltryggt hvernig um greiðslu verði. Við höfum á liðnum árum haft mikil viðskipti við hin gömlu Sovétríki sem nú eru ekki lengur til. Hér er um einhverja stærstu síldarsölu síðustu áratuga að ræða. Það hafa verið erfiðleikar í rekstri Landsbankans á síðustu mánuðum og bankinn telur sig ekki geta óstuddur tekið þá áhættu sem þessum viðskiptum fylgir. Með því að hafna beiðni um lán til utanríkisviðskiptabanka Rússlands er Landsbankinn að fara eftir ráðleggingum stjórnvalda og Seðlabankans. Á sama tíma liggur fyrir að við ættum að geta fengið þarna greitt í einhverjum þeim vörum sem við höfum hingað til keypt af Rússum, t.d. olíu. Ástandið í Rússlandi er mjög bágborið. Efnahagur landsins er í molum og fæðuskortur er mikill. Það er því mikið verk sem bíður hinna nýju stjórnenda. Þeir flokkar sem skipa hæstv. ríkisstjórn Íslands hafa fagnað því mjög að Sovétríkin skuli vera liðin undir lok, en þeir vilja ekki rétta litla fingur til aðstoðar við uppbyggingu þá sem hlýtur að fylgja í kjölfarið. En fólkið er þarna enn þá. Það þarf á þessari vöru að halda. Allir þekkja þann fæðuskort sem í þessum löndum hefur ríkt og það ástand hefur ekki batnað á síðustu mánuðum. Við Íslendingar ættum líka að taka tillit til þess að þessar þjóðir sárvantar þau matvæli sem hér um ræðir.

Virðulegi forseti. Tími hinna sértæku aðgerða er liðinn, sagði hæstv. forsrh. í upphafi valdatíðar sinnar. Það er æ betur að koma í ljós hvað hann átti við. Tími skilnings á mikilvægi undirstöðuatvinnuveganna fer þverrandi sem best sést nú. Engin áhætta er tekin þó að samningar séu í húfi á sölu síldar á okkar stærsta og mikilvægasta markaði, Rússlandi. En þangað höfum við selt 70--80% allrar okkar saltsíldar um áratuga skeið. Í Rússlandi eru stærri markaðir fyrir saltsíld en í öllum okkar viðskiptalöndum, auk þess sem við höfum selt þeim mikið magn annarra fisktegunda, en við höfum aftur á móti keypt af þeim olíu og er svartolían einstaklega hagstæð fyrir íslenska fiskiskipaflotann hvað varðar gæði og verð. Þessi viðskipti hafa verið þjóðarbúinu mikilvæg og farsæl og það tæki verulega í hér á Íslandi ef þessi viðskipti þurrkuðust út. Þar er meiri áhætta tekin með því en tímabundnum ábyrgðum. En fyrir því er ekki nokkur einasti skilningur í hæstv. ríkisstjórn. Söltun síldar fer fram á haustin í flestum sjávarplássum á Austurlandi, Suðurlandi og Vesturlandi þegar daufasti tíminn er í verstöðvum, þegar lítill fiskur er, og síldin hefur skapað mikla vinnu. Nú er eftir að veiða um 40 þús. tonn af 110 þús. tonna síldarkvóta. Ef tillögur sem hér liggja fyrir frá hv. 2. þm. Austurl. o.fl. um brtt. við lánsfjárlög ná fram að ganga er möguleiki að salta þessi 40 þús. tonn, en það þarf að koma til ákvörðunar strax. En það sem er mest um vert er framtíðaröryggi viðskiptanna. Virðulegi forseti. Látum það ekki henda okkur að tapa mörkuðum í Rússlandi. Látum það ekki verða næsta framtíðarvanda.

Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda, hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, fyrir að hreyfa þessu máli og vona að það geti leitt til farsællar niðurstöðu. Ég hef eins og margir fleiri fylgst með þessu undanfarnar vikur vegna þess að miklir hagsmunir eru þarna í húfi, m.a. fyrir mitt kjördæmi, eða gætu verið það, og lengi vel voru allir málsaðilar mjög vongóðir. Síldarútvegsnefnd var vongóð vegna jákvæðra viðbragða Landsbankans o.s.frv. Þeim mun meiri vonbrigði eru svo aftur niðurstaða ríkisstjórnarinnar, að hún skuli reynast jafnneikvæð og kjarklaus og raun ber vitni, ekki treysta sér til að hafa jákvæða afstöðu til málsins fyrir sitt leyti, um annað er ekki beðið, ekki treysta sér til þess að veita þann móralska stuðning sem bankastjóri Landsbankans í einum fjölmiðli sagði að eftir hefði verið leitað. Ég tek fram að það er að mínu mati ekki óeðlilegt þó að Landsbankinn vilji vita hvar hann stendur gagnvart stjórnvöldum þegar um viðskiptasamning milli þjóðanna er að ræða annars vegar og jafnstórt mál og bankinn þar á ofan í ríkiseigu hins vegar. Ég held að nauðsynlegt sé að gera skýran greinarmun hér á tvennu, annars vegar því að hæstv. ríkisstjórn treysti sér til að hafa afstöðu í málinu fyrir sitt leyti og hinu að skipa bankanum fyrir verkum. Þetta tvennt þarf ekki að fara saman. Og það ámælisverðasta af öllu er að það skyldi taka hæstv. ríkisstjórn fjórar vikur að komast að því að hún hefði enga skoðun á málinu, heilar fjórar vikur til þess. Það hefðum við kannski getað sagt henni strax sem höfum fundið nafngift á stjórnarstefnuna, ,,kemur-mér-ekki-við``-stefnan, gagnvart atvinnulífinu. Hún er auðvitað hér á ferðinni enn á nýjan leik. Það var svo á sínum tíma þegar hin farsælu viðskipti komust á milli Íslands og Sovétríkjanna um saltsíldarsölu að þau byrjuðu einmitt með slíkum lánsviðskiptum, að mér er tjáð af mönnum sem þá sögu þekkja, upp úr stríðinu. Þegar Sovétríkin voru í kaldakoli, eins og nú má segja um sömu landsvæði, náðu Íslendingar einmitt hagstæðum tengslum og ábatasömum framtíðarviðskiptum með því að sýna þá liðlegheit og kjark og veita þeim lán til að hefja slík viðskipti. Ég tek því eindregið undir áskoranir um að ríkisstjórnin endurskoði afstöðu sína og fagna því að þetta mál skuli koma til skoðunar í þingnefndum og bind vonir um það að ef ríkisstjórnin nái ekki áttum geri þingið það og tryggi að þessi viðskipti geti hafist a.m.k. að einhverju marki á þessum vetri.

Herra forseti. Það er beinlínis rangt, sem fram kom hjá hv. 4. þm. Norðurl. e., að ríkisstjórnin hafi tekið neikvæða afstöðu í þessu máli og það er enn fremur rangt að hún hafi kosið að vera skoðunarlaus í málinu. Þvert á móti hefur hún lagt fyrir bankastjóra Landsbankans að taka ákvörðun í málinu á grundvelli þeirra laga og reglna sem um bankann gilda. Áður höfðu bankastjórarnir, eins og hæstv. forsrh. hefur vakið athygli á, lýst því yfir að þeir væru reiðubúnir að veita þetta lán. Það er þess vegna algerlega út í bláinn að halda því fram að í bréfi ríkisstjórnarinnar hafi komið fram neikvæð afstaða. Þvert á móti. Og það eru engin rök, hvorki fyrir hv. þm. né heldur fyrir bankastjóra Landsbankans, að líta svo á. Miklu fremur væri það athugunarefni fyrir bankaráð bankans að taka þau viðbrögð bankastjóranna til athugunar þegar þeir halda því fram að það lýsi neikvæðum viðbrögðum ríkisstjórnar þegar hún leggur fyrir þá að starfa eftir lögum og reglum bankans. Hér er hins vegar um mjög mikilvægt mál að tefla eins og hv. þm. hafa vakið athygli á. Það eru mjög miklir hagsmunir í húfi og brýnir. Það hefur aldrei staðið á ríkisstjórninni að fjalla um og taka afstöðu til þessa máls. Til hennar var hins vegar ekki beint neinu erindi um ábyrgð, hvorki frá Landsbankanum né síldarútvegsnefnd. Það liggur því einfaldlega þannig fyrir að Landsbankinn lýsti því yfir fyrir fram að hann væri reiðubúinn að veita slíkt lán. Hann biður um afstöðu ríkisstjórnar. Hún segir bankastjórunum að taka ákvörðun á grundvelli laga og reglna sem um starfsemi bankans gilda. Það er alveg út í bláinn að halda því fram að í þessu felist neikvæð afstaða.

Virðulegi forseti. Ég tek undir að það var mjög þarft að hreyfa þessu máli hér. Nú eru síldarstofnarnir á uppleið og menn hafa verið að gera sér vonir um að þeir yrðu vaxandi stærð í útflutningi landsmanna á næstu árum. Það er þess vegna enn þá mikilvægara en áður að halda í þá markaði sem fyrir hendi hafa verið og reyna að efla þá og styrkja. Þess vegna held ég að það sé ástæða til þess að menn taki einhverja áhættu í sambandi við viðskipti með síldina því að fullunnin vara er margfalt meira virði en síldarmjöl eins og allir vita. Mér finnst afstaða ríkisstjórnarinnar ræfilsleg og eymdarleg í meira lagi. Ég tel að verðugasta svarið við því sem bankinn spurði að hefði einfaldlega verið að það væri mælt með því að bankinn gerði þetta, en auðvitað minnt á það um leið að þarna væri um áhættu að ræða. Ég held að það hafi verið sá móralski stuðningur sem leitað var eftir og ég tel að þannig hefðu menn átt að taka á málinu. Það hafa margir miklar áhyggjur af því hvernig fer með þennan atvinnuveg okkar núna í vetur og ég ætla að nota tíma minn, með leyfi forseta, til að lesa upp ályktun stjórnar og samninganefndar fiskvinnslufólks innan Verkamannasambands Íslands sem er gerð í dag: ,,Sameiginlegur fundur stjórnar og samninganefndar deildar fiskvinnslufólks innan Verkamannasambands Íslands skorar á ríkisstjórnina að heimila Landsbanka Íslands að veita fyrirgreiðslu til þess að sölusamningar á saltaðri síld til Rússlands nái fram að ganga. Hér er meira í húfi en svo að tvískinnungsháttur þar sem hver vísar af sér megi verða endalok þessa máls. Hér er um framtíðarhagsmuni okkar að tefla og óvíst er ef við töpum þessu tækifæri til síldarsölu á stærsta markað fyrir saltaða síld að við eigum kost á því að nýta hann síðar.`` Það er með öllu óskiljanlegt í þeim atvinnu- og efnahagshorfum sem nú eru uppi að sá aðili sem á að gæta viðskiptahagsmuna okkar telji ekki verjanlegt að taka nokkra áhættu í ljósi þeirra hagsmuna sem hér er um að ræða. Atvinnulíf og afkoma fólks í mörgum byggðarlögum krefst þess að málið verði endurmetið án tafar. Þess vegna tek ég undir með hv. 5. þm. Austurl. að nú er þörf á neyðarfundi í ríkisstjórninni vegna þess að ég held að þetta segi nokkuð um þá afstöðu sem almennt er til þessa máls.

Herra forseti. Það er mikilvægt fyrir íslenska þjóð að fá sem mest verðmæti fyrir þær afurðir sem hún hefur úr að spila. Síldin er komin og síldin sem ekki veiðist fer hjá og þess vegna er mikilvægt og tímabært að fjalla um það mál sem hér er á dagskrá svo að lausn fáist. Auðvitað taka stjórnendur Landsbanka Íslands sjálfir ákvörðun um lánafyrirgreiðslu í sínum banka. Ríkisstjórnin er ekki bankastjóri Landsbanka Íslands. Og það er ástæðulaust að rugla þannig saman reytum á óeðlilegan hátt eins og hér hefur komið fram í máli sumra hv. þm. Hér er um að ræða viðkvæmt mál, pólitískt mál vegna þess að erfiðleikarnir eru fyrst og fremst þeir að það er verið að semja við land þar sem hefur verið við lýði pólitískt spilavíti. Auðvitað hljóta íslensk stjórnvöld að kappkosta að koma á skilvirku og traustu viðskiptasambandi við Rússland og önnur Evrópulönd sem vonandi rísa sem fyrst úr rústum kommúnismans. Hv. þm. Jóna Valgerður Kristjánsdóttir sagði áðan að ríkisstjórnin vildi ekki leggja lið með litla fingri í þessu máli. Það er dýr litli fingur, 800 millj. Um það snýst ekki málið að mínu mati heldur að finna eðlilegan farveg fyrir viðskiptasambönd við Rússland og önnur Austur-Evrópulönd. Hæstv. viðskrh. hefur lýst því yfir að unnið sé að málinu í hans ráðuneyti að því leyti sem unnt er og ég hvet til þess að það sé gert því að það er mikilvægt að nýta síldina þá hún kemur.

Virðulegur forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram og þátttöku þriggja hæstv. ráðherra í henni. Ég vona sannarlega að hún leiði til þess að eitthvað verði það aðhafst í málinu að þessi hnútur verði leystur því að svo er að sjá af umræðunni og ummælum hæstv. ráðherra að það sé þeim í rauninni mjög á móti skapi að Landsbankinn hafi ekki svarað síldarútvegsnefnd jákvætt um lánafyrirgreiðslu vegna þessara viðskipta. En hvers konar sambandsleysi er það sem er á milli ríkisstjórnarinnar og þeirra sem með völdin fara í bankakerfinu í landinu, í einum ríkisbankanum, að þessi vilji skuli þá ekki koma með öðrum hætti fram en raun ber vitni og bankastjórinn vitnar um, Sverrir Hermannsson fyrrv. alþm.? Hvernig má þetta vera? Ég held að ef ríkisstjórnin ekki treystir sér til að taka upp símann og koma sínum raunverulega vilja á framfæri verði að finna einhvern til að ganga í málamiðlun í þessu. Ég var að stinga upp á því að nefndir þingsins, sem eru mjög önnum kafnar við viðskiptamál m.a., efh.- og viðskn., líti á þetta efni og reyni að brúa þetta bil. Svo held ég að utanrmn. ætti að reyna að setja sig inn í þessa miklu hagsmuni og frambúðarviðskipti í austurveg á nýjum grundvelli. Ég heyri að hæstv. forsrh. tekur undir að hér sé hið mikilvægasta mál á ferðinni. En eftir fjögurra vikna umhugsun sendir hæstv. viðskrh. til Landsbankans svar með neikvæðri umsögn Seðlabankans sem er eina vísbendingin sem fram kemur og ríkisstjórnin leggst ekkert á aðra sveif en Seðlabankinn gerir í sinni skýrslu um þetta efni. Það er í það álit sem bankastjórar Landsbankans hengja sig þegar þeir taka afstöðu til málsins og þeir hafa þar nokkuð til málsbóta fyrst þeir fóru að spyrja ríkisstjórnina í þessu efni. Ég heiti á ráðherrana að bera sig nú saman um þetta og taka á málinu eins og að því er virðist vilji þeirra stendur til. Það þýðir ekkert að vísa í einhverjar viðræður sem eiga að fara fram varðandi viðskipti næstu ára. Við erum að spyrja um aðgerðir hér og nú. Það væri áreiðanlega þakkað fyrir það að hluti af þessum viðskiptum kæmist á og færi í gang, einhver söltun hæfist og einhver viðskipti hæfust á grundvelli þessa nýja samnings. Það er um það sem verið er að biðja og síðan eiga menn að geta prófað sig áfram hvernig þetta gengur. Áhættan virðist ekki vera svo skelfileg nema í enn meira óefni fari þar austur frá sem enginn út af fyrir sig getur fullyrt um. Enn er þar þó unnið að framleiðslu og viðskiptasamningurinn kveður á um vöruskipti. Mér er sagt af sendiráði okkar austur þar að samningamenn Rússa hafi lagt sig í framkróka um að tryggja sér að þeir hefðu eitthvað að bjóða á móti í þessum viðskiptum þannig að áhættan virðist ekki vera sú sem menn eru að mála hér á vegginn. Því er að rista sig fram úr þessum vanda og reyna að taka undir þær jákvæðu vonir sem kviknuðu víða um land þegar síldarafli fór að glæðast í byrjun ársins.

Virðulegi forseti. Það hefur væntanlega ekki farið fram hjá neinum, og vonandi ekki hv. þm. sem hér hafa talað, að stórfelldar breytingar eru nú í gerjun í þeim ríkjum sem áður tilheyrðu hinum víðlendu Sovétríkjum. Okkur berast á hverjum degi fréttir af erfiðleikum þeirra. Þess vegna er ákaflega sérkennilegt svo að ekki sé meira sagt að menn lýsi því hér yfir að það sem þurfi sé bara vilji til að eiga viðskipti við þessar góðu þjóðir án þess að menn geri grein fyrir því við hvern þau viðskipti ættu að fara fram. Ég vil benda á að þær fjórar vikur sem liðnar eru frá því að bankastjórn Landsbankans skrifaði ríkisstjórninni eru einmitt þær vikur sem einna örlagaríkastar hafa orðið í sögu Sovétríkjanna. Þar er allt í uppnámi,  Mér virðast, virðulegi forseti, ýmsir möguleikar ókannaðir í þessu máli. Ég nefni afhendingu á minna magni síldar, ég nefni lægri lánveitingu, ég nefni möguleika á einhvers konar vöruskiptum, möguleika á því að þeir innlendu aðilar sem hér eiga fyrst og fremst fjárhagslegra hagsmuna að gæta setji Landsbankanum þær tryggingar sem nauðsynlegar eru. Loks er hugsanlegt að á alþjóðlegum tryggingamarkaði megi kaupa tryggingar gagnvart því að rússneski bankinn kynni að vanefna skuldbindingar sínar gagnvart Landsbankanum eða saltendum. Því miður virðast þessi atriði lítt eða ekki hafa verið könnuð af bankanum eða síldarsölufyrirtækjunum, en það er einmitt þeirra að gera það. Þetta eru allt saman fyrst og fremst viðskiptaleg verkefni. Vissulega eru þessi verkefni vandasöm úrlausnar við ríkjandi aðstæður. En það er fráleitt að vísa þeim einfaldlega á ríkið og sitja svo með hendur í skauti. Það er næsta sérkennilegt að þegar þeir austur í Rússlandi eru að brjótast undan ríkisforsjánni skuli menn á Íslandi þrábiðja um hana. Þetta vildi ég, virðulegi forseti, láta koma fram, en ítreka að að sjálfsögðu munu Íslendingar taka þátt í neyðaraðstoð við þær þjóðir sem áður tilheyrðu Sovétríkjunum. Að því máli er nú unnið á vegum ríkisstjórnarinnar. Ég vil þakka hv. 1. þm. Austurl. fyrir að víkja að aðstoðinni í sínu máli og hafa hér uppi málefnalegar ábendingar um hvernig mætti á þessu máli taka. En síðast en ekki síst vil ég minna á að það er ekki ríkisstjórnarinnar að taka ákvarðanir um einstakar lánveitingar Landsbankans. Til þess höfum við ráðið bankastjóra að mér skilst á sæmilegum kjörum.

Virðulegi forseti. Mig langar fyrst að forvitnast um hvort fundi í efh.- og viðskn. sé lokið. Ég tel eðlilegt að nefndarmenn séu viðstaddir þessa umræðu, ekki er gott að halda umræðu áfram ef enn þá er verið að funda í nefndinni, enda var fundarhlé gert áðan til þess að efh.- og viðskn. fengi tíma til umfjöllunar um önnur mál sem þar hafa legið fyrir. Jafnframt hvort hæstv. fjmrh. sé ekki í húsinu eða væntanlegur að umræðunni ef henni skal nú haldið áfram.

Hæstv. fjmrh. er væntanlegur. Hann var einmitt í símanum að leita upplýsinga um málið og hvar það stæði. Forseti veit ekki annað en nefndin sé að ljúka störfum ef hún hefur ekki þegar lokið störfum. Það var í samkomulagi við nefndarformann að fresta þessum fundi þar til 15 mínútur yfir 5. Forseta hafa ekki borist boð um annað en það hafi verið í lagi að hefja störf.

Ég þakka forseta fyrir þær upplýsingar og vænti þess að a.m.k. sé nefndarfundi alveg að ljúka.  Við erum að ræða frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1992 sem flutt er á þskj. 30 og var 30. mál þingsins að þessu sinni og sjálfsagt og eðlilegt að það mál sé rætt nú sem næst áramótum og sem næst afgreiðslu fjárlaga af því að þetta er auðvitað mál sem tengist fjárlagaafgreiðslunni í öllum meginatriðum og hlýtur að vera eðlilegt að stefna að því að þessi mál, þau tvö séu afgreidd sem næst í einu þó auðvitað geti ýmsar aðstæður í þjóðfélaginu og stjórnmálalegs eðlis valdið því að slíkt sé ekki framkvæmanlegt og hefur svo oft verið áður að ekki hefur tekist að afgreiða þessi tvö mál samhliða eða svo til. Reyndar virðist nú svo einmitt nú að það sé ýmislegt sem bendir til þess að eðlilegt væri að fresta um sinn afgreiðslu þessa frv. vegna þess ástands sem ríkir bæði í þjóðfélaginu og einnig á ríkisstjórnarheimilinu og hjá stjórnarliðunum sem fram á þennan síðasta dag eru sífellt að koma hér með nýjar og nýjar tillögur sem varða ríkisfjármálin og hafa áhrif á lánsfjárlögin. Þetta er alveg sami leikurinn og átti sér stað varðandi afgreiðslu fjárlaga fyrir jólin. Í þingsköpum Alþingis segir svo í 25. gr., með leyfi forseta: ,,Til fjárln. skal m.a. vísa frv. til fjárlaga, fjáraukalaga, lánsfjárlaga og laga um samþykkt á ríkisreikningi er 1. umr. um þau er lokið.`` Og síðan segir þegar fjallað er um vinnubrögð fjárln. við hin einstöku mál: ,,Til efh.- og viðskn. vísar fjárln. frv. til lánsfjárlaga og tekjugrein fjárlagafrv.`` Nú er það svo, meira að segja í viðbót við það sem segir í 25. gr. þingskapa Alþingis, að fjárln. beindi því til efh.- og viðskn. að ljúka umfjöllun um lánsfjárlögin þannig að lánsfjárlögin hafa að þessu sinni ekki komið til umfjöllunar í fjárln. þar sem ég á sæti og þess vegna ekki gefið neitt tækifæri á að bera þar saman þá stöðu sem nú er uppi við afgreiðslu lánsfjárlaganna og hvernig það mál lítur út og endanlega afgreiðslu fjárlaganna. Nú er ég ekki með þessum orðum að væna hv. efh.- og viðskn. um að hún gæti ekki alls réttlætis í þessu efni og fjalli þannig um málið sem hér er nú til umræðu að hún sé ekki fullfær um að ljúka afgreiðslu þess til þingsins, en það getur ekki talist óeðlilegt að fjárln. fjallaði eitthvað um þetta einnig fyrst svo er nú komið að umræðan hefur dregist og er ekki lengur í beinum tengslum við afgreiðslu fjárlaganna sjálfra og um hefur hægst verulega hjá fjárln. Þannig að hún gæti komið að þessari málsmeðferð á nýjan leik. Ég held raunar að það væri ekki vanþörf á því vegna þess hversu mjög það tengist afgreiðslu fjárlaganna og þeim breytingum sem stöðugt eru að verða á þessum málum, þeim breytingum sem stöðugt eru að verða á efni þeirra frumvarpa sem ríkisstjórnin hefur verið með til meðferðar og þingið hefur haft til umfjöllunar á undanförnum vikum og öll tengjast á einn eða annan hátt fjárlagaafgreiðslunni fyrir utan fjárlögin sjálf, þetta frv. til lánsfjárlaga, frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum, bandormurinn svokallaði, og svo einnig frv. um Hagræðingarsjóðinn sem hér hefur verið til umræðu undanfarna daga. Ég spyr aftur, virðulegi forseti, hvort ekki sé von á fjmrh. eða ráðherrum að þessari umræðu. Það er ekki óalgengt að stjórnarandstæðingar tali fyrir daufum eyrum stjórnarliða og þeir láti a.m.k. sumir hverjir lítt sjá sig í þingsölum. Það á að vísu ekki við um alla og t.d. ekki þann hv. þm. sem hér stendur, fulltrúi Alþfl., eini stjórnarliðinn sem nú er í þingsal fyrir utan hæstv. forseta. Hann hefur yfirleitt setið þingfundi vel. En mér finnst þetta frekar þunnskipaður bekkur og enginn hæstv. ráðherra sem sér ástæðu til að fylgjast með umræðum um lánsfjárlög.

Ég tek undir með hv. þm. um að hér ætti viðkomandi ráðherra að vera viðstaddur. Ég sé að hann er í húsinu og einnig hæstv. forsrh. Ég vænti þess að þeir komi innan tíðar. Ef hv. þm. vill gera hlé á ræðu sinni meðan þeir eru að koma sér hingað er það hjartanlega velkomið.

Virðulegi forseti. Ég þakka út af fyrir sig fyrir það, en í trausti þess að það líði ekki margar mínútur enn, það eru þegar liðnar 10 mínútur síðan hæstv. forseti sagði að fjmrh. væri væntanlegur á hverri stundu, ef það gerðist nú innan tveggja eða þriggja mínútna eða svo, þá held ég áfram ræðu minni, en mundi annars óska þess að gera á henni hlé því að þetta finnst mér í raun algerlega óviðeigandi og ólíðandi. Það er ýmislegt sem við stjórnarandstæðingar viljum gjarnan ræða við hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn. En sjáum til aðeins hvað gerist. Ég var að ræða um vinnubrögð og tel að það hefði ekki verið óeðlilegt að fjárln. hefði eitthvað fjallað um málið á ný þó hún hafi á sínum tíma vegna anna við afgreiðslu fjárlagafrv. sjálfs óskað eftir því við efh.- og viðskn. að hún kláraði meðhöndlun frv. um lánsfjárlögin. Þetta segi ég vegna þess að við stjórnarandstæðingar höfum gagnrýnt málatilbúnaðinn allan. Við gagnrýndum strax í haust gerð fjárlagafrv. og töldum þrátt fyrir ummæli hæstv. fjmrh. að þar væri um að ræða algerlega ný vinnubrögð og frv. sem væri að þessu sinni raunhæfara en fjárlagagerð á undanförnum árum. Þetta leyfðum við okkur að efast um strax við 1. umr. fjárlaga og reyndar sýndi málatilbúnaðurinn það allur og málsmeðferðin öll. Alveg fram á síðasta dag við afgreiðslu fjárlaganna voru stöðugt að koma fram nýjar og nýjar hugmyndir um nýjar og nýjar breytingar á þessum málum og það sýndi að málatilbúnaðurinn var ekki nægilega vandaður og það síðan einnig sem hefur verið að gerast nú eftir áramótin, bæði varðandi afgreiðslu lánsfjárlaganna og kannski ekki síður afgreiðslu frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum sem hér á eftir að koma til umræðu.

Forseti vill upplýsa hv. þm. um að hæstv. fjmrh. er á leiðinni.

Já, þakka fyrir þær upplýsingar, virðulegi forseti, en það getur auðvitað þýtt að ég neyðist til að endurtaka eitthvað af því sem ég hef verið að segja til þess að hæstv. fjmrh. heyri það þegar hann kemur í salinn. En þegar ég tala um óvandaðan undirbúning og óvandaðan málatilbúnað af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og hv. stjórnarliða á ég t.d. við að það kom í ljós við afgreiðslu fjárlaga að það var ekki samstaða um ákveðna þætti afgreiðslu þeirra mála sem þar voru lögð til, t.d. skólagjaldanna sem fjárlagafrv. gerði ráð fyrir. Það var ekki samstaða hjá stjórnarliðum um það mál. Það kom reyndar líka í ljós eins og hefur verið rakið í umræðum um þessi mál, sem öll tengjast meira eða minna ríkisfjármálunum og skattamálum, tekjuöflunarmál hæstv. ríkisstjórnar, að það var ekki samstaða um ýmsa þætti þeirra mála svo sem eins og sjómannaafsláttinn svo að eitthvað sé nefnt. Það hefur ekki verið og var ekki samkomulag um hvernig staðið skyldi að því að skattleggja sveitarfélögin eins og þingheimur allur veit og nýjar og nýjar hugmyndir og tillögur komu fram í því efni meðan verið var að vinna málið. Meira að segja eftir að það var komið hér inn í þingið til umræðu og afgreiðslu var verið að tilkynna nýjar og nýjar hugmyndir og nýjar og nýjar breytingar, hvernig skyldi staðið að þessum málum, og svo er nú verið að vinna að hugmyndum um hvernig framkvæma skuli síðan þessi fjárlög sem við leyfðum okkur að efast um, stjórnarandstæðingar, að væru raunhæf og töldum alls ekki geta staðist og hvernig eigi að standa að framkvæmd þeirra. Það er nú í umræðu hjá ríkisstjórn og stjórnarliðum og nýjar og nýjar hugmyndir eru að koma inn í efh.- og viðskn. og fagnefndir þingsins um þá þætti. Ég nefni t.d. breytingar á almannatryggingalöggjöfinni og virðist ekki vera mikill friður um það. Auðvitað vitum við ekki enn þá hvort samstaða er um það hjá hæstv. ríkisstjórn og hjá hv. stjórnarliðum. Ég sé að hæstv. fjmrh. er hér kominn og lýsi ánægju minni með það. En mér finnst afar óeðlilegt að hæstv. ráðherrar sem leggja fram þau mál sem hér eru til umræðu skuli ekki sjá sóma sinn í því að vera í þingsal og hlýða á þær umræður sem hér fara fram. Mig langar aðeins að segja við hæstv. fjmrh. að auðvitað tengist frv. til lánsfjárlaga, sem hér er til umræðu fjárlagagerðinni allri að miklu leyti. Og þó svo fjárln. vísaði málinu til efh.- og viðskn. fyrir jólin þegar fjárlagaumræðan var í gangi og vinnan mikil í fjárln. við það frv., þá tel ég ekki óeðlilegt að fjárln. kæmi einnig að einhverju leyti aftur að þessu máli nú þar sem nú hefur um hægst í störfum fjárln. og eðlilegt að hún fjalli um lánsfjárlögin, a.m.k. fylgist nefndin með því og þeim breytingum sem eru stöðugt að gerast á þeim frumvörpum sem ríkisstjórnin hefur lagt hér fyrir þingið og eru nú til meðferðar hjá þinginu og öll tengjast ríkisfjármálunum eins og frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum sem hér á eftir að koma til umræðu aftur. Í þingsköpum Alþingis segir beinlínis að frv. til lánsfjárlaga skuli vísað til fjárln. og það er hún sem á að fjalla um málið þó að hún fyrir jólin vísaði þeirri umfjöllun til efh.- og viðskn. Þetta segi ég líka vegna þess að við höfum talið að öll málsmeðferð væri óvönduð og óraunhæf fjárlagagerð þrátt fyrir fullyrðingar hæstv. fjmrh. og stjórnarliða um að nú hafi verið staðið að málum með öðrum og betri hætti en oft áður, en það sýnir sig nú á umræðum þessa dagana að þegar eru komin upp ýmiss konar vandamál og vandkvæði við það hvernig skuli vinna úr fjárlagafrv. og hvernig skuli ná þeim markmiðum sem þar eru sett um aðhald í ríkisfjármálum og ríkisrekstri og kemur það okkur stjórnarliðum út af fyrir sig ekki á óvart sem lýstum því yfir strax við afgreiðslu málsins að þar væru bæði dulin vandamál og óleyst og svo auðvitað sá mikli vandi sem því fylgir að framkvæma þann flata niðurskurð sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Þar sem þessi mál tengjast í raun öll fjárlagagerðinni, frv. sem hér er til umræðu og þau sem hafa verið hér til umræðu seinustu daga og reyndar eitt enn sem á eftir að koma til umræðu þar sem efh.- og viðskn. hefur nú lokið umfjöllun sinni, ef ég veit rétt, um bandorminn svokallaða eða ráðstafanir í ríkisfjármálunum, sem líka á eftir að koma til umræðu, og tengjast öll ríkisfjármálunum, þá langar mig til að fara nokkrum orðum um hvernig muni ganga framkvæmd þeirra markmiða sem fjárlögin fela í sér og spyrja hæstv. fjmrh., og e.t.v. einnig menntmrh. ef hann væri í húsinu eða gæti komið innan tíðar, hvernig fyrirhugað er að standa að framkvæmd þessa flata niðurskurðar. Nú er það svo að við höfum heyrt varðandi framlög til skólanna að menntmrn. hafi gefið upp boltann með það við fræðslustjórana að e.t.v. væri hægt að dreifa þeim flata niðurskurði sem fjárlögin gera ráð fyrir á ekki bara árið 1992 heldur á næsta skólaár sem hlýtur að þýða að eitthvað af sparnaðinum kemur ekki fram fyrr en á árinu 1993. Mig langar að spyrja hæstv. fjmrh. að því hvernig hugmyndin sé að standa að því eða hvort nú þegar sé farið að gefa eftir varðandi markmiðin sem fjárlögin setja því að þá hlýtur það þá þegar að hafa áhrif á afgreiðslu lánsfjárlaganna. Þess vegna tel ég eðlilegt og sjálfsagt að taka það inn í þessa umræðu. Ef nú þegar liggja fyrir hugmyndir um að víkja frá markmiðum fjárlaganna hlýtur það að þýða einnig að lánsfjárlögin standast þá ekki lengur samanburð eða samræmingu við fjárlögin nema þá að uppi séu einhverjar aðrar hugmyndir í menntmrn. um að spara á móti því svigrúmi sem þarna hefur verið vikið að eða í einhverjum öðrum ráðuneytum. Það tel ég nauðsynlegt að fá upplýst áður en afgreiðslu lánsfjárlaganna lýkur. Það má nefna fleiri þætti sem varða framkvæmd fjárlaganna og tengjast lánsfjárlagaafgreiðslunni en bara menntamálin. Þar er hinn stóri málaflokkur heilbrigðis- og tryggingamála sem ég veit að hefur þegar verið í umræðu töluvert hjá efh.- og viðskn., framkvæmd fyrirhugaðs niðurskurðar í lífeyristryggingunum. Það mál á auðvitað eftir að koma til umræðu þegar það frv. kemur hér inn. Ég ætla þess vegna ekki að fara ítarlega yfir þær hugmyndir sem þar eru til umræðu, en vil nefna við hæstv. ráðherra að fjárvöntun ríkisspítalanna á þessu nýbyrjaða ári miðað við rekstur sl. árs er um það bil 500 millj. kr. sem skiptast reyndar þannig að hinn flati niðurskurður, 6,7% á laun og 1,3% á rekstrargjöld, er um það bil 310 millj. kr. Síðan var óbættur halli síðasta árs svo sem vitað var þegar við fjárlagaafgreiðsluna upp á rúmar 100 millj. Ef ríkisspítalarnir ættu að starfa með svipuðum hætti, umfang þeirra ætti að vera með svipuðum hætti og á síðasta ári, þá vantaði einnig 110 millj. kr. í grunn fjárlaganna til þess að það væri hægt. Samtals nemur þessi fjárvöntun 523 millj. kr. Nú þegar hafa verið til umræðu í stjórnarnefnd ríkisspítalanna nokkrar tillögur um hvernig standa megi að þessum málum og hvernig ná megi markmiðum fjárlaganna ef svo fer að ríkisspítalarnir verði neyddir til að spara þennan hálfa milljarð kr. Ég er alveg viss um að þær hugmyndir allar verða erfiðar í framkvæmd. Ég er ekki að segja að það þurfi ekki að skoða ítarlega hvernig ná má fram almennum sparnaði og gæta aðhalds í hinum opinbera rekstri. Það er að sjálfsögðu nauðsynlegt. Það er nauðsynlegt á hverjum tíma. Það á auðvitað við um skólakerfið sem ég var að ræða um áðan og það á við um heilbrigðisþjónustuna einnig. Þess vegna hafa verið lagðar fyrir stjórnarnefndina hugmyndir ríkisspítalanna um almennan sparnað upp á kannski allt að 100 millj. kr. sem þó er ekki enn þá sýnt hvernig hægt sé að ná fram. En það dugar skammt til að finna þessar 500 millj. kr. sem vantar og því þarf að grípa til miklu róttækari ráðstafana eða aðgerða til að leysa málin en almenns sparnaðar upp á 100 millj. Hugmyndir hafa verið uppi um að loka jafnvel alveg einstökum deildum stofnunarinnar, t.d. öldrunarþjónustudeildum eða öðrum meðferðardeildum, ellegar draga úr hjartaskurðlækningum, bæklunarlækningum og þjónustu annarra deilda sjúkrahússins sem hlýtur að verða mjög erfitt í framkvæmd og hafa alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir svo utan það að sparnaður er ekki bara fyrirhugaður á ríkisspítölunum heldur einnig á öðrum heilbrigðisstofnunum, sjúkrahúsum um allt land sem þýðir að þau hljóta að þrýsta hluta af starfsemi sinni og þeirri þjónustu sem þau hafa hingað til veitt yfir á stærstu sjúkrahúsin og það mun alveg tvímælalaust bitna á ríkisspítölunum. Það hefur sýnt sig áður þegar svipaðar aðferðir og svipaðar leiðir hafa verið reyndar. Auðvitað ætti fremur að spyrja hæstv. heilbrrh. eftir því hvernig hann sér þetta geta gengið fram, en reyndar er það svo að þessar hugmyndar hafa verið kynntar fyrir ráðherra þannig að honum er ekki alveg ókunnugt um hvað er verið að ræða í stjórnarnefndinni. Því miður virðist það vera svo að ráðherrann geri ráð fyrir að ríkisspítalarnir verði neyddir til að ná öllum þessum sparnaði fram upp á kannski 1 / 2 milljarð eða fast að því. Sýnist mér ef svo fer fram að ríkisspítalarnir eigi ekki að fá neitt til baka af því óráðstafaða fé sem ráðuneytin þó hafa, hluta af þeim flata niðurskurði sem ráðuneytin hafa til að reyna að framkvæma sparnaðinn, og hætta á að það eigi þá einhverjir aðrir að njóta þess mikla niðurskurðar sem á að framkvæma á ríkisspítölunum. Nú er of snemmt að segja til um þetta og mér er jafnframt tjáð að ráðuneytin ætli að leggja fram tillögur um hvernig að þessum sparnaði verði staðið fyrir miðjan febrúar, 10. febrúar hefur verið nefndur við stjórnarnefnd ríkisspítalanna. Fyrir þann tíma er ekki auðvelt að gera sér grein fyrir því hvert rekstrarumfangið verður, hver nauðsynlegur sparnaður verður, til hvaða aðgerða þarf að grípa fyrr en ljóst er hvaða fjármuni þessar stofnanir fá endanlega til ráðstöfunar. Og þá kem ég enn að starfsemi fjárln. sem ég tel að sé nauðsynlegt að fylgist mjög grannt með þessum málum, fylgist með því hvernig þessi flati niðurskurður verður framkvæmdur og fylgist einnig með því hvernig hinum óráðstöfuðu fjármunum, sem samtals eru um 1 milljarður kr., verður ráðstafað til hinna ýmsu stofnana á ný þannig að við sjáum þá hvernig þessi mál ganga fram og að fjárveitingavaldið upp á 1 milljarð kr. sé ekki algerlega sett í hendurnar á hæstv. ráðherrum heldur hafi nefndir þingsins einhverja möguleika á að fylgjast með því hvernig það gengur fram. Ef það væri nú svo, hæstv. fjmrh., að það væru einhverjar nú þegar fram komnar hugmyndir uppi um það varðandi menntamálin að dreifa hluta af sparnaðinum yfir á árið 1993, ef marka má fréttir í fjölmiðlum, þá spyr ég hvort það sé kannski eitthvert svigrúm í heilbrigðisgeiranum að viðhafa svipuð vinnubrögð. Eru menn farnir að tala um það nú þegar að færa eitthvað af þessum sparnaði yfir á næsta ár? Og þá hlýtur það einnig að hafa áhrif á lánsfjárlögin eins og það svigrúm eða þær breytingar sem mér heyrðust nú þegar vera til umræðu varðandi menntamálin. Þetta finnst mér nauðsynlegt að draga inn í þessa umræðu og fá viðbrögð hæstv. ráðherra við þessum hugmyndum. Þá er það enn til að nefna að enn ríkir fullkomin óvissa um ýmsa veigamikla þætti efnahagsmálanna og framvindu þeirra á þessu nýbyrjaða ári sem lánsfjárlögin gætu þurft að taka til. Það er vikið að því í nál. frá minni hluta efh.- og viðskn., reyndar bæði nál. sem prentað er 9. des. sl. vegna þess að þá var nú staðan þannig að stjórnarflokkarnir voru enn að glíma við að koma sér saman um hvernig afgreiða mætti fjárlögin og hvernig mætti ná endum við þá afgreiðslu og allir vita hvernig það var endanlega gert með þessari nauðungaraðferð, ef má kalla það, að leggja á flatan niðurskurð upp á marga milljarða kr., sem algerlega er óljóst með á þessu stigi hvernig tekst að vinna úr, og svo líka að í frhnál. minni hlutans kemur það sjónarmið einnig fram að enn er svo mikil óvissa um niðurstöðu og framkvæmd fjárlaganna að ekki væri óeðlilegt að bíða eitthvað með afgreiðslu þessa frv., t.d. meðan línur eru að skýrast. Láta koma í ljós hvernig ríkisstjórnin ætlar að ná þessum sparnaði, og svo kannski líka meðan línur eru að skýrast með það hvernig málum vindur fram á vinnumarkaði. Það er greinilegt að þær aðgerðir sem ríkisstjórnin taldi þó þær einu sem ríkisvaldinu bæri að beita sér fyrir, þ.e. að reyna að hafa fjárlagahallann sem minnstan til að geta knúið niður vextina, ætla nú heldur litlu að skila, hæstv. fjmrh. Í svari sem hæstv. ráðherra veitti í gær við máli hv. 1. þm. Austurl. kom m.a. fram að ríkisstjórnin ætlaði að reyna að knýja á um lækkun vaxta og þar var nú sannarlega stigið stórt skref að lækka vexti á spariskírteinum ríkissjóðs sem eru í áskrift úr 8,1% í 7,9%. 0,2% lækkun er mat hæstv. ráðherra á því hvernig til hafi tekist um þessa einu efnahagsaðgerð sem hæstv. ríkisstjórn hefur talið að sér bæri að beita sér fyrir eða láta sig nokkru varða, þ.e. glíma við hallann á fjárlögum ríkisins. Annað hefur ekki staðið upp úr þessum hæstv. ráðherrum og árangurinn er þessi: Í vor hækkuðu þeir vextina um 2,0%, nú lækka þeir þá um 0,2%. Ég vona sannarlega að við eigum eftir að sjá einhverjar aðrar tillögur frá hæstv. ríkisstjórn í þessu efni og er reyndar alveg viss um að það er það sem skiptir sköpum um hvernig takast muni til um að ná hér einhverju samkomulagi á vinnumarkaði. Þar held ég að mest gefi að geta lækkað vextina og ég er reyndar sannfærður um að lækkun vaxta er nú möguleg, hún er fyrir hendi nú, meiri en hér hefur verið boðuð. Ég ber fyrir mig í því efni m.a. viðræður við bankamenn sem þó segja að ríkissjóður verði að ganga á undan með ríkisskuldabréfin eða spariskírteinin til þess að einhver von sé til þess að bankakerfið geti haldið áfram að lækka vextina. Búnaðarbankinn hefur reyndar reynt að hafa uppi nokkra tilburði í þessu sambandi, en betur má ef duga skal. Allir vita að þessir háu vextir voru á seinasta ári að sliga atvinnulífið og eru að því enn og reyndar heimilin einnig. Lækkun vaxta er því alveg örugglega stærsta kjaramálið sem fyrir hendi er í dag og ég fullyrði að til þess að stíga stærri skref í því efni er nú svigrúm ef ríkisstjórnin vill hafa þar frumkvæði, ganga á undan og hafa uppi um það einhverja tilburði og sýna að hún hafi yfirleitt áhuga á því að ná niður vaxtastiginu. Mig langar, virðulegi forseti, aðeins að nefna það, þó að það sé kannski mál sem kemur til umræðu aftur við afgreiðslu bandormsins svokallaða, eða spyrja um það hvernig ríkisstjórnin hyggst haga sér varðandi vinnubrögð hinna svokölluðu tilsjónarmanna eða eftirlit ríkisstjórnarinnar, ríkisvaldsins við framkvæmd fjárlaganna t.d. á hinum stærstu stofnunum. Þá nefni ég aftur ríkisspítalana. Ég hefði átt að nefna það þegar ég var að tala um þá áðan. Hvernig ætlar ríkisstjórnin virkilega og hæstv. fjmrh. einhverjum tilsjónar- eða eftirlitsmönnum að fylgjast með framkvæmd fjárlaga hjá svoleiðis stofnun sem hefur mjög öfluga skrifstofu til að vinna þau mál? Ég veit að hæstv. fjmrh. er mjög vel kunnugur vinnubrögðum þar sem fyrrv. formaður stjórnarnefndar ríkisspítalanna og veit hvernig þar er unnið. Þar hafa menn lagt hart að sér á undanförnum árum að ná fram sparnaði og ná fram aðhaldi í rekstri þessarar stóru stofnunar. Það kann að vera að í einhverjum smærri stofnunum sé hægt að fela einhverjum einstaklingum að fylgjast með ákveðnum þáttum í starfsemi þó að það séu ekki mjög geðfelld vinnubrögð, en ég spyr nú eftir því hvernig eigi að vinna að því á hinum stærstu stofnunum sem líka skipta mestu máli. Að lokum, virðulegi forseti, langar mig aðeins að nefna mál sem fór hljótt við afgreiðslu fjárlaganna og reyndar var mjög lítið til umræðu, varðar að hluta til tekjuöflun þar sem gert er ráð fyrir að ríkissjóður njóti arðgreiðslna frá ríkisfyrirtækjum. Hugmyndir um reglur að þessum arðgreiðslum voru settar fram í þskj. 295 sem brtt. frá meiri hluta fjárln. við afgreiðslu fjárlaganna við 3. umr. og hlutu eins og ég sagði áðan mjög litla eða nánast enga umræðu í þinginu, enga í fjárln. sjálfri, þegar fjárlagafrv. var til 3. umr. Þó benti ég á að á síðustu mínútum síðasta fundar fjárln. hafi þessar hugmyndir komið fram og verið skellt inn í brtt. og eru þar sem 2. liður í þessu þskj. og auðvitað samþykkt af stjórnarliðinu hér á Alþingi og hefur yfirskriftina: Reglur um útreikning arðgreiðslna ríkisfyrirtækja. Hvert er að áliti hæstv. fjmrh. haldið í þessum reglum? Hvernig er í raun lagalegt hald þessara reglna við að afla þeirra tekna sem gert er ráð fyrir? Í fjárlögunum er gert ráð fyrir að þessar arðgreiðslur skili ríkissjóði 150 millj. kr. Hér voru tilnefndir sex flokkar ríkisfyrirtækja, bæði hrein ríkisfyrirtæki, fyrirtæki sem ríkið á hluta í, hlutafélög og svo t.d. peningastofnanir eins og bankarnir, Landsbankinn og Búnaðarbankinn. Þessum aðilum er gert að greiða samkvæmt reglum sem voru settar á blað ákveðnar tekjur í ríkissjóð. Ég hafði á þessu fyrirvara fyrir hönd minni hluta fjárln. og taldi vafasamt að hægt væri að ákveða þessar arðgreiðslur með þessum hætti einum. Ég er ekki lögfróður maður þannig að ég veit ekki hvernig það kann að verða túlkað af þeim sem lögfróðir eru, en langar að spyrja einmitt hæstv. fjmrh. um það mál nánar af því að umræðan var lítil sem engin um það við fjárlagaafgreiðsluna. Þar að auki er mér nú sagt að þessi útreikningur geti þýtt miklu hærri upphæðir en fjárlögin gera ráð fyrir ef honum er beitt til hins ýtrasta og ef það stenst að framkvæma það eins og þessar reglur eru hér settar á blað. Ég hef jafnvel fengið upplýsingar um að bankarnir tveir sem ég nefndi áðan, Landsbankinn og Búnaðarbankinn, muni þurfa að greiða meira en 150 millj. kr. En ég hef þó ekki þann útreikning fyrir framan mig. En ef það er rétt og ef farið er eftir því sem þessar reglur kveða á um og það þýðir svo miklar upphæðir, þá er hér um verulega skattheimtu að ræða, miklu meiri skattheimtu af þessum fyrirtækjum en gert var ráð fyrir við fjárlagaafgreiðsluna, fyrir utan það svo kannski fyrst og fremst, sem mig langar að fá hér upplýst, hvert sé líklegt lagalegt gildi þessarar aðferðar við að ákveða þessar arðgreiðslur og hvort líklegt sé að það muni vera hægt að fylgja þessu eftir á þennan hátt og jafnframt hvort hæstv. fjmrh. hafi nú þegar séð nokkuð um það hvaða tekjur muni hér vera um að ræða. Ef það er svo að það kunni að vera tugir eða jafnvel hundruð milljóna umfram það sem gert var ráð fyrir við fjárlagaafgreiðsluna væri fróðlegt að fá það upplýst áður en afgreiðslu allra þeirra mála sem varða ríkisfjármálin er lokið í hv. Alþingi. Nú er það reyndar svo að sum þessi fyrirtæki eru fyrirtæki sem ríkissjóður e.t.v. þarf að leggja til fjármagn á annan hátt svo að það er kannski að færa úr einum vasanum í annan að láta þessi fyrirtæki greiða arð með þessum hætti. Sum þeirra hafa ekki verið rekin með hagnaði þannig að þau hafa alls ekki getað skilað neinum arði eins og hér er gert ráð fyrir. Kann því að vera að mikil óvissa sé í þessum útreikningum og þessari áætlun um arðgreiðsluna. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa öllu fleiri orð um þetta mál að þessu sinni, en taldi nauðsynlegt að ræða um þessa útgjaldasömu málaflokka eins og menntamálin og heilbrigðismálin sérstaklega og fá álit hæstv. fjmrh. og reyndar hefði verið gott að þeir fagráðherrar þessara útgjaldasömu málaflokka hefðu verið viðstaddir umræðuna líka og svarað fyrir það hvernig þeir ætla að ná fram þeim sparnaði sem fyrirhugaður er í fjárlögunum nýsamþykktu og hvort það er svo að það sé nú þegar fyrirhugað að gefa eftir í þessu ákveðna þætti og flytja þá hugsanlega sparnað af aðgerðum sem t.d. hæstv. menntmrh. hefur boðað yfir á árið 1993. Ef það er rétt hlýtur það að þurfa að hafa áhrif á afgreiðslu lánsfjárlaganna og rétt og eðlilegt að taka það til umræðu og umfjöllunar í umræðu um þetta frv. Einnig vil ég árétta þá skoðun mína að það sé ekki óeðlilegt að fjárln. fylgist með því sem hér er að gerast og fjalli e.t.v. um þessi mál að einhverju leyti þó svo hún hafi áður við önnur skilyrði og aðrar aðstæður beint t.d. umfjöllun lánsfjárlaganna til efh.- og viðskn. eins og ég rakti í upphafi máls míns.

Virðulegi forseti. Þó að aðalerindi mitt í þessari umræðu um lánsfjárlögin sé að mæla fyrir brtt. sem ég flyt ásamt nokkrum öðrum hv. þm. við lánsfjárlögin ætla ég að fara örfáum orðum í upphafi um málið í heild, en hér er um að ræða heildarramma um lántökur ríkissjóðs á næsta ári. Þessi heildarrammi verður með engu móti slitinn úr samhengi við fjárlög og frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum sem liggur fyrir hv. efh.- og viðskn. og þingsaga þessara frv., sérstaklega um ráðstöfun í ríkisfjármálum eða svokallaðs bandorms, er að verða nokkuð skrautleg. Það má segja að saga frv. sé ein hörmungarsaga. Því var frestað fram yfir jólahlé eins og hv. þm. vita. Síðan bregður svo við að ofan í breytingar sem komu á frv. rétt fyrir jólin koma núna enn þá meiri breytingar við þessa umfjöllun sem átti aðeins að standa í 2--3 daga eftir því sem talsmenn ríkisstjórnarinnar upplýstu. Þá koma brtt. um svo viðkvæm mál að ótrúlegt er. T.d. er tekjutengingu ellilífeyris blandað inn í þetta mál og breytingum á almannatryggingalögunum. Það er satt að segja alveg ótrúlegt að hæstv. ríkisstjórn skuli hugsa sér að slík mál fari í gegn á skömmum tíma. Þar að auki kemur þetta tekjutengingarmál inn á margs konar aðra löggjöf og nú er upplýst vegna vinnu í hv. heilbr.- og trn. að enn þá er vegið að sjómönnum með frv. ofan á þau átök um sjómannaafslátt sem urðu fyrir jólin. Þetta er allt með miklum ólíkindum og það er satt að segja erfitt að afgreiða frv. um lánsfjárlög fyrr en þessi heildarmynd liggur fyrir. Alltaf hafa verið að koma nýjar og nýjar upplýsingar í nefndum það sem af er þessu ári og ég veit ekki á þessari stundu hvaða enda það hefur. En einkenni á þessu öllu saman er það sama og var í desember við fjárlagagerðina, að það er verið að brjóta upp viðkvæma lagabálka, breyta þeim til lengri tíma og hnýta inn í bandorm um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Auðvitað verða lánsfjárlög ekki slitin úr samhengi við þessa heildarmynd. Ég get ekki stillt mig um að minnast á eitt efnisatriði varðandi lántökur ríkissjóðs og beina spurningum til fjmrh. um hvort það sé ætlunin að halda enn áfram á þeirri braut á næsta ári að selja húsbréf erlendis. Ég segi þetta að gefnu tilefni af því að í janúar barst skýrsla frá Jóhönnu Sigurðardóttur félmrh. um framkvæmd laga um húsbréfaviðskipti og þar er eitt af því sem starfshópurinn leggur til að húsbréf verði seld erlendis. Það var upplýst í viðtölum við fjárln. fyrir jól af ráðgjöfum ríkisstjórnarinnar, sem ég hygg að Þjóðhagsstofnun sé, talsmönnum hennar, að þetta væri sú allra vitlausasta lántaka sem hugsast gæti og þetta væri vísasta leiðin ef menn vildu taka þau óhagstæðustu lán sem hugsast gætu erlendis. Beinar lántökur og þá að endurlána þær innan lands væri miklu betri leið í þessu efni. En nóg um það. Erindi mitt hingað upp var aðallega að mæla fyrir brtt. sem ég flyt á þskj. 382 við frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1992 og meðflm. mínir eru Halldór Ásgrímsson, Jón Helgason, Guðni Ágústsson og Ólafur Þ. Þórðarson. Brtt. er þess efnis að á eftir 5. gr. komi ný grein er orðist svo sem þar segir: ,,Fjmrh. er heimilt fyrir hönd ríkissjóðs að ábyrgjast lán, allt að 300 millj. kr., til að greiða fyrir síldarviðskiptum við Rússland.`` Þessi tillaga er fram komin vegna þeirrar stöðu sem upp er komin í saltsíldarviðskiptum við Rússland. Ég get ekki annað í þessu sambandi en rifjað upp með örfáum orðum það ástand sem verið hefur í sjávarútvegi síðari hluta ársins 1991. Afli hefur verið mjög tregur á hinum hefðbundnu tegundum í bolfiskveiðum og niðurskurður fiskveiðiheimilda mikill. Ég ætla ekki að orðlengja það. Það hefur oft verið rakið hér. Þar á ofan hefur bæði loðnu- og síldarvertíð brugðist að verulegu leyti, sú hefðbundna haustvertíð sem veitt hefur mikla atvinnu og veitt hefur miklum peningum til byggðarlaga þeirra sem hafa byggt á þessum veiðum. Þetta þýðir, eins og fram hefur komið í fréttum, að atvinnuleysi hefur verið það mesta í desember sem hefur verið mörg undanfarin ár og atvinnuleysi er komið yfir 5% í einstökum landshlutum. Það eru tölur sem við höfum ekki séð í mörg ár. Þetta er sú mynd sem blasir við og það fylgir því, ég heyrði í gærkvöld í fréttum það álit starfsmanna félmrn., að janúarmánuður mundi verða enn erfiðari í þessu efni. Það er nú svo með síldarsöltun að hún er eitt af því sem skapar mesta atvinnu af öllu því sem hægt er að taka sér fyrir hendur í sjávarútvegi svo að ætla mætti að allt hefði allt verið reynt til að halda þessari starfsemi í gangi og nýta þá markaði sem fyrir hendi eru. Ég bendi á að þetta er aðeins ef maður horfir til skamms tíma, en kannski eru langtímamarkmiðin enn mikilvægari hvað þetta varðar. Síldarsala til Rússlands hefur legið niðri í eitt ár og ef hún liggur niðri öllu lengur vex alltaf hættan á því að við missum þennan markað. Það er staðreynd að við erum ekki einir á þessum síldarmörkuðum. Það höfum við verið rækilega minntir á. Við höfum getað selt síld m.a. til Rússlands á hærra verði en aðrir. Ef við hverfum út af þessum mörkuðum er hætta á að önnur lönd komi þar inn með ódýrari vörur og ábyrgðir því að um þessar mundir eru vestræn ríki að ganga í miklar ríkisábyrgðir vegna viðskipta við Rússland. Það þarf ekki að minna á að t.d. Kanadamenn eru miklir framleiðendur síldar. Síldveiði hefur glæðst eftir áramótin og það er um 40 þús. tonna veiði eftir af kvótanum. Auðvitað standa fyrirtækin sem hafa séð um vinnslu síldarinnar höllum fæti eftir þá vertíð sem yfir hefur dunið síðasta haust. Það vakti vonir í þessu sambandi að 12. des. sl. var undirritaður viðskiptasamningur milli ríkisstjórna Íslands og Rússlands til tveggja ára og viðskiptabókun í tengslum við þann samning. Það var utanríkisviðskiptaráðherra sem undirritaði þann samning. Hann gerir ráð fyrir gagnkvæmum viðskiptum að andvirði 80 millj. dollara á samningstímanum og samkvæmt vörulistunum sem fylgja viðskiptabókunum landanna er gert ráð fyrir að Rússar kaupi af Íslendingum saltaða síld, frystan fisk, lagmeti og ullarvörur, þar af saltsíld fyrir allt að 30 millj. dollara, en við kaupum aðallega af þeim olíuvörur, timbur og bíla. Ég vitna áfram, með leyfi forseta, í upplýsingabréf sem síldarútvegsnefnd gaf út 6. jan. sl. Þar segir: ,,Samkomulagið gerir ráð fyrir sölu á 30 þús. tonnum eða 300 þús. tunnum af léttverkaðri, hausskorinni og slógdreginni síld fyrir um 28 millj. US dollara eða um 1.600 millj. ísl. kr. Þetta magn svarar til um 40 þús. tonna af síld upp úr sjó. Þess má geta að frá því að síldveiðar hófust að nýju árið 1975 hefur sala á síld til Sovétríkjanna á einni vertíð mest numið 200 þús. tunnum. Vegna þess hversu langt var liðið á síldarvertíðina varð samkomulag um að helmingur magnsins yrði afgreiddur á tímabilinu janúar/apríl 1992 og síðari helmingurinn á tímabilinu desember 1992/mars 1993. Síðan segir: ,,Í viðskiptasamningi landanna er gert ráð fyrir jafnvægi í viðskiptunum. Enn fremur hafa Rússar óskað eftir því að gerður verði sérstakur bankasamningur milli íslensks banka og banka rússneska lýðveldisins í tengslum við viðskiptasamninginn.`` Og síðan segir: ,,Einhvern tíma mun taka að ganga frá samningum um kaup á rússneskum vörum og ganga frá bankasamningi. Til að umsamin saltsíldarviðskipti geti átt sér stað á þessari vertíð hafa Rússar því óskað eftir lánafyrirgreiðslu vegna þessara upphafsviðskipta í formi láns til Vneshtorgbank, banka rússneska lýðveldisins, með svipuðu sniði og samkomulag tókst um á sl. ári milli Landsbankans og Vneshtorgbank vegna útflutnings á annarri íslenskri útflutningsafurð.`` --- Þetta munu hafa verið ullarvörur. Það þarf ekki að rekja að Landsbankinn bað um álit ríkisstjórnarinnar og ráð og væntanlega bakstuðning þó að því sé neitað af hæstv. ráðherrum sem hafa talað í dag í umræðum um þetta mál utan dagskrár, en Landsbankinn sendi þetta erindi til ríkisstjórnarinnar og viðskrh. Ríkisstjórnin tekur þetta erindi til efnislegrar meðferðar og sú efnislega meðferð tekur heilan mánuð og á meðan líður dýrmætur tími. Síðan fær Landsbankinn það svar frá ríkisstjórninni að Landsbankinn eigi að taka afstöðu til málsins á grundvelli bankalaga ef ég hef skilið hæstv. viðskrh. rétt í umræðunum áðan. Auðvitað er þetta ekkert svar. Þessu hefði verið hægt að svara í byrjun desember eða um það leyti sem þetta erindi barst ríkisstjórninni. Það hefði ekki þurft að fá álit Seðlabankans eða Alþjóðagjaldeyrissjóðsins ef þetta er niðurstaðan af því. Auðvitað átti ríkisstjórnin, ef hún ætlaði að gefa bankanum þetta svar, að gefa honum það strax. Það hefði þá gefist tími til að athuga málið frá öðrum hliðum. Það er skiljanleg sú afstaða Landsbankans að biðja um umsögn ríkisstjórnarinnar um málið. Ríkisstjórnin hefur í málflutningi sínum síðan hún tók við og ráðherrar hennar með forsrh. í broddi fylkingar yfirleitt legið í því að kenna mönnum um og velta sér upp úr ýmsum svokölluðum mistökum sem stjórnendur hafi gert í fortíðinni. Það er ekki nema von að menn vilji nú njóta visku hennar og ráða í sambandi við afdrifarík mál sem hér eru. En svörin eru þessi. Svörin eru nánast engin. Í Rússlandi er mikil óvissa, ekki skal ég draga fjöður yfir það. Þessu fylgir áhætta, ekki skal ég neita því. En hins vegar er það svo, eins og hér var rakið í umræðum utan dagskrár áðan, að öll vestræn ríki hafa nú miklar áhyggjur af ástandinu í Sovétríkjunum, hvort þar brestur á hungursneyð, og ef hún brestur á er áreiðanlega úti um friðinn í þessum ríkjum. Þess vegna kosta nú vestrænar þjóðir kapps um að aðstoða Rússa í þeirra þrengingum og önnur ríki austur þar sem þurfa aðstoðar við sem því miður eru öll þau ríki sem nú eru þar að myndast. Það hefur komið fram að Ísland ætlar að taka þátt í sérstakri neyðaráætlun til að aðstoða þessi ríki. Ég skil það, alvara málsins er mikil. Það er alveg ástæða til þess fyrir Ísland að taka þátt í slíkri neyðaráætlun. En ég held að það nærtækasta sem við gætum gert væri að greiða fyrir viðskiptum með þessa vinsælu matvöru og koma henni til Sovétríkjanna, taka áhættu í því efni. Auðvitað leitar Landsbankinn til ríkisstjórnarinnar í þessu efni vegna þess að sá viðskiptasamningur sem í gildi er er undirskrifaður af einum ráðherra ríkisstjórnarinnar og þess vegna er eðlilegt að leitað sé til ríkisstjórnarinnar um framkvæmd hans. Brtt. sem um ræðir er sú að fjmrh. fái heimild til þess fyrir hönd ríkissjóðs að ábyrgjast lán allt að 300 millj. til að greiða fyrir síldarviðskiptum. Þessa tillögu teljum við flm. raunhæfa. Við teljum að Alþingi geti tekið á málinu með þessum hætti, það geti veitt ríkisstjórninni heimild til að halda uppi þessum viðskiptum á þessari vertíð. Við flm. tillögunnar reynum að lágmarka þessa áhættu. Við flytjum tillögu um 300 millj. kr. ábyrgð í staðinn fyrir að það hafa verið allt að 800 millj. kr. til umræðu í þessu sambandi. Þessar 300 millj. kr. þýða um 50 þús. tunnur af síld sem mundu gera einkum tvennt: Þessi söltun mundi auka útflutningsverðmæti síldarinnar á þessari vertíð. Hún mundi tryggja að þessi viðskipti Rússa féllu ekki alveg niður og þráðurinn yrði ekki slitinn lengur. Þessi fyrirgreiðsla mundi verða lóð á þá vogarskál að aðstoða Rússa í þeim þrengingum sem þeir eiga í og allar þjóðir hafa miklar áhyggjur af og svo miklar áhyggjur að stjórnendur þeirra vilja setja upp sérstaka neyðaráætlun til hjálpar. Þar að auki mundi samþykkt þessarar tillögu veita atvinnu á næstu dögum og vikum af því að síldveiði er nú að glæðast og það lítur betur út með veiðina. En þetta má ekki dragast. Það þýðir ekki að segja eins og viðskrh.: Nú ætlar maður að skoða og athuga þessa hluti og athuga um þennan bankasamning og taka sér í það tíma. Síldin bíður ekkert eftir því. Hún er duttlungafullur fiskur, það hélt ég að menn vissu. En það er eins og hæstv. ráðherrar viti það ekki og er ekkert víst að síldin verði hæf til söltunar þegar hæstv. ráðherrar eru búnir að athuga og skoða. Ég er viss um að dr. Össur Skarphéðinsson, hv. 17. þm. Reykv. og þingflokksformaður Alþfl., veit ósköp vel um ástand síldarinnar og ég er hissa ef hann er ánægður með það að hæstv. viðskrh. sé að athuga og skoða bankasamninga meðan síldin syndir hjá.

Hún syndir ekki hjá.

Hún syndir ekki hjá. Ja, það er gott ef hv. 17. þm. Reykv. getur tryggt það. En hv. 3. þm. Suðurl. er í einhverju fréttasambandi við síldina og tilkynnti það áðan í umræðunum að hún synti hjá. En þetta virðist vera eitt af þessum ágreiningsmálum milli Alþfl. og Sjálfstfl., og ágreiningsmál í ríkisstjórninni.  En þetta var útúrdúr og er í rauninni ekki gamanmál á ferð. Af þessu máli höfum við þingmenn mjög miklar áhyggjur vegna þess að hér er um tekjutap að ræða fyrir þjóðfélagið. Hér er vissulega um áhættu að ræða. Við flm. þessarar tillögu reynum að stilla í hóf þeirri áhættu með því að minnka þá upphæð sem er til umræðu og halda málum gangandi á þessari vertíð og við trúum ekki öðru en hv. þm. taki nú höndum saman og samþykki þessa tillögu þannig að ríkisstjórnin hafi heimildir Alþingis til að taka á málum. Ég vil í lokin geta þess að auðvitað hafa aðilar úti í þjóðfélaginu, sem þessi mál brenna á, miklar áhyggjur af málinu. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa upp ályktun Verkamannasambands Íslands um málið sem er dagsett í dag og barst okkur fyrir stundu og er send öllum hv. þm. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Sameiginlegur fundur stjórnar og samninganefndar deildar fiskvinnslufólks innan Verkamannasambands Íslands skorar á ríkisstjórnina að heimila Landsbanka Íslands að veita fyrirgreiðslu til þess að sölusamningur á saltaðri síld til Rússlands nái fram að ganga. Hér er meira í húfi en svo að tvískinnungsháttur þar sem hver vísar af sér megi verða endalok þessa máls. Hér er um framtíðarhagsmuni okkar að tefla og óvíst er ef við töpum þessu tækifæri til síldarsölu á stærsta markað fyrir saltaða síld að við eigum þess kost síðar að nýta hann. Það er með öllu óskiljanlegt í þeim atvinnu- og efnahagshorfum sem nú eru uppi að sá aðili sem á að gæta viðskiptahagsmuna okkar telji ekki verjanlegt að taka nokkra áhættu í ljósi þeirra hagsmuna sem hér er um að ræða. Atvinnulíf og afkoma fólks í mörgum byggðarlögum krefst þess að málið verði endurmetið án tafar.`` Svo mörg voru þau orð og hnígur þetta mjög í sömu átt og ég var að rekja. Það eru margir fleiri sem hafa tjáð sig um þetta. Í Dagblaðinu í dag telur Finnbogi Jónsson, framkvæmdastjóri Síldarvinnslunnar í Neskaupstað, að þjóðarbúið muni tapa um 1 milljarði kr. ef ekki tekst að koma síldinni á Rússlandsmarkað á þessu ári og mestar líkur á því að öll sú síld sem Rússar vildu kaupa mundi fara í bræðslu. Það er satt að segja ömurlegt þó að loðnubræðslurnar vanti vissulega verkefni, en þar tapa menn eins og Finnbogi tekur réttilega fram mörg hundruð millj. kr. eða jafnvel milljarði kr. Sú brtt. sem hér um ræðir er hógvær tillaga. Hún er ekki yfirboð. Þetta er raunhæf tillaga, byggð á því ástandi sem nú er. Hún byggir á því að láta hjólin snúast á þessari vertíð, 50 þús. tonna söltun mundi nægja til þess og þá mundi gefast tími til að meta framhaldið. Þess vegna trúi ég ekki öðru en að þessi tillaga fái góðan hljómgrunn í hv. Alþingi. Ég hef ástæðu til að ætla að svo verði og ég skora á hv. þm. að samþykkja þessa tillögu ef hæstv. ríkisstjórn verður ekki búin að sjá að sér í málinu fyrr og leitast við að leysa þetta mál nú án tafar.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til umræðu, lánsfjárlögin, hefur legið fyrir þinginu frá því snemma í desember og hefur sú umræða út af fyrir sig farið nokkuð víða og er það eðlilegt þar sem lánsfjárlögin snerta svo stóran þátt í okkar þjóðlífi. Lánsfjárlögin ásamt með fjárlögunum hljóta að setja rammann um peningastefnu þess árs sem nú er byrjað. Það hefur verið mikið rætt um vexti og þróun fjármagnsmarkaðar í sölum Alþingis í vetur. Það er mjög eðlilegt miðað við það að seinni hluta síðasta árs voru raunvextir og raunar allir vextir í því horfi að það var ekki og er ekki hægt að ætlast til þess að atvinnurekstur geti staðið undir slíku, hvað þá eins og staðan er á mörgum sviðum atvinnurekstrarins, ekki síst í þeim greinum sem nýlega eru búnar að ganga í gegnum erfiða fjárhagslega endurskipulagningu. Það leiðir síðan hugann að blárri bók sem við alþingismenn fengum í hólf okkar í síðustu viku, svokallaðri skýrslu fortíðarvandanefndar. Þar segist ríkisstjórnin vera að setja punktinn fyrir aftan fortíðarvandaumræðuna sem heltók ríkisstjórnina fyrstu mánuði starfstíma hennar, einmitt þann tíma sem sérhver ríkisstjórn á að nota og þjóðin ætlast til að hún noti til að móta þá stefnu sem hún ætlar að framfylgja þann tíma sem hún situr. Sú ríkisstjórn sem ekki notar sínar fyrstu vikur og mánuði til þessara hluta er ekki líkleg til að njóta trausts þjóðarinnar. Sú er einnig reyndin. Hæstv. fjmrh. sagði hér úr ræðustól í gær að hann væri tilbúinn til að fara í samanburð þar um milli núv. og fyrrv. ríkisstjórnar. Það er svo sem mjög eðlilegt miðað við fortíðardýrkun núv. hæstv. ríkisstjórnar, en ef minni mitt bregst ekki er það svo að núv. hæstv. ríkisstjórn hefur náð enn þá lengra í þeim metalista og er það sjálfsagt ekkert til þess að sækjast eftir. Einn af þeim þáttum sem tengist lánsfjárlögum er fjármögnun Byggðastofnunar, fjármögnun atvinnutryggingardeildar Byggðastofnunar, sem það heitir núna, þar sem menn höfðu mjög stór orð í upphafstíma þessarar hæstv. ríkisstjórnar, væntanlega var það einn þáttur í þeim leik að hrella þjóðina sem allra mest. Það var því mjög athyglisvert að hlusta á upplýsingar forstjóra Byggðastofnunar um stöðu atvinnutryggingardeildar Byggðastofnunar þar sem ætla mætti, miðað við yfirlýsingar sérstaklega hæstv. forsrh. í upphafi þessarar ríkisstjórnar, að þar hefði ekki staðið steinn yfir steini þó svo sami hæstv. ráðherra hafi lagt til nokkru seinna að atvinnutryggingardeildin yrði flutt yfir í Landsbankann til að styrkja eiginfjárstöðu hans. Það sem mér fannst kannski öðru athyglisverðara í yfirlýsingum um vexti og lánsfjármarkaðinn sem hefur komið fram í vetur var sú yfirlýsing hæstv. viðskrh. að í raun væri hér fákeppnismarkaður á fjármagnsmarkaðnum. --- Virðulegi forseti. Nú held ég að ég geri hlé á ræðu minni.

Ég hlusta og heyri alveg.

Mér finnst það viðeigandi  Hæstv. fjmrh. Ég var kominn þar að ég ræddi yfirlýsingu hæstv. viðskrh. --- Hæstv. ráðherra. Ég sagði áðan að mér finnst sjálfsögð kurteisi þar sem hæstv. ráðherra kaus að koma með símann inn í þingsal að við töluðum ekki báðir samtímis, hann í símann og ég úr ræðustól. Og það mætti, virðulegi forseti, beina því til forsetans hvort það samræmist eðlilegum reglum og þingsköpum að menn séu með síma inni í þingsal.

Þú varst ekki einu sinni í salnum þegar var komið að þér. Ég mátti bíða eftir því.

En ég held áfram ræðu minni og gagnvart athugasemd hæstv. ráðherra því að hann situr orðið bölvandi fyrir aftan mig 

Þingmaðurinn var ekki í þingsalnum.

Virðulegi forseti. Nú þykir mér svo komið að það hafi svo reynt á þolinmæði hæstv. ráðherra að hann geti ekki hamið skapsmuni sína lengur og það skil ég ósköp vel því að það er langt frá því að hafa verið léttur leikur eða auðveldur gangur fyrir hæstv. fjmrh. að færa fram og flytja öll þau mál sem hann hefur þurft að gera hér í vetur. Við höfum rifjað upp með hæstv. fjmrh. hvað hann hefur haft um þau mál að segja áður þannig að það er ósköp eðlilegt að það sé komið að þeim tímapunkti að taugarnar séu að bresta. Ég vil hins vegar út af athugasemdum hæstv. fjmrh. og látbragði hans mjög ósmekklegu í hliðarsal, sem ég veit ekki hve margir hv. þm. sáu, einfaldlega upplýsa hann um að ég var í þinghúsinu og fylgdist með.

Af hverju ertu alltaf að afsaka þig?

Virðulegi forseti. Nú ganga alveg fram af mér frammíköll hæstv. fjmrh. Ég þarf ekkert að afsaka þetta, en vegna ítrekaðra fullyrðinga og frammíkalla hæstv. fjmrh. tel ég mér skylt að gera það. Ég var hér. 

Ég sagði ekki eitt einasta orð.

Virðulegi forseti. Nú heldur fjmrh. því fram að hann hafi ekki sagt eitt einasta orð og nú gengur alveg fram af mér. En vegna ítrekaðra frammíkalla hæstv. fjmrh., nú bið ég ráðherrann að hlusta, um það að ég hafi ekki verið í salnum þegar orðið var gefið laust vil ég benda hæstv. ráðherra á að ég var í húsinu, vissi af mælendaskrá og fylgdist með, en hún breyttist á síðustu stundu. Það féll einn hv. þm. frá orðinu og sá hv. þm. hefur ekki verið þekktur að því að tala mjög stuttan tíma þannig að ég kom um leið og mér var ljóst hvaða breyting hafði orðið. Og vona ég nú, virðulegi forseti, að ég fái tækifæri til að halda ræðu minni áfram. Ég var kominn þar að ég nefndi það að hæstv. viðskrh. hafði sagt í þingsölum að í raun gilti fákeppnismarkaður á íslenska fjármagnsmarkaðnum og það mundi ekki breytast fyrr en hann yrði opnaður fyrir erlendum bönkum. Nú ætla ég ekki að meta réttmæti þessarar yfirlýsingar, en hún var afskaplega merkileg úr munni þess ráðherra sem fer með bankamál í landinu og sagði í raun að hér hafi menn verið að færa fjármuni svo milljörðum skipti milli handa í hinu íslenska þjóðfélagi vegna þess að hér hafi ekki verið eðlilegt ástand á fjármagnsmarkaði. Við höfum fengið í efh.- og viðskn. staðfestingu á þessu á síðustu dögum. Við höfum fengið staðfestingu á því að bankarnir geti leyft sér að halda uppi vöxtum sem þeir viðurkenna að séu í raun allt of háir, bæði nafnvextir og raunvextir, vegna þess að þeir séu að bíða eftir tilteknum aðstæðum í þjóðfélaginu, bíða eftir því að tilteknar aðstæður breytist, svo ég segi alveg hreint út, bíða eftir því að kjarasamningar verði gerðir. Meðan fjármálastofnanir bíða eftir því hvort eða á hvern hátt kjarasamningar verði gerðir er vöxtum haldið uppi í þeirri hæð, þó svo að forsvarsmenn fjármálastofnana viðurkenni að þeir séu háir, sem atvinnureksturinn ræður engan veginn við. Hæstv. fjmrh. sagði í gær að það hefði verið ákveðið að lækka vextina á ríkisskuldabréfum úr 8,1% niður í 7,9%. Þetta sagði hann að væri kannski ekki mjög mikil lækkun en vigtaði samt og það viðurkenni ég og sérstaklega ef vextir væru ekki afspyrnuháir eins og hæstv. fjmrh. orðaði það í gær. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra um skilgreiningu á því hvað séu afspyrnuháir vextir. Ég býst við að þorri þeirra sem hafa þurft að greiða þessa vexti að undanförnu telji að þar sé nóg að gert. Og ég ítreka þá spurningu til hæstv. fjmrh. hvar mörkin á afspyrnuháum vöxtum séu. En ég ætla að koma aftur að fákeppnismarkaðnum. Það liggur í loftinu núna og hefur margsinnis komið fram að vaxtalækkun sé eitt af því sem eigi að semja um í komandi kjarasamningum. Menn hafa verið að taka fleiri og fleiri þætti inn í kjarasamningana. En ætla menn að fara að semja um vaxtalækkun? Það getur enginn samið um neitt nema það sem hann hefur ráð á. Þetta þýðir með öðrum orðum, hæstv. fjmrh., að þeir sem ætla að semja um vaxtalækkun telja sig hafa tök á að ráða vaxtastiginu. Ríkisstjórnin og einn eða fleiri af stóru bönkunum hafa með öðrum orðum það vald að þessir aðilar geti haldið vöxtunum uppi til þess að nota þá sem skiptimynt í kjarasamningum. Fari svo að þetta reynist rétt hjá mér verður það hin endanlega sönnun þess að hér sé fákeppnismarkaður á fjármagnsmarkaðnum og vextir ráðist af einhverju allt öðru en framboði og eftirspurn. Og það skulu menn hafa hugfast ef svo fer. Það eru nefnilega mörg teikn í okkar þjóðfélagi sem benda einmitt til þessa. Það er ekkert eðlilegt ástand þar sem innlánsvextir ríkisins, vextirnir sem það borgar sparifjáreigendum fyrir ríkisskuldabréfin, eru jafnháir og kjörvextir á útlánum í bankakerfinu. Ef hér væri eðlilegur fjármagnsmarkaður væru vextir á ríkistryggðum bréfum lægri en gerist í bankakerfinu. Ég hef spurt bæði bankastjóra Seðlabankans og ýmsa aðra fjármálasérfræðinga, sem hafa komið á fund efh.- og viðskn., um hver þeir telji að sé hinn eðlilegi munur á ríkispappírum og öðrum áhættumeiri pappírum sem eru í gangi í þjóðfélaginu. Menn hafa ekki getað gefið við því neitt einhlítt svar, en hafa þó sagt að erlendis sé þessi munur verulegur og muni einhverjum prósentustigum meðan svo er hér að vextir sem ríkið borgar þeim sem kaupa ríkisskuldabréf eru sambærilegir við lægstu útlánsvexti bankanna. Þarna er komið enn eitt dæmið um að það ríkir alls ekki eðlilegt jafnvægi á okkar fjármagnsmarkaði. Hæstv. fjmrh. kom víða við í ræðu sinni í gær og ræddi m.a. þó nokkuð að gefnu tilefni um eftirlitssveitirnar og man ég ekki í augnablikinu hvert er nýjasta nafnið á brtt. okkar um þá tilhaldsmenn --- er það ekki? --- sem fjmrn. eða ríkisstjórnin og viðkomandi ráðherrar ætla að fá lögfesta heimild um að verði eitt öflugasta hjálpartækið við að halda fjárlög, sjá um að fjárlög fari ekki fram úr áætlun og þar með að lánsfjárlög haldi og hægt verði að ná þeim markmiðum sem þeir setja sér í ríkisfjármálum á fjármagnsmarkaði. Nú kemur þetta vissulega lánsfjárlögunum við þar sem, eins og ég sagði áðan, þessum mönnum er ætlað að sjá til þess að menn haldi fjárlögin. Ég ætla ekki að halda um þetta mál langa ræðu. Það gefst væntanlega tækifæri til þess þegar við ræðum bandorminn, en það er, virðulegi forseti, held ég einum of langt gengið, eins og framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins sagði á nefndarfundi fyrir jól, þegar menn fóru í það stórvirki að lögfesta hallærislegan brandara í breytingum á skattalögunum, ef menn ætla til viðbótar að lögfesta hótanir --- því að eftir að hafa marggengið á aðstoðarmenn hæstv. ráðherra um hver væri tilgangurinn með þessu stóð ekkert eftir annað en það að þetta væru hótanir, þetta væri svipa sem ætti ekki að gera meira með en veifa yfir mönnum. Það held ég nú, virðulegi forseti, að sé athugunarefni hvað mönnum dettur orðið í hug að setja í lagatexta, auk þess sem, bæði af praktískum og mannlegum ástæðum, þetta er aðferð sem er alls ekki líkleg til árangurs, þvert á móti. Ég veit ekki hvort borist hefur til hæstv. fjmrh. umsögn Ríkisendurskoðunar um þetta atriði. En hún segir mér að hæstv. ríkisstjórn hefði verið nær að leita til fleiri ráðgjafa áður en ákveðið var að skella þessu atriði fram. En almennt vildi ég segja um lánsfjárlögin og ríkisfjármálin á þessu ári að mér finnst orka mjög tvímælis á samdráttartímum eins og nú eru að ríkisstjórnin skuli ekki sýna meiri kjark og ráðast þá í arðbærar framkvæmdir sem vissulega eru fyrir hendi í okkar þjóðfélagi til að mæta þeim að vísu tilbúna samdrætti sem skapast við það að ekkert varð úr samningum um byggingu álvers og þar af leiðandi engar virkjanaframkvæmdir. Nú ætla ég ekki að fara að bera það ástand sem nú er saman við kreppuna upp úr 1930. Þar ber allt of mikið á milli til þess að nokkur maður ætti að gera það. En ég bendi þó á að á þeim tíma brást ríkisvaldið m.a. við kreppunni með því að fara í framkvæmdir í vegamálum, brúagerð og skólabyggingum til að vega upp á móti niðursveiflunni. Og það er einmitt þetta sem leitar alltaf meira og meira á minn hug. Er virkilega rétt að mæta samdrættinum með aðgerðum sem ég hef stundum orðað þannig en það er kannski ekki beint rökrétt orðað að hafi öfug margfeldisáhrif, þ.e. magni í raun kreppuástandið? Það leiðir líka hugann að því að það er ekki einungis með slíkum aðgerðum sem hæstv. ríkisstjórn magnar að mínu mati kreppuna. Það er ekki síður með allri sinni framgöngu í orði á síðustu mánuðum þegar svo var komið þegar leið að árslokum að öllum hugsandi mönnum var löngu farið að ofbjóða. Ég býst við að orð þekkts íslensks framkvæmdastjóra vestan úr Bandaríkjunum, þegar hann kom til Íslands og hann lýsti áhrifum sem það hafði á hann þegar hann las blöðin í þotunni á leiðinni heim, hafi haft ansi mikil áhrif á þjóðmálaumræðuna hérna heima og aðeins komið við hæstv. núv. ríkisstjórn. Ég hef bent á það með framlagningu þingmáls á haustþinginu að það eru til arðbærar framkvæmdir sem að mínu mati væri sjálfsagt að grípa til við þær aðstæður sem eru núna, þar á ég við vegaframkvæmdir, í stað þess að draga þar saman. Við höfum flutt um það þáltill., ég og 4. þm. Reykv., hvort ekki sé ástæða til að kanna hvort að því sé ekki veruleg arðsemi að nota það hlé sem er nú gert frá öðrum framkvæmdum til að gera stórátak í vegamálum og höfum nefnt þar það verkefni að klára lagningu hringvegarins í því formi að við getum kallað hann veg. Er bent á það í greinargerð með þáltill. að margt bendi til þess að þar sé um mjög arðbæra framkvæmd að ræða, framkvæmd sem geti aðstoðað við að leysa úr læðingi okkar stærstu auðlind sem felst hvorki í fiskinum í sjónum, landinu eða orkunni í fossunum heldur felst okkar stærsta auðlind í fólkinu sem landið býr. Það er út af fyrir sig í því sambandi umhugsunarefni að margar þær þjóðir sem hafa snúið sínu efnahagstafli við á síðustu árum eru ekki þjóðir sem búa yfir miklum auðlindum, miklum hráefnum. Það eru fyrst og fremst þjóðir sem hafa náð því að virkja fólkið í landinu til nýrrar sóknar. Ég ætla að lokum að koma örfáum orðum að því sem hæstv. fjmrh. ræddi í ræðu sinni í gær um eflingu atvinnulífsins, samspil lífeyrissjóðanna og eiginfjármyndunar í atvinnulífinu. Ég er út af fyrir sig sammála öllu því sem kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. Hins vegar fundust mér skjóta verulega skökku við í gjörðum hæstv. ríkisstjórnar þær breytingar sem reynt var að knýja í gegn á skattalögunum um það að skattleggja arðgreiðslur eða með öðrum orðum að fyrirtæki gætu ekki dregið arð frá tekjum. Þessu var að vísu breytt á þann veg að í stað þess að lögfesta þetta ákvæði beint var lögfestur kafli úr hvítu bókinni, kafli úr stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar, sá löggerningur sem framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins hafði um þau orð sem ég nefndi fyrr í ræðu minni. Það hefur komið fram hjá öllum þeim fjölmörgu aðilum sem við höfum rætt við um þetta mál í efh.- og viðskn. að umræðan ein um þetta og umfjöllunin hafi valdið stórskaða á þeirri viðleitni manna að byggja upp hlutafé með framlögum lífeyrissjóða, með kaupum lífeyrissjóða, einstaklinga og annarra í atvinnurekstrinum. Þetta skýtur einnig mjög skökku við allan málflutning og tillöguflutning hæstv. fjmrh. meðan hann var hér sem óbreyttur þingmaður og kom í raun fram í stjórnarandstöðu ýmsum framfaraákvæðum varðandi einmitt þetta atriði. Þarna er því eitt atriðið enn til viðbótar við öll frumvörpin sem hæstv. fjmrh. varð að flytja sér þvert um geð, þvert á ræður hans frá fyrri árum og enn eitt atriðið sem ég hef hæstv. ráðherra til afsökunar á því að hann hafi misst eilítið stjórn á skapsmunum sínum í upphafi ræðu minnar áðan.

Herra forseti. Mér er ljóst að hæstv. ráðherrar eru uppteknir menn og hafa mörgum hnöppum að hneppa, en engu að síður óska ég eftir því að fá upplýst hvort hæstv. forseti hefur leyft símanotkun í þingsalnum. Ég tel að það séu nokkur tímamót ef svo hefur orðið. Mér er ekki ljóst hvort það hefur verið gert eða ekki og ber því við að ég hef ekki fylgst svo með hverju einasta skjali sem lagt hefur verið á mitt borð að það má vel vera að slík heimild hafi verið veitt. Tæknilega er í sjálfu sér ekkert sem kemur í veg fyrir þetta, en ég óska eftir að þetta sé upplýst.

Forseti getur svarað þessu strax. Hann hefur ekki leyft símanotkun í þingsalnum.

Virðulegi forseti. Ég skil vel þessa fyrirspurn hv. síðasta ræðumanns. Ég vil líka í framhaldi af því spyrja hvort hæstv. forseti hefur leyft notkun á útvarpi í fundarsalnum eins og sumir virðast nota hér.

Það gegnir sama máli með útvarp og síma. Forseti hefur hvorki verið beðinn leyfis eða leyft notkun slíks hér í þingsal.  Ég held að það sé ástæðulaust að ræða um þessi atriði vegna þess að það hlýtur að vera á valdi hvers hv. þm. hvað hann finnur sig í að gera þegar hann situr á þingfundum. Mestu máli skiptir að það trufli ekki aðra þingmenn, þá sem sitja hér í salnum hverju sinni.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir ákveðið svar og fagna því að það er kveðið á um það úr forsetastóli að þetta hafi ekki verið leyft. Hins vegar vil ég líka taka undir að þó að hæstv. forseti segi að það eigi að vera á valdi hvers og eins þingmanns hvað hann gerir í þessum efnum met ég það svo að það sé skilningur hæstv. forseta að vonlaust sé að eiga eðlilegt samtal í síma án þess að það valdi truflun og mundu menn geta séð það út ef allir þingmenn væru nú komnir með síma hjá sér að það gæti orðið ærið fjölskrúðugt málæði í þingsalnum.

Nú ætlar hæstv. fjmrh. að veita andsvar við ræðu sem var flutt áðan en ekki gafst tækifæri til að gera það vegna umræðna um gæslu þingskapa. Nú vita hv. þm. að slík beiðni á að koma fram strax að lokinni ræðu. Forseti telur að hæstv. fjmrh. hafi beðið um það strax þrátt fyrir að það hafi orðið þarna smátruflun vegna nauðsynlegra athugasemda um gæslu þingskapa.

Virðulegi forseti. Það vill svo til að ég bað um að veita andsvar áður en hv. 2. þm. Vestf. óskaði eftir að ræða um þingsköp, en hann er það miklu fyrirferðarmeiri en ég að það heyrðist betur til hans, þannig að það komi skýrt fram, og ég hygg að það hafi verið vitni að því í þingsalnum. Ég ætla ekki að ræða um alla ræðu síðasta ræðumanns. Hún var nánast eins og aðrar ræður sem hér hafa verið fluttar, eins og ræða sem flutt var af hálfu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar fyrr í dag. Ég hef veitt svör við ýmsum þeim atriðum sem þar komu fram. En það er þó eitt atriði sem mér finnst ástæða til að leiðrétta því það vekur mér þann ugg að menn átti sig ekki alveg á því út á hvað efnahagsmálin ganga þessa stundina. Það er þegar sagt að hér á landi sé tilbúinn samdráttur. Ég er með fyrir framan mig nýjasta eintakið af The Economist. Þar er mynd af hagvexti í Evrópuríkjum, reyndar öðrum ríkjum líka innan OECD. Það kemur í ljós að Ísland er langsamlega neðst á blaði vegna þess að við höfum orðið fyrir gífurlegum afturkipp í okkar efnahagsmálum. Þá segir hv. ræðumaður: Þetta er hægt að leysa með því að fara út í framkvæmdir eins og vegaframkvæmdir og þá má lækna ástandið. Því miður stendur eftir, þrátt fyrir þessa miklu kreppu, þrátt fyrir allar aðgerðirnar sem við erum að beita um þessar mundir, að á yfirstandandi ári er gert ráð fyrir að viðskiptahallinn verði um 15 milljarðar kr. Með öðrum orðum: Við erum að taka inn í landið stórkostlegar upphæðir frá útlöndum, 15 milljarða, og þessum upphæðum ætlum við að veita inn í þjóðfélagið umfram það sem við framleiðum sjálfir. Að þessu leytinu til er allt annað ástand nú uppi í þessu þjóðfélagi en var á sínum tíma þegar skuldir voru litlar sem engar í útlöndum og þær ,,teóríur`` áttu við sem hv. þm. vitnaði til.

Virðulegi forseti. Ég kannast ekki við að hafa sagt að menn væru að magna samdráttinn og því síður að það væri hægt að leysa þetta með einhverjum tilteknum aðgerðum. En ég sagði hins vegar, hæstv. fjmrh., að hæstv. ríkisstjórn yki með gerðum sínum og orðum að mínu mati vandann enn frá því sem annars hefði þurft að vera. Í öðru lagi kom ráðherra að því í raun í lokakafla síns andsvars að við eigum mikla möguleika --- því að, hæstv. ráðherra, 15 milljarða viðskiptahallinn, í hvað fer hann? Hann fer að verulegu leyti í að fjármagna neyslu sem segir mér að með skynsamlegri efnahagsstjórn væri hægt að verja fjármunum til að klára það tiltekna verkefni sem ég nefndi áðan án þess að þurfa að taka til þess mjög miklar auknar lántökur umfram það sem væri til að fjármagna þá 15 milljarða, þessa neyslu sem við höfum, hæstv. fjmrh., því miður dæmi um að er haldið uppi m.a. af aðilum sem eru tilbúnir að lána innflutningsaðilum, m.a. bílaumboðum til að kaupa notaða bíla svo hundruðum millj. skipti til að geta haldið áfram innflutningnum. Þetta eru dæmi, hæstv. fjmrh., sem við höfum fyrir okkur.

Virðulegi forseti. Mér fannst þetta athyglisverð ræða og nú langar mig til að spyrja, ef ég má, hv. þm. að því hvaða leið hann telur besta frá hans sjónarhóli til að breyta þeirri neyslu sem verður til vegna þess að það er misræmi á milli útflutnings og innflutnings í það að í stað neyslunnar komi fjárfestingar á borð við þær sem hann nefndi. Vill hann draga úr einkaneyslunni með hærri vöxtum, með hærri sköttum eða með hvaða aðferðum? Hv. þm. orðaði það svo að það þyrfti ekki annað en breyta þessari neyslu í fjárfestingar. En til þess þurfum við einhvers konar tæki. Þau eru til og þau eru þekkt. Það tæki sem hefur virkað einna best er vextirnir eins og komið hefur í ljós á fyrra ári, en sú aðgerð hæstv. ríkisstjórnar að hækka vextina þá varð til þess að það dró mjög úr innflutningi síðustu mánuði ársins og væntanlega á fyrstu mánuðum þessa árs þannig að viðskiptahallinn er talsvert minni en á horfðist. Þannig er hægt að nota það tæki. Það er vissulega hægt að nota skatta. Og ég spyr hv. þm. hvort hann vilji vera svo góður að upplýsa okkur hér um hvora leiðina hann vill heldur fara.

Virðulegi forseti. Ég tek fram í upphafi að ég nefndi fræðilega möguleika. Ég sagði ekki að ég hefði lausnirnar til þess að ná því einn, tveir og þrír. En, hæstv. fjmrh., í fyrsta lagi varðandi vextina. Þar held ég að sé reyndar borð fyrir báru, að þrátt fyrir að þeir verði lækkaðir eitthvað verði þeir ærið háir enn þannig að þeir ættu að veita verulegt aðhald. Í öðru lagi varðandi skattana. Því get ég svarað hæstv. fjmrh. hér og nú að ég gæti alveg skoðað það að leggja á skatta svo að einhverju nemur til viðbótar til að koma því jafnvægi á sem við hér ræddum um. Í það minnsta, hæstv. ráðherra, mundi ég haga skattlagningu á allt annan hátt en hæstv. núv. ríkisstjórn hefur gert með sínum nýju sköttum og ég ætla ekki að tíunda hvernig þeir koma niður. En í þriðja lagi er ekkert eitt atriði eins mikilvægt, eins og við sáum þegar þjóðarsáttin náðist á þjóðarsáttartímanum, til að skapa þær aðstæður sem ég nefndi eins og ríkisstjórn sem tekst að vinna tiltrú fólksins í landinu og aðila vinnumarkaðar og skapa á þann hátt þann grundvöll, það traust sem verður að ríkja til þess að eðlilegt ástand geti skapast.

Herra forseti. Ég hafði óskað eftir nærveru hæstv. samgrh. sem er ekki við, en ég vænti þess að þegar kemur að síðari hluta ræðu minnar verði hæstv. samgrh. við þannig að ég geti beint til hans athugasemd. Ég tel óhjákvæmilegt að ræða efnahagsmál í tengslum við það frv. sem fyrir liggur. Hæstv. fjmrh. heldur því fram að núv. ríkisstjórn hafi minnkað viðskiptahallann með því að hækka vexti. Hæstv. fjmrh. gerir sér ekki grein fyrir því að á sínum valdatíma hefur ríkisstjórnin hækkað raungengi íslensku krónunnar um 9%. Hæstv. fjmrh. þyrfti að íhuga hvort ekki væri öruggt að hér yrði almennt hrun ef þeir hækkuðu nú raungengi krónunnar um svona 30% til viðbótar. Er hæstv. fjmrh. ekki ljóst að ríkisstjórnin er að búa til kreppu í þessu landi? Er hæstv. fjmrh. ekki ljóst að með fjöldagjaldþrotum, sem er afleiðing þeirrar stefnu sem hér er fylgt, er verið að skapa kreppu í landinu? Er hæstv. fjmrh. ekki ljóst að aðaltekjur ríkissjóðs eru veltuskattar? Og hvað er hæstv. fjmrh. að gera? Hann er í reynd að minnka umsvif hins íslenska þjóðfélags, hann er að leiða það yfir þjóðina að allar þær hugmyndir sem ríkisstjórnin er með til sparnaðar duga ekki sem mótvægi gegn þeim gífurlegu kreppuáhrifum sem núv. ríkisstjórn hefur komið á með sínum aðgerðum. Og hvað er hæstv. ríkisstjórn að hæla sér af því að hún vilji markaðshyggju, ríkisstjórn sem bindur gengið fast, notar handaflið til að halda því uppi, til að hækka það um 9%? Þetta er ekki ríkisstjórn sem telur rétt að markaðurinn ráði því á hvaða verði íslenskur gjaldmiðill er. Þetta er ríkisstjórn sem notar handaflið og hnefana til að halda því uppi, til að halda uppi eyðslu. Hver einasta ríkisstjórn veit að til þess að ná viðskiptajöfnuði við útlönd þarf að skrá gengi gjaldmiðilsins rétt. Hvað er það sem ríkisstjórnir Japans og Þýskalands gera til að tryggja að þessi lönd haldi áfram með hagvöxt ár eftir ár? Seðlabankar þessara landa leggja höfuðkapp á að koma í veg fyrir að gjaldmiðill þýska marksins fari upp, að koma í veg fyrir að japanska jenið hækki. Þeir kaupa upp dollara fyrir óhemjuupphæðir til að reyna að tryggja að dollarinn falli ekki en að þeirra gjaldmiðill haldist ekki of hátt uppi svo að hægt sé að tryggja útflutning frá þessum löndum. En hér hafa þeir heimalningar tekið við, menn með skyggni frá Elliðaánum út á Seltjarnarnes, sem trúa því að himnaborgin á Öskjuhlíðinni tryggi þeim himnaríkisvist þegar þeir hafa stjórnað þessu landi. Nei, það er forskot á sæluna, en það er óvíst að eftirleikurinn verði sem þeir telji. Hins vegar er mjög bagalegt, forseti, að á sama tíma sem þessi fundur er nú er hæstv. forsrh. að flytja ræðu, fyrstu ræðuna um vorkomuna sem hann hefur flutt. Hann er að flytja ræðu þar sem verktakar Íslands eru saman komnir og boða það að Ísland sé land tækifæranna. Hefði nú ekki verið ráð að flytja slíkt ávarp hér á Alþingi Íslendinga, m.a. til að auka hæstv. fjmrh. bjartsýni, trú á landið, trú á íslensk fyrirtæki, trú á íslenskan iðnað? Hvað er að gerast? Hvar er foringinn mikli hjá íslenskum krötum, Jón Sigurðsson, sem hefur séð um íslenskan iðnað, en nú er svo komið að 81% af tekjum þjóðarinnar er úr sjávarútvegi? Hvar er sóknin í íslenskum iðnaði? Hvar er trúin á íslenskar hendur? Það er ömurlegt til þess að vita að dag eftir dag hafa menn verið að drepa íslensk fyrirtæki, setja menn í gjaldþrot vegna þess að menn neyddu þá til að búa við óraunhæfa skráningu á íslensku krónunni. Það er verið að hækka gengi íslensku krónunnar til að skapa hér kreppu, til að reyna að hræða alþýðu manna frá því að heimta sinn rétt. Og hæstv. fjmrh. kemur upp og biður um leiðbeiningar hvernig eigi að draga úr viðskiptahallanum. Hæstv. fjmrh. telur að það sé hægt að hækka svo vexti í landinu að viðskiptahallinn hverfi, hæstv. fjmrh. virðist trúa þessu, og framleiðslan dragist saman. Það verður að segjast eins og er að hafi einhvern tíma verið nauðsyn að forsrh. þessarar þjóðar talaði af bjartsýni, þá er það núna. Og ég verð að segja eins og er að mér þykir mjög miður að hafa verið í þeirri aðstöðu að geta ekki hlýtt á hæstv. forsrh. Inngöngugjaldið var að vísu 10 þús. kr. fyrir að mæta á þennan fund og fá að hlusta á bjartsýnisspána, en það hefði verið vel þess virði miðað við þá stöðu sem við erum komnir í með íslenskt þjóðfélag. En ég var búinn að setja mig á mælendaskrá til að ræða um þau lánsfjárlög sem hér liggja fyrir. Ég hef verið að fylgjast með þróuninni í Austur-Evrópu. Ég hef verið að fylgjast með lýðræðisvorinu mikla þar sem kommúnistar hafa lagt niður stjórn, þar sem vestrænt hagkerfi er í sókn. Og hvað er að gerast? Það er ekki hægt að eiga viðskipti við þá. Undir forustu Stalíns samdi Bjarni Ben. um sölu á síld til Rússlands, en þegar Jeltsín tók við þorir Jón Baldvin ekki að tala við hann. Hann er að taka við orðum frá Litáen. Það er stutt að fara yfir og semja nú um sölu á síld. Nei. Það er sko ekki handverk sem hentar hæstv. utanrrh. Sala á síld, hvað er það? Einn milljarður í sjóinn vegna þess að þeir sem í dag hafa fengið það verkefni að sjá um viðskiptasambönd fyrir þessa þjóð eru í leikaraskap úti í heimi í stað þess að sinna þeim verkefnum sem þeim ber. Og hæstv. fjmrh. trúir því að ráðið til að rétta við ríkissjóð sé að draga úr umsvifum hins íslenska þjóðfélags. Hefur hann kynnt sér fjárlögin? Hefur hann skoðað hve stór hluti af tekjuhlið fjárlaganna er kominn vegna veltu? Það er ekki skrýtið þó að það sé erfitt að sinna því starfi að vera formaður í fjh.- og viðskn. þingsins þegar það er stöðugt verið að draga saman íslenska þjóðfélagið, þegar stöðugt er verið að þrengja að þannig að minni möguleikar til allra athafna eru að gerast í samfélaginu. Það hefði verið vel þess virði að Alþingi Íslendinga hefði greitt 10 þús. kr. til þess að hæstv. fjmrh. hefði farið á fund verktakasambandsins og hlustað á bjartsýnisræðuna hjá formanni sínum, hlustað á vorkomuna í íslenskum efnahagsmálum, hlustað á yfirlýsingarnar um að Ísland væri land tækifæranna. Það hefði verið hægt að fresta þingfundi, herra forseti, til þess að slík fræðslustarfsemi færi fram. Nei, við búum ekki við það. Hér við Austurvöll er því haldið fram statt og stöðugt að þetta land sé svo volað að hér sé allt að fara um koll. Þegar viðreisnin hafði setið við völd og var að hverfa frá völdum var Ísland samkvæmt skýrslum OECD með 12. hæstu þjóðartekjur í heiminum, 12. landið. Þegar framsóknaráratugurinn var búinn, 1970--1980, vorum við komnir í 4. sæti. Þegar ríkisstjórn undir forustu Framsfl. hætti og þessi tók við vorum við í 6.--7. sæti með þjóðartekjur á mann. Þetta eru staðreyndirnar. Heimildirnar eru í riti sem Orkustofnun gaf út. Orkustofnun heyrir undir iðnrh., hagfræðinginn mikla sem nú leiðbeinir ríkisstjórninni í því hvernig eigi að knésetja íslenskt atvinnulíf. Það þarf að aga íslenskt atvinnulíf. Það er trúin mikla hjá hæstv. iðnrh. Það er ekki skrýtið þó að hjá þjóð sem býr við það að þjóðartekjur á mann eru þær 7. hæstu í heimi eigi að boða að allt sé gersamlega búið, framtíðin hrunin, fortíðarnefnd sett á laggir. Það væri gaman að vita hvert tímakaupið hefði verið hjá fortíðarnefndinni. Það væri gaman að fá upplýst hvað þeim hefði verið greitt á tímann fyrir að reyna að drepa kjarkinn í íslenskri þjóð. Hvað skyldi vera greitt á tímann fyrir slíka vinnu? Sjá menn ekki sjónarspilið? Og það er sagt að menn eigi að vera ábyrgir. Það á ekki að leika sér með fjármuni þjóðarinnar. Hvað gerði hæstv. forsrh. þegar hann var borgarstjóri Reykjavíkur? Hvar stendur það í stofnskrá um Hitaveitu Reykjavíkur að hún eigi að greiða kostnað við að byggja upp veitingasölu sem ekki einu sinni stendur undir eigin rekstri, borgar ekki krónu í arð af fjárfestingunni, ekki eina einustu krónu? Borgar ekki einu sinni það sem kostar að reka fyrirtækið! Hvað skyldu þeir hugsa hinir sem eru með veitingarekstur í landinu og borga skatta og skyldur til þjóðfélagsins og borga m.a. þessa uppbyggingu með því að greiða fyrir heita vatnið? Það er sérstæð staða að þessi hæstv. forsrh. skuli láta sér detta í hug að hann geti boðað að það eigi að sýna ráðdeild. Er þetta þá bara það eina sem hæstv. forsrh. hefur misstigið sig? Hvað með bygginguna miklu fyrir endurnar á Tjörninni? Það hefur enginn sýnt öndunum aðra eins virðingu að byggja hús í Tjörninni þannig að það er hægt að gefa þeim út um glugga! Er það bygging sem mun þá auka hagvöxtinn á Íslandi á næstu árum og skila arði samkvæmt kröfum frjálshyggjunnar? Hver verður arðurinn af fjármagninu sem þarna er? Það er vitað að til þess að byggingin flyti ekki upp varð að bora sérstaklega niður til að fá undir hana festur til að koma í veg fyrir að hún mundi fljóta á Tjörninni eins og Örkin forðum! Nei, því miður búum við við það að við höfum hæstv. forsrh. sem vafalaust hefði getað orðið einn af fremstu skemmtikröftum þjóðarinnar hefði hann haldið áfram á þeirri braut sem á sínum tíma vakti gleði margra þegar hann ásamt fleiri stóð að útvarpsrekstri. Það þarf líka hæfileika til þess. Ég er ekki með þessu að gera lítið úr því framtaki á sínum tíma því að ég hafði gaman af því á sínum tíma og tel að það hafi vakið bjartsýni manna og áræði að geta stundum ,,svissað yfir`` á útvarp Matthildi og haft af því skemmtun. Og svo horfum við á það að þjóðin, miðað við þessar þjóðartekjur á mann, virðist vera komin í þá aðstöðu að til þess að draga úr baráttuhug hennar er aðalatriðið að brjóta hana niður, brjóta hana niður með áróðri, brjóta hana niður með því að fortíðarvandi Íslendinga sé slíkur að hér sé ekkert hægt að gera vegna hans. Nei. Vafalaust má segja sem svo að það hefði ekki átt að fara á sjó þegar ekki veiddist, þá hefðu skipin átt að vera í landi. En þessi þjóð hefur sótt sjóinn. Stundum hefur veiðst vel, stundum verið minna og menn hafa bara ekki alltaf vitað það fyrir fram áður en þeir fóru í róður hvort þeir fengju nú fisk eða ekki. Þetta hefur sem sagt verið áhætta. Og alveg eins er það með söluna á síldinni. Það er áhætta. Við höfum horft á það á undanförnum kvöldum þegar farið hefur verið yfir síldarsögu Íslands og séð hvernig auðurinn skapaðist og hvernig allt hrundi. Menn tóku áhættu, menn þorðu að taka áhættu. Nú er aftur á móti svo komið að menn þora ekki að semja við heiðarlega kapítalista um sölu á síld. Það er ekki verið að tala um að semja við einhverja kommúnista sem væri vísir til að skjóta mann. Það er verið að tala um að semja við heiðarlega kapítalista sem hafa lofað því að þeir skuli virða þá samninga sem kommúnistarnir gerðu varðandi kjarnorkuvopnin. Ég verð að segja eins og er að mig undrar ekki þó að sú ríkisstjórn, sem hefur tapað svo trúnni á viðskiptahæfileika sinna þegna að hún treystir sér ekki til að standa að síldarsölu til Rússlands, sé í vanda. Sú ríkisstjórn á sér raunverulega ekki viðreisnar von. Hún hefði ekki bjargast á síldarárunum miklu. Hún hefði sett þetta allt í bræðslu, ekki dottið annað í hug, í von um að hægt væri að selja þá mjöl eða eitthvað annað.

Forseti vildi spyrja hv. 2. þm. Vestf. hvort hann er tilbúinn að fresta ræðu sinni núna eða hvort hann vill e.t.v. ljúka henni ef ekki er mjög langt mál eftir.

Herra forseti. Ég á eftir þann hluta ræðunnar sem fjallar um samgöngumál og vil af þeirri ástæðu gjarnan fresta henni þar sem hæstv. samgrh. hefur ekki haft tök á því að vera viðstaddur.