Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Brynjólfur Bjarnason, fyrrverandi alþingismaður og ráðherra, andaðist í Hróarskeldu í Danmörku í gærmorgun, 16. apríl, níræður að aldri. Brynjólfur Bjarnason var fæddur 27. maí 1898 á Hæli í Gnúpverjahreppi. Foreldrar hans voru hjónin Bjarni, síðar bóndi á Neistastöðum, Ölvisholti og loks Eyði-Sandvík í Flóa, Stefánsson bónda í Núpstúni í Hrunamannahreppi Þórðarsonar og Guðný Guðnadóttir bónda í Forsæti í Landeyjum Magnússonar. Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík vorið 1918. Haustið 1918 fór hann til náms í náttúrufræði við Kaupmannahafnarháskóla og var þar til 1923, lauk prófi í forspjallsvísindum 1919 og síðar fyrrihlutaprófi í náttúrufræði. Síðan las hann heimspeki við Berlínarháskóla 1923--1924. Hann var stundakennari við Kvennaskólann í Reykjavík 1926--1936 og við Ungmennaskólann í Reykjavík nýstofnaðan, síðan Gagnfræðaskólann í Reykjavík (Ingimarsskólann) 1928--1932. Ritstjóri Verkalýðsblaðsins var hann 1930--1935. Alþingismaður var hann 1937--1956, var þingmaður Reykvíkinga 1942--1946, en fyrr og síðar landskjörinn alþingismaður, sat á 24 þingum alls. Menntamálaráðherra var hann frá 21. október 1944 til 4. febrúar 1947. Hann var skipaður árið 1942 í milliþinganefnd um tryggingamál, kosinn 1943 í milliþinganefnd til að fjalla um launakjör alþingismanna, átti sæti í skilnaðarnefnd 1944. Í tryggingaráði var hann 1944--1946, 1952--1953 og 1956--1963, í stjórn Sjúkrasamlags Reykjavíkur 1950--1978. Brynjólfur Bjarnason var erlendis við nám á umbrotatímum að lokinni heimsstyrjöldinni fyrri, tímum umbyltinga í þjóðfélagsmálum og lífsviðhorfum, róttækni í stjórnmálum og efnishyggju. Hann hreifst af kenningum kommúnista og skömmu eftir heimkomuna stofnaði hann með samherjum sínum Jafnaðarmannafélagið Spörtu sem var félag kommúnista innan Alþýðuflokksins. Kommúnistaflokkur Íslands var stofnaður árið 1930 og var Brynjólfur formaður hans frá upphafi til 1938 er Sameiningarflokkur alþýðu --- Sósíalistaflokkurinn var stofnaður. Hann var formaður miðstjórnar þess flokks 1938--1951 og í miðstjórn flokksins og framkvæmdanefnd til 1962, formaður miðstjórnarinnar 1938--1949 og formaður framkvæmdanefndarinnar 1960--1962. Störf Brynjólfs Bjarnasonar á Alþingi mótuðust af flokksforustu hans. Hann var einn helsti málsvari hans innan þings og utan, í ræðu og riti. Ræður hans voru hnitmiðaðar og vandaðar bæði að efni og orðfæri og skörulega fluttar. Hann var víðlesinn og fjölfróður, gerhugull og stefnufastur. Hann var ráðherra menntamála í nýsköpunarstjórninni, sem svo var kölluð, og gekkst þá meðal annars fyrir setningu nýrra víðtækra og áhrifaríkra laga um skólakerfi og fræðslumál. Hann var að eðlisfari hæglátur hugsjónamaður, stundaði útivist á öræfaferðum og sat við skriftir, ritaði framan af einkum um stjórnmál, en eftir að hann lét af þingstörfum var heimspeki aðalfræðasvið hans. Nöfn nokkurra helstu rita hans eru vísbending um viðfangsefni hans. Með storminn í fangið er safn af ritgerðum og ræðum um stjórnmál, en um heimspeki og skyld efni skulu nefnd: Gátan mikla, Vitund og verund, Á mörkum mannlegrar þekkingar, Heimur rúms og tíma. Ævistarf hans einkenndi framan af hörð barátta um þjóðfélagsmál, en síðustu áratugina heimspekileg hugsun um gátur mannlegrar tilveru. Ég vil biðja þingheim að minnast Brynjólfs Bjarnasonar með því að rísa úr sætum.

Frsm. allshn. (Guðni Ágústsson) Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir á þskj. 854 nál. um till. til þál. um gjafsóknarreglur sem er 25. mál þessa þings. Flm. þess er Friðjón Þórðarson. Nefndin hefur rætt tillöguna á fundum sínum, en þessi tillaga er endurflutt frá síðasta þingi. Umsagnir bárust frá Sýslumannafélagi Íslands, Dómarafélagi Reykjavíkur, Dómarafélagi Íslands, Lögmannafélagi Reykjavíkur og Samtökum gjaldþrota einstaklinga. Nefndin er sammála um að mæla með samþykkt tillögunnar. Fjarverandi við afgreiðslu málsins var Karl Steinar Guðnason. Aðalefni þáltill. er að auðvelda efnalitlu fólki að ná rétti sínum að lögum.

Friðjón Þórðarson Virðulegi forseti. Ég sé ástæðu til að þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu á þessari till. til þál. um gjafsóknarreglur. Þessi tillaga var flutt á síðasta þingi, en kom ekki til umræðu. Tillagan snertir endurskoðun á einum kafla einkamálalaganna nr. 85/1936. Þó að þau lög væru merk á sinni tíð og séu raunar enn er ekki úr vegi að líta á þessar reglur eftir rúma hálfa öld, en þær snerta að mínum dómi mikilvægan þátt þessara mála. Við vitum að allir eru jafnir fyrir lögunum, en það þarf líka að auðvelda efnalitlu fólki að ná rétti sínum að lögum. Að því lýtur þessi till. Ég ítreka þakkir mínar til hv. allshn.

Frsm. allshn. (Guðni Ágústsson) Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir nál. á þskj. 855 um till. til þál. um aðgerðir til að koma í veg fyrir innflutning á vörum á fölsuðum upprunaskírteinum, en þessi tillaga var jafnframt flutt á síðasta þingi. Hana flytur Ingi Björn Albertsson. Nefndin hefur rætt tillöguna á fundum sínum. Umsögn barst frá Sambandi ísl. samvinnufélaga. Nefndin er sammála um að afgreiða tillöguna með eftirfarandi breytingu: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd er hafi það hlutverk að leita leiða til þess að koma í veg fyrir innflutning á vörum á fölsuðum upprunaskírteinum. Nefndin skili tillögum eigi síðar en 15. okt. 1989.`` Karl Steinar Guðnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Aðrir nefndarmenn skrifa nafn sitt undir þetta nál.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að þakka nefndinni fyrir jákvæða og mjög vel viðunandi niðurstöðu. Jafnframt vil ég benda þingheimi á að eftir aðeins fjögurra daga tilveru hefur þingflokkur frjálslyndra hægrimanna fengið mál samþykkt hér á þingi.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseta láðist að geta þess í upphafi þessa fundar að að lokinni afgreiðslu 4. dagskrármáls hefjast umræður utan dagskrár sem hv. 1. þm. Suðurl. hefur óskað eftir og munu fjalla um ástandið í efnahags- og kjaramálum. Sú umræða var leyfð skv. síðari mgr. 32. gr. laga um þingsköp og því er tími ómældur.

Frsm. allshn. (Guðni Ágústsson) Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir nál. á þskj. 856 um till. til þál. um iðgjöld vegna bifreiðatrygginga, sem allshn. hefur rætt á fundum sínum, en þessi tillaga er enn fremur endurflutt frá síðasta þingi. Þá bárust umsagnir frá eftirtöldum aðilum: Félagi ísl. bifreiðaeigenda, Neytendasamtökunum og Sjóvátryggingarfélagi Íslands. Flutningsmenn till. eru Skúli Alexandersson og Margrét Frímannsdóttir. Nefndin er sammála um að afgreiða tillöguna með eftirfarandi breytingu: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera ráðstafanir til þess að draga úr kostnaði við bifreiðatryggingar hér á landi, þannig að tryggingaiðgjöld bifreiða verði sambærileg við það sem gerist í nágrannalöndum.`` Þáltill. var mjög ítarleg og kom inn á marga þætti þeirra háu tryggingariðgjalda sem ríkja í þessu landi. Við teljum eðlilegt að endurskoða þetta í heild sinni og samþykktum þetta því svo breytt. Fjarverandi afgreiðslu var Karl Steinar Guðnason, en aðrir nefndarmenn skrifa undir tillöguna svo breytta.

Skúli Alexandersson Virðulegi forseti. Ég þakka hv. nefnd fyrir að hafa fjallað um þessa tillögu og reyndar fært hana í nýjan búning sem að sumu leyti ætti kannski að þjóna tilgangi hennar. En ég vil leggja áherslu á nú þegar ég vænti þess að till. verða samþykkt að ríkisstjórnin taki mið af því hver tillgr. var og verði fjallað um það á nokkuð markvissan hátt hvernig háttað er með tryggingagjöld bifreiða hér á landi. Svo vil ég líka þakka nefndinni og hv. þingi fyrir að samþykkja vonandi þessa tillögu án þess að nokkur nýr þingflokkur hafi verið stofnaður í sambandi við það.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Ég kveð mér hljóðs um þingsköp vegna þeirra upplýsinga sem fram hafa komið um breytingar á dagskránni. Eftir því sem mér skilst er búið að flytja skýrslu um utanríkismál eitthvað til, en það hefur nú verið gert trekk í trekk hingað til. Í upphafi var samkvæmt starfsáætlun Alþingis talað um að skýrslan yrði rædd 16. og 17. mars. Því var breytt fjótlega í samráði við þingflokka og átti að vera í síðustu viku. Síðan var því breytt aftur og var talað um að hún yrði í dag og á morgun. Ég var mjög hlynnt þeirri ákvörðun hæstv. forseta að hafa skýrsluna á góðum tíma í mars eins og var gert ráð fyrir samkvæmt starfsáætlun og hefði reyndar kosið að umræða um utanríkismál færi fram miklu fyrr, jafnvel í upphafi þingsins. Slíkt hefði e.t.v. komið í veg fyrir þær mörgu en nauðsynlegu umræður utan dagskrár sem hafa farið fram í vetur. Það er alveg ljóst að skýrslu utanrrh. var skilað mjög seint. Hún barst þingflokkum sem handrit sl. miðvikudag þannig að auðvitað höfðum við frekar lítinn tíma til að kynna okkur það sem í henni stóð. Aðalatriðið í þessu máli er þó að okkur gefist tími til að ræða utanríkismál og skýrslu utanrrh. í góðu tómi og því vil ég spyrja virðulegan forseta hvernig fyrirhugað sé að standa að umræðunni, hvenær hún eigi að fara fram og í hve langan tíma. Ég legg áherslu á að það verði gert á eðlilegum starfstíma þingsins og vildi þess vegna varpa fram þessum spurningum þar sem mér er ekki alveg ljóst hvernig að þessu á að standa.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill upplýsa að gefnu tilefni og mjög svo eðlilegu tilefni að vissulega var það vilji forseta þingsins að umræða um utanríkismál færi fram samkvæmt verksáætlun þingsins, en ekki reyndist unnt að fá skýrslu um utanríkismál fyrr en rétt nýlega og svo nýlega að yfir því var kvartað að hv. þm. gæfist of stuttur tími til að kynna sér efni hennar, auk þess sem hæstv. utanrrh. er ekki viðstaddur í dag sem ekki var vitað fyrir helgi. Því hefur ekki tekist að láta þessa umræðu fara fram og ekki heldur í dag eins og til stóð vegna fjarveru m.a. hæstv. ráðherra. Nú hefur verið boðaður fundur með þingflokksformönnum kl. 4.30 í dag til að ræða þá truflun sem orðið hefur á áætlun þingsins. Eina ráðið sýnist vera að halda þessa umræðu á morgun ef þingflokksformenn geta fallist á það vegna þess að á miðvikudaginn verður hæstv. ráðherra ekki í landinu. Forsetum hefur verið nokkur vandi á höndum að fá þetta til að koma heim og saman og við hörmum það að sjálfsögðu. Síðan bættist við að hv. 1. þm. Suðurl., formaður Sjálfstfl., óskaði eftir að fá að ræða við hæstv. forsrh. um ræðu sem hann flutti í síðustu viku og ýmislegt fleira. Við því var orðið þannig að sú umræða hefst nú þegar umræðu um þingsköp lýkur.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Ég þakka svör forseta. Það er gott að fá upplýst hvernig þessum málum er háttað. En ég vek athygli á því að það var gert ráð fyrir tveim dögum í umræðu um skýrslu utanrrh. á sínum tíma og ég man ekki betur en í fyrra hafi líka verið tveir dagar sem hafi farið í það. Ég ótttast, þó ég sé ekki að lýsa því yfir að það taki endilega tvo daga núna, að það verði knappur tími að gera ráð fyrir að við ljúkum umræðu á morgun um skýrslu um utanríkismál. Ég vil koma því á framfæri við þessa umræðu.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti deilir þeim áhyggjum og þeim ótta með hv. 12. þm. Reykv., en það verður að fara sem fara vill. Náist ekki að ljúka þessari umræðu á morgun verður vitaskuld að halda henni áfram á næsta þingfundi. Það er alveg ljóst. En það verður ekki hægt n.k. miðvikudag og verður það því að bíða lengur.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Ég vil nú taka undir með hv. 12. þm. Reykv. í sambandi við ábendingar af hennar hálfu varðandi umræðu um utanríkismál og líka það, sem fram hefur komið hjá hæstv. forseta, að þetta setur þingstörfin í dálítinn vanda þegar svo stór mál eins og umræða um skýrslu utanrrh. fær ekki rúm í dagskránni eftir því sem ráð er fyrir gert, skýrslan raunar mjög seint fram komin miðað við það sem þyrfti að vera. Þó mun hún hafa borist þingflokkum um miðja síðustu viku í handriti og hefði kannski þess vegna mátt ræða málið á þessum degi. Það kemur á óvart ef umræðan er flutt til vegna fjarvistar hæstv. utanrrh. sem er í landinu á þessum degi. Ég var á fundi þar sem hann var í utanrmn. þingsins í morgun svo að ég skil ekki í því að það hefði hindrað umræðuna hér í dag. En aðalatriðið er að þessi mál, utanríkismálin og skýrsla ráðherrans fái eðlilegt pláss í dagskrá þingsins eins og ég heyri raunar að er hugur forseta og það hefur verið gert ráð fyrir tveimur dögum til þessarar umræðu. Ég vona að það verði svigrúm til þess og tel ekki rétt að stefna að næturfundi um málaflokk af þessu tagi, ekki síst vegna þess að þingmenn eru önnum kafnir yfir daginn og upplýst hefur verið að hæstv. ráðherra sé að fara úr landi á miðvikudag, líklega miðvikudagsmorgni, og þarf sjálfsagt að fá smáhvíld einnig eins og þingmenn aðrir. Ég bið þingflokksformenn að taka tillit til þessa þegar þeir ráða ráðum síðar í dag um þennan þátt með forsetum.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir það svigrúm sem hér hefur verið gefið til að ræða utan dagskrár þingfundarins í dag viðhorf í efnahags- og atvinnumálum, ekki síst í ljósi frétta af ræðu hæstv. forsrh. á fundi framsóknarfélaga í Kópavogi sl. fimmtudagskvöld. Það er svo að það hefur reynst býsna erfitt að fá fram hér á hinu háa Alþingi skýr svör af hálfu hæstv. ríkisstjórnar um stefnu hennar í efnahags- og atvinnumálum og fá fram umræður um þær aðgerðir sem ég hygg að flestir séu sammála um að nauðsynlegar séu til að tryggja eðlilegan rekstur útflutnings- og samkeppnisatvinnuvega landsmanna. Ráðherrar hæstv. ríkisstjórnar hafa mjög svo færst undan því að eiga hér á hinu háa Alþingi umræður um þessi efni og öll stefnumörkun af þeirra hálfu hefur verið býsna óskýr í umræðum hér á Alþingi. Það eru því nokkur tíðindi þegar hæstv. forsrh. heldur ræðu í flokksfélagi sínu og lýsir þar viðhorfum og viðfangsefnum á næstu tveimur mánuðum og svo því sem að hans mati blasir við á haustdögum. Morgunblaðið greindi sl. föstudag frá meginefni þessarar ræðu. Í tilvitnunarmerkjum er haft beint eftir hæstv. forsrh., með leyfi forseta, svohljóðandi: ,,Það hvernig tekst að fá fjármagnsmarkaðinn til að hjálpa okkur að ráða fram úr erfiðleikunum mun ráða framtíð þessarar ríkisstjórnar. Ef það mistekst og það verða stórir erfiðleikar í haust held ég að ríkisstjórnin hafi gengið þessa braut til enda. Þá óttast ég að það verði líklega kosningar og að þeim loknum mjög róttækar aðgerðir með mjög mikilli gengisfellingu og lögbindingu fjölmargra þátta í þjóðfélaginu``, er orðrétt haft innan tilvitnunarmerkja eftir hæstv. forsrh. Hér er komið beint að ýmsum kjarnaþáttum efnahags- og atvinnumálaumræðunnar upp á síðkastið. Hæstv. forsrh. segir að það muni ráðast á næstu tveimur mánuðum hver verði endalok hæstv. núv. ríkisstjórnar. Hann segir síðan að hann óttist að til kosninga komi í haust ef þessir næstu tveir mánuðir skili ekki þeirri niðurstöðu sem hann væntir. Það er eftirtektarvert að hæstv. forsrh. talar um að hann óttist kosningar fremur en að hann búist við þeim og ég hygg að flestir hv. þm. geri sér grein fyrir því hvers vegna hann notar það orð. Þá talar hæstv. forsrh. um stórfellda gengisfellingu sem blasi við í haust og kveður þar við nokkuð annan tón en í yfirlýsingum hæstv. ríkisstjórnar og einkanlega kveður þar við nokkuð annan tón en hjá hæstv. fjmrh. sem öðrum fremur virðist hafa mótað efnahags- og atvinnustefnu þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Og í þriðja lagi segir hæstv. forsrh. að þá óttist hann að lögbinda þurfi fjölmarga þætti í þjóðfélaginu án frekari skýringar þar á. En í ljósi allra aðstæðna kemur mönnum ugglaust fyrst í hug að fyrsti þátturinn sem lögbinda eigi í haust ef næstu tveir mánuðir ganga ekki fram svo sem hugur hæstv. forsrh. helst kýs sé að þá þurfi að lögbinda laun. Vafalaust koma þar til fjölmargir aðrir þættir eins og hæstv. forsrh. gefur til kynna með þessari yfirlýsingu, en það fer ekki milli mála að með þessum yfirlýsingum, sem reyndar hefur verið greint frá í öðrum fjölmiðlum efnislega samhljóða, hafa verið sögð býsna stór orð og um leið viðurkenning á því ástandi sem nú er í efnahags- og atvinnumálum. Hæstv. forsrh. segir að glíman við fjármagnskostnaðinn verði prófsteinn á stjórnina og svo er að skilja að spurningin sem þjóðin stendur frammi fyrir um þróun mála á næstu tveimur mánuðum snúist um hvort hæstv. ríkisstjórn nær markmiðum sínum í þeim efnum á þessum tveimur næstu mánuðum. Það vekur hins vegar athygli að frá hæstv. ríkisstjórn hafa ekki, hvorki hér inni á hinu háa Alþingi né á fundum flokksfélaga ríkisstjórnarflokkanna, komið fram neinar hugmyndir eða tillögur um nauðsynlegar aðgerðir vegna rekstrarhalla höfuðatvinnuvega þjóðarinnar. Engin áform virðast vera uppi samkvæmt því sem hæstv. ráðherrar hafa sagt um aðgerðir á næstu tveimur mánuðum til að bæta rekstrarstöðu höfuðatvinnugreinanna. E.t.v. er einmitt þetta það athyglisverðasta við Kópavogsræðu hæstv. forsrh. Þar er að vísu minnst á vanda sjávarútvegsins en það er ekki einu orði vikið að því að prófsteinn hæstv. ríkisstjórnar á næstu tveimur mánuðum séu aðgerðir til að rétta við hallarekstur atvinnuveganna. Að vísu kemur fram hjá hæstv. forsrh. að nauðsynlegt sé að grípa til aðgerða gegn því atvinnuleysi sem nú er að grípa um sig og öllum er ljóst að er afleiðing þeirrar stjórnarstefnu sem fylgt hefur verið undanfarna mánuði. Í því efni hefur hæstv. forsrh. minnst á að grípa þurfi til aðgerða alveg á næstunni og hann hefur látið að því liggja að þær eigi að vera fólgnar í auknum opinberum framkvæmdum. Er það svo að eina ráð hæstv. ríkisstjórnar til þess að koma í veg fyrir eða draga úr því mikla atvinnuleysi sem nú er að grafa um sig sé að auka opinber umsvif? Sér hæstv. ríkisstjórn enga möguleika á því að treysta atvinnu fólks í landinu með því að örva atvinnulífið sjálft sem skapar verðmætin sem íslenska þjóðin lifir á? Á að ráðast til atlögu við þann vágest sem atvinnuleysið er með nýrri skattlagningu til þess að auka opinberar framkvæmdir? Telur hæstv. ríkisstjórn ekki að nóg sé að gert í þeim efnum að fara ofan í kassa atvinnufyrirtækjanna og vasa launafólksins í landinu að því er skattheimtu varðar á þessu ári? Eða er það ætlun hæstv. ríkisstjórnar að standa undir þessum framkvæmdum og ráða bót á atvinnuleysinu með erlendum lántökum? Þetta eru spurningar sem Alþingi á rétt á að fá svör við fyrst hæstv. ríkisstjórn hefur varpað þessum bolta upp utan Alþingis. En flest bendir til þess að einmitt í þessum töluðu orðum hæstv. forsrh. komi fram það sjónarmið, sem hæstv. fjmrh. hefur verið að boða í allan vetur, að hin raunverulega uppspretta verðmætanna í þjóðfélaginu felist í ríkisumsvifunum en ekki afrakstri atvinnuvega landsmanna, sjávarútvegs og iðnaðar, sem skapa útflutningsverðmætin. Sú yfirlýsing sem hér hefur verið vitnað til vekur þar að auki upp ýmsar aðrar spurningar sem nauðsynlegt er að fá svör við. Er það svo og ber að skilja þær yfirlýsingar sem fjölmiðlar hafa flutt fregnir af frá fundi hæstv. forsrh. á þann veg að ríkisstjórnin ætli sér ekkert að gera til að ráða bót á rekstrarhalla atvinnuveganna fyrr en eftir kosningar í haust? Á ekkert að gera fyrr en í haust og á ekkert að gera fyrr en að afstöðnum kosningum? Ég hygg að það séu margir í þessu þjóðfélagi sem bíði eftir skýrum svörum um þetta. En fréttir af ræðu hæstv. ráðherra bera með sér að sá sé hugur hæstv. ríkisstjórnar, enda er það þá staðfesting á þeim boðskap sem hæstv. fjmrh. hefur flutt að undanförnu. Ef það er svo að hæstv. forsrh. sér stórfellda gengislækkun fyrir sér í haust, hvers vegna er þá ekki gripið til aðgerða nú þegar fyrst þessi aðstaða er þegar ljós á haustdögum? Nú er flestum alþingismönnum um það kunnugt að því lengur sem aðgerðir í efnahagsmálum eru dregnar, þeim mun erfiðari verða aðgerðirnar. Þeim mun lengur sem það er dregið að breyta gengi krónunnar þegar það er fyrirsjáanlegt að það þarf að gera, því meiri þarf gengislækkunin að verða. Nú hygg ég að flestir séu mjög einhuga í því að það skiptir mjög miklu máli að stilla gengisbreytingum í hóf og fara þar fram af mikilli aðgæslu. En er ekki alveg augljóst ef það er fyrir séð að það þarf að framkvæma stórfellda gengislækkun í haust að það er betra að ráðast til atlögu við vandann nú þegar, gera aðgerðirnar þannig auðveldari og ekki eins sársaukafullar? Þá er ástæða til að spyrja hæstv. forsrh. að því hvort hyggilegt sé nú þegar kjarasamningar standa fyrir dyrum á milli launþega á almennum vinnumarkaði að hóta með lögfestingu kjarasamninga á hausti komanda. Aðilar að kjarasamningum á almennum vinnumarkaði ræða eðlilega í ljósi þeirra kjarasamninga sem hæstv. ríkisstjórn hefur gert við opinbera starfsmenn um samninga fram á haust. Þær viðræður eru tæpast hafnar enn. En er það skynsamlegt, þegar flestir vænta þess að báðir aðilar að þessum kjarasamningum sýni fulla ábyrgð, að hóta með því að lögfesta kaupgjald og binda kjarasamninga með lögum þegar væntanlegur samningur rennur út á haustdögum? Er það svo að hæstv. ríkisstjórn hafi tekið ákvörðun um að flytja slíka hótun nú þegar viðkvæmir kjarasamningar á almennum vinnumarkaði eru að hefjast? En kjarninn í því sem hæstv. forsrh. þarf að svara hér í dag er spurningin um það hvort hann ætlast til þess að atvinnufyrirtækin í landinu gangi til kjarasamninga á þeim grundvelli sem lagður hefur verið í samningum við opinbera starfsmenn án þess að nokkrar ráðstafanir séu gerðar til að leiðrétta þann verulega hallarekstur sem nú hefur staðið mánuðum saman bæði í sjávarútvegi og iðnaði. Þetta er kjarnaspurningin til hæstv. forsrh.: Er það stefna þessarar hæstv. ríkisstjórnar að ætlast til þess að slíkir kjarasamningar séu gerðir án frekari efnahagsráðstafana eða ætlast hæstv. ríkisstjórn til þess að atvinnuvegirnir bíði með kjarasamninga fram á haustið þegar hæstv. forsrh. óttast að grípa þurfi til stórfelldrar gengisfellingar? Eiga launþegar á almennum vinnumarkaði að bíða aðgerða í þágu atvinnuveganna fram á haustið? Eru það skilaboðin sem hæstv. ríkisstjórn vill flytja fólkinu í landinu? Þau eru í samræmi við það sem hæstv. fjmrh. hefur látið frá sér fara að undanförnu, en er það svo að stjórnarflokkarnir allir og þar á meðal hæstv. forsrh. hafi tekið þá stefnu upp? Ef svo er ekki þarf hæstv. ríkisstjórn að gera grein fyrir því hvernig atvinnuvegirnir eiga að gera slíka kjarasamninga án frekari efnahagsráðstafana til að styrkja stöðu atvinnufyrirtækjanna. Hér eiga allar höfuðatvinnugreinar landsmanna hlut að máli. Sjávarútvegurinn á við sérstakan vanda að etja sem oft hefur komið til umræðu hér á hinu háa Alþingi á undanförnum mánuðum. Iðnaðurinn á ekki við minni vanda að glíma um þessar mundir. Það má segja að hæstv. ríkisstjórn hafi komið fram með alveg einstökum hætti gagnvart iðnaðinum í landinu og auðvitað fer ekki hjá því að langvarandi millifærslur og uppbætur til hluta sjávarútvegsins skekkja aðstöðuna á milli atvinnugreina. Það myndast misvægi á milli sjávarútvegs og iðnaðar sem óhjákvæmilegt er að leysa. Ætlast hæstv. ríkisstjórn til þess að iðnaðurinn gangi til þessara kjarasamninga án þess að skýr svör fáist um það hvernig þessum mismun verður eytt? þó að ekki sé meira spurt. Ferðamannaþjónustan hefur verið vaxandi atvinnugrein. Hún hefur hins vegar átt við vaxandi rekstrarerfiðleika að etja. Fram undan er aðalvertíð ferðamannaþjónustunnar. Mestu tekjumöguleikar ferðamannaþjónustunnar eru yfir sumarmánuðina. Á ekki að skapa henni möguleika til tekjuaukningar með almennum efnahagsráðstöfunum fyrr en aðalferðamannatímabilinu er lokið í haust? Á þá að grípa til stórfelldrar gengislækkunar sem ferðamannaþjónustan getur ekki notið í auknum tekjum en fær aðeins í bakið með því að skrúfa upp erlendar skuldir hennar? Auðvitað höfum við orðið fyrir ýmsum ytri áföllum og margur sá vandi sem við er að etja í dag skrifast ekki á reikning hæstv. ríkisstjórnar, en það breytir ekki þeirri staðreynd að við þeim aðstæðum þarf að bregðast. Á síðasta ári gerðist það hvort tveggja og reyndar að hluta til á árinu þar á undan að bandaríkjadollarinn féll og verð á erlendum mörkuðum var að falla mánuðum saman og sú skriða stöðvaðist reyndar ekki fyrr en sl. haust. Slíkar breytingar á ytri aðstæðum kalla fram taprekstur, en við þeim þarf á hinn bóginn að bregðast með almennum ráðstöfunum. Við sérstakan vanda var að etja á þessum tíma vegna þess að samtímis þurfti íslenska þjóðin að bregðast við ofþenslu í hagkerfinu. Með öðrum orðum: um leið og við mættum ytri áföllum þurfti að bregðast við almennri ofþenslu í hagkerfinu sem gerði þá baráttu um margt erfiðari en ella hefði verið. Þar af leiðandi urðu vextir um tíma mjög háir vegna þess að það var nánast eini þátturinn sem spyrnti gegn ofþenslunni. Sá árangur náðist þó að umframeftirspurn eftir vinnuafli upp á 3000--4000 störf var komin í jafnvægi sl. haust. En svo hafa mál gengið til eftir að vinstri stjórn jafnréttis og félagshyggju tók við völdum að jafnvægið sem hafði náðst eftir að umframeftirspurn hafði verið upp á 3000--4000 störf hefur nú snúist við þannig að menn tala nú um mjög alvarlegar horfur á atvinnuleysi og sérstakar ráðstafanir til þess að bregðast við því. Jafnvægisárangurinn hefur sem sagt gengið í þá átt eftir að núverandi stjórn var mynduð að við þurfum að glíma við vaxandi atvinnuleysi. Með því að ekki náðist samkomlag sl. haust um raunhæfar aðgerðir til að bæta rekstur atvinnuveganna hefur stöðugt sigið á ógæfuhliðina. Það hefur verið gripið til skuldbreytinga. Þær aðgerðir voru auðvitað nauðsynlegar. Á hinn bóginn hefði mátt gera þær með miklu einfaldari og skilvirkari hætti í gegnum þá sjóði og banka sem fyrir eru þannig að þær hefðu fyrr komið að notum og með betri og meiri árangri. En skuldbreytingar af þessu tagi breyta ekki rekstrarstöðu fyrirtækjanna. Þær létta undir að því er greiðslustöðuna varðar, en þær breyta ekki rekstraraðstöðunni. Vextir urðu býsna háir á þeim tíma sem unnið var gegn ofþenslu. Meðan ofþensla er í hagkerfinu og viðskiptahalli safnast upp verður ekki undan því vikist að vextir vinni þar á móti, en um leið og verðbólga lækkar og dregur úr viðskiptahalla er unnt að ná vöxtum niður á eðlilegt stig á nýjan leik. Sá árangur hafði þegar náðst í fyrrahaust að lækka nafnvexti mjög verulega og fyrst framan af, fyrstu vikur núv. hæstv. ríkisstjórnar hélt sú þróun áfram. Raunvextir hafa hins vegar ekki lækkað fyrr en síðustu vikur, ekki vegna þess að hæstv. ríkisstjórn hafi gripið til þeirra aðgerða sem hún hefur nú helst boðað í þeim efnum að stýra vöxtum með handafli, heldur fyrst og fremst vegna þess að markaðsaðstæðurnar hafa breyst. Að vísu er hér ekki um mikla raunvaxtalækkun að ræða, en auðvitað er hún mjög mikilvæg í þá veru að koma á jafnvægi, koma á aðstæðum þar sem atvinnulíf og sparendur geta búið við eðlilegt vaxtastig. En þetta hefur fyrst og fremst gerst vegna þess að ríkissjóður hefur ekki náð að fjármagna sínar lántökur á almennum markaði hér innan lands. Spariskírteini ríkissjóðs hafa með öðrum orðum ekki selst. Fyrir því er nú miklu meira framboð af peningum í bankakerfinu og það hefur áhrif til lækkunar á vexti. Þetta leiðir hins vegar hugann að því: Hvað ætlar hæstv. ríkisstjórn að gera í þeim efnum? Hvernig ætlar hún að mæta lántökuþörf ríkissjóðs? Ætlar hún að gera það með sérstöku átaki á innlendum markaði á síðari hluta ársins? Það mun draga mjög úr möguleikum atvinnufyrirtækjanna til lántöku á innlendum markaði og vafalaust þrýsta á vextina á nýjan leik upp á við. Eða ætlar hún að fjármagna lántökuþörf ríkissjóðs með erlendum lánum? Við vitum nákvæmlega hvaða afleiðingar það hefur. Það kallar á meiri viðskiptahalla, ýtir undir verðbólgu og þrýstir á endanum vöxtunum upp á nýjan leik. Hvað ætlar hæstv. ríkisstjórn að gera í þessu efni? Það skiptir mjög miklu máli fyrir þá þróun sem fram undan er. Ekki bara afkomu ríkissjóðs. Það hefur bein áhrif á efnahagsstarfsemina í heild sinni og afkomu atvinnuveganna. Þjóðhagsstofnun hefur nú svarað fyrirspurnum frá Vinnumálasambandi samvinnufélaganna og Vinnuveitendasambandi Íslands um ýmis atriði sem þessir aðilar standa frammi fyrir eftir að gerðir hafa verið kjarasamningar við opinbera starfsmenn. Þar kemur fram mat á þeim kauphækkunum sem nú þegar hefur verið samið um. Það er mat Þjóðhagsstofnunar að samningar við opinbera starfsmenn þýði 9,5% kauphækkun, en um 8,5% fyrir alla launþega í landinu. Ef þessir samningar eru hins vegar færðir yfir á sjávarútveg og iðnað má reikna með að kauphækkunin verði ekki minni en hefur gerst hjá lægst launuðu opinberu starfsmönnunum. Hún hlýtur af þeim sökum að verða einhvers staðar á bilinu 9--10%, enda reiknar Þjóðhagsstofnun með því í afkomuútreikningum sínum. Það er athygli vert að Þjóðhagsstofnun telur að heildarútgjöld ríkissjóðs aukist um 500 millj. kr. vegna nýrra kjarasamninga, en áður hafði hæstv. fjmrh. talið að þeir hefðu engan útgjaldaauka í för með sér umfram það sem áður hafði verið áætlað í fjárlögum. Nú hefur hæstv. fjmrh. staðfest að hér sé um að ræða upphæð sem sé innan við skekkjumörk og reikna megi með auknum tekjum þar á móti svo að á þessu stigi verður ekki gerður neinn ágreiningur um þá niðurstöðu að þessir samningar við opinbera starfsmenn séu í samræmi við áætlanir fjárlaga. Þjóðhagsstofnun greinir svo frá því hver sé afkoma sjávaútvegsins við þær aðstæður sem við búum við í dag. Þar kemur fram að Þjóðhagsstofnun metur það svo að veiðar og vinnsla séu rekin með 5*y1/2*y% halla og þar af sé halli á frystingu um 7%. Nú hefur verið ágreiningur um þessr tölur lengi á milli Þjóðhagsstofnunar og forustumanna atvinnuveganna sem líta svo á að halli í rekstri frystiiðnaðarins sé a.m.k. 8, jafnvel 10%. Sá ágreiningur stafar fyrst og fremst af því að Þjóðhagsstofnun reiknar með lægri ávöxtunarkröfu en í raun hefur verið í gildi um alllangt skeið og það er mat margra talsmanna atvinnuveganna að Þjóðhagsstofnun hafi ekki að fullu tekið tillit til þeirra tollahækkana sem hafa orðið á saltfiski að undanförnu. Þessar tvær skýringar eru sennilega meginástæðan fyrir þeim mismun sem er á mati atvinnugreinarinnar sjálfrar og Þjóðhagsstofnunar. Í júnímánuði áætlar Þjóðhagsstofnun að veiðar og vinnsla verði með 7*y1/2*y% halla og frystingin með 8--9% halla. Þar við bætist sú skekkja sem talsmenn atvinnuveganna hafa bent á. Og við lok samningstíma, ef kjarasamningar opinberra starfsmanna verða færðir yfir á atvinnulífið í heild, verði halli á rekstri frystingarinnar orðinn 10*y1/2*y%. Þessar tölur tala mjög skýru máli. Hæstv. forsrh. hefur tekið fram að sérstakar uppbætur í gegnum Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins verði búnar í maí, þær kunni að endast fram í júní, og sömuleiðis verði uppbótum í formi endurgreiðslu á uppsöfnuðum söluskatti einnig lokið í maímánuði. Það er því augljóst að hér standa menn frammi fyrir stórum og mjög alvarlegum spurningum. Uppbótakerfið er á þrotum innan örfárra vikna og gerðir hafa verið kjarasamningar við opinbera starfsmenn sem bætast við hallarekstur atvinnuveganna. Hæstv. forsrh. hefur að undanförnu haldið því fram að ástæðulaust sé fyrir hæstv. ríkisstjórn að gefa svör við spurningum hér á hinu háa Alþingi og við spurningum forustumanna atvinnuveganna og launþega um áform ríkisstjórnarinnar um aðgerðir í atvinnumálum og efnahagsmálum vegna þess að hann reikni með verulegum verðhækkunum á erlendum mörkuðum og að fjármagnskostnaður eigi eftir að lækka. Lítum aðeins á þessi tvö atriði sem eru einu haldreipi hæstv. forsrh. í umræðunni um það sem gerast á á næstu tveimur mánuðum. Fram hefur komið að engar líkur eru taldar á því að almennar verðhækkanir verði á Bandaríkjamarkaði. Að undanförnu er mönnum svo ljóst að til að mynda saltfiskframleiðslan hefur átt við erfiðleika að etja á Evrópumarkaði, ekki gert samninga í Portúgal í byrjun árs eins og venja er. Nú kann það að vera svo að á næstu mánuðum geti sú aðstaða styrkst að einhverju leyti og vonandi fer það svo að samningsaðstaðan á Evrópumarkaði styrkist eitthvað, en hæpið er að það verði umfram þau áföll sem menn hafa tekið á sig að undanförnu og varla er við því að búast að það geri meira en að vega upp það sem menn hafa orðið að mæta með tollahækkunum innan Evrópubandalagsins. Með hliðsjón af því að Þjóðhagsstofnun hefur að mati forustumanna atvinnuveganna ekki metið þessar breytingar að fullu er þess ekki að vænta að umtalsverðar breytingar geti orðið á afkomutölum atvinnuveganna samkvæmt mati Þjóðhagsstofnunar þó að þarna verði einhver styrking. En öll skulum við vona að Evrópumarkaðirnir styrkist eitthvað. Þess er að vænta að fjármagnskostnaður geti haldið áfram að lækka. Þó eru ýmsar blikur í þeim efnum ef engar breytingar verða á stjórnarstefnunni. Ef hæstv. ríkisstjórn ætlar að halda áfram á sömu braut og fjármagna til að mynda allar lántökur ríkissjóðs erlendis hefur það mjög fljótlega áhrif á viðskiptahalla og aftur á verðbólgu og vaxtastig í landinu. Við þessu hefur hæstv. ríkisstjórn engin svör gefið. Á það er svo að líta að um það bil *y2/3*y af öllum lánum fiskvinnslunnar eru erlend lán og 2% lækkun á raunvaxtastigi mundi því tæplega bæta stöðu fiskvinnslunnar um meira en *y1/2*y% og væri það þó býsna mikill árangur. Með öðrum orðum: jafnvel þó að hæstv. ríkisstjórn mundi með öllu afnema raunávöxtun á næstu tveimur mánuðum mundi það ekki duga til að bjarga rekstri sjávarútvegsins fyrir utan að það mundi setja fjármagnsmarkaðinn á hvolf og drepa niður allan sparnað í þjóðfélaginu og þannig mjög fljótlega koma atvinnuvegunum í koll. En jafnvel þetta mundi ekki duga á næstu tveimur mánuðum. Þessi tvö atriði, sem hafa verið helstu bjarghringir hæstv. forsrh. í umræðunum að undanförnu, sýnast því ekki vera sú björgun sem hæstv. ráðherra er að leita að eða sá happrættisvinningur sem hann bíður eftir. Ríkissjóði var gefið svigrúm með 7 milljarða skattahækkunum til að auka útgjöld sín og standa undir þeim launahækkunum sem nú hefur verið samið um. En atvinnulífinu er enn haldið í spennitreyju. Því hefur ekki verið gefið svigrúm til að ganga til kjarasamninga á sama grundvelli og hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórn hafa gert að því er varðar opinberar framkvæmdir og ber þó öllum saman um að þar sé um hógværa kjarasamninga að ræða, einhverja þá hógværustu sem um getur í manna minnum. Hæstv. fjmrh. hefur verið ólatur við að senda atvinnulífinu og starfsfólki atvinnufyrirtækjanna í landinu kveðjur eftir þá kjarasamninga sem hann hafði forustu um að gera. Í viðtali við Ríkisútvarpið 7. apríl segir hæstv. fjmrh., með leyfi forseta: ,,Þeir eiga sjálfir að gera sína kjarasamninga miðað við sitt bú. Þessir kjarasamningar sem ég hef gert eru í samræmi við markmið og stöðu ríkisbúskaparins og það fyrirtæki, ef má orða það svo, sem er ríkissjóður Íslands og þeir eiga að gera kjarasamninga í samræmi við sín fyrirtæki.`` Og síðan spyr fréttamaður Ríkisútvarpsins þannig: ,,Ríkisstjórnin ætlar ekki að hlaupa undir bagga hjá fiskvinnslunni til að liðka fyrir samningum?`` Og hæstv. fjmrh. svarar: ,,Fiskvinnslan á sjálf að gera sína samninga og þessi samningur skekkir á engan hátt þeirra möguleika vegna þess að hann er í samræmi við markmið þjóðhagsáætlunar og forsendur fjárlaga sem fiskvinnslan mótmælti ekkert á sínum tíma.`` Og síðar segir hæstv. fjmrh.: ,,Nú er það verkefni hinna sem hafa samningsréttinn hjá sér að gera sinn samning. Þeir axli sína ábyrgð þar á sama hátt og ég og ríkisstjórnin höfum axlað okkar ábyrgð hér og náð niðurstöðu sem er í samræmi við okkar markmið og þá er rétt að þeir glími við það að ná niðurstöðu einir og sjálfstætt í samræmi við sín markmið.`` Þessi boðskapur verður ekki skilinn á annan veg en þann að hæstv. fjmrh. telji óþarft að grípa til aðgerða í þágu atvinnuveganna til að leysa þá úr þeirri spennitreyju sem þeir eru í og að starfsfólk atvinnufyrirtækjanna, hvort sem það er í iðnaði, sjávarútvegi, verslun, landbúnaði eða þjónustu, hvort sem það eru fiskverkakonurnar, konurnar í iðnfyrirtækjunum eða afgreiðslukonurnar, af því að hæstv. fjmrh. er tamt að tala um laun kvenna, megi bara bíða því atvinnufyrirtækin eigi að gera kjarasamninga miðað við rekstrarafkomu sína. Reksturinn er í stórum halla. Eru þetta þau svör sem hæstv. ríkisstjórn ætlar að gefa? Er þetta boðskapurinn sem hæstv. forsrh. ætlar að senda þjóðinni? Hæstv. sjútvrh. sagði á Alþingi í umræðum í síðustu viku að það yrði að breyta gengi krónunnar ef atvinnuvegirnir ættu að geta gert samninga af því tagi sem ríkissjóður hefur gert. Hann orðaði það að vísu svo, enda hógvær maður, að gengið yrði að síga. En í þeim töluðu orðum felst að hans mati að breyta þurfi gengi krónunnar til þess að atvinnuvegirnir geti gert þennan samning og reyndar til þess að þeir geti haldið áfram rekstri án nýrra kostnaðarhækkana. Hæstv. fjmrh. sté í stólinn á hinu háa Alþingi um leið og hæstv. sjútvrh. hafði látið þessi ummæli falla og endurtók fyrri yfirlýsingar um að ekkert ætti að gera til að bæta rekstur atvinnuveganna. Nú hefur hæstv. forsrh. talað á fundi í Kópavogi og látið að því liggja að næstu tveir mánuðir skeri úr um endalok hæstv. ríkisstjórnar. Því er óhjákvæmilegt að hann gefi nú skýr svör við þeim spurningum sem hér hljóta óhjákvæmilega að vakna. Yfirlýsingar hæstv. forsrh. á Kópavogsfundinum benda til þess að hann taki undir með hæstv. fjmrh. en ekki með hæstv. sjútvrh. En hann segir samt að eðlilegt sé að atvinnuvegirnir semji um sömu kauphækkanir og ríkissjóður hefur gert eftir að hafa fengið tækifæri til að ganga í vasa skattborgaranna og kassa atvinnufyrirtækjanna og hremma þar 7 milljarða kr. En spurning dagsins er þessi, hæstv. forsrh.: Eiga atvinnufyrirtækin að ganga til þessara samninga án aðgerða? Hvernig eiga þau að ganga til slíkra samninga ef engar ráðstafanir verða gerðar til þess að rétta við hallareksturinn? Eða á að skilja boðskapinn á þann veg að þessir aðilar eigi að bíða með gerð kjarasamninga fram á haustið? Og er það stefna hæstv. ríkisstjórnar að hallarekstrinum verði haldið áfram fram á haustið? Þessar spurningar eru tiltölulega einfaldar. En það verður ekki lengur vikist undan því að gefa skýr svör. Tími uppbótanna og millifærslnanna er að líða. Aðilarnir standa frammi fyrir því hvort þeir eiga að gera kjarasamninga eða ekki og þess vegna er kallað eftir þessum svörum í dag. Ég vænti þess að það komi annar boðskapur en sá að hæstv. ríkisstjórn ætli að bíða eftir happdrættisvinningnum. Við lifum ekki á því, við gerum ekki kjarasamninga á því og við sköpum ekki ný verðmæti í atvinnulífinu á því að bíða eftir einhverjum happdrættisvinningi. Þess vegna er það von mín að hæstv. forsrh. gefi skýrari svör en hæstv. ríkisstjórn hefur getað gefið fram til þessa.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að hafa það hv. þm. til afsökunar að hann var ekki á umræddum fundi, hann var ekki á þeim fundi sem hann gerir að umræðuefni og byggir á slitróttum fréttum í Morgunblaðinu og öðrum fjölmiðlum af þeim fundi. Þar er sleppt eins og ætíð er fjölmörgu sem þó skiptir miklu máli. Sem dæmi um hlut sem var sleppt vil ég nefna að á þessum fundi stóð upp forstjóri frystihúss á Vestfjörðum, Magnús Guðjónsson, og ég heyrði greint frá því að umræður urðu af afkomu þess frystihúss, en þessi forstjóri greindi einnig frá því að 13. júní á sl. ári hefði þáv. hæstv. forsrh. heimsótt þetta frystihús og þegar hann hefði farið hefði hann fullvissað staðarmenn um að þeir þyrftu ekki að óttast neitt, hann mundi kippa þessu í lag um leið og hann kæmi suður. Allir þekkja þá sorgarsögu að efndirnar urðu þær að skipuð var forstjóranefnd og hún starfaði vel, en ráð hennar voru síðan að engu höfð, því miður, og ætla ég ekki að rekja allt sem í kringum það var.  Einn mikilvægasti þátturinn að mati ríkisstjórnarinnar er fjármagnskostnaðurinn og ég efa ekki að hv. þm. hafa heyrt í fréttum upp á síðkastið aftur og aftur hvernig gífurlegur fjármagnskostnaður á síðasta ári hefur kollsteypt fyrirtæki eftir fyrirtæki. Ég er ekki í nokkrum vafa um að við ráðum aldrei svo vel fer við okkar efnahagslíf eða komum því á sæmilega lygnan sjó nema við fáum breytt þeirri peningastefnu sem hér hefur verið fylgt. Hv. þm. sagði áðan í ræðu sinni að vextir hefðu orðið háir um tíma á meðan nauðsynlegt var til að vega á móti þenslu í þjóðfélagi. Tókst það? Það held ég ekki, hv. þm. Öll merki og allar tölur sýna að þrátt fyrir háa vexti var þensla á uppgangstímum sjávarútvegsins 1985--1987 meiri en dæmi eru til áður. T.d. sýna þær tölur sem Þjóðhagsstofnun hefur látið frá sér fara að fjárfesting í hlutum eins og vélum og tækjum þrefaldaðist á þessu tímabili og langmest af þessum vélum og tækjum var fjármagnað af kaupleigum sem hér spruttu upp eins og gorkúlur. Þar voru vextirnir jafnvel töluvert hærri en þeir sem hv. þm. er að tala um í bankakerfinu. Eða ber þenslan á höfuðborgarsvæðinu þess merki að þessir háu vextir hafi spornað við? Hér er að færustu manna mati verslunarhúsnæði svipað og í 500 þúsund manna borg. Og af því að hv. þm. minntist á atvinnuleysi veit ég að hv. þm. gerir sér grein fyrir því að sú aukning á atvinnuleysi sem hér er nú er á höfuðborgarsvæðinu, m.a. vegna þeirra fjölmörgu fyrirtækja sem eru að stöðvast eða hafa stöðvast. Dregið hefur hins vegar úr atvinnuleysi í landsbyggðunum og m.a. er víða um landið mikill skortur á fólki í fiskvinnsluna, þær undirstöðugreinar sem hv. þm. í ræðu sinni áðan augljóslega og réttilega bar mjög fyrir brjósti. Staðreyndin er sú að við erum að súpa hér seyðið af frjálshyggju undanfarinna þriggja ára, af þeim háu vöxtum sem áttu nokkurn veginn sjálfkrafa að draga úr fjárfestingunni en gerðu það alls ekki og menn bera nú sárt enni eftir um land allt. Að mati þessarar ríkisstjórnar er ákaflega mikilvægt að snúa þessari þróun við og við viðurkennum að það er ekkert auðvelt verk, en þó hefur nokkuð áunnist. M.a. hafa raunvextir lækkað í fyrsta sinn um langa tíð fyrir aðgerðir þessarar ríkisstjórnar og ríkisstjórnin stefnir að því að raunvextir lækki enn töluvert meira á næstu tveimur mánuðum, hefur sett sér þá áætlun að raunvextir verði í lok maí, byrjun júní, orðnir 5% á ríkistryggðum bréfum og lánum sem eru samsvarandi í bankakerfinu. Fyrsta skrefið var stigið fyrir nokkrum dögum í þessari ætlun ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin hefur einnig lagt fyrir Seðlabankann að innlánsvextir lækki og að bundnir innlánsvextir lengist, þ.e. að það verði ekki heimilt að binda innlán nema þau séu til eins árs eða lengri tíma. Sömuleiðis hefur ríkisstjórnin lagt fyrir Seðlabankann að lengja smám saman útlán þannig að útlán verði ekki bundin nema þau séu til þriggja ára eða lengri tíma. Þetta er út af fyrir sig ákaflega svipað og hv. þm. sem forsrh. lagði til þegar hann vildi lengja lán sem ekki væru bundin upp í, ef ég man rétt, fjögur ár eins og þá var um talað en urðu síðan tvö ár. Ríkisstjórnin hefur lagt fyrir Seðlabankann ákveðna áætlun og hefur lagt fyrir Seðlabankann að nota þær heimildir sem Alþingi hefur nýlega samþykkt ef nauðsyn krefur til að ná fram þessum áætlunum. Það er rétt, sem hv. þm. sagði, að það eru ýmis merki þess að slakni nú á peningamarkaðnum og vitanlega mun það verða til liðs í þeirri viðleitni að lækka vexti og ber að fagna því. Ég gæti út af fyrir sig sagt ýmislegt fleira um þennan fjármagnskostnað, m.a. tekið heils hugar undir það sem formaður Félags ísl. iðnrekenda hefur sagt aftur og aftur um það fjármagnsokur sem íslenskur iðnaður býr við. Hann hefur upplýst m.a. að lánveitingar til iðnaðarins og fyrirgreiðsla banka er fyrst og fremst bundin við kaup á víxlum, þ.e. viðskiptavíxlum með afföllum sem þegar þessi ágæti maður upplýsti alþjóð um okrið samsvöruðu u.þ.b. 40% í vöxtum. Þeir hafa væntanlega lækkað eitthvað síðan. Ég er þannig sannfærður um að fátt verður betur gert íslenskum atvinnuvegum en að losa þá úr þessum eftirstöðvum frjálshyggjunnar. Ég lýsti þessu og ýmsum öðrum atriðum sem ríkisstjórnin er að fást við á þessum fundi og sem allt hefur komið fram á fundum Alþingis, m.a. þeirri áætlun að draga muni úr verðbólgu þegar líður á árið og dregur úr áhrifum þeirra gengisfellinga sem hafa verið fyrr í tíð þessarar ríkisstjórnar sem eru satt að segja alls ekki litlar, samtals tæplega 14 af hundraði þegar hvað reiknast ofan á annað, og er þá mjög farið að nálgast það sem hv. stjórnarandstæðingar boðuðu fyrir áramótin. Ef ég man rétt boðuð þeir 15% gengisfellingu. Gengisfellingar allt frá því að fellt var um 6% snemma á síðasta ári eru orðnar töluvert yfir 30 af hundraði og þykir það satt að segja ekki lítið. M.a. þær miklu uppfærslur gengismunar og vaxtakostnaður sem kom fram í reikningum fyrirtækjanna eru afleiðingar af þessari miklu gengisfellingu sem þó var til stofnað til að aðstoða eða bæta rekstur þessara fyrirtækja. Það sýnir enn einu sinni að gengisfellingar einar sér eru langt frá því að vera nægar til þess að koma rekstri fyrirtækjanna á réttan rekspöl. Nýlega ræddi ég við nokkra frystihúsamenn um afkomu í greininni og mér þótti athyglisvert, þegar þeir höfðu lagt fyrir mig reikninga síðasta árs, þegar þeir sögðu: Í guðanna bænum farið varlega með gengisfellingar. Hjá öllum þessum þremur fyrirtækjum hafði efnahagsreikningurinn snúist við vegna þess að gengisuppfærslur voru svo miklar að þær voru margfalt meiri en uppfærslur eigna, eignir að verulegu leyti kannski afskrifaðar og aðeins heimilaðar um ákveðinn hundraðshluta af skattayfirvöldum. Þetta sögðu þeir út af fyrir sig þrátt fyrir það að þeir hefðu eitthvað meiri tekjur og þeir lögðu allir áherslu á: Dragið úr fjármagnskostnaðinum númer eitt, tvö og þrjú og komið verðbólgunni niður. Ég gerði einnig grein fyrir því á þessum fundi að fram undan væri eflaust alda atvinnuleysis. Ég hef komið nokkuð inn á það hér, en skal fara um það nokkrum fleirum orðum. Ég gerði grein fyrir því að ríkisstjórnin mundi, eins og sérhver ríkisstjórn hlýtur að gera, fjalla um það ástand. Á vegum þessarar ríkisstjórnar hafa farið fram langtum tíðari athuganir á atvinnuástandi en áður hefur verið. Þjóðhagsstofnun er nú að hefja enn eina athugun á þróun þeirra mála og vænti ég að niðurstöður af þeirri athugun liggi fyrir innan tíu daga til tveggja vikna. Í því sem nú er hefur komið fram það, sem sýndi sig í síðustu athugun Þjóðhagsstofnunar, að veikleikinn í atvinnuástandinu var þá og hefur orðið fyrst og fremst á höfuðborgarsvæðinu af þeim ástæðum m.a. sem ég minntist á áðan. Ríkisstjórnin mun fjalla um þetta á fundi sínum á morgun og eflaust næstu fundum og mun skoða allar leiðir til að draga úr þessu atvinnuleysi. Ríkisstjórnin ákvað þegar í tengslum við samninga BSRB að veita 15 milljónir kr. til atvinnuaukningar fyrir skólafólk, en það koma u.þ.b. 10.000 manns inn á vinnumarkaðinn eftir u.þ.b. mánuð. Hins vegar er alveg ljóst að ef um á að muna þarf meira til að koma og er sjálfsagt að stuðla að því eins og frekast er unnt að þetta fólk fái sér atvinnu við undirstöðuatvinnuvegina, en eins og ég sagði áðan er víða um land svo farið, m.a. á Vestfjörðum, að þar er mikill skortur á vinnuafli í undirstöðuatvinnuvegunum. Grunur minn er hins vegar sá að æðimargir muni fremur kjósa og af eðlilegum ástæðum að finna sér vinnu í sinni heimabyggð og því þarf að leita þar miklu fleiri ráða. Við reisum ekki við þau verslunarfyrirtæki sem eru að stöðvast, sem eru að stöðvast beinlínis vegna þess að þau hafa verið allt of mörg. Framboðið af slíku verslunarplássi hefur verið allt of mikið og það er í raun og veru ekkert um annað að ræða en að úr því dragi þótt sársaukafullt muni reynast. Hins vegar getur ríkisstjórnin að höfðu samráði t.d. við fjvn. stuðlað að því að hraðað verði byggingum á þessu svæði þannig að ekki slakni svo á byggingarvinnu sem að vísu eru ekki enn þá komin fram mjög mikil merki um, en margir óttast að muni fylgja í kjölfar þess að sala á iðnaðar- og verslunarhúsnæði hefur algjörlega stöðvast. Ríkisstjórnin mun skoða alla þróun þessa máls og mun verða með áætlun um hvernig úr þessu megi draga á næstu vikum. Hv. þm. ræddi töluvert um afkomu sjávarútvegsins og það gerði ég einnig á umræddum fundi. Ég gerði þar grein fyrir stöðu og þróun fiskvinnslunnar á mjög svipaðan hátt og kemur fram í skýrslu Þjóðhagsstofnunar. Hv. þm. gerði grein fyrir afkomunni sem hann taldi vera í dag, en hins vegar láðist honum að taka þá með þær greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði sem greiddar eru nú. Hv. þm. fór með þær tölur úr skýrslu Þjóðhagsstofnunar sem má orða að séu afkoman í dag að frádregnum greiðslum úr Verðjöfnunarsjóði og greiðslu uppsafnaðs söluskatts.  Ég gerði grein fyrir þeim hugsanlegu hækkunum sem gætu orðið á sjávarafurðum erlendis, m.a. gerði ég reyndar grein fyrir því að það hefur aldrei verið gert ráð fyrir neinum umtalsverðum hækkunum á Bandaríkjamarkaði. Á Bandaríkjamarkaði hafa þau tíðindi orðið að Kanadamenn hafa reyndar heldur lækkað verð sitt á flökum eftir að þeir komu aftur inn á markaðinn af fullum krafti eftir mikið verkfall sem þar var. Hins vegar hefur dollarinn hækkað og að því leyti bætt nokkuð afkomu þeirra fyrirtækja sem selja á Bandaríkjamarkað. Í Evrópu eru hins vegar ýmis merki þess að þar muni verð á sjávarafurðum fara hækkandi. Norðmenn eru nú að stöðva veiðar sínar á þorski og verður ekki meiri þorskur veiddur þar að öllum líkindum fyrr en í september eða síðar. Sömuleiðis eru mjög háværar raddir um rányrkju í Norðursjónum. Þar hefur verið dregið úr kvóta sem nemur hundruðum þúsunda tonna eða samtals í veiðum í Evrópu og er uppi háværar raddir um mikla rányrkju og nauðsyn að grípa til róttækra ráðstafana til að vernda þann stofn. Allir þeir sem ég hef rætt við um verðlagsþróun í Evrópu spá því að þar verði hækkanir, hver einasti maður sem er þessum málum vel kunnugur. Hins vegar hefur enginn treyst sér að segja nákvæmlega hvað þær verða miklar eða hvenær þær verði því að sumarmánuðirnir eru oft erfiðir í þessu sambandi. Ég hugsa að staðreyndin sé jafnframt sú að það fari mjög mikið eftir því hve skynsamlega við Íslendingar höldum á okkar útflutningsmálum með ferskan fisk. Þar er nú unnið að samkomulagi á milli veiða og vinnslu og væntanlega sér það samkomulag dagsins ljós. Ég vona og tel afar mikilvægt að á grundvelli þess samkomulags verði hægt að halda framboði á ferskum fiski þannig að ekki leiði til stórfellds verðfalls á Evrópumarkaði og sömuleiðis að nægur fiskur verði hér heima til vinnslu. Þetta hygg ég mjög mikilvægt í tengslum við þá verðlagsþróun sem fram undan kann að vera í Evrópu. Það neitar því enginn, þvert á móti, allir sem staðfesta að líkleg sé hækkun á verði í Evrópu. Hvers vegna eigum við þá á þessari stundu að vera með háværar upphrópanir um 15% gengisfellingu eins og lesa má í dagblöðum? Það held ég að sé hin mesta firra. Vitanlega er alveg ljóst að ef þetta bregst hlýtur ríkisstjórnin að skoða mjög ítarlega stöðu fiskvinnslunnar og samkeppnisiðnaðarins einnig í landinu. Samkeppnisiðnaðurinn hefur fengið síðan þessi ríkisstjórn tók við eins og fiskvinnslan 13,3% gengisfellingu þegar hvað er reiknað ofan á annað. Vonandi hefur það eitthvað bætt afkomu samkeppnisiðnaðarins. Ef sýnir sig þegar lokið er greiðslum úr Verðjöfnunarsjóði að verðhækkanir duga ekki til að mæta því sem þarf að mæta mun þessi ríkisstjórn leggja þau spil á borðið. Ég skýrði frá því á þessum fundi að þá mun ríkisstjórnin ræða þau mál við aðila vinnumarkaðarins og ég efa ekki, miðað við þann ríka skilning sem virðist vera á þeim málum nú beggja vegna borðsins hjá aðilum vinnumarkaðarins, að þá geti menn fundið leiðir út úr þeim vanda. Ég tek undir með hv. þm. að það er vitanlega ekki unnt að reka grein eins og fiskvinnsluna langtímum saman með stórfelldu tapi og vitanlega leitt að svo lengi var hún sem tölurnar sýna á síðasta ári rekin með stórfelldu tapi þrátt fyrir að fyrri ríkisstjórn greip til gengisfellingar, fyrst 6% og síðan 10%. Það dugði eins og allir vita hvergi nærri til. Ef mistekst að ráða við alla þessa hluti, eins og t.d. fjármagnsmarkaðinn og verðbólguna, atvinnuleysi og fleira, skal ég fyrstur manna viðurkenna að þessari ríkisstjórn hefur mistekist sitt ætlunarverk. Ég hef aldrei farið leynt með mínar skoðanir ef þær eru slíkar og tel sjálfsagt að viðurkenna það. En það sem Morgunblaðið sleppti af þessum fundi í Kópavogi var að ég lýsti því að ég væri mjög bjartsýnn á að þetta mundi takast. Því var sleppt. Ég er það enn. Ég er það enn m.a. vegna þeirra hógværu samninga sem tekist hafa og hv. þm. lýsti og ég er það m.a. vegna þess hve ríkan skilning ég finn hjá aðilum beggja vegna borðsins, t.d. Verkamannasambandinu, á erfiðleikum fiskvinnslunnar. Og ég er það vegna þess að ég tel viljann hjá þessum aðilum til að leysa þessi mál án þess að þola kollsteypur. Ég er það m.a. vegna þess að vitanlega gera þessir menn sér grein fyrir að með þeim samningum sem verið er að gera er verið að draga úr kaupmætti, enda er ekki um annað að ræða. Við getum ekki haldið hér uppi kaupmætti eins og hann varð þegar uppgangurinn var mestur 1987 þegar aflaverðmæti í sjávarútvegi var 15% meira en meðaltal á þessum áratug. Það sýnir sig nefnilega að þessum mönnum er það fullt eins vel ljóst og öðrum og vonandi hv. stjórnarandstæðingum að úr kaupmætti hlýtur að draga þegar þjóðartekjur fara minnkandi eins og gerðist í ár, afli fer minnkandi um 6% að verðmæti og þjóðartekjur um líklega 2--2,2%. Þetta satt að segja eykur bjartsýni mína, þessi skilningur almennings á því að vitanlega hlýtur að draga úr kaupmætti þegar svo er ástatt. Það er út af fyrir sig dálítið athyglisvert að árið 1987, þegar við náðum þessum toppi í aflaverðmæti, voru þjóðartekjur okkar Íslendinga um 21.500 dollarar á hvert mannsbarn og við vorum þá næstir Svisslendingum, sem voru með rúmlega 24.000 á hvert mannsbarn, af öllum viðmiðunarlöndum Efnahags- og framfarastofnunarinnar í París. Enn þá athyglisverðara sýnist mér þó hitt, að þetta árið vörðu Svisslendingar til einkaneyslu hjá sér rúmlega 62% landsframleiðslunnar. Mig minnir að það hafi verið 14.500 dollarar á hvert mannsbarn. En við Íslendingar vorum þar rétt á eftir Svisslendingum og vörðum 67,8% landsframleiðslunnar í einkaneyslu sem undirstrikar að við tökum allt of mikið af landsframleiðslunni til einkaneyslunnar. Við gerum það. Þrátt fyrir að hér eru fjölskyldur sem þarfnast meiri tekna er heildardæmið svona. Einhvers staðar er svo mikið tekið út að við tökum meira en nokkurt annað land sem ég gat séð í fljótum yfirlestri á þessari skýrslu af viðmiðunarlöndum Efnahags- og framfarastofnunarinnar í París út úr okkar landsframleiðslu til einkaneyslu.

Er ráðherrann farinn að lesa skýrslur frá þeirri stofnun?

Já, þegar þær eru almennt um samanburð á milli landa geri ég það, kæri frændi. Þannig er það að við höfum farið offari, held ég að sé algjörlega ljóst, í því sem við höfum tekið til alls konar eyðslu og til fjárfestingar sem ég rakti áðan lauslega og gæti nefnt um það miklu fleiri dæmi en þau sem ég nefndi. Ég skal ekki lengja þessa umræðu mjög. Ég hef vonandi gert nokkra grein fyrir þessum umrædda fundi. Ég vonast til þess að hv. þm. komi á minn næsta fund og þá getum við rætt málin bæði þar og síðan á Alþingi og þá þarf ekkert að fara á milli mála. Ég legg á það ríka áherslu í lok þessara orða að þessi ríkisstjórn mun alls ekki sofa á verðinum eins og stundum hefur verið gert heldur fylgist með því frá degi til dags og viku til viku hvernig staða atvinnuveganna er og er tilbúin að gera í samráði við þá aðila sem þarna eiga stærstra hagsmuna að gæta þær ráðstafanir sem dugi til að skapa undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar viðunandi rekstrargrundvöll. Það er hins vegar stefna og skoðun þessarar ríkisstjórnar að farsælla sé að ná því smátt og smátt en örugglega en með stórum gengisfellingum og þeim kollsteypum sem því fylgja.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. 1. þm. Suðurl., fyrir að hefja máls á mikilvægum atriðum sem fram komu á Kópavogsfundinum hinum síðari sem haldinn var í síðustu viku. Hvað svo sem fram fór á þeim fundi og hvaða yfirlýsingar voru gefnar er það alveg ljóst að þrjú hugtök skiluðu sér einkar vel út í fjölmiðlana og það er það sem við sem ekki sækjum félagsfundi Framsfl. fáum um þennan fund að vita. En þessi þrjú hugtök eru gengisfelling, vitfirring, kosningar. Ég vil í upphafi máls míns minna á umræður um efnahagsmál sem fram hafa farið hér í þingsölum hvað eftir annað í vetur og reyndar ekki að óþörfu. Það eru margar ástæður fyrir þörfinni að taka þessi mál upp aftur og aftur. En fyrst og fremst er ástæðan sú að þjóðina skortir skýr og greinargóð svör frá hæstv. ríkisstjórn að ekki sé talað um raunhæfar aðgerðir. Hæstv. ráðherrar hafa hvað eftir annað samþykkt að koma til slíkra umræðna hingað í þingsali, en þeim hefur láðst að gefa fullnægjandi svör við þeim spurningum sem brenna á þjóðinni. Hafa fram bornar spurningar ýmist verið hunsaðar eða þeim svarað af þvílíku virðingarleysi að ekki er hægt við að una. Á sama tíma gefa sömu ráðherrar ýmsar yfirlýsingar á fundum vítt og breitt um landið eins og reyndar er tilefni þessara umræðna í dag og hafa notað utandagskrárumræður á Alþingi sem málfundaæfingar fyrir sjálfa sig. Með þessum sífelldu tilraunum til undankomu hafa þeir enn og aftur gefið tilefni til að knýja á svör í dag. Ég minni á að fólkið í þessu landi á heimtingu á að fá svör við grundvallarspurningum sem varða líf þess og hag. Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka efni þeirra umræðna sem hafa farið fram oft að undanförnu um þessi mál. Minni hins vegar á umræðu sl. mánudag sem fram fór að beiðni hv. þm. Þórhildar Þorleifsdóttur um efnahags- og kjaramál. En þar sem við þær umræður sem og hinar fyrri var heldur fátt um svör af hálfu ríkisstjórnarinnar ætla ég að nota tíma minn hér í dag til að hnykkja á þeim spurningum sem við höfum hvað eftir annað borið fram en hingað til hefur það jafnvel verið svo að hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa kvartað undan skorti á spurningum við þær umræður sem hafa farið fram. Ég vonast til að úr þessu verði bætt í dag og skýr svör verði gefin og ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að vitna í Morgunblaðið sl. mánudag þar sem haft er eftir hæstv. forsrh.: ,,Það hvernig tekst að fá fjármagnsmarkaðinn til að hjálpa okkur að ráða fram úr erfiðleikunum mun ráða framtíð þessarar ríkisstjórnar. Ef það mistekst og það verða stórir erfiðleikar í haust held ég að ríkisstjórnin hafi gengið þessa braut til enda.`` Nú vildi ég leyfa mér að spyrja hæstv. forsrh. hvernig ríkisstjórnin ætli að ná tökum á fjármagnsmarkaðnum. Þó vextir hafi lækkað lítillega virðist margt vera óunnið enn og langt í land. Síðan er þráfaldlega talað um hagræðingu í bankakerfinu og vildi ég af því tilefni spyrja: Með hvaða hætti hyggst ríkisstjórnin ná fram þeirri hagræðingu, hvort fyrirhugaðar séu fleiri aðgerðir en lækkun vaxta og hagræðing bankakerfisins og hvers konar aðgerðir þá varðandi bankakerfið? Það er svo að meðan ríkisstjórn jafnréttis og félagshyggju hefur setið og við stjórnarskiptin hafði hún uppi ýmsar yfirlýsingar um jafnréttið og félagshyggjuna sem hér skyldi ráða ríkjum, en fyrstu aðgerðir urðu eins og menn muna að lögbinda kjarasamninga og setja á launafrystingu. Um áramótin máttum við sitja undir því að ríkisstjórnin komst upp með að afgreiða lög sem hækkuðu skattþrepið og lækkuðu persónuafsláttinn. Ég vil því spyrja hæstv. forsrh. nú: Hve mikið fé hefur verið fært frá skattborgunum til fyrirtækja frá Atvinnutryggingarsjóði, Verðjöfnunarsjóði og eftir öðrum opinberum farvegum? Varðandi stöðu fyrirtækjanna vildi ég spyrja hversu mörg fyrirtæki enn bíða afgreiðslu Atvinnutryggingarsjóðs eða Hlutafjársjóðs. Ég vildi einnig spyrja hvort ætlunin sé að flytja meira fé til fyrirtækjanna og ef svo er hvar er ætlunin að taka það fé. Það kemur fram núna, þegar vinnuveitendur og Alþýðusamband Íslands fara að ræða kjarasamninga sín á milli, að það virðist ekki vera mikið svigrúm hjá fyrirtækjunum og það er búið í vetur og að undanförnu að veita miklu fé til þeirra frá skattborgununum sem við munum reyndar vonandi fá svar við á eftir hversu mikið er. En ég vil spyrja líka: Hvaða fyrirætlanir hefur ríkisstjórnin um að treysta rekstrargrundvöll atvinnufyrirtækjanna og með hvaða hætti er ætlunin að búa fyrirtækjunum þá starfsaðstöðu sem þau þarfnast? Ég minni á að það er ekki lengur hægt að bæta stöðugt skuldastöðu þeirra, það verður að bæta rekstrargrundvöll þeirra, og það hefur þráfaldlega komið fram í umræðum um þessi mál. Ég nefndi þrjú hugtök sem fram komu á Kópavogsfundinum. Eitt af því var vitfirring. Langaði mig til að spyrja hæstv. forsrh. við hvað hann á þegar hann líkir kröfugerð þeirra BHMR-félaga sem nú eru í verkfalli við vitfirringu. Hverjar telur hann vera kröfur þeirra og á hvaða forsendum byggir hann útreikninga sína? Það kemur einnig fram í yfirlýsingum frá Kópavogsfundinum og hefur lítillega verið rætt hér fyrr í dag að ríkisstjórnin hyggst grípa til aðgerða til að draga úr atvinnuleysi. Ég vil fá skýrari svör við því til hvaða aðgerða ríkisstjórnin hyggst grípa í því skyni. Það kom reyndar fram í máli hæstv. forsrh. að eitt atriðið er samningur eða hluti af samningi BSRB um 15 millj. til landgræðslu sem veita á til að útvega skólafólki atvinnu sem kemur í þúsunda tali út á vinnumarkaðinn og er jafnvel komið núna vegna verkfalls kennara. Margir hafa sennilega endanlega gefist upp á skólanum og eru komnir út á vinnumarkaðinn. En það var gerður samningur um að verja 15 millj. til landgræðslu og mig langaði til að fá um það upplýsingar hér hvaða reglum á að beita við úthlutun þessa fjár, t.d. með tilliti til þess að skipta því á milli landshluta og hvað er áætlað að þessar 15 millj. veiti mörgum unglingum vinnu. Sú ríkisstjórn sem nú situr hefur á sér orð fyrir að vera óvinsælasta ríkisstjórn allra tíma. Það kom því svo sem ekki á óvart að hæstv. forsrh. skyldi nefna kosningar, enda eins og margoft hefur komið fram er meiri hluti hennar afar veikur ef hann er þá yfirleitt fyrir hendi í öllum málum. Það er svo sem ekki að furða að ríkisstjórnin skuli vera svo óvinsæl sem raun ber vitni ef marka má skoðanakannanir. En ég spyr hæstv. forsrh. vegna þess að síðan í haust hafa farið fram hálfgerðar stjórnarmyndunarviðræður, ja, stjórnarmyndunarviðræður formlega a.m.k. einu sinni ef ekki oftar, hvort ríkisstjórnin hyggist reyna að styrkja sig með liðstyrk t.d. frá næstminnsta þingflokknum sem nú er orðinn, þ.e. Borgfl. Ég vil aðeins koma inn á það sem hæstv. forsrh. minntist á áðan um atvinnuástandið og að það sé mismunandi eftir því um hvaða landshluta er að ræða og má vera að það sé rétt. Víðar mun þó vera um atvinnuleysi að ræða. En hann nefndi það að leita þyrfti að nýjum atvinnutækifærum í heimabyggðum þar sem fólk væri ekki reiðubúið að flytjast á milli staða. Get ég eiginlega ekki stillt mig um að nefna eitt dæmi um það hvers vegna fólk er ekki tilbúið að flytja sig um set. Eins og þingheimur veit hefur hæstv. félmrh. reynt að koma á umbótum í húsnæðiskerfinu, en ein grundvallarforsendan fyrir því að fólk vilji koma til annarra staða er að það geti gengið að húsnæði. Ein lausnin var sú að bjóða upp á ýmist félagslegar eða almennar kaupleiguíbúðir, en lög um þær tóku gildi á sl. ári. Nú rakst ég á dögunum á auglýsingabækling frá Akureyrarbæ um kaupleiguíbúðir og segir í upplýsingabæklingnum, með leyfi forseta: ,,Með kaupleiguíbúðum hyggst Akureyrarbær 1. Gefa ungu fólki kost á kaupleigukjörum í upphafi búskapar. 2. Auðvelda stækkandi fjölskyldu að auka við sig húsnæði. 3. Gefa aðkomnu fólki kost á leigukjörum framan af veru sinni á Akureyri. 4. Laða fólk með ferskar hugmyndir og frumkvæði í atvinnumálum til bæjarins. 5. Laða fólk með menntun og verkkunnáttu sem skort hefur til bæjarins.`` Þetta lítur mjög vel út og hér er skemmtileg mynd af nýju húsi sem þar stendur til að byggja og þar verða til sölu eða leigu kaupleiguíbúðir. En það renna tvær grímur á marga þegar þeir fara að hugsa til þess hvort þeir muni geta eignast eða leigt húsnæði í slíkum húsum því að hér stendur um úthlutunarreglur, með leyfi forseta: ,,Umsækjandi skal hafa nægar tekjur til að standa straum af kostnaði við kaupleigu á íbúðum, en til þess þarf a.m.k. 110.000 til 130.000 kr. fjölskyldutekjur á mánuði.`` Vil ég benda á að nú hafa nýverið verið gerðir kjarasamningar við BSRB þar sem stór hluti félagsmanna fær innan við 50.000 kr. í kaup á mánuði. Margir eru aðeins ofar en örugglega innan við 70.000 kr. Þær tekjur duga þó til þess að fólki er hafnað í verkamannabústaði þannig að það er mjög mikill fjöldi fólks sem ekki einu sinni á þess kost að kaupa eða leigja þessar kaupleiguíbúðir. Ég nefni þetta sem dæmi um þá skekkju sem er í öllu okkar efnahagskerfi og minni á t.d. að þeir háskólamenntuðu ríkisstarfsmenn sem nú eru að fara fram á bætt launakjör eru að gera kröfu um byrjunarlaun upp á 71.000 kr. rúmar. Ekki hafa þeir væntanlega mikla möguleika til þess að komast í almenna kaupleiguíbúð. Ekki eru þeir nógu tekjulágir til að komast í verkamannabústað og það þarf ekki að minna á að í þeim hópi sem hefur í kaup á milli 50.000 og 70.000 kr. eru margar konur sem hafa eitt til tvö börn á framfæri sínu og eru eina fyrirvinnan. Þær eiga ekki möguleika þarna. Það er ekki von til þess að fólk flytjist á milli landshluta ef það mögulega kemst hjá því eða er í einhverju því húsnæði sem er heldur hagstæðara annars staðar. Ég lýsti því í upphafi að okkur hefðu þótt fremur fátækleg svör í umræðum um efnahagsmálin að undanförnu. Til að tryggja það að það kæmu einhver svör við þeim spurningum sem ég hef hér fram borið mun ég afhenda hæstv. forsrh. þær á blaði á eftir. Ég minni á að þetta aðgerðarleysi er að verða óþolandi. Það vita konur best allra manna að þegar illa árar í heimilisbúskapnum þýðir ekki að sitja undir eldhúslampanum og stara í gaupnir sér.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Mig undrar ekki þó að hv. 1. þm. Suðurl. biðji um utandagskrárumræður til að ræða ástandið í þjóðfélaginu. En mig undrar að hann skuli tala þannig að það sé allt af völdum þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr. Heldur hann virkilega að það sé hægt að endurtaka það nógu oft þannig að fólk fari að trúa því að umskiptin til hins verra hafi orðið með tilkomu þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr? Hvernig var viðskilnaður hjá fyrrv. forsrh. þegar hann fór frá í lok september sl.? Það hefur verið sagt frá því í blöðum og hér á Alþingi sem dæmi um hvernig umskiptin voru að eitt fyrirtæki sem hefði þénað 80 millj. 1986 og 1987 hefði tapað 90 millj. á fyrstu mánuðunum 1988. Ef nokkurn tímann hefur átt við að segja að það hafi verið móðuharðindi af mannavöldum á landsbyggðinni á það við ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar. En hvernig var þetta? Hvernig voru umskiptin? Þegar ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar tók við völdum voru vextir á ríkisvíxlum 20%, en voru komnir upp í 41,3% í desember og fóru upp í 43% í febrúar á sl. ári. Auðvitað er þetta skýringin, fyrst og fremst þetta, á því hvernig fór. Það þýðir ekki fyrir hv. 1. þm. Suðurl., fyrrv. forsrh., eða aðra að ætla að hlaupa frá þessu og reyna að láta fólk gleyma sögunni. Það er þýðingarlaust. Ég vil segja við síðasta hv. ræðumann að það er á ábyrgð okkar allra hvernig fer í þjóðmálum. Hv. kvennalistakonur bera sína ábyrgð eins og við hin. Það er ekki hægt að skorast undan því eða neita. Hver og einn þingmaður í þessari stöðu getur haft áhrif á úrslit mála hér og gert kröfur um breytingar og komið þeim e.t.v. fram. Við erum kjörin öll til að reyna að fylgja þeirri stefnu fram sem við boðuðum fyrir síðustu kosningar en ekki að setja kosningaloforðin niður í skúffu og loka henni þegar búið er að telja eða þora ekki að taka á málum og bera ábyrgð. Ég sagði þegar ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar var mynduð að fyrrv. stuðningsmenn Þorsteins Pálssonar bæru allir ábyrgð á hvernig farið hefði. Á sama hátt bærum við ábyrgð á ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar. En áður en lengra er haldið vil ég minna á að í mars 1988 skrifaði ég opið bréf til þings og þjóðar til að lýsa því hvernig ástandið væri og hverju við hefðum lofað. Ég ætla að koma með sýnishorn af því til upprifjunar. Það er nauðsynlegt að rifja upp til þess að menn athugi hvernig þróunin hefur verið. Það var sem sagt í mars 1988, þegar ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar var búin að koma vöxtunum, ríkisvöxtunum upp í 43%, að ég sagði: Flokkarnir gáfu fyrirheit um félagslegt jafnrétti í raun, bæta aðstöðu í bæjum og sveit, borga lífvænleg laun, lækka verðbólgu og lánakjör, loforðin mörg og góð. Íhaldsstjórn var svo ykkur vör. Eftir stóð þjóðin hljóð. Fjármagnið sýgur framleiðsluna og fátækan almenning. Skattinn fræga á matinn muna margir sem kjósa á þing. Umræðan í þessari ríkisstjórn var á þessa leið allan tímann. Ég rifja upp hvað ég sagði í áramótagrein minni, í lok hennar, gagnvart þeirri ríkisstjórn sem situr nú og ég ber að hluta til ábyrgð á. Og ég tek eftir því að það er fátt um ráðherra inni þegar þessi umræða um alvarlegustu mál þjóðarinnar ber á góma. Ég hef ekki séð nokkurn ráðherra t.d. Alþfl. hér inni og ég sé engan ráðherra nú. Ég sé þá ekki eða sjáið þið þá? Í lok þessarar greinar sagði ég, ég mun rifja upp, það stendur þannig, með leyfi forseta: ,,Ég sagði við myndun ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar að hægt væri að tryggja meiri hluta í báðum deildum Alþingis fyrir þeim málum sem nauðsynlegt væri að lögfesta ef þau væru á annað borð þannig að ég gæti staðið að samþykki þetta. Galdurinn er sá að meta aðstæður og einstaklinga og draga réttar ályktanir af stöðu mála, sem sagt heilbrigð skynsemi. Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar þarf engu að kvíða ef hún stendur við stjórnarsáttmálann og tekur verulega skref á fyrstu mánuðum þessa árs til réttlætisáttar. Náist ekki samstaða um það innan ríkisstjórnarliðsins er hætt við miklum átökum á vinnumarkaðnum og nýrri kollsteypu, vaxandi verðbólgu, meira misrétti eða áframhaldandi misrétti, þar með atvinnuleysi. Því þarf að taka á málum strax, koma hjólum framleiðslunnar af stað og tryggja henni rekstrargrundvöll. Endurskoða allt tekjuöflunarkerfi hins opinbera með það að markmiði að jafna lífskjörin og lífsaðstöðuna og fella niður matarskattinn af innlendri matvælaframleiðslu. Ef þjóðin sér og finnur að stjórnað er í anda jafnréttis og félagshyggju verður öllum kröfum stillt í hóf. En hér verða verkin að tala. Þá verður kröfum stillt í hóf og fyrir hendi verður meiri hluti í báðum deildum Alþingis fyrir slíkum breytingum. Því stendur þjóðin á krossgötum. Framleiðslan og fyrirvinnufólkið í landinu mun sækja rétt sinn með verkföllum og hörðum kosningum á þessu ári ef ríkisstjórn og Alþingi tekur ekki á málum af raunsæi.`` Þetta var sagt um síðustu áramót. Það hafa að vísu verið stigin skref til réttlætisáttar, en þau hafa því miður verið of fá. Það er ekki enn þá komið neitt verulegt skref í sambandi við lækkun vaxtanna og sannleikurinn er sá að grundvöllurinn sem framfærsluvísitalan er byggð á er hrein vitleysa. Það er hrein vitleysa að ef áfengi eða hvers kyns slíkar vörur hækka í innkaupum hækki skuldir launþeganna. Gengur þetta upp? Gengur það upp að miða meðaltekjurnar við langtum hærri laun, eins og gert var, en t.d. fyrirvinnustéttirnar sem ég kalla svo búa við? Verður ekki að haga þannig málum til að lágmarkstekjurnar dugi fyrir raunverulegri framfærslu og aðrar þjóðhagsstærðir séu miðaðar einmitt við það? Verður það ekki að vera krafan? Geta virkilega hv. alþm. ekki samþykkt að fara þá leið? Eins og kom fram í þessum orðum sem ég las upp úr áramótagrein minni er komin reynsla á það að allt sem fyrrv. ríkisstjórn gerði í sambandi við tekjuöflunarbreytingar ríkisins hafi reynst illa og þarf að endurskoða og stokka það allt saman upp með það að markmiði að jafna lífsaðstöðuna í landinu. Ég sé að hæstv. forsrh. er kominn inn, en það er eini ráðherrann. Ég vil segja við hann að það er alveg rétt, sem var haldið fram eða sagt eftir honum á Kópavogsfundinum, að á næstu tveim mánuðum verður að gerast meira en hefur gerst á hinum mánuðunum. Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar verður að komast upp úr hjólförunum hans Þorsteins Pálssonar, líka með afturhjólin. Ég er ekki viss um að það náist hóflegir samningar nema verði tekið til greina t.d. að endurskoða hinn illræmda matarskatt. Þegar Þorsteinn Pálsson, hv. 1. þm. Suðurl., var forsrh. var ekki verið að hugsa um ferðamannaþjónustuna þegar var verið að sprengja upp vextina. Það er orðið núna þegar hann ber ekki ábyrgð. En hann getur ekki eða aðrir þingmenn sem stóðu að þeirri ríkisstjórn þvegið hendur sínar eins og Pílatus forðum gerði. Nei, það verður að endurskoða þessar vísitölur. Ef á að byggja lánskjaravísitöluna á því. Það er ekki eðlilegt að launafólk uni því að fjármagnið sé vísitölutryggt ef launin eru það ekki. Það hljóta menn að sjá og skilja jafnvel þó þeir berjist fyrir hagsmunum fjármagnsins en ekki fyrirvinnufólksins eða hins fátæka manns nema fyrir kosningar. Ég ætlast til þess að sú ríkisstjórn sem ég styð reyni að koma sér saman um að gera eitthvað raunhæft og ég mun gera mitt til að reyna að ýta á bílinn upp úr skorningunum hans Þorsteins Pálssonar.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Ég sé að uppi á pöllum er einn af ráðherrum Alþb. og væri kannski tilbreyting í því að bjóða honum að ganga í salinn. Hann er hálfeinmanalegur, hæstv. forsrh. Það er eins og enginn vilji deila áhyggjunum með honum þessa stundina nema fjórða hjólið á vagninum, hv. 6. þm. Norðurl. e. Stefán Valgeirsson, og er það vel við hæfi því þó nokkur orðalagsmunur hafi verið á ræðum þessara tveggja hv. þm. leyndist engum sem hér var inni að málflutningurinn var sá sami. Í öllum aðalatriðum voru þeir sammála, þessir tveir hv. þm., og greinilegt að þeir draga mjög dám hvor af öðrum og hafa svo sem rétt svipaðar skoðanir á atvinnulífi og efnahagsmálum. Það er þess vegna óþarfi að svara hv. 6. þm. Norðurl. e. sérstaklega, en ég vil þó óska honum til hamingju með að hann skuli hafa fundið sinn gamla formann, Steingrím Hermannsson, á nýjan leik og óska honum til hamingju með að hann hefur nú ríkisstjórn sem hann er svo ánægður yfir að hann sá ástæðu til að standa sérstaklega upp í Sþ. til að leggja blómsveig yfir herðar hæstv. forsrh., kom á eftir honum hingað upp í ræðustólinn þegar hæstv. forsrh. var nýbúinn að lýsa því yfir að auðvitað væri rætt um það í ríkistjórninni hvern einasta dag sem yfir gengi, að öldur atvinnuleysis væru að ganga yfir þetta þjóðfélag. Ég ræddi um, sagði hæstv. forsrh., að fram undan væri eflaust alda atvinnuleysis. Og það er fróðlegt að heyra þann gamla hv. 6. þm. Norðurl. e. taka undir með hæstv. forsrh. að þetta er bara minni háttar mál. Þetta er svo sem ekki neitt sérstakt til að hafa áhyggjur út af. Það er náttúrlega ekki neitt sérstakt fyrir hv. 6. þm. Norðurl. e., sem telur sig einkaþingmann þeirra á Raufarhöfn, þótt hann lesi í sínu gamla málgagni, Degi, nú að þar sé atvinnuleysi meira en þekkst hafi eftir að skráning atvinnuleysisdaga var upp tekin. Og það má vera líka að í huga hæstv. forsrh. sé Akureyri ekki hluti af strjálbýlinu eða dreifbýlinu, en einmitt í flokksblaði hans á Akureyri, Degi, er það skýrt tekið fram að atvinnuleysi sé vaxandi á Akureyri og sé þar meira en verið hafi síðan skráning atvinnuleysis hafi verið tekin upp. Um þetta tvennt eru þessir tveir menn sammála að sé eðlilegt ástand. Þetta finnst þeim mikið batamerki ef ég skil hæstv. forsrh. rétt. En af því að hæstv. fjmrh. er kominn í salinn er óhjákvæmilegt að spyrja hann einnar spurningar og hún er þessi: Er það rétt, sem hæstv. forsrh. sagði hér áðan, að ríkisstjórnin hefði í hyggju að taka upp viðræður við fjvn. um að hraða opinberum framkvæmdum á þeim stöðum á landinu þar sem atvinnuleysi verður tilfinnanlegast á næstu vikum eða mánuðum? Það er óhjákvæmilegt að spyrja hæstv. fjmrh. hvort þetta mál hafi verið tekið upp við formann fjvn. og hvernig þessar umræður yfir höfuð standi. Ég treysti því að hæstv. fjmrh. komi hér í stól á eftir og geri grein fyrir þeim hugmyndum sem uppi eru innan ríkisstjórnarinnar um að flýta með þessum hætti opinberum framlögum til hinna ýmsu framkvæmda, en eins og þeir heyrðu sem hér voru inni rökstuddi hæstv. forsrh. þessa tillögu með því að illa gengi nú að selja verslunar- og iðnaðarhúsnæði og þess vegna kynni svo að fara að hið opinbera yrði að grípa inn í. Hæstv. forseti. Ég hafði beðið aðalforseta þingsins að sjá svo um að hæstv. félmrh. gæti komið í þingsalinn. Hæstv. forsrh. fór mjög mörgum orðum um atvinnuleysið í landinu og er nauðsynlegt að hæstv. félmrh. sé viðstaddur af þeim sökum.

Forseti verður að tilkynna hv. 2. þm. Norðurl. e. að samkvæmt töflu mun hæstv. félmrh. ekki vera í húsinu. En hugsanlega hafa verið gerðar ráðstafanir til að gera henni viðvart og mun forseti athuga það.

Hæstv. forseti. Ég bað um það fyrir stundu eða svo að forseti þingsins gerði ráðstafanir til að ná í hæstv. félmrh. og var mér þá sagt að hann væri væntanlegur þannig að það væri mjög gott ef hægt væri að ná í hann. Ég vil fyrst, hæstv. forseti, víkja að forstjóra frystihússins á Þingeyri sem hæstv. forsrh. vitnaði í áðan, en ég vil líka minna á að samkvæmt ummælum sem hann viðhafði á fundinum í Kópavogi og endurómuðu í morgunútvarpi Ríkisútvarpsins var í rauninni það eina sem hæstv. forsrh. hafði við þann mann að segja að hann hefði átt að gefa sitt fyrirtæki upp til gjaldþrotaskipta fyrir þrem árum. Það var ekki hægt að skilja hæstv. forsrh. öðruvísi. Ég get þess vegna vel skilið að hann skuli hafa verið pínulítið beiskur yfir því að þeir á Þingeyri skyldu hafa látið í ljósi einhverjar vonir um að formaður Sjálfstfl. kynni e.t.v. að geta komið útgerðinni á Þingeyri til hjálpar, en eins og við munum var lítils stuðnings að vænta frá formanni Framsfl. á þeim dögum, enda munum við eftir því að í októbermánuði lýsti hann því yfir á fundi Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna að hann hefði verið uppi í fílabeinsturni utanrrn. og af þeim sökum ekki haft hugmynd um það sem var að gerast í sjávarútveginum hér á landi og átti það jafnt við um Vestfirði sem aðra hluti. En hitt vil ég spyrja hæstv. forsrh. um svo að ekki fari á milli mála: Bar að skilja ummæli hans svo að þessi maður, þessi forstjóri frystihússins á Þingeyri, hafi sagt við hann að formaður Sjálfstfl. hafi ekki staðið við sín orð? Var það það sem hæstv. forsrh. var að segja áðan? Ég held að það sé óhjákvæmilegt að hæstv. forsrh. reyni að svara þessu. Hann gaf í skyn í ræðustól áðan að svo hefði verið. Hann talaði um þennan mann og í sömu andránni ræddi hann um að fyrrv. forsrh. hefði ekki verið maður fyrir sínum orðum. Ég sé að hæstv. forsrh. er að skrifa niður. Það er eins um þetta atvik nú og ýmis önnur, að þegar maður biður hæstv. forsrh. að standa við sín stóru orð, segja já eða nei, er það þögnin sem svarar manni. Það er mjög auðvelt alltaf að slá úr og í. Það er auðvelt að bera fyrir sig menn fyrir vestan stundum og menn í Kópavogi stundum og stundum menn í Keflavík. En hitt er erfiðara að vera maður fyrir því sem maður segir á hverjum tíma. Ég rifja það upp af þessu tilefni að þegar verið var að ræða um heræfingarnar hentaði hæstv. forsrh. að segja og tala um það að í ágústmánuði sl. hefði hann verið önnum kafinn við að mynda ríkisstjórn, en þegar ég spurði hann um nú á haustdögum hvort hann hefði þá verið að mynda ríkisstjórn kom hann upp í þennan ræðustól og sagði að hann hefði ekki verið farinn að tala um það einu einasta orði á þeim ágústdögum sem hann í þessu samhengi sagðist hafa verið að mynda ríkisstjórnina. Hvað eru líka nokkrir dagar milli vina? Hvað er ein tímasetning svo sem í þessu samhengi? Ég sé að hæstv. forsrh. brosir yfir endurminningunni. En hitt get ég sagt honum að það er ekki broslegt, hvorki hér á landi né annars staðar, þegar þeir menn sem komast til æðstu metorða gera sig seka um að vinna á bak við þá menn sem þeir hafa bundist trúnaðartrausti við, sem þeir hafa skuldbundið sig til að vinna með að lausn á þeim erfiðleikum sem steðja að þjóðinni hverju sinni, þegar það kemur svo í ljós löngu síðar að þeir hafa verið að vinna á bak við þá og hafa verið að reyna að grafa undan þeim árangri sem ella hefði getað orðið af þeirra samstarfi. Ég hygg að það sé líka nauðsynlegt að vita vegna þess að hæstv. forsrh. fór enn einu sinni að tala um gömlu nefndina, um niðurfærsluna: Hvernig stóð á því að hæstv. forsrh. hefur ekki mátt heyra minnst á þessa niðurfærsluleið nokkru sinni síðan, aldrei? Hann hefur talað um það hér í ræðustólnum og hann talaði um það í Nd. fyrir skömmu að matarverðið væri hátt hér á landi. Rökstuðningur hans fyrir því í Nd. að ekki mætti lækka matarverðið nú, að það mætti ekki daga úr opinberum gjöldum og sköttum á algengustu neysluvörur nú væri sú að BSRB hefði verið að tala um skammtímasamninga. Er nokkur maður hér inni sem efast um að við værum betur stödd í þessu landi nú ef ríkisstjórnin hefði gengið fram fyrir skjöldu, hefði dregið úr skattheimtunni, hefði gefið fjölskyldunum eitthvað til baka af þeim 150 þús. kr. viðbótarsköttum sem lagðir voru á hverja fjögurra manna fjölskyldu í landinu um síðustu áramót, þó það hefði ekki verið nema 10%, hæstv. forsrh., sem hefðu verið gefnar til baka af þessum 150 þús. sem voru teknar af fjölskyldunni um síðustu áramót hefði e.t.v. verið hægt að komast hjá því nú að semja um peningahækkun á laun. Skammtímasamningar, sagði hæstv. forsrh. Mér heyrist samt núna að hann sé ekki reiðubúinn að svara einu einasta orði, ekki einu einasta orði síendurteknum fyrirspurnum formanns Sjálfstfl. áðan um það hvernig hann hyggist bregðst við þeim vanda sem sjávarútvegurinn stendur nú frammi fyrir. Hæstv. sjútvrh., staðgengill hæstv. forsrh., sagði í þeim stól sem ég stend í núna meðan hæstv. forsrh. var erlendis um daginn að þessir samningar væru óraunhæfir. Hann sagði að það væri ekki hægt að semja um að þessar launahækkanir gengju yfir hinn almenna vinnumarkað án þess að þær færu inn í verðlagið og kæmu fram í nýrri verðbólgu og án þess að það kæmi til nýrrar gengisfellingar. Þessa yfirlýsingu gaf hæstv. sjútvrh., varaformaður Framsfl., Halldór Ásgrímsson, meðan hæstv. forsrh. var erlendis. Nú spyr ég enn hæstv. forsrh.: Er hann sammála varaformanni sínum? Er hann sammála staðgengli sínum um það að ekki sé hægt að láta laun úti á hinum almenna vinnumarkaði hækka um eina einustu krónu án þess að það fari út í verðlagið, án þess að því verði mætt með nýrri gengisfellingu? Er hægt að segja já eða nei við því? Eða á að reyna að standa upp á eftir og reyna að snúa sig út úr þessu? Á að reyna að tala um eitthvað allt, allt annað? Á að fara að reyna að kenna Þorsteini Pálssyni um tapið núna? Hæstv. forsrh. sagði áðan að það væri alveg skelfilegt ef fyrirtæki í sjávarútvegi töpuðu langtímum saman og hann bætti við að fyrirtæki í sjávarútvegi hefðu tapað í tíð síðustu ríkisstjórnar þegar Þorsteinn Pálsson var forsrh. Kannski hann sé í þessum fílabeinsturni enn, hæstv. forsrh., ef hann heldur að sjávarútvegsfyrirtækin hafi skilað hagnaði. Hann er að tala um það að hann sé alltaf að lesa reikningana. Hann segist dag hvern velta fyrir sér því mikla atvinnuleysi sem nú blasir við. Sýnast honum reikningarnir sýna hagnað? Skila fyrirtækin hagnaði? Og hverju skyldi vera um að kenna? Hæstv. forsrh. talar ekki um rangt skráð gengi. En hann kennir ýmsu öðru um. Hann var áðan að tala um að hann hefði skoðað reikningana hjá fyrirtækjunum á sl. ári og hann sagði með mikilli hneykslan að það hefði verið svo mikill fjármagnskostnaður þá sem hefði valdið tapinu. En í allt, allt öðru samhengi rétt á eftir sagði hann að þessi mikli fjármagnskostnaður væri tilkominn vegna gengisfellinga á sl. ári sem efnt hefði verið til að beiðni þeirra manna sem vinna við fiskvinnsluna og fyrir fiskvinnslufyrirtækin þannig að sá fjármagnskostnaður sem til er orðinn vegna gengisfellingarinnar sé þess vegna borinn uppi og meira til af þeim auknu tekjum sem þessi sömu fyrirtæki fá í gegnum það að íslenska krónan hefur lækkað, erlendi gjaldmiðillinn hefur hækkað í verði. Þannig hrynur þessi spilaborg með mikla fjármagnskostnaðinn, hrynur undir eins og farið er að skoða og farið er að hlusta. Það stendur ekkert eftir nema þetta eitt að hæstv. forsrh. og hv. þm. Stefán Valgeirsson eru sammála um að gengið skipti svo sem ekki máli. Það sé gott að geta huggað sig við að einhvern tíma kannski síðar muni hækka eitthvað af fiski í Evrópu þó svo engar vonir séu um slíkt í Ameríku og þó svo allar horfur séu á því nú að olíuverð fari fremur hækkandi en lækkandi sem auðvitað kemur ekki sjávarútveginum til góða. Hæstv. forsrh. var að tala um að fiskur á Evrópu færi að hækka. Það eru þrjár vikur síðan hann lýsti því yfir í Ed. að saltfiskvinnslan væri rekin með hagnaði. Það er ekki lengra síðan. Mig langar að spyrja hæstv. forsrh.: Hefur Þjóðhagsstofnun metið til fulls öll þau áföll sem saltfiskvinnslan hefur orðið fyrir? Er hugsanlegt að staða saltfiskvinnslunnar sé kannski ofmetin í skýrslum Þjóðhagsstofnunar? Má það vera? Hvar er það annars staðar sem hæstv. forsrh. hugsar sér að fá vinninginn? Sakir standa þannig núna að mönnum hefur verið ráðlagt að salta ekki, verið beint frá því að verka í saltfisk. Þannig er nú ástandið þar. Það er ekkert bjart fram undan og það þýðir ekkert að vera að tala um að það sé bjart fram undan. Og það þýðir ekkert fyrir hæstv. forsrh. alltaf að segja: Síðasta ríkisstjórn var verri en þessi ríkisstjórn. Hann er búinn að vera í fimm eða sex síðustu ríkisstjórnum og hann hefur alltaf komið í hverri nýrri ríkisstjórn og sagt: Ég ber enga ábyrgð á því sem gert var í síðustu ríkisstjórn. Áðan var hann að tala eins og honum kæmi ekki við það sem hafi gerst í síðustu ríkisstjórn í sjávarútveginum. Hver var sjútvrh. þá? Var Þorsteinn Pálsson sjútvrh.? Var sjálfstæðismaður sjútvrh.? Ef sjávarútvegsmálin fóru úr böndunum og ekki var hugsað um málefni sjávarútvegsins í síðustu ríkisstjórn, hverjum stóð það þá næst að hugsa um málefni sjávarútvegsins? Átti varaformaður Framsfl. eitthvað skylt við sjávarútveginn þá? Á hann eitthvað skylt við hann núna? Má vera að enginn sjútvrh. hafi eins lengi setið í því sæti í jafnlangvarandi hallarekstri og varaformaður Framsfl.? Má það vera? Það væri gaman að fá einhver svör við því. Hitt er alveg rétt að hv. þm. Stefán Valgeirsson var á móti síðustu ríkisstjórn. En hæstv. forsrh. þóttist þó vera með henni á meðan hann sat í henni þó hann reyni að kenna henni um eftir á. Ég tók eftir því, hæstv. forseti, að hæstv. forsrh. talaði um það áðan að það væri merki um að það slaknaði á peningamarkaðnum sem hjálpaði til við að lækka vexti og ber að fagna því, sagði hæstv. forsrh. Hvernig stendur á því að það slaknar á peningamarkaðnum? Er hugsanlegt að það sé vegna þess mikla vonleysis sem nú hefur gripið um sig í atvinnulífinu? Það er ekki bara hér í Reykjavík, það er út um allt land sem menn eru hikandi við að fara í framkvæmdir nú vegna þess að þeir óttast það sem fram undan er og gera sér ekki grein fyrir því hvernig ríkisstjórnin hyggist mæta erfiðleikum jafnvel næstu mánaða. Ég hafði gaman af því þegar hæstv. forsrh. var áðan að tala um að e.t.v. mundi sjávarútvegurinn geta bjargað sér vegna þess að einhverjar óvæntar og miklar fiskhækkanir kynnu að koma sem björguðu fyrirtækjum í sjávarútvegi. Þetta var fróðlegur kafli vegna þess að á fundi Ed. sl. föstudag lagði hæstv. forsrh. sérstaka lykkju á leið sína til að víkja að því að iðnaðurinn, samkeppnisiðnaðurinn hefði farið jafnvel verr út úr fastgengistímabilinu en sjávarútvegurinn vegna þess að það hafi engar ytri aðstæður komið þeim iðnaði til hjálpar. Nú var svo að heyra á hæstv. forsrh. í aðra röndina að hann teldi að iðnaðurinn væri ekki aflögufær af þessum sökum. Hið sama er hæstv. forsrh. farinn að segja núna um sjávarútveginn, sennilega eftir að hæstv. sjútvrh. hefur tekið hann í kennslustund í afkomu sjávarútvegsins. Hæstv. forsrh. segir að hvorki samkeppnisiðnaðurinn né sjávarútvegurinn þoli launahækkanir. Stundum segir hann það. Hann segir líka í öðru orðinu að hann sé mjög bjartsýnn vegna þeirra hógværu samninga sem tekist hafa við ríkisstarfsmenn og hann talar svo um forustu verkalýðshreyfingarinnar, forustu Alþýðusambands Íslands að hún vilji leysa kjaramálin án þess að fara út í kollsteypu. Í framhaldi af því lýsti hæstv. forsrh. því yfir að kjarasamningarnir nú væru ekki samningar um kjarabætur heldur væru þetta samningar um kjaraskerðingu og talaði síðan um að einkaneysla okkar Íslendinga væri meiri en í öðrum löndum. Hann kallaði hana eyðslu og talaði um að yrði að draga verulega úr einkaneyslunni eins og nú er komið. Þetta vekur undir eins tvær spurningar. Fyrsta spurningin er þessi: Ber að skilja orð hæstv. forsrh. svo að ríkisstjórnin treysti sér ekki til að standa við það markmið að kaupmætti fyrsta ársfjórðungs ársins 1989 verði haldið það sem eftir er ársins? Í öðru lagi verða orð hæstv. forsrh. ekki skilin öðruvísi en svo að hann telji æskilegt að kjarasamningarnir á hinum frjálsa vinnumarkaði dragist fram á haustið. Hann talaði um það sem firru að í blöðunum væru uppi háværar upphrópanir um 15% gengisfellingu og leyndi sér ekki að í þessum ummælum var hann fyrst og fremst að gefa þeim fulltrúum Alþýðusambands Íslands, þeim verkalýðsleiðtogum Alþýðusambands Íslands sem starfa úti á landsbyggðinni áminningu um að þeir hefðu ekki hagað sér skynsamlega og þeir skyldu ekki treysta því að ríkisstjórnin mundi rétta hag sjávarútvegsins ef til almennra kjarasamninga kæmi á hinum almenna vinnumarkaði. Ég hygg að ekki þýði að ítreka fsp. hv. 1. þm. Suðurl. og spyrja hæstv. forsrh. enn: Hvað hyggst ríkisstjórnin gera nú í sumar? Hyggst ríkisstjórnin greiða fyrir því að kjarasamningar geti tekist á hinum frjálsa vinnumarkaði sem verði á svipuðum nótum og gerðir hafa verið við opinbera starfsmenn? Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera 1. júní eftir að greiðslur á uppsöfnuðum söluskatti falla niður og hvað ætlar hæstv. forsrh. sér þegar greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði frystingarinnar falla niður í júlímánuði? Það er hreinn útúrsnúningur hjá hæstv. forsrh. þegar hann talar um að ekki beri að taka þessar millifærslur inn í afkomu sjávarútvegsins. Auðvitað er afkoma sjávarútvegsins þeim mun verri sem millifærslunum nemur ef maður vill gera dæmið upp með eðlilegum hætti. Ég veit ekki, hæstv. forseti, hvort ástæða sé til að segja mikið meira. Ég vil að vísu láta í ljós undrun mína yfir því að einungis hæstv. forsrh. skuli vera í salnum þegar hér fer fram efnahagsumræða og ráðherrum átti að vera ljóst að sú umræða færi fram. Það sýnir eitt með öðru hvernig þessi ríkisstjórn lítur á sjálfa sig að hún þykist ekki þurfa að standa fyrir svörum, hvorki þegar þjóðin spyr né þingið, í sambandi við þau málefni sem varða daglegt líf borgaranna í landinu sem margir hverjir eiga í kjarabaráttu og verkföllum, margir unglingar geta ekki lokið sínum prófum og aðrir ganga um atvinnulausir. Þegar þessi umræða er í þingsalnum þykjast ráðherrar í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar ekki þurfa að mæta í þinginu. Ég tók eftir því að hæstv. forsrh. lauk ræðu sinni áðan með því að segja: Þessi ríkisstjórn mun alls ekki sofna á verðinum heldur verður fylgst með því frá degi til dags hvernig staða atvinnuveganna er. Hann lýsti þeirri skoðun sinni að það sé farsælla að ná viðeigandi rekstrargrundvelli smátt og smátt en örugglega fremur en vera með kollsteypur. Telur hæstv. forsrh. að mikið hafi áunnist síðan hann settist í það sæti? Hefur hæstv. forsrh. fetað þennan veg smátt og smátt en örugglega? Er hæstv. forsrh. ánægður með þennan gang og finnst honum hann bara hafa staðið sig vel? Er það kannski ástæðan fyrir því að ómögulegt er að fá hann til að svara einföldum spurningum, eins og þessari: Hvað á að gerast þegar ekki eru til meiri peningar í Verðjöfnunarsjóði frystingarinnar? Hvað ætlar hæstv. forsrh. að gera til þess að þær kjarabætur sem opinberir starfsmenn hafa fengið geti gengið út yfir þjóðfélagið? Og síðast en ekki síst: Hvað átti hæstv. forsrh. við þegar hann sagði í Morgunblaðinu 8. apríl sl., með leyfi hæstv. forseta: ,,En ég hef sagt það allan tímann að hinn almenni vinnumarkaður þurfi að vera á undan og hafa frumkvæðið. Þess vegna þykir mér það mjög slæmt að aðilar hans hafa dregið lappirnar allan þennan tíma eins og gerst hefur.`` --- Svo mörg voru þau orð. Hvað átti hæstv. forsrh. við þegar hann talaði um að hinn frjálsi vinnumarkaður hefði dregið lappirnar? Var hann með þessu að segja að fyrirtækin væru rekin með hagnaði og væru aflögufær? Hvað var hann að reyna að gefa í skyn? Og ef hann er þeirrar skoðunar að fyrirtækin hafi verið aflögufær og ef hann er þeirrar skoðunar að hinn almenni vinnumarkaður hafi dregið lappirnar, af hverju kemur hann þá ekki upp hingað og segir að svo sé? Af hverju ítrekar hann það ekki hér í ræðustólnum? Er eitthvað verra að segja það hér heldur en í einkasamtali við Morgunblaðið? Hvað hefur breyst síðan þetta var sagt við Morgunblaðið? Ég leyfi mér að skilja hæstv. forsrh. svo að hann kæri sig kollóttan hvernig gengur í atvinnulífinu. Ég leyfi mér að skilja hæstv. forsrh. svo að honum standi á sama um það þó hér komi uppi alvarlegar vinnudeilur á hinum almenna vinnumarkaði og ég leyfi mér að skilja hann svo að það þýði hvorki fyrir atvinnurekendur né launþega að ganga á fund hans né þessarar ríkisstjórnar til þess að spyrjast fyrir um það með hvaða hætti ríkisstjórnin kynni að vilja greiða fyrir því að þær kjarabætur sem gengið hafa til opinberra starfsmanna gangi líka til hins almenna verkamanns, á sjónum og í frystihúsinu, í hinum almennu störfum verkamanna. Ef maður gæti vænst þess að svörin yrðu önnur þá hefði hann ekki notað þennan munnsöfnuð ,,að draga lappirnar``. Þá hefði hann valið önnur orð. Það er þessi fyrirlitning á því sem gerist utan Stjórnarráðsins sem er það sorglega við þessi ummæli. Og það er eftirtektarvert að einn af verkalýðsleiðtogunum hér í þinginu, hv. 3. þm. Vestf. Karvel Pálmason, sá einmitt ástæðu til þess í Ed. að snupra hæstv. fjmrh. sérstaklega fyrir þau óviðeigandi ummæli sem hann hafði látið falla gagnvart hinum almenna vinnumarkaði, gagnvart fólkinu úti á landsbyggðinni og þeim mönnum sem þar eru að reyna að standa fyrir rekstri. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, hæstv. forseti, en ég ítreka það sem ég sagði: Það er auðvitað tilgangslaust að spyrja hæstv. forsrh. efnislegra spurninga um grundvallaratriði sem varða kjarasamningana, samningsgrundvöllinn úti í þjóðfélaginu, sem varða undirstöðuatvinnugreinarnar, sjávarútveg og iðnað. Þeim verður ekki svarað. Hvorki beint né óbeint, heldur farið að tala um annað. Og fyrirlitning ríkisstjórnarinnar er slík að ráðherrar hans láta sig einu gilda hvað það er sem hann segir hér inni í þingsalnum, hvort hann talar um það í þetta skipti að ríkisstjórnin eigi að fara frá eftir tvo mánuði eða tíu. Þeir láta sig einu gilda. Þeir vita sem er að þó hæstv. forsrh. sé að reyna að hóta sjálfum sér með því að ríkisstjórnin eigi að falla eftir tvo mánuði þá tekur hæstv. forsrh. ekki mark á þeim orðum sjálfs sín.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Sú utandagskrárumræða sem hér hefur farið fram og hefur átt að snúast um stefnu ríkisstjórnarinnar í skatta- og launamálum og efnahagsmálum er auðvitað mjög þörf og ég þakka hv. 1. þm. Suðurl. fyrir að hefja hana en hitt er að þjóðin hefur vafalaust ekki áhuga á að heyra þá stefnu því svo er hún í molum. Því hefði verið betra að tala sem minnst um hana, enda hefur það verið svo að hæstv. forsrh. hefur talað lítið um stefnuna enda engin stefna hjá núverandi ríkisstjórn. Þegar menn tala um efnahagsmál þá mega menn ekki gleyma veigamesta atriðinu í efnahagsmálum og það er þætti ríkisins. Nú hafa verið gerðir kjarasamningar við hluta af opinberum starfsmönnum sem þýða kauphækkanir upp á 9,5% að mati Þjóðhagsstofnunar og það segir sig sjálft að það hefur auðvitað áhrif á atvinnulífið, á fyrirtækin og á allt þjóðarbúið. Þegar núverandi ríkisstjórn lét samþykkja skattastefnu sína hér í þinginu með stuðningi stuðningsforeldra sinna hér í þinginu, þá voru ekki nokkur efni til þess að gera slíkt. Menn voru að taka fé sem ekki var til. Það var verið að ráðast á fyrirtækin í landinu og fólkið í landinu og taka fé þar sem ekki var til. Þetta auðvitað hefnir sín, það er ekki nokkur vafi. Þegar maður er upplýstur um það að í rekstri ríkissjóðs hafi ríkisstjórnin farið fram úr á árinu 1988 upp á tæplega 6,5 milljarða samkvæmt verðlagsbreytingum og raunaukningu, þá sér maður auðvitað hvar vandinn liggur. Hann liggur í rekstri ríkissjóðs. Ríkisendurskoðun hefur gefið skýrslu um þetta. Og af því að hæstv. fjmrh. er genginn í salinn þá spyr ég: Hvað hyggst hæstv. fjmrh. gera til þess að koma í veg fyrir eyðslu ríkissjóðs umfram það sem ætlað er á fjárlögum? Og hvað hyggst hæstv. forsrh. gera til að lina þá áþján sem ríkisstjórnin hefur lagt á þjóðina með núverandi sköttum og er meginatriði þegar við erum að ræða um þessi mál nú? Núverandi skattastefna hefur orðið til þess að það hefur dregið úr atvinnu. Það hefur orðið atvinnuleysi. Fyrirtæki eiga í erfiðleikum og þetta hefur miklu meiri áhrif en nokkur önnur atriði nú. Og þegar við sjáum fram á það á sama tíma að það eru í vændum gífurlegar hækkanir á olíuverði, sem hafa hvað mest áhrif á afkomu þjóðarbúsins, þá er ljóst að það er vá fyrir dyrum. Hæstv. fjmrh. hefur lýst því yfir með skýrum hætti að atvinnufyrirtækin í landinu verði að bjarga sér sjálf. Ríkissjóður sé búinn að bjarga sér með því að leggja á hærri skatta og muni því ná tekjum til að standa fyrir sínum útgjöldum, en atvinnufyrirtækin, sem eru grundvöllur þjóðlífsins, þau geti bjargað sér sjálf. Fjmrh. hefur þannig lýst því yfir með skýrum hætti að atvinnufyrirtækin megi fara á hausinn. Það skipti engu máli ef ríkið geti bara haldið sínu. Og þá er spurningin þessi: Ef atvinnufyrirtækin, þar á meðal okkar mikilvægustu atvinnufyrirtæki sem er fiskvinnslan, fara á hausinn, hvað verður þá eftir handa ríkinu og hvar á þá að taka peningana? Það vita allir sem fást við umræðu um íslenskt efnahagslíf að án þess að undirstöðuatvinnuvegirnir gangi stöðvast hjólin mjög fljótlega. Þess vegna er það ósvinna að hafa þá stefnu í frammi sem hér hefur komið fram. Sú lesning sem maður hefur eftir hæstv. forsrh. í sambandi við afkomuna á næstu tveimur mánuðum er ekki traustvekjandi. Hæstv. forsrh. sagði hér í ræðu sinni að hann vonaðist til að það yrðu hækkanir á fiski okkar, aðallega á Evrópumarkaði. Það er auðvitað ágætt að eiga von á hækkun, en þegar litið er til þess að fyrirtæki í sjávarútvegi eru stödd þannig að það er nánast um þjóðnýtingu á þeim að ræða, þá vitum við að þau þola ekki öllu lengur það ástand sem er nú eftir langvarandi tap. Eigið fjármagn þessara fyrirtækja er víða orðið ekkert eða minna en ekkert og slík fyrirtæki geta ekki staðið undir taprekstri til lengdar. Það er því nokkuð ljóst að það verður að grípa til róttækra ráðstafana. Ég hef haft trú á því að ,,pennastrikið`` hans Alberts væri tiltækt. Menn hafa oft hlegið að því en sannleikurinn er sá að e.t.v. er það eina aðferðin sem gengur í dag, að það sé slegið striki yfir ákveðinn hluta skuldanna þannig að fyrirtækin geti byrjað á núlli. Það er hins vegar ekki hægt að gera eins og nú hefur verið gert að stofna hvern sjóðinn á fætur öðrum sem aðeins framlengir þá skuldasöfnun sem hefur átt sér stað í atvinnulífinu. Hæstv. forsrh. sagði hér að verslunarfyrirtæki væru of mörg og það væri sársaukafullt að þau yrðu lögð af hvert á fætur öðru en það þyrfti að gerast. Ég er ekki sannfærður um að það hefði þurft að loka mörgum verslunarfyrirtækjum ef skattheimta ríkissjóðs hefði verið með öðrum hætti. Það er ekki nokkurt vafamál að núverandi skattar á verslunar- og skrifstofuhúsnæði og eignarskattar koma mjög við mörg þau fyrirtæki sem fást við verslun. Ég hef séð dæmi um það að gamalgróin fyrirtæki, sem hafa átt skuldlausar eignir og hafa verið rekin með myndarbrag, eiga nú í erfiðleikum vegna þessara skatta. Það er einnig ljóst að þetta hefur áhrif á sumarvinnu fólks sem hefur fengið vinnu við þessi fyrirtæki mörg undanfarin ár. Það er því ekki hægt að segja það að sú tillaga, sem hér kom fram um að leggja 15 milljónir fram til að draga úr atvinnuleysi fyrir skólafólk, leysi mikinn vanda. Það leysir sáralítinn vanda. Þegar farið er að framkvæma eða vinna hluti með þessum hætti þá erum við komnir aftur til þeirra tíma þegar bæjarfélög og ríkið voru að borga mönnum fyrir að vinna atvinnubótavinnu og það er ekki til framfara eins og tímarnir eru í dag. Ég vil segja það að heimilin í landinu eiga fyrst og fremst í erfiðleikum út af stefnu núv. ríkisstjórnar. Þegar þeir 7 milljarðar voru lagðir á umfram skatta á síðasta ári þá var það ljóst að það mundi bitna á heimilunum í landinu og atvinnurekstrinum. Þetta hefur nú komið fram. Það er því ekki skrýtið þó að fólkið í launþegahreyfingunni sé með háværar kröfur. Forustumenn launþegahreyfingarinnar hafa gert sér ljóst að launin duga ekki lengur til að reka heimilin. Þegar hver fjögurra manna fjölskylda verður að borga 150 þús. kr. aukalega í skatta á ári þá kemur það auðvitað niður á þeim rekstri. Það er ekki nóg að segja hér í þinginu að menn verði að minnka einkaneysluna. Það er engin niðurstaða. Fólkið í landinu á kröfu á því að ríkisstjórnin minnki skattana því þá væri hægt að semja á allt öðrum grundvelli en hefur verið samið núna. Og ég er sannfærður um það að ríkisreksturinn, sem hefur aukist allverulega, er til ófarnaðar. Það verður að minnka þennan mikla yfirdrátt ríkisins á fjármagni og tekjum því ríkið hefur dregið til sín tugi milljarða umfram það sem eðlilegt getur talist. Það hefur valdið samdrætti í atvinnulífi, samdrætti sem hefur orðið til þess að fyrirtækin eru á hausnum. Og það er krafa að hæstv. forsrh. beiti sér fyrir því að ríkið skeri niður útgjöldin til samræmis við það sem Alþingi hefur ákveðið en fari ekki langt fram yfir þau mörk sem Alþingi ákveður hverju sinni því að það er aðalvandi þjóðarinnar. Og við getum litið til þess að það voru um 6,5 milljarðar sem var farið fram úr ákvörðunum Alþingis á sl. ári, eða 9%. Ef svo verður í ár eru hér miklar upphæðir á ferðinni sem er ekki hægt að verja. Ríkið verður að ganga á undan með góðu fordæmi og skera niður sín útgjöld á þeim liðum þar sem mest hefur verið farið fram úr á undanförnum árum og hjá þeim ráðuneytum þar sem farið hefur verið margfalt fram úr því sem fjvn. og hv. Alþingi hefur ákveðið. Það gengur ekki eins og hefur verið hér í ríkisrekstrinum að menn geti farið milljarða fram úr og næsta ár er það tekið inn í fjárlagaliðinn og síðan halda menn áfram að fara fram úr og fá alltaf hærri og hærri fjárhæðir. En þeir sem reka sín fyrirtæki hjá ríkinu og eru innan fjárlaga fá alltaf minna og minna í hlutfalli við hina sem reka illa fyrirtækin. 

Forseti vill vekja athygli hv. 11. þm. Reykn. á því að nú er komið að þeim tíma sem þingflokksfundir eiga að hefjast og því vildi ég spyrja hvort hv. þm. vill fresta ræðu sinni eða hvort hann er kominn að lokum ræðu sinnar þannig að fundi verði frestað.

Hæstv. forseti. Ég hef í raun nær lokið máli mínu og held að ég muni gera það þegar í stað.

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Í tilefni af þeirri umræðu sem hér hefur farið fram í dag langar mig til að minna hæstv. forsrh. á það og hæstv. forseta að enn þá hefur ekki verið lokið við að ræða hér skýrslu um stöðu og rekstur fiskvinnslufyrirtækja sem beðið var um 31. október á síðasta ári. Það tók tvo mánuði að fá þessa skýrslu gerða, hvort sem það var af einhverju tregðuvandamáli í kerfinu, eða hvað það var veit ég ekki. Síðan er þetta tekið til umræðu hér tveimur til þremur mánuðum eftir það. Nú er komið á fjórða mánuð. Ætli eigi að líða sex mánuðir, ætli það verði niðurstaðan, frá því að níu þingmenn biðja um skýrslu um stöðu fiskvinnslufyrirtækja þangað til málið verður rætt hér á hæstv. Alþingi? Þetta finnst mér alveg dæmalaust. Og þetta finnst mér einmitt dæmi um það hvernig framkvæmdarvaldið hundsar Alþingi Íslendinga, um upplýsingar um stöðu mikilvægustu atvinnugreinar Íslendinga. Ég leyfi mér að mótmæla þessum drætti og þessum vinnubrögðum. Þetta á ekki að þurfa að taka svona marga mánuði á tölvuöld. Þetta er bara alveg fyrir neðan allar hellur. Alþingi Íslendinga á fullan rétt á því og við alþingismenn að fá að vita sem fyrst um stöðu fiskvinnslufyrirtækja, en opinberlega hefur komið fram hvernig hún muni vera. En að vera að taka þetta hér til umræðu og eiga síðan eftir að ræða það enn þá frekar, svona löngu eftir að beðið er um það, það er bara fyrir neðan allar hellur. Ég má enn fremur til með að minna á það að ég hef lagt fram fsp. til hæstv. forsrh. um það hver eiginfjárrýrnun fyrirtækja í sjávarútvegi hafi orðið á árinu 1988, vegna þess að fram hafa komið alls konar útgáfur af þeirri stærð. Ráðherra hefur greint á um upplýsingar um eiginfjárrýrnun hjá fyrirtækjum á síðasta ári. Það er nauðsynlegt að öll tvímæli verði tekin af í þessu efni. Enn fremur var spurt hver yrði eiginfjárrýrnun fyrirtækja í sjávarútvegi á yfirstandandi ári miðað við núverandi efnahagsleg skilyrði. Það er þýðingarmikið að þessari spurningu verði svarað þannig að löggjafarsamkoma þjóðarinnar geti fengið upplýsingar um það hvað framkvæmdarvaldið er að aðhafast. Ég verð að minna hæstv. forsrh. á það eina ferðina enn að þessi eiginfjárrýrnun samrýmist ekki stjórnarskrá landsins. Eignarrétturinn er friðhelgur samkvæmt stjórnarskránni og stjórnvöld eru skyldug til að skapa þessari atvinnugrein sómasamleg skilyrði, þau skilyrði að þessi fyrirtæki geti þrifist án þess að þurfa að vera í einhverjum öndunarvélum og á gjörgæsludeildum hjá kerfinu. Ég er að tala, hæstv. forsrh., um meðalfyrirtæki. Það detta mörg aftur af samt sem áður þó svo að meðalfyrirtæki fái komist af án þess að þurfa að vera á þessum gjörgæsludeildum. Það er raunverulega alveg hræðilegt til þess að vita þar sem þessi hæstv. núv. ríkisstjórn jafnréttis og félagshyggju var mynduð til þess að bjarga atvinnulífinu eftir því sem hún sagði. Og það var helst og er enn þá rætt aðallega um að lækka fjármagnskostnað. Auðvitað þarf að lækka fjármagnskostnað en veit hægri höndin ekki hvað sú vinstri gerir? Mér er spurn. Leiða skattahækkanir hæstv. ríkisstjórnar fyrir áramót til lækkunar á fjármagnskostnaði? Að soga fé út úr fyrirtækjum sem var verið að tala um að þyrfti að bjarga þannig að þau þyrftu að taka enn þá meiri lán, tapreksturinn yrði enn þá meiri. Leiðir það til lækkunar á fjármagnskostnaði? Það leiðir til stórkostlegrar eftirspurnar eftir lánsfé. Hvernig getur svona gengið upp? Það er ekki mikið sagt þó að maður segi að hægri höndin viti ekki hvað sú vinstri gerir. Einhvern tímann var sagt: Skipstjóri vill sigla en byr hlýtur að ráða. Það er ekki nóg að tala alltaf um að bjarga atvinnulífinu og gera síðan ekki þær ráðstafanir sem nauðsynlegar eru til þess að atvinnulífið fái bjargað sér sjálft. Hæstv. forsrh. sagði hér í dag að kaupleigufyrirtæki hefðu sprottið upp eins og gorkúlur og verslunarhúsnæði hefði sprottið upp. Af hverju gerist svona lagað? Það er ekki fólkinu að kenna sem gerir þetta. Það er stjórnvöldum að kenna. Þau hafa ekki skapað rétt efnahagsleg skilyrði. Þá kemur alls konar spákaupmennska sem afleiðing af rangri efnahagsstefnu. Hæstv. forsrh. varð tíðrætt um það og er tíðrætt um það að nú sé verið að súpa seyðið af einhverri frjálshyggju. Ég botna ekki í svona tali. Ég verð að segja það. Til sjós nota menn loftvog, dýptarmæli og radar til að vita hvar þeir eru staddir, en í vestrænum ríkjum hefur frjálsræðið verið innleitt til þess að sýna fram á það að frjálsræði á mörkuðum er nokkurs konar mæling, sýnir þá mönnum hvar þeir eru staddir. En mér heyrist helst eftir þessum kenningum að ef þetta er allt saman frjálsræðinu að kenna er það sem sagt allt saman mælingunni að kenna. Mælingin sýnir einfaldlega hvernig efnahagsstjórnin er. Mælingin sýnir það að eftirspurn eftir fjármagni er allt of mikil. Og hvers vegna er eftirspurn eftir fjármagni svona mikil? M.a. vegna gífurlegs tapreksturs atvinnuveganna sem soga til sín fjármagn með vanskilum og nýjum lántökum. Ekkert af því sem hæstv. forsrh. er að tala um gengur raunverulega upp. Nú standa yfir kjarasamningar. Þeir kjarasamningar eru að verulegu leyti bein afleiðing af skattahækkunum sem velt var yfir á launþega um áramót. Þar veit hægri höndin enn ekki heldur hvað sú vinstri var að gera. Og eðlilega snýst fólk til varnar gegn þessum skattahækkunum til að laga kjör sín. En það hlýtur flestum að vera ljóst að þeir kjarasamningar sem nú er verið að gera eru allir saman innistæðulausar ávísanir og raunverulega bara draumórar. Þetta er nátturlega einhvers konar nauðvörn fólks sem er að reyna að verja sig fyrir ágangi kerfisins. Mig langar til að spyrja hæstv. forsrh.: Hverjar eru í dag t.d. tillögur Seðlabankans í efnahagsmálum? Ég hef alltaf litið svo á að Seðlabankinn væri einhvers konar ráðgjafi hjá framkvæmdarvaldinu og framkvæmdaraðili á vissum sviðum peningamála undir stjórn ríkisvaldsins. Hverjar eru tillögur Seðlabankans í dag til að koma á jafnvægisástandi? Og enn fremur langaði mig til að spyrja hæstv. forsrh.: Er honum ekki ljóst að það er hlutverk ríkisvaldsins að koma jafnvægisástandi á í efnahags- og atvinnumálum? Ekki með einhverjum ofbeldisaðgerðum, heldur með því að skapa þau skilyrði þannig að t.d. á fjármagnsmörkuðum sé heildareftirspurn eftir fjármagni í samræmi við heildarframboð. Það er raunverulega ekki hægt, eins og ég hef sagt hér áður, að ætla hæstv. ráðherrum svo illt að þeir hafi ekki hugmynd um hvað þeir hafa verið að gera síðustu mánuði. Það er bara öldungis ekki hægt. Þeir ætluðu sér að leysa vanda atvinnuveganna, en niðurstaðan er sú að allt er komið í miklu verri stöðu en þegar þeir tóku við. Það er búið að skuldbreyta, það er verið að skuldbreyta en það er skuldbreytt á röngu gengi. Og hvað á svoleiðis gildra að þýða? Setja þessi fyrirtæki í þá gildru að taka við erlendu lánsfé á röngu gengi svo að loksins þegar menn neyðast til að viðurkenna það að gengið er rangt skráð fá fyrirtækin þetta framan í sig. Staðan verður enn þá verri en nokkru sinni fyrr. Það er ekki hægt að ætla það að mönnum hafi verið þetta ljóst því raunverulega trúi ég því nú að menn vilji vel og ætli sér að reyna að gera vel, en að neita að viðurkenna þá almennu hagfræði sem notuð er á Vesturlöndum, því botna ég ekki í. Hvaða vísindi eru það sem eiga að koma í staðinn? Því hefur aldrei verið svarað almennilega. Það er algjörlega óþolandi fyrir fólk í atvinnulífinu að búa við svona óvissu eins og er þessa dagana. Hvað gerir ríkisstjórnin á morgun? Hvað gerir hún hinn daginn? Hvernig verður gengið eftir einn mánuð? Hvernig verður gengið eftir tvo mánuði? Það er ekki hægt að reka fyrirtæki, hæstv. forsrh., með svona eintóma óvissu út um allt, og enga kjölfestu. Ég vil líka spyrja að því hvort hæstv. forsrh. sé það fyllilega ljóst að það er skylda stjórnvalda að skapa fyrirtækjum landsins eðlileg rekstrarskilyrði. Samkvæmt lögum um Seðlabankann er skylda að skrá gengi krónunnar þannig að afkoma undirstöðuatvinnuvega þjóðrinnar sé tryggð í útflutnings- og samkeppnisiðnaði. Er hæstv. forsrh. þetta ljóst? Mér sýnist að mönnum geti varla verið ljóst hvað þeir eru að gera. Sem dæmi er hækkun tekjuskatta, með leyfi hæstv. forseta. Það er nýkomið hér fram útreiknað af Vinnuveitendasambandi Íslands að hækkun tekjuskatta á sjávarútvegsfyrirtæki er 69%. Þetta eru fyrirtækin sem menn eru að tala um að fara að bjarga. Ef það skyldi nú koma fyrir að menn þénuðu í þessu til að reyna að rétta eiginfjárstöðuna við þá ætlar ríkissjóður að hirða 70%. Það á sem sagt ekki að vera hægt að mynda eigið fé í sjávarútvegi.  Það má segja um hæstv. ríkisstjórn að hún geti sagt eins og postulinn forðum: Það góða sem ég gjöra vil það geri ég ei, en það illa sem ég vil ekki gjöra það gjöri ég.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Vegna orða hv. 5. þm. Austurl. um að ekki sé lokið umræðu um skýrslu forsrh. um stöðu og rekstur fiskvinnslufyrirtækja vill forseti upplýsa að það er alveg rétt. Þeirri umræðu varð að fresta vegna þess að beðið hafði verið um umræðu utan dagskrár um heræfingar varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Síðan hefur það háð því að umræðan gæti haldið áfram að við misstum einn dag sem var sumardagurinn fyrsti og hér í dag hafa farið fram umræður utan dagskrár einnig þannig að ég mun reyna að sjá til þess að á næsta reglulega fundi í sameinuðu Alþingi verði reynt að ljúka þessari umræðu um stöðu og rekstur fiskvinnslufyrirtækja.

Friðrik Sophusson Þessi umræða sem hér fer fram utan dagskrár er að sjálfsögðu eðlileg í ljósi síðustu viðburða. Þá er átt við annars vegar þá kjarasamninga sem ríkisstjórnin ber ábyrgð á og gerðir voru við starfsmenn ríkis og bæja og hins vegar ummæli og ræðu hæstv. forsrh. á almennum stjórnmálafundi í Kópavogi eins og hv. ræðumenn við þessa utandagskrárumræðu hafa minnt á fyrr í umræðunni. Meginspurningarnar sem komu fram hjá hv. 1. þm. Suðurl., sem hóf þessa umræðu, voru þær hvort eðlilegt sé að líta á kjarasamninga BSRB sem leiðandi samninga, hvort ætlast sé til þess að þeir samningar gangi yfir atvinnulífið, verði ráðandi fordæmi fyrir þá samninga sem eftir er að gera og sé svo, hvort ríkisstjórnin ætli að grípa til aðgerða til þess að leiðrétta og tryggja eðlileg rekstrarskilyrði fyrir útflutningsgreinarnar. Þessi svör þurfa að fást nú sem allra fyrst, annars er ljóst að ekki er hægt að ganga til slíkra samninga og ef engin svör fást nú á næstunni ber að skilja það sem skilaboð til atvinnulífsins um að hæstv. ríkisstjórn ætlist ekki til að samið verði á almenna vinnumarkaðinum nú á næstunni. Það er augljóst að hæstv. ríkisstjórn hefur kosið að bera ábyrgð á stefnunni í kjaramálum um þessar mundir. Það hefur komið fram bæði hjá hæstv. forsrh. og einnig hjá hæstv. utanrrh. að með því að hæstv. ríkisstjórn hefur tekið að sér að semja við opinbera starfsmenn áður en samið var á almenna launamarkaðinum, vinnumarkaðinum, en auðvitað er miklu æskilegra að samið sé fyrst á almenna launamarkaðinum eins og kom fram í þeirra áliti, þá þýðir það væntanlega að hæstv. ríkisstjórn hefur tekið á sig ábyrgð á þessari stefnu. Nú er það ljóst og það hefur margoft komið fram í þessum umræðum, svo og í öðrum umræðum um þessi mál, að miðað við ástandið eins og það er í dag eru færðir til fjármunir í þessu þjóðfélagi, til ákveðinna aðila í útflutningi, þá á ég við frystinguna fyrst og fremst, og þessar millifærslur eða tilfærslur þýða u.þ.b. 5--6% bætta afkomu í frystingunni. Þá á ég við aðallega þá fjármuni sem ganga til Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins og til viðbótar má nefna niðurgreiðslu á rafmagni þótt ekki sé minnst á endurgreiðslu söluskatts en það má halda því fram með þó nokkrum rökum að nokkur hlutur þeirrar endurgreiðslu sé í raun nokkurs konar millifærslur til sjávarútvegsins. Það hefur komið fram frá talsmönnum hæstv. ríkisstjórnar að gera megi ráð fyrir að þeir fjármunir sem hæstv. ríkisstjórn ætlaði til uppbóta til frystingarinnar, eða til útflutnings á frystum fiski í gegnum Verðjöfnunarsjóð, gangi til þurrðar í júnímánuði. Nú er miður apríl. Það mun þýða að þessir peningar dugi í einn og hálfan mánuð í viðbót. Það liggur ekkert fyrir um það hvað taki þá við og hæstv. ríkisstjórn fæst ekki til að svara því. Það eina sem hægt er að draga út úr hæstv. ríkisstjórn með töngum er að hæstv. ríkisstjórn vonast til þess að verð á frystum afurðum hækki á Evrópumarkaði. Með öðrum orðum: stefna hæstv. ríkisstjórnar byggist á vonum einstakra hæstv. ráðherra um það að hallæri í fiskiðnaði annars staðar leiði til hækkaðs verðs í Evrópu. Þetta er satt að segja heldur rýr stefna. Þá má benda á og það kom fram hjá hæstv. sjútvrh. og hefur komið fram í öðrum opinberum heimildum að ef fram heldur sem horfir mun fjármagn úr saltfisksdeildinni ganga til þurrðar í lok þessa árs og er þá gengið út frá óbreyttu verði. Þetta liggur fyrir í umræðunni, samt fæst hæstv. ríkisstjórn ekki til að segja frá því, hvorki hér á þingi né við atvinnulífið, hvort hæstv. ríkisstjórn ætli að bregðast við hugsanlegum kjarasamningum með þeim aðgerðum að rekstrarskilyrði verði tryggð í fiskvinnslunni. Það er ljóst og liggur fyrir og hefur komið fram í skýrslu Þjóðhagsstofnunar til Vinnuveitendasambands Íslands og Vinnumálasambands samvinnufélaganna, en sú skýrsla er dagsett 14. apríl 1989, að það hefur verulega þýðingu til hins verra fyrir afkomu í sjávarútvegi ef kaup er hækkað um það sama og gerðist í samningum við BSRB. Ég mun ekki leggja dóm á það hve afkomurýrnunin verður mikil af þeim sökum en það kemur fram mjög skýrlega í þessari skýrslu að ef, eins og í töflu sem kemur fram í þessari skýrslu, hvort tveggja gengur fram að ekki verði til fjármunir í Verðjöfnunarsjóði né heldur verður átt við að breyta gengi meira en áætlað var, þá geti farið svo að halli á frystingu verði 10,5%. Nú er auðvitað öllum ljóst að slíkt getur ekki gengið og það er einmitt þess vegna að þess er óskað að hæstv. forsrh. svari hér tiltölulega einföldum spurningum um atriði sem blasa við en hæstv. ríkisstjórn þverskallast við að svara. Það hefur minna farið fyrir umræðu um iðnaðinn í þessari umræðu en þó var bent á það af hv. 1. þm. Suðurl. að nú þegar hefur það gerst að mörg iðnfyrirtæki hafa orðið að hætta starfsemi sinni og í lauslegu mati Þjóðhagsstofnunar er gert ráð fyrir því með því að miða við veltutölur samkvæmt söluskattsskýrslum sem bendi til þess að iðnaðarframleiðsla hafi dregist saman um 6%, verslun um 3--4% og þjónusta um 2--3%. Þetta þýðir auðvitað að þau fyrirtæki sem ekki hafa fengið sérstaka fyrirgreiðslu eins og sum fyrirtækja í útflutningi, reyndar bæði í iðnaði, þó einkum í fiskvinnslu og þá sérstaklega í frystingunni, en þau fyrirtæki í iðnaði sem hafa þurft að hlíta gengisstefnu ríkisstjórnarinnar hafa auðvitað brugðið á það ráð að loka og það framkallar m.a. atvinnuleysi, ekki síst hér á suðvesturhorni landsins. Það liggur þess vegna alveg skýrt fyrir að hæstv. ríkisstjórn á ekki nema tveggja kosta völ. Annar kosturinn er að auka enn á erlendar lántökur eða skatta, sækja þannig nýja fjármuni til þess að greiða með sumum útflutningsfyrirtækjum eða að fella gengi íslensku krónunnar og viðurkenna þá staðreynd að gengi krónunnar er of hátt skráð. Þessar umræður hér í dag áttu að leiða í ljós hvort hæstv. ríkisstjórn hefði rætt um slíkt, hvort lægju fyrir einhverjar áætlanir um það hvað gera skuli. Svörin eru engin. Það eru sömu gömlu svörin: Við ætlum okkur að leita allra leiða. --- Það eru sömu svörin og komu fram í haust þegar spurt var um þessi sömu tilteknu atriði en það er ekki nýtt að menn hafi vitað að þeir fjármunir, þær 800 milljónir, sem áttu að ganga til Verðjöfnunarsjóðs og gengu til Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, mundu ganga til þurrðar nú um þetta leyti árs. Það var hins vegar athyglisvert að hlusta á tvo hæstv. ráðherra ríkisstjórnarinnar, annars vegar hæstv. fjmrh. sem hefur verið kallaður eins konar ,,háyfirráðherra`` ríkisstjórnarinnar og hins vegar hæstv. sjútvrh. sem þá var starfandi forsrh., þegar þeir tóku þátt í umræðum um mál af þessum toga fyrir viku. Hæstv. sjútvrh. lýsti því yfir þá að hæstv. ríkisstjórn yrði að bregðast við með því að breyta gengi vegna þeirra samninga sem gerðir hefðu verið við BSRB. Hæstv. fjmrh. var hins vegar annarrar skoðunar. Og nú, áður en ég aðeins vitna orðrétt til ræðna þessara tveggja hæstv. ráðherra, langar mig til að spyrja hæstv. forsrh. hvort hann sé fremur á skoðun hæstv. fjmrh. eða á skoðun hæstv. sjútvrh. Og nú vil ég, með leyfi hæstv. forseta, fá að vitna til örfárra setninga sem komu fram í ræðum þessara tveggja hæstv. ráðherra. Hæstv. fjmrh. sagði í annarri af sínum ræðum orðrétt: ,,Það er tómt mál um það að tala af hálfu forustumanna atvinnurekenda að vera að biðja hér um þróun frjálsra samskiptahátta á hinum ýmsu mörkuðum í okkar hagkerfi, bæði peningamarkaði, þjónustumarkaði og vinnumarkaði, ef menn eru ekki reiðubúnir fyrst að axla þá ábyrgð sem felst í því frelsi en verða ætíð í upphafi í hverri samningalotu til þess að biðja um sífellda fundi í Stjórnarráðinu.`` --- Og síðar í þessari ræðu segir hæstv. fjmrh., þessari þingræðu sem flutt var fyrir nákvæmlega viku: ,,Það er ekkert tilefni til gengisbreytinga í þeim kjarasamningi sem gerður hefur verið við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, ekki neitt.`` --- Og enn síðar segir hann: ,,Að tengja gengisbreytingar við kjarasamninga BSRB, eins og hv. fulltrúar Sjálfstfl. hafa hér gert, er algjörlega út í hött. Hvers vegna? Jú, vegna þess að í samningum opinberra starfsmanna er verið að semja um sérstakar hækkanir hjá þeim lægst launuðu í gegnum krónutöluregluna, hækkanir hjá fólki sem hefur í heildarlaun 40--50 þús. kr. á mánuði.`` --- Og síðan segir, og loks, hæstv. fjmrh.: ,,Væri krónutölureglunni beitt í sjávarútveginum í launakerfi fiskvinnslunnar með sama hætti og gert er í kjarasamningum BSRB er engin ástæða fyrir fiskvinnsluna til að biðja um gengisfellingu á grundvelli þessa kjarasamnings.`` --- Hér lýkur tilvitnunum í ræðu hæstv. fjmrh. sem hann flutti hér í Sþ. fyrir nákvæmlega viku í fjarveru hæstv. forsrh. Og mér finnst full ástæða til þess að spyrja hæstv. forsrh. sem á að teljast yfirmaður og forustumaður þessarar hæstv. ríkisstjórnar sem hér situr nú að völdum: Er hann sammála því sem kemur fram í þessum tilvitnuðu ummælum? Er hann sammála hæstv. fjmrh. um það að þótt þessi kjarasamningur verði látinn gilda yfir atvinnulífið þurfi ekki að gera breytingar á gengi þrátt fyrir það? Ef hæstv. forsrh. er sammála því, hvað telur hann þá að þurfi að gera í staðinn til þess að rekstrarskilyrði fiskvinnslunnar í landinu séu viðunandi og ekki megi búast við lokun fjölmargra fyrirtækja á næstu vikum og mánuðum? Staðgengill hæstv. forsrh., Halldór Ásgrímsson sjútvrh., var hér viðstaddur þá umræðu sem ég hef vitnað til. Skoðun hans var talsvert önnur en skoðun hæstv. fjmrh. Hann sagði, með leyfi forseta, orðrétt, og ég hef hér ræður hæstv. ráðherra sem ég hef fengið hjá ræðuritun þannig að ég les orðrétt úr ræðum viðkomandi hæstv. ráðherra. Hæstv. sjútvrh. sagði: ,,Það hefur orðið ofan á að gerður hefur verið samningur milli BSRB og ríkisins. Auðvitað er sá samningur leiðandi að vissu leyti þó ekki sé þar með sagt að launabreytingar hjá öðrum eigi að vera nákvæmlega þær sömu.`` --- Og síðar segir hæstv. ráðherra: ,,En aðalatriðið er þó það sem hv. 1. þm. Suðurl. Þorsteinn Pálsson spurði mig um sem var nánast það hvort eitthvert svigrúm væri til þess í sjávarútveginum að greiða samsvarandi hækkanir á launum og nú hefur verið ákveðið að greiða hjá ríkinu. Svarið við því er einfaldlega nei.`` --- Þetta er úr ræðu hæstv. sjútvrh. sem síðar sagði: ,,Það er metið svo að ef þær launahækkanir sem þarna hafa orðið mundu verða samsvarandi hjá fiskvinnslunni, þá mundi þetta tap aukast um u.þ.b. 2%, þ.e. í sjávarútveginum í heild, án þess að tekið sé tillit til þeirra óbeinu áhrifa sem verða að sjálfsögðu í atvinnuvegunum, þ.e. ýmis önnur laun hækka og þar af leiðandi þjónusta. Það liggur því í sjálfu sér alveg fyrir að sjávarútvegurinn er þess ekki umkominn að taka á sig frekari launahækkanir.`` --- Og enn segir hæstv. þáv. starfandi forsrh. og sjútvrh. orðrétt, með leyfi forseta: ,,Mér dettur ekki til hugar að halda því fram að á sama tíma og verulegar kostnaðarhækkanir eiga að verða í landinu sé hægt að lofa því að genginu sé haldið algjörlega stöðugu. Hvað þá að fara að gera um það samning við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja því það mætti einfaldlega túlka slíkan samning þannig að það væri gerður samningur við þau samtök að atvinnulífið skyldi endanlega fara yfir um. Auðvitað gerir enginn slíkan samning og á enginn að biðja um það.`` Ég vek athygli á því, virðulegur forseti, þegar ég les þetta, að hér er hæstv. sjútvrh. að vitna til þess að forseti eða formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hefur haldið því fram að hann hafi tryggingu fyrir því frá hæstv. ríkisstjórn, frá hæstv. fjmrh. og væntanlega hæstv. forsrh. líka, að ekki verði efnt til gengisbreytinga né verðhækkana vegna þess samnings sem gerður var við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Og það er full ástæða til þess að spyrja hæstv. forsrh.: Tók hann þátt í einhvers konar viðræðum við forustumenn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja sem gerði það að verkum að forustumenn þeirra samtaka máttu halda að hæstv. ríkisstjórn mundi ekki hreyfa gengi íslensku krónunnar ef skrifað væri undir þá samninga sem skrifað var undir á milli fjmrh. og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja? Formaður BSRB hefur gefið slíkt sterklega í skyn en hér í þessari ræðu sem ég hef verið að vitna til og hæstv. sjútvrh. flutti fyrir viku er sagt að slíkt sé algjörlega út í bláinn. Reyndar notar hann ekki orðið ,,vitfirra`` eins og sumir hafa notað um kröfur Bandalags háskólamanna en merkingin er mjög skýr í orðum hæstv. sjútvrh. Síðar í þessari ræðu segir hæstv. sjútvrh. að launþegar verði að gera sér grein fyrir þeirri einföldu staðreynd að hækkun launa muni hafa áhrif á verðlag og er auðvitað með þessum tilvitnuðu orðum að gera því skóna að hreyfa verði gengi og slíkar gengisfellingar hafi óhjákvæmilega áhrif á verðlag og þá auðvitað fyrst og fremst verðlag innfluttrar vöru. Og síðar í sinni ræðu, með leyfi forseta, segir hæstv. sjútvrh.: ,,Það er alveg ljóst að eitthvert gengissig hlýtur að verða á árinu 1989`` --- og gerir síðan grein fyrir því, og segir loks orðrétt: ,,Starfsskilyrði sjávarútvegsins þola ekki neinar hækkanir um þessar mundir.`` Virðulegur forseti. Ég hef vitnað hérna orðrétt til ræðna tveggja hæstv. ráðherra sem allir þeir sem hlusta á sjá að stangast á. Annar hæstv. ráðherrann, yfirforingi, að eigin áliti a.m.k., þessarar hæstv. ríkisstjórnar segir: Það þarf engar gengisfellingar vegna þess samnings sem gerður hefur verið við BSRB jafnvel þótt hann verði lagður til grundvallar í fiskvinnslunni og öðrum þáttum atvinnulífsins. Hins vegar kemur varaformaður Framsfl., hæstv. sjútvrh., talar þar sem starfandi forsrh. og segir: Auðvitað verður að svara þessum kjarasamningi með gengisfellingu ef þessi samningur, sem hann telur að sé leiðandi fyrir atvinnulífið, verður ráðandi við gerð frekari kjarasamninga. Það er lágmarkskrafa að þegar hæstv. forsrh. kemur upp í ræðustól síðar í kvöld og svarar þeim spurningum sem til hans er beint fari hann ekki eins og köttur í kringum heitan graut eins og hann gerði í sinni ræðu í dag heldur svari því skýrt og skilmerkilega hvorum ráðherranum hann er sammála. Hlýðir hann þeim sem telur sig vera yfirmann í ríkisstjórninni, hæstv. fjmrh., eða er hann sammála hæstv. sjútvrh. og varaformanni Framsfl.? Ef hann er sammála sínum eigin flokksmanni og samráðherra, hæstv. ráðherra Halldóri Ásgrímssyni, verður hæstv. forsrh. auðvitað að svara til viðbótar þeim spurningum sem til hans hefur verið beint hér í umræðunum í dag, en hann kom sér hjá að svara þeim í sinni ræðu. Það er ekki verjandi í sex mánuði í röð að hlusta á hæstv. forsrh. segja það í ræðustól að verið sé að leita ýmissa leiða. Það er kominn tími til þess að hann segi hvað hæstv. ríkisstjórn hyggist gera miðað við þær forsendur sem hæstv. ríkisstjórn hefur sjálf gefið sér í þessum málum, en það er sá samningur sem hæstv. ríkisstjórn gerði við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Hæstv. forsrh. sem er talinn með hugrakkari mönnum, meira að segja með hugrakkari þingmönnum og ráðherrum, hefur þann sið að þegar komið er að kjarna málsins og deilt er um þessi mál í þingsölum þá segir hann: ,,Þetta er allt frjálshyggjunni að kenna.`` Nú hefur það stundum vafist fyrir hæstv. forsrh. að svara því hvað sé frjálshyggja þegar hann er spurður þeirrar spurningar. Satt að segja, og það veit hæstv. ráðherra og man af fundum hér í bænum, finnst fólki afar kyndugt þegar hann er að reyna að svara spurningunni hvað sé frjálshyggja. Hann sagði á fundi sem ég sat að frjálshyggja væri það sama og stjórnleysi. Þegar reynt hefur verið að þröngva hæstv. forsrh. til að svara nákvæmar hefur hann gjarnan sagt: ,,Ja, sko frjálshyggjan, það er þessi óhefti markaður, þessir verðbréfasjóðir, verðbréfafyrirtæki og kaupleigufyrirtæki.`` Ég man ekki betur en að í stefnuræðu hæstv. forsrh. legði hann alveg sérstaka áherslu á það í haust að ná böndum á þennan markað. Hvaða bönd voru þetta? Jú, böndin voru þau að koma frumvarpi til laga um verðbréfasjóði í gegnum þingið. Nú væri gaman að spyrja: Ætli þetta hafi tekist? Já, hæstv. ríkisstjórn lagði fram frumvarpið og fyrir nokkrum vikum var það samþykkt. Með öðrum orðum: þessi frjálshyggja sem hæstv. forsrh. hefur verið að tala um er ekki lengur til staðar einfaldlega vegna þess að nú hefur verið komið böndum á verðbréfamarkaðinn. Nú getur hæstv. forsrh. ekki skákað í því skjólinu að kenna einhverjum verðbréfafyrirtækjum og verðbréfasjóðum, einhverjum ,,gráa markaði``, um það hve illa gengur að hemja vextina í landinu. Við skulum aðeins líta nánar á þetta. Kann að vera að það séu einhverjir fleiri sem séu frjálshyggjumenn í þessu þjóðfélagi? Jú, hæstv. ráðherra hefur ráðist á aðra. Hann hefur söðlað sinn hest eins og Don Kíkóti forðum og hefur valið sér vindmyllur. Það er Seðlabankinn og það eru bankarnir í landinu. Hæstv. forsrh., ásamt samráðherrum sínum, gekk meira að segja svo langt að biðja um fund með meiri hluta bankaráða ríkisbankanna til þess að koma böndum á ríkisbankana og koma þannig í veg fyrir óeðlilega vexti í landinu. Hvaða menn voru þetta? Voru það ekki frjálshyggjupostularnir? Hver skyldi vera formaður bankaráðs Búnaðarbankans, annars ríkisbankanna? Er það ekki aðalfrjálshyggjumaður þjóðarinnar? Maðurinn sem myndaði meiri hluta í bankaráði Búnaðarbankans. Hver skyldi vera formaður bankaráðs Búnaðarbankans? Jú, það er hv. þm. Stefán Valgeirsson. Þetta er nú frjálshyggjuliðið sem hæstv. forsrh. er að berjast við. Nei, ég held að hæstv. forsrh. ætti að átta sig á því að það er út í bláinn og það trúir því ekki nokkur maður lengur þegar hann heldur því fram að öll vandamál sem upp hafa komið að undanförnu séu frjálshyggjunni að kenna. Það er öðru nær. En hæstv. ráðherra sér sér leik á borði. Hann kallar til vitnis ýmsa menn úr atvinnulífinu og segir sem svo: Hvað segja iðnrekendur? Eru þeir ekki sammála mér? Hvað sagði formaður Félags ísl. iðnrekenda? Sagði hann ekki eins og ég að vextir væru allt of háir, fjármagnskostnaður væri allt of mikill? Jú, formaður iðnrekenda hafði tekið undir það með hæstv. forsrh. að fjármagnskostnaður væri mikill í landinu. Í raun hefur enginn neitað því. En af hverju sleppti hæstv. forsrh. að nefna að formaður Félags ísl. iðnrekenda hafi sagt nýlega á aðalfundi þess félags að það þyrfti að fella gengið um u.þ.b. 10--12% þannig að eitthvert vit kæmist í rekstrarskilyrði iðnaðarins og útflutningsgreinanna? Af hverju sleppti hæstv. forsrh. þessu? Það er vegna þess að hann kýs að velja sumt af því sem menn segja til þess að leiða fram sem vitni fyrir því að hann hafi rétt fyrir sér en sleppir öðru sem er óþægilegra fyrir hans málstað. Í þessu býr kjarkur hæstv. ráðherra. Þetta er hugrekkið, þetta er krafturinn, mátturinn og dýrðin. Ég held nefnilega að það sé rétt, sem ýmsir hagfræðingar halda fram, meira að segja stjórnmálamenn og menn úr flokki hæstv. forsrh., að í raun og veru geti ríkisvaldið með allt öðrum hætti haft áhrif á vaxtastigið í landinu. Þar kem ég að ríkisskuldabréfunum. Af hverju lækkar ekki hæstv. ríkisstjórn vextina af ríkisskuldabréfunum? Nú hafa bankarnir lækkað sína raunvexti um *y1/2*y%. Það liggur fyrir að ,,grái markaðurinn``, verðbréfamarkaðurinn, hefur lækkað vexti hjá sér, þ.e. þar ríkir að sjálfsögðu lögmál framboðs og eftirspurnar. En af hverju dregur ríkisstjórnin lappirnar? Af hverju ákveður ekki hæstv. forsrh. að lækka vexti af ríkisskuldabréfunum niður í 5%? Það er aðeins eitt svar við því. Svarið er það að ríkisskuldabréfin seljast ekki í dag og mundu enn þá síður seljast ef vextirnir yrðu lækkaðir. En ég skal kenna hæstv. forsrh. mjög gott ráð og hann má nota það jafnvel þótt ég gauki því hér að honum, enda erum við frændur eins og komið hefur fram í umræðunni og miklir vinir og ég veit að hann þiggur gott ráð. Ráðið er að lækka vexti af ríkisskuldabréfunum niður í 5% og ef þau seljast ekki þá á bara að skera niður ríkisútgjöldin á móti. Ég er alveg sannfærður um að þá mundu vextir almennt lækka, verðbólgan hjaðna og ríkisstjórnin fengi verðugt verkefni og verkefni við sitt hæfi að skera niður ríkisútgjöldin á móti. Þá gæti hæstv. ráðherra sýnt hugrekki sitt og hugmyndaauðgi og slegist í för með hæstv. fjmrh. sem hefur haft þá hugmyndaauðgi að skera laun ríkisins niður um 4% án þess að það komi að nokkru niður á þjónustunni. Við vorum að hlusta á sjónvarpið áðan þar sem verið var að segja frá því að verið væri að loka deildum á sjúkrahúsinu á Húsavík og það er búið að loka í auknum mæli deildum á öllum sjúkrahúsum landsins. Nei, það er ekki samdráttur í þjónustu. Þessu ráði vil ég beina til hæstv. forsrh. því að þetta ráð er alveg óbrigðult. Það er dálítið erfitt að fara eftir því, ég skal viðurkenna það. En það er alveg ljóst að þetta er ráð sem dugir. Ég held samt sem áður, virðulegur forseti, að hæstv. forsrh. muni ekki þiggja þetta ráð. Hann mun halda áfram að berja höfðinu við steininn, hann mun halda áfram að ráðast á vindmyllurnar og kenna frjálshyggjunni um, ráðast á bankakerfið, Seðlabankann, finna andskota í þessu horni og hinu horninu og segja: Þetta er allt þeim að kenna. Ég vildi gera þetta vel, ég ætlaði mér að gera þetta vel, það voru bara hinir sem komu í veg fyrir það. Hann hefur nefnilega trú á því að það sé hægt að nota handafl gegn markaðslögmálunum. Nú langar mig, virðulegur forseti, til þess aðeins að vitna til greinar í blaði sem ég las ekki alls fyrir löngu þar sem fjallað er um yfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar frá 6. febr., en það er einmitt í þeirri yfirlýsingu sem kom fram það loforð hæstv. ríkisstjórnar að lækka vexti niður í 5%. Þetta er ekki nýtt loforð, þetta er loforð frá því 6. febr. og var reyndar það eina sem þá kom fram sem menn tóku eftir. Nú hefur hæstv. ríkisstjórn sagt að þetta eigi að gerast í lok maí ef ég man rétt. Í þessari grein, sem ég ætla nú að vitna til, segir, með leyfi forseta, að það veki athygli hvað ekki var sagt í yfirlýsingu frá hæstv. ríkisstjórn frá 6. febr. Síðan segir: ,,1. Það er ekkert minnst á jafnvægi í þjóðarbúskapnum í heild, þ.e. framboð og eftirspurn á öðrum mörkuðum en peningamarkaðnum. Það skiptir sköpum hvað er að gerast á vinnumarkaðnum og vörumörkuðum því markmið um atvinnustig eða viðskiptahalla verður að skoða í samhengi við markmið í peningamálum. 2. Hvergi er minnst á verðbólguna berum orðum. Þess er getið að veita verði sérstakt aðhald þegar verðstöðvun sleppir. 3. Gengisstefnan hlýtur að skipta sköpum varðandi verðbreytingar, en ekki er minnst á samspil gengisþróunar og peningamagnsbreytinga. Hvað þá að þetta sé samningsatriði við ákvörðun fiskverðs. 4. Treyst er á ýtrasta aðhald í ríkisrekstrinum þannig að ekki þurfi að hafa áhyggjur af ríkishalla. Hvort tveggja er að hann virðist alltaf vera vanmetinn og falin skekkja í fjárlögum auk þess sem kjarasamningar eru á næsta leiti sem ráða úrslitum um framvindu efnahagsmála á næstunni.`` Síðan segir í beinu framhaldi í þessari grein: ,,Maður fær það á tilfinninguna að verið sé að villa um fyrir lesandanum á ýmsan hátt.`` --- Svo ég skjóti því hér inn þá er verið að vitna til lesenda frv. sem kom í kjölfar febrúaryfirlýsingar hæstv. ríkisstjórnar. --- ,,Látið er í veðri vaka að Seðlabankinn geti lækkað raunvexti með sölu á spariskírteinum ríkissjóðs gegn 5% raunvöxtum óháð verðbólgu og væntingum fólks. Ríkissjóður getur auðvitað náð þessu markmiði fyrir sitt leyti með því að gefa út skírteini sem seljast ekki. Raunvextir lækka hins vegar ekki fremur en verðbólgan með einfaldri ríkisstjórnarsamþykkt. Það er verið að ruglast á orsök og afleiðingu og finna sökudólga í lánastofnunum og Seðlabanka fyrir háum raunvöxtum. Til þess að raunvextir lækki þarf að snúa dæminu við. Það verður að byrja á því að ákveða fjárlög og áætla erlendar lántökur og peningaframboð í landinu í heild með tilliti til þess að heildareftirspurn í þjóðfélaginu sé í samræmi við heildarframboð þannig að ákveðnu markmiði í verðlagsmálum sé náð. Þetta gerist með því að breyta peningaframboði af hálfu Seðlabankans með reglum um bindiskyldu og lausafjárhlutfall og með sölu spariskírteina með þeim vöxtum sem með þarf til þess að ná tilteknu sölumarkmiði. Á venjulegum markaði getur fyrirtæki annaðhvort ákveðið verð vöru sinnar eða það magn sem það vill selja á tilteknu verði. Þegar bæði verð og magn er ákveðið er nánast um tilboð að ræða fremur en markaðsstarfsemi. En það er einmitt þess vegna sem svo mörgum stjórnmálamönnum er illa við markaðinn, það er erfitt fyrir þá að ráða yfir honum eða ákveða með lögum að hann skuli láta að vilja þeirra.`` Hér lýkur lestrinum og ég vildi sérstaklega vitna til þessara síðustu orða: ,,En það er einmitt þess vegna sem svo mörgum stjórnmálamönnum er illa við markaðinn, það er erfitt fyrir þá að ráða yfir honum eða ákveða með lögum að hann skuli láta að vilja þeirra.`` Þetta mundi maður nú kalla svívirðilega árás á hæstv. forsrh. Hér er, eins og allir lesendur sjá, verið að löðrunga þá hæstv. ráðherra sem halda því fram að hægt sé að stýra vöxtum með þeim ráðum sem hæstv. forsrh. hefur undir rifi hverju. Hvaða fjárans frjálshyggjumenn skyldu svo skrifa þetta? Hannes Hólmsteinn Gissurarson eða einhver þaðan af verri? Nei, þetta er úr blaði sem gefið er út af samvinnuhreyfingunni. Kannast hæstv. ráðherra við hana? Nei, hann hefur ekki heyrt á hana minnst, hann heldur bara áfram að lesa í sínum ljóðum. Vona ég það að þegar hann hefur lesið þau muni hann eitthvað af þessum ljóðum sem hann er að lesa og læri eitthvað af þeim. Kannski er þetta eins konar æfing. Ég man að þegar ég var í barnaskóla var mér sagt að maður gæti aukið á minni sitt með því að læra ljóð utanbókar og með því að fara með þau aftur og aftur. Hæstv. forsrh. er kannski að fara að slíkum ráðum og les síðan ljóð baki brotnu vegna þess að einhver hefur bent honum á að það væri gott ráð við minnisleysi. Og leyfi ég hæstv. ráðherra að halda áfram ljóðalestrinum því að margt óþarfara hefur hann gert um ævina en að lesa ljóð eftir góðskáld íslensku þjóðarinnar. Mig langar nú til þess að víkja að því hvort hæstv. forsrh. kannist við að það sé halli í viðskiptum við útlönd. Getur það verið að hæstv. ríkisstjórn afgreiði lög frá Alþingi og áætlanir sem geri ráð fyrir verulegum viðskiptahalla? Mig langar líka til þess að víkja að því og spyrja hæstv. forsrh. hvort hann hafi heyrt þær kenningar að þegar mikill viðskiptahalli sé þá stafi það m.a. af því að gengi krónunnar sé rangt skráð? Hafi hann heyrt á þetta minnst og jafnvel áttað sig á þessum staðreyndum, sem sumir vilja kalla svo, þá langar mig að spyrja hæstv. forsrh. að því hvernig hann hefur hugsað sér að leysa úr þessum málum fyrir íslensku þjóðina. Ég veit ekki hvort hæstv. forsrh. áttar sig á því að á hverjum einasta degi --- og þá tel ég sunnudaga og laugardaga með, jóladag og páskadag og sumardaginn fyrsta og alla daga ársins --- munar u.þ.b. 30--40 millj. á því að endar nái saman í þessum búskap Íslendinga. Með öðrum orðum: við erum á hverjum degi að auka erlendar lántökur um 30--40 millj. kr. Hefur hæstv. forsrh. einhvern tímann hugsað út í þetta? Hefur hæstv. forsrh., þegar hann er að fjalla um þessi mál, gert sér í hugarlund hvernig hann ætlar að leysa þetta? Ef hann hefur gert það þætti mér vænt um að hann segði frá því á hinu háa Alþingi vegna þess að þetta er hluti af því stóra máli sem við erum að ræða hér í dag. Þetta er hluti af því hvernig þessi þjóð á að framfleyta sér án þess að taka sífellt meiri erlend lán. Það er einmitt það sem hæstv. ríkisstjórn hefur gert. Hún hefur leyst þannig til bráðabirgða úr sárustu vandræðum fyrirtækjanna með því að slá fjármagn erlendis til þess að borga með vörunum sem við flytjum til útlendinga. Ef hæstv. ráðherra trúir því að slíkt gangi upp legg ég til að við hv. þingmenn skrifum til akademíunnar úti á Norðurlöndum og förum fram á að hæstv. forsrh. fái Nóbelsverðlaunin í hagfræði ef hann heldur að þessi eilífðarvél geti gengið upp. En þar sem ég veit að hæstv. forsrh. þekkir þessi mál og kannast við þau óska ég eftir því að hann ræði um það við okkur hvernig hann hyggst í nafni ríkisstjórnarinnar, nú þegar ljóst er að ríkisstjórnin hefur tekið á sig ábyrgð af kjarasamningum, annars vegar leiðrétta rekstrargrundvöll útflutningsgreinanna og þar með íslensku þjóðarinnar gagnvart öðrum löndum í kjölfar þeirra kjarasamninga sem hann ber ábyrgð á. Þetta er nú ekki flóknara en það. Hæstv. forsrh. hefur stundum í vetur, og ég hef nokkuð vikið að því í mínu máli, virðulegur forseti, sagt að það sé allar meinsemdir að finna í frjálsræðinu og frjálshyggjunni og hann lét að því liggja í sinni stefnuræðu í haust að nú yrði vikið frá þessum frjálshyggju- og frjálsræðisúrræðum sem hefðu verið notuð á Vesturlöndum. Það mátti skilja að við værum svo sérstakir Íslendingar að í raun og veru pössuðu engar hagfræðiformúlur hjá okkur. Nú langar mig til þess að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann telji að það sé lakari mold í jörðinni fyrir austan járntjald en fyrir vestan járntjald, hvort það sé munurinn á Austur- og Vestur-Þýskalandi, Póllandi og Frakklandi, Ungverjalandi og Austurríki, þ.e. að annars vegar sé allt miklu lakara, verra fólk, lakari mold og minni málmar? Eða getur það verið að þjóðirnar fyrir vestan járntjald hafi náð betri lífskjörum vegna þess að kerfið sem byggist upp á frjálsræðinu og frjálsa markaðinum hafi gefið betri raun vegna þess að almenningur fyrir vestan járntjald á þess kost að velja sér markmið og leið að þeim markmiðum? Því hefur það verið aðall allra ríkisstjórna sem hafa setið á Vesturlöndum á síðasta áratug, hvort sem það eru ríkisstjórnir íhaldsmanna, krata eða framsóknarmanna, svo ég nefni nú flokksbræður hæstv. forsrh. sem hann þingar stundum með og eiga aðild að ríkisstjórnum víðs vegar um Evrópu, að auka frjálsræðið. Þetta hefur einmitt gert það að verkum að ríkisstjórnirnar í Evrópubandalaginu treysta sér nú til þess sameiginlega að lýsa yfir að komið verði á sameiginlegum innri markaði þar sem frjálst flæði verði á fjármagni og mannafla á milli landa. Þetta byggist nákvæmlega á þeirri hugmynd að frjálsræðið geti gefið eitthvað í aðra hönd. Austur í Moskvu situr aðalvinur hæstv. forsrh., Gorbatsjov, og hann er farinn að skilja þetta --- hann er farinn að skilja þetta. Meira að segja í Póllandi eru menn farnir að skilja hlutina. En á Íslandi situr ríkisstjórn undir forsæti hæstv. forsrh. en undir hugmyndafræðilegri stjórn hæstv. fjmrh. og þessi ríkisstjórn ætlar að fara einhverjar sérstakar leiðir, allt aðrar leiðir en allir aðrir fara. Heldur hæstv. ráðherra að hann viti miklu betur en allir aðrir í Vestur-Evrópu hvernig eigi að fara að? Heldur hann að það gildi einhver önnur lögmál hér á landi en þar? Trúir hann því virkilega að handaflsstjórn hans sé vitrænni en stjórn þeirra þjóðarleiðtoga sem hafa valið veg frelsisins á Vesturlöndum? Af orðum hæstv. forsrh., sem hann hefur sífellt endurtekið þegar hann er að bera frjálshyggjuna fyrir sig, má ráða og halda að hann vilji fara einhverja allt aðra leið. Ég spyr hæstv. forsrh.: Átti að skilja hann svona á sínum tíma í haust eða var þetta bara misskilningur? Þorir hann að koma í ræðustól og segja okkur að í raun og veru sé það besta sem við getum gert að haga okkar hagstjórn með sama hætti og aðrar vestrænar þjóðir, þ.e. að auka frjálsræðið en ekki draga úr því? Um þetta snýst í raun og veru allt þetta mál. Það snýst nákvæmlega um þetta. Það snýst um það hvort við ætlum að hafa stjórnarfar sem byggir á jafnvægi í þjóðarbúskapnum en lætur framboð og eftirspurn ráða, lætur ákvarðanir í hendur þeirra sem stunda kaupin á eyrinni, hvort sem það eru launþegaforingjar, atvinnurekendur eða menn í viðskiptum sín á milli, og lætur síðan þá sem eiga fjármagn og hina sem þurfa á því að halda um að taka ákvarðanirnar --- eða hvort hæstv. ráðherra Steingrímur Hermannsson heldur að hann hafi miklu meira vit á þessum málum en allir hinir. Svo einfalt er þetta mál. Við göngum ekki einu sinni svo langt í þessari umræðu að fjalla um þetta. Það sem við biðjum hann um að segja okkur er einfaldlega það, þar sem hann skrifaði með vinstri hendinni undir kjarasamninga og ber ábyrgð á þeim ásamt sinni ríkisstjórn: Hvað ætlar hann að gera með þeirri hægri þegar að því kemur að bera ábyrgð á afleiðingum sinna eigin verka? Þetta er sáraeinföld spurning. Og svar eins og það að það sé verið að leita allra leiða og að hæstv. forsrh. vonist til þess að hallæri í Noregi leiði til hækkaðs verðs í Evrópu er ekki boðlegt á hinu háa Alþingi. Því skora ég á hæstv. forsrh. að hreinsa nú einu sinni til, skora ég á kjarkmanninn sjálfan að koma í ræðustól og segja skýrt og skorinort hvaða álit hann hefur á þessu öllu saman. Hæstv. fjmrh. er ekki hérna þannig að hæstv. forsrh. getur svarað þessu þess vegna. Hæstv. fjmrh. kom hér um daginn þegar hæstv. forsrh. var erlendis og þá þorði hann að gefa út hver væri stefna ríkisstjórnarinnar. Nú er komið að því að spyrja: Þorir hæstv. forsrh. að segja okkur frá því hvað eigi að gerast í þeim málum sem hér eru til umræðu eða ætlar hann að bíða eftir því að hæstv. fjmrh. segi það fyrir hann?

Júlíus Sólnes Hæstv. forseti. Við eyðum nú orðið nánast hverjum mánudegi í það að ræða um efnahagsmál og hið bágborna ástand sem ríkir í atvinnumálum þjóðarinnar. Fyrir okkur sem erum nýir þingmenn er næsta broslegt að heyra fyrrverandi stjórnarþingmenn skora á hæstv. forsrh. að bjarga málum og koma með leið út úr þeim ógöngum sem hv. þm. Sjálfstfl. ásamt fleirum sáu um að koma atvinnulífinu og efnahagsmálum þjóðarinnar í í tíð stjórnar Þorsteins Pálssonar. Það er mjög broslegt að verða vitni að þessum umræðum og ég verð alltaf meira og meira undrandi, sem tiltölulega nýr þingmaður, að fylgjast með þessum deilumálum þingmanna í gömlu flokkunum. Þetta gerir ekkert annað en að skýra enn betur fyrir mér þá staðreynd sem blasir við að gömlu flokkarnir fjórir, Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl. og Alþb., ég undanskil engan, hafa sameiginlega komið þjóðinni út í þær ógöngur sem hún er í þessa stundina. Rót hins illa er komin til vegna þeirrar óstjórnar sem þessir fjórir flokkar hafa leitt yfir okkur með alls kyns samsteypustjórnum sem þeir hafa myndað. Ég get ítrekað það einu sinni enn að ég sé ekki hvað hefur gerst við það þótt nokkrum ráðherrum Sjálfstfl. hafi verið skipt út fyrir nokkra ráðherra Alþb., það hefur nánast ekki gerst neitt því ástandið hefur ekki skánað, svo mikið er víst. Þar get ég tekið undir með þeim hv. þm. Sjálfstfl. að ástandið hefur ekki skánað við að skipta út nokkrum hæstv. ráðherrum Sjálfstfl. fyrir nokkra hæstv. ráðherra Alþb. Hins vegar held ég að við sem hér höfum setið síðan þing kom saman eftir kosningarnar 1987 munum vel eftir því að ástandið var ekki björgulegt þá 14 mánuði sem ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar var við völd, svo mikið er víst. Hins vegar er það aðalvandamálið, og það er áhyggjuefni mitt og vonandi allra þingmanna sem starfa á hinu háa Alþingi, hvernig komið er fyrir okkur, hvernig komið er fyrir þjóðfélaginu, hvernig komið er fyrir fólkinu sem býr hér í landinu og hvernig komið er fyrir atvinnulífinu. Ég fæ ekki betur séð en að við séum á einhvers konar sjálfsmorðsbraut sem leiðir okkur til glötunar, sem leiðir okkur til þess þjóðargjaldþrots sem hæstv. forsrh. hefur oft minnst á. Að vísu er það þannig að mjög margir fara þessa sjálfsmorðsferð á fyrsta farrými í miklum lúxus, það er önnur saga. Það er nefnilega mjög athyglisvert að hjá blessuðum ráðuneytunum ríkir lúxus, enda minnist ég þess í tíð fyrri ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar við áramótin 1987--1988 að þar máttum við stjórnarandstöðuþingmennirnir verða vitni að því að útgjöld á vegum ráðuneytanna voru aukin allt frá 70% upp í ríflega 100%. Það er því engin launung á því að á þessari sjálfsmorðsferð okkar fara a.m.k. ráðherrarnir hæstv. og allt liðið í kringum þá, þ.e. hjarðirnar inni í ráðuneytunum, þessa ferð á fyrsta farrými. Það eru mjög margir aðilar í þessu þjóðfélagi sem fylgja með í ferðinni á fyrsta farrými. Það er eins og að stór hluti þjóðarinnar virðist hafa borið ágætlega björg úr býtum miðað við þetta ástand en svo eru aðrir hópar þjóðfélagsins sem bera minna úr býtum og búa nánast við sult og seyru. Því miður er það að verða staðreynd að það búa tvær þjóðir í þessu landi. Því er kannski ekki alveg fráleitt að velta fyrir sér hverjir það eru sem lifa hér sultarlífi. Það er að sjálfsögðu fiskvinnslufólkið, lágtekjufólkið og ekki má gleyma öllu fólkinu sem vinnur lágtekjustörf á höfuðborgarsvæðinu. Það er nefnilega mikill misskilningur að lágtekjuhóparnir séu allir utan höfuðborgarsvæðisins. Ég vildi bara minna hv. þingmenn á það að e.t.v. eiga lágtekjuhóparnir erfiðustu kjörin á sjálfu höfuðborgarsvæðinu. Svo vildi ég bæta við einum hópi enn, það er að vísu ekki fólk, og það eru fyrirtækin í útflutningsframleiðslunni sem lifa sultarlífi. Hvað ætlar þessi þjóð að gera? Þessi þjóð er búin að koma sér upp alls kyns lúxuskerfum sem hún stendur engan veginn undir. Það skal ekki agnúast út í það að við höfum byggt upp mjög öflugt og gott velferðarkerfi og við höfum byggt upp mjög gott skóla- og menntakerfi. Skal síst lastað að það skuli hafa tekist. Það verð ég að viðurkenna að þar hafa gömlu flokkarnir sameiginlega staðið að og það er kannski eitt af því besta sem þeir hafa komið um kring. Hins vegar vaknar spurningin hvort þetta fámenna þjóðfélag hér á norðurhjara veraldar hafi efni á þessum lúxuskerfum sem gömlu flokkarnir hafa komið á. Það mun vera stutt í land að hér verði kominn háskóli á svona einum tíu, tuttugu stöðum á landinu og það er væntanlega gert ráð fyrir því að við komum upp óperuhúsum á einum tíu, tuttugu stöðum. Allir vita hvernig heilsugæslukerfið hefur verið, það eru kannski ekki nema 10 km á milli fullkominna heilsugæslustöðva í litlum fámennum sveitarfélögum þar sem sveitarfélögin hafa ekki einu sinni efni á því að borga ræstingarkostnaðinn í þessum lúxusheilsugæslustöðvum. Óráðsían í þessum kerfum er svo yfirgengileg að það skal engan undra þótt þjóðfélagið í heild sinni eigi erfitt með að láta enda ná saman. Þannig væri e.t.v. best að við færum að taka okkur tak á hinu háa Alþingi og reyna sameiginlega að finna leiðir til þess að ráðast að höfuðmeinsemdinni sem er sú, að þjóðin öll, hæstv. ráðherrarnir eru í broddi fylkingar og að mörgu leyti atvinnuvegirnir og atvinnufyrirtækin, er á þessari sjálfsmorðsbraut á lúxusfarrými óráðsíunnar. Svo ég víki að efni þessarar utandagskrárumræðu. Það eru fyrst og fremst ummæli hæstv. forsrh. á svokölluðum Kópavogsfundi, en það er nú eins og öllum er kunnugt sem hafa kynnt sér Íslandssöguna að Kópavogsfundir hafa verið mjög afdrifaríkir í sögu þjóðarinnar. Svo virðist sem hæstv. forsrh. sé kominn í sama ham og hann var í um miðbik árs 1988 þegar hann var nánast kominn í stjórnarandstöðu í þeirri stjórn þar sem hann sat sem virðulegur utanrrh. Það er að vísu orðið hálfraunalegt að horfa upp á það ef þetta ætlar að enda á sama hátt, þ.e. að hæstv. forsrh. er nánast í bullandi stjórnarandstöðu á fundum utan hins háa Alþingis og talar gegn þeirri stjórn sem hann sjálfur leiðir. Það er raunaleg saga ef það ætlar að endurtaka sig. Ég get ekki látið hjá líða að rifja upp aðdragandann að stjórnarslitunum í september 1988, en ástandið nú og atburðarásin er óneitanlega farin að minna allverulega á þá atburði er þá gerðust. Eins og virðist vera orðin föst regla í öllum þeim samsteypustjórnum sem gömlu flokkarnir mynda þá endar þetta á einn veg, allt er komið í kalda kol og hefst þá upp mikið missætti og hæstv. ráðherrarnir koma sér ekki saman um eitt eða neitt og finna engar leiðir út úr ógöngunum. Ég minnist þess að sumarið 1988 var gripið til þess ráðs af fyrrv. hæstv. forsrh., Þorsteini Pálssyni, að kalla saman svokallaða forstjóranefnd og formaður hennar, bjargvætturinn, varð að þjóðhetju um skeið því að fólkið í landinu gerði sér grein fyrir að það væri ekki hjá hæstv. ráðherrum sem hægt væri að líta eftir leiðum fyrir þjóðina út úr ógöngunum heldur væri meiri von til þess að einhverjir menn úti í bæ, þ.e. menn úr atvinnulífinu, kynnu kannski að koma með leiðina. Ég man vel að sú leið sem þá var lögð til, svokölluð niðurfærsluleið, var mjög umdeild og ég og mínir flokksfélagar vorum sannfærðir um að hún væri ekki fær. Það er hins vegar margt sem á milli má sjá að farin sé sú leið sem nú er verið að fara, þ.e. að ríkisvaldið gangi á undan í því að gera verðbólgusamninga og ætla síðan atvinnulífinu að apa þá eftir. Vitandi að það atvinnulíf, sem er ætlað að gera slíka verðbólgusamninga, er voru gerðir við opinbera starfsmenn, er að meginhluta til rekið með bullandi tapi. Samkvæmt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar hefur komið fram að muni atvinnulífið þurfa að gera svipaða samninga og gerðir voru við opinbera starfsmenn verði t.d. veiðar og fiskvinnsla reknar með um 10% tapi. Ég vildi því gjarnan spyrja hæstv. forsrh.: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til þess að treysta rekstrargrundvöll fiskvinnslufyrirtækja, útgerðarfyrirtækja og útflutningsframleiðslunnar yfirleitt, og þar vil ég síst af öllu undanskilja iðnaðarfyrirtækin, ef þessum atvinnurekstri er ætlað að gera álíka samninga og gerðir voru nú við opinbera starfsmenn? Þá langar mig til að rifja upp það sem við lögðum til þegar við gengum til viðræðna við núverandi stjórnarflokka í janúar sl. Við bentum á að ef hægt væri að finna einhverja leið til að bjarga þessu þjóðfélagi, þ.e. bjarga atvinnulífinu frá því þjóðargjaldþroti sem virðist blasa við, yrði að finna einhverjar leiðir til þess að koma á kjarasátt í landinu. Við lögðum til að inn í viðræðurnar yrðu dregnir forsvarsmenn launþegasamtakanna og það yrði reynt til þrautar að sjá hvort ekki mætti ná þó ekki væri nema hálfri niðurfærsluleið, þ.e. að engar krónutöluhækkanir mundu eiga sér stað á árinu en í stað þess yrðu skattar lækkaðir á móti þannig að það kaupmáttarstig sem hægt væri að semja um mundi nást með þeim hætti. Þar settum við efstan á blað sjálfan matarskattinn. Við lögðum til að matarskatturinn yrði að verulegu leyti felldur niður en vorum reiðubúnir til þess að sætta okkur við að söluskattur á hefðbundnum innlendum matvælum og innfluttu grænmeti og ávöxtum yrði færður niður úr 25% í 12%, sem þýddi að kaupmáttur mundi aukast sem næmi 2*y1/2*y%. Þá bentum við á að sú leið væri vel fær að hækka skattleysismörk og hugsanlega auka skattbyrði á hærri tekjum. Eins mætti skoða fleiri möguleika til þess að koma til móts við launþegana í landinu, einkum þó lágtekjufólkið, til að gera eina allsherjar kjarasátt um það að engar krónutöluhækkanir á launum yrðu á þessu ári. Með þessu móti hefði verið hægt að ná niður raungengi krónunnar. Við gerðum okkur líka grein fyrir því í janúar að það yrði ekki komist hjá því að fella gengi krónunnar. Þess vegna hlaut að þurfa að koma ein allsherjarlausn, þ.e. það þurfti að reikna dæmið í heild sinni, hvernig væri hægt að lækka skatta til þess að ná því kaupmáttarstigi sem hægt væri að sættast á við fulltrúa og forsvarsmenn launþegahreyfingarinnar, að því gefnu að það yrði að fella gengið um hugsanlega 10--15% til að koma útflutningsframleiðslunni í gang. Á þetta var ekkert hlustað og því endaði þetta að sjálfsögðu með því að við slitum þessum viðræðum, enda höfum við engan áhuga á því og ég lýsi því hér yfir, fyrir hönd míns flokks, að við höfum engan áhuga á því að taka þátt í ríkisstjórn sem ekkert vill gera, sem ætlar bara að halda áfram þeirri moðsuðu sem nú er við lýði, þ.e. láta bara reka á reiðanum og svo getur þetta allt farið einhvern veginn til fjandans. Við höfum engan áhuga á því að vera tengdir slíkri ríkisstjórn. Ég held að við ættum kannski að tala eilítið minna og reyna að vinna meira að því hvernig hægt er að finna einhverja leið út úr þessum ógöngum. Svo mikið er víst að þetta gengur einfaldlega ekki lengur, að vera á þessari sjálfsmorðsbraut sem við höfum verið á undanfarið, ég mundi segja allar götur frá kosningum 1987. Það er að verða þannig að ungt fólk er farið að hugsa sér til hreyfings. Það er farið að flýja þetta land því að það spyr: Hvernig í ósköpunum er ætlast til að við höfum áhuga á því að búa í slíku þjóðfélagi sem þessu? Enda hefur mér verið tjáð að nú séu langar biðraðir hjá öllum sendiráðum norrænna þjóða í Reykjavík þar sem ungt fólk er með fyrirspurnir um atvinnumöguleika í nágrannalöndunum okkar á Norðurlöndunum. Því miður er margt sem bendir til þess að við séum að sigla inn í ekki ósvipað ástand og ríkti á krepputímabilinu 1967--1969 þegar mjög stór hluti vinnufærra manna yfirgaf landið og leitaði eftir vinnu á hinum Norðurlöndunum og það væri sorglegt ef það ætti eftir að endurtaka sig. Því miður veit ég ekki hvort búast má við að nokkurra lausna sé að vænta hjá hæstv. ríkisstjórn og jafnvel þó svo að hún yrði stokkuð upp og einhverjir aðrir flokkar kæmu þar inn er því miður sú sorglega staðreynd ljós að það eru allar líkur á því að ekkert frekar jákvætt mundi gerast við það. Ég veit ekki einu sinni hvort nýjar alþingiskosningar mundu skila nokkrum árangri í þessa veru. Það virðist því miður vera svo að stjórnmálamenn úr gömlu flokkunum hafa gjörsamlega misst stjórn á hlutunum. Þeir ráða í raun og veru ekkert við það verkefni sem er að stjórna þesari 250 þúsund manna þjóð í Norður-Atlantshafinu.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um það áður en ég sný mér að hinni alvarlegu hlið þessa máls að víkja örfáum orðum að hv. 1. þm. Reykv. Hann talaði hér lengi og talaði hér strítt áðan. Hann talaði um frelsið, það frelsi sem hans flokkur berðist fyrir og það frelsi sem markaðurinn byði upp á og það frelsi sem alls staðar væri verið að stefna að í kringum okkur. Þá verður honum litið á hæstv. forsrh. og sér hvar hann situr við að lesa í ljóðabók. Og hvað segir svo hv. 1. þm. Reykv.? Jú. Ég ætla að leyfa hæstv. forsrh. að lesa áfram. En auðvitað leit hann svo á að hann þyrfti leyfi frá 1. þm. Reykv. til þess að mega lesa. Það var nú frelsið sem hann ætlaði hæstv. forsrh., lestrarleyfi. Lestrarleyfi skyldi það vera frá 1. þm. Reykv. Er nú heil brú í þessari rökhyggju? Mér finnst að mikið vanti á að hugsunin sé eðlileg hjá manni sem telur að hann sé baráttumaður frelsisins, en lítur jafnframt á það sem verkefni sitt að ráða því hvort hæstv. forsrh. les eða ekki. Ég get ekki stillt mig um það að víkja örfáum orðum að því ágreiningsefni sem hér er fyrst og fremst klifað á fram og til baka. Það er spurningin um það hvort rétt hafi verið að gera samninga við BSRB áður en aðilar á hinum frjálsa vinnumarkaði voru búnir að semja. Nú er það svo að það hefur ekki gilt nein sérstök regla um þetta. Það er hins vegar athyglisvert að aðilar á hinum frjálsa vinnumarkaði voru búnir að leggja línurnar. Þeir gerðu það með fiskverðsákvörðun. Það var samið um hækkun á fiskverði um 8*y1/2*y%. Gerðu þeir sér virkilega grein fyrir því þegar þeir ákváðu þetta að auðvitað hlaut að verða litið svo á af hálfu annarra aðila að þar með væri stefnan að einhverju leyti mörkuð? Og þetta var ekki samþykkt með atkvæðum seljenda og oddamanni. Þetta var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum. Er það rökrétt að halda því fram að hinn frjálsi markaður hafi ekki verið búinn að taka ákveðna ákvörðun í þessum efnum? Ég held að fróðlegt sé að rifja það upp að hv. 1. þm. Suðurl. hefur verið reyndur af þessu þjóðfélagi sem framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambands Íslands, sem fjmrh. og sem forsrh. og gera örlitla úttekt á því hvernig hann stóð að verki á þessum ýmsu tímum þegar hann gegndi hinum ólíku embættum. Þegar ríkisstjórn Framsfl. og Sjálfstfl., sem komst til valda 1983, markaði sína efnahagsstefnu lagði hún fram bráðabirgðalög um launamál. Þau eru dagsett 17. maí 1983. Með þeim bráðabirgðalögum var það samstaða á milli þessara flokka að nema úr gildi eitt og annað í kjarasamningum sem gerðir höfðu verið á milli ASÍ og samtaka atvinnurekenda undir stjórn Þorsteins Pálssonar. Þessir kjarasamningar voru taldir það ábyrgðarlausir og verðbólguhvetjandi að Sjálfstfl. greiddi atkvæði með því að rjúfa þá. Áður hafði Þorsteinn Pálsson, í viðræðum í sjónvarpi fyrir kosningarnar, lýst því yfir að samningarnir væru ábyrgðarlausir. Og þessir samningar voru teknir úr sambandi. Einn af þeim sem greiddi þessu atkvæði kemur hér í dyrnar, hv. 2. þm. Norðurl. e. ( HBl: Er það His Master's Voice sem talar núna?) Og það var ekkert hik á honum. Hann var ekkert að biðja um nafnakall. Nei, það var ekkert hik á honum að staðfesta það að þessir samningar væru svo vitlausir að það yrði að rjúfa þá með bráðabirgðalögum. Jæja. Telja menn að þessi hv. 1. þm. Suðurl. hafi efni á því að koma hér upp í ræðustól og tala um það að aðrir geri óábyrga samninga? Hver hefði verðbólgan orðið hefði verið siglt eftir þessum samningum, hv. 1. þm. Suðurl.? Hver hefði hún orðið? En það vill svo til að það reyndi seinna aftur á hæfni hv. 1. þm. Suðurl. til að semja sem fjmrh. og það var fyrir kosningarnar 1987. Þá samdi hann við opinbera starfsmenn. Þeir samningar áttu eftir að kosta ríkisstjórn hans fall. Þetta veit hann. Þeir samningar voru framkvæmdir af manni sem var orðinn hræddur vegna kosninganna sem fóru í hönd. Það var stöðugt látið glymja á honum, það vantaði ekki, að hann væri óvinur launþega. Og hafði hann þrek til að standa þannig að þeim málum að þeir samningar væru raunhæfir? Nei, það brast þrekið og hann skrifaði upp á gjörsamlega óraunhæfa kjarasamninga. Við skulum örlítið víkja að því hvað hæstv. fyrrv. utanrrh. Geir Hallgrímsson hafði að segja í umræðum um efnahagsmál á Alþingi Íslendinga á 17. fundi Sþ. 1984. Þar er verið að tala um bráðabirgðalögin þar sem ákveðið var að rjúfa áður gerða samninga. Hann segir svo, með leyfi forseta: ,,Á Alþingi hinn 26. okt. sl. komst ég svo að orði í umræðum um þetta efni hér á Alþingi, og með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa það orðrétt upp: ,,Afstaða okkar er í stuttu máli sú að við sjálfstæðismenn stöndum að ákvæðum bráðabirgðalaganna og berum ábyrgð á þeim og munum þess vegna standa að samþykkt frv. þess sem flutt er til staðfestingar þeirra. En það liggur í augum uppi að við teljum eðlilegt og sjálfsagt að frv. fái þinglega meðferð og kannað sé hvort rétt er að falla frá eða breyta því ákvæði frv. að nýir samningar um kaupgjald taki ekki gildi fyrr en 1. febrúar nk., enda sé markmiði ríkisstjórnarinnar í baráttunni gegn verðbólgu engu síður náð. Hæstv. forsrh. hefur áður gefið efnislega sams konar yfirlýsingu hér á Alþingi og við báðir raunar einnig á samráðsfundi með aðilum vinnumarkaðarins. Á þeim samráðsfundi með aðilum vinnumarkaðarins lögðum við áherslu á það sem ég hef sagt hér í þessum fáu orðum mínum að aðilar hæfu strax viðræður um gerð nýrra kjarasamninga svo að unnt væri að komast að niðurstöðu þar að lútandi --- niðurstöðu sem einkum taki mið af tveimur höfuðþáttum: Í fyrsta lagi, að grundvöllur verði lagður að framfarasókn atvinnuveganna sem til þess skapaði skilyrði að bætt yrðu launakjör í landinu með raunhæfum hætti og í öðru lagi, að nýir kjarasamningar bæru fyrst og fremst merki þess að menn kæmu sér saman um að bæta kjör hinna lægst launuðu í þjóðfélaginu.`` Ég skal svo leiða hjá mér efnislegar umræður að öðru leyti, en vil leggja áherslu á að allir þingmenn leggist nú á eitt og flýti afgreiðslu þessa frv. til staðfestingar bráðabirgðalaganna svo að skýrar línur myndist og aðilar vinnumarkaðarins, eftir atvikum í samráði og samstarfi við ríkisstjórnina, geti snúið sér að því að leysa málin með tilvísun til þess hve alvarlegt ástand blasir við þjóðinni.`` Hvað er hæstv. þáv. utanrrh. Geir Hallgrímsson að segja? Hann vill fá ábyrga kjarasamninga í staðinn fyrir þá kjarasamninga sem núv. 1. þm. Suðurl., þáv. framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambands Íslands, Þorsteinn Pálsson, skrifaði undir. Það er merkilegur hlutur að þegar þetta er gert er auðvitað verið að undirstrika það að aðilar vinnumarkaðarins höfðu ekki gert með sér raunhæfa kjarasamninga. Þeir höfðu gert með sér svo verðbólguhvetjandi kjarasamninga að menn töldu að þjóðarvoði stafaði af. Það er ekki skrýtið þó að annar foringinn fyrir þeim kjarasamningum, þ.e. þáv. framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambands Íslands, telji sér skylt að leiðbeina nú um hvernig eigi að standa að kjarasamningum. Í umræðum utan dagskrár 11. apríl 1984 tekur hv. 1. þm. Suðurl. til máls og flytur ræðu um efnahagsmál. Ég hygg að ekki sé hægt að víkjast undan því, herra forseti, að lesa, með leyfi forseta, þó nokkurn hluta af þessari ræðu: ,,Þessi ríkisstjórn var ekki mynduð til þess að missa tök á stjórn ríkisfjármálanna og þar af leiðandi mun hún auðvitað takast á við það verkefni sem við blasir nú, að tryggja greiðslujöfnuð á rekstri ríkissjóðs. Það er óhjákvæmileg forsenda efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar að það takist að halda gengi krónunnar tiltölulega stöðugu. Það er meginástæðan fyrir þeim árangri sem náðst hefur í baráttunni við verðbólguna að gengi krónunnar hefur verið tiltölulega stöðugt síðan efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar voru gerðar á sl. vori. Þeirri stefnu verður að sjálfsögðu fram haldið. En hitt má öllum vera ljóst, svo sem hæstv. forsrh. hefur bent á, að verulegur halli á rekstri ríkissjóðs mundi nú eins og áður, þegar Alþb. hafði stjórn ríkisfjármála með höndum, leiða til óðaverðbólgu. Þess vegna er óhjákvæmilegt að takast á við þennan vanda. Það er rétt sem hv. 3. þm. Reykv. bendir á að afleiðingarnar af því að ekki yrði tekist á við vandann mundu hafa kjaraskerðingu í för með sér. Þannig gengu mál fyrir sig meðan ríkisfjármálin voru undir stjórn Alþb. Það er alveg hárrétt að þetta mundi gerast aftur ef ekki yrði tekist á við vandann. Það er af þeim sökum að við mundum fara af leið í baráttu okkar gegn verðbólgunni og við mundum ekki tryggja það kaupmáttarstig sem við höfum leitast við að halda þrátt fyrir veruleg áföll í þjóðarbúskapnum sem okkur er óhjákvæmilegt að takast á við þetta verkefni. En það er ekkert hlaupið að því að ná saman endum í þessum efnum. Eðlilegt er að það taki nokkurn tíma að finna lausn sem leiðir okkur ekki af braut í baráttu okkar fyrir efnahagslegu jafnvægi. Öllum má vera ljóst að við þessar aðstæður er útilokað að mæta öllum þessum vanda með niðurskurði á útgjöldum ríkisins. Meginhluti ríkisútgjaldanna er á sviði heilbrigðis- og tryggingamála og menntamála. Við ætlum okkur ekki í einu vetfangi að standa þar að slíkum niðurskurði að hann jafnaði þessi met. Það er ekki í samræmi við okkar markmið og mundi ekki þjóna þeim hagsmunum sem við erum að vinna að. Þess vegna getur niðurskurður á útgjöldum ríkisins ekki leyst þennan vanda að öllu leyti, en hann er óhjákvæmilegur að hluta. Þess vegna komumst við ekki hjá því að einhverju leyti að afla nýrra tekna. Við komumst heldur ekki hjá því að neytendur opinberrar þjónustu taki aukinn þátt í þeim kostnaði og svo kann að fara að að einhverju leyti verði að auka erlendar lántökur til þess að endar nái saman. Auðvitað er það erfitt verk að ganga frá ríkisfjármálum með þeim hætti. En þetta eru hinar köldu staðreyndir sem menn hafa fyrir augunum og þessi mál verða auðvitað ekki leyst öðruvísi en að menn viðurkenni þær og bregðist við í samræmi við það. En að lokum er rétt að undirstrika og leggja á það ríka áherslu að stefna ríkisstjórnarinnar og stjórnarflokkanna í efnahagsmálum er óbreytt. Það verður hér eftir sem hingað til meginforsendan fyrir því að ná efnahagslegu jafnvægi að halda gengi krónunnar tiltölulega stöðugu. Frá því verður ekki vikið.`` Hvaða úrræði eru það sem þarna er drepið á? Jú, það er talað um aukna skattheimtu. Það er talað um að það eigi að hafa hallalausan ríkisrekstur. Náði hæstv. fyrrv. fjmrh., núv. 1. þm. Suðurl., þessu markmiði þegar hann var fjmrh.? Ekki varð ég var við það. Það var dúndrandi halli á ríkisrekstrinum, alveg dúndrandi halli. Það tókst miklu betur til hjá Albert Guðmundssyni þegar hann var fjmrh. að láta gjöld og tekjur passa. Það var mikill munur á. En núna þegar við stöndum vissulega í erfiðleikum, þá vantar ekki að hv. 1. þm. Reykv. lætur sem hann hafi ráð undir hverju rifi. Allt það sem kemur fram í þeim hugmyndum sem hér eru settar fram af Þorsteini Pálssyni, hv. 1. þm. Suðurl., í þeirri ræðu sem ég las upp, það telur núv. 1. þm. Reykv. hreint rugl. Það er merkilegur hlutur að þessir menn skuli tolla í sama stjórnmálaflokki miðað við þá upplausn sem er í hlutunum nú á dögum. Ég verð að segja það eins og er að það er dálítið hvimleitt þegar stjórnmálamenn festast á sama hátt og gerist einstaka sinnum með grammófónplötur í ákveðnu fari og það dynur alltaf það sama. Þá 14 mánuði sem Þorsteinn Pálsson, hv. 1. þm. Suðurl., var forsrh. þá dundi það stöðugt: Höldum genginu föstu, höldum genginu föstu, höldum genginu föstu. Útlærður páfagaukur hefði ekki skilað þessu hlutverki betur að tilkynna þetta til þjóðarinnar. Og hvað er það sem dynur í dag stöðugt af hálfu Þorsteins Pálssonar, hv. 1. þm. Suðurl., í stjórnarandstöðunni? Fellum gengið, fellum gengið, fellum gengið, fellum gengið. Þetta dynur stöðugt og undir þennan kór tekur mjög kröftuglega hv. 1. þm. Reykv. Það hefði kannski verið betra að blanda þessu örlítið saman og hafa ekki þennan söng svona einhliða eins og hann hefur verið. Mér finnst nefnilega að það sé eins og hv. 1. þm. Suðurl. hafi gleymt því sem hann þó boðaði gjarnan í fjölmiðlum þegar hann var spurður um efnahagsmál og það var: Efnahagsmálin eru ekki eitthvað sem leyst er í eitt skipti fyrir öll heldur stöðugt viðfangsefni. Ég hygg þess vegna að íslenskri þjóð sé það ágætlega ljóst að það er ekki meiri ábyrgð í þeirri umræðu sem stjórnarandstaðan heldur hér uppi heldur en var í þeim samningum sem gerðir voru annars vegar af fjmrh. hv., Þorsteini Pálssyni, eða framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambands Íslands, Þorsteini Pálssyni. Og það öngþveiti sem skapaðist í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar er verkefni sem tefur fyrir að leysa. Sem betur fer þróast þó hlutirnir á betri veginn, enda binda menn sig ekki fasta hvorki við það að hér skuli skilyrðislaust vera haldið föstu gengi krónunnar eða hitt að það eigi ekki að gera neitt annað en að fella gengi krónunnar.

Einar Kr. Guðfinnsson Virðulegi forseti. Hér lauk máli sínu rétt í þessu annar af tveimur talsmönnum ríkisstjórnarinnar hér í kvöld. Það var aðeins eitt sem var athyglivert í ræðu hv. þm. sem raunar var líka áberandi í ræðu hæstv. forsrh. og það var þessi dæmalausa háværa æpandi þögn um þau meginatriði sem spurt var um hér í kvöld og hafa gengið sem rauður þráður í gegnum umræðu allra annarra hv. þm. sem talað hafa í þessari umræðu. Kjarni málsins er sá að málsvörn ríkisstjórnarinnar í þessum umræðum hefur verið þögnin og tilraun til þess að breiða yfir veikan málstað með því að fara sem köttur í kringum heitan graut í hvert sinn sem komið var að kjarna málsins eða tilraun til þess að drepa málinu á dreif og komast hjá því að ræða kjarna þess. Þetta er gömul aðferð í málflutningi, þetta er gömul aðferð þegar menn skiptast á skoðunum og stundum áhrifarík aðferð. En ég held að þessi þögn talsmanna ríkisstjórnarinnar hér í kvöld hafi verið svo hávær að hún hafi ekki gert annað en það að vekja athygli á þeim rýra málstað, því rýra haldreipi sem stjórnarstefna ríkisstjórnarinnar er í efnahags- og atvinnumálum. Hv. 2. þm. Vestf. Ólafur Þórðarson nefndi það að hér hefði fyrr í vetur verið komist að samkomulagi um fiskverð sem fól í sér meðaltalshækkun upp á um 8*y1/2*y%. Ég vil benda á það að næstliðið 1--1*y1/2*y ár hafði fiskverð í landinu nær ekkert hækkað. Fiskverðsákvörðunin í vetur var tilraun við ákaflega þröng skilyrði til þess að reyna að komast að sátt, sátt sem vissulega kostaði fiskvinnsluna útgjöld en fól jafnframt í sér ákveðin fyrirheit og ákveðnar aðgerðir til þess að mæta þessu og var mat manna á þessum tíma að væri hin skynsamlegasta ákvörðun miðað við allar forsendur sem menn höfðu fyrir sér. Þess vegna er aldeilis fráleitt að halda því fram að fiskverðsákvörðunin í vetur sé á einhvern hátt vísbending eða stefnumörkun um kaupgjaldsmál síðar á árinu. Öðru nær var fiskverðshækkunin aðeins veikburða tilraun til þess að mæta þeim verðlags- og kaupgjaldshækkunum sem orðið höfðu í þjóðfélaginu almennt. Þetta er það sem máli skiptir. Hitt er það að það var á margan hátt fróðlegt að hlýða á upplestur hv. 2. þm. Vestf. úr ræðum formanna Sjálfstfl. og vonandi er þetta vísbending um það sem koma skal að hv. þm. lesi með velþóknun úr ræðum formanna Sjálfstfl. þegar fram í sækir. Ég saknaði bara eins í þessum annars ágæta upplestri og það var upplestur úr hans eigin ræðum, ræðunum frá því í fyrra, lýsingunum á vandamálum atvinnulífsins, lýsingunum á viðskiptahallanum, lýsingunum á gegndarlausum erlendum lántökum, lýsingunum á ríkissjóðshallanum sem allir sjá að er fyrirsjáanlegur á þessu ári o.s.frv. Það skorti vissulega í ræðu hv. 2. þm. Vestf. Ræða hæstv. forsrh. var eins og allir heyrðu að mestu leyti endursögn úr ræðu sem hann flutti í Kópavogi. Ég býst við því að þessi endursögn hafi verið tilraun til þess að útskýra blaða- og fjölmiðlafréttir um síðustu helgi af þessari ræðu sem vissulega vakti töluverða athygli. Þrátt fyrir að upplesturinn hafi verið æðilangur og endursögnin töluvert ítarleg, þá var ekki hægt að segja það að endursögnin hafi í einhverju skýrt málflutning ríkisstjórnarinnar. Öðru nær. Ég hygg að þessi endursögn hafi verið álíka góð tilraun til þess eins og að fá véfréttina í Delfí til slíkrar endursagnar. Sannleikurinn er sá að þrátt fyrir þessa löngu umræðu í dag og kvöld og þrátt fyrir að umræða af svipuðu tilefni hafi átt sér stað fyrr í síðustu viku, þá er alveg jafnóljóst hver stefnumörkun ríkisstjórnarinnar er gagnvart höfuðatvinnuvegum þjóðarinnar. Menn eru alveg jafnnær eða jafnfjær því að vita svör hæstv. ríkisstjórnar við áleitnum spurningum fólks og forráðamanna fyrirtækja við því hvað muni gerast á næstu dögum, vikum og mánuðum. Á að skapa grundvöll til þess að atvinnulífið í landinu geti greitt sambærilegar kauphækkanir og BSRB samdi um við ríkisvaldið? Er kannski forsrh. sammála þeim orðum fjmrh. sem birtust í Morgunblaðinu laugardaginn 8. apríl, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þessi kjarasamningur er í samræmi við þau markmið sem við settum okkur í búskap íslenska ríkisins. Hann er þess vegna fullkomlega ábyrgur út frá því fyrirtæki, ef ég má nota það orð, sem mér og ríkisstjórninni er ætlað að reka. Nú er það verkefni hinna, sem eru á hinum frjálsa vinnumarkaði, að gera frjálsa kjarasamninga sem eru í sams konar samræmi við þá ábyrgð sem þeir eiga að gæta í sínum fyrirtækjum,,, sagði Ólafur Ragnar Grímsson. Er forsrh. sammála þessari skoðun fjmrh.? Er forsrh. reiðubúinn til þess að endurtaka þessi orð hæstv. fjmrh. og gera þau að sínum, beina líka þessum skilaboðum eða frýjunarorðum til fólksins í atvinnulífinu í landinu, til forráðamanna þeirra fyrirtækja sem nú eru að birta ársreikninga sína með jafnvel tugum prósenta tapi? Bara þessa helgi voru birtar fréttir í útvarpinu af uppgjöri tveggja mjög vel rekinna sjávarútvegsfyrirtækja sem hvort um sig sýndi á annað hundrað millj. kr. tap. Þó ber að játa að annað þessara fyrirtækja er fyrirtæki sem hefur verkað töluvert mikinn saltfisk og ætti þess vegna miðað við allar þær rekstrarlegu forsendur sem hafa ríkt í þeirri grein að skila örlítið betri afkomu. En þarna held ég að sé einfaldlega komin í hnotskurn staða dreifbýlisatvinnuveganna, sjávarútvegsins, dreifbýlisverslunarinnr og landbúnaðarins, komin þarna í ljós í hnotskurn í uppgjöri þessara tveggja ágætu og vel reknu fyrirtækja. Það fer ekkert á milli mála að þegar núv. hæstv. ríkisstjórn var mynduð gerðu ýmsir menn sér miklar vonir. Menn höfðu gert sér það í hugarlund í framhaldi af stóryrtum yfirlýsingum margra fylgismanna ríkisstjórnarinnar að nú yrðu á alger stakkaskipti í rekstrarskilyrðum sjávarútvegsins, útflutningsgreinanna og samkeppnisiðnaðarins í landinu. Það var ástæða til þess að ætla að það yrðu þarna stakkaskipti og mér er mætavel kunnugt um það að mjög margir, hvar í stjórnmálaflokki sem þeir stóðu, bjuggust við því að menn yrðu varir við það að ný stjórnarstefna hefði verið leidd til öndvegis í landinu. Menn voru þolinmóðir í byrjun, bjuggust við einhverjum tíma sem núv. ríkisstjórn þyrfti til að skapa þessi skilyrði. En árangurinn hefur látið á sér standa. Ég ætla ekki að gera lítið úr því sem gert hefur verið. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að það hafi haft að segja að fella gengið. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að skuldbreytingar og sumir kalla skuldskeytingar, þar á meðal sumir góðir vinir hæstv. forsrh. skuldskeytingaráform, og verk ríkisstjórnarinnar hafi ekki haft eitthvað að segja. Vitaskuld hefur það haft að segja og vitaskuld er þetta ákveðinn grunnur, skuldbreytingin, ef mönnum síðan þóknast að byggja ofan á hann. En skuldbreytingin ein og sér nægir ekki. Hún nægir til þess að gefa fyrirtækjunum ákveðið andrými, en ef rekstrarskilyrðin sjálf breytast síðan ekki, þá sækir óðara í sama farið. Skuldbreytingin getur verið nokkur grundvöllur, en hún er ákaflega þýðingarlítil ef tapreksturinn heldur áfram. Því hafa menn kynnst í gegnum árin í sjávarútvegi að skuldbreytingarnar eru ótrúlega fljótar að étast upp í taprekstri nokkurra ára. Það er einmitt þetta, þessi vonbrigði út af því hve ráðstafanirnar hafa reynst rýrar í roðinu og ótrúlega seinar að skila árangri, það eru þessi vonbrigði sem eru nú að koma fram hjá æðimörgum fyrrverandi stuðningsmönnum hæstv. ríkisstjórnar. Og það er ekki tilviljun að sá kurr fer vaxandi sem hefur verið að myndast meðal stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar. Og það er athyglivert að þegar eru farin að sjást þess dæmi að hollir og dyggir framsóknarmenn treysta sér ekki lengur til þess að starfa undir merkjum Framsfl. vegna þess að þeir sjá ekki að efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar sem Framsfl. veitir pólitíska forustu, að sú efnahagsstefna komi heim og saman við hagsmuni þeirra og þeirra byggðarlaga. Það eru því miður til dæmi af mönnum með þessar brostnu vonir sem trúðu einlæglega þessari einfölduðu heimsmynd sem dregin var upp við starfslok síðustu ríkisstjórnar, sem sé þeirri að Sjálfstfl. væri þröskuldur í vegi þess að tekið væri með ábyrgð og festu á vanda útflutningsgreinanna og samkeppnisiðnaðarins. Þeir voru til sem trúðu þessari einfölduðu heimsmynd. En nú er reynslan einfaldlega að leiða annað í ljós. Það hefur ekki komið fram sannfærandi efnahagsstefna sem gæti gefið þessum mönnum vonir. Því hefur farið svo að jafnvel einlægustu framsóknarmenn treysta sér ekki lengur til þess að veita þessari ríkisstjórn lið né jafnvel flokki sínum sem þeir þó hafa ævinlega fylgt. Ég verð að segja það eins og er að það er ákaflega lítil huggun í því fólgin fyrir fólkið sem starfar í framleiðsluatvinnuvegunum að hlýða á vonir hæstv. forsrh. um það að fiskverð í Bretlandi og í Evrópu kunni að hækka. Menn gera ekki út á vonirnar lengi. Menn greiða ekki launin út á vonirnar lengi og menn geta ekki lifað endalaust í voninni. Ekki síst vegna þess að við vitum að nú þegar eru ýmsar blikur á lofti á öðrum mjög stórum fiskmörkuðum okkar. Ég leyfi mér að vitna til ummæla ekki ómerkari manns en Magnúsar Friðgeirssonar, framkvæmdastjóra Iceland Seafood Corporation í Bandaríkjunum, sem er sölufyrirtæki Sambandsins, en hann segir svo orðrétt í Tímanum laugardaginn 15. apríl 1989, með leyfi forseta: ,,,,Það er heldur dauft hljóðið í sjávarafurðamönnum almennt í landinu. Menn eru að koma út úr mjög erfiðu ári, sem 1988 var og menn sjá ekki verulega uppsveiflu á árinu 1989 neyslulega séð enn sem komið er,,, sagði Magnús Friðgeirsson. Hann sagði að ótrúlega mikil neikvæð umræða hefði verið um sjávarafurðir upp á síðkastið þar sem umræða um mengunarmál hefði átt stóran hluta að. Bæði vegna olíuslyssins við Alaska og einnig vegna þess að kastað hefur verið notuðum áhöldum og umbúðum frá sjúkrahúsum í hafið sem væri sums staðar farið að reka upp á strendur. ,,Þetta hefur haft gífurlega mikil áhrif á fiskneysluna í Bandaríkjunum,,, sagði Magnús.`` Og enn er vitnað til hans og þar segir enn fremur orðrétt í Tímanum, með leyfi hæstv. forseta: ,,Magnús sagði aðspurður að út af fyrir sig væri hægt að selja meira af þorskflökum en þá væri það spurningin um verðlag. Það verðlag sem við þurfum að fá fyrir okkar íslensku framleiðendur er ekki fáanlegt á markaðnum, nema kannski í það litlu magni að það leysir ekki okkar þörf fyrir að selja.`` Þetta er sá veruleiki sem blasir við okkar fisksölumönnum á erfiðasta markaði í heimi, þeim markaði sem við í gegnum tíðina höfum reitt okkur á og hefur ævinlega, þegar til lengri tíma er litið, skilað okkur mestum árangri. Þetta er sá markaður sem við megum síst við að tapa niður, enda sýnir reynslan okkur það að ef halda á uppi skynsamlegu markaðsstarfi í sjávarútvegi þá þýðir ekki að leggja öll sín egg í eina körfu. Það er þess vegna ekki neitt svar til íslensks sjávarútvegs að segja sem svo: Nú skuluð þið bara fara að beina ykkar framleiðslu inn á Evrópumarkað því þar er einhverrar fiskverðshækkunar von. Fyrir nú utan það að reynslan hlýtur náttúrlega að kenna okkur það að ef við dengjum stórauknu framboði af fiski inn á Evrópumarkað þá getur afleiðingin ekki orðið nema ein, þ.e. fiskverðslækkun. Ég held að við ættum að hafa í fersku minni dæmið frá 1981 þegar illa stóð á í íslenskum sjávarútvegi, íslenskum frystiiðnaði. Ég held að menn muni ekki gleyma því á Vestfjörðum ráðleggingunum sem þeir fengu þá um það að verka nú bara í skreið. Þar væri afraksturinn að finna. Skömmu síðar hrundi skreiðarmarkaðurinn og skreiðarframleiðendur í landinu stóðu uppi með óleystan vandann og þrátt fyrir endalaus fyrirheit, endalaus fyrirheit um að sá vandi yrði leystur þá stendur hann jafnóleystur enn. Fyrirtækin í landinu hafa orðið að bera skaðann af því og það er einn hluti þess vanda sem við er að glíma í dag. Ég held þess vegna, virðulegi forseti, að við ættum að gjalda varhug við þeim málflutningi að treysta um of á verðhækkanir á einum markaði. Það er ekki góð sölumennska þegar til lengdar lætur. Það mætti hafa ákaflega mörg orð um þá stöðu sem við erum nú í, þá stöðu sem ríkisstjórnin stendur frammi fyrir og þá greinilegu sundrungu sem fram kemur í málflutningi einstakra ráðherra og einstakra talsmanna hennar. Ég skil það í sjálfu sér vel að talsmenn Alþb. hafi kosið að vera sem fjærstir þessari umræðu. Þeirra sneypa er svo algjör eftir að hafa talað með þjósti í garð íslensks launafólks, talað í þeim dúr að íslenskir launamenn á almennum vinnumarkaði mættu éta það sem úti frysi. Ég veit að út um allar byggðir landsins er þessum ummælum mætt með viðeigandi hætti og verður mætt með viðeigandi hætti. Ummæli hæstv. fjmrh. lýsa afstöðu hans og verða lengi í minnum höfð. Og vonandi berast þau sem víðast sem varnaðarorð fyrir íslenska þjóð um þann hugsunarhátt sem ríkir nú í Alþb., flokki Lúðvíks Jósepssonar. Ég vil að lokum sérstaklega vara við þeirri tilheigingu sem mér hefur fundist koma fram og hefur raunverulega komið fram hjá hæstv. forsrh., þegar hann hefur sagt sem svo að það sé ástæða til þess að bregðast nú með sérstökum hætti, með sérstakri aukningu ríkisútgjalda, með sérstakri þensluaukningu við þeim vanda sem upp er kominn í atvinnumálum til að mynda hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég vil minna á það að umræðan allt fram á þetta ár í efnahags- og atvinnumálum okkar hefur snúist um það hvernig leysa bæri þann vanda sem skapaðist í útflutnings- og samkeppnisgreinum vegna þenslunnar í landinu. Vegna þess að einstakar atvinnugreinar gætu í krafti þenslunnar yfirboðið kaupgjald og verðlag, velt kostnaðaraukningu sinni út í verðlagið og yfirboðið þessar atvinnugreinar. Ég óttast það að ef nú á að fara að grípa til einhverra sérstakra ráðstafana til þess að hleypa af stað þenslu á ný þá verði afleiðingin sú að við stöndum aftur frammi fyrir þeim vanda sem við töldum verstan í fyrra, sem er sá að hér fari af stað fölsk þensla sem komi fyrr eða síðar efnahags- og atvinnulífinu í koll. Auðvitað þarf að taka á því vandamáli sem er atvinnuleysið sem nú þegar er farið að skjóta upp kollinum í landinu og er orðið miklu meira og alvarlegra en við höfum séð í langan tíma. Það verður hins vegar ekki gert með neinum þensluaðgerðum. Það verður gert með almennum efnahagsaðgerðum sem fela það í sér að skapa hér jákvætt rekstrarumhverfi, þannig að hér verði jafnvægi á atvinnumarkaðnum og jafnvægi milli atvinnugreina. Það er engin lausn á vanda þess fólks sem nú gengur atvinnulaust að skapa á ný eitthvert misvægi á milli atvinnugreina og misvægi á milli landshluta. Það er ekki nein lausn. En ég óttast að sú lausn, sem svo er kölluð, mundi geta af sér fleiri vandamál og yrði til þess að við stæðum frammi fyrir sömu erfiðleikum og við vorum að glíma við á síðasta ári og olli svo alvarlegum búsifjum í rekstri undirstöðuatvinnugreinanna. Virðulegi forseti. Ég og fleiri höfðum vænst þess að umræðan hér í kvöld gæti greitt úr spurningum sem hafa verið ofarlega á baugi síðustu daga, ekki bara meðal stjórnmálamanna heldur meðal alls almennings. Þeirri spurningu hvernig hæstv. ríkisstjórn hyggist bregðast við aðsteðjandi vanda. Í fyrsta lagi þeim vanda sem við er að glíma nú þegar og er óleystur. Í öðru lagi þeim vanda sem fyrirsjáanlegt er að skapist þegar lýkur greiðslu úr Verðjöfnunarsjóðnum og þeim tímabundna uppsafnaða söluskatti sem nú er verið að greiða út. Enn fremur höfðum við vænst þess að í þessari umræðu kæmi fram með hvaða hætti ríkisstjórnin hygðist bregðast við þeirri nýju stöðu sem komin er upp í kjaramálum og með hvaða hætti ríkisstjórnin, ef hún þá á annað borð hygðist grípa til þess að auðvelda atvinnulífinu í landinu að bjóða fram sambærilegar kjarabætur og opinberir starfsmenn eru nú að fá. Ég vænti þess að þegar hæstv. forsrh. tekur til máls hér á eftir þá mæti hann ekki til leiks með þá háværu þögn sem einkenndi allt of mikið ræðu hans hér áðan, heldur komi fram skýr svör við þessum áleitnu spurningum sem þjóðin bíður í ofvæni eftir svörum við.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Það er í sjálfu sér óþarfi að fara mörgum orðum um niðurstöðu þessarar umræðu sem hér hefur farið fram í dag. Hæstv. forsrh. hefur engin svör veitt við þeim spurningum sem hér voru bornar fram. Og ég hygg að það verði margir fyrir vonbrigðum jafnvel þó að ýmsir hafi gert sér grein fyrir því að þessi hæstv. ríkisstjórn væri komin að falli. Ég hygg að jafnvel sá þriðjungur kjósenda sem í síðustu skoðanakönnun taldi sig enn vera reiðubúinn að styðja hæstv. ríkisstjórn hafi orðið fyrir miklum vonbrigðum með ræðu hæstv. forsrh. sem í reynd fól í sér yfirlýsingu um það að hæstv. ríkisstjórn ætlaði ekkert að aðhafast til þess að bæta rekstrarstöðu atvinnuveganna, að hæstv. forsrh. ætlaði í reynd að beygja sig undir ögranir hæstv. fjmrh. í garð atvinnuvega landsmanna. Það hefur verið eftirtektarvert í þessari umræðu hér í dag að enginn af samráðherrum hæstv. forsrh. hefur treyst sér til að taka þátt í umræðunni, enginn þeirra hefur treyst sér til að hlýða á þessa umræðu, þeir eru allir fjarverandi umræðu um mesta lífshagsmunamál þjóðarinnar í dag. Hæstv. forsrh. hefur ekki fengið einn einasta utan Ólaf Þ. Þórðarson úr liði stjórnarflokkanna til þess að koma hér upp og veita sér liðsinni. Og hvernig var ræða hv. 2. þm. Vestf.? Hún var einn samfelldur reiðilestur yfir fyrri ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar. Hv. 2. þm. Vestf., sá eini sem varð við kalli hæstv. forsrh. um að koma hér upp, notaði þannig tækifærið til þess að ráðast á fyrri ríkisstjórn Steingríms Hermannsson, formanns Framsfl., en viðhafði við það þá aðferð sem Sovétmenn notuðu þegar þeir þurftu að koma höggi á Kína á sínum tíma, að skamma Albaníu. En boðskapur hv. þm. fór ekki fram hjá nokkrum manni. Það fór ekki fram hjá nokkrum manni að hverjum hv. 2. þm. Vestf. var að sneiða. Hæstv. forsrh. eyddi þó nokkrum tíma í að koma sér undan að svara fyrirspurnum hér í umræðunni í dag. Hann minnti á að í upphafi þessarar umræðu hefði verið sleppt að geta um forstjóra frystihúss á Þingeyri sem hefði tjáð hæstv. núv. forsrh. að forveri hans hefði gefið fyrirheit um aðgerðir á sl. hausti. Ég fór í heimsóknir í ákaflega mörg fiskvinnslufyrirtæki sl. sumar í öllum kjördæmum landsins, sennilega mikinn meiri hluta allra fiskvinnslufyrirtækja í landinu. Ég hafði þá trú þá að Framsfl. væri tilbúinn til þess að standa að nauðsynlegum aðgerðum til þess að bæta rekstrarstöðu undirstöðuatvinnuvega landsmanna. Því miður brást sú von. Framsfl. hafði áhuga á öðru en að standa að raunhæfum aðgerðum til þess að bæta rekstrarstöðu undirstöðuatvinnuveganna. Og það eru fleiri en ég sem urðu fyrir vonbrigðum með það. Það er greinilegt á þeim frásögnum sem forsrh. ber sjálfur af fundum sínum á vegum flokksfélaganna í framsókn að helstu forustumennirnir þar hafa líka orðið fyrir vonbrigðum. Hæstv. forsrh. fór nokkrum orðum um það að ekki hefði tekist að vinna gegn þenslu, spurði hér með nokkrum þjósti hvort það hefði tekist á árunum 1985--1987. Ég tek heils hugar undir þá gagnrýni sem fólst í þeirri spurningu. Það tókst ekki á þeim árum. En í tíð fyrri ríkisstjórnar var byrjað að beita aðhaldsaðgerðum með þeim árangri að umframeftirspurn eftir vinnuafli upp á 3000--4000 störf var komin í jafnvægi sl. haust. Það getur tekið á að vinda ofan af þenslu. Og það hlýtur að kosta sársauka. Það kostaði m.a. það að vaxtastigið í landinu varð um tíma hærra en góðu hófi gegnir þegar til lengri tíma er litið. En það var nauðsynlegt að beita slíkum aðgerðum til að ná þessu jafnvægi. Það tókst að koma jafnvægi á. Nú hefur núv. hæstv. ríkisstjórn snúið því jafnvægi yfir í hættu á verulegu atvinnuleysi. Hæstv. forsrh. sagði svo að það eina sem hefði valdið sjávarútveginum erfiðleikum væri vaxtastefnan. Hæstv. forsrh. er gjarn á að minna þjóðina á það að hann gleymi ýmsu úr núliðinni tíð. Man ekki hæstv. forsrh. að á síðasta ári gerðist það hvort tveggja að bandaríkjadollari féll og verð á erlendum mörkuðum var stöðugt að lækka frá upphafi árs og þangað til á haustmánuðum? Ætli þetta hafi ekki valdið sjávarútveginum neinum búsifjum? Ætli þetta hafi ekki valdið neinum erfiðleikum í sjávarútveginum? Auðvitað var það erfitt að þurfa að mæta ytri áföllum af þessu tagi á sama tíma og glíma þurfti við afleiðingar ofþenslu. Auðvitað gerði það vandann erfiðari, auðvitað kallaði það á meira úthald en ella hefði verið. En það brást hjá forustu Framsfl. Og nú er hæstv. forsrh. að hreykja sér af því að ríkisstjórnin ætli að koma í framkvæmd ákvæðum um takmörkun á verðtryggingu útlána til skamms tíma, sem ákvarðanir voru teknar um fyrir ári síðan. Það er tæplega stórmannlegt að koma hingað í dag og státa af því einu. Og heldur var hæstv. forsrh. seinheppinn þegar hann tók dæmi um frjálshyggjuna og vitnaði í formann Iðnrekendafélagsins sem lýst hafði okri í víxilviðskiptum. Það er satt og rétt að formaður Iðnrekendafélagsins hefur oft bent á þann viðskiptamáta sem viðgengst í samskiptum bankastofnana við atvinnufyrirtækin í víxlaviðskiptunum. En ætli það eigi einhverjar rætur að rekja til breytinga á bankalögunum frá 1986? Nei. Hæstv. forsrh. er gjarn á að vitna í ónafngreinda menn. Ég get sagt hæstv. forsrh. og rifjað upp fyrir honum vegna þess að löngu áður en bankalög voru sett barst það mál í tal á ríkisstjórnarfundi í fyrri ríkisstjórn hans. En þá var einn af forustumönnum í atvinnurekstri landsmanna, forstöðumaður fyrir stórum atvinnurekstri, sem hafði haft orð á því að Búnaðarbankinn gerði hvorki meira né minna en 80% ávöxtunarkröfu í víxilviðskiptum við hans fyrirtæki undir bankaráðsforustu hv. þm. Stefáns Valgeirssonar og áður en vaxtafrelsislögin tóku gildi. Með öðrum orðum: Þessir óeðlilegu viðskiptahættir með víxla, sem ég hygg að Búnaðarbankinn hafi innleitt og aðrir bankar tekið upp á eftir honum, eiga ekkert skylt við þessi lög og lýsa einungis seinheppni hæstv. forsrh. í aumlegri varnarræðu hér í dag. Hæstv. ráðherra gat í engu svarað þeirri einföldu spurningu sem hér hefur verið borin fram: Með hliðsjón af verulegum halla í rekstri sjávarútvegs og iðnaðar ætlast hann til að atvinnufyrirtækin geri kjarasamninga um þær launahækkanir sem ríkisstjórnin hefur gert við opinbera starfsmenn? Eða ætlast hann til að atvinnufyrirtækin skjóti þeim málum á frest fram á haust og að starfsfólkið í atvinnufyrirtækjum og á almennum vinnumarkaði fái ekki launahækkun til samræmis við það sem hæstv. ríkisstjórn hefur mælt opinberum starfsmönnum? Er til of mikils mælst að hæstv. forsrh. svari þessari spurningu? Hæstv. sjútvrh. hafði kjark til þess að segja að þetta væri ekki hægt án aðgerða. En hæstv. forsrh. virðist ætla að taka hér undir ögranir hæstv. fjmrh. og segja við atvinnuvegina: Þetta eigið þið að gera án aðgerða. Þið eigið að semja miðað við þá stöðu sem þið eruð í. Og hver er sú staða? Ekki síst vegna þess að bæði hv. 2. þm. Vestf. og hv. 6. þm. Norðurl. e. hafa vikið að því hver rekstrarstaða fiskvinnslunnar var á síðasta ári. Þegar fyrrv. ríkisstjórn ræddi sl. haust um aðgerðir til þess að rétta við stöðu atvinnuveganna, þá var að mati Þjóðhagsstofnunar 6% halli, 5--6% halli á veiðum og vinnslu. Það lá fyrir þeirri ríkisstjórn tillaga um aðgerðir í efnahagsmálum sem hefði komið rekstri veiða og vinnslu í jafnvægi, upp á núllpunktinn, hefði komið rekstri frystingarinnar upp á núllpunktinn, úr 5--6% halla. En Framsfl. kaus að ná öðrum pólitískum markmiðum en þeim að standa að slíkum aðgerðum í þágu atvinnuveganna. Og hver voru þau markmið? Markmiðið var að gera hæstv. fjmrh. að stjórnanda í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar. Og hver er afleiðingin af því? Í hvaða sporum stöndum við í dag? Við stöndum í þeim sporum að rekstur á veiðum og vinnslu er enn í 5--6% halla miðað við stöðuna í dag. Með öðrum orðum: Við höfum eytt öllum þessum vetri án þess að nokkuð raunhæft hafi verið gert til þess að bæta rekstur útflutningsframleiðslunnar. Ég tek það enn og aftur fram að það var nauðsynlegt að standa að skuldbreytingum þó rétt hefði verið að gera það með öðrum hætti en hæstv. ríkisstjórn gerði. En hún hefur ekkert gert til þess að bæta rekstrarstöðu útflutningsframleiðslunnar. Að mati Þjóðhagsstofnunar stöndum við enn í sömu sporum. Og hverjar eru svo spár Þjóðhagsstofnunar um framhaldið? Spá Þjóðhagsstofnunar er sú að hallinn á veiðum og vinnslu verði kominn upp í 7--8% í júní og upp í 10% næsta haust. Og er nú Þjóðhagsstofnun ekki þekkt fyrir að draga upp dökkar spár, hvorki fyrir þessa hæstv. ríkisstjórn né aðrar. Þjóðhagsstofnun hefur metið þær aðstæður sem fiskvinnslan stendur frammi fyrir, metið þá kjarasamninga sem hún stendur frammi fyrir og hæstv. ríkisstjórn hefur óskað eftir að hún gerði án frekari aðgerða og umhverfi fiskvinnslunnar að öðru leyti. Með öðrum orðum er niðurstaðan sú að í haust verður halli fiskvinnslunnar orðinn 10% í staðinn fyrir 5--6%. Hann verður orðinn tvöfalt meiri en fyrir ári síðan. Það er spá Þjóðhagsstofnunar í dag í svarbréfi til Vinnuveitendasambandsins og Vinnumálasambands samvinnufélaganna að það verði í haust afraksturinn af ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, vinstri stjórn jafnréttis og félagshyggju, að hallarekstur sjávarútvegsfyrirtækjanna verði orðinn tvöfalt meiri en fyrir ári síðan. Og hæstv. forsrh. segir: Það á ekkert að gera. Það er eina svarið sem hann gefur. Og það er niðurstaða þessarar umræðu. Það hefur verið sýnt fram á það með skýrum rökum hér í dag að þó að rétt kunni að vera að einhver styrking verði á Evrópumarkaði, þá breytir það engu í grundvallaratriðum um rekstrarniðurstöðu sjávarútvegsins, enda viðurkennt og ekki mótmælt að í því afkomumati sem nú liggur fyrir hafi verið vanmetin þau áföll sem saltfiskvinnslan hefur orðið fyrir að undanförnu. Og það hefur komið skýrt fram að jafnvel þó að hæstv. ríkisstjórn næði vöxtunum meira niður, þá mundi það ekki breyta þessari niðurstöðu. Nafnvextirnir hækka dag frá degi. Raunvextirnir á verðtryggðum lánum hafa verið að lækka lítið eitt síðustu vikur vegna þess að hæstv. ríkisstjórn hefur misst tökin á því að fjármagna ríkissjóð innan lands og stefnir núna ríkissjóði í stórfelldar erlendar lántökur og hæstv. forsrh. hefur engin svör getað gefið við því hér í dag hvernig á að mæta þessari nýju aðstöðu ríkissjóðs sem er ástæðan fyrir því að það hefur komið nokkur slaki á fjármagnsmarkaðinn og vextir lækkað lítið eitt. Meginástæðan. Allir vita hver afleiðingin verður ef ekki verður tekið til hendi í þessu efni. Engin svör. Algjört ráðleysi. Þetta er sá boðskapur sem hæstv. forsrh. vill að berist frá hæstv. ríkisstjórn, frá Alþingi út til þjóðarinnar. Enginn árangur í að bæta rekstrarstöðu fiskvinnslufyrirtækjanna, vaxandi halli og ef fram heldur sem horfir, tvöfalt meiri halli í haust þegar ríkisstjórnin heldur hugsanlega upp á eins árs afmæli sitt. Það er spádómur Þjóðhagsstofnunar um afrek þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Hæstv. forsrh. kemur upp til þess eins að taka undir ögranir hæstv. fjmrh. í garð atvinnulífsins og starfsfólksins sem vinnur hjá fiskvinnslufyrirtækjunum og í iðnfyrirtækjunum og í verslununum og í ferðamannaþjónustunni. Finnst nú ekki hæstv. forsrh. að það sé kominn tími til að gefa hér skýrari svör? Það er til óskaplega lítils að gefa um það yfirlýsingar að á næstu tveimur mánuðum verði úr því skorið hver endalok þessarar stjórnar verða. Það er til ósköp lítils fyrir hæstv. forsrh. að vera að hóta sjálfum sér með þessum hætti og það er hálfbarnalegt þegar hv. 6. þm. Norðurl. e. er að flýja yfirlýsingar sínar með því að taka undir sjálfshótun hæstv. forsrh. í þessu efni. Það er kallað á skýr svör við þeim spurningum sem hér hafa verið bornar fram. Og það þýðir ekkert að ætla að koma sér undan því að svara með því að segja: Ef verðið hækkar ekki, þá ætlum við að leggja spilin á borðið fyrir launþega og forustumenn í atvinnurekstrinum. Þau spil liggja á borðinu í dag, hæstv. forsrh. Þau liggja á borðinu í dag frá Þjóðhagsstofnun, skýrt og skilmerkilega skráð. Aðilar vinnumarkaðarins sem eiga að ganga til kjarasamninga vita nákvæmlega hvað er í þeim spilum. Og það er ögrun að segja: Við ætlum að ræða það hvað stendur á þessum spilum einhvern tíma í sumar því þessir aðilar standa frammi fyrir því í dag hvort fólkið á almennum vinnumarkaði á að fá sömu kjarabætur og opinberir starfsmenn. Það þýðir ekkert að segja við þetta fólk: Við ætlum að svara ykkur einhvern tíma í sumar. Það veit hvað stendur á spilunum. Það lokar ekki augunum fyrir staðreyndum þó að hæstv. ríkisstjórn kjósi að gera það í lengstu lög.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Miklir mælskumenn eru það sem hér hafa talað í dag og kvöld og þykir mér mikil synd að alþjóð skuli ekki hafa fengið að hlusta á þessar ræður eða þéttsetinn salur Alþingis og ég get jafnframt sagt að mikil er gæfa mín að hafa fengið að hlusta á þetta í nokkuð marga klukkutíma. Að vísu er það svo að ég hef heyrt þessar ræður líklega 10 sinnum ef ekki oftar á þessu Alþingi. Ég varð ekki var við að nokkur skapaður hlutur nýr kæmi fram. Þess er krafist að ég lýsi hér yfir úr ræðustól að gengið skuli fellt. Menn hafa rakið það hér að engar aðgerðir komi að nokkru gagni, hvað sem gert er og svo er þessu venjulega lokið með því að segja: Við krefjumst þess að forsrh. lýsi því yfir hvað skuli gert eða með öðrum orðum að gengið skuli fellt. Ég mun hvorki lýsa hér yfir gengisfellingu né óhreyfanlegu gengi. Hv. síðasti ræðumaður hélt að vísu genginu föstu hátt í ár og sumir hafa sagt að þá hafi nú fyrst keyrt um þverbak í 20% verðbólgu. Ég mun hvorki lýsa þessu yfir hér né við formann BSRB. Gengi er hlutur sem hver ríkisstjórn hlýtur að meta á hverri stund eftir því sem staðan er og ég held að hv. þm. sem hafa nú stundum borið ábyrgð hljóti að skilja það mætavel að yfirlýsing um gengisfellingu á ekki við á þessari stundu. Ég get upplýst hv. þm. um það að ég hef átt og á enn í ágætum viðræðum við aðila vinnumarkaðarins, bæði vinnuveitenda megin og launþega megin. Sömuleiðis hafa verið fundir með fulltrúum ríkisstjórnarinnar. Þeir hafa lagt fram sín gögn og sínar hugmyndir um þá hluti sem mætti gera til að stuðla að kjarasamningum. Og ég geri fastlega ráð fyrir að þær viðræður haldi áfram. Það hefur verið hlé á þeim núna í nokkra daga en ég átti viðræður sl. laugardag við nokkra fulltrúa vinnuveitenda og tjáði þeim að að sjálfsögðu væri ríkisstjórnin reiðubúin til að fjalla um þau mál þegar dregur að því að þeir geri kjarasamninga. Ríkisstjórnin gerir að sjálfsögðu ekki kjarasamninga fyrir aðila vinnumarkaðarins. Það gera þeir sjálfir. Þeir gera sína kjarasamninga. Það hafa þeir sem betur fer gert lengi. Þeir hafa hins vegar iðulega komið til ríkisvaldsins, bæði þessarar ríkisstjórnar og margra fyrri, lagt þar spilin á borðið og farið fram á vissa hluti og það má vel vera að þeir geri það nú. Þeir hafa ekki gert það enn, en það má vel vera að þeir geri það. Við eigum því eitt sameiginlegt, ég og hv. síðasti ræðumaður, við höfum báðir orðið fyrir miklum vonbrigðum. Ég varð ekki var við neitt nýtt sem kom fram í þessum snjöllu ræðum. Ég varð ekki var við neinar spurningar sem slíkar nema þessa: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera? eftir formála sem hefur falið í sér að ekkert kæmi til greina nema gengisfelling. Nú þykir mér það dálítið einkennilegt þegar búið er að fella gengið um 13,3% þegar hvað er reiknað ofan á annað frá því í september og það þykir nú töluverð gengisfelling. Engu að síður skilst mér á hv. þm. Kristni Péturssyni, sem hér talaði áðan, að staða útflutningsatvinnuveganna væri engu betri nú en hún var þegar þessi ríkisstjórn tók við. Hefur þá yfir 13% gengisfelling engin áhrif haft til bóta? Fróðlegt væri út af fyrir sig að vita það. Hér er að vísu viðurkennt að skuldbreytingin hafi verið þörf þó að hv. þm. sem hér talaði áðan, og hefur kannski okkar mesta reynslu í þessari grein, leyfði sér að kalla þá skuldbreytingu, sem hann sjálfur sótti um og fékk fyrir sitt fyrirtæki, skuldskeytingu. Ég kann heldur illa við slíka uppnefningu á því sem er verið að gera. Hv. 1. þm. Suðurl. viðurkenndi að hér hefði verið um nauðsynlega aðgerð að ræða þótt öðruvísi mætti að henni standa. En sem betur fer hefur þetta lagfært stöðu frystihúsanna mjög. Hv. þm. hér áðan, ég man ekki hver það var, minntist á tvö frystihús sem nýlega hefðu verið í fréttum og hefðu sýnt mikinn halla á síðasta ári. Ef þarna er um að ræða þau tvö frystihús sem ég heyrði skýrt frá í fréttum, þá kom fram í viðtali við forstöðumenn þessara frystihúsa að hallinn var nokkurn veginn upp á krónu sá sami og fjármagnskostnaður var meiri á síðasta ári en á árinu áður. Þ.e. gengisuppfærsla og vextir höfðu hækkað svona gífurlega mikið og miklu meira heldur en tekjufærslan. Maður spyr sjálfan sig þegar maður heyrir þær lýsingar í raun hvað er að marka slíkan efnahagsreikning? Ég er ekki að gera lítið úr rekstrarerfiðleika þessara fyrirtækja. Langt frá því. Mér er ljóst að hann var mjög mikill á síðasta ári. Ég veit að hv. þm. veit það að framlegð hjá fyrirtækjum í ár t.d. er stórum betri en hún var á síðasta ári og ber það vitanlega merki um nokkurn bata vegna þeirra gengisbreytinga m.a. og fleiri aðgerða sem til hefur verið gripið. Ég held að menn eigi að fara varlega í það að krefjast eingöngu gengisbreytinga, meiri gengisuppfærslu, meiri vaxta. Ég held að það þurfi miklu fleiri og víðtækari aðgerðir með ef gengisbreytingar eiga að koma að notum fyrir þau fyrirtæki sem eru með svona miklar skuldir og þar sem skuldirnar færast upp á þennan máta. Hv. þm. Friðrik Sophusson tók upp sína gömlu plötu að verja frjálshyggjuna. Ég vil aðeins segja við hv. þm. að það er mikill munur á frjálshyggju og frjálsræði, mjög mikill munur.

Hver er munurinn?

Og hv. þm. hefur aftur og aftur krafist þess að fá að vita hvers vegna frjálshyggjan sé ekki jafngóð hér og í Evrópulöndunum. Ég skal aðeins nefna eitt atriði --- eða reyndar væri fróðlegt að vita það frá hv. þm.: Getur hv. þm. nefnt mér nokkurt land þar sem frjálshyggjan er og þar sem verðtryggt er fjármagn? Getur hv. þm. nefnt mér nokkurt einasta land þar sem það er gert? Ég held að það út af fyrir sig eyðileggi það frjálsræði sem hér ríkir á fjármagnsmarkaðnum. Öll lönd sem ég hef kynnst eru með strangar reglur um t.d. meðferð greiðslukorta. Hér eru engar reglur til um slíkt og fjölmargt fleira af þessu tagi mætti nefna. Í öllum þeim löndum sem ég hef fengið tölur frá kemur t.d. fram að vaxtamunur í bankakerfinu er miklu, miklu meiri hér en nokkurs staðar annars staðar, eða með öðrum orðum meira óhagræði í bankakerfinu en annars staðar tíðkast. Allt er þetta til þess að draga mjög úr styrk og hæfni í raun og veru bankakerfisins til þess að standa undir þeim skyldum sem því er ætlað. Hv. þm. Kristinn Pétursson spurði m.a. um tillögu Seðlabankans í efnahagsmálum. Þær eru ekki til sem ég hef séð --- hann er nú víst ekki hér inni, hv. þm. --- Því miður. Þær hef ég ekki séð. Ég skal ekki fara lengra út í það. Eins og ég sagði áðan voru ekki neinar slíkar markvissar spurningar heldur fyrst og fremst endurtekning á því sem hér hefur verið talað um í allan vetur: Fellið gengið, fellið gengið. Hvað ætlar ríkisstjórnin að fella gengið mikið? Hv. þm. Danfríður Skarphéðinsdóttir kom hins vegar með nokkrar skriflegar spurningar sem ég skal leitast við að svara eins og ég get með nokkuð litlum fyrirvara. En spurningarnar eru m.a. þessar: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að ná tökum á fjármagnsmarkaðnum? Hv. Alþingi hefur aðstoðað ríkisstjórnina við það og m.a. styrkt verulega 9. gr. seðlabankalaganna sem heimilar að ákveða hóflega raunvexti. Þingið hefur líka breytt 8. gr. seðlabankalaganna ef ég man rétt, ég held að það hafi verið 8. gr. sem gerir fært að koma miklu fremur böndum á verðbréfamarkaðinn heldur en áður var o.s.frv., eins og rætt hefur verið hér á mörgum fundum á hinu háa Alþingi. Þetta gerir ríkisstjórninni auðveldara, þó aldrei skuli ég segja að það sé auðvelt, að ná tökum á fjármagnsmarkaðnum. Ríkisstjórnin mun einnig beita ríkisskuldabréfum og ríkislántökum til þess að fá lækkun vaxta. Og ríkisstjórnin á í viðræðum við lífeyrissjóðina sem hafa satt að segja tekið því allvel að standa að lækkun raunvaxta. Hv. þm. spyr einnig: Með hvaða hætti hyggst ríkisstjórnin ná fram hagræðingu í bankakerfinu? Þetta hélt ég að væri nú öllum kunnugt. Það er margsinnis tilkynnt að ríkisstjórnin eða viðskrh. vinnur að því að ná sameiningu Útvegsbankans og einkabankanna og hefur sérstaklega í því sambandi verið rætt um sameiningu Útvegsbankans, Verslunarbankans og Alþýðubankans. Viðskrh. hefur tjáð ríkisstjórninni að hann telji að úrslit muni fást í þessu máli í þessum mánuði. Eru fyrirhugaðar fleiri aðgerðir en lækkun vaxta af hagræðingu bankakerfisins og hvers konar hagræðingu á hann við? Svo kemur áfram: Hvaða áform um aðrar hagræðingar eru uppi? Ef þar er átt við bankakerfið, þá vil ég vekja athygli á því að bankarnir eru undir sjálfstæðri stjórn og með því að lækka útlánsvexti hljóta bankarnir að leita leiða til að draga úr sínum vaxtamun auk þess sem innlánsvextir fara væntanlega einnig lækkandi eins og ég reyndar kom aðeins inn á í ræðu minni hér í dag. Og ég vek athygli á því að a.m.k. einn banki, þ.e. Landsbankanum, hefur valið þá leið að fá erlenda ráðgjafa til þess að ráðleggja um hagræðingu í bankanum. Þetta hefur af sumum verið gagnrýnt. Það geri ég alls ekki. Ég tel þetta mjög virðingarverða viðleitni til þess að lagfæra rekstur þess banka og ég held að þetta geti orðið afar mikilvægt. Ég hygg að það kunni að sannast að glöggt er gests augað og vitanlega hljóta þannig bæði bankaráð og bankastjórnir sem eru ábyrgar fyrir daglegum rekstri viðkomandi banka að leita leiða til hagræðingar. Hve mikið fé hefur verið fært frá skattborgurum til fyrirtækja frá Atvinnutryggingarsjóði, Verðjöfnunarsjóði og öðrum opinberum farvegum? Ja, hvernig sem þetta er nú, þá hefur ekkert fé enn þá verið fært frá skattborgurunum og kannski gætu menn spurt sig að því, hve mikið fé hefur verið fært til skattborgaranna frá þessum atvinnuvegum eða til bankanna o.s.frv. Ég er reyndar að láta skoða það hvernig tilfærslur hafa orðið á fjármagni í þjóðfélaginu nú og hef þegar fengið það upplýst að hagnaður viðskiptabanka og helstu sjóða á árinu 1988 var 1 milljarður 460 millj. kr. eftir skatta. Skattar eru á áttunda hundrað milljóna þannig að fyrir skatta var hagnaður bankakerfisins og sjóðanna um 2,2 milljarðar kr. Það telst nú álitleg upphæð og þegar þess er til viðbótar gætt að bankarnir hafa lagt í afskriftareikninga á áttunda hundrað millj. kr. þá er að þessu öllu saman lögðu um 3 milljarða að ræða í viðskiptabönkunum og hjá helstu sjóðum landsmanna. Hvaðan skyldi þetta fjármagn vera komið? Að sjálfsögðu frá lántakendum, það þarf ekki að fara mörgum orðum um það, m.a. frá þeim atvinnuvegum sem hér hafa einkum verið til umræðu í dag, þ.e. frá útflutningsatvinnuvegunum áreiðanlega að töluverðu leyti. Í þessum upplýsingum eru ekki þær upphæðir sem hafa verið greiddar sparifjáreigendum sem vitanlega hafa átt að fá arð af sínu sparifé, en ég tel ekki ólíklegt að það sé um einhverjar upphæðir af svipuðum stærðargráðum að ræða svo að það hefur æðimikið fjármagn verið flutt frá þessum fyrirtækjum til banka og sjóða og sparifjáreigenda. En spurningin er ekki um það, það skiptir víst ekki máli, heldur hvað sé flutt í gegnum Atvinnutryggingarsjóð og Verðjöfnunarsjóð. Atvinnutryggingarsjóður skuldbreytir og hv. þm. er þá að gera ráð fyrir því að þær skuldbreytingar verði ekki greiddar og hljóti að greiðast af öðrum. Við höfum ekki gert ráð fyrir því. Við höfum gert ráð fyrir því að þeim atvinnufyrirtækjum sem skuldbreytinguna fá verði skapaður rekstrargrundvöllur og þau geti endurgreitt þessi lán, m.a. vegna þess að þau eru til miklu lengri tíma en þau lán eru sem skuldbreytt er. En þann 15. þ.m. hafði Atvinnutryggingarsjóður skuldbreytt 2 milljörðum 558 millj. kr. og af því var borgað út í reiðufé 648 millj. kr., þ.e. hluti af þeim tveimur milljörðum sem Atvinnutryggingarsjóður hefur til ráðstöfunar að þessu leyti. Til viðbótar þessu hefur Atvinnutryggingarsjóður veitt lán, hagræðingarlán upp á 342 millj. kr. Það eru lán sem veitt eru iðulega t.d. þar sem fyrirtækin --- og þau eru sem betur fer nokkuð mörg --- eru að sameinast, eru að vinna að hagræðingu sjálf því að í þessari atvinnugrein eru margir mjög dugandi menn sem svo sannarlega líta ekki bara til ríkisvaldsins og biðja um gengisfellingar, heldur eru a.m.k. einnig að vinna að umtalsverðri hagræðingu í sínum greinum. Það má nefna staði eins og Þorlákshöfn, Ólafsfjörð og ýmsa fleiri. Í slíkum tilfellum hefur fyrirtæki fengið hagræðingarlán til að stuðla að aukningu hlutafjár eða annarri hagræðingu í viðkomandi fyrirtæki. Hv. þm. spurði, ef ég man rétt, einnig að því hvað umsóknirnar væru margar. Ég hef ekki alveg síðustu tölur, en ég hygg að það séu mjög nálægt 217 umsóknir sem hafa borist til Atvinnutryggingarsjóðs. Fyrir um það bil 10 dögum hafði 71 umsókn verið afgreidd jákvætt, þetta er að vísu eftir minni, en ég held að það fari nokkuð nálægt, og rúmlega 40 verið neitað. Ég hygg að núna sé þetta hlutfall að rúmlega 80 hafi fengið jákvæða afgreiðslu en um það bil 50 hafi fengið neitun og ekki talin fullnægja þeim kröfum sem Atvinnutryggingarsjóður gerir um rekstrarskilyrði o.s.frv. Frá Hlutafjársjóði sem einnig var spurt um hafa engar afgreiðslur orðið enn, en þar var auglýst eftir umsóknum. 31 sótti um. Allmikið af þeim umsóknum munu ekki fullnægja þeim skilyrðum sem lög setja Hlutafjársjóði og skal ég ekki segja hvernig endanleg greining á þessum umsóknum verður eða hve mörg fyrirtæki bíða afgreiðslu. Það er auðvelt að reikna það út af því sem ég hef nú sagt. Ég óttast að æðimörg þeirra fyrirtækja sem bíða hjá Atvinnutryggingarsjóði fullnægi ekki þeim reglum sem þar eru settar. Þó skal ég ekkert um það segja á þessari stundu. Er ætlað að flytja meira fé til fyrirtækjanna? Ef svo er, hvaðan á að taka það? Enn er talað um að flytja fé. Í skuldbreytingunni eru 5 milljarðar heimilir, en það er ekki nema helmingurinn af því sem hefur verið notaður enn, og þar að auki tveir milljarðar í reiðufé og þar hefur tæplega helming verið ráðstafað. Í Hlutafjársjóði er um það að ræða að færa fé frá bönkum og sjóðum sem kjósa að breyta skuldum í hlutafé og enn vil ég mótmæla því að þar sé um fjármagn skattborgaranna að ræða eins og orðað er í spurningunni. Þarna hljóta að fara fram samningar við viðkomandi skuldheimtumenn og um það get ég ekki sagt á þessari stundu. Þær viðræður munu aðeins vera að hefjast. Hvaða fyrirætlun hefur ríkisstjórnin um að treysta rekstrargrundvöll atvinnufyrirtækjanna? Með hvaða hætti er ætlunin að búa fyrirtækjunum þá starfsaðstöðu sem þau þarfnast? Þetta er nú það sem við höfum verið að ræða hér í nokkra daga og menn telja sig ekki fá glögg svör við og ég efa ekki að hv. þm. tekur undir í þeim kór. Ríkisstjórnin hefur fellt gengið um 13,3% frá því að hún tók við. Hún hefur hins vegar skuldbreytt eða stuðlað að þeirri skuldbreytingu sem ég las upp áðan upp á 2,5 milljarða, svo að ég endurtaki þá tölu, og gert er ráð fyrir að skuldbreyta um annað eins til viðbótar. Hlutafjársjóðnum er samkvæmt lögunum a.m.k. ætlað að breyta í hlutafé með ríkisábyrgð 600 millj. kr. og von okkar er að breyting í hlutafé geti orðið töluvert meiri en það. Skal ég ekki hafa fleiri orð um þetta. Hvað á hæstv. forsrh. við þegar hann líkir kröfugerð þeirra BHMR-félaga sem nú eru í verkfalli við vitfirringu? Ég á við það að hvort sem þessi krafa er upp á 70% hækkun eins og samningsmenn ríkisins halda fram eða 50% eða 30% eins og samningsmenn BHMR halda fram, þá er hún út úr öllu korti og víðs fjarri því sem þetta þjóðfélag getur staðið að í minnkandi afla og minnkandi þjóðartekjum og á sama tíma og þeir sem lægst hafa launin í þjóðfélaginu, sem ég veit að hv. þm. ber mjög fyrir brjósti, láta sér nægja þá launahækkun sem hér hefur verið talað um og meira að segja ýmsir stjórnarandstæðingar hafa kallað mjög hóflega og var kallað áðan af formanni Sjálfstfl. ótrúlega hógværa samninga sem þar hafa verið gerðir. Og ég trúi varla öðru en hv. þm. sé sammála mér um það að engin ríkisstjórn gæti samið við þá sem eru þó í hærri hluta launaskalans um launahækkanir á þessu stigi eins og nú er ástatt. Það gæti ekki nokkur ríkisstjórn. Sjöunda spurning: Til hvaða aðgerða hyggst ríkisstjórnin grípa í því skyni að draga úr atvinnuleysi? Ríkisstjórnin er ekki búin að taka þær ákvarðanir. Ég nefndi 15 milljónir sem hefði verið veitt til þess að stuðla að atvinnu unglinga í skógrækt og landgræðslu nú í sumar. Ríkisstjórnin hefur hins vegar ekki tekið ákvarðanir um hitt. Ég hef upplýst fyrr á fundinum að um það mun verða rætt á næstu fundum og núna er enn ein ítarleg úttekt hafin á því hvar þetta atvinnuleysi er. Það hefur aukist fyrst og fremst hér á höfuðborgarsvæðinu, sums staðar dregist saman á landsbyggðinni, sums staðar staðið í stað á milli mánaða, en aukningin hefur fyrst og fremst verið hér á höfuðborgarsvæðinu. Ríkisstjórnin mun, ef svo heldur fram sem horfir að þessu leyti, hafa samráð t.d. við fjvn. ef ráðstafa þarf fjármagni til þess að draga úr atvinnuleysi. Hvaða reglum verður beitt til að skipta þeim 15 millj. sem samið var um í BSRB-samningunum í landgræðslu? Því miður, hv. þm., ég hef ekki svar við þeirri spurningu, hef satt að segja ekki hugmynd um það, en treysti mjög vel þeim sem með landgræðslu- og skógræktarmál fara til þess að skipta þessu þannig að sem jafnast komi niður á landshluta. Virðulegi forseti. Ég skal ekki eyða meiri tíma þessarar hv. deildar. Ég veit að hv. sjálfstæðismönnum þykir ég ekki hafa svarað sínum markvissu og ágætu spurningum, en það verður þá að hafa það.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. forsrh. að hann hefur ekki svarað þeim markvissu spurningum sem til hans hefur verið beint. Ég efast heldur ekki um að hæstv. forsrh. hefur a.m.k. um tíu sinnum hlustað á þau viðhorf sem hafa komið fram í okkar ræðum. Við getum því miður ekki haldið því fram að við höfum tíu sinnum hlustað á svör við þeim fyrirspurnum sem komið hafa fram í okkar ræðum. Hæstv. ráðherra gerði lítið úr orðinu ,,skuldskeyting`` og taldi það orð vera fundið upp til þess að gera grín að aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Ég vil aðeins segja frá því að hugtakið skuldskeyting er hugtak sem notað er í lögfræði, hefur alveg ákveðna merkingu þar og er einmitt ein af þeim aðgerðum sem hæstv. ríkisstjórn hefur gripið til. Hugtakið hefur enga merkingu til góðs eða ills, er aðeins lýsing á því hvað gerist þegar skipt er um skuldara í ákveðnum samningum um fjármuni. Hæstv. ráðherra varð heldur svarafátt þegar rætt var um svokallaða frjálshyggju, sagði að frjálshyggja væri ekki það sama og frjálsræði en fór ekki nánar út í þá sálma. Ég lái honum það ekki því að ég held að hæstv. forsrh. hafi ekki hugmynd um hvort það sé munur á þessum hugtökum né heldur hver hann er. Það hefur margoft komið fram þegar hæstv. forsrh. hefur verið spurður um þessi atriði að þá hefur hann ekki hugmynd um hvað hann er að tala um þegar hann tekur sér í munn hugtakið frjálshyggja. Helst var að skilja á hans máli að munurinn á því sem væri hér á landi og annars staðar væri að hér á landi væru fjárskuldbindingar verðtryggðar en annars staðar ekki. Ég veit ekki hvort það átti að skilja hann svo að það væri frjálshyggja að verðtryggja fjárskuldbindingar. Ef það er svo, þá vil ég rifja það upp fyrir hæstv. forsrh. að það var ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar sem fann þetta upp og setti í lög, í lög nr. 13/1979, sem stundum kallast Ólafslög í höfuðið á Ólafi Jóhannessyni, fyrrv. formanni Framsfl. Það liggur fyrir, virðulegi forseti, eftir þessar umræður að hæstv. ríkisstjórn hefur viðurkennt að hún beri ábyrgð á þeim samningum sem gerðir hafa verið við starfsmenn ríkis og bæja. Það liggur líka fyrir eftir þessar umræður og þær umræður sem fóru fram fyrir viku síðan að þessir kjarasamningar eru leiðandi samningar fyrir aðra sem eiga eftir að gera kjarasamninga sín á milli. Hæstv. ráðherra hefur ekki fengist til að svara þeim meginspurningum sem til hans var beint. Hann hefur farið undan í flæmingi, nefnt það til sögunnar að gengið hafi verið fellt í nokkrum áföngum um 13,3% á síðustu sex mánuðum en nefndi það ekki í sinni ræðu að verðbólgan hér nú síðustu þrjá mánuðina er um 30%, ef þessir þrír mánuðir eru teygðir upp til árs eða verðhækkanir á þessum þremur mánuðum eru teygðar upp til árs. Þetta liggur fyrir. Hæstv. ráðherra fæst ekki til að svara spurningum. Hann fæst ekki einu sinni, virðulegur forseti, til þess að svara því hvort hann sé fremur sammála hæstv. sjútvrh. en hæstv. fjmrh. því að hæstv. sjútvrh. hefur þó sagt að það komi ekki til greina annað en að hreyfa gengi íslensku krónunnar ef kjarasamningar BSRB koma til með að ganga yfir atvinnulífið í heild. Hæstv. forsrh. fæst ekki til að svara þessari meginspurningu um það hvort ríkisstjórnin muni sjá til þess að rekstrarskilyrði atvinnulífsins verði ekki verri þótt þessir hóflegu kjarasamningar við BSRB verði fyrirmynd annarra kjarasamninga. Niðurstaðan úr þessum umræðum er sú, að hæstv. ráðherra vill ekki svara. Það viljaleysi verðum við að skilja svo að hæstv. ríkisstjórn hafi enga stefnu í þessum málum. Hún hefur ekki komið sér saman um það hvað hún ætlar að gera eða hæstv. ráðherrar hafa ekki komið sér saman um það hvað hún hyggst gera þrátt fyrir það að allar forsendur liggi á borðinu. Hæstv. ríkisstjórn hefur enga stefnu. Það er sá dómur sem liggur fyrir eftir þessar umræður hér í kvöld.