Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

1995-11-02 10:32:09# 120. lþ. 25.97 fundur 58#B tilhögun þingfundar#, Forseti RA Þ_120 S_25_97 X_RA B_58 M_tk R_R F_F F_A P_Ab Y_0807382269 Z_0-00-48 [prenta uppsett í dálka] 25. fundur RITARI:ee LESARI:áþ Forseti (Ragnar Arnalds): Varðandi fundarhöld í dag vill forseti taka fram eftirfarandi: Ráðgert er að ljúka umræðum um öll dagskrármálin á þessum fundi. 6. dagskrármálið, sveitarstjórnarlög, verður þó ekki tekið fyrir fyrr en kl. 5. Ljúki umræðum um 1.--5. dagskrármálið fyrir kl. 5 verður gert hlé á fundinum frá þeim tíma til kl. 5. Þetta er gert vegna eðlilegra fjarvista nokkurra þingmanna síðdegis í dag. Um kl. 5 má því búast við atkvæðagreiðslum og hugsanlega nýjum fundi. Forseti biður hv. þm. að hafa þetta í huga.

[10:33] Herra forseti. Ég get í sjálfu sér verið stuttorður um þetta mál því það var lagt fram á þingi í vor og kynnt þá og hv. menntmn. tók málið til meðferðar og fjallaði um það en tími vannst ekki til að gefa þinginu álit sitt á frv. En frv. er um breytingu á höfundalögum, nr. 73/1972, með áorðnum breytingum. Sérstök nefnd á vegum menntmrn. samdi þetta frv. og tekur frv. mið af aðild Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Með honum skuldbatt Ísland sig til að aðlaga íslensku löggjöfina hinu almenna verndarstigi hugverka í Evrópusambandslöndunum. Að málinu hefur verið unnið af sérfræðingum og þeir leggja til þær breytingar sem er að finna í frv. Það er samið með hliðsjón af tilskipunum Evrópusambandsins á sviði höfundarréttar og hliðstæðra réttinda tengdum höfundarrétti. Tilgangur frv. er sá að samræma íslenska höfundalöggjöf ákvæðum þeirra. Meginefni frv. er að verndartími höfunda er lengdur úr 50 árum miðað við næstu áramót eftir andlát í 70 ár. Listflytjendur og framleiðendur njóta nú þegar 50 ára verndartíma samanber ákvæði laga nr. 57/1992 og er það í samræmi við tilskipun Evrópusambandsins. Þá eru og nýmæli í frv. þessu að sé um að ræða verk sem ekki hafa verið birt áður og höfundurinn er ókunnur er höfundarrétturinn látinn haldast í 70 ár frá tilurð verksins en birting slíkra verka er talin með öllu óheimil samkvæmt gildandi lögum. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að rekja efni frv. frekar eins og ég sagði. Það var kynnt hér í vor. Ég legg til að því verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

[10:36] Herra forseti. Það frv. sem liggur hér fyrir var upphaflega samið af nefnd um mótun menntastefnu sem Ólafur G. Einarsson, þáv. hæstv. menntmrh., skipaði 11. mars 1992. Nefndin skilaði áfangaskýrslu í janúar 1993 þar sem gerð var grein fyrir helstu hugmyndum hennar og lokaskýrslu skilaði nefndin síðan í júlí 1984. Frv. til laga um framhaldsskóla var lagt fram til kynningar á 117. löggjafarþingi 1993--1994. Í kjölfar umræðna og umsagna voru gerðar nokkarar breytingar á frv. og var það síðan lagt fram aftur nokkuð breytt á 118. löggjafarþingi 1994--1995 en hlaut ekki afgreiðslu. Eins og menn muna frá síðasta þingi þá snerust umræður um skólamál einkum um grunnskólann og grunnskólafrv. sem lá fyrir á sl. vetri og Alþingi samþykkti síðan 25. febr. sl. Er unnið að framkvæmd grunnskólalaganna nú í samræmi við þær ákvarðanir sem teknar voru af Alþingi 25. febr. sl. Ég lít þannig á að þetta frv. til laga um framhaldsskóla sé liður í heildarendurskoðun á þeim lagaramma sem gildir um skólastig okkar. Grunnskólinn hefur þegar fengið formlega afgreiðslu hér á þingi með nýjum lögum. Hér er frv. til laga um framhaldsskóla. Unnið er að því að semja almenna löggjöf um háskólastigið og ýmsa aðra skóla sem þarf að líta til og sífellt þurfa að vera umræður um það hér á landi hvernig við skipum lagaramma utan um skólastarfsemi okkar. Ég tel að það frv. til laga um framhaldsskóla sem hér liggur fyrir sé gott frv. og að það hafi í þeim meðförum sem það hefur fengið frá því það var lagt fram hér fyrst 1993--1994 tekið þeim breytingum sem eðlilegar eru þegar mál sem þessi eru til umræðu. Ég minni á að mikill áhugi er á því víða að þetta frv. nái fram að ganga. Til dæmis var í samningum aðila vinnumarkaðarins, sem voru gerðir á sl. vetri, sérstaklega hvatt til að þetta frv. til laga um framhaldsskóla yrði samþykkt á hinu háa Alþingi því að aðilar vinnumarkaðarins binda ekki síst miklar vonir við þau ákvæði í frv. sem lúta að starfsmenntun og þátttöku atvinnulífsins í skólastarfi. Að loknum stjórnarskiptum í vor fól ég alþingismönnunum Sigríði A. Þórðardóttur og Hjálmari Árnasyni að fara yfir frv. og skiluðu þau niðurstöðum sínum með bréfi til menntmrn. í ágúst sl. Síðan hefur málið verið skoðað af embættismönnum í menntmrn. og það fært í endanlegan búning eins og það liggur fyrir á borðum þingmanna. Ég vek athygli á því að í frv. er að finna þá greinargerð sem upphaflega fylgdi því og er hún birt á bls. 15--24 í frv. eins og það liggur hér frammi og þá sjá menn þau grundvallarviðhorf sem lágu að baki frumvarpssmíðinni og þau sjónarmið sem fram komu í nefndinni um mótun menntastefnu sem vann að þessu starfi. Í því starfi sem unnið hefur verið síðan má segja að ekki hafi verið hróflað við þeirri grundvallarstefnu sem mörkuð var í upphafi og lá að baki frumvarpsgerðinni. Hins vegar hefur verið tekið á ýmsum atriðum sem menn telja að til betri vegar horfi. Gerð er grein fyrir þeim breytingum sem orðið hafa á milli þinga í upphafi athugasemda við lagafrv. og þar eru talin í 17 liðum þau atriði sem hróflað hefur verið við í meðferð frv. áður en það var lagt fram hér og nú. Menn geta þar séð með hvaða hætti hefur verið unnið að þessu máli á undanförnum vikum og mánuðum. Ég vek sérstaklega athygli á því sem varðar 16. gr. frv. þar sem fjallað er um námsskipan. Sú grein hefur tekið dálitlum breytingum frá því að frv. var lagt fram á þingi sl. vetur. Þar hefur verið skilgreint betur hvernig námsbrautum skuli háttað. Til sögunnar er komin ný braut, listnámsbraut, sem ekki var tíunduð sem sérstök námsbraut í fyrri gerð frv. Einnig vek ég athygli á því að þau ákvæði sem voru í þessari grein og lúta að stúdentsprófi og lokaprófi úr framhaldsskóla hafa verið tekin út úr greininni og færð yfir í 24. gr. frv. þar sem segir: ,,Lokapróf úr framhaldsskóla, svo sem stúdentspróf og burtfararpróf af starfsmenntabrautum, er veitt geta rétt til frekara náms`` o.s.frv. Þar er getið um lokaprófin en ekki í 16. gr. eins og áður var. Þá vek ég athygli á því að í greininni er síðan almennt ákvæði þess efnis að stofnun nýrra námsbrauta sé háð samþykki menntmrh. og að menntmrh. setji reglugerð um framkvæmd ákvæða þessara greina. Það er alveg ljóst að þessa grein verður einnig að skoða í samhengi við 17. gr. þar sem fjallað er nánar um námsbrautirnar og hvernig þær skuli skipulagðar í samræmi við lokamarkmið námsins. Síðan er því lýst hvernig þessum greinum er skipt á milli sviða. Ég tek fram um þetta mál að ég lít þannig á að innan gildandi námskrár og innan þess ramma sem skapaður er hverju sinni með fjárveitingum og þeim reglum sem menntmrn. setur og liggja til grundvallar samþykki menntmrh. er það að sjálfsögðu á verksviði hvers skóla fyrir sig að skipuleggja námsbrautirnar og koma með hugmyndir um það hvernig að þeim málum verði staðið. Það er mikilvægt að menn hugi að þessu og hafi þetta svigrúm skólanna í huga þegar þessi mál eru rædd hér og sú grundvallarskoðun sem lýst er í þessu frv. þannig að svigrúm skólanna er skýrt innan þess ramma sem námskráin setur og innan þess ramma sem fjárveitingar mæla fyrir um og þær reglur sem menntmrn. setur á grundvelli þessara reglna. Ég vil einnig láta þess getið sérstaklega í þessu sambandi og þegar ég fjalla um þær breytingar sem orðið hafa á frv. frá því það var síðast kynnt. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að ræða um grundvallarmál, þau hafa verið svo rækilega kynnt á Alþingi áður að ég ætla ekki að lengja mál mitt með því að rekja forsöguna eða grundvallarsjónarmiðin. Þau eiga að vera þingmönnum skýr og koma einnig mjög rækilega fram í athugasemdum við frv. og liggja þar fyrir. En ég vek athygli á því að ný grein hefur komið inn í frv. og það er 35. gr. þar sem segir: ,,Framhaldsskóla er heimilt með samþykki menntamálaráðherra að stofna í samvinnu við sveitarfélög, faggreinafélög, stéttarfélög, atvinnurekendur eða aðra hagsmuna- og áhugahópa fullorðinsfræðslumiðstöð, sbr. 33. og 34. gr. Samstarfsaðilar skulu gera með sér samning um starfsemina. Nánari ákvæði um þessa starfsemi skal setja í reglugerð.`` Þessi grein er staðgengill fyrir lagabálk sem við samþykktum á Alþingi árið 1992, ef þannig má að orði komast, og fjallaði um fullorðinsfræðslu. Það hefur komið í ljós að síðan var ekki unnt að hrinda þeim lögum í framkvæmd af ástæðum sem ég ætla ekki að rekja hér. Ekki náðist það samkomulag á milli aðila sem að málinu áttu að koma sem var forsenda þess að unnt yrði að hrinda lögunum í framkvæmd. Þegar við stóðum frammi fyrir því í menntmrn. að ræða hvað til bragðs skyldi taka í ljósi laga sem voru í gildi og skyldna sem hvíldu á ráðuneytinu að endurskoða lögin þá varð það að ráði að leggja til við hið háa Alþingi að þessi lög frá 1992 yrðu felld úr gildi og þessi grein, 35. gr., kæmi í raun í staðinn fyrir þann lagabálk og það yrði unnt að taka á málum með þeim hætti sem hér segir og tryggja fullorðinsfræðslu á grundvelli þessarar greinar. Ég vek athygli á þessu sérstaklega. Ég tel sjálfur að hér sé um mjög farsæla lausn á viðkvæmu og vandasömu máli að ræða og ég vil skýra frá því að ég ræddi þetta atriði sérstaklega á undirbúningsstigi málsins við fulltrúa Alþýðusambands Íslands og einnig við fulltrúa Vinnuveitendasambands Íslands, sem eiga aðild að þessu máli lögum samkvæmt, og hef ekki orðið var við andstöðu af þeirra hálfu. Þarna er farið inn á nýjar brautir og einnig má segja að það sé gert þegar litið er á 41. gr. frv. Ég vil einnig gera hana sérstaklega að umræðuefni þar sem segir: ,,Einkaaðilar eða samtök geta stofnað og rekið skóla á framhaldsskólastigi. Menntmrh. getur veitt slíkum skólum viðurkenningu á grundvelli laga og reglugerða er varða framhaldsskóla og rekstur þeirra að uppfylltum skilyrðum sem sett skulu í reglugerð. Ekki eiga einkaskólar kröfu til styrks af almannafé. Alþingi ákveður framlag ríkissjóðs til þessara skóla. Njóti einkaskólar framlags af opinberu fé skal gerður verksamningur milli menntmrh. og rekstraraðila skólans um fjárveitingu, rekstur, stjórnun og eigur eftir því sem við á.`` Þarna er farið inn á þá braut að mælt er fyrir um heimild til menntmrn. til þess að veita skólum viðurkenningu á því námi sem þeir hafa að bjóða. Það hafa orðið töluverðar umræður um það í þjóðfélagi okkar á undanförnum árum þegar sífellt fleiri námskeið og sífellt meira nám er í boði, ekki aðeins af hálfu hins opinbera heldur einnig einkaaðila, sem ég tel æskilega og skynsamlega þróun, hvort það ætti að standa þannig að málum að menn sæktu um leyfi til menntmrn. og fengju leyfi til þess að efna til slíkra námskeiða eða bjóða slíkt nám. Sú leið er ekki farin í þessu frv. heldur er þannig tekið á málinu að aðili sem býður upp á námskeið eða nám getur leitað til menntmrn. og óskað eftir viðurkenningu þess á því sem einstaklingurinn eða félag hefur í boði til þess að ráðuneytið segi álit sitt á því og veiti viðurkenningu ef svo ber undir þannig að viðskiptavinirnir hafi þá vissa tryggingu sem ætti að felast í slíkri viðurkenningu ef þeir telja að hún sé einhvers virði. Ráðuneytið mundi að sjálfsögðu ekki veita slíka viðurkenningu nema að undangenginni athugun eða undangengnu mati á því sem í boði er. Það er nýmæli í lögum að slík heimild sé fyrir hendi. Ég vek einnig athygli á því að felld er úr frv. 42. gr. sem var í frv. og laut að Samvinnuskólanum og Verslunarskóla Íslands. Það þótti ekki eðlilegt að mæla fyrir um það sérstaklega í lögum að athuguðu máli að hafa ákvæði um einkaskóla eins og Samvinnuskólann, sem raunar er orðinn samvinnuháskóli og á frekar heima undir almennum lögum um háskólastigið en í framhaldsskólalögum, það þótti ekki eðlilegt að hafa sérstök lagaákvæði um þessa einkaskóla og tekið er á málinu í 3. mgr. 41. gr. þar sem segir: ,,Njóti einkaskólar framlags af opinberu fé skal gerður verksamningur milli menntmrh. og rekstraraðila skólans um fjárveitingu, rekstur, stjórnun og eigur eftir því sem við á.`` Það er á þessum forsendum sem yrði þá samið við þessa skóla um fjárveitingar og gengið frá því á grundvelli samnings hvernig þeir störfuðu eins og þarna segir, rekstur, stjórnun og annað slíkt sem að þeirra málum lýtur. Þetta er málefni sem ég tel að einnig sé samstaða um. Ég ræddi þetta við forustumenn þessara skóla og þeir telja að þessi skipan fullnægi því starfsöryggi sem skólarnir þurfa að hafa. Ekki er ástæða til þess að hafa sérstakar lagagreinar um einkaskóla en hins vegar heimildir til þess að semja eins og þarna er gert. Herra forseti. Ég held að ekki sé ástæða fyrir mig að fara frekari orðum um þetta mikla mál. Hér er um gífurlega mikilvægt mál að ræða, sjálft framhaldsskólastigið sem er eitt af mikilvægustu skólastigum okkar og mjög brýnt að þannig sé um hnútana búið að það geti starfað á þeim forsendum sem eru bestar og ég tel að þær forsendur séu mótaðar í þessu frv. Herra forseti. Ég bað um, og vona að það hafi verið gert, að lögð yrði fram í þingsalnum greinargerð um verkaskiptingu milli framhaldsskólanna. Ég lít á að það sé hluti af þessu máli þó það sé ekki lagasetningaratriði. Þar eru tíundaðir allir framhaldsskólar í landinu og því lýst hvernig verkum er skipt á milli þeirra. Þetta plagg er ekki skuldbindandi fyrir neinn, þetta er lýsing á stöðunni eins og hún er og einnig er það tekið fram þar sem við á hvaða hugmyndir kunni að vera um breytingar. Þetta plagg hefur verið sent skólastjórnendum allra framhaldsskólanna og þeir beðnir um álit á því sem þar kemur fram. Ég tel mjög æskilegt að umræður um það fari fram á sama tíma og Alþingi fjallar um þetta frv. þannig að menn átti sig glögglega á því hvernig verkaskiptingu á milli framhaldsskólanna er háttað, hvar er breytinga þörf að mati menntmrn. og síðan fái ráðuneytið umsagnir um þetta mál og geti fjallað um það á grundvelli viðhorfa sem koma frá skólanum og þá verði auðveldara að taka ákvarðanir sem hafa heildarhagsmuni í huga en ella væri. Ég lít á það sem lið í þessu skipulagsstarfi sem nú fer fram varðandi framhaldsskólann. Ég vek athygli á því að í 31. gr. frv. er lagt til að komið verði á fót svonefndum kjarnaskólum en kjarnaskóli veitir grunnmenntun til starfa í viðkomandi starfsgrein og hefur með höndum endurmenntun í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins. Kjarnaskóli hefur forgöngu um að þróa markvisst námsefni, námsskipan, kennsluaðferðir og námsmat. Hann aðstoðar aðra skóla sem að einhverju leyti veita menntun á sama sviði og leiðbeinir þeim um skipulag náms, námsefni og kennsluhætti. Kjarnaskóli þarf að uppfylla tiltekin skilyrði hvað varðar húsnæði, búnað og hann þarf að hafa hæfa og vel menntaða stjórnendur, kennara og aðra starfsmenn. Skólinn þarf að vera það vel búinn að hann geti að öllu leyti séð um menntun á viðkomandi sviði og brautskráð nemendur með fyllstu réttindi sem unnt er að fá í skóla. Til þess að koma þessum áformum í framkvæmd hafa verið teknar saman í menntmrn. hugmyndir til umræðu um verkaskiptingu milli skólanna. Þessar hugmyndir hafa eins og ég sagði áður verið sendar skólunum til umsagnar og að fengnum umsögnum er ætlunin að ganga frá heildstæðu yfirliti um námsframboð einstakra skóla og verkaskiptingu milli þeirra. Þetta plagg hefur verið lagt fram hv. þm. til glöggvunar. Ég vil einnig láta þess getið í þessu samhengi að innan framhaldsskólanna er unnið að mati á skólastarfinu, sérstaklega í Kvennaskólanum í Reykjavík sem hefur gert samning við menntmrn., svonefndan stjórnarsamning. Liður í þeim samningi er að gerð verði úttekt á öllu starfi Kvennaskólans og hugmyndin er sú að þessi úttekt og þau gögn sem þar koma fram verði síðan grundvöllur fyrir úttektum á öðrum skólum. Ég hef haft tækifæri til þess að kynnast því nokkuð vel hvernig staðið hefur verið að málum í Kvennaskólanum og m.a. sótt fundi í þeim ágæta skóla um þetta mál og ég tel að þar sé vel að verki staðið og það sé nauðsynlegt að minnast þessa ágæta starfs þegar við ræðum frv. og minnast þess að frv. setur heildarramma utan um skólakerfið. Það liggur fyrir plagg um verkaskiptingu á milli skólanna og í einum af framhaldsskólunum er nú unnið að úttekt á innra starfi skólans sem gæti orðið fyrirmynd að svipuðum úttektum á öðrum skólum og leitt okkur enn frekar inn á þá braut að gera þetta mikilvæga skólastarf markvissara og árangursríkara fyrir þá sem það stunda. Það hlýtur að vera okkur höfuðmarkmið með þessum lagatexta og öllum þessum aðgerðum okkar að skólarnir séu betur í stakk búnir til að veita þá þjónustu sem við viljum að þeir veiti nemendum og unglingum og þar með þjóðinni allri.

[10:57] Virðulegi forseti. Ég vil fyrst nefna að mér finnst það til fyrirmyndar að listi er yfir þau atriði í greinargerð frv. sem breytingar hafa verið gerðar á frá því að það var til umfjöllunar í vor. Ég kem fram í andsvari til þess að bera fram fyrirspurn til menntmrh. Undir 14. lið þessarar upptalningar segir svo: ,,35. gr. er ný. Ákvæði greinarinnar gefa framhaldsskólum heimild til að stofna í samvinnu við sveitarfélög, faggreinafélög, stéttarfélög, atvinnurekendur og aðra hagsmuna- og áhugahópa fullorðinsfræðslumiðstöð til þess að starfrækja endurmenntunarnámskeið eða annars konar nám sem fjallað er um í 33. og 34. gr.`` Og segir síðan: ,,Verksvið þeirra fellur að mestu utan hefðubundinna verkefna framhaldsskólanna og með starfsemi þeirra er leitast við að fullnægja þörf fyrir menntun og þjálfun sem ekki er sinnt með öðrum hætti.`` Síðan segir að þetta hafi gefist vel hjá nágrönnum okkar. Spurning mín er þessi: Hefur þessi grein og ákvæði hennar í framhaldsskólalögum áhrif á lög um starfsmenntun í atvinnulífinu? Á sínum tíma þegar sett voru lög um starfsmenntun í atvinnulífinu voru um það átök á Alþingi hvort þetta ættu að vera sérstök lög sem heyrðu undir félmrn. eins og hagsmunasamtök á vinnumarkaði lögðu mikla áherslu á eða hvort slík starfsmenntun ætti að falla undir fullorðinsfræðslu. Niðurstaðan varð þá þessi, sem mér finnst mikilvægt, að settur var á laggir sérstakur starfsmenntasjóður og sérstök lög um starfsmennun í atvinnulífinu. Ég fullyrði úr þessum ræðustóli að þessi lög og starfsmenntasjóður hafa haft mikilvægu hlutverki að gegna í endurmenntun og starfsmenntun þeirra sem eru á vinnumarkaði. Virðulegi forseti. Spurning mín er hvort þetta ákvæði hafi einhver áhrif sem stefnumörkun í aðra átt.

[10:59] Herra forseti. Ekki er tekið sérstaklega á starfsmenntun í þessu frv. og ég man eftir að hv. þm. og ég sátum saman í menntmn. Alþingis og ræddum þetta mál oftar en einu sinni en það er ekki hróflað í sjálfu sér við því með þessu frv. Það er verið að nema út gildi um fullorðinsfræðslu sem komust aldrei til framkvæmda og eru á verksviði menntmrn. þannig að sjálfsögðu er ekki í þessu frv. farið inn á verksvið annarra ráðuneyta eða verið að taka fjöður úr þeirra hatti. Ef að það er gert þarf að nálgast málið með öðrum hætti en gert er í frv.

[11:00] Virðulegi forseti. Í fyrirspurn minni fólst hvort þetta ákvæði, nýtt ákvæði í lögunum, fæli í sér stefnumörkun sem að bryti á bága við það sem áður er ákveðið og ég lít þá svo á að í svari hv. menntmrh. felist að ekki sé verið að fara inn á nýja braut í þeim efnum.

[11:01] Hæstv. forseti. Hér er komið til umræðu eitt af stóru málum þessa vetrar. Það var til umfjöllunar á síðasta þingi en náði þá ekki fram að ganga enda fékkst menntmn. þá við annað afar stórt mál sem var breyting á grunnskólalögunum. Hér er framhaldsskólafrv. komið og til þess að fá yfirsýn yfir stefnu ríkisstjórnarinnar í skólamálum vantar auðvitað frv. um háskólastigið og hvað meiningin er að gera þar og hvernig þetta tengist nú allt saman. Það er afar mikilvægt að horfa á allt skólakerfi okkar í heild þegar verið er að móta stefnu til framtíðar. Hæstv. forseti. Það er ljóst að íslenska framhaldsskólastigið á við töluverðan vanda að stríða. Sá vandi felst í því að þessi hluti skólakerfisins hefur vaxið alveg gríðarlega á tiltölulega skömmum tíma eða u.þ.b. 25 árum. Það hefur orðið geysileg fjölgun nemenda án þess að námið hafi tekið samsvarandi breytingum. Þess vegna horfum við upp á að það nám sem boðið er upp á í framhaldsskólum landsins er of einhæft og of takmarkað og því býðst stórum hluta nemenda ekki upp á nám við hæfi. Ég lít svo á að það frv. sem hér er komið fram sé ákveðin tilraun til að taka á þessum vanda en ég hef samt ýmsar efasemdir um að sú leið sem hér er farin muni duga. Ég mun koma að því síðar í máli mínu. Ég vil taka það fram strax að mér sýnist að þær breytingar sem hafa verið gerðar á frv. frá því í fyrra séu allar til bóta. Samt sem áður er sú spurning eftir hvort ekki hefði verið hægt að breyta skólakerfinu í þá veru að auka námsframboð og bæta starfsmenntun án þess að breyta núgildandi lögum. Því hafa samtök kennara m.a. haldið fram og í því felst auðvitað ákveðin gagnrýni á ýmislegt sem verið er að leggja til í þessu frv. Ég ætla þá að víkja að einstökum atriðum þessa frv., eða þeim stóru línum sem mér finnst skipta máli í þessu frv. Frv. felur í sér ákveðna kerfisbreytingu þó að mestu leyti sé verið að festa í sessi þær tilraunir sem menn hafa verið að gera í skólakerfinu. Það er í raun og veru gengið út frá hugmyndinni um framhaldsskóla sem býður upp á allmargar brautir þó þær séu flokkaðar hér niður í nokkrar meginlínur, þ.e. starfsnámsbrautir, bóknámsbrautir, listnám og svo almenna braut, almenna námsbraut eins og fram kemur í 16. gr. þannig að hugmyndin byggir auðvitað á því sem fyrir er. Sú stóra spurning, sem vaknar í mínum huga varðandi þetta frv., er sú hvort með þessum breytingum sé verið að taka af skólunum möguleikann til sjálfstæðrar þróunar, möguleikann til þess að reyna ýmsar nýjar leiðir og hvort verið sé að steypa alla framhaldsskóla landsins í sama far. Það er skoðun mín að skólarnir eigi að vera mismunandi og að þeir eigi að hafa sjálfstæði til þess að þróa sig áfram. Þetta tengist auðvitað þeim breytingum sem er verið að gera á sjálfu kerfinu, á yfirstjórninni og því valdi sem menntamálaráðherra fær varðandi setningu reglugerða, varðandi skipan í skólanefndir og fleira slíkt. Eins og þetta kerfi lítur út er menntmrh. þar efstur á toppnum. Síðan er skólanefnd yfir hverjum skóla og það er hægt að sameinast um skólanefndir ef sveitarstjórnir kjósa það, ef menn sjá sér hag í því að hafa eina skólanefnd yfir fleiri skólum. Innan skólanna eru kennarafundir og nemendaráð. Síðan kemur þetta mikla kerfi yfir starfsnámsbrautir. Þar er fyrst 18 manna samstarfsnefnd um starfsnám. Síðan er fagnefnd yfir hverju sviði. Þetta er orðið býsna mikið kerfi, starfsgreinaráð, kallast þetta í frv. Nú er ég ekki að segja að þetta sé ónauðsynlegt og að mörgu leyti er mjög æskilegt að kalla sem flesta til samráðs þegar nám er skipulagt en þetta virkar sem ansi mikið stjórnkerfi við fyrstu sýn, sérstaklega yfir starfsnámsbrautunum. Auðvitað þarf hv. menntmn. að skoða vel hvort þetta kerfi sé æskilegt. Ég vek athygli á einu stóru atriði og spyr hæstv. menntmrh. út í það. Það er þessi hugmynd um aðalnámskrá. Nú er það svo að nám í framhaldsskólum er frjálst val nemenda þó að það sé reyndar svo í okkar samfélagi að nemendur eru undir miklum þrýstingi um að fara í framhaldsnám og því miður er það nú orðið þannig að það þykir enginn maður með mönnum nema hann hafi stúdentspróf. Ég held að það þurfi mjög mikið til að breyta þeirri hugmynd í samfélaginu. Ég hef efasamdir um að það takist að beina námsmönnum inn á nýjar brautir með því að koma upp fleiri og öflugri starfsnámsbrautum, frá bóknáminu og inn í þær greinar, sem er hugsanlega lokið á skemmri tíma. Í ýmsum skólum hefur verið reynt að bjóða upp á skemmri brautir. Að vísu var sá galli á þeim að þeim lauk ekki með neinum formlegu prófi en staðreyndin er sú að allur meginþorri nemenda, sem tekst að komast í gegnum erfiðustu hjalla bóknámsins, keppir að því að ljúka stúdentsprófi. Ég held að þetta sé orðin ákaflega sterk hugmynd í skólakerfi okkar að fólk bara verði að ljúka stúdentsprófi þó að það gefi fólki engin formleg réttindi önnur en þau að halda svo áfram á háskólastig. Mér finnst erfitt að átta mig á aðalnámskránni í þessu frv. og þessari hugmyndafræði sem hér er á ferð, þ.e. hversu nákvæm á hún að vera? Á hún að fyrst og fremst að vera rammi utan um skólastarfið, lýsing á því hvers konar nám eigi að veita, hvaða kröfur eigi að gera, eða nær hún til þess að skilgreina nákvæmlega hvað beri að kenna og jafnvel hvaða bækur eigi að nota? Skólarnir hafa hingað til haft mikið frelsi í þeim efnum, það kemur reyndar fram í 2. gr. að það setur hver skóli sína skólanámskrá. En í mínum huga eru skilin þarna á milli mjög óljós. Hver semur þessa aðalnámskrá, hvernig verður hún samin, hvernig er það mál hugsað? Ég vildi gjarnan fá skýringu á því hjá hæstv. menntmrh. Enn eitt stórt atriði sem ég vil koma hér að og finnst mjög vert að ræða er varðandi fornámið. Ég hef miklar efasemdir um að það sé hlutverk framhaldsskólans að gera nemendur hæfa til þess að hefja nám í háskóla. Mín skilgreining er sú að það eigi að útskrifa nemendur úr grunnskólanum þannig að þeir séu hæfir til þess að hefja nám í framhaldsskóla. Það er bent á það sem mótrök að það sé svo slæmt félagslega að sitja eftir í grunnskóla. Það sé betra að fara yfir í annan skóla en ég spyr: Hvernig virkar það félagslega að vera í fornámsskóla? Hvernig virkar það félagslega að koma inn í framhaldsskóla og ráða þar ekki neitt við neitt eins og því miður eru allt of mörg dæmi um í framhaldsskólunum? Mér finnst þetta vera mál sem virkilega þurfi að velta fyrir sér. Auðvitað á að styðja nemendur og að styrkja til þess að þeir geti haldið áfram námi sem tryggir framtíð þeirra en hvers hlutverk er það? Mundi það ekki treysta og styrkja grunnskóla að verða að sjá til þess að útskrifa sína nemendur með þeim hætti eftir því sem kostur er að þeir geti í raun hafið framhaldsskólanám? Eða á þetta heima í grunnskólunum sem aukanám þar eða á það heima í framhaldsskólunum? Mér finnst þetta vera mál sem er verulega þess virði að velta fyrir sér. Þá kem ég að því að í þeim breytingum sem hér eiga sér stað, þ.e. sem tengjast kerfisbreytingum --- ég fer nú kannski fram og aftur í þessu --- sem eru skólanefndirnar. Við komum aftur þar að máli sem var mikið rætt varðandi grunnskólalögin, skipan skólanefndanna. Þar á sér stað veruleg breyting. Fulltrúar kennara og nemenda fara út úr skólanefndunum sem kjörnir skipaðir fulltrúar en í staðinn koma tveir, sem eru skipaðir þar samkvæmt tilnefningu sveitarstjórna --- í staðinn fyrir að það voru þrír í núgildandi lögum ---og þrír án tilnefningar ,,og skulu þeir að jafnaði búsettir í sveitarfélagi sem á aðild að skólanum`` segir hér í frv., með leyfi forseta. Ég set stórt spurningarmerki við þetta þó að það sé auðvitað alltaf spurning hvaða áhrif starfsmenn eigi að hafa í stjórnun þeirra stofnana sem þeir vinna við. Ég veit að Skólameistarafélagið hefur gert athugasemd við þetta skipulag. Þeim finnst óeðlilegt að undirmenn þeirra gerist yfirmenn þeirra í skólanefndum. Mér finnst það mikilvæga í þessu máli að skólanefndirnar þurfa að geta unnið mjög faglega. Það þarf að eiga sér stað faglegt starf þegar verið er að taka mikilvægar ákvarðanir og mér finnst þetta vera atriði sem þarf að athuga mjög vel. Það er alveg ljóst að með þessum breytingum er verið að draga verulega úr áhrifum kennara og starfsfólks á mótun skólastefnunnar og við það set ég spurningarmerki. Þá ætla ég líka að nefna það stóra atriði sem ég gerði hvað stærstar og mestar athugasemdir við í fyrra og það er hið samræmda stúdentspróf. Þar hefur að vísu verið gerð breyting. Í frv. í fyrra var gert ráð fyrir að Rannsóknastofnun uppeldismála sæi um að semja prófin. Nú hefur það verið tekið út úr frv. eins og kemur fram í greinargerð, virðulegi forseti. Þar segir: ,,Er talið eðlilegt að fleiri geti komið að þessu máli en ein opinber stofnun.`` Fyrir það fyrsta hef ég mjög miklar efasemdir um það hvort réttlætanlegt sé og rétt stefna að því að taka upp samræmt stúdentspróf. Mér finnst það einmitt beinast að þessu atriði, að það er verið að steypa öllum skólunum í einn ákveðinn farveg. Það eru ýmsar leiðir til þess að meta kennslu og árangur hennar og eins og málum háttar nú, er kennurum gert með sinni kennslu að uppfylla ákveðin skilyrði. Þeir eiga að kenna vissa hluti og gera það auðvitað og hafa til þess mismunandi kennsluaðferðir og mismunandi námsefni. Ég hef miklar efasemdir um að það sé rétt að taka upp þetta form þó ég skilji þá hugsun að menn vilji tryggja að ákveðnar kröfur séu uppfylltar. Það er auðvitað sú hugsun sem liggur hér á bak við, en mér finnst þetta tengjast því að það sé of mikið verið að steypa skólana í sama mótið. Tíma mínum er að ljúka en ég þarf rétt að nefna örfá atriði. Í þessu plaggi sem var dreift til okkar þingmanna áðan er minnst á framhaldsdeildir við grunnskóla. Hér í frv. er komið inn á ýmsa möguleika til að stofna einkaskóla og til ýmiss konar samvinnu við atvinnulífið sem mér finnst allt af hinu góða. Ég fagna því að lögin skuli nú leyfa það áform sem ég ætla einhvern tíma að koma í framkvæmd að stofna kvennamenntaskóla eins og þeir vonandi gerast bestir. Ekkert kemur í veg fyrir það hér en ég vil bara minnast á það atriði að ég hef miklar efasemdir gagnvart því að stofna framhaldsdeildir við grunnskóla. Og vil gjarna spyrja hæstv. menntmrh. um hans stefnu og hugmyndir í þeim efnum. Mín röksemd er fyrst og fremst sú að ég held að því miður sé oft verið að gera nemendum mikinn óleik vegna þess að þeir kennarar, sem hægt er að bjóða upp á í grunnskólum á stöðum þar sem nokkuð langt er í framhaldsskóla, hafa einfaldlega ekki þá menntun sem til þarf. Þá vil ég líka vekja sérstaka athygli á þeirri greiningu sem kemur fram í þessu plaggi sem dreift var um val nemenda á námsbrautum. Það val, eins og kemur fram á bls. 5, er afar athyglisvert og sýnir hvernig kynin velja sér enn þá nám eftir mjög hefðbundnum leiðum og hefðbundinni hugsun. Þar er 9. liður einmitt mjög sláandi dæmi, iðn- og tæknibrautir. Það kemur ekki fram hvort þetta eru tölur frá því í haust, frá síðasta ári, eða hvað þarna er á ferðinni. En hér kemur fram að 2.444 piltar hafa valið sér iðn- og tæknibrautir, en aðeins 337 stúlkur. Þetta vekur þá spurningu: Upp á hvað er boðið? Hvernig stendur á þessu?

Það er miðað við október 1993.

Október 1993?

Það kemur fram í upphafi skjalsins.

Já, ég var bara rétt að fletta, október 1993 kemur fram hjá hæstv. menntmrh. og ég þakka fyrir þær upplýsingar. Þá kemur þar með að því sem verður að vera minn lokapunktur hér og það er varðandi starfsnámið. Hvað eru menn að tala um, hvernig á að hátta því, hvernig á að fjármagna það? Vegna þess að einn aðalvandi okkar skólakerfis hefur verið sá að það hefur ekki fengist fjármagn til þess að byggja upp starfsnám. Og ég vil hvetja nefndina til þess í sínu starfi að horfa nú mjög vítt á starfsnámshugtakið. Mér hefur fundist í þessari umræðu að menn séu mikið að horfa á hefðbundið iðnnám, en það eru einfaldlega stórir geirar okkar samfélags sem búa við það að þeirra starfsfólk fær ekki neina fagmenntun. Ég nefni þar t.d. verslunarstörf. Eftir því sem mér er best kunnugt, þá eru verslunarstörf, það að afgreiða í verslun, sérstakt fagnám í Þýskalandi. Ferðaskrifstofubransinn allur, þetta er sérstakt mál, og Flugleiðir hafa t.d. gripið til þess ráðs að halda sjálfir námskeið fyrir sitt fólk. Þarna eru stórar greinar þar sem þarf að koma upp starfsnámi og eflaust kemur fleira til. Það er því mjög mikilvægt að horfa yfir allan vinnumarkaðinn, horfa á þörfina fyrir starfsnámið og binda sig hvorki í hugsun né skipulagi við þetta hefðbundna iðnnám sem hefur verið boðið upp á í Evrópu í margar aldir. Hæstv. forseti. Minn tími er búinn í bili og eins og fram hefur komið í máli mínu, þá hef ég ýmsar spurningar og efasemdir varðandi þetta frv. og ýmislegt sem þarf að skýrast og mun væntanlega skýrast í starfi nefndarinnar. Ég set spurningarmerki við þá miðstýringu og það mikla vald menntmrh. sem mér finnst koma fram í frv. Ég set spurningarmerki við þá hugsun, hvort menn eru ekki að ganga of langt í því að steypa skólana í sama mót, senda þá alla áfram í sama farveg, því að þeir hafa verið allt of mikið á sömu brautunum í þessu hefðbundna bóknámi. Þess vegna þarf að vanda hér mjög til verka, en ég fagna því að við skulum standa hér og ræða framhaldsskólann og framtíð hans og ég áskil mér rétt, herra forseti, til þess að taka síðar til máls í umræðunni ef tækifæri og ástæða gefst.

[11:23] Herra forseti. Frv. það til laga um framhaldsskóla sem hér er til umræðu er um margt ágætt og framför frá því sem verið hefur. Það byggir á hugmyndum nefndar um mótun menntastefnu sem Ólafur G. Einarsson, fyrrv. menntmrh., skipaði snemma árs 1992. Frv. hefur tekið ákveðnum breytingum frá því að það var fyrst lagt fram, flestum til bóta og sumum til mikilla bóta. Mig langar að nefna það sem ég tel mestu máli skipta í frv. Það skiptir miklu máli að lögin taka til alls skólastarfs, frá lokum grunnskóla og að háskólanámi, þar með talið bóknám, listnám, verknám, þ.e. starfsnám, alls kyns sérhæft nám, endurmenntun, fullorðinsfræðsla o.s.frv. Í því er ekki verið að fjalla um aldurshópa nema í undantekningartilvikum, svo sem þegar kveðið er á um að jafnaldrar fylgist að upp úr grunnskóla og framhaldsskólinn sé síðan með tilboð fyrir alla, enda sé um að ræða framhaldsskóla fyrir alla, réttur allra til náms. Grunnskólinn er 10 ára skóli og síðan tekur framhaldsskólinn við. Árlegur starfstími verður, ef þetta frv. verður að lögum, eigi skemmri en 9 mánuðir og kennsludagar eigi færri en 150. Kostur er að opnað er á að lengja skólann, e.t.v. með því að áfangaskólar bjóði upp á sumarannir. Hugmyndir hafa sveiflast nokkuð á á þessu sviði, þ.e. hvort negla eigi skólann við 9 mánuði eða lengja hann til samræmis við nágrannalöndin og fækka þá skólaárunum í þrjú. Með þessu orðalagi er búið að opna á ákveðinn sveigjanleika, og tel ég að það sé vel, m.a. til þess að flýta fyrir þeim í námi sem vilja gera það og geta og til stuðnings við þá sem þurfa að taka upp nám eða bæta við sig. Og einnig til að mæta þörfum ungs fólks til að fá eitthvað að gera ef engin er sumarvinnan. Skólanefndirnar breytast samkvæmt þessu frv. þannig að í stað þess að þar sitji sjö, tveir úr hópi starfsmanna, einn nemandi, þrír frá viðkomandi sveitarfélagi og einn skipaður af menntmrh. í það að verða fimm af nefndinni, tveir fulltrúar viðkomandi sveitarfélaga og þrír fulltrúar menntmrh. Rökin eru þau að eðlilegt sé að menntmrh. hafi meiri hluta þar sem reksturinn sé algerlega á ábyrgð ríkisins, sveitarfélögin komi einungis inn í stofnkostnað með 40% á móti 60% ríkisins. Einnig hafa skólameistarar kvartað yfir því að þeim finnist óþægilegt að vera með undirmenn sína sem yfirmenn í skólanefndum, starfsmenn skólanna og e.t.v. nemendur. Þessir aðilar verða hér eftir með áheyrnaraðild. Mér finnst þetta vera gild rök fyrir breytingu og ættu að gera stjórnunina markvissari og ábyrgari, ekki síst þar sem skólanefndum er einnig ætlað að samþykkja skólanámskrár, gera þriggja ára áætlanir og marka þannig áherslur í starfi. Gert er ráð fyrir breytingu hvað varðar stofnkostnað heimavista. Ríkið greiddi þær alveg en samkvæmt frv. eiga sveitarfélögin að koma inn í það dæmi með 40% eins og við skólabyggingar. Ekki verður séð að þetta breyti neinu um hag nemenda, en þetta verður til þess að taka þarf upp verkaskiptasamning ríkis og sveitarfélaga varðandi byggingu skólamannvirkja og það væri kannski fróðlegt að fá að vita hvað er fyrirhugað í þeim efnum. Í gömlu lögunum er ákvæði um að menntmrh. sé heimilt að skipta landinu upp í framhaldsskólasvæði. Það er að okkar mati gott ákvæði, en ég veit ekki hvort það hefur verið notað. Mér sýnist að ef það yrði gert gætu skólarnir passað betur upp á að öll tilboð séu í gangi á öllum svæðum landsins þannig að þeir geti haft með sér meiri verkaskiptingu. Það er alltaf hætta á að skólarnir verði of líkir eins og reyndar hefur orðið þróunin. Við þröngan fjárhag fara þeir allir í sama bóknámsfarið. Samkvæmt frv. getur ráðherra heimilað að tveir skólar séu með sameiginlega skólanefnd, en það er ekkert sem skyldar skólana til samstarfs. Hvað tryggir að tilboð verði í gangi fyrir þá sem þurfa eitthvað annað? Þess er vænst samkvæmt frv. að skólarnir sérhæfi sig, en ekkert kemur fram um það hvernig sú sérhæfing á að þróast. Á t.d. samstarfsnefnd samanber 5. gr. að gegna því hlutverki? Skólameistarar verða samkvæmt frv. ráðnir til 5 ára í senn og er það í takt við það sem hefur verið að gerast annars staðar í ríkiskerfinu. Það er e.t.v. nauðsynlegt að ráðning rofni með þessum hætti til að tryggja að menn velti því fyrir sér hvort skipta þurfi um stjórn og jafnframt yrði þetta aðhald fyrir skólastarfið og það má gera ráð fyrir því að skólameistarar legðu sig þá enn frekar fram. Í frv. er einnig gert ráð fyrir því að inntökuskilyrði verði inn á hinar mismunandi brautir skólanna. Aukin námsráðgjöf og stuðningur ásamt því að inntökuskilyrði verði inn á brautirnar ætti að tryggja það að námið verði markvissara og brottfall minna, enda verði þá tryggt að valkostir verði fleiri en nú er og inntökuskilyrðin yrðu afar breytileg eftir brautum. T.d. virðist mega gera ráð fyrir því að í einhverjum tilfellum verði frekar litið til þess hvað viðkomandi nemandi fékk í handavinnugreinum en í stærðfræði við lok grunnskóla og er það vel. Inntökuskilyrði inn á brautirnar verða bundin í reglugerð. Hér er um afar stórt atriði að ræða varðandi þróun framhaldsskólans og mjög mikilvægt að sátt verði sátt um það og því teljum við mikilvægt að sú reglugerð verði smíðuð í samstarfi við menntamálanefndir þingsins. Ég held að það sé nokkuð jákvætt að taka inn inntökuskilyrði því að það verða möguleikar á að flytja sig á milli brauta af aðstæður breytast eins og áður sagði með aukinni námsráðgjöf og stuðningi sem gert er ráð fyrir í frv. Gert er ráð fyrir styttri og lengri starfsnámsbrautum sem þróaðar yrðu í samráði við fulltrúa atvinnulífs, vinnuveitendafélög, verkalýðsfélög og svokölluð starfsgreinaráð. Illa hefur gengið að byggja upp verkmenntakennsluna undanfarin ár vegna þess að hún er a.m.k. 50% dýrari en bóknámsbrautirnar þannig að sparnaðurinn hefur leitt til brottfalls þeirra sem ekki hallast að bóknámi eða stefna ekki að stúdentsprófi. Málið er að lokaprófið, sem gjarnan skal vera stúdentspróf, hefur fyrst og fremst með það að gera að framhaldsskólinn hefur boðið upp á einhæft nám, fyrst og fremst bóknám af því að hitt hefur verið svo dýrt. Vonandi breytist það með nýjum lögum en ný lög geta þá varla verið forsenda fyrir meiri peningum í verknámið. Ákvæði um launagreiðslur fyrir nema í starfsnámi sbr. 32. gr. þarf að athuga betur. Ekki er um venjulega vinnu að ræða, a.m.k. getur vart verið reiknað með því að nemendum séu að jafnaði falin regluleg störf á vinnustað þar sem gerðar eru sömu kröfur og til almennra starfsmanna fyrirtækisins. Líklega er hér verið að horfa til iðnnema og þeirrar hefðar sem er fyrir launagreiðslum í þeim geira. Hins vegar verða menn líka að muna eftir því að nú á að hugsa upp á nýtt, bjóða upp á styttri brautir á ýmsum sviðum og þá horfa e.t.v. greiðslur öðruvísi við. Í gömlu lögunum er ekki sams konar ákvæði. Þar er gert ráð fyrir því að skólanefnd hafi heimild til að gera samning við iðnmeistara, fyrirtæki eða stofnun um að annast tiltekna þætti verklegrar menntunar í samstarfi við framhaldsskóla. Einnig er gert ráð fyrir því að ráðherra setji reglugerð sem kveði á um námssamninga, réttindi og skyldur o.s.frv. Ég vildi gjarnan spyrja í framhaldi af því hvers vegna var það fyrirkomulag ekki notað og þá kannski að fá nánari skýringu á því hvernig þetta er hugsað. Ég veit að á Dalvík er nokkur reynsla fyrir starfsnámi á vinnustöðum í fiskvinnslunámi og þar hefur nemum ekki verið greitt fyrir að vera á vinnustöðum að læra vinnubrögð og á vélar undir eftirliti fagmanna í greininni enda hefur verið litið svo á að um nám væri að ræða og kennari í greininni hefur skipulagt starfsnámið og fylgt því eftir inn á vinnustaðina þannig að það yrði sem faglegast og fjölbreyttast. Ef fiskvinnslan hefði átt að greiða öllum hópum laun er ástæða til að óttast að minni alúð hefði verið lögð við kennslu og fjölbreytta þjálfun á vinnustað en nemunum frekar att út í hefðbundna færibandavinnu. Hvað með minni fyrirtæki sem eru í sérvinnslu ýmiss konar og þróunarstarfi? Það þarf að vera alveg skýrt að um nám sé að ræða en ekki varavinnuafl. Þetta er atriði sem ég hefði talið að væri full ástæða til þess að taka nánar fyrir í nefndinni og býst við að fulltrúi Þjóðvaka í menntmn., Svanfríður Jónasdóttir, muni drepa á þetta mál þar. Varðandi áherslur í skólanámi sem eru gamaldags má benda á það til upplýsingar í þessari umræðu að þær hafa ekki bara með lög að gera því að í fjárlagafrv., sem liggur fyrir þinginu núna, fá landbúnaðarskólarnir 90 millj. kr. meira í ár en sjávarútvegsskólarnir og maður veltir fyrir sér hvers konar menntastefna það er. Fullorðinsfræðsla og endurmenntunarákvæði frv. eru mjög mikilvæg, það eru greinar 33.--35. og eru þar á ferðinni mjög áhugaverðir og spennandi möguleikar. Bæði er gert ráð fyrir öldungadeildum og endurmenntunarnámskeiðum sem haldin eru í samræmi við faggreinafélög og stéttarfélög, atvinnurekendur og aðra hagsmuna- og áhugahópa. Þannig er stefnt að því að framhaldsskólarnir verði eins konar fullorðinsfræðslumiðstöðvar í héraði og að nýttur verði sá kennarakostur, aðstaða og tækjabúnaður sem er fyrir hendi. Það er afar mikilvægt að þetta gangi eftir og að þeir aðilar í landinu, sem eru með námstilboð fyrir fullorðið fólk eða þá sem lokið hafa hefðbundinni skólagöngu, noti skólana og nýti þá þekkingu sem þar er til staðar. Þetta styrkir skólana og treystir tengsl þeirra sem starfa við það umhverfi sem þeir starfa í. Það styrkir byggðir landsins. Sjútvrn. hefur t.d. um langt árabil verið með námskeið fyrir fólk sem vinnur í sjávarútvegi. Þessi námskeið hafa verið utan og ofan við allt skólastarf í landinu. Þar hafa kennarar verið fluttir á staðina án þess svo mikið sem kanna hvort sú þekking sem miðla á er til staðar á viðkomandi stað. Þetta veit ég að hefur farið í taugarnar á þeim sem hafa verið að reyna að halda úti fullorðinsfræðslu og endurmenntunartilboðum úti á landi. Verkalýðsfélögin hafa hins vegar átt ágætt samstarf við skólastofnanir og ýmis námskeið fyrir sína umbjóðendur. Varðandi reksturinn á skólanum sbr. 39. gr. tel ég að þær reglur eða það reiknilíkan sem verið er að þróa og stendur til að nota samkvæmt reglugerð til að reikna út kennslukostnað skólans sé af hinu góða. Skólarnir vita þar með á hverju þeir eiga von og á hvaða forsendum þeir geta gert áætlanir sínar út frá því. Reyndar finnst mér margt benda til þess að bæði sé stefnt að því að skólarnir geti skipulagt sig betur og eins að eftirlit með skólastarfinu geti orðið markvissara. Einföldun á brautakerfinu sbr. VII. kafla um námsskipan ásamt skýrum inntökuskilyrðum á brautir, útgáfu námskráa og aukinni námsráðgjöf ætti að auðvelda bæði nemendum og foreldrum þeirra og jafnvel stjórnmálamönnum að skilja kerfið og átta sig á þeim möguleikum sem það býr yfir og það er stór kostur. Það hve kerfið hefur verið flókið hefur orðið til þess að foreldarar hafa átt erfitt með að fylgjast með því sem börn þeirra hafa verið að fást við og þar með hefur í einhverjum tilfellum skort á það aðhald sem foreldrar hefðu viljað geta haft með námi barna sinna. Einfaldara og auðskiljalegra kerfi þar sem skilaboðin um möguleika og kröfur eru skýrari er betur til þess fallið að hjálpa foreldrum við að styðja börn sín til þroska. Auðvitað er það til bóta að sem flestir átti sig á kerfinu og geti þannig sýnt skólanum áhuga og aðhald. Það ætti líka að rjúfa þá einangrun skólanna sem fram kom í skýrslu OECD að talin væri mikið vandamál í íslensku skólakerfi

[11:38] Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um framhaldsskóla. Árið 1974 voru sett á þessum sama stað lög um grunnskóla. Þá stóðu barna- og gagnfræðaskólinn á tímamótum og almennt var talið að breytinga væri þörf. Með lögum um grunnskóla frá 1974 töldu flestir að nú væri lausn fundin fyrir grunnskólann og með setningu laganna gerðist það að nánast flestir grunnskólar landsins voru steyptir í sama mótið. Um það bil 20 árum síðar komumst við að þeirri niðurstöðu að hugmyndin gekk ekki upp. Smám saman hafði verið að molna undan hugmyndinni, fjara undan henni innan skóla þar sem einstakir skólar reyndu að brjóta sig út úr því miðstýrða viðhorfi sem á þá hafði verið lagt. Á síðasta þingi voru svo samþykkt ný lög um grunnskóla og þar með staðfest lagalega að breytinga hafði verið þörf. Ég nefni þetta í upphafi máls míns til að vekja athygli á og vara við því að heilt skólastig og þar af leiðandi margir nemendur verði steyptir í sama mótið. Það hlýtur að teljast mjög alvarlegt ef heilt skólastig hefur mistekist þegar í ljós kemur að sú allsherjarlausn og hin miðstýrða lausn hafði ekki gefið góða raun. Þess vegna fagnaði ég því sérstaklega og yfirlýsingu hæstv. menntmrh. hér og því sem segir í greinargerð með frv. á bls. 19 að stefnt skuli að því að auka sjálfstæði skólanna um ákvarðanatöku í eigin málefnum. Það er í rauninni kjarni málsins að frumkvæði komi frá skólum og í samstarfi við þá aðila sem skólarnir vinna með, þ.e. atvinnulífið. Við höfum í áratugi talað um að efla beri starfsmenntun. Sem skólamaður minnist ég þess ekki að hafa heyrt stjórnmálamenn, fulltrúa atvinnulífsins, vinnuveitenda og verkalýðshreyfingar fjalla um það á hátíðum og tyllidögum án þess að geta þess að efla beri starfsmennt. Í mínum huga er þetta orðið nánast orðaleppur vegna þess að merkingin hefur í rauninni verið afskaplega máttlaus, þar hafa verkin talað. Hvað eiga menn við þegar þeir tala um að efla beri starfsmennt? Verkin tala því að hvað inntak snertir er staða framhaldsskólans óbreytt og hefur verið óbreytt í áratugi. Þar hefur átt sér stað kerfisleg breyting, mjög jákvæð með fjölbrautakerfinu og áfangaskólum sem felur í sér stórkostlega möguleika. Hins vegar hvað inntak snertir er breytingin nánast engin. Afleiðingin er m.a. sú að sá mikli fjöldi nemenda um og yfir 90% af árgangi úr grunnskóla, sem inn fer í framhaldsskóla, stefnir á stúdentspróf. 70% þeirra stefna á stúdentspróf sem er skilgreint undirbúningur fyrir háskólanám. En það er annað sem er öllu alvarlegra. 35--40% nemenda, sem hefja nám í framhaldsskóla, gefast upp, finna sig ekki í náminu og hrökklast úr skólanum, sannfærðir um eigin getuleysi og eigin kunnáttuleysi. Ég vil líka benda á það að meiri hluti þeirra, sem komast í gegnum nálaraugað og ná blessuðu stúdentsprófinu, fer ekki í háskólanám heldur út á hinn almenna vinnumarkað. En eins og vitað er er stúdentsprófið ekki beinlínis starfsnám. Ég held að það sé mjög vel við hæfi að rifja upp ágæta sögu sem ég heyrði í sumar þegar hingað komu nokkrir bandarískir auðmenn sem höfðu sérstakt dálæti á Íslandi og vildu skoða Ísland sem valkost til fjárfestinga. Segja má að þeir hafi komið hingað í lítinn matadorleik. Þeir riðu hér víða um héruð, heimsóttu fyrirtæki og stofnanir til þess að skoða hvaða möguleikar væru og hversu fýsilegur kostur Ísland væri til fjárfestinga. Síðan settust þeir niður til þess að meta þær upplýsingar sem á þá höfðu verið bornar hérlendis. Niðurstaða þeirra varð m.a. sú að hér væri margt stórskrýtið og mikið að. Þeir bentu á að annars vegar höfðu menn bæði úr opinbera geiranum og einkageiraum haldið að þeim dýrum fallegum bæklingum með hvatningu til erlendra fjárfesta um að fjárfesta hér í stóriðju. Þeir spurðu hins vegar: Hvernig er svo menntakerfi Íslendinga? Þar fannst þeim vera dálítið mikill munur á annars vegar því sem felst í stóriðjudraumum okkar Íslendinga, sem vitaskuld eru um margt nauðsynlegir, að fá hér erlenda fjárfestingu, en svo hins vegar, hvernig er menntakerfið? Þar komust þeir að þeirri niðurstöðu sem við höfðum svo sem vitað lengi að megináherslan liggur á stúdentspróf og háskólanám. Það er og hefur verið grunntónninn og hinir erlendu gestir spyrja eðlilega í framhaldi af því: Ætlum við öllu þessu háskólafólki, þeim nemendum sem menntakerfið beinir inn í háskólanám, að vinna í stóriðjunni? Kjarni málsins er einmitt sá að hér vantar hina svokölluðu millimenntun, hún er nánast ekki til í framhaldsskólakerfi okkar. Menn þurfa því ekki að verða hissa á því að þeir nemendur, sem koma inn í framhaldsskóla, stefni að stúdentsprófi því möguleikar til annars náms eru svo afskaplega litlir. Það er þetta gamla hefðbundna iðnnám, örfáir sérskólar og síðan þar með upptalið. Hvert eiga þessir nemendur að fara? Möguleikarnir eru ekki fyrir hendi. Það má vekja athygli á því að mannfrekasta starfsgrein á Íslandi í dag eins og í nágrannaríkjum okkar er þjónusta. Hvar er nú þjónustan í framhaldsskóla okkar? Hún er ekki til, þjónustugreinar eru varla til. Við tölum mikið um að efla beri fullvinnslu sjávarafla. Með hvaða hætti ætlum við að gera það? Í hverju felst fullvinnsla sjávarafla? Hún felst m.a. í því að nota mannauðinn og mannvitið. En við sjáum það ekki í skólakerfi okkar. Sennilega er eymdin í menntakerfinu hvað mest þegar kemur að fiskvinnslunni. Við sjáum hvernig Fiskvinnsluskólinn er, hann er í nokkurs konar gjörgæslu, tilraun til að bjarga honum frá aldauða. Á örfáum stöðum hafa menn verið að reyna en fyrst og síðast hefur fiskvinnslan verið notuð sem hin mikla grýla í skólakerfinu og af foreldrum. Ef þú nennir ekki að læra, ef þú stendur þig ekki í skóla þá ferðu bara í fiskinn, með þeim afleiðingum að þjóðin sem ætlar að auka fullvinnslu á sjávarafla er orðin svo merkileg með sig að hún getur ekki og vill ekki vinna í fiski og við þurfum að flytja inn í hundraða tali útlendinga til að ganga í þau störf fyrir okkur. Ég vek athygli á, í sumum tilvikum mjög vel menntaða útlendinga. Í nýlegri skýrslu OECD um leiðir til að auka efnahagsvöxt og framleiðni í ríkjum OECD er bent á að lykilatriðið í aukinni framleiðni fyrirtækja sem undirstaða bætts efnahagslífs sé aukin og bætt starfsmenntun. Það má benda á að aðilar úr bókagerðariðnaðinum, bæði launþegar og atvinnurekendur héldu til Hollands og Belgíu síðasta sumar til að skoða hvernig bókagerðariðnaður þeirra væri í samanburði við það sem er hjá okkur. Niðurstaða þeirra var sú að þar væri umhverfið að flestu leyti það sama, kostnaður við tæki, rekstrarlegt umhverfi, skattar o.s.frv. væri allt mjög sambærilegt, en það væri einn reginmunur á og það væri hvað framlegðin og framleiðnin væri til muna lægri hér á landi. Með öðrum orðum að launakostnaðurinn væri hærri hér sem hugsanlega má rekja til þess --- það skyldi þó ekki vera --- að skortur á þessari mikilvægu millimenntun í skólakerfi okkar, sem er líklega undirstaða í bættu efnahagslífi, sé að hluta til skýringin á lágum launum. Ég þekki nokkur dæmi þess að tilraunir einstakra skóla á síðustu árum til að rífa sig út úr þessum fjötrum vanans hefur verið stöðvað. Það hefur m.a. verið stöðvað af embættismönnum í menntmrn. með þeim rökum að lagaforsendur skorti til að fara nýjar leiðir. Það hefur verið stöðvað af ýmsum hagsmunaaðilum atvinnulífsins. Allt ber þetta að sama brunni, stefnumörkun hefur vantað á þessu sviði. Það hefur fyrir vikið m.a. myndast djúp gjá á milli skóla annars vegar og atvinnulífs hins vegar og mjög hættulegur og varasamur rígur. Af sömu ástæðu hefur um árabil legið niðri námskrárvinna af hálfu menntmrn. af eðlilegum ástæðum þar sem í bígerð hefur verið að fjalla um og fara fram með frv. til laga um framhaldsskóla með breytingum á gildandi lögum. En það er afskaplega varasamt að námskrárvinna skuli liggja niðri jafnlengi og raun ber vitni. Af öllu þessu má ljóst vera að málið þolir afskaplega litla bið. Frv. hefur verið nokkuð lengi í fæðingu eins og fram kom í máli hæstv. menntmrh. en ég tel að með þeim breytingum sem orðið hafa geti náðst þverpólitísk sátt um þetta mikilvæga frv. Vitaskuld munu verða gerðar einhverjar breytingar á stöku atriðum í afgreiðslu þingsins en í meginatriðum tel ég að það eigi að geta náðst þverpólitísk samstaða um þetta mikilvæga mál. Hér er í sjálfu sér ekki um neina stórbyltingu að ræða frá gildandi lögum um framhaldsskóla heldur fyrst og fremst stefnumörkun þar sem stefnan er tekin á starfsmenntun með mun ákveðnari hætti en í gildandi lögum. Ég fagna enn og aftur þeirri yfirlýsingu hæstv. menntmrh. að frumkvæðið geti og skuli koma frá einstökum skólum innan ramma námskrárinnar. Ég veit að nokkrir framhaldsskólar bíða eftir lagasetningunni til þess að geta hrint í framkvæmd þeim hugmyndum sem hafa verið þróaðar innan þessa skóla og þær hugmyndir lúta einmitt að verulega aukinni starfsmenntun. Það er mikilvægt að þátttaka atvinnulífsins sé bein í samstarfi skólanna við uppbyggingu starfsmenntunar. Það er mikilvægt að frumkvæðið komi frá skólunum og atvinnulífinu á hverjum stað, frá því baklandi sem hver skóli þjónar. Eins og hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir benti á virðist vera nokkuð flókið kerfi um starfsmenntun í frv. Ég vara við því að horfa á það kerfi frá menntmrh. og niður eins og hv. þm. orðaði það. Ég held að við eigum einmitt að horfa á þetta kerfi frá skólunum, byrja að neðan, hjá grasrótinni ef svo má til orðs taka því þaðan á frumkvæðið að koma og berast upp eftir píramítanum. Frumkvæðið á og mun koma, trúi ég, frá skólum og atvinnulífi. Það eru einmitt 16. og 17. gr. sem tákna þetta svigrúm, þær tákna sjálfstæði skólanna, frumkvæði heimamanna, skóla og atvinnulífs en ekki bara skólanna. Ég vek einnig sérstaklega athygli á 35. gr. um fræðslumiðstöðvar heimamanna. Þar er stigið mjög mikilvægt og jákvætt skref þar sem segja má að felld séu saman í eina sæng atvinnulíf og skóli. Þar tel ég að sé verið á raunhæfan hátt að brúa hina illræmdu gjá á milli skóla og atvinnulífs. Það er þaðan, ekki bara í menntun fyrir framhaldsskólann, heldur ekki síður í hinni mikilvægu endurmenntun sem frumkvæðið að breytingum á að koma. Þetta er meginatriðið að mínu mati í þessu frv. Það er þessi stefnumörkun. Mig langar aðeins í lokin að víkja að nokkrum atriðum sem hv. þm. hafa nefnt. Ég vil í fyrsta lagi segja það um samræmdu prófin að ég skil ugg hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur um framkvæmd samræmdra prófa. Í mínum huga er ekki verið að ræða um samræmd próf með sama hætti og við þekkjum í grunnskólanum í dag þar sem þau eru beinlínis bundin við brautskráningu. Samræmd próf geta verið með ýmsum hætti og eru nauðsynleg. Í mínum huga eru enn mikilvægari samræmd könnunarpróf sem lögð eru fyrir alla skóla þannig að þeir fái svo til baka niðurstöður miðaðar við landsmeðaltal og geta notað þær niðurstöður í sjálfsgagnrýni sína og í matinu á skólastarfi. Varðandi fornámið tel ég ekki nokkurn vafa miðað við þá reynslu sem gefist hefur í nokkrum skólum, t.d. Menntaskólanum í Kópavogi og Fjölbrautaskóla Suðurnesja, að fornámsnemendur eigi að fylgja jafnöldrum sínum í stað þess að sitja enn eitt ár í grunnskóla, í þeim sama grunnskóla og þeim hefur vegnað illa. Það er þá ástæðan fyrir því að þeir eru skilgreindir fornámsnemendur. Það er mikilvægt fyrir þessa nemendur að geta fylgt félagsskapnum og geta skipt um umhverfi og rifið sig frá því umhverfi sem þeim hefur ekki vegnað vel í og tekist á við vel skipulagt heilsársfornám með jafnöldrum sínum. Ég óttast ekki, miðað við reynslu úr fjölbrautaskólum þar sem nemendur eru á ólíkum brautum, að þessir nemendur muni verða fyrir aðkasti, þeir munu einfaldlega falla inn í hið fjölbreytta úrval sem er innan fjölbrautaskóla. Ég vil jafnframt vara við því að tala um hið dýra starfsnám. Ef við tölum um að starfsnám sé endilega svo dýrt þá byggir það á þessari föstu gömlu hugmynd okkar að starfsnám sé hið gamla iðnnám. Þá erum við að hugsa í rennibekkjum og dýrum tækjum af þeim toga. Við erum núna að tala um starfsnám á öllum sviðum. Ég nefndi fyrr í námi mínu að þjónusta væri fjárfrekasta atvinnugrein á Íslandi og í þeirri undirbúningsvinnu sem unnin hefur verið í nokkrum skólum er einmitt gert ráð fyrir að starfsnámið sé eðlilegur þáttur og þar er ekki verið að tala um dýra fjárfestingu í tækjum. Ég minni jafnframt á það sem stendur hér í frv.: ,,samspil skóla og atvinnulífs um starfsþjálfun``. En það er líka mjög dýrt að 35--40% nemenda í dag skuli gefast upp í námi. Það er líka mjög dýrt. Varðandi skólanefndirnar er ég þeirrar skoðunar að skólum, sjálfstæðum skólum eins og öðrum fyrirtækjum, sé nauðsynlegt að hafa stjórn. Ég vara við því að lítið sé gert úr áhrifum kennara og nemenda. Það kemur fram í þessu frv. svipað og er í dag um að öll innri mál um þróun innra starfs skólans koma kennarar að með mjög markvissum og áhrifamiklum hætti þar sem eru skólaráðin. Hins vegar er eðlilegt að mínu mati að yfirstjórn skólanna, skipuð fulltrúum sveitarfélaga og atvinnulífs, sé ekki úr röðum skólamanna sjálfra, þeirra sem starfa. En áhrif skólamanna eru veruleg innan skólanna og bendi ég jafnframt á eins og tíðkaðist áður að kennarar og nemendur sátu skólanefndarfundi með málfrelsi og tillögurétt og höfðu mikið til mála að leggja og á þeim var gjarnan mikið mark tekið. Að lokum, herra forseti, vil ég hvetja til þess og trúi því að um þetta frv. náist þverpólitísk samstaða. Ég tel að málið þoli ekki mikla bið. Ég óska þess mjög að það komist hratt í gegnum þingið. Hér hefur verið mörkuð stefna í átt til aukinnar starfsmenntunar. Námskrárvinnan er öll eftir. Hún fer væntanlega ekki af stað fyrr en frv. hefur orðið að lögum og ég segi enn og aftur: Frumkvæðið á og mun samkvæmt frv. koma frá skólunum í samstarfi við atvinnulífið þar sem skóli og atvinnulíf fara saman hönd í hönd. Þaðan kemur frumkvæðið, það er það sem atvinnulíf okkar og efnahagur þurfa á að halda.

[12:00] Virðulegi forseti. Undirstaða alls skólastarfs er skýr markmiðssetning. Uppeldis- og menntunarmarkmið framhaldsskólans þurfa að endurspeglast í námsskipulagi framhaldsskólastigsins, námskrá framhaldsskólans, skólanámskrá, starfsháttum einstakra skóla og starfi kennara með nemendum. Fyrstu skrefin í nauðsynlegri stefnumótun fyrir framhaldsskólastigið hafa þegar verið stigin með vinnu við það frv. sem hér er til umfjöllunar en mikil vinna er fyrir höndum hjá þeim aðilum sem fá það hlutverk að vinna að áframhaldandi mótun og uppbyggingu þess. Það hlýtur að vera kappsmál þjóðinni allri að framhaldsskólinn festist ekki í fortíðinni heldur takist á við breyttar þjóðfélagsaðstæður. Í framhaldsskólana sækir hópur ólíkra nemenda hvað varðar undirbúning, þroska, áhugasvið og námsgetu. Talsvert skortir á að skólarnir geti sinnt margvíslegum þörfum þessa hóps. Gildandi lög gera ráð fyrir að hver sá sem lýkur grunnskólanámi eigi rétt á skólavist á framhaldsskólastigi. Þetta lagaákvæði hefur af yfirvöldum menntamála verið túlkað á þann veg að nemendur eigi rétt á að hefja hvaða nám sem er í framhaldsskólanum, án tillits til undirbúnings og árangurs í grunnskóla. Afleiðing þessarar stefnu er sú að margir nemendur eru lengi að finna sér nám við hæfi eða flosna upp frá námi. Stúdentsprófsbrautir hafa um langt skeið haft mest aðdráttarafl í hugum nemenda og foreldra. En því miður vegnar mörgum nemendum illa í námi á þeim brautum. Námstími þessara nemenda er oft lengri en námskrá gerir ráð fyrir og margir hætta námi ár hvert án skilgreindra námsloka. Almennt menntunarhlutverk framhaldsskólans verður að efla og framhaldsskólinn þarf á markvissan hátt að stuðla að því að dýpka skilning nemenda á sjálfum sér og samfélaginu, svo sem sögulegum forsendum, atvinnuháttum, menningu og listum, náttúru og umhverfisvernd, stöðu Íslands í alþjóðlegu samstarfi, samskiptum, samvinnu, fjölskylduábyrgð og einstaklingsskyldum. Ég vík örfáum orðum að aga í tengslum við framhaldsskólafrumvarpið. Í íslensku samfélagi ríkir meira aga- og aðhaldsleysi en víða í nágrannalöndum. Í framhaldsskólum endurspeglast aðhaldsleysi m.a. í lélegri skólasókn og miklu brottfalli og flutning nemenda á milli skóla samfara tiltölulega lágu útskriftarhlutfalli. Skólar eru í eðli sínu íhaldssamar stofnanir og hlutverk framhaldsskóla er m.a. að vera ákveðin kjölfesta í lífi uppvaxandi kynslóðar. Framhaldsskólar þurfa að beita öllum tiltækum ráðum til að styðja við nemendur og halda þeim að námi þann tíma sem þeir eru skráðir í skólann. Nám í framhaldsskóla leggur mikla ábyrgð á herðar nemendum, mun meira en þeir eiga að venjast í grunnskóla. Nemendum stendur til boða ráðgjöf frá yfirstjórn skólanna, námsráðgjöfum og umsjónarkennurum en endanleg ákvörðun um námsval er í höndum þeirra sjálfra. Það er brýnt að auka stuðning við framhaldsskólanema til muna og á margvíslegan hátt, m.a. með því að efla hlutverk umsjónarkennara. Sérhver framhaldsskólakennari þarf að taka ábyrgan þátt í að veita framhaldsskólanemum nauðsynlegt aðhald og stuðning í námi. Skipuleggja þarf vinnutíma framhaldsskólanema betur þannig að þeir njóti leiðsagnar og handleiðslu kennara í lengri tíma árlega og vinnuálagi á nemendur verður að jafna betur yfir allan starfstíma skólans. Nokkrar breytingar hafa verið gerðar á framhaldsskólafrumvarpinu frá því að það var lagt fram á þinginu sl. vetur. Ráðherra hefur þegar gert grein fyrir þeim breytingum svo að ég mun ekki fara nánar yfir þær. En helstu einkenni frv. eru: Skýr stefna um markmið, skipulag og framkvæmd náms. Aukin fjölbreytni í námsframboði þar sem uppbygging öflugs starfsnáms er forgangsverkefni. Bætt tengsl skóla og samfélags, t.d. með upplýsingamiðlun til almennings um skólastarf og árangur þess. Einnig vil ég nefna aðild fulltrúa atvinnulífs að stefnumótun, stjórnun og framkvæmd starfsnáms. Aukið sjálfstæði skóla og öflugra innra starf þar sem lykilhugtökin eru gæðastjórnun og skólanámskrá. Fjölgun kennsludaga, samræmd lokapróf í tilteknum greinum, reglubundið mat á árangri skólastarfs jafnt einstakra skóla sem einstakra námsgreina eða námsþátta á landsvísu. Markvisst rannsókna- og þróunarstarf. Frá því að framhaldsskólafrv. var fyrst lagt fram til kynningar á útmánuðum 1994 hafa verið gerðar á því nokkrar breytingar. Veigamest þeirra er eflaust sú breyting sem gerð var er frv. var lagt fram í fyrrahaust þegar fallið var frá fyrirhugaðri lengingu skólaársins úr níu mánuðum í tíu og lágmarksfjöldi kennsludaga var færður úr 160 í 150 daga. Ég verð að játa að ég sé mjög mikið eftir þessum tillögum úr frv. Líta ber á menntakerfi okkar sem hluta af alþjóðlegri heild. Gildir það jafnt um innihald og árangur skólastarfsins. Ef nemendur annarra þjóða hafa fengið nægan undirbúning til framhaldsnáms við 18 eða 19 ára aldur er full ástæða fyrir okkur að endurskoða þá stefnu að halda nemendum í framhaldsskólum fram að tvítugu. Þar með yrði almennur rammi um grunn- og framhaldsskólann hérlendis ekki verulega frábrugðinn því sem gerist annars staðar. Einnig ber að líta til þess að sérhæft nám færist nú í auknum mæli yfir á háskólastig hér á landi sem annars staðar. Með því að stytta framhaldsskólann um eitt ár með lengingu skólaárs, betri nýtingu tíma og fjölgun skóladaga, mætti flýta því að nemendur geti tekist á við markvissan starfsundirbúning að loknu framhaldsskólanámi. Frekari rök fyrir styttingu framhaldsskólans er að finna í skýrslu nefndar um mótun menntastefnu. Í mínum huga horfir sú breyting til framfara og framtíðar og ég tel raunar að líklegt sé að í náinni framtíð komist menn að þeirri niðurstöðu að stíga beri þetta skref. Hér á landi ljúka u.þ.b. 35% árgangs stúdentsprófi en aðeins u.þ.b. 10% útskrifast af starfsnámsbrautum framhaldsskólanna. Ástæður eru margvíslegar. Líklega vegur sú staðreynd mikið að íslenskt atvinnulíf hefur fram til þessa lagt lítið upp úr sérhæfðum starfsundirbúningi við ráðningar starfsmanna enda ekki verið kostur á margvíslegum starfsundirbúningi innan skólakerfisins. Íslenska skólakerfið stendur frammi fyrir miklum vanda. Einkum hvað varðar þá ofuráherslu sem lögð er á bóknám og á sér að nokkru leyti sögulegar skýringar. Hjá öðrum þjóðum er lögð megináhersla á uppbyggingu svokallaðrar millimenntunar og almennt er talið að það sem helst auki á framleiðni og afköst í þjóðfélagi sé öflugt kerfi starfsmenntunar á framhaldsskólastigi. Krafa til menntakerfis vestrænna þjóða er að engin ung manneskja fari út úr skólakerfinu án þess að hafa lokið skilgreindu námi. Jafnvægi milli sérhæfingaleiða á framhalds- og háskólastigi er mikilvæg forsenda þess að tryggja félagslegan stöðugleika samfélagsins. Öllum þarf að standa til boða möguleikinn á sérhæfðu námi, ekki eingöngu þeim sem hafa hæfileika til að stunda háskólanám. Mikilvægi framhaldsskólastigsins verður seint ofmetið. Gildir það bæði fyrir almenna menntun þjóðfélagsþegnanna og hina sérhæfðu menntun til undirbúnings fólks til þátttöku í atvinnulífi eða til áframhaldandi náms. Á þetta þríþætta hlutverk framhaldsskólans er lögð megináhersla í framhaldsskólafrv. Í grunn- og framhaldsskólalögum er lagður sá menntunargrunnur sem hver einstaklingur byggir á allt sitt líf. Þess vegna þarf íslensk þjóð að leggja mikinn metnað og vinnu í að skilgreina og skipuleggja grunn- og framhaldsskólanámið. Með nýjum grunnskólalögum og því frv. sem hér er til umræðu hafa verið stigin stór framfaraskref í þessum efnum. Enn er mikil vinna eftir við nánari útfærslur, einkanlega námskrárgerð og uppbyggingu starfsnáms. Það er langtímaverkefni að þróa flókið kerfi starfsnáms á framhaldsskólastigi á þeim veika grunni sem við byggjum á í dag. Þar gilda engar töfralausnir. Upphafið að þeirri þróun er opin og hreinskilin umræða um það hvert skal stefna. Ég nefni það sérstaklega að ýmsar tilraunir kunna að vísa okkur veginn. Tilraun um breytt nám í bókiðngreinum er fyrsta tilraun hér á landi til að leiða saman í skólastarfi fulltrúa atvinnulífs og skóla þannig að báðir aðilar beri sameiginlega ábyrgð á námi nemenda. Námið hefur verið endurskipulagt. Námstími nemenda skiptist með reglulegum hætti milli skólanáms og vinnustaðanáms. Áhersla er lögð á gagnkvæmt eftirlit skóla og vinnustaða með námsframvindu nemenda og gerðar eru tilraunir með breytta starfshætti í kennslunni. Endurmenntun kennara og ráðgjöf við þá er hluti af verkefninu og m.a. fólst endurmenntun þeirra í því að starfa tiltekinn tíma úti í fyrirtækjunum. Þannig er stefnt að því að auka tengsl atvinnulífs og skóla, bæði í stjórnun verkefnisins og samskiptum skóla og fyrirtækja í gegnum nemendur, kennara og leiðbeinendur í fyrirtækjum. Einnig vil ég nefna aðra tilraun um breytt fyrirkomulag starfsnáms sem er fyrirhuguð fræðslumiðstöð bílgreina sem á að vera hluti af hinum nýja framhaldsskóla í Borgarholti. Þar er ætlunin að fulltrúar atvinnulífs hafi mun meira um skipulag og stjórnun að segja en tíðkast hefur í skólakerfinu til þessa og að þeir muni í samráði við fulltrúa hins opinbera stjórna deildinni og skipuleggja starf hennar. Það er líka stefnt að því að grunn- og endurmenntun sé á sama stað þannig að þekking og tækjabúnaður nýtist fyrir alla nemendur á þessu sviði hvort heldur eru byrjendur eða þrautreyndir sérfræðingar. Vonir standa til að með þessu fyrirkomulagi megi tryggja að nýjungar í faginu komist eins skjótt og auðið er inn í grunnnám nemenda. Ég vil gera að umtalsefni helstu áherslusvið fyrir nýtt starfsnám. Auðvitað mætti nefna mjög margt og sumt af því hefur þegar komið fram í umræðunum, en ég nefni t.d. umönnunarstörf, þ.e. umönnun barna, aldraðra og sjúkra, störf í sjávarútvegi, matvælaframleiðslu og þar má nefna fullvinnslu sjávarafla, lagmetis, drykkjarvöru- og sælgætisiðnað, ferðaþjónustu, nám fyrir verslunarfólk, nám fyrir fólk í verksmiðjuiðnaði og vöruframleiðslu og svo mætti lengi telja. Ég vil sérstaklega svara vangaveltum Kristínar Ástgeirsdóttur um það að í frv. sé sérstök áhersla á starfsnám í iðngreinum. Það er mikill misskilningur. Þvert á móti er í frv. verið að leggja áherslu á allt starfsnám, bæði stutt og langt og sérstök áhersla er lögð á stuttar námsbrautir. Náið samráð við aðila vinnumarkaðarins um stefnu og framkvæmdir er skilyrði þess að samstaða náist um starfsnám á framhaldsskólastigi. Við frumvarpsvinnuna var tekið að nokkru leyti mið af starfsmenntakerfum Dana og Þjóðverja en gæði og skipulag starfsmenntunar í þessum löndum nýtur mikillar athygli og viðurkenningar á alþjóðavettvangi. Það er nauðsynlegt og brýnt að hefja nú þegar vinnu við námsbrautir á tilteknum sviðum í náinni samvinnu við samtök atvinnurekenda og launþega og ég legg áherslu á að ekki verði hafist handa um skipulagningu og framkvæmd nýs náms fyrr en fyrir liggur mat á forsendum fyrir starfrækslu nýrrar námsbrautar og þar með talið samkomulag aðila vinnumarkaðar um viðurkenningu námsins. Ég vík örfáum orðum að gæðastjórnun í skólum en það sem mestu ræður um árangur skólastarfsins, burt séð frá mismunandi einstaklingum, eru stjórnunarhættir, fagmennska kennara, stefnumörkun og heildarskipulag skólastarfsins, svo og sá andi sem ríkir í skólanum. Lagt er til að í hverjum skóla verði teknar upp aðferðir til að meta skólastarfið þar sem m.a. verður lagt mat á kennslu og stjórnunarhætti, samskipti innan skólans og tengsl við aðila utan skólans. Slíkar aðferðir eru ekki nýjar af nálinni því að í meira en áratug hefur á alþjóðavettvangi verið lagt út af aðferðum altækrar gæðastjórnunar í skólaumbótum. Á fimm ára fresti verða síðan sjálfsmatsaðferðir skólans metnar af utanaðkomandi aðila. Mat á skólakerfinu og einstökum þáttum þess verði eflt á næstu árum til að afla áreiðanlegra upplýsinga um þætti eins og gæðastjórnun skóla, námsárangur og námsferil nemenda, kennsluhætti og áhrif þeirra á námsárangur, samskipti í skólum og tengsl heimila og skóla. Með því að beina sjónum að ýmsum þáttum í innra starfi skólanna fæst heildarmynd af skólastarfinu eins og það er á hverjum tíma. Að síðustu vík ég nokkrum orðum að kennarastarfinu og kennaramenntuninni. Fyrirsjáanlegt er að kröfur til kennarastarfsins munu aukast verulega á komandi árum samfara stóraukinni þekkingu á eðli náms og kennslu, víðtækri þróun á sviði fjarskipta og tæknimiðla ýmiss konar og auknum samskiptum þjóða í milli. Grunnmenntun kennara þarf að taka mið af breyttum tímum, m.a. hvað varðar hlutverk kennara og endurmenntun sem þarf að vera fastur liður í starfi hvers kennara. Aukin samvinna kennara, kröfur um staðgóða þekkingu í kennslugreinum, svo og almennri og greinabundinni kennslufræði, kröfur um færni í verkstjórn og almennum samskiptum við aðila innan og utan skólans og ótal margt fleira eru atriði sem taka þarf á varðandi grunnmenntun kennara. Hluti af ábyrgðarskyldu fræðsluyfirvalda gagnvart almenningi er að tryggja að til kennslu veljist einungis hæfir einstaklingar. Í þessu efni er ábyrgð kennaramenntunarstofnana mikil. Eitt af einkennum kennarastarfsins fram að þessu hefur verið einangrun kennarans í starfi. Þetta er að breytast og með tillögum um gerð skólanámskrár og að skólar skuli innleiða aðferðir til að meta innra starf sitt er lögð áhersla á aukna samvinnu alls starfsfólks skólans. Engu að síður er það staðreynd að í kennslunni sjálfri, skipulagningu hennar og mati á árangri í daglegu starfi reynir umfram allt á kennarann sem einstakling. Kennsla sem sinnt er af kostgæfni er krefjandi starf, eins konar list. Kennarinn þarf að gefa sig að kennslunni af heilum hug ef starfið á að bera árangur og takast á að tendra áhuga nemenda. Kennarinn þarfnast með reglubundnum hætti faglegrar og andlegrar endurnýjunar. Af þessum sökum, svo og þeirri staðreynd að þekking í nútímaþjóðfélagi vex óðfluga er afar brýnt að allir starfandi kennarar stundi fjölbreytilega endurmenntun til að viðhalda þekkingu sinni og starfshæfni. Gefa þarf kennurum hvar sem þeir starfa kost á að fylgjast með fræðilegri umræðu um menntamál og nýjungar á kennslusviði sínu. Ennig verður að tryggja kennurum aðgang að margs konar endurmenntunarnámskeiðum. Með kröfunni um aukin tengsl skóla og samfélags standa kennarar frammi fyrir því að veita upplýsingar um eigið starf, m.a. í samræmi við aðila utan skólans, svo sem foreldra og aðila atvinnulífs. Á þeim vettvangi skapast aukið tækifæri til að kynna almenningi fagleg sjónarmið í kennslu og afla kennarastarfinu aukinnar virðingar. Þegar krafist er skilnings samfélagsins á mikilvægi kennarastarfsins verða kennarar einnig að vera reiðubúnir að gangast undir það að aðilar utan skólans leggi mat á störf þeirra. Kennslan og árangur hennar skiptir verulegu máli fyrir fjölda fólks í þjóðfélaginu og slíkt leiðir af sér auknar kröfur um ábyrgðarskyldu skóla og fræðsluyfirvalda. Æ fleiri þjóðir eru að vakna til vitundar um mikilvægi þess að til kennslu veljist karlar og konur úr röðum hæfustu einstaklinga þjóðfélagsins. Ný grunnskólalög og frv. til laga um framhaldsskóla miða að því að efla og styrkja skólastarf á Íslandi. Aðeins með samstilltu átaki kennara og fræðsluyfirvalda verður hægt að tryggja þeim breytingum sem ný lagasetning um þessi skólastig gerir ráð fyrir farsæla höfn. Ég þakka góðar og málefnalegar umræður um þetta mikilvæga mál sem hér er á dagskrá og vænti mikils af samstarfi nefndarmanna í menntmn. um málið.

[12:19] Hæstv. forseti. Vegna orða hv. síðasta ræðumanns um ummæli mín varðandi starfsnámið nefndi ég einmitt það að óljóst væri hvað átt væri við í frv. með starfsnámi og ég varaði við því að menn horfðu á það í þröngum skilningi eins og mér hefur fundist vera gert í umræðum á undanförnum árum. Ég var ekki að segja að það væri í frv. Það er mjög opið í frv. og einmitt þess vegna spurði ég hvað væri átt við og hvað fælist í þessu. Ég fagna því ef þeir sem unnu þetta frv. á lokastigi hafa þennan breiða skilning vegna þess að það er virkilega þörf á því. En ég spyr jafnframt hvað atvinnulífið vill. Hvað er atvinnulífið reiðubúið til þess að gera í þessum efnum? Ég minni á rannsókn Gerðar G. Óskarsdóttur þar sem hún spurði mjög marga atvinnurekendur og gerði könnun á viðhorfum atvinnurekenda og þar kom fram þessi sláandi niðurstaða að þeir virtust meta menntun ákaflega lítils. Það er vert að velta því fyrir sér hvaða afstaða er ríkjandi í atvinnulífinu. Hvernig stendur á því að atvinnulífið hefur ekki beitt sér miklu meira í þeim efnum að mennta vinnuaflið þegar menn vita það að betur menntað vinnuafl eykur framleiðni og bætir vinnuumhverfi? Bent hefur verið á að það sé kannski besta leiðin til þess að bæta efnahagsástand hér á landi og að auka afköstin í atvinnulífinu að mennta vinnuaflið. En ef skilninginn skortir hjá þeim sem stjórna atvinnulífinu, þá spyr ég bara: Ætlum við að fyrirskipa atvinnulífinu eða hvernig á þessi samvinna við atvinnulífið að fara fram? Það er mjög mikilvægt að átta sig á því. Hver er vilji þeirra sem reka fyrirtækin?

[12:22] Herra forseti. Þetta frv. byggir á ýmsum jákvæðum markmiðum um tilgang og þróun skólastarfs sem ég held að sé nú ekki mikill ágreiningur um í íslensku samfélagi og flestir hafa á undanförnum árum verið sammála um að það væri æskilegt að gera breytingar eða ná fram þróun sem til að mynda fæli í sér nánari tengsl atvinnulífs og menntunar og samfélagsins í heild og skólanna eða menntastofnananna. Það er frekar að ágreiningur komi upp um leiðir að því marki og svo er kannski spurning hvort stefnan sem tekin er í hinum einstöku efnisgreinum frv. er allaf í samræmi við hin fögru fyrirheit og háleitu markmið. Ég tel ýmislegt mjög jákvætt í markmiðssetningu frv. og ýmsar einstakar efnisbreytingar eru þar að mínu mati tvímælalaust til góða. Ég get nefnt sem dæmi það ákvæði að afnema æviráðningu skólameistara. Ég tel tímaskekkju að hafa slíkt í lögum og þó fyrr hefði verið mætti það falla út að mínu mati. Ég held að það markmið sem sagt er vera eitt af meginatriðum frv. að auka sjálfstæði skólanna sé líka gott og gilt og um það séu menn flestir sammála. Spurningin er hins vegar sú, felst það í þessu frv.? Er það svo í reynd? Ég held að það sé nauðsynlegt að fara aðeins yfir það því að mörg einstök efnisatriði og breytingar í frv. virðast fela í sér hið gagnstæða og ég mun víkja að því nánar. Varðandi það að orðið sé mjög brýnt að breyta grunnskólalögunum gæti ég tekið undir með hv. 7. þm. Reykn., Hjálmari Árnasyni, um að það er brýnt að taka á ýmsum undirliggjandi og djúpstæðum vandamálum í menntakerfi okkar og ekki síst á framhaldsskólastiginu. En ég er ekki viss um að það geri það sjálfkrafa jafnbrýnt að afgreiða þetta frv. og ég er heldur ekki viss um að breytingarnar sem í því felast í sjálfu sér séu jafnöruggur vegvísir til þess að ná fram breytingum og til að mynda að hækka gengi verkmenntunar eða starfsmenntunar í þjóðfélaginu. Ég óttast því miður að það sé við að glíma miklu djúpstæðari og undirliggjandi vanda sem við náum ekki að breyta með þessu, því miður og þar á ég fyrst og fremst við hugarfarið. Ég held að það sé því miður þannig að á Íslandi sé rótgróin oftrú á bóknámi og langskólanámi á hinu bóklega sviði sem lýsir sér í dýrkun á menntagráðum á því sviði, stúdentsprófum og háskólaprófum, og jafnvel úr þessum ræðustól monta menn sig af því öðru fremur að vera doktorar frá Bretlandi eða eitthvað annað sem er ekki sjálfkrafa trygging fyrir því að menn séu snillingar og óskeikulir. Það er þessi undirliggjandi oftrú á þessum þætti náms en skortur á skilningi og trú á því að hitt sé jafngilt, að mennta sig til starfsnáms. Þetta frv., herra forseti, er í grunninn afrakstur á starfi nefndar, svonefndrar 18 manna nefndar eða sem stundum var kölluð 17+1 nefndin af því að sá orðrómur gekk að í henni væru 17 sjálfstæðismenn og einn krati og þannig væri nafnið til komið. Aðrir sögðu að þetta væri af því að 17 menn í nefndinni væru af suðvesturhorninu en einn af landsbyggðinni og má vera að hvort tveggja hafi verið rétt. Þessi nefnd var ólánlega samansett og ég held að þess sjáist enn nokkur merki í frv. þó að þar hafi ýmsu verið vikið til betri vegar og þá á ég ekki síður við þá endurskoðun sem fram hefur farið á því í sumar en annað. En samt er það nú svo að hér er a.m.k. annar stjórnarflokkurinn, hv. framsóknarmenn, að skrifa upp á í grófum dráttum afrakstur þessara 17+1 nefndar, 17 sjálfstæðismanna og eins krata. Er það nokkuð merkilegt framlag af hálfu Framsfl. að bera það efni þannig inn í þingið. Ég vil gera athugasemdir við nokkra efnisþætti og þá kannski ekki síður þann anda sem manni virðist þar vera á ferðinni og tek þetta ekki endilega í sömu röð og það er sett fram í frv. Í fyrsta lagi vil ég staldra aðeins við þau ákvæði sem lúta að upptöku inntökuskilyrða í framhaldsskólana og fornám fyrir þá sem fullnægja ekki settum inntökuskilyrðum á einstakar brautir og um það fjallað í 15. gr. Ég set spurningarmerki við þessa breytingu. Í 1. mgr. 15. gr. er sagt að allir sem lokið hafa grunnskólanámi eða hlotið jafngilda undirstöðumenntun skuli eiga kost á að hefja nám í framhaldsskóla. En svo er fjallað um það að inn á einstakar námsbrautir skuli koma inntökuskilyrði og það er enn fremur sagt að sú heimild, sem hefur verið í lögum fyrir nemendur 18 ára og eldri til þess að hefja fortakslaust án skilyrða nám í framhaldsskóla, skuli einnig þrengd með því að þar er skotið inn orðunum ,,að undangengnu mati``. Í greininni segir: ,,Heimilt er skólameistara, að undangengnu mati, að veita nemanda sem orðinn er 18 ára gamall inngöngu á einstaka námsbrautir`` o.s.frv. Ég fæ ekki betur séð en þetta gæti orðið þannig í reynd, ef yfirvöld menntamála á einhverjum tíma samþykkja þá framkvæmd af hálfu einstakra framhaldsskóla, að allir inngöngumöguleikar í framhaldsskóla verði bundnir inntökuskilyrðum. Ef hvoru tveggja yrði nú í framkvæmdinni þannig, það yrðu inntökuskilyrði inn á allar námsbrautir viðkomandi framhaldsskóla, mismunandi að vísu eins og hér er samkvæmt orðanna hljóðan mögulegt að hafa það eftir því hvaða námsbrautir eiga í hlut og matið mundi í reynd koma þannig út gagnvart nemendum 18 ára og eldri að þeir yrðu að uppfylla einhver tiltekin skilyrði. Hvað er þá eftir? Það sem er eftir af hinum sjálfstæða rétti í 15. mgr. sömu greinar er bara það að fá að setjast inn í fornámið. Þetta atriði tel ég vera stórpólitískt og skólapólitískt mál sem þurfi að ræða og athuga mjög vel. Viljum við fara inn á þessa braut með þetta fortakslausum hætti ef þetta yrði framkvæmdin eða er þarna eitthvað annað á ferðinni? Ég trúi því ekki að það sé ætlun manna að innleiða inntökupróf eða inntökuskilyrði almennt í framhaldsskólakerfinu á Íslandi, ég trúi því ekki að við séum á þeirri braut eða því spori. Svo vil ég líka spyrja um annað atriði: Er það hugsun manna að í reynd verði þarna um, eins og ætla mætti samkvæmt orðanna hljóðan, mismunandi inntökuskilyrði eftir námsbrautum að ræða í sama skólanum og hvað er þá verið að gera? Er þá verið að búa til sérstakar tossanámsbrautir eða hvað? Hvaða einkunn er verið að gefa t.d. þeim námsbrautum sem mundu setja sér lægstu kröfurnar í viðkomandi skóla? Hver vill sitja uppi með þær? Eða hvernig er þetta hugsað í reynd? Yrðu þessi inntökuskilyrði mjög mismunandi milli skóla o.s.frv.? Nú getur ráðuneytið að vísu haft áhrif á þetta samkvæmt reglugerðinni en mér finnst orðalagið bjóða upp á vangaveltur um þessa hluti. Þá er nauðsynlegt að fyrir liggi hvaða stefnu menn eru þarna með á bak við. Hver er hugsun yfirvalda menntamála varðandi framkvæmdina? Herra forseti. Satt að segja fellur mér fellur þessi inntökuskilyrðaprófaandi ekki mjög vel. Mér finnst hann heldur andstæður þeirri hugsun og lífsskoðun minni að það beri að reyna að stuðla að aukinni menntun og auknum þroska alhliða eftir því sem kostur er í samfélaginu og viðleitnin ætti að vera frekar í þá átt að styðja það og ýta undir það en hitt að fara að innleiða hamlandi skilyrði. Menn geta haldið fallegar ræður um að fólk álpist inn í framhaldsskóla og viti ekki hvað það eigi þar við sig að gera og verði utan garðs og allt þetta. En ætli þess fólks gæti ekki beðið vandamál annars staðar á lífsleiðinni og er einhver sönnun fólgin í því að segja þetta? Gæti vegur þeirra ekki orðið enn verri ef leið þeirra hefði legið annað alveg fram hjá skólakerfinu? Það verður þá a.m.k. held ég að sýna sig að einhver önnur úrræði, sem bjóði þeim bestu mögulegar þroskabrautir í lífinu miðað við hæfileika þeirra, séu í boði. Í 41. gr. er fjallað um einkaskólana og sjálfsagt breytir það ekki miklu frá því sem verið hefur nema ef vera skyldi að þarna blundi á bak við löngun einhverra til að koma á eiginlegum einkaskólum fyrir betrimannabörn eins og hefði kannski verið sagt á hinni öldinni. Það væri gaman að vita hvort þarna er eitthvað meira á ferðinni en orðalag af þessu tagi. Herra forseti. Þá vík ég aðeins að 6. gr. um skólanefndirnar. Það kemur inn á atriði sem ég ætla að ræða betur síðar og það er þetta með sjálfstæði skólanna. Ég get ómögulega túlkað þessa breytingu sem spor í þá átt að auka sjálfstæði skólanna. Ég get heldur ekki túlkað þetta sem spor í þá átt að auka atvinnulýðræði í landinu eða tengja betur saman þá aðila sem þarna eiga að vera að störfum í skólunum, nemendur, kennara, skólastjórnendur og yfirvöld þessara mála, eða rekstraraðila skólanna, sveitarfélögin og ríkið. Hver eru rökin önnur en þau sem þarna koma fram fyrir því að henda fulltrúum nemenda og kennara út úr skólanefndunum? Ég tek það ekki fullgilt að þarna geti orðið einhverjir hagsmunaárekstrar í því formi að einn fulltrúi af t.d. sjö, ef skólanefndirnar væru áfram sjö manna, hafi atkvæðisrétt og geti þar með með atkvæði sínu orðið yfir yfirboðara sinn á vinnustað, skólameistarann, settur. Mér nægja ekki þau rök gegn hinum veigamiklu röksemdunum að það sé heppilegt að leiða saman til ábyrgðar á þessu starfi fulltrúa allra helstu aðila. Enn síður finnst mér það vera í samræmi við fallegar yfirlýsingar um að auka sjálfstæði skóla og forðast miðstýringu að láta hæstv. menntmrh. einhendis tilnefna meiri hlutann í skólanefndirnar. En það er sú breyting sem hér er á ferðinni að fækka í skólanefndunum úr sjö í fimm og af þeim fimm skuli menntmrh. einn og sér skipa þrjá, meiri hlutann. Afleiðing lögfestingar þessara ákvæða verður sú að menntmrh. skipar einn meiri hlutann í skólanefndum í alla framhaldsskóla í landinu. Er það virkilega valddreifing frá því sem verið hefur? Að fjölga fulltrúum menntmrh. úr einum í þrjá, henda út fulltrúum nemenda og kennara og ganga þannig frá málinu? Ég tel þetta afar vafasama breytingu. Menn geta að vísu sagt eins og hér er gert að þessir fulltrúar menntmrh. eigi að koma úr viðkomandi sveitarfélögum og það beri að leita til atvinnulífsins um tilnefningar þar. En hver er tryggingin fyrir því að það sé ekki formaður, varaformaður eða ritari sjálfstæðisfélagsins á staðnum sem verða sóttir inn í skólanefndirnar? Enginn. Þarna er verið að bjóða upp á flokkspólitíska miðstýringu eða þá stjórnsýslulega miðstýringu af versta tagi. Ég tel mjög vitlaust og mikla afturför að breyta lögunum í þessa veru að ráðherra skipi meiri hluta allra skólanefnda í landinu. Ef einhver skyldi telja að þau rök, sem eru sett fram í umfjöllun um 6. gr. á bls. 26, haldi gagnvart fulltrúum kennara þá gera þau það ekki gagnvart fulltrúum nemenda. Það eru ekki rök til að henda fulltrúum nemenda út úr skólanefndunum að það geti komið upp einhver hagsmunatogstreita milli kennara og skólameistara á staðnum varðandi mannaráðningar eða annað. Ég bendi á að það er búið að setja stjórnsýslulög í landinu sem tækju á vanhæfisákvæðum ef slíkt kæmi til. Það væri hægt að hugsa sér að setja enn skýrari og frekari reglur, til að mynda varðandi það að fulltrúar kennara væru í sérstakri stöðu þegar kennararáðningar eru teknar fyrir, ef um slíkt væri að ræða, og menn vilja forðast einhver vandamál sem maður getur vissulega séð fyrir að komi upp og reyndir menn segja manni að gerist. En er það þá svo veigamikið að það beri að fórna öllum hinum markmiðunum sem geta verið fólgin í því að hafa þarna til staðar, í fullum rétti með atkvæði, fulltrúa nemenda og kennara? Ég vil, sem á einni tíð fulltrúi nemenda í skólanefnd gagnmerkrar framhaldsskólastofnunar norður í landi, Menntaskólans á Akureyri, mótmæla því að fjallað sé um stöðu nemenda með þessum hætti. Ég vil hafa fulltrúa þeirra þarna inni. Þeir þjóna þar þeim tilgangi að bera sjónarmið nemenda, viðhorf og hagsmunamál inn í þetta starf og það er alveg augljóst mál að það þyngir málflutning þeirra að þeir séu þar í fullum rétti. Ég sé engin sérstök rök fyrir því sem ég fell fyrir að það sé ekki hægt að hafa þá skipan áfram að nemendur og kennarar eigi þarna fullgilda aðild og það mundi til að mynda að öðru leyti að óbreyttum ákvæðum fela í sér að menntmrh. væri ekki lengur að tilnefna meiri hluta í skólanefndirnar. Það væri komið á betra jafnvægi milli þessara stóru aðila, þ.e. starfsfólksins eða neytendanna, ef svo má að orði komast í einn stað, sveitarfélaganna og svo í þriðja lagi yfirvalda menntamála. Ég mótmæli alveg sérstaklega breytingum í 37. gr. þar sem ríkið hættir að kosta uppbyggingu heimavista að fullu. Þetta er mjög ranglát breyting. Ég hef engin rök heyrt flutt hér fyrir henni. Staðreyndin er sú að við þá skóla þar sem eru heimavistir er það nær undantekningarlaust þannig að í þá skóla sækja nemendur í verulegum mæli sem koma utan að og eru ekki úr viðkomandi sveitarfélagi sem stendur að rekstri skólans. Þess vegna er ósanngjarnt að ætla þeim sveitarfélögum að fara að taka að þetta miklu leyti þátt í uppbyggingu stofnunarinnar einnig að þessu leyti. Það er auðvitað alveg augljóst mál og þarf engan speking til að skilja að með þessu er verið að íþyngja enn þeim sveitarfélögum sem búa við þannig landfræðilegar aðstæður að það þarf á heimavist að halda til að halda uppi framhaldsskóla á því svæði. Þau eru þá að taka á sig viðbótarbyrðar að breyttu breytanda, umfram önnur þar sem ekki háttar þannig til. Er það sú jafnaðarstefna sem menn vilja beita sér fyrir? Er Framsfl. sérstaklega hreykinn af því að innleiða þarna aukna mismunun hvað varðar aðstöðu sveitarfélaganna til að standa undir þessari starfsemi? Það er alveg borðleggjandi að það er gert með því að leggja yfir á sveitarfélögin aukinn kostnað vegna uppbyggingar heimavista. Ég vona að hv. menntmn. beri gæfu til að henda þessu út og hafa þarna að öðru leyti óbreytt ákvæði eins og verið hafa og gilt hafa lengi. Um gildistökuna vil ég svo segja það, herra forseti, að það er nokkuð skondið þegar hér er lagt fram mál og okkur er sagt að það sé mjög brýnt, jafnvel af mönnum sem eiga að þekkja vel til, en svo er það samt sem áður þannig að þegar kemur að mörgum eða jafnvel helstu veigamiklu breytingum frv. eiga þær ekki endilega að vera komnar til framkvæmda og í gildi fyrr en á næstu öld. Lögin eiga ekki að koma að fullu til framkvæmda fyrr en í upphafi skólaársins 2000--2001 þó þau taki gildi fyrr. Það mun verða komin ný öld, herra forseti, ef rétt er athugað. Það er nefnilega svo að við höfum ýmis áttað okkur á því þrátt fyrir allt að það er að koma ný öld. Þannig er t.d. með starfsnámið sem hv. tveir síðustu ræðumenn lögðu mikla áherslu á sem báðir eiga að þekkja vel til og hafa komið við sögu að það á ekki að vera komið að fullu til framkvæmda fyrr en á þessum tímamótum. Sama á reyndar við um ákvæði 24. gr. og það er ég nú ekki að sýta, þ.e. þá grein sem fjallar um lokaprófin og samræmingu þeirra. Ég held að þar sé líka ákvæði sem þurfi að athuga mjög vel áður en farið er af stað með það og ég harma þess vegna ekki að tími gefist til að skoða það í gegnum það að gildistökuákvæðum frv. er þannig háttað að það á ekki að koma að fullu til framkvæmda fyrr en skólaárið 2000--2001. Að lokum, herra forseti, vil ég segja að ég, því miður, les út úr þessu frv. lykt af ákveðinni stöðnunarhyggju og miðstýringaráráttu sem er mér ekki mjög að skapi þvert ofan í það sem sums staðar er sagt t.d. í umfjöllun um frv. Ég get ekki séð að það sé til að auka sjálfstæði skóla eða að stuðla að valddreifingu að binda það t.d. í lög hvaða bóknámsbrautir eigi að vera í framhaldsskólum. Ég skil það ekki þannig. Það er þvert á móti verið að þrengja að og binda í lagaramma hluti sem að mínu mati ættu að vera í valdi skólanna. Ég nefni í öðru lagi meirihlutavald menntmrh. Er það valddreifing? Er það til að auka sjálfstæði skólanna? Ég nefni samræmdu lokaprófin, að samræma lokapróf framhaldsskóla. Er það til að auka sjálfstæði skólanna? Er það til að gera valkostina fleiri og fjölbreyttari? Ég nefni þessa inntökuprófahugsun. Er það valddreifingarhugmynd? Er það til að gera sjálfstæði skólanna meira? Er það ekki stöðlunar- og miðstýringarhyggja? Fleira mætti nefna af þessum toga. Ég tek svo allra síðast undir orð hv. 7. þm. Reykn. um það að ég vona að um afgreiðslu þessa máls geti tekist víðtæk og góð pólitísk samstaða. Það er afar mikilvægt að grundvallarlöggjöf af þessu tagi sé þannig úr garði gerð að það þurfi ekki að vera að hringla með hana á nokkurra ára fresti. Það er hundleiðinlegt að hver einasti menntmrh. skuli þurfa að reyna að monta sig af sinni eigin framhaldsskólalöggjöf. Þetta á að vera grundvallarlöggjöf sem stendur áratugum saman, skapar festu í skólastarfinu og býður upp á góða sátt í þjóðfélaginu um framkvæmd veigamikilla mála af þessu tagi. Þess vegna hvet ég að síðustu alveg eindregið til þess að hv. menntmn. leggi í það vinnu eins og kostur er að reyna að ná þverpólitískri og góðri samstöðu um afgreiðslu málsins.

[12:43] Virðulegi forseti. Ég fagna því að hv. síðasti ræðumaður, Steingrímur J. Sigfússon, skuli hafa tekið jákvætt almennt í frv. En þó fannst mér samt gæta óhóflegrar svartsýni og að óþörfu. Í fyrsta lagi varðandi það að binda námsbrautir í lög. Eðlilegt er að í lögum sé getið á um hvaða námsbrautir eru í framhaldsskóla. Það er ekki verið að tala um einstakar stofnanir þar. Í öðru lagi er ekki alveg rétt og fullmikil svartsýni að tala um lítið atvinnulýðræði. Ég bendi í fyrsta lagi á fræðslumiðstöðvar skv. 35. gr. með skóla og atvinnulífi. Ég bendi í öðru lagi á starfsgreinaráð með fulltrúum atvinnulífs og í þriðja lagi á ráðgjafanefndir sem einstakir skólar geta komið sér upp með fulltrúum atvinnulífsins til að styrkja einstakar námsbrautir. Þetta er atvinnulýðræði að mínu mati. Inntökuskilyrði eru til í dag, þau eru til í framhaldsskólunum í dag. Það eru framhaldsskólar sem velja nemendur inn þannig að það er ekki um neina nýjung að ræða og það er að auki eðlilegt. Við verðum að skoða þetta í víðara samhengi. Við erum að tala um nýjar námsbrautir sem munu koma upp. Ég bendi sjálfur á af eigin reynslu hafandi verið skólameistari þar sem var flugliðabraut, námsbraut fyrir verðandi atvinnuflugmenn. Þar voru inntökuskilyrði að kröfu atvinnulífsins ekki bara stúdentspróf heldur að auki einkaflugmannspróf og þar að auki sérstök gerð stúdentsprófs. Atvinnulífið hlýtur að hafa sitt að segja um þetta. Rétt að lokum, herra forseti, ég held að það sé ekki mjög skólamálaumræðu til framdráttar að fara í svona leikfimi, ég tel að það hafi frekar verið til gamans hjá hv. þm. að fara að skilgreina 17+1 eftir einhverjum pólitískum línum og tala svo um það sem hina stóru synd að nú hafi framsóknarmenn skrifað undir með krötum og sjálfstæðismönnum, það vantar aðeins einn af hinum hefðbundnu fjórflokkum, þ.e. jólasvein einn og átta úr Alþb. en efnislega er þetta ekki skólamálaumræðunni mjög til framdráttar.

[12:45] Herra forseti. Nú skrapp skólamaðurinn fram í hv. þm. Ég var að ræða þetta á pólitískum nótum ekki síður en skólapólitískum. En ég skil vel að upprifjun á hinum sögulega aðdraganda málsins sé afar viðkvæm fyrir framsóknarmenn og mætti þá líka draga fram ræður þeirra þegar þetta frv. var fyrst til umfjöllunar á þingi og aðstaða framsóknarmanna af því var önnur en nú er. Ég er ekki sammála hv. þm. að það sé endilega eðlilegt að binda það í lög, t.d. hvaða bóknámsbrautir skuli vera í framhaldsskólum. Ég er bara það líberal og víðsýnn að ég vil hafa það tiltölulega frjálst. Ef einhver skóli ákveður að taka t.d. upp bókmenntabraut eða fornnámsbraut eða eitthvað því um líkt vil ég að hann geti gert það.  Í öðru lagi misskildi hv. þm. mig varðandi atvinnulýðræðið. Ég var að tala um atvinnulýðræði í þeim skilningi að skólinn er vinnustaður. Skólinn er vinnustaður nemendanna og kennaranna og það flokkast undir atvinnulýðræði að þeir geti haft áhrif á vinnustað sínum, á vinnuumhverfi sitt og yfirstjórn skólanna er skólanefndin og þess vegna tel ég að það sé atvinnulýðræði að þar séu fullgildir fulltrúar þessara hópa á vinnustaðnum, kennaranna og nemendanna. 

[12:47] Herra forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingrími J. Sigfússyni, varð tíðrætt um inntökuskilyrði og talaði um að þetta væri brot á jöfnuði manna. Ég bendi hv. þm. á það að fólk er misjafnlega fætt, sumir eru fæddir fallegir, aðrir ljótir, sumir sterkir, aðrir veikburða. Sumir eru fæddir gáfaðir og aðrir seinþroska. Ég held að skipbrot núverandi skólakerfis felist akkúrat í því að verið er að reyna að gera alla jafngáfaða. Það er nánast fötlun í dag að vera greindur og fluggáfaður í skóla vegna þess að það er verið að pressa alla í þetta sama far. Það er verið að pína krakka til að stunda nám sem þau ráða ekkert við og ég held að það sé mjög þarft að það komi inntökuskilyrði í nám, sérstaklega þyngra nám sem gerir ákveðnar kröfur til annaðhvort gáfna eða jafnvel einhverra annarra hæfileika þannig að þeir krakkar sem byrja námið séu hæfir til þess og ekki sé verið að pína þá til að gera eitthvað sem þeir ráða ekki við. Þetta er mjög mikilvægt.

[12:49] Herra forseti. Nú væri gaman að hafa nokkurn tíma til umræðna. Hér held ég að við séum loksins farin að tala um eitthvað sem skiptir máli og sérstaklega hefði ég gaman af því að ræða við hv. þm. um þetta hugtak, ,,gáfur``. Mér dettur í hug nokkuð sem frændi minn ágætur sagði um mann að hann væri fluggáfaður en mikill asni og þetta er nefnilega afar varhugavert hugtak og erfitt viðfangs og ekki síður þegar kemur að hlutverki skólakerfis eða menntakerfis í einu landi. Ég lít svo á að það sé réttur hvers manns að fá að þroskast og þroska hæfileika sína eins og hann á framast möguleika til hvort sem hv. þm. Pétur Blöndal, ég eða aðrir slíkir, skilgreinum hann sem minna eða meira gáfaðan. Það er svo mikið vandaverk og ég hætti mér ekki mjög langt út á þá braut. En það á að vera skylda okkar að byggja upp þannig skólakerfi, menntakerfi og almennt samfélag að það bjóði einstaklingunum upp á sem ríkulegasta möguleika til að þroska hæfileika sína eins og þeir eru. Og auðvitað eru menn fæddir misjafnir, það er alveg rétt. Ég tel að svona inntökuskilyrðahugsunarháttur í framhaldsskólakerfinu í landinu sé andstæður í eðli sínu þeirri hugsun að allir eigi rétt á því að þroska sína möguleika og skólakerfinu í landinu ber skylda öllu öðru fremur til þess að virða þetta markmið en ekki útskrifa einhverja örfáa dúxa.

[12:50] Herra forseti. Gáfur er það sem fólki er gefið. Það felst í orðinu og mönnum er gefið mismunandi mikið. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það fólk sem ætlar sér í ákveðið nám, ég nefni stærðfræðina sem dæmi, hafi ákveðna hæfileika á því sviði til þess að stunda nám í stað þess að vera að pína það og leiða í villigötur og láta það falla og brjóta það niður. Ég er alveg sammála hv. þm. í því að það sé réttur fólks að þroska hæfileika sína en það er líka rangt að brjóta niður hæfileika með því að láta það fara í nám sem það ræður ekki við.

[12:51] Herra forseti. Ég held að þegar sé kominn fram mismunandi skilningur okkar hv. þm. á þessu. Það er út af fyrir sig rétt að málfræðilga séð þýðir orðið gáfur eitthvað sem mönnum er gefið og þá væntanlega gefið í vöggugjöf eða eitthvað sem mönnum er meðfætt. Ég tel hins vegar almenna málvitund fólks leggja frekar þá merkingu í orðið gáfur að það geti bæði verið meðfæddir og áunnir hæfileikar og þannig vil ég a.m.k. nálgast það hugtak sem mestu máli á að skipta í þessu efni. En varðandi það að menn eigi eingöngu að fara í það sem þeir hafa mesta hæfileika til, þá má alveg snúa þessu við. Ég þekki reyndar menn sem rökstyðja það ágætlega. Menn eigi frekar að fara í nám á þeim sviðum þar sem þeir standi heldur höllum fæti því að þar hafi þeir meiri þörf fyrir að þroskast og efla hæfileika sína. Ef menn eru fæddir góðir stærðfræðingar og kunna þá hluti nokkuð vel er kannski ástæðulaust fyrir þá að vera að bæta meiru við sig með skólagöngu á því sviði en ef þeir eru slakir í dönsku er upplagt fyrir þá að fara í dönsku til þess að geta talað hana skammlaust þegar náminu lýkur.

[12:52] Virðulegi forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði skipun nefndar að mótun menntastefnu að sérstöku umtalsefni og kallaði hana ólánlega samsetta nefnd. Það hlýtur eðli málsins samkvæmt að vera aukaatriði hvaða pólitísku skoðanir nefndarmenn hafa og hvar þeir eru búsettir. Aðalatriðið er hver árangur starfsins er og sú nefnd sem hv. þm. gerði gys að starfaði í tvö ár og skilaði frá sér tveimur skýrslum um mótun menntastefnu og frv. til laga um grunn- og framhaldsskóla. Það lýsir eingöngu fordómum viðkomandi að gera störf nefndarinnar tortryggileg með þeim hætti sem hann gerði. Ég fagna hins vegar yfirlýsingu þingmannsins um þverpólitíska samstöðu í þessu mikilvæga máli og mun leggja mig fram um að vinna að henni. Hvað varðar bóknámsbrautir vil ég geta þess sérstaklega að fækkun þeirra auðveldar skipulagningu náms í skólanum, eykur samræmi milli einstakra skóla og gefur möguleika á markvissu eftirliti með námsárangri nemenda og á einstaka brautum er síðan hægt að bjóða mismunandi kjörsvið og hafa þeir nemendur möguleika á fjölbreytni í vali. Þetta vildi ég benda sérstaklega á og enn þá greinargerð með frv.

[12:54] Herra forseti. Það er alveg greinilegt að ég hef komið við afar snöggan blett á talsmönnum stjórnarflokkanna þegar ég leyfði mér að rifja aðeins upp skipan þessarar frægu 18 manna nefndar því að hv. þm. spýtast í ræðustólinn hver á fætur öðrum og telja þetta hina mestu óhæfu að ég skuli vera að vekja á þessu athygli. Þau orð sem síðasti hv. ræðumaður notaði, eins og að gera gys, fordómar og tortryggilegt voru allt orð hv. þm. en ekki mín. Ég tók aldrei svona til orða í þessu sambandi. Það er rétt að vísu að ég sagði að ég teldi þetta heldur ólánlega samsetningu á nefndinni. Ég tel það t.d. heldur ólánlegt að aðeins einn skólamaður af landsbyggðinni skuli vera í 18 manna hópi til að endurskoða skólastefnu. Vel að merkja er það að vísu afar mætur og góður skólamaður sem ég treysti mjög vel þó að hann sé í Sjálfstfl., sem er fræðslustjórinn á Norðurlandi eystra, þannig að hann er vissulega margra manna maki en kannski ekki á móti 17 og mér finnst þetta ekki skynsamlegt. Ég hefði talið að svona nefnd hefði gjarnan mátt vera skipuð fulltrúum allra þingflokka og síðan blöndu af skólamönnum og fagfólki af höfuðborgarsvæðinu, suðvesturhorni landsins og landsbyggðinni. Það hefði ég talið eðlilegt. Varðandi hinn þáttinn sem hv. þm. nefndi um að binda þarna bóknámsbrautirnar fannst mér það einmitt sannast í rökstuðningi hv. þm. ákveðin skipulags- og miðstýringarhyggja sem mér finnst lykta of mikið af í þessu frv.

[12:55] Herra forseti. Það er alrangt, hv. þm., að þess gæti varðandi þessa grein frv. sem lýtur að bóknámsbrautunum. Það er þvert á móti heilmikill sveigjanleiki fólginn í því að hægt er að hafa mismunandi kjörsvið.

[13:31] Virðulegi forseti. Sem meðlimur í menntmn. hlakka ég til að vinna með það framhaldsskólafrv. sem nú er lagt fram nokkuð breytt í þriðja sinn. Frv. hefur tekið nokkrum breytingum eins og fram hefur komið fyrr í umræðunni í dag, en ljóst má vera bæði af ræðunum sem hér hafa verið fluttar og einnig af þeim umsögnum sem liggja fyrir um frv. frá því á síðasta þingi, að enn eru mörg álitamál uppi og er það kannski ekki skrýtið þar sem skólamál og skólastefna snertir marga aðila og oft með mjög ólíkum hætti. Einnig skal á það minnt að allt tímabilið frá 1976--1988 má segja að vantað hafi lög um framhaldsskólann. Það náðist ekki samstaða um annað en rammalög sem heimiluðu að setja á stofn framhaldsskóla, en einmitt á því tímabili má segja að það hafi orðið sprenging í framhaldsskólanum og því má segja að framhaldsskólastigið hafi verið stjórnlaust lengi vel og þótt lögin sem sett voru loksins árið 1988 séu að mörgu leyti góð, þá er sú námskrá sem kom í framhaldi af þeim í raun og veru ekkert annað en staðfesting á því sem orðið var. Því má segja að framhaldsskólinn hafi blásið út og þróast í allar áttir og við sitjum uppi með þann framhaldsskóla núna og þess vegna er brýnt að taka á þessu stigi og að því leyti til fagna ég því að þetta frv. er fram komið, en ég er ekki alveg sannfærð um að það leysi þau vandamál sem að mínu mati eru nú á framhaldsskólastiginu. Framhaldsskólastigið hefur að mínu mati að mjög miklu leyti einkennst af karpi um form. Lengi vel snerist umræðan um það hvort betra væri bekkjarkerfi eða áfangakerfi og að mörgu leyti er þetta frv. fyrst og fremst um form. Það er verulega lítið tekist á um innihald. Reyndar er talað um að það eigi að vera aðalnámskrá og vonandi verður hún eitthvað þróaðri en sú sem nú liggur fyrir. En að langmestu leyti er hér verið að karpa um form. Hvað er það þá í aðalatriðum sem hér er verið að takast á um? Mér finnst það vera tvennt: Annars vegar á að gera allt kerfið miðstýrðara. Einkum og sér í lagi á að auka valdsvið menntmrh. Það má vel vera að aukin miðstýring sé nauðsynlegt við þær aðstæður sem nú ríkja ef á að koma einhverjum breytingum á. En hins vegar eru á ferðinni hugmyndafræðileg átök um einstaklingshyggju og einhvers konar jafnréttishyggju en hugmyndafræði einstaklingshyggju er mjög greinileg í þessu frv. Það er verið að stefna að einstrengingslegri skilgreiningum á árangri, hvað sé rétt og gott og að vald skuli vera miðstýrt. Þótt nauðsynlegt geti verið við núverandi aðstæður að auka miðstýringu að einhverju leyti, þá vil ég vara við að það gangi svo langt að eðlileg þátttaka og frumkvæði kennara og skólastjórnenda fái ekki að njóta sín. Því allt gott skólastarf byggir á jákvæðu andrúmslofti og áhuga kennara og nemenda. Of mikil stöðlun á stúdentsprófi getur einnig leitt til vafasamrar stöðnunar og hreinlega til stagls. Ég tek sem dæmi að ef allir þurfa að læra einhverja ákveðna, tiltekna Íslendingasögu fyrir stúdentspróf þá mun menningararfurinn verða þannig að allir þekkja t.d. Njálsögu í andstöðu við það sem nú er að þetta er meira á valdi kennara. Þar af leiðandi þekkir ungt fólk ekki bara Njálssögu heldur einnig fleiri Íslendingasögur. Það eru sem sagt mjög ákveðnir kostir við það að stúdentsprófið er margbreytilegt, eins og það er núna, þótt öllum sé ljóst að gæðin á því námi sem þar er að baki eru misjöfn. En um leið aukast möguleikarnir á að námið sé við hæfi hvers og eins og í takt við áhuga bæði kennara og nemenda og þar með betra. Hins vegar finnst mér meginpunkturinn sem tekist er á um í þessu frv. vera að skýrari rammi er markaður fyrir frekari uppbyggingu starfsnáms sem er að mínu mati mjög mikilvægt atriði. Ég held að það sé enginn ágreiningur um það í þjóðfélaginu að það er mikilvægt að efla starfsmenntun. Þar má nefna að við erum hreinlega að verða að viðundri meðal menntaþjóða vegna þess hve fáir útskrifast hér með starfsmenntun miðað við bóknám. Og þá er ég auðvitað að miða við menntunarstig þjóðarinnar almennt. Ástæður þess að við höfum svo til eingöngu bóknám á framhaldsskólastiginu eru að mínu mati þær að það nám er ódýrara, bókvitið á sér djúpar menningarlegar rætur hér og að þetta skólastig hefur lengi fengið að þróast án markvissrar stjórnunar. Og því hefur verið langódýrast að svara kröfum um eftirspurn með auknu bóknámi. Hér útskrifast æ fleiri með stúdentspróf sem er í sjálfu sér gott. En það próf gefur engin starfsréttindi og launalega lítið sem ekkert í aðra hönd samkvæmt tiltækum rannsóknum. Það er því í reynd að skapast það ástand að æ fleiri reyna við stúdentsprófið sem þó lýkur ekki fyrr en við 20 ára aldur á meðan slíkt gerist á aldrinum 18--19 ára í flestum nágrannalanda okkar. En hvað svo? Hvað gerist þegar fólk hefur lokið stúdentsprófi? Þrýstingur á stúdentsprófið er orðinn svo mikill að jafnvel þeim sem ætla sér í iðnnám, strax 15--16 ára, er ráðlagt að fara fyrst í stúdentspróf. Við þekkjum t.d. öll dæmi bæði varðandi Fósturskólann og Þroskaþjálfaskólann að þangað sækja í vaxandi mæli stúdentar. Þetta er líka raunin í sterkum iðngreinum, t.d. í trésmíði og fatahönnun, hvort sem er í Iðnskólanum eða í myndlistarskólum. Eftir að fólk er búið með fjögurra ára stúdentspróf fer það í fjögurra ára iðnnám sem líka er á framhaldsskólastigi. Það útskrifast því 24--25 ára gamalt ef allt gengur eðlilega. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort það sé kannski formlega rétt að gera þetta bara að háskólanámi, eins og til stendur bæði með Fósturskólann og Þroskaþjálfaskólann. Má þá ekki allt eins viðurkenna það að þeir stúdentar sem fara í iðnnám séu í háskólanámi? M.a. af þessari ástæðu er ég þeirrar skoðunar að það sé nauðsynlegt að fá fram frv. um háskólastigið í heild sem menntmrh. hefur boðað og að þessi tvö skólastig séu skoðuð í heild sinni. Þá gæfist tækifæri til að skoða raunhæft hvaða starfsnám á best heima á framhaldsskólastigi og hvað á háskólastigi. E.t.v. er orðin þörf fyrir starfsnám, fleiri tegundir af starfsnámi á háskólastigi, nám sem er starftengt en ekki akademískt eins og nám í háskólum. Í hefðbundnu háskólanámi er lögð áhersla á sjálfstæða þekkingarsköpun og rannsóknarfærni en ég er hér að tala um nám að loknu stúdentsprófi þar sem áhersla er lögð á störf og starfsnám. Með þessu er ég alls ekki að segja að allt starfsnám eigi að fara af framhaldsskólastigi eins og til stendur að gera t.d. með Fósturskólann og Þroskaþjálfaskólann ef uppeldisháskóli verður að veruleika. Því öllum er ljóst að um það bil 50% hvers árgangs lýkur ekki skilgreindum prófum í framhaldsskólum með núverandi skipulagi og þessi hópur á æ erfiðara með að komast til dæmis í Iðnskólann m.a. vegna þess að stúdentar sækja þar um og ganga oft fyrir. Við þurfum því að efla starfsmenntunina á svo ótal mörgum sviðum og ef ég miða t.d. við lönd eins og Danmörku og Þýskaland, er alveg með ólíkindum hvað hér er lítið framboð. Í þessum löndum eru kannski allt að 40% hvers árgangs sem útskrifast með starfsnám. Vandinn er að á þessum hröðu breytingatímum sem við lifum eru margir þeirrar skoðunar að besti undirbúningur fyrir lífið sé góð, almenn menntun, þ.e. að það fólk sem hefur góða almenna menntun hafi meiri möguleika til að skipta um starf síðar í lífinu. Frá því sjónarmiði er sú þróun sem hér hefur átt sér stað, þ.e. sívaxandi fjöldi sem fer í almennt framhaldsskólanám og stefnir að stúdentsprófi, jákvæð. Það er því ekkert skrýtið út frá þessu sjónarmiði að foreldrar hvetji börn sín, jafnvel þau sem ætla sér í trésmíði eða fatahönnun, til þess að ljúka fyrst stúdentsprófi. Alla þessa öld hafa ýmsir tilburðir verið reyndir til að ná því tvöfalda markmiði að bjóða upp á nám sem hæfir öllum og að efla starfsnám sem er í takt við þjóðfélagið og atvinnulífið. Bæði markmiðin eru mikilvæg, það fyrra af uppeldislegum- og mannréttindaástæðum og það síðara til að efla atvinnulífið og lífskjörin í landinu. Að mínu mati er þessu tvennu of oft ruglað saman þannig að hugmyndinni um að bóknám sé æðra og erfiðara en starfsnám er viðhaldið til skaða bæði fyrir einstaklinga og atvinnulíf. Dæmi um breytingar af þessu tagi voru t.d. svokallaðar verknámsdeildir gagnfræðaskólanna um miðja öldina og grunnhugmyndin um fjölbrautaskólana sem byggir á þeirri góðu jafnréttishugsjón að allir framhaldsskólanemar geti verið undir sama þaki, helst jafnvel saman í ákveðnum greinum, en útskrifist síðan af mismunandi brautum, sumir af bóknámsbrautum og aðrir af starfsnámsbrautum. Þessi hugmynd átti að reyna að slá á þá fáránlegu hugmynd sem hér hefur verið rædd í morgun að bóknámið sé æðra en starfsnámið. Útfærslan á fjölbrautaskólahugmyndinni eða hugmyndafræðinni hefur ekki gengið eins vel og til stóð. Blöndun nema af mismunandi starfsbrautum, t.d. í kjarnagreinum, hefur víða reynst erfið, m.a. af skipulagsástæðum eða þá að menn gleymdu hver hugsjónin var. Í þessu frv. má sjá ýmsar þróunarlíkur í þá átt að þetta verði enn erfiðara þar sem námið á í vaxandi mæli að taka mið af lokamarkmiði námsbrautar. Ég get ekki skilið það öðruvísi en þannig að íslenska, enska eða stærðfræði fyrir trésmiði eigi að vera önnur en fyrir þá sem taka stúdentspróf. Það er alls ekki auðvelt að leysa það hvernig má samhæfa að allir nemar fái nám við hæfi og hins vegar að starfsnám og verknám sé mikilvægt fyrir einstaklinga og þjóðfélag, bæði þá sem eru góðir námsmenn og hina. Leiðirnar hljóta þó að taka bæði til framhaldsskóla- og háskólastigsins og ég vek athygli á því að núna er grunnskólinn ekki lengur inni í þessari umræðu, samanber verknámsdeildir gagnfræðaskólanna. Við höfum fært allt skólakerfið upp um eitt skólastig. Því vil ég spyrja hæstv. menntmrh. hvenær búast má við því að hann leggi fram frv. það um háskólastigið sem hann boðaði í lista þeim sem var afhentur okkur þingmönnum um leið og stefnuræða forsrh. var flutt í upphafi þings. Ef það frv. opnar möguleika á fjölbreyttu námi á háskólastigi sem ekki er háakademískt, þ.e. stutt starfstengt nám, er ég alls ekki sannfærð um að rétt sé að halda áfram með fjögurra ára nám til stúdentsprófs sem gefur í rauninni engin réttindi og er þá í svipaðri stöðu og gagnfræðaprófið var áður. Því ítreka ég það enn einu sinni að það verður að skoða þróunarmöguleikana á þessum tveimur skólastigum saman. Ég tel því brýnast að fara af stað með vinnu varðandi innihald framhaldsskólans samanber það að til stendur að setja aðalnámskrá og ég get ekki séð hvers vegna það starf þarf að bíða þangað til þetta frv. hefur verið samþykkt. Ég vil minna á að það tók mjög langan tíma að ná fram síðasta frv. um framhaldsskóla og ég tel að lögin frá 1988 geti vel dugað þangað til skýrari stefnumörkun varðandi innihald og heildarskipan starfsnáms kemur fram. Nú má vel vera að nefndin um mótun menntastefnu hafi þegar farið í saumana á öllum þessum atriðum sem ég hef hér nefnt en það kemur þá ekki nógu skýrt fram, hvorki í nefndarálitinu né í þessu frv. Ég hef valið að gera að umræðuefni meginlínur í mótun menntastefnunnar en ekki staldra við einstakar greinar sem ég fæ tækifæri til að fara ofan í í meðferð menntmn. á frv. Það er einu sinni þannig að ef maður er ekki sannfærður um meginhugmyndir frv. virkar allt annað eins og smáatriði. Eins og ég sagði í upphafi má marka af umsögnum sem bárust menntmn. í fyrra að töluverður ágreiningur sé um mjög margar greinar þessa frv. og því er auðvitað nauðsynlegt að ræða við umsagnaraðila því að sátt verður að nást um mikilvæga löggjöf af þessu tagi. Ég ítreka tvennt að lokum, að þetta er enn og einu sinni umræða um form án innihalds að verulegu leyti og ég sé ekki að leiðirnar sem fara á varðandi starfsnámið tryggi að það fái styrkari stoðir en það hefur nú. Ég er sammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að hér ríkir það hugarfar að bóknámið sé æðra starfsnámi og hér er engan veginn sýnt fram á hvernig á að breyta því hugarfari né að samþykkt þessa frv. tryggi að það fé komi inn í skólamálin sem er nauðsynlegt til þess að starfsnámið verði meira en lagabókstafurinn tómur. Það er ekki nóg að setja góða löggjöf um skólamál ef ekki fæst fé til þess að framfylgja henni og besta dæmið um það eru grunnskólalögin frá 1974 sem voru mjög framsýn og góð lög en komust aldrei í framkvæmd. Nú þarf framkvæmdir í framhaldsskólanum og skýrari stefnumörkun fyrir framhaldsskóla- og háskólastigin í heild. Að lokum vil ég fagna hugmyndinni um þróunarsjóð framhaldsskólans. Hún er reyndar til í núgildandi lögum en vonandi verður hún útfærð eitthvað á svipaðan hátt og þróunarsjóður grunnskólans þannig að það verði virkileg nýbreytni og rannsóknarstarf sem hlýst af. Í öðru lagi vil ég fagna hugmyndinni um kjarnaskóla þar sem ákveðnir skólar verða leiðandi á ákveðnum sviðum. Ég slæ því fram hvort ekki megi bæta við þá hugmynd að það verði einhvers konar kjarnaskólar um einstakar námsgreinar í bóknámsgreinunum líka þannig að skólum geti boðist að vera sporgönguskólar, t.d. í stærðfræði, þessi skóli þessi árin og síðar í þýsku, ensku eða dönsku þannig að tilraunir og nýbreytnistarf fari fram og kennarar fái þá aukið fé í þessum skóla og verði sporgöngumenn varðandi nýbreytni og rannsóknir.

[13:52] Virðulegi forseti. Ég fæ ekki séð með hvaða rökum hægt er að halda því fram að þetta frv. fjalli fyrst og fremst um form. Ég tel að frv. fjalli fyrst og síðast um þá stefnumörkun sem snertir innihald, þ.e. að efla starfsmenntun. Formið er ekki meginatriðið þarna. Þar er gengið út frá gildandi formi, við getum tekið sem dæmi bekkjarskóli, áfangaskóli, það er gert ráð fyrir því að þeir starfi eftir sem áður. Hvað varðar námskrárvinnu er það fyrst og fremst tæknileg útfærsla. Það er býrókratísk vinna um ákveðið innihald og ég lít svo á og vil túlka þetta frv. þannig að hér sé verið að leggja áherslu á innihaldið, þ.e. starfsmenntun. Hv. síðasti ræðumaður, Guðný Guðbjörnsdóttir, nefndi jafnframt að í frv. togaðist á spurningin um einstaklingshyggju eða jafnréttishyggju. Það er ekki skrýtið að það takist á í þessu frv. enda er það meginatriðið í öllum kennslufræðum að einstaklingur fái nám við hæfi og þá má segja að það sé í kennslufræðum ekki rétt að stilla þessu upp sem andstæðum. Jafnréttið er fólgið í því að hver einstaklingur fái nám við hæfi. Með því að auka starfsnám allverulega eins og er markmið þessa frv. er einmitt verið að koma til móts við þann fjölda nemenda á framhaldsskólstigi sem fær í dag ekki nám við hæfi, gefst þar upp og hrökklast frá skóla. Það atriði er sennilega hvort tveggja í senn að koma til móts við ólíkar þarfir nemenda og skapa aukið jafnræði nemenda framhaldsskóla til náms og draga þar með um leið úr vandamálum sem upp hafa komið. Ég tek undir áhyggjur síðasta ræðumanns um of stöðluð stúdentsprófs en mér fannst á tali hv. ræðumanns að hún gerði ráð fyrir því að hin samræmdu stúdentspróf yrðu með sama móti og hefðbundin samræmd próf í grunnskóla í dag. Ég lít svo á eins og ég hef áður nefnt í dag að fyrst og fremst sé átt við könnunarpróf en ekki próf sem er staðlað niður í einstakar kennslubækur. Aðalatriðið er að skólar eru í viðbragðsstöðu, sumir hverjir, til þess að fara af stað með öflugt starfsnám. Við erum sammála um að núverandi fyrirkomulag gangi ekki og virki ekki og þess vegna er mikilvægt og ég fagna því að hér virðist vera í megindráttum þverpólitísk samstaða um þetta mikla mál.

[13:55] Virðulegi forseti. Ég vil svara hv. þm. að þegar ég ræði hér um form versus innihald er ég t.d. að tala um það að ég er engu nær eftir að vera búin að lesa þetta frv. um hvers konar starfsnám er verið að tala. Ég hef kynnt mér hvernig starfsnám er í ýmsum löndum, m.a. er til starfsnám fyrir fólk sem vinnur á ferðaskrifstofum, fólk sem vinnur á pósthúsum. Við getum velt fyrir okkur alls konar störfum fyrir fólk í atvinnulífi okkar eins og í frystihúsum eða annars staðar. Ég er engu nær um það hvort það stendur yfir höfuð til að gera eða hvort það stendur til t.d. að opna möguleika á því að sumt af þessu sé á háskólastigi og sumt af þessu eigi betur heima á framhaldsskólastigi. Það vantar alla innihaldstengda umræðu um starfsnámið.

[13:57] Virðulegi forseti. Ég tel óeðlilegt að löggjafinn telji upp allar þær námsbrautir sem um er að ræða og það hafa hv. þm. nefnt í morgun. Það sem ég á við og hef nefnt í tvígang í dag er að ýmsir skólar eru tilbúnir til þess að fara af stað með fjölbreytilegt starfsnám, þá er verið að ræða um langar og stuttar starfsmenntabrautir sem hafa verið þróaðar með atvinnulífinu. Við erum að tala um 60--70 starfsmenntabrautir sem ná inn á iðnað, alls konar millimenntun, þjónustu og þannig má áfram telja. Það er heldur ekki hlutverk löggjafans að ákveða nákvæmlega hvar eigi að krefjast stúdentsprófs. Þar hlýtur atvinnulífið að koma að, hverjar eru kröfur atvinnulífsins um einstakar starfsmenntabrautir. Það lít ég á að muni gerast í gegnum starfsgreinaráð, í gegnum fræðslumiðstöðvar og þau fagráð sem frv. gerir ráð fyrir að komið verði upp við skólana.

[13:58] Virðulegi forseti. Við erum búin að hafa í gildi lög frá 1988 þar sem allar þessar brautir sem þú varst að tala um hafa verið mögulegar. Hvers vegna þurfum við nýja löggjöf? Hvers vegna hefur ekki tekist að koma þessum starfstengdu brautum á? Bara sem dæmi. Það hefur alveg vantað stefnumörkun og tengsl við atvinnulífið, ég er alveg sammála um það. Við þurfum ekki nýja löggjöf til þess að þróa það áfram. Ég tel að þetta frv. bæti ekki möguleikana á því. Við höfum verið með alls konar hugmyndir um tveggja ára brautir í framhaldsskólum sem hafa allar meira og minna dottið upp fyrir.

[13:59] Herra forseti. Hér liggur fyrir á borðum okkar frv. til laga um framhaldsskóla sem að mínu mati er bæði mjög gott mál og þarft. Það er auðvitað mjög mikil nauðsyn á því að við tökum upp nýja lagasetningu um framhaldsskólana. Í þessu frv. er margt spennandi. Ég nefni sem dæmi kjarnaskólann, ég nefni samspil atvinnulífsins og skóla. Það er verið að brydda upp á nýjum leiðum til þess að tengja saman skóla og atvinnulíf. Ég get sérstaklega um það sem snýr að starfsmenntuninni og ég vil benda á að í 2. gr. stendur, með leyfi forseta: ,,Framhaldsskólinn býr nemendur undir störf í atvinnulífinu og frekara nám.`` Atvinnulífið er nefnt fyrst og svo frekara nám, þannig að áherslan liggur núna á störfin í atvinnulífinu eins og reyndin er. Svo er auk þess í frv. heill kafli um starfsnám. Ég tek undir sjónarmið hv. 7. þm. Reykn., Hjálmars Árnasonar, um starfsmenntun og gildi hennar. Ísland hefur á undanförnum árum og eiginlega alla tíð verið í stöðu eins og við sjáum víða í vanþróuðum löndum. Háskólamenntun er mjög mikils metin, þangað fara allir og afleiðingin er, meira og minna atvinnuleysi eða lág laun háskólamanna, jafnvel dulið atvinnuleysi eða bert atvinnuleysi. Svo stöndum við uppi með það að það vantar fólk sem hefur starfsmenntun. Það vantar í stórum stíl og þetta er sama vandamálið og í þróunarlöndunum. Í þessu frv. er verið að reyna að snúa af þessari braut. Það er verið að gera starfsmenntuninni hærra undir höfði en hingað til og eins og ég gat um á framhaldsskólinn fyrst og fremst að búa nemendur undir starf í atvinnulífinu. Við Íslendingar búum við mjög lág laun, skammarlega lág laun og það er mjög lítil framleiðni í íslensku atvinnulífi. Ég held að það sé, eins og hv. þm. Hjálmar Árnason benti á, einmitt afleiðingin af lélegri starfsmenntun. Sama kom fram hjá hv. 16. þm. Reykv., Kristínu Ástgeirsdóttur, þar sem hún talaði um nám í afgreiðslustörfum. Þetta er gjörsamlega óþekkt á Íslandi. Við höfum reyndar veika skóla eins og bankamannaskólann sem býr menn undir bankastörf og svo er ferðamálaskóli og sitthvað á vegum einkaaðila. Á vegum hins opinbera er ekkert starfsnám á þessum brautum og það er mjög mikilvægt að koma þessu á. Ég vil benda hv. þm. á samband menntakerfis og lífskjara. Þegar við setjum peninga í menntun og menntakerfi erum við í rauninni að fjárfesta fyrir framtíðina. Það skiptir verulegu máli fyrir atvinnulífið hve menntaðir og hæfir einstaklingarnir eru sem það ræður til vinnu og getur skipt sköpum um það hvort við búum hér við góð lífskjör eða ekki eftir 10, 15, 20 ár. Ein mesta langtímafjárfesting þjóðarinnar er í menntamálum. Og það skiptir miklu máli, verulegu máli, hvernig sú fjárfesting er. Hún þarf að vera skynsamleg. En það er fleira sem kemur fram. Ef við lítum á kennsluhættina eru þeir nánast óbreyttir frá því um aldamót. Kennari stendur uppi við töflu, einangraður í sinni stofu með einhverjum 20--30 nemendum og hann skrifar með krít á töfluna nákvæmlega eins og fyrir 20 árum og í grundvallaratriðum er þetta sama kennsluaðferðin og var notuð á dögum Grikkja. Þarna hefur ekki orðið sú framleiðniaukning sem við sjáum í iðnaði, verslun, samgöngum og á nánast öllum öðrum sviðum. Herra forseti. Í þessu sambandi hef ég tvær spurningar til hæstv. menntmrh. --- ég vona að hann sé viðstaddur --- til þess að fá eiginlega skýrari mynd af því sem hv. þm. hafa verið að ræða um. Það er í fyrsta lagi: Er gert ráð fyrir starfsnámi í þjónustu, afgreiðslustörfum, bankastörfum o.s.frv. í þessu frv.? Ég vil fá svör ráðherra við því. Í öðru lagi: Er kleift að byggja upp nám sem er blanda af hefðbundnu námi með kennara eða leiðbeinanda og einhverjum hópi nemenda í bekk og fjarnámi með aðstoð tölvuneta og þá er ég að tala um menntanetið, Internetið o.s.frv.? Enn fremur er gert ráð fyrir kennslu með nýjum kennsluforritum sem væntanlega koma innan ekki marga ára, ég giska á að eftir fimm ár munum við sjá kennsluforrit sem eru svo spennandi að krakkarnir læra stærðfræði af ekki síðri áhuga en að spila Larry. Ég bendi hv. þm. á að það er einhver skemmtilegur leikur. Ég sé alla vega fyrir mér að menn geta fylgt eftir t.d. í algebru eða í rúmfræði og teiknað ferla með jafnmiklum spenningi eins og þeir fylgja Larry. Herra forseti. Ég hef nokkrar athugasemdir við 23. gr. þar sem stendur, með leyfi forseta: ,,Sérhver framhaldsskóli skal innleiða aðferðir til að meta skólastarfið, þar á meðal kennslu- og stjórnunarhætti, samskipti innan skólans og tengsl við aðila utan skólans.`` Þarna finnst mér vanta aðalatriðið í upptalninguna sem er að meta árangur kennslunnar og árangur kennara. Þarna vantar það sem við köllum í dag gæðastjórnun. Það er að koma með aðferðir til þess að meta hvern einstakan kennara, til að meta kennslustarfið í heild sinni, til að meta skólann, til að meta skóla hverja gagnvart öðrum. Þetta er mjög nauðsynlegt fyrir foreldra. Það er verulega mikið atriði fyrir foreldra í hvaða skóla þeir senda börnin sín. Þetta getur skipt sköpum fyrir líf barna þeirra. Það skiptir þá að sjálfsögðu miklu máli hvernig sá skóli er sem þeir senda börnin í. Í dag vita foreldrar ekkert um það. Foreldrar vita ekkert um það hvort einn skóli sé betri í einhverjum skilningi en einhver annar skóli. Það er ekki til neitt mat á milli skóla. Þetta þarf að gera. Þetta á líka að vera hvatning fyrir skólana til að standa sig. Það vantar einhvers konar mat á milli skóla. Ég vildi gjarnan að hv. menntmn. líti sérstaklega á þessi atriði þegar hún fær frumvarp þetta til meðhöndlunar, þ.e. hvernig er hægt að koma við gæðastjórnun svo hægt sé að meta kennsluna, kennarann og skólana. Það má gera með ýmsum hætti. Það má gera með samræmdum prófum. Menn horfa náttúrlega á þessi ósköp sem eru kölluð samræmd próf í dag. En það er bara eitt formið á samræmdum prófum og alls ekki það besta. Það má t.d. hafa próffyrirmyndir. Menntmrn. gæti sent próffyrirmyndir út í skólana og sagt, í þessum anda skuluð þið semja prófin. Það getur sent út próffyrirgjöf, svona eigið þið að gefa fyrir, í þessum anda og náð þannig fram samræmingu á milli skólanna. Það þarf ekki að vera þannig að allir nemendur séu að taka sama prófið á sama klukkutímanum um allt land. Það er allt of viðamikið. Það má líka hafa það þannig að kennarar leiðrétti reglubundið hver hjá öðrum. Þeir kenni jafnvel hver fyrir annan einstaka sinnum. Það er mjög lærdómsríkt. Ég hef prófað það sjálfur. Það sem á að vera mælikvarði á árangur kennslunnar er ekki endilega einkunnirnar sem nemendurnir fá, heldur aukningin á einkunnunum, þ.e. hvernig tekst ákveðnum kennara að bæta bekkinn sinn? Hvernig tekst honum að auka þekkinguna eða árangur kennslunnar? Það er mikilsvert. Það kom fram hjá 14. þm. Reykv. Kristínu Ástgeirsdóttur, að atvinnulífið metur menntun lítils. Er það furða? Menntunin gengur öll út á háskólanám. Það gengur öll menntunin út á að kenna krökkunum algebru og latínu og dönsku o.s.frv. en alls ekkert það sem atvinnulífið þarf sem er verkmenntun. Það er ekki skrýtið þó að atvinnulífið meti menntun lítils þegar hún gengur öll út á að læra eitthvað sem hún hefur enga þörf fyrir. Ég geri ráð fyrir því að þetta frv., ef það nær fram markmiðum sínum, muni breyta þessu þannig að atvinnulífið muni meta menntun mjög mikils og þetta muni breytast á komandi árum.

[14:08] Hæstv. forseti. Mig langar að gera athugasemd við þau ummæli hv. síðasta ræðumanns þess efnis að ekki væri til mat á milli skóla hér og þá er hann væntanlega að tala um skóla á framhaldsskólastigi. Það er auðvitað rétt að ekki fer fram neitt formlegt mat eða formlegur samanburður milli skóla en hins vegar er til slíkur óformlegur samanburður. Ég get upplýst hv. þm. um að nemendur t.d. hér á Reykjavíkursvæðinu hafa mjög skýrar hugmyndir um það hvaða skólar eru góðir og hvert þeir vilja fara. Það segir okkur hins vegar ekki allt um það sem raunverulega gerist innan veggja skólanna en hins vegar hefur Háskóli Íslands hvað eftir annað gert könnun á því hvernig þeim nemendum vegnar sem að koma þar inn fyrir dyr og hvaðan þeir koma. Sú könnun gefur auðvitað ákveðna vísbendingu um það að ákveðnar greinar eða ákveðinn undirbúningur sé góður eða slakur í viðkomandi skóla. Loks varðandi það sem var vitnað til viðhorfa atvinnulífsins vil ég taka skýrt fram að þessi könnun Gerðar Óskarsdóttur sýndi það að atvinnurekendur töldu sig ekki hafa þörf á menntuðu fólki. Þeir litu þannig á að það væri ekki þörf, þeir vildu ekki ráða menntað fólk. Það var kannski fyrst og fremst það sem kom mjög spánskt fyrir sjónir. En ég held að það væri mikil þörf á því kynna þessa könnun fyrir alþingismönnum.

[14:10] Herra forseti. Ég vil koma inn á þetta sem síðasti ræðumaður, hv. 14. þm. Reykv., Kristín Ástgeirsdóttir, gat um að það væri til mat á milli skóla. Það er mat nemendanna sem oft og tíðum byggir á mati foreldranna og reynslu þeirra fyrir 30 árum. Þetta er orðið dálítið gamalt mat. Það sem ég vil fá er mat á hverri stundu sem er opinberlega birt og er raunhæft, ekki bara einhverjar sögusagnir. Það er akkúrat galli við núverandi kerfi að þetta byggir allt á sögusögnum og jafnvel á reynslu foreldranna sem tóku stúdentspróf í viðkomandi skóla fyrir 30 árum.

[14:11] Hæstv. forseti. Þetta er einn mikill misskilningur hjá hv. þm. Pétri Blöndal. Auðvitað er erfitt að kveða upp úr með það hversu rétt mat nemenda á skólum er en þefvísi þeirra í þessum efnum er alveg ótrúleg. Þau eru miklu ábyrgari en við gerum okkur grein fyrir og þau velta framtíðinni fyrir sér og þau reyna að átta sig á því hvaða skóli er við þeirra hæfi og slíkar hugmyndir eru ekki endilega í samræmi við hugmyndir foreldranna. Ég held að þar verði einmitt stundum árekstrar. En auðvitað er það ekki slíkt mat sem við þurfum á að halda. Ég vil taka undir með þingmanninum að auðvitað á að fara fram vísindalegt og faglegt mat bæði á innra starfi skóla og þeim árangri sem þeir skila. Ég vil að það komi skýrt fram að ég tel þörf á slíku mati en hins vegar er þetta óformlega, ósýnilega mat til á skólunum sem hvergi er til í lögum eða reglum eða í skýrslum menntmrn.

[14:12] Virðulegi forseti. Mig langaði aðeins til þess að spyrja hv. þm. Pétur Blöndal: Hvaða tilgangi þjónar mat t.d. á milli framhaldsskólanna í Reykjavík á meðan foreldrar eða börn hafa ekkert val um það í hvaða skóla börnin þeirra fara? Er það bara til þess að staðfesta mun og koma enn meiri óánægju upp á yfirborðið þegar búið er að stimpla suma skóla formlega besta og aðra slakari? Varðandi orð hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur um matið í háskólanum er það auðvitað ekki huglægt mat því þar er athugað hvaða forspárgildi einkunnir úr mismunandi framhaldsskólum hafa fyrir árangur í mismunandi deildum í Háskóla Íslands. Þar er því ekki neitt huglægt mat.

[14:13] Herra forseti. Hvaða tilgangi þjónar matið? Að sjálfsögðu til að geta valið sér skóla. Það að fólk geti ekki valið sér skóla í dag er af hinu illa og ég vil breyta því. Ég vil að menn eigi að geta valið sér skóla hver og einn og farið í þann skóla sem þeir kæra sig um og þeir telja bestan. Ég vil líka koma með gæðaeftirlit og mat á milli skóla þannig að einn skóli henti einum nemanda og annar öðrum eftir hæfileikum og áhugasviðum viðkomandi nemanda.

[14:14] Herra forseti. Frumvarp til laga um framhaldsskóla tel ég til bóta um framhaldsskólastigið í landinu, sérstaklega hvað varðar starfsmenntun og starfsþjálfun. Umræðan í dag hefur verið frjó og skemmtileg og í framhaldi af henni langar mig til að benda á tvö atriði sem ég hygg að ekki hafi verið bent á til þessa í umræðunni. Það fyrra varðar II. kafla, 2. gr. frv. um hlutverk framhaldsskólans. Þar finnst mér að vanti ákvæði um líkams- og heilsurækt. Mig langar til þess að vitna í þennan texta, með leyfi forseta. ,,Framhaldsskólinn skal leitast við að efla ábyrgðarkennd, víðsýni, frumkvæði, sjálfstraust og umburðarlyndi nemenda, þjálfa þá í öguðum og sjálfstæðum vinnubrögðum`` o.s.frv. Þarna fyndist mér að mætti fella inn í þar með talið líkams- og heilsurækt, og í framhaldi af þessu innskoti kenna þeim að njóta menningarlegra verðmæta og hvetja til stöðugrar þekkingarleitar og gagnrýnnar hugsunar. Ég bendi á þetta vegna þess að heilsurækt leiðir til sparnaðar í heilbrigðiskerfinu þegar til lengri tíma er litið. Heilsuræktin hefur í för með sér forvarnir á fjölmörgum sviðum. Heilsuræktin heldur ungu fólki frá áfengis- og fíkniefnaneyslu og er þroskandi tómstundagaman fyrir alla aldursflokka. Heilsuræktin hefur áhrif á heilsufar, heilbrigði og eykur þrek, t.d. til náms og starfa, og það kemur fram í mjög merkilegri skýrslu sem prófessor Þórólfur Þórlindsson, hefur tekið saman á vegum Rannsóknarstofnunar uppeldis- og menntamála. Seinna atriðið sem mig langar til að benda á varðar XII. kafla þessa frv. Mig langar að spyrja hæstv. menntmrh.: Á kostnaðarþátttaka ríkisins í stofnun og byggingu framhaldsskóla einnig við um byggingu íþróttahúsa við framhaldsskóla? Eins og þingmenn vita þá vantar íþróttahús við nokkra framhaldsskóla landsins, t.d. hér í Reykjavík eins og við Fjölbrautaskólann í Ármúla, Menntaskólann við Hamrahlíð og fleiri framhaldsskóla. Herra forseti. Evrópuráðið hefur bent á að það sé ekki sparnaður í því að minnka heilsurækt eða íþróttaiðkun í skólum. Það hefur komið fram að það er mjög mikilvægt, og það kemur reyndar fram í þessu frv., að efla verkmenntun í landinu og ég tel að þetta frv. taki nokkuð vel á þeim málum.

[14:17] Herra forseti. Ég vil þakka þær málefnalegu umræður sem hér hafa farið fram um þetta mikilvæga frv. Ég er sammála þeim sjónarmiðum sem fram hafa komið að æskilegt er að ná sem víðtækastri samstöðu um afgreiðslu málsins. Ég er einnig þeirrar skoðunar og tek undir það með hv. þm. Hjálmari Árnasyni að þetta mál þolir varla lengri bið. Þetta er þriðja þingið sem það er lagt fram á. Frv. hefur fengið góða meðferð utan þings. Komið hafa fram umsagnir og athugasemdir og það hefur fengið skoðun á milli þinga og það hefur verið tekið tillit til margra sjónarmiða sem fram hafa komið og tekið mið af þeim við lokagerð frv. Að sjálfsögðu, eins og hér hefur komið fram í þessum málefnalegu umræðum, eru atriði sem hv. menntmn. mun líta til í afgreiðslu sinni og ég efast ekki um að unnt verður að komast að niðurstöðu. Að sjálfsögðu er aldrei hægt að tryggja hér á þessum stað að menn verði sammála um allt en ég held að menn ættu að geta verið sammála um það, eins og þessar umræður hafa hnigið, að brýnt er að koma á nýrri skipan á framhaldsskólastiginu. Í raun og veru liggja ekki fyrir aðrar betri tillögur en þær sem koma fram í þessu frv. og sú meginstefna sem þar er mótuð. Nokkrar spurningar hafa komið til mín vegna frv., m.a. frá hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttir, þar sem hún ræddi um hvað fælist í aðalnámskrá, hvað það væri sem aðalnámskráin ætti að taka af skarið um. Það kemur fram í 21. gr. frv. þar sem segir að aðalnámskráin sé meginviðmiðun skólastarfs. Þar segir einnig: ,,Í henni eru útfærð markmið framhaldsskóla og skilgreind markmið einstakra námsbrauta og námsgreina, svo og námslok. Í aðalnámskrá skulu vera almennar reglur um réttindi og skyldur nemenda. Í aðalnámskrá skal kveðið á um uppbyggingu einstakra námsbrauta, samhengi í námi og meðallengd námstíma á hverri braut. Þar er ákveðinn lágmarksfjöldi kennslustunda í einstökum námsgreinum og inntak í megindráttum.`` Þar skal einnig mælt fyrir um námsmat og próf og annað slíkt eins og rakið er í greininni og síðan einnig ítarlega í greinargerð um þessa grein. Ég vitna einnig í greinargerðina á bls. 18, þar sem segir, með leyfi herra forseta: ,,Þar eru ákvæði um aðalnámskrá framhaldsskóla sem skólastarf á framhaldsskólastigi byggist á. (21. gr.) Í henni skal skilgreint allt nám sem í boði er í hinu opinbera framhaldsskólakerfi og markmið einstakra námsbrauta og uppbygging þeirra, svo og markmið einstakra námsgreina og námsþátta.`` Ég held að þetta sé mikilvægt stjórntæki sem þurfi að vera virkt og þannig fram sett að ekki sé um nein vafaatriði að ræða, m.a. vegna samþættingar í námi og til þess að það myndist engar blindgötur á þessu skólastigi. Það er eitt af vandamálunum sem við stöndum frammi fyrir núna. Eins og vikið var að í máli hv. þm. Guðnýjar Guðbjörnsdóttur, hefur þetta skólastig þróast með næsta sérkennilegum hætti á undanförnum 20 árum eða svo og það þarf að koma böndum á það, ef ég má orða það svo. Sumir tala um að í þessu frv. felist of mikil miðstýring. Menn geta haft mismunandi skoðanir á því hvað í því orði felst en ég held að í frv. felist fyrst og framst viðleitni til þess að ná utan um skólastigið, setja því ákveðnar starfsreglur og ákveðinn ramma og þar er aðalnámskráin afar mikilvæg. Reynt er að koma í veg fyrir að á þessu skólastigi sé um blindgötur að ræða sem nemendur komist ekki út úr og þurfi kannski að fara til baka og byrja upp á nýtt ef þeir hafa farið inn á vitlausar brautir. Það er slík viðleitni sem felst í ákvæðinu um aðalnámskrána og því sem hún á að gegna. Þar á ekki að mæla fyrir í smáatriðum um innra starf skóla eða setja því of þröngar skorður því eins og fram hefur komið er það skynsamlegt viðhorf að frumkvæði komi ekki síður frá skólanum en frá yfirvöldum menntamála og að skólarnir viti að þeir hafi svigrúm þó þeir þurfi auðvitað að fara eftir ákveðnum ramma. M.a. með hliðsjón af því að skólastarfið falli að lokum í eina mósaikmynd, ef ég má nota það hugtak, og menn séu ekki að fara í ólíkar áttir heldur viti hvar farvegurinn er og hvernig hann á að vera. Til þess er aðalnámskráin. Varðandi fornámið sem hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir gerði að umtalsefni þá er í sjálfu sér í 18. gr. frv. ekki verið að tala um neina breytingu frá því sem er, að fornámið verði við framhaldsskólana. Það hafa verið uppi viðhorf um það hvort það eigi frekar að vera í grunnskólunum og gefa mönnum færi á að halda þar áfram til að búa sig betur undir þátttöku í framhaldsskólanum. En eins og fram kom, m.a. í máli hv. þm. Hjálmars Árnasonar, er talið af ýmsum ástæðum æskilegra að nemendurnir skipti um umhverfi, fari úr grunnskólanum og fari inn í nýtt umhverfi í framhaldsskólanum, samanber athugasemdir við 18. gr. á bls. 31, en þar er því nánar lýst hvað á bak við þessa grein býr. Ég get í sjálfu sér tekið undir með hv. þm. Hjálmari Árnasyni að þessi skipti kunna að vera nemendunum heppileg og kunna að auðvelda þeim framhaldið. Hitt er augljóst, og það hafa komið til mín fulltrúar bæði foreldra og kennara grunnskólabarna og þeirra sem eru að ljúka grunnskólaprófi og eru að fara inn í framhaldsskólann, að fyrir marga nemendur sem eiga erfitt með nám er skólakerfið næsta --- ja ekki vil ég segja fjandsamlegt --- en erfitt eins og nú er komið málum. Og eftir að þrengdist um á atvinnumarkaði eiga margir nemendur, sem hefðu áður e.t.v. farið út á vinnumarkaðinn beint eftir grunnskólann, þess ekki lengur kost. En framhaldsskólinn er ekki með neinar stórar dyr sem taka við þessu fólki. Það er vandamál sem við þurfum að fjalla um og taka á. Það er hér starfandi við Iðnskólann í Reykjavík deild sem tekur við nokkrum nemendum. En fjöldinn er meiri og það er m.a. verið að fjalla um það varðandi skipulag á Borgarholtsskóla, nýjum framhaldsskóla hér á Reykjavíkursvæðinu, að hann taki að sér verkefni á þessu sviði. Það er nauðsynlegt að huga að þessum fjölda nemenda. Það er talið að hér á Reykjavíkursvæðinu sé kannski um að ræða 70--100 manns sem þarf að sinna með þessum hætti og hafa í huga við umræður um fornám. En við þurfum einnig að skapa þessu fólki leið í framhaldsskólakerfinu sem getur búið það undir störf við þess hæfi. Og það snertir m.a. þær umræður sem hér hafa verið um fjölbreytt framboð á störfum og starfsnámi í skólanum. Þetta vildi ég segja um fornámið og það vakti mig til umhugsunar um þennan hóp nema sem við þurfum að hafa í huga og hægt er að gera betur við en við núverandi kerfi. Ég tel að samþykkt þessa frv. muni auðvelda okkur að takast á við þann vanda sem er töluverður og mjög alvarlegur fyrir þá einstaklinga sem í hlut eiga. Mönnum hefur orðið tíðrætt um skólanefndirnar og skipan þeirra. Ég tel að sterk rök hafi komið hér fram í umræðunum um það að sú skipan sem mælt er fyrir um í frv. sé skynsamleg og ætla í sjálfu sér ekki að eyða mörgum orðum um það efni. Menn geta haft mismunandi sjónarmið og grundvallarviðhorf í þessu máli. Ég hallast að því viðhorfi sem kemur fram í 6. gr. og tel að það sé skynsamlegt að stíga það skref sem þar er mælt fyrir um. Ég minni á að hér hefur einnig komið fram að í umfjöllun um skólaráð í 8. gr., er komið til móts við margt af því sem menn hafa rætt um nauðsyn þess að nemendur og kennarar komi að stjórn skóla og stefnumótun í skólastarfinu. Um samræmdu prófin hafa menn töluvert rætt og það er um þau fjallað í 24. gr. Þar segir að lokapróf skuli vera samræmd í tilteknum greinum sem nánar er kveðið á um í reglugerð. Síðan er í gildistökugreininni sagt að þessi grein eigi að koma til framkvæmda að fullu ekki fyrr en skólaárið 2000--2001. Hér er um mál að ræða sem hægt er að útfæra með ýmsum hætti. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram að samræmd könnunarpróf koma að sjálfsögðu til álita og er sjálfsagt að undirbúa þetta skref eins og frv. gerir ráð fyrir. Menn ættu að gefa sér góðan tíma til að framkvæma þetta. Ég held sjálfur að það sé nauðsynlegt að koma á samræmdum prófum í okkar framhaldsskólum. Það er ekkert nýmæli hér. Áður fyrr voru stúdentsprófin samræmd og í sjálfu sér er það ekki byltingarkennt að vekja máls á því aftur. Hvernig að þessu verður staðið í framkvæmd ætla ég ekki að fullyrða um á þessu stigi því að mér finnst sjálfsagt að heyra m.a. þau viðhorf sem fram koma í störfum menntmn. um þetta mál. En ég hvet til þess að menn hrófli ekki við því að samræmd próf skuli vera í tilteknum greinum í framhaldsskólanum. Það er nauðsynlegt ekki síst til þess að menn hafi einhverja almenna mælistiku til að geta beitt þegar þeir leggja mat á starfsemi framhaldsskólanna. Og það er til marks um þá sundurleitu krafta sem verið hafa innan skólakerfisins að slíkt skuli ekki vera í gildi nú þegar, að menn hafi slíkar samræmdar mælistikur. Með þessu yrði henni komið á hvernig sem við mótum hana og hrindum henni í framkvæmd. Varðandi framhaldsdeildir grunnskólanna sem hv. þm. vakti máls á er ætlunin að leggja þær niður en framhaldsskólarnir geta hins vegar skipst upp innan ákveðinna svæða eins og við vitum. Fjölbrautaskólanum á Akranesi er t.d. skipt upp í nokkrar deildir, m.a. deild sem starfrækt er í Reykholti. Varðandi það sem fram kom hjá hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur um skiptingu landsins í skólasvæði langar mig aðeins til að nefna að ég lít þannig á að eins og þetta frv. er úr garði gert verði ekki um slíka skiptingu að ræða. Ég lít líka þannig á að það verði ekki unnt að beita landfræðilegum rökum við útilokun nemenda frá framhaldsskólum eins og gert hefur verið og hafa þær reglur sem hafa verið í gildi um það efni valdið deilum og ágreiningi þannig að þarna er verið að fara inn á nýjar brautir. 15. gr. mælir fyrir um inntökuskilyrðin og hún hefur verið hér til umræðu og ég þarf ekki að rekja það. Því hefur verið lýst vel hvað í þeirri grein felst. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði einmitt athugasemdir við 15. gr. Hann er á móti því að inntaka verði með þeim hætti sem þar er mælt fyrir um. Ég tel hins vegar að það skref sem þarna er stigið og þessar reglur séu mjög til bóta og auki skilvirkni í skólastarfinu og sé til þess fallið að skólarnir veiti betri þjónustu en þeir geta gert núna og nemendur viti betur um eigin stöðu en nú er og að það felist ekki neitt ranglæti í þessum ákvæðum, þvert á móti sé þarna mælt fyrir um skynsamlegar aðferðir við inntöku manna í skóla. Varðandi 41. gr. um einkaskólana, sem hann gerði einnig athugasemdir við, er þar ekki verið að skipta mönnum með neinum hætti með því að veita þessar heimildir. Þvert á móti er verið að gera mönnum, sem starfrækja núna skóla, annars vegar kleift að fá viðurkenningu menntmrh. á því starfi ef þeir óska eftir því og það ætti að styrkja þessa skóla í sessi. Aðrir sem óska eftir styrk af almannafé verða að uppfylla önnur skilyrði og það er Alþingis að ákveða slíkt þannig að það verður ekki þar um neina sjálftöku að ræða, þvert á móti er undir ákvörðun Alþingis komið hvernig að þeim málum verður staðið. Ég tel að gildistökuákvæðin séu ekki óeðlileg í þessu lagafrv. Það er mælt fyrir um að gildistakan sé frá 1. ágúst 1996 og síðan er gefið svigrúm til þess í tíma að hrinda einstökum ákvæðum laganna í framkvæmd sem ég tel skynsamlegt í jafnviðamiklu máli og þetta er til þess að unnt sé að hafa eðlilegt samráð og standa þannig að málum að ekki sé rasað um ráð fram og að undirbúningur allur sé með þeim hætti að óeðlileg tímamörk ýti ekki á eftir mönnum heldur gefist tóm til að standa vel að þessum undirbúningi. Varðandi fyrirspurn hv. þm. Guðnýjar Guðbjörnsdóttur um frv. til laga um háskólastigið er það að segja að nú eru starfandi 13 skólar sem teljast á háskólastigi og hafa m.a. verið gerð drög að því frv. um háskólastigið sem verið er að vinna að og ætlunin er að leggja fram. Ég vona að það verði unnt að leggja það fram hér á þessu þingi sem nú er eins og boðað var í plaggi með stefnuræðu forsrh. Herra forseti. Tíminn leyfir ekki að ég svari öllum þeim fyrirspurnum sem ég hef fengið þannig að ég verð að ljúka máli mínu til að lúta reglum þingskapa.

[14:34] Herra forseti. Till. sú til þál. sem ég mæli fyrir og fjallar um stefnumótun í íþróttum stúlkna og kvenna er flutt af þingkonum úr öllum flokkum sem nú sitja á þingi, auk mín þeim: Ástu R. Jóhannesdóttur, Kristínu Ástgeirsdóttur, Rannveigu Guðmundsdóttur, Láru Margréti Ragnarsdóttur og Siv Friðleifsdóttur. Það segir nokkuð til um mikilvægi þessa máls og er vonandi til marks um samstöðu um málið á þingi þegar að afgreiðslu tillögunnar kemur. Till. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að setja á stofn nefnd um stefnumótun í íþróttum stúlkna og kvenna. Nefndin vinni í samráði við Íþróttasamband Íslands og Ungmennafélag Íslands að því að efla íþróttir stúlkna og kvenna og leitist við að koma í veg fyrir eða minnka hið mikla brotthvarf stúlkna úr íþróttum. Þá skoði nefndin sérstaklega umfjöllun fjölmiðla um íþróttir stúlkna og kvenna, hvaða fjármagn sé veitt til stúlkna- og kvennaíþrótta, skiptingu kynjanna í forustu íþróttahreyfingarinnar og aðra þá þætti sem geta haft áhrif á stöðu stúlkna- og kvennaíþrótta. Meðal annars verði litið til þess sem gert hefur verið erlendis í átt til umbóta í þessum efnum.`` Eins og fram kemur í greinargerð með tillögunni er málefnið ekki nýtt af nálinni. Svipuð tillaga var flutt á 115. löggjafarþingi og að henni stóðu allar konur sem sátu á þingi hvar í flokki sem þær voru. Samkvæmt ályktun þessari skyldi ríkisstjórnin beita sér fyrir því að átak yrði gert til að efla íþróttaiðkun kvenna, áhersla skyldi lögð á mikilvægi íþrótta í líkamlegu og félagslegu uppeldi og sem fyrirbyggjandi aðgerð til að bæta heilsu og vinnuþrek. Fjárframlög ríkisins til íþrótta skyldu veitt með það að markmiði að gera íþróttaiðkun kvenna og karla jafnhátt undir höfði. Nú er það svo að þingið samþykkti þessa ályktun. Á 116. þingi var lögð fram fyrirspurn til menntamálaráðherra um það til hvaða ráðstafana ríkisstjórnin hefði gripið í framhaldi af samþykkt ályktunarinnar. Ráðherra varð fátt um svör um þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hafði haft í frammi. En hann vitnaði sérstaklega í væntanlegar niðurstöður könnunar sem Þórólfur Þórlindsson og fleiri gerðu um þátttöku ungmenna í íþróttum og samspil íþróttaiðkunar og annarra þátta í lífi ungmennanna. Taldi ráðherrann að rannsóknin mundi varpa ljósi á viðhorf, þátttöku og áhuga pilta og stúlkna í íþróttum og að nýta mætti niðurstöðurnar til eflingar íþróttaiðkun kvenna. En nú eru niðurstöðurnar úr skýrslu Þórólfs og félaga komnar, þær voru birtar í ágúst á síðasta ári og þær gefa okkur fullt tilefni til aðgerða. Dr. Gunnar Valgeirsson, sem hefur sérstaklega rannsakað íþróttaiðkun kvenna, segir um könnun Þórólfs og félaga sem voru birtar í bókinni um gildi íþrótta fyrir íslensk ungmenni, með leyfi forseta: ,,Þátttaka pilta og stúlkna í íþróttum er ólík hvað nokkra þætti varðar. Nokkuð fleiri stúlkur stunda aldrei íþróttir og færri þeirra stunda íþróttir fimm sinnum í viku eða oftar. Þetta kemur skýrast fram í íþróttaþátttöku með íþróttafélögum þar sem þessi munur er mestur. Þessi munur eykst einnig með aldri. Höfundar bókarinnar benda réttilega á að ástæður fyrir því að stúlkur byrji síður í íþróttum og hætti fyrr séu margslungnar. Vissulega eru hér á ferðinni samspil ýmissa félagsþátta svo sem stuðningur foreldra og þjálfara og fjölmiðlaumræða en mikilvægt væri að athuga frekar hvað það væri í rekstri íþróttafélaga sem hér hefur áhrif. Þeim sem vel þekkja til reksturs íþróttafélaga er nokkuð kunnugt um að stúlkur fá minni stuðning frá félögunum en piltar. Þær eru mun líklegri en piltar til að þurfa að fjármagna þátttöku sína alfarið með sjálfboðavinnu og þær fá venjulega mun verri tíma og æfingaaðstöðu. Í könnuninni kemur skýrt í ljós að brottfall stúlkna er hærra en pilta í íþróttum og hækkar með aldri. Það væri verðugt verkefni fyrir íþróttahreyfinguna sjálfa að kanna þetta atriði mun nánar og reyna síðan að jafna hlut kvenna mun betur en hingað til hefur þegar verið gert,`` segir Dr. Gunnar Valgeirsson. Gunnar hefur einnig bent á erlendar rannsóknir sem benda til þess að íþróttaiðkun hafi jákvæð áhrif á sjálfsvirðingu, líkamsmynd og andlega líðan og dregur úr þunglyndi og streitu. En hann bendir líka á að þessara þátta gæti enn meir hjá stúlkum en drengjum í könnun Þórólfs og félaga. Auk könnunarinnar, sem birt var í ágúst 1994, hafa fleiri kannanir verið gerðar og sérstaklega hefur verið horft í átt til stúlkna- og kvennaíþrótta. Ber þar fyrst að nefna könnun sem gerð var af Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála að frumkvæði og í samvinnu við þróunarhóp umbótanefndar ÍSÍ um kvennaíþróttir á árinu 1994. Sú könnun sem gerð var í 8. bekk á meðal rúmlega 800 nemenda fjallaði um brottfall stúlkna úr íþróttum og fylgja tvær myndir úr henni með tillögunni sem hér er lögð fram. Fyrri myndin sýnir að samkvæmt könnuninni er marktækur munur á íþróttaiðkun pilta og stúlkna í þessum hópi og að mun fleiri piltar en stúlkur iðka íþróttir á hverjum degi. Þar er hlutfall drengja 39,9% en aðeins 12,6% stúlkna iðka íþróttir á hverjum degi. Ef við lítum hins vegar á þá sem iðka íþróttir aðeins einu sinni í viku eða sjaldnar snýst hlutfallið algjörlega við. Piltar eru þar 13,5% en stúlkur 34%. Seinni myndin sem fylgir með tillögunni sýnir íþróttaiðkun nemenda í skóla fyrir utan skyldutíma í leikfimi. Þar má sjá að meira en helmingur stúlkna en tæplega 23% pilta hafa aldrei tekið þátt í slíkum íþróttum eða gera það ekki lengur. Hlutföllin snúast við þegar við komum að þeim sem stunda oft íþróttir utan skóla. Af þeim nemendum sem iðka slíkar íþróttir fjórum sinnum í viku eða oftar eru strákar 38% en stelpur 11,5%. Í helstu niðurstöðum könnunarinnar segir að margt sé ólíkt með aðstæðum og viðhorfum pilta og stúlkna til íþrótta og af því megi ráða ýmislegt um ástæður þess að stúlkur stundi síður íþróttir en strákar. Það segir líka að í ljós hafi komið í könnuninni að hvatning skipti miklu máli og að foreldrar, afi og amma, vinir og íþróttakennarar hvetji stelpur að jafnaði minna til íþróttaþátttöku með íþróttafélögum. Segir í niðurlagsorðum könnunarinnar að hér sé um mjög alvarlegar niðurstöður að ræða og að líklega sé þar að finna verulegan þátt í ástæðum brottfalls stúlkna úr íþróttum. Þá voru nýlega kynntar niðurstöður úr könnun sem umbótanefnd ÍSÍ lét gera í samvinnu við ÍM Gallup um kvennaíþróttir og fylgir útdráttur úr þeirri könnun með tillögunni. Í henni koma fram margar áhugaverðar niðurstöður. M.a. má af henni sjá að það er almenn skoðun að kvennaíþróttir fái of litla umfjöllun í fjölmiðlum. Þessar niðurstöður samrýmast ekki því sem gjarnan heyrist þegar sjónvarpsstöðvar og aðrir fjölmiðlar eru gagnrýndir fyrir að leggja ofuráherslu á meistaraflokk karla í umfjöllun sinni um íþróttir. Þá er því gjarnan svarað til að eftirspurn ráði, fólk nenni einfaldlega ekki að horfa á kvennabolta eða kvennaíþróttir. Það væri reyndar forvitnilegt að vita hver sé stefna ríkissjónvarpsins í þessum málum því að mínu mati hlýtur slíkur fjölmiðill að hafa einhverjar skyldur í þessum efnum umfram aðra fjölmiðla. Hv. þingkona Kristín Ástgeirsdóttir lýsti í eldhúsdagsumræðum um daginn eftirminnilegum kynnum sínum af prinsinum af Svasílandi sem hún kynntist á hinni margumtöluðu ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um málefni kvenna í Kína. Ég var fulltrúi á ráðstefnu óháðra félagasamtaka sem fram fór á sama tíma og varð þar líka fyrir afrískum áhrifum. En á nokkurn annan hátt heldur en Kristín. Ég sat þar fund sem haldinn var af konum frá Simbabve og fjölluðu þær um aðgerðir þar í landi til að efla íþróttaiðkun stúlkna og kvenna. Það kom mér á óvart hvað þessar konur áttu margt sameiginlegt með okkur hér á norðurhjara veraldar í þessum málum. Þrátt fyrir erfiðara umhverfi hefur þarlendum konum orðið heilmikið ágengt í átt til framfara með samstarfi íþróttahreyfingarinnar og kvenna úr kvennahreyfingunni. Þær höfðu setið alþjóðlega ráðstefnu í Brighton á Englandi á síðasta ári þar sem samþykkt var sérstök yfirlýsing um konur í íþróttum og höfðu óspart nýtt sér það sem þeim lærðist þar. En Brighton-yfirlýsingin er einmitt vitni um að hér sé um alþjóðlegt vandamál að ræða, enn eitt birtingarform þess misréttis sem stúlkubörn og konur búa við víða um heim. En þegar litið er til útlanda þá er Noregur kjörið dæmi um það hvernig hægt er að breyta málum í átt til framfara ef átakið er samstillt á milli íþróttahreyfingarinnar og stjórnvalda. Norðmenn hafa gert íþróttastefnu fyrir tíunda áraguginn og í henni er m.a. tekið sérstaklega á íþróttaiðkun stúlkna og kvenna. Árið 1987 var samþykkt í íþróttahreyfingunni að hafa kynjakvóta í öllum nefndum, ráðum og nefndum norska íþróttasambandsins og skyldi hann vera í hlutfalli við fjölda karla og kvenna í hreyfingunni, þó þannig að minnst væru tveir fulltrúar af hvoru kyni. Aðeins er heimilt að gera undantekningar í sérstökum tilvikum frá þessu. Þá samþykkti ríkisstjórnin sérstaka ályktun um konur og íþróttir þar sem hún lýsir því markmiði sínu að betrumbæta þá mynd sem komið hafði fram í fjölda kannana um þessi mál. Sérstöku fé var varið til þess að auka hlutfall kvenna í þjálfarastöðum. Árangurinn af áhuga norskra stjórnvalda á íþróttamálum stúlkna og kvenna hefur ekki látið á sér standa. Norskar íþróttakonur eru hvarvetna í fremstu röð í heiminum og hafa stórbætt árangur sinn á síðustu árum. Þær eru heimsmeistarar kvenna í fótbolta, silfurhafar í handbolta og margfaldir meistarar í skíðaíþróttum og svo mætti lengi telja. Herra forseti. Það er verkefni stjórnvalda að taka á því mikla brotthvarfi kvenna úr íþróttum eins og fjöldi kannana hefur sýnt fram á. Það er kominn tími til að gera eitthvað í málunum því fleiri kannana er varla þörf. Hér hefur verið lögð fram tillaga til úrbóta í þessum efnum þar sem áhersla er lögð á samstarf íþróttahreyfingarinnar og stjórnvalda í því skyni að bæta þá slæmu mynd sem kannanir sína. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. menntmn.

[14:44] Virðulegi forseti. Það er sérstaklega ánægjulegt þegar konur á Alþingi taka sig saman og hreyfa máli af þessu tagi. Það hefur áður gerst eins og fram kom í máli 1. flm. tillögunnar og ég held að ég muni það rétt að allar konur á Alþingi hafi verið flutningsmenn að þeirri tillögu sem vísað er til í greinargerð þáltill. Það er full ástæða til að taka þessi mál upp að nýju miðað við þær staðreyndir að það hallar mjög á í allri umgerð stúlkna- og kvennaíþrótta í samanburði við íþróttir pilta og karla. Íþróttaiðkun er mannbætandi, hún er holl tómstundaiðja og hún er heilsusamleg. Þess vegna er mikilvægt að hún standi strákum og stelpum jafnt til boða, að hvatning sé sú sama hvort kynið sem á í hlut og hvers konar viðurkenning og umfjöllun sé jafnsjálfsögð hvort sem hann eða hún á hlut að máli. Þannig er það ekki. Við vitum það en það er hins vegar óvinsælt að tala um það og vekja á því athygli. Það hefur verið vísað til reynslu og aðgerða frænda okkar í Noregi og átaksins sem þeir gerðu til að efla kvennaíþróttirnar og við eigum að leitast við að feta í þau fótspor. Okkur flutningsmönnum er mjög í mun að færa fyrir því gild rök að ástæða sé til sérstakrar stefnumörkunar í íþróttum stúlkna og kvenna og þess vegna skiptum við nokkuð með okkur efnismeðferð og upplýsingum sem fyrir liggja og hafa þýðingu varðandi þetta mál. Ég vil í umfjöllun minni víkja að alþjóðlegri ráðstefnu sem haldin var í Brighton í Englandi á sl. ári um konur og íþróttir. Með ráðstefnunni var leitast við að ná saman þeim aðilum sem annast stefnumörkun og ákvarðanir varðandi íþróttir, bæði á heimavelli og á alþjóðavettvangi og var ráðstefnan m.a. studd af alþjóðaólympíunefndinni. Ráðstefnunni var sérstaklega beint að því viðfangsefni hvernig hraða megi breytingum sem ráða munu bót á því misvægi sem konur standa andspænis í íþróttaþátttöku sinni. Þátttakendur á ráðstefnunni voru um 280 talsins frá 82 löndum og fulltrúar voru bæði frá opinberum aðilum og áhugafélögum. Yfirlýsingin sem ráðstefnan samþykkti hvetur til aðgerða sem eru til þess fallnar að auka þátttöku kvenna í íþróttum á öllum stigum og á öllum sviðum. Hún skiptist í eins konar inngang eða umfjöllun og í meginmarkmið og útfærsluatriði. Í inngangi yfirlýsingarinnar er lögð áhersla á að íþróttir eru menningarleg ástundum sem bætir samfélög og vináttu milli þjóða. Íþróttir gefa persónulegan ávinning. Þær mæla eða sanna persónulegan árangur, metnað og getu og eru jafnframt allt í senn skemmtun, félagsleg þátttaka, vellíðan og góð heilsa. Íþróttir eru ástundun sem gefur einstaklingnum möguleika á sjálfsþekkingu. Íþróttir efla þátttöku, aðlögun og ábyrgð í þjóðfélaginu og ýta undir þróun í samfélaginu. Þær eru ómissandi þáttur í menningu þjóðar. Sú staðreynd er dregin fram í yfirlýsingunni að á meðan konur eru helmingur mannkyns eru konur í íþróttum mun færri en karlmenn þó hlutfallið í þátttöku þeirra sé breytilegt milli landa. Það kemur fram að þrátt fyrir aukna þátttöku kvenna, bæði í heimalandi og á alþjóðavettvangi, hefur konum hvorki fjölgað í hlutverkum þar sem ákvarðanir eru teknar né í forustuhlutverkum í íþróttum að sama skapi. Konur eru í áberandi minni hluta í stjórnun, í þjálfarastöðum og forustuhlutverkum, sérstaklega í æðri stöðunum. Án hlutdeildar kvenna í ákvörðunum og skipulagningu og sem leiðtogar munu stúlkum og konum ekki bjóðast jöfn tækifæri eða jafnir möguleikar og körlum. Reynsla kvenna, gildi og framkoma getur eflt og þróað íþróttir. Á sama hátt getur aukin þátttaka bætt og breytt lífi kvenna segir enn fremur í inngangi yfirlýsingarinnar. Það var ákveðið að koma á laggir og þróa alþjóðlega áætlun fyrir konur í íþróttum sem nái til allra heimsálfa. Sú áætlun fái atfylgi og stuðning opinberra og óopinberra félagasamtaka á íþróttasviði. Aðalmarkmið yfirlýsingarinnar er að þróa íþróttamenningu sem innifelur og nær til fullrar þátttöku kvenna í öllum greinum íþróttanna. Þar segir að það sé í þágu jafnréttis, þróunar og friðar að sú skuldbinding verði gerð af hálfu opinberra og óopinberra samtaka og allra þeirra stofnana sem tengjast íþróttum að framfylgja undirstöðuatriðum gefnum í þessari yfirlýsingu með stefnu, skipulagi og stjórnsýslu í fimm atriðum sem tryggir að allar konur og stúlkur eigi möguleika á að taka þátt í íþróttum í öruggu og hvetjandi umhverfi sem framfylgi rétti, virðingu og áliti einstaklings, sem eykur þátttöku kvenna í íþróttum á öllum sviðum og í öllum hlutverkum, sem tryggir að þekking, reynsla og gildi kvenna styrki þróun íþróttanna, sem stuðlar að ástundun kvenna í íþróttum sem framlag til almenningsheilla, þróunar samfélags og uppbygging heilbrigðis þjóðar, sem stuðlar að viðurkenningu kvenna á eðlislægu gildi íþróttanna og framlagi þeirra til persónulegs þroska og heilbrigðs lífernis. Undirstöðuatriðin eru í nokkuð mörgum köflum, sem hvatt er til að fylgja. Það eru einir 10 kaflar og þeir fjalla um mörg tækifæri í félagslífi og íþróttum, um aðstöðuna, um skóla- og unglingaíþróttir, um að þróa þátttöku miðað við þarfir og þrár kvenna, um framkvæmd íþrótta á hverjum stað, um forustuhlutverk í íþróttum, um menntun, þjálfun og þróun bæði þjálfara og annarra starfsmanna á íþróttasviði, um upplýsingar og rannsóknir, um stuðning og fjármögnun og um innlenda og erlenda samvinnu. Á öllum þessum sviðum er hvati til aðgerða sem stuðlar að því að markmiðum yfirlýsingarinnar verði náð fram. Við sem stöndum að þessari till. til þál., sem hér er til umræðu, getum allar tekið heils hugar undir yfirlýsinguna, markmiðin og aðgerðaáætlunina. En við hljótum að spyrja hvernig stjórnvöld okkar ætla að standa að verki til að ná þeim fram og við hljótum að kalla eftir stefnumótun í íþróttum stúlkna og kvenna. Sú stefnumörkun sem hér er kallað eftir snýst um jafnrétti karla og kvenna, um jafnrétti stúlkna og drengja. Efling íþróttaiðkunar kvenna er sérlega mikilvæg af því eins og fram hefur komið lýtur hún bæði að líkamlegri og félagslegri umönnun og hún er mikilvæg sem fyrirbyggjandi aðgerð og bætir heilsu og vinnuþrek. Það er því óumdeilt að það er fjárhagslega hagkvæmt að veita fjármagn til uppbyggingar í þessum málaflokki sem að mínu mati snýr reyndar fyrst og fremst að félagslegum þætti uppbyggingarinnar. Hér á Alþingi höfum við tekið til umfjöllunar fjölmörg mál er varða börn og unglinga þar sem vandamál steðja að. Má þar nefna unglinga sem flosna úr skóla, vímuefnaneyslu, sjálfsvíg og fleira. Í þeirri umfjöllun komum við aftur og aftur að mikilvægi hvers konar forvarnastarfs, að því hve mikilvægt er að börn og unglingar aðhyllist heilbrigð áhugamál, taki þátt í æskulýðs- og eða íþróttastarfi, að þau stundi yfirleitt holla tómstundaiðju. Ég tek skýrt fram, virðulegi forseti, að það væri einföldun að halda því fram að góð tómstundaiðja eða íþróttaiðkun sé lausn á öllum vanda eða afstýri því í öllum tilfellum að illa fari. En það er alveg ljóst að það eru sterkar líkur á að ástundum íþrótta afstýri því að félagslega halli undan fæti hjá ungu fólki eða það verði vímuefnanautnum að bráð.

[14:53] Hæstv. forseti. Í þeirri umræðu sem átti sér stað fyrr á þessum degi um framhaldsskólafrv. kom hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason inn á það atriði hversu mikilvægt það væri að tengja líkamsrækt við markmið skóla. Mér finnst hugsun hans tengjast þeirri tillögu sem hér er á ferð því að íþróttir tengjast eins og fram er komið hjá þeim ræðumönnum sem tekið hafa til máls um þessa tillögu auðvitað góðri heilsu og vinnuþreki sem skiptir alla miklu máli í daglegu lífi. Sú tillaga sem hér er til umræðu gengur út á að stefna verði mörkuð í íþróttum stúlkna og kvenna og þegar ég tala um íþróttir er það í víðustu merkingu, íþróttir fyrir alla, hvers konar íþróttir og líkamsrækt. Sjúkraþjálfari einn sem ég þekki, sem hefur stundað töluverðar rannsóknir á því fólki sem til hans leitar og hefur sérstaklega fengist við íþróttir, heldur því fram, og vísar þar til samanburðar við Noreg, að íslenskar konur séu mun verr á sig komnar líkamlega en stallsystur þeirra í Noregi. Hann skýrir það með því að íþróttakennsla í skólum landsins sé ekki nægilega góð og þá sérstaklega ekki íþróttakennsla stúlkna og svo það sem fram kemur í greinargerð frv. og töflurnar sýna sem hér eru birtar að stúlkur hætta íþróttaiðkun miklu fyrr en strákar. Þess vegna er ekki síst mikilvægt að í þeirri stefnumörkun, sem á vonandi eftir að fara fram, felist tillögur um það hvernig hægt er að hvetja stúlkur til þess að halda áfram íþróttaiðkun og líkamsrækt. Þetta þarf að fara saman og ég tek alveg sérstaklega undir þau sjónarmið að íþróttaiðkun og almenn líkamsrækt er með því besta sem hægt er að gera til þess að bæta heilsu og draga úr kostnaði í heilbrigðiskerfinu. Þetta er einmitt dæmi um þær breyttu áherslur sem þurfa að eiga sér stað. Það sem tengist konum sérstaklega í þeim efnum er það að tölur sýna að konur leita til lækna í mun ríkara mæli en karlar. Ýmsir sjúkdómar herja fremur á konur en karla hér á landi svo sem hvers kyns álagssjúkdómar vegna mikillar og einhæfrar vinnu. Þetta hafa rannsóknir sjúkraþjálfara m.a. sýnt fram á. Við vinnslu þessarar tillögu hafa flutningsmenn aflað sér ýmissa gagna og ég er hér m.a. með lítið rit sem heitir The European Women in Sport en það hefur átt sér stað töluvert samstarf milli íþróttasamtaka í Evrópu varðandi stefnumótun í íþróttum kvenna. Meðal helstu markmiða sem íþróttasamböndin hafa sett sér er í fyrsta lagi að auka þátttöku kvenna í íþróttum. Í öðru lagi er bent á nauðsyn þess að fjölga kvenþjálfurum, einkum í þeim íþróttagreinum sem stúlkur sækja sérstaklega, og jafnframt að auka hlut kvenna í stjórnum og ráðum íþróttafélaga og íþróttasamtaka. Í þriðja lagi er bent á nauðsyn þess að nýta þekkingu, reynslu og gildismat kvenna til að þróa íþróttir sem henta konum vegna þess að það er auðvitað svo að ekki henta allar íþróttagreinar konum jafn vel og körlum eða höfða til þeirra eða vekja áhuga þeirra. Síðan er í fjórða lagi bent á nauðsyn þess að auka rannsóknir og þekkingu á konum og íþróttum. Það er ákaflega mikilvægt að átta sig á því hvaða íþróttagreinar eru hættulegar eða valda of miklu líkamlegu álagi o.s.frv. Þá vil ég líka benda á það í þessu samhengi að í kvennaumræðu í Bandaríkjunum hefur töluvert verið vikið að íþróttum sem uppeldistæki, tæki til þess að efla dirfsku, hugrekki, þrek og þor til þess að takast á við vanda mannlífsins. Það er líka bent á íþróttir sem tæki til þess að ala upp leiðtoga, þ.e. leið til þess að ala upp fólk sem þorir að ganga fram fyrir skjöldu og bjóða sig fram til hvers konar leiðtogahlutverka. Það hefur einmitt verið bent á að íþróttakennsla karlmanna hefur verið mjög markviss í skólum svo að öldum nemur, þ.e. hjá þeim karlmönnum sem hafa átt þess kost að sækja skóla og sú þjálfun sem þar fer fram á sinn þátt í að efla það karlveldi sem við búum við enn þann dag í dag. Það er ákaflega mikilvægt við þessa stefnumörkun að horfa á það hvað þurfi að gera, á hvaða sviðum, um hvaða íþróttir við erum að tala en ég vil alveg sérstaklega undirstrika að það þarf að skoða hin mismunandi svið, taka skólana sérstaklega og síðan þarf að taka almenningsíþróttirnar sér. Þó að menn hafi bent á að þeim fjölgar stöðugt sem stunda líkamsrækt af einhverju tagi, þá eru þeir fjarskalega margir og allt of margir sem aldrei gera neitt, samanber það dæmi sem nefnt var við mig um það að á meðan 10 menn færu út að hlaupa sætu 100 fyrir framan sjónvarpstækin. Þetta er hlutfall sem við þurfum að breyta. Ég held að við þurfum líka að mörgu leyti að breyta hugarfari fólks til íþrótta, að leggja ekki jafnmikla áherslu og gert hefur verið á einstakar keppnisíþróttir, heldur fyrst og fremst að líta á íþróttir út frá því sjónarmiði að þær séu fyrir alla og það eigi allir að stunda líkamsrækt bæði til að bæta heilsu og vinnuþrek og auðga lífið vegna þess að líkamleg átök færa fólki ákveðna fullnægingu og gleði. Þar hallar mjög á konur og það er það sem við viljum bæta með þessari tillögu.

[15:01] Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur fyrir að hafa haft frumkvæði að því að taka þetta mál fyrir á þingi. Það er mjög ánægjulegt þegar konur úr öllum flokkum geta staðið saman að máli sem þessu. Ég minnist þess þegar sambærilegt mál var tekið fyrir í þinginu á síðasta kjörtímabili, þá var ég inni á þingi sem varamaður. Ég er hissa á því að eftir að sú þáltill. var samþykkt í þinginu, skuli hún ekki hafa fengið frekari framgang. Mig langar aðeins til að koma inn á þátt fjölmiðla í eflingu íþróttastarfs því að sú mynd sem fjölmiðlar bregða upp af íþróttafólki, sú ímynd sem þeir skapa, er ákaflega mikilvæg hvað varðar þátttöku stúlkna og kvenna í íþróttum og einnig þátt ungmenna. Ég minni á það hvað t.d. einvígi þeirra Fischers og Spasskys hafði mikil áhrif á skákáhuga hér á landi og þá aðallega drengja. Það skákmót er talið vera aðalástæðan fyrir því hvað við eigum sterka skákmenn í dag. Þarna er ákveðið framtak stjórnvalda sem hefur mjög afgerandi áhrif á skákiðkun drengja. Sama má líka nefna varðandi sýningar frá bandaríska körfuboltanum NBA hjá Stöð 2. Forsvarsmenn íþróttafélaga og kennarar íþrótta í skólum hafa talað um það hvað sýning þessara leikja hafi haft geysilega mikil áhrif á áhuga drengja á körfuboltaíþróttinni. Það sýnir sig í aukinni körfuboltaiðkun um allt land. Þannig geta fjölmiðlar haft áhrif á íþróttaiðkun. Stefnumörkun í fjölmiðlun, og þar má nefna sérstaklega Ríkisútvarpið sem hið opinbera á aðgang að, getur haft mjög afgerandi áhrif á það hversu konur og stúlkur gera sig gildandi í íþróttum og taka þátt í líkamsrækt. Ef það yrði ákvörðun t.d. Ríkisútvarpsins eða fjölmiðla að gera kvennaíþróttunum jafnhátt undir höfði og karlaíþróttum, þá efast ég ekki um að það mundi auka þeirra hlut. Þetta mál kom mjög oft til umræðu í útvarpsráði þegar ég átti þar sæti. Okkur konunum þar fannst hlutur kvenna ákaflega rýr í íþróttaumfjöllun. Menn hafa tekið eftir því, og svo er reyndar enn, að íþróttafréttir af karlaíþróttum koma yfirleitt alltaf fyrst í íþróttaþáttum og jafnvel er farið niður í 2. og 3. deild, sagt frá leikjum og úrslitum í þeim og síðan kannski í fjórða lagi að kvennalandslið hafi sigrað í landsleik við eitthvert erlent lið. Þetta er forgangsröðin í fjölmiðlunum. Þess vegna er það kannski ekki sérkennilegt að konum finnist þetta ekkert mjög merkilegt og áhugavert að vera að standa í þessu. Því að sú ímynd sem íþróttaþættirnir gefa er ákaflega rýr. Aftur á móti má nefna það sem jákvæðan þátt að velgengni íslenskra stúlkna í knattspyrnu hefur fengið nokkuð veglega umfjöllun og áhugi kvenna og stúlkna á íþróttinni hefur aukist mjög mikið í kjölfar þessarar velgengni kvennalandsliðsins. Það kom fram í greinargerð þegar hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir mælti fyrir málinu áðan að íþróttafélögin halla líka á stúlkurnar og konurnar. Og við sem höfum fylgst með börnunum okkar í íþróttaiðkunum höfum tekið eftir því að stúlkurnar fá minni og verri tíma til æfinga. Þær eru því miður látnar mæta afgangi og nánast sitja á hakanum hjá íþróttafélögunum. Það hefur líka komið fram varðandi umfjöllun um félagslegan vanda og þau vandamál sem unglingar hafa átt í t.d. varðandi vímuefnaneyslu og afbrot, að þar séu ákveðin tengsl milli íþróttaiðkunar og þeirra sem lenda í þessu, þ.e. með öfugum formerkjum. Þeir sem stunda íþróttir lenda síður í vímuefnaneyslu og afbrotum. Bágur fjárhagur heimilanna í dag er einnig ein af ástæðum þess að unglingar taka ekki þátt í íþróttastarfi. Það hefur iðulega komið fram í umræðunni að foreldrar treysta sér ekki til þess að styðja börnin sín í íþróttaiðkun því að þetta eru orðin töluverð útgjöld fyrir fjölskyldu. Og eins og kom fram áðan í umræðunni, lendir það mjög oft á stúlkum að þurfa að kosta sína íþróttaiðkun sjálfar með alls konar sjálfboðastarfi í íþróttafélögunum. Það er heldur ekkert í samfélaginu sem hvetur þær til dáða í íþróttaiðkunum. Því er full ástæða til þess að hvetja hið opinbera til að koma jafnvel fjárhagslega til móts við konur og stúlkur varðandi íþróttaiðkanir, þannig að hlutur þeirra verði réttur í íþróttastarfi. Slík tímabundin mismunun mundi áreiðanlega færa kvennaíþróttir nær íþróttum karla í mikilvægi, bæði hjá íþróttafélögunum og hjá fjölmiðlunum eða íþróttafréttamönnunum Þetta mætti þá flokkast undir jákvæða tímabundna mismunun til að rétta hlut kvenna sem hefur oft verið rædd hér varðandi jafnréttismál. Eins og segir í greinargerðinni með þessari þáltill., þá kemur fram í skoðanakönnun sem er birt með að yfir 70% þeirra sem tóku þátt í henni telja að kvennaíþróttir fái of litla umfjöllun í fjölmiðlum. Þetta er sambærileg niðurstaða og hefur komið oft fram í könnunum. Það er líka athyglisvert að sjá hver hlutur kvenna er í íþróttaiðkunum og kemur hér fram í töflunum. Það eru sláandi upplýsingar. En af því að við vorum að tala um forvarnir, þá vil ég aðeins minnast á það að heilbrigðisyfirvöld sem vilja leggja áherslu á forvarnir eiga auðvitað að beita sér fyrir því að það verði ákveðin markviss stefnumótun í íþróttum stúlkna og kvenna og ég er sannfærð um það að árangurinn mun verða til hagsbóta, bæði fyrir konur, karla og samfélagið allt og ekki síst fyrir ríkiskassann með minni útgjöldum til heilbrigðismála, félagsmála og annarrar samfélagsþjónustu.

[15:10] Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri tillögu sem hér er til umræðu og tek að öllu leyti undir efni hennar, sem hefur verið vel rökstutt af þeim alþingismönnum sem tekið hafa til máls, sem reyndar eru allt alþingiskonur. Ég vil þó nefna sérstaklega og ítreka hér ein sérstök rök sem hafa verið nefnd varðandi þessa tillögu, en það er efling keppnisáhuga hjá stúlkum. Hvort sem við köllum það dirfsku eða þor til að standa í samkeppni við aðra, þá tel ég að íþróttir séu mjög vel til þess fallnar eins og hér hefur komið fram. Stúlkur leggja oft meira upp úr samvinnu við aðra heldur en samkeppni. Og því er mjög mikilvægt að vekja áhuga kvenna eða stúlkna á íþróttum og gefa þeim kost bæði á íþróttum sem höfða til samvinnu og hópandans og íþrótta sem höfða til samkeppni. Ég vil einnig taka undir orð hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur hér áðan og reyndar fleiri flm. að þetta tengist auðvitað skólaíþróttum. Þótt mjög margt hafi breyst þar hin síðari ár og margt til betri vegar, m.a. aukin samkennsla kynjanna, þá held ég einnig að þar hafi ekki allt verið vel gert og vil í því sambandi nefna að stúlkur kvarta gjarna undan því að þar ráði áhugamál drengja um of, áherslan sé stöðugt á fótbolta eða keppnisíþróttir. Ég hef átt þess kost í athugunum mínum á menntun og kynferði að sitja nokkrar kennslustundir í leikfimi þar sem ég hef fylgst með hvernig kennsla hjá stúlkum og drengjum fer fram. Ég tek hér sem dæmi karlkennara sem var með 10 eða 11 ára drengi. Hann byrjar tímann á því að segja: Nú skulum við fara í boltaíþróttir. Það eru tveir leiðtogar, hver vill vera foringi? Margir strákar rétta upp hönd. Síðan eru þeir valdir og síðan velja þeir sín lið. Og auðvitað sitja þeir eftir sem slakastir eru í fótboltanum eða handboltanum, ég man ekki hvort var í þessu tilfelli, en sumir berja sér á brjóst og eru voða ánægðir með að hafa verið valdir fyrstir í liðið. Sem andstæðu við þetta upplifði ég stúlknatíma í næsta tíma á eftir. Þetta var sami aldurshópur og tíminn líka frjáls. Kennarinn segir: Við skulum fara í --- ég man ekki hvað leikurinn er kallaður, það eru búnar til tvær raðir og sá sem er fremstur á að gera alls konar hluti og allir hinir herma eftir, þrautakóng væntanlega. Og í stað þess að leyfa stúlkunum að velja hver vildi vera foringi eða eitthvað slíkt, þá er hópnum bara skipt upp í lið og svo er sagt: Þú færð að vera fremst eina ferð yfir salinn, svo ferð þú aftast og þannig koll af kolli. Þannig fékk engin þá tilfinningu að hún væri að tapa eða væri slakari en önnur og allir fóru í gegnum sömu hlutverkin í raun og veru. Þetta er held ég gott dæmi um hvernig íþróttir geta bæði eflt hópkennd og þá tilfinningu að allir séu jafnmikils virði og hitt að reyna að ýta undir samkeppni og þá tilfinningu að sumir séu sterkari en aðrir. Og ég held að það sé mjög mikilvægt í leikfimi almennt að kennarar og einnig þjálfarar hugleiði að þeir eru ekki bara að efla líkamshreysti barna, heldur hafa þeir veruleg áhrif á hugmyndir þeirra um sjálf sig og þeirra karakter og leiðtogahæfni. Að mínu mati verður ekki síst að efla kennslu þjálfara þannig að þeir séu meðvitaðir um hvaða áhrif þeir hafa á börn að þessu leyti. Ég tel að þetta mál hafi verið ágætlega rökstutt, en ein meginástæðan fyrir því að ég kem hér í pontu núna er sú að ég vil vekja athygli á því, eins og kemur fram í grg. með tillögunni, að það var samþykkt hér tillaga árið 1992 sem ekkert var gert með. Og þetta er í þriðja skiptið núna á örfáum dögum sem ég hef heyrt um að það er samþykkt þingsályktun eða lagt til fjármagn sem ekkert er gert með. Fyrir nokkrum dögum var rætt hér um fjárveitingu til að jafna launamun kynjanna og þá kemur í ljós að fjárveitingin liggur nær ónotuð. Þriðja dæmið sem ég vil nefna er að það var samþykkt hér fyrir allmörgum árum eftir mjög mikið þref, tillaga um átak í kynfræðslu til kvenna eða í skólum. Flutningsmaður var hv. þm. Kristín Halldórsdóttir. Eftir nokkur ár var farið að athuga hvað hefði verið gert. Peningarnir voru ónotaðir, ekkert átak var gert. Þannig er mjög mikilvægt að við konur sameinumst ekki aðeins um að koma hér góðum tillögum í gegn heldur er ekki síður nauðsynlegt að við fylgjumst vel með því hvort og hvernig þeim er fylgt eftir.

[15:16] Herra forseti. Hér er hreyft merku máli. En eins og fram kom í ræðu síðasta hv. ræðumanns, vill oft verða misbrestur á því að unnt sé að hrinda í framkvæmd þeim ályktunum sem Alþingi gerir um málefni sem þingmenn eru sammála um. Þegar til þess kemur að hrinda þessum góðu áformum í framkvæmd reynist það oft örðugra en menn ætla þegar þeir standa hér og flytja ræður fyrir góðum málum. Hér er mælst til þess að Alþingi feli ríkisstjórninni að setja á stofn nefnd um stefnumótun í íþróttum stúlkna og kvenna. Og nefndin vinni í samráði við Íþróttasamband Íslands og Ungmennafélag Íslands að því að efla íþróttir stúlkna og kvenna og leitist við að koma í veg fyrir eða minnka hið mikla brotthvarf stúlkna úr íþróttum. Þá skoði nefndin sérstaklega umfjöllun fjölmiðla um íþróttir stúlkna og kvenna, hvaða fjármagn sé veitt til stúlkna- og kvennaíþrótta, skiptingu kynjanna í forustu íþróttahreyfingarinnar og aðra þá þætti sem geta haft áhrif á stöðu stúlkna- og kvennaíþrótta. M.a. verði litið til þess sem gert hefur verið erlendis í átt til umbóta í þessum efnum. Ég verð að segja að þegar ég les þessa ályktun þá finnst mér varðandi síðari hlutann, um að skoða umfjöllun fjölmiðla, skoða hvaða fjármagn er veitt, skoða hvernig skiptingu kynjanna er háttað í forustu íþróttahreyfingarinnar og aðra slíka þætti, að þá þurfi kannski ekki að setja niður sérstaka nefnd. Þetta ætti að vera tiltækt og unnt að rannsaka það án þess að nefnd geri það í sjálfu sér. En hitt, að móta stefnu í íþróttum stúlkna og kvenna, er verkefni sem manni finnst eðlilegt að nefnd komi að og þá í samráði við þá aðila sem þarna er um rætt. Raunar má velta því fyrir sér hvort Alþingi þurfi að álykta um mál af þessu tagi. Það ætti að vera á verksviði íþróttahreyfingarinnar að sjá um að sinna þeim með þeim hætti að Alþingi þyrfti ekki að láta þau til sín taka með sérstakri ályktun og virðulegir þingmenn úr öllum flokkum að flytja tillögur um það efni. Nauðsynin er fyrir hendi. Það er ljóst að að þessum málum er ekki staðið með þeim hætti sem viðunandi er talið og vonandi eru innan íþróttahreyfingarinnar einnig jafnáhugasamar konur um þessi mál eins og hér á hinu háa Alþingi. Og vonandi er þetta mál einnig tekið til umræðu á íþróttaþingum þar sem menn koma til að ræða saman um málefni íþróttanna. Ég komst ekki til þess í umræðunum um síðasta mál sem hér var á dagskrá að svara öllum þeim fyrirspurnum eða athugasemdum sem til umræðu komu. En eins og hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir minnti á var réttilega vakið máls á því í umræðunum af hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni að líkamsrækt væri ekki gert hátt undir höfði í frv. um framhaldsskóla né heldur í grg. með því frv. Og ég er sammála því að það á að leggja ríkari áherslu á líkamsrækt þegar rætt er um skólamál og að þar sé vettvangur fyrir ríkisvaldið til að koma því til leiðar og stuðla að því að íþróttir og líkamsrækt séu stunduð með þeim hætti sem vera ber og að bæði kynin taki þátt í þeim með þeim hætti sem verðugt er. Að á þeim vettvangi geti ríkið sérstaklega látið að sér kveða og borið ábyrgð en í hinu frjálsa íþróttastarfi séu það frekar íþróttahreyfingin, íþróttasambönd eða ungmennafélög og aðrir aðilar sem eigi að bera ábyrgð og beri þeim að taka tillit til þessarar ályktunar. Þannig skorast ég ekki undan því, verði þessi ályktun samþykkt, að stuðla að því að nefnd verði sett á laggirnar en stefnumótunin og stefnuframkvæmdin hlýtur að verulegu leyti að vera í höndum annarra en ríkisins. Ef við viljum hafa hér frjálsa íþróttahreyfingu sem starfar á eigin forsendum þá er það ekki endilega ríkisins að mæla fyrir um það hvernig þar er starfað. Hún á að starfa eftir þeim reglum sem hún setur sér sjálf. En að sjálfsögðu ber henni eins og öðrum að taka mið af jafnrétti og því viðhorfi sem kemur fram og endurspeglast í þessari ályktun. Ég er líka þeirrar skoðunar, sem ég hef látið koma fram hér af öðru tilefni, að afskipti af umfjöllun fjölmiðla um íþróttir eða önnur mál eru mjög hæpin af hálfu Alþingis og ég mun ekki beita mér fyrir því sérstaklega í starfi mínu sem menntmrh, að hlutað sé til um það hvernig ríkisfjölmiðlar taka á einstökum málefnum, hvort heldur íþróttum eða öðru, þó að sjálfsögðu verði að gæta þess að þar sé starfað samkvæmt lögum og reglum. En mér finnst að það eigi að fara mjög varlega á þessu sviði. Ég vildi láta þessi sjónarmið koma fram en einnig tel ég mjög mikilvægt að hv. menntmn. velti því fyrir sér hvað felst í hugtakinu ,,íþróttir`` í þessari tillögu til þingsályktunar. Ég heyrði það að hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir talaði um íþróttir og bætti síðan jafnframt við líkamsrækt. Erum við að tala um keppnisíþróttir, erum við að tala um leikfimi eða erum við að tala um líkamsrækt almennt, að búa fólk undir það og kenna því t.d. í skólunum þá tækni sem nýtist allt lífið til að rækta líkama sinn og taka þátt í vernd heilsunnar og forvörnum á þeim forsendum? Eða erum við að tala um stefnumótun í íþróttum sem lýtur að því að konur séu virkari í keppnisíþróttum eða að þær séu meira áberandi í fjölmiðlum af því að þær taki þátt í keppnisíþróttum? Eða erum við að tala um líkamsrækt almennt og þátttöku kvenna á því sviði? Mér finnst að það væri æskilegt að hv. menntmn. fjallaði um þetta og það væri greinilegri leiðsögn sem tilvonandi nefnd fengi um hvað átt væri þarna við í raun og veru. Ég tek undir það með hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur að hugtakið líkamsrækt er að ýmsu leyti víðtækara hugtak heldur en hugtakið íþróttir í þessu sambandi. Sérstaklega finnst mér að leggja beri áherslu á líkamsrækt í skólastarfi og að íþróttir falli þar undir. Ef menn eru að tala um það þá finnst mér að það þurfi að koma fram í þáltill. og mundi óska eftir því að hv. menntmn. skilgreindi þetta þannig að leiðsögnin fyrir tilvonandi nefnd verði skýrari, verði tillagan samþykkt.

[15:24] Hæstv. forseti. Kannski væri réttara að taka aftur til máls en það er fyrst og fremst ein athugasemd sem ég vildi gera við mál hæstv. menntmrh. Ég vil fyrst taka undir það með honum að mér finnst orðið líkamsrækt ná yfir allt þetta svið sem við þurfum að horfa á. Við þurfum að tengja þetta allt saman. En varðandi hans orð um íþróttahreyfinguna og það að hún marki sína stefnu, þá finnst mér að ríkisvaldið geti gert ákveðnar kröfur til íþróttahreyfingarinnar. Það vill svo til að samkvæmt frv. til fjárlaga árið 1996 er liðurinn, Ýmis íþróttamál, upp á 72,2 millj. kr. Þannig að þótt íþróttahreyfingin telji sig reyndar alls ekki fá nóg, þá fær hún töluvert fé úr ríkissjóði. Og í framhaldi af því finnst mér við geta gert þá kröfu til hennar að hún sinni íþróttum kvenna og líkamsrækt kvenna til jafns við karla. Þess vegna finnst mér það ekki óeðlilegt að ríkisvaldið og sú nefnd, sem væntanlega verður skipuð í framhaldi af þessari tillögu, móti stefnu sem nær til íþróttahreyfingarinnar, að sjálfsögðu í samvinnu við þær hreyfingar.

[15:26] Virðulegi forseti. Fyrst varðandi hugtakaskýringar. Ég vil upplýsa hæstv. menntmrh. um það að leikfimi í skóla kallast nú skólaíþróttir. Í öðru lagi vil ég nefna varðandi það að hann hafi ekki áhuga á að hafa áhrif á fjölmiðla að þessu leyti, að ég get alveg verið sammála honum, ef það giltu jafnréttissjónarmið innan fjölmiðlanna í samræmi við gildandi lög. En svo er ekki á meðan það einfeldningslega viðhorf ríkir t.d. hjá fréttastjóra sjónvarpsins að fjölmiðar endurspegli bara veruleikann. Og að lokum vil ég nefna að það skipti dóttur mína og mig óneitanlega mjög miklu máli í gærkvöldi þegar við horfðum á landa okkar vinna Rússa í handknattleik að það var kvenfréttamaður sem lýsti.

[15:27] Herra forseti. Ég geri mér grein fyrir því eins og hv. ræðumaður að hugtakið skólaíþróttir er til hér á landi. Það er um það sem þessi tillaga fjallar. Hún fjallar um íþróttir og það sem ég var að spyrja um, og hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir er líka að velta fyrir sér, er hvað felst í þessu hugtaki í tillögunni. Það er mjög mikilvægt að það fari ekkert á milli mála um hvað er verið að ræða. Sé verið að fjalla þarna um það að konur í fjölmiðlastörfum komi oftar fram í fjölmiðlum, þá finnst mér að það sé ekki málefni sem Alþingi eigi að skipta sér af. Vonandi hlusta forstöðumenn Ríkisútvarpsins á umræður sem hér fara fram, en að koma á reglum um slíkt með fyrirmælum frá Alþingi eða ráðuneytum finnst mér alveg út í hött og of mikil afskipti af fjölmiðlum þótt í eigu ríkisins séu.

[15:28] Virðulegi forseti. Ég nefni þetta með skólaíþróttirnar vegna þess að hæstv. ráðherra talaði um að það væri munur á heilsurækt í skólum og skólaíþróttum. Þetta heitir allt saman skólaíþróttir núna.

[15:28] Herra forseti. Mig langar aðeins að gera athugasemd varðandi þessa hugtakaumræðu. Hvort sem um er að ræða íþróttaiðkun eða keppnisíþróttir þá hvetur þátttaka kvenna í íþróttum einnig til líkamsræktar. Þetta er því allt samtengt og við erum í raun að tala um líkamsrækt og íþróttaiðkun í heild. Það er mjög mikilvægt að það komi hérna fram. Varðandi afskipti hins opinbera af rekstri Ríkisútvarpsins og umfjöllun þar, þá eru jafnréttissjónarmið ekki í heiðri höfð þar varðandi íþróttaumfjöllun. Við erum hér með jafnréttislög og viðgangist slíkt þarf auðvitað að taka í taumana. Þess vegna var ég að tala hér áðan um jákvæða mismunun, kannski tímabundna, þar til hlutur kvenna hefur verið réttur í umfjöllunum í íþróttaþáttum fjölmiðla.

[15:29] Herra forseti. Ef svo er að ekki er farið að lögum um jafnrétti í starfi Ríkisútvarpsins að þessu leyti, þá hafa menn önnur úrræði tiltæk til að ná fram rétti sínum en að gefa fyrirmæli um það héðan frá Alþingi hvernig prósentur eigi að vera í dagskrá og hvernig haga skuli íþróttafréttum. Ég vara eindregið við því, sem mér finnst koma fram hvað eftir annað í máli ýmissa þingmanna, þeirri tilhneigingu að héðan úr Alþingi fari menn að stjórna dagskrárgerð og framsetningu mála í ríkisfjölmiðlum þó að um opinbera stofnun sé að ræða.

[15:30] Herra forseti. Það er enginn að fara fram á það að dagskránni sé stjórnað héðan en öll umræða þar sem vakin er á því athygli að þarna sé hallað á annað kynið er auðvitað af því góða eins og kom reyndar fram í máli hæstv. ráðherra. Ég held að umræðan hér ætti strax að hafa þessi áhrif og öll umræða sem vekur athygli á því misrétti sem viðgengst er auðvitað af hinu góða og ætti að hafa áhrif.

[15:31] Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri þáltill. sem hefur verið lögð fram og tek heils hugar undir þau meginsjónarmið sem þar hafa komið fram hjá þeim ágætu þingkonum sem hafa lagt þetta fram. Það má segja að það sé því miður ástæða til þess að á þessu sé tekið. Að sjálfsögðu hefðum við viljað að jafnrétti á þessu sviði sem öðrum væri með þeim hætti að ekki þyrfti að koma til neinna ábendinga eða afskipta Alþingis en svo er nú eigi að síður. Ég tel að með skipun nefndar eða afskiptum ríkisvaldsins og Alþingis af þessu máli sé stutt við þá þróun og ánægjulegu hreyfingu sem er í raun og veru í þjóðfélaginu. Stúlkur eru æ meir að taka þátt í keppnisíþróttum og þar sem ég þekki best til í Ungmennafélagi Íslands, og þar einna helst á landsmótum, þá er beinlínis unnið að því í starfinu að fá konur sem allra mest til þátttöku í keppnisíþróttunum. Landsmótsnefnd, landsmótshaldari og aðrir sem koma að þessu hafa verið vakandi yfir því að konur fengju þar sem allra mestan og bestan hlut og ykju þátttöku sína. Því miður má sjá á þeim mótum hvernig konum hefur verið mismunað þar sem þær hafa lengst af þurft að sætta sig við það svo að ég nefni dæmi að keppa í handbolta á lélegum malarvöllum utan húss. Slíkt held ég að karlmönnum yrði aldrei boðið á mótum sem þættu nokkurs nýtileg. Ég veit að Íþróttasamband Íslands er sömuleiðis vakandi yfir þessu þó að ég nefni hérna sérstaklega starf Ungmennafélags Íslands á þessu sviði. Ég held að þátttaka kvenna í keppnisíþróttunum sé í samræmi við það sem á öðrum sviðum er þó að það sé ekki umræðuefni hér en konur eru nú að ryðjast og brjótast inn í hvert karlavígið á fætur öðru á skyldum sviðum. Þær hafa mætt til leiks í björgunarsveitum, þær hafa mætt til leiks í klifri, jöklaferðum, skíðaferðum og öðrum slíku þar sem ég þekki nokkuð til. Alls staðar eru þær að koma og sums staðar hefur verið fyrirstaða fyrir þeim á þessum sviðum, svo sem í björgunarsveitunum. Þangað hafa þær brotið sér leið og er alveg sjálfsagt að styðja þær í þessu eins og í íþróttunum líka. Það er einn þáttur þessara mála sem ég vildi vekja sérstaka athygli á en það eru almenningsíþróttirnar. Þá er ég ekki að tala um brotthvarf heldur er ég einmitt að tala um aukna þátttöku. Það hafa orðið mikil kynslóðaskipti í landinu sem betur fer hvað þetta varðar. Konur eru að koma mjög til leiks í almenningsíþróttum. Fjöldi kvenna er æ meiri í hlaupum, skokki og öðrum almenningsíþróttum og þarf ekki að nefna sérstakt kvennahlaup eða Reykjavíkurmaraþonið til þess að finna einu dæmin um þetta. Þarna er mjög ánægjulegur þáttur á ferðinni sem ég tel að það nefndarstarf, sem væntanlega fer af stað, ætti að hafa auga á og styðja hvað mest. Einn þátt hvað varðar íþróttir og líkamsrækt vildi ég nefna og það er sjálfsmynd, sjálfstraust. Þátttaka kvenna í íþróttum, hvort sem er almenningsíþróttir eða keppnisíþróttir, er einhver sú besta leið sem konur geta fundið til þess að styrkja sjálfsmynd sína, ekki endilega til auglýsingar í fjölmiðlum eða öðrum stöðum, heldur fyrir þær sjálfar til eflingar bæði andlegum og líkamlegum þroska. Þarna er mjög mikil og sterk hreyfing á ferðinni sem ég tel að þetta starf ætti að hafa auga á. Ég tek undir þau sjónarmið sem hafa komið fram að ríkisvaldið hefur að sjálfsögðu ekki nema takmarkaða möguleika til beinna afskipta í þessu og má deila um hversu mikið það eigi að vera og hvernig það komi að fjölmiðlum. Að sjálfsögðu þurfa fjölmiðlar að leggja sitt af mörkum en ég held að besta leiðin sé sú sem hérna hefur verið nefnd af mörgum að styrkja og treysta þær hreyfingar í íþróttum sem eru þegar starfandi á þessu sviði og þar nefni ég þessar tvær stóru heildarhreyfingar, Ungmennafélag Íslands og Íþróttasamband Íslands. Ég vil að lokum ítreka að ég styð eindregið þau meginsjónarmið sem hafa komið fram og fagna þáltill. frá flutningsmönnum.

[15:36] Herra forseti. Ég þakka fyrir þá góðu og faglegu umræðu sem hér hefur átt sér stað en í henni tel ég að fram hafi komið allflestir þær þættir sem skipta máli í umfjöllun sem þessari. Brighton-ráðstefnunni hafa verið gerð góð skil, þáttur fjölmiðla og áhrif þeirra á íþróttaiðkun stúlkna hefur verið ræddur, gildi íþrótta í forvörnum gegn vímuefnum, komið hefur verið inn á nauðsyn á bættri íþróttakennslu og nauðsyn á samstarfi við íþróttahreyfinguna og drepið hefur verið á því sem hefur verið að gerast þar í þessum málum. Varðandi athugasemdir hæstv. ráðherra Björns Bjarnasonar er síðari hluta tillögunnar fyrst og fremst ætlað að ítreka að nefndin hafi þær kannanir sem fyrir liggja um þessi efni til hliðsjónar við stefnumótunina og hún hafi það líka til hliðsjónar sem gert hefur verið erlendis og hefur orðið til þess að efla íþróttaiðkun stúlkna og kvenna. Íþróttahreyfingin ber mikla ábyrgð og sú ábyrgð fer sívaxandi í þessum málum. Hún hefur með höndum mikið uppeldisstarf og þá er ég fyrst og fremst að tala um yngri flokkana og á hátíðarstundum er vitnað til þess mikilvæga hlutverks sem hún rækir. Íþróttafélögin sinna þessari ábyrgð flest mjög vel þrátt fyrir bágan fjárhag sumra þeirra og ég tel á engan hátt óeðlilegt að stjórnvöld, Alþingi eða aðrir, hafi einhver afskipti af því hvernig þetta hlutverk er innt af hendi. Íþróttahreyfingin fær eins og hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir nefndi fé á fjárlögum sem ég er alls ekki að telja eftir þar sem hlutverki hennar fylgir mjög mikil ábyrgð. En eins og hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson nefndi hér áðan hafa þessi mál líka verið til skoðunar í íþróttahreyfingunni og fólk hefur af þessu áhyggjur þar og þess vegna er lögð svo mikil áhersla á samstarf við íþróttahreyfinguna í tillögunni og ég þykist vita að íþróttahreyfingin sem slík mundi ekki hafna liðsinni stjórnvalda í þessum efnum. Ég tel hreinlega mikla ástæðu til að fylgjast með umfjöllun fjölmiðla og þeirri skoðanamótun sem þar fer fram og ég tel ekki óeðlilegt að Alþingi hafi einhverja skoðun á því hvernig Ríkissjónvarpið rækir þær skyldur og þá ábyrgð sem því eru faldar. Ég verð hreinlega að segja að mér þykja athugasemdir hæstv. ráðherra Björns Bjarnasonar vera nánast útúrsnúningar á efni tillögunnar því að hvað segir tillagan um þetta efni: ,,Þá skoði nefndin sérstaklega umfjöllun fjölmiðla um íþróttir stúlkna og kvenna.`` Það er ekkert verið að tala um neitt annað en þetta sé haft í huga og nefndin geti mögulega haft á því einhverjar skoðanir. Það er ekki verið að tala um beina íhlutun Alþingis eða stjórnvalda í því hvernig tímanum er varið í ríkisfjölmiðlunum. Þá vil ég ekki meina að verið sé að tala um að stjórna dagskrám fjölmiðla héðan, mér finnst það vera hreinir og klárir útúrsnúningar. Hæstv. ráðherra nefndi prósentustig í útsendingum hjá RÚV og vil ég bara vísa til skýrslu Ríkisendurskoðunar um stefnumótun hjá Ríkisútvarpinu og ríkissjónvarpinu þar sem er einmitt komið inn á það að ríkisfjölmiðillinn eigi að hafa stefnu í því hversu miklu hlutfalli er varið í umfjöllun um hvern þátt eða hvern og einn málaflokk. Varðandi hugtakanotkunina af því að það hefur komið til umfjöllunar að við tölum um íþróttir frekar en líkamsrækt. Í mínum huga þýða íþróttir bæði keppnisíþróttir og aðrar íþróttir og mér finnst það liggja alveg ljóst fyrir hvað verið er að tala um. Ég hef ekkert á móti hugtakinu líkamsrækt, langt í frá. Það má vel vera að það dekki þetta betur en ég held að öllum sé ljóst hvað verið er að tala um, það er alla vega ekki verið að tala sérstaklega um keppnisíþróttir vegna þess að þá hefði það verið tekið fram. En enn og aftur vil þakka fyrir góða umfjöllun um þetta efni.

[15:41] Herra forseti. Hv. þm. Lilja Á. Guðmundsdóttir mælti fyrir þessari þáltill. um mótun opinberrar stefnu í fjölmiðlun fyrir nokkru og gerði mjög góða grein fyrir eðli málsins. Ég hef tiltölulega litlu að bæta við greinargerð hennar en mig langar til að gera nokkrar athugasemdir við ræðu hæstv. menntmrh. í fyrri umræðu. Mér fannst nefnilega gæta svolítils misskilnings á eðli tillögunnar í ræðu hæstv. menntmrh. Hann talaði um það að hann teldi mjög varasamt að farið væri inn á þá braut að móta opinbera stefnu í fjölmiðlum. Í fjölmiðlapistli Ásgeirs Friðgeirssonar á Rás 1 21. okt. 1995 gerir hann þessa tillögu að umræðuefni og fjallar um hana í hluta pistilsins. Mér finnst hann komast mjög vel að orði í þeim pistlum og mig langar til, með leyfi forseta, að fá að vitna í þennan fjölmiðlapistil. Hann minnist á þessi ummæli hæstv. menntmrh. Björns Bjarnasonar að ,,opinber fjölmiðlastefna sé varasöm.`` ,,Ég get í sjálfu sér verið sammála ráðherra að því leyti að hið opinbera eigi að fara varlega í að binda hendur einstaklinga hvað varðar fjölmiðlun. Á hinn bóginn get ég ekki fallist á að það sjónarmið leiði til þeirrar niðurstöðu að fjölmiðlastefna sé varasöm. Í mínum huga gerir þetta sjónarmið hana miklu frekar nauðsynlega því að hið opinbera er þegar með ýmsum hætti að skipta sér af fjölmiðlun og er í raun sá einstaki aðili hér á landi sem mótar hvað mest fjölmiðlaflóruna. Hið opinbera, fyrir það fyrsta, veitir leyfi fyrir ljósvakamiðlun. Um leið er það í grimmri samkeppni við einkaaðila um rekstur ljósvakamiðla. Sjálft hefur það úr tekjum af afnotagjöldum að spila í samkeppni við einkaaðilana á sama tíma og það skattleggur einkastöðvarnar sérstaklega vegna Menningarsjóðs útvarpsstöðva. Hið opinbera ræður yfir dreifileiðum ljósvakans og ríkið stjórnar einnig öflugasta miðlunarkerfi landsins sem er símakerfið. Hér er um æðakerfi upplýsingasamfélagsins að ræða. Þetta eru gæði sem eru takmörkuð en verða innan örfárra ára eftirsótt svo ekki sé nú meira sagt. Morgunblaðið kallaði á stefnumótandi ákvarðanir í þessum málum í leiðara í gær og benti á ágæti veiðileyfagjalds þar sem fiskurinn í fjölmiðlasjónum væri almenningur. Það er fullgilt sjónarmið hjá menntmrh. að hið opinbera eigi sem minnst að skipta sér af fjölmiðlamálum með boðum og bönnum. Og í nýlegri hugvekju til bræðra á Internetinu fagnar hann því að Íslendingar hafi ekki beðið eftir opinberri stefnumótun í tölvu- og tæknimálum heldur sett sjálfir á fulla ferð. Málin líta öðruvísi við þegar ríkisafskiptin eru eins mikil og raun ber vitni á sviði fjölmiðlunar og fjarskipta. Stjórnvöld geta ekki skorast undan ábyrgð því að það er þeirra armur sem heldur aftur af fólki og fyrirtækjum þannig að enginn getur sett á fulla ferð. Fjölmiðlastefna við upphaf upplýsingaaldar er nauðsyn. Þessi ósk um stefnumótun í fjölmiðlun er ekki krafa um frekari afskipti stjórnvalda, eins og túlka mátti fjölmiðlastefnu þjóðvakaþingmannanna. Hún er sett fram vegna þess að út um allan heim hefur hið opinbera skilgreint hlutverk sitt í þessum málaflokki upp á nýtt. Hún er því einfaldlega beiðni um að stjórnvöld gefi þegnum sínum vísbendingar um hvernig stóri bróðir, því á þessu sviði hér á landi er hann svo sannarlega stór, ætlar að haga sér á þeim gífurlegu umbrotatímum sem fram undan eru. Slíkar vísbendingar geta ekki verið varasamar.`` Ég get svo sannarlega tekið undir hvert einasta orð sem kemur fram í þessum pistli. Og þetta lýsir nákvæmlega þörfinni fyrir opinbera fjölmiðlastefnu. Það er ekki verið að tala um neina ritskoðun. Í máli hæstv. ráðherra á dögunum varðandi þessa stefnumótun taldi hann að vegna þess að Alþingi hefði samþykkt á Þingvöllum 1994, á 50 ára afmælinu, og búið væri að setja í stjórnarskrána ákvæði varðandi tjáningarfrelsi, þá gætum við bara komið því ákvæði enn betur í framkvæmd með slíkri fjölmiðlastefnu eins og er verið að tala um hér og eins og nágrannaþjóðir okkar hafa gert. Varðandi þriðja atriðið í markmiðum stefnumótunarinnar um að efla íslenska tungu og menningu, þá þarf auðvitað stöðugt átak í stefnumótun um eflingu íslenskrar tungu. Þarna er líka verið að tala um aukinn hlut íslensks efnis í ljósvakamiðlunum, í sjónvarpinu þannig að áhrifin verði ekki of einhæf og að íslenskt dagskrárefni fái verðugan sess í ljósvakamiðlunum. Með þessu er alls ekki verið að fara inn á ritskoðun, eins og mér finnst svona hálfvegis hafa verið gefið í skyn, heldur er nauðsynlegt að hið opinbera móti stefnu í fjölmiðlun, það er ekki verið að segja hvernig hún eigi að vera nákvæmlega, heldur að það sé stefnumótun. Í dag er í rauninni engin stefna í gangi og það er líka pólitískt að hafa enga stefnu í fjölmiðlun. Eftir að hafa hlustað á umræðuna um þetta mál, bæði hér í þinginu og í samfélaginu, verð ég æ sannfærðari um að stefnumótunarvinna í fjölmiðlun er nauðsyn. Og þess vegna vonast ég til þess að hæstv. menntmrh. taki jákvætt í þessa þáltill. og hún fái þá umræðu í hæstv. menntmn. sem hún á skilið því þetta er mikið þjóðþrifamál.

[15:49] Herra forseti. Ég hélt að ég þyrfti ekki að endurtaka ræðu mína um þetta mál sem ég flutti hér á dögunum en þar taldi ég mig sýna fram á að liðir a og c í þessari ályktunartillögu eru í raun óþarfi miðað við afgreiðslu Alþingis. Síðan er það b-liður, að tryggja almenningi aðgang að alhliða málefnalegum og faglegum upplýsingum. Tillagan um að móta opinbera stefnu í fjölmiðlun hefur sem sagt að markmiði að tryggja almenningi aðgang að alhliða málefnalegum og faglegum upplýsingum. Þetta er allt annað mál heldur en hv. þm. rakti og vitnaði þar til pistils í útvarpinu um fjölmiðla. Þar var alls ekki verið að fjalla um þetta og enginn stuðningur er við þessa tillögugrein í því máli sem fram kom og hv. þm. vitnaði til. Síðan vakti ég sérstaklega athygli á því í umræðunum hér á dögunum og varaði við þeirri setningu sem er hér á bls. 3, með leyfi forseta: ,,Virk fjölmiðlastefna getur því skipt sköpum ef við viljum hafa áhrif á þróunina á fjölmiðlamarkaðnum.`` Hvað er virk fjölmiðlastefna? Það hlýtur að vera einhvers konar íhlutun um það hvað fjölmiðlarnir flytja. Einnig eru spurningarnar hér, liður 1 til 11, spurningar sem lúta að því að menn eru að velta fyrir sér hvernig ríkisvaldið getur hlutast til um innri starfsemi fjölmiðlanna. Það þýðir ekkert að koma svo og lesa upp pistil úr útvarpinu sem fjallar um allt annað mál, eða um þá spurningu hvaða stefnu ríkið hafi varðandi Ríkisútvarpið, eða varðandi upplýsingamiðlun og upplýsingaþjóðfélagið og aðra slíka þætti. Það er allt annað en hér er verið að tala um og kallað er virkt fjölmiðlastarf. Og það er þetta sem ég geri athugasemdir við. Ég held að óvirk fjölmiðlastefna, passíf fjölmiðlastefna, sé skynsamleg og hún sé í raun og veru við lýði á meðan ríkisvaldið er ekki að hlutast til um innri málefni fjölmiðlanna eins og mér sýnist að ætlunin sé ef þetta næði fram að ganga sem hér liggur fyrir. Það var við þessu sem ég varaði og ef menn lesa greinargerðina sjá þeir að þar er verið að velta fyrir sér innra starfi fjölmiðlanna og verið að mælast til þess með einum eða öðrum hætti að ríkisvaldið fari að skipta sér af því innra starfi, hvernig efni er sýnt í fjölmiðlum, hvað er skrifað og hvernig um málefni er fjallað. Það er ekki það sama og að menn fái að vita hvaða stefnu ríkisvaldið hefur varðandi Ríkisútvarpið og þróun upplýsingaþjóðfélagsins. Menn verða að gera grundvallarmun á þessu. Þetta er tvennt ólíkt og þessi tillaga fjallar hvorki um upplýsingaþjóðfélagið né heldur þann starfsramma sem eðlilegt er að skipa Ríkisútvarpið í.

[15:52] Herra forseti. Ég heyri að ég og hæstv. ráðherra erum alls ekki sammála um eðli þessarar tillögu. Ég sagði einmitt áðan að fjölmiðlastefna sú sem rekin er, er pólitísk stefna. Í raun er það ákveðin stefna að vera með enga stefnu, passífa fjölmiðlastefnu eins og hæstv. ráðherra orðaði það. Það er pólitísk stefna að vera afskiptalaus. En hér er verið að fara fram á að nefnd skoði hvaða stefnu mönnum ber að hafa. Það er ekki verið að taka afstöðu til þess hvernig sú stefna eigi að vera en það eru nefnd atriði sem nefndin getur haft að leiðarljósi við sína vinnu. Og varðandi virka fjölmiðlastefnu, þá er komin á virk fjölmiðlastefna í nágrannalöndum okkar, t.d. í Noregi. Það er auðvitað hægt að fara margar leiðir í að móta stefnu eins og gefur að skilja og menn eru að ræða þetta hérna í nágrannalöndum okkar. Ég get nefnt sem dæmi norsku leiðina. Norðmenn hafa ákveðið að fara þá leið að reka ríkisútvarp eins og við gerum, og að styðja við blaða- og tímaritaútgáfu með beinum fjárframlögum. Þau blöð sem standa höllum fæti fá hæstu styrkina, sérstaklega dagblöð úti á landsbyggðinni sem orðið hafa undir í samkeppni við annað blað á staðnum. Norðmenn halda því fram að það sé nauðsynlegt að gefa út a.m.k. tvö blöð á hverjum stað, eitt öflugt dagblað sé verra en ekkert með tilliti til lýðræðisins. Enda er það þannig í Noregi að þar eru gefin út einna flest dagblöð á Vesturlöndum. Þar er dagblaðalestur mjög útbreiddur. Þetta er dæmi um það hvað er inni í opinberri fjölmiðlastefnu Norðmanna sem er mun víðtækari og er gerð nokkur grein fyrir henni í greinargerðinni með þessu máli. Bæði í Svíþjóð og Danmörku er verið að vinna að mótun opinberrar stefnu í fjölmiðlun, þannig að mér finnst ástæðulaust að vera að gera lítið úr þeirri vinnu og þessari tillögu sem lögð er hér fram, þar sem mælst er til þess að nefnd íhugi þetta mál og skoði stefnumótun hér á Íslandi sem ég tel fulla ástæðu til að verði gert.

[17:04] Til þess að 6. dagskrármálið megi koma fyrir þarf afbrigða við og verður þeirra nú leitað.

[17:04] Við 5. dagskrármálið er brtt. sem er of seint fram komin. Hún er á þskj. 145 og er frá Ögmundi Jónassyni. Verður nú leitað afbrigða um að sú tillaga megi koma til umræðu.

[17:05] Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta efh.- og viðskn. við frv. til laga um breytingu á lögum um þingfararkaup og þingfararkostnað, nr. 88/1985. Nefndin fjallaði um málið á nokkrum fundum og fékk á fund til sín hæstv. forseta Alþingis, Ólaf G. Einarsson, Snorra Olsen ríkisskattstjóra, Steinþór Haraldsson, yfirlögfræðing hjá embætti ríkisskattstjóra, Björn Grétar Sveinsson, formann Verkamannasambands Íslands, og frá Alþýðusambandi Íslands þá Benedikt Davíðsson forseta, Gylfa Arnbjörsson hagfræðing og Ara Skúlason framkvæmdastjóra. Um frv. urðu allmiklar umræður í nefndinni. Frv. felur í sér að sú kostnaðargreiðsla sem var samþykkt á þinginu í vor yrði skattskyld nema að því marki að lagðar séu fram nótur eða reikningar fyrir þeim kostnaði sem lagt er út fyrir. Það varð niðurstaðan í umfjöllun meiri hlutans í nefndinni að eðlilegt væri í framhaldi af þessari breytingu að það væru eins konar þrjár leiðir sem fara mætti í þessu sambandi. Ef þingmenn tækju út þennan kostnað án þess að framvísa reikningum væri dregin af því staðgreiðsla og þetta yrðu skattskyldar tekjur eða endurgreiðsla á kostnaði og yrði meðhöndlað þannig. En eins og kom fram í reglum forsætisnefndar kemur til greina að þessi greiðsla yrði greidd gegn framvísun reikninga og þá virkar þetta eins og kvóti upp á 40 þús. kr. á mánuði sem menn gætu framvísað reikningum fyrir. Ef þingmenn ætla sér að taka út eitthvað af þessum peningum án þess að framvísa reikningum, hvort sem það er að hluta til eða að öllu leyti, verður dregin af því staðgreiðsla og þetta meðhöndlað sem skattskyldar tekjur. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt.

[17:10] Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir brtt. á þskj. 122 og nefndaráliti á þskj. 121 sem ég vil leyfa mér að lesa, með leyfi forseta, en það hljóðar svo: ,,Á vorþinginu, þegar frumvarp um þingfararkaup og þingfararkostnað var til meðferðar í efnahags- og viðskiptanefnd, skilaði fulltrúi Þjóðvaka í nefndinni séráliti þar sem m.a. kom fram eftirfarandi: ,,Það orkar mjög tvímælis að greiðslur ákveðnar af forsætisnefnd séu ekki skattskyldar og þar með óháðar skattalegu mati ríkisskattstjóra. Þingflokkur Þjóðvaka leggst eindregið gegn þessu ákvæði frumvarpsins.`` Í umfjöllun um málið var einnig varað við því að í frumvarpinu væru ákvæði sem væru til þess fallin að vekja upp tortryggni fólksins í landinu. Einkum var þar bent á hina óskilgreindu kostnaðargreiðslu og skattfrelsi sömu greiðslna. Síðan Kjaradómur kvað upp sinn úrskurð og forsætisnefnd Alþingis birti sínar niðurstöður varðandi framkvæmd laganna hefur verið samfelld reiðialda í þjóðfélaginu. Skilaboðin eru skýr. Þjóðin telur að alþingismenn og ráðherrar eigi að falla undir sömu skattalög og aðrir. Þær breytingartillögur, sem minni hluti nefndarinnar flytur, eru tvíþættar og með þeim er ítrekaður vilji þingmanna Þjóðvaka í þessu efni. Að mati þingmanna Þjóðvaka gengur frumvarpið of skammt. Enn standa eftir ákvæði sem lúta að sérstöku skattfrelsi á þingfararkostnaði. Þessar greiðslur voru áður háðar skattalegu mati ríkisskattstjóra. Minni hlutinn flytur því breytingartillögu um að öll 16. gr. laganna, sem kveður á um skattalega meðferð á greiðslum þingfararkostnaðar, þar með talið skattfrelsi, falli brott. Þannig verði greiðslur húsnæðis-, dvalar- og ferðakostnaðar áfram háðar skattalegu mati ríkisskattstjóra. Breytingartillögur minni hlutans taka einnig mið af réttmætri gagnrýni sem fram hefur komið á það atriði að ráðherrar geti fengið starfskostnað sinn greiddan frá Alþingi, jafnvel sem fasta fjárhæð, þótt venja sé að ráðuneytin greiði allan starfskostnað þeirra. Bent hefur verið á að einmitt þetta atriði hafi veikt mjög stöðu þingsins og orðið til þess að fólkið í landinu hafi alls ekki sannfærst um að hér væri um að ræða starfskostnaðargreiðslu til alþingismanna en ekki viðbótarlaunagreiðslu. Fyrsta breytingartillaga minni hlutans felur því í sér að heimildin til greiðslu starfskostnaðar ráðherra falli brott þar sem hann er greiddur af öðrum aðila, þ.e. ráðuneytunum. Nái sú tillaga ekki fram að ganga flytur minni hlutinn varatillögu um að greiðsla starfskostnaðar sem fastrar fjárhæðar í stað endurgreiðslu samkvæmt reikningum nái ekki til alþingismanna sem einnig eru ráðherrar.`` Þannig hljóðar þetta nefndarálit, virðulegi forseti, og eins og fram kemur beinist megingagnrýni minni hlutans að því að þrátt fyrir að greiðsla 40 þús. kr. sérstaks starfskostnaðar verði nú skattskyldar þá standa enn eftir sérlög um ákvæði sem lúta að sérstöku skattfrelsi á þingfararkostnaði sem voru áður háðar skattalegu mati ríkisskattstjóra. Við sjáum engin rök fyrir því að þingmenn ákveði sjálfir skattfrelsi þessara greiðslna en lúti ekki almennum reglum skattalaga um þessar greiðslur. Vissulega er það svo að skattstjóri hefur hingað til ákveðið að greiðslur varðandi húsnæðis-, dvalar- og ferðakostnað verði skattfrjálsar. Ríkisskattstjsóri sendi í júní 1989 bréf til allra skattstjóra þar sem undirstrikað er skattfrelsi þessara greiðslna þannig að færa megi þessar greiðslur til frádráttar á skattframtölum án þess að greinargerðar um þennan frádrátt sé krafist. Á því er vissulega grundvallarmunur hvort það séu skattyfirvöld sem ákveða skattfrelsi slíkra greiðslna eða hvort Alþingi gerir það sjálft með sérlögum eins og hér hefur verið gert. Í greinargerð sem liggur fyrir frá 20. sept. sl. um skattalega meðferð starfskostnaðargreiðslna segir að í skattalögum gildi sú regla að í þeim tilvikum þar sem það liggur fyrir að greiðsla frá launagreiðanda til launamanns feli ekki í sér endurgjald fyrir vinnuframlag heldur sé um að ræða endurgreiðslu á útlögðum kostnaði í þágu launagreiðanda hafi ekki verið talið að um skattskyldar tekjur sé að ræða hjá launamanni. Í niðurlagi greinargerðar ríkisskattstjóra segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Telja verður að meginregla samkvæmt skattalögum sé að starfskostnaður til frádráttar skuli annaðhvort byggja á sannanlegum kostnaði samkvæmt reikningum eða fyrir fram útgefnu mati skattyfirvalda.`` Ég tel, virðulegi forseti, að þingmenn eigi að lúta þessari meginreglu skattalaga og því er sú brtt. flutt að 16. gr. um skattfrelsi þingfararkostnaðar falli öll út en ekki bara að hluta til. Það má ekki líta á þessa brtt. svo að ég telji endilega að þessar greiðslur eigi að skattleggja eða þær eigi að bera skatt, heldur hitt sem er grundvallaratriði að það sé skattstjóri sem ákveði hvernig skattalega skuli farið með þær greiðslur. Sú breyting sem gerð er með þessu frv., að skattfrelsi sérstaks 40 þús. kr. starfskostnaðar fellur út, skiptir vissulega sköpum og því er ekki við því að amast að þingmenn hafi það val sem 9. gr. laga um þingfararkaup kveður á um og forsætisnefnd hefur með reglum sínum frá í ágúst fallist á að þeir hafi, þ.e. endurgreiðslur samkvæmt reikningum um allt að 40 þús. kr. eða föst mánaðarleg fjárhæð sem nú verður skattskyld sem er grundvallaratriði. Varðandi þessa 40 þús. kr. greiðslu sem nú verður skattskyld er vert að fram komi að Snorri Olsen ríkisskattstjóri, sem mætti á fund efh.- og viðskn., upplýsti að sú staða gæti vissulega komið upp að skattyfirvöld viðurkenndu ekki reikninga sem þingið eða forsætisnefnd hefði samþykkt. Líklegt væri að endurgreiðsla á reikningum sem þingmenn legðu fyrir skattyfirvöld til að fá endurgreiddan að hluta eða öllu leyti skatt, sem af 40 þús. kr. greiðslunni var tekinn, yrði ekki endurgreiddur. Að auki kom fram að verði 16. gr. felld öll út eins og minni hlutinn leggur til vaknaði spurningin um skattskyldu húsnæðis- og dvalarkostnaðar á nýjan leik þótt skattyfirvöld hefðu áður úrskurðað slíkan kostnað skattfrjálsan. Það er skoðun minni hlutans að þó það liggi fyrir að þessi spurning vakni hjá skattyfirvöldum og eins líklegt að þessar greiðslur verði skattlagðar eigi þingmenn að lúta því að mat á því hvort þessar greiðslur verði skattlagðar eða ekki verði framkvæmt af skattyfirvöldum en ekki af Alþingi með sérstökum lögum. Á þá breytingartillögu legg ég því sérstaka áherslu, að 16. gr. falli alveg brott en með því væri eytt allri tortryggni sem verið hefur um sérstök skattalög fyrir þingmenn og ráðherra. Í annan stað eins og fram kemur í nefndaráliti minni hlutans er lagt til, og við leggjum áherslu á það, að ráðherrar, sem fá starfskostnað sinn að verulegu leyti greiddan af ráðuneytum sínum, fái ekki þessa sérstöku greiðslu af starfskostnaði hvorki í formi fastrar fjárhæðar né samkvæmt reikningum með þeim augljósu rökum að hann er greiddur af ráðuneytunum enda liggur það fyrir frá skrifstofu Alþingis að enginn ráðherra hefur nokkru sinni fengið greiðslu fyrir útlögðum starfskostnaði sem þessar 40 þús. kr. standa fyrir. Falli sú tillaga er lögð fram varatillaga þess efnis að greiðsla starfskostnaðar sem fastrar fjárhæðar í stað endurgreiðslu samkvæmt reikningum nái ekki til ráðherra. Starfskostnaður ráðherra sem þeir kynnu að láta Alþingi greiða fremur en ráðuneyti yrði þá aðeins samkvæmt reikningi. Virðulegi forseti. Ég hef lýst þeim breytingartillögum sem ég flyt og rökin að baki þeim en vil rétt í lokin bæta við örfáum orðum sem þessu máli tengjast en vil þó áður en ég vík frá efni frv. spyrjast fyrir um það hvort fyrir liggi greinargerð eða leiðbeiningarreglur frá forsn. um það hvað getur talist til starfskostnaðar samkvæmt framlögðum reikningum. Ég tel mikilvægt að slíkt mat forsn. liggi fyrir fyrir þá sem velja að taka greiðslu samkvæmt reikningum í stað fastrar skattlagðrar fjárhæðar. Sé hún ekki þegar tilbúin eða þær reglur spyr ég um hvenær slíkrar greinargerðar eða leiðbeiningarreglna á starfskostnaði sé að vænta frá forsn. Á fund nefndarinnar komu fulltrúar ASÍ og Verkamannasambandsins. Það var ljóst af máli þeirra sem allir vissu að þó að sérstakur 40 þús. kr. starfskostnaður yrði skattskyldur samkvæmt frv. er það ekki nema einn liður þess að leysa þann hnút sem kominn er á kjaramálin á vinnumarkaðnum. Á það var einnig bent að ekki færi vel á því að launakjör þingmanna væru bæði hjá Kjaradómi og að hluta líka í lögum um þingfararkaup eins og sérstakar greiðslur til forsn., nefndarálag til formanna nefnda og sérstakt álag til formanna þingflokka. Var m.a. rifjað upp að ástæða þess að ráðherrum var úrskurðuð 20% launahækkun hjá Kjaradómi væru þessar sérstöku greiðslur um nefndarálag til formanna nefnda, greiðslur til forsætisnefndar og formanna þingflokka. Sú spurning vaknaði líka hjá einum fulltrúa ASÍ hvort úrskurður Kjaradóms hefði orðið með öðrum hætti ef að dómurinn hefði vitað um þessar 40 þús. kr. greiðslur til þingmanna og ráðherra. Af sjálfu leiddi að miklar umræður urðu í efh.- og viðskn. um stöðuna í kjaramálum á vinnumarkaði og úrskurð Kjaradóms. Fulltrúar ASÍ lögðu megináherslu á að forsendur Kjaradóms yrðu birtar opinberlega sem nú hefur verið gert. Ljóst er að ASÍ telur þá greinargerð sem Kjaradómur hefur birt hvergi nægjanlega skýra og undir það get ég tekið. Margir hafa réttilega haldið því fram að inntak kjarasamninganna í febrúar væru krónutölusamningur en ekki prósentuhækkun. Það tóku forustumenn ASÍ í nefndinni undir og sögðu að væri grundvallaratriði í málinu. Í reynd má segja að fleiri hafi tekið undir það, eins og forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar á þeim tíma þegar febrúarsamningarnir voru gerðir, sem töldu þá að febrúarsamningarnir væru algjörlega fordæmisskapandi fyrir aðra, með öðrum orðum krónutöluhækkun en ekki prósentuhækkun launa. Það vekur því nokkra undrun að Kjaradómur, sem á að hafa hliðsjón af launastefnu á vinnumarkaðinum en ekki að móta hana, notar það sem helstu vörn í sínu máli í framlagðri greinargerð, að nokkrir aðilar í þjóðfélaginu hafi fengið prósentuhækkun en ekki krónutöluhækkun og virðist dómurinn algjörlega hafa litið fram hjá hinni almennu launastefnu í landinu sem var krónutöluhækkun en ekki prósentuhækkun. Í greinargerð Kjaradóms er heldur engin tilraun gerð til að rökstyðja 9,5% til 20% hækkun til þeirra sem dómurinn ákveður laun fyrir. Það er líka athyglisvert að þegar Kjaradómur leitar að sambærilegum hópum og fyrir þá sem hann úrskurðar fyrir nefnir hann kjör bankastjóra, forstjóra, forstjóra fjárfestingarlánasjóða og fleiri aðila og segir orðrétt um þessa aðila að ekki sé vitað um neinar meginbreytingar á launakjörum þeirra frá 1992, þ.e. frá þeim tíma sem að ný lög um Kjaradóm tóku gildi sem dómurinn byggir úrskurð sinn á. Þetta er sett fram til að sýna fram á að forsendur Kjaradóms byggja að mínu mati á mjög veikum grunni út frá þeirri kjarastefnu sem í gildi er á almennum vinnumarkaði og hefur ekkert með að gera að launakjör þingmanna eru langt frá því að vera réttlætanleg miðað við hæst launuðu embættismenn hjá hinu opinbera. Það er grundvallaratriði og ástæða fyrir allri ólgunni á vinnumarkaðinum að inntak kjarasamninganna frá í febrúar, að föst krónutöluhækkun skili mestu til láglaunahópanna en ekki prósentuhækkun sem færir hálaunafólki mest og sem Kjaradómur hefur byggt á, hefur ekki haldið. Inntakið í kjarasamningunum frá í febrúar var krónutöluhækkun sem átti að skila þeim lægst launuðu mest en ekki prósentuhækkun eins og Kjaradómur hefur byggt á. Þess vegna verður að líta svo á að Kjaradómur hafi raunverulega ekki farið eftir þeirri forskrift sem Alþingi gaf honum þar sem Kjaradómur átti að taka mið af almennri launastefnu í landinu en ekki móta hana. Í 1. umr. um málið gerði ég að umtalsefni þær hækkanir sem hafa orðið frá í mars 1989 fram til 1. sept. 1995 og byggði raunar á 1. febr. 1989 þar sem fram kemur að þeir hópar sem Kjaradómur ákveður laun fyrir hafa hækkað verulega umfram lágmarkslaun í landinu og meðaltalslaun ASÍ og er það hvort sem litið er á prósentuhækkun eða krónutöluhækkun. Miðað við 1. febr. 1989 til 1. sept. 1995 hækkuðu lágmarkslaun um 42%, meðaltal ASÍ um 32%, en laun þeirra sem Kjaradómur ákvað laun fyrir frá 47--60%. Ef litið er á krónutöluhækkunina þá hækkuðu lágmarkslaun um 13 þús. og 700 rúmar, meðaltalslaun ASÍ um 24 þús., meðallaun þau sem Kjaradómur ákveður laun fyrir hækkuðu frá 62 þús. upp í 130 þús. Hæstv. fjmrh. taldi ekki rétt að miða við þessa dagsetningu 1. febr. 1989 eins og ég gerði en þá hafði nýlega komið til launahækkun til kjaradóms fólks. Ég hef því skoðað þjóðarsáttartímann sérstaklega frá 1990 til september 1995 og þar virðist sama upp á teningnum að lágmarkslaunin og ASÍ-meðaltalið er miklu lægra í prósentum talið en hjá þeim sem Kjaradómur ákveður laun fyrir. Ef við skoðum þjóðarsáttartíma frá 1990 til 1995 hefur ASÍ-fólk að meðaltali hækkað um 18%, lágmarkslaunin um 23,5% og ef teknir eru þingmenn og ráðherrar hafa þingmenn á þessu tímabili, hækkað um 24,5% og ráðherrar um 35,4% og er þá ekki þessi 40 þús. kr. starfskostnaðargreiðsla meðtalin. Ég held að þetta sé mikilvægt innlegg inn í umræðuna nú þegar þessi ólga er á vinnumarkaðinum. Við getum náttúrulega verið í eilífri samanburðarfræði og mér finnst hún of mikið hafa snúist um það að þeir sem betur hafa það í þjóðfélaginu eru að bera sig saman um hvaða hálaunahópur sé hærri en hinn en mér finnst að inntakið eigi að snúast um það hvort þjóðarsáttarsamningarnir í febrúar hafi haldið eða ekki sem ég hef, eins og fram hefur komið í mínu máli, mjög dregið í efa. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa miklu fleiri orð um þetta mál en vil þó aðeins leggja inn í umræðuna það sem fram hefur komið í skjölum um laun- og þingfararkostnað í nokkrum löndum sem sýnir alveg ótvírætt ef menn eru á annað borð að bera sig saman við laun þingmanna í öðrum löndum, sem mér finnst að vísu ekki passa inn í umræðuna, að þá eru laun þingmanna hér á landi miklu lægri en annars staðar. En það sem vekur sérstaklega athygli mína í þessum samanburði er að aftur á móti eru aðrar greiðslur hvort sem þær eru skattskyldar eða undanþegnar skatti, töluvert miklu hærri hér en gerist t.d. í Danmörku, Noregi og að hluta til í Svíþjóð og Finnlandi, þannig að starfskostnaðargreiðslur undanþegnar skatti eða skattskyldar virðast vera miklu hærri hér á landi en launin aftur á móti miklu lægri. En í það heila tekið, virðulegi forseti, vil ég ítreka þá skoðun mína að ég tel að þessar umræður sem verið hafa um kjaramálin nú á undanförnum vikum staðfesti svo ekki verður um villst að það þarf að taka á kjaramálunum og stokka allt launakerfið í landinu upp á nýjan leik. En ég hef, virðulegi forseti, gert grein fyrir þeim breytingartillögum sem ég flyt við frv.

[17:26] Hæstv. forseti. Með þeirri reglu sem hér er lagt til að verði lögfest er komið til móts við þá gagnrýni sem höfð hefur verið uppi um skattfrjálsar greiðslur til alþingismanna. Enda þótt ætlunin með lagabreytingunni sl. vor kunni að hafa verið að koma á fót fyrirkomulagi þar sem inntar yrðu af hendi jafnaðargreiðslur, sem síðar var ákveðið að yrðu 40 þús. kr., fyrir starfskostnað alþingismanna hafði þetta m.a. þann annmarka að skattgreiðendum var mismunað án þess að fyrir því væru réttmætar ástæður. Með þessari breytingu á hins vegar að skattleggja umræddar greiðslur nema fram séu reiddir reikningar fyrir starfskostnaði. Þetta er vissulega til bóta að mínu mati. Ef þetta yrði samþykkt kæmu þeir alþingismenn sem tækju við þessum greiðslum engu að síður til með að sitja uppi með greiðslu sem er blanda af starfskostnaði og launahækkunum en hið síðarnefnda á samkvæmt núgildandi lögum að vera á hendi Kjaradóms en ekki Alþingis. Ekki eru ráðagerðir uppi með að breyta lögunum um Kjaradóm og fæ ég því ekki séð annað en að þetta kerfi gangi ekki upp. Niðurstaða mín er sú, nú sem fyrr, að það fyrirkomulag sem haft er á varðandi launa- og starfskjaraákvarðanir fyrir alþingismenn og reyndar einnig aðra þá sem heyra undir Kjaradóm er með öllu ónothæft og ber því að breyta því í samræmi við þáltill. sem ég hef kynnt þinginu og talað fyrir við annað tækifæri. Þar sem sú tillaga hefur enn ekki náð fram að ganga hef ég ákveðið að leggja fram breytingartillögu við það frv. sem er til umræðu og gengur hún út á það að greiðsla á fastri fjárhæð verði ekki heimil og verði endurgreiðanlegur starfskostnaður einvörðungu samkvæmt reikningum.

[17:28] Virðulegi forseti. Það frv. sem hér er til 2. umr. vonum seinna var eins og öllum er kunnugt flutt til þess að koma til móts við þá hörðu gagnrýni sem hefur komið fram í þjóðfélaginu á fyrirkomulag greiðslna vegna starfskostnaðar sem boðið var upp á með samþykkt laganna á sl. vori og síðan það fyrirkomulag sem ákveðið var með reglum forsn. Eins og þingheimur ef til vill man gagnrýndi ég mjög ákveðið þetta atriði í umræðum um málið á sl. vori og lýsti þeirri skoðun minni þá að vissulega væri ýmis kostnaður samfara þingmennskunni sem eðlilegt væri að greiða samkvæmt reikningum og að um það væru settar ákveðnar reglur, þ.e. um hvaða kostnaðartilefni væri að ræða og hvert mætti vera hámark slíkra upphæða á mánuði. En eins og nú háttar eiga þingmenn val um þessar tvær leiðir, þ.e. að fá fasta mánaðarlega upphæð eða að leggja fram reikninga fyrir kostnaði en að mínu mati væri eðlilegra og réttara að allir lytu sömu kjö rum. Þegar atkvæði voru greidd um frv. í vor greiddi ég atkvæði gegn þessu heimildarákvæði. Ég bað þá um sératkvæðagreiðslu um þennan málslið sem mér fannst augljóslega bjóða upp á mismunun og misnotkun. Því miður voru aðeins fimm aðrir hv. þingmenn sem greiddu atkvæði gegn þessu heimildarákvæði og nú sé ég að einn þeirra, hv. 17. þm. Reykv. sem talaði áðan, hefur lagt fram brtt. sem er nákvæmlega á sama veg og ég mun að sjálfsögðu styðja þá tillögu. Staðreyndin er sú að hv. forsætisnefnd hefði ekki þurft að nýta þessa heimild, þetta var aðeins heimild til þess að greiða fasta upphæð og auðvitað hefði verið einfaldast að breyta þeirri afgreiðslu forsætisnefndar eftir að þessi gagnrýni kom fram. Úr því að forsætisnefnd vildi taka tillit til þeirrar gagnrýni hefði náttúrlega verið einfaldast að hætta við að nýta þessa heimild og krefjast reikninga. Hins vegar vil ég líka geta þess að ég sat hjá í vor við atkvæðagreiðslu um 16. gr. þar sem kveðið er á um skattleysi þessara greiðslna og annarra sem lúta að starfskostnaði. E.t.v. var það vanhugsað en ástæðan var sú að mér finnst eðlilegt að greiðslur samkvæmt sannanlegum kostnaði séu skattfrjálsar en þegar um fastar mánaðarlegar greiðslur er að ræða fyrir kostnaði, sem er ekki gerð nákvæm grein fyrir, ætti að sjálfsögðu að fara með þær í samræmi við góðar venjur eins og stundum er sagt en mér er nú satt að segja ekki fullkunnugt um hvernig því er háttað almennt í kerfinu. Maður hefur einfaldlega treyst því að slíku væri háttað samkvæmt eðlilegum reglum og eðlilegt að treysta skattyfirvöldum til þess. Þess vegna er óþarft að setja slíkt í lög um þingfararkostnað og hefði verið eðlilegt að greiða atkvæði gegn þeirri grein þar sem þá var orðið ljóst að heimildarákvæði yrði látið standa. Við nánari umhugsun hefði það undir öllum kringumstæðum verið eðlilegt og nú gefst tækifæri til að greiða aftur atkvæði um þetta atriði og ég mun styðja fram komna tillögu frá hv. 13. þm. Reykv., þ.e. 2. lið brtt. sem er á þskj. 122, þar sem 16. gr. er í sjálfu sér óþörf. Skattaleg meðferð hlýtur alltaf að vera samkvæmt almennum skattalögum. Hins vegar flækist málið nokkuð þegar um er að ræða fyrri tillöguna á þskj. 122. Ég get auðvitað stutt aðaltillöguna, þ.e. efnislega, um að ráðherrar eigi ekki rétt á greiðslu skv. 9. gr. Þessi viðbót er að mínu mati raunverulega óþörf ef aðeins væri um að ræða greiðslu reikninga því að ráðherrar fá slíkan kostnað greiddan hvort eð er þannig að ég get ekki ímyndað mér að þeir mundu ónáða skrifstofu þingsins með innheimtuaðgerðum ef um slíkt fyrirkomulag væri að ræða. En það er e.t.v. ágætt að taka af tvímæli um þetta og ég get því vel greitt þessari tillögu atkvæði mitt. Ég treysti mér hins vegar ekki til að styðja varatillöguna, þ.e. 1. lið á þskj. 122, því að þar með væri ég að styðja heimildarákvæðið um fasta mánaðarlega upphæð sem ég er andvíg í grundvallaratriðum. Það má kannski bæta við að í samræmi við það væri auðvitað æskilegt að sama gilti um ferðakostnað og dagpeninga og allar slíkar greiðslur þó að mér finnist í rauninni að það gegni dálítið öðru máli með þær. Það er mun erfiðara viðfangs að krefjast nákvæmra reikninga í sambandi við daglegan ferðakostnað og slíkt. Þetta fyrirkomulag um fastar upphæðir mun eiga sér bæði hliðstæðu og fordæmi annars staðar í kerfinu þar sem menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að það væri hægt að meta það með ákveðnum hætti. Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins skýra afstöðu mína til þessa máls og þeirra breytingartillagna sem eru komnar fram. Þetta mál hefur allt verið hið mesta klúður og sýnir kannski fyrst og fremst að hv. þm. eru ekki í alveg nógu góðu jarðsambandi. Það hefur þó haft þau áhrif að varpa örlitlu ljósi á það handónýta launakerfi sem við búum við og þá fyrst og fremst launakerfi hins opinbera, launakerfi sem hefur leitt af sér hálfgert neðanjarðarkerfi aukagreiðslna og fríðinda af ýmsu tagi. Ég tel að það þurfi að endurskoða þetta launakerfi algerlega frá grunni eins og við kvennalistakonur höfum margoft bent á og flutt tillögur um á hv. Alþingi.

[17:36] Hæstv. forseti. Þessi umræða er öll hin spaugilegasta og öllum eru ljósar skoðanir mínar á þessu eymdarlega máli. En nú liggja fyrir hinar ýmsu tillögur og mér heyrist menn tala um að hægt sé að velja um tvo kosti: Að fá þessar margumræddu 40 þús. kr. eða endurgreiðslu samkvæmt reikningum. Þess vegna er spurning mín, hæstv. forseti: Hver ætlar að meta það hvað sé starfskostnaður þingmanns? Ætlar hæstv. forseti að lesa þá reikninga og stimpla þá eða hvaða kontóristar úti í bæ ætla að gera það? Það kemur mér dálítið á óvart að heyra í konum á hinu háa Alþingi. Það er nú einu sinni þannig að konur eru stundum í dálítið öðruvísi stöðu en hv. þm. af karlkyni. Ég minnist þess þegar ég hóf þingstörf og þurfti að fara erlendis t.d. á vegum þingsins að þá þurfti ég að kaupa heimilisaðstoð til að gæta barna minna. Ég spyr hæstv. forseta: Er það starfskostnaður vegna þingstarfa? Konur þurfa að gera ýmislegt, sem karlmenn þurfa ekki sakir náttúrulegrar fegurðar sinnar, eins og að hlaupa í hárgreiðslu ef þær þurfa einhvers staðar að koma fram fyrir hönd þingsins. Er það starfskostnaður? Hv. þm., sem þurfa að hitta sveitarstjórnarmenn úr kjördæmum sínum, dettur kannski í hug að fara með þá í mat einhvers staðar og kunna ekki við að láta þá borga fyrir sig. Er það starfskostnaður? Hvers konar endemi eru þetta? Hverjir eiga að ákveða hvað sé starfskostnaður þingmanns? Hann getur verið svo margbreytilegur að ég held að menn endi í verri vandræðum með þessum aðferðum. En mér þætti gott að heyra hæstv. forseta svara mér: Hver ætlar að ákveða hvort þjóðkjörnir alþingismenn eru að svindla sér út fé eða ekki?

Hv. þm. beinir ekki spurningum til forseta í andsvari við ræðu annars þingmanns.

Það er hárrétt.

Lítur þingmaðurinn svo á að það hafi verið andsvar við ræðunni? Nei.

[17:39] Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. á þskj. 144 en efni þessa frv. er að það er lagt til að við sveitarstjórnarlög, nr. 8/1986, bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða. Frv. þetta er samið og lagt fram að frumkvæði samstarfsnefndar um sameiningu Flateyrarhrepps, Mosvallahrepps, Mýrahrepps, Suðureyrarhrepps, Þingeyrarhrepps og Ísafjarðarkaupstaðar. Sveitarstjórnir þessara sveitarfélaga hafa samþykkt að láta fara fram almenna atkvæðagreiðslu um sameiningu þeirra og hefur verið unnið að málinu á grundvelli 108. gr. sveitarstjórnarlaga. Í áskorun samstarfsnefndarinnar til mín er tekið fram að nefndin sé sammála um nauðsyn þess að af sameiningu umræddra sveitarfélaga geti orðið og það sem fyrst. Fjárhagur, íbúaþróun, bættar samgöngur og ótal fleiri þættir knýja mjög á um að um þetta mál náist góð samstaða. Samstarfsnefndin telur að sá möguleiki sé fyrir hendi að íbúar eins eða tveggja sveitarfélaga geti fellt tillögu nefndarinnar og að óbreyttum lögum yrði þá að hefja nýja tillögugerð og efna til nýrra kosninga. Jafnframt tekur hún fram að flest bendi til að verulegur dráttur yrði á því að kosið yrði um nýja tillögu og vafamál að umboð samstarfsnefndarinnar yrði framlengt af viðkomandi sveitarstjórnum. Ljóst er að aðstæður munu breytast verulega á þessu svæði með tilkomu jarðganga. Þá aukast til muna möguleikar á samnýtingu þjónustu og samvinnu að öðru leyti. Með tilliti til árstímans og efna málsins þótti mér rétt að verða við tilmælum samstarfsnefndarinnar. Bráðabirgðaákvæðisgreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 109. gr. laganna, sbr. lög nr. 20/1994, skal um atkvæðagreiðslu um sameiningu sex sveitarfélaga á Vestfjörðum hinn 11. nóvember 1995 gilda eftirfarandi: Hljóti tillaga samstarfsnefndar skv. 108. gr. ekki samþykki í öllum hlutaðeigandi sveitarfélögum, en þó meiri hluta greiddra atkvæða í a.m.k. 2/3 þeirra og í þeim sveitarfélögum búi a.m.k. 2/3 íbúa á svæðinu, er viðkomandi sveitarstjórnum heimilt að ákveða sameiningu þeirra sveitarfélaga sem samþykkt hafa sameininguna.`` Síðan er gildistökugrein, herra forseti. Ekki þarf að segja þingmönnum að válegir atburðir hafa gerst á þessu svæði síðan þetta frv. var samið og upp hafa komið hugmyndir um að fresta e.t.v. kosningunum. Ég vænti þess ef af því yrði, sem er ekki ákveðið, að kosningum yrði frestað, að þá mundi hv. félmn., sem ég mun óska eftir að fái málið til meðferðar, breyta dagsetningu sem yrði í frumvarpsgreininni eftir því sem sameiningarnefnd kemur til með að óska.

[17:44] Virðulegi forseti. Í lögunum sem fjölluðu um það sameiningarátak sem við gengum í gegnum fyrir einu til tveimur árum var ákvæði svipaðs eðlis, en það var að vísu bara tímabundið, og eins og fram kemur í athugasemdum um einstakar greinar þessa frv. er bent á að ýmsar sveitarstjórnir hafi nýtt sér þetta heimildarákvæði í framhaldi af atkvæðagreiðslum um sameiningu sveitarfélaga. Nú vekur athygli mína að þessi lagagrein á bara við um sameiningu sex sveitarfélaga á Vestfjörðum. Ég vil spyrja ráðherrann að því hvort hann telji ekki eðlilegra að hafa opna heimild þannig að þetta sé ekki eingöngu bundið við Vestfirði þannig að hægt sé að beita slíku ákvæði ef til kæmu sameiningar hjá öðrum sveitarfélögum.

[17:45] Herra forseti. Auðvitað kom til greina að gera þetta ákvæði varanlegt en með tilliti til allra aðstæðna fannst mér eðlilegra að hafa þetta svona og binda þetta við þessa tilteknu sameiningu á Vestfjörðum. Það er bara verið að endurtaka það að taka í lög bráðabirgðaákvæði eins og var sett við sveitarstjórnarlögin á sínum tíma. Það kom til umræðu að gera þetta varanlegt en mér fannst eðlilegra að gera þetta svona.

[17:46] Virðulegi forseti. Út af fyrir sig getur verið skiljanlegt að í þessu tiltekna atriði telji menn það hugsanlega tefja málið í meðförum þingsins ef þetta væri opin heimild sem næði til fleiri sveitarfélaga og að það liggi á að samþykkja þetta tiltekna ákvæði. En þá spyr ég ráðherrann hvort hann mundi styðja slíkt ákvæði ef fram kæmi frv. um breytingu á sveitarstjórnarlögum sem heimilaði slíkt ákvæði sem hefði þá gildi varðandi sameiningar í næstu framtíð.

[17:47] Herra forseti. Þetta frv. er flutt að beiðni samstarfsnefndarinnar í umræddum sveitarfélögum. Ég legg afar mikla áherslu á það þegar um er að ræða sameiningu sveitarfélaga að það sé réttur hins almenna kjósanda sem eigi að gilda og það eigi að vera val kjósenda í hverju sveitarfélagi fyrir sig að taka afstöðu til sameiningar eða ekki sameiningar. Ég vil sem sagt ekki þröngva neinum til sameiningar. Ég vil greiða fyrir sameiningu ef meiri hluti kjósenda vill svo í þessum sveitarfélögum. Þar af leiðandi er ég ekki hrifinn af því að festa það í lög varanlega að meiri hluti sveitarstjórnarmanna, sem kann að hafa aðrar skoðanir en meiri hluti kjósenda í viðkomandi sveitarfélagi, geti ákveðið sameiningu án þess að bera það undir íbúa. Það geta komið upp ótalmörg tilvik ef sameining hefur verið felld í einhverjum sveitarfélögum þó það séu ekki 2/3 sameinuðu sveitarfélaganna að það sé gjörbreytt viðhorf og þá sé eðlilegt að menn taki afstöðu til nýrrar sameiningar í almennum kosningum líka með tilliti til árstímans og þá er kannski nokkur harðneskja að etja mönnum í hverjar kosningarnar eftir aðrar á Vestfjörðum. Þess vegna er þetta sett fram sem bráðabirgðaákvæði.

[17:48] Virðulegi forseti. Það er rétt að árétta aðeins tilganginn með frv. Hann er sá að koma í veg fyrir að menn þurfi að leita álits íbúa við tilteknar aðstæður. Hann er með öðrum orðum sá að víkja frá meginreglu laganna sem er þannig í dag að sameining sveitarfélaga geti því aðeins átt sér stað að hún hafi verið samþykkt af því fólki sem býr í sveitarfélögunum sem sameina skal. Þannig eru lögin og voru samþykkt þannig á síðasta kjörtímabili. Það var stefnubreyting á Alþingi þegar sú breyting á lögunum var samþykkt fyrir tæpum tveimur árum því áður hafði gilt allt önnur regla sem var sú að sameining var sjálfkrafa samþykkt frá upphafi nema það tækist að hnekkja henni. Með öðrum orðum skipti ekki máli hversu margir greiddu atkvæði með tillögu sem fram kom með lögmætum hætti. Tillagan hlaut alltaf að vera samþykkt nema það tækist að fylkja saman nógu mörgum andstæðingum við tillöguna. Þetta þótti Alþingi á sínum tíma ólýðræðisleg lagasetning og breytti henni í þá veru sem er í dag og er þá þannig að sameining á sér því aðeins stað að hún sé samþykkt í sveitarfélögunum sem á að sameina og samþykki er skilgreint þannig að það verði fleiri að greiða atkvæði með en greiða atkvæði á móti. Ég vil láta koma fram afstöðu mína í málinu að ég hef ekki skipt um skoðun frá því sem var fyrir tveimur árum. Ég tel að menn eigi að láta hlutina ganga fram með þeim hætti sem er búið um í lögunum í dag. Ég tel það slæma þróun ef menn telja nauðsynlegt að setja lög sem hafa þann tilgang einan að komast hjá því að spyrja íbúana að því hvort tiltekin sameining eigi að eiga sér stað. Það er nákvæmlega það sem þetta frv. fjallar um. Þegar menn skoða efnisatriði þess þá er frv. þannig að það á að veita sveitarstjórnum heimild til að ganga frá sameiningu sem hefur ekki verið kosið um. Ef við skoðum efnisatriði frv. og reynum að gera okkur grein fyrir því hversu margir möguleikar eru á sameiningu samkvæmt ákvæðum frv. í þessu tiltekna tilviki er um að ræða sex sveitarfélög. Það er nægjanlegt að fjögur samþykki tillöguna. Eitt af þeim verður ávallt að vera Ísafjörður. Ég er ekki búinn að gera tæmandi lista yfir möguleikana sem geta orðið af fjórum eða fimm sveitarfélagasameiningum en það er eitthvað á annan tug. Menn eru því ekki lengur að greiða atkvæði um eina tillögu heldur um eina tillögu með mörgum mismunandi möguleikum á sameiningu að henni felldri. Er það skynsamlegt að efna til atkvæðagreiðslu, vísa málinu í dóm íbúa en segja í leiðinni: Við ætlum ekkert að taka mark á þessu nema að tilteknu leyti? Ég tel það ekki skynsamlegt. Ég tel að menn eigi að hafa það sem meginreglu að byggja sameiningu á samþykkt um tillöguna. Að öðrum kosti eigi menn að láta málið ganga aftur til íbúa hafi tillaga ekki náð fram að ganga. Þannig á þetta að vera að mínu viti. Þannig er þetta í lögunum núna. Það má kannski segja að það sé allt í lagi einu sinni að víkja frá ef það eru einhverjar sérstakar aðstæður í því tilviki o.s.frv. og við skulum þá bara samþykkja ákvæði til bráðabirgða sem gildi um það ákveðna tilvik. Gott og vel. En hvað kemur upp þegar við víkjum frá meginreglunni einu sinni? Þá kemur krafan um að gera það aftur með þeim rökum að menn hafi einu sinni gert það. Einmitt þetta sjónarmið að hafa þetta sem varanlega opna heimild kom þegar fram í andsvari við framsöguræðu. Frávikið leiðir af sér að menn breyta reglunni og menn breyta þá reglunni í þá veru að fara frá lýðræðislegu fyrirkomulagi yfir í fulltrúafyrirkomulag sem menn þekkja mjög vel, sérstaklega þeir sem starfa í samvinnufélögum sem eru tiltölulega lýðræðislegt fyrirkomulag svona að nafninu til þar sem einhver fundur eða félag kýs fulltrúa. Síðan koma þeir fulltrúar saman og kjósa aðra fulltrúa o.s.frv. Þetta afleidda fulltrúalýðræði er nokkuð vel þekkt og sumir eru mjög hrifnir af því en ekki þar með sagt að það sé mjög skynsamlegt fyrirkomulag í þessu tilviki. Ég er ekki á þeirri skoðun að menn séu að stíga skref í áttina til góðs í þessum efnum. Ég bendi á að menn hafa reynslu í þessu efni. Á sínum tíma var sett ákvæði til bráðabirgða sem reyndar er enn í lögunum sem heimilaði mönnum að láta ganga fram sameiningu sveitarfélaga jafnvel þó ekki hefðu allir samþykkt þá tillögu sem kosið var um. Það var árið 1993 eins og mönnum er í fresku minni. Ég skal nefna reynslu af einu dæmi sem var látið ganga fram þrátt fyrir að tillagan hafði verið felld en sameiningin var látin gerast á grundvelli svokallaðra 2/3 hluta reglu. Það var Vesturbyggð í Vestur-Barðastrandarsýslu. Þar var kosið um að sameina fimm sveitarfélög, það var samþykkt í fjórum en fellt í einu og þar með var tillagan fallin en sameiningin var látin ganga fram í þessum fjórum á grundvelli þessa bráðabirgðaákvæðis. Í þessu tilviki gerðist það að í einu sveitarfélaginu sem var þannig sameinað hinum þremur óskaði meiri hluti íbúa á kjörskrá eftir því við sína sveitarstjórn að ekki yrði gengið til sameiningar heldur kosið aftur með þeim rökum að þeir hefðu samþykkt sameiningu fimm sveitarfélaga en aldrei fjögurra. Ef það ætti fram að ganga yrði að fara fram ný kosning. Þetta var í Rauðasandshreppi. Hins vegar ákvað sveitarstjórnin að verða ekki við tilmælum meiri hluta kjósendanna í sínum hreppi, hafnaði þessu og samþykkti sameininguna og hafði fullt vald til þess. Þar höfum við strax dæmi um misnotkun að mínu mati á heimild sem menn höfðu í lögunum. Ég get ekki kallað það annað en misnotkun þegar menn ganga sannanlega gegn vilja meiri hluta íbúanna. Annað dæmi úr þessu sama sveitarfélagi, sem sýnir að undirbúningi var áfátt svo ekki sé meira sagt, þegar úr öðru sveitarfélagi af þessum fjórum, þ.e. Bíldudalshreppi, fengu þingmenn og fleiri, m.a. þáv. félmrh., áskorun frá íbúum, dagsett í febrúar á þessu ári, þar sem óskað var eftir því að sameiningunni yrði slitið, m.a. með þeim rökum að sameiningin hafi ekki verið samþykkt, vilji þeirra hafi verið til þess að samþykkja sameiningu fimm sveitarfélaga en ekki fjögurra eins og greint er frá í röksemdum þeirra sem skrifa undir. Það var líka að ég held ég megi segja meiri hluti atkvæðisbærra íbúa í því sveitarfélagi, eða 117, sem skrifaði undir áskorunina. Þar höfum við tvö dæmi sem sýna okkur að íbúarnir a.m.k. í þeim fyrrv. sveitarfélögum eru ekki sammála þeirri ákvörðun sem sveitarstjórnin tók á grundvelli sams konar bráðabirgðarákvæðis og hér er lagt til að verði heimilað. Reynslan er því ekki góð. Hún á ekki að stuðla að því að menn breyti þessari reglu sem einu sinni var yfir í að taka hana upp á nýjan leik og taki þar með skref til að gera hana að viðvarandi reglu sem hlýtur að vera krafa eins og er reyndar þegar komið fram í umræðum. Í mínum huga liggur málið þannig að mér finnst ekki traustvekjandi af hálfu þeirra sem leggja til að sex sveitarfélög sameinist að þeir skuli jafnhliða óska eftir því að lögum verði breytt af því að þeir búist við að tillagan verði felld. Mér finnst að þeir ættu þá að leggja fram tillögu sem þeir trúa sjálfir að verði samþykkt. Mér finnst satt að segja það ekki vera réttur gangur í málinu að leggja fram tillögu sem sjálfir flutningsmenn hafa ekki trú á að verði samþykkt og biðja því um lagabreytingu til þess að geta komist frá málinu án annarrar kosningar. Ég minni á það að eftir kosningarnar 1993, sem ég gat um, samþykktu fjögur þáverandi sveitarfélög tillögu um stóra sameiningu og bjuggust flestir við að menn mundu láta fara fram nýja atkvæðagreiðslu meðal þeirra fjögurra vegna undirtekta sem leiddu það í ljós að það mátti búast við því að það væri stuðningur við að sameina þessi fjögur sveitarfélög. Yfirvöld í þessum fjórum sveitarfélögum hafa haft tvö ár til að stíga þetta skerf en hafa einhverra hluta vegna kosið að nota það ekki. Menn hafa sjálfir eindagað sig ef þeir líta svo á að málið sé komið á einhvern eindaga og þurfi lagaákvæði til að bjarga mönnum frá því. Mér finnst því, virðulegur forseti, eðlilegast að framgangur verði eins og lög kveði á um. Gangi tillagan ekki fram eins og hún er lögð fyrir þá verður lögð fram ný tillaga og um hana kosið meðal íbúa í þeim sveitarfélögum sem málið varðar. Ég vil bara ítreka að afstaða mín í þessu máli er nákvæmlega sú sama og var fyrir tveimur árum og leiddi m.a. til þess að sveitarstjórnarlögum var breytt í það horf sem þau eru í nú.

[18:00] Virðulegi forseti. Það er tvennt sem slær mig frekar óþægilega við þetta mál. Í fyrsta lagi að sett séu sérstök lög sem eiga bara við um eitt tiltekið atvik 10 dögum áður en atkvæðagreiðslan á að eiga sér stað. Þess vegna spyr ég hæstv. félmrh. eða hæstv. forseta hvort það eru fordæmi fyrir slíkri lagasetningu. Í öðru lagi slær mig mjög óþægilega að það standi til að það eigi sér stað sameining sveitarfélaga, hugsanlega fjögurra af þessum sex og þá yrði sameiningin á allt öðrum forsendum en viðkomandi aðilar kusu um. Þess vegna finnst mér það fyrirkomulag í lögunum að það verði önnur kosning ef svona lagað kemur upp, sum fella og aðrir samþykkja, mjög eðlilegt. Ég virði að þessi tillaga er komin af viðkomandi svæði og hugsanlega eru aðstæður þarna erfiðar, þ.e. hugsanlega er erfitt að fara í aðra atkvæðagreiðslu á þessum árstíma, en mér finnst þetta samt mjög varasamt. Ég á mjög erfitt með að samþykkja svona lög og þess vegna spyr ég hvort svona lagasetning eigi sér fordæmi.

[18:02] Herra forseti. Ég lít svo á að spurningu síðasta ræðumanns hafi veri beint til forseta en ekki mín og því leiði ég hest minn frá því að svara henni. Ég hygg að tímafrestir séu styttri þarna en ég man eftir þann tíma sem ég hef setið á þingi. Hitt er svo annað mál að það er fordæmi fyrir bráðabirgðaákvæði ekki ólíku þessu. Það ber ekkert mikið á milli okkar hv. 5. þm. Vestf., Kristins H. Gunnarssonar, um það meginatriði að vilji íbúanna eigi að ráða þegar um sameiningu er að ræða, þ.e. um prinsippið. Ég vil ekki fara að blanda mér í vangaveltur um stærðfræðilega möguleika sem kunna að vera á útkomu úr svona kosningum, þ.e. hve margir möguleikar gætu orðið, en ég lít svo á, herra forseti, að ef sameiningin yrði felld á Ísafirði þá sé komin upp alveg ný staða og óhjákvæmilegt að láta fara fram aðra kosningu. Þó að sameining yrði felld t.d. í Mýrahreppi eða jafnvel Þingeyri getur þetta orðið fullburðugt sveitarfélag og það eru ekki ólíkar kringumstæður, ekki gerbreyttar forsendur fyrir sameiningunni með fullri virðingu fyrir bæði Þingeyri og Mýrahreppi. En ég lít svo á að ef sameining félli á Ísafirði væri komin upp ný staða og alveg óhjákvæmilegt að láta fara fram sérstaka kosningu um nýja tillögu. Það er ekki mér að kenna að sveitarstjórnarmenn fyrir vestan hafa geymt þetta mál. Tímasetningunni ráða þeir og ég vil undirstrika að það er alfarið á valdi sameiningarnefndarinnar eða sveitarstjórnarmanna fyrir vestan hvaða dag kosningin fer fram. Félmrn. getur ekkert skipt sér af því. En vegna þeirra hörmulegu atburða sem urðu á Flateyri kann að vera að viðhorf þeirra hafi eitthvað breyst án þess að ég hafi á því sönnur enda hefur samninganefndin ekki hist eftir að slysið varð á Flateyri. Þetta er ekki fordæmislaust. Það var ákvæði, eins og hv. 5. þm. Vestf. veit og gat um, til bráðabirgða við sveitarstjórnarlögin 1993 og ég ákvað að gera ákvæðið ekki varanlegt heldur verða við ósk þessara tilteknu sveitarfélaga og flytja þetta frv. Ekki er verið að leggja til að þetta verði viðvarandi regla og ég vek líka athygli á því að þetta ákvæði er þrengra en bráðabirgðaákvæðið var 1993, þar sem hér er ekki einasta krafist að það séu 2/3 sveitarfélaganna að tölunni til heldur líka að þar búi 2/3 af íbúunum. Varðandi þau vandamál sem upp hafa komið í Vesturbyggð og bón þeirra á Bíldudal um að ganga úr sveitarfélaginu þá vil ég láta þess getið að ef það er t.d vilji þingmanna Vestfjarða að beita sér fyrir lagasetningu um að leysa sveitarfélagið Vesturbyggð upp er þeim að sjálfsögðu frjálst að flytja frv. þar um. Það er ekki hægt að gera nema með sérstakri lagasetningu á Alþingi og mér finnst eðlilegra að ef svo væri og sterkur vilji fyrir því að leysa sveitarfélagið upp þá væru það þingmenn kjördæmisins fremur en félmrn. eða félmrh. sem beittu sér fyrir því. Ég lít svo á að hér sé um að ræða sveitarfélög sem eru í landshluta sem eru í mjög erfiðri stöðu eins og stendur. Þarna hafa orðið miklar breytingar í samgöngubótum síðan síðasta atkvæðagreiðsla fór fram. Það liggur fyrir að göngin um Breiðadals- og Botnsheiði verða opnuð til almennrar umferðar strax upp úr áramótum og það breytir mjög miklu um samstarf þessara sveitarfélaga. Ég tel að sameining sveitarfélaga á þessu svæði geti verið lyftistöng og tryggt byggð á svæðinu en ég legg hins vegar áherslu á að það er auðvitað íbúanna sjálfra að meta það.

[18:08] Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið í umræðunum sameinaðist Alþingi um það á sínum tíma að íbúar í hverju sveitarfélagi væru fullvalda um það hvort sveitarfélagið yrði lagt niður eða ekki. Það er grundvallarregla. Með því frv. sem hér er flutt er verið að víkja frá þeirri reglu eins og fram hefur komið í umræðunni. Hæstv. félmrh. sagði síðan í ræðu sinni áðan að yrði tillagan felld á Ísafirði mundu forsendur málsins breytast í reynd og lá auðvitað í orðunum stærð Ísafjarðar. Þar með er verið að segja að það sé verið að veita einu sveitarfélagi á þessu svæði efnislegt vald umfram öll hin og það sem meira er, tengja það síðan við vald viðkomandi sveitarstjórnar. Grundvallarreglan sem við samþykktum hins vegar á Alþingi var sú að íbúarnir í sveitarfélögunum væru fullvanda þessu máli. Ég verð að segja alveg eins og er að mér fannst hæstv. félmrh. ekki flytja sannfærandi rök fyrir máli sínu áðan. Það sem meira er, með því að víkja að þessu sérstaka tilviki Ísafjarðar og vera að innleiða efnislega mismunun áður en til atkvæðagreiðslunnar kemur og þetta frv. yrði samþykkt finnst mér gera það að verkum að það sé ekki hægt að samþykkja þetta frv. í þeirri túlkun sem hæstv. ráðherra hefur lagt það fram því að hann er í raun og veru að segja að íbúar Dýrafjarðar, svo ég taki dæmi, hafi ekki efnislega sama rétt í atkvæðagreiðslunni verði frv. samþykkt eins og íbúar Ísafjarðar.

[18:11] Herra forseti. Íbúar hvers sveitarfélags fyrir sig hafa að sjálfsögðu fullkomlega rétt til þess að hafna tillögunni. Það liggur í augum uppi. Ég tel að í þessu tilfelli eins og frumvarpsgreinin er orðuð sé ekki um að ræða stórt frávik frá þeirri grundvallarreglu sem ég er sammála hv. ræðumönnum, bæði hv. 8. þm. Reykn. og hv. 5. þm. Vestf., að eigi að hafa í heiðri, þ.e. að kjósendur eigi að ráða sjálfir, ekki sveitarstjórnin. En með tilliti til þeirra aðstæðna sem eru þarna, með tilliti til þess árstíma sem nú fer í hönd og að teknu tilliti til óska fulltrúa íbúanna á þessu svæði flyt ég þetta frv. og legg áherslu á að það verði afgreitt á þinginu. Ég tel að þar sé við nóga erfiðleika að etja þó að þeim sé gefinn kostur á að láta þessar kosningar fara fram. Íbúarnir sjálfir, í hverju sveitarfélagi fyrir sig, taka afstöðu hvort þeir vilja sameiningu eða ekki og ég treysti því að hv. 8. þm. Reykn., Ólafur Ragnar Grímsson, sjái það að með því að Ísafjörður væri ekki aðili að þessu sveitarfélagi er komin upp algerlega ný staða.

[18:13] Virðulegi forseti. Grundvallarreglan um fullveldi íbúa hvers sveitarfélags felur það í sér að það kemur málinu ekkert við hvað mér finnst, hæstv. félmrh., né kemur það málinu við hvað hæstv. félmrh. finnst. Röksemdir af því tagi að felli Ísafjörður sameininguna sé komin upp alveg ný staða eiga þess vegna ekkert erindi inn í þessa umræðu. Það sem er hins vegar gert með þessu frv. er að afhenda íbúum Ísafjarðar í reynd neitunarvald yfir öllu ferlinu, íbúum annarra sveitarfélaga ekki, einfaldlega vegna þess að íbúafjöldi Ísafjarðar er þannig í samhengi við önnur sveitarfélög að skilyrðið í frv. um 2/3 íbúa á svæðinu felur þetta í sér. Það er grundvallarbreyting á fullveldisreglunni í þessum efnum, hæstv. félmrh., og skiptir engu máli hvað okkur finnst um viðkomandi svæði. Það var nokkuð rætt á höfuðborgarsvæðinu, t.d. í atkvæðagreiðslu um sameiningu sveitarfélaga, hvaða vægi Reykjavík ætti að hafa í því. Ef þessi regla væri heimfærð upp á höfuðborgarsvæðið og það kæmi til atkvæða um það hvort Seltjarnarnes, Kópavogur, Garðabær, Bessastaðahreppur og Reykjavík vildu sameinast, ef sveitarfélögin að frátalinni Reykjavík vildu ganga í sameininguna en hún væri felld í Reykjavík, væri málið úr sögunni samkvæmt frv. af þessu tagi. Það er þessi mismunun á fullveldisrétti íbúa Ísafjarðar annars vegar og íbúa Dýrafjarðar hins vegar svo að ég taki dæmi sem mér finnst hæstv. félmrh. ekki geta lagt fyrir Alþingi því ef við förum inn á þá braut í einu tilviki að breyta reglunni á þann hátt að veita efnislega meiri rétt, í reynd neitunarvald byggist á íbúafjölda, þá er verið að stíga skref þar sem ávallt er hægt, hæstv. félmrh., að finna einhver sérstök rök fyrir því að það eigi líka að eiga við undir einhverjum öðrum kringumstæðum. Ég bið hæstv. félmrh. að íhuga málið nánar áður en það kemur til endanlegrar afgreiðslu.

[18:16] Ég vek athygli hv. þm. á að hér er um að ræða ákvæði til bráðabirgða, ekki varanlega breytingu á lögum. Það er tekið þarna tillit til aðstæðna. Það kann að vera að hv. Alþingi þyki að þarna sé sveitarfélögum mismunað óeðlilega. Ég lít ekki svo á. Ég tel að þetta gangi. Það kann að vera að meiri hluti Alþingis sé á öðru máli og þá vænti ég þess að það verði skoðað sérstaklega í hv. félmn. Hins vegar tel ég að okkur væri sómi að því að reyna heldur að greiða fyrir sameiningu sveitarfélaga á Vestfjörðum ef íbúar þar vilja svo fremur en að vera að gera þeim það óþægilegra eða torvelda það á nokkurn hátt.

[18:17] Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð til að hnykkja á tveimur atriðum. Það fyrra er til þess að það liggi alveg ljóst fyrir hvert er fordæmisgildi bráðabirgðaákvæðis frá 1993 sem bæði ég og hæstv. ráðherra hafa vitnað til Menn verða að athuga í hvaða tímaröð hlutirnir gerast. Það er í maí 1993 sem er ákveðið að setja í sveitarstjórnarlögin þetta bráðabirgðaákvæði sem heimilar sveitarstjórnarmönnum að ákveða sameiningu jafnvel þótt hún hafi ekki verið samþykkt nákvæmlega af íbúunum. Þá var aðalreglan í lögunum sú að sameining þurfti ekki samþykki. Hún þurfti höfnun en ekki samþykki. Síðan gerist það veturinn seinna, eða 22. mars ári seinna, að Alþingi breytir þessu. Breytir meginlagaákvæðinu í sveitarstjórnarlögum og ýtir í raun og veru bráðabirgðaákvæðinu sjálfkrafa til hliðar, það var út af fyrir sig tæmt tímanlega en efnislega vikið til hliðar með nýju lögunum sem eru þau að sameining verður að vera samþykkt af íbúunum. Bráðabirgðaákvæðið frá 1993 getur því ekki verið fordæmi fyrir bráðabirgðaákvæði 1995 vegna þess að Alþingi er þegar búið að víkja því til hliðar sem reglu. Það sem er að gerast núna með því að taka upp bráðabirgðaákvæði af þessu tagi á nýjan leik er að menn eru að bakka. Menn eru að bakka frá þeirri reglu að íbúarnir eigi að ákveða sameininguna og yfir í annað sem hefur óljósan endi en alla vega það millispil að það séu sveitarstjórnarmennirnir sem eigi að taka ákvörðunina. Þar eru menn að taka ákvörðunina úr höndum íbúanna og færa hana yfir í hendur sveitarstjórnarmannanna í tilteknum tilvikum. Ég er einfaldlega andvígur því skrefi bæði af efnislegum ástæðum og líka því að ég óttast að það verði notað til að festa bráðabirgðaákvæðið í sessi og gera það að varanlegu ákvæði eins og þegar hefur komið fram sjónarmið um frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Auk þess mun það líka leiða til þess að mínu viti að menn gangi lengra í áttina frá ákvörðunarvaldi íbúanna því að við vitum auðvitað um að það hafa margar raddir komið fram um að það eigi ekki að spyrja íbúa yfir höfuð í sameiningarmálum varðandi sveitarfélög. Að mínu viti hefur þessi breyting, sem menn eru að leggja til að verði lögfest, gríðarlegt fordæmisgildi og getur haft slæmar afleiðingar varðandi þá meginreglu sem við búum við í löggjöfinni. Ég er ekki tilbúinn að standa að því að stíga slíkt skref enda treysti ég íbúum til að taka ákvarðanir. Það er kannski munurinn á mér og þeim sem leggja þetta til, að ég treysti fólkinu. Það er það sem menn eiga að gera yfirleitt og ekki bara stundum heldur alltaf.

[18:21] Herra forseti. Ég treysti fólkinu líka. Ég tel að það eigi að vera meginreglan að það sé kosið upp á nýtt ef aðstæður breytast. Ég tel að þetta sameiningarferli sé ekkert óskynsamlega orðað í lögunum en eins og aðstæður eru nú þarna fyrir vestan og af því að ég tel brýnt að úr því fáist skorið sem fyrst með tilliti til aðstæðna hvort þarna verður um sameiningu að ræða eða ekki þá legg ég til að þetta frv. verði samþykkt.

[18:26] Hæstv. forseti. Í umfjöllun þingflokks formanna um þetta mál á sínum tíma var ég þeirrar skoðunar að ráðherrar ættu ekki rétt á greiðslu skv. 9. gr. laganna. En við nánari umfjöllun sannfærðist ég um að þau tilvik geta komið upp þar sem ráðherrar, sérstaklega af landsbyggðinni, þurfa að sinna ýmsum störfum sem þingmenn sem ráðuneytin eiga ekki að greiða. Þess vegna hef ég talið rétt að fara þá leið sem hér er lögð til í þessari varatillögu. Það má geta þess hér að það skiptir máli hvar greiðslur eru bókfærðar, hvort þær eru bókfærðar á ráðuneytin eða viðkomandi þingmenn. Ég styð því þessa varatillögu sem er lögð hér fram.