Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég bjóst við, að framsaga yrði einhver í þessu máli. En nú hef ég ekki fyrir mér aðrar upplýsingar en grg. frv. Þar er gerð nokkur grein fyrir því, hvernig þessi jarðaskipti horfa við ríkissjóði fjárhagslega. Hins vegar vantar algerlega upplýsingar um viðhorf ábúenda. Ég ger í ráð fyrir, að á báðum þeim jörðum, sem láta á af hendi, séu einhverjir ábúendur, og þyrfti að liggja ljóst fyrir, að ekki sé gengið á rétt þeirra með skiptunum. Ef frv. fer til landbn., tel ég nauðsyn, að hún leiti umsagnar þeirra. Eins þarf að leita umsagnar sveitarfélaganna, sem hlut eiga að máli. Hvoru tveggja leyfi ég mér að beina til n. Í grg. segir, að veiði sé í Laxá með landi beggja jarðanna vestra, en engin hugmynd um það gefin, hvers virði megi í rauninni telja veiðina. Á 10 árum getur mikil breyting orðið á verðmæti slíkra hlunninda, og vildi ég, að n. rannsaki það atriði málsins.

* Flm. (Jörundur Brynjólfsson): Hv. þm. Dal. hefur óskað eftir frekari upplýsingum en grg. frv. veitir og sérstaklega um það, hvort ábúendum jarðanna, sem um ræðir, muni hafa verið gefinn formlega kostur á að neyta, að mér skildist, forkaupsréttar síns. Svo mun ekki vera, og er rétt, að það verði gert. Ábúendur jarðanna vestra ættu, samkvæmt venju, að hafa þar lífstíðarábúð, þótt ég hafi ekki enn getað fengið beinar heimildir um, að þeir hafi hana. Um ekkjuna, sem býr í Stóru-Sandvík, veit ég, að hún hefur hana, enda munu menn ekki óttast, að hið opinbera verði þar verri landsdrottinn en einkaeigendur gætu orðið. Samkvæmt ákvörðun Alþingis fyrir nokkrum árum getur ekki verið að ræða um eiginlega sölu kirkjujarða nema til að gera úr þeim óðul, og veit ég ekki líkur til þess, að fyrir því sé nú mjög mikill áhugi hjá ábúendum þessara jarða vestra. Hitt er ljóst af grg., að hér er ekki um beina sölu að ræða, þótt skipti séu gerð. Að sjálfsögðu er hægt að tryggja það við skiptin, að hlutur ábúenda verði ekki fyrir borð borinn. Í grg. er sagt, hvers vegna skiptanna er óskað, og sýnt er, að ekki gengur þeim manni gróðavon til, sem óskar þeirra. Hann hefur á sumrin verið þarna vestra og vill geta tryggt sér þar verustað og finnst það öruggara, ef hann fengi þessar jarðir til eignar. Það kann að vera, að menn leggi nokkuð upp úr því, að með frv., eins og það er, sé gengið á snið við ábúendurna, og er sjálfsagt, að n. grennslist eftir vilja þeirra. Jarðirnar Ymjaberg og Laxárdalur eru fjallakot, mjög engjarýr, og tún annarrar þeirrar er örðugt að stækka. Á almennan mælikvarða eru það harðbalakot, sem takmörkuð framtíðarskilyrði eiga. Veiðihlunnindi þeirra eru ekki talin fram í jarðamati, svo að mikil geta þau varla verið, þótt einhver fiskiganga muni vera í Laxá. Þar er því ekki fyrir miklu að gangast eins og er. Ég treysti mér ekki til að segja um, hvort unnt reynist að auka veiðina. En hvað sem líður skilyrðum til þess, er það ógert enn, og með því verður að reikna, sem er. Um Stóru-Sandvík er hins vegar vitað, að þar er töluverð laxveiði, og með þeirri starfsemi, sem hafin er til laxræktar í Árnessýslu, vona ég, að veiði jarðarinnar geti síðar orðið allmikils virði. Þeir, sem vita ekki annað um þetta mál en grg. tekur fram, verða að vísu að mynda sér skoðun á því eftir hinum takmörkuðu upplýsingum. En ég get bætt því við, að ég hef lengi þekkt þann mann, sem skiptanna óskar, að þeim drengskap. að ég veit, að ábúendur mundu einskis í missa við að fá hann að landsdrottni í stað hins opinbera, og heldur mundi hann verða þeim vel en hitt og stuðla að öllum þrifnaði þeirra. Ég legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og landbn., og vona að n. verði málinu vinveitt og kynni sér þar ástæður, sem til þess liggja.



Ég tel rétt, áður en málið fer til 2. umr., að minna á eitt atriði. Jörð sú í Sandvíkurhreppi, sem um ræðir, er ekki Stóra-Sandvík öll, heldur 3/4 af Stóru-Sandvík I, en Stóra-Sandvík II er jarðarpartur án sérstaks ábúanda og liggur undir bónda jarðar einnar í nágrenninu. Þetta þarf að koma greinilegar fram í frv. en er, og beini ég því til n. Að vísu býst ég við, að henni mundi verða þetta tjóst án minnar íhlutunar, því að vitanlega gengur hún ekki frá mikilsverðum eignaskiptum sem þessum án þess ð afla sér nýs og óvéfengjanlegs veðbókarvottorðs um jörðina. Eins og hv. þm. Dal. tók fram, álít ég ekki rétt eða sanngjarnt að fara á neinn hátt bak við ábúendur jarðanna, heldur láta þá og hreppsfélögin vita, áður en þetta frv. sé gert að lögum. Þótt ég sé sízt að gera ráð fyrir, að ábúendurnir yrðu beittir hörðu af hinum nýja landsdrottni, er það nú svona samt, að mikill hugur leikur stórhuga mönnum og upprennandi jafnan á kaupum jarðar sinnar, hvenær sem þeir heyra, að eitthvert los sé komið á um eignarhald hennar. Það er mannleg eigingirni, og þótt við séum allir góðmenni, hefur hver sina eigingirni og metnað fyrir því og vill hvergi siður láta traðka rétti sínum en í málum jarðar sinnar. Víða um byggðir er einnig áhugi hreppsfélaganna vakandi fyrir öllum fasteignahreyfingum í sveitinni. Því betur sem sveitarfélög eru mennt, því meiri er sá áhugi og tilfinning. Segja má, að þegar það er ekki meiri skussi en ríkið, sem vill eignast mikinn hlut Stóru-Sandvíkur, megi vel við una. En rétt hjá er að vaxa upp blómlegt sveitaþorp að Selfossi, og veit ég, að þar muni verða fylgzt af miklum áhuga með því, hvað um jörðina verður. Það eru sumir og ekki allir, sem geta tekið undir með einvaldanum, sem sagði: „Ríkið, það er ég.“ En því smærri og umkomuminni sem hinir einstöku þegnar ríkisins eru, því minni ástæðu hafa þeir til að talta undir þessi orð. - Einnig eru þeir til sem þykir betra að yrkja eigin jörð en hafa ríkið að landsdrottni, hversu góður sem væri.

*Þorsteinn Briem: Ég þakka hv. 1. flm. fyrir það, að hann hefur gert grein fyrir frv. frekar en það, sem var í grg., en þó finnst mér enn á skorta. Hann gaf upplýsingar um Sandvík. Þar þekki ég allvel til, og treysti ég flm. til að gæta réttar bæði ábúanda og sveitarinnar. Ég hygg það líka nauðsyn að leita umsagnar þess sveitarfélags, er í hlut á. Hv. 1. flm. gaf ekki upplýsingar um það í ræðu sinni, hvort jarðirnar væru byggðar til lífstíðar eða um erfðaábúð væri að ræða. Ég vil endurtaka ósk mína um, að landbn. kyni sér málið til hlítar. Hv. 1. flm. benti á. að ekki vari hér um beina sölu að ræða, en þó er það í raun og veru, því að ef ábúendur óska að kaupa, þá sé ég enga ástæðu til þess að neina þeim það. Um verðmæti jarðanna virðist erfitt að segja fyrr en fyrir liggur álit sérfróðra manna. Ég vil svo ítreka þá ósk mína, að landbn. kyni sér sérstaklega tvö atriði, í fyrsta lagi aðstöðu sveitarfélagsins og í öðru lagi aðstöðu ábúenda. enn fremur hin atriðin, er ég hef bent á.



Ég álít nokkrir vandkvæði á, að landbn. geti upplýst, hvers virði jarðirnar eru, eftir að allar kringumstæður eru gerbreyttar. Eins og sjá má af þessu frv., þá er hér ekki um sölu, heldur um skipti að ræða, og hv. þm. Dal. telur það eitt og hið sama, og má ef til vill segja, að það sé það að nokkru leyti. Viðvíkjandi sveitarfélaginu og ábúendunum á jörðunum er það að segja, að ég hygg enga breyt. geta orðið á því, og geri ég ráð fyrir, að þeir fái að búa á jörðunum áfram og ekki verði lagður neinn steinn í götu þeirra af hinum nýju eigendum. Ég hef stuðzt við opinberar skýrslur. hvað verðmæti jarðanna snertir. Lýsingin á þeim er úr fasteignamatinu, bæði gamla og nýja, og ég sé á nýja matinu, að verðið á þeim hefur ekki hækkað: Af jörðunum báðum til samans eru um 200 hestar af töðu og 100–150 hestar úthey, sem hver jörð gefur af sér. Þó er þetta ekki svona mikið núna, en ef allt væri nýtt, gæti það komizt upp í þetta. Eins og sést á þessum skýrslum, þá eru þetta fremur lítil býli, og matsverðið gefur til kynna, hvernig jarðirnar eru. Annars hef ég ekkert á móti því, að landbn. kynni sér þetta mál nánar. Hv. 8. landsk. gerði aths. út af því, að ekl,i væri tekið fram, að þetta væri Stóra-Sandvík 1. Stóra-Sandvík II er allt önnur jörð, og hygg ég, að það sjáist bezt á fasteignamatinu.

Hitt er fastari og öruggari regla.

Hvað áhrærir Stóru-Sandvík, þá tel ,ég vel séð fyrir hagsmunum bæði sveitarfélags og ábúenda. Ég mun svo ekki fjölyrða um þetta, því að ég tel það fram komið, sem máli skiptir.

*Þorsteinn Briem: Ég vil aðeins endurtaka áskorun mína um, að landbn. kynni sér áður nefnd tvö atriði rækilega.

* Flm. (Pálmi Hannesson): Herra forseti 1 Þetta mál er kunnugt hv. d., frá síðasta aðalþingi, þegar það var rætt hér, og kemur nú fram svipað og þá. Ég mun því ekki þurfa að halda hér langa ræðu, en aðeins drepa á nokkur helztu atriðin. Að öðru leyti nægir að vísa til þingmálafundagerða frá síðasta ári víðs vegar um landið, um að fá leiðréttingu og lagfæringu á l. um dragnótaveiði í landhelgi. Á síðasta aðalþingi voru flm. frv. sammála um, að dragnótaveiði yrði aðeins heimiluð nokkurn hluta ársins, eða í júní, júlí og ágúst. Við umr. um málið kom fram, að vegna lagna tundurdufla á fiskimiðum, bæði fyrir Vestfjörðum og Austfjörðum, teldist ósanngjarnt að skerða rétt þeirra báta, er nota þetta veiðitæki, og með tilliti til þess gerðu þm. Norðlendingafjórðungs breyt. á þessu, og eru nánar tiltekin svæði í 1. gr. frv. Eðlilegast hefði verið að ákveða svæðið frá Hornbjargi til Langanesstáar, en við nánari athugun taldist rétt að taka ekki alveg að Hornbjargi, og var ekki farið lengra en að Geirólfsgnúpi á Ströndum. Þarna var tekið tillit til Vestfjarðabátanna. Hins vegar lágu fyrir óskir frá útvegsmönnum í N.-Múlasýslu, bæði við Bakkaflóa og Vopnafjörð, um að dragnótaveiðinni væri stillt í hóf og að friðaða svæðið yrði að Borgarey á Héraðsflóa. Um aðra landshluta hafa verið látin gilda sömu ákvæði og áður. Það virðist svo, sem óskirnar um lengingu friðunartímans séu helzt úr Norðlendingafjórðungi, og er það af tveimur orsökum. Í fyrsta lagi eru firðirnir norðanlands grunnir og góðir fyrir dragnótaveiði, bæði af þeim sökum og einnig af því, að botninn er sérstaklega góður. Í öðru lagi eru aðaluppeldissvæði flatfisksins fyrir Norðurlandi, og hann vilja menn vernda. Hér er því tvennt, er til greina kemur: Annars vegar hagsmunir smáútgerðarinnar og hins vegar umhyggjan fyrir því, að stofn flatfisksins fái að aukast. Um 2. og 3. gr. frv. gildir sama og í fyrra. Ég tel ástæðu til, að sú n., er fær þetta til athugunar, finni ástæðu til, að reglugerð verði gefin út af atvmrn. um gildandi l. um dragnótaveiði, því að menn eiga erfitt með að átta sig á, hvað séu l. og hvað ekki. Ég tel svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar, en óska þess, að frv. verði vísað til sjútvn. að lokinni þessari umr. Ég vil víkja því til hv. d., að við, sem að þessu frv. stöndum, gerum það vegna þess, að frá kjördæmum okkar hafa komið fram óskir um að fá leiðréttingu á gildandi ákvæðum um dragnótaveiði. Þessar raddir verða háværari með hverju árinu, sem liður, og hafa svo mikið til síns máls, að Alþ. verður að taka þær til greina.

*Finnur Jónsson: Ég skal ekki tefja mikið umr. um þetta, en þetta mál er gamall kunningi, og mér þykir ólíklegt, að það slysist í gegnum Alþ. nú. Það hefur verið reynt að hafa mismunandi veiðitíma í einstökum landsfjórðungum, og óskir hafa komið fram um að breyta því frá þeim, sem hafa stuttan veiðitíma. Annars má vera, að almennar óskir komi frá Norðlendingafjórðungi um friðun, en það er ekki af þeim ástæðum, sem hv. 1. flm. lýsti, heldur af því, að Norðlendingar eru ekki komnir upp á að stunda dragnótaveiðar eins og aðrir landsmenn. Hv. 1. flm. taldi eina aðalástæðuna fyrir friðuninni vera að vernda flatfiskinn, og er ég hissa á honum, sem er sérfræðingur í fiskifræði, að segja annað eins og það, því að á haustmánuðunum er hrygningartími kolans löngu liðinn, og það er því langskaðlausasti tíminn til að veiða hann, og þegar markaðurinn er langbeztur. Ég hef áður lýst afstöðu minni til frv. og tel því ekki ástæðu til að hafa þetta lengra að sinni.

*Stefán Stefánsson: Ég mun ekki hafa mörg orð um þetta frv., því að það er líkt frv. á aðalþinginu í fyrra. Það var samþ. í Nd., en dagaði uppi í Ed., og hefur komið fram mikil óánægja víðs vegar yfir því. Ég vil aðeins lesa upp kafla úr bréfi, er lýsir vel skoðun útgerðarmanna og sjómanna við Eyjafjörð á þessu máli. Ég vil biðja hv. sjútvn. að taka vel eftir því, sem þeir segja. Bréfið er á þessa leið: „Þetta er barátta, sem vér munum trauðla gefast upp með, það er að segja á meðan athafnakjarkur hinna fjölmörgu smáútvegsmanna bíður ekki aldurtila á þröngsýni valdhafanna. Vér finnum ekki hjá oss, að neinum sé óréttur gerður með kröfu vorri um friðun Eyjafjarðar fyrir dragnótaveiðinni, meðan til eru lög í landinu, sem banna botnvörpuveiði á fjörðum inni, því að eins og nú er háttað dragnótaveiðinni, er enginn munur á henni og botnvörpunni. Þetta munum vér rökstyðja á eftirfarandi hátt: Það er áþreifanleg staðreynd, að línubátarnir steinhætta veiðum, þegar þeir verða varir við dragnótabátana, af ótta við veiðarfæratap. Hér yrði auðvitað sama útkoman, ef togarar færu að veiða í firðinum. Með öðrum orðum, að hið sama skeður í báðum tilfellum, menn eru neyddir til, hvernig sem á stendur, að hætta að bjarga sér, meira er víst ekki hægt að ætlast til. Það er líka ómótmælanleg staðreynd, að dragnótabátarnir hætta ekki veiði í firðinum fyrr en hvergi er neitt að hafa. Setri sagt, þeir þurrka upp fiskgöngurnar, áður en þeir hverfa brott. Sama mundi auðvitað gilda með togarana, ef þeir mættu veiða innfjarða, aðeins mætti e.t.v. segja, að þeir yrðu fljótari að skrapa það, sem til væri, en það skiptir í raun og veru engu máli fyrir róðrarbátana, hvort það tekur tvo eða fjóra daga að þurrka upp, eins og það er kallað, því að flestir munu víst geta sett sig inn í það, að enginn kærir sig um ið leggja í kostnað og fyrirhöfn til þess að róa á dauðan sjó. Ýmsir þeir, er andmælt hafa þessum samtökum vorum, gera mikið veður út af því, að dragnótaveiðin sé hraðfrystihúsunum til lífsviðurværis, og mun það hafa átt að gilda meðan róðrarbátar söltuðu, en dragnótabátarnir veiddu frekar þær tegundir, sem illt eða ógerlegt þótti að salta, svo sem ýsu, steinbít og kola. Þetta hefði sennilega getað verið mjög handhægt slagorð, ef forsjónin hefði ekki lagt upp í hendur vorar á síðasta ári mjög svo áþreifanleg rök gegn þessari fullyrðingu. Svo bar við samkvæmt ensku samningunum, að verð á fiski til hraðfrystihúsanna var allmiklu lægra en í skip og hvernig sem farið var með hann öðruvísi. Menn skyldu nú halda, að dragnótabátarnir hættu ekki viðskiptum við hraðfrystihúsin fyrir þetta, þar sem þeir eiga einir að halda þeim uppi. En svo fór nú samt, að þeir reyndu allar mögulegar leiðir aðrar en að veiða fyrir frystihúsin, jafnvel það að hætta veiðum, þegar enginn vegur var að selja í skip. Ónei, sannleikurinn er sá, að róðrarbátarnir leggja nú orðið meiri fisk upp í hraðfrystihúsin en dragnótabátarnir, síðan meiri jöfnuður varð á fiskverðinu, það er að segja, þegar þau eru samkeppnisfær með verð. En ef þau eru það ekki, þá fá þau auðvitað engan fisk og ekki frá dragnótabátunum heldur. Að endingu gætum vér sýnt fram á þann gífurlega straum manna að hinni ólífrænu atvinnu, sem engin takmörk virðast vera fyrir og stærra og stærra skarð heggur í hinar lífrænni atvinnugreinar þjóðarinnar, framleiðsluna. Engum er betur ljóst en oss, hversu auðveldara væri fyrir smáútvegsmennina að snúa undan brekkunni og hætta baráttunni fyrir möguleikanum til að berjast framleiðslubaráttu sinni, ef mönnum er gert ómögulegt að nota sín ófullkomnu veiðitæki yfir haustmánuðina, sem ógerlegt er að veiða með annars staðar en í firðinum. Og það er vissa fyrir því, að aðeins vonin um, að leiðrétting þessara mála fáist, heldur fjölmörgum smáútvegsmönnum enn við þessa atvinnugrein sína.“ Ég vildi aðeins lofa hv. þd. að heyra þetta bréf, sem túlkar sjónarmið útgerðarmanna og sjómanna við Eyjafjörð. Undirskriftir eru frá á þriðja hundrað manna, um 80–90 útgerðarmanna og á annað hundrað sjómanna, þar sem óskað er mjög eindregið, að afgreiðsla Alþingis á þessu máli verði eitthvað myndarlegri en síðast, en þá dagaði málið uppi í n. í Ed. Og ég treysti því, að þingið hafi þá viðsýni og skilning á sjónarmiði þessara útgerðar- og sjómanna á Norðurlandi, að það skoði ekki hug sinn um að samþ. frv. eins og það liggur fyrir.

* Flm. (Pálmi Hannesson): Það eru þrjú ariði í ræðu hv. þm. Ísaf., sem mig langar til að vekja athygli á. Hann taldi, að í raun og veru ætti að forða þessum mönnum frá að fá það, sem þeir biðja um, því að eftir nokkur ár mundu þeir verða óánægðir og biðja um leiðréttingu. Ég held, að norðlenzkir sjómenn og útgerðarmenn óski ekki eftir forsjá hv. þm. Ísaf. að þessu leyti. Það er gamalt mál, að sá veit bezt hvar skórinn kreppir, sem hann ber á fætinum. Og ég hygg, að það muni eiga allvel við um þá, sem standa að mótmælum gegn dragnótaveiðinni, eins og hún e r nú framkvæmd. Í annan stað sagði hv. þm., að misjöfn ákvæði hafi verið í gildi um friðun fyrir dragnótaveiði. Ég vil benda á, að það eru enn mismunandi ákvæði í gildi um þetta efni, og þarf ekki annað en að fletta lögunum. Er furða, að slíkur athafnamaður um sjávarútveg, sem hv. þm. þykist vera, veit ekki þennan hlut. Í þriðja lagi virtist hv. þm. undrast, að ég sem fiskifræðingur vissi ekki, að seinni hluta sumars er hrygningartími flatfiskanna um garð genginn. Það er ekki það, sem rætt er um, og er hér nokkuð mikil vanþekking. Flatfiskarnir hrygna ekki fyrir Norðurlandi, heldur Suðvesturlandi, en seiðin alast upp fyrir Norðurlandi. Og það eru uppalningsstöðvarnar, sem rætt er um að friða, en ekki hrygningar stöðvarnar. Mér þykir ástæða til að geta þessa áður en lengra er farið, ef það kynni að verða til lítils skilningsauka fyrir hv. þm. Ísaf.

*Bjarni Bjarnason: Á þinginu 1938 var flutt frv. um rafveitur ríkisins, þá af iðnn. þessarar hv. d. Þetta frv., sem við þm. Árn, flytjum nú, er nákvæmlega eins og frv. iðnn., eins og það var samþ. hér í d. við 3. umr. Og ástæðan til þess að við flytjum þetta mál nú, er sú, að við urðum þess ekki varir, að í ráði væri að flytja málið af neinum öðrum. En hins vegar er mikið rætt um rafmagnsmál þjóðarinnar í heild sinni, og frv. þetta hefur að geyma ýmis merkileg ákvæði sem hafa verulega þýðingu sem grundvöllur fyrir því máli. Og þar sem nú eiga sæti í hv. d. þeir sömu menn og árið 1938, tel ég gersamlega óþarft að tala langt mál, en vil aðeins benda á, að í þessu frv. er ríkisstj. veitt heimild til þess að setja á stofn og starfrækja rafveitur. Í öðru lagi er gert ráð fyrir, að regla verði fyrir því, hvernig rafveitur verði byggðar, sem é eftir því, hvernig útreikningar sýndu, að þær bæru sig. Og í þriðja lagi eru allýtarleg ákvæði um rekstur og stjórn slíkra rafveitna. Ég vil óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og iðnn.