Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á 30. fundi í Ed., s. d., var frv. útbýtt eins og það var samþ. við 3. umr. í Nd. (A.,174). Á 32. fundi í Ed., þriðjudaginn 17. mars, var frv. tekið til 1. umr.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg hefi orðið þess var, að til eru menn hjer á Alþingi, sem álíta ekki þörf á að athuga þetta mál. Jeg skal játa, að miðað við þá fjáreyðslu, sem er í fjárlögum hin síðustu ár, þá eru þessir 2 liðir ekki ýkjaháir. En jeg geri ráð fyrir, að nokkrum árum fyrir stríð hefði það þótt skifta máli, hvernig farið væri með 7–8 þús. kr. af landsfje árlega, og ef því væri varið til verks, þá skyldi full trygging fyrir, að við þetta verk væri unnið á þann hátt, sem vera bæri. Nú vil jeg leyfa mjer að halda því fram, að varla nokkur þingmaður hafi í raun og veru hugmynd um, hvernig þessu orðabókarstarfi er háttað, Og enn síður hver ávöxtur muni af því verða. Og það, sem till. mín fer fram á, er að stíga fyrsta sporið í þá átt, að þingið, og síðan þjóðin, fái að vita, hvernig þessu starfi er varið, hvað mikið liggi nú þegar eftir þá, sem hafa unnið, hvað eigi að gera hjer eftir, hvenær bókina á að gefa út o. s. frv. Þá ætla jeg að víkja nokkrum orðum að þessu máli, og kem jeg fyrst að aðalorðabókarhöf. Upptök málsins voru þau, að Jóni Ólafssyni rithöfundi var nokkru fyrir stríð veittur árlegur styrkur í fjárlögum til þess að semja íslensk-íslenska orðabók. Fjárveitingunni var svo hagað í fyrstu, að hann fjekk ekki laun sín útborguð nema að því leyti sem hann sýndi, að hann hefði unnið. Gallinn á þessu var sá, að það neyddi hann til að fullgera hefti og gefa út án þess að geta varið til þess nægum tíma. En kosturinn við þetta var sá, að þá kom ekki til mála, að útborgað væri fyrir aðra vinnu en þá, sem framkvæmd var í raun og veru. Jeg hygg, að góð úrlausn á þessu væri það, að hafa sjerfrótt eftirlit, sem ákvæði, hvað hæfilegt verk væri fyrir þau laun, sem lögð eru fram á ári hverju, og mætti svo útgáfan bíða eftir hentugleikum. Þó að langt sje um liðið, er ekki rjett að neita því - ef maður vill skýra hárrjett frá málinu - að þessi orðabókarstyrkur er í fyrstu veittur vegna mannsins sjálfs. Hann var strax kallaður bitlingur hjer í þinginu, og þjóðin hafði þá trú, að svo væri. Það var gert til þess að láta vel gefinn og fróðan mann fá peninga fyrir starf, og því ber ekki að neita, að Jón Ólafsson vann töluvert. Fyrsta heftið var gefið út, en það er líka sá eini sýnilegi árangur af öllu því fje, sem í þetta verk hefir verið lagt. Alt það, sem gert hefir verið síðar, vita menn ekkert um. Það er langt frá, að jeg vilji kasta steini að þeim manni, sem hefir skilið eftir sýnileg merki starfs síns, en jeg kemst ekki hjá því að geta þess, að litlu eftir að orðabókin kom út, tók einn lögfræðiprófessor við háskólann sig til og athugaði, hvort mörg orð vantaði í þetta eina hefti. Komst hann að þeirri niðurstöðu við fljótan yfirlestur, að vanta mundi að minsta kosti eitt þús. orð í heftið; en það mun ekki vera meira en 1/30 af allri hinni fyrirhuguðu bók. Sýnir þetta óneitanlega, að það hefir ekki verið tekið á þessu verki með sjerlega mikilli forsjá eða fyrirhyggju, þegar ágallarnir urðu þegar í stað svo áberandi. Þegar Jón Ólafsson fjell frá, tók annar maður við starfi þessu til að halda því áfram, Björn Bjarnason málfræðingur. Var hann án efa maður, sem öll þjóðin hefði treyst til að standa fyrir þessu verki, hefði hann haft heilsu til. Hann var ágætlega viti borinn, prýðisvel að sjer í íslensku máli og hinn mesti athafnamaður. En þegar hann tók verkið að sjer, hafði hann verið farlama eftir langvinnan sjúkdóm og hafði dvalið erlendis til heilsubótar 2–3 ár. Þar fór saman almenn viðurkenning á starfhæfni mannsins og hinsvegar þörf hans að fá lífsstarf, sem hann gæti stundað eins og heilsu hans var háttað. Hann hafði haft á hendi kenslustörf við kennaraskólann, en varð að segja af sjer sökum heilsubrests. Þegar hann hafði tekið að sjer orðabókarstarfið, fluttist hann til Hafnarfjarðar, til þess að geta lifað ódýrara, og síðan vann hann - jeg hygg hátt upp í ár - með mikilli elju að því að safna orðum. Svo kom dauðinn og kipti honum burt líka. Þegar hann var fallinn frá, þá veitir þingið presti vestan úr Dalasýslu, Jóh. L. L. Jóhannssyni, styrkinn til að vinna að framhaldi orðabókarinnar. Og af því að dýrtíðin óx, hækkaði þetta fje talsvert mikið, þannig, að hann er nú mörgum sinnum hærri liður í fjárlögunum heldur en í tíð Jóns Ólafssonar. Litlu síðar kom annar maður enn í þetta starf, sonur mannsins, sem nú er um að ræða, Jakob Jóh. Smári. Var þá fjárveitingin hækkuð um stund. Maður þessi var ungur og hraustur, og sökum sjermentunar var hann miklu betur til starfsins fallinn. En hann komst að embætti við mentaskólann og hvarf því frá orðabókinni. Síðan hefir þessi gamli klerkur fengið þennan styrk og án þess nokkuð hafi sjest eða heyrst frá honum nema kröfur um hærri fjárgjöld til verksins. Hin eina nýbreytni, sem varð á málinu, er sú, að ungum rithöfundi í bænum, Þórbergi Þórðarsyni, var líka veittur styrkur, en miklu minni, til þess að taka fyrir vissan hluta af starfinu. Reyndar hefir verið tekið svo laust á þessu, að það er ekki þægilegt að vita, hvort hans starf eigi að vera í beinu sambandi við hitt, eða þá sjerstakt og sjálfstætt starf. Hefir víst aldrei verið komið neinu skipulagi á það, í hverskonar afstöðu þessi tvö störf væru hvort til annars. Hæstv. núverandi stjórn hefir í fjárlagafrv. 1926 felt niður styrkinn til Þórbergs Þórðarsonar, sem virðist benda á, að hún sje að gerast „krítisk“ um þetta mál að nokkru leyti. Aftur á móti hefir hún hækkað nokkuð styrkinn til aðalhöfundarins, ef svo mætti segja, frá því sem þingið ljet vera í fyrra. Það er áreiðanlega Alþingi til lítils sóma að veita ár eftir ár fje til áframhalds þess verks, sem enginn veit hvað líður. Jeg minnist þess þó, er jeg var í fjvn. fyrir tveimur árum, að annar þessi orðabókarhöf. kom með plögg nokkur og mun hafa ætlað að gefa okkur hugmynd um verk sitt. Ekki varð úr neinni skoðun hjá nefndinni, enda var þetta á síðustu starfsdögum þingsins, og var hún önnum kafin. Í rjettu lagi var það öllu heldur verk mentmn., en ekki fjvn., að athuga slíka hluti og gefa skýrslu. Nú vildi jeg þessu næst benda á það, að svo framarlega sem þessi styrkur er nokkuð annað en persónustyrkur eða eftirlaun hvað snertir síðari manninn, verða menn að gera sjer glögga grein fyrir, hverskonar starfsemi hjer er um að ræða. Jeg býst við, að sumir hv.þm. þekki stóru Oxfordorðabókina ensku. Það má nefna hana í sambandi við okkar bók, því þó við sjeum margfalt minni þjóð en Englendingar, þá er okkar mál stórt sem þeirra. Til að gefa dálitla hugmynd um, hverskonar tökum er tekið á svona verki erlendis, má nefna það, að yfir orðabókina hefir verið settur einn hinn ágætasti málfræðingur Breta, próf. Craigie. Hann hefir haft fjölmarga sjerfræðinga sjer til hjálpar og þar að auki óteljandi samstarfsmenn úti um alt land til að safna orðum. Ekki einungis hefir hann og hans aðstoðarmenn gengið í gegnum allar höfuðgreinir enska málsins og sýnt myndir orðanna á öllum öldum, heldur hafa þeir líka svo að segja dregið botnvörpu þekkingarinnar í þessu efni yfir það talaða mál alstaðar í landinu, og líklega í nýlendunum líka, til þess að bókin nái yfir málið bæði sögulega og eins og það er talað nú. Hvort erum við að gera hliðstæða orðabók? það þurfti að gera sjer ljóst í upphafi, og þeirri spurningu má til að fara að svara. Ef við erum að gera vísindalega orðabók yfir alt málið frá byrjun og eins og það er nú, þá er það feiknaverk, sem krefst starfskrafta margra manna og kostar mörg hundruð þús. kr. Væri ekkert viðlit að hafa yfir því starfi mann, sem ekki er hreint og beint sjerfræðingur í málinu. Vil jeg í því efni vísa til ummæla hæstv.forsrh. (JM), er hann taldi nauðsynlegt, að það væri sprenglærður málfræðingur, sem kendi þessum fáu piltum málfræði við háskólann. Sje þetta rjett, þurfum við æði mikils við, þegar semja skal bók, sem á að vera minnismerki máls okkar í margar aldir, og fyrst og fremst þarf slíku verki að vera stjórnað af sjerfróðum manni. Þó að við hefðum notið lengur Björns Bjarnasonar, sem eftir okkar mælikvarða uppfylti skilyrðin, hefði orðið að kosta miklu til aðstoðar með honum, og útgáfan hefði svo kostað afskaplegt fje. Jeg hygg þess vegna, að hv. deild geti ekki annað en viðurkent, að ef verkinu skal haldið áfram, verður að íhuga, hvernig á að vinna það. En ef þetta er persónulegur bitlingur, þá þarf auðvitað ekkert að athuga málið; þá þarf ekki annað en að launa manninn það sem eftir er æfinnar og láta þar við sitja. Geri jeg ráð fyrir, að atkvgr. skeri úr um það, hvernig menn líta á þetta atriði. Alþingi, sem leggur fram fjeð til samningar þessarar bókar, ber skylda til þess að sjá um, að unnið sje að henni eftir forsvaranlegu skipulagi. Jeg hygg nú, að hv.þdm. sje ljóst orðið, hvað jeg er að fara í þessu efni. Jeg er að reyna að fá úr því skorið, hvort það sje alvara hjer á bak við, eða hvort þetta er alt saman bitlingur, grímuklæddur undir formi vísindalegrar orðabókar. Þó jeg ekki fari út í það nú, þá er óneitanlega margt, sem bendir í þá átt. Þó að jeg sje í mentmn., get jeg ekki sagt, að jeg skoði mig neinn sjerfræðing í þessu orðabókarmáli. En jeg mun síðar gera grein fyrir, hvers vegna við getum hver og einn lagt eitthvað til athugunar á þessu máli. Jeg get hugsað, að sagt verði, að við höfum hjer ekkert vit á. En er þá hv. deild svo sjerfróð í þessu efni, að hún geti greitt atkv. sitt um að veita á ári hverju til þessa verks þúsundir króna? það er hrein og bein mótsögn, að nefnd í þinginu geti ekkert sagt af viti um málið, en þó geti deildin greitt atkv. um málið órannsakað. Þótt við hjer í hv. deild sjeum ekki málfræðingar, ber okkur skylda til, í þessu máli eins og öðrum, að reyna að nota þá vitsmuni, sem við höfum, til að skilja málin og ráða þeim til lykta. Jeg hefi hugsað mjer, að ef till. verður samþ., yrði þannig á þessu tekið, að þessir tveir menn, sem vinna að orðasöfnuninni, kæmu á fund nefndarinnar, eins og altítt er hjer, og gæfu henni skýrslu yfir vinnubrögð sín, hve miklu þeir hefðu þegar afkastað og hvað þeir ætluðu framvegis að gera. Þetta held jeg að megi með sanngirni gera ráð fyrir, að hlutaðeigendur gætu. Ennfremur er ekki ómögulegt, að nefndin gæti, af þeim sýnishornum, sem fyrir lægju, fengið hugmynd nokkra um, hvað mikil vinna liggur í því, sem búið er, og yfirleitt hvernig verkið hefir gengið. Og mjer skilst, að þetta muni ekki vera þessum mönnum móti skapi, því mig rekur minni til, að annar þessi orðabókarhöf. hefir viljað sýna þinginu, hvað eftir hann lægi. Tel jeg víst, að hinn mundi fús til þess líka. Ennfremur væri ekki ósanngjarnt, að þessir tveir menn gerðu áætlun um verkið í heild og að Jóh. L. L. Jóhannsson sendi þinginu áætlun um það, hvað mikinn mannafla og hvað mikinn tíma hann teldi þurfa til að ljúka bókinni, eftir þeirri stærð, sem hann áætlar, og hver hún er. Væri þá hægt að fara nærri um það nú, hvað bókin mundi kosta prentuð. Sama gildir auðvitað um alþýðuorðasöfnunina. En nú gæti vel farið svo, að nefndinni og deildinni þætti þessi rannsókn ekki nóg og óskaði, að sjerfræðingar athuguðu það betur. T. d. gæti verið ákaflega gagnlegt að fá álit Jóns Ófeigssonar, ef hann væri hjer í bænum. Líka gæti hugsast, að eftir að mentmn. hefði athugað málið, þá legði hún til, að heimspekisdeild háskólans, Jóni ófeigssyni og Geir Zoega rektor væri falið að gera áætlanir og koma með tillögur um framtíðarskipulag á þessu máli, sem næsta þing gæti bygt á. Jeg hefi nú rakið þetta mál allítarlega. Jeg hefi sýnt, hvernig styrkurinn hefir verið veittur fimm mönnum frá byrjun. Jeg hefi og sýnt fram á, hvernig 1. og 2. maðurinn dóu frá starfinu, og að sá þriðji fjekk betra embætti og hvarf því frá starfinu. En tveir sitja enn þá, og annar þeirra á samt eftir till.hæstv. stjórnar að hætta starfinu. Ennfremur hefi jeg sýnt fram á, hvernig svona starf er framkvæmt erlendis hjá einni stærstu þjóð heimsins. Þar er verkið unnið undir umsjón hins besta sjerfræðings, sem hægt er að fá í þeirri grein, með mikilli vinnu og miklum tilkostnaði. En þingið veit ekkert um þetta starf hjer, veit ekkert, hvort mikið er gert eða ekki neitt. Tilgangur tillögu minnar er því sá, að ganga úr skugga um þetta. Jeg geri nú ráð fyrir, að skynsamlegast verði, að fullnaðarrannsókn verði að vísu skotið á frest nú, en síðar falin hinum bestu sjerfræðingum, sem hjer er völ á, og þeir leggi aftur skýrslur og tillögur fyrir næsta þing.

Forsætisráðherra (JM): Jeg hefi lítið að athuga við ræðu hv. 5. landsk. (JJ), annað en það, að jeg hygg, að hann hafi gert of lítið úr hæfileikum sjera Jóhannesar L. L. Jóhannssonar, því jeg hefi heyrt marga, sem vit hafa á þessum málum, telja sjera Jóhannes mjög vel að sjer í íslenskri tungu og því starfi sínu vaxinn. En það er satt, að altaf hefir verið hálfgert los á þessu starfi, aldrei verulega fyrirhugað, hvernig það skyldi unnið. Samt hefir sjera Jóhannes ásamt syni sínum, Jakob Smára, er um stund starfaði að orðasafni, gert tillögur um, hvernig því skyldi hagað. Hafa þær fengið fremur góðar undirtektir. Ef það væri ætlunin að hafa sömu tilhögun við útgáfu þessarar orðabókar og ensku orðabókarinnar, sem kend er við Oxford, mundi kostnaðurinn ekki verða hundruð þús. kr., heldur skifta miljónum. En þótt aldrei eigi að gera meira en semja vísindalega sögulega íslenska orðabók í miklu minni stíl, þá er það rjett, að hún hlýtur að kosta hundruð þúsunda. Sjera Jóhannes gaf í fyrra skýrslu til fjvn. um starf sitt. Taldi hann aðalverk sitt hafa verið fólgið í að orðtaka 32 rit. Seðlar yfir orð, sem hann hefir „orðtekið“, eru geymdir í kössum í landsbókasafninu og skifta tugum þúsunda. Jeg get því búist við, að þótt hv. mentamálanefnd færi að athuga þetta, þá ætti hún örðugt með að dæma um verkið til hlítar. Jeg efast ekki um, að hv. 5. landsk. (JJ) sje kunnugt um tillögur og drög sjera Jóhannesar til vísindalegrar íslenskrar orðabókar, af sýnishorninu, sem út hefir komið. En það er satt, að ekki er næg festa í þessu skipulagi enn þá, og verður sennilega ekki fyr en búið er að skipa nefnd manna með fullum launum til þess að vinna að verkinu, með samstarfi við ýmsa aðra, eins og sjera Jóhannes leggur til. Þó breyta ætti til með fyrirkomulag á undirbúningi þessum, gæti ekki komið til mála að hrekja sjera Jóhannes frá starfinu, nema þá því að eins, að hann yrði látinn fá svo góð laun, að ekki væri hægt að segja, að hann hefði verið gabbaður. Svo stendur á, að hann var tekinn úr embætti til þess að vinna að þessu. Er því ekki hægt að tala um, að hjer sje um gustukamann að ræða, þar sem maðurinn er tekinn úr sæmilegu embætti til starfsins. En ef þess þætti þörf að setja frekara eftirlit með þessu starfi en verið hefir, væri innan handar að fela það kennurunum í íslenskum fræðum í heimspekisdeild háskólans. Um hinn manninn, sem tillaga þessi fjallar um, er alt öðru máli að gegna. Starf hans að orðasöfnun er ekki aðalstarf, heldur aukastarf, eða svo hefi jeg haldið að til væri ætlast. Hans starf hygg jeg sje bundið við nútíðarmál, og því skyldara starfsemi þeirri, sem bundin er við orðabók Sigfúsar Blöndals, en þeirri starfsemi er haldið áfram, þótt orðabókin sje út komin, og kostar orðabókin þá starfsemi framvegis. Einmitt af þeim ástæðum feldi stjórnin niður af fjárlagafrv. fyrir 1926 styrk þann, er Þórbergur Þórðarson hefir haft til þessarar orðasöfnunar. Skýrsla um starf sjera Jóhannesar liggur skrifleg fyrir og er svipuð skýrslu þeirri, er hann gaf í fyrra, að öðru leyti en því, að nú eru nefnd nokkur ný rit, sem hann hefir fengist við að orðtaka. Telur hann daglega vinnu sína vera um 6 stundir. Og öllum þeim, er þekkja, hversu slík störf eru erfið, mun þykja þetta fulllangur vinnutími. Annars eru ekki allir íslenskufræðingar vorir þeirrar skoðunar, að bráða nauðsyn beri til að verja nú afarmiklu fje til vísindalegrar sögulegrar íslenskrar orðabókar. Meðal þeirra er prófessor Finnur Jónsson. En hvað sem því líður, getur ekki komið til mála annað en láta sjera Jóhannes halda áfram við starf það, sem hann er ráðinn til, svo sem til hefir verið stofnað, ef þörf þykir undir eftirliti kennaranna í íslenskum fræðum við háskólann.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg get verið ánægður með þær undirtektir, sem tillaga mín hefir fengið, bæði hjá fyrverandi mentamálaráðherra (SE) og núverandi (JM). Að einu leyti get jeg þó ekki verið samdóma hæstv.forsrh. (JM). Honum fanst jeg hafa gert lítið úr hæfileikum Jóhannesar L. L. Jóhannssonar. Þetta er hinn mesti misskilningur. Jeg hefi engan dóm á manninn lagt, hvorki lofað hann eða lastað, enda álít jeg slíkt ekki hægt að órannsökuðu máli. Þetta mál er ráðgáta, þar til búið er að rannsaka það. Er því alt, sem um það er sagt á þessu stigi, „trú en ekki skoðun“. Jeg vil drepa örlítið á eitt atriði, sem hæstv. ráðherra vildi vefengja í ræðu minni, það, að hjer væri ekki um sjerfræðinga að ræða á sama hátt og t. d. Geir Zoega, Jón Ófeigsson, og svo jeg nefni ekki hið fræga útlenda dæmi, prófessor Craige. Með þessu finst mjer hæstv. ráðherra óneitanlega vera að nálgast þá skoðun mína, að hægt sje að komast af með aukakenslu við háskólann í íslenskri tungu, svo ekki þurfi að stofna þar nýtt embætti, þegar hann telur nægja að fá gamlan sveitaprest til þess að veita forstöðu jafnþýðingarmiklu vísindastarfi sem þessu. Þá gat hæstv.forsrh. þess, að meðan feðgarnir unnu saman að þessu verki, hefðu þeir komið fram með uppástungur viðvíkjandi tilhögun þess. Þetta er rjett. En jeg mintist ekkert á þær af þeim orsökum, að aldrei hefir neitt verið farið eftir þeim. Það, sem jeg fer fram á með till. minni, er ekki annað en það, að þinginu geti gefist kostur á að fá dálitla bráðabirgðaskýrslu um það, hvernig þessu máli er komið, svo að það geti gert sjer hugmynd um það, að nokkru leyti af sjálfsýn. Jeg skal nú benda á eitt atriði, sem sýnir, að skoðun mín - og hæstv.forsrh. er mjer hjer að mestu sammála - er greinilega rjett hvað það snertir, hversu „planlaust“ hefir verið unnið að þessu verki frá upphafi. Við höfum enga hugmynd um það, hvort nokkur samkvæmni hafi verið í starfi þeirra þriggja aðalmanna, sem að orðabókinni hafa unnið frá upphafi, sem sje þeirra Jóns Ólafssonar, Björns Bjarnasonar og Jóhannesar L. L. Jóhannssonar. Og jeg býst við, að svo hafi ekki verið, því eins og kunnugt er, gaf Jón Ólafsson út 1. hefti orðabókarinnar fullgert. En eins og kom fram í ræðu hæstv.forsrh., þá vinnur núverandi orðabókarhöfundur alt öðruvísi. Hann tekur ekki fyrir heila kafla, en safnar aðeins drögum, orðtekur bækur o. s. frv. Í þessu sambandi vil jeg benda á það, að jeg er sammála hæstv.forsrh. um það, að yfireftirlit með verki þessu hafi mikið að segja. Því sje ekkert slíkt eftirlit, sem stefnir að vissu marki, þá er engin trygging fyrir því, að verkið, sem unnið er, sje í því formi, sem bókin verður loks gefin út í. Verði t. d. hallast að því að fylgja „plani“ Oxfordorðabókarinnar, þá er ekki gagn í öðru en að rekja orðmyndirnar sögulega, eins og þær hafa verið á hverjum tíma. Annað er ónýtt. Og nú skilst mjer á hæstv.forsrh., að vel geti verið, að alt, sem unnið hafi verið, sje ónýtt, vegna „planleysis“. Það má einu gilda, þó maðurinn vinni 6 tíma á dag og þó hann vinni 10 tíma á dag að þessu verki. Það kemur að litlu gagni, ef fyrir honum vakir önnur tegund af orðabók en sú, sem hallast verður endanlega að. Þá kem jeg að þeim lið í ræðu hæstv.forsrh., er hann sagði, að þingið væri bundið við það að borga lífeyri til þessa manns, af því hann hefði verið tekinn úr embætti til þess að vinna þetta verk, að undirlagi þingsins. Skildist mjer hann telja annað vera svik við manninn. Mjer þykir satt að segja mjög ólíklegt, að þessu sje svona varið, þar sem öllum er ljóst, að málið er þannig til komið, hvað snertir tvo hina fyrri orðabókarhöf., að þeim var þetta verk falið sýnilega vegna þeirra sjálfra, en ekki málsins sjálfs. Það er ákaflega ólíklegt, að þingið, sem falið hefir þetta starf tveimur mönnum áður aðeins þeirra vegna, sem form fyrir persónulegum styrk - því það er ómögulegt að neita því, að dr. Björn Bjarnason tók við þessu starfi vegna þess, að hann var heilsulaus maður - það er ólíklegt, segi jeg, að þingið fari þá að láta spyrjast fyrir úti um land, t. d. hvort ekki muni vera prestur vestur í Dalasýslu, sem vildi halda verki áfram, sem þingið hefir notað til þess að veita sjerstökum mönnum lífsuppeldi. Einmitt þetta sögulega tilefni orðar bókarstarfsins sýnir, að það er óhugsandi, að þingið hafi farið að veiða prest vestan úr Dölum til þess að knýja fram verk, sem því hefir aldrei verið ljóst hvað liði eða hvernig ætti að vera. Hitt skilur maður vel, að gamall embttismaður í sveit, sem farinn er að þreytast á starfinu, en hefir hinsvegar áhuga fyrir líkum efnum, leiti eftir þessu starfi. Og þótt þessu sje mótmælt og þótt engin skjöl sjeu til, sem sanni þetta, þá er því samt svona varið. Við þekkjum t. d. lækna, að þeir vilja fá hæg embætti, t. d. í kaupstað, er þeir eldast. Það skilur maður vel. Og það er fjarska skiljanlegt um gamlan sveitaprest, sem hefir löngun til þess að fást við málfræði, þó hann freistist til þessa. En þá held jeg, að hæstv.forsrh. verði að játa það með mjer, að siðferðilega bandið sje veikara, ef maðurinn á sjálfur sök á því að hafa blandað sjer í þetta. Jeg skal játa það, að jeg lít öðrum augum á skyldur ríkisins í slíkum efnum en hæstv.forsrh. Jeg lít svo á, að ef hæstv. stjórn telur sig hafa siðferðilegan rjett til þess að fella niður styrk Þórbergs Þórðarsonar til orðasöfnunar úr alþýðumáli, án þess að það teljist svik, þá sje það rjett, einkum hafi maðurinn ekki unnið nógu mikið. Jeg hygg nú samt, að hann hafi einmitt unnið talsvert, því hann hefir að minsta kosti viljað sýna þinginu verk sitt. Mjer virðist mótsögn í því að taka fjeð af Þórbergi, en kalla hitt svik, að láta hinn orðabókarhöf. hætta. Eins og sjest á hinni frægu bók Þórbergs, sem hjer hefir verið minst á, þá telur hann, að þingið hafi svikið sig. Þeir eru því sammála, Þórbergur, hvað snertir sjálfan hann, og forsrh., hvað snertir Jóhannes L. L. Jóhannsson. Þeir líta svo á, að þingið sje bundið af sínum fyrri fjárveitingum. En jeg lít svo á, að það sje ekki bundið af slíku, nema a. m. k. fullkomin vinna komi á móti. Og till. mín fer einmitt fram á að upplýsa það. Hæstv. forsrh. sagði um aðalorðabókarhöfundinn, Jóh. L. L. Jóhannsson, að þar sem hann hefði tekið við starfi þessu samkvæmt tilmælum þingsins, þá yrði hann að halda launum um sína daga. Jeg get ekki neitað því, að mjer virtist allur hugsanagangur hæstv.forsrh. benda til þess, að verkinu væri meir haldið áfram sem lífsuppeldi heldur en að það væri alvarlega meint sem vísindastarf. En sje það nú hin raunverulega meining aðeins að gera þessum manni fært að lifa án fjárhagslegra sorga, þá er rjett að gera þegar út um það, hvort gefa eigi út þetta verk eða ekki. Sje það rjett hjá hæstv.forsrh., að þetta sje aðeins ellistyrkur gamals manns, og ekki komi til mála að gefa verkið út, og það sje með öllu ónýtt, þá virðist mjer þarflaust, að maðurinn búi hjer í Rvík. Það væri sparnaður, ef hægt yrði að komast hjá því að hækka styrk hans um tvö þús. kr. vegna Rvíkurdýrtíðar. Og ef endilega á að tengja eitthvert orðasöfnunarstarf við þennan framfærslustyrk, þá er vert að athuga, hvort ekki muni unt að orðtaka t. d. Fornbrjefasafnið alt að einu í Búðardal eða Hafnarfirði eins og hjer í Rvík. Sem sagt, ef blanda á þessu saman í þeirri von, að verkið verði að einhverju gagni, því þá ekki að láta manninn búa á einhverjum ódýrari stað? því verður ekki neitað, að 7 þús. kr. er nokkuð hár ellistyrkur, ef ekki kemur því meiri vinna þar á móti. Það eru ekki nema hæstarjettardómarar, sem eiga rjett til svo hárra eftirlauna, að fullum launum nemi. Hv. 1. landsk. (SE) sagði, að hann treysti sjer ekki að gera neitt í nefnd viðvíkjandi þessu máli. En jeg vil benda honum á það, að sem þm. verður hann að greiða atkvæði um það, og mun hann betur fær um það að rannsökuðu máli en órannsökuðu. Hann hefir heldur engan rjett til þess að skorast undan að gera það, sem þingið leggur fyrir hann sem þingmann. Við verðum oft að gera ýmislegt, sem við teljum okkur hafa lítið vit á, af því að skyldan býður, að það sje gert, eftir því sem kraftar leyfa. Háttv. 1. landsk. skaut hjer fram þeirri uppástungu að vísa þessu máli til stjórnarinnar. Mjer virðist þingið engu nær fyrir það. Eins og jeg hefi tekið fram, og hæstv.forsrh. hefir raunar fallist á, þá er það rjett leið og eðlileg, að þingið sjálft geri sjer grein fyrir því, hvernig þessu máli er í raun og veru komið og hvernig því á að haga. Það er ljóst orðið, að þingið hefir aldrei gengið inn á neitt „plan“ í verkinu, svo verkið svífur og hefir svifið í lausu lofti. En athugun mentamálanefndar eða annarar þingnefndar ætti að geta orðið fyrsta sporið í þá átt að fá eitthvert ákveðið skipulag. En ef þessi till. verður feld, þá hefi jeg hugsað mjer að nálgast málið með öðrum hætti. Jeg get strax lýst yfir því, að jeg mun nú eða á næsta þingi koma með aðra þátill., sem fer í þá átt að skora á landsstjórnina að fela háskólanum eða íslenskudeild hans að rannsaka verkið og leggja skýrslu fyrir næsta þing, og verði þá skorið úr því, hvort verkið sje alvarlegs eðlis eða bara ellistyrkur. Jeg hygg, að mjer hafi tekist að sanna, að það yrði til bóta fyrir málið að rannsaka það strax. Það hefir aldrei verið gert. Aðeins frá öðrum manninum hefir komið lausleg skýrsla til fjvn.Nd., en hún hefir haft svo mikið að gera, að hún hefir ekki gefið sjer tíma til þess að rannsaka hana. Nú er það kunnugt, að hæstv. landsstjórn hefir skorið annan vænginn af starfi þessu, án þess að nokkur rannsókn lægi þar að baki. Hæstv. stjórn álítur, að annar maðurinn megi hætta, af því hann er ungur, en hinn eigi að halda áfram, af því hann er gamall. Þetta bendir greinilega til þess, að hún skoði starf þetta sem form fyrir ellistyrk. En þá kemur til mála, hvort ekki mætti spara með því að láta styrkþegann búa á ódýrari stað en Rvík er. Jeg býst ekki við að tala fleira um þetta mál að sinni. Jeg held, að málið hafi líka skýrst nokkuð við umr. það, sem nú verður að ákveða, er tvent. Í fyrsta lagi, hvort þingið vill halda áfram að veita fje til orðabókarstarfsins, án þess að hafa hugmynd um, hvað verið er að gera; og í öðru lagi ef það er meiningin að halda því áfram, þá verður að gera út um það sem fyrst, hvort þessi ellistyrkur eigi að halda lengur áfram undir grímu orðabókarinnar. Eða á að segja það strax hreinlega, að það geti ekki komið til mála að gefa þetta út? Hjer sje aðeins verið að hjálpa gömlum manni.

Forsætisráðherra (JM): Jeg sje ekki ástæðu til þess að halda nú langa ræðu. Það er rjett hjá hv.flm. (JJ), að okkur skilur ekki fjarska mikið á um aðalatriði þessa máls, hvað til þess þurfi að gera vísindalega orðabók. Aðeins skilur okkur á í því, að jeg tel, að talsvert gagn muni vera að vinnu sjera Jóhannesar L. L. Jóhannssonar, og byggi jeg það á því, að hann er alment talinn fær til verksins, en hv.flm. (JJ) telur gagnið lítið. Það er að vísu svo, að sjera Jóhannes hefir ekkert háskólapróf í íslenskri málfræði, en hann hefir alla æfi lagt stund á þau fræði, og jeg trúi því, sem fróðir menn kunnugir segja mjer, að samt sje hann mjög vel að sjer í íslensku. Og menn vita það, að maður getur búið til góða orðabók, þó hann sje ekki málfræðingur. Þannig hefir ein fræg íslensk orðabók verið gerð af norskum presti. Annars tek jeg það fram, og vil ekki þurfa að gera það aftur, að jeg tel ekki aðstöðu sjera Jóhannesar og Þórbergs sambærilega. Sjera Jóhannes hefir verið ráðinn til fulls starfs, en Þórbergur aðeins fengið styrk nokkum til aukastarfs. Þeir eru því alls ekki sambærilegir, þegar ræða er um skyldu ríkisins gagnvart þeim. Það er alt annað að vera ráðinn til fulls starfs eða njóta nokkurs styrks.

Sigurður Eggerz Mjer virðist mjög eðlilegt, þó að hv. 5. landsk. (JJ) vilji láta rannsaka og athuga undirbúning þann, sem þegar hefir verið hafinn undir hina vísindalegu íslensku orðabók. En jeg verð að taka það fram, þar sem jeg á sæti í nefnd þeirri, sem gert er ráð fyrir, að tillögunni verði vísað til, að jeg treysti mjer ekki til að rannsaka málið, eins og gert er ráð fyrir. Til þess að fella dóm um slíkt starf þarf áreiðanlega sjerfræðing. Hinsvegar finst mjer eðlilegt og sjálfsagt, að hið opinbera fylgist vel með, hvernig starfsmenn þess vinna fyrir því fje, sem þeim er fengið í hendur. Tel jeg því, að besta úrlausn þessa máls nú væri sú, að tillögunni væri vísað til stjórnarinnar. En hún ljeti aftur þar til hæfa menn, t. d. kennarana í íslenskum fræðum við heimspekisdeild háskólans, rannsaka málið ítarlega, og legði svo skýrslur um rannsókn þeirra fyrir næsta þing. Með þessu verður að vísu dálítill dráttur á, að ítarleg rannsókn fari fram. En jeg tel, að aðalhugsun tillögunnar verði best náð með því að fara þessa leið. Og sje jeg ekki annað en flm. megi vel við hana una. Jeg býst og við, að þeir, sem hlut eiga að máli, þurfi ekkert að kvíða slíkri rannsókn, því jeg veit ekki betur en sjera Jóhannes hafi unnið vel og samviskusamlega að þessu undirbúningsstarfi undir hina vísindalegu orðabók. Jeg get vel fallist á það með hæstv.forsrh. (JM), að ekki geti komið til mála annað en láta sjera Jóhannes halda áfram við þetta starf, þar sem hann varð að segja af sjer embætti til þess að geta tekið það að sjer. En hann er nú orðinn maður gamall, og því óhugsandi, að hann fari í embætti aftur. Enda hefir flm. tillögunnar ekki farið fram á, að hann verði látinn hætta starfinu. Að því er snertir Þórberg Þórðarson, þykir mjer leitt, að stjórnin skuli hafa kipt burt af fjárlögunum styrknum til hans. Jeg held, að það hafi ekki verið rjett, því að maðurinn hefir sýnt mikinn áhuga í að safna orðum úr alþýðumáli. Hann hefir haft aðstoðarmenn úti um allar sveitir til þess að safna orðum. Hefir hann svo sett þetta í kerfi. Að þessu hlýtur að verða mikið gagn, því að hann hefir náð ýmsum orðum, sem annars hefðu glatast. Jeg skal játa, að jeg hefi veitt manni þessum litla eftirtekt. En nú nýlega hefir hann skrifað bók, sem heitir: „Brjef til Láru“. Þó jeg sje vitanlega ekki samdóma honum um ýmislegt, sem er í bókinni, sýnir hún eigi að síður, að maðurinn er hreinn andans afburðamaður. Hann minnir mig á suma stóra rithöfunda frakkneska. Jeg er því sannfærður um, að Þórbergur er einn af þeim mönnum þjóðarinnar, sem hvað mest má búast við af sem rithöfundi. - Og jeg legg enn áherslu á, að jeg dæmi hann hjer eingöngu sem listamann. Þetta meðal annars styður að því, að jeg vil ekki kippa styrknum af þessum fátæka manni, sem á mjög örðugt uppdráttar. Jeg hefi tekið þetta fram hjer, af því að blöðin hafa svo vendilega þagað um þessa bók, að þau hafa vart getið hennar. En jeg trúi ekki, að lengi verði hægt að þegja, því að höfundurinn er alt of mikill andans maður til þess. Að síðustu vil jeg gera það að tillögu minni, að máli þessu verði vísað til stjórnarinnar, og hún láti sjerfræðinga athuga það og leggi svo skýrslu um rannsóknina fyrir næsta þing.