Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf frá formanni þingflokks sjálfstæðismanna, Einari K. Guðfinnssyni, dagsett 18. mars: ,,Þar sem Guðlaugur Þór Þórðarson, 6. þm. Reykjavíkurkjördæmis norður, er erlendis í einkaerindum og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Ásta Möller, taki sæti hans á Alþingi á meðan.`` Ásta Möller hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa á ný.

Áður en gengið er til dagskrár fer fram umræða utan dagskrár um starfsskilyrði héraðsdómstólanna. Málshefjandi er hv. þm. Jón Bjarnason. Hæstv. dómsmrh. Björn Bjarnason verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Frú forseti. Frá árinu 1998 þegar ný lög um dómstóla tóku gildi hefur dómsmálum fjölgað geysilega í flestum málaflokkum. Innkomin mál á árinu 1998 voru 15.459 en árið 2003 voru þau 35.861. Einkamálum hefur á sama tíma fjölgað úr 6.369 í 16.538, þ.e. um 160%. Opinberum málum hefur fjölgað úr 1.811 í 6.483 á sama tíma, þ.e. um 258%, svo dæmi séu nefnd. Jafnframt þessari fjölgun verða dómsmál sífellt fjölbreytilegri og vandasamari. Meðalmálsmeðferðartími hefur verið að lengjast hin síðari ár. Þannig lengdist hann í munnlega fluttum einkamálum úr 233 dögum 2002 í 248 daga 2003. Í ályktun félagsfundar í Dómarafélagi Íslands 23. febrúar sl. segir svo, með leyfi forseta: ,,Á undanförnum árum hafa verkefni dómstólanna aukist, einkum vegna ört vaxandi málafjölda, flóknari mála og nýrra lögskipaðra verkefna. Á sama tíma hefur dómendum í héraði fækkað úr 50 í 38, þar sem stöður dómarafulltrúa voru lagðar niður árið 1998, án þess að gripið væri til fullnægjandi ráðstafana til mótvægis. Dómstólar ráða ekki verkefnum sínum en verða að ljúka þeim öllum innan hæfilegs tíma. Réttaröryggi almennings felst m.a. í því að afgreiðsla mála hjá dómstólum sé skilvirk. Dómarar líta á það sem mikilvægan þátt starfsskyldu sinnar að hraða málum eftir föngum. Leiðir þetta af beinum fyrirmælum réttarfarslaga og mannréttindasáttmálum sem Ísland er skuldbundið til að fylgja.`` Áfram segir í ályktun Dómarafélagsins: ,,Dómarar hafa ekki talið það samrýmast eðli starfa þeirra að bera vandamál dómstólanna á torg. Nú þegar enn er þrengt að fjárhag héraðsdómstólanna og réttarvernd almennings með því stefnt í hættu geta dómarar ekki lengur látið kyrrt liggja. Telja dómarar afar brýnt að fjárveitingavaldið leiðrétti nú þegar fjárveitingar til héraðsdómstóla. Þá leggja dómarar áherslu á að með lögum verði tryggt að fyrirkomulag fjárveitinga taki mið af stöðu dómstóla sem eins þriggja þátta ríkisvaldsins.`` Þetta stóð í ályktun frá Dómarafélaginu. Þegar hæstv. dómsmrh. er spurður um starfsskilyrði dómstólanna og fjárhagsvanda þeirra svarar hann með útúrsnúningi og segir að upplýsingar um fjárþörf þeirra hafi borist of seint frá dómstólaráði fyrir fjárlagagerð. Það er hins vegar rangt hjá hæstv. ráðherra að fjárþörf dómstólanna hafi ekki legið fyrir. Að því er ég best veit voru fjárhagserfiðleikar dómstólanna kynntir fyrir ráðherra á allnokkrum fundum á árinu og fjárhagsstaða dómstólanna var einnig kynnt fjárln. bæði haustið 2002 og haustið 2003 og samhljóða erindi voru enn fremur send dómsmrn. Þá átti gríðarleg aukning mála fyrir dómstólum að vera ráðherra kunn. Héraðsdómstólarnir hafa nú verið skikkaðir til að skera enn frekar niður í starfsemi sinni á þessu ári. Starfsmönnum verður fækkað, þar á meðal um þrjá lærða aðstoðarmenn dómara, á Ísafirði, Akureyri og í Reykjavík, yfirvinna hefur verið skert og laganemar ekki ráðnir í námsvist sem ekki er hvað síst alvarlegt fyrir starfsmenntun og þjálfun lögfræðinga. Ekki hefur enn verið ráðið í dómarastöður sem losnuðu 1. desember sl. og 1. janúar sl. Í fréttatilkynningu dómstólaráðs frá 26. janúar sl. segir, með leyfi forseta: ,,Dómstólaráð telur að afkastageta starfsmanna dómstólanna sé fullnýtt ef málafjöldinn helst svipaður og verið hefur tvö síðustu ár og eykst ekki. Mun meðferð dómsmála lengjast verulega á árinu. Héraðsdómstólarnir hafa verið stoltir af þeim góða árangri sem náðist í styttingu málsmeðferðartíma eftir aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði árið 1992. Þessum góða árangri hefur verið teflt í tvísýnu með knöppum fjárveitingum,`` segir í ályktun frá dómstólaráði. Virðulegi forseti. Lögð hefur verið áhersla á þrískiptingu valdsins sem hornstein lýðræðisins, löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Dómstólarnir heyra nú undir framkvæmdarvaldið, dómsmrh., og í stað þess að taka sjálfstæða ákvörðun um fjárþörf dómstólanna er þeim stillt upp innan ramma fjmrn. og þeir látnir keppa um fjárveitingar við önnur verkefni, svo sem löggæslu og önnur verkefni dómsmrn. Slík er staða dómstólanna, þeir sitja fastir í klóm framkvæmdarvaldsins og ályktun Dómarafélagsins bendir til þess. Það hlýtur því að vera íhugunarefni fyrir Alþingi hvort sjálfstæði dómstólanna sé með þeim hætti sem ætlað er og hvort ekki sé rétt og jafnvel afar brýnt að skilja algerlega í milli og færa stjórnsýslu dómsmálanna frá framkvæmdarvaldinu og beint undir Alþingi til að tryggja sjálfstæði þeirra. Virðulegi forseti. Ég beini erindi dómstólaráðs til hæstv. dómsmrh.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að hefja máls á þessu máli í þinginu. Hann veltir fyrir sér hvernig fjárveitingar til dómstólanna hafi fylgt fjölgun mála hjá dómstólunum á sl. árum. Í fjárlögum ársins 1999 var rekstur allra héraðsdómstóla sameinaður undir einn fjárlagalið. Frá og með þeim fjárlögum hafa fjárveitingar í fjárlögum hækkað um rúmlega 300 millj. kr. varanlega til dómstólanna. Þar af eru um 235 millj. kr. vegna launa- og verðlagsbreytinga og er því hækkun að raungildi tæplega 65 millj. kr. á þessu tímabili. Heildarframlag á fjáraukalögum til héraðsdómstóla á þessum árum hefur verið um 100 millj. kr. Þar af voru tæpar 50 millj. kr. árið 2002. Umtalsverð raunhækkun hefur því orðið á fjárframlögum til héraðsdómstóla undanfarin ár og allt tal um að þrengt hafi verið að fjárhag þeirra er úr lausu lofti gripið. Þá er rætt um fjölgun þingfestra mála. Þeim hefur fjölgað mjög eins og fram hefur komið en þar munar mest um þau mál þar sem ekki er haldið uppi vörnum og enginn munnlegur málflutningur fer fram. Slík mál eru að jafnaði afgreidd með einfaldri áritun dómara. Fjöldi munnlega fluttra mála hefur ekki breyst nærri því svo mikið sem ætla mætti af skyndiskoðun á fjölda þingfestinga en þessar tölur sveiflast milli ára. Þannig má nefna að árið 1993 voru munnlega flutt mál 1.250 en voru 1.260 árið 2001. Fjöldinn varð síðan 1.385 mál árið 2002 en önnur ár má svo taka til að fá aðrar tölur. Þessar tölur segja aðeins hluta sögunnar því að hins er að geta að árið 1993 voru starfandi svokallaðir dómarafulltrúar en með dómstólalögunum árið 1998 voru þau störf aflögð. Mér finnst ástæða til að spyrja hvort þar hafi Alþingi stigið heilladrjúgt skref. Dómarafulltrúakerfið hafði vissulega sína kosti enda hafa nágrannaþjóðir okkar ekki farið þá leið að leggja það af. Í dómsmrn. er unnið að tillögum að lagabreytingum til að efla skilvirkni dómskerfisins og þá m.a. hugað að því að veita aðstoðarmönnum dómara vissar heimildir til afgreiðslu mála. Þá var eitt af því sem hv. málshefjandi velti fyrir sér hvort ég mundi beita mér fyrir lagabreytingum til að styrkja dómstólaráð. Það stendur ekki til en ég tel ekki að dómstólaráð, með fullri virðingu fyrir því, sé endilega forsenda þess að sjálfstæði dómara sé tryggt. Ég tel ekki að íslenskir dómstólar hafi ekki hlotið sjálfstæði fyrr en dómstólaráð var stofnað hinn 1. júlí 1998. Íslenskir dómstólar voru sjálfstæðir fyrir þann tíma og þeir eru það enn. Árið 1998 hafði hver og einn héraðsdómstóll svipaða stöðu gagnvart framkvæmdarvaldinu hvað varðar fjármál og aðstöðu alla og Hæstiréttur Íslands hefur um þessar mundir. Enginn efast um sjálfstæði Hæstaréttar. Úr því að rætt er um sjálfstæði dómara er rétt að hafa í huga að sjálfstæði dómarans beinist ekki að dómsmrn. eða framkvæmdarvaldinu einu heldur einnig öðrum aðilum. Dómari á vitaskuld að vera óháður öðrum mönnum og þjóðfélagsöflum og einnig óháður öðrum dómurum og félögum þeirra eða ráðum. Þá hefur hv. málshefjandi lesið hér upp ályktun Dómarafélags Íslands sem hefur verið til umræðu en eins og ég hef áður nefnt og sagt, bæði vegna þeirrar ályktunar sérstaklega og einnig í þessum orðum mínum, tel ég það mjög orðum aukið að dómstólar landsins búi við fjárhagslegt harðræði. Raunaukning hefur orðið í fjárveitingum til þeirra undanfarin ár og Alþingi hefur auk þess samþykkt aukafjárveitingar. Dómsmrn. fylgist grannt með framvindu mála hjá dómstólunum og bregst við auknum verkefnum og auknu álagi þeirra í tillögum sínum við gerð fjárlaga. Um þessar mundir er jafnframt hugað að breytingum á lögum til að auka hagræðingu við dómstörf. Rétt er að hafa í huga að samkvæmt núgildandi lögum geta einungis héraðsdómarar, en tala þeirra er fastbundin í lög, afgreitt þau mál sem til dómstólanna berast. Auknar fjárveitingar einar og sér breyta engu um fjölda dómara eða hve mörgum málum hver dómari þarf að sinna. Virðulegi forseti. Þó að ég hafi bent á að fjárveitingar til dómstólanna hafi aukist en ekki minnkað á undanförnum árum vil ég að lokum taka skýrt fram að ég tel afar mikilvægt að dómstólar landsins hafi þau skilyrði sem þeir þurfa til að geta sinnt verkefnum sínum á eðlilegan hátt og ég er þess fullviss að í framtíðinni takist okkur að gæta þess að svo verði eins og hingað til.

Virðulegi forseti. Ég skildi niðurlagsorð hæstv. ráðherra þannig að hann mundi beita sér fyrir auknum fjárveitingum til dómstólanna í landinu. Ég skildi það þannig að hæstv. ráðherra mundi reyna að tryggja þeim það umhverfi að þeir geti starfað eins og lög kveða á um. Það er hins vegar dálítið vandmeðfarið að taka þátt í þessari umræðu þar sem annars vegar eru fullyrðingar um að dómstólar standi frammi fyrir því að geta ekki sinnt þeim störfum sem þeir eiga að sinna og hins vegar yfirlýsingar hæstv. ráðherra um að allt sé í þokkalegu standi. Fyrir liggur þó, og ég held að það sé alveg ómótmælt, að launakostnaður og húsaleigukostnaður dómstólanna í dag er um það bil 92% af fjárveitingum þeirra. Það sjá allir að þau 8% sem standa út af eru ekki mikið til þess að klára allt annað, þar á meðal hita, rafmagn, síma, pappír, endurmenntun, ferðalög, sérfræðiþjónustu, útgáfumál, tölvuupplýsingamál, tækjakaup og hvaðeina sem fellur til þannig að flest bendir til að verulegar fjárhæðir vanti til að dómstólar geti sinnt þeim skyldum sem á þeim hvíla. Ég er líka sannfærður um að það er mikill vilji í þinginu til að tryggja dómstólum það svigrúm og það fjárhagslega umhverfi sem tryggir þeim að þeir geti starfað eins og lög kveða á um. Því er það fyrst og fremst spurning um hvort hæstv. dómsmrh. sé tilbúinn að beita sér sem skyldi í þessum málum og eins það að forgangsraða þannig að dómstólar sem eru ein af undirstöðum skipulags okkar hér á landi, einn af þremur þáttum ríkisvaldsins, fái það umhverfi sem þeir þurfa. Ég er alveg sannfærður um að vilji þingsins stendur til þess. Spurningin er fyrst og fremst: Er hæstv. dómsmrh. tilbúinn að beita sér fyrir því og er hann tilbúinn að forgangsraða á þann hátt? Það á eftir að koma í ljós.

Frú forseti. Hv. málshefjandi og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson hafa báðir gert grein fyrir orsökum þess rekstrarvanda og hallareksturs sem héraðsdómstólarnir hafa staðið frammi fyrir undanfarin fjögur ár og ég ætla ekki að rekja það nánar. En ein ástæðan er sú að fjárveitingar hafa ekki tekið að fullu tillit til kostnaðarins við rekstur dómstólaráðsins, sem er stjórnarnefnd héraðsdómstólanna. Dómstólaráði var með dómstólalögum falið mjög víðtækt og veigamikið hlutverk, m.a. að gera tillögur til ráðherra um fjárveitingar til dómstólanna. Ráðið þurfti framan af að berjast fyrir tilvist sinni en því hefur nú tekist að ráða einn starfsmann eða, réttara sagt, fjárveitingar standa undir einum starfsmanni. Langstærstur hluti eða stærsta verkefni ráðsins til þessa hefur verið að berjast fyrir nægjanlegu rekstrarfé til dómstólanna. Mér finnst í þessu samhengi nauðsynlegt að hafa hugfast að í huga löggjafans á sínum tíma þegar dómstólaráði var komið á var eitt meginmarkmið laganna að tryggja sjálfstæði dómstólanna og hvað héraðsdómstólana varðar var sú leið að koma á dómstólaráði eitt meginatriðið. Þetta hefur ekki gengið eftir heldur hefur þvert á móti sigið stöðugt á ógæfuhliðina síðan lögin voru sett 1998 eins og allar upplýsingar og tölulegar staðreyndir sýna fram á. Mér finnst í þessu tilliti að stórar efasemdir hljóti að vakna um það hvort dómstólarnir eru nægjanlega óháðir og sjálfstæðir gagnvart framkvæmdarvaldinu og hvort aðkoma framkvæmdarvaldsins að fjárveitingum dómstólanna, auk þess að skipa í dómaraembættin, tryggi þá stjórnskipun eða það öryggi sem stjórnskipuninni er ætlað að tryggja og við teljum ásættanlegt. Eins og við vitum er hlutverk dómstólanna m.a. að hafa eftirlit með hinum þáttum stjórnskipunarinnar, þáttum ríkisvaldsins, löggjafarvaldinu og framkvæmdarvaldinu. Það hlýtur að vera sameiginlega á ábyrgð ráðherra og Alþingis að tryggja þeim eðlilegan starfsgrundvöll og sjálfstæði í störfum sínum 

Frú forseti. Það er staðreynd að héraðsdómstólar landsins verða að grípa til ýmissa aðhaldsaðgerða. Þeir glíma við uppsafnaðan rekstrarvanda, það er staðreynd. Þess vegna var afar sérstakt að heyra fyrr í umræðunni hæstv. dómsmrh. segja að þetta sé úr lausu lofti gripið. Fyrir skömmu barst allshn. þingsins bréf frá Dómarafélagi Íslands þar sem greint er frá fækkun dómenda úr 50 í 38 á sama tíma og fjöldi mála hefur vaxið og mál orðin flóknari. Í ályktuninni kemur m.a. fram að dómarar hafa lagt sig fram um að halda málsmeðferðarhraða í horfinu þrátt fyrir að það hafi haft í för með sér mikla vinnu, langt umfram það sem eðlilegt getur talist. Nú telja dómarar að svo sé þrengt að fjárhag dómstóla að réttarvernd almennings sé stefnt í hættu. Ég tel þetta miklar fréttir. Þeir telja afar brýnt að fjárveitingavaldið auki nú þegar fjárveitingar til dómstóla. Ég tel að hér hafi verið um að ræða mjög kurteisleg tilmæli frá dómendum landsins til okkar í allshn. En hvernig brást hæstv. dómsmrh. við? Hann brást við með mikilli ólund. Hann sagði yfirlýsingu dómaranna vera með miklum ólíkindum og að þeir sýndu ákveðið ábyrgðarleysi. Eflaust þykir hæstv. dómsmrh. brýnna að fjölga í sérsveitinni. Er það brýnna en að tryggja starfrækslu dómstólanna? Hvað sem því líður tel ég að á síðustu árum hafi orðið þróun í þá átt að auka veg ýmissa úrskurðarnefnda stjórnsýslunnar. Ég tel að menn eigi að setja spurningarmerki við þá þróun. Það eigi jafnvel frekar að færa ýmsar ákvarðanir sem verið er að taka í úrskurðarnefndum til dómstólanna og hyggja að því að efla þá.

Frú forseti. Ég þakka umræðuna og vil geta þess að á árinu 1992 var gerð breyting á dómstólaskipaninni og réttaröryggi tryggt í landinu. Síðan 1998 hefur þrengt að. Dómarafulltrúar sem dæmdu aðallega hin svokölluðu skriflega fluttu mál voru ekki taldir bærir til að vera dómarar og voru af mannréttindaástæðum felldir út úr því dæmi og þar varð fækkun um 12 sem sinntu dómstörfunum. Síðan hefur orðið veruleg aukning á málafjölda. Dómstólaráð hefur margsinnis kallað eftir úrbótum, sérstaklega á árinu 2003, með málefnalegum og faglegum hætti. Hið sama hefur félagsfundur Dómarafélags Íslands gert og haft faglegar áhyggjur af þróun mála og margir lögmenn skynja það einnig í störfum sínum. Það er mikið vinnuálag, málahali hefur aukist, það er vinnuþreyta hjá dómendum, þeir koma oft verr undirbúnir undir mál o.s.frv. og kerfið þolir vart veikindi eins þeirra. Ég vil þó skoða þetta í miklu stærra samhengi og það samhengi er sjálfstæði dómstólanna sem er ein þriggja meginstoða lýðræðisins, hins þrískipta ríkisvalds. Sjálfstæði dómstóla er að mínu mati ekki nægilega tryggt í núverandi kerfi, framkvæmdarvaldið stýrir fjárveitingum og það skipar í dómarastöður. Ég hygg að það fari ekki saman að framkvæmdarvaldið geti með þessum hætti haft áhrif á sjálfstæði dómstóla sem fjalla m.a. daglega um mál sem framkvæmdarvaldið er aðili að. Framkvæmdarvaldið er svo sannarlega ekki alltaf ánægt með þær niðurstöður sem dómstólar koma með og er öryrkjamálið gott dæmi um það. Ég hvet hæstv. dómsmrh. til að huga að kerfisbreytingum þannig að dómstólar verði óháðir framkvæmdarvaldinu. Slík kerfisbreyting styrkir lýðræðið í landinu og eflir réttaröryggið.

Virðulegi forseti. Öll umræða um starfsskilyrði héraðsdómstólanna í landinu og dómsmál almennt skiptir landsmenn miklu máli. Það er hlutverk okkar á hinu háa Alþingi að setja reglur um réttarfar í landinu og jafnframt að tryggja fjármagn til þess að starfsemi dómstólanna geti staðið undir þeim kröfum sem gerðar eru til þeirra. Í fréttatilkynningu frá dómstólaráði frá 26. janúar sl. segir að síðustu fjögur árin hafi héraðsdómstólarnir verið reknir með verulegum halla. Hver er staðreyndin varðandi þetta mál? Með fjáraukalögum árið 2002 var ákveðið að veita 48,4 millj. kr. framlagi til héraðsdómstólanna og var tekið fram í nál. meiri hluta fjárln. að framlaginu væri ætlað að mæta uppsöfnuðum rekstrarhalla svo ekki þyrfti að koma til samdráttar í starfsmannahaldi. Uppsafnaður halli héraðsdómstólanna í árslok 2003 er 37,4 millj. kr. og þar af eru 30 millj. kr. vegna ársins 2003. Með öðrum orðum, allur uppsafnaður rekstrarvandi héraðsdómstólanna er frá síðasta ári. Meðalmálsmeðferðartími í munnlega fluttum einkamálum lengdist um 15 daga á síðasta ári. Þrátt fyrir að þetta sé óæskileg þróun er réttarvernd almennings engan veginn í hættu. Sá sem þingfesti mál snemma á þessu ári getur gert ráð fyrir því að fá dóm síðar á árinu og verði málinu áfrýjað fæst endanleg niðurstaða í Hæstarétti 14--16 mánuðum eftir þingfestingu fyrir héraði. Allir sem koma að rekstri dómsmála eru sammála um að þetta er ásættanlegur málshraði. Þau skilaboð berast frá dómstólaráði að afkastageta starfsmanna dómstólanna sé fullnýtt og ef ekki komi til frekari fjárveitinga muni meðferð dómstóla dragast miðað við það sem tíðkast hefur. Það er full ástæða til að taka þessum ábendingum af fullri alvöru, en í ljósi þess sem ég hef rakið má spyrja hvort ekki sé fulldjúpt í árinni tekið á félagsfundi Dómarafélags Íslands 23. febrúar sl. þar sem ályktað var á þann veg að réttarvernd almennings væri stefnt í hættu. Virðulegi forseti. Það er enginn vafi á því að með breytingum á réttarfarslögum má auka hagræðingu við dómstörf. Verkefnið sem við stöndum frammi fyrir felst í því að kanna slíkar leiðir og jafnframt að leggja yfirvegað mat á fjárhagslega stöðu dómstólanna. Þannig tryggjum við réttaröryggi borgaranna til lengri tíma.

Frú forseti. Það er einkennilegur málflutningur af hálfu hæstv. ráðherra og hv. þm. Bjarna Benediktssonar að láta sem svo að eðlileg skipan sé að verið sé æ ofan í æ að bjarga fjárhag dómstólanna á fjáraukalögum og einkennilegt að hv. fjárlaganefndarmaður Bjarni Benediktsson skuli láta að því liggja. Auðvitað eiga fjárlögin að vera með þeim hætti hverju sinni að dómstólunum séu búin sæmileg skilyrði. Ástandið nú þarf ekki að koma neinum á óvart. Það kom fram við undirbúning fjárlaga í haust. Við í fjárln. höfðum frumkvæði að því að kalla dómstólaráð til fundar og þeir gerðu grein fyrir stöðunni. Þeir sögðu okkur frá því að síðast þegar þeir vöktu athygli Alþingis á þeirri stöðu hefðu þeir fengið tiltal úr ráðuneytinu, trúlega barðir leiftursnöggt í höfuðið með reglustiku ef maður þekkir stjórnarhættina hér rétt. Ráðherra getur ekki komið hingað og látið eins og vandinn sé ekki fyrir hendi. Hann hefur sjálfur játað vandann í janúar, sagði bara að athygli hans hefði verið vakin of seint á honum. Hinn 27. janúar lofaði hann tillögum á næstu dögum. Næstu dagar liðu og mánuður leið og þá loks var þolinmæði dómenda þrotin. Það er ekki gamanmál þegar Dómarafélagið kemur saman og ályktar með jafnalvarlegum hætti og raun ber vitni. Dómarar landsins eru ábyrgir og hæfir embættismenn sem álykta ekki með þessum hætti að gamni sínu heldur einvörðungu vegna þess að rík ástæða er til og þeir sjá ekki aðrar leiðir. Ég vil, frú forseti, taka eindregið undir efasemdir hv. þm. Jónínu Bjartmarz um að hér sé sjálfstæði dómstólanna tryggt, því það er sannarlega til vansa og trúlega vandfundið í nokkru sæmilegu lýðræðisríki að hæstv. dómsmrh. skuli telja sér sóma að því að standa í deilum af því tagi sem hann hefur átt í við dómendur landsins.

Herra forseti. Hæstv. dómsmrh. er annt um öryggi manna, það hefur komið fram. Hluti af öryggi manna er réttaröryggi. Hluti af réttarörygginu er að mál séu rannsökuð fljótt og vel og í þeim sé dæmt. Á þessu er iðulega stórfelldur misbrestur. Það gerist æ ofan í æ, eins og við heyrum í fréttum, að refsingar eru léttar eða felldar niður eða mál jafnvel ónýtast vegna þess að þau hafa verið allt of lengi í umfjöllun, annað hvort á rannsóknar- eða dómstigi. Það tjáir því ekki fyrir hæstv. dómsmrh. eða stuðningsmenn hans í þessum sölum að láta eins og allt sé í himnalagi. Það er alveg gagnslaust í þessu tilviki að reyna að skjóta sendiboða hinna slæmu frétta, þ.e. dómstólaráð. Ég verð að segja að oft hef ég verið undrandi á geðvonskulegum viðbrögðum hæstv. ráðherra þegar einstakar stofnanir sem undir þá heyra reyna að leita réttar síns í þjóðfélaginu og vekja athygli á vandræðum sínum, en mér fannst taka steininn úr þegar hæstv. dómsmrh. hjólaði í dómstólaráð og dómstólana með þeim hætti sem hann gerði, með ónotum og mikilli ólund og lét meira að segja að því liggja í viðtali við Ríkisútvarpið í lok janúar að huga þyrfti að því hvort ekki ætti að leggja dómstólaráð niður. Hæstv. dómsmrh. gerði það í viðtali við Ríkisútvarpið 27. janúar sl. Þetta eru hin klassísku viðbrögð valdastjórnarmannanna sem þola ekki að undirmenn þeirra, stofnanir eða aðrir sem undir þá heyra, reyni að leita réttar síns, t.d. hjá Alþingi, þegar þeir eru ár eftir ár látnir búa við óviðunandi starfsaðstæður. Við vitum að mönnum hefur nánast verið hótað brottrekstri fyrir það eitt að ætla að ganga á fund fjárln. og kynna þar mál sín. Fyrrum undirmenn hæstv. dómsmrh., meðan hann var menntmrh., lentu í slíku. Þetta er fyrir neðan allar hellur og ég tek undir það að skoða beri hvort ekki eigi að forða dómstólunum undan framkvæmdarvaldinu og koma þeim í skjól á Alþingi.

Virðulegi forseti. Á síðustu vikum hafa málefni dómstólanna verið til umræðu og því hefur verið haldið fram að dómstólarnir muni á næstunni fækka starfsfólki vegna fjárskorts. Dómstólaráð hefur sent frá sér fréttatilkynningu og stjórn Dómarafélagsins ályktað. Af málflutningi stjórnarandstöðunnar má ætla að réttaröryggi almennings sé í hættu verði ekki gripið til aðgerða. Staðreyndin er hins vegar sú að bylting hefur orðið á síðustu árum hvað varðar rekstur dómsmála bæði í héraði og fyrir Hæstarétti. Fjöldi dómsmála hefur aukist en að sama skapi hefur málsmeðferðarhraði fyrir dómstólum og þar með réttaröryggi borgaranna aukist stórkostlega. Það má nefna sem dæmi að málsmeðferðartími fyrir Hæstarétti hefur verið styttur úr 3--4 árum í 3--12 mánuði. Einnig verður ekki fram hjá því litið að fjárveitingar til dómstólanna hafa aukist umtalsvert því samkvæmt upplýsingum úr ríkisreikningi hafa fjárframlög til héraðsdómstólanna á tímabilinu 1998--2002 aukist um 39% en um 28% til Hæstaréttar. Það hlýtur því að liggja í hlutarins eðli að aukin fjárframlög til héraðsdómstólanna ættu að bæta starfskjör þeirra. Lögmenn hafa tjáð sig opinberlega um það mál sem hér er til umræðu, en þeir starfa við dómstólana eins og kunnugt er. Í Viðskiptablaðinu þann 3. mars sl. birtust viðtöl við tvo reynda hæstaréttarlögmenn og fyrrum formenn Lögmannafélagsins, þau Þórunni Guðmundsdóttur og Jakob Möller. Báðir lögmennirnir lýstu því yfir að þeir hefðu ekki orðið varir við það að aukinn málafjöldi hefði haft neina breytingu í för með sér til hins verra. Í Viðskiptablaðinu segir Þórunn Guðmundsdóttir, með leyfi forseta: ,,Ég hef ekki orðið vör við að meðferð mála sem varða viðskiptahagsmuni gangi hægar en áður.`` Í sama streng tekur Jakob Möller þegar hann segir, með leyfi forseta: ,,Þetta hefur ekki verið vandamál í héraðsdómstólunum undanfarin ár og fjarri því að vera vandamál í Hæstarétti.`` Það liggur því fyrir, virðulegi forseti, að þeir lögmenn sem starfa við dómstólana og fara með hagsmuni fyrir þeim eru ekki sammála hv. þingmönnum sem tekið hafa til máls í umræðunni í dag.

Frú forseti. Ég þakka þessa umræðu og ég met það við hæstv. dómsmrh. að í lok ræðu sinnar hafi hann viðurkennt og lofað að athuga mál dómstólanna, bæði hvernig styrkja megi og efla starfsskilyrði þeirra, alla vega túlkaði ég orð hæstv. ráðherra svo, og einnig að huga að því að þeir búi við það fjárhagslega öryggi sem nauðsynlegt er til að tryggja starfsemi þeirra. Annað væri hrein léttúð. Annað væri hreint og beint að skella skollaeyrum við hógværum, alvarlegum ábendingum frá þeim sem rækja dómstörf hér á landi, Dómarafélaginu og dómstólaráði. Það er ekki nokkur vafi á því og ég held að enginn okkar efist um það í raun að þessir aðilar senda ekki frá sér ályktun nema þeir telji ástæðu til. Það er þess vegna ósanngjarnt að láta að því liggja að allt sé í lagi vegna þess að mál gangi þó eins og er, því að sjálfsögðu reyna þessar stéttir, sem fara með eina þrístoð lýðræðisins sem er dómsvaldið, að vinna verk sín eins hratt og vel og nokkur kostur er. Dómarastéttirnar hafa einmitt greint frá því að með miklu vinnuálagi reyni þær að sjálfsögðu að bregðast við fjölgun mála og auknum kröfum þannig að þessar stéttir standa svo sannarlega undir því hlutverki sem þeim er ætlað í lýðræðisþjóðfélagi. Það er síðan okkar að búa þeim þau starfsskilyrði að svo geti verið. Ég tek undir þá áskorun hér að hugað verði að því að dómstólar verði færðir beint undir Alþingi og frá framkvæmdarvaldinu til að tryggja sjálfstæði þeirra.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður. Ég verð enn að árétta þá skoðun mína að ég er algerlega ósammála þeim sem telja að dómstólarnir séu ósjálfstæðir og að sjálfstæði dómstólanna sé ekki tryggt. Það er mjög alvarlegt að heyra hvern þingmanninn á eftir öðrum koma hér upp og efast um sjálfstæði dómstólanna við þá skipan sem nú er, og að það hafi síðan, eins og einn þingmaður orðaði það, sigið á ógæfuhliðina eftir að dómstólaráð kom til sögunnar árið 1998. Ég skil í raun og veru ekki þessar umræður og ég skil ekki hvernig þingmönnum dettur í hug að halda því fram að dómstólarnir séu ósjálfstæðir og að hér þurfi að gera einhverjar sérstakar stjórnskipulegar breytingar í þjóðfélaginu og á stjórnskipun ríkisins til að tryggja sjálfstæði dómstólanna. Mér finnst það vanvirðing við dómstólana að koma fram í ræðustól á Alþingi og tala þannig að dómstólarnir séu ekki sjálfstæðir og að í störfum þeirra komi fram eitthvert ósjálfstæði gagnvart framkvæmdarvaldinu eða ríkisvaldinu. Það er ekki svo og það er vanvirða fyrir alþingismenn að ganga þannig fram gagnvart dómsvaldinu eins og ýmsir þingmenn hafa gert hér. Það er líka rangt hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að ég hafi verið að svara dómstólaráði. Hann ruglar saman fundi Dómarafélags Íslands og dómstólaráði. Það er til marks um þessar umræður hvernig menn ganga hér fram og telja sig vera að tala málefnalega um alvarleg mál og rugla saman dómstólaráði og fundi hjá Dómarafélagi Íslands. Það var ályktun Dómarafélags Íslands sem ég gerði að umtalsefni og gagnrýndi þegar þeir voru að tala um að réttarvernd borgaranna væri skert vegna þess að fjárhagur dómstólanna væri á þann veg. Ég hef hins vegar þá skoðun eins og kom fram í ræðu minni og ég hélt því fram, og væri nær fyrir þingmenn að vitna í það sem sagt er í þessum ræðustól, að það væri full ástæða til að skoða hvort það skipulag sem við höfum með dómstólaráði væri rétt og skynsamlegt miðað við þær aðstæður sem eru. Ég benti einnig á nauðsyn þess að fara aftur til baka og skoða hvort skynsamlegt hafi verið af Alþingi á sínum tíma að fella niður starf dómarafulltrúanna og það vald sem þeir höfðu.

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti geta þess að hæstv. iðnrh. hefur óskað eftir því að þrjú fyrstu dagskrármálin, raforkulög, Landsnet hf. og jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku, verði rædd saman, sbr. 3. mgr. 63. gr. þingskapa. Verður orðið við því ef enginn hreyfir andmælum. Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 18. mars 2004: ,,Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs óskar eftir því, sbr. 3. mgr. 55. gr. þingskapa, að ræðutími við 1. umr. í 1.--3. dagskrármáli, þ.e. raforkulög, Landsnet hf. og jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku, verði tvöfaldaður vegna mikilvægis málanna.`` Undir bréfið ritar Þuríður Backman, varaformaður þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Við þessari beiðni verður orðið.

Hæstv. forseti. Að fengnu leyfi hv. Alþingis mun ég hafa þann hátt á að mæla samhliða fyrir þremur frv. Frumvörp þessi eru nátengd og segja má að tvö hin síðari séu til fyllingar því sem fyrst er í röðinni. Ég mun fyrst fjalla um frv. til laga um breytingu á raforkulögum, nr. 65/2003. Að því loknu fjalla ég um frv. til laga um stofnun Landsnets hf. og að lokum vík ég að frv. um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku. Hæstv. forseti. Eins og kunnugt er taka hin nýju raforkulög sem samþykkt voru hinn 15. mars 2003 til leyfisveitinga, framleiðslu, sölu, dreifingar og flutnings á raforku auk eftirlits með raforkustarfsemi. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði VIII í lögunum var gildistöku III. kafla laganna sem fjallar um flutning raforku frestað til 1. júlí 2004. Fram að þeim tíma gildir bráðabirgðatilhögun um flutning raforku sem nánar er lýst í fyrrnefndu bráðabirgðaákvæði. Í samræmi við bráðabirgðaákvæði VII í lögunum skipaði iðnrh. nefnd sem ætlað var að gera tillögur um fyrirkomulag flutnings raforku, m.a. um stærð flutningskerfisins og hvernig rekstri þess og kerfisstjórnun skuli háttað þannig að öryggi, skilvirkni og hagkvæmni kerfisins verði sem best tryggð. Þá var nefndinni og falið að móta tillögur um með hvaða hætti jafna eigi kostnað vegna flutnings og dreifingar raforku. Í nefndina voru skipaðir fulltrúar allra þingflokka, Sambands ísl. sveitarfélaga, Samorku, launþegasamtaka og Neytendasamtakanna auk fulltrúa frá iðn.- og fjmrn. Auk hinna 19 skipuðu fulltrúa sátu tveir fulltrúar orkufyrirtækja fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúar. Nefndin var skipuð í júní 2003 og lauk störfum fyrri hluta febrúar sl. Frumvarp það sem hér liggur fyrir er niðurstaða af vinnu nefndarinnar en eins og um getur í raforkulögum bar nefndinni að skila áliti sínu sem drögum að frv. um breytingu á raforkulögum. Er hér m.a. að finna tillögur um breytingar á ákvæðum III. kafla laganna um flutning raforku. Nefndin hefur einnig fjallað um uppbyggingu gjaldskrár dreifiveitna og hvernig standa skuli að jöfnun kostnaðar vegna flutnings og dreifingar raforku í samræmi við bráðabirgðaákvæði VII í raforkulögum. Hæstv. forseti. Tillögur frv. eru á þann veg að flutningskerfi raforku landsins nái til þeirra háspennulína og tengivirkja sem nú eru á 66 kV spennu eða hærri. Auk þess miðist flutningskerfið við tiltekna afhendingarstaði þannig að allar dreifiveitur sem nú starfa í landinu verði tengdar flutningskerfinu. Þó er ekki gert ráð fyrir að flutningskerfið nái inn fyrir mörk þéttbýlis þar sem starfandi er dreifiveita er veitir notendum eðlilega þjónustu. Í samræmi við þetta er lagt til að flutningslínur sem liggja að veitukerfi Vestmannaeyja, Rafveitu Reyðarfjarðar og Orkuveitu Húsavíkur tilheyri flutningskerfinu. Samkvæmt þessari tillögu verður raforka frá flutningskerfinu afhent til dreifiveitna á 55 stöðum. Lagt er til að sett verði á fót samninganefnd skipuð fulltrúum eigenda fyrirtækjanna sem leggja eignir til flutningsfyrirtækisins. Ef samkomulag næst í samninganefndinni er gert ráð fyrir að eigendur flutningsvirkjanna yfirtaki rekstur hlutafélagsins og eignist hlut í samræmi við eignarhluti sína á grundvelli matsins. Ef ekki næst samkomulag um verðmat flutningsvirkja geta eigendur þeirra vísað málinu til lögskipaðrar matsnefndar. Þegar málið liggur fyrir munu þeir sem leggja eignir til félagsins taka við rekstri þess. Í frv. er gerð tillaga um að flutningsfyrirtækið afhendi dreifiveitum á sama verði raforku á öllum sölupunktum. Sömuleiðis er gerð tillaga um að allar virkjanir sem selja raforku á markaði greiði til flutnings- og dreifikerfisins í samræmi við selda orku án tillits til stærðar. Framleiðsla virkjana til eigin þarfa, búrekstrar og heimilisnota verði þó undanskilin. Aðeins mæld og seld orka kemur til uppgjörs milli aðila. Lagt er til að sérstök flutningsgjaldskrá verði fyrir stórnotendur raforku en það eru þeir sem nota meira en 14 mW og hafa a.m.k. 8000 stunda nýtingu á ári. Sama gjaldskrá verði fyrir alla innmötun virkjana á raforku og úttekt stórnotenda. Þá er gert ráð fyrir að umframkostnaður nýrra virkjana eða stórnotenda verði gerður upp sérstaklega. Sama eigi við ef tenging nýrra virkjana eða notenda leiði til hagkvæmni fyrir flutningskerfið í heild. Í frv. er lagt til að lögbundin verði sú meginreglna að hver dreifiveita hafi eina gjaldskrá. Þó verði heimilt að sækja sérstaklega um gjaldskrá fyrir dreifbýlissvæði enda geti viðkomandi dreifiveita sýnt fram á hærri kostnað við dreifingu raforku í dreifbýli. Orkustofnun verði falið að leggja mat á þörf fyrir sérstakra gjaldskrá fyrir dreifbýli og ákveða mörk gjaldskrársvæða. Hæstv. forseti. Arðsemi raforkuflutningsfyrirtækis og dreifiveitna hefur verið mjög til umræðu að undanförnu, m.a. vegna fyrirvara er nokkrir nefndarmenn í 19 manna nefndinni höfðu á arðsemiskröfum flutningsfyrirtækisins. Vitaskuld þarf að vera arðsemi af starfsemi þessara fyrirtækja þó svo þau búi við náttúrulega einokun. Raforkuflutningur og dreifing eru æðakerfi nútímatækniþjóðfélags sem endurnýja þarf og efla til að mæta auknum kröfum samfélagsins. Fyrirtæki í þessari starfsemi þurfa því að skila hagnaði þó svo hann þurfi ekki að vera sambærilegur við þá arðsemi sem gerð er til fyrirtækja í samkeppnisrekstri. Í frv. er lagt til að í upphafi miðist tekjumörk flutningsfyrirtækisins og dreifiveitna við helming af arðsemi markaðsávöxtunar óverðtryggðra ríkisskuldabréfa til fimm ára eða sambærilegra verðbréfa. Arðsemisviðmiðunin hækki á fimm ára tímabili í þá ávöxtun sem kveðið er á um í gildandi lögum. Með þessu er stefnt að því að leyfa þessum fyrirtækjum að njóta hluta þeirrar hagræðingar sem þau eiga að ná innan þess tekjuramma sem þeim er settur án þess að það muni leiða til hækkunar á gjaldi til flutnings og dreifingar raforku. Samkvæmt gildandi raforkulögum á sá kafli þeirra sem fjallar um flutning raforku að koma til framkvæmda 1. júlí 2004. Í frv. er lagt til að hið nýja fyrirkomulag sem nefndin leggur til komi til framkvæmda 1. jan. 2005. Það bráðabirgðafyrirkomulag sem gilt hefur verði því framlengt til loka þessa árs. Verði frv. þetta að lögum á vorþingi er augljóst að nokkurn tíma þarf til að meta núverandi flutningsvirki og vinna að stofnun flutningsfyrirtækisins. Vík ég nú að frv. til laga um stofnun Landsnets hf. sem er 737. mál þingsins. Með frv. þessu er lagt til að iðnrh. beiti sér fyrir stofnun hlutafélags, Landsnets hf., er hafi hlutverk flutningsfyrirtækisins er starfi á grunni III. kafla raforkulaga, nr. 65/2003. Í frv. til breytinga á raforkulögum sem fyrr er vikið að er gert ráð fyrir að stofnað verði hlutafélag í eigu ríkisins er hafi það hlutverk að annast flutning raforku og kerfisstjórnun í raforkukerfinu á grundvelli ákvæða III. kafla raforkulaga. Gert er ráð fyrir að fyrirtækið verði stofnað af ríkinu en verði að loknum undirbúningstíma starfseminnar og að fenginni niðurstöðu um verðmæti flutningsvirkja alfarið í eigu þeirra fyrirtækja er nú eiga flutningsvirki er falla undir 6. tölul. 3. gr. raforkulaga. Ástæða þess að þessi leið er lögð til við stofnun fyrirtækisins er sú að í ferli því við mat flutningsvirkja sem lagt er til í frv. til breytinga á raforkulögum, er nauðsynlegt að sá lögaðili sem gegna mun hlutverki flutningsfyrirtækisins sé til staðar. Lagt er til að lögaðili þessi eignist eða hafi til umráða með leigu öll flutningsvirki er teljast munu til flutningskerfisins. Nauðsynlegt er að Landsnet hf. hafi þegar verið stofnað þegar unnið er að undirbúningi fyrir starfsemi flutningsfyrirtækisins. Í frv. til breytinga á raforkulögum, sem fyrr er nefnt, er lagt til að eigendur þeirra flutningsvirkja sem falla undir skilgreiningu á flutningsvirki skv. 6. tölul. 3. gr. raforkulaga tilnefni menn í samninganefnd er hafi það hlutverk að koma sér saman um verðmæti flutningsvirkja. Niðurstaða nefndarinnar eigi síðar að marka innbyrðis eignarhlutföll milli þeirra sem kjósa að leggja flutningsvirki sín inn í flutningsfyrirtækið Landsnet hf. Niðurstaða verðmats eignanna mun einnig marka grunn að gjaldskrá fyrir Landsnet hf. Fari svo að ekki náist niðurstaða um öll flutningsvirki í samninganefndinni er gert ráð fyrir að heimilt verði að leita úrlausnar hjá sérstakri matsnefnd sem starfi á svipuðum grunni og matsnefnd eignarnámsbóta. Ljóst er að vegna aðildar fyrir matsnefndinni er nauðsynlegt að Landsnet hf. hafi þegar verið stofnað. Rétt er að ítreka að þó að Landsnet hf. sé stofnað af ríkinu mun fyrirtækið aðeins verða í eigu ríkisins þar til endanleg niðurstaða fæst um verðmæti allra flutningsvirkja er undir það heyra. Það er hins vegar nauðsynlegt að standa svona að stofnun fyrirtækisins vegna þess að það mun koma fram gagnvart núverandi eigendum flutningsvirkja fyrir matsnefnd flutningsvirkja og fyrir dómstólum ef ágreiningur um verðmæti flutningsvirkja verður borinn undir þá. Í frv. er kveðið á um hlutverk Landsnets hf. og er það hlutverk í samræmi við ákvæði raforkulaga um hlutverk flutningsfyrirtækis og kerfisstjóra. Kveðið er á um að heimild sé til staðar til þess að selja allt hlutafé ríkisins í Landsneti hf. Heimildin er takmörkuð við það að kaupendur hlutafjár geti einungis verið eigendur flutningsvirkja sem falla undir skilgreiningu 6. tölul. 3. gr. raforkulaga á flutningskerfinu. Er þessi heimild í samræmi við það bráðabirgðahlutverk sem ríkinu er ætlað sem eiganda Landsnets hf. við undirbúning og upphaf starfsemi. Gert er ráð fyrir því að það fé sem ríkið þarf að leggja til félagsins í upphafi skili sér til baka í ríkissjóð þegar félagið er framselt til þeirra aðila sem verða endanlegir eigendur. Athygli er vakin á því að samkvæmt frv. verður eigendum hlutafjár til loka árs 2011 einungis heimilt að selja hlutafé sitt til annarra hluthafa í flutningsfyrirtækinu en ekki til aðila utan þess. Í frv. er kveðið á um að skattskyldu Landsnets hf. skuli skipa með sama hætti og annarra orkufyrirtækja. Ástæða þess að þetta er gert með þessum hætti er að líklegt er að á næstunni verði breytingar á skattskyldu orkufyrirtækja. Eðlilegt þótti við samningu frv. að skattskylda Landsnets hf. ákvæðist í samræmi við það hvernig skattskyldu raforkufyrirtækja almennt verður háttað í framtíðinni. Vert er að ítreka það að ekki er ætlunin að ríkið sjái til framtíðar um rekstur Landsnets hf. Gert er ráð fyrir að eftir stofnun hlutafélagsins Landsnets hf. skipi iðnrh. stjórn þriggja manna til bráðabirgða. Hlutverk hennar verði að koma fram fyrir hönd félagsins við mat á verðmæti flutningsvirkja auk annarra lögbundinna stjórnarstarfa samkvæmt lögum um hlutafélög. Þá er gert ráð fyrir að stjórnin sitji þar til endanleg niðurstaða fæst um verðmæti flutningsvirkja og þar með um eignarhlutföll hluthafa í félaginu. Þeir núverandi eigendur flutningsvirkja sem kjósa að leggja flutningsvirki sín inn í Landsnet hf. sem hlutafé munu síðan taka við stjórn félagsins. Hæstv. forseti. Ég sný mér þá að frv. til laga um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku sem er 747. mál þingsins. Í frv. er að finna tillögur sem lúta að því hvernig staðið verði að jöfnun dreifingarkostnaðar raforku. Í 9. gr. frv. til laga um breytingu á raforkulögum er lagt til að heimilt verði, að uppfylltum vissum skilyrðum, að hafa í gildi sérstaka gjaldskrá fyrir raforkudreifingu á dreifbýlissvæðum þar sem kostnaður við dreifingu raforku er sannanlega hærri en í þéttbýli. Í frv. þessu er að finna reglur um það með hvaða hætti kostnaði við dreifingu raforku verður jafnað ef ákveðið er á fjárlögum að veita fé til þess verkefnis.  Jöfnun dreifingarkostnaðar raforku verður samkvæmt frv. þannig háttað að jöfnun mun aðeins beinast að þeim svæðum þar sem dreifiveitur hafa sýnt fram á að dreifingarkostnaður er hærri en í þéttbýli. Miðað er við að raforkukaupendur á dreifbýlisgjaldskrársvæðum þurfi ekki að greiða hærra gjald fyrir dreifingu raforku en sem nemur hæsta gjaldi almennra gjaldskráa dreifiveitna eftir að tillit hefur verið tekið til niðurgreiðslna. Eins og fram hefur komið er gert ráð fyrir að ákveðið verði á fjárlögum hverju sinni hvort fé verði varið til þess að greiða niður dreifingarkostnað raforku. Með frv. þessu fylgir eins og endranær kostnaðarumsögn fjmrn. Samkvæmt henni og gögnum Orkustofnunar er áætlað að árlegur kostnaður við jöfnun dreifingarkostnaðar verði 230 millj. kr. Vert er að geta þess að tekið er skýrt fram í frv. að það fé sem ákveðið er til niðurgreiðslna á dreifingarkostnaði raforku verður ekki eign viðkomandi dreifiveitu. Ber dreifiveitum að láta féð renna til þess að lækka dreifingarkostnað hjá almennum raforkunotendum á dreifbýlisgjaldskrársvæðum. Gert er ráð fyrir að Orkustofnun fari með framkvæmd laganna og hafi eftirlit með að eftir þeim sé farið. Er það í samræmi við nýja skipan raforkumála þar sem Orkustofnun fær breitt og viðamikið hlutverk við stjórnsýslu raforkumála. Sú jöfnun dreifingarkostnaðar raforku sem felst í frv. er mikilvæg til þess að jafna búsetuskilyrði í landinu. Rétt er að geta þess að víðtæk samstaða var innan hinnar svokölluðu 19 manna nefndar um að haga jöfnun dreifingarkostnaðar á dýrustu svæðunum með þessum hætti. Hæstv. forseti. Ég hef nú rakið efni þeirra þriggja frv. um raforkumálefni sem ég hef lagt fyrir Alþingi. Ég tel ekki ástæðu til þess að rekja nánar efni frumvarpanna að svo stöddu og vænti þess að þeim verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. sem er til komið vegna tilskipunar frá Evrópusambandinu og ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig stendur á því að ríkisstjórnin, í þessu tilviki iðnrn., fór ekki í það að fylgjast með því hvað var að gerast í Evrópu þegar vinna við þessa tilskipun var hafin þannig að við gætum fengið undanþágu frá henni? Þetta er mál sem ekki varðar Ísland af því að við erum ekki hluti af innri markaði í raforkumálum. Hvernig stendur á því að við fengum ekki undanþágu sem átti við sérstöðu okkar í málinu? Það gerði Lúxemborg t.d. og fékk undanþágu sem sneri að þeim, en við sitjum uppi með þessa tilskipun án nokkurrar undanþágu og verðum að innleiða þessi lög. Vegna þess sem kemur fram í 3. gr. frv. um jöfnun kostnaðar við dreifingu á raforku, þar sem það hefur komið fram hjá þeim sem gerst þekkja að þetta muni fela í sér hækkun á heimilin í landinu og m.a. muni það bitna á höfuðborginni og höfuðborgarbúum, en í 3. gr. stendur: ,,Ef ákveðið er í fjárlögum að ráðstafa fé til að lækka kostnað almennra notenda vegna dreifingar raforku skal hann einungis greiddur niður á svæðum ...`` o.s.frv., þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Er það eitthvert ,,ef`` að jöfnunin komi úr ríkissjóði ef jafnað verður út á landsbyggðina? Ég hélt að það væri alveg ákveðið að það kæmi úr ríkissjóði.

Hæstv. forseti. Það er í raun mjög gott að fá þessa fyrirspurn í upphafi umræðunnar vegna þess að enn er á ferðinni sá draugur að við hefðum ekki þurft að innleiða þessa tilskipun og í raun kemur fyrirspurnin úr sérkennilegri átt þegar hún kemur frá Samf. þar sem hv. samfylkingarþingmenn eru mjög Evrópusinnaðir.  Ríkisstjórnin ákvað í framhaldi af því að innleiða þessa tilskipun en það var byggt á tvennu í raun, að Ísland fengi tveggja ára aðlögunartímabil og því var miðað við 1. júlí 2002, og að Ísland fengi sömu stöðu og lítil einangruð ríki, og það má nefna Lúxemborg í því sambandi. Vegna þess að Ísland gat í raun fengið undanþágu frá öðrum þáttum þurfti að fá Orkustofnun til þess að meta hvort það væri vandkvæðum bundið fyrir Ísland að innleiða tilskipunina. Orkustofnun komst að þeirri niðurstöðu að svo væri ekki og því stöndum við þar sem við stöndum í dag að við erum að innleiða þessa tilskipun og ég tel það aldeilis ekkert neyðarbrauð.

Virðulegi forseti. Mér fannst hæstv. ráðherra ekki vera mjög sannfærandi í því að rökstyðja hvers vegna við fengum ekki undanþágu hvað varðar þennan þátt raforkulaganna. Það var greinilega ekki farið nógu snemma af stað við að vinna að því að fá undanþáguna. Auðvitað hefðum við getað fengið hana alveg eins og Lúxemborgarar út frá því að við erum ekki hluti af innri markaði í raforkumálum, við erum alveg sérmarkaður,  Hæstv. ráðherra og ráðuneyti hennar voru bara sofandi á verðinum, því miður. Þess vegna stöndum við frammi fyrir þeirri stöðu í dag sem ég óttast svo sannarlega að muni bitna á heimilunum með hærra verði, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu sem við munum alls ekki sætta okkur við.

Hæstv. forseti. Þetta fyrirkomulag á ágætlega við hjá okkur. Það vill svo til. Og hv. þm. hefur greinilega ekki sett sig alveg nógu vel inn í málin ef hún telur að svo sé ekki. Fyrir hverju er hv. þm. að tala? Er hún að tala fyrir því að Landsvirkjun hafi einokun áfram á framleiðslu og vinnslu raforku? Það er málið.

Ég var að tala um flutning.

Og hún talar um Lúxemborg, að Lúxemborg hafi fengið undanþágu. Hvers konar undanþága var það? Það var sú undanþága  Hvað varðar það að fjármagn sé til á fjárlögum til þess að koma til móts við kostnað á dreifingu þar sem kostnaður er mestur er það bara þannig að Alþingi tekur ákvörðun um eitt ár í senn í sambandi við fjárveitingar. Miðað við það að stjórnarflokkarnir eru ákveðnir í því að við þessum kostnaði verði brugðist með því að hér verði samþykkt lög sem kveða á um það hvernig honum skuli mætt treysti ég því að þannig verði það áfram og ég er ánægð með að Samf. hefur staðið vel að málum að mínu mati í sambandi við vinnslu á þessu máli í 18 manna nefndinni.

19.

Frú forseti. Það er rétt hjá hæstv. iðnrh. að Samf. stendur ævinlega vel að öllum störfum sem hún tekur sér fyrir hendur, sama hvort það er að sitja í 19 manna nefnd eða annað. Andsvar mitt snýst um eina grein þessa frv., 7. gr., en í henni segir m.a., með leyfi forseta: ,,Ef orka frá flutningskerfi er afhent á hærri spennu ber að lækka gjaldskrá með tilliti til þess.`` --- Þetta á þá líka við í hina áttina, ef orkan er með lægri spennu mun gjaldskráin hækka. Þetta snýst sennilega langmest um Orkuveitu Reykjavíkur og Hitaveitu Suðurnesja, þ.e. að ef þessi hærri spenna er afhent hvort ekki sé sanngjarnt að lækka verðið, og því spyr ég hæstv. iðnrh.: Hvað var skoðað í þessum efnum? Þetta er að mínu mati sanngirnissjónarmið gagnvart Orkuveitu Reykjavíkur, gagnvart dreifiveitunni, og mig langar að spyrja hæstv. iðnrh.: Hvaða prósentur telur hún koma til greina í þessum efnum?

Hæstv. forseti. Þetta ákvæði varðar í raun það að verið er að afhenda vöru, hvort sem hún er meira eða minna unnin. Þegar fyrirtæki kaupa rafmagnið með hærri spennu þurfa þau að standa í þeim kostnaði að lækka hana. Þess vegna er þetta ákvæði í frv., og eins ef það er á hinn bóginn, til að koma til móts við þennan kostnað. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að þetta varðar stórfyrirtækin á suðvesturhorninu og það er kannski ekki rétt af mér að fara nákvæmar ofan í þetta eða nefna tölur í því sambandi en þær tölur sem eitthvað hefur verið unnið með hafa verið 4--6%, eitthvað slíkt. Þetta á eftir að skoða frekar því að, eins og hv. þm. sér, ekki eru ákvæði um það nákvæmlega í frv. hversu mikinn afslátt yrði um að ræða. Ég tel ekki ósanngjarnt að hafa þetta með þessum hætti.

Frú forseti. Ég vil aðeins taka undir að ég er sammála hæstv. iðnrh. hvað varðar þennan þátt gagnvart Orkuveitu Reykjavíkur og Hitaveitu Suðurnesja. Hver prósentan verður á eftir að koma í ljós. Mér finnst, til að hafa það alveg á hreinu, að þetta séu sanngirnissjónarmið. Önnur spurning mín til hæstv. iðnrh., og varðar öll þessi þrjú frv. sem við erum að ræða, er um þá niðurgreiðslu á raforku sem er í fjárlögum núna, þessar rúmu 850 millj. eins og þær hafa tosast upp í núna. Sem betur fer erum við komin upp í þessa tölu og er upphæðin notuð til að niðurgreiða raforku hjá fjölda landsmanna sem greiðir sannarlega mjög hátt orkuverð. Hvað verður um þessa upphæð sem þarna er inni á fjárlögum hvað þetta varðar? Þá undanskil ég það algjörlega út frá þeim 250--260 millj. sem hér er talað um til dreifiveitna. Er gulltryggt að þessar 850 millj. haldi áfram að vera inni í kerfinu til niðurgreiðslu eða er einhver lymskuleg aðferð í gangi við það að tosa þetta út hægt og sígandi?

Hæstv. forseti. Ja, hvað er gulltryggt í pólitík? Það veit ég ekki. En ég veit hins vegar að meðan sú ríkisstjórn og þeir stjórnarflokkar sem nú hafa völdin í landinu verða við völd verður haldið áfram að greiða niður húshitunarkostnað á landsbyggðinni. Þetta eru 860 millj. og það er ekki á nokkurn hátt verið að reyna að komast inn í þann pott til að nota á annan hátt. Hins vegar veit hv. þm. kannski að frv. liggur fyrir iðnn. sem varðar í raun skyldan þátt mála --- ég fer ekki frekar út í það hér --- sem varðar styrki til hitaveitna. Þetta er mikilvægt atriði og það eru engin áform uppi um að draga úr þeim niðurgreiðslum. Mig langar til að koma því að hérna í sambandi við fyrirspurn frá hv. þingmanni, af því að ég náði því ekki áðan, að við erum á innri markaði Evrópu og þar af leiðandi erum við í samkeppni í raun þó að við séum einangrað raforkukerfi.

Við hvern?

Við erum t.d. í samkeppni í sambandi við stóriðjuna, raforkuverð til stóriðju, og það er sennilega ástæða þess að Evrópusambandið tók ekki í mál að veita undanþágu frá þeim þætti mála. Við getum svo hugsað okkur að fyrst að við verðum að taka upp samkeppni í vinnslu er þá ekki trúlegt að við höfum lent inni í fyrirkomulagi sem er ekki ólíkt því sem kveðið er á um í þessum frv.? Það er ekki hægt að opna bara í annan endann og hafa lokað í hinn.

Hæstv. forseti. Þau frv. sem við ræðum og hæstv. iðnrh. hefur fylgt úr hlaði eru um margt mjög merkileg. Þau koma meðal annars að breytingu á raforkulögum sem við samþykktum í fyrra, lögum nr. 65/2003, þar sem má eiginlega segja að verið sé að fjalla um og hnýta enda sem ekki tókst að binda þá. Svo varð úr að hin svokallaða 19 manna nefnd færi í gegnum þau og er hún að skila af sér þessu frv. Svo er frv. um að stofna fyrirtæki sem á að heita Landsnet hf. og í þriðja lagi er frv. um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku. Það er rétt að taka fram, virðulegur forseti, strax í upphafi að markmiðsgrein þess frv., um jöfnun kostnaðar við dreifingu, er mér mjög að skapi þar sem segir m.a.: ,,Markmið laga þessara er að stuðla að jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku til almennra notenda.`` --- Það er jafnaðarmannahugsjón, skulum við segja, sem kemur þarna fram og sem blandast inn í umræðu í gegnum tíðina á ýmsum þáttum. Við skulum halda okkur við raforkumálin, eins og ég gerði í stuttu andsvari áðan. Vegna þess hve mikið verðbilið hefur verið milli svæða eru inni í fjárlögum ríkisins 850 millj. kr. á þessu ári sem eru notaðar til niðurgreiðslu á húshitunarkostnaði en eru þó með þeim annmörkum að niðurgreiða eingöngu húshitunarkostnað sem verður til með rafmagni. Fulltrúi okkar jafnaðarmanna í 19 manna nefnd var Svanfríður Jónasdóttir, fyrrv. alþingismaður. Hún skrifar undir álit 19 manna nefndar, með nokkrum fyrirvörum þó sem eru sérstaklega gagnvart óútkljáðum málum. Og ég vil, virðulegi forseti, strax í byrjun ítreka þá fyrirvara sem fulltrúi okkar setur inn í álit 19 manna nefndar og gera þá að mínum. Þeir snúa sem sagt að þessum óútkljáðu málum sem eru í frv. og snúa að ávöxtun og arðsemi, hvort arðsemin verður 3% eða 6% og á hve mörgum árum. Þessi fyrirvari snýst m.a. um eigendur að Landsnetinu, eins og hæstv. iðnrh. lýsti, hvernig það er hugsað. Fyrirvararnir eru líka um matið á verðgildi flutningsmannvirkjanna, hvernig þessar margafskrifuðu eignir ríkisins eða ríkisfyrirtækja, Landsvirkjunar, Rariks eða hvað þau nú öll heita, eru metnar og hvaða verð verður sett á þessar flutningslínur þegar þær verða teknar inn í hið nýja fyrirtæki, Landsnet hf. Það eru mörg atriði sem rétt er að hafa í huga og ráða mjög miklu um niðurstöðu í þessu máli, hvort ekki verði sátt á Alþingi og á Íslandi milli svæða um það frv. sem hér er verið að leggja fram. Það er með öðrum orðum, virðulegi forseti, rétt að hafa í huga að margar af þeim háspennulínum, flutningslínum, sem eru vítt og breitt um landið og hafa verið byggðar upp af ríkisfyrirtækjum, og vafalaust oft fyrir bein framlög ríkissjóðs á fjárlögum, hafa verið afskrifaðar á 30--40 árum núna. Við sjáum línur sem eru miklu eldri en 30 eða 40 ára. Að sama skapi vitum við um önnur raforkuvirki, eins og spenna og annað slíkt, sem ber að afskrifa á miklu styttri tíma. Ég vildi, virðulegi forseti, koma aðeins inn á þetta vegna þess að það er mjög mikilvægt atriði í málinu hvernig matinu reiðir af, hvaða mat verður sett á flutningslínurnar, hver ávöxtunin verður o.s.frv. Það má með öðrum orðum segja að notendur hafi náttúrlega hag af því að arðsemin verði lág en ekki það lág að fyrirtækin geti ekki byggt upp fé til að standa að lagfæringum, endurbótum og uppbyggingu. Það kemur svo aftur frá öðrum aðilum, fulltrúum úr atvinnulífinu, fulltrúum úr bankakerfinu og öðrum sem telja vafalaust að arðsemin, ávöxtunin, þurfi að vera hærri, kannski upp undir því hámarki sem hefur verið nefnt í umræðunni. Það er ekki endilega þar með sagt að það sé hagur þessara ,,eigenda`` sem munu eiga flutningsmannvirkin. Þarna gildir, eins og svo oft áður, að finna hið gullna jafnvægi þannig að allir megi vel við una. Það má með öðrum orðum segja að jafnaðarmennskan muni vera leiðarljós í verkinu. Inn í þetta blandast líka, virðulegi forseti, sú hagræðing sem getur átt sér stað á komandi árum í orkudreifingarfyrirtækjunum sem getur auðvitað, ef hún eykst mikið, lækkað arðsemiskröfuna vegna þess að í fyrirtækjunum séu hugsanlega hagræðingarmöguleikar, eins og ég sagði áðan, sem geta leitt til þess að þetta verði, vegna þess að hér er það vissulega mjög vel sett niður hvaða gögn og kostnað orkufyrirtækin geta lagt fyrir Orkustofnun til að meta kostnaðinn sem má lesta á, ef svo má að orði komast, kostnaðinn við dreifinguna. Þegar frumvörpin eru rædd öll í einu er rétt að fara yfir stærsta málið og nokkrar greinar frv. um breytingu á raforkulögum frá því í fyrra. Í 1. gr. er t.d. skilgreint hver stórnotandi er, sem er held ég mjög til bóta. Í 2. gr. er talað um hvað raforkuver megi minnst vera, undir 1 mW, sem eru margar heimavirkjanir, smávirkjanir. Það er mál sem ég ætla ekki að gera að umræðuefni hér en mun gera í iðnn. þar sem ég á sæti, um hvernig smávirkjanirnar leggja orku í dreifikerfið og þann rekstrargrunn sem smávirkjanirnar munu hafa eftir að lögin verða öll tekin í gildi. Ég veit til þess, virðulegi forseti, að smávirkjanabændur sem eiga smávirkjanir og eru að selja inn á netið hafa verið að kvarta yfir því að nú sé gengið þannig fram að verið sé að krefjast mikils afsláttar frá því sem upphaflega var ætlað í sölu á raforku frá þeim. Það breytir mjög rekstrarskilyrðum smáveitnanna vegna þess að það er kannski stutt síðan þeir voru með rekstrarplön sín með allt öðru verði. Ég ætla ekki að fara nánar í það núna, en mun óska eftir því að það verði skoðað sérstaklega í iðnn. Síðan er talað um hlutafélag í 4. gr., Landsnet hf., og hverjir þar leggja inn og gefinn möguleiki á því að þeir sem eiga línur í dag geti lagt þær inn sem verðgildi hlutafjár, leigt þær, eða ekki, eða selt þær. Þeir þurfi ekki endilega að vera hluthafar en auðvitað væri æskilegt að allt þetta legðist inn. Í 5. gr. er fjallað um upplýsingar sem þarna eiga að vera og má eiginlega segja að í greininni sé gengið dálítið lengra en maður hefur átt að venjast hingað til með upplýsingagjöf frá hlutafélagi. Þarna verða eftirlitsaðilar eins og Orkustofnun, Samkeppnisstofnun og notendur sem selja og kaupa. Ég vil aðeins stoppa við þetta, og mun kannski koma betur að síðar undir frv. um Landsnet, og spyrja hæstv. iðnrh. út í upplýsingagjöfina þarna. Við alþingismenn höfum orðið varir við að erfitt er á hinu háa Alþingi að fá fram upplýsingar í þinginu frá fyrirtækjum sem eru háeffuð. Nægir að nefna Landssímann og Íslandspóst þar sem við getum ekki fengið upplýsingar vegna þess að þau er orðin hlutafélög. Það er auðvitað mjög bagalegt þó það snúi kannski að öðrum lögum og hefur verið fjallað um á hinu háa Alþingi að alþingismenn skuli ekki eiga kost á því að fá upplýsingar frá ráðherrum viðkomandi málaflokks um fyrirtæki eins og og Landsnet hf., sem eru fullkomlega í eigu ríkisins til að byrja með. Til að segja það strax, og hef ég þá komið því á framfæri, er ég mjög efins um að í stjórn Landsnets eigi eingöngu að vera þrír menn sem ráðherra fær til að sitja í stjórn apparatsins, ef svo má að orði komast. Ég mundi vilja, og hef þá kastað fram þeirri hugmynd, að við skoðuðum að stjórn Landsnets hf. verði stærri og ég held að við eigum líka að freista þess að fulltrúar allra flokka á Alþingi eigi fulltrúa þar inni með bráðabirgðaákvæði í svo og svo mörg ár meðan þetta barn er að slíta barnsskónum og ganga sín fyrstu skref. Ég held að það væri freistandi að hafa það þannig að allir flokkar ættu þar fulltrúa, það þurfa ekkert endilega að vera þingmenn, til að auðvelda þessi fyrstu skref í sátt og samlyndi allra landsmanna. Hef ég þá komið því á framfæri undir þessum lið. Í 7. gr. frv. er talað um tekjumörkin sem Orkustofnun mun krefjast og fara eftir. Það má skjóta því að að eftir því sem mér skilst erum við síðasta Evrópulandið til að taka inn tilskipunina og ætla ég ekki að blanda mér í deilur um hvort það var nauðsynlegt eða ekki, en það má eiginlega segja að það sé kostur að vera síðust vegna þess að menn hafa getað lært af reynslu annarra. Hér er dálítið miðað við reynslu Norðmanna og sett upp lagaákvæði um það hvernig Orkustofnun skuli fylgjast með og fá tekjumörkin vegna kostnaðar við flutninga á raforku, haga eftirliti með því. Inni í greininni er einn af þeim fyrirvörum sem ég gat um áðan sem fulltrúi okkar jafnaðarmanna hafði inni, sem er 2. mgr., um arðsemina. Ég hef áður spurt út í hluta af 7. gr. og vil ítreka það sem ég sagði áðan að þau orkufyrirtæki sem taka hærri spennu til sín og þurfa sannarlega að standa í kostnaði við að spenna niður eiga að mínu mati að fá afslátt til þess. Ég hygg að ákvæðið ætti líka að verða til þess að auðvelda það sem ég held að hafi verið stormur í vatnsglasi þegar nefndin var að skila af sér um einhverja stórkostlega hækkun á höfuðborgarsvæðinu til að greiða niður til landsbyggðarbúa. Ég held að þetta sé liður í því að auðveldara verði að skapa sem mesta sátt um þá aðferð sem við erum að fara í, það verkefni jafnaðar sem við sjáum í frumvörpunum. Þetta er mikilvægt atriði, og eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra er kannski ekki komið inn hver talan ætti að vera en væntanlega kemur það fram í iðnn. að það þurfi að fara betur yfir þessi atriði. Í 12. gr. eru fimm ný ákvæði til bráðabirgða og má segja sem svo að það séu þeir fyrirvarar sem fulltrúi okkar, Svanfríður Jónasdóttir, setti við málið, þ.e. í IX., Arðsemi flutningsfyrirtækis og dreifiveitna, í X., Stofnun flutningsfyrirtækis og XI., Mat á verðmæti flutningsvirkja, sem eru mikil atriði. Ég fagna því líka að í frv. er komið endurskoðunarákvæði um að ráðherra skipi nefnd sem falin skal endurskoðun laga þessara. Endurskoðuninni skal lokið fyrir 31. desember 2010. Hvort 2010 er rétta árið eða 2008 ætla ég ekkert að segja til um en fagna þessu endurskoðunarákvæði. Eins er í frv. takmörkun á heimild til framsals hlutafjár í flutningsfyrirtæki til 2011 og þá einungis heimilt að framselja hlutafé sitt til annarra hlutafjáreigenda í fyrirtækinu en ekki til aðila utan þess. Ég vil taka skýrt fram að það er svo á hendi Alþingis, ef mönnum sýnist svo, að framlengja frestinn ef þannig ber undir, en ég sé ekki alveg fyrir mér að Landsnet hf. fari á almennan markað og hver og einn geti keypt þar. Öðru gegnir kannski um, sem er kastað hér fram sem hugmynd og ekki frá mér heldur hefur hún oft komið fram í umræðunni, hvort lífeyrissjóðir okkar Íslendinga eiga að eiga í fyrirtækinu eftir x mörg ár. Ég ætla ekki að tjá mig um það hér og nú. Ég held, virðulegi forseti, að ég hafi farið að mestu yfir frv. sem er um breytingu á raforkulögunum. Ég ætla ekki að fara í allt of mikla efnislega umræðu um það hér vegna þess að ég sit í iðnn. og hlakka mikið til að fara í gegnum málið þar. Sný ég mér þá aðeins að frv. um Landsnet. Þó að ég hafi sagt þar allt sem ég vildi segja um þriggja manna stjórnina, hvort hún ætti ekki að vera stærri, vil ég líka segja að við, þingflokkur Samf., vorum á fundi í gær þar sem verið var að kynna fyrir okkur niðurstöður sem fulltrúar atvinnulífsins voru með, og ég kann nú ekki að nefna nákvæmlega hvað hétu, þar sem fjallað var um leiðbeiningar til stjórna fyrirtækja um hvernig þær skuli koma öðruvísi fram og uppfylla ýmis skilyrði sem gefur þeim betri viðskiptavild eða betri almannahylli. Þær tillögur geta átt við um það ríkisfyrirtæki sem hér er verið að stofna, Landsnet, þ.e. að óháðir aðilar séu jafnvel í stjórn og annað. Þetta er í raun og veru enn einn rökstuðningur fyrir því að stjórnin sé stærri og fleiri komi að henni, eins og ég sagði áðan, og má yfirleitt hugsa sér, þó það sé náttúrlega tiltölulega erfitt að finna þann aðila, að fulltrúi almennings eða fulltrúi neytenda ætti setu í stjórninni. Ég hygg að með þeirri hugmynd sem ég kastaði fram að þingflokkar á Alþingi ættu þarna aðila yrði það gulltryggt að menn mundu fara aðeins betur í gegnum þetta, en óneitanlega komu þarna fram athyglisverðar tillögur. Ég ítreka það sem ég sagði áðan um upplýsingaskyldu fyrirtækisins til Alþingis. Ég harma það ef það verður svoleiðis og óttast það að við þetta verði okkur alþingismönnum gert ókleift að fá upplýsingar um fyrirtækið. Kem ég þá, virðulegi forseti, að síðasta frv., sem er um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku. Markmið allra laganna, eins og hefur komið fram, er að fara í þessa kerfisbreytingu og einkum koma á markaðskerfi fyrir orkuvinnslu og setja upp orkuverð á landinu sem er óháð búsetu kaupendanna. Í 1. gr. kemur fram, eins og ég gat um í upphafi máls míns, að markmið laganna er að stuðla að jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku til almennra notenda, sama hvar þeir búa á landinu. Þetta er hið göfuga markmið. Ég stoppa hins vegar við 3. gr. og vil biðja hæstv. iðnrh. að punkta það hjá sér og ræða aðeins betur um hana í seinni ræðu sinni. Þar er fjallað um að ,,ef ákveðið er í fjárlögum að ráðstafa fé til að lækka kostnað almennra notenda vegna dreifingar raforku um dreifbýlið ...``, sem hefur komið fram að gæti numið allt að 250 millj. kr. til að jafna orkuverð dreifbýlisins gagnvart hæstu gjaldskrá í þéttbýli. Það er varðandi þetta ,,ef`` í byrjun 3. gr. Mig langar að heyra, vegna þess að það er auðvitað ákveðin skýring og leiðbeiningar til iðnn. í leiðinni um hvað hæstv. ríkisstjórn hugsar í þessum efnum, hvers vegna þetta ,,ef`` er sett þarna inn. Er þetta eitthvert almennt ,,ef`` og vegna fjárlaga á komandi árum geti enginn sagt til um það? Í mínum huga er það algjört skilyrði fyrir því að sátt náist um frumvörpin að sá peningur sem þarf til að greiða niður raforkuverð í dreifbýli, til sveitabæja og annarra, komi beint úr ríkissjóði, að þessar 250 millj. kr. verði ekki teknar þannig að það verði lagt á alla aðra orkukaupendur. Þetta er grundvallaratriði í mínum huga og þess vegna vil ég stoppa við þetta ,,ef`` sem er í upphafi 3. gr. laganna. Ég bið hæstv. ráðherra að leyfa okkur að heyra skýringar hennar betur á því. Ég tók eftir að þær komu örlítið fram í örstuttu andsvari við hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur rétt áðan, en ég hefði viljað fá betri skýringu á því hvað þarna er átt við. Ég ítreka það sem ég segi að það er algert skilyrði í mínum huga til að reyna að skapa sem mesta sátt um þetta að þeir fjármunir komi úr ríkissjóði. Hæstv. forseti. Ég hef farið á algeru hundavaði yfir þessi þrjú frv. sem hér eru lögð fram en ítreka það sem ég sagði áðan að mér finnst þetta mjög spennandi mál og legg áherslu á að það er mikið atriði að um það skapist sem mest sátt. Eins og ég sagði áðan á ég sæti í hv. iðnn. og ég enda orð mín á því að segja að ég hlakka mikið til að fá að vinna frv., fá til okkar umsagnaraðila, fá umsagnir og klára að vinna frv. sem verður vonandi að lögum áður en þing fer heim í vor.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir mjög góða ræðu og lýsi ánægju með þann málflutning sem hér kom fram. Þó vil ég nefna örfá atriði, t.d. þetta með arðsemi eða mat á flutningsvirkjum. Það er stórmál. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Það höfum við rætt. Bæði hefur það verið rætt í nefndinni og eins innan ráðuneytisins að þar er mikilvægt að vel takist til því það skiptir miklu máli upp á verð á raforku þegar kemur að því þannig að vanda verður til þess til að alla vega verði ekki um ofmat að ræða. Hvað varðar smávirkjanir opnar þetta nýja fyrirkomulag leið fyrir þær til að selja inn á netið sem er þá orðið einfaldara en hefur verið. Það er ekki að mínu mati gott að koma því við eða ekki í raun æskilegt að það verði eitthvert sérstakt fyrirkomulag í sambandi við smávirkjanir, t.d. hvað varðar þátttöku í flutningskerfinu. Hins vegar njóta smávirkjanir þess að geta, eins og kom fram í máli mínu áðan, framleitt til eigin nota án þess að það valdi kostnaði við flutningskerfið. Það er ákveðið svigrúm t.d. hvað varðar greiðslu dreifiveitu ef um það er að ræða að sérstaklega hagkvæmt sé að taka rafmagn inn á viðkomandi stað. Um upplýsingarnar er það að segja að fram kemur í greinargerðinni um 5. gr. að kveðið er sérstaklega á um að flutningsfyrirtækinu sé skylt að veita stjórnvöldum og viðskiptavinum almennar upplýsingar. En þarna er líka viðkvæmt að ekki séu veittar upplýsingar er varða samkeppnisaðila þannig að þarna verður að greina mjög vel á milli. En ekki eiga að vera vandræði með upplýsingar til stjórnvalda.

Hæstv. forseti. Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra fjallaði um þau tvö atriði sem ég hafði fyrirvarann um og sem ég hygg að allir hafa, þ.e. annars vegar um arðsemina og hins vegar um stærsta atriðið sem er mat á flutningsvirkjum. Hæstv. ráðherra sagði að vandað yrði til þess verks og að passað yrði upp á að ekki verði ofmat. Það er auðvitað aðalatriðið í þessu máli, þ.e. á hvaða verðgildi þessar svo og svo mörgu línur verða sem margar hverjar eru löngu afskrifaðar en standa vel fyrir sínu og gagnast okkur enn --- þær eru þess vegna 40, 50 eða 60 ára gamlar --- þ.e. að það verði ekki ofmetið vegna þess að þetta ræður auðvitað öllu um það hvernig þessi gjaldskrá fer og allt það. Ég vil því bara taka undir það. Hins vegar má segja, vegna þess að ég gleymdi því áðan, að auðvitað er það galli við að vinna þetta frv. núna á Alþingi og í nefnd og að ætlunin sé að klára það fyrir vorið, að samhliða þessu sé ekki unnið að matinu og því öllu saman því annars værum við að vinna þetta allt í heild sinni og hefðum þetta allt á borðinu. Þá væru ekki neinar spurningar, svo sem eins og hvað ef og hvað verður þegar við byrjum að verðleggja þetta. Þetta er sambærilegt við það sem við alþingismenn bendum stundum á þegar við fáum lagafrv. frá ráðherrum sem geta innihaldið jafnvel tugi ákvæða í hinum ýmsu greinum um að ráðherra setji reglur um hitt og þetta eftir á. Þetta getur, virðulegi forseti, breytt mjög miklu um málið og þess vegna hefði verið langbest ef þetta hefði verið unnið allt saman áfram. Vegna þess að hæstv. ráðherra ætlar e.t.v. að koma í annað andsvar þá vil ég spyrja hvort það hafi einhvern tíma komið til tals að vinna þetta samhliða þannig að við hefðum öll spilin á borðinu þegar við erum að ræða þetta frv. á hinu háa Alþingi sem getur, ef illa fer, valdið miklum deilum í þjóðfélaginu sem það má alls ekki gera.

Hæstv. forseti. Hvað varðar það sem hv. þm. nefndi núna í lokin þá er ljóst að hægt verður að vinna ákveðna undirbúningsvinnu áður en þessi lög verða sett. Ég svaraði ekki nokkrum atriðum áðan og ætla ég að koma að þeim núna. Það er t.d. með stjórn Landsnetsins sem er þriggja manna samkvæmt frv. Þarna er í raun um vinnustjórn að ræða sem náttúrlega skiptir miklu máli að geti verið skilvirk. Hún er einungis til skamms tíma þannig að ég held að þetta sé ekki stórmál. Ef pólitísk samstaða er um það hvað séu þarna meginatriðin held ég að ekki sé endilega ástæða til að hafa hana stærri. Hvað varðar reynslu annarra þjóða af þessu fyrirkomulagi er það almennt gott. Af því að Norðmenn voru sérstaklega nefndir þá taka Norðmenn upp þetta fyrirkomulag áður en tilskipunin kemur frá Evrópusambandinu. Mér finnst það segja sína sögu. En almennt er ekki slæm reynsla af þessu fyrirkomulagi. Ég segi eins og hv. þm. að mér finnst þetta mjög spennandi mál þegar maður fer að vinna við það. Þetta er náttúrlega gríðarleg breyting en áreiðanlega breyting til batnaðar fyrir heildina. Svo er það þetta ,,ef`` sem hv. þm. hefur áhyggjur af. Þetta er bara sama fyrirkomulagið og er varðandi 860 millj. sem fara til niðurgreiðslu á húshitunarkostnaði, þ.e. að þetta er alltaf háð fjárlögum hverju sinni. En ég tek undir það að það er mjög mikið atriði að þetta sé á fjárlögum en ekki sem jöfnunargjald ofan á orkuverð því það hefði þýtt þó nokkra hækkun á orkuverði, sérstaklega á suðvesturhorninu sem ég tel ekki að hefði verið af hinu góða. Ég held því að við séum í öllum aðalatriðum sammála.

Hæstv. forseti. Það er mikilvægt að hafa í huga, eins og hér kom fram með Norðmennina, að þessi tilskipun um innri markað og annað slíkt sem hefur verið dálítið deiluefni á Íslandi, þó svo ég sé ekki að mæla Evrópusambandinu bót sem slíku, að hluti af tilskipuninni er náttúrlega gerður til að skapa samkeppni um raforkuframleiðslu og raforkusölu. Það er svo aftur dálítið skrýtið náttúrlega að þegar Kárahnjúkavirkjun verður komin í gagnið fara 90% af raforku okkar til stóriðju þannig að samkeppni myndast um þessi 10%. Ég hef ekki tíma til að fara núna út í smávirkjanirnar. Ég geri það kannski í seinni ræðu ef ég sé ástæðu til eða þá bara í nefndinni eins og ég talaði um áðan. Ég tel mikilvægt að verndarhendi sé haldið yfir þeim smávirkjunum sem hafa verið gerðar vítt og breitt um landið vegna þess að þær eru mjög hagkvæmar og góðar og það hvernig einstaklingar hafa verið að byggja þetta upp er náttúrlega alveg frábært. Það sem ég sagði aðeins áðan var það bara að ég vil ekki að neitt í þessu geri það að verkum núna að þeir sem kaupa orku af þessum smávirkjunum komi núna, eins og ég veit að eru dæmi um í kjördæmi okkar hæstv. iðnrh., og krefjist þess að fá lækkun á orkuverðinu frá þessum smávirkjunum sem er algerlega úr takt við þær áætlanir sem hafa verið notaðar fyrir kannski einu til tveimur árum síðan til þess að hleypa framleiðslu viðkomandi virkjunar í gang, þ.e. að búa virkjunina til, og eru rekstrarforsendur fyrir lánum og öðru slíku. Það má ekkert rugla það dæmi. Ef eitthvað er í þessum frv. sem gerir það þá vil ég segja það, virðulegi forseti, að ég tel fullkomlega koma til skoðunar að setja þar bráðabirgðaákvæði inn um að rekstrarforsendur þeirra virkjana sem eru komnar í gagnið og hefur verið lánað út á út frá ákveðnum forsendum verði að fá að standa.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á raforkulögum sem voru samþykkt á Alþingi árið 2003, frv. til laga um stofnun Landsnets hf. og frv. til laga um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku. Þetta er sem sagt það, virðulegi forseti, sem skilið var út undan og látið standa eftir í fyrravetur þegar mjög umdeild ný lög um raforkumál voru samþykkt á Alþingi. Þau voru svo umdeild að ekki tókst að ljúka þar einum meginkafla þeirra sem laut að flutningi og jöfnun á raforkuverði. Þau voru líka mjög umdeild vegna þess að þar var verið að innleiða samkeppni á raforkumarkaði á litlu eylandi, Íslandi, eins og við værum stödd í miðri heimsálfu með önnur lönd á alla kanta, þ.e. værum stödd í miðju samkeppnisumhverfi Evrópu, Asíu eða Bandaríkjanna. Það var sá raunveruleiki sem hæstv. iðnrh. Framsfl. lifði í þegar hún lagði fram frv. til raforkulaga á sl. vetri og síðan er hér framhald á. Það veit líka alltaf á eitthvað, virðulegi forseti, þegar hæstv. iðnrh., ráðherra einkavæðingar og fákeppni, segir að málið sé mjög spennandi.  Ég átti sæti í 19 manna nefnd sem skipuð var samkvæmt bráðabirgðaákvæði laganna sem samþykkt voru á sl. vetri og átti að fara ofan í forsendur fyrirkomulags flutnings raforku, stærð flutningskerfisins og hvernig rekstri þess og kerfisstjórn skuli háttað þannig að öryggi, skilvirkni og hagkvæmni kerfisins verði sem best tryggð, eins og segir í erindisbréfi með leyfi forseta. Þá var nefndinni einnig falið að móta tillögur um það hvernig jafna ætti kostnað vegna flutnings og dreifingar raforku. Þessi 19 manna nefnd starfaði í sumar og haust og lauk störfum í byrjun febrúar eins og áður hefur komið fram. Ég skilaði séráliti við afgreiðslu þessarar nefndar og, frú forseti, ég verð að gera athugasemdir hér við það hvernig hæstv. ráðherra leggur fram þessi frumvörp því látið er að því liggja að nefndin standi á bak við frumvörpin. Það kemur ekki fram í frumvörpunum að ágreiningur hafi verið í nefndinni um ákveðna þætti heldur sagt að þau hafi verið unnin á grundvelli vinnu þessarar nefndar. Það var að sjálfsögðu mikill ágreiningur í nefndinni um allmarga þætti og ég mun hér gera grein fyrir þeim atriðum sem ég lagði til grundvallar séráliti mínu. Í fyrsta lagi greinir okkur á um grundvallaratriði, um hvers eðlis raforka er. Í hugum Vinstri grænna er raforka hluti af  Hæstv. félmrh. tjáði sig á dögunum um hvernig þróunin hefði verið á bankamarkaðnum og var að sneiða að hæstv. iðn.- og viðskrh. fyrir að hún hefði sofið á verðinum gagnvart þróuninni á fjármálamarkaðnum. Hæstv. félmrh. fór að lýsa því að bankar og bankaþjónusta væru hluti af almannaþjónustu fyrir heimili og atvinnulíf í landinu en ekki eins og hver annar atvinnurekstur í sjálfu sér. Kannski ættu hæstv. iðnrh. og hæstv. félmrh. að ræða um skilgreiningar sínar á almannaþjónustu. Mér hugnast betur, virðulegi forseti, sú skilgreining sem hæstv. félmrh. dró upp varðandi almannaþjónustuna. Raforkukerfið ætti miklu frekar að heyra undir félmrn. en iðnrn. Það held ég að væri miklu nær viðhorfum okkar til raforkudreifingar, að hún ætti að vera undir félmrn. sem almannaþjónusta, grunnur fyrir atvinnulíf og búsetu í landinu en ekki undir gírugum hæstv. einkavæðingarráðherra viðskipta og iðnaðar sem hefur þráfaldlega verið gagnrýnd, beint og óbeint, fyrir að bera ábyrgð á þróuninni í efnahags- og viðskiptalífi á síðustu missirum. Hér er hæstv. ráðherra að fara inn á nákvæmlega sömu braut og farin var með bankana, með fjármálastofnanirnar, sömu leið og fara á með Landssímann. Sömu leið skal draga raforkukerfið, einkavæða það, markaðsvæða það og innan skamms að selja það öðrum til opinberrar sölu. Þetta er stefna hæstv. iðnrh. í raforkumálum. Ég leyfi mér að halda, virðulegi forseti, að þjóðin sé komin með upp í kok af einkavæðingar- og fákeppniaðgerðum hæstv. iðnrh. og viðskrh., sem ráðherrann vinnur að með stuðningi ríkisstjórnar Framsfl. og Sjálfstfl., ríkisstjórnar einkavæðingar, fákeppni og skertrar siðferðisvitundar í öllum viðskiptum á fjármálamarkaði. Nú á raforkukerfið að fara á sama veg. Í áliti mínu, ég skilaði séráliti, lagði ég til að flutningskerfið yrði miðað við að farið yrði niður í dreifipunkta við 30 kV spennu. Um það var rætt í nefndinni og virtist á tímabili nokkur sátt um að það yrði gert. Mér þótti miður þegar, við lok nefndarstarfsins, lagt var til af formanni nefndarinnar að flutningskerfið yrði einungis miðað við 66 kV spennu. Forsendan fyrir því að ná hagkvæmni í dreifikerfinu, að aðaldreifikerfið sé á einni hendi og til að ná jöfnun, er að þetta sé tilgreint sem víðast. Ég tel að það hefði átt að ná niður að 30 kV og harma að það skuli ekki hafa orðið tillaga meiri hluta nefndarinnar. Í nefndinni var rætt um eignarhaldsformið á þessu flutningsfyrirtæki. Þá kom strax fram, eins og reyndar stendur í frv., að það skuli vera hlutafélag. Hins vegar er jafnframt klárt að þetta yrði hlutafélag með sérleyfi vegna þess að hér er náttúrlega enginn samkeppnismarkaður fyrir flutning á raforku enda átti fyrirtækið að fá sérleyfi. Hlutafélagalögin falla því afar illa að þessu kerfi. Ég gerði strax mjög ákveðnar athugasemdir við það að hér væri farið beint inn í einkavæðinguna með stofnun hlutafélags um raforkudreifikerfið. Þriðja meginatriðið sem ég gerði verulegar athugasemdir við var um arðsemiskröfuna sem sett er inn í flutningskerfið, að það eigi að vera heimilt að hækka arðsemiskröfuna á ákveðnu árabili, byrja lágt en síðan heimilt að hækka hana það verulega að það færi að koma niður á raforkuverði. Auk þess yrði með því farið á svig við það grundvallarsjónarmið að um þjónustu sé að ræða sem eigi sem slík ekki að bera arð fyrir eigendur sína. Arður af svona rekstri á að skila sér í afhendingaröryggi og ódýrum flutningi, það á að vera arðurinn sem þetta fyrirtæki skilar. Það á ekki að hugsa um að skila arði til eigenda sinna, af og frá. Þá erum við komin út fyrir hugtökin almannafyrirtæki og almannaþjónustu. Þetta eru þrjú meginatriði sem ég hef gert athugasemdir við, þ.e. að það eigi að einkavæða þetta, gera að hlutafélagi sem síðan eigi að selja á opnum markaði og að sett skuli á svo há arðsemiskrafa, sem verður náttúrlega að vera ef það á að vera hægt að selja það. Þannig mundum við gera þetta fyrirtæki að atvinnufyrirtæki sem hugsar fyrst um að skaffa eigendum sínum arð í stað þess að skila öruggri og góðri þjónustu til neytenda. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð telur að sameiginlegar auðlindir landsmanna eigi að vera á forræði almannavaldsins. Þannig verði best tryggð sjálfbær nýting þeirra og raforkukerfið á Íslandi er dæmi um afrakstur þess að almannafé hafi verið nýtt til uppbyggingar og nýtingar sameiginlegra auðlinda landsmanna. Áhersla mín í raforkumálum hefur verið á hagsmuni innlendra notenda og almennings fremur en stóriðju. En eins og öllum er ljóst stefnir í að yfir 80% af heildarraforkuframleiðslu í landinu verði bundin í stóriðju. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur frá upphafi varað við afleiðingum þess að tilskipun Evrópusambandsins um innri skipan raforkumála yrði tekin upp á Íslandi. Ýmsar ástæður valda því að Íslendingar hefðu átt að fara fram á undanþágu. Sú sem öllum er augljós er landfræðileg sérstaða Íslands miðað við aðrar Evrópuþjóðir. Markmið flutningskerfis raforku er að annast ákveðna skilgreinda almannaþjónustu og miðlun rafmagns á sem hagkvæmastan og öruggastan hátt jafnframt því að annast verðjöfnun á raforku til neytenda þannig að hún sé í boði á sama verði og sömu gæðum hvar sem er á landinu. Raforkukerfið á Íslandi hefur verið byggt upp á löngum tíma, á grundvelli einkaleyfis og samræmdrar yfirstjórnar og hefur gefist vel. Með því hefur náðst góður árangur í að eiga við álagstoppa og tryggja stærðarhagkvæmni sem eru veigamiklir þættir í rekstri raforkukerfa. Ekki verður séð hvernig öryggi, skilvirkni og hagkvæmni verður betur tryggð með því að innleiða svokallaða markaðsvæðingu og samkeppni í slíkri þjónustu. Hætta á offjárfestingum á einu svæði og skerðingu þjónustu á öðru er meðal þeirra fjölmörgu agnúa sem fylgja því að innleiða markaðsvæðingu og samkeppni í almannaþjónustu á borð við öflun og dreifingu rafmagns. Einnig er vert að benda á að mikilvæg forsenda þess að raforkuframleiðsla valdi sem minnstu raski á umhverfi er að henni sé vel stýrt og sem minnst sóun verði á raforku vegna offramleiðslu og óþarfa taps í dreifikerfinu. Reynsla undanfarinna missira af kerfisbilunum í Bandaríkjunum, Kanada og á meginlandi Evrópu, hefur staðfest að markaðsvæðingin felur í sér margvíslegar hættur, m.a. hættu á offjárfestingu og lélegu viðhaldi sem grafið gæti undan öryggi raforkukerfisins. Þessi dæmi ættu að vera okkur til marks um að forðast beri að markaðsvæða raforkukerfið. Dæmi eru til um að ríkið þurfi að leysa til sín aftur misheppnaða, einkavædda og markaðsvædda almannaþjónustu eins og flutningskerfi rafmagns. Af hverju ætti samkeppni á raforkumarkaði að virka betur hér en í öðrum löndum, löndum sem ættu þó að liggja betur við þeirri samkeppni en eyríkið Ísland? Það þarf miklu ítarlegri rökstuðning fyrir því en hingað til hefur komið fram. Samkvæmt mínum skilningi verður þetta flutningsfyrirtæki með einkaleyfi á flutningi og raforku og hefur ekki heimild til að stunda óskylda starfsemi. Því er ekki um samkeppnisrekstur að ræða. Ekki er því réttmætt að fyrirtæki skaffi eigendum sínum arð umfram það sem þarf til eðlilegs viðhalds og endurnýjunar búnaðar og mannvirkja. Ég tel, frú forseti, að það ætti að binda í lög hámarksarðsemiskröfu í þessu sambandi. Hún ætti ekki að vera hærri en 2--3%. Engin rök mæla með hærri kröfu né er sýnilegur tilgangur með arðsemiskröfu á fjármagn almannaþjónustufyrirtækis. Lægri arðsemiskrafa dregur úr þörf fyrir hækkun raforkuverðs á einstökum dreifisvæðum en að sjálfsögðu er æskilegt, upp á samstöðu um þessar breytingar, að hvergi komi til umtalsverðra verðhækkana. Að því marki sem slíkt gerist er einnig rétt að huga að því að breytingar komi til framkvæmda í áföngum. Í frv. því sem hæstv. iðnrh. var að mæla fyrir er gert ráð fyrir að fyrirtækið geti gengið kaupum og sölum, hvort sem er í heild sinni eða að ákveðnum hluta. Fyrst í stað er það reyndar svo að einungis þeir aðilar sem leggja hluti sína inn í fyrirtækið mega kaupa hluti hver af öðrum. En frv. gerir ráð fyrir að eftir árið 2011 megi hver sem er kaupa hluti í fyrirtækinu. Alla vega hefur það komið skýrt fram, bæði í texta laganna og einnig í máli hæstv. iðnrh., að ætlun ríkisins sé að losa sig sem allra fyrst úr eignarhaldi á fyrirtækinu. Það á að fara sem allra fyrst út á einkamarkað með beinum eða óbeinum hætti og þar með beri ríkið ekki eignarlega ábyrgð á því. Virðulegi forseti. Ég tel afar mikilvægt að tryggja neytendum og orkuframleiðendum opinn aðgang að öllum upplýsingum um flutningsfyrirtækið sjálft og starfsemi þess og að eðlilegt væri að almenn upplýsingalög giltu um flutningsfyrirtækið og starfsemi þess eins og um aðra almannaþjónustu. Einnig legg ég áherslu á að flutningsfyrirtækið verði óháð og ekki í beinum eignatengslum við einstaka orkuframleiðendur eins og frv. gerir ráð fyrir. Að mínu viti þarf flutningsfyrirtækið skilyrðislaust að vera í opinberri eigu. Öll framantalin atriði sem ég hef minnst á mæla gegn því að fyrirtækið sé gert að hlutafélagi. Við þekkjum reynsluna af því þegar ríkið er að einkavæða almannaþjónustu, búa til úr henni hlutafélög og selja síðan í pörtum. Ég benti á tvær meginleiðir að því fyrirkomulagi sem ég teldi að ætti að vera á eignarhaldi á hinu nýja flutningsfyrirtæki. Sú besta sem ég vildi mæla með er að eigendur að flutningsfyrirtækinu yrðu ríkið og sveitarfélögin í landinu. Eignarformið gæti verið byggðasamlag eða einhvers konar sameignarfyrirtæki með skilgreindri ábyrgð hvers og eins og þannig gengið frá að sú ábyrgð væri eðlileg og í lagi. Sem stendur eiga sveitarfélögin og ríkið þau orkufyrirtæki sem fyrir eru, hvort sem það eru Rarik, Landsvirkjun, Orkuveita Reykjavíkur, Hitaveita Suðurnesja eða Orkubú Vestfjarða. Fyrirtækin eru í eigu ríkis og sveitarfélaga. Þessar eignarmyndanir hafa orðið með ýmsum hætti. Fyrst og fremst hafa notendur greitt þennan kostnað. Hluti hefur verið greiddur með aðstoð sem fékkst á sínum tíma. Eftir stríð kom erlend aðstoð sem fór í uppbyggingu á raforkuverunum en þessi eign hefur fyrst og fremst orðið til fyrir tilverknað fólksins, landsmanna. Það er því með öllu óeðlilegt að flutningskerfið fari á flot í höndum eignaraðila sem hafa ekki lengur bein tengsl við íbúa landsins. Það er líka afar óréttlátt að þeir íbúar landsins sem ekki eru formlegir aðilar að þeim sveitarfélögum sem nú eiga t.d. Orkuveitu Reykjavíkur og Hitaveitu Suðurnesja skuli ekki fá neinn reiknaðan hlut inn í þetta sameiginlega kerfi. Í umræðunni sl. vetur þegar rætt var um raforkulögin kom fram sú skoðun margra sveitarfélaga að þau teldu að þau ættu eignarkröfurétt í eignum Rariks og Landsvirkjunar t.d. og fyrst og fremst í eignum Rariks vegna þess að þær hefðu verið byggðar upp af notendagjöldum íbúa þeirra. Það er því fullkomlega óeðlilegt að mínu mati að fyrirtækin sjálf séu að mynda þetta flutningsfyrirtæki eins og hér er gert ráð fyrir. Því legg ég afdráttarlaust til að eigendur verði ríki og sveitarfélögin í landinu. Það er hinn eðlilegi kostur og að þetta sé almannaþjónustufyrirtæki en ekki hugsað sem gróðafyrirtæki. Hinn möguleikinn er að fyrirtækið verði að fullu í ríkiseign og yrði þá ríkisstofnun eða sjálfseignarstofnun í eigu ríkisins og leysti til sín þær eignir í flutningsvirkjum sem aðrir eiga nú. Ég hef ítrekað það og ítrekaði það í nefndinni að ég taldi mjög mikilvægt að fá faglegan samanburð á kostum og göllum mismunandi eignar- og rekstrarforma áður en nokkru yrði slegið föstu um það en sá samanburður hefur ekki verið gerður og hér með eru áfram ítrekaðar óskir um að hv. iðnn., þegar hún fær málið til meðferðar, láti kanna stöðu og valkosti í eignarformum á fyrirtækinu en kokgleypi ekki hlutafélagsformið og einkavæðinguna eins og hér er lagt til af hálfu hæstv. iðnrh. Virðulegi forseti. Varðandi hinn þáttinn sem fjallað var um, verðjöfnunina, var það ekki alveg rétt hjá hæstv. iðnrh. að samkomulag hefði verið um að jöfnunin ætti að greiðast úr ríkissjóði. Hins vegar var samkomulag í nefndinni um að það ætti að vera fullur jöfnuður. Ég leyfi mér að vitna í álit frá meiri hluta 19 manna nefndarinnar hvað þetta varðar, með leyfi forseta: ,,Ljóst er að það fyrirkomulag sem hér er lagt til varðandi umfang flutningskerfisins og gjaldskrá fyrir flutningi raforku mun leiða til meiri jöfnunar kostnaðar en gert er ráð fyrir í gildandi lögum. Því til viðbótar leggur nefndin til að hver dreifiveita hafi sömu gjaldskrá fyrir alla notendur á sínu veitusvæði. Það mun þýða að íbúar á Hvammstanga og Hvolsvelli munu greiða sama verð fyrir flutning og dreifingu raforku enda dreifir Rarik raforku á báðum stöðum og gildir þá einu þótt flutningskerfið nái til Hvolsvallar en ekki til Hvammstanga. Sama á við um Patreksfjörð og Ísafjörð á veitusvæði Orkubús Vestfjarða. Hins vegar er eins og að framan greinir gert ráð fyrir að hægt verði að setja sérstaka gjaldskrá fyrir dreifbýli að uppfylltum tilteknum skilyrðum.`` Í framhaldi af þessu segir svo: ,,Ef miðað er við að íbúar á dreifbýlissvæðum þessara veitna ættu ekki að greiða hærra raforkuverð en íbúar í þéttbýli greiða hæst þá þyrfti um 230 millj. kr. til að niðurgreiða dreifingarkostnað til þeirra. Nefndin telur eðlilegt að þessum kostnaðarauka verði mætt. Það verði annaðhvort gert með framlögum úr ríkissjóði eða jöfnunargjaldi á raforkudreifingu.`` Ég, virðulegi forseti, er talsmaður jöfnunargjalds og tel að raforkan sé hluti af almannaþjónustunni í landinu. Raforkuauðlindirnar eru almannaeign og þá eigum við líka að tryggja að þetta sé í raun jöfnun og raforka sé á sama verði hvað flutning varðar um allt land. Það er bara fullkomlega eðlilegt út frá því hvernig forsendurnar eru. Ég lagði áherslu á þetta í áliti mínu. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir því séráliti sem ég hafði í vinnu 19 manna nefndarinnar og legg áherslu á að það er mjög mikilvægt að skoða frumvörpin mjög vandlega. Það er verið að fara út á einkavæðingar- og markaðsvæðingarbraut varðandi raforkukerfið. Það er að vísu talið að farið verði hægt af stað í fyrstu en stefnt að því markvisst að gera raforkuflutningskerfið hæft til sölu á almennum markaði. Það er markmiðið. Höfum við ekki fengið nóg af einkavæðingu í almannaþjónustunni þó svo að við eigum ekki líka að fara að horfa á þessa grunnalmannaþjónustu sem raforkan er fara inn á þennan einkavæðingar- og fákeppnismarkað sem við höfum nú þegar fengið upp í kok af en er trúaratriði hjá hæstv. iðnrh. og hjá núv. ríkisstjórn? Virðulegi forseti. Ég legg þunga áherslu á að frv. fái vandaða og trausta meðferð í iðnn. og að meginþáttum þess verði snúið við landsmönnum öllum til heilla. Ef stefnir fram eins og nú er gert á að einkavæða raforkukerfið og innan nokkurs tíma að setja það á almennan fjármagnsmarkað og því erum við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði algjörlega á móti. Þetta er almannaþjónusta og við eigum að búa henni lagalega umgjörð sem slíkri.

Hæstv. forseti. Við erum ekki alveg sammála í málinu, ég og hv. þm. Hann talar um rafmagnið út frá félagslegri þjónustu í raun. Það má þá velta því fyrir sér hvort matvörusala sé þá kannski félagsleg þjónusta líka og þar fram eftir götunum. Það sem kemur mér virkilega á óvart í sambandi við afstöðu hv. þm. og Vinstri grænna er að þeir skuli vilja leggja á jöfnunargjald í stað þess að fjármunir komi úr sjóðum ríkisins til að greiða niður kostnaðinn við dreifingu á raforku á þeim svæðum þar sem dýrast er að dreifa. Þetta er á skjön við álit t.d. Neytendasamtakanna sem leggja áherslu á það í nefndaráliti sínu að niðurgreiðslum vegna dreifbýlissvæða verði mætt með framlagi úr ríkissjóði. Sama má segja um Samtök atvinnulífsins, en þau segja, með leyfi forseta: ,,Loks telja Samtök atvinnulífsins eðlilegt að opinber stuðningur við tiltekna raforkunotendur eigi að vera eins gegnsær og unnt er en eigi ekki að fela í raforkuverðinu.`` Bókun fulltrúa Sambands íslenskra sveitarfélaga hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Við undirrituð leggjum áherslu á að kostnaður vegna niðurgreiðslna á raforkudreifingu verði greiddur úr ríkissjóði.`` Svona má lengi telja. Þarna eru því hv. þm. Vinstri grænna með algjöra sérstöðu og ég undrast það. Það kom margt fram sem ástæða er til að bregðast við og þetta með arðsemina, auðvitað þarf hún að vera, enda kom það fram hjá hv. þm. síðar í ræðunni að það verður að vera einhver arðsemi af rekstri flutningskerfisins til að hægt sé að viðhalda því. Við erum að tala um 3% og það er eftirlit Orkustofnunar sem þarna kemur til sem skiptir miklu máli. Er þá hv. þm. að segja að hann treysti ekki Orkustofnun til að hafa eftirlit með þessu? Það að þetta megi ekki vera hlutafélag er bara þessi venjulega afstaða Vinstri grænna, þeir eru á móti hlutafélögum.

Frú forseti. Ég tel að aðgengi að matvælum sé ein af grunnforsendum mannlífs. Ég er því ekki sammála hæstv. iðnrh. að aðgengi að matvörum skipti engu máli. Stór hluti heimsins sveltur einmitt vegna misskiptingar í aðgengi að matvörum. Hins vegar er hér á landi enn þá sú samkeppni og það framboð á matvörum að það þarf ekki að beita sameiginlegum eða félagslegum aðgerðum, en það getur farið svo ráði stefna hæstv. iðn.- og viðskrh., því hver talar ekki um fákeppni á matvörumarkaðnum og að þar sé jafnvel ógn af? Hæstv. iðn.- og viðskrh. skyldi því tala varlega á þessu svelli. Það er alveg rétt að grundvallarmunur er á stefnu Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og Framsfl. hvað varðar almannaþjónustuna og skilgreiningu á henni og hæstv. iðnrh. undirstrikar það. Hæstv. iðnrh. vill einkavæða almannaþjónustuna og segir það alveg berum orðum, sem er svo sem virðingarvert. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði teljum að raforkan sé hluti af grunnalmannaþjónustu í landinu og eigi ekki að reka eins og hvert annað fyrirtæki sem á að skila eigendum sínum arði. Ég vil benda á varðandi jöfnunina, frú forseti, að einmitt stór samtök eins og BSRB og ASÍ, sem eru með fylgiskjöl með nál., mæla með innri jöfnun. En það er hin langtímaarðsemiskrafa af hálfu hæstv. iðnrh. sem hleypir verðinu upp, ekki jöfnunarkrafan.

Hæstv. forseti. Já, það er arðsemiskrafan sem hleypir verðinu upp, segir hv. þm. Það er hins vegar svigrúm, ég fullyrði að það er svigrúm innan kerfisins, innan fyrirtækjanna til að hagræða þannig að þó þau fari úr 3% arðsemiskröfu upp í 6% þarf það alls ekki að þýða hækkun á raforkuverði. Það er nefnilega þannig með þetta kerfi allt að það er ekkert eftirlit með því í dag. Það eru tilfærslur á milli rekstrarþátta og ekkert útilokað t.d. hjá þeim fyrirtækjum sem eru bæði hitaveitu- og raforkufyrirtæki að þar hafi verið flutt á milli liða og ég nánast fullyrði að það hefur verið gert. Það gæti því verið að heita vatnið lækkaði bara á móti ef hækka þarf raforkuverðið örlítið, sem merki eru um. En að halda því stöðugt fram að þarna sé um almannaþjónustu að ræða þá sé ég ekki af hverju við Íslendingar ættum að hafa annað fyrirkomulag en aðrar þjóðir í þessum efnum, að taka sem sagt upp þetta kerfi. Það vill svo til að það eru ríki og sveitarfélög sem eiga fyrirtækin sem mynda Landsnetið og ákvæði eru í frv. um að það verði ekki fyrr en 2010 sem opnað verði fyrir nýja eigendur. Það er ekkert hægt að tala um álagstoppa og afhendingaröryggi í þessu sambandi. Því er alls ekki ógnað með frv., verði það að lögum. Við búum náttúrlega við gott fyrirkomulag á Íslandi eða gott kerfi að því leyti að það er mikið öryggi í afhendingu raforku, meira en nokkurs staðar þar sem ég þekki til, og það skiptir miklu máli. Aðalatriðið er að við erum að breyta forminu, við erum að fara út í gegnsæi og það er náttúrlega þess vegna sem Neytendasamtökin mæla með þessu, verið er að búa til fyrirkomulag þar sem við getum séð hvernig rafmagnsverð verður til, og það veit ekki nokkur maður í dag.

Virðulegi forseti. Ætli við vitum betur hvernig rafmagn verður til þegar búið er að einkavæða bæði raforkuvinnsluna og raforkukerfið. Nú er þetta gagnsætt þannig að Landsvirkjun, Rarik og Orkuveita Reykjavíkur eru allt opinber fyrirtæki sem lúta reikningsskilum og endurskoðun. Ríkisendurskoðun endurskoðar Landsvirkjun og Rarik þannig að þar er það gagnsætt. Ég sé ekkert standa í vegi fyrir því að eitt mætti styðja annað. Það er bara grundvallarmunur á sjónarmiðum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og Framsfl. um að standa vörð um almannaþjónustuna. Framsfl. með hæstv. iðnrh. í broddi fylkingar vill einkavæða almannaþjónustuna, vill einkavæða raforkukerfið, vill einkavæða flutningskerfið. Það á að fara opinberlega á markað 2011, þá á það að vera orðið hæft til að fara á opinberan markað, þ.e. arðsemiskrafan á að vera orðin það há. Þarna greinir okkur mjög alvarlega á. Ég held, virðulegi forseti, að kjósendur Framsfl. greini líka á. Ég er ekki viss um að kjósendur Framsfl. styðji þessa stefnu hæstv. iðnrh. í einkavæðingu rafmagnsins, ég dreg það stórlega í efa. Virðulegi forseti. Það er hollt að vitna hér í lokin til orkumálastjóra Kaliforníu sem var hér á ferð í ágúst sl. En í Kaliforníu voru miklar truflanir á raforku. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Hryðjuverk eru alþjóðlegt vandamál. Nýlegt rafmagnsleysi var ekki af völdum hryðjuverkamanna. Það þurfti ekki hryðjuverkamenn til að finna út hvernig ætti að loka fyrir rafmagnið til 50 milljóna manna. Við vorum einfær um það með vanrækslu og trassaskap fólks á hinum frjálsa markaði sem trúði því að markaðurinn leysi allan vanda. Stjórnvöld eiga að bera ábyrgð á rafmagninu.`` Það var reynsla orkumálastjóra Kaliforníu og hví skyldi það þá ekki vera okkar líka að gera það?

Frú forseti. Mér þótti ákaflega áhugaverð í umræðunni í morgun og í svörum við andsvörum hjá hæstv. iðn.- og viðskrh. ánægja hæstv. ráðherra með þessi frv. og þá skipan raforkumála sem hér á að taka upp. Hæstv. ráðherra réði sér nánast ekki fyrir kæti yfir því að vera að taka þessi stóru skref í átt til markaðs- og einkavæðingar raforkukerfisins í landinu. Ég hygg að hæstv. ráðherra hafi gengið þarna lengra en flestir ef ekki allir aðrir í því að lýsa beinlínis sérstakri ánægju og spenningi yfir þessum breytingum. Í umræðunni víða annars staðar hafa menn kannski talað á þeim nótum að þeir yrðu að láta þetta yfir sig ganga sem illa nauðsyn vegna þess að þetta væri tilskipun frá Evrópusambandinu sem okkur væri nauðugur einn kostur að uppfylla, og eru þó skiptar skoðanir um það eins og ég kem að síðar. En það var ekkert slíkt á ferðinni hjá hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra talaði um að það væri ekki í kot vísað að taka upp það fyrirkomulag að markaðsvæða og undirbúa einkavæðingu raforkusviðsins. Þetta væru mjög spennandi mál og eftir því sem ráðherra skoðaði þetta betur litist henni betur og betur á það og þar fram eftir götunum. Þá fer maður auðvitað að skilja að hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn, ef hún er öll sama sinnis, væri eðlilega ekki að gera mikið í því að láta á það reyna hvort við gætum fengið undanþágu frá þessari tilskipun eða a.m.k. staðið þannig að innleiðingu hennar hér að það hefði sem minnsta röskun á því fyrirkomulagi raforkumála í för með sér sem við vildum kannski halda óbreyttu. Nú getur vel verið að hæstv. ráðherra og Framsfl. séu orðin þeirrar skoðunar almennt að það eigi að einkavæða slíka hluti hvað sem það kostar og þó að það skapi ýmis vandræði og sé flókið úrlausnarefni eins og við vitum að það er. Það getur vel verið að við stöndum frammi fyrir því að Framsfl. sé orðinn markaðssinnaðasti flokkurinn á Íslandi, sé farinn að ganga lengra í þeim efnum en Sjálfstfl. Ég er ekki frá því, því að úr röðum sjálfstæðismanna hafa komið þó nokkrar efasemdir um þetta, t.d. núna upp á síðkastið. Hér talar hæstv. iðn.- og viðskrh. og mótmælir því að rætt sé um veitustarfsemi af þessu tagi sem samfélagsþjónustu --- þetta er bisness í augum ráðherrans, það kom fram í orðaskiptum hæstv. ráðherra við hv. þm. Jón Bjarnason áðan --- og lýsir sérstakri ánægju með þennan markaðs- og einkavæðingarherleiðangur raforkumálanna. Þá er rétt, frú forseti, að menn geri sér grein fyrir því að ríkisstjórnin hefur valið, og samkvæmt því sem hæstv. ráðherra segir hér er það ákvörðun sem rekur sig allt aftur til 1999, að ganga talsvert lengra í þessum efnum en við strangt tekið þyrftum til að uppfylla ákvæði tilskipunarinnar. Hæstv. ráðherra sagði að það sem hefði komið í ljós við könnun, sem aldrei hefur fengist upplýst hve ítarleg var og mikil, væri a.m.k. það að við hefðum ekki getað fengin undanþágu frá því að innleiða samkeppni á framleiðslusviðinu, í framleiðslu raforku. Gott og vel. En það er gengið lengra hér. Allt raforkusviðið og dreifingin eru lögð undir og það eru ekki einu sinni notaðir þeir möguleikar sem væru til þess að innleiða fyrirkomulag í anda þessarar orkutilskipunar á hluta orkumarkaðarins, t.d. gagnvart stóriðjunni. Það nægir, miklu meira en nægir. Það liggur fyrir að vegna þess hve hátt hlutfall raforkusölu á Íslandi fer til stóriðju væri Ísland búið að gera meira en nóg til þess að uppfylla samkeppnisþætti þessara mála með því að innleiða slíkt fyrirkomulag með aðskilnaði framleiðslu og dreifingar til stóriðjufyrirtækjanna, sem eru með 75 og bráðum 85 eða 90% af íslenska raforkumarkaðnum sem kaupendur. Ég held, frú forseti, að það sé óhjákvæmilegt að rifja aðeins upp forsögu þessa máls, þ.e. þá að þetta er ekki eitthvað sem menn ættu að vera að vakna upp við vondan draum til nú, að það standi til að innleiða þessar evrópsku samkeppnisreglur á sviði raforkumála hér. Strax þegar Evrópusambandið setti sér þessar reglur, á árinu 1998, var vakin athygli manna á þessu hér. Ég hygg að fyrstur hafi gert það á Alþingi hv. þáv. þm., Hjörleifur Guttormsson, sem vakti þá athygli á þessu og vildi fá umræður um hvað þessi tilskipun boðaði, því ljóst mátti vera að hún færi síðan þessa leið, inn á borð sameiginlegu EES-nefndarinnar og til afgreiðslu þar og þannig væntanlega inn í EES-samninginn eða til fullgildingar á grundvelli hans. Við reyndum, þingmenn og frambjóðendur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, í alþingiskosningunum 1999 að koma þessu máli á dagskrá þá og spurðum t.d. hvaða viðhorf menn hygðust hafa til þess sem að okkur mun bera á næsta ári, hvort við ætluðum að taka upp orkutilskipunina, sem er auðvitað gríðarlega stórt mál. Það fór lítið fyrir umræðum um það þá. Þegar tillagan kom svo fyrir þingið veturinn 1999--2000, í kjölfar ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar á árinu 1999, voru það við einir, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, sem lögðum til að ríkisstjórnin yrði send til baka með málið og falið að leita eftir undanþágu, helst ótímabundinni en til vara tímabundinni, við þessa tilskipun. Fyrir því eru mjög veigamikil rök sem ég hef ekki trú á öðru en að hægt hefði verið að fá skilning á á vettvangi Evrópusambandsins og meðal annarra þjóða sem við erum þar í samstarfi við. Fyrir því eru mörg fordæmi að menn hafa fengið rúma möguleika til að bregðast við út frá sínum séraðstæðum í málum af þessu tagi. Ég nefni t.d., eins og ég vakti athygli á í nefndaráliti mínu sem minni hluti utanrmn. vorið 2000, að Ísland fékk umyrðalaust undanþágu frá tilskipun um gagnsæi verðlagningar og gegnumflutninga á jarðgasi á Evrópska efnahagssvæðinu. Hvers vegna skyldi Ísland hafa fengið undanþágu frá því? Jú, augljóslega sáu menn að það var meiningarlaust og út í loftið að Ísland þyrfti að fara að innleiða hér einhverja tilskipun um verðlagningu og flutninga á jarðgasi þar sem ekkert grasdreifingarkerfi er til. Við gátum að langmestu leyti fært sömu rök fram fyrir því að við fengjum undanþágu frá raforkutilskipuninni vegna þess að einn megintilgangur raforkutilskipunarinnar er að innleiða samkeppni í raforkusölu, ekki síst milli landa og gera allt meginland Evrópu að einum orkumarkaði sem er algerlega merkingarlaust fyrir Ísland. Þriðja meginmarkmiðið, svo kaldhæðnislegt sem það nú er í tilskipun Evrópusambandsins um innri markað fyrir raforku, er að tryggja öryggi í afhendingu raforku. Ég bið menn að færa fyrir því rök að það sé liður í því að tryggja öryggi í afhendingu raforku hér á landi að einkavæða eða markaðsvæða dreifingarkerfið þar sem reynslan úr öllum áttum hrópar á okkur um hið gagnstæða, þannig að sú röksemd fellur og eftir er þá það eitt að fjórði megintilgangur tilskipunarinnar er að auka samkeppni í framleiðslu á raforku. Okkur er ekkert að vanbúnaði að gera það og hún er út af fyrir sig til staðar nú þegar eins og menn sjá í vissum skilningi, t.d. þegar stórnotendur eiga í hlut er mönnum frjálst að keppa um að reyna að selja þeim raforku og það geta menn gert. Því miður, frú forseti, fór það svo við atkvæðagreiðslu 8. maí árið 2000 að það voru eingöngu þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs sem greiddu atkvæði með tillögu minni um að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar og fela henni að taka málið upp á nýjan leik á vettvangi sameiginlegu nefndarinnar með þeirri leiðsögn að leita þar eftir ótímabundinni undanþágu, eða til vara að Íslendingar fengju mun lengri aðlögunartíma að þessum breytingum að lágmarki 12--15 ár. Á þessum tíma var á það bent af okkar hálfu hversu gríðarlega mikið væri óunnið áður en við gætum undirgengist þessa skilmála og hvað mörg stór álitamál þyrfti að útkljá áður. Það hefur heldur betur komið á daginn, sá tveggja ára aðlögunartími sem menn héldu að dygði í þeim efnum var fram á sumar 2002. Síðan varð málið afvelta og í deilum milli manna og Ísland komst í raun og veru í ónáð af því að það hafði ekki fullgilt tilskipunina innan tilskilinna tímamarka. Og enn er málið hér með verulega lausa enda á ferðinni og margt óséð fyrir enn um það hvernig tiltekst. Það er ekki aldeilis búið að ná samkomulagi milli aðila um að verðleggja mannvirkin inn í nýtt fyrirtæki. Ætli það gæti ekki átt eftir að reynast handleggur? Það vita auðvitað allir sem vilja vita að það hafa verið logandi átök á bak við tjöldin milli þessara aðila, Landsvirkjunar, Orkuveitu Reykjavíkur, Hitaveitu Suðurnesja, Rariks og fleiri aðila. Frú forseti. Hér er auðvitað verið að taka risaskref í að markaðsvæða og undirbúa einkavæðingu raforkumála í landinu. Þá er enn eitt sviðið af þessu tagi sem mörgum okkar er tamt að telja til undirstöðuþjónustu, almannaþjónustu, að fara þessa leið. Formúlan er alveg klár. Það er gert að skilyrði að um hlutafélag sé að ræða. Það er gert að skilyrði að ef menn ætli að vera með félagslegar ráðstafanir gagnvart viðkomandi málasviði sé það utan kerfisins, þá komi það á fjárlögum. Það er auðvitað vegna þess að hyggist menn markaðsvæða og einkavæða vilja einkaaðilar ekki taka við slíkum pinklum í framtíðinni. Nei, þá er betra að þar komi til greiðslur úr ríkissjóði. Þetta er formúla frjálshyggjunnar. Hæstvirtir ráðherrar, sérstaklega Framsfl. sem eru eins og stundum áður duglegir í flórmokstrinum, eru í verkunum fyrir íhaldið sjálft, leggja niður slíka jöfnun á hverju sviðinu á fætur öðru. Það er kannski bara ekki svo leitt sem lætur. Kannski er það orðið eins og ég sagði í byrjun, að Framsfl. sé kominn fram úr Sjálfstfl. og sé að verða meiri frjálshyggjuflokkur nú en íhaldið sjálft. Það skyldi ekki vera. Þá tek ég auðvitað til hliðar tíst af því tagi sem heyrðist frá hæstv. félmrh. á iðnþingi á dögunum, sem er til aflausnar held ég. Meðan menn gera ekki annað en lýsa áhyggjum þjónar það væntanlega fyrst og fremst slíkum tilgangi.

Það liggur illa á einhverjum.

Það liggur mjög vel á þingmanninum. Ég er hins vegar að ræða um pólitík, frú forseti. En það er greinilegt að framsóknarmönnum er það ótamt og þeir vilja sem minnst um hana tala. Ég skil vel að hæstv. ráðherra þyki þetta ekki skemmtilegt og að meira gaman væri að vera á einhverjum öðrum vettvangi þar sem ekki væri talað um pólitík og grundvallarmál í fjármálum. Það er auðvitað bara leiðindanöldur að menn séu eitthvað að velta því fyrir sér hvernig menn ætla að hafa samfélagið og móta það í grunninn. Ég er bara þeirrar gerðar að ég leyfi mér að hafa skoðun á því. Ég held henni fram og er ófeiminn við það. Það skiptir mig engu máli þó að menn beri fyrir sig tískuklisjur eða telji að pólitík sé bara straumur og tíðarandi sem allir hljóti að berast með. Það er ekki þannig. Það er ekki sjálfgefið að við eigum að markaðsvæða alla skapaða hluti í samfélaginu og leggja verðmælikvarða á alla hluti. Hvað verður næst? Hvað verður reynt að einkavæða næst eða markaðsvæða? Lífshamingjuna? Á að koma böndum á hana og selja mönnum hlutabréf í henni? Hvað er eftir ef undirstöðuþættir í samfélaginu af þessu tagi í landi eins og Íslandi, stóru og strjálbýlu landi þar sem orkan skiptir gríðarlega miklu máli, ef öryggið varðandi afhendingu hennar og jafnræði þegnanna gagnvart því er látið lönd og leið? Þá er víglínan komin ansi innarlega. Það er auðvitað að gerast. Hún er að færast að innsta kjarna samfélagsins með einkavæðingu ýmissa undirstöðuþátta. Ef það gerist nú á nokkrum mánuðum eða missirum að bæði raforkumálin og fjarskiptin, þ.e. Landssíminn, fara þessa sömu leið þá fer að hrikta dálítið í. Ætli menn viti ekki að þetta eru undirstöðuþjónustuþættir sem skipta sköpum fyrir menn upp á að geta lifað og starfað í nútímasamfélagi? Hvernig hefur gefist að henda þessu í einkaaðila? Hvernig hefur það gefist? Hvernig er ástandið í raforkudreifingarmálum austan hafs og vestan þar sem menn hafa farið slíkar leiðir? Þurfum við alltaf að gera sömu mistökin og allir aðrir. Það hefur beinlínis komið í ljós að ýmislegt af þessu tagi eru hrapalleg mistök? Hið alvarlegasta, frú forseti, í málinu er markaðsvæðingin, sú arðsemiskrafa sem taka á inn og tilburðir til að skapa eitthvað sem menn kalla samkeppnisumhverfi á sviði sem lýtur óumflýjanlega lögmálum náttúrulegrar einokunar. Ég vek athygli manna á því, t.d. sjálfstæðismanna, að ríkið ætlar með frv. þessu að stuðla að því að einkavæða einokunarstarfsemi. Það stendur í frv. að eitt fyrirtæki skuli annast flutning raforku og kerfisstjórnun, eitt fyrirtæki. Það er gengið frá því í lögunum að einu fyrirtæki skuli falið þetta hlutverk. Eðlilega. Enda væri lítil skynsemi í öðru af því að hér er um að ræða starfsemi sem í eðli sínu lýtur lögmálum náttúrulegrar einokunar. Samt á að innleiða á þessu sviði einhvers konar arðsemishugsun. Það á að reka þetta fyrirtæki með hagnaði og draga út úr því arð þó að það lúti lögmálum náttúrulegrar einokunar. Þetta eru mestu ógöngurnar sem menn hafa hvarvetna ratað í þar sem ofstækið hefur borið menn ofurliði í einkavæðingunni. Þetta er það sem gerist. Hver er niðurstaðan? Jú, niðurstaðan er sú að menn vanrækja öryggisþættina. Arðsemiskrafan hefur yfirhöndina. Lestarteinarnir grotna niður, raforkukerfin bila og menn verða rafmagnslausir, milljónum og milljónatugum saman. Sú er niðurstaðan. Þannig fór í Kaliforníu, á austurströnd Bandaríkjanna, í Suður-Svíþjóð og á Sjálandi. Þetta á við um Nýja-Sjáland, við bresku lestirnar, bresku vatnsveiturnar o.s.frv. En það er ekkert hik á framsóknarmönnum. Nei. Ég held að það verði að senda frú Thatcher skeyti um að hún hafi eignast alveg nýja og gallharða bandamenn á Íslandi undir forustu iðnrh. Framsfl. Við erum talsmenn þess að jöfnunin sé innan kerfisins. Af hverju erum við talsmenn þess? Hæstv. ráðherra furðaði sig á því í umræðum fyrr í morgun. Jú, við erum það m.a. vegna þess að slík jöfnun er ekki í hendi nema um hana sé búið þannig. Hæstv. ráðherra hendir aftur á móti út þeirri jöfnun, þeirri félagslegu hugsun sem hefur verið í ýmsum kerfum af þessu tagi, t.d. flutningsjöfnun á sementi eða á raforku, og segir að það eigi að koma á fjárlög ef menn vilji jafna. Frumvarp til laga um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku er þannig úr garði gert, frú forseti, að þar segir: ,,Ef ákveðið er í fjárlögum að ráðstafa fé til að lækka kostnað almennra notenda vegna dreifingar raforku ...`` Hæstv. ráðherra var svo vinsamlegur að kenna mér að svona væri alltaf ákveðið í fjárlögum á hverju ári. Ég þakka fræðsluna. En svo mikið veit ég um lagatexta að það þarf ekki að standa ,,ef``. Alþingi getur ákveðið í lögum að á fjárlögum skuli verja fé til að jafna flutningskostnað vegna dreifingar á raforku. Hæstv. ráðherra getur farið í lagasafnið og lesið að þar er mjög víða slíkt orðalag. Auðvitað væri strax skárra ef textinn væri þannig úr garði gerður að hann fæli um leið í sér stefnumótun af hálfu Alþingis um að svo skuli gera. Það er lýsandi fyrir hugarfarið, a.m.k. hjá frumvarpshöfundunum, að hafa ,,ef`` til að halda til haga því að það sé auðvitað ekki sjálfgefið. Nei, alls ekki. Málið er haft alveg opið og engin stefna á að koma fram eða vilji, að því er virðist, bara að ráðherra hafi sitt fram. Hvers vegna setti ekki ráðherra inn annað orðalag? Til dæmis mætti segja: Ákveða skal á fjárlögum hverju sinni fjármuni til að jafna eða lækka kostnað almennra notenda vegna dreifingar raforku o.s.frv. Í því væri þó strax ákveðin viljayfirlýsing fólgin, ákveðin stefna. Auðvitað getur þingið breytt því og þingið ákveðið upphæðirnar. En þó væri ljóst að það þing sem gengur frá lögunum í byrjun gengi út frá því að svo sé gert. Maður spyr sig að því hvers konar vinnubrögð það eru að koma inn með þetta svona en tala í leiðinni um að það sé ákaflega mikilvægt að stjórnarflokkarnir séu sammála um að æskilegt sé að hafa þessa jöfnun. Ef ekki væri hin mikla arðsemiskrafa sem þarna á að taka inn væri verðjöfnunarþátturinn í flutningskerfinu svo lágur að hann sjálfur mundi leiða til hverfandi hækkunar á rafmagni, fáeinna aura á kílóvattstund. Það er ekkert til þess að æsa sig yfir. Að menn skuli fara á taugum út af því að hent sé fram útreikningum um risahækkun á raforkuverði, sem tekur eftirlitskostnað, arðsemiskröfuna og allt inn í myndina og gjaldfærir á flutningsjöfnunina, það er alveg dæmalaust. Ég skildi það svo að niðurstaða meiri hluta 19 manna nefndarinnar væri sú að þar væri yfirgnæfandi stuðningur við að flutningsjöfnunin færi fram innan kerfisins, a.m.k. að verulegu leyti. Auðvitað var talið mögulegt að fara blandaða leið. Þá væri það líka í hendi að ef menn ætluðu síðan síðar að fara að einkavæða eða rassakastast í því fyrirtæki hefði það þá kvöð á herðunum. Landsvirkjun hefur haft kvöð á herðunum. Landsvirkjun hefur haft mikil réttindi en hún hefur líka haft skyldur. Það hefur verið látið haldast í hendur og verið sagt að Landsvirkjun skuli afhenda rafmagnið á sama verði á öllum sínum afhendingarstöðvum enda hefur hún mjög víðtæk réttindi sem henni eru sköpuð í sérlögum. Varðandi eignarhaldið og fyrirtækjaformið gengur hæstv. ríkisstjórn út frá því að þetta skuli vera hlutafélag. Hvers vegna? Hvers vegna á það að vera hlutafélag sem hefur einokun á því hlutverki að dreifa rafmagni um landið? Af hverju að innleiða viðskiptahugsun með arðsemissjónarmiðum inn í það mál? Af hverju er þetta ekki skilgreint í grunninn sem þjónusta og látið vera í sameignarfyrirtæki á grundvelli sérlaga eða í sjálfseignarstofnun eða með einhverjum öðrum slíkum hætti um það búið til að halda þessu algerlega aðskildu? Svo geta menn verið með fyrirtæki sem selja eða dreifa á hinum endanum. En varðandi einokunaraðila á að vera algerlega skýrt samkvæmt lögum og miðað við rekstrarform að þar sé ekki um að ræða fyrirtæki í hefðbundnum skilningi að það þjóni þeim markmiðum, kannski umfram öll önnur, að færa eigendum sínum arð. Það er óeðlilegt og fráleitt að hugsa svo nema menn séu búnir að ákveða að í framtíðinni, kannski fyrr en síðar, verði þetta einkavætt, nema markaðsvæðingin sé bara undanfari einkavæðingar. Auðvitað glittir í það. Í frv. um Landsnet er tekið fram að ríkissjóði sé heimilt að selja allt sitt hlutafé strax. Til hverra? Jú, til hinna aðilanna sem hafa þá lagt flutningsvirki inn í púkkið. Þeir aðilar geta einkavæðst og þar með er auðvitað galopnað á einkavæðinguna strax þótt annað sé látið í veðri vaka. Þora menn þá ekki að koma alveg hreint til dyranna? Í ræðu sem ráðuneytisstjóri iðn.- og viðskrn., Kristján Skarphéðinsson, hélt á málþingi um íslenska orkustefnu --- hann má þó eiga það að hann fór ekki í launkofa með það --- kom fram að sú hugsun svífur yfir vötnunum í iðnrn. að einkavæða þetta, að ríkið og jafnvel sveitarfélögin einnig fari út úr þessu þannig að einhverjir geti grætt á þessu. Í þeirri ágætu ræðu segir, ef ég má vitna í hana, með leyfi forseta: ,,... að mikilvægt sé að hafa í huga að markaðsvæðing raforkukerfisins þurfi ekki endilega að þýða einkavæðingu þess``. --- Nei, það er nú sennilega rétt. Það þarf ekki endilega að þýða það en gæti mjög líklega gert það. Áfram er talað um Noreg sem dæmi um slíkt. Það er alveg rétt að Norðmenn hafa stigið varlega til jarðar, miklu varlegar en Íslendingar, og t.d. oft mótað þá stefnu að ríkið haldi áfram að vera meðeigandi í ýmsum mikilvægum fyrirtækjum og stofnunum sem það hefur átt aðild að, t.d. bönkum, öfugt Ísland þar sem þessu er bara hent yfir í einkaaðila á einu bretti. En síðan segir ráðuneytisstjóri iðnrn.: ,,Hins vegar kann að teljast æskilegt í framtíðinni að ríkið stefni að því að draga sig smátt og smátt út úr samkeppnisþætti raforkumarkaðarins og almennir fjárfestar taki við. Slík markaðsvæðing raforkuframleiðslunnar væri til þess fallin að auka hagræði og samkeppni og efla hlutabréfamarkað.`` Já, það gæti verið að einhverja langaði þar í matarholu sem núna er eitthvað farin að minnka þegar blaðran er orðin dálítið þanin. Að vísu segir ráðuneytisstjórinn, og þökk sé honum, að raforkumarkaðurinn sé enn þá svo óþroskaður að hann þurfi að líkindum töluverðan tíma áður en sölu- og framleiðslustarfsemi raforkufyrirtækja verður hæf til sölu á almennum markaði. Það gæti verið að t.d. Landsvirkjun sé ekki sérstaklega fýsileg til einkavæðingar í augnablikinu með Kárahnjúkana á bakinu og bullandi erfiðleikar fram undan hvað varðar eiginfjárstöðu þess fyrirtækis og afkomu á næstu árum, ef svo heldur sem horfir, því miður. Nei, frú forseti. Það á auðvitað ekki að reyna að fara í launkofa með það. Hæstv. ráðherra á ekki að reyna að fela það að Framsfl. er að ryðja brautina, ekki bara fyrir algerri markaðsvæðingu raforkumálanna heldur líka að undirbúa einkavæðingu. Framsfl. gengur þannig frá hnútunum að söluheimildin á hlut ríkisins í einokunarfyrirtækinu liggur fyrir frá byrjun. Frá fyrsta degi verður heimilt að selja hlut ríkisins um leið og búið er að koma fyrirtækinu saman og ná samkomulagi, ef það þá tekst, um skiptahlutföllin. Samt liggur fyrir að yfir Íslendinga hefur á undanförnum mánuðum og missirum rignt fréttum af þeim ógöngum sem menn hafa lent í annars staðar þar sem þeir hafa markaðs- og einkavætt raforkukerfin. Við höfum fengið gesti sem hver á fætur öðrum hefur varað við og sagt: Nei, nei, bíðið nú við, Íslendingar. Þið eruð í grunninn með ágætt fyrirkomulag og hvers vegna skylduð þið breyta því og fara á eftir okkur út í foraðið sem hefur gefist skelfilega? Reynsla manna í Kaliforníu, á austurströnd Bandaríkjanna, á Skáni, í Suður-Svíþjóð og Danmörku er víða skelfileg. Svo ekki sé minnst á Nýja-Sjáland sem í þessum tilvikum eins og fleirum hefur lent í öllum hremmingunum sem nýfrjálshyggjunni tengdust, enda gengu þeir lengra en flestir aðrir í tilraunastarfsemi sinni með nýsjálenskt samfélag. Þeir hafa heldur betur fengið að súpa af því seyðið í heilbrigðiskerfinu, orkumálum, fjarskiptunum o.fl. Hingað komu t.d., frú forseti, þingmenn af Kaliforníuþingi. Skyldi nú ekki standa til að Alþingi endurgjaldi heimsóknina síðar á þessu ári? Við ætlum þá kannski að færa þeim fréttirnar af því að við höfum ekki gert mikið með þeirra góðu ráð? Þeir báðu okkur, eins og guð sér til hjálpar, að lenda ekki í sömu ósköpunum og þeir lentu í með raforkumálin í Kaliforníu, kannski með þeirri einu undantekningu að Los Angeles borg slapp betur en afgangurinn af fylkinu. Það var af því að þeir höfðu varið eignarhaldið á sínum veitum sjálfir. Þessir ágætu þingmenn, Bruce McPherson og Dede Alpert, eða hvað frúin heitir, hvort úr sínum flokki, repúblikani og demókrati, sögðu einfaldlega eins og Morgunblaðið hefur eftir þeim með fyrirsögn: ,,Þetta mistókst herfilega.`` --- Þetta mistókst herfilega. Þessi Bruce McPherson er spurður að því hvort hann sé þá orðinn algjörlega afhuga einkavæðingu og hann segir bara ósköp einfaldlega: Ja, reynslan af þessu er sú að ég hef enga trú á því að menn vilji nokkurn tímann aftur prófa þetta hjá okkur. Þetta er ekki einhver róttækur sósíalisti sem talar. Nei, þetta er repúblikani og í þeim flokki þykir orðið frjálslyndur skammaryrði, þeir eru svo hægri sinnaðir. Það þykir, eins og menn heyra núna úr kosningabaráttunni í Bandaríkjunum, skammaryrði að segja það um mann að hann sé frjálslyndur í skoðunum þegar repúblikanar auglýsa í sjónvarpi. En Bruce nokkur McPherson, repúblikani frá Kaliforníu, segir þetta um markaðsvæðingu raforkukerfisins: Þetta mistókst svo herfilega að við höfum enga trú á því að menn langi til að reyna annað eins í bráð. Svo ekki sé minnst á þingmann demókrata sem auðvitað segir að þetta sé frá sínum sjónarhóli öflug röksemd gegn einkavæðingunni og talar um að raforka og vatn og aðrar slíkar grundvallarauðlindir eða slík grundvallargæði eigi að vera sameign allra. Og það er orðið dálítið magnað þegar demókratar frá Bandaríkjunum tala þannig að það hljómar eins og hálfgerður sósíalismi hér, demókratar frá Kaliforníu. Framsfl. er hægra megin við repúblikanaflokkinn í málinu, repúblikana í Kaliforníu. Ja, öðruvísi mér áður brá. Við fengum annan góðan gest frá Kaliforníu, úr því að maður er kominn þarna til ríkis sólarinnar þar sem er auðvitað ágætt að vera, a.m.k. er veðráttan góð og kemur sér vel þegar menn eru meira og minna rafmagnslausir að það sé ekki mjög kalt í veðri. En orkumálastjóri Kaliforníu kom hingað líka, David Freeman. Freeman heitir maðurinn, bara næstum því nafni Miltons Friedmans, og hann segir um þetta: ,,Það olli okkur vandræðum að heittrúaðir boðberar frjáls markaðshagkerfis og afnáms sérleyfa komu þeirri vitlausu hugmynd inn hjá okkur að sala á raforku gæti farið fram í einkageiranum. Það gekk ekki. Það olli fólki hugarangri þegar í ljós kom að fjárfestingar í dreifikerfum raforku höfðu verið vanræktar. Við vitum öll að dreifikerfi raforku eru viðkvæm, en ef rafmagnið fer er hægt að koma því aftur á næsta dag. Ég hef það á tilfinningunni að núverandi raforkukerfi Íslendinga sé mjög gott. Af hverju ættuð þið að einkavæða það?`` spyr orkumálastjóri Kaliforníu.

Við erum ekki að einkavæða það.

Það er verið að markaðs- og síðan einkavæða þetta kerfi, hæstv. ráðherra. Eru menn orðnir eitthvað feimnir undir þessum lestri? Og áfram heldur ...  David Freeman segir, aðspurður um það hvort menn óttist þar vestra að hryðjuverkamenn muni ráðast á rafveitukerfið í Bandaríkjunum, þó að kannski sé alveg á mörkunum að viðeigandi sé að nota þá samlíkingu var hún nú tekin upp þarna: ,,Nýlegt rafmagnsleysi var ekki af völdum hryðjuverkamanna. Það þurfti ekki hryðjuverkamenn til að finna út hvernig loka ætti fyrir rafmagnið til 50 milljóna manna. Við vorum einfær um það með vanrækslu og trassaskap fólks á hinum frjálsa markaði sem trúði því að markaðurinn leysi allan vanda. Stjórnvöld eiga að bera ábyrgðina á rafmagninu,`` segir David Freeman, raforkumálastjóri þeirra í Kaliforníu. Svona er tónninn í mönnum þar vestra eftir meira en áratuga reynslu af þessum æfingum. Svipað segja menn nú á austurströnd Bandaríkjanna þar sem menn hafa neyðst til að leysa á nýjan leik til sín einkavæddar veitur af því að allt var í kaldakoli og ólestri. Hvað kom í ljós í Skandinavíu? Dreifikerfið er að drabbast niður og mönnum liggur svo á að græða að þeir fylla ekki einu sinni uppistöðulónin. Þeir tappa af þeim hraðar en skynsamlegt er miðað við afhendingaröryggi allt árið. Og kólni í veðri í nokkrar vikur umfram það sem vant er er allt í hafaríi. Þá þarf að keyra allt varaafl inn með gríðarlegum kostnaði. Niðurstaða manna þar er sú að þeir hafi goldið þessara breytinga á allan hátt. Öryggið er minna og verðið er hærra. Til hvers er þá leiðangurinn? Til hvers er hann? Og að heyra svo fjarstæðukennt fjas sem ég leyfi mér að kalla svo, eins og hæstv. ráðherra var með áðan, að þetta henti Íslandi alveg sérstaklega, finnst mér með endemum. Þetta hentar Íslandi náttúrlega á engan hátt. Við með okkar litla sérhæfða notendamarkað í þessari hörmulegu sambúð við stóriðjuframleiðsluna, sem aldrei skyldi verið hafa. Það er enn síður líklegt að útkoman út úr því verði gæfuleg fyrir okkur ef við ætlum að feta okkur inn á þá braut að fara að taka arð út úr þessari þjónustu sem notendurnir verða að borga og þeir mest sem hæsta borga rafmagnsreikningana, og fara að bæta ofan á eftirlitskostnaði, því að um leið og að nafninu til er farið að tala um einhverja samkeppni þarf gjaldskrár og eftirlit. Og hvað verður Orkustofnun? Hvað þarf að auka mikið við starfsemi hennar til að hún geti sinnt því o.s.frv.? Niðurstaðan er þessi og reynslan er ólygnust. Auðvitað er það líka umhugsunarefni í ljósi sögunnar ef það á að verða svo að þessi ósköp eigi yfir okkur að ganga, að eigendur raforkufyrirtækjanna, sem eru ríkið og tiltekin sveitarfélög í landinu, fara að draga sér arð út úr þessari starfsemi. Og hverjir borga hann? Notendurnir, og þeir mest sem hæsta borga rafmagnsreikningana. Það er auðvitað þannig. Og þá lenda þeir enn einu sinni verst út úr því sem alltaf eru að lenda verst út úr þessu. Það eru íbúar svæðanna sem ekkert eiga í þessum fyrirtækjum en eiga að fara að greiða hinum arðinn. Þetta er það fyrirkomulag sem menn eru að fara út í. Því segi ég: Ekki hefur núverandi ástand að öllu leyti verið gott. Hlutverk Rariks er auðvitað óhagstætt og óhagkvæmt fyrir þá sem við það búa, að við skulum vera með sérfyrirtæki sem dreifir orkunni á fámennustu og strjálbýlustu svæði landsins, og þar borga menn hæstu reikningana. En að fara úr öskunni í eldinn hefur eiginlega ekki hvarflað að mér fyrr en nú að stæði til, en það er það sem ég óttast að menn séu að fara hér inn á. Þegar svo við bætist að verðjöfnunin er ,,ef``, verðjöfnunin á að vera ,,ef`` á hverju einasta ári í fjárlögum, þá lýst mér ekki á blikuna. Hvernig hefur stundum farið um þessi ef? Jú, það er þannig að í hvert skipti sem fjárlög eru afgreidd geta menn gripið til þess ráðs að krukka aðeins í þetta. Er það ekki? Hvernig hafa menn oft farið með liði af þessu tagi þó að í byrjun séu kannski settir þar inn fjármunir? Menn nota þá aðferð til að skerða þá að þeir láta þá ekki fylgja verðlagi. Og þegar það bætist við að þessar breytingar þýða, og það er boðað, að Landsvirkjun fellir nú niður afslætti sína til húshitunarrafmagns, að ein gjaldskrá á að gilda innan hvers dreifisvæðis til allra notenda, óháð því hvort keypt er til húshitunar eða annarra þátta. Það þýðir að húshitunarrafmagnið hækkar sjálfsagt um hátt á annað hundrað ef ekki 200 millj. kr. eða eitthvað af þeirri stærðargráðu því afslættir Landsvirkjunar eru upp á 100 millj., Rariks 20, Orkubús Vestfjarða 5 millj. o.s.frv. Til viðbótar verður svo gjaldskrárhækkun vegna þess að hún jafnast út. Þá verður það nú handleggur að ná þeim peningum inn í fjárlögin. Eða hafa peningar vaxið á trjánum í slíka hluti, í svona verkefni? Ég hef ekki orðið var við það, ekki finnst þeim það a.m.k. á Landspítalanum. Þetta er því ekki svona einfalt eins og hæstv. viðskrh. vill, að mínu mati, vera láta. Hver verður verðmiðinn á þessu gagnvart þjóðinni þegar upp er staðið? Það er enginn vafi á því að þetta hækkar raforkuverðið. Arðsemiskrafan og eftirlitskostnaðurinn gera það óumflýjanlega. Fjármunir eru teknir út úr dæminu sem ekki þarf ef ríkið á þetta og rekur þetta sem samfélagsþjónustu án þess að gera tilkall til arðs. Það eru eingöngu settir fjármunir í að tryggja eðlilega endurnýjun og viðhald kerfisins. Þann verðmiða vantar. Hann hefur ekki verið reiknaður. Það eitt og sér er mikill ábyrgðarhluti að gera á þennan hátt. Það sem er langréttast að gera, frú forseti, er auðvitað að senda ríkisstjórnina til baka með málið, senda fulltrúa Íslands inn í EES-nefndina aftur og segja: Það kemur í ljós þegar málin eru skoðuð að það veldur þvílíkum erfiðleikum á Íslandi að taka upp þessa tilskipun að við biðjum um undanþágu. Það er ekkert í EES-samningnum sem kemur í veg fyrir það eða bannar það að menn fari fram á breytta framkvæmd hans að þessu leyti. Það eru í sjálfu sér heldur engin sérstök ákvæði sem beinlínis gera ráð fyrir slíku, enda er það ekki venjan í samningnum, en það mætti vitna til 102., 111. og 112. gr. EES-samningsins, fara með erindið inn í sameiginlegu EES-nefndina og láta á það reyna þar hvort skilningur fengist fyrir því að Ísland fengi varanlega undanþágu eða a.m.k. tímabundna til nokkuð langs tíma vegna þess að niðurstaðan af skoðun mála hér hefði leitt í ljós að þessu fylgdu miklir erfiðleikar og það væri óhagstætt Íslandi að fara að raska sínum raforkumálum, enda engin ástæða til þar sem við erum með einangraðan raforkumarkað á eyju í miðju Atlantshafi.

Frú forseti. Mig langar að fara örfáum orðum um ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Hann gerði að umtalsefni afhendingaröryggi sem í sjálfu sér er afar eðlilegt og sjálfsagt að ræða í þessu samhengi, sem og hinar miklu breytingar á raforkulögum. Hann ber saman aðstæður í Bandaríkjunum og Kanada, hann nefndi reyndar Kaliforníu og það má nefna fleiri lönd eins og Mexíkó. Við þekkjum það að í þeim löndum og þeim fylkjum sem ég nefndi er ástand raforkukerfis allt annað en á Íslandi. Meira að segja í borgum þessara landa og fylkja eru kerfin hangandi í staurum, allt saman loftlínur, loftlínur eru á landsbyggðinni o.s.frv. Og það eru slík kerfi sem hann er að lýsa að hafi hrunið. Hann nefnir viðhaldsleysi. Kerfið okkar á Íslandi er með allt öðrum hætti. Afhendingaröryggi er tiltölulega gott. Í borg og bæjum hjá okkur eru dreifilínur undantekningarlaust í köplum í jörðu. Á undangengnum árum hafa rafveiturnar verið að auka það að setja flutningskerfið í jarðkapla og það tryggir afhendinguna. Það er bókstaflega gert ráð fyrir því í lögunum að Orkustofnun eigi að hafa eftirlit með því hvernig afkoma þessa fyrirtækis er, Landsnets, með tilliti til þess að þeir geti fullnægt þeim þörfum sem við þekkjum svo vel sem er afhendingaröryggi. Hv. þm. talar um arðsemiskröfuna. Mér sýnist að gerð sé nokkuð góð grein fyrir því í lagafrv. að gert er ráð fyrir að fylgst sé með því að þetta fyrirtæki fari ekki á hausinn.

Frú forseti. Að sjálfsögðu þarf að hafa í huga ef menn eru að gera samanburð á raforkukerfum að aðstæður eru mismunandi, bæði stærðir og landfræðilegar aðstæður, veðurfarslegar og annað. Þó ég taki mið af reynslu og nefni til sögunnar reynslu manna af einkavæðingu raforkukerfa í Kaliforníu á austurströnd Bandaríkjanna, Skáni og Sjálandi o.s.frv. þýðir það ekki að ég sé þar með að fullyrða að þetta sé að öllu leyti eins, ekki efnislega eins. En ég tel að hætturnar sem eru samfara einkavæðingunni, gryfjurnar sem menn hafa lent í, séu allar til staðar hjá okkur, þ.e. að arðsemiskrafan og það að skila eigendunum hagnaði, að draga arð út úr fyrirtækjunum, kemur til sem breyta og menn fara að hafa tilhneigingu til að trassa það og spara sér það sem þeir geta í aftaginu viðhald og fyrirbyggjandi aðgerðir. Það dregur úr örygginu bæði vegna þess að menn reka kerfið á meiri viðskiptaforsendum dag frá degi, eins og ég nefndi dæmin um frá Skandinavíu þar sem mönnum lá svo á að selja rafmagnið að þeir gáfu sér ekki tíma til að láta safnast í uppistöðulónin, og síðan trassa menn dreifikerfin og það eru náttúrlega fyrst og fremst háspennulínurnar og meginflutningakerfin sem eru varasöm í sambandi við rafmagnsleysi. Þó að menn kunni að hafa gamlar loftlínur í einhverjum kaupstöðum í Mexíkó eða hvar það nú er til að dreifa rafmagninu í þéttbýli, sem er fyrirkomulag sem okkur mundi ekki lítast á, er það ekki eins alvarlegt og þegar rafmagnsleysið breiðist út í meginflutningakerfunum. Það var það sem olli hinu stórfellda rafmagnsleysi bæði á austurströnd Bandaríkjanna, á Skáni og Sjálandi o.s.frv. Hvað varðar afhendingaröryggi og hluti eins og t.d. þá að menn líti á það sem skyldu sína að tryggja öryggi, og þess vegna hefur Rarik lagt jarðstrengi til að flytja rafmagn yfir erfið svæði eins og Melrakkasléttu. Mundu einkafyrirtæki með arðsemiskröfuna á bakinu gera það? Ég er ekki viss um það.

Hæstv. forseti. Það er ekki nýtt að hv. þm. sé á móti breytingum þannig að ef við hefðum verið að fara úr því kerfi sem  Mikið er talað um Kaliforníu og ástæða til að láta það koma fram að það sem þar gerðist og það sem við erum að fjalla um á Íslandi og það sem hv. þm. er að gera sér hugmyndir um að gæti gerst er ekki sambærilegt. Þessi fyrrv. raforkumálastjóri sem kom frá Kaliforníu ruglaði saman hugtökum. Hann talaði ýmist um markaðsvæðingu eða einkavæðingu, einkavæðingu þegar markaðsvæðing átti við og þar fram eftir götunum. Það var því ekki eins og einhver stóri sannleikur sem sóttur var til Kaliforníu í þann tíð. Það voru margir þættir sem lögðust á eitt í Kaliforníu sem ýttu undir hækkanirnar sem urðu á heildsöluverði á rafmagni. Það má t.d. nefna að á síðasta áratug hefur eftirspurn aukist um fjórðung en framboðið hins vegar staðið í stað þannig að lítil umframraforka var til reiðu. Svo varð óvænt aukning á eftirspurn t.d. vegna þess að miklir hitar voru í vesturfylkjunum og þurrkar í norðvesturfylkjunum og það minnkaði framboð á vatnsorku og vinnslukostnaður raforku, úr gasi og öðrum jarðefnaeldsneytum, margfaldaðist. Þetta varð til þess að það ástand skapaðist sem raun ber vitni og hefði alveg eins skapast þó þeir hefðu verið með eitthvert annað fyrirkomulag. Hv. þm. ætti því að leita sér að rökum einhvers staðar annars staðar en í Kaliforníu.

Frú forseti. Enda gerði ég það, ég nefndi mörg dæmi úr ýmsum áttum í heiminum þar sem lærdómurinn er meira og minna allur sá sami. Þetta hefur ósköp einfaldlega gefist illa. Það er til marks um hina trúarbragðakenndu nálgun nýfrjálshyggjumanna og markaðshyggjumanna, eins og reyndar orkustjórinn í Kaliforníu benti mönnum á, að reynslan skiptir engu máli. Raunheimurinn skiptir engu máli. Kenningin skal vera rétt. Það skal vera rétt að halda út á þessa markaðs- og einkavæðingarbraut þó svo þetta hafi leitt til meiri og minni ófarnaðar alls staðar.  Nei, ég held að við höfum fært fram mjög gild og veigamikil rök fyrir mikilvægi og gildi þess að líta á hluti af þessu tagi sem undirstöðu samfélagsþjónustu, sem undirstöðu almannaþjónustu, tryggja öllum landsmönnum jafnan aðgang og jafnan rétt eftir því sem kostur er af því að í slíku samfélagi viljum við búa. Það er ákaflega athyglisvert. Það eru að mínu mati veruleg pólitísk tíðindi hvernig Framsfl. hefur með öllu yfirgefið grundvallarviðmið af þessu tagi í stjórnmálum. Er á margan hátt orðinn markaðssinnaðri en Sjálfstfl., sérstaklega hin nýja forusta Framsfl. Ég trúi því ekki að nafni minn Hermannsson hefði nokkurn tíma staðið í ræðustóli á Alþingi og talað með þeim hætti um undirstöðu almannaþjónustu eins og hæstv. iðn.- og viðskrh. gerði áðan. 

Hæstv. forseti. Ég vil bara rifja það upp af því að hér var minnst á Steingrím Hermannsson að það var hann sem átti upptökin að því að við gerðumst aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu svo því sé til skila haldið. Hann var forsrh. á þeim tíma. Evrópska efnahagssvæðið, innri markaðurinn, er alltaf þannig í vextinum að það er markaðskerfið sem gildir. Við erum aðilar að EES og hv. þm. greiddi atkvæði með stækkun EES þannig að það er ekki eins og það séu ekki framfarir hjá hv. þm. Vinstri grænna. Nú er hann orðinn stuðningsmaður EES-samningsins og það er eitthvað það jákvæðasta sem ég hef séð í fleiri vikur á mínum pólitíska ferli. Ég tók reyndar eftir því að hv. þm. óttast að það verði hækkun á raforkuverði, m.a. út af því að nú þurfi að fara að gera arðsemiskröfur í kerfinu og það verði svo mikið eftirlit. Ég trúi því ekki að hv. þm. styðji ekki að það verði eftirlit. Ég er alveg sannfærð um að eftirlitið mun skila mikilli hagræðingu í kerfið, því það er ekki eftirlit í dag og það eru millifærslur á milli liða. Það er kannski vandamálið í öllum þeim útreikningum sem hafa verið sýndir upp á síðkastið að það er alltaf verið að bera saman kerfið eins og það verður eftir lagabreytinguna og kerfið eins og það ætti að vera í dag. Það er nefnilega ekki verið að bera saman kerfið eins og það er í dag því þar er svo margt öðruvísi en það á að vera. T.d. er verið að greiða niður kostnað við dreifingu með hitaveiturekstrinum o.s.frv. Þetta verður ekki hægt með hinu nýja kerfi, við munum fá gegnsætt kerfi. Ég er dálítið stolt af frumvörpunum mínum þremur eins og hv. þm. hefur tekið eftir en fullyrði að þetta ,,ef`` sem stendur í frv. er ekki eins hættulegt og hv. þm. vill vera láta því vilji ríkisstjórnarflokkanna er sá að þetta sé greitt úr ríkissjóði.

Frú forseti. Þá á hæstv. ráðherra eftir að útskýra, ef vilji stjórnarflokkanna stendur til að gera þetta, af hverju er þá haft ,,ef``, af hverju er ekki sagt ,,skal``? Greiða skal úr ríkissjóði. Það stendur á meðan það stendur. Það gildir á meðan það eru lög. Alþingi getur auðvitað breytt þeim en það er ekkert að því að ganga þannig frá lögum. Ég verð að segja að ég undrast þetta ,,ef`` þeim mun meir sem ég heyri hæstv. ráðherra gera fleiri tilraunir til að útskýra hvers vegna það er haft svona. Það er alveg rétt og út af fyrir sig gott að hæstv. iðn.- og viðskrh. er hamingjusöm, ánægð og stolt af verkum sínum. Mér finnst það bara fínt úr því að Framsfl. er orðinn svona gallharður markaðsvæðingar- og einkavæðingarflokkur að hann vill taka þessi svið almannaþjónustunnar hvert á fætur öðru og færa þau á það torg, þá er það bara þannig. Hæstv. iðn.- og viðskrh. er ánægð með verk sín í þeim efnum og þá liggur það fyrir og er gott, þ.e. fyrir hæstv. ráðherra. Það er auðvitað vont fyrir þjóðina að sitja uppi með hæstv. ráðherra í mikilvægum verkum sem hefur þessi viðhorf. Ég hef mjög miklar áhyggjur af því, frú forseti, hvert þetta er að leiða okkur í raforkumálum og voru þó nóg áhyggjuefnin fyrir vegna þess sem er meginmeinsemdin í kerfinu að stóriðjusalan er í kerfinu sem aldrei átti að vera. Það átti að halda virkjunum og dreifingu fyrir almennan markað aðskildum og hafa stóriðjuna alveg sér. Hvers vegna er það ekki gert, þó seint sé, að nota nú tækifærið og setja stóriðjuna og línurnar vegna hennar og virkjanirnar sem selja henni út og láta það standa á eigin fótum og afskrifa niður skuldirnar á hinu kerfinu? Það mundi þýða að almenningur gæti innan fárra ára búið við miklu hagstæðara raforkuverð en hann gerir í dag af því að hann er beint og óbeint að niðurgreiða rafmagnið ofan í stóriðjuna. Það er auðvitað þannig sem allir sjá.

Virðulegi forseti. Við höfum verið að ræða raforkufrumvörpin síðan í morgun og hv. þm. Kristján L. Möller fór ágætlega yfir þau atriði sem við höfum helst við þau að athuga í fyrstu umferð. Málin munu koma til hv. iðnn. þar sem ég á sæti og við munum auðvitað skoða málið betur þar. Mig langar að nefna örfá atriði áður en við ljúkum umræðunni. Mig langar til að þakka 19 manna nefndinni fyrir það starf sem hún innti af hendi við að reyna að komast að niðurstöðu í málinu, en eins og menn vita eru frumvörpin að hluta til hluti af nýju raforkulögunum sem við erum að breyta og eru tilkomin vegna tilskipunar frá Evrópusambandinu eins og margoft hefur komið fram. Ég er alveg viss um að ef íslensk stjórnvöld hefðu brugðist við á meðan sú tilskipun var í vinnslu hefðum við getað fengið undanþágu frá tilskipuninni en það er orðið of seint í dag. Við stöndum frammi fyrir gerðum hlut. Af því að hæstv. ráðherra talaði um það í morgun í andsvari að hún furðaði sig á því að Samf. vildi undanþágur af því að við værum mikill Evrópuflokkur, er það náttúrlega rétt hjá hæstv. ráðherra. En auðvitað eigum við að fá undanþágu frá þeim þáttum sem ekki henta okkur og einn af þeim er tilskipunin sem á við allt annað umhverfi en við búum við vegna þess að við erum ekki á þessum opna markaði. Við stöndum frammi fyrir gerðum hlut og ég er alveg viss um að ekki er hægt að breyta honum úr þessu því samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði er ekki þannig að menn geti pikkað út og valið það sem þeir vilja. Það þarf að koma að vinnslu málanna á vinnsluferlinu áður en tilskipanirnar verða að veruleika. Mig langar að nefna eitt atriði, sem hv. þm. Kristján L. Möller kom reyndar aðeins inn á, og það er aðgengi þingmanna að upplýsingum frá hlutafélagi í ríkiseigu. Það er náttúrlega óþolandi ástand sem ríkir hér þegar þingmenn geta ekki kallað eftir upplýsingum frá hlutafélögum í eigu ríkisins. Við þekkjum mörg dæmi um það, m.a. frá Landssímanum og Símanum, og það hefur verið margoft til umræðu á þingi. Þó að það komi fram í frv. að aðgengi skuli vera að upplýsingum til stjórnvalda frá hlutafélaginu sem á að stofna um flutninginn, Landsnet hf., hefði ég talið fulla ástæðu til að þarna komi inn skýrara ákvæði um að þingmenn geti kallað eftir upplýsingum frá hlutafélaginu. Það er eitt af því sem ég tel að við þurfum að skoða í nefndinni og vona að hæstv. ráðherra taki undir það, að skerpa megi á ákvæðinu um upplýsingarnar frá félaginu þannig að Alþingi eða þingmenn geti kallað eftir upplýsingum, ekki eingöngu stjórnvöld. Ég tel það vera atriði sem við eigum að koma að. Annað atriði sem ég vil nefna, sem hefur verið dálítið til umræðu alveg frá því að ég kom að því í andsvari í morgun, er þetta ,,ef`` um að ,,ef ákveðið er í fjárlögum að ráðstafa fé til að lækka kostnað``, þ.e. hvort það sé eitthvert ,,ef`` um það að peningar komi úr sameiginlegum sjóðum okkar til að greiða niður kostnað úti á landi. Við getum gert breytingar á þessu í iðnn. sé vilji fyrir því. Ég legg til að við skoðum það í nefndinni að þetta ,,ef`` verði tekið út og við getum sett inn að ef orkuverð er jafnað til dreifbýlla staða eða á landsbyggðina ,,skuli`` sú fjárveiting koma úr ríkissjóði. Hún á ekki að lenda á heimilunum t.d. í Reykjavík. Hún á að koma úr sameiginlegum sjóðum. Það er hin rétta leið til jöfnunar. Tel ég að það sé eitt af því sem við þurfum að koma að. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, ég veit ekki hvort hún er hérna, hæstv. ráðherra, heyrir hún í mér? Ég er með spurningar til hæstv. ráðherra vegna þess að það hefur verið mikið í umræðunni um frumvörpin að þau muni valda heimilunum á höfuðborgarsvæðinu, sérstaklega í Reykjavík, miklum kostnaðarauka. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig munu breytingarnar koma fram á raforkureikningum heimilanna í Reykjavík og hvað gerir hún ráð fyrir að þeir reikningar muni hækka mikið? Sérfræðingar í þessum málum hafa staðhæft við mig að reikningarnir muni hækka verulega og þó að það verði ekki strax eftir að lögin taka gildi mun það verða á næstu árum. Ég bið hæstv. ráðherra um að skýra það fyrir okkur hvernig það muni verða, hvort íbúar á höfuðborgarsvæðinu eigi eftir að horfa fram á að fá mun hærri, allt upp í 20% hærri, raforkureikninga í kjölfar lagabreytinganna, eða er það ekki rétt? Það eru ýmsar fleiri upplýsingar sem ástæða væri til að kalla eftir og ég mun að sjálfsögðu gera það í nefndinni, en vildi gjarnan fá svar frá hæstv. ráðherra um þetta efni við 1. umr.

Hæstv. forseti. Hvað varðar upplýsingarnar sem hv. þm. vill skerpa á bið ég hana að lesa það sem sagt er um 5. gr. í grg. Mér finnst það í sjálfu sér alveg skýrt að stjórnvöld eiga að geta fengið þarna upplýsingar, nema þær sem gætu varðað virkilega samkeppnisþætti fyrirtækjanna sjálfra. Varðandi kostnaðinn hef ég ánægju af að lesa upp ákveðnar tölur sem hafa verið settar fram. Hvað varðar Hitaveitu Suðurnesja mun stækkun flutningskerfisins þýða að það er lækkun í dreifingu en hækkun í flutningi upp á 26. Þarna erum við að tala um aura á kwst. Síðan kemur greitt fyrir eigin vinnslu og það eru 17 aurar. Þegar á heildina er litið er hækkun upp á 2,5% hjá Hitaveitu Suðurnesja. Hjá Orkuveitu Reykjavíkur er í stækkun flutningskerfisins samdráttur um 10 aura í dreifingunni en kostnaðarauki upp á 26 aura. Í heildina kemur það út sem 1% hækkun. Hjá Rarik er þetta mínus 50 í dreifingu, plús 26 í flutningi sem gerir 2,6% lækkun. Hjá Orkubúi Vestfjarða er dreifingin upp á 59 aura en flutningurinn er plús 26 aurar. Það gerir 1,5% hækkun og hjá Norðurorku er 1,4% hækkun, ég hef ekki tíma til að fara nánar út í það. Þetta eru því öll ósköpin, 1% og 2,5% hækkun þegar því hefur verið haldið fram að þarna væri um 20% hækkun að ræða.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra hefur greinilega ekki heyrt fyrri spurningu mína um upplýsingarnar. Ég var auðvitað búin að fara í gegnum 5. gr. og taldi ekki nóg að það væru eingöngu stjórnvöld sem gætu kallað eftir upplýsingum frá hlutafélaginu. Ég tel fulla ástæðu til að þingmenn og Alþingi geti kallað eftir upplýsingum, það hef ég gagnrýnt harðlega hvað varðar önnur hlutafélög. Ég tel að þarna þurfum við að skerpa á því að þingmenn geti kallað eftir upplýsingum frá hlutafélaginu. Varðandi hina spurninguna mína heldur hæstv. ráðherra því fram að hækkunin verði aðeins um 1%--1,5% á raforkureikningum á höfuðborgarsvæðinu. Ég þori varla að treysta því að þetta sé rétt vegna þess að því hefur verið haldið statt og stöðugt fram að það verði mun meiri hækkun á raforkureikningum. Við eigum eftir að sjá hvað verður. Verður þessi hækkun 1%--1,5% á rafmagnsreikningum höfuðborgarbúa um leið og lögin taka gildi? Eða má búast við því að frekari hækkun verði á næstu árum, eins og sérfræðingar hafa haldið fram í mín eyru, að það verði mun meiri hækkun á næstu tveimur til fjórum árum? Ég vil gjarnan að hæstv. ráðherra lýsi því yfir að það verði ekki frekari hækkanir á rafmagnsreikningum hjá höfuðborgarbúum en þessi 1% sem hún nefnir hjá Orkuveitu Reykjavíkur.

Hæstv. forseti. Það er algjörlega útilokað að ég geti lýst því yfir að það verði ekki hækkanir á raforkureikningum Reykvíkinga.

Vegna þess að ...?

Já. Það er eins gott að láta það fylgja því auðvitað er þetta fyrirtæki sem hefur sjálfsagt uppi ýmis áform um framkvæmdir og fleira. Ég get því ekki svarað því nema að þetta er það sem við höfum reiknað út í sambandi við áhrif breytinganna. Það er 1% hjá Orkuveitu Reykjavíkur, og það held ég að hljóti að vera aðalatriðið. Það sem gerir það að verkum að hv. þingmenn og forsvarsmenn fyrirtækisins hafa verið að tala um miklu hærri upphæðir er væntanlega vegna þess að þeir gefa sér að ávöxtunarkrafan verði miklu hærri en við höfum reiknað með. Við teljum að hún eigi að vera 3% í upphafi, eða heimild til þess. Þó hún hækki upp í 6% síðar eigi að vera svigrúm innan kerfisins til að auka þá arðsemi án þess að hækka verðið, vegna þess að hagræðingin hafi þá náð áhrifum sínum. Það er mikill möguleiki á hagræðingu í kerfinu, því vil ég halda fram. Hvað varðar upplýsingarnar stendur einmitt í 5. gr., með leyfi forseta: ,,Flutningsfyrirtækinu er skylt að veita stjórnvöldum, viðskiptavinum og almenningi upplýsingar sem nauðsynlegar eru við mat á því hvort fyrirtækið fullnægi skyldum sínum við rekstur og kerfisstjórnun flutningskerfisins og tryggi jafnræði við flutning raforku.`` Ég held því að þetta geti ekki verið öllu rýmra til að bæði hv. þingmenn og almenningur geti fengið upplýsingar.

Frú forseti. Við erum að fara yfir lög er varða raforkumarkaðinn, sérstaklega dreifinguna. Mig langar aðeins að fara yfir sögulega þætti málsins, líta örlítið í baksýnisspeglana og átta okkur á því um leið hvernig málunum hefur verið háttað hingað til. Ég held að það sé ágætt innlegg í umræðuna þegar við stöndum á þeim tímapunkti hér og nú að fjalla um lög sem eiga að marka raforkuflutningi og orkumarkaði ákveðin spor næstu árin og áratugina. Allt frá því að byrjað var að rafvæða á Íslandi með litlum rafstöðvum í einstaka byggðarlögum voru þau einungis tengd innbyrðis. Síðan komu virkjanirnar og samveiturnar, Rarik fór að leggja línur vítt og breitt um landið. Þá féllu frá í mörgum tilfellum litlu heimarafstöðvarnar sem höfðu þjónað ákveðnum þáttum þjóðlífsins. Þrátt fyrir að samveiturnar á vegum Rariks hafi verið settar á stofn á sínum tíma eftir að virkjað var í Ljósafossi m.a. þar sem vatnið var notað úr Þingvallavatni, þrátt fyrir kerfið sem við höfum búið við tókst ekki rafvæðing bæjanna sem búa við Þingvallavatn fyrr en um 1980. Fram að þeim tíma voru þessir ágætu aðilar með heimarafmagn, dísilrafstöðvar, þannig að það kerfi sem við bjuggum við til þess tíma þjónaði ekki því fólki betur en raun ber vitni. Það er því kannski ýmislegt að því kerfi sem við höfum búið við til lengri tíma. Þannig mætti líka segja frá því að þeir aðilar sem búa næst aðalorkuvinnslusvæðunum, eins og í uppsveitum Árnessýslu og uppsveitum Rangárvallasýslu þar sem mest er framleitt af rafmagninu, hafa ekkert sérlega gott aðgengi að rafmagni í dag. Þá má nefna þriggja fasa rafmagn. Þeir aðilar hafa heldur ekki notið neinna sérkjara í því kerfi sem við búum við núna. Þetta vildi ég nefna í upphafi og sýna fram á að núverandi kerfi hefur auðvitað verið götótt. Ljóst er af umræðunni sem hefur átt sér stað hingað til að það eru stóru aðilarnir á Reykjavíkursvæðinu, Orkuveita Reykjavíkur og Hitaveita Suðurnesja, sem lagabreytingin kemur öðruvísi við en hjá öðrum notendum í landinu. Hvað varðar Hitaveitu Suðurnesja tel ég hyggilegt og sjálfsagt að skoða sérstöðu þess fyrirtækis því hún er með öðrum hætti en annarra orkufyrirtækja í landinu. Ég vil beita mér fyrir því að séraðstæður þess verði skoðaðar og lagafrumvörpin sem við erum að fara yfir taki svolítið tillit til þeirra aðstæðna sem þar eru. Í frumvörpunum kemur fram sem ekki var í drögunum sem við skoðuðum í fyrravetur, að nú á flutningsjöfnunin að vera meiri en bara aðalnet eða meginflutningskerfi Landsvirkjunar, eins og kynnt var í fyrravetur. Nú á að taka inn til að mynda, svo ég nefni einstök byggðarlög, Vestmannaeyjar og Snæfellsnes. Það er verið að bæta þeim inn í og reyndar öllum þéttbýlisstöðum sem eru með 66 kV spennu. Það eru atriði í frv. sem ég vildi gera örlítið að umræðuefni. Í raforkulagafrv. er talað um stórnotendur. Þar er sérákvæði um að stórnotendur geti hugsanlega keypt beint af flutningskerfinu, af Landsneti. Þá er spurning með mörkin sem þar er getið um og aflið og hvort stórnotendurnir þurfi að vera jafnþröngt skilgreindir og er í frumvarpstextanum. Mér finnst koma til greina að skoða þá grein, sem er c-liður 1. gr. frv., með tilliti til þess að það verði hvatning hjá fyrirtækjum í landinu til að nota meira af raforku. Fyrirtæki geta komið með nýja atvinnustarfsemi, jafnvel útflutning, tengdum því að þau geti farið að kaupa með öðrum hætti en hingað til hefur tíðkast. Það er atriði sem við þurfum virkilega að skoða gagnvart þessum þætti málsins í c-liðnum í 1. gr. Það má nefna ýmiss konar fyrirtæki. Mér er kunnugt um iðnfyrirtæki sem framleiðir úr plastefnum, m.a. gosflöskur, og notar gríðarlega mikið rafmagn sem er stór þáttur í framleiðslukostnaði þeirrar iðnframleiðslu. Það kann að vera að slík fyrirtæki geti farið að ástunda útflutning ef þau hafa það aðgengi sem gert er ráð fyrir í þessum lið laganna. Ég vil nefna grein í landbúnaði, ylrækt, sem hefur náð miklum árangri í notkun á raforku til framleiðslu sinnar og er með tiltölulega háa kílóvattstundanotkun á ári sem gerir þeim hugsanlega kleift að fara undir þennan lið, með tilliti til þess að sú grein gæti farið að stunda útflutning. Í 6. gr. frv. er talað um að eigendur flutningsmannvirkjanna sem nýja fyrirtækið tekur á leigu verði að sjá um viðhald á þeim eignum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig eigi að tryggja að eigendur viðkomandi flutningsmannvirkja sem Landsnet leigir af trassi ekki viðhald sitt? Hvort það geti verið um yfirtöku að ræða, sektir eða eitthvað slíkt? Vegna þess að afhendingaröryggið var til umræðu áðan er rétt að við höfum alla hluti hvað það varðar á hreinu. Ég hugsa að þarna sé þáttur sem við þurfum að skoða svolítið í hv. iðnn. Þar á ég einmitt sæti þannig að við reynum að fá úr því skorið nákvæmlega. Í frv. um Landsnet er í 2. gr. talað um að Landsneti sé heimilt að reka raforkumarkað. Þá kemur kannski upp í hugann hvort það sé einhvers konar markaður hliðstæður fiskmarkaði. Það er spurning hvort ekki þurfi að skilgreina nákvæmlega hvað átt er við. Það er reyndar gert að hluta til í athugasemdum við 2. gr. frv., en það sem maður hræðist er ef viðkomandi fyrirtæki færi í annars konar rekstur, óskyldan því sem er skilgreint hlutverk þess. Má nefna að orkufyrirtækin í dag hafa leitað til ýmissa annarra þátta en bara að framleiða, flytja, dreifa og selja orku. Í tengslum við umræðuna í sambandi við markaðinn hefur aðeins verið vitnað til norska markaðarins og að norsku aðilarnir hafi tekið upp þetta aðskilda kerfi sem við erum að ganga í. Það er ákveðinn munur þar miðað við okkar markað þar sem Norðmenn eru tengdir Evrópumarkaðnum og hafa stundað þá iðju að selja rafmagn á þeim tíma sólarhrings sem raforka er dýrust í Evrópu, hafa sparað vatnsaflið yfir nóttina og um helgar þegar markaðurinn er á lægri verðum og síðan skrúfað frá vötnunum sínum á daginn. Þetta er hlutur sem Norðmenn hafa getað spilað á. En ég sé ekki á meðan við erum ekki tengd Evrópu með sæstreng að þessir kostir geti nýst hér, enda höfum við ekki þá umframorku í kerfinu okkar, eins og stendur a.m.k. Í umræðunni hefur nokkuð verið rætt um mat á þeim eignum sem eiga að fara í Landsnetið og arðsemiskröfuna. Mér finnst að einstaka þingmenn hafi fallið í þá gryfju að stilla ætti verðið eitthvað af og það væri samningsatriði að stilla verðið af til notendanna með ákveðinni arðsemisprósentu. Mér sýnist að nokkuð vel sé tekið á þessu í frv. Þar er bókstaflega gert ráð fyrir því að Orkustofnun fylgist með hvernig afkoma fyrirtækisins er. Því er ekki ætlað að skila arði eins og hér hefur verið talað um og því er heldur ekki ætlað að tapa. Það er kannski meginhluturinn sem við þurfum að hafa í huga, að fyrirtækið á að ástunda að reka línur sínar með þeim hætti að afhendingaröryggið sé sem best, en það á ekki að skila einhverjum gríðarlegum arði til eigenda sinna. Það má undir engum kringumstæðum gerast að fyrirtækið fari að ganga á eigur sínar og éta af sér eins og sagt er um mörg fyrirtæki. Nokkuð hefur verið rætt um eftirlitsþáttinn sem Orkustofnun á að annast. Það er nokkuð skilmerkilega sagt frá honum í frumvörpunum og það hlutverk skilgreint. En auðvitað þarf að gæta þess að nýi iðnaðurinn sem við þekkjum hér á landi, eftirlitsiðnaðurinn, fari ekki úr hófi fram. Hlutverk okkar alþingismannanna er að fylgjast með því að sá eftirlitsiðnaður sem við erum að koma á fót vaxi ekki út í hið endalausa. Í lok ræðu minnar eru spurningar um þætti sem snerta landsbyggðina öðru fremur og varða nýframkvæmdir. Hvernig mun sú ákvörðunartaka eiga sér stað hjá Landsneti með nýframkvæmdir í nýjum hverfum? Það geta verið íbúðahverfi eða sumarbústaðahverfi á landsbyggðinni. Hver tekur ákvarðanir um þrífösun? Það eru spurningar í þessa átt sem væri fróðlegt að heyra álit hæstv. iðnrh. á.

Hæstv. forseti. Fyrirhugaðar eru grundvallarbreytingar á raforkubúskap Íslendinga, skipulagi hans. Hér hefur komið fram mjög hörð gagnrýni á breytingarnar af margvíslegum toga. Það hefur verið bent á að ríkisstjórnin leggi upp í þessa för án þess að hafa gert nægilegar rannsóknir á hverjar líklegar afleiðingar breytinganna eru. Það hefur t.d. verið vísað í tilkostnað af breytingunum, en tölur um það eru mjög á reiki. Það vakti athygli mína þegar sagt var frá því, að vísu var það ekki flennt yfir útsíður neinna dagblaða, að Guðmundur Þóroddsson, forstjóri Orkuveitu Reykjavíkur, hefði sagt á ráðstefnu um raforkumál að hann teldi að tilkostnaðurinn við markaðsvæðingu raforkugeirans væri um 1 milljarður króna, bara við markaðsvæðingu raforkugeirans. Hann sagði líka að sýnt væri hverjir mundu hagnast á breytingunni. Það yrðu að öllum líkindum stórfyrirtækin, en hinir almennu neytendur mundu blæða. Hver skyldi hafa tekið undir þetta sjónarmið á sömu ráðstefnu? Hann heitir Friðrik Sophusson og er fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra, núverandi forstjóri Landsvirkjunar. Þetta var samdóma álit þessara aðila sem koma innan úr raforkugeiranum. Það er fleira sem hefur verið gagnrýnt í tengslum við frumvörpin og það eru vinnubrögð ríkisstjórnarinnar sem eru vægast sagt mjög ámælisverð. Skipuð var allfjölmenn nefnd til að fjalla um málin og gera um það tillögur hvernig staðið skyldi að verkinu. Nefndin klofnaði. Það voru birt ítarleg minnihlutaálit og voru þar ekki á ferðinni neinir minnihlutar í íslensku samfélagi. Ég vísa í heildarsamtök launafólks sem lýstu mjög eindreginni andstöðu við hugmyndir ríkisstjórnarinnar um að markaðsvæða raforkugeirann. Hv. þm. Jón Bjarnason, þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, sat einnig í nefndinni og sendi frá sér mjög ítarlega greinargerð með rökstuddri gagnrýni á frv. Hennar er hvergi getið í grg. með frv. Það hefði verið eðlilegt þar sem á annað borð var tekið fram að frv. væri grundvallað á vinnu nefndarinnar, að menn hefðu gert grein fyrir þeim ágreiningi sem þar kom upp. Það var ekki gert. Það er engin tilraun gerð til þess að reifa þau álitamál sem uppi voru af hálfu minnihlutans í nefndinni. En þetta fyrst um frumvarpssmíðina. Vík ég þá að aðdraganda málsins sem einnig hefur verið nokkuð til umræðu í þinginu í dag en ég ætla að fara aðeins nánar í hann. Við þekkjum að lagabreytingarnar eiga rót að rekja til samþykktar innan Evrópusambandsins á árinu 1996. Þá var gefin út tilskipun um innri markað fyrir raforku í Evrópu. Síðan gerist það að á fundi sameiginlegu EES-nefndarinnar, hinn 26. nóvember 1999, var samþykkt að fella í EES-samninginn tilskipun Evrópuþingsins og -ráðsins um sameiginlegar reglur um innri markað á sviði raforku. Síðan er næsta skref hjá okkur að málið er tekið fyrir í þáltill. með fjöldanum öllum af tilskipunum frá Evrópusambandinu til að fá samþykkt þingsins um heildarstefnuna. Það voru í sjálfu sér ekki óeðlileg vinnubrögð um margar þær tilskipanir sem voru í þáltill., enda gerðum við aldrei neinar athugasemdir við þá málsmeðferð í sjálfu sér um tilskipanir sem enginn ágreiningur var um. Þannig var að við höfðum þá af Íslands hálfu fallist á málin í EES-nefndinni en það skorti lagastoð. Í þeim tilvikum sem ekki vannst tími til að vinna lögin eða móta þau var brugðið á það ráð að fella slíkar tilskipanir í þál., fá almenna viljayfirlýsingu frá þinginu. Þáltill. kemur fyrir þingið á árinu 2000. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði gerðum þá þegar mjög alvarlegar athugasemdir við hana. En fyrst: Á hverju byggir stefnumótun Evrópusambandsins um raforkugeirann? Hún byggir á fjórum meginþáttum. Í fyrsta lagi að gera raforkugeirann að hluta innri markaðar Evrópusambandsins í áföngum, í öðru lagi að tryggja öryggi á afhendingu raforku, það var eitt markmiðið með þessum breytingum, í þriðja lagi að auka samkeppni í framleiðslu á raforku, og í fjórða lagi að gera fyrirtækjum kleift að eiga viðskipti með raforku milli landa á svæðinu. Gerður var fyrirvari af Íslands hálfu um með hvaða hraða ætti að taka þetta upp, en þegar málið kom fyrir utanrmn. þingsins gerði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon alvarlegar athugasemdir við málsmeðferðina og sendi frá sér minnihlutaálit þegar málið kom til 2. umr. í þinginu. Það er athyglisvert að vitna í röksemdir hans í því nál. Hann segir m.a., með leyfi forseta: ,,Minni hlutinn telur í fyrsta lagi að Ísland eigi, sem eyja og algerlega einangrað í þessu tilliti, ekkert erindi inn í þetta umhverfi sameiginlegs orkumarkaðar, þ.e. raforkumarkaðurinn á Íslandi er án nokkurra tengsla við raforkumarkaðinn á meginlandi Evrópu.`` Ég geri hlé á tilvitnuninni en hér var einmitt tekið fram að eitt meginmarkmiðið af hálfu Evrópusambandsins með þessum breytingum væri að gera raforkugeirann að hluta innri markaðar í Evrópusambandinu. Og áfram held ég tilvitnun í minnihlutaálit hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, með leyfi forseta: ,,Í öðru lagi býr Ísland við mikla sérstöðu hvað orkumál varðar þar sem við framleiðum nánast alla raforku okkar úr innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum. Einnig er hér öll uppbygging og skipulag í orkumálum, bæði framleiðslu og dreifingu, mjög sérstakt og tekur að sjálfsögðu mið af sérstökum íslenskum aðstæðum. Ísland hefur í þriðja lagi mikla sérstöðu hvað varðar landfræðilegar aðstæður. Hér býr mjög fámenn þjóð í mjög stóru en orkuríku landi. Ef litið er til meginmarkmiða tilskipunar Evrópusambandsins um innri markað fyrir raforku kemur í ljós að a.m.k. tvö af fjórum eiga alls ekki við á Íslandi, þ.e. að gera raforkugeirann að hluta að innri markaði Evrópusambandsins. Það markmið fellur um sjálft sig hvað Ísland snertir því að raforkumarkaðurinn hér er einangruð heild og ekki tengdur markaði annarra landa Evrópska efnahagssvæðisins. Sama gildir um fjórða markmiðið, að auðvelda fyrirtækjum í raforkugeiranum að eiga viðskipti milli landa á EES-svæðinu. Slíkt er ekki inni í myndinni í tilviki Íslands þar sem raforkumarkaðurinn er einangraður og verður væntanlega áfram um alllangt skeið. Því vakna spurningar um hvað vakti fyrir mönnum að leita ekki eftir því frá upphafi, sem augljós rök mæltu með, að Ísland fengi varanlega undanþágu frá því að falla undir þessa tilskipun. Sú leið var valin þegar Ísland af næsta augljósum ástæðum fékk undanþágu frá tilskipun um gagnsæi verðlagningar og gegnumflutning á jarðgasi á Evrópska efnahagssvæðinu. Frá byrjun hefði átt að leita eftir sambærilegri varanlegri undanþágu fyrir Ísland á innri markaði með raforku.`` Hér vitnaði ég í minnihlutaálit í utanrmn. sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði, en í lok þess í niðurstöðu hans leggur hann til að leitað verði eftir varanlegri undanþágu. Það hafi verið mistök að leita ekki eftir varanlegri undanþágu fyrir Íslands hönd heldur aðeins tímabundinni og leggur hann til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar, tekið upp að nýju og reynt að fá slíkt fram. Ég verð að segja að eftir því sem ég hef kynnt mér þessi mál betur og fylgst með pólitískri umræðu um málið innan þings sem utan hef ég styrkst í þeirri trú að við eigum enn að fara þá leið. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon lagði það til í ræðu sinni áðan og það er afstaða okkar í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að slíkt beri að gera, að við eigum að taka málið upp að nýju og leita eftir undanþágu. Við vitum að það er stuðningur við slíkt innan ríkisstjórnarinnar. Einn ráðherra hefur lýst því yfir að hann telji að það hafi verið mistök að leita ekki eftir undanþágu. Þar vísa ég í hæstv. núv. dómsmrh., Björn Bjarnason, og við höfum heyrt það á mörgum þingmönnum úr stjórnarliðinu að þeir telji þetta hafa verið mistök þótt menn hafi ekki hátt um það. Þá er spurningin sú: Gætum við náð slíku fram? Nú er liðinn alllangur tími, við erum að tala um tilskipun frá 1996. Við erum að tala um samþykkt í EES-nefndinni 1999, við erum að tala um þál. sem samþykkt var á árinu 2000. Hverjir eru möguleikar okkar í þessu efni? Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði rækilega grein fyrir því hverjir þeir væru og vísaði í lög og reglur og ákvæði þar að lútandi. En ég vil vísa í eitt til viðbótar og það heitir heilbrigð skynsemi. Ef hún á annað borð rúmast innan stofnana Evrópusambandsins og innan EES-samningsins ætti að vera hægt að taka málið upp á grundvelli heilbrigðrar skynsemi. Ef við teljum heppilegt að fara þessa leið eigum við að sjálfsögðu að láta á slíkt reyna. Ég sagði að menn hefðu verið á þessu máli innan þings sem utan. Mér hefur fundist sláandi að heyra sjónarmið manna úr raforkugeiranum hvað þetta snertir, hve mjög þau eru á þennan veg. Ég minnist þess að hafa heimsótt einhverju sinni Orkubú Vestfjarða og hlýtt á forstöðumenn þar á bæ lýsa skoðunum sínum og þeir voru spurðir --- og ég get vísað í forstöðumenn og stjórnendur í fleiri orkufyrirtækjum sem ég hef heyrt spurða --- hvort þeir teldu þær skipulagsbreytingar til bóta sem upprunnar eru í Brussel um raforkugeirann. Svörin hafa verið á einn veg. Nei, þeir telja þær arfavitlausar. En við neyðumst víst til að gera þetta vegna þess að þetta er tilskipun sem hefur auk þess verið samþykkt í þál. og síðan í lögum á Alþingi. Ég hef stundum sagt hér áður að það er sem betur fer ekki bannað með lögum að breyta lögum og ef það hentar hagsmunum Íslendinga eigum við að sjálfsögðu ekki að hika við að fara þá leið. Hvert er framhaldið? Eitt er sláandi við þessar kerfisbreytingar og það dylst náttúrlega engum að það er lagt út á braut einkavæðingar raforkugeirans á Íslandi. Verið er að hefja markaðsvæðingu og einkavæðingu raforkugeirans. Menn tala misskýrt í þessu efni. Frumvarpið segir að vísu að dreifingarfyrirtækið eigi að vera hlutafélag. Það er afdráttarlaust. Hversu hratt eigi hins vegar að ganga í því að koma þessu hlutafélagi á markað er svo önnur saga. Ráðuneytisstjórinn í iðn.- og viðskrn., Kristján Skarphéðinsson, sagði á málþingi um íslenska orkustefnu hvað þetta snertir eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Mikilvægt er að hafa í huga að markaðsvæðing raforkukerfisins þarf ekki endilega að þýða einkavæðingu þess. Líta má til Noregs sem dæmi um markaðsvæðingu án einkavæðingar. Hins vegar kann að teljast æskilegt í framtíðinni að ríkið stefni að því að draga sig smátt og smátt út úr samkeppnisþætti raforkumarkaðarins og almennir fjárfestar taki við. Slík markaðsvæðing raforkuframleiðslunnar væri til þess fallin að auka hagræði og samkeppni og efla hlutabréfamarkað. Raforkumarkaðurinn er hins vegar enn sem komið er óþroskaður og þarf að öllum líkindum töluverðan tíma áður en sölu- og framleiðslustarfsemi raforkufyrirtækja verður hæf til sölu á almennum markaði.`` Hér er að vísu fyrst og fremst vísað í samkeppnishlutann, þ.e. sölu- og framleiðslustarfsemi.

Hann var að tala um samkeppnisþáttinn.

Hann var að tala um samkeppnisþáttinn, segir hæstv. ráðherra. Ég hef hins vegar heyrt fulltrúa úr þessum geira tala um mikilvægi þess að fá stóra fjárfesta að hinu fyrirkomulaginu líka og menn hafa þar t.d. vísað í lífeyrissjóði landsins, að þeir hljóti að koma þarna inn í þennan hluta kerfisins líka. En ég spyr: Ef það er svo, og ég ætla ekki að gefa mér neitt í þessu efni, að ríkisstjórnin og meiri hlutinn hér er staðráðinn í því að fara ekki með þennan þátt, dreifikerfið, inn á markað, hvers vegna í ósköpunum er verið að búa til hlutafélag? Hvers vegna er þetta gert að hlutafélagi? Þarf ekki að skýra það? Þarf ekki að tala svolítið skýrt um þetta efni? Við sættum okkur ekki við neinar hálfkveðnar vísur. Ég vísaði í það hér í ræðustól fyrir nokkrum dögum eða minnti á yfirlýsingar sem gefnar voru um Landssímann, Póst og síma, þegar honum var breytt í hlutafélag. Það stóð ekki til að selja hann, að sjálfsögðu á ekki að selja hann sögðu ráðherrarnir sem sátu á þessum bekkjum. Þeir sögðu að ekki stæði til að selja Símann. Við eigum það svart á hvítu hvað þáv. hæstv. samgrh. sagði um það efni og fulltrúar stjórnarmeirihlutans sögðu það aftur og ítrekað í þingsalnum. Hvað er nú að finna í yfirlýsingum forsvarsmanna Símans? Jú, þeir segja núna að þeim finnist vel koma til álita að Íslendingar eigi að einhverju leyti hluta í Símanum. Það er ekki verið að deila um hvort selja eigi hann eða ekki. Nei, að Íslendingar eigi að einhverju leyti einhvern hlut í Símanum. Við erum komin þangað. Ég vil því fá girðingar og afdráttarlausa lagalega fyrirvara. Ef það er ásetningur ríkisstjórnarinnar að markaðsvæða ekki dreifikerfið, þá eigum við að fá aðra lagaumgjörð en þessa. Það er alveg kýrskýrt að þá verður að búa öðruvísi um hlutina að þessu leyti. Síðan spyr ég um eitt: Þegar menn eru að horfa til lífeyrissjóðanna sem fjárfesta í orkugeiranum, hvaða fyrirvara skyldu lífeyrissjóðir setja um slíkt? Hvaða fyrirvara halda menn að lífeyrissjóðir setji við slíka fjárfestingu? Þeir eru bundnir lögum samkvæmt. Að hvaða leyti? Að því leyti að þeir verða að leita eftir hámarksarðsemi hverju sinni.

Hv. þm. þekkir þetta vel.

Ég þekki þetta vel, hámarksarðsemi hverju sinni, sem var ákvæði sem ég greiddi reyndar atkvæði gegn og ég hef alla tíð haft mikla fyrirvara um, vegna þess að ég tel að lífeyrissjóðirnir eigi einmitt að ávaxta sitt pund á þjóðfélagslega ábyrgan hátt sem kemur samfélaginu öllu til góða án þess að leita eftir skammtímagróðasjónarmiðum, að elta þau hverju sinni. En þetta eru lögin. Þá spyr ég: Fara nú saman hagsmunir notenda og neytenda og fjárfestanna? Hagsmunir notenda og neytenda eru væntanlega þeir að verðlagið sé sem lægst, hagsmunir fjárfestanna að fá sem mestan arð út úr fyrirtækjunum.  Það er eitt sem vakti góðar vonir hjá mér og mér fannst vera góðs viti og það var þegar hæstv. ráðherra í fyrsta skipti var reiðubúin hér áðan, eða gaf vísbendingu um að hún væri reiðubúin, til að taka þátt í umræðu um reynslu annarra þjóða af þessum kerfisbreytingum. Ég heyrði ekki betur en að hún væri með skýringar uppi um hvað valdið hefði orkutapinu eða rafmagnsleysinu í Kaliforníu á sínum tíma. Þetta finnst mér gott. Þetta er það sem á skortir. Og ég er ekki að gera grín að þessu. Ég er að taka þessu mjög vel vegna þess að það sem á skortir er málefnaleg umræða um þetta brýna hagsmunamál íslensku þjóðarinnar, og reyndar allra þjóða, að við reynum virkilega að læra af reynslu annarra. Hins vegar kom einnig margt mótsagnakennt fram hjá hæstv. ráðherra. Hún var með undarlegar athugasemdir við þingmenn fyrr í dag, þá sérstaklega þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs sem hún sagði vera á móti hlutafélögum eða hlutafélagavæðingu, það væri bara vitað. Þetta er alrangt hjá ráðherranum. Þetta er mjög ómálefnaleg nálgun. Við erum að sjálfsögðu ekki á móti hlutafélögum. Hlutafélagaformið er mjög gott til síns brúks þar sem það á heima. Við höfum hins vegar miklar efasemdir um það að nýta þetta form inn í grunnþjónustu á borð við rafmagn, vatnsveitur eða annað af því tagi. Ég fagna því þó ef ráðherrann er að boða málefnalega umræðu um reynslu annarra þjóða af breytingum í raforkukerfinu. Um þetta hefur verið skrifað og fjallað á undanförnum árum og mjög svo á allra síðustu missirum. Menn eru að rýna í rafmagnsleysi og niðurbrot á þessum kerfum og reyna að átta sig á því hvort tengja megi það markaðsvæðingu raforkugeirans, eða hvort það er annað sem veldur. Ég er hér t.d. með skýrslu sem er unnin af stofnun sem heitir PSRIU, Public Service Research Institute, starfar við Greenwich-háskólann í Lundúnum og hefur m.a. unnið og birt rannsóknarskýrslur fyrir samtök sem heita EPSU, European Public Service Union, og láta mjög að sér kveða á vettvangi Evrópusambandsins af hálfu launafólks í almannaþjónustu og hafa einmitt farið mjög rækilega í saumana á þessum málum. Þar er m.a. verið að reyna að kortleggja þennan geira. Margt orkar tvímælis í þessu og erfitt að átta sig kannski að fullu nema menn hafi lagt í mjög mikla stúdíu um þetta mál, miklar rannsóknir um hvernig þessi geiri er skipulagður. Hann er mjög í gerjun, tekur miklum breytingum, en hér segja menn að almennt sé dreifikerfið enn þá annaðhvort í eigu eða undir stjórn opinberra aðila. Hér eru t.d. talin upp hvað þetta snertir Finnland, Svíþjóð, Noregur, Frakkland, Ítalía, Grikkland og Írland en víða í þessum löndum er hins vegar búið að markaðsvæða framleiðsluna. Síðan takast menn á um það hvernig eigi að fara með þessi kerfi hér. Í skýrslunni sem ég vísaði til eru menn með mjög miklar efasemdir, og færa mjög rækileg rök fyrir máli sínu, um þessa grundvallarhugsun Evrópusambandsins. Það er t.d. dregin upp samlíking á milli raforkugeirans hvað þetta snertir og járnbrautanna bresku. Þar var aðgreint --- þar var allt markaðsvætt reyndar, teinarnir og svo líka fyrirtækin sem ráku lestarnar. Þeir segja í skýrslunni að reynslan af þessu hafi verið mjög slæm vegna þess að engin tengsl voru á milli þeirra sem áttu að sjá um sjálfan grunninn og hinna sem áttu að nýta sér hann, áttu að sjá um þjónustuna. Þetta leiddi til þess að fjárfesting í sjálfu grunnnetinu var af mjög skornum skammti, leiddi síðan til margvíslegra vandræða og á endanum til þess að fyrirtækið sem var stofnað um járnbrautarteinana varð gjaldþrota með hrikalegum afleiðingum fyrir breska skattgreiðendur. Þarna er verið að gagnrýna þessa grundvallarbreytingu sem verið er að gera á kerfunum. Síðan eru tekin hér mjög rækilega fyrir markmiðin sem menn eru að reyna að ná og hvernig til hefur tekist um sjálfa framkvæmdina. Þegar menn segja að raforkugeirinn hafi hins vegar ekki verið markaðsvæddur eða einkavæddur, t.d. á Norðurlöndum, er það alrangt enda þótt þessi dreifikerfi séu enn á vegum opinberra aðila. Ég tek sem dæmi að raforkuframleiðendur í Svíþjóð eru núna þrír, þrír eru stærstir. Þeir eru Vattenfall sem er sænskt félag, Sydkraft í þýskri eigu og Fortune í finnskri eigu. Ég sá mjög athyglisverða umfjöllun um þetta í Aftonbladet, sænsku stórblaði, í nóvemberbyrjun þar sem menn lýsa áhyggjum yfir því hvert stefni á sænskum raforkumarkaði því raforkuverð sé á leiðinni upp og sænskir neytendur þurfi að borga brúsann. Þeir segja líka að þessi stóru fyrirtæki sem eru að komast í eigu Þjóðverja, Finna og vissulega Svía séu að kaupa upp öll litlu fyrirtækin. Þegar þessi grein var skrifuð í nóvember sl. var t.d. Sydkraft að kaupa upp raforkufyrirtækið Graninge. Formúlan virtist þá vera einkavæðing sem síðan leiðir til fákeppni, gróði stýrir för, engin samfélagsleg ábyrgð og uppsprengt verð. Hér er ég að vísa í umfjöllun sænskra fjölmiðla um þróunina þar á bæ. Ég man svo ekki hvort það var 2002 eða 2003 sem raforkuverð í Svíþjóð hækkaði um 400% á fjórum mánuðum. Af því að áðan var vitnað í Noreg og raforkugeirann þar, ég held að það hafi verið hv. þm. Kjartan Ólafsson, get ég vísað í umfjöllun norska neytendaráðsins sem hefur gagnrýnt þessar kerfisbreytingar mjög og telur að þetta hafi verið norskum notendum mjög í óhag, þ.e. almenningi. Hér er ég með tilvitnun í Per Anders Stalheim, talsmann norska neytendaráðsins. Hann segir að norsk raforkufyrirtæki raki saman milljörðum og hagnaðurinn í raforkugeiranum sé ævintýralegur. Síðan er farið nánar út í þessa sálma. Þetta er að gerast. Hvað veldur því að raforkuverðið er á uppleið? Jú, það er vegna þess að af hálfu þeirra sem vilja fá skjótfenginn gróða er ekki fjárfest í varabirgðum. Þegar birgðirnar þrýtur þarf að leita yfir á rándýra markaði annars staðar. Þannig hafa Svíarnir og Norðmennirnir t.d. þurft að kaupa rafmagn frá Póllandi og frá Þýskalandi þegar rafmagn eða orkuna hefur þrotið á þeirra heimaslóð. Varðandi þær fullyrðingar hæstv. ráðherra um að lítið búi að baki andstöðu okkar í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði við hlutafélagavæðingunni, að þetta sé fyrst og fremst vegna þess að við séum á móti hlutafélögum almennt, vil ég skýra hvað veldur þessari afstöðu okkar. Við teljum að grunnþjónustan þurfi að byggja á miklu öryggi. Eitt af því sem tryggir slíkt öryggi er eigandinn, að hægt sé að treysta á að eigandinn hlaupist ekki undan merkjum. Ef við hins vegar erum farin með eignarhaldið inn á hlutabréfamarkað þar sem markmið eigandans er að fá skjótfenginn gróða er ekki á hann treystandi þegar á móti blæs. Þegar illa gengur hjá fyrirtækinu fer hann einfaldlega eitthvað annað. Ég get nefnt sem dæmi að British Energy sem selur 25% rafmagns í Bretlandi var með markaðsvirði upp á 2.000 millj. sterlingspunda en var á tímabili komið niður í 173,8 millj. Þá gekk illa, hlutabréfaeigendur fóru út úr fyrirtækinu og vildu reyna annars staðar fyrir sér. Hvað gerðist? Skattgreiðandinn varð að koma inn með stórfellda innspýtingu. Á einu ári t.d. féll verðgildi hlutabréfa um 91%. Þá fara menn eitthvað annað. Það er þetta sem ég er að vísa í þegar ætlast er til að lífeyrissjóðirnir komi inn í þessa starfsemi. Þeir hugsa nákvæmlega á sömu vísu og þeim er einnig gert að gera það, bara lögum samkvæmt. Athyglisvert er að í Bretlandi var fjöldi fyrirtækja í raforkugeiranum mjög illa staddur, afar illa staddur --- ég mun koma að því nánar í síðari ræðu þegar ég verð búinn að finna þessa tilvitnun sem virðist ekki ætla að takast núna. Þar sem tíminn er á þrotum hjá mér --- hér er ég búinn að finna þetta. Þeir segja í þeirri skýrslu sem ég vísaði til áðan og unnin er af háskólanum í Greenwich, Public Service Research Institute, að í Bretlandi hafi Eastend Distribution Network skipt um eigendur á átta árum. Og það er nákvæmlega út af þessu.  Síðan er annað sem ég líka velti fyrir mér. Þegar um það er rætt að það verði að vera alger aðskilnaður á milli framleiðslu raforkunnar, dreifingar og smásölu spyr ég um hitt: Hvað með samskipti við önnur fyrirtæki, eignarhald í öðrum geirum? Má hann vera fyrir hendi? Ég spyr að gefnu tilefni. Eitt sem valdið hefur miklum vandræðum í einkavæddri grunnþjónustu í Evrópu er einmitt það að fyrirtæki sem hafa fjárfest t.d. í vatni, Vivendi Universal í Frakklandi, hafa jafnframt verið að fjárfesta í ýmsum öðrum geirum. Vivendi Universal var orðið einn stærsti fjölmiðlarisi í heiminum. Síðan gengu þau fyrirtæki afar illa og þá bitnaði það á vatnsveitum í Frakklandi. Þetta eru m.a. rökin fyrir því að við teljum hlutafélagavæðingu grunnþjónustu, stoðþjónustu, varhugaverða. Hún sem slík tryggir ekki það öryggi sem við erum að kalla eftir. Ef menn ætla að ráðast í kerfisbreytingar, beina þeir ekki sjónum til þeirra sem hafa tryggt öryggið? Horfum við ekki til þeirra kerfa sem hafa tryggt öryggið í raforkuþjónustunni? Horfum við til þeirra um fyrirmynd sem í einu vetfangi á einum degi slökktu rafmagnið hjá 50 milljónum Bandaríkjamanna? Er það þarna sem við ætlum að leita eftir fyrirmynd? Ég heyrði ekki betur en að hv. þm. Kjartan Ólafsson segði í umræðunni fyrr í dag að við hefðum búið, og byggjum, við prýðilegt kerfi. Ef maður ætlar að gera við eitthvað verður maður að vita hvað er bilað. Fyrst er að skilgreina hvað er að og síðan að ráðast í viðgerðirnar. Maður byrjar ekki á viðgerðum bara út í loftið, ég tala nú ekki um ef hluturinn er heill. Byrjar maður þá að gera við? Hvers konar vinnubrögð eru þetta, hvers konar handarbakavinna er þetta? Ég spyr enn og aftur: Hver er afstaða hæstv. ráðherra til þeirrar tillögu sem við höfum verið að reifa hér, Vinstri hreyfingin -- grænt framboð, að við tökum málið upp að nýju og leitum eftir því við hlutaðeigandi yfirvöld sem standa að okkar sameiginlega EES-samningi, hvort ekki sé hægt að taka þetta til endurskoðunar á ný og að við skipuleggjum raforkugeirann á íslenskum forsendum en ekki forsendum Evrópusambandsins? Eins og kom fram eru markmiðin sem Evrópusambandið setti sér með ákvörðun sinni eða samþykkt frá árinu 1996 þau að tryggja raforkumarkað í Evrópu, í Evrópusambandinu. Reyndar er ég þeirrar skoðunar að það hafi ekki verið hyggileg ráðagjörð fyrir Evrópu heldur en ég ætla að leyfa mér að hugsa fyrst og fremst um Íslendinga og á þá ósk heitasta að ríkisstjórn Íslands leyfi sér þann munað að hugsa um hagsmuni íslensku þjóðarinnar einu sinni.

Frú forseti. Það sem ég óttast er að verið sé að búa til flókið kerfi, mikið bákn í kringum raforkukerfi landsmanna. Við erum að skipta því upp í dreifingarkerfi og flutningskerfi sem verður einokun um og síðan eitthvert samkeppnissvið sem er framleiðslan. Ég get að vissu leyti tekið undir það með hv. þm. Ögmundi Jónassyni að það er ákveðin hætta á að við séum að taka evrópska tilskipun hráa inn í íslenskt samfélag. Það hefði verið spurning um að reyna að aðlaga kerfið betur íslenskum veruleika. Staðan er sú að á Íslandi greiða iðnfyrirtæki á landsbyggðinni 30% hærra verð fyrir orkuna en fyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu. Það er staðreynd. Ef við skoðum frv. til laga um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku kemur í ljós að 3. gr. er frekar loðin, þ.e. ,,ef ákveðið er í fjárlögum að ráðstafa fé`` o.s.frv. Það er mjög loðið hvort menn ætli í raun og veru að jafna aðstöðumun og samkeppnisstöðu fyrirtækja. Ég tel það vera mikið sanngirnismál. Þess vegna vil ég að hæstv. byggðamálaráðherra svari því hvort þær breytingar sem verið er að innleiða hér muni í raun jafna samkeppnisstöðu fyrirtækjanna. Mér finnst það ekki endilega vera skýrt í þeim frv. sem við ræðum hér. Einnig tel ég ákveðna hættu, get tekið undir það með hv. þm. Kjartani Ólafssyni, ef við skilgreinum stórnotanda í lögunum mjög þröngt. Ég tel þurfa ákveðinn sveigjanleika þannig að menn geti komið til móts við atvinnugreinar eins og t.d. ylrækt og veitt þeim brautargengi. Stórnotandi er samkvæmt frv. sá sem notar á einum stað tiltekna orku. Hvað er átt við með ,,einum stað``? Á það við bæjarfélag? Mun t.d. Kaupfélagið á Sauðárkróki verða skilgreint sem stórnotandi með alla sína starfsemi, eða við hvað er átt? Þetta þarf að skýra. Svo er ákveðinn hlutur sem ég held að við verðum að ræða varðandi Landsnetið, þetta hlutafélagaform. Í sjálfu sér held ég að hlutafélagaformið sé mjög jákvætt þar sem við höfum samkeppni. En þegar við erum með einokunarfyrirbæri eins og dreifinguna á orkunni eða flutninginn á orkunni um landið verða menn að skoða það að hlutafélagaformið er kannski ekki hentugt, sérstaklega ekki fyrir ríkisfyrirtæki. Það er ljóst að í hlutafélögum veita hluthafar stjórnum og framkvæmdastjórum félaganna ákveðið aðhald og við sjáum að hér erum við að tryggja rétt minni hlutans í hlutafélögum með ýmsum hætti. Það er ákveðin hætta á að ef við höfum ríkisfyrirtæki í hlutafélagaformi verði ekkert aðhald vegna þess að pólitískt aðhald vanti. Ef þetta er hlutafélag er ekki tryggt að minni hlutinn geti veitt pólitískt aðhald og fengið upplýsingar um starfsemi félagsins. Ég tel fulla þörf á að veita öllum félögum ákveðið aðhald. Hluthafar í hlutafélögum veita þá stjórnum fyrirtækjanna aðhald og ég tel að í fyrirtækjum í eigu ríkisins geti og eigi minni hlutinn, pólitíski minni hlutinn, að veita stjórnvöldum aðhald. Ég tel mjög nauðsynlegt að þetta mál og sérstaklega þetta atriði fái mikla umfjöllun í iðnn. Það gengur ekki upp að hafa ríkisfyrirtæki alfarið á ábyrgð meiri hlutans. Áður en maður tekur beina afstöðu með frv. tel ég að það verði að skýra ákveðinn hlut og það er hvernig menn ætla að verðmeta flutningsmannvirki. Í frv. kemur fram að það eigi að gerast einhvern tíma eftir að frv. verði samþykkt. Mér finnst það ótækt og í raun ekki bjóðandi að þeir sem eiga að samþykkja frv. viti ekki í rauninni hvað þeir eru að samþykkja. Það kemur hér fram að samninganefndin skuli hafa lokið störfum eigi síðar en 1. ágúst 2004. Þessar upplýsingar eiga að liggja á borðinu því að þær eru í raun mikilsverðar og ég tel að iðnn. verði að bíða eftir þeim upplýsingum áður en hægt verður að meta frv. og veita þeim brautargengi.

Virðulegi forseti. Ég sé ástæðu til að taka til máls í umræðum um þau frv. á sviði raforkuframleiðslu, dreifingar o.s.frv. sem hér eru til umfjöllunar. Í sjálfu sér eru að mínu mati mörg atriði sem rétt er að taka til skoðunar varðandi frv. og ég geri ráð fyrir að við sem sitjum í hv. iðnn. munum gera það. Ég ætla í sjálfu sér ekki að víkja að öllum þeim atriðum sem kannski væri ástæða til að hafa orð á, aðrir hv. þm. hafa gert það hér í dag og ég ætla svo sem ekki að lengja umræðuna. Mig langar þó til að víkja að einu atriði varðandi þessi mál sem ekki hefur verið til umræðu í dag. Ég tel að við endurskoðun og breytingar á raforkulögunum og breytingu á þessu kerfi í heild sinni sé nauðsynlegt að taka til skoðunar hvort ekki sé rétt að breyta lögunum þannig að hlutverk orkufyrirtækjanna og þeirra aðila sem undir þessi lög falla verði skilgreind nánar en nú er gert og starfsemi þeirra afmörkuð með skýrari hætti en gert er, með öðrum orðum að færð verði í lög nánari ákvæði um þau verkefni sem þessum fyrirtækjum er skylt og heimilt að sinna. Ef við skoðum núgildandi raforkulög, nr. 65/2003, kemur fram í 4. mgr. 8. gr. laganna sem fjallar um rekstur flutningskerfis og kerfisstjórnun að ,,flutningsfyrirtækið má ekki stunda aðra starfsemi en þá sem því er nauðsynleg til að geta rækt skyldur sínar samkvæmt lögum``. Það er loku fyrir það skotið að flutningsfyrirtækjunum sé heimilt að standa í annars konar og óskyldri starfsemi en þeim er ætlað að sinna samkvæmt lögunum. Víkjum síðan að IV. kafla laganna sem varðar dreifinguna og skoðum sérstaklega 2. mgr. 16. gr. en hún fjallar um starfsemi og skyldur dreifiveitna. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Stundi dreifiveita aðra starfsemi en raforkudreifingu skal fyrirtækið í bókhaldi sínu halda reikningum vegna dreifingar aðskildum frá reikningum vegna annarrar starfsemi.`` Vegna annarrar starfsemi, virðulegi forseti. Dreifiveitum er heimilt samkvæmt núgildandi lögum að standa í annarri starfsemi en dreifingu á raforku. Það þarf svo sem ekki að koma á óvart og það er alveg ljóst hvert tilefni þessarar ræðu og þessarar athugasemdar minnar er. Ástæðan fyrir því að ég færi þessi atriði í tal er sú að fyrirtæki hér í bæ, Orkuveita Reykjavíkur, hefur tekið sér fyrir hendur starfsemi á síðustu missirum og síðustu árum sem tengist ekki að neinu leyti þeirri þjónustu sem því fyrirtæki er ætlað að veita. Fyrirtækið hefur verið mjög umsvifamikið á fjarskiptamarkaði með fjárfestingum sínum í fyrirtækjum eins og Tetra Ísland og Línu.neti og ég tel að þær fjárfestingar Orkuveitu Reykjavíkur séu ekki í nokkru samræmi við starfsemi þess fyrirtækis. Við vitum það af fréttaflutningi undanfarinna vikna og missira að fyrirtækið hefur orðið fyrir gríðarlegum rekstrarlegum áföllum og tekjutapi vegna þessara fjárfestinga og það tap leiðir óneitanlega, og hefur leitt, til þess að stjórnarmenn fyrirtækisins hafa þurft að ná þessu tapi inn með einhverjum hætti. Þá er nærtækast að rukka þá sem nýta sér þessa þjónustu um hærri gjöld. Steininn tók síðan úr þegar fyrirsvarsmenn Orkuveitu Reykjavíkur upplýstu okkur landsmenn, og Reykvíkinga, um það að þeir hygðu á þátttöku í svokölluðu risarækjueldi. Það þarf ekki skynsaman mann til að sjá að þátttaka orkufyrirtækis í fiskeldi er út úr öllum kortum og langt fyrir utan það svið sem slíkum fyrirtækjum er ætlað að sinna. Ég tel að raforkufyrirtækin, sérstaklega þegar þau eru í eigu ríkis eða sveitarfélaga, eigi að einbeita sér að þeirri þjónustu sem þeim ber að sinna en ekki að vera að eyða fjármunum borgaranna í gæluverkefni eins og þau sem ég hef hér nefnt. Þau eiga að einbeita sér að því að rukka notendur ekki fyrir annað en þá þjónustu sem veitt er og ekkert umfram það. Ég nefni þetta sem dæmi til rökstuðnings fyrir því að ég tel að við yfirferð þessara frv. og yfir þetta svið í heild sinni beri hv. iðnn. að taka þessi atriði til skoðunar, m.a. með hliðsjón af reynslu sögunnar, og kanna möguleika á því hvort ekki sé ástæða til, eins og ég vék að í upphafi ræðu minnar, að skilgreina hlutverk orkufyrirtækjanna nánar og afmarka þá starfsemi sem þeim er ætlað að sinna. Þá vísa ég aftur einkum til 2. mgr. 16. gr. núgildandi raforkulaga þar sem ekki er loku fyrir það skotið að dreifiveitur sem stunda raforkudreifingu sinni annarri starfsemi svo lengi sem fjárhagurinn er aðskilinn í bókhaldi félagsins eða fyrirtækisins. Ég tel rök til þess, eins og ég segi, virðulegi forseti, að þessi atriði verði könnuð nánar og að iðnn. taki þetta atriði sérstaklega til athugunar.

Frú forseti. Þessi frv. sem við erum hér að ræða eru afrakstur eða byggja á afrakstri nefndar, svokallaðrar 19 manna nefndar, sem skipuð var samkvæmt bráðabirgðaákvæðum í raforkulögum frá sl. vetri, nefndar sem átti að fara yfir þá þætti sem við fjöllum um, þ.e. um fyrirkomulag flutnings raforku, stærð flutningskerfisins, hvernig rekstur þess og kerfisstjórnun skuli háttað og um öryggi, skilvirkni og hagkvæmni kerfisins og hvernig þau atriði verði best tryggð. Þá var nefndinni falið að móta tillögur um með hvaða hætti jafna eigi kostnað vegna flutnings og dreifingar raforku. Nefndin var skipuð á sl. þingi, þ.e. á grundvelli lagasamþykktar um raforkumál, til að yfirfara og gera tillögur um þau atriði sem þá stóðu út af og ekki var sátt um. Það er allt gott og blessað en í greinargerð með frv. er látið að því liggja að frv. séu byggð á starfi allrar nefndarinnar. Að vísu er þess getið í greinargerðinni að frv. byggist á meirihlutaáliti nefndarinnar, þess er þó getið í lítilli setningu. Nefndinni var ætlað samkvæmt erindisbréfi að fara nákvæmlega ofan í þetta mál. Þá hefði mér fundist eðlilegt og rétt að í greinargerð með þessum frv. hefði verið greint frá því að nefndin hefði skipst ekki aðeins í meiri hluta og minni hluta heldur hefði einnig verið greint frá veigamestu minnihlutaálitum, þeim álitum sem voru lögð fram, og jafnframt hefði í greinargerðinni verið greint frá því hvar ágreiningurinn lá. Þessi vinna var unnin, frv. voru lögð fram á grundvelli þessarar nefndar og það var ekki ætlunin, ekki hef ég skilið það, að bara meirihlutasjónarmiðið ætti að koma fram. Mér hefði jafnframt fundist eðlilegt að meirihlutaálit nefndarinnar hefði komið fram sem fylgiskjal með frv., bæði meirihlutaálitið og líka minnihlutaálitin. Í allnokkrum atriðum er í þessum frv. vikið frá þeim tillögum eða farið á svig við þær tillögur sem 19 manna nefndin lagði til. Það hefði verið eðlilegt að þær tillögur, greinargerðir nefndarinnar, hefðu fylgt sem fylgiskjöl. Þau koma ekkert fram á síðari stigum vinnslu þessa máls því að nú verða frv., þegar þau fara til nefndar, aftur send til umsagnar ákveðinna, skilgreindra aðila en nál. sem slík munu ekki koma fram í þessari meðferð. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. iðnrh.: Finnst ráðherranum þetta eðlileg málsmeðferð? Eða er kannski ráðherrann eitthvað að fela? Er verið að reyna að koma í veg fyrir að ákveðin atriði sem koma fram bæði í meirihlutaálitinu og líka í minnihlutaálitunum komi fram og verði hér með til umræðu með formlegum hætti sem hluti af þeirri vinnu sem liggur að baki þessum frv.? Ég hef í fyrri ræðu minni gert grein fyrir minnihlutaáliti mínu sem ég gerði við lokaskil nefndarinnar, rakti að það er grundvallarskilningur minn og Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að raforkan sé hluti almannaþjónustunnar og ekki hvað síst dreifikerfi hennar. Þess vegna er það skilyrðislaus krafa af hálfu okkar í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að raforkudreifikerfið verði í opinberri eigu staðfastlega og verði ekki boðið til sölu eins og frv. gerir ráð fyrir, með opinni söluheimild, þó að sett séu einhver takmörk á árafjölda. Þar er kveðið skýrt á um að ríkið skuli losa eignarhald sitt sem allra fyrst og að eftir 2011 megi það fara á opinberan markað. Þetta tel ég alrangt, að hlutafélagavæða raforkukerfið með þessum hætti. Þetta form sem lagt er hér upp stríðir gegn þeirri stefnu og þeirri sýn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að raforkan sé sameign okkar allra, hluti almannaþjónustunnar. Við eigum að hafa þar jafnan aðgang, við eigum að njóta hennar sameiginlega. Hún er hluti af því að gera okkur að einni þjóð. Þess vegna er það að búta kerfið niður eða bjóða upp á að setja það á markað, einkavæðingu og markaðsvæðingu, algjörlega andstætt þeim sjónarmiðum sem ég hef og við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði. Þetta var það fyrsta. Í öðru lagi teljum við að hið opinbera eigi að eiga flutningskerfið, ríkið og sveitarfélögin. Sveitarfélögin, íbúar alls landsins, hafa lagt í núverandi orkufyrirtæki með einum eða öðrum hætti, með skattlagningu, með greiðslu skatta, með greiðslu fyrir notkun á orku sinni, þannig að íbúarnir og ríkið eiga sameiginlega þessi fyrirtæki. Og þó að um þau hafi verið stofnuð fyrirtæki eins og Rarik og Orkuveita Reykjavíkur eru þau nú í eigu þessara sveitarfélaga en þau geta seinna farið á markað fari fram sem horfir og þá er þetta allt saman komið á eitt einkavæðingarflipp, raforkukerfi landsmanna, orkukerfi landsmanna. Þessu erum við andvíg og teljum að ríkið og sveitarfélögin eigi að eiga flutningskerfið. Í þriðja lagi erum við andvíg þeirri stefnu sem mörkuð er í frv. um að gerð skuli arðsemiskrafa, vaxandi arðsemiskrafa, til þessa þjónustumálaflokks, til raforkudreifingarinnar, og það sé farið að líta á þetta sem arðgefandi fyrirtæki. Við erum andvíg því sjónarmiði í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði, þetta er þjónusta sem ekki á að gera arðsemiskröfur til. Arðurinn er fólginn í afhendingaröryggi og í góðri þjónustu sem nær til allra landsmanna. Þarna skilur á milli Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og ráðherra Framsfl. og ríkisstjórnarinnar sem leggur fram frv., ríkisstjórnar einkavæðingar og fákeppni í almannaþjónustu. Það voru fleiri aðilar sem skiluðu líka stórum álitum í þeirri nefndarvinnu sem liggur að baki frv. og ég vil gera grein fyrir þeim. Ég hef áður gert grein fyrir nál. mínu. Fulltrúar ASÍ og BSRB sem voru í umræddri nefnd skiluðu mjög ítarlegu séráliti sem hvergi hefur hér verið nefnt og hæstv. ráðherra minntist ekki einu orði á. Það kemur hæstv. ráðherra kannski illa að svona stór, fjölmenn samtök skuli hafa afdráttarlausa skoðun á því hvernig haga skuli raforkumálum í landinu. Ég vil, með leyfi forseta, lesa upp það sérálit Alþýðusambands Íslands og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja sem fulltrúar þessara félaga lögðu inn við lokaafgreiðslu nefndarinnar: ,,Við undirrituð fulltrúar ASÍ og BSRB leggjum hér með fram sérálit vegna niðurstöðu svokallaðrar 19 manna nefndar um raforkuflutning og dreifingu. Í upphafi skal tekið fram að full ástæða er til þess að gagnrýna stjórnvöld fyrir að hafa ekki tryggt Íslendingum undanþágu frá tilskipun 96/92 EB. Fullljóst er, að landfræðileg lega Íslands útilokar bæði heimili og fyrirtæki frá því að geta tekið þátt í raunverulegum innri markaði með raforku. Með raforkulögunum sem sett voru á síðasta ári og þessu frumvarpi er engu að síður verið að umbreyta öllu raforkukerfi landsmanna til þess eins að uppfylla þessa tilskipun, án þess að möguleiki sé á að gera sér nægjanlega grein fyrir tæknilegum og efnahagslegum afleiðingum þess. Þannig hefur ekki verið hægt að svara einföldum spurningum eins og hvaða áhrif þessar breytingar hafa, bæði vegna uppskiptingar kerfisins, aukinnar jöfnunar á flutningskostnaði, breyttrar áhættudreifingar og aukinna arðsemiskrafna á raforkuverð til heimila og fyrirtækja. Upplýsingar um einstaka rekstrarþætti liggja ekki fyrir né heldur hvert matsverð núverandi fjárfestinga í raforkukerfinu er. Því er að sumu leyti verið að óska eftir óútfylltri ávísun hvað raforkuverð varðar í framtíðinni. Forsendur fyrir því að nefndin hafi getað lokið störfum með viðunandi hætti hafa því ekki verið fyrir hendi þar sem ofangreindar upplýsingar hefur skort. Því er afar mikilvægt að virk endurskoðunarákvæði séu í lögunum þannig að hægt verði að grípa til ráðstafana ef í ljós kemur að kerfisbreytingarnar leiði til hækkaðs raforkuverðs. Stjórnvöld verða að gera sér grein fyrir því að erfitt getur reynst að ganga frá kjarasamningum með óbeina hótun um tugprósenta hækkun á raforkuverði, sem þegar vegur þungt í framfærslukostnaði landsmanna, yfirvofandi.`` Þetta álit var skrifað áður en gengið var frá kjarasamningum sem reyndar á eftir að greiða atkvæði um. ,,Afstaða ASÍ og BSRB til þessa máls byggist á þeirri grundvallarsýn að vatns- og gufuorka sem nýtist til raforkuframleiðslu sé auðlind sem allir landsmenn eigi rétt á að njóta sameiginlega og með sem jöfnustum hætti. Lög sem snerta nýtingu þessarar auðlindar verða því að taka mið af þessu grundvallarsjónarmiði. Orkan er ein af mikilvægustu forsendum lífskjara hér á landi og ljóst að framtíðaruppbygging í atvinnumálum byggist að miklu leyti á hagkvæmri orku. Í þessu samhengi er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því að raforkukerfi landsmanna er mikilvæg samfélagsleg fjárfesting. Ef við ætlum að taka upp ávöxtunarkröfu markaðsins á allar þessar fjárfestingar, líkt og raforkulögin gera ráð fyrir og þetta frumvarp áréttar varðandi flutnings- og dreifiveiturnar, mun tvennt gerast. Búsetuskilyrði heimila og samkeppnisskilyrði fyrirtækja munu versna alls staðar á landinu með hækkun á raforkuverði. Rekstraröryggi kerfisins verður stefnt í voða, en reynsla erlendis hefur sýnt að skammtímahagsmunir markaðarins um hagnað í árshlutauppgjöri fá sífellt meira vægi. Þetta kemur fram í minni vilja til viðhalds og endurfjárfestinga auk þess sem dregið er verulega úr mannahaldi þannig að mikilvægur mannauður hefur glatast. Áherslur ASÍ og BSRB grundvallast á að hin nýju raforkulög þjóni hagsmunum almennings, miði að því að öll heimili og fyrirtæki njóti raforkukerfisins í landinu með sem jöfnustum hætti og að með lagasetningu verði afhendingaröryggi og gæði rafmagns tryggð sem og lækkandi verð til almennings í landinu. Ofangreind heildarsamtök launafólks munu því ekki styðja framkomið frumvarp nema að eftirfarandi atriði verði að finna í frumvarpinu. 1. Við höfnum því að sett verði markaðsleg arðsemiskrafa á samfélagslegar fjárfestingar eins og flutningsfyrirtækið og dreifiveitur eru. Það mun valda hækkun á raforkuverði alls staðar á landinu og jafnframt leiða til röskunar á skilyrðum til búsetu og atvinnusköpunar. Miða skal við að gjaldskrár ásamt öðrum tekjum standi undir rekstri kerfisins, þar með talið fjármagnskostnaði og fyrirhuguðum stofnkostnaði samkvæmt langtímaáætlun og má hér vísa til nýframkomins frumvarps um vatnsveitur sveitarfélaga. Arðsemiskrafa fyrirtækja í raforkuiðnaði verður að vera hófleg og taka mið af því að hér er um samfélagslegar fjárfestingar að ræða. Við teljum að eðlileg arðsemiskrafa liggi á bilinu 2--3% (arðsemi af eigin fé). Hlutfall hagnaðar fyrir vaxtagreiðslur og skatta af bókfærðu virði fastafjármuna (sem í frumvarpinu og raforkulögunum er kallað arðsemiskrafa) taki mið af þessari arðsemiskröfu. 2. Flutningsfyrirtækið verði í eigu opinberra aðila, þ.e. ríkis og sveitarfélaga, enda er því ætlað að vera hluti af almennri grunngerð og þjóna almenningi og fyrirtækjum sem þjónustuaðili og er auk þess með einokunaraðstöðu. Því er mikilvægt að tryggja að slíkt félag verði ekki selt einkaaðilum í framtíðinni, né að rekstur þess og arðsemiskröfur verði sett undir markaðslegar forsendur um skammtímahagnað. Tryggja verður að bæði neytendur og orkuframleiðendur hafi opinn aðgang að öllum upplýsingum varðandi flutningsfyrirtækið sjálft og starfsemi þess. 3. Til þess að stuðla að sátt um bæði flutningsjöfnunina og rekstraröryggi flutningskerfisins föllumst við á tillögur um að flutningskerfið nái til 66 kV. Með þessu er jöfnun á flutningskostnaði sem best tryggð. 4. Jöfnun á dreifingarkostnaði raforku til heimilanna verði fjármögnuð með jöfnunargjaldi innan raforkukerfisins. 5. Í lögunum er gert ráð fyrir samstarfsnefnd um framkvæmd laganna. Í nefndinni á sæti m.a. fulltrúi Samtaka atvinnulífsins, en ekki er gert ráð fyrir fulltrúum stærstu samtaka launafólks, hvorki BSRB né ASÍ. Undirrituð telja að fulltrúar launafólks eigi fullt erindi í umrædda nefnd og óska því eftir að fá sæti í henni. 6. Samráðsnefndin hafi það verkefni að fylgjast með verðmyndun og verðþróun á raforku á næstu missirum og komi með tillögur að úrbótum reynist forsendur þessa frumvarps rangar með þeim afleiðingum að verð hækki óeðlilega frá því sem nú er. 7. Áhersla er lögð á að þess verði gætt að niðurgreiðslur vegna húshitunar á köldum svæðum landsins verði auknar í samræmi við hækkun á raforkuverði til húshitunar ef t.d. Landsvirkjun, Rarik og Orkubú Vestfjarða ákveða að fella niður afslætti til húshitunar.`` Þetta segir í hinu ítarlega áliti fulltrúa Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Alþýðusambands Íslands í 19 manna nefndinni. Mér finnst, virðulegi forseti, ámælisvert af hæstv. ráðherra að leggja fram þessi frv. sem unnin eru á grundvelli vinnu umræddrar nefndar og gera ekki grein fyrir meginálitaefnum og þeim meginnefndarálitum eða álitum einstakra nefndarmanna og aðila í þeim frv. sem hér eru lögð fram. Mér finnst þetta, virðulegi forseti, verulega aðfinnsluvert við vinnubrögð hæstv. ráðherra og kannski er ráðherrann að reyna að koma í veg fyrir að sjónarmið þessara stærstu samtaka launafólks landsins fái að koma hér með sama hætti inn í umræðuna og vert væri. Því hef ég, virðulegi forseti, gert grein fyrir þeim álitum. Í þeim eru nákvæmlega sömu atriði og ég hef verið að leggja áherslu á, lögð áhersla á að orkuflutningsfyrirtækin verði skýrt og ávallt afdráttarlaust í opinberri eigu, verði ekki seld, verði ekki með þessum opnu heimildum, eins og stendur í frv., til að selja. Fyrst mundi ríkið selja sinn hluta og síðan færi fyrirtækið á almenna markaði. Í ræðum þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í umræðum um málið hefur ítarlega og rækilega verið bent á þær hættur sem felast í einkavæðingu raforkukerfisins við þær aðstæður sem eru á Íslandi. Bent hefur verið á þær hryllilegu afleiðingar sem hafa orðið í öðrum löndum þar sem þessi leið hefur verið farin, leið einkavæðingar og markaðsvæðingar á raforkukerfinu. Hví skyldum við gera það hér? Alveg fráleitt. Því miður virðast gæfuleysi núv. ríkisstjórnar, einkavæðingarríkisstjórnar Framsfl. og Sjálfstfl., engin takmörk sett. Ákefð hæstv. iðnrh. í einkavæðingu almannaþjónustunnar er löngu landskunn og íbúar landsins fyrir löngu búnir að fá upp í kok af þeirri stefnu. Ég óska eftir því og skora á hv. iðnn. að þegar hún fær þetta mál til meðferðar fari hún rækilega ofan í saumana á því, taki á því á sjálfstæðan hátt og breyti því í þá veruna að hagsmunir hinnar íslensku þjóðar, íbúanna og atvinnufyrirtækjanna um land allt verði hafðir í fyrirrúmi við lagasetningu um raforkumál en ekki einkavæðingaræði og einkavæðingarflipp hæstv. ríkisstjórnar og hæstv. iðnrh. sem við erum búin að fá miklu meira en nóg af.

Hæstv. forseti. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar um eignarhald í raforkugeiranum. Hann svaraði í rauninni spurningu sem ég velti fyrir mér áðan um eignarhald á dreifikerfinu og heimildir til að stunda annan rekstur, vísaði þar í 8. gr. núverandi raforkulaga þar sem segir að ,,flutningsfyrirtækið má ekki stunda aðra starfsemi en þá sem því er nauðsynleg til að geta rækt skyldur sínar samkvæmt lögum þessum``. Hann benti jafnframt á að dreifiveiturnar hefðu rýmri heimildir hvað þetta snertir. Ég tel þetta hins vegar vera mjög mikilvæga lagagrein sem ég vísaði hér til, 8. gr. núverandi raforkulaga, því ég hafði varað við þeim hættum sem gætu fylgt því að flutningsfyrirtækið fjárfesti jafnframt annars staðar og vísaði þar í reynslu erlendis frá, frá Vivendi Universal, franska vatnsveiturisanum, sem gerðist annar stærsti fjölmiðlarisi í heimi og tapaði miklum fjármunum á því með mjög glannalegum fjárfestingum. Hlutabréf féllu í verði um 80% á einu ári sem síðan bitnaði á þessari grunnþjónustu. Hér er hins vegar girt fyrir þetta í ákvæði núverandi raforkulaga. Að þessu leyti er ég að svara sjálfum mér og leiðrétta misskilning sem kom fram hjá mér. Það breytir ekki hinu að ég tel mjög mikilvægt og tek undir það sem fram kom í máli hv. þm. Jóns Bjarnasonar fyrir stundu að í lögunum þarf að kveða skýrt á um það að flutningsfyrirtæki verði í eigu opinberra aðila. Það verði ekki sett á markað. Reynslan kennir okkur að sú er og verður raunin nema girt sé fyrir það í lögum. Reynslan kennir okkur að ef ekki er girt fyrir það með lögum verði það fyrr eða síðar sett á markað. Við höfum allt of oft orðið fyrir þeirri reynslu að fyrirheit eru gefin um hið gagnstæða en síðan er reyndin allt önnur. Vísa ég þar aftur í Póst og síma, reyndar í ríkisbankana líka og önnur fyrirtæki sem hafa verið einkavædd. Annað atriði sem ég vék hér að eru hugmyndir stjórnvalda hvað þetta snertir. Það er rétt að ekki hafa komið fram tillögur um að setja sjálft flutningskerfið á markað og ég vísaði í yfirlýsingar ráðuneytisstjóra í iðnrn. þar sem hann talaði um markaðsvæðingu en þó einvörðungu á samkeppnissviðinu, ekki á flutningssviðinu. Athyglisverðar áherslur koma fram í máli hans. Hann segir að markaðsvæðing raforkuframleiðslunnar væri til þess fallin að auka hagræði og samkeppni og efla hlutabréfamarkaðinn. Við eigum að setja raforkugeirann á markað til að efla hlutabréfamarkað. Er ekki markmiðið með raforkuframleiðslu að framleiða rafmagn og koma því til notenda á sem hagkvæmustum prísum? Og þar vísa ég aftur í yfirlýsingar sem komið hafa frá forstjórum úr orkugeiranum, bæði Guðmundi Þóroddssyni, forstjóra Orkuveitu Reykjavíkur, og Friðriki Sophussyni, forstjóra Landsvirkjunar, sem hafa lýst því afdráttarlaust yfir að þessar kerfisbreytingar muni í fyrsta lagi leiða til umtalsverðs kostnaðar --- markaðsvæðingin ein muni hafa í för með sér milljarðs kostnaðarauka, segir forstjóri Orkuveitu Reykjavíkur --- og þetta muni bitna á hinum almenna notanda en verða stórnotandanum, stórfyrirtækjunum, í hag. Þetta segja þeir báðir, bæði Guðmundur Þóroddsson og Friðrik Sophusson. Þessu lýstu þeir yfir á ráðstefnu um orkumálin ekki alls fyrir löngu. En varðandi þessar yfirlýsingar og fullyrðingar, vonir og þrár ráðuneytisstjóra iðnrn. hefur reynslan erlendis frá sýnt allt annað. Þetta eykur ekki hagræði. Þetta skapar ekki þá samkeppni sem mundi leiða til hagræðis fyrir notendur, nema síður sé. Ég nefndi breska fyrirtækið British Energy sem sér um fjórðunginn af raforkuframleiðslunni í Bretlandi. Það hefur hvað eftir annað rambað á barmi gjaldþrots og hefur þurft á umtalsverðum fjármunum frá breskum skattgreiðendum að halda. Það kemur fram í skýrslu sem gerð hefur verið um raforkugeirann þar í landi að fyrirtæki sem framleiða 40%, næstum helming af allri raforku í Bretlandi, eru annaðhvort orðin gjaldþrota eða við það að verða gjaldþrota. Og hvert er svarið þá? Jú, það er að fá fjármagn frá ríkinu, frá skattgreiðandanum. Enda eru ráðleggingarnar sem koma t.d. frá fjármálageiranum annars vegar og gjörðum stjórnvalda hins vegar harla mótsagnakenndar. Evrópski fjárfestingarbankinn hefur sent frá sér skýrslu, svo dæmi sé tekið, þar sem segir að í raforkudreifikerfunum megi reikna með því til framtíðar að ríkið verði þar að koma inn. Þetta segir í yfirlýsingu frá Evrópska fjárfestingarbankanum, að á svæðum sérstaklega sem ekki gefa af sér hámarksarð verði ríkið að koma inn og að ekki sé hægt að treysta á einkafjármagnið hvað þetta snertir. Það er mjög skýrt. Ég velti fyrir mér hver skýringin er á því að þrátt fyrir alla þá vankanta sem koma upp í tengslum við kerfisbreytingarnar, markaðsvæðingu og einkavæðingu, skuli haldið áfram. Hvers vegna er þessari för haldið áfram? Vandi Sovétríkjanna sálugu á sínum tíma var fyrst og fremst sá að það var einræðisríki sem þoldi ekki gagnrýni, þoldi ekki opna frjóa umræðu, gagnrýna umræðu. Mál voru keyrð áfram af meirihlutavilja þar sem stjórnarmeirihluti í þinginu var til málamynda, bara punt, til sýnis nánast.

Það er ekki svoleiðis hjá okkur.

Þar fylgdu allir stjórnarlínunni. En hitt var öllu verra. Hin ástæðan fyrir því að það ríki hrundi var að fyrst og fremst skyldi keyrt á hugmyndafræðinni. Menn höfnuðu reynslunni. Menn sögðu sem svo: Það er ekki að marka reynsluna, hugmyndirnar eru ekki orðnar að veruleika. Það þarf að láta reyna á þær áður en við gefum þeim einhvern dóm. Hið sama er að gerast núna með einkavæðinguna og frjálshyggjuna, með markaðsvæðingu samfélagsþjónustunnar. Menn horfa til reynslunnar, á kerfi sem eru að hrynja, sem eru notendum í óhag og almenningi í óhag en engu að síður er haldið áfram á þeirri braut. Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum er þetta gert? Þetta er gert vegna þess að menn trúa á hugmyndafræðina. Menn trúa að í grunninn muni þetta leiða til góðs þegar til langs tíma er litið. Það er trú manna. Svo verður bara stuttur tími langur og enn er reynslan slæm en menn halda áfram á þessari braut. Þetta er náttúrlega eins og hver önnur tíska. Við þekkjum öll að þegar támjóir skór voru í búðunum og ekkert annað þá gengu allir í támjóum skóm. Svo komu þykkir sólar og allir fóru á þykka sóla. Þetta virðist eins í heimi stjórnmálanna. Þarna kemur þó enn eitt aflið til, þ.e. hagsmunatengdir aðilar sem vilja komast í skjótfenginn og auðveldan gróða af grundvallarþjónustu samfélagsins, þjónustu sem ekkert samfélag getur verið án. Þar er að sjálfsögðu komin skýringin á því að aðilar á borð við Verslunarráðið og önnur hagsmunasamtök atvinnurekenda kyndi undir þessari þróun. Að lokum, varðandi spurninguna um jöfnunarkostnaðinn, hvar hann eigi að liggja. Á hann að liggja inni í kerfinu eða utan þess? Á það að vera á hendi skattborgarans að greiða inn í kerfið eins og nú er rætt um eða á jöfnunin að vera innan kerfisins? Ég tel grundvallaratriði að halda honum innan kerfisins. En þeir sem vilja markaðsvæða þennan geira leggja áherslu á hið gagnstæða, á nákvæmlega sama hátt og gerðist á sínum tíma með markaðsvæðingu póstþjónustunnar og símans. Menn sjá fyrir sér að í framtíðinni komi margir aðilar að málum og ekki verði hægt að láta þá sín í milli véla um eða taka á sig einhverjar slíkar sameiginlegar byrðar, þar þurfi að koma að þriðji aðili, ríkisvaldið. Þess vegna var ákveðið að gera Landssímann að hlutafélagi og þegar spurt var: Hvað á að gera gagnvart hinum dreifðu byggðum bæði varðandi símann og ekki síður póstinn? Þá var svarið þetta: Jú, ríkið á að koma þar inn. Þar á skattgreiðandinn að koma inn. Þar var horfið frá þeirri hugsun að landsmenn tækju allir þátt í jöfnuninni í gegnum þá Póst og síma. Þetta var markaðsvætt og hver eining átti að bera sig en síðan á ríkið að koma inn með stuðning. Þetta finnst mér alrangt. Mér hefur alltaf fundist mikið ranglæti í þeirri þróun sem hefur átt sér stað innan raforkugeirans á síðustu árum. Mér fannst mjög miður þegar Akureyri og Reykjavíkurborg fóru að krefjast þess á sínum tíma fyrir fáeinum árum að arður yrði greiddur út úr Landsvirkjun á grundvelli þess að þeir væru það stórir eignaraðilar, Reykjavíkurborg með 45% og Akureyri með 5%. Landsvirkjun er eign allra landsmanna. Með þessum kerfisbreytingum er verið að yfirfæra þetta ranglæti á nýtt kerfi.  Mér finnst mjög misráðið að fara með þessar jöfnunargreiðslur í gegnum ríkissjóð og láta skattborgarann greiða fyrir þetta. Mér finnst að þetta eigi að vera inni í kerfinu. Þetta er sjónarmið sem ég vildi gjarnan að kæmi fram við þessa 1. umr. í máli sem án efa á eftir að fá mjög rækilega umræðu í þinginu, bæði í þingnefnd, í iðnn. þingsins og að sjálfsögðu við 2. og 3. umr. málsins.

Herra forseti. Hv. þm. hefur nú gert grein fyrir sjónarmiðum sínum í málinu. Þau liggja fyrir og fyrir þeim eru auðvitað þau rök sem hann hefur borið fram. Því er ástæðulaust annað en að taka þau alvarlega eins og önnur sjónarmið sem fram hafa komið í umræðunni. Ég er sannfærður um að þetta mál muni fá vandaða meðferð í þinginu. Það er víst að iðnn. mun vanda til verka við efnistök í þessu máli þannig að menn þurfa ekki að óttast að kastað verði til höndunum við yfirferð málsins í þingnefnd. En mig langar að biðja hv. þm. að útskýra fyrir mér framkvæmd sem notið hefur stuðnings flokks hans í Reykjavíkurborg. Hún er andstæð því sjónarmiði sem hann lýsti varðandi þingmálið. Ég veit ekki betur en að þeir sem stjórna í Reykjavíkurborg og hafa gert á undanförnum árum hafi með arðgreiðslum fært milljarða króna frá Orkuveitu Reykjavíkur yfir í borgarsjóð og að sá arður sem krafist hefur verið á undanförnum árum sé síst lægri en sá sem gert er ráð fyrir í frv. Ef ég skil málið rétt munu fulltrúar flokks hans samþykkja og hafa samþykkt á undanförnum árum þá framkvæmd sem lögð er til í þessu frv. og hann leggst gegn hér í þingsölum.

Ekki hlutafélagavæðingunni.

Hæstv. forseti. Ég hef í sjálfu sér aldrei verið andvígur þeirri grundvallarhugsun að færa arð úr veitustofnunum yfir til samfélagslegra stofnana, til bæjarfélags eða yfir í ríkissjóð. Það sem menn hafa hins vegar verið að vara við, og ég hef tekið undir það, er að fara með slík fyrirtæki út á markað og einkavæða þau. Ef menn fara með arð frá samfélaginu yfir í vasa fjárfesta þá hef ég um það miklar efasemdir. Svo dæmi sé tekið hef ég t.d. ekki verið andvígur því í sjálfu sér að arður sé tekinn út úr vatnsveitum. Ég er ekki andvígur þeirri grundvallarhugsun í sjálfu sér. Ef við yfirfærðum þetta t.d. á olíu, að ef hér fyndist olía og mikill arður kæmi af henni þá ætti hann að sjálfsögðu að renna til samfélagsins. Það er hinn heimurinn sem við erum að halda inn í sem er farinn að móta sjónarmið mín hvað þetta snertir. Ef við hlutafélagavæðum þessa starfsemi og gerum hana að atvinnurekstri sem menn fjárfesta í til að taka stórfelldan arð og hlunnfara þannig samfélagið þá set ég við það fyrirvara. Það er verið að halda með okkur inn í þennan einkavæðingarheim, einkavædda heim. Í ljósi þess verða til nýjar aðstæður. Við breytum nálgun okkar með það í huga.

Frú forseti. Sjónarmið hv. þm. hafa skýrst við þetta svar. Ég skil það þannig að hann sé ekki andvígur því að veitufyrirtæki greiði arð og gert sé ráð fyrir því við ákvörðun gjaldskrár fyrir þá vöru sem fyrirtækið selur að það þurfi að hafa hagnað af starfseminni sem eigandinn taki til sín sem arð. Ágreiningur liggur þá í því að arðurinn eigi að að renna til samfélagslegra verkefna en ekki fjárfesta sem eru ekki í opinberri starfsemi. Gott og vel. Mig langar samt aðeins að halda áfram með þetta. Orkuveita Reykjavíkur og fyrirtækin sem áður stóðu að henni, þ.e. voru sjálfstæð áður en það fyrirtæki varð til, hafa ekki bara greitt arð til borgarinnar sem síðan hefur verið notaður til verkefna þar heldur hafa þau fyrirtæki ráðstafað tekjum sínum að einhverju leyti til fjárfestinga sem ekki falla undir almenna, opinbera starfsemi, heldur miklu fremur undir atvinnuþróun eða nýsköpun. Hér var nefnd risarækja, heyrði ég áðan. Það er eitt dæmið. Ég ætla í sjálfu sér ekki að setja fram sjónarmið um það. En telur þingmaðurinn eðlilegt að fyrirtæki eins og þetta hagi gjaldskrá sinni þannig að það eigi afgang af rekstri til að borga umtalsverðan arð til eiganda síns og einnig afgang til að standa undir fjárfestingarstarfsemi í atvinnugreinum algjörlega óskyldum starfsemi stofnunarinnar?

Hæstv. forseti. Nei, ég hef um það ákveðnar efasemdir. Mér hafa borist þær fréttir að tekin hafi verið ákvörðun innan stjórnar Orkuveitunnar um að draga stórlega úr slíkum fjárfestingum enda munu menn nokkuð brenndir í því efni. Þetta færir okkur heim sanninn um það sem við höfum bent á í umræðunni um markaðsvæðingu og einkavæðingu raforkugeirans á Íslandi, hve varhugaverðar þær tengingar eru. Þetta sýnir okkur hve mikilvægt er að samfélagið standi að grunnþjónustunni í landinu, eignarhaldið sé samfélagsins, ríkis og sveitarfélaga, en að gróðahagsmunir stýri þar ekki för. Þetta færir okkur heim sanninn um þetta. Við hörmum að ríkisstjórnin skuli halda með okkur inn á þessa braut einkavæðingar með raforkugeirann í landinu. Einkavæðing er það ekki, segir hæstv. viðskrh. og hristir höfuðið. Fyrsta skrefið er markaðsvæðing, þ.e. að búa til markaðseiningar úr geiranum. Það er hugsunin á bak við ákvörðun Evrópusambandsins frá 1996. Ég vék að því áðan, þetta er til á prenti, að hugmyndin er að búa til umhverfi markaðs- og einkavæðingar, að sjálfsögðu. Þetta liggur skýrt fyrir. Við hörmum að ríkisstjórnin skuli hafa frumkvæði að þessu leyti. Það er ekki of seint að grípa í taumana og við leggjum til að ríkisstjórnin leiti eftir undanþágu frá EES-samningnum hjá samningsaðilum okkar á Evrópska efnahagssvæðinu til að fá að endurskoða málið og skipuleggja raforkugeirann á íslenskum forsendum.

Virðulegi forseti. Hér er verið að fjalla um mjög stórt og flókið mál, sem er breytingar á raforkulögum og stofnun Landsnets, flutningskerfi fyrir landið. Ástæða þess er kannski fyrst og fremst tilskipun frá Evrópusambandinu. Síðan telja menn að það hefði verið hægt að gera það með öðrum hætti, en yfirvöld notfæra sér að setja þetta allt í eitt kerfi sem er af hinu góða. Það hefur verið skoðun mín lengi, frú forseti, að menn hafa haft möguleika til að selja inn á kerfið og selja þeim kúnnum sem þeir vilja og kaupa síðan af raforkuframleiðendum, þ.e. þeim sem nota það, af þeim sem býður best. Hér hefur því verið talað mikið, m.a. fulltrúar þess flokks, hv. þm. Ögmundur Jónasson og Jón Bjarnason, virðulegur forseti, sem vilja hafa allt ríkisvætt eða samfélagsvætt. Raforkan er eign landsmanna sagði einhver hv. þm., en það er náttúrlega ekki þannig, hún getur orðið eign einhverra færri aðila. En ég tel mikinn kost að setja inn á kerfið til ákveðinna notenda. Ég fylgdist með því þegar menn voru að byrja á þessu í Evrópu á sínum tíma. Menn bundu miklar vonir við þetta. Og hvað gerðist þegar menn voru búnir að setja inn eitt kerfi í Evrópu? Menn komust að því þegar byrjað var að samkeyra raforkukerfin að það varð allt í einu afgangsrafmagn í kerfinu. Menn nýttu þetta betur og verð lækkaði til neytendanna. Aftur á móti horfir þetta svolítið öðruvísi við hér þar sem einn framleiðandinn framleiðir 90% af rafmagninu og hinir það sem eftir er. Ég held samt að kerfið muni verða hvati fyrir fleiri til að virkja og fram kæmu smávirkjanir, hagkvæmar virkjanir o.fl. Einnig geta menn selt inn á netið og kannski selt kúnnum ódýrara af netinu og þar af leiðandi hvatt menn til að fara í slíka framleiðslu. Þá er næsta spurning með Landsnet, eða þetta kerfi: Á kerfið að vera í eigu hins opinbera eða ekki? Þá er spurningin sú að ef það væri selt og sá sem mundi kaupa, lífeyrissjóður eða einhverjir fjárfestar, hvaða ávöxtunarkröfu mundu þeir gera á Landsnet? Það hefur verið skoðun mín í málinu að þetta eigi ekki að fara í slíkt, heldur að vera í eigu hins opinbera. Nákvæmlega sama gildir um grunnnet Símans að mínu mati. Því ávöxtunarkrafa þess sem mun taka yfir mun verða --- ja, hver er ávöxtunarkrafan í dag? 6%--8% á eigið fé. Svo spyr maður sig, frú forseti, þegar þetta er komið, sem að mínu mati er af hinu góða: Hvað gerist með raforkuverðið í landinu? Hækkar það eða lækkar það? Lækkar það eins og það gerði í Evrópu eða hækkar það? Eins og ég gat um í upphafi er þetta flókið mál og töluverð vinna að setja sig inn í það og átta sig á staðreyndum málsins. En með því að hlusta á það sem forstjórar stærstu orkufyrirtækjanna hafa látið frá sér fara, eins og t.d. forstjóri Landsvirkjunar, sem hefur sagt að þetta sé flókið og mötunarbúnaður, stýring og annað í kerfinu sé mjög dýrt og menn þurfi að fjárfesta í stýrikerfum sem gæti þýtt allt að 4% hækkun á flutningi raforkunnar. Síðan hlustar maður á forstjóra Orkuveitu Reykjavíkur sem hefur sagt að þetta gæti verið allt að 20% hækkun á rafmagnsverði á höfuðborgarsvæðinu, ef ávöxtunarkrafan er færð upp í 6%. Forstjóri Hitaveitu Suðurnesja hefur svipaða sögu að segja. Í 9. gr. segir að 17. gr. laganna orðist svo, með leyfi forseta, vegna kostnaðar við dreifingu raforku, þ.e. um dreifiveitur: ,,Tekjumörkin skulu ákveðin út frá eftirfarandi viðmiðum: 1. Kostnaði sem tengist starfsemi dreifiveitu, þ.m.t. kostnaði vegna viðhalds, afskrifta á nauðsynlegum eignum til reksturs kerfisins, kostnaði vegna flutnings um flutningskerfið, almennum rekstrarkostnaði og kostnaði við kerfisstjórnun í dreifikerfinu. 2. Arðsemi dreifiveitu skal vera sem næst markaðsávöxtun óverðtryggðra ríkisskuldabréfa til fimm ára eða sambærilegra verðbréfa. Arðsemi reiknast sem hlutfall hagnaðar fyrir fjármunatekjur, fjármagnsgjöld og skatta og bókfærðs verðs fastafjármuna.`` --- Þetta viðmið er athyglisverðast í þessu. ,,3. Hagræðingarkröfu sem skal taka mið af eðlilegum kostnaði samkvæmt mati Orkustofnunar að teknu tilliti til þeirrar þjónustu sem dreifiveitan veitir. Tekjumörk skulu ákveðin til þriggja ára í senn. Þó er heimilt að endurskoða tekjumörk árlega ef forsendur breytast verulega að mati Orkustofnunar.`` Enn fremur segir í sömu grein, með leyfi forseta: ,,Komi í ljós að arðsemi dreifiveitu síðastliðin þrjú ár er undir helmingi af markaðsávöxtun óverðtryggðra ríkisskuldabréfa til fimm ára eða sambærilegra verðbréfa eða meira en þriðjungi yfir sömu ávöxtun skal taka tillit til þess við setningu tekjumarka og gerð gjaldskrár næsta árs.`` Þetta segir mér að ávöxtunarkrafa dreifiveitnanna er tiltölulega bundin niður og hleypur á einhverju bili. Forstjórar Hitaveitu Suðurnesja og Orkuveitunnar hafa bent á þetta. Talað er um að menn eigi að leggja af stað með 2%--3% arðsemi af fastafé. Og hvað svo? Mun orkuverðið hækka eða lækka? Ég skora á hv. iðnn. að skoða þessi mál mjög vel og fara mjög vel í gegnum þetta. Það er ekki nóg bara fyrstu þrjú árin eða fyrstu fimm árin, heldur til framtíðar. Ef við horfum á hvað gerðist í Evrópu lækkaði orkuverðið út af gnótt af raforku. Það var bara eðli markaðarins. En hvað gerðist? Verð til heimila hækkaði. Verð til fyrirtækja lækkaði út af því að fyrirtækin voru náttúrlega í betri stöðu til að semja við orkuframleiðendurna um orkuna og verð á orkunni en heimilin. Þetta er það sem er gert þar. Þetta eru staðreyndir sem við verðum að horfa á. Ég get fyrir mína parta ekki fallist á að við séum að fara í þetta kerfi svona, sem ég er mjög hlynntur, tek það fram, frú forseti, en ég er ekki hlynntur því ef það þýðir að orkuverð til heimila og fyrirtækja í landinu hækkar. Þá spyr maður sjálfan sig: Til hvers vorum við að þessu? Hefðum við getað farið með tilskipunina frá Evrópusambandinu einhvern veginn öðruvísi, sem menn hafa verið með ýmsar meiningar um? Hér verður að vanda mjög vel vinnuna í málinu. Þetta er flókið mál og erfitt að setja sig í þaula inn í alla hluta þess. Þetta hefur verið þannig hjá sumum hverjum sem hafa framleitt, eins og hjá Hitaveitu Suðurnesja og Orkuveitunni, að dreifikerfið hefur verið greitt niður með ódýrri framleiðslu. Hvernig á að reikna þetta núna? Eiga menn að gera þetta áfram? Og þetta á ekki að hafa nein áhrif á verðið, eða eiga menn að fara eftir lögunum með arðsemiskröfurnar og allt það? Það sem ég er að segja er að ég tel að flutningskerfið eigi að vera áfram í eigu hins opinbera með eðlilegar arðsemiskröfur. Ef við seljum þetta til aðila eiga arðsemiskröfurnar eftir að hækka og verðið þar af leiðandi líka. Sama gildir um grunnnet Símans, enn og aftur. Ég er mjög fylgjandi fyrirkomulagi sem hvetur menn til að framleiða ódýrt rafmagn og geta selt það notanda sem kaupir það. Þá er hann í kerfi sem hann getur stungið í samband og greiðir fyrir flutninginn til notandans. Það er plúsinn í kerfinu. Við megum samt ekki hafa stýringar á kerfinu og allt það tæknilega flókið að orkuverðið hækki. Ég vil slá þessa varnagla og skora á hv. iðnn. að skoða málið mjög gaumgæfilega til að ekki komi til slíks, því fyrir mína parta verður maður að taka mark á þeim mönnum sem hafa verið með þessar fullyrðingar í fjölmiðlum æ ofan í æ. Manni finnst einhvern veginn ekki hægt að láta þetta fljóta fram hjá og ég bið menn að skoða það og fara mjög varlega í málinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka umræðuna sem hefur verið málefnaleg. Það er eðlilegt að fólk geri athugasemdir og hafi mismunandi skoðanir á málinu, þá er ég að tala um grundvallarþætti málsins. En ég hef, eftir að vera búin að vinna í málinu öll þau ár sem ég hef verið í iðnrn., sannfærst um að við erum að taka upp gott fyrirkomulag. Ég heyrði það á hv. síðasta ræðumanni að hann er fylgjandi fyrirkomulaginu og ég er ánægð að heyra það. En af því hann talaði um að við þyrftum að vanda okkur á hv. Alþingi í meðförum þingsins, vil ég segja að við erum búin að vera að vanda okkur öll þessi ár og höfum lagt gríðarlega vinnu í málið alveg frá upphafi, ekki bara síðan ég kom í ráðuneytið um áramótin 1999/2000 heldur alveg frá því að upphafleg vinna hófst við málið af hálfu forvera míns og þáltill. kom fyrir þingið eins og hv. þingmenn muna. Síðan er ferlið enn til umfjöllunar, þ.e. hvort hægt hefði verið að fá undanþágu frá tilskipuninni. Ég fór yfir það í andsvari fyrr í umræðunni hvernig það mál var vaxið og hvað stjórnvöld gerðu til að athuga um slíkt. Í stuttu máli sagt var niðurstaðan sú að ekki væri hægt að fá undanþágu í sambandi við vinnsluna, þar yrði að taka upp samkeppni, vegna þess að þar erum við m.a. í samkeppni þó svo við séum eyland, þá er ég með stóriðjuna í huga. Við hefðum getað fengið skilgreiningu sem einangrað ríki eða einangrað raforkukerfi, en þá þurftum við líka að geta sýnt fram á að það væri vandkvæðum bundið að taka upp fyrirkomulagið og miðað við niðurstöðu Orkustofnunar var það ekki vandkvæðum bundið. Ég vil halda því fram að það sé ekki vandkvæðum bundið þó það sé gríðarlega flókið og mikil breyting sem við erum í raun að fara út í. En er einhver tilbúinn að segja að fyrirkomulagið sem við höfum í dag sé óaðfinnanlegt? Ég held að það sé það ekki. Ég held að það að forstjórar allra orkufyrirtækjanna hafi verið mjög á varðbergi og ekki sérstaklega áfjáðir að taka upp þetta fyrirkomulag hafi kannski eitthvað með það að gera að þeir hafa verið að vinna í mjög lokuðu kerfi þar sem ekki hefur verið kallað á miklar upplýsingar og ekki verið mikil upplýsingaskylda í raun og því hefur verið mikið svigrúm til þess að færa kostnað á milli liða og annað slíkt. Þeim tíma er að ljúka og nú þurfa þeir að einbeita sér að því að reksturinn verði gegnsær. Og eftirlitið er til staðar og verður unnið að því af hálfu Orkustofnunar. Ég vil þá svara þeirri spurningu sem kom fram hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni þegar hann talar um að enn eigi að reyna undanþágu. Ég tel að það sé ekki ástæða til þess og það er svarið. Hv. þm. verður fyrir vonbrigðum, ég veit það. Svo er spurningin: Mun þetta hækka orkuverð til heimila eða ekki? Ég fór yfir það líka fyrr í umræðunni hvernig það dæmi lítur út miðað við orkufyrirtækin í landinu. Það hefur verið farið í gríðarlega vinnu til þess að átta sig á því. Hjá Hitaveitu Suðurnesja sýnist mér þetta hækka verðið um 2,5% og það er fyrst og fremst vegna þess að þeir hafa notið algjörrar sérstöðu innan kerfisins með því að þurfa ekki að taka þátt í flutningskerfinu nema að mjög takmörkuðu leyti vegna eigin framleiðslu. Við erum ekki tilbúin að veita einu fyrirtæki einhver sérstök forréttindi og ég held að það standist bara ekki ákvæði EES-samningsins. Það er svo sem ekki bara Hitaveita Suðurnesja sem notið hefur ákveðinna sérréttinda í þessum efnum, heldur má segja að það hafi líka átt við um Orkubú Vestfjarða og þar gæti verð hækkað um 1,5% miðað við þessar breytingar, hjá Norðurorku um 1,4%, Orkuveitu Reykjavíkur um 1%, en hins vegar lækkað um 2,6% hjá Rarik af því að Rarik hefur ekki notið sérstöðu, heldur hafa verið settar ákveðnar kvaðir á það fyrirtæki sem nú eru ekki heimilar og ekki ástæða til þess að viðhafa. Þetta er það sem við höfum fengið út úr okkar reikningsdæmi og ég hlýt að halda því fram að þetta séu ekki breytingar sem eru svo miklar að ástæða sé til að gera mikið veður út af þeim. Hins vegar miðað við tillögu frá þingmönnum Vinstri grænna eða sérálit sem kom frá þeim, þá eru þeir tilbúnir að leggja ákveðið gjald á alla kaupendur og sérstaklega náttúrlega á kaupendur á suðvesturhorninu. Ég tel að við verðum að fara ákveðna millileið í þessu með fullri virðingu fyrir aðstæðum landsbyggðarinnar, og ég sem ráðherra sem fer með þann málaflokk, byggðamál, tel samt að ekki sé hægt að ganga til hins ýtrasta í þessu sambandi og sú leið sem mælt er með í frv. að flutningskerfið nái niður á 66 kV  Ég tel að það sé rétt ábending frá hv. þm. Jóni Bjarnasyni að við hefðum getað látið koma fram í greinargerð að ekki var samstaða í 19 manna nefndinni og það var bara klaufaskapur, held ég að megi segja. Hv. þm. hefur lagt sig fram um í dag að láta koma fram í umræðunni að það hafi orðið ágreiningur í nefndinni. En mér finnst hann ekki hafa verið mikill og þó svo að ekki fleiri hafi treyst sér til að skrifa undir nál. meiri hlutans þegar til kastanna kom var þetta ekki grundvallarágreiningur. Varðandi fyrirspurnir sem hér hafa komið fram kom fyrirspurn frá hv. þm. Kjartani Ólafssyni um hvernig tryggt yrði að eigendur flutningsmannvirkja trassi ekki viðhald. Orkustofnun hefur þarna hlutverki að gegna. Hún getur beitt dagsektum sem eru allt upp í 500 þús. kr. á dag ef um vanrækslu er að ræða í sambandi við viðhald. Komið er svar við því að Landsnet getur ekki í raun staðið í óskyldum rekstri. Hvað varðar þrífösunina er það dreifiveitunnar að taka ákvarðanir um slíkt og það yrði borið undir Orkustofnun sem þarf að krefjast rökstuðnings fyrir öllum fjárfestingum og það yrði eins í sambandi við þrífösunina. Ég veit að þetta er eitt af hinum mikilvægu málum á landsbyggðinni og ég heyri það hvar sem ég kem á fundi. Stórnotandi var eitt af því sem hv. þm. velti fyrir sér varðandi skilgreiningu. Það er skilgreint nokkuð þröngt, a.m.k. það þröngt að verið er að tala um einn mæli, þ.e. einn mælir er það sem þarna ræður ferð. Það er því ekki hægt að safna saman mælum þó að það tilheyri sama greiðanda og hann fái þannig afslátt. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson talaði um flókið kerfi sem verið væri að búa til og óttaðist það. Því er ekki að neita að fljótt á litið virðist þetta ansi flókið og sérstaklega er flókið að fara úr því kerfi sem við erum með í dag og yfir í þetta. En þegar við verðum búin að búa í nokkur ár við það kerfi hef ég trú á að það muni sanna sig. Svo er það þetta ,,ef`` sem margir hv. þm. hafa nefnt og mislíkar að þetta ákvæði skuli vera orðað eins og raun ber vitni í frv., að ríkið greiði kostnað við dreifingu í mesta dreifbýlinu. Ég get alveg tekið undir að þetta er ekki venjulegt orðalag í frv. eða lögum, þannig mér er ekki sárt um að þetta verði orðað með öðrum hætti ef það verður niðurstaða hv. nefndar. Af því hv. þm. talaði um mikinn kostnað við raforkukaup iðnfyrirtækja á landsbyggðinni, þá eru náttúrlega, eins og kom fram í máli mínu áðan, líkur á því að á Rarik-svæðinu verði um lækkun að ræða hjá kaupendum raforku, ekki síst á þéttbýlissvæðunum þar sem iðnfyrirtækin eru fyrst og fremst, af því að Rarik hefur eins og menn vita jafnað innan dreifikerfis síns með því að láta þéttbýlið í raun greiða fyrir dreifbýlið. En það verður ekki um það að ræða í hinu nýja kerfi. Ég ætla ekki að fara mjög djúpt ofan í hugtök og frasa sem eru einkavæðingarfrasar, og hafa verið nefndir dálítið mikið í umræðunni. Verið er að markaðsvæða og það er ekki það sama og að einkavæða. Ég tel það fyrirkomulag að Landsnetið sé hlutafélag sé í raun mjög eðlilegt. Það er skýrt rekstrarform sem við þekkjum og hefur marga kosti. En það væri flókið mál ef ríkið þyrfti að fara að kaupa flutningsvirki af þeim fyrirtækjum sem eiga flutningsvirki önnur en ríkið og ekki kannski sérstaklega auðvelt að ná samningum um slíkt. Þetta er því allt í býsna góðu standi að mínu mati. Þá er þetta komið að mörgu leyti. Hv. þm. las upp sérálit ASÍ og BSRB og við erum svo ljónheppin á hv. Alþingi að við erum með ágætan fulltrúa hér frá BSRB sem getur komið því vel á framfæri sem þar er sagt. En mér fannst það álit ekki vera mjög róttækt og það fellur í raun á margan hátt að því sem hér er lagt til í frv.

Arðsemin og eignarhaldið, fjarri því.

Ja, arðsemin, það er talað um að arðsemin eigi ekki að vera há en við verðum að bara horfast í augu við það að þegar búið er að taka þetta kerfi og einangra það er ekki hægt að reka það til frambúðar nema krefjast einhverrar arðsemi. Það sem hefur verið gert fram að þessu er að orkufyrirtækin hafa verið að taka fjármagn úr öðrum geirum til að geta viðhaldið þessum þáttum sem eru sérleyfisþættir, dreifikerfið og flutningskerfið, og það er bara ekki hægt í þessu nýja kerfi og þess vegna ekki hægt að reka það til langframa nema þar sé krafist einhverrar arðsemi. Þarna er farin ákveðin millileið. Við erum ekki að ganga eins langt og t.d. Samtök atvinnulífsins í séráliti sínu. Þeim finnst þetta allt of lág arðsemiskrafa. Mér finnst hún viðunandi og þegar við tölum um að hún muni hækka meinum við náttúrlega fyrst og fremst það að hún hækki ekki vegna þess að verðið sé hækkað, heldur að fyrirtækin nái að hagræða. Ég held ég hafi þá ekki fleiri orð um þetta. Ég var búin að koma upp í andsvörum nokkrum sinnum og svara einhverju af því sem þá hafði komið fram. En við lok umræðunnar vil ég bara þakka fyrir hana. Ég er bjartsýn á að við náum að búa til kerfi sem verður skilvirkt og okkur til framdráttar þegar til lengri tíma er litið.

Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra segir að þetta sé býsna gott frv. og að mjög hafi verið vandað til þess. Ég efast ekki um að menn hafi vandað sig við vinnuna. En hins vegar er mörgum spurningum ósvarað, t.d. ýmsu sem lýtur að kostnaði við þessar kerfisbreytingar og þar heyrum við yfirlýsingar frá þeim sem vel þekkja til í þessum geira bera brigður á það sem frá stjórnvöldum kemur. Hitt er rangt hjá hæstv. ráðherra að við höfum, eins og hún segir og vísar þar væntanlega í ríkisstjórnina, vandað okkur mjög í öllu þessu ferli. Svo var ekki. Þegar sú grundvallarafstaða var tekin árið 1999 að samþykkja tilskipun Evrópusambandsins frá 1996 hafði engin umræða farið fram um þetta í landinu. Og þegar þál. var samþykkt árið 2000, aðeins gegn andmælum þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, fór engin umræða fram um málið. Það er ekki fyrr en á síðari stigum, eftir að allar grundvallarákvarðanir hafa verið teknar, að menn setjast niður og fara að vinna sín mál. Þá er það svo að veigamikil atriði eru óútkljáð, t.d. eftirlitsþátturinn, hvað kemur hann til með að kosta? Og ýmislegt sem lýtur að öðrum kostnaði. Það er hins vegar ekki þetta sem við gagnrýnum fyrst og fremst þó að það sé ámælisvert og þurfi að hreinsa upp áður en málið heldur lengra, heldur sú grundvallarstefnubreyting sem frv. felur í sér og hefur mætt mikilli andstöðu í þjóðfélaginu. Menn skyldu ekki gera lítið úr því þegar stærstu heildarsamtök launafólks í landinu vara við þeirri þróun sem ríkisstjórnin er að halda með okkur inn á með einkavæðingu og markaðsvæðingu raforkugeirans á Íslandi.

Hæstv. forseti. Ég mæli sem iðnrh. fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 17/1991, um einkaleyfi, með síðari breytingum. Með frv. þessu sem lagt er fram í framhaldi af samþykkt ríkisstjórnarinnar frá 29. nóvember 2002, um aðild Íslands að evrópska einkaleyfasamningnum, er aðallega stefnt að breytingum á lögum um einkaleyfi vegna aðildar Íslands að evrópska einkaleyfasamningnum, auk breytinga vegna ákvæða samstarfssamningsins um einkaleyfi sem Ísland er aðili að og samræmingar á einkaleyfaframkvæmd á alþjóðavettvangi. Evrópski einkaleyfasamningurinn var undirritaður árið 1973 og gekk í gildi 1977, en var m.a. breytt árið 2000. Þá var einnig gert ráð fyrir aðild að samningi sem snertir 65. gr. evrópska einkaleyfasamningsins og varðar þýðingar einkaleyfa. Utanrrh. leggur fram þáltill. sem geymir m.a. texta viðkomandi samningsákvæða. Í tillögu hans verður farið fram á heimild til aðildar að samningnum. Það skal tekið fram að Evrópska einkaleyfastofnunin, European Patent Organisation, (EPO) sem hefur höfuðstöðvar í München, er svæðisstofnun í skilningi samstarfssamningsins um einkaleyfi. Í samstarfssamningnum felst að leggja má inn alþjóðlegar umsóknir sem sendar eru áfram til einstakra ríkja til skráningar. Markmið með evrópska einkaleyfasamningnum er hins vegar að koma upp samræmdu einkaleyfakerfi í Evrópu sem gerir það auðveldara, ódýrara og tryggara að fá einkaleyfi í aðildarríkjum, eða evrópska einkaleyfasamningnum. Má þannig sækja um einkaleyfi á einum stað á einu tungumáli fyrir aðildarríkin öll. Sömu réttindi fást við veitingu leyfis og ef sótt væri um í einstöku ríki. Verður kostnaðurinn við að fá evrópsk einkaleyfi almennt svipaður og kosta mundi að öðlast einkaleyfi með því að leita til þriggja ríkja. Til samanburðar má nefna að í heiminum er að meðaltali sótt um einkaleyfi í níu ríkjum fyrir hverja uppfinningu, þannig að augljós sparnaður getur hlotist af aðild að evrópska einkaleyfasamningnum. Þess má geta til fróðleiks að á árinu 2002 voru yfir 4 milljónir einkaleyfa í gildi í heiminum. Umsóknarfjöldi á hverju ári í heiminum öllum hefur verið um 700.000. Evrópska einkaleyfastofnunin fékk um 150.000 umsóknir á árinu 2001 til meðferðar, eða um fimmta hluta allra einkaleyfaumsókna í heiminum. Hinn 1. ágúst 2003 voru aðildarríki að evrópska einkaleyfasamningnum 27, m.a. öll 15 ríki Evrópusambandsins og auk þess Sviss, Liechtenstein, Tékkland, Slóvakía, Búlgaría, Eistland, Tyrkland, Kýpur, Mónakó, Slóvenía, Ungverjaland og Rúmenía. Á árinu 2004 er ráðgert að Pólland, Litháen, Lettland og Malta bætist við. Af Norðurlöndunum eru það aðeins Ísland og Noregur sem eiga ekki aðild að evrópska einkaleyfasamningnum. Gert er ráð fyrir aðild Noregs á árinu 2005. Aðild Íslands að evrópska einkaleyfasamningnum og gerð lagafrv. á sér nokkurn aðdraganda. Meðal annars komst nefnd, sem ég sem iðnrh. skipaði, að þeirri niðurstöðu á árinu 2001 að kostir aðildar Íslands að samningnum væru ráðandi og að engin veigamikil atriði mæltu á móti henni. Vinna við gerð frv. mæddi einkum á iðnrn. og Einkaleyfastofunni. Frumvarpið er í öllum meginatriðum samhljóða löggjöf um evrópsk einkaleyfi annars staðar á Norðurlöndunum. Með evrópska einkaleyfasamningnum er verið að styrkja samvinnu meðal Evrópuríkja varðandi vernd uppfinninga. Eru einkaleyfi veitt á grundvelli sameiginlegrar málsmeðferðar. Með einni umsókn á ensku, þýsku eða frönsku er unnt að fá einkaleyfi í fleiri en einu aðildarríki. Má segja að evrópskt einkaleyfi sé ígildi margra landsbundinna einkaleyfa sem þarf þó að staðfesta í hverju landi til að það öðlist gildi. Evrópskt einkaleyfi, sem hefur verið staðfest í aðildarríki, veitir sömu réttindi og einkaleyfi veitt í viðkomandi landi. Þótt íslenskir aðilar hafi getað sent umsóknir til Evrópsku einkaleyfastofnunarinnar, er nú talið rétt að Ísland skipi sér í sess með nágrannaríkjum sínum með aðild að samningnum. Er talið að viðskiptaumhverfi og samkeppnisstaða fyrirtækja hér á landi batni með frv. verði það að lögum. Verður íslenskum aðilum gert kleift að öðlast réttindi í mörgum ríkjum með einu einkaleyfi með einfaldari og ódýrari hætti. Fleiri kostir geta tengst aðild. Samheitalyfjaiðnaðurinn telur hins vegar að einhver aukning einkaleyfa geti orðið hér á landi af hálfu lítilla erlendra lyfjaframleiðenda, en erfitt er að meta neikvæð áhrif af slíku. Stóru erlendu lyfjaframleiðendurnir eru taldir gæta hagsmuna sinna með einkaleyfi hér á landi, hvort sem Ísland er aðili að evrópska einkaleyfasamningnum eða ekki. Í þessu sambandi má minna á að það mun hafa jákvæð á hrif á hagsmuni íslenskra samheitalyfjaframleiðenda að Evrópusambandið er um þessar mundir að breyta reglum sínum um möguleika á þróun og skráningu samheitalyfja á einkaleyfistíma og hins vegar um leynd lyfjaupplýsinga. Ég vil taka fram að í frv. er tekið tillit til þeirra breytinga sem samþykktar voru á evrópska einkaleyfasamningnum árið 2000, þar eð stefnt er að því að Ísland verði aðili að breytingasamningnum, auk samningsins frá 1973. Þá er gert ráð fyrir, eins og ég hef greint frá, að Ísland gerist aðili að svokölluðum Lundúnasamningi um beitingu 65. gr. evrópska einkaleyfasamningsins samfara aðild að þeim samningi. Geta aðildarríkin á grundvelli samningsins vikið í heild eða að hluta frá kröfum um þýðingar á einkaleyfum. Þannig þarf ekki að þýða einkaleyfislýsingu, en heimilt er að krefjast þýðingar á einkaleyfiskröfum sem eru mun styttri. Getur þýðingarkostnaðurinn lækkað stórlega við þetta eða um u.þ.b. 50%. Hvað snertir áhrif aðildar Íslands að evrópska einkaleyfasamningnum vil ég fyrst taka fram að miklar breytingar hafa orðið á einkaleyfamálum undanfarna áratugi. Hafa þær einkennst af stórauknu alþjóðlegu samstarfi m.a. svæðisbundnu samstarfi og samræmingu reglna. Því hafa orðið til alþjóðleg kerfi til hagræðis þeim sem sækjast eftir verndun uppfinninga sinna. Evrópska einkaleyfastofan, European Patent Office, sem er hluti af Evrópsku einkaleyfastofnuninni, er ein af þremur helstu stofnunum í heiminum sem veita einkaleyfi. Hinar tvær eru bandaríska einkaleyfastofan og japanska einkaleyfastofan. Eins og áður segir fer um fimmta hver einkaleyfisumsókn í heiminum til Evrópsku einkaleyfastofunnar og með starfi hennar er reynt að stuðla að meiri nýsköpun, aukinni samkeppni og eflingu hagvaxtar í Evrópu, enda er hátæknisamfélag nútímans talið krefjast öflugs og trausts einkaleyfakerfis sem nýta má til umbunar og verndar fyrir þá sem vinna að nýsköpun og þróun. Með aðild Íslands að evrópska einkaleyfasamningnum er rennt frekari stoðum undir nýsköpun og þróun hér á landi. Hlutverk Einkaleyfastofunnar við veitingu einkaleyfa mun breytast nokkuð við aðild að evrópska einkaleyfasamningnum. Evrópska einkaleyfastofan veitir einkaleyfi fyrir öll aðildarríki sín. Búast má við því að meiri hluti allra einkaleyfa hér á landi verði einkaleyfi frá Evrópsku einkaleyfastofunni. Ýmis ný verkefni munu tengjast útgáfu evrópsku einkaleyfanna hér á landi og draga mun úr verkefnum sem tengjast útgáfu landsbundinna einkaleyfa. Verkefni Einkaleyfastofunnar munu því breytast. Jafnframt mun aðildin hafa áhrif á rekstur Einkaleyfastofunnar. Einkaleyfayfirvöld í aðildarríkjum hafa ekki tekjur af evrópskum einkaleyfisumsóknum. Tekjur þeirra byggjast á útgáfugjöldum og árgjöldum fyrir veitt einkaleyfi en helmingur árgjaldanna nánar tiltekið rennur til aðildarríkjanna. Gera má ráð fyrir að tekjur Einkaleyfastofunnar dragist því verulega saman í 3--5 ár eftir aðild að evrópska einkaleyfasamningnum þegar umsóknagjöld dragast saman en aukist síðan eftir það þegar Einkaleyfastofan fer að fá hluta árgjalda af einkaleyfum og útgáfugjöld. Helstu nýmæli frv. eru þau að bætt er inn í einkaleyfalöggjöfina kafla um evrópsk einkaleyfi þar sem íslensk löggjöf er samræmd evrópska einkaleyfasamningnum frá 1973, breytingum á þeim samningi frá 2000 og Lundúnasamningnum varðandi þýðingar, sem snertir 65. gr. samningsins. Verður þannig skapaður lagagrundvöllur fyrir það að unnt sé að framfylgja viðkomandi samningum hér á landi. Má nefna sem dæmi að afnumin er sú takmörkun varðandi einkaleyfishæfi þekktra efna og efnasambanda sem nota á við lækningaaðferðir að um fyrstu læknisfræðilegu notkun þurfi að vera að ræða. Hefur framkvæmd meðal ríkja víða breyst varðandi þetta atriði. Þannig eru nú víða veitt einkaleyfi fyrir uppfinningu sem varða það þegar fundin er ný læknisfræðileg notkun þekkts efnis. Ekki þykir ástæða til að geta allra nýmæla í ræðu minni hér, hæstv. forseti. En ég mælist til þess að málinu verði að lokinni umræðu vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum, um járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði, sem er 754. mál þingsins. Frumvarpið er flutt til að afla heimilda til að gera breytingar á aðalsamningi á milli ríkisstjórnar Íslands, Elkem ASA og Íslenska járnblendifélagsins ehf. Breytingarnar eru fyrst og fremst tilkomnar vegna breytinga á eignarhaldi Íslenska járnblendifélagsins. Þá er í frv. lagt til að ýmis ákvæði laga nr. 18/1977 verði felld úr gildi eða þeim breytt þar sem þau eru ýmist orðin óþörf eða úrelt. Það er kunnara en frá þurfi að segja að á undanförnum árum hafa orðið miklar breytingar á rekstri Íslenska járnblendifélagsins. Í kjölfar undirritunar samnings um aukningu hlutafjár og stækkun verksmiðju félagsins árið 1997 öðlaðist norska fyrirtækið Elkem ASA meiri hluta í félaginu. Ári síðar ákvað ríkisstjórnin að selja hluta af hlutabréfum ríkissjóðs í félaginu til kjölfestufjárfesta, auk þess sem almenningi og starfsmönnum Íslenska járnblendifélagsins var boðið að kaupa bréf í félaginu. Íslenska járnblendifélagið var skráð á aðallista Verðbréfaþings Íslands 18. maí 1998. Í kjölfar skráningar á Verðbréfaþingi Íslands komu upp erfiðleikar í rekstri félagsins sem nánari grein er gerð fyrir í grg. frv. Þessir erfiðleikar leiddu til þess að hluthafar urðu í tvígang að grípa til hlutafjáraukningar. Tók ríkissjóður þátt í þeim aðgerðum, sem m.a. voru hugsaðar til að koma í veg fyrir að sú hætta skapaðist að félagið gæti ekki staðið við skilmála langtímalána um lágmarkseiginfjárhlutfall. Í maí 2002 áttu fulltrúar Elkem og iðnrn. fund um málefni Íslenska járnblendifélagsins. Á fundinum kom fram að Elkem hafði hug á að auka hlutafé félagsins enn frekar og breyta rekstri félagsins þannig að möguleikar gæfust á að fara út í annars konar framleiðslu, samhliða öðrum rekstri. Vegna þeirra breytinga væri þörf á umtalsverðri fjárfestingu og lýsti Elkem yfir áhuga á að eignarhald yrði einungis á hendi Elkem. Fyrir lá sú stefna ríkisstjórnarinnar að hverfa úr félaginu sem eignaraðili og að ríkissjóður hefði því ekki hug á að taka þátt í frekari hlutafjáraukningu. Í kjölfar þess fundar ákvað ríkisstjórnin að ganga til viðræðna við Elkem með það að leiðarljósi að ríkissjóður færi út úr félaginu, en reynt yrði að tryggja hagsmuni annarra smærri hluthafa eftir því sem kostur væri. Viðræður við Elkem voru teknar upp að nýju í lok árs 2002 og 11. desember það ár undirrituðu fulltrúar iðnrh., Sumitomo Corporation og Elkem samninga um kaup Elkem á hlut ríkissjóðs og Sumitomo í Íslenska járnblendifélaginu. Eftir kaupin átti Elkem 86,51% allra útgefinna hluta í félaginu. Í samningnum var jafnframt tryggt að Elkem byðist til að kaupa hluti annarra hluthafa á sömu kjörum. Í samræmi við þetta gerði Elkem öðrum hluthöfum kauptilboð og bárust 434 samþykki frá hluthöfum. Við það varð hlutur Elkem í Íslenska járnblendifélaginu 97,18%. Í kjölfar þessara viðskipta var ljóst að félagið uppfyllti ekki lengur skilyrði skráningar í Kauphöll Ísland og var félagið afskráð í mars á síðasta ári. Í lok síðasta árs eignaðist Elkem síðustu hlutina í Íslenska járnblendifélaginu og varð þar með eini eigandi félagsins. Í kjölfarið var Íslenska járnblendifélaginu breytt í einkahlutafélag. Samhliða undirritun samninga um kaup á hlut ríkisins og Sumitomo í Íslenska járnblendifélaginu undirrituðu fulltrúar ríkisstjórnar Íslands, Elkem, Sumitomo og Íslenska járnblendifélagsins viðauka við aðalsamning aðila þar sem felld voru brott ákvæði sem vörðuðu eignarfyrirkomulag og ekki höfðu lengur þýðingu í ljósi þess að íslenska ríkið og Sumitomo voru ekki lengur hluthafar. Í samningnum var jafnframt kveðið á um að ríkisstjórnin og Elkem mundu gera aðrar nauðsynlegar breytingar á aðalsamningnum fyrir 31. maí 2003. Viðræður um þessar breytingar hafa staðið lengur en ráð var fyrir gert í upphafi en nú liggja fyrir drög að nýjum aðalsamningi milli ríkisstjórnar Íslands, Elkem ASA og Íslenska járnblendifélagsins ehf. Helstu breytingar frá gildandi samningi eru að Sumitomo er ekki lengur aðili að samningnum og aðild ríkisstjórnarinnar takmarkast við stjórnskipulegar valdheimildir og ekki er lengur um að ræða nein ákvæði er varða réttindi eða skyldur ríkisins sem eins af hluthöfum félagsins. Í samningnum er kveðið á um að Elkem og Íslenska járnblendifélagið ehf. skuli halda í gildi rafmagnssamningi við Landsvirkjun, lóðarleigusamningi við ríkissjóð og hafnarsamningi við Hafnarsjóð Grundartangahafnar. Ákvæði er varða skráningu og tilgang félagsins standa óbreytt en tekin hafa verið inn ný ákvæði varðandi heimildir Elkem til framsals á eignarhlutum í Íslenska járnblendifélaginu. Ákvæðum um rekstur verksmiðju Íslenska járnblendifélagsins hefur verið fækkað nokkuð en þau sem eftir standa eru tekin nær óbreytt úr gildandi aðalsamningi. Í drögunum er að finna nýmæli að því er varðar reglur og viðmiðanir er lúta að viðskiptum Íslenska járnblendifélagsins við Elkem og fyrirtæki í eignatengslum við eigandann. Þessi ákvæði eru ný og sambærileg ákvæðum fjárfestingarsamnings um álverksmiðju í Reyðarfirði, en nauðsynlegt er að taka upp slík ákvæði í ljósi breytinga á eignarhaldi félagsins. Í viðauka við samningsdrögin er að finna nánari útfærslu í þessu efni. Ákvæði um \mbox{umhverfis-,} öryggis- og starfsmannamál eru nánast óbreytt eins og ákvæði er varða skattamál félagsins og Elkem. Breytingar á umræddum ákvæðum felast fyrst og fremst í niðurfellingu á úreltum ákvæðum og uppfærslu lagatilvísana. Þó er að finna þrjú ný ákvæði varðandi skattamál sem eru efnislega samhljóða ákvæðum í áðurnefndum fjárfestingarsamningi. Orðalag ákvæða varðandi aðflutningsgjöld hafa verið samræmd ákvæðum fjárfestingarsamnings um álverksmiðju í Reyðarfirði en breytingarnar fela ekki í sér neina efnisbreytingu. Önnur ákvæði samningsins standa óbreytt að öðru leyti en því að þeim er breytt í samræmi við breytingar á eignarhaldi og sum þeirra einfölduð og stytt. Hæstv. forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að fara frekar yfir frv. en mælist til þess að því verði vísað að lokinni þessari umræðu til 2. umr. og hv. iðnn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 134/1995, um öryggi vöru og opinbera markaðsgæslu, með síðari breytingum. Málið er á þskj. 1090 og er 734. mál þingsins. Frumvarpið miðar að því að koma til framkvæmda hér á landi tilskipun Evrópuþingsins 2001/95/EB frá 3. desember 2001, um öryggi vöru. Tilskipunin felur í sér endurskoðun á eldri tilskipun 92/59/EBE frá 29. júní 1992, um öryggi framleiðsluvöru, en gildandi ákvæði laga nr. 134/1995, um öryggi vöru og opinbera markaðsgæslu, eru íslensk innleiðing á ákvæðum þeirrar tilskipunar. Við endurskoðun tilskipunarinnar hefur verið höfð hliðsjón af þeirri reynslu sem eftirlitsstjórnvöld á Evrópska efnahagssvæðinu hafa fengið á undanförnum árum við framkvæmd eftirlits með vörum og þjónustu sem veitt er í tengslum við þær, samanber ákvæði núgildandi laga nr. 134/1995, um öryggi vöru og opinbera markaðsgæslu. Í frv. því sem ég mæli hér fyrir er því að finna ýmsar endurbætur á gildandi lagaákvæðum um öryggi vöru sem innleiða þarf vegna endurbóta sem gerðar hafa verið á tilskipuninni um öryggi vöru. Á framleiðendum og dreifingaraðilum hvílir sú almenna skylda að framleiða og markaðssetja einungis vöru sem ekki geti valdið hættu eða tjóni fyrir neytendur sem jafnframt uppfylla evrópska staðla um hættueiginleika vöru þegar það á við. Á meðal einstakra nýmæla í frv. má nefna að þar er nú að finna skýrari ákvæði um að vara telst vera örugg ef hún er framleidd í samræmi við evrópska staðla sem gilda um öryggi vöru og hafa verið samþykktir og birtir á Evrópska efnahagssvæðinu. Evrópskir öryggisstaðlar eru unnir af evrópsku staðlasamtökunum á grundvelli umboðs frá framkvæmdastjórninni og verða þeir birtir hér á landi og í Stjórnartíðindum Evrópubandalagsins. Í frv. er einnig gert ráð fyrir aukinni upplýsingaskyldu af hálfu framleiðenda og dreifingaraðila um hættueiginleika vörunnar. Einnig ber þeim að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að afturkalla vörur sem hafa komið á markað og í ljós hefur komið að geti valdið hættu fyrir neytendur og almenna kaupendur vörunnar. Framleiðendum og dreifingaraðilum ber sem fyrr segir að gæta þess að vörur sem þeir markaðssetja uppfylli þær kröfur sem t.d. staðlar gera varðandi öryggi vörunnar. Samkvæmt reglum staðla ber framleiðendum og dreifingaraðilum að tryggja sönnun fyrir því að vörur uppfylli gildandi kröfur með útgáfu skjala eða svonefndra samræmisyfirlýsinga þar sem skjalfest er hvernig kröfur staðla hafa verið uppfylltar um öryggi vörunnar. Það veitir þeim einnig heimild og skyldu til að merkja vörurnar með svonefndu CE-merki. Í því frv. sem ég mæli fyrir er kveðið skýrt á um að á framleiðendum og dreifingaraðilum hvíli skylda til geymslu á skjölum sem tengjast vörunni. Framangreint ákvæði tryggir einnig að unnt verður að rekja feril hættulegrar vöru sem eftirlitsstjórnvöld telja að eigi að afturkalla af markaði af einhverjum ástæðum sem varða öryggiseiginleika vörunnar. Auk þess er lagt til að skylda verði lögð á framleiðendur og dreifingaraðila að upplýsa eftirlitsstjórnvöld um að vara sem sett hefur verið á markað sé hættuleg eða verulega áhætta geti fylgt notkun hennar án frekari öryggisráðstafana eða úrbóta af hálfu framleiðenda eða dreifingaraðila. Til að stuðla að betri neytendavernd og auka öryggi almennings er í frv. lagt til að heimilt verði með ákvæðum í reglugerð, sem sett er að fenginni umsögn eftirlitsstjórnvalda, að krefjast þess að aðvaranir og upplýsingar um hættueiginleika vöru séu á íslensku enda geti notkun haft með sér áhættu fyrir neytendur við tiltekin skilyrði sem nauðsynlegt er að veita þeim upplýsingar um á þeirra eigin móðurmáli. Þær breytingar sem lagðar eru til í frv. og ég hef gert grein fyrir snúa þó ekki einungis að því að aðlaga íslensk lög að fyrrgreindri tilskipun um vöruöryggi. Í frv. er einnig lagt til að gildissvið laganna verði fært út þannig að þau nái einnig til þjónustu en ekki einungis til þjónustu sem veitt er í tengslum við vöruviðskipti eins og gert er í gildandi lögum um öryggi vöru. Þessi tillaga er í samræmi við lagaþróun á Norðurlöndum en einnig á sér stað umræða í þessa átt á vettvangi Evrópusambandsins. Hæstv. forseti. Ég hef lokið umfjöllun minni um þetta frv. sem varðar öryggi vöru og opinbera markaðsgæslu og legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. hv. efh.- og viðskn. um frv. til laga um erfðafjárskatt, sem er á þskj. 1151. Þá flytur nefndin brtt. við frv. sem er á þskj. 1152. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk hún á sinn fund Elvu Ósk Wiium, lögfræðing í fjármálaráðuneyti. Auk þess bárust nefndinni skriflegar umsagnir fjölda aðila sem hún fór yfir og ræddi. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu er þar gerð tillaga um miklar breytingar frá núgildandi lögum. Þar er helst að telja verulega lækkun skatthlutfallsins, sem fór hæst í 45% en fer samkvæmt frv. hæst í 10%, og hækkun skattfrelsismarka sem og mikla einföldun á regluverkinu. Í frumvarpinu er einnig að finna breytingar á flokkun skattaðila og hverjir skuli teljast skattskyldir, ákvæði um ákvörðun skattstofns erfðafjárskatts eru gerð skýrari en ákvæði gildandi laga og málsmeðferð erfðaskattsmála hjá stjórnvöldum breytt og erfingjum veitt kæruheimild til yfirskattanefndar. Nefndin fagnar framkomu frumvarpsins og telur flest atriði þess horfa til verulegra bóta en að tillögu fulltrúa meiri hlutans um eitt skatthlutfall fyrir alla og eftir umræður um ýmsa aðra þætti málsins í nefndinni tók formaður nefndarinnar til sérstakrar athugunar að gera breytingar á frumvarpinu sem skyldu miða að enn frekari einföldun og jöfnun á stöðu erfingja. Formaður nefndarinnar samdi tillögur sem hann lagði fyrir nefndina til samþykktar og grundvallast álit þetta á þeim tillögum að verulegu leyti. Þær tillögur eru á þskj. 1152. Í frumvarpinu er lagt til að erfðafé verði skattlagt með tilliti til þess í hvaða flokki það lendir eftir skyldleika erfingja við arfleifandann. Þannig er lagt til að börn og aðrir niðjar arfleifanda greiði 5% erfðafjárskatt en foreldrar, systkini og aðrir greiði 10% erfðafjárskatt. Út frá athugasemdum við frumvarpið má álykta að meðalskatthlutfall hefði orðið 5,75% miðað við að 85% erfingja lentu í lægra skattþrepinu, en í lægra skattþrepinu lenti arfur eftir þá arfleifendur sem höfðu átt barn eða niðja á ævinni. Nefndin leggur til að skatthlutfallið verði jafnað þannig að allir greiði 5% erfðafjárskatt. Þó skuli fyrstu 1.000.000 kr. í búi vera skattfrjálsar sem og arfur til maka eins og frumvarpið hafði gert ráð fyrir. Jöfnun skatthlutfallsins í 5%, og tekjutap þess vegna, er mætt með breytingum á eignamati hlutabréfa. Nefndin leggur til þær breytingar að þau verði metin á markaðsverði eða innra virði félags í stað nafnverðs eins og nú er gert og frumvarpið miðast við. Nefndin telur þessar breytingar í samræmi við markmið frumvarpsins um að erfðafjárskattur skuli lagður á markaðsverð eigna og telur hún ekki ástæðu til að undanskilja hlutabréf frá þeirri reglu. Verðmæti hlutafélaga hefur breyst mikið á undanförnum árum og er nafnverð ekki lengur sá mælikvarði á verðmæti þeirra sem það áður var. Það að skattleggja alla erfingja utan maka með sama skatthlutfalli leiðir til enn frekari einföldunar en gert er ráð fyrir í frumvarpinu og ætti að gera lögin aðgengilegri fyrir almenning. Til að gera alla framkvæmd skýrari leggur nefndin til að mat á verðmæti eigna miðist við dánardag arfleifanda nema þegar um er að ræða fyrirframgreiddan arf eða skipti á óskiptu búi. Nefndin leggur til breytingar á 1. gr. þannig að miðað er við að öll búskipti hér á landi falli undir lögin og þar með eignir búanna um allan heim. Enn fremur taki lögin til eigna hér á landi sem falla til búa sem skipt er erlendis og krefjast m.a. atbeina innlendra aðila við eigendaskiptin. Þetta er útvíkkun frá því sem er í frv. þar sem gert var ráð fyrir því að einungis fasteignir sem falla undir bú erlendis skyldu vera skattskyld. Slík skipti falla þó í ákveðnum tilvikum undir tvísköttunarsamninga sem íslenska ríkið hefur gert við önnur ríki. Í tillögum nefndarinnar kemur ný 2. gr. í stað 2.--7. gr. frv. Helgast sú einföldun af því að samkvæmt tillögunum greiða allir sama skatthlutfall af arfi nema þeir séu undanþegnir skattskyldunni. Leiðir þetta til mjög mikillar einföldunar á lagasetningunni og regluverkinu. Með brtt. er skatturinn mjög einfaldur, hann er 5%. Þó skuli fyrstu 1.000.000 kr. í búi vera skattfrjálsar sem og arfur til maka. Önnur meginbreytingin í tillögum nefndarinnar felst í breyttu mati á verðmæti hlutabréfa og getur það leitt til hækkunar erfðafjárskatts í einstökum tilfellum miðað við gildandi lög og ákvæði frv. Þessi breyting er hins vegar sanngjörn og tekur mið af þróun á verðmati hlutafélaga. Á þeim tíma sem nafnverð hlutabréfa var tekið upp í lög um erfðafjárskatt var það góður mælikvarði á verðmæti hlutafélaga. Frá þeim tíma hefur orðið mikil breyting með tilkomu virks markaðar með hlutabréf og breytingum á skattalegri meðhöndlun arðs af hlutafé. Þessar breytingar hafa leitt til þess að nafnverð gefur oft ekki rétta mynd af hinu raunverulega verðmæti hlutabréfa og er breytingum sem nefndin leggur til ætlað að taka á þessu. Allar eignir skulu metnar á markaðsvirði, jafnt hlutabréf sem aðrar eignir. Ekki er hægt að bera saman álagningu eignarskatts og erfðafjárskatts hvað varðar skattlagningu eigna í hlutafélögum þar sem félagið greiðir eignarskatt af öllum eignum öðrum en nafnverði hlutafjár en eignaskatt af nafnverðinu greiðir eigandi hlutafjárins. Öll eignin í hlutafélagi er því skattlögð á þann hátt við álagningu eignarskatts. Þess vegna er ekki fullnægjandi að miða erfðafjárskattinn aðeins við nafnverð hlutafjár á sama hátt hjá eigandanum þar sem félagið greiðir ekki erfðafjárskatt af eignum sínum umfram nafnverð hlutafjár þegar eigandinn fellur frá, eðli máls samkvæmt. Ekki er lögð til efnisleg breyting á 10. gr. frv., er verður 5. gr., sem snertir skuldir bús en rétt er að árétta að skuldir skulu metnar með áföllnum vöxtum og verðbótum á dánardegi eins og gert er við mat á sambærilegum eignum. Nefndin leitaði í vinnu sinni upplýsinga um hvernig farið er með stofnverð til útreiknings á fjármagnstekjuskatti þegar eign erfist. Fram kom hjá ríkisskattstjóra að þar sé miðað við að fjármagnstekjuskattur reiknist út frá stofnverði eignar í hendi arfleifanda til söluverðs hjá erfingja seinna án tillits til verðmats eignarinnar til erfðafjárskatts og verður ekki séð að frv. eða brtt. nefndarinnar breyti þessu, enda fer það mat eftir ákvæðum annarra laga. Nefndin gerir tillögu um að gildistaka laganna verði 1. apríl í stað 1. júlí 2004, sem var í frv., með þá hugsun að leiðarljósi að ekki líði langur tími frá því að frv. verður samþykkt sem lög á Alþingi þar til þau taka gildi vegna eðlis málsins. Miðað er við að þeir falli undir lögin sem andast eftir að lögin taka gildi. Með leyfi forseta vil ég lesa hvernig ákvæðið hljómar í brtt. nefndarinnar: ,,Lög þessi öðlast gildi 1. apríl 2004 og taka til skipta á dánarbúum þeirra sem andast þann dag eða síðar.`` Það er sem sagt alveg á hreinu að þeir sem andast 1. apríl eða síðar falla undir lögin og getur það leitt til mikillar breytingar á erfðafjárskatti til hækkunar en yfirleitt alltaf til mikillar lækkunar. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerðar eru tillögur um á sérstöku þskj., 1152. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson, Jóhanna Sigurðardóttir og Lúðvík Bergvinsson skrifa undir álitið með fyrirvara og áskilja sér rétt til að leggja fram og styðja brtt. við málið. Fyrirvari þeirra lýtur fyrst og fremst að brottfalli heimildar til handa ráðherra til að undanþiggja kirkjur, opinbera sjóði, líknar- og menningarstofnanir eða félög greiðslu erfðafjárskatts. Þessir aðilar munu eftir breytinguna sem hv. efh.- og viðskn. gerir einungis greiða 5% skatt í stað 10% eins og gert var ráð fyrir í frv. sem lagt var fram og nefndin hafði til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Hér er verið að fjalla um breytingu á lögum um erfðafjárskatt. Mér er nokkuð kunnugt um frv. því ég lagði fram frv. af sama toga fyrir þingið fyrir ári síðan ásamt nokkrum öðrum flutningsmönnum þar sem lagt var til að það yrði eitt skattþrep, 5%. Lögin í dag eru þannig að það eru þrjú þrep, þ.e. fyrst er erfð allt að 10%, þegar kemur til næstu erfða er það 25% og svo 45% þegar það er fjarskyldara. Frumvarpið sem hér liggur fyrir leggur til að það skuli vera tvö þrep, þ.e. 5% við fyrstu erfð og 10% við aðra. Eftir að nefndin skoðaði málið, eins og formaður nefndarinnar fór í gegnum áðan, hefur komið breyting um að þetta verði eitt skattþrep, þ.e. að allir borgi hið sama óháð erfð, einnig líknarfélög. Það eru engar undanþágur og einfaldur skattur.  Sumir vilja halda því fram að erfðafjárskattur sé ósanngjarn skattur. Það má rétt vera. Það eru tvö sjónarmið uppi í því máli, að hann eigi að vera núll eða að kynslóðir borgi skatt af þeim fjármunum sem sú kynslóð sem er að hverfa komi yfir til þeirra. Það er ljóst að einhver kostnaður er við skiptingu á dánarbúum og þar sem gert er ráð fyrir 5% í frv. má reikna með að tekjumissir ríkisins verði einhver, þó er það ekki alveg vitað. Alla vega ætti sá kostnaður sem kemur inn vegna skattsins að duga fyrir skiptikostnaðinum. Ég hef alltaf litið þannig á að þessi 5% ættu að standa undir kostnaði ríkisins. Reynt hefur verið að fá þessar upplýsingar en það er mjög flókið þar sem öll skiptin fara fram hjá hinum ýmsu sýslumannsembættum víðs vegar um landið og ekki heiglum hent að ná þeim upplýsingum. Hérna er líka það nýmæli eða breyting á lögunum að miða ekki við nafnvirði hlutabréfa heldur markaðsvirði. Menn geta spurt sig, herra forseti, hvers vegna? Þegar textinn var settur í frv. á sínum tíma, sennilega upp úr 1970, voru verðbréf og nafnvirði sama og markaðsvirði. Í dag er þetta allt öðruvísi þar eð nafnvirði getur verið 1 / 100 , 1 / 50 eða 1 / 30 af markaðsvirði bréfa, þannig að samkvæmt frv. verður greiddur skattur af raunvirði eigna búanna, gegnsær skattur, eitt þrep og engar undanþágur. Ég verð því að óska okkur til hamingju með það að hér eru að koma lög um skattheimtu á vegum ríkisins sem eru einföld í allri framkvæmd, þess heldur eins og þetta er í dag með þremur mismunandi skattþrepum, eins og ég gat um áðan, allt upp í 10%, 25% og 45%, er alveg ljóst að undanskot í kerfinu eru veruleg. Maður þekkir sjálfur, herra forseti, dæmi þess og veit að slíkt hefur verið í gangi. Með þessari nýju tilhögun, að hafa bara eitt þrep og 5%, er alveg ljóst að undanskotum mun fækka og skattskilin munu verða betri. Það er spurning hvort það dugi til að standa á jöfnu fyrir ríkissjóð varðandi tekjurnar af skattinum, sem eins og ég sagði, má kalla umsýslugjald við skiptingu búanna. Ég ætla ekki að rekja málið mikið frekar. Formaður nefndarinnar, hv. þm. Pétur H. Blöndal, hefur farið ágætlega í gegnum breytingarnar sem eru verulegar. Búið er að stytta lagabálkinn talsvert og gera þetta einfaldara og úrvinnslan verður öll mjög einföld þegar kemur til skipta í þessum málum. Eðlilega styð ég þetta og stend að nál. og óska okkur til hamingju með að vera komin svona langt með málið.

Hæstv. forseti. Syndir mannanna eru margvíslegar og ég verð að játa á mig synd í þessum ræðustóli. Ég hafði nefnilega ekki fyrir því sökum verkaskiptingar okkar innan stjórnarandstöðunnar að lesa nál. En ég vil að það komi alveg skýrt fram að ég hefði aldrei skrifað undir nál. ef ég hefði gert það. Ég skal ekki hafa mörg orð um það með hvaða hætti hv. formaður nefndarinnar gerir úr hlut sínum en mér finnst stjórnarandstöðunni vera hneisa gerð þegar við fylgjum niðurstöðu sem ég taldi að væri sameiginleg innan hv. efh.- og viðskn., en erum síðan gerð að einhverjum annars flokks þingmönnum hér með því að rakið er sérstaklega að það hafi verið samkvæmt tillögu meiri hlutans að farið var út í breytingarnar og síðan kemur lofrollan sem formaðurinn skrifar greinilega um sjálfan sig. Virðulegi forseti. Ég vil að það komi alveg skýrt fram að á 12 ára ferli mínum á þinginu, þar sem ég hef bæði innan stjórnar og í stjórnarandstöðu hvað eftir annað átt þátt í niðurstöðu sem byggist á samkomulagi, hef ég aldrei séð þetta. Þegar menn taka á málum innan þingnefndar eru tveir kostir uppi. Annaðhvort skilja leiðir og menn skila mismunandi álitum eða menn komast að sameiginlegri niðurstöðu. Það gerðu menn í þessu máli. Það kom fram tillaga innan meiri hlutans. Nú hefur það reyndar verið upplýst af hv. þm. Gunnari Birgissyni að upphafsmaðurinn að því, a.m.k. opinberlega, var hv. þm. Gunnar Birgisson sem lagði fram tillögu um þetta á fyrri þingum. Við í Samf. tókum málið og ræddum það í okkar hópi og töldum að við værum aðilar að sameiginlegri niðurstöðu. En svo er ekki. Ég ætla ekki að hafa nein stærri orð um þetta en það býr í mér heldur þung þykkja yfir vinnubrögðum af þessu tagi. Ekki hefur farið fyrir, a.m.k. í upphafi núverandi þings, miklum vilja af hálfu hv. formanns til að efla samstarfið í nefndinni, en ég segi: Svona geta menn ekki unnið --- og ætla svo að kæfa bræði mína og reyna að koma efnislega að nokkrum þáttum frv. En ég segi við hv. þm. stjórnarliðsins í nefndinni: Það er ekki vel til þess fallið að efla samstarfsanda að koma fram með svona hætti, og þá undanskil ég algjörlega með hvaða hætti hv. formaður þjónar hégóma sínum með því að lýsa eigin þætti í þessu. Ef menn komast að sameiginlegri niðurstöðu er hún sameiginleg hvaðan sem hún kann að koma. Ég er ekki vanur því þegar nefndir komast að sameiginlegri niðurstöðu að þá sé rakið hvaðan það kemur. Það hefur margsinnis gerst í stórum málum og smáum málum að ágætar tillögur að niðurstöðu hafa komið frá stjórnarandstöðu --- ég man ekki eftir því að það hafi verið rakið sérstaklega --- eða frá stjórnarliðinu, og ég man heldur ekki eftir því að það hafi verið rakið sérstaklega. Ég talaði um það, virðulegi forseti, að þarna hefði mér orðið á synd. Það var ekki ásetningssynd en hún kemur yfir fleiri en mig því að ég hafði innan stjórnarandstöðunnar tekið að mér, virðulegi forseti, að koma því á framfæri að sá fyrirvari sem ég ásamt hv. þm. Lúðvíki Bergvinssyni og Jóhönnu Sigurðardóttur höfum við þetta frv., er sami fyrirvari og hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur líka, auk þess sem hann hefur áskilið sér rétt til þess að hafa ýmsa aðra fyrirvara á málinu líka. En ég taldi að ég hefði sent nefndarritara boð um þetta að kvöldi dagsins áður en málinu var lokið þannig að ég vil að það komi hér skýrt fram að það er mín sök að þess er ekki getið að hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur þennan tiltekna fyrirvara. Það skiptir máli fyrir hann og líka fyrir okkur vegna þess að þar er um réttlætismál að ræða. Við styðjum umrætt frv. Við teljum að það sé fullkomlega verjanlegt að skattleggja erfðafé. Við getum síðan rætt um með hvaða hætti það á að gera, hvort þarna er verið að fara of lágt eða of hátt. Við skulum sjá hvaða reynsla kemur á þetta. Ég get líka tekið undir það, eins og ég hélt að fram hefði komið af okkar hálfu í nefndinni, að þarna er verið að einfalda skattlagninguna og það er ágætt. Nóg hefur þessi ríkisstjórn flækt skattlagningu á ýmsum stigum skattkerfisins þó ekki væri á það bætandi. En frv. sjálft var framför og þessar tillögur eru framför líka að því leytinu. Menn þurfa að vega og meta hvað á að setja í forgangsröð. Er það í forgangi að draga úr þeim upphæðum sem renna í ríkissjóð í formi erfðafjárskatts eða er það með einhverjum öðrum hætti sem við eigum að verja því svigrúmi sem til er? Flokkur minn hefur lagt á það langmesta áherslu að sú skattalækkun sem ráðist verði fyrst í verði lækkun á virðisaukaskatti á matvælum. Ástæðan fyrir því að við treystum okkur þó til að styðja þetta er vegna þess að hér er um ákveðið réttlæti í málinu að ræða en líka vegna þess að samhliða voru gerðar aðrar breytingar á málinu sem auka tekjur, og það má færa rök að því að fyrr en seinna muni sú breyting sem felst í því að meta hlutabréf ekki lengur á nafnvirði heldur á markaðsvirði leiða til þess að tekjur sem renna í ríkissjóð vegna erfðafjárskatts stóraukist þegar fram líða stundir. Færð eru ágæt rök að því í álitinu að líkast til muni þetta vega upp mjög fljótt þá minnkun á tekjum ríkisins sem felst í breytingum sem nefndin stendur sameiginlega að. Virðulegi forseti. Það sem ég og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, Lúðvík Bergvinsson og Ögmundur Jónasson höfum gert fyrirvara við er hins vegar að meiri hlutinn hefur ekki treyst sér til að taka upp þá ósk okkar að fella burt það ákvæði í frv. sem frá ráðherranum kom, sem afnemur heimild til handa ráðherra til að undanþiggja kirkjur, opinbera sjóði, líknar- og menningarstofnanir eða -félög greiðslu erfðafjárskatts. Í lögunum sem í gildi eru er líka að finna ákvæði sem undanþiggur öryrkja eða ívilnar öryrkjum við sérstakar aðstæður. Það eru að vísu sjaldgæfar aðstæður en þó teljum við að það sé ekki heldur hægt að fella það brott. Við erum þeirrar skoðunar að það skipti máli að örva menn til þess að láta af höndum rakna í göfugum tilgangi eftir sinn dag, hluta af því fjármagni sem þeim hefur áskotnast í gegnum vegferð sína hér á jörðu --- ég vil ekki segja í þessum táradal --- og í vaxandi mæli held ég að hér gæti verið um tekjustofn að ræða fyrir þessi félög vegna þess að við vitum að til þessa hefur gangur veraldarsögunnar, a.m.k. síðustu alda, verið með þeim hætti að sérhver kynslóð hefur orðið ríkari en kynslóðin sem á undan gengur og sú velsæld sem nú ríkir á Íslandi og obba síðustu aldar er líklega að leiða til þess að þau fjárframlög sem með þessum hætti renna í sjóði líknarfélaga og menningarstofnana kunni að aukast verulega. Líknarstofnanir taka að sér verk í göfugum tilgangi en verk sem ekki bara bæta hag mjög margra sem þeirra njóta heldur draga líka úr þeim kostnaði sem ríkið ella hefði af að sinna þeim fyrir sitt fé. Við vitum líka að líknarfélög ná því í krafti sjálfboðastarfa og ýmissa annarra þátta að fara miklu betur með fé og ná miklu meiru út úr fé en ef svipuðum fjárhæðum hefði verið eytt af hálfu ríkisins. Við teljum þess vegna að þetta sé ekki góð aðferð til að sjá til þess að hvers konar líknandi starfsemi sé af höndum innt. Þess vegna höfum við, þessir fjórir þingmenn, lýst því yfir að við munum flytja brtt. sem lýtur að þessu og það munum við gera við 3. umr. Ég vænti þess að allir þeir ágætu þingmenn stjórnarliðsins sem hafa réttlátt hjarta, og þeir eru margir, treysti sér til þess að styðja hana.

Hæstv. forseti. Ég vil að mestu leyti taka undir þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni. Hann gerði ágætlega grein fyrir fyrirvara mínum við frv. hvað lýtur að brottfalli heimilda til handa ráðherra til að undanþiggja líknarfélög og öryrkja sem búa við sérstakar aðstæður erfðafjárskatti. Að öðru leyti vil ég skýra frá því að við 1. umr. um málið hafði ég talsverðar efasemdir um það. Í fyrsta lagi byggðust þær á því að ég tel vafasamt að rýra tekjur ríkissjóðs með skattalækkunum sem síðan leiða til niðurskurðar á sviðum sem ég vil varðveita, eins og dæmin sanna, við þurfum ekki annað en að horfa til Landspítala -- háskólasjúkrahúss, og að sjálfsögðu skiptir máli þegar tekjur ríkissjóðs eru rýrðar um 300--400 milljónir, eins og áætlað var samkvæmt frv. eins það upphaflega kom fram. Í öðru lagi hef ég sagt að mér finnist erfðafjárskattur í rauninni ekki vera ósanngjarn skattur. Ef litið er á skattheimtu almennt finnst mér ekki ósanngjarnt að skattleggja eignir sem erfast og það er rangt að mínum dómi þegar talað er um að þar sé um tvísköttun að ræða. Það sem gerist er að eign færist úr hendi eins í hönd annars og þá er ekki óeðlilegt að þar komi til skattlagning. Síðan eru að sjálfsögðu ýmsar hliðar á þessu, um hve nákomna ættingja er að ræða, börn o.s.frv. Nema nú er komin fram brtt. sem lýtur að því að lækka skatthlutfallið enn. Gert var ráð fyrir tveimur skattþrepum í frv. eins og það lá upphaflega fyrir, 5% og 10%, en nú er lagt til að það verði flöt skattprósenta, 5% Hvernig stendur þá á því að ég er kominn inn á þessar breytingar, með fyrirvara þó? Jú, það er vegna þess að í brtt. efh.- og viðskn. er einnig gert ráð fyrir því að eignir skuli nú metnar á markaðsvirði, jafnt hlutabréf sem aðrar eignir. Hlutabréf voru metin á nafnvirði en ekki markaðsvirði og sérfróðir menn ætla að þessi kerfisbreyting ein geti hugsanlega vegið upp á móti því tapi sem ríkissjóður ella hefði orðið fyrir við að færa 10% skatthlutfallið niður í 5%. Þetta er mat sérfræðinga, þó að það sé að sjálfsögðu byggt á getgátum. Mér finnst þetta vera mjög góð breyting og einnig er það vissulega til góðs að einfalda kerfið, að einfalda þessar skattgreiðslur. Þótt það hefði ekki verið mín forgangsröð við skattkerfisbreytingar að ráðast í lækkun á erfðafjárskatti, ég hefði gert aðra hluti ef ég hefði ráðið för, varð niðurstaðan engu að síður sú eftir umræðu í þingflokki okkar, og erum við öll þar á einu máli um að þegar á heildina er litið sé frv. með þessum breytingum orðið ásættanlegt og munum við styðja það en áskiljum okkur að sjálfsögðu rétt til að flytja brtt. í þá veru sem við höfum gert grein fyrir.

Herra forseti. Mér finnst aðalatriðið í þeim breytingum sem efh.- og viðskn. gerir tillögu um vera það að nefndin leggur til einfalt kerfi sem ætla má að sé skilvirkt og skili ríkissjóði ekki minni tekjum en áætlað var að yrðu samkvæmt frv. Ég hygg reyndar að ætla megi, og færi fyrir því nokkur rök, að ef þær breytingar ná fram að ganga sem nefndin leggur til hafi ríkissjóður ívið meiri tekjur af erfðafjárskatti en menn telja að ríkissjóður fengi af því fyrirkomulagi sem lagt er til í frv. Ég tel því að nefndin hafi styrkt það markmið skattsins að afla ríkissjóði tekna frá því sem frv. gerði ráð fyrir og að nefndin hafi líka náð því fram að leggja til og koma á fót kerfi, ef samþykkt verður, sem er einfalt og skilvirkt og miklu meiri líkur á að verði sátt um en það fyrirkomulag sem verið hefur og var upphaflega lagt til í frv. Eins og fram kemur í niðurstöðu málsins að nefndin stendur sameiginlega að málinu, er kannski skýrasta merkið um að fyrirkomulagið er einfaldara og betra en menn hafa búið við og það fyrirkomulag sem lagt var til í frv. Aðeins einn fyrirvari er á málinu af hálfu stjórnarandstöðunnar og hann er að mínu viti ekki stórvægilegur í ljósi þeirra tillagna sem lagðar eru til í nál. Þegar sú niðurstaða verður að hafa lága skattprósentu er ég á þeirri skoðun að þá eigi undanþágur helst engar að vera. Ég hallast að því fyrirkomulagi eins og menn tóku upp varðandi fjármagnstekjuskatt að það væri betra fyrirkomulag að hafa lága skattprósentu og engar undanþágur, eða mjög fáar og afmarkaðar, en hinn valkostinn sem er að hafa hærri skattprósentu með ívilnunum eða undanþágum. Þær hafa tilhneigingu til að stækka og verða víðtækari með tímanum og þá þarf að hækka skattprósentuna enn meir til að afla þeirra tekna sem markmiðið er að ná í viðkomandi skattstofni. Þannig að varðandi það atriði sem gerður er fyrirvari um er afstaða mín mjög skýr í þeim efnum. Þegar menn fara þá leið að hafa lága skattprósentu og einfalt kerfi er það mín skoðun að ekki eigi að hafa undanþágur á því kerfi og því mun ég ekki styðja það sjónarmið, ef fram kemur, að undanskilja einhverja aðila frá almennu skattlagningarreglunum í brtt. efh.- og viðskn. Enda má segja að ef menn fara inn á þá braut munu menn enda í hinu kerfinu, þ.e. menn þurfa að hækka skattprósentuna og það mun síðan leiða til þess að það verður þrýstingur á að opna á fleiri undanþágur. Ég tel því að menn grafi undan niðurstöðu nefndarinnar með því að reyna að ná fram þessum undanþágum. Í sjálfu sér finnst mér ekkert að því að allir aðilar greiði þennan skatt jafnvel þótt féð að öðru leyti renni til aðila eins og kirkna eða líknar- og menningarstofnana. Með þeim rökum mætti auðvitað halda áfram þeim málflutningi gagnvart öðrum tekjustofnum ríkissjóðs, eins og t.d. óbeinu sköttunum eða virðisaukaskatti eða launatengdum gjöldum og öðru slíku og segja sem svo að af því að málefnið er þannig eða starfsemi viðkomandi sjóðs sé réttlætanlegt að fella niður þessi og þessi opinberu gjöld. Ég er hræddur um að fljótlega yrðu menn komnir í ógöngur með að fylgjast með því kerfi og þeim aðilum sem nytu þessara undanþágna frá almennum reglum skattheimtu. Ég held því að sú leið sé yfir höfuð ákaflega vandmeðfarin og menn eigi að hafa sem minnst af sérstökum ákvæðum í þessu skyni. Það er miklu frekar að opinberir aðilar eða ríkissjóður styrki þá starfsemi sem um er að ræða með beinum framlögum fremur en með sérákvæðum í skattalögum. Ég hygg að það sé miklu skynsamlegri leið og hægt sé að ná ágætri samstöðu um að fara þá leið frekar en með þessum hætti. Þetta vildi ég að kæmi fram, herra forseti. Afstaða mín til kerfisbreytingarinnar sem nefndin nær samkomulagi um að gera á frv. er þessi: Ég er því fylgjandi almennt og var því fylgjandi í nefndinni að við leitumst við að ná saman um að einfalda frv. og þegar ljóst var að menn voru hlynntir því taldi ég og tel eðlilegt að opna ekki undanþágur á það kerfi. Fleira er svo sem ekki að segja um málið. Ég vil þó geta þess sem mér finnst skipta mjög miklu máli við þessa breytingu, að skattur leggist á öll verðmæti eigna eins og þau eru sönnust talin vera á þeim tíma sem til skattlagningarinnar kemur. Það hefur verið, og var á frv. að mínu viti, mikill ljóður að gert er ráð fyrir að verðmæti eins og hlutabréf séu skattlögð á nafnverði en ekki raunverulegu verðmæti. Þess vegna er ég mjög ánægður með að náðst hafi samstaða um að leggja til þá breytingu að almennt séu öll verðmæti metin á markaðsvirði þeirra eða raunverulegu virði þannig að ekki skipti máli um hvers konar verðmæti er að ræða, hlutabréf, önnur verðbréf, fasteignir eða annað slíkt. Skatturinn leggst á þau með sama hætti óháð eðli eignanna. Ég vek t.d. athygli á því sem fram kemur í breytingartillögunum, að aflaheimildir eru tilteknar í frumvarpstextanum eins og hann kemur frá nefndinni þannig að það er tekið sérstaklega fram að slíkar heimildir eigi að meta á almennu markaðsverðmæti. Fasteignir eru metnar á fasteignamatsverði því það á að endurspegla markaðsverð eigna. En þó er möguleiki fyrir þá sem telja að markaðsverðmætið sé lægra en Fasteignamatið gefur út að óska eftir endurmati þannig að þeir greiði þá erfðafjárskatt af matsverði eða mati þeirra aðila sem fá málið til úrlausnar og kveða upp sína niðurstöðu sem erfðafjárskattur greiðir þá af. Þeir sem búa á landsvæðum þar sem ætla má að raunverulegt fasteignamat sé lægra en það sem Fasteignamat ríkisins gefur út eiga því möguleika á að fá leiðréttingu á stofnverðinu til samræmis við það. Ég vek líka athygli á því að þessi möguleiki gildir ekki í hina áttina þannig að varðandi þá sem búa á landsvæðum þar sem markaðsverð fasteigna er talið vera hærra en fasteignamatsverð geta t.d. skattyfirvöld ekki óskað eftir endurmati til að fá matið hækkað þannig að skattstofninn verði hærri en fasteignamatsverðið gefur til kynna. Þetta þýðir einfaldlega að íbúar á höfuðborgarsvæðinu þar sem fasteignamatsverð hefur farið mjög hækkandi á síðustu árum --- trúlega er fasteignamatsverð sem útgefið er af Fasteignamati ríkisins lægra en markaðsverð --- njóta þá góðs af þessari breytingu og greiða í raun skatt af lægri skattstofni en raunverulegt verðmæti gefur til kynna. Það varð einfaldlega niðurstaða í nefndinni að svona skyldi þetta vera, að menn tækju upp þá einföldu reglu að miða við fasteignamatsverð, það sem Fasteignamat ríkisins gefur út með þeim möguleika að menn gætu lækkað skattstofninn þar sem þeir teldu að raunverulegt verðmæti væri lægra. Svo að lokum, herra forseti, varðandi þennan þátt eru það hlutabréfin sem voru og eru samkvæmt gildandi lögum metin á nafnverði en verða núna metin á almennu markaðsverði þar sem það er til eða á gangverði í viðskiptum þar sem það er til eða þá á bókfærðu verði eigin fjár samkvæmt síðasta endurskoðaða ársreikningi viðkomandi félags þannig að þær eignir sem felast í hlutabréfum ganga þá til skattstofns með sama hætti og aðrar eignir. Það er mikil bót að því, sérstaklega í ljósi þess hversu verðmæti hafa mjög færst yfir í hlutabréfaformið á undanförnum tíu árum eða svo. Það er ekki sanngjarnt að þeir sem eiga slíkar eignir geti með ákvörðun í lögum komist hjá því að greiða erfðafjárskatt með sama hætti og þeir sem fá eignirnar í öðru formi. Ég vildi koma þessum sjónarmiðum mínum að og lýsa yfir almennri ánægju með þá breytingu á frv. sem samstaða tókst um í nefndinni. Ég tel að frv. sé fyrir þá sem við það þurfa að búa miklu betra svona frágengið en lögin sem við búum við og það frv. sem hér var lagt fram. Ég tel einnig að ríkissjóður geti unað betur við þá niðurstöðu sem nefndin komst að því að ég er nokkuð viss um að tekjur ríkissjóðs af þessum skatti verða ekki minni en áætlað var að hann yrði samkvæmt frv., líklega eitthvað meiri.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka nefndarmönnum fyrir þá vinnu sem þeir hafa innt af hendi. Mér sýnist að þeir hafi bætt frv. og gert það einfaldara. Ég tek einnig undir þau sjónarmið sem komið hafa fram í umræðunni að með þeirri útfærslu sem hér er talað um varðandi markaðsverðmæti bréfa og einnig aflaheimilda, þótt skatturinn sé lækkaður niður í 5% sem er að vísu mjög lág skattprósenta en hafður í einu þrepi með þeim útfærslum sem hér eru lagðar til og gefnar hafa verið skýringar á hér, þá tel ég að sennilega séum við að stefna til þess að afla ríkissjóði meiri tekna en með frv. eins og það var áður úr garði gert. Ég held að frv. sé vel og vandlega unnið og gott að hafa það einfalt, þ.e. með eitt þrep upp á 5%. Það er svo sem hægt að velta því fyrir sér hvort nota hafi átt einhverja aðra tölu með tilliti til þess að í frv. eins og það kom inn voru bæði nefndir 5% og 10% skattstofn. Ég geri ekki athugasemdir við það og sé að í nefndarálitinu segir að áheyrnarfulltrúi okkar, hv. þm. Gunnar Örlygsson, sé álitinu samþykkur. Auðvitað geri ég engar athugasemdir við það og lít þannig á að þar hafi hann verið að lýsa yfir þeirri afstöðu okkar í þingflokknum að við mundum almennt styðja þetta mál. Ég fagna því þegar vinna tekst svo til í nefndum Alþingis að menn ná efnislega saman um útfærslur eins og hér um erfðafjárskattinn. Erfðafjárskatturinn er nokkuð sérstakt fyrirbæri. Flestallir eru nú búnir að greiða skatta alla ævi af tekjum sínum upphaflega og síðan af eignum sínum í einhverju formi. Það eru fasteignagjöld, eignarskattar og síðan fjármagnstekjuskattur ef menn hafa átt einhverja slíka reikninga o.s.frv. Mér finnst eðlilegt og sjálfsagt að hér skuli vera sett inn einhver lágmarksupphæð sem ekki er greiddur skattur af --- hún er ákveðin 1 millj. kr. og er sem sé skattfrjáls --- og að sjálfsögðu að maki þurfi ekki að greiða erfðafjárskatt. Niðurstaða mín er sem sagt sú, hæstv. forseti, að hér hafi þokkalega tekist til og að frv. í þeim búningi sem við erum að ræða sé þarft og gott mál. Ef það reynist niðurstaðan eftir einhver ár að menn hafi farið of neðarlega með skattprósentuna í þessi 5% þá mun væntanlega myndast vilji til þess á hv. Alþingi að skoða þá prósentu. En ég held að útfærslan sem hér er lagt upp með og allir þingmenn hafa tekið undir sé góð. Varðandi fyrirvarann sem sumir hér hafa rætt, þ.e. um líknarfélög, má velta því fyrir sér að líknarfélög verja oftast nær fjármunum sínum til ýmissa þjóðfélagslegra þarfa. Ég þekki mörg dæmi þess í íslensku þjóðfélagi að líknarfélög hafa staðið að því að styrkja þá sem minna mega sín, efla tækjakost sjúkrastofnana, vistheimila o.s.frv. þannig að það er auðvitað spurning. En þegar skatturinn er hins vegar kominn niður í 5% þá veit ég ekki hvort við eigum neitt að flækja málið með því að hafa þar undanþágur. Við eigum að sjá til hvernig þetta kemur út. Ég tel að málið sé í góðum búningi eins og það er og lýsi yfir stuðningi við það.

Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu. Hún hefur verið mjög málefnaleg og góð. Ég bendi þeim á sem telja að skattleggja eigi erfðir hátt að alla jafna er svona 30 ára bil á milli kynslóða. Þegar maður tekur inn í dæmið líka að systkini erfa og frændur og frændgarður allur þá má áætla að svona 25 ár séu á milli þess að eignir skipta um hendur með erfðum og í hvert skipti tekur ríkissjóður 5% svona gróft séð þannig að ríkissjóður tekur á einni öld fimmtung allra eigna í landinu til sín. Það ætti því að róa þá sem finnst prósentan vera of lág.  Breytingin sem efh.- og viðskn. sameinast um er verulega mikil einföldun frá frv. sem aftur var verulega mikil einföldun frá lögunum, enda eru gildandi lög þess eðlis að almenningur veit yfirleitt ekki hvaða erfðafjárskatt á að greiða. Mikið er kvartað undan því í þjóðfélaginu og ég verð mikið var við það þegar ég tala við kjósendur að fólk kvartar undan því hvað kerfin séu flókin, bótakerfin, skattkerfin o.s.frv. Hér er gerð tilraun til þess að einfalda þetta. Það er ekki auðvelt að einfalda lög vegna þess að taka þarf tillit til fjölda annarra laga, t.d. laga um tekju- og eignarskatt, það þarf að taka tillit til erfðafjárlaga o.s.frv. þannig að það var ekkert sérstaklega létt að einfalda þessi lög eins og hér hefur þó orðið niðurstaðan. Svo þarf náttúrlega að gæta ákveðins rökræns samhengis þannig að ekki myndist gloppur eða göt. Lögin þurfa að vera rökrétt. Eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson benti á er mjög mikilsvert að hafa skattstofninn án glufa, án undantekninga, þ.e. að það réttlæti lága skattprósentu að hafa skattstofninn heilan og heilsteyptan þannig að ekki sé möguleiki á því að komast hjá skatti. Það var einmitt reynt að gera og þess vegna er ég ekki hrifinn af því að veita kirkjum, líknarfélögum og öðrum slíkum afslátt af þessum skatti enda má segja að skatturinn sé orðinn það lágur að það ætti ekki að íþyngja þeim samtökum neitt mikið að borga kannski 50 þús. kr. af hverri millj. sem þau fá í arf. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson nefndi lægra fasteignamat í Reykjavík. Vera kann að það valdi því að eignin sé eitthvað undirmetin, kannski um 10--15% í sumum tilfellum. En á móti kemur að í flestum eignum sem menn erfa er dulinn eða falinn fjármagnstekjuskattur. Ef maður erfir t.d. hlutabréf og selur þau daginn eftir að hann erfði þau á einhverju markaðsverði sem lagt var til grundvallar erfðafjárskatti þá þarf hann að borga af því fjármagnstekjuskatt frá því stofnverði sem hinn látni keypti bréfin á --- ég benti á þetta í framsögu með málinu áðan -- þannig að segja má að að því leyti sé eignin ofmetin, af því að dreginn er frá einhver fjármagnstekjuskattur sem getur orðið allt að því 10% af eigninni. Það kemur á móti þessu vanmati sem hv. þm. nefndi. Ég hugsa því að réttlætið sé beggja megin borðsins í þessu máli. Herra forseti. Ég er mjög ánægður með þessa niðurstöðu og vil þakka samnefndarmönnum mínum sem og fólki í ráðuneytinu sem vann mjög ítarlega að því að finna á þessu einfalda lausn. Ég tel að við séum að stíga hérna skref til mikillar einföldunar sem ekki er vanþörf á og mætti kannski gera með fleiri lög sem eru orðin óhæfilega flókin. Ég nefni gjöld á bifreiðar og allt sem tengist rekstri þeirra. Við þurfum að hafa í huga að borgarinn í landinu þarf að lifa við lögin. Í hans tilfelli eru einstök lög eitthvað sem hann rekst á einstaka sinnum, mjög sjaldan og hann getur ekki aflað sér almennrar þekkingar á lögunum þess vegna. Því er mjög mikilsvert fyrir borgarann að lög séu einföld og skýr og klár þannig að ekki leiki neinn vafi á því hvernig eigi að framfylgja þeim eða hvernig eigi að skilja þau. Ég tel að það hafi náðst með þessum tillögum hv. efh.- og viðskn.