Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 351, um lögregluvald Landhelgisgæslu Íslands, frá Andrési Inga Jónssyni. Einnig hafa borist bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 361, um breytingar á aðsókn fólks yfir 25 ára aldri í framhaldsskólanám, frá Steinunni Þóru Árnadóttur, og þskj. 394, um aðgerðir í þágu barna, frá Elsu Láru Arnardóttur. Þá hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 235, um ferðakostnað og dagpeninga ráðherra, frá Birni Leví Gunnarssyni. Að lokum hefur borist bréf frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 367, um skordýr, frá Ingu Björk Margrétar Bjarnadóttur og á þskj. 386, um raforkumál á Vestfjörðum, frá Teiti Birni Einarssyni.

Virðulegi forseti. Í mars á síðasta ári hófst starfsemi Sigurhæða á Selfossi þar sem boðið er upp á þjónustu við þolendur kynbundins ofbeldis á Suðurlandi. Það var Soroptimistaklúbbur Suðurlands sem hafði forgöngu um stofnun verkefnisins og langar mig að þakka þeim fyrir framtakið hér úr ræðustóli Alþingis. Sigurhæðir eru fyrsta og eina úrræði sinnar tegundar á Suðurlandi og er með víðtækasta og virkasta net samstarfsaðila á landinu eða 22 aðila alls. Vert er að taka fram að mikil ánægja með verkefnið frá samstarfsaðilum og hafa þeir nefnt hversu gott er að geta vísað konum í úrræði þar sem faglegur og hlýr faðmur tekur á móti þeim. Mjög gott samstarf hefur verið við lögregluna, Félagsþjónustu sveitarfélaga og Heilbrigðisstofnun Suðurlands. Á þessu fyrsta starfsári Sigurhæða hefur starfsemin verið afskaplega vel tekið og ljóst er að mikil þörf var fyrir þjónustu sem þessa. Nú er svo komið að tæplega 200 konur hafa verið eða eru í þjónustu Sigurhæða og viðtöl nálgast 600. Er þá viðamikið hópastarf ekki talið með. Sigurhæðir hafa fest sig í sessi bæði sem verkfæri samstarfsaðilanna 22 sem nýta úrræðið mjög vel og einnig meðal sunnlenskra kvenna sem æ oftar koma að eigin frumkvæði. Höfuðverkefni nú er að tryggja rekstrargrundvöll Sigurhæðir til framtíðar. Sigurhæðir hafa leitað til þingsins og til félagsmálaráðuneytisins eftir fjármagni til að tryggja starfsemina til framtíðar. Það er almennt mat allra sem að starfseminni koma og er staðfest í óháðri úttekt Háskóla Íslands á Sigurhæðum að geysimikil ánægja ríkir með Sigurhæðir meðal samstarfsaðila, skjólstæðinga og sjálfboðaliða.

Virðulegi forseti. Síðastliðinn sunnudag lauk 44. landsfundi Sjálfstæðisflokksins, eins og flestum hér er kunnugt. Þar var ekki einungis kosið milli fólks í embætti heldur endurnýjuðum við Sjálfstæðismenn stefnu okkar í mikilvægum málaflokkum. Mig langar sérstaklega til að deila með þinginu og þjóðinni texta sem nú er stefna Sjálfstæðisflokksins í málefnum innflytjenda. Með leyfi forseta: „Taka ætti vel á móti þeim sem vilja koma hingað til lands til að lifa og starfa. Mikilvægt er að tryggja öryggi erlends verkafólks og virða réttindi þeirra. Innflytjendur auðga bæði menningu og efnahag. Leyfa ætti fólki utan Evrópska efnahagssvæðisins, sem hefur fengið starf hér á landi og er með hreint sakavottorð, að koma hingað og starfa. Ísland ætti að sýna frumkvæði í því að bjóða fleiri kvótaflóttamönnum hingað.“ Þessi texti var samþykktur með nánast öllum atkvæðum á fjölmennasta landsfundi Sjálfstæðisflokksins í sögunni og undir hann tek ég heils hugar. Það er því ástæða til að ítreka að Sjálfstæðisflokkurinn stendur fyrir umburðarlyndi og að Ísland sé opið fyrir fólki sem kemur hingað með löglegum hætti.

Virðulegur forseti. Hvernig væri að ríkisstjórnin myndi nú um næstu mánaðamót borga út 13. mánuðinn skatta- og skerðingarlaust til allra þeirra sem verst hafa það í almannatryggingakerfinu? Hvernig myndi okkur hérna inni líða með það að vera með 3.500 kr. í mínus á mánuði eftir að hafa greitt öll föst útgjöld heimilisins í síðasta mánuði, stíga síðan þau ömurlegu, erfiðu en nauðsynlegu skref að standa í biðröð eftir mat og einnig senda inn umsókn um fjárhagsaðstoð? Verðbólgan er í hæstu hæðum, jólin fram undan og aldrei hafa fleiri sótt um aðstoð til umboðsmanns skuldara síðan í Covid-faraldrinum. Ráðstöfunartekjur þeirra sem verst hafa það í okkar ríka samfélagi eru langt undir fátæktarmörkum og dragast saman ár eftir ár þannig að sárafátækasta fólkið okkar nær engan veginn endum saman. Best setta fólkið okkar finnur fyrir verðhækkunum á matvöru, húsnæði, leigukostnaði og öðrum nauðsynjum vegna vaxtahækkana svo um munar og er í áfalli vegna þess. Nálægt 100 manns sóttu um aðstoð vegna fjárhagsvanda til umboðsmanns skuldara í október, sem er 20% aukning að meðaltali frá árinu áður og ástæðan er hækkun á húsnæði, mat, fötum og öðrum framfærslukostnaði. Stærsti hópur þeirra sem leitar til umboðsmanns skuldara eru öryrkjar, eða rúm 40%, og umsóknum þeirra fer fjölgandi. Þá eru 35% þeirra sem leita aðstoðar vinnandi fólk og atvinnulausir eru 20%. Að framansögðu, er ekki kominn tími til að borga út 13. mánuðinn skatta- og skerðingarlaust um næstu mánaðamót til aldraðs fólks og öryrkja í almannatryggingakerfinu þar sem lægsta greiðslan er um 200.000 kr. á mánuði eftir skatt, sem er engin ofrausn? Setjum þetta í samhengi við jólabónus okkar hér á Alþingi og nauðsyn okkar á honum. Er ekki frekar nauðsynlegt að borga þeim verst settu 220.000 kr. skatta- og skerðingarlaust um næstu mánaðamót?

Virðulegi forseti. Nú þegar þjóðarleiðtogar heims og heilu sendinefndirnar hittast í Kaíró í tengslum við COP-fundinn svokallaða varðandi loftslagsmál þá berast líka ýmsar fréttir því tengt er lúta að umhverfismálum og neyslu þjóða. Því ber að fagna hve fréttum af umhverfismálum og því álagi sem hin ágenga tegund maðurinn veldur á jörðina fjölgar, sér í lagi í íslenskum fjölmiðlum, og upplýsingarnar eru meiri um það hvað við göngum gegndarlaust á gæðin sem mannskepna, eins og ég hef reyndar nokkrum sinnum komið inn á í ræðum hér. Í næstu viku er því spáð að mannkynið nái því að verða 8 milljarðar, sem er töluverður fjöldi fólks. Sérfræðingar hafa jafnframt áhyggjur af neyslu og misskiptingu auðs í heiminum, þ.e. sum okkar neyta freklegar en önnur. Það er með öllu óréttlátt að velta skuldinni yfir á þá einstaklinga sem ekki bera sömu ábyrgð og við hin. Mig langar að nota tækifærið hér, hæstv. forseti, og vekja athygli á ágætri grein, talandi um mátt fjölmiðla, þar sem við erum hvött til að stunda nægjusemi í nóvember. Það er nú í tísku að vera með ákveðið átak í hinum og þessum mánuðum ársins en ég hvet hv. þingmenn að rifja upp nægjusemina því að hún var einu sinni talin hér til dyggða en er í rauninni nauðsynleg ef okkur á að takast að stemma stigu við þeirri óheillaþróun sem við okkur blasir.

Herra forseti. Við höfum öll réttindi til að hafa ólíkar skoðanir en það þýðir ekki að allar skoðanir séu réttar. Sú skoðun að jörðin sé flöt er röng. Hver sem er hefur rétt til að hafa og tjá þá skoðun en hún er samt röng. Hverjar eru líkurnar á því að hún sé rétt? Engar. Þetta er ekki rétttrúnaður, virðulegi forseti, heldur eina ályktunin sem mögulegt er að draga út frá staðreyndunum sem blasa við um efnið. Þegar fólk hafnar þessum staðreyndum má með réttu kalla það ólík viðhorf, sem áskorun við ríkjandi sannleika, sem baráttu gegn meintum rétttrúnaði, en jafnvel þá er það staðreyndavilla. Stundum er það nefnilega þannig að staðreyndirnar liggja fyrir, málið er margrannsakað og fyrir löngu búið að fara í saumana á því sem um er rætt hverju sinni. Í stjórnmálum er þó of algengt að staðreyndavillur séu settar fram sem ólík sjónarmið. Eðlilega hefur stjórnmálafólk og kjósendur ólíkar skoðanir á öllu milli himins og jarðar. Tilveran væri ekki nándar nærri jafn skemmtileg ef við værum öll eins eða öll með sömu skoðanirnar. En rétturinn til að hafa og tjá ólík sjónarmið þýðir ekki að staðreyndir, rökfræði og aðgengilegar upplýsingar hætti að skipta máli. Jörðin verður áfram hnöttótt, hvort sem fólki er heimilt að segja hana flata eða ekki. Berum virðingu fyrir muninum á því sem er satt og ósatt, rétt og rangt, rökrétt og órökrétt. Heiðarleiki í stjórnmálum er fullkomlega háður því að kjósendur komi því til skila með atkvæði sínu að þeir meti hið sanna umfram hið ósanna.

Herra forseti. Ég vildi gera hér að umtalsefni og benda þingheimi og þjóðinni á áhugaverða grein sem birtist á Kjarnanum í dag. Fyrirsögnin er svona: „Þýskaland sendir nánast ekki nokkurn flóttamann aftur til Grikklands.“ Sagan er þarna rakin. Dómstólar í Þýskalandi hafa komist að þeirri niðurstöðu að það sé ómannúðlegt að gera það og þar er vísað til dóms Evrópudómstólsins frá árinu 2019. Í þessari grein á Kjarnanum er haldið áfram að benda á alls konar staðreyndir, til að mynda að ríki Evrópu hafi sent 96 hælisleitendur til baka til Grikklands á fyrstu sex mánuðum ársins. Við Íslendingar ætluðum að senda 30 á dögunum með einni flugvél í atburði sem hæstv. dómsmálaráðherra talaði um að væri nánast vikulegt brauð hér á Íslandi. Það er hollt fyrir okkur að hafa þetta í huga. Staðan er sú að það er ómannúðlegt að senda fólk á götuna í Grikklandi, ekki síst ef það er í hjólastól. Þess vegna er sérkennilegt að við skulum gera það og sérkennilegt að stjórnmálaflokkurinn sem stendur einna helst fyrir því skuli á landsfundi sínum um helgina hafa samþykkt það og reynt að fullvissa fólk um að stefnan sé eftir sem áður mannúðleg. Það að segja að maður ætli að vera góður við fólk er ekki nóg, maður þarf að reyna að vera góður við fólk. Það er ekki nóg að hlutirnir séu í orði, þeir verða líka að vera í verki. Þess vegna hafa þrír þingflokkar, Viðreisn, Píratar og Samfylking, lagt fram þingsályktunartillögu, núna í annað sinn, þar sem fram kemur vilji til þess að stöðva brottvísanir og endursendingar flóttafólks til Grikklands, Ítalíu og Ungverjalands. Af hverju gerum við það? Jú, það er vegna þess að Ísland á að vera ríki sem virðir mannréttindi og er með þau í verki en ekki bara í orði.

Virðulegur forseti. Nú stendur yfir heimsþing kvenleiðtoga í Reykjavík. Þetta er í fimmta sinn sem þetta þing er haldið hér á landi, nú undir yfirskriftinni „Power, Together for Partnership“, sem vísar til mikilvægis samstarfs og samstöðu um jafnréttismál. Á þinginu er fjöldi kvenleiðtoga víðs vegar að úr heiminum og þátttakendur á bilinu 500–600 konur. Sumar eru á fjarfundi en aðrar eru hérna á hafnarbakkanum. Þar á meðal eru ríflega 100 þingkonur og sendinefndir frá 22 þjóðþingum, sömuleiðis leiðtogar á öllum sviðum atvinnulífs, vísinda, fjölmiðla og viðskipta, svo fátt eitt sé nefnt. Það er gríðarlega mikilvægt að auka sýnileika kvenna í valdastöðum. Í því felst valdefling fyrir komandi kynslóðir kvenna að horfa til eigin framtíðar og vita að þær standi jafnfætis bræðrum sínum, að kyn þeirra sé ekki hindrun heldur tækifæri. Hér á landi er það að verða kunnuglegra að konur gegni slíkum stöðum en við stöndum t.d. frammi fyrir því að í stjórnum er skiptingin verulega ójöfn. Hér á þinginu er hins vegar næstum helmingur þingmanna konur. Eftir sveitarstjórnarkosningarnar var hlutfall kjörinna kvenna í sveitarstjórnum það hæsta til þessa eða 47%. Það er árangur sem við höfum barist fyrir og þurfum að halda áfram að berjast fyrir því að jafnrétti er auðvitað ekki náð. Þrátt fyrir að fullnaðarsigri hafi ekki endilega verið náð getur góður árangur okkar í jafnréttismálum verið innblástur annars staðar í heiminum þar sem þess er þörf. Þetta þing sem nú er haldið í Hörpunni er liður í því að kynna m.a. árangur okkar og skiptast á skoðunum. Það er í mínum huga bæði heiður og ábyrgð sem við þurfum að axla gagnvart jafnréttinu á heimsvísu. Virðulegi forseti. Ég þakka öllum þeim sem standa að þessu mikilvæga þingi og ég vona svo sannarlega að það haldi áfram að vaxa og dafna sem og jöfn réttindi og staða alls fólks óháð kyni.

Virðulegi forseti. 800 milljónir. Já, 800 milljónir er sú upphæð sem við Íslendingar þurfum að greiða í sekt á næsta ári fyrir að hafa ekki staðið við loftslagsskuldbindingar okkar í tengslum við Kyoto-samkomulagið. 800 milljónir sem hefðu getað farið í að niðurgreiða sálfræðiþjónustu eða skera niður biðlista. En það að borga 800 millj. kr. sekt virðist ekki vera næg refsing til að íslenskir ráðamenn taki loftslagskrísuna alvarlega enda hverfur þessi upphæð bara inn í annað í fjárlagafrumvarpinu. Þetta er sekt sem á einungis eftir að hækka þar sem við stöndum ekki við þau loforð sem við gáfum sem hluta af Parísarsamkomulaginu. Það að jöklarnir okkar séu að hörfa, veðurfarið að breytast, skriður falli þar sem sífreri er að bráðna - ekkert af þessu hefur nægileg áhrif til þess að ráðamenn og stjórnmálamenn almennt séu tilbúnir til þess að taka þessa vá alvarlega. Það er talað fjálglega um orkuskipti sem töfralausn en því miður er engin almennileg aðgerðaáætlun til staðar og stundum virðist eins og stjórnmálamenn vilji nýta þessi orkuskipti til að ná algerlega óskyldum málum í gegn, málum sem jafnvel eru slæm fyrir umhverfið. Við verðum að átta okkur á því að það er þegar komið neyðarástand í loftslagsmálum og það dugar ekkert hálfkák. Við þurfum að fara í alvarlegar aðgerðir strax og ekki sitja og bíða þar til það er of seint að framkvæma. Verður það kannski fyrst þegar fiskurinn, auðlindin okkar, hættir að koma á Íslandsmið sökum hlýnunar sjávar og aukins sýrustigs að stjórnmálamenn á Íslandi átta sig á því að aðgerða er þörf?

Virðulegur forseti. Já, í gær sat ég líka þetta frábæra kvennaþing sem haldið er í Hörpu, en mér skilst að hér undir liðnum fundarstjórn forseta hafi ég sem formaður allsherjar- og menntamálanefndar verið gagnrýnd fyrir fundarstjórn mína. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki náð að hlusta á allt það sem fram kom þar undir fundarstjórn forseta en ég ætla bara að segja að það að halda því fram að eitthvað hafi verið afmáð úr fundargerðum allsherjar- og menntamálanefndar er bara helber vitleysa. Það hefur ekki átt sér stað. Svo öllum sé það ljóst mættu fulltrúar ríkislögreglustjóra, stoðdeildir ríkislögreglustjóra, á fund okkar í allsherjar- og menntamálanefnd í gær og áttum við þar mjög gott samtal þar sem þessir aðilar fóru yfir þá brottvísun sem hefur verið mikið í fjölmiðlum og fundarmenn gátu spurt. Á morgun mætir svo á fund nefndarinnar Útlendingastofnun og dómsmálaráðherra þar sem aftur verður hægt að ræða sama mál og nefndarmönnum er frjálst að spyrja. Ég vil koma því á framfæri hér varðandi það að óskað hafi verið eftir gestum að við verðum að sjálfsögðu við því, en það er ekki þar með sagt að ég sem formaður nefndarinnar geti ekki haft dagskrárvaldið og ákveðið hverjir koma hvenær. Það er reynt að verða við því eins fljótt og hægt er og svo verður. En ég ætla af þessu tilefni líka, vegna þess að hér er verið að ræða sérstaklega endursendingar, brottvísanir til Grikklands, að segja að mér finnst bara gott að hv. þingmenn hafi lagt fram þingsályktunartillögu þar sem þeir tala sínum rómi um að þeim finnist að við eigum að hætta slíkum endursendingum. Ég held samt að við þurfum aðeins að hafa í huga að aldrei hafa fleiri verið á flótta í heiminum. Það er fjöldi fólks sem hefur í gegnum tíðina leitað hingað til lands sem er líka með vernd í öðrum löndum og þeim einstaklingum sem var vísað brott og voru fluttir sérstaklega til Grikklands um daginn eru alls ekki eina fólkið sem þar er með vernd og hefur farið aftur til baka. Fjöldi fólks hefur farið að sjálfdáðum til baka. Ég held við þurfum að hafa það aðeins í huga 

Herra forseti. Geta þau ekki bara fengið sér vinnu? er oft viðkvæðið þegar við erum að mótmæla brottvísun flóttafólks. Geta þau ekki bara fengið vinnu og komið eftir þeirri leið til landsins? Þetta er viðkvæði flokkanna sem eru búnir að vera í ríkisstjórn lengur en elstu menn muna og hafa ekki notað þau völd til þess einmitt að auðvelda þessu fólki að fá sér vinnu. Sú leið er nefnilega alveg jafn lokuð og hún var fyrir þremur, fjórum eða fimm árum á sama tíma og áfram er verið að senda umsækjendur um alþjóðlega vernd úr landi. Í Kastljósi í fyrradag fengu menn sjá raunverulegt dæmi um fólk í þessari stöðu: Rússnesk hjón sem vegna baráttu gegn harðstjórninni í Rússlandi þurftu að flýja land. Þeirra fyrsti viðkomustaður var Ítalía en svo kom þau til Íslands því að hér áttu þau rætur. Hingað hafa þau komið ótal sinnum með ferðamenn, þau eiga vini og þekkja landið; þau elska Ísland og hér vilja þau vera. Hann er meira að segja kominn með atvinnutilboð, en hann getur ekki nýtt sér það vegna þess að kerfið leyfir það ekki. Sama kerfi og Sjálfstæðisflokkurinn sérstaklega vill meina að fólk eigi að geta nýtt sér til að komast í vinnu frekar en að sækja í verndarkerfið. Hinn spræki varaþingmaður, Friðjón Friðjónsson, minnti okkur á að nú um helgina hefði landsfundur Sjálfstæðisflokksins verið haldinn og hann heldur því fram að flokkurinn standi fyrir umburðarlyndi og að Ísland sé opið fyrir fólki sem hingað kemur. Máli sínu til stuðnings vísaði hann í ályktun flokksins frá helginni um að leyfa ætti fólki utan Evrópska efnahagssvæðisins, sem hér hefur fengið starf og er með hreint sakavottorð, að koma hingað og starfa. 

Forseti minnir á að ræðutími undir þessum dagskrárlið, störf þingsins, er 2 mínútur.

Herra forseti. Í fjárlagaumræðunni á dögunum hélt ég því fram að um 60.000 manns hefðu fyrir sex árum skrifað undir kröfu um að til heilbrigðiskerfisins yrði varið 11% af vergri landsframleiðslu. Þetta var ekki rétt hjá mér, þau voru 80.000 og rúmlega það sem skrifuðu undir kröfuna. Ef farið væri eftir 11% kröfunni frá árinu 2016 þyrftum við að bæta til heilbrigðismála tæpum 100 milljörðum kr. Nágrannaþjóðir okkar fjárfesta mun meira en við í heilsu og lífsgæðum fólks enda er það fjárfesting sem borgar sig. Við þurfum og eigum að hlúa að veiku fólki og umbuna þeim sem hafa helgað sig því starfi með mannsæmandi launum og mannsæmandi vinnutíma. Nú ríkir neyðarástand víða í heilbrigðiskerfinu okkar, starfsaðstæður eru óboðlegar á mörgum stöðum og biðlistar lengjast, fólk þarf að bíða dögum saman eftir tíma hjá heilsugæslunni og mönnunarvandinn vindur upp á sig. Í upphafi þings sagði hæstv. fjármálaráðherra hróðugur að staðan í ríkisfjármálum væri mun betri en búist var við. Sú staða var ekki nýtt með fjárframlögum í fjárlagafrumvarpinu til að bæta heilbrigðiskerfið. Krafa er hins vegar gerð um að heilbrigðisstarfsfólk hlaupi hraðar, taki á sig enn meira álag og geri meira fyrir minna. Stóri vandinn á bráðamóttöku Landspítalans er skortur á hjúkrunarfræðingum. En ástandið er ekki bara slæmt á bráðamóttökunni í Reykjavík, það er líka slæmt á Suðurnesjum, á Suðurlandi og á Akureyri. Í morgun sagði hæstv. fjármálaráðherra frá því að komið hefði í ljós að staðan á ríkissjóði væri enn betri en gert var ráð fyrir þegar hann lagði fram fjárlagafrumvarpið. Heilbrigðiskerfið og velferðin verður að fá meira úr að spila á næsta ári ef ekki á illa að fara. Nýta verður betri stöðu einmitt til þess.

Virðulegur forseti. Þar sem konur stjórna ríkir meiri hagsæld. Þar sem aukið jafnrétti ríkir er meiri hagsæld. Þar sem konur stjórna ríkir líka meiri friður og þar sem konur stjórnuðu ríkjum var betur tekið á heimsfaraldri kórónuveirunnar. Já, þetta er meðal þess sem hefur komið fram á alþjóðaþingi kvenleiðtoga sem haldið er í Hörpu þessa dagana, árlegum viðburði þar sem leiðtogar úr öllum heiminum koma saman; stjórnendur fyrirtækja, aktívistar, gamlar konur, ungar konur, fyrrverandi ráðherrar, forsetar og núverandi þjóðarleiðtogar. Þrátt fyrir þessa vitneskju er það svo að samkvæmt nýrri rannsókn Reykjavík Index 2022 má sjá stórt bakslag í viðhorfi fólks til kvenstjórnenda. Hvernig má það vera? Ungt fólk er jafnframt miklu fordómafyllra í garð kvenleiðtoga en karlleiðtoga og það munar töluverðu. Í G7-ríkjunum má sjá að 69% fólks á aldrinum 18–34 ára eru jákvæð gagnvart kvenleiðtogum en voru 72% fyrir tveimur árum. Á sama tíma er fólk á aldrinum 55–65 ára miklu jákvæðara eða 76% jákvæð gagnvart kvenleiðtogum. Ef við horfum svo á viðhorf gagnvart þjóðarleiðtogum, ekki bara leiðtogum í fyrirtækjum almennt heldur bara þjóðarleiðtogum, má sjá að í Bandaríkjunum myndu bara 45% treysta konu til að leiða landið. Í Bretlandi eru það 54% en í Japan myndu einungis 34% treysta konu til að leiða ríkið. Já, ágæti þingheimur, jafnrétti er ekki sjálfsagt. Við þurfum alltaf að berjast fyrir jafnrétti. Við þurfum að minna okkur á það 

Virðulegi forseti. Ég ætla að fá að benda á nokkrar staðreyndir. Við höfum náð góðum árangri í jafnréttismálum á Íslandi og við stærum okkur af því á heimsvísu og það er hvergi betra að vera kona en á Íslandi. En því miður er staðan sú að 70% þeirra sem útskrifast úr háskóla eru konur og einungis 30% karlar. Það eru ekki mörg ár síðan þetta var akkúrat öfugt en á þetta ekki að vera jafnt? Rannsóknir varpa ljósi á að stelpum er oftar hrósað í skóla en drengjum og svo má lengi telja. Við sjáum ákveðna mismunun gagnvart ungum drengjum strax í skóla. Þeim er sagt að þeir séu fyrirferðarmiklir, séu of mikið og við stelpur er oftar en ekki sagt: Æ, passaðu þig á strákunum. Ekki eru þetta mjög uppbyggilegar uppeldisstöðvar fyrir strákana okkar. Þá heyrum við einnig í dag af ungum karlmönnum sem finna sig ekki í samskiptum við konur og þau samskipti litast iðulega af því að þeir hræðist að stíga óviljandi yfir mörk. Má vera að ákveðin óvissa og gremja ungra karlmanna sé að skila sér í aukinni ofbeldishegðun og öfgahyggju? Ég tel þetta ekki vera samfélag sem okkur langar að búa í. Við þurfum að taka betur utan um unga karlmenn og beita fræðslu. Ég fagna því að staða kvenna sé betri en það verður að varast að pendúllinn sveiflist alla leið. Virðulegur forseti. Erum við að tala jafn hátt um jafnrétti þegar það hallar á karlmennina í okkar samfélagi? Við sjáum ákveðna umpólun sem hefur ekki jákvæð áhrif á mótun samfélagsins til framtíðar. Við þurfum að opna augun, fræða og grípa til aðgerða svo við getum náð betra jafnvægi í samskiptum kynjanna. Svo þurfum við að spyrja okkur þessarar grundvallarspurningar: Í hvernig samfélagi viljum við búa?

Virðulegi forseti. Ég ræddi við ykkur leigubílamarkaðinn í gær en nú langar mig að tala um annað frelsismál, það frelsismál að fá að deyja með reisn. Nú á haustmánuðum vöktu félagasamtökin Lífsvirðing athygli á því að mjög mikilvægt væri að á Alþingi færu fram umræður og mótuð yrðu lög um dánaraðstoð. Félagið hélt málþing og kom m.a. fram hjá þeim að dæmi væru um að fólk svipti sig lífi þar sem það fengi ekki dánaraðstoð. Það er hræðilegt að þetta sé staðan en ég verð að viðurkenna að ég hugsaði þegar ég las þetta að auðvitað væri útkoma slík þegar ekki væru önnur úrræði til staðar. Við hjá Viðreisn höfum haft það á stefnuskránni okkar að innleiða þurfi valfrelsi varðandi lífslok þannig að við vissar vel skilgreindar aðstæður verði dánaraðstoð mannúðlegur valkostur fyrir þá einstaklinga sem kjósa að mæta örlögum sínum með þeim hætti. Að gefa sjúklingum þennan valkost byggir á virðingu fyrir rétti sjúklingsins á eigin lífi og líkama, dregur úr líkum á misnotkun og setur skýran lagalegan ramma um viðbrögð óski sjúklingur eftir dánaraðstoð. Þetta er viðkvæmt mál og ekki endilega sú umræða sem er efst í hugum allra en þetta er mikilvægt mál og ég veit að málið hefur komið hér fram á fyrri þingum en ekkert orðið úr því. Þó að málið sé flókið viðfangs er það ekki ástæða til þess að sleppa umræðunum. Þvert á móti er það enn ríkari ástæða fyrir því að vandað sé til verka. Mikilvægt er að við mótum um þetta skýran ramma með valfrelsi og mannúð að leiðarljósi.

Virðulegur forseti. Ég vék að þeirri þversögn í gær úr þessum ræðustól um hve mikill skortur er á vinnuafli í tilteknum geirum á sama tíma og við hrindum frá okkur árlega miklum fjölda fólks sem hingað leitar og er reiðubúið til starfa. Nú vík ég að öðru en þó ekki allsendis óskyldu máli. Samkvæmt núgildandi lögum er fólki sem starfar á vegum hins opinbera gert að hætta störfum þegar 70 ára lífaldri er náð, algerlega óháð heilsu, getu eða atgervi, líkamlegu sem andlegu. Á sama tíma er áðurnefndur skortur á starfsfólki í fjölmörgum geirum. Orsakir þess má rekja til löngu úreltra laga frá þessum tíma þegar fólk hafði búið við heilbrigðisógnandi aðstæður og erfiðisvinnu sem leiddu til hraðara slits og öldrunar en við blasir í dag og horfði jafnvel til þess með tilhlökkun að fá að ljúka störfum. Að lifa í hárri elli er hugtak sem merkir í dag alls ekki það sama og það gerði til að mynda á síðustu öld. Sextugsaldurinn er nýi fertugsaldurinn er setning sem oft heyrist og vísar til bættrar lýðheilsu þjóðarinnar, m.a. fyrir tilstilli vitundarvakningar um mikilvægi hreyfingar, heilsuræktar, neyslu hollmetis, steinefna, fjörefna og hugleiðslu, svo nokkuð sé nefnt. Margir af ármönnum rokktónlistar sem komnir eru á níræðisaldur eru í rauninni í fullu fjöri og að því er virðist í fantaformi. Þar er að nefna Paul McCartney og Mick Jagger, sem báðir eru reyndar dæmi um menn sem stunda markvissa líkamsrækt og hollustuhætti þótt ekki hafi þeir virst neinir kórdrengir á árum áður. Þá er því stundum haldið fram að kjósi fólk að eldast hratt og markvisst sé vísasta leiðin að hætta að vinna og leggja niður störf. Að meina heilbrigðu, fullfrísku fólki að sinna störfum frá og með 70 ára aldri er tímaskekkja. Þessum úreltu lögum þurfum við að breyta. Vissulega þarf að taka mið af vilja fólks og heilsu í þessu samhengi og ekkert væri því til fyrirstöðu að bjóða mannfólkinu upp á reglubundna skoðun rétt eins og okkur ber að láta skoða ökutækin okkar árlega þegar tilteknum aldri slíkra tækja er náð.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra hjartanlega fyrir að taka vel utan um beiðni mína um þessa sérstöku umræðu um hið mikilvæga málefni sem við erum að fjalla um hér í dag, geðheilbrigðismál. Ég lagði upp með fjórar spurningar til hæstv. ráðherra sem ég ætla að byrja umræðuna á. Í fyrsta lagi: Hvað hyggst hæstv. heilbrigðisráðherra gera til að efla heilbrigðisþjónustu í landinu? Smá punktur í sambandi við það er að fyrir ári síðan sagði forstöðumaður geðþjónustu Landspítalans að þar sem áður voru mönnuð 30 stöðugildi séu nú 22 geðlæknar í færri en 20 stöðugildum. Önnur spurning sem ég kem með og velti hér upp er: Hefur hæstv. ráðherra rætt við fagfólk í geðheilbrigðisþjónustu um vaxandi geðheilbrigðisvanda þjóðarinnar og hvernig megi koma í veg fyrir að fjöldi fólks geti ekki tekið fullan þátt í samfélaginu vegna viðvarandi geðheilbrigðisvanda og bið eftir fagþjónustu? Í þriðja lagi: Er eðlilegt að bráðamóttaka geðþjónustu Landspítalans sé aðeins opin frá kl. 12–19 á virkum dögum og milli kl. 13 og 17 á frídögum og utan þess tíma þurfi að leita á bráðamóttökuna í Fossvogi. Í þessu tilviki langar mig að tala um að í október 2021 skrifaði hjúkrunarfræðingur, starfandi á bráðamóttöku Landspítalans til síðustu sex ára, færslu á Facebook-síðu sinni og gaf í rauninni leyfi til að birta hana og fjalla um hana, góðfúslegt leyfi. Þar talar hún um að álagið hafi vaxið á bráðamóttökunni og veltir upp hvers vegna. Er það vegna fjölgunar aldraðra, er það vegna fjölgunar ferðamanna eða eitthvað annað? Má kannski kenna heimsfaraldri um? Og ekki gleyma að Hjartagáttin var flutt yfir á bráðamóttöku og við tökum á móti þeim sjúklingum líka, segir Soffía Steingrímsdóttir. Og kæru landar, alls ekki fara í geðrof eða fá sjálfsvígshugsanir eftir kl. 19 á virkum dögum og 17 um helgar. Þá er búið að loka geðdeild. Allir sem eru í bráðum vanda vegna áfengis- og lyfjavanda koma til okkar, allir sem eru beittir ofbeldi og vilja aðstoð koma til okkar. Við vísum engum frá sem þarf á aðstoð að halda. Í fjórða lagi kemur hér hjá mér: Hvers vegna eru fjárframlög til geðheilbrigðismála aðeins um 5% af heildarframlögum til heilbrigðismála þegar áætlað umfang geðheilbrigðismála er í kringum 25%? Þessi tala en kemur fram í umsögn Geðhjálpar fyrir fjárlögin sem nú liggja fyrir fjárlaganefnd. Í framhaldi af því sem ég hef verið að segja hér þá vil ég aðeins segja þetta: Við þekkjum það öll og við vitum öll að það er mikill vandi í heilbrigðiskerfinu okkar, hvort heldur það lýtur að geðheilbrigðismálum eða bara almennt. Það er skortur á fagfólki. En ég verð að segja hæstv. heilbrigðisráðherra það til hróss að ég vann með honum í fjárlaganefnd áður en hann settist í stól heilbrigðisráðherra og ég hef fulla trú á því að hæstv. ráðherra Willum Þór Þórsson sé allur af vilja gerður til að gera það sem í rauninni mögulegt er. Við vorum einu sinni saman í boði hjá SÁÁ, í hádegisverði í Efstaleiti, þar sem við fengum að heyra hversu gríðarlegur vandinn þar er. Ég var hér með tilvísun í ungan mann sem hafði leitað sér hjálpar á bráðageðdeild vegna þess að hann var að reyna að komast inn á Vog, fárveikur fíkill. Það endaði með því að lögreglan kom og handjárnaði hann og henti honum í fangaklefa þar sem hann var í sólarhring. Meðferðin og umgjörðin er með ólíkindum. Mig langar líka að vita hvort hæstv. heilbrigðisráðherra viti ekki um allnokkur dæmi þess að fólki sé í rauninni vísað frá en afleiðingarnar af því eru í rauninni óafturkræfar og bara skelfilegar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að óska eftir þessari umræðu og taka þetta mikilvæga mál á dagskrá hér. Það er sannarlega mikilvægt, eins og hv. þingmaður fór ágætlega yfir. Það er víðfeðmt og snertir í raun og veru öll svið samfélagsins. Hv. þingmaður spyr hér fyrst spurningar um hvað sá er hér stendur hyggst gera til að efla geðheilbrigðisþjónustu í landinu. Þetta er viðamikið verkefni en ég byrjaði á því að leggja hér fram stefnumótun fyrir þingið, þingsályktunartillögu, í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 sem var samþykkt hér á Alþingi 15. júní síðastliðinn. Sú stefna byggir á viðamikilli greiningarvinnu og miklu samráði við notendur, fjölskyldur þeirra og heilbrigðisstofnanir og í raun allt samfélagið í gegnum samráðsgátt og svo ekki síst þá umfjöllun sem sú stefna fékk hér í þinginu og í hv. velferðarnefnd, sem er vel. Þannig að þingið er raunverulega búið að fela mér þetta verkefni, ákvörðunina í þessari stefnu og að hrinda henni í framkvæmd með fimm ára áætlun og í samráði við helstu hagsmunaaðila. Þess vegna gerði ég það strax í kjölfarið að skipa samráðshóp til að þróa þessa aðgerðaáætlun til áranna 2023–2027. Í þeim hópi sitja fulltrúar frá ráðuneytinu, fulltrúar notenda, heilbrigðisþjónustustofnana og háskólasamfélags, þannig að það er öll breiddin í því og mjög öflugur hópur og sér fyrir endann á þeirri vinnu. Áherslurnar í þeirri aðgerðaáætlun munu byggja á þessum fjórum meginmarkmiðum stefnunnar sem eru í fyrsta lagi að geðrækt, forvarnir og snemmtæk úrræði verði grundvöllur geðheilbrigðis einstaklinga, okkar allra, allan aldursskalann. Í öðru lagi að heildræn geðheilbrigðisþjónusta verði samþætt og byggð á bestu mögulegu gagnreyndu meðferð, hæfingu og endurhæfingu og að þjónustan verði veitt af hæfu starfsfólki á viðeigandi þjónustustigum í árangursríku samstarfi við þjónustuveitendur í velferðarþjónustu. Það er kannski svolítið mikið verkefni, eins og hv. þingmaður kom hér inn á í sinni ræðu. Þetta er þvert á öll svið samfélagsins og við verðum að ná utan um það þannig að það verði ekki þessi gráu svæði eða skil á milli þegar við veitum þjónustu og sinnum fólki. Í þriðja lagi að notendasamráð og notendamiðuð þjónusta verði á öllum stigum geðheilbrigðisþjónustu. Í fjórða lagi að nýsköpun, vísindi og þróun leiði til betri geðheilbrigðisþjónustu og bætts aðgengis. Við hlúum þannig að geðheilsunni alla ævi. Hv. þingmaður spyr einnig hvort sá er hér stendur hafi rætt við geðheilbrigðisfagfólkið í geðheilbrigðisþjónustu um vaxandi geðheilbrigðisvanda. Ég held að hluti af þessu í þeim samtölum sem ég hef átt - af því að einfalda svarið er auðvitað já og mikið af tíma mínum fer auðvitað bara í samtalið, það er bara hluti af þessu öllu saman - er þetta verkefni sem hv. þingmaður kom líka inn á, að við erum þarna, eins og í allri heilbrigðisþjónustunni, að kljást við mannekluna. Það er stærsti vandinn. Fagfólkið. Hv. þingmaður kom hér inn á eitt dæmi um kjarnaþjónustu okkar, þriðja stigs þjónustu á Landspítalanum, að þegar við ætluðum að efla og færa okkur nær notandanum eða geðheilsuteymunum, sem koma mjög vel út í viðbættri þjónustu, þá þurfti að fá fólkið einhvers staðar að og þá var það að finna á Landspítalanum sem inn í geðheilsuteymið líka. Þannig að það verður verkefni inni í framtíðina að manna þetta betur. Það eru síðan tvær mjög góðar spurningar sem ég skal koma inn á hér í seinna. Þetta er svo stórt umræðuefni að við skulum bara taka það oftar á dagskrá hér.

Herra forseti. Í upphafi sumars barst þinginu skýrsla Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu. Skýrslan var áfellisdómur yfir geðheilbrigðiskerfinu á Íslandi en meginniðurstöður hennar voru að eftirspurn og þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu vex ár frá ári. Geta stjórnvalda til að tryggja nauðsynlega þjónustu er undir væntingum. Bið eftir þjónustu er of löng og ekki í samræmi við markmið stjórnvalda. Þá er skortur á yfirsýn í málaflokknum og nauðsynlegar upplýsingar liggja ekki fyrir eða eru óaðgengilegar. Þá hefur stefnumótun í málaflokknum verið rýr og árangur af aðgerðaáætlun sem fylgdi stefnu í geðheilbrigðismálum 2016–2020 ófullnægjandi. Allt eru þetta afleiðingar þeirrar sveltistefnu sem ríkisstjórnin hefur rekið þegar kemur að fjármögnun heilbrigðiskerfisins. Ég vil nýta þetta tækifæri til að spyrja hæstv. ráðherra út í geðheilbrigðisþjónustu barna, einkum og sér í lagi biðlista og fjármögnun þjónustunnar. Biðlistar sem blasa við börnum sem glíma við geðræn vandamál eru allt of langir, jafnvel svo langir að börnin verða fullorðinn á meðan þau bíða og færast þá yfir í annað kerfi og á annan biðlista. Stuttu fyrir þinglok var samþykkt hér þingsályktunartillaga um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Þar er reyndar einungis kveðið á um aðgerðaáætlanir á meðan börn bíða eftir bráðnauðsynlegri og í sumum tilvikum lífsnauðsynlegri þjónustu. Því vil ég endurtaka spurningu mína frá því í vor og spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að þær aðgerðir sem kveðið er á um í þingsályktunartillögu séu fjármagnaðar í fjárlagafrumvarpinu og hvort við séum ekki hreinlega runnin út á tíma. Er tími stefnumótunar og aðgerðaáætlana ekki liðin og tími tímasettra og fjármagnaðra aðgerða runninn upp?

Virðulegi forseti. Í mars á þessu ári kynnti Ríkisendurskoðun stjórnsýsluúttekt sína varðandi stefnu, skipulag, kostnað og árangur í geðheilbrigðisþjónustu. Í skýrslunni er varpað ljósi á stöðuna eins og hún er og margt þar sem vert er að vekja athygli á. Fyrst ber að nefna þann mikla biðtíma eftir geðheilbrigðisþjónustu hvort sem er fyrir börn eða fullorðna. Á Geðheilsumiðstöð barna er meðalbiðtími 12–14 mánuðir og eru í dag 830 börn að bíða eftir þjónustu - 830. Það er 22–24 mánaða bið eftir einhverfugreiningu barna, tæplega 8 mánaða bið eftir þjónustu á BUGL og 16 mánaða bið hjá Ráðgjafar- og greiningarstöð. Hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins er biðtími barna um 17 mánuðir og þar bíða um 110 börn eftir þjónustu. Jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu er mjög mikilvægt og raunar eitt af markmiðum heilbrigðisstefnu. Á síðasta kjörtímabili var heilbrigðisþjónusta á Suðurlandi efld og mikilvægt að haldið verði áfram á þeirri braut á kjörtímabilinu. Sérstakt fjármagn kom til Heilbrigðisstofnunar Suðurlands sem var nýtt til að stofna geðheilbrigðisteymi. Starfsemi teymisins er löngu sprungin og stendur mannekla starfseminni fyrir þrifum. Nú er draumur okkar Sunnlendinga að hægt verði að stofna sambærileg teymi fyrir börn og ungmenni, enda þjónusta geðheilbrigðisteymin nú aðeins fólk yfir 18 ára aldri eins og áður sagði. Þörfin fyrir geðheilbrigðisþjónustu barna er knýjandi. Biðtími barna ætti að vera í algerum forgangi hjá hæstv. heilbrigðisráðherra, enda er hver mánuður langur tími í lífi barns sem er í vanda.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. málshefjanda og hæstv. ráðherra, þetta er mikilvægt mál sem við ræðum hér. En mikilvægi þessa málaflokks endurspeglast hins vegar því miður ekki í aðgerðum ríkisstjórnarinnar og þá sérstaklega endurspeglast mikilvægið ekki í því fjármagni sem látið er renna til geðheilbrigðismála hér á landi. Eitt örlítið dæmi sem við erum nú búin að tyggja svo oft í þessum sal að við erum öll löngu komin með leið á því: Hér var samþykkt mótatkvæðalaust að niðurgreiða skyldi sálfræðiþjónustu á Íslandi. Ríkisstjórnin hefur síðan þá ekki fjármagnað nema brotabrot hennar. Þetta sýnir ekki að ríkisstjórninni finnist mikilvægt að standa vörð um geðheilbrigði þjóðarinnar, því miður. Mig langar aðeins að nefna einn þátt geðheilbrigðisþjónustu sem við setjum of sjaldan fókus á. Það er sú ofnotkun á þvingandi aðgerðum gagnvart notendum þjónustunnar, hvort sem það er lyfjaþvingun eða að læsa fólk inni eða aðrar ráðstafanir sem endurspegla annars vegar kerfisvanda eða gamaldags hugmyndafræði og eru hins vegar viðbragð við skorti á mönnun og ónýtu húsnæði. Það er ekki boðlegt að sjúklingar í geðheilbrigðiskerfinu fái ekki notið fullra mannréttinda og fái að vera lausir undan þvingun eða pyndingum, eins og það er kallað í skýrslum OPCAT-nefndarinnar sem fer yfir þessar aðstæður. Það er ekki í boði að það fólk fái ekki sfullnustað mannréttindi sín vegna þess að ríkið tímir ekki að eyða pening í það. Frú forseti. Ég óttast að við fáum aftur inn til þingsins sambærilegt frumvarp varðandi beitingu nauðungar í heilbrigðiskerfinu og kom frá ráðherra hér á síðasta þingi þar sem átti að lögfesta ósómann frekar en að útrýma honum.

Frú forseti. Ég fagna þessari umræðu. Geðrænn vandi er gríðarlega flókið viðfangsefni. Málefnið er oft og tíðum hulið og umræðan lituð af skömm. Viðfangsefnin eru mörg og ólík. Fólk á öllum aldri, af öllum kynjum, úr öllum stéttum og um allt land glímir við geðraskanir. Aðgengi að þjónustu verður að vera tryggt og leggja verður áherslu á að styðja við þau úrræði sem fyrir eru en einnig að bjóða upp á fleiri. Það er einn vinkill sem mig langar að koma inn á í þessu samhengi en það er afar jaðarsettur hópur fólks sem glímir við fjölþættan vanda, þ.e. geðraskanir og fíknivanda. Þessi hópur mæti jafnan fordómum og skilningsleysi, jafnvel innan heilbrigðiskerfisins, og úrræðin eru of fá og ófullnægjandi. Rannsóknir hafa sýnt að allt að 70% fólks með áfengissýki og allt að 90% fólks í blandaðri neyslu eru með tvígreiningu, þ.e. eru einnig að glíma við geðraskanir. Algengt er að fólk með fíknivanda leiti svo í áfengi og vímuefni til að deyfa slæma líðan vegna geðsjúkdóma en til langs tíma getur það valdið verri líðan þar sem vímuefni geta ýtt undir kvíða, depurð og önnur einkenni geðraskana. Þetta er flókinn vandi og ekki ein einföld lausn sem dugar til að leysa vanda geðheilbrigðisþjónustunnar. Verkefnin eru mörg og ólík en við verðum einfaldlega að gera betur og sinna öllum þeim sem svo sárlega þurfa á aðstoð að halda. Það er mikilvægt að við stöndum saman um að gera betur.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir þessa mikilvægu umræðu. Ég hef áður komið inn á það í þessum ræðustól hversu mikilvægt það er að andleg heilsa fólks standi jafnfætis líkamlegri heilsu og það myndi borga sig margfalt að taka á þessum málum af festu. Ástæðan fyrir því að ég ræddi fjárhagshliðina síðast þegar var hér var sú að ég kom inn í miðjum umræðum um fjárlög og sá að það væri enn þá ekki verið að gera ráð fyrir fjármunum til að niðurgreiða sálfræðiþjónustu sem Alþingi hefur þó þegar samþykkt að sé heimilt. Vangeta stjórnvalda til að takast á við þessi mál virðist alger. Því við þekkjum vandamálið. Við höfum samþykkt aðgerðir til að vinna á vandanum en samt stöndum við hér í sérstökum umræðum og ræðum við ráðherra vaxandi vanda, slæma þjónustu, skort á fjármagni og skort á raunverulegum aðgerðum. Og vandinn bara vex. Að vera foreldri sem getur ekkert gert nema beðið og vonað að barnið manns komist loksins að er óbærileg tilfinning. Börnin sem bíða glíma flest við vandamál sem þyrfti að grípa inn í strax en þau eru látin bíða svo mánuðum og árum skiptir á biðlistum. Má ég benda hæstv. ráðherra á að þannig tæklar maður ekki vandamál. Ef við lítum undan og vonumst eftir því að vandamálin hverfi, þá munu þau stækka og flækjast með tímanum. Andleg veikindi fólks eru ekki einungis vandamál þeirra sem veikjast. Þessi veikindi hafa áhrif á alla aðstandendur þessara sjúklinga, að ég tali nú ekki um þegar börn eiga í hlut. Þetta er álag sem liggur á þúsundum manneskja úti í samfélaginu okkar, álag á skólakerfið okkar, heilsugæsluna og allt samfélagið.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda og Ingu Sæland fyrir að setja á dagskrá í dag þetta þarfa og brýna mál. Ég held að ég þekki engan í þessu húsi sem er andvígur því stórátaki sem við ræðum um að gera á sviði geðheilbrigðismála en kannski þurfum við að þjappa okkur saman um einhvers konar „sense of urgency“ svo að gripið sé til enskunnar. Þetta er sennilega brýnna mál en almennt hefur verið talið og tengist fleiri þáttum heilsuleysis en við höfum gert okkur grein fyrir. Ég er sannfærður um að mjög stór hluti af þeim sem glíma við fjölþætt vandamál, örorku, áfengis- og vímuvanda og allt slíkt eru tengd þessum málaflokki. Ég vék að því hér í þessum stól fyrir nokkrum mánuðum að við þurftum að viðurkenna að sjúkdómar á borð við kvíða og þunglyndi eru nánast í hverri einustu fjölskyldu sem maður þekkir til og við þurfum að einbeita okkur ekki bara að því að lækna og líkna og gefa meðul og annað slíkt heldur að forvörnum og beina augum að rótum vandans. Hvað er það sem getur verið að valda þessu á svona mörgum stöðum á velmegunartímum? Ég veit að ráðherrann er með okkur í þessu. Við þurfum að vera honum stuðningur við að afla frekara fjármagns og setja þetta mál á oddinn í umræðunni um heilbrigðismál á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ingu Sæland frumkvæðið að þessari umræðu. Við erum svo heppin að lifa tíma þar sem miklar breytingar eiga sér stað varðandi geðheilbrigði á heimsvísu, ekki síst á viðhorfum og uppbyggingu þjónustu. Breytingarnar hafa verið að eiga sér stað, eru að eiga sér stað og munu halda áfram að eiga sér stað. Það er mikilvægt að ræða þær hér og sem víðast í samfélaginu. Fögnum framfaraskrefum eins og stefnu í geðheilbrigðismálum sem samþykkt var hér 15. júní með öllum greiddum atkvæðum, uppbyggingu geðheilsuteyma, nýjum samningi um sálfræðiþjónustu, þeim fyrsta sem snýr að niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu fullorðinna og opnaði á viðtöl í gegnum fjarfundabúnað sem þýðir bætt aðgengi óháð búsetu. Órjúfanlegur hluti geðheilbrigðisþjónustu eru forvarnir en forvarnaverkefni sem hafa áhrif á geðheilsu eru ekki endilega merkt sem slík, telja ekki í framlögum til geðheilbrigðismála og eru stundum ekki einu sinni hluti af heilbrigðiskerfinu. Gleymum samt aldrei mikilvægi þeirra. Rannsóknir hafa sýnt að sömu einföldu skilaboðin hafa forvarnagildi á svo mörgum sviðum og þess vegna skilar öll markviss forvarnavinna með börnum og fjölskyldum árangri. Lýðheilsuþing 2022 sem haldið verður á morgun leggur þar línur til framtíðar. Liður í forvörnum er líka heilsulæsi og þar vil ég vekja máls á mikilvægi fræðslu fyrir börn, ungmenni og fjölskyldur sem glíma við geðrænan vanda eða taugaþroskaraskanir. Til þess þarf samvinnu á milli kerfa. Síðustu vikur hef ég velt fyrir mér hvort besta forvörnin felist ekki í að kenna börnunum okkar að það eru ekki til fullkomnar manneskjur, hvorki þau sjálf, heimilisfólkið eða annað samferðafólk, ekki einu sinni áhrifavaldar á samfélagsmiðlum.

Frú forseti. Það er ástæða til að þakka fyrir þessa umræðu hér í dag. Þingflokkur Samfylkingarinnar lagði nýlega fram á ný þingsályktunartillögu um uppbyggingu geðdeilda. Með tillögunni er lagt til að ráðist verði í markvissan undirbúning að uppbyggingu nýs húsnæðis fyrir geðheilbrigðisþjónustu á Landspítala og á Sjúkrahúsinu á Akureyri en húsakostur beggja geðsviða er vægast sagt ófullnægjandi. Þetta er staðfest í úttekt landlæknis um réttar- og öryggisgeðdeild á Landspítala sem er ný og var skilað í síðasta mánuði, í október. Húsakosturinn verður að vera viðunandi og verður að stuðla að bata og við þurfum að setja það í forgang hér á hinu háa Alþingi að innan hins nýja Landspítala séu einnig nýjar geðdeildir, sem stuðli að bata, að starfsumhverfið sé til sóma, og að sjúklingum líði vel innan þeirra. Frú forseti. Árið 2018 var lögð fram aðgerðaáætlun um að fækka sjálfsvígum með sex tilgreindum markmiðum og 54 aðgerðum. Því miður hafa aðeins fimm aðgerðir komist til framkvæmda á síðastliðnum fjórum árum, fimm af 54. Það hefur því miður heldur ekkert dregið úr sjálfsvígum á tíma aðgerðaáætlunarinnar. Þeim hefur þvert á móti fjölgað. Það eru einnig sterkar vísbendingar um að börn og ungmenni búi við versnandi geðheilsu hér á landi. Það kann að vera en það þarf að rannsaka hvort heimsfaraldurinn hafi haft áhrif á geðheilsu barna og ungmenna til hins verra. Ýmislegt bendir til þess, a.m.k. hefur þeim sem þurfa á bráðaþjónustu BUGL að halda fjölgað um 25% frá árinu 2019 til ársins 2021. Við verðum að bregðast við. Við verðum að hafa pólitískt þrek og 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir mikilvæga umræðu. 8.300 einstaklingar voru að hluta eða öllu leyti óvinnufærir sökum geðraskana árið 2020. Fjölgun fólks á örorku- eða endurhæfingarlífeyri vegna geðraskana á tíu ára tímabili, 2010–2020, var 30%. Geðraskanir eru helstu orsakir örorku eða rúmlega þriðjungur tilvika árið 2020. Ef ekki er litið til geðraskana sem meginástæðu örorku hækkar hlutfallið í 60%. Það eru 60% sem glíma við geðræn vandamál. Beinn kostnaður félagstrygginga í örorku- og endurhæfingarlífeyri óvinnufærra vegna geðraskana var árið 2020 tæpir 27 milljarðar kr. Málið er risavaxið og mikilvægt að ná tökum á því, ekki síst fyrir það fólk sem glímir við þennan vanda. Eins og hefur verið komið inn á kom Ríkisendurskoðun fram með skýrslu um geðheilbrigðisþjónustu. Skýrslan sýnir að átak hefur átt sér stað í geðheilbrigðismálum og ýmsar úrbætur hafa gefið góða raun. Vankantar við framkvæmd þjónustunnar skyggja verulega á þann árangur. Skipulag geðheilbrigðisþjónustu er í samræmi við stefnu stjórnvalda um að rétt þjónusta skuli veitt á réttum stað. Ýmsar aðgerðir hafa verið til bóta, t.d. skipting heilbrigðisþjónustu í fyrsta, annars og þriðja stigs þjónustu, en þar hefur þó skort á skilgreiningar sem eykur á gloppur í kerfinu. Einnig kemur fram að skortur á fagmenntuðu starfsfólki stendur geðheilbrigðisþjónustu fyrir þrifum og er ein helsta ástæða fyrir mikilli bið innan kerfisins. Ég fagna því orðum hæstv. ráðherra sem bera merki um mikinn skilning á vandanum og vilja til að bregðast við. Það er til mikils að vinna og nauðsynlegt að horfa til þess að vandinn eykst ár frá ári 

Frú forseti. Það er þannig með forvarnirnar í geðheilbrigðismálum að það er ekki alltaf stimplað á þær að þær séu forvarnir. Tökum dæmi: Hér var rædd staða fólks með fjölþættan vanda, fólks sem glímir við geðsjúkdóma en í ofanálag er það haldið fíknisjúkdómi sem veldur því að það mætir fordómum hvar sem það knýr dyra í heilbrigðiskerfinu. Þessum fordómum er hægt að berjast gegn, m.a. með því að lögleiða neysluskammta vímuefna, eins og við stóðum í trú um að ríkisstjórnin ætlaði að gera. En eitthvað hefur það verkefni tafist hjá ríkisstjórninni. Með því að lögleiða neysluskammta er verið að búa til jarðveg til að draga úr fordómum sem verða ýmsum einstaklingum með fjölþættan vanda fjötur um fót. Eins verð ég að nefna afleiðingar ofbeldis. Ofbeldi veldur geðrænum vanda hjá þeim sem fyrir verða. Ég vil sérstaklega nefna einn hóp og vitna þar til orða sem voru látin falla í dag á landsamráðsfundi um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Tótla Sæmundsdóttir, fræðslustýra Samtakanna '78, var að tala um það sem er ekki hægt að kalla annað en hatursfaraldur gegn hinsegin ungmennum sem tröllríður samfélaginu. Það séu búnar til haturssíður á netinu gegn einstaklingum, ofbeldið hafi oft verið svo svæsið að sumir hafi framið sjálfsvíg. Sumir hafa framið sjálfsvíg vegna þess að við bjuggum þeim ekki það örugga umhverfi sem við héldum að væri svo sjálfsagt. Eins og Tótla segir þá er sérstaklega erfitt að horfa upp á þetta því að þetta átti að vera frjálsa kynslóðin, fólkið sem gæti komið út úr skápnum í opið og frjálslynt samfélag og lifað lífinu eins og það er. 

Frú forseti. Þetta hefur verið mikilvæg og góð umræða og ég þakka málshefjanda fyrir að koma þessu á dagskrá og hæstv. ráðherra fyrir að bregðast við. Mig langar að nota þessar seinni mínútur mínar til að vísa til annars sérstaks hóps. Ég er mjög meðvituð um það, eins og ég kom inn á í fyrri ræðu minni, að vandinn fer þvert á stéttir, þvert á kyn, þvert á aldur, þvert á búsetu. Mig langar að taka einn hóp út úr því að þetta hef ég heyrt í auknum mæli undanfarið og mig langar að nefna bændastéttina. Það er gríðarlegt álag á bændum. Það er t.d. mjög algengt að sauðfjárbændur þurfi að vinna fulla vinnu utan heimilis og eiga svo eftir fulla vinnu þegar þeir koma heim. Við sjáum í alvarlegum málum er varða dýrahald, aukningu í barnaverndarmálum og öðru að þarna er gríðarlegt álag og fólk er að missa tökin og lenda í alvarlegum vanda sem hefur snjóboltaáhrif á líf fjölskyldu, vina og samfélagsins alls. Þetta er hópur þar sem ég held að geðrænn vandi sé mjög falinn. Mig langaði bara að nefna þetta sérstaklega af því að ég held að þarna séu stórar og miklar áskoranir sem hafa afleiðingar, eins og ég segi, út í samfélagið, á dýravelferð, á barnavernd. Þetta er hópur sem við þurfum að veita sérstaka athygli.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland kærlega fyrir þá umræðu sem við eigum hér í dag. Mig langaði til að ræða um orð Landssamtakanna Geðhjálpar sem hafa um langt árabil bent á þau augljósu sannindi að geðheilbrigðiskerfið okkar er einfaldlega vanfjármagnað. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar, sem kom út í vor, kemur þetta mjög skýrlega fram. Fjárframlög til geðheilbrigðismála eru tæp 5% af heildarframlögum til heilbrigðismála en umfang málaflokksins innan heilbrigðiskerfisins er fjórðungur þess. Það blasir við að það vantar verulega upp á fjármögnun. Mig langaði líka til að tala sérstaklega um forvarnir af því að við sjáum einfaldlega í tölunum að þar þarf að gera betur. Hvers vegna hefur öryrkjum vegna geðrænna áskorana fjölgað um 250% síðastliðin 30 ár? Hvað er það í samfélagsgerðinni sem veldur? Mér finnst skipta máli að við ræðum um forvarnir í samhengi við fyrstu árin í lífi barna, um mikilvægi þess að við gefum börnum og foreldrum þeirra þá umgjörð og þann stuðning strax frá byrjun að börn alist upp við öryggi og traust. Efnahagslegar aðstæður skipta miklu í því samhengi. Hvernig styðjum við sem samfélag við fjölskyldur? Hvernig eru leikskólakennarar, grunnskólakennarar og annað starfsfólk undirbúið fyrir sitt mikilvæga starf og hvernig er að þeim búið í starfi? Hvers vegna líður börnum verr í dag en þeim leið fyrir tíu árum? Hérna sjáum við að það þarf að gera betur. Í grunninn er þetta ekkert sérstaklega flókið og snýst um að það þarf ekki bara að semja stefnu, það þarf að fjármagna hana. Þetta sjáum við skýrlega í geðheilbrigðisáætlun til 2030 þar sem gerð er mikilvæg tilraun til að forgangsraða í málaflokknum. En ég sé því miður ekki í fjárlögum fyrir næsta ár að það sé að verða marktæk breyting á áherslum hvað varðar geðheilbrigðismál og það er mikið áhyggjuefni. Við erum með stefnu, forseti, en hún er ekki fjármögnuð. Það er kjarni málsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka öllum þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni með mér hér í dag, hæstv. heilbrigðisráðherra og öllum hv. þingmönnum. Ég vildi aðeins segja hér að lokum: Hugur og hönd þurfa að starfa saman í einum einstaklingi svo að honum líði vel. Ég vil benda á að það má rekja mikið af andlegri vanlíðan og mikið af þeirri tilhneigingu að leiðast út í fíkn og áfengisneyslu og annað slíkt til hreinnar og klárrar fátæktar. Það er í raun algerlega óboðlegt að nokkrum sem leitar á bráðageðdeild Landspítalans sé vísað frá. Það er átak að leita þangað hverjum þeim sem líður það illa að hann á hvergi höfði sínu að halla og á hvergi annars staðar möguleika á því að biðja um hjálp en á bráðageðdeild Landspítalans þar sem honum er allt of oft vísað frá af því að hann er ekki orðinn nógu veikur. Því miður er þetta staðreynd. Því miður er þetta Ísland í dag. Ég vona af öllu hjarta að þetta verði það sem hæstv. heilbrigðisráðherra berjist gegn af öllum sínum mætti. Ég vona að engum einasta einstaklingi, sem á það bágt að hann finnur sig knúinn til að leita á bráðadeild geðdeildar Landspítalans, verði vísað þaðan burt.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að ítreka þakkir til málshefjanda, hv. þm. Ingu Sæland, og þakkir fyrir þessa umræðu. Ég myndi gjarnan vilja bregðast við öllum þeim spurningum sem komu hér og umræðum hv. þingmanna. Það blikkaði svolítið fjármögnunin og biðlistarnir og svo samspil við aðra sjúkdóma og hversu víðfeðmt þetta svið er. Mér finnst við þó hafa borið gæfu til, og það finnst mér þessi umræða bera með sér, að lyfta umræðunni nú á síðustu árum. Mér finnst mikill munur á því, þau tíu ár sem ég hef verið í þessum sal, hvernig umræðan er. Það er meiri þekking á bak við allar ræður hv. þingmanna og það birtir okkur um leið hversu umfangsmikið viðfangsefnið er. Það hefur margt verið vel gert, geðheilsuteymin eru dæmi þar um, og það er aukið fjármagn í málaflokkinn. Ég tek undir með hv. þingmönnum þegar að því kemur að það þurfi að skilgreina betur, og þetta kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar, það sem fer beint í málaflokkinn og það sem fer óbeint í hann þannig að við getum greint betur fjármagnið á bak við allan skalann, frá forvörnum og yfir í þessi þyngri úrræði. Varðandi bráðamóttökuna þá er mjög mikilvægt að hún sé opin allan sólarhringinn, hún er hugsuð þannig. Það er rétt að móttakan á Hringbraut er opin 12–19 á virkum dögum og 13–17 á frídögum en þá tekur bráðamóttakan í Fossvogi við og er í sambandi við bráðalæknana þar og starfsfólk í geðþjónustu og samvinna á að vera þar á milli. Ég sé að rauða ljósið blikkar og við erum rétt að byrja - eða þá að sá sem hér stendur talar of hægt, hæstv. forseti.

Frú forseti. Það er mér sönn ánægja að fá tækifæri til að mæla hér fyrir tillögu um þingsályktun um rannsókn á vinnuhælinu á Kleppjárnsreykjum og aðgerðum íslenskra yfirvalda gegn samskiptum íslenskra stúlkna við erlenda hermenn á árum síðari heimsstyrjaldar. Meðflutningsmenn mínir á þessu máli eru 20 og koma úr öllum þingflokkum nema Miðflokki. Þingsályktun þessi, sem er að mestu óbreytt frá því að hún var áður flutt á 145. löggjafarþingi, af þáverandi hv. þm. Heiðu Kristínu Helgadóttur, felur í sér að Alþingi álykti að fela forsætisráðherra - en hæstv. forsætisráðherra var einmitt ein af flutningsmönnum frumvarpsins á 145. löggjafarþingi - að skipa nefnd til að rannsaka starfsemi vinnuhælisins á Kleppjárnsreykjum á árunum 1942–1943 og sérstaklega verði rannsakaðar aðgerðir yfirvalda til að sporna gegn samskiptum íslenskra kvenna við erlenda hermenn í kjölfar hernámsins 1940. Áhersla verði lögð á að kanna hvort mannréttindabrot hafi verið framin af hálfu íslenskra yfirvalda. En hvers vegna, frú forseti, erum við að tala um að rannsaka aðgerðir íslenskra stjórnvalda fyrir 80 árum? Er það ekki bara eitthvert fortíðarmál sem best er að gleyma. Þökk sé baráttukonunum í Öfgum sem vöktu verðskuldaða athygli á þessu máli á kvennaþingi í vor og Ölmu Ómarsdóttur sem nýlega gerði heimildarmynd um mál stúlknanna á Kleppjárnsreykjum, þá hefur þetta mál ekki fengið að liggja grafið og gleymt. Rétt eins og í fleiri löndum þá eru ýmsir smánarblettir á fortíðinni sem margir vildu helst að ekki væru dregnir fram í sviðsljósið. En rétt eins og í öðrum löndum er það skylda okkar að takast á við þessa smánarbletti, viðurkenna mistökin og tryggja að við lærum af þeim til frambúðar. Þetta er eitt slíkt mál, byggt á hugmyndum þess tíma um að tryggja hreinleika hins íslenska kynstofns, hugmyndum sem enn í dag skjóta rótum og blómstra víða í Evrópu, meira að segja í nágrannalöndum okkar. Frú forseti. Mikil hræðsla greip um sig í Reykjavík eftir hernámsdaginn 10. maí 1940. Það var ekki hræðsla við hermennina heldur hræðsla um að siðferði ungra stúlkna á Íslandi væri í hættu, hræðsla um að þær myndu óhreinka hinn íslenska kynstofn með því að eiga samneyti við þessa erlendu hermenn. Á skömmum tíma áttu ungar stúlkur eftir að verða helsta ógn íslenskar arfleifðar, ekki bara í augum almennings heldur einnig efstu ráðamanna þjóðarinnar. Flest þekkjum við söguna um ástandsstúlkuna, stúlku sem dansaði við dáta fram á nótt og var fyrir vikið smánuð af íslenskum karlmönnum. Sannleikurinn er hins vegar mun grófari þar sem hér á landi var ítrekað brotið á mannréttindum og kynfrelsi ungra stúlkna. Sú aðför sem ungar konur máttu þola á stríðsárunum var mjög viðamikil og átti eftir að hafa gífurleg áhrif á líf margra stúlkna, stúlkna sem hið svokallaða ungmennaeftirlit hafði afskipti af. Ári eftir að breskir hermenn höfðu numið land hér voru samþykkt neyðarlög sem í dag má meta sem viðamestu persónunjósnir Íslendinga. Lög sem eingöngu var beint að ungum stúlkum. Lög sem láta hugmyndir dómsmálaráðherra dagsins í dag, um forvirkar rannsóknarheimildir, blikna í samanburðinum. Lögin fólust í því að hefja eftirlit með ungmennum sem uppvís höfðu orðið að því sem skilgreint var sem óæskileg hegðun á borð við lauslæti, drykkjuskap og slæpingshátt undir formerkjum hæfilegra uppeldis- og öryggisráðstafana, eins og sagt var, með leyfi forseta. Svo mikið var Alþingi í mun að stöðva ungar konur í blóma lífsins að sett var upp sérdómstig sem bar nafnið ungmennadómstóll aðeins fyrir þær. Allt var þetta gert til þess að passa upp á hreinleika íslenskra kvenna og tilkall íslenskra karlmanna til þeirra. Þjóðernishyggjan varð svo sterk hér á landi á stríðsárunum að grófum úrræðum var beitt svo að íslenskar konur féllu ekki í hendur erlendum karlmönnum því þá átti þjóðin á hættu að íslenski kynstofninn og menningin myndi deyja út. Til þess að þessi lagasetning yrði að veruleika vildu ráðamenn þjóðarinnar vekja upp hræðslu og ótta meðal almúgans. Jóhanna Knudsen, virt yfirhjúkrunarkona, var fengin til að rannsaka siðferði reykvískra kvenna. Hún ásamt tveimur aðstoðarmönnum tók sér aðeins tvo mánuði í það verkefni þar sem þau eltu ungar stúlkur á röndum og skráðu niður það sem þeim þótti varhugavert við athæfi þeirra. Jóhanna og kollegar hennar skráðu niður lýsingar á útliti, klæðaburði, mat á greind og það sem þær áttu að hafa gerst brotlegar um; allt frá því að vera með rauðar varir og mikinn farða yfir í að vera með, að hennar mati, fífla- og mellulæti. Jóhanna skráði einnig niður hvers kyns samskipti við hermenn, sama hversu saklaus þau voru. Á aðeins tveimur mánuðum höfðu Jóhanna og hennar menn skráð nöfn 820 kvenna og af þeim áleit Jóhanna að um 500 þeirra væru í hættulegum kynnum við setuliðið. Áleit hún svo að hér væri aðeins um að ræða toppinn á ísjakanum. Jóhanna lagði til alls konar úrbætur í kjölfar rannsóknar sinnar, á borð við að hækka sjálfræðisaldurinn úr 16 árum upp í 20, að allar stúlkur á aldrinum 12–16 ára yrðu tímabundið fjarlægðar úr Reykjavík, að opnað yrði sérstakt uppeldishæli fyrir ástandsstúlkur því alls ekki mátti spilla sveitum landsins með hinni skæðu hermannaveiki og að lokum að starfrækt yrði sérstök leynilögregludeild og rannsóknastofa í siðferðismálum. Allt til að vinna bug á ástandsmeinsemdinni sem virtist eitra þjóðlíf Íslendinga að hennar mati. Alþingi skipaði sérstaka ástandsnefnd til að fara yfir skýrslu Jóhönnu. Hún var skipuð af þremur ungum karlmönnum sem áttu að vinna bug á vanda ungra kvenna í landinu. Í greinargerð sem fylgdi skýrslunni töldu nefndarmennirnir, sem augljóslega höfðu mikinn skilning á upplifun kvenna, að íslenska konan þekkti ekki muninn á heiðvirðri konu og vændiskonu. Agnari Kofed Hansen lögreglustjóra þótti þessi skýrsla þó aðeins sýna 20% af vandanum sem stafaði af ástandinu og sagði að fimmfalda mætti tölu hinna léttúðugu kvenna. Blöðin voru ekki lengi að taka snúning á þessari sveiflu Agnars og rituðu í fréttum sínum að 2.500 vændiskonur væru starfandi í Reykjavík, bæ sem hýsti þá 40.000 íbúa. Fjölmiðlar tóku virkan þátt í að espa upp kvenfyrirlitninguna með hverri áróðursgreininni á fætur annarri. Neyðarlög voru sett á Alþingi í desember 1941 þar sem sjálfræðisaldurinn var hækkaður úr 16 árum í 18. Lög um eftirlit ungmenna og ungmennadómstól tóku gildi í apríl 1942. Með þeim lögum var veitt heimild til að stemma stigu við óæskilegri hegðun á borð við lauslæti, drykkjuskap og slæpingshátt. Þessi bráðabirgðalög voru í gildi í eitt og hálft ár og á þeim tíma tók ungmennadómstóllinn fyrir alls 62 mál. Tuttugu og sex stúlkur voru dæmdar til sveitavistar og 14 til vistunar á vinnuhæli á Kleppjárnsreykjum í Borgarfirði. Það hæli var hins vegar ekki tilbúið þegar löggjöfin tók gildi og voru stúlkurnar því lokaðar inni á sóttvarnahúsi Reykjavíkur. Ef stúlkurnar létu illa voru þær færðar í fangageymslur fangelsisins á Skólavörðuholtinu. Þær aðgerðir sem beitt var innan ungmennaeftirlitsins voru einstaklega grófar og í dag álitnar brot á barnasáttmála og persónuverndarlögum. Yfirheyrslurnar sem stúlkurnar þurftu að sæta gengu mjög nærri kynfrelsi þeirra og var m.a. notast við leggangaskoðun til að athuga hvort meyjarhaft þeirra væri rofið. Voru vottorð þess efnis notuð til að sanna sekt þeirra. Höfðu stúlkurnar játað að hafa stundað kynlíf með íslenskum pilti var hann tekinn til yfirheyrslu og orðum hans gefið meira vægi en stúlkunnar. Ungmennaeftirlitið virtist vinna eftir þeirri reglu að siðferðislegu vandamálin sem þau töldu þjóðina standa frammi fyrir væru bundin við hóp jaðarsettra kvenna af lægri stéttum. Margar af þeim stúlkum sem teknar voru til skýrslu ungmennaeftirlitsins voru þolendur ofbeldis og hefðu mál þeirra átt heima á borði barnaverndar en ekki til refsingar ungmennadómstóls. Því ber að nefna að engar stúlkur af efri stéttum voru sakfelldar af ungmennadómstól. Þyngst var þó að vera dæmd til vistar á Kleppjárnsreykjahæli. Staðurinn var afskekktur og gerður til að einangra stúlkur sem ekki stóðust siðgæðismatið. Stúlkurnar sem voru vistaðar á Kleppjárnsreykjum voru ungar, allt niður í 12 ára gamlar. Stúlkurnar máttu þola mikið harðræði. Ein af refsiaðferðunum á hælinu var að loka stúlkurnar í kjallara þar sem neglt hafði verið fyrir glugga. Þar máttu þær dúsa í allt að þrjá daga með aðeins dýnu á gólfinu sem iðandi var, að þeirra sögn, af pöddum. Einnig voru þær, börnin, jafnvel sprautaðar niður með lyfjum. Ekki er vitað til þess að þolendur ungmennaeftirlitsins, sem dæmdar voru til vistar í sveit og til vistar á Kleppjárnsreykjum, hafi sagt opinberlega frá reynslu sinni: Hvernig áttu þær að geta gert það þegar alið hafi verið á þjóðarhatri og fordæmingu á tilvist þeirra í stríðinu? Þær fengu aldrei tækifæri til að skila skömminni og fengu hvorki afsökunarbeiðni eða bætur. Það er svo sannarlega kominn tími á það að þetta framferði stjórnvalda gagnvart ungum stúlkum á stríðsárunum sé rannsakað og því gerð góð skil. Mikilvægt er að skömminni sé skilað þangað sem hún á heima, m.a. hingað inn á Alþingi, og að þessar konur, sem því miður eru flestar ekki lengur á meðal vor, fái afsökunarbeiðni frá íslenskum stjórnvöldum sem þær eiga svo sannarlega skilið. Það er von mín að þingheimur allur, óháð flokkum og flokkapólitík, sýni í huga, orði og aðgerðum að við erum tilbúin að viðurkenna þau mannréttindabrot og það ofbeldi sem þarna var framið. Við séum tilbúin til að ræða og rannsaka þennan smánarblett í íslenskri sögu og taka ábyrgð á gerðum forvera okkar hér á Alþingi. Allar þær stúlkur sem urðu fyrir barðinu á ungmennaeftirlitinu, ungmennadómstólunum og vistheimilinu að Kleppjárnsreykjum eiga það skilið.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta mál. Ég er ánægð með að vera meðflutningsmaður á því. Þetta er ótrúleg saga sem gerðist á þessum árum, 1942–1943. Ég er einlæglega sammála því að þetta eigi að rannsaka. Slík rannsókn yrði einfaldlega mikilvægur liður í því að gera það upp, og gera það upp fyrir opnum tjöldum, sem þarna átti sér stað og að stjórnvöld svari þessum einföldu en mikilvægu spurningum um hvað það var sem þarna gerðist og hvers vegna; hvaða áhrif það hafði t.d. á þessar 14 stúlkur sem sættu vistun á hælinu, hvaða áhrif það hafði á líf þeirra og hver meðferðin var á meðan á vistuninni stóð, en kannski ekki síður í kjölfarið. Það þarf líka að skoða hvað það var sem leiddi til þess að þessar 14 stúlkur sættu vistun á hælinu því að ég hef þá tilfinningu, eftir að hafa fylgst með umfjöllun um þessi mál og lesa mér aðeins til um þau, að það hafi ekki verið alveg tilviljanakennt, þegar litið er á bakgrunn þeirra, hvaða stúlkur það voru sem fengu þessa harðneskjulegu meðferð á sínum tíma. Ég er líka sammála því, og tel raunar að það þurfi ekki rannsókn til, að stjórnvöld eigi að biðjast afsökunar á þessum kafla og á því sem þarna gerðist þó að það séu auðvitað aðrir við stjórn landsmála í dag en þá var. En ég tel einfaldlega mikilvægt að rannsaka þetta og ég tel mikilvægt að sú rannsókn verði líka hluti af okkar sögu og okkar sagnfræði og hluti af okkar kvennarannsóknum, 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og stuðninginn við frumvarpið. Ég er hjartanlega sammála öllu því sem kom fram hjá hv. þingmanni. Það er mikilvægt að þetta verði rannsakað. Það eru til gögn á Þjóðskjalasafni sem eru sökum persónuverndar ekki aðgengileg nema fræðimönnum, það þarf að rannsaka þau. Það þarf að fara ofan í þetta. Það hefur komið fram, t.d. í heimildarmynd Ölmu Ómarsdóttur, að stundum voru ástæðurnar ekki alveg á hreinu af hverju ákveðnir aðilar fóru á Kleppjárnsreyki á meðan aðrir fór annað. Í þeirri heimildarmynd er saga einnar stúlkunnar sögð og greint frá því hve mikil áhrif þetta hafði á hana alla tíð en hún tók sitt eigið líf langt fyrir aldur fram. Ég er líka hjartanlega sammála hv. þingmanni um að stjórnvöld geti án nokkurrar rannsóknar beðist afsökunar. Við höfum séð það í öðrum löndum, t.d. nú nýlega í Kanada, þar sem stjórnvöld hafa beðist afsökunar þrátt fyrir að rannsókn sé ekki lokið. Þótt sú afsökun sé í dag jafnvel aðeins táknræn, þar sem flestar þessar konur eru því miður ekki lengur á meðal vor, hefur hún mikilvæg áhrif á ættingja og aðra sem þær þekkja.

Frú forseti. Það er alveg rétt að tíminn vinnur ekki með okkur, eigi afsökunarbeiðnin að ná til þeirra kvenna sem þarna voru vistaðar. Þess vegna nefni ég það m.a. að það sé í sjálfu sér ekki þannig að ljúka þurfi opinberri rannsókn til að stjórnvöld geti beðist afsökunar. Við þekkjum atvik máls nægilega vel. Ég held hins vegar að það sé mikilvægur hluti af því að gera málið heildstætt upp að fara í slíka rannsókn. Ég vil líka nefna að afsökunarbeiðni hefur þýðingu fyrir aðstandendur, fyrir börn, ættingja og aðstandendur þeirra kvenna sem í hlut eiga. Það er líka mikilvægt að gera svona sögu upp því að sagan ætti að kenna okkur að það á aldrei að líta svo á að mistök sem þessi geti ekki endurtekið sig. Við höfum séð umfjöllun um að samskipti kvenna og stúlkna við erlenda hermenn sköpuðu ólgu í samfélaginu. Almenningsálitið var mjög afdráttarlaust í fordæmingu sinni gagnvart þessum konum og stelpum. Það má velta fyrir sér þætti fjölmiðla í því samhengi og það er líka þáttur sem þarf að gera upp; fjölmiðlarnir sjálfir, hvernig þeir sögðu frá þeim samskiptum og hvaða orðanotkun var beitt gegn þeim sem í hlut áttu. Það er bara svo margt þarna sem er sorglegt en um leið áhugavert eins og njósnir sem hafi náð til stúlkna niður í 12 ára aldur. Það eru börn. Það er því ekki svo að þessar aðgerðir stjórnvalda hafi eingöngu beinst að konum í samskiptum við karlmenn, ekki að það réttlæti eða bæti hlutina, en þarna undir voru hins vegar líka börn.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvarið og aftur erum við hjartanlega sammála um þetta allt. Þarna voru svo sannarlega börn og í þessum hópi voru líka konur sem höfðu náð 18 ára aldri. En það var líka þannig að ekki var gerður greinarmunur á því hvernig samskiptin voru. Það voru dæmi um það að ungar stúlkur væru dæmdar til vistar fyrir það eitt að hafa haldist í hendur á almannafæri við hermann. Það voru líka dæmi um að konur sem urðu ástfangnir af einum manni, voru með einum manni og aðeins einum manni, voru dæmdar fyrir lauslæti. Allt er þetta eitthvað sem okkur finnst kannski vera skrýtið í dag en við megum ekki gleyma því að persónunjósnir, kynþáttahyggja - þetta er allt saman að grassera aftur núna. Þess vegna er svo mikilvægt að við lærum af þessum mistökum fortíðarinnar og að við biðjum þá afsökunar sem við brutum á. Ef við lærum ekki af þessum mistökum munum við endurtaka þau aftur og aftur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Hér er um mikilvægt mál að ræða og ég er meðflutningsmaður þess. Ég tel rétt að rannsaka þá atburði sem áttu sér stað á vinnuhælinu á Kleppjárnsreykjum. Ég hef lesið greinargerðina og tók eftir ákveðnu misræmi hjá framsögumanni og það kom líka fram í andsvörum. Hann talar um kynþáttastefnu, að það hafi m.a. verið undirrótin, og kynþáttahyggju. Ég er algerlega ósammála því. Ég spyr hv. þingmann: Hvað hefur hann fyrir sér í því að vera að fjalla um kynþáttahyggju og kynþáttastefnu varðandi þetta mál? Ég fæ hreinlega ekki séð það, hvorki í greinargerðinni né í málinu sem heild. Nú voru amerísku hermennirnir sem komu hingað nánast allir hvítir karlmenn og bresku hermennirnir líka. Ég tel að það sé hins vegar verið að blanda hlutum saman. Ef við ætlum að tala um kynþáttastefnu og kynþáttahyggju á þessum tíma þá væri rétt að ræða það, og rétt að rannsaka það líka, hvernig íslensk stjórnvöld komu fram við gyðinga sem voru hér flóttamenn, hvernig þau neituðu að taka á móti gyðingum. Það er kynþáttahyggja og það á ekki bara við um Ísland. Í Bandaríkjunum var líka neitað að taka á móti fólki, m.a.s. fólki sem var komið í höfn í Miami og þurfti að sigla þaðan burtu í útrýmingarbúðir gyðinga. Það er kynþáttahyggja. En ég get ekki séð það í þessu máli. Ég tel að í þessu máli séum við að tala um íslenska sveitasamfélagið og kúgun lágstéttanna á Íslandi sem átti sér stað með þessum hætti og hversu gróft brot á friðhelgi einkalífs átti sér stað hér með njósnum um 500 konur á aldrinum 12–61 árs. Við erum líka að tala um gróft brot og illa meðferð á þeim stúlkum sem voru á hælinu á Kleppjárnsreykjum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann viti hversu margar af þessum 14 stúlkum séu enn á lífi. Ég vil líka taka fram að ég tel þetta mikilvæga rannsókn vegna þess að einungis er búið að aflétta leynd á hluta af þessum gögnum. Þriðja spurning mín er því: Veit hv. þingmaður af hve miklum hluta af gögnunum er ekki búið að aflétta leynd?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og spurningarnar. Í fyrsta lagi varðandi kynþáttahyggjuna þá kemur hún mjög vel fram í heimildamyndinni Stúlkurnar á Kleppjárnsreykjum, sem ég nefndi meðal annars. Þar eru sýndar greinar úr dagblöðum þess tíma og yfirlýsingar ráðamanna og þar er sagt hreint út að þetta sé til verndar hinum íslenska kynstofni. Varðandi það hversu margar konur séu enn á lífi þá er það ekki alveg á hreinu hvort einhverjar séu enn á lífi, því miður. Það tengist því að það er leynd yfir sumum af þessum gögnum þannig að það hefur ekki komið fram opinberlega. Ég þarf svo að reyna að muna þriðju spurningu þingmannsins 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, það getur vel verið að það hafi komið fram í þessari heimildarmynd. Mig minnir að ég hafi séð hana á sínum tíma, en ég man ekki nákvæmlega eftir þessu atriði varðandi kynþáttahyggjuna. Það breytir því ekki að þetta kemur ekki fram í greinargerðinni og ég er bara innilega ósammála því að kynþáttastefna hafi legið þarna undir, hvað varðar ástandið. Ég held að kynþáttahyggja hafi ekki legið þar undir. Varðandi hinn íslenska kynstofn - eða hvað á að kalla fólk sem býr hér á 103.000 km² eyju í Norður-Atlantshafi. Við getum talað um norræna kynstofninn, norræna menn og Engilsaxa og það allt en 1/3 Norðmanna flutti til Bandaríkjanna og 1/4 Íslendinga, og þetta voru hvítir karlmenn. Við getum verið ósammála um að kynþáttahyggja hafi verið drifkrafturinn á bak við þetta. Ég held að það hafi fyrst og fremst verið íslenskt samfélag, að sveitasamfélagið hafi einfaldlega ekki ráðið við þegar nútíminn kom með amerískum hermönnum, sem leiddi til upphafs nútímans á Íslandi. Það er líka erfitt, og vonandi mun þessi rannsókn taka til þess, að dæma eldri tíma með mælistiku okkar í dag. Ég tel mikilvægt að líta til þess. En það á eftir að aflétta leynd af gögnum og ég vona að ef þetta mál verður samþykkt muni rannsóknarmenn komast í þau gögn sem eru lokuð. Er það ekki rétt skilið? Það væri gott að heyra álit framsögumanns á því. Ég tel það vera grundvallaratriði. Ég tel mjög mikilvægt, ég tek undir það sem kom fram í máli Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur áðan, að opinberir aðilar, íslensk stjórnvöld, biðjist afsökunar á þessu framferði sem er mjög mikilvægt að rannsaka. Og þau geta gert það án þess að rannsóknin fari fram. Það liggur þegar fyrir hvernig framkoman var gagnvart þessu fólki, stúlkunum 14, og líka að það var verið að njósna um 500 stúlkur og þær voru allar af lægri stigum. Önnur spurning er sú hvort 

Forseti vill enn og aftur minna hv. þingmann á að það er mikilvægt að virða ræðutímann.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Okkur getur greint á um það hversu mikilvæg kynþáttahyggjan var og hversu mikilvæg stéttarkúgunin var; ég held að kannski hafi hvort tveggja verið í gangi þarna. Rétt eins og hv. þingmaður benti á þá er margt órannsakað varðandi kynþáttahyggjuna sem ríkti á þessum tíma, t.d. það hvernig gyðingar voru meðhöndlaðir hér á landi á árunum fyrir stríð og ekki veitt hæli. Varðandi leynd á gögnunum þá afhentu ættingjar Jóhönnu Knudsen Þjóðskjalasafni gögn frá henni árið 1961, það sem talið var að væru persónuleg gögn. Þau voru afhent undir því skilyrði að ekki mætti opna þau í 50 ár. Þegar þau voru opnuð árið 2012 kom í ljós að þarna voru gögn frá ungmennaeftirlitinu. Þetta voru sem sagt ekki persónuleg gögn Jóhönnu heldur, samkvæmt Þór Whitehead prófessor, sem hefur rannsakað þetta, voru þarna gögn ungmennaeftirlitsins sem ekki höfðu fundist áður í neinum skjalasöfnum lögreglunnar eða á Þjóðskjalasafninu. Fræðimönnum var veittur takmarkaður aðgangur að þessum gögnum. Það er spurning hvenær tímabært er að aflétta leyndinni en persónuverndarsjónarmið skipta miklu máli þegar kemur að slíkum málum.

Virðulegur forseti. Ég tel að hér sé mál sem ætti að fá framgang í þinginu og verða samþykkt, þ.e. að skipuð verði nefnd til að rannsaka vinnuhælið á Kleppjárnsreykjum og aðgerðir stjórnvalda gegn samskiptum íslenskra stúlkna við hermenn á árum síðari heimsstyrjaldarinnar. Það má ekki tefjast um mörg ár í viðbót að slík rannsókn fari fram þar sem þessar stúlkur eru allar annaðhvort látnar eða komnar á efri ár. Ég tel að hér sé um mikilvæga rannsókn að ræða og það er brýnt að hún fari fram sem allra fyrst. Framkoma stjórnvalda og lögregluyfirvalda við stúlkurnar er algerlega óásættanleg. Þetta er klassískt brot, dæmigert brot, sem má ekki gleymast, má ekki fyrnast. Við verðum að geta lært af slíkum brotum og það gerum við eingöngu með því að rannsaka þau til hlítar á sem breiðustum grundvelli og senda þau skilaboð til stjórnvalda að ef þau brjóta af sér með þessum hætti þá mun það ekki gleymast. Úti í heimi er enn verið að rannsaka brot úr síðari heimsstyrjöldinni og það er verið að draga stríðsglæpamenn komna á tíræðisaldur fyrir dómstóla, fyrir brot sem þeir frömdu á þeim tíma. Þetta er vissulega miklu minna mál en fyrir íslenskt samfélag eru brotin þess eðlis að rannsókn á að fara fram, þó að málið sé orðið gamalt. Hún á ekki einungis að ná til stjórnvalda og þeirra persónunjósna sem náðu til 500 kvenna á aldrinum 12–61 árs og til þeirra 14 stúlkna sem vistaðar voru á hælinu á Kleppjárnsreykjum. Stúlkurnar sem voru vistaðar á hælinu voru þar í dimmum og skítugum herbergjum fullum af skordýrum og það var ekkert annað í herberginu en dýna á gólfinu. Heimildir herma að stúlkurnar hafi verið einangraðar í klefunum sólarhringum saman. Eins og kemur fram í greinargerð framdi ein stúlkan sem var vistuð þar sjálfsmorð síðar á lífsleiðinni, þá ríflega fertug að aldri. Þetta voru sár sem fylgdu stúlkunum áratugum saman eftir að þær höfðu dvalið í þessum fangabúðum á Kleppjárnsreykjum. Það er mikilvægt að rannsaka þetta mál og ég vona að rannsóknarnefndin rannsaki líka fjölmiðlaumfjöllunina á þessum tíma. Eins og framsögumaður málsins, hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson, benti á, og kemur fram í greinargerðinni, hafði hún áhrif. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Leiða má líkur að því að fjölmiðlaumfjöllunin hafi mótað almenningsálitið sem þróaðist á sömu lund og þær konur sem áttu í hlut máttu í daglegu tali þola niðrandi uppnefni og smánarorð.“ Talað er um að fjölmiðlaumfjöllun á þessum tíma hafi haft áhrif á almenningsálitið þannig að stúlkurnar urðu nánast fyrir kerfisbundnu einelti í samfélaginu og voru ofsóttar af stjórnvöldum. Stundaðar voru persónunjósnir sem eiga sér sennilega engan líka í seinni tíma sögu Íslands. Það er gríðarlega mikilvægt að málið sé rannsakað á þessum grundvelli vegna alvarleika brotsins, vegna framgöngu stjórnvalda og vegna fjölmiðlaumfjöllunarinnar. Um er að ræða gróft brot á friðhelgi einkalífsins, sem 500 stúlkur eða konur á aldrinum 12–61 árs þurftu að þola, gróft brot á mannhelgi og illa meðferð á þessum 14 stúlkum. Það er hins vegar mikilvægt að við séum ekki alltaf að bera fortíðina við mæliglas okkar daga hvað varðar mannréttindi. Þróun í mannréttindum hefur orðið gríðarleg á seinni tímum. Það er mjög mikilvægt. Ég ítreka að ég tel mikilvægt að íslensk stjórnvöld biðjist afsökunar á þessu framferði, biðji konurnar og ekki síst aðstandendur þeirra, afsökunar. Það er grundvallaratriði. Þetta skiptir fjölskyldurnar miklu máli. Það þarf líka að skoða félagslega stöðu kvennanna. Þetta eru í flestum tilvikum, eins og framsögumaður benti á, stúlkur af lægri stéttum íslensks samfélags. Það má halda því fram að þetta hafi verið hluti af kerfisbundinni kúgun á stúlkum í lægri stéttum íslensks samfélags, á stúlkum sem voru að leita eftir frelsi þegar hingað komu hermenn frá Vesturheimi, sem þær féllu fyrir. Þær þurftu að sæta mjög grófu broti á einkalífi. Friðhelgi einkalífsins var varin í stjórnarskrá þess tíma og er enn varin í stjórnarskrá okkar tíma. Ég tel ekki ástæðu til að fjalla nánar um þetta mál en ég tek heils hugar undir þessa tillögu með þeim orðum sem ég hef flutt hér. Ég vísa líka til andsvara minna við flutningsmann tillögunnar.

Frú forseti. Ég þakka þeim þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu. Ég þakka líka þeim þingmönnum sem eru meðflutningsmenn með mér á þessari þingsályktunartillögu. Það eru h.v. þingmenn Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Helga Vala Helgadóttir, Hildur Sverrisdóttir, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Sigmar Guðmundsson, Tómas A. Tómasson, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Það er ósk mín að þessi þingsályktunartillaga fari að lokinni þessari umræðu til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd. Það er einnig von mín að hv. nefndarmenn í allsherjar- og menntamálanefnd taki hana til umræðu sem fyrst og að hún fái að fara í gegnum þetta þing án þess að vera notuð sem skiptimynt í þinglokasamningum.

Virðulegi forseti. Ég er mjög glaður að fá að mæla hér fyrir þingsályktunartillögu um heimild til rannsókna og notkunar á efninu sílósíbíni í geðlækningaskyni. Með mér eru aðrir 23 þingmenn úr öllum flokkum á Alþingi nema einum, það er enginn frá Vinstrihreyfingunni – grænu framboði en við skulum sjá hvernig það fer í meðförum þingsins á málinu. Ég vil bara byrja á að lesa tillöguna sjálfa sem er frekar stutt: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra, í samstarfi við aðra ráðherra er málið snertir, að undirbúa og leggja til nauðsynlegar breytingar, hvort sem er á lögum, reglugerðum eða með öðrum hætti, sem heimila rannsóknir og tilraunir með hugvíkkandi efnið sílósíbín í geðlækningaskyni og skapa skýra umgjörð fyrir sérhæfða meðferðaraðila um notkun efnisins í þeim tilgangi. Tillögur ráðherra liggi fyrir eigi síðar en á vorþingi 2023.“ Þarna er heilbrigðisráðherra með öðrum orðum falið að hafa samstarf um það að liðka fyrir þannig að hér á landi geti rannsóknir og tilraunir farið fram um notkun á þessu hugvíkkandi efni, sílósíbíni, sem er nú þegar komið í mjög mikla notkun hér á landi. Þetta efni er unnið úr virku efni úr vissum tegundum af sveppum og það hefur verið notað í þúsundir ára og virkni þess verið þekkt lengi. Um tíma var hætt að nota þetta efni en undanfarin ár hefur vitneskjan um áhrif efnisins á geðsjúkdóma og aðra fíknisjúkdóma og kvilla fengið aukna athygli og því hefur notkunin á þessu efni aukist mjög mikið. Það er augljóst að hér á landi hefur þessi notkun vaxið mikið með góðum árangri fyrir flesta þá sem hafa prófað það. Ég held því, og við flutningsmenn erum sammála um það, að það sé mikilvægt - þegar um er að ræða efni sem gefur góðar vísbendingar um árangur og fólk er farið að nýta sér, þó að það sé ólöglegt - að bregðast við, gera skýra umgjörð og fá að vita meira. Margir virtir háskólar, bæði í Bretlandi og Bandaríkjunum, eru farnir að rannsaka virkni efnisins og annað slíkt, farnir að setja í það mikla fjármuni og tíma með flottum rannsakendum. Lyfjafyrirtækin eru líka farin að skoða þetta og búin að fara í gegnum annan fasa af rannsókn og eru að fara af stað með þriðja fasa af rannsóknum. Það væri náttúrlega frábært ef Ísland gæti tekið þátt í slíkri rannsókn, það gæti hjálpað okkur mikið. Það er þekkt að hér á landi sé gott að gera klínískar rannsóknir og rannsóknir á notkun efna og lyfja og öðru slíku, af því að samsetningin, smæð þjóðarinnar, nálægð fræðimanna og annað slíkt, er slík að það hefur gefið góða raun. Því setjum við markmiðið skýrt fram. Markmið tillögunnar er að Ísland verði leiðandi í rannsóknum á gagnsemi hugvíkkandi efna í geðlækningaskyni, en alþjóðlegar rannsóknir benda til þess að umrædd efni geti valdið straumhvörfum í meðhöndlun geðraskana. Markmið tillögunnar er jafnframt að rannsóknir og tilraunir með hugvíkkandi efni í geðlækningaskyni verði alfarið í höndum fagfólks í heilbrigðisþjónustu. Það er einmitt eitt af markmiðunum með tillögunni að koma rannsóknunum af stað og gera þessa umgjörð svo að notkunin verði ekki sjálfsprottin heldur frekar undir handleiðslu fagfólks. Það er mjög mikilvægt af því að það geta verið alvarlegar aukaverkanir af þessu efni eins og öllum öðrum efnum sem eru notuð í geðlækningaskyni og því skiptir miklu máli að umgjörðin sé skýr og vitneskjan sé sem mest. Hugvíkkandi efni á borð við sílósíbín, sem er virkt efni í um 250 mismunandi sveppategundum, falla í dag undir skilgreiningu á 1. mgr. 2. gr. laga um ávana- og fíkniefni og er varsla slíkra efna þar af leiðandi óheimil. Síðustu ár hefur rannsóknum á hugvíkkandi efnum, sér í lagi sílósíbíni, fleygt fram samhliða aukinni notkun efnanna. Bandarísk rannsókn, sem unnin var af hópi þarlendra fræðimanna, m.a. við Harvard-háskóla, og birt á National Library of Medicine árið 2021 bendir til þess að möguleikar sílósíbíns í geðlækningaskyni séu miklir, fordómar gagnvart notkun efnisins séu þó töluverðir og brýnt að vinna bug á þeim svo að unnt sé að stunda frekari og útbreiddari rannsóknir á efninu. Í Bandaríkjunum hafa stjórnvöld skilgreint sílósíbín sem ólöglegt ávana- og fíkniefni frá árinu 1971 en notkun efnisins var útbreidd vestanhafs á sjöunda áratugnum. Rannsókn sem gerð var af fræðimönnum við læknadeild Johns Hopkins háskóla bendir til þess að hægt sé að draga verulega úr alvarlegum einkennum þunglyndis með notkun sílósíbíns. Rannsókn fræðimanna við New York háskóla bendir og til þess að notkun efnisins við meðferð vegna áfallastreituröskunar og annarrar úrvinnslu áfalla geti verið gagnleg. Þá benda niðurstöður klínískrar rannsóknar, sem greint var frá í JAMA, tímariti bandarísku læknasamtakanna, fyrr á þessu ári til að sílósíbín skili árangri við að hjálpa ofdrykkjufólki að draga úr áfengisneyslu eða hætta alfarið. Rannsóknir á notkun sílósíbíns við líknandi meðferð eða lífslokameðferð hafa einnig verið fyrirferðarmiklar á síðustu árum. Alls tóku 10 lönd og um 230 einstaklingar þátt í öðrum fasa rannsóknar breska lyfjafyrirtækisins COMPASS Pathways á meðferð við þrálátu þunglyndi með sílósíbíni, þeirra á meðal Bretland, Danmörk og Þýskaland. Fyrstu niðurstöður rannsóknarinnar benda til þess að sílósíbín sé hvort tveggja öruggt og skilvirkt í geðlækningaskyni, að því gefnu að meðferð sé stýrt og fylgt eftir af sérhæfðu heilbrigðisstarfsfólki. Það skiptir mjög miklu máli og er ein af ástæðum þess að mikilvægt er að bregðast hratt við hér á landi til að tryggja að meðferðinni sé stýrt og fylgt eftir af sérhæfðu heilbrigðisstarfsfólki. Áætlað er að þriðji fasi sömu rannsókna hefjist veturinn 2022–2023 í a.m.k. 15 löndum og gert er ráð fyrir þátttöku allt að 700 einstaklinga. Ég kom inn á það áðan að það væri mikilvægt að Ísland gæti orðið þátttakandi þarna, og ég veit að það er í skoðun. Í fréttaskýringaþætti Kveiks, sem sýndur var á Ríkisútvarpinu í febrúar 2022, var fjallað um þá möguleika sem felast í notkun sílósíbíns í geðlækningaskyni. Rætt var við dr. David Nutt, prófessor í taugageðlyfjafræði við Imperial-háskólann í Lundúnum, en Nutt hefur ásamt fleirum stundað leiðandi rannsóknir á notkun hugvíkkandi efna í geðlækningaskyni í tvo áratugi. Nutt telur notkun hugvíkkandi efna eiga eftir að bylta geðlækningum á næstu áratugum séu efnin notuð rétt. Þá bendir Nutt á að sílósíbín hafi verið notað árþúsundum saman og að fengin reynsla sýni að efnið sé öruggt til notkunar. Í umfjöllun Kveiks var einnig rætt við Víði Sigrúnarson, geðlækni á sjúkrahúsinu Vogi, sem bendir á að sílósíbín sé ekki ávanabindandi og því sé hætta á að einstaklingar ánetjist efninu takmörkuð. Víðir segir efnið þó ekki hættulaust, sér í lagi ef þess er neytt samhliða annars konar efnum. Einstaklingar leiti þó ekki á Vog vegna neyslu sílósíbíns eingöngu. Þá varar Víðir við neyslu sílósíbíns án samráðs við fagfólk, enda geti efnið til að mynda leitt til þess að einstaklingar með undirliggjandi eða ógreinda geðsjúkdóma fari í geðrof við eða í kjölfar neyslu sílósíbíns. Það á náttúrlega einnig við um önnur lyf sem við erum að nota í geðlækningaskyni og öðru þannig að þetta skiptir allt máli. Flutningsmenn tillögunnar telja brýnt að rannsóknir á notkun sílósíbíns í geðlækningaskyni verði alfarið framkvæmdar á vegum fagfólks og að kannað verði til þrautar hvort efnið geti valdið þeim straumhvörfum í geðlækningum sem ýmsir fræðimenn hafa boðað. Ávinningurinn gæti orðið verulegur, ekki síst á Íslandi þar sem um 60.000 einstaklingar glíma við geðræn vandamál. Geðlyfjanotkun á Íslandi hefur rúmlega tvöfaldast á síðustu 15 árum. Árið 2005 var 627 skömmtum af geðlyfjum ávísað á hverja 100.000 íbúa, en árið 2020 voru skammtarnir orðnir 1.317. Talið er að hefðbundin þunglyndislyf gagnist ekki í um þriðjungi tilfella. Þetta er líka eitt af því sem drífur okkur flutningsmenn áfram í þessu, þ.e. eftirvæntingin og þörfin og vonin um að hér sé eitthvað á ferðinni sem geti tekið okkur stórt skref áfram til að styðja við geðheilsu fólks. Þörfin er mikil. Áskoranir eru miklar og því verðum við, þegar við fáum svona jákvæðar vísbendingar, að bregðast við og gera hvað við getum til að ná stórum skrefum fram á við. Við teljum að það sé mikilvægt hér á landi, bæði af því að Ísland getur hentað vel til svona rannsókna og framþróunar í þessu og líka vegna þess hve margir eru farnir að nota þetta hér á landi. Ég get upplýst það hér að eftir að málið kom fram hef ég fengið fjöldann allan af sögum frá einstaklingum sem lýsa árangri sínum vegna notkunar á sílósíbíni. Það eru einstaklingar sem eru að gera það án þess að efnið sé komið inn í heilbrigðiskerfið. Þeir sjá árangurinn og það sýnir okkur að þetta er að hjálpa fjölda fólks út úr kvillum og áskorunum sem önnur lyf dugðu ekki til og tengjast öllu því sem ég þuldi upp áðan, hvort sem það eru fíknisjúkdómar eða langt gengið þunglyndi eða önnur geðræn vandamál. Það hefur líka heyrst að þeir sem vita minna um efnið eru farnir að bjóða þjónustu sína sem getur verið hættulegt eins og hefur komið fram. Því skiptir miklu máli að ná hratt utan um þessa umgjörð, taka þessu opnum örmum, ekki vera hrædd við þessa umræðu. Geðheilbrigðismál eru ein stærsta áskorunin okkar og eru eitt mikilvægasta mál sem við tökumst á við hér á Alþingi. Því fagna ég því hve margir þingmenn eru sammála um að vinna þessu máli lið. Ég trúi því að þverpólitískt getum við tekist á við þessi mál saman og náð árangri fyrir okkar samfélag. Ég vil þakka öllum hv. þingmönnum sem hafa lagt málinu lið og legg til að málið fari áfram til hv. velferðarnefndar sem ég trúi að vinni málið hratt og vel. Vonandi náum við að afgreiða málið fyrir jól en við gefum ráðherra tíma til vorþings 2023 til að vinna að þeim undirbúningi sem þarf til að koma þessu af stað. Notkunin er mikil, eftirvæntingin er mikil og því liggur okkur á.

Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir að leggja fram þessa þingsályktunartillögu. Það er mikilvægt að við hugsum út fyrir boxið, eins og það er kallað, þegar kemur að geðheilsu fólks, hvernig má bæta hana. Það er athyglisvert að sjá að breið samstaða er innan þingsins um að skoða þessi mál. Mér þykir einmitt mjög athyglisvert að sjá hve mikilvægt er að þetta sé gert í gegnum fagfólk og í gegnum heilbrigðisgeirann í stað þess að fólk sé að gera þetta á eigin vegum. Það eru fleiri lyf og fleiri náttúrlegar lausnir eins og þessi sem fólk hefur verið að prófa í lækningaskyni. Við höfum séð mörg fylki Bandaríkjanna leyfa notkun kannabis í lækningaskyni. Það eru líka til rannsóknir á því hvernig hægt er að nýta sumt sem hingað til hefur kannski verið skilgreint sem fíkniefni. Þegar þessi efni eru tekin og rannsóknir gerðar í gegnum fagfólk kemur í ljós að hægt er að nýta eiginleika þessara efna. Við erum stundum of blind fyrir því að gera slíkt vegna þess að við höfum áður skilgreint þetta sem fíkniefni. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvort hann sjái fyrir sér, ef þessar rannsóknir og prófanir ganga vel, að hann verði opinn fyrir því að skoða fleiri slík efni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, að sjálfsögðu er ég hlynntur því og ég held að það sé mikilvægt að við séum dugleg að rannsaka eiginleika sem flestra efna. Grunnrannsóknir eru mjög mikilvægar mjög víða í allri framþróun. Við eigum, sérstaklega með svona náttúruleg efni, að setja mikinn fókus á að rannsaka eiginleika þeirra og nýta sem best. Ég held að það sé mun betra en að nota mörg önnur efni. Ég tók þátt í því í hv. velferðarnefnd að breyta löggjöfinni varðandi hampinn og CBD-olíuna. Þar eigum við enn eftir að breyta löggjöfinni varðandi blómin eða virku efnin í hampinum o.fl., ég held að það sé mjög mikilvægt. Ég vil þó taka fram að við erum að fjalla um sílósíbín hér og það kom fram í ræðu minni áðan að það er staðfest að það er ekki ávanabindandi efni þannig að það myndar ekki þessa fíkn. Það skiptir miklu máli og breytir leiknum töluvert hvað þetta efni varðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir svörin. Það er gott að við erum tilbúin að hugsa út fyrir boxið. Já, ávanabindandi; það er einmitt mjög mikilvægt að ekki sé verið að skapa fíkn með þessu. En það er hægt að rannsaka þessi mál. Mig langaði í seinni spurningunni að nefna það sem kemur fram í greinargerðinni, þ.e. að sílósíbín er virka efnið í 250 mismunandi sveppategundum. Mig langaði því að spyrja hvort hv. þingmaður hafi vitneskju um það hvort skilyrði séu fyrir því á Íslandi að framleiða þetta efni í massavís, ef þetta gengur upp, hvort þetta sé kannski möguleg útflutningsvara í framtíðinni.

Virðulegur forseti. Já, ég held nefnilega og hef heyrt af því að á hausti, á þessum tíma, séu einmitt kjöraðstæður til þess, af því að þetta snýst um rakastig og birtu og annað slíkt. Ég veit líka að íslenskir garðyrkjubændur eru komnir mjög langt í því að þróa árstíðirnar og allt það fyrir sveppina og eru komnir langt í þeirri framleiðslu. Eins og ég kom inn á áðan er margt hentugt á Íslandi og ekki bara hvað rannsóknirnar varðar heldur erum við líka með mjög mikið land og mikla þekkingu í ræktun. Hvort sem við erum að tala um hamp, sveppi eða annað slíkt þá held ég að íslenskir bændur geti hjálpað okkur mikið í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka framsögumanni þessa máls fyrir framsöguna. Ég er ekki meðflutningsmaður á því en ég hélt ég hefði tilkynnt að ég ætlaði að vera meðflutningsmaður. Ég verð að viðurkenna, eins og kemur fram í greinargerð eru fordómar gagnvart notkun efnisins, að kannski hef ég verið með slíka fordóma, ég veit það ekki, en ég hélt ég hefði orðið meðflutningsmaður. Ég vil taka fram að ég styð þetta mál. Það var talað um að hugsa út fyrir boxið. Ég las einmitt grein í Economist sem heitir „Thinking Outside The Box“ þar sem fjallað var um rannsóknir í taugalíffræði og þetta er mjög áhugavert svið. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Það eru 250 mismunandi sveppategundir sem innihalda sílósíbín. Vex einhver af þeim tegundum á Íslandi? Það kemur fram að varsla þessa efnis er óheimil, samkvæmt hinni hefðbundnu skilgreiningu í lögum um ávana- og fíkniefni frá 1974. En svo segir líka, eins og kom fram í máli framsögumanns áðan, að sílósíbín sé ekki ávanabindandi. Samt fellur það undir skilgreiningu laga um ávana- og fíkniefni. Þetta er ólöglegt efni á Íslandi, er það ekki? Ég er svolítið í vafa, en það kemur fram í greinargerð að þetta sé ólöglegt ávana- og fíkniefni í Bandaríkjunum og hefur verið frá 1971. Það væri gott að fá svar við þessari spurningu, hvort efnið sé ekki örugglega ólöglegt hér. Og ef efnið er ekki ávanabindandi, af hverju er það þá ólöglegt? Það er grundvöllur þess að efnið sé ólöglegt að það sé einmitt ávana- og fíkniefni.

Virðulegi forseti. Já, það skal upplýst hér í upphafi að það kemur mér á óvart að nafn hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar skuli ekki vera á listanum. Ég bað um að allur Flokkur fólksins yrði á málinu og þar á meðal Eyjólfur Ármannsson. Þetta er líklega einhver yfirsjón og vonandi náum við að leiðrétta það. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ábendinguna. Ég legg það til hér, virðulegi forseti, að nafni hans verði bætt á málið fyrst við erum byrjuð að flytja það. Ég tel mig geta fullyrt að töluvert af þessum sveppategundum vaxi hér, að hægt sé að vinna efnið úr sveppum sem vaxa hér á landi. En ég tek fram að ég er ekki sérfróður um málið enda ekki heilbrigðisstarfsmaður. Ég er aðallega að flytja þetta mál af tveimur ástæðum: út af því að þetta hjálpar mörgum og ég er maður frelsisins; ef það er eitthvað sem er að virka fyrir fólk þá á að rannsaka það úrræði og veita leyfi fyrir því. Ég taldi mjög mikilvægt að gera þessa umgjörð löglega og búa hana til. En af hverju er efnið fellt undir lög um ávana- og fíkniefni? Það má rekja það aftur til ársins 1970–1971 í Bandaríkjunum. Það er ekki flóknara en svo að efnið hefur verið notað í um 3.000 ár en á svokölluðu hippatímabili í Bandaríkjunum var viss hópur farinn að misnota efnið. Þá var verið að taka á misnotkun fíkniefna yfir höfuð í Bandaríkjunum og þannig rataði þetta efni inn í þá löggjöf, undir ávana- og fíkniefnalöggjöfina, og var bannað og hefur svo komið hingað til lands samhliða því.

Forseti verður að hryggja hv. þingmenn með því að ekki er hægt að bæta við flutningsmönnum eftir að flutningsræða hefur verið haldin en afstöðu hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar hefur verið komið á framfæri í ræðu og stuðningur hans við málið liggur því fyrir í þingtíðindum þó að ekki sjáist nafn hans á skjalinu sjálfu.

[hlusta] Virðulegur forseti. Hér hafa kannski orðið stórkostleg mistök en ég skrifa þetta dálítið á sjálfan mig vegna þess að ég var mjög hugsi fyrst þegar ég sá þessa tillögu. Ég held ég hafi ekki sagt já strax. En ég fór að skoða þetta nánar, sérstaklega eftir að hafa lesið þessa tímaritsgrein í lok október; ég tók mynd af greininni og hún var tekin þann 26. október. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Eru einhver sérstaklega góð skilyrði á Íslandi til þessara rannsókna og tilrauna með þetta hugvíkkandi efni, sílósíbín? Hann vex ekki í íslenskri náttúru, sveppurinn. Hvaða skilyrði eru sérstaklega til staðar á Íslandi til að stunda þessar rannsóknir? Ég efast ekki um að þetta eru flóknar rannsóknir og kosta mjög mikið. Önnur spurning sem mig langar að beina til hv. þingmanns er: Hv. þingmaður nefndi að það væri hópur manna á Íslandi sem notar þetta lyf. Það er væntanlega ekki samkvæmt læknisráði. Er það þá bara samkvæmt almannaþekkingu á málinu og er það þá gert ólöglega? 

Virðulegur forseti. Skilyrðin til að rækta sveppina skipta ekki öllu máli. Ég held að þau skilyrði yrðu alltaf búin til innan húss ef farið yrði í þessa framleiðslu, hvort sem er hér á landi eða annars staðar. Það sem er gott við Ísland, hvað varðar rannsóknir á þessu, er það hve fá og smá við erum, hve boðleiðir eru stuttar og hve stutt er á milli rannsóknaraðila og þeirra sem framkvæma rannsóknirnar. Ég held að mengið sem Ísland er sem rannsóknastofa sé mjög hagkvæmt og lyfjafyrirtæki hafa leitað hingað, t.d. varðandi lyf til að lækna lifrarbólgu o.fl.; þar var hægt að rannsaka heila þjóð og það eru slík skilyrði sem eru góð hér. En jú, varsla þessa efnis er ólögleg en ekki neysla þess og þetta er sjálfsprottin þekking. En ég veit til þess að heilbrigðisstarfsmenn og geðlæknar eru að mæla með þessu og hafa að einhverju leyti aðstoðað við þetta, held ég.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka flutningsmanni, hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni, fyrir að hafa farið vel yfir þessa þingsályktunartillögu. Auðvitað er það svo að við ræðum oft hér í þingsal þann vanda sem steðjar að varðandi geðheilbrigðismál í landinu og hann er víðtækur. Við höfum mörg úrræði, m.a. lyfjagjöf. Þegar fram koma vísbendingar um að tækifæri sé fólgið í því að rannsaka frekar efni eins og sílósíbín, til að skoða kosti þess að nota það í þessum tilgangi, fagna ég því að við séum að stíga hér skref til að auðvelda þá vegferð og tel það mikilvægt. Ég tek líka undir það með flutningsmanni að rannsóknir hér á landi, ekki bara á sílósíbíni heldur almennt, eru nokkuð hagfelldar. Það skiptir til að mynda máli við slíkar rannsóknir að fólk sé jákvætt fyrir þátttöku og að við séum með góðan hóp af vísindamönnum sem geti verið í alþjóðlegu samstarfi. Spurning mín til flutningsmanns snýr kannski fyrst og fremst að því hvort hann taki ekki undir það með mér að hin faglega umgjörð og jarðvegurinn sem er hér á Íslandi til þess að vera leiðandi í rannsóknum á þessu sviði kalli jafnvel á það að í framhaldinu, þegar þessi vinna er búin, munum við áfram huga að því að reyna að styrkja rannsóknarumhverfið hér á landi, sérstaklega í ljósi þess að við erum hér með virt lyfjafyrirtæki sem hafa verið að hasla sér völl og horfa þá ekki síst, eins og nefnt hefur verið í þessari umræðu, til hins stóra heims í því tilliti, þ.e. að rannsóknirnar skili sér alla leið, ekki bara til okkar hér innan lands heldur ekki síst til fólks um allan heim sem glímir við heilbrigðisvandamál.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og tek heils hugar undir það með honum að þó að við séum kannski frekar smá, eða alla vega fámenn, hér á landi þá getum við leyft okkur að hugsa stórt í þessum málum sem og mörgum öðrum. Við eigum hér framúrskarandi heilbrigðisvísindafólk og við eigum öflug fyrirtæki, eins og t.d. DeCode eða Íslenska erfðagreiningu sem er hágæðafyrirtæki á sínu sviði. Ég veit að þessi fyrirtæki eru að horfa til rannsókna á sílósíbíni og eru að rannsaka mörg önnur efni. Við erum gott mengi, það er hægt að fá mjög mikinn fjölbreytileika og margar upplýsingar þar sem við getum tekið svo stórt hlutfall af heilli þjóð í rannsóknum af þessu tagi og nálægðin er mikil o.s.frv. Ég held því að við getum lagt mikið af mörkum fyrir heiminn með því að taka okkur stórt pláss í þessari umræðu og þessum rannsóknum. Það yrði tekið eftir því út um allan heim og það getur aðstoðað aðra en mun fyrst og fremst veita mörgum af þegnum okkar lausn sinna áskorana hvað varðar geðheilsu.

Herra forseti. Ég þakka fyrir mjög góða umræðu. Nú er það svo að rannsóknir á lyfjum taka langan tíma og það getur oft tekið fleiri ár að koma lyfi á markað. Nú virðist svo vera að neysla á þessu efni sé fyrir utan þann ramma sem þessi tillaga snýst einmitt um, að þetta fari inn í ramma, að þetta verði faglegt, að umgjörðin verði fagleg, ekki bara varðandi rannsóknir heldur ekki síður það sem kemur í kjölfarið. Það sem ég velti fyrir mér og langar að spyrja flutningsmann um er: Er ekki líklegt að við þurfum að hafa ákveðna væntingastjórnun í huga í framhaldinu ef vel gengur, bara í ljósi þess hve langan tíma rannsóknir taka? Þá velti ég fyrir mér, og spyr hv. þm. Vilhjálm Árnason, hvort það væri þá færi á því að veita einhvers konar tæki eða tól til að hraða slíkri þróun.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Á meðan rannsóknin stendur yfir miðast framkvæmdin við að hafa sem stærst þýði og það eru hundruð manna sem taka þátt í rannsókninni í hverju landi. Það gæti orðið mjög stórt hlutfall hér á landi þannig að ansi margir gætu fengið þjónustu á rannsóknartímanum af því að þriðja fasa rannsóknir eru að fara í gang. Margir stórir og virtir háskólar úti í heimi eru búnir að setja heilu deildirnar sínar í þetta og mikið fjármagn þannig að við erum komin vel á veg, við búum að því. Þetta hefur verið í gangi lengi þannig að ég held að við gætum óvenjusnemma séð árangur af því að styrkja umgjörðina í þessum rannsóknum og ég held að við eigum að grípa það tækifæri.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn og kæra þjóð. Mér finnst þetta góð hugmynd. Ég þekki nokkra einstaklinga sem nú þegar eru að prófa sig áfram í sveppanotkun. Reyndar ekki samkvæmt lögum og reglum, en þetta er alla vega í gangi. Ég sé ekki að þeir hafi beðið skaða af. Ég segi: Undir eftirliti er alveg sjálfsagt að gera þessar tilraunir með þá sveppi sem hér er verið að ræða um því að það vantar alltaf ný meðul. Eftir umræðuna í dag um geðheilbrigðisvandann er ljóst að okkur veitir ekki af að finna eitthvað nýtt sem virkar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka flutningsmanni þessarar tillögu fyrir að leggja þetta mál fram og koma því í umræðu. Ég er í hópi meðflutningsmanna og hef fulla trú á þessari vegferð. Ég þekki marga úr fremstu röð geðlækna á Íslandi sem hafa trú á þessari vegferð og sömuleiðis marga sem hafa glímt við andlega erfiðleika af einhverjum toga sem hafa hlotið gott af. En það þarf að gera þetta með vísindalegri ögun og mælistikum ef þetta á að verða framtíðarlyfseðill og koma að gagni. Þetta getur sannarlega orðið ábatasamt fyrir þá sem kæmu til með að hefja framleiðslu ef vel tekst til. Það er rétt að minna á að um miðjan fimmta áratug síðustu aldar var einn fremsti vísindamaður heims í læknavísindum, Albert Hoffmann, sem Hoffmann-La Roche lyfjarisafyrirtækið er nefnt eftir, fyrir algjöra tilviljun kominn á svipaðar slóðir. Hann var að leita að meðali við augnbotnahrörnun og rambaði á svepp, myglaðan rúg, sem hann taldi að gæti gagnast. Sveppurinn rataði óvart í munnholið á honum, hann sleikti á sér puttana eftir að hann var búinn að skoða hann í smásjánni og fann fyrir áhrifum sem hann hafði ekki áður kynnst. Eftir að hafa tekið til við að rannsaka málið - þetta er í kjölfarið á því að það uppgötvaðist sveppur sem megnaði að bjarga hundruðum milljóna mannslífa, ég er að tala um pensilínefnið. Albert Hoffmann hélt því fram að þetta væri merkilegasta geðlyf sem hefði uppgötvast og hóf að rannsaka það með vísindalegum nálgunum. Hann taldi að þarna gæti verið efni sem gagnaðist við lækningar á margs konar geðvanda og fíknivanda, einnig hjónalífsvanda. En það varð þessum rannsóknum að fótakefli og til trafala að þetta efni, sem er auðvitað ekki nákvæmlega það sama og hér er verið að ræða um en náskylt, varð að einhvers konar tískuefni sem blandað var saman við hættuleg efni eins og amfetamín og rottueitur og markaðssett undir yfirskriftinni Ferðalagið, The Trip. Þessi eiturefni sem þarna var blandað saman til að búa til það sem kynnt var sem þetta stórhættulega efni varð til þess að Nixon-stjórnin taldi að þarna væru öfl hins illa að verki og lét stöðva allar rannsóknir af þessum toga sem verið var að vinna að á sjúkrahúsum og háskólum á þessum tíma. Þar með stöðvaðist ferlið og tiltrúin á þetta efni. Það var ekki sveppnum að kenna heldur efnunum sem blandað var saman við hann sem gáfu honum slæma ímynd og orðspor. En hreinræktuð íslensk vara, beint úr hreinni íslenskri náttúru með hreinu íslensku vatni, er efni sem ég held að við eigum að horfa til björtum augum og vonglöð um að þarna séum við að fara að feta nýja slóð. Ég veit að Geðhjálp og fleiri samtök horfa mjög til þessa og eins og fram hefur komið er þegar verið að neyta þessara efna, undir eftirliti en líka án eftirlits. Ég vona að málið nái fram að ganga hér í þinginu og ég bind vonir við það þegar ég heyri svo jákvæða flutningsmenn úr meirihlutasamstarfinu sem vilja sjá þetta gerast. Ég vil enn og aftur þakka fyrir umræðuna og þakka flutningsmanni fyrir frumkvæðið í þessu og öðrum sem hér hafa tekið til máls. Áfram veginn, eins og Tommi segir.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um fyrirkomulag matvælaframleiðslu til neyðarbirgða. Flutningsmenn, ásamt þeim sem hér stendur, eru hv. þingmenn Ágúst Bjarni Garðarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Ingibjörg Isaksen, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Þingsályktunartillagan hljóðar svo - og má geta þess, virðulegi forseti, að ályktunin sjálf lætur ekki mikið yfir sér en í mínum huga og flutningsmanna er um verulega stórt mál og mikilvægt að ræða: „Alþingi ályktar að fela matvælaráðherra að útfæra fyrirkomulag vegna neyðarbirgða landbúnaðarafurða sem hægt er að framleiða hér á landi við endurskoðun búvörusamninga árið 2023 þar sem markmiðið yrði að tryggja lágmarksbirgðir af landbúnaðarafurðum í landinu hverju sinni.“ Í greinargerð sem fylgir þingsályktunartillögunni er gerð nokkuð ítarleg grein fyrir því hvað felst í tillögunni. Það er nú einu sinni þannig að við erum eyja úti í miðju Atlantshafi og erum háð flutningum til landsins á aðföngum, matvælum og fleiru. Þessar flutningsleiðir geta raskast og það þarf ekki meira til en einhverjar náttúruhamfarir. Við þekkjum þau áhrif sem heimsfaraldurinn, sem nú er nýafstaðinn að mestu leyti, hafði og við sjáum því miður ekki enn fyrir endann á stríðsátökum í Úkraínu, öllum þeim ósköpum. Slík atriði geta haft veruleg áhrif á flutningsleiðir til landsins og valdið því að allir flutningar stöðvist. Áhrifin blasa við. Það hefur verið skortur á kornvöru, orkuverð hefur hækkað o.s.frv. Lengi vel var ekki hægt að flytja kornvöru frá Úkraínu, sem er einn stærsti kornvöruframleiðandi í heimi. Þetta er að gerast allt í kringum okkur og við þurfum að bregðast við. Í skýrslu sem forsætisráðherra lét gera, sem kom út í haust og var lögð fyrir Alþingi, um neyðarbirgðir, kemur fram svart á hvítu að staðan hér á landi er langt frá því að vera viðunandi. Verkefnið er ærið. Það þarf að kortleggja stöðuna betur, leggja til áhrifaríkar aðgerðir og leiðir til að tryggja að lágmarksbirgðir matvæla séu til fyrir þjóðina á hverjum tíma. Við þurfum að byggja upp fyrirkomulag sem tryggir að nægjanlegt magn afurða sé til hér á hverjum tíma og að jafnvægi ríki á markaði með landbúnaðarafurðir. Við getum séð það fyrir okkur að fyrirkomulagið getur falið það í sér að ríkisvaldið grípi inn í í formi stuðnings til að geyma afurðir í tiltekinn tíma hjá afurðastöðvum eða framleiðendum til að tryggja birgðahaldið. Slíkt fyrirkomulag þekkist í öðrum löndum og handan Atlantsála, í Evrópusambandinu, er þessu óhikað beitt ef eitthvað bjátar á í umhverfinu. Hvort sem um er að ræða uppskerubrest eða stríðsátök þá er þessu beitt þar. En svona aðgerðir virka mismunandi á framleiðsluvörur okkar. Við þekkjum að geymslutími landbúnaðarafurða getur verið ærið misjafn og því þarf að haga seglum eftir vindi, hvernig við tökum á því. Það er tiltölulega lítið mál að frysta kjöt og fisk en grænmeti og mjólkurafurðir hafa mun minna geymsluþol. Þetta þarf allt að skoða í stóru samhengi. Í skýrslu sem Landbúnaðarháskóli Íslands sendi frá sér árið 2021 var fjallað um fæðuöryggi þjóðarinnar og hvað þurfi til að uppfylla viðmið þess efnis. Þar kemur fram að við stöndum okkur að mörgu leyti vel en við erum mjög háð innflutningi á ákveðnum vörum, t.d. á aðföngum eins og áburði og olíu, til þess að geta framleitt vörurnar hér innan lands. Það fyrirkomulag sem er lagt til í þessari tillögu snýr að því að það kerfi sem komið yrði á myndi tryggja að hægt væri að framleiða meira af landbúnaðarvörum hérlendis og við ættum þá ákveðið umframmagn, ættum birgðir miðað við hefðbundna neyslu, ættum birgðir í einhverja mánuði af vissum vörum. Við yrðum samt alltaf að taka tillit til geymsluþolsins. Eins og staðan er í dag erum við svo sem ekki með neina stjórn á þessu. Það eru bara markaðslögmálin sem ráða því hvað er til á markaði og við höfum verið vön því að flutningsleiðir hafa verið greiðar. En staðan er því miður breytt og við þurfum að bæta úr. Við getum séð það fyrir okkur að í samningum, sem þarf auðvitað að gera milli framleiðenda og ríkisins, þurfi væntanlega að greiða framleiðendum fyrir að geyma vöruna í einhvern tíma og ríkið þyrfti þá að koma þar inn í. En við þurfum alltaf að passa að slíkt hefði ekki áhrif á verðmyndun á markaði. Það þarf líka að taka það til greina þannig að menn þurfa að vanda sig þegar að þessu kemur, og þetta gerist ekki einn, tveir og þrír. Síðan er það gríðarstór þáttur, sem við höfum svo sem verið að ræða hér í þessum sal og er töluvert rætt, sem snýr að kornræktinni. Þar eigum við inni gríðarleg sóknarfæri og eins með útiræktun á grænmeti, þar getum við gert enn betur. En það skortir innviði, sérstaklega hvað varðar framleiðslu á korni. Við þyrftum að fara í að byggja upp kornsamlög sem gætu þá tekið við korni og geymt það. Ríkisvaldið þarf að koma að þeirri uppbyggingu, annað er óhjákvæmilegt. Við getum horft til þess í því samhengi að það yrði þá bæði til manneldis og í skepnufóður. Þetta eru feiknalegar fjárfestingar sem þarf að fara í en það er samt gríðarlega mikilvægt að menn taki þetta alvarlega. Okkur hættir til að fara að hugsa um fæðuöryggi þjóðarinnar þegar neyðin er stærst en við þurfum alltaf að vera viðbúin. Í þessu samhengi þarf margt að fylgja með. Fyrir tveim dögum var tryggingavernd bænda til umræðu. Hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir lagði fram fyrirspurn til matvælaráðherra og þar sköpuðust góðar umræður. Þetta er einn þáttur sem þarf að koma inn í þetta spil. Við þurfum líka að horfa til þess að starfsskilyrði bænda eru verulega misjöfn og þau þarf að treysta til þess að fá framleiðsluviljann enn frekar fram en er í dag og tryggja að við getum framleitt allar þær vörur sem eru inni í myndinni í þessu samhengi, hvort sem það er grænmeti, korn, kjöt, mjólk o.s.frv. Virðulegur forseti. Það er svo sem hægt að ræða þetta í langan tíma. Að lokum vil ég bara segja: Við erum búin að taka þessa umræðu um fæðuöryggi þjóðarinnar og þetta mál er nátengt þeirri umræðu. Við tókum 1. umr. um þetta 9. febrúar árið 2022. Sú umræða fór ekki hátt þá en ekki liðu margir dagar þar til innrás Rússa í Úkraínu varð að veruleika þann 24. febrúar. Mjög fljótlega fóru menn að ræða fæðuöryggi þjóðarinnar af fullri alvöru. Það er hverri þjóð gríðarlega mikilvægt að vera sjálfbær um sem flesta hluti. Það er tiltölulega einfalt að stökkva út í búð og kaupa í matinn en menn gleyma því oft að ferillinn sem á sér stað áður en matvaran kemur í kjörbúðina getur verið ansi langur. Það er engan veginn sjálfgefið að hlutirnir verði allir eins á morgun og þeir voru í dag. Menn þurfa alltaf að hugsa þannig, að hugsa eins og gildir bændur gera, en þeir eiga forða fyrir veturinn til að fóðra skepnur sínar og hugsa um að framleiða heilnæm og góð matvæli. Virðulegi forseti. Það gleður mig mjög að sjá áhuga þingmanna á þessari þingsályktunartillögu og kann ég þeim miklar þakkir fyrir. Það verður fróðlegt að fylgja henni eftir. Þegar umræðu verður lokið gengur þessi þingsályktunartillaga væntanlega til hv. atvinnuveganefndar og kemur þar til umfjöllunar ásamt mörgum öðrum spennandi málum sem snúa að framtíð matvælaframleiðslu á Íslandi. Ég held ég hafi þetta ekki lengra. Ég vil enn og aftur koma þökkum til þeirra þingmanna sem standa að þessari tillögu.

Virðulegur forseti. Það er gott að eiga gildan og mætan bónda á þingi og það úr einu blómlegasta landbúnaðarhéraði Íslands; hann þekkir greinina betur en flestir aðrir hér í þessum sal. Ég vil þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir þá góðu tillögu sem hér er lögð fram sem ég styð heils hugar. Það er skrifað í skýin það sem hér blasir við og hann hefur tíundað með ágætum. Við eigum að stíga þessi skref markvisst. Aðstæður í heiminum eru ógnvænlegar en kunna að fela í sér ákveðna dulbúna blessun fyrir okkur sem höfum verið að hika við að verða matvælaframleiðsluþjóð á háum skala með sjálfbærum hætti og sjá til þess að hér verði enginn matarskortur hvað sem á dynur. Ef þetta er það sem þurfti til að ýta við okkur þá er það svo en við eigum, að mínu mati, að ganga lengra en að huga að kjöt-, mjólkur- og kornframleiðslu. Við eigum að nýta okkur þá grænu orku sem við eigum gnægð af. Við eigum að færa sem næst orkuverunum ylframleiðslu á grænmeti og hollmeti sem við höfum verið að flytja inn í allt of miklum mæli; við getum líka verið sjálfbær í þeim efnum. Ég vona að hv. þingmaður sé mér sammála um að við eigum að stíga skrefin stór og markviss í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að við eigum að stíga enn frekari og stærri skref í þessu samhengi, sem snýr að því að nýta okkar grænu orku í framleiðslu, eins og við gerum í dag. Við framleiðum allt að 40% af því grænmeti sem er á boðstólum í dag og þá fyrst og fremst tómata, gúrkur og paprikur. Við getum bætt mikið í. Það eru einhverjar tilraunir og eitthvað verið að prófa varðandi framleiðslu á ávöxtum. Það er snúnara mál en væntanlega verður það hægt í einhverri framtíð, eins og maður segir. Það kom fram í máli hv. þingmanns að við eigum að nýta okkur þau tækifæri sem við höfum, nota þær gjafir sem landið okkar gefur okkur. Við erum ekki að nýta landið nema að litlum hluta. Við eigum alveg ofboðslegt magn af ræktanlegu landi sem við erum ekki að nota. Við getum bætt verulega í þegar kemur að ylræktinni, þ.e. í grænmetinu, og ég vil enn og aftur minna á möguleika okkar til kornræktar og útiræktunar á grænmeti en þá þarf öll þessi umgjörð líka að koma til eins og ég hef talað um áður og kom fram í máli mínu áðan.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir andsvarið. Ég ólst upp í fyrrnefndu landbúnaðarhéraði, þeirri blómlegu sveit, fyrstu ár ævinnar, í húsi fólks sem hafði lifað tvær heimsstyrjaldir. Viðbrögð þess fólks við þeirri lífsreynslu voru þau að risastórt búr í kjallaranum var þéttpakkað af dósamat, ef til þeirrar þriðju skyldi koma. Dósamatur er eitthvað sem við ætlum okkur ekki endilega að nærast á nema ill nauðsyn krefji, með undantekningum. Ímynd okkar er hagfelld í flestu tilliti. Við þurfum að huga að henni þegar við ætlum að hefja stórfellda matvælaframleiðslu, bæði til eigin nota og útflutnings. Þar hafa bændur orðið fyrir nokkrum höggum að undanförnu og beðið álitshnekki, getum við sagt. Við þurfum að huga að framleiðslulandinu Íslandi sem slíku. Við þurfum að huga að því, undir kliðmjúkum bjölluhljómi, að gæta að orðspori okkar og að ekkert verði aðhafst hér sem getur skert ímynd okkar sem trúverðugs hollmetisframleiðslulands.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, það að eiga forða - það þekktist nú vel að þurfa að eiga eitthvað inni í búri, þegar ekki var hægt að hlaupa út í búð reglulega. Ég er alinn upp í sveit og hef ekki alltaf verið vestan við Vaðlaheiði, eins og maður segir. Ég er alinn upp austan við Vaðlaheiðina og ekki var alltaf hægt að komast reglulega í búðir. Ég þekki vel þá umræðu að eiga eitthvað inni í búri til að geta gripið í ef ekki var ferð í kaupstað. En við skulum líka hafa á hreinu þá miklu blessun sem þessi þjóð hefur búið við mjög lengi, þ.e. að við höfum verið laus við stríðsátök hér á landi. En því miður koma stríðsátök úti í heimi og hamfarir alltaf til með að hafa áhrif á líf okkar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir framsögu á þessu mikilvæga máli. Það er að sjálfsögðu mikilvægt að við sem þjóð tryggjum fæðuöryggi okkar. Það er líka mikilvægt að við gerum það á vel úthugsaðan hátt. Þegar ég var að alast upp heyrði maður oft í fjölmiðlum orð eins og smjörfjall og kjötfjall. Ég veit ekki alveg hvernig þau fjöll voru en það voru alla vega til miklar birgðir af óseldu kjöti. Mig langaði því í fyrra andsvari mínu að spyrja hv. þingmann: Nú er eitt að safna birgðunum en eins og hv. þingmaður benti á er t.d. einungis hægt að geyma kjöt í ákveðið langan tíma. Okkur langar sennilega ekki mikið að borða tíu ára fryst lambakjöt. Hvaða aðferðir sér hv. þingmaður til að viðhalda þessum birgðum? Og hvað gerist þegar kannski er nægt framboð af fersku kjöti á markaði og einhvern veginn þarf að endurnýja birgðirnar? Nú hefur maður séð í öðrum löndum að þar hafa slík matvæli verið nýtt til að veita aðstoð erlendis, eða jafnvel innan lands. Kjötið hefur einfaldlega verið keypt af stjórnvöldum og gefið til hjálparstarfs. Mig langaði að vita hvaða hugmyndir hv. þingmaður sér í kringum þessa endurnýjun á birgðahaldi og hvernig því er háttað.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Smjörfjall og kjötfjall - við þekkjum þá umræðu og hún var frekar neikvæð. En í dag búum við ekki við kjötfjall og smjörfjall - ég ætla ekki að segja að við búum ekki við þann kost - enda voru tímarnir aðrir, við skulum bara orða það þannig. Við skulum hafa í huga að við erum að tala um birgðir. Við þurfum líka að horfa til þess að innlend matvælaframleiðsla er mjög háð erlendum aðföngum. Þau getur líka brostið. Við þurfum alltaf að búa í haginn að einhverju leyti, hvort sem eigum eitthvert magn af kjöti, grænmeti, mjólkurafurðum og korni eða ekki. Við þurfum líka að búa í haginn eins og kemur ágætlega fram í skýrslu um neyðarbirgðir sem forsætisráðherra hafði forgöngu um, sem snýr t.d. að olíu, áburði og þess háttar og varahlutum í vélum og öllu því sem þessu fylgir, öllu þessu langa ferli. Mitt svar er svo sem ekkert mjög einfalt í þessu samhengi, hvernig við eigum að geyma þetta eða hversu lengi, ég hef þau svör ekki á takteinum. Við þurfum að skoða það ofan í grunninn. Hvað teljum við t.d. vera hæfilegar birgðir af olíu í landinu? Það hefur verið getið um það í skýrslu um neyðarbirgðir. Við getum líka velt því fyrir okkur hversu miklar birgðir við þurfum að eiga af tilbúnum áburði af því að við erum ekki að framleiða hann hér o.s.frv. Allt þetta þarf að skoða í framhaldinu, hvernig við sjáum þessa hluti fyrir okkur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að það sé einmitt málið að það er mjög flókið hvernig á að halda utan um alla þessa hluti. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt í þessari umræðu, þegar við erum að gera þetta, að við höfum umhverfissjónarmið í fyrirrúmi. Það er mjög mikilvægt að við gerum þessa hluti á þann hátt að við séum ekki líka að ganga á umhverfið. Hv. þingmaður nefndi aðföng til ræktunar og eldis, áburð og fleira, og þá hugsaði ég strax: Er þetta ekki eitthvað sem við gætum verið að vinna hér? Til dæmis plastið sem við notum á baggana sem gera það að verkum að við getum nýtt heyið mun betur - mér hefur verið tjáð að hægt væri að endurvinna það plast sem verður afgangs hér á landi í nógu miklu magni til að allir bændur gætu fengið endurunnið plast frá Íslandi.  
             Mig langar að heyra frá hv. þingmanni, hvort hann sér einhver 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og spurningin varð næstum því til þess að ég óskaði eftir því að fara í aðra ræðu en ég held að ég bíði aðeins með það. Vissulega er það draumsýnin og draumurinn að horfa á ákveðið hringrásarhagkerfi í þessu samhengi. Ég held að við séum ekki komin alveg þangað að við getum endurunnið allt rúlluplast sem hér fellur til út af vissum ástæðum. En að stærstum hluta er vel staðið að því að safna því og það er flutt út í aðra vinnslu. Síðan er t.d. að koma á markað, og það er mjög áhugavert, lífrænt plast úr ákveðinni sterkju sem er ekki plast en einhver filma sem á að geyma rúllur í og það á að prófa það hér á næsta ári. Loftslagsmál, umhverfissjónarmið o.fl. - tíminn leyfir það ekki að fara lengra en við gætum rætt þessa hluti mjög lengi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir framsöguna. Ég er meðflutningsmaður á þessari tillögu um fyrirkomulag matvælaframleiðslu til neyðarbirgða. Í tillögunni segir að Alþingi álykti að fela matvælaráðherra að útfæra fyrirkomulag vegna neyðarbirgða landbúnaðarafurða sem hægt sé að framleiða hér á landi. Ég er sammála þessu en mér finnst að þetta nái ekki alveg utan um vandamálið. Þetta er hluti af vandamálinu ef við horfum á þetta út frá þeim neyðarbirgðum sem er mikilvægt að hafa. Ég er með nokkrar spurningar til hv. þingmanns varðandi kortlagninguna á stöðunni og lágmarksbirgðir. Það þarf væntanlega að vera kerfi til að endurnýja lágmarksbirgðir. Hve langan tíma á t.d. að geyma þessar neyðarbirgðir og þarf ekki að vera rúllandi endurnýjun á neyðarbirgðum svo að þær verði ekki gamlar og rotni og mygli o.s.frv.? Væri ekki rétt að það væri einhver ákveðin stofnun sem sæi um þetta, eins og þjóðaröryggisráð, sem sæi um eftirlit með þessum neyðarbirgðum? Annað sem ég tek eftir í greinargerðinni varðar neyðarbirgðir sem hægt er að framleiða hér á landi. Þá fer maður strax að velta fyrir sér: Hvað með neyðarbirgðir sem ekki er hægt að framleiða hér á landi, t.d. olíu og önnur erlend aðföng? Varðandi landbúnaðarframleiðslu - það þarf náttúrlega olíu á dráttarvélarnar og önnur aðföng til að halda við dráttarvélunum og tækjunum, til að keyra þau áfram. Ég veit að í Bandaríkjunum eru neyðarbirgðir af olíu gríðarlegar, bæði út af heraflanum og líka út af samfélaginu. Vantar ekki líka að taka það inn í mengið, þ.e. neyðarbirgðir sem lúta að landbúnaðarframleiðslunni? Ekki tökum við upp eylandsljáinn og förum að slá. Við þurfum að yrkja jörðina með þeim erlendu tækjum sem við höfum sem eru drifin áfram á olíu. Við erum ekki enn búin að rafvæða allan flotann. Ég bíð með næstu spurningu þar til í síðara andsvari.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Kortlagning og í hve langan tíma eigi að geyma afurðirnar í frysti og þess háttar - þetta eru allt verulega góðar og fínar spurningar og eru hluti af þeirri vinnu sem þarf að fara í í framhaldinu. Það þarf að viðhalda vissu magni innan lands og auðvitað þarf að taka af þessum birgðum en ekki geyma þær til 10 ára þannig að afurðirnar verði ónýtar, það er ekki tilgangurinn með þessu. Hver ætti að sjá um það - hv. þingmaður minntist á þjóðaröryggisráð og ég held að það sé ágætur vettvangur til að ræða þessa hluti. Auðvitað tengist þetta fyrst og fremst þjóðaröryggi og þá forsætisráðherra, sem er höfuð ríkisstjórnarinnar, og þjóðaröryggisráði í framhaldinu. Við skulum ekki fara fram úr okkur. Við erum að fjalla um neyðarbirgðir sem snúa að matvælaframleiðslu hér innan lands og þingsályktunartillagan fjallar fyrst og fremst um það. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður kemur inn á varðandi olíu á dráttarvélar og önnur aðföng og það er komið frekar vel inn á það í skýrslunni um neyðarbirgðir, sem forsætisráðherra lét gera og við fórum yfir í október. Þar geta menn sér þess til hve mikið þarf að vera til af olíu o.s.frv. En við erum fyrst og fremst í þessari þingsályktunartillögu að fjalla um hvernig við eflum innlenda matvælaframleiðslu til að við þurfum ekki að treysta á innflutning á öðrum vörum. Heimafenginn baggi er alltaf bestur, hv. þingmaður.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Vissulega er þetta hluti af málinu og hér er eingöngu verið að ræða neyðarbirgðir landbúnaðarafurða. Ég tek eftir því að í greinargerðinni er lögð áhersla á skoðun á uppbyggingu vegna kornræktar og geymslu á kornbirgðum hér á landi. Ég fór strax að hugsa um kjötfjallið, ostafjallið og það allt. Veit hv. þingmaður, þar sem hann er bóndi, eitthvað um geymslur undir kjötafurðir, grænmeti og mjólkurafurðir - eru nægar geymslur til í landinu? Þarf ekki líka að huga að því að hafa það inni í menginu í þessari tillögu að hugað sé að nægu geymslurými varðandi neyðarbirgðir? Þegar þetta fyrirkomulag verður útfært þarf það auðvitað að lifa áfram og það er væntanlega forsætisráðherra sem myndi sjá um það, það er reyndar matvælaráðherra í þessu tilviki. Getur hv. þingmaður aðeins frætt okkur um þessa hluti varðandi aðrar landbúnaðarafurðir?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ætli við séum ekki að framleiða í lambakjöti svona helming af því sem við framleiddum fyrir 30 til 40 árum. Væntanlega er eitthvað af frystigeymslum komið til ára sinna, en megnið af þeim er til, hvort sem þær eru í notkun eða ekki. Varðandi geymslur fyrir grænmeti og annað þá er, eins og við vitum, takmarkaður geymslutími á því. Kartöflur geymast ágætlega yfir veturinn í góðum geymslum og þess háttar. Ég bara þekki ekki nógu vel geymslutíma og geymsluþol á ákveðnum afurðum en kjöt má geyma í töluverðan tíma, í marga mánuði, jafnvel ár. Umfram allt snýr þetta að því að við kortleggjum stöðuna, að við eigum alltaf eitthvert visst magn af ákveðinni vöru í landinu ef allt fer á versta veg. Um það snýst málið í hnotskurn.

Herra forseti. Mig langar að byrja á því að þakka flutningsmanni, hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni, fyrir yfirferðina á þingsályktunartillögunni sem snýst um fyrirkomulag matvælaframleiðslu til neyðarbirgða. Þar er lagt til að Alþingi álykti að fela matvælaráðherra að útfæra fyrirkomulag vegna neyðarbirgða landbúnaðarafurða sem hægt sé að framleiða hér á landi við endurskoðun búvörusamninga árið 2023. Þar yrði markmiðið að tryggja lágmarksbirgðir af landbúnaðarvörum í landinu á hverjum tíma. Ég held að þetta sé gríðarlega mikilvæg tillaga og mér finnst við hæfi að nefna að hún spilar auðvitað einnig inn í markmiðið um að tryggja afkomu greinarinnar en á sama tíma, í ljósi aðstæðna, að bregðast við breytingum sem hafa átt sér stað í öryggis- og varnarmálum. Það má líta til margra þátta í því tilliti en hér er fyrst og fremst verið að leggja til að til staðar sé kerfi sem tryggir að hægt sé að framleiða landbúnaðarafurðir hérlendis og í umframmagni, umfram hefðbundna neyslu, en að ríkisvaldið hafi á sama tíma heimildir til að greiða framleiðendum geymslugjald til að geyma umframframleiðslu án þess að hún hafi áhrif á verðmyndun á markaði. Mér finnst þetta fyrirtakstillaga. Ég held að það skipti mjög miklu máli fyrir okkur að geta tvinnað þetta tvennt saman. Í umræðunni hér í dag, sem hefur verið upplýsandi og góð, hefur verið komið inn á sjálfbærni okkar sem þjóðar. Sjálfbærni skiptir máli og við búum að gríðarlega sterku matvælaframleiðslukerfi hér á Íslandi. Sama er ekki hægt að segja um margar aðrar þjóðir og þess vegna er ærin ástæða til að við höllum okkur að því. Það hefur líka verið nefnt í umræðunni hér að annars konar nauðsynjar þurfi að vera til staðar á hættutímum. Það er hægt að nefna marga þætti í því tilliti. Í tillögunni er m.a. komið inn á kornræktina og mikilvægi hennar. Ég var svo heppinn fyrir allnokkru að geta kynnt mér repjurækt á Suðurlandi. Repja er framleidd og nýtt sem eldsneyti. Við getum sannarlega gert betur varðandi rannsóknir og þróun á því sviði til að mæta fleiri þáttum sem við þurfum að vera sjálfbær með. Við þurfum að huga að neyðarbirgðum á hverjum tíma og sú skýrsla sem þjóðaröryggisráð beitti sér fyrir að yrði gerð kemur auðvitað inn á mikið af þessum þáttum. En hér er komin tillaga, að mér sýnist, sem getur svo sannarlega mætt einni stórri áskorun í þeirri vegferð að tryggja neyðarbirgðir ef hættuástand kemur upp. Við gegnum í gegnum heimsfaraldur ekki alls fyrir löngu og þá var sú umræða uppi að fæðuöryggi þjóðarinnar þyrfti að vera tryggt. Það er því búið að nefna það í þessum þingsal, og margoft á undanförnum þremur árum, hve mikilvægt er að við kortleggjum betur stöðuna. Við séum í þeirri öfundsverðu stöðu að framleiða mikið magn af mat en við þurfum að geta tryggt geymslu hans. Við þurfum að geta tryggt að það hafi ekki áhrif á markaði. Við þurfum að geta tryggt að við séum að koma til móts við þá aðila sem koma til með að framleiða það umframmagn. Ég fagna tillögunni, ég er meðflutningsmaður á henni. Ég ítreka þakkir mínar til framsögumanns og vænti þess að þingsályktunartillagan fái góða umfjöllun í kjölfarið.

Forseti. Ég ætlaði fyrst og fremst að sefa áhyggjur Gísla Rafns Ólafssonar hvað varðar geymslu á matvælunum sem við erum að hefja stórfellda framleiðslu á til innlendra nota nú og síðar og jafnvel til útflutnings. Þegar ég var nýbyrjaður í tónlistarbransanum - sem ég mátti ekki hefja störf við fyrr en að afloknu stúdentsprófi, það var stífur agi á heimilinu, ég fékk eitt ár áður en ég átti að hefja læknisfræðinámið - höguðu örlögin því þannig að ég endaði í Stóra-Bretlandi 19 vetra. Ég var með breskan trymbil og hann var kærður til stéttarfélagsins og þar með var hópurinn ekki starfhæfur og fór út. Þá var stundum þröngt í búi. En til hátíðabrigða var jafnan farið á hamborgarastaðinn Wimpy's sem þá var aðalhamborgarakeðjan í Lundúnum. Þess er að minnast hve þetta voru ljúffengar máltíðir. Þetta var á miðjum áttunda áratugnum, um það leyti sem margir hér inni voru að verða að veruleika, fara af hugmyndastigi yfir á holdlega sviðið, jarðneska sviðið. Þetta eru sem sagt í skýru minni einhverjar bestu máltíðir táningsáranna. 20 árum síðar upplýstist það að Wimpy's-hamborgararnir og Wimpy's-keðjan öll hafði verið stofnsett með góðum hagfelldum samningum við breska herinn um kaup á tugmilljónum hamborgara úr seinni heimsstyrjöldinni. Nokkrir áratugir voru liðnir frá því að þessir hamborgarar höfðu verið frystir og var þeim síðan sporðrennt af íslenskum tónlistarmönnum á Wimpy's-veitingahúsunum í Lundúnum og rísa upp í minningunni sem eitthvað það ljúffengasta sem maður lagði sér til munns. Ég vona að Gísli Rafn Ólafsson geti slakað á og sofið áhyggjulaus eftir þessar fréttir. Ég ætla bara að ítreka það sem hann vék að og við eigum að hafa hugfast. Við höfum af mikilli lánssemi fengið að byggja eyju sem býr yfir þeim miklu gæðum sem raun ber vitni; græna orkan margnefnda, blómlegu sveitirnar, sem sum okkar hafa fengið að kynnast og búa í. Ég held að ímynd okkar sem þjóðar hreinnar, heilnæmrar, hollrar fæðu sé okkur afar dýrmæt, bæði sem áfangastaðar og sem útflutningsþjóðar. Þess vegna ætla ég enn og aftur að segja: Hugum vel að umhverfismálunum og hugum vel að ímyndarmálunum með þeim hætti sem við viljum gera hér eftir sem hingað til og látum ekki neitt líðast sem getur dregið úr trúverðugleika okkar eða skaðað ímynd okkar sem siðaðrar framleiðsluþjóðar á heilbrigðum og hollum matvælum.