Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Tvær mínútur duga skammt í stórmálin. Langlundargeð kennara er eðlilega á þrotum, launakjörin vitanlega slík að engu tali tekur og endurspeglar vanmat á þýðingu og gildi kennarastarfsins og furðulegt skilningsleysi á vinnutíma þeirra og álagi samfara starfinu. Spurningin snýst í raun um áherslu á menntun og menningu, uppeldi æskunnar til framtíðarheilla og farsældar. Spurningin er: Er okkur alvara með þessum orðum? Hagsmunir nemenda og kennara fara saman. Atgervisflótti úr kennarastétt hefur ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Framkoma stjórnvalda gagnvart kennurum sýnir ekki þetta viðhorf, þessi sannindi, og skal þó ósköpunum frá í haust gleymt þó að máske endurspegli það viðhorf skoðanir fleiri. Ekki þótti mér heldur hæstv. menntmrh. - þrátt fyrir býsna falleg orð þar sem ýmislegt var gefið í skyn - vera á þeim buxunum að rétta hlut kennara svo sem þarf og ber ef forða á miklum vanda. Mér heyrðist frekar að hún væri að hugsa um einhver lagaákvæði sem gætu þvingað kennara til að halda áfram á óviðunandi launum. Ekki þykja mér bréf hæstv. ráðh. heldur barmafull af velvilja og skilningi. - Það skal tekið fram í ljósi síðustu atburða að máske megi annað lesa þar milli línanna eins og nú er helstur siður í stjórnarráðinu að túlka tilkynningar frá stjórnvöldum. En alvarlegast í öllu þessu máli er þó ef okkar ágæta menntakerfi verður brotið á bak aftur og þar er ég kannske komin að meginmálinu í þessu efni. Það virðist svo að fólk sé í góðu skapi í rn. hæstv. ráðh. Þar gerir það óspart að gamni sínu að sögn hæstv. ráðh. En ég spyr: Skyldi ekki hreinskilni hæstv. aðstoðarmanns ráðh. vera það sem gildir og eigi að gilda? Ætli bónuskennslan og tilboðskennslan á markaðstorgi auðhyggjunnar sé ekki það sem koma skal, að jöfnuður í menntun og jafnrétti til náms og uppfræðslu verði máske eitthvað sem fólk muni í framtíðinni nota til þess að gera að gamni sínu í fílabeinsturni frelsisins í krafti fjármagns en fyrst og fremst með mismunun að leiðarljósi? 



Herra forseti. Þegar þessari umr. var frestað á síðasta fundi var mörgu ósvarað. Þá var hins vegar ekki fallinn sá dómur í Kjaradómi sem nú liggur fyrir, en skv. honum er allt í fullkominni óvissu um það hver verða kjör kennara, hvaða aðstaða verður þeim búin. Nú er það raunverulega í hendi ríkisstj. miklu frekar en í umr. hér um daginn, eins og mál lágu þá fyrir, að ákvarða hver verða launakjör kennarastéttarinnar. Hæstv. menntmrh. svaraði því til aðspurður í dagblaði nú fyrir skemmstu að hann hefði ekki hitt hæstv. fjmrh. að máli til þess að bera sig saman við hann, en ég vænti þess að hæstv. ráðh. hafi nú borið sig saman um þessi mál og séu reiðubúnir að svara til um það hvernig þeir hyggjast standa að þeim sérkjarasamningum sem nú standa yfir við kennara. Hæstv. menntmrh. vísaði í umr. um daginn til nefndarstarfa varðandi tvö atriði, varðandi starfsmat fyrir kennara og varðandi lögverndun á starfsheiti kennara. Þessi tvö atriði hafa verið til meðferðar í menntmrn. um lengri tíma, mánuðum saman, og ég spyr hér enn og aftur um niðurstöður af þessu starfi: Hvað dvelur það frv. sem hæstv. menntmrh. boðaði á haustdögum að koma mundi mjög fljótlega fyrir þingið varðandi lögverndun á starfsheiti kennara? Og hvað líður niðurstöðum varðandi starfsmat kennarastéttarinnar og hvers mega kennarar vænta í því sambandi? Sú óvissa sem málefni kennarastéttarinnar hafa verið í að undanförnu, sú hraklega þróun sem orðið hefur á kjörum þeirra með tilliti til launaþróunar á almennum markaði hefur þegar valdið ómældu tjóni í skólastarfinu. Það eru síðustu forvöð fyrir hæstv. ríkisstj. að reyna að bæta úr því ástandi sem skapast hefur. Á því eiga kennarar kröfu og á því eiga þeir kröfu sem hafa börn sín í skólum landsins. Ég vænti þess að hér fáist af hálfu bæði hæstv. menntmrh. og hæstv. fjmrh. skýr svör um það hvers vænta má í þessum efnum.



Herra forseti. Heyrði ég það ekki rétt að hv. 5. þm. Austurl. væri að bera hér fram fsp. til tveggja hæstv. ráðh.? Tek ég einnig rétt eftir því að ráðh. ætli ekki að svara, ætli að þegja þetta mál af sér í þessari umr.? Ég tel það alveg fráleitt. Ég skora á hæstv. fjmrh. að svara því hvernig hann hyggst koma til móts við kennara í þeim kjarasamningum sem nú standa yfir, þeim sérkjarasamningum sem nú eru að hefjast. Það er með öllu óþolandi að ráðh. svari ekki spurningum hv. þm. þegar svona stendur á og jafnmikið er í húfi og raun ber vitni um hér.



Í tilefni af því sem hv. 3. þm. Reykv. sagði skal þess getið að hæstv. menntmrh. fór fram á það á síðasta fundi að umr. þessari yrði frestað og gerði þá að sjálfsögðu ráð fyrir að taka til máls við framhald umr.



Herra forseti. Það var skrýtin þula sem hv. 3. þm. Reykv. hafði yfir hér í ræðustól því að ég var á mælendaskrá hjá hæstv. forseta og ætlaði auðvitað að fjalla um þær athugasemdir sem beint hefði verið til mín.

Forseti var að slíta umr., hæstv. ráðh.

Forseti hafði bent mér að koma í ræðustól þegar hann snéri sér að hv. 3. þm. Reykv.

Forseti sagði annað.

Ég held að ekki sé ástæða til að ræða um þetta, en auðvitað svara ég ekki fsp. úr sæti mínu í salnum. Þó að þær fsp. sem nú seinast hafa verið fram bornar hafi ekki verið fram bornar með þinglegum hætti eins og sú sem er hér á dagskrá mun ég að sjálfsögðu svara þeim. Það sem um er verið að ræða er að í menntmrn. hefur verið unnið mjög mikið starf að þessum hagsmunamálum kennara sem annars vegar er málið um löggildingu starfsheitis og hins vegar um endurmat á störfum. - Og þar sem nú er lokið aukafundum í salnum held ég áfram. Það er náttúrlega að vonum að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson telji það kannske ekki heppilegan afgreiðslumáta að láta vinna mál í nefndum. Það er einhvern veginn eins og mig reki minni til að hér hafi verið talað um foringja 40 starfshópa á árum áður þegar hv. þm. var ráðh. og var enginn maður ötulli í að skipa fjölmenna starfshópa. Hér er um að ræða samstarfsnefndir beggja þeirra aðila sem hlut eiga að máli, annars vegar ríkisvaldsins og hins vegar kennaranna sjálfra. Og það sem verið er að gera er að það er verið að vanda verkin. Það er unnið í mjög góðu samkomulagi og á málefnalegum grundvelli að þeirri lausn þessara mála sem viðunandi er. Ég vona að það takist. Starfslok eru nú mjög skammt undan í þessu, t.d. fyrir nokkrum dögum heils dags fundur í endurmatsnefndinni og tveim, þrem dögum áður annar mjög langur fundur. Þannig er unnið mjög ötullega að þessum málum. Hygg ég þá að þeim hluta fsp. hv. þm. sé svarað. Hv. þm. spyr með hvaða hætti ríkisstj. hyggist bæta kjör kennara. Hv. þm. veit fullvel sjálfur að það gilda tiltekin lög í landinu um það hvernig standa beri að þessum málum en hv. þm. veit það kannske ekki, sem margir vita, að það eru í gangi núna sérkjaraviðræður til að ákvarða hvar í launaröðuninni kennarar verði. Ég skal ekkert um það segja hvort kennarar álíti að það sé betra að láta hina endanlegu ákvörðun um það koma þegar þeir sjá allt munstrið, ef svo má segja, í heild. Allt launakerfið verður stokkað upp á nýtt. Það verður raðað í alla launaflokka að nýju. Ég veit ekki betur en að einmitt þetta atriði gefi þeirri stétt manna sem hér er um fjallað og raunar fleirum nýtt svigrúm til þess að fá viðunandi lausn á þeim vanda sem hér er við að etja. Það er algjörlega ljóst. Allt það sem ég hef fylgst með af stjórnvalda hálfu hefur verið á þann veg að verið er að vinna að því að leysa þessi mál í samstarfi. Ég hvet til þess að þm. stuðli að því að unnið sé að lausn kjaradeilunnar í samstarfi og samvinnu en ekki á þann veg að menn sitji sem andstæðingar í einhverju stríði. Við erum að vinna að sameiginlegu hagsmunamáli, sem er mikilvægur þáttur í skóla- og menntakerfi landsins, og ég veit ekki betur en við séum öll sammála um að það sé þáttur sem varðar miklu fyrir framtíð okkar þjóðar, fyrir framtíð þess unga fólks sem í skólunum situr og fyrir allt líf þeirra sem í þeim stofnunum starfa. Ég vonast til þess að allir sem að þessu máli standa geri það með þeim hætti að menn hafi fullan sóma af og grípi ekki til neinna örþrifaráða sem ég hygg að ljóst sé að séu óþörf. Það er allur vilji fyrir því að leysa þessi mál.



Virðulegi forseti. Þegar þetta mál var til umr. í Sþ. í síðustu viku beindi ég fsp. til hæstv. fjmrh. sem hann hafði áður fallist á að svara við þessar umr. Fsp. var á þá leið hvort hæstv. fjmrh. tæki undir rök fulltrúa síns, Indriða H. Þorlákssonar, um að laun háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna eigi að vera lægri en annarra háskólamenntaðra manna vegna þess að háskólamenntaðar konur eru fleiri hjá ríkinu en á hinum almenna vinnumarkaði. Og nú spyr ég: Ætlar hæstv. fjmrh. ekki að svara spurningunni?



Herra forseti. Ég hygg að allir hafi eftir því tekið að engin efnisleg svör komu frá hæstv. menntmrh. í þessu stóra máli. Það var ekki heldur upplýst af hæstv. ráðh. hvort hann hefði borið sig saman við fjmrh. og ætti von á stuðningi hans. Það er greinilegt að ríkisstj. og viðkomandi ráðh. ætla að halda þannig á málum að 1. mars líði án þess að gengið hafi verið frá sérkjarasamningum við kennara og án þess að fyrir liggi hvers sé að vænta í þeim efnum sem til umr. hafa verið, svo sem varðandi lögverndun á starfsheiti kennara og starfsmat fyrir þá. Þetta eru ósæmileg vinnubrögð og þau hlýt ég að fordæma og ég veit að það munu margir undir það taka.



Herra forseti. Ég vona að hv. þingheimi sé ljóst að þær ályktanir sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson dró voru mjög óvandaðar og alls ekki í neinu rökréttu samhengi við þær upplýsingar sem fyrir liggja. Þær virðast til þess eins fallnar að efla úlfúð. Og úlfúð verður ekki til þess að bæta aðstöðu til samningaviðræðna. Ef hv. þm. vill raunverulega stuðla að samkomulagi held ég að hann ætti ekki að vera með einhverjum óvönduðum hætti að seilast til ástæðna sem valda því einungis að auka tortryggni og auka erfiðleika í viðræðum. Hv. forseti. Það er e.t.v. ekki mitt að svara fsp. hv. þm. Sigríðar Dúnu Kristmundsdóttur, en mig langar til þess að skjóta inn einu atriði varðandi það sem hún spurði um. Ég hugsa að mér hafi brugðið jafnmikið í brún og henni og mörgum þegar hv. þm. las - að vísu tekinn út úr samhengi - kafla úr grg. Indriða Þorlákssonar, formanns samninganefndar ríkisins, og ég lét spyrjast fyrir um það strax hverju þetta sætti. Ég fékk þá skýringu að hér hafi verið um að ræða tiltekinn tölulið í greinargerð formannsins þar sem einungis var verið að skýra frá tölfræðilegum staðreyndum, upplýsingum um staðreyndir og útreikninga sem fyrir liggja, en ekki að þarna væri verið að tefla fram rökum fyrir því að svona ætti þetta að vera, heldur þvert á móti að þessi niðurstaða, þessi munur, sem við vitum öll að er í meðallaunum kvenna og karla í hinu opinbera kerfi, sé munur sem þarf að leiðrétta, það sé munur sem þarf að eyða.



Herra forseti. Það er augljóst að í allri sinni málefnafátækt ætlar stjórnarandstaðan að reyna að kynda enn betur undir þeim eldi sem þegar hefur verið kveiktur í sambandi við launamál kennara.

Sem ríkisstj. hefur kynt.

Ja, þessi ríkisstj. bjó ekki til þann launaskala kennara sem þeir vinna við. Það var önnur ríkisstj. á milli sem gerði ekki neitt í því að leiðrétta launamál kennara. Við skulum átta okkur á því að það er sótt að ríkisstj. núna til að leiðrétta þann launamun sem orðinn var löngu áður en hún tók við. En við skulum ekki þræta um það. Þessi deila er í gangi. En allar deilur eiga sér einhverja lausn. Lausn finnst alltaf. Það er tímaspursmál hvenær sættir komast á. Ég veit að það augnablik er fyrirkvíðanlegt fyrir aumingja vesalings Alþb.-mennina sem hafa þá engan eld að kynda á þeim vígstöðvum lengur. Ég kom upp til að svara hv. 11. þm. Reykv. sem beindi til mín spurningu. Ég er með hana á blaði skrifaða af hv. þm., en fyrri liður hennar hljóðar svo: „Tekur ráðh. undir þau rök Indriða H. Þorlákssonar að meðallaun háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna eigi að vera allt að 6% lægri en meðallaun háskólamenntaðra manna á hinum almenna vinnumarkaði vegna þess að konur eru fjölmennari meðal háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna en annars staðar?“ - Ég vona að ég hafi lesið þetta rétt. Nú vil ég taka það fyrst fram að ég hef rætt við formann launamálanefndar ríkisins, Indriða H. Þorláksson, sem hér er vitnað til, og hann segir mér, og ég trúi honum vel, það er trúverðugur starfsmaður, að þessi ummæli, sem eftir honum eru höfð, séu rangtúlkuð. Þau eru rangtúlkuð og slitin úr sambandi. En ef þau væru rétt, eins og gert er ráð fyrir hér í fsp., er mitt svar nei. Spurning númer tvö: „Er það stefna stjórnvalda að viðhalda kynbundnu launamisrétti með þessum hætti og nota misréttið sjálft sem rök til að viðhalda því?“ - Ég vona að ég fari rétt með þetta. Svar mitt er að sjálfsögðu nei og hefði líklega verið það sama frá öllum ríkisstjórnum. Ég vona að ég hafi þá svarað þeirri spurningu líka. Hitt er svo annað mál að hv. 2. þm. Austurl. - held ég ég fari rétt með - spurði á hvern hátt yrði staðið að lausn á sérkjarasamningum við kennara. Ég get ekki svarað því öðruvísi en að staðið verður að þeim á hefðbundinn hátt, á sama hátt og vant er. - Svo er verið að leggja fyrir mig spurningu hér nú um hvernig útkoman verður úr slíkum samningaumleitunum. Mér er ekki nokkur leið að svara því. Ég get alveg eins snúið spurningunni við: Hvernig halda þm. að niðurstaðan verði af næstu viðræðum milli kennara og launamálanefndar ríkisins?



Herra forseti. Þessi umr. fer að verða hinu háa Alþingi lítt til sóma. Það verð ég að segja. Hér blasir við að framhaldsskólum landsins verði að loka vegna þess að kennarar lifa ekki af launum sínum. Menn sitja hér svo og gantast með þau mál. Þetta er ekkert einkamál kennara landsins. Þetta er ekki síður mál okkar foreldra sem eiga börn í þessum skólum. Og við skyldum ætla að hið háa Alþingi ætti að sjá um mennt og menningu í landinu. Það er afskaplega erfitt að ætla hæstv. ríkisstj. að hún taki þessi mál sérdeilis alvarlega. Alþb. er borið það á brýn að hér sé einungis um skæting að ræða og það verði því til mestrar gleði ef þessi sorglega deila ekki leysist. Það kemur jafnframt fram að hvorki menntmrh. hæstv. né hæstv. fjmrh. hafa lagt á sig að lesa grg. varnaraðila í kjaradómsmáli launamálaráðs ríkisstarfsmanna innan BHM gegn fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs. Hér er vitnað í embættismann í fjmrn. og það hefur komið fram bæði í sjónvarpi og hér að hæstv. fjmrh. hafði ekki hugmynd um hvað stóð í þessu plaggi og svo er að heyra af umr. hér að hæstv. menntmrh. viti það ekki heldur. Auðvitað eru röksemdir hér svo langt undir öllu velsæmi og hárréttar þær ábendingar sem hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir hefur borið hér fram. Önnur röksemd um að ósambærilegt sé að bera saman einkasektorinn í launamálum og hinn opinbera er ekki betri, en hún er sú að það sé raunar miklu meiri launamunur í einkakerfinu, menn séu þar mjög mishátt settir. Þar komist menn til hárra launa án þess að þurfa að leggja á sig önnur eins ósköp eins og að læra eitthvað og kunna eitthvað og geta eitthvað. Þess vegna sé þetta ekki sambærilegt. Það er nánast stunið yfir því að fólk sem hefur sambærilega menntun hafi sambærileg laun. Þetta er auðvitað ósæmileg málfærsla, sem ráðh. bera algjörlega ábyrgð á en ekki embættismenn rn., því að gert er ráð fyrir að ráðh. lesi þau gögn sem frá rn. fara. Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessa umr. mjög lengi. Hún er sorglegri en tárum taki. Um þetta mætti ræða heilan dag vegna þess að auðvitað eru launamál þjóðarinnar í algjörum ólestri. Hér er um það að ræða að sjötta tekjuhæsta þjóð í veröldinni er orðin svo bágstödd og búin að koma fjármunum sínum svo illa fyrir að það fólk sem vinnur þýðingarmestu störf þjóðfélagsins getur ekki lengur lifað af launum sínum. Þetta er vandamál sem Alþingi ætti að hafa næst á dagskrá að leysa. 



Herra forseti. Að sjálfsögðu vonast allir alþm. til þess að það takist samkomulag í þeirri launadeilu sem nú stendur á milli hæstv. ríkisstj. og kennara. Það er okkar allra ósk hvar svo sem við sitjum í salnum og hvoru megin við stjórnarborðið sem við erum. Þessi deila hefur hins vegar sprottið af því að það hefur orðið mjög verulegt launabil í landinu og aðgerðir hæstv. ríkisstj. í kjaramálum á síðustu misserum hafa enn vakið athygli á því hversu breitt þetta bil er orðið. Það er stór hópur þjóðfélagsþegna sem tekist hefur að velta öllum þeim byrðum af sér sem hæstv. ríkisstj. hefur reynt að jafna niður á þjóðina. Því miður er þetta sá hinn sami hópur og tekur því sem næst engan þátt í því að standa undir útgjöldum samfélagsins. Það er þetta misrétti sem opinberir starfsmenn og aðrir láglaunahópar eru að mótmæla í kjarabaráttu sinni nú. Það eru aðgerðir ríkisstj. sem öðru fremur hafa vakið athygli á þessu mikla misrétti. En, herra forseti, það eru fleiri aðilar að þessu máli en hæstv. ríkisstj. og kennarar. Menn verða líka að hugleiða vandamál nemendanna. Hæstv. menntmrh. hlýtur að geta frætt okkur um hvað gerist þann 1. mars í framhaldsskólakerfinu ef ekki verður búið að ná samningum við kennara. Hvaða framhaldsskólar munu þá geta starfað áfram svo til ótruflaðir og hverjir ekki? Hæstv. menntmrh. hlýtur einnig að geta frætt okkur eitthvað um hvaða úrræði eru þá til til þess að reyna að tryggja það eftir föngum, ef ekki næst samkomulag, að íslenskir nemendur, sem þegar hafa orðið fyrir verulegum truflunum á skólastarfi vegna átaka um kaup og kjör milli hæstv. ríkisstj. og kennara, geti sómasamlega notið kennslu á þeim vetri sem nú er að líða og geti gengið til prófa í vor, þegar samkomulagi hefur verið náð, á grundvelli þeirrar takmörkuðu kennslu sem þeir hafa fengið. Hæstv. menntmrh. hlýtur eitthvað að vita um þessi mál, hlýtur að geta skýrt okkur frá þessum málum þegar svo fáir dagar eru til úrslita.



Herra forseti. Sú deila. sem hér hefur verið gerð að umtalsefni, er að því leyti til gömul að þeir ráðherrar, sem með þessi mál fara í dag hafa ekki raskað þeim hlutföllum sem verið hafa. Ég tel að Kjaradómur hafi með sínum úrskurði skapað það rými sem þarf til að hægt sé að ná samkomulagi og ég tel að unnið sé að því að leita lausnar í því máli. Ég er sannfærður um að það er öllum fyrir bestu, bæði stjórnendum landsins og þegnum, að þær meginreglur gildi að menn starfi innan ramma laganna eins og gjarnan var sagt hér á haustdögum. Því segi ég þetta að því hefur verið haldið á loft að svo gæti farið að menn ætluðu ekki að starfa innan ramma laganna. Ég fyrir mína parta tel að slík ákvörðun væri ákaflega vanhugsuð og gæti haft alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir fleiri en nokkurn grunar. Ég vara við því að hér í þingsölum haldi menn æsingaræður á borð við það sem 10. landsk. þm. gerði áðan. Ég er ekki viss um að það sé gleymt að Alþb. var með menntmrh. Alþb. var með fjmrh. Leiðrétti hann hlut kennara gagnvart öðrum stéttum? Ég veit ekki til þess. Þó að svo hátt heyrist í þeirra herbúðum í dag er ekki víst að sé sagan skoðuð örlítið aftur í tímann komi í ljós að þeir hafi verið kennarastéttinni hagstæðari en aðrir. Mér sýnist að það hafi farið þannig að fullmikið hafi borið á ódýrum tilraunum til árásar á þá tvo sjálfstæðisráðherra sem bera ábyrgð á þessum málum í dag. Ég vænti þess að þeir sem standa í þessari kjarabaráttu hugleiði það í fullri alvöru að það geti verið hollt að skoða hvort Alþb. hefur fylkt sér svo sterkt á bak við kennarastéttina til stuðnings þegar það hefur átt tök á því að verja þeirra mál.



Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. og hæstv. menntmrh. fyrir þau vör sem þau gáfu við fsp. minni. Ég fagna því að ráðuneytismenn skuli hafa horfið frá því að beita launamismun kynjanna fyrir sig í samningaviðræðum við opinbera starfsmenn eins og allt útlit var fyrir áður en skýringar fengust á röksemdafærslum Indriða H. Þorlákssonar. Nú skora ég á ráðuneytismenn að gera enn betur og ráðast til atlögu við misréttið sjálft í komandi sérkjarasamningum og leiðrétta þar bæði hlut þeirra kvenna sem hér um ræðir og starfsmannahópsins alls.



Herra forseti. Það er orðinn heldur leiðigjarn sá málflutningur, sem heyrist hérna nokkuð oft, að ef menn leyfa sér að hafa skoðun á málum og ekki síst ef'sú skoðun er andstæð ríkisstj. séu menn að æsa til óláta. Í þessari umr. er verið að auglýsa eftir stefnu í menntamálum. Ríkisstj. er spurð hvort hún hafi stefnu í menntamálum og skólamálum. Hluti af slíkri stefnu er stefna í launamálum kennara. Það er það sem málið snýst um. Menn eru að spyrja hvað ríkisstj. hafi á prjónunum í þeim efnum, hvort hún hafi jafnvel í hyggju að gera kennarastörf að eftirsóttum störfum í landinu. Um þetta er verið að spyrja. Þessu ætti ríkisstj. að geta svarað. Svo er talað um að þetta mál eigi að fara hefðbundnar leiðir. Það er verið að spyrja að því hvort ríkisstj. ætli að fylgja eftir ákveðinni stefnu. Það þýðir lítið að standa hérna í stól hvað eftir annað og lýsa því yfir að upp séu runnir nýir tímar í þessu landi, að nú sé að koma öld þekkingar og nýrra atvinnutækifæra og nýrra starfshátta, gamlir atvinnuhættir líði undir lok og nýrri atvinnuhættir taki við. Undirstaðan að öllu þessu er menntakerfi, skólakerfi. Sé mótuð stefna í þeim málum verður líka að móta stefnu í launamálum kennara. Það verður engin slík endurreisn, það verður ekki byggt á neinu slíku nema byrjað sé á grunninum, skólastarfinu. Þar er uppspretta þekkingarinnar. Og þetta varðar ekki bara börn. Þetta varðar fullorðna líka vegna þess að skóli á eftir að verða miklu mikilvægari fyrir fullorðið fólk en við gerum okkur grein fyrir í dag. Skóli er ekki bara hús, skóli er starf. Það er verið að spyrja að því hvort það verði þannig búið um launamál kennara að þar starfi fólk sem eflir þessa starfsemi. Það er þessi stefna sem verið er að lýsa eftir, hvort kennslustörf verði gerð að eftirsóknarverðu starfi. Ég hef sagt einu sinni áður í þessum stól sögu um það þegar John F. Kennedy setti þjóð sinni það takmark að koma manni til tunglsins. Ég héli því líka fram þá að það hefði verið lymskulegt, pólitískt bragð til að safna þjóðinni og þm. um það markmið að efla kennslu og rannsóknir í Bandaríkjunum. Ég held að það sé lykillinn. Þetta bragð tókst, það komst maður til tunglsins. En það mikilvægasta í því efni var ekki tunglgangan, heldur það að eftir stóð öflugasta kennslu- og rannsóknarstarf í heiminum. Á grundvelli þess 20 ára starfs byggist það að Bandaríkjamenn eru núna forustumenn í þekkingaröflun og þekkingariðnaði. Ég var að segja þessa sögu á fundi með menntaskólanemum í Kópavogi í gær og sagði þeim að Bandaríkjamenn hefðu átt þær lausnir að senda menn til tunglsins. Það kom uppástunga um það að líklega væri besta ráðið í menntaskólamálum á Íslandi að senda ríkisstj. til tunglsins. Aðra leið, var bætt við.



Herra forseti. Hér er talað um að eldar séu kyntir og æsingur sé í mönnum. Eru menn búnir að gleyma því hvers vegna þetta mál er hér á dagskrá? Fyrirspyrjandinn er hv. 2. þm. Reykn. Gunnar G. Schram. Hann er sem sagt sá sem fyrstur kveikti eldana, eftir því að dæma sem hæstv. fjmrh. sagði hér áðan. En ég segi: Þökk sé hv. þm. fyrir að koma með þetta mál hér inn til þess að hægt sé að ræða það og fá þau svör, ef svör skyldi kalla, sem hér hafa fengist. Ekki var ég hissa á því þótt hv. 5. þm. Vestf. Ólafur Þ. Þórðarson sæi ástæðu til að skjóta skildi fyrir hæstv. ráðh. Sjálfstfl. svo illa sem þeir voru komnir. En það liggur önnur ástæða til þess að hv. þm. skýtur skildi fyrir þá. Þannig er nefnilega að NT liggur nú undir miklu ámæli frá Sjálfstfl. og Morgunblaðinu vegna þess að einstaka menn þar eru að gera uppreisn gegn íhaldinu og frjálshyggjunni, að vísu sjálfsagt í þykjustunni. En það er vissara að rétta af „kúrsinn“ og það gerði hv. þm. rækilega hér áðan. En erfiðara er að skilja það þegar hann er að tala um fyrrv. menntmrh. í þessu efni og gleymir þeim hæstv. menntmrh. sem á undan þeim sat sem nú er í stólnum, hv. þm. Ingvari Gíslasyni sem var í tæp fjögur ár. Var þetta dulbúin árás á hann einnig? Auðvitað veit hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson að sú launatilfærsla, sem hefur orðið í þessu þjóðfélagi á tímum þessarar ríkisstj. til ýmissa annarra aðila í þjóðfélaginu en t.d. opinberra starfsmanna, ræður mestu um þessa ólgu, þessa ókyrrð í dag. Þetta veit hann. - Ég fagna því hins vegar að einhver framsóknarmaður skuli þó hafa djörfung í sér til að koma hér upp þó að ég hefði kosið að það væri á annan veg en þann að verja ráðherra íhaldsins í lif og blóð.



Herra forseti. Þannig er háttað verkaskiptingu ráðh. að fjmrh. fer með samninga við ríkisstarfsmenn, þ. á m. kennara. Ég minnti á menntmrh. og fjmrh. vegna þess að mér þótti nokkuð rökrétt að gera ráð fyrir því að sá maður sem fyrst var menntmrh. og síðan fjmrh. hefði til að bera þá grunnþekkingu og hefði viljað koma því á framfæri sem máli skipti í þessu sambandi. En það var athyglisvert að hv. 2. þm. Austurl. taldi ekki rétt að veita honum neina aðstoð þrátt fyrir ádeiluna sem hann hafði fengið.  En það sem ég vildi undirstrika áðan var að launahlutfallið, hlutfallið á milli stéttanna, hefur verið kennarastéttinni mjög óhagstætt lengi. Þessi þróun byrjaði u.þ.b. 1956. Stór hluti af þessari þróun byggist á því að aðrar stéttir hafa fengið ákvæðisvinnutaxta eða álag á sína vinnu, en kennararnir hafa setið eftir hvað þetta snertir. Meðan uppmælingin tók við hjá sumum stéttum eða bónuskerfi sátu þeir eftir með það sama launakerfi og var. Þetta er grundvöllurinn fyrir þeirri mismunun sem orðið hefur. En það liggur ljóst fyrir að þegar Alþb.-menn hafa verið í aðstöðu til að breyta þessu kennurum í hag hafa þeir ekki gert það þó þeir séu núna ákaflega háværir þegar aðrir hafa tök á því að leiðrétta þetta.



Herra forseti. Hv. þm. Ólafur Þórðarson hefur gert nokkuð að umtalsefni afskipti mín af kjaramálum kennara á liðnum árum. Það er rétt hjá honum að ég gerði æði oft fyrir hönd ríkisstj. samninga við kennarasamtök, líklega eina fjóra aðalkjarasamninga og jafnmarga sérkjarasamninga. Ég hygg að samskipti við samtök kennara hafi á þessum tíma verið allgóð og þá hafi æðimörg hagsmunamál kennara verið til athugunar og komið til framkvæmda, en í fyrirspurnatíma er sannarlega ekki tækifæri til að rifja það upp. Nú er allt annað ástand eins og menn þekkja. Nú eru fjöldauppsagnir í gangi og skólakerfið að lamast. Slíkt ástand skapaðist ekki í tíð fyrri stjórnar. Reyndar þarf að leita nokkuð langt aftur í tímann til að finna slíkt ástand. Undirrót þessa vanda er að sjálfsögðu sú að ríkisstj. hefur staðið fyrir því að taka u.þ.b. fjórðu hverju krónu úr launaumslagi fólks, bæði kennara og margra annarra. Það er auðvitað ekkert síður á ábyrgð hv. þm. Vestf. Ólafs Þ. Þórðarsonar eða annarra þm. Framsfl. en þm. Sjálfstfl. að þessi kjaraskerðing hefur orðið með þeim afleiðingum að mjög mikill óróleiki er á vinnumarkaði eins og eðlilegt er. Þetta er undirrót vandans: Fólk getur ekki lifað af launum sínum og þess vegna grípa menn til svona aðgerða. Í þessu sambandi er sérstök ástæða til að vekja athygli á því að hæstv. menntmrh. hefur framlengt uppsagnarfrest kennara um þrjá mánuði eins og flestir þekkja. Ég vil nota þetta tækifæri til að minna á að vefengt hefur verið að ráðh. hafi rétt til þess með svo skömmum fyrirvara sem hér er um að ræða, aðeins hálfs mánaðar fyrirvara, að framlengja frest kennara. Það var talið í tíð fyrri ríkisstjórnar að ráðh. yrði að beita þessum rétti með a.m.k. mánaðar fyrirvara. Ég minnist þess að á þetta reyndi þegar ég var í fjmrn. Þá var fresturinn ekki notaður einmitt af þessari ástæðu að talið var að tími væri orðinn of skammur til þess. Ég vil sem sagt vekja athygli á því að hér er um mjög umdeilt lögfræðilegt spursmál að ræða og alls ekki ljóst að hæstv. ráðh. hafi réttinn sín megin.



Herra forseti. Þá er komið að lokum umr. sem hófst á þriðjudaginn var í tilefni af fsp. minni um kjör og starfsaðstöðu framhaldsskólakennara. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að þakka menntmrh. fyrir svör hennar við fsp. sem lutu að þeim atriðum sem undir menntmrn. heyra. Umr. í dag hefur raunar farið nokkuð út um víðan völl og snúist meira upp í karp milli stjórnar og stjórnarandstöðu en fsp. í sjálfu sér gaf tilefni til. En við megum ekki gleyma því hver er kjarni málsins. Hann er einfaldlega sá að kennarar hafa sagt upp störfum frá og með 1. mars og hafa margir hverjir lýst því yfir að þeir muni halda fast við þá uppsögn þó svo að menntmrh. hafi framlengt starfstíma þeirra um þrjá mánuði. Það líður sem sagt að því að vandræðaástand skapast, svo að vægilega sé tekið til orða, í þessum efnum. Frá því að umr. fór fram í Sþ. s.l. þriðjudag hafa þau tíðindi gerst að Kjaradómur hefur á laugardag kveðið upp úrskurð sinn í máli BHM gegn fjmrh. Viðhorfin eru þess vegna að mörgu leyti breytt. Um er að ræða algerlega nýtt launakerfi, nýja launat6flu. Er þá einfaldlega eftir að raða hinum ýmsu flokkum háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna inn í þá töflu. Það er ekki langur tími til þess nú að vinna að sérkjarasamningum að því er framhaldsskólakennara varðar og raunar aðra hópa háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna. Það þarf að gerast fyrir 1. mars. Ég vil lýsa þeirri von minni að það verk takist að vinna fyrir þann dag, a.m.k. að því er tekur til framhaldsskólakennara þannig að þeim verði þá skipað í launaflokka sem samræmist ábyrgð þeirri og menntun sem þeir hafa aflað sér. Sérkjarasamningur er gerður milli fjmrn. og hinna einstöku félaga innan BHM. Mér er ljóst að tíminn er ekki langur, en þegar hafa verið boðaðir samningafundir. Ég vil nota þetta tækifæri til að skora á fjmrh., sem fer með samningsumboðið fyrir hönd ríkissjóðs. og einnig á menntmrh., sem þetta mál heyrir að mjög miklu leyti undir, að beita sem slíkir áhrifum sínum í þeim samningaviðræðum um sérkjarasamninga. sem nú eru að hefjast, til þess að samkomulag megi nást fyrir 1. mars eða þá mjög skömmu eftir þá dagsetningu þannig að frá verði bægt þeim vanda sem hefur skapast í þjóðfélaginu við uppsögn 440 framhaldsskólakennara sem eru 70% allra kennara í þeim skólum landsins. Hér er miklu alvarlegra mál á ferðinni en við gætum hafa haldið eftir að hafa hlýtt hér á umr. Þess vegna endurtek ég og ítreka þau tilmæli. þá von og ósk til þessara tveggja ráðh. sem að verulegu leyti hafa málið í hendi sér.



Herra forseti. Það er ekki ýkjalangur vegur frá því máli sem hér var rætt síðast til þess máls sem ég nú flyt. Á síðasta þingi var flutt till. til þál. um staðfestingu Flórens-sáttmála. Hún var flutt af Gunnari G. Schram. Birni Dagbjartssyni, Guðrúnu Agnarsdóttur. Guðmundi Bjarnasyni, Hjörleifi Guttormssyni. Jóni Baldvini Hannibalssyni, Pálma Jónssyni og Valdimar Indriðasyni. En þessir þm. eiga allir sæti í Rannsóknaráði ríkisins. Þessi till. var endurflutningur á samhljóða till. sem flutt var á næsta þingi þar áður en hlaut ekki afgreiðslu. Þáltill. er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að staðfesta aðild Íslands að alþjóðasáttmála um niðurfellingu aðflutningsgjalda af varningi til mennta-. vísinda- og menningarmála. svonefndum Flórens-sáttmála UNESCO, en án viðaukabókunar sáttmálans. Jafnframt þessu verði gerðar nauðsynlegar breytingar á lögum um tollskrá.“ Eins og fram kemur í till. var enn fremur flutt á síðasta þingi frv. til l. um breytingu á lögum nr. 120 frá 1976, um tollskrá o.fl., þar sem gert er ráð fyrir að tollskrárákvæðum verði breytt til samræmis við efnisatriði Flórens-sáttmálans. Á aðalfundi UNESCO, sem haldinn var í Flórens á Ítalíu árið 1950, var samþykktur sáttmáli um niðurfellingu gjalda af efni til mennta-. vísinda- og menningarmála og ákveðið að leggja samninginn fyrir aðildarríkin til staðfestingar. Þessi samningur miðar að því að efla mennta-, vísinda- og menningarmálastarfsemi aðildarlandanna og greiða fyrir streymi hvers kyns efnis. tækjabúnaðar og tækja á milli aðildarríkjanna í þeim tilgangi og að stuðla að menningarlegum og efnahagslegum framförum innan vébanda þeirra. Ísland er nú eitt af örfáum ríkjum í flokki svokallaðra þróaðra ríkja sem ekki hefur enn þá gerst aðili að þessum 34 ára gamla samningi. Íslensk rannsóknarstarfsemi hefur lengi barist í bökkum. Andstæðingar hennar eru margir, t.d. sú faglega einangrun sem hlýst af fámenni Ég landfræðilegri legu Íslands, innbyrðis sundurlyndi en síðast en ekki síst fjármagnsskortur. Í því sambandi má nefna að aðflutningsgjöld af vísindatækjum eru umtalsverð fjárhagsleg byrði og oft stór hluti af naumu rekstrarfé rannsókna. Það hefur orðið stjórnmálamönnum sem og öðrum æ ljósara á síðustu árum að nýsköpun í atvinnuháttum byggist að verulegu og veigamiklu marki á rannsóknum. Íslendingar þurfa nú meira en áður að endurskipuleggja grundvallaratvinnuvegi sína og leita jafnframt fjölbreyttari atvinnukosta. Allt kallar þetta á undirstöðurannsóknir. Í 1. gr. laga um Háskóla Íslands stendur, með leyfi forseta: „Háskóli Íslands skal vera vísindaleg rannsóknarstofnun og vísindaleg fræðslustofnun er veitir nemendum sínum menntun til þess að sinna sjálfstætt vísindalegum verkefnum og til þess að gegna ýmsum embættum og störfum í þjóðfélaginu.“ Þeir eru æ fleiri sem gera sér grein fyrir því að til þess að Háskólinn geti staðið undir nafni og fylgt þeim lögum, sem um hann hafa verið sett, verða háskólakennarar að geta stundað rannsóknir í kennslugrein sinni. Mikið vantar á í þeim efnum nú og eru virkar rannsóknir háskólakennara næstum undantekning fremur en regla, en meginhluti vinnutíma háskólakennara er bundinn við kennslu eingöngu. Rannsóknir fara þó fram víðar en í Háskólanum, ekki síst vegna þess aðskilnaðar sem varð milli rannsóknastofnana atvinnuveganna annars vegar og Háskóla Íslands hins vegar. Þær stofnanir og aðrar, sem vinna beinlínis að rannsóknum í þágu atvinnuveganna, þurfa einnig allan þann stuðning sem hægt er að veita. Sú framtíð sem við blasir gerir æ meiri kröfur til þekkingar og margar þær atvinnugreinar, sem nú virðast hafa hvað þróttmestan vaxtarbrodd, byggja fyrst og fremst á hugviti og aðstöðu til að beita því. Það er því grundvallaratriði, bæði til afkomu en ekki síður fyrir sjálfstæði þjóðarinnar, að hún hafi frumkvæði og metnað til að stunda eigin rannsóknir. Okkur dugar því ekki lengur að skipa bekk með þeim þjóðum sem minnst leggja til rannsóknarstarfsemi eins og verið hefur. En skv. opinberum skýrslum rannsóknaráða Evrópu og Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu hefur Ísland verið meðal þeirra þjóða sem minnst leggja af mörkum til rannsóknarstarfsemi, en það hefur verið talsvert innan við 1% af þjóðarframleiðslu. Sem betur fer virðist nú vera vaxandi skilningur á þessu ófremdarástandi. Má í því sambandi vitna til fjölmenns og ágæts ársfundar Rannsóknaráðs ríkisins sem haldinn var fyrir rúmri viku. Hann var fjölsóttur af fulltrúum frá Háskóla Íslands, frá hinum ýmsu stofnunum atvinnuveganna og einnig af ýmsum fulltrúum fyrirtækja og annars staðar úr atvinnulífinu. Það var mjög greinilega ríkjandi viðurkenning á þeirri staðreynd að þekking og skilningur eru ekki bara lífsgæði heldur árangur rannsókna og jafnframt í vaxandi mæli markaðsvara nútímans og framtíðarinnar. Það er því vel að bæði ofangreind þingmál voru samþykkt á síðasta þingi. Fjmrn. mun vera með reglugerð í smíðum um útfærslu á breyttum tollskrárákvæðum þeirra er áður var minnst á. Ég vil því, ásamt Gunnari G. Schram og Birni Dagbjartssyni hv. þm., bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. utanrrh. á þskj. 278: „Hvað liður framkvæmd þál. frá 15. mars 1984 um staðfestingu á aðild Íslands að Flórens-sáttmálanum?“



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi hefur greint frá efni fsp. og sömuleiðis rakið þál. þá um staðfestingu Flórens-sáttmála sem fsp. fjallar um, þannig að ég tel ekki þörf á því. Flórens-sáttmáli um innflutning vara til mennta-, vísinda- og menningarmála var samþykktur 22. nóvember 1950. Skv. 1. gr. sáttmálans skuldbinda aðildarríkin sig til að leggja ekki aðflutningsgjöld á eftirfarandi vörur sem taldar eru upp í viðaukum sáttmálans og upprunnar eru í öðru aðildarríki: Viðauki A): Bækur, ýmis rit og önnur skjöl. Viðauki B): Listaverk og safnmunir menntunarlegs, vísindalegs eða menningarlegs eðlis. Viðauki C): Sýningarefni og hljóðritað efni menntunarlegs, vísindalegs eða menningarlegs eðlis. Viðauki D): Vísindatæki og búnaður til notkunar við kennslu eða vísindarannsóknir. Viðauki E): Vörur til afnota fyrir blinda. Í viðaukum eru nánari skilgreiningar á ofangreindum vörum auk skilmála. Skv. lögum nr. 120/1976, um tollskrá, eru aðflutningsgjöld ekki lögð á vörur sem taldar eru upp í viðaukum A) og B) nema á bækur með íslensku efni sem fluttar eru inn frá löndum utan EBE og EFTA, en á þær er lagður 7% tollur. Til þess að geta framfylgt Flórens-sáttmálanum þarf að leggja niður þennan toll, annaðhvort með því að breyta tollskrárlögum eða beita 6. tölul. 3. gr. laganna sem heimilar fjmrn. að láta koma til framkvæmda tollfrelsisákvæði í milliríkjasamningum. Þessi þáttur er til athugunar og meðferðar í fjmrn. Skv. 37. tölul. 3. gr. tollskrárlaga er heimilt að fella niður eða endurgreiða gjöld af hjálpartækjum sem sérstaklega eru gerð með tilliti til þarfa sjónskertra, sbr. viðauka E). Með bréfi fjmrn. 15. okt. 1982 er ákveðið að beita þessari heimild og sett nánari skilyrði um þennan innflutning. Til þess að geta framfylgt viðauka D) var 39. tölul. 3. gr. tollskrárlaga breytt með lögum nr. 29/1984 og fjmrn. veitt heimild til að fella niður eða endurgreiða gjöld af vísindatækjum og búnaði sem ætlaður er til notkunar hjá viðurkenndum rannsóknaraðilum. Frá og með 1. janúar s.l. hefur heimild þessari verið beitt og aðflutningsgjöld felld niður í einstökum tilfellum. Unnið er í fjmrn. að reglugerð um framkvæmd þessarar heimildar almennt. Ekki hafa enn verið gerðar ráðstafanir til að geta fellt niður gjöld af vörum í viðauka C), en á sumar þeirra er nú lagður 75% tollur. Fjmrn. hefur eins og kunnugt er haft til endurskoðunar tollskrá og undirbúið vandlega till., en lausn vandamálanna, sem tengjast þessum þáttum, felst væntanlega í þeirri endurskoðun. Ljóst er af framansögðu að til þess að geta staðfest Flórens-sáttmálann þarf að gera ráðstafanir, annars vegar vegna tollsins á bækur með íslensku efni og hins vegar vegna vara í viðauka C). Að svo búnu er hins vegar ekkert til fyrirstöðu þess að unnt sé að staðfesta aðild Íslands að umræddum Flórens-sáttmála.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. svör hans, en í raun er ég alveg jafn nær um hvenær á að framkvæma þennan vilja Alþingis. Það liggur fyrir að málin hafa verið samþykki hvor tveggja á s.l. þingi og vilji Alþingis er að þau nái fram að ganga. En ég er alveg jafn nær eftir svar hæstv. utanrrh. hvenær það verður. Fjmrn. bað um frest á þessu í fyrra fram að 1. jan. og nú heyri ég að í einstökum tilfellum hefur verið veitt undanþága. Málið er í athugun í fjmrn. E.t.v. gæti hæstv. fjmrh. frætt okkur um það hvenær væri að vænta framkvæmdar málsins?



Herra forseti. Ég get nú ekki svarað án þess að endurtaka sumt af því sem fram kom hjá hæstv. utanrrh. Eins og menn vita fjallar Flórens-sáttmálinn um innflutning vara til mennta-, vísinda- og menningarmála. Hér var rætt um viðaukana. Í viðauka A) eru bækur, ýmis ritföng og önnur skjöl, prentaðar bækur, bæklingar, blöð og tímarit og ýmiss konar kort og uppdrættir. Aðflutningsgjöld eru ekki lögð á þessar vörur. Ein undantekning er þó frá því, eins og kom fram hjá hæstv. utanrrh., þ.e. innfluttar bækur á íslensku, en á þær er lagður 7% tollur. Í tollalagafrv., sem nú er í bígerð, er gert ráð fyrir að þessi tollur lækki í 5%. Tollur þessi er sennilega lagður á til verndar íslenskum bókaframleiðendum. En til að Ísland geti staðfest sáttmálann þarf að fella þennan toll niður og hlýtur þá að vera best að það sé gert í frv. því sem nú er í undirbúningi. Hins vegar er hér um pólitískt mál að ræða og búast má við mótmælum frá prentiðnaðinum ef tollar á bókum prentuðum erlendis verða alfarið felldir niður. Hér er því um visst vandamál að ræða sem þarf að taka pólitíska ákvörðun um. Í viðauka B) eru listaverk, safnmunir, menntunarlegs, vísindalegs og menningarlegs eðlis. Hér er að vísu um tolla að ræða, en þeir eru allir í 0-tollflokki. Í viðauka C) er sýningarefni og hljóðritað efni menntunarlegs, vísindalegs eða menningarlegs eðlis. Undir þetta falla kvikmyndir, hljómplötur og hljóðbönd, kassettur og myndbönd o.fl., en það eru engin aðflutningsgjöld af kvikmyndum. Aðflutningsgjöld af hljómplötum, hljóðböndum og myndböndum með erlendu efni eru, eins og kom fram hjá hæstv. utanrrh., með 75% tolli ásamt vörugjaldi sem er 30%. Af íslensku efni er það 20% , en með kennsluefni er það 0. Í tollalagafrv., sem nú er unnið að, er gert ráð fyrir að ofangreindar vörur með erlendu efni beri 20% toll, en tollur af íslensku efni verði 0 og liðurinn kennsluefni falli alfarið út úr tollskránni. Sú spurning hefur vaknað hvort setja ætti ákvæði í lögin þar sem tollur af efni sem inniheldur efni menntunarlegs, vísindalegs eða menningarlegs eðlis yrði felldur niður. Sá liður yrði hins vegar afskaplega erfiður í framkvæmd ef ekki óframkvæmanlegur. Því hver á að skera úr því hvert gildi viðkomandi efni hefur? Rn. telur sér ekki fært að svo stöddu að verða eins konar hæstiréttur í þeim efnum. Viðauki D) eru vísindatæki og búnaður til notkunar við kennslu eða vísindarannsóknir. Hæstv. utanrrh. vitnaði til laga nr. 29/1984. Hér vil ég segja það að fjmrh. hefur nú þegar gefið út auglýsingu varðandi framkvæmd þessa ákvæðis þannig að tollar hafa þegar verið felldir niður. Í viðauka E) þar sem eru vörur fyrir blinda - ég þarf ekki að endurtaka það - hefur þegar verið notuð og er í gangi heimild sem gefin var út 15. okt. 1982 og voru settar nákvæmar reglur þar um. En ég verð að segja að þrátt fyrir samþykkt Alþingis um að fela fjmrn. að setja ákveðnar reglur til að meta hvað tilheyrir menningu og hvað ekki menningu og hvað á að falla undir hvern lið fyrir sig. þá er þetta ákaflega erfitt og langvinnt verkefni. Eigi að síður er nú verið að kanna í fjmrn. með hvaða hætti hægt er að setja reglur sem gera okkur kleift að staðfesta umræddan sáttmála. Sem sagt, það er unnið að þessu þrátt fyrir þann vanda sem samþykki Alþingis setti fjmrn. í þegar á að meta hvað er hvað í þessum efnum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svör hans. Það er nú kannske komið á daginn að ekki er sanngjarnt að láta fjmrn. reyna að skilgreina menningu. En ég get samt ekki alveg séð að það skuli vera pólitísk ákvörðun að framkvæma vilja Alþingis og ég vildi benda hæstv. fjmrh. á það að Íslendingar hafa yfirleitt ekki látið bækur þvælast fyrir sér og ég vildi jafnframt benda á það að við höfum engin efni á að bíða. Það er mjög mikilvægt mál að ákvæði þessa samnings komist í gildi til þess að mennta-, menningar- og vísindalíf fái þrifist hér sem grundvöllur fyrir framtíð okkar. Ég vildi því hvetja hæstv. fjmrh. að beita sér fyrir því að þessu máli verði lokið sem fyrst og reglugerðin verði smíðuð. Hann getur þá kvatt til sín hjálp úr menntmrn. eða hvaðan sem hún best gæti komið til þess að hægt sé að skilgreina hvað tilheyri menningu og hvað ekki.



Virðulegi forseti. Mér þykir ákaf lega vænt um að það komi í ljós að til er manneskja sem getur skilgreint hvað er menning. Það er enginn vandi að gera tollfrjáls menningarrit og tímarit og bækur sem það snertir, en menning er miklu víðtækari, það er vandamál okkar að skilgreina hvað er menning. Mér þætti vænt um ef hv. þm. kæmi nú upp í fjmrn. og hjálpaði okkur til þess að gera þetta að veruleika, að skilgreina hvað er menning.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 435 leyft mér að flytja fsp. til hæstv. viðskrh. um starfsemi banka og sparisjóða. Þessi fsp. er sú fyrsta sem hér kemur til umr. af þeim sex fsp. sem ég hef lagt fyrir hæstv. viðskrh. og snerta umsvif og ýmsa þætti í starfsemi banka og sparisjóða. Sú fsp. sem hér er lögð fram hljóðar svo, með leyfi forseta: „1. Hverju nema skuldbindingar viðskiptabankanna erlendis? 2. Hverjar eru heimildir viðskiptabankanna til lántöku erlendis? 3. Hvernig er ábyrgð ríkissjóðs háttað á erlendum skuldbindingum bankanna? 4. Hvernig er háttað ábyrgð viðskiptabanka og sparisjóða á innstæðum sparifjáreigenda og með hvaða hætti eru innstæður sparifjáreigenda tryggðar í bönkum og sparisjóðum?“ Aðrar fsp., sem enn er ósvarað, snerta eiginfjárstöðu banka og sparisjóða, fjárfestingarbankanna, útlán- og heildarfyrirgreiðslur til stærstu lántakenda, verðbréfamarkaðinn, auglýsingakostnað bankanna, vaxtamismun, vanskil í bönkum og sparisjóðum og fleira. Ég þarf ekki að fjölyrða frekar um þessa sérstöku fsp. sem nú liggur fyrir til umr. Ljóst er að það hvernig starfsemi banka og sparisjóða er háttað getur haft víðtæk áhrif á hag alls almennings og þjóðfélagsins í heild. Því er nauðsynlegt aðhald af hálfu Alþingis og að sem gleggstar upplýsingar liggi fyrir um starfsemi peningamálastofnana í landinu.



Herra forseti. Hv. 2. landsk. þm. hefur gert grein fyrir þeim fsp. sem hann hefur beint til viðskrh. á þskj. 435 og lesið þær hér upp svo að ég sé ekki ástæðu til að endurtaka þær. Svar; við fyrstu fsp. er svohljóðandi: Hinn 31. des. 1984 námu skuldbindingar viðskiptabankanna erlendis sem hér segir í milljónum króna á gengi 31. þess mánaðar: Yfirdráttarskuldir hjá erlendum bönkum 1 milljarður 117 millj., endurlánuð skammtímalán 6 milljarðar 81 millj., endurlánuð lán til langs tíma 4 milljarðar 661 millj., erlendar ábyrgðir 3 milljarðar 957 millj. Samtals 15 milljarðar 816 millj. Að því er varðar 2. tölul. fsp. má vísa til lagaákvæða, nánar tiltekið í lög nr. 63/1979, um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála. Í 12. gr. er kveðið á um þá meginreglu sem skal gilda um heimildir viðskiptabanka og sparisjóða til lántöku erlendis. Þar segir, með leyfi forseta: „Ekki mega opinberir aðilar né einkaaðilar semja um að taka lán erlendis, nema með samþykki ríkisstjórnar. Til lána telst í þessu sambandi einnig hvers konar greiðslufrestur á vörum og þjónustu svo og leigusamningar, sjá þó 2. málsgr. Viðskrn. setur, að höfðu samráði við Seðlabankann, reglur um erlendar lántökur til lengri eða skemmri tíma, þar með talið stutt vörukaupalán. Lántökur gjaldeyrisviðskiptabanka erlendis til að endurlána inniendum aðilum, svo og aðrar lántökur en þær sem nefndar eru í 10. gr., skulu háðar ákvæðum þessarar greinar.“ Eins og fram kemur í 12. gr. njóta viðskiptabankar og sparisjóðir undanþágu frá meginreglunni. Undanþáguna er, eins og áður segir, að finna í 10. gr. laganna. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Gjaldeyrisviðskiptabönkunum er heimilt að semja um yfirdráttarheimildir til skamms tíma hjá erlendum bönkum. Skulu þeir gera Seðlabankanum grein fyrir þeim samningum, svo og rn., ef þess er óskað. Notkun slíkra yfirdráttarheimilda skal ekki vera meiri en sem svarar erlendum innstæðum viðkomandi banka á sama tíma, nema að því leyti sem viðskiptaástæður krefjast um skamma hríð. Seðlabankinn getur þó veitt undanþágu frá þessu ef sérstakar ástæður eru fyrir hendi.“ Á grundvelli laga nr. 63/1979 hefur verið sett reglugerð með sama heiti og lögin. Með reglugerð nr. 383/1984 var þessari reglugerð breytt. Breytingin fólst í því að orðalagið „skamma hríð“ í 10. gr. laganna var skilgreint sem fast ákveðið tímabil, eða ein vika. Á grundvelli laga nr. 63/1979 og laga nr. 10/1961, um Seðlabanka Íslands, hefur Seðlabankinn sett viðskipabönkunum og sparisjóðum reglur um greiðslujöfnuð og fleira. Núgildandi reglur eru frá 12. sept. 1984 og í samræmi við það sem kom fram í áðurnefndri reglugerðarbreytingu. Um 3. tölulið fsp. er það að segja að svarið er að finna í lögum um einstaka ríkisviðskiptabanka. Hafa öll lögin að geyma samhljóða ákvæði. Svo að dæmi sé tekið má nefna 2. gr. Landsbankalaganna en hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Ríkissjóður ber ábyrgð á öllum skuldbindingum Landsbanka Íslands. Til þess að taka lán erlendis án tryggingar í sjálfs sín eignum þarf bankinn sérstaka lagaheimild hverju sinni.“ Um 4. tölul. fsp. skal þetta tekið fram: Viðskiptabankar bera ábyrgð á innstæðum spariljáreigenda með öllum eignum sínum. Sé um ríkisviðskiptabanka að ræða ber ríkissjóður auk þess einfalda ábyrgð á skuldbindingum bankans gagnvart innstæðueigendum. Ábyrgð sparisjóða gagnvart innstæðueigendum er með svipuðum hætti og gildir almennt um viðskiptabanka. Sparisjóðirnir bera ábyrgð á innstæðum með eigum sínum, stofnfé, ábyrgðarfé og tryggingarfé. Af þessu leiðir að innstæður í viðskiptabönkum eru fyrst og fremst tryggðar með eigin fé þessara stofnana en eins og áður segir ber ríkissjóður ábyrgð á skuldbindingum ríkisviðskiptabanka. Einnig er starfandi tryggingarsjóður sparisjóða. Er tilgangur sjóðsins að tryggja innstæður í sparisjóðum og greiðslur á þeim. Getur tryggingarsjóðurinn veitt sparisjóði bráðabirgðalán gegn tryggingu, er stjórn sjóðsins metur gilda, til að fullnægja skyldum sínum um greiðslu á innlánsfé. Því skal hins vegar ekki neitað að þessi sjóður hefur aldrei náð nægjanlegum styrkleika. Má það rekja til þess skipulags sem honum er ákveðið í lögum en gert er ráð fyrir að því verði breytt. Ég tel að með því sem hér hefur fram komið hafi ég svarað fsp. hv. þm.



Herra forseti. Það hefði náttúrlega mátt bæta því við og spyrja, í samræmi við þá reglu sem gildir um yfirdrætti viðskiptabankanna, hvort það standist í þessum tölum frá 31. desember og hvernig tekist hafi að standa við það að yfirdráttur til skamms tíma færi ekki fram úr innstæðum bankanna erlendis en það á að vera meginregla skv. ákvæði laganna. En það sem ég vildi fyrst og fremst gera að umtalsefni er það sem kom fram í svari viðskrh. við 4. lið fsp. –eða réttara sagt það sem kannske kom tæplega fram í svari ráðh. þegar hann svaraði 4. lið fsp. Sannleikurinn er sá að ég held að stór hluti Íslendinga sé þeirrar skoðunar að innstæður þeirra í bönkum og sparisjóðum séu tryggar. En í öðrum bönkum en ríkisbönkum er engin raunveruleg endurtrygging eða ábyrgð á innstæðum önnur en eignir bankanna sjálfra. Ef t.d. Alþýðubankinn eða Samvinnubankinn eða Verslunarbankinn eða Iðnaðarbankinn eða einhverjir sparisjóðir skyldu rúlla í þeim skilningi að verða gjaldþrota, þá þýðir það það að eignir bankanna standa ekki undir skuldbindingum þeirra og þá eru engar tryggingar sem vernda innistæðufé sparifjáreigenda. Eða eins og kom fram hjá hæstv. viðskrh., innstæðurnar í bönkunum eru aðeins tryggðar með eignum bankanna. Þetta er í raun frábrugðið því sem tíðkast í langflestum grannlöndum okkar, þar sem eru eins konar tryggingarákvæði um það að ef slík staða kemur upp þá taki sjóðir að sér, tryggingarsjóðir getum við í rauninni kallað þá, að greiða innstæður upp að tilteknu hámarki. Þannig er þetta t.d. í Bandaríkjunum. Og ég held mér sé óhætt að fullyrða að í festum grannlöndum okkar sé þetta líka þannig. Í starfi svonefndrar bankamálanefndar. sem ég sat í ásamt fleiri þm., kom þetta nokkuð til umfjöllunar. Ekki varð að ráði hjá meiri hluta nefndarinnar að gera tillögur varðandi þetta atriði. En ég vakti sérstaka athygli á þessu máli í nál. vegna þess að ég held að menn búi við falskt öryggi í þessum efnum. telji sér trú um að menn búi við langtum meiri tryggingar en raun ber vitni. Ég tel að þetta sé stórt mál, herra forseti, og að fyllsta ástæða sé til þess að gaumgæft verði með hvaða hætti menn vilja tryggja innstæður betur en nú er gert og hvort ekki sé ástæða til að fara svipaðar leiðir og farnar hafa verið í grannlöndum okkar í þeim efnum. Ég vildi gjarnan að lokum, herra forseti. heyra álit hæstv. viðskrh. á því hvort hann telji það ekki athugunarefni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. mjög greinargóð og ítarleg svör við þeim fsp. sem ég hef hér lagt fram. Satt að segja kom sú upphæð sem hæstv. viðskrh. nefndi um skuldbindingar viðskiptabankanna erlendis mér mjög á óvart. Hér er um geysilega háa upphæð að ræða, tæpa 16 milljarða kr. Því vaknar sú spurning hvort þessar skuldbindingar séu allar gerðar með vitund og ábyrgð ríkisstj. Um það vil ég spyrja. Það er líka ljóst að hæstv. ríkisstj. hefur þótt full ástæða til að setja erlendum lántökum bankanna ákveðnar skorður. Í hinum svokölluðu efnahagsaðgerðum ríkisstj. kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Heimildir banka til ábyrgða og erlendrar lántöku. til að endurlána einstaklingum eða fyrirtækjum. taki m.a. mið af eiginfjárstöðu viðkomandi banka.“ Því hefði auðvitað verið fróðlegt að fá svar við því. um leið og við ræðum þessa fsp. um erlendar lántökur. hver sé eiginfjárstaða bankanna. Bæði vegna erlendrar lántöku og ekki síst með tilliti til þess sem hv. 3. þm. Reykn. Kjartan Jóhannsson kom inn á. tryggingar sparifjáreigenda fyrir sínum innstæðum þar sem hún ræðst mikið af því hver eiginfjárstaða bankanna er. Það er ljóst að útþensla bankakerfisins hefur verið meiri en góðu hófi gegnir. Nauðsynlegt er að fram komi hve mikið t.d. af eiginfé bankanna er bundið í fasteignum. Sú spurning hlýtur að vakna hvort bankarnir hafi gengið á innlánsfé sparifjáreigenda til að fjármagna fasteignamyndun sína. En það er kannske annað mál og um það fáum við tækifæri til að fjalla síðar. En þegar það er ljóst að sparifjáreigendur verða að treysta á það sem ábyrgð fyrir sínum innstæðum að eiginfjárstaða bankanna sé nokkuð traust, þá er rétt að upplýsa það að í skýrslu um efnahag og rekstur bankanna fyrir árið 1982, sem útgefin er af Seðlabanka, kom það fram t.d. að eigið fé eins viðskiptabankans, að frádregnum fasteignum og áhöldum, var ekkert í árslok 1982 og að bankinn hafði fjárfest töluvert umfram eiginfjárstöðu. Var varanleg fjármunamyndun í þeim banka 33% umfram eigið fé. Sömu sögu er að segja um tvo aðra banka þetta ár, að eiginfjárstaða þeirra var í núlli í árslok. Það er því vissulega full ástæða til að setja þessu ákveðnar skorður og um það virðist mér vera nokkur vilyrði uppi af hálfu ríkisstj. í þessum svokölluðu efnahagsaðgerðum hennar, en þar kemur þetta ákvæði fram. En ég ítreka spurningu mína til hæstv. ráðh.: Er það með vitund ríkisstj. að þessar skuldbindingar eru gerðar? Og þá spyr ég um ábyrgðina í leiðinni.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykn. ræddi í sinni ræðu um tryggingar á því sparifé sem landsmenn eiga í innlánsstofnunum. Sem betur fer er reynslan sú að það hefur aldrei átt sér stað að fólk hafi þurft að standa frammi fyrir því að fá ekki sparifé sitt greitt. Hins vegar benti þm. réttilega á að í sambandi við einkabankana og sérstaklega sparisjóðina er um miklu minni tryggingu að ræða en í sambandi við ríkisbankana. Ég vék að því aðeins í lok ræðu minnar áðan. er ég gerði grein fyrir tryggingarsjóði sparisjóða, að ég teldi að þar þyrfti að gera bragarbót á. Og ég ætla að þegar frv. um sparisjóðina verður lagt fyrir þingið nú á næstunni, þá megi sjá í því frv. að hugsað er fyrir því einmitt að gera það mögulegt að tryggingarsjóður sé fyrir hendi. þannig að þar sé um að ræða sameiginlega tryggingu hjá sparisjóðunum. Það verður að sjálfsögðu eitt af því sem þingið tekur afstöðu til þegar bæði frv., um viðskiptabanka og sparisjóði. verða hér til umr., með hvaða hæni það vill haga þessum málum. Ég met það svo að hér vilji menn fyrst og fremst vera öruggir um að viðskiptamenn stofnana megi ganga að því sem gefnu. þegar þeir leggja sparifé sitt inn. að það fáist þaðan með réttum skilum út aftur. Að sjálfsögðu verður ævinlega að treysta því að stjórnendur stofnana. þeir sem veljast til að stýra þeim. sjái vel fyrir því fjármagni sem stofnunum er falið til geymslu og þannig sé í raun og veru ævinlega full trygging fyrir því að það fjármagn sem innstæðueigendur eiga skili sér til innborgunar þegar þess verður óskað. En hv. þm. spurði um skoðun mína á þessu. Eins og ég vék að í minni fyrri ræðu tel ég mjög æskilegt að því er varðar sparisjóðina að tryggingarsjóðurinn verði efldur til þess að gera stöðu sparifjáreigenda. sem við þá skipta, öruggari. Helt eigi það að vera þannig að ekki skipti máli hvar fjármagnið er geymt, eigendur þess eigi jafnan rétt á að fá það endurgreitt hvort sem það er í sparisjóðum eða bönkum og hvort sem um er að ræða ríkisbanka eða einkabanka. Hv. fyrirspyrjandi. 2. landsk. þm., spurði hvort þær skuldir og ábyrgðir sem bankarnir væru í væru til orðnar með vitund ríkisstj. Það liggur ljóst fyrir um hver einustu mánaðamót hvernig staða þessara stofnanit er. Það varð á þessu misbrestur á s.l. ári eins og öllum er kunnugt. Og einmitt þess vegna var gerð breyting á reglugerðinni. til þess að tryggja það að út fyrir það sem reglugerð og lög mæla verði ekki farið. Hins vegar verður að taka það með í reikninginn að hér er um að ræða endurlánuð skammtímalán með tryggingum innanlands, endurlánuð löng lán með tryggingum innanlands og endurlánaðar ábyrgðir með tryggingum innanlands. Þannig að eftir standa yfirdráttarskuldir hjá erlendum bönkum upp á 1 milljarð 117 millj. sem eru þá skuld ríkisviðskiptabankanna. því hér er fyrst og fremst um þá að ræða á þessum tíma. svo lítið er það sem aðrir hankar hafa verið í fyrirgreiðslu um erlend lán. Eins og ég sagði áðan liggur fyrir um hver mánaðamót greinargerð um stöðu bankanna. Það á því ekki að geta farið fram hjá neinum hvernig þessir hlutir hafa gerst. En einmitt vegna þess sem úrskeiðis fór á s.l. ári var gerð á reglugerðinni breyting og ég veit ekki til að út af hafi brugðið eftir að sú reglugerðarbreyting var gerð.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir svör hans. Ég skil hann svo að hann telji nauðsynlegt að menn geti verið öruggir með innstæður sínar í bönkum og sparisjóðum, hverju nafni sem þeir nefnast, hvort heldur þeir flokkast sem ríkisbankar, einkabankar eða sparisjóðir af einu eða öðru tagi, og hann muni íhuga mjög gaumgæfilega og hyggja að því að koma á þeim tryggingum, sem nauðsynlegar og eðlilegar geti talist þannig að menn geti verið bærilega öruggir með innstæður sínar, hvað menn eru ekki eins og stendur og við ríkjandi skipulag, enda þótt, eins og hann tók fram, ekki hafi til þess komið að menn hafi tapað innstæðum í peningastofnunum sem betur fer. Ég vænti þess því að þegar bankamálin ,koma hér frekar til umfjöllunar verði þetta eitt af því sem viðskrh. leggi fram till. um. Maður vaknar svona til umhugsunar um þetta sterkar annað veifið, ef ég má orða það svo. Og þó manni þyki það afleitt skipulag sem hefur verið, þá er það nú þannig að þegar manni berast einhver tíðindi um að ekki gangi allt of vel í bankakerfinu vaknar maður enn til vitundar um hvað þetta getur verið nauðsynlegt. Það ganga nú reyndar sögur af því einmitt núna að afkoma bankanna yfirleitt sé ekki mjög góð. Afkoma sumra banka sé afleit og sumra sparisjóða mjög slæm. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðh. getur staðfest það að þannig sé í pottinn búið. En ef hann hefði einhver tíðindi af því eða gæti eitthvað um það sagt þá væri það vel þegið. Að öðru leyti þakka ég honum svörin.



Herra forseti. Út af því sem hv. 3. þm. Reykn. sagði hér í lokin um afkomu banka og sparisjóða á árinu 1984 vil ég láta þess getið að ég hef ekki niðurstöður einstakra ársreikninga þessara stofnana. Mér er hins vegar kunnugt um að það hefur gengið misjafn lega, eins og gefur að skilja, þar eins og annars staðar hefur rekstrarafkoma verið mismunandi. Ég hef þar með ekki möguleika hér og nú að tjá mig um það. Reikningar þessara stofnana hafa ekki borist rn., sjálfsagt vegna þess að þeim er ekki fullkomlega lokið. En þegar frv. um viðskiptabanka verður hér til umr. og í nefnd trúi ég að menn vilji gjarnan fá tækifæri til að skoða þessi mál og það verði þá hægt og auðvitað ekki aðeins þá heldur um leið og reikningar liggja fyrir sé það öllum ljóst hvernig afkoma þeirra hefur verið.



Herra forseti. Á þskj. 454 hef ég leyft mér að leggja fram eftirfarandi fsp. til hæstv. sjútvrh. um veiði, nýtingu og kaup á smokkfiski: „1. a. Hvaða ráðstafanir voru gerðar á vegum sjútvrn. til að auðvelda og tryggja að aflað yrði smokkfisks til beitufrystingar úr þeirri smokkfiskgöngu sem var við Vestfirði og Vesturland í haust? b. Hve mikið var fryst til beitu? c. Voru gerðar tilraunir til að vinna smokkfiskinn til manneldis? Eru markaðir fyrir slíka vöru? 2. a. Hve mikið var flutt inn af beitusmokki 1983? b. Hve mikið er áætlað að flytja inn nú til notkunar á yfirstandandi vertíð og hvert er áætlað söluverð þeirrar beitu?“ Á síðastliðnu hausti var mikil smokkfiskgengd í fjörðum og flóum frá Snæfellsnesi vestur og norður á Húnaflóa. Smokkfiskur er talinn mjög góður til beitu en þó sérstaklega talinn tálbeita á haustmánuðum og fyrri hluta vertíðar. Nú á tímum fiskveiðistjórnunar, sem m.a. er að sögn til þess að skipuleggja rétta nýtingu fiskistofna, láta ekki sækja um of í nytjastofna og ekki heldur vannýta þá stofna sem óhætt er að veiða úr, hlýtur að vera spurt um það hvað gert hafi verið af stjórnunarvaldinu til að auðvelda og tryggja það að aflað yrði smokkfisks til beitu. Mín spurning kemur því í beinu framhaldi: Hvað rn. hafi komið til leiðar mikilli beitufrystingu af smokkfiski? Það er nú svo að þessi fiskur geymist mjög vel frosinn. Það hefði því ekki verið neitt hættulegt að frysta af smokkinum til áætlaðrar notkunar tveggja ára eða svo. Hér áður fyrr var það næstum árvisst að smokkfiskur kæmi inn á firði á Vestfjörðum og fyrir Norðurlandi og væri veiddur til beitu. Með hlýnandi veðurfari og hlýrri sjó væri hægt að gera sér vonir um að sagan endurtæki sig, þessi fiskur yrði hér árviss. Smokkfiskur ku vera herramannsmatur og víða veiddur til manneldis. Það eru ekki mörg ár síðan að við nýttum ekki loðnuna til annars en beitu. Nú er hún unnin í stórum stíl til manneldis og er víst einnig mjög góð fæða. Gerði rn. ekki eitthvað til þess að kanna það hvort rétt væri að undirbúa framleiðslu á þessum fiski til manneldis? Nú mun vera fluttur inn smokkur frá Falklandseyjum til að sjóða hér niður í niðursuðuverksmiðjum. Er ekki hægt að nota hráefni af Íslandsmiðum til þessarar vinnslu? Til að fá samanburð á því sem fryst var hér af beitusmokki í haust og því sem flutt hefur verið inn undanfarin ár spyr ég um innflutt magn árið 1983. Ég spyr ekki um innflutt magn á árinu 1984 vegna þess að ég veit að menn hafa búist við því á miðju því ári að hér veiddist það mikill smokkur að ekki væri ástæða til þess að flytja hann inn og síðari hluta ársins mun ekkert hafa verið flutt inn af smokkfiski. Ég spyr einnig hvað mikið sé áætlað að flytja inn á yfirstandandi vertíð af þessum beitufiski sem svo mikið var af hér við land í haust að hann hljóp á land í þvílíku magni að sums staðar var hann í bunkum í fjörum. Undanfarið hafa heyrst auglýsingar í útvarpi um að von væri á Falklandseyjabeitusmokk til landsins og sjálfsagt mun eitthvað af honum vera komið nú þegar. Ekki mun hafa mátt tæpara standa með komu beitunnar til að forða því að til stöðvunar kæmi á línuflotanum áður en sú stöðvun varð sem nú hefur átt sér stað vegna verkfallsins. Það mun einnig hafa verið svo ástatt að beitusíld var að mestu til þurrðar gengin. Þá spyr ég um það hvað Falklandseyjabeitan muni kosta. Ég hef heyrt því fleygt að hún muni kosta allt að 40 kr. kg. Verðlagsráðsverð fyrir smokkinn veiddan á Íslandsmiðum í haust var gefið út 9,80 kr. fyrir kg, en að viðbættum um 40%, sem eru fyrir utan skipti, mundi greiðslan fyrir beitusmokkinn til vinnslustöðvar hafa verið milli 13 og 14 kr. Smokkur sem var keyptur til landsins 1983 kostaði frá 23 kr. upp í 30 kr. kg. Verðlagsráð hefur við sína verðlagningu ekki tekið mikið mið af því hvað útlendingum svo og innflytjendum íslenskum hafði árið 1983 verið greitt fyrir þessa vöru sem verðlögð var til skipta fyrir íslenska sjómenn á 9,80 kr. haustið 1984.



Herra forseti. Sem svar við fyrstu spurningunni vil ég greina frá því að á síðasta hausti voru veitt leyfi til þess að gera tilraunir til veiða á smokki, bæði í flottroll og í hringnót fyrir Vestfjörðum. Það varð lítill árangur af þessum tilraunum en þó fengust einhver tonn í hringnótina. Þessar tilraunir sættu miklum andmælum. Margir hringdu frá Vestfjörðum og mótmæltu því mjög harðlega að slíkt væri gert. Við leyfðum það hins vegar og fyrst í stað var ákveðið að aðeins einn togari fengi slíkt leyfi. Var talið rétt að láta á það reyna hvort hann næði einhverjum árangri áður en fleiri slíkar heimildir væru gefnar út. Eins og ég sagði varð af þessu lítill árangur. En þeir sem drógu smokkfiskinn á handfæri voru mjög andsnúnir því að heimila öðrum að koma þar nærri. Þess má geta að það voru greiddar 7% uppbætur á smokkfisk úr almennu deild Aflatryggingarsjóðs á s.l. hausti. Sem svar við 1. b. liggur það fyrir að tæpar 1500 lestir voru veiddar og frystar. Sem svar við c. er þess að geta að flutt hefur verið út óverulegt magn frosið í tilraunaskyni. Það eru gerðar tilraunir með niðursuðu hjá ORA í Kópavogi. Markaðir eru einhverjir fyrir hendi en vandinn liggur fyrst og fremst í því að göngur smokkfisksins eru mjög óvissar og það er að sjálfsögðu mjög erfitt að byggja upp markaði fyrir afurð ef framleiðslan getur síðan dottið niður um mjög langt skeið. Hann kom sem sagt í fyrra smokkfiskurinn en þar áður munu hafa liðið 14 ár frá því að hann veiddist hér. Við finnum fyrir því t.d. að því er varðar loðnuna. Það að við hættum að veiða loðnu í nokkurn tíma varð til þess að við eigum í erfiðleikum að vinna þá markaði upp aftur. Einhverjir markaðir eru fyrir hendi en vandinn er fyrst og fremst þessi. Svar við annarri spurningu, a-lið: Á árinu 1983 voru fluttar inn 2 050 lestir og verðmæti er gefið upp 38.2 millj. kr. Ég treysti mér nú ekki til að svara b-lið þessarar spurningar nákvæmlega. En ef ekki verður veiddur smokkur næsta haust má áætla að flytja þurfi inn 1500–2000 tonn. Eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda eru menn nú fremur bjartsýnir um það að smokkfiskur muni ganga á miðin aftur vegna þess hvað mikil hlýindi eru í sjónum. Vonandi kemur því ekki til þess að svona mikið þurfi að flytja inn. Ég hef ekki nákvæmar upplýsingar um það sem muni þurfi að flytja inn núna alveg á næstunni, sem hv. fyrirspyrjandi gat hér um. Skv. mínum upplýsingum er gefið upp verðið 25 kr. pr. kg. Það eru þær upplýsingar sem aflað var fyrir mig í mínu rn. Ég hef ekki neinar upplýsingar um það verð sem hv. fyrirspyrjandi nefndi, 40 kr. á kg. Það má að sjálfsögðu alltaf um það deila hve mikil afskipti rn. skal hafa af slíkum málum sem þessum. Það er að sjálfsögðu fyrst og fremst verkefni þeirra sem þurfa að afla sér beitu að gera viðeigandi ráðstafanir. Það kom okkur mjög á óvart hvað menn voru viðkvæmir fyrir því á s.l. hausti að reyna aðrar aðferðir en tíðkast höfðu til að veiða smokkfisk, m.a. með trolli. Ég tel sjálfsagt að halda því áfram því að hér er um mikil verðmæti að tefla og mjög slæmt að menn skuli standa frammi fyrir því sumir hverjir að fá ekki þennan verðmæta fisk til beitu á sama tíma og - ja ég vil nú leyfa mér að segja sömu aðilar vildu með öllu móti koma í veg fyrir það að nýjungar yrðu reyndar í sambandi við þessar veiðar. En sem betur fer tókum við nú ekki tillit til þess og vonandi tekst betur til næst.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir greinargóð svör við spurningum mínum. Þau staðfesta ákveðinn grun um það að þrátt fyrir þessa sérstöku fiskgengd sem hér var inni á fjörðum og flóum tókst ekki að afla þess beitumagns sem okkur var nauðsynlegt. Og það staðfestir frekast þann þáttinn að þrátt fyrir það að við erum með mjög mikla aflastjórn hér í landinu þá hafi svona slys átt sér stað. Þessu er alls ekki hægt að gefa annað nafn en slys, þegar jafnnauðsyn leg afurð og smokkfiskur er hér inni í hverjum firði og flóa þá skuli hún ekki vera veidd, og að nú skuli ekki vera til í landinu nægileg beita fyrstu mánuði eftir að þessi fiskur var hér raunverulega inni í hverjum firði og flóa. Hitt kemur manni líka undarlega fyrir sjónir að gegn þeim tilraunum sem rn. stóð fyrir, þ.e. að veiða þennan fisk í hringnót og flottroll, skuli hafa verið uppi slík andstaða sem hæstv. ráðh. upplýsti. Og það vekur furðu að það skuli hafa orðið þess einhvern veginn valdandi að ekki var veitt meira en raun ber vitni af þessum fiski. Ég vil þó ekki tengja það saman. Ýmsar aðrar ástæður hafa frekar valdið því að svo lítið varð um smokkveiðina en það að hún veiddist ekki í hringnót eða flottroll. Um hringnótaveiðina er það að segja að við urðum nokkuð varir við það t.d. vestur við Breiðafjörð að bátur hafði veitt smokkfisk í hringnót vestur á fjörðum og bauð hann til frystingar við Breiðafjörð. En þær upplýsingar bárust um leið að slík veiðiaðferð hefði verið höfð uppi að menn höfðu ekki mikinn áhuga. Veiðiaðferðin hafði verið á þann máta að fiskurinn var fenginn í hringnót, en til þess að auðvelda það að ná fiskinum í skipið var notuð dæla. Og menn voru almennt ásáttir um það að eftir að slíkur fiskur hefði verið settur í dælu væri hann ekki ýkja girnilegur til beitufrystingar. Sú mun einnig hafa orðið raunin á. Þar sem þessi smokkur hefur verið frystur mun hafa komið í ljós að hann hafði skemmst svo við dælinguna að hann er ekki áhugaverður sem beita. Ég fékk einnig þær fréttir að það skip sem hafði fengið leyfi til að fara á flottroll, skip frá Þingeyri, hefði einhverra hluta vegna ekki farið á þessar veiðar vegna einhverrar tregðu frá rn. Það sem fyrst og fremst varð þess valdandi að ekki var veitt meira af smokki en gert var í haust voru þó ekki þessir þættir, heldur fyrst og fremst það að í gildi var aflakvóti á smábáta, aflakvóti sem menn gerðu ráð fyrir að mundi skerða þeirra veiðitímabil. Trillukarlar lögðu sem sagt ekki í það að hætta þorskveiðum til þess að fara að veiða smokkfisk vegna þess að þeir bjuggust við því að sá tími sem þeir hefðu heimild til að stunda þorskveiðarnar mundi verða styttur, enda varð raunin sú. Það var viss áhætta fyrir litlu bátana að hætta við þorskveiðar og fara á smokkfiskveiðarnar. Það var meiri áhætta að fara á smokkveiðarnar ef það lá ekki fyrir að þeir gætu haldið áfram veiðum eftir að smokkfiskgöngunni lyki. Ég lít svo á að sú aflastjórnun sem ríkjandi er í landinu hafi orðið þess beint valdandi að ekki var veitt meira af þessum fiski í haust en raun ber vitni.



Herra forseti. Ég tel það alrangt að aflastjórnun hafi komið í veg fyrir veiði á smokkfiski. Það liggur fyrir að margir þeir bátar sem stunduðu þessar veiðar höfðu ekki önnur verkefni, m.a. vegna þess að þeir voru búnir að veiða upp í þá kvóta sem þeir höfðu. Og ég hef ekki orðið var við það að kapp smábátanna í sameiginlegum kvóta hafi á nokkur hátt hamlað veiðunum. Ég held að það sé allt annað sem hefur takmarkað veiðina, þ.e. móttökugeta frystihúsanna. Það var takmarkað magn sem húsin gátu tekið á móti og geymslur fylltust. Og það var hætt að frysta smokkfisk áður en veiði þurfti að ljúka vegna þessara aðstæðna. Það liggur m.ö.o. fyrir að það var alls ekki skert veiðigeta á nokkurn hátt sem kom í veg fyrir það, heldur fyrst og fremst afkastageta og móttökugeta eða áhugi, ég skal ekki um það fullyrða, þeirra frystihúsa sem tóku við þessari afurð. Varðandi þann togara sem hv. þm. minntist hér á þá er það rétt að leyfi var veitt fyrir einn togara. Það var vegna þess að það voru mjög mikil andmæli gegn því að togararnir færu í þetta verkefni og við tókum tillit til þess að því leytinu til að við töldum ekki rétt að nema eitt skip reyndi fyrir sér í upphafi til að sjá hvernig það mundi ganga. Satt best að segja voru þessi andmæli mjög harkaleg og það varð til þess að við veittum aðeins einu skipi leyfi. Það er rétt að það kom til tals að það skip sem hv. þm. nefndi hér færi einnig til þessara veiða. En úr því varð ekki, enda veit ég ekki betur en þeir hafi misst allan áhuga þegar þeir fréttu af því hvernig til tókst hjá hinum togaranum, sem var Elín Þorbjarnardóttir ef ég man rétt.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 477 leyft mér að spyrja hæstv. fjmrh. um innheimtu erfðafjárskatts á árinu 1984. Spurt er um rauntölu, en í fjárlögum 1984 er gert ráð fyrir tekjum upp á 40 millj. Lögum skv. eiga allar tekjur af erfðafjárskatti að renna til Framkvæmdasjóðs fatlaðra, en skv. lánsfjárlögum og fjárlagaafgreiðslu s.l. árs var talan skert um rúm 50% eða lækkuð í 19.4 millj. Nú hefur hæstv. ráðh. beitt sér fyrir og afgreitt 10 millj. til viðbótar hinu almenna framlagi til Framkvæmdasjóðs fattaðra á þessu ári og ber að fagna því og færa hæstv. ráðh. þakkir fyrir þann skilning. En varðandi erfðafjárskattinn vildi ég vita hver raunveruleg skerðing hefði orðið á s.l. ári og því er spurt um innheimtuskil þess árs.



Virðulegi forseti. Til að svara fsp. á þskj. 477 skal upplýst að skv. bráðabirgðauppgjöri ríkisbókhalds nam innheimta erfðafjárskatts tæpum 45.9 millj. kr. s.l. ár. Áætlun fyrir árið gerði hins vegar ráð fyrir 40 millj. kr. innheimtu. Í ár er hins vegar aðeins reiknað með að tekjur af erfðafjárskatti nemi 25 millj. kr. Ástæðan fyrir lækkun tekna af skattinum er hin nýju lög um erfðafjárskatt sem tóku gildi um mitt s.l. ár. Með þeim lögum voru allar viðmiðunarfjárhæðir, svo sem skattþrepin sem staðið höfðu óbreytt í mörg ár, hækkaðar mjög verulega og verða þær framvegis verðtryggðar. Af þessu leiðir verulega lækkun álagningar erfðafjárskatts. Afar erfitt er að meta tekjutapið af þessum sökum, en í forsendum fjárlaga fyrir yfirstandandi ár er reiknað með að það nemi þriðjungi tekna eða um 15 millj. kr. Þessi áætlun er þó afar óviss. Þá skal þess getið að í frv. til lánsfjárlaga er lagt til að framlag ríkissjóðs til erfðafjársjóðs verði að hámarki 19.4 millj. kr. þrátt fyrir að ákvæði laga um erfðafjárskatt kveði á um að tekjur af skattinum skuli renna í erfðafjársjóð. Að lokum er rétt að vekja athygli hv. fyrirspyrjanda á því að málefni erfðafjársjóðs og erfðafjárskatts heyra undir félmrh. Því er rétt að beina fsp. af þessu tagi til hans þó svo að ég hafi tekið mér bessaleyfi að þessu sinni að svara.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin. Það er alveg rétt að erfðafjársjóður heyrir undir félmrh., en innheimta erfðafjárskattsins, sem ég spyr þarna beint um, og hver skil hafi orðið á þeirri innheimtu heyrir undir fjmrn. Varðandi það er rétt að taka fram að þar er hæstv. ráðh. réttur aðili til svara. Það kemur í ljós að skv. bráðabirgðauppgjöri er hérna um 46 millj. að ræða. Það sýnir að 6 millj. í það minnsta hafa innheimst umfram það sem fjárlög gerðu ráð fyrir. Ég vil aðeins segja um það að í fjármálaráðherratíð hv. þm. Ragnars Arnalds var ævinlega bætt við ákveðinni upphæð ef innheimta fór fram úr áætlaðri fjárlagaupphæð. Þetta gat skipt nokkrum milljónum þá og var mjög mikils virði fyrir þá starfsemi sem var þá á vegum endurhæfingarráðs en voru svipuð verkefni og Framkvæmdasjóður fatlaðra sér um núna. Mér hefur ævinlega þótt sanngjarnt að bæta þannig við ef meira hefur innheimst þó ég taki fram að vitanlega eigi öll upphæðin að fara beint í Framkvæmdasjóð, svo sem fjárlög nú segja til um, því að nú er innheimtur erfðafjárskattur 25 millj. eins og hæstv. ráðh. kom inn á og í gegnum erfðafjársjóð fara 25 millj. einnig. Eins og ég tók fram áðan er hæstv. ráðh. búinn að gera vel, eins og ég þakkaði honum fyrir áðan, varðandi Framkvæmdasjóð fatlaðra. En ég bið hann samt að huga hér að, ef unnt væri að greiða enn betur fyrir þeim brýnu verkefnum sem bíða, því að ef skerðingin væri sú sama af þeim viðbótarmilljónum sem þarna hafa innheimst í ríkissjóð, þessum 6 millj., þá mundi það þýða 3 millj. til viðbótar til Framkvæmdasjóðs fatlaðra.