Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er lagt til, að þau lagaákvæði um skattgreiðslur félaga, sem lögfest voru á síðasta þingi fyrir árið 1954, skuli gilda óbreytt fyrir árið 1955. Á siðasta þingi voru sett ný lög um tekjuskatt einstaklinga, en undirbúningi nýrrar lagasetningar um félagaskattana er enn ekki lokið, og af þeirri ástæðu er þetta frv. flutt. Við 1. umr. frv. talaði hv. 1. landsk. þm. nokkuð um skipun skattamálanefndarinnar og hennar störf. Hann tók fram; sem rétt er, að n. var skipuð 1952, og samkv. þeirri ályktun um nefndarskipunina, sem áður var samþ. á Alþ., var til þess ætlazt, að tillögur um skattamálin yrðu lagðar fyrir næsta þing, sem kom saman haustið 1952. Þó að þál. um nefndarskipunina væri þannig úr garði gerð, býst ég ekki við, að mörgum hv. þm. hafi komið til hugar, að því mikla starfi, sem n. var falið að vinna, yrði lokið á fáum mánuðum, vorið og sumarið 1952. Nefndin átti ekki aðelns að undirbúa frv. um skattgreiðslu til ríkisins, heldur einnig um tekjur bæjar- og sveitarfélaga. En þetta er ekki eina dæmið um það, að þingið hafi gert samþykkt um, að undirbúningi mála skuli lokið á skemmri tíma en unnt er, og vitanlega gáfum við, sem skipaðir vorum í skattamálanefndina, ekkert loforð um að ljúka starfinu fyrir ákveðinn tíma, enda ekki hægt að gefa slíkt fyrirheit. Hv. 1. landsk. þm. sagði, að á síðasta þingi, þegar nýju skattalögin voru sett, hefði því verið lofað, að ekki skyldi dragast lengur en til þessa þings að endurskoða lagaákvæðin um félagaskattana. Ég hef athugað umræðurnar um skattamálin frá þinginu í fyrra, og ég hef ekki fundið þar, að neitt slíkt loforð hafi verið gefið. Ég held mér sé því óhætt að fullyrða, að hv. 1. landsk. þm. rangminni um þetta atriði. Hv. 1. landsk. þm. sagði, að vítaverður dráttur hefði orðið á endurskoðun skattalaganna. Ég efast um, að hv. þm. hafi athugað sem skyldi allar aðstæður, áður en hann kvað upp þennan dóm, og hafi hann ekki gert það, er dómur hans ekki öruggur. Verkefni n. er margþætt og alls ekki auðvelt viðfangs. Ef n. ætti aðeins að gera tillögur um ríkisskatta félaganna, horfði málið öðruvísi við. En n. þarf einnig að athuga og gera tillögur um, hvernig haga skuli greiðslum félaga til bæjar- og sveitarsjóða og þá um leið greiðslum annarra gjaldenda til þeirra einnig. Sá þátturinn er miklu erfiðari úrlausnar. Það er víðar en á voru landi, sem það hefur tekið nokkurn tíma að undirbúa og setja ný skattalög. Ég get nefnt það sem dæmi, að í nágrannalandi okkar, Danmörku, var skipuð fjölmenn skattamálanefnd nokkru fyrir síðustu styrjöld. Starf hennar mun hafa legið niðri að miklu leyti á stríðsárunum, en hafizt aftur að þeim tíma liðnum. Í marzmánuði 1953 lagði ríkisstj. þar í landi frv. fyrir þingið, byggt á starfi nefndarinnar, en fjmrh. lét þess getið við það tækifæri, að frv. væri aðeins um vissa þætti í væntanlegri skattalöggjöf, sem mundi taka nokkur ár að koma á. Frv. hlaut ekki afgreiðslu á því þingi hjá Dönum. Í maímánuði 1954, eða fyrir tæplega einn ári, lagði danska stjórnin skattalagafrv. fyrir þingið enn á ný. Kom þá strax fram, að verulegur ágreiningur var í þinginu um veigamikil atriði málsins, og ég hygg, að Dönum hafi enn ekki tekizt að setja ný skattalög, þó að svo langur tími sé liðinn síðan byrjað var á undirbúningi þeirra. Þetta dæmi frá nágrönnum okkar sýnir það, sem hv. þm. hér er að sjálfsögðu vei ljóst, að endurskoðun skattalaga er ekki ætið hrist af í einn vetfangi. Til þess eru þau mál of flókin. Það er vitanlega ekki rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. (EOl) sagði hér við 1. umr. málsins, að það væri smáatriði, hvernig ætti að leggja skatta á landsmenn, enda geri ég ráð fyrir að hann hafi nú varpað þessu fram að gamni sínu. En ég get sagt hv. þm., að það er vilji þeirra nefndarmanna, sem hér hafa unnið að endurskoðun skattalaga undanfarið, að ljúka því starfi svo fljótt sem unnt er. Nokkur andmæli komu fram gegn frv. þessu við 1. umr. Hv. 8. landsk. þm. (BergS) talaði um auðfélög, sem ættu að fá eftirgefna skatta, og hv. 1. landsk. þm. (GÞG) sagði, að skattur á hlutafélögunum og öðrum skattskyldum félögum væri hlægilega lítill í samanburði við þann skatt, sem launamenn verða að greiða. Ég hygg, að þessir hv. þm. hafi ekki íhugað málið svo vel sem skyldi, áður en þeir létu þessi orð falla. Í frv. er ekki eingöngu lagt til að veita félögunum 20% afslátt á sköttum þetta ár eins og gert var í fyrra. Frv. felur einnig í sér framlengingu á tekjuskattsviðaukanum, sem félögin borguðu s.l. ár og mörg undanfarin ár, og sá skattauki mun fyllilega vega á móti afslættinum. Það getur að sjálfsögðu verið álitamál, hvernig eigi að ákveða skattgreiðslur félaga, svo að þær verði sanngjarnar í samanburði við það, sem einstaklingar borga. En í sambandi við þau ummæli hv. 1. landsk. þm., sem ég vitnaði til áðan, þykir mér rétt að benda á, að á árunum 1935–1953 gilti sami skattstigi fyrir hlutafélög og einstaklinga, en s.l. ár, 1954, borguðu hlutafélögin aftur á móti nokkru hærri skatta í hlutfalli við skattskyldu tekjurnar heldur en einstaklingar. Skattalækkunin, sem einstaklingar fengu með nýju lögunum frá síðasta þingi, var samkv. áætlun 28–29%, en félagaskattarnir voru ekki lækkaðir nema um 20%. Það rétta í þessu máli er, að opinberu gjöldin hvíla nú með óeðlilegum þunga á mörgum félögum, sem reka ýmiss konar atvinnufyrirtæki, og er það vegna svonefndra veltuútsvara, sem bæjar- og sveitarfélögin leggja á atvinnureksturinn. Þær álögur valda því, að skattur og útsvar er samanlagt í mörgum tilfellum meira en tekjunum nemur, og er nauðsynlegt að gera breytingu á þessu hið fyrsta. Þar sem skattar einstaklinga voru lækkaðir í fyrra um 28–29%, eins og ég hef áður minnt á, var sanngjarnt vissulega að veita einnig lækkun á félagasköttum. Sú lækkun var þó ekki ákveðin nema 20%. Meiri hl. fjhn. lítur svo á, að það væri rangt að afnema þessa lækkun á félagasköttunum nú að einu ári liðnu, meðan verið er að vinna að endurskoðun á ákvæðum skattalaganna um skattgreiðslur félaganna. Það er því tillaga meiri hl., eins og fram kemur á þskj. 624, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir, en samkv. því verða skattar félaganna á þessu ári reiknaðir á sama hátt og gert var s.l. ár. Meiri hl. n. telur till. minni hl. um að afnema nú þá skattalækkun, sem félögin fengu í fyrra, ekki sanngjarna og mælir því gegn henni. Um önnur atriði frv., framlengingu tekjuskattsviðaukans hjá félögunum og álagið á eignarskattinn, er ekki ágreiningur í n. Allir nm. eru sammála um að mæla með þeim ákvæðum frv.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. fjhn. í þessu máli hefur nú rætt skattamál nokkuð almennt. Ég mun nú ekki gera það nema að mjög litlu leyti, enda komið fram yfir miðnætti og fáir þeir, sem annars ættu helzt á að hlýða, viðstaddir. Þó get ég ekki alveg leitt hjá mér að benda á það, að þróunin í skattamálum okkar hefur að undanförnu verið sú, að hinir beinu skattar, eins og tekjuskattur og eignarskattur, hafa farið sífellt minnkandi í hlutfalli sínu í því skattakerfi, sem á landsmenn er lagt. Þar á móti hafa óbeinir skattar aukizt. Það er vissulega svo komið, að tekjuskatturinn og þó kannske sérstaklega eignarskatturinn er ekki mjög stór liður í hinum almennu greiðslum manna nú á dögum, miðað við það, sem óbeinn skattarnir eru. En samt sem áður er hér engan veginn um þess háttar mál að ræða, að engu máli skipti, hversu mikið er á lagt eða hvert hlutfall er haft á milli álagna á einstaklinga og félög. Höfuðmeinið í því skattakerfi, sem við nú búum við, er það, að hinir ýmsu þegnar þjóðfélagsins búa við algert misrétti og algert misræmi í því, hverjir möguleikar þeirra eru til þess að komast fram hjá skatti. Ég er engan veginn frá því, að þau ákvæði þessa frv., sem miða að því að lækka um 20% skattgreiðslur félaga frá því, sem skattstigi skattalaganna annars gerir ráð fyrir, væru sanngjörn, ef við gætum reitt okkur á það, að tekjur þær, sem félögin hafa, kæmu fram á þeirra skattframtölum, en það mun af öllum viðurkennt, að svo er ekki nema að litlu leyti. Við búum sem sagt við það, að vinnandi fólk í landinu, launamenn, verkamenn, sjómenn o.s.frv., hefur alveg sérstakt eftirlit á sínu skattframtali, ekki bara það eftirlit, sem skattayfirvöldin framkvæma, heldur hafa þeir atvinnurekendur, sem þessir launþegar vinna hjá, í rauninni eftirlit með því, að allir þeir peningar, sem innunnir eru á hinum venjulega vinnumarkaði, komi fram til skattayfirvaldanna. Aftur á móti er enginn slíkur sambærilegur aðili, sem tryggir það, að framtöl atvinnurekenda séu rétt og í samræmi við þær tekjur, sem þeir hafa. - Sem sagt: annars vegar eru atvinnurekendur, hins vegar eru launþegar. Framtöl launþeganna eru yfirfarin af atvinnurekendum og af skattayfirvöldunum, en framtöl atvinnurekendanna eru einungis yfirfarin af skattayfirvöldunum og engum öðrum. Nú er það svo, að skattayfirvöldin hafa takmarkaða möguleika til þess að sannprófa hvert það skattframtal, sem þeim berst, og raunin er sú, að vinnuþegarnir, þ.e.a.s. launþegar í landinu, verða að greiða skatt af öllum sinum tekjum, en atvinnurekendur gera það ekki nema sumir hverjir. Að sjálfsögðu munu finnast undantekningar, þannig, að atvinnurekendur telji fram eftir beztu samvizku, en eins og ég sagði, þá er það almenn skoðun í landinu, að þá sé um undantekningar að ræða, en ekki að það sé regla. Við þær breytingar, sem gerðar voru á skattalögunum á s.l. ári, var til bráðabirgða ákveðið, að nokkur ákvæði skyldu gilda um skattgreiðslur félaga. Í 64. gr. skattalaganna er gert ráð fyrir því, að félög, þ.e.a.s. hlutafélög, samlagshlutafélög og önnur félög með takmarkaðri ábyrgð, svo og önnur félög, sjóðir og stofnanir, sem eru ekki sérstaklega undanþegin skatti, skuli á árinu 1954 fá 20% eftirgefið af þeim skatti, sem þau ættu að greiða, miðað við skattstiga laganna. Og í 65. gr. skattalaganna er gert ráð fyrir, að félög fái sömu eftirgjöf á stríðsgróðaskatti. - Þetta tvennt höfum við hv. 1. landsk. (GÞG), sem skipum minni hl. fjhn. í þessu máli, lagt til að verði ekki endurnýjað, heldur skuli þessi félög nú á yfirstandandi ári látin greiða þann skatt, sem skattstigi skattalaganna gerir ráð fyrir. Ekki er ég þess umkominn að gefa hér upplýsingar um það, hversu miklar tekjur Ríkissjóður mundi af því hafa, ef þannig yrði breytt til frá þeirri reglu, sem gilti s.l. ár, en hitt veit ég, að formælendur þessa frv. telja, að hér sé ekki um mjög mikla upphæð að ræða, en það getur vart byggzt á öðru en því, að þeir gera ekki ráð fyrir því, að allur sá gróði, sem þau félög, sem hér eiga í hlut, hafa haft, muni koma fram á skattframtali því, sem skatturinn verður á lagður eftir. Ég vil benda á það, að á yfirstandandi ári hefur ríkissjóður sjáanlega orðið fyrir ýmsum skakkaföllum á sinum tekjuliðum. Það er útilokað annað en að þær vinnudeilur, sem staðið hafa, muni að nokkru rýra tekjur ríkissjóðs, og með einhverju verður að bæta það upp. Ég vil einnig benda á það, að hv. þm. Þjóðvfl. hafa lagt hér fram brtt. við þetta lagafrv., þar sem þeir gera ráð fyrir því, að sá skattur, sem þannig fengist, þ.e.a.s. sá skattauki frá s.l. ári, sem fengist með því að gefa nú gróðafélögum landsins ekki eftir frá skattstiga laganna, yrði notaður til þess að halda niðri vöxtum í byggingarsjóðum, bæði byggingarsjóði þeim, sem veitir lán til íbúðabygginga í sveitum, og byggingarsjóði verkamanna. Þetta er skynsamleg till., og get ég tekið fullt tillit til hennar. Við í minni hl. fjhn. höfum lagt til, að tekjuskatturinn verði ekki eftir gefinn hjá félögum á þessu ári, og get ég skoðað það sem viðbót við okkar till., að honum verði að nokkru einmitt varið í þessu skyni, sem hv. þm. Þjóðvfl. hafa bent á. Um hin tvö atriðin, sem þetta frv. gerir ráð fyrir að framlengd verði frá gildandi lögum, er það að segja, að eins og á stendur geta þau ekki talizt óeðlileg. Þau eru um það, að skattanki sé greiddur á tekjur félaga og að eignarskattur verði innheimtur með 50% álagi. Eignarskattur er í rauninni svo lágt ákveðinn, að það getur tæplega talizt ósanngjarnt, að hann sé innheimtur með viðauka, einkum þegar hann er lagður á fasteignir, en þær eru raunverulega í margföldu verði víða á landinu við það, sem þær eru skráðar samkv. fasteignamati. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að fara um þetta öllu fleiri orðum. Við í minni hl. n. höfum lagt til, að þau ákvæði laganna, sem fjalla um 20% eftirgjöf af tekjuskatti og stríðsgróðaskatti félaga, verði ekki endurnýjuð, en að öðru leyti verði frv. samþ., og er brtt. okkar á þskj. 613 um þetta. Varðandi þá ræðu, sem hv. frsm. meiri hl. hélt hér áðan og kom lítillega að þeim samnm. mínum, sem ásamt mér skipar minni hl. í n., get ég tekið fram, að það kann vel að vera, að það hafi ekki verið tekið fram sérstaklega í umræðum um skattamál hér á Alþ. í fyrra, að málinu væri frestað til næsta árs, en hv. 1. landsk. þm. er ábyggilega ekki einn um að hafa skilið það svo. Það kann að vera, að þá hafi forsvarsmenn stjórnarflokkanna komizt að orði eitthvað svipað og hv. frsm. meiri hl. gerði nú, að endurskoðunin mundi verða framkvæmd svo fljótt sem auðið yrði, eða eitthvað í þá áttina. En ég vil benda hv. frsm. meiri hl. á það, að þótt það sé rétt, sem hann sagði, að mestur vandi, sem endurskoðunarnefnd skattalaganna er á höndum, muni vera sá að ákveða skattgreiðslur til bæjar- og sveitarfélaga, þá er engan veginn útilokað að afgreiða þann þátt málsins, sem snýr að greiðslum til ríkissjóðs. Það verður þá einungis dálítið minni partur af verkefni n., sem bíður, heldur en annars er. Og ég verð að láta í ljós þann grun minn, að framlengingin á þessum skattafslætti til handa gróðafélögunum stafi ekki af því, sem látið er í veðri vaka, að nefndin hafi ekki komizt yfir að endurskoða þetta. Auðvitað hlýt ég að álykta, að skatteftirgjöfin til gróðafélaganna stafi af því, að ríkisstj. og hennar fylgislið hafi ekki áhuga á því að ganga nærri gróðafélögunum um skattgreiðslu til ríkisins. Það eru allt aðrir aðilar, sem þar á að ganga nærri. Ég get ekki heldur látið hjá líða í þessum almenna þætti um skattamálin að benda á það, að ríkisstjórnin gumar sífellt af því, að hún hafi lækkað skatta í fyrra. Hún á við það, að það var lækkaður skattstiginn á einstaklingum og það var gefinn 20% afsláttur af skatti félaga. En þar á móti voru hækkuð ýmiss konar önnur gjöld. Það voru hækkaðir næstum allir liðirnir í því, sem heitir aukatekjur ríkissjóðs. Sá, sem ætlar að ferðast til útlanda, verður núna að borga margfalt verð fyrir vegabréfið sitt. Sá, sem ætlar að fá leyfisbréf fyrir einhverju, t.d. leyfisbréf fyrir því að gifta sig, leyfisbréf fyrir því að fá að reka verzlun eða eitthvað þess háttar, verður að borga margfalt það gjald, sem áður tíðkaðist, og þannig hefur ríkisstjórnin ekki lækkað neina heildarskatta, alls ekki, hún hefur raunar hækkað þá. Hún hefur fært þá til á milli liða, og hún hefur skipt um nöfn á þeim, og þar með flaggar hún með því, að hún hafi gert einhver ósköp til að létta landsmönnum skattabyrðarnar. Þetta er alger blekking. Ég heyrði það af ræðu hv. frsm. meiri hl., að hann hefur kynnt sér nokkuð rækilega, í hvaða eða að minnsta kosti á hverjum liðum hafi orðið mestur seinagangur hjá Dönum um að endurskoða sína skattalöggjöf. Það kynnir sér auðvitað hver það, sem hann hefur áhuga fyrir. Ég hefði nú haldið, að ekki hefði síður verið nauðsyn að einbeita sér að því að koma málum áfram hér hjá okkur en að reyna að finna það út, hvað einhverjir erlendis, hvað einhverjar fjarlægar þjóðir kunna að hafa getað komizt langt í því að fara sér hægt við að endurskoða skattalöggjöf. En ég vil að lokum vonast til þess, að þetta verði síðasta árið, sem íslenzka þjóðin telur það koma til mála að gefa stærstu gróðaaðilum landsins eftir skatt frá því, sem þau eiga að greiða samkvæmt almennum ákvæðum l. um tekjuskatt og eignarskatt.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls hér í þessari hv. d. ræddi ég nokkuð frv. það, sem hér er til umr., í sambandi við þrjú önnur stjfrv., sem líka liggja fyrir þessari hv. d. Þá benti ég hæstv. ríkisstj. á leið, sem hún gæti farið til þess að losna við það að gera fólki til sjávar og sveita erfiðara fyrir en nauðsynlegt er að byggja þak yfir höfuð sér og rækta landið, og ekki aðeins fyrir sjálfa sig, heldur miklu fremur fyrir komandi kynslóðir í þessu landi. En þar sem mér þykir nú sýnilegt, að hæstv. ríkisstj. muni hafa þessa vinsamlegu ábendingu að engu og meta það meira að koma til liðs við helztu auðfélög landsins, þá höfum við þm. Þjóðvfl. flutt hér brtt. við þetta frv. um skatteftirgjöf gróðafélaga, sem prentuð er á þskj. 620. Í þessari brtt. er fylgt fram þessu sjónarmiði, sem ég benti á við 1. umr. málsins, og lagt til, að gróðafélögunum verði ekki gefin eftir 20% af þeim skatti, sem þau vilja sjálf borga í opinbera sjóði til almenningsþarfa, heldur fái þau að borga þennan skatt og honum verði svo varið eða hluta af honum til þess að borga vaxtatöp þau,sem hafa orðið og kunna að verða hjá byggingarsjóði verkamanna, Ræktunarsjóði Íslands og byggingarsjóði á árunum 1954 og 1955. Það er í sjálfu sér ástæðulaust að fara mörgum orðum um þetta mál. Ég geri fastlega ráð fyrir því, að ef skynsemi manna, sanngirni og réttsýni réði gerðum þeirra, en ekkert annað, þá mundi þessi till. ná fram að ganga. En ef einhverjar aðrar hvatir ráða gerðum manna, þá efast ég mjög um, að tillagan nái fram að ganga, og það enda þótt mælt væri fyrir henni mjög ýtarlega. Till. er mjög ljós og auðvelt að átta sig á eðli hennar, svo að af þeim sökum þarf ekki að ræða mjög mikið um hana. Það er öllum hv. þm. kunnugt, að gróðafélög í þessu landi, þ. á m. flestallar verzlanir, öll þau félög, sem hingað til hafa verið í háði nefnd fjölskyldufyrirtæki, þar sem aðalfundurinn væri haldinn í hjónarúminu, - öll þessi félög hafa þá sérstöðu að þurfa ekki að gefa meira upp til skatts en þeim sjálfum sýnist. Þau hafa m.ö.o. sjálfdæmi um það, hve mikið þau vilja borga af tekjum sínum í sjóð landsmanna, ríkissjóð, til almenningsþarfa, og það vita allir, að þessi fyrirtæki hafa engan áhuga á því að borga meira af tekjum sínum en þau með góðu móti geta gert og hafa ekki sýnt það á undanförnum árum. Allir, sem þekkja íslenzka skattalöggjöf, vita, að hún reisir ekki neinar skorður við því, hve mikið þessi félög draga undan skatti. Hins vegar eru mjög rammbyggilegar skorður fyrir því í íslenzkri skattalöggjöf, hvernig einstaklingar skuli telja fram. Því er raunar þannig fyrir komið, að einstaklingar í þessu landi þurfa alls ekki að telja fram til skatts. Það er gert fyrir þá. Það gera atvinnurekendurnir, sem þeir vinna hjá. Það, sem knýr einstaklinga til að semja skattaskýrslu, er það, að ef þeir ekki gerðu það, þá mundu þeir ekki fá dregin frá tekjum sínum ýmis gjöld, sem heimilt er að draga frá, eins og sjúkrasamlagsgjöld, tryggingagjöld og þess konar, vegna þess að hið opinbera telur sig enga skyldu hafa til að sjá til þess, að þessi lögboðnu frádráttargjöld séu dregin frá, þó að það hafi sett l. um það, að ýmiss konar aðilar skuli telja fram tekjur manna og gæta þess, að það sé rétt gert. En þegar skattalöggjöfin er svona í pottinn búin, þá er það raunar alveg óskiljanlegt, að nokkrum - mér liggur við að segja: heilvita manni, skuli detta í hug að bera það á borð á þingi þjóðarinnar, að einmitt þeir aðilar, sem sjálfir ákveða sjálfum sér skattinn, skuli fá 20% hans eftir gefin, án þess að þeir hafi beðið um það. En það er einmitt það, sem núverandi stjórnarflokkar hafa framkvæmt í fyrra og hyggjast framkvæma nú. Út af ræðu hv. þm. V-Húnv. (SkG) hafði ég hugsað mér að segja nokkur orð, en hv. 9. landsk. þm. (KGuðj) tók eiginlega það ómak af mér. Mér virtist á hv. þm. V-Húnv., þegar hann kom hér í ræðustólinn, að hann stæði í þeirri meiningu, að Kópavogsmálið svo nefnda væri enn á dagskrá, því að hann byrjaði á því að þylja hér yfir okkur langan kafla um það, hvernig Danir hefðu unnið að breytingum á sínum skattalögum og hve langan tíma það hefði tekið. Hann vildi með þessum orðum vefengja það, sem ég og hv. 1. landsk. þm. (GÞG) höfðum mælt við 1. umr. þessa máls, að hæstv. ríkisstj. hefði lofað frv. um skattgreiðslu félaga á þessu þingi. Nú vil ég minna hv. þm. V-Húnv. á það, að þegar hæstv. fjmrh. hóf hér framsöguræðu sína fyrir þessu frv., þá gerði hann það með þessum orðum: Það er nú augljóst, að ekki muni reynast unnt að leggja fram frv. á þessu þingi um skattgreiðslu félaga. - Á þessum ummælum hæstv. fjmrh. getur hver maður séð, að þetta var einmitt það, sem hann hafði búizt við og gert ráð fyrir og ætlazt til að yrði, og þessi ummæli hans voru í fullu samræmi við það, sem hæstv. ríkisstj. boðaði í fyrra, þegar frv. um skattalögin var til umr. hér í þinginu, að þetta frv. skyldi lagt fram hér. Og með því afsakaði hæstv. ríkisstj. einmitt þá 20% eftirgjöf, sem hér er um að ræða, á síðasta þingi. Hún kom með þennan slumpareikning sinn hér vegna þess, að hún sagði, eins og satt var þá, að frv. væri þá ekki tilbúið, en það mundi verða lagt fyrir það þing, sem nú situr. Þetta hefur nú ekki orðið, af hverju sem það stafar, en ég vil ekkert taka aftur af því, sem ég sagði um það atriði við 1. umr. þessa máls. Þá er aðeins eitt atriði enn úr ræðu hv. þm. V-Húnv., sem ég vildi mega minnast á og mér er farið að leiðast að heyra þá hv. framsóknarþingmenn endurtaka hér sí og æ, en þetta atriði er, að hann hélt því enn fram, að með breytingunum á skattalögunum í fyrra hefði skattur einstaklinga lækkað um 28–29%. Miðað við raunveruleikann er þetta alger og fullkomin blekking. Þessi tala er frá einu sjónarmiði og aðeins einu sjónarmiði rétt. Hún er reikningslega rétt. Hún er rétt sem reikningsdæmi. Og þessi tala er þannig fundin, að skattstofan reiknaði út ákveðið dæmi, sem hún bjó til sjálf. Hún ákvað einhverjar miðlungstekjur, sem hún gekk út frá, síðan fór hún í gegnum skattalagafrv. og tók alla frádráttarliði, sem þar er gert ráð fyrir. Í fyrsta lagi, að þessi maður með 35 eða 40 þús. árstekjur keypti lífeyri fyrir 7 þús. kr. iðgjald og fengi það dregið frá, að hann keypti einnig lífsábyrgð fyrir 2 þús. kr. iðgjald og fengi það dregið frá, að hann gifti sig á árinu og fengi dreginn frá stofnkostnað vegna hjónabands, að hann hefði aðstöðu til þess að gefa upp, að hann borgaði hærri húsaleigu í leiguíbúð en honum hefði verið reiknað til skatts, ef hann hefði átt íbúðina sjálfur, og fengi þann mismun, sem frv. þá gerir ráð fyrir, líka dreginn frá. Einhverja fleiri smáliði tók skattstofan inn í þessa útreikninga sína, og eftir þessa útreikninga, allan þennan frádrátt, kom út, að skatturinn hefði lækkað um 28–29%. En það sjá allir, að þetta er reikningsdæmi og annað ekki. Þetta getur aldrei orðið raunverulegt dæmi, vegna þess að fjölskyldumaður með 35–40 þús. kr. tekjur getur ekki hagnýtt sér þessa frádráttarliði, enda eru þeir ekki inn í frv. settir fyrir þess konar menn. Þeir eru settir inn í frv. fyrir mjög ríka menn, - menn, sem geta veitt sér þann munað að kaupa svo háan lífeyri, að hann kosti þá 7 þús. kr. á ári, - menn, sem geta veitt sér þann munað að kaupa sér lífsábyrgð, sem er svo há, að iðgjald af henni verði 2000 kr. á ári, o.s.frv., en það geta ekki fjölskyldumenn með 35–40 þús. kr. tekjur í okkar þjóðfélagi í dag. Þeir geta ekki leyft sér þetta, og þess vegna er þessi fullyrðing þeirra hv. framsóknarþm. um það, að skattar einstaklinga hafi lækkað við skattalögin í fyrra um 28–29%, alger og vísvitandi blekking. Þær upplýsingar, sem ég hef hér tekið fram um þetta, hef ég frá skattstjóranum í Reykjavík, svo að það fer ekkert á milli mála um það, að þær eru réttar. Og ég endurtek það, að mér er farið að leiðast það að heyra bæði hæstv. fjmrh. og hv. þm. V-Húnv. endurtaka þessa blekkingu æ eftir æ.



Ég ætla mér ekki að fara að taka hér upp deilur um skattamál við hv. 9. landsk. þm. (KGuðj) og hv. 8. landsk. þm. (BergS) nú þegar fáir eru viðstaddir og komið er fram á nótt, en ég vil þó gera lítils háttar athugasemdir við sumt af því, sem þeir sögðu. Hv. 9. landsk. þm., frsm. minni hl. fjhn., talaði um það, að framtöl félaga til skatts mundu ekki vera örugg. Það er vafalaust rétt hjá honum, að það sé misbrestur á því. Hitt veit ég, að mörg félög, ekki síður en einstaklingar, telja samvizkusamlega fram til skatts, og ég geri ráð fyrir því, að hv. 9. landsk. þm. geti verið mér sammála um það, að ekki væri sanngjarnt að leggja óeðlilega háa skatta á þau félög með hliðsjón af því, að einhver önnur félög ef til vill reyndu að dylja eitthvað af sínum tekjum við framtöl. Hann talaði um, að það hefði átt að mega afgreiða þann þátt um gjöld félaga, sem snýr að ríkissjóði, og taka útsvörin á eftir. Þetta höfum við athugað ásamt fleiru í skattamálanefndinni, en þetta er nú í það miklu samhengi hvað við annað, að það er nokkuð erfitt að slíta það í sundur, því að það verður að hafa í huga, að skattgreiðslurnar í heild verði hæfilegar, hvernig sem þeim svo er skipt á milli bæjar- og sveitarfélaga annars vegar og ríkisins hins vegar. Það mun vera byggt á misskilningi hjá hv. þm., sem hann sagði um það, að stjórnin hefði ekkert lækkað skatta í fyrra. Hann var að tala um, að það hefðu verið aukin einhver gjöld á því þingi. Ekki hafði hann neinar tölur um þetta til að leggja fram eða neina útreikninga, hverju það hefði numið, en það er ég viss um, að það hefur ekki verið nema lítið brot af þeirri lækkun á tekjuskattinum, sem þá var samþykkt. Þá virtist hv. þm. þykja það ákaflega einkennilegt, að ég hefði nokkuð gluggað í dönsk skattalög eða skattafrv. þar í landi. En ég verð að segja honum það, að skattamálanefndin hefur fengið sér ýmsar upplýsingar, meira að segja frá fleiri löndum utan Íslands en frá Danmörku. Það er nú þannig um skattamál, að það getur verið ýmislegt af því að læra. Þó að maður sé ekki að taka það allt til fyrirmyndar, sem gerist í nágrannalöndunum, þá getur verið gott í þessu vandasama máli ekki síður en öðrum að kynna sér, hvað er að gerast þar, því að ýmislegt getur verið þar að finna, sem mætti draga lærdóm af og hafa til fyrirmyndar. Ég veit það, að hv. 9. landsk. þm. kannast við það, að það er í mörgum málum og við mörg viðfangsefni, að athugað er, hvernig á þeim er tekið annars staðar, og reynt að draga af því nokkra lærdóma, og ég held, að það þurfi enginn að hneykslast á þessu. Þó að ég væri að minnast á það, benda á það út af þeim ásökunum, sem beint hefur verið til n. hér, að endurskoðun skattalaga hefði staðið mjög lengi yfir í Danmörku og væri ekki búið að ganga frá því máli enn, þá ber það ekki svo að skilja, að ég telji, að við eigum sérstaklega hér að taka það til fyrirmyndar, og æskilegt væri, að við gætum lokið því hér á skemmri tíma. Hv. þm. talaði um það, að verið væri að gefa stærstu gróðafélögunum eftir skatta, og þetta var nú endurtekið af hv. 8. landsk. þm. En eins og ég sagði áðan, þá er það svo, að þó að félögin fái þennan afslátt nú, eins og þau höfðu s.l. ár, þá borga þau hærri skatta nú af tekjum, samanborið við það, sem einstaklingar greiða, heldur en þau áður gerðu. Um þetta gæti ég nefnt töluleg dæmi með því að taka tekjuupphæðir á vissum tekjubilum og gefa upplýsingar um það, hvað félag borgar háan hundraðshluta af tekjunum í skatt og hvað aftur einstaklingar, en ég er ekki að eyða tíma í það nú. En þetta verður skiljanlegt, þegar þess er gætt, að einstaklingar fengu að meðaltall upp undir 30% lækkun á sköttum í fyrra, en félögin aðeins 20%, en eins og ég gat um, þá var sami skattstiginn, sem gilti fyrir bæði hlutafélög og einstaklinga fram að árinu í fyrra. Ég ætla ekki að eyða löngum tíma í að svara hv. 8. landsk. þm., því að mér virtist ræða hans sýna, að hann misskildi ýmislegt í þessum málum - eða þá að hann væri orðinn ákaflega syfjaður. Hann var að tala um það, að víssir aðilar, og átti þar víst við félög, ákvæðu sjálfum sér skatt og fái svo afslátt. Þetta er vitanlega fjarri öllum sanni, að skattgreiðendur ákveði sér sjálfum skattinn. Þá segir hann, að það hljóti að vera sönnun þess, að því hefði verið lofað í fyrra, að nýtt frv. um skattgreiðslur félaga yrði lagt fyrir þetta þing, að fjmrh. hafi sagt, þegar hann lagði þetta mál fyrir, að það væri nú sýnilegt, að ekki væri hægt að afgreiða ný lög um félagaskattana á þessu þingi. Ég býst ekki við, að nokkur annar en þessi hv. þm. geti fundið út úr þessum ummælum hæstv. fjmrh. það, að hann hafi lofað því í fyrra, að þetta yrði gert nú. Og ekki batnar nú, þegar kemur að bollaleggingum hans um þann afslátt, sem einstaklingar fengu í fyrra á sínum sköttum, sem var einmitt áætlað af skattstofu Reykjavíkur að væri að meðaltali 28 eða 29%. Allt var þetta, sem hv. 8. landsk. þm. sagði, á misskilningi byggt. Vitanlega fengu margir einstaklingar, einkum þeir, sem höfðu mikla fjölskyldu fram að færa, miklu meiri skattalækkun en 28 eða 29%, aðrir minna, og meðaltalið af þessu varð þetta samkvæmt útreikningum skattstofunnar. Það er ekki einasta það, sem hv. 8. landsk. segir hér í ræðustólnum, sem er dálítið skrýtið, heldur einnig það, sem hann hefur lagt fram skriflega í brtt. á þskj. 620 ásamt hv. 8. þm. Reykv. (GilsG). Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Ákvæði 64. og 65. gr. sömu l. um 20% - tuttugu af hundraði - lækkun á tekjuskatti, tekjuskattsviðauka og stríðsgróðaskatti skulu falla niður.“ En hér er einmitt í frv. lagt til, að þessi ákvæði verði látin gilda fyrir árið 1955, vegna þess að þau féllu úr gildi um síðustu áramót. Sem sagt: hv. þm. koma hér með till. um það, að fella skuli niður lagaákvæði, sem féllu úr gildi um síðustu áramót. Ég held nú satt að segja, að hv. 8. landsk. þm. ætti að fara að kynna sér eitthvað skattamálin. Hann hefur fulla þörf fyrir það. Og ég held, að hann ætti að láta sér nægja til að byrja með að lesa íslenzk skattalög, en sleppa þeim dönsku, þangað til hann væri kominn eitthvað svolítið niður í því, sem við höfum hér hjá okkur um þessi efni.



Herra forseti. Ég held, að hv. þm. V-Húnv. (SkG) hefði átt að láta vera að minnast á það, að menn væru syfjaðir hér í d., því að aldrei á ævi minni hef ég heyrt aðra eins svefngönguræðu og þá, sem hann flutti hér. Í fyrsta lagi er hann að tala um, að við hv. 9. landsk. þm. höfum misskilið eitt og annað, en svo þegar að því kemur að skýra, á hvern hátt við höfum misskilið hlutina, þá gefst þessi hv. þm. algerlega upp og steinhættir, vegna þess að hann hefur ekkert fram að færa, þar sem ekki var um það að ræða, að við misskildum neitt. Við töluðum hér ákaflega skýrt og greinilega, og það þurfti engum um það að blandast hugur, nema menn væru þá hálfsofandi hér í d. á meðan við töluðum. Það er náttúrlega ekki ástæða til að gera margar eða langar athugasemdir við ræðu, sem menn flytja upp úr svefni, eins og hv. þm. V-Húnv. sýnilega gerði, en þó kemst ég ekki hjá því að nefna örfá dæmi. Það síðasta, sem hann var að tala hér um, var það, að þessi till. okkar væri einkennilega orðuð, þar sem lagt er til í henni, að ákvæðin um 20% skatteftirgjöf gróðafélaganna skuli falla niður. Skilur ekki hv. þm. V-Húnv., að brtt. okkar er flutt við frv. ríkisstj. um að framlengja þessi ákvæði, en ekki við l., sem eru alls ekki til umr. hér og gengu úr gildi í fyrra? Hefur hann ekki áttað sig á því, að í fyrirsögn till. stendur það einmitt, að till. sé brtt. við frv., sem til umr. er, og það er till. um að fella niður úr þessu frv. þessi ákvæði? Þá sagði hv. þm. V-Húnv., að það væri fjarri öllum sanni, sem ég hélt fram hér áðan, að skattgreiðendur, þ.e.a.s. gróðafélögin, ákvæðu sjálfum sér skattinn. Ja, sér er nú hvað. Hvað heldur þessi hv. þm. að það sé, þegar einn skattgreiðandi ákveður, hvað mikinn hluta af tekjum sínum hann telur fram? Hvað skyldi hann gera með því annað en að ákveða sjálfum sér skattinn? Eftir að tekjurnar eru taldar fram, þá eru alveg fastar reglur um það, hver skatturinn skuli vera af þeim tekjum. Ef fyrirtæki hefur eina millj. kr. í skattskyldar tekjur, en telur ekki fram nema segjum 400 þús. kr., hvað ætli það hafi þá gert? Ætli það hafi eftirlátið skattstofunni að ákveða því skattinn, eða ætli það hafi gert það sjálft? Ja, ég skil ekki svona málflutning. Þá sagði hv. þm. V-Húnv., að það væri ekki æskilegt að leggja óeðlilega háa skatta á þau félög, sem teldu rétt fram. Hver er að tala um það? Var ekki skattstiginn, sem enn er að nokkru leyti í gildi varðandi skatt félaga og mun hafa verið undirbúinn af hv. þm. V-Húnv., miðaður við það einmitt, að félög teldu rétt fram? Og gerðu þeir, sem undirbjuggu þennan skattstiga, ráð fyrir því, að hann verkaði á þann hátt, að skatturinn yrði óeðlilega hár? Ég held ekki. Ég held þeir hafi talið sig vera að semja mjög sanngjarnan og sjálfsagðan skattstiga, þegar þeir voru að því, og þess vegna sé ekki um það að ræða, að félög borgi óeðlilega háan skatt, þó að þau borgi þann skatt, sem skattstiginn ákveður, sízt af öllu þegar það er haft í huga, að þau ráða því algerlega sjálf, þessi félög, hve mikið af tekjum sinum þau telja fram. Einnig gat hv. þm. V-Húnv. þess í ræðu sinni, að hann hefði nú aflað sér upplýsinga um skattalöggjöf fleiri þjóða en Dana. Það er sýnilegt af þessu svo og því, hvað þetta hefur tafið fyrir þeirri nefnd, sem átti að og á að vinna að þessum málum, að hv. þm. V-Húnv. og sennilega meðnm. hans allir hafa tekið þessi nefndarstörf sín sem eins konar skólasetu í skattamálum. Og það getur á engan hátt talizt óeðlilegt, þó að við spyrjum ýmsir, hvenær þessum skóla muni ljúka og hvenær þessi nefnd muni ganga undir það próf að skila verkefni því, sem henni var falið að vinna, þ.e.a.s. undirbúa frv. að skattalögum félaganna.



Herra forseti. Allshn. hefur athugað þetta mál milli umræðna, 2. og 3. umr. Fram á síðustu stundu hafa verið að berast óskir um ríkisborgararétt og það fleiri en n. hefur treyst sér til að mæla með. N. leggur til, að til viðbótar þeim till., sem hún gerði fyrir 2. umr., verði 10 mönnum veittur ríkisborgararéttur, og réttur þeirra til þess kemur heim við þær reglur, er n. lagði til grundvallar fyrir till. sínum fyrir 2. umr. Síðasta till., b-liður á þskj. 606, er um, að fellt verði niður síðasta nafnið í brtt., sem n. gerði fyrir 2. umr. Það er sakir þess, að sú kona, sem hafði óskað eftir ríkisborgararétti, hefur nú flutt úr landinu, flutt til útlanda, og þess vegna gerir nefndin að tillögu sinni, að nafn hennar verði fellt niður. Um einstakar till., sem n. leggur til, þarf ég ekki að fjölyrða, en eina af þeim till., sem fyrir lágu við 2. umr. og er á þskj. 474, hefur n. tekið til greina. Aðrar till., sem fyrir lágu við 2. umr. og voru teknar aftur til 3. umr., þ.e. till. á þskj. 495 og á þskj. 509, svo og brtt. á þskj. 602 og á þskj. 603, getur n. ekki fallizt á, og það er sakir þess, að það fólk, sem þær fjalla um, skortir nokkuð upp á, að það fullnægi þeim skilyrðum, sem n. lagði til grundvallar fyrir till. sínum, og ég ætla, að það sé nauðsynlegt fyrir hv. Alþ. að taka upp einhverjar fastar reglur í þessu efni, að fólkið sé búið að dvelja og kynna sig hér um nokkurra ára skeið, áður en það öðlast ríkisborgararétt. Ég held, að það sé alveg nauðsynlegt, að þingið taki þar upp fasta reglu, til þess að ekki sé stefnt í óefni. Ríkisborgararétturinn er það mikilvægur fyrir hvern þegn, að þegar um útlending er að ræða, má ekki minna vera en menn hafi haft um nokkurt skeið kynni af manninum og hátterni hans, áður en hann fær þennan rétt. Undir þeim kynnum á það svo að vera komið, hvort hann öðlast þennan rétt eða ekki. En þegar menn hafa dvalið tilskilinu tíma og sýnt með hérveru sinni, að um góða menn og gegna er að ræða, þá álít ég, að eigi að veita slíku fólki þennan rétt. Ég vil vísa hv. þm. til nál., sem n. gaf út fyrir 2. umr. og er á þskj. 472. Þar geta menn séð, hver eru þau almennu skilyrði, sem n. hefur lagt til grundvallar. Það gat ég um við 2. umr., og ég fer ekki að endurtaka það. Svo eru till. á þskj. 619 og 621 frá nokkrum hv. þm. N. vannst ekki tími til þess að athuga þessar till. Ég held, að ég kannist við þau nöfn, sem á þessum brtt. eru, og að það skorti upp á, að þeir uppfylli þau skilyrði, sem n. lagði til grundvallar fyrir till. sínum. Ég held, að það sé rétt, en ég vil þó ekki staðhæfa það, af því að við höfum ekki getað athugað skjölin, sem fyrir þinginu liggja um þessar umsóknir, en hv. þm., sem að þessum till. standa, hafa vafalaust kynnt sér það, hvort þeir uppfylla þau skilyrði, sem n. hafði fyrir till. sínum. Ég vil því mega vænta þess, að hv. fim. haldi þessum till. ekki mjög fram, ef þessa menn skortir eitthvað upp á, að þeir fullnægi skilyrðunum. Þeir fá vafalaust þennan rétt, ef þeir dvelja hér áfram og kynna sig vel, og mér finnst, að þeir verði að láta sér það lynda eins og aðrir að bíða þennan tilskilda tíma eftir þessum réttindum. Þá er hér brtt. á þskj. 498, sem varðar nöfnin. Eins og hv. þm. vita, hefur nú um nokkurra ára skeið verið gert að skilyrði, að þeir menn, sem vildu öðlast íslenzkan ríkisborgararétt og hétu erlendum nöfnum, tækju sér ný heiti, íslenzk nöfn, sem lytu lögmálum íslenzkrar tungu. Þingið hefur fyrir nokkrum árum tekið ákvörðun um þetta og haldið fast við þessa ákvörðun, eins og sjálfsagt er. Mér finnst, að það eigi illa við fyrir Alþ. að láta eitt gilda í dag og annað á morgun um slíkt atriði sem þetta. Það benti til fullmikils festuleysis og hringlandaháttur af hálfu Alþ., ef það færi að gera breytingu á þessu, það væri engan veginn viðkunnanlegt, og það er ekki hægt að segja það, að það væri fullkomlega réttlátt gagnvart þeim mönnum, sem búnir eru að fá íslenzkan ríkisborgararétt og uppfylla þau skilyrði um þetta efni, sem Alþ. hefur sett. En þó er engan veginn hægt að segja, að það sé aðalatriðið í þessu máli. Aðalatriðið er, hvort menn vilja vera á verði um íslenzka tungu og íslenzkt mál, og ég verð að segja, að mér þykir mikið miður að sjá nöfn þeirra fim. á þessari till., sem að henni standa. Ég ætla, að sagan sýni, að hver sú þjóð, sem er nokkurs nýt, metur sína tungu, sýnir ræktarsemi fortíð sinni og forfeðrum. Tvær þjóðir hafa verið tilnefndar sem dæmi um mikla menningu og þroska í þessum efnum. Önnur þjóðin er Hellenar hinir grísku, en hin þjóðin Íslendingar. Mér segja málfróðir menn, að í hellenskri tungu sé mjög lítið af útlendum orðum og þar hafi Hellenar verið mjög á verði að taka ekki upp í sitt móðurmál útlend heiti nema mjög lítið. Þó er það þessi þjóð frá fortíðinni, sem mestur ljómi er yfir um bókmenntaleg afrek og bókmenntalega menningu, og af þeim brunni hafa menn fyrr og síðar ausið í þessum efnum. Hin þjóðin, eins og ég minntist á áðan, sem hefur verið mjög á verði um þetta, er Íslendingar. Andleg afrek hinna fornu Íslendinga hafa verið gullnáma, ekki eingöngu okkar, heldur og allra Norðurlanda og germanskra þjóða. Íslendingar hafa að vísu tekið upp allmörg orð í sína tungu, en þeir hafa samt sem áður reynt að vera á verði fyrir því, að málið spilltist ekki. Þegar aðrar þjóðir suður í álfunni tóku upp í sín mál erlend orð og erlend heiti, leiddu latneskuna til öndvegis, eins og margar þjóðir suður í Evrópu gerðu, var það byrjunin til þess, að tunga þeirra brjálaðist og breyttist, og að lokum varð hún litt þekkjanleg. Fyrir þessar sakir týndist þeirra tunga að miklu leyti. Hjá Norðurlandaþjóðunum, þó að það væri ekki af sömu rót runnið, fór á sama veg. Það var að vísu ekki latneskan ein, sem eyðilagði málin á Norðurlöndum, en móti tungumálum Mið-Evrópuþjóðanna var tekið af Norðurlandaþjóðunum, og þeirra tungur breyttust það mikið, að lítt urðu þær þekkjanlegar, miðað við það, er áður var. Þegar þessar þjóðir voru að týna sínum tungum, þá var það, að Íslendingar mótuðu og festu gullaldarmál vort. Einn hluti tungunnar er eiginnöfnin. Hver maður hét sínu nafni og kenndur við föður sinn. Karlmenn kölluðust synir feðra sinna, en konur dætur þeirra. Nöfnin, þ.e. nafnorðin, eru sá þáttur tungunnar, sem er einna langminnugastur á sögu þjóðarinnar. Þarf ég ekki annað í því efni en benda hv. þm. á nöfnin í okkarmáli, hvaða upplýsingar þau gefa um uppruna vorn, trú og búsetu. Hið sama má og segja um bæjarnöfnin. Þau tala sínu máli um það, hvernig útlit lands okkar hefur verið, þegar Íslendingar námu hér land í fornöld. Þá er og annað atriði, sem gerir viðhald réttra nafna mikilsvert fyrir viðhald tungunnar. Þau eru allra orða geymnust á beygingar og réttar orðmyndir, öfugt við það, sem hinn nýi nafnasiður gerir, þar sem tekin eru upp óbeygjanleg orð. Beygingar hverfa úr málinu við töku slíkra heita, og þá ætla ég, að hraðinn verði nokkur til þess, að við týnum okkarmáli. Eiginnöfnin hafa því verið í þjónustu íslenzks þjóðernis, og þau munu verða það áfram, ef við ekki brjálum þau. Nafnasiður vor er merki hins mikla einstaklingsfrelsis og einstaklingsfrjálsræðis, sem einkennir þjóð vora og er skuggsjá þeirrar virðingar, sem vér og forfeður vorir höfum jafnan borið fyrir konum og rétti þeirra. Rómverski nafnasiðurinn er aftur skuggsjá þess ófrelsis og ójafnaðar, sem ríkti hjá Rómverjum. Geymni vor á tunguna hefur því gert þjóð vora mikilsmetna meðal þjóðanna og hefur vafalaust orkað að gera okkur aftur að frjálsri þjóð. Mér sýnist, að okkur sé skylt að feta í fótspor feðra vorra um ræktarsemi og tryggð við tungu vora og þjóðerni. Ekki þarf um það mikið að fjölyrða, hvernig fer um ættfræðina, þegar búið væri að innleiða hinn nýja nafnasið. Í þeim till., sem fyrir liggja nú, er ætlazt til, að veittur verði 66 mönnum íslenzkur ríkisborgararéttur. Flest eru þetta útlendingar. Hvernig lízt mönnum nú á, þegar fram líða stundir, ef sá nafnasíður ætti að haldast hjá því fólki, sem ríkisborgararéttinn fær, og niðjum þess? Gera menn sér ekkert í hugarlund, hvernig málið mundi líta út eftir nokkra áratugi? Nú veit ég, að einhver af þessum hv. flm. kann að segja, að það sé ekki meiningin, að börn þessa fólks haldi alltaf nafninu; það séu aðeins þeir, sem nú sé ríkisborgararétturinn veittur. En ef við nú höfum ekki neina staðfestu í þessum efnum og höldum ekki betur þær ákvarðanir í þessu efni, sem við höfum gert, heldur en þetta, að við breytum nú undireins til, hvaða tryggingu höfum við þá fyrir því, að gengið verði ettir því, að börnin leggi niður ættarnafnið eða hin erlendu nöfn og taki upp íslenzk heiti? Því held ég að menn geti ekki gert mikið úr. Nú ber þess líka að gæta, að miðað við það, sem áður var, eru samgöngur svo miklar nú og samband vort við aðrar þjóðir, að ósambærilegt er við það, er áður var. Þess vegna verðum við að vera enn betur og meira á verði en nokkru sinni áður um að gæta okkar tungu. Hv. 1. flm. þessarar brtt., hv. 1. landsk., og ég verð að segja að mér þykir miður að sjá hans góða nafn þarna á þessari till., lét þess getið sem meðmæla með þessari till., að það væri nokkurs virði fyrir okkur að fá þessa nýju þegna og það væri hálfgert harðræði gagnvart þeim að heimta, að þeir skiptu um nafn. En má ég spyrja: Hvað verða Íslendingar að gera, þegar þeir eru komnir til annarra þjóða og dvelja hjá þeim? Þeir verða að gera svo vel að láta sér lynda að skipta um nafn og taka upp heiti að meira eða minna leyti að háttum og lögmálum tungunnar í því landi, þar sem þeir dvelja. Hvað er þetta svo mikill hluti af okkar þjóð, ef miðað er við tölu þjóðarinnar, sem hér er um að ræða? Það er sennilega ekki meira en 2 eða 3%, kannske ekki það, sem hér ræðir um. Getum við ætlazt til þess, að 97 eða 98% af þjóðinni setji tungu sína í hættu fyrir það að geta látið að óskum þessara manna? Ég vil vona, að þetta fólk hugleiði það, um leið og það vill gerast íslenzkir þegnar, að þá sé það ekki að sækjast aðeins eftir réttindunum, heldur ætli það sér líka að uppfylla þær skyldur, sem því er samfara að fá íslenzkan ríkisborgararétt. Ég þykist þess fullviss, að það geri það, þegar það íhugar, hve mikilvægt þetta atriði kann að vera fyrir okkur og okkar þjóð. Það er ekki svo að skilja, að ekki hafi það komið fyrir áður hjá okkur, að tekin hafi verið inn í tunguna erlend heiti, þó að hún hafi ekki beðið nein veruleg skakkaföll við það. En líka hefur það komið fyrir áður, að menn hafa verið misvel á verði um þetta atriði. Lærðu mennirnir hjá okkur höfðu það fyrir nokkru á orði, - síðan er að vísu liðin alllöng stund, - að það væri síður en svo á móti því að taka upp erlend orð í tunguna. Samt sem áður varð þetta ekki neitt verulegt. Og hverjir voru það þá, sem voru á verði um það, að þetta náði ekki fótfestu hér hjá okkur? Það var á þeirri tíð ómenntaða fólkið, sem kallað var. Það var alþýða landsins, sem var á verði og hélt fast við tungu feðra sinna, sýndi henni ræktarsemi og trú. Og ekki get ég neitað því, að einkennilegt finnst mér, þegar ég lit á, hverjir flytja þessa till., að það skuli þá að mestu leyti, ef ekki öllu, vera menn úr hópi þeirra manna, sem mundu vera kallaðir „lærðir menn“. Erum við þá ekki enn þá lausir við þennan vanþroska? Ég vil skírskota til alþýðu manna, að hún reynist eins og áður sjálfri sér trú, sýni fulla trúmennsku og ræktarsemi fortíð sinni og forfeðrum og sinni tungu og láti engum manni, sem stefnir að því að brjála okkar mál, heppnast það eða haldast það uppi. Frændur vorir, Norðmenn, gripu til þess nokkru eftir aldamótin síðustu að setja löggjöf um nöfnin hjá sér. Það mikil ásókn var hjá þeim á að koma upp alls konar heitum og orðskrípum í sambandi við eiginheiti, að þeir sáu sig knúða til þess með löggjöf að koma í veg fyrir slíkt. Því miður áttuðu þeir sig ekki nógu fljótt á því að gera það í tæka tíð, á meðan mál þeirra var óskemmt, en vafalaust hefur þetta gert sitt gagn, og efalaust hefur þeim heppnazt að sporna á móti því, að það héldi áfram að spillast. Ég vil nú mega vænta þess, að hv. d. verði á verði um þetta mál og láti þá ákvörðun, sem Alþ. tók fyrir nokkrum árum, gilda áfram og að íslenzki nafnasiðurinn haldist. Nær væri fyrir okkur að fara fram á það, að farið væri að framkvæma betur en gert hefur verið hingað til nafnalögin frá 1925. Með þessum hv. flm. eða einhverjum öðrum, hverjum sem væri, vildi ég gjarnan ljá lið til þess að ganga eftir því, að þeirri löggjöf yrði vel framfylgt, því að það væri spor í rétta átt og það, sem við ættum að gera, en ekki að gera slíka undanþágu sem þessa eftir þeirri brtt., sem hér liggur fyrir. Það er spor í öfuga átt. Það er okkur einmitt sízt nú sæmandi að gera slíkt. Ég vil nú mega vænta þess og beina þeirri ósk til þeirra hv. flm., sem að þessari brtt. standa, að þeir taki hana aftur, hún komi hér ekki til atkv. Það væri langsamlega skemmtilegasta afgreiðslan á þessari till. En geti þeir ekki orðið við þeirri ósk, þá skora ég á hv. d., að hún greiði þannig atkv. um þessa till., að slíkri till. skjóti hér aldrei upp oftar á Alþingi.



Herra forseti. Ég harma að þurfa að eiga í útistöðum við jafnmætan mann og hinn virðulega alþingisforseta, hv. 1. þm. Árn. (JörB). Ég harma það þeim mun meir, þar sem okkur ber í raun og veru ekkert á milli um það, sem við báðir teljum þó kjarna málsins. Hv. þm. lýsti því með mörgum vel sömdum og ágætum orðum í ræðu sinni áðan, hvilikt meginatriði það væri og hlyti að vera í þjóðernisbaráttu okkar Íslendinga að standa trúan vörð um tunguna. Hann lagði á það mikla áherzlu, að okkur bæri að meta málið mikils og sýna ræktarsemi sögu okkar og forfeðrum. Um þetta allt saman er ég honum fyllilega sammála. Ég er þess fullviss, að ég get sagt það sama um hina fjóra aðra alþm., sem flytja till. á þskj. 498 með mér. En sannleikurinn er sá, og fyrir því tel ég hægt að færa óyggjandi rök, að efni þeirrar till. er fullkomlega samrýmanlegt því að vilja vera á verði um íslenzka tungu, meta hana og gildi hennar fyrir þjóðernið og sýna sögu Íslendinga og minningu forfeðranna ræktarsemi. Hv. þm. byggði alla ræðu sína á því, að hér væri uppi till. um það, að hinir fjölmörgu nýju ríkisborgarar haldi hinum erlendu nöfnum sínum. Oll röksemdafærsla hans snerist um það, hvílík skaðsemd það væri, ef inn í málið kæmust og festust þar fjölmörg erlend nöfn, sem lytu ekki eða gætu lotið beygingarlögmálum íslenzkrar tungu. Engin slík till. er hér uppi. Engin slík till. hefur verið lögð fram. Það, sem er kjarni málsins í þeirri till., sem við höfum lagt fram, er, að hinir nýju ríkisborgarar skuli, meðan þeir lifa, fá að halda ættarnafni sínu, en breyta fornafni sínu, þ.e.a.s. taka upp íslenzkt fornafn, og síðan skuli börn þessara ríkisborgara lúta ákvæðum íslenzkra nafnalaga, þannig að þau kenni sig við föður sinn. Börnin eiga að taka upp íslenzk fornöfn og kenna sig við hið íslenzka fornafn föður sins. Þannig skulu allir niðjar þessara ríkisborgara nefna sig samkvæmt íslenzkum nafnalögum upp frá því. Einmitt með ákvæðum þessarar till. er því fullkomlega tryggt, að erlend nöfn festast ekki í málinu. Þau verða ekki talin festast í málinu, þó að fólk, sem búið er að búa hér í mörg ár, áratug, kannske meira, og er orðið fullorðið, fái að bera til dauðadags það nafn, sem það hefur borið meginhluta ævi sinnar, ef tryggt er, að yngri kynslóðin og allir afkomendur þess lúti íslenzkum reglum um nafngift. Ég sé því ekki annað en að hið ágæta mál hv. þm. um nauðsyn þess að koma í veg fyrir, að erlend nöfn festist í málinu, eigi alls ekki við þessa till. Það ætti við, ef till. væri uppi um að taka upp aftur þá skipan, sem var fyrir nokkrum árum, að hinir nýju ríkisborgarar og afkomendur þeirra halda nöfnum sínum áfram um aldur og ævi. Vegna þess að við erum í raun og veru sammála um kjarna málsins og till. okkar tryggir þann höfuðtilgang, sem hv. þm. gerði svo glögga grein fyrir í ræðu sinni, þá sé ég satt að segja ekki, hvílíkt feikikapp er lagt á það, að sú hugmynd, sem í þessari till. felst, nái ekki fram að ganga. Ég skal ekki endurtaka það, sem ég hef áður sagt við fyrri umr. þessa máls, hver ég tel höfuðrök gegn því að fylgja þeim sið, sem hv. allshn. leggur til í þessu efni, að skylda hina nýju ríkisborgara til algerrar nafnbreytingar. Við flm. álítum, að nafn manns sé svo ríkur þáttur af persónu hans, sé í raun og veru svo óaðskiljanlegur hluti af honum, að það sé ekki sæmandi að svipta hann því nokkurn tíma. Þetta er mörgum mönnum viðkvæmt mál. Það er eðlilegt, að það sé mönnum viðkvæmt mál að þurfa á fullorðinsaldri að höggva á tengslin við forfeður sína, fortíð sína, sögu sína og arferni sitt, eins og menn eru í raun og veru skyldaðir til að gera, ef þeir á fullorðinsárum þurfa að taka upp algerlega nýtt nafn. Börnum og unglingum er það ekki sársaukaefni með sama hætti og fullorðnu fólki. Til þess verður ætlazt af þeim, en til þess verður ekki ætlazt að mínu viti af fullorðnum mönnum, kannske gömlum mönnum og konum. Á það mætti einnig benda í þessu sambandi, að vissir beinir hagsmunir geta verið tengdir nafni manns. Við skulum taka útlendan mann, sem hér hefði starfað á einhverju tilteknu sviði, sem t.d. læknir, vísindamaður eða viðskiptafrömuður, og ætti mikla fjárhagslega hagsmuni tengda nafni sínu. Mér dettur t.d. í hug nafn kunns þýzks læknis, sem var hér um langt skeið og naut mikils álits sem slíkur og varð síðar ríkisborgari. Það væri mjög mikil skerðing á hagsmunum hans, ef hann við það að verða ríkisborgari, eftir að hafa verið hér í fjöldamörg ár hefði orðið að taka upp algerlega nýtt nafn. Það gæti skert „goodwill“ hans sem læknis, ef svo mætti segja, að þurfa allt í einu að taka upp starf undir nýju nafni. Hið sama mundi eiga við, þó að maðurinn starfaði á öðru sviði. Ég hef ekki kynnt mér, hvort um þetta er að ræða hjá einhverjum af þeim mönnum, sem þetta frv. fjallar um, og þó gæti það vel verið. En menningarhliðina á málinu tel ég þó enn þá þýðingarmeiri, sem sagt þá að ætla engum manni að segja á fullorðinsárum skilið við þann þátt persónugerðar sinnar, sem nafn hans hlýtur að teljast. Hv. þm. vék í aðeins einni eða tveimur setningum að aðalefni þessarar till., sem er það, að reglurnar um íslenzk mannanöfn skuli gilda um börn ríkisborgaranna og svo niðja þeirra upp frá því, og sagði, að það vantaði tryggingu fyrir, að gengið yrði eftir því, að börnin tækju upp íslenzkt nafn og íslenzka nafngjafarsiði. Ef það vantar tryggingu fyrir því, að börnin taki upp íslenzkt nafn og hlýði íslenzkum nafnalögum, vantar þá ekki nákvæmlega á sama hátt trygginguna fyrir því, að hinir nýju ríkisborgarar taki upp íslenzkt nafn og íslenzka nafngjafarsiði? Ég vil í þessu sambandi skýra frá því, að mér hefur skilizt, að talsvert bresti á, að þeim lögum, sem um þetta hafa gilt nokkur undanfarin ár, hafi verið hlýtt, þ.e.a.s., að ýmsir af hinum nýju ríkisborgurum hafi að vísu látið skrá sig á hinu nýja íslenzka nafni, en noti það ekki, og kunningjar þeirra og vinir, jafnvel fjölskylda þeirra, fáist ekki til þess að nota það. Ég vil að vísu ekki mæla lögbrotum bót, en þó finnst mér, að segja megi, að þessu fólki sé nokkur vorkunn, þó að það hlýði ekki jafnósanngjörnum ákvæðum og hér er um að ræða. Það á hér við eins og alls staðar, að það er betra að hafa í gildi sanngjörn ákvæði, sem eru haldin, en ranglát ákvæði, sem eru brotin. Ég tel vera meiri líkur fyrir því, að sú skipan mála verði haldin, sem við fimmmenningarnir leggjum til með brtt. á þskj. 498, heldur en sú skipan, sem hv. allshn. leggur til. Það er erfitt að framfylgja þeim reglum, sem hv. allshn. aðhyllist að enn verði hafðar í þessum efnum, en það er auðvelt að framfylgja þeim reglum, sem við leggjum til að teknar verði upp, af því að þær eru sanngjarnari og réttlátari en hinar. Hv. þm. sagði, að Íslendingar yrðu að fara þannig að, þegar þeir tækju sér bólfestu erlendis, eins og hv. n. leggur til að þessir nýju ríkisborgarar skuli fara að, þ.e.a.s., að Íslendingar verði að taka upp nafnasiði erlendra þjóða, þegar þeir flytjast til þeirra. Þetta er mjög ofmælt hjá hv. þm., a.m.k. er það áreiðanlegt, að í engu landi, sem Íslendingar hafa flutzt til eða flytja nú til, gilda þær reglur, að þeim skuli skylt að taka upp nöfn þeirra þjóða, sem þeir taka sér bólfestu hjá. Íslendingar hafa aðallega tekið sér bólfestu í tveim löndum öðrum, þ.e.a.s. í Kanada og Danmörku, allmikið líka í Bandaríkjunum. Veit ég með vissu, að í þessum þremur löndum er ekki ætlazt til þess, að landnemar af erlendu bergi brotnir séu skyldir til þess að breyta nafni sínu og þýða það á tungu þeirrar þjóðar, sem þeir taka að búa hjá. Það vel þekki ég Íslendinga, og það gerir hv. 1. þm. Árn. áreiðanlega ekki síður, að það vitum við báðir, að íslenzku landnemarnir í Kanada hefðu ekki tekið því með þökkum, ef Kanadastjórn hefði lögleitt varðandi þá sams konar reglur og hv. allshn. nú leggur til að lögleiddar verði fyrir útlenda menn, sem hún vill láta veita ríkisborgararétt.  Ég hygg, að þetta dæmi sanni glöggt, að við eigum ekki að ætla öðrum að gera það, sem við mundum aldrei vilja gera sjálfir eða láta gera við þjóð okkar. Það þarf ekki að orðlengja, að slíku hefðu hvorki landnemarnir né við unað. Það fordæmi eigum við að láta verða okkur til fyrirmyndar í breytni okkar gagnvart öðrum. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um málið. Ég vænti, að öllum hv. þm. sé orðið alveg ljóst, hver er kjarni þess, og undirstrika enn að síðustu, að málefnaágreiningur milli okkar flm. og hv. allshn. um nauðsyn þess, að erlend nöfn festist ekki til frambúðar í málinu, er enginn. Ágreiningurinn er um það eitt, hvort það eigi að gerast með þeim hætti, að fulltíða menn séu látnir skipta um nafn, eða með hinum hættinum, að sú skylda sé ekki lögð nema á börnin og siðan áfram á alla niðja þeirra.



Herra forseti. Það hafa orðið talsverðar umr. um till. þá, sem hv. 1. landsk. þm. (GÞG) flutti hér um breytingu á nöfnunum. Þetta er sama till. sem hv. þm. flutti á þinginu í fyrra og var þá felld hér með talsverðum atkvæðamun. Ég gerði mér von um eftir ákvörðun þingsins í fyrra og eftir að menn í nokkur ár hafa orðið að sæta því ákvæði að þurfa að skipta um nöfn og taka upp íslenzk nöfn, að þessi till. mundi ekki fram koma öðru sinni. En hv. þm. vill sýnilega reyna til þrautar, hvort hægt er að koma inn þessari hugmynd sinni og valda með því skemmdum á nafnaskrám Íslendinga um ófyrirsjáanlega framtíð. Menn verða að gæta þess, þegar um þetta er rætt, að þeim, sem nú sækja um ríkisborgararétt, er öllum ljóst, hvaða skilyrðum þeir verða að hlíta með nafngiftirnar. Það er því á engan hátt komið aftan að þessum mönnum og þeir vilja sýnilega fúslega öðlast þennan rétt, þó að þeir þurfi að taka á sig þá þungu byrði, sem hv. 1. landsk. þm. telur vera, að þurfa að taka upp íslenzkt nafn og verða þá íslenzkir ríkisborgarar að nafninu til einnig. Ég verð að segja það, að mér finnst með öllu óskiljanleg sú viðkvæmni, sem kemur hér fram hjá hv. þm. gagnvart þeim, sem sækja um borgararétt, og ég trúi ekki öðru en það sé með öllu misskilin góðgerðarstarfsemi frá hálfu hv. þm. að hefja þessa baráttu þeirra vegna. Ég segi: það er misskilin góðgerðarstarfsemi gagnvart þeim, því að þeirra er þægðin fyrst og fremst að öðlast íslenzkan ríkisborgararétt. Ríkisborgararéttur hér á landi er ef til vill meira virði en í mörgum öðrum löndum, m.a. vegna þess, að menn með íslenzkan ríkisborgararétt eiga hægara en flestar aðrar þjóðir með inngöngu í Kanada og Bandaríkin. Í Evrópu yfirleitt er það talið mjög mikils virði að geta haft inngöngurétt í þessi lönd. Þess vegna verðum við líka að vara okkur á því, að um íslenzkan ríkisborgararétt sé ekki sótt undir því yfirskini, að menn vilji gerast borgarar í öðru landi. Hv. þm. minntist m.a. á þýzkan lækni, sem hér dvaldist um nokkurt skeið og fékk íslenzkan ríkisborgararétt, og hann segir: Þessi góði maður þurfti ekki að breyta um nafn, hann þurfti ekki að taka upp íslenzkt nafn til þess að fá ríkisborgararétt. - Nei, það er alveg rétt, maðurinn skipti ekki um nafn, en maðurinn skipti um borgararétt. Hann fór úr landi, þegar hann var búinn að öðlast þann dýrmæta íslenzka borgararétt, sem gat veitt honum mjög greiðan aðgang að borgararétti í öðru landi. Sá góði maður fór. Hann varð aldrei íslenzkur, enda tók hann aldrei íslenzkt nafn, og líklega hefur hann aldrei ætlað sér að verða lengi borgari í þessu landi. Við munum líka eftir öðrum manni, sem var þýzkur, að vísu var hann ekki læknir. Hann var talinn vísindamaður, mjög mikill vísindamaður og átti að gera stóra hluti hér á landi.  Mér kemur ekki í hug að halda fram, að allir mundu verða kyrrir, sem taka íslenzkt nafn, en hitt vil ég segja, eins og ég gat um áðan, að gjalda verður varhuga við því, hverjum og hvernig borgararétturinn er veittur. Það á ekki að veita íslenzkan borgararétt allt of auðveldlega. Ég efast ekki um, að nöfnin á þeim mörgu mönnum, sem hér er nú lagt til að fái borgararétt, séu góð og gild erlend nöfn, en á íslenzku verða þetta hrein orðskrípi. Ég efast ekki um, að hv. þm. hafi lesið þennan lista. Nöfnin eru m.a. Arge, Beth, Doretz, Gazeley, Gærdbo, Kuhn, May, Moravek, Münch, Ward, Wind, svo að eitthvað sé nefnt. Halda menn ekki, að þessi nöfn sómi sér vel innan um góð og gild íslenzk nöfn? Ég efast ekki um, að hv. flm. þessarar till. séu alveg á sama máli, að móðurmálið sé verndað, enda varði flm. talsverðum tíma í það að reyna að sannfæra menn um, að þeir, sem till. fluttu, og við, sem erum á móti því, að menn fái að halda sínum erlendu nöfnum, værum í raun og veru alveg á sama máli. En mig furðar mjög mikið á jafngreindum mönnum og hv. flm., að þeir skuli láta sér detta í hug, að með því að hafa það form, sem þeir leggja til, að þessir menn taki íslenzkt fornafn og börnin kenni sig svo við föður sinn, en þeir haldi sínu ættarnafni, muni þessi ættarnöfn falla niður, muni hverfa, þegar viðkomandi maður fellur frá. Hv. þm. sagði þó, að það væri nú svo, að þeir menn, sem hafa fengið borgararétt með því að taka íslenzk nöfn, hafi haldið áfram að nota sín erlendu nöfn. En hvernig haldið þið að það yrði þá með samvizkuna hjá börnum þessara manna? Ætli þau teldu sig hafa nokkra skyldu til að skipta um nöfn? Það má kannske segja, að þetta sé ekki mikill ágreiningur, en ekki vil ég viðurkenna það, að við séum sammála. Við viljum ekki, að asninn sé leiddur inn í herbúðirnar. Ágreiningurinn er þess vegna sá, hvort eigi að leiða þennan asna inn í herbúðirnar eða hvort ekki eigi að gera það. Við segjum: Það á ekki að gera það - vegna þess að þær vonir, sem hv. flm. gera sér um meðferð þessara nafna, munu aldrei rætast. Við sjáum, hvernig það er með íslenzku ættarnöfnin. Samkvæmt nafnalögunum mega börn ekki taka sér ættarnafn foreldra sinna, en ég efast um, að til sé nokkur undantekning, þar sem börn hafa ekki tekið sér ættarnafn foreldra sinna, þó að það sé bannað með lögum. Dettur nokkrum mönnum í hug, að þetta verði öðruvísi með erlendu ættarnöfnin? Dettur nokkrum í hug, að ekki verði fylgt sömu reglunni, ef mönnum er heimilað nokkurn tíma að gerast ríkisborgarar með sínu erlenda nafni? Ef þeir menn, sem nú hafa fengið borgararétt með því skilyrði að taka sér íslenzkt nafn, hafa samt sem áður ekki farið eftir því skilyrði og halda sínu erlenda nafni, þá geta menn gert sér ljóst, hvernig eftirleikurinn verður. Þó skulum við gera okkur grein fyrir því, að með því að nota sín erlendu nöfn brjóta þessir menn lög. Þeir geta ekki skrifað undir neitt löglegt plagg í þessu landi með sínu erlenda nafni. Þeir lifa undir fölsku flaggi. Þeir verða vafalaust að skrifa sitt íslenzka nafn í manntalið. En ef þeir ætla að nota sitt erlenda nafn einhvers staðar annars staðar, þá er það fals. Ég hef ekki trú á því, að margir af þessum mönnum, þó að hv. flm. vilji halda því fram, leyfi sér slíkt. Það var tekið mjög greinilega fram af hv. 1. þm. Árn. í framsöguræðu hans, hvílíka sérstöðu Ísland hefur í þessu máli vegna hinnar ævafornu venju, sem enn er haldin með því, að börn kenni sig við föður. Erlendu nöfnin eru gagnstæð íslenzkri venju, þau samrýmast ekki íslenzku máli, og þau stríða á móti íslenzkum l. Það hefur mikil hreinsun farið fram í nöfnum þjóðarinnar á síðustu áratugum, og mikið af þeim nafnaskrípum, sem tíðkuðust hér áður, er horfið með öllu. Þess vegna væri það að færa enn á ný niðurlægingu yfir íslenzkar nafnaskrár, ef nú ætti enn að fara að innleiða erlendu nöfnin. Það yrði þjóðinni bæði til auðmýkingar og skapraunar. Ég ætla að vona, að hv. þd. gangi þannig frá þessu máli, að engin hætta verði á, að erlend ættarnöfn verði innleidd hér í framtíðinni. Og ég vil taka undir orð hv. 1. þm. Árn., er hann sagði, að hann vænti þess, að frá till. yrði nú gengið þannig í þessari hv. d., að hún skyti ekki upp kollinum hér eftir.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Á þskj. 603 flyt ég ásamt hæstv. landbrh. (StgrSt) brtt. við frv. það, sem hér liggur fyrir til umr. Brtt. okkar fer fram á það, að maður nokkur, að nafni Karl Helmuth Simmroth, sem nú er búsettur á Sauðárkróki, fái ríkisborgararétt. Maður þessi er þýzkur að þjóðerni. Fæddur í Querfurt á Þýzkalandi árið 1929. Einhverra hluta vegna undi hann ekki búsetu í heimabyggð sinni og fluttist hingað til Íslands árið 1949, og hér hefur hann dvalizt síðan, utan þess að hann fór skyndiför til Þýzkalands 1953. Hann hefur dvalizt austur í Mýrdal í Skaftafellssýslu, hér í Reykjavík og nú síðastliðin 21/2 ár norður á Sauðárkróki, og hefur hann starfað bæði hér í Reykjavík og þar norður frá sem bifvélavirki, en þá iðn hafði hann lært í heimalandi sínu. Ég hef átt þó nokkur viðskipti við bifvélaverkstæði það, sem þessi maður hefur verið meðeigandi í og starfað við, og get því af eigin raun borið vitni um það, að maðurinn er mjög vel dugandi og fær í þessu starfi sínu. Hv. frsm., hv. 1. þm. Árn., hvatti okkur þm. í framsöguræðu sinni til þess að athuga vel þau skilyrði, sem hv. allshn. hefur sett fyrir veitingu ríkisborgararéttar og birt eru á þskj. 472. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að maður sá, sem um getur í brtt. okkar þm. Skagf., fullnægi þeim skilyrðum í nál., þar sem um það er að ræða, að umsækjandi hafi á sér gott orð um hegðun og framkomu að áliti valinkunnra manna, eins og það er þar orðað. Í þeim efnum læt ég mér nægja að vitna til þeirra meðmæla, sem fylgja umsókn þessa manns. Þau eru öll lofsamleg. Meðal þessara meðmæla eru meðmæli frá prófastinum í Skagafjarðarprófastsdæmi, bæjarfógetanum á Sauðárkróki svo og bæjarstjóranum þar á staðnum, sem allir bera umsækjandanum gott orð og mæla með umsókn hans. Ég held því, að hv. dm. þurfi ekki að hafa neitt samvizkubit út af því, þó að þeir samþykki þessa brtt. Hins vegar vil ég taka fram, að ég ber engan kala til hv. n., þó að hún hafi ekki séð sér fært að mæla með brtt. Ég skil það ofboð vel, að í þessum efnum þarf að fara eftir ákveðnum reglum. Ég hafði hugsað mér svo sem í leiðinni að fara nokkrum orðum um brtt. á þskj. 498, sem hv. 1. landsk. þm. (GÞG) flytur ásamt nokkrum öðrum hv. þm., en þess gerist nú ekki lengur þörf. Hv. frsm. (JörB) svo og nú siðast hv. 3. þm. Reykv. (BÓ) eru nú búnir að gera þessari till. þau skil, sem hún þurfti að fá, og verður þar ekki um bætt, þó að fleiri orð séu sögð. Ég er á móti þessari brtt. og mun samþykkja 2. gr. frv. eins og hún liggur fyrir. Ég fæ með engu móti séð, að það þurfi að vera nein frágangssök því fólki, sem þeirra hlunninda verður aðnjótandi að fá ríkisborgararétt hér á landi, þó að það þurfi að hlíta þeim skilyrðum, sem sett eru í 2. gr. frv. Í fjölmörgum tilfeilum er meira að segja ekki um það að ræða, að fólk þetta þurfi að skipta um nafn, heldur að breyta nafni sínu til samræmis við íslenzkt mál, íslenzka málvenju og íslenzkan rithátt. Glöggt dæmi um það er einmitt maður sá, sem ég sæki nú um ríkisborgararétt fyrir. Hann heitir Karl, og því nafni getur hann að sjálfsögðu haldið áfram. Faðir hans heitir að fornafni nafni, sem mjög er algengt á Íslandi, að sjálfsögðu með íslenzkum framburði og íslenzkum rithætti. Ég fæ með engu móti séð, að það þurfi að vera nein nauðung þessum manni að kenna sig við fornafn föður síns, svo sem siðvenja er í landi okkar, en ekki við ættarnafn, sem fæstir skilja og fjöldinn allur fær ekki fram borið né ritað með réttum hætti. Ég vil svo að lokum þakka hv. framsögumanni fyrir þá áminningu, sem hann flutti hér, að nafnalögin frá 1925 verði betur framkvæmd en oft hefur átt sér stað. Sem prestur í íslenzku þjóðkirkjunni og þá um leið einn þeirra manna, sem eiga að gæta þess, að þessum l. sé hlýtt, vil ég með ljúfu geði taka þessa áminningu hans mér til góða.



Herra forseti. Ég get nú í raun og veru látið mér nægja að segja hér örfá orð. Hv. 3. þm. Reykv. hefur drepið á nokkur atriði til andsvara þeirri ræðu, er hv. 1. landsk. hélt hér um réttmæti þess, að ekki væri gert að skyldu, að þeir, sem ríkisborgararétt fengju, tækju upp íslenzk helti. Enn fremur hefur hv. 2. þm. Skagf. (GGísl) tekið mjög í sama streng, og það gladdi mig að heyra þennan hv. nýja þm. hér taka þá afstöðu til þessa máls, sem hann hefur gert. Þar ásannast það, sem því betur hefur nú verið hjá okkur áður, að líka meðal lærðra manna eru menn, sem vilja vera á verði fyrir íslenzkri tungu og íslenzkri menningu. Hv. 1. landsk. þm. sagði, að hann liti nákvæmlega eins á þetta mál og kom fram í ræðu minni. En hann er svo trúaður á það, að ef þessum útlendingum, sem ríkisborgararétt fá, verður leyft að halda ættarnöfnum sínum, þá vari þau ekki lengur en meðan þeir eru lífs og börn þeirra eða niðjar taki þau ekki upp. Hvernig stendur nú á, að hv. þm. getur verið svona bjartsýnn í þessu efni? Þó lét hann þess getið, að þrátt fyrir þau skilyrði, sem Alþ. hefur sett um veitingu íslenzks ríkisborgararéttar, gangi nokkrir þeirra útlendinga, er ríkisborgararéttinn hafa fengið, undir hinn erlenda ættarnafni. Mér skilst, að afstaða hans til þessa máls ætti þá og að byggjast einmitt á þessum röksemdum, að af því að einhver þeirra eða máske einhverjir hafi ekki haldið þá skilmála, sem þeim voru settir fyrir því, að þeir öðluðust ríkisborgararéttinn, væri rétt að leyfa mönnum að halda hinu útlenda heiti. En hvernig getur hann þá hugsað sér, að það verði látið þar við sitja, að þessi nöfn deyi út með þeim mönnum, sem ríkisborgararéttinn fá? Einmitt hans röksemdafærsla og rökstuðningur í þessu efni fyrir sínu máli sannaði alveg það gagnstæða. Þess vegna er það, að það er langtum nær fyrir bæði hann og okkur aðra að brýna það fyrir stjórnarvöldunum að gefa því glöggar gætur, að menn haldi þeim íslenzku nöfnum, sem þeir taka sér um leið og þeir fá ríkisborgararéttinn. - Hann taldi, að þetta væru harðari kostir en nokkur þjóð önnur setti þeim mönnum, er fengju ríkisborgararétt. Þetta er nú hans fullyrðing. Um það treysti ég mér ekki að dæma. En þó að svo væri, er þá svo mikið að athuga við það? Hvernig hefur farið með tungur annarra þjóða? Mundi byrjunin ekki hafa verið þessi, sumpart hringlandaháttur, uppskafningsháttur, aðgæzluleysi og undirlægjuháttur hjá þjóðunum í þessum efnum, þegar þær voru að taka upp þessi erlendu nöfn, sem varð fyrsta sporið til þess að gerbreyta þjóðtungum þeirra? Einmitt vegna þess höfum við enn meiri skyldur. Af því að við höfum verið svo vel á verði, allra þjóða bezt á verði, næst Hellenum, um verndun okkar máls, eigum við að halda því áfram. Hv. 1. landsk. er það vel menntaður, að ég vil vona, að hann sjái, að við höfum skyldur gagnvart framtíðinni að móta það gull, sem okkur hefur verið lagt í hendur, og afhenda það okkar niðjum, og dýrasti gimsteinninn í þessu er okkar móðurmál. Hv. 1. landsk. þm., sem hefur haft orð fyrir flm. þessarar till., verður að gæta þess, hve við erum fámenn þjóð, hvað náið samband okkar er orðið við erlendar þjóðir, hvað margir menn með erlendum nöfnum sækja um ríkisborgararétt og hvað miklar horfur eru á því innan skamms tíma, að hér verði mjög margt fólk af erlendu bergi brotið búsett í okkar landi og búið að fá þegnrétt. Ef við nú rennum augum yfir þingskjölin tvö, þar sem líkur eru til, að þeir, sem á þeim till. standa, þskj. 601 og 606, fái íslenzkan ríkisborgararétt, þá er vorkunnarlaust að sjá, hvernig málið mundi verða þegar stundir líða, ef mönnum ætti að vera veitt leyfi til þess að hafa þessi nöfn. Hér eru á þskj. 601 ættarnöfnin Arge, Bakker, Ballering, Gazeley, Holz, Knippen, fyrir utan alla Jensena og Larsena og þess konar, Krogh, Mikson, Moravek, Nielasen og náttúrlega Nielsen og Petersen, Petty, Ransyn, Wesseling, Wind, de Zeeuw. Þetta er nokkurt sýnishorn, hvernig málið mundi verða þegar fram liða stundir. Ég skal ekki telja upp fleira. Hv. þm. geta rennt augum yfir þessi nöfn, og þá sjá þeir, hvernig það mundi líta út þegar fram liða stundir. Það var seinheppilegt hjá hv. 1. landsk., þegar hann fór að minnast á Stephan G. sem sýnishorn þess, hvernig Íslendingum lánaðist að halda nafni sínu meðal erlendra þjóða. Stephan G. Stephansson er okkur Íslendingum, sem þakkarlaust er, það kær, að við mundum sízt verða til þess að kasta að minningu hans steini fyrir það, þó að hann skipti um nafn. Hvar fyrirfinnst nú það heiti elns og hann skrifaði sitt nafn, eftir að hann kom til Ameríku? Það er rétt að gefa því gætur. Í Þýzkalandi finnst nafnið á sama hátt skrifað, Austurríki, Hollandi, Danmörku og vafalaust miklu viðar. Þessi lönd komu mér í huga, af því að ég þekki til þess. Í Englandi eða enskri tungu er munurinn ekki mikill. Það er skrifað Stephens, sem er sama nafn. Það mundi vafalaust fljótlega verða Stevenson, ef það færi að festast í málinu. Þannig er það skrifað í ensku máli. Á Írlandi er það skrifað á sama veg. Maður, sem hefur kveðið og verið jafnmikill ættjarðarvinur og Stephan G. Stephansson, - ja, ég skal skjóta því hér inn í, svo að mér gleymist það ekki, að nafn hans, eins og hann varð að skrifa það, er skrifað í fjölda þjóðtungum, en ekki íslenzku, það er sá mikli munur, - það var seinheppilegt að fara að vitna til hans einmitt í þessu efni. Ég ætla að leyfa mér, af því að svona stendur sérstaklega á, að fara með nokkrar ljóðlínur eftir þennan mikla andans mann og heita, íslenzka ættjarðarvin: „Þó þú langförull legðir sérhvert land undir fót, bera hugur og hjarta samt þíns heimalands mót, frænka eldfjalls og íshafs, sifji árfoss og hvers, dóttir langholts og lyngmós, sonur landvers og skers. Yfir heim eða himin hvort sem hugar þín önd, skreyta fossar og fjallshlíð öll þín framtíðar lönd. Fjarst í eilífðar útsæ vakir eylendan þin: nóttlaus voraldar veröld, þar sem víðsýnið skín.“ Nærri má nú geta, hvort haft hafi tilfinningu fyrir sinni feðratungu og því, sem íslenzkt er, sá maður, sem kveður svona, og þó er af mörgu að taka, eins og allir þekkja. En þrátt fyrir allt þetta verður hann að breyta nafni sínu á útlenzka vísu á þann hátt, að það fyrirfinnst hjá mörgum erlendum þjóðum, en alls ekki á Íslandi eða í íslenzku máli. Fremur ætti einmitt aðstaða hans að verða okkur hvöt til þess að vera á verði um okkar tungu og hleypa ekki inn í málið erlendum heitum. Það var gott, að stuðningsmenn þessarar till. minntust einmitt á Stephan G. Stephansson. Ég ætla nú ekki að þreyta hæstv. forseta með lengra skrafi. Ég treysti því og enda veit, að hv. þm. Nd. eru það íslenzkir í anda, að þeir fara ekki að samþykkja þessa brtt. um nýjar nafngiftir og útlenzkan svip, sem yrði, áður en löng stund er liðin, til stórspjalla á tungunni.



Herra forseti. Við höfum átt þess kost að hlýða hér á nokkrar skeleggar ræður hv. þdm. um brtt. eina á þskj. 498, viðkomandi nöfnum þeirra manna, sem lagt er til að fái hér ríkisborgararétt. Við, sem sátum á síðasta þingi, heyrðum nokkrar svipaðar ræður um þetta efni, og ég bygg því, að við höfum fengið það staðgóða fræðslu um þetta atriði frú báðum hliðum, að við ættum að vera nokkurn veginn færir um að greiða atkv, um till. án frekari upplýsinga, enda er dagur nú að kvöldi kominn. En það er annað viðkomandi þessu frv., sem ég tel að hafi ekki verið upplýst sem skyldi, og þess vegna kvaddi ég mér hljóðs. Í nál. hv. allshn. á þskj. 472 kemur fram, að hv. n. hefur í samráði við menn úr allshn. hv. Ed. reynt að skapa reglu, sem farið yrði eftir við veitingu ríkisborgararéttar. Ég tel þetta gott. Ég hef lesið þessar reglur yfir, eins og þær birtast í nál., og ég tel nú, að dyrnar að okkar landi séu opnaðar þar það mikið, að ekki sé ástæða til að opna þær enn meira, a.m.k. að svo stöddu. Ég geri ráð fyrir því, að hv. nefndarmenn hafi miðað sínar till., sem þeir hafa hér borið fram, einmitt við þessar reglur. En hér liggja nú fyrir á nokkrum þskj. brtt. frá einstökum hv. þdm. um það að taka inn til viðbótar allmarga menn víðs vegar að. Ég tel, að það sé erfitt fyrir okkur að greiða atkv. um þetta, fyrr en liggur alveg greinilega fyrir frá hv. allshn., hvað af þessu samrýmist þeim reglum, sem hún hefur sett, ef eitthvað af því gerir það, sem sagt, hverju hv. n. getur mælt með og hverju ekki af þessu, sem fyrir liggur. Ég vil því mjög fara fram á það við hv. n., að hún gefi okkur upplýsingar um, hvort það er samrýmanlegt hennar reglum að samþykkja eitthvað af þessum brtt. frá einstökum þm. eða ekki. Sé n. ekki við því búin að gefa þessar upplýsingar nú, þá vil ég mjög ákveðið fara fram á það við hæstv. forseta, að hann fresti umr., þar til þessar upplýsingar liggja ljóst fyrir. Verði tilviljun ein látin ráða, hvað samþ. verður, þá getur farið eins og á síðasta þingi, að málið dagi uppi. Vera má, að það sé ekki stórskaði fyrir þjóðina. Þó hygg ég, að þarna séu í frv. eins og það nú liggur fyrir tillögur um ríkisborgararétt handa ýmsum mönnum, sem eðlilegt væri að fengju hann. Ég hef verið beðinn að flytja till. um ríkisborgararétt handa þýzkri konu, sem er búin að vera hér nokkur ár, ekki tíu ár. Hún er gift íslenzkum manni fyrir - ég held tæpum tveimur árum, en eftir þeim reglum, sem n. vill fylgja, eiga þær konur, sem giftast hér íslenzkum mönnum, að hafa verið þrjú ár í hjónabandi skilst mér, þangað til þær geta fengið réttinn. Ég hef því ekki flutt þessa till., því að ég vil fylgja n. að málum að reyna að hafa þann hátt á afgreiðslu málsins, sem n. leggur til í sínu nál. En fari það hins vegar svo, að n. láti afskiptalausar þær till., sem hér liggja fyrir, og gefi engar bendingar um það, áður en til atkvæða kemur, hvað af því er samrýmanlegt hennar reglum, þá getur vel verið, að ég, áður en umr. verður slitið, beri fram þessa till., sem ég hef verið beðinn að flytja. Ég hef ekki viljað gera það, eins og ég sagði áðan, vegna þess að ég tel, að það sé skynsamlegt af deildinni að aðstoða nefndina við það, að þessar reglur verði upp teknar og þeim fylgt.



Herra forseti. Það er í alla staði eðlileg fyrirspurnin, sem hv. þm. V-Húnv. bar fram. Ég ætla, að ég hafi sagt í byrjun míns máls í dag, að það fólk, sem farið er fram á að verði veittur íslenzkur ríkisborgararéttur í brtt. á þskj. 495, 509, 602 og 603, uppfylli ekki þau skilyrði, sem n. hefur lagt til grundvallar í sínu starfi. Það hefur m.a. búið hér skemmri tíma en við höfum fylgt í þessu efni, miðað við þjóðerni. En svo eru þrjú ný þskj., sem komu í dag, og ég hef ekki haft neitt tækifæri til að athuga, hvort það eru nýjar umsóknir, ég þori ekki að staðhæfa og treysta minni mínu, hvort ég hef aðgætt þessi nöfn. Það eru till. á þskj. 603, 619 og 621, ef hv. þm. vilja skrifa það hjá sér. Hafi umsóknirnar legið fyrir n. og við gengið fram hjá þeim, þá uppfyllir þetta fólk ekki skilyrðin, en sé hér um nýjar umsóknir að ræða að einhverju leyti, eina eða fleiri, þá get ég ekki staðhæft neitt um það. Mér dettur í hug í tilefni af þessu, hvort hv. þingmenn geti ekki á það fallizt, ef hæstv. forseti vildi nú ljúka umr., sem ég get mjög vel skilið að hann óski eftir, að við létum honum í té upplýsingar um þessi atriði, áður en til atkv. verður gengið, hvort mennirnir, sem eru á þessum þremur þskj., uppfylla þau skilyrði, sem n. hefur lagt til grundvallar í sínu starfi. Geri þau það ekki, þá vona ég, að hv. dm. verði á verði með n. um það, að slíkt verði ekki samþykkt. Uppfylli þeir hins vegar þau skilyrði, sem við höfum sett, þá er ekki nema sjálfsagt að verða við þeim óskum, því að það efast ég ekkert um, eins og komið hefur fram t.d. hjá hv. 2. þm. Skagf., að það, að hv. þingmenn flytja þessar till., er trygging fyrir því, eftir því sem þeir vita bezt, að um gott fólk er að ræða. Það efast ég ekkert um. Frekar get ég ekki svarað þessu atriði, af því að við höfum ekki getað athugað þessar brtt. á þremur þskj., sem ég taldi nú upp.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Árn. hefur flutt hér mjög svo skeleggar og skörulegar ræður, þar sem hann leggur á það mikla áherzlu, að menn skuli sýna íslenzkri tungu ræktarsemi og virða gamlar erfðir í þeim efnum. Ég virði fullkomlega áhuga hv. þm. í þessu sambandi, og það var í sjálfu sér ekkert ofmælt af því, sem hann sagði almennt um þau efni. Það er vitanlega alveg rétt, að við eigum að sýna gamalli arfleifð ræktarsemi og þá ekki síður nafnaarfleifð Íslendinga en öðru. Um þetta get ég verið hv. þm., frsm. n., algerlega sammála. En að öðru leyti eru skoðanir dálítið skiptar og þó aðallega um það, hvort sú till., sem hv. 1. landsk. og við nokkrir aðrir þm. flytjum hér til breytingar á frv. og prentuð er á þskj. 498, muni verða, eins og hér hefur verið haldið fram, til þess að brjóta niður, að því er manni skilst, alla góða og gamla siði um íslenzkar nafngiftir. Ég held, að það, sem hv. 1. þm. Árn. hefur um þetta sagt og sömuleiðis hv. 3. þm. Reykv., sé mjög svo ofmælt og á þeirri staðhæfingu þeirra einni byggt, að það sé ekki hægt að framfylgja ákvæðum þeirra l., sem sett yrðu, ef þessi brtt. yrði samþ. Þeir tala stöðugt um það, þessir hv. þm., að hér eigi um aldur og ævi að innleiða þessi nöfn, sem þeir hafa verið að vitna til og eru á þeim útlendu mönnum, sem nú sækja um íslenzkan ríkisborgararétt. En eins og stendur skýrt og greinilega í brtt., þá er fyrst og fremst til þess ætlazt, að þessir menn allir breyti um fornafn, en fái að halda ættarnafni sínu til æviloka. Síðan er mjög skýrt tekið fram, að börn þeirra skuli algerlega lúta íslenzkum nafnasiðum. Ég hygg, að það verði erfitt að færa rök að því, að það sé ekki hægt að framkvæma þetta ákvæði, en það muni vera hægt að framkvæma það lagaákvæði til fulls, að þessir menn raunverulega skipti um nöfn nú þegar. Ég sé ekki, að það verði á neinn hátt auðveldara að koma því í framkvæmd, að þessir nýju ríkisborgarar breyti raunverulega um nafn, heldur en að koma hinu í framkvæmd, að börn þeirra verði skírð samkvæmt íslenzkri nafnvenju. Í sambandi við þetta mál vil ég litillega minnast á nafnalöggjöfina frá 1925. Hv. 1. þm. Árn. kom aðelns inn á það og sagði, að hann vildi gera sitt til þess, að þeirri löggjöf yrði betur framfylgt en verið hefur. Þetta er nú gott og blessað, og ég held, að þeir hv. þm., sem eru að berjast fyrir því, að menn, sem hafa um langan aldur gengið undir nafni sínu, því nafni, sem þeir hafa verið skírðir, en eru nú að sækja um íslenzkan ríkisborgararétt, þurfi nú að kasta því, ættu að beita áhrifum sínum og dugnaði í þá átt, að lögin um mannanöfn verði framkvæmd að því er varðar þá íslenzka ríkisborgara, sem hér eru bornir og barnfæddir. Það virðist ekki vera bein ástæða til þess að gera strangari kröfur til manna, þó að þeir séu fæddir erlendis, heldur en til þeirra, sem hér eru bornir og barnfæddir. En til þess að skýra lítillega það, sem ég á hér við, vil ég minnast á nokkur atriði varðandi lög um mannanöfn og hvernig þeim er framfylgt. Ég gerði þetta mál lítils háttar að umtalsefni hér á þingi í fyrra í fsp. og skal nú ekki endurtaka nema fátt eitt af því, sem ég þá sagði, en vil þó aðeins minnast á þessi atriði: Í lögum um mannanöfn frá 1925 er svo ákveðið í fyrsta lagi, að hver maður skuli heita einu íslenzku nafni eða tveim. Hvernig er þetta nú framkvæmt í voru ágæta þjóðfélagi? Þetta ákvæði 1. gr. nafnalaganna er brotið á tvennan hátt: það er oft skírt algerlega óíslenzkum nöfnum og í öðru lagi er stundum skírt mörgum nöfnum. Ég nefndi hér í fyrra dæmi um, að sumir ríkisborgarar bera allt upp í 6 nöfn. Annað ákvæði nafnalaganna frá 1925 segir: „Hver maður skal kenna sig við föður, móður eða kjörföður.“ Hvernig er nú þetta framkvæmt? Ég hygg, að allir viti mýmörg dæmi þess, að þetta ákvæði er brotið. Þá er í þriðja lagi í nafnalögunum þetta ákvæði: „Ættarnafn má enginn taka sér hér ettir“ - þ.e. eftir að lögin tóku gildi fyrir 30 árum. Það mun vera farið nokkuð í kringum þetta. Ég veit ekki, hversu mikil brögð eru að því, en þó mun mega finna þess allmörg dæmi. Þá eru í þessum lögum ákvæði um þá menn, sem búnir voru að taka ættarnöfn, og segir í því sambandi, að þeir þegnar og niðjar þeirra, sem bera ættarnöfn, eldri en frá 1913, megi halda þeim framvegis, en þeir, sem tekið hafa upp ættarnöfn á tímabilinu 1913–1925, megi halda sínum ættarnöfnum ævilangt, en niðjar þeirra mega hins vegar ekki taka þau upp. Þetta er áreiðanlega brotið allmikið. Þá er enn fremur tekið fram í nafnalöggjöfinni frá 1925, að enginn megi bera önnur nöfn en þau, sem rétt eru að lögum íslenzkrar tungu. Ég staðhæfi, að þessi regla er enn í dag mjög oft og freklega brotin. Ég hirði ekki að nefna ný dæmi þessa, en hef þau þó á takteinum, ef þetta skyldi verða vefengt. Það vita margir, að jafnvel sum þau nöfn, sem nú er verið að vitna til og þeir útlendu menn bera, sem nú er verið að sækja um ríkisborgararétt fyrir, eru alls ekkert óalgeng á íslenzkum mönnum, og það virðist ekki vera brýn þörf á því að banna þessum mönnum, þó að þeir fengju ríkisborgararétt, að halda slíkum nöfnum, meðan það er látið, að því er virðist, óátalið af þeim, sem eiga að framfylgja nafnalöggjöfinni, að íslenzkir menn, bornir hér og barnfæddir, beri þessi nöfn. Enn er þess getið í lögunum um mannanöfn, í 6. gr., ef ég man rétt, að stjórnarráðið skuli gefa út skrá eftir till. heimspekisdeildar háskólans yfir þau mannanöfn, sem uppi eru á hverjum tíma og bönnuð skuli samkvæmt þessum lögum um mannanöfn. „Skráin skal gefin út,“ segir í lögunum, „á hverjum 10 ára fresti að lokinni útgáfu hins almenna manntals.“ Þetta atriði mannanafnalaganna hefur aldrei verið framkvæmt. Ég hygg, að það hafi ekki verið sýndir neinir tilburðir til þess, og er það ábyggilega miður farið, því að ég hygg að með útgáfu slíkrar skrár á 10 ára fresti mætti lítils háttar halda því í skefjum, að sá ósiður að skíra erlendum og ambögulegum nöfnum festi rætur í landinu; það væri heldur til þess að útrýma honum. Ég held, að það sé fremur erfitt að færa að því fullgild rök, að það sé íslenzkri tungu eitthvað hættulegra, að fullorðnir og jafnvel rosknir menn af útlendum uppruna fái að halda ættareða kenningarnafni sínu til æviloka, heldur en hitt, að það sé látið viðgangast hér óátalið og það jafnvel í stórum stíl, að börn fædd á Íslandi beri óþjóðleg og alútlend nöfn og það jafnvel sömu nöfnin sem á að svipta þessa tilvonandi íslenzku ríkisborgara. Hv. 1. landsk. gerði hér ljósa grein fyrir því, hvað vakir fyrir okkur, sem flytjum hina umdeildu brtt., hvaða rök það eru frá okkar s jónarmiði, sem gera eðlilegt, að þessi tilhliðrun eða miðlunarstefna, ef svo mætti segja, sem við leggjum til í þessum málum, verði upp tekin. Ég hef þar í sjálfu sér engu við að bæta. Ég hygg, að það standi allt enn óhrakið, sem hann sagði um það efni, og annað, sem hann tók hér til meðferðar. Hv. 1. þm. Árn. ræddi hér í sinni síðari ræðu dálítið um Stephan G. Stephansson, og var það að vísu að gefnu tilefni frá hv. 1. landsk., og hv. 1. þm. Árn. las hér upp fagurt ættjarðarkvæði eftir þetta ágæta og snjalla skáld okkar. Það fór ekki hjá því, að þegar ég hlustaði á þennan upplestur þm., þá datt mér í hug, að þó að það væri gott að hlusta á þetta kvæði núna í sambandi við þær umræður, sem hér fara fram, þá hefði hann nú kannske og fleiri félagar hans í þessu máli og öðrum mátt muna eftir þessu kvæði við fyrri tækifæri og hafa það þá yfir, þegar ef til vill stóð þannig á, að það var um meiri hættu að ræða, sem steðjaði að íslenzku þjóðerni, heldur en af þessari litlu till., sem hér var flutt. Ég man ekki til þess, að hv. 1. þm. Árn. færi með þetta kvæði hér á Alþ. 30. marz 1949. Hann mun ekki hafa farið með það hér við umræður um herstöðvasamninginn, sem gerður var 1951; ekki minnist ég þess að minnsta kosti. En ég vil nú vona, að sú þjóðerniskennd, sem nú kom fram hjá honum og ég virði og þakka vissulega, eigi eftir að brjótast út oftar og við þau tækifæri, þegar mest er þörfin á.



Herra forseti. Ég þarf ekki að segja nema fáein orð og einkum til þess að svara fáeinum atriðum í ræðu hv. 1. þm. Árn. og hv. 3. þm. Reykv. Hv. 3. þm. Reykv. gat þess í sinni ræðu alveg réttilega, að íslenzku nafnalögin væru brotin. Það er hverju orði sannara. Það hefur allt of lítið verið að því gert að halda fast í þær reglur, sem þar eru settar um nafngiftir íslenzkra manna. Hann taldi, að þess mundu varla finnast dæmi, að börn manna, sem hafa ættarnöfn, sem skráð eru löglega á tímabilinu 1913–1925, noti ekki þessi ættarnöfn. Ég get skýrt frá því, að ég þekki þess dæmi, að þessum ákvæðum er hlýtt út í æsar, svo að ekki er það alveg dæmalaust, að þessum ákvæðum sé fylgt. Hv. 1. þm. Árn. sagði í ræðu sinni, að Stephan G. Stephansson hafi orðið að breyta rithætti nafns sins. Þetta er misskilningur hjá hv. þm. Það gerði Stephan G. Stephansson af frjálsum vilja, og skulum við hafa það hugfast, með hverjum hætti hann gerði þessa breytingu. Hann samræmdi aðeins rithátt nafns síns rithætti tungu þeirrar þjóðar, sem hann bjó með, vitandi þó vel, að íslenzk tunga mundi eftir sem áður bera hans nafn fram með sama hætti og áður fyrr. Á þeim árum, sem hann gerði þetta, var og breytingin miklu minni en hún er í augum okkar Íslendinga í dag, þar sem það tíðkaðist mjög, bæði hér og um Íslendinga t.d. í Danmörku, að þeir vikju við rithætti á íslenzkum nöfnum til samræmis við erlenda málvenju. Mergurinn málsins er þó sá, að Stephan G. Stephansson var hvorki knúinn til þessarar lítilfjörlegu breytingar né heldur til þess að taka sér enskt nafn, en það er það, sem hv. þm. ætlar nú að gera gagnvart hinum væntanlegu íslenzku ríkisborgurum. Ég fæ ekki skilið, hvernig hv. 1. þm. Árn. og aðrir forsvarsmenn allshn. í þessu máli geta talið íslenzkri tungu standa feiknavoða af því, að nokkrir erlendir menn fái til dauðadags að bera það nafn, sem þeir hafa borið, ef það er tryggt, að niðjarnir beri íslenzkt nafn samkvæmt íslenzkum nafnalögum. Þessi viðkvæmni er þeim mun undarlegri, þegar það er vitað, að þessi sömu nöfn eru nú borin af fjölmörgum Íslendingum án þess að amazt sé við því, að niðjar þeirra ætli að bera þau áfram. Hér eru t.d. tveir menn í tillögu hv. allshn., sem heita að eftirnafni Hansen. Hvernig getur nú nafnið Hansen á þessum tveimur mönnum, sem báðir eru miðaldra, verið líklegt til að spilla íslenzkri tungu, þegar hér eru tugir manna í landinu, sem heita Hansen og hv. þm. sér engan ótta stafa af því? Hvernig geta þessir menn verið með sínu Hansensnafni svona miklu stórkostlegri en allir hinir? Enn þá óskiljanlegra verður mér þetta málaþref allt saman, þegar hv. þm. og skoðanabræður hans í n. gera enga till. og hafa enga till. gert um það að koma í veg fyrir, að niðjar allra hinna hundrað Hansenanna kalli sig Hansen. Það gæti ég þó skilið. Þá gæti ég satt að segja tekið öll orðin, sem þeir segja um ást sína eða umhyggju fyrir málinu á þessu sviði, fullkomlega gild. En það setur að mér svolítinn efa, og hann situr í mér, meðan ég sé ekki till. frá þessum hv. þm. um að hreinsa öll útlend nöfn af Íslendingum. Hér eru t.d. tveir Jacobsenar; til eru margir íslenzkir ríkisborgarar, sem heita Jacobsen og fá að bera það nafn alveg óáreittir. Hér sé ég enn fremur tvo Jensena og einn Jörgensen, einn Nielsen, og hér eru tveir Petersenar. Ég les ekki lengra, en sjá menn í raun og veru ekki það hlægilega í því að skylda þetta fólk, sem heitir Hansen, Jacobsen, Nielsen, Petersen, til þess að skipta um nafn, af því að það sé stórhættulegt íslenzkri tungu, að hér heiti einhver maður Jensen eða Petersen í nokkra áratugi,þegar allir hinir hundrað fá að gera þetta alveg óátalið og niðjar þeirra? Ég segi nú í fyllstu alvöru: Sjá menn ekki, að hér er hálfgerður skrípaleikur á ferðinni? Menn verða þó að vera sjálfum sér samkvæmir að vissu marki í málflutningi. Það er annars ekki aðeins þetta, sem er ábótavant um íslenzkar nafngiftir, eins og þær eru núna, og fær að vera óátalið af hálfu þessara ágætu manna. Annar ræðumannanna áðan, hv. 3. þm. Reykv., Björn Ólafsson, var menntmrh. í nokkur ár og hafði þá auðvitað sem sá aðili, sem á að sjá um framkvæmd nafnalaganna, ágæta aðstöðu til þess að hreinsa til á þessu sviði. Ef hann ber svo mikla umhyggju fyrir íslenzkri tungu sem hann segir og telur henni stafa svo gífurlega hættu af, að þetta fólk, sem hér er um að ræða og flest er komið yfir miðjan aldur, fái að halda til æviloka því nafni, sem það hefur borið frá skírn, hvers vegna var þá vitund hans um þetta ekki jafnvökul, meðan hann var menntmrh.? Hvers vegna gekkst hann þá ekki fyrir því, að þeim útlendu nöfnum, sem úir og grúir af á íslenzkum ríkisborgurum, verði breytt eða a.m.k. tryggt, að nafnalögunum verði hlýtt þannig, að menn bæru ekki ólögleg útlend nöfn? Hann gat þess áðan, að ýmsir niðjar þessa fólks með ættarnöfn bæru ættarnöfnin ólöglega. Mætti kannske segja, að undirskriftir þeirra með ólöglegum nöfnum væru hæpnar. Þarna hefði hann haft tilvalið tækifæri til þess að láta verulega að sér kveða sem menntmrh. Ég skal segja það hiklaust, að ef till. kemur fram um að banna erlend nöfn á íslenzkum ríkisborgurum, banna þau hreinlega, þá skal ég ekki hafa neitt við það að athuga, að slíkt ákvæði sem þetta væri sett sem skilyrði gagnvart nýjum ríkisborgurum. Þá lúta þeir alveg sömu lögum og þeir, sem fyrir eru í landinu. En þetta er að gera upp á milli manna, þetta er að gera menn misjafna fyrir lögunum, að banna nýjum íslenzkum ríkisborgara að kalla sig áfram til dauðadags því nafni, sem öðrum íslenzkum ríkisborgara er leyft að kalla sig. Ég hefði óskað þess, að hinn nýi prestvígði þingmaður, hv. 2. þm. Skagf. (GGísl), hefði borið gæfu til þess að flytja í jómfrúrræðu sinni betra mál en hann flutti í þeim fáu orðum, sem hann sagði um þessa brtt., sem umræðurnar snúast nú aðallega um. Ég óska honum sem ungum þingmanni alls góðs á þingmannsferli sínum og hefði einmitt þess vegna gjarnan viljað, að afstaða hans til þessa fyrsta máls, sem hann ræðir, hefði verið með öðrum hætti en hún í raun og veru varð. Þó að ég hafi enga sérstaka löngun til þess að hefja deilur við nýkjörinn þingmann, þá get ég þó að gefnu þessu tilefni ekki stillt mig um að benda á, að mér hefði fundizt hann gjarnan mega vera svolítið hófsamari í dómi sínum, þegar þess er gætt, að hann tilheyrir þeirri stétt landsins, sem ber fyrst og fremst ábyrgð á því, að nafnalögin eru brotin, því að það gera prestar íslenzku þjóðkirkjunnar. Höfuðástæða þess, hversu hörmulega illa íslenzku nafnalögin hafa verið haldin, er sú, að íslenzkir prestar hafa ekki reynzt þeim vanda vaxnir að framfylgja þessum lögum, þó að einföld séu. Það er hart að þurfa að segja þetta, en það er satt samt sem áður og verður því að segjast. Ég er í þessu sambandi ekki að staðhæfa neitt um það, að þessi ungi prestur muni á sínum fáu prestsskaparárum hafa átt þátt í því, að nafnalögin væru brotin, en þessi brot eru svo algeng, að það verður að tala um þetta sem alveg sérstaka sekt íslenzkrar prestastéttar. Það er ekki aðeins, að menn haldi áfram erlendum ættarnöfnum, erlendum nöfnum og erlendum og íslenzkum ónöfnum, orðskrípum, sem enn þá er skírt hér í stórum stíl, heldur er enn fremur margt fleira við framkvæmd nafnahátta okkar að athuga. Meðan t.d. kona má óáreitt vera Magnússon þrátt fyrir skýlaus ákvæði nafnalaganna um þetta og enginn segir neitt við þessu, þá finnst mér viðkvæmnin, sem hér gætir hjá ýmsum gagnvart útlendum nöfnum, undarleg, því að í sjálfu sér særir þetta máltilfinningu manna ekkert minna en það, að maður heiti Jensen. Ég skal svo láta máli mínu um þetta efni lokið, skal raunar taka undir það, sem hv. þm. V-Húnv. sagði áðan í ræðu sinni, að ég er þess fullviss, að hv. þdm. eru málavextir orðnir svo ljósir, að engin líkindi eru til þess, að nokkur ný rök komi fram í málinu, sem líkleg mundu verða til þess að hafa áhrif á skoðanir nokkurs manns um málið, úr því sem komið er. Máli mínu vil ég þó ljúka með því að víkja aftur að því, sem hv. 1. þm. Árn. sagði um Stephan G. Stephansson. Í tilefni af því, að hv. þm. las kvæði eftir Stephan G. Stephansson, vildi ég aðeins honum og öðrum til hugleiðingar varpa fram spurningu um það, hvernig menn halda, að Stephan G. Stephansson hefði ort um þá kanadíska þingmenn, sem hefðu lagt fram frv. um, að hann skyldi taka upp enskt nafn og. t.d. nefna sig, eins og ég sagði í dag, Steve G. Stevenson. Að einu leyti má hv. þm. Árn. þakka fyrir það, að Stephan G. Stephansson skuli kominn undir græna torfu, því að annars væri hætt við, að hann mundi yrkja kvæði og það mergjað um þá íslenzka alþingismenn, sem vilja neita erlendum mönnum um þann rétt, sem Stephan G. Stephansson taldi sér heilagan.



Herra forseti. Þessar umræður eru nú af eðlilegum orsökum að fjara út. Það var heldur litið í ræðum hv. tveggja þingmanna, er síðast töluðu, sem ástæða er að svara. Þó verð ég að geta þess, að mér fundust heldur ósmekkleg þau orð, sem hv. 1. landsk. lét falla í garð þingmanns, sem nýlega hefur tekið sæti á Alþingi, hv. 2. þm. Skagf. Lítur helzt út fyrir, að hv. 1. landsk. líti svo á, að nýir þingmenn megi ekki hafa sjálfstæðar skoðanir, ef þær fara í bága við tillögur hans. Ég hygg, að þær staðhæfingar, sem hv. 1. landsk. hefur borið hér fram í sambandi við þetta mál, hafi oft verið hraktar, og skal ég því ekki fara langt út í það. Hann minntist á nöfn eins og Hansen, Jacobsen og önnur slík. Það er alveg rétt; við höfum því miður allt of mikið af þessum nöfnum, og við hefðum átt að vera búnir að koma í veg fyrir það fyrir löngu, að þessi nöfn festust í nafnaskrám okkar og í málinu. Ég sé ekki, að við séum bættari með því, þó að við nú höfum talsvert af hvimleiðum nöfnum í málinu, að við bætum við fleirum þess háttar hvimleiðum nöfnum. Ég vil gjarnan leiðrétta einn misskilning, sem kom fram í ræðu hv. þm. Ég efast ekki um, að það hefur verið af misskilningi hjá honum, er hann gat þess, að þegar ég var menntmrh., hefði ég átt að gera gangskör að því, að nafnalögunum væri betur framfylgt en nú er. Nafnalögin heyra undir dómsmrh., en ekki undir menntmrh. Þess vegna var mér ekki í lófa lagið að framfylgja lögunum. Hins vegar tek ég fúslega undir það með þeim mönnum, sem hér hafa talað, að þessum lögum hefur ekki verið nógu vel framfylgt, og það skal ekki standa á mínu liðsinni, að þeim lögum sé betur framfylgt en nú er gert, því að það er kannske ein aðalundirstaðan fyrir því, að við getum haldið nöfnum okkar óspilltum. Hv. 8. þm. Reykv. (GilsG) talaði um það, að með afstöðu okkar, sem erum á móti till., séu gerðar strangari kröfur til útlendinga en Íslendinga sjálfra. Ég skil ekki, hvað hv. þm. á við með þessari fullyrðingu. Ég get ekki séð annað en að þetta sé algert ranghermi. Samkv. till. flm. fá útlendingar, nýir borgarar, sem að vísu fæðast ekki hér, heldur koma hingað inn í landið, að halda erlendum ættarnöfnum. Íslendingar sjálfir mega ekki taka ættarnöfn, og samkv. þeim lögum um mannanöfn, sem hér hefur verið vitnað í, hafa ekki aðrir leyfi til að hafa ættarnöfn en þeir, sem höfðu þau, þegar lögin voru sett. Nafnalögin gera því greinilega ráð fyrir því, að ættarnöfnum fjölgi ekki í landinu. En út á hvað gengur till. hv. flm.? Hún gengur út á það, að ættarnöfnum sé fjölgað í landinu, en því miður ekki íslenzkum ættarnöfnum og ekki ættarnöfnum, sem samræmast íslenzkri tungu og íslenzkum málsmekk, heldur ættarnöfnum, sem jafnvel Íslendingar geta ekki borið fram, eins og hv. 2. þm. Skagf. (GGísl) gat um. Það er þetta, sem á að neyða upp á okkur vegna þess, að við ætlum að gefa þessum mönnum þann mikilsverða rétt að verða þegnar í þessu landi, og þessir menn mega ekki leggja það á sig að taka sér nöfn eins og Íslendingar og verða Íslendingar líka að nafninu til og lúta þeim lögum, sem Íslendingar verða að lúta í þessum sökum. Því verður aldrei hægt að mæla í gegn, að þessi útlendu ættarnöfn væru beint brot á íslenzku nafnalögunum, ef till. yrði samþykkt.



Þau fáu orð, sem ég sagði hér áðan viðvíkjandi fyrirspurninni frá hv. þm. V-Húnv. (SkG), vil ég mega ætla að hæstv. forseti telji sem stutta aths. aðeins og ég eigi því fullkominn ræðurétt; hann ætla ég að vísu ekki að nota mér, því að ég tel, að það sé búið að svara því, sem svara þarf hjá þeim hv. þm., sem vilja nú, að útlend ættarnöfn heimilist þessum nýju ríkisborgurum, sem kunna að verða samþykktir. Ég gat ekki svarað fyrirspurn hv. þm. V-Húnv. áðan, af því að mér hafði ekki gefizt kostur á að athuga það nógu gaumgæfilega. Ég þorði ekki að treysta minninu. Mér fannst ég kannast við þessi nöfn öll, sem eru á brtt. 603, 619 og 621. Nú hef ég athugað þetta, og þá kemur í ljós, að þessir menn eru ekki búnir að eiga heima hér nógu lengi eftir þeirri reglu, sem nefndin hefur lagt til grundvallar fyrir tillögum sínum. Ég vil mjög eindregið beina því til hv. dm., að þeir standi með n. að till. hennar og samþykki það eitt, sem n. leggur til að samþykkt verði, en láti ekki aðrar till. komast að. Við verðum, þar sem svo mikið er sótzt eftir þessum mikilsverða þegnrétti okkar, að taka upp einhverjar reglur og hafa hóf á því, hvað mörgum við veitum hann ár hvert. Það getur orðið innan skamms tíma allmargt samt, þó að hófs sé gætt í þessum efnum. Þær till., sem fyrir liggja, fullnægja ekki neinar nema till. n. einnar þeim grundvallarreglum, sem n. lagði, þegar hún gerði sínar till. Þetta vil ég vona að hv. þm. taki til góðviljaðrar athugunar, því að það getur verið, að ef við höfum ekki einhverja fasta reglu til þess að fara eftir og sköpum okkur þar, þá stefnum við þessum málum í hreint óefni. Veit ég, að hv. þm. vilja hafa á því góðar gætur, að fyllstu varfærni sé gætt. Ég ætla nú ekki að fara að fjölyrða mikið um það, sem fram hefur komið síðan ég talaði áðan; þess gerist ekki þörf. Hv. 3. þm. Reykv. (BÓ) hefur svarað því, sem máli skiptir. Ég er hv. 8. þm. Reykv. (GilsG) sammála um það, að við ættum að vinna að því, að farið væri að framkvæma betur nafnalögin, og gefa þessum málum einmitt góðar gætur, en það er ekki stefnt í rétta átt að innleiða fjölda erlendra ættarnafna og kemur hálfhlálega við. Annars byggjast röksemdir þessara tveggja hv. flm. till., sem talað hafa, aðallega á því, að þau skilyrði, sem sett hafa verið gagnvart útlendingunum, sem fengið hafa ríkisborgararétt, séu ekki nógu vel haldin, í málinu séu jafnvel á íslenzkum mönnum hálfgerð ónefni og það sé látið viðgangast, þess vegna sé ekki um svo mikla sök að ræða, þó að útlendingar, sem þegnrétt fá, fái að halda sínum erlendu ættarnöfnum. Maður skyldi nú ætla, að það lægi nær að rökstyðja sitt mál með því, að af því að áfátt er í þessum efnum, þurfi að koma í veg fyrir, að við bætist, og er þá nær að gripa til þess ráðs, sem hér líka hefur verið haft á orði, að hreinsa málið af þessu. Um þetta ætla ég svo ekki að fara frekari orðum. Ég kunni ekki við það hjá hv. 1. landsk. þegar hann átetur hv. 2. þm. Skagf. (GGísl) fyrir afstöðu hans til þessa máls. Þetta er nýr þm., og sem betur fer kemur í ljós hjá honum einlægur vilji og skoðun um það, að við eigum að vera vel á verði um það, sem þessari þjóð er dýrmætast, og það er hennar tunga. Ég ætla, að þetta hljóti að vera af athugaleysi hv. 1. landsk. Hann átelur þetta hjá hv. 2. þm. Skagf. Ég tel það lofsvert, að hann tekur þessa afstöðu, og vil þakka honum fyrir það. Hv. 8. þm. Reykv. sagði, að þingmenn, sem hefðu verið hér undanfarið og hefðu staðið að meðferð mála hér áður, þjóðlegra mála og annars, m.a. er hervarnarsamningurinn hefði verið samþykktur, hefðu gjarnan mátt hafa í huga Stephan G. Stephansson. Ég skal aldrei mæla því í gegn, að menn hafi hann í huga. Hv. 8. þm. Reykv. var þá ekki kominn á þing til að taka afstöðu til þess máls, svo að maður getur lítið um það sagt, hvaða afstöðu hann hefði valið sér. Nú er hann kominn, og þetta er fyrsta prófmálið, sem reynir á hans þegnskan um það sem þjóðinni er dýrmætast af öllu, sem hún á, og það er hennar tunga. (BergS: En sjálfstæði hennar? Við öðluðumst sjálfstæði við það, að við vorum geymnir og okkar forfeður á tunguna. Þessi hv. þm. þarf ekki að vera að minna á þetta. Nú hefur hann gefið þessa raun, hv. 8. þm. Reykv. Um það, sem síðar kann að verða, vil ég gjarnan óska honum þess til handa, að hann velji sér betri málstað en í þetta sinn, og þá er vel.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 509 leyft mér að bera fram brtt. við það frv., sem hér er til meðferðar, og óskað eftir, að ein kona og tveir menn fengju íslenzkan ríkisborgararétt. Hér er um að ræða frú Maríu Fich í Hrísdal í Miklaholtshreppi, sem hefur dvalizt hér í tæp sex ár. Hún er gift Kristjáni bónda í Hrísdal, og eru rúm tvö ár síðan þan gengu í hjónaband. Ef þær reglur, sem hv. allshn. setti sér á s.l. ári í sambandi við veitingu ríkisborgararéttar, hefðu gilt, eða verið þær sömu nú og á s.l. ári, hefði þessi kona skilyrðislaust átt að öðlast ríkisborgararétt að þessu sinni, því að eftir upplýsingum hv. n. á s.l. ári var talið rétt að mæla með því, að konur, sem hefðu gifzt íslenzkum ríkisborgurum fyrir tveim árum, fengju ríkisborgararétt, en nú mun þetta hafa verið fært upp í þrjú ár. Viðvíkjandi tveimur karlmönnum, sem ég óskaði ríkisborgararéttar fyrir, vil ég segja þetta: Klaus Levermann er trésmiður í Reykjavík og er búinn að dveljast hér á landi í nær sex ár. Þetta er ungur maður og efnilegur og ætlar sér að dvelja áfram hér á landi. Þá er í þriðja lagi Mikuleak, tékkneskur maður, sem er búinn að dveljast hér á landi í rúm 8 ár, er giftur íslenzkri konu, og vantar aðeins tæpa tvo mánuði í það, að þau hafi verið gift í þrjú ár. Ég tel ákaflega eðlilegt og sjálfsagt, að hv. n. setji sér reglur til að fara eftir, og það hefur sannarlega komið hér fram í umræðunum, að hún leggur mjög hart að hv. þm. að hlýða því kalli, sem hún gefur, og þeim reglum, sem hún hefur sett. Þess vegna mun ég í þetta sinn, þar sem ég veit, að þetta góða fólk, sem ég hef óskað eftir að öðlaðist ríkisborgararétt, uppfyllir ekki þau skilyrði, sem n. hefur sett í sambandi við dvöl þess hér á landi, taka þessar brtt. mínar við frv. aftur. En annað vil ég minna hv. n. á með þær reglur, sem hún setur og krefst að aðrir hv. þm. fylgi, að hún reyni að gera sér far um að fylgja þeim settu reglum og sníði sínar brtt. í samræmi við þær. Á það hefur brostið í þetta sinn.



Herra forseti. Ég vil ekki láta þessari umræðu ljúka án þess, að ég með örfáum orðum leiðrétti þann misskilning tveggja hv. þm., hv. 1. þm. Árn. og hv. 3. þm. Reykv., að ég hafi með orðum mínum áðan ætlað að ávíta með einhverjum hætti hv. 2. þm. Skagf., nýsetztan á þing. Það var mjög fjarri, að það væri tilætlun mín, að hann eða nokkur annar skildi orð mín þannig, enda tók ég það fram, að mér væri það í sjálfu sér ekkert ánægjuefni að þurfa að gagnrýna mál hans. Kom fram að öðru leyti, að ég ætlaðist til þess, að ekki yrði misskilið, þótt ég notaði tækifærið til að minna á, að sú stétt, sem hann tilheyrir, hefði ekki staðið svo vel á þjóðernisverðinum sem ástæða væri til. Mér fannst raunar, að hinir ræðumennirnir hefðu átt að benda á þetta, svo miklir áhugamenn sem þeir hafa sýnt sig um viðhald íslenzkrar nafngiftar. Með þessum fáu orðum mínum vil ég aðeins undirstrika, að ég var ekki að gagnrýna það, að hv. 2. þm. Skagf. hefði sjálfstæða skoðun á þessu máli og lýsti henni vel og skörulega, heldur fannst mér ég ekki geta neitað mér um að benda á þátt prestanna í málinu. Ég vildi gjarnan mega vænta þess, að áhrifa hans á stéttarbræður sína mætti framvegis gæta vel og myndarlega og enn betur og enn myndarlegar, eftir að hann er kominn í hóp þingmanna, svo að nafnalögin verði framvegis betur í heiðri höfð en hingað til.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur rætt þetta frv. á nokkrum fundum og mælir eindregið með samþykkt þess. Þetta er svo mikið nauðsynja- og mannúðarmál, að einskis má láta ófreistað til að hraða framkvæmdum eins og unnt er. Hæstv. heilbrmrh. kom á fund n. og skýrði frá því, að undirbúningur væri þegar hafinn að byggingu sjúkradeildar hér í Reykjavík fyrir þessa sjúklinga. Verður þess því væntanlega ekki langt að bíða úr þessu, að meðferð þeirra og lækning komist í viðunandi horf. Samvinna áhugamanna og hins opinbera í heilbrigðis- og mannúðarmálum hefur gefizt vel, bæði hér og erlendis, og þykir því rétt að hafa í l. heimild til að styrkja félög áhugamanna, ef þau vilja stofna og reka lækningastöð í samráði við heilbrigðisstjórnina. N. ræddi frv. einnig við landlækni, og taldi hann rétt að samþ. frv., en taldi þó óþarft að hafa heimildarákvæði frv. eins rúm og þau eru nú, þar sem varla kæmi til mála fyrst um sinn a.m.k., að slíkar deildir yrðu stofnaðar nema í Reykjavík og á Akureyri. N. taldi þó ekki rétt að breyta frv. af þeim sökum, slíkt verður, ef til kemur, hvort sem er varla gert nema í samvinnu við heilbrigðisstjórnina, enda varla um verulegan kostnað að ræða á öðrum stöðum. Það kæmi helzt til mála þar, að við stærstu sjúkrahúsin yrðu útbúin eitt eða tvö herbergi til þess að vista slíka sjúklinga til bráðabirgða. Það virðist því réttara að halda þessari heimild, svo að hægt sé að gera slíka breytingu, þar sem reynslan sýnir að þörf er á því, án þess að breyta þurfi lögunum á ný. Ég vil svo endurtaka það, að ég vil vænta þess, að þetta frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Kjarni þessa frv. er í raun og veru eingöngu sá, að kostnaður við að koma upp sjúkrahúsum eða sjúkrahúsdeildum til þess að fullnægja gildandi lagaákvæðum um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra skuli framvegis greiddur úr ríkissjóði að öllu leyti, en að engu leyti úr sveitarsjóðum. Nýmæli 2. gr. er í raun og veru aukaatriði, þó að það megi gjarnan verða að lögum. Í þessu sambandi vil ég ekki láta hjá líða að vekja athygli á, hversu frammistaða Reykjavíkur, sjálfrar höfuðborgarinnar, í þessu mikla nauðsynja- og mannúðarmáli hefur verið slæm, beinlínis vítaverð. 1949 voru gildandi l. um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra sett í algeru samráði við yfirvöld höfuðborgarinnar, Reykjavíkurbæjar. Grundvallaratriði þeirra laga er, eins og þm. er vafalaust ljóst, að ríkisvaldið eða heilbrigðisstjórnin og sveitarfélögin, og þá fyrst og fremst Reykjavíkurbær, sem er langstærsta og öflugasta sveitarfélagið, skuli hafa samvinnu með sér um það að koma upp nauðsynlegum hælum fyrir drykkjusjúkt fólk. Var gert ráð fyrir, að sum þessara hæla skyldu eingöngu kostuð og rekin af ríkinu, en öðrum skyldi komið upp og þau rekin með samvinnu ríkis og sveitarfélags, svo sem og á sér stað um sjúkrahús. Á þeim 5 árum, sem liðin eru síðan l. voru sett, hefur ríkið þegar hafizt handa um framkvæmdir á því sviði, sem því var einu ætlað, en á þeim sviðum, þar sem gert var ráð fyrir samvinnu ríkis og sveitarfélaga, fyrst og fremst Reykjavíkurbæjar, hefur ekkert verið aðhafzt, þ. á m. á því sviði, sem hér er um fjallað sérstaklega, að koma upp sjúkrahúsum eða sjúkrahúsdeildum til þess að láta þá menn fá læknismeðferð, sem teknir eru úr umferð sakir ölvunar. Þetta var kannske eitt brýnasta og nauðsynlegasta nýmælið í lagasetningunni frá 1949, en það var vanrækt og hefur verið vanrækt til þessa dags. Ég skal ekki fjölyrða um það, hvernig á þeirri vanrækslu stendur, en víst er um það, að úr málinu hefur ekkert orðið, og eftir þessu frv. að dæma, þá virðist Alþ. nú verða að fella þann úrskurð, að vonlaust sé, að nokkuð muni úr þessu máli verða, meðan treysta eigi á aðild Reykjavíkurbæjar að þessu máli. Og þess vegna er frv. breytt í það horf, að ríkissjóður eða gæzluvistarsjóður einn skuli standa undir þessum framkvæmdum. Þetta finnst mér bera stjórn höfuðborgarinnar svo lélegt vitni, að ekki verði hjá því komizt að vekja sérstaklega athygli á því og átelja það, að þetta skuli eiga sér stað, að ríkissjóður skuli eftir 5 ár neyðast til þess að taka þessar bráðnauðsynlegu framkvæmdir í sínar hendur, af því að útséð virðist vera um það, að Reykjavíkurbær fáist til þess að leggja nokkurn eyri af mörkum til þessara bráðnauðsynlegu framkvæmda. Ég tel, að eins og nú er komið, sé æskilegra, að ríkið taki þetta alveg að sér og greiði allan kostnaðinn, heldur en að eiga það á bættu, að aðild sveitarfélaganna að þessu verði til þess að tefja málið enn frekar. Þess vegna mun ég greiða atkvæði með þessu frv., þó að ég teldi hins vegar, að sú upphaflega skipun, sem gert var ráð fyrir á málunum, þ.e.a.s., að stofnunin yrði kostuð og rekin með sama hætti og almenn sjúkrahús, sé miklu eðlilegri. En meðan ekki sitja að völdum í sjálfri höfuðborginni myndarlegri yfirvöld en hér á sér stað, virðist ekki vera um annað að gera en að ríkissjóður taki þetta alveg að sér.



Herra forseti. Ég heyrði ekki nema hluta af ræðu hv. siðasta ræðumanns, en ég heyrði það, að hann harmaði, hvað seint hefði gengið að uppfylla þau l., sem samin voru hér fyrir 5 árum í sambandi við að koma upp hælum fyrir drykkjusjúka menn. Samkvæmt þeim l. var gert ráð fyrir, að bæjarog sveitarfélög kæmu slíkum hælum upp. Þessi l. gerðu ráð fyrir, að það yrðu byggð mörg hæli, en allir, sem athuga þessi mál, hljóta að komast að raun um, að það er skynsamlegast að byggja eitt landshæli. Það hlýtur að verða á allan hátt ódýrara, bæði í stofnkostnaði og rekstri, og sem betur fer eru drykkjusjúklingar ekki svo margir hér á landi, að við þurfum á mörgum slíkum hælum að halda. Ef það er rétt, að það sé hyggilegast að byggja eitt landshæli fyrir drykkjusjúka menn, hvar sem þeir eiga heima, hvort sem þeir eiga heima í Reykjavík, Akureyri, í öðrum kaupstöðum eða annars staðar á landinu, þá er um leið kippt öllum rökum undan því, að eitt bæjarfélag eigi að hafa forustu um að byggja slíkt hæli, og það er vegna þess, að þessi skoðun er rétt og að þessi skoðun er viðurkennd af öllum fjöldanum, að Reykjavíkurbær hefur ekki talið, að það væri rétt, að hann hefði forustu um að byggja slíkt hæli. Ríkið rekur áfengisverzlun og græðir á því stórfé. Ríkíð hefur viðurkennt, að það beri að gera mikið til þess að útrýma drykkjuskapnum, m.a. með því að stofna gæzluvistarsjóð, þar sem tekinn er viss hluti af áfengisgróðanum og lagður í þennan sjóð. Ríkið hefur einnig stutt templara, sem vinna gegn drykkjuskap og eiga að gera það, og gæzluvistarsjóður hefur nú verið tekinn til notkunar, með því að komið hefur verið upp drykkjumannahæli í Gunnarsholti á Rangárvöllum. Það er ekki enn liðið að vísu fullt ár síðan þetta hæli tók til starfa, en rekstur þess gefur góðar vonir, gefur þær vonir, að þetta hæli eigi fullan rétt á sér og að komizt verði yfir þá erfiðleika og þau sker, sem hin fyrri hæli strönduðu á, bæði í Kumbaravogi og Kaldaðarnesi. En þetta hæli er ekki byggt fyrir eingöngu drykkjusjúka menn, ekki þá, sem verst eru komnir, heldur fyrir hina, sem þarf að fjarlægja héðan úr Reykjavík og gætu verið vinnufærir undir góðri stjórn með því að bægja þeim frá drykkjuhneigðinni. Í sambandi við hælið í Gunnarsholti hefur verið ákveðið að byggja viðbótarbyggingu og sérdeild á Kleppi, þar sem sjúklingar, sem fara austur að Gunnarsholti, verða teknir inn og verða þar í vikutíma, mánuð eða lengur, eftir því sem sérfróðir menn álíta að þörf sé á. Ég legg til, að framkvæmd hefjist á þessu nú á þessu sumri og að þar verði pláss fyrir 14–20 menn, sem mætti að sumu leyti kalla sjúklinga, vegna þess að þeir verða lagðir þarna inn og síðan ákvarðað eftir vissan tíma, hvort þeir eru færir um að fara austur í Gunnarsholt eða hvort þeir skuli meðhöndlaðir áfram eins og sjúklingar. Nú munu menn segja, að þrátt fyrir þetta vanti hæli fyrir drykkjusjúklinga, og þetta frv., sem við hér erum að ræða um á þskj. 387, gengur í þá átt, að reisa skuli slíkt hæli svo fljótt sem verða má. Ég geri ráð fyrir, að reynslan skeri úr því og reynslan verði sú, að svo fljótt sem verða má megi prjóna við, byggja við þessa deild, sem ráðgert er að byggja í sumar, og að þar verði þá endanlega reist þessi deild, sem ætluð er fyrir drykkjusjúklinga. Sumir hafa fundið að því, að þetta væri á Kleppslóðinni, en það ætti að vera alveg ástæðulaust að finna að slíku. Þetta er alveg laust við geðveikrahælið á Kleppi, og það verður aldrei sagt um þá, sem verða lagðir inn á þessa deild, að þeir séu geðveikir, en það er það, sem margir hafa verið sérstaklega næmir fyrir. Hitt er aftur á móti nauðsynlegt, að njóta þeirra sérfræðinga, sem starfa við þennan spítala, og það hlýtur að verða á allan hátt ódýrara að nota þeirra orku og þeirra sérþekkingu ásamt því hjúkrunarliði og öðrum starfskröftum, sem eru á hælinu, heldur en að byggja sérstakt sjúkrahús, þar sem þyrfti nýja lækna, nýtt hjúkrunarlið og nýtt starfslið að öllu leyti. Það hefur því verið sameiginleg skoðun mín og landlæknis, að það bæri að byggja þessa deild í nánd við Klepp, svo að unnt væri að nota þá starfskrafta, sem þar eru fyrir. En ég á minn þátt í því, að orðalagið er á 1. gr. frv. eins og það er, að „það verði komið upp svo fljótt sem verða má“, því að þegar ætlazt er til, að gæzluvistarsjóður verði notaður í þetta, verður að gera sér grein fyrir því, að gjaldgeta hans er ekki ótakmörkuð. Og það verður að gera sér grein fyrir því, að það þarf e.t.v. að gera frekari ráðstafanir til tekjuöflunar gæzluvistarsjóði, til þess að hann geti innt af hendi það hlutverk, sem honum er ætlað, með því, sem þegar er byrjað á að gera, og með því, sem honum er þegar ætlað að vinna. Þá er samkv. 2. gr. þessa frv. gefin heimild til þess að styrkja félög áhugamanna, en sú heimild er eingöngu á valdi ráðh., og hvort sú heimild verður notuð, hlýtur að fara eftir því, hversu miklu fé gæzluvistarsjóður hefur yfir að ráða, en ég tel ágætt að fá þessa heimild í lög, því að vissulega geta áhugamenn og félagsskapur þeirra gert mikið gagn og hafa gert mikið gagn í sambandi við baráttuna gegn drykkjuskapnum. Ég vildi nú láta þetta koma fram hér sem skýringu á þessu máli, og ég held, að sú ásökun, sem hv. síðasti ræðumaður fór hér með áðan á hendur Reykjavíkurbæ,vegna þess að hann hefur ekki hafizt fyrr handa um byggingu slíks hælis, sé ekki á rökum reist, vegna þess að það getur ekki verið hlutverk eins bæjarfélags að byggja eða reka slíka stofnun eins og hér er um að ræða. Það hlýtur að vera hlutverk og verkefni þjóðfélagsins í heild að gera slíkt og að reka eitt landshæli, sem kostað er af landsmönnum í heild eða þá í þessu tilfelli gæzluvistarsjóði, og bera þeir þá kostnaðinn eingöngu uppi, sem kaupa áfengi úr áfengisverzluninni.



Herra forseti. Mér fór eins og hæstv. viðskmrh., að ég tók ekki eftir fyrri hlutanum af ræðu hv. 1. landsk. þm., en það var þó ekki vegna þess, að ég væri ekki viðstaddur, en þessi hv. þm. er svo sítalandi, að ég segi ekki símalandi hér í d., að maður hrekkur ekki upp við það, þó að hann kveðji sér hljóðs. Þegar hv. þm. fór að sletta úr klaufunum í garð Reykjavíkurkaupstaðar og vita afstöðu bæjarstjórnarinnar til þess að koma upp hæli fyrir drykkjusjúka menn, þá lagði ég nokkuð við hlustirnar. Ég hygg, að hægt sé að sanna það, að allar þær fullyrðingar, sem hv. þm. fór með, séu staðlausir stafir og fái ekki staðizt. Það er sannast að segja mjög löng og næsta flókin saga að rekja afstöðu bæjarstjórnar Reykjavíkur og tilraunir bæjarstjórnarinnar til þess að koma upp hæli yfir drykkjusjúka menn, og hef ég því miður ekki á reiðum höndum nú við þetta tækifæri nægjanlegar staðreyndir til þess að geta rakið hana, en við erum hér með þetta mál til 2. umr., og mun ég reyna að sjá til þess, að það komi hér í ljós við 3. umr. málsins, hvað þessi hv. þm. hefur haft mikið til síns máls - eða öllu heldur lítið eða ekkert. Sannast að segja hafa æ ofan í æ rekið sig á áætlanir og ráðagerðir Reykjavíkurbæjar mjög mismunandi skoðanir sérfróðra manna um það, hvernig haga bæri þessum málum, og oft og einatt rekið sig beinlínis á sjálfa heilbrigðismálastjórnina með landlækni í broddi fylkingar. Ég minnist þess m.a., þegar till. voru uppi um það frá þessum hv. aðilum að vilja koma slíku hæli drykkjusjúkra manna fyrir hér í Engey, að þá þótti bæjarstjórninni ekki ráð, að þessir menn hefðu ljósadýrðina frá Reykjavík fyrir augunum daglega, og réttara væri að skipa þessum málum með nokkru meira ráði og af meiri skynsemi en þar kom fram. Og enn bendi ég á það, sem liggur nú fyrir frá heilbrigðismálastjórninni, áætlanir og till. um að byggja hæll fyrir drykkjusjúka menn á Kleppslóðinni, og skal ég út af fyrir sig ekki fetta frekar fingur út í það, en segja þó og láta það koma hér fram, að um það hafa verið mjög skiptar skoðanir hjá mönnum, sem kvaddir hafa verið ráða um það, þegar Reykjavíkurbær fjallaði um þessi mál. Landlæknir og yfirlæknirinn á Kleppi töldu rétt að koma slíkri deild upp í sambandi við Kleppsspítalann, en bæði sakadómarinn í Reykjavík og lögreglustjórinn, sem kvaddir voru álits af bæjarstjórn Reykjavíkur, voru því andvígir á sínum tíma og töldu marga annmarka á því og vildu fyrir sitt leyti, að slíkri deild yrði komið upp við landsspítalann. Þetta nefni ég aðeins sem eitt af fáum dæmum um það, hvernig oft hafa rekizt á skoðanir manna, sem til hafa verið kvaddir í þessum efnum, og ég mun gera nánari gangskör að því, að það komi fram hér í hv. þd., hver afstaða Reykjavíkurbæjar hefur verið í þessu máli.



Herra forseti. Þau fáu orð, sem ég sagði hér áðan, hafa gefið tveimur hv. þm. tilefni til nokkurra ummæla, hæstv. heilbrmrh. og hv. 5. þm. Reykv. (JóhH). Ummæli hæstv. ráðh. voru hófsöm; hið sama verður ekki sagt um ummæli hv. 5. þm. Reykv., en segja má líka, að öfugt hlutfall hafi verið á milli vitsins og hófseminnar í ræðum þeirra. Báðir, einkum þó seinni ræðumaðurinn, reyndu að draga það í efa, að Reykjavíkurbær hefði vanrækt skyldu sína í þessu máli, sem hér er um að ræða. Þóttist hv. 5. þm. Reykv., sem þó hefur verið bæjarráðsmaður í Reykjavík um langt skeið og er þess vegna málum Reykjavíkurbæjar gagnkunnugur, ekki hafa á reiðum höndum upplýsingar til þess að afsanna mitt mál. En staðreyndir málsins eru ofur einfaldar, og skal ég leyfa mér að rifja þær upp í örfáum setningum. Það er rétt, sem hv. ræðumaður sagði, að um langan aldur var eða hefur verið nokkur ágreiningur um það á milli helztu sérfræðinga í þessum málum hér í hæ, hvernig ráða skyldi fram úr þessum vandamálum. Hafði verið svo í stríðinu og fyrst eftir stríðið, en það náðist um þessi mál allsherjar samkomulag allra aðila 1949, Alþingis, bæjarstjórnar Reykjavíkur og helztu sérfræðinga í bænum. Það samkomulag var gert með setningu l. nr. 55 frá 1949, um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra. Ég hygg mig muna það rétt, að þau lög hafi verið samþykkt einróma hér á Alþingi, og það veit ég með vissu, því að um þau var fjallað í n., sem ég átti sæti í, að þau voru sett með fullu samþykki bæjaryfirvalda Reykjavíkurbæjar og enn fremur að fengnum ráðum ýmissa kunnustu manna í heilbrigðismálum í þessum bæ. Þarna eygðu menn loksins endalok á hinum hvimleiðu deilum, sem mörg undanfarin ár höfðu staðið um staðsetningu þessara hæla og fyrirkomulag þeirra. Samkomulagið var í mjög stuttu máli þannig, að koma skyldi upp sjúkrahúsi eða sjúkrahúsdeildum fyrir þá, sem teknir væru úr umferð, hætt við að fangelsa þá og setja þá í „kjallarann“, heldur skyldu þeir settir í sjúkrahús eða sjúkrahúsdeild í staðinn. Um þessar sjúkrahúsdeildir átti að fara samkv. nánar tilteknum reglum, í aðalatriðum eins og gilda um byggingu sjúkrahúsa. Þá skyldi komið upp sérstöku drykkjumannahæli fyrir þá drykkjusjúklinga, sem eiga sér batavon, og ríkissjóður tók að sér að reisa slíkt hæli algerlega á sinn kostnað. Í þriðja lagi skyldi koma upp drykkjumannahæli fyrir „króníska“ drykkjusjúklinga, þ.e.a.s. fyrir þá, sem ekki var talið að mundu eiga sér nokkra batavon. Um þetta hæli áttu að gilda sömu reglur og um sjúkrahúsbyggingarnar, kostnaðurinn greiðast að hluta af ríki og að hluta af bæ. Fyrir þessum þrenns konar stofnunum var gert ráð til þess að bæta það mikla þjóðfélagsböl. sem drykkjusýkin hlýtur að teljast. Heilbrigðisstjórnin hófst mjög snemma handa um að sinna því hlutverki, sem henni var ætlað með lögunum. Hins vegar varð ekkert úr því, að komið væri upp sjúkrahúsdeildum eða deildum til þess að setja menn í, sem teknir væru úr umferð, eða hæli fyrir „króníska“ drykkjusjúklinga. Í þessum málum háðum áttu sveitarsjóðirnir, fyrst og fremst auðvitað sá voldugasti, þ.e. Reykjavík, að hafa forgöngu. Hv. 5. þm. Reykv. þarf því engar upplýsingar um það að sækja á bæjarskrifstofurnar, hverjar staðreyndir málsins eru. Þær eru þessar: Það, sem ríkissjóður tók að sér að gera í heildarsamkomulaginu 1949, hefur verið gert. En þar sem forustan átti að vera í höndum sveitarfélaganna, aðallega Reykjavíkurbæjar, hefur ekkert verið gert. Þetta er mergurinn málsins. Afsökun hæstv. ráðh. fyrir hönd Reykjavíkurbæjar, sem að vísu var mjög hófleg, byggist á misskilningi, því að hún getur aðeins átt við drykkjumannahæli fyrir „króníska“ drykkjusjúklinga. Þar má til sanns vegar færa rök hæstv. ráðh., að eðlilegt geti verið, að slíkt hæli sé byggt fyrir fé ríkisins, því að það þurfi að vera landshæli. Þau rök má a.m.k. virða, en þau gilda alls ekki um sjúkrahúsdeildirnar, sem eiga að veita viðtöku mönnum, sem teknir eru úr umferð sökum ölvunar; þær verða auðvitað að vera í hverjum einstökum kaupstað. Þeim ætti að koma upp í sambandi við hvert einasta sjúkrahús í þéttbýli og þó fyrst og fremst hér í Reykjavík. Ég endurtek það, að sú framkvæmdin, sem áreiðanlega var hvað nauðsynlegust af öllu, sem um var fjallað í l. frá 1949, var að koma upp slíkri deild við sjúkrahús hér í Reykjavík, t.d. við landsspítalann eða Klepp. Ég skal ekki blanda mér inn í þá deilu, sem uppi er um það, í sambandi við hvora stofnunina slík deild eigi að vera. Það greinir sérfróða menn á um, og þar skal ég ekkert orð í belg leggja. En ég endurtek, að sú framkvæmd, sem nauðsynlegust var, var að koma upp slíkri sjúkrahúsdeild, til þess að þeirri svívirðu yrði hætt að fangelsa þá, sem teknir eru úr umferð sökum ölvunar. Sú framkvæmd átti að vera í höndum Reykjavíkurbæjar samkvæmt l., og það dettur auðvitað engum í hug, að það eigi að vera landsstofnun, sem veita eigi þeim viðtöku, sem teknir eru úr umferð í Reykjavík. Þetta frv., sem hér er til umræðu, fjallar um þetta mál, en ekki hæli fyrir „krónísku“ drykkjusjúklingana. Eftir sem áður á það að vera samkvæmt l. eins og þau verða, þó að þetta nái fram að ganga, sameiginlegt mál ríkis og sveitarfélaga. Það er 1. gr., sem hér er aðalatriðið, og hún fjallar um sjúkrahúsdeildirnar til þess að veita viðtöku mönnum, sem teknir eru úr umferð í skyndingu sökum ölvunar. Staðreynd málsins er sú, og hún er í mínum augum afar einföld: Það, sem Reykjavíkurbær tók að sér að gera 1949, m.a. að koma upp sjúkrahúsdeild við eitthvert sjúkrahús hér í Reykjavík, til þess að hægt yrði að fangelsa þá óhamingjusömu menn, sem teknir eru úr umferð, hefur verið látið ógert. Því hlutverki hefur Reykjavíkurbær ekki sinnt og hefur þó haft til þess 5 ár. Og þegar það er ljóst mál, að því verður ekki sinnt, þá er til þess ætlazt, að ríkissjóður taki það algerlega að sér. Ég skal að síðustu endurtaka það, að ég er því sammála, að hann geri það, því að ég hef enga trú á því, að Reykjavíkurbær bæti ráð sitt. Fimm ára vanræksla í þessum efnum af hans hálfu er nægileg sönnun þess, að úr málinu mundi ekkert verða, þó að l. stæðu óbreytt í önnur 5 ár. Þó að ég teldi í sjálfu sér eðlilegra og raunar sjálfsagt, að Reykjavíkurbær tæki þátt í þessum sjúkrahúskostnaði, eins og öðrum sjúkrahúskostnaði, þá vil ég samt sem áður ekki láta málið stranda lengur á deilu um þetta atriði, heldur láta greiða þennan kostnað úr ríkissjóði, gæzluvistarsjóði, til þess að loksins geti eitthvað orðið úr þessum bráðnauðsynlegu framkvæmdum.



Herra forseti. Ég þarf litlu við að bæta það, sem ég sagði, en hv. 1. landsk. endaði mál sitt með því að tala um, að það væru einmitt sjúkrahúsdeildirnar á spítölunum, sem ættu að taka á móti drykkjusjúkum mönnum til bráðabirgða, sem fyrst og fremst væri nú um deilt, og Reykjavíkurbær hefði vanrækt skyldu sína til þess að koma upp þessum sjúkrahúsdeildum í 5 ár. En ég geri ráð fyrir því, að menn sjái það án nokkurra frekari bollalegginga, að Reykjavíkurbær byggir ekki við ríkisspítalann Klepp eða landsspítalann öðruvísi en með samkomulagi við heilbrigðismálastjórnina. Reykjavíkurbær getur ekki sent vinnuflokka sína upp að landsspítalanum eða Kleppsspítalanum til þess að fara að byggja þar slíkar deildir. Það var þess vegna óhjákvæmilegt að hafa samkomulag um þessi mál eftir eldri lögunum við heilbrigðismálastjórnina, og á því strandaði vegna mismunandi skoðana sérfróðra manna, sem til voru kvaddir, og ýmissa frekari annmarka í viðhorfi heilbrigðismálastjórnarinnar, sem ég mun síðar láta koma í ljós. En ég hygg, að þetta eitt sanni fullkomlega, hversu tilhæfulausar eru ásakanirnar í garð Reykjavíkurbæjar, að hann hafi vanrækt að byggja við þessa spítala, sem Reykjavíkurbæ vitaskuld var útilokað að koma í framkvæmd nema með samkomulagi við heilbrigðismálastjórnina.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Reykv. hörfar nú allhratt frá einni víglínunni í aðra og er nú kominn að þeirri niðurstöðu, að afsökun Reykjavíkurbæjar í þessu máli sé sú ein, að hann hafi ekki getað náð samkomulagi við heilbrigðisyfirvöld um það að fá að byggja sjúkrahúsdeild við annaðhvort Klepp eða landsspítalann. Þetta held ég að hljóti að koma þm. og öðrum kunnugum í hæsta máta undarlega fyrir sjónir. Það væri afar gaman að frétta nánar af þeirri stórsókn, sem Reykjavíkurbær virðist hafa staðið í undanfarin 5 ár til þess að fá að byggja sjúkrahúsdeild annaðhvort við Klepp eða landsspítalann. Ég hefði gaman af að lesa nákvæma skýrslu um þá herferð. Ég held, að sú skýrsla yrði sérlega fróðleg, er menn hafa það í huga, við hvern Reykjavíkurbær segist aðallega hafa verið að berjast, en það mun vera yfirlæknirinn á Kleppi, dr. Helgi Tómasson. - Hverjum þykir nú líklegt, að þetta mál hafi í 5 ár strandað á harðvitugri baráttu bæjaryfirvaldanna við Helga Tómasson? Eitt af því fáa, sem rétt var í aðalatriðum í ræðu hv. þm., var, að það hefur verið ágreiningur milli læknisfróðra manna hér í Reykjavíkurbæ um það, hvort reka skyldi slíkt hæll í sambandi við Klepp eða í sambandi við annan spítala. Forstöðumaður geðveikrahælisins á Kleppi, dr. Helgi Tómasson, hefur staðið fast á þeirri skoðun sinni, að þessi deild ætti að vera í sambandi við Klepp. Aðrir sérfróðir læknar hafa talið þessa deild betur komna í sambandi við landsspítalann. En trúi því hver sem trúa vill, að Reykjavíkurbær hefði ekki getað lægt þessa sérfræðilegu deilu á milli dr. Helga Tómassonar og nokkurra annarra lækna í bænum, ef hann hefði haft einlægan áhuga á framkvæmd málsins. Nei, sannleikurinn er sá, að þetta er skálkaskjól eitt. Sannleikurinn er sá, að Reykjavíkurbær hefur gripið þessa deilu á milli læknanna fegins hendi til þess að skjóta sér undan skyldu sinni, og núna, þegar þessir menn eiga að standa reikningsskap gerða sinna, þá nota þeir hana til þess að afsaka sleifarlag síðustu 5 ára í þessum efnum.



Herra forseti. Ég mun nú ekki lengja þær umræður, sem hér eru að hefjast um þetta mál, enda hefur það verið svo margrætt að undanförnu og hv. þm. hefur gefizt kostur á að kynnast það rækilega öllum atriðum varðandi Kópavog, bæði sögulega, menningarlega og jarðfræðilega, að þess gerist ekki mikil nauðsyn að bæta við þær upplýsingar. Ástæðan til þess, að ég tek hér til máls, er sú, að hv. 5. þm. Reykv. hafði ekki aðstöðu til að mæta hér á fundinum í kvöld, og bað hann mig því að koma hér á framfæri atriði, sem hlýtur að hafa mikla þýðingu fyrir afstöðu manna til þessa máls. Svo sem vitað er, eru þrjár leiðir, sem koma til greina varðandi skipun sveitarstjórnar í Kópavogi, þ.e. að velja þá leið, sem frv. það, er hér liggur fyrir hv.d., gerir ráð fyrir, að stofna þar sérstakan kaupstað; í annan stað, að sú leið verði valin, sem einnig hefur borið allmikið á góma, að Kópavogshreppur verði sameinaður Reykjavíkurkaupstað; og í þriðja lagi, að þar ríki áfram „status quo“, þ.e.a.s., að skipan sveitarmálefna verði þar með sama hætti og verið hefur til þessa, að þar verði hreppsnefnd starfandi og sveitarstjórnarmálum verði skipað svo sem er í öðrum hreppum landsins. Nú sýnast allar umræður hér á Alþingi hafa hnigið í þá átt, að menn séu horfnir frá því að hugsa sér, að sú skipan geti áfram verið, a.m.k. til langframa, á málefnum Kópavogs, að þar verði áfram hreppsnefnd með þeirri skipan, sem nú er, enda mun reyndin vera sú, að sú skoðun sé efst í huga mikils meiri hluta Kópavogsbúa, að horfið verði frá þeirri skipan mála, þannig að því hefur ekki beint verið haldið hér fram af þeim mönnum, sem talað hafa f.h. oddvita Kópavogshrepps í þessum umræðum, að þeirri skipan verði áfram haldið, sem nú er, heldur lögð á það mikil áherzla, að þá leið beri að fara að sameina Kópavog Reykjavík. Þetta bendir ótvírætt í þá átt, sem enda virðist nokkuð augljós, að ekki sé þess kostur að halda áfram þeirri skipan mála þar, sem nú er, enda vitanlegt, að í svo mjög fjölmennu sveitarfélagi er þess naumast að vænta, að slíkt geti gengið til lengdar. Það varð því niðurstaða vegna þeirra umræðna, sem fram hafa farið um þetta mál, að hv. heilbr.- og félmn. þessarar deildar taldi rétt að leita um það álits bæjarráðs Reykjavíkur, hvort mundi vera fyrir því vilji hjá bæjaryfirvöldum hér, að sú leið yrði farin að sameina Kópavogshrepp Reykjavíkurkaupstað. Að vísu vildi svo kynlega til, að það mun hafa verið andstaða gegn þeirri fyrirspurn frá andstæðingum kaupstaðarmálsins hér í þinginu, þótt það væri lítt skiljanlegt, að ekki skyldu allir telja sjálfsagt að leita álits og úrskurðar þess aðila, sem hlýtur að hafa um það úrskurðarvald, hvort Kópavogur verði sameinaður Rvík eða ekki, ekki sízt þar sem það liggur fyrir, að það muni vera ætlunin í þeim kosningum, sem hugsað er að efna til í Kópavogi nú, að því er mér skilst, á sunnudaginn kemur, að þar verði einmitt spurt um vilja hreppsbúa til þess að sameinast Reykjavík. Það getur verið gott og blessað, að hreppsbúar láti uppi þann vilja sinn, en sá vilji hefur enga raunhæfa þýðingu, ef ekki liggur fyrir, að bæjaryfirvöld Rvíkur séu til viðtals um það efni. Það þótti því rétt og sjálfsagt að leita þess álits, og það álit hefur borizt frá bæjarráði Reykjavíkur. Vil ég leyfa mér að lesa það upp hér, með leyfi hæstv. forseta: „Á fundi bæjarráðs Reykjavíkur í dag var lagt fram bréf hv. n., dags. 16. þ.m., þar sem leitað er umsagnar bæjarráðs um sameiningu Kópavogs við Reykjavík. Bæjarráðsmenn Sjálfstæðisflokksins báru fram svo hljóðandi tillögu að svari: Engar málaleitanir hafa borizt til bæjarstjórnar Reykjavíkur frá Kópavogshreppi um sameiningu hreppsins við Reykjavík, og innan bæjarstjórnar hefur þetta mál ekki komið til umræðu. Bæjarráð telur ekki tímabært að hefja viðræður eða samningaumleitanir um sameiningu hreppsins við Reykjavík, enda torveldar það ekki aðstöðu til sameiningar síðar, þótt Kópavogur hefði þá öðlazt kaupstaðarréttindi. Tillagan samþykkt með 3:2 atkv. Guðmundur Vigfússon og Bárður Daníelsson óskuðu bókað: Það er skoðun okkar, að framtíðarskipan sveitarstjórnarmála í Kópavogshreppi eigi að ráða til lykta í samræmi við vilja meiri hluta kjósenda í hreppnum. Allsherjaratkvgr. um afstöðu íbúanna til málsins hefur verið auglýst n.k. sunnudag, 24. apríl, og er þess að vænta, að vilji kjósenda komi þá skýrt í ljós og verði ekki deiluefni lengur. Reynist það skoðun meiri hluta þess fólks, er atkvæði greiðir um málið, að leita beri samninga við bæjarstjórn Reykjavíkur um sameiningu Kópavogshrepps við Reykjavík í náinni framtíð, teljum við einsætt, að bæjarstjórn beri að taka slíkum tilmælum af velvild og lýsa sig reiðubúna til viðræðna um þessi mál.“ Þetta er það bréf, sem borizt hefur frá borgarstjóranum í Reykjavík, þar sem skýrt er frá afgreiðslu bæjarráðs og afstöðu þess til þessa sameiningarmáls. Af því verður ljóst, að meiri hluti bæjarráðs telur ekki tímabært á þessu stigi málsins eða eðlilegt, að Kópavogur verði sameinaður Reykjavík, og tekur það einnig skýrt fram, að það telur ekki neitt vera því til fyrirstöðu, að sú sameining fari fram síðar, enda þótt sá kostur verði valinn, sem gert er ráð fyrir í frv. því, sem hér liggur fyrir hv. deild, að Kópavogshreppur verði gerður að sérstökum kaupstað. Ég mun ekki að öðru leyti efnislega ræða þetta mál. Það hefur verið gert ýtarlega og rækilega við fyrri umræður þess. Það hefur verið mikið um það talað, að undirskriftir þær, sem safnað hefur verið, sýni ekki ótvíræðan vilja meiri hluta hreppsbúa. Þær undirskriftir munu nú vera komnar á níunda hundrað, sem hingað hafa borizt. Það hefur verið talið, að allmargt af því fólki sé ekki á kjörskrá, sem samin er eftir manntali 1953, og er það rétt, vegna þess að kjörskrá sú, sem átti að hafa verið samin þá, lá ekki fyrir, þegar undirskrifta var safnað. Var því sá kostur valinn að fara eftir manntali í haust sem leið, enda verður að segja það, að það er ekkert, sem gerir það ótvírætt, að það eigi að greiða atkv. um ákvörðun sem þessa, hvort sameina skuli hrepp kaupstað eða gera hrepp að sérstökum kaupstað, eftir kjörskrá þeirri, sem gert er ráð fyrir við bæjarstjórnarkosningar, heldur virðist vera raunhæfari leið að láta það fólk, sem býr í hreppnum, þegar sú ákvörðun er tekin, segja til um það, hvað það vilji um sína framtíð. Það er vert að upplýsa það, að um 150 manns af því fólki, sem talið er á kjörskrá þeirri, sem lögð var fram nú fyrir skömmu, en átti að leggjast fram 1954, og er miðuð við manntal 1953, er nú flutt úr hreppnum, og það virðist a.m.k. ekki goðgá að hugsa sér, að það fólk, sem flutt hefur inn í hreppinn fyrir alllöngu og hefur byggt sér þar hús og hugsar sér að dvelja þar framvegis, hafi eigi síður, heldur fremur ákvörðunarrétt um það, hvað verði um framtíð þessa sveitarfélags, en það fólk, sem endanlega er þaðan burtu flutt. Ég mun svo ekki orðlengja frekar um þetta mál, en bendi aðeins á, að úr því að það liggur upplýst hér fyrir ótvírætt, að það sé ekki grundvöllur til sameiningar við Reykjavík að svo stöddu, þá virðist sýnt, að sú leið komi naumast til álita við afgreiðslu þessa máls, og enn fremur, að það geti á engan hátt, nema síður sé, tafið fyrir eða komið í veg fyrir, að sú sameining kynni að fara fram síðar, ef það yrði talið æskilegt, þó að Kópavogur yrði nú gerður að sérstökum kaupstað.



Herra forseti. Enn þá er það svo, að þetta mál er tekið fyrir á næturfundi á Alþ., og á það sjálfsagt að sýna, að svo mikil sé nauðsyn og bráð á því að samþykkja þetta frv., að það megi ekki úr hömlu dragast. Málið hefur verið nokkuð ýtarlega rætt efnislega við 1. og 2, umr. og varla ástæða til að fara mjög ýtarlega út í efni þess, sem er það, að Kópavogshreppi verði breytt í kaupstað með löggjöf frá Alþ. Því er haldið fram, að þetta sé mjög aðkallandi, en engin rök hafa þó, að ég hygg, verið færð fram fyrir því. Það er rétt, sem hv. 2. þm. Eyf. sagði hér áðan, að það mætti kannske segja, að um þrennt væri að ræða: að hreppsfélagið væri áfram óbreytt, að það væri stofnaður kaupstaður úr hreppnum eða í þriðja lagi sameining við Reykjavík. Kjósendur í Kópavogshreppi kusu sér hreppsnefnd til þess að stjórna hreppnum í næstu fjögur ár, áreiðanlega ekki til þess að leggja hreppinn niður á miðju kjörtímabili. Hreppsnefndir eru ekki kosnar til þess. Og þar með hafa kjósendur í Kópavogshreppi látið í ljós, að þeir vilji, að Kópavogshreppur haldist út þetta kjörtímabil. Og þetta hafa þeir staðfest við tvennar sveitarstjórnarkosningar á liðnu ári. Það hlytu því að hafa orðið einhver straumhvörf í vilja fólksins í sambandi við þetta mál einmitt á seinustu vikum eða mánuðum, ef þetta sjónarmið væri nú orðið breytt. En nú hefur því verið hreyft og það flutt inn á Alþ., að hreppsfélagið skuli lagt niður og samþ. lög um bæjarstjórn í Kópavogskaupstað. Þetta er gert með því að ganga um hreppinn með undirskriftaskjal, sem fyrst og fremst ber það yfirbragð, að fólkið eigi að segja til um, hvort það vilji með undirskrift sinni láta í ljós fylgi sitt við hugmyndina um stofnun kaupstaðar, en undirskriftamennirnir hafa haft löngun til að fá fleiri á skjal sitt en þá, sem eindregið væru fylgjandi kaupstaðarhugmyndinni, og setja því aftan við undirskriftaskjalið, að þó rýri það ekki möguleika á sameiningu við Reykjavík síðar meir. Þarna er með þessu orðalagi í undirskriftaskjalinu fiskað eftir því að fá fólk með tvenns konar skoðanir, fólk, sem vilji báðar leiðirnar, sem hv. 2. þm. Eyf. minntist hér á að væri um að ræða, að fá þá hvora tveggja til þess að skrifa undir skjalið. Og með því að orða skjalið svona og ganga rösklega fram í undirskriftasmöluninni tókst að fá menn til að skrifa undir skjalið, þannig að því var skilað inn á Alþ. með 760 nöfnum. Þegar svo kom í ljós, að það mundu ekki allt vera kjósendur í Kópavogshreppi, sem hefðu skrifað nöfn sín á skjalið, þrátt fyrir það að upphafsorð undirskriftaskjalsins séu þessi: Við undirritaðir kjósendur í Kópavogshreppi skorum hér með á hið háa Alþingi að gera núverandi Kópavogshrepp að sérstöku lögsagnarumdæmi með fullum kaupstaðarréttindum - þá var rokið til og reynt að bæta við undirskrifendurna, og fengust þá 23 í viðbót, þannig að nöfn sín hafa skrifað undir þessa tvíþættu áskorun 783 menn. Ég þarf ekki að rekja það, að líka er orðið upplýst í þessu máli, að svo langt hafi verið farið út fyrir óumdeilanlega kjósendur í Kópavogshreppi, þegar undirskriftunum var safnað, að 11 ára gamalt barn - það er viðurkennt af öllum er meðal undirskrifendanna og margir, sem hafa ekki íslenzkan ríkisborgararétt, og fjölmargir, sem hafa ekki kosningarrétt í Kópavogshreppi. Nú var það eitt af deilumálunum í sambandi við þetta mál, hve margir þeir kynnu að vera, sem væru ekki kjósendur í Kópavogshreppi, en hefðu þó skrifað undir þessi áskorunarskjöl til Alþingis. Þess vegna var það, að ég sneri mér til borgarfógetans í Reykjavík og óskaði eftir því, að hann gæfi út embættisvottorð um það, hversu margir af undirskrifendunum væru ekki á kjörskrá hreppsins. Þá kom í ljós, eftir að embættismaðurinn, borgarfógetinn í Reykjavík, hafði látið bera þessi skjöl saman, að 224 menn voru á undirskriftaskjölunum, sem fyrirfundust ekki á kjörskrá hreppsins. Þetta sönnunargagn liggur nú fyrir Alþ. í svo hljóðandi vottorði frá borgarfógetanum, - hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Það vottast hér með notarialiter eftir samanburð, að nöfn þeirra manna, sem hér eru skráð að framan, 224 að tölu, með þar tilgreindu heimilisfangi, finnast ekki í því endurriti af kjörskrá, staðfestu af oddvita Kópavogshrepps 16. þ. m., sem talin er gilda frá 24. jan. 1955 til 23. jan. 1956.“ Þannig er þá sannað, að það eru ekki 783 kjósendur í Kópavogshreppi, sem hafa skorað á Alþ. að gera Kópavogshrepp að kaupstað, heldur aðeins 559, eftir að þeim 23, sem síðar komu í undirskrifendahópinn, hafði þó verið bætt við. En það er svo langt frá því, að það sé meiri hluti kjósenda í Kópavogshreppi, að þar á vantar yfir 160 manns, til þess að það væri meiri hluti kjósendanna. Nú var þetta mál lagt fyrir Alþ. af hæstv. forsrh. landsins, Ólafi Thors, hv. þm. G-K., með skörulegri ræðu, eins og vænta mátti. Og þar ræddi hann rækilega um, hvaða rök lægju helzt til þess, að hann flytti þetta mál á Alþingi og teldi sjálfsagt, að Alþ. samþykkti frv. Hann sagði í upphafi ræðu sinnar, að mál eins og þetta hefðu jafnan verið samþ. á Alþ., ef fram hefðu komið um það óskir íbúanna, þannig að meirihlutavilji kjósendanna í viðkomandi sveitarfélagi lægi fyrir. Hann endurtók það, að þegar svo stæði á, að órækar óskir meiri hluta íbúanna lægju fyrir, þá hefði það verið venja löggjafans að verða við þeim óskum, endranær ekki. Þá rökræddi hann auðvitað um það, hvaða vitneskju hann hefði um meirihlutavilja kjósendanna í þessu máli, og sagði þá, með leyfi hæstv. forseta, - ég hef hér frumhandrit að ræðu forsrh. fyrir framan mig og les úr eintaki því, sem lagt hefur verið fram á lestrarsal. Hæstv. ráðh. sagði: „Þetta mál hefur verið borið undir sýslunefndina í Kjósarsýslu, eins og eðlilegt er, og hún lét í ljós það álit, að ef ekki lægju fyrir meðmæli hreppsnefndarinnar,“ - og þau liggja ekki fyrir, - „þá yrði að liggja fyrir viljayfirlýsing frá meiri hluta atkvæðisbærra íbúa í Kópavogshreppi. Þessa meirihlutaálits hefur nú verið leitað með undirskriftaskjölum, og ef ég man rétt, hafa 10 menn, búsettir í hreppnum, 21 árs og eldri,“ - þar skeikaði honum nú, þar hafði hann verið blekktur, - „lýst yfir þessum vilja sínum. Ég hygg einnig rétt, að það hafi verið á kjörskrá í febrúar 1954, við þær kosningar, sem þá fóru fram til sveitarstjórnar í Kópavogshreppi, 1144 menn, og mættu þess vegna vera nú á kjörskrá allmiklu fleiri, til þess að auðið yrði að vefengja, að hér lægi fyrir viljayfirlýsing meiri hluta kjósenda. Það mættu vera á kjörskránni 1519 menn í staðinn fyrir 1144, eða nærri 400 mönnum fleira en var í febrúar 1954, og þó hægt að staðhæfa með réttu, að fyrir lægi yfirlýsing frá meiri hluta kjósenda í hreppnum. Auk þess er svo rétt, að menn athugi, að jafnvel þó að í hreppnum væru, við skulum segja, 1600 menn, svo að ég taki einhverja tölu, ekki 1520 og ekki 1140, eins og voru í febrúar 1954, heldur t.d. 1600 menn, þá væri óhætt að álykta, að hér væri um meiri hluta að ræða, nokkurn veginn örugglega. Ég hygg, að það sé ákaflega fátítt, að við leynilegar kosningar komi fram meira en 90% af atkvæðisbærum mönnum. Ekki er þá ástæða til að halda, að fleiri segi sinn vilja, þegar viljayfirlýsing er birt í skriflegum plöggum, í staðinn fyrir að menn gangi að kjörborði. En þó að íbúar væru 1600 og 90% hefðu greitt atkv., þá er það ekki nema 1440 menn, og þyrftu áskorendur þess vegna ekki að vera nema 721, til þess að þar væri fram kominn vilji meiri hluta. En hér er fram kominn vilji 760 manna.“ Þetta eru orð hæstv. forsrh. í framsöguræðu. Hann heldur sig alltaf fast við, að það sé kominn fram vilji 760 manna, en þyrfti ekki að vera kominn fram vilji nema 721, til þess að það væri alveg öruggt, að hann hefði fyrir sér vilja meiri hluta hreppsbúa. En hvað er nú komið á daginn með „notarial“-vottorði borgarfógetans í Reykjavík? Það, að ekki liggur fyrir viljayfirlýsing 721, eins og hæstv. ráðh. sagði að væri nauðsynlegt, til þess að hann hefði yfirlýsingu um meirihlutavilja, heldur aðeins um 559. Þar með er allur grundvöllurinn undir flutningi málsins einmitt samkvæmt rökum hæstv. forsrh. í framsöguræðu rokinn út í veður og vind. Öll undirstaða málsins er brostin. Það var að fenginni öruggri viljayfirlýsingu meiri hluta kjósenda, sem hæstv. ráðh. sagði, að það væri alltaf vani að samþykkja svona mál, og hann taldi sig hafa það, og það er von, að hann héldi það. Hann gat ekki látið sér detta í hug, að það væri á þriðja hundrað manns, sem hefði verið rubbað upp á þessi undirskriftaskjöl, án þess að þeir væru kjósendur í hreppnum, eins og undirskriftaskjalið gaf til kynna. Þar með hefði ég haldið að hæstv. ráðh. hefði kippt málinu til baka, en það hefur hann ekki gert enn þá. Ég læt þetta nægja til að sýna, að hæstv. ráðh. flutti málið á þeim grundveili, að hann hefði fyrir sér meirihlutaviljayfirlýsingu íbúanna í Kópavogshreppi um það, að þetta mál væri flutt að þeirra vilja. 760 hélt hann að þeir væru, sagði, að það þyrfti ekki, til þess að þetta hefði gildi, nema 721, en nú standa ekki eftir nema 559. Ég hef nú sýnt fram á, að grundvöllur sá, sem hæstv. ráðh. byggði málið á, er ekki lengur fyrir hendi. Kunnugt er um, að nú á sunnudaginn kemur verður leitað með leynilegri atkvgr., sem byggð verður á núgildandi kjörskrá í hreppnum, en á henni eru 1357 kjósendur, eftir vilja kosningabærra manna í hreppnum um það, hvora af þessum tveim leiðum, sem hv. 2. þm. Eyf. talaði um að væru fyrir hendi, ætti að fara, stofna kaupstað eða sameinast Reykjavík. Og það er einmitt um þessar tvær leiðir, sem kjósendurnir verða spurðir á kjörseðlinum í Kópavogi á sunnudaginn kemur. Ef þar kemur fram meirihlutavilji fólksins óþvingað við leynilega kosningu, að þeir segi: Við viljum ekki stofna kaupstað jáin við það verði svo fá, að það verði minni hl., en meiri hl. verði með því að sameinast Reykjavík, að fela hreppsnefndinni að leita eftir samkomulagi við Reykjavíkurbæ um sameiningu, þá er enn fremur brostinn grundvöllur fyrir flutningi þessa frv. hér á Alþ. Ég léti mér ekki detta í hug, ef niðurstaðan yrði þessi, að Alþ. hygðist þá setja löggjöf þvert ofan í vilja fólksins, því að hæstv. ráðherra byggði á vilja fólksins í framsöguræðu sinni og hélt, að hann lægi fyrir, og sagði, að Alþ. væri vant að afgreiða svona mál með lagasetningu, ef vilji fólksins lægi fyrir sem grundvöllur. Hins vegar er það víst, að ef meiri hluti kjósenda í Kópavogshreppi tjáir þann vilja sinn við atkvgr., að hann vilji kaupstað stofnaðan nú þegar, þá verður þetta mál ekkert deilumál hér á Alþ. stundinni lengur, þá þarf enga næturfundi um það og menn mundu þá afgreiða það samhljóða. Ég hef haldið því fram, að það ætti að bíða eftir þessum vilja fólksins og það eigi síðan að vinna að lausn málsins í samræmi við þann vilja, sem fram kemur við þessa væntanlegu atkvgr., og ég hygg, að í hjarta sínu geti enginn lýðræðissinnaður þm. neitað því, að það væri það rétta í þessu máli. Þegar um það var rætt í heilbr.- og félmn., þar sem þetta mál var til umr., að kjósendur í Kópavogshreppi yrðu spurðir um þetta tvennt, þá vildi hv. 5. þm. Reykv. (JóhH) ekki bíða eftir því, hvort það kæmi í ljós, að meirihlutavilji kjósenda í Kópavogshreppi yrði fyrir því að leita eftir samkomulagi við Reykjavíkurbæ um sameiningu. En þá og þá fyrst þegar slíkur meirihlutavilji lægi fyrir, er mögulegt fyrir sveitarstjórnina að taka upp þetta mál, því að hún hefur enga heimild til að taka það upp nema í umboði fólksins og að vilja þess, og þá ætti hreppsnefnd Kópavogshrepps að fengnum vilja fólksins um þetta að spyrja, ekki bæjarráð Reykjavíkur, heldur bæjarstjórn Reykjavíkur, um það, hvort hugsanlegt væri, að Reykjavík vildi ganga til samkomulags eða samninga um sameiningu þessara tveggja sveitarfélaga. En Jóhanni Hafstein fannst eðlilegra að haga þessu öðruvísi. Hann taldi rétt, að bæjarráð Reykjavíkur svaraði, áður en neinn vissi neitt um vilja fólksins í Kópavogshreppi um þetta og áður en hreppsnefndin kæmi neitt á stúfana til þess að tala um þetta mál við þá. Og það finnst mér vera nokkuð öfugt að farið eins og um fleira í þessu máli. Nú er það vitanlega þar að auki alveg öfugt að farið að láta bæjarráð marka stefnu í svona máli, en ekki bæjarstjórnina. Bæjarstjórn hefði getað vísað þessu máli til bæjarráðs til frekari athugunar og falið bæjarráðsmönnum kannske að eiga í samningum við hreppsnefndina, ef hreppsnefndin hefði að vilja fólksins verið búin að hefja þetta mál við bæjaryfirvöldin í Reykjavík. En vitanlega er það bæjarstjórn Reykjavíkur, sem hefði átt að afgreiða þetta mál, hvort sem hún hefði þá valið þann kostinn að vísa því svo til bæjarráðs eða ekki. Nú er það vitað, að bæjarstjórn Reykjavíkur hefur sótt fast eftír því að sameina nágrannahreppinn hér til annarrar handar við Reykjavík, Seltjarnarneshrepp, Reykjavík. Og bæjarstjórnin hefur, að mér virðist, verið sammála um, að það væri nokkuð eðlilegt mál. En hreppsnefndin þar hefur verið því andvíg, og á því einu hefur strandað, að sú sameining ætti sér stað. Það mætti því þykja undarlegt, ef bæjarstjórn Reykjavíkur væri hins vegar andvíg því um hið fjölmenna sveitarfélag, sem vaxið hefur upp til hinnar handar við Reykjavík og vaxið er upp af Reykvíkingum, sem hafa ekki fengið aðstöðu til að búa um sig hér á borgarlóð Reykjavíkur og þess vegna leitað út fyrir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur til þess m.a. að geta byggt yfir sig, því að þar voru frjálsari hendur með það, og óskuðu nú eftir að hverfa aftur heim til sinna fyrri föðurhúsa, til Reykjavíkur, en þá væri sagt: Nei, við viljum ykkur ekki. - Það væri undarlegt. Nú er opinberlega upplýst, að borgarstjórinn í Reykjavík er þeirrar skoðunar, að hann sé fylgjandi því, að Kópavogshreppur sameinist Reykjavík. En svo undarlega vill til, að einmitt meðan hann er ekki hér á landi, - og hefur hann þó átt drjúgan þátt í því að marka stefnu Sjálfstfl. í bæjarmálum Reykjavíkur, síðan hann varð borgarstjóri, - þá er rokið til og bæjarráð látið óaðspurt af hendi þessa viðkomandi sveitarfélags svara því neitandi, að sameiningu vilji þeir ekki milli þessara tveggja sveitarfélaga. Þó er þetta nú dálítið loðið, því að í plaggi því, sem hv. 2. þm. Eyf. las hér upp áðan, er sagt, að í till. Sjálfstfl. sé tekið fram, að þeir vilji ekki hefja umræður um sameiningu þessara sveitarfélaga. Takið eftir því: Þeir vilja ekki hefja umræður. Það er ekki heldur þeirra að hefja þær umræður. Það er hreppsnefndarinnar í Kópavogshreppi að hefja þær umr., ef meiri hluti kjósenda þar óskar þess, - og það virðist vera reiknað fastlega með því af hv. 2. þm. Eyf. og öðrum þm. Sjálfstfl. hér, að meiri hluti kjósenda í Kópavogshreppi óski eftir sameiningu við Reykjavík, og þá mundi hreppsnefndin þar hefja þessar umræður. Um það er ekkert sagt af bæjarráði Reykjavíkur eða sjálfstæðisflokksmeirihlutanum þar, hverjar undirtektirnar mundu þá verða, enda geta þeir ekki sagt um það fyrir fram, því að það fer mjög eftir því, hvernig hreppsnefndin í Kópavogshreppi kann að leggja það mál fyrir og á hvaða grundvelli hún fer fram á eða býður samning. Þessu er því ekki hægt að svara af neinu viti fyrir fram, enda er sjaldan vit í svari, sem gefið er áður en spurt er. Það verður líkt og svarið hjá þeim heyrnardaufa í ævintýrinu, sem svaraði, sem frægt er orðið: „Í axarskaft.“ Og þetta svar er áreiðanlega „í axarskaft“, alveg svar út í hött. En nú liggur það þá fyrir og er upplýst hér, að bæjarráð Reykjavíkur er ekki sammála um að hafna hugsanlegri sameiningu við Kópavogshrepps. Nei, minni hl. bæjarráðs tekur það fram, að hann telji rétt að taka tillit til vilja fólksins í Kópavogshreppi, og ef hann lægi fyrir, virðast þeir vera fyllilega til viðtals um, að þessi sameining ætti að eiga sér stað. Það er óumdeilanlegt, að það er fólkið í viðkomandi sveitarfélagi, sem á auðvitað að ráða því með meirihlutavilja sínum, hvernig skipað er í framtíðinni sveitarstjórnarmálum í því sveitarfélagl. Það er ekki bæjarráðs Reykjavíkur að leggja neitt til þeirra mála og sízt án þess að til þeirra sé leitað. Nú var vikið að því við 2. umr. málsins, að skipulagsmál byggðanna í kringum Reykjavík, Seltjarnarneshrepps, Kópavogshrepps, Álftaneshrepps og Garðahrepps, með tilliti til Hafnarfjarðar og Reykjavíkur væru óleyst mál og væru í rauninni margþætt vandamál, og ég hélt því fram, að það væri í raun og veru langsamlega eðlilegast að víkja frá sér þessari skyndiákvörðun um lagasetningu um framtíðarskipulag á sveitarstjórnarmálum eins þessara sveitarfélaga og láta heldur ríkisstj. það hlutverk í hendur að skipa n. manna, sem skipuð væri fulltrúum frá Reykjavík, frá Hafnarfirði og frá sýslufélögunum, sem hér eiga hlut að máli, Gullbringusýslu og Kjósarsýslu, og öllum hreppsfélögunum, sem hlut eiga að máli, og ræða þetta mál frá öllum hliðum og taka síðan ákvarðanir um þessi skipulagsmál í heild. Ég er enn þeirrar skoðunar, að þetta sé það eina, sem sé sjálfsögð leið, og mun því nú flytja till. til rökstuddrar dagskrár í þessu máli, sem er að efni til samhljóða þessari skoðun minni. Þessi rökstudda dagskrá er, með leyfi hæstv. forseta, á þessa leið: „Deildin telur það eðlilegustu meðferð þessa máls, að ríkisstj. skipi nú þegar 9 manna n. til þess að athuga og gera till. um, hvernig bezt verði fyrir komið til frambúðar skipan sveitarstjórnarmála í næsta nágrenni Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, þannig að bæði þessir bæir og núverandi nágrannasveitarfélög þeirra megi vel við una, og að n. sé skipuð tveimur mönnum kosnum af bæjarstjórn Reykjavíkur, tveimur mönnum kosnum af bæjarstjórn Hafnarfjarðar, en eftirtaldir aðilar tilnefni einn mann hver: sýslunefnd Kjósarsýslu, sýslunefnd Gullbringusýslu og hreppsnefndir Kópavogshrepps, Seltjarnarneshrepps og Garðahrepps. Í trausti þess, að n. þessi hraði störfum svo, að till. hennar geti komið fyrir næsta þing, tekur d. fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þessa leið ætti að mínu áliti að rannsaka, áður en flaustrað verði af lagasetningu um skipun sveitarstjórnarmála í Kópavogshreppi einum. En mál þetta, þessi rökstudda dagskrá, er slíkt nýtt viðhorf í málinu, að ég hlýt að fara fram á það við formann heilbr.- og félmn. og við hæstv. forseta, að umr. sé frestað um málið, svo að tóm gefist til að athuga það í n., hvort þessi leið þyki ekki sjálfsögð. Hún setur málið á allt annan og viðtækari grundvöll og leysir vandamál, sem snertir fólk á þessu svæði. Það er t.d. nú vandamál í Garðahreppi, hvort það eigi að innlima hluta af þeim hreppi í Hafnarfjörð, og ekkert liggur fyrir um, að vilji fólksins í Garðahreppi sé fyrir því. Ef það gerist, þá verður Garðahreppur bútaður í tvennt og Hafnarfjarðarlögsagnarumdæmi látið ná þar inn á milli þessara tveggja hluta Garðahrepps, og með það verða íbúar Garðahrepps varla ánægðir. Ég veit, að hv. form. heilbr.- og félmn., þm. A-Sk. (PÞ), er svo sanngjarn maður, að hann mun mæla með því við hæstv. forseta og þdm., að hlé verði gefið á umr., svo að n. gefist tóm til þess að athuga, hvort ekki ætti að slá afgreiðslu málsins á frest og að fela ríkisstj. að skipa slíka 9 manna n. til þess að athuga málið á þessum breiða grundvelli. Þá vil ég enn fremur lýsa hér ö brtt., sem ég vil leyfa mér að flytja við frv. sjálft, efnislegar breytingar við hinar ýmsu greinar frv. Á 2. gr. tel ég sjálfsagt að verði gerð sú breyting, að á eftir orðunum „í Kópavogskaupstað“ í 1. málsgr. komi: og er hann, þ.e.a.s. bæjarfógetinn í hinum nýja kaupstað, jafnframt sýslumaður í Kjósarsýslu, og greiðist laun hans úr ríkissjóði. Þessi breyting væri þá um það, að þegar búið væri að skipa sérstakan bæjarfógeta í Kópavogskaupstað, skuli hann ekki aðeins hafa það embætti að vera þar bæjarfógeti, heldur einnig vera sýslumaður í Kjósarsýslu, en Kópavogshreppur er núna einn af fimm hreppum Kjósarsýslu. Ég hygg, að bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði, með sýslumannsembætti í Gullbringusýslu, með Keflavíkurflugvellinum og því öllu saman og hinni fjölmennu og sívaxandi byggð þarna á Suðurnesjunum, sé ærið umfangsmikið embætti, og væri þetta jafnara, að bæjarfógetinn í hinum nýja Kópavogskaupstað væri jafnframt sýslumaður í hinni litlu, tiltölulega fámennu Kjósarsýslu. Við 3. gr. flyt ég þá brtt., að gr. orðist svo: „Verzlunarlóð kaupstaðarins skal vera landareign jarðanna Kópavogs og Digraness.“ Í frv., eins og það er nú, stendur, að verzlunarlóð kaupstaðarins skuli vera landssvæði allt innan núverandi takmarka Kópavogshrepps. Þetta sýnir, að samning þessa frv. er sennilega stjórnarráðsvinna og hefur þá aðallega verið í því fólgin að taka einhver kaupstaðarlög og leggja þau fram í frv.-formi. Verzlunarlóðir kaupstaðanna eru yfirleitt mjög takmörkuð svæði, en í þessari gr. mundi verzlunarlóð hins nýja Kópavogskaupstaðar ekki vera láglendið í nágrenni Reykjavíkur, heldur allt landssvæðið upp til heiða og fjalla, allt austur að mörkum Árnessýslu, heiðalönd mikil og víðlend, sem allt heyrði þá undir verzlunarlóð hins nýja Kópavogskaupstaðar. Það er alveg áreiðanlegt, að það hefur ekki vakað fyrir flm. frv., að þetta væri eðlileg kaupstaðarlóðarstærð, heldur er þarna áreiðanlega um óaðgæzlu að ræða. Það virðist því vera alveg sjálfsagt mál að hafa kaupstaðarlóðina nokkru þrengri takmörkum háða en þetta og væri hún ærið rúm, líklega upp undir það eins víðlend og lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, ef það væri öll landareign þessara tveggja jarða, Kópavogs og Digraness, og það er það, sem ég legg til í mínum brtt. Það yrðu sannarlega ekki landþrengsli í þessum nýja kaupstað, þó að landareignir þessara jarða einar væru kaupstaðarlóðin. Við 19. gr. flyt ég þá smávægilegu brtt., sem þó er full ástæða til, að á eftir orðinu „slökkvilið“ komi: ef stofnað verður. Þessi brtt. víkur að því, að í 19. gr. frv. segir, að bæjarstjórnin í Kópavogskanpstað skuli semja reglugerð fyrir slökkviliðið, en ráðh. staðfesti hana. Þannig er ákveðið, af því að þetta er tekið upp óbreytt úr öðrum bæjarstjórnarlögum, að þarna skuli stofna slökkvilið, rétt við hliðina á hinu fullkomnasta slökkviliði, sem til er í landinu, slökkviliði Reykjavíkur. En nú er gildandi samningur milli Kópavogshrepps og Reykjavíkurbæjar um það, að Reykjavíkurslökkviliðið skuli annast brunavörzlu í Kópavogskaupstað, og óefað mundi væntanleg bæjarstjórn í Kópavogskaupstað einnig semja við Reykjavíkurslökkviliðið á sama hátt, af því að það mundi tryggja hina beztu fáanlega vörn móti eldsvoða. Þess vegna væri mjög óvarlegt að lögbinda það, að bæjarstjórnin skyldi semja reglugerð fyrir slökkviliðið þar í kaupstaðnum, þegar það mundi tvímælalaust vera skref aftur á bak og til minna öryggis fyrir íbúana. Þess vegna væri nauðsynlegt að hafa þennan varnagla, að þetta skyldi gert, ef slökkvilið yrði stofnað í hinum nýja kaupstað, en þá væri málinu borgið. Við 22. gr. flyt ég till. um, að greinin orðist svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi, en koma því aðeins til framkvæmda, að meiri hluti kjósenda í hreppnum hafi óskað eftir því.“ Þarna er lagt til, að lögin skuli öðlast strax gildi, og það er mjög algengt, að lokagrein frv. sé orðuð þannig, en þar sem bæði frsm. og 1. flm. frv., hæstv. forsrh., byggði allan sinn málflutning á því, að slíkt mál sem þetta yrði að byggjast á vilja fólksins, vilja meiri hluta kjósenda í hreppnum, þá tel ég sjálfsagt, að í þessari gr. um gildistöku laganna skuli koma þessi viðbót: enda hafi meiri hluti kjósenda í hreppnum óskað eftir því. - Það er byggt sem sé með þessu orðalagi mínu á þeim sama grundvelli sem hæstv. ráðh. flutti málið upphaflega á og er sá eini, sem hægt er að réttlæta að byggja svona mál á. 22. gr. í frv. er aftur með einstæðum hætti. Hún er á þann hátt, að lög þessi skuli öðlast þegar gildi, og gerir ráðh. ráðstafanir til, að þau komi strax til framkvæmda. - Ég veit ekki til, að í nokkru frv., sem hefur verið flutt á Alþ. fram til þessa dags, hafi svona „klásúla“ verið í lokagrein frv. Er því tvímælalaust þessi brtt., sem ég flyt, í lýðræðisátt, en ég minnist þess, að hæstv. forsrh. og ýmsir fleiri ræðumenn, sem hafa rætt málið, hafa mjög rætt um lýðræði og hinn rétta anda lýðræðis, sem ætti að gegnsýra okkar löggjafarstarf hér á Alþ., og ætti það því að vera trygging fyrir því, að þessi brtt. mín yrði samþ. Þá eru aftan við frv. ákvæði um stundarsakir. Þau eru öll góð og gild og engin ástæða til að hafa neitt á móti þeim. En það er ástæða til að taka nokkru fleira fram undir ákvæðum um stundarsakir, og þess vegna legg ég til, að aftan Við ákvæði frv. um stundarsakir bætist nýr málsliður, svo hljóðandi: „Ríkissjóður afhendi hinum nýja kaupstað verzlunarlóð hans, eins og hún er ákveðin í 3. gr., kvaðalaust og auk þess 2 millj. kr. vegna óvenjulegs kostnaðar við hina ört vaxandi byggð.“ Það er eitt af frumskilyrðum hvers bæjarfélags, að það eigi sína byggingarlóð. Það er mjög ill aðstaða til að skipuleggja kaupstað án þess, að hann eigi sjálfur þann grundvöll, sem hann á að byggjast á, sífelldir árekstrar og alls konar skipulagslegt klúður. Auk þess er braski boðið heim með lóðir, þegar menn eru að stritast við,. eins og hér í Reykjavík, að hafa þau áhrif á skipulagið, að þeirra lóð verði ekki baklóð, heldur liggi vel að fjölfarinni götu, og þar fram eftir götunum. Nú vill svo til, að ríkið sjálft á viðlendar lendur þarna í Kópavogshreppi, þar sem byggðin aðallega mun rísa og hefur þegar rísið. Það er alveg sjálfsagt, að þeir hæstv. ráðh., sem hafa nú beitt sér fyrir flutningi þessa máls og viljað þannig vera feður þessa kaupstaðar, sjái til þess, að hann fái sem tannfé það land, sem kaupstaðurinn á að byggjast á, og ætti þá auðvitað að afhenda þetta land ríkisins kvaðalaust til hins nýja kaupstaðar. Samkvæmt till. minni er búið að takmarka bæjarlóðina meira en áður var, og er því ekki um hin viðlendu lönd að ræða, sem annars hefðu fallið undir hugtakið bæjarlóðin eða kaupstaðarlóðin samkvæmt frv., sem er land langt upp á Hellisheiði og upp um allar sveitir. Til þess að sýna fram á, hversu sjálfsagt þetta er, að íslenzka ríkið afhendi hinum nýja kaupstað kaupstaðarlóðina, er sjálfsagt að geta þess, að þegar Danir stofnuðu til kaupstaðanna Reykjavíkur, Hafnarfjarðar, Ísafjarðar, Grundarfjarðar og Eskifjarðar, sem er gert allt með sömu tilskipuninni, var þessum kaupstöðum afhent ákveðin ferálna spilda, nokkuð rífleg, til eignar sem verzlunarlóð, og ekki nóg með það, að bæjarfélaginu væri afhent þetta, heldur voru einstaklingum, sérstaklega iðnaðarmönnum, sem áttu að vera uppistaða og öruggir vinnukraftur á þessum verzlunarstöðum, einnig afhentar eignarlóðir á kaupstaðarlóðinni. Ég tel því alveg víst, að hæstv. ríkisstj. vildi ekki verða eftirbátur þeirra dönsku um það að búa sómasamlega að hinum unga kaupstað að því er þetta snertir. Þess vegna er það réttlátt í alla staði og sjálfsagt mál, að verzlunarlóð hins nýja Kópavogskaupstaðar verði afhent kvaðalaust. Um hitt atriðið, að afhenda kaupstaðnum 2 millj. kr. sem eins konar tannfé, þykist ég hafa tilnefnt allt of lága upphæð, því að ég hef orð hæstv. forsrh. í öðru sambandi fyrir því, að af því, að fólkið hafi brotizt í að reisa þessa miklu og myndarlegu byggð þarna í kjördæmi hans og þannig losað Reykjavík við margvísleg vandkvæði, sem Reykjavík hafi ekki getað risið undir, eigi Kópavogshreppur siðferðislegan rétt á margra tuga milljóna fé frá ríkinu fyrir að hafa leyst þennan mikla þjóðfélagslega vanda, sem Reykjavík hefði orðið að fá hjálp ríkisins til að öðrum kosti. Það hefði því verið miklu eðlilegra að nefna þarna miklu hærri milljónafúlgu en 2 millj., en það er gert til þess, að þessi till. mín eins og allar hinar sé svo sanngjörn, að hver maður, sem er frjáls að því að greiða atkvæði samkvæmt eigin skoðun og sannfæringu, eigi hægt með að gera það. Ég vil vænta þess, að þessar brtt., sem allar eru til bóta á frv., verði samþ., ef til þess kemur, að frv. sjálft fái nokkra endanlega afgreiðslu á þessu þingi, en það tel ég alls ekki rétt að það fái, heldur miklu eðlilegra, að allt þetta skipulagsmál nágrennis Reykjavíkur verði athugað í 9 manna n., sem ég legg til í rökstuddu dagskránni að verði skipuð af ríkisstj. En ef dagskráin verður samþ., kemur hvorki frv. né mínar brtt. við það til atkvæða, enda skiptir engu máli, hvort það leggst þá í guðskistuna breytt eða óbreytt. Ég læt svo máli mínu lokið og ítreka aðeins þá ósk, sem ég bar fram áðan, að hæstv. forseti og form. heilbr: og félmn. fallist á, að gert sé hlé á umr., þannig að n., sem fékk málið til meðferðar, gefist kostur á að athuga þessa nýju leið gaumgæfilega, og ef þeir vildu ekki fallast á hana, þá að athuga einnig, hvort brtt. mínar væru ekki til bóta á frv., en hvort tveggja þarf vitanlega að athugast í n., og er ósanngjarnt mjög að synja um það. Ég er ekki með þessu á neinn hátt að reyna að bregða fæti fyrir málið, því að ég tel, að þetta mál eigi að fá framgang, ef fólkið í Kópavogshreppi lætur í ljós á sunnudaginn, að það vilji stofna kaupstað nú. Ég álít, að málið sé algerlega réttlaust og eigi ekki að fara lengra en það nú er komið, ef meiri hl. kjósendanna við þá atkvgr., sem fram fer á sunnudaginn, lætur í ljós, að hann vilji, að hreppsnefndinni sé falið að leita eftir sameiningu við Reykjavík. Og þá gæti svo farið, að það gæfist tóm til þess að athuga um leið að því er snerti önnur sveitarfélög hér í grenndinni, hvernig ætti að haga skipulagsmálum þeirra, hvað eigi að sameinast Hafnarfirði og hvað eigi að sameinast Reykjavík, eða hvort Hafnarfjörður og öllu þessi byggð eigi að sameinast í eina borg. En það virðist mér augljóst mál, að Alþ. hlýtur, eins og nú standa sakir, að bíða eftir því að fá að vita vilja fólksins í Kópavogshreppi um þessi mál, hvora af þessum tveim leiðum eigi að fara, því að vilji fólksins liggur ekki fyrir nú. Samkvæmt því vottorði, sem borgarfógetinn hefur gefið, er nú aðeins vitað um vilja 559 manna, sem tjá sig fylgjandi því, að stofnaður verði kaupstaður og að sameinast Reykjavík, og enginn getur dregið þá undirskrifendur frá, sem eru með því síðara. Þannig vitum við ekkert, hversu margir eða fáir þeir eru, sem vilja það fyrrnefnda. En þó að maður haldi sér nú við þessa sameiginlegu niðurstöðu, 559, sem er þó tjáning um þá, sem vilja báðar þessar leiðir, er eftir að vita um vilja nærri 800 kjósenda í Kópavogshreppi. Og það er spurningin um, hvað þeir vilja, sem kemur í ljós með atkvgr. á sunnudaginn kemur, og eftir því verður að minni hyggju að bíða, ef menn eru haldnir eins af anda lýðræðisins og látið var í veðri vaka undir þessum umræðum af flm. málsins.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Eyf. flutti hér áðan nokkurn boðskap um afstöðu nokkurra bæjarfulltrúa í Reykjavík til sameiningar Kópavogshrepps við Reykjavíkurbæ. Það hafa sem sé þrír bæjarfulltrúar Sjálfstfl. í Reykjavík, þeir sem eiga sæti í bæjarráði í svipinn, lýst því yfir, að það hafi enn ekki verið talað um neina samninga um sameiningu Kópavogshrepps og Reykjavíkurbæjar og að þeir sæju fyrir sitt leyti ekki, að það stæði neitt í vegi fyrir slíkri sameiningu, þó að Kópavogshreppur yrði gerður að kaupstað. Satt að segja er nú ekki sérstaklega mikið með þessa yfirlýsingu þessara þriggja bæjarfulltrúa Sjálfstfl. í Reykjavík að gera. Í fyrsta lagi er þarna um að ræða þrjá bæjarfulltrúa af 15. Í öðru lagi er vitað, að borgarstjórinn í Reykjavík, sem einnig er þm. Reykjavíkur, einnig er einn af bæjarfulltrúum Sjálfstæðisflokksins og á sæti í bæjarráði, þegar hann er hér heima, er fylgjandi því, að Kópavogshreppur sé sameinaður Reykjavík. Enn fremur vil ég leyfa mér að fullyrða, að a.m.k. 6 bæjarfulltrúar í Reykjavík séu fylgjandi því, að nú þegar væru teknir upp samningar, ef meiri hluti Kópavogsbúa óskar eftir því, um sameiningu Kópavogshrepps við Reykjavíkurbæ. Og mikið má vera, ef það sýnir sig ekki, þegar farið væri að ræða það mál fyrir alvöru, að jafnvel þeir flokkar, sem eiga til samans 7 fulltrúa í bæjarstjórn Reykjavíkur, en hafa meiri hluta Reykvíkinga á bak við sig í kosningum, yrðu e.t.v. allir saman sammála um að taka upp samninga við Kópavogshrepp um sameiningu við Reykjavík. Og þegar svo þar að auki liggur fyrir yfirlýsing um, að borgarstjórinn í Reykjavík er fylgjandi slíkri sameiningu, þá má meira að segja vel vera, að auk þess sem þeir flokkar, sem hafa á bak við sig meiri hluta Reykvíkinga, séu fylgjandi slíkri sameiningu og samningum um það nú þegar, þá væri kannske meira að segja meiri hlutinn í sjálfri bæjarstjórn Reykjavíkur, eins og hún er skipuð núna, með því að taka upp slíka samninga. Með þessa pöntuðu yfirlýsingu, sem hér var flutt áðan frá þrem bæjarfulltrúum, sem sem stendur eiga sæti í bæjarráði, meðan borgarstjóri er fjarverandi, er ekki neitt að gera. Þetta er alger markleysa, sem sýnir sig líka bezt í því, að þeir hafa ekki einu sinni þorað að fara í sjálfa bæjarstjórn Reykjavíkur og spyrja bæjarstjórn Reykjavíkur, spyrja borgarstjóra Reykjavíkur og bæjarstjórn Reykjavíkur um þeirra álit á þessum hlutum. Þess vegna er ekki neitt með þessa yfirlýsingu að gera frá einni n. bæjarins, sem þar að aukí er ekki einu sinni frá öllum þeim mönnum, sem eiga fast sæti í henni. Viðvíkjandi því spursmálinu, hvort ekki mundi að neinu leyti tefja fyrir slíkri sameiningu, ef Kópavogshreppur væri gerður að kaupstað áður, verð ég að segja, að ég er dálitið hissa á þeim mönnum, sem halda því fram, að slíkt mundi ekki tefja fyrir. Það er ekkert dæmi til um það á Íslandi, að einn kaupstaður hafi sameinazt öðrum kaupstað. Það er ekki til neitt dæmi um það. Um leið og búið er að mynda kaupstað úr einum hreppi, er farið að koma þar upp og það er skylda að koma þar strax upp svo og svo miklu af öllum mögulegum stofnunum, embættum bæjarfógeta og allra mögulegra annarra embættismanna; enn fremur er löggjafinn ákaflega frjálslyndur hvað snertir að byggja bústaði fyrir slíka menn, og ég býst við, að þótt mikillar sparsemi hafi gætt í stjórn hreppsins sem hrepps, þá verði talið sjálfsagt, þegar hann væri orðinn kaupstaður, að fara að verða ósköp „flott“. Ég held þess vegna, að það sé alveg misráðið að halda, ef Kópavogshreppur væri gerður að kaupstað, að hann mundi ekki fara sömu leið og aðrir kaupstaðir hvað þetta snertir, það yrði komið upp öllu því embættiskerfi, sem snertir kaupstaðina, og þar með yrði líka komið upp heilmiklu af embættismönnum, sem ynnu á móti því, að þessi kaupstaður væri lagður niður. Það að leggja niður hrepp á Íslandi og sameinast stórum kaupstað er altítt fyrirbrigði. Það höfum við hvað eftir annað verið að gera hér á Alþ. En að leggja niður kaupstað og sameina hann öðrum kaupstað, það hefur aldrei komið fyrir áður. Ég held þess vegna, að það sé sjálfsblekking, þegar menn eru að halda því fram, að það að gera Kópavogshrepp að sjálfstæðum kaupstað mundi ekki standa í vegi fyrir sameiningu við Reykjavík. Ég held, að það mundi þvert á móti spilla mjög allri heilbrigðri framtíðarlausn á skipulagsmálum bæði Reykjavíkur og Hafnarfjarðar og þar með allrar byggðarinnar þarna á milli. Það mundi skapa þarna alveg óeðlilegt ástand, sem mundi valda margs konar vandræðum fyrir okkur, enda er vitanlegt, að það er ekki nokkur skapaður hlutur, sem rekur á eftir þessu, nema þetta brambolt nokkurra pólitískra æsingarmanna suður í Kópavogshreppi, sem hafa platað sjálfan forsrh. og sjálfan félmrh. út í að flytja þetta frv. hér, sem svo hvorugur þeirra vill koma nálægt og hvorugur þeirra vill verja hér í þinginu. En síðasta og stærsta málið í sambandi við það, sem er að gerast, er þó það, sem ég gerði að aðalmáli eftir ræðu hæstv. forsrh., hans yfirlýsing um, að það væri beztur úrskurður um raunverulegan vilja fólksins að lofa því að greiða atkv. opinberlega. Lýsti ég yfir, að það væri hættuleg yfirlýsing af hálfu formanns Sjálfstfl. og af hálfu forsrh. landsins, og sýndi, hvað við ættum í vændum, svo framarlega sem ekki yrði svarað bæði af hálfu þings og þjóðar slíkri yfirlýsingu, að þess háttar yrði ekki látið fram ganga. Það að ætla að fara að greiða atkvæði með undirskriftasöfnun er tilræði við almennan kosningarrétt í landinu, tilræði við almennan, leynilegan kosningarrétt. Ég lagði áherzlu á það í umr. um þetta mál, og hæstv. forsrh. hefur, síðan það var undirstrikað, ekki reynt að verja þetta, hann hefur séð, hvaða glópska þetta var. En það er það versta í þessu sambandi, að í staðinn fyrir að snúa við á þessari braut, virðist nú eiga að halda áfram. Nú hefur því verið lýst yfir suður í Kópavogi af hálfu þeirra manna, sem stundum leyfa sér að kalla sig lýðræðisflokka, að þeir muni ekki taka þátt í þeirri leynilegu atkvgr., sem fram fer á sunnudaginn, heldur muni þeir sitja heima, og þeir muni gera meira, þeir muni reyna að fylgjast með því, hvaða fólk það sé eiginlega, sem leyfi sér að nota rétt sinn sem íslenzkir kjósendur til þess að taka þátt í leynilegrí atkvgr. M.ö.o.: Það á að fara að beita þeirri tegund af ógnunum við menn, að ef þeir leyfi sér að kjósa á þann hátt, sem stjórnarskráin mælir fyrir og fyrirskipar með leynilegri atkvgr., þá eigi svo að segja að fara að brennimerkja menn. Fyrst er gengið á milli manna og safnað undirskriftum og sagt af hálfu forsrh.: Þetta er sú eina sanna aðferð, þetta er sá rétti lýðræðisandi. - Síðan er komið, þegar rétt stjórnarvöld fyrirskipa leynilega atkvgr. samkvæmt stjórnarskrá og kosningalögum, og sagt af hálfu þessara ofbeldismanna: Það að taka þátt í leynilegri atkvgr. er sama sem að vera kommúnisti eða eitthvað annað ljótt, að vera fjandmaður lýðræðisins. Þá sjáum við, á hvaða braut við erum, ef á að fara inn á þetta. Þess vegna vil ég hér eindregið mótmæla þeim aðferðum, sem hér hafa verið hafðar í frammi. Þessar aðferðir eru viðvörun til manna um það, hvers konar hættir megi ekki viðgangast á okkar landi. Svona aðferðir eru tilræði við lýðræði, við þann vilja, þann rétt fólksins, sem helgaður er af stjórnarskrá og kosningalögum, að fá að láta í ljós sínar skoðanir með leynilegri atkvgr. Þess vegna er tvímælalaust sú eina sómasamlega lausn, sem Alþ. getur nú fundið á þessum málum og allir ættu að geta sætt sig við, sú sem hv. 3. landsk. þm. (HV) leggur hér til með sinni rökstuddu dagskrá, að allir aðilar, sem þetta mál snertir, fyrir forgöngu ríkisstj. skipi n. til að athuga þessi mál í ró án allra pólitískra æsinga með hliðsjón af vilja kjósendanna, þeim vilja, sem látinn er í ljós á þann lýðræðislega hátt, sem lög og stjórnarskrá fyrirskipa. Ég vil þess vegna eindregið lýsa fylgi mínu við þessa rökstuddu dagskrá hv. 3. landsk. þm. og vonast til þess, að hv. þm. geti á hana fallizt, vegna þess að með því móti yrði þetta mál leyst þannig, að það væri Alþ. til sóma.

Forseti (SB): Þá hafa ekki fleiri kvatt sér hljóðs, og er umr. lokíð. Atkvgr. um málið er frestað. Í tilefni af ósk hv. 3. landsk. (HV) um að fresta umr. um málið vil ég geta þess, eins og áður hefur verið getið, að atkvgr. um það mun ekki fara fram fyrr en á mánudag, þannig að sú hv. n., sem um málið fjallar, hefur tóm til þess að kynna sér hina rökstuddu dagskrá hv. 3.landsk. og taka afstöðu til hennar og enn fremur til þeirra brtt., sem hann hefur lagt fram við frv.



Herra forseti. Fjhn. hefur orðið sammála um að mæla með samþykkt þessa frv., sem hér liggur fyrir, en gert þó till. um breytingar á þskj. 589. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því, að hér er ekki um neinar efnisbreytingar að ræða frá því, sem felst í frv. sjálfu, heldur taldi n. rétt að hafa formshlið málsins nokkuð öðruvísi en gert var ráð fyrir í frv. Frv. er um breyt. á 14. gr. l. um síldarverksmiðjur ríkisins frá 1938, og þeirri grein var búið áður að breyta með tvennum l., þ.e. lögum frá 1941 og 1943. Það var þess vegna orðið nokkuð óaðgengilegt að átta sig á greininni eða löggjöfinni um þetta atriði. Leggur n. þess vegna til, að málið verði samþykkt í því formi að umorða 14. gr. þannig, að inn í hana komi sú brtt., sem lögð er til með frv., og svo tekin upp eldri ákvæði um breyt. á gr., sem eru í l. enn og ekki var lagt til í frv. að felld yrðu úr l., og í samræmi við það er fyrri brtt. Önnur brtt. gerir svo ráð fyrir, að jafnframt séu úr gildi numin þau tvenn l., sem ég vék að, sem áður hafa fólgið í sér breytingar á 14. gr. l. um síldarverksmiðjur frá 1938. Ég vænti, að hv. þm. sé þetta ljóst. Aðalatriðið er það, að um efnisbreytingu er ekki að ræða, heldur málið fært í annan búning að formi til.



Herra forseti. Á því þingi, sem nú stendur yfir, hafa verið borin fram tvö frv. um breyt. á vegalögum. Er annað þeirra flutt í hv. Ed. af hv. þm. Barð. (GíslJ) og hitt í þessari hv. d. af hv. 2. þm. Eyf. (MJ). Við þessi frv. hefur síðan verið fluttur mikill fjöldi brtt., og sá háttur hefur verið á hafður um meðferð þessara mála, að samgmn. beggja deilda hafa myndað með sér eina n., samvn. samgm., sem síðan hefur fjallað um þessi mál í heild. Enn fremur hafa n. kvatt sér til ráðuneytis vegamálastjóra, og hefur hann mætt á mörgum fundum hjá n. og sömuleiðis hæstv. samgmrh. Þetta frv., sem hér liggur fyrir til 1. umr., er niðurstaða af þeim athugunum, sem fram hafa farið í n. á vegamálunum í heild og samstarfi n. við vegamálastjóra, sem hefur samið frv. með nefndinni. Vegalögum var siðast breytt árið 1951, en síðan hafa á hverju þingi verið bornar fram ýmsar till um breyt. á l., en þessar brtt. hafa ekki náð fram að ganga. Sá háttur hefur yfirleitt verið á hafður, að vegalögum hefur ekki verið breytt oftar en þriðja eða fjórða hvert ár. Nú taldi samvn. hins vegar tíma vera kominn til þess að „opna lögin“, eins og það er kallað, þar sem allknýjandi þörf væri orðin til þess í einstökum héruðum. Samkvæmt því frv., sem hér liggur fyrir, lengjast þjóðvegir á landinu samtals um 866 km, eða úr 7343 km í 8209 km. Nemur þessi aukning, sem hér er lögð til, því 11.8%. Breytingin er að sjálfsögðu allmismunandi í hinum ýmsu héruðum. Vegaframkvæmdunum er ákaflega misjafnlega langt komið áleiðis í einstökum héruðum og jafnvel einstökum landshlutum. Sum héruð hafa fengið þjóðvegi um flestar sveitir sínar, í öðrum er vegaframkvæmdunum tiltölulega skammt á veg komið. Þetta sést mjög greinilega af þeim töflum og línuritum, sem birt eru í grg. og vegamálastjóri hefur gert og hv. þm. hafa nú fyrir sér. En af þessari aukningu þjóðveganna leiðir það, að þörf verður fyrir verulega aukin framlög til viðhaldskostnaðar. Hins vegar hafa fjárlög fyrir yfirstandandi ár nú verið afgreidd, þannig að ekki var unnt að fá hækkuð framlög í þessu skyni á þessu ári. Það er því lagt til í frv. með ákvæði til bráðabirgða, að sömu aðilar greiði viðhaldskostnaðinn og áður hafa annazt hann, þ.e.a.s. á þessu yfirstandandi ári. Þegar fjárlög verða svo samin fyrir næsta ár, hlýtur að verða tekið tillit til þeirra breytinga, sem þá hafa orðið með þessu frv., eftir að það hefur verið afgreitt sem lög. N. hefur haft þann hátt á að haga brtt. sinni þannig, að upp er prentuð í heild 2. gr. vegalaganna frá 1951, eins og hún varð eftir breytinguna þá. Ég vil geta þess, að nýir vegir í frvgr. eru þar prentaðir með feitu letri, þ.e.a.s. fyrirsögn þeirra. Hins vegar eru breytingar, sem á vegunum verða undir einstökum liðum prentaðar með gleiðletri. Þetta á að gera hv. þm. auðveldara um vík að greina þær breytingar, sem gerðar eru með frv. frá gildandi ákvæðum um þjóðvegi. Samtals hafa verið fluttar brtt. í báðum deildum við vegalögin nú um 1200 km nýja þjóðvegi. Hins vegar leggur n. til, að upp verði teknar till. um nýja vegi, sem samtals verða 866 km. Með þessu hefur n. og vegamálastjóri reynt að koma til móts við óskir hv. þm. í hínum einstöku héruðum og hefur ástæðu til þess að ætla, að samkomulag hafi tekizt við þá, þannig að ekki verði nú á ný fluttar brtt. við þetta frv. Lengd þjóðvegakerfisins nú er um 7343 km, en þar af eru taldir akfærir 6493 km. Sýsluvegir eru hins vegar 2389.4 km, en þar af akfærir 1689.4 km. Hreppavegir eru taldir að lengd 1361.7 km, en þar af akfærir 804.9 km, og fjallvegir eru taldir um 400 km að lengd. Samtals eru vegir í landinu taldir 11494.1 km, en þar af akfærir 9387.8 km. Af vegakerfinu eru þá 2106.3 km ekki akfærir. Til þess að fá nokkra hugmynd um þá þróun, sem gerzt hefur í vegamálunum, er rétt að benda á það, að akfærir þjóðvegir voru árið 1927 um 1300 km samtals. Árið 1937, eða 10 árum síðar, 3307 km. Á 10 ára tímabili frá 1927 til 1937, hafa þannig verið lagðir 2000 km af nýjum þjóðvegum. Sýsluvegir voru samtals árið 1937 2331 km, en þar af aðeins akfærir 1154. Samtals voru þá þjóðvegir og sýsluvegir árið 1937 6768 km, þar af akfærir 4461 km. Í dag eru hins vegar, eins og ég sagði áðan, samtals akfærir 9387.8 km, þannig að frá 1937 hefur lengd þjóðvegakerfisins rúmlega tvöfaldazt. Meginástæða hinna miklu framfara í vegamálunum á undanförnum árum er að sjálfsögðu sú, að nýjar vélar og tæki hafa komið til sögunnar, þannig að nú er hægt að vinna það verk á tiltölulega skömmum tíma, sem áður þurfti ár til að ljúka. Þá vil ég geta þess, að n. hefur í samráði við vegamálastjóra tekið upp í 3. og 4. gr. frv. nokkurt nýmæli, þ.e. um nýbýlavegi. Þar er lagt til, að nýbýlavegir skuli að því er snertir nýbyggingu njóta sömu aðstöðu og þjóðvegir. Það hefur orðið nauðsynlegt að taka upp þetta ákvæði, vegna þess að með stofnun nýbýlahverfa hefur skapazt jafnhliða þörf fyrir lagningu nýrra vega. Um það var flutt sérstök brtt. hér í þessari hv. þd., að inn í vegalög kæmu ákvæði um það, að ríkið kostaði byggingu og viðhald nýbýlavega. Hefur vegamálastjóri lagt til, að hún yrði tekin upp í frv., og n. hefur fallizt á, að það yrði gert. Hins vegar er lagt til, að þegar lokið sé við að leggja nýbýlaveg, að dómi vegamálastjóra, þá skuli hlutaðeigandi sýslunefnd vera skylt að taka veginn upp í tölu sýsluvega og annast viðhald hans. Heimreið eða veg af nýbýlavegi til nýbýlis kostar nýbýlingur og nýbýlastjórn í sameiningu, en nýbýlingur hins vegar viðhaldið. Þá er lagt til, að nokkur breyting verði gerð á 36. gr. vegalaganna um fjarlægð girðinga og húsa frá vegi. Nú gilda þau ákvæði um þetta efni, að setja má girðingu úr sléttum vír eða vírneti í eins metra fjarlægð frá vegi og úr gaddavír í 4 m fjarlægð frá vegi. Hefur verið talið æskilegt að hækka þessar fjarlægðir í 4 m, þegar um er að ræða sléttan vír, og í 8 m, þegar um er að ræða gaddavír, og enn fremur þykir óþarft að ákveða þessar fjarlægðir frá miðjum vegi. Þær eru nú miðaðar við vegarbrún. Ég hygg þá, að ég hafi í aðalatriðum gert grein fyrir þessu frv. og þeim breyt., sem það felur í sér. Ég vil mjög eindregið vonast eftir því, eftir að það nána samstarf hefur verið haft sem raun ber vitni við einstaka hv. þm. í báðum d., að brtt. verði ekki fluttar við þetta frv. eins og það nú liggur fyrir. Það hefur verið reynt af hálfu vegamálastjóra og n. að koma til móts við óskir hv. þm. í þessum efnum eins og frekast hefur verið unnt, og það er nauðsynlegt fyrir framgang málsins á þessu þingi, að ekki hefjist nú almennur tillöguflutningur að nýju. Ég vænti, að hv. þm. geti fengið mjög greinargóðar upplýsingar bæði af skýrslu vegamálastjóra og enn fremur af því línuriti um vegi á Íslandi, sem fylgir grg. Ég held, að það sé mjög mikils virði einmitt, að sem gleggstar upplýsingar liggi fyrir um mál sem þessi, og ég veit, að hv. þm. munu kynna sér þær upplýsingar, sem fylgja grg. þessa frv., vendilega. Ég vil svo að lokum þakka vegamálastjóra alveg sérstaklega fyrir mikilsverða aðstoð við samningu þessa frv. og ágæta samvinnu við báðar samgmn. þingsins. Geir Zoëga hefur haft á hendi framkvæmd vegamála á Íslandi síðan árið 1911, og vegamálastjóri hefur hann verið síðan 1917. Ég býst við, að allir hv. þm., sem nú sitja hér á Alþ. og hafa starfað með honum, beri það einróma, að samvizkusamari og betri embættismann geti ekki. Ég vil ekki ljúka svo þessari framsöguræðu fyrir vegalagabreytingu nú, sem sennilega verður sú síðasta, sem Geir Zoëga undirbýr, þar sem hann hefur senn náð aldurshámarki embættismanna, án þess að flytja honum sérstakar þakkir frá samgmn. beggja þd. fyrir það mikilsverða starf, sem hann hefur unnið í þágu vegamálanna hér á landi. Ég leyfi mér svo að óska þess, að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr.



Herra forseti. Það varð að samkomulagi hjá okkur þm. Árn., að hv. samþm. minn skyldi flytja brtt. þær, sem við hugsuðum fyrst og fremst um að flytja að þessu sinni, í hv. Ed., því að eins og hv. þm. vita, á hann þar sæti, en ég flytti ekki hér brtt., þó að annað frv. væri nú komið fram í þessari hv. d. Ukkur fannst það fara betur á því, að við höguðum flutningi þessara mála þannig, heldur en að fara að skipta milli deilda hinum einstöku till. En þegar ég varð þess áskynja - eða við, að þessi háttur yrði hafður á um afgreiðslu þessa máls, að vegalögin mundu verða tekin til meðferðar öll í heild og frv. flutt hér í þessari hv. d., get ég ekki annað en boðað það, að ég mun verða að flytja eina brtt., og það er sakir þess, að hv. samgmn. hefur ekki tekið hana upp í þetta frv. Ég hef flutt aðeins eina till. hér í hv. Nd., þ.e. um Hafnarskeiðsveg frá Þorlákshöfn að Ölfusárósi hjá Óseyrarnesi, og það gerði ég sakir þess, að ég vissi, að það mundi verða byrjað á afgreiðslu þessa máls hér í hv. Nd. En því miður sé ég á þessu frv., að hv. samgmn. hefur ekki tekið til greina þessa brtt. mína. Hv. n. eða nm. höfðu það á orði við mig, að það mundu ekki fást meðmæli vegamálastjóra með þessari till., og sé ég þá, að n. hefur til að byrja með látið það ráða. Ég skil mætavel, að hv. samgmn. sé nokkur vandi á höndum um slíkt mál sem þetta. Og eins og hv. frsm. tók fram, hefur verið sá háttur á hafður um afgreiðslu þessa máls að reyna samkomulag við hv. þm. um afgreiðslu málsins, og ég hef jafnan litið svo á, að sú leið væri sú eina skynsamlega, til þess að væri eitthvert vit í afgreiðslu málsins. Till. hv. n. þykist ég því kunna að meta og vil þakka henni fyrir till., sem snerta mitt hérað og hún hefur tekið til greina. Það er vitaskuld ómögulegt að verða við öllum till., því að það er það mikið ógert og einstakir þm. hafa vitaskuld mikinn áhuga fyrir héruð sín, að koma sem mestu til leiðar til umbóta, eftir því sem þeir gera sér nokkrar vonir um. Þó að hv. frsm. n. hefði nú það hér á orði og óskaði eftir því, að menn flyttu ekki till., vil ég reyndar vona, að ef n. íhugar betur, hvernig ástatt er um þessa till. mína, muni hún fallast á að verða við óskum mínum. Fyrir hvað er verið að auka vegi um landið? í hvers þágu er það? Það er vitaskuld fyrst og fremst af nauðsyn. Það er fyrst og fremst fyrir þá íbúa héraðanna, sem veganna eiga að njóta, og þá til viðbótar því umbætur á þeim vegum, sem liggja í gegnum héruð og kannske landsmenn meira og minna njóta, menn úr öðrum héruðum. Þess vegna er það, að þegar verið er að koma með nýjar till., er alveg sjálfsagður hlutur að meta nauðsynina, hvað hún er mikil. Og án þess að ég hafi sérstakan kunnugleika alls staðar á þeim nýju vegum, sem ætlazt er til að verði nú samþykktir inn á vegalög, er ég fyrir fram alveg sannfærður um, að enginn vegarspotti af þessum, sem hv. n. leggur til að komi inn á vegalögin, hefur jafnmikla þýðingu og þessi spotti, sem ég legg til að verði tekinn inn á vegalög, þ.e. Hafnarskeiðsvegurinn frá Þorlákshöfn austur að Óseyrarnesi. Það er sakir þess, að þetta er einn þáttur í atvinnu fólks, sem er á annað þúsund íbúa í kauptúnunum Stokkseyri og Eyrarbakka og í þeirri byggð, sem er nú að myndast í Þorlákshöfn. Og þegar hafnargerðin er komin lengra áleiðis, þá er ekkert vafamál, að þarna myndast fljótlega allmikið kauptún og fjölmenni. Ég vék að því ýtarlega í fyrra, þegar rætt var um brúargerðir og samþ. var till. um, að brú hjá Óseyrarnesi á Ölfusá væri sett inn á brúalög, hvernig ástatt væri um þessi kauptún og hvaða þýðingu slík brúargerð hefði fyrir íbúana. Ég get því í þessu efni allmikið vitnað til þeirrar ræðu. En þetta er þáttur í sama máli. Brú verður ekki gerð á Óseyrarnesi öðruvísi en það verður að leggja veginn fyrst að brúarstæðinu, og það veit ég að allir hv. þm. gera sér alveg fullkomlega ljóst, úr því að nú er svo ástatt, að ekki verður hægt að fara með flutninga að brúarstæði öðruvísi en vegur verði gerður, en það er ekki mögulegt. Það skiptir engu máli, hvort horfið verður fljótlega eða ekki að brúarsmiði. Þegar sú ákvörðun verður tekin að hyggja brú á Ölfusá, er óhjákvæmilegt að byrja á því að leggja veginn, og hvað mundi það nú skaða, þó að samþykkt væri að taka þennan veg inn á vegalög? Ekki étur heiti hans, þó að standi á vegalögunum, fé, fyrr en byrjað er á að leggja veginn. Og hvað er þá á móti þessu? Nú fyrir skömmu hafa bátar frá Stokkseyri og Eyrarbakka sótt sjó frá Þorlákshöfn á aðra viku í einu. Þeir hafa orðið að flytja fiskinn á bátum sínum milli 40–50 km til þess að koma honum í verkun. Á báðum stöðunum eru frystihús, og það er óhjákvæmilegt fyrir þá, þegar þeir koma með aflann á land, að koma fiskinum í verkun. Þetta verða þeir að vinna til, og hver heilskyggn maður getur gert sér grein fyrir því, hver kostnaður er við þetta og hvað miklir erfiðleikar eru á þessu. En þó að þeir losnuðu ekki við það að flytja fiskinn, þá er annað atriði líka í þessu, sem er ekki lítilvægt. Það er með mannflutningana, sem verða á milli þegar þeir sækja sjó. Þá mundi því, unz brúin er komin, verða hagað þannig, að bílar frá Þorlákshöfn bæði færu með og sæktu fólk yfir að Ölfusá, en bílar að austanverðu, frá Stokkseyri og Eyrarbakka, skryppu bæði eftir fólki og með fólk út að ánni, og þá yrði fólkið ferjað á bátum yfir ána. Þungaflutningar allir og þess konar, eins og fiskflutningur, gætu vitaskuld ekki orðið nema þá með alveg sérstökum útbúnaði, sem mundi kosta of fjár, og ég geri tæpast ráð fyrir, að nokkurn tíma yrði horfið að því ráði, heldur mundi verða lagt í brúarsmíðina. Það getur því mjög fljótlega haft hina mestu þýðingu fyrir þetta fólk, að vegurinn verði gerður. Það er ekki nema smáspotti frá Eyrarbakka að austanverðu, en vegarlengdin öll, sem þarf að leggja veg þarna, mun verða um eða lítið yfir 12 km alls. Þetta er þá það, sem um er að ræða í till. minni, þ.e. að koma því inn á vegalög, að heimild verði til þess að gera þennan veg, og hann getur ráðið þetta miklu, hvort mönnum reynist mögulegt að sækja sjó frá Þorlákshöfn eða ekki. Ég þarf ekki að fjölyrða um það, hvernig ástatt er um sjósókn frá Stokkseyri og Eyrarbakka. Allir, sem þekkja skerjaklasann fram af ströndinni, geta gert sér í hugarlund, þegar ókyrrt er í sjó og Atlantshafsaldan fellur óbrotin á skerjaklasanum fyrir framan, og þess vegna er það líka á þessum stöðum, að landlegudagarnir hjá sjómönnunum hafa verið svo margir, að í seinni tíð hafa menn flúið með báta sína í burtu, af því að það hefur ekki verið nema brot af vertíðinni, sem þeir hafa getað sótt sjó. Þetta mundi gerbreytast, þrátt fyrir mikla erfiðleika, ef menn kæmust á milli með lítilli fyrirhöfn, og fyrirgreiðsla í þessu efni getur haft mjög mikið að segja, að hægt sé að skjóta mönnum á bil bæði að ánni og frá beinustu leið. Ég þarf ekki heldur að minna hv. dm. á það, að fiskímiðin við Þorlákshöfn eru einhver þau beztu, ef ekki tvímælalaust þau allra beztu, sem eru hér við land. Það er langoftast, að þegar göngufiskur er kominn, þá þurfa þeir ekki að sækja nema svona fjögurra, fimm og upp í tíu mínútna róður frá bryggjunni. Nú er í ráði að gera allverulegar umbætur á höfninni í sumar, og menn vonast eftir að geta gert skjólgarð, svo að skjól verði fyrir 30 eða jafnvel 50 báta, svo að þeir séu ekki í neinni hættu að vetrinum. Þetta gerbreytir allri aðstöðu að sækja sjó frá Þorlákshöfn, því að þrátt fyrir það að komin sé nokkur bryggja, þá vantar alveg þennan skjólgarð fyrir bátana. Það er ætlunin að gera hann í sumar og til hans fengið allmikið fé, sem ég vil vona að nægi til þess, að a.m.k. 30 bátar geti fengið afdrep þar. Og maður vonast eftir því jafnvei á næsta vetri. Þetta mundi þýða það fyrir kauptúnin Stokkseyri og Eyrarbakka, að hvenær sem þeim litist svo, að ekki væri tryggt útlit um að geta sótt sjó að heiman, þá færu þeir með útveg sinn út í Þorlákshöfn og sæktu sjó þaðan. Ég ætla, að enginn vegarspotti muni hafa meiri þýðingu í atvinnulegu tilliti en einmitt þessi vegarspotti, sem ég flyt hér till. um og óska eftir að tekinn verði inn á vegalög. Vel má vera, að það sé enginn vegarspotti, þegar miðað er við vegalengd, sem hafi jafnmikla þýðingu. Hvað feginn sem ég vildi nú verða við óskum hv. samgmn., þá get ég ómögulega lagt á mig þann kross vegna umbjóðenda minna, - ég gæti það kannske mín vegna, en ég get ómögulega vegna umbjóðenda minna annað en gert það ýtrasta, sem ég get, til þess að fá hv. Alþ. til að sinna þessu máli. Og ég verð að játa hreinskilnislega, að ég skil það ekki, ef hv. samgmn. fellst ekki á að taka þessa till. til greina. Ég vil geta mér þess til, að þegar hún í þetta sinn lætur þessa till. liggja, stafi það af því, að hún hafi ekki nógsamlega komið auga á þýðingu málsins. Hér getur verið fyrir þjóðina ekki svo lítið atriði um að ræða, meira en aðeins þetta fólk þarna í þremur þorpum, sem er á annað þúsund manns, heldur fyrir þjóðina í heild. Víða hefur verið góður afli í vetur, því fer betur, en hvergi uppi í landssteinum önnur eins uppgrip og í Þorlákshöfn, og þeir, sem þekkja okkar fiskisögu, söguna um okkar fiskimið og reynslu þeirra, munu ekki vita dæmi um það, þegar til lengdar lætur, að nein fiskimið jafnist á við miðin í Þorlákshöfn. Hér er því verið að tala um hagsmuni þjóðar, ekki eingöngu þeirra manna, sem fyrst og fremst það snertir, heldur getur verið um mikið verðmæti á mælikvarða þjóðarinnar að ræða. Og víst er um það, að undireins og Þorlákshöfn getur tekið á móti miklum fiskiflota, þá er hann kominn þar. Og meira að segja mundu oft og einatt menn frá þeim verstöðvum, sem hafa góð fiskimið, eins og t.d. Vestmannaeyjum, leita til Þorlákshafnar, þegar óhagstæð eru veður. Þessi vegarspotti skipti kannske ekki miklu fyrir Vestmannaeyinga að þessu leyti, en í öðru tilliti hefur hann þó sína þýðingu, og það er um þær ferðir að sumarlagi, sem eru frá Vestmannaeyjum til Þorlákshafnar. Þá mundi fólk taka sér bíl, ef það ætlaði eitthvað áfram, hvort sem það væri nú austur um eða vestur yfir fjall, - þá mundi það fara í vegarsamband við Eyrarbakkaveg, því að það væri stytzta leiðin og sú langhagfelldasta. Eitt atriði er líka í þessu sambandi, sem rétt er að minnast á, að á meðan ekki verður ráðin bót á sandfokinu, sem stendur yfir veginn, sem nú liggur frá Þorlákshöfn upp á Selvogsveg, yrði það mikið hagræði að geta farið eftir þessum vegi, því að þegar sandfok er mikið, er það ákaflega oft, að hann verður ófær og fólksbílar komast ekki eftir veginum frá Þorlákshöfn upp á Selvogsveginn. Ég vil því í fullri vinsemd biðja hv. samgmn. að athuga þetta mál mjög gaumgæfilega, áður en hún gengur frá því til fulls. Mér væri enn kærara, að hv. n. tæki það upp í till. sína og ég þyrfti enga brtt. að flytja, þá get ég orðið við óskum hennar með glöðu geði, og á því færi áreiðanlega bezt. Hv. frsm. minntist í lok ræðu sinnar lofsamlega á vegamálastjóra, sem senn mun nú sakir aldurs láta af störfum. Ég ætla síður en svo að amast við slíku; hann hefur áreiðanlega rækt starf sitt af alúð og skyldurækni, það þykist ég á mörgu hafa séð. En einstaklega færi vel á því, að hv. vegamálastjóri sæi sér þá fært að vera a.m.k. ekki andvígur því, að slík till. sem þessi kæmi inn á vegalög. Ef ekki strax, þá a.m.k. síðar meir, mundi það verða talið eitt með betri dæmum um það, hve langsýnn hann hefði verið og viljað gera till. sínar þannig úr garði, að þær kæmu almenningi að sem mestum notum og til fyrirgreiðslu. Ég ætla svo ekki að fjölyrða um málið frekar. Ég vil aðeins endurtaka óskir mínar til hv. samgmn. og óska eftir, að hún láti mér í té vitneskju um það, hvort hún geti ekki orðið við tilmælum mínum, því að annars mun ég neyðast til þess að flytja till. Annað væri fullkomin vanræksla á mínum skyldum, sem ég hef ekki eingöngu við þetta fólk, eins og ég hef sagt áður, heldur og skortur á trúmennsku hjá mér gagnvart þjóð minni og afkomumöguleikum hennar.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir þessu frv., sem hv. samgmn. flytur, og þar sem hv. n. hefur starfað að þessu ásamt samgmn. hv. Ed., er þess að vænta, að málið fái afgreiðslu nú á þinginu. Það er eitt atriði í frv., sem ég vildi óska skýringar á. Það er 5. gr. þess. Hún er um það að breyta nokkuð ákvæðum gildandi laga um girðingar meðfram vegum. Er lagt til, að bilið frá vegi að girðingu verði gert lengra en það þurfti að vera samkvæmt fyrri lagaákvæðum. Nú vil ég leyfa mér að óska upplýsinga frá hv. frsm. um það, hvernig þetta mundi snerta þá mörgu, sem hafa komið upp girðingum, oft um ræktað land meðfram vegum, og hafa farið að öllu leyti eftir þeim lagafyrirmælum, sem þá voru í gildi um þetta atriði. Mundi þeim verða skylt, ef þetta verður samþ., að færa girðingarnar, til þess að þær verði löglegar eftir hinum nýju ákvæðum? Þetta gæti að sjálfsögðu haft allmikinn kostnað í för með sér fyrir marga menn, auk þess sem, eins og ég sagði áður, víða er ræktað land svo nærri vegi sem leyfilegt hefur verið, og gætu þeir því einnig orðið fyrir tjóni af þeim sökum. Ég sé ekkert að þessu vikið í grg. í frv. og þætti gott að fá nú eða við 2. umr. skýringar á þessu frá hv. nefnd.



Herra forseti. Ég skal ekki bæta við þetta mörgum orðum. Það var aðeins örstutt orðsending til míns góða kunningja, hv. 1. þm. Árn., í sambandi við þau orð, sem hann mælti í lok ræðu sinnar hér áðan. Ég hygg, að enginn okkar komi nú fram með nein veigamikil ný rök í þessu máli, sem hér hefur verið deilt um, þó að við körpum um það áfram. Mér virðist, að það, sem hv. 1. þm. Árn. setur mest fyrir sig, þegar hann er að halda því fram, að tungunni stafi gífurleg hætta af till. okkar, ef hún yrði samþykkt, sé byggt á þeim reginmisskilningi, að það sé ætlunin að halda þessum ættarnöfnum í málinu um alla framtíð. Eins og greinilega segir í till., þá er alls ekki til þess ætlazt, heldur eiga þeir menn, sem nú fá ríkisborgararétt, að fá að bera ættarnafn sitt til æviloka, en síðan á það nafn að falla niður og ekki sjást á íslenzkum ríkisborgara eftir það. En ef það er nú allt í einu orðið stórhættulegt, að þessir menn, sem - eins og sagt hefur verið eru margir orðnir miðaldra og sumir jafnvel aldraðir, fái að halda nöfnum sínum til æviloka, er það þá ekki alveg eins hættulegt íslenzkri tungu, að hér dvelja fjölmargir erlendir menn með erlendum nöfnum, jafnvel þó að þeir hafi ekki íslenzkan ríkisborgararétt? Ættum við þá að fara að stefna að því að neita um landvistarleyfi mönnum, sem skipta ekki um nafn? Ég skal taka undir það, að ég vil gjarnan, að hér ríki strangar reglur um mannanöfn, og ég hef skýrt frá því, að ég tel það gersamlega óviðunandi, að lögin um þau frá 1925 skuli ekki vera betur í heiðri höfð en þau hafa verið. En mér finnst ekki ríkust ástæða til þess að byrja á því að setja um þetta efni strangari reglur um þá menn, sem nú fá ríkisfang hér, heldur en þá, sem fyrir eru í landinu. Að síðustu vildi ég aðeins segja hv. 1. þm. Árn., að ég ætla ekki að fara á þessari stundu að ræða við hann almennt um þjóðernismál, enda er hann nú dauður í þessu máli. En ég vil óska honum þess, að hann megi í hverju máli, sem snertir íslenzka menningu og þjóðerni, rísa upp tvíefldur, og þá skulum við sjá, hvort við getum ekki orðið samherjar oftar hér eftir en hingað til.