Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) Allshn. hefir ekki orðið sammála um þetta mál, og gerir meiri hl. nefndarinnar nánari grein fyrir skoðun sinni á þskj. 79. Það er engin önnur ástæða til fyrir tilorðning þessa frv. en sú, að kirkjueiganda í Reykjavík, þ. e. ríkissjóði, hefir orðið stækkun kirkjugarðsins óhæfilega dýr. Er það ekki fyrir þá sök, að landið hafi í upphafi verið keypt við of dýru verði, heldur af því, að land þetta hefir reynst mjög óhæft til graftar. Jarðvegurinn hefir reynst alt of grunnur, og hefir verið ráðin bót á því með því að fylla þar upp og hækka jarðveginn, en því hefir fylgt mjög mikill kostnaður. Hjer á landi var legkaup numið úr lögum með lögum um sóknargjöld árið 1909, en þegar þetta kom til, var legkaup aftur leitt í lög með lögum frá 1915, en þó aðeins að því er snertir Reykjavíkurbæ. Var það gert til þess að ljetta kostnaði af kirkjueiganda (ríkissjóði), sem leiddi af stækkun kirkjugarðsins í Reykjavík. Nú er með þessu frv. farið fram á að hækka þetta gjald, sem er alveg einstakt í sinni röð hjer á landi, svo mjög, að það á að margfalda með 2½ af ástæðum þeim, sem að framan var sagt - kostnaðinum við stækkun kirkjugarðsins. Það er bæði, að þetta er óvenjulegt hjer og miður sanngjarnt, að sóknarmenn sjeu látnir greiða þann aukakostnað, er kirkjueigandi þarf að ráðast í, og ekki síst fyrir þá sök, að rjettur málsvari sóknarmanna í þessu máli, bæjarstjórn Reykjavíkur, benti stjórninni á það í tæka tíð, að þetta land væri óhæft til notkunar fyrir grafreit og mótmælti kaupunum af þeim ástæðum. En kirkjueigandi keypti landið samt, og ætti það því að vera rjettmætt, að hann bæri sjálfur hallann af sínum eigin gerðum. Hjer við bætist það, að alt þetta óheppilega grafreitarsvæði verður uppnotað eftir 3–4 ár; verður búið að fylla það upp og taka fyrir grafreiti, enda þótt þar verði grafið ennþá um alllangt árabil, vegna þess, að einstakir menn hafa, eins og venja er til, helgað sjer þar grafreiti fyrir ættingja, sem enn eru á lífi. Er það því fyrirsjáanlegt, að fljótt mun reka að því, að kirkjueigandi verður að afla sjer annars grafreitar, og er þá nauðsynlegt, að sá grafreitur verði ódýrari en sá, sem nú er notaður, til þess að ekki verði sömu ástæður áframhaldandi fyrir hækkuðu legkaupi. Það er því mjög óeðlilegt að lögleiða svona mikla legkaupshækkun vegna þessa litla grafreits og láta það svo gilda áfram fyrir hinn nýja grafreit, sem óhjákvæmilegt verður að útvega á næstu árum. Af þessum ástæðum leggur meiri hl. allshn. til, að málið verði afgreitt með rökstuddri dagskrá, sem prentuð er á þskj. 79. Það þarf þegar í stað að rannsaka landið umhverfis bæinn í því augnamiði að finna hentugan stað fyrir nýjan grafreit, en til þess hlýtur að fara talsverður tími, og verður því nokkur aðdragandi að því, að staðurinn verði tekinn til notkunar. Stjórnin hefir nægan mannafla til þess að láta framkvæma þessa rannsókn, án þess að það hafi verulegan kostnað fyrir ríkissjóð í för með sjer, og dagskráin fer ekki fram á annað en að þetta verði gert tafarlaust.

Frsm. minni hl. (Jón Kjartansson) Allsherjarnefnd hefir ekki orðið sammála í þessu máli, eins og hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) tók fram, og nál. okkar á þskj. 80 gerir grein fyrir ástæðum okkar minnihlutamanna. Það er kunnugt orðið, að kostnaður við kirkjugarðinn í Reykjavík er mjög mikill hin síðari ár, - um 5–6 þús. kr. árlega, - og lendir þessi kostnaður á ríkissjóði, en er þó að nokkru leyti endurgreiddur með legkaupi, sem þó hrekkur vart fyrir helmingi þessara útgjalda ríkissjóðs. Jeg skal strax viðurkenna það, að mjer er illa við þetta legkaupsgjald; þykir hálfleiðinlegt, að menn verði að greiða sjerstakt gjald fyrir að koma látnum ástvinum sínum í gröfina. En hinsvegar kom til þörf ríkissjóðs fyrir tekjustofn til að vega á móti þessum grafreitarkostnaði hans. Þess vegna leggjum við það til við háttv.þd., að frv. verði samþykt. Þó teljum við hækkun þá, sem frv. stjórnarinnar fer fram á, fullmikla, og því höfum við í nál. okkar lagt til, að hækkunin verði aðeins um helming á við það gjald, sem nú er greitt. Hv. frsm. meiri hl. (JÞ) taldi það ósanngjarnt - og það kemur einnig fram í nál. meiri hl. - að legkaup skuli aðeins greitt í Reykjavík; það má vel vera, að svo sje, en jeg hygg, að grafreitakostnaður úti um land muni vera sýnu minni en hjer. Þetta þyrfti einnig rannsóknar við áður en það yrði lögleitt fyrir alt landið; það verður ekki gert undirbúningslaust. Jeg tel sjálfsagt, eins og hv. meiri hl. fer fram á, að hjer sje leitað að stað fyrir nýjan hagkvæmari grafreit fyrir Reykjavíkurbæ; en jeg get ekki fallist á að afgreiða þetta mál með þessari rökstuddu dagskrá. Ríkið þarf á tekjum að halda til þess að standast þann kostnað, sem það hefir af þessum grafreit. Legkaupsgjaldið legst að sjálfsögðu niður að mestu eða öllu, þegar nýr grafreitur verður fundinn handa bænum og sem verður ríkinu að kostnaðarlausu.

Magnús Jónsson Jeg hefi skrifað undir nál. meiri hlutans með fyrirvara, vegna þess að jeg álít, að það sje ekki rjett að gera þennan mun á Reykjavík og öðrum stöðum á landinu og er ekki ánægður með að afgreiða þetta mál þannig. Jeg álít það gjald, sem nú er greitt hjer, ekki vera rjettlátt. Hv. 1. þm. Reykv. hefir gert skýra grein fyrir órjettlæti þessa gjalds fyrir þá, sem á rök vilja hlýða á annað borð. Jeg er sannfærður um, að það var óheppilegt verk að afnema legkaup hjer á landi, og tel því rjettast, að það yrði aftur leitt í lög fyrir alt landið. Jeg get ekki fallist á, að það sje óviðkunnanlegt að gjalda fyrir kirkjugröft fremur en margt annað, sem unnið er. Það sjá allir, að ekki verður unt að viðhalda grafreitum, svo sæmilegir sjeu, nema með nokkrum kostnaði, og tel jeg sjálfsagt, að grafreitirnir hafi sjálfstæða tekjustofna og sjeu kirkjunni óháðir í öllu. Það er siður víða, að grafreitir eru notaðir til graftar handa fleirum en sóknarmönnum einum. Jeg þekki dæmi til þess, að grafreitur fámennrar sóknar var mjög notaður af annari fjölmennri sókn, vegna þess að menn kusu sjer fremur leg þar. Tel jeg því rjett, að menn sjeu látnir greiða fyrir legstaði sína og að grafreitirnir fái að njóta tekna af þessu. Jeg get alls ekki fallist á, að það sje svo flókið mál að innleiða legkaup fyrir alt landið, að það verði ekki gert á þessu þingi. Mjer finst málið svo nauðaeinfalt. Jeg mun greiða þeirri dagskrá, sem nú er fram komin, atkvæði mitt, enda þótt jeg sje þar með ekki fyllilega ánægður, þótt hún verði samþykt.

Forsætisráðherra (SE): Ástæðan til þess, að stjórnin kom fram með frv. þetta, er sú, að tilfinnanlegan kostnað hefir leitt af kirkjugarðsauka þessum. Sá stjórnin ekki annað fært en að auka tekjustofninn til þess að vinna hann upp. Er jeg hv. minni hl. þakklátur fyrir það, hve vel hann hefir tekið í málið, enda þótt best hefði verið, að frv. stjórnarinnar hefði verið látið standa óhreyft. Ekki virðist mjer rjett að fara þá leið nú að lögleiða legkaup fyrir alt landið, enda mundi þá alt málið stranda á því.

Tryggvi Þórhallsson Mál þetta hefir borið nokkuð á góma í fjvn., og hefir þar verið rætt um það, hvernig best yrði lagaður tekjuhalli sá, sem orðið hefir á rekstri dómkirkjunnar. Var hann árið 1921 3400 krónur og árið 1922 alt að 6000 krónum. Hugðist nefndin að laga þennan tekjuhalla með því að hækka kirkjugjaldið, en fjell frá því er hún sá, að tekjuhalli þessi stafaði aðallega frá kirkjugarðinum. Að svo er, sjest ljóslega af því, að árið 1923 er ekki um neinn tekjuhalla að ræða á kirkjugjöldum samkv. upplýsingum frá lögreglustjóranum í Reykjavík, sem hefir á hendi reikningsfærslu dómkirkjunnar, en það ár hafði reikningur kirkjugarðsins verið sjerstakur og settur á landsreikningana. Auk þess voru kirkjugjöldin hærri það ár en árin undanfarin. Hefir nefndin því lagt til, að kirkjugjöldin skuli ekki hækka, með það fyrir augum, að þessi hækkun á legkaupi gangi í gegn. Jeg stóð upp bara til að gefa hv. deild þessar upplýsingar, og skal svo taka það fram, að jeg aðhyllist hærra gjaldið, en gæti þó vel sætt mig við það eins og það er ákveðið hjá hv. minni hl., ef annars er ekki kostur.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Þetta mál er ofureinfalt, og þarf jeg lítið annað en að vísa til greinargerðar þeirrar, er frv. fylgir. Tilefnið til frv. er það, að brunabótafjelag það, sem húseignir hjer í Reykjavík hafa verið trygðar hjá, hefir sagt upp tryggingunum, en bæjarstjórn Reykjavíkur hefir náð viðunanlegum samningum hjá tveimur dönskum tryggingarfjelögum, „Baltica“ og „Nye danske Brandforsikring“. Tildrögin til þess, að gamla fjelagið sagði upp samningunum, voru þau, að bæjarstjórnin vildi ekki ganga að þeirri hækkun á iðgjöldum, sem fjelagið krafðist. En sú hækkun, sem „Köbstædernes alm. Brandforsikring“ fór fram á, var um 107%. Einstakir nefndarmenn í allshn. óska þess getið, að þeir dragi í efa, að bæjarstjórn Reykjavíkur hafi þurft að hlíta uppsögn fjelagsins á brunatryggingum. Að vísu eru iðgjöldin samkvæmt nýju samningunum 31% hærri en þau hafa verið, en þar vega á móti nokkur hlunnindi, sem fengist hafa, t. d. að iðgjöld lausafjártrygginga í Reykjavík fást lækkuð um 12%. Brunatryggingum í Reykjavík er nú skipað með lögum. Fyrst með tilskipun frá 4. febr. 1874, og síðar með lögum frá 1895. Er bænum nú og nauðsynlegt að fá það lögfest, að húseigendur í Reykjavík sjeu skyldir að tryggja húseignir sínar hjá þeim fjelögum, sem bæjarstjórnin gerir samning við um brunatryggingar framvegis, svo og um önnur atriði, sem þetta snerta. Þarf ekki að fjölyrða um þetta meira, en þar sem brunatryggingum í Reykjavík hefir verið sagt upp frá 1. apríl næstk., þá þarf að flýta þessu máli svo, að lög um það efni, sem frv. fer fram á, verði komin í gildi fyrir þann tíma. Vil jeg beina því til hæstv. forseta, hvort hann muni ekki geta tekið þetta mál á dagskrá aftur á morgun, svo að þessi hv. deild geti lokið því fyrir helgi.

Forseti (BSv): Jeg hefi þegar gert ráðstafanir til þess, að málið verði sett á dagskrá á morgun.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þetta frv. er komið frá bæjarstjórn Reykjavíkur og er flutt af 3 þm. þess kjördæmis. Það er enginn nýr gestur hjer á Alþingi. Það kom fram á síðasta þingi, en tími vanst ekki til að afgreiða það. Var því vísað í nefnd og afgreitt á þann veg, að ríkisstjórninni var falið að athuga það og undirbúa ásamt öðrum málum, sem snertu löggjöf kaupstaðanna. Frv. þessu fylgir allítarleg greinargerð, og býst jeg við, að hv.þm. hafi kynt sjer hana. Jeg vil þó taka það fram, að breytingar hafa verið gerðar á frv. síðan það var hjer í fyrra. Er nú t. d. lagt á vald bæjarstjórnanna, hve hátt þær vilji ákveða lóðargjöld. Það hefir verið sagt, að hjer sje um mikið deilumál að ræða. En sannleikurinn er sá, að það eru sárafá mál, sem bæjarstjórnin hefir jafneindregið viljað koma fram sem þessu. Sjest þetta best af því, að nú eru nýlega gengnar um garð bæjarstjórnarkosningar hjer, og hefir þó í engu breyst afstaðan til þessa máls. Og það var að engu leyti ágreiningsefni við kosningarnar, eins og sjest á því, að frambjóðendur úr báðum flokkum voru málinu fylgjandi. Það er annars engum efa bundið, að Reykjavíkurkaupstað er full þörf á því að fá breytt skattalögunum, því þau eru nú orðin allgömul, að jeg ætla frá 1877. Voru þá lóðargjöld um þriðjungur allra bæjargjalda, en nú eru þau aðeins sárlítill hluti þeirra. Og algerlega raskast það hlutfall, sem var á milli lóðargjalda og aukaútsvara. En lóðargjöldin eru bæði rjettlátur gjaldstofn og ábyggilegur. Jeg vona, að hv. deild taki vel þessu frv., þar sem það er bæði allvel undirbúið og hefir mikið fylgi bak við sig. - Er og auðsætt, að bæjarstjórnir ættu að hafa sem frjálsastar hendur í öllu, sem bæina varðar sjerstaklega. Legg jeg svo til, að málinu verði vísað til hv.allshn.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Á síðasta þingi lá fyrir frv. til breytinga á bæjarstjórnarlögum Siglufjarðar, Reykjavíkur og Seyðisfjarðar. Átti allshn., sem hafði mál þessi til meðferðar, þá tal við mig og spurði meðal annars, hvort stjórnin myndi ekki fyrir næsta þing geta undirbúið frv. til sameiginlegra laga fyrir alla kaupstaði landsins, að Reykjavík undanskilinni. Kvaðst jeg ekki geta sjeð þessu neitt til fyrirstöðu, en tók jafnframt fram, að jeg liti svo á, að fyrst yrði að leita umsagnar hlutaðeigandi kaupstaða Var málið svo afgreitt með þál. þess efnis, að fela stjórninni málið til undirbúnings Landsstjórnin skrifaði síðan og bað bæjarstjórnirnar um að láta álit sitt í ljós um þetta eins fljótt og unt væri. - En tíminn leið og þær ljetu ekkert til sín heyra. Í vetrarbyrjun skrifaði stjórnin enn á ný og ítrekaði þessa beiðni sína. Að lokum kom þó svar frá Siglufjarðarkaupstað, dags. 14. nóv., og hafði það meðal annars að geyma svo hljóðandi yfirlýsingu: „Út af framkominni áskorun um, að bæjarstjórnin taki til umsagnar þingsályktunartillögu frá síðasta Alþingi um sameiginlega löggjöf fyrir kaupstaðina, einkum að því er snertir útsvarslöggjöfina, leyfir bæjarstjórnin sjer að framsetja sín eindregnustu mótmæli gegn því, að slík nýbreytni í löggjöfinni verði tekin upp. Saga, framþróun og löggjöf kaupstaðanna sýnir, að löggjöf þeirra hefir verið sniðin eftir staðháttum og atvinnubrögðum hvers kaupstaðar. Það væri næstum skringilegt, ef það teldist nauðsynlegt að ákveða með lögum, að í Hafnarfirði mætti leggja útsvar á síldveiði og í Vestmannaeyjum og Siglufirði mætti leggja útsvar á laxveiðiafnot og slægnaafnot utanhjeraðsmanna, þar sem um enga slíka atvinnuvegi er að ræða í tjeðum kaupstöðum.“ Af þessu sjest, hve eindregið þessi kaupstaður er mótfallinn allri samræmingu í kaupstaðalöggjöfinni. Þá fjekk stjórnin annað erindi frá bæjarstjórn Akureyrarkaupstaðar, og var það dagsett 8. des. Hafði hún lagt til, að kosin væri undirnefnd til að athuga málið. Var svo gert og kom sú nefnd fram með 10 brtt. við gildandi bæjarstjórnarlög. Voru 3 þeirra feldar, en 7 samþyktar. Eru sumar þessar till. allmerkilegar, eins og t. d. 5. till., sem kveður svo á, að þegar borgarar, búsettir í kaupstöðum, reka útsvarsskylda atvinnu annarsstaðar um styttri tíma en 3 mánuði, þá skuli aukaútsvar á þá lagt eftir samráði milli niðurjöfnunarnefnda hlutaðeigandi sveitarfjelaga, eða af sameiginlegri nefnd, sem skifti heildarútsvarinu milli sveitarfjelaganna. Virðist þetta vel og skynsamlega athugað. Ennfremur er þar ákvæði um það, að ef bæjarfjelagið reki fyrirtæki til almenningsþarfa, svo sem rafveitu og vatnsveitu, þá megi ekki í notum þess leggja aukaútsvar á bæinn af þeim sveitarfjelögum, sem þau fyrirtæki eru virkjuð í. Átti þetta sjer t. d. stað í Mosfellssveitarhreppi gagnvart rafstöð Reykjavíkur þar upp frá, áður en landsspilda sú, er virkjunin fer fram á, var keypt og sameinuð Reykjavíkurkaupstað. Enn er ákvæði um, að óheimilt sje að setjast að í kaupstaðnum nema búsetuleyfi frá bæjarstjórn liggi fyrir, og að bæjarstjórninni sje heimilt að neita um þetta búsetuleyfi. Loks barst stjórninni brjef frá Seyðisfjarðarkaupstað, dags. 31. des. f. á., þar sem bæjarstjórnin lýsir að vísu yfir því, að hún aðhyllist það, að ein heildarlög sjeu samin fyrir alla kaupstaði landsins, en þannig, að slík heildarlög væru í öllum aðalatriðum sniðin eftir Seyðisfjarðarlögunum. Frá öðrum kaupstöðum landsins hefir ekkert svar komið. Niðurstaðan er því þessi, að helmingur kaupstaðanna svarar engu, og á svörum hinna er ekki mikið að græða, nema helst úr Akureyrarkaupstað. Með því nú að engar till. höfðu komið frá þremur kaupstöðum, og einnig sökum þess, að svörin höfðu dregist svo lengi, þá sá stjórnin sjer ekki fært að verða við þessari till. þingsins, að leggja fram frv. til heildarlaga á þessu þingi. En hinsvegar hefi jeg gert nokkurn undirbúning og dregið saman í eina heild það, sem mismunandi er hjá kaupstöðunum í þessum efnum. Getur nefnd þeirri, sem um málið fjallar, orðið einhver stuðningur að því. Þegar maður fer að bera saman bæjarstjórnarlög kaupstaðanna, sjest brátt, að þar er margt talsvert ólíkt. Eins og vænta má, sökum stærðarmunar kaupstaðanna, er tala bæjarfulltrúanna mjög mismunandi. Lægst er hún á Siglufirði (6 fulltrúar) og hæst í Reykjavík (15 fulltrúar). Á Seyðisfirði er tala fulltrúanna hlutfallslega hæst (11), og má það merkilegt heita um jafnfámennan kaupstað. Þá er kjörtíminn misjafnlega langur - frá 3 upp í 6 ár, - og er það með öllu ástæðulaust; hann ætti að vera hinn sami alstaðar. Kosningar- og kjörgengisrjettur er hinn sami í öllum kaupstöðunum, að undanskilinni Reykjavík. Á Siglufirði er bæjarfógetinn sjálfkjörinn oddviti bæjarstjórnar og hefir atkvæðisrjett á fundum hennar. Á Ísafirði og í Vestmannaeyjum eru bæjarfógetarnir líka oddvitar bæjarstjórnar, og hafa þeir atkvæðisrjett á fundum, en kjósa má sjerstaka oddvita þar. Í Hafnarfirði og á Akureyri skal kjósa bæjarstjóra, og svo er í Reykjavík. Frá fornu fari er það og fast ákvæði, að formaður skólanefndar sitji í bæjarstjórninni og hafi þar tillögurjett, en oft ekki atkvæðisrjett. Þó er það hreint ákvæði í bæjarstjórnarlögum Hafnarfjarðar og Ísafjarðar, að hann skuli hafa atkvæðisrjett, enda er það eðlilegast. Þá eru áætlanir um tekjur og gjöld bæjanna gerðar á mismunandi tímum, sumstaðar í september, annarsstaðar fyrir lok október, sumstaðar í nóvember. Hyggilegast virðist vera, að þær væru alstaðar gerðar á sama tíma, og þá helst í nóvember, eða sem styst fyrir áramótin, því með því móti næst gleggst yfirlit yfir fjárhagsástandið næsta ár. Jeg minnist þess, að þegar jeg var bæjarfógeti á Akureyri, þá ríkti þar sú skylda, að fjárhagsáætlunin væri gerð fyrir lok septembermánaðar, og var það mjög óhentugt, því erfitt var að gera sjer svo snemma grein fyrir gjöldum og tekjum næsta árs. Niðurjöfnunarnefndirnar eru misfjölmennar í hinum einstöku bæjum, þetta frá 5–15 fulltrúar. Aukaniðurjöfnun útsvara hefir altaf verið heimiluð, og þá venjulega lögð næsta vor á menn, er komið hafa til kaupstaðarins fyrst á árinu, eða um krossmessu. En eftir gildandi lögum er hún á mjög mismunandi tímum hvað snertir einstök bæjarfjelög, og jafnvel að því er virðist af handahófi. Í Reykjavík er hún í september, í Vestmannaeyjum í apríl, á Ísafirði í júlí, á Seyðisfirði í ágúst og á Siglufirði „hvenær sem þörf er á“, og fellur gjaldið þar þegar í gjalddaga er niðurjöfnunarnefndin hefir undirritað. Þar er því hægt að leggja á aukaútsvar daglega, ef það þykir henta. Annars eru bæjargjöldin goldin á mismunandi tíma og fer máske að nokkru eftir staðháttum. Allur sá mismunur, sem jeg hefi talið upp, er þess eðlis, að fljótgert er að koma samræmi á í því efni. En aðalatriði þessa máls og það, sem erfiðast er að samræma, er ónefnt. Það er hvernig ákveða eigi og finna gjaldstofn til bæjarfjelaganna, og þá sjerstaklega, hvernig leggja eigi á lóðir og fasteignir. í Vestmannaeyjum er þetta bygt á flatarmáli og 4–10 aurar teknir fyrir hvern fermeter í bygðri lóð, en 2–4 aurar fyrir fermeterinn í óbygðri. Á Ísafirði er gjald þetta helmingi lægra. Á Akureyri er svo ákveðið í lögum bæjarfjelagsins, að gjaldið megi ekki vera lægra en 1% og ekki hærra en 2% af verðmæti lóðarinnar. Þetta gjald, sem bygt er á svo misjöfnum grundvelli, er mjög erfitt að samræma, og var það aðallega þess valdandi, að jeg treysti mjer ekki til að leggja fyrir þetta þing frv. til kaupstaðalöggjafar, þar sem svo stuttur tími vanst til samnings þess, fyrst svör bæjarfjelaganna komu ekki fyr en raun varð á. Auk þessa gjalds og útsvars heimila hinar sjerstöku bæjarstjórnarlöggjafir ýms sjerstök gjöld með lögum, svo sem vatnsskatt, sótaraskatt, salernahreinsunargjald o. s. frv. Og er þetta sjerstaklega hjer í Reykjavík. Jeg hefi nú tekið fram það, sem helst ber á milli hinna núgildandi bæjarstjórnarlaga, og jafnframt getið þess, að samræma má ýmisleg ákvæði með hægu móti, en erfitt muni það reynast um önnur. Sjerstaklega mun Siglufjörður ekki láta sje að neinu leyti, heldur halda fast við sitt, eins og kemur fram í erindi bæjarstjórnar. En tilgangur minn var sá, að gefa með þessu yfirliti þinginu skýrslu um það, hvað stjórnin hefði aðhafst í þessu máli samkv. þál. frá síðasta þingi, og gera grein fyrir því, hvers vegna hún hefir ekki sjeð sjer fært að bera fram neitt frv. þessa efnis.

Jón Þorláksson Mjer þykir leitt, að hæstv. stjórn hefir ekki sjeð sjer fært að koma fram með frv. til laga um að samræma bæjarstjórnarlöggjafirnar, eins og farið var fram á á síðasta þingi. Þó hinsvegar megi vel vera, að eitt ár sje fullstuttur tími til að leysa slíkt vandamál, sem hjer er um að ræða. En það finst mjer satt að segja eins og að fara í geitarhús til að leita ullar, ef spyrja á bæjarstjórnirnar um álit þeirra á málinu og eyða í það löngum tíma. Því telja má víst, að hver um sig vilji halda sínum lögum óbreyttum uns hún sjálf biður um breyting á þeim, sem raunar skeður æðioft; t. d. var svo um þrjá kaupstaði á síðasta þingi. Hæstv. atvrh. (KlJ) taldi margt ósamræmanlegt í kaupstaðalöggjöfunum, en sjáanlega var þar margt óeðlilega ósamhljóða, þó staðhættirnir hljóti altaf að valda einhverju ósamræmi. Og hvenær sem samræmisstarfið verður hafið, má auðvitað ekki fara lengra en að svigrúm sje fyrir sjerstakar samþyktir hinna einstöku bæjarstjórna, sem nauðsynlegar kunna að vera, heldur aðeins ákveðið í lagaformi, hver atriði megi ákveða með samþykt og hvað skuli vera sameiginlegt öllum bæjarfjelögum. Hæstv. atvrh. mintist ekki á þau atriði, sem reka mest á eftir, að komið verði samræmi á í þessu máli og háttv. allsherjarnefnd síðasta þings lagði mesta áherslu á. Er það fyrst, að mjög óviðurkvæmilegt virðist, að kosningarrjettarskilyrðin skuli ekki vera ein og hin sömu alstaðar, en eftir því, sem jeg veit best, eru þau nú þrennskonar í landinu. Virðist þó sjálfsagt, að sömu skilyrði gildi fyrir kosningarrjetti í sveitarstjórnarmál um um alt land, eins og kosningarrjettur til Alþingis er hinn sami alstaðar. Annað höfuðatriði er það, sem snertir útsvarsskyldu utanhjeraðsmanna. Hafa sjerstaklega á því sviði komið sífeldar breytingakröfur frá kaupstöðunum, og fara, eins og eðlilegt er, allar í þá átt, að sjerhverri bæjarstjórn heimilist sem allra víðtækast vald til að leggja útsvar á utanbæjar- og utanhjeraðsmenn og fyrirtæki. En gæta verður þess að sje bæjarstjórnunum gefinn laus taumur í þessu efni, þá eru þeir menn, sem atvinnu stunda víðar en á einum stað, ofurseldir geðþótta niðurjöfnunarnefnda þeirra staða, þar sem þeir eru ekki búsettir og hafa enga aðstöðu til að gæta rjettar síns, því að bæjarstjórn þess kaupstaðar, sem á að fá útsvarið, hefir æðsta úrskurðarvald um það, hve mikið hann verður að gjalda í útsvar, og má það heita ósæmilegt rjettarástand. Rekur þetta mjög á eftir breyting á bæjarstjórnarlögunum og að samræmi verði á þau komið. Og það er ljóst, að þó hæstv. stjórn hafi ekki auðnast að ljúka því verki, þá er málefnið of mikilsvert til þess, að starfið hætti, heldur hlýtur það að verða tekið til undirbúnings og frv. um það efni lagt fyrir Alþingi til endanlegra úrslita. Verður þá og vonandi ráðin bót á misfellum þeim, sem jeg nú hefi nefnt.

Jakob Möller Jeg mun ekki ræða málið mikið nú; vonast til, að það gangi greiðlega til 2. umr. og nefndar. En jeg vildi aðeins geta þess, út af því, sem hv. samþm. minn (JÞ) sagði um ósamræmi hinna einstöku bæjarstjórnarlaga, sem samræma þyrfti, að jeg er honum sammála að því er snertir kosningarrjettarskilyrðin. En jeg held, að það yrði líka það eina, sem fullkomlega mætti koma samræmi á. T. d. er að minsta kosti með öllu ástæðulaust, að sama regla gildi alstaðar um það, hve langan tíma menn þurfi að reka atvinnu á einhverjum stað til þess að vera útsvarsskyldir. Það hlýtur altaf að fara eftir staðháttum. Það er vitanlegt um Siglufjörð, að aðalatvinnan stendur þar yfir aðeins örskamman tíma, og að þeir menn, sem hana reka og að sjálfsögðu bera mest úr býtum, sleppi algerlega útsvarslausir eða gjaldfrjálsir, nær ekki nokkurri átt. Hvað þetta frv., sem aðeins er viðvíkjandi Reykjavík, snertir, þá er ef til vill of langt gengið í þessu efni, og væri máske ástæða til að athuga það sjerstaklega, hvað væri heppilegt hjer að ákveða um. hve lengi menn þyrftu að reka atvinnu til þess að vera útsvarsskyldir. Verður það væntanlega athugað í hv. nefnd og kemur þá til 2. umr. En yfirleitt má segja það, að ekki er hægt að samræma gjaldaákvæði einstakra kaupstaða nje sveitarfjelaga. Og þar sem bæjarstjórn Reykjavíkur er frv. þetta mikið áhugamál, væri það illa farið, ef það þyrfti að stranda á því, að ekki er búið að athuga, hvernig hægt sje að samræma bæjarstjórnarlöggjöfina, sem jeg býst við, að hafi litla þýðingu fyrir málið.

Magnús Torfason Það var út af orðum hv. 1. þm. Reykv. (JÞ), er hann drap á rjettarástand þeirra manna, sem búsettir eru utan hjeraðs þess, sem útsvar leggur á þá, að jeg kvaddi mjer hljóðs. Jeg vil leyfa mjer að strika undir orð hans um, að það sje alls óviðurkvæmilegt. Hver sá maður, sem lagt er á utan síns sýsluhjeraðs, hefir engan til að standa fyrir máli sínu, þó honum sje órjettur ger. Sje lagt á mann innan sýslu, stendur hann nokkuð betur að vígi, því þá getur hann snúið sjer til sýslunefndarmanns hrepps síns og látið hann tala máli sínu, en utan sýslu er hann rjettlaus. Sem bæjarfógeti og sýslumaður hefi jeg hvað eftir annað orðið þess var, að mönnum hefir þannig verið búið hróplegt ranglæti. Er það alls ekki sæmilegt, hvernig sumar bæjarstjórnir og sýslufjelög hafa oft og tíðum hagað sjer gagnvart utanbæjarmönnum hvað útsvör snertir. Þó undantek jeg bæjarstjórn Ísafjarðar, að minsta kosti meðan jeg var þar. Sje jeg ekkert annað ráð en að menn, búsettir utan þess kaupstaðar eða sýslufjelags, sem á þá leggur, megi skjóta máli sínu til stjórnarinnar, og þá sennilega atvinnumálaráðherrans, sem þessi mál heyra undir. Þetta er eina lausnin, sem jeg hefi sjeð og sje enn á máli þessu.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vildi aðeins vekja athygli hv.allshn., sem fjalla mun um mál þetta, á því, að til þess er ætlast í frv. þessu, að skattgjöldin nái til eigna ríkissjóðs. Jeg hefi lauslega athugað, hvað sá skattur myndi nema af hús-, jarð- og lóðaeignum ríkissjóðs hjer í bæ, og telst, að það muni vera ca. 40 þús. kr. árlega. Hefir sú venja ekki tíðkast áður, að bæjarfjelögin legðu skatt á eignir ríkissjóðs, og get jeg hugsað, að hv. þingdeild verði ekki fús á að ganga inn á þetta atriði frumvarpsins. Jeg vil taka undir það með hv. 1. þm. Árn. (MT), að á Ísafirði er sú venja, að leggja mjög lágan skatt á utanbæjarmenn þá, er þar stunda atvinnu. Hefir verið litið svo á, að þeir gæfu bænum mikið í aðra hönd í atvinnu og verslun, og ættu því ekki að bera skatta að mun. Get jeg t. d. bent á, að 1919 mun ekki hafa verið lagður meiri skattur á síldarútgerð utanbæjarmanna en 5 aurar á hverja tunnu, sem þeir lögðu á land.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) sagði, að það væri að fara í geitarhús að leita sjer ullar, ef spyrja ætti um álit bæjarstjórna um mál þetta. Það er satt, að svo hefir komið á daginn. En þar sem breyta átti löggjöf kaupstaðanna, sem eftir gildandi lögum hafa sjálfstjórn í sínum málum, þá virtist ekki hægt að ganga framhjá því að leyfa kaupstöðunum að láta í ljós skoðanir sínar. Kemur mjer ekki til hugar, að þingið vilji brjóta beint rjettindi bæjarstjórnanna í því efni. Í fyrra var og gengið út frá því, að svo yrði gert, og sami hv.þm. (JÞ) tók þá fram, að það væri leitt, ef það tefði tímann. Jeg vil aðeins taka það fram viðvíkjandi niðurjöfnuninni, að hún hlýtur að vera nokkuð sjerstök á Siglufirði. Og eins og bæjarfógetinn tekur fram í skýrslu sinni, þá virðist það ekki ósanngjarnt, að lagt sje á skip, sem á 3 vikum leggur þar upp 4000 tunnur, fyrst heimilt er að leggja á árabát, sem fiskar ef til vill mjög lítið á 4 vikum; hljóta þar því að gilda aðrar reglur en annarsstaðar. Hitt er sjálfsagt satt, að þetta vald er víða mjög misbrúkað, og virðist æskilegast, að gjaldendur gætu snúið sjer til annars valds en viðkomandi bæjarstjórna með kærur sínar, annaðhvort til atvinnumálaráðuneytisins eða þá beint til dómstólanna. Þetta frv., sem hjer liggur fyrir og orðið hefir tilefni til þessara almennu umræðna, stendur ekki í sambandi við það, hvort samræma eigi kaupstaðalöggjöfina eða ekki. Jeg viðurkenni fyllilega, að löggjöf Reykjavíkur hlýtur að vera sjerstök, og leitaði því ekki álits hennar, er jeg sneri mjer til kaupstaðanna. Þetta frv., sem bæjarstjórnin hefir samþykt með miklum atkvæðamun, eða með 10:1 atkv., get jeg fallist á í öllum atriðum og mun styðja að því með atkvæði mínu, að það nái fram að ganga.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þær almennu umræður, sem nú hafa farið fram, koma lítið við frv. því, sem er til umræðu. En hve lengi sem menn ræða um það, hygg jeg, að menn hljóti að komast að þeirri niðurstöðu, svo sem tekið hefir verið fram, að Reykjavík verður að hafa nokkra sjerstöðu um bæjarmálefni sín. Gegn þessu frv. eða stefnu þess hafa engin andmæli komið, nema lítillega frá hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), er benti á, að skattgjald þetta ætti einnig að ná til fasteigna ríkissjóðs. Jeg vil leyfa mjer að taka fram, að þetta má varla heita skattgjald, þar sem það er að mestu leyti endurgjald fyrir unnin störf. Það er ekki við því að búast, að ríkissjóður geti verið undanþeginn greiðslu sótaragjalds, hreinsunargjalds og fleiri þessháttar gjalda, sem eftir frv. eru falin í húsaskattinum. Að vísu er einnig lagt gjald á lóðir ríkissjóðs, en það mundi ekki nema svipað því eins mikilli upphæð og hv.þm.N.-Ísf. nefndi. Það yrði ekki nema fáar þúsundir, enda býst jeg við, að væntanlegri nefnd mundi ekki veitast erfitt að fá þá breytingu gerða á frv., að lóðir ríkisins væru skattfrjálsar. En um húseignirnar kemur ekki annað til mála en að greitt verði af þeim gjald fyrir unnið verk. Það hefir verið minst á útsvarsskyldu utansveitarmanna og hvernig henni hefir verið misbeitt. Jeg hygg, að nú sje einna minst hætta á misbeitingu í þessu efni í Reykjavík. Niðurjöfnunin er nú komin í fastar skorður og framkvæmd eftir ákveðnum reglum, og ætti því að vera mest trygging fyrir því í Reykjavík, að ekki verði farið lengra í þessu en sómasamlegt er.

Jón Þorláksson Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. 1. þm. Árn. (MT) og hæstv. atvrh. (KlJ) fyrir undirtektir þeirra undir það atriði, sem jeg nefndi og er í mínum augum versti annmarki sveitarstjórnarlöggjafarinnar, en það er rjettleysi utansveitarmanna, sem verða útsvarsskyldir í öðrum sýslum, og þó einkum í kaupstöðum. Hv. 1. þm. Árn. nefndi eina af leiðum þeim, sem orða má til að bæta úr þessu. En þar sem nú hefir verið skipuð yfirskattanefnd í Reykjavík vegna ríkissjóðsskattanna, gæti einnig komið til mála að nota þá nefnd sem æðsta úrskurðarvald í þessum efnum, sem áfrýja mætti til úrskurðum bæjarstjórnar. Það skiftir minstu, hvernig þessu úrskurðarvaldi er komið fyrir, ef það er einungis til og er óhlutdrægt. Hæstv. atvrh. kvað þetta frv. ekki standa í sambandi við samræmingu á löggjöfinni um málefni kaupstaðanna. Það er ekki rjett, því að í nokkrum höfuðatriðum stendur þetta frv. einmitt í sambandi við það mál. Hjer er farið fram á að gera víðtæka breytingu á útsvarsskyldu utanhjeraðsmanna í Reykjavík. Hingað til hefir Reykjavík haft sama rjett í þessum efnum sem aðrir landshlutar. En hjer er farið fram á miklu víðtækari rjett, og er þó dregið talsvert úr þeim ákvæðum frá því, sem var í frv., er lá fyrir síðasta þingi. En því víðtækari sem rjetturinn er til útsvarsálagningar utanhjeraðsmanna, því meir kallar að krafan um að skapa mönnum betri rjettarskilyrði um upphæð útsvarsins. Til þess að spara mjer að standa upp aftur, skal jeg taka það strax fram, að frv. það, sem næst er á dagskránni, fer fram á breytingar á skilyrðunum fyrir kosningarrjetti um bæjarmálefni Reykjavíkur, sem fara langt út fyrir þau skilyrði, sem gilda annarsstaðar og nú gilda hjer í bæ. En það snertir einnig mjög mikið það samræmingarstarf, sem jeg gat um.

Forsætisráðherra (SE): Ástæðan fyrir því, að stjórnin hefir lagt þetta frv. fyrir Alþingi, er sú, að töluverð brögð hafa verið að því, að ilmvötn þessi hafa verið notuð til drykkjar, en með þessu er verið að koma í veg fyrir það, enda stafar hin mesta óhollusta af því, að þau sjeu drukkin. Jeg legg til, að frv., að lokinni umr., verði vísað til hv. allsherjarnefndar.

Flm. (Jakob Möller) Jeg geri ráð fyrir, að ekki muni þurfa langar umræður um þetta mál, þar sem ræðurnar um síðasta mál snerust í raun og veru að nokkru leyti einnig um þetta frv., þó að það hafi ekki verið nefnt fyr en allra síðast. Jeg skal játa, að þetta frv. snertir fremur en hitt samræmingu á löggjöfinni um málefni kaupstaðanna, og er óviðurkvæmilegt, að sömu ákvæði skuli ekki gilda um alt landið í þessu atriði. En væntanlega verður frv. athugað í nefnd, og þó að ekki liggi fyrir frv. um allsherjar samræmingu í þessu efni, mun nefndin auðvitað haga tillögum sínum eftir því, sem hún vildi leggja til, ef um allsherjar samræmingu væri að ræða. Auðvitað er það á valdi væntanlegrar nefndar að gera brtt. við frv., eða ef hún vill bera fram nýtt frv. um kosningarrjett til sveitarstjórna, eins og hún gæti í sambandi við hitt frv. komið með brtt. um tryggingu gegn því, að misbeitt sje rjetti sveitarfjelaganna til að leggja útsvar á utanhjeraðsmenn. Jeg skal játa, að þess geti verið þörf, en jeg sje ekki, að það hljóti að vera svo umsvifamikið að koma slíkri tryggingu í lög, að nefnd geti ekki tekið það til íhugunar. Jeg skal að svo stöddu ekki orðlengja um málið, en leyfi mjer að mælast til, að frv. verði greidd gata til. 2. umr. og að því verði vísað til allshn., þegar þessari umr. er lokið.