Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Þessu frv. um hafnargerðir og lendingarbætur hefur verið nokkuð breytt í Nd., og hefur sjútvn. þessarar deildar athugað það, og farið í gegnum breyt. Nd. - Í 1. brtt. var Borgarnes fært úr A-flokki niður í B-flokk, og skapar þetta ósamræmi á milli Borgarness og annarra hafna. En það fékkst ekki samkomulag um það í n. að færa þetta til aftur, svo að það mun verða látið standa, eins og það er nú, enda gefst þá tækifæri til að lagfæra það á næsta þingi, ef þess verður óskað. - Ræddar hafa verið fleiri breytingar, en n. var sammála um það, að ýmsu þyrfti að breyta, en óttaðist, ef breytingar yrðu gerðar, þá yrði því aftur breytt í Nd., og gæti það orðið frv. að falli. En ég og hv. 1. þm. S.-M., minni hl. sjútvn., höfum ekki getað fallizt á frv. eins og það er nú, og höfum borið fram brtt. á þskj. 710, og er 1. brtt. við 2. gr. B. Á eftir tölulið 39 kemur nýr liður: Kollafjörður í Gufudalssveit. - Ef frv. fer aftur til Nd., þá tel ég rétt, að þetta komi inn í það. 2. bntt. er við 9. gr. A-liður: Aftan við 3. mgr. komi: „ef þau njóta hlunninda af hafnargerðinni.“ - Ég álít, að það eigi ekki að taka gjöld af hafnarmannvirkjum einstaklinga, nema þau njóti hlunninda af hafnargerðinni. Þá er það b-liður: Á eftir 3. mgr. komi ný mgr., er orðist svo, með leyfi hæstv. forseta : „Nú eiga einstaklingar eða félög hafskipabryggju innan hafnarsvæðis, og má þá ekki taka í hafnarsjóð bryggjugjöld né gjöld af vörum, sem um þær bryggjur fara, fyrr en hafnarsjóður hefur komið upp sambærilegu mannvirki til afgreiðslu skipa, enda er eigendum slíkra mannvirkja óheimilt að taka gjöld af vörum, sem fara um bryggjur þeirra, nema samþykki hafnarstjórnar komi til.“ Ég vil í sambandi við þetta benda á, að til eru hafnarbryggjur á landinu, sem eru í höndum einstaklinga, þar sem hafnarsjóður hefur ekkert látið gera. Ef frv. fer í gegn óbreytt, þá er heimilt að taka hafnargjöld af þessum bryggjum, en það er með öllu óréttlátur skattur á þeim mönnum, sem þarna eiga hlut að máli. Við teljum því, að nauðsyn sé á að breyta þessu, jafnvel þótt frv. verði að fara til Sþ., og vænti ég, að þingmenn geti samþ. þetta. Þá er c-liður þessarar brtt. um, að upphaf 4. mgr. orðist svo : „Heimilt er að innheimta gjöld til hafnar“ o. s. frv. 3. brtt. er við 17. gr., og er a-liðurinn um það, að úr 5. mgr. falli niður orðin „og lögum nr. 11 30. des.“ til enda greinarinnar. Þetta eru l., sem samþ. voru á Alþ. um sérréttindi Reykjavíkur til framkvæmda við Elliðaárvog. Við getum ekki fallizt á, að rétt sé að afnema þessi réttindi um sérstakar framkvæmdir við Elliðaárvog, og vænti ég, að þessi brtt. verði samþ. Þá er b-liðurinn um það, að aftan við 17. gr. bætist: „Lög nr. 76 14. nóv. 1917, um heimild fyrir stjórnarráð Íslands til að setja reglugerðir um notkun hafna o. fl.“ Sjútvn. þótti sjálfsagt, að þessi lög væru numin úr gildi, enda stríða þau á móti því, sem hér er verið að samþykkja. Þá hefur nefndinni borizt brtt. frá hv. þm. Dal., sem hún hefur ekki haft ástæður til að athuga, en er ekki á móti, að verði samþ. Ég vildi svo mælast til þess við hæstv. forseta, að hann hefði sérstakan hátt á atkvgr. um þetta mál og bæri fyrst undir atkv. b-lið 3. brtt., því að það veldur miklu um, hvort frv. fer aftur til Nd., hvernig fer um þessa till. Við teljum nauðsyn að afnema þessi lög frá 1917.



Herra forseti. Ég verð að telja, að samþykkt þessa frv. sé mjög til bóta á löggjöf okkar, og væri gott, að einnig væri hægt að ganga frá lögunum um hafnargerðir og þá sjóði, sem þeim fylgja, sem fyrst. Ég tel brtt. á þskj. 710 vera til bóta, en af því að ég er ekki viss um, að þær verði samþ., þá langar mig til að biðja um skilgreiningu á 4. mgr. í 9. gr. frv. Við þessa mgr. er brtt. á þskj. 710, sem er til bóta, en þessi 4. mgr. hljóðar svo: „Heimilt er að innheimta gjöld hafnar- og lendingarbótasjóðs, þegar byrjað er á framkvæmdum hafnarmannvirkja.“ Nú vildi ég spyrja, því að greinin segir, að heimilt sé að innheimta þessi gjöld, þegar byrjað er á byggingu hafnar, hvort n. lítur ekki svo á, að óheimilt sé að innheimta slík gjöld, meðan ekki er lagt í neinn kostnað við höfnina. Náttúrlega má vera, að yfirlýsing frá n. breyti engu um þetta, en ég tel þetta óheimilt.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Í tilefni af fyrirspurn frá hv. 1. þm. N.-M. vil ég taka fram, að till. er fram komin vegna þess, sem hann gat um, að þetta væri ekki heimilt. Ég man, að þetta er í eldri lendingarbótalögum, t. d. fyrir Bakkafjörð.



Ég vildi heldur mælast til, að þetta mál yrði tekið af dagskrá í dag. Mér er kunnugt um, að hv. 6. þm. Reykv. hefði kosið að vera viðstaddur, þegar málið er rætt, en hann er nú fjarverandi.

Frsm. meiri hl. Ásmundur Sigurðsson) : Herra forseti. Ég vil leyfa mér að segja nokkur orð um þær brtt., sem fram hafa komið síðan málinu var frestað; menntmn. hefur haft þær til athugunar, en ekki tekið afstöðu til þeirra enn þá. Hv. þm. Barð. lét þau orð falla hér í gær, að það væri hroki hjá menntmn. að verða ekki við ósk hans og breyta frv. að hans vilja. Hinum óviðurkvæmilegu ummælum hv. þm. um kennarastéttina tel ég ekki vert að svara, en ég hygg, að flestir hv. þdm. hafi litið svo á, að þar væri mælt af hroka. Ég vil þá fyrst víkja að spursmálinu um íbúð skólastjóra. Reynslan hefur verið sú undanfarið, að iðulega hefur ekki tekizt að fá kennslukrafta vegna vöntunar á húsnæði, og ég hygg, að það mundi valda almennri óánægju og erfiðleikum, ef þetta verður fellt niður. Brtt. varðandi próf kennara tel ég óþarfa, þar sem svo er ákveðið í fræðslulögum, að stúdentar þurfi ekki að taka próf nema í 2–3 greinum, sem kenndar eru í kennaraskóla, en ekki í menntaskóla, til þess að fá kennararéttindi. Þá er till. um, að 17. gr. falli niður. Lét hv. þm. Barð. svo um mælt, að það, sem þar greinir, mætti ákveða með reglugerð, en óþarft væri að taka það fram í lögum. Hann og hv. þm. S.-Þ. létu í það skína, að með þessu væri verið að stytta kennslutímann. Þetta er ekki rétt. Hins vegar væri það á valdi ráðh. að stytta kennslutímann, ef þetta væri ákveðið með reglugerð. Því fer fjarri, að þessi breyt. mundi hafa í för með sér minni vinnu fyrir kennara, þótt þetta fyrirkomulag sé æskilegra fyrir börnin og notadrýgra upp á kennsluna. Þá er brtt. þess efnis, að þóknun til fræðsluráðs skuli ákveðin af ráðherra. Ég vil benda á, að fræðsluráð er skipað af fræðslumálastjórn, og má líta á það sem fasta nefnd: Ef ráðh. skipaði hins vegar þessa nefnd, væri eðlilegt, að hann ákvæði laun hennar. Þá er það að lokum brtt. um, að ekki sé heimilt að veita manni skólastjórastöðu eða kennarastöðu gegn einróma mótmælum viðkomandi skólanefndar. Í þessu virðist mér felast nokkuð mikið traust á óskeikulleik skólanefnda, mér þykir réttara, að námsstjóri og fræðslumálastjóri ráði nokkru hér um, þótt einatt muni farið eftir tillögum skólanefnda. Þá er hér brtt. á þskj. 694 frá hv. 1. þm. Eyf., sem ber það með sér, að hann skilur nauðsyn þess, að kennarastéttin haldi menntun sinni við. Nú má á það benda, að kennarar hér munu hafa tiltölulega betri aðstöðu til að halda við menntun sinni en annars staðar gerist. Enn fremur kann vera, að þetta verði að svo stöddu of dýrt fyrir ríkið. En eins og ég gat um, lýsir þessi till. góðum skilningi þessa hv. þm. á þessu máli. Þá eru hér nokkrar brtt. frá hv. þm. S.-Þ. Í fyrsta lagi að fræðsluráði skuli skylt að veita undanþágu frá skólaskyldu börnum undir tíu ára aldri, sé þess óskað. Þetta gæti haft þær afleiðingar, að þær skólanefndir, sem hugsa fyrst og fremst um hreppssjóðina, fengju þessu ráðið. - 2. brtt. er um, að samþykki skólanefndar þurfi að koma til við skiptingu í skólahverfi. Ég vil benda á, að með þessu fyrirkomulagi gæti hlutaðeigandi skólanefnd hindrað, að skipting færi fram á þann hátt, sem allir aðilar telja æskilegt. - 3. brtt. er við 13. gr., um sumardvöl barna. Hér er um atriði að ræða, sem ég tel, að ekki eigi heima í þessu frv. Brtt. við 16. gr. hef ég svarað áður að nokkru, þar eð hún er shlj. brtt. frá þm. Barð., en þessi brtt. fjallar um að lengja einnig reynslutímann, áður en skipa má kennara og skólastjóra við heimavistarskóla. Ég hygg, að sá maður, sem búinn er að vera kennari í 2 ár og reynzt hæfur til starfsins, sanni hæfni sína ekkert betur á fjórum árum, auk þess sem góðir kennarar mundu ekki telja sér fært að bíða í 4 ár eftir slíkri stöðu. Brtt. við 29. gr. hef ég áður svarað, en varðandi a-, b- og c-liði, um að fella niður kennslu í átthagafræði hjá yngri börnum og ákveða kennslu mannkynssögu og ensku í barnaskólum, vil ég segja eftirfarandi. Ég tel, að ekki sé rétt að fella niður ákvæðið um kennslu í átthagafræði, og þótt kennsla í mannkynssögu sé vafalaust góð, er ástæða til að ætla, að unglingaskólarnir annist hana nægilega, og því ástæðulaust að setja hana við hlið Íslandssögu. Varðandi það atriði að ákveða, að enska skuli kennd, þá verð ég að segja það, að mér virðist mjög hæpið að setja ákvæði um þetta í lögin. Í flestum tilfellum mundi tungumálakennsla ekki hefjast fyrr en í unglingaskólunum, og ef byrjað er fyrr, hygg ég, að réttara sé að byrja á auðveldara máli en ensku. Brtt. við 36. gr. á ekki heima í þessum lögum, hvorki að því er snertir göngu barnanna í skólann né setu þeirra á skólabekk. Hvort tveggja þetta eru reglugerðarákvæði. 9. brtt. er við 37. gr. frv. og fjallar um stærð skólanna og starfstíma. Það er rétt, að stærstu barnaskólarnir hér munu vera of stórir, þótt ég telji hins vegar ekki fært að binda töluna við 300, eins og lagt er til. Í kaupstöðum háttar víða svo til, að barnafjöldinn er litið yfir 300, og tél ég ekki fært að gera kaupstað að skyldu að hafa tvo skóla, þótt barnafjöldinn nálgist 4–5 hundruð. Erlendis munu tíðkast víða skólar með 5–6 hundruð börnum. Að þessu athuguðu hygg ég, að einsætt sé að binda þetta ekki í lögunum. 10. brtt. er um að binda lengsta kennslutíma í heimavistarskólum við 3½ mánuð. Það er kunnugt, að námstíminn notast betur í heimavistarskólum, en þó tel ég fjarri öllu lagi að takmarka námstímann á þennan hátt, ef til vill gegn vilja bæði barna og foreldra. Ég mun láta þessi orð nægja að sinni, þótt ýmislegt í þessum brtt. hefði gefið ástæðu til frekari umræðna.



Út af ummælum hv. 1. þm. Eyf. þótti mér rétt að segja nokkur orð. Hann talar um, að þau ákvæði, sem hér eru sett, séu þar með ákveðin í hinum frumvörpunum. Það má vera, að hann hafi slegið einhverju föstu um atkvæði Framsfl. í þessum málum, en ég ætla að lýsa því yfir a. m. k. fyrir mína hönd, að ég greiði atkv. hverju sinni eins og mér þykir henta. Þá vil ég endurtaka það, að ákvæði um starfstíma kennaranna eiga heima í lögum um skyldur starfsmanna ríkis og bæja, en ekki í þessum lögum. Í öðru lagi vildi ég leyfa mér að benda á, að ég sá ástæðulaust fyrir hv. 1. þm. Eyf. að draga inn í þetta mál minningu fyrrv. skólastjóra kennaraskólans, þess mæta manns. Í sambandi við það vil ég spyrja : Finnst hv. 1. þm. Eyf. virkilega, að andi séra Magnúsar Helgasonar svífi yfir kennarastéttinni eða barnaskólafræðslunni á Íslandi nú? Ég trúi því ekki, að honum finnist það, og það er einmitt það, sem hv. frsm. frv. vill útiloka hér nú með því að mæla á móti því, að till. mínar og hv. þm. S.-Þ. verði samþ. um að koma prestunum að við barnafræðsluna. Með því vill hann útiloka, að þessi andi svífi yfir börnunum. Ég vil biðja hv. 1. þm. Eyf. að athuga það, að ef hann vill með atkv. sínu styðja að því, að andi Magnúsar Helgasonar svífi yfir íslenzkri æsku, þá á hann ekki að greiða atkv. með því, að þessi till. verði felld. Ég skal m. a. leyfa mér að benda hv. 1. þm. Eyf. á það: Var það andi séra Magnúsar Helgasonar, sem hvíldi yfir því ákvæði, þegar hv. 7. landsk. - hinn réttkjörni 7. landsk. - slóst fyrir því með hnúum og hnefum að setja það ákvæði inn í fræðslul., að inn í kennaraskólann mætti enginn fara, sem hefði líkamslýti? Var það andi séra Magnúsar Helgasonar, sem hvíldi yfir því ákvæði, þegar verið var að hefja baráttu fyrir því, að enginn maður með hæfileika séra Magnúsar Helgasonar kæmist að barnafræðslunni? Það gerði ekkert til, þó að þeir væru andlega volaðir þessir menn, ef þeir bara höfðu ekki líkamslýti. Það mega ekki koma að barnafræðslunni menn, ef þeir eru krypplingar eins og Morten Hansen, af því að hann var andlega heilbrigður, en ef þeir eru andlega volaðir, þá er sjálfsagt að fá þá í þessa stétt. En ég vil biðja hv. 1. þm. Eyf. að athuga það, að nemendurnir verða ekki alltaf eins og kennarinn, og þar þarf ekki annað en að vitna í fyrrv. formann Framsfl., sem reyndi að kenna þeim Hermanni og Eysteini, - og hvernig hafa þeir reynzt honum? Það er því óhætt fyrir hv. 1. þm. Eyf. að fylgja mér í þessu máli og styrkja með því minningu Magnúsar Helgasonar. Viðvíkjandi þeirri aths., sem hv. 7. landsk. gerði út af mínum till., m. a. að hann taldi, að það væri of mikið að leggja 50 mín. kennslu á svo vanþroska börn, þá hef ég ekkert viljað um það segja, en aðeins tekið fram, að þetta eigi heima í reglugerð, því að ef áfram verður haldið á þessari braut og börnin verða því vanþroskaðri sem þau eru lengur í kennslu hjá þessum mönnum, þá þarf kannske að breyta þessu oftar og fljótar en Alþingi kemur saman. Það þótti ekki fyrir hálfum mannsaldri mikið 50 mínútur. Nú er upplýst af hv. 7. landsk., að börn séu nú orðin svo andlega vanþroska, að það sé ómögulegt að leggja á þau meira en 40 mínútur, og því legg ég til, að þetta verði ekki bundið í l., heldur ákveðið með reglugerð. Ég er ekki í neinum vafa um, að ef hv. 7. landsk. og hans flokkur fær að ráða áfram í skólamálunum, þá duga ekki 40 mínútur, þá verður að færa niður í 10 mínútur.

Væri ekki ráð að losa sig við þennan flokk?

Jú, það væri ráð.

Hv. þm. gæti kannske gert eitthvað í því.

Það liggur ekki fyrir hér í dag. Ég vil í sambandi við það, sem hann minntist á það, sem ég hefði sagt um þann hroka að samþ. ekki mínar till., taka fram, að ég var ekki sérstaklega að óska, að þær yrðu samþ. Hann sagði, að það mætti ekki vænta þess, að menntmn. færi að hlaupa frá yfirlýsingum sínum og ákvörðunum, þó að frá mér kæmu brtt. Ég hef ekki óskað eftir því, heldur að hv. frsm. menntmn. sýndi ekki svo mikinn hroka að vilja ekki líta á till., hvaðan sem þær kæmu, en það gerði hann ekki. Hann bar þær aldrei undir n., enda hlupu sumir nm. frá yfirlýsingum sínum viðvíkjandi öðrum till., því að ýmsar till. voru samþ. hér með atkv. þeirra manna, sem eru í menntmn., og það till., sem þeir höfðu víst aldrei athugað eða skoðað í n. sjálfir. Ég vil ekki deila um kostnaðinn við fræðslun. Það er ekki aðeins, að hv. 7. landsk. þm. vilji ekki, að ríkissjóður greiði kostnaðinn, heldur vill hann forða því, að málið fari aftur til Nd., en ekki það, að hann vilji létta þessari byrði af fátækum sýslusjóðum, m. a. Austur-Skaftafellssýslu, og ef það er ástæðan, þá er rétt, að það komi fram á framboðsfundum í vor, að hann hafi ekki viljað létta þessu gjaldi, litlu að vísu, af sýslunni, en það er ekki ástæðan, heldur hitt, að hann vill ekki, að málið fari til Nd. Hann segir, að það sé ekki tryggt, að skólan., sem verða sammála um ákveðinn mann til skólastjóra, kunni á því meiri skil en hinir aðilarnir. Það var aðeins einn aðili, menntmrh., sem gat skipað þennan mann, og hann hefur gert það á móti meiri hl. skólan. Er þetta lýðræði? Er það lýðræði, ef einn maður á að ráða meiru en fimm menn heima fyrir? Ég tel það ekki neitt lýðræði. Það kann að vera austrænt lýðræði, það er ekkert annað. Ég vil vænta þess, að hv. þm. sýni með atkvgr., að slíkt lýðræði óski þeir ekki eftir, að verði sett inn í fræðslulöggjöf Íslands.



Það hefur verið mælt með svo mörgum og góðum till., að ég kenni í brjósti um hv. frsm., að hann skuli verða að standa á móti till., sem annaðhvort verða samþ. nú eða a. m. k. haldið til streitu sem umbótatill. í málinu. Hv. þm. sýndi sitt austræna lýðræði í því, að hann vill ekki þola, að fólkið í skólahéruðunum fái að ráða, hvort það sameinast um stóran skóla eða ekki. Það er rétt, að það, sem ber á milli, er, að stjfrv. gerir ráð fyrir, að hægt sé að taka menn með valdi og að ríkisstj. geti nauðgað kannske 3–4 hreppum í þessa bóndabeygju. Nú álít ég, að þetta sé svo vafasamt, þetta atferli, að mönnum megi ekki vera það frjálst að samþ. það sjálfum. Þessi ofbeldishugsunarháttur gegnsýrir frv., og eftir honum verður það framkvæmt, ef það verður samþ., en verði það drepið, þá sýnir það, í hvaða anda frv. er byggt. Ég vona, að hv. frsm. meiri hl. sé svo góður í landafræði, að hann viti, þó að það sé langt frá honum, að fólk í Bárðardal, Mývatnssveit, Reykjadal og Köldukinn býr á stóru svæði. Nú er það líklegt eftir þeim kokkabókum, sem hér á að fara eftir, að þetta fólk, sem hefur skóla hvað fyrir sig, verði neytt til að hrúga öllum sínum börnum saman og kannske einhverju fleira fólki. Það geta fleiri verið bolsar en þessir 100, sem kusu hv. frsm. meiri hl. í þessu máli, þ. e. a. s. þann upprunalega hv. 7. landsk. þm., og það gæti komið fyrir, ef þetta á að verða, að foreldrarnir hlýði ekki. Og ef nokkurs staðar er réttlát uppreisn, þá er það í slíkum atvikum, þegar foreldrarnir vilja ekki láta fara þannig með börn sín, og ég ætla að gera það, sem ég get, til þess að menn rísi gegn slíku ofbeldi. Eftir þessu frv. er gert ráð fyrir að byggja feikilega mikið af skólum og kennarabústöðum og öllu, sem þar til heyrir. Það er auðséð, að það vakir ekki fyrir þessum mönnum umhyggja fyrir börnunum, því að nú rís þessi hv. frsm. upp og mótmælir því, að nokkuð sé hugsað um börnin, sem veltast hér í sandinum á sumrin og engin fyrirsjón er gerð um. Það, sem boðið er upp á hér í Reykjavík, er að vísa börnunum inn í þennan 2 þús. manna skóla, sem hv. þm. var svo elskulegur að játa, að væri of stór, því að hann finnur, hvað vitleysan er komin langt, því að nú er verið til viðbótar að fullgera tvær fabrikkur, og þar á að dyngja börnunum saman og þar eiga þau að dúsa í 9 mánuði í leiðinlegum kennslustofum við leiðinlegar yfirheyrslur. En að þau fái þrjá mánuði á ári við sæmilegar kringumstæður miðað við það, sem þau eiga nú við að búa, það vill hann ekki heyra, því að meiningin er að gera allt, sem börnunum er verst, getur mest deyft þau, þreytt þau og gert þau sauðarlegust, kannske með það fyrir augum að gera þau sem móttækilegust fyrir þann lærdóm að austan, sem nú er svo mjög boðaður. Það er grunsamlegt, að þessi maður, sem er kennari í skikkanlegri sveit, getur ekki unnað börnunum þess að fara út af mölinni. Ég heyrði hv. frsm. ekki mótmæla því, að guðfræðingar, sem hafa ekki kennarapróf, megi fást við kennslu, en hann hefur sjálfsagt gert það, og ég er alveg samdóma hv. þm. Barð. um að fordæma það, að kennarastéttin setji kennslustundirnar niður í næstum því ekki neitt, því að það er partur af vesalmennskunni í skólamálunum. Kennari, sem getur ekki haldið sæmilegum áhuga hjá nemendum sinum í 50 mínútur, er ekki hæfur að vera kennari, - það er þá eins gott fyrir hann að hypja sig burt. Þá kem ég að því, sem er kjarninn í þessum brtt., en það er að tryggja, að ríkisstj. misbeiti ekki valdi sínu til að velja menn í kennarastöður. Það, sem hér er farið fram á í minni brtt., er, að þar sem skólan. og fræðslun. eru sammála, þá sé það veiting, en ef þær eru ekki sammála, þá komi til greina ráðherravald. Þetta er málamiðlun. Ég tel, að þessi breyt. hljóti að verða samþ. bráðlega, ef hún nær ekki samþykki nú, því að það er eðlilegt, að skólan. ráði mestu um val kennaranna, því að þær eiga mest í húfi. Ég held, að það sé ekkert á móti því að minnast hér sérstaklega á hv. þm. Barð., þó að það komi honum meir við sem flokksmanni en þm. Það er nokkuð mikill ábyrgðarhluti, sem hann og hans flokkur bakar sér með því að styðja þann menntmrh., sem hann hefur nú kvartað undan með góðum og gildum rökum, og margir gera meira, þegar þessi flokkur, sem nú hefur menntamálin, fer þannig að, að þó að hann sé ekki nema lítill partur af fólkinu í Reykjavík, þá er nú komið svo fyrir einhliða ágengni um framkvæmd l., að í tveimur af hverjum þremur af skólunum í bæjunum úti á landi hefur flokkurinn beitt mjög áberandi ofbeldi, þar sem sá maður í Hafnarfirði, sem mest hafði gert fyrir Flensborgarskólann og nú er ráðherra, hann er rekinn úr skólan. fyrir ókenndum manni. Á Akranesi er það sama. Þar var duglegur maður, sem hafði komið gagnfræðaskólanum á græna grein. Hann er rekinn og ómerkilegur maður settur í staðinn. Það er þetta, sem d. verður að gera sér ljóst, að þetta á ekki að eiga sér stað, - það er fjarstæða. Þetta dæmi frá Akranesi er ákaflega merkilegt, og það væri ánægjulegt, ef hv. 7. landsk. þm., sem er sveitamaður og kennari í viðbót, reyndi að útskýra fyrir okkur, hvernig þetta austræna lýðræði er. Á Akranesi er skólan. búin að fá mann, sem hún er ánægð með, mann, sem er duglegur og fólkið og skólan. vill hafa. Svo kemur ráðh. og segir: Þessi maður skal ekki vera, heldur maður, sem ég vil hafa, þó að enginn annar vilji hafa hann. Til þess að gera þetta nægilega ljóst, þá leggur skólan. niður völd, af því að hún vill sýna, hvað mikil ósvífni er í þessu, vill benda á, hvað eigi að gera. Þess vegna á að samþ. þessa till. Ég vil segja það við hv. þm. Barð., að mér þykja flokksbræður hans hafa brugðizt illa í þessu réttlætismáli hér í d. Þeir hefðu haft tækifæri til að þvo þennan blett af hér í d. með því að samþ. till. Ég mun með mínu eina atkv. standa með hv. þm., ekki af því að ég þekki þennan mann, heldur af hinu, að fyrst Akurnesingar vilja hafa þennan mann og segja, að hann sé góður, þá eiga þeir að hafa hann. Hv. þm. var mjög á móti því, að reynt væri að tryggja, að börnin væru ekki send of ung í skólana. Ef hann veit það, að mjög hefur komið til orða að setja reglur um það, hvort leyfa skyldi barnavinnu, þá ætti hann ekki síður að gæta þess, að nú er svo komið undir misbeitingu lélegra kennara, að það er orðinn barnaþrældómur, hvorki meira né minna. Börnin í Reykjavíkurbæ halda ekki heilsu og gleði í skammdegismánuðunum, af því að þau eru þrælkuð. Þau eru rekin á fætur klukkan 7 og eiga að vera komin í skólann ekki langt frá klukkan 3. Hvers vegna má ekki banna, að börnunum sé misboðið þannig? Ég held, að ég megi til með að fá nafnakall um þessa till. til að sjá, hvort kennari í Austur-Skaftafellssýslu með atkv. sínu vill innsigla, að níðzt sé á börnunum. Menn vita, að þetta er svona. Menn hafa verið skeytingarlausir um þetta. Það er skömm fyrir þá, sérstaklega yfirstjórn fræðslumálanna. En í sambandi við þennan skoðanamun, sem er milli mín og þessara atvinnukennara, sem eru aðallega að hugsa um að hafa þetta fyrir atvinnu, en ekki að gera gagn, vil ég segja, að það er umhugsunarefni og ekkert smáræði, að í barnaskólum hefur ekki vaxið upp eitt einasta skáld, enginn listamaður, enginn rithöfundur, sem nokkuð kveður að. Ég held, að ég hafi sagt það fyrr við þessar umr., það er ekki víst, að hv. þm. hafi þá verið við, að fyrir nokkrum árum féll piltur í Austur-Skaftafellssýslu í jökulsprungu og sat þar fastur á annan sólarhring. Hann skrifaði síðar frásöguna af þessum atburði, og það var mál manna, þeirra er skyn báru á, að enginn maður, sem nú er í skólunum, hefði getað skrifað eins vel og þessi piltur, sem var af afskekktasta bæ á Íslandi. Heldur hv. þm., að þetta sé meðmæli með þessu skólakerfi eins og það er? Menn, sem hafa þvælzt í gegnum þessa löngu skóla, finna það sjálfir, að menn, sem aldrei hafa í skóla komið, eru þeim færari í móðurmálinu. Það verður ekkert gert nú, af því að nú eru úrkynjunartímar, en ég vil nota þessa umr. til að byrja sókn á móti löngu og leiðinlegu skólunum, á móti kennurum, sem vilja bara lifa af stöðu sinni, en ekki gera gagn. En þó að það verði ef til vill hægt með einhverjum leyniráðum að drepa mínar till., þá er þó ekki víst, að takist að misbjóða sjö ára börnunum, eins og gert hefur verið hingað til, eða deyfa þau og pína þau í skóla eins og gert hefur verið. Og ég endurtek það, sem ég tók fram í gær, að það er misráðið að hafa börnin í skóla lengur en 7 mánuði, því að það er komin reynsla á, að það er andleg afturför, þar sem skólarnir starfi lengst. Þar er andleysið mest, þar er afturförin mest og fyrirlitningin á bókmenntunum mest, af því að þar hafa verið settir leiðinlegir kennarar til að deyfa og þvinga vitsmuni barnanna. Hann mótmælti ekki síðustu brtt. um að semja við prestana um kennslu í barnaskólunum. Þetta er aðeins lítilfjörleg tilraun til að benda á það úrræði, sem verður vafalaust notað meir síðar, að prestar verði látnir miklu meir grípa inn í barnafræðsluna en verið hefur. Ég geri ekki ráð fyrir, að þessi till. verði samþ. fremur en aðrar umbótatill. í þessu máli. En þó að allar þessar till. kunni að verða felldar nú, þá munu þær samt lifa eins og önnur umbótamál og verða á sínum tíma teknar til framkvæmda.

Frsm. meiri hl. (Ásmundur Sigurðsson) : Herra forseti. Ég vil svara örfáum orðum þessum tveimur hv. þm., sem hafa talað síðast. Ég vil fyrst svara aths. hv. þm. Barð. Hann minntist á, að það hefði verið ósvífni, þegar ég sagði fyrir fáum dögum, að menntmn. hlypi ekki frá yfirlýsingum, sem hún hefði gefið. Ég verð að skýra betur, hvernig á stóð. Það var búið í n. að greiða atkv. um till. frá hv. þm. Barð. við frv. um skólakerfi og fræðsluskyldu. Sú till. fór í þá átt, að börn væru skólaskyld aðeins á aldrinum 7–14 ára. Till. var felld í n.. og með því var hún búin að gefa yfirlýsingu um, að hún vildi samþ. 15 ára skólaskyldu. Og þegar hv. þm. Barð. kom með munnleg tilmæli um, að n. tæki til athugunar að hafa skólaskyldualdurinn aðeins til 13 ára, þá gat n. ekki annað en vísað þeirri till. frá sér, af því að ef hún hefði farið að bera fram brtt. í þessa átt, þá hlaut hún að ganga á móti sínum eigin till., því að það var auðvitað ekki hægt að vera með þeim báðum, þar sem þær stríddu hvor á móti annarri. Þá var það hv. þm. S.-Þ., sem minntist á þá brtt., sem ég hefði ekki fært nægileg rök á móti, að samkv. frv. væri hægt að taka menn nauðuga, þ. e. a. s. taka hluta úr hreppum inn í fræðsluhéruð móti vilja viðkomandi skólan. Ég vil leyfa mér að benda á, að það er búið að sameina á ýmsum stöðum og verið að undirbúa víðar og alls staðar gert þannig, að námsstjóri fer um og ræðir málið við skólan., og hans till. verður fylgt mjög mikið. Þess vegna er þetta ekkert annað en fjarstæða að halda því fram, að heil héruð verði sameinuð þvert ofan í vilja allra íbúanna. Hins vegar er úti um allt land að vakna meiri og meiri áhugi fyrir að koma skólamálunum í þetta horf. Þess vegna er þetta ekkert nema grýla, sem verið er að reyna að skapa á móti því, að skólahéruð verði sameinuð. Þá talaði hann mikið um, að það væri óviðunandi að vilja alveg ganga fram hjá því, að reynt væri að koma börnunum í sveit á heppilegu heimili. Ég vil benda á, að þetta ákvæði er um svo geysilega víðtæka stofnun, að það á alls ekki heima í þessu frv. Það eru engin smáræðisheimili þetta, að þar skuli eiga að vera öll húsdýr landsins og þar á að vera öll vinna til sjávar og sveita. Ég sé ekki, að hægt sé að setja svona lagað inn í frv. um barnafræðslu. Þá var hann enn þá að minnast á dæmið frá Akranesi. Viðvíkjandi því vil ég aðeins segja það, að síðan núv. menntmrh. tók við því starfi, hefur verið beitt miklu meiri sanngirni um stöðuveitingar en áður. Ég hygg, að það verði erfitt fyrir hv. þm. að færa rök fyrir þessu dæmi sínu, a. m. k. gerði hann það ekki í þessari ræðu. Þá talaði hann um börn, sem héldu ekki heilsu og gleði í skólunum, og átti hann þar við Reykjavík sérstaklega. Er það almennt álit foreldra í Reykjavík, að skólatíminn sé of langur? Ætli það sé ekki fremur álit þeirra, að tíminn, sem þau eru á götunni, sé þeim hættulegri en skólanámið? Í sambandi við það, sem þm. var að segja, að engin skáld og listamenn vaxi upp, þá tel ég ekki hægt að eyða tíma í að svara slíkri vitleysu.



Ég mun ekki eyða tíma í að svara þeim hv. þm., sem töluðu á móti frv. Brtt. hv. þm. S.-Þ. miða í þá átt að gera frv. að engu, enda er hann andvígur því og hefur greinilega lýst því sjálfur. Þm. Barð. talaði mikið um spillingu kennarastéttarinnar. Slíku hirði ég ekki að svara. Ég álít, að till. hv. þm. séu ýmist einskis virði eða spillandi, og vil því eindregið mælast til þess, að þær verði felldar. - 1. brtt. mundi valda erfiðleikum, ef hún yrði samþ. - 2. brtt. mundi valda deilum um, hvað væri sambærileg menntun við kennarapróf. Og þannig má halda áfram með fleiri brtt. - 5. brtt. þýðir það, að veitingarvald kennaraembætta sé í höndum skólanefndanna. Ég álít það ekki heppilegt, tel eðlilegt og sjálfsagt, að þetta vald sé í höndum fræðslumálastj., því að hér er um embættismenn ríkisins að ræða og þeir eiga að vera skipaðir af ráðherra. Hitt tel ég algerlega óeðlilegt, að embættismenn ríkisins séu skipaðir af öðrum aðilum. Ég get ekki séð, að þetta sé sambærilegt við veitingu prestsembætta. Ef allir hugsanlegir aðilar nema skólanefndin í einhverju héraði leggja með einhverjum kennara, þá sé ég ekki ástæðu til, að skólanefndin eigi að ráða. Það getur vel staðið þannig á, að skólanefnd sé skipuð mönnum úr einum stjórnmálaflokki og af þeim ástæðum ríki þar þröng sjónarmið. Ég hygg, að hægt sé að nefna mörg dæmi þess. Og tel ég því alveg óviðunandi, að veitingarvaldið sé ekki í höndum fræðslumálastjórnarinnar. Þá er till. frá hv. þm. Str. á þskj. 690. Fyrri till. er á þá leið, að fræðsluráð skuli kosið hlutfallskosningu af bæjarstjórn í kaupstöðum, en utan kaupstaða af sýslunefndum. Ég get fallizt á, að þessi skipun sé eðlilegri en hin. En í brtt. við 26. gr., þess efnis, að skólanefndirnar séu skipaðar á sama hátt, finnst mér vanta fulltrúa fræðslumálastj. og teldi eðlilegt og æskilegt, að ráðh. skipaði einn mann í skólanefnd. Það er vegna þess, að skólanefnd og fræðslumálastjórn hafa svo mikið saman að sælda, og hygg ég, að slíkt fyrirkomulag gæfi betra öryggi fyrir góðu samstarfi. Auk þess tel ég ekki rétt að samþ. þetta nú við 3. umr., þar sem líka er lokið að skipa skólanefndir í bæjum og kauptúnum, t. d. hér í bæ. Vil ég því leggja til, að þessar brtt. verði felldar. Öðru máli gegnir með brtt. hv. 1. þm. Eyf., um að barnakennarar geti notið sömu hlunninda og kennarar við æðri skóla. Þar sem hér er um heimild að ræða, get ég vel fallizt á till. og tel hana líka til bóta. Vænti ég því, að hún verði samþ.



Ég hef ekki átt þess kost að fylgjast með umræðum. En ég hjó í það, að ráðh. sagði, að ef brtt. yrðu samþ., þá yrðu skólanefndirnar skipaðar á annan veg í sveitum en í kaupstöðum. Ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Mundi þá ekki þurfa breytingu á skipun skólanefnda í kaupstöðum strax, ef frv. yrði að lögum, og skipa þær að nýju eftir fyrirmælum laganna? Með þessari spurningu er ég ekki að taka afstöðu til þessarar brtt., heldur vildi ég kynna mér þetta áður og hvaða afleiðingar breytingin mundi hafa. Annað atriði, sem ég vil spyrja um, er það, hvernig ráðgert er að framkvæma styrk til skólabygginga. Ég leyfi mér að spyrja, hvort það skuli ekki ná til allra þeirra skólahúsa, sem nú er verið að reisa, en ef svo er ekki, hver eiga þá mörkin að vera? Varðandi brtt. hv. 1. þm. Eyf. finnst mér hæpið að setja svo víðtæka heimild. Þótt aðeins sé um heimild að ræða, þá mundu allir kennarar reyna að nota hana til hins ýtrasta. Ég vildi leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh., hversu marga kennara væri um að ræða á ári, svo að deildin fengi yfirlit um, hvað stórkostleg útlát væri um að ræða árlega. Ég get hugsað mér, að kennarar séu ekki færri en 300–400, þá væri hér um að ræða 30–40 menn árlega á fullum launum, án þess að þeir gerðu nokkuð. Mér fyndist það ganga nokkuð langt að svo stöddu máli. Hitt er annað mál, að veita kennurum eitthvert leyfi eftir langa þjónustu til hvíldar og hressingar, og gæti ég hugsað mér 3–4 mánaða leyfi, þá næðu þeir hálfu ári í leyfi, þegar sumarleyfið er talið með. Þó að menn telji sér skylt að vera örlátir, þá verður það að vera innan einhverra takmarka. Ég ber meira traust til hæstv. ráðh. en 1. þm. Eyf., en það gæti komið sá ráðh. til valda, sem misnotaði þessa heimild.

Kennararnir eiga að verja tímanum til náms.

Við erum að sjálfsögðu alltaf að bæta anda okkar, þegar við erum í leyfum, hvort sem við erum launaðir eða ekki. Og það væri meiri andlegi vesalingurinn, sem ekki notaði leyfi til þess einhvern hátt að uppbyggja sig og auka þekkingu sína. Ég er ekki á móti því, að gefin sé einhver heimild í þessu efni, en ég tel hæpið að ganga svona langt strax í byrjun. Varðandi brtt. hv. þm. Str. um skipun fræðsluráðsins, þá get ég fallizt á þá brtt., ef sveitarstj., sem tilnefnir fræðsluráð, kysi formann úr sínum hópi. Ég tel, að slík fræðsluráð og skólanefndir eigi að vera fulltrúar héraðanna, og þess vegna tel ég alls ekki eðlilegt, að ráðh. ráði um skipan þeirra. Hitt er óeðlilegt, að skólanefndirnar séu skipaðar þannig, að frá þeim komi tillögur, sem séu litaðar og ekki samkv. vilja héraðsbúa, heldur ráðherra. - Það er enginn ráðh. bættari með að fá tillögur frá mönnum, sem hann sjálfur hefur skipað og getur því skipað að segja það, sem hann vill. Nei, það eiga að vera sjálfstæðir aðilar, óháðir ráðh., sem gera tillögur.



Viðvíkjandi síðasta atriði í ræðu hv. seinasta ræðumanns, þá viðurkenni ég, að færa megi rök fyrir því, að skólanefndir eigi að vera kosnar að öllu leyti heima í héraði, og ég viðurkenni, að þær eiga að vera fulltrúi héraðanna. Það, sem ég sagði, var, að mér fyndist ekki óeðlilegt, að ráðh. ætti einn fulltrúa í skólanefndum. Hann er þó æðsti maður í skólamálum, og með því væri betur séð fyrir sambandi við hann. Nú er svo fyrir mælt, að í hverju skólahverfi skuli skólanefndir skipaðar af nýkjörnum sveitar- og bæjarstjórnum. Ég held því tvímælalaust, að ekki komi til greina breytingar á skólanefndum nema eftir bæjar- og sveitarstjórnarkosningar. Ég hef talað við lögfræðinga og fleiri kunnáttumenn, og eru þeir mér allir sammála um þetta. - Hv. þm. spurði um gildistöku laganna varðandi skólabyggingar. Hann spurði, hvort hinar auknu greiðslur úr ríkissjóði ættu að ná til þeirra skóla, sem eru í smíðum. Það mun vera ætlunin með þessum lögum, að þessar greiðslur nái til þeirra skóla, sem eru í smíðum, a. m. k. frá árinu 1946 og jafnvel frá 1945, en enn hafa þó engar fullnaðarákvarðanir verið teknar. Hv. þm. spurði, hvaða afleiðingar það hefði á kostnaðinn, ef brtt. fyrri þm. Eyf. yrði samþ. Kennarar eru nú um 400, og af þeim munu um 40 fá orlof árlega. Af þessu yrði töluverður kostnaður. En eins og gengið er frá till. á þskj. 694, er hér ekki um neitt frí að ræða, heldur er ætlazt til, að kennarar vinni að störfum í sinni grein og að gera sig hæfari til starfsins, - gætu komið til greina ýmis vísindastörf. Þetta orlof verður ekki heldur veitt, nema greinargerð fylgi umsókn kennarans um, hvernig hann hyggist að verja orlofinu. Það er ekki vafi á því, að þetta getur orðið til þess, að við fengjum hæfari kennarastétt en ella. Hér er um stóra réttarbót að ræða. Hins vegar get ég fallizt á það, sem hv. þm. sagði um, að hér yrði bætt inn í ákvæði þess efnis, að sveitarfélögin tækju einhvern þátt í kostnaðinum af þessum orlofum.