Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. menntmn. (Eiður Guðnason) Herra forseti. Menntmn. þessarar hv. deildar hefur komið saman til fundar og fjallað um þá breytingu sem gerð var á frv. í meðförum Nd. en breytingin felst í því að inn komi setning svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Dómnefndarmenn skulu, eftir því sem við á, uppfylla hin sérstöku dómaraskilyrði, sbr. 36. gr. l. nr. 85/1936.`` Þau skilyrði sem hér um ræðir eru einkum þau sem varða skyldleika eða tengsl og þessu er ætlað að koma í veg fyrir hugsanlega hagsmunaárekstra. Menntmn. þessarar hv. deildar leggur til að frv. verði samþykkt eins og það kom frá Nd.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég vil lýsa því yfir að ég er fylgjandi frv. eins og það hefur verið lagt fram og fram hefur komið hér fyrr við afgreiðslu þessa máls, en því miður lét ég undir höfuð leggjast, þegar verið var að fjalla um þetta fyrr, að ræða um ákveðin atriði í sambandi við Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins sem ég tel alveg nauðsynlegt að taka hér upp við 3. umr. og vekja alveg sérstaka athygli á. Þannig er mál með vexti, virðulegi forseti, að ég lagði fram fsp. í Sþ. til fjmrh. um það hvort hann hefði ekki í hyggju að leggja fram frv. til laga um starfsemi lífeyrissjóða. Þó að það sé e.t.v. ekki viðeigandi í þessari deild að kvarta undan því að svar hafi ekki borist við þessari fsp. verð ég samt, virðulegi forseti, þar sem þetta er mín deild, að minnast á þetta mál. Hér er um mjög stórt mál að ræða sem tengist óneitanlega afgreiðslu þessa frv. því eins og við vitum hefur verið í bígerð undanfarin ár að lagt yrði fyrir hið háa Alþingi frv. til laga um starfsemi lífeyrissjóða sem felur í sér ákveðnar grundvallarbreytingar í lífeyriskerfi landsmanna. Ég vil þess vegna, virðulegi forseti, nota þetta tækifæri og varpa því fram og óska eftir því við virðulegan forseta hvort hann geti ekki á fundum forseta þingsins, deilda og Sþ., fyrir hönd þessa deildarþingmanns lagt áherslu á það og ýtt verði við því að hæstv. fjmrh. svari þessari fsp. Ég vek alveg sérstaka athygli á því að mikil umræða hefur verið um lífeyrissjóðsmál á liðnum vetri. Í þeirri umræðu hefur verið, vil ég segja, vegið oft og tíðum mjög að þeim lífeyrissjóðum sem starfa úti í hinu svokallaða frjálsa atvinnulífi og fólki verið talin trú um það að þeir mundu ekki geta staðið við skuldbindingar sínar. Það kann að vera rétt í sumum tilvikum, en einmitt umrætt frv., sem ekki hefur enn verið lagt fram og mun liggja í skúffu fjmrh., vekur athygli á eða réttara sagt bendir á leiðir til þess að mæta þessu vandamáli. En það vandamál snýr ekki aðeins að þeim sem eru úti í atvinnulífinu heldur ekki síður að ríkinu. Við erum að afgreiða frv. sem felur í sér auknar skuldbindingar fyrir Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Ég vil þess vegna, virðulegi forseti, vekja athygli á því að þegar verið er að fjalla um þessi mál erum við að auka á skuldbindingar og skyldur hins opinbera til þess að greiða lífeyrisbætur til viðbótar þeim skuldbindingum sem nú þegar eru fyrir hendi. Ef farið er fljótt yfir sögu er óhætt að segja það að lífeyriskerfi þjóðarinnar sé þríþætt. Það eru almannatryggingar sem þeir eiga aðgang að sem hafa engar lífeyrissjóðstryggingar. Það eru lífeyrissjóðir atvinnulífsins, þ.e. þess fólks sem starfar á samningssviði ASÍ annars vegar og Vinnuveitendasambandsins og Vinnumálasambands samvinnufélaganna hins vegar og svo er það lífeyriskerfið sem snýr að opinberum starfsmönnum, hvort sem það eru starfsmenn sem starfa á vegum ríkisins eða á vegum sveitarfélaga eða banka. Það kerfi er algjört toppkerfi miðað við það sem er hjá öðrum. Í sambandi við þessa fullyrðingu mína vekja athygli á því að með því fyrirkomulagi sem tíðkast í sambandi við lífeyrisgreiðslur til opinberra starfsmanna á grundvelli samninga þeirra við ríkið er samþykkt hér á Alþingi á hverju þingi í fjárlögum að greiða verulegar uppbætur á þennan lífeyri. Eins og hv. þm. muna var samþykkt í fjárlögum á þessu þingi að greiða með Lífeyrissjóði opinberra starfsmanna hvorki meira né minna en 1100 millj. kr. vegna þessara skuldbindinga. Á sama tíma er mjög fjallað um það, ég vek athygli á því, í ýmsum stjórnarblöðum sérstaklega, og ráðist að þeim sem eru í forsvari fyrir lífeyrissjóðum atvinnulífsins, að það vanti mikið upp á að þeir geti staðið við sínar skuldbindingar og þess vegna skuli þeir líka hafa sig hæga og ganga að samningum við ríkið í einu og öllu í sambandi við það fjárframlag sem þessir sjóðir sérstaklega leggja til húsnæðismála þjóðarinnar. Til þess að mæta þessum skuldbindingum, ef það ætti að gerast á sama grundvelli og við verðum að gera sem erum úti í atvinnulífinu og tökum okkar lífeyrisrétt þar þegar þar að kemur, þá vil ég vekja athygli á því að til þess að Lífeyrissjóður opinberra starfsmanna gæti starfað á hliðstæðum grundvelli þyrftu iðgjöld vegna skuldbindinga Lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna að vera 25% en eru í dag 10%. Sem sagt, niðurgreiðslur, eða það sem greitt er með þessum skuldbindingum í fjárlögum hverju sinni, fela í sér hvorki meira né minna en 150% hærri iðgjöld. Á sama tíma verður verkafólk, verslunarmenn og annað launafólk úti í atvinnulífinu að búa við lífeyrissjóði sem það greiðir 10% iðgjöld til og miðað við 3*y1/2*y% ávöxtun má gera ráð fyrir því að í suma sjóðanna vanti allt að 30% til þess að þeir geti staðið við sínar lágmarksskuldbindingar sem eru mun lægri en umsamdar skuldbindingar sem ríkið verður að greiða til opinberra starfsmanna. Þetta eru atriði, virðulegi forseti, sem hefði verið æskilegt að ræða á hinu háa Alþingi áður en það fer heim og ég harma það að hæstv. fjmrh. skuli ekki hafa séð sér fært að svara því hvort hann ætlar að leggja fram umrætt frv. þannig að hið háa Alþingi geti fjallað um þessi veigamiklu mál. Ég nefni það sérstaklega vegna þess að það er nauðsynlegt fyrir fólkið úti í atvinnulífinu sem býr við lakari kjör hvað væntanlegar lífeyristryggingar áhrærir að það fái að vita hvernig þessum málum er háttað og hvað felist í þessu frv. til þess að leiðrétta þetta misrétti sem ég gat um áðan. Ég vil þess vegna, virðulegi forseti, leggja áherslu á það --- þó það sé kannski ekki alveg viðeigandi undir þessum lið, og þó, við erum að fjalla um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og auknar skuldbindingar vegna hans, og þá er ég ekki að tala á móti því að umræddir aðilar sem hér eru á ferðinni njóti fullra réttinda eins og aðrir opinberir starfsmenn --- að það er nauðsynlegt að fara að fjalla um þessi mál á hinu háa Alþingi í samhengi. Það gengur nefnilega ekki lengur, virðulegi forseti, að verið sé að kroppa í þessi mál eins og hér er gert. Ég hef því ákveðnar athugasemdir við það að hæstv. ríkisstjórn skuli vera að leggja fyrir þingið einstök stjórnarfrv. sem lúta að lífeyrisréttindum og Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins án þess að þetta veigamikla frv., sem er raunverulega grundvallarplagg í allri umfjöllun þessara mála, skuli ekki vera lagt fyrir hið háa Alþingi. Ég endurtek þess vegna ósk mína til virðulegs forseta um það að hann ýti nú við hæstv. fjmrh. um það að hann svari minni fsp. þannig að við þingmenn getum þá gert viðeigandi ráðstafanir ef hæstv. fjmrh. ætlar að hundsa það að svara fsp. og ég tala nú ekki um að leggja fram þetta frv. sem er búið að vera í Stjórnarráðinu, í skúffum fjmrh., í tæplega tvö ár.

Forseti (Jón Helgason) Ég mun koma beiðni hv. 14. þm. Reykv. á framfæri við hæstv. fjmrh.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Það frv. sem hér um ræðir, 415. mál þingsins, fjallar um breytingu á lögum um íslenska málnefnd og gerir í grundvallaratriðum ráð fyrir þeirri breytingu að það verði nokkuð fjölgað í málnefndinni frá því sem verið hefur, þar verði reynt að kalla til fleiri aðila en kostur hefur verið á samkvæmt gildandi lögum. Í málnefndinni eru núna fimm menn og hún er í meginatriðum skipuð sérfræðingum þannig að það hefur ekki verið kostur á því að kalla til fleiri aðila úr þjóðfélaginu til að fjalla um íslenskt mál og forsendur þess og þróunar íslenskrar tungu. Þess vegna er hér gert ráð fyrir því að tekið verði upp svipað fyrirkomulag og er í málnefndum grannlanda okkar, að það verði talsvert meiri fjöldi manna sem kallaður verði til starfa í málnefndinni. Gert er ráð fyrir hér í frv. eins og það liggur nú fyrir að nefndin verði skipuð 15 mönnum en innan hennar starfi svo fimm manna stjórn. Það er gert ráð fyrir að þessi nefnd komi saman einu sinni til tvisvar á ári eftir atvikum til að fjalla um almenna þróun málsins og stefnumótun, en síðan hafi stjórn málnefndarinnar með að gera daglega stjórn mála. Það er gert ráð fyrir að nefndin verði þannig skipuð að þar verði í fyrsta lagi fulltrúar háskólaráðs, heimspekideildar Háskóla Íslands og Orðabókar Háskólans, en í öðru lagi verði níu nefndarmenn skipaðir samkvæmt tilnefningum örnefnanefndar, Kennaraháskóla Íslands, Ríkisútvarpsins, Þjóðleikhússins, Staðlaráðs Íslands, Samtaka móðurmálskennara, Rithöfundasambands Íslands, Blaðamannafélags Íslands og loks Hagþenkis, félags höfunda fræðirita. Hið síðasta bættist inn í meðförum hv. Nd. Þá er gert ráð fyrir því að auk þessara sem hér hafa verið taldir verði ráðherra gert að skipa þrjá menn frá öðrum stofnunum, félögum eða samtökum sem fást við málrækt eða hafa mikil áhrif á málfar almennings og skal a.m.k. einn þeirra vera úr röðum íðorðafólks, þ.e. þeirra sem fjalla um margvíslega fræðiorða- og nýyrðasmíði, t.d. á vegum orðanefnda einstakra félaga eins og Verkfræðingafélagsins svo að það félag sé nefnt sem hefur sýnt þessum málaflokki mestan áhuga og verið duglegast við íðorðasmíð. Grundvallarhugsunin á bak við frv. er auðvitað þessi: Málstaður íslenskrar tungu má ekki aðeins vera málstaður sérfræðinganna. Hann þarf að vera málstaður þjóðarinnar, þarf að ná sem allra víðast út þannig að sem flestir finni til ábyrgðar gagnvart þróun móðurmálsins og þess vegna er þetta frv. flutt. Það er liður í málræktarátaki sem nú stendur yfir og má segja að sé hafið að frumkvæði forseta Íslands með áramótaávarpi hennar. Í framhaldi af því hefur menntmrn. falið, samkvæmt samþykkt ríkisstjórnarinnar, verkefnisstjóra að sinna þessu málræktarátaki og það heitir ekki málræktarátak menntmrn., heldur heitir það málræktarátak 1989 vegna þess að ætlunin er að kalla hérna til fjölmarga aðila, og aðalatriðið er að það fólk sem hefur áhuga á þróun íslensks máls geti náð saman undir einu meginmerki. Við ákváðum að fara ekki að halda hátimbraðar samkomur til vegsemdar tungunni, heldur viljum við fyrst og fremst leggja á það áherslu að setja hér af stað straum, hreyfingu sem vonandi getur síðan gengið sjálf þegar þessu málræktarátaki er lokið. Við gerum ráð fyrir að það standi í meginatriðum núna frá sumarmálum 1989 og fram undir fullveldisdaginn 1. desember. Verkefnisstjórn hefur þegar komið saman. Í henni er fólk frá mjög ólíkum aðilum í þjóðfélaginu, frá fjölmiðlum, bæði prentmiðlum og ljósvakamiðlum, frá sérfræðistofnunum en einnig frá almannasamtökum eins og t.d. Æskulýðssambandi Íslands sem mun í haust beita sér fyrir sérstakri móðurmálsviku sem fer fram í grunnskólum og framhaldsskólum undir kjörorðinu ,,Íslenskan er málið``. Ég bendi á að þegar frv. var lagt fyrir hv. Nd. var gert ráð fyrir nokkuð fleiri mönnum í málnefndinni en hér er, þ.e. 19 í stað 15. Ég get fyrir mitt leyti alveg fallist á þá breytingu sem Nd. gerði á frv., en ég tek fram að aðalatriðið í mínum huga er kannski ekki fjöldinn heldur það að hin nýja stækkaða málnefnd starfi með þá hugmyndafræði að leiðarljósi að þetta verkefni þurfi að ná sem allra víðast þannig að sem flestir finni til skyldu og ábyrgðar andspænis þróun íslenskrar tungu. Ég legg til, herra forsti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. um endurbætur á forsetasetrinu á Bessastöðum. Eins og ég hygg að flestum þingmönnum sé ljóst hefur viðhald á Bessastöðum ekki verið eins og nauðsynlegt er og hefur hverjum verið fullljóst sem þangað hefur komið að ýmislegt hefur þar farið úrskeiðis. Nokkurt fjármagn var þó fyrir tveimur eða þremur árum lagt í að endurbæta neðstu hæð Bessastaðastofu. Gólf voru þar orðin mjög sigin og reyndar varla skammlaust að bjóða þangað gestum. Á þessu málefni í heild sinni var þó ekki tekið fyrr en í tíð síðustu ríkisstjórnar að skipuð var sérstök Bessastaðanefnd til að yfirfara allt ástand staðarins. Sömuleiðis hafa upp á síðkastið ýmsir heimsótt Bessastaði, bæði ráðherrar og fulltrúar fjvn. Það má segja að sameiginleg niðurstaða af þessari athugun hafi orðið sú að alls ekki verði lengur dregið að taka þetta merkilega menningar- og sögulega setur þjóðarinnar til gagngerðrar viðgerðar. M.a. hefur komið í ljós að efri hæð Bessastaðastofu er afar illa farin og má segja að hún sé nánast ónýt. Þar hefur vatn runnið um að því er virðist. Allir máttarviðir og reyndar viðir í heild sinni eru orðnir fúnir og lekur niður á neðri hæð hússins og liggur þar með það undir skemmdum sem nýlega er við gert. Sama má segja um önnur hús á Bessastöðum. T.d. er hús það sem kennt hefur verið við ráðsmann staðarins hreint ótrúlegt og er nánast furðulegt að það skuli standa uppi. Þetta má vitanlega verða okkur Íslendingum áminning um hvað illa við höfum farið með margar slíkar byggingar og úr því þarf að bæta, en það er út af fyrir sig ekki á dagskrá hér. Fjvn. ákvað nokkra fjárveitingu til viðgerða á efri hæð Bessastaðastofu, 12 millj. kr., og veitti jafnframt heimild til að taka lán til viðbótar þannig að ljúka mætti þeirri viðgerð. Áætlun hefur verið gerð fyrir þá viðgerð. Sú áætlun er upp á rúmar 50 millj. kr. Ég hef látið skoða hana að nýju og það má vera að nokkuð megi draga úr þeim kostnaði þó að það sé bitamunur en ekki fjár. Hins vegar eftir nýlega athugun á málinu í heild sinni varð það niðurstaða, m.a. þeirra úr fjvn. sem þarna komu og fleiri, að rétt væri að flytja sérstakt frv. um endurbætur og framtíðaruppbyggingu forsetasetursins á Bessastöðum. Því til grundvallar liggur m.a. að talið er óhjákvæmilegt að aðskilja þennan kostnað frá rekstri forsetaembættisins og hygg ég að öllum hv. þm. megi vera það ljóst að þessi mikli kostnaður verður varla færður þar til gjalda, a.m.k. nema valdi töluverðum misskilningi um útgjöld þess embættis. Sömuleiðis hefur niðurstaðan orðið sú að rétt sé að vinna að þessum endurbótum hratt og markvisst og hafa þar sem minnsta töf á. Þetta frv. gerir ráð fyrir því að á árinu 1989 verði heimilt að verja allt að 45 millj. kr. til verkefnisins og mun því verða ráðstafað, eins og hv. fjvn. hafði áður samþykkt, til viðgerða á efri hæð Bessastaðastofu. Jafnframt er ákveðið að gera skuli heildaráætlun um nýtingu lands og uppbyggingu mannvirkja á Bessastöðum og skuli því lokið fyrir árslok 1990 og heimilað er að verja 5 millj. kr. til þess verks. Þetta er afar mikilvægt, bæði fyrir framhald verksins og einnig til þess að þannig megi standa að því að framtíðarsjónarmiða sé gætt. Sú nefnd sem ég nefndi í upphafi míns máls og hefur fjallað um Bessastaði hefur látið gera lauslega kostnaðaráætlun sem ég ætla ekki að fjalla um hér. Mér þykir sjálfum ýmsir liðir þar mjög háir og tel óhjákvæmilegt að það verði vandlega yfirfarið, enda hefur nefndin aldrei lagt það fram sem neina lokaáætlun um þennan kostnað. Í samræmi við þetta er ákveðið að framkvæmdaáætlun, ásamt fjárhagsáætlun um verkið í heild, skuli lögð fyrir Alþingi og tekin til meðferðar við gerð fjárlaga og jafnframt ákveðið að þriggja manna nefnd sem forsrh. skipar skuli annast bæði viðhald, eftirlit með verkinu og yfirstjórn verksins og sömuleiðis gerð þeirrar kostnaðaráætlunar sem hér um ræðir. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta. Ég held að þetta mál skýri sig sjálft og sé reyndar þingmönnum flestum kunnugt. Ég leyfi mér að leggja til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð til að styðja þetta mál. Hér er tvímælalaust um brýnt mál að ræða sem Alþingi á að leggja fé til og hefði reyndar mátt sjá sóma sinn í að sinna fyrr. Þær eru nefnilega ekki svo margar, gömlu og sögufrægu byggingarnar sem við Íslendingar höfum hlotið að arfi frá liðnum kynslóðum. Kostnaði við þessa sjálfsögðu viðgerð verður að halda í hófi og fylgjast með því að hann fari ekki úr böndum þó að öllum eðlilegum kröfum sé sinnt. Ég vil leggja ríka áherslu á það að kostnaður við þessa sjálfsögðu viðgerð sé ekki tengdur persónu forsetans eða embætti eins og óheppilega var gert í fjölmiðlum þegar þetta mál kom fyrst upp og almenningi var gert ljóst hversu illa Bessastaðastofa er í raun komin. Þetta mál er í raun ekki hluti af daglegum rekstri forsetaembættisins sem slíks. En ég vil að lokum leggja áherslu á stuðning okkar kvennalistakvenna við þetta mál.

Eiður Guðnason Herra forseti. Í framhaldi af þeim orðum sem hér hafa fallið vil ég aðeins lýsa þeirri skoðun minni að hér sé hreyft hinu þarfasta máli og miklu nauðsynjamáli og ég mun beita mér fyrir því að það fái greiðan gang í gegnum hv. fjh.- og viðskn. þessarar deildar.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Ég gerði víst tillögu um allshn. en þetta mun eiga að fara til fjh.- og viðskn. svo að ég vil breyta þeirri tillögu og tek undir það sem hér hefur jafnframt verið sagt um málið.

Frsm. fjh.- og viðskn. (Eiður Guðnason): Herra forseti. Fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar hefur fjallað um frv. það sem hér er til umræðu um breytingu á tollalögum. Nál. er að finna á þskj. 948. Nefndin mælir með því að frv. verði samþykkt með einni brtt. en hana er að finna á þskj. 952. Brtt. er í því fólgin að inn í upptalninguna í 2. gr. frv. verði bætt: Sauðárkróksflugvelli. Sú brtt. byggist á þeirri einföldu forsendu að þá tekur sú heimild sem þar er um fjallað til allra áætlunarflugvalla sem í flugmálaáætlun árin 1988--1991 teljast til fyrsta flokks. Nefndarmenn voru sammála um að þetta væri eðlileg breyting. Hér er ekki um að ræða ákvörðun um að hefja rekstur eða leyfa rekstur verslana með tollfrjálsar vörur í flugstöðvum á þessum flugvöllum heldur er hér eingöngu um heimildarákvæði til ríkisstjórnarinnar að ræða. Nefndin leggur til að málið verði samþykkt með brtt. á þskj. 952.

Frsm. menntmn. (Eiður Guðnason) Herra forseti. Menntmn. þessar hv. deidar hefur fjallað um stjfrv. um breytingu á lögum um náttúruvernd sem afgreitt hefur verið og er hingað komið frá hv. Nd. Sú breyting sem þetta frv. felur í sér er í þá veru að inn í náttúruverndarlög verði tekið ákvæði um landverði og ráðherra veitt heimild til að ákveða í reglugerð starfssvið þeirra og menntunarkröfur og annað sem því er skylt. Menntmn. leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt eins og það er hingað komið frá hv. Nd.

Jón Helgason Hæstv. forseti. Ég vildi við þessa umræðu vekja athygli á því að fyrir nokkru heimilaði landbrn. samkvæmt tillögu Grétars Unnsteinssonar, skólastjóra við Garðyrkjuskóla ríkisins að Reykjum í Ölfusi, að stofnuð skyldi ný braut við skólann, umhverfisbraut og hún tók til starfa á sl. hausti. Markmiðið með þessari braut er að mennta fólk í umhverfisfræði og veita fræðslu í kynnum mannsins á umhverfinu. Námið býr fólk undir að taka að sér starf við umönnun, fræðslu, eftirlit og landvörslu á útivistarsvæðum, stórum sem smáum, í þéttbýli og dreifbýli. Eitt þessara starfa er það sem hér er fjallað um í frv., landvarsla í þjóðgörðum og á friðlýstum svæðum. Með þessu framtaki Garðyrkjuskóla ríkisins hefur það sannast einu sinni enn að það eru þeir sem erja landið sem fyrst og fremst sýna í verki áhuga fyrir verndun umhverfis og gróðurs. Viðunandi árangri á því sviði verður ekki náð án atbeina þeirra og forustu. En sérstaklega vildi ég vekja athygli á þessu framtaki nú þar sem í frv., eins og það var lagt fram í Nd., var ákvæði um að haldin skyldu námskeið í þessu skyni en vegna þessa frumkvæðis Garðyrkjuskóla ríkisins ætti þess ekki að vera þörf, enda var það ákvæði fellt niður í Nd.