Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég fagna því að hæstv. samgrh. er kominn í salinn og vænti þess að hann fari ekki svo langt að hann heyri ekki mál mitt. Ég hjó eftir því í umræðu um frv. til lánsfjárlaga að hæstv. fjmrh. telur ekki skynsamlegt að láta tékkheftið liggja lengi opið. Ástæðan er sú að hann óttast að það komi í ljós við nánari skoðun að sumt af því sem menn hafa verið að ráðgera fær illa staðist í framkvæmd og hætt við að heimamenn muni undir sumum kringumstæðum gera kröfur um aðgerðir. Ég á t.d. von á því að hreppstjóri þeirra Bílddælinga uni því nokkuð illa ef sú ákvörðun er tekin að leggja af Skipaútgerð ríkisins, en ætla Bíldudal engar samgöngur á landi í staðinn. Það liggur nefnilega ljóst fyrir að Bíldudalur er algjörlega einangraður frá Patreksfirði og Tálknafirði í venjulegu árferði tvo mánuði yfir vetrartímann og í þungu árferði er ekki gjörlegt að treysta því að hægt sé að opna veg um Hálfdán vegna þess hvernig vegstæðið þar er og hve snjóalög eru þar mikil og þetta vita heimamenn. Ég tel að gagnvart Vestfjörðum séu tveir staðir sem engar úrbætur blasi við, annars vegar Norðurfjörður á Ströndum og hins vegar Bíldudalur. Mér er ljóst að verið er að fara í þær aðgerðir sem munu leysa vanda Vestur-Ísafjarðarsýslu í þessum efnum, þ.e. jarðgöngin. Hitt er svo annað mál að ákvörðunin kemur þó það snemma að þeir þurfa trúlega aftur að færast yfir á það stig sem var þegar ég var þar ungur maður að alast upp. Þá flutti Fagranesið frá Ísafirði vörur fyrir Núpa. Hins vegar sýnist mér að það tiltæki sem verið er að fara út í hljóti að kalla á skýr svör hæstv. samgrh. við því hvort hann er reiðubúinn eða sveitarfélögin að standa fyrir lántöku fyrir þetta svæði að ábyrgjast að það verði endurgreitt á ákveðnum tíma og vegaframkvæmdinni verði flýtt. Ég hygg að hæstv. forsrh. hafi kynnst því á þeim fundi sem hann var á í gær, þar sem hann flutti ræðuna um Ísland hinna miklu möguleika, að Verktakasamband Íslands telur að ekki séu mörg stórverkefni sem þeir geti boðið í á næsta ári og þess vegna hlýtur það að vera umhugsunarefni hvort það sé ekki rétt undir slíkum kringumstæðum að flýta vissum framkvæmdum sem óneitanlega hefðu getað beðið ef ákvarðanir eins og þessar hefðu ekki verið teknar. Nú er það ekki venja Engeyjarættar að snúa við leggi þeir í róður og ég tel að það sé borin von að ég komi hæstv. samgrh. til að breyta sinni ákvörðun um Ríkisskip. Hins vegar er ég sannfærður um að svo vel þekkir hann til fyrir vestan að hann hefur sjálfur hugleitt það hvernig eigi að leysa vanda Bíldælinga. Ég tel ekki ásættanlega lausn hvort heldur sem samgrn. dytti í hug að ætla að láta Fagranesið þjóna þessum stað frá Ísafirði eða að það ætli að láta Baldur sigla til Bíldudals endrum og sinnum. Ekki er til nema ein skynsamleg lausn á þessu máli og það er að flýta vegalagningu yfir Hálfdán. Það er eina skynsamlega lausnin. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar að þó að mér sé ljóst að við eigum þá eftir hitt vandamálið, Norðurfjörð á Ströndum, þá er þar um mun minni flutninga að ræða og það er staðreynd að vöruflutningar þar eru meira bundnir vissum umsvifum ef svo mætti komast að orði. E.t.v. væri hægt að leysa það að hluta til með því að skip kæmu þar á vissum tíma og tækju þar vöru og eins er hitt hugsanlegt að vitaskipið Árvakur gæti þjónað byggðinni þegar þar eru lokaðar samgöngur. Ég vil þó líka segja að auðvitað er ekki nein ásættanleg lausn þar heldur nema að gert verði átak í vegagerð norður eftir þannig að hægt sé að þjóna byggðarlaginu á landi stóran hluta ársins. En hvað um það, hæstv. samgrh. hlýtur að gera sér grein fyrir því að fjmrh. vill loka tékkheftinu núna vegna þess að honum er ljóst að þrýstingurinn á vissar aðgerðir á ýmsum sviðum, m.a. það sem ég er að tala hér um, hlýtur að koma fram í vaxandi þunga þeim mun meir sem menn nálgast þann tímapunkt að horfa á þessa stóru breytingu. Ég ætlaði, herra forseti, að víkja að einu atriði varðandi félmrh. sem tengist þessu frv. Eins og allir vita er verið að taka hér stórar ákvarðanir um ríkisábyrgðir á skuldabréfum Húsnæðisstofnunar ríkisins. Þessi bréf eru jafn vel tryggð og venjuleg ríkisskuldabréf. Munurinn er aftur á móti sá að sá fáránleiki er til staðar að þau eru útbúin með happdrættisúrdrætti til ákvörðunar hvenær þau eiga að greiðast sem hefur orðið til þess að þar er um gífurleg afföll að ræða. Afföllin eru svo mikil að hefði þetta átt sér stað fyrir 20 árum hefði verið talin hrein glæpamennska að selja þessi bréf með slíkum afföllum. Því til stuðnings vil ég minna enn einu sinni á það þegar ritstjóri Frjálsrar þjóðar hóf aðför að lögfræðingi sem var þekktur fyrir að selja víxla með afföllum í einum af bönkum landsins og það er ekki ofsögum sagt um það að lögfræðingurinn varð ærulaus af tiltækinu. Ég segi þetta hér og nú vegna þess að Húsnæðisstofnun sjálf ræður verulega miklu um það hvort hún lækkar þessi afföll eða ekki. Hún getur lækkað þau með einni aðgerð og hún er sú að Húsnæðisstofnun samþykkir að taka húsbréf sem greiðslu fyrir húsbréf.Hún þarf ekki stærri aðgerð til þess að minnka afföllin. Þá mundu þeir hinir mörgu sem í dag skulda gera sér lítið fyrir og fara á húsbréfamarkaðinn og kaupa þar bréf, með afföllum vissulega, og borga Húsnæðisstofnun með þeim bréfum. Húsnæðisstofnun mundi enga fjármuni frekar láta út en hún gerir í dag, en hins vegar yrði þessi aukna eftirspurn eftir bréfunum til þess að lækka afföllin og sér hver heilvita maður að þá mundu báðir aðilar græða, þ.e. þeir sem í dag þurfa að sæta hinum miklu afföllum og þeir sem þannig gætu lækkað greiðslur sínar. Mér er ljóst að Húsnæðisstofnun hefur neitað að taka við slíkum bréfum sem hún hefur útbúið sjálf sem greiðslu á móti jafnhárri peningalegri greiðslu og þætti mörgum skrýtið ef Seðlabanki Íslands neitaði að taka á móti þúsundköllum sem hann hefði sjálfur gefið út nema með afföllum. Ég held þess vegna að það hljóti að vera umhugsunarefni hvort viljandi er verið að halda afföllum háum af bréfunum og í hvers þágu er það gert. Er þetta enn ein krafa hins íslenska fjármagnsmarkaðar um að njóta meiri verndar en Burstagerð blindra gerir á Íslandi, sem lifir í óvernduðu umhverfi og keppir við innflutta fjöldaframleiðslu og hefur enga vernd? Það er náttúrlega umhugsunarefni fyrir alþingismenn ef við höfum búið svo um hnútana að blindir þurfi að keppa á heimsmarkaði á fullu samkeppnisverði, en íslenski fjármagnsmarkaðurinn skuli vera verndaður á þennan hátt. Nú er það svo með hæstv. ráðherra að þó ekki sé lesið upp af forsetastóli að þeir hafi beðið um fjarvistarleyfi er ekki þar með sagt að þeir séu hér viðstaddir. Ég hef komið þeirri beiðni á framfæri að nú væri öfugt kerfi upp tekið, þ.e. að lesið yrði af forsetastóli þegar þeir væru við því að það er mun einfaldara og mun meira upplýsingagildi sem það hefði fyrir þingið en að lesa það upp hverjir óska um fjarvistarleyfi. Þótt hæstv. félmrh. sé ekki við vil ég engu að síður koma þessum ábendingum á framfæri og hugsanlegt er að það sé svo gott samband á milli hæstv. fjmrh., sem er vinmargur, og félmrh. að hann hafi einhverjar skoðanir á þessu máli, því að óneitanlega er þetta húsbréfakerfi undir verndarvæng fjmrh. eins og sjá má vegna þess að heimildin um lántökurnar fer í gegnum lánsfjárlögin.

Forseti telur sig vita það með réttu að hæstv. félmrh. muni vera veik og vera þess vegna fjarverandi

. Þá sæmir að sjálfsögðu ekki, herra forseti, að veita henni aðför undir þeim kringumstæðum frekar en hjá Hvamm-Sturlu forðum við mun erfiðari aðstæður og lýk ég hér máli mínu.

Hæstv. forseti. Það liggur á þessari stundu ekki ljóst fyrir hvernig háttað verður siglingum fyrir Vesturlandi og Vestfjörðum til Akureyrar sem nú er þjónað af Heklu og þess vegna erfitt að tala um það í einstökum atriðum. Það eru tvær hafnir sem hv. þm. spurði um. Annars vegar var Bíldudalur. Á árinu 1990 voru farmtekjur þangað 1.351 þús. kr. eða frá Bíldudal og til Bíldudals 2.791 þús. kr. Þetta eru þeir flutningar sem þar er um að ræða. Það er rétt sem hv. þm. segir að mjög brýnt er að ljúka veglagningu yfir Hálfdán, sérstaklega að norðanverðu, og er einn liður í því að reyna að koma á hafnasamlagi þar á suðurfjörðum. Skal ég ekkert um það segja hvernig þeirri samvinnu verði að öðru leyti háttað en þar er um brýna framkvæmd að ræða og skýrir glögglega hversu mikilvægt er að samræma þau opinberu framlög sem veitt eru til einstakra þátta samgöngumála. Vegáætlun er nú í endurskoðun þó ekki hafi gefist færi til þess að gera grein fyrir henni í þinginu. Ég hef afráðið að fara vestur og ræða við menn í þeim sveitarfélögum sem hv. þm. minntist á. Um Norðurfjörð er það að segja að flutningar þangað á síðasta ári námu 975 þús. kr., á árinu 1990, og 819 þús. kr. frá Norðurfirði. Þar er um sérstakt verkefni að ræða sem verður leyst, spurningin er einungis hvernig en ekki hvort.

Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi þakka hæstv. samgrh. fyrir tvímælalaust svar gagnvart því að hann lýsir því yfir að samgöngur við Norðurfjörð séu verkefni sem verði leyst og verður því ekki skýrar svarað. Eins met ég það alltaf nokkuð mikils þegar ég fæ ekki neitun við málaleitan frá hæstv. samgrh. Ég leit svo á að viðhorf hans til Hálfdáns og þeirra brýnu þarfa þar séu á þann veg að hann neiti ekki að þar þurfi að taka á málum þó að í stuttu andsvari kæmu ekki fram neinar skýrar meiningar hvað þar liggur á bak við.

Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. verði viðstaddir þessa umræðu. Hæstv. fjmrh. hefur verið viðstaddur umræðuna, en því miður hefur mjög á það skort að hæstv. forsrh. væri viðstaddur. Ástæðan fyrir því að við viljum að hæstv. forsrh. sé hér er ósköp einföld. Hún er sú að í því frv. sem við erum að ræða felst sá kjarni ef einhver er í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Hæstv. forsrh. er samkvæmt verkaskiptingu Stjórnarráðs Íslands ráðherra efnahagsmála og það er gjörsamlega út úr öllu korti að hann skuli ekki átta sig á því að honum ber skylda til að vera viðstaddur umræðuna og taka þátt í henni nema hæstv. forsrh. sé orðinn þannig staddur í sinni pólitísku tilvistarkreppu að hann játi með verkum sínum og fjarvist að hann treysti sér ekki í umræður á Alþingi um efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Kannski er svo komið, að hæstv. forsrh. Davíð Oddsson sér þann kost vænstan að vera fjarverandi og taka ekki þátt í þeirri umræðu sem snýst um kjarnann í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Ég vil þess vegna, virðulegi forseti, fara formlega fram á það að hæstv. forsrh. verði ekki aðeins viðstaddur ræðu mína heldur einnig þær umræður sem eiga eftir að fara fram. Ég vek athygli á því að fráfarandi forsrh., hv. þm. Steingrímur Hermannsson, hefur kvatt sér hljóðs í þessari umræðu og það er ósköp eðlilegt að hér og nú í janúarmánuði fari fram ákveðin úttekt á því hvað hefur gerst í efnahagsmálum í kjölfar þeirrar stefnu sem ríkisstjórnin tók upp þegar hún settist að völdum í byrjun maímánaðar og hvað blasir við á næstu mánuðum. Heyri ég ekki annað af forsetastól reikna ég með því að hæstv. forsrh. sé væntanlegur.

Hæstv. forsrh. er í húsinu og hefur verið hér í húsinu frá upphafi fundar, er hér aðeins upptekinn í hliðarherbergi og mun koma innan skamms inn í þingsalinn

. Já, og ég þakka fyrir það. Það getur að vísu orðið til þess, að ég þurfi að endurtaka fáeina hluta af ræðu minni og það er auðvitað mjög vont að menn þurfi að endurtaka hlutina. Það tefur fyrir í þinginu vegna þess að ráðherrar eru að sinna einhverju öðru en því sem er þeirra frumskylda.

Forseti vill hins vegar benda hv. þm. á að sá hæstv. ráðherra sem þetta mál heyrir undir er í salnum og hefur alla tíð setið undir umræðunni.

Já, hæstv. forseti þarf ekkert að vera að hjálpa ráðherrunum með þessum hætti. Ég sagði áðan í ræðu minni að ég gerði mér grein fyrir því að hæstv. fjmrh. sem flytti þetta frv. væri hér og hefði setið hér nokkuð vel, en það væri hins vegar þannig að hæstv. forsrh. er ráðherra efnahagsmála og þetta frv. til lánsfjárlaga er hornsteinninn í stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum, ef sá hornsteinn er yfir höfuð til. Það dugar okkur því engan veginn, hæstv. forseti, að hafa eingöngu þann fagráðherra sem frv. heyrir undir vegna þess að frv. til lánsfjárlaga er samnefnari fyrir ríkisstjórnina í heild þótt hæstv. fjmrh. flytji það að formi til. Hæstv. forsrh. lýsti því yfir skömmu eftir að ríkisstjórnin tók við að þær aðgerðir sem ríkisstjórnin beitti sér fyrir í maímánuði sl. myndu leiða til raunvaxtalækkunar á komandi hausti, þ.e. haustinu sem leið. Þær birtust ekki. Þvert á móti fóru raunvextir upp. Þá sagði hæstv. forsrh. á haustmánuðum að raunvextir myndu lækka verulega fyrir jólahátíð. Það gerðist ekki. Hæstv. forsrh. sagði þá á blaðamannafundi daginn eftir að næturaðgerðir ríkisstjórnarinnar voru kynntar í fyrri hluta desembermánaðar að raunvextir myndu fara hraðlækkandi í byrjun næsta árs. Nú liggur það fyrir að það mun ekki gerast. Það hefur þegar komið fram við þessar umræður að hvorki af hálfu hæstv. fjmrh. né af hálfu viðskiptabankanna verði raunvextir lækkaðir á næstu mánuðum. Ég tel þar auðvitað ekki með þessa litlu fingurbjörg vaxtalækkana sem hæstv. fjmrh. tilkynnti, 0,2% á hinum tiltölulega lokaða og þrönga markaði áskrifta að spariskírteinum ríkissjóðs. Nú sagði hæstv. fjmrh. fyrr í þessari umræðu að raunvaxtalækkanir muni verða einhvern tíma síðar á árinu. Menn geta auðvitað haft ýmiss konar skilning á því hvað orðið ,,síðar`` merkir, en það blasir hins vegar alveg við núna í janúarmánuði að megintilgangurinn með efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar hefur ekki náðst og ríkisstjórnin stendur frammi fyrir því sem hæstv. forsrh. skuldar þinginu skýringar á, hver er að hans dómi skýringin á því að allar yfirlýsingar hans hafa reynst marklausar hingað til varðandi árangurinn af efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Ætlar hæstv. forsrh. að halda sig við það sem hingað til hefur reynst árangurslaust og lýsa því yfir í þinginu að efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar sé í reynd ekki fólgin í neinu öðru? Það hefur verið rakið mjög rækilega í þessari umræðu að raunvaxtastigið í bankakerfinu, raunvaxtastigið á þeim pappírum sem eru ráðandi fyrir markaðinn, er langt umfram það sem eðlilegt getur talist. Það hefur jafnframt komið fram hvað eftir annað að verðbólga er hér svo lág að Ísland sker sig úr á nágrannalöndum. Hver er þá skýringin, hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh., á því að raunvextirnir lækka ekki? Hún er mjög einföld. Það er vantraustsyfirlýsing markaðarins, hæstv. fjmrh., á efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar Hæstv. fjmrh. sagði mjög stoltur að ríkisstjórnin hefði gert sitt. Vandinn er bara sá fyrir hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. að markaðurinn tekur þær yfirlýsingar ekki alvarlega. Þessir ágætu menn, sem telja sig vera í fararbroddi markaðskenninganna í efnahagsmálum og eru hvað eftir annað að lýsa því yfir að meira mark eigi að taka á lögmálum markaðarins en gert hefur verið hingað til, ættu þá að viðurkenna það að dómur markaðarins yfir eigin efnahagsstefnu þeirra liggur nú fyrir. Hann er á þann veg að markaðurinn hreyfir sig ekki til raunvaxtalækkana þrátt fyrir ræður og yfirlýsingar hæstv. ráðherra. Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera? Ekki meir, segir hæstv. fjmrh. Hann lauk sinni ræðu 13. jan. með því að segja að með því að samþykkja fjárlögin sem búið var að samþykkja og með því að samþykkja frv. til lánsfjárlaga sem ríkisstjórnin hefur gengið frá fyrir sitt leyti væri verkum ríkisstjórnarinnar lokið í málinu. Þessi tvö frumvörp fælu í sér grundvöllinn að stöðugleikanum. Vandinn er hins vegar sá að hvorki verkalýðshreyfingin, samtök launafólks né aðilarnir á peningamarkaðinum eru sama sinnis. Að óbreyttri stefnu er alveg ljóst að þrengingarnar á peningamarkaði munu hafa það í för með sér að mikill fjöldi fyrirtækja mun eiga í miklum erfiðleikum og verða gjaldþrota á þessu ári og næsta ári. Jafnframt mun það hafa í för með sér, m.a. vegna þess að hæstv. ríkisstjórn hefur neitað að innleiða skatta á fjármagnstekjur, að á sama tíma og boðskapur ríkisstjórnarinnar er að launafólk megi ekki fá neina kauphækkun í sinn hlut munu fjármagnseigendur á grundvelli efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og skattastefnu ríkisstjórnarinnar taka milljarða til sín á þessu nýja ári, sem var raunin á seinni hluta síðasta árs, og á árinu 1993 umfram það sem aðrar stéttir fá í sinn hlut. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. og einnig hæstv. forsrh. hvort þeir telji virkilega að það sé vænlegt framlag til stöðugleika í íslenskum efnahagsmálum að skapa hér þær kringumstæður að stétt fjármagnseigenda í landinu fái æ meira til sín í krafti hárra raunvaxta og njóti þess gróða skattfrjálst, en lagt er síðan til atlögu við launafólkið með nýjum og nýjum ákvörðunum. Halda menn t.d. að sá boðskapur sem fluttur var á fundi BSRB, Kennarasambandsins og BHMR í gær sé einangraður? Hafa menn ekki hlýtt á forustu Verkamannasambandsins, forustu Alþýðusambandsins og aðra þá sem af heilindum hafa viljað halda stöðugleikanum, hafa viljað halda jafnvægi í efnahagsmálum, hafa viljað taka þátt í því, að taka hér það sem kallað er skynsamlegar ákvarðanir í kjaramálum, en eru ekki reiðubúnir að samþykkja þá 2% kjaraskerðingu sem ríkisstjórnin sjálf hefur beitt sér fyrir? Ég vil rifja það upp að talsmenn Sjálfstæðisflokksins með hæstv. fjmrh. í broddi fylkingar héldu því fram hvað eftir annað og það blað, sem núv. þingmaður Björn Bjarnason stýrði á síðustu árum, hélt því einnig fram hvað eftir annað, að verkefnið í íslenskum stjórnmálum væri að draga þannig úr ríkisumsvifum með skattalækkunum og minni umsvifum ríkisins að launafólkið gæti fengið meira í sinn hlut í gegnum hinn almenna markað og fyrirtækin héldu meira eftir hjá sér. En hvað hefur gerst, hæstv. fjmrh.? Það sem hefur gerst er að skattahækkanir ríkisstjórnarinnar, og ég endurtek fyrir hv. þm. Björn Bjarnason, skattahækkanir ríkisstjórnarinnar og hækkanir á gjaldtöku ríkisfyrirtækja, þjónustugjöldum og öðru slíku hefur núna á tveimur mánuðum rýrt kaupmáttinn um 2%, þannig að það er ríkisstjórnin sjálf sem með skattahækkunarstefnu sinni býr til einn af þeim þröskuldum sem erfiðast verður að stíga yfir í komandi kjarasamningum. Er þetta í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar? Er þetta í samræmi við það sem Sjálfstfl. hefur lýst yfir? Er þetta í samræmi við það sem þessir menn hafa sagt og skrifað á undanförnum árum? Svarið er nei. Við erum stödd í þeim sporum að velta því fyrir okkur hvort yfirlýsingar Sjálfstfl., yfirlýsingar forsrh., yfirlýsingar fjmrh. séu bara marklaust hjal, hvort þetta séu ekki menn sem hægt sé að taka alvarlega. Sjálfstfl. barðist fyrir því á síðustu þremur árum að jöfnunargjaldið væri afnumið. Hvað gerist nú? Það er ekki aðeins að jöfnunargjaldið verði framlengt í hálft ár heldur er sérstaklega bætt við þremur mánuðum hér á lokadögum þingsins fyrir jól, þannig að jöfnunargjaldið sem Sjálfstfl. ætlaði að afnema verður nú í gildi í níu mánuði. Þá rifja ég upp, hver var röksemd Sjálfstfl. í haust í fjárlagafrv. fyrir því að hækka tekjuskattinn og minnka barnabæturnar? Jú, röksemdin var að ríkið yrði af tekjum af því jöfnunargjaldið félli niður um komandi áramót. En hvað hafa þeir gert? Þeir hafa framlengt jöfnunargjaldið í níu mánuði og haldið eftir hækkuninni á tekjuskattinum, bæði með skerðingu barnabótanna og almennum hækkunum á tekjuskattinum. Sjálfstfl. sagðist ætla að minnka eignarskattinn. Hefur hann gert það? Nei. Sjálfstfl. sagðist ætla að minnka skattálögurnar á atvinnulífið. Hefur hann gert það? Svarið er nei. Sjálfstfl. sagðist ætla að draga úr ríkisumsvifunum og skapa á þann hátt svigrúm fyrir raunvaxtalækkun. Hefur hann gert það? Svarið er nei. Auðvitað er það þannig að það eru takmörk fyrir því hvað maður nennir að rifja upp á Alþingi af yfirlýsingum Sjálfstfl. á undanförnum árum vegna þess að þessir menn hafa með verkum sínum sýnt að þeir eru marklausir. Hvað um Alþfl.? Var kosið um það af hálfu Alþfl. í síðustu kosningum að minnka kaupmátt ellilífeyrisþega, hækka lækniskostnaðinn, hækka lyfjakostnaðinn, skerða barnabæturnar, þrengja að grunnskólunum? Svarið er líka nei. Það er engin samsvörun í því sem þessir menn sögðu fyrir kosningar og því sem þeir segja nú. Hæstv. forsrh. birtist hér augnablik í dyragættinni, virðulegi forseti, en fór svo. Ég óska eftir því að hann sé nú sóttur.

Forseti hefur nú þegar komið þeim skilaboðum til hæstv. forsrh. að nærveru hans sé óskað hér

. Það bara dugir ekki, virðulegi forseti, vegna þess að það er fullkomlega óskynsamlegt að tefja tíma þingsins með því að menn þurfi að endurtaka hluta af ræðu sinni þegar ráðherrarnir loksins birtast í salnum.  Já, virðulegi forsrh. Ég hafði ætlað mér að bera fram nokkrar spurningar til hæstv. forsrh. til þess að greiða fyrir því að þessi umræða geti gengið fyrir sig með eðlilegum hætti. Þó að það frv. sem hér er til umræðu, frv. til lánsfjárlaga, sé formlega flutt af hæstv. fjmrh. er það eins konar samnefnari fyrir efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og það er þess vegna eðlilegt í ljósi þess að eiga nokkurn orðastað við hæstv. forsrh. sem er ráðherra efnahagsmála um árangurinn og framhaldið á þessu sviði. Fyrsta spurningin sem ég vil bera upp til hæstv. forsrh. snýr að því hver er skýring hans á því að allar þær yfirlýsingar sem hann hefur gefið frá því að ríkisstjórnin tók við völdum um væntanlegar raunvaxtalækkanir hafa ekki staðist. Hæstv. forsrh. gaf þá yfirlýsingu í maímánuði að raunvextir myndu lækka í haust. Þegar það gerðist ekki í haust lýsti hæstv. forsrh. því yfir að raunvextir myndu lækka á næstu mánuðum eða fyrir áramót. Þegar það gerðist ekki þá lýsti hæstv. forsrh. því yfir --- að mig minnir á blaðamannafundi eða í viðtölum við fjölmiðla eftir næturfund ríkisstjórnarinnar í desember þegar ákvarðanir voru teknar á ýmsum sviðum --- að raunvextir mundu lækka í byrjun næsta árs, þ.e. ársins 1992. Nú hefur það komið fram, virðulegi forsrh., að það er ekkert sem bendir til þess að slíkar raunvaxtalækkanir séu í vændum. Hæstv. fjmrh. hefur gefið út nýja flokka af spariskírteinum ríkissjóðs sem bera sömu vexti og áður og sú litla breyting, 0,2%, á hinum tiltölulega lokaða markaði áskrifenda að spariskírteinum ríkissjóðs, er ekki boðberi eða hvati neinnar almennar raunvaxtalækkunar. Á sama hátt hefur alveg skýrt komið fram í viðtölum við forsvarsmenn viðskiptabankanna að þeir munu ekki beita sér fyrir frekari raunvaxtalækkunum á næstunni. Það er einnig ljóst, virðulegi forsrh., að sú breyting sem hefur orðið á markaðskjörum húsbréfanna gerir það að verkum að ekki er að vænta frekari breytinga þar á næstunni á meðan vextir á spariskírteinum ríkissjóðs og bankakerfisins eru óbreyttir. Allt stefnir því í það, hæstv. forsrh., að a.m.k. nokkra mánuði enn eða fram til vors verði áfram það sama raunvaxtastig og kannski ívið hærra og ríkisstjórnin beitti sér sérstaklega fyrir að ná með aðgerðum sínum eftir að hún tók við völdum í byrjun í maímánaðar í fyrra. Eða með öðrum orðum, að fyrstu aðgerðir ríkisstjórnarinnar, fjárlög ríkisstjórnarinnar fyrir hið fyrsta heila ár og það frv. til lánsfjárlaga, sem við erum að afgreiða munu ekki fela í sér neinar afgerandi breytingar í þessum efnum. Það hefur verið spurt að því úr þessum stól hver sé afstaða ríkisstjórnarinnar gagnvart húsbréfaútgáfu og bent hefur verið á það að mínu dómi með réttu að húsbréfaútgáfan er einn af veigameiri þáttum til að ákveða vaxtastigið og ástandið á peningamarkaðinum. Hæstv. fjmrh. gaf út ærið sérkennilega yfirlýsingu í ræðu sinni hér 13. jan. og ég vil biðja hæstv. fjmrh. að hlýða einnig aðeins á það. Hann lýsti því yfir að búið væri að ákveða að gefa út þrisvar á næsta ári flokka húsbréfa, 4 milljarða í senn.  Ég vil geta þess hér t.d. að meðan ég var í fjmrn. var almenn afstaða fjmrn. að ekki væri skynsamlegt að gefa út sem næmi nema 2--3 milljörðum af húsbréfum í einu þó komið hafi fyrir að það hafi verið gefið út meira. En afstaða ráðuneytisins var engu að síður sú að halda sig við fáeina milljarða. Það er þess vegna við hæfi að hæstv. félmrh. sé komin hér í salinn til þess að taka þátt í umræðunni því að ef það er þannig --- og ég ítreka spurningu mína til hæstv. forsrh. hvort nú þegar liggi þessi ákvörðun fyrir í ríkisstjórninni --- þá er alveg ljóst að ríkisstjórnin hefur þar með sagt að hún ætli ekki að skipta sér meira af vaxtastiginu í landinu á þessu ári. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. forsrh. alveg skýrt að því ef það gerist nú sem allt bendir til á þessu ári eins og hinu síðasta að aðgerðir ríkisstjórnarinnar muni ekki leiða til neinnar raunvaxtalækkunar --- ég veit að það eru miklar annir í Stjórnarráðinu en ég hélt að þær væru ekki svo miklar að fjmrh. þyrfti að nota þessar stundir til þess að færa forsrh. einhver boð greinilega af miklum þunga.

Ég þarf að skjótast í síma snöggvast augnablik, ég bið afsökunar á því

. Og fara í símann, þá verð ég bara að gera hlé, forseti, ef símtækið hefur forgang fram yfir ræðustólinn. Þetta er svona erfitt fyrir ráðherrana að sitja undir þessum fáeinu spurningum og lýsingum á verkum þeirra, það er kannski spurning hvort þingið á ekki að taka sér hlé í nokkra daga svo að ráðherrarnir geti sinnt sínum símtölum í friði. 

Hvernig væri að prófa það?

Það mætti prófa það, hæstv. fjmrh., ég er viss um það að hann kæmi a.m.k. í fyrsta sinn sem hringt væri.  Virðulegi forseti. Er ekki skynsamlegt að gera hlé á fundinum ef forsrh. er nú búinn að vera átta mínútur í símanum? Ég tel við hæfi að gera hlé á fundinum þar til hann getur komið hingað svo að maður fái tækifæri til að bera upp fáeinar spurningar við hann.

Forseti vill vekja athygli ræðumanns á því að hann hefur ræðustólinn og hefur orðið hér í fundarsalnum þannig að þingheimur er hér til þess að hlýða á mál hans.

Það má rétt vera, virðulegi forseti, en það hefur nú almennt tíðkast í kurteisissamskiptum í þinginu að ef ráðherra telur sig tilknúinn til þess að víkja burt úr umræðunni þegar maður er í miðju kafi við að bera fram nákvæmar spurningar til ráðherrans og hann kemur ekki aftur eftir fáeinar mínútur, þá er gert hlé á fundinum. Ég hef engan áhuga á að standa hér þegjandi. Það er ekki stór hluti af ræðu minni sem ekki sneri að forsrh. þannig að ég get ekki haldið áfram nema hann komi aftur í salinn. Og ég bið nú þann forseta sem hér situr að fara að venjulegum kurteisisreglum sem tíðkast hafa í þinginu. Telji ráðherra sig þurfa að vera lengur í burtu en fáeinar mínútur þá sé gert hlé þar til hann getur komið aftur.

Vegna eindreginna tilmæla þingmannsins er gert örstutt hlé á fundinum.

--- Fundarhlé. Virðulegi forseti. Ég hélt ekki að ég þyrfti að segja það við hæstv. forsrh. að sú hugmynd kom upp hér fyrir jól að þeir ráðherrar sem ekki mættu vera að því að sinna skyldum sínum við umræður á Alþingi vegna símtala fengju sér farsíma til að hafa hjá sér í sætinu. Það er auðvitað mjög bagalegt ef ráðherrar eru svo önnum kafnir að þeir geti ekki verið hér einn til tvo tíma síðdegis til þess að taka þátt í umræðum um eitt af mikilvægustu frv. ríkisstjórnarinnar. Lánsfjárlögin eru nú eitt af mikilvægustu frv. ríkisstjórnarinnar og nauðsynlegt er að þeir ráðherrar sem þar koma helst að máli geti verið í sæti sínu a.m.k. 20--30 mínútur svo að hægt sé að ljúka við að bera upp við þá spurningar. Reyndar hefði einnig verið æskilegt að hæstv. viðskrh. væri hér en ég tek það fram að ég geri enga kröfu til þess að hann sé við umræðuna því mér sýnist hann nú vera búinn að afsala sér öllum áhrifamætti gagnvart gangi mála hér. En mig minnir, hæstv. forsrh., að áður en þetta 20 mínútna símtal hófst hafi ég verið staddur þar í spurningum mínum að spyrja hæstv. forsrh. að því hvað hann hygðist gera ef það kæmi nú í ljós, segjum eftir tvo eða þrjá mánuði að peningakerfið, markaðurinn, héldi áfram að bregðast við ríkisstjórninni með sama hætti og gert hefur verið hingað til að hafa yfirlýsingar forsrh. um væntanlegar raunvaxtalækkanir að engu. Við höfum nú þrjú tilvik frá því að ríkisstjórnin var sett á laggirnar þar sem markaðurinn og hið efnahagslega umhverfi hefur ómerkt yfirlýsingar forsrh. Og af því að við erum að afgreiða annað meginefnahagsfrv. ríkisstjórnarinnar vil ég spyrja forsrh. hvað hann hyggst gera ef hann verður nú í fjórða sinn fyrir sömu reynslu og áður. Ætlar hann að sitja aðgerðarlaus og láta það gerast eða mun hann beita sér fyrir einhverjum nýjum aðgerðum? Hann hlýtur að hafa hugleitt það vegna þess að reynslan kennir naktri konu að spinna og eins hlýtur auðvitað að vera um forsrh. sem hefur hreppt þær gerningar að peningakerfið hefur ekkert mark á honum tekið. Hæstv. forsrh., nú bendir margt til þess að eftir þrjá, fimm eða sex mánuði verði það komið í ljós að hallinn á ríkissjóði á þessu ári mun ekki verða undir 7 milljörðum, segjum 6--7 til þess að vera með lága tölu. Ég hef að vísu heyrt sérfræðinga nefna mun hærri tölu. Ég hef heyrt þá nefna töluna 8--9 milljarða. En höldum okkur í lægri mörkunum, förum ekki einu sinni í miðjuna eða efri mörkin. Hvað hyggst hæstv. ríkisstjórn gera ef í ljós kemur undir vorið að áform ríkisstjórnarinnar um halla á ríkissjóði undir 4 milljörðum muni alls ekki standast og það stefni jafnvel í að hallinn verði tvisvar sinnum meiri en ríkisstjórnin stefndi að. Ég spyr vegna þess að ríkisstjórnin hefur lagt í nokkra leiðangra gagnvart sjómönnum, gagnvart börnum og nemendum í grunnskólum og framhaldsskólum, gagnvart ellilífeyrisþegum, þar sem upphæðin, sem verið er að tala um í hverjum leiðangri, er kannski 180 millj. eða rúmar 200 millj. Litlar upphæðir í hinu stóra ríkisfjármáladæmi. Engu að síður er ljóst að þessar aðgerðir hafa haft mjög neikvæð áhrif á allt andrúmsloft kjarasamninga og stöðugleika í efnahagslífinu eins og sjá mátti t.d. á þeim fundi sem haldinn var í gær. Ef í ljós kæmi með vorinu að þrátt fyrir þessar aðgerðir stefni hallinn á ríkissjóði í 7, kannski 8, kannski 9 milljarða, hvar er þá öll réttlæting ríkisstjórnarinnar fyrir því að fara í leiðangra upp á 200 millj., 180 millj. gagnvart þessum breiðu þjóðfélagshópum og hvað mun ríkisstjórnin þá gera ef þetta blasir við áður en vorþingi lýkur í maí? Verður þá yppt öxlum og ekki gripið til neinna ráðstafana? Ég teldi skynsamlegra fyrir hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. að gera sér nú þegar grein fyrir því hvernig þeir muni bregðast við. Það er alveg ljóst að ef þær tölur koma fram í apríl eða maí mun peningamarkaðurinn ekki hreyfa sig til frekari raunvaxtalækkunar síðar á árinu. Þannig liggur þetta dæmi. Og ef hæstv. forsrh. vill láta taka mark á sér sem stjórnanda landsins og lætur sér ekki bara nægja tignina, þá hlýtur hann að gera þinginu grein fyrir því hér og nú hvernig hann muni bregaðst við. Hæstv. forsrh., í ljósi þess að bæði Alþýðusamband Íslands og BSRB og fleiri samtök eins og Kennarasambandið hafa mjög harðlega mótmælt því að skattaðgerðir ríkisstjórnarinnar og breytingar á ýmsum gjöldum hafa skert ráðstöfunartekjur um 2%, vil ég enn fremur spyrja að því hvort ríkisstjórnin sé reiðubúin að taka til baka að hluta til eða alveg þá beinu kjaraskerðingu sem hefur komið í gegnum skattastefnu ríkisstjórnarinnar ofan á þá kjaraskerðingu sem hér kemur til vegna samdráttarins í hagkerfinu. Merkilegt er að þessi ríkisstjórn hins frjálsa hagkerfis hefur ákveðið það varðandi fjárlögin að láta ekki aðeins launafólk taka á sig þá kjaraskerðingu sem verður óhjákvæmilega vegna samdráttar í hagkerfinu heldur einnig til viðbótar sérstaka kjaraskerðingu vegna meiri umsvifa ríkisins. Ég hef lýst því hvað eftir annað og geri það enn á ný að eitt mikilvægasta tækið til þess að ná skynsamlegum kjarasamningum og áframhaldandi stöðugleika í efnahagslífinu sé annars konar skattastefna. Og ég vil þess vegna spyrja hæstv. forsrh. hvort hann sé reiðubúinn til viðræðna við aðila vinnumarkaðarins um breytingar á þeirri skattastefnu sem sett var í lög fyrir jólin til þess að greiða fyrir gerð kjarasamninga. Þá vil ég einnig spyrja að því, hæstv. forsrh., hvort breyting hafi orðið innan ríkisstjórnarinnar á áformum hennar um flatan niðurskurð. Það hefur vakið athygli að aðstoðarmaður menntmrh., Ólafur Arnarson, sem áður gegndi því trúnaðarmikla starfi að vera framkvæmdastjóri þingflokks Sjálfstfl. --- nú byrja enn á ný skilaboð og flutningur hæstv. fjmrh. gagnvart forsrh. Ég er allur af vilja gerður að sýna þessum ágætu mönnum mikið umburðarlyndi, hvort sem það snýr að símtölum þeirra eða samræðum. En mjög er nú erfitt að koma spurningunum til forsrh. ef fjmrh. þarf sífellt að vera að instrúktera hann um það hvað hann eigi að segja. Næsta spurning mín, hæstv. forsrh., víkur að því að aðstoðarmaður menntmrh., Ólafur Arnarson, sérstakur trúnaðarmaður Sjálfstfl. sem gegndi framkvæmdastjórastöðu þingflokksins áður en hann varð aðstoðarmaður menntmrh., lýsir því yfir í Morgunblaðinu sl. laugardag að innan menntmrn. sé unnið að hinum flata niðurskurði á þann veg að aðeins helmingur hans komi til framkvæmda á árinu 1992. Menntmrn. sé að skipuleggja niðurskurðinn með þeim hætti að hann komi til framkvæmda á skólaárinu 1992--1993. Með öðrum orðum, aðeins helmingur hans á fjárlagaárinu 1992. Nú er nauðsynlegt að vita það, hæstv. forsrh., ekki aðeins vegna þess að hér virðist um stefnubreytingu að ræða hjá hæstv. ríkisstjórn ef þetta er rétt, ég hef enga ástæðu til þess að ætla annað, en einnig vegna þess að ef framkvæmdin verður með þeim hætti sem aðstoðarmaður menntmrh. lýsir þá er sú tala sem er í frv. til lánsfjárlaga ekki rétt þannig að þingið verður að breyta tölunni sem sett er í frv. til lánsfjárlaga í samræmi við framkvæmd þessarar stefnu. Þess vegna er alveg nauðsynlegt að fá skýr svör við því hvort yfirlýsing Ólafs Arnarsonar sé rétt. Hefur hæstv. menntmrh. þar með fengið heimild til þess hjá ríkisstjórninni að vinna að niðurskurðinum með þessum hætti eða stendur hin upphaflega ákvörðun ríkisstjórnarinnar? Ég vil einnig spyrja hæstv. forsrh. að því hvað það boði að hér er brtt. á sérstöku þskj. frá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur þar sem lagt er til að fjmrh. verði, fyrir hönd ríkissjóðs, heimiluð yfirtaka skulda Framkvæmdasjóðs Íslands að fjárhæð 1,7 milljarðar kr. Nú vill svo til að hæstv. forsrh. er með frv. í þinginu um þetta efni. Hæstv. forsrh. flutti hér framsöguræðu fyrir frv. um Framkvæmdasjóð Íslands. Þar var lagt til að sjóðurinn yrði lagður niður og málefnum hans komið fyrir með ákveðnum hætti. Ég vil spyrja: Hver er ástæðan fyrir því að nú kemur allt í einu einn þingmaður Alþfl., starfandi formaður í efnahagsnefnd, og flytur þessa brtt.? Mér finnst þetta vera mjög óeðlileg afgreiðsla á því frv. sem hæstv. forsrh. flutti inn í þingið. Það hlýtur að vera lykilatriði að þingið ákveði hvernig eigi að fara með þennan mikilvæga sjóð, Framkvæmdasjóð Íslands, en ekki bara ákveða með tveimur línum í tillögu frá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að fjmrh. eigi að yfirtaka skuldirnar fyrir hönd ríkissjóðs. Hæstv. forsrh. hefur opinberlega gerst talsmaður fyrir nýjum vinnubrögðum í meðferð opinberra sjóða og talað fyrir því að þingið eigi að fjalla um þau mál með skýrum hætti og gera það af myndarskap og gera sér grein fyrir því hvað það er að gera. Ég vek athygli á því að það er ekki fjmrh. sem flytur tillöguna. Það er ekki forsrh. sjálfur sem flytur tillöguna. Það er ekki meiri hluti efh.- og viðskn. sem flytur þessa tillögu heldur er það einn þingmaður. Ég verð nú að játa það að ég hlustaði ekki á ræðu hv. þm. þar sem hún gerði grein fyrir því af hverju hún flytti þessa tillögu. Það má vera að í ræðu hennar hafi komið fram einhverjar skýringar á þessu atriði. En jafnvel þótt svo væri, vil ég segja við hæstv. forsrh. að mér finnst þetta mjög óeðlileg og sérkennileg afgreiðsla á því máli sem hann kom með inn í þingið. Og ég vil þess vegna biðja hann að fjalla nokkuð um það hver sé aðdragandi þess að tillagan birtist hér eða hvort hún sé bara á persónulega ábyrgð þingmannsins Rannveigar Guðmundsdóttur sem ætla mætti af þingskjalinu. Af þessu tilefni vil ég einnig spyrja hæstv. fjmrh., verði þessi tillaga samþykkt, hvort hann ætlar að meðhöndla hana eða beita sér fyrir því að hún verði meðhöndluð með sama hætti og meiri hluti fjárln. lagði til og hv. þm. Pálmi Jónsson talaði sérstaklega fyrir varðandi fjárskuldbindingar ríkissjóðs vegna Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins. Stjórnarmeirihlutinn í fjárln. á Alþingi og hv. þm. Pálmi Jónsson sem talsmaður þess meiri hluta flutti brtt. um það fyrir áramót í tengslum við fjáraukalög fyrir árið 1990 ef ég man rétt að yfirtaka verðjöfnun á skuldum Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins eða tilteknum lánum yrði meðhöndluð með þeim hætti að hún yrði færð sem bein útgjöld ríkissjóðs á því ári. Ég vakti þá athygli á því og geri það enn frekar vegna þess að í fyrri umræðu fékk ég engin svör og umræðunni var frestað þannig að ég hef engin svör fengið frá hæstv. ríkisstjórn. Verður farið með þessa tillögu verði hún samþykkt með sama hætti og þar var lagt til að hallinn á ríkissjóði, hæstv. forsrh., á árinu 1992 verði aukinn um 1 milljarð og 700 millj. eða tæpa 2 milljarða á grundvelli þessarar tillögu? Ætla hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. að lúta þeirri ákvörðun þegar Ríkisendurskoðun birtir yfirlit um mitt ár yfir halla ríkissjóðs fyrstu sex mánuði ársins að verði búið að bæta 1,7 milljörðum við hallatöluna? Ætla hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. þá að standa í einhverju skaki við peningamarkaðinn og útskýra að sú hallatala sem Ríkisendurskoðun mun birta og allt fjölmiðlakerfið kynna og Morgunblaðið lykta í leiðurum sínum og skrifurum eins og það hefur jafnað gert sé marklaus vegna þess að inni í henni séu tæpir 2 milljarðar sem ekki séu ekta og séu allt öðruvísi vaxnir en aðrir tveir milljarðar? Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að hæstv. ríkisstjórn geri sér grein fyrir því að hægri höndin viti hvað sú vinstri er að gera því að það er ekki hægt að koma í febrúar og samþykkja þá tillögu sem meiri hluti fjárln. lagði til varðandi meðferð hliðstæðra útgjalda fyrir fjáraukalög 1990 og reikna ekki með því að það sama verði gert varðandi yfirtöku á skuldum Framkvæmdasjóðs Íslands. Ég verð að segja eins og er að ég öfunda ekki hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. að þurfa að standa í því ofan á þær hallatölur sem munu birtast vegna raunverulegra útgjalda á árinu 1992 að taka þessa 1,7 milljarða inn í töluna líka. Svo að ég dragi þetta upp byggt á minni reynslu og gefi hæstv. forsrh. svona holl ráð; ef Ríkisendurskoðun kæmist að raun um það í júnímánuði að hefðbundinn halli á ríkissjóði í ár stefni í um 8 milljarða, bæti síðan við samkvæmt bókhaldskenningum Ríkisendurskoðunar, sem ýmsir draga að vísu í efa, þessum 1,7 milljörðum vegna þess að það verði búið að samþykkja það á þinginu þá mun Ríkisendurskoðun gefa út svona skýrslu, bláa í hinum ástkæra lit forsrh., og segja í helstu niðurstöðum að halli ríkissjóðs stefni í tæpa 10 milljarða á árinu. Ætla forsrh. og fjmrh. þá að koma í sjónvarpsstöðvarnar, ríkisfjölmiðlana og blöðin og reyna að útskýra að þetta sé ekki rétt hjá Ríkisendurskoðun? Kannski ætti ég ekki að vera að benda hæstv. ráðherrum á þetta. Kannski ætti ég bara að láta þetta gerast í þinginu og láta þá svo lemja hausnum við vegginn og standa allt í einu í þeim sporum að vita ekki sitt rjúkandi ráð. En ég kýs frekar af heilindum að benda þeim á þetta svo að þeir átti sig á því hvað er vændum. Ég vil að lokum, hæstv. forsrh., benda á að í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem gefin var út í sl. nóvember um framkvæmd fjárlaga til septemberloka fyrir 1991 kemur fram sú niðurstaða að ríkisstjórninni hafi aðeins tekist að ná fram 1 / 3 af þeim áformum sem hún hafði sett sér með aðgerðum sínum í sl. maímánuði. Í skýrslunni segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Stjórnvöld ákváðu á fyrri hluta þessa árs að grípa til sérstakra aðhaldsaðgerða í ríkisfjármálum. Með þeim aðgerðum var stefnt að lækkun útgjalda og lánsfjárþarfar A-deildar ríkissjóðs og annarra opinberra aðila um allt að 6 milljarða kr. Að mati Ríkisendurskoðunar hafa ráðstafanir ríkisstjórnarinnar lækkað fjárþörf A-hluta ríkissjóðs um 2 milljarða kr. auk þess sem lántökur annarra opinberra aðila voru lækkaðar um 500 millj. kr. eða í hæsta lagi 2,5 milljarðar eða 2 milljarðar þegar A-hluti ríkissjóðs er skoðaður einn af þeim 6 milljörðum sem stefnt var að.`` Ég vil spyrja hæstv. forsrh., hver sé skýring hæstv. forsrh. á því að þetta mistókst svona að dómi Ríkisendurskoðunar. Hver er skýringin? Hún hefur ekki komið fram á Alþingi. Hvers vegna spyr ég að því? Það er ekki af sagnfræðilegum áhuga. Það er vegna þess að hæstv. forsrh. hefur nú látið afgreiða fjárlög og er að biðja um afgreiðslu á lánsfjárlögum og þar sem reynslan af fyrstu ríkisfjármálaaðgerðum ríkisstjórnar hans frá því í maí sl. er að dómi Ríkisendurskoðunar bara 33% árangur. Þess vegna hlýtur að vera nauðsynlegt fyrir okkur, þingið og þjóðina en kannski fyrst og fremst fyrir hæstv. forsrh. sjálfan að svara því hver er skýringin á þessum mistökum á fyrsta ári ríkisstjórnarinnar og hvað bendir til þess að þau verði ekki endurtekin jafnvel þó það verði bara að hluta. Þá er ég ekki að tala um að það verði bara 33% árangur, en jafnvel þótt hann yrði 60--70%, þá er alveg ljóst að það sem eftir stæði mundi skekkja alvarlega þá efnahagsmynd sem við blasir. Ég hef að vísu tekið eftir því að þegar hæstv. forsrh. birtist sem borgarfulltrúi í tilteknu sveitarfélagi á öðrum vígstöðum er hann kominn á þá skoðun að lítið sé að marka þær endurskoðunarstofnanir hins opinbera sem ekki tali við hann og ég veit það fyrir víst að Ríkisendurskoðun hefur ekki talað við forsrh. um þessi mistök á árinu 1991. En hæstv. forsrh. hefur mjög haldið fram hlut Ríkisendurskoðunar í þinginu þó að ég hafi gert við það athugasemdir og bent honum á að það væri ekki allt sannleikur sem þar stæði. Ég vil nota tækifærið til þess að vekja athygli hæstv. forsrh. á því af því að við áttum í nokkurri orðasennu að mig minnir á sumarþinginu, eða kannski var það snemma í haust, um Ríkisendurskoðun og afstöðu Ríkisendurskoðunar til reikninga Byggðastofnunar og Atvinnutryggingarsjóðs. Ég heyri ekki betur en í lokaskýrslu fortíðarvandanefndar hæstv. forsrh. sé nefndin á svipaðri skoðun og ég lýsti þá í umræðunni að Ríkisendurskoðun skuldaði þinginu og þjóðinni skýringar á því hvers vegna hún komst að svo ólíkum niðurstöðum á svo skömmum tíma. Virðulegi forseti. Þetta eru nokkrar spurningar sem snerta kjarnann í framkvæmd þeirrar efnahagsstefnu sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að beita sér fyrir á þessu ári og ég teldi það greiða mjög fyrir framgangi mála í þinginu og áframhaldandi umræðum að hæstv. forsrh. sem ábyrgðarmaður efnahagsmála í ríkisstjórninni gæfi þinginu nokkur svör við þeim spurningum sem ég hef borið fram.

Herra forseti. Á þskj. 382 er brtt. við frv. til lánsfjárlaga sem ég er meðflm. að. Hv. 2. þm. Austurl., 1. flm., gerði skýra grein fyrir tilefni tillögunnar og skal ég ekki endurtaka margt af því en vil þó leggja áherslu á mikilvægi þess að hún nái fram að ganga eða nái sínum tilgang þannig að þau viðskipti sem henni er ætlað að tryggja, þ.e. útflutningur á saltsíld til Rússlands, geti átt sér stað. Ég held að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar telji það miklu máli skipta að við getum aukið verðmæti sjávarafla okkar og reynum að selja hann á þeim bestu mörkuðum sem hægt er. Sú stefna ríkisstjórnarinnar er óviðunandi að vilja ekki skipta sér af atvinnulífinu og hafa þannig áhrif á að þetta nái fram að ganga, a.m.k. ekki með nægjanlega skýrum hætti. Að vísu virtist koma fram a.m.k. í öðru orðinu hjá hæstv. ráðherrum í utandagskrárumræðu í gær að þeim væru vonbrigði að þetta gæti ekki átt sér stað en ég held að það sé alveg augljóst að til þess að það hefði orðið hefði nægt að þeir hefðu talað eitthvað skýrar þegar þess var þörf. En því miður virðist það svo sem í fleiri atriðum að hæstv. ríkisstjórn gerir sér ekki grein fyrir mikilvægi þess að ríkisvaldið hafi áhrif til þess að auka þjóðarframleiðslu okkar og hvers virði það er fyrir þjóðarbúið. Hæstv. fjmrh. ræddi fyrr í umræðunni um viðskiptahallann sem sem betur fer mun hafa orðið heldur minni en áætlað var á tímabili og er sammála því að það væri mikilvægt að svo hefði tekist til þó hann sé að sjálfsögðu allt of mikill. En viðskiptahalli fer að sjálfsögðu eftir því hversu mikil verðmæti við sköpum í þjóðfélaginu, annars vegar til þess að flytja út og hins vegar til þess að koma í veg fyrir innflutning. Mér finnst að ríkisstjórnin geri þá ekki það sem í hennar valdi stendur til þess að það megi verða. Nokkru fyrir jól átti ég hér orðaskipti við hæstv. iðnrh. um verðlagningu á raforku þar sem ég gagnrýndi verðlagningu Landsvirkjunar á orku sem væri umfram umsamið magn en hún er svo himinhá að það margborgar sig fyrir rafveitur að kaupa innflutta olíu til þess að framleiða raforku. Ég veit ekki hversu há upphæð eða mikið það atriði á þátt í að auka viðskiptahalla okkar á síðasta ári en það munu vera einhverjir tugir eða hundruð milljóna sem þjóðarbúið hefur glatað af þeim sökum. Mér fannst að það væri skylda ríkisvaldsins sem á Landsvirkjun að hálfu að beita sér fyrir því að ekki væri staðið þannig að verki að verðmæti glatist á þann hátt út úr þjóðarbúinu. En af því að ég minnist á Landsvirkjun væri kannski fróðlegt að spyrja hæstv. fjmrh. að því hvað þessi setning þýðir sem er sett í sérstakt yfirlit aftan við fjárlög, d-liður, ,,Landsvirkjun greiði hagnað í samræmi við ákvæði laga.`` Hv. 1. þm. Norðurl. e. ræddi þetta sérstaka yfirlit að öðru leyti og ég skal ekki endurtaka það, þ.e. hvað þetta táknar, hvaða lagabókstafur er á bak við þetta yfirlit, en þarna er þessi sérstæða setning.

Það eru lög um Landsvirkjun, það er tekið fram í lögunum.

Já, en af hverju þarf að segja að fyrirtæki eigi að gera þetta í samræmi við ákvæði laga? Ég átta mig ekki á því af hverju það er svo fram sett. Hjá hv. síðasta ræðumanni var rætt um niðurskurð í menntakerfinu, í skólunum, þar sem komið hefur fram að það muni ekki verða farið að því leyti eftir ákvörðun eða samþykkt fjárlaganna um sparnað þar sem litlu mun verða um þokað fyrri hluta ársins. En mun þá ekki þurfa lánsfjárheimild til þess að taka lán á móti því sem ekki næst í sparnaðinum? Ég vil ítreka þá spurningu hv. síðasta ræðumanns. Eða á kannski að hafa sama háttinn á með kennara eins og virtist við afgreiðslu fjárlaga að eigi að hafa við sauðfjárbændur þar sem ákveðið var að taka 1 / 6 af beinum greiðslunum til þeirra sem eru launagreiðslur þeirra? Á kannski að taka 1 / 6 af launum kennara og spara þannig eða hvernig á að leysa þetta? Í sambandi við beinu greiðslurnar til bænda þá vekur það athygli að í frv. sem hæstv. landbrh. hefur flutt er skýrt tekið fram að þessum greiðslum skuli lokið fyrir 15. des. Sem betur fer, þannig að þá mun þessi tala verða tekin í fjáraukalögum nema því aðeins að sett verði inn tala í lánsfjárlögin sem veitir fjmrh. heimild til að taka að láni það sem á vantar vegna þeirra breytinga sem gerð var við afgreiðslu fjárlaga. Ég vil því spyrja hæstv. fjmrh., er hann reiðubúinn eða vill hann nú beita sér fyrir því að fyrir 3. umr. um lánsfjárlögin verði sett inn í þau heimild til þess að ljúka þessum launagreiðslum til bænda samkvæmt því sem kveðið er á um í frv. hæstv. landbrh.? Væntanlega ætlast stjórnarflokkarnir til að verði afgreitt áður en langt um líður. A.m.k. lýsti hæstv. landbrh. því yfir fyrir jólin að beinu greiðslurnar mundu hefjast eins og kveðið er á um 1. mars nk. Þá þarf að vera búið að afgreiða þetta frv. þannig að ekki er langur tími til stefnu. Hvaða rök getur hæstv. fjmrh. haft fyrir því að taka eina stétt út úr og segja að laun hennar eigi ekki að greiða? Það væri afleiðingin sem breytingin á fjárlögunum, sem gerð var með því að lækka þessa tölu, mundi hafa. Ég vænti þess að hæstv. fjmrh. svari því hvort hann muni beita sér fyrir því við afgreiðslu lánsfjárlaganna eða fyrir 3. umr. að sú breyting verði gerð sem veiti þessa heimild. Ég þori ekki að segja nákvæmlega hver hún er þó að fjmrh. gerði ráð fyrir að hún yrði 295 millj. kr. Hér hefur verið rætt um raunvexti. Hæstv. forsrh. er ekki nálægur en ég mun þá freista þess að spyrja hæstv. fjmrh. um það atriði. Ég ræddi um stöðu atvinnulífsins og þá afstöðu stjórnvalda að telja að ríkisstjórninni komi hún ekki við. Svo er þó ekki með alla ráðherra. Í viðtali við hæstv. sjútvrh. sem birtist 27. nóv. sl. í Morgunblaðinu segir m.a. og er haft eftir honum orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það er ekki nóg að nafnvextir lækki fram til áramóta. Meira þarf að koma til. Gerist það ekki með öðru móti þarf handleiðslu Seðlabankans í því efni. Ég tel að það sé komið á það stig núna, staða atvinnulífsins er það veik um þessar mundir og ástandið svo alvarlegt að undan því verður ekki vikist, segir Þorsteinn. Staðan í sjávarútvegi knýr á um að raunverulegar breytingar verði á raunvaxtastiginu en það er ekki einskorðað við sjávarútveginn því hagsmunir atvinnulífsins í heild og heimilanna í landinu eru bundnir við það.`` Tveimur dögum síðar er frétt í Morgunblaðinu þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þorsteinn Pálsson sjútvrh. hefur lagt fram í ríkisstjórninni tillögur í sjö liðum en markmið þeirra er að styrkja stöðu sjávarútvegsins, ekki síst fiskvinnslunnar.`` Síðan eru þessir liðir taldir upp og sá síðasti þeirra er: ,,og vextir lækkaðir.`` Ég ætlaði að spyrja hæstv. forsrh. að því en spyr þá hæstv. fjmrh.: Af hverju felldi ríkisstjórnin tillögu hæstv. sjútvrh. um að þrýsta á um lækkun vaxta með handleiðslu, eins og það er orðað þarna? Eins og hér hefur verið rakið hefur ekki enn þá komið fram sú raunvaxtalækkun sem svo oft hefur verið lofað. Af hverju var ekkert tillit tekið til þessarar tillögu hæstv. sjútvrh. sem fann hve þörfin var rík fyrir atvinnulífið og á hve miklu valt fyrir það að breyting yrði? Óþarfi er að tefja tímann á að ítreka það frekar. Ég skal svo ekki tefja þessa umræðu þó að vissulega sé margt í sambandi við lánsfjárlögin sem ástæða er til þess að fjalla um en það mun þá væntanlega verða aðstaða til þess síðar.

Herra forseti. Ég hafði hugsað mér að segja nokkur orð við hæstv. forsrh., mér er sagt að hann sé í húsinu, og þar sem þessi ræða á að vera mjög stutt ætla ég að bíða. Ég get að vísu notað tímann og sagt fáein orð við hæstv. fjmrh. Ég get a.m.k. óskað honum til hamingju með þessa miklu vaxtalækkun. Þjóðin bíður spennt veit ég eftir þeirri skriðu sem á eftir mun fylgja. Var hún ekki 0,2%?

Það er þröng merking.

Margir hafa tekið minni skref. Þetta er stórkostlegt. Hins vegar verð ég að segja eins og er á meðan ég bíð eftir hæstv. forsrh. að ég á erfitt með að finna nokkra efnahagsstefnu í þessu frv. nema þessa sem ekki stendur þar skrifuð en fjmrh. hefur lýst yfir að vaxtalækkun sé hafin. Ég ætla að bíða með að ræða meira um stefnuna alla þangað til við fáum bandorminn, efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinar eins og það heitir og mikil ástæða er til að ræða mjög ítarlega. En ég læt nægja á þessu stigi að óska hæstv. fjmrh. til hamingju með þessa vaxtalækkun og bíð eftir hæstv. forsrh.

Það er verið að ná í hæstv. forsrh.

Hæstv. forsrh. gengur í salinn. Í sambandi við þetta mál liggur fyrir brtt. frá hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni um ríkisábyrgð vegna síldarsölu til Sovétríkjanna og reyndar var þetta mál til umræðu á Alþingi í stuttri utandagskrárumræðu í gær. Mér þótti þar ekki þannig haldið á málum eða þannig skýrt frá af hæstv. ráðherrum að unnt sé að láta þar við sitja. Það kom mjög ákveðið fram í orðum hæstv. forsrh. að ekkert væri því til fyrirstöðu og hann teldi reyndar sjálfsagt að Landsbankinn endurskoðaði sína afstöðu. Það væri ekkert í bréfum hæstv. viðskrh. sem gæfi bankanum tilefni til að hætta við ef hann hafði hugsað sér að veita umbeðið lán. Mér heyrðist einnig, þótt það væri ekki jafnskýrt, það sama koma fram í orðum hæstv. viðskrh., sem vitanlega hefði verið mjög gott að hafa hér en hann er fjarverandi og ég geri ekki kröfu til þess að hann verði sóttur. Hér finnst mér fara nokkuð á milli mála. Ég tel að eina leiðin til þess að fá þetta skýrt fram sé að birta þessi bréf og ég vil með örfáum orðum óska eftir því við hæstv. forsrh. að hann beiti sér fyrir því að bréfin verði birt. Staðreyndin er sú að viðskrn. leitaði umsagnar Seðlabanka Íslands og sömuleiðis umsagnar Íslendings sem er starfandi erlendis. Báðar þessar umsagnir fylgdu bréfi viðskrn. og voru gerðar að svari viðskrn. í raun. Ég hygg að þegar menn sjá efni þessara bréfa verði þeim ljóst að þar er lagst mjög gegn því að umrædd fyrirgreiðsla verði veitt. Ég skal ekkert um það segja hvort rétt hefði verið að leita þessrar umsagnar. Reyndar var ekki farið fram á ríkisábyrgð, eins og sagt er, heldur spurt um viðhorf hæstv. ríkisstjórnar. T.d. hefði hæstv. ríkisstjórn getað sagt að hún telji þessi viðskipti mikilvæg, það hefði út af fyrir sig verið viðhorf, og hún telji rétt að gera það sem fært er til að stuðla að þeim, það hefði náttúrlega verið viðhorf. En svo var ekki þegar þetta er skoðað í heild sinni með þeim umsögnum sem þarna liggja fyrir. Ég sagði að það væri vafasamt að leita svona umsagnar hjá ríkisstjórn sem hefur þegar lýst því yfir að atvinnulífið komi henni ekki við. ,,Mér-kemur-þaðekki-við``-ríkisstjórn, segir almenningur í dag. En þetta var gert og eftir að svar berst er málið að sjálfsögðu orðið miklu erfiðara viðfangs. Erindið í þennan ræðustól var eingöngu það að óska eftir því við hæstv. forsrh. að bréf þessi verði birt án tafar.

Virðulegi forseti. Það sem ég vil fá að víkja að fyrst og hv. 7. þm. Reykn. talaði um síðast er að hluta til framhald umræðu sem átti sér hér stað utan dagskrár í gær að tilhlutan hv. 4. þm. Austurl. Það snertir bréfaskipti Landsbankans, ríkisstjórnar og Seðlabanka varðandi fyrirgreiðslu bankans vegna síldarsöltunar, síldarsölu og viðskiptasamnings milli Rússlands og Íslands. Ég hygg að ég hafi orðað það þannig í gær að það hafi verið mitt mat að ríkisstjórnin hefði ekki þurft að gera ráð fyrir því að svar hennar mundi leiða til þess að Landsbankinn félli frá fyrri yfirlýsingum sínum. Áður en Landsbankinn ritaði ríkisstjórninni bréf hafði a.m.k. einn af bankastjórum hans opinberlega sagt, og ég geri ráð fyrir því að það hafi verið í umboði bankans alls, að bankinn væri reiðubúinn að veita tiltekna fyrirgreiðslu upp á tiltekna upphæð, nálægt 800 millj. ísl. kr., hinum nýstofnaða rússneska banka sem þar var tilgreindur. Jafnframt ákveður bankinn, eftir að hann hefur lýst því yfir að hann sé reiðubúinn að veita slíkt lán, að leita eftir afstöðu ríkisstjórnarinnar. Ef bankinn vildi á annað borð leita eftir afstöðu ríkisstjórnarinnar, af því að hv. 7. þm. Reykn. er bankaráðsmaður, hefði ég talið eðlilegra að áður en bankinn gæfi afdráttarlausa yfirlýsingu um að hann væri reiðubúinn að annast slíka fyrirgreiðslu, hefði hann borið sig upp við ríkisstjórnina. Það gerði bankinn ekki. Eftir að bankinn hafði tekið fram að hann væri reiðubúinn til að veita slíka fyrirgreiðslu sneri hann sér til ríkisstjórnarinnar. Ég tel að eftir slíka yfirlýsingu bankans hefði ríkisstjórnin orðið að gefa afdráttarlaust neikvætt svar, lýsa yfir neikvæðri afstöðu ef bankinn átti að fá efnislega ástæðu til þess að hverfa frá fyrri yfirlýsingu sinni gagnvart þessum viðskiptaaðilum. Ég hygg að ég hafi orðað það nokkurn veginn þannig í gær, ég er ekki með textann fyrir framan mig, að ríkisstjórnin hafi ekki þóst sjá neina ástæðu til þess, í því svari sem við veittum, að bankinn félli frá þeim yfirlýsingum sínum að verða hinn fyrsti banki í vestrænum heimi til þess að lána hinum nýstofnaða banka peninga. En Landsbankinn hafði lýst yfir að hann væri reiðubúinn til þess. Ég sagði jafnframt að þar sem bankinn væri svona reiðubúinn til þess að standa að fyrirgreiðslu upp á 800 millj. kr. þá hlyti hann að taka til vinsamlegrar meðhöndlunar og ákvörðunar þá beiðni sem opinberlega hafði komið fram frá síldarútflytjendum að bankinn kæmi, þótt í minna mæli væri, til móts við þessa aðila og stæði fyrir lánafyrirgreiðslu við hinn nýstofnaða rússneska banka. Í því sambandi nefndu menn mun lægri upphæðir opinberlega, 300--400 millj. kr. Ég skal ekki um það segja hvort einhver ágreiningur hefur verið innan bankans sem leiddi til þess að menn kusu að snúa sér til ríkisstjórnarinnar og túlka síðan svar hennar með þeim hætti að bankinn væri ekki bundinn af yfirlýsingum sínum eins og gerðist. Ég er ekki sáttur við þá meðferð bankans en ég tel að hún sé algerlega á ábyrgð hans. Fyrst bankinn kaus að snúa sér til ríkisstjórnarinnar með einu bréfi með engum útskýringum í raun á þessum rússneska banka, þá var óhjákvæmilegt, ef ríkisstjórnin átti að veita eitthvert svar við erindi af þessu tagi, að ríkisstjórnin aflaði sér einhverra upplýsinga um þennan banka. Reyndar tel ég að slíkar upplýsingar hefðu átt að koma fram og fylgja fyrirspurn bankans til ríkisstjórnarinnar. Það var ekki. Ríkisstjórnin fór þá leið við þessa athugun, sem eðlilegust var, snúa sér til Seðlabankans. Seðlabankinn aflaði upplýsinga, ekki ítarlegra upplýsinga, annars staðar um stöðu þessa banka. Hv. þm. spurði hvort ekki væri hægt að birta þessi bréf. Ég get sagt fyrir mitt leyti að gagnvart ríkisstjórninni sé ég ekkert á móti því. Ég skal hins vegar ekki segja hvort bankanum finnist það heppilegt að bréfaskipti um þriðja bankann, banka sem allir tala um að þeir vilji eiga góð viðskipti við, verði birt opinberlega. Ég hef fyrir mitt leyti ekkert á móti því ríkisstjórnarinnar vegna. Það er þá mat bankans hvort hann telji það eðlilegt og heppilegt upp á frambúðarsamskipti þessa banka ef hann á eftir að verða grundvallarbankastofnun í þessu stóra ríki sem nú er að ganga í gegnum mjög mikla erfiðleika eins og mönnum er kunnugt. Hv. 8. þm. Reykn. ræddi fjölmörg atriði, bæði í ræðu og spurnarformi. Sumum spurningunum beindi hann til mín, öðrum til fjmrh. Ég varð því miður að fara frá augnablik og bið forláts á því, fékk áríðandi hringingu sem ég gat ekki látið bíða, en fer ekki að jafnaði í símann ef ég ætla mér að hlusta hér á ræður manna. Ég varð að gera það í þessu tilviki og bað ræðumanninn afsökunar á því þegar ég gekk úr salnum. Það voru allmargar spurningar þegar komnar frá hv. þm. og síðan bættust fleiri við þegar ég kom í salinn á nýjan leik, ekki síst varðandi vaxtamál. Reyndar voru þær spurningar að sumu leyti mjög fróðlegar með hliðsjón af öðrum umræðum sem hér áttu sér stað vegna þess að spurningunum fylgdu líka ákveðnar fullyrðingar þingmannsins, fullyrðingar sem stangast t.d. algerlega á við kenningar hv. 7. þm. Reykn. um vaxtamál og hagfræðileg efni. Til að mynda sagði hv. 8. þm. Reykn. að hann vildi í allri vinsemd, ég held að hann hafi orðað það þannig, sem ég efast ekkert um, fullyrða og benda mér á að ef ríkissjóðshallinn yrði 6--7 og jafnvel 8 milljarðar kr. en ekki 4 eins og ríkisstjórnin hefði stefnt að og slíkt kæmi í ljós á vordögum, að við þær aðstæður mundi engin bankastofnun eða nokkur sá sem vélaði um vaxtamál ljá máls á því að raunvextir lækkuðu nokkurn skapaðan hlut. Ég minnist þess sérstaklega að hv. þm. Steingrímur Hermannsson lagði það tvennt til að hallinn væri aukinn töluvert vegna þeirra aðstæðna sem nú væru og jafnframt væru raunvextir lækkaðir. En í mikilli vinsemd, sem ég efast ekkert um, benti fyrrv. fjmrh. mér á að yrðu kenningar hv. 7. þm. Reykv. að veruleika þrátt fyrir vilja ríkisstjórnarinnar yrði raunvaxtastigið áfram mjög hátt. Þarna hafa þessir tveir ólíku herramenn afskaplega misjafnar skoðanir á því hvaða lögmáli efnahagslífið lúti. Ég verð að segja alveg eins og er að ég hallast fremur að kenningum fyrrv. fjmrh. í þessum efnum en kenningu fyrirrennara míns. Af þessum ástæðum höfum við einmitt lagt mikla áherslu á að ná halla ríkissjóðs eins mikið niður og mögulegt er við þessar aðstæður og jafnframt lánsfjáreftirspurn ríkisins og ríkisstofnana og orðið nokkuð ágengt. Við teljum að ef útgjöld ríkisins og eftirsókn eftir fjármagni verði áfram í sömu mynd og það var þá verði raunveruleg raunvaxtalækkun afskaplega ólíkleg, svo að ekki sé meira sagt. Þingmaðurinn nefndi líka við hefðum farið í leiðangra eins og hann sagði og það var athyglisvert. Nú veit ég að þingmaðurinn fer ekki úr salnum á meðan ég er að tala vegna þess fordæmis sem það kynni að gefa. Hv. þm. nefndi að ríkisstjórnin hefði farið í leiðangur gegn mjög fjölmennum og breiðum hópum, eins og hann orðaði það, og haft upp úr krafsinu svona 100--200 millj. kr. á hverjum stað. Það fór ekkert á milli mála að þingmanninum fannst þetta til lítils. Ríkisstjórnin færi í mikla herleiðangra og skapaði sér óvinsældir, sem hann hafði bersýnilega áhyggjur af í fullri vinsemd, en hefði mjög lítið upp úr krafsinu og einkanlega yrði þetta nú dapurlegt ef ríkissjóðshalli yrði svo eftir alla leiðangrana 7--8 milljarðar eins og hv. þm. óttaðist að kynni að gerast. Þetta segir okkur reyndar í fyrsta lagi að þessar stórfelldu árásir á stóra og breiða hópa geta ekki verið miklar ef þær skila svona litlu og dreifast á jafnstóran massa og þingmaðurinn nefndi. Þannig að árásir eða athugasemdir þingmanna hafa verið orðum auknar hvað það snertir. Ég vek engu að síður athygli á því að nokkur hundruð milljónir hér og hvar draga sig nú saman og þegar maður leggur þær saman á heilu kjörtímabili verða úr allmargir milljarðar kr. Ég vek einnig athygli á því að langflestar þeirra aðgerða, þó erfiðar kunni að vera, eru gerðar með þeim hætti að þær eru varanlegar, ekki allar en langflestar. Þegar það er dregið saman á einu kjörtímabili sparast mjög mikið fé og skapar efni til stöðugleika og skapar efni til þess að raunvaxtastigið í landinu geti á því sama tímabili verið lægra en ella. Hv. þm. nefndi að ég hefði haft orð á því opinberlega að ég vænti þess að skilyrði mundu hafa skapast til þess að vextir mættu lækka með haustinu. Í byrjun sumars sagði ég það vegna þess að því var haldið fram þá að þær aðgerðir sem ríkisstjórnin greip til --- niðurskurðaraðgerðir og sparnaðaraðgerðir sem náðu þó ekki alveg tilætluðum árangri eins og þingmaðurinn benti á og síðan vaxtahækkanir --- mundu leiða til þess að verðbólgan færi á mikinn hraða. Ég get fundið fjölmargar yfirlýsingar um það. Hún yrði óhemjandi við þessar aðstæður og það hefðu skapast slíkar aðstæður af þeim ástæðum þegar drægi að kjarasamningum. Þess vegna gætu menn ekki gengið til kjarasamninga á grundvelli þjóðarsáttar. Nafnvextir yrðu afskaplega háir vegna verðbólguvæntinga og það mundi leiða til þess að raunvextir af þeim sökum yrðu líka mjög háir. Reyndar er rétt hjá hv. þm. að bankakerfið spilaði töluvert eftir þessum kenningum og ég hef haldið því fram opinberlega að bankakerfið hafi gert það af ásettu ráði, og það hefur reyndar verið viðurkennt, til að bæta sér upp tap sem þeir urðu fyrir á kosningamánuðum þegar haldið var hér uppi fölsku vaxtastigi. Þá spilaði bankakerfið töluvert á þetta og þess vegna lækkuðu þeir nafnvextina miklu hægar en verðbólguþróunin gaf tilefni til. Þeir hafa fengið ávöxt verka sinna. Eftir því sem ég best veit er staða bankanna þokkalegri nú við árslok en menn gerðu ráð fyrir um mitt ár eftir að bankakerfið hafði farið halloka í baráttunni við vindmylluaðferðir vaxtanna í upphafi árs.

Hvað eru vindmylluaðferðir?

Nei, það er von að þingmaðurinn skilji þær ekki.  Ég vek athygli á því að núna er verðbólgan lægri en hún hefur áður verið og góður grundvöllur fyrir því að hún verði áfram lág. Ég tel að þær aðgerðir sem ríkisstjórnin greip til varðandi ríkisfjármálin með því að ganga hart fram eftir margvíslegum leiðum, sem ekki eru til skammra stunda til vinsælda fallnar eins og þingmaðurinn benti réttilega á, skapi skjól fyrir raunverulega vaxtalækkanir. Ég tel nauðsynlegt að fara þar líka að með varúð þannig að vextir lækki og það verði um varanlega vaxtalækkun að ræða en ekki tilbúna gerninga í þeim efnum. Ég vek líka athygli á því að vaxtastig húsbréfa er nokkru lægra en það var hæst áður. Vegna beinna spurninga um það efni er það rétt að ákveðið hefur verið að gefa út húsbréfaflokk upp á 4 milljarða kr. Ef ekkert sérstakt breytist er hugsunin sú að þrír slíkir flokkar verði gefnir út á árinu. Ég tel þær hugmyndir í samræmi við aðrar hugmyndir okkar sem snúa að afstöðu ríkisins gagnvart spennu á vaxtamarkaði. Ég tel að menn geti gert ráð fyrir því að við þessar aðstæður og með þessu hlutfalli húsbréfa og öðrum aðgerðum í ríkisfjármálum sem menn hafa áður rætt, muni raunvextir lækka. Þingmaðurinn spurði alþekktra spurninga um hvernig brugðist yrði við ef þetta gengi ekki allt eftir með vorinu. Ég held að það hafi engan tilgang að fjalla um það því að því verður treyst að bankakerfið muni sjálfs sín vegna og viðskiptavina sinna vegna, --- ekki ríkisstjórnarinnar vegna eða mín vegna sérstaklega --- láta vexti vera í samræmi við það verðbólgustig sem þá væri orðið varanlegt. Það hefur ekkert upp á sig í sjálfu sér að vera með vangaveltur um annað, enda býst ég við að við hv. þm. munum fá tækifæri til þess að ræða þau mál þó síðar verði. Þingmaðurinn nefndi jafnframt hvort ég gæti svarað einhverju til hér og nú um það með hvaða hætti ríkisstjórnin vildi bregðast við varðandi þætti skattamála í tengslum við kjarasamninga. Ég tel engin efni á því á þessari stundu að fjalla um það. Ég tel engin efni á því að ríkisvaldið komi með beinum hætti inn í þá samninga fyrr en þeir hafa meira nálgast eitt og sameiginlegt borð en þeir hafa enn gert. Kjarasamningar eru enn í því fari að menn hafa verið að þreifa á þáttum sem eru sérstakir fyrir félögin. Það er alveg ljóst að það er ekki æskilegt að beinn atbeini ríkisvaldsins komi til fyrr en eftir því verður leitað og samningar verða komnir á því sem næst eitt borð. Ég hygg, herra forseti, að ég hafi svarað helstu spurningum sem hv. þm. beindu til mín en sumum spurningum var reyndar beint sameiginlega til okkar hæstv. fjmrh. sem að meginstofni til fer með forræði þessa máls af ríkisstjórnarinnar hálfu og ég læt honum eftir að svara þeim.

Herra forseti. Vegna þeirrar umræðu sem orðið hefur um bréfaskriftir Landsbankans og viðskrn. vil ég láta koma fram að í fyrsta lagi hefur þetta mál ekki verið lagt fyrir bankaráð Landsbankans, enda ekki bankaráðsins að ákveða útlán. Í öðru lagi hafði ég samband við þann bankastjóra Landsbankans sem bréfið skrifaði og hann hefur ekkert á móti því að a.m.k. bréf hans verði birt. Hann taldi eðlilegt að þetta yrði metið af hæstv. ríkisstjórn, hæstv. forsrh. og viðskrh. Hins vegar byggjast þær umræður sem hafa orðið á þessum bréfum og það er útilokað annað en menn fái að sjá þau og greina til hlítar hvað er rétt í því sem hér hefur verið sagt. Þetta vildi ég láta koma fram um bréfin. Í öðru lagi þar sem hæstv. forsrh. vísaði lágum vöxtum til mín þá tel ég ekki rétt að ekki sé unnt að hafa lægri vexti. Ég vísa ekki á minni mann en ágætan kunningja og vin hæstv. forsrh., Bush forseta Bandaríkjanna. Ég hef gert það oft. Það er margt líkt með þessum tveimur löndum. Þar er ástandið slæmt. Þar er afturhaldsstjórn. Þar er mikill halli á fjárlögum. En þar eru lágir vextir. Forsetinn hefur stært sig af því hvað eftir annað að hafa lækkað vextina. Nú eru forvextir þar 3,5% og hann er að reyna með þessu að örva atvinnulíf og þarna greinir svo sannarlega á milli. Ég hef aldrei óskað mér þess að við hefðum Bush, en ég vildi að við hefðum einhvern sem gæti a.m.k. lækkað vextina eins og honum virðist takast í Bandaríkjunum. 

Hæstv. forseti. Ég hygg, ég verð þá leiðréttur ef það er ekki, að þessi bréfaskipti hafi verið lögð fyrir efh.- og viðskn. Það er staðfest með samþykki utan úr sal.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir að hafa gert tilraun til þess að svara þeim spurningum sem ég bar fram þótt það hafi verið á þann veg að hann treysti sér ekki til þess að segja neitt um það hvað ríkisstjórnin mundi gera ef hallinn á ríkissjóði mundi um mitt ár reynast meiri en stefnt er að. Enn fremur var auðvitað mjög athyglisvert og hæstv. forsrh. lýsti því yfir að ríkisstjórnin væri ekki tilbúin til þess að eiga neinar viðræður við samtök launafólks um breytingar í skattamálum eða annað sem gæti styrkt kjarastöðu launafólks fyrr en samningarnir eru allir komnir að einu borði. Það var afar merkileg yfirlýsing. Hún felur í sér að hæstv. ríkisstjórn hefur þá afstöðu að einstök aðildarfélög launafólks, aðildarfélög Alþýðusambandsins, aðildarfélög BSRB hafi ekki sjálfstæðan samningsrétt og að ríkisstjórnin ætli að krefjast þeirrar miðstýringar að fyrr en einstök félög og samtök launafólks eru í reynd búin að afsala sér sérstökum samningsrétti sé ríkisstjórnin ekki til neinna viðræðna. Allir skulu fara að einu borði og fyrr sé ríkisstjórnin ekki reiðubúin. Slík krafa um afsal réttinda launafólks er auðvitað afar óvenjuleg við þær erfiðu aðstæður sem eru í þjóðfélagi okkar. Ég mun hins vegar koma nánar að þessu í ræðu minni síðar í þessum umræðum. Ég vil hins vegar minna hæstv. forsrh. á það að hann svaraði ekki þremur af þeim spurningum sem ég bar fram til hans og ítreka hér. Í fyrsta lagi var spurningin um það hvort það væri í samræmi við vilja ríkisstjórnarinnar að menntmrh. hefði nú ákveðið að framkvæma bara helminginn af þeim flata niðurskurði í fjárlögum sem honum er ætlað. Í öðru lagi hver er afstaða forsrh. til þeirrar tillögu sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir flytur um Framkvæmdasjóð Íslands sem heyrir undir forsrh. en ekki fjmrh. og að lokum hvert er álit hæstv. forsrh. á þeirri niðurstöðu Ríkisendurskoðunar að ríkisstjórnin hefði aðeins náð rúmlega 30% árangri í þeim efnahagsaðgerðum sem hún beitti sér fyrir í maí, hvaða skýringar forsrh. teldi á því að ríkisstjórnin hefði náð svo litlum árangri.

Herra forseti. Það þarf mikla leikfimilega tilburði til þess að gera það tortryggilegt, að ég nefni það að það sé ekki eðlilegt að ríkisstjórnin fari að koma inn með neinum skattalegum aðgerðum eða þess háttar við samningsgerð um einstök félög launþega. Ég hygg að hver maður sjái að það þurfi afskaplega mikla leikfimi til til þess að gera það tortryggilegt. Að vísu er þingmaðurinn lipurmenni mikið í þeim efnum. Aðeins út af flata niðurskurðinum. Það er rétt, ég svaraði því ekki. Það hafa ekki breyst neinar forsendur í þeim efnum.

Virðulegur forseti. Það er rétt sem hæstv. forsrh. upplýsti að þau bréf sem hér hefur verið vitnað til hafa verið lögð fram í efh.- og viðskn. sem hefur átt mjög góða umfjöllun um þetta mál sem hér hefur verið til umræðu. Ég ætla ekki að gera það að umræðuefni en það er hins vegar alveg ljóst að afstaða Seðlabankans í málinu hefur orðið til þess að stöðva málið. Það var upplýst af bankastjóra Landsbankans að hann hafði vitað óformlega um andstöðu bankans í málinu og því þótt nauðsynlegt að fá álit ríkisstjórnarinnar í málinu. Eftir að Seðlabankinn hefur veitt þetta álit og ríkisstjórnin framsent það til Landsbankans liggur það fyrir að Landsbankinn telur sér ekki fært að veita fyrirgreiðsluna. Því miður er mál þetta með þeim hætti að það virðist vera að það hafi komist vel til skila hjá opinberum aðilum í landinu að ekki bæri af opinberri hálfu að sinna mikið viðskiptamálum, það væri vettvangur fyrirtækjanna og einstaklinganna. En svo illa vill til að þótt frjálsræði hafi aukist í Rússlandi, þá eru mál þar enn á vegum stjórnvalda að nánast öllu leyti. Ég held hins vegar að það stoði ekki að tala mikið um fortíðina í þessu efni. Þarna hefur orðið margvíslegt klúður en aðalatriðið er að vita hvort ríkisstjórnin er tilbúin til þess að leita leiða í málinu á þessari stundu til að koma málinu farsællega í höfn. Mikill tími hefur tapast og því vil ég spyrja hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh. hvað þeir hyggist fyrir til þess að niðurstaða fáist í málinu þannig að hægt sé að salta eitthvað af síld til að senda inn á þennan mikilvæga markað. Ég hef skilið ríkisstjórnina þannig að að sé vilji hennar og ég vil ekki stuðla að því frekar á Alþingi að verið sé að tala mikið um fortíðina þó að það væri vissulega ástæða til.

Herra forseti. Ég vil taka fram vegna þess máls sem hv. 1. þm. Austurl. nefndi að ríkisstjórnin er tilbúin til þess að kanna alla möguleika á viðskiptalegum grundvelli til að stuðla að farsælli lausn málsins.

Herra forseti. Mér er ekki alveg ljóst hvað þetta svar þýðir. Ég skal viðurkenna það, hæstv. forsrh., að ég var dálitla stund að átta mig því að forsrh. svaraði að ríkisstjórnin er tilbúin að beita sér fyrir lausn málsins á viðskiptalegum grundvelli. Hvað þýðir það? Ég held að þessa viðskiptahagsmuni þurfi að meta, hæstv. forsrh., og mér er mjög vel ljóst að í því felst nokkur áhætta. Hins vegar er að mínu mati réttlætanlegt að taka nokkra áhættu í þessu efni til þess að halda mikilvægum viðskiptahagsmunum og við verðum að meta það að Ísland er þriðja ríkið í heiminum sem gerir viðskiptasamning við Rússland. Mér hefur skilist að mikill vilji sé af hálfu þjóðarinnar að taka upp samskipti við Ísland. Það hefur m.a. verið mjög fróðlegt að hlusta á sendimenn íslensku ríkisstjórnarinnar í þessu stóra ríki í þessu sambandi þannig að það er ekki nóg, hæstv. forsrh., að fá slíkt svar. Við erum tilbúnir til að gera það á viðskiptalegum grundvelli. Svo vill til að íslenska ríkisstjórnin er ekki í viðskiptum, hún er ekki í bisniss eins og sagt er. Hún er í öðrum málum. Þess vegna nægir þetta svar ekki, hæstv. forsrh., en ég skil það hins vegar ef ekki er hægt að skýra málið frekar á þessari stundu jafnvel þótt einn þingmaður stjórnarliðsins hafi óskað eftir neyðarfundi í ríkisstjórninni í gærkvöldi um málið þá skil ég það svo að það hafi ekkert frekar verið um málið fjallað á þeim vettvangi.

Herra forseti. Ég vil aðeins upplýsa til viðbótar því sem hv. 1. þm. Austurl. skýrði frá að efh.- og viðskn. tók þetta mál sem er til umræðu í andsvörum fyrir á góðum fundi í morgun og fjallaði allítarlega um það og er að skoða þetta mál. Nefndin hefur verið samstiga um að taka það til skoðunar samkvæmt þeim ákvæðum þingskapalaganna sem að því lúta. Ég bind vonir við það að nefndin muni reyna að koma málinu í einhvern farsælan farveg og jafnvel á fundi sem verði haldinn núna síðar í dag. Ég fagna því að efh.- og viðskn. hefur þrátt fyrir annríki og margvísleg fundahöld undanfarna sólarhringa ekki látið þetta mál fram hjá sér fara og ætlar sér að reyna að komast að einhverri farsælli niðurstöðu í því. Ég held að óhætt sé að upplýsa að í nefndinni er sú tilfinning að það sé hægt að ná fram farsælli niðurstöðu og betri í þessu máli en er í sjónmáli enn þá.

Aðeins til viðbótar þessu máli vil ég taka fram af því að það hefur verið aðeins nefnt hér að ríkisstjórnin er auðvitað í góðu sambandi við sendimann sinn í Rússlandi sem hefur unnið að málinu og honum hefur þegar verið falið það verkefni af ríkisstjórnarinnar hálfu að undirbúa hið fyrsta greiðslusamning á milli landanna. --- Fundarhlé.

Áður en gengið er til dagskrár að nýju fer fram umræða utan dagskrár um sölu á Skipaútgerð ríkisins og þjónustu við landsbyggðina. Sú umræða er að beiðni hv. 5. þm. Vestf. og fer fram skv. fyrri mgr. 50. gr. þingskapalaga sem þýðir að hún má standa í allt að hálftíma.

Virðulegi forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að undanfarnar vikur hafa verið í gangi viðræður um framtíð Skipaútgerðar ríkisins milli samgrh. annars vegar og hins vegar undirbúningshóps að stofnun hlutafélags um strandsiglingar. Í gær bárust þær fréttir að hæstv. samgrh. hefði hafnað beiðni undirbúningsnefndarinnar um viðbótarfrest til þess að safna hlutafé og ganga frá stofnun fyrirtækisins. Ég vil bera fram við hæstv. ráðherra þá spurningu hvort óyggjandi sé að hæstv. ráðherra hafi slitið viðræðunum við undirbúningsnefndina. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra færi þá rök fyrir því hvers vegna hann gerir svo í ljósi þeirra yfirlýsinga sem hann hefur gefið um málið m.a. í fréttatilkynningu frá 30. des. sl. Í yfirlýsingu ráðherra kemur fram að hann mun láta reyna á það til þrautar í viðræðum við undirbúningsnefndina hvort grundvöllur sé fyrir samkomulagi um að félagið kaupi eignir Skipaútgerðarinnar. Í þessari fréttatilkynningu kemur líka fram að hér er um að ræða að framfylgja markmiðum ríkisstjórnarinnar um einkavæðingu ríkisfyrirtækja. Mér finnst það einkennileg einkavæðing hjá hæstv. ráðherra að hafna viðræðum við hóp manna sem er tilbúinn og hefur gert tilboð í allar eignir félagsins en taka í stað þess upp viðræður við aðila sem einungis er reiðubúinn að leigja eitt skip að svo stöddu án allra skuldbindinga um að kaupa það. Það þykir mér einkennileg einkavæðing svo ekki sé meira sagt. Ég vil líka á þessum stutta tíma sem ég hef til að fjalla um þetta mál biðja hæstv. ráðherra um að gera þingheimi grein fyrir því hvernig tryggja eigi þjónustu við ýmsar hafnir á landsbyggðinni sem óhjákvæmilega munu ekki njóta neinna reglubundinna siglinga ef Skipaútgerð ríkisins verður lögð niður sem eins og mál standa núna lítur út fyrir að verði jafnvel um nk. mánaðamót. Ég fæ ekki séð að þær yfirlýsingar ráðherrans standist að unnt sé að tryggja einhverja lágmarksþjónustu ef ekki á að veita til hennar nokkurt fé. Það er þannig, virðulegur forseti, fyllsta ástæða út frá hagsmunum landsbyggðarinnar og út frá hagsmunum starfsmanna fyrirtækisins og út frá hagsmunum þeirra sem versla með vörur, bæði í Reykjavík og á Akureyri að óska eftir því að hæstv. ráðherra geri grein fyrir áformum sínum í málinu.

Hæstv. forseti. Sá þingmaður sem vekur þessa umræðu hefur átt sæti í stjórnarnefnd Ríkisskipa. Á sl. ári fengu Ríkisskip 169 millj. kr. samkvæmt fjárlögum og sérstakan styrk upp á 586 millj. kr. á árinu 1990. Á sl. ári nam styrkur til Ríkisskipa ríflega 130 millj. kr. samkvæmt fjárlögum og afgreidd sérstök beiðni um 100 millj. kr. aukafjárveitingu til þessa fyrirtækis. Nú talar sá hv. þm. sem hefur átt sæti í stjórnarnefnd Ríkisskipa um það að auðvelt sé að stofna hlutafélag á arðsemisgrundvelli um þetta fyrirtæki og rekstur þess eins og hann hefur verið. Er hann með því að gefa í skyn að hægt sé að halda því þjónustustigi á þær hafnir sem Skipaútgerðin hefur siglt til sem verið hefur og þó þannig að ríkið komist hjá því að greiða með því háar fjárfúlgur. Ég get ekki annað en harmað að hv. þm. skyldi ekki hafa komið rökstuddum hugmyndum sínum um þetta efni til mín fyrr þegar hann hafði svigrúm til þess. Að öðru leyti vil ég segja um Skipaútgerðina að legið hefur fyrir svo mánuðum skiptir að ríkisstjórnin hafði ákveðið að draga saman eða hætta rekstri Skipaútgerðar ríkisins. Opinber framlög til hennar sl. 10 ár nema milli 800 og 900 þús. kr. á dag og það er auðvitað niðurstaða sem er með öllu óviðunandi. Þeir menn sem stóðu í forsvari fyrir þeirri nefnd sem hefur reynt að undirbúa stofnun hlutafélags að kannski einum eða tveim undanteknum hafa verið kunnugir þessum málum. Þeir fengu ákveðinn frest til þess að skila inn tilboðum en nú sl. mánudag lágu engin slík efnisatriði fyrir sem gætu réttlætt það að ég stofnaði í tvísýnu að starfsfólk Skipaútgerðar ríkisins fengi atvinnu við þann rekstur sem Samskip hafa ákveðið að taka upp á Austurlandi. Þau hafa óskað eftir því að ná samningum um rekstur Esju. Að öðrum kosti munum við leita út fyrir landsteinana að skipi til að annast þessa þjónustu. Mér þykir leiðinlegt að tími minn skuli vera svo naumur og þetta fundaform með þeim hætti að ógerningur er að gera grein fyrir jafnflóknu máli og hér um ræðir en ég vil líka vekja athygli á því, hæstv. forseti, að þetta mál bar á góma í umræðum fyrr í dag og þá hefði hv. þm. verið auðvelt að leggja fram frekari spurningar. Þá var nægur tími til að ræða málið á efnislegum grundvelli.

Til að ítreka það sem hæstv. ráðherra sagði eru það þrjár mínútur sem málshefjandi hefur og tvær mínútur sem aðrir, bæði ráðherrar og þingmenn, hafa.

Virðulegi forseti. Ég tek undir að það er mjög slæmt að ráðherra skuli ekki hafa lengri tíma til að svara í málinu. Upphaf málsins var heldur ógæfulegt að það var ekki hægt að bíða eftir fjárlagagerð með fyrirskipanir um að veikja þetta fyrirtæki, taka markaðsstarfsemi úr sambandi og setja eignir á sölulista. Auðvitað veikti þetta fyrirtækið strax. Síðan er tekin ákvörðun um að selja Skipaútgerðina í smásölu og ég vil spyrja: Hvað verður með samband á milli Norðurlands og Austurlands ef þessi áform ganga fram? Hvað verður með þá staði á Vestfjörðum sem hafa engar aðrar samgöngur? Hvað þýða yfirlýsingar um að flóabátar geti tekið þessi verkefni að sér? Hefur samgrh. mat á því hvort flutningsgjöld muni hækka vegna þessara aðgerða og hvaða stefna verður tekin upp í flutningastyrkjum þegar þetta fyrirtæki er selt og lagt niður? Verður haldið áfram með ferjurnar? Verður haldið áfram með flóabátana? Verður hætt að veita flutningastyrki í dreifbýlinu? Verður það framhaldið á þessu máli?

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst gera grein fyrir afskiptum mínum af málunum sem eru til umræðu utan dagskrár. Það gerðist þannig að starfsmenn í Ríkisskipum komu á fund minn og spurðu hvort ég væri tilleiðanlegur að aðstoða þá við samningsgerð um þetta verkefni, kaup á Skipaútgerðinni sem almenningshlutafélagi þar sem væru starfsmenn, viðskiptavinir og síðan almenningur. Ég tók mér frest til svara og bar málið að sjálfsögðu undir hæstv. samgrh., flokksbróður minn, sem sagði strax að það væri stefna hans að breyta fyrirtækinu í almenningshlutafélag og hann hefði síður en svo á móti því að ég tæki þetta að mér. Síðan hefur mikið starf verið unnið. M.a. hefur verið rætt við forustumenn Samskipa sem hafa á prjónunum almennt hlutafjárútboð, einnig um hugsanlegt samstarf og jafnvel sameiginlegt átak til að koma á fót talsvert öflugu skipafélagi sem keppt gæti við risann, Eimskipafélagið, bæði í strandsiglingum og á milli landa. Þessar viðræður við Samskip voru mjög ánægjulegar og þar var töluð íslenska á báða bóga. Hæstv. samgrh. og Benedikt Jóhannesson, sem ráðherra hefur skipað formann stjórnarnefndar Ríkisskipa, tóku þá upp samningaviðræður við Samskip þó að öðru hefði verið heitið. Vel má vera að úr þessu máli rakni og vona ég það svo sannarlega. Þegar við í nefndinni skildum við ráðherra í gær spurði ég hann ítrekað hvort málinu væri lokið eða hvort við gætum fengið frest þótt styttri væri en þær tvær vikur sem við höfðum farið fram á. Hann svaraði þá á þá leið að menn gætu alltaf talað saman. Mér er ljúft að lýsa því yfir og hygg að ég tali fyrir hönd undirbúningsnefndarinnar allrar að við erum reiðubúnir að halda áfram viðræðum bæði við ríkisvaldið og Samskip um málið og ég vona að það megi leysast farsællega. Að öðrum kosti hlýtur það að koma til kasta Alþingis.

Virðulegi forseti. Sú umræða sem fer fram um málefni Skipaútgerðar ríkisins og hvaða áhrif það hlýtur að hafa ef sú starfsemi leggst algerlega niður á fullan rétt á sér. E.t.v. má segja að í slíkri umræðu séu menn tilneyddir að skýra afstöðu sína í mjög stuttu máli. Ég skal játa að ég hrökk mjög við þegar ég sá þessa fyrirætlun í frv. til fjárlaga sem lagt var fram í haust. Vitaskuld er það áhyggjuefni hvernig hægt verður að veita þá þjónustu við afskekkta staði á landinu sem hafa treyst þjónustu Skipaútgerðarinnar í þeim efnum. En við megum samt ekki vera svo fastheldin á það sem alltaf hefur verið að við séum ekki til viðtals um breytingar. Frá því að rekstur Skipaútgerðarinnar hófst hafa samgöngur tekið miklum breytingum í landi, lofti og á sjó. Við erum í æ ríkari mæli að færa flutningana yfir í landflutninga. Það getur hins vegar verið álitamál hvort það er akkúrat sú þróun sem er æskilegust. Þar geta komið til álita þættir eins og umhverfismál og hvort það sé það besta fyrir fólkið sem þjónustuna á að fá. En þó að við veljum að halda áfram samgöngum á sjó þarf það ekki að þýða að fyrirtæki eins og Skipaútgerðin þurfi að vera ríkisrekin. Það eru uppi hugmyndir um að stofna hlutafélag um reksturinn og ekki reynt til þrautar hvort það er mögulegt. Ég tel ekki raunhæft að álykta annað en ríkissjóður þurfi að styrkja þessar samgöngur eitthvað og getum við litið á það sem þjónustuskyldu við dreifðar byggðir. Einnig ber á það að líta að færi þessi þjónusta fram með vegasamgöngum þurfa þeir vegir viðhald af almannafé. Ef sú lausn er valin að þessi þjónusta skuli færast í þann farveg að vera leyst með bættum samgöngum á landi þá þarf að huga að því að bæta vegakerfið víða um land. En ég ítreka að það þarf að finna lausn á því máli hvernig flutningum til slíkra staða verður háttað í næstu framtíð áður en ákveðið er að leggja Skipaútgerðina niður. En ég vænti þess að hæstv. samgrh. hafi fullan hug á að finna þær lausnir í samráði við heimamenn og okkur þingmenn og starfsemi Skipaútgerðarinnar verði ekki lögð af án þess að þjónusta sú sem hún veitti verði tryggð með öðrum hætti.

Virðulegi forseti. Kjarni þessa máls er sá að áfram verði tryggð sú þjónusta við afskekktar byggðir landsins sem Skipaúterð ríkisins, Ríkisskip, hefur tryggt hingað til. Þeirri óvissu verður að eyða sem nú er ríkjandi, bæði fyrir þá sem treyst hafa á þessa flutninga og notið hafa þjónustunnar og þeirri óvissu sem fyrir hendi er hjá starfsfólki Skipaútgerðar ríkisins. Tíminn er naumur og það á sérstaklega við núna. Ég treysti því að hæstv. samgrh. vinni svo að málinu að þetta verði haft að leiðarljósi. Ég vil taka fram að Skipaútgerð ríkisins hefur veitt mjög góða þjónustu í gegnum tíðina. Þessi þjónusta hefur að mati margra verið ódýr fyrir þá sem hennar hafa notið en dýr fyrir ríkissjóð. Það kemur m.a. fram í tilboði um þjónustusamning, samningi um stofnun hlutafélags um strandsiglingar, þar sem þeir bjóðast til þess að sinna þessari þjónustu fyrir 158 millj. kr. Það er ekki óeðlilegt að hæstv. samgrh. reyni að leita annarra leiða, hefja viðræður t.d. við Samskip til þess að kanna hvort þessum markmiðum, sem ég lýsti í upphafi, verði náð án þess að það kosti jafnmikið og þjónustutilboð hlutafélagsins hljóðar upp á. Ég treysti hæstv. samgrh. til þess að leiða málið til lykta og eyða þeirri óvissu sem nú ríkir.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu eitt af þessum vandræðamálum sem hæstv. ríkisstjórn fæst við. Er gott að fá það til umræðu og heyra um stöðu mála frá hæstv. samgrh. og hvað hann hugsar sér að taki við sem þjónusta við landsbyggðina verði Ríkisskip lögð niður. Eftir því sem ég skildi orð hans áðan þá hafði hann ekki mikið hugsað út í það. Síðan eru það vinnubrögðin sem hæstv. samgrh. hefur viðhaft í málum Ríkisskipa sem er ástæða til að gera að umræðuefni. En fyrst er það þjónustan við dreifbýlið. Á allra seinustu árum hefur þróunin verið sú að ýmis fyrirtæki hafa verið að færa flutninga sína meira yfir á sjóleiðina og hefur það þýtt lægra vöruverð. Mér eru hvað efst í huga samgöngurnar á milli Norðausturlands og Austurlands sem hér hafa áður verið gerðar að umræðuefni. Það skiptir gífurlegu máli fyrir Akureyri að samgöngur séu greiðar til Austurlands og það skiptir líka miklu máli fyrir Austurland að hafa greiðar samgöngur við Akureyri. Þetta hefur margoft komið hér fram á hv. Alþingi. Og ég veit að hæstv. ráðherra er mjög vel kunnugt um það. Hann hefur haldið margar ræður á hv. Alþingi sem 2. þm. Norðurl. e. um þetta mál þar sem hann hefur deilt á stjórnvöld fyrir að sinna ekki samgönguþættinum, sérstaklega á milli þessara ákveðnu landshluta. Nú hefur hv. 2. þm. Norðurl. e. hlotnast það mikilvæga verkefni að fara með framkvæmd samgöngumála í landinu. Það er því með ólíkindum ef hæstv. samgrh. ætlar í sinni ráðherratíð að gera samgöngur enn erfiðari á milli þessara landshluta en þær hafa verið áður og ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því að sú verði raunin. Um vinnubrögðin við að leggja Ríkisskip niður er helst að segja að það er frekar óvanalegt, þegar menn hyggjast selja fyrirtæki, að þeir dragi úr þeim tennurnar eina og eina áður en fyrirtækið er auglýst til sölu. Þetta hefur verið raunin með Ríkisskip. Ég vil að lokum segja, hæstv. forseti, að að sjálfsögðu er fyrirtækið sem slíkt ekki aðalatriðið í þessu efni heldur að áfram verði haldið uppi þjónustu við minni staði á landinu og landsbyggðina sem Ríkisskip hafa sinnt til þessa.

Hæstv. forseti. Mér sýnist alveg ljóst því miður að þetta mál stefni í hið versta óefni. Auðvitað var það ógætilegt, svo ekki sé fastar að orði kveðið, að loka fjárlögunum án þess að hafa nokkra krónu handa í millum til þess a.m.k. að sjá fyrir þessari þjónustu þangað til einhver botn og einhver niðurstaða fengist í tilraunir hæstv. samgrh. til að endurskipuleggja þessi mál. Sú vinna er að sjálfsögðu góðra gjalda verð og hefur reyndar staðið yfir svo lengi sem elstu menn muna, að reyna að draga úr útgjöldum vegna þessara samgangna. En fram að þessu hafa menn sem betur fer haft það að leiðarljósi að skerða ekki þjónustuna. Henni skyldi haldið uppi og á viðráðanlegu verði. Því miður virðist nú skorta þessi viðhorf og er þá ekki von að vel fari. Hér eru á ferðinni afar mikilvægar samgöngur og því miður er það svo að nú þegar stefnir í verri þjónustu fyrir ákveðin svæði á landsbyggðinni, t.d. Norðausturland og milli landshluta. Sérstaklega óttast ég að það svæði sem fjærst liggur Reykjavík og er þar af leiðandi lengst frá þessu svæði á hringnum, svæðið frá Húsavík til og með Vopnafirði, verði þarna út undan. Eitt það alvarlegasta við þetta mál er sú staðreynd að möguleikar landshlutanna til að eiga innbyrðis viðskipti eru mjög tengdir því að þarna sé um heilan hring að ræða með flutningum fram og til baka. Þær breytingar sem nú blasa við geta einfaldlega leitt af sér að það lokist á möguleika á innbyrðis viðskiptum milli Vestfjarða, Norðurlands og Austurlands og þessir landshlutar neyðist til þess að færa þau viðskipti sem þeir hafa áður átt innbyrðis til Reykjavíkur. Það væri dapurleg niðurstaða fyrir hæstv. núv. samgrh. að standa frammi fyrir. Hér er sem sagt á ferðinni, hæstv. forseti, stóralvarlegt mál. Að mínu mati er óhjákvæmilegt að samgn. Alþingis taki það þegar til umfjöllunar og skoðunar á sjálfstæðum forsendum og hæstv. samgrh. veiti samgn. þingsins allar þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru í því sambandi.

Herra forseti. Skipaútgerð ríkisins hefur verið eins og járnbrautarsamgöngur eru í öðrum löndum og sinnt mikilvægu hlutverki. Hinu er ekki að leyna að við höfum bætt vegi þessa lands og það blasir við að viðskiptaaðilar hafa stöðugt aukið sókn í það að meira og meira verði flutt á landi. Það blasir líka við að tveir hópar hafa litið svo á að vafi væri um hvort sá styrkur sem veittur er Ríkisskip væri byggðastyrkur við landsbyggðina eða höfuðborgina þar sem dregið hefur úr því að heildsalar úti á landi ættu samkeppnisrétt við þá sem hér eru. Það eru tvær hliðar á þessu máli. Aftur á móti er gersamlega óþolandi í þeirri stöðu, sem menn eru nú í, að um miðjan vetur liggur það fyrir að engar upplýsingar hafa borist út til byggðanna um það hvernig hæstv. ríkisstjórn hyggst taka á málinu. Það er kjarni málsins og þungamiðja. Það fundarform sem hér er notað dugar ekki til upplýsinga. Sennilega hefði hæstv. ráðherra þurft að gefa skýrslu um þetta mál. Óvissa er í byggðamálum Vestfjarða --- hvað á að taka við? Hægt er að leysa þessi mál, það vita menn, þó að þessi breyting verði gerð. En hvað á að taka við? Hins vegar þykir mér mjög slæmt að ég hélt að þetta mál væri í reynd hafið yfir pólitík. Ég fagnaði því þegar hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson fór í það verk sem hann tók að sér í þessum efnum og ég hélt að menn ætluðu að standa að þessu á þann veg að látið yrði reyna á það til þrautar hvort aðilar vildu kaupa þennan rekstur og endurskipuleggja hann. Hins vegar hefur það komið fram að óvissa er um það atriði og það þykir mér mjög miður. Ég ítreka við hæstv. forseta að þessi umræða sannar að í þessu tilfelli hefði þurft að biðja um skýrslu um þetta mál. Það fundarform, að hæstv. ráðherra geti ekki einu sinni sagt nema örlítið af því sem hann ætlar að segja þannig að við erum jafnilla upplýstir um hvað á að gera, gerir það að verkum að þetta verður hálfgert skop í framkvæmd, hæstv. forseti. Það gengur ekki að standa þannig að ræðuhöldum hér í þinginu að ekki sé hægt að gera vitsmunalega grein fyrir því sem er verið að tala um.

Virðulegi forseti. Mér var það vissulega ljóst að þetta mál yrði ekki rætt til neinnar hlítar á þessum fáu mínútum. Mér var það líka ljóst að torsótt yrði að fá samþykkta utandagskrárumræðu af lengri gerðinni til þess að hafa þann tíma sem til þarf. Hins vegar vil ég segja það vegna orða hæstv. samgrh. og síðasta ræðumanns að það er ekkert sem hindrar hæstv. samgrh. í því að gera þinginu grein fyrir málinu ef hann er þeirrar skoðunar að þinginu komi þetta eitthvað við. Fram til þessa hefur það ekki komið fram hjá ráðherra að hann teldi sig skulda þinginu nokkrar skýringar á sínum gerðum. Svör hæstv. ráðherra voru fátækleg svo að ekki sé meira sagt. Ég valdi að spyrja um afmarkaðan þátt, þann hvort ráðherra hefði slitið viðræðum við undirbúningsnefndina. Ég valdi það sérstaklega því að það ríður á að fá svar við þeirri spurningu. Ég ítreka spurninguna til hæstv. ráðherra og bendi hæstv. ráðherra á jafnframt að hafi hann slitið þessum viðræðum hefur hann gengið á bak orða sinna, ekki í fyrsta sinn heldur í annað sinn í þessu máli.

Hæstv. forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áður að ég hef of skamman tíma til að gera grein fyrir þessu máli við umræður eins og þessar. Það vekur hins vegar athygli hvernig hv. þm. Jón Kristjánsson og Valgerður Sverrisdóttir brugðust við í ljósi þess að Samskip hf. gerðu tilboð í Esjuna á þriðjudag í síðustu viku. Sérstaklega var tekið fram í sambandi við það að ef ekki yrðu hafnar viðræður við þá um það tilboð mundu Samskip leita eftir skipi erlendis þar sem þau töldu nauðsynlegt vegna viðskiptahagsmuna að annast þjónustu við sína viðskiptavini á Austurlandi. Auðvitað geri ég mér grein fyrir því að ef Alþingi setur þetta mál í mikla óvissu getur komið að því að Samskip kjósi að draga sig í hlé og draga þar með til baka tilboðið sem þau hafa gert um að reyna að kaupa skip Skipaútgerðar ríkisins og láta starfsmenn Skipaútgerðar ríkisins sitja fyrir um vinnu hjá sér. Við erum því að tala um að íslenskt skipafélag, sem nýtur trausts með ströndinni, taki yfir þá þjónustu sem Skipaútgerð ríkisins hefur gegnt. Jafnframt liggur það fyrir að þetta skipafélag mun láta starfsmenn Skipaútgerðar ríkisins sitja fyrir. Ég hef ævinlega talið, þegar þessi mál hefur borið á góma, að mér bæri skylda til þess að reyna að halda þannig á málum ríkisins að dregið yrði úr útgjöldum þess. Á hinn bóginn lá það ljóst fyrir að við vildum halda uppi þjónustu við landsbyggðina og ég get ekki tekið undir þau ummæli sem hér féllu og gátu gefið í skyn, slitin úr samhengi, að það skipafélag sem ríkisstjórnin á nú í viðræðum við hafi ekki staðið sig gagnvart þeim einstaklingum og þeim stöðum sem Samskip hafa þjónað í gegnum árin og áratugina. Ég held þvert á móti að fólk hafi mjög góða reynslu af þessu skipafélagi og ekkert sé að óttast í þeim efnum. Ég vil líka taka skýrt fram að ekki er um það að ræða að ríkisstjórnin hafi verið að tína stélfjaðrirnar af Skipaútgerð ríkisins eða selja fyrirtækið í smáskömmtum, sem var orðalag ritstjóra Tímans, heldur hafði Skipaútgerð ríkisins mjög nána samvinnu við Samskip um reksturinn. Það lá fyrir að þjónustuna á Austurlandi annaðist Skipaútgerð ríkisins í beinum samningum við Samskip og líka þjónustuna við Færeyjar. Þegar Samskip kjósa að taka þessa þjónustu í sínar hendur er auðvitað um gerbreytt viðhorf að ræða og alls ekki hægt að tala um þessi mál á sama grundvelli og áður.

Hæstv. forseti. Eins og hér hefur raunar komið fram er allt of stuttur tími til að ræða þessi mál undir þessum kringumstæðum. Ég tel nauðsynlegt að fá ítarlegri umræðu um málið. Ég vil geta þess sérstaklega að ég hef látið útbúa lítinn skjalabunka um helstu málin. Hann er núna í hólfum allra hv. þm. Þar segir miklu meira en ég get sagt hér í stuttu máli og margt annað en hæstv. ráðherra var að segja hér áðan.

Virðulegi forseti. Það er óhjákvæmilegt að óska eftir því að þetta mál verði frekar rætt á þingi næstu daga. Það er ekki hægt að skiljast við umræðuna, eins og henni lýkur nú, einkum í ljósi þeirra orða sem hæstv. ráðherra lét falla í lokin. Ég vil að fram komi, virðulegi forseti, að það sem liggur að baki tilboði Samskipa er að gæta sinna hagsmuna og tryggja sér viðræður um leigu á skipinu ef viðræður við undirbúningsfélagið fara út um þúfur, annars ekki. Samskip eru tilbúin að una því að ráðherra haldi áfram viðræðum við undirbúningsnefndina en ráðherra neitar að svara hvort hann er búinn að hafna þeim.

Virðulegi forseti. Tilgangur umræðna hér í þinginu er að skýra mál. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson kvaddi sér hljóðs og bar fram einfalda og mjög skýra spurningu og það vill svo til að spurningunni var hægt að svara með einu orði, já eða nei. Hæstv. samgrh. kaus að koma hér í stólinn í tvígang án þess að svara einu orði þeirri spurningu sem málshefjandi bar fram. Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því að honum ber í raun og veru að ræða við ráðherra um það að þegar forseti hefur heimilað hér utandagskrárumræður um tiltekið mál er það skylda ráðherranna að reyna að veita svör við þessum spurningum sem málshefjandi ber fram. Þessari umræðu lýkur þannig að ráðherrann hefur ekki svarað þeirri spurningu sem málshefjandi bar fram. Það er mjög vont, hæstv. forseti, vegna þess að það greiðir ekki fyrir gangi mála í þinginu. Mér finnst þess vegna nauðsynlegt að ítreka við hæstv. samgrh.: Er hann ekki reiðubúinn að koma hér upp og segja þetta eina já eðan nei sem hv. málshefjandi Kristinn H. Gunnarsson bað um? Hefur ráðherrann slitið viðræðum við samstarfshópinn eða ekki? Já eða nei? Þetta er ekki leikaraskapur, hæstv. samgrh. Það er hvorki hægt að leika sér með málefni fyrirtækis, sem heyrir undir ráðherrann, með hagsmuni íbúa byggðarlaganna né hagsmuni þess fólks sem að samstarfshópnum stendur eða koma þannig fram við þingið. Hv. málshefjandi Kristinn H. Gunnarsson féllst á að hefja umræður um málið á þessum skamma tíma sem þingsköp leyfa af því að hann bar fram spurningu sem er einföld og skýr. Ég vil þess vegna andmæla því að ráðherrar hagi sér með þeim hætti sem hér hefur gerst, geri enga tilraun til þess að svara spurningunni, víki ekki einu sinni að henni í sinni seinni ræðu, ekki einu orði. Hann átti þess í stað orðastað við aðra þingmenn út og suður með meiri og minni pólitískum skætingi. Þessi stutti tími, hálftími, er til þess að ráðherrar svari spurningum þingmanna, sérstaklega málshefjanda. Þess vegna ber að mótmæla framgöngu hæstv. samgrh. í þessum umræðum. Það vekur auðvitað upp spurningar. Hvað er svona viðkvæmt fyrir ráðherrann í málinu? Við hvað er hann hræddur? Frá hverju er hann að hlaupa? Hvað er hann að fela? Getur hann ekki svarað þinginu því alveg skýrt? Hefur hann slitið þessum viðræðum við samstarfshópinn eða ekki? Já eða nei, hæstv. ráðherra.

Ég vil, virðulegi forseti, taka undir það að þessa umræðu verður að taka upp á öðrum vettvangi. Ég get fyrir mitt leyti ekki sætt mig við það að ég sé afgreiddur þannig af hæstv. samgrh. að ég eigi ekki að tala í þessu máli, eigi að segja já og amen vegna þess að Samskip hafi boðið að leigja þessar eignir. Þetta verður auðvitað að taka upp á öðrum vettvangi. Ég bar fram spurningar sem ég viðurkenni vissulega að ráðherra hefur engan tíma undir þessu formi til að svara en hann notaði heldur ekki tímann til þess að svara þeim. Það voru spurningar um þessi mál sem brenna á landsbyggðarfólki og þeim verður að svara. Það skiptir ekki máli hvaða skipafélög koma hér að málum. Þetta er stórmál sem ekki er hægt að afgreiða á hálftíma í utandagskrárumræðu og þess vegna verður að taka það upp á öðrum vettvangi til að koma fram skýringum og svörum.

Hv. 2. þm. Vestf. talar um gæslu þingskapa og vill forseti enn á ný minna hv. þm. um að halda sig við það að ræða aðeins um gæslu þingskapa.

Herra forseti. Mér er ljúft að verða við því að ræða aðeins um gæslu þingskapa. Það er að sjálfsögðu í verkahring forseta að meta það á hverjum tíma hvaða tímalengd þurfi fyrir umræðu. Hér hefur það gerst sem öllum má ljóst vera að styttri tími hefur verið valinn en svo að um það ríki friður, enda málið nánast jafnóljóst og það var áður að undanskildu því að samgrh. og Samskip virðast ætla að bjarga Austfjörðum og auðvitað gerum við ekki lítið úr því.

Þó ekki væri.

Þó ekki væri, ég tek undir það hjá hv. 3. þm. Austurl. Herra forseti. Þetta þing er fyrir landið allt. Svo vill til að hinir hafa áhuga á því líka að vita hvað sé fyrir stafni og þess vegna vil ég skora á hæstv. samgrh. að beita sér fyrir því að gefa þinginu sem allra fyrst skýrslu um málið og hvaða hugmyndir hann hafi um það hvernig eigi að standa að þeim samgöngumálum sem nauðsynleg eru í þessu sambandi. Ég vil skora á hann að gera þetta vegna þess að ef hann hefur frumkvæðið þá á hann möguleika á að koma þessari skýrslu á dagskrá áður en þingið verður sent heim, en ef þingmenn biðja nú um skýrslu þá hefur hann að sjálfsögðu möguleika til að svara henni ekki fyrr en þingið kemur aftur til starfa. Það er fulllangur óvissutími svo ekki sé meira sagt um miðjan vetur fyrir sveitarfélög eins og Árneshrepp, svo ég nefni nú dæmi, og önnur sveitarfélög á Vestfjörðum sem vissulega þurfa á þessum tíma árs á sjósamgöngum að halda. Við gerum ekki ráð fyrir því að það verði 9 stiga hiti á Dalatanga það sem eftir er vetrar.

Hæstv. forseti. Ég ætla að ítreka ósk mína um það að samgn. þingsins taki þetta mál fyrir. Reyndar sé ég að hér er væntanlega hv. formaður samgn. og þess vegna get ég milliliðalaust komið þeirri ósk á framfæri. Ég tel að þetta sé dæmigert mál fyrir fagnefnd þings til að taka til umfjöllunar, ekki síst í því ljósi að hér er jafnskammur tími til umræðu um málið og raun ber vitni. Ég tel líka að fordæmi séu fyrir því að þegar þingnefndir hafi tekið mál sjálfstætt upp með slíkum hætti hafi það gefist vel. Nýjasta dæmið er í dag þar sem efh.- og viðskn. hefur einróma afgreitt það mál sem hún hefur haft til skoðunar varðandi síldarsölu til Sovétríkjanna með bréfi frá sér. Ég tel að hér sé fyrst og fremst á ferðinni mál sem varði verksvið samgn. þingsins. Þetta eru samgöngur sem við erum að ræða. Spurningin snýst um það hvort við eigum að halda uppi þessum samgöngum eða ekki. Það er mál samgn. Alþingis sem m.a. hefur það hlutverk að úthluta fjármunum í þessu skyni, sem enn eru sem betur fer veittir til þess að tryggja samgöngur á sjó víða í landinu, og hún á að fara yfir þau mál því ljóst er að það stefnir í hreint óefni um þessar mundir hvað þessar samgöngur snertir. Hæstv. ráðherra getur ekki afgreitt málið með þeim hætti sem hann hefur reynt hér. Spurningin snýst ekki um skiparekstur Samskipa eða Eimskipafélags Íslands heldur um það hvort þeir staðir sem lakasta hafa stöðuna í þessum efnum njóti áfram þjónustu af þessu tagi eða ekki og hvort sú þjónusta verður þá á viðráðanlegum kjörum fyrir þessa staði. Ég tel ekki að Alþingi geti skilið við málið í lausu lofti eins og það er og ég furða mig á ummælum hæstv. samgrh. hér áðan sem lét að því liggja að afskipti þingsins væru af hinu illa í þessu máli. Hann tók jafnvel svo til orða að ,,ef þingið skapaði ekki óvissu um þetta mál`` og var að skilja hæstv. samgrh. svo sem hann væri andvígur því að Alþingi tæki málið til umfjöllunar. Ég ítreka þess vegna ósk mína, hæstv. fjmrh., af því að ég sé að hæstv. fjmrh. er enn tekinn til við að aðstoða forseta við fundarstjórnina sem ég tel að sé um þingsköp, hæstv. fjmrh., að fara fram á það að ein af fagnefndum þingsins taki þetta mál til skoðunar. Það varðar vinnubrögð, skipulag og tilhögun starfanna í þinginu og það ræða menn undir liðnum þingsköp, hæstv. fjmrh., í eitt skipti fyrir öll. Vonandi fer þetta að skýrast fyrir hæstv. fjmrh. sem er búinn að sitja á þingi lengi með litlum árangri a.m.k. hvað það snertir að kunna á þingsköpin. Ég óska eftir því, af því að ég sé að hér situr í salnum hv. formaður samgn., sem mun vera hv. 3. þm. Reykn., að samgn. taki þetta mál fyrir.

Það hefur komið skýrt fram í máli hv. þm. sem hafa talað um gæslu þingskapa að ýmsar leiðir eru til að taka þetta mál til umræðu, m.a. innan samgn. Formaður samgn. er á fundinum svo að væntanlega hefur komist vel til skila að það eru aðrir möguleikar en þessi hálftíma umræða sem fór fram utan dagskrár.

Virðulegi forseti. Það hefur vakið athygli mína að forseti telur aldrei við hæfi að gera athugasemd við framgöngu ráðherra í salnum eða í umræðum. En forseti er nokkuð oft að temja sér það að leiðbeina eða setja ofan í við einstaka þingmenn. Nú er það þannig, virðulegi forseti, að hér leyfir forsetinn umræður utan dagskrár í hálftíma til þess að hæstv. samgrh. svari spurningum. Hv. málshefjandi Kristinn H. Gunnarsson bar upp þessa spurningu og hæstv. samgrh. svaraði henni ekki. Tilefni þessarar þingskapaumræðu er það að hæstv. samgrh. svaraði spurningunni ekki. En hæstv. forseti sá enga ástæðu til þess að hvetja hæstv. samgrh. til þess að svara spurningunni og fara þannig eftir þingsköpunum. Það gerði hæstv. forseti ekki. Í staðinn er sagt við þingmenn að þeir megi ekki gera athugasemd við það að ráðherra svari ekki spurningum sem þeir eru beðnir um að svara og forseti leyfir sérstaka umræður til þess að þeir svari. Ábending mín var til komin vegna þess að ef forsetinn og ríkisstjórnin hafa áhuga á því að umræður í þinginu hafi ákveðinn tilgang og að þingsköpum sé hlýtt, hæstv. forseti, þá ber ráðherrum að svara spurningum sem veittur er sérstakur tími utan dagskrár á Alþingi til þess að þeir svari. Vandi þessarar umræðu er sá að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson bar upp skýra spurningu og fékk ekkert svar og það sem verra var, hæstv. samgrh. vék ekki að spurningunni einu orði, hvorki í fyrri ræðunni eða seinni ræðunni. Þetta er svona álíka, virðulegi forseti, eins og einhver kveddi sér hljóðs utan dagskrár á Alþingi til þess að spyrja hæstv. menntmrh. um málefni Háskólans á Akureyri og hæstv. menntmrh. svaraði með því að tala eingöngu um málefni Kennaraháskólans í Reykjavík. Þannig var framganga hæstv. samgrh. Hann talaði eingöngu um Samskip í sínum tveimur ræðum en svaraði því ekki hvort hann hefði slitið viðræðum við samstarfshópinn sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson hefur verið í forsvari fyrir. Þess vegna ítreka ég það, virðulegi forseti, að til þess að spara tíma í þinginu og greiða fyrir umræðum komi forseti þeim ábendingum á framfæri við hæstv. ráðherra að ef tími er veittur utan dagskrár á Alþingi til þess að veita svör við ákveðnum spurningum þá geri ráðherrarnir tilraun til þess að svara þeim spurningum. Ég vil svo enn á ný ítreka þá ósk mína til hæstv. samgrh. hvort sem hann gerir það í þingsalnum eða með opinberri yfirlýsingu utan við þingsalinn að hann segi það alveg skýrt og skorinort: Er hann búinn að slíta viðræðunum við samstarfshópinn eða ekki? Íbúar byggðarlaganna í kringum landið, fólkið sem stendur að samstarfshópnum og einnig forsvarsmenn Samskipa eiga kröfu á því að fá að vita þetta skýrt. Það er óeðlilegt að hæstv. ráðherra sé að spila einhvern felupóker í þessu máli. Hann komi fram --- ég vil nú ekki notað orðið óheiðarlega en a.m.k. mjög óeðlilega --- því að í meðferð málefna ríkisfyrirtækja og sölu er auðvitað alveg nauðsynlegt að ráðherra svari því skýrt hvort þeir hafi slitið viðræðum við hugsanlegan kaupanda eður ei. Þetta er ekki eitthvert vasaspil fyrir hæstv. ráðherra samkvæmt hleypidómum hans eða eigin geðþótta.

Frú forseti. Í góðu samkomulagi forseta og formanna þingflokka var ákveðið að hafa hálftíma umræður utan dagskrár um þá spurningu sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson bar fram. Hæstv. samgrh. svaraði ekki þeirri spurningu, um það held ég að mönnum geti ekki blandast hugur og það kallar á þessa þingskapaumræðu að menn geri athugasemdir við að hann skyldi ekki svara þeirri spurningu skýrt og skorinort. Á ræðum hæstv. ráðherra mátti skilja það að hugur hans stæði til þess að selja ms. Esju Samskipum hf. Á ekki mjög kurteislegu bréfi sem ég er hér með ljósrit af til Hjartar Emilssonar, sem er einn af fyrirsvarsmönnum þess hóps sem óskar eftir að leggja fram tilboð í eignir Skipaútgerðar ríkisins, má líka skilja það að honum er ekkert sérstaklega ljúft að eiga samtöl við þann hóp. Því vil ég spyrja: Hvað ætlar hæstv. samgrh. að gera við aðrar eignir Skipaútgerðar ríkisins en ms. Esju? Úr því að ráðherra hefur ekki upplýst þetta mál með fullnægjandi hætti á þinginu á þeim tíma sem til þess var markaður þá tel ég óhjákvæmilegt að hann gefi Alþingi munnlega skýrslu strax eftir helgi um málið og hvernig hann hyggst meðhöndla það. Ég tel að þetta sé mál sem varðar ekki bara örfá byggðarlög í landinu heldur landið allt. Það varðar siðlega viðskiptahætti í þessu landi.

Hæstv. forseti. Efnislegar umræður um Skipaútgerð ríkisins hafa haldið áfram nú í 20 mínútur fram yfir það sem ákveðið var. Í síðari ræðu minni komu skýrt fram þær ástæður sem lágu til þess að ég taldi óhjákvæmilegt að taka upp viðræður við Samskip hf. Ég hafði gert glögga grein fyrir þeim sjónarmiðum við þá nefnd sem vann að undirbúningi að stofnun hlutafélagsins Strandferðir. Ég hafði jafnframt gert formanni Starfsmannafélags Ríkisskipa grein fyrir þeim sjónarmiðum mínum þannig að spurningunni um það hvort viðræðum við undirbúningsnefndina væri slitið eða ekki var fullsvarað í ræðu minni eins og hægt er að búast við og hægt sé að gera í tveggja mínútna ræðu. Ég hef svo ekki meira um þetta að segja.

Virðulegi forseti. Þannig háttar til að hér á dagskrá eru lánsfjárlög, frv. sem hefur verið nokkra stund til umræðu og ég er næstur á mælendaskrá. Klukkuna vantar 6 mínútur í 7 og ég hef heyrt að það standi til að halda þessum umræðum áfram kl. 11 á morgun eða a.m.k. hafi það verið rætt með einhverjum hætti. Ég vil því mælast til þess við forseta að umræðunni verði nú frestað. Ég tel enga ástæðu til þess að vera að halda henni áfram nú og fram að matartíma því að eftir yfirlýsingar hæstv. forsrh. hér fyrr í dag er óhjákvæmilegt að ræða allítarlega um lánsfjárlög og forsendur þeirra. En ég beini því til forseta að hún veiti okkur lausn í náð þangað til á morgun þannig að við þurfum ekki að vera að tala hér í matartímanum og halda fólki fram eftir eða fram yfir matartímann því að hér er bersýnilega langur tími eftir í umræðum um lánsfjárlög.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að leggja til eitt eða annað um áframhald umræðna um lánsfjárlög, en ég kemst ekki hjá því þegar rætt er um gæslu þingskapa að skýra frá því að haldnar hafa verið margar ræður við 2. umr. málsins, sumar mjög langar og yfirleitt allar afar efnislíkar, nánast sömu ræðurnar aftur og aftur, tekið á annan klukkutíma hver ræða þannig að málið er nú ansi vel rætt. Satt að segja hafði ég vonast til þess að málið hlyti þá afgreiðslu í kvöld að hægt væri að ljúka 2. umr. þess. Hins vegar ef sérstakar óskir koma fram um það að halda umræðum áfram á morgun, sem kemur mér reyndar á óvart, þá sé ég því ekkert til fyrirstöðu ef það mætti greiða fyrir afgreiðslu málsins. Það hefur komið mér einnig á óvart, virðulegur forseti, að taka til andsvara samkvæmt nýjum þingsköpum með því að reyna að svara helstu spurningum sem til mín hefur verið beint eftir hverja ræðu en það hefur einhvern veginn viljað þannig til að næstu ræðumenn hafa ekki hlustað á umræðurnar og þess vegna ekki hlustað á svörin, hvorki á ræðu né svör þannig að aftur og aftur hef ég mátt svara sömu fyrirspurnum. Ég bið þess vegna hv. þm. sem hóf máls um gæslu þingskapa að sjá til þess ef hann getur að menn þeir sem ætla að taka þátt í 2. umr. séu í salnum þannig að hægt sé að greiða fyrir fundarstörfum. Sjálfur hef ég reynt eftir bestu getu að sitja í þingsalnum. Þetta er mál sem heyrir undir fjmrh. og það eru að sjálfsögðu ekki efni til þess að aðrir ráðherrar sitji undir umræðunni að öllu leyti. Þeir hafa þó flestir hverjir orðið við þeim tilmælum sem til þeirra hefur verið beint. En vegna óska hv. þm., sem ég virði ákaflega mikils, tek ég undir það að ekki er ástæða til að eyða matartímanum núna að þessu sinni í þetta mál og treysti þá á gott samstarf svo að hægt sé að ljúka afgreiðslu málsins.

Það er misskilningur að gert hafi verið ráð fyrir að umræðan héldi áfram kl. 11 á morgun. Það var gert ráð fyrir að henni lyki í dag. Það hefur komið ósk um að henni verði nú frestað og mun forseti verða við því og málið er tekið út af dagskrá.