Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta frv. er komið frá Nd. N. hefir athugað frv., og með því að lesa grg. fyrir því, er undir eins hægt að sjá, hvað í frv. felst. N. hefir fallizt á, að rétt sé, að þessi höfn verði löggilt, og leggur því til, að frv. verði samþ.



Eins og ég gat um við 2. umr., þá hefi ég komið fram með 2 brtt., en þær eru hvorki langar né margbrotnar, og þarf því ekki langa forsögu um þetta atriði, enda minntist ég á það við 2. umr. Fyrri breyt. felur aðeins það í sér, að bankastjóri Búnaðarbankans haldi þeim launum, sem hann hefir, og verði ekki breytt í því. Hin brtt. er sú, að laun gæzlustjóra Búnaðarbankans verði ákveðin. Um fyrri brtt. er það að segja, að eftir því sem skýrt hefir verið frá opinberlega í blöðum, og er víst alveg rétt, þá hefir bankastjóri Búnaðarbankans verið ráðinn með 12 þús. kr. árslaunum án dýrtíðaruppbótar. Brtt. mín er aðeins sú, að hann haldi þessum launum eins og um hefir verið samið og engin breyt. verði þar á, en eftir frv. á ráðh. að ákveða bankastjóranum dýrtíðaruppbót, sem honum þykir rétt. Sá landbrh., sem með þessi mál fer nú, hefir ákveðið launin við ráðningu þess bankastjóra, sem nú er, og kemur því sennilega ekki til mála, að gerð verði breyt. þar á, en svo getur komið annar ráðh., sem ef til vill vill hækka launin. En til þess að hafa launin ákveðin, en ekki hverful hvað dýrtíðaruppbótina snertir, hefi ég komið með þessa brtt., enda er talið, að 12 þús. kr. árslaun séu nægileg, þótt í nokkuð vandasamri stöðu sé, og býst ég því við, að þeir, sem annars telja sig með sparnaði, vilji ekki gefa þarna lausan tauminn fyrir hærri laun. En um hitt embættið, sem er stofnað með þessum l., vil ég segja, að ekkert er ákveðið um, hvaða laun sá maður skuli hafa, sem því gegnir, heldur aðeins falið ráðh. að ákveða það. Yfirleitt tel ég varhugavert, þegar verið er að stofna slík störf eða embætti, að ákveða ekki launin um leið. Það hefir yfirleitt verið venja að gera slíkt hér á þingi, a. m. k. í flestum tilfellum, og rétt, að það haldist ennþá. Þar sem þetta er ekki mikið starf, virðist nóg að ákveða fyrir það 2000 kr. á ári, en það yrði með dýrtíðaruppbót 3000 kr. Maðurinn þarf ekki að sitja í bankanum nema endrum og eins og hefir þetta með öðrum störfum, og sé ég því ekki annað en að 3000 kr. séu sæmileg laun.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Hv. síðasti ræðumaður hefir snúið við blaðinu frá því að vilja allt spara við þennan banka og til afstöðu sinnar nú. Ég held, að fyrri till., þar sem árslaunin eru ákveðin 12000 kr., sem ekki má breyta, hvernig sem verðlag breytist, sé ekki til bóta. Í seinni brtt. er gert ráð fyrir, að árslaun gæzlustjóra verði 2000 kr. auk dýrtíðaruppbótar, svo að þau laun verða gerð hreyfanleg. Ég álít eins og hv. þm., að 2000 kr. auk dýrtíðaruppbótar sé nægileg laun fyrir gæzlustjórastarfið. Hinsvegar er ég á móti því, að laun bankastjóra séu rígskorðuð við 12000 kr., þvert ofan í alla venju, því að ef verðlag breytist, er ekki sanngjarnt, að þessi laun séu ekki hreyfanleg eins og laun annara starfsmanna. Það er því ósamræmi á milli fyrri og síðari brtt. Ég vil leggja til, að hv. d. samþ. síðari brtt. en felli þá fyrri.



Ég skal játa, að það kennir nokkurrar sanngirni hjá hæstv. ráðh., þegar hann fellir sig ekki við, að þetta séu fastákveðin laun bankastjóra, sem ekki lækki, þó að verðfall verði. En ef til slíks kæmi, mundi að líkindum fara fram almenn endurskoðun á launakjörum í landinu, eins og ýmsar stjórnir hafa framkvæmt, svo að brtt. kæmi ekki að sök, og sé ég því ekki ástæðu til að hverfa frá henni. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði snúið við blaðinu, en það er alrangt. Ég vildi bara ekki káfa inn í verkahring n., sem hefði bankamálin til athugunar. Þess vegna er ekki ástæða til að bregða mér um eyðslusemi, enda fer hæstv. ráðh. ekki lægra en ég. Hitt er mjög sanngjarnt af hæstv. ráðh., að vilja vera sömu skoðunar og ég um síðari till., um laun gæzlustjóra.

*Jónas Jónsson: Ég skal ekki lengja umr. mikið, en þar sem Framsfl. hefir verið mikið við stofnun bankans riðinn, vil ég segja nokkur orð út af launum þar. Þegar Búnaðarbankinn var stofnaður, var meira góðæri en nú er og menn bjartsýnni um fjárhaginn. Voru því stofnlaunin ákveðin eins og við hina bankana, en dýrtíðaruppbót óákveðin. Þegar Páll Eggert Ólason var banka stjóri þar, gerði aðalblað Sjálfstfl. veður út af því, hversu launin væru há, og að ákveða ætti fyllstu dýrtíðaruppbót, þannig að bankastjóralaunin yrðu eins og í Landsbankanum. En sannleikurinn var sá, að dýrtíðaruppbót var ákveðin minni en í Landsbankanum, og urðu laun aðalbankastjóra tæp 20 þús. kr. Þetta hélzt svo þangað til núv. forsrh. veitti Hilmari Stefánssyni embættið. Það var þá veitt án dýrtíðaruppbótar og var fyrsta embættið, sem veitt var á þann hátt. Sú ráðdeild, sem ég veit, að er hv. flm. brtt. kær, kom þar greinilega fram, þó að um flokksmann væri að ræða. Ég álít, að bæði hjá hæstv. ráðh. og þeim manni, sem fékk bankastjóraembættið, hafi þarna komið fram lofsverður skilningur á því, að launin væru of há. Bankinn er ekki mjög stór, og ég veit, að það er engum kunnugra en hv. flm. brtt., sem er mesti ráðdeildarmaður, að bændur eru yfirleitt óánægðir með hin óþarflega háu laun, og ekki heldur sjá þeir ástæðu til að hafa 3 bankastjóra, enda hygg ég, að þessi breyt. muni mælast vel fyrir og þykja sjálfsögð. Um það, hvort eigi að fella niður dýrtíðaruppbótina með l., vil ég geta þess, að ég þykist viss um, að a. m. k. sá ráðh., sem felldi hana niður í verki, muni ekki taka hana upp aftur, og ég býst ekki við, að ráðh., sem á eftir kæmi, mundi gera það. Ég tel þetta tákn þess, að hinn litli banki verði ráðdeildarsamur í æðstu stjórn sinni.

*Fyrirspyrjandi (Brynjólfur Bjarnason): Herra forseti! Ég þarf ekki að tala langt mál um þessa fyrirspurn. Ég ber hana fram, þar sem mér virðist, að ástandið á allmiklum hluta fjárpestarsvæðisins sé samskonar og gert er ráð fyrir í l. um bjargráðasjóð. Ég býst við, að hv. landbn. þingsins séu að undirbúa ráðstafanir vegna mæðiveikinnar, m. a. vegna skipunar á skuldamálum bænda, og mér er kunnugt um, að komið hafa fram ákveðnar raddir frá þeim héruðum, sem um er að ræða, um bjargráð þeim til handa. Ýms heimili eiga ómögulegt með að komast af, nema fá beinan styrk. Eg óska því að fá upplýsingar frá hæstv. forsrh. um það, hvað ríkisstj. hyggst fyrir í þessu efni.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Þegar ég svara þessari fyrirspurn hv. þm., mun ég ekki fara inn á það, hvað ríkisstj. hyggst fyrir um almenn bjargráð bændum til handa. Það er allt of flókið mál til að ræða í þessu sambandi, enda munu gefast nóg tækifæri til þess síðar, því að bráðlega er von á till. frá hv. landbn. Nd. sem unnið hefir að þeim málum undanfarið. Ég skal geta þess, að haldinn hefir verið fundur af flestum oddvitum og ráðamönnum á fjárpestarsvæðinu, og verða þeirra till. lagðar til grundvallar fyrir frekari ráðstöfunum af hálfu Alþingis. Flestir þm. úr landbn. Nd. fóru á þann fund, til þess að fylgjast með óskum bænda. Um fyrirspurnina sjálfa, hvort mögulegt verði að styrkja þessa bændur með fé úr bjargráðasjóði, vil ég fara nokkrum orðum. Eins og hv. et. er kunnugt, eru l. um bjargráðasjóð nr. 43 frá 10. nóv. 1913 og eru til hjálpar í hallæri. Siðar var gerð breyt. á 1., og eru þau l. frá 2 7. júní 1925. Í l. er útskýrt, hvað er hallæri. Það er hallæri, ef sveitarfél., eitt eða fleiri í sýslu, eða bæjarfélag, verða af náttúruvöldum svo illa stödd, að sýslufél. eða bæjarfél. megnar ekki af eigin rammleik að forða mönnum og skepnum við harðrétti eða felli. Samkv. 12. gr. l. er ákveðið, að et hallæri ber að höndum, á hvert hérað tilkali til séreignar sinnar í bjargráðasjóðnum til útbýtingar, samkv. bjargráðasamþykkt sinni. Í þessu sambandi er það einmitt augljóst, þegar athugaðar eru umr. um frv. og grg. þess, að l. gera ekki ráð fyrir, að útbýtt verði styrk undir þeim kringumstæðum, sem hér er um að ræða. Lögin eru ótvírætt sett vegna yfirvofandi hallærisástands, sem ekki sé varanlegt og afstýra þurfi strax. Hinsvegar hefir framkvæmd l. verið svo, að þegar sorfið hefir að sýslufél. eða hreppum, t. d. vegna óþurrka, þá hafa verið veitt skyndilán úr bjargráðasjóði, og stundum lengri lán. En nú upp á síðkastið hafa jafnframt frá sumum hreppum á slíkum svæðum komið beiðnir um lán til nýrra atvinnuvega. Það mun verða gert eftir því, sem sjóðurinn megnar. Nýlega var veitt verulegt lán til Andakílshrepps, til þess að koma upp fyrirmyndarrefabúi, sem hefir orðið hreppnum til bjargar og mun gefa hagnað þegar á næsta ári. Slíkar ráðstafanir er hægt að gera með bjargráðasjóðslánum, og mér finnst þær bæði eðlilegri og heppilegri en að greiða beinan styrk, því að með beinum styrk yrði undir engum kringumstæðum mögulegt að halda bændum uppi, ekki einu sinni í eitt ár, hvað þá heldur um lengri tíma. Það þarf ekki lengi að leita að rökum fyrir því, að styrkveitingar úr sjóðnum gætu ekki bjargað bændum frá hallæri, ef treysta ætti á þær einar, því að hvert hérað á tilkall til séreignar sinnar til útbýtingar, samkv. 12. gr., en þau sýslufélög, sem hér væri um að ræða, eiga handbært fé sem hér segir: Borgarfjarðarsýsla 2200.00 Mýrasýsla 5147.74 Dalasýsla 6179.38 Snæfellsnes- og Hnappadalssýsla 5658.89 Vestur-Húnavatnssýsla 9777.85 Austur-Húnavatnssýsla 5069.79 Það sjá allir menn, að enda þótt veittur væri beinn styrkur samkv. 12. gr. bjargráðasjóðsl. og til þess færi séreign sýslufél., kæmi hverfandi lítil upphæð á hvern bónda. En samkv. öðrum ákvæðum l. er hægt að veita lán í hverja sýslu, sem nemur meiri upphæð, því að þá er hægt að fara í sameiginlegan sjóð að vissu marki. Styrkveiting eins og hv. fyrirspyrjandi hugsar sér er því á móti allri venju, enda varla hægt að segja, að ástæður séu svo, að hallæri sé yfirvofandi, heldur er hér um varanlegt ástand að ræða, og styrkveiting því varla í samræmi við l. Í þriðja lagi er um svo litið fé að ræða, að það mundi ekki koma að neinu gagni. Ég verð því að telja ófært að fara þessa leið.

*Fyrirspyrjandi (Brynjólfur Bjarnason): Ég vil þakka hæstv. landbrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefir gefið. Það hefir komið fram í fyrsta lagi, að mögulegt er að veita styrk úr bjargráðasjóði, en að hyggilegra er og meira í samræmi við l., að styrkurinn sé veittur til að koma upp varanlegum atvinnuvegum í viðkomandi héruðum. Spurningin er sú, hvort heimili bænda geti virkilega bjargazt á meðan verið er að framkvæma þessar ráðstafanir, að endurnýja bústofninn og koma upp nýjum atvinnugreinum. hvort þau geti bjargazt, eins og ástandið er framundan, næstu ár. Og þar af leiðandi vil ég taka fram, að það var ekki meining mín að gera fyrirspurn um, hvort slíkur styrkur gæti komið í staðinn fyrir aðrar ráðstafanir, og heldur ekki, hvort slíkur styrkur gæti orðið almennur og skipzt milli bænda yfirleitt, heldur hvort ekki væri nauðsynlegt, til þess að bjarga vissum heimilum, sem verst eru stæð, yfir örðugasta hjallann, að veita þeim slíkan styrk, og það var þetta, sem ég óskaði að fá upplýst, og að þessu leyti get ég ekki fyllilega gert mig ánægðan með svarið.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég þarf ekki annað en að benda á það, sem ég að vísu tók nægilega greinilega fram í minni fyrri ræðu, að 1. málsgr. 12. gr. er þannig að ef hallæri ber að höndum, á hvert hérað tilkall til séreignar sinnar, og séreign hvers héraðs er, eins og ég tók fram áður, t. d. Borgarfjarðarsýslu 2200 kr. o. s. frv., og þá sjá allir, að slíkar upphæðir hrökkva ekki langt. Nú er verið að tala um einstök heimili, en það er héraðanna að fylgjast með því, og það er ekki hægt að veita styrk úr sjóðnum, nema viðkomandi hérað biðji um það og héraðið eða hreppurinn telji sig ekki geta séð um einstaka meðlimi sína. Slíkar beiðnir hafa ekki komið frá neinn héraði eða hreppi, og þess vegna liggur ekki fyrir að veita styrk samkv. þeirri gr., enda mundi hann, eins og ég tók fram áðan, hrökkva svo skammt, að það munar mjög litið um það, og það verða að sjálfsögðu gerðar ráðstafanir á þinginu, sem eru miklu stórtækari en þessi styrkur.

*Fyrirspyrjandi (Brynjólfur Bjarnason): Hæstv. forsrh. upplýsti, að það þyrfti að koma beiðni frá héruðunum um, að slíkum styrk yrði útbýtt. En ef slík beiðni kæmi fram, mundi henni þá verða sinnt ? Svo vil ég í öðru lagi, í sambandi við þá aths., sem hæstv. ráðh. gerði um það, að séreign sveitarsjóðanna í bjargráðasjóði mundi hrökkva skammt, spyrja hann um það, hvort hann telji ekki möguleika á því að útvega viðbótarfé til þeirra hluta, ef á þyrfti að halda, annarsstaðar frá.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Það gefur að skilja, að það kemur ekki beiðni frá héruðunum um þetta, vegna þess, eins og ég skýrði í upphafi máls míns, að héruðin vilja miklu fremur fara þá leið að fá lán úr sjóðnum. hærri upphæð en þau geta fengið til styrkútbýtingar, til þess að koma upp nýjum atvinnugreinum, og ég veit, að fyrirspyrjanda er ljóst, eins og kom fram af seinnstu orðum hans, að þessar upphæðir, sem eru litlar, 2000–3000 og upp í 5000 kr. á hvert hérað, hrökkva alls ekki til styrkveitinga. Hitt er annað mál, sem hv. þm. spyr um. hvort ríkisstj. sjái sér ekki fært að veita fé úr ríkissjóði í þessu skyni. Það kemur fyrirspurninni ekki við í sjálfu sér; það kemur ekki við þeim styrk, sem bjargráðasjóður hefir yfir að ráða, og séreign hinna einstöku héraða, heldur eru það ráðstafanir alveg út af fyrir sig, sem kæmu, eins og ég minntist á, frá landbn. og hún er að undirbúa. Hitt er allt annað mál, sem ég fer ekki inn á hér, en verður farið inn á siðar, hvort nokkurntíma sé ástæða til að láta greiðslur til bjargráðasjóðs falla niður. En ég vænti þess, að það sé nægilega upplýst, að sú leið, að veita styrk úr bjargráðasjóði, er undir engum kringumstæðum fær og bændum til sama sem engrar hjálpar, og þess vegna verður hún að sjálfsögðu ekki farin.