Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1072, um lyfjagjöf og brottvísanir, frá Andrési Inga Jónssyni.

Virðulegi forseti. Á þessum tímum stríðs í Úkraínu og ofbeldis Rússa þar í landi er mikilvægt að rödd Íslands um frelsi, frið, lýðræði og mannréttindi sé ákveðin og skýr. Það hefur hún verið, m.a. undir forystu hæstv. utanríkisráðherra. Þegar við síðan endurskoðum þessa þjóðaröryggisstefnu frá árinu 2016 þá er mikilvægt að við tökum tillit til gjörbreyttra aðstæðna í heimsmálum og þeirrar ógnar sem nú herjar á Evrópu og vestræn lýðræðisríki, ein mesta ógn síðari tíma. Almannavarnahluti þjóðaröryggisstefnunnar hefur verið uppfærður og það er vel. Hins vegar er varnarhlutinn skilinn eftir og eru mikil vonbrigði að svo skuli vera. Það er umhugsunarefni að samsetning ríkisstjórnarinnar komi í veg fyrir að við uppfærum varnarhluta þjóðaröryggisstefnunnar. Við vitum að það er í raun meiri hluti í þinginu fyrir því að móta hér varnarstefnu og fela utanríkisráðherra að gera það, en samsetning ríkisstjórnar kemur í veg fyrir að við náum að samþykkja slíka stefnu. 

Herra forseti. Við búum í heimi þar sem öryggisógnir eru síbreytilegar og margvíslegar og það er mjög mikilvægt að sú þjóðaröryggisstefna sem við byggjum á byggi á breiðum grunni. Það var niðurstaðan þegar slík stefna var fyrst samþykkt hér á Alþingi Íslendinga 2016 og það var mat þjóðaröryggisráðs þegar við hófum undirbúning að endurskoðun hennar, að hún hefði reynst vel og verið okkur drjúgt tæki til þess að takast á við margvíslegar ógnir, hvort sem er á sviði netöryggis, fjármálaöryggis, umhverfisógna, almannavarna, nú eða hefðbundinna hernaðarógna. Ég hef skilið umræðuna hér í þessum sal svo að um stóru línurnar ríki breið samstaða jafnvel þó að áherslumunur sé á milli hv. þingmanna í ólíkum flokkum. Það er eðlilegt. En ég legg á það mikla áherslu, og vil nota tækifærið hér til að þakka hv. utanríkismálanefnd, að við samþykkjum þessa stefnu, sem hefur reynst okkur vel, með mikilvægum breytingum og nýtum hana sem vegvísi fram á við fyrir Ísland.

Herra forseti. Samfylkingin styður nýja uppfærslu á þjóðaröryggisstefnu. Í henni er hnykkt á að grundvöllur hefðbundinna varna okkar hvíli á samstarfi innan Atlantshafsbandalagsins og með tvíhliða samningum við Bandaríkin en um leið er horft á heiminn í gegnum gleiðari linsu og það viðurkennt að Ísland standi frammi fyrir nýjum risaáskorunum sem geta verið ógn við tilveru okkar. Fordæmalausar tæknibreytingar geta ekki einungis komið illa við einstaklinga heldur ógnað mikilvægum innviðum og jafnvel lýðræðinu og geigvænlegar loftslagsbreytingar geta ógnað tilveru framtíðarkynslóða ef ekki verður brugðist hart við. Það er mín trú að haldgóð svör við mörgum af þessum stóru áskorunum sem mannkynið stendur andspænis finnist aldrei nema í miklu víðtækara fjölþjóðlegu samstarfi. Næstu skref Íslands í þjóðaröryggismálum hljóta því að vera að þétta enn samstarf okkar við ríki og ríkjasambönd sem byggja á svipuðum gildum og við.

Hæstv. forseti. Ágæti þingheimur. Ég kem hér upp til að þakka utanríkismálanefnd fyrir gott starf og góða vinnu á undanförnum vikum og mánuðum við að fara yfir þjóðaröryggisstefnu landsins og stöðuna sem við höfum þar undir. Við erum með nokkrar breytingar þar, reyndar veigalitlar en samt mikilvægar. Þjóðaröryggisstefnan hefur sannarlega sannað gildi sitt og sú uppfærsla sem var lögð til í því sem við fengum í hendur hefur líka gert hana enn betri. Ég tel gríðarlega mikilvægt að nefndin sem slík skuli hafa náð sameiginlegri niðurstöðu, að við skulum öll hafa verið á áliti nefndarinnar og þannig undirstrikað þá samstöðu sem við þurfum og eigum að sýna á slíkum tímum sem við lifum í dag. Ég vil þakka nefndinni 

Virðulegur forseti. Hér er um margt um ágætisbreytingar að ræða á þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland en stefnan tekur ekki tillit til þess að það er stríð í Evrópu, tekur ekki tillit til innrásar Pútíns í Úkraínu og til þess að öll Evrópuríki eru að endurskoða þjóðaröryggisstefnu sína og varnarmál sín út frá þessu stríði. Það virðist vera að þessar breytingar - það er minnst á stríð í Evrópu með einni setningu. Ég skora á hæstv. forsætisráðherra að koma á næsta þingi með breytingar á þjóðaröryggisstefnu sem taka tillit til stríðs í Evrópu, tillit til varnarstefnu Íslands og hvernig við ættum að taka á þeim breyttu öryggishagsmunum sem eru ríkjandi núna í Evrópu í ljósi þessa stríðs. Ég ítreka að það er margt gott í þessu en hér er bara um venjulega uppfærslu að ræða sem tekur ekki tillit til þessa stríðs.

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um endurskoðaða þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Ég tel að vel hafi til tekist og vil þakka öllum þeim sem að vinnunni komu. Sérstaklega vil ég þakka þjóðaröryggisráði og utanríkismálanefnd samstarfið og þeim gestum sem fyrir nefndina komu. Veigamesta hlutverk stjórnvalda á hverjum tíma er að tryggja öryggi þjóðarinnar. Þjóðaröryggisstefnan stendur á traustum grunni. Það er mín bjargfasta trú að stefnan sé hornsteinn þjóðaröryggis hér á landi og að þær uppfærslur sem nú verða samþykktar séu til þess fallnar að styrkja enn frekar sameiginlega sýn okkar á þær áskoranir og úrlausnarefni sem við blasa og kunna að mæta okkur í framtíðinni.

Virðulegur forseti. Samstaðan í utanríkismálanefnd er mjög mikilvæg og þýðingarmikil og það er mikilvægt að senda þau skilaboð út. En það er líka mikilvægt á þessum tímum að þingið sé staðfast í því að þora að endurskoða varnar- og öryggisstefnu sína þegar allar aðrar þjóðir, vestrænar lýðræðisþjóðir, eru að gera það í dag, allt frá Danmörku, sem hélt þjóðaratkvæðagreiðslu um stöðu sína innan ESB, yfir í Finna, yfir í Svía, yfir í endurmat Þjóðverja á eigin vörnum og hernaðarþátttöku. Þetta höfum við ekki gert samhliða þessari uppfærslu á þjóðaröryggisstefnunni. Það eru mikilvægar uppfærslur á sviði almannavarna innan þjóðaröryggisstefnunnar, ekki spurning, við stöndum með því. En ég hefði kosið að sjá það að við hefðum þorað að taka þetta hlutverk saman, að fela utanríkisráðherra að móta nýja varnarstefnu í samvinnu við þingið. Ég vona það, af því að það hefur svolítið verið sá háttur á að ríkisstjórnin tekur upp góðar tillögur frá stjórnarandstöðunni, að ríkisstjórnin taki þá síðar upp þessa stefnu.

Virðulegur forseti. Því ber að fagna að við séum að uppfæra þjóðaröryggisstefnuna. Við lifum í breyttum heimi þar sem þess er krafist að við breytum og séum tilbúin að breyta þjóðaröryggisstefnu okkar miðað við þær breytingar sem eru að verða allt í kringum okkur. Þá er það ekki bara varðandi eitthvert stríð heldur líka þurfum við að horfa á, eins og ég nefndi í ræðu minni í gær, netöryggismál. Það er nú hægt að ráðast á landið án þess að koma hingað nokkurn tímann. Loftslagsmálin sem eiga eftir að gjörbreyta því lífríki sem er í kringum landið og t.d. því hvernig við upplifum loftslagsflótta, allt eru þetta atriði sem þurfa að vera þarna inni. En það er ekki nóg að hafa góða stefnu, hún muna ekki passa upp á landið ein og sér sem eitthvert plagg, heldur þurfum við að fylgja þessu eftir með alvöruaðgerðum og fjármagni, hæstv. fjármálaráðherra.

Herra forseti. Ég fagna því að hér sé verið að uppfæra þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Það kemur kannski ekkert sérstaklega á óvart að ekki hafi verið mikið tekið á varnarmálaþættinum í ljósi þeirra fyrirvara sem gerðir voru við þá stefnu sem hefur verið í gildi undanfarin ár. Mig langaði til að koma hingað upp sérstaklega í tengslum við e-liðinn þar sem fjallað er um loftslagsmál og lögð megináhersla á virka þátttöku í alþjóðlegu samstarfi til að bregðast við loftslagsbreytingum, eins og segir í greinargerð um e-liðinn: „Þar sem loftslagsbreytingar eru hnattrænt vandamál skiptir miklu máli að stjórnvöld taki virkan þátt í alþjóðlegu samstarfi til að bregðast við þeim.“ Þetta væri gott og gilt ef stjórnvöld hefðu ekki sérstakt lag á að reyna, annaðhvort með sofandahætti eða meðvitað, að teyma þjóðina og þá sem standa í rekstri út í mýri í hverju loftslagsmálinu á fætur öðru, síðast í því sem blasir við okkur varðandi stóralvarlega stöðu í alþjóðaflugi. Við í þingflokki Miðflokksins höfum því óskað eftir því að sérstaklega verði greidd atkvæði um e-lið þessarar þingsályktunartillögu 

Virðulegi forseti. Ég þakka utanríkismálanefnd fyrir vandaða vinnu og samstarf. Ég hlakka til að greiða hér atkvæði um endurskoðun þjóðaröryggisstefnunnar. Nefndin leggur til mikilvægar breytingar sem m.a. undirstrika eiginlegar varnir landsins. Það er mikilvægt, eins og fram hefur komið, að full samstaða hafi náðst í nefndinni um málið en mikilvægast er þó auðvitað það að við framfylgjum síðan þessu eina mikilvægasta verkefni stjórnvalda sem er að tryggja varnir og öryggi landsins. Þar treysti ég engum betur en Sjálfstæðismönnum sem hafa sannarlega lyft þessum málaflokki upp undanfarin ár á annað plan. 

Herra forseti. Formaður utanríkismálanefndar sagði að breytingartillögur nefndarinnar væru veigalitlar en þessi breytingartillaga hér er það ekki. Í nefndaráliti er þessum orðum ætlað að skerpa á þeim ákvæðum þjóðaröryggisstefnu sem snúa beint að NATO, varnarsamningi og uppbyggingu varnarmannvirkja og, með leyfi forseta: „Nefndin leggur áherslu á grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins í þessu sambandi.“ Sú stefna er ekki góð. Meira að segja fólk sem umber aðild Íslands að NATO, er það t.d. dús við stefnu sambandsins í sambandi við kjarnavopn? Hér nefnilega stendur að nefndin undirstriki þá stefnu og það kemur á óvart, forseti, að allir þingmenn Vinstri grænna, sem einu sinni voru á móti aðild að NATO, ætli með atkvæði sínu hér og nú að segja að grunnstefna NATO sé bara fín, því það er það sem stendur hér. 

Virðulegi forseti. Hér er um slæma breytingu að ræða. Hún er ekki nógu góð. Orðalagið er ekki nógu gott. Orðalagið sem er fyrir er miklu betra. Hér er verið að breyta því sem segir í dag í þingsályktun um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, með leyfi forseta: „Grundvallarforsenda stefnunnar sé staða Íslands sem fámennrar eyþjóðar sem hvorki hefur burði né vilja til að ráða yfir her …“ Það á að fella þessi orð út: „fámennrar eyþjóðar sem hvorki hefur burði né vilja til að ráða yfir her“, og í staðinn á að taka inn orðalagið „herlaust land“. Það er miklu betra að segja að við séum fámenn þjóð sem hvorki hefur burði né vilja til að ráða yfir her en að hafa orðalagið „herlaust land“. Ef það á að vera herlaust land þá er miklu betra og réttara að tala um „herlausa þjóð“. Það er að meira að segja rangt að segja „herlaust land“, það á að segja „herlaus þjóð“. Núverandi orðalag er miklu betra. Við erum fámenn eyþjóð sem hefur hvorki burði né vilja til að hafa her. Það skiptir engu máli hvað við segjum annað í þjóðaröryggisstefnunni, við erum fámenn eyþjóð. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Þessi tillaga felur í sér að utanríkisráðherra verði falið að móta sérstaka varnarstefnu fyrir Ísland, ekki síst á grundvelli þess umhverfis sem við búum við í dag, og það verði gert í samráði við utanríkismálanefnd. Meðal annars verði farið í að skýra fyrirkomulag, stjórnsýslu, framkvæmd, ábyrgð og fjármögnun varnarmála Íslands. Þetta vantar allt í þjóðaröryggisstefnuna. Ég vil endurtaka það sem ég hef áður sagt: Það er umhugsunarefni að samsetning ríkisstjórnarinnar komi í veg fyrir að þessi tillaga verði samþykkt. Við sjáum það á rauðu tökkunum hér að bæði þingmenn Sjálfstæðisflokksins - ég vil gjarnan hvetja formann Sjálfstæðisflokksins til að leyfa sínu liði að vera pínulítið lausbeislað í þessari atkvæðagreiðslu því að hér verða bæði hjarta og kaldur kollur að fylgja með og þá ýtir maður náttúrlega á græna takkann. Ég hefði líka haldið að Framsóknarflokkurinn með sína sögu, þó tvískiptu sögu, myndi einmitt styðja þessa tillögu. En svo er ekki. Vinstri græn, þar kemur ekkert á óvart. 

Virðulegi forseti. Mig langar bara að fagna því að hér sé verið að skerpa á því sem snýr að loftslagsmálum í þjóðaröryggisstefnunni annars vegar og hins vegar að í d-liðnum sé verið að tala um að efla stafrænt fullveldi Íslands, sem er nokkuð sem er mjög mikilvægt og við þurfum að vinna saman í á næstu misserum.

Herra forseti. Friðlýsing Íslands fyrir kjarnavopnum er eitt af því besta í þjóðaröryggisstefnunni og hér legg ég til að taka burt þessa sérstöku tilvísun til þess að alþjóðlegar skuldbindingar ráði því hvort Ísland friðlýsir sig fyrir kjarnavopnum eða ekki. Það orðalag gefur til kynna að okkur sé það ekki frjálst og sé svo þá hefur þetta ákvæði stefnunnar bara ekkert inntak. Hérna er sem sagt lagt til að taka þá vísun burt og jafnframt að færa orðalagið nær því sem Sameinuðu þjóðirnar nota varðandi kjarnorkuvopnalaust svæði og hins vegar er hér lagt til að skilgreina íslenskt yfirráðasvæði með skýrari hætti þar sem Ísland og íslensk landhelgi nær ekki alveg yfir það sem lögfræðingarnir myndu vilja að það næði yfir.

Herra forseti. Ég greiði atkvæði gegn þessum tillögum vegna þess að ég tel að þessum málum, þ.e. friðlýsingu Íslands og landhelginnar, sé ágætlega fyrir komið í gildandi þjóðaröryggisstefnu. Ég myndi hins vegar mjög gjarnan vilja sjá frumvarp til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorkuvopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja, samþykkt hér á Íslandi þar sem þessi stefna sem er í þjóðaröryggisstefnunni er útfærð nánar í lögum. Ég greiði ekki atkvæði með þessari breytingartillögu enda er fjallað um friðlýsingu Íslands í þjóðaröryggisstefnunni.

Herra forseti. Hér við fyrri umræðu þessa máls kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra að mögulega geti hafréttarsáttmálinn staðið í vegi þess að íslenskt hafsvæði sé friðlýst fyrir kjarnavopnum. Þess vegna er hér lögð fram varatillaga sem felur í sér að eingöngu íslenskt landsvæði sé friðlýst fyrir kjarnavopnum og aftur án einhverrar undanþágu ef alþjóðlegar skuldbindingar leyfa okkur það ekki. Eftir því sem ég best veit þá hefur enginn alla vega sagt upphátt að t.d. einhver eins og NATO banni okkur að segja að það megi ekki vera kjarnavopn á Íslandi. Eða er það misminni hjá mér? Af hverju getur þjóðaröryggisstefna Íslands ekki sagt: Á íslenskri grundu verða aldrei kjarnavopn? Það stendur ekkert í henni núna og þessum málum er ekki vel fyrir komið í þjóðaröryggisstefnunni. Hún er ekki skýr með þetta. Hér er lagt til að hún verði skýr og afdráttarlaus og í samræmi við það sem fulltrúar Vinstri grænna segja að standi í stefnunni, en stendur ekki í henni.

Forseti. Allt er þá þrennt er. Því miður virðist fólk ekki hafa skipt um skoðun. Hér er bara langeinfaldasta útfærsla þess að segja að Ísland sé friðlýst fyrir kjarnavopnum. Punktur. Engar alþjóðlegar skuldbindingar, ekkert rugl um að það sé möguleiki á því að það megi koma með kjarnavopn til Íslands. Hér sagði hæstv. forsætisráðherra við fyrri umræðu málsins að það standi ekki til að setja kjarnavopn á Ísland frekar en fyrri daginn. Ef það stendur ekki til, af hverju má það þá ekki standa í stefnunni? Af hverju er verið að greiða atkvæði gegn því að skrifa í þjóðaröryggisstefnu að á Íslandi megi ekki staðsetja kjarnavopn? Í alvöru, krakkar, hvað er að?  
            

Virðulegur forseti. E-liðurinn gengur út á að styrkja og undirbyggja enn frekar skyldur íslenskra stjórnvalda til að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi til að bregðast við loftslagsbreytingum. Staðan sem uppi er núna er sú að íslenskum stjórnvöldum virðist ekki treystandi til að sinna þessari vinnu. Svo að við tökum nú bara það dæmi sem nú blasir við okkur, yfirvofandi skattlagningu á alþjóðaflug sem mun rústa tengiflugi til og frá Íslandi, þá virðast ráðherrar ríkisstjórnarinnar með einhverjum hætti hafa sofið þannig á verðinum á fyrri stigum málsins að núna berst bréf, svarbréf til hæstv. forsætisráðherra frá Ursulu von der Leyen, með þannig innihaldi að ráðherrann treystir sér ekki til að birta það. Ég treysti ekki stjórnvöldum, þeim sem við sitjum uppi með núna, til að fara enn lengra inn í þetta alþjóðlega samstarf sem hér er lagt til að verði rammað inn. Þannig að ég mun segja nei við þessari tillögugrein en styð aðrar greinar þingsályktunarinnar heils hugar.

Virðulegi forseti. Ég held að tíminn muni leiða það í ljós að þessi ákveðna grein sem við erum að samþykkja hér í dag sé kannski einhver sú mikilvægasta í allri þjóðaröryggisstefnunni því að loftslagsbreytingarnar eiga virkilega eftir að raska lífsskilyrðum og búsetu, hvort sem það er hér á landi eða annars staðar, í kringum okkur. Það er mikilvægt að við tökum virkan þátt í því að takast á við þessa vá og að við séum helst leiðandi í því starfi. Og þvert á það sem hv. þm. Bergþór Ólafsson sagði þá þurfum við einmitt að taka þátt í alþjóðlega starfinu, því að ekki getum við breytt öllu, lítil eyþjóð úti í hafi.

Herra forseti. Eins og nefnt hefur verið er ágætt að það sé samstaða um mál sem þetta. Þetta atriði varðandi loftslagsbreytingar er jú atriði sem hefði gjarnan mátt nefna en þá hefur maður áhyggjur af því hver túlkunin verður, sérstaklega í ljósi þess hvernig stjórnvöld hafa gengið fram. Það er nefnt að þetta gæti ýtt undir veðurofsa. Það hefur ekki gerst til þessa en það sem við vitum er að dauðsföllum vegna veðurofsa og loftslagstengdra atburða hefur fækkað um 99% á 100 árum. Og hvers vegna er það? 

Virðulegur forseti. Já, það er mikilvægt að við sýnum samstöðu í þeirri mikilvægu áætlun sem þjóðaröryggisstefnan er. En ég undirstrika að ég hef ákveðnar áhyggjur af varnarþættinum. Við vitum að árið 2016 samþykktu Vinstri græn ekki þjóðaröryggisstefnuna heldur sátu hjá. Nú greiða þau atkvæði með og það segir mér auðvitað að lægsti samnefnarinn hefur verið tekinn þegar kemur að varnarmálum landsins. Það vantar enn varnarstefnu í þetta plagg. Ég vil hvetja ríkisstjórnina til að sýna frumkvæði og móta varnarstefnu á næsta þingi í samvinnu við utanríkismálanefnd þingsins. Ég segi að sjálfsögðu já við þessari uppfærslu á þjóðaröryggisstefnunni 2016 sem er fyrst og fremst beint að almannavarnahlutanum.

Virðulegi forseti. Ég greiði atkvæði með þessari tillögu þrátt fyrir að það séu atriði í henni sem ég hefði kannski viljað sjá ganga lengra eða vera öðruvísi. En það er mikilvægt, og ég vil bara ítreka það enn og aftur, að það er ekki nóg að vera með metnaðarfulla þjóðaröryggisstefnu. Við þurfum alvöruviðbúnaðaráætlanir, alvöruaðgerðir og alvörufjárveitingar til þess að hún geti staðið undir nafni.

Hæstv. forseti. Við erum að ganga til mikilvægar atkvæðagreiðslu um þjóðaröryggisstefnu sem hér er uppfærð. Ég vil koma að tveim atriðum og leiðréttingu. Fyrir það fyrsta var sagt að verið væri að skrifa grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins inn í þjóðaröryggisstefnuna. Það er ekki rétt, hún er nefnd … 

Herra forseti. Í síðustu viku lagði ég inn fyrirspurn til hæstv. forseta Alþingis þar sem ósköp einfaldlega er spurt: Hvað kemur fram í greinargerð setts ríkisendurskoðanda um starfsemi Lindarhvols ehf.? Hverjar voru helstu athugasemdirnar og hvað gaf til kynna að hlutur ríkisins í Klakka hefði verið seldur á undirverði? Fyrirspurnin hefur enn ekki verið leyfð og hún varðar mál sem einhverra hluta vegna hefur verið mikil leynd yfir. Ég vil fara fram á það við forseta, með vísan til 2. mgr. 57. gr. þingskapalaga, að málið verði borið undir atkvæði hér í þingsal, þ.e. hvort fyrirspurnin skuli leyfð.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir þessa beiðni hv. þingmanns og ég vil líka ítreka beiðni mína til forseta um að birta þau lögfræðiálit sem liggja inni í forsætisnefnd og fjalla um þetta deilumál, um hvað standi í vegi fyrir því að greinargerð setts ríkisendurskoðanda í Lindarhvolsmálinu verði birt. Mér finnst rétt að við ræðum það hér fyrir opnum tjöldum. Hæstv. forseti hefur ítrekað vísað í að um þetta sé einhver ágreiningur. Ég veit til þess að þessi lögfræðiálit fjalla um þennan ágreining. Getur forseti vinsamlegast birt þessi lögfræðiálit á meðan hann er að velta vöngum yfir því hvort hann þori að birta greinargerð setts ríkisendurskoðanda?

Virðulegur forseti. Ég vil biðja hæstv. forseta um að bregðast við þessari beiðni minni sem ég legg hér fram á grundvelli 2. mgr. 57. gr. þingskapalaga. Fyrirspurnin lýtur að greinargerð sem er andlag sérstaks stjórnsýslumáls hér á Alþingi vegna upplýsingabeiðna sem hafa borist og ákvarðana sem hafa verið teknar í framhaldinu. Við skulum líka hafa það alveg á hreinu að þetta er ekki eitthvert vinnuskjal Ríkisendurskoðunar heldur skjal sem barst Alþingi og það er á forræði Alþingis að ákveða hvort það skuli birt eða ekki. Hæstv. forseti getur auðvitað ákveðið að synja mér um leyfi til að bera fram þessa fyrirspurn og fært þá fram sín rök fyrir því. En það kemur mjög skýrt fram að undir þeim kringumstæðum þá á þingmaður rétt til þess, samkvæmt téðu ákvæði þingskapalaga, að fá fram atkvæðagreiðslu um það hvort fyrirspurnin skuli leyfð. 

Forseti vill bregðast við með tvíþættum hætti. Annars vegar er auðvitað um það að ræða að þingmenn eiga skv. 3. mgr. 8. gr. þingskapa rétt á að bera fram fyrirspurnir til forseta Alþingis um stjórnsýslu Alþingis. Innihald og efni þeirrar fyrirspurnar sem hv. þingmaður hefur óskað eftir að leggja fram varða ekki stjórnsýslu Alþingis heldur eftirlit Ríkisendurskoðunar með tilteknum þáttum í framkvæmd laga um Lindarhvol. Því verður ekki heimilað af hálfu forseta að bera fyrirspurnina fram með þessum hætti. Hins vegar er það rétt sem hv. þingmaður nefnir, að á grundvelli 2. mgr. 57. gr. þingskapa getur þingmaðurinn óskað eftir því að atkvæðagreiðsla fari fram um þessa synjun forseta og verður við því orðið eins fljótt og auðið er. Varðandi aftur fyrirspurn hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, þá er rétt að upplýsa það að í framhaldi af orðaskiptum hér í fundarstjórn forseta í síðustu viku þá kannaði forseti hvernig farið hefði verið með beiðnir um birtingu þeirra lögfræðiálita sem til er vísað. Þeim beiðnum hefur verið synjað á þeirri forsendu að um væri að ræða lögfræðilega eða sérfræðilega ráðgjöf vegna undirbúnings eða meðferðar réttarágreinings. Verður forseti, til að gæta samræmis, að taka afstöðu til beiðni hv. þingmanns á sömu forsendum.

Frú forseti. Ég tek undir þessa beiðni þingmanns og árétta að settur ríkisendurskoðandi sendi Alþingi, stjórnsýslu Alþingis, niðurstöðu sína í rauninni, áfangaskýrslu um Lindarhvol. Þetta er sent til þingsins. Það er þá augljóslega til stjórnsýslu þingsins. Um það snýst lögfræðiálitið sem er fjallað hérna um líka. Af sama meiði er fyrirspurn mín sem ég hef reynt að leggja fram til forseta um ákveðna túlkun á lögum varðandi ríkisendurskoðanda og hef fengið neitun við þeirri fyrirspurn líka þannig að ég ætla bara að biðja um nákvæmlega það sama og hér var borið upp áðan, að fá atkvæðagreiðslu um þá fyrirspurn.

Þingmaðurinn vísar hér til fyrirspurnar sem forseti áttar sig ekki alveg á, en það verður tekið til athugunar hvort efni standa til að bera þá fyrirspurn undir atkvæði hér með sama hætti og á við um fyrirspurn hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar. Forseti vill hins vegar geta þess að í þingsköpum er kveðið á um að heimild sé til að bera fram fyrirspurn til forseta varðandi stjórnsýslu þingsins og síðan er í öðrum ákvæðum þingskapa kveðið á um það hvað heyri undir stjórnsýslu þingsins. Forseti ítrekar þá afstöðu sína að það sé ótvírætt að sú fyrirspurn sem hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson hugðist leggja fram fellur ekki þar undir vegna þess að hún varðar efnislegt innihald sem snertir ekki stjórnsýslu þingsins heldur varðar eftirlit Ríkisendurskoðunar eða ríkisendurskoðanda með tilteknum þáttum sem undir hann heyra lögum samkvæmt.

Forseti. Nú hefur forseti lagt mikið púður, orku og tíma í það að finna einhver lögfræðileg rök fyrir því að leyfa ekki fyrirspurnir, að birta ekki upplýsingar; hefur í raun sett ótrúlega mikið púður í að reyna að koma í veg fyrir að vilji meiri hluta forsætisnefndar nái fram að ganga, en allir þar nema forseti, að mér skilst, vilja láta birta þessa greinargerð setts ríkisendurskoðanda. Forseti leggur ótrúlega mikið á sig til að finna alls konar röksemdafærslur og afsakanir fyrir því að ekki sé hægt að birta þessar upplýsingar. Ég krefst þess af forseta að hann gangi að lýðræðislegum vilja þingsins og forsætisnefndar og leggi hreinlega jafn mikla vinnu á sig til að reyna að finna rök fyrir því að birta þessar upplýsingar. Það er vilji almennings og það er vilji þingsins að birta þetta. Forseti stendur í ströngu við að afsaka það með einhverju lögfræðitali af hverju ekki eigi að birta þetta. Birtum þetta bara. Ég krefst þess að forseti finni leiðir til að birta þessar upplýsingar. Hér eru alls konar fyrirspurnir komnar fram. Birtum þetta bara. Þetta er óþolandi.

Forseti. Mig langar rosalega mikið að skilja. Nú er ég löglærð. Mig langar að ganga lengra en hv. þm. Halldóra Mogensen. Mig langar að kalla þetta lögfræðilega loftfimleika.

Já. Þetta er það.

Það er nefnilega þannig að það ákvæði sem hefur verið vísað til í upplýsingalögum nefnir að það þurfi ekki að veita upplýsingar eða gögn sem geta varðað réttarágreining sem á að leggja fyrir eitthvað annað. Ég veit ekki til þess að það standi til að leggja þessi skjöl, sem forsætisnefnd á einhvers staðar, í einhverjum réttarágreiningi eitthvert annað. Þannig að mér þykir það fremur hæpið. Ég óska eftir því sömuleiðis að forseti upplýsi um þau fordæmi sem hann vísaði til hérna rétt áðan varðandi það að beiðnum á borð við þá sem hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson lagði fram hérna rétt áðan sé vísað frá þar sem það varði ekki stjórnsýslu þingsins. Ég get ekki ímyndað mér hvernig það getur ekki varðað stjórnsýslu þingsins ef við erum að tala um afhendingu gagna eða ekki afhendingu gagna. Það varðar ekkert úttekt ríkisendurskoðanda, það varðar stjórnsýslu þingsins. Þetta er bara skjal sem við erum með; ætlum við að afhenda það eða ekki? 

Forseti getur reynt að verða við þessari beiðni hv. þingmanns en kannski ekki í þessum töluðu orðum. Fyrir því eru fordæmi að það sé vísað frá fyrirspurnum til forseta. Tekið skal fram að það er vísað til stjórnsýslu þingsins í því ákvæði sem heimilar fyrirspurnir til forseta og síðan er skýrt í öðrum greinum þingskapalaga, frá og með 90. gr. ef ég man rétt, hvað fellur undir stjórnsýslu þingsins. Ég held að hv. þingmaður átti sig betur á því ef hún kynni sér það að efni fyrirspurnar hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar getur ekki fallið þar undir.

Virðulegur forseti. Ég hef velt því fyrir mér hversu lengi maður þurfi að vera í lögfræði til að ná utan um svona lagaklæki eins og hér er verið að beita. 

Hv. þingmaður þarf ekki að fara í lögfræði til þess að kynna sér ákvæði þingskapalaga og skora ég á hv. þingmann að gera það, lesa saman m.a. það ákvæði sem varðar fyrirspurnir til forseta og hins vegar þau ákvæði sem varða stjórnsýslu þingsins. Fyrirspurnarheimild, ef við erum að tala um það afmarkað viðfangsefni, varðar bara stjórnsýslu þingsins og hv. þingmaður á að geta séð hvað heyrir til stjórnsýslu þingsins þegar greinar í þeim kafla þingskapalaganna sem varðar stjórnsýslu þingsins eru skoðaðar.

Virðulegur forseti. Ég hlýt að andmæla þeirri túlkun forseta að það sé ekki hægt að afhenda þetta lögfræðiálit vegna þess að forsætisnefnd hefur fengið þetta álit til að skera úr um réttarágreining. Það er þannig, virðulegi forseti, að forseti hefur ítrekað vísað í það að uppi sé ágreiningur um hvort birta megi álitið eða ekki. Þetta skjal sem ég óska eftir er skjalið sem forseti virðist byggja þá afstöðu sína á, eða hvað? Er ekki sanngjarnt gagnvart okkur hinum þingmönnum sem viljum skilja í hverju þessi ágreiningur felst, að við fáum að sjá í hverju hann felst? Er það ekki bara sanngjarnt, virðulegi forseti? Það er ekkert sem bannar forseta að birta þetta álit, ekki neitt. Það eru öll rök sem hníga að því að forseti birti álitið, til að við getum átt um það samtal á jafnræðisgrundvelli. 

Forseti. Forseti vísar í réttaráhrif, einhvern réttarágreining eða eitthvað svoleiðis. Ég veit ekki hvaða rétt er verið að tala um. Við erum að tala um þingið, þingmenn, þjóðina, aðgengi að upplýsingum sem skilað er inn til þingsins og varða almannahag. Hvorki meira né minna en eignir ríkisins sem voru settar inn í eitthvert lokað félag til þess einhvern veginn að fela það hvernig var staðið að sölu þessara ríkiseigna. Það er einhvers konar stjarnfræðilegur útúrsnúningur að reyna að draga réttarkerfið inn í þetta. Við erum ekki að glíma við neitt réttarkerfi í þessu máli. Það er alveg fyrir utan það. Við þurfum ekkert að vera lögfræðingar til þess að vinna hér á þingi. Það er engin hæfniskrafa um það. Það er mjög erfitt fyrir okkur að vinna að því hvernig á að lesa lögin, fá skilning á lögunum, þegar við fáum ekki aðgang að lögfræðiáliti, þegar við fáum ekki einu sinni að biðja um lögfræðiálit. Meiri hlutinn segir: Nei, fyrirgefið, við viljum ekki sérfræðiálit um það hvort þetta standist stjórnarskrá eða ekki. Hvernig eigum við þá að vinna vinnuna okkar þegar við fáum ekki það álit?

Virðulegur forseti. Hlutverk forseta Alþingis er að tryggja að störf Alþingis megi fara fram eins og þingsköp segja. Í 49. gr. þingskapalaga er fjallað um eftirlitshlutverk Alþingis sem er önnur af stoðum starfa okkar hér. Hlutverk þingmanna við að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu er mjög mikilvægt og ekki síður mikilvægt en það að setja lög. Þetta hlutverk þingmanna fer þannig fram að þingmenn leggja fram fyrirspurnir, spyrja spurninga, kalla eftir gögnum o.s.frv. Það að nú sé rekið dómsmál fyrir héraðsdómi og mögulega öðrum dómstólum hefur ekkert að gera með greinargerð setts ríkisendurskoðanda enda var þeirri greinargerð skilað inn fyrir nokkrum árum til þingsins. 

Forseti ítrekar það sem áður hefur komið fram af hálfu forseta að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd getur tekið málefni Lindarhvols til athugunar á grundvelli skýrslu Ríkisendurskoðunar sem kom til þingsins og varð opinber vorið 2020. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur allar heimildir til að afla þeirra upplýsinga sem hún telur sig þurfa til að komast að einhverjum niðurstöðum í því máli og það er hinn lögformlegi vegur fyrir þingnefnd til að sinna sínu eftirlitshlutverki hvað þetta tiltekna viðfangsefni varðar.

Forseti. Fyrst varðandi lögfræðiálitið sem ekki má birta þá var það grundvöllur að ákvörðun forsætisnefndar í apríl á síðasta ári um að birta greinargerð setts ríkisendurskoðanda. Það var grundvöllur endanlegrar ákvörðunar forsætisnefndar um birtingu sem enn hefur ekki verið framkvæmd. Þetta plagg var hluti af ákvörðun sem heyrir beint undir stjórnsýslu Alþingis. Það að birta eitthvert skjal á vef Alþingis, hvað er það annað en stjórnsýsla Alþingis? Ég er ekki jafn flinkur í lögfræðilegum loftfimleikum eins og löglærðir kollegar mínir hér en ég sé ekki hvernig forseti getur notað eitthvert undanþáguákvæði upplýsingalaga til að halda þessum gögnum frá almenningi. Hvað varðar fyrirspurn hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar, um það hvaða efnisatriði það séu í greinargerð setts ríkisendurskoðanda sem kalla á sérstaka athugun, 

Virðulegi forseti. Hæstv. forseti heldur áfram og gengur bara lengra og lengra í því að reyna að snúa út úr og villa um fyrir okkur. Nú er aftur verið að benda á stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þegar hv. formaður nefndarinnar hefur þegar komið hérna upp og sagt að þetta mál sé ekkert í meðferð hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, hafi ekkert með hana að gera og það þýði ekkert að vera að benda þangað. Það er bent á að það sé ekki heimilt að afhenda þetta vegna upplýsingalaga, en það er búið að benda á að það standist ekki. Við viljum fá rök fyrir því en það er ekki hægt að biðja um rök fyrir því og er bent á lög um þingsköp Alþingis eins og það sé eitthvað skýrt þar að það megi ekki. Virðulegur forseti nefndi að þetta teldist ekki til stjórnsýslu þingsins. Ég ætla að fá að lesa upp úr þingskapalögum um það hvernig stjórnsýsla þingsins er skilgreind, með leyfi forseta: „Með stjórnsýslu Alþingis er átt við þá starfsemi sem fram fer á vegum Alþingis og forseti Alþingis hefur æðsta vald í, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga um þingsköp Alþingis, eða forsætisnefnd er ætlað að fjalla um samkvæmt þingsköpum Alþingis. Til stjórnsýslu Alþingis telst enn fremur starfsemi sem forseta Alþingis eða forsætisnefnd er falin samkvæmt fyrirmælum í öðrum lögum eða samkvæmt ályktun Alþingis.“ Ég veit ekki betur en að virðulegur forseti hafi ítrekað nefnt að þetta mál sé í vinnslu hjá forsætisnefnd. 

Sú grein þingskapa sem hv. þingmaður vísaði til hefur tvær málsgreinar og biður forseti hv. þingmann að lesa líka 2. mgr. þar sem tekið er fram að starfsemi ríkisendurskoðanda falli ekki undir stjórnsýslu Alþingis. 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður ítrekar, eins og áður hefur komið fram, svo ég noti orð virðulegs forseta, að við erum ekki að tala um það hvað er að gerast utan stjórnskipunar Alþingis heldur erum við akkúrat að spyrja um það hvernig virðulegur forseti er að taka stjórnskipulegar ákvarðanir innan þingsins. En nei, það er alltaf reynt að snúa út úr með því að benda á nýja lagagrein í nýrri lagagrein í nýrri lagagrein, af því að það er löngu komið fram hér, virðulegi forseti, að það er bara einn aðili sem stendur gegn því að gögn þessa máls séu gerð opinber og það er herra forseti sjálfur. Hvern er virðulegur forseti að reyna að verja með því að birta ekki þessi gögn?

Í tilefni af orðum hv. þingmanns verður forseti að geta þess að hér í þessari umræðu um fundarstjórn forseta hefur verið vikið að málum í mismunandi formi. Eitt varðar fyrirspurn hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar, annað varðar fyrirspurn sem kom fram í umræðum í síðustu viku af hálfu hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur og síðan auðvitað þeirrar undirliggjandi spurningar sem snertir birtingu eða afhendingu á greinargerð setts ríkisendurskoðanda árið 2018. Mismunandi viðfangsefni kalla á að vísað sé til mismunandi ákvæða þingskapa eins og eðlilegt er og verðum við að hafa það í huga þegar við ræðum þessi mál.

Herra forseti. Já, það er ár síðan forsætisnefnd öll tók ákvörðun um að birta umrædda greinargerð setts ríkisendurskoðanda og ár síðan forseti einn tók ákvörðun um að birta ekki umrædda greinargerð. Það eru þrjú ár síðan þáverandi forseti Alþingis, Steingrímur J. Sigfússon, tók þá ákvörðun að synja um afhendingu á umræddri greinargerð til fjölmiðla. Já, það er rétt að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fer með eftirlitshlutverk hér, en það gera auðvitað allir þingmenn líka. En það hefur líka komið fram að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd telur sig ekki geta lokið umfjöllun um málefni Lindarhvols einmitt vegna þess leyndarhjúps sem er yfir umræddri greinargerð. Það hefur komið fram hér í einhverri umræðu. Maður veltir fyrir sér hvort það sé Alþingi Íslendinga til framdráttar að haga málum svona þegar settur ríkisendurskoðandi 

Forseti. Nú hefur verið farið fram á að greinargerð setts ríkisendurskoðanda verði birt. Það hefur farið fram atkvæðagreiðsla í forsætisnefnd og meiri hluti forsætisnefndar hefur samþykkt það og sýnt vilja sinn til að fá þessa greinargerð birta, en forseti situr á henni og segir: Það er ekki hægt. Það má ekki. Svo er búið að biðja um að fá lögfræðiálitið sem liggur að baki ákvörðun forseta um að birta ekki. Það má ekki sjá það heldur. Svo hefur hv. þingmaður komið með fyrirspurn um að fá að vita hvað stendur í þessari greinargerð og það má ekki einu sinni birta þá fyrirspurn af því að það fellur ekki undir stjórnsýslu Alþingis. Forseti. Nú er ég ekki lögfræðimenntuð en við erum að tala um upplýsingar, greinargerð sem berst frá settum ríkisendurskoðanda til okkar í þinginu og við fáum ekki að sjá hana. Þetta snýst um upplýsingar. Þetta snýst um plagg, greinargerð sem kemur til þingsins. Auðvitað er þetta stjórnsýsla. Þetta snýst ekkert um ríkisendurskoðanda, þetta snýst um beiðni okkar um upplýsingar sem koma til þingsins  
             Má ég bara spyrja einnar spurningar? Afsakið að ég sé að fara yfir tíma, herra forseti, en mér þætti vænt um að fá svar við þessari spurningu: Telur forseti sér skylt að koma í veg fyrir að við fáum aðgang að þessum upplýsingum? Er það skylda forseta? Skilur forseti það sem svo að það sé skylda hans, að hann sé knúinn samkvæmt lögum að gefa okkur ekki aðgang að þessum upplýsingum?

Forseti hefur áður greint frá því að álitamál í þessu sambandi snúa annars vegar að því hvort greinargerð sem settur ríkisendurskoðandi skilaði sumarið 2018 hafi orðið skjal í stjórnsýslu þingsins eða teljist til vinnuskjals eða annarra slíkra gagna skv. 15. gr. laga um Ríkisendurskoðun. Og þar stendur hnífurinn í kúnni, að skilningur, m.a. innan forsætisnefndar, hefur verið mismunandi á því hvernig túlka beri það atriði. Það reynir á vegna þess að þar er um að ræða skilsmuninn milli þess hvort það er á forræði forsætisnefndar eða forseta Alþingis að afhenda greinargerðina eða á forræði ríkisendurskoðanda sem hefur hafnað því að afhenda greinargerðina á þeim grundvelli að þarna hafi ekki verið um að ræða fullbúna skýrslu heldur skjal sem lýsti stöðu rannsóknar sumarið 2018, sem síðan lauk vorið 2020 með endanlegum skýrsluskilum til Alþingis, sem fór lögformlegar leiðir og gekk m.a. til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem ekki lauk þeirri vinnu á síðasta kjörtímabili. En eins og forseti hefur bent á þá getur núverandi stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tekið þá vinnu upp aftur þegar henni sýnist svo.

Hæstv. forseti. Þetta er svolítið sérstök umræða. Mér finnst ég líka hafa heyrt hana áður þegar ég kveiki á sjónvarpinu. Hér eru menn að tala ýmist um það hvað þeir eru góðir í lögfræði eða hvað þeir eru fegnir að hafa ekki lært lögfræði. Það er bara ein skylda sem forseti þingsins hefur og það er að fara lögum, ekki hvað meiri hluti þingsins vill eða hvað þeir telja að þjóðin vilji, það er bara fara að lögum. Okkur getur síðan greint á um það hvaða lagatúlkun er rétt. Ég hallast að túlkun forseta þingsins af því að ég sat nú í þessari forsætisnefnd á síðasta kjörtímabili og þekki þetta mál mjög vel og það er bara þannig að hæstv. forseti hefur útskýrt þetta mjög vel. Ég held að öllum sé hollt að hlusta meira á forseta þingsins.

Virðulegi forseti. Ég vildi bara fá að koma hingað upp þar sem ég heyrði að ég held alla vega í tvígang, og sem ég held að sé mögulega misskilningur, að núverandi stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd geti ekki haldið áfram með málið eða tekið upp þá skýrslu sem var skilað 2020 af hálfu Ríkisendurskoðunar. Það er hins vegar rétt að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur ekki tekið þá ákvörðun enn sem komið er að taka upp þá skýrslu og eins og ég skil málið væri þá þeirri nefnd ekkert að vanbúnaði að kynna sér þau gögn sem nefndin þyrfti til að klára þá vinnu með réttum og vönduðum hætti. En ég held að það skipti máli í þessari umræðu sem fjallar um mikla lagatúlkun að það er ekki það sama að hafa ekki tekið ákvörðun um það að skoða þessa endanlegu skýrslu Ríkisendurskoðunar og allt sem því fylgir og að geta það ekki áður en búið er að létta þessum trúnaði, eins og það er orðað hér. 

Virðulegur forseti. Ég held að ég hafi náð því á minni löngu ævi að mér bæri að fara að lögum. Það er kannski sá lærdómur sem ég hef lært á minni lífsleið og ég geri ráð fyrir að forseti Alþingis þurfi líka að fara að lögum, eða bara þingmenn almennt í sínum störfum og svo almennt og yfirleitt úti í samfélaginu. Okkur ber að fara að lögum. Ég er búinn að hlusta á hvern lögfræðinginn á fætur öðrum stíga hér upp í pontu og það er enginn á sömu skoðun. Þá spyr maður auðvitað: Hvað er rétt þegar lögfræðingar deila? Ég hef aldrei heyrt lögfræðinga vera sammála. Þeir eru yfirleitt alltaf ósammála og fá greitt fyrir það. En við lifum í samfélagi sem við viljum að sé opið og gagnsætt og þess vegna er eðlilegt að aðgangur að upplýsingum sé fyrir hendi en ekki falinn.

Herra forseti. Athugasemdir hv. þm. Brynjars Níelssonar og Hildar Sverrisdóttur við fundarstjórn forseta urðu til þess að ég sá mig knúinn til að ræða aðeins um fundarstjórn forseta vegna þess að ég fékk ákveðna hugljómun, ef svo má segja. Nú átta ég mig á því, í framhaldi af athugasemdum hv. þingmanna, að þeir, eins og hæstv. forseti, hafa að undanförnu verið að leita sífellt nýrra leiða til að afsaka það að þetta gagn sé ekki birt þrátt fyrir að samþykkt hafi verið í forsætisnefnd á sínum tíma að það skyldi birt og þrátt fyrir að höfundurinn hafi kallað eftir því að það yrði birt. Þá spyr maður sig: Hvers vegna er alltaf verið að leita nýrra leiða til að þetta fáist ekki birt? Segjum bara sem svo að einhver maður úti í bæ hefði sent bréf á Alþingi með sínum athugasemdum. Af hverju fengist það ekki birt, skoðanir, mat þess manns? Hvað er svona hættulegt við þetta skjal að hæstv. forseti Alþingis reynir í sífellu að finna nýjar leiðir til að koma í veg fyrir birtingu þess? Menn geta þá gagnrýnt það þegar það liggur fyrir. En hvers vegna má það ekki koma fram?

Ef hv. þingmanni finnst forseti vera að leita nýrra svara þá er það kannski vegna þess að það koma fram nýjar og mismunandi spurningar sem kalla á ný svör.

Virðulegur forseti. Sem betur fer getum bara tekið tvær spurningar hver hérna. En mig langaði að spyrja hæstv. forseta í framhaldi af því sem hv. þm. Guðbrandur Einarsson nefndi hér áðan, að við lærum flest í gegnum tíðina að við þurfum að fara eftir lögum. Mín spurning til hæstv. forseta er hvort að forseti telji sér heimilt samkvæmt lögum að birta þessi gögn, ekki hvort honum sé það skylt heldur hvort honum sé það heimilt. Það er jú einu sinni þannig að það er hægt að taka ákvarðanir um að birta gögn sem annars væru kannski ekki birt. Gott dæmi um það er í því máli sem kemur seinna til umræðu í dag, hvort birta hefði átt kaupendalistann á Íslandsbanka t.d. Þar töldu ráðherrar sér heimilt að birta hann þótt þeim væri kannski ekki skylt að birta hann.

Vegna þessarar fyrirspurnar hv. þingmanns þá verður forseti að gera grein fyrir því að hinar skiptu skoðanir í þessu máli snúast um það hvort málið, þ.e. greinargerð setts ríkisendurskoðanda frá sumrinu 2018, sé eðli málsins samkvæmt á forræði Ríkisendurskoðunar og lúti þar með þeim réttarreglum sem þar eiga við eða hvort um sé að ræða hluta af stjórnsýslumáli hjá Alþingi. Það hvort forseta er heimilt að birta eitthvað í þessum efnum ræðst af þessu mati. Þannig að þar er kjarni deilurnar, ef svo má að orði komast, um þetta atriði.

Forseti. Hæstv. forseti særir mig enn og aftur upp í pontu vegna þessa máls sem hefði verið hægt að leysa með einföldum hætti í apríl 2022 með því að birta greinargerðina eins og forsætisnefnd hafði samþykkt að gera. Ég get þó fagnað því að forseti tók jákvætt undir beiðni hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar um að það yrði a.m.k. atkvæðagreiðsla um það hvort forseti svaraði þeirri fyrirspurn sem hv. þingmaður hefur lagt fram. Hitt er svo, og það hef ég sagt áður í þessari pontu, að það er ekki hlutverk stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að aflétta trúnaði af greinargerðinni. Það liggur algerlega fyrir. Það er hlutverk forsætisnefndar. Hér í eina tíð voru öll erindi sem bárust hæstv. forseta lögð fram á lessal eins og það hét. Ég sé ekki að þetta erindi sé öðruvísi en þau erindi önnur, bréf eða hvað það er, sem berast hæstv. forseta. Þau berast okkur öllum og forseta ber að leggja það fram.

Forseti verður í tilefni af þessum ummælum að geta þess að þegar forseta Alþingis þáverandi barst greinargerð setts ríkisendurskoðanda sumarið 2018 var það ekki vegna þess að þar væri um að ræða erindi til þingsins. Settur ríkisendurskoðandi var formlega að óska eftir lausn frá störfum sem settur ríkisendurskoðandi vegna þess að þær vanhæfisástæður sem vörðuðu kjörinn ríkisendurskoðanda voru ekki lengur fyrir hendi. Hann sendi hins vegar til upplýsingar með því bréfi þar sem hann óskaði eftir því að verða leystur frá störfum þessa greinargerð sem var lýsing á stöðu verkefnisins eins og hún horfði við honum á þeim tíma. Það plagg hins vegar var fyrst og fremst sent eftirmanni hans hjá Ríkisendurskoðun til að vera grunnur að frekari vinnu sem síðan fór fram á næstu tveimur árum um það efni. Þetta er alveg ótvírætt í þessu efni. Það var ekki um að ræða að þáverandi settur ríkisendurskoðandi sendi Alþingi þessa greinargerð til einhverrar meðferðar heldur til upplýsingar um stöðu málsins á þeim tíma vegna rannsóknar sem þá var í miðjum klíðum.

Herra forseti. Forseti útskýrði hér áðan af hverju svör hans eru mörg og misvísandi, það er vegna þess að spurningarnar eru margar og misvísandi. Mér þykir leitt að bæta á þá hrúgu. Það liggur sem sagt fyrir að það liggur ekki fyrir hvort það sé forsætisnefnd sem ákveður birtinguna eða forseti, hvort hann eigi að birta eða sé það heimilt. Spurningin er þá þessi: Að mati forseta, er settum ríkisendurskoðanda sem óskar eftir birtingunni það heimilt að senda á þingmenn? 

Þessari spurningu getur forseti ekki svarað að öðru leyti en því að ef þáverandi settur ríkisendurskoðandi hefði talið að þessi greinargerð ætti erindi til allra þingmanna þá hefði honum verið í lófa lagið að gera það. Ég geri ráð fyrir því að hann hafi fyrst og fremst verið að upplýsa þáverandi þingforseta um stöðu tiltekinnar vinnu en ekki verið að senda erindi til þingsins til einhverrar meðferðar. En í því efni hvort settur fyrrverandi ríkisendurskoðandi geti í dag sent eitthvað þá reynir á þagnarskylduákvæði ríkisendurskoðunarlaganna sem forseti er ekki úrskurðarbær um.

Virðulegi forseti. Í öllum þessum löngu og flóknu útskýringum er einföldum staðreyndum málsins snúið á hvolf. Meginreglan er að öll svona gögn sem eiga erindi við almenning á að birta. Punktur. Það þarf að rökstyðja sérstaklega ef ekki á að birta. Það hvernig fyrrverandi settur ríkisendurskoðandi var stemmdur þann daginn þegar hann sendi bréfið eða hvort hann skrifaði í Times New Roman eða hvort hann prentaði á hvítt blað eða blátt skiptir bara ekki máli. Hann sendi það til forseta þingsins. Hann hefur sjálfur lýst því yfir opinberlega, setið í mörgum viðtölum þar sem hann grátbiður um að þessi gögn fái að birtast þingheimi. Öll forsætisnefnd vildi birta þessi gögn. Bréfritari vill birta þessi gögn. Það liggur fyrir eftir því sem mér skilst lögfræðiálit um að rétt sé að birta þessi gögn. Þetta eru engin geimvísindi, það á bara að birta þetta. Forseti tók við þessu bréfi og er bara sem póstberi haldinn einhverjum óskiljanlegum verkkvíða.

Hv. þingmaður verður að hafa í huga að þrátt fyrir þá almennu reglu að birta skuli opinber gögn eru í einstökum lögum sérákvæði sem fela í sér annaðhvort trúnaðarskyldu eða þagnarskyldu. Ein slík grein er í 15. gr. laga um Ríkisendurskoðun sem reynir sérstaklega á í þessu máli. Allar slíkar reglur, sem fela í sér undantekningu frá upplýsingarétti, ef svo má að orði komast, ber auðvitað að skoða í ljósi þeirra mála sem til skoðunar eru hverju sinni.

Hæstv. forseti. Forseti hefur útskýrt þetta mjög vel og svarað öllum spurningum skilvíslega. En það virðist ekki ná í gegn. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson kom auðvitað með kjarnaspurningu hérna áðan, sem gerist að vísu ekki oft:  
            

Virðulegi forseti. Þegar hlutur ríkisins í Íslandsbanka var seldur nú síðast lá fyrir sérstakt lögfræðiálit sem Bankasýslan hafði aflað sér um að ekki væri rétt að birta lista yfir kaupendur. Hæstv. fjármálaráðherra tók þá sjálfstæða ákvörðun, ákvað að standa með almannahagsmunum og birta öll gögn málsins þvert á lögfræðiálitið. Hann var meðvitaður um hagsmunina að baki, hafði sjálfstraust og styrk í það að taka rétta ákvörðun en ekki vera í einhverjum flækjufæti með það hvernig settum ríkisendurskoðanda leið eða hvað honum gekk til þegar hann tók sig til og sendi ákveðin gögn til forseta Alþingis. Forseti getur birt þetta, getur tekið um það sjálfstæða ákvörðun. Ég hefði áhuga á að vita um þetta lögfræðiálit sem mér skilst að liggi fyrir í málinu. Er það rétt að það liggi fyrir lögfræðiálit í þessu máli og hver er niðurstaða þess?

Herra forseti. Ég skildi orð forseta áðan þannig að það væri ótvírætt að þáverandi settur ríkisendurskoðandi hefði sent greinargerðina til upplýsingar. Með öðrum orðum: Það hvíldi engin lagaskylda á honum að gera það. Þetta var til upplýsingar. Það hefur áhrif á meinta trúnaðarskyldu. Síðan hefði ég líka hug á að spyrja forseta, sem gerst á að þekkja málið af okkur hér: Á hvaða tímapunkti er þessi trúnaðarskylda sett á skjalið? Er það sá sem skrifar það eða er það ríkisendurskoðandi sem tók við skjalinu sem merkti það sem trúnaðarskjal? Það skiptir líka máli vegna þess að þegar upp er staðið þá hlýtur það að vera lykilatriði okkar sem hér erum að hópast ekki í vörn fyrir leyndina heldur sækja á fyrir gagnsæið.  
            

Herra forseti. Mér finnst þetta alltaf dálítið skrýtin umræða vegna þess að hún er látin hljóma eins og við séum að deila um eitthvað sem eigi að gerast í framtíðinni þegar ágreiningurinn snýst í rauninni um ákvörðun sem hefur verið tekin. Öll möguleg álitaefni um það hvort eigi að birta greinargerð setts ríkisendurskoðanda voru úr sögunni 4. apríl 2022 þegar forseti lagði til við forsætisnefnd að veittur yrði aðgangur að greinargerðinni án takmarkana og tillaga forseta var samþykkt. Jafnframt lagði forseti þá til að stjórn Lindarhvols yrði upplýst um að forsætisnefnd hygðist afhenda Viðskiptablaðinu greinargerðina og að ríkisendurskoðandi yrði upplýstur um niðurstöðu málsins. Það var ákveðið að birta og það var ákveðið að upplýsa hlutaðeigandi. Það er búið að afgreiða þetta mál nema birtingin strandar enn á stjórnsýslu þingsins. 

Forseti vill að samhengis hlutanna sé gætt og geta þess að 25. apríl, ef ég man rétt, þá samþykkti forsætisnefnd að fresta birtingu eða afhendingu þeirrar greinargerðar sem hér er til umræðu og sú ákvörðun um frestun á birtingu eða afhendingu stendur þar til ný ákvörðun hefur verið tekin.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að taka það fram í upphafi að ég hef hvergi komið að þessu máli, hvorki í forsætisnefnd eða stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, og vil ég þakka hæstv. forseta fyrir að reyna að halda einhverju samhengi í málinu því mér finnst svolítið sitthvor spurningin vera hér uppi aftur og aftur. Aðalatriðið finnst mér vera að eftirlitshlutverk þingsins er mikilvægt. Gegnsæi og traust á stjórnsýslunni er mikilvægt og þar held ég að formfesta sé eitt það mikilvægasta, að farið sé eftir formi og reglum og það heyrist mér hæstv. forseti vera að gera. Við höfum búið til skipulag sem á að halda utan um þetta, við erum með Ríkisendurskoðun og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem á að sjá til þess að það sé allt í lagi. En ég er farinn að spyrja mig eftir þessa umræðu, hæstv. forseti, hvort þingmenn hafi efasemdir og telji að Ríkisendurskoðun, sem tók við áfangaskýrslu í rannsókn á Lindarhvol, hafi haldið einhverjum upplýsingum frá þinginu sem hafi ekki skilað sér í hinni endanlegu skýrslu um Lindarhvol.  
            

Virðulegi forseti. Ég hef verulegar áhyggjur af húsnæðismarkaðnum hér á landi og kannski ekki bara af markaðnum sjálfum heldur af öllum þeim fjölda fólks sem dreymir, eins og alla, um að koma sér upp þaki yfir höfuðið, að koma sér og sínum í húsaskjól, en getur það ekki. Ástæðan: Fólki hefur verið gert erfiðara um vik að komast inn á markaðinn. Seðlabankinn tók þá ákvörðun að þyngja greiðslumatið og lækka hámarkslánaprósentuna til að kæla markaðinn og koma böndum á þær miklu hækkanir sem orðið hafa á undanförnum mánuðum og árum. Við þekkjum öll þessar miklu sveiflur sem einkenna fasteignamarkaðinn. Þær sveiflur og þann vanda má rekja til fullkomins skorts á yfirsýn yfir þann fjölda sem byggður hefur verið og er í byggingu heilt yfir landið. Þetta hefur m.a. valdið miklum sveiflum á markaði áratugum saman. Nú er búið að taka í handbremsuna og það allharkalega. Það hefur auðvitað þau áhrif að leiga hækkar og fólk hefur minna svigrúm til að leggja fyrir og spara. Fólk kemst ekki inn í þær eignir sem nú eru í byggingu, m.a. allan þann fjölda sem er í uppbyggingu hér á höfuðborgarsvæðinu. Hvar endar þetta og hjá hverjum? Þeir ríku græða en aðrir sitja eftir. Ég held að það þurfi ekki fleiri orð um þá sviðsmynd. Fólki fjölgar og eftirspurn eftir húsnæði er áfram til staðar. Tímabundin kæling mun ganga til baka og við sjáum hækkun aftur. Það sem mun vonandi koma böndum á þetta til framtíðar er verkefni hæstv. innviðaráðherra um aukinn fyrirsjáanleika í uppbyggingu húsnæðis og að sveitarfélög komi sér upp sérstökum áætlunum. Staðan er vond. Hún er í raun mjög vond. Að lokum og enn og aftur vil ég hvetja alla, sérstaklega breiðu bökin í samfélaginu, til að stíga ölduna með almenningi í landinu, nýta þann mikla hagnað sem við sjáum, m.a. hjá tryggingafélögum og bönkum, til að létta undir með fólki. Það sama gildir auðvitað um öll þau fyrirtæki sem svigrúm hafa, að þau ýti ekki hækkunum að fullu út í verðlagið.

Hæstv. forseti. Í lögum um Menntasjóð námsmanna sem samþykkt voru árið 2020 er tilgreint að lögin skuli endurskoðuð innan þriggja ára og nú er að líða að þeim endurskoðunartíma. Ég vil nefna nokkur atriði sem ég tel mikilvægt að taka til skoðunar og breyta. Það eru atriði sem snúa hvað helst að ábyrgðarmönnum en ábyrgðarmannakerfið var að megninu til lagt niður með lögum um Menntasjóð námsmanna. Það þarf að viðurkenna ójafnræði gagnvart þeim ábyrgðarmönnum sem stóðu eftir við gildistöku laganna um menntasjóðinn. Það þarf að breyta ákvæðum í lögum um Menntasjóð námsmanna sem undanskilja námslán á tveggja ára fyrningarfresti í kjölfar gjaldþrotaskipta. Það þarf að fara yfir heimildir sjóðsins til að afskrifa kröfur í kjölfar gjaldþrotaskipta og þegar innheimtuaðgerðir hafa reynst árangurslausar og það þarf að endurskoða hvernig staðið er að innheimtu námslána og hvort hún eigi að vera í höndum einkaaðila sem hafa hag af innheimtunni eins og nú er í formi innheimtukostnaðar. Herra forseti. Menntasjóður og lán til námsmanna eru meðal öflugustu kerfanna sem við höfum til að auka félagslegan hreyfanleika í samfélaginu og jafna kjör. Það eru ekki hvað síst ábyrgðarmenn vegna námslánaskulda sem nú um stundir leita til umboðsmanns skuldara og eru í vonlausri stöðu vegna mála þar. Þess vegna er mikilvægt réttlætismál að þessi atriði verði tekin til endurskoðunar nú þegar kominn er tími til að fara yfir þessi lög.

Virðulegur forseti. Morgunblaðið greindi í gær frá niðurstöðum rannsóknarverkefnis VIRK Starfsendurhæfingarsjóðs um kulnun í starfi. Niðurstöðurnar benda til þess að talsvert fleiri telja sig þjást af kulnun en uppfylla skilyrði Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar WHO þar um. Þannig taldi yfir helmingur umsækjanda hjá VIRK að þeir glímdu við kulnun og kulnun kom fram í rúmlega 14% tilvísana til VIRK á síðasta ári. Rannsóknin leiddi hins vegar í ljós að aðeins um 6% beiðnanna til VIRK uppfylltu skilyrði WHO um kulnun. Því er velt upp að þessi svörun skjólstæðinga VIRK gæti endurspeglað gríðarlega mikla umræðu í samfélaginu um kulnun. Sú tilgáta rímar við nýlega umræðu sem fór hátt varðandi rangar greiningar kvenna á breytingaskeiði. Það er mikilvægt að komast að rót vandans þegar heilsufarsvandamál eru greind en misbrestur þar á getur augljóslega leitt til enn stærri vanda og væntanlega mikils kostnaðar ef um stóran hóp er að ræða. Þegar kemur að heilbrigðiskerfinu en líka til að mynda starfsendurhæfingu er mikilvægt að einstaklingar fái viðeigandi þjónustu á réttum tíma og sé þá hreinlega beint í annan farveg ef svo ber undir. Virðulegur forseti. Ég tel einsýnt að við þurfum að öðlast betri skilning á þessum vanda, m.a. með því að afla og halda vel utan um upplýsingar. Við höfum því miður rekið okkur á brotalamir á slíku í heilbrigðiskerfinu svo vonandi er hæstv. heilbrigðisráðherra með á nótunum í þessum efnum. Annars er reyndar ekki ólíklegt að ég pikki í hann. Þegar ég hugsa um það þá er allt of langt síðan gerði það síðast.

Virðulegi forseti. Verðbólgan vex og vex og er komin í tveggja stafa tölu. Hún hefur bara hækkað síðan Seðlabankinn hóf vaxtahækkanir sínar. Vaxtahækkanir eru eins og að pissa í skóinn sinn. Það er verið að laga tímabundinn vanda með því að búa til enn þá stærri vanda í nálægri framtíð. Verðbólgan er tímabundin og 10% verðbólga kostar heimilin 10–50.000 kr. á mánuði. Það er tala sem flest heimili munu standast en þegar 130–200.000 kr. leggjast ofan á það vegna vaxtahækkana er um að ræða allt annað mál. Þetta munu mörg heimili ekki standast til lengri tíma. En hvað hefði Seðlabankinn, hugsanlega í samvinnu við ríkisstjórnina, getað gert annað en að beita vaxtahækkunum í verðbólgu? Það hefði t.d. verið hægt að beita vaxtahækkunum á markvissan hátt með því að hækka eingöngu vexti á nýjum lánum. Það hefði verið hægt að taka upp þrepaskiptan skyldusparnað til að slá á einkaneyslu og auka sparnað þeirra sem skulda minna og eyða meira en vaxtahækkanir bíta síður á. Seðlabankinn ætti kannski líka að láta svo lítið að hlusta á Christine Lagarde, seðlabankastjóra Evrópu, sem hefur sagt að verðbólgan muni lækka, hvort sem seðlabankar hækki vexti eður ei. Hann hefði líka getað þrýst á stórfellda uppbyggingu á húsnæðismarkaði til að bregðast við helsta áhrifaþætti hárrar verðbólgu á Íslandi til lengri tíma litið. Seðlabankinn hefði mátt hvetja stjórnvöld, banka og fyrirtæki til að stilla arðsemi í hóf og taka þannig þátt í að halda niðri helstu áhrifum verðbólgu nú um stundir, að þeir ættu að sýna samfélaginu ábyrgð og virðingu. Hann hefði getað kallað eftir leiguþaki og hvalrekaskatti á ofurgróða fyrirtækja. Síðast en ekki síst mætti Seðlabankinn hugsa um fólkið í landinu og afleiðingar þessarar rörsýnar hans á hag þess og velferð. Allt þetta og fleira verður rætt á samstöðufundi Hagsmunasamtaka heimilanna, Heimilin í fyrsta sæti, í Iðnó í kvöld kl. 20. Ég vona að sem flestir sjái sér fært að mæta og standa með okkur í baráttunni fyrir heimilunum og réttlæti. Heimilin eru ekki fóður fyrir bankana.

Frú forseti. Þó svo að við myndum hætta öllum útblæstri koltvísýrings á morgun þá munum við á næstu áratugum upplifa aukinn lofthita og raka sem mun gera jörðina óbyggilega fyrir um 3 milljarða jarðarbúa. Þetta er ekki fólk einhvers staðar í svörtustu Afríku heldur erum við að tala um svæðin í Suður-Evrópu og Suður-Bandaríkjunum. Stór fjöldi fólks mun leita sér að nýjum stað til að búa á og við verðum annaðhvort hluti af þeim sem flýja eða af þeim sem taka á móti þeim sem eru að flýja þessar loftslagsbreytingar. Já, frú forseti, þjóðir heims eru rétt að byrja að átta sig á því neyðarástandi sem loftslagsbreytingarnar eru. Á sama tíma og þjóðir heims keppast við að draga úr útblæstri gróðurhúsalofttegunda eru fáir sem þora að ræða þá staðreynd að fyrir ákveðin ríki heims er orðið of seint að grípa í taumana og aðstæður munu verða það slæmar að ekki er hægt að tala um neina aðlögun. Í stað þess að bíða og sjá hvað setur þurfum við sem mannkyn að byrja að hugsa út leiðir til þess að takast á við þessar breytingar og byggja upp samfélag sem er tilbúið að taka á móti þessum loftslagsflóttamönnum áður en þeir byrja að streyma stjórnlaust frá þeim svæðum sem eru að verða hvað verst úti. Þetta verða fólksflutningar á skala sem hefur ekki sést áður og það hvernig við tökumst á við þessa áskorun verður eitt stærsta viðfangsefni þessarar aldar.

Frú forseti. Á dögunum kom upp eldur á áfangaheimilinu Betra líf í Vatnagörðum. Í gildandi lagaumhverfi er ekki kveðið á um leyfisskyldu eða eftirlit með rekstri og umsjón áfangaheimila. Þá eru engin lagaákvæði sem kveða á um heimild ráðherra til að setja eftirlit með þeim í reglugerð. Á áfangaheimilum búa einstaklingar sem oft glíma við fjölþættan vanda og er yfirleitt um tímabundið búsetuúrræði að ræða í kjölfar dvalar á meðferðar- eða endurhæfingarstofnunum eða í fangelsum. Tilgangurinn er almennt að stuðla að endurhæfingu þessa viðkvæma hóps. Okkur sem samfélagi ber skylda til að vernda þennan hóp eftir fremsta megni og árið 2023 er fullkomlega óboðlegt að hver sem er geti boðið upp á slíkt úrræði í ófullnægjandi húsnæði þar sem líf og heilsa íbúa er ekki tryggð. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela félags- og vinnumarkaðsráðherra að undirbúa lagasetningu um leyfisskyldu og eftirlit með rekstri áfangaheimila, skilgreiningu þeirra og hlutverk.“ Nú verðum við öll að standa saman. Við verðum að tryggja örugga og opinbera heilbrigðisþjónustu fyrir fólk með fíknivanda, ekki síst þau sem glíma við fjölþættan vanda. Hluti af því að tryggja þjónustu við þennan viðkvæma hóp er að setja skýrar lagareglur um rekstur áfangaheimila og tryggja að eftirliti og ýtrustu kröfum um gæði þjónustunnar sé fylgt eftir.

Frú forseti. Það dúkka reglulega upp í samfélagsumræðunni hugmyndir sem virka einfaldar og sakleysislegar en eru svo flóknari og skaðlegri þegar betur er að gáð. Þegar slíkar hugmyndir koma á færibandi frá ráðherra í ríkisstjórn er nú full ástæða til að staldra aðeins við. Undanfarið hafa landsmenn fylgst gáttaðir með dómsmálaráðherra þjóðarinnar kynna illa ígrundaðar hugmyndir sem eru af þessum toga, keyrðar áfram af miklu kappi en lítilli forsjá. Það er skemmst að minnast tilkynningar hans um rafvopnavæðingu lögreglunnar, án sannfærandi undirbúnings og án þess að kynna hana á fullnægjandi hátt í ríkisstjórn, hvað þá að leita til löggjafans eftir viðhorfi. Þá olli það eðlilega fjaðrafoki þegar hann setti flugvél Landhelgisgæslunnar á sölu, gríðarlega mikilvægt öryggistæki þjóðarinnar. Áformin komu öllum á óvart, ekki síst ráðherrum ríkisstjórnarinnar, og var hann sem betur fer gerður afturreka með þetta. Nú birtist dómsmálaráðherra eina ferðina enn með furðulega hugdettu sem gengur þvert gegn mörgum grundvallarviðmiðum í siðuðum samfélögum. Ráðherra hefur áhuga á að gera tilraunir á föngum. Nú eru fangar mjög fjölbreyttur hópur og erfitt að sjá af hverju hann taldi einmitt þennan viðkvæma hóp sérstaklega ákjósanlegan til slíkra tilrauna, fyrir utan að þetta afhjúpar ekkert sérstaklega geðslega manneskjusýn sem er vonandi fjarri flestum. Þetta á í rauninni miklu meira skylt við dökka vísindaskáldsögu. Stjórnarliðar og ráðherrar í ríkisstjórninni hafa verið á harðahlaupum frá áformum þessa ráðherra og tilvísun í að fjölskipað stjórnvald sé ekki hér til staðar er mikið notað, en ætti kannski frekar að vekja okkur til umhugsunar um það hvort sé ekki skynsamlegt að breyta því. Ég velti því stundum fyrir mér hvort það sé ekki komið að þolmörkum Vinstri grænna og Framsóknar gagnvart hæstv. dómsmálaráðherra og jafnvel aðstoðarmanni hans líka.

Frú forseti. Baráttan um náttúru Íslands hefur staðið áratugum saman og kafli í þeirri baráttu er að eiga sér stað í kringum neðri hluta Þjórsár þar sem stjórnarmeirihlutinn í einhverjum hrossakaupum sín á milli ákvað að hleypa Hvammsvirkjun áfram í nýtingu frekar en að skoða hana heildrænt með hinum tveimur virkjununum á því svæði, í óþökk heimafólks. Við þekkjum þessa sögu allt of vel en hún hefur tekið á sig nýjar myndir þegar orkuskipti eru notuð sem skálkaskjólið fyrir mestu virkjunarbrjálæðingana. Við sjáum þetta í mörgum löndum. Ísland er það land sem framleiðir mesta raforku á haus. Það land sem framleiðir næstmest eru nágrannar okkar í Noregi og þar eru nú heldur en ekki líka deilur um virkjanir. Síðustu daga höfum við séð ótrúlega ljóta birtingarmynd þeirrar deilu. Myndir sem sagan mun dæma Noregi af, vil ég segja. Við höfum séð lögreglu núna um helgina bera samíska mótmælendur út úr orkumálaráðuneytinu þar sem þeir voru í setuverkfalli og í dag var verið að rýma planið fyrir utan Hæstarétt af sömu mótmælendum Sama. Deilan stendur um vindorkuver á svæði sem þessir hirðingjar nýta til þess að reka hreindýr á, hluti af hirðingjalífi þeirra, sjálfsmynd, menningu og tungumáli. Hæstiréttur hefur dæmt að þeirra réttur skuli vega þyngra en réttur virkjunarsinna. Þessu bregðast stjórnvöld ekki við. Þvert á allt sem heitir réttlát umskipti er þarna troðið á réttindum árþjóðar, fólksins sem á alltaf að hafa í huga þegar við erum að vinna að réttlátum umskiptum í þágu loftslagsmála. Hér kemur allt saman; lög og réttur, umhverfisvernd, 

Virðulegur forseti. Ríkisstjórnin hafði svo mörg ráð til að takast á við verðbólgudrauginn að hún stóð bara ráðalaus og gerði ekki neitt. Persónuafslátturinn ætti að vera 90.000 kr. á mánuði og því ættu um 400.000 kr. laun að vera skatta- og skerðingarlaus. Hvers vegna eru menn með tugmilljónir í laun á mánuði að fá persónuafslátt upp á 60.000 kr.? Hættum fjárhagslegu ofbeldi gagnvart verst setta fólkinu og tökum persónuafsláttinn af þeim sem eru á milljónalaunum og hækkum hann strax hjá þeim verst settu þannig að þeir hafi 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Fátæka fólkið okkar er að leigja hreysi sem eru ekki boðleg skepnum, hvað þá fólki með börn. Leigan hækkar og hækkar og fólk á ekki fyrir henni, hvað þá fyrir mat og öðrum nauðsynjum fyrir börnin. Mér leið eins og í Harry Potter mynd um daginn af því að það mátti ekki nefna eitt nafn. En nú er vonandi - bíb - stýrivaxtahækkunarstjórinn við Arnarhól undir feldi og verður þar og hættir þessu fáránlega eina ráði sem hann segist hafa og það er - bíb - hækkun á stýrivöxtum. Á sama tíma virðist SA vera að horfa á gamla Spaugstofuþætti og hagar sér eins og Ragnar Reykás og segir: Ein krafa, einn samningur, ein niðurstaða. Ekkert annað kemur til greina. En ríkisstjórnin, hvar er hún? Hún er að rumska af værum svefni. Eftir áreiðanlegum heimildum er hún að vopnast og undirbúa aðgerðir gegn verðbólgunni. Hún ætlar að senda í heimabanka fólks eina til þrjár milljónir, aukastuðning til þess að standa með unga fólkinu sem hún er búin að senda þennan reikning á, bara fyrir það eitt að kaupa sér íbúð. En því miður, það virkar ekki. Það eina sem virkar er að hækka persónuafsláttinn sem skilar þeim verst settu mannsæmandi launum sem duga fyrir húsnæði, mat og öðrum nauðsynjum og það ætti að vera sjálfsagt.

Forseti. Á tímum tveggja stafa verðbólgu eru öguð vinnubrögð í fjárlagagerð mjög mikilvæg. Við höfum nýlega, eða tiltölulega nýlega, 2015, lögin tóku gildi 2016, sett ný lög um opinber fjármál sem verður að segjast að hafa ekki sinnt hlutverki sínu sem skyldi. Svo einfalt er það. Lögin sjálf eru mjög góð en framkvæmd þeirra hefur verið vægast sagt slæm. Fjárlaganefnd hefur ítrekað klórað sér í hausnum og velt fyrir sér hvað sé eiginlega að gerast: Af hverju eru lögin eins og þau voru sett ekki að virka? Ég hef bent á það í hinum ýmsu fjármálaáætlunar- og fjárlagaumræðum að það sé einfaldlega framkvæmdarvaldið sem sé ekki að sinna sínu. Og svona í anda þess fór fjárlaganefnd og heimsótti OECD og franska þingið. Við hittum franska fjármálaráðherrann líka og vorum að leita liðsinnis þeirra við að sjá hvernig þróun opinberra fjármála hefur þróast þar, enda eru lögin þar byggð á svipuðum grunni. Þar komu fram ýmsar mjög áhugaverðar athugasemdir sem ég vonast til þess að við náum að innleiða hérna í íslenska þingið til að láta lög um opinber fjármál virka með skilmerkilegum hætti. Nú heyrði ég einhverjar gagnrýnisraddir um að fjárlaganefnd væri að fara í útlandaferð, hvort það væri ekki hægt að vera bara á veffundi o.s.frv. En mannleg samskipti skipta máli. Það skiptir máli að sjá og heyra í fólki og það eru ekki bara fundirnir sem skipta máli heldur spjallið sem gerist inn á milli funda og eftir fundina o.s.frv. til að fá dýptina í samræðurnar, stundum. Hvort tveggja á við hérna, því að við erum með fullt af upplýsingum sem við fáum en við þurfum stundum dýptina og það þarf að hitta fólk. Ekki væri t.d. heilbrigðiskerfið upp á marga fiska ef það væri bara fjarheilbrigðiskerfi. Það sama á við um fjármálin sem eru þar undir og fjármögnun heilbrigðiskerfisins, enda hefur komið fram að þar þarf að gera mikla gangskör. Það var einmitt kynning hjá OECD um framtíð þess að fjármagna heilbrigðiskerfi og það mun verða stærsta áskorun okkar á næstunni.

Virðulegi forseti. Í síðustu viku var sú sem hér stendur skipuð formaður starfshóps af umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og falið að skoða og leggja fram tillögur að því hvaða leiðir séu færar til að hraða orkuskiptum í flugi með notkun endurnýjanlegs eldsneytis fyrir millilandaflug. Starfshópurinn á sömuleiðis að skoða fýsileika framleiðslu á endurnýjanlegu flugeldsneyti hér á landi. Til að Ísland geti staðið við skuldbindingar sínar varðandi kolefnishlutleysi árið 2040 þarf að móta skýra stefnu og aðgerðaáætlun. Í þessari vinnu verður horft til sjálfbærni sem leiðir af sér að við Íslendingar erum í kjörstöðu til að geta framleitt okkar eigið flugeldsneyti, en til þess þurfum við að fara í aukna orkuöflun enda er ekki næg orka til í landinu í dag til að ná fram fullum orkuskiptum í samgöngum. Á heimsvísu ber flugstarfsemi ábyrgð á um 2,8% af heildarlosun gróðurhúsalofttegunda. Alþjóðasamtök flugfélaga, IATA, hafa sameinast um að ná kolefnishlutleysi fyrir árið 2050. 52% af öllu jarðefnaeldsneyti sem flutt er til landsins fer á flugvélar. Til að leysa þá orkunotkun með raforku munum við þurfa 8,2 TWst. samkvæmt vefsíðunni orkuskipti.is. Það eru ýmis tækifæri ónýtt hér á landi. Sérstaða okkar felst í möguleikum á því að nýta orkuna okkar til framleiðslu á grænu eldsneyti og ef það tekst mun það skapa spennandi tækifæri fyrir Ísland. Í þessari vegferð er nauðsynlegt að við vinnum saman; einkafyrirtæki, fyrirtæki í ríkiseigu, stjórnvöld og hagsmunasamtök. Atvinnulífið leikur stórt hlutverk í loftslagsmálum þegar kemur að tækniþróun, nýsköpun og umhverfisvænum lausnum. Það eru miklar áskoranir fram undan í loftslagsmálum. Þær áskoranir eru krefjandi en ekki síður spennandi. Ég geng vongóð til þessa verkefnis og þrátt fyrir að ég sé ekki miðaldra hvítur karl þá vænti ég góðrar niðurstöðu þessarar vinnu.

Frú forseti. Hvað þýðir það á ríkisstjórnarfundum að setja fyrirvara við mál samráðherra? Ríkisstjórnin er jú ekki fjölskipað stjórnvald en ég held að það sé óhætt að segja að ráðherrar í 2. ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur séu að setja Íslandsmet í að bera af sér stefnu hver annars. Já, og yfirleitt með orðunum að ríkisstjórnin sé ekki fjölskipað stjórnvald. Hvers konar skilaboð eru það eiginlega til almennings að vera svona ósammála í nánast öllum grundvallarmálum? Þá er það einnig þannig að þegar þeim hentar þá kasta ráðherrar ábyrgð sinni á þingið. Nýjasta dæmið er þegar hæstv. fjármálaráðherra var spurður út í stjórnlaus ríkisútgjöld án tekjuöflunar, annarrar en þeirrar að seilast ofan í vasa almennings með jafnri krónutölu sem bitnar auðvitað verst á þeim tekjulægstu. Aðspurður hafnaði ráðherrann allri ábyrgð, sagði Alþingi fara með fjárveitingavaldið og að það væri Alþingi sem tæki ákvörðun um hækkun útgjalda. Frú forseti. Þetta er eiginlega með hreinum ólíkindum. Ráðherra er með þessum orðum að blekkja almenning. Við vitum að meiri hluti inni í nefndunum situr og bíður tillagna frá ráðherra sínum og leggur svo fram í sínu nafni. Þetta gerist, frú forseti, á hverju einasta ári við afgreiðslu fjárlaga og hefur núna smitast yfir á önnur mál. Fyrst ég er byrjuð þá er auðvitað ótrúlegt að heyra hvern ráðherrann á fætur öðrum koma fram og segjast bíða breytingartillagna frá nefndum þingsins, svona eins og til að fría sig frá stefnu samráðherra sinna. Inni í nefndunum, leyfi ég mér að upplýsa, á sér hins vegar ekki stað neitt samtal. Þar bíður meiri hlutinn eftir skilaboðum frá tilteknum ráðherra um hvað eigi að gerast. Það virðist, frú forseti, sem ráðherraræðið sé bara orðið svo algjört hjá meiri hlutanum að fulltrúar meiri hlutans í hverri fastanefndinni á fætur annarri kyngi ælunni 

Frú forseti. Sprengjuástandið sem ríkir á íslenskum vinnumarkaði skýrist hvorki af hárgreiðslu Halldórs Benjamíns né af skapi Sólveigar Önnu þó að kaffistofur landsmanna sálgreini nú þessar tvær aðalpersónur kjaraviðræðnanna sem yfir standa. Spennustigið stafar af því að fólk hér á landi býr ekki við jöfn tækifæri. Vinnumarkaðsmódelið er eitt en skekkjurnar í hagkerfinu eru annað. Almenningur lifir í krónuhagkerfi en um 300 íslensk stórfyrirtæki nota ekki krónuna. Það gerir stóreignafólk ekki heldur, sem getur geymt fjármagn í erlendum gjaldmiðlum. Þegar vextir eru hækkaðir eru það almenningur og litlu fyrirtækin sem taka á sig kostnaðinn. Stóru fyrirtækin anda léttar. Vaxtahækkanir á Íslandi eru margfaldar miðað við það sem við sjáum í nágrannaríkjum og í Evrópu þrátt fyrir að verðbólga hafi líka verið vandamál þar. Á Íslandi er erfiðara að eignast húsnæði en í nágrannaríkjunum. Fólk á leigumarkaði býr við fáránlega erfiðar aðstæður. Matur er langtum dýrari hér en í nágrannaríkjunum og það eru húsnæðislán og tryggingar líka. Raunveruleg samkeppni milli banka ríkir ekki sem sést best á því að þeir hafa að jafnaði tekið sér korters umhugsunarfrest í að hækka vexti eftir vaxtaákvarðanir Seðlabankans. Hvaða réttlæti er í því að almenningur og minni fyrirtæki taki á sig kostnað vegna vaxtahækkana á meðan stórfyrirtæki eru í skjóli evru og dollara? Það er óréttlætið sem skapar spennu í samfélaginu og friður til lengri tíma þarf að snúast um það verkefni að verja lífskjör og búa til fyrirsjáanleika. Getur verið friður um að það að eignast heimili sé áhættufjárfesting eða fákeppni sé tekin fram yfir samkeppni? Ég vona sannarlega að samkomulag náist sem fyrst en það verður kjaradeila eftir þessa og verkefnið verður að vera að skapa frið til lengri tíma. 

Frú forseti. Verðbólgan er farin úr böndunum eins og menn þekkja og orðin sú mesta frá því árið 2009, og ekki var staðan góð í september það ár. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í fjölmiðlum í dag að við þyrftum sameiginlegt átak gegn verðbólgu. En ætlar ríkisstjórnin að taka þátt í því átaki? Það væri nýlunda. Minnast menn umræðunnar hér í tengslum við fjárlög, þegar þingmenn Miðflokksins ekki síst vöruðu við því að ríkisstjórnin riði á vaðið og gæfi tóninn með hækkunum gjalda við áramót? Við bentum á hið augljósa, að þetta myndi leiða til verðhækkana um allt samfélagið og það auðvitað kom á daginn. Um leið og ríkisstjórnin hafði gefið tóninn með verðhækkanir á nýju ári þá fylgdu aðrir á eftir og vísuðu ekki síst í hækkandi gjöld. En ríkisstjórnin hefur líka slegið öll met í ríkisútgjöldum; mestu útgjöld allra tíma, mesta aukningin milli ára, hvort sem er í krónum talið eða hlutfallslega, og mesta svartsýnin á framtíðina. Ríkisstjórnin gerir sér engar vonir um að geta náð tökum á ríkisfjármálunum í sinni tíð og ætlar næstu ríkisstjórn að gera það um mitt sitt kjörtímabil. Allt er þetta til þess fallið að ýta mjög verulega undir verðbólgu. Við höfum fyrir alllöngu síðan nefnt ýmsar tillögur að því hvernig mætti taka á þessum vanda og slá á hann, t.d. með lækkun gjalda, til að mynda þó ekki væri nema tímabundin lækkun refsiskatta eins og eldsneytisgjalda, sem hafa strax mjög víðtæk áhrif. Skattlagning orku hefur strax áhrif um allt samfélagið. Lækka, þó ekki væri nema tímabundið, lægra þrep virðisaukaskatts þar sem matvæli og aðrar nauðsynjavörur eru undir og knýja á um að sveitarfélögin skili inn lóðum til uppbyggingar og einfalda það ferli. Þar þurfa stjórnvöld að koma inn, og svo koma inn aðrir þættir eins og það að málefni hælisleitenda séu stjórnlaus, eins og svo margir aðrir málaflokkar, 

Virðulegur forseti. Úr því að ég komst að hér í störfunum þá langar mig til að fjalla aðeins um og vekja athygli á tveimur greinum sem birtust í Fréttablaðinu í dag. Ég held að þær hljóti að hafa vakið athygli fleiri en mín en væntanlega hefur það líka valdið okkur áhyggjum að lesa þessar greinar. Í fyrri greininn er talað um greiningu sem hagfræðideild Oxford-háskóla birti og varar við því að hugsanlega gæti skollið á húsnæðis- og bankakreppa á Íslandi. Þegar maður fer aðeins yfir þetta er ástæðan fyrir því sú að á Covid-tíma hafi vextir verði lækkaðir meira en góðu hófi gegndi og það muni hafa þau áhrif í framhaldinu að vextir muni halda áfram að hækka og húsnæðisverð lækka. Þetta er sá raunveruleiki sem þeir sem keyptu sína fyrstu íbúð standa andspænis. Það er önnur grein í Fréttablaðinu þar sem varað er við því að kaupendur fyrstu fasteignar gætu tapað útborguninni sinni. Þá spyr maður: Hvað er verið að gera? Það er verið að plata fólk, ungt fólk, á tímum þegar vextir eru lágir til að fara að fjárfesta. Og hvað gerist? Eigið fé þeirra hverfur. Þekkjum við þessa sögu? Það er ekki eins og við séum að sjá þetta í fyrsta skipti. Ég upplifði þetta sjálfur þegar verðbólgan fór í 100%. Við erum að endurtaka þetta sýknt og heilagt. 

Virðulegi forseti. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. forseti hafi samþykkt að láta fara fram atkvæðagreiðslu um hvort fyrirspurnin mín um Lindarhvolsgreinargerðina yrði leyfð en ég finn mig knúinn til að koma aftur upp vegna atriða sem komu fram í máli hæstv. forseta hér áðan. Hann sagði nefnilega að kjarni ágreiningsmálsins um birtingu greinargerðarinnar lyti að því hvort skjalið teldist til vinnuskjals skv. 15. gr. laga um Ríkisendurskoðun eða hvort svo væri ekki. Ég vil í þessu samhengi benda á að úrskurðarnefnd um upplýsingamál, sem er sá aðili sem hefur verið falið að leysa úr ágreiningsmálum um aðgang almennings að upplýsingum, hefur nú þegar tekið afstöðu til einmitt þessa álitamáls, hvort hér sé um að ræða atriði sem falla undir þessa grein. Samkvæmt úrskurði sem nefndin kvað upp 27. september 2019 eru drög frá Ríkisendurskoðun sem borin eru undir stjórnvöld undirorpin þessari sérstöku þagnarskyldu laganna um Ríkisendurskoðun,  „Þegar lokaeintak greinargerðarinnar hefur verið afhent Alþingi á framangreind regla laga um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga ekki lengur við um takmörkun á aðgengi að greinargerðinni.“ Svo mörg voru þau orð frá þeirri úrskurðarnefnd sem falið hefur verið að leysa úr þessum málum. 

Forseti. Einmitt vegna þessarar skýrslu þá liggja fyrir forsætisnefnd tvö lögfræðiálit, annars vegar frá þinginu sem fjallar um það hvort þessi skýrsla sé vinnugagn eða ekki og niðurstaða þess lögfræðiálits er að þetta falli undir þetta vinnuskjalsákvæði. Það hefur verið ítarlega gagnrýnt á mörgum forsendum en kemur í rauninni samt ekki í veg fyrir að slík gögn séu birt. Hitt lögfræðiálitið er frá óháðum lögfræðiaðila og fjallar um það hvort í skýrslunni séu einhver persónugreinanleg atriði sem verður að dekkja eða ekki. Niðurstaðan þar er nei, en það var hitt atriðið sem var nefnt sem vörn fyrir því að birta ekki þessa skýrslu, af því að það voru einhverjar persónuupplýsingar eða eitthvað svoleiðis í skýrslunni. Niðurstaðan er hins vegar skýr; svo er ekki. 

Forseti. Ég mæli hér fyrir áliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka hf. 22. mars 2022. Þeir þingmenn nefnd-arinnar sem standa með mér að álitinu eru Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir. Ég þakka þeim fyrir gott samstarf sem og nefndinni allri í viðamikilli vinnslu málsins á undanförnum mánuðum þar sem nefndin hefur fjallað um skýrsluna á bæði opnum og lokuðum fundum með fjölda sérfræðinga. Aðdraganda málsins þekkja flestir og á rætur að rekja til umsvifamikils eignarhalds íslenska ríkisins á fjármálamarkaði eftir hrun fjármálakerfisins árið 2008 og er í stuttu máli sá að ríkisstjórnin tók ákvörðun um að selja hlut ríkisins í Íslandsbanka, fyrst með frumútboði sumarið 2021, og svo síðar 22. mars 2022 þegar Bankasýsla ríkisins framkvæmdi, með samþykki fjármála- og efnahagsráðherra, sölu á 22,5% hlut ríkisins í Íslandsbanka hf. Um var að ræða sölu á 450 milljónum hluta í bankanum til 207 fjárfesta. Söluverðið var 117 kr. á hlut og nam söluandvirðið tæplega 53 milljörðum kr. Í kjölfar sölunnar skapaðist umræða um hvort framkvæmd hennar hefði verið í samræmi við áskilnað laga og upplegg stjórnvalda sem borin voru undir fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis til umsagnar. Meðal þess sem var gagnrýnt var fyrirkomulag sölunnar og að skortur væri á gagnsæi um kaupendur auk þess sem deilt var um hvort frávik frá dagslokagengi hlutabréfa hefði verið eðlilegt. Óskaði fjármála- og efnahagsráðherra eftir því við Ríkisendurskoðun að embættið gerði stjórnsýsluúttekt á því hvort þessi sala ríkisins á hlut í Íslandsbanka hefði samrýmst lögum og góðum stjórnsýsluháttum. Ríkisendurskoðun er stofnun á vegum Alþingis og fer í þess umboði með eftirlit með rekstri og fjármálum ríkisins. Ríkisendurskoðandi er trúnaðarmaður þingsins samkvæmt lögum um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga. Hann er sjálfstæður og engum háður í störfum sínum með ríkar heimildir til upplýsinga- og gagnaaflana. Féllst Ríkisendurskoðun á beiðni fjármála- og efnahagsráðherra um úttekt og skilaði skýrslu til þingsins í nóvember síðastliðnum sem stjórnskipunar og eftirlitsnefnd hefur fjallað um síðan þá og eru niðurstöður meiri hlutans af þeirri vinnu það sem ég reifa hér. Meginniðurstaðan eftir vinnslu málsins er að mati meiri hlutans að salan á eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka hinn 22. mars 2022 tókst heilt yfir vel og þá sérstaklega í veigamestu atriðunum. Það liggur þó fyrir að einstaka hluta framkvæmdarinnar hefði þurft að gera með vandaðri hætti. Þau atriði höfðu þó ekki áhrif á niðurstöðu málsins sem var heilt yfir góð en brýnt er að læra af þeim svo vanda megi framkvæmdina til framtíðar. Ekkert við vinnslu málsins gaf til kynna að lög eða reglur hafi verið brotnar við framkvæmd sölunnar af hálfu ráðherra eða Bankasýslu ríkisins. Skýrsla Ríkisendurskoðunar er að mati meiri hlutans metnaðarfull og yfirgripsmikil og hefur að geyma gagnlegar ábendingar um það sem betur hefði mátt fara. Að mati meiri hlutans hefðu ýmis efnistök við vinnslu skýrslunnar þó mátt vera skýrari og afgerandi þannig að úrvinnsla nefndarinnar og umfjöllun gæti verið markvissari og síður háð túlkunum. Til að mynda hefði mátt taka af öll tvímæli um að excel-skjal sem Bankasýsla ríkisins sendi Ríkisendurskoðun, sem fékk mikla umfjöllun, og hafði að geyma villur hafi ekki verið það skjal sem lá til grundvallar þegar leiðbeinandi lokaverð var ákveðið. Eins telur meiri hlutinn að umfjöllun skýrslunnar þar sem reiknað hafði verið út í krónum talið hvað hefði fengist fyrir hærri tilboð hafi verið til þess fallin að valda misskilningi, sérstaklega í ljósi þess að óumdeilt er að ekki hafi verið raunhæft, faglegt eða skynsamlegt að taka slíkum tilboðum. Því hafi umfjöllunin verið til þess fallin að valda misskilningi í umræðu um málið. Þá er ýmsum atriðum og spurningum velt upp án þess að þeim sé svarað með afgerandi hætti. Í skýrslunni hefði mátt gera betri skil helstu útgangspunktum sem almennt eru teknir til skoðunar í úttekt sem þessari, svo sem um fjárhagslega niðurstöðu sölunnar. Jafnframt hefði verið gagnlegt að komið hefði skýrt fram að þau atriði sem ekki voru talin aðfinnsluverð eða kölluðu ekki á nánari skoðun voru ekki til umfjöllunar í skýrslunni. Meiri hlutinn telur því að það væri gagn af því að það lægi skýrar fyrir í framtíðarúttektum Ríkisendurskoðunar hvort um sé að ræða reifun mála á atriðum sem þó eru ekki talin aðfinnsluverð, eða hvort eingöngu sé um að ræða samantekt atriða sem að mati embættisins hefðu mátt betur fara. Með því móti yrði umfjöllun um skýrslur Ríkisendurskoðunar markvissari og síður misskilningi háð. Til að fara yfir þau atriði við framkvæmd sölunnar sem hafa hlotið gagnrýni þá varða þau til að mynda gagnsæi og upplýsingagjöf, einkum og sér í lagi atriði varðandi kaupendahópinn, eðli og framkvæmd sölu með tilboðsfyrirkomulagi og markmið sölunnar. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar eru þessi atriði tekin til umfjöllunar. Að mati Ríkisendurskoðunar var upplýsingagjöf í þeim gögnum sem Bankasýsla ríkisins og fjármála- og efnahagsráðuneyti lögðu fyrir Alþingi ekki til þess fallin að draga upp nægilega skýra mynd af tilhögun söluferlisins. Um þetta atriði vill meiri hlutinn segja að í gögnum málsins er ekki að finna ítarlega umfjöllun um hvað fælist í settum skilyrðum um fagfjárfesta, þ.e. hvers eðlis væntanlegur kaupendahópur á eignarhlut ríkisins yrði. Þó kom fram að þarna undir gætu verið einstaklingar. Ljóst er að væntingar margra hafi staðið til þess að kaupendahópurinn myndi eingöngu samanstanda af stórum fjárfestum sem hefðu að aðalstarfi að fjárfesta í fjármálagerningum. Þess ber þó að geta að þar sem hugtakið fagfjárfestir er skilgreint í lögum er ekki um að ræða aðra aðila en þar eru taldir. Að mati meiri hlutans hefði þrátt fyrir það átt að upplýsa betur um hvernig hinn væntanlegi kaupendahópur gæti litið út. Eins er gagnrýnivert að ekki virðist hafa verið gert ráð fyrir þeim möguleika að fjárfestar myndu fjárfesta í jafn litlum hlut og raun bar vitni. Það hefði verið æskilegt að við kynningu á framkvæmdinni hefði verið gerð skýr grein fyrir því að sú staða gæti komið upp að með þessu fyrirkomulagi gætu skilgreindir fagfjárfestar fjárfest fyrir tiltölulega lága fjárhæð. Það hefði skapað möguleikann á því að taka sérstaka afstöðu til þess og eftir atvikum koma með leiðbeiningar þar um. Þess ber þó einnig að geta að við vinnslu málsins hefur að mati meiri hlutans ekkert komið fram sem bendir til að jafnræði á milli fjárfesta hafi verið ekki verið virt. Varðandi söluaðferðina er tilboðsfyrirkomulag þekkt markaðsaðferð og algeng þegar stórir eignarhlutir í félögum eru seldir á erlendri grund, m.a. af ríkissjóðum. Henni hafði þó ekki áður verið beitt við sölu á eignarhlut íslenska ríkisins í fjármálafyrirtæki, þó að hún hafi verið notuð við sölu í íslenskum fjármálafyrirtækjum. Sala með tilboðsfyrirkomulagi ber eðli málsins samkvæmt rík einkenni starfshátta sem tíðkast á fjármálamarkaði og samrýmist strangt til tekið illa starfsháttum opinberrar stjórnsýslu. Þessi aðferð hefur þó verið viðhöfð margoft við sölu ríkiseigna í löndunum í kringum okkur, til að mynda nýlega þegar írska ríkið losaði um hluti í Allied Irish Bank. Tímaþröng einkennir sölu með tilboðsfyrirkomulagi en söluferlið er um margt óformlegt og háð faglegu huglægu mati margra aðila sem að sölunni koma, m.a. aðila sem starfa á markaði. Að mati meiri hlutans hefði þurft að gæta betur að upplýsingagjöf um söluaðferðina gagnvart almenningi, sérstaklega þar sem henni hafði aldrei verið beitt áður hér á landi við sölu á eignarhlut ríkisins í fjármálafyrirtæki. Það skapaði jarðveg fyrir vantrausti á aðferðinni og misskilningi um framkvæmd hennar. Að því er varðar upplýsingagjöf til fjárlaganefndar og efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis fær meiri hlutinn hins vegar ekki annað séð af gögnum málsins en að sú upplýsingagjöf hafi verið nægjanleg og að ráðherra hafi sinnt lögbundinni upplýsingaskyldu sinni gagnvart nefndunum með því að skila til þeirra greinargerð um fyrirhugaða sölu. Greinargerð ráðherra er það lögbundna gagn sem salan byggir á og verður ekki annað séð en að hún hafi geymt allar nauðsynlegar upplýsingar um söluna. Hafa verður í huga að nefndirnar hafa lagalegu hlutverki að gegna gagnvart greinargerðinni og til að tryggja að þær fullnægi sínu þinglega eftirliti gagnvart sölunni ber þeim að yfirfara greinargerðina og hafa á henni skoðun. Þær geta kallað eftir gögnum og fengið gesti til fundar við sig til að svara þeim spurningum sem þær kunna að hafa, sem þær og gerðu. Hér má taka fram að þegar sömu þingnefndir fengu greinargerð um frumútboðið á sínum tíma þá skiluðu þær umfangsmiklum leiðbeiningum í umsögnum sínum sem tekið var tillit til. Í þessu tilfelli skiluðu nefndarmenn ekki jafn ítarlegum leiðbeiningum en tekið var tillit til þeirra sem bárust, til að mynda frá 2. minni hluta fjárlaganefndar, sem var fulltrúi Samfylkingarinnar, varðandi mikilvægi erlendra fjárfesta og fjárfestinga. Meiri hlutinn vill taka fram að því er varðar gagnsæi að það hafi verið ámælisvert að Bankasýsla ríkisins hafi ekki afhent upplýsingar um kaupendur á eignarhlut ríkisins við söluna þegar fjármála- og efnahagsráðherra óskað eftir þeim upplýsingum en Bankasýsla ríkisins talið óvarlegt að birta þessar upplýsingar, með vísan til 2. mgr. 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki, um bankaleynd. Fyrir nefndinni kom fram að fjármála- og efnahagsráðherra hafi leitað eftir því að Bankasýsla ríkisins myndi birta listann enda gengur slík leynd í berhögg við það gagnsæi sem á að ríkja við sölu á eignarhlutum ríkisins. Meiri hlutinn leggur áherslu á að við sölu á eignarhlutum ríkisins ríki fullt gagnsæi, og þess gætt að viðeigandi upplýsingar séu auðfengnar. Varðandi umfjöllun um fjárhagslega niðurstöðu sölunnar þá var hún í stuttu máli hagfelld. Það er mat meiri hlutans að það eigi við hvort sem um er að ræða verðið, frávik frá dagslokagengi og aðstæður á eftirmarkaði þar sem ríkið er enn stór eigandi bankans og hefur mikla hagsmuni af hagfelldri verðþróun. Að mati meiri hlutans hefur nánar tiltekið ekkert komið fram sem bendir til annars en að hæsta mögulega verð hafi fengist miðað við þær forsendur að mikilvægt var að halda inni erlendum fjárfestum. Fyrir nefndinni kom fram að það var mat sérfræðinga að raunveruleg hætta var á að þeir myndu hverfa frá sölunni ef reynt hefði verið að fá hærra verð. Vangaveltur um að hægt hefði verið að fá mun hærra verð út frá mun hærri tilboðum sem bárust hafa ekki staðist skoðun um hvaða ákvarðanir ábyrgt var að taka. Þá verður ekki annað séð en að „afsláttur“ eða frávik frá síðasta dagslokagengi, og var mikið í umræðunni fyrir tæpu ári síðan, hafi verið eðlilegt og raunar með því lægsta sem þekkist í sambærilegum sölum í Evrópu undanfarin misseri. Forseti. Það er rétt að tæpa á því sem varðar samstarfsaðila við framkvæmd sölunnar þó að sá angi málsins snúi ekki að ábyrgð þeirra aðila sem úttekt Ríkisendurskoðunar nær til. Fyrir nefndinni komu fram mismunandi sjónarmið um hversu heppilegt það hafi verið að fá Íslandsbanka sem samstarfsaðila að verkefninu og meiri hlutinn tekur undir sjónarmið þess efnis að aðkoma Íslandsbanka að framkvæmdinni hafi ýtt undir vantraust gagnvart sölunni. Í kjölfar sölunnar kom svo í ljós að starfsfólk Íslandsbanka hf. hefði keypt hluti í bankanum. Það liggur fyrir að Bankasýsla ríkisins kannaði ekki innri reglur umsjónaraðila söluferlisins, þar á meðal Íslandsbanka hf., um verðbréfaviðskipti starfsfólks og vísaði til þess að fjármálafyrirtækjum bæri samkvæmt lögum að setja sér sérstakar innri reglur um ráðstafanir gegn hagsmunaárekstrum. Stofnunin hafi því metið það sem svo að lög og reglur sem um fjármálamarkaðinn gilda væru með þeim hætti að innri reglur umsjónaraðila, söluráðgjafa og söluaðila kæmu í veg fyrir hagsmunaárekstra í sölunni. Það veldur vonbrigðum að það hafi ekki gengið eftir samkvæmt þeim upplýsingum sem liggja fyrir úr úttekt Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands. Forseti. Í lokin mun ég fjalla hér stuttlega um fyrirkomulag utanumhalds eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar verður sá ríkisaðili sem lögum samkvæmt fer með sölu á eignarhlut ríkisins í fjármálafyrirtækjum að búa yfir nauðsynlegum mannauði til að rækja hlutverk sitt sem og grunnþekkingu á þeirri söluaðferð sem ákveðið er að beita hverju sinni. Í skýrslunni er því fundið að smæð Bankasýslu ríkisins en á umræddum tíma sem salan fór fram störfuðu aðeins þrír starfsmenn hjá stofnuninni. Bankasýsla ríkisins hafi því haft takmarkað svigrúm til almennrar upplýsingagjafar en starfsfólk hafi ekki búið yfir reynslu af sölu með tilboðsfyrirkomulagi og því verið afar háð utanaðkomandi ráðgjöf og þekkingu, segir í skýrslunni. Meiri hlutinn hefur um þessa athugasemd að segja að Bankasýsla ríkisins er sérstök ríkisstofnun, sem heyrir undir fjármála- og efnahagsráðherra, til að fara eignarhluti ríkisins í fjármálafyrirtækjum og sett var á fót í kjölfar falls íslenska fjármálakerfisins. Til að ná fram markmiðum um faglega, trúverðuga og skjóta uppbyggingu fjármálakerfisins og til að tryggja ákveðna fjarlægð frá hinu pólitíska valdi var þessu skipulagi komið á fót en frá upphafi var miðað við að það yrði tímabundið enda um margt óhefðbundið. Bankasýslu ríkisins var því markað ákveðið verkefni og hana ætti að leggja niður að því loknu. Að mati meiri hlutans er ljóst að stofnun sem eingöngu sinnir eignarhaldi fjármálafyrirtækja í eigu ríkisins verði ávallt smá eining. Meiri hlutinn gerir því ekki athugasemd við að stofnunin hafi leitað sér utanaðkomandi ráðgjafar og telur þvert á móti rétt að slíkar stofnanir leiti til sérfræðinga í slíkum tilvikum enda væri óhagkvæmt að ætla að manna smáar stofnanir með þekkingu sem enginn veit með vissu í hverju á að felast til framtíðar. Meiri hlutinn telur heldur ekkert benda til að almenn þekking hafi ekki verið til staðar innan stofnunarinnar til að halda utan um framkvæmd sölunnar. Meiri hlutinn telur því ekki neikvætt að Bankasýslan hafi þurft að reiða sig á utanaðkomandi aðstoð við söluna og ekki verður annað séð en að Bankasýsla ríkisins hafi notið faglegrar sérfræðiráðgjafar við söluna. Meiri hlutinn vill þó taka fram að hann telur að núverandi fyrirkomulag um utanumhald og sölu ríkiseigna í fjármálafyrirtækjum feli í sér óþarflega flókna ábyrgðarskiptingu sem eykur hættu á óskýrum samskiptum og hlutverkum. Það er álit meiri hlutans að lögin sem fyrirkomulagið byggir á séu óskýr um nákvæma verkaskiptingu á milli aðila að þessu leyti en það skal tekið fram að ekkert bendir til annars en að bæði ráðherra og Bankasýsla ríkisins hafi sinnt sínum hlutverkum í samræmi við anda og tilgang laganna við söluna sem um ræðir. Að lokum, forseti, vill meiri hlutinn koma á framfæri að það er um margt tímabært að taka núverandi fyrirkomulag til endurskoðunar rétt eins og ríkisstjórnin hefur boðað. Meiri hlutinn vill undirstrika að í ljósi sögunnar er sala á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum viðkvæmt og vandmeðfarið verkefni. Meiri hlutinn beinir því til ríkisstjórnarinnar að í hinu nýja fyrirkomulagi verði lögð rík áhersla á gagnsæi, jafnræði, aðkomu Alþingis og upplýsingagjöf til almennings. Þá er það að mati meiri hlutans grundvallarforsenda sölu á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum að um hana ríki traust.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir framsögu sína og fyrir samstarfið í nefndinni. Ég hef þó nokkrar spurningar um þetta álit meiri hlutans. Ég vil kannski byrja á þeirri niðurstöðu meiri hlutans er varðar upplýsingagjöf til fjárlaganefndar og efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis þar sem meiri hlutinn kemst, með leyfi forseta, á bls. 6 í ályktuninni, að þeirri niðurstöðu að ekki fáist annað séð af gögnum málsins en að sú upplýsingagjöf hafi verið nægjanleg og að ráðherra hafi sinnt lögbundinni upplýsingaskyldu sinni gagnvart nefndunum með því að skila til þeirra greinargerð um fyrirhugaða sölu og að hún hafi geymt allar nauðsynlegar upplýsingar um söluna. Það kemur fram í álitinu. Síðar, á bls. 7 í álitinu, kemur fram, með leyfi forseta, þegar talað er um að hæsta mögulega verð hefur fengist fyrir hlutina: „Að mati meiri hlutans hefur ekkert komið fram sem bendir til annars en að hæsta mögulega verð hafi fengist miðað við þær forsendur að mikilvægt var að halda inni erlendum fjárfestum en fyrir nefndinni kom fram að það var mat sérfræðinga að raunveruleg hætta var á að þeir myndu hverfa frá sölunni ef reynt hefði verið að fá hærra verð.“ Það er endurtekið gagnrýnt í skýrslu ríkisendurskoðanda að þingnefndirnar og eftir atvikum almenningur hafi ekki verið upplýst með neinum hætti um það að áhugi og eftirspurn erlendra aðila myndi hafa jafn afdrifarík áhrif á verðmyndun í sölunni og raun bar vitni. Raunar er það nánast niðurstaða Ríkisendurskoðunar að einmitt erlendir aðilar hafi verið ráðandi í verðmyndun á hlutunum í útboðinu. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Hvernig samrýmist þetta niðurstöðu meiri hlutans? Hvar kom það fram að það væri mikilvægt að setja þær forsendur fyrir sölunni að halda inni erlendri fjárfestingu? Hvenær voru þessar forsendur kynntar fyrir nefndum þingsins?

Frú forseti. Ég þakka sömuleiðis hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir samstarfið í nefndinni og fyrir þessa spurningu. Eins og ég kom inn á í ræðu minni er stutta svarið það að þingnefndirnar hafa það hlutverk að koma með athugasemdir og ábendingar varðandi ferlið, sem var gert í mjög ríkum mæli varðandi frumútboðið sumarið 2021 og þar með tók það ferli miklum breytingum. Það tók færri breytingum í ferlinu varðandi söluna fyrir tæpu ári en hins vegar er það eitt af því sem kom fram frá fulltrúa 2. minni hluta, að mig minnir frá fulltrúa Samfylkingarinnar, að það væri mikilvægt að leggja áherslu á erlenda fjárfesta og fjárfestingu og var það þá eitt af þeim atriðum sem tekið var til í þróun málsins eins og lög kveða á um.

Virðulegi forseti. Það að 2. minni hluti hafi komið með athugasemd um mikilvægi erlendra fjárfestinga finnst mér ekki vera það sama og að leyfa einhvers konar skynjun á því að erlendir fjárfestar fari frá borði ef verðið verður hækkað, að þeir í raun ráði verðinu á hlutunum, að þátttaka erlendra fjárfesta verði í raun að höfuðverðmyndandi atriði í sölunni. En gott og vel. Ég vil snúa mér að öðru atriði í greinargerð meiri hlutans sem snýr að því hvernig var farið að því að meta á hvaða grunni átti að úthluta þessum bréfum, þessum sex frægu viðmiðum sem Bankasýslan notaði til að meta hverjir yrðu skornir niður svo og svo mikið og hverjir yrðu skornir niður á einhvern annan hátt. Nú hefur það komið fram fyrir nefndinni að þó nokkur hluti tilboða kom frá aðilum sem Bankasýslan vissi engin deili á. Þetta voru eignastýringasjóðir fjármálafyrirtækja þar sem nöfn raunverulegra kaupenda komu ekki fram. Þannig vissi Bankasýslan ekki hver var að baki kauptilboðunum. Sömuleiðis hefur Bankasýslan haldið því fram að hún hafi ekki vitað hver stæði að baki Hafsilfri ehf., hún hafi ekki vitað að þarna væri um föður fjármálaráðherra að ræða. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Hvernig var Bankasýslunni fært að meta hvort viðmiðin sem hún átti að fylgja við úthlutun á hlutum í útboðinu hafi verið uppfyllt gagnvart aðilum sem Bankasýslan vissi engin deili á?

Frú forseti. Ég þakka þessar spurningar einnig. Fyrst um það þar sem talað var um þessi markmið, þar sem það kemur vissulega fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að þau hafi stangast á, þá er það tekið fyrir í áliti meiri hlutans þar sem við tökum undir að það hefði verið heppilegra að gefa ávæning fyrir fram um alla vega svona grófa skiptingu á milli þessara að mörgu leyti misvísandi markmiða. Hins vegar teljum við að það sé algjörlega ómögulegt að ætla að taka eitt atriði, eins og bara hæsta verð, þegar þetta heildarverkefni er þess eðlis að það þarf að horfa á til margra þátta í einu. Meiri hlutinn tekur undir að það hefði verið heppilegra að gefa grófa mynd fyrir fram af mati varðandi mismunandi markmið, en eins og kom fram fyrir nefndinni hefði verið ógerningur að niðurnjörva það nákvæmlega fyrir fram. Að seinna atriðinu sem hv. þingmaður nefnir, varðandi það hvort Bankasýslan hafi vitað nákvæmlega hvaða aðilar þetta væru: Ég held að því sé til að svara að það eru lög í landinu. Í ferli sem þessu mátt þú ekki villa á þér heimildir. Ég held að ef einhverjar vísbendingar eru um að einhverjir séu að villa á sér heimildir fari það auðvitað bara í hinn lagalega farveg réttvísinnar ef ástæða er til. En í svona verkefni, eins og í öllum öðrum verkefnum hins opinbera og í lífinu öllu, þá er auðvitað gert ráð fyrir að fólk fari að lögum og reglum í landinu. Mér að vitandi bendir ekkert til að svo hafi ekki verið gert í þessu máli.

Frú forseti. Það er auðvitað ýmislegt sem er ekki fjallað um í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Mér sýnist meiri hlutinn, svona samkvæmt þessu nefndaráliti, eða ég skil það þannig, líta svo á að þegar ríkisendurskoðandi víkur ekki að einhverju í skýrslu sinni þá sé það vegna þess að það séu atriði sem þessi eftirlitsaðili telji ekki aðfinnsluverð og ekki athugunarverð. Þá dettur mér strax í hug eitt sem hvergi er vikið að en maður hefði kannski haldið að samræmdist ágætlega starfssviði Ríkisendurskoðunar að fjalla um, en það eru gjafirnar sem Bankasýsla ríkisins þáði; gjafir, kvöldverður, og var það ekki flugeldur, einn flugeldur frekar en fleiri? Konfektkassar, rándýrir hádegisverðir og hitt og þetta, frá fjármálafyrirtækjum sem höfðu mikla hagsmuni af því hvernig staðið yrði að sölunni. Þá spyr maður sig: Fyrst ríkisendurskoðandi víkur ekkert af þessu í sinni skýrslu á maður þá að líta svo á að embættið sé að leggja blessun sína yfir þetta? Hvað finnst hv. þingmanni um svona stjórnsýslu, að fólk sem er treyst fyrir því að ráðstafa ríkiseignum sé að þiggja gjafir frá aðilum sem hafa hagsmuna að gæta? Er þetta til eftirbreytni og má bara vænta þess að þetta haldi áfram núna við frekari sölu, að þeir sem koma að sölunni þiggi gjafir? Hvernig væri nú að Alþingi sendi frá sér svolítið skýr skilaboð um að svona viljum við ekki vinna? Ég spyr vegna þess að það er hvergi vikið að þessu í áliti meiri hlutans.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir þessa spurningu. Ef ég skil rétt þá er í rauninni verið að biðja um afstöðu mína til einhvers sem var ekki í skýrslunni þrátt fyrir að hér sé til umfjöllunar skýrsla um ákveðin atriði. Það er gott og blessað. Ríkisendurskoðandi starfar eftir ákveðinni og skýrri lagalegri kríteríu sem er að honum ber að skoða það sem hann er að skoða hverju sinni og athuga hvort það samræmist lögum og honum ber skylda til að tilkynna ef hann metur sem svo að lögbrot hafi verið framin. Það er vissulega rétt að það er ekki á hendi ríkisendurskoðanda að vera í einhverjum lagalegum deilum eða úrlausnarefnum miklum en það er mjög skýrt hlutverk ríkisendurskoðanda að vekja athygli á því ef lög hafa verið brotin. Ég hef sagt það áður, og ég sagði það í ræðu minni rétt áðan, ég tel að það hefði verið heppilegra ef fjallað hefði verið með skýrari hætti um þau atriði sem ríkisendurskoðandi mat sem svo að væru ekki aðfinnsluverð og þar af leiðandi var þau ekki að finna í skýrslunni því að það kallar á þær vangaveltur sem eru hér uppi um hvort ríkisendurskoðandi hafi skoðað tiltekið atvik eða ekki o.s.frv. Ég veit ekki betur og mig minnir, þó að ég sitji ekki í þeirri nefnd, að þetta með gjafirnar hafi sérstaklega verið tekið til umfjöllunar á opnum fundi með Bankasýslunni af hálfu fjárlaganefndar, ef ég man rétt, ég biðst afsökunar ef það er vitleysa hjá mér. Kannski var það efnahags- og viðskiptanefnd en ég held samt að það hafi verið fjárlaganefnd. Mér fannst nú þingið sýna skýra afstöðu sína í því gagnvart stofnuninni um hvernig það vill sjá svona verklag og vinnulag varðandi störf á vegum hins opinbera með ríkiseignir o.s.frv., með tilliti til slíkra gjafa.

Virðulegi forseti. Nú sýnist mér að meiri hlutinn líti svo á að þetta Íslandsbankamál sé í raun fullupplýst. Það eru auðvitað ótal spurningar sem brenna enn á manni, en ég verð að velja nokkrar. Það liggur fyrir að Bankasýsla ríkisins kannaði ekkert sérstaklega hverjir stæðu að baki tilboðunum, t.d. þegar tekið var við tilboðum frá eignastýringadeildum fjármálafyrirtækja. Þá velti ég fyrir mér: Hvernig gat Bankasýslan þá metið hvort úthlutun til einstakra aðila uppfyllti þau markmið og viðmið sem koma fram í rökstudda matinu til ráðherra? Hvernig gat hún þá metið áhrifin með tilliti til hinna markmiðanna en ekki forgangsmeginreglunnar um að leita hæsta verðs? Annað: Nú liggur fyrir að flokkun fjárfesta var bara á forræði hvers fjármálafyrirtækis fyrir sig og framkvæmdin var ekki samræmd. Hvernig getum við þá fullvissað okkur um að jafnræðis hafi verið gætt fyrst þessi flokkun var ekki samræmd? Það getur verið að hv. þingmaður hafi ekki tíma til að svara miklu fleiri spurningum en þetta þannig að ég læt þetta duga.

Frú forseti. Afsakið, ég gleymdi fyrri spurningu hv. þingmanns, ég er að reyna að rifja hana upp þar sem ég stend.

…meta fjárfesta …

Jú, meta fjárfesta ef þú veist ekki hverjir þeir eru, takk fyrir. Hv. þingmaður spyr hvernig hægt sé að meta þetta ef ekki var hægt að kanna nákvæmlega hverjir voru að baki hverjum einstaklingi, ef ég skil spurninguna rétt, sem er nátengd spurningu hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur. Ég vil í raun byrja á að segja það sama og þar. Það er gert ráð fyrir því að fólk fylgi lögum og reglum í þessu sem öllu öðru. Það er ekkert sem bendir til að þarna hafi fólk verið að villa á sér heimildir eða eitthvað slíkt. Og að því gefnu að fólk sé ekki að villa á sér heimildir, sem ég ítreka að ekkert bendir til að hafi verið gert, þá liggur auðvitað fyrir þessi grófa skipting, þú veist hverjir þessir stóru fjárfestingaraðilar eru og þú veist hverjir eru smærri aðilar. Það er þannig sem þau fara í sína vegferð við að meta þetta. Mér finnst því kannski óþarflega bratt að leggja þetta upp eins og þarna hafi aðilar verið í fullkomnu myrkri um hvaða aðilar þetta voru. Þeir voru það alls ekki, að því gefnu að fólk hafi sagt satt og rétt frá og ég hef ekki ástæðu til að halda að svo hafi ekki verið. Seinni spurningin var aftur?

… tryggja jafnræði við framkvæmdina … flokkun fagfjárfesta …

Einmitt, að tryggja jafnræði með því, þá held ég að það sé bara sama svar. Þarna liggja fyrir ákveðnar kríteríur og það liggur fyrir mat á því hvernig best var að manna þennan hóp. Mér vitandi hefur ekkert bent til þess, eða verið bent á það, að jafnræðis hafi ekki verið gætt.

Forseti. Hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson sagði í þessum ræðustól þann 8. apríl síðastliðinn, með leyfi forseta: „… ekkert viljum við frekar, við sem höfum tekið ákvarðanir um að hefja þetta söluferli og ég sem gaf Bankasýslunni umboð, en að öllum spurningum sé svarað.“ Þetta sagði hæstv. fjármálaráðherra í þessum ræðustól í kjölfar þess að listi yfir þá sem fengu að kaupa hluti í Íslandsbanka þann 22. mars 2022 var birtur. Bankasýsla ríkisins hafði þá í tæpan mánuð neitað almenningi um aðgang að þessum upplýsingum og tortryggni almennings var, skiljanlega, mikil gagnvart sölunni. Við birtingu listans kom í ljós að meðal kaupenda úr lykilleikendur í hruninu og faðir fjármálaráðherrans sjálfs. Þessir aðilar fengu að kaupa hluti í ríkiseign á kostakjörum í útboði sem almenningur fékk ekki aðgang að. Ekkert viljum við frekar en að öllum spurningum sé svarað. Er þetta satt, virðulegi forseti? Vill meiri hlutinn velta við hverjum steini í Íslandsbanka málinu, eins og hv. þingflokksformaður VG, Orri Páll Jóhannsson, hélt fram í þessum ræðustól í fyrra? Finnst meiri hlutanum virkilega mikilvægt að traust ríki um sölu á ríkiseign og að allri tortryggni um málið sé eytt, eins og hv. þingmenn Framsóknarflokksins lögðu áherslu á áður en lagt var af stað í þá vegferð að óska eftir þeirri úttekt ríkisendurskoðanda sem við höfum til umfjöllunar hér í dag? Stjórnarliðar hafa vísað í það með stolti að það var fjármálaráðherra sjálfur sem óskaði eftir úttekt Ríkisendurskoðunar á undirbúningi og framkvæmd sölumeðferðar hennar sem hann ber ábyrgð á. Þetta telja þeir til vitnis um að ríkisstjórnin og sér í lagi fjármálaráðherra hafi ekkert að fela í þessu máli. Þegar við í stjórnarandstöðunni bentum á að réttara væri að skipa rannsóknarnefnd Alþingis til að fara yfir söluferlið þar sem heimildir Ríkisendurskoðunar dugi ekki til að upplýsa um alla þá þætti sem máli skipta, var brugðið á það ráð að lofa því; ef einhverjum spurningum væri ósvarað eftir úttekt Ríkisendurskoðunar myndu stjórnarliðar að sjálfsögðu styðja það að sett yrði á fót rannsóknarnefnd til að svara þeim. Nú reynir á stóru orðin, virðulegi forseti. Er það virkilega svo að fjármálaráðherra vilji ekkert frekar en að öllum spurningum sé svarað? Vegna þess að álit minni hlutans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, sem ég mæli hér fyrir, sýnir að enn er fjölda spurninga ósvarað og í raun má segja að skýrsla Ríkisendurskoðunar skilji eftir sig fleiri spurningar en svör. Og eins og álit minni hlutans sýnir fram eru allar forsendur fyrir skipan rannsóknarnefndar Alþingis uppfylltar, þvert á það sem hæstv. fjármálaráðherra heldur reglulega fram. Virðulegi forseti. Var farið að lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum og lögum um Bankasýslu ríkisins við undirbúning og framkvæmd sölu ríkisins á 22,5% hlut í Íslandsbanka? Þeirri spurningu er ekki svarað í úttekt Ríkisendurskoðunar. Var farið að stjórnsýslulögum við undirbúning og framkvæmd á sölu ríkisins á Íslandsbanka? Þeirri spurningu er ekki svarað í úttekt Ríkisendurskoðunar. Má fjármálaráðherra selja föður sínum hlut í ríkiseign? Skiptir það máli að ráðherrann segist ekki hafa vita faðir hans væri á meðal kaupenda? Mátti sami ráðherra fela Bankasýslu ríkisins að undirrita kaupsamninga fyrir sína hönd? Skiptir það máli að fulltrúar Bankasýslunnar vissu ekki að faðir fjármálaráðherra var meðal kaupenda? Mátti Bankasýslan selja hluti í bankanum til aðila sem hún vissi enginn deili á, hafði ekki hugmynd um hverjir væru? Þessum spurningum er ekki svarað í úttekt Ríkisendurskoðunar. En, virðulegi forseti, byrjum á því sem Ríkisendurskoðun leitaðist sjálf við að svara. Við úttekt sína á sölu eignarhluta ríkisins í Íslandsbanka leitaðist Ríkisendurskoðun einkum við að svara eftirfarandi spurningum, með leyfi forseta: „1. Hvernig samræmdist framkvæmd sölu á 22,5% hlut ríkisins í Íslandsbanka 22. mars 2022 ákvæðum laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, og laga um Bankasýslu ríkisins? 2. Var framkvæmd sölunnar í samræmi við tillögu og minnisblað Bankasýslu ríkisins um sölumeðferð á eftirstæðum eignarhlut í Íslandsbanka og greinargerð fjármála- og efnahagsráðherra vegna framhalds á sölu á hlutum ríkisins í bankanum? 3. Hvernig var endanlegt söluverð og stærð eignarhlutarins sem var seldur ákveðin? 4. Hvernig var staðið að úthlutun hlutabréfa til fjárfesta í söluferlinu?“ Tekið er fram í inngangi skýrslu Ríkisendurskoðunar að úttektin hafi verið unnin á grundvelli laga um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga, nr. 46/2016, en með þeim sé embættinu falið að hafa eftirlit með fjárhagslegum hagsmunum ríkisins í umboði Alþingis. Enn fremur er tekið fram á sama stað að það falli utan verksviðs Ríkisendurskoðunar að taka afstöðu til ágreiningsefna um lagatúlkun og að embættinu beri að gæta varúðar við að álykta almennt um túlkun og skýringu laga, enda sé öðrum aðilum falið það hlutverk að lögum. Þannig að þrátt fyrir að ætlunin hafi verið að leita svara við því hvort framkvæmdin samræmdist lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum og lögum um Bankasýslu ríkisins geta niðurstöður Ríkisendurskoðunar, samkvæmt framangreindu, ekki talist fela í sér mat eða álit á því hvort lögum hafi verið fylgt eða þau brotin. Í skýrslunni er enda enga afgerandi afstöðu að finna um hvort framkvæmd sölunnar hafi samrýmst lögum um sölu á eignarhlutum ríkisins eða lögum um Bankasýslu ríkisins. Þá er ekkert fjallað um það í skýrslunni, ekki neitt, hvort salan sé í samræmi við meginreglur stjórnsýsluréttar eins og sjá má af afmörkun Ríkisendurskoðunar í upphafi skýrslunnar. Virðulegur forseti. Umfjöllun nefndarinnar um skýrslu ríkisendurskoðanda hefur verið ítarleg og umfangsmikil en er þó þeim annmörkum háð að nokkrir aðilar úr fræðasamfélaginu þáðu ekki boð nefndarinnar um að deila sérfræðiþekkingu sinni um efnisatriði skýrslunnar með nefndinni. Sömuleiðis gagnrýnir minni hlutinn að meiri hlutinn hafi fellt tillögu minni hlutans þess efnis að óska eftir sjálfstæðu lögfræðiáliti sem fæli í sér mat á stjórnsýslulegum þætti sölunnar á hlut ríkisins í Íslandsbanka 22. mars 2022 með tilliti til meðferðar valds og ákvarðanatöku við söluna. Minni hlutinn gerir alvarlega athugasemd við þau vinnubrögð meiri hlutans að koma í veg fyrir að nefndin hafi getað aflað nauðsynlegra gagna við meðferð málsins. Forseti. Tryggvi Gunnarsson, fyrrverandi umboðsmaður Alþingis, bendir á í talpunktum sem hann lagði fram á fundi sínum með nefndinni að ekki sé fjallað um það í skýrslu Ríkisendurskoðunar hvort framkvæmdaraðilar útboðsins hafi gætt meginreglna stjórnsýsluréttar, svo sem rannsóknarreglu eða hæfisreglum, þrátt fyrir að þau lög eigi við um söluferlið. Þá sé heldur ekki fjallað um það hvort skilyrði upplýsingalaga um skráningu gagna vegna stjórnvaldsákvarðana hafi verið uppfyllt, þrátt fyrir að í skýrslunni sé að finna margar ábendingar um skort á skráningu og skjalfestingu viðmiða og beitingu þeirra. Loks sé það ekki greint í skýrslunni hvort framkvæmd sölunnar hafi verið í samræmi við EES-reglur, til að mynda reglur um ríkisaðstoð. Ríkisendurskoðandi brást við athugasemdum Tryggva Gunnarssonar í viðtali við RÚV þar sem hann sagðist líta svo á að með talpunktunum velti Tryggvi upp spurningum um lögfræðileg úrlausnarefni sem vert væri að veita gaum en væru ekki í verkahring Ríkisendurskoðunar. Þegar minni hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leitaðist við því að fá svar við þessum spurningum með því að óska eftir sjálfstæðu lögfræðiáliti var svarið: Nei. Það er því a.m.k. ekki alls kostar satt og rétt sem fram kom í máli fjármálaráðherrans í fyrra um að ekkert vildi hann frekar en að öllum spurningum um ferlið væri svarað. Sumum spurningum á ekki að svara. En það er ekki nóg að koma í veg fyrir að þessum spurningum verði svarað vegna þess að þrátt fyrir að ekkert sé fjallað um stjórnsýslulög í úttekt ríkisendurskoðanda og þrátt fyrir að meiri hlutinn hafi hafnað sjálfsagðri beiðni minni hlutans um að fara yfir stjórnsýslu ráðherra með sjálfstæðu lögfræðiáliti, þrátt fyrir þetta, hefur fjármálaráðherra þvert á móti haldið því fram að skýrslan sýni fram á að hann hafi farið að stjórnsýslulögum í einu og öllu. Sem dæmi má nefna að á opnum fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar með ráðherra sagði hann, með leyfi forseta: „Hér hefur farið fram athugun ríkisendurskoðanda á því hvernig lögum og stjórnsýslureglum var fylgt við útboðið.“ Ráðherrann leggur þetta þannig upp að fyrst Ríkisendurskoðun fjallar ekki um stjórnsýslulög í skýrslu sinni hljóti að leiða af því að allt hafi verið í himnalagi með stjórnsýslu ráðherra. En, virðulegur forseti, það verður ekki bæði sleppt og haldið í þessum efnum. Afmörkun ríkisendurskoðanda tekur ekki til stjórnsýslulaga og því er ekki hægt að halda því fram að eitthvað sem ekki er fjallað um í skýrslunni sýni fram á eitt eða neitt. Minni hlutinn telur mikilvægt að ítreka að úttekt ríkisendurskoðanda fól ekki í sér athugun á því hvort farið hefði verið að stjórnsýslulögum líkt og fjármálaráðherra hefur haldið fram, enda var það ekki hluti af þeim spurningum sem lagt var upp með. Þú færð ekki svör við spurningum sem þú spyrð ekki. Þó er rík ástæða til að kanna hvort svo hafi verið, m.a. vegna þeirra athugasemda sem fram koma í skýrslunni sjálfri um skort á jafnræði milli kaupenda, um mikla vankanta á upplýsingaöflun og upplýsingagjöf með tilliti til rannsóknarreglu stjórnsýslulaga, um huglægt mat Bankasýslunnar við úthlutun hlutabréfanna með tilliti til skilyrða um að málefnaleg sjónarmið liggi að baki stjórnvaldsákvörðunum og um mögulegt valdframsal ráðherra til Bankasýslunnar þegar hann gaf stofnuninni umboð til að undirrita samninga fyrir hönd ríkisins og um það hvers eðlis það hafi verið og hvort ráðherra hafi yfirleitt verið heimilt að veita slíkt umboð. Loks er mikilvægt að fá úr því skorið hvort hæfisreglum stjórnsýslulaga hafi verið fylgt við söluferlið. Eins og alkunnugt er orðið þá var faðir fjármála- og efnahagsráðherra, Benedikt Sveinsson, meðal kaupenda í útboðinu, en hann keypti hluti að andvirði 55 millj. kr. í gegnum fjárfestingarfélag sitt, Hafsilfur ehf. Fjármálaráðherra hefur andmælt því að reglur stjórnsýslulaga um sérstakt hæfi eigi við um sölumeðferðina, gagnvart honum a.m.k. Hins vegar er alveg skýrt skv. 2. tölul. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga að opinber starfsmaður er vanhæfur til meðferðar máls ef hann er skyldur aðila máls í beinan legg. Þá er vert að nefna að í ljósi umfangsmikilla viðskipta föður fjármála- og efnahagsráðherra um áratugaskeið í íslensku viðskiptalífi hvíldi enn ríkari skylda á ráðherra að tryggja að slíkur hagsmunaárekstur sem átti sér stað yrði ekki að veruleika. Þá er ástæða til að árétta að í 2. mgr. 4. gr. laga nr. 155/2012 segir: „Þegar tilboð í eignarhlut liggja fyrir skal Bankasýsla ríkisins skila ráðherra rökstuddu mati á þeim. Ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað og undirritar samninga fyrir hönd ríkisins um sölu eignarhlutarins.“ Ákvörðunin er í höndum og á ábyrgð fjármála- og efnahagsráðherra. Hæstv. fjármálaráðherra hefur hins vegar haldið því fram að honum hafi ekki borið skylda til að kanna sérstakt hæfi sitt gagnvart kaupendum í útboðinu vegna þess að Bankasýslunni hafi verið falið að framkvæma söluna og að honum hafi ekki verið kunnugt um aðkomu föður síns að kaupunum. Ríkisendurskoðandi tók undir þessa túlkun ráðherra á opnum fundi með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þegar hann svaraði því til, aðspurður um hvort ráðherra bæri ekki að gæta að hæfi sínu, að hann fengi ekki séð að „kviknað hefði á“ skyldu ráðherrans til að gæta að hæfi sínu. Þó er rétt að ítreka að úttekt Ríkisendurskoðunar fjallar ekki að neinu leyti um hæfisreglur stjórnsýslulaga. Þá hefur á opnum fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar verið fullyrt af fulltrúum Bankasýslunnar og lögmönnum þeirra að reglur stjórnsýslulaga um sérstakt hæfi eigi ekki við ef stjórnvaldið sem tekur ákvörðun veit ekki gagnvart hverjum hún tekur umrædda ákvörðun. Þannig hafi vanþekking Bankasýslunnar á mótaðilum sínum í útboðinu, sú staðreynd að þeir könnuðu ekki hverjir stæðu raunverulega að baki tilboðum í eignarhlutinn, orðið þess valdandi að ekki væri þörf á að þeir könnuðu sérstakt hæfi sitt gagnvart kaupendum í útboðinu eins og stjórnsýslulög gera kröfu um að stjórnvald geri að eigin frumkvæði. Hvorki fjármála- og efnahagsráðherra né Bankasýsla ríkisins töldu því nokkurt tilefni til þess að hafa frumkvæði að því að gæta að sérstöku hæfi sínu við undirbúning og ákvarðanatöku um söluna í samræmi við hæfisreglur stjórnsýsluréttar. Minni hlutinn lýsir furðu sinni á því að sú vanræksla Bankasýslunnar, og eftir atvikum fjármála- og efnahagsráðherra, að uppfylla rannsóknarskyldu sína samkvæmt stjórnsýslulögum, og hafa þannig að minnsta kosti vitneskju um gagnvart hverjum hún tekur ákvörðun, geti talist grundvöllur fyrir því að vanrækja frumkvæðisskyldu sama stjórnvalds um að kanna sérstakt hæfi sitt til að taka ákvörðun. Minni hlutinn telur gagnrýnisvert að ríkisendurskoðandi hafi að engu leyti fjallað um hæfisreglur stjórnsýslulaga í skýrslu sinni en engu að síður oft sagt það opinberlega í kjölfarið að ekki hafi verið ástæða fyrir málsaðila til að gæta að hæfi sínu. Að mati minni hlutans hafa þessi mótsagnakenndu skilaboð frá ríkisendurskoðanda ekki verið til þess fallin að upplýsa um málsatvik heldur hafi þau þvert á móti rýrt getu almennings og þingsins til að mynda sér upplýsta afstöðu til álitaefnisins. Það er mikilvægt að fá úr þessu skorið, virðulegi forseti, vegna þess að þessi lög eru sett til að vernda hagsmuni almennings. Þau eru sett með það að markmiði að almenningur geti treyst á að stjórnvöld taki ákvarðanir byggðar á sanngjörnum og eðlilegum forsendum og að allir spili eftir sömu leikreglum í samfélaginu. Ríkisstjórnin veit þetta alveg, virðulegi forseti. Þegar ríkisstjórnin lagði af stað í þá vegferð að selja eignarhluti ríkisins í bönkunum lét hún vinna fyrir sig svokallaða hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið sem kom út árið 2018. Starfshópurinn sem skrifaði hvítbókina lét Gallup framkvæma könnun um viðhorf almennings til fjármálageirans þar sem kom fram m.a., með leyfi forseta: „Orð eins og græðgi og spilling virðast með því fyrsta sem mörgum kemur í hug þegar fjármálageirinn er nefndur til sögunnar. […] Könnunin bendir til þess að vantraustið risti djúpt og að það muni taka langan tíma að byggja upp traust á ný. Tíu ár frá fjármálaáfalli hafa reynst of skammur tími til að vinna traustið til baka.“ Það var því mikið undir við sölu á hlutum ríkisins í Íslandsbanka. Mikill meiri hluti þjóðarinnar var andvígur sölunni og því má segja að enn meiri ábyrgð hafi legið á ríkisstjórninni að vanda vel til verka við söluna en ella. En í staðinn fyrir að vanda sig, í staðinn fyrir að undirbúa hvert skref af kostgæfni og með tilliti til þess áfalls sem þjóðin varð fyrir þegar bankakerfið á Íslandi hrundi fyrir rúmum áratug var ákveðið að nota söluaðferð sem enginn í stjórnkerfinu hafi reynslu af því að nota til þess m.a. að selja til aðila sem þjóðin hafði vissulega reynslu af að taki þátt í bankakerfinu frá því í hruninu. Afleiðingarnar af þessu, virðulegi forseti, eru alvarlegar. Traust á bönkunum og Alþingi hefur tekið skarpa dýfu og telja 83% þjóðarinnar að staðið hafi verið illa sölunni og 80% vilja skipa sjálfstæða rannsóknarnefnd Alþingis til að fara yfir söluferlið. Forseti. Í útboðinu tók þátt nokkur fjöldi erlendra fjárfesta. Fram kom í máli fulltrúa Ríkisendurskoðunar á opnum fundi stjórnskipunar-og eftirlitsnefndar að ekki hefði farið fram rannsókn á því hverjir stóðu raunverulega að baki fjölda þeirra tilboða sem fengu úthlutað hlutabréfum í Íslandsbanka við sölumeðferðina. Þá er heldur ekki vitað hvort einhverjir aðilar hafi í raun keypt hluti fyrir hönd annarra aðila og þannig „leppað“ kaupin til að raunverulegur kaupandi gæti haldið nafnleynd gagnvart seljanda og almenningi. Vegna þessara annmarka var ekki unnt að tryggja að kaupin uppfylltu þau markmið sem stefnt var að í greinargerð fjármála- og efnahagsráðuneytis eða rökstuddu mati Bankasýslunnar, né heldur með þeim lagaákvæðum sem gilda um sölumeðferð ríkiseigna varðandi jafnræði aðila. Það er nauðsynlegt að fá skýr svör við því hvort einhverjir aðilar hafi annaðhvort keypt eða keypt umfram það sem þeim bar samkvæmt úthlutunarreglum sölunnar. Að mati minni hlutans er mikilvægt að ganga úr skugga um að aðilar nátengdir sölunni hafi ekki farið á svig við hæfisreglur með því að nota milliliði til að kaupa fyrir sig hlut í bankanum. Í öðru lagi skiptir máli að alveg öruggt sé að erlendir aðilar eða innlendir hafi keypt hlutinn fyrir eigið fé en hafi ekki verið fjármagnaðir af Íslandsbanka sjálfum eða öðrum bönkum á Íslandi. Ef svo væri gæti það orðið til þess að veikja eigið fé banka á Íslandi eins og gerðist í fyrra einkavæðingarferli. Loks skiptir það máli vegna þess að þeir erlendu aðilar sem tóku þátt í útboðinu höfðu úrslitavald um ákvörðun á verði hlutanna í útboðinu, sem var 117 kr. á hlut. Ljóst er að ef kanna á slík tengsl til hlítar er skipun rannsóknarnefndar Alþingis eina úrræðið sem komið getur því til leiðar. Það kom bersýnilega í ljós við rannsókn á aðkomu bankans Hauck & Aufhäuser því að það var ekki fyrr en fjórtán árum eftir einkavæðingu bankans að rannsóknarnefnd Alþingis tókst að upplýsa að Hauck & Aufhäuser hefði raunar verið leppur fyrir aðra aðila og að endanlegur ábyrgðaraðili kaupanna hefði verið Kaupþing. En því miður, virðulegi forseti, þá er mér ljóst að fjármálaráðherra vill alls ekki fá svör við öllum spurningum, þvert á það sem hann heldur fram. Það sést best á því að fjármálaráðherra hefur lagst hart gegn því að sett verði á fót rannsóknarnefnd til að fara yfir alla þá þætti sem út af standa í þessu máli, allt frá því að skýrsla ríkisendurskoðanda kom út. Hann hefur lýst því yfir að hann líti svo á að sú aðgerð myndi setja sig á sakamannabekk. Nú reynir á stóru orðin hjá hv. þingmönnum stjórnarmeirihlutans: Þora þau að standa með orðum sínum frá því í fyrra um að skipuð verði rannsóknarnefnd ef spurningum er ósvarað eftir athugun Ríkisendurskoðunar? Þorir einhver í þessum stjórnarmeirihluta að standa vörð um eftirlitshlutverk Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu? Þora þau að setja fjármálaráðherra á sakamannabekk, eins og hann orðaði það? Ég vona að þeir hv. þingmenn sem lýstu því svo hetjulega yfir hér í fyrra, hv. þingmenn Orri Páll Jóhannsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Óli Björn Kárason, Guðrún Hafsteinsdóttir, Ingibjörg Isaksen og Jóhann Friðrik Friðriksson, komi hérna upp svari þessum spurningum.

Frú forseti. Mig langar í mínu fyrra andsvari að fá að spyrja hv. þingmann út í atriði sem kemur fyrir í álitinu sem og í ræðu hennar hér áðan. Í álitinu segir, með leyfi forseta: „Í fjórða lagi hefur verið uppi hávært ákall um óháða og sjálfstæða rannsókn á sölu á eignarhlut ríkisins. Er það ekki síst vegna þess hve áleitinna spurninga hefur verið spurt um hæfi og mögulegt vanhæfi þeirra sem framkvæmdu söluna í skilningi stjórnsýslulaga. Þá verður ekki litið hjá því að úttekt ríkisendurskoðanda hófst að frumkvæði sjálfs fjármála- og efnahagsráðherra, sem hefði þó eðlilega átt að teljast andlag úttektarinnar. Sjálfstæð og óháð rannsókn er algjör forsenda þess að skapað verði traust um meðferð ríkisstjórnarinnar og fjármála- og efnahagsráðherra á ríkiseignum.“ Ég ætla, forseti, að fá að nota þetta fyrra andsvar mitt til að velta þessu aðeins upp því að mér þykir þetta undarleg staðhæfing í garð ríkisendurskoðanda. Í 3. mgr. 1. gr. laga um ríkisendurskoðanda segir mjög skýrt: „Ríkisendurskoðandi er sjálfstæður og engum háður í störfum sínum og ákveður sjálfur hvernig hann sinnir hlutverki sínu samkvæmt lögum þessum.“ Mig langar, forseti, að fá að spyrja hv. þingmann: Er minni hlutinn í raun að segja að ríkisendurskoðandi hafi brotið gegn þeirri frumskyldu sinni að vera sjálfstæður og óháður í sinni rannsókn?

Virðulegur forseti. Með þessari athugasemd er minni hlutinn að benda á að það veki vissulega upp spurningar að það sé fjármálaráðherra sjálfur sem í raun tekur fram fyrir hendurnar á þinginu og ákveður í hvaða farveg rannsókn á þessu máli skuli fara. Þrátt fyrir að það sé sameiginleg afstaða stjórnarandstöðunnar, svo langt sem ég skynja hana a.m.k., að rannsóknarnefnd Alþingis væri rétti kosturinn og rétta leiðin til að fara í þessu þá velur stjórnarmeirihlutinn að óska eftir úttekt ríkisendurskoðanda, þótt fyrir liggi að slík úttekt sé háð ákveðnum takmörkunum. Ég vil líka benda á í þessu samhengi að víða á Norðurlöndunum er það þannig að ráðherrum er ekki heimilt að óska eftir úttekt ríkisendurskoðanda. Það er ákveðin ástæða fyrir því. Svo er ekki hér. Ég er að sjálfsögðu ekki að gera neina atlögu að sjálfstæði ríkisendurskoðanda, né við í minni hlutanum. Við erum hins vegar að benda á að þetta inngrip fjármálaráðherra í rannsókn á sínum eigin embættisverkum sé ekki til þess fallið að skapa traust um rannsóknina og í raun fjalli skýrsla ríkisendurskoðanda lítið sem ekkert um athafnir ráðherrans sjálfs sem þó er fullt tilefni til að fjalla um.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég ætla ekki að elta frekar ólar við hann um mismunandi skilning okkar á um hvort ríkisendurskoðandi hafi í störfum sínum verið sjálfstæður og óháður eða ekki. Ég ætla hins vegar í mínu seinna andsvari að fá aðeins að spyrja á svipuðum nótum varðandi þá skoðun hins mikla fræðimanns, Tryggva Gunnarssonar, fyrrverandi umboðsmanns Alþingis, sem hv. þingmaður fjallaði um í sinni ræðu. Mér þykir rétt að því sé haldið til haga hér að það lögfræðiálit sem meiri hluti nefndarinnar sá ekki ástæðu til að fara í var lögfræðiálitið sem var unnið af honum sjálfum, það var ekki almennt lögfræðiálit sem var lagt þar á borð, bara svo því sé haldið til haga. Eins og ég hef áður sagt þá var okkur kannski ákveðinn vandi á höndum varðandi skoðun Tryggva, eins ágæt og hún eflaust er og til margs góðs, ekki ætla ég að fara að rökræða við þann ágæta fræðimann hér og nú, enda er hann ekki hér. En hins vegar stangast sú skoðun á við mjög skýr orð ríkisendurskoðanda sjálfs þar sem hann sagði að hann hefði skoðað þau lagalegu atriði sem hv. þingmaður fór hérna yfir en að ekkert hafi kallað á frekari skoðun eða úttekt og þess vegna er það ekki að finna í skýrslunni. Ég hef áður sagt að það hefði verið heppilegra ef þessi atriði hefðu fengið einhvers konar farveg í skýrslunni sjálfri þannig að við þyrftum ekki að vera í þessum vangaveltum. En mig langaði að enda á spurningu því að í 1. og 2. mgr. 16. gr. laga um Ríkisendurskoðun ber ríkisendurskoðanda að vekja athygli á lögbrotum ef hann verður þeirra var. Hann rannsakaði þessa sölu. Hann sá ekkert sem benti til lögbrota og hafði því ekkert til þess að vekja athygli á. Er minni hlutinn hérna aftur að segja að í þessu hafi ríkisendurskoðandi heldur ekki sinnt sinni frumskyldu?

Virðulegur forseti. Varðandi viðbrögð ríkisendurskoðanda sjálfs við athugasemdum Tryggva Gunnarssonar, sem hv. þingmaður gerir hér að umfjöllunarefni sínu, þegar ríkisendurskoðandi er spurður út í athugasemdir Tryggva Gunnarssonar segist hann líta svo á að með talpunktum velti Tryggvi upp spurningum um lögfræðileg úrlausnarefni sem vert sé að veita gaum en séu ekki í verkahring Ríkisendurskoðunar. Nú er það svo að bæði meiri hlutinn og minni hlutinn gagnrýna ríkisendurskoðanda fyrir að hafa alls ekki verið skýr um hvaða atriði voru tekin til skoðunar og hver ekki. Þegar við erum sammála um eitthvað, hv. þingmaður, þá held ég að það sé vert að taka mark á því. Ríkisendurskoðandi hefur hreinlega ekki verið skýr með það hvort hann hafi kannað hvort stjórnsýslulögum hafi verið fylgt eða ekki. En ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur að skoða einfaldlega hvernig ríkisendurskoðandi afmarkar sjálfur sína úttekt. Þar kemur ekkert fram um að til standi að skoða hvort stjórnsýslulögum hafi verið fylgt eða ekki, hvort upplýsingalögum hafi verið fylgt eða ekki. Þar eru tveir lagabálkar teknir til skoðunar og eins og kemur fram í ítarlegu áliti minni hlutans, sem ég hvet hv. þingmann til að kynna sér, þá er heldur ekki afgerandi niðurstaða í álitinu um hvort þessum sömu lögum hafi verið fylgt eða ekki þrátt fyrir margvíslegar ábendingar sem gætu gefið tilefni til þess að álykta að svo hafi verið.

Frú forseti. Ég vil hefja mál mitt hér í dag á því að þakka hv. þingmönnum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis fyrir samstarfið á liðnum vikum og mánuðum og umfjöllun okkar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka 22,5%, 22. mars 2022. Þessi yfirferð hefur tekið nokkurn tíma og skýrist fyrst og fremst af eðli málsins og umfangi þess en einnig nokkuð af því sem skýrt kemur fram í áliti minni hluta nefndarinnar, áliti sem sú sem hér stendur undirritar og er samþykk. Í grunninn fjallar umfjöllun Alþingis um sölu á ríkiseign, hvort sem það er eign ríkisins, almennings í ríkisbanka eða annars konar ríkiseign. Í grunninn fjallar þetta um meðferð opinbers valds. Það er niðurstaða okkar í minni hlutanum, eins og skýrt hefur komið fram í framsögu hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, að rannsókn þessa máls sé ekki lokið, vegna þess að eins langt og skýrsla eða stjórnsýsluúttekt ríkisendurskoðanda nær, eins ágæt og hún er, þá er þar ekki lagður grundvöllur að heildarskoðun málsins. Það er ekki lagður grundvöllur að þeim þætti sölunnar sem fjallar um meðferð opinbers valds að stórum hluta, sem fjallar um það hvernig ráðherrann, ekki bara sem pólitískur ráðherra heldur einnig sem opinber starfsmaður, í krafti sínum sem opinber starfsmaður, fer að lögum og stjórnsýslureglum. Þar held ég að kannski meginágreiningur fulltrúa í minni hluta og meiri hluta nefndarinnar liggi um þetta mál. Vissulega var umfjöllun nefndarinnar ítarleg, en eins og fram hefur komið þá teljum við í minni hlutanum að málið sé ekki fullrannsakað og færum því og leiðum rök að því að okkur beri hér á hinu háa Alþingi að setja á fót rannsóknarnefnd sem fari ofan í saumana á málinu og hafi til þess allar þær heimildir, að sjálfsögðu, sem slík nefnd hefur lögum samkvæmt og eru færð rök fyrir því í áliti minni hlutans. Ég hef tekið eftir því, og hv. framsögumaður minnihlutaálitsins nefndi það einnig, að við höfum ekki orðið mikið vör við þær fullyrðingar, alla vega ekki í seinni tíð frá hv. þingmönnum Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og svo Framsóknarflokksins, vonandi kemur það nú reyndar seinna í umræðunni í dag, sem vísuðu til þess í upphafi þessa máls að nú skyldi öllum steinum velt við og ef ég man rétt, frú forseti, var því jafnvel haldið fram að skýrsla Ríkisendurskoðunar væri bara fyrsta skrefið í rannsókn sölunnar. Hvers vegna skyldi það hafa verið? Það er væntanlega vegna þess að hv. þingmenn hafa haft það á tilfinningunni að ekki væri öll sagan sögð og að það þyrfti að kryfja málin til mergjar. Ég vona, frú forseti, að þingmennirnir séu enn þá þeirrar skoðunar. Þegar skýrsla ríkisendurskoðanda var afhent stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd nú í haust, í október, minnir mig, eða um mánaðamótin október/nóvember, þá gerist það að grunsemdir, a.m.k. mínar og ég held fleiri, um þá meinbugi sem voru á sölunni eru staðfestar. Það er sem sagt staðfest að það er ekki gætt að jafnræði við söluna, það er ekki gætt hlutlægni og það er ekki gætt að gagnsæi. Þar eru kannski þau þrjú efnisatriði samantekin sem mestu máli skipta þegar kemur að meðferð opinbers valds; jafnræði, hlutlægni, gagnsæi. Við fáum t.d. í raun ekki svör við því hvernig þeir voru valdir sem fengu að taka þátt í lokuðu útboði. Við erum ekki enn búin að fá svör við því: Hvers vegna fengu sumir að taka þátt og aðrir ekki? Fram hefur komið, og það er gagnrýnt af hálfu ríkisendurskoðanda, að upplýsingamiðlun hafi ekki verið með þeim hætti sem hún þyrfti að vera, og margoft var gagnrýnt í skýrslu ríkisendurskoðanda, gagnsæi hafi ekki legið fyrir og líka þau viðmið hvað varðar hlutlægnina. Þau viðmið sem voru höfð til hliðsjónar við söluna voru ekki skráð og skjalfest og ekki þannig að hægt sé að fara til baka og bera saman við gjörðirnar. Það varðar þá hlutlægnina; það sé búið að setja niður viðmið, við vitum hver þau eru, hvernig var farið eftir þeim og það sé hægt að færa þannig rök fyrir því. Og auðvitað eru orðin fleyg ummæli starfsmanns Bankasýslunnar um að þetta væri nú kannski frekar list frekar en vísindi að stunda sölu með þessari aðferð, með þessari tilboðsaðferð, sem, eins og við öll vitum var verið að beita hér í fyrsta sinn. Reynslan af henni er sú, frú forseti, að ég held að það sé algerlega eðlilegt og nauðsynlegt að þingheimur staldri við og hugsi það til enda hvort það eigi að halda áfram með sölu á ríkiseign í bönkunum, í þessu tilviki Íslandsbanka. Og ef það er niðurstaða meiri hluta hér að það skuli halda áfram þá þarf að taka mun dýpri og betri umræðu og undirbúning að næstu sölu. Þá þarf allt að liggja fyrir áður en meiri hluti þingsins myndi taka það skref. Ég nefndi hér í upphafi að ráðherrann væri handhafi opinbers valds og einnig er hann, eins og allir vita, eigandi hlutanna. Hann fer með hlutabréfið eða hlutabréfin í ríkiseignunum fyrir okkar hönd. Það er mjög mikilvægt að allir geri sér grein fyrir því, og það kemur skýrt fram í áliti minni hlutans, að lög nr. 155/2012, um sölu á hlutum ríkisins í bönkunum, leyfa ekki svokallað ytra valdframsal. Það er ekkert í þeim lögum sem leyfir það að ráðherrann framselji vald sitt í þessu tilviki til Bankasýslunnar. Bankasýslan framkvæmir söluna en hún fer algerlega að vilja ráðherrans og vilji og ábyrgð ráðherrans nær frá upphafi til enda í sölunni, allt frá því að hún var sett af stað og fer í það ferli sem við þekkjum og þar til að ráðherra samþykkir söluna, upphæðina og lokaverðið. Það er ekki hægt eins og reynt var hér, ég hef reyndar ekki heyrt mikið um það talað að undanförnu, að halda því fram að hér hafi verið einhvers konar armslengd. Reyndar var það sagt á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að íslenska armslengdin væri stuttur gervihandleggur. Látum það liggja á milli hluta, frú forseti, en ábyrgð ráðherrans er fullkomlega skýr samkvæmt lögum nr. 155/2012 og um hana þarf enginn að efast. Mig langar líka aðeins að ræða það sem hér hefur fram komið, bæði í andsvörum við hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur og einnig í umræðu um þetta mál almennt. Það að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra bæði um stjórnsýsluúttekt hef ég leyft mér að kalla smjörklípu. Ég kallaði það því nafni daginn sem það var tilkynnt hér á hinu háa Alþingi og ekkert það sem gerst hefur fengið mig ofan af þeirri skoðun, vegna þess að það lá fyrir frá upphafi að við þyrftum að stofna rannsóknarnefnd. Það lá fyrir frá upphafi að málið væri með þeim hætti, þótt ekki væri nema vegna reynslu okkar af bankahruninu árið 2008 og allra þeirra hörmunga sem það kallaði yfir okkur sem samfélag, og það er alveg ljóst að við verðum að velta við hverjum steini. Við verðum að komast til botns í þessu máli. Ég held að það að í nágrannalöndum okkar biðji ráðherrar ekki um slíkar skýrslur sé hluti af þroskuðum pólitískum kúltúr, það snýst ekki um það hvað stendur skrifað inn í löggjöfina. Íslenska löggjöfin um stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er byggð á norskri fyrirmynd. Ef ég man rétt þá hefur norskur ráðherra samkvæmt lögunum þar heimild til að gera þetta. Það bara dettur það engum í hug, af því að ráðherranum, framkvæmdarvaldinu, dettur ekki í hug að taka fram fyrir hendurnar á löggjafanum sem hefur eftirlitshlutverk gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það er hluti af þroskuðum pólitískum kúltúr sem okkur ætlar seint að takast að temja okkur hér á hinu háa Alþingi. En vonandi verður þetta mál og önnur slík til þess að við tökum skrefið fram á við en ekki aftur á bak. Ég vil minna á það hér og ítreka orðin um gagnsæi, jafnræði og hlutlægni, að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra viðurkenndi það á opnum fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að jafnræðið, þ.e. þess að jafnræðis hefði ekki verið gætt, væri veikur blettur á sölunni. Það liggur fyrir. Skýrsla Ríkisendurskoðunar er einn samfelldur áfellisdómur yfir skorti á jafnræði, hlutlægni og gagnsæi, einn samfelldur áfellisdómur yfir þessu þrennu. Sem slík er skýrslan góð, svo langt sem hún nær. En það varð okkur algerlega ljóst þegar Tryggvi Gunnarsson, fyrrverandi umboðsmaður Alþingis, kom á fund nefndarinnar og kom að fyrra bragði með talpunkta til okkar til þess að við gætum betur áttað okkur á því sem hann vildi við okkur segja, að í skýrslu Ríkisendurskoðunar er, eins og hér hefur komið fram í umræðunni, ekki lagður grundvöllur að skoðuninni út frá stjórnsýslulögum og stjórnsýslureglum. Sá grundvöllur er ekki lagður og það er í sjálfu sér brýnt að það komi fram að það er ekki með neinum hætti áfellisdómur yfir vinnu ríkisendurskoðanda eða afmörkun þeirrar úttektar sem hann skilaði Alþingi. Hún liggur fyrir, við höfum margoft farið yfir hana, bæði í nefndinni og hér í þessum ræðustól, liggur fyrir í skýrslu Ríkisendurskoðunar og það er greint frá henni í álitum, bæði meiri hluta og minni hluta. En hún segir okkur líka hversu langt sú skoðun náði. Það sem við í minni hlutanum erum sannfærð um er að skoðunin þurfi að ná lengra. Þess vegna er það svo í áliti minni hlutans að við færum fyrir því góð rök að það þurfi að setja á stofn rannsóknarnefnd sem hefur þær heimildir sem þarf til að skoða málið til fullnustu. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að ef það hefði verið samþykkt hér á hinu háa Alþingi síðastliðið vor, í apríl eða maí, þegar við vorum fyrst að ræða um bankasöluna, að setja á fót rannsóknarnefnd og gefa henni kannski eins og hálft ár til að vinna vinnuna, þá værum við nú að ræða um niðurstöður rannsóknarnefndarinnar og kannski komin til botns í málinu upp á það að gera. Ég ætla ekki að gefa mér það að við værum sammála um niðurstöðurnar en ég ætla alla vega að gefa mér að þá hefðum við nýtt tækifærið til að upplýsa þessa bankasölu algerlega, til að gegnumlýsa það hvað það skiptir miklu máli að meðferð opinbers valds sé í samræmi við lög og reglur stjórnsýsluréttarins m.a. og þannig að almenningur geti treyst því að hér hafi verið vandað til verka og að ríkisvaldið hafi í raun staðið við sinn hluta samningsins við kjósendur um að fá það verð og framkvæma söluna með þeim hætti að traust almennings til stjórnmálanna og bankakerfisins beri ekki skaða af.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér álit meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis um skýrslu Ríkisendurskoðunar um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka hf., frá 22. mars fyrir réttu ári síðan. Mig langar til að byrja á því að taka undir þakkir til samstarfsaðila okkar í nefndinni og sérstaklega langar mig til þess að þakka formanni nefndarinnar því að hún leyfði okkur að sprikla eins og við vildum, bæði í minni og meiri hluta, og ég held að þar hafi ekkert hallað á í því hvað við reyndum að fá bæði gesti og aðra til álits. Það er mikilvægt. En nú þegar svo langur tími er liðinn, heilt ár, sem er ákveðin snúningur frá því að salan á þessum 22,5% hlut ríkisins í Íslandsbanka fór fram, og margt er orðið skýrt og margt það sem stjórnarandstaðan hefur lagt upp með í málflutningi sínum á sér ekki neina stoð. Alla vega hefur ekki komið fram neitt sem staðfestir þær áhyggjur sem vissulega sköpuðust í upphafi, ekki bara hjá minni hlutanum heldur meiri hlutanum líka. Ekkert við yfirferð nefndarinnar gefur til kynna að lög og reglur hafi verið brotnar. En umfang okkar var skýrsla Ríkisendurskoðunar og ekkert umfram það. Skýrsla Ríkisendurskoðunar var heilt yfir vandað gagn sem varpar skýru ljósi á aðdraganda og framkvæmd sölunnar. Við skulum hafa það í huga að ríkisendurskoðandi er trúnaðarmaður Alþingis og stofnun hans fer með eftirlit með rekstri og fjármálum ríkisins. Ríkisendurskoðun hefur með að gera eftirlit með að fjármunum sé ráðstafað á hagkvæman og réttmætan hátt og í samræmi við ákvarðanir Alþingis. Ég tel að salan á þessum hluta ríkisins sem þarna var seldur hafi heppnast að því marki að gott verð fékkst fyrir hann eða rúmir 52 milljarðar sem við munum geta notað til innviðauppbyggingar samfélagsins og tryggt okkur sterkari stöðu og dregið um leið úr áhættu ríkissjóðs í fjármálarekstri. Fjárhagsleg niðurstaða sölunnar var hagfelld. Auk þess voru markmiðin líka dreift eignarhald og það voru skilaboðin frá okkur á Alþingi, bæði meiri hluta og minni hluta. Eignarhald íslenska ríkisins á fjármálamarkaði er umfangsmikið vegna viðbragða stjórnvalda eftir hrun fjármálakerfisins árið 2008. Til að halda utan um eignarhluti ríkisins var sérstakri ríkisstofnun komið á fót, Bankasýslunni, sem heyrir undir fjármála- og efnahagsráðuneytið. Það var álit stjórnvalda þá að því væri best fyrir komið í armslengd frá pólitíkinni og því hefur ekki verið breytt. Árið 2015 eignaðist íslenska ríkið öll hlutabréf í Íslandsbanka hf. sem hluta af stöðugleikaframlagi Glitnis við uppgjör þrotabús og fer Bankasýsla ríkisins með hlut ríkisins í Íslandsbanka. Stjórnvöld á þeim tíma hafa ætlað að draga úr svo umfangsmiklu eignarhaldi ríkisins á fjármálamarkaði og það hefur verið skrifað í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar og þeirrar sem sat á síðasta kjörtímabili. Í eigendastefnu ríkisins frá árinu 2020 kemur fram að stefnt sé að því að selja allan eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka þegar hagfelld og æskileg skilyrði séu fyrir hendi. Svo við snúum okkur að þeirri sölu sem hér ræðir um þá vil ég vitna til álits meiri hlutans um mikilvægustu þætti um gagnsæi og upplýsingagjöf. Þar segir, með leyfi forseta: „Þau atriði við framkvæmd sölunnar 22. mars 2022 sem hafa hlotið gagnrýni varða gagnsæi og upplýsingagjöf, einkum og sér í lagi atriði varðandi kaupendahópinn, eðli og framkvæmd sölu með tilboðsfyrirkomulagi og markmið sölunnar. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar eru þessi atriði tekin til umfjöllunar.“ Og áfram: „Að mati meiri hlutans höfðu þau atriði sem hefðu getað verið vandaðri þó ekki áhrif á niðurstöðu málsins sem var heilt yfir góð en brýnt er að læra af þeim svo að vanda megi framkvæmdina til framtíðar.“ Virðulegi forseti. Við yfirferð okkar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á skýrslu Ríkisendurskoðunar höfum við ekki orðið þess áskynja að t.d. markmiðin með sölu á hlut ríkisins hafi verið í einhverju ósamræmi við hvert annað eða að ekki hafi fengist hæsta mögulega verð fyrir hlutinn. Vissulega voru þessi markmið ekki sett á neina mælistiku, hvernig ætti að fara með þau, en það er ekkert ósamræmi í því. Ég minni á þingnefndir Alþingis, í þessu tilfelli fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd, hafa ríku hlutverki að gegna og ber að yfirfara gögn og skila áliti. Byggist það á ákvæði 2. gr. laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Í skýrslunni er á það bent að upplýsingagjöf Bankasýslu ríkisins og fjármála- og efnahagsráðuneytisins hafa ekki verið fullkomin. Nægilega skýrari mynd af því hvað beiting tilboðsfyrirkomulagsins hefði í för með sér hefði átt að undirbúa betur enda var hér í fyrsta skipti um að ræða að tilboðsfyrirkomulagi var beitt við sölu á eignarhlutum ríkisins á fjármálamarkaði. Við í meiri hlutanum teljum að heppilegra hefði verið að gefa gleggri mynd af vægi einstakra markmiða fyrir fram og við leggjum áherslu á að við sölu á eignarhlutum ríkisins ríki fullt gagnsæi og þess gætt að viðeigandi upplýsingar séu auðfengnar. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar koma fram mjög góðar og réttmætar ábendingar sem vert er að halda á lofti. Sá ríkisaðili sem hefur með að gera að fylgja eftir eignastefnu ríkisins varðandi fjármálafyrirtæki á að gefa þeim sem ráðnir eru til að annast söluferlið skýr fyrirmæli og leiðbeiningar um framkvæmd þess. Hann þarf því sjálfur að búa yfir undirstöðuþekkingu á sölumeðferðinni sem ákveðið er að beita. Ríkisendurskoðun bendir réttilega á að hlutlægni verði að gæta við ákvarðanatöku við sölu á eignarhlutum ríkisins. Huglægar forsendur skal forðast sem mest má vera. Þannig má tryggja að viðmið um matskennda þætti eigi tilhlýðilega lagastoð. Til viðbótar skulu viðmið sem hvíla á huglægum forsendum vera skrifleg áður en söluferli hefst. Þannig tryggjum við að beiting þeirra við mat á tilboðum er skjalfest. Góðir stjórnsýsluhættir eru til þess fallnir að skapa traust á sölu ríkiseigna. Þannig er gætt að því á hverju niðurstaða um úthlutun er reist. Þannig fyrirbyggjum við hagsmunaárekstra og orðsporsáhættu ríkisins. Að lokum vil ég grípa niður í álitinu, með leyfi forseta: „Að mati meiri hlutans hefði þurft að gæta betur að upplýsingagjöf um söluaðferðina gagnvart almenningi, sérstaklega þar sem henni hafði aldrei verið beitt áður hér á landi við sölu á eignarhlut ríkisins í fjármálafyrirtæki, sem skapaði jarðveg fyrir vantraust á aðferðinni og misskilning um framkvæmd hennar.“ Það er okkur hollt að læra af gagnlegum ábendingum um það sem betur hefði mátt fara svo vanda megi þannig framkvæmdina til framtíðar.

Forseti. Hv. þingmaður byrjaði ræðu sína á því að fullyrða að áhyggjur fólks eftir söluna hafi ekki raungerst. Ég myndi vilja byrja á því að segja að nákvæmlega allar áhyggjurnar sem við höfðum hafa einmitt raungerst. Það er sýnt fram á það í skýrslu Ríkisendurskoðunar og miðað við það sem við höfum séð í rannsókn Fjármálaeftirlitsins. Allt sem við bentum á í upphafi málsins hefur raungerst að hafi verið raunverulegar áhyggjur sem var vert að rannsaka og komast að niðurstöðu um hvað hefði gerst. Það er eitt atriði sem er ekki búið að skoða og það er hlutur ráðherra. Ef hv. þingmaður ætlar að fullyrða hérna að engar af áhyggjum okkar, sérstaklega í minni hlutanum, hafi raungerst þá hvet ég hv. þingmann til að nefna eitt dæmi með beinni tilvitnun; eitt dæmi sem fjallar um einhverjar áhyggjur sem við höfðum sem raungerðust ekki, eitt dæmi - mjög einfalt. Þegar verið er að fjalla hér um hvernig lög hafi ekki verið brotin o.s.frv. þá fjallar skýrsla Ríkisendurskoðunar vissulega mjög vel um það, en við erum líka að glíma við það að Fjármálaeftirlitið og Íslandsbanki eru að gera samning um uppgjör vegna þess hvernig aðkoma Íslandsbanka var að þessu máli. Þar er verið að gera samning um það hvernig eigi að ljúka ákveðnum sektum, sem bendir væntanlega til þess að lög hafi verið brotin, maður myndi alla vega áætla það. Þó að við séum ekki búin að fá nánari útskýringar á því þá má alveg fullyrða að það séu góðar líkur á að svo sé, svo ekki sé farið út í hlut ráðherra sem er ekki búið að rannsaka betur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir fyrirspurnina. Hann bað bara um eitt dæmi. Ég vil þá nefna að eftirmarkaðurinn svokallaði er mælikvarði og mælistika á það hvernig - 

Forseti. Ég bað um eitt dæmi um eitthvað sem stjórnarandstaðan hefði haft áhyggjur af. Það var ekkert sem benti til þess að fólk hefði haft einhverjar áhyggjur af eftirmarkaði, ekki svo ég muni. Í rauninni síður en svo, því miðað við tilboðsverðið þá ætti lágt verð að hafa góð áhrif á eftirmarkaðinn eins og gerðist í fyrri sölunni. Þar höfðum við hins vegar áhyggjur af lágu verði og eftirmarkaðurinn sýndi það með því að hækka mikið meira en átti í raun að gerast í eðlilegu fyrirkomulagi slíks útboðs. Þar voru vissulega brotalamir og verðið var vandamál þar. En það var ekki verið að vekja athygli á því eftir söluna síðast að eftirmarkaðurinn væri eitthvað hörmulegur, frekar traustið, traust almennings á því hvernig salan fór fram og á stjórnvöld og stjórnsýsluna. Það endurspeglast ekki endilega í einhverju verði á Íslandsbanka í kjölfarið. Fólk fór mjög varlega með það. Aftur bið ég um eitt dæmi, með beinni tilvitnun, um áhyggjur sem fólk hafði sem hafa ekki raungerst um það hvað ráðherra gerði, Bankasýslan, söluaðilarnir, kaupendur og þar fram eftir götunum. Eitt dæmi.

Virðulegi forseti. Annað dæmi. Það kom fram í vinnu nefndarinnar og ríkisendurskoðandi endurtók það bæði á opnum fundi og lokuðum, að ekkert hefði komið fram í hans vinnu sem stangaðist á við lög. Það voru akkúrat þessi dæmi sem við höfðum áhyggjur af. Strax eftir söluna vöknuðu þessar áhyggjur. Þá var ekki orðið ljóst hvernig eftirmarkaðurinn yrði. Við getum talað um þetta ár sem dæmi um að eftirmarkaðurinn hafi ekki beðið neinn skaða af þessari sölu og ríkisendurskoðandi tók fram oftar en einu sinni að hann hefði ekki rekist á neitt sem benti til þess að það hefði ekki verið farið að lögum og að engin lög hefðu verið brotin. Þarna eru tvö dæmi, gjörðu svo vel.  
            

Virðulegur forseti. Flokkur fólksins hefur í grundvallaratriðum verið alfarið á móti því að íslenska ríkið selji eignarhluti sína í Íslandsbanka og öðrum bönkum yfir höfuð, aðallega vegna þess að við teljum að ríkið geti betur nýtt þessar eignir sínar með því að eiga þær heldur en selja þær. Frá því að viðskiptabankarnir þrír voru stofnaðir á grunni tiltekinna eigna og skulda bankanna sem hrundu árið 2008 hafa þeir skilað hundruð milljóna króna hagnaði og ekkert útlit fyrir að það muni breytast í fyrirsjáanlegri framtíð. Stór hluti þessa hagnaðar hefur skilað sér í ríkissjóð í formi arðgreiðslna. Það eina sem mun breytast með sölu þessarar ríkiseigna er að í stað þess að fá arðinn ár eftir ár fær ríkið einskiptisgreiðslu fyrir hlutabréfin en kaupendur þeirra munu svo framvegis hirða arðinn af þeim. Þar að auki hefur eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum í för með sér gullið tækifæri sem sjaldan gefst til að endurskipuleggja fjármálakerfið á þann hátt að það þjóni betur hagsmunum almennings fremur en sérhagsmunum fjárfesta og fjármálamarkaða. Með því að selja þessar eignir frá sér er ríkisstjórnin að kasta þessu sjaldgæfa tækifæri á glæ en það mun gera okkur miklu erfiðara til frambúðar að ráðast í slíka endurskipulagningu sem þó er nauðsynleg og löngu tímabær. Almenningur hefur aldrei verið spurður álits á því hvort það sé yfir höfuð í lagi að leyfa starfsemi stóru viðskiptabankanna í þeirri mynd sem hún er nú starfrækt. Það er miklu stærra mál en sú tiltekna hlutabréfasala sem við ræðum í dag. Við í Flokki fólksins höfum líka, eins og sumir aðrir flokkar, verið sérstaklega mótfallin því að þeir aðilar sem nú fara með völdin yfir meðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum fái heimild til að selja eitthvað af þeim. Þar hræða sporin vegna ýmissa annarra álitamála sem hafa komið upp og tengjast viðkomandi aðilum, en ég ætla ekki að rekja þau í smáatriðum hér og nú. Skýrsla Ríkisendurskoðunar um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka 22. mars 2022 inniheldur að mörgu leyti ágæta umfjöllun um söluferlið og margvíslega vankanta á því. Ég ætla reyndar að láta það liggja á milli hluta hvort rétt sé að nota orðið áfellisdómur um innihald skýrslunnar því að við lestur hennar kom í ljós að þar er farið nokkuð vægum orðum um þessa mörgu vankanta í ferlinu og þrátt fyrir að það eigi að vera í verkahring Ríkisendurskoðunar að meta hvort starfsemi sé í samræmi við lög og góða starfshætti segir strax í inngangi skýrslunnar, með leyfi forseta: „Það fellur utan hlutverks Ríkisendurskoðunar að taka afstöðu til ágreiningsefna um lagatúlkun og ber embættinu að gæta varúðar að álykta almennt um túlkun og skýringu laga, enda er öðrum aðilum falið það hlutverk að lögum.“ Það sem stendur upp úr í mínum huga eftir lesturinn, og kemur m.a. fram í því nefndaráliti minni hlutans sem ég stend að, eru ýmis álitaefni sem voru ekki skoðuð og þar af leiðandi ekki svarað fyrir í skýrslunni, ekki síst hvort sölumeðferðin hafi verið í samræmi við gildandi lög og reglur. Ríkisendurskoðun fjallar í skýrslu sinni aðeins lítillega um lagaleg álitaefni og þá eingöngu út frá lögum um Bankasýslu ríkisins og lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Ekki var þó tekin afgerandi afstaða til þess hvort sölumeðferðin hefði verið í fullu samræmi við lög enda taldi stofnunin eins og fyrr segir það ekki vera í sínum verkahring, þó svo að annað megi ráða af þeim lögum sem hún á að starfa eftir. Eins og Tryggvi Gunnarsson, fyrrverandi umboðsmaður Alþingis og virtur fræðimaður, benti á þegar hann kom fyrir nefndina gilda reglur stjórnsýsluréttarins við ráðstöfun á eignum ríkisins. Þrátt fyrir það vék Ríkisendurskoðun hvergi í skýrslu sinni að því hvort og hvernig sölumeðferðin samræmdist stjórnsýslulögum eða meginreglum stjórnsýsluréttar. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er bent á að upplýsingar þær sem Bankasýslan veitti ráðherra í hinu svokallaða rökstudda mati hafi verið ónákvæmar, bæði hvað varðar fjölda þeirra fjárfesta sem skráðu sig fyrir hlutum og heildarfjárhæð tilboða. Þó að sú afstaða komi fram í skýrslunni að ákvörðun ráðherra um að samþykkja endanlega tillögu Bankasýslunnar um söluna hafi byggst á ónákvæmum og ófullnægjandi upplýsingum er hvergi vikið að því hvort sú framkvæmd hafi samræmst rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar en mikilvægi þeirrar reglu er sérstaklega áréttað í greinargerð með frumvarpi til laga um Bankasýslu ríkisins. Það segir sig sjálft að þegar kemur að ákvarðanatöku um sölu á hverju sem er, hvað þá hlutabréfum, þá skiptir sköpum að hafa áreiðanlegar upplýsingar um fjölda tilboða og tilboðsverð. Þá er beinlínis fullyrt í skýrslunni að eins og tilboðsfyrirkomulagið var afmarkað og útfært hafi það ekki getað tryggt fullt jafnræði þeirra fjárfesta sem því var beint að. Samt er hvergi fjallað um hvort það hafi yfir höfuð verið í samræmi við jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar. Samkvæmt lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum er það ráðherra sem á að taka ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað en í greinargerð með frumvarpi til laganna er aðeins gert ráð fyrir því að ráðherra geti falið Bankasýslunni að annast endanlegan frágang vegna sölu eignarhluta, ekki ákvarðanatökuna sjálfa. Þetta vekur óhjákvæmilega upp spurningar um hvort slíkt framsal valds hafi yfir höfuð verið heimilt en hvergi er vikið að því í skýrslunni. Það liggur fyrir að ráðherra tók ekki ákvörðun um einstaka tilboð heldur samþykkti aðeins að ákveðið magn hlutabréfa skyldi selt á tilteknu verði. Það vakti sérstaklega athygli mína að hvergi í skýrslunni er að finna neina umfjöllun um hvort eða hvernig hafi verið gætt að hæfisreglum við ákvarðanatöku í söluferlinu. Þegar listi yfir kaupendur í útboðinu var birtur kom einmitt í ljós að á meðal þeirra voru aðilar sem eru nátengdir ráðherra. Eftir að skýrslan kom til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur ríkisendurskoðandi lýsti þeirri skoðun sinni að ekki hafi verið ástæða fyrir ábyrgðaraðila sölunnar að gæta að hæfi sínu. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur líka haldið því fram að honum hafi ekki borið að kanna hæfi sitt gagnvart kaupendum vegna þess að Bankasýslunni hafi verið falið að framkvæma söluna og hann hafi sjálfur ekki haft hugmynd um hverjir stæðu að baki þeim tilboðum sem bárust. Þá hafa fulltrúar Bankasýslunnar beinlínis haldið því fram að hæfisreglur stjórnsýsluréttar hafi ekki átt við um sölumeðferðina vegna þess að þeir vissu ekki sjálfir hverjir stóðu á bak við tilboðin. Þeir sögðust jafnframt ekki hafa vitað að faðir fjármálaráðherra væri eigandi eins þeirra lögaðila sem gerðu tilboð þó svo að fjallað hafi verið um það fyrirtæki í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir bankahrunsins og margoft í fjölmiðlum síðan þá, einmitt vegna fjölskyldutengsla eiganda þess við umræddan ráðherra. Forseti. Þó að ég sé enginn sérfræðingur í stjórnsýslurétti blasir við mér að þetta hljóti að vera eftiráskýringar gerðar til þess að breiða yfir þá vanrækslu þessara aðila að gæta ekki að hæfi sínu, þrátt fyrir að þeim hljóti að hafa verið skylt að gera það. Mér þykir þetta ekki aðeins ósvífni heldur gæti þetta líka allt eins verið upp úr handriti fyrir leikhús fáránleikans, list en ekki vísindi. Þetta vekur líka fleiri spurningar sem ekki hefur verið svarað. Er hægt að víkja sér undan hæfisreglum með óheimilu valdframsali? Til hvers eru þá hæfisreglur? Er í lagi að taka svo veigamiklar ákvarðanir sem þessar nánast með bundið fyrir augun? Hvernig er hægt að uppfylla rannsóknarskylduna? Hvernig samræmist það lögum um varnir gegn peningaþvætti ef menn vissu ekki einu sinni hverjum var verið að selja? Hvernig er þá hægt að ganga úr skugga um hverjir væru raunverulegur eigendur lögaðila sem stóðu að baki tilboðum og hvort þeir væru yfir höfuð aðilar sem væri æskilegt að eignuðust banka? Sporin hræða í þeim efnum og strax þegar áform um söluna voru kynnt vöknuðu áhyggjur mínar af hættunni á því að þekktir aðilar úr íslensku viðskiptalífi myndu hugsanlega nýta sér þetta tækifæri til að eignast hlut í banka. Þegar ég segi þekktir á ég ekki við aðila sem eru aðeins þekktir af góðu einu heldur einhverju allt öðru, jafnvel góðkunningja úr bankahruninu. Ég viðraði þessar áhyggjur mínar ítrekað í efnahags- og viðskiptanefnd þegar fyrirhuguð sala var kynnt þar. Þessar áhyggjur þóttu óþarfar því að regluverkið væri orðið svo gott. Þegar listinn yfir kaupendurna var birtur rann mér kalt vatn milli skinns og hörunds við lesturinn því að þá kom á daginn að þessar áhyggjur mínar reyndust ekki aðeins á rökum reistar heldur teiknaðist upp enn verri mynd en mig hafði órað fyrir. Þegar farið var að skoða nánar hverjir stóðu að baki tilboðunum kom nefnilega í ljós að meðal þeirra voru einmitt góðkunningjar úr bankahruninu. Einn þeirra var stjórnarformaður Glitnis, forvera Íslandsbanka, þegar hann fór í þrot. Annar var viðriðinn fléttu í kringum viðskipti með hlutabréf í þeim banka sem voru í besta falli vafasöm. Svo var þar fyrrnefndur faðir fjármálaráðherra sem átti hlut í sama banka og var leystur úr persónulegri ábyrgð fyrir lánum í félags í hans eigu nokkrum dögum áður en bankinn fór í þrot. Einnig aðili sem er nátengdur einum af stærstu eigendum Glitnis þegar sá banki fór í þrot. Félag sem er stýrt af fyrrverandi varaformanni stjórnar þess banka og félag sem tengist öðrum stórum eiganda í sama banka sem hefur hlotið fangelsisdóm fyrir alvarleg efnahagsbrot tengd hruninu. Þá má nefna félög í eigu bræðra sem voru meðal stærstu eigenda Kaupþingsbanka þegar hann fór í þrot og annar þeirra hlaut fangelsisdóm í kjölfar bankahrunsins. Þeir eru grunaðir um að hafa staðið að baki og notið góðs af kaupum á stórum eignarhlut þegar Búnaðarbankinn var einkavæddur í gegnum erlendan banka sem kom í ljós 14 árum síðar að hafði aðeins verið leppur í viðskiptunum, þótt aðkoma þessara bærðra að því hafi reyndar ekki verið fullsönnuð, svo að því sé haldið til haga. Meðal kaupenda voru líka alls konar sjóðir sem enginn veit hverjir eiga og gætu allt eins verið leppar. Jafnframt voru starfsmenn söluaðila og aðilar tengdir þeim á meðal kaupenda, sem er kannski ekki alltaf ólöglegt en vekur samt upp spurningar um hvaða upplýsingar þeir gætu hafa fengið. Ég hefði eiginlega varla getað skáldað þetta upp sjálf, svo ótrúleg var sú mynd sem blasti við. Hvað vitum við nema þessir aðilar hafi verið að kaupa sig inn í eigendahóp Íslandsbanka, sumir aftur ef við lítum á gamla og nýja bankann sem þann sama, með peningum sem þeim tókst að koma undan fyrir fall gamla bankans og geyma á erlendum leynireikningum? Komu þeir jafnvel með þá peninga aftur til Íslands í gegnum fjárfestingarleið Seðlabankans og fengu afslátt af þeim krónum sem þeir keyptu fyrir erlendan gjaldeyri? Nú ætla ég ekki að fullyrða neitt um það en við vitum það bara alls ekki því að það hefur ekki verið rannsakað og grunsemdirnar sem óhjákvæmilega vakna eru vægast sagt óþægilegar, ekki síst núna þegar blikur eru aftur á loft í efnahagslífi og fjármálakerfi landsins og mikil óvissa ríkir um afdrif venjulegs fólks sem glímir við síhækkandi vexti og verðbólgu. Stundum er spurt hvað við höfum lært af hruninu. Ég held því miður að það sem þó liggur fyrir um þessa sölu bendi til þess að sumir hafi bara alls ekkert lært af því. Við hin höfum hins vegar lært að ef minnsti vafi leikur á að eitthvað rangt sé haft við í tengslum við einkavæðingu ríkisbanka þá borgi sig ekki að treysta neinu fyrr en öllum steinum hefur verið velt við og öll tvímæli tekin af. Vegna þeirra fjölmörgu spurninga sem er ósvarað um sölu á 22,5% af eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka í mars í fyrra, ekki síst um hvort lög hafi verið brotin eins og margt bendir til, er ég þeirrar skoðunar að það sé ekki aðeins viðeigandi að skipuð verði rannsóknarnefnd Alþingis til að fara ofan í alla sauma á málinu og skili af sér ítarlegri skýrslu heldur sé það beinlínis nauðsynlegt. Ég vil í því sambandi minna á að það var ekki fyrr en 14 árum eftir einkavæðingu Búnaðarbankans og níu árum eftir að sá banki sem varð til úr honum fór í þrot sem leitt var í ljós að kaupin hefðu í raun verið leppur til að dylja hverjir voru raunverulegir kaupendur en svo hægt yrði að rannsaka það þurfti einmitt að skipa rannsóknarnefnd Alþingis. Ég minni líka á að formenn þingflokka allra stjórnarflokkanna lýstu því yfir í fyrra að ef einhverjum spurningum yrði ósvarað eftir úttekt Ríkisendurskoðunar myndu þeir styðja að skipuð yrði sérstök rannsóknarnefnd til að fara nánar yfir málið. Ég skora nú á þá að standa við þau orð. Ég get ekki látið hjá líða að minnast á hve margir fræðimenn afþökkuðu boð um að mæta fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til að ræða þessa skýrslu. Það vekur manni ugg að innan fræðasamfélagsins virðist ríkja ótti gagnvart því að veita fræðilegt álit í pólitísku máli. Það hvað veldur er stærri spurning en svo að henni verði svarað hér en þetta er engu að síður mjög alvarlegt og kannski þörf á að við íhugum hvernig á þessu standi. Að lokum vil ég þakka öðrum fulltrúum stjórnarandstöðunnar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir góða samvinnu í þessu máli sem gat af sér ítarlegt og vandað nefndarálit minni hlutans sem ég styð heils hugar og vona að krafa okkar um skipun rannsóknarnefndar muni ná fram að ganga.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ásthildi Lóu Þórsdóttur fyrir sína ræðu. Ég verð þó að viðurkenna að það var ansi margt sem ég staldraði við í þeirri ræðu, ansi margar fullyrðingar sem ég get ekki tekið undir. Ég ætla þó að halda mig við það sem hv. þingmaður talaði um hæfið. Hún fullyrðir að það sé ekkert um hæfisreglur í skýrslunni sem er rétt og hefur margoft verið komið inn á og ég held að allir séu sammála um að það hefði verið heppilegra ef Ríkisendurskoðun hefði verið skýrari um þann þátt málsins. En það breytir því ekki að ríkisendurskoðandi segir á opnum fundi með nefndinni að hann hafi ekki komið auga á atvik þar sem fjármálaráðherra hafi haft nokkra ástæðu til að velta fyrir sér hæfi sínu við sölu á Íslandsbanka og það hafi í raun og veru verið skoðað en ekki kallað á neina frekari skoðun og þess vegna ekki að finna í skýrslunni. Því langar mig að spyrja hvort hv. þingmanni finnist það vera það sama og að því hafi bara ekki verið sinnt. Með því veit ég ekki betur en að þingmaður sé að segja að allt það, sem er ekki svarað í skýrslunni, sé þá lögbrot. Fyrir mitt leyti held ég að þar sé um fráleita túlkun að ræða þar sem ríkisendurskoðanda ber að vekja athygli á lögbrotum ef hann verður þeirra var samkvæmt lögum um Ríkisendurskoðun. Hann rannsakaði þessa sölu, rannsakaði ákvarðanir ráðherra. Það benti ekkert til lögbrota. Hann vakti ekki athygli á neinu og þess vegna er það ekki að finna í skýrslunni. Er það álit hv. þingmanns að þarna sé ríkisendurskoðandi ekki að segja satt?

Virðulegi forseti. Ég las hérna áðan úr inngangi þessarar skýrslu þar sem stendur: „Það fellur utan hlutverks Ríkisendurskoðunar að taka afstöðu til ágreiningsefna um lagatúlkun og ber embættinu að gæta varúðar að álykta almennt um túlkun og skýringu laga, enda er öðrum aðilum falið það hlutverk að lögum.“ Ég held að ríkisendurskoðandi hafi fengið gríðarlega stórt verkefni í fangið. Ég held að hann hafi afmarkað þá vinnu eins og hann taldi best. Ég er engan veginn að segja að hann hafi ekki sinnt einu eða neinu en hann svaraði ekki spurningum um hæfi. Hann gerði það ekki.

Frú forseti. Ég biðst afsökunar á að vera kannski svolítið að endurtaka mig, ég ætlaði að fara út í aðra sálma, en ég held að það skipti máli að þetta liggi skýrt fyrir. Ég er ekki á neinn hátt að gera lítið úr því hvað stendur í inngangi þessarar skýrslu en þar segir hins vegar nema lög kveði á um annað, nema lög kveði á um að ríkisendurskoðandi skoði það og það er í 1. og 2. mgr. 16. gr. þar sem segir að ríkisendurskoðanda beri að vekja athygli á lögbrotum ef hann verður þeirra var. Það eru þau lög sem verið er að vísa til. Við vitum að það er ekki skýrt kveðið á um þetta í skýrslunni. Það er miður. En ríkisendurskoðandi segir sjálfur að hann hafi skoðað hæfið. Það var ekkert sem benti til að ráðherra þyrfti að skoða hæfi sitt hvað þetta varðar. Það eru orð ríkisendurskoðanda, það eru ekki mín orð. Mér þykir rétt að við ítrekum þetta einu sinni enn.

Virðulegi forseti. Þarna greinir þá ríkisendurskoðanda á við ýmsa aðra fræðimenn eins og t.d. Tryggva Gunnarsson. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki sammála þessu mati ríkisendurskoðanda. Það er bara þannig. Það þýðir ekki að ég hafi vantraust á honum eða neitt þess háttar. Það bara þýðir að ég er ekki sammála þessu og ég tel að það hljóti að þurfa að skoða hæfi kaupenda og þá er ég ekki bara að tala um föður fjármálaráðherra heldur alla þá sem ég rakti hérna áðan, sem voru stórir gerendur í hruninu og í aðdragandanum að því öllu. Og allt þetta fólk bara kaupir sig aftur inn í banka eins og ekkert sé. Það er nú ekki einu sinni hægt að stofna bankareikning, venjulegan bankareikning, án þess að þurfa að fara í gegnum alls konar varnir gegn peningaþvætti. En hér er bara hægt að koma og kaupa banka eins og ekkert sé og það er enginn að velta fyrir sér hæfi. Erum við í alvörunni að tala um að það sé í lagi og það sé eðlilegt?

Frú forseti. Við ræðum hér um skýrslu Ríkisendurskoðunar um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka. Ég stend að áliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og vil því hér í þessari umræðu segja nokkur orð. Í fyrsta lagi langar mig aðeins að tala um aðdraganda þessarar skýrslu því að það hefur verið gagnrýnt hér talsvert að það sé hæstv. fjármálaráðherra sjálfur sem hafi kallað eftir skýrslunni strax þegar gagnrýni á söluferlið á bankanum kom fram. Ég er mjög ánægð með að það hafi verið hæstv. ráðherra sjálfur sem kallaði eftir skýrslunni. Í því lagaumhverfi sem við erum með er gert ráð fyrir því að ráðherrar geti beðið Ríkisendurskoðun um að taka út atriði þar sem ríkisendurskoðandi hefur sjálfur mjög gott svigrúm um það hvernig hann afmarkar eða nálgast málið. Mér finnst því mikilvægt og það ýti undir það að sýna fram á að það hafi verið ríkur vilji hjá stjórnvöldum til þess að hér sé í alvöru allt uppi á borðum þegar við ræðum um söluna á hlut ríkisins í Íslandsbanka hinn 22. mars árið 2022. Mér finnst þetta ekki á nokkurn hátt varpa rýrð á gæði skýrslunnar heldur einmitt undirstrika það að stjórnvöld vilji hafa hlutina uppi á borðum. Jafnframt var það fjármálaráðherra sjálfur sem kallaði eftir því að listi yfir kaupendur yrði gerður aðgengilegur. Mér finnst það aftur skipta máli vegna þess að ég vil að það ríki gagnsæi. Bankasýslan hafði ekki viljað birta þennan lista en hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra gerði það engu að síður enda taldi hann að leynd á slíku gengi í berhögg við það gagnsæi sem eigi að ríkja við sölu á eignarhlutum ríkisins. Af hverju er ég að draga þetta fram hér í upphafi máls míns? Jú, það er vegna þess að ýmislegt kom í ljós við söluna á eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka sem hefði mátt fara betur og ég ætla að koma betur að hér á eftir. Það er rakið í skýrslu Ríkisendurskoðunar og við fjöllum um í nefndaráliti meiri hlutans. Hins vegar hefur verið vilji til þess að það sé grafið ofan í það og það er það sem ríkisendurskoðandi hefur gert. Það eru enn þá atriði sem snúa að fjármálaeftirliti Seðlabankans sem gætu leitt eitthvað í ljós. En það er í raun atriði sem eru utan þeirrar skýrslu sem við fjöllum um hér í dag. En mér finnst mikilvægt að það kemur fram í skýrslunni að þó svo að atriði hefðu mátt fara betur þá sé ekkert sem bendi til þess að lög hafi verið brotin í þessu söluferli. Auðvitað skiptir það máli, auðvitað skiptir það alveg gríðarlega miklu máli. En það er mikilvægt að læra af reynslunni og þess vegna er skýrsla Ríkisendurskoðunar mikilvæg, það skiptir máli þegar verið er að selja hlut ríkisins að vel sé staðið að málum. Mig langar aðeins að fjalla um það sem snýr að kynningu fyrir þingnefndum. Það kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að að mati Ríkisendurskoðunar hefði upplýsingagjöf til þingsins ekki dregið upp nægilega skýra mynd af tilhögun söluferlisins og telur að hægt hefði verið að upplýsa þingið enn betur, sérstaklega vegna þess að þessu fyrirkomulagi, þ.e. tilboðsfyrirkomulagi, hafði aldrei áður verið beitt sem söluaðferð á eignarhlut ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Það breytir því þó ekki að sú kynning sem þingnefndirnar fengu uppfylltu formleg skilyrði. Ég held hins vegar að eftir á að hyggja hefði verið æskilegt að til að mynda draga það betur fram að það væri möguleiki á að fjárfestar myndu fjárfesta í litlum hlut eins og raunin varð og að það væri í rauninni eitt af því sem þessi söluaðferð gæti falið í sér. Þá er það einnig þannig að sala með tilboðsfyrirkomulagi ber eðli málsins samkvæmt einkenni starfshátta sem tíðkast á fjármálamarkaði og það má alveg velta því fyrir sér eftir á að hyggja hvort það hafi verið besta leiðin til að selja ríkiseign. En á það er bent á á móti að slíkt hefur verið gert annars staðar þannig að það var ekkert verið að finna upp hjólið hér. Það þarf nefnilega að ríkja traust þegar kemur að sölu á eignum ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Ég verð að segja að ég tel að það sé mikilvægt að traust ríki þegar kemur að sölu á eignarhlut ríkisins, ekki hvað síst í fjármálafyrirtækjum. Það hefur komið í ljós að hér hefði verið hægt að standa betur að málum. Það kemur einnig skýrt í ljós í skýrslu ríkisendurskoðanda að niðurstaðan úr sölunni hafi engu að síður verið hagfelld fyrir ríkið og að ekki hafi við rannsókn málsins komið upp neitt það sem benti til þess að lög hefðu verið brotin. Í mínum huga er stór munur á því að hafa ástæðu til að ætla að lög séu brotin og svo að það sé hægt að framkvæma eitthvað enn betur. Mér finnst það vera það sem skýrsla ríkisendurskoðanda hefur dregið fram. Þess vegna var rétt og mikilvægt að kalla eftir henni. Hvað framhaldið varðar þá tel ég, og við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði höfum talað um það, að það þurfi að breyta fyrirkomulaginu við söluna á eignarhlut ríkisins í fjármálafyrirtækjum áður en haldið verði áfram með sölu á hlutum ríkisins í Íslandsbanka því að það verður að ríkja traust um þá aðferð sem notuð er. Þrátt fyrir að ekkert bendir til þess að hér hafi lög verið brotin þá hefur þetta rýrt traustið vegna þess að það hefði verið hægt að standa betur að málum. Hérna held ég að við eigum að nota skýrslu Ríkisendurskoðunar til þess að læra af málinu en jafnframt að muna það að ríkisendurskoðandi er trúnaðarmaður Alþingis og á að benda okkur á það ef hann verður þess áskynja í verkum sínum að lög hafi verið brotin.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Mig langar að vísa til orða hv. þingmanns þegar farið var af stað í þessa vegferð með því að óska eftir úttekt Ríkisendurskoðunar. Sú sem hér stendur var áfram um að óska ætti frekar eftir rannsóknarnefnd Alþingis. Þá sagði hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, með leyfi forseta: „Ég vil ítreka að það hefur ekkert verið fallið frá því að koma á fót sjálfstæðri rannsóknarnefnd. Við erum hins vegar sum hver hér að tala fyrir því að við teljum ríkisendurskoðanda, sem er sjálfstæður í sínum störfum, vera eðlilegan fyrsta stað til þess að hefja þessa vinnu.“ Síðan talar hv. þingmaður um að það skipti máli að fá einhverjar niðurstöður og umfjöllun um það sem gerðist hratt. Vissulega segir hv. þingmaður að leiðin til að skapa traust sé að allt sé uppi á borðum. „Þess vegna skiptir máli, tel ég, að fara þessa leið. Sjálfstæð rannsóknarnefnd, sem ég held að sé einnig góð hugmynd, vinnur öðruvísi og mun taka lengri tíma í störfum sínum. En byrjum á hinu.“ Nú vil ég í fyrsta lagi spyrja hv. þingmann hvort hún líti enn þá svo á, eins og lesa mátti úr þessum orðum hennar, að í raun væri úttekt Ríkisendurskoðun bara byrjun, hún myndi taka stuttan tíma, sem við getum svo deilt um hvort hafi tekist, og síðan gæti rannsóknarnefnd sem myndi taka miklu lengri tíma tekið við keflinu. Mig langar í því samhengi að benda á að rannsóknarnefnd sem var skipuð síðast var innan við ár að skila sínu verki um einkavæðingu Búnaðarbankans. Við hefðum líklega verið komin með niðurstöðurnar í fangið núna. En gott og vel. Telur hv. þingmaður enn þá tilefni til að skipa rannsóknarnefnd?

Frú forseti. Já, við ræddum þessi mál áður en skýrsla ríkisendurskoðanda lá fyrir og þá vorum við auðvitað að ræða mál sem við eðli málsins samkvæmt vissum ekki hvernig myndu líta út þegar afurð ríkisendurskoðanda kæmi í ljós. Ég tel að sú skýrsla sem unnin var af ríkisendurskoðanda og tók jú nokkuð langan tíma í vinnslu sé gríðarlega yfirgripsmikil. Ég get nú kannski ekki sagt að ég hafi beinlínis vitað hvernig hún myndi líta út þegar við vorum í þessum byrjunarfasa að ræða málið. Ég tel hins vegar að í þessari yfirgripsmiklu skýrslu hafi spurningum verið svarað og bent á þau atriði sem betur mættu fara en þó þannig að hér hafi ríkisendurskoðandi ekki orðið þess áskynja að nein lög hafi verið brotin.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vil kannski vísa aftur í orð sem hv. þingmaður lét falla í sömu umræðu um fundarstjórn forseta þar sem við vorum að ræða nauðsyn rannsóknarnefndar. Þar sagði hv. þingmaður, með leyfi forseta: „Mér finnst þetta eðlilegur og réttmætur upphafspunktur á rannsókn. Það getur svo alveg þýtt það að einnig verði í kjölfarið skipuð rannsóknarnefnd ef við teljum þær upplýsingar sem koma frá Ríkisendurskoðun á einhvern hátt ekki nægilega yfirgripsmiklar. En ég tel rétt að byrja á þessum stað, fá þessar upplýsingar frá þeirri stofnun sem gerir úttektir fyrir Alþingi og svo er hægt að gera meira í framhaldinu.“ En gott og vel. Hv. þingmaður sagði í ræðu sinni hérna áðan að það komi fram í skýrslunni að ekkert bendi til þess að lög hafi verið brotin. Ég vil biðja hv. þingmann um að benda mér á hvar þetta stendur í þessari blessuðu skýrslu vegna þess að mig rekur ekki minni til þess að það standi á nokkrum einasta stað í skýrslunni að ekkert bendi til þess að lög hafi verið brotin. Það einfaldlega kemur ekki fram, virðulegi forseti. Það gerir það ekki. Og vegna þess að hv. þingmaður var að tala um að henni finnist í raun ekki þurfa að afla frekari gagna og að hún líti svo á að skýrslan sýni fram á að engin lög hafi verið brotin þá vil ég vísa í það sem fram kemur í skýrslunni á bls. 11: „Það er niðurstaða Ríkisendurskoðunar að Bankasýslan hafi í aðdraganda söluferlisins ekki sinnt með fullnægjandi hætti hlutverki sínu skv. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 88/2009 um stofnunina að tryggja gagnsæi í allri ákvarðanatöku varðandi þátttöku ríkisins í fjármálastarfsemi og tryggja virka upplýsingamiðlun til almennings. Stofnuninni tókst ekki að miðla upplýsingum um fyrirhugaða sölu með skýrum og árangursríkum hætti. Sama má segja um upplýsingagjöf fjármála- og efnahagsráðuneytis við birtingu greinargerðar ráðherra …“ Þetta er eitt af fjölmörgum dæmum, hv. þingmaður, þar sem ríkisendurskoðandi 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Það er hlutverk ríkisendurskoðanda að benda á það ef lög hafa verið brotin. Hann ýjar ekki að slíku. Það er hlutverk hans að benda á ef svo er. Á það er ekki bent í skýrslunni. Hins vegar kom fram til að mynda þegar ríkisendurskoðandi var spurður að þessu, það er dregið sérstaklega fram, að það hefði ekki komið neitt fram um það, hann hafi ekki orðið þess áskynja að lög hafi verið brotin. Ég notaði talsverðan tíma af ræðu minni í að fjalla um það sem betur hefði mátt fara í kynningu Bankasýslunnar, m.a. fyrir þingnefndum. Það kemur fram að hún hafi uppfyllt formskilyrði, nú man ég ekki nákvæmlega orðalagið, hvorki í skýrslunni né í nefndaráliti meiri hlutans, að sú kynning hafi uppfyllt þau skilyrði sem lögum samkvæmt eigi að vera. Það þýðir hins vegar ekki, líkt og ég rakti í ræðu minni, að það hefði ekki mátt ræða þetta betur og kafa dýpra ofan í þetta vegna þess að það kom í ljós að þingmenn virtust halda, þar með talið ég, skal ég bara fúslega viðurkenna, að hlutunum væri öðruvísi fyrir komið, til að mynda þegar kæmi að fjárfestum og þeim stærðum af hlutum sem þeir gætu verið að kaupa. Þetta er að hluta til eitthvað sem ég sem þingmaður hefði mátt kanna betur. En ég held að þetta sé líka eitthvað sem almennt séð hefði mátt betur fara í kynningunni fyrir nefndinni. 

Virðulegi forseti. Skýrsla Ríkisendurskoðunar er um margt athyglisverð og þar kemur fram mjög hörð gagnrýni á það hvernig staðið var að þessu söluferli. Ég verð samt að viðurkenna að mér finnst skýrslan að sumu leyti vera eins og einhvers konar hugleiðing eða pistill frekar en skjal þar sem er verið að slá miklu föstu um það hvað gerðist og að sumu leyti finnst mér skýrslan skilja frekar eftir fleiri spurningar en svör. Ég skil hins vegar meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þannig að málið sé í grundvallaratriðum að þeirra mati fullupplýst, þannig að ég ætla bara aftur, eins og ég gerði í andsvari áðan, að fá að bera undir hv. þingmann atriði sem ég veit ekki svörin við en stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur vonandi fengið einhver svör við. Það kemur fram á bls. 60 í skýrslunni að samkvæmt fjármálaráðuneytinu hafi fundargestir á hverjum fundi eftir að söluferlið hófst fengið kynningu erlendra fjármálaráðgjafa Bankasýslunnar á nýjum erlendum tilboðsgjöfum og þeim sem höfðu dregið sig til baka. Upplýsingar af stöðu mála hafi verið sýndar á umræddum fundum, t.d. tafla sem sýndi eftirspurnarmagn miðað við mismunandi verð. Ekki fengust fullnægjandi skýringar hjá Bankasýslunni eða Íslandsbanka á því hvaða upplýsingar ráðuneytið væri að vísa til. Það að eftirspurnarmagn miðað við mismunandi verð hafi verið dregið upp á stafrænum fundum er í andstöðu við svör þeirra um að slíkar myndir hafi ekki verið útbúnar á fundinum sem haldinn var í Íslandsbanka við ákvörðun um leiðbeinandi lokaverð. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það hafi fengist botn í þetta fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vegna þess að þetta er t.d. ein af þeim ótal spurningum 

Frú forseti. Ég verð eiginlega að biðja hv. þingmann um að vera aðeins nákvæmari í spurningu sinni því að ég er hreinlega ekki alveg viss um það nákvæmlega í hvað hv. þingmaður var að vísa hér. 

Virðulegi forseti. Ég geri ráð fyrir því þegar meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggur fram plagg og færir rök fyrir því að mál sé að mestu leyti ef ekki öllu leyti fullupplýst að þá hafi þau rýnt svolítið í skýrslu Ríkisendurskoðunar og fengið svör við því sem Ríkisendurskoðun sjálf fékk ekki svör við. Ég ætla ekki að lesa þetta upp aftur. Þetta stendur á bls. 60 í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég nefni þetta bara sem eitt dæmi af mörgum um það að frásögn eða svör Bankasýslunnar og svör ráðuneytisins stangist á. Hv. þingmaður hefur sjálfur sagt að þessi úttektarvinna Ríkisendurskoðunar sé fyrsta skrefið og ef tilefni sé til að skoða hlutina frekar þá muni hún styðja það. Ég nefndi hér eitt dæmi af mörgum um atriði sem engin fullnægjandi svör hafa fengist við, hvorki í skýrslu Ríkisendurskoðunar né að því er virðist við meðferð þessa máls hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, svo ég spyr aftur. Þetta stendur á bls. 60 og ég er að spyrja hvort nefndin hafi fengið skýringar á þessu misræmi og hvert hið sanna er, hvort ráðuneytið sé að fara með rétt mál eða Bankasýslan og hvort nefndin hafi í alvörunni ekki fengið úr þessu skorið. Þetta er á bls. 60 og þetta varðar fundi eftir að söluferlið hófst. Þetta er þarna um kvöldið.

Frú forseti. Ég ætla að reyna eftir bestu getu að svara hv. þingmanni. Ég veit samt ekki enn þá alveg nákvæmlega hvað það er sem hv. þingmaður er að spyrja um og vil bara ítreka það sem ég sagði í ræðu minni hérna áðan að það kom skýrt fram í máli ríkisendurskoðanda að það hafi ekki verið neitt sem hann varð áskynja um að stangaðist á við lög. Ég get ekki annað en sagt að það er fjallað um ýmis atriði í skýrslunni og það er reifun á ýmsu og það er bara eðlilegt. En það að telja að þar með hafi lagaáskilnaður ekki verið í lagi … 

Þið vitið enn þá ekkert hvað gerðist.

Frú forseti. Þá hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd lokið umfjöllun sinni um skýrslu Ríkisendurskoðunar um söluna á Íslandsbanka og við munum öll hvernig viðbrögðin urðu í samfélaginu þegar í ljós kom hvernig til tókst. Það braust út mikil óánægja vegna útboðsins og krafan um viðbrögð var mjög hávær í samfélaginu, ekki síst eftir að listinn með kaupendum var birtur, enda kom í ljós út frá þeim lista að niðurstaða útboðsins var með allt öðrum hætti en rætt hafði verið um, m.a. fyrir þingnefndum í aðdraganda útboðsins. Hér má til að mynda nefna að 22 keyptu hlutabréf fyrir innan við 10 millj. kr., þar af einn fyrir rétt rúma milljón. Þessir smáu hlutir voru svo seldir með afslætti, rétt eins og stærstu hlutirnir og þetta var eitt af því sem kom verulega á óvart. Það var líka mikið gagnrýnt að í kaupendahópnum voru aðilar sem erfitt er að sjá að falli undir skilgreininguna á hæfum fjárfesti, sem þó var eitt af skilyrðum þess að fá að taka þátt. Hér má vel halda til haga að skoðanakönnun sem var gerð skömmu eftir söluna leiddi í ljós að ríflega 80% þjóðarinnar voru ósátt við framkvæmdina. Krafan um sérstaka rannsóknarnefnd á vegum Alþingis sem færi ofan í alla anga þessa máls var fljótt hávær í samfélaginu en á hana var ekki hlustað. Þess í stað fól fjármálaráðherra Ríkisendurskoðun að fara yfir söluna, og þá skýrslu, ásamt umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, ræðum við hér í dag. Það var auðvitað alveg ljóst frá upphafi að ríkisstjórnarflokkarnir vildu ekki setja á fót rannsóknarnefnd heldur skoða stöðuna eftir að Ríkisendurskoðun skilaði af sér. Nokkrir stjórnarliðar sögðu að af eitthvað stæði út af og ef öllum steinum yrði ekki velt við þá væri sjálfsagt að virkja það úrræði. Tíminn hefur svo auðvitað leitt í ljós að það var mjög holur hljómur í slíkum fyrirheitum. Að mínu mati liggur alveg skýrt fyrir eftir skoðun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, að brýn þörf er fyrir að fara betur ofan í saumana á sölunni, eins og reyndar fyrirsjáanlegt var frá upphafi, í ljósi þess að Ríkisendurskoðun getur ekki farið yfir alla þætti og bendir reyndar á í skýrslunni að það falli utan við hlutverk hennar, með leyfi forseta, „að taka afstöðu til ágreiningsefna um lagatúlkun og embættinu ber að gæta varúðar að álykta almennt um túlkun og skýringar laga, enda er öðrum aðilum falið það hlutverk að lögum.“ Þegar því er haldið fram að nauðsynlegt sé að skoða málið frekar, ekki síst þegar litið er til stjórnsýslulaga og reglna, er ekki verið að gera lítið úr skýrslu Ríkisendurskoðunar heldur er einfaldlega verið að benda á, eins og sagt hefur verið allan tímann, að verk hennar var ekki tæmandi. Að því sögðu er skýrsla Ríkisendurskoðunar góð fyrir sinn hatt en inn í hana vantar auðvitað þætti sem fyrirsjáanlegt var og margoft hefur verið bent á. Eins og fram kemur í nefndaráliti minni hlutans er enga afgerandi afstöðu að finna í skýrslunni um það hvort framkvæmd sölunnar hafi samrýmst lögum um sölu á eignarhlutum ríkisins eða lögum um Bankasýsluna. Þá er ekkert fjallað um hvort salan sé í samræmi við meginreglur stjórnsýsluréttar, enda ekki gert ráð fyrir því í afmörkun stofnunarinnar á verkefninu. Þetta vissum við fyrir fram og bentum á, og þetta setur okkur í þá stöðu í dag að rannsókn og skoðun á þessu er ekki lokið, enn er talsvert verk að vinna. Það er síðan villandi eða jafnvel hrein afvegaleiðing að halda því fram að engin lög hafi verið brotin eins og ítrekað hefur verið gert af ráðherrum; fjármálaráðherra, forsætisráðherra og öðrum ráðherrum og eftir atvikum þingmönnum stjórnarliðsins hér í dag og í fyrri umræðum um þetta mál. Hér má auðvitað sérstaklega nefna að Tryggvi Gunnarsson, fyrrverandi umboðsmaður Alþingis, hefur bent á fyrir nefndinni, í viðtali og í opinberum talpunktum, að ekki sé fjallað um það í skýrslu Ríkisendurskoðunar hvort framkvæmdaraðilar útboðsins hafi gætt að meginreglum stjórnsýsluréttar, svo sem rannsóknarreglum eða hæfisreglum, þrátt fyrir að þau lög eigi við um söluferlið. Þá sé heldur ekki fjallað um hvort skilyrði upplýsingalaga um skráningu gagna vegna stjórnvaldsákvarðana hafi verið uppfyllt, þrátt fyrir að í skýrslunni sé að finna margar ábendingar um skort á skráningu og skjalfestingu viðmiða og beitingu þeirra. Loks sé það ekki greint í skýrslunni hvort framkvæmd sölunnar hafi verið í samræmi við EES-reglur, til að mynda reglur um ríkisaðstoð. Yfir þetta er farið í nefndaráliti minni hlutans, sem almenningur og fjölmiðlar ættu auðvitað að lesa og kynna sér. Þar er einnig vísað í viðbrögð ríkisendurskoðanda við þessu og ekki er hægt að ráða annað í þau orð en að málið sé alls ekki fullkannað, því hann segir þarna að Tryggvi Gunnarsson sé að velta upp spurningum um lögfræðileg úrlausnarefni sem vert er að gefa gaum en eru ekki í verkahring Ríkisendurskoðunar. Slík lögfræðileg úrlausnarefni gætu hæglega komið til skoðunar hjá rannsóknarnefnd Alþingis ásamt fleiru að sjálfsögðu, sem eftir atvikum væri hægt að koma í annan farveg ef þörf yrði á slíku. Þess má geta að minni hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar lagði mikla áherslu á það í vinnu nefndarinnar að reyna að meta betur hvort salan hefði samræmst ákvæðum stjórnsýslulaga, m.a. með hliðsjón af afdráttarlausu mati Tryggva Gunnarssonar um að það hafi ekki verið gert í skýrslunni. Lögðum við fram tillögu þar sem óskað var eftir sjálfstæðu lögfræðiáliti sem fæli í sér mat á stjórnsýslulegum þætti sölunnar á hlut ríkisins í bankanum með tilliti til meðferðar valds og ákvarðanatöku við söluna. Í ljósi alls þess sem sagt var áður en skýrsla Ríkisendurskoðunar kom fram, þess sem kemur og kemur ekki fram í skýrslunni og þess sem kom fram í umfjöllun nefndarinnar, verður að teljast ákaflega misráðið hjá meiri hlutanum að fella þá tillögu og rímar það illa við þau fögru fyrirheit sem gefin voru á hinum ýmsu stigum máls um að velta við öllum steinum og rannsaka allt sem stendur út af ef með þyrfti. Það liggur fyrir að stjórnsýslulegur þáttur sölunnar stendur út af og hefur ekki verið skoðaður. Svo einfalt er það. Þetta segir okkur auðvitað allt um það að meiri hlutinn vill ekki skoða tiltekna þætti sölunnar og það er mjög miður og ákaflega gagnrýnivert. Það er vont fyrir almenning í landinu og það er ákaflega vont veganesti inn í áframhaldandi söluferli. Reyndar sést það glögglega á nefndaráliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að lítið er fjallað um þau stjórnsýslulegu atriði sem brýnt er að fá svör við. Lítið er gert með þá skoðun fyrrverandi umboðsmanns Alþingis, Tryggva Gunnarssonar, að ekki sé fjallað um það af hálfu Ríkisendurskoðunar hvort gætt hafi verið að meginreglum stjórnsýsluréttar, svo sem rannsóknarreglu eða hæfisreglum, þrátt fyrir að þau lög eigi við um allt söluferlið. Þess í stað er bent á, sem er rétt og ætti auðvitað líka að vera rök fyrir frekari skoðun, að ýmsum atriðum og spurningum er velt upp í skýrslunni án þess að þeim sé beint svarað. Meðal þess sem Ríkisendurskoðun vekur athygli á í skýrslunni er að undirbúningur og framkvæmd sölunnar voru ekki nægilega góð. Hugtakanotkun og upplýsingagjöf til þingsins drógu ekki upp skýra mynd af fyrirkomulaginu, ekki var tekið tillit til orðsporsáhættu, ekki gætt að gagnsæi og hlutlægni eða jafnræði, ekki var ekki skýrt hvað fólst í hugtakinu „hæfur fjárfestir“ og upplýsingagjöf til þings og almennings hefði átt að vera betri. Þá liggur ekki fyrir hvernig Bankasýslan beitti viðmiðum sínum við úthlutun og það var ekki búið að ákveða hvernig það yrði gert fyrir fram. Þar af leiðir að ekki liggur fyrir með skýrum hætti hvernig tilboð voru metin og fleiri athugasemdir er auðvitað að finna í skýrslunni, eins og við þekkjum, og þetta allt gefur þessu ferli auðvitað ekki fallega einkunn. Eitt af því sem skoða þarf betur er að fá úr hæfi fjármálaráðherra skorið þegar hann samþykkti tilboðin, í ljósi þess að faðir hans var einn þeirra sem keypti hlut. Rétt er að taka fram að fjármálaráðherra hefur sagt hann hafi ekki vitað af þessu þegar hann samþykkti tilboðin. En það blasir auðvitað við þegar þessi staða er uppi, að til þess að eyða öllum vafa er nauðsynlegt að skera úr um hvort rétt hafi verið staðið að ákvörðuninni. Þetta getur ekki einhvern veginn legið óbætt hjá garði, það segir sig alveg sjálft. Með þessu er ég ekkert að segja til um hvor niðurstaðan yrði ofan á, þetta verður bara ofureinfaldlega að skoða og þá liggur það fyrir með skýrum hætti. Um þetta hverfist umræðan um hæfi samkvæmt stjórnsýslulögum. Það er samt mikilvægt að horfa til viðskipta föður fjármálaráðherra vegna þess að í henni hverfist umræðan um hæfi samkvæmt stjórnsýslulögum, eins og ég sagði. Ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skulu samþykkt eða þeim hafnað og undirritar samninga fyrir hönd ríkisins um sölu eignarhlutanna. Þetta segir í lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum og þess vegna þurfti umgjörðin, hvernig sem henni er háttað, að tryggja að ráðherra tæki ekki ákvörðun í máli sem hann teldist vanhæfur í. Svo ég árétti það þá er þetta sjálfsagt eitthvað sem ætti að vera algjört grundvallaratriði að skoða betur og ætti að vera algjörlega almenn regla, nákvæmlega sama hver á í hlut. Á þessu er ekki tekið í þeirri skýrslu sem við höfum verið að ræða hér undanfarnar vikur og mánuði. Þetta er samt bara einn þáttur af mörgum sem misfórust við söluna. Við vitum líka að aðilar tengdir sölunni innan Íslandsbanka keyptu hluti. Það er eitthvað sem Bankasýslu og ráðuneytinu bar að setja skýr fyrirmæli um og ekki eru öll kurl komin til grafar í því máli, við bíðum enn þá eftir rannsókn Fjármálaeftirlitsins þegar kemur að ákveðnum þáttum í þessu öllu saman. Þá þarf einnig að skoða betur hvort gætt hafi verið að jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, til að mynda þegar kom að flokkun fjárfesta, sem var á forræði hvers fjármálafyrirtækis fyrir sig. Það liggur ekki fyrir hvort jafnræðis hafi verið gætt, enda liggur fyrir að reglur fyrirtækja eru mismunandi og Ríkisendurskoðun kannaði ekki hvort það hefði haft áhrif í þessu sambandi. Svo verð ég að fá að segja, fyrir mitt leyti, að þegar skýrsla Ríkisendurskoðunar er lesin með hliðsjón af 3. gr. laga um sölumeðferð á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum, þá vakna ýmsar spurningar. Lagagreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Þegar ákvörðun er tekin um undirbúning og framkvæmd sölumeðferðar eignarhluta skal áhersla lögð á opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni. Með hagkvæmni er átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignarhluti. Þess skal gætt að skilyrði þau sem tilboðsgjöfum eru sett séu sanngjörn og að þeir njóti jafnræðis. Þá skal við sölu kappkosta að efla virka og eðlilega samkeppni á fjármálamarkaði.“ Lagagreinin tiltekur gagnsæi, hlutlægni, hagkvæmni og jafnræði. Skýrsla Ríkisendurskoðunar tiltekur sérstaklega að skort hafi á gagnsæi, hlutlægni og jafnræði, auk þess sem verulegur vafi leikur á að hæsta verð hafi fengist en vafalítið má þrátta um það út í hið óendanlega. Þessi beini samanburður á skýrslunni og þeirri lagagrein sem er undir kallar auðvitað á frekari skoðun á því hvort lög hafi verið brotin því skýrslan er engan veginn skýr um það, sem hefur reyndar bæði komið fram hjá fulltrúum minni hluta og meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í umræðunni hér í dag. Við eigum auðvitað ekki að forðast þessa skoðun. Við eigum að einhenda okkur í þá vinnu til að tryggja traustið áður en frekari sala á Íslandsbanka verður að veruleika. Það þarf til að mynda að leiða í ljós hverjir eru raunverulegir kaupendur á öllum hlutunum. Voru til að mynda allir þeir erlendu aðilar sem keyptu að gera það fyrir sig eða fyrir aðra sem vildu leyna aðkomu sinni að kaupunum? Hér hljótum við að halda því til haga að sporin hræða. Það kom ekki í ljós fyrr en áratugum eftir að Búnaðarbankinn var seldur að þýski bankinn, sem keypti stóran hlut, var leppur fyrir innlenda aðila. Það kom einmitt í ljós fyrir tilstilli sérstakrar rannsóknarnefndar Alþingis sem hafði heimildir sem ríkisendurskoðandi hafði ekki, en Ríkisendurskoðun hafði þá þegar gefið þeirri einkavæðingu heilbrigðisvottorð í tvígang. Þetta skiptir verulegu máli og þessu er ekki svarað í skýrslunni. Svo vil ég fá að segja að traust er algjört lykilatriði þegar bankar eru seldir, ekki síst þegar íslenska ríkið selur banka, bæði vegna þess að við erum brennd eftir bankahrunið og einnig vegna þess að einkavæðingar ríkisins á Búnaðarbankanum og Landsbankanum um árið tókust ekkert sérstaklega vel, einkum einkavæðing Búnaðarbankans eins og ég fór yfir áðan. Það kemur skýrt fram í áliti minni hlutans að við teljum að öll skilyrði sem þurfi að uppfylla fyrir stofnun rannsóknarnefndar séu uppfyllt. Þar má nefna almennt mikilvægi málsins, sem varla verður deilt mikið um; undir er meðferð opinbers valds og mál sem varðar almannahagsmuni. Við vitum ekki enn með skýrum hætti hvort lög voru brotin og hvert umfang hugsanlegra brota er, þrátt fyrir að ýmislegt liggi fyrir um annmarka og klúður. Málið varðar embættisfærslur ráðherra sem bar ábyrgð á sölunni, auk þess sem við höfum rakið það ágætlega hér og í nefndarálitinu að fjölmörgum grundvallarspurningum er ósvarað, og þá vísa ég aftur í það sem Tryggvi Gunnarsson hefur sagt. Það liggur alveg fyrir að hér hefur dýrmætur tími farið til spillis. Við eigum auðvitað að einhenda okkur í það að reyna að búa þannig um hnútana að það sé hægt að selja meira af bönkunum. Það skiptir verulegu máli fyrir ríkissjóð og gert er ráð fyrir því í þeim fjárlögum sem við samþykktum fyrir síðustu jól. Eftir allt sem á undan er gengið þá hlýtur maður að velta fyrir sér hvers við erum bættari eftir þetta söluferli. Ríkissjóður fékk vissulega fjármuni, hann hefði mögulega getað fengið meira en fékk þó umtalsverða fjármuni, og losað var um eignarhlut ríkisins í bankakerfinu sem er auðvitað bara mjög gott. Traustið hins vegar fauk út um gluggann og það er ljóst að við erum ekki á réttri leið við endurheimta það. Það skiptir litlu máli að Bankasýslan hafi verið lögð niður og að finna eigi annað fyrirkomulag við söluna ef tilfinning fólks er sú að öll kurl séu ekki komin til grafar í þessari sölu. Þá er einboðið að fögur fyrirheit um frekari sölu falla niður dauð. Ég á a.m.k. erfitt með að ímynda mér að þessi ríkisstjórn, með VG innanborðs, leggi í frekari sölu á meðan svo mikið vantraust ríkir. Þetta er afleitt vegna þess að ríkið á um 300 milljarða virði í bönkum sem betur eru komnir í höndum einkaaðila, enda á ríkið ekki að keppa á þeim markaði til lengri tíma. Ég er búinn að fara yfir sum þeirra sjónarmiða sem minni hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggur fram í nefndaráliti en ég vil ljúka þessu með því að vitna í niðurlag nefndarálits meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Þar er því beint til ríkisstjórnarinnar að í nýju sölufyrirkomulagi verði lögð áhersla á gagnsæi, jafnræði, aðkomu Alþingis og upplýsingagjöf til almennings, og jafnframt tiltekið að traust sé grundvallarforsenda fyrir áframhaldandi sölu. Þetta eru fín lokaorð á nefndaráliti en mig langar að spyrja: Af hverju ættum við að treysta ríkisstjórninni til að halda þetta í heiðri núna þegar það liggur skjalfest fyrir í skýrslu að hún gat ekki haldið þetta í heiðri í síðustu sölu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir sína ræðu þó að ég taki ekki undir margar þær fullyrðingar sem þar komu fram. Mig langar aðeins að tala um rannsóknarnefndir. Mér finnst fulltrúar stjórnarandstöðunnar fara kannski full glannalega með staðreyndir um t.d. muninn á heimildum Ríkisendurskoðunar annars vegar og rannsóknarnefnda hins vegar, að það sé himinn og haf þar á milli. Ríkisendurskoðun hefur aðgang að öllum gögnum sem máli skipta og getur krafist upplýsinga og gagna sem geta haft þýðingu við störfin, bara svo því sé algjörlega haldið til haga. Rannsóknarnefnd myndi að því leytinu til bæta litlu við, bara svo það sé sagt, fyrir utan að skipun rannsóknarnefndar er úrræði sem ber einungis að nota ef einsýnt er að ekki er unnt notast við hin hefðbundnu rannsóknarúrræði sem meiri hlutinn telur að hafi verið nýtt þar sem þetta mál er upplýst. Mig langar í seinni hluta fyrra andsvars míns að segja að ég hef heyrt hv. þingmann fara áður með þá skoðun sína að það hafi verið rannsóknarnefnd sem var lykilatriðið í því að það upplýstist um hverjir stóðu að baki kaupum á Búnaðarbankanum. Þetta er ekki rétt. Rannsóknarnefnd komst ekki að þessu þrátt fyrir allar sínar heimildir. Það var uppljóstrari, ef það er orðið yfir „whistle blower“, forseti, sem kom fram einn og sér með þær upplýsingar sem urðu þess valdandi að það var sett önnur rannsóknarnefnd af stað til að komast til botns í því máli. Það hafði ekkert að gera með heimildir rannsóknarnefndar eða Ríkisendurskoðunar eða neins annars. Þetta hefði alveg eins getað verið bara í fullkomnu tómarúmi frá öllum rannsóknum. Það steig fram aðili með upplýsingar sem ekki lágu annars fyrir og þess vegna leystist Búnaðarbankamálið. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort hann hafi ekki örugglega bara óvart verið að fara rangt með en sé ekki vísvitandi að halda þessum röngu upplýsingum hérna á lofti.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur kærlega fyrir þetta. Að við séum að fara hér fjálglega með það hvaða heimildir rannsóknarnefnd hafi umfram það sem ríkisendurskoðandi hafi - við erum auðvitað með sérstakt úrræði til að rannsaka hluti ef þannig stendur á, sem er rannsóknarnefnd Alþingis. Hún getur farið víðar yfir sviðið. Hún getur tiltekið og skoðað hluti t.d. hjá einkaaðilum sem ríkisendurskoðandi gerir ekki. Ég held að það sé eiginlega einfaldast að svara þessu þannig að ef það væri ekki mikill munur þarna á og það skipti í sjálfu sér ekki miklu máli hvort það hefði verið rannsóknarnefnd Alþingis t.d. sem fór yfir bankahrunið eða ríkisendurskoðandi, þá hefðum við auðvitað bara falið ríkisendurskoðanda að skoða það. Það er auðvitað þannig að það geta komið upp ákveðnar aðstæður og það er reyndar tiltekið í forminu að það þurfi að vera búið að reyna og skoða aðrar leiðir á undan til að rannsóknarnefndin geti komið saman og til starfa. Ég ætla algerlega að hafna því að það sé í sjálfu sér ekki mikill munur á því hvað slík nefnd getur gert eða hvaða heimildir Ríkisendurskoðun hefur, fyrir utan það að við vorum að tiltaka það hér í ræðum og í nefndaráliti að Ríkisendurskoðun sjálf er í skýrslunni ítrekað að benda á eigin takmarkanir með nokkuð skýrum og greinargóðum hætti. Varðandi það sem snýr að þýska bankanum og Ríkisendurskoðun og rannsóknarnefnd um einkavæðingu Búnaðarbankans þá liggur auðvitað fyrir að ríkisendurskoðandi fór tvisvar yfir málið en fann ekkert athugavert. En það gerðist hins vegar þannig að við fengum miklu fyllri og gleggri mynd af öllu einkavæðingarferlinu þegar rannsóknarnefndin kom fram og skilaði sinni niðurstöðu. Það er algjörlega óumdeilt og það varð t.d. mikil umræða um það á sínum tíma þegar þetta lá allt fyrir og því velt upp hvers vegna Ríkisendurskoðun hefði komist að þeirri niðurstöðu sem hún komst að áður og hvort hana skorti þá ekki yfir höfuð heimildir. Það er algjörlega óumdeilt 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir þetta. Auðvitað átta ég mig á því að rannsóknarnefnd er fyllra úrræði, eins og ég held hann hafi orðað það og er ágætlega orðað, ég er ekkert að gera lítið úr því. Það breytir því ekki að í því máli sem er til skoðunar hér er ríkisendurskoðandi að skoða eitt afmarkað atriði þar sem hann hefur lagalegan rétt til allra upplýsinga, allra gagna. Ef það er eitthvað sem er á einhverju gráu svæði sem heyrir ekki undir Bankasýsluna eða fjármálaráðuneytið eða ráðherra eða hvað það svo sem er þá er annar varnagli í lögunum þar sem hann getur leitað upplýsinga og hann getur leitað atbeina lögreglu ef aðilar vilja ekki veita þessar upplýsingar. Minn punktur er að heimildirnar til rannsóknar eru víðtækari heldur en hefur verið haldið fram í þessari umræðu. Það breytir því heldur ekki að hann hefur lagalega skyldu til þess að skoða lögbrot eins og þau blasa við. Auðvitað er enginn að segja að Ríkisendurskoðun sé dómstóll í þeirri eiginlegu merkingu að skera úr um lögfræðileg álitamál eins og stundum hefur verið haldið fram, eins og þá hafi hann bara enga skoðun á lögum. Auðvitað er það ekki svo. Það er mjög skýrt að hann ber þá ábyrgð samkvæmt lögum að hafa skoðun á lögbrotum ef þau koma nálægt eða hafa að gera með þá úttekt sem hann er að gera. Fyrir utan að það segir sig svolítið sjálft þá hefur hann sagt sjálfur að hann skoðaði þessi atriði, hann sá ekki tilefni til þess að fara dýpra í þau, þau er þess vegna ekki að finna í skýrslunni. Við erum öll sammála um að það er óheppilegt og þess vegna erum við svona oft að ræða þetta hér. En það atriði er bara þannig að ég sé ekkert í þessu máli sem kallar á einhverja dýpri rannsókn á málinu og að það sé eitthvað sem liggi ekki fyrir í því. Ég er ósammála því 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir þetta og já, sumpart er þetta auðvitað þannig að við verðum bara að leyfa okkur að vera ósammála um það hvort það eigi að ganga lengra með málið eða ekki. En mér fannst reyndar hv. þingmaður svara því ágætlega fyrir mig í raun og veru í svarinu um það að það er bara of mörgum spurningum ósvarað til þess að við getum sett punkt hér. Það kemur t.d. ítarlega fram í nefndaráliti meiri hlutans að það sé of mikið um almennar vangaveltur - og nú er ég að fara efnislega með, ekki orðrétt - en lítið gert af því að taka af skarið og segja til um hvort það hafi verið farið á svig við lög eða hvort þessi lög eigi við eða ekki. Það er einmitt nákvæmlega það sem við erum að tala um. Þegar er verið að selja ríkiseigur fyrir tugi milljarða þá mega ekki vera einhver grá svæði og allra síst þegar við ætlum síðan að fara að reyna að selja meira af þessum sömu ríkiseigum. Þetta er ekki þannig að ferill þeirra flokka sem hér hafa verið við völd meira og minna í áratugi í því að selja ríkiseigur sé það góður og jákvæður að við getum leyft okkur það sleifarlag að láta fullt af spurningum vera ósvarað. Það gengur ekki upp. Meiri hluti nefndarinnar og minni hluti nefndarinnar eru þó a.m.k. sammála um að það er mjög mikið af óskýrum gráum svæðum í þessari skýrslu. Í svona veigamiklu máli þar sem milljarðatugir eru undir, þar sem ekki var kafað djúpt ofan í það til að mynda hvað varðar hæfi ráðherrans og allt annað sem lýtur að stjórnsýslulögum, þá er bara ekki boðlegt að skilja við hlutina þannig. Um þetta verðum við bara að vera ósammála. Mér finnst allt þetta algerlega kristalla rökin fyrir því að við setjum ekki punkt hér heldur höldum áfram að rannsaka málið með rannsóknarnefnd sem hefur, hvað sem hv. þingmaður segir, mun ríkari úrræði til að leiða svona mál til lykta en Ríkisendurskoðun.

Forseti. Hv. þingmaður fjallaði hérna aðeins um áframhaldandi sölu á bönkum ríkisins. Það eru tvö atriði sem ég klóra mér aðeins í hausnum yfir. Af hverju ættum við að treysta þessari ríkisstjórn og þessum fjármálaráðherra að búa til nýtt fyrirkomulag um áframhaldandi sölu á bankakerfinu miðað við þá stöðu sem er uppi núna? Stjórnsýslan eins og hún lagði sig, miðað við skýrslu Ríkisendurskoðunar, klúðraði öllum framkvæmdaskrefunum. Það er ekkert sem bendir til þess að lögin hafi verið í einhverju ólagi heldur að framkvæmd laganna hafi verið í algeru tjóni. Það er mjög einfalt. Af hverju þarf þá að breyta lögunum ef framkvæmd laganna var hvort eð er í rugli? Er það ekki framkvæmdin sem þarf að laga fyrst, alla vega að fara eftir þeim lögum sem eru þó í gildi í staðinn fyrir að kenna þeim um þegar það var ekki einu sinni farið eftir þeim? Hitt sem mig langar til að spyrja hv. þingmann um er það að hann nefndi að við værum með einhverja 300 milljarða sem við þyrftum að koma í hendur einkaaðila. Af hverju? Af hverju má ríkið ekki að eiga banka? Hvaðan kemur þessi mýta að það verði að vera annaðhvort eða, það verði að vera annaðhvort einkarekstur eða ríkisrekstur? Af hverju má það ekki vera hvort tveggja? Af hverju getur ríkið ekki sett upp þessa grunnþjónustu sem er í rauninni krafist af grunnbankastarfsemi, bara til þess að hafa í rauninni samkeppnisgrundvöll á bankamarkaði? Einkaaðilar hafa alveg sýnt að þeir fara ekkert rosalega vel með það vald sem þeir fá á fjármálamarkaði, ef við orðum það pent. Af hverju ætti ríkið ekki að vera þarna líka með ákveðna grunnþjónustu, banka sem fólk getur leitað til ef það treystir ekki einkaaðilum?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þessar spurningar. Önnur snýr náttúrlega beint að efni málsins en í hinni erum við kannski farin að tala svolítið um pólitíska hugmyndafræði sem er gaman að tala um líka. Af hverju ættum við að halda áfram eftir þetta klúður? Þetta er bara mjög góð spurning. Ég vil halda áfram að selja í bankakerfinu vegna þess að ég trúi því og treysti að það sé betra að ríkið haldi ekki á þessum eignarhlutum. Þar má auðvitað vísa í áratuga langa sögu eignarhalds opinberra aðila á bönkum. Það fyrirkomulag sem var hér á árum áður reyndist auðvitað ekki vel fyrir utan að þessir fjármunir sem liggja í bankakerfinu núna myndu nýtast ríkissjóði ákaflega vel, ekki síst um þessar mundir. En já, þetta er áleitin spurning. Af hverju ættum við að gera þetta núna? Er þessari ríkisstjórn treystandi til þess að selja? Er þessum aðilum treystandi til að halda áfram? Mér finnst erfitt að svara þessari spurningu, því miður, þrátt fyrir að hugmyndafræðin sé afskaplega skýr um það hvað ég vilji gera. Þess vegna hef ég lagt svo mikla áherslu á það í mínu tali að við reynum að eyða vantraustinu og komast raunverulega til botns í því sem gerðist þarna með ítarlegri og fyllri hætti heldur en gert er í þessari skýrslu. Það var náttúrlega viðbragð við þessu klúðri beint, gott ef það var ekki einhvern veginn mjatlað um páska og svo var tilkynnt strax eftir páska að Bankasýslan yrði lögð niður. Þetta var bara fréttatilkynning: Við ætlum að að leggja niður stofnun. Það gekk illa að selja banka, við ætlum að leggja niður stofnunina. Þarna er auðvitað verið að færa ábyrgðina eitthvert annað og ýta svolítið undir það í verki. Síðan þarf að taka við eitthvað annað fyrirkomulag. Ég verð kannski að segja það í lokin, til að svara fyrri spurningunni: Auðvitað getur það fyrirkomulag sem ákveðið verður að viðhafa við áframhaldandi sölu haft svolítið mikið um það að segja hvort maður beri traust til þess. Það þarf ekki allt að vera mengað af þessu klúðri. 

Virðulegi forseti. Við ræðum í dag skýrslu Ríkisendurskoðunar á sölu á 22,5% hlut ríkisins í Íslandsbanka sem fram fór þann 22. mars 2022. Framkvæmdin var harðlega gagnrýnd hér í þingsal og fór svo að ráðherra óskað eftir því við ríkisendurskoðanda að framkvæma stjórnsýsluúttekt á sölunni. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fékk í hendurnar skýrsluna 14. nóvember 2022 og hefur haft málið til ítarlegrar skoðunar, boðað til sín fjölmarga gesti og fengið skriflegar umsagnir um málið frá ýmsum aðilum. Vert er að nefna að enn er óupplýst hver lak skýrslunni til fjölmiðla degi fyrir kynningu fyrir nefndinni, en við höfum haft þann háttinn á að fyrst fái nefndin kynningu áður en skýrslan er gerð opinber. Ef niðurstaða fæst ekki í það mál, sem ég efa nú reyndar að muni gerast vegna þess tíma sem liðið hefur, þá getur það og hefur haft áhrif á traust í okkar garð. Við verðum að geta staðið undir því trausti sem okkur er sýnt hér er varða trúnaðargögn þótt um trúnað í skamman tíma sé að ræða. Mat meiri hlutans er að niðurstaða sölunnar hafi verið hagfelld ríkissjóði. Um fjárhagslegar niðurstöður mun ég fjalla aðeins síðar en tel mikilvægt að fara hér yfir þær ábendingar ríkisendurskoðanda er lúta að ágöllum á framkvæmd sölunnar. Ríkisendurskoðandi telur ýmislegt upp sem betur hefði mátt fara við undirbúning og framkvæmd en mikilvægt er að nefna hér og ítreka að ekkert hefur komið fram sem áhrif hafa á niðurstöðu sölunnar og ekkert hefur gefið til kynna að lög hafi verið brotin af hálfu ráðherra eða Bankasýslunnar um framkvæmdina. Minni hlutinn hefur gert því skóna að fyrst ekki er ítarlega farið yfir hvort framkvæmdin hafi verið í samræmi við lög þá hljóti að vera eitthvað sem bendi til þess að svo hafi ekki verið. Þessu hefur ríkisendurskoðandi sjálfur ítrekað vísað á bug í viðtölum og jafnvel á opnum fundi fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, enda ber honum að vekja athygli á því verði hann áskynja um brot gegn lögum. Ég verð þá að segja, og hefur komið fram í umræðum um málið, að heppilegt hefði verið ef tekið hefði verið á þessu með mun skýrari hætti í skýrslunni þannig að það væri engum vafa undirorpið að ráðherra hefði ekki brotið lög við söluna. En orð ríkisendurskoðanda sjálfs fyrir nefndinni verða ekki dregin í efa. Hann varð þess aldrei áskynja að um lögbrot gæti verið að ræða við sína rannsókn og þar af leiðandi er ekkert sem bendir til þess að lög hafi verið brotin af hálfu ráðherra og Bankasýslunnar. Það voru vissulega mikil vonbrigði að við lok athugunar Fjármálaeftirlitsins kom í ljós að söluaðili hafi brotið lög við framkvæmd sölunnar. Málið er í ferli, lögum og reglum samkvæmt, og er mikilvægt að það verði upplýst er því lýkur. Eins gerum við í meiri hlutanum athugasemdir við aðkomu Íslandsbanka að sölunni á sér sjálfum enda er það fyrirkomulag ekki til þess fallið að vekja traust almennings á sölunni og er mikilvægt að það sé haft í huga þegar framtíðarfyrirkomulag er mótað. Nefnd er sérstaklega upplýsingagjöf og gagnsæi í ferlinu. Fjallað er ítarlegar um þetta í nefndaráliti meiri hlutans sem hv. þm. Hildur Sverrisdóttir gerði vel grein fyrir. Um er að ræða söluaðferð sem ekki hefur verið notuð hérlendis áður og því hefði mátt gera mun betur varðandi það er snýr að upplýsingagjöf til almennings. Ríkisendurskoðun taldi ráðuneytið og Bankasýslu ríkisins hafa átt að skipuleggja betur upplýsingagjöf þar sem um áður óþekkta aðferð var að ræða, til að fyrirbyggja þann jarðveg sem skapaðist fyrir vantraust og misskilning á aðferðinni og framkvæmd hennar. Fyrir nefndinni kom fram að sala með tilboðsfyrirkomulagi er ekki aðferð sem auðvelt er og/eða í raun hægt að niðurnjörva og einkennir það einna helst hversu hratt allt gengur fyrir sig og reynir í ferlinu á faglegt og huglægt mat margra aðila sem að sölunni koma. Því var gjarnan velt upp að aðferðin hentaði illa íslenskum markaði vegna smæðar hans, en þó höfum við fjölmörg dæmi í Evrópu þar sem sala með tilboðsfyrirkomulagi er vel þekkt og notuð af ríkisstjórnum við sölu á eignarhlutum ríkisins. En þó stendur eftir að fjárhagsleg niðurstaða sölunnar á 22,5% hlut íslenska ríkisins í Íslandsbanka er ein sú best lukkaða á undanförnum árum í Evrópu. Kveðið er skýrt á um hlutverk ríkisendurskoðanda í lögum, en þar segir, með leyfi forseta: „Hlutverk ríkisendurskoðanda er að hafa í umboði Alþingis eftirlit með fjárreiðum ríkisins, stofnana þess og ríkisfyrirtækja á þann hátt sem nánar greinir í lögum þessum. Hann skal í störfum sínum hafa eftirlit með tekjum ríkisins og að fjárheimildir og hvers konar verðmæti séu nýtt og þeim ráðstafað á hagkvæman og réttmætan hátt og í samræmi við forsendur og ákvarðanir Alþingis.“ Því voru það mér talsverð vonbrigði að meginpunktur skýrslunnar var ekki fjárhagsleg niðurstaða sölunnar. Í ljósi hins skýra hlutverks ríkisendurskoðanda var lítið sem ekkert fjallað um fjárhagslega niðurstöðu sölunnar fyrir ríkissjóð en þó segir í helstu niðurstöðum skýrslunnar, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir ýmsa annmarka á söluferlinu dregur Ríkisendurskoðun ekki í efa að fjárhagsleg niðurstaða söluferlis á hlut ríkissjóðs í Íslandsbanka þann 22. mars 2022 hafi verið ríkissjóði almennt hagfelld. Það á einnig við um þróun á gengi bréfa í bankanum á eftirmarkaði í kjölfar sölunnar.“ Þeir sérfræðingar sem nefndin ræddi við við vinnslu málsins voru á því að lykilatriði hafi verið að þróun á gengi bréfa í bankanum á eftirmarkaði hafi verið alger forsenda þess hve farsæl salan var fyrir ríkissjóð. Því hafi skipt gríðarlega miklu máli hvernig lokaverð var ákveðið til að fá ekki þá útkomu að gengi bréfanna hríðfélli á eftirmarkaði, því að slíkt hefði vissulega haft mjög neikvæð áhrif á eftirstandandi hlut ríkisins í bankanum. Öll umræða um mögulegt hæsta verð hefur verið á villigötum og framsetning í skýrslunni um hver niðurstaða sölunnar hefði verið ef fengist hefðu 122 kr. á hlutinn er í raun óboðleg í ljósi þeirra skýringa sem við í nefndinni höfum fengið um ákvörðun á verðinu og þær forsendur sem að baki henni lágu. Það hefði aldrei verið raunhæft að selja hlut á 122 kr., sem var gengi bréfanna á markaði þann dag sem sala fór fram, til að ná öllum markmiðum sölunnar sem getið var einmitt um í greinargerð ráðherra um söluna og án þess að fá þessi jákvæðu áhrif á gengi bréfanna í bankanum á eftirmarkaði. Mikið hefur í þessu samhengi verið rætt um afslátt, eða frávik eins og þetta er kallað, en við nánari skoðun verður þeim fullyrðingum og sleggjudómum um að mikill eða óeðlilegur afsláttur hafi verið veittur algjörlega vísað á bug. Þá hefur verið vísað til þess sérstaklega að víða í Evrópu hefur frávikið hvergi verið jafn lágt og hérlendis. Í öllum samanburði hefur salan reynst gríðarlega farsæl hérlendis, sérstaklega hvað varðar magnið sem selt var og verð fyrir hlutinn. Tónninn sem ríkisendurskoðanda er sendur í áliti minni hlutans er sá að hann hafi ekki verið sjálfstæður í störfum sínum. Þá er vísað til þess að fjármálaráðherra hafi sjálfur óskað eftir skýrslunni og þannig sé sjálfstæði ríkisendurskoðanda með einhverju móti teflt í tvísýnu. Þessu verður að vísa algjörlega á bug enda réði ríkisendurskoðandi því sjálfur hvort hann tæki við þessari beiðni ráðherrans og svo afmarkaði Ríkisendurskoðun sjálfstætt skoðunina og þær rannsóknarspurningar sem lagðar voru fram í skýrslunni. Það er kýrskýrt í lögum um Ríkisendurskoðun og ómaklegt að hér sé verið að vega að þessari grunnforsendu um sjálfstæði í störfum ríkisendurskoðanda. Ef minni hlutinn teldi þetta fyrirkomulag að einhverju leyti óeðlilegt hefði maður heyrt þennan kór í hvert sinn sem ráðherrar óska eftir slíkum skýrslum frá ríkisendurskoðanda og úttektum sem nú eru um 14 talsins frá árinu 2010, en ekki bara þegar pólitískt upphlaup er undir. Núverandi fyrirkomulag utan um sölu eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum er ekki eins og best var á kosið. Fjármálaráðherra hefur áður komið með tillögur til breytinga á því fyrirkomulagi sem við búum við í dag. Ríkisstjórnin hefur tilkynnt að breytingar séu í farvatninu: Bankasýsla ríkisins verði lögð niður og annað fyrirkomulag verði sett á laggirnar utan um eignarhlut ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Það er brýnt að nýtt fyrirkomulag verði kynnt hér sem fyrst svo við á Alþingi getum rætt málið og unnið þannig að traust á fyrirkomulag verði í samkomulaginu. Þá verður sérstaklega kveðið á um ábyrgð og ábyrgðarmörk, því að óskýrar reglur hvað það varðar kalla á rugling, mistúlkun og vantraust á ferlinu. Þó tel ég það einna helst mikilvægt að við komum á framtíðarfyrirkomulagi því að brýnt er fyrir ríkissjóð að geta haldið áfram að losa um eignarhluti sína í bönkunum. Framtíðarfyrirkomulagið verður að byggja á trausti og það er okkar hlutverk hér að tryggja að svo verði.

Forseti. Mér finnst áhugavert í máli hv. þingmanns að það sé vakin athygli á þeim hagsmunaárekstri sem felst í ferlinu, að Íslandsbanki hafi verið þarna á meðal í söluferlinu, en á sama tíma virðist meiri hlutinn ekki hafa neinar áhyggjur af hagsmunaárekstri ráðherra sjálfs varðandi sölu á hlut til föður síns. Ég sé að þingmenn ranghvolfa augunum út af þessari spurningu. En þetta er eitthvað sem við ættum augljóslega að hafa áhyggjur af og svara á mjög skilmerkilegan hátt. Það að ráðherra selji föður sínum hlut í bankanum er ekki vandamál. Af hverju er það ekki vandamál? Því er hvergi svarað, hvergi í áliti meiri hlutans, hvergi í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Hvergi er stafkrókur um að þetta sé bara í fínasta lagi. Mér finnst undarlegt að hv. þingmaður segi að aðkoma Íslandsbanka að þessari sölu sé ámælisverð en ekki það að ráðherra selji föður sínum hlut í banka. Hv. þingmaður segir að engin lög hafi verið brotin en talar síðan í næsta orði um að það sé óheppilegt að það sé verið að greiða stjórnvaldssekt … 

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið og þessar vangaveltur hans. Ríkisendurskoðandi sagði sjálfur í viðtali að hann hefði ekki komið auga atvik þar sem fjármálaráðherra hefði haft nokkra ástæðu til þess að velta fyrir sér hæfi sínu við söluna. Ríkisendurskoðandi fullyrðir þetta. Það er líka óskiljanlegt að þingmaðurinn tali í rauninni um það að eitthvað hefði bara átt að detta upp í fangið á ríkisendurskoðanda þegar hann framkvæmdi margra mánaða rannsókn á viðfangsefninu. Þá hefði hann, eðlilega, orðið einhvers áskynja í ferlinu og við sína rannsókn en hann varð það ekki, hann segir það sjálfur. Hann segir það fyrir nefndinni og hann segir það í viðtölum. Þingmaðurinn segir að ég hafi sagt að lög hafi alls ekkert verið brotin, en það er náttúrlega ekki rétt. Það sem ég sagði í ræðu minni voru nákvæmlega orð ríkisendurskoðanda, að hann hafi ekki orðið þess áskynja við framkvæmd sinnar rannsóknar að lög hefðu verið brotin af hálfu Bankasýslunnar og ráðherra. Það er það sem ég sagði í ræðu minni. Svo fjallaði ég hins vegar um það að lög virðast hafa verið brotin og Fjármálaeftirlitið hefur komist að þeirri niðurstöðu og það er líka nákvæmlega það sem við höfum sagt allan tímann og ráðherra hefur sagt: Ef menn hafa brotið lög í þessu ferli þá að sjálfsögðu höfum við tækin og tólin til að taka á því. Það verður ekkert liðið að hafa brotið lög við söluaðferðina, enda er verið að taka á því.

Forseti. Aðeins meira um þetta. Ríkisendurskoðandi segir það rosalega skýrt að það sé ekki starf hans að eltast við lögfræðileg álitaefni. Á sama tíma, vissulega, segist hann ekki hafa orðið áskynja um lögbrot. Þarna er tvennt sem bara passar ekki saman. Það er ákveðið vandamál sem við eigum við að glíma. Það er alveg rétt í áliti meiri hlutans þar sem meiri hlutinn harmar að þetta sé ekki sagt, það sé ekki tekin skýrari afstaða þarna. Þess vegna er mjög skiljanlegt, myndi ég halda, að við reynum að fá skýra afstöðu til þessa því hún er ekki skýr. Annars vegar er sagt: Ég elti ekki lögfræðileg álitaefni og er ekkert að skoða þau neitt sérstaklega. Og svo hins vegar: Ég varð ekki neins áskynja sem ég var ekki að skoða hvort eð er. Þannig hljómar það. Ég fæ þetta tvennt ekki til að passa saman. Ég verð að glíma við báðar þessar athugasemdir og þær ganga ekki upp á sama tíma. Annað sem hv. þingmaður sagði var að þetta væri eitt best lukkaðasta uppboð í Evrópu á undanförnum árum og ég skil það ekki heldur. Ef við eigum að taka mark á greiningu Ríkisendurskoðunar þá rekur skýrsla Ríkisendurskoðunar brotalamir á hverjum einasta stað í ferlinu, alveg frá tilmælum ráðherra til framkvæmdar Bankasýslunnar og til þess sem við erum að sjá núna varðandi söluna hjá Íslandsbanka og söluaðilum. Hvernig getur það verið best lukkaðasta útboð sem við höfum séð í Evrópu? Ég skil það ekki.

Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir síðara andsvarið. Fyrri spurningin laut áfram að þessum vangaveltum um það hvað sé lögfræðilegt álitaefni og hvað er að verða þess áskynja að lög hafa verið brotin. Er þingmaðurinn að fullyrða það að ríkisendurskoðandi hafi ekki uppfyllt hlutverk sitt samkvæmt lögum sem er að upplýsa um það ef hann verður þess áskynja að lög hafi verið brotin?  Hvað varðar framkvæmd sölunnar og að bera hana saman við önnur útboð í Evrópu þá á ég að sjálfsögðu við fjárhagslegu niðurstöðuna og þá staðreynd að við fengum gott verð fyrir hlutinn. Áhrifin á eftirmarkaði voru lítil og voru jákvæð og frávikið var með því lægsta sem við þekkjum. Það er að sjálfsögðu góð niðurstaða. 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir ræðuna og það sem fram hefur komið. Það liggur alveg í hlutarins eðli og liggur fyrir hér í þessum þingsal að við erum ekki sammála um þetta allt saman en getum svo sannarlega skipst á skoðunum um þetta. Mig langaði að nefna í þessu samhengi af því að það er verið að tala um að þetta hafi verið svo vel heppnuð sala: Af hverju þurfti að leggja niður heila stofnun eftir að vankantarnir allir komu í ljós? Af hverju var það viðbragð ríkisstjórnarinnar að leggja niður heila stofnun einmitt vegna þess að svo illa tókst til? Af hverju þurfti yfir höfuð að kalla til Ríkisendurskoðun til að fara yfir málið ef þetta var allt svona vel lukkað? Það liggur auðvitað alveg fyrir og liggur svo sem líka fyrir bara í beinum orðum ráðherra ríkisstjórnarinnar að þessi sala var auðvitað klúður. Það var ekki staðið nægilega vel að málum. En gott og vel. Það sem mig langaði kannski til að taka upp úr ræðu hv. þingmanns er tvennt. Það er annars vegar að salan hafi verið hagfelld fyrir ríkissjóð. Nú ætla ég í sjálfu sér ekkert að fara í eitthvert dómarasæti um það hvort það hafi átt að selja á 117 eða 118 eða 19. Það er verið að færa einhver rök fyrir því í skýrslunni að mögulega hefði verið hægt að fá hærra verð, gott og vel. En þegar við tölum um að eitthvað sé hagfellt fyrir ríkissjóð þá hljótum við að horfa til fleiri þátta en bara þess verðs sem fékkst á þessum degi. Er það hagfellt fyrir ríkissjóð að geta ekki selt eftirstandandi hlut ríkisins í Íslandsbanka? Nei, það er stórskaðlegt. Það er bara þannig að það eru 70–80 milljarða gat í fjárlögunum ef okkur tekst ekki að selja í framhaldinu og það er auðvitað ekki traust til að halda því áfram. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort þessir hlutir skipti ekki máli líka þegar við erum að velta því fyrir okkur hvort salan sé hagfelld fyrir ríkissjóð. Hitt er síðan annað þegar við tölum um afsláttinn en það sem mér fannst ömurlegast við þennan afslátt var að einstaklingar sem keyptu fyrir 1 milljón, 3 milljónir, 4 milljónir, 5 milljónir 

Forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir andsvarið og þessar spurningar allar sem ég vonandi næ ég að komast yfir á þeim tveimur mínútum sem ég hef til að svara. Hvað varðar Bankasýsluna og af hverju það er tekin ákvörðun um að leggja hana niður þá kemur það fram í áliti meiri hlutans að það er margt í lögunum og margt sem hefur komið í ljós við framkvæmdina og þessa umræðu sem hefur átt sér stað og auðvitað alla þessa fundi sem við höfum átt í nefndinni að fyrirkomulagið þarf að verða betra og fastmótaðra og skýrara. Það er nákvæmlega það sem ég tiltók sjálf í ræðu, það þarf að kveða skýrar á um ábyrgð og ábyrgðarmörk í lögunum til þess að við sköpum traust á áframhaldandi sölu. Þetta tengist svo sem líka seinni spurningunni sem er: Hvernig gat þessi sala verið hagfelld þegar umræðan og framkvæmdin virðist vera annmörkum háð, eins og kemur fram í skýrslunni? Þá auðvitað þurfum við að læra af því sem gerðist. Við þurfum að taka það veganesti með inn í þá umræðu sem við förum í þegar við förum að tala um framtíðarfyrirkomulag og utanumhald um eignarhluti ríkisins í fjármálafyrirtækjum og hvernig við viljum hafa þetta fyrirkomulag áfram, byggja þannig upp traustið gagnvart þessu ferli. Það er auðvitað mjög mikilvægt að við gerum það og, eins og ég sagði, að við förum í það sem fyrst svo við getum haldið áfram þessu ferli. Þetta skiptir máli fyrir ríkissjóð og traustið skiptir máli. Það er enginn að reyna að víkja sér undan því eða segja að það skipti ekki máli í þessu ferli. Meiri hlutinn hefur líka sýnt viðleitni til að læra af þessu og vilja gera betur og það er þess vegna sem verið er að ráðast í breytingar og á að fara í þær breytingar sem við vonandi förum að ræða bráðlega.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir skýr svör. Mér finnst áhugavert að lesa álit meiri hlutans vegna þess að mér finnst þetta álit meiri hlutans staðfesta það að þessi sala í mjög veigamiklum atriðum gekk ekki vel og skildi eftir sviðna jörð að ákveðnu leyti sem erfitt er að rækta upp á ný til að skapa þetta traust sem hér er talað um. Í annan stað þá finnst mér álit meiri hlutans líka svolítið senda þau sterku skilaboð út í samfélagið að það sé ótrúlega mörgum spurningum enn þá ósvarað sem er ekki boðlegt þegar 50 milljarða eign er undir, að ekki sé talað um það sem á eftir að koma hvað varðar frekara söluferli. Mig langaði líka að árétta fyrri spurningu mína um þetta með afsláttinn, hvort hv. þingmanni finnist eðlilegt að þeir sem kaupa fyrir 200 milljónir fái afslátt en þeir sem kaupa fyrir 1 milljón, 3 milljónir, 4, 5, eitthvað sem ekkert okkar sá fyrir held ég að ég geti fullyrt, fái líka afslátt. Þetta finnst mér ótrúlega ranglátt og skilja eftir stórar spurningar sem þarf að svara. Síðan kannski líka einhverjar smá hugleiðingar um það frá hv. þingmanni, af því að ég held að við deilum þeirri skoðun að vera ekkert æðislega spennt fyrir því að ríkið sé mikill leikandi á fjármálamarkaði, hvort þingmaðurinn sé hreinlega bjartsýnn á, miðað við þá stöðu sem við erum í núna í dag, að það verði farið í frekari sölu á Íslandsbanka á þessu ári eins og gert er ráð fyrir í fjárlögum. Ég er nefnilega því miður með ákveðnar efasemdir um að það verði hægt.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvarið. Ég ætla bara að fá að vera hjartanlega ósammála því að í áliti meiri hlutans komi einhvers staðar fram að einhverjum spurningum sé enn ósvarað. Það kemur hvergi fram í áliti meiri hlutans að einhverjum spurningum sé ósvarað. Hins vegar er það mat okkar að ýmsir þættir hefðu mátt koma skýrar fram í skýrslunni, sérstaklega hvað varðar lögin, og spyrja má hvort það sem ríkisendurskoðandi hefur sagt í viðtölum og fyrir nefndinni hefði ekki mátt koma skýrt fram í skýrslunni sjálfri. Varðandi afsláttinn þá kom það vissulega á óvart að þarna voru minni fjárfestar og það var auðvitað gagnrýni í skýrslunni og kemur mjög skýrt fram í meirihlutaálitinu að þarna skorti á upplýsingagjöfina, Bankasýslan hafi ekki skýrt það nægilega vel hverjir þessir fjárfestar voru sem gátu tekið þátt í útboðinu til þess að það hefði einmitt getað farið fram umræða um hvort það hefði átt að vera þak eða eitthvað slíkt. Það átti sér ekki stað og þetta er eitthvað sem við höfum tekið undir allan þennan tíma, að upplýsingagjöfin hefði vissulega mátt vera betri. Eitthvað sem við lærum af. Varðandi hugleiðingu um áframhaldandi sölu þá er ég mjög glöð yfir því að við munum fá stuðning Viðreisnar í því að halda áfram að selja hluti ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Það er engin stefnubreyting þar á. Ríkisstjórnin hefur boðað breytingar á þessu fyrirkomulagi. Við bíðum spennt eftir því að sjá hvernig frumvarpið lítur út og við ræðum það á Alþingi og vonandi getum við haldið áfram að losa um eignarhluti ríkisins í fjármálafyrirtækjum.

Frú forseti. Við ræðum hér niðurstöðu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í tengslum við skýrslu Ríkisendurskoðunar um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka hf. 22. mars 2022. Það fer að detta í heilt ár síðan salan átti sér stað. Ég ætla ekki að fara út í að ræða þróun verðs hlutabréfa eða neitt á þeim nótunum en ég held að það sé nauðsynlegt að reyna að ná aðeins utan um stóru myndina. Í mörgum ræðum hér á undan er búið að fara í gegnum þau atriði sem annars vegar voru gagnrýnd og hins vegar ekki í skýrslu Ríkisendurskoðunar og síðan auðvitað það sem ýmsum þingmönnum hefur þótt skorta upp á hvað athugun varðar og að sama skapi það sem ýmsum hefur þótt ofskoðað ef svo má segja. Stóra myndin sem blasir við okkur núna er auðvitað með hvaða hætti við ætlum okkur að reyna að höndla með þær ríkiseignir sem skynsamlegt er að selja. Ég hef áhyggjur af því að sú staða sem kom upp í kjölfar þessarar sölu í mars fyrir rétt tæpu ári síðan orsaki að það verði erfiðara en það ætti að vera, skynsamlegt er, að selja eignarhluti hins opinbera í fyrirtækjum þar sem ríkið stendur í dag í samkeppnisrekstri sem að mínu mati er engum til gagns. Ætli ríkissjóður eigi ekki að verðmætum rétt 300 milljarða í eignarhlutum í þeim tveimur bönkum sem hann heldur enn á eignarhlut sínum í; annars vegar Íslandsbanki og hins vegar Landsbankinn. Ég hef gagnrýnt nokkrum sinnum í ræðum t.d. þá tilhneigingu sem virðist vera hjá Íslandsbanka að sinna hugðarefnum æðstu stjórnenda, ýmiss konar „woke“-málum eins og það er stundum kallað. Ég held að slíkt yrði aldrei liðið þar sem væri eftirlit og passað upp á að vel væri farið með fjármuni en einhvern veginn þrífst þetta í skjóli þess að þarna er verið að passa upp á annarra manna peninga sem eru einhvern veginn verndaðir með þessum armslengdarsjónarmiðum sem sífellt er talað um hér í þingsal og við þekkjum til hvers eru ætluð. Á sama tíma hlýtur það að draga fram myndina: Bíddu, af hverju vill ríkisstjórn hvers tíma halda á þessum risavöxnu eignarhlutum í fjármálafyrirtækjum þegar það er ekki ætlunin að ná fram neinum markmiðum með því eignarhaldi? Það er engin sérstök eigendastefna fyrir bankana, það er bara almenn eigendastefna gagnvart opinberum fyrirtækjum. Bankasýslan hefur það hlutverk að höndla með þetta og á sama tíma erum við hér að tosast á um 10 milljónir hér og 100 milljónir þar í mikilvæg innviðaverkefni. Ég held að mesti skaðinn af áhrifum sem urðu af sölunni fyrir tæpu ári síðan sé hversu hætt er við að treglega gangi að losa um óþarfa eignarhald ríkissjóðs á félögum eins og bönkunum tveimur; eftirstæðum hlut í Íslandsbanka og hlut ríkisins í Landsbankanum. Auðvitað gæti ég tekið útúrdúr hérna og minnt á stefnu Miðflokksins varðandi það að afhenda eftirstöðvar á hlut í Íslandsbanka til íslenskra ríkisborgara.  En aftur að efninu. Það eru þessir eignarhlutir sem ríkissjóður á í bönkunum, Íslandsbanka og Landsbanka, sem ég held að sé ekki verið að fara sérstaklega vel með þessi misserin. Ef við göngum út frá því að talan sé rétt um 300 milljarðar í dag held ég að hægt væri að ná gríðarlegum árangri í, eftir því sem haganlegast er, innviðauppbyggingu, niðurgreiðslu skulda eða öðrum þeim þáttum sem aðkallandi eru hverju sinni. Og bara til að setja þetta í samhengi þá er þetta drjúgur hluti þess halla sem núverandi ríkisstjórn hefur safnað upp á stuttum tíma. Hann er áætlaður 119 milljarðar á því ári sem nú er að líða og það verða eflaust hærri tölur þegar á reynir miðað við hvernig gangurinn er. Ríkissjóður er ekki góður eigandi að hlutabréfum sem þessum. Ég held að við þurfum hér í þinginu að finna leið að því marki að koma losun þessa eignarhlutar aftur af stað, hvort sem það verður gert samkvæmt hugmyndum okkar í Miðflokknum þess efnis að eftirstæður hlutur verði afhentur Íslendingum í jöfnum hlutföllum eða hvort það verður gert með sölu hlutarins, því að nú auðvitað er fyrirtækið á markaði og verðmyndunin með þeim hætti sem þar er, eða hvort einhver millileið verður farin og hlutur afhentur og hlutur seldur. Mér er í raun alveg sama nákvæmlega hver útfærslan verður en ég held að núverandi staða sé ekki góð. Þetta opnar auðvitað vangaveltur. Nú er ég búinn að segja að ég telji ekki fara vel á því að ríkissjóður sé með bundna 300 milljarða í bönkum til framtíðar. Þá er eiginlega ekki hægt annað en að nefna það sem hefur verið mikið í umræðunni hér undanfarnar vikur og mánuði og í rauninni ár, þ.e. meðferð á þeim stöðugleikaframlögum sem féllu í skaut ríkissjóðs eftir að stöðugleikasamningarnir voru gerðir við kröfuhafana í ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Bjarna Benediktssonar á árunum 2013 og 2016. Samningarnir voru gerðir á árinu 2015, ef ég man það rétt. Við verðum vitni að því núna að í fyrsta lagi virðast leyndardómar Lindarhvols vera þeirrar gerðar að ekki er hægt að birta hin ýmsu plögg sem unnin hafa verið í tengslum við það mál af fyrrum settum ríkisendurskoðanda. Nú er málarekstur í héraðsdómi þar sem efnisatriði þess minnisblaðs sem þingheimur hefur ekki fengið að sjá eru að fljóta upp svona jafnt og þétt. Ég held að það væri margra hluta vegna, bara til að hreinsa loftið, skynsamlegt að birta þau gögn sem er búið að kalla eftir árum saman. Þessi tilfinning fyrir vondri meðferð á ríkiseigum grasserar auðvitað þegar jafn sjálfsagður hlutur og sá að birta greinargerð setts ríkisendurskoðanda hvað Lindarhvol varðar er hafnað jafn ítrekað og raunin hefur verið, þrátt fyrir að settur ríkisendurskoðandi þess tíma hafi lýst því yfir að honum þyki fráleitt að gagnið sé ekki birt og það valdi þeim einstaklingi raunverulega vandræðum hvað það varðar að bera hönd fyrir höfuð sér þegar sá embættismaður fyrrverandi er gagnrýndur fyrir hluti sem þar koma fram. Jafn undarlegt og það kann að hljóma þá er gagnrýni á það plagg í síðari tíma skýrslu Ríkisendurskoðunar um sama mál sem gerir settum ríkisendurskoðanda auðvitað mjög torvelt að bera hönd fyrir höfuð sér. Það sem hefur komið upp, bara af fréttaflutningi frá aðalmeðferð, ber að þeim brunni að það sé miklu frekar gagnrýnivert eitt og annað sem þar hefur átt sér stað heldur en það sem gekk á við sölu á hlutabréfum í Íslandsbanka 28. mars 2022. Í því ljósi finnst mér að við þurfum að skoða þetta heildstætt. Hvernig hefur okkur tekist til að höndla með þau verðmæti sem eru á núvirði í heildina ábyggilega farin að nálgast 1.000 milljarða, sem komu út úr stöðugleikaframlögum sem ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Bjarna Benediktssonar dró í hús árið 2015? Hvernig hefur tekist að vinna úr þeim verðmætum og hvar hefur okkur helst mistekist? Það sem komið hefur í ljós í aðalmeðferð þess máls, sem nú er rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur að ég held, bendir til að að nokkru marki hafi verið viðhaft nokkurt sleifarlag í þeim efnum. Ég held að margra hluta vegna væri til bóta að við tækjum eitt skref til baka, reyndum að greina þetta heildstætt og komast þá á þann stað að við getum losað þessa eignarhluti ríkisins í fyrirtækjum í samkeppnisrekstri, bönkum, upp á 300 milljarða, sem ríkisstjórn ætlar ekki að nýta sér til að hafa áhrif á það hvernig fjármálamarkaðurinn þróast. Það er alveg furðuleg afstaða að ætla að halda á eignarhlut upp á 300 milljarða og ætla ekki að nýta hann í því samhengi að koma fram einhverri stefnu eða áhrifum eða pólitískum markmiðum. Þá er miklu betra að selja undirliggjandi hluti og ráðstafa fjármununum eftir því sem best telst, hvort sem það er til niðurgreiðslu skulda ríkissjóðs eða innviðauppbyggingar eða hvað það kann nú að vera. Ég bara skil þetta eftir hérna. Við skulum reyna að stíga eitt skref til baka og ná utan um heildarmyndina. Ég held að hvað fjárhagslega hlutann varðar þá hafi þessi sala í mars árið 2022 verið miklu betri heldur en salan sem fór fram á Íslandsbankabréfunum ári fyrr. Ég held að það tóni við afstöðu Bankasýslunnar hvað það varðar að seinni salan hafi gengið betur fjárhagslega og þá er ég ekki að fara að ræða þau tæknilegu atriði, og efnisatriði svo sem líka, sem svo mikið hafa verið gagnrýnd. Á endanum verðum við að fara vel með þessar ríkiseignir sem eru í dag og voru dregnar í bú á árinu 2015. Það er margt þessar vikurnar sem bendir til þess að misbrestur hafi orðið þar á. Það er ekki sérstaklega, að mínu mati, í tengslum við söluna á Íslandsbankahlutnum fyrir ári síðan heldur er margt annað sem kemur þar til skoðunar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir ræðuna. Það var margt mjög gott í þessari ræðu, sérstaklega þessi brýning og vangaveltur um það hvernig við almennt höldum á þeim eignarhlutum sem eru á forræði ríkisins. Auðvitað skiptir öllu máli að vel sé farið að þegar verið er að reyna að koma þeim eignarhlutum í verð og verðmæti fyrir ríkissjóð. Það skiptir öllu máli. Ég ætla svo sem ekki að fara djúpt í þessa tillögu Miðflokksins um að gefa Íslendingum hlut í bankanum en mig minnir samt hins vegar að hæstv. fjármálaráðherra hafi tekið undir þetta hér einhvern tímann í þingsal, þetta væri eitt af því sem kæmi til greina. Mér finnst þetta sjálfum ekki neitt sérstaklega góð hugmynd, einkum og sér í lagi vegna þess hvernig árar og hver staða ríkissjóðs er fyrir utan þá staðreynd að það er gert ráð fyrir þessum verðmætum í fjárlögum yfirstandandi árs. En það sem mig langaði að fá að eiga orðastað við hv. þingmann um er hvort þessi sala hafi verið hagfelld fyrir ríkissjóð eða ekki. Ég hef nefnilega tekið eftir því að þeir sem eru á því að það hafi ekki mikið verið athugavert við þessa sölu hanga svolítið í þessu orðalagi, hagfellt fyrir ríkissjóð. Þá eru menn einhvern veginn fastir í upphæðinni sem fékkst fyrir hlutinn, þessum 50 milljörðum eða hvað það er. Alveg eins og hv. þingmaður kom inn á þá ríkir algjör óvissa um það hvað verður með þann eignarhluta ríkisins á fjármálafyrirtækjum sem er enn þá í okkar fangi. Það er þá bæði Landsbankinn og eftirstandandi hluti af Íslandsbanka. Þá langar mig til að spyrja hv. þingmann, af því að hann fór svo sem ekkert mikið í efnisatriði skýrslunnar í annars mjög góðri ræðu: Getur hann tekið undir það að hægt sé að tala um að svona sala sé hagfelld fyrir ríkissjóð þegar það er í algeru uppnámi hvort einhverjar framtíðartekjur koma inn í náinni framtíð í gegnum áframhaldandi sölu, sem er bein afleiðing af þessu klúðri sem var í framkvæmd sölunnar?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að ég hafi komið inn á það í byrjun ræðu minnar að ég teldi megintjónið af því hvernig til tókst þarna fyrir tæpu ári síðan felast í áhrifunum sem þetta hefði á áframhaldandi losun um eignarhlut ríkisins. Það tjón held ég að sé raunverulegt. Eins og þessi ríkisstjórn sem við sitjum uppi með núna er samsett þá held ég að við séum föst. Ég held að við séum föst þar til þetta kjörtímabil rennur sitt skeið á enda, hvenær sem það verður. Það er alveg óljóst hvort það verður á áður áætluðum tíma, en við sjáum til hvernig því fram vindur. Ég held að ég hafi komið inn á það í ræðu minni sömuleiðis að ef horft er þröngt á fjárhagslegu áhrif sölunnar, hvort sem við notum orðið hagfellt eða eitthvað annað, þá held ég að þar hafi tekist bara ágætlega til. Verðið verið eins og hægt var að búast við miðað við verð á markaði, umfang sölu, tíma og þetta allt saman. Ef horft er þröngt á það þá held ég að salan hafi tekist ágætlega. En síðan eru öll hin hliðaráhrifin sem eru miklu neikvæðari og ég held að þau alvarlegustu í þeim efnum séu þau áhrif sem mér þykir blasa við að verði af þessu á áframhaldandi losun eignarhlutar ríkissjóðs, m.a. í bönkunum tveimur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Hann kom svo sem að hluta til inn á það sem ég ætlaði að eiga við hann orðastað um í mínu síðara andsvari, sem er einmitt þetta, bæði sem snýr að traustinu og svo út frá þeim pólitíska veruleika sem við erum í í dag. Það er nefnilega þannig að viðbragðið við þessari sölu var að leggja niður Bankasýsluna af því að það tókst svo illa til, það þurfti að leggja niður heila stofnun sem viðbragð við sölunni. Og síðan hafa menn verið að boða einhver fyrirheit um það að hingað inn í þingið komi eitthvert fyrirkomulag þar sem við þurfum þá að fara í gegnum það hvernig eigi að selja eftirstandandi eignarhluti í Íslandsbanka og eftir atvikum þá í Landsbankanum, ef menn fara í það. Það er hins vegar ákveðinn pólitískur veruleiki í þessari ríkisstjórn, eins og hv. þingmaður kom inn á, og það er kannski það sem ég myndi gjarnan vilja fá frekari skýringar á. Mín skoðun á þessu er nefnilega sú að fyrir þessa sölu þá hefði í sjálfu sér, ef vel hefði gengið, ekkert verið því til fyrirstöðu að þessir flokkar kláruðu að selja hluti í Íslandsbanka. En eftir þessa sölu held ég að sá flokkur í ríkisstjórninni sem er lengst til vinstri og er svona hálfpartinn með það í DNA-inu sínu að það sé ekkert sérstaklega gaman að selja ríkiseigur, eigi svolítið erfiðara um vik. Þá erum við aftur og enn eina ferðina komin í þessa pattstöðu sem er svo víða í samfélaginu, sem ríkir þegar við erum með flokk lengst til hægri og lengst til vinstri saman í ríkisstjórn. Mig langaði bara að fá það fram frá hv. þingmanni hvort hann sé ekki bara nákvæmlega að vísa í þá staðreynd, þ.e. að þegar við erum með flokka sem spanna pólitíska litrófið svona vítt þá þurfi í sjálfu sér ekkert mikið að gerast til þess að það verði umrót þannig að það þurfi að falla frá einhverjum fyrirheitum, eins og þá á við í þessu tilfelli um áframhaldandi sölu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Til þess að draga saman svarið við öllum þeim spurningum sem í andsvari hv. þingmanns voru þá held ég að það sé réttast að segja að hjá þessari ríkisstjórn gerist eiginlega ekki neitt. Þannig að ég er mjög efins um að nokkur hreyfing verði á hvað frekari sölu varðar innan þessa kjörtímabils, hversu langt sem það nú verður. Við sjáum bara lítið dæmi: Það er búið að tala um það hér árum saman að það sé ótækt að rafmagnsbílar keyri ókeypis á götum landsins og það er búið að flagga því þing eftir þing að nú séu að koma fram reglur um það hvernig eigi að standa að þessari gjaldtöku. Vitið þið hvað hefur gerst á þessu kjörtímabili? Ekki það. Þessi viðmið eru ekki komin fram og mér er það mjög til efs að þau komi fram á þessu þingi, sama með litla útlendingamálið. Það er það sama. Þeir eru svo ósamstæðir, þessir aumingjans flokkar sem mynda þessa ríkisstjórn, að það gerist ekki neitt. Og því miður þá held ég að það sé algerlega borin von að neitt hreyfist í málum hvað það varðar að losa um eignarhluti í ríkisbönkunum - það er kannski ósanngjarnt að kalla Íslandsbanka ríkisbanka. Jú, jú, við köllum hann það. Ríkissjóður er stærsti hluthafinn, langstærsti, og Landsbankinn er hér um bil að fullu í eigu ríkissjóðs. Ég held að því miður hafi þetta allt saman steytt á skeri og verði þar út þetta kjörtímabil og, eins og ég kom inn á í ræðu minni, í því felst mesta tjónið af því sem gerðist í kringum söluna á þessum hlut í Íslandsbanka fyrir tæpu ári síðan.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir góða ræðu sem var að vísu ekkert um efnið sem hér er til umræðu en allt í lagi með það, ræðan var góð. En ég hefði gjarnan viljað vita hvort hv. þingmaður hafi verið sammála því á sínum tíma að fara þessa tilboðsleið, fara í þetta söluferli og hvort hann telji að það hafi heppnast vel eins og það var framkvæmt af hálfu Bankasýslunnar. Eða telur hann að það hafi allt verið tóm della? Það er stóra spurningin. Hver er afstaða þingmannsins til sölunnar, hvernig tókst til og er eitthvað núna sem gefur okkur tilefni til þess að skipa rannsóknarnefnd? Ég sé að Miðflokkurinn er ekki á neinu áliti, hvorki meiri hluta né minni hluta, er það ekki rétt hjá mér? Þess vegna ætla ég að reyna að toga það upp úr hv. þingmanni hér í ræðustól hver raunveruleg afstaða hans er til þessa máls.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. 1. þm. Reykv. n. fyrir andsvarið. Fyrst að fyrstu spurningunni. Hvað tilboðsleiðina varðar þá hef ég alltaf talið það vera ágætisleið þegar er verið að selja stóran eignarhlut í félagi sem er þegar skráð á markað. Nú held ég að ég hafi rétt eftir forstjóra Bankasýslunnar frá þeim tíma er hann kom með sínu fólki fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á opnum fundi að mat hans væri það að þessi sala væri betur heppnuð heldur en fyrri salan á hlutum í Íslandsbanka. Eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan þá er fjárhagslega niðurstaðan, ef við skoðum bara gengi hluta í bankanum á þeim tímapunkti sem sala fer fram og þann afslátt sem á endanum er veittur og hvaða áhrif þetta hefur síðan á eftirmarkað - það er allt hagfellt, svo ég noti nú það hugtak þó að hægt sé að nota önnur í þessu samhengi. En það eru síðan þessi hliðaráhrif sem verða, til að mynda að Íslandsbanki sé jafn „innvolveraður“ í söluferlið og viðskipti því tengdu og raunin varð, og fleiri slík atriði hafa orsakað það að eftirleikurinn veldur mesta skaðanum í þessu öllu, að frekari sala er ólíkleg, því miður. Fleiri spurningar hv. þingmanns?

Er tilefni til að fara í rannsóknarnefnd?

Er tilefni til að fara í rannsóknarnefnd? Ég held að ef við horfum til þess að fara í rannsóknarnefnd, og það var það sem ég var að reyna að koma inn á - ég skal vera stuttorður, frú forseti - þá ættum við að horfa á stærri mynd. Þá ættum við að horfa á alla meðferð þeirra eignarhluta sem komu inn til ríkissjóðs 

Hæstv. forseti. Ég er alveg sammála hv. þm. Bergþóri Ólasyni um að uppboðsleiðin hafi verið skynsöm við þessar aðstæður og hún hafi heppnast vel. Það er auðvitað alltaf þannig að þegar slík leið er farin þá byggist það á svolítið huglægum atriðum hvernig framkvæmdin er á því og auðvitað faglegum sem gefur þá tilefni til að tortryggja, þyrla upp. Þá geta menn sagt: Þetta var ekki hæsta verðið sem þeir gátu fengið, o.s.frv. Þetta er auðvitað hættan við svona leið. Um leið og þú ákveður að selja ekki hæstbjóðanda þá skapar þú þessa hættu. En þetta var auðvitað alveg meðvitað og þetta lá fyrir þinginu og svona var þetta afgreitt, þannig að ég er að velta fyrir mér hvaða tilefni sé til að skipa einhverja rannsóknarnefnd úr því að ekkert í rannsókn Ríkisendurskoðunar gaf okkur tilefni til þess að það væru einhver brot hjá Bankasýslu eða ráðherra eða eitthvað sem benti til þess. Hefði það verið hefðum við getað sagt: Ókei, það kann að vera einhver ástæða til þess. En það var ekki. Þetta finnst mér vera lykilatriði. Varðandi sölu til framtíðar finnst mér ekki að þetta mál ætti að hindra það með neinum hætti. Ég veit auðvitað að það er fullt af flokkum á þinginu sem geta ekki hugsað sér að selja hlut ríkisins, sem er bara hlutur í venjulegu hlutafélagi sem er á markaði. Þetta er ekki ríkisstofnun. Þetta er ekki ríkisbanki eins og var. Það er bara fullt af fólki sem heldur að það að selja hafi af okkur einhvern pening. Þessu breytum við ekki nema bara hreinlega skipta um heila og það er ekki hægt. En ég held að allir séu búnir að sjá það, hv. þingmaður, að eina vitið er að halda áfram í stað þess að við séum með áhættu upp á mörg hundruð milljarða fyrir skattgreiðendur.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég væri til í að taka ákvörðun um að halda áfram á morgun en ég er ekki viss um að ríkisstjórnin geti tekið ákvörðun á þessu kjörtímabili í þeim efnum. Ég ítreka aftur að skaðinn af því hvernig eftirmálin urðu liggur fyrst og fremst í því að við komumst ekki áfram með því að losa þennan eignarhlut. Það getur verið ódýrt að standa hér í stjórnarandstöðu og segja að ég væri til í að taka þessa ákvörðun á morgun en það er samt raunverulega þannig af því að það blasir við hversu skynsamlegt það er, bæði út frá undirliggjandi áhættu sem núna speglast á ríkissjóð og hins vegar þeim tækifærum sem gæfust til niðurgreiðslu skulda eða til innviðafjárfestinga eða hverju sem verða vildi ef þessir eignarhlutir yrðu losaðir. Ég held að það liggi þannig að það sé alveg sama hvaða leið er farin, allt orkar tvímælis þá gert er. Allar leiðirnar hefðu kallað fram einhver áhrif á viðskiptagengi fyrir eða eftir, alveg sama hvaða leið hefði verið farin, og þegar svona stór eignarhlutur, rúmir 50 milljarðar, 22,5%, er settur á markaðinn yfir nótt, ef svo má segja, þá hefur það áhrif. Mér þótti tilboðsleiðin skynsamleg. Þetta er, eins og hv. þingmaður sagði, bara fyrirtæki sem er skráð á markaði. Það er búið að eiga sér stað verðmyndun með býsna ígrunduðum hætti yfir langan tíma. Ég kom beinlínis inn á það í ræðu minni að mér hefur ekki þótt neitt athugavert við verðið sem slíkt. Það eru hin atriðin sem eru kannski að strjúka mönnum öfugt, 

Forseti. Ríki sitt skyli ráðsnotra hver í hófi hafa, segir í Hávamálum. Í stuttu nútímalegu máli þýðir þetta einfaldlega að það eigi að fara vel með völd. Þetta er þekkt vísa og oft kveðin á öllum tungumálum í gegnum aldirnar, og ekki að ástæðulausu því að vald spillir og algjört vald spillir algjörlega, svo að vísað sé til rúmlega aldar gamals sagnfræðings. Hávamál voru nokkurs konar siðareglur, samfélagssáttmáli síns tíma sem snýst ekki um ábyrgð opinbers valds og réttindi borgara heldur fjalla Hávamál frekar um samskipti manna á milli. Frá tíma Hávamála höfum við sem samfélag lært ýmislegt um hversu nauðsynlegt það er að valdhafar sýni ábyrgð og við höfum því sett sífellt skýrari reglur og lög til að takmarka notkun valds. Nútímalög og reglur eru á aðgengilegu og skiljanlegu máli, t.d. siðareglur ráðherra, með leyfi forseta: „Ráðherra forðast árekstra milli almannahagsmuna annars vegar og fjárhagslegra eða persónulegra hagsmuna sinna eða fjölskyldu sinnar hins vegar og gætir þess að persónuleg tengsl hafi ekki áhrif á störf sín. Takist honum ekki að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra af þessu tagi skal hann upplýsa um þá.“ Siðareglur þingmanna, með leyfi forseta: „Þingmenn skulu við störf sín forðast árekstra milli almannahagsmuna annars vegar og fjárhagslegra eða annarra persónulegra hagsmuna sinna eða fjölskyldu sinnar hins vegar. Takist þingmanni ekki að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra af þessu tagi skal hann upplýsa um þá.“ Vanhæfisreglur stjórnsýslulaga, með leyfi forseta: „Ef hann er eða hefur verið maki aðila, skyldur eða mægður aðila í beinan legg eða að öðrum lið til hliðar eða tengdur aðila með sama hætti vegna ættleiðingar.“ - Þá er um vanhæfi að ræða. Við ræðum hér um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka og það er lagaleg staðreynd máls að fjármálaráðherra ber ábyrgð á þeirri sölu, eins og segir í lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, með leyfi forseta: „Ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað og undirritar samninga fyrir hönd ríkisins um sölu eignarhlutarins.“ Í umræðum um þetta mál fyrir þinginu kom það fram í ræðum Sjálfstæðismanna að það væri verið að setja öll völd í hendur ráðherra. Það var mjög skýrt á þeim tíma. Sú ákvörðun var tekin að selja 22,5% hlut ríkisins í Íslandsbanka í lokuðu útboði til fagfjárfesta. Hérna skiptir hugtakið „lokað útboð“ máli því að ýmsu hefur verið grautað saman í umræðunni um þetta mál. Þetta hugtak er algjört lykilatriði í þessu máli vegna þess að það skilur milli þess hvort hagsmunaárekstur eigi við eða ekki. Ef útboðið væri opið og aðgengilegt öllum á jafnræðisgrundvelli þá myndu hagsmunaárekstrar ekki skipta sama máli og ef útboðið er lokað, samanber t.d. fyrra útboðið sem var opið og aðgengilegt á jafnræðisgrundvelli, allir skertir eins, allir með aðgang til að kaupa. Á fundi fjárlaganefndar með Bankasýslunni 27. apríl 2022 spurði ég fulltrúa Bankasýslunnar hvort ekki væri rétt að útboðið hafi verið lokað útboð til hæfra fjárfesta. Svarið var skýrt. Þar kom fram að útboðið væri bara til hæfra fjárfesta þannig að útboðið hefði verið afmarkað að því leyti - með leyfi forseta: Já. Í minnisblaði Bankasýslu ríkisins til fjármála- og efnahagsráðherra frá 20. janúar 2022 segir um útboðsfyrirkomulagið, sem sagt þetta tilboðsfyrirkomulag sem er verið að fjalla um, með leyfi forseta: „ Það er þó ljóst að slíkt fyrirkomulag er ekki að fullu í anda meginregla laga nr. 155/2012 um opið söluferli og gagnsæi. Þannig njóta ákveðnar fjárfestar betri réttinda en aðrir ásamt því að almenningur getur ekki tekið beinan þátt og þar með ekki tryggt fullt jafnræði bjóðenda.“ - Gerist ekki skýrara. Svo að ég vísi aftur til opins fundar fjárlaganefndar 27. apríl kom þar fram í máli Bankasýslunnar að ráðherra hefði tekið ákvörðun um að skerða ætti skammtímafjárfesta meira en langtímafjárfesta. Bankasýslan útfærði þá skerðingu á grundvelli heimildar frá ráðherra. Þetta kemur fram á opnum fundi með Bankasýslunni og voru bein svör Bankasýslunnar við mínum spurningum. Miðað við það að ákveðnir fjárfestar njóti betri réttinda en aðrir, að tilboðsfyrirkomulagið tryggi ekki fullt jafnræði, að það hafi verið ákvörðun ráðherra að skerða suma fjárfesta meira en aðra og þeirrar niðurstöðu Ríkisendurskoðunar að ákvarðanir Bankasýslunnar um niðurskurð á tilboðum hafi að miklu leyti byggt á huglægum forsendum þarf að huga að mjög mörgum atriðum til að tryggja sanngirni í ferlinu. Einfaldasta atriðið sem er hægt að tryggja er að ekki sé um neina hagsmunaárekstra að ræða. Það er staðreynd að Hafsilfur, sem er alfarið í eigu föður fjármálaráðherra, keypti hlut í Íslandsbanka fyrir 54 millj. kr. í lokuðu útboði þar sem fjármálaráðherra bar ábyrgð á því að samþykkja eða hafna tilboðum í útboði þar sem mismunandi aðilum var mismunað eftir huglægu mati, í útboði þar sem ekki allir höfðu þátttökurétt. Forseti. Það þarf einbeittan brotavilja til að hunsa augljósan hagsmunaárekstur fjármálaráðherra í þessu máli, einbeittan brotavilja. En í stað þess að viðurkenna vandann er pakkað í vörn. Varðhundar valdsins hópast saman og gelta og gelta og gelta og gelta og gelta og gelta. Fyrsta geltið snýst um að snúa út úr því að lokað útboð til hæfra fjárfesta sé lokað, það sé í rauninni ekki lokað heldur sé það opið útboð til hæfra fjárfesta, að allir hæfir fjárfestar hafi mátt taka þátt, að það geri það einhvern veginn að verkum að jafnræði hafi verið til staðar sem gerir það að verkum að fjármálaráðherra er fjarlægður frá ákvarðanatökunni. Sú staðreynd að mismunandi tilboðsgjafar voru skertir mismikið fellir þá vörn, alveg nákvæmlega eins og segir í minnisblaði Bankasýslunnar frá því fyrir söluferlið: Ákveðnir fjárfestar njóta betri réttinda en aðrir. Annað geltið snýst um að fjármálaráðherra hafi ekki átt að leggja mat á hvert eitt og einasta tilboð, að ákvörðun ráðherra hafi eingöngu snúist um að taka ákvörðun um heildarmagn seldra hluta og verð þeirra. Lögin um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum fellir þá vörn. Þar segir skýrt, með leyfi forseta: „Ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað og undirritar samninga fyrir hönd ríkisins um sölu eignarhlutarins.“ Þetta er nánar útskýrt í greinargerð frumvarpsins þar sem fjallað er um muninn á almennu útboði og þeirri tilboðssölu sem var notuð í því útboði sem hér um ræðir, með leyfi forseta: „Sala hluta með útboði eða skráning bréfa í kauphöll er ferli sem er frábrugðið hefðbundinni tilboðssölu. Sem dæmi er ekki um mat á einstaka tilboðum eða eiginlegar samningaviðræður við einstaka kaupendur að ræða þegar almennt útboð eða skráning bréfa fer fram.“ - Sem þýðir að þegar tilboðssala er í gangi þá er um mat á einstökum tilboðum að ræða. Með öðrum orðum á að fara fram mat á einstökum tilboðum þegar um tilboðssölu er að ræða. Ráðherra tekur svo ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað. Til grundvallar ákvörðun sinni á ráðherra að hafa þetta mat á tilboðum sem verður ekki séð af gögnum málsins að hafi legið fyrir né að ráðherra hafi gert kröfu um að fá. Þriðja geltið er útúrsnúningur. Þar er lögð fram ákveðin áskorun í umræðuna um að svara þeirri spurningu um föður fjármálaráðherra hvort hann hafi ekki mátt kaupa. Má hann ekki kaupa? Ha? Mátti hann ekki kaupa? Þessi spurning er gildra þar sem er gert ráð fyrir því að ef svarið er nei þá þurfi að útskýra af hverju, sem er alveg ómögulegt miðað við óljósar forsendur útboðsins, og ef svarið er já, hann mátti kaupa, þá einhvern veginn er það bara í fína lagi. Fyrst hann mátti nú kaupa þá er það bara hans réttur og málinu er þar með lokið. Þetta er gildra vegna þess að þótt líklega sé rétt að faðir fjármálaráðherra hafi mátt kaupa í þessu útboði þýðir það ekki að fjármálaráðherra megi selja föður sínum hlut í Íslandsbanka. Hagsmunaárekstur útilokar einmitt slíkan gjörning. Þetta er augljóst og það er alger hneisa að það þurfi að segja þetta upphátt, hvað þá að ekki sé búið að bregðast við þessu á heiðarlegan hátt - segi ég og horfi á alla stjórnarþingmenn í þessum sal og hugsa til þeirra sem eru annars staðar. Fjórða geltið er að engin lög hafi verið brotin. Það er bara einfaldlega ekki búið að skoða það allt. Við vitum um ferlið hjá Íslandsbanka sem gerir ráð fyrir því að greiða þurfi skaðabótakröfu vegna brota á lögum og reglum. Fullyrðingar ríkisendurskoðanda eru sitt á hvað, hvort það hafi verið á hans ábyrgð að grannskoða niður í að taka lögfræðilegt álitaefni um hvort lög hafi verið brotin eða hvort það hafi ekki verið. Ríkisendurskoðun segir hvort tveggja. Og hvort eigum við að miða við? Stjórnarliðar vilja endilega miða við það að ríkisendurskoðandi hafi sagt að hann sjái ekki að nein lög hafi verið brotin. Ég bendi hins vegar á að það er hvort tveggja þarna. Við verðum að horfa til beggja þessara staðhæfinga sem ganga ekki upp hlið við hlið. Ég er ekki að taka þá afstöðu sem er í rauninni tekin í skýrslunni þar sem er sagt sérstaklega að ríkisendurskoðandi taki ekki tillit til lögfræðilegra álitaefna. Ég segi að það sé þessi munur þarna á, þetta misræmi sem við verðum að fá skýrt svar við og höfum ekki fengið. Fimmta geltið er að það hafi einhvern veginn verið að frumkvæði ráðherra að kallað var eftir þessari rannsókn Ríkisendurskoðunar og líka að ráðherra hafi birt þennan lista yfir kaupendur. En það gefur augaleið að það var augljóst, svo að ég tvítaki það, að það hefði komið í ljós að faðir fjármálaráðherra var einn af kaupendum. Og ef ráðherra hefði komið í veg fyrir birtingu listans og það hefði komið í ljós seinna að faðir hans var einn af kaupendunum þá hefði það verið búið spil. Þetta lítur út eins og hann sé að reyna að vera gagnsær á einhvern hátt en í raun og veru er hann bara að bjarga eigin skinni hvað það varðar að það líti mögulega út eins og hann sé samstarfsþýður þegar þetta er ekkert annað en sjálfsbjargarviðleitni sem segir í rauninni ekkert um neitt annað í þessu ferli en að það er stórt vandamál hér á ferð. Sjötta geltið snýst um að segja að fjármálaráðherra hafi ekki haft hugmynd um að faðir hans hafi verið að kaupa hlut í bankanum og þar af leiðandi hafi enginn hagsmunaárekstur geta átt sér stað. Ef fjármálaráðherra vissi ekkert gat hann ekki tekið neinar ívilnandi ákvarðanir fyrir sig og sína. Ég verð að segja að þetta er lélegasta vörnin af þeim öllum. Það er ekki málsvörn í hagsmunaárekstrarmáli að ráðherra hafi ekki vitað af hagsmunum sínum. Ráðherra á að sinna rannsóknarskyldu og fyrsta spurningin sem ráðherra hlýtur alltaf að þurfa að spyrja er hvort hann sé hæfur til þess að taka ákvörðun. Við þekkjum þetta í tilfellum þar sem ráðherra skipar embættismenn. Ef einhver umsækjenda er tengdur ráðherra þá hefur ráðherra stigið til hliðar út af hagsmunaárekstri - auðvitað. Nákvæmlega sama gildir þegar verið að selja hlut í ríkiseigu. Ef einhver af þeim sem bjóðast til að kaupa hlut er tengdur ráðherra þá stígur ráðherra til hliðar - auðvitað. Það er mjög skýrt að ráðherra skal sjá til þess að mál sé nægilega upplýst áður en ákvörðun er tekin. Siðareglur kveða á um hagsmunatengsl, lög kveða á um hagsmunatengsl en ráðherra segir bara „ég vissi ekkert“ og ætlast til þess að við trúum því. Vandinn er að við eigum ekki að þurfa trúa því, það á bara að tryggja að ekki sé um hagsmunaárekstra að ræða. Við getum ómögulega gengið úr skugga um að engin samskipti hafi átt sér stað á milli fjármálaráðherra og föður hans af því að það eru svo mikil tækifæri tengdra aðila til að eiga óformleg samskipti. Þetta varnargelt um að vita ekkert er því sjálfdautt. Enn fremur er þetta vísbending um að ráðherra og varðhundar hans viti að ef ráðherra hefði vitað af þessum hagsmunaárekstri þá hefði þurft að gera eitthvað í málinu - að sjálfsögðu. Þegar hér er komið sögu þurfum við að spyrja okkur ansi stórra spurninga því að það er margt sem fjármálaráðherra vissi ekki. Sagan segir okkur það um Vafning og ýmislegt svoleiðis, en það er einhvern veginn bara áróður. Ég spurði ráðherra hvort það væri hollt ef ráðherra, og í rauninni meiri hlutinn, kæmist upp með að þetta mál gengi svona í gegn án ábyrgðar. Og það var víst bara, eins og ég segi, „áróður“, þrátt fyrir alla söguna; Vafning, Sjóð 9, Borgun, Falson, skýrslufeluleikinn, Ásmundarsal, Samherjamálið, sendiherrakapalinn, lögbannsmálið - allt þetta. Svona spurningar voru að mati ráðherra bara áróður og hann montaði sig einmitt af öllum atkvæðunum sem hann hafði fengið í kosningunum máli sínu til stuðnings. Það er alveg rétt að fjármálaráðherra fær fullt af atkvæðum í kosningum en það þarf einnig að ítreka að hann er sá ráðherra sem fólk treystir sem minnst, í miklu lægra hlutfalli en stuðningurinn er. Ég verð því að spyrja stjórnarliða bara þessarar sömu spurningar: Haldið þið í alvörunni að það sé hollt fyrir íslenskt samfélag að fjármálaráðherra komist upp með að selja pabba sínum banka? Mun það í alvörunni leiða til meira trausts á stjórnmálunum og betra samfélags? Hafið þið í alvörunni íhugað afleiðingar þessarar varðstöðu ykkar? Í alvörunni? Þetta er ekkert gamanmál. Ég mun alla vega leggja áherslu á að þegar næstu kosningar koma þá verði eitt af þeim málum sem þurfi að ganga í á kjörtímabilinu, á eftir þessu, að kalla til rannsóknarnefnd. Það eru bara atkvæðin sem ráða til um hvernig það fer.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er hálfáttavilltur, hvaðan öll þessi lögfræðigreining kemur og á hvaða rökum og heimildum hún er byggð. Hér erum við að fjalla um mál þar sem það var tekin ákvörðun um að selja banka. Þingið var upplýst um hvernig það yrði gert, sú framkvæmd var framkvæmd og svo kom eftirlitsstofnun Alþingis, Ríkisendurskoðun, og tók út þetta ferli, kom vissulega með athugasemdir og annað slíkt en kom ekki með þá dómsniðurstöðu sem hv. þingmaður var að þylja hér upp í löngu máli rétt áðan. Því spyr ég: Hvaða gögn eða hverjir aðrir eru að halda fram því sem hv. þingmaður segir? Ekki er það eftirlitsstofnun Alþingis, Ríkisendurskoðun, sem heldur því fram, um lögbrot eða slæmt ferli sem hér fór fram. Niðurstaða Ríkisendurskoðunar segir það ekki. Svo vil ég koma inn á annað, hvort hv. þingmaður geri ekki greinarmun á störfum Ríkisendurskoðunar og hvaða eftirlitshlutverk með söluferlinu Ríkisendurskoðun hefur og síðan á eftirliti með fjármálafyrirtækjum sem Seðlabankinn hefur á hendi. Þetta er sitthvor hluturinn. Ríkisendurskoðun benti á að það væri ekki lögbrot, þau hefðu ekki orðið vör við lögbrot, enda ber þeim að tilkynna það ef þau sjá slíkt í sinni skoðun. Hins vegar það sem á eftir kemur, starfsemi fjármálafyrirtækja eins og Íslandsbanka, er undir öðru eftirliti og það var ekki verið að skoða það í þessari skýrslu, það er Fjármálaeftirlit Seðlabankans sem gerir það.

Forseti. Ég veit ekki hvað var óskiljanlegt við þetta. Ég las upp úr siðareglum þingmanna, ég las upp úr lögum, mjög einfaldar tilvitnanir. Það er ekkert flókið við það þannig að ég veit ekki hversu erfitt er að skilja það. Ég ætla að segja það bara upphátt: Það var ómögulegt, það var gjörsamlega ómögulegt að fá stjórnsýslufræðinga fyrir þingið og setja skriflega á blað hvort þeir teldu að gengið hefði verið á stjórnsýslulög á einhvern hátt. Það var ómögulegt. Ég ætla að segja það líka upphátt að ég tel ástæðuna fyrir því vera að við erum með einfaldlega mjög spillt samfélag þar sem t.d. hæstv. fjármálaráðherra hlutast um skipun ritstjóra fræðirits. Það er ástæða fyrir því að margir fræðimenn forðast að tala á einhvern hátt pólitískt. Ég þekki það úr háskólasamfélaginu, ég hef heyrt það mjög oft að fræðimenn þar vara hver annan við því að segja eitthvað sem geti orkað vilhallt á einn eða annan hátt, á pólitískan hátt. Það er bara staðan. Þið þekkið þetta alveg, þið sem farið út á land til að reyna að fá fólk til þess að tala illa um eða upplýsa um þau álitamál sem eru þar í gangi. Nema þegar ég var t.d. í Þorlákshöfn fyrir nokkrum árum þegar kvótinn fór, þá allt í einu þorðu allir að segja upphátt hvað var að. Bara svo ég nefni það sem dæmi. Við eigum í þessum vanda að fræðimenn geta ekki komið og sagt okkur skriflega og heiðarlega frá því hvað er í gangi með stjórnsýslu ráðherra í þessu máli. Ég spyr hv. þingmann einfaldlega bara beint á móti: Var skoðað hvort stjórnsýsla ráðherra hefði verið á einhvern hátt ámælisverð í þessu máli á einhvern ítarlegan hátt?

Virðulegur forseti. Það sem ég er einfaldlega að benda á er að hér kemur hv. þingmaður með hinar ýmsu samsæriskenningar, les upp hinar ýmsu lagareglur og minnisblöð og siðareglur og ég veit ekki hvað og fullyrðir að hér hafi verið um lögbrot að ræða og óeðlilega haft við og annað slíkt á meðan fjöldinn allur af fólki sem hafði áhuga á að kaupa í Íslandsbanka og fólk sem bæði keypti og var skert meira en aðrir hefur ekki farið lengra með sín mál eftir að það fékk upplýsingar um ferlið. Eftir að allar upplýsingar voru veittar þá veit ég ekki um neinn sem hefur verið að vefengja þetta ferli. Eftirlitsstofnun Alþingis, ríkisendurskoðandi sem Alþingi kýs, er búin að fara yfir og skoða málið. Ég treysti því að það hafi verið skoðað í þaula það sem beðið var um. Ég bara treysti því. Hv. þingmaður lýsir því líka að það hafi enginn fengist til þess að lýsa því að hér hafi augljóslega verið brotin lög eins og hv. þingmaðurinn búinn að halda heila ræðu um að sé algerlega augljóst og allir eigi að sjá. Ég er bara að spyrja hv. þingmann hvort hann viti um einhvern annan heldur hann sjálfan sem sér svona augljós lögbrot. Ég hef ekki heyrt um neinn annan, ég er að inna hv. þingmann eftir því hvort það sé einhver annar en hann sjálfur sem sjái þessi augljósu lögbrot eða ekki. Ekki er það Ríkisendurskoðun, ekki eru það þeir sem tóku þátt í útboðinu og ekki eru það þeir sem voru vissulega fagfjárfestar en fengu ekki að kaupa.

Forseti. Ég frábið mér samsæriskenningar. Ég er einfaldlega að tala um að orðanna hljóðan í lagabókstafnum leiðir ekki til neinnar annarrar niðurstöðu en þeirrar að ef ráðherra á að forðast hagsmunaárekstra þá á hann einfaldlega að gera grein fyrir þeim. Rannsóknarreglan er skýr. Við kunnum hana öll. Og já, ég hef heyrt fólk segja þetta berum orðum við mig en vill ekki koma fram opinberlega eða setja það skriflega á blað og skila til þingsins. Það er vandamál. Ég get ekki greint frá því, að sjálfsögðu, af því að þá er ég að brjóta trúnað þannig að ég er bara í miklum vanda með þetta. Ég reyni að lesa nákvæmlega það sem stendur í lögum og er vandamál og það er svo auðvelt, orðanna hljóðan þar segir okkur hvert vandamálið er.  „Ráðherra forðast árekstra milli almannahagsmuna annars vegar og fjárhagslegra eða persónulegra hagsmuna sinna eða fjölskyldu sinnar hins vegar og gætir þess að persónuleg tengsl hafi ekki áhrif á störf sín.“ Þetta segir skýrt í siðareglum ráðherra. Stjórnsýslulögin eru líka skýr með rannsóknarregluna en einhverra hluta vegna fáum við það ekki skriflegt frá þeim sérfræðingum sem fjalla um þetta mál. Það eru orð sem hafa verið sögð við mig. Ég get ekki greint frá þeim, að sjálfsögðu, af því að þá lendum við í sama vanda og alltaf hérna þannig að við erum föst á þeim stað. Ég er að vonast til þess að fólk sjái þetta bara þegar maður les upp texta laganna og siðareglnanna af því að mér finnst það augljóst. Ég er ekki hræddur við það. Ég er ekki hræddur við að segja það þrátt fyrir að varðhundar valdsins - í alvörunni, fólk, þetta er ekki fyndið. Þetta er ekki fyndið. 

Frú forseti. Það er ekki í verkahring ríkisendurskoðanda að leiða til lykta lögfræðileg úrlausnarefni um söluna á Íslandsbanka og í skýrslunni sem við ræðum hér í dag er ekki fjallað um það hvort ráðherra og Bankasýslan hafi fylgt að öllu leyti til að mynda meginreglum stjórnsýsluréttar. Það er ekki fjallað um það hvort ráðherra hafi lagt fullnægjandi grundvöll að ákvörðunum sínum við sölu bankans, hvort hann hafi gætt að rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, hvort hann hafi gætt að reglum um sérstakt hæfi og jafnræði og hvort hann hafi rækt yfirstjórnunar- og eftirlitsskyldur sínar gagnvart Bankasýslunni með fullnægjandi hætti. Það hefur alltaf legið fyrir að þessi atriði voru ekki undir í úttektarvinnu Ríkisendurskoðunar. Þetta vissi auðvitað hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra þegar hann átti sjálfur frumkvæði að því að koma málinu í þennan farveg með beiðni sinni til embættisins. Það segir sig auðvitað sjálft að Ríkisendurskoðun skoðar og fjallar um þau atriði sem falla að starfssviði og eftirlitshlutverki þeirrar stofnunar. Raunar kom það skýrt fram í máli ríkisendurskoðanda á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar strax á fyrstu stigum þessa máls að hann hefði þurft að gæta þess sérstaklega að ganga ekki inn á starfssvið umboðsmanns Alþingis, sem er sá eftirlitsaðili sem hefur verið falið að gæta þess að jafnræði sé í heiðri haft í stjórnsýslunni og að stjórnsýslan fari að öðru leyti fram í samræmi við lög, vandaða stjórnsýsluhætti og siðareglur, og er auðvitað sá eftirlitsaðili Alþingis sem hefur margsinnis tekið fyrir álitaefni um meðferð ráðherra á valdi, spurningar um sérstakt hæfi, yfirstjórnunar- og eftirlitsskyldur o.s.frv. Eins og Tryggvi Gunnarsson, umboðsmaður Alþingis til 20 ára, bendir á þá fól úttekt Ríkisendurskoðunar ekki í sér neitt mat á slíkum þáttum og orð eins og stjórnsýslulög, upplýsingalög, meginreglur stjórnsýsluréttar, málefnaleg sjónarmið, jafnræðisregla og sérstakt hæfi, koma varla fyrir í meginefni skýrslunnar. Einhver þeirra koma hugsanlega rétt svo fyrir í framhjáhlaupi en varla einu sinni það. Af því að hér hefur verið rætt um þá spurningu hvort hæstv. fjármálaráðherra hafi hugsanlega brostið hæfi til að selja föður sínum eignarhlut, hvort það sé kannski spurning sem megi a.m.k. athuga og hvort það sé að öllu leyti í samræmi við reglur um sérstakt hæfi, þá vil ég líka benda á að spurningar um hæfi eða vanhæfi stjórnvaldshafa, og þetta er bein tilvitnun í ríkisendurskoðanda sjálfan úr öðru máli, eru „lögfræðilegt álitaefni, sem löggjafinn hefur alls ekki ætlað Ríkisendurskoðun að leysa úr“. Ef ég skil rétt það sem gekk á innan stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eru fulltrúar Vinstri grænna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks ekki aðeins á móti því að skipuð verði rannsóknarnefnd um söluna á Íslandsbanka heldur líka að aflað sé lögfræðiálits eða álita til að kanna hvort stjórnsýslulögum og meginreglum stjórnsýsluréttar hafi verið fylgt. Fyrir vikið er þessum stóru spurningum um hvort undirbúningur og framkvæmd sölumeðferðarinnar hafi að öllu leyti verið í samræmi við lög enn þá ósvarað. Það er bara þannig. Það hefur einfaldlega engin lögfræðileg greining á þessu farið fram, og brandari dagsins er kannski sá að samt finnst stjórnarliðum það alveg gríðarlega veigamikil og mikilvæg niðurstaða, eins og það sé einhvers konar sýknudómur yfir vinnubrögðum fjármálaráðherra og Bankasýslunnar, að ríkisendurskoðandi, sem sjálfur segist ekki hafa kannað og skorið úr um lögfræðileg álitaefni, sem var ekki til þess bær og greinir frá því sjálfur - það kemur líka fram í afmörkunarkafla skýrslunnar um hvað hann skoðaði - að sá aðili vilji ekki nota orðið lögbrot um það sem fór fram og treysti sér ekki til þess, aðilinn sem einmitt sagðist ekki ætla að kanna eða skera úr um það hvort einhver lögbrot hefðu verið framin. Ég vil samt segja að í skýrslunni fjallar ríkisendurskoðandi með greinargóðum hætti um ýmis frávik frá mjög matskenndum lagaákvæðum. Auðvitað hrópa heiðvirðir og vandaðir embættismenn ekki lögbrot þótt þeir verði kannski varir við frávik frá mjög matskenndum lagaákvæðum, þannig er það nú bara. En ég verð að viðurkenna að eftir að hafa lesið skýrslu Ríkisendurskoðunar og athugasemdir Bankasýslunnar - sem eru allrar athygli verðar og maður hefði kannski viljað sjá einhverja meiri umfjöllun um, sérstaklega í nefndaráliti meiri hlutans - og loks meirihlutaálitið sjálft, þá er ég bara eitt stórt spurningarmerki. Það eru svo margar stórar og veigamiklar spurningar sem engin svör hafa fengist við. Ég held að restin af þessari ræðu verði bara í spurnarformi. Ég veit ekki hve mörgum spurningum ég kem fyrir, mér sýnist ég hafa fjórar mínútur þannig að ég verð að tala hratt. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar liggur ekki fyrir hvernig viðmiðin sem Bankasýslan lagði til við ráðherra yrðu höfð að leiðarljósi þegar úthlutun var beitt. Var samt fullnægjandi lagastoð fyrir því að byggja á þessum viðmiðum og víkja þá jafnvel frá meginreglunni um að leita hæsta verðs og var gætt að sérstöku hæfi þeirra sem komu að undirbúningi og ákvarðanatöku um söluna og ef svo er, hvernig var það gert? Var það ekki gert fyrir fram, í ljósi þess að ráðherra var með yfirlýsingar um það í útvarpinu að hann hefði sérstaklega beðið föður sinn og sitt fólk um að kaupa ekki? Það gefur til kynna að hann hafi áttað sig á því sjálfur að það yrði ekki heppilegt ef sú staða kæmi upp. Var með einhverjum hætti gætt að þessu fyrir fram? Hvernig uppfyllti ráðherra rannsóknarskyldu sína þegar hann tók ákvörðun um söluna? Gekk hann úr skugga um að rökstudda matið frá Bankasýslunni uppfyllti allar lagalegar kröfur út frá reglum stjórnsýsluréttar og lögum um sölumeðferð á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum? Hvernig gat hann tekið upplýsta ákvörðun um söluna á grundvelli rökstudds mats sem Ríkisendurskoðun bendir á að innihélt engan eiginlegan rökstuðning fyrir ákvörðun lokaverðs eða hvernig ákvörðun um það hafði áhrif á samsetningu kaupendahópsins? Hvernig gat ráðherra tekið upplýsta ákvörðun og gætt að rannsóknarskyldu sinni þegar ráðuneytið hans fékk ekki nákvæmar upplýsingar um endanlega stöðu tilboðabókarinnar, eins og Ríkisendurskoðun fjallar um, né hvernig það átti að beita þessum viðmiðum sem ég minntist á áðan, sem kynnt voru í rökstudda matinu? Uppfyllti Bankasýslan rannsóknarskyldur við undirbúning og framkvæmd sölumeðferðarinnar? Ég spyr m.a. vegna þess að það liggur fyrir að Bankasýslan lagði blessun sína yfir tilboð frá eignastýringardeildum fjármálafyrirtækja án þess að nöfn þeirra aðila sem raunverulega voru að baki kaupunum væru gefin upp. Og fyrst Bankasýsla ríkisins kannaði ekki hverjir stæðu að baki þessum tilboðum, hvernig gat hún þá metið hvort úthlutun til aðila uppfyllti markmiðin sem koma fram í þessu rökstudda mati til ráðherra? Hvernig gat þá Bankasýslan metið áhrifin af sölunni með tilliti til annarra markmiða heldur en þessarar forgangsmeginreglu um hagkvæmni og hæsta verð? Samkvæmt skýrslunni var flokkun fjárfesta í hæfa fjárfesta á forræði hvers fjármálafyrirtækis fyrir sig. Fyrst sú framkvæmd var ekki samræmd og mismunandi viðmiðum var beitt, eins og Ríkisendurskoðun bendir á, hvernig getum við fullvissað okkur um að jafnræðis hafi raunverulega verið gætt? Eigum við bara að vona það besta? Ríkisendurskoðun bendir líka á að skráningu og skjalfestingu viðmiða og ákvarðana hafi verið ábótavant. Var þá ekki farið á svig við skráningarskyldu upplýsingalaga, samanber 27. gr. þeirra laga? Voru þeir stjórnvaldshafar sem stóðu að þessari sölu ekki bundnir af þessu ákvæði upplýsingalaga? Er embættismönnum og starfsmönnum sem sýsla með og selja ríkiseignir heimilt að þiggja alls kyns gjafir frá aðilum sem eiga hagsmuna að gæta og eigum við að túlka þögn ríkisendurskoðanda um þetta sem svo að hann sé að leggja blessun sína yfir það? Er ekkert athugavert við þetta? Verður þessi háttur áfram hafður á, á vakt hæstv. fjármálaráðherra? Þegar ráðherra veitti Bankasýslunni umboð til að ljúka sölumeðferð í samræmi við tillögu hans, leysti þetta þá ráðherra undan þeim kröfum sem hvíla á honum vegna reglna stjórnsýsluréttarins um sérstakt hæfi ráðherra? Nú er mælt fyrir um það í 4. gr. laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, að þegar tilboð í eignarhlut liggi fyrir skuli Bankasýsla ríkisins skila ráðherra rökstuddu mati á þeim og ráðherra svo taka ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað. Hvers vegna ætli sé mælt fyrir um þetta? Það skyldi þó ekki einmitt vera til þess að ráðherra geti lagt fullnægjandi grundvöll að ákvörðun sinni um að samþykkja eða hafna tilboðum, til að hann geti mátað þessar grunnupplýsingar við sína eigin greinargerð sem hann leggur fyrir Alþingi og til að hann geti mátað þær við meginreglurnar sem er kveðið á um í 3. gr. laganna? Er þetta ekki einmitt forsenda þess að ráðherra geti rækt skyldur sínar við sölu á banka og tekið upplýsta ákvörðun? Eins og ríkisendurskoðandi bendir á þá ber ráðherra ábyrgð á því að söluferlið sé í samræmi við þær forsendur og þau skilyrði sem lögð voru til grundvallar í greinargerð hans.  Þetta er aðeins hluti af þeim ótal spurningum sem ég tel að sé fullkomlega ósvarað, 

Hæstv. forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er búinn að klóra mér svolítið í skallanum yfir þessari kröfu, þessari niðurstöðu minni hlutans um að skipa þurfi rannsóknarnefnd og velti fyrir mér af hverju. Ég vil byrja á því að taka það fram að þegar svona ferli fer af stað þá er það ákveðið hér á þinginu, svo kemur ítarleg greinargerð fjármálaráðherra kringum það, sem ég hef nú grun um að fæstir hafi lesið sem hér hafa tekið til máls, og svo kemur niðurstaða Ríkisendurskoðunar  Ég sé hérna að minni hlutinn vill láta rannsaka hvort stjórnsýslulögum hafi verið fylgt, jafnræðisreglu, rannsóknarreglu, hæfisreglum, hvort um sé að ræða ólögmætt valdframsal ráðherra til Bankasýslu, hvort farið hafi verið eftir lögum nr. 155/2012. Á rannsókn Jóns og Gunnu að segja okkur það? Það gerist ekki þannig, ágætu þingmenn. Það gerist ekki þannig. Þetta er kannski það mikilvægasta í þessu öllu saman. Hér er meginniðurstaðan og við eigum að horfa á aðalatriðin, ekki hanga í einhverju svona, hvort pabbi fjármálaráðherra hafi síðan keypt einhvern hlut. Ef hann uppfyllir skilyrðin þá bara gerir hann það. Það er ekki fjármálaráðherra sem er að selja heldur er það Bankasýslan. Það er Bankasýslan. Alþingi ákvað það að Bankasýslan færi með hlut ríkisins. Þetta er kjarni málsins. Að velta svona upp úr sér - rannsóknarnefnd mun ekkert leysa úr neinu af þessu. Þið getið alveg gleymt því, kæru þingmenn. Það sem skiptir máli er að hér var alvöruniðurstaða um að þetta hafi gengið vel, hagsmunir ríkisins hafi verið tryggðir. Það er ekkert þannig óeðlilegt í þessu sem gefur okkur tilefni. Vissulega er það alltaf þannig þegar verið er að selja hlut eða fara í framkvæmd að þá orkar eitthvað tvímælis, við komumst ekkert hjá því. Við getum velt því fyrir okkur: Hefðum við átt að gera þetta öðruvísi? Var þetta gert nákvæmlega rétt? Voru sölufulltrúarnir að gera nákvæmlega rétt? Það verður fundið út úr því. Við þurfum enga rannsóknarnefnd til þess, gerum það bara. Þetta er í raun og veru í mínum huga ekki það mikil gagnrýni á ferlið, að megninu til er þetta þannig að það eru stórir hópar eða nokkrir flokkar sem geta bara ekki hugsað sér að selja hlut ríkisins í þessu hlutafélagi af því að menn trúa því að við séum að láta eitthvað frá okkur til einhvers. Við erum að gefa eitthvað, það er verið að rífa af okkur eitthvað.

Hvaða flokkar eru það?

Það eru einhverjir flokkar.

Einhverjir hverjir?

Það eru bara margir flokkar hér, maður heyrir það bara á umræðunni, 

Flokkur fólksins?

Nei.  Ég get alveg fullyrt það og það er kjarni málsins í þessu: Hér tókst vel til. Það er niðurstaðan. Meginniðurstaðan er að það tókst vel til. Við getum velt því upp að upplýsingaskyldan var kannski ekki upp á það besta. Við hefðum getað haft hlutina einhvern veginn öðruvísi í kringum söluna. Gott og vel, ég geri enga athugasemd við það, menn geta tuðað yfir því endalaust mín vegna og margt kannski til í því. En að fara að skipa hér mörg hundruð milljóna króna rannsóknarnefnd - til hvers? Heldur rannsóknarnefndin, Jón og Gunna sem eru í henni, að hún sé til þess bær að segja hvaða lög hafa verið brotin og það verði bara niðurstaðan? Ónei, það er ekki þannig. Ég skora á menn almennt að fara vel yfir þetta ferli á þinginu á sínum tíma, ég þurfti nú að kynna mér það, og fara yfir greinargerð fjármálaráðherra í þessu máli. Hvert ætluðum við að fara? Hvernig var það framkvæmt? Ég ætla að nota tækifærið hér í lokin og gera það sem enginn hefur gert; að hrósa Bankasýslunni sérstaklega fyrir vel unnin störf. Ég held að hún hafi staðið sig í grunninn frábærlega þó að ég sé ekki hrifinn af því að hafa Bankasýslu, ég er ekki hrifinn af því yfir höfuð að búa til einhverja armslengd, enda gerir stjórnarskráin ekkert ráð fyrir því. En ég verð að segja að í þessu máli hefur hún staðið sig frábærlega. Ef menn væru ekki búnir að ákveða að leggja hana niður þá myndi ég eiginlega vilja veita henni orðu.

Forseti veitti kannski fullmikið svigrúm fyrir gaspur úti í sal en minnir þingmenn á að tjáningarþörf er kannski best svalað með því að setja sig á mælendaskrá og koma upp í pontu, sá möguleiki er enn opinn.

Virðulegi forseti. Ég velti nú fyrir mér hvort hæstv. dómsmálaráðherra hafi verið að gera einhverjar tilraunir með hugvíkkandi efni á aðstoðarmanni sínum. Í úttekt Ríkisendurskoðunar kemur fram að það hefði þurft að standa betur að undirbúningi og framkvæmd sölunnar. Meginmarkmið og viðmið hafi verið á reiki, upplýsingagjöf misvísandi, ekki gerðar tilhlýðilegar kröfur til umsjónaraðila, söluráðgjafa og söluaðila, ekki gætt nægilega að meginreglum um gagnsæi, hlutlægni og fullt jafnræði fjárfesta ekki tryggt. Þetta eru niðurstöður Ríkisendurskoðunar. Hvernig í ósköpunum fær hv. þingmaður það út að niðurstaðan hafi verið sú að þetta hafi bara tekist vel og það eigi helst að veita Bankasýslunni orðu? Er hv. þingmaður ekki bara að leika sér að því hérna að stuða fólk, frekar en að tala raunverulega út frá eigin brjósti? Hvernig í ósköpunum fær hv. þingmaður það út að þetta sé niðurstaðan?

Hæstv. forseti. Meginniðurstaðan er að þetta hafi tekist vel. Ég sagði líka áðan að það mætti finna að einhverju, einhverjar aðfinnslur hér og þar. Ég er að vísu ekkert endilega sammála þeim nákvæmlega, en ekkert af þessum aðfinnslum eða ábendingum Ríkisendurskoðunar gefur okkur tilefni til að skipa rannsóknarnefnd. Það er kjarni málsins. Það er ekkert. Þegar maður horfir hér á og tekur úr álitinu það sem minni hlutinn vill rannsaka, þá eru það einhver lögfræðileg úrlausnarefni. Það gengur ekki upp. Eins og ég sagði áðan líka þá orkar alltaf eitthvað tvímælis. Við getum alltaf sagt að við hefðum getað gert eitthvað betur; betri upplýsingar, undirbúið betur o.s.frv. Ég held að við getum sagt það um okkur öll þegar við gerum eitthvað sem er í flóknari kantinum, alveg örugglega. Meira að segja um mig, stundum hefði ég getað gert eitthvað betur. En það er ekki þannig að ég sé að stunda einhver sérstök lögbrot, það sé hneyksli og þurfi einhverja rannsóknarnefnd. Þetta snýst svolítið um það. Við erum að fjalla um þessa kröfu og hvort málinu sé lokið með athugasemdum ríkisendurskoðanda eða hvort við ætlum að fara að skipa mörg hundruð milljóna króna rannsóknarnefnd sem kannski segði bara það sama: Þið hefðuð mátt undirbúa þetta betur eða gæta betur að upplýsingum til almennings. Ég efast um að það hefði breytt nokkru þótt við hefðum bætt upplýsingagjöf til almennings. Almenningur er ekkert að hlusta á það eða kanna það. Almenningur hlustar á það sem við segjum, við getum tortryggt eitthvað og þá fer það í gegnum samfélagið eins og eldur í sinu. En kjarni málsins er sá að þetta tókst vel og engin ástæða til að skipa rannsóknarnefnd.

Virðulegur forseti. Ríkisendurskoðun segir líka að vanmat Bankasýslunnar á eftirspurn eftir bréfunum kunni að hafa skaðað hagsmuni ríkissjóðs. Þetta er líka hluti af þeirri niðurstöðu sem hér er til umfjöllunar. Ég á svo erfitt með að skilja það, vegna þess að ég veit að hv. þingmaður er talsmaður ráðdeildar í ríkisfjármálum og er nú íhaldssamari en andskotinn, þori ég að fullyrða, að honum finnist það svona ofboðslega léttvægt að ganga svona um eignir almennings eins og lýst er í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég bara skil það ekki. Ég er alveg dolfallinn. Mér finnst ótrúlegt að hlusta á hv. þingmann og hvernig hann talar um lögfræðileg úrlausnarefni eins og það sé bara eitthvert grín. Nú liggur fyrir að meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar vill ekki skipa rannsóknarnefnd, en mátti ekki einu sinni láta kanna þessi lögfræðilegu atriði, þessu lögfræðilegu úrlausnarefni sem ríkisendurskoðandi lýsti sig ekki til þess bæran að taka afstöðu til? Er hv. þingmaður ekki sammála mér um að það færi vel á því að við hér á Alþingi létum kanna það sérstaklega hvort stjórnsýslulögum og öllum meginreglum stjórnsýsluréttar hafi verið fylgt við þetta söluferli?

Hæstv. forseti. Nei, ég er ekki sammála því að það sé almennt þannig að við skipum rannsóknarnefnd til að fjalla um lögfræðilegan ágreining okkar á milli. Það er ekki þannig. 

Ef ráðherra selur pabba sínum banka aftur skulum við …

Það er ekkert svona, þetta er orðið svo þreytt og lummó  
            

Þingmaðurinn hefur orðið.

að hálfa væri nóg. Það tekur heldur enginn mark á ykkur lengur. Það hlustar enginn á ykkur lengur. Fjölmiðlar hafa ekki einu sinni áhuga á ykkur lengur. Þetta er orðið svo þreytt þus um ekki neitt að meira að segja þjóðin er alveg búin að fá nóg, ég fullyrði það. Ég er búinn að fá nóg af ykkur. Takk fyrir. - Og ég er ekki á hugvíkkandi.

Virðulegur forseti. Þetta var svolítið hressandi yfirferð hjá hv. þm. Brynjari Níelssyni eins og hans er von og vísa; moldviðri, hægðatregða, alls konar svona fúkyrði notuð, hefðbundnum ónotum kastað fram í stjórnarandstöðuna, allt eftir bókinni eins og maður átti von á. Hann skilur ekkert í því af hverju er verið að biðja um að málið verði skoðað betur, talar um það að Bankasýslan hafi staðið sig með eindæmum vel þegar fyrir liggur að ráðherrar í ríkisstjórn þeirri sem hv. þingmaður styður hafa talað um þetta sem klúður, hafa talað um að Bankasýslan hafi klúðrað hlutunum. Það þurfti að leggja stofnunina niður, svo miklu var klúðrað. Það var nú bara panikfundurinn í ríkisstjórninni heila páskahelgi, hvernig væri hægt að bregðast við, og niðurstaðan var sú: Bankasýslan stóð sig svo illa að við ætlum að leggja niður stofnunina. Þetta er bara eitt af því sem hægt er að nefna í þessu. Hv. þingmaður fór sjálfur yfir fullt af atriðum sem fóru úrskeiðis við söluna. Hér undir eru rúmlega 50 milljarðar af almannafé. Ég get ekki lesið annað út úr orðum hv. þingmanns en að honum sé slétt sama hvernig farið er með þær fjárreiður. Honum er nákvæmlega sama hvernig stjórnsýslan í kringum þessa hluti er. Honum er nákvæmlega sama um það hvort almenningur hafi traust á því þegar til stendur að selja meira af eigum almennings af hálfu sömu aðila. Það kemur skýrt fram í lögum um rannsóknarnefnd að henni megi fela það verkefni að gefa álit sitt á því hvort til staðar kunni að vera lögfræðileg atriði sem gætu varpað ljósi á hvort tilefni sé til þess að þar til bær stjórnvöld kanni grundvöll ábyrgðar einstaklinga eða lögaðila. Það er líka talað um að ef nefndin telur að ætla megi að opinber starfsmaður hafi gerst brotlegur við starfsskyldur sínar samkvæmt ákvæðum laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eða ákvæðum annarra laga sem gilda um störf hans skal hún tilkynna viðkomandi forstöðumanni þar um og hlutaðeigandi ráðuneyti. Allt sem hv. þingmaðurinn var að segja hérna áðan fellur algerlega um sjálft sig vegna þess að það er tilgangur rannsóknarnefnda bæði að fara yfir þessi atriði sem ég var að nefna 

Hæstv. forseti. Nei, mér er alls ekki nákvæmlega saman um það. Mér er mjög annt um skattfé og mér er mjög annt um eignir ríkisins og þetta snýst ekkert um 50 milljarða. Hér er niðurstaða trúnaðarembættis Alþingis að í öllum aðalatriðum hafi þetta gengið vel og hagsmunum ríkisins sé bara borgið. Um það snýst málið. Svo eru menn að hártoga um einhver algjör aukaatriði, hvort upplýsingaskyldan hafi verið nægilega góð. Gott og vel. Það má vel vera að sumt af þessu hefði mátt gera betur, eins og alltaf er, en við erum að ræða hvort það sé nauðsynlegt að skipa rannsóknarnefnd, og talandi um fjárreiður ríkisins; upp á mörg hundruð milljónir, 

Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig hv. þingmaðurinn fær það út að það myndi kosta mörghundruð milljónir að stofna þessa rannsóknarnefnd. Nefndin sem skilaði áliti sínu um Búnaðarbankann starfaði í fáeina mánuði og það voru ekki margir starfandi þar og ég hygg að hún hafi ekki kostað mörghundruð milljónir. En auðvitað er þetta einhver kostnaður sem fer í það að skoða þetta. Hv. þingmaður skautar alveg ofboðslega létt yfir það sem ríkisendurskoðandi þó sagði í skýrslunni og sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er sammála minni hlutanum um, þ.e. að það er allt of mikið um almennar ályktanir án þess að það komi einhver niðurstaða út úr því. Það er hins vegar alveg ljóst að um svona ferli gilda ýmis lög sem ríkisendurskoðandi mátaði sig ekki við. Það kemur skýrt fram hjá fyrrverandi umboðsmanni Alþingis, Tryggva Gunnarssyni, og af því að hv. þingmaðurinn er að brigsla mönnum um að þeir hafi ekki verið að lesa gögn málsins þá held ég að hv. þingmaður hefði gott af því að lesa talpunkta Tryggva Gunnarssonar. Þeir eru um margt áhugaverðir, þeir einfaldlega leiða okkur að þeirri niðurstöðu að ofan á allt klúðrið sem Ríkisendurskoðun er að rekja í sinni skýrslu var fullt af atriðum sem aldrei voru tekin til skoðunar. Þegar undir eru 50 milljarðar af almannafé, jafnvel mögulega 100 milljarðar til viðbótar í þessum banka og 200 milljarðar til viðbótar í næsta banka sem mögulega verður einhvern tímann farið í að selja þótt það gerist sennilega ekki í tíð þessarar vinstri stjórnar sem hv. þingmaður styður með svona miklum ráðum og dáð, þá er þetta einfaldlega eitthvað sem við skuldum almenningi að fara betur yfir. Það er auðvitað bara það sem er. Það liggur alveg fyrir að það er ekkert traust til áframhaldandi sölu og það liggur alveg fyrir að svona umræða, svona orðanotkun og svona fúkyrðaflaumur, eins og hv. þingmaður kemur hér með, er ekki til þess fallið að efla traust manna á því hvernig best sé að standa að því að fara með eigur almennings.

Hæstv. forseti. Hvaða fúkyrðaflaum er verið að tala um? Að menn séu með harðlífi, harðlífissvip? Þetta eru menn að tala um sem fúkyrði, fólk sem venjulega kallar aðra spillta og óheiðarlega og hvað eina. 

Forseti. Við lok þessarar umræðu er kannski ráðlegt að fara aðeins í lok skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þar stendur, með leyfi forseta: „Á fundi Ríkisendurskoðunar með STJ Advisors og forstjóra Bankasýslunnar kom fram að viðteknar venjur á hlutabréfamörkuðum, hvað varðar úthlutun og skerðingar í söluferli með tilboðsfyrirkomulagi, geta falið í sér að þeir tilboðsgjafar sem stutt hafa við væntingar seljanda um verð og magn í ferlinu eru verðlaunaðir á meðan þeir sem taldir eru hafa verið óhjálplegir, t.d. með tilboðum undir væntingum seljanda, er refsað. Ríkisendurskoðun telur þetta athyglisvert í ljósi þess að nokkrir erlendir fjárfestar voru skertir minnst allra í söluferlinu. Í einu þessara tilfella endurspeglaði lágt skerðingarhlutfall ekki framlag fjárfestisins til hagfelldrar þróunar söluferlisins en leiðbeinandi lokaverð tók fyrst og fremst mið af því hæsta verði sem Bankasýslan, ráðgjafar hennar og umsjónaraðilar töldu viðkomandi vera reiðubúna til að greiða í söluferlinu.“ Og einnig segir þar, með leyfi forseta, að annmarkar söluferlisins sem Ríkisendurskoðun fjallar um í þessari úttekt séu fjölþættir og lúti bæði að undirbúningi, þar sem ráðherra og Bankasýslan koma að, og framkvæmd sölunnar, sem er hjá Bankasýslunni og söluaðilum og að lokum með ákvörðunum ráðherra. „Ljóst má vera að orðsporðsáhætta við sölu opinberra eigna var vanmetin fyrir söluferlið 22. mars af Bankasýslu ríkisins, fjármála- og efnahagsráðuneyti og þingnefndum sem um málið fjölluðu í aðdraganda sölunnar.“ Þetta eru lokaorð skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ef þetta er ekki tilefni til þess að kafa ítarlega ofan í það hvað þessar ábendingar þýða, miðað við upphafsorð skýrslunnar um að Ríkisendurskoðun taki ekki fyrir álitsefni um lögfræðilega mismunun, þá veit ég ekki hvað. Og hvað þá um mismunandi skerðingarhlutföll, en það hefur komið ítrekað fram á opnum fundum nefndarinnar að það var huglægt mat á því í hvaða flokk hver aðili féll og fékk þar af leiðandi mismunandi skerðingarhlutfall. Þetta hlýtur að hafa áhrif á það hvaða augum við lítum jafnræði þarna því að það er alveg skýrt að það var ekki til staðar. Þegar það er ekki til staðar þá skipta önnur álitamál eins og efnisreglur máli. Hérna hefur verið talað um að það sé svo mikilvægt að selja bankana af því að það sé áhætta að eiga banka, við eigum að koma þeim strax í verð, koma þessum 300 milljörðum eða hvað það er í virkni. En ég veit ekki annað en að það hafi bara verið mjög ábatasamt fyrir ríkið að eiga banka, það hafa komið ansi miklar arðgreiðslur. Og ef það er svona áhættusamt að eiga banka af hverju vilja þá allir að kaupa þá? Mér finnst það áhugaverð nálgun á þetta. Þegar allt kemur til alls, samkvæmt lögum um opinber fjármál, þá þarf að svara fyrir það ef það á að skipta út einni fjárfestingu fyrir aðra. Er verið að taka ábatasama eign ríkisins og skipta henni út fyrir einhverja aðra sem er þá hvað, ábatasamari? Ef hún er ekki ábatasamari, af hverju þá að gera það? Er það bara af því að pólitísk hugmyndafræði segir: Nei, við viljum af hugmyndafræðilegum ástæðum ekki að ríkið eigi banka því að þá græðir ríkið meira heldur en ef við setjum þetta í aðrar fjárfestingar. Við viljum að hugmyndafræðin ráði á þann hátt að við græðum minna á því sem samfélag. Annar vinkill á þetta er að þegar ríkið á banka og er með hagnaðarkröfu á bankana, er það ekki óbein skattheimta? Sem hver ræður? Ekki þingið sem á að vera löggjafinn heldur bankinn eða framkvæmdarvaldið sem gerir einhverja hagnaðarkröfu sem er í rauninni óbein skattheimta á þá sem borga vexti sem drífa áfram þann hagnað. Hér hafa komið fram ýmsar fullyrðingar um það hversu góð þessi sala hafi verið af því að eftirmarkaðurinn var svo góður, en það er nákvæmlega ekkert sem segir okkur að hann hefði ekki verið allt öðruvísi ef þetta hefði verið gert betur. Hækkunin hefði verið meiri. Ef við eigum að bera það saman við fyrstu söluna, þar sem eftirmarkaðurinn fór langt fram úr því sem umsagnaraðilar sögðu að væri eðlilegt við slíka sölu, þá getum við ekki tekið hvoru tveggja sem jákvæðum niðurstöðum. 

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti meiri hluta fjárlaganefndar um staðfestingu ríkisreiknings fyrir árið 2021. Það er eitthvað sem er löngu búið og gert og svo það sé bara sagt hér í upphafi þá er það auðvitað eitt af því sem nefndin hefur reynt, í samstarfi við og samtali við bæði fjármálaráðuneytið og ríkisendurskoðanda, þ.e. að hraða þessu ferli þannig að við séum ekki svona seint á ferð alla jafna þó að sannarlega hafi þetta verið komið fyrir áramót en okkur vannst ekki tími til að klára. Þetta er einfalt frumvarp, það felur í sér að Alþingi staðfesti ríkisreikninginn. Það byggist á 58. gr. laga um opinber fjármál þar sem fram kemur að ráðherra eigi að leggja fram frumvarp þess eðlis til staðfestingar á ríkisreikningi. Í greinargerð á að fjalla um niðurstöður reikningsins og gera grein fyrir frávikum tekna, útgjalda og lánamála frá samþykktum heimildum þingsins. Ríkisendurskoðun hefur endurskoðað reikninginn samkvæmt lögum um endurskoðanda og endurskoðun ríkisreiknings, nr. 46/2016, og í samræmi við alþjóðlega endurskoðunarstaðla fyrir opinbera aðila. Einnig hefur hann áritað reikninginn án fyrirvara en er sannarlega með ábendingar um stöðu innleiðingar á svokölluðum IPSAS-stöðlum og að tímabært sé að huga að endurskoðun laga um opinber fjármál vegna nokkurra atriða. Ég held að við í fjárlaganefnd getum verið sammála um að það eru nokkrir agnúar á lögum um opinber fjármál sem við þurfum að takast á við. Fyrir utan að við erum auðvitað ekki búin að innleiða í rauninni allt enn þá þá höfum við sannarlega rekið okkur á að það eru nokkur atriði sem þyrfti að taka upp og breyta. Það kemur líka fram að séryfirlit 1–16 sem koma fram í seinni hluta ríkisreiknings séu ekki endurskoðuð. Það hefur spunnist umræða um það stundum í nefndinni hvort það beri að gera eða ekki. Ríkisendurskoðun hefur ekki talið fulla þörf á því og vísar kannski í að styrkja þurfi innri endurskoðun stjórnsýslunnar og stofnana þannig að það sé enn þá minni þörf fyrir að fara þurfi yfir það með þeim hætti. Samkvæmt heimild í 52. gr. laga nr. 123/2015 frestaði reikningsskilaráð ríkisins fyrir A-hluta innleiðingu nokkurra staðla eins og kemur fram í skýringu nr. 2 í ríkisreikningnum. Ríkisendurskoðun telur að bæta megi upplýsingar í ríkisreikningi með ítarlegri skýringum til að uppfylla betur ákvæði einstakra staðla sem hafa verið innleiddir. Hér eru nefndir fimm staðlar sem innleiðingu hefur verið frestað á, þeir sömu og voru í ríkisreikningi árið áður. En fjármálaráðuneytið vinnur að þessu hörðum höndum. Niðurstöðutölurnar í reikningnum eru þannig að afkoma reyndist neikvæð um tæplega 130 milljarða, sem er þó skárri afkoma heldur en árið áður þegar hún var neikvæð um 145 milljarða. Árin þar á undan, þ.e. fyrir heimsfaraldur, var afkoman jákvæð á hverju ári. Það má sjá þetta í meðfylgjandi töflu í nefndarálitinu og í frumvarpinu sjálfu. Matsbreyting eigna skýrist af því að eignarhlutir í Íslandsbanka og Landsbanka eru nú metnir á innra virði samkvæmt ársreikningi þeirra fyrir árið 2021 en voru í upphafi árs metnir á 80% af innra virði. Í greinargerð frumvarpsins er gerð grein fyrir mismunandi reikningsskilareglum þar sem 1. gr. fjárlaga er sett fram á hinum svokallaða GFS-hagskýrslustaðli sem er alþjóðlegur og er ekki sambærilegur við afkomu ríkisreiknings sem byggist á IPSAS, sem er líka alþjóðlegur reikningsskilastaðall. Gerð er grein fyrir helstu frávikum og birt tafla þar sem kemur fram að heildarafkoman samkvæmt GFS-staðlinum sé neikvæð um tæplega 225 milljarða árið 2021. Það er um 100 milljarða kr. betri afkoma en áætlað var í fjárlögum ársins og skýrist einkum af hærri skatttekjum en forsendur í fjárlögunum gerðu ráð fyrir. Það sem kannski hér er mest um vert og nefndin hefur rætt talsvert - við erum þrjú sem sitjum í svokallaðri undirnefnd í fjárlaganefnd þar sem við reynum að rýna betur athugasemdir sem gerðar hafa verið af hálfu ríkisendurskoðanda í ansi mörg ár, margar hverjar. Við höfum yfirfarið þessa skýrslu og unnið úr henni fjölmargar spurningar sem hafa nú þegar verið lagðar fyrir Ríkisendurskoðun, fyrir fjármála- og efnahagsráðuneytið, Fjársýslu ríkisins, Hagstofuna og Vegagerðina. Þetta eru stórir hagaðilar sem við erum að krefja ítarlegra svara við spurningum sem vöknuðu við lestur og auðvelda líka viðbrögð við því sem ríkisendurskoðandi leggur fram og gerir athugasemdir við og líka spurningar sem hafa vaknað hjá nefndinni, ekki bara núna, eins og ég sagði, heldur líka í gegnum tíðina. Við vonum auðvitað að svörin fari að tínast inn þannig að við getum haldið áfram þessari vinnu með þessum aðilum. Meiningin er að styrkja innra eftirlit ríkisins og tryggja það að framkvæmdarvaldið bregðist við þeim ábendingum þannig að úr verði hagkvæmari, skilvirkari og markvissari rekstur ríkisins. Í greinargerðinni er greint frá helstu frávikum frá áætlunum bæði tekna, gjalda og þróunar skulda. Þar munum við líka kalla eftir ítarlegri skýringum í nokkrum tilvikum og við tökum fram í nefndarálitinu að það eigi m.a. við um þróun skulda sem eru um 50 milljörðum lægri en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Við teljum einnig ástæðu til að greina betur skýringar vegna afskriftar skattkrafna, sérstaklega vegna tekjuskatts einstaklinga að fjárhæð tæplega 13 milljarða auk nokkurra frávika málefnasviða, svo sem vegna Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og sérhæfðrar sjúkrahúsþjónustu, svo fátt eitt sé nefnt. Það hefur líka komið fram að það vantar talsvert upp á að fjárfestingarheimildir hafi verið nýttar að fullu. Það höfum við líka rætt talsvert mikið í nefndinni, auðvitað eitt og annað sem hefur komið fram í því samtali. Það koma ekki endilega fram skýringar á einstökum frávikum fjárfestinga í töflu 5 í greinargerðinni og við munum kalla áfram eftir ítarlegri skýringum þar um. Virðulegi forseti. Undir þetta álit skrifa sú sem hér stendur og hv. þingmenn Haraldur Benediktsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ágúst Bjarni Garðarsson, Stefán Vagn Stefánsson og Vilhjálmur Árnason. Ég vil þakka nefndinni fyrir samstarfið í þessari vinnu, umfjöllun um ríkisreikning. Ég vil taka undir, og ég nálgaðist það kannski aðeins áðan, varðandi það sem kemur fram í áliti 1. minni hluta að það er ámælisvert að það hafi ekki verið sett reglugerð um innri endurskoðun ríkisaðila eins og við höfum ítrekað rætt og bent á í nefndinni. Það er eitt af því sem við erum að fylgja eftir með þessu samtali sem við erum að eiga, við eigum óformlega fundi með þessum aðilum. Eitt af því sem þar hefur verið dregið fram er að það sé mjög mikilvægt og okkur er sagt að þetta sé á leiðinni. Við höfum svo sem heyrt það áður en okkur er sagt að þetta sé sannarlega eitthvað sem er ofarlega á listanum og ég hef vonir um að svo sé. En að endingu vil ég bara þakka nefndinni fyrir gott samstarf við þetta og ég vona að við verðum mun fyrr á ferðinni næst þegar við ræðum ríkisreikning.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta fjárlaganefndar um frumvarp til laga um staðfestingu ríkisreiknings 2021. Efni þessa nefndarálits er ofboðslega afmarkað að þessu sinni. Ég vil fagna þeirri afstöðu sem kom fram hér af hálfu hv. þingmanns og formanns fjárlaganefndar, Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur, sem lýsti sig sammála a.m.k. meginatriðunum sem koma fram í þessu nefndaráliti, sem ég ætla að lesa hér upp. Fyrsti minni hluti fjárlaganefndar lýsir vonbrigðum með að fjármála- og efnahagsráðherra hafi enn ekki sett reglugerð um innri endurskoðun ríkisaðila eins og honum ber að gera skv. 3. mgr. 67. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015. Tekur 1. minni hluti undir athugasemdir þess efnis sem fram koma í endurskoðunarskýrslu Ríkisendurskoðunar vegna ríkisreiknings 2021. Samkvæmt 65. gr. laga um opinber fjármál skal framkvæmd innri endurskoðun hjá ríkisaðilum til að tryggja að takmarkaðir fjármunir nýtist með eins hagkvæmum hætti og frekast er unnt. Í þessu felst kerfisbundið, óháð og hlutlægt mat á virkni áhættustýringar, eftirlits og stjórnarhátta hjá þeim stofnunum sem eiga í hlut. Helstu markmiðum er lýst með eftirfarandi hætti í athugasemdum greinargerðar með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 123/2015: „Tilgangur innri endurskoðunar er að stuðla að bættum rekstri ríkisaðila og auka líkur á því að markmiðum þeirra verði náð með því að meta með kerfisbundnum hætti skilvirkni áhættustýringar, eftirlitsaðferða og stjórnarhátta. Með framkvæmd innri endurskoðunar er lagður grunnur að virku eftirliti með stjórn og ráðstöfun opinbers fjár, eigna og réttinda, og því að tryggja að opinber fjárstjórn og starfsemi sé skilvirk og hagkvæm, sbr. 3. og 5. tölul. 1. gr. Með innri endurskoðun er leitast við að draga úr hættu á að rangar eða ófullnægjandi upplýsingar séu lagðar til grundvallar við töku rekstrartengdra ákvarðana. Þá er markmið innri endurskoðunar að meta virkni innra eftirlits til að draga úr eða koma í veg fyrir að óhagkvæmni eða óskilvirkni viðgangist athugasemdalaust í starfsemi ríkisaðila eða fjársvik eigi sér stað.“ Til að stuðla að samræmi við framkvæmd innri endurskoðunar innan stjórnkerfisins er mælt sérstaklega fyrir um skyldu ráðherra til að setja reglugerð um framkvæmdina í 3. mgr. 67. gr. laganna. Það er með nokkrum ólíkindum að nú, þegar meira en sjö ár eru liðin frá gildistöku laga um opinber fjármál, bólar enn ekkert á slíkri reglugerð. Ég verð nú að bæta því við hér að mér finnst þetta með sérstökum ólíkindum þegar maður les svo í fjölmiðlum um ráðherra skammast sérstaklega í stofnunum og tali um framúrkeyrslu. Ég hélt nú að ráðherrann gæti kannski litið aðeins í eigin barm og skoða hvaða skyldur hann hefur vanrækt sem lúta að því að tryggja ráðdeild í ríkisrekstri. Undirritaður beindi eftirfarandi fyrirspurn til skriflegs svars til fjármála- og efnahagsráðherra 13. október 2022: 1. Hvers vegna hefur ráðherra enn ekki sett reglugerð um innri endurskoðun ríkisaðila, sbr. 2. mgr. 65. gr. og 3. mgr. 67. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, nú þegar sjö ár eru liðin frá gildistöku laganna? 2. Hjá hvaða ríkisaðilum hefur innri endurskoðun verið framkvæmd samkvæmt þessu ákvæði laganna á tímabilinu 2016–2022? 3. Hefur ráðherra beitt sér fyrir því að framkvæmd sé innri endurskoðun hjá fleiri ríkisaðilum í samræmi við ákvæði laga um opinber fjármál? 4. Í ljósi þess að ráðherra segist hafa séð, með leyfi forseta, „blóðuga sóun út um allt í opinbera kerfinu“ (sjá viðtal í Silfrinu 4. október 2020), telur ráðherra ekki ástæðu til að setja téða reglugerð sem fyrst og tryggja að innri endurskoðun sé framkvæmd hjá ríkisaðilum til að stuðla að aukinni hagkvæmni í ríkisrekstri? Í 6. mgr. 57. gr. laga um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991, er mælt fyrir um að ráðherra sendi forseta svar við fyrirspurn að jafnaði eigi síðar en 15 virkum dögum eftir að fyrirspurn var leyfð. Takist það ekki skuli ráðherra gera forseta Alþingis skriflega grein fyrir því, svo og hver ástæðan er og hvenær vænta megi svars til Alþingis. Þegar þetta nefndarálit er ritað eru liðnir 138 dagar síðan fyrirspurnin var leyfð og enn hafa engin svör borist né skýringar á töfunum. Þetta er virðingarleysi við Alþingi og þetta er virðingarleysi við það eftirlitshlutverk sem þingmenn fara með samkvæmt lögum um þingsköp og samkvæmt stjórnarskrá. Í endurskoðunarskýrslu Ríkisendurskoðunar vegna ríkisreiknings 2021 segir: „Til þess að efla innra eftirlit með ríkisfjármálunum og styrkja eftirlit með ríkisaðilum þarf að setja reglugerð um innri endurskoðun hjá ríkisaðilum í A-hluta í samræmi við 65. gr. laga nr. 123/2015. Ríkisendurskoðun hefur kallað eftir þessari reglugerð í undanförnum endurskoðunarskýrslum á ríkisreikningi án þess að brugðist hafi verið við því.“ Fyrsti minni hluti tekur undir þetta og gerir þá kröfu að ráðherra virði skýr lagafyrirmæli sem er ætlað að takmarka sóun og stuðla að hagkvæmum ríkisrekstri.

Forseti. Ég á í dálitlum erfiðleikum með ríkisreikninginn - eða kannski einna minnstum erfiðleikum með hann nákvæmlega, heldur allt ferlið sem liggur af honum. Allt ætti að vera þannig að í upphafi skal endinn skoða. Þegar ég fæ ríkisreikninginn í hendurnar þá klóra ég mér rosalega mikið í hausnum og pæli í því af hverju fjárlagafrumvarpið lítur ekki út eins og ríkisreikningurinn þannig að maður sjái muninn á því hvernig fjárlögin í rauninni enda á sama hátt og ríkisreikningurinn sem er lagður fram og fjármálaáætlun líka. Ég á í þessum erfiðleikum af því að þarna er verið að gera upp fjárheimildir ríkisins en í fjárlögum og fjármálaáætlun er verið að leggja til fjárheimildir og þarna þarf að vera skýr brú á milli. Við þurfum að geta séð að ef þetta fer eins og það er lagt til þá mun ríkisreikningurinn enda nákvæmlega þannig. En mismunandi framsetning á þessum skjölum gerir það að verkum að það er ekkert nema hausverkur að klóra sig í gegnum það hvaða samhengi er á milli ríkisreikningsins 2021 og fjárlaga 2021, sem er fyrir langalöngu síðan, þetta kemur allt of seint, eins og hv. formaður fjárlaganefndar minntist á áðan. Það þarf að vinna að því að flýta ferlinu og er ekki í fyrsta sinn sem hefur verið minnst á það, að það þurfi að laga. Loforð gefa það til kynna að ríkisreikningur eigi að vera tilbúinn í mars fyrir útgáfu fjármálaáætlunar. Fjármálaáætlun kemur eiginlega seint fram líka, ef maður pælir í því, þegar allt kemur til alls. Það væri mjög náttúrulegu staður fyrir ríkisreikning ef hann væri tilbúinn fyrir framlagningu fjármálaáætlunar fyrir næstu ár því að það er í rauninni ákveðinn grunnur. Núna myndi árið 2023 klárast, tökum þau fjárlög, ríkisreikningur ársins 2023 kemur út í mars og fjármálaáætlun fyrir árið 2024 kæmi í kjölfarið. Núna ættum við að vera að fá í hendurnar ríkisreikning ársins 2022 til þess að við getum sagt: Þetta er í alvörunni staðan á fjármálum ríkisins núna í upphafi ársins 2023. Þá getum við tekið betri ákvarðanir um það hvað við ætlum að gera á næsta ári og í framhaldinu. En við erum ekki enn þá þar. Það er dálítið merkilegt að hugsa til þess að það eru stærðarinnar fyrirtæki úti um allan heim sem eru miklu duglegri að skila þessum niðurstöðum, skila ársreikningum, ársfjórðungsreikningum og svoleiðis á innan við mánuði jafnvel, miklu stærri fyrirtæki heldur en íslenska ríkið er í rauninni. Það er merkilegt. Ef við pælum í því af hverju það er þá er skýringuna kannski að finna í því að stofnanir hingað og þangað eru mjög sjálfstæðar hvað fyrirkomulag á bókhaldi varðar. Fjármálastjóri hverrar stofnunar fyrir sig gerir þetta eftir nokkurn veginn eigin hentisemi. Maður hefur heyrt meira að segja af því að í einhverjum tilvikum hafi það verið þannig að það hafi ekki einu sinni verið notað sama bókhaldskerfi. Það er kannski búið að strauja það loksins núna en það var alla vega vandinn í einhverjum tilfellum þar sem þurfti að varpa gögnum á milli tölvukerfa og þá þurfti að passa upp á villur og ýmislegt svoleiðis, ekki mjög jákvætt. Það er held ég, gríðarlega margt sem væri hægt að vinna að hvað hagkvæmni varðar við að gera þetta ferli betra, hvernig við fáum öll gögn um það hvernig fjárheimildum hefur verið varið en líka í hina áttina, hvernig við erum að leggja til að fjárheimildir verði veittar. Þetta er sitthvor hliðin á sama peningnum. Annars vegar erum við með ríkisreikning sem er með ákveðna framsetningu og ákveðna niðurstöðu. Fjárlög eru hin hliðin á þeim peningi, þar sem verið er að leggja til fjárheimildir. Þau eiga að líta nákvæmlega eins út til þess að við getum verið með góðan samanburð. Þar er mikilvægt atriði að átta sig á því að framsetning ríkisreiknings, fjárlaga, fjármálaáætlunar o.s.frv., er oft ekki fyrir þing og þjóð heldur er fyrir einhverja bókhaldsgæja og rekstrarhagfræðinga eða svoleiðis. Hún er ekki fyrir þingmenn, ekki fyrir fólk úti í samfélaginu til að nálgast og skilja hvað er verið að gera. Það hlýtur að vera okkar krafa að biðja um framsetningu fjárlaga og líka ríkisreiknings á aðgengilegu og á skiljanlegu máli. Það er grundvallarkrafa okkar. En það hefur aldrei gerst að þingið rétti upp hönd og segi: Fyrirgefið, en við viljum fá svona fjárlagafrumvarp með svona framsetningu, það sé talið upp hvaða kröfur við gerum, heldur er það bara framkvæmdarvaldið sem ákveður að við ætlum að gera þetta svona: Gjörið svo vel, hérna er þetta. Við þurfum að klóra okkur í gegnum það, krafsa okkur í gegnum alla rammana og svoleiðis og reyna að átta okkur á því hvað þetta þýðir. Rosalega mikið af vinnunni fer í það að klóra okkur í gegnum þá framsetningu sem framkvæmdarvaldið, fjármálaráðuneytið, heldur að sé gagnleg fyrir þing og þjóð, en er það bara alls ekki. Við erum sífellt að spyrja sömu spurninga um barnabætur eða húsnæðismarkaðinn eða heilbrigðiskerfið og ýmislegt svoleiðis. Við erum alltaf að spyrja sömu spurninganna og við fáum einhverjar tölur í minnisblöðum fram og til baka en í næsta fjárlagafrumvarpi er ekki gert ráð fyrir því að svara sömu spurningunum, sem er mjög merkilegt. Hérna eru IPSAS- og GFS-staðlar og ég veit ekki hvað og hvað, en hvað með okkar staðal, hvað með okkar kröfur um það hvernig við viljum fá gagnsæ og aðgengileg fjárlög, og þá ríkisreikning í kjölfarið? Ég vonast til þess að þessi undirhópur fjárlaganefndar sem hv. formaður fjárlaganefndar minntist á nái að koma þeirri vinnu aðeins í gang. Við höfum verið að safna hugmyndum um það hvernig er hægt að gera hlutina betur. Þessi endurskoðunarskýrsla Ríkisendurskoðunar er vissulega innlegg í það en hún er í þessum tæknilegu atriðum. Hún er ekki um þessi praktísku atriði sem þessi þingsalur þarf á að halda. Við erum að tala um af hverju við erum að leggja til þessar fjárheimildir og hver árangurinn á að vera af því að nota skattfé til þeirra verka. Um daginn kom ráðuneytið til fjárlaganefndar og var að kynna fyrir okkur áhættumat ráðuneytisins á stofnunum á fjárheimildum. Það er mjög merkilegt. Strax í febrúar er komið eitthvert áhættumat um að það sé verið að fara fram úr í hinum eða þessum fjárlagaliðum. Sumt með málefnalegum hætti eða ekki, kannski eru það kjarasamningar, áhætta þar, það er kannski óhjákvæmilegt og varasjóður er til að glíma við það. En það eru ýmis önnur atriði, t.d. varðandi lyf. Við vorum að bæta við heilum hellingi í það og samt er mögulega áhætta á að sá liður fari fram úr. Mjög áhugavert. Nú er talað um í lögum um opinber fjármál að við verðum að setja okkur markmið. Stjórnvöld setja ákveðin markmið um að ná þessum og hinum árangri. Það er t.d. talað um að minnka veikindahlutfall starfsmanna á Landspítalanum eða auka hlutfall hjúkrunarfræðinga sem eru á vöktum og þess háttar. En það er ekkert talað um það hversu mikið það á að kosta. Þá spyr maður: Er hætta á því að við munum ekki ná þessum markmiðum? Þá klórar ráðuneytið sér í hausnum og hefur ekki hugmynd um það. Þá vitum við að það mun vanta pening, en pening fyrir hverju? Mun vanta pening til að ná þessum árangri eða var þessum árangri aldrei ætlaður í rauninni peningur? Gott dæmi um það er t.d. málið um Landhelgisgæsluna sem við vorum að fá í hendurnar rétt eftir áramót. Í fjármálaáætlunum hefur sífellt verið gerð áætlun um aukna viðbragðsgetu Landhelgisgæslunnar á íslensku yfirráðasvæði. Hún var um 50% árið 2017. Það var gert ráð fyrir því að árið 2023 ætti hún að vera 95%, viðbragðsgeta innan sex klukkustunda. Næsta ár er hún ekki lengur 50% eða 49% eða hvað sem það var nú heldur er hún komin niður í 20%. Samt er markmiðið enn þá 95%. Hver er staðan í dag? Staðan 2021, fyrir síðustu fjármálaáætlun, var 8,5% viðbragðsgeta innan sex klukkutíma þrátt fyrir fjárheimildir sem væntanleg áttu að styðja við markmiðið. Nýtt markmið er ekki 95% á þessu ári, heldur 25–30% viðbragðsgeta. Það kostar væntanlega að hækka viðbragðsgetu úr 8,5% upp í 20–30%. Ef það á ekki að selja flugvélina, mun það nást? Hef ekki hugmynd. Ætti ekki áhættumat á framkvæmd fjárlaga að skila sér í lokafjárlögin eða í rauninni ríkisreikninginn? Í þessum ríkisreikningi þá er í rauninni bara lagt mat á fjárhagslega stöðu ríkissjóðs og sagt að ríkisreikningurinn gefi glögga mynd af fjárhagsstöðu ríkissjóðs en við höfum ekki hugmynd um það hversu áhrifaríkar þessar fjárheimildir sem við höfum sett í öll þessi fjárlög hafa verið. Við náðum ekki markmiðunum um viðbragðsgetu Landhelgisgæslunnar. Gefur þá þessi ríkisreikningur glögga mynd af stöðu ríkisins, öryggisáætlunum okkar í rauninni, öryggismála? Við vorum að fjalla um þjóðaröryggisstefnuna fyrr í dag. Hvers konar ríkisreikningur er það sem segir bara: Já, þið eydduð þetta miklum pening, það er rétt. Ekki: Hvaða árangri náðuð þið? Við höfum ekki hugmynd um það. Það tel ég vera mjög ámælisvert. Ég velti fyrir mér hvort í nýjum lögum um opinber fjármál eigi Ríkisendurskoðun ekki líka að skoða þessi markmið og mælikvarða sem settir eru fram í fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarpi með tilliti til ríkisreikningsins. Ég myndi halda að það hljóti að þurfa, það séu ekki bara ársskýrslur ráðherra sem gefi gul, rauð og græn ljós á einhverja mælikvarða hingað og þangað sem eru mjög ómarkvissir, höfum við frétt af öllum þessum heimsóknum sem ráðuneytin hafa komið í. Þegar við spyrjum: Hvað með þetta? Þá er svarað: Nei, þetta er ekki alveg þannig, það er erfitt að mæla þetta og þetta er allt rosalega flókið og það er ekki hægt að gera nákvæmar áætlanir, alls konar svoleiðis. En ef það er ekki gert þá verðum við aldrei betri í því, þá verðum við aldrei nákvæmari. Það má vera ónákvæmur. Það er allt í lagi. Við fáum ríkisreikning í lok árs sem segir okkur hver nákvæma niðurstaðan var og hann ætti að segja okkur líka hver áhrifin voru af því að veita fjárheimildir í hin ýmsu verkefni af því að við viljum öll nota fjárheimildir, skattfé, á ábyrgan og jákvæðan hátt. Ég held að það þurfi ákveðið hugrekki hjá stjórnvöldum til að horfast í augu við það að stundum eru hugmyndir þeirra einfaldlega ekki að skila sér eins og þau vonuðust til. Það er allt í lagi. Þannig virka áætlanir, svo lengi sem þær eru gerðar á heiðarlegan hátt, með kostnaðarmati, ábatagreiningu og áhættugreiningu og forgangsröðun. Þá liggur það allt fyrir. Svo getur það misheppnast. Það er allt í lagi, það má, en ef ekkert svoleiðis liggur fyrir þá ber heldur enginn ábyrgð. Þá getur enginn sagt. Já, við gerum betur næst af því að nú vitum við meira, nú kunnum við meira. Hugmyndin sem við byrjuðum á virkaði ekki alveg en við áttuðum okkur á því af hverju og hvað við getum gert betur í staðinn í næstu fjármálaáætlun. Það er, held ég, leiðin sem við þurfum í alvörunni að fara, ekki bara af því að það stendur í lögum um opinber fjármál að það eigi að gera þetta þannig heldur af því að það er í alvörunni gáfulegt. Ég held að slík notkun á opinberu fé sé eitthvað sem ekkert okkar sé ósammála. Ég held að við getum öll verið sammála um að við viljum nota skattfé á ábyrgan hátt. Við viljum að þegar við leggjum til einhver verkefni eða hugmyndir og átaksverkefni að þau skili í alvörunni árangri sem við getum þá montað okkur af, fyrr mætti nú vera. En til þess að geta montað sig af því þá þarf í alvörunni að vera hægt að sýna fram á það og hingað til hefur það ekki verið þannig því að það vantar allt kostnaðarmat, vantar alla ábatagreiningu, vantar alla forgangsröðun. Fyrir vikið er lokareikningurinn, ársreikningur ríkisins, í rauninni þeim mun fátækari.

Herra forseti. Ég mæli fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti í 381. máli um fjármálafyrirtæki og vátryggingastarfsemi, búsetuskilyrði stjórnenda. Ég ætla aðeins að fara yfir helstu atriði en með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á þeim ákvæðum laga um fjármálafyrirtæki og laga um vátryggingastarfsemi sem fjalla um búsetu stjórnarmanna og framkvæmdastjóra. Nánar tiltekið er lagt til að búsetuskilyrði laganna taki ekki til ríkisborgara aðildarríkja EES-samningsins, stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða Færeyja. Rétt til að fara aðeins yfir það samráð sem nefndin viðhafði hefur allnokkurt samráð verið viðhaft undanfarin ár við menningar- og viðskiptaráðuneytið, áður atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið. Þá hefur ESA verið upplýst reglulega um áformaðar lagabreytingar. Áform um lagasetningu voru send öðrum ráðuneytum til umsagnar í júní 2022 og barst engin efnisleg umsögn. Áformin voru birt í samráðsgátt stjórnvalda á vefnum Ísland.is á tímabilinu 4. júlí til 15. ágúst 2022, sbr. mál nr. S-113/2022. Ein umsögn barst um áformin frá Arion banka. Í umsögninni er gerð athugasemd við að áform um lagasetningu geri ekki ráð fyrir sams konar undanþágu frá búsetuskilyrðum stjórnarmanna og framkvæmdastjóra í lífeyrissjóðum. Telur bankinn að slík breyting á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, sé bæði sanngjörn og eðlileg án þess að það sé rökstutt nánar. Löggjöf á fjármálamarkaði byggist að mestu leyti á Evrópureglum sem teknar hafa verið upp í EES-samninginn en það á þó ekki við um íslenska lífeyriskerfið sem byggist að mestu á íslensku regluverki. Athugasemdir ESA lúta einungis að búsetuskilyrðum í lögum um vátryggingastarfsemi og lögum um fjármálafyrirtæki. Nánar er greint frá samráði í því nefndaráliti sem liggur frammi. Rétt til að reifa hér umfjöllun nefndarinnar eru í greinargerð frumvarpsins tildrög þess nokkuð ítarlega rakin. Frumvarpið er lagt fram til að bregðast við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA, þess efnis að búsetuskilyrði stjórnarmanna og framkvæmdastjóra félaga í umræddum lögum brjóti gegn 28. og 31. gr. EES-samningsins sem fjalla um frelsi launþega til flutninga og staðfesturétt. Athugasemdir ESA hafa beinst að því að með því að hafa í gildi búsetuskilyrði fyrir ríkisborgara þriðju ríkja sem fram koma í íslenskum lögum hafi Ísland gerst brotlegt við framangreind ákvæði samningsins. Af greinargerð frumvarpsins verður ráðið að ekki liggi fyrir endanleg niðurstaða ESA og eftir atvikum EFTA-dómstólsins um það hvort sú leið sem farin er í frumvarpinu, að takmarka rýmkun á búsetuskilyrðum við ríkisborgara aðildarríkja, samrýmist 31. gr. EES-samningsins. Í greinargerð eru þó færð fyrir því rök hvers vegna líta beri á þær breytingar sem lagðar eru til sem fullnægjandi. Í nefndaráliti meiri hlutans er bætt í þann rökstuðning, m.a. með vísan til dóms EFTA-dómstólsins í máli sem ESA höfðaði gegn norska ríkinu, nr. E-9/20, þar sem dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu að samanlögð krafa um hvort tveggja búsetu og ríkisfang í EES-ríki teljist ólögmæt skerðing á staðfesturéttinum. Segir þar jafnframt að eingöngu ríkisborgarar aðildarríkja og lögaðilar sem njóta sömu stöðu skv. 34. gr. njóti staðfesturéttar skv. 31. gr. samningsins. Þannig geti skilyrði um ríkisborgararétt innan aðildarríkis EES-samningsins ekki falið í sér takmörkun á þeim rétti. Hins vegar geti regla sem feli í sér skilyrði um búsetu EES-ríkisborgara, í ríki sem er aðili að samningnum, falið í sér takmörkun á réttinum. Miðað við þá niðurstöðu dómsins telur meiri hlutinn þau skilyrði sem lögð eru til í frumvarpinu vera í samræmi við túlkun hans á inntaki 31. gr. EES-samningsins. Þá var í umsögn Seðlabanka Íslands bent á að ástæða kynni að vera til þess að gera hliðstæðar breytingar á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Sú ábending kom einnig fram þegar frumvarpsdrög voru birt í samráðsgátt stjórnvalda og vísar nefndin til nánari umfjöllunar í greinargerð og nefndaráliti um þetta atriði. Slík breyting myndi í öllu falli kalla á nánari athugun og samráð og telur meiri hlutinn því ekki tilefni til að leggja til slíkar breytingar á því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar. Að öðru leyti vísast til ítarlegri umfjöllunar í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Að því sögðu, virðulegur forseti, og að framangreindu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið samþykkist óbreytt. Undir álitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Þórarinn Ingi Pétursson, Logi Einarsson og Steinunn Þóra Árnadóttir.