Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (FS): Hv. 4. þm. Sunnl., Björn Fr. Björnsson, hefur fjarvistarleyfi, en kona hans, Margrét Þorsteinsdóttir, lézt nú í nótt. Ég vænti þess, að hv. alþm. vilji votta þessum samþingismanni okkar samúð sína með því að rísa úr sætum. - Þm. risu úr sætum.



Herra forseti. Fyrir þessu þingi liggja fjórar till. varðandi sjálfvirkan síma fyrir einstaka hluta landsins: fyrir Austurland, Borgarnes, Siglufjörð og Suðurland. Allshn. hefur fengið till. þessar til meðferðar, sent þær til umsagnar póst- og símamálastjórnarinnar. Samkvæmt ósk n. hefur póst- og símamálastjóri veitt n. ýtarlegar upplýsingar um fyrirætlanir stofnunarinnar í þessum efnum, og auk þess hefur Gunnlaugur Briem mætt á fundi allshn., þar sem mál þessi voru ýtarlega rædd og hann veitti ýmsar upplýsingar til viðbótar. Það hefur orðið niðurstaða allshn. að afgreiða þessar fjórar till. með nýrri þáltill., sem hér kemur nú fyrir, og byggist hún á þeim upplýsingum um þetta málefni í heild, sem n. hefur aflað sér. Upplýsingarnar felast í skýrslu frá póst- og símamálastjórninni, sem prentuð er í heild sem fskj. með till. Samkvæmt þeirri áætlun, sem þar kemur fram, er talið kleift að gera síma sjálfvirkan um allt landið á tiltölulega skömmum tíma, þannig að allir kaupstaðir, kauptún, þorp og margir sveitabæir í nágrenni við þéttbýlið fái sjálfvirkan síma fyrir árslok 1966 ásamt sjálfvirku sambandi sín á milli, en nálega allir aðrir sveitabæir verði tengdir við kerfið fyrir árslok 1968. Ég vil benda hv. þm. á upptalningu, sem er á bls. 2–3 á þskj. 590, þar sem röð framkvæmdanna er talin í stórum dráttum, eins og hún er fyrirhuguð af póst- og símamálastjórninni, og í tveggja ára áföngum. Framkvæmdir þær, sem hér um ræðir. eru umfangsmiklar, og er áætlað á þessu stigi. að þær muni kosta 500 millj, kr. En póst- og símamálastjóri hefur gefið n. þá skýringu, að ef ekki yrði ráðizt í svo stórfelldar framkvæmdir til þess að gera síma sjálfvirkan um allt landið, heldur aðeins haldið áfram símaframkvæmdum og aukningu í svipuðum dúr og verið hefur undanfarin ár, án þess að stöðva þá þróun, sem verið hefur, mundu framkvæmdir símans engu að síður kosta um 300 millj., þannig að breyting frá eðlilegri eða áframhaldandi þróun símans. eins og verið hefur, til þess að framkvæma þessa áætlun um sjálfvirkan síma um allt land kostar um 200 millj. kr. fram yfir það, sem vera mundi ella. Póst- og símamálastjórnin telur sér kleift að standa straum af þessum mikla fjárfestingarkostnaði án þess að fá til þess nokkur framlög úr ríkissjóði eða annars staðar að, og er þá reiknað með venjulegum greiðslufresti, sem síminn hefur notið og nýtur hjá framleiðendum véla og tækja erlendis. Þó þyrfti síminn sennilega að fá stutt lán eða aðra fyrirgreiðslu fyrir nokkrum upphæðum fyrstu 2–3 árin, en þar er aðallega um að ræða greiðslu á tollgjöldum. Í skýrslu póst- og símamálastjórnarinnar má sjá nánari skýringar á því, hvernig þetta er talið vera fjárhagslega unnt. M.a. má benda á það, að notkun á sjálfvirkum síma er miklu meiri en á handvirkum síma, þannig að tekjur símans mundu með framkvæmd þessarar áætlunar ekki aðeins aukast verulega vegna þess, að símnotendum fjölgaði, heldur mundi og notkun símans aukast að marki. Eftir því sem póst- og símamálastjóri upplýsir, er nú óðum verið að setja upp sjálfvirkan síma víða um lönd, og munu flestar þjóðir, sem við berum okkur saman við um lífskjör og framkvæmdir, nú ýmist vera að koma upp slíkum síma eða með slíkar framkvæmdir í undirbúningi. Þá er það talið veigamikið atriði í þessu sambandi, að ef ekki verður stefnt til þess að koma upp sjálfvirku símakerfi á næstu árum, muni, áður en langt líður, reynast mjög erfitt að fá varahluti í hið gamla handvirka kerfi, sem við höfum haft. Hér er um að ræða mjög veigamiklar og dýrar framkvæmdir, og er því sjálfsagt að gera sér glögga grein fyrir því, hvað þjóðin fær í aðra hönd, ef hún festir svo mikið fé í símaframkvæmdum á næstu árum. Þá er fyrst til að telja, að símaþjónusta mun batna stórlega, og hefur það sérstaklega þýðingu fyrir dreifbýlið og samband þess við Reykjavík og annað þéttbýli. Það er ómetanlegt, ef hver einasta byggð og hver einasti sveitabær getur gengið að síma t.d. til þess að kalla til lækni eða til annarra mjög brýnna nauðsynja allan sólarhringinn, en enginn maður er háður því, að sími hans nágrennis sé aðeins opinn fáar klukkustundir á sólarhring. Þessi þjónustuaukning mundi hafa stórkostlega þýðingu fyrir atvinnuvegina, sem eru þannig reknir hér á landi, að þeir þurfa oft mjög á símasambandi að halda. Með þessu kerfi er talið, að langlínusamtöl geti. áður en Langt líður, orðið miklu ódýrari en þau hafa verið hingað til. og eftir að kerfið í heild er komið í framkvæmd, er talið, að verulegar gjaldskrárlækkanir geti komið til greina. Einnig er talað um breytingar á gjaldskrá símans þannig, að í stað þess, að borga fastagjald og borga síðan aukagjald fyrir símtöl, sem teljast fram yfir ákveðna tölu, verði meira og meira og fyrr eða síðar öll notkun símans greidd á þeim grundvelli, að talin verði símtölin, en stofngjald verði ekkert. Það, sem þó hefur þjóðhagslega mesta þýðingu í sambandi við þessar framkvæmdir, er, að hér er um aukna hagkvæmni að ræða á stórfelldu og umfangsmiklu þjónustukerfi, sem þjóðin hefur í þjónustu sinni. Talið er, að ef þessi áætlun verður framkvæmd í heild, muni starfslið símans verða 5–6 hundruð manns fámennara en verða mundi, ef síminn, eins og hann er í dag og eins og hann mundi aukast að öðru jöfnu, þyrfti að hafa í þjónustu sinni með handvirkum síma víðast á landinu. Hér er um mikinn vinnukraft að ræða, sem vissulega væri æskilegt að geta notað við framleiðslustörf. Talið er, að launasparnaður verði árlega eftir 1968 um 24 millj. kr. eftir núverandi áætlun, Þá munu og tekjur símans, sem ganga til að greiða fyrir þessar framkvæmdir og standa undir rekstri hans, aukast verulega, eins og áður var getið. Ég mun ekki hafa þessi orð fleiri, en vil vísa til þeirrar grg. og meðfylgjandi línurita, sem prentuð eru með þskj. 590. Þar sem mál þetta er flutt af n., er óþarft, að það gangi til n., og ég vil vænta þess, að hægt verði að ljúka hér þeirri einu umr., sem ákveðin er um málið, og afgreiða það, því að það var samróma álit allshn., að rétt væri, að fram kæmi áhugi þingheims á því, að unnið verði að framkvæmd þessa máls, eins og framast er unnt, og að greitt verði fyrir því, svo sem möguleikar leyfa á hverjum tíma. Í þeim tilgangi hefur n. samið og flutt þá till., sem hér er til umr.



Herra forseti. Fyrir skömmu var svonefnd bændavika í útvarpinu. Einn af þeim, sem þar komu fram, var ungur maður, sem nýlega hafði flutt sig héðan úr þéttbýlinu við Faxaflóa og norður í Strandasýslu og var farinn að búa þar í afskekktri sveit. Hann talaði um lífið í sveitinni og störfin þar. Hann minntist á það m.a., að nú hefðu bændur eins og aðrir vélar til ýmiss konar starfa, en fólkið væri horfið, - margt af því fólki, sem áður vann þessi störf. Hann talaði í þessu sambandi um heyvinnuvélarnar, sem væru komnar í staðinn fyrir kaupakonurnar. Það væri þægilegt að vinna með þessum vélum og heyskapurinn gengi hraðar og betur, eftir að vélarnar komu til sögunnar, en það hefði líka, sínar alvarlegu hliðar fyrir lífið í sveitinni, þegar fólkinu fækkaði, þegar kaupakonurnar væru flestar horfnar. En það er fleira, sem hverfur, heldur en kaupkonurnar. Nú á að taka af okkur talsímakonurnar líka. Enn er það svo með okkur, sem eigum heima í sveitunum, að þegar við þurfum að nota símann, fáum við að tala við ágætar konur á landssímastöðvunum, sem reyna að veita okkur samband við þá, sem við viljum tala við. Það eru allmörg ár síðan bæjarsímakerfið hér í Reykjavík breyttist þannig, að konurnar, sem unnu við bæjarsímann, hurfu, en það, sem kallað er sjálfvirkt símakerfi, kom í staðinn. Enn er það þó svo, að þegar við erum hér í Reykjavík um þingtímann og þurfum að nota landssímann, þá eigum við kost á því að tala við símakonur á landssímastöðinni. Þessa ánægju á að taka af okkur innan skamms. Við eigum aldrei framar, þó að við þurfum að nota síma, að fá að heyra fallega kvenrödd á landssímastöðinni, rödd konu, sem er fús til að greiða fyrir okkur og veita okkur samband við þá, sem við viljum tala við í gegnum símann. Það er sagt í grg. með till., að starfslið símans muni verða 5–6 hundruð manns færra, þegar þetta er komið í kring. Hvað verður um allar blessaðar talsímakonurnar, og hvaða möguleikar eru fyrir okkur að halda sambandi við þær á svipaðan hátt og verið hefur? Ég veit það ekki. Ég ætla ekki að mæla á móti þessari till. Þetta er nýi tíminn, hann er hér á ferð eins og, annars staðar með sínum kostum og með sínum göllum. Það er talað um, að símaþjónustan verði ódýrari með þessu móti, það sparist mikið í launagreiðslum. Það eru hins vegar ekki neinar útskýringar á því hér, eða ekki hef ég séð það. hvað þetta véladót kostar í viðhaldi og rekstri, en gert er ráð fyrir, að þetta verði ódýrara í heildinni, og það er talað um, að símaþjónustan muni verða góð, jafnvel betri en nú er. Ég veit það ekki. En eins og ég hef sagt, um þetta þýðir ekki að fást. Þetta kemur yfir okkur, það er sjáanlegt. En ósköp verður þetta þurrt og leiðinlegt.



Herra forseti. við höfum langa og ánægjulega reynslu af því, að okkar ágæti félagi, hv. 1. þm. Norðurl. v. (SkG), hefur manna gleggst auga fyrir Ýmsum mannlegum hliðum vandamálanna. En að þessu sinni get ég upplýst það, að allshn, er ekki hjartalaus með öllu og hefur tilfinningar til hins betra kyns ekki síður en aðrir, því að einmitt þetta félagslega vandamál í sambandi við hinn sjálfvirka síma var nefnt í n. En það er nú svo með þessar framfarir, eins og ýmsar aðrar, að það fylgir ýmislegt til sárabóta í staðinn. Þegar hinn sjálfvirki sími verður kominn um allt land, þá verður hægt að hringja á klukkuna úr öllum landshlutum, þannig að hvar sem menn eru staddir, pá geta þeir tekið upp símann og fá ekki aðeins að hlýða á vinsamlega konurödd í 15–20 sek. á meðan hún hrópar eftir þeim, sem viðkomandi vill tala við, heldur getur maður setið kyrr og hlustað á yndislega stúlkurödd þylja upp, hvað klukkan er, allan sólarhringinn. Nokkur huggun gæti það verið. Og síminn ætlar að gera betur. Hann ætlar að bæta okkur upp kvennatapið með því að taka upp þá þjónustu, að það verði hægt að hringja í ákveðið númer og þá fái menn lesið fréttayfirlit, svo að ef hv. 1. þm. Norðurl. v. verður leiður á því að hlusta á sömu röddina þylja upp klukkuna á 10 sek. fresti. þá getur hann hringt í annað númer og fengið aðra fallega konurödd til þess að lesa yfir honum, hvað helzt er tíðinda úr heiminum. Ef þau tíðindi eru ekki af betra taginu þann daginn og hryggja hann, þá getur hann hringt í þriðja númerið og þá fengið nákvæmar upplýsingar um það, hvernig veðurútlitið er, einnig væntanlega lesið af fagurri konurödd. Ef veðurútlitið er líka slæmt, þannig að það hressir ekki sálu hans, þá er það neyðarúrræðið eftir að nota þennan sjáifvirka síma til að hringja í einhverja af þeim 80–90 þús. konum, sem við eigum í þessu landi, og freista þess, hvort þær eru ekki fáanlegar til þess að hugga þennan sárþreytta símnotanda. Að lokum vil ég segja það, að það er líka sjónarmið, hvort ekki er nú rétt bæði fyrir kvenholla Íslendinga og aðra að taka 500–600 konur, sem síminn að jafnaði hefur lokaðar inni í klefum víða um landið með heyrnartól fyrir eyrunum, svo að þær mega sér enga björg veita, hárið ýfist á þeim og þær eru þrælkaðar við það að þjóna símnotendum, taka þessar 500–600 konur og dreifa þeim út í atvinnulífið, þannig að menn geti ekki aðeins heyrt í þeim, heldur séð þær líka.



Herra forseti. Erindi mitt upp í ræðustólinn var ekki að fara að tala sérstaklega um símastúlkurnar, þó að ég hafi ekki af þeim minni kynni en aðrir menn og hef m.a. fylgt þeirri reglu eða komið því í framkvæmd að taka eina út úr störfum og láta hana fá önnur störf. En ég ætla, að því leyti sem ég var flm. einnar þeirrar till., sem fær afgreiðslu með þessari till. allshn., að þakka n. fyrir afgreiðsluna og tel, að málið sé vel á veg komið og þetta muni flýta fyrir þeirri afgreiðslu á því máli. sem ég flutti og 1. þm. Vesturl., og er því ánægður með það.



Herra forseti. Fyrir nokkru var lögð fram á fundi sameinaðs Alþingis till. til þál. um alþingishús. Till. var á þskj. 362, og flm. voru hv. 7. þm. Reykv. (ÞÞ) og hv. 3. þm. Vesturl. (HS). Gert var ráð fyrir því í till., að Alþingi kysi 5 manna n., er ynni að því í samráði við hæstv. ríkisstj. að gera till. um stækkun alþingishússins eða byggingu nýs þinghúss eftir því, hvort betur leysti þörf Alþingis fyrir viðunandi húsnæði. Þegar mál þetta var á dagskrá, urðu litlar umr. um það, þótt segja verði, að þar hafi verið stórt mál á ferðinni. Hv. 1. þm. Vestf. (GíslJ) kvaddi sér þó hljóðs og ræddi þetta mál nokkuð. Taldi hann sig efnislega samþykkan því, að eitthvað yrði gert í þessu aðkallandi máli, en lýsti sig hins vegar andvigan till., eins og hún var flutt af hv. flm., og bar hann fram á þeim fundi till. til rökst. dagskrár, sem var efnislega á þá leið, að í trausti þess, að forsetar þingsins tækju þetta mál til athugunar, væri tekið fyrir næsta mál á dagskrá. Þegar þessi dagskrártill. var komin fram, virtist mönnum svo, að þessu þingi lyki án þess, að samkomulag næðist um að kjósa n. til að athuga þetta mál í samráði við hæstv. ríkisstj. Hæstv. forseti sameinaðs Alþingis var einn meðal þeirra þm., sem töldu það miður, að þetta þing lyki störfum án þess, að nokkuð yrði að gert í þessu máli, og beitti hann sér meðal annarra fyrir því, að allshn. Sþ. hélt fund í morgun, ræddi þáltill. og dagskrártill. Eftir nokkrar umræður í n. náðist samkomulag, sem birt er á þskj. 698, og hefur því verið útbýtt í þinginu í dag. Enda þótt hér sé um viðamikið mál að ræða, sé ég ekki ástæðu til að orðlengja um það frekar, en mæli með því fyrir hönd allshn., að brtt. á nefndu þskj. verði samþykkt.



Herra forseti. Ég álít, að þetta mál sé að komast í rétt horf með þeirri brtt., sem hér er lögð fram af hv. allshn. En ég vildi um leið nota tækifærið til þess að láta í ljós, að það væri rétt, að þingmenn gæfu hæstv. forsetum og þeirri nefnd, sem um þetta mundi fjalla, hugmyndir viðvíkjandi þessu máli. Ég býst við, að flestir þeir, sem verið hafa forsetar Alþingis á undanförnum árum eða áratugum, hafi meira eða minna um þetta mál hugsað, vegna þess að á þeim hefur það hvílt að eiga að hugsa fyrir því, sem öllum var orðið ljóst, að þetta hús var orðið allt of lítið fyrir starfsemi Alþingis. En það hefur frá upphafi verið allmikill ágreiningur um, hvað gera skuli í þessu máli, og ég, held, að það sé ákaflega nauðsynlegt, að þm. geri sér ljóst, hvað það er, sem þar kemur raunverulega til með að bera á milli. Ég tók strax eftir því í þeirri tillögu, sem lögð var fram á þskj. 362, að þar var raunverulega báðum þeim sjónarmiðum, sem fram hafa komið, gert nokkuð jafnt undir höfði. Ég álít, að stóra spurningin, sem fyrir okkur alþm. liggi í sambandi við þetta mál, sé, hvort við eigum að fallast á þá hugmynd, að það verði byggt nýtt alþingishús og þetta verði lagt niður, hvort við eigum að taka það í mál. Það hefur alltaf borið á því, þegar þetta mál hefur verið rætt, að Alþingi hefur verið boðið upp á að fá lóðir hér í nánd við Tjörnina eða annars staðar og aðrar stofnanir ættu síðan að sitja fyrir því svæði, sem alþingishúsið nú stendur á. Ég álit þetta þýðingarmikið mál. Raunar reyndi ég líka. þegar ég fyrir nokkrum tímum naut þess heiðurs að vera hér forseti í einni deild þingsins, að hafa nokkur áhrif á, að eitthvað yrði í þessu gert. Ég álít þetta svo mikilvægt mál, að það sé nauðsynlegt, að við a.m.k. minnumst á það, þannig að hæstv. forsetar og sú nefnd, sem um þetta mundi fjalla, hefði heyrt einhverjar raddir þingmanna um þetta mál. Ég held, að það sé mikil hætta, sem vofir yfir okkar þjóð nú, hvað það snertir, að við slitum allt samhengi á milli þess gamla og þess nýja, sem við erum að vinna við að skapa. Breyt., sem er að verða á öllu okkar þjóðlífi á þessum áratugum, sem við höfum lifað, a.m.k. þeir eldri, er svo gífurleg, að samhengið í sögu þjóðarinnar er svo að segja að slitna. Ég held, að við verðum á öllum sviðum okkar þjóðlífs að aðgæta, hvað við gerum í þessum efnum, um leið og, við tökum ákvarðanir. Ég hef satt að segja alltaf harmað, að það skyldi ekki vera ráðizt í byggingu nýs menntaskóla fyrir áratug hér í Reykjavík, þannig að gamli menntaskólinn við Lækjargötu hyrfi úr því að vera notaður sem menntaskóli, og ég álit, að hann ætti þá að hverfa aftur til Alþingis, þannig að annars vegar væri t.d. gamli þjóðfundarsalurinn þar einhvers konar viðhafnarmóttökusalur fyrir t.d. forseta Íslands, þegar hingað kæmu þjóðhöfðingjar í heimsókn eða annað slíkt. og að forseti Íslands hefði þar upp frá þær skrifstofur, sem hann hefur nú hér í alþingishúsinu, en að öðru leyti væri þarna að einhverju leyti búið í hag fyrir vissar nefndir á vegum þingsins, sem þyrftu að starfa, en þannig gengið frá með skólann, eins og nú á að vera hægt með þeirri nútímatækni. sem er, að hann væri tryggður gegn því að geta brunnið. Ég álít, að Alþ. eigi að reyna að sjá til þess að tengja aftur við sig það hús, sem var tengt því frá upphafi, og það hús, sem var tengt einmitt starfi Jóns Sigurðssonar, þannig að við eigum hvað framtíðina snertir að hugsa til þess, að gamla menntaskólabyggingin, þegar nýir menntaskólar rísa í Reykjavík, hverfi aftur til þeirra nota fyrir æðstu stofnun landsins, sem hún upprunalega var fyrir og, jafnvel hennar glæsilegustu minningar eru tengdar við. Þá er í öðru lagi viðvíkjandi þessu húsi. Þó að okkur finnist þetta hús ekki sérstaklega mikið og veglegt, borið saman við þær hallir, sem þingin í okkar nágrannalöndum eru í, þá er þetta hús þó þegar búið að fá sína sögulegu hefð. Ég býst við, að flestir finni til þess, að ef þeim finnst eitthvað verulega rómantískt við Reykjavík af stærri byggingum þar, þá eru það þau tvö hús hér, dómkirkjan og alþingishúsið, sem hafa verið eins og eins konar miðstöð í þeirri gömlu Reykjavík og ættu að halda áfram að geta verið miðstöð í Reykjavík líka, þó að hún verði að stórri borg, svo framarlega sem ekki verður farið þannig með miðbæinn hér í kring, að þessi tvö hús verði gerð að tveimur litlum kofum, með því að við byggjum einhverja skýjakljúfa hér rétt hjá. Ég álít, að við eigum að sjá til þess, þegar ákvarðanir eru teknar um framtíðaraðsetur fyrir Alþingi, að það sé ekki horfið burt frá því, að þetta hús. sem Alþingi nú hefur starfað í 7–8 áratugi, verði áfram hluti af þeirri byggingu, sem Alþingi hefst við í, jafnvel þó að stærri, veigameiri og fegurri byggingar komi til með að rísa þar. Og ég álít, að það sé ákaflega þægileg aðstaða fyrir okkur til þess að koma slíku í kring. Alþingi á þær lóðir, sem hér eru vestan við okkur og sunnan við okkur. Alþingi á lóðirnar undir Góðtemplarahúsinu og Listamannaskálanum, og það er tæknilega ágætur möguleiki á því að byggja mjög fagurt hús, sem sneri framhlið að Tjörninni, á því svæði, þar sem nú er Góðtemplarahúsið og bílastæðið, og það hús mundi þá ná að þeim alþingisgarði, sem nú er ein mesta prýði Reykjavíkur og þessa húss. Það má í framtíðinni byggja þriðju álmu, þar sem Listamannaskálinn er nú, þannig að í kringum garðinn hérna yrðu þá komnar þrjár byggingar, sem tengdar væru saman á ýmsan listrænan hátt, þannig að Alþingi væri hér eins og hallarbygging í gömlum stíl. Það er vafalaust ekki ofvaxið nútíma arkitektum að finna út aðferðirnar til þess að hafa þetta í samræmi, þótt mismunandi stíltegundir séu, og til þess að gera þetta sem fegurst. Ég veit einmitt, að slík hugmynd kom fram í samkeppni um uppdrátt af Reykjavík. og sá uppdráttur, sem þá fékk 1. verðlaun, var einmitt slík hugmynd, eins og ég nú hef að litlu lýst, sem Gunnlaugur Halldórsson var höfundur að. Ég held, að við eigum að festa okkur við það að reyna að hafa alþingishús framtíðarinnar þannig tengt þessu gamla húsi og láta miðstöð og aðsetur Alþingis verða hér umhverfis þennan garð, sem hér er, sem þá vafalaust munds líka verða opnaður frá hliðinni, sem nú snýr út að Templarasundi, og verða byggingu, sem að öllu leyti gæti tengt saman það gamla og nýja, endurminningarnar um það, sem gerzt hefur í þessu húsi, og möguleikana fyrir þá starfsemi, sem mundi koma til með að verða í þeim nýju húsum. Skammt hér frá mundi síðan verða sá menntaskóli, sem síðar meir ætti að mínu áliti að tengjast við starfsemi Alþingis og starfsemi forseta ríkisins. Ég held, að það sé mjög þýðingarmikið fyrir okkur, að við gerum okkur þetta ljóst. Vissulega gætir oft mikillar rómantíkur í sambandi við ýmislegt, sem við ræðum um okkar þjóðarsögu. Og vel má vera, að einhvern tíma í framtiðinni verði það. sem rómantískast og fegurst hefur verið í sambandi við okkar hugmyndir um Alþingi, sem sé það, að Alþingi yrði aftur á Þingvöllum, að veruleika, þegar allar fjarlægðir og samgöngur og allt saman slíkt kemur til með að hafa miklu minni þýðingu en það hefur fyrir okkur nú. En það verður vafalaust ekki okkar kynslóðar að leysa það vandamál. Hins vegar álit ég, að við ættum, þegar við nú vonandi fyrir alvöru leggjum í það að reyna að leysa þetta vandamál, að taka tillit til þessa sögulega samhengis. Mér hefur oft fundizt í sambandi við ýmislegt af því, sem við erum að gera núna, að það gæti nokkuð mikils nýjabrums hjá okkur. Við erum oft svo þreyttir á mörgu því gamla og fátæklega. sem við áttum áður, að við erum næsta fljótir að kasta því burt og rífa það niður. Að vísu voru kotin okkar slæm og gott, að fólk gat losnað við að búa í þeim, en það verður hins vegar jafnleitt fyrir okkur að eiga ekki einu sinni eitt einasta almennilegt kot til þess að sýna afkomendum okkar, - eða til þess að afkomendur okkar geti séð það í framtíðinni, við hvers konar skilyrði íslenzka þjóðin vann og hve mikil hún var, þó að hún ynni við slík efnahagsleg vandræðaskilyrði eins og hún þá bjó við. Og ég held, að við þurfum að gæta okkar núna með Reykjavík, þegar hún er að þenjast út og verða eins stór og voldug og hún er að verða í okkar þjóðlífi, að við kippum henni ekki líka út úr öllu samhengi við okkar þjóðlíf í heild. Ég hef sagt það áður hér, fyrir alilöngu, þegar þetta alþingishússmál var rætt, einmitt í sambandi við tillögur, sem þá voru uppi um menntaskóla, að ég álít, að við ættum ekki að leyfa að byggja á hringnum hér í kringum alþingishúsið, á milli Tjarnargötu. Kirkjustrætis og Lækjargötu, ný hús. Ég álít, að við eigum ekki að láta byggja skýjakljúfa hér rétt hjá, sem gera alþingishúsið eins og að litlum kofa. Austurvöllur átti raunar alltaf að ná að Landsbankanum og aldrei að vera byggð þau hús, sem nú eru á milli alþingishússins og Landsbankans. En ég álít, að við eigum að sjá til þess, að hér hringinn í kringum alþingishúsið, eins og ég vildi vonast til þess að það yrði í framtíðinni. yrðu grænir blettir, þegar þau hús hverfa, sem nú standa þar, eða að einhverju leyti kannske bílastæði, því að eitthvert tillit verður vafalaust að taka til véltækni nútímans. Ég vildi þess vegna eindregið beina því til þeirrar nefndar og þeirra hæstv. forseta, sem fá þetta mál nú til athugunar, að taka með í reikninginn þetta tillit til sögulegs samhengis. Alþingi á forgangsrétt að þessu húsi og þessum lóðum, sem hér eru í kring, og Alþingi á rétt til þess, að þetta svæði sé fyrst og fremst tileinkað því. Og ég álít meira að segja, að miðbærinn hér í kring í Reykjavík eigi fyrst og fremst að markast af Alþingi og þess starfsemi, en þó að það séu góðar verzlunarlóðir og annað slíkt hér, þá eigi hann ekki að markast af tilliti til lóðaverðs, kaupprangs eða annars slíks. Þegar við Íslendingar viljum sýna útlendingum okkar land og ekki sízt okkar borg, vitum við, að það, sem Ísland jafnvel er kunnast fyrir úti um víða veröld, er þess þing og þess saga. Og ég álít, að við eigum að geta sýnt, að við viljum viðhalda, að eins miklu leyti og okkur er fært þeim tengslum, sem eru við okkar sögu í þessu efni, og að við erum reiðubúnir til þess að gera það mikið fyrir þau tengsl, að við sýnum þeim þá virðingu líka að hafa umhverfið í kringum Alþingi ekki aðeins tengt við þann gamla sögulega stað, heldur líka þannig, að það sé ekki yfirgnæft af einhverjum nýtízku kauphöllum eða slíku, Alþingi eigi að drottna hér í miðbænum, vera miðdepillinn hér í Reykjavík, og ég held, að við höfum enn þá að öllu leyti tæknilega möguleika til þess, að svo verði gert. Ég veit, að það munu vera allrík áhrif, sem þarna kemur til með að gæta á móti, vegna þess að tilhneigingar eru til þess að vilja byggja ráðhús í Reykjavík við Tjörnina hér, hinum megin við. Það þýðir að eyðileggja gersamlega alla möguleika fyrir þeirri hugmynd, sem ég nú hef útlistað. Og ég álít, að fyrir utan það, að Reykvíkingar margir hverjir munu hafa á móti því að gera það rask við Tjörnina, sem ráðhúsbygging þar mundi þýða, að frá Alþingis sjónarmiði komi það ekki til neinna mála, að Allþingi sé látið víkja fyrir neinu slíku. Ég vil þess vegna leggja áherzlu á í sambandi við þetta mál, að hér er um mál að ræða, þar sem ekki þarf aðeins það praktíska í þessum efnum að komast að, hvernig Alþingi sé búinn starfsgrundvöllur. Það er vafalaust hægt að byggja hús einhvers staðar og einhvers staðar inni í móum og holtum eða hér og hvar. En ef menn vilja byggja hús, sem er tengt við þá sögulegu reisn, sem yfir Alþingi er, tengt við samhengið í okkar sögu, þá eigum við ekki að yfirgefa þennan stað, sem við nú stöndum á. Það vildi ég biðja þá nefnd og þá hæstv. forseta, sem fá þetta mál til athugunar nú, að hugsa mjög vel um.



Herra forseti. Ég vil aðeins í framhaldi af því, sem ég sagði áðan, upplýsa það, að í allshn. var ekki sérstaklega rætt um stefnuna í þessum málum. Það bar að sjálfsögðu margt á góma af því, sem hv. síðasti ræðumaður minntist á, bæði stækkun á alþingishúsinu og nýbygging, og undir umræðunum kom fram það sjónarmið og var jafnvel rætt um það að bæta við till. efnislega því, að athugun færi fram á því, hvort ekki væri rétt að byggja nýtt alþingishús á Þingvöllum. Nm. allir töldu þó, að eins og brtt. væri orðuð, þá mundi undir forsæti forseta Alþingis það sjónarmið verða tekið til athugunar.



Herra forseti. Snemma á þessu þingi var lagt fram stjórnarfrv. um listamannalaun. Með því að búizt var við, að það frv. yrði afgreitt í einhverri mynd, var sleppt úr fjárl. ákvæði um það, hvernig úthluta skyldi þeirri upphæð, sem þar er veitt til skálda, rithöfunda og listamanna, en undanfarin ár hefur slíkt ákvæði verið í fjárl. Nú hefur farið svo, að mál þetta hefur ekki náð fram að ganga. Því var vísað til menntmn. Nd., en skömmu eftir að það kom þangað, bárust n. boð frá flytjendum frv. eða hæstv. menntmrh. um það að láta afgreiðslu þess bíða, þar eð væntanlegar væru endurskoðaðar till. um ýmis atriði málsins. Af þessum ástæðum lá málið um kyrrt hjá menntmn. En þessar till. frá hæstv. menntmrh. urðu síðbúnar og komu ekki fram fyrr en svo seint á þinginu, að menntmn. taldi augljóst, að ekki væri hægt að afgreiða málið, þar sem till. voru þegar eftir flutning þeirra mjög umdeildar. Þegar menntmn. fjallaði um þessar till. og sendi þær til umsagnar nokkurra aðila, var n. ljóst, að þinginu mætti ekki ljúka svo, að það setti ekki eitthvert ákvæði um það, hvernig þeim listamannalaunum, sem fé er veitt til á fjárl., yrði úthlutað að þessu sinni, og n. óskaði eftir því eða lét bóka ósk til formanns n. um að athuga það mál. Það stendur svo í grg. með þessari þáltill., að till. sé flutt samkvæmt ósk menntmn., og á það þá við, að n. óskaði eftir, að það yrði séð til, að einhver slík samþykkt yrði gerð, en það þýðir hins vegar ekki, að nm. hafi rætt, hvernig úthluta ætti, eða séu á nokkurn hátt efnislega bundnir till. Þetta vil ég taka fram til skýringar. Þegar séð varð fyrir síðustu helgi, að hæstv. menntmrh. mundi ekki koma til landsins aftur fyrir þá helgi. en síðustu forvöð voru að koma fram till., sem gæti náð fram að ganga, þá flutti ég till. um það, að Alþingi kysi n. til þess að skipta þessu fé, og fylgdi í till. þeim hugmyndum, sem siðast höfðu komið fram hjá menntmrh. í brtt. við listamannalaunafrv., sem hann flutti á þskj. 530, en þar gerir hann ráð fyrir því, að Alþingi kjósi fimm menn til þess að annast þessa úthlutun. Þannig er þetta mál til komið, og tel ég, að eins og sakir standa, Þá sé rétt, að Alþingi kjósi n. til þess að skipta þessari fjárveitingu, og ég að mínu leyti tel rétt að fylgja þeim till., sem fram hafa komið frá ríkisstj. um að hafa Það fimm manna n. Þar að auki vil ég benda á, að á Þessu þingi öllu hefur verið mjög, sterk tilhneiging til þess að hafa fimm manna nefndir, í stað t.d. fjögurra manna, þar sem menn hafa talið, að fimm manna n. gæfi nokkuð skýra og sanngjarna mynd af þingstyrk, og á það ekki eingöngu við ríkisstj., því að slíkar till. hafa líka borizt frá öðrum stjórnarandstöðuflokkum. Af þeim ástæðum tel ég eðlilegt, að kosin verði fimm manna n. til þess að skipta þessari fjárveitingu fyrir Þetta eina ár, og þá í trausti þess, að næsta Alþingi leiði til lykta listamannalaunamálið. Þessi till. mun þurfa að fara til n., og er Þá eðlilegt, að hún fari til hæstv. fjvn.



Herra forseti. Á þskj. 681 hefur hv. 4. þm. Sunnl. flutt brtt. við till. þá til þál., sem hér liggur fyrir, en hv. 4. þm. Sunnl.. hefur af sérstökum ástæðum fjarvistarleyfi á þessum fundi, svo sem lýst hefur verið af forsetastóli. Ég vil því leyfa mér í forföllum hans að segja örfá orð um brtt. þá, sem prentuð er á þskj. 681. Um allmörg ár hefur þeirri skipan verið fylgt um úthlutun listamannalauna, að því fé, sem veitt hefur verið í fjárlögum í því skyni, hefur verið skipt af fjögurra manna þingkjörinni nefnd samkvæmt ákvæðum í fjárlögum hvers árs. Fyrir þessu þingi liggja ýmsar till. um breytingu á þessari skipan. Það er í fyrsta lagi frv., sem hæstv. menntmrh. flutti í Nd., og í öðru lagi frv. um Listlaunasjóð Íslands, sem flutt er af hv. 1. þm. Norðurl. e., er var lagt fyrir hv. Ed. og, hefur verið til athugunar hjá menntmn. þeirrar deildar. Og nú fyrir nokkru flutti hæstv, menntmrh. brtt. við það frv., sem hann lagði sjálfur fram snemma á þessu þingi, sem fela í sér mjög gagngerar breytingar á ákvæðum stjórnarfrv. Menntmn. beggja deilda hafa því haft þessi mál til athugunar, og í þeim till., sem fyrir liggja í báðum d., er mikill efniviður í heilsteypta löggjöf um þessi efni. Hins vegar er það nú sýnt, að það vinnst ekki tími til að setja nýja löggjöf um þetta mál á þessu þingi, og þess vegna er hnigið að því ráði að bera fram þáltill. þá, sem hér liggur fyrir. En þar sem augljóst er, að innan skamms mun verða sett löggjöf um nýja skipan þessara mála. virðist vera alls kostar eðlilegt, að nú í þetta sinn sé þeirri skipan haldið óbreyttri, sem gilt hefur að undanförnu, og fjögurra manna nefnd falið að þessu sinni að hafa skiptingu fjárins með höndum, og við þetta er brtt. á þskj. 681 miðuð.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að taka það fram, að eftir mínum skilningi er till. hv. formanns menntmn. ekki í samræmi við það, sem um var rætt í nefndinni. í n. var gengið út frá því, að lagt yrði til, að fyrirkomulag á úthlutun listamannalauna yrði óbreytt á þessu ári eins og í fyrra, eða eins og það var orðað: „óbreytt ástand skyldi ríkja í þessu máli. þar til frv. um úthlutun listamannalauna hefði verið samþykkt.“ Aðeins var talið álitamál. hver ætti að flytja þá till., ráðherra, nefndin eða form. hennar. Fyrsta útgáfa hv. formanns á Þáltill. sinni bendir ekki til þess, að honum sé vel ljóst, um hvað var rætt. Það er því ekki nema að nokkru leyti rétt, sem segir í grg. með þáltill., að hún sé flutt samkv. ósk menntmn. Þess vegna er brtt. hv. 4. þm. Sunnl. komin fram, og hana hlýt ég að styðja í samræmi við það, sem um var rætt í nefndinni. Það er aftur á móti annað mál, hvort nokkur ágreiningur kemur til með að verða um þetta atriði í frv., þegar það kemur aftur fyrir nefndina í haust að líkindum. Um það er ekki hægt að segja að þessu sinni. En ég tel rétt að leiðrétta þá staðhæfingu, sem hv. form. n. ber fram, að till. hans sé í samræmi við það, sem n. ræddi um í sambandi við tilhögun á úthlutun listamannalauna á þessu ári. Til þess að forðast misskilning um almenna afstöðu Alþb. til þess, hvernig haga beri úthlutun listamannalauna, vil ég taka það fram, að Alþb. hefur verið og er, hvað sem úthlutun á þessu ári líður, andvígt þeirri tilhögun sem framtíðarleið, að fjögurra manna nefnd, kosin til eins árs, fari með úthlutun listamannalauna, þótt ekki séu gerðar aðrar till. að þessu sinni. á því stigi, sem þessi mál eru nú.



Herra forseti. Það er tillaga flm., að þessari till. til þál. verði vísað til hv. fjvn., og ég vil leyfa mér að beina til n. áskorun um það að laga tillöguna. Fyrst og fremst er það, að ég tel, að inn í till. eigi að taka brtt. hv. 4. þm. Sunnl. um, að úthlutun listamannalaunanna á þessu ári verði falin fjórum mönnum, eins og verið hefur upp á siðkastið, en ekki fimm. Úthlutun listamannalauna er mikið vandamál, viðkvæmt og eldfimt. Ýmsar aðferðir hafa verið hafðar við skiptingu launanna, en engin gefizt vel. Það er óhætt að segja, Nauðsynlegt er, að sett verði löggjöf um það, hvernig ráðstafa skuli fé því, sem Alþingi veitir árlega til að launa listamenn, svo að festa fáist um þá hluti. Eins og tekið var fram hér áðan, liggja fyrir þessu Alþingi frumvörp til löggjafar. En um þau hefur ekki fengizt samstaða til afgreiðslu, og sýnt er, að þess vegna verður ekki löggjöf sett á þessu þingi. Þar af leiðandi er það rétt, sem hv. flm. till. sagði. að gera verður einhverja ráðstöfun til úthlutunar Þeirri fjárhæð, sem nú er á fjárlögum til launa listamönnum. En sú ráðstöfun, sem nú yrði gerð, verður að skoðast sem bráðabirgðaráðstöfun, því að það verður að teljast ólíklegt, að Alþingi geti ekki komið sér saman um löggjöf, er skipi þessum málum til einhverrar frambúðar. En af því að málið er viðkvæmt og eldfimt, eins og ég sagði, tel ég friðvænlegast að hafa þá aðferð að þessu sinni, sem höfð hefur verið síðustu ár. Ég hygg, að það mundi líklegt til að valda minnstum deilum, bæði utan þings og innan. Það er að vísu rétt, sem hv. flm. till. sagði, að mjög sterk tilhneiging hefur verið á þessu þingi til að skipa fimm manna nefndir. En sú tilhneiging er ekki sprottin af þeirri rót, sem gefur vonir um, að friðsamlegra verði um þessa nefnd. Þótt hún verði fimm manna nefnd. Ég held samkvæmt framansögðu, að hv. fjvn. ætti að fella brtt. inn í aðaltillöguna, skipa þannig málum. En svo er fleira, sem gera þarf við þessa till., svo að hún sé frambærileg. Hún er orðuð á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að kjósa fimm manna nefnd til þess að skipta fjárveitingu í fjárlögum fyrir árið 2961 til skálda, rithöfunda og listamanna.“ Með þessari framsetningu er því eiginlega slegið föstu, að skáld séu ekki listamenn, því að listamenn eru þar að auki. Nú er til að vísu viss flokkur skálds, sem hefur ekki talizt til listamanna, en þá hefur hann haft sitt sérstaka nafn sem skáldflokkur, það eru nefnilega leirskáldin. Ekki býst ég við, að hv. flm. eigi við það, að hin væntanlega nefnd, þó að hún verði fimm manna nefnd, eigi að verðlauna leirskáld. Ég held, að nóg sé að segja: „til listamanna“. Rithöfundar koma að vísu til greina, og það er ekki alveg sjálfsagt, að þeir séu listamenn, en þó mun, þegar um þessa fúlgu fjárveitingar er að ræða, aðallega átt við þá rithöfunda, sem hægt er að flokka undir listamenn. Ég býst við, að hv. flm. hafi eina afsökun í þessu efni, og hún er máske nokkuð stór. Hún er sú, að á fjárlögum lengi hefur þessi klausa staðið í sambandi við fjárveitinguna. Það er einhver ambögumaður að málfari, sem hefur upphaflega komið þessu inn, og svo hefur Þetta staðið þarna óhreyft, staðið, eins og oft er með vitleysur, án þess að menn beinlínis tækju eftir því, að hér væri vitleysa á ferðinni. Það er með ýmsar vitleysur þannig, að með tímanum taka menn ekki eftir þeim frekar en þeir heyra klukkuna ganga. Þeir venjast þessu. En þegar farið er að taka þetta upp á sérstöku þingskjali og án þess þá að hafa það innan gæsalappa, þá er það óþolandi, - raunverulega óþolandi líka innan gæsalappa. Ég er alveg viss um það, að hver sæmilegur barnakennari mundi leiðrétta þetta í stíl hjá átta ára barni. Þess vegna álít ég, að það sé tvennt, sem hv. fjvn. eigi að gera: taka brtt. upp í aðaltill. og laga málið á till. Ég vil benda á, að það er alveg nóg að segja þarna: „til listamanna“. Skáld eru listamenn, það veit ég að hv. flm. samþykkir, og rithöfundar þeir, sem þarna eiga að koma til greina, eru þeir rithöfundar, sem má flokka undir það að vera rithöfundar af list.



Herra forseti. Svo ólíklegt sem það kann nú að virðast, þarf ég að bera af mér nokkrar sakir í svona máli og skal reyna að gera það í stuttu máli. Í fyrsta lagi þykir mér nú óþarfi að fara að flytja hér ýtarlegt mál um leirskáld og skáld og annað slíkt. Ég vil aðeins segja það, að ég taldi óhæft annað en taka nákvæmlega upp orðalag fjárlaga, þegar um það er að ræða, hvernig skipta eigi viðkomandi fjárveitingu. Ef það hefði verið orðað á einhvern annan hátt, gat skapazt vafi um það, hvaða fjárveitingu væri við átt eða hvort það stæðist. Þar að auki vísa ég öllum bollaleggingum um það, hvort þetta orðalag er rökleysa, vitleysa eða annað slíkt, heim til föðurhúsanna, til fjvn. og m.a. til hv. ræðumanns, sem mun árum saman hafa setið í þeirri nefnd og látið þetta orðalag fara fram hjá sér, án þess að það breyttist við hans veru þar, og er hann þó í hópi þeirra manna, sem eru smekkmenn á mál og þess meðferð. Hv. 7. landsk. (GeirG) kom hér upp til þess að leiðrétta þá staðhæfingu mína, að till. væri í samræmi við óskir menntmn. Hann hefur sýnilega ekki hlustað á það, sem ég sagði, Því að ég eyddi mestum hluta af minni ræðu í að útskýra, að ég teldi það ósk menntmn., að eitthvað yrði gert í þessu máli, til þess að þingi lyki ekki án þess, en ég tók það beinlínis fram, að efnislega væri n. óbundin þessu. Það urðu mjög lauslegar umr. um þetta, en niðurstaða engin efnislega, og því til sönnunar skal ég lesa hér nokkrar setningar, með leyfi hæstv. forseta, úr fundargerð menntmn. Nd. Á 9. fundi. sem haldinn var 23. marz 1961, er þetta bókað: „Fyrir var tekið frv. til l. um listamannalaun, 43. mál Nd. Frv. var rætt nokkuð og samþ. að senda það til umsagnar menntamálaráði og Bandalagi ísl. ilstamanna. Þá var og samþ. að fela form. athugun á tilhögun úthlutunar listamannalauna á ári þessu.“ Þetta er það, sem bókað er, og ég lít þannig á, að mér hafi verið falið að koma þessu máli af stað, m.ö.o. tryggja það, að þingi lyki ekki án þess, að þingið fengi tækifæri til að setja einhver ákvæði um úthlutun launanna, en ekkert hafi verið ákveðið efnislega. En þessar umr. virðast leiða í ljós, að það hefði verið tilgangslaust, vegna þess að nefndin hefði sýnilega klofnað, og er þá mitt hlutverk það fyrst og fremst að sjá um, að eitthvað komi fram, svo að meiri hl. geti úrskurðað um brtt. og hvernig hann vill hafa þetta mál. Ég vil því bera það af mér, að ég hafi nokkuð misnotað þá heimild, sem ég tel mig hafa haft, eða það umboð frá nefndinni. Ég tel ekki ástæðu til að vera að þrátta um fjóra eða fimm nm. Hv. síðasti ræðumaður sagði, að þessum launum hefði verið úthlutað á ýmsan hátt áður fyrr og til þessa dags, og um þær skipanir, sem þá höfðu verið. sagði hann, að þær hefðu allar gefizt illa. M.ö.o.: hann viðurkennir í ræðu sinni, að sú skipan, sem hann vill hafa á þessum málum, hafi gefizt illa. Ég held, að fyrir þetta eina ár sé bezt að hafa 5 manna nefnd, eins og gert hefur verið á þessu þingi í mörgum mismunandi atvikum, bæði samkv. till. stjórnarflokkanna tveggja og samkv. till. annars stjórnarandstöðuflokksins í einstökum málum. Ég vil því vænta þess, að hv. fjvn. afgreiði till. efnislega eins og hún er.



Herra forseti. Hv. allshn. hefur ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þessa máls, og hefur meiri hl. lagt til á þskj. 591, að þáltill. verði samþ. með nokkurri breytingu, að tillgr, orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að undirbúa og leggja fyrir næsta Alþingi frv. til laga um ráðstafanir til framleiðsluaukningar og jafnvægi í byggð landsins, m.a. með stofnun jafnvægissjóðs, ásamt ákvæðum um framlög í Því skyni og úthlutun þess fjár. Skal tilgangur þessarar löggjafar fyrst og fremst vera sá að stuðla að jafnvægi í byggð landsins og að hagnýtingu góðra framleiðsluskilyrða í landinu.“ Minni hl., þeir Gísli Guðmundsson, Jón Kjartansson, Hannibal Valdimarsson, hefur gefið út sérstakt allt, og munu þeir að sjálfsögðu mæla fyrir sinni tillögu, en þegar hún er athuguð, verður ekki sýnilegt. að það sé raunverulega nein efnisbreyting eða mismunur á till. annar en sá, að þeir óska að gera sína till. nokkru pólitískari en gert er á þskj. 591, enda. var hæstv. forseti í svo miklum vafa um, hvora till. ætti að bera upp fyrr, að hann tók málið út af dagskrá af þeim ástæðum alveg sérstaklega, því að hann gat ekki þá á þeirri stundu séð, að ein till. gengi lengra en önnur. Það væri að sjálfsögðu hægt að segja margt um þetta mál. en vegna þess að tími þingsins er nú að verða á enda, skal ég ekki lengja umr. um málið. Það er mönnum mjög kunnugt, hversu mikil þörf það er að setja sérstaka löggjöf um jafnvægi í byggð landsins, og ég vænti þess, að allir hv. þm. geti fallizt á, að till. verði afgreidd eins og meiri hl. leggur til. og að hæstv. ríkisstj. þá láti framkvæma till. á þann hatt að undirbúa löggjöf um þetta efni og leggja fyrir næsta Alþingi.



Herra forseti. Ég, verð víst að byrja á því að leiðrétta það, sem stendur á þskj. 591, að hv. 1. þm. Vestf. sé frsm. meiri hl. n., því að eins og menn geta séð á þskj., þá skrifa þrír nm. undir hvort álit. Þetta stafar þó ekki af því, að þeir, sem gengu frá þessum þskj.. hafi ekki viljað skýra rétt frá, heldur stendur það í sambandi við það, að ekki voru allir mættir á nefndarfundi þeim, sem tók ákvörðun um afgreiðslu þessa máls, og mun hafa verið á það gizkað, að meiri hl. stæði að öðru nál. og minni hl. að hinu. En eins og sakir standa, þá er það nú svo, að hér er ekki um meiri hl. eða minni hl. að ræða, heldur jafnstóra nefndarhluta, sem að þessum nál. standa. Tillaga sú, sem hér liggur fyrir á þskj. 257, er flutt af 7 hv. þm. úr báðum d. þingsins, og var fyrsti flm. till. hv. 1. þm. Vestf., sá er þá átti sæti á Alþingi, Sigurður Bjarnason. Afgreiðslan hefur orðið sú í hv. allshn., að hvorugur nefndarhlutinn hefur fallizt á till. óbreytta, eins og hún lá fyrir. En við, sem stöndum að áiltinu á þskj. 625, þ.e.a.s. hv. 5. þm. Norðurl. v., Jón Kjartansson, hv. 4. landsk. þm., Hannibal Valdimarsson, og ég, viljum gera orðalag till. töluvert ákveðnara en það var og heldur en það er í brtt. þess nefndarhluta, sem stendur að álitinu á þskj. 591. Ég get að vísu sagt það, að ég tel, að brtt. sú, sem fram er lögð á þskj. 591, geri orðalag till. nokkru ákveðnara en það var í öndverðu og sé að því leyti til bóta. En samt sem áður virðist mér till., sem þar liggur fyrir, allt of óljós, til þess að ég telji verulegan ávinning að því að afgreiða hana. Við, sem gefið höfum út nál. á þskj. 625, leggjum til, að tillgr. orðist svo. með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að leggja fyrir næsta Alþingi frv. til laga um framleiðslu- og atvinnuaukningarsjóð og ráðstafanir til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, sem í meginatriðum verði sniðið eftir frv. því, er nú liggur fyrir Ed. á þskj. 65.“ Við athugun á þessu máli og þessum till. geri ég ráð fyrir, - segi það að gefnu tilefni, - að enginn þurfi að vera í neinum vafa um það, að brtt. á þskj. 625 er miklu ákveðnari en till. á þskj. 591 og segir ýtarlegar fyrir um það, hvernig þeim undirbúningi skuli hagað og þeim tillögum, sem gert er ráð fyrir að fela hæstv. ríkisstj. að gera. Í till. okkar er vísað í ákveðið þskj., ákveðið frv., sem flutt hefur verið á Alþ. og fyrir liggur, og lagt til, að væntanlegt frv. ríkisstj., sem flutt er að hennar tilhlutun, verði í meginatriðum sniðið eftir því frv. Það er sem sagt nokkru ýtarlegar sagt fyrir um það, hver eigi að vera meginatriðin í því væntanlega frv. En úr því að vitnað er í ákveðið þskj. í brtt., þykir mér rétt að víkja nokkrum orðum að þessu þskj., sem vitnað er til í brtt. okkar, þskj. 65. Þetta þskj. 65 á þessu þingi, sem er eitt af fyrstu málum þingsins, er frv. til l. um framleiðslu- og atvinnuaukningarsjóð og ráðstafanir til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Það var flutt á öndverðu þingi af 6 hv. þm. í Ed., og var fyrsti flm. þessa máls hv. 2. þm. Vestf., Hermann Jónasson. Það er ekki í fyrsta sinn, sem þetta frv. er flutt, því að það var einnig flutt í hv. Ed. á síðasta þingi. Má segja, að þar sé um sama frv. að ræða. Í þessu frv., sem ég nú nefndi, er m.a. kveðið á um, að stofnaður skuli framleiðslu- og atvinnuaukningarsjóður og árlegt framlag til hans 20 millj. kr. í 3. gr. frv. er gert ráð fyrir, að úr sjóðnum verði veitt lán til að kaupa eða koma upp atvinnutækjum eða aðstöðu til hvers konar framleiðslu- og atvinnuaukningar, sem til þess eru fallin að efla atvinnulífið í landinu og stuðla að jafnvægi í byggð landsins, að lánin verði veitt sveitarfélögum, samvinnu- og hlutafélögum og einstaklingum og þá fyrst og fremst í þeim landshlutum, sem verst eru á vegi staddir í atvinnumálum, enn fremur að leitað verði umsagnar hlutaðeigandi sveitarstjórnar, áður en lán er veitt félagi eða einstaklingi. Í frv. er gert ráð fyrir, að skipuð verði sérstök stjórn fyrir framleiðslu- og atvinnuaukningarsjóð og að hún geti haft með höndum að gera árlega skýrslu um atvinnuástand og aðstöðu til atvinnurekstrar í einstökum byggðarlögum, eftir því sem ástæða þykir til, og tillögur og áætlanir um ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, og að lán úr sjóðnum verði veitt með hliðsjón af slíkum tillögum. í frv. eru ýmis ákvæði, sem ég rek ekki hér, en miða að því að styrkja starfsemi sjóðsins. Þar er gert ráð fyrir því, að Framkvæmdabanki Íslands annist dagleg afgreiðslustörf og reikningshald fyrir sjóðinn eftir nánari fyrirmælum sjóðsstjórnar. Hér hef ég rakið meginatriði þessa frv. Á þskj. 65, sem flutt er að tilhlutan Framsfl. og nú liggur fyrir hv. Ed. í þessu frv. er gert ráð fyrir stofnun sérstaks sjóðs, framleiðslu- og atvinnuaukningarsjóðs, sem ég nefndi áðan, og í því sambandi sérstakri sjóðsstjórn, og þar er jafnframt, eins og fram kemur í því, sem ég gat um hér áðan, gert ráð fyrir, að þessi sjóðsstjórn verði eins konar áætlunarnefnd, sem starfi stöðugt og hafi með höndum að fylgjast með atvinnulífinu í einstökum landshlutum eða í einstökum byggðarlögum, eftir því sem það er orðað, og að hún geri sínar áætlanir með tilliti til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Það er sem sagt tvenns konar starfsemi jafnhliða, sem þarna er gert ráð fyrir: lánsstofnunin, framleiðslu- og atvinnuaukningarsjóðurinn, oh áætlunarstarfsemin, sem hvort tveggja á að vera í höndum sömu stjórnar eða nefndar. Þarna er gerð tilraun til þess að leggja grundvöll að áframhaldandi starfsemi, en ekki tímabundinni. sem miði að því að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Eins og ég sagði áðan, var þetta frv. flutt á síðasta Alþ. og þá einnig í hv. Ed., en það hlaut enga afgreiðslu á því þingi. Snemma á þessu þingi var það svo flutt í annað sinn, eins og ég hef áður sagt. Það er eitt af fyrstu þingmálunum, og því var snemma á þingi visað til nefndar, en þar hefur það enn enga afgreiðslu hlotið. Hins vegar gerðist það, nokkru eftir að frv. var lagt fram í Ed., að sjö hv. þm., sem ég nefndi áðan og allir eru úr hv. Sjálfstfl., lögðu fram þessa till. til þál., sem hér liggur fyrir. Um það væri frá sjónarmiði þeirra, sem vilja stuðla að jafnvægi í byggð landsins, auðvitað ekki nema gott að segja, að slík tillaga skyldi vera lögð fram. Það gat heitið virðingarverð tilraun, þótt till. væri næsta óákveðin, ef það mál, sem ég nefndi áðan, hefði ekki áður legið fyrir þinginu. En þegar á það er litið, að það mál var á öndverðu þingi lagt fyrir og hafði verið lagt fyrir á næsta þingi á undan, á því þingi enga afgreiðslu hlotið og ekki heldur nú, þá er auðvitað auðsætt, hvað hér er á ferðinni. Venjuleg aðferð er sú, þegar þingmenn eða ríkisstj. vilja ekki samþykkja mál, en telja þó ekki beint ástæðu til þess að leggja til, að það verði fellt, að þá er lögð fram svokölluð dagskrártillaga um málið, hvort sem þar er um að ræða frv. eða þáltill., á þeim vettvangi, sem málið hefur verið flutt á, í annarri hvorri d. eða Sþ. - dagskrártill. um málið sjálft, sem felur það í sér, að það verði ekki afgreitt á því þingi, og stundum eru gefnar einhverjar bendingar, sem sýna vilja þingsins í sambandi við einhver atriði, og lagt til að tekið verði fyrir næsts mál á dagskrá. Slík dagskrá hefur ekki verið borin fram við frv. í Ed. um framleiðslu- og atvinnuaukningarsjóð og ráðstafanir til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Málið hefur enga afgreiðslu hlotið og ekki komið fram tillögur um afgreiðslu, en hins vegar er þessi aðferð valin, að leggja fram till. til þál. í Sþ., sem í raun og veru þýðir alveg það sama og borin hefði verið fram dagskrártillaga í Ed., sem hljóðaði eitthvað á þá leið, að í trausti þess, að ríkisstj. léti fara fram þessa og þessa athugun, tæki d. fyrir næsta mál á dagskrá. Í byrjun umr. um þessa till. í Sþ. vakti ég athygli á þessu og þeirri aðferð, sem hér væri viðhöfð. Ég veit ekki, hvort það hefur verið vegna þess eða af öðrum ástæðum, að eftir það var till. ekki tekin til afgreiðslu lengi vel og hefur legið alllengi í hv. allshn. Ef komið hefði til afgreiðslu á málinu fyrr í hv. allshn., mundi ég hafa lagt til fyrir mitt leyti, að þessi till. yrði afgr. með rökst. dagskrá í trausti þess, að frv., sem lægi fyrir Ed., um framleiðslu- og atvinnuaukningarsjóð og ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, yrði samþykkt á þinginu. En þar sem nú er liðið að þinglokum og nærri má fara um það, að þetta mál. sem enn er í n. í fyrri deild og sætir þeirri aðbúð af hálfu meiri hl. hér í þingi, sem þetta mál hefur sætt, muni ekki verða afgreitt sem lög, þá hef ég heldur kosið og við, sem stöndum að nál. á þskj. 625, að leggja til, að þessi till. frá hv. sjálfstæðismönnum verði samþykkt, enda verði þá orðalag hennar á þá leið, að nokkurn veginn skiljist, hvað við er átt. Sýndist okkur þá einsætt að vísa til frv. í Ed., sem ég hef áður nefnt, og með tilvísun til þess getum við á það fallizt, að till. verði samþykkt, enda verði henni breytt á þá leið, sem segir í brtt. okkar á þskj. 625.