Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þann 25. júlí 1963 var undirritað af hálfu ríkisstj. Bretlands, Bandaríkjanna og Ráðstjórnarríkjanna samkomulag um takmarkað bann gegn tilraunum með kjarnorkuvopn. Samkomulag þetta hefur verið lagt fyrir löggjafarþing þeirra þriggja þjóða, sem voru upphaflega aðilar að samningnum, og hefur samkomulagið verið staðfest í öllum þremur löndunum. Samkomulagið gerði ráð fyrir því, að ríkisstj. annarra landa væri gefinn kostur á að gerast aðili samkomulagsins, og jafnframt voru öll ríki heims hvött til að gerast aðilar að samkomulaginu. Ríkisstjórn Íslands taldi, að Íslandi bæri að láta í ljós samþykki sitt og áhuga fyrir þeirri stefnu og þeim sjónarmiðum, sem fram koma í samkomulaginu, sem þarna hafði verið gert. Jafnframt taldi ríkisstj. sjálfsagt að láta í ljós þann vilja sinn, að áfram yrði haldið á þeirri braut, sem í samkomulaginu fólst. Af þessum ástæðum ákvað ríkisstj. Íslands, að Ísland skyldi gerast aðili að þessu samkomulagi, og var samkomulagið undirritað af Íslands hálfu 12. ágúst 1963. Nauðsynlegt er að fullgilda þetta samkomulag hér á hv. Alþingi, og hefur það verið lagt hér fram og lagt til, að það verði fullgilt. Leyfi ég mér að leggja til, að umr. verði frestað og málinu vísað til utanrmn.



Herra forseti. Það hefur margt verið sagt og skrifað um þennan svokallaða Moskvusáttmála seinustu mánuðina. Honum hefur verið tekið með miklum fögnuði af flestum þjóðum og stjórnmálamönnum, og það er vafalaust að bera í bakkafullan lækinn að bæta þar nokkru við. Ég get þó ekki látið hjá líða að minna á, að fáir Íslendingar munu fagna þessum sáttmála af jafnheilum hug og þeir menn á Íslandi, sem barizt hafa gegn vígbúnaði og erlendri hersetu. Ég vil einnig minna á, að samningur Þessi hefði aldrei verið gerður og stórveldin hefðu vafalaust haldið áfram sinni glæpsamlegu iðju með kjarnorkuvopn og haldið áfram að eitra andrúmsloftið, ef ekki hefði komið til langvarandi og sterk barátta friðarvina og andstæðinga kjarnorkuvopna, þ.e.a.s. hernámsandstæðinga, um heim allan. Þúsundir friðarvina hafa orðið að þola hnútukast og jafnvel ofsóknir yfirvalda fyrir baráttu sína gegn kjarnorkuvopnum, og það er rétt að minna á það núna, þegar samkomulag hefur tekizt, að um árabil hefur það verið argasti kommúnismi að berjast gegn þessum múgmorðstækjum. En barátta þessi hefur núna borið árangur, og ég vil minna á, að það er ekki fyrir starf stríðsæsingamanna, sem það hefur tekizt, heldur fyrir starf friðarvina. Þess vegna fagna þeir nú meir en aðrir menn. Þessi staðreynd er vissulega þess verð, að hún gleymist ekki. En samt hef ég ekki staðið hér upp sérstaklega til að minnast á hana. Ég hef staðið hér upp til að minna á, að þetta er fyrsta skrefið á langri og torsóttri leið mannkynsins til fullkominnar afvopnunar. Ég vil minna á, að þegar þjóðir heimsins stíga þetta mikilvæga skref, hljóta þær um leið að hugleiða, hvert muni verða hið næsta skrefið. Þær hljóta að hugleiða, hvað þær geti lagt af mörkum í framhaldi af því, sem þegar hefur áunnizt, til friðarstarfsins í heiminum. Ég hef staðið hér upp til að minna á, um leið og við afgreiðum og fullgildum þennan sáttmála, að Þegar þessi samningur var undirritaður í Moskvu í júli s.l. sumar, beindi framkvæmdastjóri Sameinuðu Þjóðanna, U Thant, þeirri áskorun til allra þjóða, að þær reyndu að koma upp kjarnorkulausum beltum sem víðast á jörðinni. U Thant lagði ekki aðeins á það áherzlu, að næsta skrefið í friðarátt ætti einmitt að vera þetta, heldur tók hann auk þess sérstaklega fram, að frumkvæðið að slíkum kjarnorkulausum svæðum í heiminum ætti að koma frá einstökum smáþjóðum. U Thant áleit ekki, að smáþjóðirnar ættu að bíða eftir því endalaust, að stórþjóðunum þóknaðist að semja um deilumál sín og semja um kjarnorkulaus belti, heldur skoraði hann á smáþjóðir eins og Íslendinga að taka einhliða ákvörðun ásamt nokkrum öðrum þjóðum, sem svipað væri ástatt um og ekki hefðu kjarnorkuvopn í landi sínu. Ég álít, að framkvstj. Sameinuðu þjóðanna sé í slíkri stöðu á jörðinni, að við hljótum að virða orð hans að nokkru og eyða ofur litlum tíma til að hugleiða þau, sérstaklega þar sem svo stendur á, að Þessi áskorun hans er einmitt bundin við þennan samning um takmarkað bann við tilraunum með kjarnorkuvopn, sem hér liggur fyrir til umræðu. Ég þarf ekki að minna á það, að hugmyndin um kjarnorkulaus svæði hefur mjög verið á dagskrá víða í heiminum að undanförnu, og ég tel óþarft að fara um það mörgum orðum, hversu þýðingarmikið það er talið af flestum ábyrgum stjórnmálamönnum, að kjarnorkuvopnum verði ekki dreift meir en orðið er. Sænski utanrrh., Unden, lagði til á þingi Sameinuðu þjóðanna fyrir tveimur árum, að undirbúinn yrði samningur með öllum þjóðum, sem þá höfðu ekki kjarnorkuvopn, og skyldu þær koma sér saman um, að svo yrði ekki heldur í framtíðinni. Var þetta nefnt á blaðamannamáli „klúbbur kjarnorkulausra þjóða“. Þessi till. var samþykkt með yfirgnæfandi meiri hl., en hún komst samt ekki í framkvæmd og þá fyrst og fremst vegna andstöðu forusturíkja Atlantshafsbandalagsins. Fyrir nokkru gerðu Afríkuþjóðir þá samþykkt á fundi sínum í Addis Abeba, - en það voru þær þjóðir, sem hlutlausar eru í hernaði og óháðar í átökum stórveldanna, - að þær skyldu tilheyra sérstöku kjarnorkulausu svæði um alla framtíð. Svipuð meirihlutasamþykkt hefur verið gerð hjá Sameinuðu þjóðunum, og þess er væntanlega mjög skammt að bíða, að formlega verði gengið frá því með samningi allra þjóða Afríku, að Afríka verði fyrsta svæðið í veröldinni, þar sem kjarnorkuvopn fá ekki að vera. Hið sama gildir um Suður-Ameríku, þar sem talið er sennilegt, að bráðlega verði gengið frá því á þingi Sameinuðu þjóðanna, að Suður-Ameríka verði kjarnorkuvopnalaust svæði. Í maímánuði s.l. lagði Kekkonen Finnlandsforseti fram þá hugmynd sína, að Norðurlöndin mynduðu kjarnorkulaust svæði. Það er af þessari hugmynd að segja, að sænska ríkisstj. tók nokkuð vel í þessa hugmynd, enda þótt hvorki væri svarað neitandi né játandi, og Tage Erlander, forsrh. Svía, komst svo að orði, að þessi hugmynd væri mjög „interessant“. Afstaða dönsku og norsku ríkisstj. var aftur á móti öllu kuldalegri. Síðan þetta var, hefur Kekkonen Finnlandsforseti endurtekið þessa ósk sína hvað eftir annað. Þetta mál, hvort Norðurlönd skuli vera kjarnorkulaust svæði, er mál, sem nú er á dagskrá um öll Norðurlönd. Það er vitað, að þessi spurning mun verða á dagskrá Norðurlandaráðs, þegar það kemur saman í Stokkhóimi í miðjum febrúar n. k. Nú vil ég leyfa mér að leggja fram þá spurningu, um leið og umr. um þann samning, sem hér liggur fyrir, fara fram, hver verði afstaða íslenzku ríkisstj. til þessarar hugmyndar Kekkonens Finnlandsforseta, en hann hefur fengið, eins og ég tók fram, mjög eindreginn stuðning U Thants framkvstj. Sameinuðu þjóðanna. Ég vil samt spyrja að því, vegna þess að það hefur enn ekki komið fram, hver verði afstaða íslenzku fulltrúanna á fundi Norðurlandaráðs, og einnig væri mjög ánægjulegt að heyra skoðanir annarra þeirra hv. þm., sem væntanlega munu sitja þennan fund. Ég vil minna á, enda þótt ekki sé fólgin í því nein sérstök illkvittni, að þegar kjarnorkusprengingar voru á dagskrá hér seinast á hv. Alþingi, fyrir um það bil 2 árum, neituðu núv. stjórnarflokkar að fordæma allar tilraunir með kjarnorkuvopn og létu sér nægja að fordæma þær tilraunir einar, sem Sovétríkin stóðu að. Einnig neituðu þessir sömu flokkar að samþykkja yfirlýsingu um, að aldrei skyldu verða kjarnorkuvopn á íslenzkri grund. Það er áreiðanlega von meiri hl. íslenzku þjóðarinnar, að íslenzk utanríkisstefna sé stefna friðar og sátta, en ekki stefna stríðs og vígbúnaðar. Það er vafalaust, að þessi afstaða íslenzku ríkisstj. og stjórnarflokkanna fyrir tveimur árum varð íslenzku þjóðinni mikil vonbrigði, enda getur hún á engan hátt talizt í samræmi við stefnu friðar og sátta í heiminum. Það er vafalaust von meiri hl. íslenzku þjóðarinnar, að allar aðgerðir í utanríkismálum séu fyrst og fremst við það miðaðar, að þær geti orðið lóð á vogarskál friðarins. Ég efast ekki um, að margir bera þá von í brjósti, að íslenzka ríkisstj, hafi breytt um stefnu í þessu máli og muni nú styðja afdráttarlaust þá hugmynd, sem fram hefur komið um kjarnorkulaust belti á Norðurlöndum. Hér reynir á friðarvilja íslenzku ríkisstj., og það er eðlilegt, að hv. Alþingi bíði eftir því með nokkurri forvitni að heyra svör hæstv. utanrrh. um þetta mikilsverða mál.

Utanrrh. (Guðmundur f. Guðmundsson): Herra forseti. Á undanförnum tveimur árum hefur vart verið um annað mál rætt meira á alþjóðaráðstefnum, sem haldnar hafa verið í heiminum, en afvopnunarmálin sjálf og kjarnorkuvopn og tilraunir með þau. Þetta mál hefur verið á dagskrá á fundum hjá Sameinuðu Þjóðunum á hverju ári, síðan þær voru stofnaðar, og jafnan verið það málið, sem mestan tíma hefur tekið þar af fundunum. Ráðstefnur hafa verið um þetta haldnar og mikið um það rætt, og hygg ég, að ekki sé nokkur vafi á því, að um ekkert eitt mál hafa jafnmörg orð verið sögð og jafnmiklum fundartíma verið eytt í heiminum og þetta eina mál. En árangurinn af öllum þessum umr. er næsta litill, og þessi till., sem hér liggur fyrir, þó að merkileg sé, er sennilega það helzta, sem sézt hefur jákvætt eftir allar þær umr. Hv. síðasti ræðumaður byrjaði á því að ræða afvopnunarmálin almennt og vildi nokkuð fara út í þau. Ég býst ekki við, að við bætum okkur neitt á því, þó að við förum að endurtaka hér eitthvað af öllum þeim ósköpum, sem sögð hafa verið um það mál á ráðstefnum og fundum að undanförnu. Ég held, að út úr slíku gæti aldrei komið annað en tímaeyðsla og málþóf, og ég fyrir mitt leyti hef það mikinn áhuga fyrir þeirri till., sem hér liggur fyrir, að ég vildi gjarnan, að umr. um hana þyrftu ekki að fara fram með þeim hætti, að þær drægjust svo lengi, að ekki tækist að samþykkja hana á þinginu. Ég ætla þess vegna að leiða hjá mér almennar umr. í sambandi við hugleiðingar hv. síðasta ræðumanns út af afvopnunarmátunum. Fsp. hans um kjarnorkulaust svæði og Ísland og Norðurlöndin í því sambandi vil ég hins vegar og tel mér skylt að svara aðeins. Ísland hefur sjálft engin vopn, hvorki kjarnorkuvopn né önnur vopn, og hefur alls ekki í hyggju né nein tök á að koma sér upp neinum vopnum. Varnarlið það, sem er hér á Íslandi, hefur engin kjarnorkuvopn, og það hefur enginn farið fram á það, að hér yrðu höfð kjarnorkuvopn. Ísland er því í dag kjarnorkuvopnalaust land. Það eru engar ráðagerðir uppi um það að gera á þessu neinar breytingar. Íslenzka ríkisstj. hefur ekki áform um neinar breytingar, og þeir, sem hafa hér varnarlið, hafa ekki í hyggju að fara fram á neitt leyfi til að hafa hér kjarnorkuvopn. Aðrar og frekari yfirlýsingar er ekki hægt að gefa i sambandi við þetta mál og framtíðina. Ég get ekki gefið hér neinar yfirlýsingar, sem bindandi eru fyrir þær ríkisstj., sem síðar kunna að koma, auk þess sem það væri með öllu ástæðulaust fyrir mig að fara að gefa hér yfirlýsingar um það, að eitthvað skuli vera svo og svo eða ekki svo og svo um ókomna framtíð, án þess að maður geti vitað, hvernig ástandið verði í heiminum og hvaða tilefni kunna að verða hér til að gera einhverjar ráðstafanir. Ástandið í alþjóðamálum verður að skera úr um það, hvaða ráðstafanir þarf að gera hér til varnar. En í dag eru hér engin kjarnorkuvopn, og það eru engin áform uppi um að hafa nein slík vopn né neinar óskir um, að hér komi nein slík vopn. Þessi afstaða, sem Ísland hefur tekið í málinu, er nákvæmlega sú sama og algerlega hliðstæð við þá afstöðu, sem komið hefur fram opinberlega af hálfu ríkisstj. bæði Danmerkur og Noregs. Þessari afstöðu hefur áður verið lýst hér á hv. Alþingi, hún er ekki ný, og hún er einnig þekkt á Norðurlöndum, að því er varðar afstöðu Noregs og Danmerkur.



Herra forseti. Þessi till. fjallar um setningu löggjafar um geðveikramál. Ég hef á tveim undanfarandi þingum flutt till. sama efnis, en í hvorugt skiptið fékk málið afgreiðslu. Eins og kunnugt er, eigum við enga samfellda löggjöf um geðveikramál til hér á landi og höfum aldrei átt. Þetta er í mótsetningu við það, sem gengur og gerist hjá öðrum menningarþjóðum, einkum okkar nágrannaþjóðum. Meðal þeirra allra er til meira eða minna ýtarleg löggjöf um geðveikramál, og margar nágrannaþjóðir okkar hafa lagt stolt sitt í að vanda sem mest til þessarar löggjafar. Eins og kunnugt er, eru geðveikramálin meðal þeirra heilbrigðismála, sem hvað viðkvæmust eru og mikilsverðust í þjóðfélaginu. Það er þess vegna furða, að ekki skuli fyrir löngu komin löggjöf, samfelld löggjöf, um þessi mál. Þetta veldur svo að segja daglega margs konar erfiðleikum. Það veldur valdhöfunum erfiðleikum, það veldur læknum erfiðleikum, og það veldur sjúklingum og þeirra aðstandendum erfiðleikum, að ekki skuli vera til sem fullkomnust lög um þessi mál. Vistun sjúklinga á geðveikrahæli, dvöl þeirra þar, dvalarlengd og brautskráning geðsjúklinga af spítölum eru mjög viðkvæm mál, sem þörf er á að fastar og ákveðnar reglur gildi um, þannig að ekki fari á milli mála, hver sé réttur þeirra aðila, sem hér koma við sögu, og hver skylda. Eins og sakir standa nú, er þetta mjög óljóst. Hver er t.d. skylda yfirvalda gagnvart þessum sjúklingum, hver er skylda aðstandenda þessara sjúklinga og hver er skylda lækna og þeirra réttur? Um þetta og annað þessu líkt eru engar ákveðnar reglur til hér á landi. Og þetta veldur ekki aðeins, eins og ég sagði áðan, þeim aðilum, sem að þessum málum vinna, ýmiss konar örðugleikum, heldur getur þetta og hefur valdið stjórnarvöldunum óþægindum og kostnaði. Það hefur sem sagt komið fyrir oftar en einu sinni hér á landi og Það einmitt á siðari árum, að málsókn hefur farið fram vegna skorts á lagaákvæðum. Fyrrv. sjúklingar hafa lögsótt viðkomandi spítala og fengið sér dæmdar skaðabætur eingöngu vegna þess, að ekki eru til lagaákvæði um Þessi viðkvæmu og mikilsverðu mál. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta mál, en ég treysti því, að hv. n., sem væntanlega fær till. til meðferðar, athugi það og afgreiði á þessu þingi. Herra forseti. Ég legg svo til, að þessari umr verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Till. sú, sem hér liggur fyrir og flutt er af okkur 4 þm. Vestf., felur í sér áskorun til ríkisstj. um að láta fram fara nýjar athuganir á því, hvernig hagnýta megi hið forna höfuðból, Reykhóla á Reykjanesi, þannig, að byggð þar eflist og verði jafnframt nálægum sveitum til stuðnings. Í till. er tekið fram, að sérstaklega skuli athuga möguleika á eftirfarandi: Í fyrsta lagi auknum stuðningi við hagnýtingu jarðhita á staðnum til gróðurhúsaræktunar. Í öðru lagi uppbyggingu iðnaðar, t.d. mjólkuriðnaðar og þangvinnslu. Í þriðja lagi umbótum í skólamálum, t.d. með bættri aðstöðu til unglingafræðslu og stofnun héraðsskóla. Í fjórða lagi lendingarbótum á Stað á Reykjanesi eða á öðrum þeim stað, sem hentugur yrði talinn. Loks er lagt til í till., að ríkisstj. skipi 5 manna nefnd til þess að gera tillögur um framkvæmdir á Reykhólum og hvernig stuðla megi að aukinni byggð þar. Skal einn nm. tilnefndur af hreppsnefnd Reykhólahrepps, annar af sýslunefnd Austur-Barðastrandarsýslu, en þrír skipaðir án til nefningar. Er gert ráð fyrir því, að n. hafi lokið athugun sinni og skilað till. sínum fyrir 1, okt. þ. á. Reykhólar á Reykjanesi eru glæsilegt og merkilegt höfuðból allt frá fornu fari. Þar eru lönd víð og góð. Hiti er mikill í jörðu og náttúrufegurð og víðsýni mikið. En þessi fagri og svipmikli staður og náttúruauðæfi hans hafa ekki verið hagnýtt sem skyldi. Á undanförnum árum hafa þó verið uppi ýmsar till. og hugmyndir um framkvæmdir þar. T.d. beitti Gísli Jónsson, þáv. þm. Barðstrendinga, sér fyrir því árið 1943, að sett var á stofn sérstök nefnd til þess að gera nákvæmar athuganir og till. um framtíðarnot jarðarinnar Reykhóla sem skólaseturs og tilraunaseturs fyrir Vesturland. Þessi nefnd skilaði allýtarlegu áliti, og á grundvelli þess flutti Gísli Jónsson frv. til 1. um skólasetur og tilraunastöð í jarðrækt á Reykhólum. Í framhaldi af þessu frv. var svo árið 1944 flutt frv. til l. um tilraunastöð í jarðrækt á Reykhólum. Var slík stofnun síðan sett á laggirnar og hefur verið rekin þar síðan. Enn fremur hefur Landnám ríkisins unnið miklar ræktunarframkvæmdir á staðnum. Af öðrum framkvæmdum, sem unnar hafa verið á þessum stað á seinni árum, má nefna, að þar hafa verið reistir embættisbústaðir fyrir lækni og prest, byggð ný og myndarleg kirkja, heimavist fyrir barnaskóla og sundlaug. Má því segja, að allmiklar umbætur hafi verið unnar á Reykhólum á undanförnum árum. En sú staðreynd verður þó ekki sniðgengin, að aðalnáttúruauðæfi staðarins, jarðhitinn, hafa ekki enn verið hagnýtt nema til upphitunar örfárra íbúðarhúsa. Íbúar Reykhóla munu nú vera rúmlega 60, og ríkir mikill og vaxandi áhugi á því, að haldið verði áfram uppbyggingu staðarins. Í sveitum Austur-Barðastrandarsýslu verður þess einnig mjög vart, að fólkið byggir miklar vonir á Reykhólum og ýmislegri starfsemi í þágu héraðanna, sem þar sé auðveit að reka. Það er skoðun okkar flm. þessarar till., að brýna nauðsyn beri til þess að stuðla að aukinni hagnýtingu jarðhitans og þá fyrst og fremst til gróðurhúsaræktunar, sem hægt væri að reka á Reykhólum í stórum stíl. Á Vestfjörðum er hiti í jörðu í flestum sveitum, en á aðeins 2 eða 3 stöðum er hann hagnýttur til ræktunar. Vestfirðingar verða árlega að kaupa grænmeti og blóm úr öðrum landshlutum, á sama tíma og jarðhitinn ólgar ónýttur við fætur þeirra. Á þessu hlýtur að verða breyting. Staður eins og Reykhólar, þar sem jarðhiti er svo að segja ótakmarkaður, verður að fá aðstöðu til þess að hagnýta þessi auðæfi í þágu íbúa sinna og aðliggjandi héraða og raunar þjóðarinnar allrar. Hið opinbera verður að sinna hagnýtingu jarðhitans í vaxandi mæli, ekki aðeins í þéttbýlinu, heldur einnig úti í strjálbýlinu, sem getur haft margvísleg not af þessum náttúruauðæfum. Á Reykhólum kemur enn fremur til greina uppbygging iðnaðar, og hefur nú begar verið hafizt handa um byggingu mjólkurbús á staðnum. Er ákveðið, að þeirri framkvæmd verði haldið áfram og starfræksla mjólkurbús hafin, þegar grundvöllur hefur myndazt fyrir rekstri þess með aukinni mjólkurframleiðslu bænda í Austur-Barðastrandarsýslu. Þá hefur verið rætt um möguleika þangvinnslu við norðanverðan Breiðafjörð, og telja sumir, að hún væri vel sett á Reykhólum. Undanfarin ár hefur verið haldið uppi unglinga- og barnafræðslu á Reykhólum við erfiðar aðstæður. Byggð hefur verið heimavist fyrir barnaskóla, en kennsluhúsnæði skortir. Er nauðsynlegt að ljúka sem fyrst byggingu þess, og kemur þá einnig til athugunar, hvort ekki sé tímabært að koma upp héraðsskóla á staðnum. En eins og kunnugt er, er aðsókn nú orðin svo mikil að þeim héraðsskólum, sem fyrir eru í sveitum landsins, að árlega verður að vísa frá fjölda nemenda. Þá er talið, að samgöngum við norðanverðan Breiðafjörð og sambandinu við Breiðafjarðareyjar, sem nú eru aðeins örfáar eftir byggðar, væri veruleg bót að ferjubryggju á Reykjanesi. Í því sambandi hefur helzt verið rætt um bryggjugerð á Stað. Var á s.l. sumri lagður akvegur frá Stað niður að sjónum og hugsanlegu bryggjustæði. Það er ósk og vilji okkar flm. þessarar till., að öll þessi atriði og ýmis fleiri varðandi framtið Reykhóla og sveitanna í Austur-Barðastrandarsýslu verði tekin til ýtarlegrar athugunar. Við leggjum til, að sú nefnd, sem gert er ráð fyrir að hana framkvæmi, hafi lokið störfum sínum og skilað till. fyrir 1. okt. n.k. Það er einnig álit okkar flm., að það sé mjög þýðingarmikið fyrir strjálbýlið á Vestfjörðum, að mynduð verði ný þéttbýlishverfi á einstökum stöðum, þar sem framleiðsluskilyrði eru góð og aðstaða til félagslegs samstarfs og samgangna hagstæð. Það er einmitt slík þéttbýlismyndun í strjálbýlinu, sem getur að okkar áliti á marga lund orðið því til ómetanlegs gagns og eflingar, t.d. á sviði menningar-, heilbrigðis-, fræðslu- og félagsmála. Það, sem fyrir okkur vakir með þessari till., er, að á Reykhólum verði byggður upp Þróttmikill skólastaður með gróðurhúsarækt, iðnaði og greiðum og öruggum samgöngum á öllum árstímum. Ef þetta tækist, mundi það hafa mikla þýðingu, ekki aðeins fyrir byggðina í Austur-Barðastrandarsýslu, heldur fyrir alla Vestfirði. Það er von okkar flm., að till. megi verða til þess að koma nýjum skriði á framkvæmdir á Reykhólum, stuðla að eflingu byggðarinnar þar og aukinni trú á framtíðina i þessum fögru og kjarnmiklu sveitum. Ég vil að lokum geta þess, að fyrir nokkru er hafin athugun á því, hvernig unnið skuli að eflingu byggðar á Vestfjörðum yfirleitt. Fer sú athugun fram á grundvelli þáltill., sem samþykkt var á síðasta Alþingi. Er það von okkar flm., að jákvæður árangur verði af þeirri athugun og henni ljúki innan skamms. Til þess ber brýna nauðsyn, að byggð haldist alls staðar þar í okkar landi, sem aðstaða er góð til framleiðslu og fólkið getur lifað við góð og þroskavænleg lífskjör. Vestfirðingar hafa jafnan tekið þróttmikinn þátt í framleiðslustarfsemi þjóðarinnar. Það væri þess vegna mikið tap fyrir þjóðarheildina, ef byggð þar héldi áfram að eyðast og fólki að fækka. Einskis má láta ófreistað til að gera aðstöðu fólksins í þess um landshluta sem bezta. Eina leiðin til þess, að fólkið uni við framleiðslustörfin úti um land, er að tryggja því jafngóð lífskjör og fólkið nýtur í þéttbýlinu. Á þeirri grundvallarstaðreynd verður stefna ríkisvaldsins á hverjum tíma að byggjast. Ég leyfi mér svo að óska þess, að þessari till. verði að lokinni fyrri umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Þáltill. sú á þskj. 48, sem hér er á dagskrá, er flutt af mér og átta öðrum hv. þm. Framsfl. Samhljóða till. til þál. var einnig flutt á síðasta þingi, en var þá ekki tekin á dagskrá, enda var þá mjög liðið nærri þingslitum, þegar till. kom fram. Á þessu þingt var hún hins vegar lögð fram 29. okt. í haust. Till. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því, að ríkisbankarnir láti landbúnaðinum í té nauðsynleg lán móts við aðra atvinnuvegi þjóðarinnar, m.a. með því að kanna afurðalánavíxla vegna landbúnaðarafurða frá þeim fyrirtækjum, sem annast sölu þessara afurða, að því marki, að bessi fyrirtæki geti greitt bændum þegar við móttöku afurðanna það verð sem gert er ráð fyrir í verðlagsgrundvelli á hverjum tíma.“ Á nokkrum undanförnum árum hafa aðalfundir Stéttarsambands bænda rætt það vandamál, sem þessi till. til þál. gerir ráð fyrir að ríkisstj. beitt sér fyrir að leysa. Á stéttarsambandsfundi árið 1960 var samþykkt með shlj. atkv. svo hljóðandi till., með leyfi forseta: „Aðalfundur Stéttarsambands bænda 1960 telur nauðsyn á, að breytt verði um fyrirkomulag við útborgun á verði framleiðsluvara landbúnaðarins, þannig að bændur geti fengið mikinn hluta verðsins, ekki minna en 90%, útborgaðan við afhendingu vörunnar. Til þess að þessu marki verði náð, telur fundurinn nauðsynlegt, að verzlunarfélögum og mjólkurbúum verði tryggt rekstrarfé til þessara hluta og að kostnaður við það og áhættu við sölu vörunnar verði tekinn i dreifingarkostnaðinn við ákvörðun hans." Stéttarsambandsfundur 1962 ræddi þetta mál enn og gerði um það till., er samþ. var með shlj. atkv. Sú till. gekk þó nokkru skemmra en sú, sem fundurinn gerði 1960. Till. frá 1962 er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Þar sem sölu og framleiðslu landbúnaðarvara er þannig háttað, að löng bið hlýtur ávallt að vera frá því að varan er afhent til sölumeðferðar og þar til endanlegt uppgjör fer fram, skorar fundurinn á stjórn Stéttarsambandsins að beita sér fyrir því við hlutaðeigendur, að tryggt sé, að veitt verði 70% lán út á verðmæti allra landbúnaðarvara.“ Á s.l. sumri var þetta mál enn til umræðu á aðalfundi Stéttarsambands bænda og var enn gerð um það till., er samþ. var með shlj. atkv. Sú till. er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Þar sem sívaxandi fjármagnsþörf í búrekstrinum gerir það stöðugt brýnna, að bændur fái hagstæðari rekstrarlán til þeirrar framleiðslu, sem aðeins skilar afurðum einu sinni á ári, og búvörurnar að mestu greiddar strax við afhendingu þeirra, þá telur aðalfundur Stéttarsambands bænda 1963 þá stefnu, sem fylgt hefur verið í þessum lánamálum síðustu árin, mjög rangláta og algerlega óviðunandi. Felur hann því stjórn Stéttarsambandsins að vinna ötullega að því, að Seðlabankinn tryggi fyrirtækjum þeim, sem búvöru kaupa af bændum, nægjanleg afurðalán til þess að gera þeim kleift að greiða 90% af verði þeirra við móttöku, og enn fremur, að rekstrarlánin verði á ný hækkuð upp í 67% af væntanlegu útborgunarverði til bænda. Vill fundurinn leggja sérstaka áherzlu á hina brýnu þörf, sem á því er, að leiðrétting þessara mála fáist." Þá vil ég einnig geta þess, að á aðalfundi Sláturfélags Suðurlands á s.l. vori flutti formaður félagsins, Pétur Ottesen fyrrv. alþm., till. um, að bankarnir veiti svo rífleg afurðalán, að bændur geti við afhendingu framleiðsluvara sinna fengið útborguð 90% af væntanlegu verði þeirra. Sú till. Péturs Ottesens var auðvitað samþykkt á fundinum. Af því, sem ég hef hér stuttlega rakið, verður það ljóst, að bændur og þeirra fulltrúar telja afurðalánamálið eitt af þeim málum landbúnaðarins og bændastéttarinnar, sem nú beri mjög brýna nauðsyn til að leysa. Hér á Íslandi er litið á bændur sem launþega. Afurðaverð þeirra eða sá grundvöllur, sem það byggist á, er ákveðinn með lögum. Bóndanum eru í lögum ákveðin viss laun, sem eiga að vera, eins og í l. segir, í sem nánustu samræmi við tekjur annarra vinnandi stétta. Hvernig er það nú með þessar aðrar vinnandi stéttir og launþega yfirleitt? Bíða þessar stéttir lengi eftir því að fá laun sín greidd? Nei, laun eru yfirleitt greidd annaðhvort viku- eða mánaðarlega. Slíkt er ákveðið í öllum kaup- og kjarasamningum. Ekki er annað talið fært en að hafa þennan hátt á, því að fólk verður auðvitað að nota vinnulaun sín til þess að kaupa fyrir þau lífsnauðsynjar sínar. Í nágrannalöndum okkar, t.d. í Danmörku og Noregi, er mér tjáð, að bændur fái þegar í stað við afhendingu afurða sinna greitt Það verð, sem þeir eiga að fá t.d. ef bóndi kemur að morgni með sláturgripi í sláturhús sitt eða það sláturhús, sem hann hefur viðskipti við, þá fær hann, þegar varan hefur verið vegin og metin, það verð, sem honum ber. Mér er einnig tjáð af kunnugum mönnum, að í þessum löndum sækist peningastofnanir eftir því að hafa viðskipti við þær stofnanir bændanna, sem annast móttöku og sölu á afurðum þeirra, og þess vegna eru peningagreiðslur til bænda fyrir afurðir þeirra svona greiðar, eins og ég hef hér drepið á. Það mun vera reynsla peningastofnana yfirleitt víðast í heiminum, að viðskipti við bændur séu einna affallaminnst og öruggust og ættu þess vegna að vera æskileg frá sjónarmiði þeirra, sem hafa það starf að lána fé. Búskapur bænda; svo að segja hvar sem er á landinu nú orðið, er háður daglegum viðskiptum. Mjólkin er send daglega til vinnslu- og dreifingarstöðva. Alls konar rekstrarvörur eru fengnar næstum daglega til búanna, svo sem kjarnfóður, eldsneyti, olíur, benzín, rafmagn, varahlutir í vélar, viðgerðir, efni til viðhalds húsum, lyf í skepnur og margt, margt, sem ekki er hér hægt upp að telja. Allt þetta þurfa bændurnir að greiða jafnharðan. Hinn nýi viðskiptabúskapur krefst þannig síaukinnar peningaveltu í stað þess, að áður fyrr, þegar ég og mínir jafnaldrar vorum að alast upp, voru svo að segja engar rekstrarvörur keyptar til búanna. Þá bjó hver að sínu að mestu leyti. Nú er sá tími liðinn og kemur væntanlega ekki aftur. Hið nýja búskaparlag og framleiðsluhættir landbúnaðarins krefjast sífellt meira fjármagns í hinum daglega rekstri. Íslenzka bóndanum er það því alveg sama nauðsyn og stéttarbróður hans í öðrum löndum að fá jafnharðan og framleiðslan er afhent til vinnslu og sölumeðferðar það verð, sem honum ber að fá, svo að hann geti staðið í skilum, og að hann einnig fái notið sams konar réttinda í þjóðfélagi sínu eins og aðrir þegnar, að fá vinnu sína greidda jafnharðan. Þetta eru sjálfsögð mannréttindi, sem viðurkennd eru í verki gagnvart öllum nema bændunum. Ég vil nú ekki efa, að það sé almennur vilji til að leysa þetta mál. Það kemur að sjálfsögðu á þeirra herðar, sem með völdin fara í þjóðfélaginu, að hjálpa til við lausn þessa máls, enda miðast þáltill. sú, sem hér er til meðferðar, við það, að ríkisstj. beiti sér fyrir því við peningastofnanir þjóðarinnar, ríkisbankana fyrst og fremst, að þeir taki höndum saman um að hjálpa til við, að bændurnir nái sama rétti til að fá laun sín jafnharðan greidd eins og aðrar stéttir hafa. Það getur vel verið, að einhverjum þyki of langt gengið með þessari till., þar sem það mark er sett, að bændur geti fengið allt verð framleiðslu sinnar greitt við afhendingu, en fundir bænda hafa ekki sett óskir sínar um þetta alveg svo hátt. Þeir hafa ekki farið hærra með sinar óskir en i 90% af vöruverði. Ég tel þó, að krafan hljóti að vera fullt verð við afhendingu. Hins vegar get ég búizt við því, að þessu marki yrði ekki í einu náð og kynni að verða að taka það í áföngum. Og vitanlega munum við flm. þessarar þáltill. fagna hverju því skrefi í átt að því rétta og nauðsynlega marki, sem náð verður. Við flm. álitum, að það takmark, sem stefnt er að með flutningi þessarar þáltill., .sé einna mest aðkallandi og eitt af stærstu málum bændanna, bæði sem hagsmunamál og réttindamál, og ég er víss um, að allir réttsýnir menn viðurkenna, að svo sé. Ef tekst að koma greiðslum til bænda á afurðaverði þeirra í það horf, að þeir fái það að mestu eða öllu leyti svo að segja strax við afhendingu afurðanna, er stigið skref til jafnréttis bændanna við aðrar stéttir, en bændur geta ekki til lengdar öðru unað og búskaparhættir nútímans gera slíkt óumflýjanlegt. Herra forseti. Ég tel, að ég þurfi ekki að hafa um þetta fleiri orð, og leyfi mér því að leggja til, að umr. verði nú frestað og málinu vísað til athugunar í nefnd. Ég tel, að það væri eðlilegt, að það yrði í allshn. Og vildi ég óska eftir því, þar sem málið hefur nú legið alllengi hér fyrir Alþingi, að n. hraðaði afgreiðslu þess og það mætti fá afgreiðslu hér á þessu þingi.



Herra forseti. Ég get tekið undir margt af því, sem hv. frsm. sagði í sambandi við þessa till. Það væri vitanlega æskilegast, að bændur gætu fengið sem mest og helzt allt greitt fyrir afurðirnar, um leið og þær væru afhentar. En eitt veit ég, að þótt fyrirtæki bænda, sem verzla með landbúnaðarvörur, ættu kost á því að fá 100% lán til þess að geta borgað 100% út, þá mundu þau ekki gera það af eðlilegum ástæðum. Ég geri ekki ráð fyrir, að nokkurt fyrirtæki, sem tæki vörur til sölumeðferðar, sæi sér fært nokkru sinni að greiða strax við afhendingu meira en 90%, fyrr en varan er seld og vitað, hvað fyrir hana kemur, jafnvel þótt þær verðtryggingar séu fyrir hendi, sem nú eru. Það er rétt, að aðalfundir Stéttarsambands bænda hafa gert kröfur og borið fram óskir um aukin afurðalán. En það er ekki rétt, að það hafi aðeins verið núna síðustu ár, eins og hv. frsm, sagði, heldur er hitt rétt, að síðan farið var að halda aðalfundi Stéttarsambands bænda, frá því að þessi samtök voru stofnuð, hafa fundirnir borið þessar óskir fram af eðlilegum ástæðum. En árangurinn hefur ekki orðið meiri en þetta þrátt fyrir stjórnarskipti vegna margs konar erfiðleika á því að uppfylla þessar óskir og kröfur bændanna. Það er þess vegna ekkert nýtt í málinu, þótt bændur fái ekki 90% borgað út á afurðirnar nú, og það er ekki nýtt í málinu, þótt bændur fái ekki meira en 2/3 útborgað strax eins og nú, heldur hefur þetta verið þannig síðustu 20 árin a.m.k., að bændur hafa ekki fengið hærri útborgun út á afurðirnar strax heldur en þeir fá nú. Enda reynir hv. frsm. ekki að halda því fram, að útborgun til bænda nú síðustu árin hafi lækkað frá því, sem áður var, hann reynir það ekki, vegna þess að það væri algerlega rangt. Hitt er rétt, að afurðalánin í Seðlabankanum eru að prósentutölu lægri nú en þau voru um skeið. Þau voru um skeið 67%, en eru nú 55%. En þótt afurðalánin hafi lækkað, hefur lánastarfsemin ekki minnkað, því að til viðbótar við afurðalánin hafa viðskiptabankarnir lánað til þess, að stofnanir bændanna þyrftu ekki að lækka útborgun til þeirra frá því, sem verið hefur. Það er þetta, sem hefur gerzt. Og það er rétt, að síðan 1943, að lög um 6 manna nefnd urðu til, sem starfað hefur verið eftir í meginatriðum síðan, eru bændur skoðaðir sem nokkurs konar launþegar, þótt þeir séu framleiðendur, vegna þess að þeim er ætlað að bera ekki minna úr býtum en öðrum launþegum, þ.e. verkamönnum, sjómönnum og iðnaðarmönnum. Nú hefur því verið haldið fram, að bændur væru jafnvel verst launaða stéttin í landinu, þrátt fyrir þessi ákvæði. Og þannig var þetta a.m.k. um skeið, á meðan bændur fengu ekki útborgað það verð, sem þeim var reiknað af 6 manna nefnd, vegna þess að bændur urðu að bera hallann af útflutningnum og grundvallarverðið náðist ekki. Þá voru þeir vitanlega verr settir að þessu leyti en þeir launþegahópar, sem kjör bændanna eru miðuð við. En þetta hefur farið batnandi síðari árin, eins og kunnugt er, síðan bændunum var tryggt grundvallarverðið með því, að ríkissjóður greiði nú þann halla, sem bændur báru áður. Það má skipta bændum í 4 hópa í aðalatriðum, Þegar talað er um tekjur þeirra. Það er nokkur hópur, sem fær laun frá 200-250 þús., það er annar hópur, sem fær laun frá 150-200 þús., og svo er hópur, og allstór, frá 100-150 þús., en svo eru allt of margir bændur, sem eru með laun frá 40-100 þús. kr. Og það er þessi hópur bænda, sem býr vitanlega við bág kjör og liggur mest á að lyfta undir á einhvern máta og dregur vitanlega stórkostlega niður meðaltekjur bændastéttarinnar. En þetta er nú annað mál. Hv. frsm. minntist hér á þau kjör, sem bændur í nágrannalöndunum búa við, t.d. það, að bændur í Danmörku og Noregi fái útborgað fullt verð við afhendingu varanna. Hvernig má nú þetta ske, t.d. í Danmörku, Þar sem mikið er flutt út, mjög mikið af landbúnaðarvörum, en útflutningsbætur eru sáralitlar miðað við það, sem hér er, þær eru mjög litlar. Þessi fullyrðing hjá hv. frsm. er alls ekki rétt, það stenzt ekki, vegna þess að mjólkursamlög og kjötsamlög danskra bænda geta ekki gert upp heildarverð til bóndans fyrr en vitað er, hvert jafnaðarverðið verður. Danskir bændur verða að bera hallann af útflutningnum að langmestu leyti og láta innanlandssöluna bæta þetta upp. Af því leiðir, að bændur geta ekki fengið fullt verð við afhendingu vörunnar, eins og hv. frsm. sagði hér áðan. Ég skal ekkert segja hv. þm. þetta til lasts, heldur það, að hann hefur ekki kynnt sér málið nógu vel, áður en hann kemur með þessa staðhæfingu hér í stólinn. En norskir bændur eru ekki betur settir að þessu leyti. Enda þótt það sé iðulega í norskum sláturhúsum, að bændur geta komið með nautgrip og selt hann og fengið hann borgaðan út í hönd, þá er þetta ekki sú almenna regla. En það er það vitanlega, sem máli skiptir í þessu efni. Það hefur oft verið talað um það, að landbúnaðurinn búi við miklu verri lánskjör en t.d. sjávarútvegurinn. Þetta les maður iðulega um í Tímanum, og það er stutt síðan ég las um það í Tímanum, að útlán til Sambands ísl. samvinnufélaga gegnum afurðalánin hafi verið aðeins 8 millj. kr. hærri nú við síðustu áramót heldur en áramótin 1962-1963. Ég ætla ekkert að rengja þetta, vegna þess að mér er ekki kunnugt um það, að hve miklum hluta Sambandið tekur afurðalán. Ég veit, að það eru ýmis stór félagasamtök bænda, sem eru utan við Sambandið, og má þar t.d. nefna Sláturfélag Suðurlands, sem tekur sjálft sín afurðalán, KEA tekur sjálft sín afurðalán, Mjólkurbú Flóamanna, og þannig mætti telja væntanlega fleiri fyrirtæki. Ég ætla þess vegna ekki að halda því fram, að þessi upphæð sé röng. En ég vil af því tilefni benda á, að afurðalánin í heild hafa hækkað ákaflega mikið frá því í fyrra, að 30. nóv. 1962 voru heildarafurðalán 293 millj. 612 þús., en 30. nóv. s.l. voru afurðalánin 380 148 500 kr. eða nærri 90 millj. kr. hærri. Hverjir hafa fengið þessi afurðalán? Það skal ég ekkert segja um, en afurðalánin lækkuðu nokkuð í desember. 31, des. 1962 voru afurðalánin 290 millj. 352 þús., en 31. des. s.l. 350 milli. 422 þús., og það er vitanlega vegna þess að birgðirnar hafa lækkað í þessum mánuði. Það var flutt út mikið af kjöti fyrir áramót, og það hefur verið flutt út ákaflega mikið af mjólkurdufti og osti einnig á þessu hausti. En þetta sýnir það. að afurðalánin hafa hækkað frá því á árinu 1962. Og vegna þess að það hefur verið fullyrt, að sjávarútvegurinn fengi öðruvísi afgreiðslu í sambandi við afurðalánin heldur en landbúnaðurinn, hef ég gert fsp. til Seðlabankans, hvort þetta væri rétt, því að ef landbúnaðurinn fengi ekki nú sams konar fyrirgreiðslu og sjávarútvegurinn, hefði Seðlabankinn ekki staðið við sín fyrirheit, sem hann hefur gefið, að landbúnaðurinn skuli njóta ekki lakari afgreiðslu. Og hér er bréf, dags. 11. des., frá Seðlabankanum, þar sem tekið er fram, hvernig þessi lán eru framkvæmd, og ég vil leyfa mér - með leyfi hæstv forseta - að lesa þetta bréf unn, vegna þess að það skýrir málið: ,.Í bréfi hins háa ráðuneytis, dags. 10. þ.m., er beðið um skýringar á því, sem fram hefur komið í umr. á Alþingi, að afurðalán Seðlabankans nemi 55% af verðmæti sjávarafurða, en 53%a af verðmæti landbúnaðarafurða. Öll afurðalán Seðlabankans byggjast á svokölluðu skilaverði afurða, en það er reiknað út á eftirfarandi hátt: Skilaverð landbúnaðarafurða, sem fara í innanlandsölu, er skrásett heildsöluverð hjá framleiðsluráði landbúnaðarins, að frádregnum opinberum gjöldum, sem nema um 2.2%. Skilaverð útfluttra landbúnaðarvara er fob: verðmæti þeirra að frádregnum opinberum gjöldum, 1.6%, auk umboðslauna til söluaðila. Skilaverð sjávarafurða er fob: verðmæti þeirra að frádregnum opinberum gjöldum, 7.4%, og umboðslaunum til söluaðila, Af framangreindu má ráða, að umrædd fullyrðing, sem komið hefur fram á Alþingi, er á misskilningi byggð og röng, þannig að lánin eru afgreidd með sama hætti, bæði til sjávarútvegs og landbúnaðar." Hitt er svo annað mál, og það geta menn vitanlega rætt um, að það sé nauðsynlegt, að þessi lán séu hærri, og ég vil taka undir það. Ég vil taka undir það, að það er æskilegt, að bændur geti fengið sem mest greitt út á afurðirnar og sem fyrst. Ég vil taka undir það, að það væri hægt að greiða til bænda 90% við afhendingu vörunnar, og ég tel, að það sé ekki óeðlilegt, að það verði stefnt að þessu marki. En eins og ég sagði í byrjun máls míns, hafa kröfur frá bændasamtökunum verið gerðar í þessa átt í 15-20 ár, og þetta hefur ekki tekizt enn. Og mér dettur ekki í hug að halda, að það sé af viljaleysi. Það hefur ekki tekizt enn að borga bændum meira en sem svarar 2/3 stuttu eftir afhendingu vörunnar, og það tókst ekki heldur á meðan í stjórn voru flokksbræður hv. frsm. Og ég gæti verið sammála hv. frsm., ef hann segði: Mínir flokksbræður gerðu það, sem í þeirra valdi stóð til þess að leysa þetta og bæta úr þessu, en það tókst ekki vegna margs konar erfiðleika, sem í vegi voru. - Og úr því að við getum nú verið sammála um það, ég og hv. frsm., að vegna erfiðleika hafi ekki verið hægt að bæta úr þessu, meðan framsóknarmenn voru í ríkisstj., þá væri ekki nema eðlilegt og sanngjarnt, að ég gerði þá kröfu til hv. frsm. og þeirra 8 hv. flm. að þessari till., að þeir gerðu sér grein fyrir því, að það gætu jafnvel verið erfiðleikar á því núna að bæta úr öllu því, sem þeirra ríkisstj. gat ekki leyst, og nú er það svo, eins og kunnugt er, að Seðlabankinn getur ekki veitt meiri lán en sem svarar því fjármagni, sem hann hefur yfir að ráða hverju sinni. Og nú er vitað, að að því er stefnt, að fjármagn Seðlabankans geti aukizt. til þess fyrst og fremst að auka útlánin til atvinnuveganna. Í þessari till. er ekki rætt aðeins um Seðlabankann, heldur ríkisbankana, og af því má ráða, að hv. flm. ætlast til, að bað komi peningar úr þeirri átt heldur en frá Seðlabankanum einum, og mér finnst það mjög skynsamlegt að gera sér grein fyrir því, að það verður ekki hægt að gera þá kröfu til Seðlabankans eins að hann leysi þetta. Ég mundi þess vegna segja. að eins og þetta mál hefur verið á dagskrá í áratugi, þá muni það ekki síður vera á dagskrá hjá núv. ríkisstj., að auka útlánin til höfuðatvinnuveganna, til þess að létta undir rekstri þeirra og skapa vaxandi möguleika til aukinnar framleiðni og vaxandi framleiðslu. Þetta hlýtur að vera markmiðið að gera og það er ekki síður takmark þessarar ríkisstj. heldur en þeirra, sem á undan hafa verið, og ég geri alveg ráð fyrir því og reyndar veit það. að hv. framsóknarmönnum, þótt þeir flytji þessa till.. þá dettur þeim ekki í hug, að það verði mögulegt að borga 100% út á afurðirnar og ekki heldur að svo stöddu 90%. En þetta eru frómar óskir og frá sjónarmiði bændanna og þeirra, sem vilja fyrir þá vinna, ekkert óeðlilegt, þótt þær komi fram og þær séu ræddar af fullri hreinskilni og skilningi og viðurkenningu á beim erfiðleikum, sem ekki eru aðeins núna, til þess að leysa úr þessu, heldur hafa alltaf verið.



Herra forseti. Vegna þess að ég er þessum málum dálítið kunnugur, langar mig til að leggja orð í belg. Ég skal ekki fara svo mjög út í að metast um þessi efni, en meira reyna að vekja athygli á því, hvað hér er um mikið vandamál að ræða, sem þarf að reyna að leysa, þar sem þessi rekstrarlánamál landbúnaðarins eru. Hæstv. ráðh. benti á það alveg réttilega, að það er engin nýlunda, að samtök bændanna óski eftir því, að meira sé lánað út á landbúnaðarafurðir. Það hefur sjálfsagt verið gert lengi, eins og hann réttilega tók fram. Og það er líka sjálfsagt alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að það hefur aldrei tekizt að lána eins mikið út á afurðirnar og þurft hefði að gera. En það er ástæða til að benda á það í þessu sambandi, að því miður hefur verið stigið spor aftur á bak í þessu núna síðustu árin, sem hefur orðið ákaflega erfitt og þungbært, og það er þetta, að endurkaup Seðlabankans á afurðavíxlum vegna landbúnaðarafurða hafa verið minnkuð mjög mikið. Ég ætla að benda á, hvernig breytingin hefur orðið. Það var búið smátt og smátt að byggja þetta upp þannig, að Seðlabankinn endurkeypti sem svaraði 67% af heildsöluverði landbúnaðarafurðanna. En þetta hefur verið fært niður i 55%, og nokkuð hefur verið breytt grundvellinum líka, þannig að lækkunin hefði orðið meiri. En við skulum ekki fara út í það til þess að gera málið ekki flókið, heldur bara segja, að endurkaupin hafi verið lækkuð úr 67% niður i 55%. Þetta hefur orðið ákaflega tilfinnanlegt fyrir bændurna og þær stofnanir, sem fara með þeirra málefni, kaupa fyrir þá rekstrarvörur og taka vörur þeirra til sölumeðferðar. Þá er önnur breyting á afurðalánum en Þessi beina lækkun á prósentutölunni, og það er, að það var búið að byggja upp bað kerfi þannig, að byrjað var að lána úr Seðlabankanum út á sauðfjárafurðir í marzmánuði nokkra fjárhæð, sem var miðuð við ákveðna hundraðstölu, og síðan var bætt við mánaðarlega, unz komið var upp í þessi 67%. Og þetta var hugsað þannig, að það væri óhugsandi fyrir þær stofnanir, sem annast kaupin á rekstrarvörunum, að borga rekstrarvörurnar eða komast yfir þær vegna bændanna nema með því, að þannig ættu sér stað fyrirframlán. En nú hefur nokkur ár sá háttur verið á hafður, að þessum fvrirframlánum hefur verið haldið í heild óbreyttum að krónutölu, þannig að það hefur orðið þess vegna mjög verulegur niðurskurður á fyrirframlánum til viðbótar þeim niðurskurði, sem orðið hefur á endanlegum afurðalánum. Þetta munar geysistórum fjárhæðum, þegar það er tekið í heild, kannske tímabil úr árinu eitthvað milli 100 og 200 millj. í rekstrarfé fyrir bændurna og þær stofnanir, sem annast þeirra mál. Svo hefur verið reynt, þrátt fyrir þetta, að halda þessu gangandi, en sýnilegt er, að það hefur verið þeim stofnunum, sem hafa reynt það algerlega um megn og þær stofnanir hafa komizt í hin mestu rekstrarfjárvandræði, eins og gefur að skilja, út af þessu, því að alltaf eykst það, sem þarf að kaupa að vorinu til og framan af árinu vegna bændanna, en afurðalánin hafa verið látin standa í stað i Seðlabankanum í krónutölu. Og eins, þegar kemur að því að borga út að haustinu, þá er verið að reyna að halda því, sem var, eins og hæstv. ráðh. sagði hér áðan, það er reynt að lækka það ekki, en það gengur út yfir þessar stofnanir, þannig að þær lenda í gífurlegum rekstrarfjárvandræðum og erfiðleikum með sinn rekstur og viðskipti á allan hátt. Þetta mál er nú komið svo gersamlega í hnút, eins og ég veit, að hæstv. ráðh. er mjög vel ljóst, að það er ómögulegt að sjá, hvernig hægt verður að leysa þessi mál í vor, nema þessu verði breytt, og veit ég, að hæstv. ráðh. hefur opin augun fyrir því. Og þá er það t, d., að það væri mjög þýðingarmikið skref, ef hægt væri að breyta þessu í það horf, sem það var áður. Hæstv. ráðh. fannst ekki mikið til um frammistöðu framsóknarmanna í þessu, eins og hún hefði verið. En það væri þó stórt skref til bóta frá því, sem núna er, ef hæstv. ráðh. hefði treyst sér til þess að beita sér fyrir því, að hámarkið væri tekið af fyrirframlánunum, afurðalánunum, til að reyna að leysa þessi vandamál framan af árinu, að Seðlabankinn færi í að endurkaupa jafnmikið og hann gerði áður. Seðlabankinn er alveg tvímælalaust jafnvel fær um að gera það og áður, og þó betur fær um það en áður vegna þess, sem dregið hefur verið inn í bankann af sparifjármagni úr bankakerfinu. Það ættu að vera meiri möguleikar en áður til þess að koma afurðalánunum aftur i það horf, sem þau voru. Hæstv. ráðh. viðurkenndi, að það hefðu verið minnkuð endurkaupin á afurðavíxlunum út á landbúnaðinn. Hann viðurkenndi það, enda er það staðreynd. En hann sagði, að það mundi hafa komið í staðinn, að viðskiptabankar hefðu lánað meira en áður, þannig að mér skildist hæstv. ráðh. draga í efa, að stofnanir þær, sem annast málefni bændanna, eða bændurnir sjálfir hefðu fengið í heild nokkru minni lán en áður var. En því miður er þetta misskilningur, því að þessu er þannig varið, að það er ekkert nándar nærri því, að ýmsar af veigamestu stofnunum bændanna, sem eiga að annast þessi mál fyrir þeirra hönd, hafi getað fengið í viðskiptabönkunum brúað það bil, sem varð við niðurskurðinn á afurðalánunum. Því fer því miður alls fjarri, og þess vegna eru þessi mál komin í mjög alvarlegan hnút, sem ég endurtek, að ég veit, að hæstv. ráðh. er mjög vel kunnugt um. því að einmitt þetta, að þessar stofnanir hafa verið að reyna að klifa þrítugan hamarinn til þess að láta ekki lækka afurðagreiðslurnar til bændanna og verið er að reyna að kaupa nauðsynlegar rekstrarvörur vegna bændanna þrátt fyrir niðurskorin afurðalán, hefur nú sorfið þannig rekstrarfjárlega að þessum stofnunum, að þarna er orðinn hnútur, sem verður að leysa. Ég vildi leggja þessi fáu orð í belg til að bæta nokkru við það, sem kom fram hjá hv. flm.. sumpart af því tilefni, sem hæstv ráðh. gaf, ef það mætti gera þá mynd skýrari, sem þarf að vera sem ljósust fyrir öllum hv. þm. og þeim, sem hér þurfa að eiga hlut að málum. En mér sýnist, að það verði að reyna að sameinast um að leysa þessi mál, stíga eitthvert skref áfram, þótt ekki verði hægt að komast alla leið, eins og hér er ráðgert í þessari þáltill. Það verði reynt að klífa þrítugan hamarinn til að stíga eitthvert skref áfram í þessum efnum, annaðhvort að auka afurðalánin úr Seðlabankanum eða þá að tryggja það beinlínis, að þær stofnanir, sem annast þessi mál fyrir bændurna, geti fengið viðaukalán út á afurðirnar. En það eina, sem gefur örugga lausn, væri að hækka endurkaupin og þá t.d. að slá frá þessa slá, sem sett hefur verið fyrir, eða afnema þetta hámark, sem sett hefur verið á fyrirframlánin, sem er eitt atriði, en þó aðeins eitt atriði. Ég skal ekkert fara að reyna að bera hér saman sjávarútveg og landbúnað í þessu tilliti, og ég geri ráð fyrir því að Seðlabankinn reyni að hafa þar sömu reglu um lán út á fyrirliggjandi afurðir. En það, sem kemur þar einnig til athugunar, er nú það, að ég býst við því, þótt ég viti það ekki fyrir víst, að þeim fyrirtækjum, sem annast meðferð sjávarafurða, muni yfirleitt hafa gengið betur að fá viðaukalán úr viðskiptabönkunum en hinum, sem hafa landbúnaðarafurðirnar. A.m.k. veit ég, að það er þannig um fyrirtæki, sem ég þekki til, að það hefur gengið betur hjá þeim fyrirtækjum, sem fara með sjávarafurðir, að fá slík viðbótarlán en þeim, sem fara með landbúnaðarafurðir. Hæstv. ráðh. hefur stundum sagt það hér, að hann mundi vilja eiga hlut að því, að viðskiptabankarnir bættu við slíkum lánum, og ég vil ekki draga í efa, að hann hafi ýtt í þá átt. En árangur hefur ekki orðið af því, þannig að stofnanir, sem annast bændalánin, hafi getað gengið að neinum slíkum viðbótarlánum, og þess vegna eru málin orðin svona örðug viðfangs.



Herra forseti. Mér fannst nú hæstv. landbrh. setja sig í einhvers konar varnarstöðu hér, Þegar hann var að svara ræðu minni. Ég hafði ekki deilt neitt á hann og ekki heldur á ríkisstj., heldur hef ég lagt málið hlutlaust fyrir og rakið ástandið, eins og það hefur verið á undanförnum árum. Mér er vel kunnugt um það, og það vita allir, að þetta hefur svo gengið um langan tíma, að bændur hafa ekki talið sig fá afurðir sínar greiddar nógu fljótt. En það er hins vegar staðreynd, að þeir fengu meiri afurðalán, áður en þessi hæstv. ríkisstj. tók við völdum, þrátt fyrir það. Þótt í mörgum tilfellum hafi tekizt að kría út víxla í bönkum til þess að hjálpa upp á sakirnar í mörgum tilfellum. Hann segir, hæstv. ráðh., að heildarafurðalánin hafi hækkað, og það mun rétt vera. en á þessu tímabili hefur bara framleiðsluaukningin orðið gífurlega mikil. Vegna þeirrar miklu vélvæðingar, sem orðið hefur í landbúnaðinum á undanförnum árum, hefur heildarframleiðsluaukningin orðið gífurlega mikil. Hann minntist á tekjur bænda og skýrði frá nokkru um Það og nefndi nokkra flokka, það mætti skipa bændum í nokkra flokka um laun þeirra, þrjá eða jafnvel fjóra flokka. Ég ætla að segja honum frá ástandinu í einni sveit, þar sem ég er vel kunnugur, hvernig það var árið 1962, hvernig tekjur bænda voru þar það ár. Það var sveit ein á Suðurlandi, þar sem ég hef góðan aðgang að skjölum öllum, er varða framtöl manna. Í þeirri sveit voru það ár 38 bændur samtals. Það ár gerði verðlagsgrundvöllurinn ráð fyrir því, að meðalbrúttótekjur bænda væru 211 þús., og þá var þeim ætlað að hafa afgangs 86 þús. kr. í sitt kaup. En í þessari sveit, þar sem ég ætla nú að skýra frá tölum um þetta, var ástandið þannig, að þetta ár, 1962, höfðu bændurnir 290 þús. kr. tekjur að meðaltali. Þeir voru sem sagt 80 þús. kr. ofan við þetta meðaltal, sem verðlagsgrundvöllurinn gerir ráð fyrir. En í gjöldin fóru 211 þús., þar með talin vaxtagjöld og fyrningar af húsum. Eftir voru 80 þús., sem bóndinn átti að hafa í framfærslueyri fyrir sig að meðaltali í þessari sveit. Ég hygg, að þessi hreppur, sem ég er hér að segja frá, sé með meiri framleiðslusveitum, það sé einhver mesta meðalframleiðsla þar, sem um getur, a.m.k. á Suðurlandi, og útkoman varð þessi, að þrátt fyrir það, að þessir bændur höfðu haft um 104 þús. kr. meiri brúttótekjur en gert var ráð fyrir í verðlagsgrundvelli að meðaltali, að þeir hefðu, þá höfðu þeir ekkert haft upp úr því að hafa þessar 104 þús. fram yfir, því að þeir voru fyrir neðan verðlagsgrundvöllinn í kaupgjaldi þrátt fyrir þetta. Þannig er nú þetta ástand. Og sannleikurinn er sá, að þessi viðskiptabúskapur, eins og hann er í dag, krefst alveg gífurlega mikils fjármagns, daglegs fjármagns, má segja, því að eftir því sem tæknin eykst og þægindin aukast, þá krefst þetta því meiri útgjalda daglega, og þess vegna er enn þá meiri nauðsyn nú en áður var, að bændur geti fengið sem mest af afurðaverði sínu greitt strax. Ég sagði það í minni frumræðu hér áðan, að ég byggist við því, að þessu marki, að hægt væri að greiða bændum allt sitt vöruverð strax við afhendingu vörunnar, yrði ekki náð nú þegar. Ég geri ekki ráð fyrir því, þótt till. geri ráð fyrir, að stefnt skuli að slíku, heldur gerði ég ráð fyrir því, að þetta yrði að taka í nokkrum áföngum, það mundi ekki nást í einu. Og ég fyrir mitt leyti geri mig fyllilega ánægðan með það, ef tekst að ná þessu marki nú á nokkrum næstu árum. Ráðh. taldi míg ekki mundu hafa réttar upplýsingar um það, að danskir og norskir bændur fengju sínar afurðir greiddar þegar við móttöku. En ég get náttúrulega sagt það, sem satt er, að ég hef ekki sjálfur kannað það mál, heldur fer ég þar eftir upplýsingum frá stofnun, sem ég tel mjög merka og sé fært að hafa eftir. En þar var mér tjáð þetta og það með, að þetta gerðist vitanlega á þann hátt. að það væru lánastofnanir þar í landi, sem lánuðu stofnunum bændanna, svo að þær gætu fengið sínar vörur greiddar þegar við afhendingu. Ég efa það ekki, eins og ég sagði í minni frumræðu, að hæstv. landbrh. hefur vitanlega áhuga á að leysa málið. Ég læt mér ekki detta annað í hug, og hefur aldrei dottið annað t hug. En ég veit, að það eitt dugir ekki til. Það þarf að vera almennur áhugi fyrir því hjá þeim valdhöfum, sem nú sitja að völdum í landinu, og þeir þurfa allir að leggjast á eitt með það og margir aðilar að koma til samstarfs um það, að þetta takmark náist. Og ég vil alls ekki draga í efa, að það sé almennur vilji til að gera þetta, en það þarf að beita sér með dugnaði í þessu máli. Og þessi till. okkar er fram borin til þess að herða á valdhöfunum í því að beita sér fyrir þessu.



Herra forseti. Það er mjög litið vit í þessari till., eins og hún er orðuð frá fyrstu hendi, því að það er talað um að skora á ríkisstj. að láta ríkisbankana lána landbúnaðinum fé móts við aðra atvinnuvegi þjóðarinnar. En það er vitað, að sjávarútvegurinn líður jafnmikið fyrir rekstrarfjárskort og landbúnaðurinn, og iðnaðurinn fær ekki lán út á sínar afurðir, svo að í sjálfu sér er þessi till., eins og hún liggur hér fyrir, algerlega einskis virði og til engra úrbóta fyrir landbúnaðinn, þótt eftir henni væri farið. Og ég skil ekkert í Gísla mínum Guðmundssyni að athuga þetta ekki. En það er allt annað atriði og kemur þessu máli út af fyrir sig ekki við, ef ætti að ræða um skort á rekstrarfé til atvinnuveganna án tillits til þess, hvernig þessi till. er orðuð. Sannleikurinn er sá, að það er furðulegt, hvað ríkisstj. hefur haft lítinn skilning á rekstrarfjárþörf atvinnuveganna. Það væri sannarlega gaman að láta þessa herra reka frystihús og vita, hvernig þeir færu að því, hvort þeir væru ekki í einhverjum smárekstrarfjárskorti. Ég hef talað við stærri frystihúsin hér í bænum, og þau segja mér, að rekstrarlánin, séu þau fáanleg úr Seðlabankanum, nægi aðeins fyrir hráefni. Þá eru eftir öll vinnulaun og allur rekstrarkostnaður við frystihúsin, viðhald þeirra og annað. Hvernig eiga aumingja mennirnir að fara að? Það getur skeð, að sumir þeirra geti farið í banka og fengið aukalán, og aðrir geta haft það eins og mér er sagt, að einstaka útgerðarmenn geri, að þeir segi: Ef þið lánið mér ekki, getið þið tekið við öllu saman. - þeir fá peninga þannig. En það er staðreynd að fjöldi af þessum frystihúsum fær enga hjálp og getur þess vegna alls ekki staðið í skilum við þá, sem þau kaupa síldina og fiskinn af. Það er einkennilegt með þessa hæstv. stjórn, að þó að krónan lækki og verðlag allt hækki, þá hafa þeir aldrei skilið, að það þurfi fleiri krónur, til þess að hægt sé að reka atvinnuvegina. Og þeir spyrja: Hvar á Seðlabankinn að taka þetta? Ég vil bara benda á, að þeir eiga að stöðva innkaup á skipum og á bílum, sem við getum komizt af án, og takmarka vörukaupalán og skuldir. Það eru 7-8 hundruð millj., sem við skuldum fyrir slíka hluti erlendis. Og ef þessar skuldir lækka eða væru engar til, mættu innstæðurnar líka lækka. Ég lýsti því um daginn, að þetta er eins og að ausa vatni í botnlausa tunnu, það rennur jafnóðum úr henni. Þótt Seðlabankinn píni inn peninga og eigi innstæður ytra, ef þeim er jafnóðum eytt fyrir hluti, sem við getum sparað, þá er það einskis virði. Það er eins og þegar einn bóndi í minni sýslu fór og tók víxil, borgaði svo lausaskuldir sínar og sagði kunningja sínum, að hann væri orðinn skuldlaus. Það er ámóta blekking í þessari innstæðu og hann blekkti sjálfan sig á því, að hann væri hættur að skulda, þó að hann væri búinn að hefja nýtt lán og borga einhverjar lausaskuldir, sem hann var í. Þessar innstæður eru i raun og veru blekking. Við skuldum fyrir þær. Við skuldum fyrir skip, við skuldum fyrir bíla, við skuldum vörukaupalán, við skuldum fyrir mikið af innstæðunum. Ég hef alltaf álitið, að við þurfum að eiga innstæður, en það er að blekkja sig að þykjast eiga miklar innstæður og skulda álíka upphæðir í tiltölulega stuttum lánum. Enginn veit, hvernig á stendur, þegar þarf að fara að borga. En svo get ég bent á annað. Það er verið að tala um, að bændum sé lánað mikið út á afurðir. Það er staðreynd, að kaupfélögin fá seint og illa rúmlega 50% út á afurðirnar, eins og þær eru um áramótin, - þau fá það. En í minni sýslu er kjötkg borgað á 30 kr., en endanlegt verð er áætlað 36. M.ö.o.: það eru borgaðir þarna 5/6 hlutar af kjötverðinu. Og hvar haldið þið, að kaupfélagið taki peningana? Það tekur þá af sínu eigin rekstrarfé. Um síðustu áramót, - það er lítið félag, sem ég verzla við, tiltölulega lítið, - um þau áramót var kaupfélagið búið að lána af sínu eigin rekstrarfé 8 millj. til að jafna muninn á milli lánsins: sem var tekið í bankanum, og þess, sem framleiðendunum var greitt. Þetta veldur því, að fyrirtækið er í vandræðum. Þetta leysir engan vanda. Einhvers staðar verða kaupfélögin að fá þetta. Annaðhvort bindur þetta lánsfé við viðskiptamenn þeirra eða þá skuldirnar vaxa,lausaskuldirnar í bönkunum. Það er nefnilega það, sem hæstv. ríkisstj. verður að skilja, það leysir engan vanda að reka öll innanlandsviðskipti í hnút, en hafa aftur algerlega eftirlitslaus innkaup utanlands frá, eins og nú er að mestu. Það eru engin vandræði leyst með því. Hæstv. landbrh. var að tala um, hvað afurðalánin væru hærri nú en í fyrra um áramót. En hæstv. ráðh. gleymir alveg vörubirgðunum. Það er t.d. stórkostleg aukning á smjörbirgðum, og það er meira en lítið fjármagn, sem liggur í því. Ég hygg, að það liggi eins mikið fjármagn í auknum smjörbirgðum og í allri aukningunni, þannig að kaupfélögin eða sláturfélögin hafa ekkert fengið meira út á þessar birgðir. Hitt er svo annað mál, að við þurfum að reka okkar búskap af meiri hagsýni en gert hefur verið. Það er ekkert nema vitleysa að framleiða miklu meira af mjólkurafurðum en við þurfum að nota innanlands. Við eigum vitanlega að framleiða sauðfjárafurðir, því að þær eru verðhærri miðað við framleiðslukostnað, og í öðru lagi eigum við að reyna að gera þær verðmeiri en þær eru, og það getum við með auknum iðnaði, alveg tvímælalaust. Ástæðan fyrir því, að framleitt er of mikið af mjólk og of lítið af sauðfjárafurðum, er alveg tvímælalaust sú, að undanfarin ár hefur verðið á sauðfjárafurðum ekki verið hlutfallslega eins hagstætt og á mjólkurafurðum. Þennan verðjöfnuð þarf að laga. Við þurfum að reka búskapinn á sem hagkvæmastan hátt fyrir þjóðfélagið. En þegar verið er að halda ræður hér um landbúnaðinn eins og hæstv. viðskmrh. gerði um daginn og skrifa greinar eins og bændakennarinn á Hvanneyri gerir, þá geta bændur afar lítið lært af slíkum prédikunum og hætta að hlusta á þær. Það er staðreynd, að við þurfum að leggja höfuðáherzlu á framleiðslugreinar þeirra búgreina, sem er hagkvæmast að framleiða fyrir þjóðarheildina, og það eru sauðfjárafurðir, en ekki mjólkurafurðir, hvað útflutning snertir. Ég er alveg víss um, að það má reka sauðfjárbúskapinn á hagkvæmari hátt en gert er. Við getum dregið úr mjólkurframleiðslunni með því að draga úr fóðurbætisgjöfinni, og ég hef oft bent bændum á það og reynt það sjálfur, að þessi mikla fóðurbætisgjöf handa mjólkurkúnum er bara barnaháttur, Það er bara stritið, sem bóndinn hefur upp úr því. Þegar hann fær svipað fyrir mjólkurlítrann og kg af fóðurblöndu, þá borgar þetta sig ekki og dýrustu lítrarnir eru síðustu lítrarnir, sem kýrin mjólkar, það er staðreynd. Bændur hafa yfirleitt miðað of mikið við brúttótekjur, en lagt of lítið upp úr nettótekjum. Hvað sem þessu öllu líður, þó að við þurfum að reka okkar atvinnuvegi á margan hátt hagkvæmar en gert hefur verið og við eigum mikið eftir að læra í því efni, þá er það staðreynd, að rekstrarfjárskorturinn þrengir svo að atvinnulífinu í dag, að það horfir til stórra vandræða, og má mikið vera, ef margir af nýtustu mönnunum hrökklast ekki beinlínis frá því að sýsla við þá hluti, af því að þeir geta aldrei um frjálst höfuð strokið vegna rekstrarfjárskorts. Það er ómögulegt fyrir menn að leggja sig í það að vera sífellt í peningavandræðum fyrir aðra. Það gladdi mig að heyra það hjá landbrh. í lok ræðu hans, að hann sagði, að það væri á dagskrá að auka lán til atvinnuveganna. Hann sagði, að það væri á dagskrá hjá stjórninni. Það er mjög ánægjulegt að heyra það, og ég vona, að ríkisstj. fari nú að skilja það betur héðan af en hingað til, að það er ekki hægt að reka atvinnuvegi, án Þess að þeir hafi fjármagn, og það verður að taka tillit til þess, þegar verðlagið er sífellt að hækka. Ríkisstj. hlýtur að skilja það, að þá þurfa atvinnuvegirnir að hafa fleiri krónur í veltunni.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 3. þm. Norðurl. v., Ólafi Jóhannessyni, að flytja till. til þál. um listasöfn og listsýningar utan Reykjavíkur. Ég vil leyfa mér að lesa till, í heild: „Alþingi ályktar að kjósa fimm manna nefnd til þess að gera till. um stofnun og starfrækslu opinberra listasafna utan Reykjavíkur. Jafnframt skal n. gera till. um það í samráði við samtök myndlistarmanna, hvernig helzt mætti stuðla að því, að haldnar verði fleiri myndlistarsýningar, samsýningar eða sérsýningar, utan höfuðborgarinnar. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.“ Eins og fram kemur í grg. fyrir till., eru engin listasöfn til utan Reykjavikur. Það vakti því eigi alllitla athygli, er frú Bjarnveig Bjarnadóttir í Reykjavik gaf Árnessýslu álitlegt safn málverka, sem ætlað er að verða stofn að listasafni sýslunnar. Þetta framtak frú Bjarnveigar, sem er óneitanlega mjög óvenjulegt, hlýtur að vekja til umhugsunar um það, hvar við stöndum í þessum málum og hvort ekki mætti koma af stað hreyfingu í þá átt að efla listmenninguna í landinu og binda hana ekki við höfuðborgina eina, eins og segja má að hafi verið þróunin til þessa. Ég held, að hér sé um mjög mikið verkefni að ræða, sem ástæða sé til þess að vinna að. Að mínu áliti skiptir afar miklu, að uppbygging þessara mála verði svo vel samræmd frá upphafi, að við það megi una til frambúðar. Mikilvægt er að virkja alla þá krafta, sem borið gætu þessi mál uppi. Er þá bæði um að ræða opinbert framtak og einstaklingsframtak, svo og ekki sízt félagslegt framtak, sem án efa er nauðsynlegt til að hrinda þessu máli í framkvæmd. Mér hefur komið til hugar, að af löggjafans hálfu mætti vinna þessu máli mikilvægt lið á fyrsta stigi með því, að samþykkt yrðu lög um fjárhagslegan stuðning við listasöfn bæja eða héraða gegn því, að söfn þessi fullnægðu ákveðnum lágmarksskilyrðum og fé til þeirra væri einnig veitt frá öðrum aðilum. Ef slík lög væru fyrir hendi, mundu þau vafalaust verða hvatning til stofnunar listasafna víða í bæjum og sýslum úti um land. Jafnframt væri mjög nauðsynlegt, að einhver ákveðinn ráðgjafi eða ráðgjafarnefnd hefði það verk með höndum að leiðbeina um stofnun og starfrækslu slíkra safna, enda mundi það bezt stuðla að samræmingu í starfsemi safnanna og tryggja fremur en ella, að þær stæðust þær kröfur, sem gera verður til góðs listasafns, þótt lítið sé. Ég vil alveg sérstaklega leggja áherzlu á nauðsyn þess, að fjárhags- og skipulagsgrundvöllur þessara safna sé sem traustastur og veiti svigrúm til eðlilegrar þróunar. Það getur ekki orðið með öðru en því, að ríkinu sé skylt að leggja fram ákveðinn hundraðshluta af framkvæmdakostnaði safnanna. Um kostnað ríkissjóðs færi þá eftir því, hversu framkvæmdir væru myndarlegar á hverjum stað, hvað hvert og eitt safn gerði eða væri stórtækt í framkvæmdum sínum. Ég vil ekki draga dul á það, að ef verulegur skriður kemst á þetta mál, þarf ekki að efa, að það mun kosta ríkissjóð eitthvert fé, hjá því verður auðvitað ekki komizt. En með því að haga framkvæmdum vel og skipulega ætti að vera hægt að koma fjárveitingum þannig fyrir, að ekki væri um þunga byrði að ræða á hverju fjárlagaári. Kaup listaverka er auðvitað höfuðatriði í starfseminni og það, sem helzt þarf að styrkja, en auk þess mundu koma til stofnkostnaður eða leiga húsrýmis og rekstur. Færi það eftir atvikum, hversu mikið í yrði lagt um húsnæði og hver fjármagnsþörfin þá yrði. Húsnæðisvandann mætti leysa með ýmsu móti. Sums staðar mætti hugsa sér, að listasöfnum yrði komið fyrir í skólabyggingum, einkum þeim, sem eiga eftir að rísa, ellegar í sambýli við önnur söfn, svo sem bókasöfn eða minjasöfn, og líklegt er, að allvíða yrðu reistar sérstakar listasafnsbyggingar. Annars yrði það einmitt hlutverk væntanlegrar nefndar að gera sérstaka athugun á húsnæðisþörfinni og þeim leiðum, sem til greina koma um að fullnægja henni, svo að sæmilegt sé. Á Það er bent í grg., að héraðslistasöfn eigi að vera á „landsmælikvarða“, Þ.e.a.s. að þau eigi að gefa sem sannasta mynd af því, sem gert er bezt í íslenzkri myndlist að mati kunnáttumanna. Söfnin eiga alls ekki að mínu viti að sanka að sér myndum eftir aðeins einn eða mjög fáa listamenn, eða túlka liststefnur einhliða, því að það mundi aðeins raska nauðsynlegu jafnvægi safnsins og alls ekki gefa rétta hugmynd um fjölbreytni myndlistar, sem víssulega er allmikil. En þrátt fyrir þetta meginsjónarmið um fjölbreytileik listaverkanna í héraðssöfnum, er þó vert að vekja athygli á því, að hvert hérað kann að eiga sina eigin listamenn, og finnst mér eðlilegt, að hin staðbundnu söfn ræki slíka myndlist, jafnvei annarri fremur, ef hún telst þess sérstaklega verð, sem vissulega er vel hugsanlegt í mörgum tilfellum. Í till. er einnig gert ráð fyrir, að athugun verði gerð á því í samráði við samtök myndlistarmanna, hvernig helzt mætti stuðla að því, að haldnar verði fleiri myndlistarsýningar utan Reykjavíkur. Það er að vísu verkefni Listasafns Íslands að efna til farandsýninga um landið. Ég veit ekki, hvað gert hefur verið til þess að rækja þetta verkefni listasafnsins, en hygg þó, að það sé harla lítið, enda fjárráð safnsins löngum mjög slæm. Á þessu þarf að verða breyting. Slíka starfsemi ætti að efla, og ætti það að verða árlegur viðburður, að efnt væri til myndlistarsýninga úti um land, ekki eingöngu á vegum Listasafns Íslands, heldur væri mjög æskilegt, að einstakir listamenn eða fleiri saman efndu til sýninga á verkum sinum. Ég gæti hugsað mér, að fjölgun listsýninga, væri mikilvægur þáttur í stærri aðgerðum í listamálum landsbyggðarinnar, jafnvei óhjákvæmilegur undanfari þess, að skriður kæmist á þetta mikla menningarmál. Í Þessu sambandi er ástæða til að benda á þá möguleika, sem felast í því að kynna íslenzka myndlist með eftirprentunum málverka. Eftirprentanir gegna nú mjög mikilvægu hlutverki í listmenningunni vegna hinnar fullkomnu prenttækni, sem gerir kleift að búa til ótrúlega nákvæmar eftirmyndir. Í sambandi við stofnun safna úti um land ber einnig að hafa í huga, að hve miklu leyti mætti notast víð slíkar eftirmyndir í uppbyggingu safnanna. Er trúlegt, að þær gefi talsverða möguleika, þó að hitt hljóti að verða meginmarkmiðið, að eignast sem flest og bezt frumverk. Ég vil aðeins benda á það að lokum, að okkur Íslendingum ríður mjög á því að rækja betur menningar- og félagsstarfsemi landsbyggðarinnar en nú er. Okkur ber að byggja þetta land og byggja það allt. Atvinnuuppbyggingin situr að sjálfsögðu fyrir, en menningarleg uppbygging verður að vera samhliða, því að menningarleg einangrun er yfirleitt hættuleg og merki um hrörnun. Sú þjóð, sem sparar framlög til menningarmála, er varla á framfaraskeiði, og mun hið gagnstæða trúlegra. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að þessu máli verði vísað til síðari umr. og hv. fjvn.