Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. var lagt fram í Ed. og hefur verið samþ. þar óbreytt. Frv. á rætur að rekja til þess, að á Alþ. var 22. apríl 1970 samþykkt svofelld þál: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta endurskoða gildandi lagaákvæði um framkvæmd eignarnáms, m.a. að því er varðar eignarnám á löndum og lóðum í þágu ríkisins og sveitarfélaga, og verði frv. til nýrra laga um framkvæmd eignarnáms lagt fyrir næsta Alþingi. Í frv. verða m.a. kveðið á um skyldu matsmanna til að taka beina afstöðu til tiltekinna atriða, sem áhrif hafa á verð eignarnámslands, og sundurliða og gera allnákvæma grein fyrir, á hvaða forsendum matsfjárhæð er byggð. Þá verði í frv. reglur um ákvörðun þóknunar matsmanna og um skil matsgerðar til ákveðinnar stofnunar.“ Flm. þessarar þáltill. voru alþm. úr öllum flokkum, sem þá voru á þingi, Auður Auðuns, Halldór E. Sigurðsson, Geir Gunnarsson og Bragi Sigurjónsson, og var þáltill. flutt að frumkvæði Sambands ísl. sveitarfélaga. Til þess að framkvæma þessa endurskoðun var skipuð þriggja manna n. Í henni áttu sæti Gaukur Jörundsson prófessor, Páll Líndal borgarlögmaður og Hallgrímur Dalberg skrifstofustjóri. 19. maí 1972 skilaði n. álitsgerð og þá fyrst og fremst þessu frv. og þeirri grg., sem fylgir með því, og auk þess mjög langri og ítarlegri grg., sem ekki þótti fært að láta prenta með frv., en er að sjálfsögðu til afnota fyrir þá n., sem fær frv. til meðferðar. Það þarf ekki að rekja það hér, að eitt af ákvæðum í okkar stjórnarskrá er ákvæði í 67. gr. um friðhelgi eignarréttarins, þar sem segir, að eignarrétturinn sé friðhelgur, engan megi skylda til þess að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji, þarf til þess lagaboð og komi fullt verð fyrir. Fljótt á litið mætti sýnast, að eignarrétturinn væri allvel tryggður með þessu ákvæði og þá fyrst og fremst með því ákvæði, að fullt verð komi fyrir, þegar verðmæti er tekið eignarnámi. En það er hins vegar svo, að þrátt fyrir þetta stjórnarskrárákvæði er mjög mikið lagt á vald löggjafans í þessu efni, vegna þess að það er mjög undir löggjafanum komið, hvernig þessar bætur, sem eiga að koma fyrir eignarnumið verðmæti, eru teknar til. Um það efni hafa verið í gildi lög nr. 61 1917. Það frv., sem hér liggur fyrir, á, ef að lögum verður, að leysa þau lög af hólmi. Auðvitað er þetta frv. byggt á grundvelli stjórnarskrárinnar fyrst og fremst, því stjórnarskrárákvæði, sem ég vitnaði í. Enn fremur má segja, að það sé að nokkru leyti byggt á þeim l. um framkvæmd eignarnáms, sem nú eru í gildi, en þó eru gerðar ýmsar veigamiklar breytingar á þeim 1. Ég sé ekki ástæðu til að fara ítarlega út í þær breytingar allar, en þær eru mjög í samræmi við anda þann, sem var í þáltill., sem hér var samþ. á sínum tíma. Það eru allítarlegar aths. með frv., þar sem m.a. er gerð grein fyrir og skýrðar þær breytingar, sem um er að tefla í einstökum greinum, og sé ég ekki ástæðu til þess að tefja tímann nú með því að fara ítarlega út í það. Grundvallarbreytingin má segja, að sé sú, að nú er það svo, að þegar eignarnám á sér stað, eru bætur metnar af matsmönnum, sem dómkvaddir eru í hvert og eitt skipti til þess að meta bæturnar. En eftir þessu frv. á að nokkru leyti að vera til föst stofnun, sem framkvæmir þetta mál, þ.e.a.s. það er gert ráð fyrir því, að formaður matsnefndar eignarnámsbóta sé fastskipaður og annar til vara til 5 ára í senn. Þeir skulu hafa lokið. embættisprófi í lögfræði. Síðan er svo gert ráð fyrir því, að formaður kveðji hverju sinni til fjóra hæfa menn til þess að framkvæma matið með sér. Þessi regla á að stuðla að því að skapa meiri festu í matið en talið hefur verið, að hingað til ætti sér stað. Það er gert ráð fyrir því, að það sé aðeins eitt stig af þessu eignarnámsmati, gagnstætt því, sem nú er. Síðan eru í frv., án þess að ég fari að rekja það nánar, miklu fyllri ákvæði en í núgildandi l. um málsmeðferð fyrir þessari eignarmatsnefnd, hvernig aðilar skuli til kvaddir, hvernig málin skuli undirbúin, hvernig málsmeðferð sé fyrir n. o.s.fr. Enn fremur eru miklu fyllri ákvæði en í núgildandi l. um þann matsúrskurð, sem matsnefndin á að kveða upp. Hún á samkv. því ákvæði að gera miklu fyllri grein fyrir ýmsum atriðum í sambandi við matið og á hverju hún byggir niðurstöðu sína en samkv. núgildandi lögum. Mörg önnur nýmæli má segja, að séu í þessu frv., en að sumu leyti eru þau sjálfsagt byggð á því, sem tíðkazt hefur í framkvæmd, án þess að hafi verið stuðzt við orðuð lagafyrirmæli. Ég álít, að þetta frv. sé mjög vel samið. Það eru hæfir menn, sem hafa að því unnið, og ég er ekki í nokkrum vafa um, að í því felst mikil bót frá núgildandi lögum um framkvæmd eignarnáms. Auðvitað má lengi deila um einstök atriði, en þetta held ég, að sé óvefengjanleg niðurstaða, þegar á heildina er litið, og það var álit hv. Ed., sem afgreiddi frv. óbreytt, eins og ég sagði. Ég skal svo ekki taka lengri tíma til að gera grein fyrir frv. Það yrði að fara út í ýmis lögfræðileg atriði, ef það ætti að gera. Ég tel heppilegra, að sú n., sem fær frv. til meðferðar, leggi vinnu í að kynna sér það og fái til viðtals við sig þá menn, sem sömdu frv., og enn fremur getur hún, eins og ég sagði, fengið til athugunar þá ítarlegu grg., sem frv. fylgdi, en ekki þótti fært að prenta með frv. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til. að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Frv. þetta var rætt á nokkrum fundum allshn., og voru fengnir þangað forstöðumaður Landhelgisgæzlunnar, Pétur Sigurðsson, og ráðuneytisstjórinn í dómsmrn., Baldur Möller. Það kom fram í umr. við þessa menn, að það hefði verið farið að öllu leyti eftir ósk Landhelgisgæzlunnar í þessu máli. Það blasti við, þegar landhelgin var færð út, að sá skipakostur, sem Landhelgisgæzlan hafði til umráða, mundi alls ekki vera nægjanlegur, enda var með útfærslunni stækkaður sá gæzluflötur, sem þurfti að skoða, hann þrefaldaðist, úr 75 þús. ferkm í 216 þús. Það var athugað bæði hérlendis á vegum Landhelgisgæzlunnar og eins erlendis, hvort væri hægt að fá skin til kaups eða leigu, og að mjög athuguðu máli þótti þetta bezti kosturinn, sem fyrir hendi væri. Af þessum ástæðum var leitað eftir því, eins og kom fram hjá hæstv. dómsmrh., þegar hann lagði málið fram hér í d. við 1. umr., að forstöðumaður Hvals h/f var ekki fáanlegur til að leigja skipin, og þess vegna voru þessi brbl. gefin út. Það kom fram í viðtali við Pétur Sigurðsson, forstöðumann Landhelgisgæzlunnar, að hann taldi, að það væri mjög nauðsynlegt, að þessi brbl. væru staðfest hér í hv. Alþ. Eins og kom fram í ræðu hæstv. dómsmrh., fékk n. leigusamninginn við h/f Hval, og hefur n. haft aðstöðu til að kynna sér hann. Kemur fram í leigusamningnum, að hann er í raun og veru ekki nema til 1. maí, þ.e.a.s. báðir aðilar þurfa að segja um það fyrir 1. marz, hvort leigan eigi að halda áfram, og það kemur í ljós í samningnum, að sú leiguupphæð, sem samið var um, mundi ekki verða óbreytt nema til 1. maí n.k. eða þangað til hvalveiðivertíðin hefst, ef Landhelgisgæzlan hefur skipið áfram. Eins og kemur fram í þskj., varð n. ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. leggur til. að frv. verði samþ. óbreytt. Minni hl. vill vísa málinu frá með rökstuddri dagskrá. N. hafði nokkra fundi um málið af þeim ástæðum, að hún vildi freista þess að fá samstöðu um það, þar sem þetta er mjög viðkvæmt mál. En því miður tókst ekki að ná samstöðu, og klofnaði n. um málið, þó að það væru gerðar ítrekaðar tilraunir til þess að ná samkomulagi, og það harma ég.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 138, leggur minni hl. allshn. til, að frv. þessu verði vísað frá, þar sem ekkert liggur fyrir að svo stöddu um það, að til leigunáms á hvalveiðiskipi eða skipum þurfi að gripa nú í fyrirsjáanlegri framtíð. Aðgerð sem þessi, að taka atvinnutæki leigunámi um ótiltekinn tíma, er svo róttæk, að það er að sjálfsögðu ekki ástæða til þess að grípa til hennar nema í brýnni nauðsyn. Með þessu er ekki sagt, að við í minni hl. allshn. drögum í efa þá nauðsyn, sem var á setningu brbl. á s.l. hausti, né þörf Landhelgisgæzlunnar á auknum skipakosti. Það, sem við leggjum hins vegar fyrst og fremst áherzlu á, er, að hinn 14. okt. s.l. tókust samningar um leigu eins hvalveiðiskips milli forráðamanna Hvals h/f og dómsmrn. Í þeim samningum er það ákvæði um leigutímann, að Landhelgisgæzlan skuli tilkynna Hval h/f það fyrir 1. marz n.k., hversu lengi hún telji nauðsynlegt að hafa skipið á leigu. Eins og sakir standa nú, hefur þess vegna í fyrsta lagi ekki reynt á það, hvort Landhelgisgæzlan telji sér nauðsynlegt að hafa hvalveiðiskipið til gæzlustarfa eftir 1. maí n.k., og í öðru lagi liggur ekki fyrir, hvernig forráðamenn Hvals h/f muni taka því, ef Landhelgisgæzlan telur nauðsynlegt að hafa skipið áfram á leigu næsta sumar. Meðan á það hefur ekki reynt, teljum við ekki eðlilegt að samþykkja lög um leigunám hvalveiðiskipa, eins og gert er ráð fyrir í frv. á þskj. 30. Hins vegar getum við fallizt á það, ef það verður talin leið til samkomulags, að frv. þetta verði látið bíða afgreiðslu, þangað til sýnt verður um þörf Landhelgisgæzlunnar fyrir hvalveiðiskip, og ef sú þörf verður fyrir bendi, hver viðbrögð forráðamanna Hvals verða. Ef hæstv. dómsmrh. getur á það fallizt, stendur ekki á minni hl. allshn. að draga til baka till. sína um rökstudda dagskrá á þskj. 138. Að lokum vil ég segja það, að um efnisatriði málsins að öðru leyti er ekki ágreiningur. Það er ekki ágreiningur um þörf Landhelgisgæzlunnar fyrir hvalveiðiskip. Hér er einungis um það að tefla, að við í minni hl. teljum ekki ástæðu til svo róttækrar löggjafar, nema í ljós komi, að þörf sé fyrir hana.



Herra forseti. Ég skrifaði undir þetta nál. í allshn. með fyrirvara, sem byggist á eftirfarandi: Í fyrsta lagi finnst mér í raun og veru að þessu máli sé í reyndinni lokið. Það var gerður samningur, og hann er með venjulegum ákvæðum, en mér er nær að halda, að nauðsynin fyrir brbl. hafi fyrst og fremst byggzt á því, að það hafi verið verulegur ágreiningur um það, hver leiguupphæðin skyldi verða. Það var upplýst, að skipið er heppilegt fyrir landhelgisgæzluna, eins og á stendur. Það var ekki um það að ræða að fá annað heppilegra skip, hvorki innanlands né utan, og auðvitað eru allir sammála um, að það mátti ekki láta neitt ógert, sem gæti flokkazt undir það að efla landhelgisgæzluna. Ég sem sé er almennt á móti því, að slíkar aðferðir sem þessi séu hafðar, en mér finnst það afsakanlegt í þessu tilviki. Og ef stjórnvöld þurfa að hafa þessi lög á bak við sig, þegar kemur að áframhaldandi samningum, sem ég vil ætla að takist, þá finnst mér eftir atvikum rétt að fallast á samþykkt frv.



Herra forseti. Ég er dálítið hissa á því, að það skuli vera ágreiningur um afgreiðslu þessa máls. Það er staðreynd, að það var reynt að ná samningum um leigu á þessu skipi, en tókst ekki, af því að fyrirsvarsmaður eignaraðila kaus heldur af ýmsum ástæðum, sem hafa getað verið til staðar, að leitað væri lagaboðs um leigu á skipinu. Það er misskilningur, að það hafi nokkru sinni staðið á eða strandað á því, að það væri ágreiningur um leigugjaldið. Það var ekki það, sem lá til grundvallar. Hitt er staðreynd, að það þurfti lagasetningu, til þess að þetta skip fengist í leigu, og það þurfti ákvörðun samkvæmt þeirri lagasetningu, til þess að skipið væri leigt. Þegar sú ákvörðun lá fyrir, tókst hins vegar greiðlega að gera leigusamninginn. Um leigusamninginn var ekki neinn ágreiningur. Það er því ekki rétt, sem segir í nál. minni hl.: „Fyrir þá sök er lagasetning um leigunám hvalveiðiskips til landhelgisgæzlustarfa óþörf.“ Hennar var þörf og hún var notuð, og það var aðeins hægt að gera þennan leigusamning í skjóli þeirrar lagasetningar, sem fyrir lá. Því hefði ég vænzt þess, að hv. minni hl., sem dregur ekki í efa, að hann segir, að landhelgisgæzlan hafi haft þörf fyrir aukinn skipakost, hefði getað mælt með staðfestingu þessa frv. Það liggur í augum uppi, að hvað sem framtíðinni líður, er með öllu óviðunandi annað en þessi aðgerð verði staðfest, því að annars væri í rauninni sagt óbeint, að það hefði ekki verið þörf á þessari lagasetningu. Það er því óhjákvæmilegt að staðfesta þessi brbl. Það eru allir efnislega sammála um, að það hafi verið rétt eftir atvikum að taka þetta skip til gæzlunnar, af því að það hafi ekki verið kostur á hentugra skipi. Og það er ánægjulegt að upplýsa það, að ég held, að allir, sem með skipið hafa haft að gera, skipstjóri og skipshöfn önnur, hafi verið mjög ánægð með það og það hafi reynzt í alla staði vel. Mér sýnist þess vegna, að niðurstaðan í nál. minni hl. sé með öllu rangnefni, það ætti heldur að heita órökstudd dagskrá.



Herra forseti. Ég get ekki séð, að nein ástæða sé til þess fyrir hæstv. forsrh. og dómsmrh. að snúa út úr nál. minni hl. allshn, í þessu máli. Það, sem stendur í nál. á þskj. 138 er, að þar sem samningar hafi tekizt millí landhelgisgæzlunnar og Hvals h/f, sé lagasetning um leigunám hvalveiðiskips til landhelgisgæzlustarfa óþörf. Það kom ekkert fram í ræðu hæstv. dómsmrh. um það, að til neins frekara leigunáms þyrfti að grípa, og ég get ekki heldur á það fallizt, að þótt í septembermánuði s.l. hafi verið nauðsyn að setja löggjöf um leigunám hvalveiðiskips, þá eigi það að standa í landslögum um aldur og ævi, að ríkisstj. sé heimilt um ótiltekinn tíma að taka eitt eða tvö hvalveiðiskip leigunámi. Það er þetta, sem við teljum óþarft. Við erum ekki að deila um þær aðgerðir, sem gerðar voru á s.l. hausti, heldur erum við hér að ræða um það, hvort um ótiltekinn tíma sé nauðsynlegt að lögfesta þessi ákvæði. Enn sem komið er hefur hæstv. dómsmrh. ekkert sagt þeim málflutningi sínum til stuðnings, að þetta muni vera nauðsynlegt í framtíðinni.



Herra forseti. Hér er um að ræða frv., sem gerir ráð fyrir því að framlengja þá skipan, sem í gildi hefur verið um nokkra hríð um val á aðilum í verðlagsnefnd. En sá háttur hefur verið hafður á nú um nokkurra ára bil, að þessi skipan hefur verið framlengd með sérstökum lögum á hverju ári, ákvörðun hefur aðeins staðið til eins árs í senn, þ.e. að verðlagsnefnd skuli skipuð 9 fulltrúum, 4 af hálfu launþegasamtakanna og 4 svo aftur af hálfu atvinnurekendasamtakanna og einum, sem tilnefndur er sem formaður nefndarinnar af hálfu ráðuneytisins. Hér er sem sagt um sams konar framlengingu að ræða og verið hefur. Þó er ein breyting gerð á, að ekki er ákveðið í þessu frv., að þetta skuli gilda aðeins til eins árs, heldur um óákveðinn tíma. Það sýnist ekki vera ástæða til þess að leggja hér fyrir hv. Alþingi frv. af þessari tegund á hverju einasta ári, það er búið að gera það í 4 ár, og af því er nú valinn sá kostur að framlengja um óákveðinn tíma það fyrirkomulag, sem hefur gilt. Það er þó opið, hvenær sem Alþingi vill gera breytingu þar á. Ég veit, að öllum hv. þm. er málið svo vel kunnugt, að það er óþarfi að fara um það fleiri orðum, og óska ég aðeins eftir því, að að lokinni þessari umr. gangi málið til fyrirgreiðslu til hv. fjhn.