Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir um breyt. á l. nr. 10 frá 15. apríl 1928, um Landsbanka Íslands, mun ekki koma neinum á óvart. Þegar núverandi ríkisstj. tók við völdum, var því yfir lýst í málefnasamningnum, sem gerður var milli flokkanna, sem að ríkisstj. standa, að ríkisstj. mundi beita sér fyrir breytingum á bankalöggjöf landsins, þar með breytingu á seðlabankanum, þannig að hann yrði settur undir sérstaka stjórn. Á dagskrá í dag er jafnhliða þessu frumvarpi frv. til l. um Útvegsbanka Íslands og enn fremur frv. til l. um breyt. á l. nr. 17 frá 10. febr. 1953, um Framkvæmdabanka Íslands. Ég mun ræða um breytingar á l. um Landsbanka Íslands, en jafnframt mun ég ræða hin lagafrumvörpin, þar sem þau eru hluti af þessu sama máli. Einn aðaltilgangurinn með þessu lagafrv. er að greina seðlabanka landsins meira en verið hefur frá starfsemi viðskiptabankanna og gera stöðu hans sem jafnasta til hinna einstöku ríkisbanka. Frv. er flutt í samræmi við þessa yfirlýstu stefnu ríkisstj., og með þessu móti er seðlabankinn gerður sjálfstæðari en verið hefur og honum sett sérstök stjórn. Það hefur oft og mörgum sinnum verið rætt um það að greina seðlabankann algerlega frá viðskiptabankanum, eins og viða tíðkast, en um þetta hefur löngum verið mikill ágreiningur meðal íslenzkra stjórnmálamanna. Hér í þessu frv. er farið nokkuð bil beggja, Landsbankinn er gerður að tveimur stofnunum, tveimur bönkum. Eins og fyrr segir, er seðlabankinn settur undir sérstaka stjórn, og þó eru báðir bankarnir meiður á sama stofni. Fimm manna bankaráð á að stjórna bankanum, og eru fjórir kosnir af Alþingi, en formaður bankaráðs skipaður af ráðh. þeim, sem með bankamál fer. Með þessu móti hefur hin svokallaða landsbankanefnd verið lögð niður. Þetta bankaráð ræður síðan 3 bankastjóra fyrir viðskiptabankann með svipuðum hætti og verið hefur, en í stjórn seðlabankans eru aðalbankastjórinn, sem er skipaður af forseta, þ.e. ríkisstj. að fengnum tili. bankaráðs, bankastjóri, sem ráðinn er af bankaráði, og 3 menn, sem skipaðir eru af ríkisstj. eftir till. bankaráðs. Með því að skilja þannig að stjórn seðlabankans og stjórn sparisjóðsdeildar Landsbankans er ætlunin að tryggja það, að stjórn seðlabankans geti betur beitt áhrifum sínum í peningamálum þjóðarinnar en verið hefur, enda er stjórn bankans fengið víðtækt vald í þessum efnum, m.a. í 11. gr. þessa lagafrv., þar sem vald til eftirlits og íhlutunar um rekstur sparisjóða er innifalið. Eins og kemur fram í lagafrv. þessu, er stjórn seðlabankans allsjálfstæð, enda eru þessir trúnaðarmenn ráðnir þannig, að einn þeirra, eins og fyrr segir, er skipaður af forseta, þ.e. ríkisstj., annar bankastjóri ráðinn af bankaráði og þrír stjórnendur skipaðir af ríkisstj. eftir till. bankaráðs. Það er því raunverulega löggjafarvaldið sjálft, sem velur 4 af þessum trúnaðarmönnum, þar sem 4 af 5 bankaráðsmönnum eru kosnir af Alþingi. Vald stjórnar seðlabankans er þó bundið í þeim stærri málum því skilyrði, að leitað sé samráðs við ríkisstj. um stefnuna í öllum meiri háttar málum, en jafnframt er fyrir því hugsað,til þess að bankinn fái nokkra festu, að taka upp þann hátt, sem hafður er viða í erlendum sjóðbönkum, að forseti eða konungur skipar aðalbankastjórann sem embættismann, enda gætt hér þess jafnvægis, sem fyrr segir, að 4 af stjórninni eru kosnir ábeint af Alþingi og einfaldur meiri hl. ræður síðan úrslitum viðkomandi þeim ákvörðunum, sem teknar eru af stjórn seðlabankans. Þá þykir rétt að taka það fram, að þar sem hér er um allviðtæka skipulagsbreytingu að ræða á Landsbanka Íslands, er svo fyrir mælt í frv. þessu, að Alþingi kjósi nýtt bankaráð, þegar er l. hafa öðlazt gildi, jafnframt skipar ríkisstj. formann og varaformann bankaráðs, enda falla að sjálfsögðu niður umboð núverandi bankaráðsmanna. Hið nýkjörna bankaráð skal síðan hlutast til um, að framkvæmdastjórn viðskiptabankans verði komið í það horf, sem fyrir er mælt í l. þessum. Enn fremur er bankaráðinu skylt að gera till. til ríkisstj. um skipun aðalbankastjóra seðlabankans og 3 meðstjórnendur hans. Þá skal bankaráð ráða einn bankastjóra, eins og fyrr segir, að seðlabankanum. Af hinni breyttu skipan á framkvæmdastjórn Landsbanka Íslands leiðir það auðvitað, að umboð núverandi bankastjóra hans falla niður í því formi, sem nú er. Verkefni hins nýja bankaráðs skal þá jafnframt vera það að koma framkvæmdastjórn viðskiptabankans í rétt horf samkvæmt l. þessum. Ég ætla að leyfa mér, eins og ég sagði áðan, að minnast örlítið á frv. um Útvegsbanka Íslands, þó að það liggi ekki beint fyrir í sambandi við þetta mál, sem ég ræði nú. Eins og menn muna, var Útvegsbanki Íslands reistur á rústum hins gamla Íslandsbanka og hefur frá upphafi verið einkabanki. Bankinn hefur verið hlutafélag, eins og kunnugt er, en langmestur hluti hlutafjárins eða 87.69% er eign ríkisins. Af því leiðir, þar sem þessu fjármagni fylgir fullur atkvæðisréttur samkvæmt l. þar um, að ráðh. sá, sem fer með bankamálin, ræður því raunverulega einn, hverjir eru með vissu millibili kosnir í bankaráð bankans, og þá um leið, hverjir verða bankastjórar. Í eigu bankans eru 8.11% og í einkaeign eru aðeins 4.20% af hlutafé bankans. Með hliðsjón af þessu er það eitt talið eðlilegt, að ríkið eigi allt hlutaféð og bankinn sé gerður að ríkisbanka, er lúti sérstakri stjórn með hliðstæðum hætti og hinir viðskiptabankarnir, og hefur því ríkisstj. ákveðið að beita sér fyrir þessu. Af þessum ástæðum eru í frv. fyrirmæli um eignarnám á þeim hlutabréfum, sem eru í einkaeign. Ríkisstj. telur nauðsynlegt, að þetta eignarnám fari fram þegar við gildistöku l. þessara og hlutafélagið Útvegsbanki Íslands leggist niður, en binn nýi ríkisbanki verði stofnaður. Á hið nýkjörna bankaráð þá þegar að taka við stjórn bankans. En um leið og Útvegsbanka Íslands hf. er þannig breytt í ríkisbanka, er nauðsynlegt að selja um hann heildarlöggjöf, því að löggjöfin, sem gilt hefur um Útvegsbanka Íslands h/f, er mjög ófullkomin löggjöf, enda var hún sett í mjög miklum flýti til þess að greiða fram úr vandræðum, sem leiddi af fjárþroti og lokun Íslandsbanka á sínum tíma. Eins og tekið er fram í grg. fyrir þessu frv., er það að miklu leyti sníðið eftir gildandi lögum um Landsbanka Íslands. Breyting sú, sem frv. til l. um breyting á l. nr. 17 frá 10. febr. 1953, um Framkvæmdabanka Íslands, felur í sér, er svo augljós, að hún þarf ekki langrar skýringar við. Er þar lagt til, að aukin verði fjárhæð sú, sem fjármálaráðherra er heimilt að ábyrgjast á erlendu láni, er bankinn tekur, og í öðru lagi, að gerð verði breyting á skipun bankaráðs í samræmi við allar skipulagsbreytingar, sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir að gerðar væru á hinum bönkunum. Þetta eru í höfuðatriðum þær skipulagsbreytingar, sem gerðar verða á þessum bönkum, ef frv. þetta verður að l., og hef ég gert grein fyrir þeim í aðalatriðum. En þess er auðvitað ekki að dyljast, að þær breytingar, sem fyrirhugað er að gera á bankalöggjöfinni, eru gerðar með hliðsjón af því, að einn stjórnmálaflokkur, sem jafnframt er stjórnarandstaðan í landinu, hefur komið sér þannig fyrir, að hann ræður einn og óskorað yfir tveimur aðalbönkum þjóðarinnar, aðalviðskiptabönkunum, og er annar þeirra þjóðbankinn. Það liggur í augum uppi, að því getur ríkisstj. ekki unað, og liggja að því svo augljós rök, að ekki þarf að rekja þau hér. Það hefur líka lengst af þar til nú allra síðustu árin verið þannig háttað völdum og yfirráðum í stjórn hinna tveggja aðalviðskiptabanka, að enginn einn flokkur hefur þar ráðið óskorað. Með þeirri löggjöf, sem nú á að setja, verður valdaaðstöðunni skipt með ekki ólíkum hætti og var um langt skeið, áður en sú þróun átti sér stað, sem olli þeirri röskun á yfirráðum yfir bönkunum, sem ég minntist á áðan. Ég vil svo að lokum gera það að till. minni, að málið og þessi mál öll verði tekin til umr. í þeirri nefnd, sem þeim verður vísað til og sennilega verður fjhn., og vildi jafnframt óska eftir því, að þessi vinnubrögð yrðu viðhöfð, vegna þess að það er orðið mjög áliðið þingtímans og það flýtir fyrir vinnubrögðum hér í þinginu, að sá háttur sé á hafður, sem hefur verið á hafður um fleiri mál. Ég ætla svo ekki að láta fylgja þessu fleiri orð að sinni, en legg til, að málinu verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr. og til fjhn.



Herra forseti. Loks hafa frv. þau um svokallaðar endurbætur á bankalöggjöfinni, sem lengi hefur verið lofað, séð dagsins ljós. Ég skal í upphafi máls míns taka það fram, að ég get fúslega á það sjónarmið fallizt, að þörf sé endurbóta á núgildandi bankalöggjöf, en grundvöllur núgildandi skipunar banka- og peningamálanna er sem kunnugt er landsbankalögin frá 1927. Með tilliti til þeirra miklu breytinga, sem orðið hafa á þeim 30 árum, sem liðin eru síðan sú löggjöf var sett, þá er þess engin von, að hún samsvari lengur kröfum tímans. En megineinkenni núverandi skipunar okkar peningamála er það, að seðlabanki landsins og stærsti viðskiptabanki eru undir sameiginlegri stjórn. Þetta hefur, eins og raunar hefur nú komið fram í ræðum þeirra tveggja þm., sem talað hafa hér á undan mér, lengi verið umdeilt atriði, enda mun það vart þekkjast í þeim löndum, sem búa við svipað stjórnskipulag og við, að slíkt fyrirkomulag sé haft. Þetta sjónarmið kom þegar fram í nefnd þeirri, sem undirbjó landsbankalögin frá 1927, að tímabært væri að taka það fyrirkomulag að koma á fót sjálfstæðum seðlabanka einnig hér. Það var Benedikt Sveinsson, þáverandi alþingisforseti, sem lagði þá til, að stofnaður yrði sérstakur seðlabanki, en meiri hl. n., eða fjórir af 5, er sæti áttu í n., aðhylltust þá skipan, sem upp var tekin. En hvað sem því líður, hvort skynsamlegt hafi verið að taka þessa skipan upp, miðað við þær aðstæður, sem voru á þeim tíma í þessum efnum hér á landi, þá hefur það lengi undanfarið verið skoðun mín, að þessu bæri að breyta. Seðlabankinn annars vegar og viðskiptabankarnir hins vegar eiga svo ólíkum hlutverkum að gegna, að telja verður slík tengsli sem nú eru hér milli seðlabankans og stærsta viðskiptabanka landsins óeðlileg og jafnvel hættuleg heilbrigðri efnahagsstarfsemi í landinu. En hlutverk seðlabanka er fyrst og fremst það að ákveða, hve mikið af gjaldmið]i skuli vera í umferð í þjóðfélaginu hverju sinni, og stjórna þannig verðlagsþróuninni í stórum dráttum. Hlutverk viðskiptabanka er hins vegar það að ávaxta á sem arðvænlegastan hátt það fé, er almenningur trúir þeim fyrir. Hagsmunir viðskiptabanka sem slíks geta því mjög oft verið andstæðir því hlutverki, sem seðlabankinn á að gegna, og er því mikil hætta á því, að ef viðskiptabanka og seðlabanka er stjórnað sameiginlega, þá verði það hagsmunir viðskiptabankans og viðskiptavina hans, sem ráði mestu um seðlaútgáfuna, en það ætti ekki að þurfa nánari skýringar við, hverja hættu það gæti haft í för með sér. Að því er snertir skipan og starfsreglur seðlabanka, þá hefur í öðrum löndum aðallega gætt tvenns konar sjónarmiða. Að vísu má segja, að þriðja sjónarmiðið komi fram í því frv., sem hér liggur fyrir, að því leyti sem yfirleitt er hægt að segja, að þetta frv. komi til móts við þá hugmynd að koma á fót seðlabanka, en að því kem ég síðar. Viðvíkjandi þessum tveim höfuðsjónarmiðum, sem ég nefndi, þá er fyrra sjónarmiðið það, að þjóðbankinn skuli vera eins konar ríki í ríkinu, þannig að stjórnendur bankans eða meiri hluti þeirra sé skipaður á þann hátt, að þeir séu sem óháðastir ríkisvaldinu og geti sjálfstætt ákveðið stefnu bankans í peningamálum. Þó að þetta fyrirkomulag hafi að vísu ýmsa kosti, þá getur það varla talizt lýðræðislegt, og skal ekki um það fjölyrt. Hin reglan er sú að setja fastar reglur um starfsemi bankans, þau tæki, sem honum er ætlað að beita, og hvernig þeim megi beita. Hvaða stefna hins vegar skuli rekin í peningamálum, er ákveðið af ríkisstjórn þeirri, sem með völdin fer hverju sinni, en stjórnendur bankans hafa þá svipaða aðstöðu og venjulegir embættismenn. Af þeim eða sumum þeirra er þá stundum krafizt sérþekkingar, en annars njóta þeir sama öryggis og embættismenn almennt. Slíka skipan málefna seðlabankans mundi ég telja þá eðlilegustu, þannig að aðstaða stjórnenda hans yrði þá svipuð og t.d. hagstofustjórans og skrifstofustjóra í stjórnarráðinu, svo að einhver dæmi séu nefnd af handabófi. Hvað viðskiptabankana aftur á móti snertir, þá er aðalhlutverk þeirra þjónusta við almenning, og ég lít svo á, að það fyrirkomulag, sem bezt tryggi, að sú þjónusta sé sem bezt af hendi innt, sé sem frjálsust samkeppni á þessu sviði. Viðskiptabankarnir geta verið ríkisbankar, samvinnubankar eða einkabankar, og verður auðvitað vegna hagsmuna almennings að setja ákveðnar reglur um starfsemi þeirra. Þær reglur eiga að vera þær sömu, óháð því, í hvaða formi bankinn starfar. Þeirri reglu mun og fylgt í bankalöggjöf okkar nágrannalanda, en hér á landi er það sem kunnugt er þannig, að allir starfandi viðskiptabankar eru raunverulega ríkisbankar, að undanteknum Iðnaðarbankanum, en ástæðan til þess er sem kunnugt er ekki í sjálfu sér sú, að það hafi verið „princip,“ að viðskiptabankarnir skuli eingöngu vera ríkisbankar eða ríkið skuli hafa eins konar einokun á því að reka viðskiptabanka, sem ég mundi telja óheppilegt, heldur er ástæðan hin, að það hefur hingað til ekki verið fjármagn fyrir hendi til þess að stofna einkabanka. Ég hef þá rakið í mjög stórum og ónákvæmum dráttum þær umbætur, sem ég tel að gera þyrfti á bankalöggjöfinni. Þá kem ég að hinu atriðinu, sem mestu máli skiptir í sambandi við frv. það, sem hér liggur fyrir, en það er þetta: að hve miklu leyti má telja, að til móts sé komið við þær endurbætur, sem hér er þörf á. Það er að vísu í frv. gert ráð fyrir því, að losað verði um tengslin milli seðlabankans og sparisjóðsdeildar Landsbankans, þar sem skipuð er sérstök stjórn fyrir seðlabankann. Sé litið á þetta atriði út af fyrir sig, þá leiðir það af því, sem ég hef þegar sagt, að það verður að teljast spor í rétta átt. En þegar aftur á móti er litið á frv. í heild og ekki sízt aðdraganda þess, þá er fyrir því vissa, að hvað snertir þessa fyrirkomulagsbreytingu, þá er í rauninni um algert aukaatriði að ræða. Það, sem er aðaltilgangur frv., og um það skildist mér í rauninni að þeir tveir hv. þm., sem hér töluðu á undan mér, væru sammála, hversu mikið sem þá greindi á að öðru leyti, er ekki endurbætur á núverandi skipan bankamálanna, heldur mannaskipti og fjölgun manna í stjórnum bankanna. Bezta sönnun þessa er frv. sjálft og hin einstöku ákvæði þess. Það þarf ekki að fara ýtarlega í gegnum þetta frv. til þess að gera sér ljóst, að það fjallar nær eingöngu um breytingar á stjórn bankanna, og til þess að sanna þetta frekar má benda á það, að í frv. eru í rauninni nær engin ákvæði um hina fyrirhuguðu verkaskiptingu milli seðlabanka og viðskiptabanka Landsbankans, en að því leyti, sem ákvæði eru um slíkt, þá eru þau mestmegnis af handahófi og jafnvel óeðlileg. Mun það einsdæmi, að svo sé kastað höndum til löggjafar, sem á að vera grundvöllur framtíðarskipunar peningamála landsins. Í löggjöf annarra landa um þjóðbanka eru að jafnaði settar skýrar reglur um þau tæki, sem bankanum er ætlað að beita til þess að hafa áhrif á gjaldmiðilsmagnið í þjóðfélaginu, og hversu þeim skuli beitt. Það eina, sem ég fæ séð að felist í þessu frv. um þessi atriði, eru ákvæði 11. gr. frv. um heimild seðlabankanum til handa um ákvörðun hámarks útláns- og innlánsvaxta viðskiptabanka og sparisjóða. Það er nú að vísu talið eitt af verkefnum seðlabanka að ákveða vaxtafótinn í landinu, þó að ekki megi loka fyrir því augunum, að áhrif bankans verða hér alltaf takmörkuð, þar eð vaxtafóturinn ákveðst að verulegu leyti af öflum, sem stjórnarvöldunum eru óviðráðanleg. En hvað sem því líður, þá er ákvörðun hámarksvaxta banka og sparisjóða síður en svo eðlilegasta ráðstöfunin í þessu sambandi. Þá kem ég að því, sem í rauninni er aðalinnihald þessa frv. og kjarni þess, en það eru ákvæðin um breytingar á stjórn bankanna og þá aðstöðu, sem stjórnendum bankanna er ákveðin í framtíðinni samkv. frv. Ég gat áðan ágreinings um það, að hve miklu leyti stjórn seðlabankans ætti að hafa aðstöðu til þess að marka sjálfstætt stefnuna í peningamálum, óháð ríkisvaldinu. Í því sambandi lýsti ég þeirri skoðun minni, að eðlilegast væri, að ríkisstj. markaði þá stefnu og bæri þá auðvitað ábyrgð á henni, og líta bæri því á stjórnendur bankanna sem embættismenn, er skylt væri að framfylgja þeirri stefnu, sem ákveðin er, eins og öðrum embættismönnum. En mér er ekki kunnugt um það, að í okkar nágrannalöndum eða öðrum þeim löndum, sem búa við svipaða stjórnarhætti, sé ágreiningur um það, að stjórnendur seðlabankanna eigi að njóta persónulegs öryggis, sem sízt sé minna en það, sem aðrir embættismenn, er skipa háar trúnaðarstöður, njóta. En það sjónarmið, sem liggur að baki þessu frv., er algerlega gagnstætt. Kjarni frv. er nefnilega sá að skapa fyrir því fordæmi og gera það jafnvel að reglu, að ný ríkisstj. láti það jafnan vera sitt fyrsta verk að skipta um alla stjórnendur peningastofnana landsins. Það eru ákvæði um það, eins og hv. 1. þm. Rang. hefur bent á á undan mér, að núverandi umboð bankaráðsmanna og annarra stjórnenda bankanna skuli falla niður, þó að þau séu ekki útrunnin, ef miðað er við þann tíma, sem þessir menn hafa verið kosnir til þessara trúnaðarstarfa á sínum tíma. Röksemdin fyrir því, að þetta sé nauðsynlegt, er sú, að hér sé gerð svo gagngerð breyting á skipan bankanna, að slíkt sé eðlilegt og nauðsynlegt. En nú er tilfellið það, að aðaltilgangur og kjarni þessa lagafrv. er bersýnilega sá að skipta um stjórn í bönkunum, svo að auðvitað mundi enginn hlutur vera auðveldari fyrir þær ríkisstj., sem á eftir koma, en að leika þar hinn sama leik og það algerlega óháð því, hvort umboð þeirra manna, sem þetta mál snertir, er að öðru leyti útrunnið. Hlýtur þetta auðvitað að skapa algert öryggisleysi fyrir þessa menn og í rauninni mjög erfitt að koma auga á það, að sé markmiðið það að sjá fyrir því, að rekin sé fullkomlega ábyrgðarlaus stefna í peningamálum landsins, þá verður það varla tryggt með betra móti en þessu. Hins vegar skal ég endurtaka það, að þar sem peningamálin eru svo þýðingarmikill þáttur efnahagsmálanna, þá tel ég það sjálfsagðan og eðlilegan hlut, sem sjálfsagt er að tryggja betur en kann að vera gert með núgildandi bankalöggjöf, að ríkisstj. ráði stefnunni í þessum málum. En slíkt á að tryggja með löggjöf, sem sett er um stefnuna í peningamálum og þau tæki, sem réttast þykir þar að beita; hins vegar á ekki að fara þá leið, sem hér er farin, að setja yfirleitt ekki um þetta neinar reglur, heldur aðeins að skipta um menn. Fyrrnefnda leiðin er sú, sem er farin, að því er ég bezt veit, í öllum siðmenningarlöndum. Þar fyrir getur oft til þess komið, að af ríkisstjórnarskiptum leiði það, að bankastjóraskipti verði og þess háttar. Það mundi þá bera þannig að hendi, að bankastjórarnir treystu sér ekki til þess að framfylgja þeirri stefnu, sem ríkisstj. ákveður, og er eðlilegt, að í slíkum tilfellum komi þeir til að víkja. Því miður verður að líta þannig á, að þessi frv., sem hér hafa verið lögð fram, ef samþ. verða, séu síður en svo spor í þá átt að tryggja heilbrigða skipan peningamála í landinu, heldur óttast ég mjög, að áhrif þeirra verði hin gagnstæðu. Af slíkri skipan peningamála hlýtur að leiða það, hvað sem öðru líður, að mikill pólitískur ófriður hlýtur ávallt að standa um peningastofnanir landsins, og ekki sízt eins og útlit er í okkar peninga- og fjármálum nú, þar sem vöxtur verðbólgunnar virðist aldrei hafa verið örari heldur en nú, þá er það varla of djúpt í árinni tekið, þó að það sé talinn mikill ábyrgðarhluti, svo að ekki sé meira sagt, að stofna til slíks ófriðar um peningastofnanir landsins sem hlýtur að leiða af samþykkt þessara frumvarpa.



Herra forseti. Ég geri nú ráð fyrir því, að engum hv. þm. komi það á ávart, að þessi bankafrv. eru lögð hér fyrir Alþingi, því að þau hafa verið boðuð lengi, og við höfum getað búizt við því, að þeirra fæðing hefði ekki verið eins örðug og raun hefur orðið á, því að þetta þing er nú búið að standa nokkuð á áttunda mánuð, þegar þessi afkvæmi hæstv. ríkisstj. loksins sjást hér í sölum Alþingis. Það eru nú ekki nema fáar vikur, þangað til 30 ár eru liðin frá því, að fyrsta stjórn Framsfl. tók við völdum í okkar landi, sumarið 1927. En eitt af fyrstu verkum þeirrar ríkisstj., sem var einlit Framsóknarstjórn, var að setja ný lög um Landsbanka Íslands. Og þau lög, sem eru frá því í apríl 1928, höfðu í sér margvísleg nýmæli, en eitt aðalnýmæli þeirra laga var ákvæðin um bankanefnd, 15 manna nefnd, sem í skyldi kosið með löngu millibili, og þeirri nefnd falið m.a. það verkefni að kjósa bankaráð. Það þótti mörgum dálítið undarlegt, þegar þessi skipan komst á, en það var fyrir henni mælt af hálfu ríkisstjórnarinnar og þess meiri hl., sem þá stjórnaði landinu, að þessi bankanefnd ætti að vera öryggisventill til að koma í veg fyrir það, að það yrðu of miklar og örar breytingar á starfsemi bankans, og væri til þess gerð að skapa frið um þessa stofnun. Þetta fyrirkomulag hefur gilt síðan og hefur haft það í för með sér, að það hafa verið nokkuð seintækar breytingar, ef svo mætti segja, á stjórn bankans, en um leið öryggi fyrir því, að það væri ekki farið að hlaupa eftir pólitískum kröfum einstakra flokka eða manna að því er snertir stjórn þessarar merkustu peningastofnunar okkar lands. Nú hefur ekki verið dregin á það nein dul í blöðum, á fundum eða annars staðar, hver væri tilgangurinn með þeirri breytingu, sem nú er hér fyrirhuguð á lögum um Landsbanka Íslands. Tilgangurinn væri sá að koma í veg fyrir, að það ástand héldi áfram, sem nú væri, og Sjálfstfl. einn réði þessari peningastofnun. Þetta slúður, þessi blekking er það, sem ég stend upp til að mótmæla við 1. umr. þessa máls, af því að ég hef það mikla þekkingu á starfsemi Landsbanka Íslands, að ég veit, að þetta tal um það, að Sjálfstfl. einn ráði starfsemi þessarar stofnunar, er út í bláinn. Það hefur verið reynt að nota það sem blekkingaáróður úti á meðal þjóðarinnar, og það meira að segja gengur svo langt, að nú við 1. umr. þessa máls leyfir hæstv. forsrh. sér, um leið og hann leggur þetta frv. fyrir, að bera þetta á borð fyrir þingheim. Ég er nú búinn að vera í bankaráði Landsbankans í þrjú ár. Ég hef verið þar með sömu mönnunum fjórum allan þann tíma. F.h. Framsfl. hafa starfað í bankaráði tveir menn, í fyrsta lagi Vilhjálmur Þór, þáverandi forstjóri Sambands íslenzkra samvinnufélaga, en þegar hann varð bankastjóri Landsbankans, tók við Steingrímur Steinþórsson, fyrrverandi forsrh. F.h. Alþfl. hefur í bankaráðinu verið starfandi Baldvin Jónsson lögfræðingur. Nú á þessu tímabili hafa verið þrír sjálfstæðismenn, það er satt, en ég hef ekki orðið þess var á neinum þeim fundi, sem bankaráðið hefur haldið á þessu tímabili, að það væri nokkur ágreiningur um þau mál, sem þar hafa verið fram borin, og bankaráðið hefur fylgt dyggilega þeirri skyldu, sem er fyrirskipuð í bankalögunum, að skipta sér ekkert af daglegri starfsemi eða lánveitingum bankans, nema það séu einhver heildaratriði, stórar ábyrgðir eða annað slíkt, sem um hefur verið að ræða. Það er þess vegna fullkomin ástæða til að mótmæla því, að það séu alveg áhrifalausir menn, sem hafa verið fulltrúar Framsfl. og Alþfl. í bankaráðinu, ekki einasta á þessu tímabili, heldur og fram að þessum tíma. Varðandi framkvæmdastjórn bankans er sama að segja. Það má hver maður trúa því, sem vill, en þeir, sem þekkja til, trúa því ekki, á meðan þar voru þrír bankastjórar, Jón Maríasson, Jón Árnason og Gunnar Viðar, að tveir þessara bankastjóra, sjálfstæðismennirnir, hafi ráðið öllu, en Jón Árnason hafi þar engu ráðið. Það má líka hver sem vill bera það á borð fyrir almenning eða þingheim hér, að í núverandi bankastjórn, þar sem eru tveir sjálfstæðismenn og einn framsóknarmaður, sá sem ég nefndi áðan, Vilhjálmur Þór, ráði sjálfstæðismennirnir öllu, en Vilhjálmur Þór engu. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að það sé rétt, sem bankastjórarnir hver á fætur öðrum hafa sagt mér, að það séu ekki afgreidd þar nein lán, sem verulegu máli skipti, nema allir bankastjórarnir séu sammála. Þetta vil ég taka fram vegna þess, að það er augljóst og yfirlýst, að aðaltilgangurinn og í rauninni eini tilgangurinn með þessu frv. um breytingu á Landsbankanum sé að skipta um menn og koma í veg fyrir það, að Sjálfstfl. einn geti haldið áfram að ráða þessari stofnun. Nú er það sýnt á þessu frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 553, að það, sem er aðalatriðið í því frv., er að fjölga starfsmönnum við Landsbankann, skipta honum í tvennt, búa til tvær stjórnir og fjölga starfsmönnunum um 5. Hitt aðalatriðið er það að sparka núverandi bankaráði til þess að geta komið því til leiðar að setja nýja menn sem framkvæmdastjóra við viðskiptadeild bankans. Þetta hefur það í för með sér í fyrsta lagi, að það eykur kostnaðinn við stjórn stofnunarinnar um nokkur hundruð þúsund, svo að ekki sé meira sagt. Og eins og ástandið er nú í okkar peningamálum, þá er áreiðanlegt, að það er óþarfakostnaður, sem hér er verið að stofna til, algerlega óþarfur kostnaður. Enda þótt það hafi verið um það ágreiningur oft og deilur, hvort það væri ekki rétt fyrirkomulag að hafa sérstakan seðlabanka, þá er það út af fyrir sig, eins og nú standa sakir og jafnillt ástand og er orðið fyrir atbeina stjórnar og þings í okkar fjármálum, sannarlega óþarfi að stofna til þess stórkostlega aukna kostnaðar, sem með þessu frv. er stofnað til. Hins vegar er það augljóst, að aðaltilgangurinn er að losna við menn, sem núverandi ríkisstj. og stjórnarflokkum þykir þörf á að losna við, og fá aðra í þeirra stöður, ekki til þess að koma í veg fyrir hlutdrægni, því að það er misskilningur, að hún hafi verið í starfsemi þessarar stofnunar, heldur að ætla mætti til þess að stofna til hlutdrægni. Maður a.m.k. hefur ástæðu til að gruna, að sá sé tilgangurinn. Og ég held, að þó að maður sleppi því, þá verði afleiðingin af þessum frv., sem hér liggja fyrir, sú á komandi tímum, sem ég held að sé ekki heppilegt ástand, að hvenær sem verður skipt um ríkisstj. í þessu landi, þá verði breytt um forustu í bönkum landsins. Þeir verða þar með gerðir að eins konar pólitísku bitbeini í stað þess að hafa um það fullan frið, eins og hefur verið á undanförnum árum undir því skipulagi, sem á stjórn Landsbankans hefur verið. Þess vegna vil ég nú þegar láta það í ljós, að ég get með engu móti fallizt á að fylgja þessu frv. og tel, að það stefni alveg í óheillavænlega átt. Það er byggt á fölskum forsendum og stefnir í þá átt, sem leiða mundi til ófarnaðar fyrir peningastarfsemina í landinu á komandi árum, því að enginn þarf að ætla það, þó að þessi ríkisstj., sem við höfum nú, sé voldug og þykist ætla að starfa lengi, að þá verður hún þó ekki marga tugi ára starfandi, og hvenær sem önnur kemur, þá mundi verða breytt því skipulagi, sem á þennan hátt er til stofnað.



Herra forseti. Aðrir hv. þm. hafa nokkuð rætt efni þessara frv., og skal ég ekki á þessu stigi málsins víkja að því, sem neinu verulegu skiptir. En að gefnu tilefni í ræðu hæstv. forsrh. langar mig til þess að beina til hans fsp., sem ég tel að sé nauðsynlegt að svarað sé og þm. fái nánari vitneskju um. Það er af því tilefni, að hæstv. ráðh. rekur aðstöðu sjálfstæðismanná í bönkunum, eins og margir hafa minnzt á hér, og vekur athygli á því, að sjálfstæðismenn séu í meiri hluta af bankastjórum og af bankaráðsmönnum, segir í því sambandi, að áður hafi enginn einn flokkur ráðið óskorað í bönkunum. Hann orðaði það nú að vísu: viðskiptabönkunum, hann hefur sennilega verið minnugur þess sem formaður bankaráðs Búnaðarbankans, að þar hafa framsóknarmenn bæði meiri hluta í bankaráði og einn bankastjóra og samkvæmt þessari kenningu alráðir. En hann orðaði það svo, að enginn einn flokkur hefði áður ráðið óskorað í viðskiptabönkunum og við þetta gæti stjórnin ekki unað. Nú hafa þm., sem hér hafa talað, bent á, hversu fjarstæðukennt er og eiginlega óskiljanlegt, að hæstv. forsrh. skuli láta sér það um munn fara, að sjálfstæðismenn hafi ráðið óskorað í þessum bönkum, eins og stjórn þeirra er háttað. En af þessu dregur hann þessa ályktun: Það liggur í augum uppi, - ég held, að þetta sé nokkurn veginn eins og hæstv. ráðh. orðaði það, - að þessu getur ríkisstj. ekki unað. Og síðan bætir hæstv. ráðh. við: Og til þess liggja svo augljós rök, að ekki þarf að rekja. Nú fer ég ekki fram á annað og meira en að hæstv. ráðh. við þessa 1. umr. málsins geri mér og öðrum hér á þingi grein fyrir þessum svo augljósu rökum, sem til þess liggja, að hæstv. ríkisstj. geti ekki unað við þessa skipan. Um leið og ég beini þessari fsp. til hæstv. ráðh. og vil mega vænta þess, að úr henni verði leyst greiðlega, þá ætla ég að láta fylgja fsp. til hv. þm. N-Þ., af því að það vill svo til, að við höfum sameiginlega átt sæti í stjórn eins bankans, sem hér á hlut að máli, Útvegsbankans, hvort hann geti tekið undir þessar staðhæfingar hæstv. forsrh. og hvenær og hvort það hafi nokkru sinni komið fram í stjórn þessa banka, að hann hafi þurft þar að lúta í lægra haldi fyrir ofríki sjálfstæðismanna eða yfirráðum þeirra, eða auk heldur nokkurn tíma lagt til, að nokkurt mál næði þar fram að ganga, sem síðan hefur strandað á atkvæðamagni sjálfstæðismanna. Þessari fsp. vildi ég leyfa mér að beina til hv. þm. N-Þ. sem bankaráðsmanns í Útvegsbankanum. Á þessu stigi málsins skal ég ekki segja meira, en ég hygg, að það kunni nokkuð að vera til upplýsingar í sambandi við þær umr., sem hér fara fram, ef hæstv. ríkisstj. og stuðningsmenn þessara frv., sem hér liggja fyrir, vildu koma til dyranna eins og þeir eru klæddir og með hreinskilni segja frá því, sem þeim í brjósti býr, og hver eru þau augljósu rök, sem liggja að því, að þessi frv. hafa verið flutt.



Herra forseti. Ég hefði að vísu talið æskilegt, að hæstv. forsrh. hefði svarað þeirri fsp., sem hv. 5. þm. Reykv. (JóhH) bar fram til hans, áður en ég tók til máls, vegna þess að það hefði væntanlega varpað enn þá skýrara ljósi yfir þetta mál heldur en er. En látum það vera. Ég er engu að síður reiðubúinn nú þegar til þess að tala um málið nokkur orð. Það er ekki í fyrsta skipti nú, sem Framsfl. að afloknum kosningum og valdatöku breytir lögunum um Landsbankann. Það var einnig gert, eftir að Framsfl. fékk völd 1927 með atbeina Alþfl. Þá var eitt þeirra fyrsta verk á þinginu 1928 að breyta löggjöf um Landsbankann, sem sett hafði verið árið áður, eða 1927, og það er eftirtektarvert mjög, að atriðið, sem þá var breytt, er, að fellt var úr lögum svo hljóðandi ákvæði 34. gr. l. frá 1927: „Formann bankaráðsins skipar ríkisstj. til þriggja ára í senn svo og varaformann. Hina fjóra bankaráðsmennina kýs sameinað Alþingi hlutbundnum kosningum til fjögurra ára í senn svo og fjóra varamenn til jafnlangs tíma. 2 bankaráðsmenn og 2 varamenn ganga úr annað hvort ár, og ræður hlutkesti, hvorir tveir bankaráðsmenn og varamenn ganga úr í fyrsta skipti.“ Þegar flokkurinn kom til valda 1928, þá var sem sagt ótækt að láta sameinað Alþingi kjósa fjóra bankaráðsmenn, heldur varð að setja upp heilmikið bákn, bankanefndina svokallaða, til þess að áhrif Alþingis yrðu ekki jafnrík á skipun bankaráðsins og störf bankans og ráðgert hafði verið með lögunum 1927. Allir vissu raunar, að þó að þetta væri fært fram sem ástæða og mjög væri um það talað á þeim árum, að ótækt væri, að Alþingi og ríkisstj. hefðu mjög mikil og bein áhrif á bankann, heldur yrði að safna í kringum hann áhrifamannahóp, sem héldi honum utan við daglegar deilur, að það, sem í raun og veru var að gerast, var þetta, að Framsfl. og Alþfl. vildu ekki una því að hafa ekki sjálfir meiri hluta í bankaráðinu og sérstaklega bankaráðsformanninn, og þess vegna var þetta viðamikla fyrirkomulag um stóra bankanefnd tekið upp og látið svo sem það væri fáheyrð óhæfa, að Alþ. hefði slík bein áhrif á stjórn bankans að kjósa bankaráðið. Nú er þessu alveg snúið við, nú má ekki lengur hafa bankanefndina, þetta skilgetna afkvæmi Framsfl. og Alþfl. frá 1928, nú á sáluhjálparatriðið að vera hitt, að sameinað Alþingi kjósi fjóra menn í bankaráðið, að vísu með hlutfallskosningum, alla í einu. Enn er tilgangurinn sá hinn sami og 1928, að á bak við sakleysislegt orðalag er verið að fela þá staðreynd, að skapa þarf auða stóla, að ætla þarf skjólstæðingum og gæðingum þessara flokka fjölda embætta og auka þeirra yfirráð og völd í þjóðfélaginu. Það má að vísu virða hæstv. forsrh. það til lofs, að hann endaði ræðu sína með því að lýsa því berum orðum yfir, að þessi væri tilgangurinn að ná þarna pólitískum tökum, þó að allar röksemdir skorti fyrir því, hvaða ágreiningur hefur orðið milli núverandi forráðamanna bankanna og ríkisstj. eða stjórnarflokkanna, sem réttlæti, að til slíkra ráða sé gripið. Það er óhjákvæmilegt, að hæstv. ríkisstj. verði krafin sagna um það, hvaða ágreiningur hefur ríkt innan Landsbankans milli bankastjóranna þar, milli bankastjóranna og bankaráðsins, á milli bankaráðsins innbyrðis og á milli bankans í heild og ríkisstj., í hverju hefur þessi ágreiningur komið fram, sem réttlæti jafnróttækar breytingar og hér eru ráðgerðar. Í því nægja ekki almenn ummæli þess efnis, að sjálfstæðismenn hafi yfirráð yfir bönkunum. Í hverju hefur það komið fram, að þessum svokölluðu yfirráðum sjálfstæðismanna hafi nú eða undanfarið verið beitt flokknum eða flokksstefnunni einhliða til framdráttar? Á hvern veg hafa aðrir landsmenn orðið þar að sitja við skarðan hlut? Og hvenær hafa þeir framsóknarmenn, sem gegnt hafa bankastjórastöðum í báðum þessum bönkum ásamt Alþýðuflokksmönnum, gert fyrirvara, áskilnað, athugasemdir við gerðir bankastjórnarinnar og talið, að þar væri hallað réttu máli einhverjum einum flokki til framdráttar? Ef slíkt lægi fyrir, þá væri hægt að segja, að efnislegar ástæður væru fyrir hendi. En því fer svo fjarri, að um þetta séu nefnd dæmi, að í því eina tilfelli, þar sem mér er kunnugt, frá því að núverandi hæstv. ríkisstj. kom til valda, að segja megi, að til nokkurs ágreinings hafi komið milli eins ráðh. og bankanna, þá játaði ríkisstj. eftir á og þessi hæstv. ráðh., að hann hefði haft rangt mál að flytja, en það var þegar hæstv. félmrh. fór þess á leit, að bankarnir allir í heild lánuðu fé í húsnæðisframkvæmdir. Það er einnig vitað, að það voru ekki sjálfstæðismennirnir einir, sem stóðu að þeirri synjun, sem þá var veitt á málaleitan ríkisstj. eða ráðh., heldur er það fullkunnugt, að þeir voru ekki siður hvetjandi þeirrar afstöðu, sem bankarnir tóku, Vilhjálmur Þór, Valtýr Blöndal og Hilmar Stefánsson, heldur en aðrir bankastjórar. Engan þessara manna, hvorki framsóknarmennina né sjálfstæðismennina, skorti viljann til þess að leysa úr þeirri mjög aðkallandi þörf, sem fyrir hendi var, heldur var það, sem skorti, fjármagnið, og þess vegna gerðu bankastjórarnir ekkert annað en að benda á þá staðreynd, sem augljós var, að eins og til háttaði og með minnkandi sparifjármagn í landinu gátu bankarnir ekki leyst þessa raun, svo mjög sem þeir hefðu viljað. Ríkisstj. sjálf féllst og á þessa skoðun bankastjóranna, þegar hún skömmu síðar lagði fram sitt húsnæðismálafrumvarp, og lögskyldaði þá bankana alls ekki til framlaga, heldur fór allt aðrar leiðir, leiðir, sem deila má um, hversu haldgóðar séu og raunhæfar, en a.m.k. þar sem tilraun var til gerð að leysa málið eftir allt öðrum veg en þeim, sem í upphafi hafði verið ætlað, að fá bankana til að leggja eina fram féð. Þannig hefur ríkisstj. í því eina tilfelli, sem kunnugt er, að til nokkurs skoðanamunar hafi um sinn komið á milli hennar og núverandi bankastjóra, allra í heild, játað eftir á, að hún hefði haft rangt fyrir sér, en bankarnir rétt. Þetta er óhjákvæmilegt að bent sé á. Um annan ágreining er ekki kunnugt, og ég vil beina því til hæstv. ríkisstj., að hún upplýsi, í hverjum öðrum tilfellum ágreiningur hefur komið fram, og ég vil vænta þess, að ef slík gögn verða ekki lögð fram á Alþingi nú í dag eða við 1. umr. málsins, þá gangi þingnefnd rösklega í það verk, sú sem málið fær til meðferðar, að kynna sér starfsemi og starfshætti bankanna, í hvaða tilfellum ágreiningur hefur orðið, í hvaða tilfellum flokkslegu valdi hefur verið beitt, annaðhvort af sjálfstæðismönnum í þeim bönkum, sem hér er um að ræða, eða í Búnaðarbankanum af Hilmari Stefánssyni, Hermanni Jónassyni og öðrum þeim, sem þar hafa völdin. Þetta er atriði, sem nauðsynlegt er að rannsaka og liggi fyrir, áður en Alþingi tekur efnislega afstöðu til málsins, ef hér er um efnisleg rök að ræða. Ef ekki, er eingöngu um hitt að tala að taka á til sín, að hrifsa á til sín með valdi yfirráð yfir þessum fjármálastofnunum. Það er óumdeilt, að núverandi hæstv. ríkisstj. hefur meiri hl. á Alþ., hún getur knúið þessa löggjöf fram. Það er vafalaust búið að semja um hana í einstökum atriðum. Við vitum, að þeir 220 dagar, sem við erum búnir að vera við þetta þinghald, hafa að verulegu leyti farið í innbyrðis togstreitu milli þessara háu herra um það, í hvern stólinn hver um sig ætlaði sér að ná, hverja vegtyllu hver ætti að fá og jafnvel um það, hver ætti að undirskrifa skipunarbréfið til hvers og eins, vegna þess að sumir eru svo fínir, að þeir verða að hafa fínna skipunarbréf en allir aðrir í landinu. Í þetta hefur starfstíma, - ja, það er ekki hægt að kalla það starfstíma, - en í þetta hefur tíma Alþingis verið varið. Staðreyndin er sú, að sér grefur gröf, þótt grafi, og Framsfl. var með bankalöggjöfinni 1928 að hrifsa til sín völd, vegna þess að hann vildi ekki una þeirri lögskipan, sem fest hafði verið árinu áður. Síðan hafa þessi lög, sem þá áttu að tryggja völd Frams.- og Alþfl. um alla framtíð, verið óbreytt. Það er eftir þeirri löggjöf, sem þessir menn sjálfir settu til þess að tryggja sín óbifanlegu og óhagganlegu völd, sem farið hefur verið, og það er hún, sem leiðir til þess óviðunandi ástands, sem hæstv. forsrh. var hér að tala um áðan, þess óviðunandi ástands, að Framsfl. hefur enn ekki þau völd, sem hann vill heimta sér í þjóðfélaginu, og að Hermanni Jónassyni, hæstv. forsrh., hefur þrátt fyrir gagnstæðar fullyrðingar Tímans um, að slíkt mundi aldrei verða gert, enn ekki tekizt að efna loforðin við bandamenn sína, kommúnistana, um að tryggja þeim varanlegar stöður í helztu áhrifastofnunum þjóðfélagsins. Það eru þær efndir, sem nú er verið að ganga eftir, og það er auðvitað ósköp eðlilegt, að kommúnistarnir, sem hafa orðið að kingja öllu, sem þeir hafa orðið að kingja í vetur, og þola þá raun að styðja stjórnina til þeirra verka, sem þeir hafa gert, - það er ósköp eðlilegt, að þeir vilji eitthvað fá fyrir sinn snúð. Það er ósköp eðlilegt, að hæstv. forseti segi: Ja, ef ég á að styðja hér í landi, ef ég á að styðja hæstv. utanrrh. til þess að fara suður í Bonn og tala um það, að Ísland verði að verja, ef ég á að standa undir slíku, þá verð ég að fá eitthvað fyrir snúð minn, og það er nú ekki minna hægt að ætla mér en fá einn stól í Landsbankanum. - Með þessu er ég sízt að segja, að hæstv. forseti deildarinnar muni verða lakari maður í Landsbankanum heldur en aðrir legátar, sem Framsfl. mundi senda þangað. Ég vil sem sagt láta það uppi, þó að þessi löggjöf lýsi því, að Framsfl. getur ekki einu sinni unað þeim leikreglum, sem hann sjálfur hefur sett, ef hann verður þar undir í bili að eigin dómi. Það er það, sem lýsir sér í þessari löggjöf, að Framsfl. setur leikreglurnar, og ef þannig stendur á skamma hríð, að hann telur þær sér ekki hagstæðar, þá breytir hann sjálfur leikreglunum til að bolast til valda. Þetta er þeirra aðferð nú, þetta var þeirra aðferð 1928, þetta var sú aðferð, sem hæstv. forsrh. leyfði sér að hafa, þegar hann var nýorðinn forsrh. 1934, þegar hann með einu pennastriki setti frá tvo af æruverðugustu og beztu lögfræðingum íslenzku þjóðarinnar, hæstaréttardómarana Eggert Briem og Pál Einarsson, til þess að geta sjálfur skipað meiri hluta hæstaréttar. Og það er sama aðferðin, sem Alþfl. gerði sig sekan um í dómsmálastjórnartíð hans, 1946, þegar dómsmrh. Alþfl., maður, sem ég persónulega hélt mjög upp á, Finnur Jónsson, og hef ekki nema allt gott um að segja, beitti sinni dómsmálastjórn til þess að fá færi á því að skipa meiri hluta hæstaréttar enn á ný og hafði aðferðina til þess, sem var gott, að fjölga í hæstarétti, - það var nauðsynlegt og mál, sem ég hafði beitt mér fyrir ásamt öðrum mönnum, - en það var ekki látið þar við sitja að bæta tveimur mönnum við, nei, meiri hlutann varð að fá þessum flokkum hagstæðan, að því er þeir töldu, og þess vegna varð þá að setja frá fremsta lögfræðing Íslands frá landnámstíð, Einar Arnórsson. Þá mátti ekki una því, að þessi heiðursmaður yrði 70 ára, heldur varð að setja hann í fullu fjöri, 65 ára, á full laun, starfslausan af hálfu ríkisins, til þess að einn ráðh. gæti gert slíka byltingu sem það er að skipa í einu meiri hl. æðstu dómsstofnunar þjóðarinnar. En það verður að játast, að þeir menn, sem voru skipaðir í þessi störf, reyndust í raun og veru meiri þeim, sem skipuðu þá. Þeir hafa engir látið nota sig til neinnar flokksáníðslu eða hlutdrægni. Þeir hafa allir reynzt góðir og gegnir menn í sínu starfi, þeir hæstaréttardómarar, sem hæstv. forsrh. skipaði og Finnur heitinn Jónsson skipaði á sínum tíma, þannig að sú umbylting, sú breyting á störfum hæstaréttar, sem var talað um og ráðgerð, áður en þessar byltingar urðu, varð nákvæmlega engin, það var fullkomið samhengi í störfum hæstaréttar eftir sem áður, vegna þess að mennirnir léðu sig ekki til þess að verða verkfæri í höndum pólitísks ofstækismanns eða valdabröltara eins og hæstv. forsrh. Alveg eins fór það, að Framsfl. ætlaði að ná yfirráðum yfir Landsbankanum 1928 með þeirri breytingu, sem gerð var. Þá var settur frá Sigurður Briem, mikill hæfileika- og heiðursmaður, hagfræðingur. Hann var settur frá sem formaður bankaráðsins og í hans stað valinn Jón Árnason, sem var síðan formaður bankaráðsins langan tíma. Ég er Jóni Árnasyni ekki sammála um alla hluti og tel, að hans áhrif hafi um sumt ekki að öllu leyti verið til heilla. En við vitum það öll, sem hér erum inni, að þó að Framsfl. efldi hann mjög til áhrifa, þá lét hann aldrei nota sig sem neitt verkfæri fyrir pólitískan flokk í bankanum, heldur smáfjarlægðist hann sína gömlu vini með þeim hætti, að þegar þeir þurftu að fá hann til þess að tala um fjármálaástandið í vetur í sinn flokksfélagi, - hann mun nú ekki hafa lýst því fagurlega, - þá var hann orðinn svo ókunnugur í þeim hóp og því liði, sem þar var saman safnað, að það þurfti að halda sérstaka ræðu til þess að kynna hann fyrir söfnuðinum, þennan gamla forustumann flokksins. Eins er það með þessa sjálfstæðismenn, sem hafa valizt, - og óumdeilanlega eru tveir af bankastjórum Landsbankans sjálfstæðismenn nú og tveir af bankastjórum Útvegsbankans sjálfstæðismenn, eins og Vilhjálmur Þór er óumdeilanlegur framsóknarmaður og Valtýr Blöndal er óumdeilanlegur framsóknarmaður, - að allir þessir menn, þegar þeir eru komnir til sinna starfa, reyna án tillits til þess, hvern þeir kjósa við kjörborðið og hvaða meiri hluti skipaði þá, að leysa sín störf eftir beztu vitund og sannfæringu, og þess vegna einmitt er það, að þessi ágreiningur, sem er verið að tala um að hafi verið innan bankans og sé á milli bankanna og ríkisvaldsins, er ekki til. Það er ekki af neinni tilviljun, að hæstv. forsrh. segir: Ja, það er augljóst, að þetta er óþolandi. - Það er augljóst, ég vil ekki una leikreglunum, - hann gat alveg eins sagt það, sá góði mann. En efniságreiningurinn er ekki fyrir hendi. Það er þess vegna, sem hæstv. forsrh. rakti það ekki áðan, og það er þess vegna, sem hann skaut sér undan að svara fyrirspurn hv. 5. þm. Reykv., sem hann bar fram og átti að vera ósköp einfalt að svara, og ég segi það alveg eins og er, að ég tek þetta mál frekar sem dæmi um - ef svo má segja - labbakútshátt Framsfl. og þessa gamalþekktu aðferð að vilja ekki una leikreglunum, sem þeir hafa sjálfir sett, ef þeir fá ekki allt það fram, sem þeir vilja, í vegtyllum og finum stólum. Ég tek frv. meira sem dæmi um það heldur en ég búist við því, að þessir menn, sem þarna eiga að koma, muni hafa einhver ógnarleg áhrif í fjármálalífi þjóðarinnar. Ég tek alveg undir það, sem 1. þm. Rang. sagði hér áðan: Þessir menn, sem þarna koma, skapa ekki neitt nýtt fjármagn. - Það eina, sem ég vildi vara við, væri að passa, að Einar Olgeirsson kæmist ekki að seðlapressunni, en þar fyrir utan held ég, að fjármagnsmyndunin hjá þeim verði ósköp lítil, og ég vil ekki væna neinn af þessum mönnum, sem ég hef heyrt nefnt að eigi að fara í þessar stöður, um hlutdrægni eða það, að þeir muni skapa neitt það ósamkomulag innan bankastjórnarinnar, sem muni marka nokkur tímamót í sögu fjármálalífs eða þróunar þjóðlífs á Íslandi. Þessi nýju l. - það má titla þau þannig - munu standa sem óbrotgjarn minnisvarði um hlutdrægni Framsfl., um viðleitni hans til þess að ná í sem flest bein og bitlinga sér til handa, eins og við höfum þekkt frá gamalli tíð að er þeirra mesta áhugamál, því að sannast sagt hefur fátt lýst betur vanþekkingu ritstjóra Tímans á eðli sinna eigin flokksmanna heldur en þegar hann var um daginn að tala um, að það yrði hafður auður sendiherrastóll úti í Kaupmannahöfn. Það stóð heldur ekki á því, að hæstv. forsrh. hringdi strax út til Hafnar og segði: Nei, það hefur okkur aldrei komið til hugar. - Það sannaðist þar eins og alltaf sannast, að það má enginn stóll vera auður, það má enginn möguleiki vera til þess að hrifsa til sín bita eða bein, svo að þessir gírugu krákar séu ekki þar komnir til þess að reyna að krækja sér í þá. Það er sem minnisvarði um þetta eðli Framsfl., sem þessi löggjöf mun standa, og svo það, að hann þarf að borga sitt aðgöngugjald að þessum stól með því að skaffa Einari Olgeirssyni stól niðri í Landsbanka.



Herra forseti. Ég ætla ekki að hjálpa til þess að koma þessum umræðum inn á níð um menn og flokka, en ég gæti trúað því, að einhverjir, sem hafa hlustað á þessa ræðu hv. þm. Reykv. (BBen), hafi talið, að fram kæmu frekar lítil rök í því máli, sem verið er að ræða um. Hann orðaði það svo smekklega að segja, að þetta væri eitt af lubbaháttum Framsfl., lubbamennsku eða eitthvað þess háttar, sem er nú nokkurn veginn það sama. Ég held, að hv. 1. þm. Reykv. ætti að forðast að draga það inn í umr., hverjir stjórnmálamenn beiti hér lubbamennsku og bolabrögðum. Það er bezt fyrir hann. Hann reyndi að nefna dæmi um þetta framferði Framsfl., og ég vil þá skora á hann, ef hann vill fara lengra í þessum umr., að benda á einhver dæmi. Ég ætla að svara þeim dæmum, sem hann minntist á, þar sem hann beindi máli sínu sérstaklega að mér, að ég hafi beitt lubbamennsku eða bolabrögðum gagnvart þeim, sem ég hef sem ráðh. haft yfir að segja og hefði haft vald til að beita. Það er bezt, að hann komi með dæmi, og ég svara því fyrir fram, að ég hygg, að honum verði ekkert auðvelt að nefna þau. Jú, hann nefndi það, að ég hefði bolað í burtu tveimur dómurum úr hæstarétti. Þeir báðir urðu af eðlilegum ástæðum að fara, vegna þess að aldurstakmarkið 85 ár var til staðar, og lubbamennskan, eða hvað hann vill kalla það, var af því tagi, að í embættið voru nefndir menn, þegar þessum aðferðum átti að hafa verið beitt, sem hafa tryggt það alveg ótvírætt, eins og hann varð að viðurkenna seinna í sínum ummælum um þetta atriði, að við hér á Íslandi búum við það, - án þess að leggja nokkurn dóm á þá, sem verið hafa í hæstarétti, ég leiði alveg minn hest frá því, - að við búum hér í dag við réttarfar, sem við getum þakkað fyrir að eiga, öryggi dómsvalds, sem við getum þakkað fyrir að eiga. Ég býst við, að það séu fáir eða engir í þessu landi, þó að menn greini stundum á um dóma hæstaréttar, sem ekki viðurkenna, að það sé eitt af því bezta, sem við eigum í okkar þjóðfélagi. Svo talaði hann ýmist um það, að Framsfl. væri að reyna að tryggja sér sem allra flest sæti, það væru bitlingar og bein og þar fram eftir götunum, en svo þurfti hann að koma því að líka, sem var í algerri mótsögn við þetta, að þetta væri vitanlega greiðsla til stuðningsmannanna fyrir það, að þeir hefðu stutt ríkisstj. að verkum undanfarin ár, eins og menn heyrðu. Og hann sagði einn hlut í þessu sambandi, sem ég leyfi mér að minna á, - ég ætla ekki að rekja margt af því, - hann sagði, að það væri vitanlega ekkert við því að segja, þó að þessir menn fengju starf og stöður, aðeins eitt væri það, aðeins eitt, sem ekki mætti koma fyrir, og það væri, að forseti þessarar virðulegu samkundu yrði bankastjóri við þjóðbankann. Það var það voðalegasta, sem gat komið fyrir. Nú vil ég beina þeirri fyrirspurn, af því að þeir hafa verið svo ákaflega ríflegir með fyrirspurnirnar, hvort það hafi komið fyrir, þegar var reynt að koma stjórninni saman aftur, nýsköpunarstjórninni sælu, að hæstv. forseta þessarar deildar hafi verið boðið bankastjórastarf í þjóðbankanum til þess að reyna að koma stjórninni saman. Þessir menn þekkja, að það þarf að greiða fyrir það að koma stjórnum saman, þeir geta sannarlega úr flokki talað. Ég hygg, að engin stjórn hafi kostað meira í því efni heldur en sú stjórn, sem ég minntist á áðan, án þess að rekja það nánar. En það er bezt, að ég svari þá öðrum atriðum í þessu sambandi. Hv. 1. þm. Reykv. spurði um það, hvaða ágreiningur hafi komið fram milli bankastjóranna í Landsbankanum og Útvegsbankanum, sem geri það réttlætanlegt að breyta um. Hann skoraði á mig að svara þessu. Hann minntist á eitt mál, sem þá má gjarnan minnast á, og út fyrir það kemur vitanlega ekki til mála að fara að ræða þetta mál. Það kemur vitanlega ekki til mála að fara að flytja hér inn í hv. þingdeild deilur, sem þarna kunna að hafa verið á ferðinni. En hann minntist á eitt mál, og þess vegna skal drepið á það. Og það vill einmitt svo vel til, að núna á þessari stundu, þegar hann er að tala, er hv. þm. N-Ísf. að deila á félmrh. fyrir það, að hann útvegi ekki fé úr bönkunum í húsnæðismálin, og ég hygg, að hann sé enn að tala. Hann er að skamma stjórnina fyrir að útvega ekki peninga úr bönkunum. Það er ekkert launungarmál, að það hefur verið kallað á ríkisstj. og óskað eftir því, að hún útvegaði þessa peninga. Hún hefur sagt nei. Það er kallað á bankana, og þeir hafa sagt nei. Og það er alveg rétt, að það hafa verið fleiri bankastjórar þessu fylgjandi heldur en þeir. En menn verða að skilja það, hvert eðli bankanna er. Það er vitað mál, að bankaráðin ráða litlu eða engu í daglegum rekstri bankanna og hvernig þeim peningum, sem til eru í bönkunum, er varið á hverjum tíma. Með því að verja peningunum af hendi meiri hl. bankastjóranna, og auðvitað ráða tveir af þremur, er hægt að ráðstafa fjármagninu þannig á löngum eða stuttum tíma, að það sé hægt fyrir þann, sem sterkastur er í þessu efni, Landsbankann, að svara og kannske með vissum rökum þannig, að peningarnir séu ekki til. Þetta er höfuðatriðið í framkvæmdinni í bankamálunum. Það er vitanlega ekki nema að verulega litlu leyti í höndum bankaráðanna, það er í höndum hinna daglegu framkvæmdastjórna. Það er m.a. vitað, og þarf ekki að benda á það frekar hér, að með því að draga inn á einu sviði lánastarfseminnar, - það skilur hver maður, - þá eru hugsanlegir möguleikar til að færa út á öðru sviði. En með því að koma lánunum þannig fyrir, að þau séu föst í einu, þá er ef til vill hægt að svara með rökum, að það sé ekki hægt að veita þau í annað, án þess að nefna þær greinar. Ég ætla svo að minnast - ég tók fyrst það, sem síðast kom fram - á önnur atriði, sem fram hafa komið. Það er þá fyrst og fremst hv. þm. Rang. Hann sagði, að það væri raunverulega hrein blekking, að Sjálfstfl. réði óskorað bæði í Útvegsbankanum og Landsbankanum. Þetta er vitanlega algerlega rangt; það er vitað mál, að Sjálfstfl. hefur meiri hl. í bankaráðum beggja þessara banka, og enn fremur hefur hann meiri hl. bankastjóranna, sem geta ráðið öllu, sem þeir vilja ráða. Hér er því um hreina blekkingu að ræða og sézt bezt af því, að eftir þessum kenningum hv. þm. Rang. ætti það ekki að skipta máli, hvort Sjálfstfl. hefur einn eða tvo bankastjóra í bönkunum, því að ef það er ekki öðru náð með þessu frv. en því, að stjórnarflokkarnir hafi tvo af hverjum þremur í bönkunum, þá ráða þeir eftir þessu ekki óskorað. Hann minntist á það, og það minntist hv. 1. þm. Reykv. á einnig, að þetta væri vafasamt fordæmi; og allir hafa þessir þm. eða flestir látið liggja að því, að þessi breyting muni fela það í sér, að sér grefur gröf, þótt grafi. Sannleikurinn er sá, að þessar hótanir hafa ekkert að segja fyrir mig, - þessar hótanir um það, að sér grafi gröf, þótt grafi, hér sé fordæmi, sem hægt sé að fara eftir, o.s.frv. Við efumst ekkert um það af þeim vinnuaðferðum. sem Sjálfstfl. hefur beitt, hvaða vinnuaðferðum hann beitir, þar sem hann hefur meiri hl. Þeir þurfa ekkert að segja okkur frá því. Þar er eitt m.a., að Sjálfstfl. hefur raunverulega sjálfur grafið sér þessa gröf, ef um eitthvað slíkt er að ræða, því að honum hefur tekizt að koma ár sinni þannig fyrir borð, án þess að ég ætli að minnast hér á vinnuaðferðirnar, að hann er búinn að ná meirihlutavaldi í báðum bankaráðunum í aðalviðskiptabönkunum og jafnframt meiri hluta bankastjóranna; og hv. þm. Sjálfstfl. vita ósköp vel, hvernig þetta hefur verið gert, hvernig það hefur tekizt. Það er ekki meiri festa í fyrirkomulagi á stjórn bankanna eða þeirri löggjöf, sem um þær gildir, heldur en það, að sá flokkur, sem hefur bankamálaráðherrann á hverjum tíma, getur, eins og ég sagði áðan, sent ofan í banka með vissu árabili og látið kjósa þar meiri hl. eftir eigin geðþótta, hvað sem aðrir menn í ríkisstj. hafa sagt og segja. Og þessu valdi hefur Sjálfstfl. beitt alveg hiklaust. Hv. 9. landsk. (ÓB) og aðrir hv. þm., sem hér hafa talað, hafa látið orð falla um það, að þessi breyting, sem hér væri gerð, væri eingöngu spursmál um vald, um meirihlutayfirráð yfir bönkunum. Þetta er vitanlega algerlega rangt, eins og ég benti á í upphafi. Útvegsbankanum er gerbreytt. Honum er breytt úr hlutafélagi í ríkishanka, og ég vil nú satt að segja spyrja þessa hv. þm. að því: Hvað er eðlilegra en að þetta sé gert? Eins og ég rakti, þá eru fjórir af hundraði eign einstaklinga í þessu hlutafélagi. Og hvergi hefur nokkurn tíma og verður nokkurn tíma sett bankalöggjöf á Íslandi eins og sú, sem er sett um þetta hlutafélag, þar sem ríkisstj. á tilviljunarkenndan hátt, hvaða flokkar sem eru með henni hverju sinni, ræður algerlega yfir skipan bankans. Vitanlega er ekkert eðlilegra en að þetta hlutafélag væri gert að ríkisbanka, þar sem einstaklingar leggja ekki til nema svo sáralítið brot af hlutafé bankans, og þá um leið vitanlega eðlilegt, að um leið og þessi banki er gerður að ríkisbanka, þá kjósi sameinað Alþingi stjórn bankans á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í því lagafrumvarpi. Það er enn fremur alger blekking, að ekki sé gerbreyting gerð á Landsbankanum. Ég rakti það áður og sé ekki ástæðu til að endurtaka það. Seðlabankinn er gerður miklu sjálfstæðari gagnvart viðskiptabanka Landsbankans og þá um leið jafnari aðstaða hans gagnvart öðrum viðskiptabönkum heldur en verið hefur. Hér var um það spurt af hv. 5. þm. Reykv., hvort það teldust eðlileg rök, þar sem ég minntist á, að óeðlilegt væri, að einn flokkur réði óskorað yfir tveimur stærstu viðskiptabönkum landsins. Þá vildi hann færa Búnaðarbankann undir þetta einnig og spurði að því, hvort það sé þá eðlilegt, að Framsfl. hafi þar meiri hluta. Þessu er því að svara, að Búnaðarbankinn er meira en nokkur annar, nema ef það væri Iðnaðarbankinn, aðallega þrjár deildir: veðdeild, byggingarsjóður og ræktunarsjóður, sem lánar út eftir ákveðinni lagasetningu. Að vísu hefur bankinn sparifé og er að því leyti viðskiptabanki, og að því leyti telur hv. 5. þm. Reykv. þetta óeðlilegt og að þessi banki ætti þess vegna að koma undir sömu reglu og hinir viðskiptabankarnir. Jú, það er sá munur náttúrlega á Iðnaðarbankanum og Búnaðarbankanum, þó að það hafi nú mikið verið talað um það löngum, að það ætti að koma þar til ríkisábyrgð á sparifé, sem ekki er til staðar, og færi þá að verða lítill eða enginn munur á þessum bönkum. En Iðnaðarbankinn er, eins og við vitum, algerlega undir stjórn Sjálfstfl., bæði að því er snertir bankaráð og bankastjóra, og er verulegur viðskiptabanki, í miklu meiri hliðstæðu, þótt ekki sé ríkisbanki, heldur en Búnaðarbankinn við hina stóru og gömlu viðskiptabankana. Það kom fram hjá hv. 9. landsk., að hann teldi alveg eðlilegt, að bankastjórar seðlabankans væru embættismenn, - ég hygg, að ég fari ekki rangt með það, sem hann sagði, en ég hygg, að það hafi verið að efni til þetta - væru embættismenn, sem eiga eins og aðrir embættismenn að fara eftir vilja ríkisstj., sem á að marka og bera ábyrgð á stefnunni í fjármálum þjóðarinnar. Já, hv. þm. játar það, gefur það til kynna, að þetta sé rétt haft eftir, að þeir eigi að vera embættismenn, sem eiga eins og aðrir embættismenn að fara eftir vilja ríkisstj., sem á að marka og bera ábyrgð á stefnunni í peningamálum. Hér er sagt það, sem er umhugsunarvert, mjög umhugsunarvert. En dettur nú hv. þingdeild í hug og þessum hv. þm., að þegar stjórnarandstaða, sem kallar sig sjálfa mjög harða, hefur meirihlutavald í bankaráði tveggja viðskiptabanka, þ. á m. í sjálfum þjóðbankanum og seðlabankanum, og meirihlutavald í framkvæmdastjórn, eða álítur hann, að þessir hv. stjórnendur bankanna séu líklegir til þess að vilja fara að ósk ríkisstj. í peningamálum þjóðarinnar?  Það er að vísu alveg rétt. Það er heimild fyrir því í okkar bankalöggjöf að segja bankastjórum upp og það með stuttum fyrirvara, með sex mánaða fyrirvara. Sú leið hefur nú yfirleitt ekki verið valin í okkar þjóðfélagi, a.m.k. ekki að ráði, að fara þær leiðir. Og þá held ég satt að segja, að hver einasti sanngjarn maður muni viðurkenna, að ef ríkisstj. ætlar sér að ráða stefnunni í peningamálum og bera ábyrgð á henni, eins og þessi hv. þm. viðurkennir að verði að vera, og bankarnir eigi að haga sér í samræmi við það, eins og hann einnig viðurkennir, og viðurkennir náttúrlega fyrst og fremst sem hagfræðingur, sem þekkir þessi mál, þá er ekki um annað að ræða fyrir ríkisstj. en að breyta til. En með þessu er jafnframt komin viðurkenning á það af þeim mönnum, sem einnig viðurkenna, að sá meiri hluti í bönkunum, í framkvæmdastjórn og bankaráði, sem nú er, muni ekki vera fús til að fara eftir vilja ríkisstj., fengin viðurkenning fyrir því, sem mest er fjasað út af, af því, sem ég sagði í niðurlagi ræðu minnar, að það er eðlilegt og þarf ekki að færa rök að því, þessi hv. þm. hefur fært skýlaus rök að því, að ríkisstj. verður gegnum trúnaðarmenn sína í bönkunum, þá menn, sem hún treystir, að geta ráðið í höfuðatriðum peningastefnunni í landinu. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að svara fleira að sinni.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í framhaldi af orðaskiptum mínum og hæstv. forsrh. Hann vitnaði í þau ummæli mín, að ég hefði haldið því fram, að eðlilegt væri, að ríkisstj. ákvarðaði stefnuna í peningamálum, en á stjórnendur bankanna bæri að líta sem embættismenn, sem falið væri það hlutverk að framfylgja þessari stefnu. Þessi ummæli mín voru rétt hermd af hæstv. forsrh., og ég get gjarnan endurtekið þau á ný. Að vísu, eins og ég nefndi í minni fyrri ræðu, hefur það verið umdeilt, hvert sjálfstæði stjórnir bankanna ættu að hafa gagnvart ríkisvaldinu, og ýmis rök má færa fyrir því, að æskilegt gæti verið út frá ýmsum sjónarmiðum, að bankastjórnirnar hefðu tiltölulega mikið sjálfstæði gagnvart ríkisvaldinu. Ég býst við skv. þeim upplýsingum, sem hv. 1. þm. Reykv. gaf í sinni ræðu, svo fróður sem hann er um stjórnmálasögu síðustu ára, að einmitt rökin fyrir þessu sjónarmiði megi finna í Alþingistíðindum frá því 1928 og þeim hafi þá verið haldið fram af þm. Framsfl. og Alþfl., en það er einmitt núverandi skipan þessara mála, sem þá var tekin upp að þeirra tilhlutan og fyrir þeirra forgöngu. En mín skoðun er sú, að eðlilegt sé, að það sé ríkisstj., sem marki stefnuna í peningamálum. Hitt vakti aftur furðu mína, þegar hæstv. forsrh. dró af þessu þá ályktun, að úr því að þetta væri svona, þá væri eðlilegt, að ný ríkisstj., sem kæmi til valda, segði sem svo um bankastjórana og þá, sem málefnum bankanna stjórna: Ég treysti ykkur ekki til þess að framfylgja þeirri stefnu, sem við höfum markað, og þess vegna verðum við að skipta um menn. - Ég álít, að ef þessi sjónarmið ættu að verða ríkjandi, þá mundi það skapa ófyrirsjáanlegar hættur í okkar þjóðfélagslífi. Alveg á sama hátt gæti þá t.d. sá menntmrh., sem við völd væri hverju sinni, sagt sem svo, ef hann hygðist að koma á fót nýskipan skólamála: Ég get ekki treyst þeim skólastjórum, sem nú eru skipaðir í þessi embætti, að framfylgja þeirri stefnu, sem ég hef markað, og verð því að endurskipa í þessar stöður með mönnum, sem ég ber traust til, - eða ef dómsmrh., sem við völd væri, hygðist koma á nýskipan dómsmála og segði sem svo: Þessari nýju skipan get ég ekki treyst þeim mönnum, sem nú fara með dómarastörf, að framfylgja, og verður því að skipta um. - Nú veit ég, að það er ekki skoðun hæstv. forsrh., að slíkan hugsunarhátt eigi að færa yfir á þessi svið, en ég tel engu síður nauðsynlegt, að þeir, sem bankamálunum stjórna og fara með framkvæmd þeirra, njóti ekki minna öryggis en aðrir opinberir starfsmenn. Það hefur mikið verið talað um hina svokölluðu yfirstjórn og hin svokölluðu yfirráð sjálfstæðismanna í peningastofnunum. Við það hef ég litlu að bæta. Það mun að vísu rétt, sem hér hefur komið fram, að tveir af núverandi bankastjórum Landsbanka Íslands munu að vísu fylgja Sjálfstfl. að málum, þótt ekki sé mér kunnugt um, að þessir menn, hvorugur þeirra, hafi tekið neinn opinberan þátt í fokkspólitískum áróðri, og hvað sem því liður, þá er hér um valinkunna embættismenn að ræða, sem á löngum embættisferli hafa ábyggilega sýnt það, að þeim er treystandi til þess að framkvæma þau fyrirmæli, sem sú ríkisstj., sem við völd situr, setur þeim, svo að í þessu verður ekki séð mikil hætta. En það, sem er aðalatriðið í þessu máli, er, að fsp. sem borin var hér fram af hv. 5. þm. Reykv., þar sem hann skoraði á hæstv. forsrh. að benda á það, í hverju þessi misbeiting valds sjálfstæðismanna væri fólgin, hefur enn þá ekki verið svarað nema með vífilengjum einum, sem varla er hægt að telja svar. Aðalatriðið í þessu sambandi er það, að hvort sem tilgangurinn er nú sá að beita þeim heimildum, sem þessi lög í sjálfu sér veita, til þess að ofsækja þá menn, sem þessar stöður skipa, sem ég býst ekki við og mun ekki að óreyndu trúa að sé tilgangurinn, þá er að mínu áliti gefið hér mjög hættulegt fordæmi, sem orðið gæti til þess að skapa þann ófrið um peningastofnanir landsins, sem orðið gæti til þess að valda enn þá meiri upplausn í efnahagslífinu á næstu árum heldur en er enn. Það virðist vera algerlega óeðlilegt, sérstaklega í þessum málum, að öryggi þeirra, sem með framkvæmd þeirra fara, sé svipað eins og kannske væri eðlilegt að því er snerti menn, sem skipaðir væru í jeppaúthlutunarnefnd eða eitthvað þess háttar. Þar er það kannske eðlilegt, að slíkir menn komi og fari með þeim ráðherra, sem með völdin fer hverju sinni. En að taka slíkt fyrirkomulag upp í peningamálunum, er mjög óeðlilegt og mun hvergi þekkjast. Annað mál er það, að vel getur svo farið, að þeir menn, sem koma inn í þessar stöður, reynist þannig, að hér verði ekki um svo mikla breytingu að ræða frá því, sem áður var, þannig að sama sagan endurtaki sig í þessum efnum eins og að því er snerti hæstarétt í kringum 1930, þegar framsóknarmenn lögðu mikla áherzlu á að koma þaðan burt þeim mönnum, sem þeir töldu sér andstæða, og skipa aðra nýja í staðinn, þannig að þessir nýju menn, sem skipaðir voru, eins og hv. 1. þm. Reykv. benti á, reyndust þannig, að hæstiréttur beið ekki af þessu neinn álitshnekki. Það má vel vera og væri óskandi, að hvað sem samþykkt þessara frv. líður, verði reyndin einnig sú í peningamálunum, en það verður þá öðrum að þakka en þeim, sem staðið hafa fyrir þessari lagasetningu.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs aftur vegna þess, að ég beindi tiltekinni spurningu til hæstv. forsrh., sem mér fannst í sjálfu sér vera einföld og ætti að vera eðlilegt að svara, en hæstv. ráðh. hefur í einni ræðu, sem hann síðan hefur talað, algerlega skotið sér undan að svara. Hæstv. forsrh. vék að aðstöðu sjálfstæðismanna í bönkunum og að þeir hefðu þar meiri hluta í bankastjórnum og bankaráðum og sagði þá, eins og ég sagði áðan, að það lægi í augum uppi, að slíku gæti ríkisstj. ekki unað. Og um þetta sagði hann svo, að fyrir þessu lægju svo augljós rök, að ekki þyrfti að rekja. Ég bað hæstv. forsrh. að gera mér og öðrum hér í hv. þd. grein fyrir þessum augljósu rökum, sem mér hefur ekki fundizt vera jafnaugljós og honum, en ætti þó að mega ætla, að hæstv. forsrh., sem telur þau svo augljós, ætti að vera auðvelt að leiða fram í dagsljósið. Ég reyndi að orða þessa fyrirspurn svo skýra, að hún yrði ekki hjá sér leidd og við henni kæmu einhver svör. Hún var beint út af ræðu ráðherrans sjálfs, en er hins vegar mjög tengd ýmsu öðru skrafi um meirihlutavald sjálfstæðismanna í hönkunum og skrifum, þ. á m. því, sem kemur fram í einu stjórnarblaðinu í morgun, Alþýðublaðinu, á forsíðu, um leið og sagt er frá þeim frv., sem hér hafa verið lögð fram, að það er innrömmuð grein um það, hvað gerist í bönkunum. Þar er talið upp í fjórum liðum, hvað gerast muni. Það er nú aðallega um það, að metin muni verða jöfnuð í mannaráðningum í bönkunum, en að efnislegri breytingu á skipun bankamálanna er, held ég, alls ekki vikið í því, þegar stjórnarblaðið fer að skýra frá, hvað leiða muni af samþykkt þessara frumvarpa. Það er m.ö.o.: að dómi þessa blaðs sýnist það vera aðalkjarni þessara frv., hvernig hægt sé að jafna metin manna á milli í bönkunum. Væntanlega er þetta byggt á einhverjum misskilningi hjá blaðinu, sem ég skal nokkuð víkja að síðar. En það segir í þessum fyrsta lið, hvað gerast muni, með leyfi hæstv. forseta: „Sjálfstæðismenn hafa nú meiri hluta bankastjóra og í bankaráðum Landsbankans og Útvegsbankans. Þannig ræður stjórnarandstaðan kjarnanum í fjármálalífi þjóðarinnar, en það gerir ríkisstj. ókleift að starfa eins og hún þarf að geta starfað.“ Það er ekki til mikils mælzt, þegar talað er eins og hæstv. forsrh. talaði og þegar stjórnarblöðin bera fram slíkan boðskap, að spurt sé: Á hvern hátt hefur aðstaða sjálfstæðismanna í bönkunum gert ríkisstj. ókleift að starfa eins og hún þarf að geta starfað? Þessari spurningu eigum við rétt til að verði svarað hér við 1, umr. þessa máls og áður en lengra er haldið áfram varðandi meðferð málsins. Í forustugrein þessa sama blaðs, Alþýðublaðsins, er einnig það sama upp á teningnum, þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta, að það skapi ríkisstj. óeðlilega og óviðunandi erfiðleika, þegar stjórn seðlabankans og stærstu viðskiptabankanna er henni beinlínis fjandsamleg. Á hvern hátt hefur það komið fram, að stjórn þessara banka og þá sér í lagi fyrir tilstuðlan sjálfstæðismanna hafi verið þessari hæstv. ríkisstj. fjandsamleg? Og af því tilefni m.a. og öðru tengdi ég við fsp. mína til hæstv. forsrh. annarri fsp. til hv. þm. N-Þ., sem ekki heldur hefur svarað þeirri fsp., þó að ég haldi, að hann hafi heyrt hana, enda þótt hann hafi ekki setið í sæti sínu, þegar ég talaði áðan, um það, hvort hann af tilefni slíkra ummæla eins og þessara gæti upplýst hv. þingheim um það, að hann hafi verið borinn ofurliði í málum, sem hann hafi óskað að koma fram, vegna meirihlutavalds Sjálfstfl. í bankaráði Útvegsbankans, en í stjórn þess banka höfum við báðir átt sæti nú um skeið, eða að sjálfstæðismenn þar vegna meirihlutaaðstöðu sinnar hafi orkað því, að fram gengi mál, sem þessi hv. þm. og bankaráðsmaður þar hefur verið andstæður, sem gæti þá m.a. varpað einhverju nánara ljósi á það, hver þörf væri, eins og talað er um, fyrir nýskipan og breytingu á þessum málum. Það er eitt út af fyrir sig að telja nauðsynlegt að breyta bankalöggjöf eða einhverri annarri löggjöf þessa lands, en þegar sagt er að þurfi að breyta henni af tilteknum tilefnum, sem hæstv. forsrh. tilgreinir og stjórnarblöðin flytja og fara með, án þess að tilgreina nánar, hvað fyrir þeim vakir, þá ber þeim mönnum, sem að slíkum málflutningi standa, fyrst og fremst hæstv. forsrh., og ekki sízt þeim mönnum, sem eiga bæði sæti hér á hv. Alþ. og í stjórnum þessara stofnana, að svara fyrir sig og gera nánar grein fyrir því, við hvað er átt hérna, m.ö.o. að koma til dyranna eins og þeir eru klæddir og af fullri hreinskilni annaðhvort að staðfesta þær ásakanir, sem hér hafa verið hafðar í frammi, eða bera þær til baka eða í þriðja lagi að kjósa þann kostinn að segja ekki neitt, og má þá nokkrar ályktanir einnig af því draga. Ég tók fram í fyrri ræðu minni, að ég mundi ekki á þessu stigi málsins ræða nokkuð sem nemur efni þeirra frv., sem hér hafa verið lögð fram. En hæstv. forsrh. vék að frv. um Útvegsbankann jöfnum höndum og því frv., sem nú er sérstaklega á dagskrá, og sagði meðal annars, að hvað væri eðlilegra en að breyta hlutafélagsformi þessarar bankastofnunar, þannig að bankinn yrði framvegis ríkisbanki, ekki aðeins að efni til, eins og hann raunverulega hefur verið og réttilegt er, heldur einnig að formi? Úr því að hæstv. forsrh. vék að þessu máli nú undir þessum dagskrárlið, vil ég taka það fram, að ég er hæstv. ráðh. alveg sammála um það, að það er fullkomlega eðlileg ráðstöfun að breyta formi þessarar bankastofnunar eins og hér er gert, vegna þess að efnislega er þetta ríkisbanki, þar sem örlítið hlutafé er á höndum einstaklinga á víð og dreif og hefur engin áhrif á minnsta hátt um rekstur eða stjórn bankans að neinu leyti. Og þá er einnig eðlilegt, þegar slík formbreyting á sér stað, eins og hæstv. ráðh. vék að, að það séu í leiðinni endurskoðuð ýmis ákvæði um bankann. Ég vil á þessu stigi málsins segja það, að ég er í sjálfu sér samþykkur slíkri formbreytingu eins og þessari. Ég hef ekki haft aðstöðu til þess, þar sem þessum frv. var útbýtt í gær, að fara neitt nánar í einstök atriði þeirra, og það gefst nægur tími til þess undir meðferð málsins, og veit ég ekki, hvort þær breytingar, sem kunna að vera á eldri lögum, eru að mínu skapi eða ekki. Það skiptir ekki máli nú og má athuga það síðar. Eins hafa talsmenn Sjálfstfl., aðrir en ég, talið, að það væri í sjálfu sér eðlilegt að breyta skipan bankamálanna varðandi seðlabankann, eins og þeir viku hér að bæði hv. 9. landsk. og 1. þm. Rang., svo að það er sem sagt sitt hvað, sem við efnislega höfum ekki að athuga við að lagfært sé í þessari bankalöggjöf fremur en í annarri löggjöf. Hæstv. forsrh, sagði, að það hefði að vísu verið í lögum og væri svo nú, sem rétt er, að bankaráðin hafa rétt til þess að segja bankastjórum upp, þ.e.a.s. reka bankastjóra, ef maður vill orða það þannig, með sex mánaða fresti. En hæstv. ráðh. tók fram, að sú aðferð hefði ekki verið valin, eða orðaði það einhvern veginn þannig: hún hefur ekki þótt hæfa í okkar þjóðfélagi, að bankaráðin færu þá leið að segja bankastjórum þannig upp eða reka þá með þessum hætti. Og af þessu dró hæstv. ráðh. þá ályktun, að það væri nauðsynlegt í lögunum að gera formbreytingar í þessum málum eins og hér væri lagt til. Nú er ég hæstv. forsrh. alveg sammála um, og ég held, að það sé almennt viðurkennt, að það hafi ekki þótt hæfa sú aðferð hér á landi, hvorki varðandi bankastjórastöður né stöður annarra embættismanna, að beita valdi til þess að láta menn fara, sem ekki hafa til saka unnið, heldur aðeins af pólitískum ástæðum eða einhverjum öðrum ástæðum, sem ekki eru tengdar við starfið sjálft. Mér sýnist, að þetta sé mjög mikilvæg yfirlýsing frá hæstv. forsrh., og get ég fyrir mitt leyti kannske sérstaklega vel við hana unað varðandi þann banka, sem ég hef gegnt bankastjórastarfi í, ekki sízt vegna þess, að þar er beinlínis tekið fram í 37. gr., að Útvegsbanki Íslands eða hinn nýi ríkisbanki, þegar þetta er orðið að lögum, taki við öllum réttindum og skyldum gagnvart starfsfólki og framkvæmdastjórn Útvegsbanka Íslands h/f, ef hlutafélagið hættir störfum. M.ö.o.: þegar þetta frv. væri orðið að lögum, mundi ríkisbankinn taka við öllum réttindum og skyldum gagnvart starfsfólki og framkvæmdastjórn Útvegsbanka Íslands h/f, og er þess vegna ekki um neinar manna- eða embættisbreytingar að ræða eftir þessum lögum varðandi Útvegsbankann. Um framkvæmdina veit maður ekkert enn í dag annað en þessa yfirlýsingu hæstv. forsrh., sem hann gaf áðan, að hér á landi teldist það óhæfa að nota þann rétt, sem í þessum lögum eins og eldri lögum er svo fenginn bankaráðunum, að segja mönnum að tilefnislausu upp eða reka bankastjórana. Í lögunum um Landsbankann eða frv. til breytinga á landsbankalögunum er í raun og veru svipaðs eðlis, að umboð bankastjóranna þar falla ekki niður, þó að lögin séu samþykkt. Hins vegar er að því vikið í grg. Segir þar í 28. gr., að þegar lög þessi hafa öðlazt gildi, kýs Alþingi í bankaráð skv. 36. gr. Jafnframt skipar ríkisstj. formann og varaformann bankaráðs, og falla þá um leið niður umboð núverandi bankaráðsmanna. Og hið nýkjörna bankaráð skal síðan hlutast til um, að stjórn seðlabankans og framkvæmdastjórn viðskiptabankans verði komið í það horf, sem lög þessi gera ráð fyrir. Nú er það hins vegar svo, að það verða ekki með sama hætti sömu embætti eftir sem áður í Landsbankanum, og því segir um þetta atriði í grg. frv.: „Af hinni breyttu skipan í framkvæmdastjórn Landsbanka Íslands leiðir, að umboð núverandi bankastjóra hans falla niður í því formi, sem þau eru nú.“ Er auðvitað eðlilegt að skilja þetta eins og væntanlega ríkisstj., sem samið hefur frv., og aðrir gera og lýsa hérna, að umboð bankastjóranna falla ekki niður, en í staðinn fyrir að vera bankastjórar seðlabanka sparisjóðsdeildar og veðdeildar eins og nú er, þá verða þarna annars vegar bankastjórar viðskiptabankans og hins vegar seðlabankans, og þarf þess vegna að sjálfsögðu að breyta formi umboða þeirra. Þetta eru atriði varðandi efnishlið málsins, sem þýðingarmikil eru og einnig mjög athyglisverð og þýðingarmikil varðandi eftirleik þessa máls hér á þingi. Mér þykir þess vegna ekki sízt vænt um þá yfirlýsingu hæstv. forsrh., sem hann gaf áðan í því efni, hvað teldist hæfa hér á landi um aðgerðir bankaráða í þessu sambandi. Ég vil svo aðeins víkja að Búnaðarbankanum aftur. Ég skaut því inn hér, að hæstv. forsrh. hefði sagt, að það hefði ekki áður atvikazt þannig, að sjálfstæðismenn eða neinn einn flokkur væri í hreinum meiri hl. í neinum banka eða viðskiptabanka, eins og hann orðaði það, og minnti þá á Búnaðarbankann, og sjálfsagt hefði ráðh. viljað hafa vaðið fyrir neðan sig, þegar hann nefndi viðskiptabanka. Nú veit ég ekki í raun og veru, hvernig á að draga mörkin eða að hve miklu eða litlu leyti Búnaðarbankinn er viðskiptabanki alveg nákvæmlega í sama skilningi og Útvegsbankinn, og hann er a.m.k. alveg nákvæmlega sams konar viðskiptabanki og Útvegsbankinn og sparisjóðsdeild Landsbankans,að öllu öðru hygg ég, heldur en því, sem gjaldeyrisviðskiptum viðvíkur. Og sparisjóðsinnstæður Búnaðarbankans eru ekki miklu minni og þar af leiðandi bolmagn bankans ekki miklu minna en t.d. Útvegsbankans í þessu sambandi, og af því ætti náttúrlega augljóslega að mega draga þá niðurstöðu hjá þeim, sem segja um þessa ríkisbanka, Útvegsbankann og Landsbankann, að þeir eigi að lúta ákveðinni skipan, þar sem löggjafarvaldið og ríkisstjórnin geti haft nægjanleg áhrif og ítök, að þetta ætti að alveg nákvæmlega sama leyti að gilda um Búnaðarbankann. Mér heyrðist hálfpartinn á ræðu ráðh., að þegar hann vék að þessu máli, þá fór hann að tala um Iðnaðarbankann. Ég veit nú eiginlega ekki, hvað hann snertir þetta mál, nema ráðh. sagði: Iðnaðarbankanum ráða sjálfstæðismenn. - Framsóknarmenn ráða að vísu í Búnaðarbankanum, og þá má þetta gott heita. Þessi stórpólitík að jafna metin fyrst í Útvegsbankanum og Landsbankanum og svo: Ja, þó að við ráðum einir framsóknarmenn í Búnaðarbankanum, þá ráða sjálfstæðismenn í Iðnaðarbankanum. - Iðnaðarbankinn er hlutafélag, og það hefur víst viljað þannig til undanfarið, að þeir, sem hafa verið í bankaráði, eru fleiri sjálfstæðismenn en annarra flokka menn. En algerlega er það undir hælinn lagt, hvernig það skipast. Og sá er munur á, að Búnaðarbankinn er ríkisbanki, en Iðnaðarbankinn er hlutafélag, sem ríkið á aðeins part af hlutafénu í, innan við helming, að ég hygg. Og Búnaðarbankinn hefur ábyrgð ríkissjóðs fyrir öllum sparisjóðsinnstæðum, sem Iðnaðarbankinn hefur ekki. Þess vegna á ekki við hér samanburður milli Búnaðarbankans og Iðnaðarbankans, en hins vegar liggur ákaflega nærri hjá þeim mönnum, sem vilja framgang þeirra mála, sem hér liggja fyrir, samlíkingin við Búnaðarbankann. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um það, en segi þetta til ábendingar: Hæstv. forsrh. sagði eitthvað á þá leið, að menn þyrftu að skilja eðli bankanna til þess að átta sig á, að því er mér skildist, að það væri nauðsynlegt að flytja frv. eins og þau, sem hér lægju fyrir. Bankaráðin ráða ekki daglegum rekstri bankanna. En það væri þá ekki eins mikil ástæða til þess að gera alla þessa nýskipun á bankaráðum, sem hér er verið að gera í Landsbankanum, í Framkvæmdabankanum og í Útvegsbankanum, nema þá, sem af því leiddi, að verið væri að breyta honum úr hlutafélagi í ríkisbanka. Þau ráða ekki daglegum rekstri, segir hæstv. ráðh., en það eru m.ö.o. bankastjórarnir, og segir síðan í framhaldi af því: með því að lána tveir af þremur, og þessir tveir ráða auðvitað, þá er hægt að svara ríkisstj. með rétti, að peningar séu ekki til. Með þessum orðum segir hæstv. ráðh., þegar umbúðirnar eru af teknar: Sjálfstæðismennirnir í Útvegsbankanum og Landsbankanum hafa, án þess að hinn eini framsóknarmaður í báðum bönkunum hafi getað við ráðið, undanfarið veitt lán þannig í bönkunum, að þegar ríkisstj. biður um lán í því tilfelli, sem um var rætt til íbúðabygginga, þá er það ekki til lengur, af því að sjálfstæðismennirnir eru búnir að ráðstafa því annað, og þess vegna geta þeir sagt við hæstv. ríkisstj.: Því miður er þetta ekki hægt. - Og til þess að koma í veg fyrir þetta, segir ráðh., þarf að framkalla þessa breytingu. Hæstv. forsrh. veit, að það, sem hann er að gefa í skyn, er ósatt, algerlega ósatt. Það er ekki nokkur fótur fyrir því, að sjálfstæðismennirnir, - ég held, að það sé hægt að fullyrða það fyrir báða bankana, Landsbankann og Útvegsbankann, - hafi með neinu móti ráðstafað fé bankanna í andstöðu við þá tvo bankastjóra Framsfl., sem í þessum bönkum eru, - ekki í einu eða neinu. Og fyrir sjálfan mig vil ég taka það skýrt fram, að frá því að ég kom í Útvegsbankann 1952, hefur aldrei í einu eða neinu, sem nokkru máli skiptir, um lánveitingar bankans eða aðrar ráðstafanir verið ágreiningur milli mín og Valtýs Blöndals, bankastjóra Framsfl. þar. Hann hefur aldrei þurft að sæta því, að ég með öðrum sjálfstæðismanni bæri hann ofurliði í ákvörðunum í neinu máli, sem nokkru skipti, segi ég, og kannske ekki neinu, og ég þurfti heldur aldrei að sæta því, meðan ég var einn sjálfstæðismaður í stjórn þessa banka, að Valtýr Blöndal - með þriðja bankastjóranum þá - notaði meirihlutaaðstöðu þeirra tveggja til þess að bera mig ofurliði í sambandi við lánveitingar eða ákvarðanir bankans. Ég veit, að það eru svo náin kynni hæstv. forsrh. við þennan bankastjóra, Valtý Blöndal, og hann hefur að öðru leyti þann skilning á bankastarfseminni hér sem bankaráðsformaður og með langa reynslu þar að baki, að það, sem hann gefur hér í skyn, er það sama, sem hans flokkur og aðrir pólitískir flokkar hafa verið að reyna að læða í hugskot landsmanna undanfarið, fyrir kosningarnar í sumar og síðan, um leið og þeir sjálfir vita, að þetta er ósatt. Og eins og ég spurði áðan tilteknum spurningum, sem ég vænti að verði svarað, þá mælist ég til þess, að ef þeir flm., sem hér standa að og eiga stjórnendur í þessum banka, víta annað og sannara í þessu efni, þá geri þeir grein fyrir því. Hér er ekki nein þagnarskylda, sem hlífir neinum, því að það er sitt hvað, hvort starfsmenn bankanna, bankastjórar og bankaráðsmenn, séu bundnir þagnarskyldu um einstakar lánveitingar og viðskiptasambönd einstakra manna við bankana eða hvort almenn málefni eru reifuð og gerð grein fyrir um afstöðu til lánveitinga, án þess að nokkur nöfn þurfi að nefna, ef tilfellin væru fyrir hendi. Sannleikurinn er sá, að í banka eins og Útvegsbankanum er mikill meiri hlutinn af öllum lánveitingum bankans til sjávarútvegsins, sem eru algerlega í föstum og formbundnum skorðum. Að öðru leyti eru lánsviðskiptí slíkra banka alltaf að verulegu leyti bundin af fortiðinni og því, sem áður hefur gerzt, og ég minni á það, að frá 1938, að Jón Ólafsson féll frá og hafði þá verið aðstoðarbankastjóri við bankann, höfðu sjálfstæðismenn engan mann í bankastjórn Útvegsbankans fram til 1952, og þótti þolanlegt sumum þá. Ég bygg, að engin stefnubreyting hafi orðið síðan á lánveitingum þessa banka, sem gagnrýnd verði frá því sjónarmiði, að síður hafi verið búið að hag almennings og atvinnuveganna í þessu landi með lánveitingu bankanna, nema síður sé. Og ég tek mjög undir það, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði hér áðan, að þegar þessi mál koma til meðferðar í þingnefndum, þá gangi þær fram í því að kryfja nokkru nánar til mergjar og niður í kjölinn allar þær getsakir, sem hér hafa verið hafðar í frammi um misnotkun sjálfstæðismanna á stjórn bankanna í þessu landi. Hæstv. forsrh. sagði, að Sjálfstfl. og sjálfstæðismenn auðvitað, í framhaldi af því, sem ég nú hef sagt, notuðu aðstöðu sína og hefðu notað aðstöðu sína til að hafa meiri hluta í bankastjórnunum. Ja, hvernig var það, þegar Gunnar Viðar var ráðinn bankastjóri í Landsbankanum? Hvaða meirihlutaaðstöðu notuðu sjálfstæðismenn til þess? Hvernig var það, þegar Vilhjálmur Þór var ráðinn bankastjóri? Í fyrra tilfellinu höfðu sjálfstæðismenn ekki meiri hluta í bankaráðinu, í síðara tilfellinu höfðu sjálfstæðismenn meiri hluta í bankaráðinu, en samt var þessi framsóknarmaður kosinn bankastjóri af því bankaráði, sem sjálfstæðismenn höfðu meiri hluta í.

Þeir gerðu það nú ekki með glöðu geði.

Ja, það skyldi vera, að hæstv. fjmrh. gerði allt með glöðu geði, sem hann er að gera í þessari hæstv. ríkisstj.

Þeir gerðu það af því, að þeir voru neyddir til þess.

Maður þarf nú ekki að vera að tala strákslega, þó að maður sitji í ráðherrastól. - Þegar Jón Maríasson, sem hér er talað um, varð bankastjóri, hvaða valdbeiting Sjálfstfl. var þar að verki? Hér eru bæði ráðh. og aðrir búnir að taka nokkuð mikið upp í sig fyrr og síðar um valdaaðstöðu og valdbeitingu innan bankanna. Hitt höfum við sjálfstæðismenn síður en svo við að athuga, að bæði bankalöggjöfin og önnur, eins og ég sagði áðan, sé endurskoðuð og það fært til betri vegar, sem ástæða þykir til, og við munum um þessi mál vinna að þeirri hlið málanna elns og öðrum undir meðferð málsins. Ég vil aðeins ljúka máli mínu með því að vara við þeirri stórkostlegu hættu, sem leiðir af því fordæmi, sem hér er tekið upp. Hæstv. forsrh. sagði: Ríkisstj. verður á hverjum tíma að geta treyst þeim mönnum, sem sitja í bönkunum, og verður þess vegna að hafa aðstöðu til þess að setja í bankana þá menn, sem hún gelur treyst á hverjum tíma. - En það er enga niðurstöðu hægt að draga af þessu aðra en þá, að menn verði alltaf að þurfa að búast við því, þegar ríkisstjórnaskipti eru, að þá verði einnig mannaskipti í stofnunum eins og bönkum þessa lands, og það er miklu glæfralegra spil og miklu meira alvöruleysi en ætlast mætti til af hæstv. ríkisstj. og Alþingi að leiða peningamál okkar inn á þær brautir, því að sannast að segja verður alltaf niðurstaðan í þessum málum, eins og hv. 1. þm. Rang. kom að, hreint ekki það, hvort Pétur eða Páli er bankastjóri í þessum bönkum. Og vafalaust verða þeir menn, sem af þessari stjórn verða valdir til þeirra starfa, ekki síður hæfir út af fyrir sig heldur en þeir, sem nú eru. En það, sem máli skiptir, er sú almenna peningapólitík, sem í landinu er rekin, það stjórnarfar. sem á hverjum tíma á sér stað í landinu og leggur grundvöllinn að því, að þessar peningastofnanir fái á eðlilegan hátt að þróast til hagsbóta fyrir almenning í þessu landi, eins og hlutverk þeirra er að gegna hagsmunum almennings og eins og þeim hefur verið stjórnað undanfarin ár til þess að gegna hagsmunum almennings í þessu landi.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. gat ekki mælt á móti því, sem er óhnekkjanleg staðreynd, að núverandi lög um Landsbanka Íslands voru sett af Framsfl., og einmitt þeim atriðum, sem Framsfl. vill nú breyta, breytti hann, þegar hann náði völdum 1928, úr því horfi, sem lokkurinn vill nú færa málin í. Segja mátti, að 1928 væri ekki svo mjög athugavert við, þó að flokkurinn breytti þessu, því að hann hafði verið andstæður þessum ákvæðum laganna 1927 og vildi þá hafa þau á annan veg. Þess vegna mátti segja, að það væri eftir atvikum ekki óeðlileg afleiðing þess, þegar Framsókn og Alþfl. fengu þingmeirihluta eftir kosningar 1927, að þessu ákvæði væri breytt. En þar með setti Framsfl. sínar eigin leikreglur og breytti frá því, sem aðrir höfðu sett. En þegar atvikin verða svo slík, að Framsókn fær ekki öllu eins ráðið og hún vill, eftir þeim eigin reglum, sem hún að mjög yfirveguðu máli og eftir harða baráttu fékk knúið fram, þá þolir hún ekki sitt hlutskipti, heldur breytir til enn á ný. Það er þetta, sem í raun og veru er eftirtektarverðast við þetta mál, sá hugsunarháttur, sem þarna lýsir sér, það óþolgæði, að geta ekki farið eftir settum reglum, jafnvel þó að þær séu settar af manni sjálfum, ef maður er ekki ætíð ofan á, á hverju einasta augnabliki. Það er þetta, sem ég leyfði mér áðan að kalla labbakútshátt, og ég held, að það sé sízt orðum aukið. Það er ekki svo, að hér sé um einstakt atvik að ræða, heldur lýsir þessi sami hugsunarháttur sér í framferði flokksins í stjórnarathöfnum og stjórnmálabaráttu fyrr og síðar. Ég minnti á það, þegar hæstv. forsrh. lét það vera eitt af sínum fyrstu verkum að víkja frá tveimur æruverðugum hæstaréttardómurum. Hann ber fyrir, að það hafi verið nauðsynlegt vegna aldurs. Það voru engin lagaákvæði, sem knúðu hann til þess að gera það, og báðir mennirnir voru í fullu fjöri, annar lifði a.m.k. kringum 20 ár, eftir að hann var sviptur embætti; Eggert heitinn Briem dó skömmu síðar, og þá hefði af sjálfu sér opnazt möguleiki fyrir hæstv. forsrh. að koma að sínum manni. En eftir þessum lögmálum mátti ekki bíða. Það mátti ekki bíða þess, að mennirnir annaðhvort féllu fyrir ætternisstapa eða töpuðu svo heilsu, að þeir gætu ekki gegnt starfinu, nei, þarna varð að breyta til. Hæstv. forsrh. segir, að þeir menn, sem hann hafi sett, hafi tryggt það, að réttarfar hér á landi væri til fyrirmyndar. Ég fullyrði það, að þó að þeir menn, sem síðan hafa skipað hæstarétt, séu ágætir menn, og ég hef aldrei, hvorki fyrr né síðar, úr því dregið, þá er réttaröryggi hér á landi sízt meira nú en var í tíð þeirra hæstaréttardómara, sem áður voru, og gæfa hinna nýrri og yngri manna var einmitt sú, að þeir höfðu þroska og vit til þess að feta í fótspor sinna fyrirrennara, en beita ekki því valdi, sem þeim var fengið, á pólitískan hátt. Og eins vona ég að verði, þegar þar að kemur, um þá menn, sem til þessara starfa verða valdir nú, hversu mörg og mikil sem þau verða. En verknaður hæstv. forsrh. er engu að síður hinn sami. En þessi viðleitni til að vilja ekki hlíta settum reglum er, eins og ég segi, ekki eitt einstakt tilfelli, heldur lýsir sér í starfsháttum hæstv. forsrh., hvar sem hann fær höndum undir komið. Það var með sama hætti farið í kringum kosningalöggjöfina, höggvið mjög nærri eða beinlínis brotin fyrirmæli stjórnarskrárinnar um úthlutun uppbótarsæta til þess að koma með rangindum inn fleiri þm. á Alþingi. Hvort sem menn geta deilt um varðandi kosningaklækina, að þeir hafi verið löglegir eða ekki, geti staðizt samkv. lagabókstaf eða ekki, þá getur enginn efazt um, að þar var um fullkomna klæki að ræða, þar var þessi sama viðleitni, að vilja ekki hlíta settum reglum, hafa rangt við til þess að bæta sinn eigin hlut. Það er í skjóli þeirra ranginda, sem hæstv. forsrh. hefur hlotið sín völd, og það er ósköp eðlilegt, að hann noti þau á þann veg, sem nú lýsir sér. Hann væri ekki eðli sínu trúr, ef hann færi ekki þannig að. Hæstv. forsrh. forðaðist algerlega að svara því, sem um var spurt: Í hverju hefur komið fram ágreiningur milli bankanna og ríkisstj., og í hverju hefur komið fram ágreiningur milli sjálfstæðismanna og framsóknarmanna innan bankanna? Þetta eru vitanlega meginatriði þessa máls. Ef ekki er hægt að nefna eitt einasta dæmi þess, að slíkur ágreiningur hafi átt sér stað, þá er þar með fallin burt sú tilraun til efnislegra röksemda, sem hæstv. forsrh. hefur reynt að bera fram, heldur stendur valdbeitingin, hin nakta svívirðilega valdbeiting, óhjúpuð eftir. Hæstv. forsrh. lét svo sem þessi dæmi mætti ekki nefna. Hæstv. forsrh. mundi vissulega ekki vera feiminn um að nefna þau, ef þau væru fyrir hendi. Hann nefnir þau ekki, einungis af því að þau eru ekki til. Hæstv. forsrh. sagði og þóttist svara því, sem ég sagði varðandi útvegun fjár til húsabygginga, með því, að hv. þm. N-Ísf. (SB) hefði vítt stjórnina í Ed. fyrir að útvega ekki fé í bönkunum, og taldi, að það stangaðist við það, sem ég sagði. Vitanlega stangaðist þetta ekki á neinn veg. Og hæstv. forsrh, hefði ekki átt að vera að rifja þetta upp, vegna þess að ómöguleiki bankanna til að útvega þetta fé er ekki vegna þess, að fénu hafi verið ráðstafað með öðrum hætti, eins og hæstv. forsrh. vildi vera láta, heldur vegna þess, að afleiðing hans stjórnarmyndunar, hans valdatöku var sú, að sparifjársöfnun í landinu hætti, að fólkið treysti ekki lengur fjármálastofnunum til þess að ávaxta sitt fé, af því að það óttaðist þá framsóknarkrumlu, sem koma mundi og féð væri a.m.k. ekki vel varið í. Það er þannig beinlínis fyrir áhrif hæstv. forsrh. og ríkisstj. hans, sem þeir örðugleikar á fjárútvegun hafa komið fram, sem raun ber vitni um. Hæstv. forsrh. væri sýnu nær að gera sitt til þess og halda þannig á að endurvekja traust manna á sparnaði, á því að leggja fé inn í banka og sparisjóði, til þess að eðlileg fjármálaþróun geti átt sér stað. Við skulum vona, að þegar allt þetta brambolt er um liðið, þá komi sú kyrrð, hvort sem þessi stjórn verður við völd lengur eða skemur, að menu á ný fari að leggja fé til hliðar og spara. En það fæst ekki með slíkum aðferðum og þessum. Og það fæst heldur ekki, vil ég segja hæstv. fjmrh., með því einu, að hann komi fram í útvarp öðru hverju og hvetji menn til sparnaðar og tali um örðugar afleiðingar þess, að ekki sé sparað. Það duga engin orð í þessu, það eru athafnirnar, sem máli skipta. Meðan hæstv. fjmrh. á ásamt félögum sínum þátt í þeirri löggjöf, bæði varðandi þetta, varðandi skattafrv. margs konar og ekki sízt stóreignaskattinn, meðan hann á þátt í þeirri löggjöf, sem gerir það að verkum, að fólkið vill frekar eyða hverjum eyri en leggja hann til hliðar, þá er það hann sjálfur, hæstv. fjmrh., sem ætti að halda áminningarræðurnar yfir sér og hlífa Íslendingum við að heyra slíkt hræsnistal eins og hann hefur viðhaft um þessi efni í útvarpið ekki alls fyrir löngu. Og það er von, að hæstv. fjmrh. sé ekki með hýrri há og eins og vængbrotin kolla hér vappandi um salinn, vegna þess að hann finnur auðvitað ósköp vel sjálfur, í hvern vanda hann er kominn og hversu hann á í raun og veru eðli sínu samkvæmt illa heima á þeirri skútu, þar sem hæstv. forseti Nd. er merkisberi. Úr því að ég vík að hæstv. forseta deildarinnar, þá taldi hæstv. forsrh. það nánast vera ósvinnu af mér, að ég teldi óhæfu, að slíkur forustumaður þingsins kæmi í Landsbankann. Ég vil nú vitna til þess, sem hans eigið blað sagði hinn 3. maí s.l., með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Hermanns Jónassonar hefur í einu og öllu sýnt, að hún er ábyrg og lýðræðissinnuð umbótastjórn. Ef kommúnistar eiga einhverja aðild að þeirri stjórn, eins og Morgunblaðið básúnar út um allan heim í skjóli fréttamiðlunar sinnar, þá er víst, að þeir eru svo gersamlega áhrifalausir, að þeirra gætir ekki á hinn minnsta hátt.“ Þetta sagði Tíminn 3. maí. Nú er það viðurkennt, að einn aðaltilgangur þeirrar lagasetningar, sem hér er efnt til, er sá að fá kommúnistum mjög mikil og e.t.v. úrslitaráð í fjármálakerfi þjóðarinnar. Hverjum dettur í hug, að hægt sé að telja kommúnista gersamlega áhrifalausa um verk ríkisstjórnarinnar, eftir að þeir hafa leitt hana til þess að setja slíka löggjöf til að skapa þeim moldvörpuhreiður í sjálfum fjármálastofnununum til þess að grafa þaðan undan fjármálakerfi þjóðarinnar og öðru, sem til hags hennar heyrir? Hæstv. forsrh. spurði og bað mig um að svara því, hvort rétt væri, að Einari Olgeirssyni hefði verið boðið bankastjóraembætti í sambandi við myndun eða endurreisn nýsköpunarstjórnarinnar haustið 1946 og veturinn 1947. Það er mér gersamlega ókunnugt. Ég veit hitt, að þeir samningar fóru út um þúfur, vegna þess að mönnum kom ekki saman um skilyrðin, sem vera þyrftu fyrir áframhaldandi samstarfi, enda var þá þegar búið að sýna sig að áliti mínu og margra annarra, að kommúnistar væru með öllu ósamstarfshæfir. Hitt verð ég svo að segja, úr því að hæstv. forsrh. er að tala um eitthvað, sem hafi átt sér stað í samningum manna á milli, að mig hefur oft undrað á þeim óheilindum, sem einmitt hæstv. forsrh. hefur gert sig sekan um varðandi talið um áhrif okkar sjálfstæðismanna í bankamálunum og árásir hans flokksblaða á okkur fyrir það á sínum tíma, að Jóhann Hafstein var skipaður bankastjóri í Útvegsbankanum, og það þarf ekki að vera neitt leyndarmál, vegna þess að hæstv. forsrh. Hermann Jónasson margbað okkur um það sjálfstæðismenn í ríkisstjórninni að skipa Jóhann Hafstein sem bankastjóra. Hann margbað okkur um það, og það var vegna þess, að af vináttu hans við ágætismanninn Valtý Blöndal vildi hann forða Valtý frá að fá manninn í bankann, sem Valtýr taldi sér erfitt að eiga að vinna með. Ég sé ekki, að þessi milliganga hæstv. forsrh. núverandi hafi á nokkurn hátt verið honum til lasts, en það er til lasts, að hann skuli síðan eftir það, sem gerzt hefur, vera sérstaklega að setja út á, að Jóhann Hafstein hafi verið valinn til þessarar stöðu. Hvernig til tókst með það val, má svo sjá af því, sem Alþýðublaðið segir í morgun, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir: „Það verður engan veginn reynt að bola sjálfstæðismönnum frá bönkunum. Sennilegt er talið, að helztu bankamenn þeirra, Pétur Benediktsson og Jóhann Hafstein, verði áfram í stöðum sínum og Jón Mariasson einnig í annarri hvorri deild Landsbankans.“ Þetta stendur í Alþýðublaðinu, og er hægt að fá skýrari sönnun fyrir því, að þessir umgetnu embættismenn, opinberu starfsmenn hafa ekki af sér gert í sínu starfi, heldur en þegar eitt stjórnarblaðanna lætur slíkan boðskap fylgja lagafrv. eins og Alþýðublaðið gerir? Eins og ég tók fram hér í gær, hafði ég ráðstafað mínum tíma þannig, að ég verð nú að fara úr bænum. Ég vildi að vísu tala nokkru lengra mál, en það verður undan að fallast, þar sem ég þarf að komast með flugferð til Akureyrar, og mun ég þá væntanlega tala betur um málið og ýtarlegar við 2. umr.



Út af þessu seinasta, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um Jóhann Hafstein, vil ég segja það, að ef við ættum að fara að ræða það mál, þá þyrfti hann að segja, hverjir voru hinir, sem völ var á.  Í raun og veru er það komið fram í þessum umr., að sjálfstæðisþingmenn, sem hafa talað, eru sammála um þá skipulagsbreytingu, sem hér á að gera. Hv. 5. þm. Reykv. lýsti því yfir hvað eftir annað, að hann teldi alveg eðlilegt að gera þessa skipulagsbreytingu á Útvegsbankanum og í raun og veru sjálfsagða. Og þetta er sá hv. þm., sem er bankastjóri í þessum banka og má þess vegna m.a. af þeirri ástæðu hafa bezta aðstöðu til að dæma, enda er það rétt, sem kom hér fram hjá hv. 9. landsk., að einkabankar eru ekki til á Íslandi af þeirri ástæðu, að einkafjármagn er ekki til. Annars væru þeir sjálfsagt til. Og að búa til slíka skopmynd af einkabanka til frambúðar og undarlegt, hve lengi það hefur staðið, að hafa 4% af hlutafénu eign einstaklinga, það er eiginlega furðulegt, hvað sú löggjöf hefur verið látin standa lengi, einkanlega með tilliti til þess, að það hefur verið fullkomið handahóf, hvernig þessum banka hefur verið stjórnað, eftir því, hver hefur verið bankamálaráðh. á hverjum tíma, því að hann hefur getað ráðið algerlega meiri hlutanum í gegnum kosningu og á aðalfundum, hverjir voru í meiri hl. í bankaráði og hverjir voru bankastjórar, og það hefur verið gert. Það hefur meira að segja gengið svo langt, að fyrir mér hefur það verið upplýst af þeim, sem þarna hafa mætt, að þeir minnist þess ekki, að á seinasta fundi hafi einn einasti fulltrúi mætt fyrir einkafjármagnið; hafi ekki einu sinni mætt á aðalfundi. Mig furðar þess vegna ekkert á því, að hv. stjórnarandstæðingar séu sammála um það, eins og þeir hafa lýst yfir, að þessi skipulagsbreyting sé eðlileg. Þeir segjast eiga eftir að rannsaka löggjöfina, sem hér er fyrirhugað að setja. Ég vænti þess, að þeir hafi ekki mikið við hana að athuga, vegna þess að hún er í höfuðatriðum, eins og ég sagði, sniðin eftir þeim lögum, sem gilda um Landsbankann sem viðskiptabanka. Þá kemur að hinu atriðinu viðkomandi því að skilja seðlabankann frá viðskiptabankanum. Liggur fyrir sams konar yfirlýsing, að það sé í raun og veru eðlilegt að skilja seðlabankann frá viðskiptabankanum. Það kann að vera þá einhver ágreiningur um það, hvort skrefið sé stigið nægilega fullt. Annar er ágreiningurinn ekki um þessar skipulagsbreytingar. Það liggur raunverulega yfirlýsing um það, að þeir eru sammála. Um hvað eru þeir þá alltaf að tala? Hvers vegna þá þessi andstaða gegn frv., þar sem menn eru í höfuðatriðum um annað sammála og um hitt sammála um það, að það gangi í rétta átt? Hvers vegna er þetta tal? Ég kem e.t.v. nánar að því. Ég ætla þá að rekja í höfuðatriðum þær athugasemdir, sem hafa komið fram, og í þeirri röð, sem þær hafa komið fram. Hér endurtók hv. 9. landsk., að ríkisstj. ætti auðvitað að marka fjármálastefnuna í höfuðatriðum og bankastjórar ættu að framkvæma stefnuna raunverulega í hennar umboði. Og hann sagði í fyrri ræðu sinni, að það væri ekkert eðlilegra en það, að bankastjórar væru látnir fara, ef þeir ekki framkvæmdu þá stefnu, sem ríkisstj. markar, enda er það nú þannig í þessum lögum, sem nú gilda, að bæði bankaráð og ríkisstj. getur sagt bankastjóra upp með 6 mánaða fyrirvara. En það, sem ágreiningurinn er um, er þá orðið þetta og þetta eitt. Þeir segja: Það er engin ástæða til fyrir ríkisstj. annað en að treysta þeim meiri hluta, sem nú er í bankaráði þessara tveggja aðalviðskiptabanka og þeim meiri hluta, sem ræður í framkvæmdastjórninni, sem er stjórnarandstaðan. - Ég ætla, áður en ég kryf þetta til mergjar nánar, að spyrja að því, og ég get þá lýst þar yfir vanþekkingu minni, að ég veit satt að segja ekki til þess, - ég veit, að þessi regla er rétt, og ég er samþykkur henni, sem hv. 9. landsk. heldur fram, - en ætli það sé nú víða í ríkisbönkum, að það sé látið við það sitja, að stjórnarandstaðan ein ráði bönkunum? Ætli það sé þannig? Mér er að vísu kunnugt, að það er rétt og í samræmi við þá reglu, sem hér hefur verið sett fram af hv. 9. landsk., að ríkisstj. eigi að marka stefnuna og bankastjórunum eigi að vera skylt að framkvæma hana. Ég veit, að það er í samræmi við það, að í nálægum löndum hafa bankastjórar sagt af sér, þegar þeir hafa komizt í ósamræmi eða verið ósammála um höfuðstefnu ríkisstjórnanna. Ég minnist tveggja dæma um það atriði. En þá er ágreiningurinn orðinn um þetta, hvort ríkisstj., sem nú er, eigi að treysta því, hún hafi ástæðu til að treysta því, að þeim meiri hl., sem ræður í bankaráðum þessara tveggja höfuðviðskiptabanka, þ. á m. í þjóðbankanum, og bankastjórunum sé annast um það að framkvæma stefnu ríkisstj. og sjá um, að hún fari sem bezt úr hendi. Og þeir heimta, að ef við ekki treystum þessu, þá nefnum við einhver dæmi þess, hvers vegna við treystum því ekki. Ég ætla nú satt að segja ekki að fara mörgum orðum um þetta. Menn hafa séð það undanfarnar vikur, að flokkur atvinnurekenda, Sjálfstfl., um leið og hann lætur prédika það hér úr ræðustóll af hv. 1. þm. Reykv. og öðrum, að það, sem ríði lífið á fyrir íslenzkt fjármálalíf, sé að halda stöðugu verðlagi í landinu, m.a. til þess að fólkið treysti á sparifé, leikur þann leik, atvinnurekendurnir, að espa til verkfalla í landinu til þess að reyna, hvað sem það kostar þá sjálfa, að brjóta niður þá fjármálastefnu, sem ríkisstj. lýsti yfir og hefur lýst yfir og lýsir yfir að hún vilji framfylgja. Er líklegt, að fulltrúum þessa flokks, sem þannig vinnur utan þings um stund móti sínum eigin hagsmunum og móti hagsmunum allrar þjóðarinnar til þess að reyna að brjóta niður stefnu ríkisstj., sé annast um það í bönkum landsins að framfylgja stefnu ríkisstj.? Er það líklegt? Um þetta er ágreiningurinn. Hann er ekki um skipulagsbreytingarnar. Hann er um þetta. Og þeir heimta, að ég nefni dæmi, þeir heimta m.ö.o., að ég fari að nefna útlán hjá einstökum mönnum og fyrirtækjum til þess að rökstyðja málið. Ég geri það ekki. Hv. 5. þm. Reykv. kom inn á þetta sama, og ég raunverulega svara honum með þessu. Hann er með skipulagsbreytingunni, eins og ég tók fram áðan, en hann segir: Það þarf alls ekki að vera að skipta um, því að ríkisstj. á að treysta þeim meiri hl. í bankaráðum og framkvæmdastjórn, sem nú er. - Og hann segir, að raunverulega hafi Vilhjálmur Þór og Valtýr Blöndal ráðið öllu í bönkunum, þeir hafi bara ekki getað gert nokkurn skapaðan hlut fyrir þessum minni hluta, ekkert gert nema það, sem Vilhjálmur vildi, og ekkert gert nema það, sem Valtýr Blöndal vill. En ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum eru þá sjálfstæðismenn að basla með þetta meirihlutavald, til þess að Vilhjálmur Þór og Valtýr Blöndal ráði öllum útlánum í bönkunum? Hvers vegna í ósköpunum er verið að basla með það? Og hvers vegna hafa þeir beitt öllum brögðum á aðalfundi Útvegsbankans h/f til þess að ná þar meiri hl. í bankaráði til að geta skapað meiri hluta í framkvæmdastjórn, og hvers vegna leggja þeir svo hart að sér að ná meiri hl. í framkvæmdastjórn Landsbankans eins og kunnugt er? Ekki höfðu þeir meiri hl., þegar þessir menn voru kosnir, sagði hv. 1. þm. Reykv., ef ég man rétt Gunnar Viðar. Ég ætla ekki heldur að fara inn á það, hvernig sú kosning var og hvernig henni var komið í kring. En hv. þm. Sjálfstfl. vita ósköp vel um það, og þá voru þeim meirihlutavöldin meira virði í bönkunum en þau virðast nú. Þá virðast þeir ekki hafa gætt þess, að raunverulega, þótt þeir fengju þennan mann með því móti, sem þeir fengu hann inn í bankann, þá réð Vilhjálmur Þór raunverulega öllu, og sama var með hinn bankann, eins og ég sagði áður. - Ég get svarað því strax viðkomandi kosningu Vilhjálms Þór, að þegar var verið að taka fram í fyrir hæstv. fjmrh. og segja, að það væri ekki til þess að vera með neinn stráksskap hér úr ráðherrastóli, að ég get lýst því yfir, að það hefði orðið að stjórnarslitum, ef Sjálfstfl. hefði farið því fram, sem hann ætlaði, að skipa hann ekki sem bankastjóra. En þá voru völdin svo mikil, að þá átti að skipa allt annan, þá voru völdin svo mikils virði. Og þeir samningar stóðu yfir, ekki svo að vikum skipti, heldur svo að mánuðum skipti, að það var þvingað fram. Það er vitanlega þetta, sem skiptir meginmáli, það er það, að enginn einn flokkur ráði yfir aðalviðskiptabönkunum og þar með þjóðbankanum, og sízt þeir menn, sem eru í andstöðu við ríkisstj. Hér var á það minnzt af hv. 5. þm. Reykv., að ég hefði svarað því, þegar hv. 9. landsk. sagði að bankastjórarnir ættu að framkvæma stefnu ríkisstj. í fjármálum eða þeir ættu að fara, - ég sagði, að þeirri reglu hefði nú yfirleitt ekki verið fylgt á Íslandi að reka menn í stórum stíl. En hann misskilur áreiðanlega grg. viðkomandi Útvegsbankanum, því að sjálfsögðu er það, að um leið og hlutafélagi er breytt í ríkisbanka, þá falla niður umboð ekki aðeins bankaráðs, heldur bankastjóra, og með þeirri breytingu, sem gerð er á landsbankalögunum, er gerð hliðstæð grein fyrir þessu. Hitt er allt annað mál, sem líka er sagt í grg., hverjir verða ráðnir til þess að gegna þessum störfum. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um Búnaðarbankann og Iðnaðarbankann, hvort þeir eru hliðstæðir. Það er vitanlega alveg rétt, annað er ríkisbanki, en hinn er það ekki, nema að því leyti sem ríkið á sína hlutdeild í honum, en þessir bankar eiga það báðir sameiginlegt, að þeir eru bankar stétta, bænda annars vegar og iðnaðarmanna hins vegar, og eins og ég hef bent á, þá fylgir Búnaðarbankinn að sjálfsögðu þeim reglum, sem settar eru um útlán úr ræktunarsjóði, sem er alveg fastákveðið eftir lögum, og úr byggingarsjóði, sem einnig er alveg fastákveðið, og kemur þess vegna ekki til athugunar annað en það sparifé, sem honum er trúað fyrir. Sjálfstæðismenn segjast ekki hafa misnotað bankana í einu eða neinu. Ég hef orðað það þannig, að það mætti lána misjafnlega til hinna einstöku atvinnugreina og síðan væri auðvelt að segja, að það væri ekkert til handa öðrum, þegar þar að kemur. Ég ætla ekkert að ræða frekar um þetta atriði málsins. Það er ómögulegt að ræða um einstök útlán og ágreining um, hvernig á að verja því litla fé, sem við höfum, öðruvísi en að lenda í umræðum, sem er óviðeigandi að hafa frammi hér á Alþ. eða a.m.k. ég vil ekki láta leiða mig inn á, vegna þess að það þýðir það, að rætt verður um einstök lán. En ég óska sjálfstæðismönnum til hamingju með það, að þegar nú verður breytt um stjórn á bönkunum, þá sé þetta allt saman svo hreint, að það hafi aldrei verið lánað frekar til eins en annars á þann hátt, sem ekki hefði átt að vera. Hv. 1. þm. Reykv. minntist á það, að við hefðum, framsóknarmennirnir, verið andvígir því að hafa þá kosningu á bankaráði Landsbankans að kjósa 4 menn hér í Sþ., eins og það var 1928, og hlutaðeigandi ráðh. skipaði form., við hefðum komið þessu ákvæði inn, sem nú væri orðið 30 ára gamalt, um bankanefndina. Og hann taldi það ákaflega mikil firn, að við skyldum ekki vera á sama máli núna, við skyldum vera að breyta til og leggja niður bankanefndina, en taka upp þetta fyrirkomulag, sem hefði verið horfið frá. En það má náttúrlega alveg eins snúa þessu við og spyrja: Hvers vegna eru sjálfstæðismenn ekki því samþykkir að kjósa 4 menn í Sþ. núna og láta hlutaðeigandi ráðh. skipa bankaráðsformann, því að það var það, sem þeir voru með 1928? Það er vitnað í það hér, að þetta séu orðin 30 ára gömul lög. Ég sé nú satt að segja ekkert athugavert við það, þó að lögum sé breytt, því að þeim er nú breytt satt að segja með styttra millibili en hér um ræðir. Og ef við höfum komizt að þeirri niðurstöðu, að bankan. sé fyrirkomulag, sem hafi ekki reynzt eins vel og við höfðum búizt við, og höfum horfið frá því, þá er svo mikið víst, að sjálfstæðismönnum hefur snúizt hugur algerlega á sama hátt viðkomandi því fyrirkomulagi, sem við mæltum með 1928. Ég nenni ekki að rekja hér ádeilurnar viðkomandi hæstarétti. Það er vitanlega mjög deilt um það, bæði hér og annars staðar, hvað hæstaréttardómarar eigi að verða gamlir. Því er haldið fram af ýmsum, sem er rétt, að menn verði reyndari og vitrari með aldrinum og reynslunni. Sjálfsagt gildir þetta stundum, en stundum er það nú líka þannig, að þegar menn eldast, þá eru embættismenn, þ. á m. hæstaréttardómarar, ekki í eins góðu samræmi við þann hugsunarhátt, sem er í því þjóðfélagi, sem þeir eiga að lifa og starfa fyrir, eins og þeir, sem eru yngri, ef þeir eru komnir á manndómsár og búnir að fá nokkra reynslu. Og stundum er það þannig, að það, sem við eldri mennirnir höldum fram að sé lífsreynsla, reynist vera fordómar. Mér dettur ekki í hug að fara að dæma um þessa ágætu menn, sem þarna viku úr starfi. Það er heimild til þess, sem hefur verið notuð oftar en einu sinni, eins og hv. 1. þm. Reykv. hefur bent á, að láta dómara fara 65 ára, og hann bendir nú á það, að annar hefði verið orðinn það farinn að heilsu, að hann hefði fallið frá rétt á eftir. Þessi beimild í lögum er vitanlega vegna þess, að það þykir rétt, að dómsmrh. geti skipt um, þegar maðurinn er orðinn 65 ára, til að fyrirbyggja það, að of gamlir menn séu í embætti eða of hrumir. En það er nú ekki satt að segja hægt að tala um, að þetta sé beinlínis ofsóknaratriði, því að hæstaréttardómararnir eru þeir einu, að ég hygg, í þessu landi, sem hafa full laun, meðan þeir lifa, og missa einskis í launum við það að láta af starfi. Þetta er gert vegna þess, að það þykir nauðsynlegt að tryggja afkomu þeirra betur en annarra embættismanna, til þess að þeir séu sem sjálfstæðastir í starfi. Þetta skraf um það, að mennirnir, sem hafi komið þarna inn, hafi reynzt ágætir og að það hafi engu raskað, við hefðum ekki getað hrært í þeim, og ég, sem er sá vondi maður, hefði ekki getað haft áhrif á þá, það er vitanlega hlutur, sem ekki er svaraverður. Vitanlega eru mennirnir þannig, vegna þess að við víssum, hvaða menn við völdum, og völdum þá til þess að gegna skyldu sinni eftir beztu samvizku, og það hafa þeir gert. Ég get aðeins upplýst það hér, að það siðferði var í dómarastétt, að þessir menn, sem gegna þessum störfum, gegndu fulltrúastörfum um nokkurt skeið, og ef hv. 1. þm. Reykv. heldur, að það hafi verið ætlun mín að fara til þessara manna og skipa þeim fyrir um það, hvernig þeir ættu að dæma, eins og hann hafði gefið í skyn, þá get ég sagt honum það til sönnunarmerkis, að ég veit nú satt að segja heldur betur, vegna þess að ég gegndi fulltrúastarfi með þessum mönnum sem dómurum. Þeir umgengust ákaflega mikið hæstaréttarmálfærslumenn og aðra málfærslumenn hér í bænum, og það hefði verið talin sú mesta móðgun, hvað góður kunningi sem var í málfærslumannastétt, ef hann hefði nokkurn tíma leyft sér að spyrja um það fyrir fram, hvernig dómur mundi fara, og gilti jafnt og ekki sízt, ef menn hittust í kunningjahóp. Þessum getsökum, að ég hafi ætlað mér að hafa áhrif á þessa menn, tel ég fullsvarað með þessu. Við höfum verið heppin með það, að þannig hefur verið sú regla, sem dómarar þessa lands hafa fylgt. Að lokum minntist hv. 1. þm. Reykv. á það, að sparifé hefði minnkað og að það væri þessari ríkisstj. að kenna. - Það er nú náttúrlega staðreynd, sem svo að segja hver einasti maður í þessu landi þekkir, sem nokkuð fylgist með, að áhugi manna á að leggja inn sparifé var byrjaður að þverra, þegar fyrrverandi ríkisstjórn lét af völdum, og raunverulega sannaði hv. 1. þm. Reykv. þetta álit almennings, vegna þess að hann sagði, að það væru athafnir, sem gilda, en ekki orð í þessu efni. En athafnir fyrrv. ríkisstj. voru þannig mánuðina áður en hún hrökklaðist frá völdum, að vísitalan hækkaði jafnt og þétt með miklum braða við hver mánaðamót. Það voru þær staðreyndir, sem almenningur skildi, og það er vegna þess, að ótti manna við að geyma fé á sparisjóði hefur verið til staðar. En ef sjálfstæðismenn vilja hlynna að því, að sparifé haldi áfram að aukast, eins og þeir tala í öðru orðinu, þá ættu þeir a.m.k. í stað þess að haga sér á þann hátt, sem þeir haga sér nú í málunum, sem ég minntist á núna í ræðu minni fyrir stuttu, ef þeir væru sjálfum sér samkvæmir, að styðja að þeirri stefnu ríkisstj. að halda verðlaginu stöðugu, í staðinn fyrir það að vinna með þeim aðferðum, sem eru að endemum, að reyna að sprengja verðlagið eingöngu í því skyni að reyna að koma ríkisstj. frá eða eyðileggja stefnuna, en alveg þvert ofan í sína hagsmuni og hagsmuni þjóðarinnar.



Herra forseti. Mér þykir ástæða til að bæta fáeinum orðum við það, sem ég sagði hér í dag, einkum vegna þeirrar síðustu ræðu, sem hæstv. forsrh. hefur nú haldið. Skal ég þó ekki hafa þetta langt mál. Hæstv. ráðh. sagði það hér snemma í sinni ræðu, að þeir sjálfstæðismenn, sem hér hefðu talað, væru sammála þeim skipulagshreytingum, sem hér væri farið fram á í bönkum landsins. Þetta er ekki rétt. Í fyrsta lagi vil ég geta þess, að ég mótmælti algerlega þeirri skipulagsbreytingu, sem fyrirhuguð er á Landsbankanum, og tel á henni enga þörf. Sú breyting, sem þar verður, gerir það m.a. að fjölga yfirmönnum bankans um fimm og verður til þess að auka útgjöldin við stjórn bankans um nokkur hundruð þúsunda. Að það sé einhver framför að því, eins og nú er komið fjármálum bankanna, að skipta bankanum í tvennt, fjölga bankastjórum hans um tvo og bæta við þremur stjórnarmönnum, það fæ ég ekki skilið, og a.m.k. hefur hvorki 1. þm. Reykv. (BBen) né 5. þm. Reykv. (JáhH), sem hér hafa talað, lýst neinu samþykki við þessa skipulagsbreytingu. Á hitt hef ég ekki neitt minnzt, hvað snertir Útvegsbankann, að breyta honum úr hlutafélagi í ríkisbanka. Það getur út af fyrir sig verið réttmætt, þó að ég búist við, að sá banki geti starfað eins og hann hefur gert undir því skipulagi, sem er, og a.m.k. er það víst, að ekkert batnar hagur hans eða útlánageta við það að breyta honum á þann hátt. Eru þetta þó ekki aðalatriði af því, sem ég vildi minnast hér á, heldur vil ég ítreka það, sem ég vék að hér í dag, að ég mótmæli því harðlega, að það hafi, síðan ég fór að kynnast í Landsbankanum og kom þar í bankaráð fyrir 3 árum, verið höfð í frammi nokkur flokksleg hlutdrægni, þannig að hægt sé að segja, eins og hæstv. ráðh. hefur hvað eftir annað gert, að það sé einn flokkur, sem ráði bönkunum. Hæstv. ráðh. margendurtók, að það væri engan veginn eðlilegt, að einn stjórnmálaflokkur réði þessum tveimur bönkum. Þar með er hann að segja: Vilhjálmur Þór bankastjóri og Valtýr Blöndal bankastjóri eru alveg áhrifalausir menn, og þeir eru beittir yfirgangi af hinum bankastjórunum, sem hafa meirihlutavaldið í þessum bönkum. - Ég efast um, að þessir menn mundu færa nokkrar þakkir, hvorki hæstv. forsrh. né öðrum, sem hafa skrifað í svipuðum dúr, fyrir þessar kveðjur. Þá sagði hæstv. ráðh.: Ja, til hvers er Sjálfstfl. að burðast við að hafa meirihlutavald í bönkunum, ef hann beitir því ekki? Nú er það náttúrlega, eins og gefur að skilja, að það skipulag, sem er á þessum málum og er fyrst og fremst hvað Landsbankann varðar í gegnum bankanefndina, hefur leitt það af sér og gert það mögulegt, að sjálfstæðismenn ættu þessi störf, og það er ekkert undarlegt, að það, sem fellur upp í hendurnar á einum flokki, sé notað þannig, að það séu settir hans menn í þessi störf. En að þeir hafi beitt sér með hlutdrægni í sinni starfsemi í bankanum, því mótmæli ég, og ég mótmæli því harðlega. Þá sagði hæstv. ráðh., að það væri alls ekki neinn tilgangur með þessu frv. að reka menn og það væri yfirleitt alls ekki notað hér á landi. Ja, það var nú 1935, ef ég man rétt, þá breyttu Framsfl. og Alþfl. l. um Búnaðarbanka Íslands eingöngu til þess að flæma þaðan burt bankastjórann Pétur Magnússon. Bjarni Ásgeirsson, sem þá var bankastjóri í bankanum líka, var sömuleiðis látinn fara með þeirri breytingu, en honum var útvegað annað starf, og einn af fyrrv. þm. Alþfl., sem sagði mér frá þessu, sem ég raunar vissi um, sagði, að þetta hefði verið það andstyggilegasta verk, sem sinn flokkur hefði verið knúinn út í að fylgja. Nú kann að vera, að það sé ekki ætlun hæstv. ríkisstj. að reka neina bankastjóra frá með þessum lagabreytingum, sem þeir eru hér með. Ég veit ekkert um það. Það kemur í ljós á sínum tíma. Það kann að vera og að það eigi þá að byggjast á því, að það sé fjölgað svo mikið bankastjórum, að það sé hægt að láta þá vera, með því þó um leið að taka meirihlutavald eða meirihlutaaðstöðu af þeim, sem eru fylgismenn Sjálfstfl. En ef það er ekki meiningin að reka neina af þessum bankastjórum burt, þá fer að verða skrýtinn hugsanagangurinn eftir þeim ummælum, sem hér hafa verið höfð í frammi varðandi þetta. En það er fleira en bankastjórar, sem þarna er um að ræða, því að samkv. þessum lagabreytingum, sem hér á að knýja í gegn, eru það hvorki meira né minna en fimm bankaráðsmenn í öllum bönkunum þremur, fimm bankaráðsmenn, sem tilheyra Sjálfstfl., sem stjórnarliðið ætlar á þennan hátt að flæma burt eða sama sem reka. Það er þess vegna ekki alveg í samræmi við yfirlýsingar hæstv. ráðh., að það sé ekki ætlunin að reka neina menn. Varðandi það, sem hæstv. ráðh. sagði hér um spariféð, þá er það vitaður hlutur, að sparifjáraukningin hefur stöðvazt, síðan núverandi ríkisstj. tók við. Það er að vísu rétt, að aukning hennar var nokkuð farin að minnka í tíð fyrrv. stjórnar, en það hefur alveg tekið steininn úr, síðan þessi hæstv. ríkisstj. tók við völdum. Varðandi þær ásakanir, sem komu fram frá hæstv. forsrh. nú á fyrrv. stjórn og hennar fjármálastefnu, þá hittir það fyrst og fremst hans flokksbróður, fyrrv. og núverandi fjmrh., sem hefur haft stjórn fjármálanna á hendi. Að öðru leyti skal ég ekkert fara að þræta um þá hluti, sem ég hef ekki gefið mig hér neitt að, eins og skipun hæstaréttar og annað slíkt, en bæði í dag og nú kvaddi ég mér hljóðs fyrst og fremst til þess að mótmæla þeim getsökum, þeim ásökunum, sem hafa kveðið við í blöðum og ræðum hv. stjórnarliða, að það sé einhver ægileg hlutdrægni, sem bankastjórar Sjálfstfl. hafi beitt í aðalbönkum landsins, Landsbankanum og Útvegsbankanum. Því mótmæli ég, og ég held, að það væri sæmra fyrir hæstv. stj. og hennar lið að færa einhverjar sannanir fyrir því, að þeirra menn í bönkunum hafi verið þar ofurliði bornir eða verið áhrifalausir menn.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. nefndi það síðast, sem er alveg rétt, að við erum um það sammála, að ríkisstj. eigi að ákveða stefnuna í peninga- og bankamálum og bankastjórum og öðrum stjórnendum bankanna beri að framkvæma þá stefnu og að ríkisstj. sé að sjálfsögðu heimilt að tryggja það, að hún verði framkvæmd. En ég vil gjarnan undirstrika það, að það er annað atriði, sem ég tel í rauninni það þýðingarmesta einmitt í sambandi við þau mál, sem hér eru til umr., sem við erum algerlega ósammála um, en það er, með hverjum hætti ríkisstj. beri að tryggja, að sú stefna í peningamálum, sem hún hefur ákveðið, verði framkvæmd. Hæstv. forsrh. er þeirrar skoðunar, sem segja má að sé aðalkjarni þeirra frumvarpa, sem hér liggja fyrir, að þetta eigi að tryggja annaðhvort með mannaskiptum í stjórn bankanna, þegar ný ríkisstj. kemst til valda, eða ef sú leið þykir ekki fær, að fjölga nægilega mikið í þessum stjórnum, til þess að ríkisstj. hafi þar meiri hluta. Ég lít aftur svo á, eins og komið hefur fram í mínum fyrri ræðum, að það sé ekki þessi leið, sem beri að fara, heldur hin, að ríkisstj. setji um það ákveðnar reglur með löggjöf eða á annan hátt, hvaða stefnu beri að framfylgja í þessum málum, og svo er það annað mál, að ef til árekstra kemur varðandi framkvæmd þessarar stefnu milli bankastjóranna og ríkisstj., þá væri eðlilegt, að stjórnendur bankanna annaðhvort segi af sér eða verði látnir fara. En það, sem vantar hér í, er þetta, að hæstv. forsrh. hefur ekki viljað verða við ítrekuðum ummælum okkar sjálfstæðismanna um að gera ákveðna grein fyrir því, í hverju þessir árekstrar hafa verið fólgnir. Hann hefur ekki viljað nefna þar ákveðin dæmi. Að lokum vil ég aðeins minnast á annað atriði, sem að vísu snertir ekki þetta mál beint. Hæstv. forsrh. sagði, að með tilliti til þeirrar afstöðu, sem sjálfstæðismenn hefðu haft til kaupgjaldsmálanna að undanförnu, væri ekki hægt að treysta þeim til þess að framkvæma stefnu ríkisstj. í peningamálum. Hér mun hæstv. forsrh. fyrst og fremst eiga við kauphækkun þá, sem verkalýðsfélagið Iðja fékk á síðastliðnu vori. Það er nú í rauninni heldur langt sótt að kenna sjálfstæðismönnum um þá kauphækkun, ef hún að einhverju leyti þykir varhugaverð. En þetta er rökstutt á þann hátt, að sjálfstæðismenn séu í meiri hluta hjá iðnrekendafélaginu og iðnrekendafélagið hafi látið undir höfuð leggjast að spyrna gegn þessum kröfum. Og hvað sem segja má um þessa kauphækkun Iðju til handa, ber þó að hafa það hugfast, að hér er um að ræða eitthvert lægst launaða fólkið í landinu og kauphækkunin ekki ýkja mikil, miðað við þær kauphækkanir, sem venjulega hafa átt sér stað, þegar vinnudeilur hafa orðið. En ég vil í þessu sambandi leyfa mér að minna á aðra launadeilu, sem var leidd til lykta í febrúar eða marzmánuði s.l., en það var kaupdeila flugmanna og flugfélaganna. Þá hældust stjórnarblöðin um það, hvern þátt ríkisstj. hefði átt í giftusamlegri lausn þeirrar launadeilu. Það var að vísu ekki notað orðið kauphækkanir um þau hlunnindi, er flugmennirnir fengu, en hlunnindin voru vægt metin a.m.k. samsvarandi 30% kauphækkun. Því hefur enginn hnekkt enn þá. En allir vita, að flugmennirnir eru meðal þeirra launastétta þessa lands, sem einna hæst eru launaðar, án þess að tekin sé afstaða til þess, hvort þeim beri það kaup eða ekki, um það skal ég ekki segja vegna ókunnugleika.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. heldur því fram, að við höfum heimtað það af honum, að nefnd væru einstök útlán, sem athugandi væru í bönkunum. Við höfum aldrei gert það, heldur farið fram á, að hann gerði grein fyrir almennum ágreiningi eða árekstrum, sem ríkisstj. hefur átt í við bankana eða innan bankanna hafa orðið vegna meirihlutaaðstöðu Sjálfstfl. Þessu er enn ósvarað. Hann segir, að við heimtum, að ríkisstj. eigi að treysta á sjálfstæðismennina í bönkunum. Það höfum við aldrei sagt, en við höfum sagt hitt, að ef ríkisstj. vantreystir þessum mönnum, þá verður hún að byggja sitt vantraust á staðreyndum. Það hefur hún ekki gert. Ég skil ekki, hvað hæstv. forsrh. er að fara, þegar hann segir, að sjálfstæðismenn hafi beitt öllum brögðum í fulltrúaráði Útvegsbankans til þess að ná aðstöðu til þess að kjósa bankastjóra. Þetta eru stór orð hjá hæstv. forsrh., að í fulltrúaráði Útvegsbankans hafi verið beitt öllum brögðum, algerlega órökstudd mér vitanlega, ekki annað en tilhæfulaus og ósæmandi að viðhafa þau öðruvísi en færa þeim nokkurn stað. Hæstv. forsrh. sagði, að það hefði kostað stjórnarskipti, ef Vilhjálmur Þór hefði ekki verið kosinn bankastjóri, og þá fékk maður skýringu á því. - Ég hef verið í þingflokki sjálfstæðismanna, meðan á þessu gekk, og heyrði aldrei nefnt neitt um stjórnarskipti þar. Sjálfum finnst mér þetta vera . töluvert Framsóknarlegt, þegar tiltekinn gæðingur á ekki að fá tiltekna stöðu, þá segja framsóknarmennirnir: Þá verður það að kosta stjórnarskipti. - Þetta er ný og skemmtileg upplýsing. Ég verð svo að leiðrétta hjá hæstv. forsrh., þegar hann sagði, að áhugi fyrir sparifjármyndun hjá almenningi hefði byrjað að þverra, áður en fyrrverandi ríkisstj. lét af völdum. Þetta er rangt. Sparifjármyndunin var bæði jafnmikil og meiri en á undanförnum árum fram til júlíloka 1956, og ég efast um, að hún hafi annað ár á fyrstu mánuðum ársins verið meiri en á árinu 1956. Annaðhvort hefur hæstv. forsrh. ekki kynnt sér þetta nægilega vel eða hann misminnir í þessu efni. Loksins er svo eitt, að hæstv. forsrh. segir, að ég hafi misskilið grg. við frv. um Útvegsbankann, að ekki falli niður umboð bankastjóranna. Ég bið afsökunar á því, ef hér er eitthvað, sem mér hefur yfirsézt og ég misskilið, en í 37. gr. lagafrv. sjálfs stendur: „Útvegsbanki Íslands tekur við öllum réttindum og skyldum gagnvart starfsfólki og framkvæmdastjórn Útvegsbanka Íslands h/f, er hlutafélagið hættir störfum.“ Í grg. segir um þessa grein: „Þarfnast ekki skýringar við“, - og ég hef ekki enn séð ákvæði frv. né grg. um það, að umboð bankastjóra Útvegsbankans falli niður, og vil því að lokum biðja hæstv. ráðh. að benda mér á það, og eftir að hann hefur gert það, þá segi ég, að ég biðst afsökunar á því, ef þetta er mín yfirsjón. Ég vildi óska eftir því, að hæstv. ráðh. vildi benda mér á þetta ákvæði í frv. eða grg.



Herra forseti. Það hefur verið hafður sá háttur á að ræða þessi mál öll í einu lagi, eins og ekki er óeðlilegt. Ég læt þess vegna nægja að vísa til þeirra umr. og þeirrar framsögu, sem ég hef haft fyrir þessu máli, og óska eftir, að því verði vísað til fjhn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja umr. um þetta, og eins og hæstv. forsrh. sagði, þá hafa bankamálin verið rædd öll sameiginlega að undanförnu. Ég kvaddi mér aðeins hljóðs vegna þess, að ég gerði beina fyrirspurn um það hér áðan varðandi efnishlið málsins, sem talið var að ég hefði misskilið, að ákvæði væri í frv. og grg. um, að það féllu niður umboð bankastjóra Útvegsbankans. Ég bað um, að mér yrði bent á það, og það var ekki gert. Ég held, að það sé óhætt að fullyrða það nú, að ég þarf ekki að biðja afsökunar á því, að ég hafi misskilið málið, heldur hefur ekki verið á þetta bent, af því að þetta stendur hvorki í greinum frv. né í grg., svo að það mun í þessu sambandi hafa verið algerlega rétt, sem ég hélt fram.



Herra forseti. Ég hafði svarað þessu áður. Ég taldi, þar sem Útvegsbankanum er breytt úr hlutafélagi og einkabanka og í ríkisbanka, þá leiði þetta af sjálfu sér.



Herra forseti. Það gildir það sama um þetta mál og það, sem við vorum nú að afgreiða. Ég vísa til umr., sem hafa átt sér stað í þessari hv. deild, og þeirrar framsögu, sem ég hef haft, og óska eftir, að málinu verði vísað til 2. umr. og fjhn.



Herra forseti. Ég mun ekki halda langa ræðu við þessa 1. umr. um þau frv. til laga um breytingu á bankalöggjöfinni, sem nú hafa verið lögð hér fram. Hæstv. forsrh. hefur nú í fáum orðum gert nokkra grein fyrir þessum frv., og í lok ræðu sinnar sagði hann, hvers vegna þessi frv. væru fram komin, það væri vegna þess, að Sjálfstfl. réði einn tveimur aðalbönkum þjóðarinnar, þ.e. Landsbankanum og Útvegsbankanum. Er þessi fullyrðing hæstv. forsrh. í samræmi við það, sem raunverulega er? Hefur ekki Framsfl. bankastjóra í Landsbankanum, Vilhjálm Þór, og aðstoðarbankastjóra, Svanbjörn Frímannsson, sem ég ætla að báðir séu áhrifaríkir menn, vanir bankastörfum, og trúi því hver sem trúa vill, að bankastjórar Sjálfstfl. í Landsbankanum ráði algerlega, á meðan þessir tveir menn sitja þar einnig að stjórn. Hæstv. ráðh. hefði ekki átt að koma með svona fjarstæðu hér fram í hv. deild, heldur færa fram einhverja aðra og skynsamlegri ástæðu fyrir flutningi þessara mála heldur en þetta. Ef komið er að Útvegsbankanum, sem sagt er að Sjálfstfl. einnig ráði að öllu leyti, þá veit ég ekki annað en einn bankastjórinn þar, Valtýr Blöndal, sé framsóknarmaður, eða hann hefur verið talinn það. Ég veit heldur ekki annað en Valtýr Blöndal sé mætur maður og alveg maður til að gegna sínu starfi, og hefði ég haldið, að hann ásamt bankastjórum Landsbankans, sem ekki eru sjálfstæðismenn, hefði ekki unnið til þess að fá þær hnútur, sem þeir nú hafa fengið hjá hæstv. forsrh., þar sem hann gerir þessa bankastjóra alveg að núlli og áhrifalausa. - Ekki meira um þetta. En löggjöf um bankamálin hefur verið boðuð - var boðuð um leið og núverandi ríkisstj. var mynduð. Það hefur verið beðið eftir þessum frv. í allan vetur, og hv. Alþingi hefur verið aðgerðalitið. síðustu vikurnar, vegna þess að þessi frv. hafa ekki komið fram. Nú var þeim útbýtt í gærdag, og hv. þm. munu flestir hafa lesið frv. Ég vil segja, að í frv. um Landsbanka Íslands er eitt atriði, sem er þess virði að vera rætt, vera hugsað og rætt í fullri alvöru, og það er það atriði að setja seðlabankann undir sérstaka stjórn. Um það hefur oft verið rætt áður, en um það hafa menn ekki verið sammála. Að tilhlutan sjálfstæðismanna var skipuð hin svokallaða bankamálanefnd, og hún skyldi athuga bankamálalöggjöf landsins, m.a. það, hvort heppilegt væri að setja seðlabankann undir sérstaka stjórn. Bankamálanefndin mun ekki hafa verið sammála, enda skilaði hún aldrei áliti. Við sjálfstæðismenn viljum athuga rækilega þessa hlið málsins. Ef það mætti verða til þess að treysta fjármálalegan grundvöll þjóðarinnar að koma seðlabankanum undir sérstaka stjórn, þá er það vissulega mál, sem er tímabært. Hitt er svo vitað, að þótt þetta yrði gert, þá er vandinn ekki að öllu leystur fyrir því. Fjármagnið vex ekki, þótt seðlabankinn sé undir sérstakri stjórn, og ásókn í afurðalán og ásókn eftir peningum minnkar vitanlega ekki við það. En það má vel vera, að það sé hægara að sporna við, ef stjórnendur seðlabankans eru lausir við það að tala við hina almennu viðskiptamenn og þurfa ekki öðrum að neita heldur en viðskiptabönkunum, þegar þeir koma til seðlabankans og tjá honum raunir sínar og peningaleysi. Við sjálfstæðismenn viljum athuga þessa hlið frv. undir meðferð málsins hér í hv. Alþingi. En þegar þetta er frá skilið og umbúðirnar eru af því teknar, er augljóst, að tilgangur frv. er sá að tryggja stjórnarflokkunum fleiri sæti og fleiri stöður í bönkunum. Nú þetta veit ég, að hæstv. ríkisstj. vill játa hreinskilnislega: þetta er tilgangurinn - og þetta fólst m.a. í orðum hæstv. forsrh. hér áðan. En það er nú svo, að þetta er nýmæli hjá okkur Íslendingum, að bankalöggjöfinni sé breytt, vegna þess að komin er nú ný ríkisstj. í landinu, breytt til þess, að stuðningsmenn ríkisstj. geti fleiri komizt að í bönkunum en þeir áður gerðu. Mundi ekki einhver segja, að löggjöf, sem byggð er á þessum forsendum, byggist á hentistefnu? En löggjöf má aldrei mótast af slíku, heldur af því einu að geta orðið til almenningsheilla. Löggjöf má ekki mótast af því, að óskir séu uppi um það að koma vissum mönnum í góð embætti og góðar stöður í þjóðfélaginu. Það mundi einhver segja, að þetta gæti verið vafasamt fordæmi. Það mundi einhver segja, að það gæti verið, að seinna yrði minnt á það, sem skeði í lagasetningu Íslendinga árið 1957, og ég býst við, að margir efist um, að þetta út af fyrir sig leiði til þess að skapa aukið traust á fjármálum og bankamálum landsmanna. Ég efast ekki um, að hv. stjórnarflokkar hafa ýmsa mæta og færa menn, sem geta tekið þessi störf að sér, og hafa ýmsir menn verið nefndir í þessu skyni, en það er mál út af fyrir sig, og ég er sannfærður um, að það munu margir ábyrgir menn líta þannig á, að það sé ekki heppilegt fordæmi, sem skapað verður með þessu. Það er auðvitað alltaf hægt fyrir þingmeirihluta að breyta lögum. Það er hægt fyrir þingmeirihluta að gera lög þannig úr garði, að andstæðingar missi áhrif og missi þann rétt, sem þeir hafa haft. Sú breyting, sem nú á að gera á bankalöggjöfinni, leiðir til þess að svipta rétt kjörna bankaráðsmenn umboði því, sem þeir nú hafa samkvæmt l. Og hvers vegna á að svipta þá þessu umboði? Til þess að geta í krafti nýs bankaráðs breytt að einhverju leyti um framkvæmdastjórn bankanna. Þegar umbúðirnar eru teknar af þessum frv. og atriðið um seðlabankann undan skilið, þá sýnist mér, að frv. hafi aðeins þann eina tilgang að breyta um menn í þessum stofnunum. Frv. eru þrjú, og ég vil minnast á þau öll í fáum orðum, enda þótt nú sé aðeins frv. um Landsbankann til umr. Það er gert ráð fyrir, eins og áðan er lýst, að gera Útvegsbankann að ríkisbanka. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri nauðsynlegt að breyta l. um Útvegsbankann, m.a. vegna þess, hversu löggjöf sú, sem hann er byggður á, væri ófullkomin, henni hefði verið hraðað, hún hefði verið sett í skyndi. En hvað er þessi löggjöf gömul, hvað höfum við búið lengi við þessi lög? Ég man ekki árið, en ég ætla, að það séu nær 30 ár, og hæstv. forsrh. núverandi hefur víssulega ekki verið áhrifalaus í landsmálunum undanfarið, og mig undrar það, ef þessi löggjöf hefur að hans áliti verið skyndilöggjöf, sem ekki væri hægt við að búa, að hann skyldi aldrei fyrr hafa hreyft því, að það væri nauðsynlegt að breyta þessum l., ekki fyrr en eftir um 30 ár. Þess ber einnig að minnast, að lög þau, sem Landsbanki Íslands býr nú við, voru samin að tilhlutan framsóknarmanna, að ég ætla á árinu 1928. Þá er og sýnilegt, í hvaða tilgangi breytingin um Framkvæmdabankann er flutt hvað snertir bankaráðið. Það er gert til þess, að allir stjórnarflokkarnir geti átt fulltrúa í bankaráðinu og Framsfl. sé öruggur um að hafa formanninn, a.m.k. nú, á meðan þeir eiga fjármálaráðherra, og þá um leið 2 menn af 5 í bankaráðinu. Má því segja, að framsóknarmenn hafi þarna komið ár sinni sæmilega fyrir borð. Hv. stjórnarflokkar hafa samið um það sín á milli að gera umrædd frv. að lögum, sennilega án breytinga. Við því er ekkert að segja, það verður reynslan, sem sker úr því, hvernig framkvæmdin verður. Eitt held ég að mönnum ætti að vera alveg ljóst, að enda þótt bankastjórum verði fjölgað og enda þótt allir stjórnarflokkarnir eigi fulltrúa í bönkunum og ótal áhrifamenn þar, þá vex peningamagnið ekki við það. Hætt er við, að fjárskorturinn geri vart við sig eigi að síður. Hætt er við, að þeir, sem fara í bankana í leit að peningum, fái neitun eins og áður og að það komi í ljós, að það er ekki allsherjarlausn á þessu máli að skipta um menn. Það, sem er raunhæft í fjármálum landsmanna, er, að það geti orðið fjármagnsmyndun í landinu, sparifjármyndun, að landsmenn í heild fái aukið traust á gjaldmiðlinum, aukið traust á stjórnarfarinu. Má vera, að það spor að setja seðlabankann undir sérstaka stjórn geti orðið að einhverju leyti til þess að skapa festu og öryggi í þessum málum. Ég vil ekki neita því, að það gæti átt sér stað, að það væri spor í rétta átt. En þess verður að minnast, að um leið og núverandi hæstv. ríkisstj. kom til valda, hvarf sparifjármyndunin næstum því. Sparifjármyndunin hætti að aukast við tilkomu núverandi hæstv. ríkisstj. Sparifjármyndunin hafði aldrei verið meiri en hún var fyrstu 7 mánuði s.l. árs, eða síðustu mánuðina, sem fyrrverandi ríkisstj. fór með völd. Það hefur mikið að segja í fjármálum landsmanna, að almenningur í landinu treysti stjórnarfarinu, búi ekki við öryggisleysi, að borgararnir elgi ekki refsivöndinn yfir sér, að starfsgleði megi vaxa og þróast, að þeim, sem hafa dug, þeim, sem hafa kjark og þrek til að starfa, sé ekki gert það ómögulegt og þeim sé ekki refsað, af því að þeir sýna ráðdeildarsemi. Ég skal ekki hafa þessi orð öllu fleiri við þessa 1. umr. málsins, en eins og ég sagði áðan, þá viljum við sjálfstæðismenn athuga rækilega þann kafla frv. um Landsbanka Íslands, sem snertir seðlabankann.