Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Skýrslu Byggðastofnunar var dreift í lok síðasta þings, en þá vannst ekki tími til þess að fjalla um hana eins og lög gera ráð fyrir. Er það því gert nú og hefur henni verið dreift á ný á borð þingmanna og vísa ég til hennar um ýmsan fróðleik í þessu sambandi. Byggðastofnun í núverandi mynd var sett á fót haustið 1985 og var þá arftaki byggðadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins eins og hv. þm. þekkja. Það er meginverkefni Byggðastofnunar að stuðla að hagkvæmri þróun byggðar í landinu og má segja að verkefnið sé tvíþætt. Annars vegar er hún umfangsmikil lánastofnun en hins vegar þróunarstofnun og vegna ýmissa erfiðleika sem verið hafa í rekstri atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni þá hefur alveg sérstaklega starfsemi stofnunarinnar á fyrrgreinda sviðinu, þ.e. lánasviðinu, verið mjög umfangsmikil. Hún hefur veitt fjölmörg lán til að forða því að neyðarástand skapaðist á ýmsum stöðum á landsbyggðinni og reyndar má segja að hún hafi í mörgum tilfellum verið framkvæmdaraðili vegna aðgerða stjórnvalda fyrir útflutningsatvinnuvegina og þá einkum sjávarútveginn. Þessar aðgerðir hafa verið fjármagnaðar fyrst og fremst með erlendum lántökum og á sl. ári þurfti stofnunin að afskrifa 243 millj. kr. af kröfum sínum, hlutafé og ábyrgðum og hefur hún aldrei þurft að afskrifa jafnháa upphæð á einu ári. Það ár tók stofnunin einnig við A - hluta skírteinum Hlutafjársjóðs fyrir 169,2 millj. kr. Eins og ég sagði áðan hefur þessi starfsemi fyrst og fremst verið fjármögnuð með lántökum. Frá árinu 1981 hafa lántökur yfirleitt numið um 2 / 3 af lánveitingum hvers árs og er hér tekin með einnig starfsemi byggðadeildar Framkvæmdastofnunar eins og fram kemur á ártalinu, en þetta hlutfall hefur þó hækkað nokkuð jafnt og þétt. Á árinu 1989 voru lántökurnar 14% hærri heldur en lánveitingar en það stafaði m.a. af því að á því ári var notuð heimild til að taka erlend lán til að greiða upp eldri og óhagstæðari lán að upphæð samtals 464,1 millj. kr. Sé sú upphæð dregin frá námu nettólántökur stofnunarinnar 1 milljarði 338,1 millj. kr. eða 84% af lánveitingunum. Á lánsfjárlögum fyrir árið 1989 var Byggðastofnun heimilað að taka erlend lán til almennra verkefna stofnunarinnar að upphæð 550 millj. kr. Á innlendum lánsfjármarkaði var stofnuninni heimilað að taka 275 millj. kr. Síðan fékk stofnunin ýmsar heimildir til sérstakra verkefna sem ég ætla að fara nokkuð yfir. Til aukinna verkefna innlendra skipasmíðastöðva var heimild til 200 millj. kr. erlendrar lántöku og 150 millj. kr. sérstök lántaka vegna fiskeldis. Þá var í lánsfjárlögum heimilt að taka ný erlend lán til að greiða upp eldri óhagstæðari lán eins og ég nefndi áðan og var það gert í fyrsta skiptið þá. Með samkomulagi við Framkvæmdasjóð Íslands nýtti stofnunin 100 millj. kr. lántökuheimild sjóðsins vegna fiskeldis. Stofnunin átti þá einnig ónotaða erlenda lántökuheimild að upphæð 180 millj. kr. frá fyrra ári vegna skuldbreytinga í sjávarútvegi. Ríkisstjórnin fól einnig á því ári stofnuninni að aðstoða smábátaeigendur vegna greiðsluerfiðleika þeirra og í því skyni var stofnuninni veitt heimild til erlendrar lántöku að upphæð 100 millj. kr. Undir lok ársins fékk stofnunin heimild til 350 millj. kr. erlendrar lántöku sem ekki var reyndar notuð fyrr en eftir áramótin. Þegar allt þetta er talið til, þá námu erlendar lántökuheimildir stofnunarinnar á árinu 1989 rúmum tveimur milljörðum kr. en erlend lán sem tekin voru, voru 1 milljarður 670 millj. kr. og heimild Byggðastofnunar á innlendum lánsfjármarkaði nam 275 millj. kr. en samtals nam lánsfjármögnun innlend 132 millj. kr. Starfsemi Byggðastofnunar hefur verið með svipuðum hætti og fyrr. Starfsmenn hennar eru samtals 34 eða voru á árinu 1989 og þar af eru fjórir í hlutastarfi. Sameiginlegt starfslið er nokkuð með Framkvæmdasjóði Íslands vegna umsjónar með húsnæði, sameiginlegrar tölvu, mötuneytis o.s.frv. Vergur rekstrarkostnaður Byggðastofnunar árið 1989 var samtals 119,1 millj. kr. og hafði vaxið þá um 24,4% frá fyrra ári. Nokkur kostnaðarþátttaka er í rekstri stofnunarinnar frá Atvinnutryggingarsjóði, Lánasjóði Vestur - Norðurlanda, Norðurlandaráði o.s.frv. og þegar það er dregið frá er nettórekstrarkostnaður stofnunarinnar þetta ár 103 millj. kr. Þess má geta að Byggðastofnun hefur komið sér upp aðsetri á Akureyri og frá sl. sumri einnig á Ísafirði. Er það liður í þeirri viðleitni stofnunarinnar að koma á fót stjórnsýslustöðvum um landsbyggðina og er Akureyrarstöðin sú fyrsta en vísir kominn, eins og ég sagði, að slíku útibúi á Ísafirði. Tvímælalaust er þetta afar mikilvægur liður í því að færa þjónustu til landsbyggðarinnar. Byggðastofnun hefur á árunum 1989 og 1990 einnig farið með rekstur og reikningshald Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina og sömuleiðis rekstur og reikningshald Hlutafjársjóðs Byggðastofnunar. Báðar þessar stofnanir starfa sem sjálfstæðar stofnanir með sjálfstæðri stjórn en falla nú um þessi áramót undir Byggðastofnun. Af því sem ég hef nú rakið um miklar lánveitingar stofnunarinnar og lántökur í því skyni þá er nauðsynlegt að líta nokkuð á efnahag hennar sem er vissulega erfiður. En það er rétt að geta þess áður að á árinu 1989 námu lánveitingar stofnunarinnar 1 milljarði 586 millj. kr., styrkveitingar voru þá 50 millj., hlutabréf voru keypt fyrir 90 millj. og það sem af er þessu ári nú er búið að afgreiða 1200 millj. kr. í lán og 100 millj. kr. í styrki. Fyrir liggur samkvæmt ákvörðun stjórnarinnar að afgreiða a.m.k. 50 millj. kr. í styrki til viðbótar á þessu ári og 200 millj. kr. í lán. Hlutabréf hafa verið keypt á þessu ári fyrir 50 millj. kr. Um síðustu áramót var niðurstaða efnahagsreiknings Byggðastofnunar 9 milljarðar 852,4 millj. kr. og hafði hækkað um 42,9% á árinu. Eigið fé stofnunarinnar var 1 milljarður 820 millj. kr. Er þá tekið tillit til 295 millj. kr. færslu á afskriftareikning útlána og hlutafjár. Eigið fé óx um 10,8% á árinu 1989. Hlutfall eigin fjár stofnunarinnar af heildareign var 24,3% í upphafi ársins 1989. Þegar gert var upp í árslok var niðurstaðan sú að þetta hlutfall hafði lækkað í 18,9%. Þessi mikla lækkun er framhald langtímarýrnunar á hlutfalli eigin fjár. Lækkunin stafar annars vegar af miklum lántökum stofnunarinnar en hins vegar af því hversu mikið hefur verið lagt til hliðar í afskriftareikninga til að mæta óhjákvæmilegum töpum. Á mælikvarða lánskjaravísitölu rýrnaði eigið fé Byggðastofnunar á sl. ári um 176,4 millj. kr. eða 8,8%. Á þessu ári er búið að afskrifa 109 millj. kr. og stefnir nú í að afskriftasjóður, sem var 250 millj. kr. í ársbyrjun, verði tómur um áramót. Stofnunin hefur nú samtals tekið við 188,5 millj. kr. í A-hluta skírteinum frá Hlutafjársjóði og 550 millj. kr. í B-hluta skírteinum. Áætlað eigið fé þann 31. okt. er 1 milljarður 870 millj. kr. eða 50 millj. kr. hærra en í ársbyrjun en þegar tekið er tillit til 80 millj. kr. gjalda vegna verðbótaþáttar er tapið á eigin fé 30 millj. kr. Og miðað við að setja 500 millj. kr. í afskriftasjóð, sem er talið nauðsynlegt vegna mikilla björgunaraðgerða stofnunarinnar, yrði tap ársins 530 millj. kr. og eigið fé fellur þá í 1240 millj. kr. eða 12% af niðurstöðutölum efnahagsreiknings. Það má geta þess að þegar stofnunin tók til starfa 1. okt. 1985 var þetta hlutfall 33%. Af þessari hröðu yfirferð yfir lántökur og lánveitingar og efnahag stofnunarinnar hygg ég að hv. þm. eigi að vera ljóst að þar hefur vissulega mjög hallað undan fæti og ljóst, eins og ég mun koma að síðar, að grípa verður til aðgerða til að lagfæra eiginfjárstöðu stofnunarinnar. En áður en ég kem að því þykir mér rétt að fara nokkrum orðum almennt um þróun byggðar í landinu, ekki síst þar sem hlutverk stofnunarinnar á næstu árum hlýtur að sjálfsögðu mjög að mótast af því. Eins og komið hefur fram í mjög ítarlegri vinnu sem unnin var af stofnuninni að beiðni forsrn. til að kanna þróun byggðar og birt var í sérstakri skýrslu sem allir hv. þm. fengu þá varð veruleg breyting á þróun byggðar á síðasta áratug. Eftir að á áratugnum 1970 -- 1980 hafði fjölgun á landsbyggðinni á ýmsum árum þá orðið jafnvel meiri en í þéttbýlinu hefur þetta snúist algjörlega við og hefur síðan hallað mjög undan fæti. Á árinu 1989 t.d. fjölgaði þjóðinni að vísu minna en árið á undan en þetta stafaði af því að það ár fluttu fleiri frá landinu en hingað gagnstætt því sem verið hafði árið áður. Heildarfjölgun í landinu var það ár um 0,7% eða 1761 maður. Í búferlaflutningum til útlanda töpuðust 610 manns. Á höfuðborgarsvæðinu fjölgaði hins vegar um 1986 manns eða um 1,4% og sést af þessu að fækkunin varð mjög mikil á landsbyggðinni. Nokkuð dró úr fólksflutningum innan lands á árinu. Þó varð nettótala brottfluttra umfram aðfluttra frá landsbyggðinni 1140 manns, eða um 1% af íbúafjölda. Þess má jafnframt geta um árið í ár að samkvæmt upplýsingum Hagstofu Íslands um búferlaflutninga fyrstu átta mánuði þessa árs er í fyrsta lagi nettótap vegna millilandaflutninga um 443 og er það nokkuð minna en var fyrir sama tímabil fyrra árs. En nettótap landsbyggðarinnar í innanlandsflutningum var hins vegar orðið 714 manns og þó að það kunni að verða eitthvað minna en á síðasta ári þá mun þar ekki muna miklu á. Um þetta má vitanlega hafa mörg orð. Ég skipaði hins vegar í upphafi ársins sérstaka byggðanefnd og fól henni að skoða stefnu og áherslur í byggðamálum með tilliti til þessarar þróunar sem ég hef nú lauslega rakið en ég veit að er öllum þingmönnum vel kunn. Þessi nefnd er skipuð fulltrúum allra þingflokka. Nefndin hefur unnið mikið starf, leitað upplýsinga um land allt og ráðgast við fjölmarga aðila sem að einhverju leyti tengjast þeim málum sem áhrif geta haft á byggðarþróun. Nefndin hefur ekki enn lokið starfi en ég geri ráð fyrir því að ég fái fljótlega frá henni hennar tillögur. Það sem ég vil því segja um breyttar áherslur í þessum málum er því fyrst og fremst frá eigin brjósti en þó styðst ég við það sem ég hef m.a. heyrt, t.d. á ráðstefnu sem ég sat á vegum þessarar nefndar í Borgarnesi þar sem haldin voru fjölmörg erindi um þetta mál og af þeim blöðum sem ég hef fengið frá nefndinni. Í fyrsta lagi þá er óhjákvæmilegt að jafna enn frekar en gert hefur verið framfærslukostnað um landið allt. Þetta hefur verið gert á ýmsum sviðum, t.d. eru olíuvörur á sama verði um land allt og sömuleiðis landbúnaðarvörur, en svo er ekki um ýmsar aðrar nauðsynjar og það sem einna helst er nefnt í því sambandi er orkuverð. Þess vegna hefur iðnrh. nú á grundvelli þáltill. sem hér var flutt skipað sérstaka nefnd til að skoða á hvern máta megi jafna orkuverð um landið. Ég vil lýsa þeirri skoðun minni að þetta getur ekki verið mjög flókið mál því eins og ég sagði, okkur hefur tekist að jafna aðra hluti, orkan er jafnframt frá hinum ýmsu landshlutum og eðlilegt að þeir landshlutar njóti hagstæðs verðs ekki síður en þeir sem jafnvel fjærst liggja. Ég á því von á því að frá þessari nefnd, sem vinnur að athugun á jöfnun orkuverðs, komi fljótlega tillögur um hvernig það verður gert. Þá er enginn vafi á því að það þarf að efla opinbera stjórnsýslu um landið. Ég nefndi það áðan að stjórnsýslustöðvar eru á verkefnaskrá Byggðastofnunar og ein slík er þegar komin á fót. Það þarf að vinna að því að koma þeim víðar og ef ekki tekst að flytja stofnanir frá höfuðborgarsvæðinu á landsbyggðina, sem hefur reynst afar erfitt af ýmsum ástæðum sem hv. þm. þekkja, þá er þarna a.m.k. leið til þess að dreifa þjónustu þeirra stofnana um landsbyggðina. Ég veit að það er fullur vilji til þess að gera það þegar slíkar stofnanir koma á fót, m.a. er það nú í athugun hjá hæstv. félmrh. að þjónusta Húsnæðisstofnunar verði veitt sem víðast um landið, a.m.k. í hverju kjördæmi, og það hygg ég að sé hægt að gera á ýmsum öðrum mikilvægum sviðum opinberrar þjónustu. Þá hefur það nú mjög komið til umræðu að skipta landinu, kannski ekki formlega en a.m.k. verkefnalega, í atvinnu- og þjónustusvæði. Möguleikar til samvinnu á slíkum svæðum og samstarfs á fjölmörgum sviðum hafa gjörbreyst með stórbættum samgöngum og ég hygg að það muni vera staðreynd að víða hefur t.d. verslunin ekki brugðist eins skjótt við þessu og rétt hefði verið en það er nú mjög að breytast víða um landið. Á slíkum þjónustusvæðum þarf að velja þann stað sem best hentar til að veita sem mesta alhliða þjónustu við það svæði og það ber að efla þann stað með öllum ráðum, m.a. stjórnsýslumiðstöðvum Byggðastofnunar en einnig með flutningi atvinnufyrirtækja þangað eins og frekast er unnt. Ég ætla að taka sem dæmi Akureyri sem ég hygg að flestir séu sammála um að sé best í stakk búin til þess að verða mótvægi gegn þéttbýlinu hér á höfuðborgarsvæðinu. Þar er menntamiðstöð, þar er kominn háskóli og enginn vafi á því að með því að efla þann háskóla og færa honum verkefni þá mun það hafa mjög mikil áhrif, ekki aðeins á Akureyri heldur á miklu stærra svæði þar um kring. Sjútvrh. hefur þegar fært þangað útibú Hafrannsóknastofnunar og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins og í sambandi við athugun sem nú fer fram á því að koma hér á fót alþjóðlegri rannsóknastofnun til rannsókna á mengun Norður-Atlantshafsins er gert ráð fyrir að ef úr verður verði sú stofnun á Akureyri og þá tengd háskólanum. Við þennan háskóla er einnig sjálfsagt að styrkja og efla kennslu í ákveðnum greinum matvælaiðnaðarins eins og nú er unnið þar að á vegum sjávarútvegsins og það mun allt hafa hinar jákvæðustu afleiðingar á þessu svæði. Allt slíkt mun skapa betra andrúmsloft fyrir ýmsar atvinnugreinar sem geta þá leitað nálægt sér eftir þeirri þekkingu sem þörf er á á hverju sviði. En sömuleiðis er óhjákvæmilegt að athuga hvaða smærri fyrirtæki má staðsetja á landsbyggðinni án þess að það séu einhverjir ókostir sem koma í veg fyrir það og að þessu er unnið víða um land, m.a. á Norðausturlandi og víðar. Að því er unnið af ráðgjöfum sem staðsettir eru víða um landið. Sú hugmynd hefur vaknað að ekki væri óeðlilegt að kanna hvort vel útbúnar upplýsingar um ýmsa kosti, sem eru víða á landsbyggðinni ekki síst á slíkum þéttbýlisstöðum, gætu ekki orðið til þess að stuðla að samstarfi við erlenda fjármagnsaðila um rekstur smærri fyrirtækja sem nota sér slíka aðstöðu og þá kosti sem þar eru fyrir hendi. Þetta nefni ég sem eðlileg atriði í myndun þjónustu- og atvinnusvæða um landsbyggðina en mikilvægast er að að þessu sé unnið markvisst, svæðin skilgreind, samgöngur innan svæðanna bættar sem allra mest og sömuleiðis fjarskipti öll innan svæðanna. Ég vil nefna í þessu sambandi að Byggðastofnun er nú að ósk forsrn. að láta fara fram athugun á því hvort færa megi jafnvel í allstórum mæli fjarvinnsluverkefni sem svo eru kölluð eða tölvuverkefni til landsbyggðarinnar. Nútímafjarskipti gera það í raun mjög auðvelt. Það skiptir ekki miklu máli hvort sá sem vinnur slíkt verkefni situr á Akureyri, Höfn í Hornafirði eða Ísafirði. Þetta fer um glerleiðarann eða með símmyndum á milli á augabragði. Þegar er nokkur slík starfsemi hafin, m.a. hefur viðskrn. látið allstórt verkefni til Norðvesturlands og nú er í athugun hvort ekki megi flytja fleiri slík verkefni á landsbyggðina. En ég tel að afar mikilvægur þáttur í þessari viðleitni hljóti að verða Byggðastofnun, hún hljóti að verða sú miðstöð sem styrkir og eflir hvern einasta þátt sem getur orðið til að snúa við þeirri óhagstæðu þróun sem verið hefur. Eins og ég sagði áður þá hefur Byggðastofnun verið mjög önnum kafin við björgunaraðgerðir í erfiðri atvinnustöðu víða á landsbyggðinni og má segja að það hafi bitnað á hinu verkefninu sem ég gat um í upphafi míns máls, þ.e. þróunarverkefni Byggðastofnunar. Óhjákvæmilegt er ef vinna á að þessu á skipulagðan máta að bæta eiginfjárstöðu stofnunarinnar og tryggja henni fjármagn til atvinnuþróunar sem verði skipt á milli landshluta að mati Byggðastofnunar eins og möguleikarnir eru á hverjum stað. Sömuleiðis kann að vera nauðsynlegt að Byggðastofnun geti orðið þátttakandi í stofnun smærri fyrirtækja á landsbyggðinni með einhverju áhættufjármagni, með hlutafé og sömuleiðis er áreiðanlega nauðsynlegt að Byggðastofnun reki sjálfstæða rannsóknastarfsemi sem beinist að því að kanna þá möguleika sem eru til slíkrar atvinnuuppbyggingar á landsbyggðinni. Ég ætla nú ekki að rekja meira. Það eru ýmsar hugmyndir sem komið hafa fram í þeirri umræðu sem verið hefur um byggðamálin, en ég geri ráð fyrir því að í skýrslu byggðanefndar verði slíkar hugmyndir sem ég hef nú rakið og ýmsar fleiri, og ég geri mér vonir um að ég geti flutt þau mál hér inn á Alþingi í einni mynd eða annarri á því þingi sem nú situr. Eins og þegar hefur verið rakið er fjárhagur Byggðastofnunar mjög erfiður nú. Ríkisstjórnin hefur lagt til á frv. til fjárlaga að framlag til Byggðastofnunar verði aukið úr 200 í 250 millj. kr. Það hefur aukist nokkuð ár frá ári, en mætti eflaust vera töluvert meira. Í fjárlögum ársins 1989 fékk Byggðastofnun 125 millj. kr., en í fjáraukalögum í lok þessa árs var ákveðið að hækka framlag stofnunarinnar um 50 millj. kr. og var það þá samtals 175 millj. kr. En á árinu sem er nú að líða er framlag til stofnunarinnar 200 millj. kr. Stofnunin hefur sjálf farið fram á að fá 700 millj. kr. framlag og fært rök fyrir því, bæði með nauðsyn þess að bæta eiginfjárstöðu stofnunarinnar og til þess að gera stofnuninni kleift að taka myndarlega þátt í þeim þróunarverkefnum sem eru bæði í skoðun á vegum starfsliðs stofnunarinnar og sömuleiðis á vegum þeirrar byggðanefndar sem ég hef áður getið um. Ríkisstjórnin mun gera tillögu til fjvn. um að ríkissjóður yfirtaki einhver lán frá stofnuninni. Ég hef fengið frá stofnuninni yfirlit um það sem þar kæmi til greina og er það nú í athugun í fjmrn. og mun verða fjallað um það í ríkisstjórninni einhvern næstu daga. Á næstunni verður mikil breyting á starfsemi stofnunarinnar, bæði vegna þess að við gerum okkur vonir um að hún geti í vaxandi mæli og reyndar verður hún í vaxandi mæli að geta sinnt þeim þróunarverkefnum sem ég hef nú rakið. Þótt hún haldi áfram þeim björgunaraðgerðum, sem eflaust verða nauðsynlegar á ýmsum sviðum, þá getur þungi þeirra minnkað og áherslan orðið meiri á nýsköpun og þróun nýrra atvinnugreina á landsbyggðinni, þjónustu á hverju sviði og reyndar þróun hverrar þeirrar aðstöðu sem hverjum manni er nauðsynleg á landsbyggðinni ekki síður en á þéttbýlissvæðinu. Sömuleiðis færast til stofnunarinnar um þessi áramót bæði Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina og sömuleiðis Hlutafjársjóður Byggðastofnunar. Þar með verður innan Byggðastofnunar veruleg og reyndar mjög mikil fjárhagsleg þátttaka í rekstri atvinnufyrirtækja um land allt. Ljóst er að skoða þarf skipulag Byggðastofnunar með tilliti til þessa og því hef ég skipað menn til að skoða þau mál og gera tillögur um breytt skipulag Byggðastofnunar og geri mér vonir um að geta flutt á þessu þingi, þó ekki fyrr en eftir áramót, frv. til laga um þær breytingar sem nauðsynlegar teljast á skipulagi stofnunarinnar. Virðulegi forseti. Ég skal ekki hafa þetta lengra. Ef einhverjar spurningar koma fram þá mun ég leitast við að svara þeim en mun ljúka þessum orðum mínum með því að leggja áherslu á að Byggðastofnun hefur vissulega til þessa sannað sitt gildi og sína tilveru. Byggðastofnun hefur verið ómetanlegur vettvangur þar sem erfiðleikar landsbyggðarinnar hafa verið ræddir. Ég ætla alls ekki að segja hér að allt það sem Byggðastofnun hefur gert í því sambandi hafi tekist, því fer í raun víðs fjarri, og vel má vera að í sumum tilfellum hafi verið teflt á tæpasta vaðið. En ég er sannfærður um að allt hefur það verið gert í þeim góða tilgangi að bjarga frá þeirri vá sem oft hefur verið fyrir dyrum í ýmsum byggðarlögum landsins og í langflestum tilfellum hefur tekist einmitt að gera það og koma í veg fyrir meiri háttar atvinnuleysi og brottflutninga. Engu að síður hafa þeir verið nokkrir enda aðstaða breytt. Á áratugnum 1970 -- 1980 færðum við út fiskveiðilögsöguna. Þá voru uppgrip um landið allt og tekjur meiri á landsbyggðinni en á þéttbýlissvæðinu. E.t.v. hefur það átt hvað stærstan þátt í þeirri þróun sem þá varð, að fólksfjölgunin varð meiri þar en í þéttbýlinu. Síðan þetta var hefur margt breyst. Samgöngur hafa stórkostlega batnað og þarf ég ekki að fara mörgum orðum um það. Það þekkja allir. Sömuleiðis hafa fjarskipti stórlega batnað, kominn sjálfvirkur sími á hvern stað og hvern bæ, símsendar eða símbréfsendar o.s.frv. Margir töldu í upphafi síðasta áratugar að þetta væru þau atriði sem mikilvægust væru til að halda jafnvægi í byggð landsins en í ljós hefur komið að það hefur ekki reynst nóg. Hitt er svo alveg ljóst að þessi stórbætta aðstaða hlýtur að gera stórum auðveldara en annars hefði verið að snúa við þróun síðustu ára. Ég tel að á þessum grundvelli sé nú hægt að starfa af krafti og Byggðastofnun hlýtur að vera sú stofnun sem hefur veg og vanda af því starfi.

Matthías Bjarnason : Virðulegi forseti. Ársskýrsla Byggðastofnunar fyrir árið 1989 var lögð hér fram í vor fyrir þinglok en að samkomulagi varð að ræða skýrsluna nú á þessu hausti. Hæstv. forsrh. hefur þegar fylgt henni úr hlaði. Samkvæmt lögum um Byggðastofnun þá er hún sjálfstæð stofnun sem heyrir undir forsrh. og hlutverk hennar er að stuðla að þjóðfélagslega hagkvæmri þróun byggðar í landinu og stofnuninni ber að fylgjast með þróun byggðar í landinu. Hún getur gert eða látið gera áætlanir um þróun byggðar og atvinnulífs í þeim tilgangi að treysta búsetu og atvinnu í byggðum landsins. Eins og fram kom í máli hæstv. forsrh. þá hefur starfsemi stofnunarinnar verið mest á þann hátt að bjarga atvinnufyrirtækjum, svo að segja frá mánuði til mánaðar eða frá ári til árs. Á árum áður naut Byggðasjóður verulega meiri framlaga á fjárlögum en nú er, auk þess sem Framkvæmdasjóður Íslands greiddi helming af rekstrarkostnaði. Þessar fjárveitingar voru notaðar til þess að lána til fjárfestinga vítt og breitt um landið. Lánin voru óverðtryggð og með vöxtum sem voru lágir miðað við aðra vexti í þjóðfélaginu. Mestur hluti lánsfjárins var fenginn af ríkisframlagi. Eftir því sem líða tók á starfstíma Byggðasjóðs þá rýrnaði framlagið úr ríkissjóði en lántökur fylltu upp í skarðið til að gera sjóðnum kleift að verða við óskum umsækjenda. Jafnframt varð nauðsynlegt að taka upp verðtryggingu eða gengistryggingu á öllum útlánum. Mér finnst rétt að minna hér á, sem reyndar má sjá í ársskýrslunni, framlög ríkissjóðs til Byggðasjóðs og Byggðastofnunar á árunum 1972 -- 1989. Raunvirði framlaga til byggðamála á fjárlögum er verulega minna en á árum áður en hefur þó hækkað lítillega núna undanfarin ár. Þetta takmarkar mjög þau verkefni sem hægt er að taka þátt í. Framlagið er starfsemi Byggðastofnunar afar mikilvægt og forsenda þess að hún geti sinnt því ætlunarverki sem henni er ætlað lögum samkvæmt. Ef við lítum á það sem er í ársskýrslunni þá var framlag ríkissjóðs hæst á árunum 1975 og 1977. Þá jafngilti það 1000 millj. miðað við verðlag í janúar 1989 en fyrir einu ári var þetta framlag innan við 200 millj. Það má eiginlega margfalda með rúmlega fimm miðað við það sem framlög til þessara mála og þessarar stofnunar voru á árunum 1975 og 1977. Þau voru aðeins lægri 1976 og 1978 en eftir það fara framlög hraðminnkandi, eins og menn sjá á þessari töflu sem er í ársskýrslunni. Eigið fé Byggðasjóðs og Byggðastofnunar á verðlagi í janúar 1981 hefur rýrnað mjög verulega frá 1981 en rýrnun varð gífurleg á árunum 1981 til ársbyrjunar 1984. Eftir það hefur ekki verið mjög mikil sveifla á eigin fé Byggðasjóðs á seinni árum en það er ekki nema innan við 2 / 3 þess sem það var á árinu 1981. Eignarfjárhlutfall Byggðasjóðs og Byggðastofnunar hefur einnig farið mjög lækkandi. Þrátt fyrir að eigið fé Byggðastofnunar hafi haldið raungildi á starfstíma þeirrar stofnunar þá hefur eiginfjárhlutfall haldið áfram að lækka. Það stafar af miklum lántökum og afskriftum útlána. Þegar Byggðastofnun tók við af Byggðasjóði voru öll ný útlán orðin verðtryggð og óverðtryggð útistandandi lán ekki nema lítið brot af lánveitingum. Þess vegna var staða Byggðastofnunar hin sama og annarra opinberra stofnlánasjóða, enda þótt hún ætti töluvert eigið fé sem voru leifarnar frá því tímabili þegar framlögin voru meiri. Fjármagnið var fengið á erlendum lánsfjármarkaði og því þurftu vaxtakjör og öryggi í lánveitingum að vera sambærileg og hjá öðrum. Til Byggðastofnunar hafa aftur á móti alltaf verið gerðar allt aðrar kröfur að því er varðar hversu mikla áhættu henni er ætlað að taka með lánveitingum sínum. Lánveitingarnar hafa mótast mjög af því að tryggja atvinnu í hinum fjölmörgu útgerðarstöðum hringinn í kringum landið sem og víða í sveitum landsins. Á síðustu starfsárum Byggðasjóðs var enn ekki farið að taka tillit til verðbreytinga í uppgjöri. Því virðist afkoma sjóðsins vera betri þá en uppgjör síðustu ára gefa til kynna. Síðustu heilu fjögur árin sem sjóðurinn starfaði voru hreinar tekjur hans samkvæmt reikningi 507 millj. kr. á verðlagi hvers árs. Hefði verið beitt þeirri aðferð að færa verðbreytingar til gjalda, eins og síðan hefur verið gert, hefði árangurinn ekki verið svona glæsilegur. Þvert á móti hefði verið tap. Sérstaklega var það verðbólguárin 1982 -- 1983 en þá var tapið samtals um 700 millj. á núvirði ef leiðrétt er fyrir verðbreytingarfærslu. Þess ber að geta að á þessum árum var ekkert fé lagt fyrir á afskriftareikningi eins og gert hefur verið í Byggðastofnun og ekki veitt af. Nú er svo komið að eiginfjárhlutfallið stefnir í að vera undir 10%. Það var 33% þegar stofnunin tók til starfa fyrir fimm árum. Gjörbreytt stefna fjárveitingavaldsins gagnvart Byggðasjóði hefur m.a. valdið þessu. Endalausar lántökuheimildir og sáralítið af framlögum á fjárlögum er að ganga af stofnuninni dauðri ásamt meiri og hærri kröfum um styrk hér og styrk þar, hlutafé, og fleiri kostnaðarsamar aðgerðir fyrir stofnunina. Allt á þetta að framkvæmast fyrir lánsfé og lítil sem engin framlög. Ég benti á síðast þegar málefni stofnunarinnar voru rædd hér að skatttekjur ríkisins af starfseminni væru álíka og framlagið. Þetta hefur því miður lítið breyst. Stimpilgjöld eru greidd af lánum frá stofnuninni. Lán Fiskveiðasjóðs Íslands og Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina eru aftur á móti stimpilfrjáls. Stofnunin greiðir 0,25% ríkisábyrgðargjald vegna óbeinnar ríkisábyrgðar á lánum hennar meðan Framkvæmdasjóður Íslands greiðir ekki slíkt gjald vegna gamalla lagaákvæða. Það er oftar en ekki hlutskipti Byggðastofnunar að taka aftasta veðrétt þegar gengið er frá stofnlánum, að ekki sé minnst á lán vegna fjárhagslegrar endurskipulagningar sem er að verða ein ástæða lánveitinga. Það þarf því lítið til að lán reynist án tryggingar þegar til innheimtu kemur. 2 / 3 hlutar lána Byggðastofnunar eru til útgerðar og fiskvinnslu. Við vitum öll að fiskvinnsluna þarf að endurskipuleggja. En hvernig á að gera það án þess að létta af skuldum frystihúsanna á landsbyggðinni sem ekki geta selt húseignir sínar til annarra nota, eins og fremur er hægt að gera hér á höfuðborgarsvæðinu? Frá og með næstu áramótum verður lánastofnunum, þar á meðal Byggðastofnun, gert mun torveldara en hingað til að mæta óskum viðskiptavina sinna um lánveitingar en verið hefur. Þetta er vegna þess að 1. jan. nk. ganga í gildi lög um stjórnun fiskveiða en samkvæmt þeim verður heimilt að framselja kvóta varanlega. Samkvæmt núgildandi lögum er meginreglan sú að óheimilt er að framselja kvóta varanlega. Samkvæmt nýju lögunum verður á hinn bóginn heimilt að framselja kvóta varanlega. Þeir veðhafar sem eiga veð í skipi þegar lögin koma til framkvæmda verða að samþykkja framsal kvóta, en ekki þarf samþykki þeirra veðhafa er veð eignast eftir 1. jan. nk. Vegna þessa sáu Byggðastofnun og Fiskveiðasjóður Íslands sér ekki annað fært en að vekja athygli á ákvæðinu með auglýsingu í dagblöðum um síðustu helgi og þá vakti stjórn Sambands ísl. viðskiptabanka athygli sjútvrn. á þessu máli með bréfi nýlega, eða nánar tiltekið 23. nóv. Eins og hæstv. forsrh. kom inn á þá gera lög ráð fyrir því að Byggðastofnun taki við stjórn Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina um næstu áramót þegar sjóðurinn verður deild í Byggðastofnun með sérstakan fjárhag. Útlán Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina munu nú vera orðin um 8,5 milljarðar eða næstum jafnhá lánum Byggðastofnunar, sem nú er með útistandandi lán að fjárhæð um 9,5 milljarða. Innheimta á lánum frá Atvinnutryggingarsjóði er að hefjast því að vaxtagjalddagar fyrstu lánanna voru síðla sumars og nú á þessu hausti. Eftir því sem ég heyri gengur innheimta ekki allt of vel. Er ég ekki hissa á því eins og búið hefur verið að útflutningsatvinnugreinunum á undanförnum árum. Stofnfé Atvinnutryggingarsjóðs var sagt vera 1000 millj. kr. en síðan kemur í ljós að það er álit fjmrn. og ríkissjóðs að það sé aðeins 400 millj. kr. því sjóðurinn eigi sjálfur að endurgreiða Atvinnuleysistryggingarsjóði 600 millj. kr. en ekki ríkissjóður, eins og bæði ég og fleiri höfum haldið. Sjóður eða deild í Byggðastofnun með 4,7% eigið fé eða minna, ég sleppi því að minnast á framlag í afskriftasjóð og kaup á B-deildar skírteinum, er ekki til þess fallin að efla Byggðastofnun. Deildin verður klafi á stofnuninni, jafnvel þó að talað sé um sjálfstæðan fjárhag. Það liggur þegar ljóst fyrir en á auðvitað eftir að liggja ljósar fyrir þegar séð verður, innan eins árs eða tæplega það, hversu mikil vanskil verða þarna. Það þarf því ekki að nefna annað en rekstrarkostnað, þá þjónustu sem Byggðastofnun hefur látið Atvinnutryggingarsjóði í té til þessa. Ég ætla alls ekki að gera lítið úr því sem Atvinnutryggingarsjóður hefur gert, síður en svo. En ég ætla að benda á það að ég óttast að sagan endurtaki sig og að í ríkari mæli verði nú uppi kröfur og beiðnir frá fyrirtækjum sem hafa fengið afgreiðslu úr Atvinnutryggingarsjóði um að það sé komið á sömu leið. Og nú spyrja menn: Hvernig stendur á því að þetta er svona? Það stendur þannig á því að stjórnvöld bíða oft lengi. Þau héldu dauðahaldi í ranga gengisskráningu, þau tóku ekki tillit til verulegs samdráttar sem varð vegna opinberrar stjórnunar á fiskveiðum, að þau fyrirtæki fóru niður á við. Eiginfjárstaða þeirra hefur rýrnað mjög verulega á undanförnum árum þannig að lánin verða sífellt hærri og hærri og þar með fjármagnskostnaðurinn. Þetta er það sem gerir gæfumuninn, að fjármagnskostnaðurinn er orðinn of mikill fyrir velflest atvinnufyrirtæki, einkum í sjávarútvegi, og líka í öðrum atvinnugreinum. Því fer sem fer. Þarna þarf að taka öðruvísi á en gert hefur verið og mun ég kannski síðar koma að því. Stjórnmálamönnum og lánastofnunum hefur verið legið á hálsi fyrir þær sakir að stuðla ekki að nýsköpun í atvinnulífinu og koma jafnvel í veg fyrir að tilraunir verði gerðar. Fyrir nokkrum árum sáu menn mikla framtíð í fiskeldi og var farið af stað af miklum stórhug. E.t.v. má segja að kappið hafi verið meira en forsjáin. Nú erum við gagnrýndir fyrir að hafa farið of geyst og þá ekki síst af þeim sem kröfðust þess að farið yrði í fiskeldi. Á það er bent að eftirspurn eftir fiski eigi enn eftir að aukast en hefðbundnar veiðar munu ekki skila meiri afla á land. Þess vegna verður að auka fiskeldi til að mæta vaxandi eftirspurn eftir fiskafla til þess að fæða mannkynið. Samkvæmt upplýsingum frá Fiskifélagi Íslands hefur heimsaflinn undanfarin ár verið rúmlega 90 millj. tonn að meðtöldum afla úr fiskeldi, sem er 10 -- 12 millj. tonna. Á tímabilinu 1978 -- 1987 óx heimsaflinn úr 70 millj. tonna í 93 millj. eða um 23 millj. tonna. Á þessu tímabili stóðu veiðar í Atlantshafi í stað, voru um 25 millj. tonna, en afli í Kyrrahafi óx úr 33 millj. í tæplega 50 millj. tonna eða um 17 millj. Og í innhöfum og vötnum óx hann úr 7 millj. í 12 eða um 5 millj. tonna. Þannig má segja að nær öll aukningin á umræddu tímabili hafi orðið í Kyrrahafi og í fiskeldi. Ekki er fyrirsjáanlegt að öllu meiri afli náist úr Kyrrahafi nema þá með ofveiði og við þekkjum það allt of vel. Þriðja aflahæsta fiskveiðiþjóð veraldar, Kínverjar, er við Kyrrahaf. Þeir hafa lagt stund á fiskeldi, hvorki meira eða minna en sl. 4000 ár, og ætla enn að auka fiskeldi. Heildarafli þeirra 1987 var um 9 millj. tonna, þar af um 4 millj. frá fiskeldi. Stefna stjórnvalda þar í landi er að heildaraflinn verði um aldamótin 18 millj. tonna, þar af 70% úr fiskeldi eða um 13 millj. tonna. Þetta getur kennt okkur það að fiskeldi er ekki talið heyra sögunni til annars staðar í veröldinni þó að móti hafi blásið hér um slóðir um nokkur missiri. Um síðustu áramót voru á skrá hjá Veiðimálastofnun 105 fiskeldis - og hafbeitarstöðvar, þar af 65 með einhverja starfsemi. Allmörg fyrirtæki í fiskeldi hafa orðið gjaldþrota á síðustu mánuðum. Stofnlán til fiskeldisfyrirtækja nema nú um 4100 millj. kr., þar af um 1900 millj. kr. hjá Framkvæmdasjóði, 950 millj. kr. hjá Byggðastofnun, 750 millj. kr. hjá Fiskveiðasjóði, 160 millj. kr. hjá Iðnþróunarsjóði og erlendar lánastofnanir eru með um 340 millj. kr. Ljóst er því að lánastofnanir hafa lagt talsvert af mörkum til að koma greininni af stað en rekstrarfjárlán hefur skort. Vissulega var farið af stað með mikilli bjartsýni. Þekking á laxastofninum, laxaeldi, var lítil og markaðssetning ómarkviss. En þó svo sé er ekki rétt að leggja árar í bát. Mikið hefur áunnist og mikil reynsla skapast þó hún hafi e.t.v. verið dýru verði keypt. Fiskeldi er í örum vexti í heiminum eins og bent hefur verið á og beinist í auknum mæli að eldi sjávarfiska. Íslendingar mega ekki dragast aftur úr í þeirri þróun. Mörg vandamál hafa komið upp í rekstrarfjáröflun fiskeldisfyrirtækja og voru miklar vonir bundnar við að þegar ábyrgðadeild fiskeldislána loks komst á laggirnar 1. júlí sl. mundu mörg þessara vandamála leysast. Raunin er önnur því starfsemi ábyrgðadeildarinnar er ekkert nema vonbrigði. Starfsemi deildarinnar er ekkert nema viðbótarfjármagnskostnaður því ábyrgðargjaldið er um 7% og nægir eitt sér til þess að sliga fyrirtækin endanlega. Fiskeldisfyrirtæki búa við svo dýrt afurðalánakerfi að útilokað er að reka fyrirtækin, jafnvel þó rekstur þeirra gangi áfallalaust. Fyrirtækin greiða afurðalánavexti sem eru breytilegir eftir því í hvaða mynt lánin eru tekin. SDR - afurðalán bera 10,5% vexti, lán í íslenskum krónum 12,25%, í dollurum 9,5% og í sterlingspundum 15,25% vexti. Til að komast í afurðalán þurfa fyrirtækin að tryggja fiskinn og er iðgjaldið 5 -- 7% á ári. Iðgjald er reiknað af meðalverðmæti fisks á árinu samkvæmt eldisáætlun. Almenna reglan er sú að sjálfsáhætta er 25%. Þannig fá fyrirtækin ekkert greitt ef einstakt tjón er undir 25% af heildarverðmætum í viðkomandi fiskeldisstöð. Ef mörg smátjón verða fæst ekkert greitt nema samanlögð upphæð tjóna nemi hærri upphæð en 50% af áætluðu hæsta verðmæti fisks í stöðinni. Auk framangreindra afarkosta eru ýmis ákvæði í tryggingaskilmálum sem gera tryggingafélögunum mögulegt að neita greiðslu bóta eins og þegar liggur fyrir í veigamiklum atriðum. Bankar veita lán til fiskeldisfyrirtækja sem geta numið 30 -- 37,5% af verðmæti fisksins samkvæmt verðmætaskrá tryggingarfélaganna. Lán bankanna eru tryggð með 1. veðrétti í fiskinum. Hins vegar neita bankarnir sumum fiskeldisfyrirtækjum alfarið um rekstrarlán. Ábyrgðasjóður fiskeldislána veitir ríkisábyrgð á lán til fiskeldis. Ríkisábyrgðin getur numið allt að 37,5% af verðmæti fisksins samkvæmt verðmætaskrá samsteypu íslensku fiskeldistrygginganna. Ábyrgðasjóðurinn tekur ábyrgðargjald sem er breytilegt, 6 -- 7,3%. Ábyrgðargjald reiknast af lánsupphæðinni eins og hún er hæst í hverjum mánuði. Ríkisábyrgðin er tryggð með 2. veðrétti í fiskinum. Mjög erfitt er að fá áheyrn í ábyrgðasjóði fiskeldislána og eru dæmi um að lítil fiskeldisfyrirtæki hafi þurft að greiða allt að 1 millj. kr. í skýrslugerðir til sérfræðinga til að vera tekin gild hjá ábyrgðasjóðnum. Eðlilegra væri að starfsmenn ábyrgðasjóðsins ynnu þessa skýrslu sjálfir þar sem lítið er um verkefni hjá sjóðnum og aðeins örfá fyrirtæki hafa verið afgreidd hingað til. Rétt er að gera sér nokkra grein fyrir hve mikinn kostnað fyrirtækin bera vegna vaxta af afurðalánum, tryggingaiðgjöldum og ábyrgðargjöldum. Það er gert ráð fyrir að það taki um 44 mánuði að ala lax frá hrognastigi í þriggja kílóa þyngd. Auk þess er reiknað með að bankinn láni 32,5% af tryggingarmati og ríkisábyrgð sé 37,5% og tryggingargjald sé 6%. Eftir að búið er að slægja fiskinn vegur hann 2,7 kg. Skilaverðið að frádregnum flutnings-, pökkunar- og sláturkostnaði er í dag um 260 kr. á kg. Kostnaður vegna vaxta, trygginga- og ábyrgðargjalda er 54 kr. á kg eða um 21% af skilaverði, þ.e. söluverði fisksins. Trygging og ábyrgðargjald er um helmingur af þessum kostnaði. Það er mín skoðun að lögin um ábyrgðasjóð fiskeldislána séu með öllu gagnslaus og betra sé að nema þau úr gildi en að hafa þau eins og þau eru núna. Þegar aðrar þjóðir styrkja nýjar atvinnugreinar og renna styrkari stoðum undir atvinnulíf sitt, þá tökum við fegins hendi við nýjum greinum eins og þessum, en þetta er það sem þeim greinum er boðið upp á. Alþingi hefur ekki einu sinni heldur tvisvar afgreitt lög í þessum efnum. Á aðvaranir ákveðinna þingmanna hefur ekki verið hlustað. Þetta er árangurinn af starfi meiri hluta alþingismanna hvað þetta snertir. Og mættu þeir nú fara að hugsa örlítið meira um það hvað er hverju sinni verið að taka ákvörðun um og hversu langt er fært að ganga í þessum málum eða öðrum. Þetta er dæmigert sýnishorn af því sem ekki á að gera. Ég held að það væri rétt, virðulegi forseti, að skýra aðeins frá opinberum styrkjum til atvinnufyrirtækja sem eru notaðir í mjög ríkum mæli í Evrópu svo alþingismenn geti fengið einhverja lykt af því sem er að gerast annars staðar og séð að ekki er hægt að halda áfram á þessari braut eins og gert hefur verið. Opinberir styrkir til atvinnufyrirtækja eru notaðir í mjög ríkum mæli í Evrópu til þess að örva atvinnu á ákveðnum landsvæðum og raunar einnig í ákveðnum atvinnugreinum. Nánast öllum Evrópulöndum er skipt niður í byggðaþróunarsvæði. Þar er með ýmsum hætti leitast við að auka atvinnu og hafa áhrif á búsetu fólks. Í því skyni er árlega varið í Evrópubandalagslöndunum sem svarar hundruðum milljarða íslenskra króna af opinberu fjármagni, oftast í formi beinna stofnfjárstyrkja til einstakra atvinnufyrirtækja. Þessir styrkir frá ríkisstjórnum einstakra landa og frá Evrópubandalaginu geta numið allt að 75% af stofnkostnaði nýframkvæmda við atvinnufyrirtæki í Portúgal og á Spáni en 35% í Bretlandi auk aðstoðar frá sveitarfélögum. Opinberir byggðastyrkir frá Evrópubandalaginu munu tvöfaldast að raungildi samkvæmt áætlun bandalagsins til ársins 1993. Á móti því vegur að greina má tilhneigingu til lækkunar á beinum styrkveitingum frá einstökum ríkisstjórnum í bandalagslöndunum. T.d. gætir þessa í Bretlandi. Fullyrða má þó að í heild fari þessi opinberi beini stuðningur við atvinnuvegina verulega vaxandi í Evrópu. Í því sambandi má minna á að fyrir tæpu ári voru teknar upp nýjar styrkveitingar frá Evrópubandalaginu til fiskvinnslu. Það er því sérstaklega áhugavert fyrir okkur Íslendinga að fylgjast vel með opinberum styrkveitingum til byggðamála í Evrópu og líklegri framvindu á því sviði á næstunni. Í Bretlandi utan Norður - Írlands var varið um 700 millj. sterlingspunda á árinu 1986 í opinbera byggðastyrki frá bresku ríkisstjórninni og að auki 200 millj. á Norður - Írlandi eða rúmlega 90 milljörðum ísl. kr. á núverandi gengi. Ef upphæðinni er deilt niður á íbúana í Bretlandi er hún um 1250 kr. á mann. Sé henni á hinn bóginn deilt niður á þá sem njóta hennar yrði hún um 36 sterlingspund á íbúa eða liðlega 3600 kr. Sambærileg upphæð fyrir landsbyggðina á Íslandi yrði um 400 millj. kr. í hreinum ríkisstyrkjum til greiðslu á stofnkostnaði fyrirtækja. Og beri menn það nú saman við framlög til þeirrar stofnunar sem á að annast þessi mál og sömuleiðis beri þau saman við það fjárlagafrv. sem ekki hefur enn þá hlotið afgreiðslu. Eins og hæstv. forsrh. gat um réttilega hefur orðið verulegur flutningur á fólki nú á síðustu árum frá landsbyggðinni til Reykjavíkur. Ástæður þessara flutninga eru auðvitað margar og ég ætla ekki að fara að tíunda þær allar hér. En ég tel þó að ein meginástæðan fyrir þessum auknu flutningum sé sá samdráttur sem hefur orðið í atvinnulífi landsbyggðarinnar sem er fyrst og fremst samdráttur í sjávarútvegi, samdráttur í veiðum sem hefur verið um 10% þrjú sl. ár í röð. Það kemur harðast niður á stöðum sem eiga allt sitt undir fiskveiðum og fiskvinnslu. Samdrátturinn nær síður til þeirra svæða þar sem þjónustan er höfuðatvinnuvegur, eins og t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu. Sama má segja um samdrátt víðast hvar úti um land í landbúnaði þar sem hann er fyrir hendi og menn þekkja. Þetta er að mínum dómi ein höfuðástæðan fyrir þessum flutningi. Svo er líka hitt að það er engin samræmd stefna til, í raun og veru engin stefna til í þessu landi varðandi fiskvinnslu, hún fyrirfinnst ekki. Og það er enginn sem ljær máls á því að taka upp slíka stefnu. Við horfum upp á það að fiskurinn er fluttur í vaxandi mæli óunninn úr landi. Hann er fluttur til svæða þar sem er farið að byggja atvinnu mjög mikið á íslenskum fiski. Það er það sem verið er taka frá fiskvinnslufólkinu í landinu og fiskvinnslustöðvunum og flytja til. Það er uppgangur á Humber-svæðinu núna þar sem var hrun eftir að við færðum út í 200 sjómílur og gerðum samningana um að koma Bretum út úr 200 mílna fiskveiðilögsögu. Nú er þar uppgangur. Byggðastofnun eyddi nokkrum peningi í að senda okkur nokkra í fróðleiksferðalag. Það var að vísu erfitt og ekkert farið eftir venjulegum skikkanlegum vinnutíma því að það var svona frá kl. 6 og til 12 á kvöldin. Þrátt fyrir það var það þess virði að fara það. Maður varð margs vísari, bæði á Humber-svæðinu, í Belgíu, Zeebrugge og í Bremerhaven. Eitt voru menn almennt sammála um á öllum þessum svæðum: Þeir byggja á því að auka fiskvinnslu, auka fiskmarkað og fara í stórfelldar framkvæmdir og njóta margvíslegra styrkja, bæði Efnahagsbandalagsins og sinna þjóðlanda hver staður fyrir sig. En mér er óhætt að segja að flestir eða allir þeir aðilar sem við hittum voru mjög áfjáðir um það að við gengjum sem allra fyrst í Efnahagsbandalagið. Frá þeirra sjónarmiði fannst mér það mjög skiljanlegt. En mér finnst að á síðustu vikum sé allur fréttaflutningur og allt tal eins og ákveðið sé að ganga í Efnahagsbandalagið. Ég veit ekki hvort það á að vera fyrir jól eða milli jóla og nýárs. Það getur ekki beðið mikið lengur eins og mörgum mönnum er mál. Menn spyrja ekkert, hvað fáum við? Hvað er verið að biðja um og hvað ætlið þið ykkur? Ég get sagt það: Við viljum efla samskipti okkar við nágrannaþjóðir okkar og Evrópuþjóðirnar. Samskipti sem mörg hver hafa átt sér stað um aldir. Við viljum eiga greiðan aðgang að hefðbundnum mörkuðum okkar í þessum löndum og efla viðskipti okkar við þær þjóðir sem við höfum skipt við öldum saman og líka við þær þjóðir sem við höfum skipt við skemmri tíma. En við viljum ekki kaupa þau viðskipti því verði að veita þeim forræði yfir auðlindum okkar, hvorki beint eða óbeint. Hvorki með aðgangi að fiskimiðum eða eignarhaldi á fyrirtækjum í sjávarútvegi. Fiskimiðin eru og verða eign íslensku þjóðarinnar allrar, ekki einhverra útvalinna heldur allrar þjóðarinnar. Því má gjarnan bæta við að með sama hætti og við viljum verja þau gegn ásælni útlendinga hljótum við líka að verja þessa þjóðareign gegn innlendri ásælni. Við, þessi litla og vopnlausa þjóð, erum búin að heyja þrjú þorskastríð við þjóðir sem við töldum áður og teljum aftur vera vinsamlegar. Við höfum sigrað í öllum þessum styrjöldum, öllum þessum þorskastríðum, með þeim árangri að við höfum yfir að ráða 200 mílna fiskveiðilögsögu. Og nú spyr ég: Eigum við að hlaupa í fang Efnahagsbandalagsins eins og það séu engir aðrir kostir fyrir hendi? Ég segi nei. Við eigum eðlilega að efla samvinnu við Efnahagsbandalagið, ekki eingöngu á þessum sviðum heldur á fjölmörgum öðrum sviðum eins og frekast er hægt, en halda reisn okkar sem sjálfstæð þjóð. Við eigum að fylgja fast eftir kröfunni um tvíhliða tollasamning. Við náðum góðum tollasamningi á sínum tíma með svokallaðri bókun 6 sem ekki kom til framkvæmda fyrr en við vorum búin að semja við Breta um lausn á þorskastríðinu. Þegar menn segja, bæði útlendingar og þó nokkuð margar hjáróma raddir í þessu þjóðfélagi, að við þurfum að flýta okkur, við séum að missa af strætisvagninum ef við förum ekki að biðja um --- sumir tala um aukaaðild að Efnahagsbandalaginu. Ég veit ekki til þess að hún sé til. Annaðhvort er aðild eða ekki aðild. Annaðhvort er að vera eða vera ekki. Og það sé ekki um neitt annað að ræða. Þó Efnahagsbandalagið sé voldugt bandalag og hafi margan góðan tilgang, sennilega er þetta efnahagsbandalag að skapa frið í Evrópu, og undir það hljótum við öll að taka. En höfum við ekki neitt annað að snúa okkur til? Ég segi: Þó að þróun dollarans sé óhagstæð nú þá höfum við auðvitað stórkostlega möguleika í Bandaríkjum Norður-Ameríku. Við höfum líka vaxandi möguleika í Japan og meðal fleiri þjóða. Svo kemur hitt sem er stærsta trompið okkar, langstærsta og veigamesta, það er það að við búum við ómenguð fiskimið. Við framleiðum matvæli sem er óhætt fyrir fólk að neyta. En þjóðir Evrópu verða að fiska á hafsvæði sem er orðið mengað og svo mjög mengað að við köllum það helst af öllu drullupolla, því þeir eru orðnir svo hræðilegir, Norðursjórinn að ég tali ekki um Eystrasalt. Og þá spyr ég: Er hætta á því að menningarþjóðir, sem gera háar kröfur til heilbrigðis og hreinlætis, láti bjóða landsmönnum sínum óhollan mat sem er fiskaður úr menguðum sjó? Nei, krafa þessara þjóða verður sú að kaupa afla sem er ómengaður og veiddur hér í tiltölulega hreinum sjó og mjög hreinum sjó miðað við þann sem þessar þjóðir eru að veiða í. Það verður krafa fólksins í þessum löndum að það sé ekki verið að setja óþarfa innflutningstolla á þessar afurðir. Ég sé líka fyrir mér að ef við förum í fang Efnahagsbandalagsins þá geta þó nokkuð margir menn og vel menntaðir fengið vel borgaða vinnu hjá Efnahagsbandalaginu. Því verður ekki á móti mælt. En það verða aftur aðrir sem missa atvinnuna sína, fiskverkunarfólkið, fólkið sem hefur unnið í þjónustugreinum sjávarútvegsins. Þar harðnar á dalnum við það. Þar hrynur möguleikinn á því að halda þessu landi í byggð. Sjáum við ekki þróunina á ýmsum öðrum sviðum? Byrjaði ekki strjálbýlisverslunin að kvarta undan því að fólkið væri hætt að versla í heimabyggðunum og farið að sækja á stórmarkaðina í Reykjavík? Ég man eftir því og var mikið um talað. Eru ekki stórmarkaðirnir núna í Reykjavík farnir að kvarta undan því að í vaxandi mæli sé verið að flytja verslunina úr landi í stórmarkaði erlendis? Einhvers staðar sá ég í blöðunum, það er nú ekki allt að marka sem þau segja, að núna fyrir jólin séu flutt inn um 120 tonn af fötum. Gefur þetta okkur ekki tilefni til þess að hætta að vinna þannig að lagasetningu að spyrja alltaf menn í fjmrn.: Hvað tapar ríkissjóður ef þetta frv. eða hitt er samþykkt? Og þá kemur hvað ríkissjóður tapar en það kemur aldrei hvað ríkissjóður tapar á því að vera með svona óheyrilega tolla þannig að vöruverðið er svo miklu, miklu hærra en í nágrannalöndunum. Ef það væri orðið svipað eða eins og þar, þá mundi draga verulega úr þessum innflutningi og þessari eyðslu allri sem á sér stað. Allt þetta er þáttur í byggðastefnunni. Virðulegi forseti. Ég biðst forláts á því ef ég hef orðið kannski alllangorður en ég tel að þessi mál séu það mikils virði að nauðsynlegt sé að þau séu rædd ítarlega og lagt út af því og hugað að þeim upplýsingum sem fram hafa komið hér í þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Samkvæmt upplýsingum Hagstofunnar fjölgaði íbúum í Reykjavík og á Reykjanesi um 24.000 manns á árabilinu 1980 -- 1989. En í öðrum landshlutum var á sama tíma nánast engin fjölgun, þ.e. ef þessir aðrir landshlutar eru teknir sem ein heild kemur í ljós að þar er fjölgunin aðeins 400 manns. Fjölgun fólks á suðvesturhorninu var meiri en sem nemur samanlögðum fjölda í tveimur kjördæmum landsins, á Vestfjörðum og Norðurlandi vestra. Utan suðvesturhornsins er sem sagt stöðnun og bein afturför á þessu tímabili. Það er líka eftirtektarvert þegar tölur eru skoðaðar frá Hagstofu að utan suðvesturhornsins eru nú orðið verulega miklu fleiri karlar en konur. Þannig eru karlar 3.400 fleiri en konur á svæðinu frá Vesturlandi hringinn í kringum landið til Suðurlands, en í Reykjavík eru aftur á móti tæplega 3.000 fleiri konur. Þetta er auðvitað ekki mjög vel til þess fallið að skapa eðlilega þróun. Sú skýrsla sem hér liggur fyrir fjallar um rekstur Byggðastofnunar á liðnu ári. Þær tölur sem ég hef hér nefnt eru sannarlega þess eðlis að þær minna okkur á að byggðamálin eru mikilvægari en kannski flest önnur mál í íslenskum stjórnmálum í dag. Það er a.m.k. skoðun mjög margra á landsbyggðinni. Ég tel að athyglisverðast í þessari skýrslu sé það sem hér hefur verið rakið af hæstv. forsrh. og hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni, að eiginfjárhlutfall Byggðasjóðs fer mjög ört rýrnandi og hefur gert það allan þennan áratug sem eðlileg afleiðing af því að framlög til sjóðsins hafa mjög minnkað. Ég tel að við svo búið megi ekki standa og að brýna nauðsyn beri til að bæta eiginfjárstöðu Byggðasjóðs með því úrræði, sem hæstv. forsrh. nefndi hér áðan, að ríkissjóður yfirtaki nokkuð af skuldum Byggðastofnunar við Framkvæmdasjóð Íslands, en þær munu nema núna um 3.300 millj. kr. í gengistryggðum lánum og eiga að greiðast á næstu 11 árum. Ég held að svo háar fjárhæðir þurfi að afskrifa á næstu árum vegna erfiðrar stöðu margra atvinnufyrirtækja og yfirvofandi gjaldþrota að ekki verði undan því vikist að grípa til þessa úrræðis til þess að tryggja framtíð þessarar stofnunar. Það er hárrétt sem hv. þm. Matthías Bjarnason rakti hér áðan, að framlög ríkissjóðs til Byggðastofnunar voru fimm sinnum meiri hér áður fyrr en þau eru í dag. Þessi framlög hafa rýrnað sérstaklega mikið á þessum áratug, sérstaklega á seinni hluta áratugarins. Ég tel að ef framlögin væru svipuð í dag og hefðu verið undanfarin ár svipuð og þau voru á árunum 1980 -- 1983, þá gæti Byggðastofnun vel við unað. Það má út af fyrir sig segja það að eiginfjárframlög ríkissjóðs í mörg ár sem næmu 400 -- 500 millj. á ári mundi vera upphæð sem gæti gengið ef svo færi fram í mörg ár. En vegna þess vanda sem nú hefur upp safnast vegna þess að framlögin hafa verið núna seinustu fimm árin langt innan við 200 millj. kr. þá verður ekki undan vikist að grípa til þessara sérstöku ráðstafana, að yfirtaka skuldir sjóðsins. Byggðastofnun er vissulega helsta stjórntæki Alþingis og ríkisstjórna til að efla byggð víðs vegar um land. Auðvitað er hægt að efla byggðastefnu með öðrum hætti en þeim að veita fé úr Byggðasjóði. Satt best að segja er hægt að halda uppi mjög öflugri byggðastefnu í þessu landi án þess að nokkurt fé komi úr sérstökum sjóði til byggðamála. Eða hvað er byggðastefna? Ég tel að byggðastefna sé sérhver sú aðgerð sem stuðlar að því að snúa við langvarandi öfugþróun í byggðamálum. Það er t.d. byggðastefna að flytja stofnanir ríkisins út á land, þær sem þar eiga heima. Þetta hefur núverandi ríkisstjórn byrjað á að gera. Ég tel að það sé ágæt byggðastefna að flytja Skógrækt ríkisins austur á land og Hagþjónustu landbúnaðarins á Hvanneyri, meðan aftur á móti hitt er mikil öfugstefna í byggðamálum þegar risavaxinni stóriðju er valinn staður á Suðurnesjum. Það er líka byggðastefna ef rétt er haldið á málum við stjórn landsins hvað fjármál og efnahagsmál snertir. Það hefur veikt landsbyggðina mjög mikið hvernig stefna stjórnvalda í vaxta- og gengismálum var á árabilinu 1984 -- 1988. Þá þrefölduðust raunvextir á nokkrum árum og gengi krónunnar varð mjög óhagstætt fyrir útflutningsatvinnuvegina og af þessu erum við nú að súpa seyðið með mikilli aukningu gjaldþrota. Fátt hefur orðið til að veikja byggðir landsins eins og einmitt það að vextirnir hækkuðu svo upp úr öllu valdi og reynt var að halda gengi krónunnar föstu þrátt fyrir töluverða verðbólgu þannig að útflutningsatvinnuvegirnir lentu í miklum erfiðleikum. Það er staðreynd að hefðbundnir atvinnuvegir standa ekki undir raunvöxtum af stærðargráðunni 7 -- 10%. Þeir þola raunvexti sem eru kannski á bilinu 3 -- 5%, en þegar komið er upp í tvöfalt hærri raunvexti þá hljóta flestar venjulegar almennar atvinnugreinar að bíða lægri hlut fyrr eða síðar. Ég tel það eitt mesta mein í íslenskum efnahagsmálum hvað raunvextir hafa verið háir á liðnum árum. Það hefur landsbyggðin ekki hvað síst orðið að gjalda dýru verði. Þegar gengismál eru nefnd má stundum sjá þá hugmynd á kreiki að skynsamlegt gæti verið fyrir Íslendinga að tengja íslensku krónuna við annan gjaldmiðil. Ég sá það seinast á fundi með fulltrúum frá Fjórðungssambandi Norðurlands, þar sem réttilega var vakin athygli á mörgum ágætum málum, en þar var nefnt hvort ekki væri skynsamlegt að tengja íslensku krónuna við annan gjaldmiðil. Ég held að fátt yrði landsbyggðinni til jafnmikillar óþurftar og það ef slíku ráði væri fylgt. Ég held að landsbyggðin þurfi einmitt mjög á því að halda að gengið sé rétt skráð á hverjum tíma. Það verður það ekki ef við færum að tengja íslensku krónuna við annan gjaldmiðil og láta aðstæður og þróun í Evrópu eða vestan hafs ráða því á hvaða gengi íslenska krónan væri skráð á hverjum tíma. Þá er ég ansi hræddur um að það kæmu tímabil þar sem okkar útflutningsatvinnuvegir mundu að miklum hluta hreinlega komast í þrot og fátt væri betur til þess fallið að eyða byggð en einmitt stefna af því tagi. En það er ekki bara stefnan í efnahagsmálum sem skiptir miklu máli fyrir byggðir landsins. Skattamálin skipta líka stóru í því samhengi. Það var mikið áfall fyrir landsbyggðina þegar ríkið fór að seilast í fjármuni Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Þetta gerðist einkum og sér í lagi á árunum 1985 -- 1987, í fjármálaráðherratíð Þorsteins Pálssonar og Jóns Baldvins Hannibalssonar. Þá var farið að skerða Jöfnunarsjóð sveitarfélaga mjög freklega, allt þar til svo var komið að um það bil helmingurinn af ráðstöfunarfé sjóðsins rann til ríkisins en ekki til sveitarfélaganna. Þessu var ekki kippt í lag fyrr en sett voru ný lög um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og um Jöfnunarsjóð. Þar var vissulega reynt að koma málum í rétt far á nýjan leik. Það var skynsamleg byggðastefna, mál sem miklu varðaði fyrir dreifðar byggðir landsins. Núna tel ég að það sé brýnast í skattamálum hvað byggðirnar snertir að ráðast gegn því ranglæti að fyrirtæki og stofnanir sem í raun þjóna landinu öllu greiði mikinn meiri hluta gjalda sinna til Reykjavíkur vegna þess að þau eru staðsett þar. Ég held að það sé mjög brýn byggðastefna að leiðrétta þetta misrétti. Og hvað skattamálin varðar má líka sérstaklega nefna veltuskattinn á matvörur sem lagður var á fyrir þremur árum síðan og hefur aðeins verið af tekinn að hálfu leyti. Því verki þarf að ljúka og það væri mjög mikilvægt fyrir stöðu landbúnaðar, og þar með fyrir stöðu landsbyggðarinnar í heild, ef þessi matarskattur yrði afnuminn með öllu. Auðvitað skiptir margt fleira máli þegar byggðastefna er annars vegar. Það er vond byggðastefna þegar framlög til hafnamála eru skorin niður ár eftir ár, eins og verið hefur nú í mörg undanfarin ár. Ég tel upphæðina sem er í fjárlagafrv. núna og ætluð er til hafnamála algerlega ófullnægjandi og einn ljótasta blettinn á núv. fjárlagafrv., það verði tvímælalaust að reyna að hækka þá tölu við afgreiðslu fjárlaganna og að þetta sé eitt mesta hagsmunamál sem sveitarfélögin standa frammi fyrir núna og þurfa að berjast fyrir. Loks má nefna jöfnun þjónustugjalda sem mikið hagsmunamál dreifbýlisins. Ég minni á að á undanförnum árum hafa verið stigin merk spor í þá átt að jafna símagjöld. Það gerðist einmitt núna 1. nóv. sl. að skrefið í langlínusamtali var lengt um 33% þannig að hvert þriggja mínútna samtal lækkaði um 20%. Tekin voru upp sérstök svæðagjöld þannig að símakostnaður innbyrðis milli staða sem liggja nærri hver öðrum víða um land var lækkaður. Þetta er afar mikilvægt mál sem menn hljóta að þakka fyrir. Þetta er partur af heilbrigðri byggðastefnu og ég vil þakka ríkisstjórninni fyrir gott frumkvæði í þeim málum. En ég get ekki þakkað ríkisstjórninni fyrir frammistöðu hennar varðandi jöfnun orkukostnaðar því þó það baráttumál sé í stefnuskrá þessarar stjórnar þá hefur ekkert verið í því máli gert enn. Satt best að segja þótti mér nokkuð seint í rassinn gripið þegar ég uppgötvaði það að hæstv. iðnrh. var fyrir nokkrum vikum fyrst að koma á fót nefnd til þess að undirbúa tillögur um það hvernig best yrði staðið að jöfnun raforkukostnaðar. Auðvitað er hægt að jafna orkukostnað á Íslandi og það ber að gera. Ég tel að einfaldasta leiðin til þess sé sú að Landsvirkjun verði ein látin selja raforku í heildsölu og hún verði látin haga sinni verðlagningu þannig að það geti stuðlað að jafnara raforkuverði en nú er við lýði. Það er langeinfaldasta leiðin að láta Landsvirkjun um að leysa þetta verkefni og hún getur leyst það, hún hefur fjármagn til þess. Landsvirkjun er stofnun sem hefur verið byggð upp á kostnað allrar þjóðarinnar. Orkuverin voru byggð fyrir lán sem orkunotendur á landinu öllu greiddu niður með kaupum á raforku og ég veit ekki til þess að eigendur Landsvirkjunar hafi orðið að leggja nein aukagjöld á íbúa sinna sveitarfélaga til þess að koma Landsvirkjun á stofn. Ég tel að eðli máls samkvæmt beri Landsvirkjun skylda til þess að taka þetta hlutverk að sér og stuðla að því að orkuverð verði jafnt um allt land eða sem jafnast. Þetta er eitt af stóru málunum þegar rætt er um byggðastefnu og kannski það mál sem við hljótum að vænta að verði tekið til úrlausnar nú þegar á næstu vikum. Margt fleira mætti segja um byggðamál. En vegna þess að fleiri þurfa að komast hér að ætla ég að láta þetta duga.

Málmfríður Sigurðardóttir : Virðulegi forseti. Í gær var ég ásamt fleirum hv. þm. stödd í afskekktu sjávarplássi, líklega því einangraðasta sem þjóð okkar byggir. Þar hafa menn í aldanna rás lifað af því að draga fisk úr sjó, enda ekki um aðra afkomumöguleika að ræða. Hafnarskilyrði hafa verið erfið þarna og harðbýlt nokkuð, en þarna býr dugmikið fólk í góðu samfélagi og hefur skilað, að ég hygg, meiri gjaldeyristekjum á mann í þjóðarbúið en flest ef ekki öll önnur byggðarlög í landinu. Að undanförnu hefur verið unnið þarna að hafnargerð, dýru mannvirki, það kostar milljónatugi. M.a. hefur Byggðastofnun komið þar við sögu með framlög. Í gær voru menn glaðir og fagnandi, höfnin tekin formlega í notkun og bjart fram undan, öryggi sjómannanna tryggara og aðstaða betri. En á þeim gleðidegi bárust aðrar fréttir. Nú er ljóst hvernig kvótamálum byggðarlagsins verður háttað á næsta ári. Í stuttu máli er það með þeim hætti að segja má að grundvellinum sé kippt undan byggðinni. Slík er skerðingin hjá þessu fólki sem hefur í enga aðra atvinnu að leita og getur ekki einu sinni selt eignir sínar ef það neyðist til að fara á brott. En fyrirtæki sem á ónýtan togara, bundinn við bryggju í næsta byggðarlagi og hefur ekki verið gerður út í tvö ár, fær 300 tonna aukningu í veiðiheimildum. Er þó síst hægt að segja að það fyrirtæki hafi skort veiðiheimildir áður. Slíkt er það réttlæti sem menn ástunda í þessum efnum. Ég skynjaði vonbrigði og reiði fólks ákaflega sterkt yfir því misrétti sem það taldi sig beitt. Og ég skynjaði líka, og það mættu fleiri gera, hvílíkur örlagavaldur fólks og byggðarlaga fiskveiðistjórnun getur verið eftir því hvernig henni er beitt. Hvers konar vinnubrögð eru þetta? Hvaða vit er í slíkum ráðstöfunum hjá stjórnvöldum? Þau rétta fólkinu höfn með annarri hendinni og hrifsa af því lífsbjörgina með hinni. Ég vænti þess ekki að stjórnvöld þurfi að búast við heitum þakkarávörpum frá Grímseyingum, því hvers virði er höfn ef ekki er hægt að lifa af fiskveiðunum? Þessa vildi ég geta hér í upphafi þegar rædd eru byggðamál því að svo snar þáttur er fiskveiðistjórnunin í því hvernig byggð þróast að fram hjá því má ekki ganga í umræðunni. Og er ekki hv. þm. og hæstv. ráðherrum að verða ljóst að kjarkleysi þeirra eða kæruleysi þegar þeir guggnuðu við að binda veiðiheimildir að einhverju leyti við byggðarlög, sem var tillaga kvennalistakvenna og óskir landsbyggðarbúa, kann að leiða til meiri ófara en séðar verða fyrir? En annað mál er til umræðu hér, þó að þetta sé að vísu þáttur í því, og það er skýrsla Byggðastofnunar, skýrsla um það hvernig stofnunin hefur á sl. ári farið með það hlutverk sitt að stuðla að þjóðfélagslega hagkvæmri þróun byggðar í landinu. Um það atriði út af fyrir sig hljóta þó alltaf að vera deildar meiningar. En allt um það er starf Byggðastofnunar mikið umfangs og á mörgum sviðum, svo sem skýrslan greinir og grípur inn á fjölmarga þætti í atvinnulífi landsmanna. Ég vil nota tækifærið til að lýsa ánægju með hversu hnitmiðuð skýrslan er og laus við allar málalengingar og aðgengileg fyrir hvern sem er. Þessari stofnun hefur frá upphafi verið ætlað beint og óbeint að hamla á móti því ójafnvægi sem er á byggð í landinu og fer vaxandi og að sporna við fólksflutningum á suðvesturhornið, þó hvergi sé það hlutverk í rauninni skilgreint beinum orðum. Augljóst er að miklu fyrr hefði þurft að hefja slíkar aðgerðir því að enn aukast fólksflutningarnir til höfuðborgarsvæðisins þrátt fyrir það starf sem stofnunin hefur unnið, sem ég er alls ekki að vanmeta. Hv. 1. þm. Vestf. hefur farið yfir fjárhagsstöðu stofnunarinnar svo að ég sé ekki ástæðu til að fara nánar út í það. En ég bendi á og undirstrika að fjárhagsstaða hennar fer versnandi og það ríkisframlag sem henni er ætlað á komandi ári veitir henni lítið svigrúm til aðgerða. Hlutverk Byggðastofnunar er tvíþætt. Hún er annars vegar umfangsmikil lánastofnun en hins vegar þróunarstofnun. Mér virðist að tími sé kominn til að endurskoða fyrra hlutverkið með tilliti til þess sem í skýrslunni stendur. Með leyfi hæstv. forseta stendur þar: ,,Nú er svo komið að auðvelt er að fjármagna skynsamlega nýfjárfestingu með aðstoð hinna hefðbundnu fjárfestingarlánasjóða banka og er það til bóta frá því sem áður var. Lánakjör þar eru síst verri en Byggðastofnun getur boðið, en menn líta hins vegar til Byggðastofnunar í þeirri von að hún horfi öðruvísi á mál með tilliti til áhættu á lánveitingum en bankar og aðrir fjárfestingarsjóðir, en það getur hún því miður ekki gert lengur.`` Lánveitingar Byggðastofnunar á undanförnum árum hafa að miklum hluta farið til þess að forða því að neyðarástand skapist á ýmsum stöðum á landsbyggðinni og þá einkum til aðstoðar við fyrirtæki sem eru undirstaða atvinnulífs á sínu svæði. Þær lánveitingar hafa yfirleitt skilað sér vel og orðið til að treysta byggðina þar sem mörg þessi fyrirtæki eru rekin með það fyrir augum að sjá fólkinu fyrir atvinnu fremur en að einblína eingöngu á gróðasjónarmiðið. Þetta félagslega hlutverk fyrirtækjanna skiptir höfuðmáli víða um land. En í harðnandi samkeppni kann að vera að endurskoða verði það og rækja þann þátt, e.t.v. með aðstoð stjórnvalda. Slíkar skoðanir eiga þó ekki fylgi að fagna hjá þeim sem hafa skammtímagróðasjónarmið að höfuðleiðarljósi. Athuganir og ábendingar skýrslunnar um atvinnulíf á landsbyggðinni, einkum varðandi fiskvinnsluna, eru athyglisverðar. Fiskvinnsla í þeim löndum sem við seljum óunninn fisk til eflist nú hraðfara með aðstoð opinberra aðila þar meðan hún stendur í stað hér eða tæplega það. Og nú verður hún að keppa við fiskvinnslu Evrópubandalagsins. Það er rétt að geta þess að í upphafi viðræðna EFTA og EB um Evrópskt efnahagssvæði var lögð á það ofuráhersla af hálfu íslenskra ráðherra, þar á meðal hæstv. forsrh., að fríverslun með fisk væri meginhagsmunamál Íslendinga. Þess vegna væri mjög mikilvægt að taka þátt í samningaviðræðum við EB ásamt öðrum EFTA - þjóðum. Það væri fróðlegt að vita hvort hæstv. ríkisstjórn gerir sér grein fyrir hvað felst í fríverslun með fisk. Ef um algera fríverslun er að ræða er alls óheimilt að reisa skorður við útflutningi á óunnum og hálfunnum fiski. Í skýrslunni er bent á aðstöðu fiskvinnslunnar í nágrannalöndum okkar sem býr við allt önnur kjör en hér og nýtur auk þess góðs af byggðastyrkjum. Er búist við að aðgerðir í byggðamálum muni aukast á næstu árum innan Evrópubandalagsins og þá væntanlega í þessum efnum líka. Síðan er bent á þá hugsanlegu þróun, sem við höfum raunar séð síðan skýrslan kom út, að fiskvinnslan flytjist smám saman úr landi eftir því sem erlend úrvinnsla eflist, sem við styðjum nú þegar dyggilega með því að flytja út óunninn fisk. Stjórnvöld geta komið í veg fyrir þessa þróun en það er e.t.v. að verða of seint. Fyrsta skrefið er að móta stefnu í fiskvinnslu og framkvæma hana, síðan jafnframt stjórnun á fiskveiðum. Það er ekki verjandi, og það er þjóðarskömm, að aldrei skuli hafa verið mynduð og rekin stefna um fullvinnslu og fullnýtingu dýrmætustu auðlindar okkar sem er fiskarnir í sjónum. Sú vinnsla ætti að vera okkar stóriðja. Þetta hafa kvennalistakonur margbent á í ræðu og riti en jafnan fyrir daufum eyrum í þingsölum. Í skýrslunni eru settar fram hugmyndir um hvernig þetta megi gera og væri ráð að fara að þeim tillögum því að annars rekur allt að því að við ströndum uppi á skeri sem hráefnisframleiðendur fyrir iðnaðarþjóðir Evrópubandalagsins. Er það það sem menn vilja? Vilja menn flytja fiskinn út og láta aðra vinna hann þar og flytja síðan inn súrál og vinna það hér með tilheyrandi mengun, umhverfisspjöllum og byggðaröskun sem af því hlýtur að leiða? Þá ráðamenn sem halda því fram að meiri hluti þjóðarinnar vilji fá álver er rétt að minna á það að af stjórnvalda hálfu hefur ekki verið boðið upp á aðra atvinnukosti. Og menn vilja þetta auðvitað heldur en ekki neitt. Þeir sem eru að þreifa sig áfram og reyna að koma á fullvinnslu í fiskafurðum eru ekki studdir sem skyldi. Rannsóknastarfsemi er fjársvelt en einmitt í rannsóknum liggja okkar dýrmætustu möguleikar um stóriðju í fiskafurðum, ensímvinnslu og fullnýtingu hvers þess sem hafið gefur okkur. Allt sem unnið er á þessu sviði nú er fálmkennt og máttlítið vegna þess að stefnuna vantar. Það verður að setja ákveðin markmið svo að fjármagn fáist til og stefna síðan að þeim. Byggðastofnun hefur unnið að fjölmörgum verkefnum um hin ýmsu mál sem varða byggðir landsins, ekki síst að atvinnumálum. Vonandi megum við sem fyrst sjá árangur af því starfi. Sú skoðun kemur sterkt fram hjá stofnuninni að horfur um þróun byggðar á næstu árum og áratugum séu nú mjög ískyggilegar. Nauðsyn sé að móta nýja byggðastefnu og hefja skipulagðar aðgerðir til að breyta hinni fyrirsjáanlegu þróun. Hér er talað um nýja byggðastefnu. Mér vitanlega hefur heildstæð byggðastefna aldrei verið til hér og er nú mál að taka til höndum ef eitthvað á að gera í því að skapa markvissa stefnu um það að treysta byggð sem víðast um landið. Ýmsar rannsóknir og kannanir hafa farið fram um orsakir byggðarröskunar og fólksflótta. Til að lækna meinið verður auðvitað að þekkja sjúkdóminn og finna viðeigandi lyf. Á Norðurlöndum hafa menn glímt við þennan sama vanda og er sú barátta þegar farin að sýna árangur. Þeir skilgreindu vanda sinn fyrr en við og nú njóta þeir þess í nokkru. Það er meginþáttur í þeirra stefnu í viðhaldi byggða að auka þurfi atvinnu fyrir konur, færa menntunina sem næst fólkinu og auka fjölbreytni í störfum. Auk þess eru sífelldar rannsóknir þar í gangi á nýsköpun í atvinnu og áætlanir gerðar samkvæmt því. Allt þetta þurfum við líka að gera. Vissulega er skilningur að aukast á mikilvægi þessara mála. Nefndin sem skal móta byggðastefnu hefur skilað inn ýmsum hugmyndum en hún hefur ekki séð enn fjárframlög til að hrinda þeim hugmyndum í framkvæmd, og til hvers er þá unnið? Ég vil minna á frv. Kvennalistans um sérstaka kvennadeild við Byggðastofnun sem ég er ekki í vafa um að skila mundi árangri. Sömuleiðis annað frv. Kvennalistans um heimilisiðnaðarráðgjafa. Slík starfsemi gæti leyst úr læðingi ónýtta krafta og orðið til aukinnar atvinnu, einmitt í dreifbýli, ef markvisst er unnið. Virðulegi forseti. Byggðastofnun hefur vissulega unnið gagnmerkt starf á undanförnum árum. Mikill tími og miklir fjármunir hafa að vísu farið í björgunaraðgerðir sem vonandi skila árangri þó að margt bendi til þess að það muni líka kosta áföll fyrir Byggðastofnun. En verkefnin eru ótæmandi. Ég vil benda á að umræður eru uppi um flutning ýmissa ríkisstofnana út á land. Þar gæti Byggðastofnun unnið að með tillögum og skipulagningu. Landsbyggðinni er þörf á að fjölmenntað fólk setjist þar að. Það hefur sýnt sig í öðrum löndum að önnur og/eða ný sjónarmið koma þá til í byggðunum og leiða oft til frjórra og fyllra mannlífs. Ég vil undirstrika aftur, virðulegi forseti, að ég tel að svo mikilvægt sem hlutverk Byggðastofnunar er sé höfuðnauðsyn að tryggja fjárhag hennar. Eiginfjárstaða hennar fer nú síversnandi og framlag til hennar í frv. til fjárlaga hrekkur skammt ef á að ráðast í eitthvað sem munar um. En mikilvægast er að fé hennar sé ráðstafað framvegis af gætni og yfirvegun að bestu manna yfirsýn.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að tala mjög lengi en þetta er auðvitað mjög brýnt mál sem verið er að tala um sem allir hljóta að hafa áhyggjur af eins og það stendur nú. Ég gat ekki hlustað á alla ræðu formanns stjórnar Byggðastofnunar áðan en það sem ég heyrði af henni var einmitt það sem ég hefði viljað segja í sambandi við störf og stöðu Byggðastofnunar. Þess vegna mun ég ekki endurtaka það hér. En í sambandi við ferðir okkar í stjórn Byggðastofnunar til útlanda til að athuga fiskmarkaði og annað í sambandi við okkar útflutningsmál vil ég bæta því við það sem hv. 1. þm. Vestf. sagði að ég sannfærðist um það í þessari ferð að ekki væri vandi fyrir okkur að selja fisk. Ég sannfærðist um að það mundi verða mjög eftir því gengið að fá fisk frá Íslandi. Eftir að hafa séð þann fisk sem var á fiskmörkuðunum og heyrt í þeim í Hull og Grimsby sannfærðist ég um það að ekkert er eftir þar af fiski nema rusl, eins og það sem er veitt við bryggjurnar og jafnvel enn þá aumara en það. Þeir byggja mjög sína starfsemi í öllum þessum löndum, ekki síst í Vestur-Þýskalandi, á því að fá fisk frá Íslandi. Þeir munu sækja á að við munum fá að flytja fiskinn út án a.m.k. nokkurra verulegra tolla. Auðvitað er fleira í því sambandi sem ég ætla ekki að ræða hér. Eitt þótti mér mjög athyglisvert og ánægjulegt þegar ég var að hlusta á hv. 1. þm. Vestf. Matthías Bjarnason áðan og það voru þau orð sem hann viðhafði í sambandi við Efnahagsbandalag Evrópu. Þar kom andstæð skoðun við það sem hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir, flokkssystir hans, hélt fram á dögunum þar sem hún lagði til að við drægjum það ekki nema til morguns, að mér fannst þegar hún talaði, að það yrði sótt um inngöngu í Efnahagsbandalagið.

Systkin eru ekki alltaf sammála.

Nei, og það er gleðilegt. Ég veit að það munar um hv. 1. þm. Vestf. í þessu máli því eins og horfir held ég að það yrði dauðahöggið á byggðirnar ef við mundum fara þá leið. Við sjáum hvernig þetta stendur núna. Ég var á fundi á Vestfjörðum og þeir fullyrtu að á þessu ári hefðu flust 600 manns burtu frá Vestfjörðum --- á þessu ári. Hvernig endar þetta ef ekki verður eitthvað gert í byggðamálum? Vissulega hefur sú ríkisstjórn sem nú situr gert ýmislegt til þess að þau fyrirtæki sem eru burðarásar í hverju byggðarlagi geti haldið starfsemi sinni áfram, en þau eru samt sem áður nú það veik, sum hver, að það er spurning hve lengi þau geti haldið áfram nema breytt verði um stefnu. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þm. Ragnari Arnalds að það eru fyrst og fremst vextirnir sem ráða mestu um. Það er vaxtastefnan og það hvað hæstv. ríkisstjórn hefur tekið, ég segi linlega á þeim málum og langt frá því sem um var samið þar sem vextir eru jafnvel yfir 10% raunvextir fyrir þá sem þurfa að skuldbreyta. Yfir 10%. Það voru teknir upp þessir kjörvextir, t.d. í Búnaðarbankanum, strax þegar ég var farinn þaðan. Hvað þýddi það? Það þýddi að þeir hækkuðu til almennings úr 7,5% upp í 8,25%. Það þýddi að ef einhver viðskiptavinur væri það ríkur að hann hefði svo stórt veð að það væri minna en 30% sem hvíldu á eigninni eftir að hann væri búinn að taka lán gat hann fengið það jafnvel með 6,5% vöxtum. En á lán þeirra sem eru komnir í erfiðleika, sem þurfa að láta skuldbreyta, má með leyfi Seðlabankans bæta 2% við þessi 8,25%. Að vísu er misjafnlega að þessu staðið. Ég hef fréttir af því að ekki er farið eftir þessu í öllum útibúum á þann hátt sem ég er að tala um. En það er gert í aðalbönkunum og í flestum útibúum. Þetta er náttúrlega algjörlega óviðunandi ástand og þetta er skýringin á því að fólk er að missa íbúðir sínar í stórum stíl. Eins og stendur er á landsbyggðinni víða ekki hægt að selja hús fyrir þá sem gefast upp. Mér er sagt að t.d. sums staðar á Vestfjörðum standi íbúðirnar tómar. Það verður nefnilega að taka á þessum málum með öðrum hætti en hefur verið gert. Eitt af því sem verður að gera --- og það hefur verið umsókn og ósk stjórnar Byggðastofnunar --- er að ríkið taki við um 3 milljörðum af skuldum Byggðastofnunar við Framkvæmdasjóð og veitir ekki af eins og nú horfir. Það er alveg sama sagan með fiskeldið, það hefur nú alveg mistekist björgunarstarfið í sambandi við Tryggingasjóð fiskeldislána. Það fór eins og manni datt í hug að breytingin sem var gerð var til hins verra en ekki til að leysa málið. Og þær stöðvar sem upp úr standa enn þá og eru í rekstri horfa flestar, þó ekki allar, fram á að það geti verið kannski mánaðar spurning hvenær lokað verður. Eins hefur verið með loðdýraræktina, þau fyrirheit sem voru gefin um skuldbreytingar þar hafa í mörgum tilvikum ekki náð fram að ganga og það fólk er orðið meira en allslaust. Ýmsir fara þaðan slyppir og snauðir og ýmsir sem hafa reynt að hjálpa þeim hafa einnig misst sitt. Það var minnst á jöfnun orkukostnaðar áðan. Hún er athyglisverð staðan sem þar er. Nefnd er að störfum til að kanna þessi mál. Og upp hefur komið að Landsvirkjun stefnir að því að vera skuldlaus í árslok 2004, þ.e. búin að borga allar sínar skuldir. Það er enginn vandi að jafna að fullu orkukostnaðinn, sem er auðvitað sjálfsagt að krefjast, með því að lengja lánin. Réttast væri að taka Landsvirkjun eignarnámi frá Reykjavík og Akureyri og að ríkið ræki hana. Ef á að fara út í að virkja fyrir stóriðju er réttast að hafa þar sérstakt fyrirtæki sem stendur á bak við það til þess að ekki sé verið að færa á milli, að neytendur orkunnar í landinu þurfi ekki að borga þau afföll sem sýnileg eru ef á að semja á þann veg sem nú stefnir í þeim málum. En það er margt fleira sem verður að gera ef á að bjarga byggðunum. Það eru ekki síst kvótamálin. Sá sem hér stendur kom með tillögur um það, þegar lög um fiskveiðistefnu voru samþykkt á Alþingi á sl. vori, að hluti af kvótanum yrði færður yfir á byggðirnar. Mér var alveg ljóst að ekki var hægt að taka það alveg af skipunum. En ef þessu heldur áfram eins og nú er verða sumar byggðirnar alveg kvótalausar. Það er fjármagnið sem nær þessu. Þrátt fyrir 1. gr. laganna um að þjóðin eigi fiskinn í sjónum selja þeir kvótann sem fá hann eins og þeir eigi hann. Ef það verður liðið þýðir það að eins fer með það og aðrar eignir að því verður ekki haggað nema að taka kvótann eignarnámi og þá verður að borga verð fyrir eftir mati. Eins og fiskveiðistefnan er mun þetta þróast í það að peningamennirnir nái öllum tökum á þessari auðlegð þjóðarinnar. Og 1. gr. í lögunum reynist þá marklaus vegna þess að valdhafarnir gera ekkert í því að stöðva að kvótinn gangi kaupum og sölum eins og hefur verið á undanförnum árum. Það er sýnilegt að allt horfir í að stórir hlutar af landsbyggðinni fari í auðn. Ekki er bjartara yfir ef á að fara að byggja álbræðslu á Reykjanesi. Eins og fram hefur komið t.d. hjá Jóhannesi Nordal seðlabankastjóra verður þá í leiðinni að draga úr framkvæmdum annars staðar til þess að hamla gegn þenslu, verðbólgu. Við vorum á fundi í dag þar sem þessi stefna, þessi skoðun, kom fram hjá embættismanni ríkisins. Ofan á það, svo ég taki aftur Vestfirði, að þar hefur fækkað um 600 manns og margir eru á förum eftir því sem mér er tjáð. Það er ekki séð fyrir hvort sum af þeim aðalfyrirtækjum sem standa undir þeirri atvinnu sem þar er þó, það er nóg atvinna þar núna, en það er öryggisleysið sem verður til þess að fólkið flýr. Ef þetta fer eins og horfir erum við illa stödd. Ég held að það hafi sýnt sig á undanförnum árum og alla tíð að síðan Byggðastofnun tók til starfa að tillögu Gísla heitins Guðmundssonar hafi hún þó hamlað verulega á móti þeirri röskun sem hefði annars orðið, en þrátt fyrir það er þetta svona. Þrátt fyrir þetta hefur á nokkrum árum fjölgað hér á suðvesturhorninu um 24 þús. manns en aðeins um 400 á sama tíma á landsbyggðinni. Og svo eru menn að tala um að það sé byggðastefna í gangi og eigi að gera eitthvað fyrir byggðirnar á sama tíma og þær ráðstafanir sem eru gerðar, eins og t.d. að byggja álver, auka þetta misvægi, auka enn á fólksflutningana hingað á suðvesturhornið. Og þeir sem fara koma fáir til baka. Ég held að menn verði að athuga svolítið sinn gang betur. Ég mun tala á næstunni fyrir frv. um vaxtalækkun, sem ég legg til að verði gerð á meðan þjóðarsáttin stendur a.m.k., því það er auðvitað ekki hægt að setja allt í fjötra nema frelsi þeirra sem eiga fjármagnið eins og gert er. En það kann að vera að menn treysti sér ekki í það frekar en að taka á sumum öðrum þáttum í þessu þjóðfélagi.