Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég samþykki það að veita afbrigði fyrir þessu máli en ég skil ekki af hverju það þarf afbrigði. Þetta er mál sem lá fyrir fyrir löngu og ég vil benda ráðuneytinu og hæstv. fjármálaráðherra á að það eru til ýmiss konar forrit sem minna menn á hluti þegar þeir geta ekki munað þá.

Frú forseti. Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 23/2006, um upplýsingarétt um umhverfismál. Þessi síðari efnistök bar að með nokkuð óvæntum hætti. Þar sem málið var komið í atkvæðagreiðslu hér fyrir stuttu spratt upp þingmaður utan úr sal og óskaði eftir því að málið yrði kallað inn milli 2. og 3. umr. til að hægt væri að fara yfir umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga um málið. Þess má geta að sú umsögn lá alls ekki fyrir þegar beiðnin var borin upp en lögum samkvæmt ber að taka tillit til svona beiðna. Málið var tekið aftur inn í nefnd og hefur nú verið afgreitt þaðan með auknum meiri hluta því að í fyrra nefndaráliti var 1. minni hluti á afgreiðslu málsins en nú er kominn meiri hluti fyrir því. Frumvarpinu var sem sagt vísað til nefndar sem hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Guðjón Bragason og Tryggva Þórhallsson frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga en einnig barst formleg umsögn frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Það atriði sem hlaut mesta umfjöllun í nefndinni að þessu sinni var frumkvæðisskylda stjórnvalda í umhverfismálum. Þess má geta að í eldra nefndaráliti um málið hafði verið tekið tillit til ábendinga í umsögnum og gerð tillaga um breytingu á frumvarpinu. Meðal annars hafði verið fallið frá því að orðin „sé þess óskað“ féllu brott úr lagatexta núgildandi laga en á móti kæmi styrking á 3. gr. frumvarpsins með orðalagsbreytingu sem þar má sjá og felur í sér breytingu á 10. gr. gildandi laga. Meiri hluti nefndarinnar bendir á, eins og kemur fram í nefndaráliti, að með frumvarpi til upplýsingalaga sem nú liggur fyrir á þskj. 442 sé stefnt að því að efla og styrkja upplýsingarétt almennings. Að sama skapi felast í ákvæðum frumvarpsins tillögur um auknar skyldur stjórnvalda, eins og fram kemur í 13. gr. þess. Þar er meðal annars lagt til að stjórnvöld skuli leitast við að gera skrár yfir mál, lista yfir málsgögn og gögnin sjálf gerð aðgengileg með rafrænum hætti. Það er skilningur meiri hluta nefndarinnar að með frumvarpi þessu og þeim breytingum sem lagðar voru til á því við 2. umr. sé ekki verið að leggja til nýja almenna meginreglu á sviði umhverfisréttar um að skylda stjórnvöld til að birta opinberlega að eigin frumkvæði lista yfir öll mál eða málsskjöl sem þau hafa undir höndum. Það hefði hugsanlega mátt túlka sem svo að frumvarpinu óbreyttu en að gerðum þeim breytingum sem lagðar eru til á það að vera alveg skýrt að hér er ekki verið að leggja til nýja meginreglu. Frumkvæðisskylda stjórnvalda á einvörðungu við samkvæmt breytingunum og upphaflega frumvarpinu þegar ástæða er til að ætla að frávik vegna mengandi efna í umhverfi geti haft í för með sér hættu eða skaðleg áhrif á umhverfi eða heilsu fólks eða dýra. Meiri hlutinn áréttar einnig að með ákvæðum frumvarpsins er skerpt á upplýsingaskyldu stjórnvalda til almennings í samræmi við Árósasamninginn, samanber lög nr. 131/2011, og túlkun Mannréttindadómstóls Evrópu. Við þetta má bæta því að í tillögum stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá er einnig gert ráð fyrir nýju ákvæði, 35. gr., um upplýsingaskyldu stjórnvalda um ástand umhverfis og náttúru og áhrif framkvæmda þar á. Í því umrædda ákvæði eru stjórnvöld skylduð með beinum hætti til þess að upplýsa um aðsteðjandi náttúruvá, svo sem umhverfismengun. Ég vil geta um þetta hér því að þetta styður enn frekar við það að lagaumhverfið verði lagað að þessum meginsjónarmiðum. Við afgreiðslu málsins voru þær breytingartillögur sem gerðar voru kallaðar til 3. umr., eins og fyrr segir, og því voru ekki greidd atkvæði um þær. Af þeim sökum eru þær lagðar hér fram óbreyttar og eins og ég segi með auknum meiri hluta í nefndinni. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem um getur í nefndaráliti á þskj. 934. Ég vek þar sérstaklega athygli á að 3. gr. orðist svo: „Við 10. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 5. gr. er stjórnvöldum ævinlega skylt að hafa frumkvæði að upplýsingagjöf sé ástæða til að ætla að frávik vegna mengandi efna í umhverfi geti haft í för með sér hættu eða skaðleg áhrif á umhverfi eða heilsu fólks eða dýra. Ráðherra er heimilt að afmarka nánar í reglugerð hvað teljist skaðleg eða hættuleg frávik.“ Undir þetta rita Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, formaður nefndarinnar, Ólína Þorvarðardóttir, sem hér stendur, Þuríður Backman, Mörður Árnason, Atli Gíslason og Róbert Marshall. Þór Saari, áheyrnarfulltrúi nefndarinnar, hefur lýst sig samþykkan áliti þessu.

Hæstv. forseti. Í upphafsmáli framsögumanns, 1. flutningsmanns frumvarpsins, vék hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir að því að sérkennilegar aðstæður og vinnubrögð á þinginu hefðu orðið til þess að málið var kallað aftur til nefndar, að upp hefði staðið einhver þingmaður úti í sal, sem að mati hv. þingmanns hefði þar af leiðandi ekkert með það að gera, og óskað eftir að málið yrði kallað inn í nefnd og fjallað yrði um umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga. Nú spyr ég hv. þingmann hvort hún telji það ekki eðlilegt og skyldu hvers þingmanns að setja sig inn í öll þau mál sem fyrir liggja á þingi og hafa á þeim skoðun. Viðkomandi þingmaður er í þessu tilviki ég - ég ætla að upplýsa það, frú forseti, að sá sem hér stendur óskaði eftir því að málið yrði kallað til nefndar milli 2. og 3. umr. Er ekki fullkomlega eðlileg skylda og réttur þingmanns að standa hér upp og óska eftir því að mál fái meiri umfjöllun ef einstakir þingmenn telja, óháð því í hvaða nefnd þeir sitja, að mál þurfi frekari umfjöllun ef fyrir liggja upplýsingar einhvers staðar í samfélaginu sem þarf að fjalla um? Sá sem hér stendur sat tímabundið í umhverfisnefnd þegar fjallað var um skipulagslög og önnur lög á fyrri þingum og átti þá talsverð samskipti við Samband íslenskra sveitarfélaga og hefur einnig setið í sveitarstjórnum og átt þar af leiðandi talsverð samskipti við Samband íslenskra sveitarfélaga, og fékk ávæning af því að málið hefði farið fram hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og yrði klárað þennan dag og kom því þeirri frómu ósk á framfæri að málið yrði aftur tekið til nefndar og fjallað um það betur svo að það væri betur ígrundað. 

Frú forseti. Það var fúslega orðið við hinni frómu ósk hv. þm. Sigurðar Inga Jóhannssonar. Að sjálfsögðu er það réttur þingmanns og skylda að setja sig inn í öll mál sem til umfjöllunar eru í þinginu. Það er samt undarlegt í ljósi þess að 2. umr. þessa máls var yfirstaðin og ég var ein þátttakandi í þeirri umræðu. Hv. þingmaður var víðs fjarri og hin margumtalaða umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga sem fékk að sjálfsögðu umsagnarbeiðni um þetta mál en sendi ekki inn umsögn og gerði ekki viðvart um nokkurn skapaðan hlut fyrr en málið var komið hingað í atkvæðagreiðslu. Þetta eru því óneitanlega sérkennilegar aðstæður, þ.e. að hvetja til umfjöllunar um umsögn sem ekki hefur borist og ekki liggur fyrir en sjálfsagt og eðlilegt að verða við þeirri ósk enda var það gert. Nú hefur nefndin sem sagt tekið málið til umfjöllunar og ítrekað áður fengna niðurstöðu í málinu með þeim breytingartillögum sem voru kynntar eftir 2. umr. og eru lagðar hér fram að nýju óbreyttar.

Frú forseti. Við hér á þingi höfum oft talað um að það þurfi að breyta vinnubrögðum. Eitt af því sem hefur komið fram á þessu þingi og kannski undanförnum þingum er að þingmannamál hafa komist lengra. Sumpart er það vegna þess að stjórnarfrumvörp hafa ekki borist inn í þingið þannig að það er hreinlega pláss í dagskránni fyrir þingmannamál. Því hefur það líka verið haldið fram í stjórnsýslunni að sumir hafi þá reglu að veita ekki umsagnir um þingmannamál, sem ég held að sé óskynsamlegt og menn þurfi að breyta. Ég held að sú forgangsröðun hafi t.d. verið á hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga eins og hjá mörgum öðrum aðilum. Við þekkjum það öll að mörg þingmannamál hafa ekki fengið umsagnir. Þau geta því farið fram hjá mönnum í tímahraki og annað í þeim dúr. Varðandi það að sá sem hér stendur hafi verið víðs fjarri þegar 2. umr. fór fram og hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir hafi verið ein í þinginu vill sá sem hér stendur upplýsa að hann sat innan við tvo metra frá hv. þingmanni og átti ekki hægt um vik að taka þátt í umræðunni þar sem hann stýrði fundi en hlustaði á hvert einasta orð sem fjallað var um í þessu máli. Það vakti einmitt áhuga minn og athygli hversu langt málið væri komið og ég hafði nokkrar efasemdir um hvort búið væri að ganga tryggilega úr skugga um að allir aðilar hefðu fjallað um það. Það er ekki langsóttara en svo. Ég ítreka og þakka það álit hv. þingmanns að það sé bæði réttur og skylda hvers þingmanns að taka mál til umfjöllunar sem hann telur nauðsynlegt að sinna og í þessu tilviki var það réttur minn og skylda að gera það.

Hæstv. forseti. Málið sem hér liggur fyrir og er komið til 3. umr. er óneitanlega jákvætt mál að því leyti að markmiðið með því er virðingarvert og gott. Það er okkur öllum í mun að almenningur hafi aðgang að þeim upplýsingum sem hann varðar og eins að stjórnvöld hafi frumkvæðisskyldu þegar hætta skapast fyrir líf eða heilsu manna eða umhverfisvá. Það skýrir kannski hvers vegna þetta mál fór svo langt og svolítið undir radarinn hjá mörgum innan þingsins og eins úti í samfélaginu, umsagnaraðilum og öðrum. Menn töldu málið stefna að mjög jákvæðum markmiðum og þess vegna voru þeir ekki nægilega vel vakandi fyrir því hver áhrif þess yrðu í raun. Það er rétt að geta þess að milli 1. og 2. umr. byrjuðu að koma ábendingar innan úr stjórnkerfinu um að ákvæði frumvarpsins væru með þeim hætti að erfitt gæti verið að framfylgja þeim. Meiri hlutinn í nefndinni, sem varð reyndar þegar upp var staðið 1. minni hluti, lagði til ákveðnar breytingar á frumvarpinu, að einhverju leyti til að koma til móts við þetta, en ég er hins vegar enn þeirrar skoðunar og kannski enn sannfærðari en ég var á fyrri stigum að þrátt fyrir hin jákvæðu markmið frumvarpsins kunni að reynast mjög erfitt að framkvæma það í anda þess lagabókstafs sem þar er að finna. Ég hef áhyggjur af því. Ég held að það sé full ástæða fyrir okkur, hvort sem við erum í umhverfisnefnd eða öðrum nefndum þingsins, að hlusta þegar þeir aðilar sem eiga að framfylgja þeim lagaákvæðum sem við setjum eða ætlum okkur að setja vara við vandkvæðum í sambandi við framkvæmdina. Það þarf ekki að ráða úrslitum en það er að minnsta kosti þess virði fyrir okkur að staldra við og hlusta á þá. Þess vegna taldi ég mikilvægt að fá t.d. sjónarmið Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem kom milli 2. og 3. umr., enda ljóst að miklar skyldur samkvæmt þessu frumvarpi leggjast á sveitarfélögin og víðtækari skyldur en þau hafa nú þegar. Staðreyndin er auðvitað sú að það er til lítils að samþykkja frumvörp full af jákvæðum markmiðum ef ekki er hægt að framfylgja efni þeirra. Þá eru vandamál fyrir hendi, en ég skal ekki um það segja hvort þær áhyggjur sem fram hafa komið séu allar rökstuddar en það hafa komið ábendingar um að sú skylda sem lögð er á stjórnvöld samkvæmt frumvarpinu til upplýsingagjafar að eigin frumkvæði sé mjög víðtæk og geti leitt annars vegar til kostnaðar og fyrirhafnar í kerfinu og hins vegar til þess að upplýsingaflóðið, vegna þess að stjórnvöld telji sér skylt að dæla út upplýsingum, verði slíkt að þær upplýsingar sem raunverulega þurfa að ná eyrum landsmanna komist ekki til skila því að þær drukkni í upplýsingaflóðinu. Þetta eru ekki tilefnislausar áhyggjur að mínu mati. Ég vek athygli á því að þessar athugasemdir koma frá sveitarfélögunum en sömu áhyggjur höfðu líka heyrst á fyrri stigum innan úr stjórnkerfinu, þ.e. stjórnkerfi umhverfismála. Ég held að þingið verði að átta sig á því að samþykkt þessa frumvarps, þrátt fyrir þá breytingu sem lögð er til af hálfu meiri hlutans í nefndinni, mun kalla á alls konar vandamál í framkvæmd. Við getum sagt sem svo: Er það ekki allt í lagi, leysum við það ekki bara þegar að því kemur? Kannski, vonandi tekst okkur að leysa úr því ef þetta frumvarp verður að lögum. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort ekki væri ráðlegra að bíða með að samþykkja svona reglur þangað til við sjáum fyrir okkur nákvæmlega hvernig á að vera hægt að framkvæma þær, hvað það kemur til með að kosta að framkvæma þær og hvaða afleiðingar það hefur að öðru leyti. Þetta eru þau varfærnissjónarmið, hæstv. forseti, sem ég vildi koma á framfæri við þessa umræðu. Ég ítreka að markmið frumvarpsins eru fín, þau eru virðingarverð og góð - við hljótum öll að taka undir þau. En eru þau útfærð með þeim hætti að við séum að skapa okkur vandamál í framkvæmdinni? Mun það leiða til þess að menn sem eiga að framfylgja lögunum í stjórnkerfinu, bæði hjá ríki og sveitarfélögum, muni leita leiða til að sleppa því að framkvæma ákvæðin eftir orðalagi þeirra af því að þeir ráði einfaldlega ekki við það út af tíma, mannafla, peningum eða einhverjum öðrum ástæðum? Til hvers er þá af stað farið? Ég velti fyrir mér, hæstv. forseti, hvort ekki væri ráðlegra að reyna að leita annarra leiða, útfæra þetta nánar með einhverjum öðrum hætti í staðinn fyrir að gera eins og gert er í breytingartillögu meiri hlutans, að vísa bara vandamálinu að stórum hluta yfir á ráðherra sem á að útfæra helstu viðmiðanirnar í reglugerð. Það er svo sem ekki að finna neina sérstaka leiðbeiningu til ráðherrans um hvað hann eigi að hafa í huga í þeirri reglugerðarsmíð, en látum það liggja á milli hluta. Erum við ekki að fara svolítið fram úr sjálfum okkur ef við ætlum að samþykkja þetta á þessu stigi þegar við gerum okkur ekki grein fyrir umfanginu í sambandi við að framfylgja þessu, þegar við gerum okkur ekki grein fyrir hvað það kostar annars vegar ríki og hins vegar sveitarfélög og þegar við höfum eingöngu óljósa hugmynd um hvaða raunverulegu áhrif munu nást fram ef við samþykkjum þetta? Ég held að í framkvæmdinni muni menn lenda í vandamálum við túlkun ýmissa atriða sem þarna er að finna. Ég held að ráðherra muni lenda í töluvert erfiðri stöðu þegar og ef til þess kemur. Á að setja reglugerð þar sem hann á að afmarka nánar hvað teljist skaðleg eða hættuleg frávik? Þetta er alveg óskaplega yfirgripsmikið. Ég átta mig ekki á hvernig ráðherra á að gera þetta og ég er ekki viss um að neinn hafi hugsað til enda hvernig ráðherra á að gera þetta. Spurning sem við hljótum líka að spyrja okkur, og þeir aðilar sem eiga að framfylgja þessum reglum þurfa að takast á við frá degi til dags, er hvaða upplýsingar þeir eigi að veita að eigin frumkvæði og hverjar ekki. Þá þurfa menn væntanlega að meta hvaða frávik vegna efna geti haft í för með sér hættu eða skaðleg áhrif á umhverfi eða heilsu fólks eða dýra. Þetta eru mjög matskenndir þættir. Við erum öll sammála um það að í þeim tilvikum þar sem um verulega eða umtalsverða hættu er að ræða höfum við enga samúð með stjórnvöldum sem þegja yfir upplýsingum af þessu tagi. En reglan sem þarna er að finna er býsna fortakslaus, þetta er býsna víðtæk skylda. Það er, eins og ég sagði áðan, hætt við að stjórnvöld velji annaðhvort þá leið að girða fyrir allar hugsanlegar ásakanir um að þau hafi ekki haft frumkvæði með því að dæla út upplýsingum í gríð og erg þannig að úr yrði upplýsingaflóð sem enginn sæi fram úr eða þá einfaldlega að þau hummuðu það fram af sér og gerðu ekki mikið í því. Ég hef reyndar meiri áhyggjur af upplýsingaflóðinu. Þetta vil ég, hæstv. forseti, koma með inn í þessa umræðu og ítreka það sem ég sagði áðan að ég held að það hafi verið mikilvægt að þau varnaðarorð sem er meðal annars að finna í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga frá 1. mars komi fram í gögnum málsins í þinginu. Það getur hugsanlega skipt máli ef þessar reglur ná fram að ganga og menn lenda í því að túlka þær eða meta til hvers refirnir voru skornir, hvað haft var í huga og þess háttar. En ég verð að játa að mér finnst óvarlegt þegar settar eru reglur af því tagi að hlusta ekki á þá aðila sem þurfa að framfylgja reglunum, standa frammi fyrir því verkefni frá degi til dags að fylgja þeim og móta kannski um leið hvernig þær eiga að koma út. Mér finnst meiri hlutinn í hv. umhverfis- og samgöngunefnd skauta tiltölulega létt yfir athugasemdir sem fram hafa komið, eins og frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, sem ég sé ekki betur en séu fullkomlega málefnalegar.

Frú forseti. Það er athyglisvert að heyra þetta. Það mætti halda að hv. þm. Birgir Ármannsson hafi bara ekki lesið breytingartillögurnar við frumvarpið. Um þær fullyrðingar að hér sé um að ræða ákvæði sem erfitt sé að framfylgja og skapi alls kyns vandræði og stjórnlaust upplýsingaflæði, þá fer því víðs fjarri vegna þess að búið er að taka mjög vel tillit til þeirra ábendinga sem bárust og lúta að þessu og búið er að takmarka mjög, sem var reyndar fyrir, skylduna til upplýsingagjafar. Ég hefði haldið að til dæmis formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga sem stendur fyrir þessari seinni átekt málsins, sem var í aðalhlutverki í díoxínmálinu sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður og bæjarstjóri vestur á Ísafirði þegar það kom upp - og er jú tilefni þeirra breytinga sem hér eru lagðar til - að sá ágæti maður mundi fagna því að lagabókstafurinn yrði skýrður betur vegna þess að hann skaut sér einmitt á bak við það að lagabókstafurinn um skyldu hins opinbera í þessu efni væri ekki nægilega skýr. Hann ætti því að fagna þessu. Ég vil líka vísa á 6. gr. núgildandi laga sem kveður á um takmarkanir upplýsingaskyldunnar og meðal annars það að ekki er skylda, hvorki samkvæmt frumvarpinu né núgildandi lögum að afla sérstakra upplýsinga til að láta af hendi. Það er því algjörlega af og frá að hér sé um að ræða einhverja stjórnlausa upplýsingaskyldu eða hættu á stjórnlausu upplýsingaflæði. Það er ekkert flókið við að upplýsa það sem menn vita nú þegar. Um það snýst þetta mál, að stjórnvöld geti ekki skotið sér á bak við það að þeim beri ekki skylda til að upplýsa þegar þau vita af aðsteðjandi vá, t.d. þegar um er að ræða hundraðfalda díoxínmengun á skólaleikvelli úti á landi og stjórnvöld telja sér ekki skylt að upplýsa foreldra barna um slíkt ástand.

Forseti beinir þeim tilmælum til hv. þingmanna að þeir beini ekki orðum sínum til einstakra aðila sem ekki geta varið sig.

Hæstv. forseti. Ég ætla að láta nægja að svara þessu með þeim hætti að þrátt fyrir þá breytingu sem meiri hlutinn í nefndinni leggur til er enn um að ræða býsna víðtæka skyldu á stjórnvöld. Ég hef áhyggjur af því að þetta mál, ásamt með ýmsum matskenndum ákvæðum í því og hugtakanotkun sem er matskennd, verði erfitt í framkvæmd. Ég vek athygli á því að enginn hefur gert neina tilraun til að meta hvað þetta kostar, svo dæmi sé tekið, hver fyrirhöfnin er eða kostnaðurinn. Það sem ég er að segja, hæstv. forseti, er að þrátt fyrir að við getum verið sammála um þau markmið að stjórnvöldum beri að upplýsa um frávik sem eru þannig að heilsu manna eða umhverfi stafar raunveruleg hætta af þeim, felur breytingin í þessu frumvarpi í sér miklu víðtækari skyldur en nákvæmlega bara það.

Frú forseti. Ég deili ekki áhyggjum hv. þm. Birgis Ármannssonar af því að það sé mjög erfitt að eiga núna loksins að setjast niður við að skilgreina hvað geti talist hættuleg frávik eða skaðleg sem gefi tilefni til þess að upplýsa um yfirvofandi vá. Einhvers staðar verðum við að byrja og ég held að það sé mun hættulegra að skilgreina hugtökin ekki og þurfa síðan kannski að taka afleiðingunum fyrir heilsu og líf fólks. Nú þegar fer fram gríðarlega mikil upplýsingaöflun hjá stjórnsýslunni, m.a. umhverfisyfirvöldum og allmikið efni er birt á netinu nú þegar. Eins og ég hef sagt áður er ekki gert ráð fyrir því að stjórnvöldum sé skylt að leita nýrra upplýsinga á nokkru stigi máls, ekki nema þau sjálf sjái ástæðu til, heldur einungis að þau geri opinskátt um þær upplýsingar sem þau hafa, þegar ástæða er til. Ég held því að hv. þingmaður þurfi ekki að óttast svo mjög hvað þetta hafi í för með sér. Þetta er bara spurning um að segja frá því sem maður veit á grundvelli upplýsinga sem maður hefur fyrir. Það er sjálfsagt og ekki til mikils ætlast finnst mér fyrir almannaheill í þessu landi, sérstaklega ekki í ljósi þeirra alvarlegu mála sem hafa komið upp, hvort sem það hafa verið díoxínmengunarmál, kadmíummengunarmál eða iðnaðarsalt í matvælum. Í öllum þeim tilvikum hefur almenningur rekið sig á sömu fyrirstöðuna, að stjórnvöld og opinberir eftirlitsaðilar hafa ekki talið sér skylt að segja frá því sem þau vita.

Hæstv. forseti. Ég dreg ekkert í efa hin jákvæðu markmið sem hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir talar hér fyrir. Ég dreg ekki í efa að ástæða sé til að efla skyldu stjórnvalda til upplýsingagjafar á þeim sviðum sem hér um ræðir. Athugasemdir mínar lúta hins vegar að því að frumvarpið, eins og það lítur út með þeim breytingum sem hér eru lagðar til, feli í sér það víðtækar skyldur, það miklar kvaðir að það geti valdið vandræðum í framkvæmd. Ég hef áhyggjur af því að þegar lengra líður, ef þetta verður að lögum, muni menn reka sig á vandamál í framkvæmdinni. Mér finnst réttara að nefna það meðan málið er enn í meðferð á þinginu, frekar en að koma eftir á og segja: Við hefðum átt að hugsa þetta betur.

Virðulegi forseti. Þetta mál er því miður vanbúið. Það er vanbúið vegna þess að það er óklárt og allt of margt laust í því sem þarf að vera klárt. Hv. framsögumaður sagði til að mynda að ekki væri mikið kvíðaefni að skilgreina nú túlkun á lögunum. Það er skynsamlegra að skilgreina áður en ekki eftir á. Það er grundvallaratriði þegar kemur að þáttum sem valda tvímælalaust kostnaðarauka hjá þeim sem málið snertir, sveitarfélögum landsins. Það á auðvitað að vera klárt í hvaða pytt menn eru að fara út í og ég segi pytt vegna þess að þegar allt er óklárt eins og í þessu máli er óvissan allt of mikil. Þetta á ekki að vera óvissuferð, við erum að fjalla um náttúru Íslands og fulla virðingu sem á að bera fyrir henni en við þurfum líka að bera virðingu fyrir því að þeir sem eiga að framkvæma það sem sett er fyrir viti hvað það kosti og það fari ekki allt úr böndum. Það er mikill munur á því, virðulegi forseti, hvort um er að ræða skynsemi eða skaðræði og því miður eru faldar hættur í þessu frumvarpi sem geta valdið miklum kostnaði, vandamálum og ágreiningi því að allt sem varðar náttúru landsins er viðkvæmt og getur kallað á alls kyns uppákomur, móðursýkisköst og fleira ef ekki er klárt um hvað málið snýst, kvitt og klárt. Það er engin spurning að þetta er kostnaðarauki fyrir sveitarfélögin, og viðfangsefnin eru að því leytinu óljós um leið. Þess vegna þarf að kryfja þetta mál betur til mergjar með Sambandi íslenskra sveitarfélaga, sem á síðan að framkvæma lögin sem um margt hafa, eins og hér hefur komið fram, merkilegt og jákvætt markmið. Um það er ekki ágreiningur heldur er það svo að þetta hefur ekki alltaf verið skynsamlegt og því miður hefur kannski ekki alltaf verið hægt að segja 

Forseti, ég geri athugasemd.

Forseti beinir þeim tilmælum til hv. þingmanna að þeir gæti orða sinna.

Hæstv. forseti. Ég geri alvarlega athugasemd við að menn fái - að vísu með kurteislegri athugasemd af hálfu forseta - að dylgja í ræðustóli. Hér væri hægt að dylgja um margt úr lífi þingmanna, bæði opinbert og óopinbert. Ég stilli mig um að svara þingmanninum Árna Johnsen með sama hætti og ætla að hlífa honum við því að rifja upp einstök atvik úr ævisögu hans.

Frú forseti. Eins og ég kom inn á áðan í andsvari átti ég ekki þess kost að taka þátt í 2. umr. um málið, en ég ætla að koma aðeins inn í umræðuna í dag. Eins og fram kom bæði hjá framsögumanni og hv. þm. Birgi Ármannssyni, eru markmið laganna bæði háleit og falleg og þar er fullt af fögrum fyrirheitum. Í greinargerðinni stendur, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á löggjöf er snertir umhverfis- og mengunarmál. Í kjölfar frétta um mikla díoxínmengun frá sorpbrennslustöðinni Funa í Skutulsfirði í Engidal í janúar 2011 ákvað umhverfisnefnd Alþingis að skoða nánar þá löggjöf um umhverfismál og upplýsingaskyldu stjórnvalda er snýr að mengunarmálum. Niðurstaðan var sú að kveða þyrfti skýrar á um frumkvæðis- og viðbragðsskyldu stjórnsýslustofnana í íslenskri löggjöf og um rétt almennings til þess að vernda heilsu sína og lífsgæði.“ Hv. framsögumaður sagði áðan í andsvari að tilefnið að frumvarpinu hefði verið díoxínmálið sem talað er um í greinargerðinni. Mig langar að ræða um af hverju menn vilja skerpa á þessum hlutum í stjórnsýslunni. Ég tek undir þau álitamál sem fram koma í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem hv. þm. Birgir Ármannsson reifaði ágætlega í ræðu sinni, að menn þurfa að vita hvernig þeir ætla að ná fram markmiðum sínum og hvort þeir hafi gefið sér réttar forsendur fyrir því að fara af stað með málið. Díoxínmálið í Skutulsfirði var alvarlegt og olli talsverðu fjaðrafoki. Menn brugðust alvarlega við því víða í stjórnkerfinu. Matvælastofnun brást til að mynda við með mjög óeðlilega kröftugum hætti og sendi út boð um alla heimsbyggðina um að íslenskt lambakjöt væri díoxínmengað. Það var byggt á ákaflega veikum grunni, á einu sýni sem var rétt yfir viðmiðunarmörkum en innan skekkjumarka. Það voru sem sagt óeðlilega hörð viðbrögð sem ollu verulegu tjóni í samfélaginu. Menn héldu áfram á þeim nótum vegna þess að þeir óttuðust og fullyrtu að ekki yrði búið í Skutulsfirði í áratugi, í 30, 40, 50 ár, og búsmala bóndans í Skutulsfirði var slátrað. Menn gengu mjög hart fram í stjórnsýslunni. Nú, einu ári eftir að mælingum var lokið, hefur komið í ljós að náttúran hefur hreinsað sig af öllu þessu. Engin þörf var á þessu banni nema um eins árs skeið og ekki var heldur þörf á innköllun Matvælastofnunar á íslensku lambakjöti og öllum látunum í kringum það mál. Það er því varasamt að hvetja stjórnsýsluna til að ganga enn djarfar fram og vekja upp óþarfaótta því að það er hættulegt. Aðalatriðið er kannski þetta; af hverju varð þetta díoxínmál til? Af hverju varð þetta Becromal-mál til? Er hugsanlegt að við séum búin að byggja upp miðstýrt eftirlitskerfi í ríkisstofnunum á höfuðborgarsvæðinu sem gerir það að verkum að það er ekki nógu skilvirkt, að það sé aðalvandinn við eftirlitið? Veigra menn sér við að fara langt út á land til að sinna því eftirliti sem þeir eiga að sinna? Er hugsanlegt að við höfum byggt upp stofnanir, hvort sem þær heita Umhverfisstofnun, Matvælastofnun, eða Lyfjastofnun, sem við nefndum í sérstakri umræðu um lyfjamál og lyfjaverð áðan, sem stækka alveg gríðarlega, draga til sín margt fólk og verkefni og síðan sé niðurstaðan alltaf sú að til þess að styrkja eftirlitið þurfum við að draga enn meira vald inn í stofnanirnar og fjölga starfsmönnum, en að fólk fari ekki á staðinn vegna þess að það er svo langt? Er sveigjanleikinn horfinn? Er hugsanlegt að í stað þess að ræða þessi mál til að ná fram þessum göfugu markmiðum, og ég tek undir þau, hefðum við frekar átt að velta því fyrir okkur að skipta þessum stofnunum upp sem við höfum verið að byggja upp að fyrirmynd milljónaþjóða? Er þetta kannski allt of stórt kerfi fyrir 320.000 manna þjóð? Hefðum við átt að skipta stofnununum upp í minni stjórnsýslustofnanir, hugsanlega hér á höfuðborgarsvæðinu eða einhvers staðar á landsbyggðinni þar sem þær gætu líka auðveldlega verið, en síðan væri eftirlitsþættinum vísað lengra út í samfélögin, út í nærumhverfið til að eftirlitið ætti auðveldara með að fara á staðinn og fylgjast með, vita meira um staðinn, vera sveigjanlegra í eftirlitinu og þeim þáttum þegar taka þarf á málum, en þegar alvarlegir atburðir ættu sér stað tæki stjórnsýslustofnunin yfir og gripi til aðgerða. Sama stofnunin getur ekki haft allt á sinni könnu, stjórnsýslu, eftirlit og brugðist við því sem gerist og jafnvel verið með einhvers konar refsivönd. Er hugsanlegt að í þessu felist hærra flækjustig vegna þess sem við viljum tryggja? Er hugsanlegt að við séum búin að byggja upp svo stórar stofnanir sem hafa alla þessa þætti á sinni hendi, á einum stað, í stað þess að hafa það ágæta göfuga markmið að færa frumkvæðis- og upplýsingaskyldu meira til stjórnvalda, ríkis og sveitarfélaga? Mér finnst það vera áleitin spurning. Fyrir nokkru var stofnunum innanríkisráðuneytisins, Vegagerðinni, Siglingastofnun, Flugmálastofnun og öðrum, skipt upp í annars vegar stjórnsýslustofnun og hins vegar framkvæmda- og eftirlitsstofnun. Þar voru fjórar stofnanir sameinaðar í tvær stofnanir. Einhverra hluta vegna guggnuðu menn á því verki á miðri leið og leyfðu Vegagerðinni að ráða áfram yfir öllum sínum verkþáttum en skiptu upp öðrum þáttum. Mér fannst sú hugmynd góð að skipta upp þessum stofnunum, að hafa annars vegar stjórnsýslustofnun og hins vegar stofnun sem sér um framkvæmd og eftirlit. Það sama ætti að eiga við um umhverfiseftirlit, mengunareftirlit, matvælaeftirlit og allt það eftirlit sem við erum að byggja upp. Hugsanlega væri það miklu skynsamlegri og árangursríkari leið og mundi ná betur fram þeim markmiðum sem við viljum ná vegna þess að frumkvæðis- og upplýsingaskylda er fyrir hendi í upplýsingalögum og öðrum lögum. Ég velti því upp hvort ekki sé hugsanlegt, vegna þess að þetta er allt inni í sömu stofnuninni, að menn séu, eins og komið hefur fram í nokkrum af þeim málum sem við höfum nefnt hér, svolítið að fela eigin skít og sópa undir teppið, því að þeir áttu sjálfir að sjá um eftirlitið og refsingarnar. Þeir áttu líka að hafa stjórnsýsluna á sinni könnu. Er það ekki gallinn í kerfinu? Er ekki spurning hvort við séum kannski að byggja upp of stórt kerfi í landinu hvað þetta varðar, kerfi sem við höfum ekki efni á, og það sem verra er, kerfi sem ekki er nógu skilvirkt og mun ekki ná fram þeim háleitu markmiðum sem hér eru höfð að leiðarljósi? Það er kannski aðalatriðið.

Frú forseti. Hv. þingmaður rekur hér ýmsar hugleiðingar sínar um hvað betur mætti fara í stjórnsýslunni varðandi upplýsingagjöf til almennings og ábyrgð eftirlitsaðila. Ég geri engan ágreining við þingmanninn um þær hugleiðingar hans. Þær eru ágætar svo langt sem þær ná. Ég hnaut hins vegar um að þingmaðurinn sagði að frumkvæðis- og upplýsingaskylda væri nú þegar til staðar varðandi upplýsingagjöf hjá stjórnvöldum. Ég spyr hv. þingmann: Í hvaða lögum? Á bak við það frumvarp sem við erum að afgreiða núna liggur nefnilega heilmikil rannsóknarvinna sem ég gerði mér í raun lítið grein fyrir og fór í sjálf ásamt einum af lögfræðingum Alþingis. Sú vinna stóð í nokkuð margar vikur. Út úr henni kom 40 blaðsíðna greinargerð sem ég lagði fyrir hv. umhverfisnefnd og kynnti í þinginu. Ég ræddi við á bilinu 10–20 lögfræðinga á meðan ég var að átta mig á því hvaða orðalag og lagagreinar það væru sem taka þyrftu breytingum og hvernig farsælast væri að koma þeim breytingum inn. Menn tala hér eins og þetta hafi verið hrist fram úr erminni og sé jafnvel vanhugsað, en ef sá misskilningur er á floti og menn trúa því virkilega vil ég í fullri hógværð leiðrétta þann misskilning. Niðurstaða mín eftir þessa allítarlegu athugun leiddi í ljós að það er engin frumkvæðisskylda um upplýsingagjöf stjórnvalda í umhverfismálum, alls ekki í upplýsingalögunum eins og þau eru núna og ekki heldur í því frumvarpi til upplýsingalaga sem liggur fyrir þinginu. Ég bið því hv. þingmann endilega um að mennta mig og segja mér hvar þessi frumkvæðisskylda er.

Frú forseti. Ekki ætla ég að gera lítið úr undirbúningsvinnu hv. þingmanns. Ef skilja mátti ræðu mína á þann veg bið ég hv. þingmann afsökunar á því, það stóð ekki til. Ég velti því bara fyrir mér hvort þau markmið sem fram koma í frumvarpinu væru í raun annar vandi sem við ættum við að etja. Ég benti í því sambandi á umsagnir Sambands íslenskra sveitarfélaga og annarra hvort ekki væri erfitt að ná fram þeim markmiðum. Hvert einasta stjórnvald þarf eðlilega að upplýsa um ef einhver alvarlegur umhverfisskaði verður, þannig er það gert. Til að mynda eru þó nokkur mál á leiðinni í þingið, samkvæmt málaskrá ríkisstjórnarinnar, sem snerta mörg af þessum umhverfismálum. Hv. þingmaður nefndi upplýsingalögin. Hefði til dæmis verið betra að skerpa á ákvæðum innan þeirra laga? Ég velti því upp. Ég segi einfaldlega: Er nóg að koma fram með eitt lítið frumvarp um frumkvæðisskyldu? Er það besta leiðin til að ná fram því markmiði sem við hljótum að stefna að, að minni hætta verði á umhverfisslysum? Og verði þau, er þá tryggt að gripið verði til viðeigandi ráðstafana? Fyrst og fremst ættum við að tryggja að þau verði ekki, það hlýtur að vera meginmarkmiðið. Og ef umhverfisslys verða þarf viðbragðsáætlun að vera fyrir hendi svo brugðist sé við þeim með eðlilegum hætti. Ég held að það sé víðast hvar þannig í dag.

Frú forseti. Við erum alveg sammála um það, ég og hv. þingmaður, að vandinn er í sjálfu sér margþættur. Hann einskorðast ekki við upplýsingagjöfina. Það er margþættur vandi inni í eftirlitskerfinu og stjórnsýslukerfinu. Það verður að viðurkennast að stjórnsýslulögin til dæmis valda ákveðnum vanda vegna þess að þau eiga að tryggja réttindi þeirra sem athugasemdir beinast að o.s.frv., tímafresti við beitingu þvingunarúrræða, andmælarétt, rannsóknarskyldu og allt það, sem getur gert viðbragðið erfiðara og seinkar bæði viðbragðinu og frumkvæðisgetunni hjá stjórnvöldum. Þess vegna var það niðurstaðan í samráði við ýmsa lögfræðinga sem við var rætt að fyrsta skrefið væri í raun það að gera þá breytingu sem verið er að gera núna, að skilgreina í þessum sérlögum réttarstöðu almennings gagnvart því þegar vá eða hætta er yfirvofandi og segja hreint út að stjórnvöld hafi þessa frumkvæðisskyldu, því að sú skylda er ekki skilgreind annars staðar í lögum. Í raun og veru held ég að við hv. þingmaður séum ekkert svo ósammála. Þetta er kannski bitamunur en ekki fjár. Ég vona alla vega að þegar menn hugsa málið betur átti þeir sig á því að þær breytingar sem hér eru lagðar til eru ekki aðeins lagðar til af góðum hug heldur líka af talsverðri hugsun. Sú hugsun kemur ekki bara úr höfði þess þingmanns sem hér stendur heldur er hér um samanlagða þekkingu allnokkurra aðila að ræða.

Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu frekar en ég vildi í ræðu minni benda á það sem ég óttast að sé að gerast með þeirri miðstýringaráráttu sem mér finnst vera í mjög mörgum af þeim frumvörpum sem hafa verið að koma hingað inn er snerta eftirlitsþætti umhverfismála og fleiri mála. Ég óttast að við séum einmitt að búa til dálitla flækju af málum og flóknari leiðir þegar tilkynna þarf alla mögulega hluti til ríkisstofnana sem eru miðlægar, risastórar, á höfuðborgarsvæðinu og hafa alla þætti eftirlits, stjórnsýslu og jafnvel refsinga á sinni hendi. Ég er þess eiginlega fullviss að við séum að fara úr kerfi sem á margan hátt hefur reynst okkur mun betur en það fyrirheitna land sem virðist vera í þessari miðstýringaráráttu. Markmiðið hlýtur fyrst og fremst að vera að koma í veg fyrir umhverfis- og mengunarslys og að þegar þau gerast sé tryggt að við þeim sé brugðist nægilega fljótt. Í þeim málum sem hér hafa verið nefnd hefur mér einmitt sýnst að ekki hafi verið brugðist nægilega skjótt við vegna þess að miðstýrða aflið hér á höfuðborgarsvæðinu, ríkisstofnunin stóra, sem fer með alla þessa þætti og á að bregðast við, er ekki á staðnum. Hún er þar af leiðandi ekki með puttann á púlsinum. Ég held að það sé aðalástæðan.

Frú forseti. Ég ætlaði ekki að taka til máls í þessu máli en ég get ekki orða bundist eftir að hafa hlustað á málflutning hv. þingmanna Birgis Ármannssonar og Sigurðar Inga Jóhannssonar. Þetta hefur verið mjög sérkennilegur málflutningur. Að vissu leyti er hann eðlilegur fyrir þingmenn sem standa mjög fast í báða fætur í íhaldssemi. Í þeim ranni eru breytingar af hinu illa og upplýsingar til almennings af hinu illa því að þá gætu menn þurft að fara að bregðast við. En það er eitt að vera með íhaldssöm sjónarmið í þá veru en allt annað að styðja ekki þingmál eins og þetta þar sem verið er að leggja til að stjórnvöldum verði skylt að upplýsa um hættuleg efni og eiturefni í umhverfi þar sem almenningur býr. Það er afturhald sem ég bara átta mig ekki á og er illskiljanlegt. Það hefur líka verið athyglisvert að sjá að hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson er sömu skoðunar. Þetta eru 19. aldar viðhorf til upplýsinga til almennings, að það sé óþarfi að upplýsa almenning og yfirvöld eigi bara að hafa alls kyns baks fyrir sig og almenningi komi það ekki við. Það er skrýtið að verða vitni að slíkum málflutningi hér í dag. Málatilbúnaður fulltrúa Sambands sveitarfélaga og annarra varðandi þetta mál, þeirra sem voru andsnúnir því, er einfaldlega klassískur kerfismálflutningur um að hitt og þetta varðandi málið sé of flókið eða of dýrt eða of illframkvæmanlegt eða kalli á mannafla. Þetta eru bara viðbrögð kerfis sem vill ekki sinna vinnu sinni, upplýsa almenning og gæta almannahagsmuna. Þetta eru viðbrögð stjórnkerfis og stjórnsýslu sem heldur að hún sé bara til fyrir sjálfa sig en ekki fyrir almenning í landinu. Þetta er viðhorf sem þarf að breyta því að það er þetta viðhorf sem meðal annars leiddi til þess hruns sem varð hér, þar sem eftirlitsstofnanir upplýstu ekki um það sem var að gerast vegna þess að upplýsingarnar hefðu sennilega orðið of hættulegar fyrir samfélagið. Við heyrum þetta á hverjum einasta degi í málflutningi fyrir landsdómi. Það á ekki upplýsa um mál því að það er of hættulegt. Það skiptir þá ekki máli þó að þúsundir manna verði fyrir gríðarlegu fjárhagslegu tjóni, okkar eigin hagsmunir skipta meira máli, segja þeir. Þetta er alveg fáránlegt. Herra forseti. Fyrir 15 árum hóf ég störf í Seðlabankanum. Starf mitt þar var að taka tölfræðigögn Seðlabankans og setja þau á vefinn til upplýsingar. Fjöldi manns starfaði þá við það í Seðlabankanum að svara í símann spurningum frá fólki úti í bæ, og frá stofnunum og fyrirtækjum, um hinar og þessar tölur hingað og þangað. Sem betur fer var einn af þeim bankastjórum sem þá voru í Seðlabankanum nógu framsýnn til að sjá að þetta var ófremdarástand og gera þyrfti bragarbót á. Ég var meðal annars ráðinn inn í bankann á þeim forsendum. Tillögur mínar voru í þá átt að hætta að gefa þessi tölfræðigögn út í bókarformi einu sinni í mánuði en setja þau í staðinn á netið. Mótbárurnar sem ég fékk frá mjög mörgum ef ekki flestum yfirmönnum og starfsmönnum í bankanum voru nákvæmlega í þessa veru: Þetta er of dýrt, þetta er ekki hægt, þetta er ekki tæknilega framkvæmanlegt, þetta eru mín gögn, ég set þau ekki neitt á netið eða í neitt gagnagrunnskerfi. Það hvarflar ekki að nokkrum einasta manni í Seðlabankanum í dag að hugsa á þessum nótum og það er enginn starfsmaður í Seðlabankanum í því að svara símanum og skaffa einhverjum upplýsingar því að þær liggja allar fyrir á netinu. Þannig mun þetta verða með sveitarfélögin líka. Það er ótrúlegt að þingmenn skuli ekki skynja þær breytingar sem eru að verða á upplýsingakerfum og upplýsingum í nútímasamfélagi. Fyrir um átta árum hóf ég störf hjá Lánasýslu ríkisins við að koma upplýsingum um ríkisábyrgðir stjórnvalda í skiljanlegt form því að enginn vissi hverjar þær voru eða hvað þær voru miklar. Það var mjög merkilegt verk því að þar kom í ljós að laxeldið og minkabúin og allt það ævintýri hafði átt sér stað með mjög einkennilegum hætti. Þessar upplýsingar voru síðan gerðar opinberar og þar kom meðal annars í ljós að veittar höfðu verið ríkisábyrgðir til manna með sérstök áhugasvið, t.d. til byggingar á tennishöllum. Það kom meðal annars í ljós að prófessor við Háskóla Íslands var með ríkisábyrgð á kreditkortinu sínu sem var einsdæmi. Auðvitað á almenningur að fá upplýsingar af þessu tagi. Það er óeðlilegt að ekki sé upplýst um svona stjórnsýslu og stjórnhætti. Þetta er eðlileg þróun. Víða um heim eru dæmi um að stjórnvöld hafi ekki upplýst mál sem valdið hafa manntjóni. Díoxínmengun er gott dæmi. Díoxín er baneitrað og þrávirkt efni. Það eyðist ekki úr umhverfinu heldur safnast það upp. Fyrir nokkrum áratugum var byggður heill bæjarhluti í New York fylki í Bandaríkjunum á landsvæði þar sem díoxínmengað efni hafði verið grafið, heitir því sérkennilega nafni Love Canal. Ég veit ekki hvort þingmenn muna eftir því máli en tugir ef ekki hundruð manna, og þar á meðal börn, biðu stórskaða af vegna þess að yfirvöld upplýstu ekki um það sem hafði verið urðað þarna. Það er meðal annars þetta sem þetta mál snýst um, að sveitarfélögum verði skylt að upplýsa um alla svona staði á þeirra vegum sem hugsanlega geta valdið fólki tjóni. Það er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt að gera þessa kröfu. Andstaða manna við þetta mál virðist stafa af vanþekkingu á upplýsingakerfum, gagnagrunnum og skjalastjórnun. Í nútímatæknisamfélagi er hröð og góð miðlun upplýsinga einfaldlega eðlileg og nærri því grundvallaratriði í rekstri sveitarfélaga. Það að tala um að það eigi að gera eitthvað annað en að koma fram með svona frumvarp, það eigi fyrst og fremst að gera einhverjar breytingar á stjórnsýslunni og skipta upp stofnunum - það má vel vera og það er ekkert óeðlilegt að hugsa þannig og velta því fyrir sér hvort ekki megi gera bragarbót á því. En að vera ekki sammála þessu frumvarpi vegna þess er náttúrlega bara fyrirsláttur. Hægt er að hafa mörg orð um afstöðu manna til þessa máls, hve hún er einkennileg. Ég leyfi mér líka að benda á eitt, sem kom fram í máli hv. þm. Sigurðar Inga Jóhannssonar, að eftirlitsstofnanir og eftirlitshlutverk sveitarfélaga í litlum nærsamfélögum er mjög erfitt fyrir þá sem starfa að því. Mýmörg dæmi eru um það um allt land að eftirlitsaðilar með hinu og þessu í litlum sveitarfélögum verða fyrir aðkasti og hótunum frá nágrönnum, vinum eða ættingjum vegna eftirlits sem þeir eiga að framkvæma. Einmitt eftirlitsins vegna þarf það að vera í ákveðinni fjarlægð til að þessi vandkvæði skapist ekki. Nánd í þessum efnum getur verið ágæt, sveigjanleiki er ágætur en það þarf einnig að vera fjarlægð í þessum málum. Málflutningur þeirra sem hafa talað gegn þessu máli er ekki einhlítur. Eins og ég segi ætlaði ég ekki að tala mikið um það sjálfur en ég gat ekki orða bundist að benda á hvað afstaða sumra þingmanna til þess að upplýsa almenning um hugsanlegar hættur - að menn skuli vera með fæturna þvílíkt fasta í 19. öldinni að almenningi komi hreinlega ekki við hvort aðstæður geti valdið hættu. Þetta er sérkennilegt og ég vona að við séum að sjá fyrir endann á þessum hugsunarhætti nú þegar komið er fram á árið 2012.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á skipulagslögum, nr. 123/2010, og geri það í forföllum hv. þingmanna Guðfríðar Lilju Grétarsdóttur, formanns nefndarinnar, og Marðar Árnasonar sem raunar er framsögumaður málsins. Eins og fram kemur í nefndaráliti hefur nefndin fjallað um málið og fengið á sinn fund Stefán Thors skipulagsstjóra og Ásdísi Hlökk Theodórsdóttur, skipulagsfræðing og aðjúnkt í Háskólanum í Reykjavík, en þetta frumvarp var áður lagt fram á síðasta löggjafarþingi, á þskj.122, en hlaut ekki afgreiðslu þá. Nefndin ákvað að kalla ekki eftir umsögnum um málið nú þar sem svo skammt er liðið frá átektum þess í nefndinni en hefur hins vegar kynnt sér þær umsagnir sem lágu fyrir. Í frumvarpinu er lagt til að skerpt verði á regluverki stjórnsýslunnar í því skyni að tryggja vandaðri vinnubrögð. Í fyrsta lagi er lagt til að sveitarstjórn geti einhliða ákveðið að aðalskipulag sveitarfélagsins taki gildi ef Skipulagsstofnun afgreiðir ekki aðalskipulagstillögu innan lögformlegs frests. Í öðru lagi er lagt til að sendi stofnunin tillöguna til ráðherra vegna þess að hún telji að synja eða fresta skuli staðfestingu verði ráðherra settur lögformlegur frestur til þess að afgreiða tillögu Skipulagsstofnunar. Hafi ráðherra ekki tekið ákvörðun innan þess frests geti sveitarstjórn einhliða ákveðið að aðalskipulagið taki gildi þar til ákvörðun liggur fyrir. Í þeim tilfellum þegar farið er fram úr lögbundnum fresti og sveitarstjórn ákveður að aðalskipulag taki gildi er gert ráð fyrir að sveitarstjórn auglýsi það í B-deild Stjórnartíðinda. Lagt er til að lögin taki þegar gildi og eigi við um öll aðalskipulög sem send eru Skipulagsstofnun til afgreiðslu. Nefndin telur óráðlegt að breyta skipulagslögum þannig að sveitarstjórn geti staðfest aðalskipulag tímabundið ef það hefur ekki fengið afgreiðslu hjá Skipulagsstofnun eða ráðherra að liðnum tilteknum fresti. Með því væri vikið frá þeirri meginreglu í stjórnkerfi skipulagsmála hérlendis að ráðherra skipulagsmála og sérstök ríkisstofnun hafi staðfestingarvaldið, tryggi að skipulagstillögur séu í samræmi við lög, gæti jafnvægis milli einstakra skipulagstillagna og gangist fyrir málamiðlun ef þörf er á og ólík sjónarmið eru uppi við skipulagsákvarðanir. Þá er hætta á því að slík ákvæði sköpuðu réttaróvissu fyrir íbúa og fyrirtæki á þeim tíma sem liði frá gildistöku samkvæmt ákvörðun sveitarstjórnar til gildistöku samkvæmt ákvörðun Skipulagsstofnunar eða ráðherra. Nefndin bendir á að nýlegar breytingar á lögum um skipulagsmál, nr. 123/2010, ættu að tryggja skilvirkari afgreiðslu skipulagstillagna en áður var, þar sem það er nú hlutverk Skipulagsstofnunar að staðfesta aðalskipulagstillögur nema í sérstökum undantekningartilvikum þegar þær eru sendar til ráðherra. Stjórnvöldum ber að sjálfsögðu að reyna sem verða má að standa við þann frest sem þeim er gefinn til umfjöllunar tillagna í skipulagslögum. Á hinn bóginn hafa þau einnig ríka rannsóknarskyldu, og þegar þetta tvennt rekst á er eðlilegt að stjórnvöld líti til markmiðskafla laganna og einbeiti sér að gæðastarfi í þágu almennings og atvinnulífs þótt það kunni að taka lengri tíma en tiltekinn er í ákvæðum um tímafrestina. Í slíkum undantekningartilvikum hljóta stjórnvöld hins vegar að kynna stöðu málsins fyrir sveitarstjórn og láta vita um áætluð starfslok við umfjöllunina. Nefndin hefur kynnt sér þau tilvik þar sem umfjöllun Skipulagsstofnunar fór fram úr tilskildum fresti árin 2008–2010, eins og sjá má í lista sem fylgir umsögn Skipulagsstofnunar um 113. mál á 139. þingi, og telur að skýringar stofnunarinnar séu eðlilegar. Nefndin mælir að þessu samanlögðu ekki með því að þessi hluti frumvarpsins verði að lögum. Nefndin telur hins vegar eðlilegt að í þeim sérstöku tilvikum sem um er fjallað í 4. mgr. 32. gr. gildandi laga, þegar Skipulagsstofnun sendir ráðherra skipulagstillögu með tilmælum um að hafna henni í heild eða að hluta, sé ráðherra settur ákveðinn tímafrestur til að taka ákvörðun. Þykir nefndinni þó rétt að hafa frestinn rýmri en lagt er til í frumvarpinu og þykja sex vikur hæfilegur frestur í því ljósi að hér er allajafna um erfið og viðkvæm mál að ræða. Ef vinna við málið tekur lengri tíma en fresturinn segir til um ber ráðherra að tilkynna það viðkomandi sveitarstjórn og gera grein fyrir ætluðum ákvörðunardegi. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem kynntar eru í framhaldi af nefndaráliti á þskj. 918. Undir þetta rita hv. þingmenn Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, formaður, Mörður Árnason, framsögumaður, Ólína Þorvarðardóttir, sem hér stendur, Þuríður Backman, Atli Gíslason og Árni Johnsen.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta velferðarnefndar á þskj. 948 um frumvarp til laga um heilbrigðisstarfsmenn. Ég vil geta þess sem hæstv. forseti nefndi einnig að það eru þrír minni hlutar í þessu máli. Það gefur hins vegar ekki rétta mynd af þeim umræðum sem urðu í nefndinni. Ástæðan er einfaldlega sú að fjarverandi voru við afgreiðslu málsins hv. þm. Kristján L. Möller, Eygló Harðardóttir og Guðmundur Steingrímsson. Undir þetta nefndarálit sem ég mæli hér fyrir fyrir hönd 1. minni hluta skrifa auk mín Jónína Rós Guðmundsdóttir, Lúðvík Geirsson og Valgerður Bjarnadóttir. Hin minnihlutaálitin tvö koma annars vegar frá hv. þingmönnum Ragnheiði Ríkharðsdóttur og Unni Brá Konráðsdóttur og hins vegar frá hv. þm. Eygló Harðardóttur. Þar er að finna meiningarmun sem snertir í reynd þrjár greinar þessa stóra frumvarps. Að öðru leyti held ég að mér sé óhætt að segja að mikil og góð samstaða hafi verið í nefndinni við vinnslu málsins og vil ég þakka hv. nefndarmönnum fyrir gott samstarf. Ég vil þó ekki ljúka þessum inngangi öðruvísi en svo að nefna að ég geri tillögu um að málið gangi aftur til velferðarnefndar á milli 2. og 3. umr. Herra forseti. Ég ætla að gera grein fyrir nefndaráliti 1. minni hluta þar sem rakið er í inngangi að tíu gestir komu fyrir nefndina og 14 umsagnir bárust, auk þess sem nefndin fór yfir umsagnir sem bárust á síðasta þingi. Þetta mál, heildstæð löggjöf um heilbrigðisstarfsmenn, hefur verið í vinnslu nokkuð lengi. Þetta er í þriðja sinn sem frumvarp þess efnis er lagt fyrir Alþingi. Nú er frumvarpið lítið breytt frá síðasta þingi, 139. þingi, en það var fyrst lagt fram á 138. þingi. Efni frumvarpsins má í stórum dráttum lýsa með því að nú eru löggiltar heilbrigðisstéttir í landinu 33 talsins. Um 14 þeirra gilda sérlög. Með þessu frumvarpi er lögð til heildstæð rammalöggjöf um alla heilbrigðisstarfsmenn og hefur löggjöfin það að markmiði að tryggja betur gæði heilbrigðisþjónustu og öryggi sjúklinga með því að skilgreina kröfur um menntun, kunnáttu og færni heilbrigðisstarfsmanna og starfshætti þeirra. Frumvarpið byggist að stofni til á ákvæðum læknalaga nr. 53/1988, auk þess sem hliðsjón var höfð af sambærilegum norskum lögum, en lagt er til að þessi heildarlöggjöf komi í stað þeirra 14 sérlaga sem ég nefndi áðan. Nefndin kallaði eftir því hvernig háttað væri lagasetningu um heilbrigðisstarfsmenn í nágrannalöndunum og óskaði meðal annars eftir úttekt velferðarráðuneytis á því hvernig löggjöf væri hagað í löndum Evrópu. Svör bárust frá 20 löndum og af þeim voru tíu lönd með ein lög fyrir allar heilbrigðisstéttir. Það á við um Danmörku, Noreg, Svíþjóð og Finnland, sem eru þau lönd sem við berum okkur gjarnan saman við. Fram kom fyrir nefndinni að við lögfestingu heildarrammalöggjafar um heilbrigðisstarfsmenn á Norðurlöndum hefðu komið fram sjónarmið sem hér hafa verið nefnd um að kannski sé ekki gott að hafa eina heildarlöggjöf um allar þessar stéttir og að skipta ætti þeim upp í tvo hópa, annars vegar þeim sem bera beina ábyrgð á sjúklingum, en hins vegar þá sem ekki bera beina ábyrgð á sjúklingum. Fram kom fyrir nefndinni að svipuð sjónarmið hefðu komið fram á Norðurlöndunum við lögfestingu rammalöggjafar, en lítið hafi borið á gagnrýni eftir gildistöku löggjafarinnar. Fyrsti minni hluti áréttar að þeim markmiðum sem ég áðan rakti um að tryggja betur gæði heilbrigðisþjónustu og öryggi sjúklinga verður ekki náð nema sett sé ein heildarlöggjöf um heilbrigðisstarfsmenn. Kallað hefur verið eftir löggildingu nýrra heilbrigðisstétta í tengslum við fyrirliggjandi frumvarp, enda er í 3. gr. frumvarpsins að finna upptalningu löggiltra heilbrigðisstétta sem eru nokkru fleiri hér á landi en í nágrannalöndunum. Fyrsti minni hluti bendir á að í 2. mgr. 3. gr. er ráðherra gefin heimild til að löggilda aðrar heilbrigðisstéttir eða nýjar heilbrigðisstéttir með reglugerð, en í frumvarpi sem lagt var fram á 138. þingi var gert ráð fyrir atbeina Alþingis til að löggilda nýjar heilbrigðisstéttir. Því var breytt við framlagningu málsins á síðasta þingi, 139., en síðan hefur þó sú breyting verið gerð á að ekki er lengur lagt til að við ákvörðun um löggildingu nýrra heilbrigðisstétta skuli gæta samræmis við önnur ríki. Forseti. Mætti ég biðja um að fá smá þögn hér í hliðarsölum? 
            

Forseti vill biðja þingmenn í hliðarsölum að hafa heldur lægra svo að ræðumaður fái næði til að halda ræðu sína.

Takk fyrir það, herra forseti. Í 10. gr. er fjallað um að þeim sem ekki hafa fengið leyfi landlæknis sé óheimilt að nota löggilt starfsheiti eða starfa sem heilbrigðisstarfsmaður. Það var nokkuð gagnrýnt að ákvæði 5. kafla læknalaga, um skottulækningar, skyldi ekki vera fært óbreytt í frumvarpið og að ákvæði þessarar greinar væri ekki efnislega hið sama og ákvæði læknalaga um skottulækningar. Nefndinni var tjáð að ekki væri unnt að nota sama hugtak, þ.e. um skottulækningar, enda ætti ákvæðið við um fleiri heilbrigðisstéttir en lækna. 1. minni hluti áréttar að hér er ekki um að ræða efnislega breytingu utan þeirrar að ákvæðið á við fleiri stéttir en lækna. Herra forseti. Ég er komin að því að kynna fyrstu breytingartillögu af fjórum sem 1. minni hluti leggur fram, en það er smávægileg orðalagsbreytingu á 1. mgr. 10. gr. til að fyrirbyggja misskilning hafi heilbrigðisstarfsmaður verið sviptur leyfi sínu. Þetta er einföld orðalagsbreyting til áréttingar á meiningu ákvæðisins. Í 11. gr. frumvarpsins er kveðið á um tímabundið starfsleyfi sem heimilt er að veita þeim sem lokið hafa fjórða árs námi í læknisfræði til að sinna tilgreindum læknisstörfum. Þetta var nokkuð rætt og komu nokkrar athugasemdir fram við ákvæðið, en 1. minni hluti telur að þó að ákjósanlegt hefði verið að fella með öllu brott ákvæðið um tímabundin starfsleyfi eru aðstæður þó víða með þeim hætti að nauðsynlegt er að hafa ákvæði um tímabundið starfsleyfi í lögum til að tryggja nægilega þjónustu. 1. minni hluti telur mikilvægt að tímabundin starfsleyfi til þeirra sem ekki hafa lokið tilskildu námi séu einungis gefin út í undantekningartilvikum og þegar brýn nauðsyn krefur vegna þess að ekki sé völ á heilbrigðisstarfsmanni sem lokið hefur námi til að veita nauðsynlega þjónustu. 1. minni hluti telur hins vegar ekki tilefni til þess að fjölga þeim starfsstéttum sem falla undir ákvæðið. Vegna ábendinga um að tímabundið starfsleyfi lyfjafræðinga er að finna í lögum þar um, bendir 1. minni hluti á að heildarendurskoðun lyfjalaga er væntanleg og telur rétt að þetta atriði verði skoðað við þá vinnu. Þá er komið að annarri breytingartillögu sem 1. minni hluti flytur, en við vinnu nefndarinnar og umræður um tímabundin starfsleyfi var bent á að íslenskir læknar sækja nú menntun sína til útlanda og nám er ekki alls staðar skipulegt með sambærilegum hætti og hér á landi. Við gerð frumvarpsins var miðað við nám við Háskóla Íslands og til að tryggja að viðkomandi læknanemi hafi til að bera nauðsynlega þekkingu og færni leggur 1. minni hluti til breytingu á ákvæðinu þess efnis að viðkomandi þurfi að hafa lokið fjórða árs námi í læknisfræði við Háskóla Íslands og síðan kemur viðbótin: eða sambærilegu námi erlendis. Þá er ég, herra forseti, komin að 13. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um faglegar kröfur og ábyrgð. Þar leggur 1. minni hluti til breytingu sem er þriðja tillagan sem er að finna á sama þskj. 949. Í þeirri grein er kveðið á um að ábyrgð heilbrigðisstarfsmanna á greiningu og meðferð sjúklinga sem til þeirra leita svo og um að heilbrigðisstarfsmaður skuli virða faglegar takmarkanir sínar og leita eftir aðstoð eða vísa sjúklingi til annars heilbrigðisstarfsmanns eftir því sem nauðsynlegt og mögulegt er. Í 1. málslið 3. mgr. er þó jafnframt kveðið sérstaklega á um ábyrgð lækna á læknisfræðilegri meðferð og greiningu sjúklinga. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið þess efnis að í ljósi sérákvæðis um ábyrgð lækna væri rétt að kveða á um ábyrgð hjúkrunarfræðinga á hjúkrun einstaklinga. Nefndin óskaði upplýsinga frá velferðarráðuneyti um sambærileg ákvæði laga á Norðurlöndum og fékk þær upplýsingar að í norskum lögum um heilbrigðisstarfsmenn væru engin sérákvæði um ábyrgð lækna. Hið sama á við um dönsk lög um heilbrigðisþjónustu sem og sænsk lög um heilbrigðisstarfsmenn. Þar er ekki sérstaklega kveðið á um ábyrgð lækna í þessum efnum. 1. minni hluti áréttar að í orðalagi 3. og 4. mgr. felst nú þegar þessi afmörkun á ábyrgð og starfssviði allra heilbrigðisstarfsmanna, þar á meðal lækna og hjúkrunarfræðinga. 1. minni hluti telur því rétt að fella brott sérákvæði um lækna, og það er breytingartillagan, hæstv. forseti, enda beri allir heilbrigðisstarfsmenn ábyrgð á greiningu og meðferð þeirra sjúklinga sem til þeirra leita og með því er á engan hátt dregið úr lagalegri og faglegri ábyrgð lækna né óvissa sköpuð um þá ábyrgð. Þetta er það atriði sem ágreiningur er gerður um og hv. þingmenn sem bera fram álit 2. minni hluta nefndarinnar munu væntanlega gera betur grein fyrir hér á eftir. Í kjölfar brjóstapúðamálsins svokallaða varð í nefndinni mikil umræða um hvernig sporna mætti við hagsmunaárekstrum heilbrigðisstarfsmanna vegna annarrar starfsemi og vísað til þess að í eldri lögum um lyfjadreifingu sem eru frá 1982 var starfandi læknum, tannlæknum og dýralæknum bannað með öllu að vera eigendur, hluthafar eða starfsmenn lyfjabúða. Í núgildandi lögum frá 1994 er kveðið á um að starfandi læknar, tannlæknar og dýralæknar, megi ekki vera eigendur að svo stórum hluta í lyfsölu, lyfjaframleiðslu eða lyfjaheildsölu, að það hafi teljandi áhrif á fjárhagslega afkomu þeirra og sama gildi um maka þeirra, svo og börn undir 18 ára aldri. Í nefndinni var rætt að sambærilegt ákvæði væri ekki að finna í lögum um lækningatæki nr. 16/2001, og heldur ekki í því frumvarpi sem við hér ræðum um heilbrigðisstarfsmenn. En við bendum á að sömu sjónarmið liggja að baki því að banna heilbrigðisstarfsmönnum og tengdum aðilum að vera eigendur að svo stórum hlut í starfsemi sem flytur inn, framleiðir og selur lækningatæki, þar á meðal íhluti eða ígrædd lækningatæki eða lækningavöru að það hafi teljandi áhrif á fjárhagslega afkomu þeirra, og eru að baki framangreindu ákvæði lyfjalaga. Rík hætta er á hagsmunaárekstrum vegna starfanna sem mikilvægt er að koma í veg fyrir. Sjúklingar geta oft ekki sannreynt þær upplýsingar sem heilbrigðisstarfsmenn veita, til dæmis á mjög sérhæfðu sviði, og hljóta því að leggja allt sitt traust á viðkomandi heilbrigðisstarfsmann. Nauðsynlegt er að tryggja öryggi sjúklinga og þjónustu við þá, en hafi heilbrigðisstarfsmaður beina hagsmuni af því að selja sjúklingi lækningatæki eða lyf, er þessu öryggi stefnt í hættu eða má að minnsta kosti draga í efa að það sé til staðar. Slíkur efi er til þess fallinn að draga úr trausti á heilbrigðisstarfsmönnum. Eins og ég sagði fór mikil umræða fram í nefndinni um þetta atriði. Meðal annars var ræddur sá möguleiki að leggja til breytingu á fyrirliggjandi frumvarpi þess efnis í samræmi við lyfjalögin að heilbrigðisstarfsmaður sem starfar við heilbrigðisþjónustu mætti ekki vera eigandi að svo stórum hlut í fyrirtæki sem framleiðir, flytur inn og selur lækningatæki eða lyf á sínu starfssviði, að það hefði teljandi áhrif á fjárhagslega afkomu hans. Fyrir nefndinni var jafnframt rætt að ná mætti sama árangri með því að skylda heilbrigðisstarfsmenn til að skrá tengsl sín og eigur í fyrirtækjum í þessum geira og að slík skrá yrði gerð aðgengileg sjúklingum. Fyrsti minni hluti telur ljóst að þær leiðir sem hér eru nefndar þurfi nokkurrar skoðunar og umræðu við auk þess sem ekki liggi ljóst fyrir að ákvæði af þessu tagi eigi heima í heildarlöggjöf um heilbrigðisstarfsmenn. Nefndinni hefur verið tjáð að nú standi yfir endurskoðun laga um lækningatæki og beinir 1. minni hluti því til ráðuneytisins að skoða vandlega í tengslum við þá endurskoðun setningu reglna sem koma í veg fyrir hagsmunaárekstra af því tagi sem lýst er hér að framan. Niðurstaðan af umræðum nefndarinnar og sem við í 1. minni hluta gerum hér að okkar er því eins konar hvatning til ráðuneytisins, en þess ber að geta að hv. þm. Eygló Harðardóttir, sem hefur lagt hér fram álit 3. minni hluta, gerir tillögu um sérstaka hagsmunaskráningu í þessum dúr. Sú tillaga hefur þó ekki fengið umfjöllun í nefndinni. Gerðar voru athugasemdir og við fengum nokkrar ábendingar um ákvæði frumvarpsins um undanþágu frá starfsskyldu og um áfengi og vímuefni. Fjallað var um þær athugasemdir en ekki þótti tilefni til breytinga. Herra forseti. Mikil umræða fór fram í nefndinni um trúnað, þagnarskyldu, eftirlit landlæknis og upplýsingagjöf til landlæknis. Því er ekki að neita að kveikjan að þeim umræðum var fyrst og fremst sú sama og ég nefndi áðan eða mikil umræða í samfélaginu um brjóstapúðamálið svokallaða. Bent var á í fyrsta lagi að ákvæði 17. gr. frumvarpsins um trúnað og þagnarskyldu væri ekki nægilega skýr og betra væri að notast við gildandi ákvæði læknalaga, en 1. minni hluti bendir á að ekki er um að ræða efnisbreytingu frá þeirri grein, enda er almennt vísað til þeirrar greinar í öðrum sérlögum um heilbrigðisstarfsmenn. Við teljum ákvæðið skýrt og að það ætti ekki að valda neinum vandkvæðum í framkvæmd. Fyrsti minni hluti telur brýnt að árétta, og þá er ég kannski komin að umræðunni um brjóstapúðamálið, að landlæknir skal samkvæmt 7. gr. laga nr. 41/2007, um landlækni og lýðheilsu, hafa reglubundið eftirlit með heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstarfsmönnum. Samkvæmt greininni ber heilbrigðisstarfsmönnum, heilbrigðisstofnunum og öðrum sem veita heilbrigðisþjónustu að veita landlækni þær upplýsingar og þau gögn sem landlæknir krefst og hann telur nauðsynleg til að sinna eftirlitshlutverki sínu. Í nefndaráliti 1. minni hluta er vísað til þess að nokkuð hefur borið á því að læknar beiti fyrir sig persónuverndarsjónarmiðum og telji sig af þeim sökum ekki geta veitt landlækni umbeðnar upplýsingar. 1. minni hluti bendir á að heimild landlæknis til að krefjast upplýsinga er skýr í lögum nr. 41/2007, um landlækni og lýðheilsu, og ákvæði um eftirlit landlæknis með læknum er jafnframt að finna í 18. gr. læknalaga. Því ákvæði var breytt með lögum nr. 41/2007, vegna tilvísunar í lög um landlækni. Áður var þó í læknalögum skýr heimild um eftirlit landlæknis og heimild hans til að heimta skýrslur af lækni viðvíkjandi störfum hans. Í reynd hafa alltaf verið í læknalögum ákvæði um eftirlit landlæknis með læknum. Í nefndaráliti 1. minni hluta er í þessu sambandi vísað til laga nr. 80/1969, til laga nr. 47/1932, og til laga nr. 38/1911, um lækningaleyfi. Í öllum þessum lögum allt frá 1911 hefur verið kveðið á um heimild landlæknis til þess að heimta skýrslur af læknum. 1. minni hluti áréttar að nauðsynlegt er að landlæknir fái þau gögn sem til þarf svo hann geti sinnt eftirlitshlutverki sínu, enda liggi undir brýnir almannahagsmunir. Vegna þeirrar umræðu sem ég hef vísað til sem hefur orðið vegna brjóstapúðamálsins svonefnda, meðal annars um heimild eða ekki heimild lækna til að neita að bregðast við tilmælum landlæknis og veita honum upplýsingar, telur 1. minni hluti vert að árétta að á þessari heimild landlæknis eru engar undantekningar - engar. Læknar hafa veitt viðeigandi upplýsingar til yfirvalda þegar um er að ræða læknisverk og heilbrigðisþjónustu með greiðsluþátttöku sjúkratrygginga og geta ekki borið fyrir sig persónuverndarsjónarmið þegar kemur að upplýsingum um þjónustu og læknisverk sem ekki eru með greiðsluþátttöku sjúkratrygginga. Fyrir nefndinni var upplýst að fyllsta trúnaðar væri gætt um allar þær upplýsingar sem landlæknir fær til að sinna eftirlitshlutverki sínu. Þær eru dulkóðaðar. Til að tryggja að landlæknir geti sinnt eftirlitshlutverki sínu er ljóst að það verður ekki gert nema heilbrigðisstarfsmenn afhendi landlækni þau gögn sem hann krefst hverju sinni. Nú er það svo, hæstv. forseti, að enn er beðið úrskurðar Persónuverndar vegna kæru Læknafélags Íslands sem tók upp á því að styðja ákvörðun lýtalækna og Félags íslenskra lýtalækna sem neituðu að afhenda landlækni umbeðnar upplýsingar vegna frönsku PIP-púðanna. Áætlað var að úrskurðurinn lægi fyrir eftir fyrstu viku febrúar, en nú er komið fram í miðjan mars og enn bólar ekki á úrskurðinum. Vegna þessarar biðar hefur nokkuð tafist að nefndin afgreiddi málið til 2. umr. og það er einnig ástæðan fyrir því að við köllum málið inn til okkar á milli 2. og 3. umr., því að við viljum sjá hvað Persónuvernd gerir í þessum efnum. Herra forseti. Ég er alveg að fara að ljúka máli mínu. Ég vil vekja athygli á ákvæði um auglýsingar og kynningar þar sem eru gerðar breytingar frá því sem verið hefur. Læknalög hafa ekki heimilað auglýsingar lækna nema með efnislegum og látlausum auglýsingum þegar læknir hefur störf eða breyting verður á aðsetri eða viðtalstíma, en slík ákvæði er ekki að finna í löggjöf annarra Norðurlanda. Í 24. gr. frumvarpsins er gerð breyting á þessu og lagt til að leyfilegt verði að kynna og auglýsa heilbrigðisþjónustu, en ávallt skuli gæta málefnalegra sjónarmiða og fyllstu ábyrgðar, nákvæmni og sanngirni. Þetta ákvæði er sambærilegt við ákvæði norskra laga um heilbrigðisstarfsmenn. Þar er þó jafnframt áskilnaður um að ráðherra skuli setja nánari ákvæði í reglugerð og þar með er gengið nokkuð lengra en í Noregi þar sem ekki er um að ræða skyldu til að setja reglugerð, heldur eingöngu heimild. Þar í landi hefur slík reglugerð aðeins verið sett til þess að setja reglur um auglýsingar á lýtaaðgerðum. Fyrsti minni hluti telur jákvætt að horfið sé frá því nær algera banni við auglýsingum á heilbrigðisþjónustu sem verið hefur, en telur jafnframt mikilvægt að settar verði skýrar reglur viðmið og rammi í reglugerð um það hvernig má haga auglýsingum í heilbrigðisþjónustu. Við vekjum athygli á því og teljum rétt að í reglugerð verði sett ákvæði er banni auglýsingar á heilbrigðisþjónustu í sjónvarpi, kvikmyndum og í myndböndum, en sambærilegt ákvæði er að finna í dönskum lögum um markaðssetningu á heilbrigðisþjónustu. Telur 1. minni hluti mikilvægt að þau lög verði höfð til hliðsjónar við setningu reglugerðar í þessum efnum. Nokkur umræða varð um aldursmörk. Í 26. gr. frumvarpsins er lagt til að heilbrigðisstarfsmanni verði óheimilt að reka eigin starfsstofu eftir 70 ára aldur sem er til samræmis við þær reglur sem gilda almennt um starfslok opinberra starfsmanna. Fyrsti minni hluti áréttar að viðkomandi má áfram starfa sem heilbrigðisstarfsmaður og sæki viðkomandi heilbrigðisstarfsmaður um það er landlækni heimilt samkvæmt frumvarpinu að framlengja leyfi til þess að reka eigin starfsstofu til tveggja ára í senn, þó aldrei oftar en þrisvar. Þetta þýðir að heilbrigðisstarfsmaður getur því ekki rekið eigin starfsstofu eftir 76 ára aldur. Vegna ákvæðis lyfjalaga um lyfsöluleyfi sem fellur niður í lok þess árs sem leyfishafi verður 70 ára, beinir 1. minni hluti þeim tilmælum til velferðarráðuneytis að litið sé til lagasamræmis við endurskoðun lyfjalaga og tryggt að samræmis sé gætt eins og unnt er í reglum sem gilda um alla heilbrigðisstarfsmenn. Fjallað var um brot á ákvæðum laganna. Við fengum athugasemdir við það, en töldum ekki ástæðu til þess að gera þar breytingu á. Varðandi gildistöku vill 1. minni hluti leggja áherslu á að tíminn fram til þess að lögin taka gildi 1. janúar 2013, en það er 2/3 hluti ársins, verði notaður vel vegna þess að setja þarf 33 nýjar reglugerðir samhliða því að lögin taka gildi. Herra forseti. Ég hef nú gert grein fyrir þremur af þeim fjórum tillögum sem 1. minni hluti flytur, en fjórða tillagan er einföld leiðrétting þar sem gleymst hafði að fella brott eina tilvísun í læknalög sem var að finna í b-lið 27. gr. Herra forseti. Ég hef lokið að gera grein fyrir nefndaráliti 1. minni hluta. Ég ítreka þakkir mínar fyrir mjög gott starf og mikla samstöðu í nefndinni, og enda þótt við komum fram í þremur hópum gefur það alls ekki rétta mynd af þeirri vinnu sem fram fór. Ég ítreka að lokum að málið gangi aftur til hv. velferðarnefndar á milli 2. og 3. umr.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir hennar yfirferð. Það er augljóst að mikið hefur verið unnið í nefndinni og ég treysti því og trúi að menn hafi farið yfir alla helstu þætti þessa máls, sem er í eðli sínu gott, og litið heildstætt á þetta, til þess var leikurinn gerður. Eitthvað þykist ég nú kannast við þetta frumvarp. Eftir því sem ég best veit er þetta byggt á frumvarpi sem ég talaði fyrir á sínum tíma og mikil vinna var lögð í, þannig að ófáar vinnustundirnar hafa farið í þetta allt saman. Betur sjá augu en auga, og það er vel. Það skiptir afskaplega miklu máli að við séum hér að hugsa til lengri tíma. Þetta er löggjöf sem á að standa lengi og þrátt fyrir að einhver mál séu áberandi í umræðunni núna verðum við fyrst og fremst að horfa á það með þeim gleraugum að þetta eigi að standa til lengri tíma og eigi að bæta heilbrigðisþjónustuna, þá fyrst og fremst með hagsmuni sjúklinga í fyrirrúmi. Ég veit að hv. þingmaður er sammála mér um þau markmið. Það vekur athygli mína að búið er að taka það út úr frumvarpinu að læknir beri ábyrgð á læknisfræðilegri greiningu og meðferð sjúklinga. Ég verð að viðurkenna að ég átta mig ekki á því af hverju þetta er gert. Það er afskaplega mikilvægt, og allir þeir sem leita sér lækninga þekkja það, að það sé skilgreint hver ber ábyrgð. Læknisfræðileg greining verður aldrei framkvæmd af öðrum en lækni, þess vegna heitir hún læknisfræðileg greining, þó svo að þær frábæru heilbrigðisstéttir sem við eigum sinni mörgum málum. Ég vildi því fá að vita röksemdirnar fyrir því að þetta var tekið út úr frumvarpinu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er rétt að sú sem hér stendur og hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson hafa líklega bæði lagt þetta frumvarp fram eða gengið frá því til framlagningar. En það hefur breyst nokkuð í áranna rás, fyrst og fremst vegna víðtæks samstarfs sem hefur verið haft við heilbrigðisstéttir. Það er rétt að 1. minni hluti gerir tillögu um að tekið verði út sérákvæði um lækna í 13. gr. frumvarpsins. Með því er ekki lagt til að einhver annar en læknir beri ábyrgð á læknisfræðilegri greiningu og meðferð, vegna þess að það er þarna inni eins og það þá stæði, eftir að þetta verður fellt niður, ákvæði um að sérhver heilbrigðisstétt beri ábyrgð á sínu starfssviði, á sínu ábyrgðarsviði, á greiningu og meðferð. Eins og ég rakti áðan hefur verið skoðað sérstaklega hvort sérákvæði um ábyrgð lækna á læknisfræðilegri meðferð og greiningu sé að finna í heildarlögum um heilbrigðisstarfsmenn og í lögum um heilbrigðisþjónustu annars staðar á Norðurlöndum. Svo er ekki. Í norskum lögum eru engin sérákvæði um ábyrgð lækna. Í dönskum lögum, sem fjalla um ábyrgð heilbrigðisstarfsmanna, er talað um þann heilbrigðisstarfsmann sem ber ábyrgð á meðferðinni, en ekki sérstaklega um ábyrgð lækna. Því tekur það ákvæði til allra heilbrigðisstarfsmanna, þar á meðal lækna. Í sænskum lögum um störf heilbrigðisstarfsmanna er að finna samsvarandi ákvæði, þ.e. að heilbrigðisstarfsmaður beri sjálfur ábyrgð á því sem honum eða henni er falið í krafti þeirra starfa. Þannig að þetta snýst 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ef ekki er ágreiningur um að læknar eigi að sjá um læknisfræðilega greiningu og meðferð sjúklinga sem til hans leita, held ég að væri langskýrast að hafa það í lögunum. Í gær töluðum við fram á nótt um það að gæta skyldi varúðarsjónarmiða. Þá var verið að vísa í gjaldeyrismál en það á svo sannarlega við um heilbrigðisþjónustu. Það hefur ekki farið fram hjá hv. þingmanni að menn hafa af þessu áhyggjur. Ef allir eru sammála um markmiðið mundi maður ætla að það væri skynsamlegast og hreinlegast að taka af allan vafa um það. Þó svo að við höfum mjög góða heilbrigðisþjónustu og flestar aðrar þjóðir sem við berum okkur saman við, eru samt sem áður ýmsar brotalamir eins og í öðru í mannheimum og afskaplega mikilvægt að ábyrgðarhlutverk hvers og eins sé skýrt. Þá ekki síst í þessu tilfelli því að hér er hvorki um meira né minna að ræða en heilbrigðisþjónustuna. Ef menn eru sammála um það í heilbrigðisnefnd að læknar eigi að sjá um læknisfræðilega greiningu mundi maður ætla að það ætti að geta náðst góð samstaða um að það stæði í lagatextanum. Ef menn telja hins vegar að einhver annar eigi að sjá um læknisfræðilega greiningu getur verið að uppi sé ágreiningur, en ef menn eru sammála um það ætti nú að vera skýrt að hafa þetta þarna inni.

Herra forseti. Ég vil árétta að spurningin um það hvort þetta sérákvæði 1. málsliðar 3. mgr. 13. gr. um ábyrgð lækna verði fellt á brott eða ekki snýst eingöngu um það hvort læknar verði tilgreindir sérstaklega eða falli undir almenna ákvæðið um heilbrigðisstarfsmenn í 2. málslið 3. mgr. 13. gr. Niðurfelling þessa málsliðar um ábyrgð lækna fæli því ekki í sér neina efnisbreytingu og með því væri á engan hátt dregið úr lagalegri og faglegri ábyrgð lækna né óvissa sköpuð um þá ábyrgð. Þetta snýst eingöngu um það hvort telja eigi upp ábyrgð sérhverra hinna 33 heilbrigðisstétta á sínu starfssviði og verksviði, eða eins og hér er gert og einnig í þeim lögum sem ég tilgreindi í Noregi, Svíþjóð og Danmörku, að það sé tryggt að hver stétt beri ábyrgð á sínu ábyrgðarsviði. Bent var á það fyrir nefndinni að ef þetta ákvæði ætti að standa yrði kallað eftir því að inn kæmi sérákvæði um að hjúkrunarfræðingar beri ábyrgð á hjúkrun. Það var sótt eftir því að það yrði sett inn í lögin. Á sama hátt má hugsa sér að sjúkraþjálfarar beri ábyrgð á þjálfun manna en ekki læknar eða hjúkrunarfræðingar og með sama hætti að lyfjafræðingar beri ábyrgð á lyfjaframleiðslu o.s.frv. Við erum hér að fara frá gömlum tíma yfir í nýja. Áður voru læknar lengi vel nær eina heilbrigðisstéttin, síðan komu hjúkrunarfræðingar og ljósmæður. Við erum hér að setja nýja heildarlöggjöf um alla heilbrigðisstarfsmenn og allar heilbrigðisstéttir. Við teljum rétt að allir falli með sama hætti undir þá löggjöf.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu, formanni nefndarinnar, Álfheiði Ingadóttur. Mig langaði að koma inn á það sem hún nefndi um aldursmörkin, og kemur fram í nefndaráliti 1. minni hluta. Ég spyr hversu ítarlega nefndin hafi rætt þetta. Þetta á náttúrlega ekki bara við um heilbrigðisstarfsmenn heldur er þetta mjög víða hjá opinberum starfsmönnum að þeir mega ekki vinna nema til ákveðins aldurs. Þau aldursmörk eru mjög forn og gömul, hafa verið í gildi í hálfa öld eða lengur. Nú er það þannig að ævin hefur lengst, þökk sé góðri heilbrigðisþjónustu um allan heim. Menn eru miklu sprækari í dag en þeir voru fyrir kannski hálfri öld eða einni öld þegar þessi mörk voru ákveðin. Er ekki ástæða til að skoða það að hækka þessi mörk en hafa kannski meira eftirlit með viðkomandi, hann þurfi að sækja um leyfi eins og hér er gert ráð fyrir. Ég spyr hvort ekki sé ástæða til að hafa það lengur en til 76 ára, því að fólk er mjög misjafnt. Sumir eru mjög sprækir alveg fram undir áttrætt, nírætt, og gætu vel sinnt störfum sínum ef þeir hefðu áhuga á, fyrir utan það að nám verður sífellt lengra, auk þess sem menn klára ekkert nám. Menn eru sem sagt í starfsnámi eftir að hafa lokið embættisprófi, þannig að nám og starf blandast æ meira saman. Um leið er hæfileiki mannsins til að vinna langt fram yfir þessi mörk sem við tölum um, 70 ár, greinilegur hjá mjög mörgum. Er ekki ástæða til að skoða þetta enn frekar og lengja þennan tíma?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er ljóst að opinberir starfsmenn verða að láta af störfum við 70 ára aldur eins og nú er - þá er bara full-stopp. Hér er bent á það að lyfsöluleyfi fellur niður í lok þess árs sem leyfishafi verður 70 ára, en síðan má reyndar framlengja það í eitt ár í senn. Það er ljóst að þarna er um ákveðið ósamræmi að ræða. Slík ákvæði hafa ekki verið í læknalögum. Til þess að gæta einhvers samræmis eru þessar takmarkanir settar hér inn. Ég vil þó árétta að ekki er verið að klippa á það að heilbrigðisstarfsmenn geti unnið eftir 70 ára aldur. Það er ekki verið að segja að þeir eigi að hætta störfum, heldur að þeir hætti að reka eigin starfsstöð, bera ábyrgð á eigin starfsstöð, en þó ekki strax við 70 ára aldur heldur er heimilt að framlengja það þrisvar sinnum um tvö ár í senn fram til 76 ára aldurs. Það er rétt að landinn verður sprækari og ég tala nú ekki um með öllu því viðhaldi sem nú tíðkast á mannslíkamanum, hvort heldur eru mjaðmaliðir eða hnjáliðir. Menn geta unnið lengur kannski þess vegna. Þeir geta líka notið lífsins betur eftir þau aldursmörk sem hér um ræðir. Ég tel að það sé ekki ósanngirni fólgin í þessu, og þetta sé bara sjálfsagt og eðlilegt, enda hafa ekki komið fram miklar athugasemdir við þetta.

Herra forseti. Ég spyr hv. þingmann hvort það hafi verið kannað í nefndinni hvort bann við því að opinberir starfsmenn starfi fram yfir sjötugt rekist á við þetta ákvæði, vegna þess að velflestir heilbrigðisstarfsmenn eru opinberir starfsmenn. Ég spyr hvort ekki sé ástæða til að fara í allsherjarskoðun á því hvort þessi aldursmörk séu ekki barn síns tíma og eitthvað sem sé löngu orðinn tími til að breyta og skoða miklu nánar. Nú er það þannig að mjög margir hafa eflaust gaman af því að gera ekki neitt eða sinna áhugamálum sínum, en hins vegar hefur það sýnt sig að það er manninum mjög mikilvægt að hafa hlutverk. Hann hefur yfirleitt hlutverk í gegnum starfið. Það hefur líka sýnt sig að þegar menn eru teknir úr hlutverki sínu, teknir úr sínu starfi, hallar oft mjög hratt undan fæti. Það getur verið mjög skaðlegt að skikka alla til að fara á eftirlaun, jafnvel þó að þeir séu mjög sprækir og jafnvel þó að þeir vilji ekki hætta að vinna.

Herra forseti. Ég vil árétta að við erum ekki að breyta lögum um opinbera starfsmenn, þau lagaákvæði eru alveg skýr. Já, það er rétt sem hv. þingmaður segir að allflestir heilbrigðisstarfsmenn eru opinberir starfsmenn og eru ráðnir til opinberra aðila á þeim grunni. Það sem hér er verið að fjalla um er eingöngu leyfisveiting, starfsleyfi, sem tekur til þess hvort menn geti rekið eigin starfsstöð. Það eru ekki tekin af þau sérleyfi sem menn hafa á grunni menntunar sinnar og sérþekkingar. Þeir geta því, og það er kannski bara með tilvísun til atvinnuréttarákvæða stjórnarskrárinnar, unnið áfram hjá öðrum við sína sérgrein. Það er um það sem málið snýst. Þeir hafa frelsi til að vinna úti á hinum almenna markaði á ábyrgð annars heilbrigðisstarfsmanns á sínu sviði, en ekki til að reka eigin starfsstöð. Það er sem sagt verið að fjalla um starf heilbrigðisstétta úti á markaðnum en ekki inni í hinu opinbera kerfi, enda, eins og ég segi, erum við ekki að breyta lögum um opinbera starfsmenn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá 2. minni hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um heilbrigðisstarfsmenn. Ég vil í byrjun þakka þeim þingmönnum sem sitja í velferðarnefnd fyrir gott samstarf. Okkur hefur tekist, þó að við séum ekki sammála um alla hluti, að nálgast viðfangsefnið málefnalega, við höfum reynt að kryfja helstu álitamál til mergjar og að komast að niðurstöðu þótt stundum skilji leiðir. Í flestu getum við tekið undir þau sjónarmið sem þetta mál grundvallast á og þar af leiðandi nefndarálit meiri hlutans. Engu að síður greinir okkur á um eitt atriði sérstaklega og það varðar 1. málslið 3. mgr. 13. gr. þar sem við höldum því fram að nauðsynlegt sé að halda inni því lagaákvæði að læknir beri ábyrgð á læknisfræðilegri greiningu og meðferð sjúklinga sem til hans leita eða hann hefur umsjón með. Við leggjum því til orðalagsbreytingu sem fram kemur í nefndaráliti okkar þess efnis. Með frumvarpinu er lögð til heildstæð rammalöggjöf um heilbrigðisstarfsmenn sem hefur það að markmiði að tryggja betur gæði heilbrigðisþjónustu og öryggi sjúklinga með því að skilgreina betur og reyna að halda betur utan um það í einu lagi hverjar heilbrigðisstéttirnar eru, færni þeirra stétta og starfshætti þeirra. Frumvarpinu er því ekki eingöngu ætlað að kveða á um réttindi og skyldur heilbrigðisstarfsmanna heldur einnig að tryggja gæði heilbrigðisþjónustu og öryggi sjúklinga. Það er einmitt út af þessum öryggissjónarmiðum sem við teljum nauðsynlegt að halda inni þessu orðalagi og þessu ákvæði 13. gr. frumvarpsins sem fram kemur í frumvarpinu sjálfu. Álit okkar byggir á því að við teljum öryggi sjúklinganna sjálfra betur tryggt með þessum hætti og teljum að það skapist ákveðin óvissa ef þetta liggur ekki fyrir. Þessi breyting sem 1. minni hluti heilbrigðisnefndar lagði til hefur ekki farið til umsagnar hjá umsagnaraðilum að öðru leyti en því að Læknafélag Íslands sendi inn erindi 5. mars 2012 sem nefndin hefur haft til hliðsjónar þegar unnið var með málið. Það liggur fyrir og kom fram í máli framsögumanns 1. minni hluta, hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur, að málið verður tekið inn í nefnd á milli umræðna og það er gott. Þá gæti gefist tími til að fá hugsanlega sjónarmið fleiri aðila en Læknafélags Íslands um þessa breytingu enda varðar þetta mjög marga. Ég held að það væri þarft að fá til fundar við nefndina bæði fulltrúa sjúklinga og þeirra sem nota þjónustuna og hugsanlega einnig álit frá Lögmannafélaginu eða einhverjum slíkum aðila sem horfir á þetta utan frá. Við höfum í vinnunni svolítið einblínt á stéttirnar sjálfar og umræðuna um baráttu stéttanna við að koma inn sjónarmiðum sem þær varða en ég tel að málið hefði gott af því að vera skoðað aðeins betur út frá öryggi sjúklinga og legg það til í umræðuna og vonast til að við höfum tíma til þess í nefndinni að fara aðeins betur í þetta. Að öðru leyti liggur rökstuðningur okkar fyrir breytingunni fyrir í nefndarálitinu en þar kemur fram að í 13. gr. er kveðið sérstaklega á um að læknar beri ábyrgð á læknisfræðilegri meðferð og greiningu sjúklinga sem til þeirra leita. Með breytingartillögu 1. minni hluta á þetta að falla út og inni á eingöngu að vera almennt ákvæði um að allir heilbrigðisstarfsmenn beri ábyrgð á greiningu og meðferð sjúklinga. Við teljum að þetta verði of óskýrt og of mikil óvissa um hver í raun beri ábyrgðina. Það verður að liggja skýrt fyrir frá þeirri stundu að einstaklingur kemur og tekið er á móti honum á heilbrigðisstofnun hver beri ábyrgð á því að honum sé fylgt eftir og hann fái meðferð og greiningu. Við teljum ríka ástæðu til að hafa þetta sérákvæði um lækna inni, ákvæðinu er ætlað að tryggja öryggi sjúklinga vegna þess að mikil ábyrgð hvílir á þeim sem tekur á móti sjúklingi og fylgir honum alla leið í gegnum þá meðferð og greiningu sem nauðsynleg er þegar viðkomandi einstaklingur leggst inn á spítala. Við teljum þá breytingu sem 1. minni hluti leggur til á frumvarpinu veikja stöðu sjúklinga og í raun skapa óvissu um hvaða heilbrigðisstarfsmaður beri ábyrgð á greiningu þeirra og meðferð sem gæti skapað vandkvæði verði einhver eftirmál eða upp koma ófyrirséð atvik sem varða afgreiðslu, meðferð og greiningu sjúklinga. Við teljum því rétt að sérákvæði um lækna standi áfram í frumvarpinu en leggjum til lítils háttar breytingu á orðalagi í 1. málslið 3. mgr. 13. gr. þannig að í stað orðanna „læknisfræðilegri meðferð og greiningu“ komi orðin: læknisfræðilegri greiningu og meðferð. Þetta er tillaga sem fram kom í erindi frá Læknafélaginu og því leggjum við til þessa breytingartillögu varðandi orðalagið. Að öðru leyti eru markmið og gildissvið þessara laga mjög til þess fallin að skýra og einfalda það umhverfi sem heilbrigðisstarfsmenn vinna í og við tökum því undir þær breytingar sem frumvarpið hefur í för með sér, enda hefur þetta mál verið lagt fram í þinginu í líkri mynd af fulltrúum annarra flokka og þar á meðal ráðherra okkar sjálfstæðismanna á sínum tíma. Frú forseti. Ég tel ekki ástæðu til að hafa þessa ræðu lengri. Ég fagna því að málið verði kallað til nefndar á milli umræðna og vonast til að við fjöllum nánar um þetta mikla álitaefni sem við veltum upp og leggjum fram tillögu um í nefndaráliti okkar.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um heilbrigðisstarfsmenn sem verið hefur til umræðu í þinginu á mörgum þingum en þetta er þriðja þingið sem ég tek þátt í að ræða frumvarpið og ég vona svo sannarlega að við náum að ljúka þessu máli. Það er oft svo að það getur verið ágætt að frumvörp séu lengi í meðförum þingsins því að við það koma fleiri aðilar að og að öllum líkindum batna þá málin. Mig langar til þess að taka örfá atriði fyrir. Ég tek heils hugar undir allt sem hv. framsögumaður og formaður nefndarinnar, Álfheiður Ingadóttir, sagði áðan, ég er algjörlega sammála henni. Mig langar einnig til að taka undir þær þakkir sem komið hafa fram fyrir gott samstarf í nefndinni. Það er nefnilega þannig með velferðarnefnd að hún vinnur mjög lausnamiðað og þar eru flokkspólitískar línur gjarnan mjög óskýrar sem ég held að sé verulega af hinu góða. Ég vil byrja á því að fara svolítið yfir hver eru í raun og veru markmið þessara laga og ætla, með leyfi forseta, að lesa markmiðsgreinina en hún hljóðar svo: „Markmið laga þessara er að tryggja gæði heilbrigðisþjónustu og öryggi sjúklinga með því að skilgreina kröfur um menntun, kunnáttu og færni heilbrigðisstarfsmanna og starfshætti þeirra. Um réttindi og skyldur heilbrigðisstarfsmanna og annarra starfsmanna í heilbrigðisþjónustu gilda lög þessi, lög um réttindi sjúklinga, lög um landlækni og lýðheilsu, lög um sjúkraskrár og önnur lög eftir því sem við á.“ Mér finnst seinni hluti þessarar greinar skipta mjög miklu máli þar sem kemur fram að við erum ekki eingöngu að fjalla um þessi lög, það gilda mörg önnur lög um heilbrigðisstarfsmenn. Þá langar mig einnig til að fara aðeins yfir skilgreiningar sem mér finnst skipta máli. Í 2. gr. er heilbrigðisstarfsmaður skilgreindur sem sá einstaklingur sem starfar við heilbrigðisþjónustu og hefur hlotið leyfi landlæknis til að nota starfsheiti löggiltrar heilbrigðisstéttar. Síðan er talað um löggilta heilbrigðisstétt sem er heilbrigðisstétt sem öðlast hefur löggildingu samkvæmt sérlögum sem í gildi voru við gildistöku laga þessara og reglugerðum sem settar voru með stoð í lögum um starfsheiti og starfsréttindi heilbrigðisstétta. Mér finnst skipta svolitlu máli í umræðunni að við vitum að markmiðin eru þessi og að ákveðin skilgreining liggur þar að baki. Það hafa lengi verið uppi áætlanir um að búa til ein heildarlög um heilbrigðisstarfsmenn. Hér hafa lengi verið í gildi læknalög og fleiri lög en meiningin er að reyna að samræma þetta einmitt í ljósi nýrra vinnubragða í heilbrigðisþjónustu þar sem teymisvinna og mikið samstarf hefur orðið ofan á. Ákveðin andstaða hefur verið við þessa framkvæmd, að búa til eina rammalöggjöf eða eina heildarlöggjöf um heilbrigðisstéttir, og verður að segjast eins og er að það eru ekki síst læknar, sem hafa haft góða löggjöf, sem hafa verið því andsnúnir en eftir því sem okkur hefur skilist hafa nákvæmlega sömu mótbárur eða sama andstaða verið uppi annars staðar. Síðan hefur lögfesting rammalöggjafar orðið að veruleika og eftir það hefur lítið borið á gagnrýni. Við áréttum það í áliti 1. minni hluta að markmiðum frumvarpsins verður ekki náð nema fram sé sett ein heildarlöggjöf um heilbrigðisstarfsmenn. Mig langaði sérstaklega til að fara yfir í raun og veru kannski eina álitaefnið sem er alla vega á milli 1. og 2. minni hluta um hvort eðlilegt sé að tiltaka sérstaklega eina heilbrigðisstétt umfram aðrar. Eins og ég gat um hefur þetta mál farið í gegnum margar umferðir og þetta er í fyrsta sinn sem læknarnir eru tilteknir sérstaklega og er það í raun og veru gert til að ná ákveðinni sátt við lækna. En við í 1. minni hluta lítum svo á að skilgreining á réttindum og skyldum heilbrigðisstarfsmanna og 13. gr. um faglegar kröfur og ábyrgð sé þess eðlis að það sé algjörlega óþarft að læknar séu tilteknir sérstaklega. Eftir að þetta ákvæði kom inn í lögin í þessari umferð komu hjúkrunarfræðingar fram með mjög ákveðnar ábendingar um að úr því að talað væri sérstaklega um læknisfræðilega meðferð og greiningu fyndist þeim mjög eðlilegt að líka væri talað um hjúkrunarfræðilega meðferð og greiningu. Þannig kom hver starfsstéttin á fætur annarri. En lagaramminn er ekki eingöngu þessi lög, svo ég árétti það frekar, heldur ýmis önnur lög sem gilda um réttindi sjúklinga, um landlækni og lýðheilsu o.s.frv. og við álítum því að við eigum ekki að þurfa að hafa neinar áhyggjur af þeirri hræðslu sem hér kom fram í máli þingmanna að það sé ekki skýrt hver beri ábyrgðina og annað slíkt. Eins og formaður nefndarinnar áréttaði hér ágætlega er alls staðar á Norðurlöndunum sú regla í löggjöf um heilbrigðisstarfsmenn að engin stétt er tiltekin sérstaklega, heldur er staðan þannig að allir heilbrigðisstarfsmenn sitja við sama borð. Ég tel að við eigum að læra af nágrannaþjóðum okkar sem hafa ekki lent í neinum vandræðum út af því að hafa sett allar stéttir undir sama hatt. Og mig langar til að árétta það að ég held líka að í ljósi breyttra vinnubragða þar sem heilbrigðisstarfsmenn vinna saman sé eðlilegt að við jafnsetjum þessar stéttir þó að sjálfsögðu beri læknar oft og tíðum öðruvísi ábyrgð vegna þeirra miklu menntunar og sérþekkingar. Það eru eitt eða tvö atriði sem mig langaði að tiltaka til viðbótar. Annað ræddum við heilmikið í nefndinni eins og fram hefur komið og það er hvort ekki þyrfti að tiltaka sérstaklega einhvers konar hagsmunaskráningu heilbrigðisstétta eða heilbrigðisstarfsmanna þannig að traust sem er svo nauðsynlegt á milli heilbrigðisstarfsmanns og sjúklings væri gulltryggt. Að sjúklingur þyrfti ekki að hafa áhyggjur af því að heilbrigðisstarfsmaður hefði fjárhagslegan ávinning af því að selja honum einhver tæki eða tól eða jafnvel eitthvað sem hefði mun meiri inngrip í líkama hans, að settur sé inn í líkama hans einhver aðskotahlutur sem heilbrigðisstarfsmaður gæti hugsanlega haft ákveðna hagsmuni af að selja honum. Þetta var rætt fram og til baka og við í 1. minni hluta töldum að við þyrftum að ræða þetta mál frekar og finna því stað hvort slíkt yrði hugsanlega sett inn, eins og við bendum hér á, þegar endurskoðuð verða lög um lækningatæki, að ráðuneytið skoði það vel að hugsanlega verði sett upp einhvers konar hagsmunaskráning til dæmis hjá landlækni. Við teljum að við verðum að skoða þetta og sjá hver lagastoðin fyrir því er, en þetta er eitthvað sem skiptir mjög miklu máli að sjúklingur geti treyst því fullkomlega að sá heilbrigðisstarfsmaður sem hefur hann til meðferðar eða greiningar eða er að vinna með honum hafi engan fjárhagslegan ávinning af því. Síðan langar mig til að ítreka það sem fram kemur hér um trúnað, þagnarskyldu, eftirlit landlæknis og upplýsingagjöf til landlæknis að það er náttúrlega ljóst að landlæknir verður að fá þau gögn sem til þarf til að hann geti sinnt eftirlitshlutverki sínu. Það skiptir öllu máli. Í raun og veru þarf sérstakan vilja til þess að túlka lögin öðruvísi en að landlæknir hafi til þess fullan rétt og það verður að teljast sérstakt að læknir veiti viðeigandi upplýsingar til yfirvalda þegar um er að ræða læknisverk með greiðsluþátttöku Sjúkratrygginga en beri svo fyrir sig persónuverndarsjónarmiðum þegar kemur að upplýsingum um þjónustu og læknisverk sem ekki eru gerð með greiðsluþátttöku Sjúkratrygginga. Þarna verður að vera ákveðin samfella og menn verða að vera sjálfum sér samkvæmir. Það skiptir afar miklu máli að landlæknir hafi allar þær heimildir sem hann þarf til að geta sinnt eftirlitshlutverki sínu. Ef í ljós kemur að eitthvað vantar upp á það þarf að sjálfsögðu að skoða það sérstaklega. Ég er aðili að nefndaráliti 1. minni hluta nefndarinnar og legg til að þetta frumvarp verði gert að lögum með þeim breytingum sem við leggjum til sem framsögumaður hefur farið ágætlega í gegnum. Við munum síðan taka málið til nefndar milli 2. og 3. umr. og skoða þar sérstaklega úrskurð Persónuverndar og hugsanlega önnur álitamál sem uppi eru.

Virðulegi forseti. Hér hefur farið fram ágæt umræða um þetta stóra mál sem ég flutti á sínum tíma. Það fór ekki í gegnum þingið þá en hefur verið flutt nokkuð oft síðan og við skulum vona að allur sá undirbúningur sem hefur farið í málið nýtist vel. Meðan það var skrifað var vinnuhópur í gangi sem hafði samráð við marga aðila og mikil vinna var lögð í það, borið var saman við önnur lönd o.s.frv., og síðan hefur þetta verið tekið fyrir á nokkrum þingum. Þess vegna held ég að mikilvægt sé að við höldum áfram að vinna það undir þeim formerkjum sem menn hafa unnið með fram til þessa. Ég tel að málið hafi verið unnið í góðri sátt og unnið þannig að sem flestir geti verið sáttir við það. Rökin fyrir málinu í heild sinni eru þau að skynsamlegt sé að hafa lög um heilbrigðisstarfsmenn í einum lagabálki og að þar náist góð yfirsýn. Það er mjög auðvelt að vera með mörg sérlög um allar þær góðu heilbrigðisstéttir sem við eigum og ég held að ekki þurfi að færa mörg rök fyrir því eða fara mikið yfir það hversu skynsamlegt það getur verið að líta á þetta heildstætt og hafa þetta í einum lagabálki. Það skiptir hins vegar máli að ekkert falli milli skips og bryggju og að það sem var í öðrum lögum og er kannski grunnurinn að því sem við teljum vera gott í heilbrigðisþjónustu okkar detti ekki út. Ég er þess vegna áhyggjufullur yfir því að taka það út úr frumvarpinu að læknar beri ábyrgð á læknisfræðilegri greiningu og meðferð sjúklinga sem til hans leita eða hann hefur umsjón með. Mér finnst það vera svolítið djarft að taka þetta út þegar málið er á lokaspretti, sem ég vonast nú til að verði að lögum, en í rauninni hafa engin sannfærandi rök komið fram hvað þetta varðar. Við vitum að okkar góðu heilbrigðisstéttir eiga til að takast svolítið á sín á milli eins og gengur. Það er ekkert sem við breytum með lagasetningu en ég vil trúa því að slíkur rígur fari minnkandi. Það er ekkert leyndarmál að Læknafélag Íslands var á móti því þegar ég lagði af stað með þetta á sínum tíma, það var og er eftir því sem ég best veit enn á því að sérlög eigi að vera um lækna. En ég segi fyrir sjálfan mig að mér hafa ekki fundist vera nógu sannfærandi rök fyrir þeirri skoðun sem kemur fram hjá Læknafélaginu og að ég held - án þess að ég viti það - læknum almennt. En það eru málefnaleg rök fyrir því að taka enga áhættu með það sem snýr að ábyrgð heilbrigðisstétta, ekki síst lækna, og það er slæmt ef það er óskýrt hver ber ábyrgð á hlutum eins og læknisfræðilegri greiningu, sem er jú alla jafna grunnurinn að þjónustunni, það er svona almenna reglan. Þó að þau lög sem eru í gildi núna kveði skýrt á um það höfum við fundið fjölmörg dæmi um að sjúklingum hafi ekki fundist það nógu skýrt hver beri ábyrgð á því sem að þeim snýr. Það mun örugglega ekki lagast ef lagaleg óvissa er um það. Ég mælist því til þess í mestu vinsemd, virðulegi forseti - hér er í það minnsta einn fulltrúi meiri hlutans í hv. velferðarnefnd - að nefndin fari yfir þetta áður en meiri hlutinn ákveður það að halda þessu úti, því að við viljum ekki skyggja neitt á þetta góða mál. Það hefur verið lengi í undirbúningi, það hefur lengi verið í umfjöllun þingsins og þess vegna er ekki góður bragur á því að á síðustu metrunum færu menn í breytingar sem mundu kalla á mikið ósætti og miklar deilur. Það er ekkert sem mælir með því. Mér hefur fundist þau rök sem hér hafa komið fram og ég hef kallað eftir fyrir því að taka þetta út ekki vera nægjanlega sannfærandi, sérstaklega í ljósi þess að, eftir því sem ég best veit, samstaða er um að það eigi að vera mjög skýrt að læknar beri ábyrgð á læknisfræðilegri greiningu og meðferð sjúklinga. Ég held að ekki sé deilt um að skýr lagaleg ábyrgð eigi að vera. Ég held að menn séu sammála um að það sé algjörlega hagur sjúklinga að svo sé. Þess vegna mælist ég til þess að meiri hluti hv. velferðarnefndar hugsi þetta mál einu sinni enn eða hugsi þetta í það minnsta áður en við göngum frá málinu sem lögum frá Alþingi. Ég er alveg sannfærður um að ef hv. þingmenn hugsa um þetta með opnum huga verði niðurstaðan sú að menn hafi þetta áfram inni í frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Ég hef hér framsögu fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um umboðsmann skuldara, nr. 100/2010, með síðari breytingum. Frumvarpið er flutt af velferðarnefnd og er sérstakt að því leyti til. Hér er í raun og veru um veigalítið mál að ræða sem fyrst og fremst lýtur að samræmingu. Þannig var að í desember sl. samþykkti Alþingi sérstök lög um greiðslu kostnaðar við rekstur umboðsmanns skuldara. Rétt þótti að setja skýrari, afmarkaðri og greinarbetri ákvæði í lög um það hvernig bæri að standa að kostnaði við rekstur umboðsmanns skuldara. Alþingi afgreiddi þau lög í desember og tóku þau lög gildi þann 1. janúar sl. Í heildarlöggjöfinni um umboðsmann skuldara eru hins vegar ekki inni ákveðin lykilákvæði sem eru í hinum nýju lögum og þar sem ljóst er að hin nýju sérlög ganga framar hinum eldri er þar ákveðið misræmi milli ákvæðanna sem hafa að vísu ekki áhrif á framkvæmd álagningar gjaldsins til innheimtu fyrir kostnaði við rekstur umboðsmanns. Hins vegar er talið rétt að til að tryggja skýrleika og samræmi í lögum sé þetta ákvæði sem var sett inn í sérlögin í desember fært inn í heildarlögin um umboðsmann skuldara frá 2010. Það snýr að 1. mgr. í 5. gr. laganna, sem orðast svo, með leyfi forseta: „Aðilar sem hafa leyfi til að stunda starfsemi skv. 2. og 3. tölul. 1. mgr. 3. gr. laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, Íbúðalánasjóður, lífeyrissjóðir og vátryggingafélög skulu standa straum af kostnaði við rekstur umboðsmanns skuldara með greiðslu sérstaks gjalds í samræmi við ákvæði laga þessara.“ Viðbótin sem er í sérlögunum sem tóku gildi um síðustu áramót og lagt er til að komi inn í lögin um umboðsmann skuldara er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hið sama á við um fjármálafyrirtæki sem er stýrt af skilanefnd, slitastjórn eða bráðabirgðastjórn samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, óháð því hvort viðkomandi fyrirtæki hefur starfsleyfi, takmarkað starfsleyfi eða starfsleyfi þess verið afturkallað, enda stundi það eða hafi stundað starfsemi skv. 2. og 3. tölul. 1. mgr. 3. gr. þeirra laga.“ Þetta er viðbótarákvæðið sem velferðarnefnd leggur til með þessu frumvarpi að verði fært inn í lögin um umboðsmann skuldara til að fyllsta samræmis sé gætt í þessari löggjöf. Þar sem frumvarpið er lagt fram í heild sinni af nefndinni og enginn ágreiningur um þetta tæknilega atriði legg ég til við forseta að frumvarpinu verði vísað áfram til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um að haldin verði þjóðaratkvæðagreiðsla um aðlögunar- og viðræðuferlið sem við Íslendingar stöndum í við Evrópusambandið. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Ásmundur Einar Daðason, Pétur H. Blöndal og Árni Johnsen. Virðulegi forseti. Það er rétt að þakka það í upphafi að loksins er þetta mál komið á dagskrá. Það hefur verið lagt fram nokkrum sinnum. Þessi tillaga var fyrst flutt á 139. löggjafarþingi, en þegar hún var lögð fram í haust var gert ráð fyrir því í dagsetningargrein að þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta mál yrði í síðasta lagi 1. mars. Nú er það tímamark liðið vegna þess að þrjá mánuði þarf til að hægt sé að senda mál í þjóðaratkvæðagreiðslu samkvæmt lögum um þjóðaratkvæðagreiðslur. Við flutningsmenn höfum því tekið ákvörðun um að breyta þessu og leggjum til að þessi þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram samhliða forsetakosningum. Það er vel við hæfi, frú forseti, að þessar kosningar fari fram saman, forsetakosningar og atkvæðagreiðsla um aðlögunar- og viðræðuferlið, því að við Íslendingar höfum fengið algjörlega upp í kok af þeim vinnubrögðum sem þessi ríkisstjórn, og þá sérstaklega ráðherrar Samfylkingarinnar, hafa sýnt okkur landsmönnum vegna þess aðlögunarferlis sem Ísland er í. Blekkingarnar og spuninn sem hefur verið keyrður eftir að aðildarumsóknin var lögð inn á sumardögum 2009 er slíkur að það er þyngra en tárum taki að horfa upp á þessi ósköp. Við getum fullyrt fullum fetum að hér hafi orðið algjör forsendubrestur því að málin hafa breyst á svo slæman hátt að Evrópusambandið eins og það var þegar þessi umsókn var lögð inn er ekki sama Evrópusambandið og það er nú. Á þeim árum sem liðið hafa síðan umsókn okkar var lögð inn má segja að Evrópa hafi hrunið enn frekar. Tökum sem dæmi Grikkland en það hefur nú þegið neyðarlán frá Evrópusambandinu upp á fleiri milljarða evra og hefur afskrifað skuldir sínar, og mér er sagt að á næsta leiti sé að Spánn lendi í sömu vandræðum og Grikkland og hin títtnefndu PIGS-lönd, þ.e. að Portúgal, Ítalía og Grikkland séu á svipuðu róli ásamt Spáni. Evran hefur ekki staðið sig sem skyldi og stendur nú frammi fyrir miklum vandræðum eins og allir þeir sjá sem vilja fylgjast með, en hæstv. utanríkisráðherra vill greinilega ekki sjá þann vanda sem bæði Evrópusambandið og evran standa frammi fyrir. Hann stendur á því fastara en fótunum að allt sé í himnalagi í Evrópusambandinu og það sé fyrirheitna landið. Meira að segja fara af því sögur, frú forseti, að þegar við framsóknarmenn ætluðum að opna þá umræðu að skoða aðrar leiðir í gjaldmiðilsmálum hafi komið boð frá íslenska utanríkisráðuneytinu í þá átt að kanadíski sendiherrann væri að skipta sér af innanríkismálum. Kanadíski sendiherrann hér á landi átti að ávarpa ráðstefnuna, ekki að vera með pólitíska ræðu eða slíkt, en honum var neitað um það og það var dregið til baka. Þetta sýnir hvað Samfylkingin er orðin örvæntingarfull og hæstv. utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson um að nokkurn tíma verði af þeim Evrópuveruleika sem hann og flokkurinn sjá fyrir sér. Ég átti þess kost að hitta þingmenn frá Möltu í gær. Þar er við lýði tveggja flokka kerfi og önnur fylkingin var með því að ganga í Evrópusambandið og hin var því andstæð. Svo fór að Maltverjar gengu árið 2004 inn í Evrópusambandið og stjórnarandstaðan þurfti að lúta í gras gagnvart því að ganga þar inn. Það sem Maltverjar standa frammi fyrir er að þeir þurfa eins og aðrar Evrópuþjóðir að eyða miklu fjármagni til að halda uppi fátækari ríkjum sambandsins. Maltverjar standa ágætlega því að lyfjaiðnaður er sterkur þar í landi en það er allt á sama veg, sú stund sem ég átti með þessum ágætu aðilum gekk fyrst og fremst út á að reyna að heilaþvo mig varðandi hina svokölluðu kosti Evrópusambandsins sem ég kem því miður ekki auga á. Ég var spurð að því um daginn hvort ég gæti ekki nefnt einn kost sem ég sæi við Evrópusambandið. Ég hugsaði mig nokkuð lengi um og niðurstaðan var sú að ég sá engan kost við að við Íslendingar gengjum inn í Evrópusambandið. Í máli annars þingmannsins frá Möltu í gær kom fram að við ættum ekki að óttast neitt, þeir mundu finna lausn á auðlind okkar, fiskveiðistjórnarkerfinu, og að við fengjum þær undanþágur sem við gætum sætt okkur við þannig að að fiskveiðistjórnarkerfi okkar og fiskveiðiauðlind yrðu varin gagnvart Evrópusambandinu. Ég benti þessum ágæta þingmanni á að líklega væru ekki nema 10–15% hagsmuna okkar Íslendinga falin akkúrat í sjávarútvegsauðlindinni vegna þess að Evrópusambandið mundi ásælast svo langtum meira hér á landi en bara fiskimiðin okkar. Það fór um þingmanninn þegar hann áttaði sig á því að sú umræða væri virk hér á landi að Evrópusambandið ásældist fleira en fiskinn í sjónum. Ég nefndi þar, eins og ég hef nefnt hér í umræðum um Evrópusambandið alveg síðan á sumardögum árið 2009, legu landsins, ásælni Evrópusambandsins í að komast hér inn á norðurslóðir og að fá sæti í Norðurskautsráðinu. Það er heita vatnið, það er kalda vatnið, allt það prótín sem við eigum í sjó, hafsbotninn og allar þær auðlindir sem við eigum sem þjóð. Þegar upp er staðið skiptir líklega lega landsins mestu. Þegar við horfum á landakort heimsins er Ísland akkúrat miðpunkturinn, héðan er nánast jafnlangt til Rússlands, Evrópu og Bandaríkjanna þannig að við skiptum gríðarlega miklu máli til framtíðar. Þetta er Evrópusambandið að sækja í, frú forseti, og ég segi stundum: Milli 60 og 70% þjóðarinnar vilja ekki sjá að ganga þar inn en Evrópusambandið þrýstir mjög á að komast yfir okkur sem þjóð og allar okkar auðlindir og því skal haldið til haga, sérstaklega í ljósi þess að sú ríkisstjórn sem nú situr og reynir að koma okkur þarna inn með öllum okkar gæðum sem við eigum sem sjálfstæð þjóð, sinnir því ekki að setja sérstaka lagasetningu um náttúruauðlindir hér á landi. Á meðan þær eru óvarðar getur Evrópusambandið komið hingað og gert við þær það sem því sýnist. Því hef ég lagt fram ásamt nokkrum þingmönnum Framsóknarflokksins þingsályktunartillögu sem gengur út á að ríkisstjórninni verði falið að skipa starfshóp sem leggur mat á það hverjar náttúruauðlindir Íslands séu og hvernig eigi að nýta þær. Að sjálfsögðu er þessu máli haldið fyrir utan dagskrá þingsins. Forseti þingsins kemur frá stjórnarflokkunum og forseti þingsins ræður hvaða mál koma á dagskrá og auðvitað er þessi þingsályktunartillaga mín ekki æskileg með tilliti til þess viðræðuferlis sem í gangi er, ekki frekar en sú tillaga sem nú er til umræðu. Þetta er súrt epli sem við stjórnarandstöðuþingmenn megum bíta í, að vera hér með mál eftir mál sem ekki er hleypt á dagskrá. Það sem vitað er varðandi stöðu mála í dag er að sjávarútvegskerfið okkar er varið, fiskveiðiauðlind okkar er varin að einu leyti, í lögum um erlenda fjárfestingu. Þar segir að eignarhlutur erlendra aðila innan EES-svæðisins megi aldrei vera hærri en 49%. Það er sú hindrun sem Evrópusambandið þarf að koma ríkisstjórninni í skilning um að hrinda úr vegi til þess að það geti veitt hér. Enda hafa hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra viðurkennt að fram þurfi að fara endurskoðun á þeim lögum því að fyrr verðum við ekki tæk til umsóknar, ekki fyrr en búið er að hrinda þessu úr vegi, með vísan til fjórfrelsisins um frjálst flæði fjármagns. Ég get haldið hér langar ræður um ókosti Evrópusambandsins og hvernig það hefur þróast upp á síðkastið og þann forsendubrest sem þessi aðildarumsókn hefur orðið fyrir hina síðustu mánuði. Það er ekki hægt að ræða þessi mál öðruvísi en að nefna að utanríkismálanefnd þingsins er ekki upplýst um gang mála. Rétt er að benda á að þær stjórnarskrárbreytingar sem nú standa fyrir dyrum hjá ríkisstjórninni snúa meðal annars að því að auðvelda ríkisstjórninni að koma okkur í Evrópusambandið. Til dæmis er það krafa Evrópusambandsins að Ríkisendurskoðun skuli njóta sjálfstæðis samkvæmt stjórnarskrá. Hvað sjáum við ef við lesum drög stjórnlagaráðs? Jú, þar er ákvæði frá stjórnlagaráði þess efnis að sjálfstæði Ríkisendurskoðunar skuli vera bundið og varið í stjórnarskrá. Til að hægt sé að ganga í ESB þarf hér að fara fram fullveldisafsal samkvæmt stjórnarskrá sem er ekki í okkar gömlu og góðu stjórnarskrá eins og hún er í dag. Þrátt fyrir að ýmsu megi breyta í stjórnarskránni er möguleikinn á fullveldisafsali ekki fyrir hendi og því þyrfti að breyta. Og hvað er í tillögum stjórnlagaráðs? Jú, mikil opnun á það hvernig hægt sé að hrinda þessu fullveldisafsali þannig að mjög auðvelt verði fyrir starfandi ríkisstjórn að koma okkur inn í Evrópusambandið. Svona get ég lengi talið, frú forseti. Það er ofboðslega erfitt fyrir mig sem Íslending í þessu landi sem hefur svo ótal mörg tækifæri, þar sem tækifærin drjúpa af hverju strái, að horfa upp á þá leið sem ríkisstjórnin er að fara undir forustu hæstv. utanríkisráðherra. Það getur tekið nokkuð á að sjá allan þann spuna og heyra ósannindin sem hrjóta af vörum hans eins og ég kom inn á í dag, þegar hann sagði til dæmis í útvarpsviðtali síðastliðinn sunnudag á Bylgjunni að hann teldi að Maastricht-skilyrðunum væri fullnægt hér á landi. Hann álítur að það sé ekki lengur hindrun að þjóðarbúið skuldi hátt í 110% af landsframleiðslu sinni, en Maastricht-skilyrðin ganga út á skuld ríkisins megi aðeins vera 60% af landsframleiðslu. Hann telur nefnilega að því skilyrði sé fullnægt vegna þess að íslenska ríkið eigi svo mikið inni í bönkunum og þá sérstaklega Landsbankanum. Hann ályktaði sérstaklega um það og dró þá ályktun að vegna þess að íslenska lífeyrissjóðakerfi ætti rúmlega 2 þús. milljarða kæmi það til móts við Evrópusambandið að því leyti að sú upphæð minnkaði ríkisskuldir. Það eru alvarleg tíðindi að sjálfur hæstv. utanríkisráðherra skuli ásælast þannig lífeyrissjóði landsmanna og líti raunverulega á þessa inneign sem debetfærslu í ríkissjóði. Þá erum við komin á hættulega braut. Þetta eru reikningskúnstir sem Evrópusambandið og hæstv. utanríkisráðherra eru greinilega miklir snillingar í, en á það skal bent að Evrópusambandinu hefur núna í 17 ár ekki tekist að fá endurskoðendur til að skrifa upp á reikninga þess. Hvernig skyldi standa á því? Jú, vegna þess að slíkum reikningskúnstum og blekkingum er sífellt beitt hjá Evrópusambandinu og því könnumst við vel við það að hæstv. utanríkisráðherra skuli fara fram með þessum hætti. Ég tel að þetta séu alvarleg tíðindi og raunverulega skil ég ekki hvers vegna þessi ummæli hafa ekki farið hátt í fjölmiðlum því að við verðum að standa vörð um lífeyrissjóðakerfi okkar. Í öðru lagi telur hæstv. utanríkisráðherra það okkar mesta bjarghring að hafa gjaldeyrishöft, eins og hefur svo oft komið fram, því að nú gengur upptaka evrunnar og innganga í Evrópusambandið fyrst og fremst út á það að Evrópusambandið hjálpi okkur sem þjóð að losna við gjaldeyrishöftin. Þvílíkt rugl sem hrýtur af vörum hæstv. utanríkisráðherra. Það var Samfylkingin sem kom gjaldeyrishöftunum á, Samfylkingin var í ríkisstjórn, Samfylkingin lagði til að gjaldeyrishöftin mundu vera í gildi til 1. janúar 2016. Stjórnarandstöðunni tókst sem betur fer að stytta þann tíma um helming. Þau falla úr gildi 1. janúar 2013 að undanskildu því að verið var að festa þau í sessi með hliðarlögum í nótt. Að nota þau rök að Evrópusambandið ætli að hjálpa okkur við að leysa gjaldeyrishöftin og við tökum síðan upp evruna, ég vísa því á bug. Við eigum fyrst og fremst að standa fyrir styrkri efnahagsstjórn sem útséð er um að ríkisstjórnin ráði við, það er alveg ljóst. Á meðan þessi ríkisstjórn er við völd er okkur hætta búin, frú forseti. Ég hvet þingmenn til að taka þátt í þessum umræðum því að þessi þjóðaratkvæðagreiðsla verður að fara fram í sumar samhliða forsetakosningum. Þjóðin á að hafa um það val 

Frú forseti. Ég held að það sé alveg ljóst að þessi umsókn um aðild að Evrópusambandinu er komin að krossgötum. Ég tel reyndar að hún sé komin á það stig að erfitt sé að halda áfram því aðlögunarferli sem nú er að fara í gang án þess að Alþingi taki málið til endurskoðunar. Í þingsályktunartillögu Alþingis sem samþykkt var með mjög naumum meiri hluta á sínum tíma, um að senda þessa umsókn til Evrópusambandsins, voru sett mjög afmörkuð og skýr skilyrði fyrir því hversu langt mætti ganga í því ferli og hversu langt mætti ganga í að gefa vilyrði fyrir afslætti á kröfum Íslendinga. Þar voru settar skýrar kröfur fram í öllum helstu málaflokkum okkar, þar á meðal í landbúnaðarmálum, í matvælaöryggismálum, í umhverfismálum, í sjávarútvegsmálum, í öryggismálum og í öðrum þeim köflum sem snerta sjálfsforræði okkar og við erum ekki reiðubúin að gefa eftir. Það er líka staðreynd að umsókn Íslands hefur síðan þá klofið íslensku þjóðina í tvennt. Hvarvetna eru menn tvístígandi og velta fyrir sér hvert framhaldið sé í þessum efnum ef ekki verður staldrað við. Við verðum líka vör við aukna hörku í umræðunni og umsóknin setur bæði vinnu Alþingis og stjórnsýslunnar í visst uppnám því að margir sem samþykktu aðildarviðræður á sínum tíma og voru hlynntir því að umsóknin færi af stað litu svo á að um samningaviðræður væri að ræða. Ísland gæti samið og komið til aðildarviðræðna á sínum forsendum. Við sem vorum andvíg því að senda þessa umsókn vissum svo sem að þetta var blekkingaleikur en engu að síður var það látið í veðri vaka. Þær staðreyndir komu svo rækilega í ljós að þessi umsókn hefur síðan algjörlega verið unnin áfram á forsendum Evrópusambandsins, enda hefur það komið skýrt fram af þeirra hálfu að ekki sé verið að sækja um aðild að sambandinu nema meiningin og ætlunin sé að komast inn. Það er ekkert sem heitir að kíkja í pakkann og sjá hvað er. Það hefur komið skýrt fram af hálfu Evrópusambandsins að Ísland verður að uppfylla öll þau meginatriði sem kveðið er á um í Kaupmannahafnarviðmiðunum, þ.e. þeim forsendum sem lagðar eru upp fyrir inngöngu í Evrópusambandið. Þetta er í sjálfu sér ekki samningur við einn aðila sem slíkan heldur öll ríkin 27 eða 28, hvernig sem maður telur þau akkúrat á þessu augnabliki, og verður hvert og eitt þeirra að samþykkja frávik ef um þau er að ræða frá einhverjum atriðum varðandi heildarsamninga við Evrópusambandið, enda hefur aldrei verið gefið neitt vilyrði fyrir slíku. Eins og segir hefur þetta komið rækilega í ljós og birtist ágætlega í viðtali við formann samninganefndarinnar fyrir skömmu í Morgunblaðinu 21. febrúar þar sem hann undirstrikar að hinir erfiðu kaflar í samningum við Evrópusambandið séu óopnaðir og ekki liggi fyrir hvenær þeir verði opnaðir, því ráði Evrópusambandið. Eins og formaður samninganefndarinnar, aðalsamningamaður Íslands, segir hefur Evrópusambandið sitt verklag. Þetta mátti okkur svo sem vera ljóst. Þetta ferli er fyrst og fremst aðlögunarferli. Hvenær telur Evrópusambandið að Ísland sé tilbúið eða hæft til að yfirtaka öll þau atriði í regluverki og innri uppbyggingu Evrópusambandsins sem þar er krafist? Núna er staðan í sjálfu sér sú að svokallaðri rýnivinnu, þ.e. að bera saman lög og reglur Íslands og lög og reglur Evrópusambandsins, er að mestu lokið. Það liggur fyrir hver munurinn er og Evrópusambandið hefur jafnframt greint frá því hverju Ísland þurfi að aðlagast eða hvaða lögum og reglum þurfi að breyta. Ég er fullkomlega sannfærður um að þessi mál eru komin á þann endapunkt í ferlinu sem Alþingi getur heimilað og ekki verður haldið áfram án þess að taka málið til heildarendurskoðunar. Þetta er undirstrikað, frú forseti, mjög rækilega í nýlegri skýrslu frá utanríkismálanefnd Evrópusambandsins, sem er tillaga til ályktunar fyrir Evrópuþingið um framvindu og stöðu aðildarviðræðnanna við Ísland og hvað þurfi frekar að gera. Þessi skýrsla er um margt athyglisverð að mínu mati eða það gildishlaðna mat og þær óbeinu tilskipanir sem þar eru gefnar til íslenskra stjórnvalda um hvar þurfi að bregðast við til að uppfylla framhald umsóknarinnar. Til dæmis er lögð áhersla á að Ísland verði að uppfylla þau viðmið sem Evrópusambandið setur fyrir aðildarviðræðum. Frá því er ekkert frávik. Því er reyndar fagnað og mjög furðulegt að það skuli koma fram í ályktun Evrópuþingsins að sérstaklega sé fagnað ríkisstjórnarbreytingum á Íslandi þar sem stendur að Evrópusambandið taki eftir og bendi á uppstokkun íslensku ríkisstjórnarinnar þann 31. desember 2011 og lýsi mikilli tiltrú á að hin nýja ríkisstjórn muni halda áfram samningum af enn meiri áherslu, þrautseigju, kappi og skuldbindingum við aðildarferlið. Það kemur líka ítrekað fram í þessu áliti að í sjálfu sér sé ekkert annað fram undan en frekari aðlögun. Við þekkjum umræðuna núna um að lögð sé áhersla á að Alþingi samþykki heimildir til að taka á móti svokölluðum IPA-styrkjum, sem eru beinlínis í boði Evrópusambandsins, til að innleiða hér og byggja upp stofnanir og regluverk til að uppfylla kröfur Evrópusambandsins. Það er í sjálfu sér skiljanlegt að Evrópusambandið hugsi þannig gagnvart þeim sem sækja um aðild af fullri einurð en hér á landi höfum við ítrekað sagt að sótt sé um aðild en ekki inngöngu. Nú liggur hins vegar fyrir að framhaldið er aðlögun og innganga. Þær upplýsingar eru svo rækilega komnar fram að ég tel að Alþingi eigi að taka málið til efnislegrar meðferðar á þeim forsendum að sú þingsályktunartillaga sem samþykkt var á sínum tíma og þær skilyrtu heimildir 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni kærlega fyrir ræðu hans. Við skulum ekki gleyma því hver hans aðkoma var að þessu máli. Hann fór yfir það í ræðu sinni að hann var settur út úr ríkisstjórninni vegna skoðana sinna og meira að segja Evrópusambandið fagnaði því. Mig langar að spyrja þingmanninn spurningar því að hann hefur mikla reynslu úr stjórnkerfinu og veit nokk hvernig Evrópusambandið vinnur vegna reynslu sinnar í ráðuneytinu: Hver ræður för með þessa umsókn? Er það embættismannakerfi ESB eða eru það Íslendingar og hæstv. utanríkisráðherra? Þetta er mjög einföld spurning. Þingmaðurinn fór einnig yfir það í máli sínu að þeir styrkir sem við þurfum að taka á móti, IPA-styrkirnir, eru himinháar upphæðir, rúmlega 5 milljarðar íslenskra króna. Hvað finnst þingmanninum um að þeir sem koma erlendis frá til að eyða þessum styrkjum í hin ýmsu verkefni verði algerlega skattlausir í íslensku samfélagi og þurfi ekki að borga nein opinber gjöld? Ef Íslendingur og Evrópubúi vinna hlið við hlið við að breyta kannski einhverju kerfi hjá Hagstofunni borgar annar skatta en hinn ekki. Eins er það með innflytjendur tæknibúnaðar, íslenski aðilinn þarf að borga af því aðflutningsgjöld og tolla en sá sem kemur með búnaðinn með sér frá Evrópusambandinu þarf ekki að gera það. Hvernig lítur þingmaðurinn á þessa mismunun? Má ekki segja sem svo að það sé í hæsta máta undarlegt að Evrópusambandið skuli sjálft setja sér slíkar elítureglur í ljósi þess að innan EES-svæðisins eigi að vera frjálst flæði og allur 

Frú forseti. Það er fullkomlega ljóst að umsóknin er send á forsendum Evrópusambandsins og við göngum þá inn í það verklag sem Evrópusambandið síðan ákveður í framhaldinu. Það fer ekkert á milli mála að Evrópusambandið stýrir þessari för eftir að umsókn er komin inn og það hefur verið gert við allar þjóðir. Okkar er síðan að bregðast við þeim kröfum sem Evrópusambandið setur fram. Við getum svo sem reynt í rýnivinnunni að stilla fram okkar kröfum en það er algerlega Evrópusambandsins að meta hvernig þær verða meðhöndlaðar. Evrópusambandið setur t.d. núna opnunarskilyrði bæði á landbúnaðarkaflann og á byggða- og dreifbýliskaflann vegna þess að ekki er sátt um þá fyrirvara sem ég setti sem ráðherra um kröfu þeirra um aðlögun og undirbúning að inngöngu. Þess vegna er það Evrópusambandið sem setur skilyrði en ekki við. Við höfum enn ekki sett nein skilyrði, sem ég tel rangt, fyrir því að halda einhverju ferli áfram. Það er Evrópusambandið sem gerir það alfarið og algerlega á sínum forsendum og telur sig hafa fullan rétt til þess. Ég tel að við hefðum átt að mótmæla því og það gerði ég en það sýnir sig að aðrir vilja ganga skrefinu lengra. En það er ósköp eðlilegt að Evrópusambandið vilji síðan leggja umsókninni til fjármagn til að það geti yfirtekið regluverk landsins sem greiðast því að frá fyrsta degi aðildar verður aðildarland að geta uppfyllt allar þær kröfur sem Evrópusambandið gerir. Ef við værum að sækja um til að komast inn þá væri vel þegið að fá þetta fé en fyrir okkur lítur þetta meira út sem mútufé.

Virðulegi forseti. Þessi umræða sýnir hvað það er brýnt að halda þessu máli vakandi í þinginu. Hér talar fyrrverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og upplýsir að ESB ræður för í öllu þessu ferli sem sýnir að hæstv. utanríkisráðherra er að segja þjóðinni ósatt þegar hann fullyrðir að íslensk stjórnvöld eða hann persónulega hafi eitthvað um það að segja hvað sé rætt eða hvað skuli leggja upp í þessu ferli öllu. Þingmaðurinn kom einnig inn á það að um hreina aðlögun er að ræða þannig að það er hreinn spuni og blekking að halda öðru fram. Eins og margoft hefur komið fram skal umsóknarríki vera tilbúið frá degi eitt að taka upp kerfi Evrópusambandsins. Nú er því tímabært að hæstv. utanríkisráðherra fari að segja þjóð sinni satt og rétt frá og hætta þeim spuna sem hefur verið keyrður í gegnum aðlögunarferlið allt. 

Forseti beinir þeim tilmælum til þingmanna að virða þann ræðutíma sem þeir hafa.

Frú forseti. Ég verð að koma til varnar hæstv. utanríkisráðherra því að hann er að vinna að þessu máli af einlægni til að bregðast við þeim kröfum sem Evrópusambandið setur fram og reynir að leysa úr þeim eins hratt og vel og hann getur.  Hitt finnst mér miklu alvarlegra í sjálfu sér. Það er þegar þeir sem segjast í öðru orðinu vera andvígir því að ganga í Evrópusambandið en eru síðan á fullu að vinna að inngöngu og aðlögun án þess að spyrna við fótum. Það finnst mér í sjálfu sér mjög alvarlegt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Það er ljóst að hv. þm. Jón Bjarnason hefur hvergi hvikað frá þeirri skoðun sem við vitum að hann hefur ásamt nokkuð mörgum þingmönnum í þinginu um umsókn okkar að Evrópusambandinu. Það eru hins vegar nokkrir þættir sem maður fer að velta vöngum yfir á þessum tímapunkti, ef ég má orða það þannig, þegar hv. þingmaður lýsir því yfir, hafi ég tekið rétt eftir, að það sé ástæða til að framkvæmdarvaldið fái endurnýjað umboð, að sú heimild sem Alþingi gaf til að fara í þessar viðræður verði endurnýjuð vegna þess að svo mikið hafi breyst frá því að fyrst var farið af stað. Þar tek ég undir með hv. þingmanni, mér virðist sú þingsályktunartillaga sem samþykkt var í þinginu á grundvelli meirihlutaálits utanríkismálanefndar á þeim tíma hafa breyst töluvert. Ég spyr því hv. þingmann hvort það sé rétt skilið hjá mér að þingmaðurinn og fyrrverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra meti það þannig að það miklar breytingar hafi orðið frá því að Alþingi samþykkti að hefja þetta ferli að ástæða sé til að taka málið upp á þinginu að nýju. Í öðru lagi langar mig að inna hv. þingmann eftir orðum sem ég held að hv. þingmaður hafi látið falla hér um að málið sé unnið á forsendum Evrópusambandsins. Er sá skilningur minn réttur að Ísland hafi gengið inn í fyrir fram ákveðið verkferli sem gert er ráð fyrir að endi með því að ríki sem er í þessu verkferli samþykki að ganga inn í Evrópusambandið? Er það grundvöllur þessa verkferlis alls að enda með inngöngu?

Frú forseti. Það er alveg hárrétt að margt hefur breyst í ytri umgjörð Evrópusambandsins í hinum einstöku Evrópuríkjum síðan þessi umsókn var send inn. Við höfum séð hvernig Evrópusambandið hefur með beinum hætti skipt sér af skipan ríkisstjórna og ráðherra í aðildarlöndunum. Ég get nefnt Grikkland og fleiri lönd í þeim efnum. Evrópusambandið hefur fagnað ráðherraskiptum á Íslandi þannig að það grípur með beinum hætti inn í. Menn tala jafnvel um að skipta ríkjum aftur upp í innri og ytri kjarna og ýmislegt fleira sem menn þar hafa velt fyrir sér. Hin atriðin hafa skýrst. Þeir sem héldu að við gætum sótt um undanþágur frá ýmsum þáttum í landbúnaði og sjávarútvegi sjá nú að það er ekki á borðinu. Þetta lá í augum uppi strax í byrjun en þetta liggur nú skýrar fyrir. Ég tel að þær forsendur sem var lagt upp með á sínum tíma séu bæði breyttar og hafi líka skýrst. Ég minni á að í nefndarálitinu um þingsályktunartillöguna sem var samþykkt stendur einmitt, með leyfi forseta: „Á hinn bóginn leggur meiri hlutinn áherslu á að ríkisstjórnin fylgi þeim leiðbeiningum sem gefnar eru með áliti þessu um þá grundvallarhagsmuni sem um er að ræða. Að mati meiri hlutans verður ekki vikið frá þeim hagsmunum án undanfarandi umræðu á vettvangi Alþingis og leggur meiri hlutinn til að orðalagi þingsályktunartillögunnar verði breytt með hliðsjón af þessu.“ Í skilyrðum Alþingis er skýrt kveðið á um að umboðið er skilyrt og að þar verði að fara að 

Virðulegi forseti. Svar hv. þingmanns sem ég þakka fyrir var á þann veg að Ísland gangi inn í fyrir fram ákveðið ferli sem Evrópusambandið stjórnar og ræður. Það hefur komið fram að ákveðnir kaflar séu ekki opnaðir því að Evrópusambandið er ekki tilbúið til þess. Ef á að raða þeim í forgangsröð sem er kannski ekki heppilegt eru tveir kaflar sem skipta okkur einna mestu máli. En er það ekki staðreynd málsins þegar við horfum til Evrópusambandsins í dag, vorið 2012, að allt annað Evrópusamband blasir við okkur en sótt var um aðild að sumarið 2009? Eru ekki forsendurnar kannski brostnar erlendis, úti í Evrópu, sem kallar á að málið verði tekið til gagngerrar endurskoðunar á Alþingi?

Frú forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að ýmislegt hefur breyst en þetta hefur legið fyrir og svo sannarlega fékk ég að finna það þegar ég setti fram skilyrðin fyrir áframhaldandi samningum í til dæmis landbúnaði. Ég studdist þar við og fór eftir þeim varnarlínum sem Bændasamtökin höfðu sett og gerði að mínum. Margir aðrir voru sannfærðir um að það væri rétt en þau viðbrögð sem ég fékk voru að Evrópusambandið teldi það ekki nægilegan grunn og að ef ég héldi fast við slík viðmið væri það hið sama og að segja stopp við viðræðurnar. Þá taldi ég bara ástæðu til að segja stopp og hélt fram minni kröfu. Það var ástæðan fyrir því að landbúnaðarkaflinn var ekki opnaður. Síðan voru það sjálfsagt rök fyrir því að það var talið nauðsynlegt að skipta um ráðherra og Evrópusambandið fagnaði 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þingmaðurinn kom réttilega inn á það sem kom frá Evrópuþinginu nýlega og sneri að því hvernig Evrópuþingið fagnaði því að orðið hefði uppstokkun í ríkisstjórninni og nú mundu þessi mál ganga hæglegar fyrir sig. Hv. þingmaður kom líka inn á þá fyrirvara sem hann setti meðan hann gegndi starfi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, fyrirvara sem átti síðan að fylgja eftir að mig minnir með ferð til Brussel og fá úr því skorið hvaða kröfur Evrópusambandið væri að setja okkur Íslendingum. Það sem mig langaði að fá upplýsingar um er í hverju þessir fyrirvarar voru fólgnir. Hverjir voru þessir fyrirvarar og hvað fólu þeir í sér? Getur hv. þingmaður skýrt það aðeins betur út fyrir okkur? Ég held að það hafi ekki komið ítarlega fram í umræðum um þetta mál hvaða fyrirvarar það voru og hvaða skilyrði hv. þingmaður setti meðan hann gegndi starfi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra.

Frú forseti. Þegar lokið var rýnivinnu um landbúnaðar- og byggðaþróun spurðist Evrópusambandið fyrir um hvenær og hvernig Ísland ætlaði að aðlaga ramma sinn hvað varðar lögbært stjórnvald, forsendur faggildingar, stofnun greiðslustofu og tilnefningar vottunaraðila. Hluti af svari mínu sem ráðherra var að tilgreina að við mundum ekki hefja neinar breytingar á lagaramma, við mundum ekki vinna að undirbúningi að stofnun greiðslustofu, við mundum ekki vinna að tilnefningum vottunaraðila meðan ekki væri búið að semja og greiða atkvæði um það, við mundum ekki fara að vinna að slíkri aðlögun. Eins og segir í lokasvari sem ég sendi til Evrópusambandsins hvað þetta varðaði, með leyfi forseta: „Af áðurnefndum ástæðum mun Ísland hvorki hefja undirbúning að skipulags- og lagabreytingum né aðlaga sinn lagaramma fyrr en að lokinni samningagerð takist samningar um aðild og fullgildingu aðildarsamnings að lokinni þjóðaratkvæðagreiðslu á Íslandi og samþykkt hans af samningsaðilum á formlegan hátt.“ Þarna er sem sagt skýrt kveðið á um að við mundum ekki fara í neina slíka vinnu fyrr en - og ef - þetta yrði þá samþykkt af báðum aðilum. Þetta fannst Evrópusambandinu algjörlega óaðgengilegt og krafðist nákvæmari útlistunar á því hvernig við ætluðum þá að vera tilbúin á fyrsta degi til að yfirtaka lög og reglur Evrópusambandsins og starfa innan þess. Síðan getum við nefnt einstök atriði eins og bann við innflutningi á hráu kjöti, nýsamþykkt lög frá Alþingi sem ekki mundi þýða að bera fram fyrir Evrópusambandið. Það þýddi ekki að bera fram þá tollvernd sem íslenskur landbúnaður nýtur, og reyndar fleiri vörur, o.s.frv. 

Frú forseti. Eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni og nú í andsvarinu voru að því er ég fæ best séð og kom fram í máli hv. þingmanns þau skilyrði og þær spurningar sem settar voru fram af hálfu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins á þessum tímapunkti fullkomlega eðlilegar. Í framhaldinu urðu að verða ákveðnar breytingar á ríkisstjórn. Hv. þingmanni var kastað út úr ríkisstjórn að kröfu Evrópusambandsins, Evrópusambandið fagnaði þessum ráðuneytisbreytingum. Eftirmaður hans fór síðan ferð til Brussel, þá ferð sem hv. þingmaður átti að fara í. Nú langar mig að spyrja hv. þingmann hvort honum sé kunnugt um hvernig mál hafi þróast í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu eftir að hann vék þaðan. Eru sömu kröfur uppi í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu í dag og voru þegar hv. þingmaður gegndi því starfi?

Frú forseti. Ég vona svo innilega að fögnuður þeirra í Brussel út af brotthvarfi mínu úr ráðherrastól reynist skammlífur og að þeir verði fyrir vonbrigðum. Ég vona innilega að sá sem tók við ráðuneytinu af mér bregðist þeim í Brussel hvað þetta varðar. Hins vegar liggur alveg fyrir hverjar kröfur þeirra í Brussel eru í þessum efnum. Við þurfum ekki að velkjast lengur í vafa um það og þess vegna tel ég að Alþingi eigi að taka málið til sín og fara yfir það hvort heimilt er að vinna áfram í þeim farvegi sem málið er nú samkvæmt þingsályktunartillögu Alþingis eða hvort vert sé að staldra við. Það er það sem ég tel  
            

Frú forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um það hvort aðlögunar- og viðræðuferli að Evrópusambandinu verði fram haldið. Þegar ákveðið var að sækja um aðild sumarið 2009 var einmitt lögð fram tillaga þess efnis að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla um það hvort sótt yrði um aðild að Evrópusambandinu. Samfylkingarmenn gátu á engan hátt hugsað sér að slík þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram vegna þess að þeir voru hræddir um að þeir mundu tapa. Hefði það verið gert hefði legið fyrir skýr þjóðarvilji um það hvort sótt yrði um aðild að Evrópusambandinu eða ekki. Nú segir þetta sama ágæta fólk að ekki sé hægt að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort ferlið eigi að halda áfram, það verði að klára ferlið. Síðan hafa komið fram hugmyndir ekki ólíkar þeirri sem hér er um það að viðræðurnar verði kláraðar fyrir ákveðinn tíma og fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla ákveðinn dag. Menn segja líka að það sé ekki mögulegt vegna þess að samningarnir taki einfaldlega langan tíma, miklu lengri tíma, og ekki sé hægt að klára þá á 10 mánuðum eða eitthvað því um líkt. Það finnst mér mjög sérstakt og gefur til kynna að ekki sé um einfalda samninga að ræða. Það er kannski rétt að minna á það í þessu sambandi að þeir sömu ágætu ráðherrar, hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra, töldu að Icesave-samningarnir væru eitthvað sem þyrfti bara að klára fyrir hádegi, að hægt væri að klára þá innan ákveðins tímaramma án þess að menn væru að velta nokkru fyrir sér með það. Það liggur alveg ljóst fyrir, og hv. þm. Jón Bjarnason kom inn á það í máli sínu, hver staðan er í þessum viðræðum. Það liggur alveg fyrir að búið er að bera saman löggjöf Íslands og Evrópusambandsins. Það er búið að segja okkur hverju við Íslendingar þurfum að breyta. Við eigum það á prenti til að mynda að við erum ekki að fara að fá undanþágu í sjávarútvegsmálum. Við eigum það á prenti að við erum ekki að fara að fá neinar undanþágur í landbúnaðarmálum heldur. Við eigum það á prenti að við erum ekki að fara að taka upp evruna á nokkrum mánuðum. Við erum hins vegar að hefja þá vegferð að aðlaga okkur að regluverkinu. Núna væri rétti tímapunkturinn til þess, ef menn væru raunverulega að tala um að þetta væru samningaviðræður og vildu ljúka þessu með einhvers konar samningi, að setjast niður. Evrópusambandið getur sagt okkur hvað það er sem við Íslendingar þurfum að breyta. Þá værum við komin með samning og þá væri rétt að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla. Verði já ofan á í þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu væri hægt að hefja hina einu og eiginlegu aðlögun að Evrópusambandinu en verði nei ofan á þá væri þetta mál út úr heiminum. Það er ekki svo eins og hv. þm. Jón Bjarnason kom inn á þegar hann var að lesa upp úr ályktunum sem eru komnar frá Evrópuþinginu. Nú er hin eina og sanna aðlögun að hefjast, nú erum við að byrja að vinna í því að breyta regluverki okkar og lögum - og það er ánægjulegt að sjá að einn hv. þingmaður Samfylkingarinnar lætur svo lítið að vera viðstaddur umræðurnar. Nú erum við að hefja þessa aðlögun og breytingar á okkar regluverki. Það er frumvarp fyrir þinginu um háar fjárhæðir gegn 15–25% mótframlagi úr ríkissjóði til ýmissa aðlögunarverkefna. Einstakar ríkisstofnanir eru farnar að auglýsa eftir starfsfólki. Ríkisskattstjóri auglýsti um helgina eftir starfsfólki til að undirbúa aðlögun að Evrópusambandinu. Það liggur því alveg ljóst fyrir að þetta eru á engan hátt samningaviðræður sem við erum í. Það liggur fyrir samanburður á regluverki Íslands og Evrópusambandsins. Það er grunnurinn, út frá því ættum við að fara að semja og við ættum ekki að þurfa að hefja þessa aðlögun sem verið að tala um. Hæstv. utanríkisráðherra og ýmsum hv. þingmönnum Samfylkingarinnar leyfist hins vegar að vaða fram ítrekað, aftur og aftur, og halda því fram að ekki sé um neina aðlögun að ræða. Hversu langan tíma tekur þessi aðlögun? Timo Summa, sendiherra Evrópusambandsins, hefur látið þau orð falla á fundum að þetta sé allt undir íslenskum stjórnvöldum sjálfum komið, þetta velti allt á því hversu hratt þau geti tekið upp reglur og unnið og breytt íslensku samfélagi. Það sé hægt að klára þau mál á einu ári, það sé hægt að klára þau á fimm árum, þetta fari allt eftir því hversu samstarfsfús umsóknaraðilinn er að breyta regluverki sínu. Til þess eru áætlaðar gríðarlegar fjárhæðir en með mótframlagi úr ríkissjóði, 15–25%, þannig að ljóst er að það mun hlaupa á einhverjum milljörðum. Það eru verkefni, frú forseti, sem ekki geta talist mjög brýn á sama tíma og verið er að skera niður í heilbrigðismálum, hækka skatta á almenning o.s.frv. Á sama tíma gera menn sem eru að reka þessa umsókn sér grein fyrir því að það er ljóst að rík og mikil andstaða er á Íslandi við Evrópusambandsaðild, hún er að nálgast 70%. Menn gera sér líka grein fyrir því, og það hafa embættismenn og þingmenn á Evrópuþinginu og fleiri sagt í viðræðum við okkur þingmenn, að það er náttúrlega ekki skynsamlegt að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta mál meðan ljóst sé að Evrópusambandið muni tapa og það þurfi að vinna mikla vinnu áður en þessi þjóðaratkvæðagreiðsla getur farið fram. Til þess er Evrópusambandið búið að setja á fót svokallaða Evrópustofu sem er stýrt af sendiráði sambandsins og sendiherra Evrópusambandsins er byrjaður á kosningaferðalögum allt í kringum landið. Þessi Evrópustofa áætlar að eyða á þessum árum 200 millj. kr. til kynningar og áróðursstarfs. Svo að við setjum það í samhengi þá ákvað Alþingi að styrkja já- og nei-hreyfingar til jafns og það sem Evrópusambandið áætlar sjálft að eyða á þessu ári er 20 sinnum meira en nei-hreyfingin hefur til stuðnings frá Alþingi til sama verkefnis, til jafns á móti já-hreyfingunni. Tilgangurinn með þessari Evrópustofu er síðan, og það kom fram í útboðsgögnum þegar hún var sett á fót, að afla fylgis við Evrópusambandsaðild á Íslandi. Menn áætla að það muni kosta einhverja milljarða í heildina, að þetta sé langtímaverkefni og að það þurfi að þreyta laxinn. Það er þess vegna sem menn munu bara treina þetta, menn munu bíða, menn eru að kanna þetta, Evrópusambandið heldur úti skoðanakönnunum og öðru og fylgist með afstöðu landsmanna til aðildar. Frú forseti. Það liggur alveg ljóst fyrir að mikill meiri hluti þjóðarinnar er á móti Evrópusambandsaðild. Það liggur líka ljóst fyrir að það eru að renna tvær grímur á marga hv. þingmenn sem studdu það á sínum tíma að sótt yrði um aðild að Evrópusambandinu, bæði innan stjórnarmeirihlutans og stjórnarandstöðunnar. Ég vil nefna einn hæstv. ráðherra og einn hv. þingmann í því sambandi. Hæstv. innanríkisráðherra, sem felldi það á Alþingi sumarið 2009 að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort sótt yrði um aðild að Evrópusambandinu, og studdi það síðan að sótt yrði um aðild, hefur nú varpað fram þeirri hugmynd að festa niður hvenær þessum viðræðum verði lokið. Annar hv. þingmaður, hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, hefur sagt að hún vilji kjósa um Evrópusambandsmálið samhliða næstu alþingiskosningum. Ég held að þegar öllu er á botninn hvolft sé gríðarlega mikilvægt, frú forseti, að það mál sem við ræðum hér, um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðlögunar- og viðræðuferli Íslands að Evrópusambandinu, fái skjóta meðferð í þinginu, það fari til nefndar til umsagnar og menn sammælist um að afgreiða málið á þessu vorþingi. Ég tel það gríðarlega mikilvægt, sérstaklega í ljósi þess að við erum að horfa upp á það að margir hv. þingmenn og jafnvel hæstv. ráðherrar eru farnir að hafa miklar efasemdir um stöðu þessa máls og vilja gera það sem hæstv. utanríkisráðherra sagði ávallt að væri raunin, að Íslendingar réðu sjálfir för í þessu ferli, þeir stilltu sjálfir upp hvernig þeir vildu haga viðræðunum en það yrði ekki á forsendum Evrópusambandsins og því yrði ekki stýrt af Evrópusambandinu. Ég kalla eftir því við frú forseta að þetta mál fái skjóta meðferð í þinginu, að það verði ekki svæft í nefnd og að það verði tryggt að málið komi til atkvæðagreiðslu áður en þessu þingi lýkur um mánaðamótin maí/júní.

Frú forseti. Ég vil spyrja hv. þingmann um afstöðu hans til þess og mat hans á því að Alþingi sjálft taki þetta mál til skoðunar, hvort verið sé að vinna samkvæmt þingsályktunartillögunni, því að Alþingi sjálft getur afturkallað þessa umsókn og alla vega stöðvað hana ef hún er ekki í því ferli og reyndar ber Alþingi skylda til að gera það. Eins og ég vék að áðan þá var kveðið skýrt á um það í þingsályktunartillögunni að umboðið til samninga til ríkisstjórnarinnar og til samninganefndarinnar væri skilyrt. Það má ekki ganga lengra í neinu sem vikið er að sem meginkröfu í þingsályktunartillögunni, ekki má ganga lengra í þá átt að gefa eftir gagnvart Evrópusambandinu. Að mínu mati á allur vafi í þeim efnum að vera Alþingis megin enda á Alþingi að líta svo á. Ég er ekki í neinum vafa um það að umsóknarferlið, aðlögunin sem þar er komin í gang og það sem bíður okkar í þeim efnum, brýtur gegn þeim ákvæðum og skilyrðum sem sett eru í þingsályktunartillögunni. Þess vegna spyr ég hv. þingmann hvað honum finnist um það að Alþingi sjálft stöðvi þessa umsókn vegna þess að það hafi orðið fullkominn forsendubrestur eða að málið rekst á veggi sem eru þess eðlis að framkvæmdarvaldið hefur ekki umboð til að ganga lengra.

Frú forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni hvað þetta snertir. Það kemur fram í þingsályktunartillögunni, og kom fram í ræðu hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur, 1. flutningsmanns tillögunnar, að það er mjög mikilvægt að Alþingi fái málið í sínar hendur og Alþingi taki málið upp. Þess vegna tók ég það fram í ræðu minni að það er mjög mikilvægt, og vil sérstaklega beina því til hæstv. forseta þingsins, að hún tryggi að þetta mál verði ekki svæft í nefnd með klækjabrögðum, að það verði tryggt að þetta mál verði tekið til skoðunar í utanríkismálanefnd þingsins og að því verði skilað aftur inn í þingið fyrir vorið. Það á að takast á þeim tíma, frú forseti, því það er það langt þar til þingi verður slitið. Alþingi á að gefast tækifæri fyrir vorið til að taka málið til endurskoðunar, hvort sem það er nákvæmlega sú tillaga sem hér er eða með áorðnum breytingum í utanríkismálanefnd. Málið þarf að komast hingað inn til þingsins og það þarf að taka formlega afstöðu til þess hver pólitísk staða Evrópusambandsumsóknarinnar er, hver stuðningurinn við umsóknina er. Eins og ég rakti hér áðan þá hafa í það minnsta einn hæstv. ráðherra og annar hv. þingmaður úr stjórnarandstöðuliði að undanförnu verið að viðra skoðanir um breytta afstöðu til þess á hvaða vegferð þetta mál er. Þá veltir maður því óneitanlega fyrir sér hvort fleiri hv. þingmenn og jafnvel fleiri hæstv. ráðherrar kunni að hafa skipt um skoðun í þessu máli, hafi séð á hvaða villigötum málið er og vilji taka það til endurskoðunar á vettvangi þingsins.

Frú forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að hæstv. ráðherra Ögmundur Jónasson hefur alltaf lýst sig fullkomlega andvígan inngöngu í Evrópusambandið á öllum stigum þess máls. Þó að hann hafi samþykkt að þetta umsóknarferli færi í gang hefur hann lýst miklum efasemdum um hvort hann sé í því ferli sem ásættanlegt er og afdráttarlausri andstöðu sinni. Ég vil líka minna á að formaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Steingrímur J. Sigfússon tók, í atkvæðaskýringu á sínum tíma við afgreiðslu tillögunnar, af öll tvímæli um að hann áskildi sér rétt til að slíta samningaviðræðunum á hvaða stigi sem er. Þó að mér hafi oft fundist hnén á þessum ágæta félaga mínum of bogin varðandi Evrópusambandsviðræðurnar, og í því aðlögunarferli sem þar er, leyfi ég mér að vitna til atkvæðaskýringar hans. Þar segir, með leyfi forseta: „Öll eigum við það sameiginlegt, þingmenn VG, að áskilja okkur rétt til málflutnings og baráttu utan þings sem innan í samræmi við grundvallaráherslur flokksins og okkar sannfæringu. Það tekur einnig til þess að áskilja okkur rétt til þess að slíta samningaviðræðum séu þær ekki að skila fullnægjandi árangri á hvaða stigi málsins sem er sem og auðvitað að hafna óviðunandi samningsniðurstöðu.“ Það var alveg ljóst frá byrjun að annar stjórnarflokkurinn áskildi sér rétt til að slíta þessum viðræðum við Evrópusambandið á hvaða stigi sem væri og það er þá þingið eitt sem getur slitið þessum viðræðum eða stoppað þær. Ég tel að það sé orðið fullljóst nú að það eigi þingið að gera.

Frú forseti. Hv. þingmaður las upp úr atkvæðaskýringu hjá hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og eitthvað meira. En þegar hv. þingmenn hafa verið að inna hæstv. ráðherra, í óundirbúnum fyrirspurnum og öðru slíku í umræðum á þinginu, eftir því hver hans afstaða er gagnvart þessu ferli þá hefur svar hans verið ansi loðið á alla kanta. Það er erfitt að átta sig á því hver afstaða hæstv. ráðherra Steingríms J. Sigfússonar er til málsins eins og það liggur fyrir í dag. Það væri kannski heppilegast fyrir stöðu málsins að hæstv. ráðherra, sem nú er orðinn hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, stæði frammi fyrir því að þurfa að greiða atkvæði um tillöguna eins og hún liggur fyrir. Þá gæti þjóðin, þá gæti þingið og þá gæti Evrópusambandið áttað sig á því hvert stefnir með þetta mál. Er pólitískur stuðningur á bak við það? Eða er raunin sú að þingflokkur Samfylkingarinnar er að verða algerlega einangraður í málinu? Annaðhvort er þingflokkur Samfylkingarinnar að verða einangraður í málinu eða stór hluti VG er þá að renna inn í Samfylkinguna. Ég held að það sé mjög mikilvægt að fram fari atkvæðagreiðsla um stöðu Evrópusambandsumsóknarinnar til að átta sig á því hvert baklandið er á bak við hana. Það liggur ljóst fyrir að margir eru að vakna til lífsins um þetta mál, að það sé á villigötum. Margir hv. þingmenn sem hafa hingað til aldrei léð máls á öðru en að halda þessu ferli áfram í óbreyttri mynd eru nú að byrja að sjá ljósið vil ég meina. Þess vegna er mjög mikilvægt að þetta mál fái afgreiðslu. Ég vil enn og aftur beina því til hæstv. forseta að tryggja að þetta mál verði ekki svæft í nefnd og það verði tryggt að það komi til atkvæðagreiðslu áður en þessu þingi lýkur.

Frú forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um aðlögunar- og viðræðuferli Íslands við Evrópusambandið. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis segir það einn mesta ljóð á starfi Alþingis hversu ríkt foringjaræðið er, hversu mikið flokkunum er stýrt af flokksforustunni og að menn leggi mikla áherslu á að koma fram sem ein heild. Það gerðist einmitt þegar við greiddum atkvæði um hvort Ísland ætti að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Eins og fram kemur í greinargerð með þingsályktunartillögunni sögðu 33 hv. þingmenn já, 28 sögu nei og tveir þingmenn greiddu ekki atkvæði, en í atkvæðaskýringum mjög margra þingmanna, sérstaklega Vinstri grænna, kom fram að þeir væru ekki sáttir við að sækja um aðild. Samt greiddu þeir því atkvæði og af hverju skyldi það hafa verið, frú forseti? Það var vegna þess að þeir töldu það meiri hagsmuni að vera í ríkisstjórn og geta komið vinstri sjónarmiðum sínum á framfæri í stjórn landsins en að taka áhættuna á að sækja um aðild að Evrópusambandinu, enda var viðkvæðið alltaf að menn ætluðu bara að kíkja í pokann og sjá hvað kæmi upp úr honum, svo gætu menn að sjálfsögðu tekið ákvörðun um að vera á móti ef þeim líkaði það ekki. Ég hugsa að fæstir þingmenn Vinstri grænna vilji að Ísland fái aðild að Evrópusambandinu en um það snýst málið. Hver vill sjá Ísland sem aðildarríki Evrópusambandsins eftir fimm eða tíu ár þegar öllu ferlinu er lokið? Við stöndum einhvern tímann á þeim tímapunkti því að hann mun koma hvort sem við viljum eða ekki. Þessi fimm ár líða einhvern veginn og þá er spurningin: Er Ísland orðið aðili að Evrópusambandinu eða ekki? Það er um umsóknarferlið sjálft. Að kvöldi 16. júlí 2009 lá mikið á, þá birtist umsókn frá Íslandi hjá Evrópusambandinu og hún er algerlega skilyrðislaus. Ekki er talað um að leita þurfi að samþykkis hv. utanríkismálanefndar, ekki er talað um að breyta þurfi stjórnarskrá og ekki er talað um að málið eigi að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu. Sótt er um aðild að Evrópusambandinu skilyrðislaust, undirritað af hæstv. utanríkisráðherra, Össuri Skarphéðinssyni og hæstv. forsætisráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur. Í þeirri umsókn er ekki einu sinni talað um viðræður en þær hafa reyndar átt sér stað engu að síður. Þegar svo var komið að Ísland hafði sótt um aðild að Evrópusambandinu skilyrðislaust kannaði ég stöðu mína sem borgara í þessu landi, hvort ég gæti farið í mál við hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra vegna þess að þeir væru að sækja um aðild að ríkjabandalagi þar sem fullveldi Íslands yrði lagt fyrir róða. Hvort ég ætti rétt á því sem borgari í fullvalda ríki að fara í mál vegna þess að einhver ætlaði sér að afsala sér fullveldi Íslands, sjálfstæðinu sem við börðumst fyrir í fjölda ára. Í ljós kom að ég átti ekki aðild að slíku máli. Ég talaði við marga færustu lögfræðinga landsins og þeir sögðu mér að ég sem borgari ætti ekki aðild að því máli. Það væri sem sagt heimilt að fara eitthvert út í heim og framselja sjálfstæði landsins til einhvers ríkjabandalags eða ríkis. Það þótti mér mjög athyglisvert og það er spurning hvort ekki sé ástæða til þess þegar við breytum stjórnarskránni að koma því inn að borgari í landinu hafi aðild að slíkum málaferlum. Það Evrópusamband sem við sóttum um aðild að 16. júlí 2009 er allt annað Evrópusamband en er í dag. Ef maður lítur svona 60–70 ár aftur í sögu Evrópu hafa þar orðið gífurlegar breytingar. Evrópusambandið var stofnað í upphafi til að reyna að tryggja frið í álfunni. Þjóðverjar og Frakkar höfðu fengið nóg af endalausum stríðsrekstri og merkilegt nokk er það akkúrat það sem hefur tekist. Það má Evrópusambandið eiga að því hefur tekist að halda frið innan sinna vébanda öll þau ár, í þessi 60 ár, og er það að verða einsdæmi í sögu Evrópu að svo langt friðartímabil sé við lýði þannig að Evrópusambandið hefur náð því markmiði. Ég hlýt að gleðjast fyrir þess hönd að það hafi tekist. Ófriður hefur ekki verið mikið vandamál á Íslandi í gegnum aldirnar öndvert við það sem víða er í Evrópu þannig að það er ekki ástæðan fyrir því að sækja um aðild. Evrópusambandið hefur, eins og ég sagði, breyst alveg gífurlega og það breytist á hverjum einasta degi. Ég sagði að þetta væri eins konar hraðlest sem við hoppuðum upp í sem við vissum ekki hvert færi þegar við sóttum um. Ég verð að segja, frú forseti, að ég hafði ekki ímyndunarafl til að sjá fyrir mér þá þróun sem orðið hefur síðan. Ég gat ekki séð fyrir mér að innan tveggja, þriggja ára væri komin sú staða í Evrópusambandinu að ríkin hefðu ekki sjálfstæðan fjárhag, að þau gætu ekki ráðstafað fjárlögum sínum að vild. Sú er raunin. Það sem einnig hefur komið í ljós í Grikklandskrísunni í Evrópusambandinu er að það er Þýskaland sem ræður. Þýskaland borgar og Þýskaland ræður, reyndar ræður Frakkland með Þýskalandi. Sarkozy, forseti Frakklands, ræddi nánast vikulega við frú Merkel, kanslara Þýskalands. Talað var um Merkozy í því sambandi og í ljós kom að það er ákveðið lýðræði innan Evrópusambandsins; það eru tveir sem ráða, ekki bara einn, en það er náttúrlega ekki það lýðræði sem menn lofa. Ég hugsa að Finnum, Belgum og öðrum minni spámönnum hafi þótt frekar undarlegt hvernig ákvörðunartakan var í þessum miklu málum gagnvart Grikklandi og hugsanlega gagnvart Ítalíu, Spáni og Írlandi. Vandamálin eru mjög víða og Evrópusambandið hefur breyst alveg óskaplega mikið síðasta hálfa árið. Það er allt annað Evrópusamband en við sóttum um. Svo koma menn hingað trekk í trekk og lofa að verðtryggingin falli niður ef við tökum upp evru um leið og við göngum í Evrópusambandið - maður er bara gáttaður á því - að allt verði í lagi, sem er alrangt, og að verðtryggingin falli niður, vextir verði lágir og líka vöruverð og ég veit ekki hvað. Það er ekki boðlegt að menn haldi svona fram og það verður gaman að kanna hversu háir vextirnir eru á íbúðalánum í Aþenu akkúrat núna. Svo er dælt inn styrkjum, eins og komið hefur fram í umræðunni, miklum styrkjum sem sumir kalla mútur og eru ætlaðar til að smyrja aðildarferlið. Athyglisverðast er að hér er lögð fram tillaga til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu. Mjög margir hv. þingmenn, sérstaklega í Samfylkingunni, hafa talað mjög fjálglega um þjóðaratkvæðagreiðslur og margir þingmenn í stjórnarliðinu eru mjög hlynntir því að þjóðin komi að málum. Í nýju stjórnarskránni sem stjórnlagaráðið hefur lagt til og er til umfjöllunar í nefndum þingsins er gert ráð fyrir að þjóðin komi að hinu og þessu. Þingmenn allir ættu að fagna því að lagt sé til að aðlögunarferlið fari í þjóðaratkvæðagreiðslu svo við getum vitað hvort þjóðin vilji að Ísland verði aðildarríki Evrópusambandsins, um það snýst málið. Það snýst ekki um það að kíkja í einhvern poka og vita hvað við fáum af nammi, það snýst um það að Ísland er búið að sækja um aðild að Evrópusambandinu fyrirvaralaust - án nokkurra fyrirvara - og við erum komin í aðlögunarferli sem segir að Ísland muni vera tilbúið til að ganga inn í Evrópusambandið þegar vindurinn blæs rétt úr þeirri átt.

Virðulegi forseti. Það er einmitt á þeim meginpunkti sem hv. þingmaður endaði á sem ég vil byrja ræðu mína á. Það verður ekki farið í atkvæðagreiðslu um Evrópusambandsaðild fyrr en ljóst er hver niðurstaðan verður eða fyrr en Evrópusambandið er tilbúið til þess og búið verður að mæla hlutina þannig að ljóst sé að það verði samþykkt, því að það hefur ekki gerst síðan Noregur felldi síðast að ganga inn í Evrópusambandið, það hefur ekki gerst síðan þá að eitthvert ríki hafi fellt það vegna þess að ferlið er allt annað. Evrópusambandið svífst einskis að mínu viti til að draga upp glansmynd af sjálfu sér þrátt fyrir að fréttir utan úr Evrópu og heiminum dragi upp töluvert aðra mynd en við sjáum. Ég er með í höndunum, frú forseti, ályktun sem vitnað hefur verið í frá utanríkismálanefnd Evrópuþingsins ef ég man rétt. Þar segir meðal annars að íslensk stjórnvöld séu hvött sérstaklega til að minnka atvinnuleysi meðal ungs fólks. Ég velti fyrir mér hvort Evrópusambandið ætti ekki að taka til heima hjá sér fyrst áður en það fer að ráðleggja Íslendingum um hvernig eigi að taka á málum sem þessum  Sú tillaga sem við ræðum gerir ráð fyrir að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort halda eigi áfram aðlögunar- og viðræðuferli Íslands og Evrópusambandsins. Og að atkvæðagreiðslan fari fram samhliða forsetakosningum. Við höfum séð það í þinginu að þegar sá gállinn er á meiri hlutanum, stjórnarflokkunum, þarf ekki langan tíma til að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu. Skemmst er að minnast þess að uppi eru hugmyndir um að greiða atkvæði um stjórnarskrá samhliða forsetakosningum sem er að mínu viti algerlega fráleitt að ætla sér að gera. 
             Síðan velta menn því fyrir sér að halda þessu - ekki að velta fyrir sér heldur eru þeir á hraðleið áfram með þessa Evrópusambandsumsókn þó að við sjáum viðvörunarmerkin alls staðar varðandi Evrópusambandið. Því verður ekki neitað að það Evrópusamband sem meiri hluti Alþingis ákvað að hefja hér upp 2009 er allt annað Evrópusamband en við sjáum í dag. Ný könnun var að koma sem gerð var víða um Evrópu. Það er eitthvert apparat sem heitir YouGov-Cambridge sem gerir þá könnun. Hún er gerð meðal 11 þús. Evrópubúa víðs vegar um Evrópu og þar kemur fram að um 60% Breta vilja að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu til að ákveða tengsl Breta og Evrópusambandsins. Það er margt sem bendir til þess að þverrandi áhugi sé hjá þeim ríkjum sem standa sæmilega innan Evrópusambandsins að halda samstarfinu áfram en hins vegar sé aukinn vilji hjá þeim ríkjum sem standa höllum fæti til að halda samstarfinu áfram. Það er að sjálfsögðu vegna þess að búið er að setja þessi ríki í þá stöðu að þau hafa kannski ekki marga aðra kosti en þá að fara leið sem ég held að mörgu leyti að Grikkland hefði kannski betur farið, þ.e. að segja sig úr þessu samstarfi til að geta stjórnað sínum efnahagsmálum sjálft. Nú er staðan þannig í Grikklandi að það eru embættismenn þóknanlegir ráðherrunum í Brussel sem stýra landinu. Ég var erlendis um helgina þó það sé ekki í frásögur færandi, ég ræddi við ungan Grikkja í Bretlandi sem lýsti ástandinu í hverfinu hans í Aþenu. Hann hafði aldrei séð það áður að íbúar í því hverfi væru að ná sér í mat úr ruslatunnunum. Ástæðan er sú að hans mati að það er ekki til neitt sem heitir framleiðsla í dag í Grikklandi, menn reiða sig á hjálp frá Evrópusambandinu, frá Þjóðverjum, frá þeim aðilum sem kannski eiga sinn þátt í því að svo fór sem fór fyrir Grikklandi þó svo að sjálfsögðu við hljótum að taka inn í myndina þá óstjórn sem virðist hafa verið á málefnum heima fyrir. Það leiðir hugann að öðru. Hér hefur verið talað um þá kosti, gull og græna skóga sem bíða okkar ef við göngum inn í myntsamstarfið. Við skulum ekki láta okkur detta það í hug, Íslendingar, að með því að ganga til liðs við evruna eða evrusamstarfið fengjum við sömu kjör og Þjóðverjar, Finnar eða einhverjir aðrir. Það eru mismunandi kjör á lánum til ríkja innan Evrópusambandsins eftir því hvort það er Portúgal, Finnland, Þýskaland eða eitthvert annað land. Það gildir ekki eitt yfir alla. Það eru ekki sömu vextir í þessum löndum þó að stundum sé látið í það skína í þessum ræðustól en þá er það alls ekki þannig. Mig langar að koma að einu atriði, sem er Evrópustofa, og tengist þessu máli að sjálfsögðu. Ég er með útboðslýsingu á verkefnum Evrópustofu. Það er mjög athyglisvert plagg að lesa. Þar kemur meðal annars fram, með leyfi forseta, að þetta sé hluti af IPA-styrkjunum, þessi rekstur allur saman. Þá kemur líka fram að stofunni sé ætlað að bregðast við röngum upplýsingum um Evrópusambandið. Ég er að reyna að þýða þetta, frú forseti, þetta plagg er að sjálfsögðu á ensku. Hvað er átt við með því? Hvernig á stofan að bregðast við? Á hún að leggja mat á það hvort einhverjar rangfærslur séu settar fram? Það kemur einnig fram á vef Evrópustofu um starfsemina. Þar segir, með leyfi forseta: „Ýmsar flökkusögur eru sagðar um ESB en fæstar þeirra eiga sér stoð í veruleikanum.“ Hvaða flökkusögur eru það? Eru það flökkusögur um atvinnuleysið? Eru það flökkusögur um aukið vald í Brussel, minnkandi vald þjóðríkjanna?  Í þessu plaggi, útboðslýsingu fyrir Evrópustofu, kemur líka fram að verktakinn sem reki stofuna eigi að aðstoða framkvæmdastjóra Evrópusambandsins og sendiráð sambandsins hér á landi við að framfylgja samskiptaáætlunum framkvæmdastjórnarinnar. Erum við að tala um hlutlausa Evrópustofu, hlutlausa stofnun sem á að kynna kosti og galla Evrópusambandsins? Ekki aldeilis. Þetta er enn eitt áróðurstækið sem Evrópusambandið er að fjármagna hér á landi. Frú forseti. Ég held að kominn sé tími til að þingið taki af skarið og beini því til framkvæmdarvaldsins að koma með raunsanna mynd á þessu ferli öllu saman. En ég verð að segja, frú forseti, að þær upplýsingar sem koma fram í þessari ályktun utanríkismálanefndar Evrópuþingsins eru miklu meiri upplýsingar en við höfum fengið frá hæstv. utanríkisráðherra,  Það vekur líka eftirtekt að í ályktun utanríkismálanefndar er sérstaklega kveðið á um hversu mikilvægt er að ferlið haldi áfram smurt. Breytingum á Stjórnarráðinu er fagnað því það má ekkert vera til að stöðva þetta ferli allt saman, en síðan er vitnað í ýmsa aðra hluti þar sem maður hrekkur kannski aðeins við. Það er meðal annars staðfesting á tengslum Evrópusambandsumsóknar og Icesave-samningsins. Það kemur fram í þessum gögnum og ekki er hægt að horfa fram hjá því. Ég vil fara á bls. 5 í ályktun utanríkismálanefndar þar sem talað er um að Ísland þurfi að hraða aðlögun á þeim köflum sem ekki eru innan EES-samningsins til að allt sé klárt þegar dagurinn rennur upp sem við göngum í Evrópusambandið. Það er sem sagt gert ráð fyrir því að við göngum í Evrópusambandið, að sjálfsögðu, í þessari ályktun, en hvað þýðir það? Þetta þýðir það sem við erum búin að segja hérna sýknt og heilagt í umræðu um Evrópusambandið að verið er að aðlaga íslenskt samfélag að Evrópusambandinu og niðurstaðan sem Evrópusambandið gefur sér er alltaf sú að umsóknaraðilinn ætli sér að ganga inn, ekki að einhver atkvæðagreiðsla komi til með að geta fellt samninginn. Út á það gengur ferlið ekki. Ferlið gengur út á að ganga inn í Evrópusambandið. Ég held því, frú forseti, að mikilvægt sé í fyrsta lagi að tillagan nái fram að ganga, að greidd verði atkvæði um hvort eigi að halda þessu áfram, þ.e. þjóðin fái að greiða atkvæði um það. Og í öðru lagi, gangi það ekki eftir, held ég að mikilvægt sé að þingið hefji gagngera endurskoðun á því umboði sem framkvæmdarvaldið hefur til að vinna að þessu ferli.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær umræður sem hafa orðið um þessa þingsályktunartillögu, að þjóðaratkvæðagreiðsla um aðlögunar- og viðræðuferli Íslands að Evrópusambandinu fari fram samhliða forsetakosningum nú í sumar. Nú hafa komið fram forsetaframbjóðendur þannig að ljóst er að af forsetakosningum verður. Upphaf þessa máls er það, frú forseti, að þegar greidd voru atkvæði hinn 16. júlí 2009 um hvort leggja ætti inn umsókn að Evrópusambandinu eða ekki kom fram breytingartillaga að þeirri þingsályktunartillögu sem fól það í sér að Íslendingar gætu farið í þjóðaratkvæðagreiðslu hvort leggja ætti inn umsókn eða ekki. Þá fóru atkvæði þannig að 30 þingmenn sögðu já við því, 32 þingmenn sögðu nei, einn sat hjá. En í atkvæðaskýringum í þeirri atkvæðagreiðslu kom fram hjá þingmönnum Vinstri grænna að þeir hefðu verið beittir hrikalegum þrýstingi og hefðu setið undir miklum hótunum og ef þeir mundu ekki greiða atkvæði eins og Samfylkingin vildi mundi hin tæra vinstri ríkisstjórn springa í tætlur. Það hefði verið óskandi fyrir íslenska þjóð að ríkisstjórnin hefði sprungið þá strax 16. júlí 2009. Illu heilli situr ríkisstjórnin enn og hefur haldið alveg óskaplega illa á þessu máli. Því var lofað hraðferð, það átti að vera hægt að taka upp evru mjög fljótlega eftir að umsókn var lögð inn. Í dag er 13. mars 2012 og ekkert hefur gerst annað en það að Evrópa er að hrynja í spað fyrir framan augun á okkur sem og evran þannig að þær gulrætur sem í boði voru á borðum þingmanna í júlí 2009 eru löngu visnaðar og farnar enda sjá það allir sem vilja sjá, skynsamt fólk, skynsamir Íslendingar, að þessi leið ríkisstjórnarinnar er hreint glapræði. Þetta mál fer nú inn í hv. utanríkismálanefnd að mér skilst. Mér finnst vera gert nokkurt ójafnvægi á milli þingsályktunartillagna um þjóðaratkvæðagreiðslur því að hér var til umræðu í þarsíðustu viku tillaga til þingsályktunar um að hið íslenska sjávarútvegskerfi mundi fara í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég veit ekki alveg hvern á að spyrja að því en þá var því máli vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég hef rætt við forseta um það að mér finnst að þetta mál ætti heima í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vegna þess að hér er um þjóðaratkvæðagreiðslu að ræða en svo virðist ekki vera og því fer þessi þingsályktunartillaga til utanríkismálanefndar. Málið verður að vinna hratt og vel eins og fram hefur komið. Tíminn er skammur og vísa ég enn og aftur í það að ég hef verið að biðja forseta um að setja þetta á dagskrá að minnsta kosti tvisvar í mánuði allt frá því í haust en nú er þetta fyrst að komast til fyrri umr. Nú þarf málið að fara til nefndar sem þarf að fá umsagnaraðila að málinu en það verður að vera komið aftur inn til afgreiðslu inn í þingið í síðasta lagi 30. mars því að þá rennur út það þriggja mánaða tímatakmark sem þarf til að ákvarða að mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu samkvæmt lögum um þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég óska því eftir að málið fái hraða, góða og efnislega umræðu því oft var þörf en nú er nauðsyn, frú forseti, að landsmenn grípi aftur inn í óhæfuverk þessarar ríkisstjórnar sem hefur fengið á sig hæstaréttardóma á þá sem hafa brotið lög, sem hafa framið mörg afglöp í starfi eins og frægt er orðið, svo við tölum ekki um það að ríkisstjórnin hefur nú þegar fengið á sig tvær bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur þegar landsmenn felldu svo eftirminnilega í tvígang Icesave-samningana sem ríkisstjórnin ætlaði að koma yfir á Íslendinga. Nú þarf þjóðin að hjálpa okkur í minni hlutanum enn á ný, okkur framsóknarmönnum sem styðja þessa tillögu og sjálfstæðismönnum sem eru meðflutningsmenn, að hér verði gripið enn á ný fram fyrir hendurnar á ríkisstjórninni og að landsmenn fái að segja til um það þann dag sem þeir kjósa sér forseta hvort eigi að halda þessu glapræði áfram eða ekki. Spurningin er einföld: Á að stoppa það aðlögunar- og viðræðuferli sem Ísland er í gagnvart Evrópusambandinu? Svarið verður já eða nei. Verði svarið já er ríkisstjórnin umboðslaus í málinu og þarf að taka þetta til sín. Ég minni samt á að þetta er ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla en skoðanakannanir sýna að mikill meiri hluti landsmanna vill ekki að þessu verði haldið áfram. Verði svarið nei er ríkisstjórnin búin að fá það umboð sem hún þurfti í upphafi fyrir því að fara af stað með málið. Frú forseti. Ég þakka á ný umræðurnar og legg til að þessi þingsályktunartillaga fari til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir því frumvarpi sem forseti kynnti. Það hefur áður verið lagt fram á Alþingi og fyrir því mælt og ég vísa til fyrri ræðu minnar við þá framlagningu um efni málsins. Í meginatriðum lýtur það að því að auka heimildir yfirvalda til að haldleggja ólögmætan hagnað af ólöglegri starfsemi.