Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Sigurður Hjörleifsson) Breytingum þeim, sem háttv. neðri deild hefir gert á þessu frumvarpi, víkur þannig við, að hún hefir felt burtu ákvæðið um að binda skoðun á dánum mönnum við kirkjusóknir þær, sem læknir á heima í. Nú er þessi skoðun, sem frumvarpið fyrirskipar, að eins bundin við kauptún, sem eru læknissetur. Þetta er að því leyti lakara, að með þessu móti fást færri skýrslur. En það er aftur til bóta að því leyti, að kostnaður verður minni fyrir landssjóð, er af frumvarpinu leiðir, og ómökum er létt af mönnum. Nefndin hefir orðið sammála um að ráða deildinni til að samþykkja frumvarpið óbreytt. Í þessu sambandi skal eg geta þess, að 29 læknar landsins eru búsettir í kauptúnum og í þessum kauptúnum munu vera búsettir um 26,904 eða um 27 þús. manns. Eftir þessu má búast við, að hægt sé þá að fá nokkurn veginn ábyggilegar dánarskýrslur úr verulegum hluta af landinu. Það bætti og úr, ef sóknarprestur væri fenginn til að skýra héraðslækni frá hlutfallinu milli þeirra, sem búa í sókninni utan kauptúns, og þeirra sem í kauptúninu búa. Nefndin ræður, sem sagt, deildinni til að samþykkja frumvarpið orðrétt.

Fleiri tóku ekki til máls, málinu vísað til 2. umræðu með 9:3 atkv. Stungið upp á 5 manna nefnd; samþ. í e. hlj. Í nefndina kosnir með hlutfallskosningu: Lárus H. Bjarnason, Sigurður Stefánsson, Steingr. Jónsson, Sig. Hjörleifsson, Stefán Stefánsson.

Lárus H. Bjarnason Hv. flutningsm. gat þess, við 1. umr. þessa máls, að það, sem hefði knúið hann til að koma fram með frv. hefði verið sú ábyrgð, sem hann fyndi til fyrir sína, flokksins, og stjórnarinnar hönd; þeim væri skylt að reyna að bæta það skarð, sem brotið væri í tekjur landsins með aðflutningsbanninu. Eg er honum sammála um það, að næst stjórninni hafi þetta staðið honum næst. Að vísu var þetta mál ekkert flokksmál, en þó beittist fyrverandi stjórn svo mjög fyrir því, að hún hefði átt að finna hjá sér skyldu til að koma með ákveðnar tillögur um aðrar tekjur í stað áfengistollsins, áður en lögin gengi í gildi. Svo sem kunnugt er, lagðist stjórnin undir höfuð að gera þessa skyldu sína. En nú hefir hv.þm. Ísafj., formaður „Sjálfstæðisflokksins“, bætt úr þessari vanrækslu hennar, og er það virðingarvert af honum. Að þessu leyti, er eg honum sammála. En að öðru leyti eru skoðanir okkar nokkuð skiftar. Eins og hann kannaðist við, getur frv., eins og hann orðaði það, orkað tvímælis; það er sýnilega skrifað í meiri flýti en menn eiga að venjast af honum. Enda kom það í ljós, að menn, sem annars skilja mælt mál, svo sem 2. þingm. Skagf., og framkvæmdarnefnd stórstúkunnar, skildu frv. svo, sem það færi fram á frestun allra bannlaganna um 3 ár. Sérstaklega gefur fyrirsögnin beint tilefni til þess skilnings. Raunar mátti þeim, sem vanir eru að fara með misjafnlega orðuð lög, vera það ljóst, að flutningsmaður vildi ekki hreyfa við nema einum þætti bannlaganna, aðflutningsbanninu. Í lögunum eru aðeins þrír þættir. Í fyrsta lagi banna lögin að gefa út vínsölu og veitingaleyfi eftir staðfestingardag þeirra. Í öðru lagi banna þau innflutning á áfengi eftir 1. jan. 1912. Og í þriðja lagi banna þau að selja, gefa, veita eða afhenda áfengi í landinu eftir 1. jan. 1915. Við 1. og 3. þætti átti frv. ekki að hreyfa, frestunin átti aðeins við miðþáttinn, innflutningsbannið. Hv. flutningsmaður vill að það komi ekki til framkvæmda fyrr en um leið og sölubannið. Hann gerði grein fyrir því, hvað fyrir honum vakti; aðal- eða jafnvel einka- tilgangur hans var sá, að útvega landinu meiri tekjur. Eg gaf tilefni til þess, að inní n.álit meiri hl. slæddist önnur ástæða, ástæða sem eg legg miklu meiri áherzlu á, nefnil. sú, að ekki megi taka þennan spón úr askinum, fyrr en annar spónn sé fundinn. Það er fyrir mér aðalatriðið. Og vík eg þá að brtillögum mínum, en með þeim þykist eg fyrst og fremst hafa tekið af allan vafa um skilning frv., svo að það geti ekki orkað tvímælis lengur og er það út af fyrir sig nokkurs vert. Um aðalatriði frv., að aðflutningsbanninu sé frestað til 1. jan. 1915, eða þangað til sölubannið kemst á, er þess fyrst að geta, að á alþingi 1909 var í fyrstu ætlast til þess, að hvorttveggja bannið skylli á í einu, þó að til samkomulags yrði að skilja þau í sundur. Það var ekki ósvipað því sem umsamdist, þegar kristni var lögtekin árið 1000, þá leyft að bera út börn og eta hrossakjöt um nokkurn tíma á eftir. Bannið hefði ekki komist á 1909 að öðrum kosti. Og í sjálfu sér er ekki miklu tapað frá sjónarmiði bindindismanna, þó aðflutningsbanni sé frestað jafnlengi og sölubanni. Aðalótti bannmanna mun vera sá, að ef einu sinni sé byrjað að fresta framkvæmd bannlaganna, án þess að reistar séu skorður við frekari frestun, þá liggi ekki fjarri að búast við, að þeim verði frestað upp aftur og aftur. Og þeim mönnum, sem álíta að áfengi sé ávalt til ills í hversu litlum skömtum sem er, er ekki láandi, þó þeir sé andvígir frestun, ekki sízt, ef þeir álíta, að hún geti orðið til þess, að bannið komist ekki á fyrr en seint og síðar meir eða ef til vill aldrei. Eg var stuðningsmaður bannlaganna á þingi 1909, og var það aðallega af þeirri ástæðu, að stjórnin og þingið 1907 hafði boðið kjósendunum uppá að segja til um, hvort þeir vildu hafa vín í landinu eða ekki, og þeir svöruðu, að þeir vildu bann. Eg var einn í þeirra tölu, sem ekki vildu bera þetta mál undir atkvæði kjósendanna 1908. Þeir voru ef eg man rétt c. 11 -12 í Nd., sem voru því andvígir. Eg áleit, t. d. af „taktiskum“ ástæðum, rangt, að kjósendur greiddu atkvæði um þetta mál, um leið og kosið var til þings um sambandsmálið. En nú var þetta gert, þjóðinni var leyft að segja álit sitt um málið, og var þá sjálfsögð skylda þingsins að taka afleiðingunum, og virða vilja hennar. Af þessum ástæðum greiddi eg atkvæði með bannlögunum á síðasta þingi. Enda var það ekki stórhættulegt, því að ef vilji þjóðarinnar breytist og hún sér sig um hönd, þá verður svo sem ekki erfitt að setja kútinn á stokkana aftur. En af því annars vegar, að eg greiddi atkvæði með bannlögunum 1909 og engin skoðana skifti hafa lýst sér með þjóðinni síðan 1909 og vegna þess hins vegar, að skemri frestur en frv. ætlast til mundi nægja til að finna leið til þess að fylla skarðið eftir missi áfengistollsins, þá finst mér frv.frestunin vera of löng, óþarflega löng. Það er óhjákvæmilega nauðsynlegt að bæta upp þann væntanlega tekjuhalla, en eftir því sem á stendur sjálfsagt að hafa frestinn sem allra styztan; eg hygg að vér getum látið oss nægja eins árs frestun, eða að fresta aðflutningsbanninu til 1. jan. 1913. Næsta fjárhagstímabil nær yfir 1912-1913. Sé aðflutningsbanninu frestað til 1. jan. 1913, Þá flyzt inn árið 1912 bæði það, sem drukkið verður það árið og sem ætla má að verði drukkið árið 1913. Það kemur til af því, að af því víni, sem flyzt inn undir árslok 1912 þarf ekki að borga toll, fyrr en undir lok 1913. Þar með er næsta fjárhagstímabili séð fyrir nægilegum tekjum, og frekari skylda hvílir ekki á okkur á þessu þingi, í þann eindaga, sem nú er komið. Enda væri frestun aðflutningsbannsins til 1915 sömuleiðis bráðabirgða ráðstöfun, að eins nokkuð lengri, hún bætir ekki úr fjárþörf landsins nema rétt í svipinn. Sé mönnum ant um, að bannlögin standi, þá verður að finna aðra leið, sem getur orðið til frambúðar. En slíka frambúðarráðstöfun má gera annaðhvort á væntanlegu aukaþingi 1912 eða þá að minsta kosti á hinu reglulega alþingi í ársbyrjun 1913. Það sagði einhver hér ekki alls fyrir löngu, að núverandi stjórn væri ekki ætlandi að búa skattamál undir næsta þing. En eg verð að telja það kost fremur en hitt, að stjórn, sem undirbúa á skattalög, standi milli flokka. Og hún stendur jafnvel betur að vígi með að gera það undir aukaþing en reglulegt þing, sérstaklega, ef aukaþing yrði ekki haldið fyr en sumarið 1912, því að á því þingi liggja ekki fyrir önnur stórmál en stjórnarskrárbreytingin og dilkar hennar. Það má því gera sér fulla von um, að aukaþinginu muni takast að fylla það skarð, sem brottnám áfengistollsins heggur í tekjur landsins, og að minsta kosti er sitt hvað að ætla aukaþinginu það heldur en áliðnu yfirstandandi alþingi undbúningslaust. Eg fæ því ekki betur séð, en að eins árs frestun á aðflutningsbanninu sé fyllilega nægileg. Sömuleiðis vil eg benda á, að það er ekki alls kostar heppilegt, að innflutningsbann og sölubann skelli á í einu, því að þeir, sem hafa birgt sig upp, eiga sanngirniskröfu til að geta komið af sér án skaða, þeim birgðum, sem þeir sitja með þegar aðflutningsbannið gengur í gildi. Þessum mönnum er gert misrétti með því að láta aðflutningsbannið og sölubannið komast á á sama tíma. Vitanlega þarf ekki að vera tveggja ára bil í milli, en nokkurn frest verður að gefa þessum mönnum til að selja fyrirliggjandi birgðir. Eg get búist við, að frv. flutningsmanns verði samþykt í þessari deild, og skal eg því ekki orðlengja frekar um málið, en þó vildi eg að greidd yrði atkvæði um mína tillögu; það gæti ef til vill orðið til þess að vekja athygli hv.n. d. á henni.

Sig. Hjörleifsson Eg geri ráð fyrir, að tilgangslaust sé, að ræða þetta mál mikið. En annars verð eg að segja það, að einkennilegt er, að svo óhægt skuli vera að sjá fyrir úrslit þessa máls, þrátt fyrir atkvæðagreiðsluna á síðasta þingi og einkum eftir atkvæðagreiðslu þjóðarinnar fyrir síðasta þing. Eg get tekið undir það, sem hv. meðnefndarmenn mínir hafa talað í þá átt, að æskilegt hefði verið, að fyrverandi stjórn hefði undir búið undir þetta þing fjármálin á nokkuð annan hátt, þ. e. með ákveðnari tillögum um það, hvar taka skyldi tekjur í stað áfengistollsins. Reyndar hafði stjórnin þá afsökun, að ýmislegar tillögur lágu fyrir, t. d. frá milliþinganefndinni í skattamálum um aukna skatta, t. d. um fasteignaskatt og eignaskatt. Í annan stað hafði skattamálanefndin komið með beinar tillögur um það, hvernig útvega skyldi landinu tekjur í skarð áfengistollsins. Ein var sú að hækka toll á kaffi og sykri, og var það aðaltillagan. Önnur var sú að leggja á aðflutningsgjald á vörum. Þá var og á síðasta þingi mikið rætt um farmgjaldslög; og nú á þessu þingi hafa einkaréttarlög verið til umræðu. Hér er því úr ýmsu að velja, og ekki því um að kenna að ekki hafi komið fram nægar uppástungur um, hvaðan megi taka tekjurnar. Eg held að ástæðan til þess, að engin af þessum uppástungum hefir enn náð fram að ganga og yfirleitt ástæðan til alls þessa tals um fjárþröng, sé ekki sú, að menn álíti þessar tillögur ekki tiltækilegar, heldur hin, að menn vilja, sumir hverjir hindra það, að bannlögin komist í framkvæmd. Þetta, óvildin gegn bannlögunum, er kjarni málsins hjá flestum þessum mönnum, eg segi ekki öllum. Þeir vilja ekki fylla skarð áfengistollsins. - Að því er snertir frumv. þetta, eins og það liggur fyrir, skal geta þess, að eg tel engan vafa á því, að það auki tekjur landsins að fresta framkvæmd bannlaganna um þrjú ár. En aðgætandi er þó, að langmestur tekjuauki félli á þriðja og síðasta árið, en það liggur fyrir utan það fjárhagstímabil, sem við erum nú að semja fjárlög fyrir. Hafi það nú verið auðvelt fyrir fyrverandi stjórn að koma með tillögur um tekjur í stað áfengistollsins, þá hlýtur þetta að vera enn auðveldara fyrir núverandi stjórn, þar sem þegar er fenginn nokkur undirbúningur í þá átt. Eg fæ því ekki betur séð, en að við þurfum engan kvíðboga að bera fyrir þeim tíma, sem kemur eftir næsta fjárhagstímabil. Eg get ekki annað en mælt fastlega á móti því, að frv. þetta verði samþykt. En ég vil líka leyfa mér að benda á, að mál þetta hefir fjöldamargar aðrar hliðar, en fjárhagshliðina. Þjóðin hefir sýnt það svo glögglega, að hún vill ekki fyrir nokkurn mun, að áfengið haldi áfram að vera í landinu, og það er aðal-atriðið. Hvað snertir þá br.till., sem fer fram á, að frestunin verði aðeins um eitt ár, þá verð eg að segja, að hún er betri en sú er lengra fer - en samt verð ég líka að vera á móti henni, og frá fjárhagslegu sjónarmiði held eg, að hún muni gera fjarska lítið gagn. En hún er að minni hyggju fult eins mikil áreitni við lögin, og mér liggur við að segja, að til þess muni refarnir helzt hafa verið skornir hjá háttv. 5. konungkj. þingm. Eg veit að það muni ekki hafa mikið upp á sig að ráða hinni hv. deild til að fella frumvarpið, en eg verð að telja það stórt óhappaverk ef það verður samþykt.

Jósef Björnsson Það var tekið fram hér í þessari hv. deild, við 1. umr. málsins, að frumvarpið væri flutt eingöngu í þeim tilgangi, að afla landssjóði meiri tekna, og hið sama má sjá af nefndarálitinu, og mér dettur ekki í hug að efa, að þessi hafi verið tilgangurinn. En eg verð aftur á móti að draga í efa, að í framkvæmdinni verði þessi leið til nokkurs verulegs tekjuauka á fjárhagstímabili því, er í hönd fer; heldur geti jafnvel af hlotist beinn skaði fyrir tekjur landssjóðsins. Eg þykist fullviss um, að vínsölumennirnir flytji svo mikið inn af víni, að nægilegt verði til þess að fullnægja eftirspurninni. Eg býst jafnvel við, að tekjurnar yrðu frá 400-500 þúsund eða meira ef lögin stæðu óbreytt, og gæti því af frestuninni stafað beinn fjárhagslegur skaði fyrir næsta fjárhagstímabil. Eg get tekið undir með hv. 5. konungkj., að það sé að sumu leyti óheppilegt, að aðflutningsbann og sölubann komist á í einu; að því leyti sem það getur verið nokkur áhætta fyrir vínsölumennina að gera stór innkaup á vínföngum, með því að þeir af þeim orsökum gæti setið uppi með talsverðar, óseldar vínbyrgðir. En mín skoðun er sú, að því meira vín sem flutt er inn í landið, þess stærri skaða biði þjóðin við það, og að hver sá frestur, sem tefur algerða útrýmingu áfengisins sé hættulegur. Og frá mínu sjónarmiði og annara bannvina, eru þeir peningar, sem inn koma fyrir vín, sannkallaðir blóðpeningar. Eg skal ekki um það segja, hversu marga menn vínið beinlínis drepur, en áreiðanlegt er, að það stórspillir velferð fjölda margra manna. Og þótt sumir menn segi, að þeir mennirnir, sem verst fara af völdum víndrykkjunnar, séu aðeins hálfgerðir aumingjar eða ræflar, þá verð eg algerlega að mótmæla því. Hættan er engu minni fyrir mæta menn og ágæta. Mér hefir ekki reynst svo í lífi mínu að því leyti, sem eg hefi þózt geta veitt eftirtekt, að ofnautn víns hafi helzt meitt þá mennina, sem minst sé í spunnið, heldur einmitt þvert á móti. Og eg verð að líta svo á, að hvert mannslífið, hvert vel unnið æfistarf, sé svo dýrmætt, að ekki verði metið til peninga, og þá verður heldur ekki útrýming áfengisins metin réttilega til peninga, svo stór-mikilsverð er hún í eðli sínu. En það er líka enginn vafi á því, að mjög óheppilegt er að fresta lögum, sem koma eiga til framkvæmdar á ákveðnum tíma. Það vekur jafnan óheppileg áhrif og getur veikt virðingu löggjafarvaldsins í augum þjóðarinnar. Þegar farið er og að fresta lögum, þá er hætt við að verði að fresta aftur og aftur. Þetta hefir komið í ljós um fræðslulögin. Þeim hefir að nokkru leyti verið frestað í eitt skifti og nú er enn fyrir háttv. neðri deild á ferðinni samskonar frestun. Þetta veldur réttaróvissu hjá þjóðinni, sem ástæðu hefir til að segja um gildandi lög: þau koma ef til vill aldrei í framkvæmd. Hvað snertir br.till. frá hv. 5. kgk. þá verð eg að játa, að mér þykir hún betri en aðalfrumv. og af tvennu illu skal taka hið minna. Eg mun því greiða atkvæði með henni, þótt eg sé algerlega á móti máli þessu í heild sinni.

Lárus H. Bjarnason; Eg ætla að tala mig dauðan strax. - Dauðan, nei, eg er framsögum. minni hlutans í máli þessu. - Háttv. þm. Akureyrarkaupstaðar leit nokkuð einstrengingslega á þetta mál; eins og honum reyndar hættir stundum við; ekki sízt þegar 5. kgk. á hlut að máli. Hann sagði, að til þess væri refarnir skornir af minni hendi, að lögunum yrði frestað sem lengst. Þessu verð eg að mótmæla, eg þykist enga átyllu hafa gefið til slíkra getsaka. Hv. þm. Akureyrar bjóst við, að brtl., mín mundi ekki auka tekjur landssjóðs að mun frá því, sem þær mundu verða án frestunar, en þetta er vafalaust rangt. Því lengur sem líður milli aðflutningsbanns og sölubanns, því óhægra verður kaupmönnum að byrgja sig upp til söluáranna. Verði ekki girt fyrir aðflutning fyr en 31. Desbr. 1912, njóta kaupmenn tollgreiðslufrests til ársloka 1913 og mundu þá geta lagt hina umliðnu tollupphæð í vínkaup, ef þeim sýndist svo. Af brtl., minni mundi því ekki aðeins leiða, að meira flyttist inn 1912 en ella og þá jafnframt líka greiðast meira í toll það ár,. heldur og það, að landssjóður héldi líklega líkum tolltekjum 1913 af áfengi og hann nú hefir á ári. Yrði aftur á móti tekið fyrir allan aðflutning áfengis 31. Des. þ. á. mundi að vísu nokkur áfengistollur gjaldast 1912 af áfengi í tollgeymslu, en með lokum þess árs væri hann alveg úr sögunni. Það tjáir ekki að einblína á það eitt að einstakir menn kunni að drepa sig á brennivíni, landssjóður verður að lifa hvað sem einstaka undantekningum líður. Nú liggur næst að sjá hag næsta fjárhagstímabils borgið. - Komi tímar, koma ráð. Þá skal eg víkja að hv. 2. þm. Skagfirðinga. Það var eins og hann sæi enga hættu á leið bannlaganna nema frestunina, en þar skjátlast honum vafalaust. Eg held þeim sé miklu meiri hætta búin af útfallinu, sem hlýtur að verða úr landssjóðnum, ef áfengistollurinn fellur niður án þess, að nokkuð komi í skarðið, heldur en af stuttri frestun, það ættu bannmenn og bindindisvinir að athuga betur en þeir hafa gjört.

Sigurður Hjörleifsson Eg hefði ekki þurft að taka til máls ef hv. 5. kgk. hefði ekki hreytt að mér nokkrum hnútum. Hann leyfði sér, hv. 5. kgk., að hafa svo greinileg endaskifti á orðum mínum, að undrun sætir, og þar að auki eigna mér orð og ummæli, sem eg aldrei sagði. En hitt gerði eg að beina til hans nokkrum viðvörunarorðum í þessu máli og var það ekki ófyrirsynju. Annars vil eg vísa til hans öllum hnútum í minn garð, aftur um hæl; honum eru orðin slík hnútuköst svo töm, að manni liggur við að halda, að það sé engan veginn sjálfrátt. Eg skal ekki segja neitt um það, hvað honum (5. kgk. þm.) gengur til í þessu máli, en eg vil að eins benda á það, hvað hann hefir sjálfur sagt í seinustu ræðu sinni. Hann segir, að það hafi verið glapræði að lögleiða aðflutningsbann, nema vissa væri fengin fyrir því áður, hvaða skattar eða tollar eigi að koma í staðinn fyrir vínfangatollinn. Ef þetta er glapræði, þá hefir það líka verið hans verk að vinna það glapræði á alþingi 1909 með atkvæði sínu. Eg segi ekki, að það hafi verið tilgangur hans að gera glapræði. Eg bendi að eins á, hvað hann hefir sjálfur sagt. Að því er snertir þá tillögu, að lögin skulu að öðru leyti vera óröskuð, þá er slíkt hreint og beint „humbug“. Að ákveða það með einföldum lögum, að þessum lögum megi ekki breyta, er ekki hægt. Annars vil eg benda á það, að nú eru fyrir þinginu lög, sem eiga að bæta úr þeim tekjumissi, sem landssjóður verður fyrir, ef hann missir vínfangatollinn. Ef menn vilja samþykkja það frumvarp og þegar hér við bætast lög þau, smálög, sem stjórnin lagði fyrir þingið, til að útvega landssjóði tekjur, þá er óþarfi að gera meira í þessu efni nú, því að það verða engin vandræði á næsta fjárhagstímabili. Enn vil eg benda á það, að nú sem stendur er uppgangsár. Útflutningsgjaldið fer vaxandi, aðflutningsgjaldið vex, kaffi- og sykurtollur vex. Það verður ekki séð annað, en að nú horfi til blómaaldar hér á landi. Mér finst það ekki vera vert að þræta um það, hvort við getum verið án nokkurra tuga þúsunda kr. tekna af vínfangatollinum. Það er einmitt mjög mikils vert, að bannlögin komist á nú, vegna þess, að fólk hefir nú meira handa á milli en áður og kjör manna að þessu leyti batna. Það er því áríðandi að beina högum manna í rétta átt, svo að þeir noti tekjurnar heppilega. Ef aðflutningsbannið kemst á, þá er hér um hálfrar miljón kr. sparnað að ræða. Það er ekki lítið fé og einhverju af því ætti að verða varið til aukinna framkvæmda í landinu. Auðvitað færi það ekki allt til aukinna framfara í landinu. Nokkuð af því mundi fara í eyðslu. En sú eyðsla mundi ekki vera eins hættuleg og víneyðslan. Háttv. 2. þm. Skagf. (J. Bj.) sagðist ekki vilja segja, að vínið hefði drepið marga menn hér á landi. En honum hefði með öllu verið óhætt að fullyrða það. Það er óhætt að segja, að það drepur fjölda manns á hverju ári. Nú á fáum mánuðum hafa 4 menn lagt af stað frá einu kauptúni hér á landi - og eftir fáar klukkustundir vóru þeir allir liðin lík. Almenningsálitið er það, að ef vínið hefði ekki verið annars vegar, væri þeir allir lifandi nú. Eg skal svo ekki segja meira að þessu sinni.

Gunnar Ólafsson Eg skal ekki tala langt mál nú, enda er það að bera í bakkafullan lækinn. Eg efa ekki, að háttv. flutningsm. hafi komið fram með þetta frumvarp í því skyni að bæta fjárhag landsins, að tryggja það, að „kassinn“ verði ekki tómur, eins og hann kemst að orði. Hann sagði sjálfur, að aðaltilgangurinn væri sá. En þegar litið er á það, hvernig fjárhagsástandið er í raun og veru og þegar enn fremur er litið á þær leiðir, sem eru til þess að bæta úr því, þá ætti ekki að þurfa að grípa til þeirra „örþrifaráða“, sem hér er farið fram á. Fjárhagshorfur okkar eru ekki þannig lagaðar, að rétt sé að grípa til þess, sem að réttu lagi má kalla örþrifaráð. Eg lít svo á, að ef breyting sú, sem hér er farið fram á, verður að lögum, verði það til þess, að lögin komist aldrei í framkvæmd. Það sé fyrsta sporið til að upphefja lögin. Nú sem stendur er tekjuhallinn áætlaður kr. 281,000,00 Og það má búast við, að áður en lýkur verði bætt við kr. 100,000,00 Þetta eru alls kr. 381,000,00 Það hefir verið tekið fram, að hann geti orðið meiri (Sigurður Stefánsson: Fjáraukalögin) og hann getur ef til vill, alls og alls orðið eitthvað á 4. hundr. þúsund kr. En það er nú viðurkent, að eftir þeim lögum, sem þegar eru samþykt af þinginu, aukist tekjurnar um kr. 65,000,00 og ef farmgjaldsfrumvarpið nær fram að ganga, gefur það um kr.180,000,00 Þetta verður alls ... kr. 245,000,00 Eftir því, verður tekjuhallinn, ef gert er ráð fyrir þeim tekjuhalla, sem nú er, 136 þús. kr. Vitanlega er þetta allmikið og ekki furða, þótt það þyki ísjárvert. En nú hafa tekjurnar orðið það miklar síðastliðið ár, að þær borga vel þenna áætlaða tekjuhalla, á yfirstandandi fjárhagstímabili 1909 varð tekjuhallinn 64 þús. Nú árar vel og teknaafgangur getur orðið um 160 þúsund kr. og það er ekki of í lagt. Verði það þá eru nægir peningar á reiðum höndum til að borga þennan væntanlega tekjuhalla. Þegar nú þetta er athugað, sýnist mér, að ekki standi neinn fjárhagslegur voði fyrir dyrum. Í undanfarandi fjárlögum hefir alt af verið áætlaður stór tekjuhalli. Oftast hefir það þó farið svo, að tekjurnar hafa hrokkið fyrir útgjöldunum. 1903 var mjög stór tekjuhalli áætlaður, um 450 þús. En hvernig voru menn sinnaðir þá? Eg hefi ekki heyrt talað um það, að menn hafi þá viljað grípa til nokkurra örþrifaráða. Þó að tekjuhallinn sé mikill, álít eg, að menn eigi ekki að vinna það til, að bæta úr honum, að ónýta þessi lög, sem eru til meiri hagsældar og gagns fyrir landið, en öll önnur lög, sem samþykt hafa verið á seinustu þingum. Eg veit vel, að mér verður svarað því, að hér sé að eins um frest að ræða. En í reyndinni verður það svo, að það verður að eins frestur, er notaður verður til að vinna gegn því, að bannlögin komist í framkvæmd, þótt það sé ekki tilgangur hins háttv. flutningsm. Eg álít því, að frumvarp hins háttv. flutningsm. (S. St.) og eins brtill. háttv. 5. kgk. þm. (L. H. B.) sé hvorugt þess vert að það eigi að fara lifandi út úr deildinni og eg ætla mér að greiða atkvæði móti báðum. Eg sé ekki annað en að brtill. hins háttv. 5. kk. sé að eins oddmjórri fleygur til að kljúfa bannlögin. Eg skal játa, að hún lítur betur út, ef fljótt er á litið. Það er ekki nema eitt ár, sem þar er um að ræða. En annars álít eg hana eins ísjárverða. Eg hefi ekki heldur heyrt háttv. flutningsmann færa neinar gildar ástæður fyrir máli sínu. Þessi eins árs frestur bætir nauðalítið úr fjárhagsástandinu, og þar af leiðir það, að tillögumaður hefir, ef til vill, eitthvað annað fyrir augum en fjárhaginn, og mætti svo vera að hann leyndi því ekki til fulls við atkvæðagreiðsluna hér í dag. En falli tillaga hans, sem eg vona, og leyfi hann frumvarpinu framgang með atkvæði sínu, þá gægist það út, sem innar býr, og það er að koma frestuninni fram í einhverri mynd. Háttv. 5. kk. kallaði það glapræði að kasta, frá sér tekjunum af víninu eða víntollinum og ennfremur sagði hann, að hvernig sem færi um þjóðina og einstaklinga hennar, þá yrði landsjóður að lifa. Já þannig er nú hagfræði þessa manns og er því ekki úr vegi að minna hann á, að þótt nauðsynlegt sé og óhjákvæmilegt, að fá fé í landssjóð, þá er það skylda þingsins, um fram alt, að sjá svo fyrir eftir mætti, að þjóðinni í heild sinni og einstaklingum líði sem bezt og þá geta þeir líka greitt nauðsynleg gjöld í landsjóð. En styðji löggjafarvaldið að því, að þau efni, svo sem vínið, haldist í landinu, þá lamar það þjóðina andlega og líkamlega og við það rýrna allra mest tekjur landsjóðs. Þetta og þvílíkt ætli háttv.þm. að athuga, ásamt þeim er hans flokk fylla.

Ari Jónsson Eg finn mér skylt að fara nokkrum orðum um þetta mál. En áður en eg geri grein fyrir atkvæðagreiðslu minni nú, ætla eg að minnast nokkrum orðum á afstöðu mína gagnvart þessu máli á síðasta þingi. Það var skoðun mín á síðasta þingi, að bannlögin ættu ekki að koma til framkvæmda fyr en árið 1915. Og hverjar vóru nú ástæður mínar til þess? Þær voru aðallega tvær. Hin fyrri var sú að eg áleit, að taka yrði tillit til þeirra manna, er þá höfðu vínsöluréttindi. Þeir voru tvennskonar. Sumir, er hafa vínsöluréttindin æflangt, aðrir, sem hafa þau tímabundin, og er þeirra söluréttur flestra útrunninn árið 1915. Nú þar sem líkindi eru til þess, að þeir geti fengið sér tildæmdan skaðabótakostnað, er tapa vínsöluréttindum, þá var skaðabótakrafa þeirra er höfðu réttinn tímabundinn til 1915, fallin burtu þá. Eg vildi girða fyrir það, að þeir gætu höfðað skaðabótamál gegn landsjóði. Önnur ástæðan var sú, að eg var því mótfallinn, að hrapað væri að því að koma þessum lögum á, fyrr en trygging væri fengin fyrir því, að verulegur meiri hluti þjóðarinnar væri þessu máli fylgjandi. Á þessu tímabili áttu nýjar kosningar að fara fram - og það taldi eg nauðsynlegt, áður en bannið kæmist í framkvæmd. Atkvæðagreiðslan 1908 var ekki fullnægjandi. Munurinn á tölu þeirra, sem greiddu atkvæði með og móti, var of lítill, var ekki nægilega mikill til þess, að réttmætt væri að koma bannlögunum á. Það hefði ekki átt að vera minna en ? með þeim. En eg hafði líka aðra ástæðu til þess að meta atkvæðagreiðsluna 1908 ekki fullnægjandi, og hún var sú, að þá höfðu menn ekki gert sér grein fyrir því, á hvern hátt ætti að bæta landsjóði þann tekjumissi, er hann biði við aðflutningsbannið. Eg get vel hugsað mér, að þeir, sem greiddu atkvæði með banninu 1908, yrðu mótfallnir því, er þeir sæju, hvernig hinum nýju sköttum og tollum yrði fyrir komið. Því var það mín skoðun, að ný atkvæðagreiðsla ætti að fara fram, áður en lögin kæmust til framkvæmdar. En vegna samkomulags við bannmenn, gat eg þó verið hlyntur því, að aðflutningsbannið kæmist á 1912. En hvernig liggur málið við nú? Liggur það eins fyrir nú og þá? Hafa engar ástæður í málinu komið fram síðan þá? Eru nú engar ástæður til að að fresta framkvæmd laganna til 1915? Fyrst er að líta á, hvort málið sjálft bíði nokkurn skaða af því. Eg álít nú, að málið hafi engan skaða af því, þótt því sé frestað til 1915. Ef það er eins mikill meiri hluti málinu fylgjandi og haldið er fram er auðsætt, að engin hætta er á ferðum. En ef þessi meiri hluti er ekki til, þá álít eg bannið með öllu ótímabært. Eg álít það skaðlegt þessu landi, að koma á banni, og eiga svo á hættu, að það verði óðara numið úr gildi. En eru þá ekki nýjar ástæður til frestunar, eins og eg spurði áðan. Það hefir verið talað um þann tekjumissi, er landssjóður yrði fyrir við bannið og hver ráð væru til að bæta honum þann missi. En það hefir verið bent á farmgjaldið - þar væri útvegur, segja sumir. Þar sem ekkert hefir verið gert af stjórnarinnar hálfu til undirbúnings nýjum tekjugreinum fyrir landsjóð í staðinn fyrir vínfangatollinn, þá álít eg það þakkarvert af flutningmanni farmgjaldsfrv. að koma fram með það. Mér lízt það vel tilraunavert að koma því á, án þess að eg geti sagt með neinni vissu, að það muni reynast vel. Getur vel verið, að það sé varhugavert til frambúðar, en það getur hinsvegar ekki stafað nein hætta af því að reyna það um tveggja ára bil, eða til næsta reglul. þings. En þótt þetta sé nú svo, þá er enginn vissa fyrir, að frumvarpið gangi fram á þessu þingi. Og hver ráð eru þá fyrir hendi? Er þá nokkuð annað fyrir hendi en að taka beint lán til þess að jafna tekjuhalla landsins, í stað þess að reyna að ná sem mestum tekjum innanlands, svo að tekjur og gjöld geti staðist á? Það er enginn vafi á, að það verður að sjá landsjóði fyrir stórmiklum tekjuauka. Mér finst þeir hafa mikið til síns máls, sem færa þessa ástæðu fyrir frestun bannlaganna, því að einhvernveginn verður að bæta úr fjárhag landsins. Eg efast ekki um, að margir þeir, sem voru banninu fylgjandi á síðasta þingi, álíti nú fulla ástæðu til að fresta þeim fyrir þessa sök. En eru nú ekki ennfremur aðrar verulegar ástæður til þess að fresta aðflutningsbanninu um nokkur ár? Jú, það er enn ein stórvægileg ástæða. Getur verið, að það séu fáir af háttv. þingmönnum, sem eru mér sammála um það, en það eru áreiðanlega margir utan þings. Það hefir verið lögð mest áherzla á það hér í deildinni, að frestun bannlaganna væri ráð til að bæta úr fjárhagnum innanlands. En er það nú víst, að bannið geti ekki skaðað viðskifti Íslands út á við? Þar er um að ræða eitt hið allra stórvægilegasta mál þessa lands, peningasambönd þess við aðrar þjóðir. Eg lít svo á, að einn af aðalþáttunum í stórpólitík landsins sé einmitt skuldaskifti þess við Danmörku. Við erum í miklum skuldum við Dani, einmitt þá þjóð, sem við eigum í höggi við. Og þar hafa þeir öflugt meðal í höndum til þess að kúga okkur, ef þeim lízt svo við að horfa. Þess vegna væri það stórmikils vert, ef við gætum komið skuldum okkar fyrir hjá einhverri annari þjóð með jafn góðum kjörum eða betri. Eg gerði upp skuldaskifti landsins við Danmörku í októbermánuði síðastl. haust og komst að þeirri niðurstöðu, sem eg nú skal skýra frá. Skuldirnar voru þrennskonar: 1. Landssjóður skuldar ríkissjóði ½ miljón króna, lán, sem tekið var 28. des. 1908 og á að borgast á 15 árum. 2. Skuld við danska banka l½ miljón. Lánið tekið 26. júlí 1909 og á að borgast á 30 árum með 4½ % á ári. 3. Viðskiftaskuld landsjóðs við ríkissjóð var 30. sept. 680 þús. kr. Þetta lán stígur upp og ofan, mun vera dálítið minna nú, en er vanalega eitthvað nálægt ½ miljón króna. Þessi skuld var áður fyrri ekki til og þá áttum við venjulega heldur inni hjá Dönum. En nú síðustu árin er skuldin sem sagt að jafnaði nálægt ½ miljón, og þeirri skuld má segja upp á hverri stundu. Landið skuldar þá Dönum til samans kringum 2½ miljón króna. Þetta er skuldaband, sem landinu væri hentara að losna úr, ef hægt væri að flytja skuldirnar eitthvað annað. Eins og kunnugt er, hafa nýlega verið gerðar tilraunir til að ná peningaviðskiftum við Frakka. Það var af tveim ástæðum, að menn vildu heldur snúa sér þangað en annað. Fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að okkur er sjálfsagt hættuminna að eiga peningaviðskifti við Frakka en ýmsar aðrar þjóðir, t. d. Englendinga. Og í öðru lagi af þeirri ástæðu, að undanfarin 10-15 ár, hefir peningaleiga verið lægst í Frakklandi af þeim löndum, sem gæti verið að tala um að fá lán hjá. Eg teldi því mikilsvert, ef hægt væri að fá skuldir okkar fluttar frá Danmörku til Frakklands. En á nú þetta mál nokkuð skylt við það mál, sem hér er til umræðu í dag? Hefir aðflutningsbannmálið nokkur áhrif á aðstöðu okkar, þegar um það er að ræða að ná peningaviðskiftum við Frakkland? Eg skal ekki fara neitt út í þessar umleitanir, sem gerðar hafa verið til þess að fá lán hjá Frökkum, að öðru leyti en því, er við kemur þessu máli, aðflutningsbanninu. Það hefir verið minst nokkuð á þetta svokallaða franska mál í neðri deild, og var þar að sumu leyti ekki rétt skýrt frá. Eg álít að skilyrðin fyrir lánveitingunni hafi öll verið hismi, nema eitt. Og þetta eina skilyrði var það, að á meðan samningarnir stæðu yfir, mátti bannið ekki vera komið á. Þessvegna var farið fram á frestun bannlaganna í eitt ár í fyrra, þegar samningar stóðu yfir, svo að þau yrðu ekki komin á fyr en eftir að þing og stjórn hér væru búin að gera út um málið til fullnustu. Þetta má ekki misskilja, það var ekki sett upp, að aðflutningsbannið kæmi ekki til framkvæmdar síðar, að eins að það væri ekki komið á, þegar samningarnir um lánið færu fram. Og þetta er vel skiljanlegt. Menn geta hugsað sér, að á meðan bannið er ekki komið í framkvæmd, sjái Frakklandsstjórn ekki ástæðu til að fara að skifta sér af eða hafa áhrif á samninga privatstofnana, privatbanka í Frakklandi, þess vegna. En þegar bannið er komið í framkvæmd, þá er alt öðru máli að gegna og getur þá vel verið, að stjórninni sýnist ástæða til að láta málið til sín taka. Eins og allir sjá, var óhugsandi fyrir samningsaðila að binda vald þingsins þannig, að bannlögin skyldu ekki koma í framkvæmd, enda var það ekki sett upp í þetta sinn, aðeins ef tekist hefði að ná samningum áður en bannlögin kæmu í gildi. Annars skal eg ekki fara frekar út í þetta mál hér. Eg bendi aðeins á þetta til að sýna, að í þessu eina lánssamningsmáli, sem eg hefi haft afskifti af, þar kom bannið mikið til greina. Þess vegna hygg eg rétt að athuga það vandlega, hvort aðflutningsbannsmálið geti orðið okkur til tjóns í framtíðinni, í viðskiftum okkar við aðrar þjóðir. - Eg fyrir mitt leyti get vel verið með þessu frv., sem hér liggur fyrir, af þessum tveimur ástæðum, sem eg hefi nefnt. Fyrst þeirri, að eg álít óforsvaranlegt að láta bannlögin koma í framkvæmd, án þess að tryggja landssjóði jafnframt tekjur í skarðið. Og að hinu leytinu treysti eg því, að þessi stjórn eða ef til vill sú næsta geti komið því til framkvæmda, að við getum losnað úr skuldum við Dani og komið þeim fyrir annarstaðar. Eg held að það séu miklar líkur til þess einmitt nú, að þetta sé framkvæmanlegt og það er fyrir mér svo stórt atriði, að eg get með ánægju verið með frestun bannlaganna til 1915, ef það gæti stutt að framkvæmdum í því máli. Eg fyrir mitt leyti sé enga ástæðu til að hafa frestinn styttri en 3 ár. Tilgangurinn er að bæta fjárhag landsins, og þá er miklu betur bætt úr honum, ef fresturinn er sem lengstur; að fresta aðeins um eitt ár, eða til 1. jan. 1913, tel eg litla bót. Hinsvegar vil eg standa við það sem eg lýsti yfir á þingi 1909, að eg er því fullkomlega samþykkur, að bannlögin komi að fullu í gildi 1. jan. 1915, þegar þjóðin hefir sýnt þá staðfestu að halda fast við ósk sína þangað til, því að þá eru miklar líkur fyrir því, að lögin verði langlíf.

Framsögumaður (Sig. Stef.) Eg hefi ekki miklu að svara því, sem háttv. 5. kk. þm. sagði, því að hann var sammála nefndinni í höfuðatriðunum, þrátt fyrir breytingartillögu þá, sem hann hefir komið með, og ræða háttv. Strandam. gekk öll í þá átt að styðja frumvarpið, og fyrir það er eg honum þakklátur. Eg skal aðeins taka það fram, að það sem hann sagði um fjárhag landsins hafði eg flest bent á með líku móti við fyrstu umræðu þessa máls. Það er ágreiningur um það, hvort fresturinn á að vera eitt, tvö eða þrjú ár. Eg hefi ekki heyrt neina fullnægjandi ástæðu fyrir því, að hafa frestinn styttri en þrjú ár, jafnvel svo skýr maður sem hv. 5. kk. kom ekki með neina nægilega ástæðu fyrir því að hafa frestinn ekki nema eitt ár, eins og hann stingur upp á. Eins og eg tók fram við fyrstu umræðu, álít eg ekki nægilegt að blína eingöngu á fjárhag landsins í nánustu framtíð, heldur verður jafnframt að líta á það, hvernig næstu fjárlög verði búin sæmilega úr garði. Það hefir verið mikið lagt upp úr því, að þetta frumvarp mundi í rauninni ekki verða til að auka tekjur landsins. Hv. þm. Skagf. gekk jafnvel svo langt, að það mundi verða til tekjutjóns fyrir landið. En sannanirnar vantaði. Þetta voru aðeins spádómar. Eg vona, að rök mín og annara í þessu máli nægi til þess að sanna það, að frumvarpið hljóti að verða til tekjuauka; og vona eg, að þau rök megi meira en eintómur höfuðburður og spádómar, því að þau eru bygð á reynslu undanfarandi ára. Það er altaf verið að staglast á þessu, að vínsölumenn muni birgja sig svo mikið upp, að landsjóður muni fá jafnmiklar tekjur af víntolli á þessu eina ári, eins og annars á þremur árum. En því neita eg algerlega. Það þarf ekki nema heilbrigða skoðun á viðskiftalífinu til þess að sjá, að svo getur ekki orðið. Og eg skal taka það fram, að þó að lögleiddur kynni að verða frestur á tollgreiðslunni, þá geta kaupmenn ekki birgt sig upp með allar tegundir af vínföngum til alls þessa þriggja ára tímabils. Þeir geta ekki keypt miklar birgðir af þeim tegundum, sem ekki þola geymslu, t. d. af öli, því að það geymist ekki meira en tvo til þrjá mánuði óskemt. Líkt má segja um sum mild vín, hin svokölluðu köldu vín. Þau geymast ekki mörg ár. Afleiðingin af bannlögunum, eins og þau eru nú, hlýtur því að verða, að á þessu þriggja ára tímabili verður mest drukkið af sterkum vínum, einmitt þeim tegundum, sem að kenningu bindindismannanna eru skaðlegastar. Þetta liggur í hlutarins eðli, því að hinar tegundirnar þola ekki geymsluna. Ennfremur skal eg taka fram eina ástæðu enn, sem gerir það ólíklegt, að vínsalar geti birgt sig upp til muna. Það eru fjárhagsástæður þeirra. Mér er sagt, að það muni vera kringum 15 vínsalar á öllu landinu. Ef gert er ráð fyrir að þessir 15 menn kaupi sér vínbirgðir til þriggja ára, svo miklar að tollurinn næmi 300,000 krónum, þá mundu þeir verða að leggja út 600,000 krónur fyrir vínið. Halda menn nú, að 15 vínsalar hafi efni á að leggja svo mikið út í einu. Það yrðu til jafnaðar 40,000 kr. á hvern, og svo mikið fjárframlag væri þeim flestum sjálfsagt ofvaxið. Þar við bætist og, að þeir mundu ekki þora það, meðal annars af því að ef þeir deyja, verða allar birgðirnar ónýtar. Þá standa margir tugir þúsunda fastir, sem búi þeirra mundi verða alónýt eign. Þetta held eg, að hver hygginn maður mundi líta á, og hugsa sig vel um áður en hann leggur svona mikið fé í hættu. Auk þess efast eg um, að vínsölunum yrði greitt um peningalán til slíks. Eg efast um, að bankarnir mundu vilja lána út á vínbirgðir, þó forsiglaðar væru og geymdar. Það hefir verið talað um að lengja tollgreiðslufrestinn, en eg verð að segja, að ekki er það meira í bindindisáttina en mín tillaga. Það er aðgætandi frá bindindismanna sjónarmiði, að mín tillaga gerir enga breytingu á því, hve lengi verður drukkið í landinu. Þó að frumvarpið gangi ekki fram, verður vín alt að einu í landinu til 1. jan 1915, en frá þeim tíma er ætlast til að bannlögin komi að fullu í gildi. Sumir óttast, að svona langur frestur muni verða hættulegur fyrir bannlögin, og að því leyti sé betra að hafa frestinn sem styztan. Eg held þvert á móti, að einmitt þriggja ára frestur sé hættuminstur, því þá kemur sölubann og aðflutningsbann í gildi á sama tíma. Eg get líka hugsað að svo kunni að fara, að þegar t. d. eins árs frestur væri útrunninn, þá lægi ef til vill enn þá meira á tekjum í landsjóð en nú, og þá kynni að verða gripið til að fresta lögunum aftur. En ef fresturinn er nægilega langur í fyrstu, eru meiri líkur til, að tími vinnist til að undirbúa aðra tekjustofna, svo að ekki þurfi að grípa til nýrrar frestunar á bannlögunum. Að því er snertir þá skoðun sumra háttv.þm., að það megi afla landsjóði tekjuauka á annan hátt, þá er það athugavert, að frumvörp þess efnis eru ekki komin í lög. Eg vil sérstaklega nefna frumvarpið um farmgjald, sem nú liggur fyrir n. d. Það er lítil von til þess, að það frumvarp verði samþykt á þessu þingi, meðal annars af því, hve tíminn er orðinn stuttur. Það er skylda allra þingmanna að athuga fjárhag landsins sem bezt. En eg vil segja að það er ekki ætlandi þingmönnum að undirbúa flókin skattalög. Það er verk stjórnarinnar, og það hefir hún vanrækt. Þingmenn skortir venjulega bæði sérþekkingu og tíma til þess að undirbúa slík lög. En stjórnin hefir öll tæki til þess, og þingið á ekki að þurfa að gera annað en að athuga þær tillögur í þessum efnum, sem stjórnin leggur fyrir það. Ef skattalög eru ekki þannig undirbúin, er hætt við, að þau séu í lausu lofti bygð. Auk þess vil eg taka það fram, að þó að bæði farmgjaldsfrumvarpið og þetta frumvarp næði fram að ganga, þá verða tekjur landsjóðs sannarlega ekki of miklar fyrir því. Það er eins og sumir hv, þm. séu hræddir um. að það kunni að hækka of mikið í skúffunni. Milliþinganefndin í skattamálum hélt því fram, að það væri bráð nauðsyn á 200,000 króna tekjuauka, þó að vínfangatollurinn héldist. En nú eru sumir háttv.þm. ánægðir, ef þeir geta knúð fram 300,000 króna tekjur af farmgjaldi, þó að áfengistollurinn falli niður. Eg tek munninn miklu fyllri en skattamálanefndin. Eg álít, að við getum ekki komist af með minna en 3-4 þúsund kr. tekjuauka, ef við eigum að geta fullnægt kröfum þjóðarinnar um fjárveitingar til bráðnauðsynlegra fyrirtækja. Þeir vilja láta það draslast, hvert fjárhagstímabilið eftir annað, afgreiða fjárlögin með mörg hundruð þúsund króna tekjuhalla. En af því leiðir það sama fyrir landsbúskapinn eins og fyrir búskap einstakra manna, afturför, eymd og volæði. Menn eru að tala um, að nú sé gott ár, og það er ekki nema gleðilegt. en það dugar ekki, því það getur komið harðæri á eftir þessu góða ári, alveg eins og góðæri hvert árið eftir annað. Eg veit fyrir víst, að margir hinna áköfustu bannmanna líta svo á þetta mál, að þeir telja jafnmikið skaðræði hvort fresturinn er stuttur eða langur. Eg fyrir mitt leyti álít, að lengri fresturinn sé miklu heppilegri en styttri fresturinn frá bannlagamanna sjónarmiði. Og að halda því fram, að hér sé ekki um verulegan tekjuauka að ræða, það má eg ekki heyra skynsama menn segja, þar finna þeir ekki orðum sínum stað.

Lárus H. Bjarnason Eg stend upp sérstaklega til að víkja af mér því góðyrði hv.þm. Akureyrar, að eg hafi gert glapræði á þinginu 1909, með því að samþykkja þá bannlögin, þó að þá væri ekki fundið ráð til að bæta það skarð í tekjum landsins, sem leiða hlaut af missi áfengistollsins. Hafi mig hent það glapræði, þá hefir hv.þm. Akureyrar líka hent sama glapræðið. En við gerðum hvorugur neitt glapræði með því. Við samþyktum bannlögin, af því að við allir bjuggumst við því, að stjórnin - og það var skylda stjórnarinnar - mundi áður en bannlögin skyllu á benda á aðrar leiðir til að bæta landssjóði tekjumissinn. Við gengum allir útfrá því sem gefnu, að ný skattalög yrði borin undir þetta þing. Þetta hefir líka vakað fyrir háttv. þingm. Hann kannaðist þá við, að um „stórkostlegt fjármál“ væri að ræða, þar sem bannlögin væru, sjá Alþt. 1909 bls. 533. En nú hefir stjórnin algerlega brugðist þessum vonum og þessvegna verður að fresta bannlögunum, en þó sem styzt. Fyrir mér vakir sem sagt, ekki svo mjög að auka tekjur landssjóðs í svip, eins og það að gefa stjórninni tíma til að benda á nýjar leiðir, svo að ekki þurfi að leggja landið í hættu eða að minsta kosti mikla fjárhagslega óvissu, þegar bannlögin koma til framkvæmda. En styttri frestunin nægir bæði til að sjá fyrir sæmilegum tekjum fyrir fjárhagstímabilið 1912-13, og til þess að undirbúa tekjulög í stað áfengistollsins. Frv. hv.þm. Ísafjarðarkaupstaðar fer óþarflega langt og er þó líka bara til bráðabirgða, enda tilheyrir það endanlegri skattalöggjöf að sjá hér fyrir varanlegri bót. Vonandi að menn skilji þetta. Fullorðnir menn með sjón á báðum augum mega ekki einblína svo á eitt atriði, að þeir sjái ekkert annað. Geri þeir það, þá líkjast þeir hestum, sem hafa skýlu á gagnaugunum og sjá ekki nema beint fram undan sér. Víðsýnir bannvinir hafa meiri ástæðu til að óttast þurð í landssjóðnum fyrir fyrirhyggjuleysi þings og stjórnar um að sjá fyrir nýjum tekjum, heldur en frestun. Þverri um of í landssjóðnum, munu vakna raddir í landinu, sem heimta ekki að eins frestun bannlaganna heldur ef til vill algert afnám þeirra.

Sigurður Hjörleifsson Þegar háttv.þm. Ísafj.kaupst. var að telja vínsölumennina hér á landi, þá var því hvíslað að mér af manni, sem vel hefir athugað þetta, að þeir munu vera alls í landinu milli 20 og 30. Eg vil leyfa mér að benda honum á, þar sem hann hélt því fram, að vínkaupmennirnir mundu ekki þora að panta miklar vínbirgðir af því, að þeir kynnu að deyja, að ekkjan heldur réttinum til áfengisverzlunarinnar þótt þeir deyi og er fyrir þessu hæstaréttardómur. Að breyta tollgeymslulögunum, eins og farið er fram á í frumvarpi, sem fram er komið í neðri deild, er alt annað en frestun á bannlögunum. Eg skal játa, að það er nokkurt neyðarúrræði og ekki æskilegt að hlynna að innflutningi áfengis, en þó væri ekki frágangssök að gera þetta að samkomulagi, því það gæti haft mikla þýðingu fyrir aukning teknanna. Viðvíkjandi því, sem hv. 5. kgk. þm. sagði, þá furða eg mig á, að hann skuli alt af vera að leggja mér orð í munn, sem eg aldrei hefi talað. Eg sagði ekki að hann hefði framið glapræði 1909. En eg sagði, að eftir því sem hann sjálfur lýsti því, þá hefði hann átt að fremja glapræði, því hann taldi það glapræði að samþykkja bannlögin, án þess að sjá fyrir tekjum í stað áfengistollsins, og það gerði hann ekki fremur en aðrir þeir þingmenn er greiddu atkvæði með bannlögunum. Það eru lélegar málsbætur, að tilgangurinn hafi verið góður, þegar verið er að vinna óheillaverkin og hv. 5. kgk. þm. kemst ekki undan ábyrgðinni af því að vera að flytja hér tillögu til frestunar á bannlögunum, sem gæti orðið til þess að ónýta þessi merkilegu og gagnlegu lög. Vil eg því benda honum á þau orðin, sem honum munu vera sérstaklega minnisstæð, af vissum ástæðum, en það eru orðin: „Af ávöxtunum skuluð þér þekkja þá“. Annars er það furðulegt, að hann skuli gera tilgang sinn að svo miklu umtalsefni.

Jósef Björnsson Þótt eg teldi líklegt, að enginn skaði mundi hljótast af því fyrir fjárhagstímabilið, sem í hönd fer, að bannlögunum yrði ekki frestað, þá er eg ekki hv. framsögum. sammála um, að það hafi verið rakalítill spádómur eins og hann sagði. Hv. framsögum. hefir sjálfur tekið það fram, að skaðinn mundi ekki koma svo mjög niður á því fjárhagstímabili, þar sem menn hafa áætlað, að inn mundi koma 330 þús. kr. í toll það fjárhagstímabil frestunarlaust, og það hefir hv. framsögum. látið í ljósi, að ekki mundi vera fjarri sanni. Aftur hafa aðrir dregið það í efa, t. d. hv. ráðherra við 1. umr. fjárlaganna, svo um þetta eru skiftar skoðanir. Ef við göngum út frá reynslu síðustu ára. 180 þús. kr. áfengistolli á ári, þá verður mismunurinn fram yfir það, sem nú er áætlað, sára lítill eða einar 30 þús. kr. á fjárhagstímabilinu. Eg held því, að það hafi ekki verið nein fjarstæða þótt eg spáði því, að ekki væri ólíklegt að enginn skaði, eða jafnvel fjárhagslegur hagur mundi verða að því fyrir landssjóð að fresta ekki lögunum. Það getur verið, að menn líti svo á, að eg sé einsýnn í þessu máli. Slíkt má segja. Sínum augum lítur hver á silfrið. (L. H. B.: Eg átti ekki við þingmanninn)  . En eg lít svo á, að það sé bezt fyrir þetta mál, að því sé ekki hreyft, ekkert frestað. Fjárhagslegi skaðinn fyrir fjárhagstímabilið 1912-13 get eg ekki séð, að sé svo bersýnilegur, að ástæða sé til að setja hann fyrir sig og fresta lögunum af þeirri ástæðu. Eg hygg, að það megi finna leiðir til að fylla skarðið 1912 eða 1913, sé um nokkurt skarð að ræða fyrir þann tíma, og því þurfi vegna vandræða í þá átt engin frestun að eiga sér stað. Þess vegna get eg ekki annað en endurtekið það, að frá mínu sjónarmiði ætti engin frestun að eiga sér stað En eigi að fresta, þá tek eg fremur styttri frestinn.

Kristinn Daníelsson Eg stend aðallega upp til þess að falla frá orðinu. Það eru svo fáir inni, að eg sé ekki ástæðu til að minnast á ýms atriði fjárhagsástandinu viðvíkjandi, sem eg ætlaði að gera, og það því fremur sem eg í næsta máli mun fá tækifæri til þess. Annars lýsti eg afstöðu minni til þessa máls hér við fyrstu umræðu, svo menn munu fara nærri um hvernig eg greiði atkvæði. Eg skal aðeins leyfa mér að minnast á br.till. hv. 5. kgk. þm., og gera grein fyrir, að eg einnig mun verða á móti henni. Eg álít hana beint spor í áttina til að rjúfa þann varnargarð, sem við vildum byggja á síðasta þingi. Mér dettur í hug sagan um litla drenginn á Hollandi, sem allir kannast við. Hann var á ferð þar meðfram flóðgarðinum og sá, að gat var komið á hann og stakk fingrinum í það. Hann vissi, að þó að gatið væri lítið, mundi það stækka ef ekki væri að gert og vatnið flæða yfir landið og valda tjóni og skaða. Við hlóðum þennan varnargarð á síðasta þingi, en tillaga háttv. 5. kgk. þm. fer fram á að gera seitlugat á vegginn. Nú vil eg með atkvæði mínu leggja lófann að til að byrgja það gat. Mér finst að hinu háa alþingi - þingið á að vera hátt í þjóðarinnar augum - sæmi bezt að standa við gerðir sínar, þangað til það fær nýja bendingu frá þjóðinni með nýjum kosningum.

Ráðherra (Kr. J.) Eg gerði ráð fyrir því um daginn, að skýra frá afstöðu minni til málsins við þessa umræðu, og vil eg nú gera það með örfáum orðum. Síðan 1899 hefi eg verið eindreginn sölubanns maður. Eg hefi viljað banna alla sölu á áfengi, banna, að nokkur geti haft það á boðstólum. Þetta hefir verið aðal-atriðið fyrir mér. Mér fanst það vera léttasta og auðveldasta leiðin, og með því yrði háskinn af áfenginn að mestu leyti horfinn. Þótt eg sé Goodtemplar, þá hefi eg aldrei litið öðruvísi á áfengið, en svo marga aðra hluti sem má misbrúka, og eg hefi ekki séð, að það væri hægt á annan betri hátt að koma í veg fyrir misbrúkun á því, en með því að banna að hafa það á boðstólum eða til sölu. Á aðflutningsbann hefi eg ekki lagt eins mikla áherzlu. Þetta hefi eg sagt kjósendum mínum í Borgarfirði, og eins lýst því yfir fleirsinnis í Goodtemplarafélaginu. Eg varð í minni hluta með þessa skoðun mína á Stórstúkuþingi fyrir nokkrum árum ásamt öðrum góðum mönnum, svo sem landlækni Guðmundi Björnssyni, sem var eindreginn með sölubanni, þegar samþykt var í félaginu að hallast að aðflutningsbanni. Eg get fyrir mitt leyti mælt með því, að ákvæðum aðflutningsbannslaganna sé frestað. Eg get ekki skilið, og það er ekki rétt að líta svo á, að það sé örþrifaráð frá hvaða hlið svo sem málið er skoðað, eða að aðflutningsbanninu sé stofnað í nokkurn voða með frestun laganna, þeirri er stofnað er til. Eg álít málið svo gott, og að það hafi fengið svo mikið tangarhald á þjóðinni, að því sé engin hætta búin, þótt aðflutningsbanninu væri frestað um 1, 2 eða 3 ár. Þegar aðflutningsbannið var samþykt á þinginu 1909, hefði eg óskað þess, að því hefði verið skotið á frest að samþykkja lögin um það til fullnaðar, og láta þau fara skilyrðislaust frá þinginu. Eg var forseti þá hér í deildinni, og hafði því ekki tækifæri til að láta í ljósi álit mitt um málið, enda hefi ekki gert það fyr en nú hér í deildinni. Eg lít svo á, að málið hafi þegar fengið svo mikið og fast tangarhald á þjóðinni, að fylgi þess muni fara vaxandi ár frá ári en ekki minkandi, og sérstaklega tel eg engan vafa á því, að með breyttum kosningalögum og útfærðum atkvæðisrétti (svo sem til kvenþjóðarinnar) sé málið fulltrygt á alla bóga. Og þá gerir það hvorki til né frá, þó lögunum verði frestað í 1-2 ár. - Sé svo að menn séu hræddir við, að lögin þoli ekki þessa bið, sé svo, að menn séu hræddir við, að alda kunni að rísa, sem sé lögunum hættuleg, þá álít eg, að betra sé að fresta þeim þangað til þau hafa fengið þann bakhjarl í þjóðinni, að þeim fái ekkert grandað. Kvíði menn að þau verði feld, þá segi eg: bíðum, bíðum og stælum þjóðina þeim til fylgis. Þessi orð mín eru töluð af innilegum velvilja til málsins. Það var einn hv.þm. hér áðan að tala um seitlugat. En ef kæmi seitlugat á bannlagavegginn, þá mundu, ef hér eru svo margir vinveittir banninu eins og sagt er, verða til óteljandi drengir, fullorðnir menn og konur, til að stöðva seitluna. Menn eiga að hafa dirfð til þess að lofa því að koma í ljós með frestuninni, hvort hér sé nokkur hætta á ferðum. Hér hafa verið færð rök fyrir því, að ástæða væri til að fresta aðflutningsbannslögunum að eins um eins árs skeið vegna aukaþingsins og til þessa þings. Þær ástæður hafa auðvitað mikið til síns máls, en eg efa, að aukaþingið 1912 hafi kringumstæður eða tíma til að setja hér svo undir lekann sem þarf. Eg mundi því líta svo á, að frestun um 2 ár væri hentugri, ef ekki 3 ár. Ef háttv. þingdeildarmönnum lízt svo, þá er enn hægt að breyta þessu. Eitt atriði vildi eg enn minnast á. Þegar verið er að tala um aðflutningsbann, er það mikið athugunarefni, hvort það á að ná til allra drykkja, sem kallaðir eru áfengir, sem sé til hinna léttu þrúguvína. Bannið á að sjálfsögðu að taka til allra spírítusdrykkja, en hitt virðist vera óþarft að láta það einnig útiloka saklausu vínin, léttu vínin, borðvínin, sem neytt er í suðurhluta og miðhluta Norðurálfunnar, þessi mjög óáfengu vín, sem hafa gert það að verkum, að þessar þjóðir eru ekki drykkfeldar, og hafa aldrei verið það. Sannarlega, þessi vín eru guðs gjöf, sem ekki ætti að þurfa að banna þessari þjóð að neyta fremur en öðrum þjóðum, en hvergi er bannað að neyta þeirra. Aðflutningsbannið ætti ekki að ná nema til sterkra drykkja eða spírítusdrykkja og áfengra öltegunda. Aðflutningsbann þekkist hvergi um allan heim. Að vísu hafa Finnar leitt það í lög, en lögin hafa eigi öðlast staðfestingu, og hafa víst verið lögð á hylluna, eins og sagt er. En sölubann er reynt víða, til dæmis í Ameríku, og hefir það gefist misjafnlega, sem búast má við. En vafalaust hefði verið rétt að láta sölubannið ganga á undan aðflutningsbanni; reyna fyrst sölubann, og ef það eigi reyndist nægilegt til þess að útrýma áfengisbölinu, þá fyrst lögleiða aðflutningsbann. Enn verð eg að benda á, að ekki er nægilegt að koma lögunum á og í framkvæmd, það þarf að gera einhverja nægilega ráðstöfun til þess, að þeim verði hlýðni sýnd og það verður ervitt, er eg hræddur um, að sjá um það, að þessi lög verði eigi fótum troðin allmjög og víðsvegar. Hér flýtur hver brennivínskastalinn eftir annan í kring um landið, ef svo mætti að orði kveða, og þó við hefðum nægan skipastól til eftirlits, gætum við ekki látið eftirlitið ná lengra en ¾ mílu út frá landi. Eg hefi altaf haft nokkurn kvíða fyrir þessu. Það er, borið kvíðboga fyrir því, að slælegt verði eftirlitið með framkvæmd laganna, og að þau verði of mjög fótum troðin. - Hinu býst eg við, að ekki verði hvikað frá, að lögin verði látin öðlast gildi með ársbyrjun 1915.

Kosning hlutu: Lárus H. Bjarnason, Kristinn Daníelsson, Ágúst Flygenring.

Ari Jónsson Eg stend að eins upp til að mótmæla því, að nokkuð hafi verið rangt í skýrslu minni um skuldir okkar við Dani eins og þær voru í októbermánuði í haust. Mér þykir hart ef aðeins á að taka til greina skuldina við ríkissjóðinn og viðskiftalánið, en skilja eftir það lán, sem við skuldum dönskum bönkum, er tekið var 16. júní 1909 og á að borgast á 30 árum.

Sigurður Stefánsson Eg verð líklega nokkuð hjáróma í þessu máli, eins og fleirum. Ekki þó af þeirri ástæðu, að eg álíti þetta ekki framfara og nauðsynja mál, heldur af því, að hv. framsögumaður benti ekki á, hvar landssjóður ætti að taka peningana til fyrirtækisins. Eg játa að þetta er mikið framtíðarmál fyrir Reykjavík, en eg efa, að það sé eins mikið framtíðarmál fyrir alt landið eins og formælendur þess halda fram. En þó svo væri ekki, þá teldi eg það samt sjálfsagða skyldu landssjóðs að hlaupa undir bagga með bænum með nokkru fjárframlagi. En hins vegar get eg ekki stilt mig um að taka það fram, að mér þykir það æði undarlegt, að þeir menn, sem berjast á móti hverjum tekjuauka fyrir landssjóð og eru ánægðastir með, að tekjur hans séu sem minstar, skuli vera frakkastur með því að leggja út í fyrirtæki, sem verður að taka lán til, því það er sannarlega hættuleg braut, og getur vel farið svo, að við lendum í ófærum á henni. Og ef taka á þessa upphæð sem farið er fram á í frv., að landið leggi fram, til láns, þá get eg ekki talið, að það lán sé tekið til arðberandi fyrirtækis. Þessi fjárveiting er alveg sama eðlis eins og fjárveitingar þær, er á hverju þingi eru samþyktar til vegabóta. Það verður ekki sagt, að landssjóður hafi beinan hagnað eða fái vexti af þeim, en þær geta á löngum tíma gefið landinu óbeinan hagnað. Eg er ekki mótfallinn því að taka lán, þegar lánið gefur landinu ríflegar tekjur, eða sem svarar vöxtum og afborgunum. En hitt vil eg segja, að við verðum að fara varlega á lánabrautinni, meðan við erum jafn skeytingarlausir, eins og við erum enn, um að hafa fjárhaginn í lagi á fjárlögunum. Þá fyrst getum við farið að fara hraðara á þeirri braut, að taka lán, þegar við erum orðnir svo góðir búmenn, að við höfum vit á að láta tekjur og gjöld standast á í fjárlögunum. Því hvar lendir sá búskapur að afgreiða fjárlögin ár eftir ár með mörg þúsund króna tekjuhalla! Menn munu svara, að hingað til hafi tekjur og gjöld staðist á, og skal eg ekki bera á móti því. Tekjurnar hafa á síðari árum orðið meiri en áætlað hefir verið. En lítið vit er í að treysta því, að svo hljóti að verða framvegis; það er slæm búskaparregla að byggja á von og óvon. Það var sagt í dag, að góðæri hafi verið hér í landi undanfarið. Jú, það er dáfallegt góðæri, þegar menn drepa fénað úr hor, ef nokkur vorharðindi verða! Eg veit, að sjórinn er gullkistan okkar, en hann getur brugðist líka og hvar stöndum við þá? Nei, fyrsta skilyrðið fyrir því, að við njótum nokkurs lánstrausts er það, að við sýnum það, að við viljum gera fjárlög okkar þannig úr garði, að ekki verði á fáum árum uppétinn þessi viðlagasjóður, sem við eigum. Eg efast um það, að lánstraust vort haldist, ef haldið er þeirri stefnu í meðferð fjárlaganna, sem nú ræður hjá þingi og stjórn. Þó eg því álíti þetta mál, sem hér er um að ræða. hið mesta framfaramál, þá verð eg hins vegar, af þeirri ástæðu, er eg hefi hér greint, að telja fjárhag landsins þannig varið nú, að eg get ekki verið með fjárveitingu til þessa fyrirtækis að þessu sinni. Og því síður get eg verið frv. samþykkur, ef feld verður br.till. sú er eg hefi borið fram á þingsk. 642, því eg verð að telja hana sjálfsagða varúð. Við þykjumst ekki hyggnir fjármálamenn, ef við hlöðum á okkur ábyrgð fyrir aðra tryggingarlaust, og er það enginn vansi fyrir þingið að taka þann hugsunarhátt. Eg segi þetta ekki vegna þess eg tortryggi Reykjavík, heldur af því að eg tel það sjálfsagða skyldu að tryggja landssjóð svo vel sem unt er gegn tapi, þegar hann tekst á hendur svo stórkostlega ábyrgð, sem hér er um að ræða. Í viðskiftalífinu neitum við iðulega öðrum um ábyrgð, án þess að ástæðan sé sú, að við tortryggjum þá. Eg er nú svo gerður að eg vil heldur lána féð sjálfur, ef eg á það til, heldur en að ganga í ábyrgð fyrir því, en það þykir þessum nýju fjármálaspekingum líklega nokkuð gamaldags hugsunarháttur. Eg þykist vita, að mér muni verða bent á, að br.till. mín sé óþörf, vegna ákvæðanna í 9. gr., en þar er það lagt í hendur stjórnarinnar, hvort veðsetja megi höfnina eða ekki. En eg tel það væri miklu betra fyrir stjórnina að girt væri fyrir það þegar í byrjun, að bæjarstjórnin geti farið fram á leyfi til þess, því að stjórninni yrði ef til vill legið á hálsi, ef hún neitaði um leyfið, og væri ef til vill freisting fyrir hana til að veita það. Eg verð því að mæla eindregið með því að br.till. verði samþykt.

Lárus H. Bjarnason Hv. framsögumaður gat þess, að einn nefndarmaður hefði mælt með hærri fjárveitingu úr landssjóði eitt skifti fyrir öll, en farið er fram á í frv., og á hann þar eflaust við mig. Hann gat þess einnig, að ástæðan væri sú að eg væri í vafa um, hvort fyrirtækið kæmist á með þessu fjárframlagi. Það er rétt að eg fór fram á í nefndinni, að fjárframlag landssjóðs yrði hækkað, en það var ekki af því, að eg kviði því, að bæjarstjórnin myndi ekki ráðast í fyrirtækið, að einhverju leyti að öðrum kosti, heldur af hinu, að lengur hlýtur að standa á því, að verkið komist í framkvæmd ef tillag úr landssjóði er svo lágt sem það er nú í frv. Hjá hv.þm. Ísafj. sprakk nú blaðran, ef svo mætti að orði kveða. Í nefndinni var á honum að skilja, að hann ætlaði sér að eins að koma með br.till. við frv, en nú lýsti hann yfir því í lok ræðu sinnar, að hann gæti ekki greitt atkv. með frv., síst ef br.till. hans yrði ekki samþykt. Eg mun að eins víkja að br.till. hans, því að við þá menn er ekki að ræða, sem vilja drepa þetta mál með öllu, af hvaða ástæðum sem það er. Eg skal þó taka það fram að það er ekki rétt að vera altaf að riða fjárlögunum. Til framlags til svona fyrirtækis á landssjóður að taka lán. Þetta fyrirtæki er arðberandi á alt annan hátt en vegabætur. Vegir eru að vísu til mikils hagræðis fyrir landið en þeir gefa engan beinan arð. En fyrirtæki eins og hafnargerðir draga útlent „kapital“ inn í landið með auknum viðskiftum, auka skipagjöld, tolla o. fl. Það er fleira tekjur en beinir skattar. Mér þótti leitt að heyra hv.þm. Ísafj. misskilja þetta. Annars ætlaði eg aðeins að tala um br.till. hans, og verð eg að segja, að fullkomið nýjabragð er að henni. Landssjóður hefir áður gengið í ábyrgð fyrir slík fyrirtæki. Hann hefir tekist á hendur ábyrgð fyrir 500 þúsund króna láni til vatnsveitu Reykjavíkur, 150 þús. kr. láni til Heilsuhælisins á Vífilsstöðum, ýmsum lánum til sveitafélaga og einu láni til Seyðisfjarðarkaupstaðar, en engin þessara lánsábyrgða er trygt með veði. Yfirleitt hefir landssjóður aldrei heimtað veð, þegar opinberar stofnanir eða sveitarfélög hafa átt í hlut. Þessi till.hv.þm. Ísafj. er því fullkomið nýmæli, og auk þess algjörlega óþarft nýmæli. Eða hefir hv.þm. ekki lesið 9. gr. frv., sem banna bæjarstjórn að selja eða veðsetja fasteignir hafnarsjóðs án samþykkis stjórnarráðs. Sömuleiðis má benda honum á 19. gr. tilsk. frá 20. apríl 1872, sem meinar bæjarstjórninni að selja eða veðsetja nokkra fasteign kaupstaðarins, smáa eða stóra, án samþykkis landshöfðingja, eða stjórnar nú. Hv. þm. mun nú ef til vill segja, að vel geti farið svo að stjórnin veiti slíkt veðsetningarleyfi, án þess að skeyta um ábyrgð landssjóðs, ef hún er svo innrætt. Slíkt má auðvitað alt af segja stjórnin getur jafnvel brotið stjórnarskrána, ef henni sýnist svo, því að „quis custodiet eustodes ipsos“, hver er að gæta varðanna sjálfra? Það er ómögulegt að finna upp nokkurt eftirlit með þeim hæsta. En engin góð og samviskusöm stjórn mundi veita samþykki sitt til að veðsetja höfnina, ef hún áliti að það gæti bakað landssjóði tjón. Sömuleiðis vil eg benda hv.þm. á það, að landssjóður getur, ef illa fer, gengið að öllum hafnarvirkjum, án þess þau séu veðsett honum. Ef skuldunautur minn borgar ekki skuld sína á réttum tíma, þá get eg farið í mál við hann og fengið hann dæmdan til þess; fjárdómur er fenginn yfir honum, þá get eg gert fjárnám í eignum hans, og legst þá dómsveð á þær allar. Auk þess væri þetta veð landssjóði gersamlega ónýtt, þó hann fengi það. Því að hver mundi bjóða í það? Jú, eg er ekki í neinum vafa um að fá mætti boð í höfnina, ef selja mætti hana útlendingum, eða helzt útlendum ríkjum, Englendingum, Frökkum eða Þjóðverjum, en það mun þó varla vera meining hv.þm. Ísafj. En enginn innlendur maður eða félag gæti keypt hana. Loks mætti gefa upp verðið, þó það væri áskilið hér. Með þessari br. till.hv.þm. vinnst því alls ekkert, enda get eg ekki varist þeirri hugsun, að hún kunni að vera fram komin, til þess eins að þvæla það aftur ofan í n. d., því að ástæður þær, er hann hefir borið fram eru alls ónýtar. Þetta hefi eg sagt honum áður. Og ekki verður br.till. hans síður til að draga úr þessum grun. Eða hvað getur hv.þm. gengið til að stinga upp á jafn herfilega ómerkilegri breytingu eins og að bæta ákveðna greininum við síðasta orðið í 2. gr.? Þessi br.till. á sýnilega að eins að vera varatillaga, ef sú fyrri yrði feld; en því hefir hv.þm. líklega búist við, því svo mikla firru fer hún fram á, eins og eg hefi nú leitt rök að. Hv. þm. Ísafj. gat þess, að ekki hefði verið bent á, hvaðan landssjóður ætti að taka peningana til þess framlags, sem farið er fram á úr honum. Mitt álit er það, að til þessa fyrirtækis væri sjálfsagt að taka lán, jafnvel þó við hefðum vasana fulla af peningum. Og þó lánið væri tekið alt í einu, þá yrðu útgjöld landssjóðs með t. d. 6% árlega, ekki nema 24 þús. kr. á ári. En nú býst eg við því, að bæjarstjórnin mundi ekki leggja út í að byggja alla höfnina í einu. Eg geri ráð fyrir, að fyrst mundi verða gerður garðurinn út frá Battaríinu og bryggjurnar m. m. Kostnaður við það mundi ekki fara fram úr 800 þús. kr. Fyrir það verð fengist viðunanleg höfn í bráð. Þá kæmi í landssjóðs hlut að eins ¼ af 800 þús. kr. eða 200 þús. kr. Með 6% rentu og afborgun yrði það að eins 12 þús. kr. árlega. Og hvaða stund væri landssjóður að fá inn þá upphæð? Eða veit ekki hv.þm. Ísafj. að tollgjöld og skipagjöld renna í landssjóð? Eg man það, að eg barðist lengi fyrir því að koma á bryggjunni í Stykkishólmi. Þá voru allir þeir sem lifðu af uppskipun þar á móti bryggjugerðinni vegna þess, að þeir myndu missa atvinnu við það. Nú kom eg í Hólminn fyrir skömmu og þá voru sömu mennirnir tvíelfdir með bryggjuni, af því að þeir höfðu miklu meiri atvinnu eftir en áður, vörumagnið þar hafði aukist að miklum mun. Það er skammsýni að sjá það ekki, að höfnin er ekki að eins bygð fyrir Revkjavík, heldur fyrir alt landið; því að það sem er gróði fyrir höfuðstaðinn er líka gróði fyrir landið. Eg vona að, hv. deild samþ. þetta frv. óbreytt, þó að hv.þm. Ísafj. sem eg annars einna sízt vil sjá í mótstöðumannaliði, hafi mælt í móti því, Það er engin ástæða til að óttast ábyrgðina fyrir Reykjavík, því að bærinn mundi ganga mjög nærri sér, áður en hann léti taka höfnina af sér.

Framsögumaður (Kr. Dan.) Það er ekki til neins að deila við hv. þm Ísafj. um þetta mál. Eg viðurkenni stefnu hans og að sjálfsagt sé að fara gætilega í fjármálum, en hins vegar finst mér ekki, eg hafa unnið til þess að vera kallaður fjárglæframaður, eða maður, sem ekki hugsaði um fjárhag landsins. Ekki hefi eg heldur komið með þá kenningu, að skuldir landsins kæmu ekki þinginu við. Eg sagði aðeins, að sú skuld, sem hér er um að ræða, gæti engin áhrif haft á fjárhag landsins. Hún á að borgast á svo löngum tíma og með svo litlum afborgunum, að hún getur ekki gert neinar verulegar byltingar á fjárlögunum. Þó að tekjuhalli verði nokkur á einstöku fjárhagstímabilum, þá er enginn háski að því fyrir fjárhaginn einkum meðan við eigum þó þennan viðlagasjóð, því að hann er eign landsins eigi að síður, þó hann sé bundinn í lánum. Eins fjárhagstímabils tekjuhalli getur engin áhrif haft á fjárhag landsins í heild sinni. Hv. andmælandi taldi það bezta skilyrði fyrir lánstrausti landsins, að við sýndum, að við gætum hagað búskap okkar gætilega. En höfum við ekki einmitt gert þetta? Eg efast um, að nokkur þjóð hafi hagað sér jafn búmannlega og við. Hingað til höfum við ekki eytt neinu fé umfram tekjurnar, en safnað þó þessum viðlagasjóði. Í sambandi við þetta vildi eg minnast á, að það eru ýms ráð til að auka tekjur landsjóðs. Það hefir verið bent á farmgjaldið og fleira. Það hafa að vísu komið fram mótmæli gegn því, en það sama mundi gilda um hvað, sem bent væri á, að það mundu koma fram mótmæli gegn því hverju um sig. Það stendur ekki á öðru en því, að stjórn og þing grípi til einhvers, sem fyrir hendi er og hægt er að ráðast í og þá skil eg ekki í öðru en að engin vandræði þurfi að verða fyrir dyrum fjárhagstímann næsta. Þetta fyrirtæki vex mér ekki í augum. Þrátt fyrir alt og alt geri eg mér í hugarlund, að vel sé haldið á fjárhag landsins. Tekjuhallann, sem nýlega var gerður hér að stórri grýlu, er eg ekkert hræddur við. Sem sagt, fyrir eitt fjárhagstímabil getur ekki neinn háski vofað yfir, þar sem svo mörg ráð eru fyrir hendi að ráða bót á fjárhagnum í framtíðinni

Steingrímnr Jónsson Eg vildi með örfáum orðum minnast á þetta mál, sem er svo mikið stórmál, að því er snertir fjárhag landsins. Eg drap á það við 1. umræðu, að eg áliti þessa hafnargerð lífsspursmál fyrir Reykjavík og mjög þýðingarmikið fyrir suður og vesturhluta landsins og að eg áliti sjálfsagt fyrir fjárveitingarvaldið að gera sit ítrasta til að styrkja og styðja þetta mál, og það því fremur sem hér er að ræða um höfuðstaðinn. En eg geri minna úr því, sem margir tala um, að hér muni verða miðstöð allrar verzlunar landsins. Það hygg eg muni verða erfitt, sérstaklega að því er kemur til Norðurlandsins og Austfjarða. Eg álít að ekki sé vert fyrir landið að veita meira til fyrirtækisins en farið er fram á í frumvarpinu 400 þús. kr. enda er það álitleg upphæð. Ef hún væri hærri mætti undir eins segja, að verið væri frekara að ginna Reykjavík út í eitthvað, sem enginn hagnaður væri af. Þessi fjárveiting er í samræmi við margar aðrar styrkveitingar þingsins, t. d. veitinguna til bryggju í Stykkishólmi, sem mun hafa verið ¼ hluti af bryggjukostnaðinum eða þar fyrir neðan. Eg mun greiða frumvarpinu atkvæði mitt eins og það er óbreytt. Eg sé ekki ástæðu til að taka upp í það brtill. háttv.þm. Ísafjarðarkaupst. Eg geng út frá því sem vísu, að um leið og stjórnin gengur í ábyrgð fyrir Reykjavík sjái hún um, að hafnarmannvirkin verði ekki veðsett öðrum. Það væri prettvísi af bænum að veðsetja öðrum þau. En hitt skiftir minnu, hvort þau eru veðsett landsjóði eða ekki, að enginn annar hafi veðrétt í þeim. Í sambandi við þetta mál hafa menn komið fram að ýmsar fjárhagshugleiðingar, eins og ekki er nema eðlilegt. Það er sjálfsagt, að ef þarf að greiða þessar 400 þús. kr. út úr landsjóðnum á næstu árum, þá verður að taka lán til þess, og við það álít eg að ekki sé hikandi. En ef það dregst lengur, mun þess ef til vill ekki þörf, fjárhagurinn er ekki í því ólagi. Háttv. framsögum. (K. D.) kom fram með hugleiðingar, sem ekki voru réttar eða vel athugaðar. Það er að vissu leyti rétt, að fjáraukalögin 1908-09 standa ekki í föstu reikningslegu sambandi við fjárlögin 1912-13. En hér höfum við á blaði fyrir framan okkur, að landsreikninganefndin telur vanta að færa til ýmsar fjárhæðir á fjáraukalögin. Útgjöldin á fjáraukalögunum 1908-09. hafa hækkað um 62 þús. kr. En hvaða áhrif hafa svo þessar 62 þús. kr.? Því er fljótsvarað. Þessar 62 þús. kr., ásamt með þeim 80 þús. kr., sem fyrir voru á fjáraukalögunum 1908-09, hafa þau áhrif, að peningahagur landsjóðs er eins og hann er. Það hefir verið minst hér áður á peningahag landsjóðs; hann er nú eftir því sem eg hefi spurt mig fyrir um á þá leið, að sem stendur skuldar hann ríkissjóði Danmerkur 450 þús. kr. eða nær ½ miljón. En hér heima mun peningaforðinn nema um 250 þús. kr., það eru þá 200 þús. kr. eða því sem næst, sem vantar á til þess, að landsjóður geti svarað skuldinni út. Þrátt fyrir þetta verður þó ekki sagt, að fjárhagurinn hafi versnað, því að undanfarin ár hefir mikið fé verið borgað til stórfyrirtækja og lánað út, svo það er bundið. Fjáraukalögin 1908 -'09 koma því ónotalega við. Fjáraukalögin fyrir 1910-'11 standa aftur á móti í beinu sambandi við fjárlögin 1912-'13. Á þeim eru veittar stórupphæðir til fyrirtækja, sem eiga að vinnast í sumar 1911, og er alveg undir geðþótta þingsins, hvort veittar eru í ár eða þær dregnar til hinna reglulegu fjárlaga. Þingið 1909 ber ekki ábyrgðina á þeim gjöldum heldur þingið 1911. En af þessu, að þetta fé er veitt á fjáraukalögunum, leiðir það, að tekjuhallinn er í raun og veru meiri en þær 281 kr., sem gert er ráð fyrir í fjárl. frumv. neðri deildar. Þar við bætist ofdjörf áætlun um eina tekjugreinina, áfengistollinn, sem mun nema um 100-110 þús. kr., yrði hann þá 390 þús. kr. Svo koma fjáraukalögin 1910-'11 með 140 þús. kr. útgjöld, það mun því ekki fjarri lagi, að tekjuhallinn verði 480-500 þús. kr. Þetta er sá rétti „status“ landsjóðs. Eg áleit rétt, að minnast á þetta, þegar þingið er að taka þunga kvöð á landsjóðinn. Hinsvegar álít eg þetta mál svo mikils vert, að ekki sé horfandi í að hlaupa undir bagga með bænum, því án hafnar á hann enga framtíð.

Sigurður Hjörleifsson Eg ætla mér ekki að fara að deila um fjárhaginn, það er auðvitað gott að fara varlega í þeim efnum, en ofmikið má af öllu gera og eins um það. Annars vil eg taka undir að ýmsu með háttv. 5. kgkj. (L. H. B.) um þetta mál. Eg er ekki í neinum vafa um það, að það mundi auka tekjur landsjóðs verulega, ef höfn væri gerð hér í Reykjavík og ætti það að styrkja alla til að ganga að frumvarpinu. Og mér finnst við því óhræddari getum gefið atkvæði með frumvarpinu, þegar þess er gætt, að jafnframt því sem hér er komið upp höfn, þá vex eign landsjóðs. Eg á hér við lóð landssjóðs, Arnarhólslóðina, sem hlýtur að hækka mikið í verði, þegar höfnin er komin. Mér skildist á háttv. 5. kgkj. (L. H. B.) að það yrði byrjað á hafnargerðum þeim megin, eða frá „batteríinu“. Eg skil áætlun Smith's hafnarverkfræðings svo, að ekki sé gert ráð fyrir, að þar verði byrjað. Eg hefi séð 2 áætlanir um hafnargerðina, aðra meiri og aðra minni. Í minni áætluninni er gert ráð fyrir því, að hlaðinn sé gerður á Grandanum og svo skjólgarður út frá Örfirisey; og að þetta væri fullsæmileg byrjun. Eg skal ekkert um það þræta, eg met mest ummæli þeirra manna, sem á því hafa bezt vit, verkfræðinganna. En það er auðsætt, að þó alt fyrirtækið komi ekki til framkvæmda í einu, þá getur samt nokkur hluti þess komið að liði. Ráðist bærinn í hið minna, þá yrði framlag landsjóðs og minna. Og þó að bærinn sjái sér ekki fært að ráðast í neitt, þá er það þarft verk, að bærinn undirbúi sig sem bezt undir það. Af þessum ástæðum sem og mörgum fleiri er eg með þessu máli. Það mundi sjálfsagt æra óstöðugan að telja upp allar þær ástæður, sem gera það æskilegt, að höfn komi hér í Reykjavík.

Kristinn Daníelsson Eg vildi aðeins segja fáein orð viðvíkjandi því, sem háttv. 4. kgkj. (St. J.) talaði um fjáraukalögin. Hann tók það fram, að það vantaði að færa til í fjáraukalögin 1908-'09 um 62 þús. kr. En eg sé ekki, að það geri neina breytingu á fjárhagnum eftir landsreikningnum 1908 og 1909. Það að lánað hefir verið út hefir ekki áhrif á hag landsins, en það hefir vitanlega haft áhrif á peningaforðann, það hefir gengið út yfir hann, þar sem yfirborganir hafa átt sér stað. Sama er að segja um fjáraukalögin 1910-'11, að eg get ekki séð, að þau snerti neitt fjárlögin 1912-'13 fyr heldur en menn sjái af landsreikningum 1910 og 1911 hvernig þetta lítur út. Áhrifin koma í ljós á sínum tíma, hvort heldur það verður tekjuhalli eða tekjuafgangur á fjárhagstímabilinu, Og það er eftir að sjá, hvort heldur verður. Eg hygg að ekki sé ástæða til að ætla, að fjárhagstímabilið 1910-'11 beri sig ekki. Árið 1910 hefir gert það og allar líkur til að ætla, að árið 1911 muni gera það líka. Eftir árferðinu og öllum kringumstæðum tel eg líklegt, að sá reikningur muni standa sig vel. En hvort tekjurnar verði svo miklar, að þær nægi til að jafna tekjuhallann, það eru spádómar.

Sigurður Hjörleifsson Mér finst þetta mál vera dálítið varhugavert í því formi, sem það liggur hér fyrir í. Þetta er gott mál og það er að sjálfsögðu nauðsynlegt, að dýralæknar fá trygðan stimpil sinn, sem þeir hafa til merkingar á kjöti. Það er engum hagur og allra sízt þjóðinni, að stimpillinn hafi ekki vernd. En saman við það er hér fléttað öðru máli, um að láta ólæknisfróða menn í þessum efnum skoða kjötið, og það álít eg mjög varhugavert, og meir að segja beinlínis hættulegt. Sú skoðun mun enga þýðingu hafa í augum annara þjóða. Þær munu ekki láta bjóða sér, að kjötið sé skoðað af ólæknisfróðum mönnum. Eg á hér sérstaklega við Dani, sem mest kaupa af kjötinu. Eg vil því leggja til að 3 manna nefnd sé skipuð í þetta mál að lokinni umr.

Lárus H. Bjarnason Eg fæ ekki varist að geta þess, að frágangur á sumum frumvörpum, sem koma hingað frá háttv. neðri deild er þannig, að hann sýnir að ofmikil rækt hefir ekki verið við þau lögð. Hér um dagin kom þaðan frumvarp, sem „sló því föstu“, sem var alveg gagnstætt því, sem það ætlaði að „sláfast“. Það var frumvarpið um forgangsrétt kandídata frá háskólanum íslenzka til embætta. Svona slæmar villur eru að vísu ekki á því frumvarpi, er hér liggur fyrir, en það ber þó merki þess, að á því hafa verið hafðar of hraðar hendur. Eg vil einkum benda á að víða er þar vitnað til tiltekinna greina, en ekki sagt, hver lögin séu. Eg held nú, að landið mundi komast vel af, þótt þetta frumvarp yrði ekki að lögum. En það mun ekki þykja kurteisi að skera það niður nú við 1. umræðu, en það er svo gallað, að það er nauðsynlegt að skipa nefnd í málið til að íhuga þá galla, sem eru bæði á efni þess og formi.

Augúst Flygenring Eg vil að eins geta þess, að frumvarp þetta hefir inni að halda nokkur þarfleg ákvæði. Þegar lög um verzlunarbækur voru samþ. á síðasta þingi, urðu fyrir vangá nokkrar misfellur á þeim, sem með þessu frumv. er meiningin að laga. Að vísu skal eg játa, að frumvarpið í þess núverandi mynd er ekki gott eða aðgengilegt, en það má breyta því og laga það, svo hér vona eg að það verði frambærilegt, og þá vil eg leyfa mér að stinga upp á því að nefnd verði skipuð í það, að lokinni umræðu.

Ráðherrann (Kr. J.) Þetta litla, sem eg ætlaði að segja, verður að eins að höggva í sama farið og bera í sama lækinn sem hinir ræðumennirnir. Eg get ekki stilt mig um að nefna það, sem háttv. 5. kgk, þm. hefir bent á, að í 3. gr. þessa frumvarps er talað um 3. og 5. gr., en engin lög nefnd, sem þessar greinar eru í. Hvaða 3. og 5. gr. er það? Það er dálítið skrítið að vitna í lög án þess að nefna dagsetning og ártal þeirra. Maður skyldi ætla að þær væri í þessu frumvarpi. Það sést bæði á þessu frumvarpi og fleirum frumvörpum, sem hingað koma frá háttv. neðri deild, að málunum er hraðað æði mikið af. Eg geri annars ráð fyrir því að nefnd verði skipuð í málið og að einhver verzlunarfróður maður fái þar sæti - og fjölyrði svo ekki meira um þetta.

Lárus H. Bjarnason Það er líkt ástatt um fyrirsögn og meginmál þessa frv. sem hins, er var hér til umræðu næst á undan, að láðst hefir að nefna lög, sem vitnað er til tiltekinnar greinar. Þetta þarf að laga. Eg vildi feginn geta greitt atkvæði með því að landssjóður legði fram tryggingarfé það sem frv. fer fram á. En áður en eg get það, vil eg leyfa mér að gera þá fyrirspurn til hæstv. ráðh., hvort landssjóður getur lagt þetta fé fram.

Ráðherra (Kr. J.) Eg man ekki betur en að öll verðbréf landssjóðs séu nú bundin einmitt sem veð fyrir veðdeildirnar, en hv. 2. kgk. þm. veit þetta betur en eg. (Lárus H. Bjarnason: Hefir landssjóður handbært fé að leggja fram í þessu skyni)  . Því býst eg ekki við og eigi verður því neitað, að það yrði veruleg byrði á honum að leggja fram þetta tryggingarfé. Mál þetta var annars athugað á seinasta þingi og þá þótti það eigi gerlegt að leggja þessa byrði á landssjóð, en nú er farið fram á að gera breytingar í því efni, og þykir mér sjálfsagt að nefnd sé sett í málið, og leyfi mér að stinga upp á 3 manna nefnd.

Framsögum. (Ólafur Briem) Nefndin hefir gert nokkrar brtill. við þetta frv., eins og það lá fyrir frá stjórninni. Brtill. fara í þá átt, sumpart að hækka toll á þeim vörum, sem þegar eru tollskyldar, sumpart að taka upp nýja tollstofna og nefndin leyfir sér að stinga upp á tolli á óáfengum drykkjum. Milliþinganefndin í skattamálum hafði einnig lagt það til, að tollur væri lagður á þessa vöru, en stjórnin hafði ekki tekið það til greina í frumv. sínu, sumpart vegna þess að slíkur tollur yrði að skoðast sem verndartollur fyrir innlenda framleiðslu, sumpart af því, að það mundi hindra aðflutning vörunnar og því ekki verða neinn verulegur tekjuauki fyrir landssjóðinn. Að því er snertir þá ástæðu, að hér verði um verndartoll að ræða, þá er hún ekki mikilsverð, því að hér á landi mun enginn óáfengur drykkur vera tilbúinn, nema sódavatn, og nefndin hefir ekki þar stungið uppá nema 2 aura tolli af hverjum lítra. Þetta er svo lág upphæð, að hún getur alls ekki orðið til þess að skapa verndartoll, en hér getur þó verið um nokkrar tekjur fyrir landssjóð að ræða. Að öðru leyti hefir nefndin skift hinum óáfengu drykkjum í tvo flokka. Af vörum þeim, sem undir fyrri flokkinn heyra skal gjalda 10 aura toll af hverjum lítra. Undir þennan flokk heyra límonaði og aðrir samskonar óáfengir drykkir, sem ætlaðir eru óblandaðir til drykkju. Undir hinn flokkinn, sem á að tollast með 50 aurum af lítra, heyra óáfeng ávaxtavín og önnur óáfeng drykkjarföng, sem ekki eru talin í öðrum liðum. Að því er snertir hækkun á tolli af þeim vörum, sem þegar eru tollaðar, þá hefir nefndin stungið upp á tollhækkun á kaffi, sykri og kakaó. Kaffitollinn, sem nú er 13 aurar af pundi, eða 26 aurar af tvípundi, vill nefndin færa upp í 30 aura af tvípundi. Sykurtollinn vill hún færa úr 6½ eyri upp í 7½ eyri af pundi eða 15 aura af tvípundi; af brendu kaffi, sem nú er tollað með 36 aurum af tvípundi, vill nefndin að tollurinn verði 40 af tvípundi. Þessi hækkun á kaffi- og sykurtollinum er einungis gerð í því skyni að afla landssjóði tekna. Raunar er á ferðinni hér í deildinni annað frumv., um farmgjald af aðfluttum vörum, sem eykur talsvert tekjurnar, ef það verður að lögum, en það er enn þá skamt á veg komið og óvíst hvernig því reiðir af, enda er það í sérstökum tilgangi komið fram, nfl. til þess að jafna upp víntollinn, sem fellur burtu að mestu, ef bannlögin koma til framkvæmda. Tekjuaukinn af þessu frumv., sem nú er til umr. mun nema alls 60 -70 þús. kr., sem sé 20 þús. kr. af kaffitollinum, 40 þús. kr. af sykurtollinum og alt að 10 þús. kr. af hinum nýju tollum. Þessi áætlun mun vera nokkurnveginn ábyggileg, því að kaffi- og sykurtollur hefir altaf verið áreiðanlegur og stöðugur tekjustofn. Sykurs neyta allir, og fjöldinn allur kaffis. Tollurinn kemur að því leyti jafnt niður, að hann skiftist milli allra manna og stétta í landinu. Þess verður að gæta eftir megni, þegar svona tollar eru lagðir á, að þeir verði ekki mjög tilfinnanlegir, og það hygg eg ekki að verði, þótt till. nefndarinnar fái framgang. Hækkunin er ekki svo veruleg, að fólkið verði mikið vart við hana. Verðmunurinn vegna þessarar hækkunar verður svo lítill, að hans verður ekki vart, einkum vegna þess, að kaffi og sykurverðið breytist frá ári til árs, eftir hinu almenna markaðsverði, og þær breytingar hafa mikið meiri áhrif á útsöluverðið en þessi litla tollhækkun. Það er heldur ekki hægt að segja, að tollur þessi sé mjög hár, ef hann er borinn saman við toll á sömu vörum í öðrum löndum fyrir utan Danmörku. Sykurtollurinn er nú sem stendur: Í Þýzkalandi 8½ eyrir af pd. - Noregi ........ 10 au. - Frakklandi ..12 - Svíþjóð . . l5½ - - Austurríki. . l5½ eyrir af pd. - Hollandi . . 19 au. af pundi. Kaffitollurinn er svo sem hér segir: Í Svíþjóð 6 au. af pd. - Noregi 15 -- - Rússlandi ... 25 -- - Austurríki ... 35 - Frakklandi . . 50 - Ítalíu 50 Það sést því ljóslega á þessu yfirliti, að tollurinn er ekki ýkjahár hjá okkur í samanburði við samskonar toll hjá öðrum þjóðum. Raunar er þetta ekki neinn mælikvarði fyrir okkur, en getur þó verið gott að hafa það til hliðsjónar. Þá hefir nefndin komið fram með brt. á þgskj. 653, um að undanþága sú frá tolli, er snertir tóbak til fjárböðunar og sem stjórnarfrv. hefir haldið, falli burt. Ástæða nefndarinnar fyrir þessari brt. er fyrst og fremst sú, að óhentugt er að hafa slíkar undanþágur í tolllögum og naumast gerlegt, nema brýn ástæða sé fyrir hendi. En nefndin verður að líta svo á, að slík ástæða sé hér ekki nú, þótt hún hafi verið fyrir nokkrum árum, þegar eingöngu tóbak var notað sem baðlyf. Nú álítur dýralæknirinn hér í Reykjavík, að tóbak sé óhentugra í meðferðinni en ýms önnur baðlyf, enda mikið dýrara en sum önnur, sem eins heppileg munu vera. Það er engin ástæða til þess að rengja orð dýralæknisins í þessu efni, og því ekki rétt að vera að vernda þetta sérstaka baðlyf. Enn hefir nefndin leyft sér að koma fram með aðra brtill. á þgskj. 653. í núgildandi lögum er þeirri reglu haldið, að ei skuli reikna toll í brotum, heldur verði brot, sem nemur einum hálfum eða meiru hækkuð upp í heilan og brot, sem ekki nemur hálfum falli burt. Stj.frumv. hefir ekki haldið þessari reglu, en vill að brotin séu talin nákvæmlega, hversu smá sem eru. Nefndin álítur, að óþarfi sé að vera að reikna toll út í smábrotum og vill því halda þeirri reglu, sem fylgt er í núgildandi lögum. Þó hlýtur að leiða af því, að tolleiningin á sumum vörum er tvöfölduð, að reikna verður með brotinu og hefir nefndin því lagt til, að því er þær vörur snertir, að brotið ¾ og þar yfir teljist sem heil tolleining, ¼ alt að ¾ sem hálf, en minna broti sé slept. Þá er brtill. nefndarinnar á þgskj. 646 viðvíkjandi skipsforða. Í gildandi lögum er svo ákveðið, að eigi skuli greiða toll af vörum, sem ætlaðar eru skipverjum eða farþegum til neyzlu, en jafnframt, að forðinn skuli eigi vera stærri en ætla megi, að nægilegt sé og það lagt undir ákvörðun lögreglustjóra, án þess þó að honum sé gert að skyldu að rannsaka skipsforðann. Af þessu ákvæði hefir það leitt, að brytar hafa oft flutt með sér meira af tollskyldum vörum en þörf var á og selt þær hér við land. Það hefir sannast nokkrum sinnum, en auðvitað eru þau tilfellin fæst, þar sem það kemst upp. Nefndin hefir því lagt það til, að lögreglustjóra sé gert að skyldu að rannsaka skipsforðann í fyrstu höfn, er skipið tekur hér við land og á að sýna skipsskjöl sín eftir gildandi lögum. Reynist svo, að skipsforðinn eða aðrar birgðir sé meiri en þörf er á, þá skal tollur greiddur af því sem umfram er, eftir úrskurði lögreglustjóra. Fleiri brtill. liggja ekki fyrir og því eigi ástæða til að fara fleirum orðum um frumv. fyr en eg heyri einhverjum mótbárum hreyft.

Pétur Jónsson Það er að eins dálítil athugasemd út af breyt.till. nefndarinnar um að fella burt undanþágu á tolli af tóbaksblöðum, sem notuð eru til sauðfjárböðunar. Stjórnarfrumv., sem vill halda þessari undanþágu hefir orðað greinina nokkuð óheppilega. Það hefði verið nauðsynlegt, að ákvæðið næði til tóbaksblaða, sem notuð verða til lækninga yfirleitt á kvikfénaði. Tóbaksblöðin eru ekki að eins notuð til kláðalækninga, heldur einnig til lækninga á hinni svo nefndu skitupest, sem oft kemur í féð. Það hefir reynst gott meðal við þeim sjúkdómi - eg held einna öruggast af þeim meðulum, sem reynd hafa verið við þessum sjúkdómi, sem getur orðið svo áhrifamikill og skæður, þar sem hann legst á, að það er fullkomlega gaumur að því gefandi. Sjúkdómur þessi hefir áreiðanlega gert eins mikið tjón hér á landi, þar sem hann hefir komið upp og bráðapest, enda þótt hann sé ekki eins almennur. Eg vildi því óska þess, að nefndin tæki þetta til athugunar og breytti greininni svo, að tóbaksblöð skyldu undanþegin tollskyldu, þegar þau væru ætluð til lækninga á kvikfénaði og þannig skyldi farið með söluna á þeim, að ekki væri hægt að misbrúka ákvæði laganna. Menn halda ef til vill, að ekki sé ástæða til þess að undanskilja þessa vöru tollskyldunni, því að ekki muni þurfa svo mikils við, að það verði mönnum verulega dýrt, en þetta er misskilningur, því að þegar pestin kemur upp, duga ekki neinir smáskamtar. Reynslan hefir sýnt, að það þarf ein 4 blöð á hverja kind, og það verður að gefa meðalið inn áður en kindin sýkist til muna og enda öllu fénu til varnar. Það er því sjáanlegt, að þetta hefir mikinn kostnað í för með sér fyrir þá menn, sem fjármargir eru. Þessi skitupest hefir verið rannsökuð af dýralækni og hann hefir talið tóbak bezta meðalið við henni, því að það drepi smáorma í skepnunni, sem sýkinni valda. Eg vil því vona, að nefndin taki þessa athugasemd mína til íhugunar.

Framsögum. (Ólafur Briem) Út af ummælum háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) skal eg geta þess, að ákvæði í líka stefnu og hann benti á var tekið upp í tillögum milliþinganefndarinnar í skattamálum. Stjórnin hefir sleppt því í sínu frumv. - mér er ekki kunnugt um af hvaða ástæðu. Nefndin tók þetta atriði því ekki til neinnar sérstakrar íhugunar, en mun gera það nú, er hún hefir heyrt athugasemd háttv.þm. S.-Þing. (P. J.). En það er vissara fyrir háttv.þm., ef honum er þetta nokkuð kappsmál, að koma með sérstaka breyt.till. við 3. umr. Tillaga í þessa átt lá ekki fyrir nefndinni og kemur athugasemd háttv.þm. því ekki beinlínis við tillögu nefndarinnar, sem að eins snertir toll af tóbaksblöðum, sem notuð væru til böðunar.

Skúli Thoroddsen Eg vil að eins benda á það, að eg get ekki fylgt nefndinni að máli í tillögum hennar um hækkun á kaffi- og sykurtolli. Þegar þessi hækkun var samþykt fyrir nokkrum árum, var því lofað, að hún skyldi ekki vera nema til skamms tíma - en það loforð hefir ekki verið haldið. Eg get ekki litið öðruvísi á, en hækkun á kaffi- og sykurtolli miði að því að auka gjaldþyngsli á þeim hluta þjóðarinnar, sem sízt skyldi og sízt má við því. Það eru þurrabúðarmenn og sjómenn. Þessi flokkur manna á engan kost á mjólk til viðurværis og verður því kaffi að koma í staðinn fyrir hana. Þurrabúðarmaðurinn verður að nota sykur í staðinn fyrir viðbit, þar sem íslenzkt smjör er mjög dýr vara, og hann verður að sætta sig við misjafnlega gott margarine. Sykurinn er því mjög nauðsynlegur, einkum vegna barnanna. Þegar nú litið er á viðurværi þessara manna: graut, púðursykur, brauð með litlu viðbiti og kaffi, þá er harla óviðfeldið að vera að hækka toll á þeim vörum, sem þeir geta ekki án verið, miklu síður en aðrir. Eg verð því að greiða atkvæði móti þessari till. nefndarinnar, enda sé eg ekki, að eigi sé vel hægt að hafa einhver önnur ráð til að fylla í þessi skörð.

Framsögum. (Ólafur Briem) Þegar rætt er um að hækka tollinn á kaffi og sykri, eru venjulega færðar þær ástæður á móti því, að þetta komi þyngst niður á fátæklingum og þó einkum í sjóplássum. Þetta mun þó liggja meira í því, að þeir hafa meiri þörf fyrir þessar vörur en sveitafólk, sem ekki lifir í þurrabúð. En hins vegar er það mjög óvíst, að fólk í sjóplássum brúki meira af þessum vörum en sveitafókið. Að vísu dettur mér ekki í hug að neita því, að þessar vörur, einkum sykurinn, séu eða megi skoðast sem nauðsynjavörur, meðan þær eru brúkaðar í hófi. En þó er t. d. brúkað hlutfallslega meira af sykri hér en í Noregi og flestum öðrum löndum, svo að ekki er beint hægt að segja, að nærri sé gengið lífsnauðsynjunum að því að hækka tollinn ofurlítið á þeim. Þess ber einnig að gæta, að horfurnar eru öðru vísi nú en áður, þar sem útgjöld landssjóðs hafa aukist. Þess vegna verður að auka tekjurnar, enda þótt slíkt hljóti að koma niður á almenningi. Og þótt tollhækkun á sykri og kaffi hafi verið mótmælt á þingmálafundum, þá hafa mótmælin aðallega verið gegn því, að tollurinn væri hækkaður svo mikið, að hægt væri með því að fylla hið stóra skarð, sem bannlögin höggva í tekjurnar við það, að vínfangatollurinn hverfur að miklu leyti. Þegar á alt er litið, hygg eg ekki, að þessi hóflega hækkun muni valda mikilli óánægju meðal þjóðarinnar eða koma sérlega þungt niður á almenningi.

Framsm. (Magnús Blöndahl) Eg finn ekki ástæðu til að fjölyrða um málið að þessu sinni, en óska að eins, að það fái að ganga sinn gang út úr deildinni.

Benedikt Sveinsson Mig furðar það, hversu lítið mál þetta hefir verið rætt hér, en eg vil ekki, að það fari þannig út úr deildinni, að það sé ekki athugað lítið eitt nákvæmar en gert hefir verið. Þegar ráðist er í það stórvirki, að leggja steinrennur um alla Reykjavík, þá verður manni fyrir að spyrja; hvar á að taka fé til þess að gera þetta með? Það á sjálfsagt að nota gömlu aðferðina og taka lán. En nú er svo komið hag Reykjavíkur, að bærinn fær ekki lán nema með ábyrgð landssjóðs. En það liggja nú svo margar kvaðir á landssjóði í ábyrgðum, að vert væri, að þetta væri lítið eitt athugað, áður en það er samþykt. Í frumvarpi þessu er margt, sem er mjög óljóst. Það er talað um hér í frv., að kostnaðinn skuli sumpart greiða úr bæjarsjóði og sumpart af lóðareigendum. Lóðareigendur eiga að greiða hundraðsgjald af virðingarverði húsa þeirra, sem standa við götu þá, sem holræsi er lagt í. Það er ekki tekið fram í frv., að hve miklu leyti bærinn kosti holræsin og að hve miklu lóðareigendur. Það þyrfti þó að vera skýrt og ákveðið. Ekki er heldur sagt, hvort þetta eigi að borga í eitt skifti fyrir öll eða til langframa. Þá er það ranglátt, sem stendur í 2. gr. að lóðareigandi skuli greiða 45 aura fyrir hverja stiku af lóðinni, sem liggur meðfram götu þeirri, sem holræsi er lagt í. Það á sér víða stað einkum þar sem nýjar götur liggja yfir erfðafestulönd, að lóðirnar eru sniðskornar og kannske örmjó lóðarræma meðfram veginum, sem ekki er hægt að reisa hús á. Af slíkum skeklum þurfa menn að borga, en aftur eru þeir gjaldfríir, sem eiga lóðir á bak við. Það er hart að lóðaeigendur verða að gjalda fyrir lóðina, þótt hún hafi verið gerð ónýt, af því að gata hefir verið lögð yfir hana. Eg veit, að háttv. 2. þm. Rvk (M. B.) er þessu eins vel kunnugur sem eg. Einkum hefir þetta átt sér stað í Austurbænum. Þessum misrétti þarf að afstýra í frumv. Það þarf að undantaka erfðafestulöndin. Frumvarpið gerir ekki neinn mun á bygðri lóð og erfðafestulöndum. En eins og kunnugt er, liggja nýjar götur sumstaðar í gegnum erfðafestulönd og þau eru oftast óbygð. Er það þá ætlun frv., að eigendur erfðafestulandanna borgi fyrir það, ef holræsi er lagt í götu, sem liggur gegn um erfðafestuland? Bæjarstjórnin hefir komið með þetta frumv. og fylgir því með miklu kappi. Eg veit, að margir bæjarmenn kunna því illa, að mál þetta hefir ekki verið rætt á neinum opinberum fundi, því að þeir líta þannig á þetta mál, að það sé ótímabært og frumv. þar að auki stórgallað. Eg neita því ekki, að það er nauðsynlegt fyrir þrifnað bæjarins, að holræsi séu lögð í göturnar. En málið er ekki nægilega undirbúið nú. Það er enginn skaði, þótt það dragist eitt ár að samþykkja frumvarpið. Að þessu sinni á annað hvort að fella það eða taka það aftur, og leggja það svo vel undirbúið fyrir þingið næsta vetur.

Jón Þorkelsson Eg vil leyfa mér að stinga upp á því, að málið sé tekið út af dagskrá nú. Eg efast ekki um, að þá verði hægt að athuga það, svo við það megi una.

Framsm. (Magnús Blöndahl) Mér er það ekkert kappsmál, hvort frv. verður tekið út af dagskrá. En mér finnast aðfinslur þær, sem háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) kom með við frv. ekki vera réttmætar og skal eg nú með nokkrum orðum sýna fram á það. Háttv. þm. fann frumvarpinu það til foráttu, að það hefði lítið verið rætt í bæjarstjórninni og í bænum og þess vegna vildi hann, að frumvarpið væri tekið aftur eða felt, af því þing ætti að halda næsta ár, og þá væri nægur tími til þess að samþykkja það. Eins og eg tók fram, þá skal eg ekki gera það að kappsmáli, hvort frumvarpið verður tekið út af dagskrá nú. En eg skal geta þess, að öllum íbúum bæjarins er það ljóst, að þetta verk hefði átt að vera unnið fyrir löngu. Þörfin fyrir skolpræsin er orðin mjög knýjandi hér í bænum og hefði átt að vera búið að leggja þau, áður en vatnsveitan var gerð. Og hafi verið nauðsyn að fá skolpræsi áður og sem enginn mun treysta sér til að mótmæla, þá er þörfin ekki minni nú. Eg skal að eins benda á, að öllu því fé, sem nú er varið til þess að gera við götur bæjarins, er sem kastað á glæ, meðan ekki eru komin skolpræsi í göturnar, með því að nú verður að rífa göturnar upp ár eftir ár til þess að leggja niður í þær hinar ýmsu rörleiðslur, fyrir utan það, hversu mikill heilsuspillir er að því, að fólk það, sem í húsunum býr getur ekki komið frá sér skolpinu, á neinn viðunanlegan hátt. Að frumv. hefir ekki verið rætt hér í deildinni er ekki skuld flutningsmannsins. Hins vegar hefir frumvarpið verið rækilega undirbúið af bæjarstjórninni og rætt þær mjög ítarlega á fleiri fundum, auk þess sem sérstök nefnd hafði það þar til rækilegrar meðferðar. Að þetta muni verða nokkur kostnaður er ekki nema eðlilegt. En ef ekki verður bráðlega byrjað á því, þá er það ljóst, að stór hætta vofir yfir bænum. Holræsi hafa þegar verið lögð í sumum götum bæjarins og þá hefir oftast verið leitað samninga við húseigendur um framlag frá þeirra hendi til þess verks og það hefir oftast gengið vel, en þó hefir það stundum komið órétt niður, sumir lagt fram miklu meira en þeir að réttu hlutfalli hefðu átt að borga, ef gjaldinu hefði verið jafnað niður eftir slíkum reglum, sem frumvarp þetta setur, en þeir sem vildu hliðra sér hjá því að greiða nokkuð í þessu skyni hafa sloppið með miklu minna gjald en þeim bar. En það er ekki sanngirni, að kostnaðurinn lendi á einstökum mönnum, er um slíkt sameiginlegt nauðsynjaverk er að ræða, en þeir sleppi, sem ekki vilja borga. Ef frumv. þetta verður ekki samþykt, þá mundi bæjarstjórnin neyðast til að leggja það til, að aukaútsvörin væru hækkuð svo mikið, að mögulegt yrði að framkvæma þetta verk. Ef þetta verður ekki framkvæmt mjög bráðlega, þá getur það kostað bæinn svo mikið, að ekki verði í tölum talið, og á eg þar sérstaklega við óþrifnaðinn og þann heilsuspilli, sem af því leiddi, að skolpræsi verða ekki lögð um götur bæjarins. Það sem húseigendum er ætlað greiða eftir frumvarpinu er ¼ hluti kostnaðarins. Það er áætlað, að holræsagerðin muni kosta c. 160,000 kr. Af þeim er þegar búið að leggja skolpræsi fyrir c. 30,000 kr. Þá er eftir að leggja skolpræsi fyrir c. 130,000 kr., og eiga húseigendur að borga ¼ af þeirri upphæð. Það yrðu þá c. 32 þús. kr., sem húseigendum er ætlað að borga. Háttv. þm.N.-Þing. (B. Sv.) sagði, að ekki sæist á frumv., hvort það ætti að borga þetta í eitt skifti fyrir öll eða þetta yrði áframhaldandi gjald. Eg hélt þetta væri svo ljóst í frv., að það gæti ekki misskilist. Þessi kostnaður á auðvitað ekki að greiðast nema einu sinni, þegar verkinu er lokið. Um viðhaldskostnað er ekki að ræða, því að sjálfsögðu verður bærinn að bera hann að öllu leyti. Annars hygg eg, að ekki muni til hans koma í langri framtíð, því viðhaldskostnaður á slíku verki getur aldrei orðið mikill. Hér er um svo lágt gjald að ræða, að mig stórfurðar, að nokkur skuli í alvöru koma með þá grýlu, sem mótbárur gegn frumv. þessu. Því um leið og verk þetta miðar að því að auka þrifnað og vellíðan í bænum, þá mun það hækka fasteignir bæjarins í verði, og eg hélt því, að fasteignamenn bæjarins mundu því sízt hafa ástæðu til að vera á móti þessu. Hvað viðvíkur því, hvort gjald þetta eigi að ná til erfðafestulanda, þá er því þar til að svara, að fyrst og fremst eru þau hér fá, er komist gætu inn undir ákvæði þessi frumv., og þess utan ekki ætluð til byggingar. En þó svo væri, að erfðafestulönd hér í bænum yrðu talin sem bygt land, þá getur það ekki verið ástæða til að fella frumvarpið. Hitt er það, að sennilegt er, að meiningamunur geti verið um það, hvort við álítum fyrirtækið nauðsynlegt, þarflegt og gott eða ekki. Ef við erum sammála um, að það sé nauðsynlegt, þá hljótum við einnig að vera sammála um það, að þetta er eini vegurinn nú í bráðina til að koma því í framkvæmd. Það verður að gæta þess, að bærinn hefir í mörg horn að líta, og það er ekki nóg að segja við bæjarstjórnina: »Gerið þið þetta«, en vilja ekki leggja fram það fé, er verkið útheimtir. Ekki teldi eg það heppilegri aðferð, að hækka útsvörin í þessu skyni, eða að taka til þess stórlán, þegar mögulegt er hjá því að komast og rétt er að farið. Háttv. þm.N.-Þing. (B. Sv.) áleit, að afleiðingin af frumv. þessu mundi verða sú, ef það yrði samþykt, að bærinn mundi á eftir koma til þingsins og biðja um ábyrgð. Hvaða ábyrgð? Þingm. hefir sennilega hugsað sér, að bærinn ætlaði sér að taka lán til að framkvæma holræsagerðina, en eg verð harðlega að mótmæla því, að nein slík ábyrgðarbeiðni til landssjóðs hafi vakað fyrir bæjarstjórninni. Þótt bærinn neyddist til að taka lán í þessu skyni, mundi engin ástæða til fyrir bæinn að biðja landssjóð um neina ábyrgð til þeirra hluta. Það er því með öllu óréttmætt að slá slíku hér fram. Eg skal svo ekki tala lengur um málið að sinni, og geri það heldur ekki að neinu kappsmáli, hvort frumv. er tekið út af dagskrá eða ekki, en eg sé enga þörf á því.

Jón Magnússon Eg vil leyfa mér að mótmæla því, að mál þetta sé tekið út af dagskrá. Það er ekki rétt að fara svo illa með þingtímann, því mörg mál eru enn órædd, sem mikla þýðingu hafa. Það er og að öllu óþarft, því mál þetta er betur undirbúið en flest önnur mál. Það var vandlega rætt í bæjarstjórn og síðan í nefnd hér á þinginu. Þingnefndin hefir borið sig saman við bæjarstjórn og lagt málið fyrir löngu fyrir háttv. deild, svo háttv. þingmenn hafa haft nægan tíma til að átta sig á því. Það hefir enginn heimting á, að það sé tekið út af dagskrá, enda get eg ekki ímyndað mér, að menn bættu sig nokkuð á því, þó svo væri gert. Háttv. þm.N.-Þing. (B. Sv.) hélt því fram, að það bæri að bera þetta mál undir borgarafund. Það tel eg með öllu óskynsamlegt. Hverjir ættu að mæta á þeim fundi? Ef húseigendur mættu þar í meiri hluta, mætti segja, að réttur hinna væri fyrir borð borinn, þar sem þeim hlýtur þó að vera málið viðkomandi. En ef allir atkvæðisbærir menn greiddu þar atkvæði um, þá mundi verða samþykt að leggja alla byrðina á húseigendur, því hinir eru miklu flestir. Við höfum reynslu fyrir því að leggja mál undir borgarafundi, og það hefir ekki reynst vel. Um slík mál þurfa kjörnir menn að hugsa. Eg vona að málið verði tekið út af dagskrá. Mega þeir þingmenn sjálfum sér um kenna, sem ekki hafa áttað sig á málinu og hafa orðið of seinir með breytingartillögur sínar, og virðist mér þeir hafa fyrirgert rétti sínum.

Jón Þorkelsson Eg geri mér ekki þetta mál að kappsmáli, en í 2. gr. frumv. er ákvæði, sem gerir það að verkum, að umtalsmál gæti verið að taka það út af dagskrá. Það er ekki rétt hjá háttv.þm. Vestm. (J. M.), að ekki megi athuga málið, þó það sé á síðasta stigi. Ákvæðið í 2. gr. er ekki ljóst. Þar stendur óskýrt, hvort lóðareigendur skuli taka þátt í viðhaldinu eða ekki. Ef það er ekki meiningin, þá á það að standa berum orðum. Að leggja þá skyldu á húseigendur sjálfa, að hreinsa gangstéttar fyrir lóðum sínum, getur eftir atvikum orðið mjög ósanngjarnt stundum, því að það geta jafnvel verið heil tún, sem liggja milli gangstéttar og húss. Yfir höfuð að tala er ýmislegt við frv. þetta að athuga. Vil eg einkum, að það sé skýrt tekið fram um viðhald gangstétta og holræsa.

Jón Magnússon Ef ekki er annað en þetta, sem menn hafa að athuga við frumv., þá er óhætt að ráða því til lykta. Hér er einungis átt við kostnaðinn við að leggja holræsin í fyrstu, og skil eg ekki, að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) skuli ekki skilja þetta. Þegar lagður er á skattur, þá getur hann ekki farið lengra en lögin segja. Ætti ekki að þurfa að benda neinum þingmanni á slíkt.

Jón Þorkelsson Holræsagerð er það, þegar ný holræsi eru lögð, en svo geta þau bilað og þurfa viðgerðar og það er líka holræsagerð. Þarf því að taka það skýrt fram, hver eigi að standast kostnaðinn af viðhaldi þeirra.

Benedikt Sveinsson Eg sá það glögt við byrjun umræðnanna, hver gallagripur frumvarpið er. Nú hefir málið skýrst betur við þessar umræður. Eg er hræddur um, að þegar ráðist er í þetta stórfyrirtæki, þá verði farin gamla leiðin til landssjóðs og hann beðinn að ábyrgjast lánið, sem bærinn þarf að fá sér til þess að koma verkinu í framkvæmd. Það er fyrirsjáanlegt, að bærinn getur þetta ekki á eigin spýtur. Háttv. framsögumaður (M. B.) tók það fram, að bærinn mundi leggja kostnaðinn fram í bráðina, og húseigendur mundu umliðnir um borgunina, svo að ekki leggja þeir peningana til um leið og verkið verður unnið. Það er ekki tekið skýrt fram í 2. gr. frumv., hvað orðið »lóð« þýðir. Það er þó nauðsynlegt að fá fulla skýringu á því í lögunum, hvort það nær einnig til erfðafestulanda. Þau liggja ekki allfá að götum hér í austurbænum og víðar. Mér þykir undarlegt, hve háttv.þm. Vestm. (J. M.) er æstur á móti borgarafundum. Sagði hann, að húseigendur mundu verða illa úti á þeim fundum, því hinir yrðu fleiri, leigjendurnir, og mundu þeir heimta, að öllum kostnaðinum yrði dembt á húseigendurna. - Þetta er mesti misskilningur. Leigjendur eru ekki svo grunnhygnir, að þeir viti ekki, að sá halli, sem húseigendur yrðu fyrir, mundi koma niður á leigjendunum, af því að húsaleigan yrði þá hækkuð að því skapi. Einhverjar veigameiri ástæður ætti að bera fram fyrir því, að farið hefir verið með mál þetta algerlega á bak við borgara bæjarins, mennina, sem eiga þó á endanum að bera allan kostnaðinn, sem af því flýtur. Það er ekki mikið úr því gerandi, sem háttv.þm. Vestm. (J. M.) sagði um það, að þetta frumv. hefði fengið betri undirbúning en flest önnur mál hér á þinginu um langan tíma. Frumvarpið ber þess bezt vitni sjálft, hversu til þess hefir verið vandað. Og í þessu sambandi má benda á það, að mál geta verið vanhugsuð, þótt þau hafi fengið mikinn undirbúning. Svo var t. d. um dánarskýrslufrumvarpið. Það var svo úr garði gert eftir margra ára undirbúning, að ef það hefði verið samþykt óbreytt, eins og það kom nú til deildarinnar, þá hefði í vissum tilfellum ekki verið hægt að jarðsetja menn nema með lagabroti. Loks gat þó nefndin lagað það svo, að við tuttugustu umræðu í því máli hér á þinginu tókst að bæta þann annmarku. Eg legg nú til, að frumvarp það, sem hér liggur fyrir, verði felt eða tekið út af dagskrá.

Flutningsm. (Jón Þorkelsson) Eg hefi leyft mér að koma fram með þessa tillögu sökum þess, að sjóðum og gjafafé til guðsþakka hefir á ýmsan hátt verið stjórnað og varið öðru vísi en tilgangur hefir til verið í öndverðu. Eins og menn vita, hafa kristfé og kristfjárjarðir víða verið til hér á landi frá fyrri öldum. Lá þetta fé lengi undir stjórn biskupa og prófasta. Á 17. öld, þegar höfuðsmannavaldið var hér sem magnaðast, vildu höfuðsmenn ná í kristfén og leggja til Viðeyjarklausturs, en flytja þangað ómagana, sem þeirra nutu. Ekki náði það þó fram að ganga, því að biskupinn, sem þá var, Brynjólfur Sveinsson, var ráðríkur og lét ekki á sig ganga. Á 18. öld, þegar Harboe var hér, heimtaði hann skýrslur um fén og enn voru skýrslur heimtaðar 1820; þótti misjafnlega ganga um meðferð og stjórn fjárins. 1859 komu bænarskrár til alþingis víða af landinu, þar á meðal úr Austfjörðum, um kristfén og höfðu þær þann árangur, að nokkur þessi fé voru lögð undir umsjón sveitaratjórna 3. júní 1867. Þetta var gert að því er auðsætt virðist þvert ofan í anda og tilgang gefendanna. Meiningin var sú, að veita þurfamönnum guðshneysulaust styrk, er eigi gæti metist sem sveitarstyrkur. Nú er þetta fé notað allvíða að minsta kosti í sveitarþarfir, og þurfamönnum, er þess njóta þar með gerð hneysa með styrkveitingunni. Nú vita menn ekki með vissu, hversu mikið þetta fé muni vera frá fyrri og síðari öldum. Stendur svo í mörgum gjafabréfum, að féð sé lagt til framfærslu náskyldustum ómaga í ætt gefandans. Svo er í gjafabréfi Þorsteins lögmanns Eyjólfssonar 1386, er hann gefur sína beztu jörð, er hann telur, Grund í Svarfaðardal, til kristfjárómagaframfæris. Sama er að segja um kristfjárómaga í Hítardal, er vera skyldi af ætt Þorleifs lögmanns hreims, er uppi var í það mund, er konungsvald komst hér á. Enn var kristfjárómagi á Hvalsnesi af ætt Svarthöfða, sem þar bjó. Þórarinsstaðalegat eða Arnsteinslegat, sem fylgt hefir Hrunaprestakalli, var og gefið með sama fororði. Í Mýrasýslu voru þrætur um eina slíka jörð á 19. öld, hvort varið skyldi til hreppsnota eða ekki. Landstjórnin hefir verið mjög kærulaus í þessu efni og ólöglegt virðist það með öllu, að láta sveitarstjórnirnar hafa afskifti af þessu fé. Tildrögin til þess, að eg ber fram þessa tillögu eru þau, að nefnd sú, er fráfarandi ráðherra skipaði til að íhuga meðferð Thorkilliisjóðsins, fal mér eftir samþykt á fundi að gera það. Það er eins og með þennan sjóð. Hann er gefinn til guðsþakka og skal ávöxtum hans varið til kenslu fátækum börnum í Kjalarnesþingi. Hefir stjórnarráðið úthlutað styrknum og afhent hann hreppstjórnunum, en þær notað hann að nokkru leyti til framfærslu fátækum börnum. Nú er barnafræðsla auk þess öll lögð á landssjóð og héruðin. Það hefir ennfremur þótt bóla á því, að kristfjárjarðir væru bygðar óhæfilega lágt, kostajarðir fyrir eins ómaga framfæri, þótt afgjaldið að réttu lagi ætti að vera jafnvel tveggja ómaga framfæri. Þetta kom fram í bænarskránum 1859, og mér er sagt, að svo sé enn, t. d. um kristfjárjarðir í Austfjörðum, mestu kostajarðir: Fossvellir, Ketilsstaðir, Kóreksstaðir, (Grímsstaðir), Arneiðarstaðir, Sómastaðir og Búlandsnes og enn fleiri. Kristfé átti og ferjan á Jökulsá. Í Þingeyjarþingi voru kristfjárómagar á Grenjaðarstað og stóð fyrir Geitafell, Hóll í Höfðahverfi, Fagrabær, Presthvammur, Bakki á Tjörnesi og Grænavatn. Í Skaftafellssýslu voru þessar kristfjárjarðir: Breiðabólstaður og Keldugnúpur á Síðu, Dalbær, Uppsalir, og ómagaskylda á Stafafelli. Í Húnavatnsþingi: Hvammur í Vatnsdal og Hóll á Skagaströnd. Í Eyjafjarðarsýslu: Laugaland syðra, 5 hndr. úr heimalandi á Tjörn í Svarfaðardal, Núpufell, Grund í Svarfaðardal, sem áður er getið, Teigur, Fagraskógur, Kleif, Kristnes, Möðrufell, Björk, Þórisstaðir, Kroppur, Uppsalir. 15 hndr. í Auðbrekku, 15 hndr. í Saurbæ. Þyrfti að athuga þetta, þegar Saurbær kynni að verða seldur. Í Árnesþingi auk Þórarinsstaða, sem getið var: Kolsholt hálft og ómagaskyld í Villingaholti. Í Skagafirði: Ytra-Vallholt. Í Mýrasýslu: Hítardalur, sem getið var, en löngu mun kvöðin þar af fallin, og Ferjubakki; mun kvöðin einnig vera þar af fallin, því að á jörðum, er konungur tók undir sig, féllu niður slíkar kvaðir. Eftir því sem nú hefir verið rakið, hefi eg komið með tillöguna til þess, að alt þetta mál verði rannsakað, bæði fornar gjafir og seinni tímagjafir. Það, sem hefir hingað til runnið í sveitarsjóðina, verður ekki hægt að krefja aftur. En fén má heimta, eftir því sem gjafirnar hafa verið til stofnaðar: fátækum þurfamönnum guðs til styrktar hneysulaust. Thorkillinefndinni þykir nauðsyn til bera að rannsaka þetta og hefir farið þessa leið, að snúa sér til þingsins, til þess að einhlítt væri, að málið næði fram að ganga og gangskör kæmist á það, því að rannsóknin mun verða svo mikil, að nokkurt fé þarf til. En ekki mun Thorkillinefndin taka neitt fyrir sinn starfa. Málið alt er svo merkilegt, að nauðsynlegt er að rannsaka meðferð og stjórn fjárins, og vona eg því, að till. nái fram að ganga, þar sem um nauðsynjamál er að ræða, er alt landið varðar.

Björn Kristjánsson Það hefir nú þegar verið talað allmikið um þetta mál, og frumvarpið hefir fengið harða dóma, sérstaklega hjá háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) og hélt hann því fram, að þetta væri að gerbreyta stefnunni í tollmálum. Eg þóttist þó skýra það nokkurn veginn greinilega, hvers vegna þessi leið var farin og hvers vegna það var óumflýjanlegt og ekkert það er komið fram, er sýni að það hafi ekki verið á rökum bygt. Hér er engin tollgæzla, og ef tollarnir eru háir, þá eiga menn það alt af á hættu, að hátolluðu vörurnar verði fluttar inn í umbúðum utan af alt öðrum vörutegundum, þar er ætíð hægurinn hjá. Það má flytja inn brennivín í steinolíutunnum, og það hefir verið gert. Þess vegna er nauðsynlegt að tolla margar vörur, en tolla þær smátt. Eða er það ekki bersýnilegt, að ekkert hefir gætt hækkunarinnar síðast á vínfangatollinum, þar sem tekjuhallinn er 100 þús. á þeim lið, og færði Ed. þó niður áætlunina? Háttv. þm. sagði að leiðirnar væru tvær. Önnur sú, að leggja háan toll á fáar vörur, en hin að tolla margar, og þá lentu menn í verndartollum. Það má nefna vörutegundir, eins og limonade og sodavatn, sem nú er verið að tolla, á því getur jafnvel lítill tollur orðið verndartollur, og svo er um fleiri vörur, þar sem iðnaður er mikill og framleiðsla, og þegar tollurinn er orðinn svo hár, að varan þoli það, að vera tilbúin í landinu sjálfu, þá er verndartollurinn kominn. Það mætti t. d. vel framleiða hér sykur, flytja hingað sykurreyrinn, chocolade o. fl., tollurinn er nógu hár til þess. Sú eina af okkar hátolluðu vörum, sem við gætum aldrei framleitt, væri kaffið. Hinar mætti flestar búa til hér, svo það er valt, að álíta að þetta frumvarp leiði fremur til verndartolla, en annað. Það er einmitt þvert á móti, þar sem gjaldið er svo lágt. Í sjálfu sér er verndartollur sá tollur, sem lagður er á til þess að vernda atvinnu manna í landinu sjálfu, og sé eg ekki svo mikið á móti því, þótt þetta gæti miðað til þess að einhverju leyti, enda fylgja þeirri stefnu margir, en annars er tæplega um það að ræða, að tollar verði hér til þess, að hlynna að einstökum stéttum, því að ekki erum vér farnir að búa til sykur enn þá þrátt fyrir hinn háa toll. Alt þetta verndartollshjal hins háttv.þm. er eintómur reykur. Háttv. þm. sagði, að þegar breyta ætti tolllögunum svo mjög, þyrfti mikla vandvirkni, og veitti ekki af milliþinganefnd, þannig sé farið að í öðrum löndum. En sú nefnd hefði ekkert haft annað né meira að byggja á, en þær skýrslur, sem eg hafði fyrir mér.  (Jón Ólafsson: Á hverju byggir þá þm. flokkunina?)  Eg skal koma að því síðar. Hann fann að því, hve litlu muni á tollinum eftir verðhæð vörunnar, og að t. d. allskonar pappír sé jafnhátt tollaður, hvort sem það er umbúðapappír, eða fínn skrifpappír. Eg vil nú spyrja, hvernig hann hugsar sér að búa til frumv. með jafn nákvæmri sundurgreiningu og á sér stað í öðrum löndum, þar sem við höfum enga tollþjóna. Ef þetta frumv. hefði verið borið fram á Þýzkalandi, þá hefðu ekki alls konar ritföng verið höfð í sama flokki og allur pappír, en þetta er nauðsynlegt í þessu landi, þótt háttv.þm. sé svo ókunnugur því hvernig hér á stendur, til þess að öll innheimta lendi ekki í vandræðum og verði ekki of kostnaðarsöm og vafasöm. Hér er ómögulegt að greina að pappír og ritföng. Því er það og, að glerílát eru öll í sama flokki, sprottið af hinu sama, er eg nefndi áðan. Það hefir verið reynt að taka tillit til innkaupsverðsins, en hins vegar opt orðið að beygja frá því að leggja á verðmætið, til þess að tollgæzlumenn séu ekki í eilífum vafa, heldur geti fljótt fundið til hvaða flokks varan telst, samkvæmt heiti þeirra á farmskránum. Heiti varanna á farmskránum hlaut að vera að nokkru leyti grundvöllurinn undir flokkaskiftingunni til þess að geta gert innheimtuna sem óbrotnasta og sem vafaminsta. Hann mintist á 5. flokk, baðmullargarnið o. fl. Alt í þessum flokki eru dýrar vörur, og baðmullargarn er ekki sent sérstaklega nema stundum, og ullargarn ekki heldur. Það er ómögulegt að aðskilja þetta, því að oft koma fleiri tegundir af slíkum vörum í einni sendingu. Á hinu er minni hætta, að vörur, sem heyra til sínum flokknum hvor, komi í sömu umbúðunum, enda munar þá ekki ýkja miklu, hvort goldið er 10 aurum meira eða minna af hverjum 100 pundum, þar sem gjaldið er svo lágt. Háttv. þm. þótti það kýmilegt, að kassi með úrum væri tollaður, eins og það væri »sódi«. Það er nú með úrin líkt og silkið, sem áður var talað um hér, að af þeim kemur svo lítið hingað, að þess gætir ekki, enda er ómögulegt að greina þau frá ýmsum glysvarningi. Til þess þyrfti fullkomna tollgæzlu, en það varð að forðast. Og hvers vegna eru úrin ekki tolluð nú? Máske hinn háttv.þm. vildi fræða mig á því? Þá fanst honum það afar merkilegt, að svo er ákveðið í frumvarpinu, að eigi skuli gjalda af þeim vörum, er ónýtst hafa á leiðinni, og telur hann það koma í bága við ákvæði 4. greinar um það að gjaldið skuli greiða strax. En þetta er nákvæmlega, eins og í núgildandi tolllögum, 7. og 9. gr., þar sem ákveðið er að varan skuli vera undanþegin tolli, ef það sannast, að hún sé ónýt, og í annan stað, að tollurinn skuli greiðast þar sem varan er flutt úr skipi. Þetta þekkir hinn háttv.þm. sýnilega ekki. Mörg orð í þessu frumv. eru nákvæmlega hin sömu og nú eru í lögum. Svo er um heimildina í 8. gr. til þess að selja vörurnar án undangengins lögtaks eða fjárnáms. Það er nákvæmlega sama og nú á sér stað, og ef þetta er óheppilegt, þá eru tolllögin illa til búin, og var þó vandað til þeirra, þau borin undir ýmsa lögfræðinga, þar á meðal þá verandi bæjarfógeta hér, sem er glöggur maður. Ef einhver smáatriði kynnu að vera, sem ekki eru í samræmi við tolllögin, þá má breyta því við 3. umr. En um það, sem sameiginlegt er með þessu frumvarpi og tolllögunum, og gallar þykja, verð eg að segja, að það hefir ekki orðið að miklu tjóni, því að það hefir alt gengið vel hingað til laganna vegna. Um »monopol«-löggjöfina get eg verið stuttorður. Það má deila um það, hve mörg eða fá ár þurfi til þess að komast inn í tóbakstilbúning, eða steinolíusölu, en mín skoðun er að það taki langan tíma. Aðalhagnaðurinn ætti að verða af tóbaksgerðinni, en til hennar þarf mikla kunnáttu. Menn segja að hægra sé að hafa eftirlit með þeim vörutegundum, sem nú eru tollaðar, en hinum, er frumvarpið telur. Reynslan sýnir einmitt hið gagnstæða. Nú er ekkert eftirlit, sem dugir, eða að minsta kosti er miklu skotið undan, þrátt fyrir það litla eftirlit sem er. Það er venjulega látið nægja, að hafa tölu á stykkjunum, og það, að vörutegundin er venjulega rétt gefin upp, liggur í því, að í Danmörku og Englandi eru hafðar strangar gætur á því, hvaða tollskyld vara er flutt um borð. Á Englandi heimtar tollgæzlan jafnvel reikninga yfir útflutta vöru frá þeim sem senda. Í Þýzkalandi er öðru máli að gegna, þar sem útfluttu vörurnar flytjast burtu í fríhöfn, þar sem tollgæzlumenn hafa ekki eftirlit, en hins vegar er byggt á ströngum lögum um skýrslur frá eiðsvörnum skipsmiðlum, sem hafa aðhald og hvöt til þess að skýra rétt frá. Eg get ekki verið að eltast við alt, sem háttv.þm. sagði. Hann talaði meðal annars um peningaskápa handa embættismönnum, en eg vil benda honum á það, að þeir yrðu gjaldfrjálsir, eins og alt annað, sem flutt er inn í landssjóðs nafni. Það getur vel verið, að 100 kr. sektaákvæðið fyrir að flytja vörur úr skipi ólöglega, sé of lágt, en það er, eins og svo margt annað, tekið upp eftir tolllögunum. Eg hefi þá svarað aðalatriðunum í ræðu þessa háttv.þm., og skal þá minnast á ræðu háttv.þm. S.-Þing. (P. J.). Hann talaði í líka átt og hinn og var aðalmergurinn málsins hjá honum sá, að láta í ljósi óánægju sína yfir því, að nokkur hér í deildinni skyldi hafa aðhylst þetta frumvarp, eða yfirleitt nokkuð annað en tillögur skattamálanefndarinnar. Álítur hann, að það sé nokkurs konar vantraustsyfirlýsing til hennar. Eg verð að mótmæla því, að svo sé. Það er engin vantraustsyfirlýsing, þótt ekki sé alt tekið til greina, sem nefndin hefir sagt, og þótt hún sé milliþinganefnd, verður hún að sætta sig við það, að þingið hafi sitt álit, og beygja sig fyrir því. Annars væri ástæðulaust að leggja hennar álit fyrir þingið. Og þar sem hann leggur til að taka heldur »faktúrugjaldið«, en þetta, þá hlýtur slíkt að vera sprottið af mjög miklu þekkingarleysi. Það játa allir, líka þeir sem eru á móti farmgjaldinu, að faktúrugjaldið sé alveg ómögulegt hér, enda má sjá það með einföldum dæmum. Ef sá, sem sendir vöru, er búsettur í Hamborg en viðtakandi hér, þá getur sendandi gefið hvaða reikning sem hann vill og getur enginn krafið hann um rétta skýrslu, hversu falsaðir sem innkaupareikningar hans kunna að vera. Stundum býr faðirinn erlendis, en sonurinn eða verzlunarstjóri hans tekur við reikningunum hér. Slík verzlun getur leikið sér að því að draga undan svo mikið af verðmæti vörunnar á reikningum sínum, sem hún vill, án þess nokkurri rannsókn verði við komið, einkum ef sendandinn á heima utan Danmerkur. Annars skal eg nú ekki fara frekar út í það, sem hann sagði, það er þýðingarlaust. En hins skal eg geta, að eg tek aftur breyt.till. á þgskj. 409, nema þá við 2. gr., að orðin »í Reykjavík« falli burt.

Pétur Jónsson Eg er einn af þeim, sem kosinn var í nefnd þá, er haft hefir mál þetta til meðferðar og hefi eg undirskrifað nefndarálitið með fyrirvara. Eg skal geta þess, að eg álít frv. þetta alls ekki nauðsynlegt. Það getur verið, að það þyki eðlilegt og frjálslegt, að bæjarbúar sjálfir kjósi borgarstjóra. En háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) var þó ekki sérlega meðmæltur því, að þessi breyting væri áríðandi, þá er rætt var um hana í nefndinni. Eg lít svo á, að ekki sé hér um pólitíska stöðu að ræða, borgarstjórastöðuna. Borgarstjórinn er framkvæmdarstjóri bæjarstjórnarinnar og þarf sérstaka hæfileika til þess, sem bæjarstjórninni er kunnugast um, en kjósendum alment ekki. En ef bæjarbúar kysu borgarstjórann, væri hætt við, að kosningin færi meira eftir pólitískum ástæðum, en sérstökum hæfileikum. Borgarstjórinn hlyti því að verða óvinsæll, því að hann hefði marga sjálfsagða andstæðinga. Eg álít því rétt, að hið núverandi fyrirkomulag haldist óbreytt, enda er bæjarstjórninni vel trúandi fyrir því að kjósa borgarstjórann. Og kosning á svona manni er raunar engin veruleg kosning, heldur miklu fremur ráðning á starfsmanni, og verður þar að meta ýmsar ástæður, sem kjósendur alment ekki þekkja.

Skúli Thoroddsen Eg hefi leyft mér að koma fram með breytingartillögu á þgskj. 521 við frv. þess efnis, að bæjarbúum hér sé látið frjálst, hvern þeir vilji kjósa fyrir borgarstjóra. Eftir tillögum nefndarinnar er þeim það því að eins frjálst, að ekki séu fleiri en 3 umsækjendur, en séu þeir fleiri, skal bæjarstjórnin velja úr 3 af þeim, er svo kjósendur skulu kjósa á milli. Eg sé ekki annað, en að bæjarstjórnin gæti með þessu fyrirkomulagi ætíð bolað frá einstökum mönnum. Ef t. d. umsækjendur væru 2 eða 3, væri ætið hægt að fá fleiri til þess að gefa kost á sér. Væri þannig hægt að bola hæfum manni frá því að ná kosningu. Það á að gera þetta fyrirkomulag þannig úr garði, að bæjarbúar fái að kjósa, án nokkurs tillits til, hvað bæjarstjórnin vill í þessu efni. Að öðrum kosti hygg eg, að megn óánægja muni verða yfir þessu.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg hefi furðað mig á því, að allir þeir, sem til máls hafa tekið, hafa orðið að tala fyrir tómum bekkjum. Hér liggur þó fyrir deildinni eitt hið vandasamasta stórmál, sem getur haft hinar mestu afleiðingar fyrir land og lýð. Auðsýnilega hefir verið svo um hnútana búið, að úrslitin eru viss. En engu að síður tel eg mér skylt að taka til máls, því að hér er hvorki um meira né minna að ræða, en nýja stefnu í tolllögum vorum. Áður höfum vér tollað fáar vörutegundir, nú á að leggja toll nálega á alt. Sjálfsagt verða skiftar skoðanir um, hvort þessi stefnubreyting sé holl eða óholl, en allir hljóta að viðurkenna, að hún getur haft hinar alvarlegustu afleiðingar fyrir þessa þjóð. Í öllum löndum eru nú tvær stefnur í tollmálum; önnur er sú, að tolla sem fæst, hin er sú, að tolla sem flest. Þótt hin síðari stefnan hafi víða í byrjun verið upptekin til þess að útvega fé, þá hefir hún þó allstaðar endað í tollverndun. Og menn munu sanna, að svo fer hér sem annars staðar, þótt það væntanlega sé ekki tilgangur hins hv. flutningsm. þessa frumv. Eg hygg, að þess yrði ekki langt að bíða, ef þetta frumv. yrði að lögum, að tolllöggjöf vor yrði miðuð við hagsmuni einstakra stétta eða jafnvel við hagsmuni einstakra voldugra manna. Í samanburði við þetta eru einstakir gallar frumv. smávægilegir; en þó eru þeir miklir, svo sem við má búast, þar sem höfund frv. hefir vantað öll nauðsynleg gögn, er hann samdi það. Annars staðar, þar sem menn hafa langa tollreynslu, þykir nauðsyn bera til að undirbúa slík frv. sem þetta svo rækilega, sem föng eru til. Eg veit, að hinn háttv. höfundur frumv. hefir mikinn áhuga á þessu máli, en hann hefir ekki gætt þess, að hann hefir hér ráðist í að framkvæma það verk, sem er hverjum einum manni ofvaxið. Enda sést bezt, að frumv. þetta er ekki annað en handahófsverk, þegar litið er á hinar einstöku greinir þess. Mér hefir verið ómögulegt að átta mig á, eftir hvaða meginreglum flokkaskiftingin er gerð. Vörurnar eru ekki flokkaðar eftir verði, ekki heldur eftir útliti eða efni. Eg skal ekki fara langt út í einstök atriði, en get þó ekki varist að taka nokkur dæmi. Í 1. flokki er »gips, glerílát, gluggagler, hverfisteinar og brýni, kókólit, kartöflur, leirvörur, netakúlur, sápa allskonar, sápuspænir, sápulút, sóda, spegilgler, stálbik og tjara;« á hver 100 kíló af þessum vörum á að leggja 20 aura toll. En af þeim vörum, sem eru í 5. fl. á að greiða 4 kr. fyrir hver 100 kíló, það er baðmullargarn, fatnaður allskonar nema sjóklæði, gólfmottur, glysvarningur allskonar, leður sútað, litunarefni skinn sútuð, stundaklukkur, skófatnaður allskonar, tvinni, ullarband og vefnaðarvörur allskonar. Eg vil nú fyrst spyrja: Hvernig er hægt að sjá á stórum kassa, hvort hann er fullur af sóda eða úrum? Til þess að komast fyrir það, þyrfti að slá hann upp. En setjum svo, að hægt væri að koma slíku eftirliti við, flokkaskiftingin verður jafn óeðlileg og vanhugsuð fyrir það. Eitt pund af sóda kostar 5-7 aura, úrið, sem eg hefi í vasanum kostar 450 kr. 100 pd. af sóda kosta 5 kr., 100 pd. af úrum geta kostað tugi þúsunda. Ennfremur eru til stundaklukkur, sem að eins kosta 3 kr., og aðrar sem kosta mörg hundruð kr., en til þess tekur frumv. alls ekki tillit, gjaldið er aðeins lagt á pundatöluna. Eg tek þetta að eins til dæmis til þess að sýna, hvílíkt vanhugsað handahófsverk frv. er. Í öðrum flokki er allskonar pappír. Hvað kosta nú 100 pd. af pappír? Þau geta kostað 1 kr. 25 aura, en líka 20 kr. En auðvitað tekur frv. ekki tillit til þess. Hins vegar eru prentaðar bækur tollfríar. Það ákvæði er nú alveg gagnstætt verndartolli, því að það er ekkert annað en verðlaun til þeirra, sem láta prenta bækur erlendis. Engan toll þarf að greiða af pappírnum í bókum erlendis prentuðum, en af pappír í bækur hér út gefnar, verður að greiða toll. Eg mintist á að sápa er í 1. flokki, en í 5. fl. eru gólfmottur. Á hverju skyldi það nú byggjast, að leggja 20 sinnum hærri toll á gólfmottur, en á dýrindis-sápu? Þetta fáa, sem eg hefi nefnt, og margt annað, bendir óneitanlega í þá átt, að slík lagasamning sé ekkert flýtisverk, sem hver og einn getur hlaupið að í frístundum sínum. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) sagði, að oss væri ekki hægt að leggja monopol á vörutegundir, vegna þess, að oss vantaði þekkingu til þess. En hvaða þekkingu þyrfti til þess, að leggja monopol á steinolíu og tóbak? Eg hygg að það þurfi meiri þekkingu til þess að semja almenn tolllög, en til þess. Sami háttv.þm. sagði, að ekki væri hægt að gera mismun á sumum vörutegundum vegna þekkingarskorts, t. d. væri ekki hægt að gera mismun á bómull og silki. Það getur vel verið, að vér höfum ekki tollþekkingu á ýmsum vörum, en þetta sannar að eins, að vér erum ekki nógu þroskaðir til að setja á stofn fyrirkomulag það, er frumv. fer fram á. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) sagði, að það væri alment álitið, að ekki væri synd að svíkja toll. Þetta er víst alveg rétt, það er ekki álitin synd að svíkja toll. Ætli að vér Íslendingar séum ekki með sama merki brendir? Það getur verið, að háttv.þm. hafi rétt að mæla, er hann sagði, að talsverð brögð væru hér að tollsvikum. En ef byrjað er að svíkja toll á þeim vörum, sem eru tollskyldar nú, hvernig ætli það verði þá, er frumv. þetta er orðið að lögum? Það má að vísu setja vindla inn í bómullarstranga. Aftur á mótí er erfiðara að svíkja toll á víni og tóbaki. En sé erfitt að gæta þess, að tollsvik eigi sér ekki stað, þar sem fáar vörutegundir eru tollskyldar, hvernig ætli það verði þá, þegar búið er að tollskylda flestallar vörur? Það verður auðvitað hundrað sinnum örðugra að gæta þess, að tollsvik eigi sér ekki stað. Ef frumv. þetta verður að lögum, sem eg veit að verður ekki, hygg eg að mikið verði flutt inn af vörum, sem verða taldar í 1. fl., þótt þær eigi þar auðvitað alls ekki heima. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) lagði mikla áherzlu á, að það væri ekki lengi verið að því, að reikna út toll þennan eftir farmskrám. Þetta getur vel verið. En hvaða trygging er fyrir því, að þessar farmskrár séu réttar? Og hvað er lengi verið að fá vitneskju um það, hvað mikið er af tollskyldum vörum í einu skipi? Það tekur langan tíma. Og svo bætist það einnig við að flokka þessar vörur; slíkt tekur einnig tíma. Menn, sem mundu vilja svíkja toll, mundu setja vörur þær, sem ættu að vera í 1. flokk, í 5. flokk. Eg hygg að vátrygging komi hér ekki til greina, eins og talað var um 1909, því að menn hafa svo mikinn hagnað af því að svíkja toll, að þeir geta vel staðið sig við að vátryggja ekki vörurnar. Það er svo tiltölulega sjaldan, að gufuskipin hingað farast, að menn mundu margvinna það fátíða tjón upp á daglegum tollsvikum. Menn verða um allan heim að víggirða sig gegn tollsvikum. Það er ómögulegt að hugsa sér, að frumv. þetta geti orðið að lögum án almennrar tollgæzlu. Almenn tollgæzla fylgir því, eins og skugginn fylgir manninum. En hvað kostar slík tollgæzla? Hún kostar sumstaðar 40% af tollfénu, og það hefir meira að segja komið fyrir, að tollurinn hefir ekki hrokkið fyrir kostnaðinum við tollgæzluna. Eg þekki ekkert land, sem er jafn illa fallið til tollgæzlu og Ísland. Hún yrði því dýrari hér en í nokkra öðru landi hér í álfu. Því hefir verið haldið fram, að þetta væri að eins tilraun, og hefði þann kost í för með sér, að tollurinn væri svo lágur. Þetta getur vel verið. En tollurinn er ekki réttvíslega settur. Eg skal t. d. nefna peningaskápa, sem samkv. frv. eru í 3. fl. Það er ekki mjög stór skápur, sem vegur 1000 pd., en í toll af honum þyrfti að greiða 50 kr. og 100 kr. af þeim, sem vegur 2000 pd.  (Einhver þingmaður: Það er rangt)  . Eg bið forláts - 5 kr. og 10 kr. átti eg að segja. Sérhver sýslumaður, flestir kaupmenn og margir aðrir, þurfa að hafa einn slíkan skáp, og geta þeir því talist fremur nauðsynlegir. Glysvarningur ætti að vera í hærra flokk. Það er svo margt undarlegt í frumv. þessu, og væri ekki vanþörf á að lagfæra það. Skal eg t. d. geta þess, að 100 kr. sekt er fyrir að skipa ekki upp vörum. Nú kemur skip hér á höfnina, legst við hliðina á öðru skipi, tekur vörur úr því og siglir síðan burtu. En hvað fáum vér fyrir þetta? Vér fáum að eins 100 kr. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta, þótt hægt væri að finna ótal dæmi þess, hversu frumv. er óréttlátt. Aðalástæðan á móti því er, að frumstefna þess er ómöguleg, og mundi leiða til almennrar tollgæzlu.

Framsm. (Magnús Blöndahl) Eg skal vera stuttorður að þessu sinni. Það er óskiljanlegt, hversu háttv. þingm. hengja sig fasta í viðhaldskostnaðinn. Í fyrsta lagi hefi eg þegar margtekið það fram, að hér er ekki um neinn viðhaldskostnað að ræða, og í öðru lagi gæti hann aldrei orðið tilfinnanlegur. Það er svo með þetta verk, að viðhaldskostnaður getur aldrei orðið mikill, hættan því nær engin á því, að holræsin bili, nema þá í því eina tilfelli, að stórkostlegan jarðskjálfta beri að höndum; en kæmi það fyrir, þá er eg hræddur um, að ekki mundi þurfa að kvíða fyrir, hvorki þessu gjaldi né öðrum. Í öðru lagi getur það aldrei komið til mála, að borgurum bæjarins verði gert að skyldu að greiða viðhaldskostnaðinn, það er ekkert í þessu frumv., sem veitir neina heimild til þess. Þessi kostnaðargrýla er því hvergi til nema í höfði þessara fáu háttv. þingmanna. Það er því engum vafa bundið, að hér er einungis átt við þann kostnað, er stafar af því að leggja holræsin í fyrsta sinn niður í götur bæjarins. Eg mótmæli því harðlega, að bæjarstjórnin muni fara fram á ábyrgð landssjóðs fyrir láni til þessa fyrirtækis. Eg get fullyrt, að sú getgáta nær engri átt og hefir ekki við neitt að styðjast. Málið er rækilega undirbúið, fyrst af bæjarstjórn og síðan rætt hér á 3 fundum, enda engin andmæli komið fram gegn því fyr en í dag. Sú staðhæfing háttv. þingm. N.-Þing. (B. Sv.), að leigjendur muni ekki vera þessu máli fylgjandi, er ekki á rökum bygð. Leigjendur munu fegnir vilja vinna það til, þó að húsaleiga hækkaði sem svarar 1 kr. um mánuðinn, því að auk þeirra þæginda, sem af holræsagerðinni hlýtur að leiða, þá hefðu menn á eftir mun betri tryggingu fyrir heilsu sinni og vellíðan. Þeim háttv. þingm., sem nú á síðustu stundu, hafa fundið sér skylt að snúast móti þessu máli, virðist ekki vera ljóst, hvern kostnað það hefir í för með sér. Vil eg því benda þeim á það, að hann getur aldrei orðið tilfinnanlegur. Flest hús hér í bænum munu vera virt til brunabóta á 5-6000 kr., hin langtum færri, sem fara þar yfir. Það mun einnig vel í lagt, ef gengið er út frá því, að húslóðir meðfram götu séu að meðaltali 30 álnir. Verður þá gjaldið 21-22 kr. Eg get ekki látið mér detta í hug, að nokkur húseigandi mundi ekki með ánægju vilja láta af hendi þetta gjald, þegar jafnmikið kemur á móti, eins og áður er margtekið fram ? : aukin þægindi og meiri trygging fyrir góðri heilsu og fl., fyrir utan það, að húseignir þeirra mundu hækka í verði. Þeirri meinloku - um erfðafestulöndin - sem komið hefir fram hjá háttv. andmælendum þessa frumv. hefi eg áður svarað. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) talaði um skyldu þá til hreinsunar á gangstéttum, er getur um í 5. gr. og gat hann þess, að undir þetta ákvæði mundi mega koma túnum og görðum. Þetta atriði þyrfti hann að athuga nánar, því ef hann læsi betur 5. gr., þá hlyti hann að sjá, að þar er einungis talað um gangstéttir, en tún og garðar geta naumast kallast því nafni. Gata getur ekki kallast stétt, og því síður tún eða kálgarður. Þetta ákvæði í 5. grein getur því ekki valdið misskilningi á nokkurn hátt. En það að hreinsa gangstéttina fyrir framan hús sitt er skylda, sem hvílir á húseigendum í flestum bæjum erlendis, enda yirðist það ekki nema sanngjarnt og sjálfsagt. En það, að fá lagða steinlímda stétt fyrir framan hús sín fyrir jafn lítið endurgjald og hér er farið fram á, eru svo góð og mikil hlunnindi, að 9 af hverjum 10 húseigendum mundu greiða slíkt gjald með mestu ánægju, og taka að sér að halda slíkri gangstétt hreinni. Með því að leggja holræsi þessi og stéttar, er frumv. fer fram á, er hagur húseigenda bættur að stórum mun og eignir þeirra hljóta að hækka í verði. Hvernig sem á frumv. er litið, þá sé eg alls enga ástæðu til að fresta málinu nú, því það væri sama og að svæfa það að fullu á þessu þingi, þar sem svo er orðið áliðið þingtímans. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um málið, en vona að það fái greiðan gang út úr deildinni.

Björn Kristjánsson Eg finn ástæðu til að taka til máls út af ræðu háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) Eg er þakklátur hinum háttv. andmæling mínum fyrir það, hve hógværlega hann talaði um frumvarpið. Ætla eg svo að víkja að aðalatriðunum. Í fyrsta lagi vakti hann máls á því, að heppilegt væri að finna tekjuauka án þess að fara í vasa gjaldendanna. Það væri gott ef það heppnaðist, en það er ný leið, sem mér vitanlega aldrei hefir verið leitað að áður hér á landi. Þegar tekjur vantaði þá hafa menn lagt á nýja tolla, og svo er það víðast haft. Að afla sér tekna með því að reka einokunarverzlun og fá þannig tekjuauka, getur verið góð leið, en það tekur langan tíma, en Íslendingar hafa enga reynslu í því efni, og óvíst hvernig tækist að reka slíka verzlun, án þess að íþyngja kaupendunum. Það tekur afarlangan tíma, að afla sér þeirrar reynslu og þekkingar, og tekjur af slíkri einokun er ekki hægt að bera fyrir sig í bráð. Og þar sem alla þekkingu vantar í þessu efni, getur sú hugmynd eigi verið nema framtíðarspursmál. Háttv. andmælandi (H. H.) sagði, að hægt væri að fara í vasa almennings, ef menn eru nógu óhlífnir, en þess verður að gæta, að hér er ekki verið að fara í vasa fólks fyrir sjálfan sig, heldur fyrir þjóðina sjálfa. Í þessu landi verða tollarnir að koma misjafnt niður. Í öðrum löndum, þar sem fólksfjöldi er nógu mikill, hafa menn tollgæzlu, og þar er reynt að láta tollana koma sem réttlátast niður. Við erum aftur á móti þjóð, sem ekki getum sett á stofn tollgæzlu, höfum ekki ráð á því. Háttv. ræðumaður sagði að hér væri skift um »princip«, að tolla vörur alment með lágum tolli í staðinn fyrir að tolla fáar vörur hátt. Hann sagði og að þeir »liberölu« á Englandi hefðu farið fram á, að sem flestar vörur væru tollaðar, en það hafi strandað á mótstöðu auðmannanna, því það kæmi í bága við þeirra hag. Það er einnig rétt, að svona er það á Englandi, en það sannar ekkert um að það fyrirkomulag henti oss. Þar sem ekkert tolleftirlit er eins og hér, þar er enska fyrirkomulagið einmitt óhafandi, því eftir því sem hvílir hærri tollur á einni vörutegund, eftir því er freistingin meiri til að draga undan toll, og það mun nú líka óspart gert. Á landi eins og Þýzkalandi eru flestar vörur tollaðar, t. d. er 3 markatollur á rúgtunnunni.  (Jón Ólafsson: Þetta er verndartollur)  . Það getur vel verið, en hér þarf ekki að óttast það. Háttv. ræðumaður sagði, að þetta væri ómögulegt nema með tollþjónum. Hversvegna þarf þá ekki tollþjóna nú? Er hægara fyrir tollheimtumann að ná í toll af t. d. brendu kaffl eða sukkulade og brjóstsykri, sem lukt er niður í kassa, heldur en ef tollurinn lægi á kassanum öllum með umbúðum? Ekki þarf nema heilbrigða skynsemi til að sjá, að örðugra er fyrir kaupmann að komast hjá að greiða toll, ef hann á að greiða hann af öllum stykkjunum, sem hann fær samkvæmt farmskrá, eins og þau koma fyrir. Það þarf meira en litla fífldirfsku til að halda öðru eins fram og leikaraskap að leika heimskingjann og látast ekki skilja. Eg tók eina hinu lengstu farmskrá frá árinu 1909, hún var 28 síður. Fyrst merkti eg kross við þær vörur, sem ekki eru tollskyldar, þar næst skipaði eg þeim í 7 flokka. Var eg að því einn klukkutíma. Eftir því mun mega lúka því starfi og að skrifa reikningana á einum degi, þannig 1 dagsverk. Sýnishorn af slíkum reikningi er hér til sýnis, sem er þannig gerður með hlaupandi númerum á farmskránni, að viðkomandi kaupmanni og endurskoðuninni er innan handar á stuttum tíma að sjá, hvort reikningurinn er réttur. Auðvitað er þetta meira starf en áður, enda hefi eg ekki á móti því að prósentur séu færðar upp. Þetta yrði og mjög auðvelt aðgöngu fyrir endurskoðendurna og hægt að endurskoða þessa reikninga. Yfir höfuð verður þetta gjald ekki eins óréttlátt og kaffi- og sykurtollurinn, sem er afar ranglátur tollur, eins hár og hann er orðinn. Eg get ekki kannast við, að gjaldið komi sérstaklega hart niður á vörum, sem fátæklingar aðallega kaupa, því að öllum er í sjálfsvald sett, hvort þeir kaupa t. d. járnvöru eða vefnaðarvöru. Hinn hv.þm. sagði, að því fleiri sem börnin væru, því meira þyrftu fátæklingar að borga, en hjá því verður ekki komizt og vitanlega á sú mótbára fult eins vel við kaffi- og sykurtollinn, sem nú er. Gjaldið leggst á sárfáar vörur, sem með réttu má nefna nauðsynjavörur. Hinn háttv.þm. sagðist ekki vilja benda á einstaka galla á frv. af því að hann væri á móti stefnu þess yfir höfuð; mér þykir það illa farið, því að mér leikur einmitt hugur á að fræðast um, hverja agnúa hinir háttv. mótstöðumenn frumv. sjá á einstökum ákvæðum þess. Ekki get eg skilið, að frumv. mundi á neinn hátt tefja fyrir skipaferðum, þótt það yrði að lögum. Eg hefi áður bent á, að innheimtan mundi verða auðveld, og vil eg gera ráð fyrir, að hún yrði borguð sæmilega, eins vel með 4% eins og 3%, ef farið væri fram á það. Hinn háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) gat þess, að vöruskrá gæti vantað, og að þá væri ómögulegt að innheimta gjaldið. En hvernig fer nú, ef þetta kemur fyrir? Það er rétt athugað, að farmskrá getur komið frá fleiru en einu landi. En er ekki ástæða til að skoða farmskrá skips sem eina, þó fermt sé í fleiri löndum? Farmskráin getur þó ekki talist heil, nema hún nái yfir allan farminn. Meiningin er, að aðalskráin komi frá hverju landi, þar sem skipið kemur við. Eg held að eg þurfi ekki að svara fleiri mótbárum, og vil eg nú vona, að hin háttv. deild taki málinu vel, því að það er nú eflaust betur undirbúið en það var á síðasta þingi, úr því mótmæli og aðfinslur heimastjórnarmanna hafa verið teknar til greina.

Jóhannes Jóhannesson Eg benti síðast á nokkra galla, sem þá voru á frv. Nú eru þeir sniðnir burtu, svo að það er orðið mikið aðgengilegra en ef það hefði verið samþykt, eins og það var þá. Þó er þar einn galli enn slíkur, að eg verð að vera á móti frv., ef hann fær að standa. Það er klausan í 8. gr. um það, að með þessu séu öll lög eldri og yngri, er komi í bága við þessi, úr gildi numin. Eg get ekki skilið þessi »yngri« lög öðru vísi en svo, að það séu öll þau lög, sem sett kunna að verða um þetta efni; það er með öðrum orðum bannað hér eftir, að setja nokkur lög um slíkt. Eg verð því, sóma þingsins vegna, að vera á móti þannig orðuðu frv. og ráða öðrum háttv. deildarmönnum til hins sama.

Framsm. (Magnús Blöndahl) Eins og háttv. deild mun hafa tekið eftir, hefir nefnd sú, er skipuð var í þetta mál, komið fram með breytingartillögu á þgskj. 499, sem fer fram á, að kjósendur hér í bæ skuli kjósa borgarstjóra, ef umsækjendurnir um borgarstjórastöðuna eru ekki fleiri en 3, en séu þeir fleiri en 3, skal bæjarstjórn Reykjavíkur velja úr 3 af umsækjendunum og skulu svo kjósendur kjósa á milli þeirra. Þetta er, eins og breytingartillagan ber með sér, miðlunartillaga, því að hún fer meðalveginn, og er þannig leitast við að gera bæði þeim til hæfis, sem vilja hafa núverandi fyrirkomulag óbreytt og þeim sem vilja að kjósendur kjósi borgarstjóra meðal allra umsækjendanna. En nefndin hefir, eftir að hún kom fram með tillögu þessa, komist að þeirri niðurstöðu, að hún gæti orðið misbrúkuð og áleit því rétt að fyrirbyggja það. Það geta verið tveir eða fleiri flokkar í bæjarstjórninni og gæti þá sá flokkur, sem er öflugastur algerlega ráðið borgarstjórakosningunni. Þess vegna hefir nefndin komið fram með breytingartillöguna á þgskj. 523, sem fer fram á, að þessir 3 menn skuli valdir af bæjarstjórninni með hlutfallskosningu. Er hér því mjög sanngjarnlega í sakirnar farið og reynt að gera öllum til hæfis. Eg skal ekki fjölyrða neitt um breytingartillöguna á þgskj. 521, sem fer nálega fram á sama og frumvarpið sjálft. Enda þótt eg álíti að tillagan fari í rétta átt og sé af góðum rótum runnin, hygg eg þó að heppilegast væri eftir atvikum, ef háttv. flutnm. (Sk. Th.) vildi taka hana aftur, því að hún gæti fremur orðið til þess að skaða málið á þessu stigi þess. Að endingu skal eg geta þess, að mál þetta er fram komið samkvæmt ósk kjósenda hér í bæ og vona eg, að það nái fram að ganga.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg stend upp til þess að leyfa mér að leggja með því að breytingartillaga háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) verði samþykt, því að hún er svo sanngjörn, þar sem hún fer fram á að tryggja sem mest rétt bæjarbúa. Eg þarf í raun og veru ekki að mæla með henni, því að háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) gerði það sjálfur, þar sem hann sagðist sjálfur vera henni hlyntur, en hins vegar aðhyllast hinar breytingartillögurnar til þess að gera jafnt upp á milli bæjarstjórnarinnar og kjósenda. En borgarstjórakosningin er fyrir bæjarbúa, en ekki fyrir bæjarstjórnina. Þess vegna ber að taka meira tillit til þeirra en hennar. Mæli eg þess vegna með tillögu háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.).

Pétur Jónsson Eg get ekki stilt mig um að segja fáein orð, enda þótt eg búist ekki við, að mikið mark verði tekið á þeim í þessu máli. Á þessu þingi hefir verið mikið þrefað um það, bæði í nefndum og í háttv. deild sjálfri, hvernig ætti að bæta úr þörfum landssjóðs. Mun þetta frumv. vera komið fram til þess að bæta úr þeim. Mig furðar stórlega á, hversu mikið hefir verið rætt um frv., án þess að minnast einu orði á tillögur milliþinganefndarinnar í skattamálum, sem enn liggja í salti. Býst eg við, að einhverjir háttv.þm. hafi lesið álitsskjal nefndarinnar. Að vísu hefir þingið tekið til greina nokkrar af tillögum hennar, eins og t. d. um tollinn og sóknargjöld 1909 og nú stjórn og þing um aukatekjur og erfðagjald. En aðalstarfi milliþinganefndarinnar hefir ekkert verið sint fremur en það væri ekki til. Þingið hefir því haft till. nefndarinnar bara til að skeina sig á. Frumv. þetta er umfangsmikið mál og slíkt nýmæli, að búast mætti við, að ekki væri minni vandi að kasta því inn á þingið en tillögum skattamálanefndarinnar, um fasteignaskatt, eignarskatt og tekjuskatt. Eg efast um, að þetta frumv. gefi meiri tekjur en hin frumv. 3, og að minni hyggju er það í miklu meiri óvissu. Þessir 3 skattar gefa þegar eftir áætlun 125 þús. kr. á ári og mun sú áætlun á góðum rökum bygð. En ég skil ekkert í, hvað menn hafa fyrir sér um upphæð farmgjaldsins, og það hefir ekki verið sýnt. Ef þingið samþykti þetta frumv., væri slíkt hreinasta vantraust til milliþinganefndarinnar, og eg skil ekki, að einn af meðlimum hennar skuli vera því fylgjandi. Eg skil ekki, hvers vegna er verið að setja milliþinganefndir, þegar þingið virðir tillögur þeirra að vettugi. Milliþinganefndin athugaði alt skattamálið í heild og hún hefir undirbúið þessi áðurnefndu frv. sín eftir beztu föngum og með rækilegri íhugun. Hún hefir líka athugað þetta farmgjald og var öll sammála um, að ekki væri gerlegt að leggja það á. Hins vegar greindi nefndina á um, hvað upp skyldi taka, til þess að auka tekjur landssjóðs vegna aðflutningsbannsins, og virtist meirihlutanum tiltækilegast, þótt ekki væri gott, hækkun enn á kaffi- og sykurtolli, en mér aftur á móti alment verzlunargjald eða verðtollur. Og þótt meiri hluti nefndarinnar væri á móti því, taldi hún það þó nær sanni en farmgjald. Eg hefi nú ekki haldið fram verzlunargjaldinu að þessu sinni af því, að það gat ekki komið til mála, fyr en þeir aðalskattar voru komnir á, sem milliþinganefndin kom með tillögur um. Eftir fjárhagsyfirliti milliþinganefndarinnar átti ekki að þurfa að koma til þess, að verzlunargjalds eða farmgjalds þyrfti með, ef aðrar tillögur hennar yrðu til greina teknar. Svo kom aðflutningsbannið, og væntanleg tekjuþurð við það. Álít eg mér óskylt að koma með tillögur til tekjuhækkunar í staðinn, af því eg var banninu mótfallinn. Nú skilst mér, að farmgjald þetta eigi að vera til bráðabirgða að eins. En þess er engin þörf. Frestun bannlaganna um 2 ár liggur nær, eins og milliþinganefndin benti á. Þessvegna er engin þörf á því, sem einungis er til bráðabirgða. Hitt er vandi að finna það, sem lengi á að standa, eftir að vínbannið er til fulls komið á. Nú vil eg spyrja hv. deild, hvort henni finnast líkur til, að frumv. þetta hafi réttari grundvöll til aukningar á tekjum landssjóðs, en tillögur skattamálanefndarinnar? Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) hefir bent á svo marga galla á frv., t. d. þá, að hægt væri að villa til um vöruflokka á ýmsan hátt. Eg ætla ekki nánar en hann gerði, að skýra frá þess konar göllum frumv. og þá mætti eitthvað laga, ef grundvöllur frumv. væri þess virði. En farmgjald þetta hefir alla þá galla, sem alment tollkerfi hefir með öðrum þjóðum, þar sem er t. d. þyngdartollur á iðnaðarvörum. Það greinir vörur í tollflokka með mjög mismunandi gjaldi, svo að ekki verður komist hjá dýrri tollgæzlu, sem etur upp mikið af tekjunum, eins og almenn reynsla er. Það hvílir ósanngjarnlega á vörum, af því það er þyngdartollur, en ekki verðtollur. Það er verndartollur fyrir stöku vörur, t. d. iðnaðarvörur, sem það kemur allþungt á, en verkar þveröfugt á innlendan iðnað í öðrum greinum, þar sem það hvílir tilfinnanlega á aðfluttum hrávörum, t. d. járni og þetta er alt af handahófi. Það hefir því engan þann grundvöll, sem alment er þó heimtað, að skattar og tollar hafi. Þegar leggja á alment tollgjald á vörur, þarf mikillar íhugunar við, til þess það komi heppilega niður og miði í rétta átt; slíkt má ekki gera af handahófi. Frumv. þarf því meiri íhugunar og yfirvegunar við, en skattatillögur milliþinganefndarinnar, sem enn geymast í skúffu stjórnarráðsins. Þau frumvörp eru íhuguð og hafa almennar og viðurkendar grundvallarreglur að hvíla á. Hefði því verið minna vandaverk fyrir skattamálanefndina á þessu þingi að taka þau upp. Eg býst ekki við, að það hafi neina þýðingu, að fara fleiri orðum um frv. Hefi eg látið í ljósi álit mitt og skal hér því staðar numið.

Pétur Jónsson Hv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) talaði um þekkingarleysi mitt á verzlunarmálum; mér dettur ekki í hug, að jafna minni þekking í þeim efnum við hans. En ef mín þekking og reynsla í þeim efnum er einkis virði, þá býst eg við, að hans sé ekki mikils virði, og frumv. þetta eykur ekki álit hans þar. Hann spurði, hvernig ætti að byggja gjald á faktúru, en hvað er betra að byggja á farmskrá? Hvorttveggja má falsa. Ef sonurinn, eins og hann tók til dæmis, sem kaupir vörur erlendis fyrir föður sinn, kaupmann hér, getur sent honum falsaðar faktúrur, mun hann þá ekki geta sent falsaðar farmskrár, einkum ef hann hleður sérstakt skip? Eg hefi ekki komið fram með neinar breyt.till. við frumv. og skal því ekki fara út í einstök atriði þess. En eg mun greiða atkvæði á móti því í heild sinni því að það er að minni hyggju lítt hugsað handahófsverk og alls ekki fallið til þess að verða að lögum.

Framsögumaður (Jón Magnússon) Eg hefi ekkert að segja um þessa breyttill. á þgskj. 601 framar en eg hefi sagt hér áður. Mér er óskiljanlegt, að hinn háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) skuli halda fram þeim skilningi, sem hann gerir nú, því fremur sem eg þekki það að fornu fari, að hann getur haft skýran skilning á lögum. Lagaákvæði geta stundum skilist á fleiri vegu, en þessi breyt.till. getur ekki skilist nema á einn veg og get eg ekki hugsað mér, að nokkur dómstóll geti lagt í hana annan skilning en þann, er eg hefi haldið fram. En eg sagði þetta sem athugasemd. Eg áleit þetta kost á breytingartillögunni. Ákvæðið verður þannig miklu víðtækara en flutningsmaður auðsjáanlega ætlaðist til og þannig fæst það, sem hlýtur þó að hafa vakað fyrir honum sem aðalregla, að styrkur, sem sveitarfélagið veitir sjúkum mönnum, skuli ekki valda réttindamissi. Eins og greinin er orðuð, þá er hún miklu betri og skynsamlegri en hún var meint. Annars skal eg ekki tala frekar um þetta, en eg hefi gert áður. Eg skal þó geta þess, að nefndin er að sjálfsögðu á móti tillögu háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), því með þeirri tillögu er numið burt það, sem nefndin hefir bætt við frumv. og það af þeim ástæðum, sem teknar eru fram í nefndarálitinu.

Jón Magnússon Það er ekki meining mín, að íþyngja rithöfundum eða útgefendum frá því sem orðið er. En eg verð að telja það mikils um vert, að landsbókasafnið eigi nokkur eintök til þess að geta skift við útlend söfn. Eins og eg áður hefi sagt, er eg hlyntur því að létta kvöðinni um að gefa fjórðungsbókasöfnunum og landsskjalasafninu af prentsmiðjunum. En eg verð að leggja mikla áherzlu á það, að landsbókasafnið hafi 2 eða 3 eintök til bókaskifta við erlend söfn, hvort sem þau eru nú dönsk, ensk, frönsk eða hvað sem er. Hitt tel eg ná skamt, að láta þetta gilda einungis um þau rit, er styrkt eru af almannafé.

Framsm. (Magnús Blöndahl) Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) talaði um, að ef ekki væru nema 2 eða 3 umsækjendur um borgarstjórastöðuna, gæti bæjarstjórnin fengið fleiri til þess að bjóða sig fram, til þess að eins, að bæjarstjórnin gæti ráðið, hverjir af umsækjendunum kæmu til greina við kosninguna. Mér dettur ekki í hug, að þetta geti komið fyrir, því að ef mönnum dettur ekki sjálfum í hug að bjóða sig fram, þá láta þeir heldur ekki bæjarstjórnina nota sig þannig fyrir leiksopp, en annað væri það ekki, þar sem að þeir þó hefðu enga vissu fyrir að ná kosningu. Eg get því ekki séð neina ástæðu til þess að leggja með breytingartillögu háttv.þm. Skal eg geta þess, að eg hefði sjálfur helzt kosið að hafa fyrirkomulagið eins og breytingartillaga háttv.þm. fer fram á, en með því að það mætti svo mikilli mótspyrnu í bæjarstjórninni, áleit eg rétt að miðla málum, og þess vegna hefir nefndin komið fram með breytingartillögur sínar við frv. Það má auðvitað breyta þessu seinna, en eg álít að rétt sé að stíga þetta spor nú. Málið hefir nýskeð verið ítarlega rætt á bæjarstjórnarfundi, og vil eg leyfa mér að mæla með því, að breytingartillögurnar á þgskj. 499 og 523 verði samþyktar, en óska hins vegar að háttv. flutningsm. (Sk. Th.) taki aftur till. sína á þskj. 521.

Framsögumaður (Jón Magnússon) Eg get vel trúað því, að háttv.þm. Sðfjk. (B. Þ.) hafi borið sig saman við lögfræðing. En eg leyfi mér að efast um, að sá lögfræðingur hafi hugsað málið vel, áður en hann svaraði. Hér stendur það beinum orðum, að þegar hreppsnefnd eða bæjarstjórn veiti sjúkum mönnum hjálp, þá skuli það ekki teljast sveitarstyrkur. Eg veit ekki betur, en að hreppsnefndir og bæjarstjórnir séu skyldugar að veita hjálp, þegar á þarf að halda, og hefir það hingaðtil verið talinn sveitarstyrkur. Ef brtill. verður samþ., þá verður slíkur styrkur ekki lengur talinn sveitarstyrkur. Þetta er svo ljóst, að ómögulegt er að skrifa lög, ef þetta ákvæði yrði misskilið.

Framsögum. meiri hl. (Benedikt Sveinsson) Það er hvorttveggja, að fundur er orðinn nokkuð langur, enda hefir nú flutningsmaður þessa máls 1. þm G.-K. (B. Kr.) gert rækilega grein fyrir frv. og rökstutt sitt mál vel, svo að eg þarf ekki að vera langorður. Því verður varla neitað, að þær mótbárur, sem komið hafa fram gegn þessu frv, snerta það harla lítið. Fyrst og fremst eftirlitið, það væri ekki hægt í svona strjálbygðu landi að hafa nægilegt tolleftirlit, ef frumv. þetta yrði að lögum, nema að setja á stofn eitthvert tolleftirlitsbákn. Til þessa er því að svara, að engu óhægra getur verið að hafa eftirlit með þessu fyrirkomulagi, heldur en þótt vörutegundirnar væru færri og tollurinn hærri. Þá er freistingin einmitt mest að svíkja og hægra að koma við hrekkjunum. Setjum nú svo, að altaf sé svikinn tollur á einhverju, en þá gerir það landssjóði miklu minna til, þegar gjaldið er lágt, skaðinn er þá ekki svo tilfinnanlegur. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) fann frv. þessu það til foráttu, að hér væri skift um »princip« í tollmálunum. Það er að vísu svo, en þrátt fyrir það er enganveginn sjálfsagt, að það eigi að verða frv. þessu að falli. Hv. þingmaður hefir sjálfur viljað taka upp nýtt »princip« til þess að afla landssjóði tekna. Hann mælti með »monopol« á nokkrum vörutegundum fyrir landssjóð, og er eg honum sammála um það mál. Ekki hefir honum þá fundist »nýtt princip« nein dauðasök. Þá benti hinn háttv. sami þm. á, að í þessu frumv. væri lægra gjald af gimsteinum, heldur en væri af kaffi og sykri. Þetta er að vísu satt, en eg veit ekki betur, en hið sama eigi sér stað nú, að allhár skattur sé lagður á kaffi og sykur, en alls enginn á gimsteina, svo að hér er ekki verið að auka neitt misrétti, enda held eg nú satt að segja, að svo lítið sé flutt inn í landið af þessari vöru, að litlu mundi muna, þótt tollurinn væri all-miklu hærri. Þá vildi hann gera frv. þetta óvinsælt með því að sýna, hversu þungt gjaldið kæmi niður á fátæklingunum. Þessu skal eg ekki svara miklu, en vona, að háttv. þingm. muni eftir ræðu, er haldin var hér á þingi fyrir fáum árum, þá er hækka átti kaffi- og sykurtoll, - hún var svo sem töluð úr hugskoti þeirra, sem sá tollur kemur þyngst niður á, og þrungin gráti og tannagnístran stórra barnahópa í tómum hreysum fátækra mæðra og snauðra gamalmenna. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) lét þá ræðu ekki mýkja sitt harðúðga hjarta, og kvað þá heldur við annan tón. Nú hefir ræðan rifjast upp fyrir honum og sakir breyttrar aðstöðu hans hefir hann nú tekið hana sér að vopni. - Það er oft skemtilegt að hlusta á slíkar ræður, en betra er þó að þær séu á dálitlum rökum bygðar, ef þær eiga að hafa veruleg áhrif. Hinn háttv.þm. vildi gera mikið úr, hversu tollur þessi væri gífurlega hár, og fann þá upp á því snjallræði, að telja vörurnar í ekki smærri einingum en heilum smálestum. Kvað hann farmgjaldið nema alt að 40 kr. af hverri smálest. En þá skulum við nú athuga hversu hár tollurinn er af smálestinni nú af tollskyldum vörum, sem fátæklingar kaupa. Af smálest af kaffi er nú 300 kr. tollur, af smálest af sykri 150 kr. tollur, og þannig mætti halda áfram, og kemur þetta þó þyngst niður þar sem barnahóparnir eru stærstir. Eg bendi á þetta til að sýna fram á, að ekki er mikill vandi að mikla fyrir áheyrendum tolla-álögurnar, þegar beitt er þessari og þvílíkri rökleiðslu-aðferð. Hinn háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) gat þess ennfremur, að þetta væri tilraun - því að óvíst væri, hve tekjurnar yrðu miklar - þetta er að nokkru leyti satt. Tekjuáætlun þessari getur skeikað frá því sem áætlað er; hún getur orðið meiri eða minni, þótt eg búist við, að hún muni sanni nær. En svo er um allar tekju-áætlanir landssjóðs, að þeim skeikar oft allmjög, enda þótt um gamla og reynda tollstofna sé að ræða. Hygg eg, að háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) megi vel minnast þess, að honum kom það oft í góðar þarfir, meðan hann var ráðherra, að tekjurnar af tollum reyndust jafnvel hundruðum þúsunda hærri, en hann hafði ráð fyrir gert í fjárlögunum. Háttv. þingm. talaði og um það, að »þetta bákn« væri sett að eins til bráðabirgða. Þetta er rangt. Það verður ekki til bráðabirgða, heldur til langframa, ef það reynist vel. Ef það reynist ekki vel og þjóðin finnur annað betra ráð til þess að auka tekjur landssjóðs, þá er öðru máli að gegna. Þá er reynslan fengin og hún er mikils verð. En eg heyri á umræðunum, að þingmenn búast við því gagnstæða, þeir hyggja farmgjöldin langgæð, ef þau komast á, ella væru þeir ekki að tala um verndartolla, sem þessi stefna mundi innleiða og »leiða langvarandi böl yfir þjóðina«. Hvaða samræmi er í þessu: Í öðru orðinu að segja: »Þjóðin er þessu andvíg«, - í hinu: »Þjóðin vill ekki missa farmgjöldin, svo að þau verða sjálfsagt ævarandi verndartollur! Þá gat háttv. sami þm. þess, að lítill vandi væri að fara ofan í vasa manna, en vandinn væri, að féfletta ekki gjaldendur; en því er nú svo farið um allar álögur, að fara verður ofan í vasa manna til þess að ná þeim. Það hefir háttv.þm. gert sjálfur frýjulaust í tollmálum, meðan hann var við stjórn. Og jafnvel þótt þjóðsala væri upp tekin, þá yrði landssjóður að sjálfsögðu að leggja á þær vörur, og þá peninga yrðu svo landsmenn að greiða. Eg er hræddur um, að háttv. þingmanni yrði það ekki jafnauðvelt fyrir sem hann lætur, að afla landssjóði nægra tekna, án þess að einhverjum þætti seilst í pyngju sína. Eg get annars ekki séð, hvernig svona lágt gjald gæti nefnst verndartollur, - gjaldið yrði þá að hækka stórum. Einn þingmaður nefndi til iðnaðarvarning. Gott. Vér skulum þá taka til dæmis skófatnað. Meðalskór munu vera um tvö pund. Farmgjald: fjórir aurar. Vatnsstígvél 5 pund; farmgjald 10 aurar. Barnaskór hálft pund; farmgjald einn eyrir! - Það yrði háskalegur verndartollur » a' tarna«! Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) benti ennfremur á, að skip gætu haft margar farmskrár, svo að ótullnægjandi væri að tala um »farmskrá« (í eintölu) í frv. en eg get ekki séð, að orðið geti ekki átt við, þótt það sé notað í eintölu. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) taldi það stórgalla á þessu frv., að vörur mætti taka upp í toll, án undangengins fjárnáms, en þetta sama ákvæði er eins í núgildandi tolllögum.  (Jón Ólafsson: Galli eins fyrir því)  . »Galli eins fyrir því«, segir háttv.þm., en ekki sérstaklega á þessu frv. og eg er hræddur um að þessa ákvæðis þurfi, til þess að menn hafi ekki undanbrögð með greiðslu gjaldsins.

Frsm. minni hl. (H. Hafstein) Það sem framsm. meiri hl. (B. Sv.) var að tala um, skal eg láta liggja á milli hluta. En hinu verð eg að svara, sem háttv. meðmælendur frv. halda fram, að ein helzta ástæðan til að samþykkja frumv. þetta sé sú, að við höfum ekki sérstakt tolleftirlit, og að þess gerist ekki þörf, þótt þetta frumv. sé samþykt! En það er einmitt, einmitt ein af sterkari ástæðunum móti frv., að alómögulegt er að framfylgja því, nema með sérstaklega fjölmennu tollgæzluliði, sem við ekki höfum. Ef háttv. flutningsm. (B. Kr.) hefði haldið sér við hina upphaflegu tillögu sína frá síðasta þingi, að leggja reglulegt farmgjald á - sama gjald á tiltekinn þunga allrar innfluttrar vöru, hverrar tegundar sem er - þá hefði ef til vill mátt segja, að til slíks þyrfti ekki sérstakt tollgæzlulið. En þessi flokkaskipun, sem nú er komin, með mismunandi gjaldi á mismunandi vörum hlýtur að þurfa eftirlits. Það er alls ekkert hægt á því að byggja, þótt slampast hafi af tollgæzlulaust við þær fáu vörutegundir, sem nú tollum vér, því að þar höfum vér notið og njótum aðstoðar danska tollliðsins, sem hefir búið til fyrir okkur sérstakar tollskrár fyrir hvert skip og hverja höfn, yfir þessar vörur. Og að því er England snertir, hittist svo á, að einmitt sömu vörurnar eru tollvörur þar í landi og eru því færðar í tollpappíra skipa. En sérstakar skrár frá tollstjórnum annara landa yfir allar vörur, sem hér er um að ræða, er alls ekki unt að fá. Hinn háttv. aðalhöfundur frv. (B. Kr.) sagði, að hann væri búinn að rannsaka, hversu mikið erfiði það væri fyrir innheimtumanninn að innheimta tollinn eftir þessu frv., sagði að það hefði tekið sig eina klst. að flokka einhverja lengstu farmskrá, sem hingað hefði komið. Þetta er nú svo. En hversu lengi myndi hann hafa verið að flokka, ef skipstjóri hefði svikist um að koma með nokkra farmskrá? Þá hefði sjálfsagt þurft að flytja vörurnar í land og »sortera« þær allar. Hversu langan tíma hefði það tekið, eða hvað hefði það kostað? Ef farmskrá er ekki með skipi, sem vel getur komið fyrir af ýmsum ástæðum, - hún getur hafa glatast eða gleymst, orðið eftir á öðrum höfnum, sem skipið hefir komið á o. s. frv., eða ef farmskráin er bersýnilega röng eða ónákvæm - þá verður að »sortera« vörurnar upp á landssjóðs kostnað og því er ekki hægt að framkvæma þessi lög, nema með tollgæzluliði. Lögin mundu verða til háðungar og athlægis ella. Háttv. framsm. meiri hl. (B. Sv.) gat þess, að eg hefði í hug, að innleiða nýtt »princip« til að afla landssjóði tekna, með því að lögleiða hér »monopol« (einokun) á vissum vörutegundum. En eg bið háttv. framsögumann vel að gæta þess, að í fyrsta lagi hefi eg alls ekki hugsað mér að koma fram með slíkt frumvarp. Tolllaganefndin í heild sinni hefir að eins sett þann mögulegleika, og finst hugmyndin þess verð, að rannsaka hana nánar í milliþinganefnd. En nefndin hugsar sér ekki að innleiða slíkt nýmæli sem bráðabirgðafyrirkomulag - til reynslu - heldur að láta vera með að samþykkja það, þangað til menn þykjast vissir um, að það geti dugað til frambúðar. En þetta frv., sem hér liggur fyrir umsteypir með öllu fyrri »principum« í tolllöggjöf þessa lands, og á þó að eins að vera til bráðabirgða. Það er eins og kjaftshögg á öll »princip« í gildandi lögum um þetta efni, og þennan gagngerða umsteyping, alt þetta nýja, erfiða og umsvifamikla bákn á að setja á stofn, að eins til bráðabirgða! Eg skal ekki fara frekari orðum um þetta, en vil þó endurtaka það, að slá megi því föstu, að ekki sé enn þá búið að gera grein fyrir því á hverju flokkaskipunin sé bygð, og heldur ekki, hvort nokkurt vit sé í áætluninni um tekjurnar, af því að ekki eru til hér á landi þær skýrslur, sem hægt er að byggja á í þessu efni. Það getur alt eins verið, að tekjurnar nemi ekki meiru en ? eða minna af því, sem styðjendur þess telja, og er þá til lítils barist. Eg verð að segja það, að mér er ómögulegt að verjast þeirri hugsun, að ástæðan fyrir því, að þetta mál er gert að flokksmáli hér í deildinni, sé ekki beint sú, að útvega landssjóði tekjur, heldur muni annað undir búa jafnframt, ef frv. skyldi nú falla í Ed. eða daga þar uppi.

Framsm. minni hl. (Hannes Hafstein) Eg get að miklu leyti skírskotað til nefndarálits minni hlutans á þgskj. 650 og hefi eg litlu við að bæta það, sem þar stendur. Enda mun ekki vera til mikils að koma með ástæður gegn frumv. þessu, því mun vera trygð braut hér gegn um deildina, hvað sem sagt er. Í skattanefndinni kom öllum saman um, að finna yrði eitthvert ráð til þess að bæta úr þeim tekjumissi, sem aðflutningsbannið bakar landssjóði. Og öll nefndin var sammála um það, að æskilegast væri að finna einhvern tekjustofn, sem ekki legði aukin gjöld á lífsnauðsynjar manna. Tók nefndin til athugunar, hvort ekki mundi mega fá tekjur, án þess að íþyngja gjaldendum, með því að landið tæki einkasölu á einhverjum vörutegundum, er mikið kveður að, og hefði tekjur af söluarðinum, án þess varan þyrfti að hækka í verði fyrir það. En á þessu þingi var ómögulegt að framkvæma þær rannsóknir og íhuganir, sem nauðsynlegar eru, áður nokkuð verði sagt um þetta mál með vissu. Aftur á móti vill nefndin, að þetta sé rannsakað í milliþinganefnd til næsta þings. Þar sem nú meiri hluti nefndarinnar hefir aðhylst þetta frumv. verð eg að ganga út frá því, að þeir, sem vænta einkasölufrumvarps á næsta þingi, skoði þetta frumv. að eins sem bráðabirgðarfyrirkomulag fremur en til frambúðar. En bráðabirgðafyrirkomulag verður fyrst og fremst - auk almennra réttlætisskilyrða, - að fullnægja því skilyrði, að vera handhægt, gera sem minsta gagngerða breyting á þeim meginreglum, sem annars er fylgt í landinu. En því fer afarfjarri, að frumv. fullnægi þessu meginskilyrði. Þvert á móti umsteypir það alveg öllum þeim grundvelli, sem tolllöggjöf vor hefir verið bygð á til þessa, og innleiðir nýtt. Hingað til höfum við hagað tolllögum okkar þannig, að þau gætu orðið framkvæmd án sérstaks tollgæzluliðs, tolla sem fæstar vörur, og að eins þær, sem eru munaðarvörur eða að minsta kosti ekki lífsnauðsynjavörur. En þetta frumv. leggur lága en þó mismunandi tolla á flestallar vörutegundir, sem til landsins flytjast, og eru þess eðlis, að lífs ómögulegt er að framfylgja því nema með því að gera víðtækar ráðstafanir til tollgæzlu, sem hefði bæði afarmikla fyrirhöfn og afarmikinn kostnað í för með sér. Þetta gerir í mínum augum frv. alveg ómögulegt til bráðabirgðafyrirkomulags. En hvernig væri það þá til frambúðar? Eg skal að svo stöddu ekki fara út í »krítík« á einstökum greinum og flokkaskifting frumv. Eg veit að höfundinum hefir gengið gott eitt til þess að koma með það og hann hefir gert þetta eins vel og hann gat. En eg skil ekki, hvers vegna hann heldur áfram að kalla þessa tolla »farmgjald«. Eins og frumv. er nú, er það nafn alveg meiningarlaust og villandi. Nú er frv. ekki annað en »Toldtarif«, það er gjaldskrá yfir toll af flestum þeim vörum, sem flytjast til landsins. Þetta fyrirkomulag er svo sem ekki nein ný uppfundning. Það er gamla meginlands tollreglan, sem hér gægist fram með öllum kostum og kynjum, að eins í dálítið halakliptu og annkanalegu formi. Það er gamla tollrófan, sem Evrópulöndin flest ennþá frá gamalli tíð mega dragast með og stynja undir, með sínum óheyrilega kostnaði til tolleftirlits og öllum þeim óeðlilegu höftum á frjálsri verzlun og vernd fyrir innlent »fúsk«, sem það alstaðar hefir í för með sér, er til lengdar lætur. Það er hægra að koma slíku á, heldur en losna við það aftur, eins og hefir sýnt sig, þegar frjálslyndari flokkarnir í löndunum, sem hafa þessi tollkerfi, hafa verið að reyna að losa um viðjarnar. Einn aðalókosturinn við slík tollbákn er það, að vegna kostnaðarins við eftirlit og innheimtu, svo og vegna arðs þess, er kaupmenn taka sér af tollunum verður almenningur að borga svo miklu meira heldur en féhirzlunni, - landssjóði - kemur að notum. Og þessi ónauðsynlegi gjaldþungi legst ætíð tiltölulega þyngst á fátækari stéttirnar, hversu vel sem reynt er að vanda til þess, að haga upphæð tollsins á hverri vörutegund svo, að hæst gjald leggist á þær vörur, sem ekki eru nauðsynjavörur og þeir efnameiri aðallega kaupa. En þegar gjaldinu er skift niður á vörurnar, eins og í þessu frumvarpi, þar sem slept er algerlega öllu tilliti til réttlætis og sanngirni í gjaldálögunni, þá keyrir slíkt úr öllu hófi. Sé nokkurri meiginreglu fylgt í gjaldflokkun þessa frumvarps, þá er hún í öllu falli ósýnileg mér, og eg held allflestum, sem lesið hafa frumvarpið. Dýrir málmar tollast eins og eða jafnvel helmingi lægra en eldspítur, hampur, allskonar matvara og nýlenduvörur, gullúrin eins og skófatnaður og tvinni, gullstáss eins og blikkfötur, dýrasta silki og pell eins og stumpasirs og strigi o. s. frv., og yfirhöfuð er ekki hið minsta tillit tekið til þeirrar meginreglu í allri tolllöggjöf, að reyna að láta gjaldið koma sem réttlátast niður. Menn eru annars vanir hér á þingi að gera afarmikið úr þeirri reglu. Sérstaklega hefir bumban verið barin bæði ótt og títt, þegar um dálitla hækkun á kaffi- og sykurtolli hefir verið að ræða. Þá hefir verið kveinað og kvartað um það, og held eg það hafi verið nefnt hér í deildinni seinast í dag, að kaffi- og sykurtollurinn komi mest niður á fátæku fólki. En um þennan allsherjartoll, sem hér er farið fram á að farsæla okkur með, má sanna það svart á hvítu, að hann kemur langtum ranglátar niður en hækkun á kaffi- og sykurtolli, jafnvel þótt hér séu undanskildar ýmsar nauðsynjavörur, svo sem korn, kol og steinolía. Það hefir verið sagt, að þetta væri svo lágt gjald, að engan munaði um það. Það er að vísu ekki mjög hátt, en þó er það upp í 40 krónum af tonninu af sumum nauðsynjavörum, sem síður má án vera en kaffis og jafnvel sykurs, svo sem fatnaði, leðri sútuðu, skinnum sútuðum, skófatnaði, tvinna og allskonar vefnaðarvöru, og það gjald verður í framkvæmd miklu hærra, því að kaupmenn leggja auðvitað miklu meira á vöruna, heldur en nemur tollgjaldinu, sem á að greiða fyrirfram. Og sé það satt, sem eg reyndar stórum efa, að þetta gjald gefi landssjóði af sér 180 þús kr. á ári, þá greiðir almenningur alt að því helmingi hærri upphæð. Af þeirri upphæð fellur auðvitað meginþorrinn á þær vörutegundirnar, sem mest er keypt af, en það eru þær vörur, sem alþýðan og fátæklingar neyðast til að kaupa. Hitt er hverfandi, sem kemur af »luxus«-vörum, sem einkum eða eingöngu eru keyptar af efnafólkinu, þegar toll gjaldið er ekki hærra af þeim vörum heldur en af sömu þyngd af ódýrasta varningi. Og þessi tollur hlýtur að koma, eigi að eins tiltölulega þyngst, heldur með mestri fjárupphæð, niður á fjölskylduheimilunum, sem sízt er rétt að láta blæða fyrir þessum tekjuauka, sem landssjóður nú þarf að fá fyrir vínfangatollinn. Við minni hluti nefndarinnar getum því með engu móti léð hönd til þess, að kasta þessu óhentuga og óréttláta gjaldi á þjóðina. Það verður að finna einhverja aðra leið til að sjá landssjóði borgið í bráðina. Þetta er alófært sem bráðabirgðafyrirkomulag, hvað sem um það er að segja að öðru leyti. Sumir segja, að hér sé um tilraun að ræða, og stuðningsmenn þessa máls játa sjálfir, að þeir viti ekki hve mikið það mundi gefa af sér. En þá er heldur ekki unt að byggja á því, að þetta sé fullnægjandi. Þá verða þeir sömu menn að setja eitthvað annað við hliðina, ef þessi tilraun skyldi misheppnast. Eg skal ekki fara út í hverjar aðrar leiðir eiga við á þessu fjárhagstímabili. Allir vita, að við blasir bein leið til þess að komast hjá öllu tilraunafálmi út í loftið til þess að útvega landssjóði tekjur í stað vínfangatollsins, meðan verið er að undirbúa betur nýjan skatttekjugrundvöll, og bæta úr vanrækslu fráfarandi stjórnar í þeim efnum. Að því er snertir framkvæmd þessara laga, farmgjaldslaganna svonefndu, skal eg að endingu að eins benda á, að það má segja með fullri vissu fyrir fram, að fyrst í stað hlýtur að verða mikill vanbrestur á því, að útlend vöruflutningaskip, sem ekki þekkja þessi nýmæli fullnægi fyrirmælunum um vöruskrár og þvíumlíkt. Það bætir ekki úr skák fyrir innheimtu tollgjaldanna, þó að sektum sé beitt fyrir vanbrest á vöruskrám og öðrum skýrslum, sem ætlast er til að gefnar séu. Vanti skip vöruskrá, verður hið opinbera að láta rannsaka nákvæmlega allan farminn. Og hverjir eiga að gera það? Að heimta slíkt af sýslumönnum, er tómt pappírsgagn, þeir geta blátt áfram ekki annað því, þeir geta ekki verið nema á einum stað í einu. Landið yrði að launa tolllið þess. En um það eru engin ákvæði í frumvarpinu. Eg vil og leiða athygli háttv. flutningsm. að því, að það hlýtur að vera bygt á ókunnugleika, er í 6. gr. laganna segir, að ein farmskrá skuli vera yfir allan farm skips. Það er ómögulegt að hafa eina farmskrá, þegar skipið kemur með vörur frá fleiri löndum en einu, nema þá því að eins, að ætlast sé til, að skipstjóri sjálfur smyrji upp einhverri málamynda farmskrá, sem þá væntanlega oft væri lítið á að byggja. Ætla eg svo ekki að fara fleiri orðum um þetta mál, það hefir enga þýðingu að eyða orðum um það, sem er fyrirfram ákveðið. Eg vil aðeins eindregið mótmæla því, að þingið hætti landinu út á þessa hálu braut. Þetta er alveg ófær leið, og lögin í þessu formi ekki til sóma fyrir þingið.

Framsögum. meiri hl. (Bjarni Jónsson) Nú held eg að hinum hv. sessunaut mínum veiti ekki af að setjast niður í busabekk til þess að lesa upp aftur málfræðina sína, og vona eg að hann geti komið aftur með rólegri samvizku, og hafi lært nóg, þegar hann hefir setið þar í 1 ár.

Framsm. minni hl. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Eg get ekki verið samdóma háttv.þm. Vestm. (J. M.). Hann á við það, að eintök, sem heimtuð eru ókeypis verði ekki fleiri en áður. En þetta er tilfinnanleg íþynging alt um það. Þau eintök, sem fara til útlanda, spilla ekki sölumarkaði á íslenzkum bókum, heldur hin, sem fara á söfnin. Eg get ekki betur séð, en að tilganginum sé náð með því að veita styrk á fjárlögunum til landsbókasafnsins til skiftibóka, en 4 eintök hrykkju ekki til þess, það þyrfti fleiri, einmitt af þeim bókum, sem nokkur slægur er í, og það er rétt, að landssjóður beri þann kostnað, eg gæti hugsað að það yrðu svona 10-20 eintök, en hávaði bókanna verður aldrei neins metinn til skifta, svo að það er að fara á mis við tilganginn, ef þetta á að ganga jafnt yfir allar bækur, - alveg óþarft um fjölda bóka. Eg vil því mæla sterklega með því, að 1. og 2. brtill. á þgskj. 649 verði feldar, og eg þykist vita, að þingið sé svo sanngjarnt, að veita styrk til bókakaupanna. Svo er annað. Eg hefi orðið þess var, að á síðustu dögum hefir fregnin um frv. þetta borist til Danmerkur, og útgefendur þar eru að hafa samtök um að senda landsbókasafninu bókaskrár sínar, til þess það geti valið úr bækur, sem þeir þá senda því ókeypis gegn skiftibókum til dönsku safnanna tveggja, að mér skilst. Þetta er rétt, og þannig ætti bóksalafélagið hér að hegða sér, og það ætti að vera hægt að komast að svona skiftum í fleiri löndum, t. d. Noregi og Svíþjóð. Það er alt annað en að láta ókeypis fjölda eintaka af hendi til safnanna hér á landi. En þessi tvö eintök, sem landsbókasafnið hefir, hrökkva ekkert, þau verða eins og krækiber í tunnu. Bezt væri að fela stjórninni þetta alt saman. Annars skal eg geta þess, að bækur, sem styrktar eru af opinberu fé, eru ekki svo fáar. Það eru t. d. þingtíðindi, landsreikningar, stjórnartíðindi, Þjóðvinafélags-, Bókmentafél.- og Sögufélagsbækur o. s. frv. Auk þess er fjöldi annara bóka styrktur af landsfé, sem opt og tíðum eru einmitt beztu bækurnar og líklegastar til bókaskifta.

Framsögum. meiri hl. (Benedikt Sveinsson) Eins og mönnum er kunnugt, var mál þetta fyrir síðasta þingi í nokkuð öðru gerfi, en það hefir nú. Frumvarpið hefir verið tekið upp til þess að jafna tekjuhallann, sem fyrirsjáanlegt er, að nú muni verða á fjárlögunum, með því að stjórnin hafði látið undir höfuð leggjast að gera tilraun til að sjá landssjóði fyrir tekjum í stað áfengistollsins. Síðan mál þetta kom fram á síðasta þingi, hefir þjóðinni gefist kostur á að athuga það nokkuð á þingmálafundum. Einnig hefir verið ritað um það í blöðunum. Margir þingmálafundir hafa lagt málinu liðsyrði. Eg skal geta þess, að á þingmálafundi í Árnessýslu, sem hafði mál þetta til meðferðar, var kosin nefnd til þess að íhuga skattamál og tollmál landsins. Nefnd þessi lét upp álit sitt, er hún hafði haft mál þessi til meðferðar í tvo eða þrjá mánuði og kvaðst hún álíta farmgjaldsleiðina hentuga til þess að afla landssjóði tekna. En það fann hún slíkum tollstofni helzt til foráttu, að þar með væri þingi og stjórn opnaður ofgreiður vegur til þess að auka tekjur landsins, - hækka farmgjöldin, þegar svo sýndist og mundi þetta leiða til ofmikillar fjáreyðslu og bruðlunar. - Af þessu sést, að þessir menn telja farmgjöldin handhægust allra álagna til þess að afla landssjóði tekna. Farmgjaldsfrumvarpinu var fundið það til foráttu á síðasta þingi, að það legði jafnan toll á allar vörur, sem til landsins flyttust, hvort sem þær væru dýrar eða ódýrar, þarfar eða óþarfar. Einkum var það viðkvæðið, að nú ætti að leggja toll á kornvöru, en því mun almenningur víðast vera mótfallinn. Nú hefir verið reynt að komast hjá helztu annmörkunum, sem þá þóttu á frumvarpinu. Kornvara er nú öll undanskilin farmgjaldi og sú aðferð tekin upp að flokka niður allar vörur, sem til landsins flytjast. Eftir frumv. er öllum farmgjaldsskyldum vörum skift í 7 flokka. Eins og kunnugt er, þá hefir nefndin sem hefir haft mál þetta til meðferðar hér í þinginu, ekki orðið sammála. Þótt meiri hlutinn sé ekki fyllilega ánægður með flokkunina, þá leggur hann þó til, að málið verði samþykt á þessu þingi. Misbrestir þeir, sem kunna að vera á frumv., munu bezt koma í ljós við reynsluna og þá fyrst er hægt að bæta úr þeim, þegar hún er fengin. Skattamálum og tollmálum landsins er ekki ráðið til lykta enn, og þessvegna þykir meiri hluta nefndarinnar nauðsynlegt að sjá, hvernig þessi aðferð, sem hér er farið fram á, muni gefast, svo að menn fái þó nokkra reynslu fyrir sér í þessu efni sem fyrst, áður en til fulls verður gengið frá þessum vandamálum. Minni hlutinn hefir í sínu áliti drepið á þá aðferð, að landið einokaði sölu einstakra vörutegunda. Þetta var ekki all-lítið rætt í nefndinni og leizt flestum nefndarmönnum vænlega á það ráð. En því verður ekki við komið á þessu þingi héðan af, til þess að bæta fjárhaginn í svip, heldur er til ætlast, að skorað verði á stjórnina að búa það mál undir næsta þing. Þarfir landssjóðs eru einnig svo miklar, og fara sívaxandi, að ekki mundi af veita, þótt fundin væri fleiri en ein ný tekjugrein honum til handa. Tillagan um þjóðverzlun (einokun, sem þjóðin leggur á sérstakar vörur), hnekkir því alls ekki farmgjaldsfrumvarpinu á neinn hátt, né dregur úr nauðsyn þess. Hingað til hefir sú aðferð verið höfð, að tolla fáar vörutegundir, en hafa tollinn háan. En nú er tollurinn orðinn svo hár á flestum þeirra, að tæplega mun gerandi að hækka hann úr þessu. Í jafn viðáttumiklu landi, sem Ísland er, verður tolleftirlit mjög torvelt. Og ef tollurinn yrði hækkaður úr því, sem nú er, á þessum fáu tollskyldu vörum, þá mundi freistingin hjá kaupmönnum og öðrum fara vaxandi að því skapi til þess að svíkja tollinn. Og þetta er gert nú, vafalaust miklu meira en flesta grunar. Eitt dæmi hefir komist upp hér í miðjum Reykjavíkurbæ, þegar »álnavöru«-kassinn hans Brauns kaupmanns brotnaði hérna á bryggjunni og alt »sirsið« og »boldangið« var orðið að dýrindis Hamborgar vindlum. Og það er síður en svo, að þetta sé einsdæmi um tollsvikin hér. Það mundi því ekki ná tilgangi sínum, þótt þingið legði hærri toll á einstakar vörutegundir. Hér er ekki hægt að koma á nákvæmri tollgæzlu, fyr en landið er orðið ríkt og þéttbýlt, Farmgjöldin hafa aftur meðal annars þann mikla kost, að gjaldið er svo lágt og svo jafnt á vörutegundunum tiltölulega, að varla getur borgað sig, að fara að brjóta lögin og setja eina vöru í umbúðir annarar. Mismunurinn á gjaldinu er oflítill til þess, að slíkt verði gert svo að nokkru nemi. Andstæðingar frumvarpsins hafa það á móti því, að flokkaskiftingin sé af handahófi. Vera má að svo sé, en eg vil minna á það, að öll frumsmíð stendur til bóta. Og þegar þetta fyrirkomulag hefir verið reynt, þá koma brestirnir í ljós og þá má lagfæra það, sem aflaga hefir farið. Það er ætlast til, að farmgjaldið sé heimtað eftir farmskrá, sem skipið er skyldugt að hafa meðferðis. Nefndin hefir fengið upplýsingar um það hjá hv. flutnm. frumv., 1. þm. G.-K. (B. Kr.), að flokkunin eftir farmskránni sé mjög fljótleg og muni ekki taka lengri tíma en eina klukkustund, þótt farmskrá sé í lengsta lagi. Og eins og menn vita, er háttv. flutnm. þessu mjög kunnugur, því að bæði hefir hann fengist við verzlun í mörg ár áður og jafnframt rannsakað þetta efni mjög ítarlega. Eg veit vel, að frumv. muni mæta megnri mótspyrnu og verða fundið margt til foráttu. En eg hygg, að andmælin verði ekki svo veigamikil, að málið þurfi að falla fyrir þá sök. Það mun og vera svo um flestar nýjungar í tollmálum, að hægra þykir að finna á þeim galla og sýna fram á þá, heldur en að tína kostina. Það er hægra að rífa niður en byggja upp. Flestir munu minnast þess, að kaffi- og sykurtollurinn hefir ekki komist á hljóðalaust, en þó er hann sú tekjugrein landssjóðs, sem vissust er, og veitt hefir mestar og beztar tekjurnar. Nefndin hefir ekki haft mikinn tíma til þess að athuga frumvarpið, og brtill. hennar á þgskj. 618 eru einkum leiðréttingar og lagfæringar. Hún hefir strykað út nokkrar tegundir, sem tollskyldar verða samkvæmt öðrum lagafrumvörpum, sem þingið hefir með höndum og því eiga undan að fellast. Svo er t. d. um ávaxtavín og gosdrykki, en þeir voru ekki tollskyldir, þegar þetta frumvarp kom fram. Aftur er bætt við vörutegundum, sem gleymst höfðu þegar frumv. var samið, og má vel vera, að enn séu einhverjar vörutegundir ótaldar, en þær koma þá í 7. flokki. Þá hefir nefndin lagt það til, að það sem nefnt er í frumv. »8. flokkur« verði 2. gr. frumv., og breytist þá greinatala frumv. eftir því. Nefndin hefir talið rétt, að þær vörur, sem ætlaðar eru til húsagerðar, séu gjaldfríar. Einnig felst hún á, að ekki skuli greiða farmgjald af steinolíu eða kornvöru. Skattur á steinolíu mundi koma þyngst niður á sjómannastéttinni, og steinolían er fulldýr nú, þótt ekki sé lagður tollur á hana. Eg sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið að sinni, en vænti, að því reiði vel af. Eg skal geta þess, að nefndin hefir fengið miklar og góðar upplýsingar hjá 1. þm. G.-K. (B. Kr.), þar sem hana hefir brostið nægilega þekkingu á málinu, en hann er máli þessu gerkunnur frá rótum og mun einnig skýra ýms atriði þess fyrir deildinni.

Jón Ólafsson Herra forseti! Út af því sem háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) sagði, sé eg það, að hann vill helzt að bæjarstjórnin kjósi manninn, og er þá á móti frv., en það er sá hængur á því, að með þessu getur borgarstjórinn orðið bæjarstjórninni ónotalega háður, en á hinn bóginn er hann því óháðari, sem fleiri kjósa hann. Það gæti komið sér illa, ef hann yrði að taka við nokkurskonar handfestingu hjá bæjarstjórninni, og tilgangur frv. er einmitt sá, að fá tryggingu fyrir því, að þess háttar geti ekki átt sér stað. Á þingmálafundum í vetur var þetta líka vilji allra kjósenda hér án nokkurs flokksgreinarálits, enda kemur þetta ekki því við, því að það er allra hagur að fá hæfan mann í þessa stöðu, hverrar skoðunar sem hann er í pólitík og hver sem hann er.

Jón Ólafsson Herra forseti! Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) talaði um orsökina til þess, að þetta frv. kom fram, og var hún þá sú, að þetta væri nauðsynlegt, vegna þess að engin tollgæzla væri til hér í landi. Sagði að núgildandi tolllög væru brotin og svikin, og því væri þetta ráð tekið.  (Björn Kristjánsson: Eg talaði líka um tekjunauðsynina)  . Nú, það get eg betur skilið. En þá er spurningin sú, hvort ekki væri betra að bæta úr henni á annan hátt, og það hefir verið bent á marga betri og sanngjarnari vegi en þennan. Hann játaði, að þetta frv. gæti leitt til verndartolla á innlendum iðnaði með tímanum, en þótti ekki svo skaðlegt, þótt svo færi. Þar skilur okkur nú einmitt á, því að þá leið álít eg eitt hið stórháskalegasta í löggjöf nokkurrar þjóðar. Alstaðar þar sem tollverndun hefir komist á, hefir hún orðið til þess að auka innlenda siðspillingu, frekar en iðnaðinn, og kenna þinginu að verzla við kaupmenn með löggjöfina, sem ekki ætti þó að vera verzlunarvara. Háttv. þm. sagði, að við gætum búið til allar tollskyldar vörur hér heima hjá okkur, nema kaffi, og gaf með því í skyn, að eiginlega væri skaðlaus, ef ekki þarflegur, verndartollur á öllu hinu; en þar get eg ekki verið honum samdóma. Það er vel mögulegt, að búa hér til sykur, en ætli það mundi borga sig? Eg verð að ætla að svo sé ekki, meðal annars af því, að farmgjaldið - sem hjá mér þýðir ekki annað en það sem borgað er fyrir að flytja vöruna (þ. e. sykurefnið) hingað - mundi verða of hátt til þess. Eg skal játa það, að fyrirkomulagið, sem við eigum nú við að búa, er ekki nema til bráðabirgða, og að við þurfum bráðlega að fá annað í staðinn. En ekki hygg eg það svo bráðnauðsynlegt að breyta tolllögunum fyrir þetta næsta fjárhagstímabil, þótt einhverjir kunni að fara í kring um þau. Enda undantekur nú þetta frv. allar þær vörutegundir, sem nú eru tollaðar, svo að ekki bætir það úr svikunum, og hverfur því sú ástæðan. Eg spurði þm. áðan, á hverjum grundvelli hann hefði bygt flokkunina, en þegar hann sagðist ætla að fara að tala um þetta, þá fór hann að telja upp eftir hverju hann hefði ekki getað farið. Hann gat ekki farið eftir fyrirferð og ekki eftir verðmæti, og yfirleitt var alt neikvætt, sem hann sagði um þetta, en hinu er ósvarað enn, á hverju hann hafi bygt. Hann talaði um það, að það er sjálfsagt rétt, að erfitt sé að flokka vörur af sömu tegund, eins og t. d. ýmis konar pappír, eftir verði. Það ætti þó síður að þurfa tolleftirlit til þess t. d. að þekkja umbúðapappír frá skrifpappír, en til þess að vita hvort heldur er í stórum kössum úr og silki eða gips og glerilát. Eg hefi áður tekið þetta og þvílíkt fram til þess að sýna, að hér er ekki farið eftir verðmætinu. Við vitum allir, hver munur er á dýrindis postulíni og bollapörum, sem við getum keypt okkur á 18 eða jafnvel 15 aura í búðunum. Hann mintist á, að auðvelt væri að vita, hvaða tegundir fluttar væru, af því að Englendingar og fleiri þjóðir vissu upp á hár, hvað þeir flyttu út. En eg veit upp á hár, að svo er ekki, og eg veit um fleiri en sjálfan mig, sem hafa fengið í sama kassa glingurvörur og brjóstsykur o. s. frv. Það er auðvelt að hafa í sömu umbúðum tollaðar vörur og ótollaðar, og það er einmitt orsökin til tollsvikanna nú. Eg skal leika mér að, hvenær sem er, að fá sendar í einum kassa frá Englandi alls konar vörur, ætt og óætt, tollskylt og tollfrítt, þannig, að ekkert sé nefnt á hleðsluskírteininu (Connossement) annað en »Stationery«, þ. e. pappírssala-varningur.

Jón Magnússon Frumv. þetta hafði mætt öflugum mótbárum, eins og það kom frá nefndinni, og hefir hún nú tekið tillit til þeirra, en eg sakna þess, að meiri hluti hl. nefndarinnar skuli ekki halda fast við það, sem hann einu sinni hefir gert, og leyfi eg mér, að taka upp 1. og 2. brtill. hans.

Framsögum. meiri hl. (Bjarni Jónsson) Eins og menn sjá, er frv. þetta orðið töluvert breytt frá því sem var. Meiri hl. hinnar háttv. nefndar hefir sniðið töluvert burtu með brtill. sínum frá því seinast. Nefndin hefir ekki náð því, að bera sig saman öll nú síðast, en í samráði við þá þrjá, sem til náðist er nú ákveðið að taka aftur fyrstu tillögurnar, og setja aftur í þeirra stað brtill. á þgskj. 480, sem þýðir það, að landsbókasafnið fái ekki 4 eint. af hverri bók, heldur 2, en af bókum, sem fræðifélög gefa út, tiltekinn fjölda til bókaskifta við útlönd. Það er ekki nema sanngjarnt, að landsbókasafnið fái þessi eintök, þegar útgáfa bókanna er styrkt af opinberu fé, en verði annars að kaupa bækurnar, ef einstakir menn gefa þær út. Önnur breyting liggur ekki í þessu. Svo er stungið upp á því, að í staðinn fyrir 3. og 4. gr. komi till. á þgskj. 649. Það var sem sé komið ýmislegt inn í frumvarpið, sem ekki gat staðist, þegar amtsbókasöfnin voru komin inn. Ef þau hefðu öll verið tekin með, þá hefði orðið mikil verkatöf af því, að rita allar þær skrár sem þurfti. Svo var eitt atriði, sem komist hafði inn í frumvarpið, fyrir vangá okkar nefndarmanna, sem sé, að leggja kvöð á þær íslenzkar bækur, sem prentaðar eru erlendis, og er nú lagt til, að þetta falli burt. Nú vona eg að alt sé farið, sem hefir hneykslað menn, og að menn játi að frv. sé til bóta, eins og það nú er orðið.

Forseti: Það hefir altaf verið venja, ef óskað hefir verið, að mál væru tekin út af dagskrá, að fara þá eftir beiðni nefndarmanna, hafi málið verið í nefnd. Þar sem nú engir nefndarmanna í þessu máli hafa óskað þess, að málið væri tekið út af dagskrá, heldur meira að segja mótmælt því sumir hverjir, sé eg ekki ástæðu til að sinna óskum þeirra háttv.þm., sem hafa farið fram á það.

Björn Þorláksson Mér er óskiljanlegt, að háttv.þm. Vestm. (J. M.) skuli halda fram þessum skilningi á orðum mínum. En eg skal ekki tala meir um það. En með því hann er lögfræðingur, þá vildum við taka tillit til þess, sem hann sagði, og óskuðum því að málið væri tekið út af dagskrá, til að geta borið okkur saman við aðra lögfræðinga. Nú hefi eg borið þetta undir annan lögfræðing og hann sagði, að ekki væri hægt að skilja þetta ákvæði öðru vísi en eg geri og hefi fram tekið. Þetta sýnir, að lögfræðingar eru hér ekki á sama máli, eins og svo oft hefir átt sér stað. Eg trúi þessum lögfræðing, sem eg hefi leitað ráða hjá, eins vel og háttv.þm. Vestm. (J. M.), án þess að gera lítið úr honum og þess vegna held eg fast við minn fyrri skilning á málinu. Legg eg nú breytingartillöguna undir atkvæði deildarinnar í þeirri von, að hún verði samþykt.

Björn Þorláksson Það var að undirlagi vor flutningsmanna breyt.till. á þgskj. 601, að frumv. var tekið út af dagskrá. Reyndar er ekkert fram komið síðan, sem breytt hafi skoðun vorri. Vér leggjum þann skilning í breyt.till., að með henni sé bæjarstjórnum og hreppsnefndum að eins veitt heimild til að veita sveitarstyrk, án þess að réttindamissir bakist þiggjandanum. Það ætti því engin hætta að stafa af þessu ákvæði. Þetta miðar til frjálslegri umbóta og er samkvæmt þeim mannúðaranda, sem nú er ríkjandi.

Framsm. minni hl. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Eg skil ekki hvað hv.þm. Vestm. (J. M) gengur til þess, að vilja nú fara að leggja þungan skatt á bókaútgefendur hér á landi fram yfir það sem nú á sér stað, sem sé þessi 4 eintök til landsbókasafnsins. Það er rán, að féfletta svo útgefendur að raunalausu, og eg er hlessa á honum, jafnsanngjörnum manni, að koma fram með þetta, þar sem hann veit, hve örðugt er að koma á prent bókum hér á landi. Þetta er að þrengja að bókmentum landsins, og það er ástæðulaust, því að landssjóður er fullfær um að kaupa bækurnar, ef hann vill. Það er nóg gert til þess að spilla bókamarkaðinum með söfnunum, þótt menn séu ekki neyddir til að gefa þeim bækurnar líka.