Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að um kl. 13.30 fer fram atkvæðagreiðsla og önnur aftur síðdegis. Ég vil minna á að í komandi viku verða einvörðungu nefndastörf og mikilvægt er að koma málum til nefnda í lok þessa þingdags. Forseti vill enn fremur tilkynna að hv. 14. þm. Reykv., Kristín Ástgeirsdóttir, hefur óskað eftir að flytja þingheimi tilkynningu.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs til að tilkynna þingheimi að ég hef sagt mig úr þingflokki Samtaka um kvennalista. Ég er ein þeirra kvenna sem upphaflega settust niður sumarið 1981 til að ræða hvort sérframboð kvenna til sveitarstjórna og síðar Alþingis væri fær leið til að auka hlut kvenna í stjórnmálum. Við komumst að þeirri niðurstöðu eftir langar og strangar umræður að það bæri að feta í fótspor Bríetar Bjarnhéðinsdóttur og Ingibjargar H. Bjarnason frá fyrstu áratugum aldarinnar og bjóða fram lista kvenna. Við sem ræddum saman vildum tryggja að sjónarmið kvenna kæmust að þar sem ráðum er ráðið til þess fyrst og fremst að breyta áherslum, bæta stöðu kvenna og barna í þágu samfélagsins alls og breyta samfélaginu í átt til meiri jöfnuðar og réttlætis. Kvennalistinn hefur átt fulltrúa á Alþingi í rúm 14 ár og hefur að mínum dómi haft veruleg áhrif bæði hvað varðar fjölgun kvenna á þingi og einnig málefni. Ég var varaþingkona á fyrsta kjörtímabilinu og hef nú setið á þingi fyrir Reykjavík í sex og hálft ár. Ég hef átt afar góða samvinnu við þingmenn stjórnarandstöðunnar allan þennan tíma, enda höfum við átt samleið í mjög mörgum málum og staðið þétt saman í baráttu við oft óbilgjarna ríkisstjórn. Samvinna er þó eitt, samruni annað. Ég mun áfram tilheyra stjórnarandstöðunni og óska eftir góðu samstarfi við hana sem og aðra þingmenn en ég mun taka afstöðu út frá málefnum eins og ég hef ávallt gert. Það er mér þungbært að ganga út úr húsi Kvennalistans eftir svo langa sambúð en það er um leið mikill léttir að ljúka þessum kafla lífs míns eftir erfitt lokaskeið. Ég hef eytt ómældum tíma og orku í starf mitt innan Kvennalistans og það hefur oft kostar persónulegar fórnir. Ég hef komist að þeirri niðurstöðu að vandlega íhuguðu máli að ég eigi ekki annarra kosta völ en að segja skilið við Kvennalistann. Ég var kosin á þing sem fulltrúi hreyfingar sem, eins og segir í stefnuskrá Kvennalistans, er hvorki til hægri né vinstri og því ný vídd í íslenskum stjórnmálum. Ég var kjörin til að vera fulltrúi hreyfingar sem varð til sem andófsafl gegn gamla flokkakerfinu og vildi umbylta því, ekki samsamast því. Ég var kjörin til að tala máli kvenfrelsis, jöfnuðar, réttlætis, valddreifingar og lýðræðis. Ég var kjörin til að vera fulltrúi þeirra sem spyrja gagnrýninna spurninga, skoða og skilgreina upp á nýtt út frá sjónarhóli kvenna, þeirra sem ekki taka viðteknar hugmyndir góðar og gildar án frekari skoðunar. Meiri hluti fulltrúa á landsfundi Kvennalistans um síðustu helgi samþykkti grundvallarstefnubreytingu sem ég er ósátt við. Hún er að mínum dómi söguleg mistök. Fundurinn samþykkti að stilla sér upp við hlið svokallaðra vinstri flokka í þeim viðræðum sem fram undan eru um málefnagrundvöll. Það er sjálfsagt að einstaklingar innan Kvennalistans gangi til liðs við gömlu flokkana kjósi þeir það, en það er ekki réttlætanlegt að mínum dómi að draga heila hreyfingu sem samanstendur af konum úr ýmsum áttum og með mismunandi lífsskoðanir inn í bandalag þeirra flokka sem nú skilgreina sig til vinstri hvað sem það svo þýðir. Við sameinuðumst á sínum tíma í kvennabaráttu og hún er hvorki til vinstri né hægri, hvað þá að hún verði skilgreind sem félagshyggja. Ég treysti mér ekki til að tala máli þessa nýja meiri hluta og ég get ekki setið hjá. Það er ekki minn stíll. Sá Kvennalisti sem ég var kjörinn fulltrúi fyrir er ekki lengur til. Ég kýs því að vinna áfram að bættri stöðu kvenna utan flokka á þeim grunni sem ég var kjörin til hvað sem síðar verður. Hæstv. forseti. Nú á ég mig sjálf.

Virðulegi forseti. Í upphafi vil ég taka fram að tímasetning þessarar utandagskrárumræðu var ákveðin með nokkrum fyrirvara og því er hún ótengd þeim tíðindum sem hv. þingkona Kristín Ástgeirsdóttir tjáði þingflokknum í gær og þingheimi nú. Ég kveð mér hljóðs utan dagskrár um brot ráðherra í ríkisstjórnum Davíðs Oddssonar á 12. gr. jafnréttislaganna. Í kjölfar tveggja fyrirspurna minna hér á Alþingi og skriflegra svara við þeim er nauðsynlegt að vekja athygli á því hvernig til tekst við framkvæmd jafnréttislaganna. Fyrst spurði ég um hlutfall kvenna í nefndum á vegum ráðuneytanna í tíð núverand ríkisstjórnar, samanber 12. gr. jafnréttislaganna, en þar segir m.a.: ,,Í nefndum, stjórnum og ráðum á vegum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka skulu, þar sem því verður við komið, sitja sem næst jafnmargar konur og karlar og skal ávallt á það minnt þegar óskað er tilnefningar í hlutaðeigandi stjórnir, nefndir og ráð.`` Í svarinu kemur fram að að meðaltali eru 23% konur í nefndum og ráðum sem núverandi ráðherrar hafa skipað og þar kemur félmrn. áberandi best út með 40% konur og heilbrrn. næstbest með 35%. Versta útkoman var í nefndum skipuðum af ráðherrum landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneytanna þar sem konur voru 2--5% nefndarmanna. Í framhaldi af þessu svari og því að menntmrh. skipaði aðeins tvær konur í 11 manna Rannsóknarráð skrifaði ég opið bréf til menntmrh. til að varpa ljósi á hvers vegna það gengur svo seint að koma áðurnefndri lagagrein í framkvæmd. Í svargrein sinni í Morgunblaðinu 23. ágúst viðurkennir ráðherrann að hafa ekki farið að lögum þegar hann bað um tilnefningar í Rannsóknarráð. Orðrétt segir ráðherrann: ,,Hins vegar var ekki vitnað í ákvæði 12. greinar jafnréttislaganna í bréfum, þrátt fyrir lagafyrirmæli um það.`` Í framhaldi af svargrein minni frá 11. september lagði ég fram fyrirspurn á þskj. 34 til að kanna hvort hér er um einstakt lögbrot að ræða eða hvort fleiri ráðherrar hefðu gerst brotlegir við jafnréttislögin. Orðrétt spurði ég: Hve oft hefur verið minnt á 12. gr. jafnréttislaganna frá því að hún var lögtekin árið 1991 í bréfum einstakra ráðherra þar sem óskað er tilnefningar í stjórnir, ráð og nefndir? Í svarinu er staðfest orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í svörum ráðuneyta kemur fram að yfirleitt hefur ekki verið minnt á 12. gr. jafnréttislaga í þeim bréfum ráðuneyta þar sem óskað er eftir tilnefningum í ráð, stjórnir og nefndir. Á þessu eru hins vegar undantekningar. Félagsmálaráðuneyti hefur á því tímabili sem um er spurt 173 sinnum minnt á umrædda grein og umhverfisráðuneyti hefur 12 sinnum á sama tímabili minnt á lagagreinina. Iðnaðar- og viðskiptaráðuneyti minnti á hana í 21 skipti á árinu 1995.`` Þetta bendir tvímælalaust til að langflestir ráðherrar í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar að honum sjálfum meðtöldum hafi brotið umrædda lagagrein. Ástandið er skást hjá félmrh., enda er hlutfall kvenna hæst í nefndum félmrn. en svarið útilokar ekki að þeir hafi einnig brotið lagagreinina og þyrfti að kanna til hlítar. Þá kemur fram í svarinu að ráðuneytin hyggjast stuðla að því með virkari hætti að jafna hlutföll kynja í nefndum og ráðum m.a. með því að vitna til umræddrar lagagreinar eins og lögbundið er. Af þessu tilefni óska ég eftir skýringum félmrh. sem ég bið að vera hér viðstaddan. Hann er ábyrgur fyrir framkvæmd jafnréttislaganna og ég óska eftir skýringum hans á því að eftirlitið með framkvæmd laganna er ekki betra en það er. Þá vil ég spyrja hæstv. forsrh. eða hæstv. félmrh. eftirfarandi spurninga: 1. Vita ráðherrarnir til þess að ráðuneytin hafi þegar tekið upp breytt vinnubrögð og farið að 12. gr. jafnréttislaganna? Ef ekki, eru áformaðar aðgerðir í því sambandi? 2. Hvernig skýrir forsrh. það að ráðuneyti hans hafa, með undantekningum þó, almennt ekki farið eftir þessari lagagrein? 3. Telur hæstv. forsrh. þessar staðreyndir gefa tilefni til að endurskoða jafnréttislögin eða framkvæmd þeirra? 4. Samkvæmt 22. gr. jafnréttislaganna er sá sem brýtur jafnréttislögin af ásettu ráði eða vanrækslu skaðabótaskyldur samkvæmt almennum reglum. Telur hæstv. forsrh. réttmætt að bæta íslenskum konum það tjón sem hlotist hefur af því að nefnd lagagrein hefur ekki verið virt? Það má auðveldlega færa rök fyrir því að brot á 12. gr. jafnréttislaganna hafa haft áhrif á völd kvenna, atvinnu og laun.

Herra forseti. Hv. þm. hefur gert grein fyrir þessu máli eins og það liggur fyrir. Auðvitað er það hárétt sem hv. þm. nefndi að þetta tiltekna ákvæði í lögum hefur nánast verið án notkunar eða notkunarlítið og vissulega er það ekki neitt einsdæmi. Það úir og grúir af lagafyrirmælum, frómum óskum víða í lögum, sem ekki er sinnt. Það verður að viðurkenna það eins og það er og hægt að nefna þúsundir dæma um slíkt. Í þessu tilviki liggur fyrir að þetta tiltekna ákvæði hefur ekki verið notað. Hvers vegna það hefur ekki gert get ég út af fyrir sig ekki svarað vegna þess að þar eiga margir aðilar hlut að máli, ekki einhver ráðuneyti. Það kemur fram í svarinu sem hv. málshefjandi nefndi nú ekki að sama gildir um stofnanir ríkisins eftir því sem best verður vitað og stofnanir sveitarfélaganna að þetta ákvæði hefur lítið verið notað. Ein skýringin kann þó að vera sú og kemur fram í svari eins ráðuneytisins sem þó hefur staðið sig vel eða svona sæmilega í þessum efnum. Þeir segja, talsmenn þess ráðuneytis, að ekki verði séð að þar sem minnt hafi verið á þetta ákvæði hafi það haft nokkra þýðingu. Þeir sjá ekki að það hafi leitt til þess að tilnefningar hafi komið fremur um konur eftir en áður. Það má vel vera að ráðuneytin hafi talið að þetta sé eitt af þeim ákvæðum sem ekki hafi út af fyrir sig verulega þýðingu eða verulega merkingu. Að öðru leyti er eingöngu hægt að svara fyrirspurn þingmannsins, að þessu gefna tilefni, að vitanlega verður sérstaklega áréttað við ráðuneytið að þetta ákvæði sé til staðar og það beri að virða eins og önnur lagaákvæði eftir því sem frekast er unnt.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu. Félmrn. hefur minnt á þetta ákvæði í bréfum sínum. Ég þori ekki að fullyrða að það hafi ævinlega verið gert, það kann að hafa fallið niður en þá af vangá því það er ásetningur minn að þetta fylgi öllum beiðnum um tilnefningar. Ég vitna til 12. gr. laga nr. 28/1991, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, en í henni segir, með leyfi forseta: ,,Í nefndum, stjórnum og ráðum á vegum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka skulu, þar sem því verður við komið, sitja sem næst jafnmargar konur og karlar. . .`` Rétt er að benda á að þó að greinin sé þannig orðuð eru áhöld um hvort hún geti staðist. Mér finnst ekki eðlilegt að stjórnvöld krefjist þess að félagasamtök skuli haga nefndaskipun sinni með tilteknum hætti. Það hlýtur að orka tvímælis að stjórnvöld íhlutist þannig í störf félagasamtaka. Frjáls félagasamtök í hinum vestræna heimi eru hornsteinn lýðræðisins. Það liggur ljóst fyrir að eins og greinin er núna tryggir hún ekki jafnan hlut kynjanna í nefndum því að oftast eiga tilnefningaraðilar að tilnefna einn fulltrúa og hafa engar upplýsingar um það, a.m.k. í mörgum tilvikum hvernig tilnefnt er í nefndina frá öðrum tilnefningaraðilum. Ef tilnefningaraðilunum væri hins vegar skylt að tilnefna eina konu og einn karl, og það hef ég iðulega beðið um, getur sá sem skipar nefndina valið að hún nái þannig tilætluðum árangri. Ég hef iðulega staðið frammi fyrir þeim vanda að þegar mér hafa borist tilnefningar og ég fæ bara að velja einn í nefndina, þá hafa tilnefningarnar verið mjög einsleitar, einungis annað kynið og stundum hef ég fallið í þá freistni að slást í hópinn og tilnefna t.d. konu þar sem einungis voru konur tilnefndar í nefnd. Ég hef verið að láta athuga það undanfarið hvort ástæða sé til að breyta jafnréttislögunum eða taka þau til endurskoðunar. Nú er viðurkennt að við búum við einhver bestu jafnréttislög í heimi en þar eru ákvæði sem ég tel að sé ástæða til þess að skoða vandlega hvort ekki þurfi að breyta. Ég ætla að setja vinnu í gang og hún er reyndar komin að nokkru leyti í gang við að endurskoða jafnréttislögin og vænti þess að með vorinu, hugsanlega í vor eða næsta haust, muni ég leggja fram breytingar á jafnréttislögunum. Ég stóð fyrir ráðstefnu snemma árs 1996 í Borgartúni með fulltrúum ráðuneytanna og m.a. til þess að kynna og undirstrika 12. gr. jafnréttislaganna. Ráðstefnan var mjög vel sótt. Mig minnir að það hafi verið á annað hundrað manns úr ráðuneytunum sem sóttu ráðstefnuna og hún tókst að mínu mati mjög vel. Ég átti von á því að eftir þetta yrðu nokkur þáttaskil því að allir sem boðaðir voru mættu til ráðstefnunnar. Herra forseti. Að lokum vil ég geta þess að ég hef sent ráðuneytunum bréf til að minna á þessa 12. gr. og er tilbúinn að árétta það bréflega áður en langt um líður.

Herra forseti. Á Íslandi á jafnrétti karla og kvenna að vera tryggt ef litið er til formlegra réttinda. Sú mismunun sem viðgengst byggir oft á fordómum sem gerir það að verkum að mannréttindi eru brotin á fólki á hverjum degi en einmitt vegna þess að hér er um brot á mannréttindum að ræða verðum við að taka þessa mismunun mjög alvarlega, annað er ósæmandi. Nefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám alls misréttis gegn konum gerði alls 18 athugasemdir við skýrslu Íslands til nefndarinnar á síðasta ári. Nefndin lagði m.a. til að ráðstafanir yrðu gerðar til að tryggja að konur skipuðu stöður þar sem ákvarðanir eru teknar og taki að sér forustuhlutverk hvar sem er í atvinnulífinu, einnig að ríkisstjórnin legði enn meiri áherslu á að byggja upp starfsemi til að vinna gegn hefðbundnum hugmyndum um hlutverk kynjanna með skipulögðu fræðslustarfi. Nefndin mæltist til þess að jafnréttisfræðsla og fræðsla um mannréttindamál yrðu gerð að skyldunámsefni í íslenskum skólum. Það er dapurlegt að ekki er hirt um að uppfylla hin formlegu réttindi og að íslenskum ráðamönnum skuli þykja svo sjálfsagt að brjóta þau lög sem um ræðir. Hin góða staða félmrn. hvað varðar jafnt hlutfall kynjanna í nefndum helgast af því að þar hafa setið meðvitaðar konur. Það er ábending um að auðvitað þarf fleiri meðvitaðar konur í ríkisstjórn Íslands og á þá staði þar sem ráðum er ráðið til að mannréttindi verði virt og til að mark verði tekið á lögum og þeim mannréttindaskuldbindingum sem við skrifum upp á til að sýnast þjóð meðal þjóða. Karlarnir hafa því miður, herra forseti, sannað vanhæfi sitt gagnvart þeirri skyldu.

Virðulegur forseti. Ég minni á það að fyrir þinginu liggur fyrirspurn sem ég hef flutt til hæstv. félmrh. um endurskoðun jafnréttislaga. Ég hafði vænst þess að það mál yrði tekið fyrir með þinglegum hætti en málið sem rætt er varðar eina grein jafnréttislaga, nr. 12 sem er sannarlega þess virði að rædd sé á Alþingi. Umræðan er því af mjög gildu tilefni. Ég undrast það sem kom fram hjá hæstv. forsrh. í sambandi við þetta mál að vera að afsaka það því að þessi lagagrein, 12. greinin, hefur ekki verið virt. Það er auðvitað með öllu óviðunandi. Að mínu mati er tekið skýrt til orða í þessari lagagrein að í stjórnum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka skuli sitja sem næst jafnmargar konur og karlar þar sem því verður við komið og skal ávallt á það minnt fortakslaust. Það er fortakslaust í lögunum og það gengur ekki að menn séu að líta á lagafyrirmæli sem frómar óskir og alveg sérstaklega á það við um opinbera aðila, ríki og sveitarfélög. Mér finnst það ekki hljóma vel á hv. Alþingi að verið sé með réttlætingar af þeim toga sem hafa komið fram um þetta efni. Sjálfur átti ég sæti í þeirri nefnd sem endurskoðaði síðast lög um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna. Þetta var eitt af þeim nýju úrræðum sem þar var lagt til. Vissulega þurfa mörg fleiri til að koma. Það á ekki að fara eftir kynferði ráðherra hvort þeir virða lög. Ég get ekki tekið undir slík sjónarmið þó að ég hvetji eindregið til þess að við gerum allt sem verða má til að jafna stöðu kynjanna í sambandi við samfélagið í heild og úrræði af þeim toga sem kveðið er á um í jafnréttislögum eru góð og gild og þeim ber að framfylgja.

Virðulegur forseti. Samkvæmt tölum er hlutfall kvenna í nefndum á vegum ríkisins einungis 23% sem er afar lágt en í gildandi framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar er sagt að hlutur kvenna í lok árins 1997, þ.e. ársins í ár, eigi að vera 30%. Við erum því langt frá því að ná markmiði okkar. Maður spyr sjálfan sig hvernig í ósköpunum við ætlum að ná því markmiði ef við reynum ekki einu sinni að fara eftir gildandi lagabókstaf. Hins vegar má sjá ýmislegt jákvætt af þessum tölum og hægt er að benda á að hæstv. félmrh. hefur náð 40% hlutfalli í nefndum sínum en maður getur svo sem sagt að það hlyti að sjálfsögðu að vera. Þetta er ráðuneyti sem fer með jafnréttismál. En það er jákvætt að hæstv. heilbrrh. hefur náð 35% hlutfalli, trúlega er það hærra samkvæmt nýjustu tölum, en þar er hægt að benda á að það er kona sem stýrir því ráðuneyti og ég held að það hafi skilað sér. Hjá hæstv. forsrh. kom fram að bent hafi verið á að tilmæli um jafnt hlufall kynjanna hafi ekki alltaf skilað sér. Þetta finnst mér afar skrýtið að draga hér fram. Ég nefni að félmrn. hefur oftast minnt á að það eigi að tilnefna konur og karla og þar er skorið hæst þannig að maður skyldi ætla að þetta hafi skilað sér að verulegu leyti. Það er alveg ljóst að dropinn holar steininn og mjög brýnt er að í hvert einasta skipti verði minnt á að tilnefna eigi bæði konur og karla í nefndir og ráð vegna þess að vettvangur nefnda er mjög mikilvægur fyrir konur sem vilja hasla sér völl í stjórnmálum. Maður sér að konur sem hafa verið í nefndum hafa skilað sér inn í sveitarstjórnir og það sem meira er, helmingur kvenna, sem hafa skilað sér inn á Alþingi, hefur starfað í sveitarstjórnum en hlutfallið hjá körlum er miklu lægra. Það er brýnt að konur verði sýnilegar alls staðar í stjórnmálum. Þær skila sér þannig upp á toppinn.

Herra forseti. Það var mikill áfangasigur í íslenskri kvennabaráttu þegar lögin um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna voru sett fyrir rúmlega 20 árum. Margir aðrir slíkir áfangar hafa fylgt á eftir, lagasetningar, ályktanir Alþingis, staðfesting alþjóðasamþykkta af ýmsu tagi sem allar stefna í þá einu átt að tryggja sjálfsögð mannréttindi, tryggja jafna stöðu kynjanna. En orð og efndir eru sitt hvað eins og dæmin sanna á svo augljósan hátt og eins og komið hefur fram í umræðunni. Ástæðan er einfaldlega skortur á pólitískum vilja. Mörg fleiri dæmi mætti nefna en hafa verið rakin. Ég nefni eitt: Þingkonur í öllum þingflokkum hafa t.d. ítrekað reynt að styðja við bakið á konum í íþróttahreyfingunni. Við höfum fengið samþykktar ályktanir um könnun á stöðu kvenna á þeim vettvangi og aðgerðir til að rétta hlut þeirra, m.a. með því að tryggja að þær væru ekki afskiptar við úthlutun opinbers fjár. Í svari við fyrirspurn minni um þetta efni nýlega kemur í ljós að vilja skortir af hálfu ráðherra að setja það skilyrði fyrir framlögum til íþrótta að þau skiptust hlutfallslega jafnt milli kynja sem væri eðlilegt með tilliti til lagasetningar um jafna stöðu kynjanna. Mig furðar á því hvernig hæstv. forsrh. virðist láta sér í léttu rúmi liggja þá staðreynd að 12. gr. jafnréttislaganna skuli hafa verið svo lítils virt sem raun ber vitni en batnandi mönnum er best að lifa og vonandi hefur yfirlýsing hans áðan úrbætur í för með sér og vilji hæstv. félmrh. virðist ljós. Herra forseti. Við höfum heil ósköp af lögum og samþykktum um þessi efni. Helsta viðfangsefni íslenskrar kvennabaráttu nú er að þrýsta á um framkvæmd skjalfestrar stefnu um jafnan rétt og jafna stöðu kynjanna.

Herra forseti. Bara til að taka af allan vafa, ef hann væri í einhvers huga, þá vil ég taka fram út af orðum hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur að ég er ekki meðvituð kona, bara svo að það sé hreint. Ég er hins vegar meðvitaður um jafnrétti og ég reyni að hafa það í huga þegar ég skipa í nefndir. Eins og kom fram og hefur reyndar verið vitnað til í máli hv. málshefjanda þá hefur verið 40% hlutfall kvenna í þeim nefndum sem ég hef skipað sem félmrh. þegar talið var í fyrravetur eða fyrravor. Eftir örfáa daga vænti ég þess að leggja fyrir þingið endurskoðaða jafnréttisáætlun. Mjög mikil vinna hefur verið lögð í þessa jafnréttisáætlun. Ég hafði farið ásamt með formanni Jafnréttisráðs og framkvæmdarstjóra Jafnréttisráðs og fólki úr félmrn. á fundi í öllum kjördæmum landsins til þess að ræða endurskoðun jafnréttisáætlunarinnar eða undirbúa hana til þess að safna hugmyndum sem víðast af landinu og til þess að víkka umræðuna, til þess að reyna að koma af stað umræðu um þennan mikilvæga málaflokk hvarvetna um land. Ég held að það hafi tekist, þessir fundir tókust yfirleitt vel og ég vænti þess að ný jafnréttisáætlun beri þess merki að undirbúningsvinnan var unnin. Ég vænti þess, herra forseti, að í vetur getum við á grundvelli jafnréttisáætlunar við meðferð málsins hér á landi átt líflegar umræður um þann málaflokk og gagnlegar og málefnalegar. Ég hef enn fremur reynt að sækja þá fundi sem jafnréttisráðherrar á Norðurlöndum hafa efnt til og reyndar farið til Eystrasaltslanda sem fulltrúi norrænna jafnréttisráðherra. Afar fróðlegt hefur verið að vinna að þessum málaflokki og kynnast þeim sjónarmiðum sem þar hafa verið á baugi og alltaf víkkar sjóndeildarhringurinn svolítið við hvern slíkan fund.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka þeim sem tóku þátt í þessari umræðu og hæstv. ráðherrum fyrir svörin. Það er ánægjulegt að heyra að ráðherrarnir fyrirhuga að bæta ráð sitt að þessu leyti og jafnframt að forsrh. viðurkennir að lagagreinin sé brotin og segir að það sé ekkert einsdæmi. Ég spyr hv. þingheim: Til hvers er verið að setja lög ef ráðherrar ríkisstjórna telja allt í lagi að brjóta þau? Og ég verð að segja, hæstv. forseti, að ég saknaði þess úr svari hæstv. forsrh. að heyra hvort hann ætlar að bæta konum upp þennan vangáning. Eða er þetta kannski af ásettu ráði? Þessi umræða sýnir mjög glöggt veikleika núgildandi jafnréttislaga og veikleikana í framkvæmd þeirra. Eina ráðuneytið sem almennt virðist fara eftir þessari grein sem er til umræðu er jafnréttisráðuneytið sjálft. En lítil merki eru um það að önnur ráðuneyti virði þetta ákvæði jafnréttislaga. Þessi framkvæmd sýnir glöggt að ríkisstjórnin hefur ekki tileinkað sér þá stefnu í jafnréttismálum sem kallast samþætting og íslenska ríkisstjórnin er þegar orðin aðili að í gegnum samþykktir EES og norrænu ráðherranefndarinnar. Sú stefna gengur út á að samþætta jafnréttismálin inn í öll ráðuneyti og málaflokka í stað þess að einangra þau í einu ráðuneyti. Við kvennalistakonur erum nýkomnar af landsfundi þar sem þessi stefna var borin saman við núgildandi jafnréttislög og munum við beita okkur fyrir því að jafnréttislöggjöfin verði styrkt þannig að eftirlitsstofnun fái vald svipað og Samkeppnisstofnun hefur nú. Hér á landi er pólitískur vilji fyrir samkeppni en því miður virðist skorta allan pólitískan vilja hjá þessari ríkisstjórn fyrir jafnrétti kynjanna þrátt fyrir fögur fyrirheit. Og ekki virðist vanþörf á að taka landsföður Íslands á jafnréttisnámskeið eins og gert hefur verið í Svíþjóð með góðum árangri. Herra forseti. Eftir situr samt sú spurning hvernig það má vera að heilu ríkisstjórnirnar komast upp með að brjóta lög og hvað beri að gera þegar slíkt er upplýst. Ég vil að lokum spyrja hæstv. forsrh. hvað honum finnst um það að rannsóknarnefndir verði skipaðar í svona tilfellum eða að lögum um ráðherraábyrgð verði beitt.

Herra forseti. Þó að það sé sagt úr þessum ræðustól að fjölmörg dæmi séu þess að lagabókstafnum sé ekki fylgt, þá felst ekki í þeim staðreyndalýsingum yfirlýsing af minni hálfu eða annarra að menn telji það allt í lagi. Þetta eru bara staðreyndir sem eru þekktar og hafa verið ræddar hér oft á þessum stað. Hvað segja menn um lög um bann við tóbaksauglýsingum og áfengisauglýsingum? Þetta er brotið alla daga meira og minna.

Ekki ráðherrar.

Ég skal ekki segja um það hvort þeir brjóta lögin.  Ef Kvennalistinn til að mynda fengi beiðni um tilnefningar þar sem helst jafnmargar konur og karlar ættu að vera og búið væri að tilnefna nánast eintómar konur, mundi Kvennalistinn tilnefna karl? Ég hef efasemdir um það. Ég býst við að Kvennalistinn mundi brjóta lögin og tilnefna konu. En svona eru dæmin til. Varðandi skaðabótaákvæði sérstaklega sem nefnt var þá tel ég að það eigi ekki við. Um það hvort draga eigi ráðherra fyrir landsdóm af þessu tilefni, þá verður þingmaðurinn að gera það upp við sig sjálfur.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu. Í frv. er lögð til sú breyting á ákvæðum laganna að skipunartími formanna stjórna sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva verði hinn sami og embættistími þess ráðherra sem skipar þá. Samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu er kjörtímabil stjórna sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva hið sama og sveitarstjórna. Í stjórnunum sitja fimm fulltrúar, þar af eru þrír kosnir af hlutaðeigandi sveitarstjórnum og einn tilnefndur af starfsmönnum. Formaður stjórnar er því eini fulltrúinn í stjórninni sem skipaður er af ráðherra án tilnefningar. Allur rekstrarkostnaður sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva er sem kunnugt er greiddur af ríkinu, svo og 85% af stofnkostnaði. Þrátt fyrir þetta er meiri hluti stjórnanna tilnefndur af sveitarstjórn sem ber ekki fjárhagslega ábyrgð á rekstrinum. Það er því mjög mikilvægt fyrir ráðherra að geta sjálfur valið þennan trúnaðarmann sinn í stjórnina. Gert er ráð fyrir því að fyrrgreind breyting taki gildi 1. júní nk., þ.e. að loknum sveitarstjórnarkosningum. Núverandi formenn munu því sitja út sinn skipunartíma. Þá mun heilbrrh. eftir sem áður skipa stjórn sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva að loknum sveitarstjórnarkosningum í vor. Verði frv. að lögum verður hins vegar sú breyting að skipunartíma þeirra formanna sem heilbrrh. skipar í vor lýkur þegar embættistíma ráðherra lýkur. Sá heilbrrh. sem við tekur að loknum næstu alþingiskosningum mun því fá tækifæri til þess að velja sjálfur formenn stjórnanna. Með flutningi þessa frv. er núverandi heilbrrh. því að búa í haginn fyrir þann heilbrrh. sem við tekur eftir næstu alþingiskosningar og þá sem á eftir koma. Hér er um að ræða mjög einfalda og sjálfsagða breytingu og ég tel óþarfa að hafa um hana fleiri orð. Ég vænti þess að frv. hljóti jákvæðar undirtektir og verði afgreitt á þessu þingi. Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði vísað til hv. heilbr.- og trn. og til 2. umr. að lokinni umræðu hér.

Herra forseti. Það er fallega gert af hæstv. heilbrrh. að hugsa til eftirmanna sinna. Satt að segja talar ráðherrann eins og hún sé um það bil að hverfa úr embætti. Ég vona að ekkert slíkt liggi að baki því að ég a.m.k. vil hafa hana sem lengst í því embætti sem hún gegnir núna. Herra forseti. Ég kem hingað til þess að lýsa stuðningi við þetta frv. Við höfum áður átt í nokkrum deilum um þetta ég og hæstv. ráðherra vegna þess að hún hefur freistað þess tvisvar sinnum að koma þessari breytingu í gegn með frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Ég og minn þingflokkur höfum lagst alfarið gegn þeirri framkvæmd mála. Við höfum bent á að það sé út í hött að gera slíkar breytingar sem eru varanlegar og eiga því samkvæmt eðli bandormsins ekki heima í slíku frv. Við höfum hins vegar sagt að kæmi þessi breyting fram sem sérstakt frv. þá mundum við styðja hana. Í frv. felst að skipunartími formanna stjórna sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva fylgir nánast ráðherratímanum. Það er eðlilegt. Þetta er eini trúnaðarmaður sem ráðherrann hefur í stjórnum þeirra stofnana og það er nauðsynlegt, eins og heilbrigðiskerfið er byggt upp núna, að ráðherrann geti haft stuðning þeirra til að framkvæma þær breytingar sem hann beitir sér fyrir. Því hefur stundum verið haldið fram að sú staða sem nú er uppi, að þarna eru stjórnarformenn sem ekki eru skipaðir af þeim ráðherra sem situr, hafi komið í veg fyrir að hægt sé að fylgja stefnunni. Það hefur aldrei verið hægt að benda á dæmi um það utan kannski eitt. En ég er þeirrar skoðunar að þetta eigi að vera svona og þetta kerfi sem hérna er lagt til eigi að gilda sem víðast í hinni opinberu stjórnsýslu. Og ég mun beita mér fyrir því að heilbr.- og trn. afgreiði þetta mál fljótt og vel til þess að vilji ráðherrans geti orðið að lögum.

Herra forseti. Þegar fyrrv. heilbrrh. nokkur tók við störfum og hitti formenn stjórna heilsugæslustöðva að máli, þá hafði hann við orð: Er ég á fundi í Framsfl. en forveri hans hafði verið framsóknarmaður og hafði þá skipað eiginlega alla formennina eftir flokksskírteinum. Eftirmaðurinn sá að við svo búið mátti ekki lengur standa og skipti um alla formennina og losaði sig við alla þessa framsóknarmenn og setti náttúrlega sína flokksmenn þar sem því var viðkomið. Það gekk yfirleitt mjög vel, þó voru til landsvæði þar sem verulegur hörgull var á flokksmönnum viðkomandi ráðherra þannig að niðurstaðan varð sú sums staðar að hann neyddist til að seilast inn í aðra flokka m.a. Alþb. til að reyna að leysa þessi vandamál og tókst oft vel. Þetta nefni ég hér, herra forseti, vegna þess að mér finnst öll þessi nálgun óeðlileg, algerlega óeðlileg. Ég tel að sumar nefndir og ráð hjá ríkinu séu þannig að eðlilegt sé að það sé tryggt að ráðherrar geti séð til þess að þeirra stefna að því er varðar fjármál nái fram að ganga. En þegar hlutirnir eru settir upp þannig að það sem skipti meginmáli sé hinn pólitíski litur viðkomandi nefndarformanna, það er algerlega óeðlilegt sjónarmið, sérstaklega í heilbrigðismálum og ég vísa því algerlega á bug. Ég tel hins vegar eftir atvikum miðað við aðdraganda þessa máls enga ástæðu til að leggja stein í götu þess eins og það liggur fyrir vegna þess að það á út af fyrir sig ekki að taka gildi fyrr en eftir langan tíma. Ég teldi þó að til greina kæmi og vil benda hv. formanni heilbrn. og hæstv. ráðherra á það að taka fram hvaða kostum stjórnarformemnn þurfi að vera búnir þannig að það sé ekki skilyrðislaust skilið svo að þeir þurfi að vera í viðkomandi stjórnmálaflokki heldur sé talað um það beinlínis. Þeir þurfa að þekkja til heilbrigðismála, hafa þekkingu á heilbrigðismálum, rekstri þeirra eða annarri starfsemi og ég bendi á þann möguleika að frv. verði hreinlega breytt þannig að æskilegt sé að ráðherra hafi það til hliðsjónar að um verði að ræða menn sem þekkja eitthvað til heilbrigðismála númer eitt, tvö og þrjú áður en gengið er frá skipan manna í þessi störf.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna um frv. Ég heyri að menn eru í megindráttum sammála um að það hlýtur að teljast eðlilegt að heilbrrh. eigi einn fulltrúa í þessum stóru stjórnum sjúkrastofnana. Það kom fram í máli hv. þm. Svavars Gestssonar að ríkja þyrftu viss fagleg sjónarmið og þekking á rekstri og auðvitað hljóta menn að velja slíka aðila til formennsku. En ég tel mjög mikilvægt að þessi breyting eigi sér stað. Þó svo ekki hafi orðið nein stórvandræði af þessu, þá er mikilvægt að heilbrrh. þekki til síns formanns og eigi greiðan aðgang að honum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um framtíðarskipan raforkumála á þskj. 259. Tillagan byggir að verulegu leyti á starfi tveggja nefnda sem ég skipaði á síðasta ári og skiluðu af sér það sama ár. Önnur var viðræðunefnd eignaraðila að Landsvirkjun um endurskoðun á eignarhaldi, rekstrarformi og hlutverki fyrirtækisins. Að tillögu nefndarinnar hafa eigendur Landsvirkjunar samþykkt breytingu á sameignarsamningi um fyrirtækið. Jafnframt hefur lögum um fyrirtækið verið breytt í ljósi tillagna nefndarinnar. Hin var ráðgjafarnefnd fulltrúa orkufyrirtækja, stjórnmálaflokka, sveitarfélaga og aðila vinnumarkaðarins og skyldi hún vera ráðherra til ráðgjafar við endurskoðun löggjafar um vinnslu, flutning, dreifingu og sölu raforku. Síðan nefndirnar luku störfum hefur verið unnið að því í iðnrn. að móta tillögu um framtíðarskipan raforkumála sem byggir í öllum meginatriðum á niðurstöðu nefndanna. Mikið vatn hefur runnið til sjávar frá því að raforkulög voru sett fyrir rúmlega 50 árum. Þau lög mörkuðu tímamót í rafvæðingu landsins. Með þeim fékk ríkið einkarétt á að virkja og reka raforkuver og tók jafnframt að sér dreifingu raforkunnar á þeim svæðum þar sem ekki voru til staðar rafveitur í eigu sveitarfélaga. Önnur straumhvörf urðu á sjöunda áratugnum með stórefldri nýtingu orkulindanna til uppbyggingar orkufreks iðnaðar og heildarendurskoðunar á skipan raforkumála. Við þessa endurskoðun voru raforkulögin felld úr gildi með setningu orkulaga jafnframt því sem Landsvirkjun var stofnuð með lögum frá Alþingi. Fullyrða má að núverandi skipan raforkumála hafi reynst vel. Raforkukerfið stendur á traustum grunni, er tæknilega mjög gott og notendur búa við mikið afhendingaröryggi. Þá má nefna að raforkunotkun á mann hér á landi stefnir óðfluga í að verða hin mesta í heimi. Raforkuverð er vel viðunandi samanborið við nágrannalönd þrátt fyrir að landið sé fámennt og strjálbýlt. Þá er hlutur endurnýjanlegrar orku hærri en í öðrum löndum og loftmengun vegna orkuvinnslu er óveruleg. Þrátt fyrir góðan árangur þarfnast þriggja áratuga orkulöggjöf endurskoðunar sem tekur mið af breyttum aðstæðum. Þáltill. gengur út á að unnið verði að því að breyta skipulagi raforkumála þannig að sköpuð verði skilyrði til aukinnar samkeppni í vinnslu og sölu raforku. Samkeppni verður hins vegar ekki komið á í einni svipan. Í tillögunni er gert ráð fyrir að það gerist í vel skipulögðum áföngum sem taka mið af sérkennum íslenska raforkumarkaðarins. Hvatinn að endurskipulagningu raforkukerfisins er ferns konar. Í fyrsta lagi hafa ný viðhorf verið að ryðja sér til rúms í viðskiptum með raforku víða um heim. Gamalgróin viðhorf um að hið opinbera hafi óhjákvæmilegu lykilhlutverki að gegna á öllum sviðum raforkumarkaðarins hafa verið að breytast. Í öðru lagi hefur Evrópusambandið samþykkt tilskipun um sameiginlegar reglur um innri markað fyrir raforku. Þessi tilskipun mun væntanlega kalla á breytingar á löggjöf hér á landi. Í þriðja lagi ríkir ekki nægjanleg sátt um núverandi kerfi. Einstaka framleiðendur telja sig geta framleitt raforku á lægra verði en þeir kaupa hana á frá Landsvirkjun. Jafnframt því geta nokkrar rafveitur sveitarfélaga ekki keypt raforku beint af Landsvirkjun heldur þurfa að nota Rarik sem millilið. Í fjórða lagi kalla gríðarmiklir möguleikar Íslendinga á frekari nýtingu orkulindanna til atvinnuuppbyggingar á nýja hugsun. Sterk rök hníga að því að skynsamlegt geti verið fyrir Íslendinga að fá einkafjármagn inn í raforkugeirann. Vík ég nú að hverju þessara atriða fyrir sig. Almenn viðhorf í flestum löndum heims eru að markaðsbúskapur sé hagkvæmasta hagskipulagið sem þekkist og því þurfi markaðsbresti af einu eða öðru tagi til að réttlæta opinber afskipti. Frá upphafi rafvæðingar hefur því verið haldið fram að raforka hafi þá eiginleika sem kalla á opinber afskipti. Ekki megi taka áhættu varðandi afhendingaröryggi og tryggja þurfi öllum notendum raforku. Því sé raforkumarkaðurinn sérstakur og þarfnist verndar. Andstætt þessu sjónarmiði kemur markaðsviðhorfið, þ.e. það beri að fylgja meginreglum um markaðsbúskap í viðskiptum með raforku ekkert síður en á öðrum mörkuðum. Raforka hafi að vísu ýmsa séreiginleika en eigi samt að meðhöndlast á sama hátt og aðrir orkugjafar. Samkeppnismarkaðir hafa sannað að þeir sjái okkur fyrir lífsnauðsynjum með meira öryggi og gæðum en gerist með miðstýringu. Skemmst er frá því að segja að skipan raforkumála hefur víða um lönd tekið miklum breytingum á undanförnum árum. Meginefni þeirra felst í því að skilja í sundur náttúrulega einkasöluþætti raforkukerfisins og þá þætti þar sem samkeppni verður við komið. Sem dæmi um lönd sem hafa innleitt samkeppni á raforkumarkaði eru Bretland, Noregur, Svíþjóð, Finnland, Bandaríkin, Nýja-Sjáland og Chile. Mörg önnur lönd eins og Holland, Austurríki, Grikkland, Írland og Portúgal hafa stigið fyrstu skrefin í átt að samkeppni á þessum markaði. Reynslan hefur víðast hvar verið mjög góð enda þótt víða séu skoðanir skiptar um árangur af samkeppninni. Tillaga sú sem hér er til umræðu miðar að því að færa sér í nyt þessi nýju sjónarmið hér á landi. Aðskilnaður vinnslu, flutnings, dreifingar og sölu er þar höfuðatriði ásamt því að gera vinnslu raforkusölu frjálsa í áföngum. Önnur rök fyrir endurskipulagningu raforkukerfisins koma til vegna nýrrar tilskipunar Evrópusambandsins um innri markað fyrir raforku. Tilskipunin tekur að hluta mið af þeim nýju viðhorfum sem ég ræddi á undan. Evrópusambandinu þykir brýnt að koma á innri markaði með rafmagn, m.a. til að efla samkeppnishæfni evrópskra fyrirtækja, en verð á raforku til iðnaðarnota í Evrópusambandinu er um þriðjungi hærra en í Bandaríkjunum. Hornsteinar tilskipunarinnar eru afnám einkaréttar starfandi orkufyrirtækja, m.a. bókhaldslegur aðskilnaður vinnslu, flutnings, dreifingar og sölu og frelsi tiltekinna orkukaupenda til beinna viðskipta við orkuframleiðendur. Samkvæmt tilskipuninni geta ríki valið á milli útboðs og leyfisveitinga þegar ný orkuver eru reist. Skilyrði sem til grundvallar liggja skulu vera gagnsæ, birt opinberlega og mega ekki mismuna umsækjendum. Þriðju rökin fyrir breyttu raforkukerfi er að ekki er nægjanleg eining um núverandi kerfi. Landsvirkjun hefur mjög víðtækum skyldum að gegna í núverandi kerfi, selur á sama verði um land allt og á að tryggja að með viðunandi öryggi sé nægjanleg orka tiltæk til að mæta orkuþörfinni á hverjum tíma án þess þó að hafa einkarétt til raforkuvinnslu. Orkufyrirtæki, einkum Hitaveita Reykjavíkur, Hitaveita Suðurnesja og Rarik, hafa viljað auka sína framleiðsu þar er þau telja sig geta framleitt orku með minni tilkostnaði er nemur söluverði Landsvirkjunar. Í núverandi kerfi gengur vart upp að veita einstökum framleiðendum leyfi til að virkja fyrir sinn markað. Þeir landsmenn sem nytu ekki ávinnings af þessum nýju virkjunum þyrftu því að bera þyngri byrðar en áður, þ.e. greiða reikninginn fyrir hina öru rafvæðingu landsins á undanförnum áratugum. Í nýju kerfi gefst hins vegar svigrúm fyrir einstaka framleiðendur til að framleiða orku inn á meginflutningskerfið. Því hagkvæmari sem virkjunin er, þeim mun meiri hagnaður af raforkusölunni. Ekki er þó hægt að búast við skjótum ávinningi af nýju kerfi þó breytingar á fyrirkomulagi meginflutningskerfisins gefi vissulega færi á að innleiða samkeppni milli framleiðenda. Landsvirkjun er skuldsett fyrirtæki vegna örrar rafvæðingar landsins. Veita þarf fyrirtækinu eðlilegt svigrúm til að greiða þennan kostnað niður áður en samkeppni verður komið á að fullu. Í niðurstöðu eigendanefndar Landsvirkjunar, sem endurspeglast í breyttum sameignarsamningi eigenda fyrirtækisins, er gengið út frá þeirri meginforsendu að staða Landsvirkjunar verði í aðalatriðum óbreytt hvað varðar orkusölu til almenningsveitna næstu 10 árin. Að öðrum kosti er ekki hægt að tryggja 2--3% raunlækkun á verði raforku til almennings á árunum 2001--2010. Fleiri ókostir núverandi skipulags eru oft nefndir. Sem dæmi má nefna vandkvæði rafveitna nokkurra sveitarfélaga sem tengjast ekki meginflutningskerfi Landsvirkjunar. Þessar rafveitur kaupa því raforku í heildsölu af Rarik sem aftur kaupir megnið af raforku sinni frá Landsvirkjun. Þessu mætti breyta með breyttu fyrirkomulagi meginflutningskerfisins. Allt ber þetta að sama brunni. Aðskilnaður vinnslu, flutnings, dreifingar og sölu er forsenda fyrir samkeppni í viðskiptum með raforku. Hlutverk meginflutningskerfisins í raforkukerfinu er mjög mikilvægt og fjölþætt. Það mun væntanlega taka við mörgum verkefnum Landsvirkjunar eins og að tryggja lágmarksframboð raforku og verðjöfnun. Í tillögunni er við það miðað að nú þegar verði hafist handa við að kanna tæknilegar og fjárhagslegar forsendur fyrir breyttu fyrirkomulagi á flutningi raforku. Fjórðu rökin sem ég færi fyrir breyttu skipulagi raforkumála felst í þeim miklu tækifærum sem við Íslendingar eigum í nýtingu orkulindanna. Á síðustu tveimur árum hafa verið stigin mikilvæg skref í átt að hagkvæmari nýtingu auðlindarinnar. Þeir þrír samningar sem gerðir hafa verið eru hagstæðir fyrir þjóðarbúið og orkufyrirtækin. Þeir skapa fjölbreyttara atvinnulíf og flytja inn erlent fjármagn, tækniþekkingu og hundruð nýrra hálaunastarfa. Fjárhagsstaða Landsvirkjunar batnar einnig og fyrirtækið er því betur í stakk búið að lækka orkuverð til almenningsveitna. Hugmyndir um stóriðju, sem eru nú til umræðu, kalla á miklar og kostnaðarsamar orkuframkvæmdir. Eðlilegt er að bæði orkuframkvæmdirnar og iðjuverin, sem nýta orkuna, standist arðsemiskröfu markaðarins með sama hætti og aðrar fjárfestingar. Í því sambandi má hugsa sér að virkjanir verði á vegum sjálfstæðra hlutafélaga án beinnar ábyrgðar Landsvirkjunar eða eigenda hennar og jafnvel að leitað verði samstarfs við innlenda og erlenda áhættufjárfesta um fjárfestingar í orkuvinnslu vegna raforkusölu til nýrrar stóriðju. Tillagan sem liggur fyrir miðar einmitt að því að kannaðar verði leiðir til að fá meira eigið fé inn í greinina, m.a. með því að gera arðkröfu til þess fjármagns sem bundið er í henni. Herra forseti. Flest rök hníga að því að skynsamlegt sé að feta sig á braut frjálsra viðskipta með raforku. Hversu hratt skuli stíga þau skref er hins vegar erfiðara að segja til um. Að mínu mati er ráðlegt að kanna rækilega alla þætti áður en breytingar eru ákveðnar og stilla þeim í hóf í byrjun. Ástæðurnar fyrir því að fara varlega í byrjun eru margþættar. Þar má m.a. nefna víðtækar skyldur Landsvirkjunar samkvæmt núverandi skipan, svo sem varðandi framboð raforku og verðlagningu hennar. Jafnframt er íslenska raforkukerfið lítið og ótengt öðrum kerfum og því er erfiðara að koma hér á fullnægjandi samkeppni en í flestum öðrum löndum. Að þessu þarf að hyggja um mótun framtíðarstefnu fyrir íslenskan raforkubúskap. Nauðsynlegt er að veita Landsvirkjun og öðrum raforkuframleiðendum það svigrúm sem þarf til að laga sig að breyttum aðstæðum. Vandamálin sem við er að etja eru þó langt í frá óyfirstíganleg. Raforkukerfið hér á landi er vissulega lítið í samanburði við kerfi nágrannalandanna en engin ástæða er til að ætla að samkeppni geti ekki þrifist á markaði af þessari stærð. Benda má á að samkepppni á raforkumarkaði hefur verið hvað árangursríkust í litlum löndum eins og á Nýja-Sjálandi. Mörg álitamál munu koma upp og ekki er öllum spurningum svarað. Í tillögunni er ekki hugað að eignarrétti á orkulindum en stjfrv. er að vænta sem bregða mun birtu á sjónarmið stjórnvalda í þeim efnum. Einnig verður að leggja áherslu á að umhverfismál eru og verða nátengd nýtingu orkulindanna. Í tillögunni er gert ráð fyrir að kannaðir verði kostir og gallar þess að tengja raforkukerfið við meginland Evrópu út frá íslenskum hagsmunum. Sú könnun þarf að ná til tæknilegra, fjárhagslegra og umhverfislegra þátta. Ég tel mikilvægt að slík könnun fari fram samhliða endurskipulagningu raforkukerfisins. Tillagan miðar að því að strax verði hafist handa við undirbúning skipulagsbreytinganna. Mikilvægasta skrefið sem strax verður stigið er að kanna tæknilegar og fjárhagslegar forsendur á breyttu fyrirkomulagi á flutningi raforku um meginflutningskerfið. Breytt fyrirkomulag flutnings er forsenda fyrir að samkeppni geti myndast í viðskiptum með raforku. Herra forseti. Að aflokinni fyrri umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til hv. iðnn.

Herra forseti. Hér er á ferðinni býsna stórt mál og væri ástæða til þess að velta því fyrir sér hvort rammi þingskapa sé ekki of þröngur um mál af þessu tagi. Hér er á ferðinni mál sem mér finnst að eigi að jafna til skýrslna þannig að tíminn sé þá tvöfaldur á við það sem gerist og gengur í venjulegum þingsályktunartillögum. Þetta segi ég ekki til að gagnrýna neinn sem hér er heldur bara til að minna á þetta mál í tengslum við endurskoðun þingskapa sem er óhjákvæmilegt að verði farið í. Herra forseti. Ég ætlaði mér að vekja athygli á nokkrum atriðum í sambandi við tillöguna og fyrst að nefna það að mér finnst tillagan veik. Mér finnst tillagan ekki mjög öflugt skjal eins og hún lítur hér út. Út af fyrir sig vil ég líka segja að ég er tilbúinn fyrir mitt leyti og af hálfu þingflokks okkar til þess að vinna að því að bæta tillöguna í hv. iðnn. en það eru mjög veigamikil atriði sem vantar í hana. Það er alveg ótrúlegt að það skuli vera flutt till. til þál. um framtíðarskipun raforkumála án þess að nefna tvö tiltekin grundvallaratriði sem eru hvergi nefnd þannig að orð sé á gerandi. Hið fyrra er að hvergi er farið út í að rekja umhverfisforsendur orkunýtingar og það er gamaldags nálgun í orkumálum að ræða um orkumál öðruvísi en að taka sérstaklega á umhverfisforsendun orkunýtingar bæði vistvænum, mengunarlausum orkugjöfum, málum eins og því hvernig á hugsanlega að nýta vetni og vindorku í framtíðinni. Hér er engin áhersla á að draga úr notkun lífræns eldsneytis og engin áhersla á að verðlagning orkunnar endurspegli allan kostnað, líka umhverfiskostnaðinn til skemmri eða lengri tíma. Þessa sakna ég úr tillögunni og um það gæti ég farið mörgum fleiri orðum en geri ekki. Hitt atriðið sem ég tel að sé sérstaklega alvarlegt að vera ekki með í tillögunni er áherslan á jöfnun orkuverðs. Það er ótrúlegt að það skuli gerast, sérstaklega með hliðsjón af því hvað orkuverðlagsmálin er alltaf veigammikill þáttur orkuumræðunnar á Íslandi, ekki síst núna þessa dagana. Hvergi er minnst á verðjöfnun raforku í þessum pappír. Það er mjög merkilegt með hliðsjón af þeirri stöðu sem nú er, t.d. vegna þess að einmitt í dag eða gær er verið að tilkynna verulega hækkun á töxtum Landsvirkjunar. Það er bersýnilegt að sú hækkun á öll að fara til þess að uppfylla kröfur eigenda samkomulagsins um það að eigið fé Landsvirkjunar skili tilteknum arði. Hægt er að halda því fram að ef ekki kæmu til þessar kröfur eigenda samkomulagsins þá þyrfti orkuverðshækkunin ekki að eiga sér stað. Ég vil gera það að hluta af mínu máli í umræðunni að skora á hæstv. iðnrh. að knýja Landsvirkjun til að taka þessa hækkunarákvörðun til baka af því að engin rekstrarleg rök eru fyrir henni. Það eru engin rök fyrir henni önnur en þau að það þurfi núna að uppfylla ákvæði þessa eigendasamkomulags. Ég tel með hliðsjón af þessu og öðru að ótrúverðugt sé að flytja till. til þál. um framtíðarskipan raforkumála, og tala ekki um umhverfismál, tala ekki um jöfnun orkukostnaðar, tala ekki um neitt annað en samkeppni sem hlýtur að þýða það hvað sem menn segja um samkeppni að öðru leyti að það verði misjafnt orkuverð í landinu því að samkeppnin byggist á því að orkuverð sé misjafnt. Í þriðja lagi verð ég að segja það í framhaldi af þessu, herra forseti, að ég tel að grundvallarpólitíkin í tillögunni sé slæm að því er varðar þessa einhliða samkeppnisáherslu. Ég tel hins vegar sjálfsagt mál og það er stefna Alþb. og hefur lengi verið að það eigi að vinna að skipulagslegum aðskilnaði vinnslu, flutnings og dreifingar. Það er út af fyrir sig mál sem við erum tilbúin til þess að taka á og vinna að að verði orðað í texta tillögunnar. Ég tel að tillagan sé að mörgu leyti almenn og kannski meinlaus því að ein og sér breytir hún sáralitlu. Hæstv. iðnrh. á samkvæmt tillöguni að yfirfara rekstrarform orkufyrirtækja. Hann á að láta fara fram könnun á tæknilegum og fjárhagslegum forsendum fyrir breyttu fyrirkomulagi á flutningi raforku um meginflutningskerfið. Hann þarf að móta skilyrði fyrir veitingu virkjanaleyfa án þess að það sé neitt skilgreint nánar og ég botna satt að segja ekkert í því orðalagi hvað er átt við með því hvers lags skilyrði getur ráðherra mótað. Hann getur engin skilyrði mótað. Sá eini sem getur mótað skilyrði í málinu er Alþingi eins og allir vita sem sitja í þessum sal. Ráðherrann á að kanna nýjar leiðir til nýtingar orkulindanna til atvinnuuppbyggingar og allt í góðu með það. Hann á að kanna tæknilega, fjárhagslega og umhverfislega kosti og galla þess að tengja íslenska orkukerfið við raforkukerfi á Bretlandseyjum og meginlandi Evrópu. Mér finnst að það eigi að kanna þessa hluti. Mér finnst að það eigi að kanna fjármögnunarhliðina, arðshliðina og allt það, fara mjög rækilega yfir þá hluti og ég hef ekkert við það að athuga að menn kanni það. Síðan kemur síðasti punkturinn. Ráðherrann á að gefa þinginu skýrslu um framgang málsins eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti og í fyrsta sinn eftir að hann hefur látið af embætti, þ.e. árið 2000. Það er í raun allt sem stendur í tillögunni og ég segi eins og er að síðastnefnda ákvæðið er það langmeinlausasta vegna þess að það skiptir sáralitlu máli. Ég held þess vegna, herra forseti, að það þurfi mjög mikla vinnu að leggja í tillöguna í hv. iðnn. og ég endurtek það af hálfu þingflokks Alþb. og óháðra að við munum gera það sem við getum í þeim efnum. Alþb. ályktaði ítarlega um umhverfismál á landsfundi sínum núna nýlega og þar hvetur Alþb. til þess að fylgt verði sjálfbærri stefnu í orkunýtingarmálum og við mat á virkjunarkostum verði ósnortin náttúra metin til verðmæta. Efla þarf grunnrannsóknir á náttúru Íslands, m.a. til þess að tryggja að mat á umhverfisáhrifum geti farið skilvirkt fram. Eins og segir í ályktuninni varar landsfundurinn við stórfelldum áformum um virkjanir á hálendi Íslands og lagningu háspennulína og annarra orkudreifingarkerfa. Fundurinn hvetur til varfærni í framkvæmdum og til virðingar við náttúru landsins, krefst þess að alþjóðlegir samningar verði virtir, leggur áherslu á jöfnun orkuverðs sem grundvallaratriði stefnu sinnar í verðlagsmálum raforku. Fundurinn leggur til að raforku verði skipt upp þannig að orkusala til stóriðju verði algerlega skilin frá orkusölu til almenningsveitna og að snúið verði af þeirri braut að hinn almenni raforkunotandi greiði niður orkuverð fyrir stóriðjuna. Þessir þættir, herra forseti, skipta mjög miklu máli í sambandi við meðferð málsins og við munum halda þeim til haga við meðferð málsins í hv. iðnn. Að lokum þetta um tillöguna, herra forseti. Það vantar tvö úrslitaatriði í hana, þ.e. umhverfisforsendurnar og jöfnunarverðsforsendurnar. Útilokað er að ná samkomulagi um tillögu eða ályktun Alþingis um skipulag raforkumála öðruvísi en á þessum þáttum sé tekið. Í tilefni af þessu, herra forseti, skora ég á hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að Landsvirkjun afturkalli strax í dag þá ákvörðun um hækkun sem tilkynnt hefur verið núna í gær og í fyrradag.

Herra forseti. Ég fæ hér á eftir tækifæri til þess að svara hv. þm. því sem snýr að umhverfismálunum og þeim hækkunum sem núna eru að eiga sér stað hjá Landsvirkjun. Í raun er það þannig að hv. þm. þekkir þá forsögu örlítið betur en sá sem hér stendur. Eitt er mjög mikilvægt. Það er þegar hv. þingmenn koma og vilja láta taka sig alvarlega í umræðunni að ekki sé farið með slíkar fullyrðingar eins og gert var varðandi orkujöfnunina að ekki sé minnst á það í tillögunni. Þá er um tvennt að ræða: Annaðhvort ætlar hv. þm. að fara með blekkingaleik inn í umræðuna eða hv. þm. hefur ekki lesið þáltill. Verð ég þá að benda hv. þm. á það að neðst á bls. 4 segir einfaldlega, með leyfi forseta: ,,Í þessu sambandi má benda á að við gerð gjaldskrár má sjá til þess að meginflutningskerfið eða Landsnetið taki við því hlutverki sem Landsvirkjun hefur nú varðandi jöfnun orkuverðs.`` Með öðrum orðum, gengið er út frá því sama og er í núverandi skipulagi fyrir utan það að með breyttu fyrirkomulagi gefst enn frekar tækifæri í gegnum Landsnetið að ganga enn lengra til jöfnunar orkuverðs í landinu en nú er gert og hafa þær reglur sem þar yrði farið eftir miklu skýrari en menn eru með í dag.

Virðulegi forseti. Satt að segja kann ég ekki að meta þennan skæting sem kemur einlægt upp hjá hæstv. iðnrh. þegar við erum að tala um orkumál. Auðvitað er það þannig með þann þingmann sem hér stendur að hann vill láta taka sig alvarlega og það geri ég ráð fyrir því að ráðherrann vilji líka, málið snýst ekki um það. Veruleikinn er sá að í tillögunni sjálfri er hvergi minnst á jöfnun orkuverðs. Í tillögunni sjálfri er hvergi minnst á jöfnun orkuverðs sem forsendu endurskipulagningar raforkumála á Íslandi. Það er hvergi minnst á það einu einasta orði og þó að hann geti fundið einhverja aukasetningu í greinargerðinni neðst á bls. 4 breytir það engu í málinu að jöfnun orkuverðs er aukaatriði að mati hæstv. iðnrh. í þessu máli. Það er mjög alvarlegur hlutur. Ég er ekki að segja að hæstv. iðnrh. sé þar með endilega á móti því að taka upp jöfnun orkuverðs og ég er ekki heldur að segja að hann vilji ekki láta taka sig alvarlega og ég er heldur ekki að segja að hann vilji ekki beita sér fyrir því þegar kemur að meðferð málsins í iðnn. að jöfnun orkuverðs verði tekin upp sem markmið endurskipulagningarinnar. En ég er að segja að í tillögunni eins og hún kemur fram frá stjórnarflokkunum er ekki minnst á þetta mál. Það er líka ljóst, herra forseti, af öllu uppleggi málsins að misjafnt orkuverð er undirstaða hugmyndafræðinnar því að það er talað um samkeppni og aftur samkeppni í fimmtu hverri línu sem þýðir að orkuverðið verður að vera misjafnt. Hverjir ætli verði þá látnir borga hátt orkuverð og hverjir lágt? Auðvitað liggur það í augum uppi þannig að hugmyndafræði sem hér er verið að setja fram í tillögunni bendir til þess að ráðherrann vilji að orkuverð verði misjafnt en ég áskil honum fyrir hans hönd allan rétt til þess að það verði tekið á málinu við meðferð málsins í hv. iðnn. en eins og málið liggur hér fyrir er þetta hreinræktuð hægri pólitík í orkumálum og ekkert annað.

Herra forseti. Ég vona að hv. þm. sé með till. til þál. um framtíðarskipan raforkumála. Hún liggur fyrir á þskj. 259 og það sem ég var að vitna í er í þáltill. í greinargerð hennar og þær áherslur koma þar fram sem iðnrh. og ríkisstjórnin vill hafa í þessum efnum. Varðandi það sem hv. þm. kom inn á í fyrri ræðu sinni um hækkun orkuverðs Landsvirkjunar er alveg hárrétt hjá hv. þm. að gengið er út frá því þegar sameignarsamningur Landsvirkjunar verður endurskoðaður milli Reykjavíkurborgar, Akureyrarbæjar og ríkisins að orkuverð mundi hækka í samræmi við verðhækkanir fram til ársins 2000 þannig að þær héldust óbreyttar að raungildi. En síðan lækki þær að raungildi árið 2001--2010 um 2--3%. Í samræmi við þetta markmið hækkaði Landsvirkjun gjaldskrá sína um 3,2% 1. apríl 1997 sem svarar til hækkunar á meðalverðlagi 1996 til ársins 1997 á mælikvarða byggingarvísitölu. Hverjir skyldu hafa tekið þátt í þessari afgreiðslu, 3,2% hækkuninni? Á þeim fundi var hv. þm. Svavar Gestsson og greiddi atkvæði með hækkuninni, auðvitað í samræmi við samkomulagið sem búið var að gera og þannig stóð þingmaðurinn að því að virða samkomulagið. Af því að hv. þm. er nú kominn út úr stjórn Landsvirkjunar er orðið forgangsverkefni að nú eigi að brjóta það allt saman niður og snúa hlutunum við. Hv. þm. stóð að 3,2% hækkun orkuverðs á vegum Landsvirkjunar fyrir 1. apríl 1997.

Herra forseti. Í fyrsta lagi er það þannig að í till. til þál. um framtíðarskipan raforkumála, sem hefur verið lögð fyrir 122. löggjafarþing og er 227. mál á þskj. 259, er hvergi nefnd jöfnun orkuverðs. Það er hvergi nefnd sú stefna að stuðla eigi að jöfnun orkuverðs. Það þarf að fara aftur neðst á bls. 4 í grg. til að finna það að menn ætli að leitast við af fremsta megni, einhvern tímann, að reyna að koma á jöfnun orkuverðs. Þannig er alveg ljóst að grg. liggur ekki hér fyrir sem tillaga og texti í grg. er aldrei borinn upp á Alþingi. Auðvitað mætti hugsa sér að flytja texta úr grg. í tillögu en ráðherrann gerir ekki þessa tillögu til Alþingis. Hann gerir það ekki. Hann gerir bara tillögu um að verðlag á raforku lúti samkeppnis- og markaðslögmálum og punktur --- það er það eina sem stendur í þessu skjali. Varðandi hækkun Landsvirkjunar þá vil ég bara segja að ég tel óhjákvæmilegt að Landsvirkjun verði rekin til baka með þessa hækkun, fyrst og fremst vegna þess að Landsvirkun á með þessu að standa við ákvæði eigendasamkomulagsins. Hún er ekki að gera neitt annað. Ég var andvígur þessu samkomulagi, eins og menn vita og muna sem hér eru í salnum. Ég tel að það eigi í raun og veru að hafna því eins og staðan er í dag. Það er eins og blaut tuska framan í andlit landsmanna að knýja fram þessa hækkun. Á sama tíma og Landsvirkjun er á aðalfundum sínum að monta sig af milljarðahagnaði á hún ekki að hækka verð á raforku. Það á ekki að gera það með þeim hætti sem hæstv. iðnrh. er að verja hér á þessum fundi. 

Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. þm. Svavari Gestssyni að hér er stórt mál á ferðinni og ræðutími naumt skammtaður. Við eigum hins vegar báðir sæti í hv. iðnn. og eigum sjálfsagt eftir að leggja þar mikla vinnu í þetta mál. Að mínu áliti er löngu tímabært að marka stefnu um framtíðarskipan orkumála og í þeirri till. til þál. sem hér er til umræðu eru lagðar línurnar um það hvernig sköpuð verði skilyrði til aukinnar samkeppni í vinnslu og sölu á raforku. Við höfum búið við það hér á landi að þau fyrirtæki sem vinna, dreifa og selja orku eru að mestu leyti í opinberri eigu og einnig rannsóknastofnanir á þessu sviði. Fyrirtækin eru ýmist alfarið í eigu ríkisins eða sveitarfélaga eða þá fyrirtæki sem eru sameign ríkis og sveitarfélaga. Hæstv. iðnrh. minntist í ræðu sinni á nefnd sem hann skipaði á síðasta ári til að vera ráðuneytinu til aðstoðar um endurskoðun á löggjöf um vinnslu, flutning og dreifingu á orku. Ég átti sæti í þessari nefnd en í henni sátu 18 manns tilnefndir af öllum þingflokkum, orkufyrirtækjum, sveitarfélögum og öðrum aðilum, þar á meðal aðilum vinnumarkaðarins. Nefndin komst að sameiginlegri niðurstöðu sem er út af fyrir sig merkilegt því þarna voru fulltrúar mjög ólíkra aðila. Nefndin kannaði nokkuð hvernig skipan raforkumála hefur þróast í öðrum löndum og er skemmst frá því að segja að þar hafa víða orðið miklar breytingar á undanförnum árum. Undantekningarlítið eru þessar breytingar sama eðlis, þó að þær miðist auðvitað við aðstæður á hverjum stað, en meginþema þessara breytinga er að skilja í sundur náttúrulega einkasöluþætti raforkukerfisins og þá þætti þar sem samkeppni verður við komið. Með þessu hefur verið lagður grunnur að markaðsbúskap í raforkukerfi margra landa. Við þetta hafa hefðbundin viðhorf til raforkumála breyst. Löngum hefur það verið viðtekin skoðun að hið opinbera yrði að gegna lykilhlutverki á öllum sviðum þeirra og að markaðslausnir ættu ekki við, m.a. vegna einkaréttarstarfsemi af þessu tagi. En þær aðferðir sem þróast hafa á undanförnum árum til að virkja markaðsöflun varðandi vinnslu og sölu raforku hafa reynst vel og þeirri skoðun vaxið mjög fylgi að samkeppni skili að jafnaði meiri árangri í vinnslu og sölu heldur en einkaréttur. Skoðun orkunefndarinnar var að þó einsýnt virðist í hvaða átt beri að halda þá sé vandratað á skynsamlega áfanga að settu marki og því ráðlegt að stilla í hóf breytingum í byrjun og endurmeta frekar stöðuna eftir hvern áfanga. Byrja skal á því að skapa forsendur fyrir samkeppni með því að aðskilja vinnslu, flutning, dreifingu og sölu. Í framhaldi af því sé nauðsynlegt að búa svo um hnúta að samkeppni geti þróast eðlilega varðandi vinnslu og sölu. Eftirlitskerfið verði eflt á sviðum einkaréttar, þ.e. flutnings og dreifingar. Nefndarmenn voru sammála um það að aðskilnaður vinnslu, flutnings, dreifingar og sölu væru forsendur fyrir samkeppni í viðskiptum með raforku og að slíkur aðskilnaður verði augljóslega fyrsta skrefið í átt að nýskipan raforkumála hér á landi. Því mælti nefndin með því að þetta skref verði stigið sem fyrst og taldi reyndar einnig að aðskilnaður í bókhaldi þessara þátta verði innan skamms lágmarkskrafa samkvæmt samningum Íslendinga um EES. Í skýrslu orkunefndarinnar er fjallað um raforkusölu og með hvaða hætti nefndin leggur til að kaup og sala raforku verði gefin frjáls. Þar er bent á að til að byrja með verði það líklega aðeins stærstu iðnfyrirtækin sem muni njóta góðs af samkeppni í raforkusölu og í þeim löndum sem lengst eru komin í endurskipulagningu raforkukerfisins sé samkeppni í sölu til smárra notenda vart byrjuð svo neinu nemi. Enn sem komið er telst það vart svara kostnaði fyrir smánotendur að skipta um söluaðila vegna þess búnaðar sem notendur verða að hafa. Bent er á að það gæti þurft að gera sérstakar ráðstafanir til að vernda smánotendur gegn því að byrðar sem stórnotendur létta af sér með samkeppninni verði lagðar á þá. Í minnisatriðum sem Jakob Björnsson, fyrrv. orkumálastjóri, lét fylgja með skýrslunni segir, með leyfi forseta: ,,Það mun ekki dæmalaust erlendis frá að meira og minna föstum kostnaði sem rafveita situr uppi með þegar hún kemur í samkeppnisumhverfi í raforkusölu sé dreift á þá notendur sem eftir sitja þegar hinir, sem kost eiga á ódýrari raforku annars staðar, hafa beint viðskiptum sínum frá rafveitunni á staðnum. Slíkt hefur eðlilega vakið hörð viðbrögð sumsstaðar. Það er ekki einasta ósanngjarnt frá jafnræðissjónarmiði að rafveita fari þannig að heldur getur það skipt sköpum fyrir framgang hugmyndarinnar um samkeppni í raforkusölu að smánotendur telji ekki hagsmunum sínum ógnað með samkeppninni og rísi af þeim sökum öndverðir gegn henni.`` Ég vil taka undir þessi varnaðarorð Jakobs en þetta þarf að skoða vel í iðnn. því auðvitað má þessi breyting á skipan orkusölunnar ekki verða til þess að þyngja byrðar smærri notenda. Þvert á móti þarf að leggja áherslu á að jafna orkuverð landsmanna sem í dag búa við ótrúlegan verðmun á raforku og ég verð nú að taka undir mótmæli hv. þm. Svavars Gestssonar við þeirri gjaldskrárhækkun sem Landsvirkjun hefur boðað og mun auka verðmun á raforku þó ekki sé á bætandi. Höfuðmarkmiðið með nýskipan raforkumála hlýtur að vera að finna leiðir til að framleiða rafmagn á sem ódýrastan hátt fyrir neytendur. Með þáltill. þeirri sem hér er til umræðu og hæstv. iðnrh. mælti fyrir fylgir tímaáætlun um framgang þeirra verkefna sem hæstv. iðnrh. verða falin með samþykkt tillögunnar og það finnst sjálfsagt mörgum að þetta mætti ganga hraðar. Þær raddir komu fram í orkunefndinni, sem starfaði á síðasta ári og ég nefndi áðan, að þetta þyrfti að ganga hraðar fyrir sig. Ég tel að að verði að líta á það að hér er um mjög róttækar breytingar að ræða sem hljóta að þurfa nokkurn undirbúning og aðdraganda. Ráð er gert fyrir að sá þáttur þessara breytinga sem mjög margir leggja áherslu á og bíða eftir, þ.e. stofnun landsnets, komi til framkvæmda á tímabilinu 2001--2003 eða eftir fjögur til sex ár og þá samhliða breytingu á sameignarsamningi um Landsvirkjun. Á sama tíma verði raforkufyrirtækjum sem ríkið á eignarhlut í breytt í hlutafélög. Mér finnst eðlilegt að þessar viðamiklu breytingar komi til framkvæmda á nokkrum árum. Það hefur gefist vel á öðrum sviðum á undanförnum árum að framkvæma stórar breytingar í áföngum, t.d. þegar komið var á frelsi í fjármagnsviðskiptum, það var gert í áföngum og ég held að það sé affarasælla en að afgreiða slík mál í einum hvelli. Þessi tillaga fer nú til umfjöllunar í iðnn. og það er vissulega margt sem þarf að huga að en á heildina litið þá sýnist mér að hér sé um jákvæða tillögu að ræða.

Herra forseti. Hv. 4. þm. Vesturl. nefndi það í ræðu sinni að gott samkomulag hefði orðið í þessari stóru orkustefnunefnd --- held ég að hún hafi heitið. Ég vil bara halda því til haga hér af því ég gat ekki komið því að í ræðu minni áðan að fulltrúi Alþb. í þessari nefnd gerði veigamiklar athugasemdir við nefndarálitið og var ekki sammála því. Í lok greinargerðar hans segir svo, með leyfi forseta: ,,Eins og fram kemur í ofanrituðu er ég óánægður með ýmsar áherslur í skýrslunni eða skort á þeim, en tel þó að um margt séu tillögur nefndarinnar til bóta. Einkum á það við tillögurnar um aðskilnað vinnslu, flutnings og dreifingar, sem ég styð eindregið. Ég vil þó leggja áherslu á að engar mikilvægar ákvarðanir verði teknar um breytingar á raforkukerfinu fyrr en að betur athuguðu máli og sýnist liggja beint við að nú þegar verði hafist handa um vandaða úttekt, hagkvæmniathugun, á raforkumálum á Íslandi.`` En hún hefur ekki farið fram. Það hefur ekki farið fram sérstök hagkvæmniúttekt á raforkumálum á Íslandi, svo ótrúlegt sem það nú er, sem hefði auðvitað átt að vera inngangur að þessu máli. Þessu vildi ég halda hér til haga án þess að ég sé að mótmæla neinu af því sem hv. þm. sagði en vildi nefna þetta mál af því að fulltrúi Alþb. í nefndinni gerði þessa athugasemd. Og síðan það að hann gagnrýnir alveg sérstaklega að í skýrslu orkustefnunefndar er lítið tekið á verðjöfnunarmálum eins og segir í bókun hans. Í skýrslu orkustefnunefndar eru verðjöfnunarmál strax sett til hliðar þó að skýrt sé kveðið á um það í erindisbréfi nefndarinnar frá hæstv. iðnrh. að fjallað skuli um jöfnun orkuverðs. Í raun og veru er það mjög grunsamlegt að frá erindisbréfi hæstv. iðnrh. til þessarar þáltill. er nokkuð langur vegur, í nokkrum mánuðum eða jafnvel örfáum missirum. Í upphafi nefnir hann jöfnun orkuverðs sem mikilvægt atriði en niðurstaðan er sú að nú er hún ekki talin mikilvæg --- hugmyndin um jöfnun orkuverðs. Athugasemd mín lýtur aðallega að því atriði í ræðu hv. þm. að ég vildi koma því á framfæri að það var ekki fullt samkomulag í þeirri nefnd sem hér var um að ræða.

Herra forseti. Ég sagði að nefndin hefði komist að sameiginlegri niðurstöðu og ég taldi það út af fyrir sig merkilegt því þarna hefðu jú verið samankomnir fulltrúar mjög ólíkra aðila. Hv. þm. Svavar Gestsson dregur í efa að samkomulag nefndarinnar hafi verið eins gott og ég vil vera láta en ég ætla þá að leyfa mér að lesa hér smákafla úr bréfi til hæstv. iðnrh. 9. október 1996 sem nefndin skrifaði öll undir, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Skýrsla nefndarinnar fylgir hér með. Nefndarmenn eru í aðalatriðum sammála um þær meginlínur í framtíðarskipan orkumála sem lýst er í skýrslunni þótt áherslumunur sé milli þeirra um útfærsluatriði. Í því sambandi áskilja nefndarmenn sér rétt til að skila til ráðherra nánari skýringum á hugmyndum sínum og áherslum, m.a. um verðjöfnun, umhverfissjónarmið, auðlindastefnu og fleira.`` Þennan rétt notfærði sér sennilega u.þ.b. helmingur nefndarmanna, sendi ráðherra ágætar greinargerðir með skoðunum sínum en eftir stendur að nefndin stóð sameiginlega að þeirri niðurstöðu sem birt var í skýrslunni og eins og hér segir --- nefndarmenn voru sammála um þær meginlínur sem þar koma fram.

Herra forseti. Ég tel að vinnubrögð formanns nefndarinnar í þessu máli, Þórðar Friðjónssonar, hafi verið óeðlileg. Hann hafi knúið menn til þess að ganga frá þessu nefndaráliti með óvenjulegu móti. M.a. var það þannig að fulltrúa Alþb., sem sendi inn sérstaka greinargerð í málinu, var neitað um að birta hana með upphaflegu greinargerðinni. Það er afskaplega óvenjulegt og ólýðræðislegt. Þetta vildi ég benda á þó það sé rétt sem hv. þm. las upp úr plagginu. Og það er nokkuð merkilegt að það er hvergi um það talað að til séu önnur sjónarmið í orkumálum í aðdraganda þessa máls og þeim eru ekki gerð þau skil sem ætti að gera, m.a. með því að birta þessi álit eins og eðlilegt væri og halda sérstaklega til haga. Aðalatriðið er að ég tel að vinnubrögð formanns nefndarinnar hafi verið óeðlileg að þessu leyti vegna þess að hæstv. iðnrh. knúði það fram að álitinu væri lokað og það gefið út án þess að menn fengju að leggja gögn sín þar inn í upphafi. Þannig er í raun og veru verið að gefa ranga mynd af því sem kom út úr nefndinni. Það er óheppilegt að vinna með þeim hætti. Það er ólýðræðislegt. Það er valdbeitingarlegt.

Herra forseti. Ég er ekki sammála því að formaður þessarar nefndar hafi beitt óeðlilegum eða ólýðræðislegum vinnubrögðum og tel að hann hafi haldið afskaplega vel utan um starf nefndarinnar. Hann var í mjög góðu sambandi við nefndarmenn og lagði áherslu á að sjónarmið manna kæmu fram, ræddi mikið við menn utan funda um hvað þeim fyndist og hvernig þeir vildu hafa þetta og ég tel að hann hafi skilað góðu verki. Í skýrslu nefndarinnar koma fram allar þær greinargerðir og athugasemdir sem einstakir nefndarmenn kusu að senda hæstv. ráðherra. Það var ekki farið í neinar felur með þær. Þær eru allar birtar í þessari skýrslu, hver einasta þannig að ég er ekki sammála málflutningi hv. þm. Svavars Gestssonar. Mér finnst hann eiginlega vera að gefa í skyn að fulltrúi Alþb. í nefndinni hafi ekki vitað hvað hann var að skrifa undir en það var alls ekki svo. Allir nefndarmenn voru fyllilega meðvitaðir um það og gerðu sér grein fyrir að þeir voru í meginatriðum sammála, í aðalatriðum eins og stendur í skýrslunni, en kusu að koma einstökum sjónarmiðum á framfæri með öðrum hætti til hæstv. ráðherra og öll þau sjónarmið eru birt í skýrslu nefndarinnar.

Herra forseti. Ég fagna framlagningu þessarar þáltill. Ég tel að þetta sé mjög stórt framfaraskref og get engan veginn verið sammála hv. þm. Svavari Gestssyni að þetta sé eitthvert málamyndasmáplagg. Ég vil benda á það og leyfa mér að lesa upp, með leyfi forseta, að í tillögunni segir: ,,Alþingi ályktar að unnið verði að því að breyta skipulagi raforkumála þannig að sköpuð verði skilyrði til aukinnar samkeppni í vinnslu og sölu raforku. Í upphafi skal unnið að aðskilnaði vinnslu, flutnings, dreifingar og sölu raforku innan orkufyrirtækjanna, endurskipulagningu á meginflutningskerfi raforkunnar og breyttu fyrirkomulagi á orkusölu til stórra notenda.`` Ef þetta er ekki stórmál, þá veit ég ekki hvað er stórmál. Þarna er verið að koma á samkeppni í þessum stóra geira atvinnulífsins og ég vil benda á að ef litið er á eignir allra raforkufyrirtækja og orkufyrirtækja í landinu, þá eru það um 150 milljarðar kr. Það er meira eða af svipaðri stærðargráðu og öll útgerð í landinu og hún hefur hingað til ekki verið talin neitt smámál. Og allur þessi geiri, allir þessir 150 milljarðar í eignum hafa verið í ríkisforsjá eða í opinberri forsjá algerlega, gersamlega án samkeppni, gersamlega án allra nútímavinnubragða í atvinnulífi þannig að þetta er ekkert smámál sem við erum að ræða um. Ég fagna einnig framlagningu þessarar þáltill. vegna þess að hún var forsenda þess að ég studdi frv. um Landsvirkjun á síðasta þingi og setti þetta sem forsendu fyrir þeim stuðningi og er mjög ánægður með að þetta skuli nú komið fram. Herra forseti. Sú tímaáætlun sem hér er gert ráð fyrir á síðu 6 og 7 er nokkuð rúm og að mínu mati kannski allt of rúm. Ég hefði viljað hafa hana sneggri. Ég er það óþolinmóður að ég get ekki fyrir hönd þjóðarinnar, má segja, beðið til ársins 2009 eftir því að þessi markaður komist í gagnið. Ég sé ekkert að því að menn gefi möguleika á því að þessi áætlun gangi hraðar fram, t.d. með því að orða hana þannig að í stað orðanna 1999--2000 standi: eigi síðar en 2000. Það er mjög lítil breyting og ef þróunin skyldi verða örari og hraðari vegna breytinga annars staðar frá, jafnvel frá útlöndum, þá hafi menn möguleika á því að klára það skref sem þarna um ræðir fyrir árið 1999 ef þörf krefur. Mér finnst líka að ekki aðeins þurfi að skilja að vinnslu og flutning bókhaldslega séð í starfsemi Landsvirkjunar heldur líka einstakar orkuframleiðslueiningar, þ.e. Búrfell verði skilgreint sérstaklega og aðgreint sem ákveðin rekstrareining með það að leiðarljósi að sjálfsögðu að Búrfelli verði síðan breytt í Búrfell hf. sem verði selt og Búrfell hf. verði þá bara fyrirtæki sem framleiðir raforku og hefur heimild til þess að dæla því inn á þetta net sem verður í eigu ríkisins, eins og ég séð þetta. Þetta er nefnilega nokkuð svipað og vegakerfið. Við byggjum upp vegakerfi sem ríkið á og þar mega allir keyra um. Menn borga ákveðið bensíngjald gegnum bensínið og borga fyrir notkunina á vegakerfinu. Eins mætti gera með netið í Landsvirkjun, þar borga menn ákveðið ,,bensíngjald`` fyrir að flytja raforku frá einum stað til annars og þannig kemur fram samkeppni. Varðandi þá umræðu sem varð áðan um verðmyndunina, það mun að sjálfsögðu myndast dagsverð og næturverð og það munu myndast árstíðarbundin verð, hærra verð á veturna þegar vantar vatn og lægra verð á sumrin. Það mun leiða til þess að menn munu búa til rafgeyma, þeir sem hafa hug á því, dæla vatni upp í Hvalvatn eða eitthvað slíkt og dæla því upp á nóttunni og taka það niður á daginn. Þetta kerfi býður upp á slíkar skynsamlegar leiðir. Ef menn vilja niðurgreiða raforku, þá er enginn vandi að gera það, nákvæmlega eins og hægt er að niðurgreiða bensínverð á þjóðvegunum þannig að breytilegt verð kemur ekki í veg fyrir að hægt sé að verðjafna á milli landshluta. Herra forseti. Við þurfum einnig að horfa á fleiri þætti, ekki bara á raforkuna. Við þurfum líka að horfa á fjarskiptin og ljósleiðarann. Í mínum huga er ljósleiðarinn nákvæmlega sama vegakerfið og það kerfi sem við erum að tala um, eins og hefðbundna vegakerfið í sambandi við flutning á upplýsingum. Það er mjög óeðlilegt eins og kerfið er í dag að Póstur og sími eigi ljósleiðarann sem hann er svo að selja til samkeppnisaðila sinna. Það er mjög óeðlilegt að hann sé að nota ljósleiðarann sjálfur með því að fá úthlutað þar sjónvarpsrásum í samkeppni við sína eigin viðskiptamenn. Auðvitað á ljósleiðarinn að vera í eigu ríkisins eða einhvers sjálfstæðs fyrirtækis, sem tryggt er að sé óháð, og Póstur og sími og allir aðrir geti svo sett inn á hann upplýsingar og tappað af honum annars staðar og borgað fyrir það ákveðið ,,bensíngjald`` sem yrði þá verulega lágt því að hann er mjög arðbær. Sama gildir um fjármagnsmarkaðinn. Hann er líka allur reifaður í viðjar ríkisins. Hann er allur á vegum ríkisins. Þar mætti hafa t.d. greiðslumiðlun eða greiðslujöfnunina, þ.e. Reiknistofu bankanna. Hún gæti verið í eigu ríkisins eða undir hörðu eftirliti ríkisins. En síðan gætu allir sem vildu dæla þar inn upplýsingum, greiðslum og taka greiðslur út verið einkaaðilar. Þessi hugsun sem hér kemur fram og er mjög merkileg mætti útfæra víðar. Herra forseti. Ég vil ljúka máli mínu með því að taka undir að þetta er mjög merkt skref sem við erum að taka í átt til samkeppni í þessum feiknastóra hluta efnahagslífsins. Það er mín trú og þeirra sem trúa á samkeppni að þetta muni leiða til þess að verðlagning verði lægri, það verði meiri og betri þjónusta og þetta sé þjóðhagslega mjög hagkvæmt skref.

Herra forseti. Ég vil taka skýrt fram að ég er þeirrar skoðunar að hér sé að koma fram mjög merkilegt mál. Við eigum eftir að leggja í það mjög mikla vinnu á næstu mánuðum og jafnvel missirum þó þegar hafi verið lögð mikil vinna í undirbúning málsins eins og það kemur fyrir nú og í starfi þeirrar nefndar sem undirbjó tillögur og ábendingar sem voru grundvöllur að því starfi. Herra forseti. Orkulindir Íslands eru meðal þeirra auðlinda sem við sem þjóð höfum talið okkar stærstu framtíðarvonir. Við höfum lengi rætt það í okkar hóp, bæði þingmenn, aðilar í atvinnulífi, skólamenn og fleiri að með starfsemi ýmiss konar iðnaðar sem byggi á nýtingu innlendrar orku sem bæði verði tiltölulega ódýr og því vel samkeppnisfær og miklu minna mengandi en önnur orka sem fæst í grannlöndum okkar. Í þessu verði fólgin framtíð íslensks vinnuafls, þekkingar og hugmyndaauðgi. Því miður, herra forseti, hafa þessar vonir ekki allar gengið eftir enn sem komið er. Ég vil leyfa mér að líta svo á að hér hafi ríkt, vegna miðstýringar í orkustarfsemi, tiltölulega fábreyttar hugmyndir um það til hvers eigi að grípa, hvert eigi að leita að orkukaupendum og til iðnþróunar. Ég tel að eitt besta dæmið sé árangur risans í orkumálum okkar, Landsvirkjunar og markaðsskrifstofu hennar og ráðuneytisins, sem er nánast einhæfing á orkusölu til álvera í þeirri stóriðju sem er í dag en aðeins eitt fyrirtæki er annað en álver enn sem komið er. Önnur orkufyrirtæki miklu minni og með miklu takmarkaðri heimildir hafa reynst miklu ákveðnari og eindregnari í að leita annarra leiða og annarra iðngreina. Það er styrkur við hugmyndir þeirra fyrirtækja en sýnir veikleika hugmynda hins stóra. Þau hafa skoðað iðngreinar sem eru sennilega salt og pipar áliðnaðarins, því að sterkasta vinnslan úr áli sem hráefni er vinnsla sem byggist á því að blanda það öðrum málmum. Þess vegna hljótum við að spyrja okkur aftur og aftur: Hvers vegna hefur Landsvirkjun sýnt t.d. magnesíumframleiðslu mjög takmarkaðan áhuga sem er þó auðvitað hrós og rós í barm annarra fyrirtækja að hafa leitað þeirra leiða? Ég held að ástæðan sé einfaldlega sú að miðstýringu fylgi það að fáar hugmyndir fái að blómstra eða það geti verið afleiðing hennar. Ég held að með þessu þingmáli, herra forseti, sé farið inn á algerlega nýja leið sem muni leyfa mörgum hugmyndum að koma fram í dagsljósið og verða framkvæmdar, miklu fleiri en kerfið í dag gefur möguleika til og býður upp á. Ég verð líka að viðurkenna, herra forseti, að á sínum tíma varð ég fyrir nokkrum vonbrigðum með skipan orkunefndar sem hér hefur verið nefnd, því að þegar við lítum yfir þá fulltrúa sem störfuðu í nefndinni úr starfsgreininni, orkuvinnslu, orkusölu, þá eru þar tveir fulltrúar beint úr greininni, annar er fulltrúi Landsvirkjunar, hinn er fulltrúi allra hinna fyrirtækja. Það verður að geta þess að önnur fyrirtæki sem ganga kannski næst Landsvirkjun að stærð en eru þó hreinir dvergar samanborið við hana höfðu ekki fulltrúa í þessari nefnd. Þar má telja orkufyrirtæki sem hafa lagt fram og unnið að fleiri hugmyndum en Landsvirkjun til að nýta orku og selja orku og skapa þannig verðmæti. Þetta olli mér vonbrigðum. Ég hef hins vegar ekki orðið fyrir vonbrigðum með niðurstöður af nefndarstarfinu sem slíku, en þó verður líka að viðurkennast að nokkrar af þeim niðurstöðum eru ekki beinskeyttar tillögur. Fáeinar ábendingar eru um atriði sem síðar eigi eftir að vinna úr og jafnvel að velja um og hafna. Það var öllu verra, herra forseti, sem síðar gerðist að niðurstöður eigendanefndar Landsvirkjunar, sem svo er nefnd, stönguðust á við niðurstöður orkunefndar en þó voru þær fyrr teknar til úrvinnslu í okkar stjórnkerfi og á hinu háa Alþingi. Við verðum að búa við það að hafa sett okkur sjálfir slíkan þröskuld ef þröskuldur reynist. Með þeirri opnun sem orðið hefur á fjármagnsmarkaði hygg ég að hafi skapast raunveruleg skilyrði til þess að opna orkustarfsemina sem slíka fyrir miklu fleiri fjárfestum en hafa starfað í honum fram að þessu, þ.e. öðrum en ríki og sveitarfélögum. Raunar hygg ég að orkufyrirtæki muni við framtíðarátök í stórvirkjunum, jafnvel smávirkjunum hafa þörf fyrir aðra fjárfesta en ríki og sveitarfélög. Þegar við lítum til baka yfir það hvernig eigið fé í núverandi orkufyrirtækjum hefur byggst upp má raunar líta svo á að það hafi ekki byggst upp fyrir framlag þeirra sem vildu taka beint áhættu af starfseminni í byrjun heldur af verði kaupendanna. Ég held að byrjunarframlög úr ríkissjóði eða sumum sjóðum sveitarfélaga til núverandi orkufyrirtækja séu mjög takmörkuð. Það eigið fé sem er í þeim í dag hefur byggst upp með arði af orkusölunni, þ.e. af greiðslum orkukaupendanna. Ég tel mikilvægt að þessi fyrirtæki fái að bregða á svipað ráð og gerst hefur í öðrum atvinnugreinum, t.d. í sjávarútvegi, að fá raunverulegt áhættufjármagn þeirra sem vilja leggja í fjárfestingu í byrjun og fá af henni arð síðar þegar árangur og uppskera fæst. Til þess þurfa núverandi orkufyrirtæki, bæði þau smáu eins og hið stóra, að fá að þróast. Þau sem eru staðbundin þurfa að mega reyna fyrir sér um þær hagkvæmu virkjanir sem þau hafa haft uppi fyrirætlanir um, þó smáar séu, og fá heimildir til þess að leita eftir markaði utan þeirra svæða sem þau starfa á í dag. Engin þeirra hafa þessar heimildir í dag. Mörg þeirra hafa fitjað upp á fyrirætlunum um smærri en vissulega hagkvæmar virkjanir sem ekki hafa fengist heimildir fyrir vegna þess að risinn þarf að hafa þennan litla markað. Þá röksemd heyrum við aftur og aftur en ef við lítum á samanburðinn og hlutfallið af því sem um er að ræða hljótum við að sjá að öll stóriðjan er í dag viðskiptavinur Landsvirkjunar einnar. Stóriðjan notar meiri orku en allur almenningsmarkaðurinn og aðrar atvinnugreinar á Íslandi. En litlu fyrirtækin mega ekki eins og kerfið er í dag hasla sér völl í meiri viðskiptum hvort heldur er við stóriðjuna eða við almenna markaðinn vegna þess að það gæti skert möguleika hins stóra. Hver er ástæðan? Ég hygg, herra forseti, að ástæðan liggi í því sem sagt hefur verið af forustumönnum annarra orkufyrirtækja en Landsvirkjunar en mér sýnist að Landsvirkjunarmenn hafi ekki getað hrundið með rökstuðningi að fjárfestingarkostnaður Landsvirkjunar er langt yfir raunverulegum arði virkjananna. Þess vegna þarf Landsvirkjun að standa í vegi fyrir því að önnur orkufyrirtæki hafi fengið heimildir til að nýta hagkvæmari og nærtækari virkjunarkosti. Þetta þykir mér mjög miður. Herra forseti. Fáein orð að lokum eða mælist forseti til að þingmaðurinn taki til máls síðar í umræðunni?

Ef það eru orðfá orð.

Ég þakka, herra forseti. Ég er tilbúinn til þess að leggja ásamt öðrum hv. þingmönnum í iðnn. þá vinnu í málið sem þarf til að það megi fram ganga á þinginu. Ég er viss um að það á eftir að leggja fram mikla vinnu. Ég vænti þess að við náum þeim árangri að orkustarfsemi, virkjanir, sala og flutningur verði hér virk samkeppni. Ég tel að aðskilja þurfi flutninginn frá virkjunum. Þá geta virkjunarfyrirtækin keppt um að selja þessa vöru til þeirra sem vilja kaupa.

Herra forseti. Hér er mjög stórt mál á ferð og því eðlilegt að menn vilji fjalla nokkuð um það því að ný stefna hlýtur að hafa bæði kosti og galla og ekki er hægt að leggja slíka stefnu fram án þess að gera sér grein fyrir bæði kostum og göllum hennar. Kostir stefnunnar eru augljóslega þeir að eðlileg samkeppni hlýtur að vera af hinu góða og það er sjálfsagt og eðlilegt að slík samkeppni eigi sér stað en samkeppnin hefur líka sína fylgifiska og þá fylgifiska eigum við að viðurkenna og við eigum ekkert að reyna að halda öðru fram en að einhverjir fylgifiskar séu með slíkri stefnu. Mér finnst því beinlínis rangt af hæstv. iðnrh. að halda því fram að þar sé verið að tala um jöfnun orkuverðs. Auðvitað er misjafnt orkuverð fylgifiskur þessarar einkaðaðildar og eins og hv. þm. Svavar Gestsson sagði er ekki eitt einasta orð um jöfnun orkuverðs í þáltill. sjálfri. Ég get ekki skilið þau orð sem standa neðst á bls. 4 öðruvísi en svo, með leyfi herra forseta, en að móta þurfi stefnu um hvort verðjöfnun á raforku skuli eiga sér stað. Í þessu sambandi má benda á að við gerð gjaldskrár má sjá til þess að meginflutningskerfið eða landsnetið taki við því hlutverki sem Landsvirkjun hefur. Það segir ekkert um að verðjöfnun á orkuverði til neytandans skuli eiga sér stað, alls ekki, enda er þetta sjálfsagður og eðlilegur fylgifiskur blindrar samkeppni. Með sama hætti finnst mér að ekki sé hægt að leggja fram slíka stefnu örðuvísi en að gera sér grein fyrir því að þegar búið er að einkavæða bæði virkjanir og dreifinet þarf að sjálfsögðu að hugsa það mál alveg upp á nýtt gagnvart landeigendum. Bæði er það varðandi árnar og vötnin sem eru virkjuð og eins löndin sem línurnar liggja um. Ekki er lengur hægt að tala um að verið sé að virkja í þágu þjóðarinnar þegar einkafyrirtæki eiga hlut að máli og þess vegna verður að ræða sérstaklega hvernig staðið verði að samningum og framkomu við landeigendur þar sem virkjun er reist eða þar sem línur liggja um land þeirra. Það er alveg ljóst að þá duga ekki lengur þau bolabrögð sem Landsvirkjun beitir landeigendur núna gagnvart lagningu línu sem þekkt er orðið. Ekki er heldur hægt að móta framtíðarstefnu um raforkumál án þess að fjalla mjög ítarlega um umhverfisþáttinn og þess sakna ég mjög úr plagginu að það er nánast ekki vikið neinu orði að umhverfismálum. Þessa þætti, herra forseti, vildi ég gera að umtalsefni því að ég tel útilokað annað en að þeir þurfi að koma fram við umræðuna og vænti þess að í næstu framtíð þegar verður farið að móta þessa stefnu nánar verði tekið tillit til þessara þátta.

Herra forseti. Það er athyglisvert þegar rætt er þetta mikla mál sem fjallar um framtíðarskipan raforkumála og er eitt af stærri málum ríkisstjórnarinnar á þessum vetri hversu lítil þátttakan er í umræðum, bæði af hálfu stjórnarflokka og stjórnarandstöðu og ekki hvað síst hve fáir eru viðstaddir umræðuna. Ég velti því fyrir mér hvaða ályktun megi draga af þessu og hef svo sem ekki einhlíta skýringu sem ég gæti sagt að ég trúi að sé hin eina rétta en mér finnst þetta bera vott um að áhuginn á málinu er lítill í herbúðum stjórnarinnar, af hvaða ástæðum sem það kann að vera. Ég verð að segja að ég er ekki á þeirri skoðun að málið sé þannig að menn eigi að láta það fram hjá sér fara án þess að hafa skoðun á því og láta hana koma fram. Ég tel þetta vera mjög stórt mál sem getur breytt miklu til framtíðar litið, breytt bæði núverandi fyrirkomulagi og breytingarnar geta farið á báða vegu, á þann veg að menn geta haft ávinning af þeim og menn geta líka haft veruleg óþægindi af breytingunni. Miðað við framlagningu plaggsins er ávinningurinn að mínu mati líklegastur á þéttbýlinu á suðvesturhorni landsins en óþægindin sem málinu fylgja er líklegast að komi fram á landsbyggðinni. Ég hef nokkrar áhyggjur af því að framsetning og stefnumörkun í málinu skuli ekki vera betur mörkuð þannig að litið sé til hagsmuna allra. Því miður er í hverjum málaflokknum á fætur öðrum horft of mikið á hagsmuni meiri hlutans og í of litlum mæli horft á hagsmuni heildarinnar. Þetta er því miður mjög áberandi í mörgum málum. Þjóðfélagið er í raun og veru tvískipt, það er annars vegar þessi mikla búseta hér við Faxaflóa sem skapar að mörgu leyti mjög góð skilyrði fyrir því að gangvirki markaðsþjóðfélagsins eigi við og kostirnir komi fram gagnvart íbúum sem hér eru og dreifbýli þar fyrir utan þar sem tiltölulega fáir búa þar, bæði sem hlutfall af þjóðinni og fáir íbúar á ferkílómetra. Þar gilda ekki þessi lögmál nema mjög takmarkað. Oftast nær eru menn við löggjöf eða stefnumörkun að glíma við það að hafa eitt fyrirkomulag fyrir alla þegar aðstæður eru þannig að það á mjög illa við. Þetta bið ég menn að hafa í huga við vinnu málsins í þinginu. Fram til þessa hafa menn byggt orkumálastefnuna upp á heildarhagsmunum og rekið því mjög miðstýrða stefnu til þess að tryggja að unnt sé að dreifa ávinningnum til allra án tillits til búsetu. Það fyrirkomulag hefur haft sína kosti sem er engin ástæða til annars en að draga hér fram og minna á þó að ekki hafi tekist að öllu leyti eins og ýtrustu óskir voru um. Það að hverfa frá því að líta á það sem aðalatriði málsins að tryggja örugga afhendingu raforku hvar sem er og tryggja gæði hennar og tryggja sem jafnast verð sem hafa verið helstu markmiðin, að hverfa frá því að nokkru leyti yfir í önnur markmið sem eru arður af fjárfestingu og samkeppni hefur í för með sér verulegar breytingar. Þær breytingar eru ekki að öllu leyti til bóta og ég vil minna á það hér. Menn þurfa m.a. að gæta að því að taki menn upp þessa nýju stefnu sem ég er ekki að öllu leyti ósammála, þá spyr ég: Hvernig ætla menn að halda að einhverju leyti fram hinum markmiðunum? Við gætum breytt spurningunni: Að hve miklu leyti ætla menn að kasta hinum gömlu markmiðum? Ætla menn að hætta því að byggja upp raforkudreifingarkerfi sem nái til allra og ekki bara með einfasa rafmagn heldur þrífasa rafmagn? Ætla menn að hverfa frá því? Ætla menn að slaka á kröfum um afhendingaröryggið? Ætla menn að slaka á kröfum um sem jafnast orkuverð? Að hve miklu leyti ætla menn að víkja frá þessum markmiðum? Hvernig ætla menn að bregðast við þessum markmiðum sem eru óhjákvæmileg, a.m.k. að einhverju leyti, með því að taka strikið yfir í samkeppnina og arðgreiðslurnar, hvernig ætla menn þá að mæta hinum óæskilegu áhrifum sem því fylgir? Maður spyr sig að því. Það ræður afstöðu hvort maður telur breytingarnar í heild vera til bóta og maður gæti stutt eða ekki því að við hljótum að líta til þess hvernig hagur allra er í málinu, hvort hann er til bóta eða ekki. Það er ekki nægilegt markmið að mínu viti að meiri hluti landsmanna njóti góðs af ávinningnum ef einhver minni hluti fer halloka út úr breytingunni. Mér finnst mjög miður að frumkvöðlar í þessari stefnubreytingu skuli vera Reykjavíkurborg að leggja áherslu á kröfuna um arðinn. Mér finnst það mjög miður og tel hlut Reykjavíkurborgar í málinu ekki vera góðan og hef svo sem gert grein fyrir því áður í umræðu um orkumál. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um breytingar sem yrðu í kjölfar þess að tillagan yrði samþykkt og sérstaklega 1. tölulið hennar um að yfirfara rekstrarform raforkufyrirtækja sem ríkið á eignarhlut í og meta markaðsvirði þeirra o.s.frv. með það að markmiði að samræma arðgjafar- og arðgreiðslumarkmið þeirra. Hvaða áhrif hefur þessi stefnumörkun á rekstur Orkubús Vestfjarða? Er hæstv. iðnrh. að boða hækkun gjaldskrár á töxtum Orkubús Vestfjarða sem er nauðsynlegt til þess að skila þeim hagnaði sem þarna á að stefna að? Í öðru lagi langar mig til þess að spyrja hæstv. iðnrh.: Er hann tilbúinn til þess að ríkið kaupi eignarhlut sveitarfélaga úr Orkubúi Vestfjarða þannig að ríki eigi allt fyrirtækið sem ég tel vera nauðsynlegt til þess að ná fram breytingum á rekstri þess fyrirtækis og markmiðum eins og lýst er í tillögunni?

Herra forseti. Við erum að ræða eitt þýðingarmesta viðfangsefni íslenskra stjórnmála, Alþingis og stjórnvalda, þ.e. framtíðarskipan raforkumála vegna þess að þær orkulindir sem við eigum eftir að mestu ónýttar eru að svipuðu verðgildi ef skoðað er líklegt verðlag á sölu orku frá virkjanavegg eins og allur fiskurinn í íslenskri efnahagslögsögu. Það skýtur því heldur skökku við, herra forseti, að skipan mála á Alþingi skuli vera með þeim hætti að þingmönnum er ætlað að ræða þessi mikilvægu mál í átta mínútna ræðutíma. Ég vildi gjarnan skjóta því til hæstv. forseta hvort ekki væri ástæða til fyrir forsætisnefnd að skoða betur hvort ekki væri hægt að gefa Alþingi greiðari tíma til að ræða jafnmikilvæg mál en þær átta mínútur sem menn hafa hér til umráða sem þýða það að menn komast ekki einu sinni að kjarna málsins, hvað þá heldur að þeir hafi tíma til þess að ræða hann. Þær athugasemdir sem ég hef við þetta mál eru í fyrsta lagi formið. Hæstv. ráðherra leggur fyrir Alþingi till. til þál. þar sem hann óskar eftir að Alþingi skori á sig að gera það sem hann ætlar sér að gera. Svona málatilbúnaður finnst mér vera út í hött, þ.e. að ráðherra hefur einhverja tiltekna stefnu sem hann ætlar sér að vinna eftir og ráðherra leiti síðan til Alþingis og biðji Alþingi um að skora á sig að framfylgja þeirri stefnu sem hann hvort sem er ætlar sér að framkvæma. Slík áskorun hefur nákvæmlega ekkert gildi og enn síður þegar um er að ræða jafnlosaralegan texta eins og finnst í þessari þáltill. þar sem hægt er að túlka hverja grein nánast með þeim hætti sem ráðherra kýs auk þess sem afgreiðsla Alþingis á þáltill. hefur nákvæmlega ekkert gildi. Það hvorki skuldbindur Alþingi til þess að samþykkja þau frumvörp sem fram verða lögð á Alþingi af hálfu hæstv. ráðherra og hann túlkar að séu í samræmi við einhvern vilja Alþingis í þáltill. né heldur bindur það framkvæmdarvaldið því að hæstv. ráðherra getur þrátt fyrir slíka samþykkt hagað sér í skipulagsmálum eins og honum dettur í hug, svo maður tali nú ekki um þá ráðherra sem eiga eftir að taka við af honum. Formið á málinu, þ.e. hvernig það er flutt til Alþingis, finnst mér vera út í hött. Það hefði verið nær að hæstv. ráðherra gerði Alþingi grein fyrir þeim hugmyndum í skýrslu eða hvítbók sem hann hefur um breytingu á framtíðarskipan raforkumála og menn gætu síðan rætt við hann um þá skýrslu. Það væri eðlilegri málsmeðferð að mínu mati. Í öðru lagi sagði ég áðan um einstök efnisatriði að margt í þessari tillögu væri mjög óskýrt, þ.e. hún skýrir ekki fyrir Alþingi hver er afstaða ráðherrans gagnvart mörgum lykilspurningum sem upp koma. Ef við lítum t.d. á lið 5, þá segir svo, með leyfi forseta: ,,Að kanna nýjar leiðir til nýtingar orkulindanna til atvinnuuppbyggingar og undirbúa að í samningum um nýja stóriðju verði laðað fram aukið eigið fé til vinnslu, flutnings, dreifingar og sölu raforku.`` Ég spyr hæstv. ráðherra: Ber að túlka þá víðtæku heimild, sem þarna er leitað eftir, svo að hæstv. ráðherra telji sig vera búinn að fá heimild Alþingis til þess að hefja nú þegar viðræður við erlenda aðila sem kannski hafa áhuga á því að fjárfesta í stóriðju hér á landi, þeir tækju þátt í því eða kannski sjái alfarið um virkjanir sem þarf að framkvæma vegna stóriðjuáforma? Telur hæstv. ráðherra að Alþingi sé að veita sér heimild til þess með þeirri samþykkt sem hæstv. ráðherra mundi ella leggja fram í formi lagafrv. við eðlilegar aðstæður? Þá eru mörg fleiri þýðingarmikil atriði óskýrð í þáltill., t.d. það atriði að þegar tilskipun Evrópusambandsins um skipan raforkumála tekur gildi, þá hefur hæstv. ráðherra um tvær leiðir að velja sem hann þarf að fá staðfestingu á hjá Alþingi. Annars vegar sú leið að hann skilgreini raforkuþörf landsins til einhverra ára, 10 ára skulum við segja, og ákvæði síðan að bjóða út virkjanaheimildir í samræmi við þessa skilgreininginu þannig að þau fyrirtæki sem uppfylla tiltekin skilyrði hafi jafnan rétt til að keppa á þeim útboðsmarkaði um að byggja og reka raforkuvirki. Þetta er önnur leiðin sem hæstv. ráðherra getur valið. Hin leiðin er sú að lýsa markaðinn opinn, gera ekki út af fyrir sig neinar staðfestar raforkuspár heldur segja einfaldlega: Öllum þeim fyrirtækjum sem uppfylla tiltekin skilyrði er heimilt að virkja fallvötn á Íslandi á eigin áhættu án frekari afskipta ríkisins. Í greinargerð með tillögunni eru nefndar báðar þessar útfærsluaðferðir en í tillögunni er ekki tekin afstaða til annarrar hvorrar útfærslunnar og því segi ég að ástæða væri til þess að hæstv. ráðherra greindi frá a.m.k. sinni skoðun á því eftir hvorri leiðinni hann hyggst undirbúa frv. til að leggja fyrir Alþingi. Þá er líka ástæða til að benda á að það er ekki gert ráð fyrir því í þáltill. að við þessar nýju samkeppnisaðstæður um virkjanir fallvatna á Íslandi komi nein greiðsla frá virkjunaraðilum til þjóðarinnar fyrir nýtingu auðlinda í hennar eigu, þ.e. það er ekki neitt í þáltill. sem segir til um það hvort hæstv. ráðherra hyggst framkvæma málið með þeim hætti í heimi frjálsrar og opinnar samkeppni um raforkuvirkjun á Íslandi að gert sé ráð fyrir því að þjóðin fái í sinn hlut einhverja hlutdeild af þeim arði sem myndast við nýtingu þeirrar sameiginlegu auðlindar í formi einhvers konar auðlindagjalds fyrir raforku. Þá má einnig víkja að því að mjög óskýr ákvæði eru í þáltill. um umhverfismál en eitt af því þýðingarmesta sem þarf að gera í nánustu framtíð er að gera áætlun eða áform um með hvaða hætti skuli virkja nýtanlegt vatnsafl á Íslandi og taka ákvörðun um það hvaða almennu reglur skuli gilda um hvenær umhverfisaðstæður komi í veg fyrir að tæknilega nýtanleg vatnsorka verði virkjuð og hvenær ekki. Þess sakna ég í þessari tillögu. Þá má nefna að ekki eru gefin nein fyrirheit um það í tillögunni sjálfri eða því lýst hvernig eigi að tryggja verðjöfnun á raforku eftir að búið er að skilja í sundur, eins og ég tel rétt að gera, söluna til neytenda og flutning um landsnet. Það er að vísu sagt í grg. með tillögunni að þau verðjöfnunarmál yrði þá væntanlega að leysa á grundvelli landsnetsins þannig að verðjöfnunarhlutverkið væri þess, en því er ekkert nánar lýst hvernig það yrði framkvæmt eða hvernig sú verðjöfnun yrði tryggð. Þá mætti einnig spyrja ráðherra sérstaklega um málefni sæstrengs sem vikið er að seint í þáltill. en, virðulegi forseti, þessar átta mínútur eru búnar þannig að á þessum tíma, átta mínútum, hef ég neyðst til þess að drepa á aðeins örfáum atriðum í þessu stóra máli sem full ástæða væri til að gefa meiri tíma en gefinn er hér við þessa umræðu.

Herra forseti. Áður en ég vík að þeim einstöku atriðum sem hafa komið fram við þessa umræðu vil ég þakka fyrir umræðuna og þær jákvæðu undirtektir sem ég tel að hún hafi að mörgu leyti fengið. Það er alveg rétt að vitaskuld er mörgum spurningum ósvarað og ég vonast til að hv. iðnn. Alþingis taki tillöguna til rækilegrar umfjöllunar því hún er ekki það fullkomin í mínum huga að ekki megi neinar breytingar á henni gera. En til þess að halda öllum staðreyndum til haga, af því að ég veit að hv. þm. Svavar Gestsson vill hafa sannleikann að leiðarljósi og af því að hv. þm. neitaði því áðan við lok máls síns úr þessum ræðustóli að hann hefði neitt komið að því að taka þátt í hækkun raforkuverðs hjá Landsvirkjun um 3,2%, þá eru bara staðreyndirnar aðrar hvað sem hv. þm. segir og skjalfestar staðreyndir eru til staðar í þessu máli. Mánudaginn 25. nóvember 1996 var haldinn fundur í stjórn Landsvirkjunar. Samkvæmt fundargerð þess fundar var þar mættur hv. þm. Svavar Gestsson. 3. mál á dagskrá þess fundar var tillaga frá forstjóra Landsvirkjunar sem hljóðar svo: ,,Með vísan til umsagnar Þjóðhagsstofnunar í bréfi sínu til Landsvirkjunar dags. 4. nóvember 1996 er lagt til að stjórnin samþykki að gjaldskrá Landsvirkjunar hækki um 3,2% hinn 1. apríl 1997. Þessi hækkun er miðuð við áætlun Þjóðhagsstofnunar um þörfina fyrir gjaldskrárbreytingu í hátt við almennar verðlagsbreytingar milli áranna 1996 og 1997. Breytist forsendur þessarar áætlunar þegar líður á árið 1997 verði þörfin fyrir hækkun gjaldskrárinnar endurskoðuð.`` Þetta þýddi að Landsvirkjun var ekki að hækka gjaldskrána á þessum tíma nákvæmlega eins og hækkun byggingarvísitölu hafði orðið heldur talsvert mikið minna. Menn töldu þá í stjórninni að þessi hækkun gæti hugsanlega þurft að verða meiri. Því þyrfti að taka þetta til endurskoðunar og þá gengið út frá því að þetta þyrfti að hækka. Síðan segir í fundargerðinni: ,,Stjórnin samþykkti einróma tillögur forstjóra`` og undir þessa fundargerð skrifar hv. þm. Svavar Gestsson sem þá sat í stjórn Landsvirkjunar. Staðreyndirnar tala því í þessu máli og hafi hv. þm. viljað beita sér raunverulega fyrir því að þessar hækkanir gengju ekki fram á þessum tíma, sem eru mun meiri en þær hækkanir sem nú eiga sér stað, hefði hv. þm. getað nýtt tækifærið sem hann hafði sem stjórnarformaður til þess. Varðandi þau efnislegu atriði sem hér hefur verið vikið að í þessari umfjöllun vil ég fyrst koma að skýrslunni og nefndarstarfinu af því að það var gert að umtalsefni áðan. Fram kemur í skýrslu nefndarinnar sem skipuð var fulltrúum allra stjórnmálaflokka, fulltrúum sveitarfélaga, fulltrúum orkufyrirtækjanna, að samkomulag varð um meginlínur. Meginlínurnar eru þær að innleiða samkeppni í áföngum í orkubúskapinn. Um þetta meginatriði náðist samkomulag. Síðan voru einstakir nefndarmenn sem vildu fá að gera athugasemdir, lýsa nánar hvernig þeir vildu útfæra einstaka þætti málsins og það gafst nefndarmönnum tækifæri á að gera. Þær athugasemdir fylgja þeirri skýrslu sem iðnrn. gaf út og þær athugasemdir fylgja þessari þáltill. Það er óréttmætt af hálfu hv. þm. Svavars Gestssonar að vera að ásaka fjarstadda menn. Hér eru óeðlileg vinnubrögð í þessu máli. Ég tel að formaður nefndarinnar, Þórður Friðjónsson, hafi staðið sig afskaplega vel, enda kom það fram í þeirri umræðu að einn hv. alþm. sem tók þátt í þessu starfi bar formanninum góða sögu um það hvernig hann hefði haldið á nefndarstarfinu. Ég tek undir það og ég vil nota þetta tækifæri til að þakka formanninum og öllum þeim mönnum sem tóku þátt í þessu nefndarstarfi fyrir vel unnin störf. Ég tel að þarna hafi náðst skynsamleg niðurstaða. Það getur hins vegar alltaf verið deiluatriði hversu langt á að ganga í því að útfæra einstaka hluti. Hv. þm. Svavar Gestsson gerði umhverfismálin að umræðuefni og taldi ekki nógu skýrt að orði kveðið í þeim efnum hér. Ég get alveg tekið undir það. Það er eins og í mjög mörgu öðru, að kveða hefði mátt skýrar að orði í þessari till. til þál. Hún er ekki fullkomin eins og ég sagði áðan. Hún er hins vegar stefnumótun sem er að stórum hluta útfærð en þó ekki að öllu leyti. Hún er stefnumótun ríkisstjórnarinnar fram til ársins 2010 um það hvernig menn vilji sjá fyrir sér breytingar í orkumálum. Hvorki á þessum sviðum né öðrum hafa aðrar ríkisstjórnir lagt til jafnskýra stefnu í einstökum málaflokkum. Ég hélt að það væri vilji þingsins að fá að vita afstöðu ríkisstjórnarinnar. Á sínum tíma var margoft kvartað undan því úr þessum ræðustóli að ekki lægi fyrir nógu skýr afstaða ríkisvaldsins í málefnum orkufyrirtækjanna og þess minnist ég frá umræðunni um Landsvirkjun. Hvað umhverfismálin snertir þá eru í gildi lög um mat á umhverfisáhrifum og orkugeirinn þarf að fara eftir því, a.m.k. allar nýjar virkjanir. Það gildir aðallega um þær virkjanir sem var tekin ákvörðun um áður en þau lög tóku gildi. Orkulindir okkar eru sem betur fer endurnýjanlegar og þar af leiðandi eru þær grænar orkulindir þannig að við erum ekki að fást við þessi vandamál sem snúa að umhverfismálum í jafnríkum mæli og aðrar þjóðir. Þeirri spurningu er hins vegar ekki svarað hversu langt skuli ganga í nýtingu orkulindanna og hversu hratt menn vilja ganga fram í þeim efnum. Mín afstaða er alveg skýr. Við eigum að nýta orkulindirnar til atvinnuuppbyggingar í landinu og til efnahagslegra framfara til þess að geta hér á komandi árum bætt lífskjörin og staðið undir þeim efnahagslegu framförum sem við viljum færa öllum Íslendingum. Varðandi jöfnun orkuverðs þá ætla ég ekki að deila um það hvað er í þáltill. og hvað er ekki. Öll þau skjöl og gögn sem fylgja þáltill. eru hluti af henni. Þar kemur fram afstaða ráðuneytisins og afstaða þeirra einstaklinga sem tóku þátt í nefndarstarfinu. Þar er gert ráð fyrir að svipað fyrirkomulag og nú er í gildi varðandi orkuverðsjöfnunina verði tekið upp. Ég tel hins vegar að það verði hægt að ganga lengra til jöfnunar orkuverðs ef þessu skipulagi verður komið á. Í fyrsta lagi mun samkeppnin um að komast með sína framleiðslu inn á landsnetið, samkeppnin milli raforkuframleiðendanna, leiða til þess að orkuverð lækkar. Samkeppnin mun leiða til þess að orkuverðið lækkar. Það verður til hagsbóta fyrir alla landsmenn. Ekki er talað um að landsnetið verði í eigu einkaaðila heldur geti það orðið í eigu ríkisins. Eins og lýst er yfir í þessari tillögu á það að hafa sama hlutverk og Landsvirkjun hefur í dag. Í gegnum landsnetið gefst síðan tækifæri til að nota þær aðferðir, sem pólitísk samstaða verður um á hverjum tíma, til að jafna orkuverðið til allra landsmanna Að mínu viti gefast þarna betri tækifæri en við höfum í dag til að ná fram jöfnun orkuverðs. Jafnframt er um mun skýrari leið til jöfnunar orkuverðs að ræða en við búum við í dag og það tel ég vera mikilvægt. Í gegnum flutningskerfi sem landsnetið tel ég að við getum náð fram jöfnun orkuverðs. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson spurði hvað fyrsti liður þáltill. þýddi. ,,Að yfirfara rekstrarform raforkufyrirtækja sem ríkið á eigarhlut í og meta markaðsvirði þeirra með það að markmiði að samræma arðgjafar- og afgreiðslumarkmið þeirra, m.a. með hliðsjón af breytingum á sameignarsamningi um Landsvirkjun sem gerðar voru á árinu 1996.`` Staðreyndin er sú, a.m.k. gagnvart öllum þeim fyrirtækjum sem heyra undir iðnrn., að eigandinn, ríkið í þessu tilfelli, hefur aldrei mótað skýra afstöðu og stefnu um hver þau markmið séu sem þessi fyrirtæki eigi að hafa. Ég tek gott dæmi af Sementsverksmiðju ríkisins sem Alþfl. beitti sér fyrir að breyta í hlutafélag. Skýr afstaða eigandans um til hvers væri ætlast af stjórnendum þess fyrirtækis kom aldrei fram, engin arðgjafar- né arðgreiðslumarkmið. Sama gilti um Landsvirkjun. Landsvirkjun er fyrsta fyrirtækið á þessu sviði þar sem eru sett skýr arðgreiðslu- og arðgjafarmarkmið sem fyrirtækið á að uppfylla og mun uppfylla. Við ætlum að halda áfram á þessari braut. Álíka vinna er í gangi gagnvart Orkubúi Vestfjarða, Hitaveitu Suðurnesja og Rafmagnsveitum ríkisins. Í fullri samvinnu við stjórnendur þessara fyrirtækja er að fara fram úttekt á markaðsverði þeirra. Á grundvelli þess munu menn síðan gera kröfur til arðgjafar- og arðgreiðslumarkmiða. Ein undantekning frá þessu eru Rafmagnsveitur ríkisins. Fyrirtækið var ekki metið, heldur skelltu menn fram einhverri flatri prósentu og sögðu: Þetta arðgreiðslumarkmið á fyrirtækið að uppfylla. Engar kannanir lágu að baki því hvort þetta væri nokkurn tíma hægt að uppfylla, enda er það nú að koma í ljós að þetta var gert að óyfirveguðu ráði í upphafi árs 1995, ég veit að fyrrv. hæstv. iðnrh. kannast við það, og fyrirtækið stendur ekki undir þessum markmiðum. Þess vegna er þessi endurskoðun sem nú fer fram á því fyrirtæki og menn þurfa þá að setja sér raunhæf arðgreiðslu- arðgjafarmarkmið. Staðreyndin er hins vegar sú að í kjölfar þessa verður hægara fyrir stjórnendur fyrirtækjanna að starfa og stjórnina alla. Það er vitað til hvers er ætlast. Fyrirtækin vita hvaða skilyrði þau eiga að uppfylla og ef ég man rétt, þá er það svo að sveitarfélögin á Vestfjörðum, eigendur Orkubús Vestfjarða, hafa óskað eftir því að geta fengið greiddan arð af sínum fyrirtækjum. Ég er ekki nákvæmleg með þau bréf hér fyrir framan mig en ég held að ég sé ekki að fara með rangt mál með því að segja að þaðan hafi komið óskir um að það fyrirtæki skili eigendum sínum arði. Ég man það vegna þess að ég átti ágætan fund fyrir fáeinum dögum með fulltrúum eins sveitarfélagsins á Vestfjörðum, út af Orkubúi Vestfjarða, þar sem þær kröfur voru uppi frá Vesturbyggð að þeir gætu fengið arð út úr fyrirtækinu. Á það hefur ekki verið fallist. Af því að hv. þm. spyr hvort það komi til greina að ríkið kaupi Orkubú Vestfjarða, þá hefur ekki verið samstaða um það milli sveitarfélaganna á Vestfjörðum sem eiga 60% í fyrirtækinu, að ríkið kaupi fyrirtækið. Það hafa heldur ekki komið óskir frá ríkinu um að kaupa fyrirtækið. Hins vegar hafa borist óskir frá einstökum sveitarfélögum fyrir vestan um að ríkið kaupi eignarhlut þeirra í Orkubúinu. Við því hefur ekki enn þá fengist svar en mun kannað sérstaklega á næstu vikum og mánuðum. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson gerði formið að umtalsefni og ég get í sjálfu sér tekið undir það að það má velta því fyrir sér hvaða form hefði verið heppilegast. Þáltill. var niðurstaðan. Tíminn er minni til þeirrar umræðu en um skýrslu. Það er vilji okkar að fá þessa till. til þál. samþykkta hér frá Alþingi. Á grundvelli hennar verður auðveldara að vinna og stefna af Alþingis hálfu í þessum málaflokki ákveðin. Af því að hv. þm. spurði hvort ég liti svo á að með ákvæðum í þáltill. væri verið að veita iðnrh. heimild til að gefa út virkjanaleyfi, ef ég hef skilið hv. þm. rétt, þá er það alveg klárt að svo er ekki. Á grundvelli þessarar þáltill. er ekki hægt að segja: Nú hefur verið veitt leyfi til þess að tilteknir virkjanakostir verði dregnir fram og Alþingi hafi heimilað slíkt og í kjölfar þess þarf síðan iðnrh. að gefa út virkjanaleyfi. Það er af og frá. Slíkt þyrfti að koma til sérstakrar umfjöllunar á Alþingi ef eftir slíku væri leitað. Hins vegar er alveg klárt að iðnrh. þarf ekki heimild Alþingis til þess að hefja viðræður við erlenda fjárfesta um hugsanlega uppbyggingu orkufreks iðnaðar á Íslandi og það veit ég að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson man frá því að hann sat í stól iðnrh. Þá er sama hvort um er að ræða þátttöku þeirra í byggingu orkuvera eða iðnfyrirtækja þar sem aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu hafa heimild, frá og með síðustu áramótum, til þess að fjárfesta í virkjunum á Íslandi í kjölfar samþykktar okkar á samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði og það veit ég að hv. þm. þekkir mjög vel.

Virðulegi forseti. Hæstv. iðnrh. lét svo um mælt hér áðan vegna umræðu um verðjöfnun og raforku að öll gögn sem fylgi tillögunni séu hluti af henni sjálfri og þá á hann við greinargerðina. Þetta hef ég aldrei heyrt áður og er nú búinn að sitja á Alþingi nokkuð lengi. Greinargerð er ekki lögð fyrir til samþykktar. Greinargerð er ekki hluti af tillögu. Það sem stendur í greinargerð með tillögu sem síðar er samþykkt skoðast ekki samþykkt af Alþingi. Það er aðeins tillagan sjálf sem er afgreidd á Alþingi en ekki þau gögn sem henni fylgja. Þess vegna er nauðsynlegt að ákvæði m.a. um verðjöfnun á raforku komi inn í tillgr. vegna þess að það er ekki að finna aukatekið orð um slíka hluti í tillgr. sjálfri og er fráleitt að vísa til þess að um það sé fjallað í greinargerð. Þannig er með fjölmörg önnur atriði þannig að vilji hæstv. iðnrh. fá þessa tillögu samþykkta og líta svo á að hún túlki einhverja stefnu Alþingis, þá þarf hæstv. iðnn. að umskrifa tillöguna.

Herra forseti. Það var aldrei ætlun mín að þingið færi að leggja blessun sína yfir öll þau fylgiskjöl sem þáltill. fylgja. En ég held að það sé ekki deila milli mín og hv. þm. um það að þessi gögn eru partur af því þskj. sem er lagt fram. Ég hef síður en svo á móti því og það kom fram í upphafsorðum mínum í seinni ræðu minni að ég óskaði eftir því að iðnn. Alþingis tæki málið til skoðunar. Vilji menn bæta inn einhverjum atriðum í beinu tillögugreinina, sem ég vonast til þess að við fáum samþykkta á þinginu, er það síður en svo gegn vilja mínum og þætti mér best að sjá skýr ákvæði um jöfnun orkuverðs. Mér sýnist því að við hv. þm. séum alveg sammála í þessum efnum.

Herra forseti. Ég kvaddi mér ekki hljóðs vegna þess að hæstv. iðnrh. hafi sagt að greinargerð þáltill. væri hluti af þingskjalinu. Ég kvaddi mér hljóðs vegna þess að hæstv. iðnrh. sagði að öll gögn sem fylgdu þáltill. væru hluti af henni. Hann hefur leiðrétt sjálfur það sem hann sagði og segir réttilega: Svo er ekki. Þau atriði sem er ekki minnst á í tillgr. sjálfri eins og verðjöfnunargjald verða ekki afgreidd með því að þeirra sé getið í greinargerð. Ef hæstv. iðnrh. vill endilega fá einhvern skýran texta frá iðnn. verður iðnn. að leggja fyrir allt annan texta en hæstv. iðnrh. hefur lagt fyrir Alþingi núna.

Herra forseti. Ef þetta er það eina sem vefst fyrir hv. þm. Sighvati Björgvinssyni varðandi þetta stóra mál þá er ég afskaplega feginn því. Þegar menn horfa til baka velta þeir fyrir sér hvort þar sé ekki um lagafrv. að ræða en þegar menn leita skýringa á því hvað menn hafi nákvæmlega ætlast fyrir með tilteknum frumvörpum sem hér hafa verið lögð til grundvallar, þá er leitað skýringa í greinargerðunum og skýringum með einstökum greinum. Sama munu menn auðvitað líka gera varðandi þáltill. verði hún samþykkt en albest er ef menn eru sammála um að styrkja þau ákvæði sem þar eru að menn nái saman um það í iðnn.

Herra forseti. Það hafa lengi verið nokkuð skýr markmið sem stjórnendur Orkubús Vestfjarða hafa haft að leiðarljósi í starfi sínu. Í fyrsta lagi að selja raforkuna á sama verði á öllu starfssvæði Orkubúsins. Í öðru lagi að auka öryggi í afhendingu á raforku og því hefur miklu fjármagni verið varið í að endurbyggja línur og koma upp varaafli. Í þriðja lagi að arður af rekstri fyrirtækisins verði tekinn út í gegnum gjaldskrána með því að hafa gjaldskrána sem því nemur lægri í stað þess að innheimta arðinn og dreifa honum út. Ljóst er að ríkið hefur hugmyndir um að breyta í þessum efnum með því að gera kröfu um arðgjöf og arðgreiðslur á grundvelli markaðsvirðis fyrirtækisins. Þá erum við komin inn í nýtt umhverfi hvað varðar eigendahóp Orkubús Vestfjarða. Reyndar hafa líka heyrst raddir frá einstökum sveitarfélögum sem eru farin að gera kröfur um fjármagn til sín þó að fyrst og fremst hafi þær kröfur verið í formi þess að selja eignarhlut sinn og innleysa þannig þá fjármuni sem stjórnendur sveitarfélaganna sem þetta hafa lagt fram telja að sé hlutur þeirra. Þetta hvort tveggja segir okkur að viðhorfin eru að breytast meðal eigenda Orkubúsins og við þurfum því að bregðast við því. Því til viðbótar er mjög erfið fjárhagsleg staða allra sveitarfélaga á Vestfjörðum. Enda þótt ekki hafi verið enn sem komið er almenn krafa um það af hálfu sveitarfélagahópsins, þá hafa menn hugleitt hvort unnt væri að selja eignarhlut sinn en hann nemur samkvæmt bókfærðu verði nokkuð á þriðja milljarð kr.

Herra forseti. Á síðasta aðalfundi Orkubús Vestfjarða fyrir árið 1996 lá fyrir tillaga frá Vesturbyggð sem miðaði að því að breyta fyrirtækinu í hlutafélag með það fyrir augum að geta selt hlutabréfin eða hluta þeirra til ríkisins, Landsvirkjunar, Rariks, almennra hlutabréfasjóða eða fjárfesta. Þetta var tillaga frá einu sveitarfélaginu sem er í kringum 15% eigandi að fyrirtækinu. Ég geri mér grein fyrir því og mun leggja áherslu á það að menn setji ekki þær kröfur fram sem munu leiða til þess að endurmatið á fyrirtækinu og þær arðgreiðslur og arðgjafarmarkmið sem þar munu verða sett muni þurfa að hækka gjaldskrána því að þarna er um mjög viðkvæma hluti að ræða. En ekki er óeðlilegt að þessi úttekt fari fram á fyrirtækinu. Því verði mótuð ákveðin stefna af hálfu eigendanna sem er ríkið og öll sveitarfélögin á þessu svæði þannig að skýrt sé eftir hverju stjórnendurnir eiga að fara við rekstur fyrirtækisins.

Herra forseti. Ljóst er að samstaða virðist vera áfram um það að breytingar sem menn hafa uppi eða hugmyndir um breytingar eigi ekki að leiða til gjaldskrárhækkunar. Það er rétt að það liggi alveg skýrt fyrir að það er ekki vilji eða ætlun eigenda, hvorki ríkis né sveitarfélaga. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir að staðfesta það fyrir sitt leyti. Í dag er rekstrarreikningur Orkubúsins gerður upp með umtalsverðu tapi en það byggist á því mati sem menn nota í dag á afskriftum eigna fyrirtækisins, einkum virkjana. Leidd hafa verið leidd að því nokkuð gild rök að afskriftirnar séu miklu meiri en nemur úreldingu þeirra af notkun á ári hverju, bæði þar sem lífaldur eða endingartíminn er miklu meiri en sem nemur þeim tíma sem afskriftarprósentan grundvallast á og hinu að virkjunum og dreifikerfi er mjög vel við haldið hvert ár og allur sá viðhaldskostnaður er færður í gegnum rekstrarreikning. Menn hafa fært að því rök að væri tekið tillit til þess þá væri um að ræða mjög arðbæran rekstur að óbreyttri gjaldskrá. Það gefur fyrirtækinu töluvert verðgildi ef þær forsendur, sem ég er að rekja að menn hafi rökstutt, eigi töluvert til síns máls, þá er rekstur fyrirtækisins með töluverðum hagnaði og þá er þetta áhugavert fyrirtæki fyrir fjárfesta eða ríkissjóð að eiga. Mér finnst að það gæti komið vel til álita að ríkissjóður eignist fyrirtækið allt til þess að auðvelda mönnum að hrinda í framkvæmd breytingum á orkustefnu ríkissjóðs. Mér sýnist málið liggja þannig og þess vegna finnst mér að menn eigi ekki að loka neinum dyrum í þeim efnum að taka upp viðræður milli ríkis og sveitarfélaga um kaup ríkissjóðs á hlut sveitarfélaganna í Orkubúinu.