Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Jónas Jónsson): N. hefir að mestu orðið sammála um þetta mál. Einn nm. hefir þó flutt eina litla brtt., sem ég mun minnast á síðar. Málið hefir verið nokkuð rækilega undirbúið af hæstv. stj. En fyrir menntmn. hér í d. lá líka frv. um húsmæðrafræðslu í Reykjavík og húsmæðrakennaraskóla fyrir allt landið, og var til þess ætlazt, að báðir þessir skólar yrðu undir sama þaki. Nú var nokkuð ólíkt ástatt um þessi tvö frv. Frv. stj., sem kom frá Nd., var mjög rækilega undirbúið og ýtarlegt, og var í því séð fyrir öllum sjáanlegum þörfum sveitanna. En frv. um húsmæðrafræðslu í Reykjavík getur verið sæmilega fullkomið fyrir Reykjavík, enda þótt þar væri ekki séð fyrir þörfum kaupstaðanna. Nú hefir hv. Nd. ekki viljað undirstrika, að þetta frv. ætti að vera fyrir allt landið, því að þegar það kom þaðan, var það orðið sem frv. til l. um húsmæðrafræðslu í sveitum. Niðurstaðan hjá meiri hl. n. varð því sú, að afgr. frv. óbreytt, en flytja svo þáltill. hér í d. um að skora á ríkisstj. að semja allsherjar frv. fyrir kaupstaðina. Að því er snertir undirbúning málsins, vil ég skýra frá því, að í fyrravetur fékk ung kennslukona, sem hafði lokið námi við helzta húsmæðrakennaraskóla í Noregi, nokkurn styrk hér heima til að ferðast milli flestra meiri háttar húsmæðraskóla á Norðurlöndum. Gaf hún síðan skýrslu um ferðalag sitt. Eftir það fékk stj. Benedikt Blöndal kennara á Eiðum til að semja frv. til l. um húsmæðrafræðslu. Var það lagt fyrir Alþingi í fyrra, en náði ekki samþykki. Aðalgrundvöllur, er Benedikt Blöndal byggði á, var reynslan, er fengizt hefir hér heima. Var tekið það ráð að ákveða skólunum fasta styrkupphæð fyrir hverja námsmey, en tryggja þeim þó ákveðinn lágmarksstyrk, þó að aðsóknin yrði óvenjulega lítil ár og ár. Hefir verið gætt sæmilegs hófs í þessu. Af skýrslum þeim, er hér fylgja með, sést, að sumir aðrir skólar eru ríkinu dýrari. En þessir skólar eru ólíkir bændaskólunum, sem að mestu eru kostaðir af héruðunum. Þar sem hinsvegar eru allar líkur til, að húsmæðrafræðslan nái til meiri fjölda en búnaðarfræðslan, þar sem húsmæðraskólarnir eru þegar fleiri og hver um sig ódýrari en bændaskólarnir, þá geri ég ráð fyrir, að það sé álit manna, að ekki sé hægt að gera ráð fyrir, að þeir verði reknir á viðunandi hátt með minni styrk en hér er farið fram á, enda er það byggt á langri reynslu. Undanfarið hefir ríkt allmikið misrétti í skiptingu styrksins milli húsmæðraskólanna. Má í því samhandi benda á það, að Blönduósskólinn fékk miklu meiri styrk en aðrir sambærilegir skólar, og var látið sitja við það meðan Blönduósskólinn var svo að segja einn um hituna, en nú er stillt svo til, að allir eru settir við sama borð og mega vel við una. Af þeim skólum, sem hér eru nefndir, eru nokkrir þegar komnir á alveg fastan fót, svo sem skólarnir á Laugum í Suður-Þingeyjarsýslu, á Laugalandi í Eyjafjarðarsýslu, á Blönduósi og ekki sízt skólinn á Hallormsstað í Suður-Múlasýslu. Þessir skólar eru allir eign sýslu- eða hreppsfélaga. Aftur á móti er einn skóli, sem rekinn hefir verið sem einkafyrirtæki; það er skólinn á Staðarfelli í Dalasýslu. Tveir skólar eru óbyggðir; en gert ráð fyrir, að þeir verði byggðir við héraðsskólana á Laugarvatni í Árnessýslu og í Reykholti í Borgarfjarðarsýslu. Ég ætla að minnast lítilsháttar á skólana á Staðarfelli og Laugarvatni. Annar þeirra hefir þegar starfað um nokkur ár. Í Árnessýslu er þegar hafin nokkur fjársöfnun til skólastofnunar á Laugarvatni, og er þar með búið að sýna vilja héraðsbúa í því efni. Borgfirðingar virðast aftur á móti ætla að verða á undan öllum öðrum með að koma upp mikilli vinnukennslu við héraðsskólann í Reykholti, bæði fyrir karla og konur, og munu því varla takast á hendur önnur stórverkefni fyrst um sinn. Á Staðarfelli hefir skólinn húsrúm fyrir 26 stúlkur og hefir því næstum því eins mikla möguleika og stærsti skólinn, sá á Blönduósi. Hann hefir hinsvegar um nokkur undanfarin ár lifað eingöngu á Herdísarstyrknum, eða eignum sínum, og hefir því átt við þröngan kost að búa. Þegar til kom var húsið á Staðarfelli, sem var á jörðinni þegar ríkið keypti hana, ekki nógu stórt, og varð að byggja við það fyrir peninga sjóðsins. Við það minnkaði hann svo mikið, að hann hefir varla getað staðið undir rekstri skólans. Þetta hefir hæstv. stjórn viðurkennt og að ekki væri gerlegt að láta þar við sitja og hefir því sett í fjárlög þessa árs 3 þús. kr. styrk til skólans, svo að hann standi svipað að vígi og hinir skólarnir. Ætti því skólinn að geta tekið til starfa af fullum krafti á næsta hausti vegna þessara ráðstafana Alþingis, jafnvel þótt þetta frv. nái ekki fram að ganga, því skólinn hefir mikinn stuðning af þessu framlagi, sem sett hefir verið í fjárl. Þá kem ég að því atriði, sem hv. nm. gerði að ágreiningsatriði, eða vildi gera viðbótartill. við. Það var um það, hvort kennslukvennaskóli fyrir allt landið ætti að vera til frambúðar á Laugarvatni eða aðeins fyrst um sinn og síðar meir starfræktur annarsstaðar. Um þetta ætla ég að fara fáum orðum. Þessi nýi liður er um það, að byrjað verði að kenna þeim íslenzku kennslukonum, sem stunda ættu þessi störf, og verði til þess varið tveggja vetra námskeiði. Þetta fyrirkomulag er það sama í báðum frv., bæði því, sem flutt var um húsmæðraskóla í Reykjavík, og í þessu frv. Ég hygg það sé venjulegt í næstu löndum, að þessir skólar fyrir kennslukonur séu tveggja ára skólar og er það byggt á því, að stúlkurnar hafi verið eitt ár í góðum undirbúningsskóla og hafi auk þess nokkuð mikla verklega æfingu og almenna menntun. Ég ætla að fara um það nokkrum orðum, hve mikil nauðsyn er fyrir okkur að koma upp slíkum skóla, hvar sem hann verður. Það er enginn vafi á því, að við Íslendingar gerum okkur mikinn skaða með því, hve ógrundvallaða þekkingu við höfum á okkar eigin matarhæfi- Eins og við höfðum fastan húsbyggingastíl fyrr á tímum, sem mótaðist af því, sem kringumstæðurnar leyfðu, en nú er að mestu leyti lagður niður vegna breyttra staðhátta, eins var líka fast fæði og fastar linur, sem farið var eftir um meðferð fæðuefna, svo ekki er hægt að neita því, að við höfum okkar sérstaka mataræði, þótt fæðan væri auðvitað af skornum skammti á hallæristímum. Með nýjum tímum komu svo nýjar, innfluttar vörutegundir, og þá breyttist okkar matarhæfi í þá átt, sem það er nú, og er það mjög óskipulegur og óskynsamlegur hrærigrautur, dýrt og óheppilegt. Sumt af okkar gömlu og góðu, fæðu hefir lagzt niður, harðfiskur t. d. er minna notaður en áður og skyr var til skamms tíma mjög fallið í verði, svo að þegar fólk upp til sveita, sem hafði nóga mjólk og gerði skyr, vildi veita langt að komnum gestum sem beztan beina, þá þorði það ekki að bjóða þeim skyr, heldur bjó til súpur úr útlendum efnum, sem voru dýrar og áttu miklu síður við á þeim stöðum. Það, sem mest er aðfinnsluvert um íslenzkt mataræði, er, að það er hvorki fugl eða fiskur; það er samsteypa af margra landa matartilbúningi og ekki verið reynt að velja það úr, sem bezt hæfir okkar staðháttum og okkur sjálfum. Ég vil minnast á eitt atriði, þótt ég vilji ekki með því kasta á neinn hátt stefni á þann kaupstað, sem á hér fulltúa þann, sem er sessunautur minn, sem sé Siglufjörð. Enginn frýjar Siglfirðingum þess, að þeir séu duglegir að veiða síld. En þegar menn þeirrar þjóðar, sem mest hefir gert úr okkar ágætu síld, sem eru Svíar, koma til Siglufjarðar og Akureyrar og búast þar við að fá hina ágætu íslenzku síld, sem þá hungrar eftir í sínu eigin landi og hafa þar í mestu metum, þá er hvorki á Siglufirði eða Akureyri, almennt talað, mögulegt að fá síld tilsvarandi framreidda og hún er framreidd t. d. í Svíþjóð. Mikill hluti okkar þjóðar stendur í þeirri meiningu, að þessi fæðutegund, sem við framleiðum svo mikið af, sé algerð úrgangsvara, sem sé sæmilegt að geta skepnum, en ekki mönnum. Ég tek þetta dæmi aðeins af því, að það sýnir nokkuð glöggt, hvar við stöndum í þessu efni, og það er af því, að okkur vantar einhverja miðstöð, sem byrjar á því að endurreisa nútíma íslenzka fæðumeðferð á grundvelli okkar menningar og sögu og þeim fæðutegundum, sem við höfum. En það verður aldrei gert meðan hver kona, sem kenna á við húsmæðraskóla, verður að sækja þessa menntun sína til annara landa. Ég býst við, að allir séu mér samdóma um, að við verðum að fá þessa miðstöð, og ef við ekki fáum hana strax nógu góða, þá verðum við að bæta bana þar til hún er orðin svo góð, að þaðan komi þekking til að gera íslenzkt mataræði gott og heilbrigt, miðað við okkar kringumstæður. Ég mun e. t. v. síðar minnast á þann smávægilega ágreining, sem orðið hefir okkar á milli í n., en læt hér staðar numið að þessu sinni. Ég álít, að frv. eigi að samþ. óbreytt og álit, að það sé byggt á fullum rökum, en jafnframt játa ég það, að hin hliðin, matreiðslukennslan og húsmæðrafræðslan í kaupstöðunum, er enn ófullkomin, en ég álít bezt fyrir henni séð með því, að hafinn verði skipulagður undirbúningur undir afgreiðslu hennar, sem svo fari fram á næsta þingi.



Ég vil láta í ljós gleði mína yfir því, að húsmæðrafræðslunni í sveitum landsins er svo komið sem frv. þetta gefur til kynna, því einmitt fræðsla húsmæðranna í sveitunum er undirstaða fyrir frekari fræðslu margra ungra stúlkna, bæði þeirra, sem koma til kaupstaða frá sveitunum, og þeirra, sem eftir eru í sveitunum. Tel ég þetta stórt spor í framfaraátt. Það er ekki vegna þess, að ég sé óánægð með frv., að ég ber fram tvær lítilfjörlegar brtt., en ég tel það frv. til bóta, og því áleit ég rétt að bera þær fram. Hv. form. menntmn. hefir skýrt allgreinilega afstöðu okkar beggja til þessa máls, og tek ég því aðeins stærstu atriðin. Það er fyrri brtt. við 11. gr. frv., þar sem talað er um, að heimilt sé að taka af námsmeyjum húsaleigugjald, allt að 40 kr. yfir skólaárið. Þegar frv. kom upphaflega frá hv. flm. var þetta ákvæði ekki í því, né heldur skylda til að greiða skólagjald. Þessi viðbót komst inn í frv. í hv. Nd. Ég var viðstödd þegar málið var rætt þar, og voru menn ekki á einni skoðun um, hvort taka ætti gjald af námsmeyjunum, sem verða á þessum skólum. Ég hygg, að þær séu flestar félitlar og munu ekki hafa upp á annað að hlaupa en sumarkaup sitt eða þá stuðning foreldra sinna eða annara aðstandenda. Þótt svo megi segja, að 40 kr. gjald muni ekki miklu, þá álít ég, að óhægt geti orðið fyrir efnalitlar stúlkur að greiða það, enda hygg ég, að það hafi aldrei verið meining hv. flm. að leggja þetta gjald á stúlkurnar. Hin brtt. við 13. gr. fjallar um húsmæðrakennaraskólann. Eins og hv. form. n. drap á, lágu fyrir n. 2 frv. um húsmæðrafræðslu; annað var það, sem hér er á dagskrá í dag, hitt er um húsmæðrakennaraskóla Íslands og húsmæðraskóla í Reykjavík. Það frv. var lagt til hliðar í bili, en n. samþ. að leggja fram till. til þál., sem hv. form. menntmn. hefir skýrt frá. Er þar óskað, að gert verði ráð fyrir, að stofnaður verði kennaraskóli í sambandi við stærsta skólann á landinu. Því þótti mér til hlýða, að það kæmi fram í því frv., sem hér er í uppsiglingu, að þessi skólastofnun yrði ekki fast bundin við einn stað á landinu, heldur væri það aðeins bráðabirgðastofnun, þar til öðruvísi verður skipað. Þess vegna bar ég fram þessa brtt., sem ekki haggar frv. neitt, en heldur áfram þeirri stefnu, sem gert er ráð fyrir í 13. gr., á þann hátt, að þessi skóli verði starfræktur þar til húsmæðrakennaraskóli Íslands verður stofnaður, hvar sem það svo verður. Eins og ég sagði áðan, er það ekki meining mín að tefja fyrir frv., en taldi mér bera að koma fram með þessar brtt., þar sem ég áleit, að hv. Nd. hafi ekki öll verið sammála um, að taka ætti húsaleigugjald af námsmeyjunum. Ég læt nægja að gera grein fyrir, hvað fyrir mér vakti með því að bera fram brtt., og skal ekki tefja frekar fyrir hv. d.

* Frsm. (Jónas Jónsson): Ég ætla að bæta við örfáum orðum út af ræðu hv. síðasta ræðumanns. Í sjálfu sér má segja, að brtt. um að fella niður heimild til að krefja stúlkurnar um húsaleigu fari í frelsisáttina, en þó held ég, að þetta sé ekki til bóta. Þessir skólar, nema Staðarfellsskólinn. eru yfirleitt byggðir með fjárframlögum úr héruðunum, og margir þeirra eru í verulegum skuldum. Ég vil taka t. d. skólann á Hallormsstað, sem er einn stærsti skólinn. Hann er í miklum skuldum. Aftur á móti býst ég ekki við, að Eyjafjarðarskólinn sé í miklum skuldum. En einmitt vegna þessa er heppilegt að orða þetta eins og það er gert í frv. Sumir þessir skólar mega til með að fá húsaleigu til að hafa sig upp úr skuldunum, en munu fella hana niður þegar það er búið. Ég vona, að hv. flm. brtt. muni, einmitt m. a. vegna Hallormsstaðaskólans, sem ég veit, að hv. flm. ann alls góðs, bæði af fjórðungsástæðum og öðru, sjá, að ef brtt. þessar eru samþ., þá er það stórum verra fyrir þessa ágætu skóla. En enginn skóli mun halda þessu gjaldi lengur en þörf gerist. Samt sem áður fæst mikil réttarbót fyrir námsmeyjarnar með þessu frv.; áður hafa skólarnir nefnilega orðið að krefja stúlkur um skólagjald. Um hinn lið brtt., um að setja nú þegar í l., hvar þessi framtíðar húsmæðrakennaraskóli skuli vera, þá er það að segja, að nokkur ár geta liðið enn þar til byggt verður í þessari sveit, og aftur geta liðið nokkur ár frá því að það var gert, þar til farið verður að tala um að flytja hann, en á þeim tíma er eðlilegast, að þeir menn, sem þá lifa, taki ákvörðun um, hvar hann skuli vera. Stúlkur hafa því miður enn lægra kaup en karlar og hafa því minni efni til að kosta sig á þessa skóla. Þá munar ekki litlu, hvað þeim verður ódýrara að vera á skóla eins og á Laugarvatni eða Reykholti, eða þeim öðrum stöðum, sem hafa hverahita, og fyrir stúlkurnar, sem eru að reyna að brjótast sjálfar áfram, er þetta ekki litið atriði. Fyrir stúlkur á kennslukvennaskólunum verður þetta þriggja ára nám, þar sem gert verður ráð fyrir eins vetrar námi í einhverri undirbúningsdeild; þær munar því mikið um þessa verðlækkun. Þar að auki er það ekki einungís kostnaðurinn, sem um er að ræða. Það er kunnugt, að fólki líður betur á þeim stöðum, sem náttúrugæði eru meiri. Það eru t. d. ekki lítil hlunnindi fyrir þessar tilvonandi kennslukonur að hafa sundlaug svo að segja innanhúss, og sömuleiðis eru þar tækifæri til að iðka gufuböð þau, sem við vitum, að forfeður okkar notuðu, svo ég taki ekki fleira. Þá er og kostur að eiga völ á ágætu íþróttahúsi rétt við skólann, sem ekki þarf að kosta til sérstaklega. Það er ekki stórt atriði, hvort þessar brtt. verða samþ. eða ekki, vegna þess, að það yrði alltaf umhugsunaratriði hér á Alþ., hvort ætti að flytja skólann þegar búið væri að byggja á einum stað. Sumir skólar verða að vera í Reykjavík. Ég hefi lagt fram till. um að reistur verði stór og góður stýrimannaskóli í nágrenni Reykjavíkur, og við erum að byggja hér vandaðan háskóla. Hvorugur þessara skóla getur verið upp í sveit. En ég álit ekki að hægt sé að færa rök fyrir því, að ekki sé heppilegt, að þessi fræðsla stúlknanna fari fram upp í sveit.



Ég ætla ekki að lengja umr. um þetta mál, en það er eitt atriði, sem ég vildi minnast á og heyra álit hv. frsm. um. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa fyrri hl. 8. gr. frv.: „Skólaráð hvers skóla sé skipað fimm mönnum, til 4 ára í senn. Ráðherra tilnefnir einn mann, og er hann formaður. Hina fjóra tilnefna þeir aðiljar, er teljast stofnendur skólans“. - Það er svo um skóla þann, sem ég þekki bezt til, Staðarfellsskólann, að ekki mun leika á tveim tungum, að aðalstofnandi skólans er frá Herdís Benediktsen, sem í arfleiðsluskrá sinni gaf fé til að reisa hann. Nú er hvorki hún né hennar hér til að nefna menn í skólaráð. Ég get tekið fram, að líta má svo á, að Magnús Friðríksson, sem enn lifir, eigi einnig hlut í stofnun þessa skóla, en ekki er vafi á, hvort er aðalstofnandinn. Raunar get ég gert mér í hugarlund, að í stað aðalstofnandans kæmi sá aðilji, sem hefir yfirráð yfir sjóðnum. Ég vildi satt að segja fá það skýrt fram tekið, hvaða aðili það væri, sem ætti að velja mann í þetta skólaráð. Ég er ekki að heimta, að því verði lýst yfir nú, ef hv. frsm. þykir ekki tími til þess, en ég vildi fá að vita þetta áður en frv. kemur til 3. umr., því að annars mun ég koma með brtt. við þetta atriði.



Það er aðeins út af því, sem hv. frsm. sagði um brtt. mínar. Hann kom einmitt sjálfur með sönnun fyrir réttmæti þessarar brtt., þar sem hann var að tala um mismun á kaupi karla og kvenna. Annars get ég í sambandi við brtt. mína tekið það fram, að ég vildi gjarnan sýna þá tilhliðrunarsemi að taka brtt. mína aftur til 3. umr. og fá hana rædda nánar í n. En viðvíkjandi síðari brtt., þá verður það sjálfsagt alltaf álitamál, sem tæplega verður útkljáð á einum þingfundi, hvar slíkur skóli eigi að standa. Ég held því fram, að það væri heppilegri staður fyrir hann hér í Reykjavík heldur en upp í sveit. Það má t. d. benda á, að ef skólinn yrði upp í sveit, þá legðist ekki lítill kostnaður á allt það, sem flytja þyrfti til skólans, og það er hreint ekki svo lítið, sem flytja þarf til slíks skóla. Þetta er kannske ekkert atriði, en það er annað, sem ég álít vera til stuðnings því, að skólinn verði hafður í Reykjavík, og það eru þau skilyrði, sem hér eru fyrir hendi. Á ég þar við ýmsar stofnanir, eins og t. d. rannsóknarstofu háskólans o. m. fl. Ég geri ráð fyrir, að í þessum skóla yrði kennd efnafræði, og væri þá mjög þægilegt að vera í námunda við slíka rannsóknarstofu, svo að eitt dæmi sé tekið.

* Frsm. (Jónas Jónsson): Út af fyrirspurn viðvíkjandi Staðarfelli vildi ég í samráði við fyrirspyrjandann óska eftir, að ég þyrfti ekki að svara henni fyrr en við 3. umr., vegna þess að ég vildi bera mig saman um þetta við hæstv. ríkisstj. og e. t. v. fleiri. Mér skildist hv. 2. landsk. vera til með að taka fyrri brtt. sína aftur til 3. umr. Ég vil hinsvegar mælast til, að síðari brtt. á sama þskj. verði felld.

* Frsm. meiri hl. (Guðrún Lárusdóttir): Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er komið frá hv. Nd. og er flutt eftir beiðni stjórnar Ungmennasambands Borgarfjarðar. Efni frv. er hér nokkuð kunnugt mál, þar sem það hefir legið fyrir þinginu a. m. k. tvisvar sinnum áður, en hefir ekki náð afgreiðslu. En saga ungmennafélaganna yfirleitt er í raun og veru þess virði að hún verði varðveitt í þingtíðindum þjóðarinnar, því að þar er um að ræða töluvert merkilegar tilraunir til menningarstarfsemi, og eftir þennan félagsskap liggur býsna mikið starf. - Sagan hefst í raun og veru á því, að ungir og áhugasamir menn leita út fyrir landsteinana, kynnast framförum annara þjóða og fyllast löngun til þess að flytja heim í land sitt þá menningu, sem þeir hafa kynnzt, og berjast fyrir ýmsum nýjungum, þegar heim kemur. Það var laust eftir aldamótin, að ungmennafélagsskapurinn hér á landi var stofnaður. Fyrir honum gengust menn, sem ég hirði ekki um að nafngreina, enda þótt maður þekki ýmsa þeirra persónulega. Það, sem þeir fyrst og fremst lögðu stund á, voru alls konar þjóðræknismál, svo sem fegrun móðurmálsins, endurvakning gömlu íslenzku glímunnar, ýmsar íþróttir, sund og skíðaíþrótt, og hitt og annað, sem þeir vildu vekja menn til að hefjast handa um. En auk þess hafði þessi félagsskapur eitt mikilsvarðandi siðgæðismál þjóðarinnar á dagskrá sinni, sem sé bindindismálið. Og enda þótt eitthvað hafi máske breytzt með sumar fyrirætlanir þessa félagsskapar frá því í fyrstu, þá hygg ég, að talsvert af því, sem hann ætlaðist fyrir um, hafi komizt í framkvæmd, og ýmislegu hefir hann bætt við sig, svo sem sjá má af fskj. því, sem fylgir þessu frv., sem hér liggur fyrir til umr. Og vildi ég sanna mál mitt með því að lesa upp úr því fáeinar setningar, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir m. a. svo: „Þegar héraðsskóli Borgfirðinga var byggður í Reykholti, færðist ungmennasambandið það þrekvirki í fang að taka að sér 20 þús. kr. greiðslu af áföllnum kostnaði“. Ennfremur segir, að meðal þeirra mála, sem nú séu á döfinni í Ungmennasambandi Borgarfjarðar, sé „bygging húsmæðraskóla fyrir héraðið og bygging borgfirzks æskulýðsheimilis. Mun hvorttveggja að líkindum eiga nokkuð langt í land, einkum vegna þess, hve fjármagn er lítið“. Þá segir ennfremur: „Auk þessa, sem að framan er skráð, hefir í Ungmennasamband Borgarfjarðar frá fyrstu tíð haft fjölda mála til meðferðar, sem ýmist hafa miðað til aukinnar borgfirzkrar menningar eða alþjóðlegra heilla. Þarf ekki annað en minnast á fé það, er það veitti til viðgerðar á Snorralaug, og margt fleira“. - Hér er aðeins tekið fram þrennt af því, sem talað er um í fskj. En af miklu meiru er að taka, en þetta þrennt nægir til þess að sýna, að hér er félagsskapur, sem ætlast mikið fyrir. Þess vegna, segir í þessu sama fskj., ef þetta félag getur ekki eignazt það fjármagn, sem það þarf til þess að standa undir þeim kostnaði, sem af öllum þessum framkvæmdum leiðir, þá vitanlega kippir það úr framkvæmdum þess. Ég get ekki stillt mig um að benda á enn eitt, sem þetta ungmennafélag og sjálfsagt fleiri ungmennafélög á landinu hafa til brunns að bera. Það er það, sem talað er um hér í fskj., þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: .,Hinsvegar er það vitanlegt, að víða á landinu hafa ungmennafélögin verið ekki veigalítill þáttur til viðhalds sveitanna. Þeim er það m. a. að þakka, að æskan hefir ekki með öllu horfið úr sveitunum“. Ef menn nú hugsuðu eins alvarlega um þetta og vert er, ef þessi félagsskapur hefir m. a. orðið til þess, að æskan hefir ekki horfið úr sveitum landsins eins og annars hefði orðið, þá á hann þakkir skilið fyrir það starf. Mér virðist, að þeir menn, sem vinna á móti straum unga fólksins úr sveitunum til kaupstaðanna, eigi skilið að fá viðurkenningu Alþ. á hvern þann hátt sem þeim kemur bezt. Ég skal nú ekki dæma um, hve mikil sannindi eru í þessum orðum, sem ég tilfærði áðan úr fskj. frv. En ekki tel ég þó, að þetta hefði verið ritað og borið fram hér á Alþ., ef það hefði ekki við einhver rök að styðjast. Það er með þetta og fleira í huga, sem ég mæli með samþykkt þessa frv. Helzta tekjuleiðin, sem þessi félög byggja starfsemi sína á, eru þessi árlegu héraðsmót. Ef lagðar eru miklar hömlur á þetta mót, svo sem með háum skemmtanaskatti, þá hljóta framkvæmdir þeirra að takmarkast mjög mikið við það. Það væri tjón, ekki fyrst og fremst fyrir þennan félagsskap, heldur fyrir sýslufélögin, sem eiga kost á hinum góðu starfskröftum þessara félaga. Frv. þetta hefir verið hér á ferðinni áður. Í annað skipti, þegar það lá fyrir þessari hv. d., mun það hafa strandað á allmörgum brtt., sem bornar voru fram við það. Það má kannske segja um þetta, að sætt sé sameiginlegt skipbrot og að þessi félagsskapur eigi ekki meiri rétt á að fá undanþágu um skemmtanaskatt en hver annar félagsskapur, sem beitir sér fyrir góðu málefni. Ég ætla ekki að deila um það. En ég tel illa farið ef þessum æskulýðssamtökum er neitað um ívilnun þá, sem hér er farið fram á og þau þarfnast svo mjög að fá. Ég held, að þeir hv. þdm., sem yfirleitt vilja viðurkenna gagnsemi þessa félagsskapar, ættu að greiða atkv. með því, að frv. þetta verði samþ. eins og það kemur fyrir óbreytt því að brtt. við það, ef samþ. væru, gætu orðið því að fjörtjóni. Og það væri skaði, ef málið yrði að stranda á því. Mér fyndist það mjög viðeigandi sumarkveðja frá hæstv. Alþ. til þessa félagsskapar að samþ. þetta frv. breytingalaust, og ég teldi það jafnvel góðs vita fyrir Alþ. Því að „ef æskan vill rétta þér örvandi hönd, þá ertu á framtíðarvegi“, segir skáldið. Ef Alþ. hefir opin augu fyrir starfsemi þessa félagsskapar, sem vill starfa til gagns fyrir land og þjóð, þá ber því að samþ. þessa ívilnun, sem þennan félagsskap munar nokkru að fá.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég gat ekki orðið samferða meðnm. mínum með því að skrifa undir nál. í þessu máli. Það er þó ekki svo að skilja, að ég vilji alveg ganga á móti málinu, ef sú leiðrétting kynni að fást á því, sem ég tel æskilega. Í n. virtist mér ekki blása byrlega fyrir því, að fleiri undanþágur yrðu gefnar heldur en þær, sem frá greinir frá. Og ef hv. þd. yfirleitt fellst á þá till., að undanskilja aðeins héraðsmót ungmennafélaga frá þessum skatti, þá tel ég, að svo mikið misrétti sé þegar orðið á milli ýmissa staða á landinu og ýmissa stétta, að ég geti ekki fylgt það. Ég hefi því borið hér fram brtt. á þskj. 291, sem fer fram á það, að skemmtanasamkomur verkalýðsfélaga, sem haldnar eru góðgerða- eða menningarskyni. megi einnig komast undir það að verða undanþegnar skemmtanaskatti. Ég skal á engan hátt draga úr því, að ungmennafélögin séu alls góðs makleg til þess, að felldur sé niður skemmtanaskattur af samkomum þeirra. Þau hafa margt gott gert með menningar- og góðgerðastarfsemi í landinu. Þarf ég því ekki að svara hv. frsm. í því efni. Nú hefir það verið svo til skamms tíma, að skemmtanaskatturinn hefir aðallega lent á kaupstöðum landsins, og tekjur af honum því aðallega komið þaðan. Ég neita því ekki, að margar skemmtanir eru haldnar í kaupstöðum, sem rétt er að leggja skemmtanaskatt á. En það er til í kauptúnum og bæjum starfsemi, sem ég tel, að sé jafnrétthá til þess að vera undanþegin skemmtanaskatti eins og starfsemi ungmennafélaganna. Þó að ég hafi sérstaklega nefnt verklýðsfélögin, þá er mér fullljóst, að til er margvíslegur félagsskapur, bæði hér í Reykjavík og öðrum kaupstöðum, sem heldur skemmtanir til þess að vinna að einni og annari góðgerða- og menningarstarfsemi. Og það er í mjög mörgum tilfellum eina leiðin, sem félög og félagasambönd hafa til þess að afla sér fjár, að halda skemmtanir. Nú hefir Alþ. á seinni árum yfirleitt hert á þessari kvöð, sem hvílir á skemmtunum. Hér í Reykjavík er það orðið svo, og ég hygg, að sama megi segja viðvíkjandi öðrum stöðum á landinu, að þessi skattur er orðinn um 41% af tekjunum af þessum skemmtisamkomum. Það er því sýnt, að hér er búið að spenna bogann svo hátt viðvíkjandi þessum skatti, að ýms félagasambönd í bæjum verða sennilega að leggja niður allar slíkar skemmtisamkomur, vegna þess að allar tekjur af þeim fara í kostnað, en ekki verður um neinn beinan ágóða að ræða. Ég þekki til þess í verkalýðsfélögum, að haldnar eru skemmtanir til að aura saman til menningar- og góðgerðastarfsemi. Mín reynsla hér í Reykjavík er sú, að skemmtanir, sem sóttar eru í minna lagi, er útilokað, að geti verið haldnar með slíkum skatti áhvílandi, og þar með er þá útilokað, að hægt sé að afla tekna af þeim, vegna þess að hreinn ágóði verður enginn af þeim. Það má vitanlega fara þá leið að hækka skemmtanaskatt yfirleitt. En ég hygg þó réttara að fara hina leiðina, að greina á millí þess, í hvaða augnamiði þessar skemmtanir eru haldnar, og fella niður skattinn af þeim með öllu í sumum tilfeilum, þ. e. þegar þær eru haldnar í menningar- eða góðgerðaskyni. Í það félagi, sem ég um 20 ára skeið hefi starfað í, hefir verið haldin jólaglaðningur fyrir börn félagsmanna árlega, þ. e. jólatrésskemmtanir. Þetta sama reyna mörg félög að gera fyrir börn meðlima sinna. En kostnaðurinn við þessar jólatrésskemmtanir er svo mikill, að félögin rísa ekki undir honum nema með því að aura saman til þess með skemmtunum á öðrum tímum ársins. Nú lítur út fyrir, vegna þessa háa skemmtanaskatts, að þessar jólatrésskemmtanir barnanna verði alveg að leggjast niður, vegna þess að engin von er til þess að ná tekjum til þeirra af almennum skemmtunum. Þótt ég nefni þessar skemmtanir sérstaklega, þá eru haldnar hér margar skemmtanir og beint í gróðaskyni fyrir góð málefni, sem margir vilja styðja, t. d. nú á sumardaginn fyrsta voru haldnar hér skemmtanir fyrir börn á barnadaginn, og ég veit ekki betur en að þær skemmtanir hafi allar verið skattlagðar hér í bæ. Mundi nú nokkur mæla á móti því, að þar sem verið er að vinna að velferðarmálum barna hér í bæ, ættu skemmtanir í slíku augnamiði að vera skattfrjálsar? Ég býst við, ef menn svara þessu hreinskilnislega, þá áliti þeir, að ekki eigi að skattleggja slíkar skemmtanir. Er hér nú nokkuð minni nauðsyn að hlynna að þessari starfsemi fyrir börn hér í bænum heldur en þeirri, sem ungmennafélögin, sem er mjög virðingarvert, hafa haldið uppi í sveitum landsins? Við þurfum sannarlega í bæjunum að gera eitt og annað til þess að skapa yngri kynslóðinni skilyrði, sem vega upp á móti því, sem gert er fyrir æskuna í sveitum landsins. Ég gæti nefnt fleira. T. d. er mjög útbreiddur félagsskapur í landinu, sem konur hafa beitt sér sérstaklega fyrir, sem er slysavarnafélagsskapurinn. Konur hafa beitt sér fyrir að safna fé til þeirrar starfsemi með skemmtunum. Vill nokkur neita því, að slíkur félagsskapur eigi skilið að vera undanþeginn skatti? Þessi félagsskapur sér nú fram á, að óbreyttum ástæðum, að hann verður að leggja niður fjáraflanir með skemmtunum vegna þess háa skatts, sem búið er að leggja á allar skemmtanir. Ég sé, að hv. þm. Vestm. hefir komið með brtt. við mína brtt., og bætir hann þar við félagsskap, sem hann nefnir líknarfélög. Ég er alveg sammála þeirri brtt. Ég get ekki séð, að hæstv. Alþ. geti með sanngirni mismunað svo stéttum á landinu, að velta einum félagsskap undanþágu þá, sem frv. fjallar um, en skilja eftir annarskonar félagsskap, sem ekki siður berst fyrir menningarmálum. Því að vitanlega gildir þessi undauþága frv-. ekki eingöngu um héraðsmót, haldin í Borgarfirði, heldur um öll héraðsmót víðsvegar um land. Ég vænti, að hv. þdm. sýni góðan skilning á að undanþiggja einnig skemmtanaskatti skemmtanir í kaupstöðum, sem haldnar eru til menningar- og góðgerðastarfssemi, og um það er till. í minni brtt., og nokkru fyllra tekið í brtt. hv. þm. Vestm.

*Jónas Jónsson: Ég ætla aðeins til viðbótar því, sem ha-. frsm. meiri hl. sagði, að benda á það. að þetta frv. hefir nú legið oft fyrir Alþ. Venjulega hefir það komizt gegnum Nd. og strandað í Ed. á því, að komið hafa fram svo margar brtt. við það, að d. hefir ekki séð sér fært að samþ. það. Nú er till., sem frv. hljóðar um og meiri hl. menntmn. fylgir, um, að aðeins héraðsmót ungmennafél. séu undanþegin skemmtanaskatti, en ekki almennar skemmtisamkomur félaganna. Og þar í liggur munurinn á því, sem frv. fer fram á, og því, sem flm. brtt. fara fram á, því að þeir mæla með því, að hinar almennu skemmtanir verði undanþegnar skattinum, sem engan veginn er sambærilegt við þetta. Nú er það þar að auki svo um þetta félag, sem hér er um að ræða, að það hefir tekið að sér alveg stórkostlegan bagga vegna menningarstarfsemi fyrir sitt hérað. Sýslunefnd Mýrasýslu lagði 30000 kr. til Reykholtsskólans, en ungmennasambandið tók að sér að greiða 20000 kr. af kostnaði við byggingu skólans, og eru ungmennafélögin að aura saman smátt og smátt upp í þetta með þessari starfsemi, héraðsmótunum. Þau hafa þannig sparað almenningi mikið fé sem beina skattgreiðslu með þessu móti. Ég held, að ef menn sjá sér ekki fært að gera þessa einu breyt., sem frv. fer fram á, þá muni það þýða það, að allt málið muni falla eins og vant er. Og það held ég rangt farið að, því að þessi félagsskapur er alveg sérstakur, að því leyti að hann hefir alveg almenna þýðingu. Og það má segja, að ekki sé það of mikið, þó að létt sé undir með fólkinu í dreifbýlinu með að hafa eina héraðshátíð á ári sér til glaðningar.

*Jóhann Jósefsson: Herra forseti! Það er hverju orði sannara, að þau eru þess vel makleg, ungmennafélögin, að hafa sínar skemmtisamkomur skattfrjálsar, hvað skemmtanaskatt snertir.

Þau hafa það ekki almennt eftir frv.

. Það kann náttúrlega að vera, að þótt það séu ungmennafélög, þá sé misjafnt gagn að þeim eins og að öðrum félagsskap. Ég get ekki séð neinn stórkostlegan mun í grundvallaratriðum á starfsemi slíkra félaga og annara þarfra félaga, sem ýmist láta beinlinis gott af sér leiða með því að halda skemmtisamkomur til að styrkja þá, sem eitthvað eru illa á sig komnir, eða þá til þess að styrkja málefni eins og spítala og slysavarnir, eins og hv. 3. landsk. benti réttilega á. Það, að þessi skattur er orðinn svona tilfinnanlegur, verkar eins og rothögg á fjársöfnun hjá þessum ýmsu félögum, sem leitast við að ná inn fé með skemmtunum, en hafa ýms þörf verkefni með höndum og beita sér fyrir því, sem er almenningi til heilla. Skemmtanaskatturinn er orðinn svo tilfinnanlegur. Það er þetta hófleysi löggjafans, þessi græðgi í skatta og þetta miskunarleysi gagnvart þeim, sem eiga að borga, sem hér er enn á ferðinni og gert hefir það að verkum, að skemmtanaskatturinn er nú kominn upp í það, eftir því sem hv. 3. landsk. segir, að taka til sín 41% af ágóða skemmtananna; og ég geri ráð fyrir, að þessi hv. þm. hafi rétt fyrir sér í því. Þetta er það, sem knýr mig til að leita eftir undanþágu frá greiðslu skemmtanaskattsins í þeim tilfellum, þegar skemmtanir eru eingöngu í góðgerða- eða menningarskyni. Og þó að ég vilji á engan hátt efa það, að ungmennafélögin hafi á ýmsum sviðum menningarstarfsemi með höndum, þá hafa þó bæði verkalýðsfélög og líknarfélög ýms í kaupstöðum, svo sem kvenfélög, slíka starfssemi einnig með höndum. Kvenfélög hafa, sem kunnugt er, tekið mjög að sér að safna fé fyrir slysavarnasjóð. Og þau hafa með höndum yfirleitt ýmsa starfsemi, sem ekki er þýðingarminni en starfsemi ungmennafélaganna. Ég vil beina þeim tilmælum til þeirrar n., sem hefir afgr. þetta mál, hvort hún sjái sér ekki fært að taka til athugunar nú á milli 2. og 3. umr. dálitla linkind í innheimtu skemmtanaskattsins, bæði hvað snertir ungmennafélög og svo þá aðra aðilja, sem um getur í þeim tveimur brtt., sem hér liggja fyrir. Þetta gæti verið undir eftirliti lögreglustjóra. En það er ákaflega skakkt af löggjöfinni og ríkisvaldinu, þegar þessi skattur er orðinn svona tilfinnanlega hár eins og hann er orðinn, að gera ekki nokkurn hlut upp á milli þess, hvort um er að ræða, að menn standi fyrir almennum skemmtunum, sér sjálfum beinlínis til ágóða eins og hverri annari atvinnu, eða skemmtanir eru haldnar með það beint fyrir augum að nota það, sem inn kemur, að frádregnum kostnaði, ýmist til stuðnings ákveðnum sjúklingi, eins og oft er, eða þá til stuðnings einhverju menningarmáli, eins og líka oft á sér stað. Skal ég svo ekki fjölyrða um þetta meira á þessu stigi málsins. en vildi mjög gjarnan heyra undirtektir hv. n. um það, hvort henni finnst ekki hugsanlegt, að taka nú milli umr. þetta sérstaklega til athugunar, sem ég minntist á. Og þá mundi ég fyrir mitt leyti geta fallizt á að:aka aftur mína brtt. til 3. umr. Mér finnst þessi verkefni þeirra félaga, sem ég nefndi, og ungmennafélaganna svo skyld, að það sé en;anveginn ókleift að ganga inn á þessa ofurlitlu tillátssemi, sem ég hefi nefnt, undir eftirliti lögreglustjóra, án þess að stefna skemmtanaskattinum í „prinsipinu“ í neina hættu. Hitt er vitanlegt, að þessar óskir hljóta að koma fram, þegar skattur af þessu tægi er orðinn svo tilfinnanlega hár elns og hér er orðið. Þessi ofurhæð skattsins getur líka leitt til þess, að menn geri ráðstafanir til þess að fara eitthvað í kringum l. um þennan skatt, eins og ég hygg, að komið hafi fyrir.

*Bjarni Snæbjörnsson: Það voru þessi ummæli hv. þm. Vestm. um tilmæli til n. um að taka til athugunar, hvort ekki væri hægt að ívilna félögum, sem talað er um í framkomnum brtt., sem komu mér til að kveð,ja mér hljóðs. Ég hefi ekki gert brtt. við þetta frv. nú, þó að ég hefði gjarnan viljað það, því að ég vildi sjá, hvernig þeim reiddi af, sem þegar eru komnar fram. En ýms önnur félög koma hér til greina, sem ekki hefir verið minnzt á, t. d. félagið Magni í Hafnarfirði, sem hefir séð um Hellisgerði, sem nú er frægt orðið. Það hefir verið miklazt af því af hv. þm. S.-Þ., að Ungmennafélög Borgfirðinga hafi lagt fram allt að 20 þús. kr. til byggingar skólans í Reykholti. En það má segja um félagið Magna, að það hefir óbeint lagt fram meira en 20 þús. kr. til ræktunar Gerðisins. Ef það yrði að ráði, að hv. n. tæki þetta mál til athugunar á milli 2. og 3. umr., vildi ég beina þeim tilmælum til n., að hún athugaði líka, hvort félagið Magni gæti ekki komið til greina í þessu sambandi. Ég veit, að öllum þdm. er kunnugt um, að það er ekki síður ástæða til að hjálpa þessu félagi en öðrum, sem nefnd hafa verið.

* Frsm. meiri hl. (Guðrún Lárusdóttir): Það er sjálfsagt, að menntamn. athugi tilmæli þessara tveggja þm., hv. þm. Vestm. og hv. þm. Hafnf. Það er orðin brýn nauðsyn að taka allt skemmtanaskattsmálið til athugunar, einkum með tilliti til mismunandi tilgangs þeirra félaga, sem skemmtanir halda, og það er sjálfsögð skylda n. að hugsa það mál vandlega. Annars þarf ég engu að bæta við ræðu mína áðan. Formaður n. hefir þegar svarað hv. 3. landsk. Það, sem fyrir liggur, er aðeins að samþ. undanþágu um sérstaka tegund skemmtana, nefnilega héraðsmót ungmennafélaga. Hitt er sjálfsagt, að taka til athugunar önnur félög, sem standa líkt að vígi.

* Frsm. meiri hl. (Guðrún Lárusdóttir): Það er sjálfsagt, að menntamn. athugi tilmæli þessara tveggja þm., hv. þm. Vestm. og hv. þm. Hafnf. Það er orðin brýn nauðsyn að taka allt skemmtanaskattsmálið til athugunar, einkum með tilliti til mismunandi tilgangs þeirra félaga, sem skemmtanir halda, og það er sjálfsögð skylda n. að hugsa það mál vandlega. Annars þarf ég engu að bæta við ræðu mína áðan. Formaður n. hefir þegar svarað hv. 3. landsk. Það, sem fyrir liggur, er aðeins að samþ. undanþágu um sérstaka tegund skemmtana, nefnilega héraðsmót ungmennafélaga. Hitt er sjálfsagt, að taka til athugunar önnur félög, sem standa líkt að vígi.



Herra forseti! Ég vil láta koma fram mína skoðun á þessu máli. Það eru til ungmennafélög í hverri sveit og mörgum kaupstöðum, en svo eru til 10–11 héraðasambönd ungmennafélaga. Það, sem þetta frv. felur í sér, er, að mót, sem sum þeirra halda árlega, séu undanþegin skemmtanaskatti. Það nær því eingöngu til skemmtana, sem sambönd ungmennafélaga halda, en ekki til skemmtana, sem einstök félög halda. Brtt., sem fram eru komnar, miða að því að láta einstök félög njóta þessarar sömu undanþágu. Hér hefir t. d. verið nefnt félagið Magni í Hafnarfirði. Mér dettur ekki í hug að neita því, að það hefir unnið þarft og fallegt verk, og svo er og um mörg önnur félög, þó að ekki hafi þau verið nefnd hér. Þau eru eins og hvert einstakt ungmennafélag og eiga ekki að njóta hér hlunninda, ef hreppsnefnd finnur ástæðu til að leggja á þau skemmtanaskatt í hreppssjóð. Eins eru kvenfélögin allsstaðar og halda skemmtanir í líknarskyni, en engum dettur í hug að veita þessum einstöku félögum undanþágu frá skemmtanaskatti í ríkissjóð, þótt þau muni sjaldnast vera látin greiða hann í hreppssjóð. Lögreglustjóra mundi ætlað að úrskurða í hverju tilfelli, hvort viðkomandi félag skuli fá undanþágu frá skemmtanaskatti, ef samþ. verða brtt. Þann úrskurð er ég hræddur við og er því á móti brtt., en með frv. óbreyttu.

* Frsm. meiri hl. (Guðrún Lárusdóttir): Ég vil ekki mæla bót hinum háa skemmtanaskatti, en hér er um að ræða ívilnun fyrir ungmennafélagasambönd, sem er tæplega hægt að neita þeim um. Hv. 3. landsk. sagði allt rétt um erfiðleikana á að halda félagsskemmtanir vegna skattsins. En vill þá ekki hv. 3. landsk. bera fram nýtt frv. um breyt. á skemmtanaskatti? Ég mundi greiða atkv. með slíku frv. Hv. þm. sagði raunalegar sögur af því, hvað erfitt væri fyrir fátæk félög að berjast fyrir menningarmálum. En ég á bágt með að trúa því, að jólatrésskemmtanir verkalýðsfélaga séu skattlagðar. Ég veit, að félag, sem ég stend nærri, fær ávallt undanþágu frá skatti, þegar það leitar til yfirvaldanna. Enda gengur það nokkuð langt, að skattleggja skemmtanir, sem aðeins eru haldnar innanfélags. Það er ekki til neins að lengja umr. Atkvgr. mun sýna, hvað menn vilja í þessu efni. En þó að brtt. verði felldar, er það ekki vottur þess, að þdm. meti ekki að fullu starf þeirra félaga, sem nefnd hafa verið.

*Jóhann Jósefsson: Ég hafði haft á orði, að ég mundi taka brtt. mína aftur, ef hv. n. vildi taka efni hennar til athugunar á milli umr. Hv. frsm. hefir nú lofað að gera það, en mér hefir brugðizt það, að hv. 3. landsk. tæki sína till. aftur, og af því að mín till. er brtt. við hans till., verður hún líka að koma til atkv.

* Frsm. (lngvar Pálmason): Frv. gerir ráð fyrir að fyrirskipuð verði hjá einstaklingum þeim og stofnunum, sem um getur í 2 gr., tvöfalt bókhald, en í 3. gr. eru gerðar undantekningar frá þessari reglu. Um frv. hefir ekki verið neinn verulegur ágreiningur í n. Þó hafa 2 nm. verið þeirrar skoðunar, að ekki væri nauðsynlegt að fyrirskipa þetta kerfi, þó að þeir teldu það í sjálfu sér gott, að fyrirskipað væri bókhald hjá þessum stofnunum. Þetta hafa þeir þó ekki gert að ágreiningsefni, en ég hefi skilið þá svo, að þeir vilji hafa óbundnar hendur í málinu. Í n. varð það þó að samkomulagi, að gera ekki víðtækar breytingar á frv. En n. hefir öll orðið sammála um að flytja tvær smávægilegar brtt. á þskj. 294. Sú fyrri er við 3. gr., þar sem talað er um, að undanskildir skuli skyldu til að hafa bókhald þeir útgerðarmenn, einn eða fleiri, er reka fiskveiðar eða mann- og vöruflutninga á 2 bátum eða færri, undir 12 smál. brúttó hver. Aftan við þennan lið vill n. bæta: „eða 1 bát allt að 20 smálesta“. Í flestum tilfellum eru það ekki umfangsmeiri viðskipti, sem rekin eru með einum bát 20 smálesta, en 2 undir 12 smálesta. Er líklegt, að þessi brtt. sé nauðsynleg til að koma í veg fyrir óánægju, sem skapast kynni, ef þessu ákvæði væri ekki bætt við. Hin brtt. er við 4. gr., fyrra málslið. Hún gengur út á það, að taka af öll tvímæli um, að það, sem í 4. gr. segir, skuli aðeins eiga við um þá aðilja, sem taldir eru í 1: 13. lið 2. gr. En í lok 2. gr. er sagt, að læknum, tannlæknum og prestum í kaupstöðum skuli skylt að halda sjóðbók. Eins og þetta er í frv., verður það ekki skilið öðruvísi en svo, að læknum, fannlæknum og prestum kaupstaða sé skylt að hafa tvöfalt bókhald, en það kemur ekki heim við þann stað í frv., þar sem sagt er, að þeir skuli halda sjóðbók. Að öðru leyti þarf ég ekki að fjölyrða um þetta frv., því að um einstakar gr. þess hefir ekki orðið ágreiningur í n.

* Frsm. (lngvar Pálmason): Um þetta frv. hefi ég lítið að segja fyrir hönd n. Hv. dm. er kunnugt um innihald þess, svo að ég þarf ekki að rekja það. Sjútvn. er sammála um að leggja til. að frv. verði samþ., en einn nm. hefir skrifað undir nál. með fyrirvara. Er sá fyrirvari ekki út af efni frv., heldur öðru, sem hann mun gera grein fyrir. - Þá liggur fyrir brtt. við frv. frá hv. 1. landsk. 1. hefir ekki með atkvgr. tekið afstöðu til þeirrar brtt., en ég hygg, að n. sé henni ekki samþykk. Fleira hefi ég ekki að taka fram fyrir hönd n. og geri ráð fyrir, að ég fái ekki ástæðu til að taka affur til máls, þó að hv. þm. Vestm. mæli fyrir sínum fyrirvara.

*Jóhann Jósefsson: Eins og hv. frsm. n. hefir skýrt frá, hefi ég skrifað undir nál. með fyrirvara. Ég vildi óska, að hæstv. atvmrh. gæti verið viðstaddur þessar umr., því að minn fyrirvari snertir atriði, sem ég vildi gjarna spyrja hæstv. ráðh. um. Frv. beinist að því, að skipuð sé n. til að rannsaka hag og rekstur togaraútgerðarinnar og gera till. um það mál, eins og heiti frv. ber með sér. Um þetta verkefni liggur nú þegar fyrir talsverð rannsókn. Mþn. í sjávarútvegsmálum lagði talsvert mikla vinnu í að rannsaka hag togaraútgerðarinnar, ásamt annari úfgerð. Hún skilaði ýtarlegu áliti um það mál, sem þinginu barst á sínum tíma. Þá hafa útgerðarmenn sjálfir skipað n. til að rannsaka hag útgerðarinnar, og þinginu hafa einnig borizt niðurstöður þeirrar n. Maður skyldi nú halda, að rannsókn væri nóg fengin til þess að sýna og sanna, að þessi atvinnugrein á við mikla erfiðleika að stríða, og getur tæplega haldið áfram, að óbreyttum aðstæðum, ef tapið heldur áfram, eins og það hefir verið síðustu árin. Í þessu frv. er að vísu talað um hag togaraútgerðarinnar, enda þótt það sé vitað, að það eru fleiri greinar útvegsins, sent eru illu staddir á ýmsan hátt, enda hafa nú útvegsmenn sameinazt um að vinna að því að fá framgengi einhverjum aðgerðum, sem gætu gert útgerðina arðbærari, a. m. k. en hún nú er. En að því er snertir þetta frv., þá vil ég leggja þann skilning í það, að á bak við það liggi sú hugsun, að koma þessari grein útvegsins, þ. e. togaraútveginum, til hjálpar, og að þessi rannsókn eigi að undirbyggja væntanlegar ráðstafanir í þessu efni. Þá kemur það til greina, hvað álitið sé, að langan tíma þurfi til þessarar rannsóknar, því að það hefir nú verið svo á ýmsum öðrum sviðum þjóðmálanna, að þegar n. hafa verið skipaðar til að rannsaka einhver atriði, þá hefir jafnan, á meðan á þeirri rannsókn hefir staðið, verið erfitt að fá þingið eða stj. til að gera nokkrar breytingar eða grípa til neinna ráðstafana, með tilvísun til þess, að slíkri rannsókn verði fyrst að vera lokið. Hér starfar nú mþn., sem er að athuga bankamál landsins, og þótt að vísu, að gripið hafi verið inn í hennar verksvið, þá er það gagnstætt venjunni, því að hún hefir verið sú, að meðan slíkar n. hafa starfað, hefir þingið a. m. k. afsakað sig með því, að það þætti ekki tilhlýðilegt að grípa fram fyrir hendur n., sem að þeim málum störfuðu. Af þessum ástæðum er það mikið atriði í mínum augum, hvað hæstv. stj. hefir hugsað sér, að þessi rannsókn þurfi að taka langan tíma. Nú hagar því svo til, að annar af flm. þessa máls er orðinn ráðh. og hefir einmitt fengið þá grein mála til meðferðar, sem þetta mál mundi heyra undir hjá ríkisstj. Og þess vegna vildi ég leyfa mér að spyrja þennan hæstv. ráðh. um það, hvort hann ekki áliti, að þessari rannsókn geti orðið lokið svo fljótt, að hægt muni að leggja niðurstöður hennar fyrir næsta þing, og fyrirvari minni beindist að þessu atriði. - Ég vildi undir umr. nota tækifærið til þess að fá það skýrt upplýst, hver væri ásetningur hæstv. ráðh., sem er 2. flm. málsins, um það, hvernig störfum n. skyldi hagað og hraðað. - Ég skal ekki draga dul á það, að ég legg mikið upp úr því, að svo sé til stofnað, að þær niðurstöður, sem n. kemst að, geti náðst svo fljótt, að hægt sé að leggja þær fyrir næsta þing. Ég hefi svo ekki fleira um þetta mál að segja. Ég hefi tekið það fram, sem mér þykir aðallega vanta í frv., en ég fyrir mitt leyti mundi gera mig ánægðan með yfirlýsingu hæstv. ríkisstj. um þetta atriði.



Út af ræðu hv. þm. Vestm. og þeirri fyrirspurn, sem hann beindi til mín í sambandi við þetta mál, vil ég geta þess, að meining okkar flm. þessa frv. var sú, að þessi fyrirhugaða n. gæti tekið til starfa hið fyrsta. Kemur þetta líka fram í frv., t. d. í 6. gr. þess, þar sem það ei tekið fram, að n. skuli kjósa þegar eftir gildistöku laganna, en þó undir öllum kringumstæðum á því sama þingi, sem lögin samþ., þó að gildistakan fari fram síðar. Það var því meining okkar, að n. gæti tekið til starfa hið bráðasta og hraðað störfum sínum, eftir því sem hægt er. Og þó að gera megi ráð fyrir, að þarna sé um allmikið starf að ræða, bæði hvað rannsóknina snertir, og eins það að gera till. um framtíðarfyrirkomulag þessa atvinnurekstrar, þá vil ég þó vænta, að n. geti lagt niðurstöður sínar fyrir næsta reglulegt Alþ. Það mun a. m. k. af hálfu ríkisstj. verða óskað eftir því við væntanlega n., að hún hraði störfum sínum, eftir því sem unnt er.

*Jóhann Jósefsson: Ég vil þakka hæstv. atvmrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefir gefið, og skil svar hans þannig, að það sé og hafi verið hans fasti ásetningur að stilla svo til, að n. störfum verði hagað svo sem ég nefndi, þannig að niðurstöður n. geti legið fyrir næsta Alþ. Það er satt, sem hæstv. ráðh. segir, að það starf, sem n. er ætlað að vinna, er mjög umfangsmikið. En þó vil ég geta þess, að þær rannsóknir, sem þegar hafa farið fram. munu að sjálfsögðu geta stórlega létt undir þann hluta af starfi n., sem snertir athugun á hag togaraútgerðarfélaganna. Hitt - að gera till. um framtíðarfyrirkomulag - er náttúrlega mikið vandamál, að því leyti til, að n. þurfi að verja mjög miklum tíma í að bollaleggja þær leiðir, því að mér segir satt að segja svo hugur um, að það muni fara svo í í manna n., sem kosin er af Alþ., og er því pólitísk, að menn verði ekki sammála, og að þess vegna verði þýðingarlítið að verja allt of löngum tíma í það að bræða saman skoðanir manna í þeim efnum, þó að náttúrlega sé sjálfsagt að gera til þess heiðarlegar tilraunir. Ég er þess vegna, hvað þetta atriði snertir, sjálft starf n., ánægður með yfirlýsingu hæstv. ráðh., og álít þar með mínum fyrirvara fullnægt. En ég vil að síðustu láta í ljós þá ósk og von, að þessi rannsókn n., sem starfar undir handleiðslu hæstv. ríkisstj., megi verða til þess. að næsta Alþ. geti gert ráðstafanir til varanlegra hagsbóta fyrir þessa grein útgerðarinnar. En svo vil ég bæta því við, að það eru aðrar greinar útgerðarinnar, sem bíða úrlausnar og alls ekki þurfa að bíða eftir niðurstöðum þessarar n., og ég vil í lengstu lög vona, að hæstv. ríkisstj. sjái sér fært að taka að einhverju verulegu leyti til greina þær kröfur, sem komið hafa fram frá útvegsmönnum almennt, um kjarabætur útveginum til handa, áður en þessu þingi lýkur, alveg án tillits til þeirrar rannsóknar, sem þetta sérstaka frv. fer fram á.

*Brynjólfur Bjarnason: Herra forseti! Ég á hér eina mjög litla brtt. við þetta frv., sem gengur í þá átt, að þessi fyrirhugaða n. hafi sér til aðstoðar einn háseta, einn kyndara og einn matsvein, sem starfa á togurum - og Sjómannafélag Reykjavíkur tilnefnir. Ég ber þessa brtt. fram vegna þess, að sögur hafa gengið um það, að í rekstrarreikningum ýmsra togara væru kostnaðarliðirnir færðir þannig, að ekki næði nokkurri átt. T. d. hefi ég heyrt, að færð hafi verið kolaeyðsla fyrir eina veiðiferð, er var meiri en togarinn gat eytt eða rúm var fyrir í skipinu. Það segir sig sjálft, að framhjá venjulegum skrifstofumönnum, sem ekki hafa sérþekkingu á þessum hlutum, getur ýmislegt svona lagað farið. Þess vegna tel ég nauðsynlegt, að n. hafi sér til aðstoðar menn, sem virkilega hafa sérþekkingu í þessu tilliti. Ég býst nú við, að þessu verði svarað þannig, að vitanlega mundi n. í öllum greinum leitast við að afla sér upplýsinga hjá mönnum, sem hafa þekkingu á hverju einstöku atriði. En hinsvegar fel ég þetta atriði svo þýðingarmikið, að rétt sé að taka það fram í lögunum. Og þó að þessi brtt. mín yrði ekki samþ., þá gæti hún orðið til þess, að meiri áherzla verði lögð á nákvæma gagnrýni í þessum efnum, og þá hefir hún náð sínum tilgangi.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Það er aðeins út af ræðu hv. 1. landsk. og þeirri brtt., sem hann ber fram, að ég stend hér upp,til þess að segja fáein orð. Ég vildi í fyrsta lagi mælast til þess, að hann tæki brtt. aftur til 3. umr., og sjái til, hvað okkur kann að verða að samkomulagi um hana í n., því að sú hugmynd, sem fram kemur í henni, gæti e. t. v. verið frambærileg innan n., þó að hún sé það ekki, eins og hún er hér fram sett. Það eru vitanlega fleiri á skipunum heldur en þeir, sem þarna eru tilgreindir, hásetar, kyndarar og matsveinar. Þar koma líka til greina loftskeytamenn, vélstjórar o. s. frv. Ég hygg, að það sé rétt, að n., hvernig sem hún kann að verða skipuð, hafi greiðan aðgang að öllum þeim starfsgreinum, er á skipunum vinna, og mætti með öðru orðalagi koma því inn í frv., að n. væri skylt að ræða við þær, án þess að til þess væru kosnir sérstakir menn úr hverri grein. Ég er sem sagt með hugmynd hv. till. manns um það, að n. verði að leita til þessara starfsgreina, og þess vegna vildi ég gjarnan, að n. gæfist kostur á að taka þessa brtt. til athugunar fyrir 3. umr. og sjá. hvort ekki gæti orðið samkomulag um það, hvernig þetta mætti orðast almennt. Að öðru leyti ætla ég mér ekki að blanda mér inn í þetta mál. Það er ekki neitt hægt um það að segja, hvernig kann að takast til um slíka rannsókn sem þessa. Hér er vitanlega mikið og vandasamt verk fram undan, það er öllum ljóst, að það kostar mikla nákvæmni, elju og sannleiksleit. Hvaða niðurstöðu n. kann að fá, getur enginn um sagt, og það, hvaða till. verða gerðar, byggist á þeirri rannsókn, sem fram fer. Ég hefi nokkra reynslu af slíkri rannsókn sem þessari úr togaraútgerðarnefndinni, sem aðallega beindist að togurunum hér í Reykjavík. Sú n. komst í raun og veru ekki að neinni verulegri niðurstöðu, því að rannsókninni var slitið, áður en til þess kom. En það, sem þar kom upp, gaf tilefni til þess, að rannsókn eins og þessi væri fullkomlega nauðsynleg og þyrfti að vinnast af mikilli nákvæmni og kostgæfni. Fleira þarf ég svo ekki að taka fram við þessa umr., en geymi mér til 3. umr. að tala frekar um málið.

*Brynjólfur Bjarnason: Að ég einmitt nefndi þessar þrjár starfsgreinar, kemur til af því, að ég áleit, að þær skiptu mestu máli í þessu sambandi. Að öðru leyti þakka ég hv. 3. landsk. fyrir undirtektir hans við þetta mál og vil verða við þeim tilmælum hans að taka till. aftur til 3. umr., og býst ég þá fastlega við, að um þetta geti orðið fullt samkomulag.

*Erlendur Þorsteinsson: Ég ætla ekki í þetta skipti að flytja langa tölu um þetta mál. Ég held, að flest sé komið fram af því, sem þarf að upplýsa. Þó vil ég geta þess út af aukatekjunum, sem talað hefir verið um, að bæjarfógetinn í Vestmannaeyjum mun hafa önnur kjör en bæjarfógetinn á Siglufirði, þannig að hann fær vissar tekjur af innheimtu vitagjalds. Mun þetta stafa af því, að hann er eldri embættismaður. Ég ætla ekki að fara að skattyrðast við hv. 2. þm. S.-M., en viðvíkjandi því, sem hann var að tala um, að tollþjónarnir á Siglufirði gætu unnið að eftirliti með útflutningi vara, þá vil ég segja það, að hv. þm. ætti að vera vel kunnugt um, hvernig þetta er, því að hann hefir sjálfur verið á Siglufirði. Það er svo, að tollþjónarnir eru uppteknir við önnur störf þar, sem svo mikið er um skipakomur eins og á Siglufirði. Fiskiskipin koma venjulega inn um hverja helgi, og má nærri geta, hvort tollþjónarnir hafa ekki nóg að gera við eftirlit með þessum skipum. Ég vildi láta þetta koma fram, ekki af því, að ég viti ekki, að hv. 2. þm. S.-M. veit þetta, heldur vegna þess, að ég vildi, að aðrir hv. þm. fengju að heyra það rétta í þessu máli. Ég vænti þess svo, að brtt. mín og hv. 1. þm. Eyf. verði samþ., og tel, að ekki komi þar neitt misrétti fram gangvart öðrum, þó að það verði gert.