Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Á þskj. 60 er frv. til l. um innheimtu ýmissa gjalda með viðauka, eins og þar segir, 140%. Þetta frv. er áður kunnugt hv. þm., hefur verið flutt á nokkrum þingum að undanförnu, en ekki talin ástæða til að festa umræddan gjaldaviðauka, hins vegar leitað heimildar á hverju ári til að innheimta þessi ákveðnu gjöld með þeim gjaldaviðauka sem ég áður gat um. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um málið. Það er, eins og ég áður gat um, kunnugt hv. þm. Ég legg til að að lokinni 1. umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh: og viðskn.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) Hæstv. forseti. Frv. á þskj. 125 er flutt vegna þess, svo sem kemur fram í grg. þess, að fyrirtækið Olíumöl hf. hefur nú um nokkurt skeið notað pramma til flutnings á efni vegna malbikunarframkvæmda víðs vegar um land. Vegna þess hvað gamall prammi þessi er orðinn hefur ekki verið unnt að skrá hann hér á landi, en slíkt er nauðsynlegt ef nota á hann til frambúðar, m.a. vegna ákvæða tollalaga. Með hliðsjón af notagildi prammans og vegna þeirrar hagkvæmni sem næst í jafnmikilvægum framkvæmdum og malbikun er sé slíkum flutningamálum beitt hefur ríkisstj. ákveðið að flytja frv. þetta sem hér liggur fyrir. Sem fordæmi má nefna allmörg lög um sama efni og nú siðast lög nr. 99/1961, um innflutning hvalveiðiskipa. En undanþága slík sem hér um ræðir, er ekki heimil skv. lögum nema með leyfi Siglingamálastofnunarinnar sem var ekki fyrir hendi. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv., en legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umr. verði því vísað til 2. umr, og hv, samgn.



Virðulegi forseti. Við sitjum nú á 98. löggjafarþingi og erum að ræða hér framhaldsumr. um mál sem flutt var á 94. löggjafarþingi, ef ég man rétt, þó með nokkuð öðrum hætti, eins og fram hefur komið í umr. áður. Mér datt í hug við þær umr, sem fram fóru, að það værri kannske ástæða til að rifja svolítið upp þá stefnu, sem höfð hefur verið í iðnaðarmálum, vegna þess að fram kom í máli hæstv. iðnrh. að hann hefði tekið til athugunar frekari aðgerðir í þessu máli. Ég ætla að leyfa mér vona að till. hans komi í kjölfarið á þessu frv. sem ég hef frá upphafi talið heldur lítilfjörlegt, en ég skal ekki frekar að því víkja, enda var ekkert að efni þess vikið í umr. um málið og það sérstaklega gert að umtalsefni, heldur meira um flm. sjálfan. En þegar til þess er hugsað að í þinginu sitja nú ýmsir nýir þm., sem ekki voru þm. áður, þá er rétt að rifja upp ýmsar stefnur sem fylgt hefur verið í iðnaðarmálunum. Þess vegna datt mér í hug - ja, því ekki að segja nokkur orð um stefnuna í iðnaðarmálunum á viðreisnartímabilinu. Það gæti orðið til ábendingar um þær till., sem kæmu síðar fram, og einnig fyrir þá n., sem kynni að fá þær till. til meðferðar. Þegar að því er vikið, þá er fyrst og fremst ástæða til þess að víkja að gengismálunum og þeirri leiðréttingu sem gerð var á gengisskráningunni 1960–1961. Þetta hefur stundum verið kallað gengisfellingin 1960, þáv, viðreisnarstjórnar, en auðvitað var þar alls ekki um það að ræða, heldur var þetta leiðrétting á mjög langvarandi og rangsnúnu ranglæti í gengisskráningarmálunum. Það voru svo mörg gengi hér þá, að ég held að engan veginn sé það raunverulega ljóst hversu mörg þau voru. Það voru sérstök útflutningsgengi og sérstök innflutningsgengi á þessum vörum og öðrum vörum og gjaldeyrisstaðan var með þeim ósköpum að efnahagsmálaráðunautur ríkisstj. þá, Jónas Haralz, sagði m.a. eftirfarandi um þetta atriði: „Gjaldeyrisstaða bankanna er svo slæm að þeir geta lent í alvarlegum vanskilum við erlenda banka, nema því aðeins að þeim sé gert mögulegt að minnka gjaldeyrisskuldir sínar að einhverju leyti. Það er því erfitt að sjá hvernig komist verður hjá því að verja einhverjum hluta af gjaldeyristekjum ársins eða einhverjum hluta hins erlenda lánsfjár til lækkunar gjaldeyrisskuldanna.“ Það tókst að breyta þessum málum og gjörsamlega snúa við blaði frá því sem áður var, og lífskjör hafa ekki í annan tíma verið betri en á liðnum áratug viðreisnartímabilsins, þegar þjóðartekjur á mann jukust um 60% og kaupmáttur almennra launa um 75%. En hví ekki næst að víkja örfáum orðum að stóriðjumálunum sem mikið hafa nú verið rædd, en það var einmitt árið 1960 sem var farið að hugsa mikið um möguleika á framkvæmd stóriðju hér á landi? Hinn 5. maí 1961 skipaði þáv. iðnrh. dr. Bjarni Benediktsson, stóriðjunefnd til þess að rannsaka málið, og fjórum árum síðar, eða í ársbyrjun 1965, má segja að byrjað hafi undirbúningur þess að semja uppkast að samningi, hafnar- og lóðarsamningi og fleiri samn.- Alusuisse ásamt fylgisamningum: rafmagnssamningi, hafnar- og lóðarsamningi og fleiri samningum og fylgiskjölum. En hvers vegna vildu menn stóriðju á Íslandi? Mætti fara um það nokkrum orðum. Fullyrðingar um slíka stóriðju eru sprottnar af nauðsyn þess að tryggja nógu mikinn vöxt í þjóðarbúskap okkar. Aðrar vestrænar þjóðir stefndu á þessum árum að 50% vexti á næsta áratug eða svo, en það samsvaraði um 4% aukningu að meðaltali á ári. Í þessu sambandi er þess að gæta, að hjá okkur er meiri fólksfjölgun en hjá þessum þjóðum, og ef litið er á framleiðsluaukningu í aðalatvinnugreinum okkar íslendinga, landbúnaði, sjávarútvegi og iðnaði, á árunum 1955–1960, þá þóttu horfurnar ekki nógu efnilegar. Framleiðsluaukningin í landbúnaði hafði þá verið 4%, í sjávarútvegi um 4% og iðnaði til framleiðslu fyrir innlendan markað um 5% árlega. Þessar tölur taka miklum sveiflum, eins og ýmsum þm. er kunnugt um, vegna þess að sjávarútvegurinn er þess eðlis að það er erfitt að segja hvað verða vill á því sviði, og meðan síldarhlaupin voru hér, þá var náttúrlega miklu meiri aukning í sjávarútveginum. En svo kom að því að síldin hvarf og það var ekki alltaf blíða á þessum árum, því að framleiðsluverðmæti þjóðarinnar hröpuðu næstum því um helming vegna aflabrests, verðhruns og lokaðra markaða. Stundum var á þessum tíma og hefur oft síðar verið kvartað um að það hafi ekki verið nógu skýr stefna í iðnaðarmálunum sérstaklega. En ég hef oft minnt á það áður og vil leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að fá að minna svolítið á þá stefnu sem ég gerði grein fyrir á fundi Félags ísl. iðnrekenda sem efnt var til 5. febr. 1966. Þar dró ég saman nokkuð þá stefnu sem fylgt hafði verið og fylgt var, og hún var í aðalatriðum þessi: 1. Stefnt er að því að ríkja megi jafnrétti milli aðalatvinnuvega landsmanna og jafnframt að því unnið að hagsmunir einstakrar atvinnugreinar séu ekki fyrir borð bornir ef það samrýmist hagsmunum almennings eða þjóðhagslegri framkvæmd. 2. Stefnt er að því að létta tollum af vélum og hráefnum iðnaðarins, samfara því að tollum sé almennt aflétt til þess að veita almenningi ódýrara og betra vöruval og draga með því úr dýrtíð í landinu. Séð verður til þess að iðnaðurinn í landinu njóti í þessu sambandi eðlilegs aðlögunartíma og ráðstafanir gerðar í lánamálum og á annan hátt til að gera honum auðveldara að tileinka sér ýmsa tækni og aukna hagræðingu og framleiðni til eflingar þessari atvinnugrein í frjálsari viðskiptum. 3. Haldið verði áfram að efla Iðnlánasjóð svo að iðnaðinum skapist viðunandi stofnlánaaðstaða, jafnframt því sem gert er ráð fyrir að aðstaða hans í bankakerfinu haldist til jafns við aðrar atvinnugreinar eins og þá var. Samtímis hefur verið sköpuð aðstaða til umbóta á sviði lánamála með lögum og reglugerð í samráði við bankana til að breyta lausaskuldum iðnaðarins í löng og hagkvæmari lán, en þess var þá mikil þörf. 4. Ríkisstj. hafði stuðlað að því að hefjast mættu í landinu nýjar atvinnugreinar á sviði iðnaðarins þar sem horfur væru á að verð og gæði stæðust erlenda samkeppni og þjóðhagslega mikilvægt að slíkar atvinnugreinar efldust, svo sem innlend stálskipasmiði, sem þá var til, samfara endurbyggingu gamalla og úreltra dráttarbrauta og eflingu fiskiðnaðar, m.a. með niðursuðu og niðurlagningu síldar til útflutnings. 5. Sett hafa verið lög á þessum tíma um rannsóknir í þágu atvinnuveganna og þar með stórfelldar rannsóknir á sviði iðnaðarins á vegum tveggja stofnana: Í fyrsta lagi Rannsóknastofnunar iðnaðarins sem vinna á að rannsóknum til eflingar og hagsbóta fyrir iðnaðinn í landinu og rannsóknum vegna nýjunga á sviði iðnaðar og annarrar framleiðslu, rannsóknum á nýtingu náttúruauðlinda landsins í þágu iðnaðarins, veita nauðsynlega þjónustu og kynna niðurstöður rannsókna í vísinda- og fræðsluritum. Í öðru lagi Rannsóknastofnun byggingaiðnaðarins sem vinnur að endurbótum í byggingariðnaði og lækkun á kostnaði við mannvirkjagerð, hagnýtum jarðfræðirannsóknum og vatnsvirkjunarrannsóknum, kynnir niðurstöður rannsókna, veitir upplýsingar um byggingarfræðileg efni og aðstoð við eftirlít með byggingarefni og byggingaframkvæmdir. Báðar þessar rannsóknastofnanir - iðnaðarins og byggingariðnaðarins - eignuðust á þessu tímabili sérstakar og ágætar rannsóknastofur á Keldnaholti. Það er að vísu lagt til í þessu frv. að þeim verði báðum kálað, einsog ýmsu öðru sem gert var til framdráttar á þessu tímabili. 6. Stefnt sé að virkjun stórfljóta landsins, byggingu stórra orkuvera sem verði grundvöllur og orkugjafi fjölþættrar iðnvæðingar í landinu. Orkuver landsins séu eign íslendinga, en til þess að virkja megi í stórum stíl og undir lántökum verði risið á sem hagkvæmastan hátt, er tryggi ódýrari raforku, og til þess að styrkari stoðum sé rennt undir atvinnulíf landsmanna verði erlendu áhættufjármagni veitt aðild að stóriðju ef hagkvæmt þykir samkv. mati hverju sinni og landsmenn brestur fjárhagslegt bolmagn eða aðstöðu til framkvæmdanna. 7. Ríkisstj. hafði leitað og hún mundi leita samráðs og samvinnu við samtök iðnrekenda og iðnaðarmanna, félag ísl. iðnrekenda og Landssamband iðnaðarmanna, um hagsmunamál iðnaðarins og stefndi að því að efla samstarf þessara aðila við iðnrn. og þær stofnanir iðnaðarins sem undir það heyra, svo sem Rannsóknastofnun iðnaðarins og Iðnaðarmálastofnun Íslands. Ég vil geta þess í framhaldi af þessari stefnuyfirlýsingu, sem gefin var fyrir hönd viðreisnarstjórnarinnar, að haldin var iðnþróunarráðstefna sjálfstæðismanna 2.–4. maí 1968 og þar voru m.a. samþykktar mjög athyglisverðar ályktanir sem ég vil mega leyfa mér að minnast á - með leyfi hæstv. forseta: „1. Arðsemi og framleiðni verði ráðandi sjónarmið við fjárfestingu í atvinnuvegum og lagasetningu þeirra vegna, hvort heldur um eflingu eldri eða stofnun nýrra fyrirtækja eða atvinnugreina er að ræða. 2. Auka þarf skilning opinberra aðila og allrar þjóðarinnar á því að vel rekin og fjárhagslega sterk fyrirtæki eru forsendur bættra lífskjara og framfara. Stefnt verði að stækkun rekstrareininga í hvers konar atvinnurekstri þegar sýnt þykir að slíkt stuðli að aukinni rekstrarhagkvæmni og samkeppnishæfni. 3. Aukin áhersla verði lögð á rannsóknir á orkulindum og náttúruauðæfum landsins svo og hagnýtar rannsóknir í þágu iðnaðar og fjárframlög til rannsóknastarfsemi tryggð. 4. Skipulega verði unnið að því að hagnýta erlent fjármagn og sérþekkingu til uppbyggingar nýrra og eldri iðngreina, enda verði gengið tryggilega frá samningum hverju sinni svo að íslenskum hagsmunum verði aldrei tefit í tvísýnu. 5. Rutt verði úr vegi hindrunum og fundnar leiðir til að örva þátttöku almennings í arðbærum atvinnurekstri. 6. Þess verði gætt, að Ísland einangrist ekki frá mikilvægum mörkuðum, og lagt kapp á að efla leit að mörkuðum erlendis fyrir íslenska iðnaðarframleiðslu.“ Þannig hljóðaði þetta. Ég hygg að þessar tvær stefnuyfirlýsingar: ríkisstj. sjálfrar og svo ráðstefnu Sjálfstfl., hafi mjög fastlega mótað stefnu iðnaðarins á þessum tíma og þær mættu reyndar vel vera munaðar enn. Síðan voru ýmis atriði gerð í stjórnarframkvæmdum og löggjöf. M.a. var sett á stofn árin 1966 og 1967 hið svokallaða iðnþróunarráð, en það var bráðabirgðaráðstöfun, en hins vegar vann iðnþróunarráðið að margvíslegum umbótum á sviði iðnaðarins, eins og landsmönnum var þá kunnugt um. 4. febr. 1969 var gerð eftirfarandi samþykkt í ríkisstj., með leyfi hæstv, forseta: „Stofnað sé samstarfsnefndar sem hafi það höfuðmarkmið að athuga möguleika til uppbyggingar á orkufrekum iðnaði og sé að því stefnt að gera sem fyrst áætlun sem taki til 10–20 ára. Er þá aðeins við það miðað að gera sér lauslega grein fyrir hugsanlegum ramma framkvæmda sem hlyti að vera mjög sveigjanlegur. Gengið er út frá því að hinn eiginlegi kjarni iðnaðarmöguleika þjóðarinnar sé í sambandi við nýtingu vatnsafls landsins og varmaorku.“ Allt þetta stendur auðvitað í gildi enn í dag. Iðnlánasjóður var margefldur á þessu tímabili og margsinnis samþykkti Alþ. lög um að lausaskuldum iðnaðarins yrði breytt í löng og hagkvæm lán, eins og ég hef nokkuð vikið að. Svo má einnig í þessu sambandi minna á að á þessu tímabili varð til hinn norræni Iðnþróunarsjóður við inngöngu okkar í EFTA og hefur hann orðið iðnaðinum að mjög miklu líði. En þáltill. um aðild okkar að EFTA var samþ. 12, nóv. 1968. Þá var sett á stofn eða styrkt í fyrsta lagi útflutningsstarfsemi iðnaðarmannanna sjálfra og síðan sett á stofn Útflutningsmiðstöð iðnaðarins. Ég vil einnig leyfa mér að minna hér á að Guðmundur Magnússon prófessor vann að því á vegum iðnrn. að rita grg. um iðnþróun, tvo bæklinga, annan sem náði aðallega frá 1960–1970 og hinn frá 1970–1980 með spám um iðnaðinn á þessu tímabili. Þessi sérkunnáttumaður á þessu sviði, sem leyst hafði verk sitt af höndum í mjög náinni samvinnu við iðnrekendur, mér er ekki kunnugt um að hann hafi verið neitt til kallaður til þess að undirbúa frv. um þessi mál. En ég vil sérstaklega taka það fram, sem fram kemur í síðari bæklingnum, um iðnþróunaráform, þar segi ég, sem þá var iðnrh., m.a.: „Ég tel mjög mikils virði framlag þessa sérfræðings sem hér hefur lagt hönd á plóginn af áhuga, dugnaði og þekkingu. Ég óska þess, að mistúlkað verði ekkert sem fram kemur í riti dr. Guðmundar Magnússonar. Það stefnir ekki að flokkspólitískum áhrifum, en hlutlausum upplýsingum til þess að auðvelda stefnumörkun þeim sem um þessi mikilvægu vandamál eiga að fjalla á næstunni.“ Ég veit ekki hvort þeir menn, sem á næstunni tóku við, því að þessi bæklingur var gefinn út vorið 1971, hafa mikið kynnt sér hann eða farið eftir honum, en sjálfur sagði prófessor Guðmundur Magnússon í formála, með leyfi hæstv. forseta: „Megintilgangur þessarar ritgerðar er að athuga hvaða áhrif framkvæmdir af tiltekinni stærðargráðu í iðnaði gætu haft á þjóðarbúskapinn, einkum útflutning, sveiflujöfnun og hagvöxt. Með þessu er ekki þar með sagt að þróunin kunni ekki að verða önnur í einstökum atriðum, því að ný tækifæri eru sífellt að skapast og innbyrðis afstaða valkosta að raskast a.m.k. í heimi mikilla breytinga og tækniframfara.“ Þar hlýtur endanleg ákvörðun að verða Alþingis og mótast af almennum viðhorfum á hverjum tíma. Það er t, d. að sjá í þessum síðari bæklingi, á bls. 77, eftirfarandi, sem mig langar til að vitna til, með leyfi hæstv. forseta: „Á sviði stóriðju er vitað að stækkun álversins í Straumsvík úr 44 þús. tonnum í 77 þús. tonn verður væntanlega lokið 1972 og að ný orkufrek framleiðsla til útflutnings geti vart orðið fyrr en árið 1975. Ef gert er ráð fyrir að Sigölduvirkjun verði lokið á árinu 1975“ - sem ekki var nú - „og virkjun við Hrauneyjarfoss árið 1979, þá eru uppi þessar hugmyndir ásamt því að orkan yrði notuð til tiltekinnar framleiðslu með tiltekinni tímasetningu.“ Þá fæst sú niðurstaða sem greint er 1980 og er á þá leið að gert er ráð fyrir 50 þús. tonna málmbræðslu 70 þús. tonna álveri, 10 þús. tonna álsteypu, sjóefnaiðju; 250 þús. tonna saltverksmiðju, 24 þús. tonna magnesíumverksmiðju og fleira í þessu sambandi. Ég get ekki varist því, þó að margt hafi breyst á þessu tímabili í peningagildi, að minna á að heildarfjármunamyndunin árið 1970 var um 10 milljarða og áætlað var að Búrfeilsvirkjun og álverið í Straumsvík mundu kosta um 9 milljarða á þágildandi verðlagi, 1910. Margt var það fleira í þessum ritlingum, sem hefði verið gott til leiðbeiningar og er gott til leiðbeiningar fyrir þá sem um þessi mál fjalla. Mig langar svo aðeins til þess að nefna hér löggjöf frá viðreisnartímabilinu í sambandi við iðnaðinn sem sýnir hversu mikil þróun átti sér stað á þessu sviði einmitt á þessu tímabili. 1962 voru sett lög um Iðnaðarmálastofnun Íslands. 1962 eru sett lög um heimild fyrir ríkisstj. til þess að ábyrgjast lán til þriggja skipasmiðastöðva sem þá var byrjað á. 1963 eru sett ný lög um Iðnlánasjóð að lokinni vandlegri endurskoðun og undirbúningi. Sú löggjöf markaði tímamót og varð upphaf að sterkum stofnlánasjóði. 1963 voru sett lög um Tækniskóla Íslands. 1964 voru sett lög um kísilgúrverksmiðju við Mývatn og þeim síðan breytt í endanlegt horf árið 1966. Árið 1964 eru sett lög um breytingu á lausaskuldum iðnaðarins í föst, löng og hagkvæm lán. 1965 eru sett lög um Landsvirkjun og sama ár lög um Laxárvirkjun. 1965 eru sett lög um ráðstafanir til þess að bæta fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins. 1965 eru aftur sett lög um heimild til handa ríkisstj. til þess að ábyrgjast lán til byggingar dráttarbrauta og skipasmíðastöðva. 1965 eru einnig sett lög um rannsóknir í þágu atvinnuveganna sem ég hef áður vikið að, en með þeim eru mjög efldar tvær rannsóknastofnanir í iðnaðinum: Rannsóknastofnun byggingaiðnaðarins og Rannsóknastofnun iðnaðarins. 1966 voru sett ný lög nm iðnfræðslu. 1966 er enn breyting á iðnlánasjóðslögum sem felur í sér stofnun hagræðingarlánadeildar og stórauknar lánsheimildir. 1966, í árslok, er iðnlánasjóðslögunum enn breytt og þá heimilað skattfrelsi á skuldabréfum sem Iðnlánasjóður gefur út til fjáröflunar fyrir hagræðingarlánadeild. Lántökuheimildir sjóðsins eru jafnframt auknar, en ríkisstj. stóð að því að sjóðnum væri aflað lánsfjár frá Framkvæmdasjóði. 1966 eru sett lög um álbræðslu í Straumsvík og stóriðjan heldur innreið sína hér. 1967 eru sett ný orkulög. 1967 eru sett lög um breytingu á Iðnlánasjóði, stofnuð lánadeild veiðarfæraiðnaðar, en þá lá við að veiðarfæraiðnaður legðist með öllu niður hér á landi. því var við bjargað, og sjálfur lagði ég mikla áherslu á það þá að við stefndum að því að byggja íslensk veiðiskip sjálfir og veiðarfæragerð yrði efld í landinu. 1968 eru sett ný lög um heimild fyrir ríkisstj. til að ábyrgjast lán til dráttarbrauta og skipasmíðastöðva, allt að 80% af kostnaðarverði þegar sérstaklega stendur á. Og 1968 eru sett lög um breytingu á lögum um Iðnlánasjóð þar sem m.a. 10% af árlegu iðnlánasjóðsgjaldi skal varið til hagrannsókna í þágu iðnaðarins og aðgerða sem stuðla að þjóðhagslega hagkvæmri iðnþróun. 1968 eru sett ný lög um breytingu á lausaskuldum iðnaðarins í föst lán. 1969 eru sett lög um aðgerðir í atvinnumálum, stofnaðar atvinnumálanefndir, en til iðnaðar var veittur verulegur hluti þess fjármagns sem atvinnumálanefnd ríkisins hafði ti1 ráðstöfunar til atvinnuaukningar í landinu. En þessi lög voru afleiðing af þeim miklu erfiðleikum sem við urðum fyrir 1967 og 1968 og ég hef áður lítillega minnst á. 1969 voru sett lög um viðauka við lög frá 1966 um kísilgúrverksmiðju við Mývatn og ráðgerð tvöföldun á afköstum verksmiðjunnar. 1969 voru sett lög um Stjórnarráð Íslands, en þá var fyrst stofnað iðnrn. Iðnrh. hafði farið með þessi mál, en hins vegar ekkert iðnrn. verið til fram að þessum tíma. Svo var, eins og ég vék að, árið 1969 samþykkt þáltill. um aðild Íslands að Fríverslunarsamtökum Evrópu. 1970 voru sett lög um norrænan Iðnþróunarsjóð sem er í tengslum við EFTA, og stofnframlag var 1230 millj. kr. sem þótti þá geysimikil upphæð, en við íslendingar þurftum aðeins að leggja smáræði fram. 1970 eru sett lög um breyt. á l. um iðju og iðnað, og 1970 eru sett lög um breyt. á l. um ráðstafanir til að bæta úr fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins. Árið 1970 eru sett lög um lagagildi viðaukasamnings ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium, álverksmiðjan er stækkuð og framkvæmdahraði aukinn. 1970 eru sett lög um Útflutningslánasjóð og samkeppnislán, en hvort tveggja var iðnaðinum sérstaklega mikilvægt, bæði að til væri útflutningslánasjóður og samkeppnislánasjóður við innflutta iðn. 1970 eru sett lög um tryggingadeild útflutningslána við Ríkisábyrgðasjóð. Og 1970 eru sett lög um breyt. á l. um tekjuskatt og eignarskatt og þar voru heimilaðar auknar afskriftir sem iðnaðinum þóttu þá mjög mikils virði. 1970 eru sett lög um Lagarfossvirkjun. 1971 eru sett lög um Iðnþróunarstofnun sem með þessu frv. á að leggja niður. Og 1971 voru sett tvenn lög um tvær stórvirkjanir 150–160 mw. orkuver hvort, í Tungnaá: við Sigöldu og Hrauneyjarfoss. Hér er um stórvirkjanir að ræða með álíka framleiðslugetu og fyrir var hjá Landsvirkjun þegar Búrfellsvirkjun var fullnýtt árið 1972 ásamt Sogsvirkjunum og annarri orku sem Landsvirkjun hafði þá yfir að ráða, svo að hér var ekki um neitt smáræði að ræða. Ég skal nú, hæstv. forseti, ekki tefja tímann lengur, en ég vil að lokum leggja á það áherslu, að af hálfu viðreisnarstjórnarinnar var ævinlega lögð á það mjög mikil áhersla að í sambandi við iðnþróun landsmanna mun framvindan velta á einstaklingunum fyrst og fremst, framtaki þeirra, áræði og manngildi. En hins geta menn svo krafist með réttu, að hið opinbera láti ekki sitt eftir liggja og mismuni ekki einstökum atvinnugreinum. Það er einnig að mínum dómi rétt að það liggi fyrir hverju sinni ákveðin stefnumótun sem til viðmiðunar geti verið í athöfnum og ákvörðunum einstaklinga og fyrirtækja í daglegum rekstri og áætlunargerð þeirra. Ég freistaðist nú til þess að rifja þetta upp, af því að ég álít að það sé rétt að það sé í minnum haft af þm. sem iðnaðinum var gert þá til eflingar, og satt er það, sem fram hefur komið hér, að iðnaðurinn verður sú atvinnugrein sem tekur við langmestum hluta af vinnuaflinu á komandi árum. Fleiri orð skal ég svo ekki um þetta hafa og lýk hér með máli mínu.

Flm. (Magnús Kjartansson: Hæstv. forseti. Mér þótti dálítið undarlegt að hlýða á þessi eftirmæli um viðreisnarstjórnina. Þau eru nokkuð siðbúin, en hún andaðist fyrir 6 árum. Ég held að það sé ekki siður að gagnrýna eftirmæli og ég mun ekki gera það neitt sem heitir. En ég vil minna á að viðreisnarstefnan svokallaða leiddi yfir íslendinga mjög alvarlegt atvinnuleysi á árunum 1967-1968, svo alvarlegt atvinnuleysi að þúsundir manna urðu að flýja land. Sá atvinnuvegur, sem mest varð fyrir barðinu á þessari stefnu, var einmitt iðnaðurinn. Framleiðsla íslensks iðnaðar minnkaði á þessu tímabili sem bein afleiðing af verkum viðreisnarstjórnarinnar. Þetta varð til þess að menn voru mjög uggandi um aðild Íslands að EFTA, vegna þessarar reynslu, að sú aðild kynni að verða til þess að iðnaður okkar stæðist hreinlega ekki, heldur yrði að engu ef hann yrði að heyja samkeppni við innfluttan iðnvarning á eðlilegum grundveili. Ég held að þetta atriði sé í hugum ákaflega margra eftirmæli viðreisnarstjórnarinnar. En það, sem ég ætlaði að ræða hér, voru ummæli hæstv. iðnrh. sem hann viðhafði þegar ég flutti framsögu fyrir frv. mínu um Iðntæknistofnun Íslands. Hæstv. ráðh. tók til máls á eftir framsöguræðu minni. Ég reyndi þar að tengja hugmyndir um Iðntæknistofnun við heildarþróun iðnaðarins og rifjaði upp ýmsa þætti, sem að var unnið, í samhengi við það mál og benti á að einmitt slík iðntæknistofnun, sem kæmi í stað þeirra þriggja stofnana sem hv. þm. Jóhann Hafstein minntist á áðan, væri alger forsenda þess að hér gæti orðið skynsamleg iðnþróun. Hv. þm. talaði um að ég vildi leggja þessar þrjár stofnanir niður. Ég held að það sé algert öfugmæli. Ég vil sameina þær í stofnun sem yrði miklu sterkari og virkari. En hæstv. iðnrh. hóf mál sitt á því hér að tala um að ég hefði farið með níð um sig í framsöguræðu minni.  Ég hefði gjarnan viljað að hæstv. ráðh. væri hér viðstaddur, herra forseti.  Samningum við erlenda aðila er þannig varið, að það er algerlega nauðsynlegt fyrir okkur íslendinga að hafa vald á iðnframleiðslunni, bæði upphafi hennar og endi, en hringar eins og álhringurinn ern þannig skipulagðir að þeir ráða yfir framleiðsluferlínum öllum. Þeir eiga báxitnámurnar, þeir framleiða súrálið, síðan kemur álbræðslan og að lokum fullvinnsla. Það er á valdi hins erlenda auðhrings að ákveða hvar gróðinn kemur fram, og þetta hefur verið hagnýtt skipulega af Alusuisse. Við höfum orðið fyrir þessari reynslu, sem ég held að þjóðin öll viðurkenni. Þetta er víti til varnaðar fyrst og fremst, mjög stórt mál, mjög annarlegt mál, og ég reyndi að leggja áherslu á það meðan ég gegndi störfum iðnrh. að sanna í verki að hægt væri að halda öðruvísi á þróun orkufreks iðnaðar á Íslandi og að það skipti öllu máli að við hefðum völdin í okkar eigin höndum, ekki aðeins að því er varðaði það fyrirtæki sem starfar á Íslandi, heldur einnig að því er varðar aðföng til slíkrar verksmiðju og sölu framleiðslu frá henni. Þetta er algert undirstöðuatriði að því er varðar orkufrekan iðnað og álbræðslan er okkur þar mikið víti til varnaðar. Samning af því tagi má aldrei framar gera, því að með því erum við að leggja okkur undir erlenda aðila og láta þá ráða yfir málum á þann hátt að við getum ekki haft á það nein teljandi áhrif. Þannig megum við ekki starfa að því að koma upp orkufrekum iðnaði á Íslandi, heldur verða það að vera íslensk fyrirtæki sem styrkja efnahagslegt og stjórnarfarslegt sjálfstæði okkar, sem álbræðslan gerir ekki. Ég fagna því að hæstv. iðnrh. er kominn inn í þetta herbergi. Ég minntist á það í upphafi ræðu minnar, hæstv. iðnrh., að ég hefði átt erfitt með að skilja að iðnrh. notaði orðið níð um framsöguræðu mína, vegna þess að hæstv. iðnrh. er æðsti sérfræðingur íslendinga í fjölmæli og hefur doktorsnafnbót sem viðurkenningu um að hann viti meiri deili á þeim orðum og þeirri orðanotkun en aðrir íslenskir menn. Í ræðu minni var ekkert sem hægt er að kalla níð. Hins vegar benti ég á að ég hefði notað lýsingarorðið hæstvirtur í ýmsum gagnrýnum setningum og það verkaði, eins og Snorri Sturluson rakti á sínum tíma, eins og oflof sem jafngildir háði, og ég skal ekki skorast undan því. En þar fylgdi ég fyrirmælum þingskapa. Þetta var nú ekki mikils háttar atriði. En í ræðu sinni vék hæstv. iðnrh. að býsna mörgu. Hann minntist m.a. á það, að ég hefði lagt hér fram á þingi á sínum tíma skýrslu um nýtingu innlendra orkugjafa þegar olíuverðlag hafði hækkað mjög í heiminum. Þessi olíuverðhækkun varð að sjálfsögðu mikið áfall fyrir efnahag okkar, en hún varð einnig sönnunargagn um það, að við gætum nýtt innlenda orkugjafa í miklu ríkara mæli en við höfðum gert, það væri orðinn efnahagslegur grundvöllur til þess að gera það. Og ég reyndi að móta þá stefnu að á sem allra stystum tíma yrði gerð áætlun um að nýta innlenda orkugjafa í stað olíu hvar sem hægt væri. Ég ræddi um þetta við Orkustofnun, og hún tjáði mér að hún væri sammála þessu sjónarmiði mínu, en hún hefði ekki mannafla til að vinna að þessu verkefni eins og gera þyrfti ef semja ætti fullgilda áætlun og láta framkvæma hana á stuttum tíma. Hún lagði því til að ég leitaði til verkfræðifyrirtækis, og ég gerði það. Ég leitaði til Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens og frumskýrsla þessarar verkfræðistofu var lögð fram hér á Alþ. En hæstv. ráðh. sagði að það hefði alveg vantað stefnumörkun í þessu sambandi. Þarna kemur til annaðhvort fáfræði hæstv. ráðh. eða ósannsögli, því að þessu plaggi fylgdi þáltill. frá fyrrv. ríkisstj., og ég vil með leyfi hæstv. forseta lesa hana. Hún var svona. „Alþingi ályktar eftirfarandi: Gerð skal ítarleg framkvæmdaáætlun um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu til húshitunar og annarra þarfa. Skal áætlunin miðuð við árlega áfanga og sem mestan framkvæmdahraða og fela í sér eftirtalin atriði: 1. Hitaveituframkvæmdir hvarvetna þar sem jarðvarmi er tiltækur og nýting hans talin hagkvæm. Verði miðað við að hitaveituframkvæmdum verði í meginatriðum lokið á árinu 1977. 2. Samtenging allra orkuveitusvæða landsins og breyting á dreifingarkerfum, svo að landsmenn allir geti átt kost á nægri raforku. Ráðist verði í nýjar virkjanir, sem tryggi næga orkuframleiðslu, og auknar rannsóknir á nýtilegum virkjunarstöðum. Verði að því stefnt að sem flestir þeirra, sem ekki eiga kost á jarðvarmaveitum, meti nýtt raforku til húshitunar fyrir árslok 1981. 3. Fjármögnunarráðstafanir með innlendri fjáröflun og erlendum lántökum, svo að nægilegt fé verði jafnan tiltækt til þessara framkvæmda. Framkvæmdaáætlun þessi skal lögð fyrir næsta þing.“ Þetta var ákaflega skýr stefnumörkun, og að þessu var unnið myndarlega af þessari verkfræðistofu sem ég bað um að vinna þetta verk. En það gerðist um leið og hæstv. ráðh. Gunnar Thoroddsen tók við, að hann sagði þessari verkfræðistofu að hún skyldi hætta störfum sínum. Það hefur ekkert verið unnið að þessari áætlunargerð á þessu sviði síðan.

Það er ekki fótur fyrir þessu.

Ekki fótur fyrir þessu? Þetta er staðreynd, þetta er einföld staðreynd, að þessi verkfræðistofa hefur ekki haldið þessu verkefni áfram vegna þess að hæstv. ráðh. óskaði ekki eftir því. Hæstv. ráðh. sagði með fyrirlitningartón að í þessari skýrslu hefði verið talið að hægt væri að nýta hitaorku til þess að hita upp 61% húsa í landinu, en nú væri það mat manna að hægt væri að nýta 80%, og mér virtust felast í þessu einhver ámæli í minn garð, að ég hefði ekki vitað nægilega um þetta. Nú er það þannig með mig að mér er ekki gefinn neinn sagnarandi. Ég var að lýsa niðurstöðum íslenskra sérfræðinga, þeirra sem best þekktu til. og ég reyni ekki að efla einhverja spádómsgáfu hið innra með mér, heldur reyni ég að styðja mál mitt með staðreyndum. Það hefur komið í ljós síðar, sem betur fer, að það eru horfur á því að hægt sé að nýta varmaorku víðar en þá var talið og að sjálfsögðu ber að gera það. Ég veit ekki hvort það verður raunsætt að gera það að því marki að hægt verði að hita 80% húsa með hitaorku. Ég geri ráð fyrir að allmargir staðir verði álitamál vegna þess að það þarf býsna miklar og dýrar stofnframkvæmdir til þess að koma hitaveitu á laggirnar og það getur verið álitamál hvort ekki er skynsamlegra að nota þar raforku. En þetta er atriði sem fram hefur komið við auknar rannsóknir og varla hægt að gagnrýna mig fyrir það að ég var ekki að nota brjóstvit mitt, heldur niðurstöður sérfræðinga. En í sambandi við nýtingu innlendra orkugjafa, þá er samtenging allra orkuveitusvæða á Íslandi ákaflega brýn nauðsyn. Það var mörkuð stefna í tíð fyrrv. ríkisstj. að tengja þannig saman. Þegar vinstri stjórnin hætti störfum var búið að undirbúa svokallaða byggðalínu frá Suðurlandi til Norðurlands fullkomlega. Það var búið að kaupa efnivið til að hefja framkvæmdir þá um haustið. Það var ein fyrsta ákvörðun hæstv. ráðh. Gunnars Thoroddsens að hætta við þessa framkvæmd, láta efniviðinn liggja ónotaðan og hætta við þessa framkvæmd. Það var ein fyrsta ákvörðun hans að gera þetta. Og af þessu hafa hlotist býsna alvarlegir atburðir. Ég vil minna á það að í sambandi við Kröfluvirkjun, sem samþ. var í tíð fyrrv. ríkisstj., var ákveðið að fara að framkvæmdum með verulegri gát. Talað var um að Kröfluvirkjun ætti ekki að koma í gagnið fyrr en 1978 til þess að hægt væri að framkvæma þar undirstöðurannsóknir. Slíkar undirstöðurannsóknir eru ákaflega mikilvægar að því er varðar jarðvarmaveitur, því að það verður að hanna vélbúnaðinn í samræmi við hitastig og eðli gufunnar, og til þess að fá fulla vitneskju um hvernig því væri háttað á Kröflusvæðinu þurfti að framkvæma boranir áður en vélar væru pantaðar. En þegar hæstv. iðnrh. hætti við að láta hefja lagningu línu norður hófst mikill áhugi hjá Kröflunefnd og ýmsum aðilum að flýta framkvæmdum við Kröflu og það var ráðist í að panta vélar áður en þessi vitneskja lá fyrir sem ég var að tala um. Ég tel þetta vera algerlega ábyrgðarlaus vinnubrögð og gagnrýni þau hér. Þetta er ekki tengt þeim jarðhræringum og eldvirkni sem komin er upp á svæðinu. Þetta er tengt vinnubrögðum, og þessi vinnubrögð hæstv. ráðh. voru algerlega ábyrgðarlaus. Ég vona sannarlega að þau valdi ekki tjóni, en þannig á ekki að vinna að málum og allra síst þegar við vorum að ráðast í stærstu varmaaflsvirkjun, eða aðra varmaaflsvirkjunina á Íslandi og þá einu stóru, því að við verðum vissulega að afla okkur reynslu á því sviði. Varmaaflsvirkjanir hafa þann stóra kost að það er hægt að ákveða stærð þeirra fullkomlega í samræmi við þarfir landsmanna hverju sinni. Það er ekki eins og í sambandi við fossa þar sem menn fá mikið magn af raforku á sama tíma án þess kannske að markaður sé tiltækur fyrir hana. Það er hægt að haga varmaaflsvirkjunum þannig að þær séu af þeirri stærð sem þarf á að halda hverju sinni, þannig að ég tel þessi vinnubrögð í sambandi við Kröflu hafa verið ákaflega vitaverð og ákaflega hættuleg, og ábyrgðin á því hvílir einvörðungu á hæstv. iðnrh. sjálfum. Ég hef heyrt í fjölmiðlum að hann hefur verið að skjóta sér mjög á bak við Orkustofnun. En ástæðan fyrir þessum vandkvæðum er sú, að hann hætti við að leggja stofnlínuna norður í land og gerði það að sínu fyrsta verki. Ég rakti nokkuð í ræðu minni, þegar ég mælti fyrir þessu frv., störf sérfræðinga Sameinuðu þjóðanna sem hingað voru kallaðir til að aðstoða við gerð iðnþróunaráætlunar og rakti þá hvernig ég hefði haldið á þeim málum: að setja á laggirnar n., sem ég hugsaði að yrði varanlegur þáttur í iðnrn. Það voru tveir menn á fullu kaupi og áttu að leggja á ráðin um heildaráætlun um þróun iðnaðar á grundvelli þeirra athugana sem hinir erlendu sérfræðingar og innlendir sérfræðingar höfðu gert fyrir okkur. Hæstv. ráðh. sagði í ræðu sinni að þessi n. hefði verið lögð niður þegar hún hefði lokið störfum. Þetta er, eins og ég sagði áðan, annaðhvort fáfræði eða vísvitandi ósannindi. Ég rakti í framsöguræðu minni hvaða verkefni ég fól þessari stofnun. Þau verkefni voru í 7 liðum og ég rakti þá alla í ræðu minni. Og því fer fjarri að þessi n. hafi verið búin að vinna þau verk.Hún var aðeins búin að vinna eina grundvallarskýrslu og annað ekki. En hæstv. ráðh. lagði hana niður. Ég sagði að hann hefði lagt hana á hillur í iðnrn. og látið hana rykfalla eins og æðimörg plögg sem hafa verið unnin á undanförnum árum. Hann gerði grein fyrir því að hann hefði látið Iðnþróunarstofnun fá hana til sín og sagði í því sambandi að é,a, hefði staðið mjög illa að fjáröflun til þeirrar stofnunar, Iðnþróunarstofnunar, hann hefði heyrt það á forstöðumanni hennar að ég hefði staðið mjög illa að því. Mér þótti þetta dálítið undarlegt, því að ég hygg að ég hafi frekar haft orð á mér fyrir að ýta á eftir fjárveitingum til stofnana, sem undir mig heyrðu, heldur en hitt, og ég verð að segja það eins og er, að þau þrjú ár, sem ég var ráðh., sagði forstöðumaður Iðnþróunarstofnunarinnar mér aldrei að hann væri óánægður með þær fjárveitingar sem ég hefði gert till. um og náð hefðu fram að ganga. Hann orðaði það aldrei við mig. Hitt má vel vera. að þessi ágæti maður, sem hefur verið vonbiðill á lista Sjálfstfl. hér í Reykjavík í æðimörg ár, hafi talið að núv. hæstv. iðnrh. hefði gaman af að heyra einhver slík ummæli um mig. En hann kom því aldrei í verk að segja þetta við mig, og ég kannast ekki við að þetta ámæli eigi við rök að styðjast. En ráðh. fól sem sé þessari stofnun, Iðnþróunarstofnun, að fjalla um þessa iðnþróunaráætlun áfram. Þetta eru auðvitað engin vinnubrögð, því að ef gera á iðnþróunaráætlun verða að vera þátttakendur í henni frá iðnaðinum sjálfum, og í þeirri n., sem ég skipaði, voru tveir slíkir fulltrúar, núv. formaður Félags ísl. iðnrekenda og annar frá iðnaðardeild Sambands ísl. samvinnufélaga. Í n. voru einnig opinberir fulltrúar, annars vegar frá Framkvæmdastofnun og hins vegar frá Seðlabankanum. Þessir fulltrúar voru allir látnir hætta störfum. En það liggur í hlutarins eðli að ekki er hægt að búa til iðnþróunaráætlun í einhverri innilokaðri stofnun þar sem einvörðungu starfa sérfræðingar. Það verður að semja slíka áætlun í náinni samvinnu við iðnaðinn sjálfan og í samvinnu við þær stjórnarstofnanir sem fjalla um fjármál, því að þarna er um að ræða mjög veigamikla fjárfestingu, enda er mér kunnugt um að það hefur ekkert verið unnið að þessu verkefni í þessari stofnun, - ekki neitt. Hæstv. ráðh. minntist á það frv. sem ég flyt hér um Iðntæknistofnun, að ég hafi upphaflega óskað eftir því að iðnn. Nd. flytti frv., og hann spurði hvers vegna ég hefði gert þetta. Mér er ánægja að rifja það upp. Þetta frv. var flutt í ársbyrjun 1974. Vinstri stjórnin studdist sem kunnugt er við nauman þingmeirihl., en það gerðist í ársbyrjun 1974 að einn af stuðningsmönnum stjórnarinnar, Bjarni Guðnason, lýsti yfir því að hann væri orðinn andvígur ríkisstj. Þá var komin upp sú staða hér á Alþ. að það var ekki um að ræða meiri hl. ríkisstj. í báðum deildum, og viðbrögð stjórnarandstæðinga, Sjálfstfl. og Alþfl., urðu þau, að þeir lýstu opinberlega yfir því að þeir mundu snúast gegn hverju einasta máli sem ríkisstj. flytti, alveg án tillits ti1 þess hvort þeir væru sammála því eða ekki. 

Hver sagði þetta?

Þetta sögðu fulltrúar bæði Alþfl. eða Sjálfstfl. og gott ef hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason sagði þetta ekki einu sinni sjálfur.

Þetta eru hrein ósannindi.

Nei, ég skal fletta þessu upp í þingtíðindum og flytja það hér eins og það var sagt. Þetta er staðreynd, að þannig féllu orð hér á hinu háa Alþ., og einmitt þess vegna freistaði ég þess hvort þetta mál, sem ég vissi að var mikið áhugamál iðnaðarins á Íslandi, gæti fengið afgreiðslu ef það væri ekki flutt sem stjfrv., heldur af n. Ég var að reyna að kanna hvort alþm. væru fáanlegir til þess að fjalla málefnalega um slíkt mál, þó að hatrið á ríkisstj. sjálfri gerði það að verkum að þeir treystu sér ekki til þess að fjalla um stjfrv. á málefnalegan hátt. (Iðnrh. Var ekki ástæðan önnur, ágreiningur í ríkisstj.?) Ekki varð ég var við það. Ástæðan var þessi. Það var, eins og menn muna, mikið rætt hér á Alþ. á sínum tíma, eins og ég minntist á áðan í þeim orðum sem ég beindi til hv. þm. Jóhanns Hafsteins, um álbræðsluna og um orkufrekan iðnað í því sambandi. Ég markaði þá stefnu að ef íslendingum þætti ráðlegt að ráðast í orkufrekan iðnað, þá ættu íslendingar að eiga meiri hl. í slíkum fyrirtækjum og það yrði að velja þá grein orkufreks iðnaðar sem væri þannig að samstarfsaðilinn réði hvorki yfir hráefnum eða öðrum aðföngum til framleiðslunnar né yfir markaðnum á eftir. Þetta væri grundvallaratriði og að þessu yrði að standa í einu og öllu. Sjálfstfl. var andvígur þessari stefnu, og hæstv. iðnrh. hefur sýnt það í verki aftur og aftur. Þegar bann tók við viðræðunum við bandaríska auðhringinn Union Carbide um kísiljárnverksmiðju í Ilvalfirði var það ein aðalósk hans að eignarhlutur íslendinga yrði lækkaður. Þetta hafði auðvitað þau áhrif á auðhringinn að hann gekk á lagið með að reyna að fá miklu hagstæðari kjör en hann hafði fallist á áður, og honum tókst að ná því fram vegna þess að hann fann þennan veikleika hjá hæstv. ráðh. Svo varð ekkert úr þessari framkvæmd, en hafnar viðræður í staðinn við norska auðhringinn Elkem. Mér er fullkunnugt um það að hæstv. ráðh. fór fram á það við Elkem í upphafi að Elkem ætti meiri hluta í þessu fyrirtæki.

Hver hefur sagt hv. þm. þetta?

Það hefur sagt maður sem veit deili á því. Ég skal ekki segja hver það var, því að ég veit að hæstv. ráðh. mundi þá beita hefndaraðgerðum gegn honum, en ég veit að þetta er staðreynd. (Gripið fram i.) Nei, þetta er staðreynd, þetta veit ég ákaflega vel um, að hæstv. ráðh. fór fram á þetta. En það strandaði á því að norðmenn hafa þá meginreglu að eiga sjálfir meiri hluta í öllum orkufrekum iðnfyrirtækjum í sínu landi og hafa lagt fyrir fyrirtæki norsk, sem eru starfandi á þessu sviði, að þau verði að hegða sér þannig í samvinnu við aðra, þannig að það var Elkem sem neitaði þessari ósk ráðh. Það var Elkem sem neitaði því. En að sjálfsögðu er samningsstaða af þessu tagi algerlega fráleit. Hæstv. ráðh. er þeirrar skoðunar að hér eigi að risa erlend iðnfyrirtæki í vaxandi mæli. Nú fyrir skömmu voru hér sendimenn frá svissneska auðhringnum Alusuisse, en við höfum þá reynslu af samstarfi við hann sem ég var að rekja áðan. Þessum viðræðum lauk með því að það var undirrituð stefnuyfirlýsing af hæstv. iðnrh. og aðalforustumanni Alusuisse um sameiginlega stefnumörkun á næstu árum. Þessi stefnumörkun var í fjórum liðum. Hún var um að stefna að því að bæta við nýjum kerskála í Straumsvík. Þetta hefur ekki verið lagt fyrir Alþ., en þetta er stefna. hæstv. ráðh., enda þótt fyrir liggi sú reynsla sem ég var að lýsa áðan, að þarna er um að ræða iðnað af því tagi sem við getum ekki ráðið yfir vegna þess að samstarfsaðilinn ræður yfir öllu, bæði fyrir og eftir framleiðsluna á Íslandi. Það var einnig undirritað að hæstv. ráðh. mundi standa að sameiginlegri könnun á orkuöflun og iðnframleiðslu á Austurlandi í sambandi við Alusuisse. Og það er sérstök ástæða til að vekja athygli á að þarna er rætt um könnun á orkuöflun. Það var þó meginregla þegar samið var við auðhringinn í upphafi að íslendingar ættu að ráða yfir orkuöfluninni gersamlega. En nú hefur núv. hæstv. iðnrh. fallið frá þessari stefnu. Hann hefur gert það í verki. Hann bauð fulltrúum frá auðhringnum að ferðast um Austfirði á síðasta ári til þess að sjá þessa staði með eigin augum og hann hefur látið þá fá hvers konar gögn um þessar framkvæmdir. Hann ætlast til þess að auðhringurinn standi að orkuöflunarfyrirtækjum einnig. Þetta er í samræmi við hugmyndir sem upp komu hjá auðhringnum fyrir allmörgum árum um að Alusuisse og íslendingar stofnuðu nýjan, alþjóðlegan auðhring. Þar áttu íslendingar að leggja fram vatnsorku sína, Alusuisse ætlaði að leggja fram námur sem auðhringurinn ræður yfir víða um heim, báxitnámur, og svo átti að koma til þriðji aðili eða fleiri aðilar og leggja til fjármagn. Þetta átti að verða nýr alþjóðlegur auðhringur. Og ég sé ekki betur af þessari undirskrift hæstv. ráðh. en hann sé inni á þessari fáránlegu hugmynd. Í þessari yfirlýsingu, sem hæstv. ráðh. skrifaði undir, var einnig rætt m súrálsverksmiðju, að haldið yrði áfram könnun á því að koma upp súrálsverksmiðju á Íslandi. Og þar er um að ræða þetta sama. Það er hlekkur í keðju sem auðhringurinn ræður gersamlega yfir og við ráðum á engan hátt yfir, þannig að ef slíkum fyrirtækjum væri komið upp hér, þá yrðu það erlend fyrirtæki og þau mundu vafalaust gæta þess að þau yrðu látin sýna reikningslegt tap hér á Íslandi, svo að ekki þyrfti að borga eðlilega skatta og skyldur af. Fjórða atriðið í þessari yfirlýsingu var mildileg ósk íslensku ríkisstj. eða hæstv. iðnrh. um að Alusuisse stæði við loforð sitt, sem þeir voru knúnir til að gefa í tíð fyrrv. stjórnar, að setja upp hreinsibúnað á álverið í Straumsvík, en það loforð hefur verið svikið og ástandið vegna þess er að verða hættulegra og hættulegra. Undir þetta skrifaði hæstv. ráðh. aðeins fyrir mánuði. Þetta eru hugsjónir hans í sambandi við iðnþróun á Íslandi. Ég vil benda á það að á milli hæstv. iðnrh. og mín er á þessu sviði um að ræða grundvallarágreining. Eins og ég rakti áðan tel ég að jafnvel þó við ráðumst inn á svið orkufreks iðnaðar verði að fylgja þar algerlega þeirri meginreglu að íslendingar eigi meiri hluta í slíku fyrirtæki og að enginn annar aðili ráði yfir hvorki aðföngum né sölu á efninu. Þetta er grundvallaratriði, og á þennan hátt getum við byggt upp orkufrekan iðnað til að styrkja sjálfstæði okkar og styrkja efnahagslíf okkar. En ef við hleypum útlendingum inn á þetta svið, þá erum við að veikja efnahagslegt sjálfstæði okkar og leiða yfir okkur stórvægilega hættu. Ég minntist áðan á að hæstv. iðnrh. lét í ljós við Elkem að hann vildi heldur að íslendingar ættu minni hl. í þessu fyrirtæki. Hæstv. iðnrh. hefur talað við fleiri fyrirtæki í Noregi. Hann hefur rætt við Norsk Hydro um að koma upp álveri við Eyjafjörð. Hæstv. ráðh. hefur að vissu ekki gert mikla grein fyrir þessu máli opinberlega og það virðist hafa komist á vitorð annarra fyrir slysni frekar en að hæstv. ráðh. hefði áhuga á því að gera grein fyrir stefnu sinni. En þarna er um að ræða sams konar fyrirbæri og ég hef verið að gagnrýna, álbræðslu, sem hentar ekki okkur íslendingum vegna þess að þar erum við aðeins hlekkur í keðju sem erlendir aðilar ráða algerlega yfir, alveg án tillits til þess hvernig staðhættir eru þarna fyrir norðan og hvaða áhrif þetta mundi hafa á landbúnað, það er annað mál.

Þessar viðræður við Norsk Hydro hófust í tíð fyrrv. ríkisstj.

Nei, ekki á þessu sviði, því fer mjög fjarri. En þetta mótar allar aðgerðir hæstv. ráðh., að hann telur að erlendir aðilar eigi að byggja upp iðnað á Íslandi. Þetta mótar t.d. hugmyndir hans um ylver. Þar ræðir hann við hollenskt fyrirtæki um að hér ætti að koma upp þætti í keðju þar sem samstarfsaðilinn, hollenska fyrirtækið, ræður yfir aðdragandanum öllum og einnig sölunni, þannig að hinn erlendi aðili er þarna sá sem öllu ræður. Við erum aðeins hlekkur í keðju.

Það er bara sá misskilningur að ég hef aldrei rætt við þetta fyrirtæki á ævi minni.

Ja, einhver hefur rætt við það, því að þessar viðræður eru í gangi nú þegar.

Ylrækt heyrir undir landbrn., eins og þm. veit.

Ylrækt, ég veit að lög um stjórnarráðið eru ákaflega einkennileg og ýmsir iðnaðarþættir heyra undir önnur rn., en það ætti að vera verkefni hæstv. iðnrh., ef hann hefur nokkurn áhuga á sínum störfum, að fylgjast með iðnaðarframkvæmdum á Íslandi, jafnvel þótt þær heyri formlega undir annað rn. En þarna er um að ræða sömu hugsunina, að við eigum að leggja til hlekk í keðju sem erlendir aðilar ráða yfir. Þetta eru hugmyndir sem þarna eru uppi eins og á öðrum sviðum. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að ég tel að við eigum ákaflega stóra möguleika einmitt á sviði ylræktar, en ekki með þessu lagi. Það eru ríki í Mið- og Suður-Evrópu sem hafa það sem stóriðnað að framleiða grænmeti, tómata og annað slíkt og flytja þetta í flugvélum daglega til þjóða í Norður-Evrópu, til Norðurlanda, til Englands. Þetta gera t.a.m. tékkar og hafa ekki þær aðstæður sem við höfum með heita vatninu. Okkur bíða þarna mjög stór verkefni. En við þurfum ekki að gera þetta með því að láta erlendan aðila ráða yfir þessari framleiðslu. Við eigum að gera þetta sjálfir. En einmitt í því hvernig staðið er að slíkum verkefnum birtist ákaflega stór grundvallarágreiningur. Þegar íslendingar tóku við stjórn landsins smátt og smátt í upphafi þessarar aldar var reynt að koma hér á kapítalisma, auk þess var að vísu virk hér mjög myndarleg samvinnuhreyfing og forustumenn hennar í upphafi voru menn sem aðhylltust sósíalisma. En aðalstefnan var sú, að hér skyldi komið upp kapítalísku hagkerfi. Það kom í ljóst, einkanlega á kreppuárunum fyrir stríð, að þetta stóðst ekki. Kapítalisminn var þess ekki megnugur að tryggja eðlilega þjóðfélagshætti og framfarir á Íslandi og það varð hlutverk ríkisvaldsins og sveitarfélaga í vaxandi mæli að tryggja framkvæmdir á þessu sviði. enda er nú svo ástatt að nær 2/3 af öllu framleiðslukerfinu á Íslandi eru í höndum ríkis, sveitarfélaga og samvinnuhreyfingar. En innan Sjálfstfl. hafa ævinlega verið ofstækismenn sem hafa tekið hina kapítalísku hugsjón fram yfir augljósar þarfir íslendinga. Þetta verkaði þannig á þennan hóp manna, að þeir komust að þeirri niðurstöðu að íslendingar gætu ekki verið sjálfstæðir, þeir yrðu að verða hluti af stærri heild og það yrði að fela erlendum aðilum að byggja hér upp atvinnurekstur, því að íslenskir kapítalistar gætu það ekki. Þetta viðhorf hefur ákaflega oft komið fram frá Sjálfstfl. Það kom m.a. fram þegar bretar sóttu um inngöngu í Efnahagsbandalagið. Þá spratt upp mikill áhugi innan Sjálfstfl., að íslendingar ættu að gera slíkt hið sama og verða útkjálki eða útsker í þessu mikla bandalagi. Þá birtist í Morgunblaðinu, man ég var, yfirlýsing sem var undirrituð af fjölmörgum áhrifamiklum stofnunum þar sem lögð var áhersla á að þetta yrði gert og það átti að leysa vandamál Íslands með því að gera Ísland að hluta af þessu stóra bandalagi. Ég man vel eftir grein sem birtist í Lesbók Morgunblaðsins nokkrum árum seinna, eftir að Bjarni Benediktsson, sem þá var leiðtogi í Sjálfstfl., var látinn. Þessa grein skrifaði Matthías Johannessen ritstjóri Morgunblaðsins. Hún var alllöng. Hún var lýsing á Bjarna og í loknu lýsti hann samkvæmi eða samkomu sem var á heimili Bjarna einmitt um þetta leyti, þegar umr. voru uppi um að Ísland gengi í Efnahagsbandalagið og Morgunblaðið lét uppi skoðanir sínar á því. Matthías Johannessen greindi frá því í þessari grein, að á þessu samkvæmi á heimili hans hefði Bjarni risið upp og haft mjög þung orð um þetta viðhorf, þetta mætti ekki gerast, og hann vitnaði m.a. í baráttu föður síns og annarra manna fyrir því að Ísland yrði að vera sjálfstætt. Það var Bjarni Benediktsson sem kvað þessa hugsun niður hjá Sjálfstfl. þá. Það er minna um slíkar raddir innan Sjálfstfl. núna. Það virðist vera keppikeflið að reyna að tryggja kapítalisma á Íslandi, en láta sjálfstæðið í staðinn. Þarna er grundvallarágreiningurinn. Það er þess vegna sem hæstv. iðnrh. Gunnar Thoroddsen leggur til hliðar það sem verið var að vinna í tíð fyrrv. ríkisstj. að örri iðnþróun á Íslandi. En áhugi hans beinist allur að því að virkja í þágu útlendinga, að fá útlendinga til hvers konar framkvæmda á Íslandi. Og þetta er ákaflega alvarlegur grundvallarágreiningur. Ég vil sérstaklega beina þessu til hv. formanns Framsfl. sem þarna situr einnig, vegna þess að hann lýsti stuðningi við þá stefnu sem mótuð var í tíð fyrri ríkisstj., að iðnþróun á Íslandi yrði að vera íslensk, og ég vænti þess að Framsfl. haldi fast við þá skoðun sína, jafnvel þótt hæstv. iðnrh. sé að reyna að koma gagnstæðri stefnu á framfæri.



Herra forseti. Mig furðaði satt að segja mjög á þeim ummælum hv. síðasta ræðumanns, að af hálfu andstæðinga fyrrv. hæstv. ríkisstj. hafi því verið lýst yfir að þáv. stjórnarandstöðuflokkar mundu greiða atkv. á móti sérhverju máli sem sú ríkisstj. flytti, hvort sem það væri gott eða vont, hvort sem þeir væru í sjálfu sér fylgjandi því eða ekki. Ég svara hér auðvitað eingöngu fyrir minn flokk eða þingflokk Alþfl., og ég leyfi mér að fullyrða að á þeim þrem árum, sem ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar sat að völdum, hefur enginn þm. Alþfl. látið eitt orð, eina setningu falla í þá átt að hana megi skilja þannig að flokkurinn mundi greiða atkv. á móti sérhverju stjfrv., hvert sem svo væri eðli þess.

Ég var að tala um 1974.

Um 1974?

Já, ég var að tala um árið 1974.

Ja, það gildir áreiðanlega það sama um það ár og öll þau ár sem stjórn Ólafs Jóhannessonar var við völd, að þannig hefur enginn þm. Alþfl. tekið til orða, að með nokkurri sanngirni eða skynsemi megi skilja þau á þann hátt sem hv. þm. vildi vera láta. Ég hefði gaman af að heyra þau ummæli lesin úr þingtíðindum eftir einhverjum þm. Alþfl. Það skiptir engu máli hvort átt er við árið I974 eða allan valdatíma ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar, svokallaðrar vinstri stjórnar. Því var þvert á móti lýst yfir af hálfu þingflokks Alþfl. þegar sú stjórn tók við völdum, að þingflokkur Alþfl. mundi láta málefni ráða í afstöðu sinni til þeirra mála sem sú ríkisstj. flytti, þó að hann væri kominn í stjórnarandstöðu eftir að hafa átt stjórnaraðild í 15 ár. Það var með því fyrsta sem sagt var í mikilvægum umr. hér á hinu háa Alþ. eftir að Alþfl. lenti í stjórnarandstöðu, að hann mundi að sjálfsögðu fylgja sérhverju því góðu máli sem sú ríkisstj., sem hann almennt var í andstöðu við, flytti, alveg án tillits til þess að það væri flutt af ríkisstj. og Alþfl. væri í stjórnarandstöðu. Ég skal styðja það tveimur dæmum til þess að lengja ekki mál mitt, að Alþfl. fór á þessum árum öllum, og hefur eflaust gert það 1974 líka, eftir þessari reglu. Fyrra dæmið skal vera fyrsta stórmálið sem vinstri stjórnin svokallaða flutti á fyrsta þingi sínu, sem var frv. til l. um Framkvæmdastofnun ríkisins. Það mál taldi þáv. ríkisstj., sem Alþfl. var í andstöðu við - harðri andstöðu við, vera stórmál og það var stórmál. Þó að Alþfl. gagnrýndi einstök atriði í frv., fengi sumum atriðum breytt, en öðrum till. hans væri hafnað, þá greiddi þingflokkur Alþfl. atkv. með þessu frv. sem var stjfrv. Þetta er í reynd auðvitað í algerri andstöðu við ímynduð ummæli hv. þm. 

Ég á vín árið 1974.

Það er nú satt að segja varla hægt að - jæja, ég skal ekki segja meira. Ég óska eftir því að þm. sýni sæmilega stillingu og láti menn í ræðustólnum fá frið til þess að tala. Hitt dæmið, sem ég skal nefna um að Alþfl. hefur að engu leyti hegðað sér þannig sem hv. þm. vildi vera láta, er annað merkt stjfrv. frá þessum árum sem kom til afgreiðslu 1974, en það er frv. um grunnskóla. Það mál er enn þá skýrara dæmi um það hversu fjarri það er þingflokki Alþfl. að láta það ráða afstöðu sinni hvort ráðh., sem hann er í andstöðu við, flytur mál eða einhver annar. Þannig var mál með vexti að fyrrv. ríkisstj. Bjarna Benediktssonar, eða ég sem menntmrh. hennar hafði tvívegis flutt frv. til l. um grunnskóla, en það frv. ekki náð fram að ganga. Eftirmaður minn í sæti menntmrh flutti þegar á fyrsta þingi eftir að við vorum komnir í stjórnarandstöðu þetta frv. í mjög lítið breyttri mynd. Það náði ekki fram að ganga. og þannig fór líka á næsta ári þeirrar hæstv. ríkisstj. Málið er síðan tekið upp til lokaafgreiðslu á síðustu þingdögum þriðja þings þeirrar hæstv. ríkisstj. Hæstv. þáv. menntmrh. lagði að sjálfsögðu mikla áherslu á að það mál næði fram að ganga. En í ljós var komin ástæðan fyrir því að málið hafði ekki náð fram að ganga á tveim þingum áður. Það átti ekki nægilegt fylgi innan stjórnarflokkanna sjálfra. Það var komið alveg skýrt og greinilega í ljós, að það var komið undir því hvort einhver hluti eða einhverjir menn úr stjórnarandstöðunni mundu vilja styðja frv., hvort það næði fram að ganga eða ekki. Þetta var á síðustu dögum síðasta þings fyrrv. ríkisstj. M.ö.o.: ef allir stjórnarandstæðingar hefðu greitt atkv. á móti frv. hefði það fallið. Þetta var alveg augljóst. Lokaafgreiðslan sýnir líka að þetta er rétt, það hefði fallið. Nú kynni einhver að segja að það hefði verið sérstök freisting, í hita, í sérstökum hita málflutnings og baráttu á síðustu dögum þings þegar kosningar voru fyrirsjáanlegar, - að það hefði verið mikil freisting fyrir stjórnarandstöðuflokk að gera ríkisstj. þá svívirðu að láta mikið stjfrv. falla eftir næstum þriggja ára baráttu fyrir því. Sérstaklega kynni einhver að segja að það hefði verið sérstök freisting fyrir flokk fyrrv. menntmrh. að láta þáv. menntmrh. verða fyrir þeirri hneisu. 



Herra forseti. Ég skal segja aðeins örfá orð. Ég er hræddur um að hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason hafi ekki heyrt hvað ég sagði. Ég var að lýsa ástandinu sem upp kom hér á þingi 1974 eftir að einn af stuðningsmönnum ríkisstj., Bjarni Guðnason, sagði skilið við ríkisstj. Þá kom upp þessi staða á þingi og því var lýst yfir í ræðum að það yrði ekki fallist á stjfrv., vegna þess að þau voru Þá háð því að stjórnarandstaðan aðstoðaði við að koma þeim í gegn. Heiftin gegn ríkisstj. var svo mikil að menn lýstu því yfir að þeir mundu snúast gegn málum, þótt þeir væru sammála þeim, til þess að koma ríkisstj. frá. Ég er ekki að lýsa þessu sem neinni almennri stefnu Alþfl. Ég er að lýsa þessu sem fyrirbæri sem kom upp árið 1974 þegar einn af stuðningsmönnum þáv. ríkisstj. hætti að styðja hana.

Jóhann Hafstein Hæstv. forseti. Ég ætla nú ekki að víkja neitt að því sem hv. 3. þm. Reykv. sagði og gæti gefið honum tilefni til þess að halda hér aðra klukkutímaræðu eða eitthvað því um líkt. Ég vil aðeins leiðrétta það sem honum er jafngott og öðrum að gera sér grein fyrir. Hann sagði að viðreisnarstjórnin hefði stefnt að því að koma á atvinnuleysi. Það var hér atvinnuleysi, það er alveg rétt. En vegna hvers var atvinnuleysið? Vegna þess að það var allt að helmingurinn af útflutningsverðmæti þjóðarinnar sem féll ýmist í verði, seldist ekki á erlendum markaði eða veiddist ekki þar sem síldveinin brást. En ég vil taka það fram, og það skulu vera mín lokaorð, að árið 1969 og í byrjun árs 1970 var búið að vinna bug algerlega á því atvinnuleysi. Það er einnig ranghermi að iðnaðurinn hafi verið að dragast saman, heldur mun hann á þeim árum hafa verið hvað mestur. A.m.k. man ég eftir 10–12% aukningu á framleiðslu iðnaðarins á þessu tímabili. - Ég skal svo ekki tefja tímann meir.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Hv. þm nefndi margítrekað árið 1974 sem dæmi um ósæmilega hegðun Alþfl. hér á hinu háa Alþ., en það tel ég ósæmilega hegðun ef menn greiða atkv. gegn frv. eingöngu til þess að skaða ríkisstj., þó menn séu í sjálfu sér með þeim. Ég er hér með lög um grunnskóla, einmitt annað dæmi sem ég nefndi. Þan eru samþ. hér, stendur á síðustu síðu laganna, samþ. á Alþ. 8. maí 1974. einmitt á því ári sem Hv. þm. hefur alltaf verið að vitna til að Alþfl. hafi hagað sér ósæmilega. M.ö.o.: það er á þessu ári, rétt áður en hæstv. ríkisstj. fellur, nokkrum dögum áður en hún raunverulega fellur, sem Alþfl. greiðir atkv. með stjfrv. með þeim árangri að hann bjargar stjfrv. á árinu 1974.