Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þó þetta mál að mínu áliti sé ekki neitt mikils vert, þá hefir samt verið talað mikið um það hér í deildinni og orðið þar mörgum manni mikils vert. Við 2. umr. gerði eg grein fyrir skoðun minni og atkvæði mínu. Bar eg þá upp spurningar, sem eg tel mig ekki enn þá hafa fengið svar upp á. Það var sagt hér í deildinni, að Norðmenn hefðu ekki fengið neinar skaðabætur, þegar hvalveiðarnar voru bannaðar þar. Þetta var sagt, en engin sönnun kom fram um það, að þeir hefðu ekki getað fengið skaðabætur, hefðu þeir krafist þeirra. Þeir hafa ekki höfðað mál út af þessu og því óvíst, hvort þeim hefði verið dæmdar skaðabætur eða ekki. Vil eg ekki fara að tala um það nú, heldur leggja það til, að tíminn þangað til lögin koma í gildi, verði lengdur til áramótanna 1917 og 1918. Ef hann yrði framlengdur þannig, er engin hætta á neinni málssókn af hendi hvalveiðamanna. Eg er samþykkur háttv. nefnd að ástæða sé til þess að friða hvalinn, en vil að eins ekki láta gera það nú þegar af þessum ástæðum, sem eg hefi áður sagt, af því að eg óttast málssókn af hendi hvalveiðamannanna, sem engin ástæða væri til, ef lögin gengu ekki í gildi fyr en um áramótin 1917 og 18. Eg sagði áðan, að afleiðingar þessa máls væru nú þegar orðnar miklar hér í deildinni. T. d. hefir það verið upplýst, að hvalveiðamenn í Suður-Múlasýslu færu á fætur kl. 2 á nóttunni til þess að éta sveskjur til varnar móti lífsýki, og aðrar slíkar mikilsverðar upplýsingar hafa komið hér fram. Enginn hefir þó haft annað eins gagn af þessu máli og eg. Því ekki að eins mér, heldur allri komandi ætt minni hefir verið lofað eins miklu af andarnefjuketi og við gætum torgað. Þessu lofaði háttv. 2. þm. S.Múl. (G. E.) og hugsa eg að hana ætli sér að efna það. En af því að eg er ekki maður eigingjarn, þá ætla eg nú að gefa honum upp þetta loforð, því að eg hygg að honum muni veitast örðugt að efna það. Hann hefir um nóg að hugsa, þó hann fari ekki líka að sjá mér og ættmönnum mínum fyrir andarnefjuketi. Andanefjur eru mestu óþægðarskrattar og myndi reynast erfitt að smala þeim og snúningasamt að eltast við þær fyrir mann, er jafnmikilvæg störf hefir á hendi og háttv. þingmaður. Auk sýslumannsstarfanna hefir hann líka að gegna störfum sínum á Alþingi, sem eg ætla ekki að neinn efist um að séu afaráríðandi, og svo hefi eg líka heyrt að hann cenceraði við frönskupróf hjá Vinnukonum fyrir austan. Með öllum þessum mikilvægu störfum hygg eg, að honum muni veita erfitt að efna loforð sitt við mig og því ætla eg að gefa honum það upp.



Eg hefi ekki margt að segja um þetta frumv. Meiri hl. nefndarinn ræður til þess að samþykkja frumvarpið. Sá hann ekki að neitt væri því til fyrirstöðu, að jörðin væri seld. In eina ástæða stjórnarinnar á móti því, að jörðin verði seld, er Sú, að í landi hennar Sé nú löggild höfn. En það er engin ástæða. Vil eg því til sönnunar leyfa mér að vísa til vottorða málsmetandi manna, sem lögð eru fram hér á lestrarsalnum, um það, að ekki komi til nokkurra mála að þar komi kauptún í fyrirsjáanlegri framtíð. Mætti fá miklu fleiri vottorð frá mönnum í þessu héraði um þetta, því engum dettur slíkt í hug, sem til þekkir. Vil eg svo ekki orðlengja þetta. meir, en vona að háttv. deild fallist á málið.

Framsögum. (Matthías Ólafsson) Háttv. deild er það kunnugt, að nefndinni, sem var falið að athuga þetta mál, var einnig falið skylt frum., nefnilega frumv. um fiskiveiðasjóð Íslands. Bæði þessi frumvörp hafa það sameiginlegt, að báðum er þeim ætlað að koma sjávarútveginum að gagni, en um aðferðina til þess ber þeim ekki saman, þar koma þau í bága hvort við annað. Nefndin hefði helzt kosið, að sektum og andvirði upptæks afla yrði skift jafnt milli þessara tveggja sjóða, en við þóttumst sjá það fyrir, að ef við legðum til að breyta frumvarpinu t. d. í þá átt, þá gæti svo farið, að það yrði báðum frumvörpunum að falli. Okkur var það ljóst, að ekki getur langur tími liðið þangað til við Íslendingar verðum að auka landhelgisgæzluna að miklum mun, og töldum því hyggilegt að nú þegar yrði byrjað að safna fé til þess. Nefndin hefir öll orðið sammála, og óskar einungis eftir því, að háttv. deild taki málinu vel.



Eg vil leyfa mér að gera þá fyrirspurn til háttv. nefndar, hvernig beri að skilja það ákvæði í 4. gr. frumvarpsina, að »Alþingi« skuli á sínum tíma ákveða, hvenær sjóðurinn tekur til starfa og hve miklu af fé hans skuli varið til landhelgisvarna hér. Er það meiningin, að draga þetta undan inu almenna löggjafarvaldi, þannig, að konungur eigi ekkert að hafa um það að segja? Eða er orðalagið að eins svona ónákvæmt?



Eftir frumvarpinu þá er það Alþingi, sem ræður því, hve nær sjóðurinn tekur til starfa 



Eg vil geta þess, að nefndin hefir ekki sérstaklega íhugað þetta atriði. Þetta frumvarp er komið hingað frá háttv. Ed., og eg skal geta þess í sambandi við þetta, að fram hefir komið ósk frá einum háttv. þm. þar, sem flutti annað frumvarp skylt þessu, um að þegar að því kæmi að löggjafarvaldið tæki ákvörðun um þetta fé á sínum tíma, þá yrði sett inn ákvæði um, að það skyldi gert í samráði við Fiskifélag Íslands. Það er sjálfsagt, að taka tillit til þessarar athugasemdar hæstv. ráðherra, og við 3. umr. mætti athuga þetta, og þá um leið þessa ósk, sem eg gat um.



Mér skilst að þeir tveir háttv. nefndarmenn, sem talað hafa, hafi ekki athugað nógu vel fyrirspurn hæstv. ráðherra. Því að þótt þessu sé skotið hér fram - órökstuddu að því er mér virðist -, þá sé eg ekkert því til fyrirstöðu, að Alþingi geti á sínum tíma ákvarðað að, annaðhvort í sameinuðu þingi eða með þingsályktunartill. í báðum deildum, hvenær og hvernig skuli verja þessu fé, sem er eign landhelgisgjóðs, en ekki landsins. Eg get ekki séð, að það komi neitt í bág við rétt Hans hátignar konungsins, enda verður frumvarpið ekki að lögum nema hannleggi samþykki sitt á það. Meira að segja álít eg að vel mætti fela stjórninni eða ráðherra að ákveða þetta, hvað þá Alþingi, svo að eg sé ekkert á móti því, að ákvæðið standi óbreytt.



Eg þykist vita að það muni rétt vera, að hér sé að eins um ónákvæmt orðalag að ræða, en ekki um nýmæli í þá átt, að þetta atriði skuli draga undan inu almenna löggjafarvaldi. En þetta getur skift talsvert miklu máli, og nauðsynlegt að hafa þetta skýrt. Það getur orðið vandi að koma á fót viðbót við landhelgisvörnina hér við land, sem að fullu gagni megi koma. Í sambandalaganefndinni 1908 var þetta atriði meðal annars á dagskrá, og var farið svo langt sem hægt var, en fekst þó ekki samkomulag um að Íslendingar væru einráðir um það, hvernig eftirlitinu skyldi fyrirkomið í framkvæmd. Þar verður að taka tillit til gildandi alþjóðareglna. Það er einsætt, að konungsvaldið verður að vera með í ráðum um það, hvernig og hvenær þessar auknu landhelgisvarnir, sem þetta frumv. gerir ráð fyrir, skuli framkvæmdar.



Eg álít nú fyrir mitt leyti að það sé rétt, að hér eigi að standa: löggjafarvaldið. En úr því að ágreiningur hefir risið um þetta, og af því að þetta er 2. umr. og á því að ræða sérstakar greinar, þá álit eg rétt að taka málið út af dagskrá og fresta umræðunni. Eg leyfi mér því að fara fram á, að málið verði tekið út af dagskrá.



Af því að eg hefi orðið þess var, að sumir vilja taka málið út af dagakrá, en sumir ekki, þá álít eg rétt að bera. undir deildina hvort það skuli gert.



Þar sem þstta mál var rætt töluvert við 1. umr., þá álít eg óþarft að ræða það nú, og læt mér því nægja að skírskota til nefndarálitsins, og mæla ið bezta með því. Nú hefir deildin og nýskeð samþykt þingsályktunurtill. um rannsókn vitastæðis á Straumnesi, og þegar viti er kominn þar, sem fráleitt verður langt að bíða, þá er það enn ein ástæðan til þess að hafa símastöð á Látrum fremur en á Stað í Aðalvík. Auk þess sækir innlendi fiskiflotinn tíðum inn á Aðalvík, og hefir þá aðalstöð sína á Látralagi, eins og bent var á við 1. umræðu málsins, og óþarft er því að fjölyrða um að nýju. Geta má þess og eins og að - eins og nefndarálitið ber með sér - nefndin ráðfærði sig við landssímastjórann og er hann málinu ókunnugur en telur réttast að ekkert sé hreyft við símalögunum frá 1912 fyr en hvað um sig hefir verið rannsakað. Þetta hefir nú nefndin, eftir atvikum,. getað fellt sig við, að eins að, símaleiðin að Látrum verði rannsökuð sem fyrst og verður þá vonandi innan skamms tækifæri til þess að kippa því í lag, sem í ógáti komst inn í símalögin í. fyrra, og fá símastöðina ákveðna að Látrum, enda landssjóði allur hagurinn að því að hafa hana þar, og það eigi síður fiskiveiðaflota vorum in brýnasta nauðsyn, eina og fyr var getið. Eg skal svo ekki orðlengja frekar um þetta, en að eina mælast til þess, að rökstudda dagskráin, sem nefndin ber fram, sbr. nefndarálitið, fái sem beztan byr í deildinni.

Flutn.m. (Kristinn Daníelsson): Mér þykir vænt um að hér er fram komið þetta frumvarp til laga um sparisjóði. Þeir eru nú orðnir margir víðsvegar um land, og full þörf á því að setja reglur til þess að tryggja þá betur, og sömuleiðis til að tryggja þá sem fé eiga inni í þeim. Eg hefi ekki getað kynt mér frumvarpið vandlega, en þykist þó hafa séð, að í því séu góðar umbætur, en hins vegar líka ýmislegt, sem þyrfti að vera öðruvísi, en það heyrir undir einstakar greinar, og á því heima við 2. umr. En með því að þetta er töluvert mál, þá hygg eg að þótt það væri í nefnd í Ed., þá væri rétt að kjósa hér nefnd í það líka, og vil eg því leyfa mér að stinga upp á 5 manna nefnd í málið.



Flutningam. þessa frumvarps hafa komið fram með br.till. við það á þskj. 285. Það eru ekki efnisbreytingar, heldur að eins lítilfjörlegar orðabreytingar til skýringar og vona eg að þær verði frekar til að bæta frumvarpið, en hitt. Aftur á móti er komin fram viðaukatillaga á þgskj. 308, sem mundi hafa í för með sér mikla og stórkostlega breytingu á lögunum, þar sem farið er fram á það, að skylda hvern hrepp á landinu til þess, að gera kornforðasamþykt. Það hefir reyndar komið til orða fyrri, að setja slík ákvæði inn í forðabúralögin, en við hikuðum við að setja þau þar. Það er vafi á því, hvort menn ná betur tilgangi sínum í slíkum málum með valdboði og þvingun, en með uppörvun og tilhliðrun. Okkur hefir þótt sá vafi svo mikill, að við vildum ekki ráðast í meira en uppövunaraðferðina. Samt er þetta svo vagið, að ekki er víst að rétt sé að hrinda því frá sér umhugsunarlaust, en eg get ekki séð að háttv. þingmenn geti áttað sig á því nú í svip við þessa umr. Það er því ekki um annað að gera, ef að á að sinna þessu, en að fresta umr., og jafnframt vísa því til nefndar. Eg skal benda á, að þó að gert væri að skyldu að stofna kornforðabúr í hverjum hreppi, þá er eg hræddur um að þess háttar lagaákvæði yrði alt annað en heppilegt, að minsta kosti eins og það er orðað í greininni á þgskj 308. Það er marga að gæta þegar á að stofna kornforðabúr. Nafnið eitt er ekki nægilegt. Það er hægt að gefa skýrslur og reikninga um kornforðabúr, án þess að það sé nokkurt kornforðabúr í raun og veru. Skýrslurnar gefa enga tryggingu fyrir því að nægilegur kornforði sé fyrir hendi, á þeim tíma sem til hans þyrfti að kalla til þess að bjarga búpeningi frá voða. Í fyrsta lagi getur það komið fyrir, að kornforðinn sé útistandandi, þegar á honum þarf að halda. Og ennfremur, að þótt hann kæmi inn einu sinni á ári, getur það átt sér stað, að skuldunautarnir skrapi saman korni af heimilisforða sínum, til þess að greiða með skuldina og fái það svo lánað aftur sama daginn eða daginn á eftir. Með þessu móti væri þetta enginn forði. Ef nokkuð á að vera hægt að treysta á forðabúrin, þurfa nákvæmar reglur að vera um þau, og stjórn þeirra að vera góð. Í öðru lagi getur það átt sér stað, að sveitamenn setji hreint og beint á forðabúrin. Þess vegna hefir því verið haldið fram, að forðabúrum þyrfti að fylgja heyásetningsskoðun: En vegna þess að lögin um heyásetningsskoðanir eru ekki miðuð við þetta, þyrfti að breyta þeim í sambandi við slík skylduforðabúr. Samkvæmt þessu þarf nefnd að fjalla um málið. Vil eg því gera það að tillögu minni að umræðunni verði frestað og málinu vísað til landbúnaðarnefndarinnar.



Eg óska ekki að halda ræðu um breyt.till. mínar, ef tillaga háttv. þm., er nú settist (P.J.), nær fram að ganga. Eg efast ekki um að lögunum má koma betur fyrir, ef þau verða athuguð í nefnd. Eg hirði ekki um hvort málinu verður vísað til þeirrar nefndar, sem stungið, var upp eða á, ný nefnd verður sett, - mér stendur öldungis á sama um það.



Við flutningsmenn þessa frumv. komum - fram með það eftir beiðni bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði. Orsökin til þeirrar óskar er sú, að við reynsluna hafa komið í ljós ýmsir smáannmarkar á lögunum, sem bæjarstjórninni hafa virzt óþægilegir. Eins og kunnugt er, er Hafnarfjörður yngsta bæjarfélagið á landinu, og lög þessi jafnframt yngstu bæjarstjórnarlögin. Fyrir því er ekkert undarlegt, þó að reynalan hafi leitt sitthvað í ljós, sem betur mætti fara. Þessi atriði, sem farið er fram á að breyta, eru misjafnlega þýðingarmikil. Skal eg ekki fara út í þau að þessu sinni. Eg vonast eftir að mér gefist tækifæri til þess síðar, ef málið verður látið ganga til nefndar, sem eg vona að verði. Sérstaklega eru það ákvæðin um útsvarsálagninguna sem menn eru óánægðir með. Nú á síðari tímum hafa komið upp nýir atvinnuvegir, Svo sem botnvörpveiðar og þar af leiðandi lifrarbræðsla og fleiri stórvagnar atvinnugreinir, Sem þó ekki næst til að leggja útsvar á. Þá hefir gjalddaginn á bæjargjöldunum reynst óþægilegur. Þykir mönnum heppilegra að fá einn gjalddaga í stað þeirra tveggja sem nú eru. En sem sagt, þá hirði eg ekki um að fjölyrða um málið að svo stöddu. Það verður væntanlega fengið nefnd til athugunar, og get eg gjarnan stungið upp á, að því verði vísað til nefndarinnar, sem skipuð var hér í deildinni til þess að athuga sveitarstjórnarmál. Vil eg svo leyfa mér að mæla ið bezta með málinu.



Herra forseti! Við flutningsmennirnir höfum gert það fyrir beiðni prestsins á Kolfreyjustað, að flytja þetta mál inn á þingið. Maðurinn, sem er hniginn á aldur, fer fram á að fá keypta landsspildu í Innri-Skálavík, sem sé 250 faðmar með sjó fram og 90 faðmar upp frá fjöruborði, fyrir ekki minna verð en 180 kr. Héraðsfundur í Suður-Múlasýslu hefir lagt eindregið með þessari málaleitun. Sýslumaðurinn útnefndi menn til þess, að meta spilduna og er hún 180 kr. virði eftir þeirra mati. Eg er vel kunnugur á þessum slóðum, eg er fæddur þar og uppalinn, hefi gengið þar um nærri daglega vor og sumar og haust á æskuárum mínum. Þetta er mýrlent halllendi, sem aldrei hefir verið notað til sláttar og eiginlega helzt til einskis, nema hvað hross slangra þangað, og halda þau sig þó helzt til betra beitilands, sem nóg er til af. Sauðfé mun aldrei hafa verið beitt þar. Það er margt, sem mælir með því, að þessari málaleitun prestsins verði sint. Landið fullhátt metið, að því er eg hefi bezt vit á. Eg vænti, að beiðandinn ætli að byggja sér þar hús, þegar hann hættir prestsskap, og nota þá landið ef til vill til að rækta það, því að með því að girða það, má rækta mikið af því, með talsverðu erfiði. Presturinn hefir bætt kirkjujörðina miklu meira en þessu nemur, siðan hann tók við henni. Túnið, sem áður gaf af sér 90 hesta, gefur nú af sér 200 hesta. Loks skal eg taka það fram, að þetta landstykki getur ekki rýrt jörðina, svo að neinu nemi, því að á Kolfreyjustað er yfirfljótanleg beit, hvernig setu árar, bæði til fjalls og fjöru. Eg vona því að frumvarpið fái góðar undirtektir, því að það er á sanngjörnum rökum bygt. Eins og eg gat um, er verðið í ríflegasta lagi, og auk þess getur landsstjórnin hækkað það, ef henni sýnist svo, því að í frumvarpinu er að eins sagt, að verðið skuli ekki vera minna en þetta. Eg veit, að háttv. 2. þm. S.-MúI. (G. E.) getur staðfest, að það sem eg hefi skýrt frá um þetta mál, er í alla staði rétt.



Allir eru nokkurn veginn sammála um það, að tóbaksreykingar séu skaðlegar, jafnvel fyrir alla, en þó sérstaklega fyrir börn og unglinga. Því er ver og miður að börn og unglingar taka snemma upp á því að reykja, jafn vel krakkar innan 10 ára aldurs sjást iðulega reykjandi hér í Reykjavík, og svo mun ástandið vera orðið víðar á landinu. Tóbaksreykingar barna eru engin ný bóla hér, því að þessi faraldur eða plága hefir gengið yfir allan heim. Vitanlega eru mest brögð að þessu í kaupstöðum eða þéttbýlum sjávarplássum, en þaðan breiðist það svo út til sveitanna. Það er alkunnugt að það tóbak, sem unglingar sækjast mest eftir, cigarettur eða, vindlingar sem svo eru kallaðir, er sú tóbakategundin, sem skalegust er, að dómi þeirra sem kunna skil á efnasamsetningu tóbaks. Því meira alvöruefni ætti þetta að vera öllum hugsandi mönnum. Steinn Sigurðsson kennari í Vestmannaeyjum tók sig til og rannsakaði, hvað liði tóbaksreykingum barna þar í skólanum. Hann skrifaði grein um rannsóknir sínar í skólablaðið. Hún var einnig prentuð sérstaklega, og var henni útbýtt hér í deildinni fyrir fundinn. Steinn komst að þeirri niðurstöðu, að í 3 efstu bekkjum skólans Voru 64%. eða hér um bil 2/3 af börnunum farnir að reykja. Að því er snertir neðri bekkina, þá fundust þar 9 börn innan 12 ára aldurs, sem byrjuð voru á reykingum. Hann getur þess, að ef miðað er við efstu bekkina 3, sem nokkurn veginn áreiðanleg rannaókn fór fram í, þá hafi 41% stúlkna og 87% pilta átt , meiri eða minni þátt í reykingum. Og eftir vindlingaframtali barnanna sjálfra taldist honum svo til, að 17% af börnunum reyktu á ári 500 Vindlinga hvert að meðaltali, minst 300 en mest 800. Vitanlega er þessi skýrsla ekki alveg áreiðanleg, en það þorir höfundurinn að fullyrða, að fremur muni vantalið en oftalið, og öllu tóbaki sleppir hann nema vindlingunum. Ennfremur segir hann, að þau börnin, sem mest hafi reykt, að einum tveimur undanteknum, hafi verið laklega að sér í skólanum eða tæplega í meðallagi og flestum ábótavant í siðferði, miðað við hin börnin. Eg hefi ekki í höndunum skýrslur frá skólum erlendis um sama efni. En eg minnist að hafa séð þær, en þar mun útkoman ekki hafa verið betri en hér. Eg veit ekki, hvort nokkur gangskör hefir verið gerð að því hér í Reykjavík, að rannsaka, hvernig hér er ástatt í þessu efni. En sín þess að eg ætli að spá nokkru um það, þá hygg eg að gera megi ráð fyrir að ástandið sé sízt betra hér en í Vestmannaeyjum, eftir því að dæma, sem manni kemur fyrir sjónir dags daglega hér í Reykjavík. Eins og eg gat um áðan, er það álit manna, að reykingar hafi mjög akaðleg áhrif á börn og unglinga. Það er álitið, að þær dragi úr þroska þeirra og spilli sálargáfunum. Heilsufræðingar telja jafnvel að miklar reykingar barna geti leitt til ævarandi sjúkdóma, svo sem taugaveiklunar, flogaveiki og jafnvel vitfirringar. Og því yngri sem börnin eru þegar þau byrja, því skaðlegra er það. Hér er einungis litið á málið frá heilsufræðislegu sjónarmiði. Hina hliðina, útgjaldahliðina, ætla eg ekki að taka til íhugunar að þessu sinni, þó að hún reyndar sé vel þess verð, að henni sé gaumur gefinn. Samkvæmt þessari almennu skoðun, að tóbaksreykingar séu börnum mjög óhollar, og samkvæmt þeirri almennu reynslu, að tilhneiging barnanna til þessarar nautnar fari mjög vaxandi, hafa í mörgum löndum verið gerðar ýmsar tilraunir og ráðstafanir til þess að reisa skorður við þessum ófögnuði, sumpart með frjálaum félagsskap, og sumpart með löggjöfinni. Það er vafalaust, að frjáls félagsskapur getur miklu áorkað, og hér á landi hefir myndast visir í þá átt. En það er ekki nóg. Eg hygg að lagaákvæði mundi hjálpa til og styðja bindindisstarfsemi hér á landi meðal barna og unglinga. Eg sagði áðan, að annarsstaðar væri mikil hreyfing í þessa átt. Eg get nefnt dæmi. Eftir því sem fróður maður hefir sagt mér, hafa meðal annars verið sett lög í Japan, árið 1900, ef eg man rétt, sem banna unglingum innan 21 ára aldurs alla tóbaksnautn. Háar sektir eru lagðar við, ef sannast, að barni eða unglingi hefir verið gert hægt fyrir að afla sér tóbaks, eða ef því hafa verið gefin áhöld til að njóta þess, svo sem pípur eða dósir. Í Noregi eru til heimildarlög, sem banna sölu á tóbaki til barna og unglinga. Sömuleiðis er mér sagt að í Englandi séu lög, sem gangi í sömu átt, banni sérstaklega sölu á vindlingum til unglinga. Einhver slík lög munu og vera til í Canada og Bandaríkjunum í Norður-Ameríku. Í Danmörku var þessu máli hreyft fyrir nokkrum árum; en eg veit ekki um, hvort það hefir leitt til nokkurs lagaákvæðis í þessa átt, og það mundi ekki heldur sá maður, er eg leitaði til í þessu efni. En víst er um það, að um málið var mikið skrifað og mikil hreyfing í þá átt, að bannað yrði að selja unglingum tóbak, sérstaklega vindlinga. Það er því alment viðurkent, að öll tóbaksnautn, hverju nafni sem nefnist, sé skaðleg unglingum, en sérstaklega þó vindlingar. Þess vegna hefir sérstaklega verið reynt að koma í veg fyrir að börnum yrði seld þessi tóbakstegund, og að þau geti neytt hennar. Jafnvel þó ástandið sé máske víða annarstaðar lakara en hér á landi, virðist samt nauðsynlegt að gefa alvarlega gaum að því. Og ef ástandið er viða á landinu svipað og í Vestmannaeyjum, þá er fullkomin ástæða til að skeraat í leikinn. Þetta frumv., sem við flutningsmenn höfum komið fram með, miðar í þessa átt. Má vel vera að gallar séu á því, formgallar eða efnisgallar, en eg hygg, að þeir séu ekki svo verulegir, að ekki sé hægt að laga þá með breytingartillögum, án þess að málið sé sett í nefnd. Vona eg að frumv. verði vel tekið, og að menn reyni að greiða götu þess, þar sem svo alvarlegt mál er um að ræða.



Eg skal eigi vera langorður um þetta mál. Það getur vel verið að það sé rétt, sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði, að börn reyktu sér til stórskaða, en það kemur alla ekkert þessu máli við, þegar rætt er um að banna að selja börnum og unglingum tóbak. Slík lög væru ekki einungis algerlega þýðingarlaus, heldur og í mesta máta hlægileg, því það yrði bókstaflega ómögulegt að framfylgja þeim. Hvernig geta menn ætlast til þess, að kaupmaður geti séð það á á stúlku, hvort hún er 15 eða 16 ára gömul ? 12 ára gamlar atúlkur eru oft eins þroskaðar og 16 ára. Unglingar ganga ekki með skírnarvottorð í vasanum og kaupmenn hafa ekki kirkjubækurnar við hendina, svo þeim er algerlega ómögulegt að vita um aldur unglinga, sem koma til að verzla við þá. Eg hefi ekkert annað á móti lögunum, en að þau mundu verða algerlega gagnslaus. Ef eg ætti yfir unglingi að ráða, vildi eg ráða því sjálfur, hvernig eg æli hann upp, hvort eg sendi hann í búð fyrir mig eftir vindlingum. Vil eg að löggjafarvaldið láti það hlutlaust. Eg held stúlku til að gæta barns. Hún er ekki 16 ára, en eg veit ekki hvori kaupmanninum er kunnugt um það. Þætti mér hart ef ætti að fara að banna mér að senda hana í mínum erindum út í bæ. Eg þykist eigi þurfa að rekja þetta mál lengra. Eg held að hverjum manni hljóti að skiljaat, að slíkk lög yrðu eigi til neins nema til ins verra.

Halldór Steinsson Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir tekið fram mest af því, sem eg ætlaði að segja, svo að eg hefi ekki miklu við að bæta. Eg verð að segja, að eg varð forviða á að sjá slíkt frumvarp sem þetta koma fram á þinginu. Hér stendur í 1. gr.: Engum kaupmanni, verzlunarmanni, veitingamanni eða þjónustufólki þeirra skal vera leyfilegt að selja eða afhenda tóbak til neyzlu börnum eða unglingum yngri en 16 ára. Við þetta er það að athuga, að það geta komið fleiri til greina en kaupmenn og veitingamenn og þeir aðrir, sem taldir eru upp í frumvarpinu. En þó að eins væri um þá eina að ræða, hvernig geta þeir vitað um aldur barns í hverju einstöku tilfelli. Annaðhvort yrðu þeir að taka trúanleg orð barnsins, eða þá hreint og beint heimta skírnarvottorð þess. Geta allir séð, að slíkt yrði vafningasamt og hlægilegt í framkvæmdinni. Auk þess, þó lögunum yrði fylgt út í æsar, hefðu unglingar óteljandi tækifæri til að fara í kringum þau. 15 ára drengur gæti fengið 16 ára kunningja sinn til að fara inn í búð og kaupa fyrir sig tóbak. Í fám orðum sagt, eg held að ekkert sé unnið með frumv. Eg játa, að háttv. flutningsmönnum hefir gengið ið bezta til, því enginn neitar að tóbaksnautn hafi skaðleg áhrif á alla, ekki sízt unglinga. En eg lít svo á, að það sé fyrst og fremst verka við foreldra og uppeldisstofnana að útrýma tóbaksnautn barna, og náist enginn árangur á þann hátt, held eg að engin þvingunarlög, sízt önnur eins pappíralög og þessi hlytu að verða, gæti haft nokkur áhrif. Eg hefi ekkert á móti því, að málið yrði sett í nefnd, ef með því móti væri hægt að laga það eitthvað. En eg hefi ekki mikla trú á því.



Herra forseti ! Eg get að miklu leyti fallið frá orðinu aftur, því að flest af því, sem eg ætlaði að segja, hefir þegar verið tekið fram af þeim tveim háttv. þingmönnum, er síðast töluðu. Eg er samdóma þeim um, að það mundi ekki verða annað en pappírsgagn að frumvarpinu svo úr garði gerðu, og því mundi aldrei verða framfylgt. En eg verð að játa, að mér er hlýtt til málsins, og vil eg ekki drepa það strax. Vil eg styðja að því, að það komist í nefnd, svo að fundin verði betri ráð. Gæti eg hugsað mér, að væntanleg nefnd kæmist að niðurstöðu í þá átt, að banna algerlega aðflutning á cigarettum, sem eru mjög skaðlegar, einkum fyrir unglinga og kvenfólk. Það hefir verið sýnt fram á, að þetta framvarp, svona lagað, muni verða gersamlega óframkvæmanlegt. En eg held, að öllum foreldrum, sem eiga börn á unglingsaldri, muni verða hlýtt til þess, því að tilgangurinn er góður; að eins að tækist að finna framkvæmanlegan veg til að ná honum. Það mundi ekki vera til neins að sekta seljendurna, því að það mundi verða farið í kring um það. Hitt væri nær að sekta foreldrana, þegar börn þeirra sjást reykja. Það gæti orðið aðhald fyrir þá. - Eg bendi að eins á þetta.



Það er síður en svo, að eg hafi nokkuð á móti, að málið sé sett í nefnd. Get eg felt mig við það í þeirri von, að þeir, sem láta sér ant um það, geri það svo úr garði, að það verði að sem beztum notum. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) gat þess, að eins og frumvarpið væri samið, gæti það að engu gagni komið. Held eg að fyrir honum hafi vakað, að tilganginum mætti ná á annan hátt. En annara var aðalástæðan gegn frumv. einkum hjá þeim háttv. þm. Dal. (B. J.) og háttv. þm. Snæf. (H. St.), að ekki væri hægt að sjá það á unglingi, hversu gamall hann væri. Það er að vísu rétt, að eigi er hægt að sjá það á unglingi, hvort hann er 15 eða 16 ára; en í flestum tilfellum mun vera hægt að sjá það upp á hár, hvort hann er fyrir innan fermingu. - Það mætti líka benda á, að hægt væri að heimta af unglingum að þeir hefðu í vasanum lögregluskírteini, er sýndi aldur þeirra. En annars finst mér ástæða þessi vera mjög veigalítil. Það getur vel verið, að það komi sér vel fyrir þá sem latir eru, að geta sent unglinga eftir tóbaki handa sér; en eg álít að það sé ósiður að láta unglinga kaupa fyrir sig tóbak og veiti ilt fyrirdæmi: Háttv. 1. þm. Dal. (B. J.) sagðist vilja ráða því sjálfur, hvernig hann ali upp börn sin Þetta er mjög auðvelt að segja, en í reyndinni vill það fara svo, að börnin verða fyrir utanaðkomandi áhrifum, sem foreldrarnir geta ekki ráðið við. Sérstaklega á það sér stað í bæjunum, þar sem börnin svo að segja eru hrifsuð undan umsjón foreldranna. Það er því fjarstæða að imynda sér að foreldrarnir geti ráðið börnunum, sízt í stórbæjum. Enda er það kunnugt, að börnin fara á bak við foreldra sína í þessum efnum. Annars vil eg styðja að málið sé sett í nefnd og er þakklátur hverjum manni, sem leggur því liðsyrði og vill stuðla til að tilganginum verði náð. En eg býst ekki við því, að þessi lög fremur en önnur verði alfullkomin. Við vitum að þegar verið er að reyna að koma einhverju góðu til leiðar, leitast menn við að komast svo langt, sem hægt er, þó ekki sé auðið að ná algerðri fullkomnun. Og má nefna í þessu sambandi sem dæmi, að við getum ekki brúað allar ár landsins á einu ári. Yfir höfuð getum við ekki í einu komið öllu því til leiðar, sem þjóðinni er til góða, en við eigum að stefna að því að það takmark náist smám saman.



Sumir hafa ráðist allóþyrmilega á þetta frumv., og verð eg að játa, að það er alla ekki aðgengilegt eins og það er. Ef það ætti að koma að nokkrum notum, yrði það að ganga töluvert lengra. Það sjá allir, að þó kaupmönnum og veitingamönnum sé bannað að láta börnum tóbak í té, er það til lítils meðan öllum öðrum er það leyfilegt. Væri farið að semja lög um þetta efni, ættu þau að ganga mikið lengra en þetta frv. Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði, að ekki væri auðvelt fyrir kaupmenn að sjá á unglingum, hversu gamlir þeir væru. Við því mætti gera með því að láta þá hafa skriflegt skírteini í höndunum frá foreldrum eða umráðamönnum þeirra, þegar þeir kæmu í búðir til verzlunar, um, hvað þeir ætla að verzla og fyrir hvern, ef um þessa vöru væri að ræða. Eg álít mjög íhugunarvert, að kasta frumvarpi þessu frá sér, þar eð það er mikils um vert að fá tóbaksnautn unglinga minkaða. Hljóta allir að sjá, að gott væri, ef hægt væri, að draga úr tóbaksnautninni, því hún gerir engum gott, en mörgum fremur ilt og kostar þess utan mikla peninga. Mætti ef til vill koma fram sektum við foreldra þeirra og aðra, er létu tóbak af hendi við börn. Álit eg sjálfsagt að málið sé sett í nefnd.



Það er máske ekki mikil ástæða til að setja sig upp á móti þessu frumvarpi. Það er líklega meinlaust eg gagnslaust. En það er annað, sem mér virðist íhugavert, það er stefnan, þessi bannlagastefna, sem virðist vera svo rík í deildinni og virðist sýkja hvern af öðrum. Bann er lagt við hverjum hlut. Það er neyzlubann, atvinnubann og yfir höfuð alls konar bann. Get eg ekki séð að þetta stefni í þá átt, sem við þykjumst vilja, að hver einstaklingur sé sem frjálsastur bæði til orða og athafna, að svo miklu leyti sem það ekki skaðar aðra. Sérstaklega virðist mér óviðfeldið að þingið geri mikið að því að skipa fyrir um, hvers menn neyta. Verði gengið lengra en orðið er í því efni, er ekki gott að sjá, hvar staðar nemur. Hvað þessu máli viðvíkur, álít eg þann veg beztan, að menn reyni að koma þeirri hugsun inn hjá börnum og unglingum, að tóbaksnautn sé skaðleg. Skólar og uppeldisstofnanir eiga að gangast fyrir því. Mér er kunnugt um, að gagnfræðaakólinn á Akureyri hefir unnið mjög að þessu. Og er mér óhætt að segja, að það hefir borið mikinn árangur þar. Álít eg heppilegt að þessi stefna haldi áfram og líklegra að hún beri góðan árangur, en þó þingið færi að semja þvingunarlög í þessu efni. Við þekkjum allir gömlu söguna um forboðna ávöxtinn. Hygg eg að unglingar muni verða þeim mun sólgnari í nautnina, því meiri erfiðleikum sem það er bundið að bundið að veita sér hana. Eg mun í þessu máli, sem öðrum, þar sem farið er fram á að svifta menn frjálsræðinu, vera tregur til þess að ljá atkvæði mitt eða liðsinni.



Eg get ekki annað en furðað mig á að allir, sem talað hafa í þessu máli, skuli hafa andmælt því, þótt með allhógværum orðum hafi verið. Hvað sem líður fráganginum á frumvarpinu, get eg ekki betur séð en að það sé orð í tíma talað. Menn eru að draga fram grýlur um að ekkert gagn verði að frumvarpinu. Eg álít að vísu, að eigi verði fult gagn að því, en eg vil í þessu sambandi minnast á vers eftir skáldið Hóraz, þar sem hann segir, að nokkuð megi komast áleiðis þó eigi náist öll leiðin. En auk þess get eg alls ekki séð; að lögin séu óframkvæmanleg eins og menn halda fram. Skal eg minnast á að til að eru í lögum ákvæði um að ekki megi bjóða unglingum nokkuð ónefnt og lögð við þung refsing. Viðkomandi sakamanni mundi alls ekki verða hlíft fyrir það, þótt hann bæri fyrir sig að viðkomandi unglingur hefði ekki haft aldurskírteini á sér. Það er að minsta kosti eitt, sem þessi lög gætu leitt gætu af sér, ef þau hefðu framgang. Þau mundu vekja meðvitundina um, að tóbaksnautn væri börnunum óholl. Slík meðvitund var alls ekki til í mínu ungdæmi. Eg man til dæmis eftir því, að karlar og kerlingar, sem tóbak brúkuðu, kinnokuðu sér ekki við að bjóða okkur krökkunum í nefið; og eg get ímyndað mér, að það sé einmitt af þessum ástæðum að tóbakanautn er svo almenn nú á tímum. Mér finst að ekki geti nokkur vafi leikið á því, að það sé þarfaverk að vekja þessa meðvitund í hugum manna, og þótt maður ekki komist alla leið, þá er þó gott að komast áleiðis eins og Hóraz skáld segir. Það er ekki nýtt að heyra sömu skoðun, sem háttv. þm. Ak. (M. Kr.) lét í ljós, um bannlagastefnuna, nefnilega að það væri skerðing á persónulegu frelsi hvers einstaklinga að mega ekki neyta hvers sem hann vildi. Þessu er kastað fram þegar svo býður við að horfa, þótt það vitanlega sé ekki nema hálfur sannleikur, og allir hljóta að kannast við, að oft verður að vera takmark fyrir einstaklings sjálfræði til að verjast almennings tjóni og hindra það sem ilt er og óholt í fari þjóðarinnar, með lögum. Það sem háttv. sami þm. sagði um, að börnin mundu fremur misbrúka tóbakið, enn meira sækjast eftir inu forboðna epli, ef þessi lög fengju framgang, kemur ekki til nokkurra mála og er alómögulegt að sanna það á nokkurn hátt. Eg er viss um, að með slíkum lögum mætti mikið draga úr því að börn neyttu tóbaks.



Mér þykir mjög leiðinlegt að þurfa að eyða fleiri orðum að þessu frumv, En orð háttv. 2. þm. G.-g. (gr. D.) gera það að Verkum, að eg get ekki þagað. Hann mintist á þessa setningu eftir Horaz skáld: »Est quadam prodire tenus, si non datur ultra«. Þetta er rétt, setningin stendur hjá Hórazi og hitt er líka rétt, að ef þessi lög fengju framgang, þá yrðu þau byrjunin til þess að gera Alþingi hlægilegt. Svo langt má komast með þeim. Sami hv. þm. blandaði saman tvennu ólíku, þar sem hann talaði um að banna að selja tóbak mönnum á vissum aldri, og annað sem hann benti til. Það er ekki sama sem að glæpur sé framinn, að selja mönnum tóbak. Að selja eitthvað er aldrei glæpur, nema þá að það sé gert með svikum. Annars virðist mér algerlega ómögulegt að leggja það haft á verzlunarmenn, sem hér er um að ræða; þeir geta ómögulega vitað, hverjum þeir megi selja og hverjum ekki. Þroski manna, bæði pilta og stúlkna, er svo mismunandi, að ómögulegt er að átta sig á því hve gamall þessi og þessi er. Ein leið væri þó til þess að fá þetta; og hún er sú, að gera öllum að skyldu að hafa skírnarvottorð sitt saumað á bakið á sér. Háttv. sami þm. vitnaði til þess, að nú væri gengið ríkara eftir því og meiri gát höfð á því að börn reyktu ekki en var í hans ungdæmi. Eg held að það sé ekki. T. d. man eg eftir því, að í mínu ungdæmi var stúlkukrakki kaghýddur fyrir að reykja. Mér virðist sem sagt ekkert vit í þessu frumv. Ekkert vit í leggja það uppeldi barna, sem foreldrarnir eiga að sjá um, á kaupmennina, og mér virðist engin von til að þessi lög næði tilgangi sínum, þó að þau yrðu að lögum.  (Kristinn Daníelsson: Est quadam prodire tenus, si non datur ultra)  . Já, Við kæmustum það áfram, að við gerðum Alþingi hlægilegt. Annars skal eg benda háttv. þm., sem alt af er með þessa setningu hér, á, að það er til önnur setning eftir Horaz, sem hljóðar svo: »Humano capiti cervicem pictor equinam jungere si velit et varias inducere plumas . . . etc. risum teneatis amici !«, sem þýðir, að ef málari setti mannshöfuð á merarháls o. s. frv., hvort mundu þá ekki vinirnir hlæja. Sama konar óskapnaður yrði þessi lagasmið og mun fara líkt um þetta frumv., að menn geri ekki annað en að hlæja að því.



Eg skal ekki þræta um gagnið, sem þetta frumv. ynni, og lengja með því umræður, en eg vil þakka hv. flutningsmönnum þessa máls fyrir að hafa komið fram með það, því að mér virðist það augljóst að hér vé stigið spor í áttina til þess að takmarka ið illa og skaðlega, sem af tóbaksnautninni getur leitt fyrir unglinga. Hvað viðvíkur frumv. sjálfu, þá virðist mér það ekki vel undirbúið; eg hefði t. d. viljað að inn í það væri sett eitthvert ákvæði, sem hræddi börnin frá að kaupa tóbak. Það er ekki nóg að leggja alla ábyrgðina kaupmanninum á herðar, enda mjög erfitt fyrir kaupmenn að vita nákvæmt um aldur þeirra sem til þeirra eru sendir í verzlunarerindum. Sumir vilja, skilst mér, að foreldrunum og skólunum sé falið að sjá um að börnin neyti ekki tóbaks. Eg álít að slíkt sé ekki mögulegt, og mun víða sterk reynsla fyrir því. Foreldrar og skólakennarar hafa ekki það vald yfir börnunum að þeir geti hindrað slíkt. Eg hefi sjálfur alið upp dreng, og með því að eg vissi, hvað skaðlegt tóbak var, - eg er sem allir vita mjög mikill tóbaksmaður, líklega mestur tóbaksmaður hér í deildinni - þá reyndi eg að varna því að drengurinn neytti þess, en mér tókst það ekki, og eg get þess að svo muni fleirum fara. Eg vildi reyndar gjarnan að skólar og foreldrar vandi meira en hefir verið uppeldi barna og reyni að hindra að börnin brúki tóbak eða annan óþarfa, en helzt af öllu vil eg fá lagaboð líkt því sem hér er á ferðinni, en ákveðnara þó. Það mundu unglingarnir óttast. Sumir leggjast vera á móti þessu frv. af því að það sé ekki fullnægjandi. Eg er þeim samdóma í því að það sé ekki fullnægjandi, en eg vil ekki kasta frá mér því sem í boði er, þó frekara væri æskilegra. Það ætti að gilda hjá hverjum hyggnum manni á öllum sviðum í viðskiftum og samningum, og þess vegna mun eg styðja frumvarpið og fylgja því fram.

Magnús Kristjánsson Háttv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.) veik máli sínu til mín, þar sem eg talaði um bannlög og bannlagastefnuna. Eg álít, að mest af því sem hann talaði um það mál, sé misskilningur frá hans hálfu. Eg átti við það, að álitamál gæti verið, hvort beita ætti bannlagastefnunni gagnvart börnunum. Yfir höfuð finst mér það mikið álitamál, hvort rétt sé að beita hörðu við börnin. Eg þekki mörg dæmi þess, að þegar mikilli hörku hefir verið beitt við börn til þess að siða þau og manna, að það hefir verkað í gagnstæða átt við það, sem til var ætlast. Eitt var enn, sem háttv. 2. þingm. G. K. (Kr. D.) gat um, að eftirlitið hafi verið minna með því að börn ekki neyttu tóbaks, og meðvitundin um skaðsemi þess hafi verið sofandi í hans ungdæmi, en ekki verður þó séð að hann sjálfur hafi orðið fyrir skaðlegum áhrifum í þessu efni. Mér virðist að þetta sanni alveg það mótsetta við það sem háttv. þm. ætlaðist til, því að meðvitundin nm skaðsemi tóbaksnautnar er vöknuð, og meira eftirlit haft með því nú en áður, einkum í skólunum þar sem eg þekki til, að börnin ekki neyti tóbaks; því virðist mér þörfin fyrir þessum lögum fara minkandi. Annars hygg eg, að mín skoðun um þetta mál sé alveg eins réttmæt eins og háttv. 2. þm. G.-K., og eg mun vera á móti frumv.



Það voru að eina fáein orð, viðvíkjandi þeirri mótbáru að erfitt sé fyrir kaupmenn að vita hve gamall unglingurinn er, sem kaupir tóbak. Þetta ákvæði er ekkert einsdæmi í löggjöf landsins. Það eru til lög um eðlu og veitingar áfengra drykkja, frá 11. Nóv. 1899, og í þeim fer eitt ákvæð ið í þá átt, að ekki megi veita unglingum innan 16 ára aldurs áfenga drykki. Auðajáanlega hafa löggjafarnir þá ekki verið neitt hræddir um, að ekki væri hægt að gera mun á aldri manna. Viðvíkjandi strangleikanum, sem háttv. þm. Ak. (M. Kr.) talaði um, þá er því til að svara, að ekki er farið fram á í frumv. að beita neinum strangleika við börnin. Mér virðist hann meir beina orðum sínum til háttv. 1. þm. Rangv. (E. J.), sem vildi láta hræða börnin frá að brúka tóbak. Hér er að eina farið fram á að koma ábyrgð fram á hendur kaupmönnum fyrir að selja börnum tóbak. Líka fanst mér mesta fjarstæða, er hann líkti þessu sölubanni saman við annað bann í gamla daga, er fór í þá átt að banna prestum að giftast. Hér í þessu tilfelli er það ekki annað en óvani, sem börnin venja sig á. En í hinu tilfellinu, með prestana, gilti lögmál, sem náttúran heimtaði að væri fullnægt, og finst mér þar ólíku saman að jafna, og því ekki tiltökumál, þótt þeir blótuðu á laun, fyrst þeir ekki máttu gifta sig.