Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á 57. fundi í Ed., fimtudaginn 28. apríl, var frv. tekið til 3. umr. (A. 415). Of skamt var liðið frá 2. umr. - Afbrigði leyfð og samþ. án atkvgr.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vil leyfa mjer að mæla með því, að háttv. deild samþykki frv. þetta eins og það liggur fyrir, því að þær breytingar, sem gerðar hafa verið á því, eru svo smávægilegar, að undantekinni einni, að vel má við una. Jeg vil þá minnast á brtt. nefndarinnar við 1. gr. Jeg hefi ráðfært mig við höfund laganna, Lárus H. Bjarnason hæstarjettardómara, og er hann alveg sammála mjer um það, sem jeg sagði í gær. Hann skaut því fram, að 2. gr. mætti fella niður, og færa hana aftur fyrir 36. gr., en þó álít jeg, að frv. eigi að fara eins og það er til háttv.Nd. En ef fyrsta grein ætti að standa, þá mætti bæta við hana eftirsetningu „nema skilgerð sjeu“. Annars er bygt á því, að frv. um skilgetin börn nái fram að ganga, og vona jeg að svo verði.

Forseti (G. B.) Jeg legg til, að máli þessu verði vísað til fjárhagsnefndar.

Forseti (G. B.) Þetta mál er flutt af fjárhagsnefnd Nd., og geri jeg því ráð fyrir, að því verði vísað til sömu nefndar hjer, að umræðunni lokinni.

Jóhannes Jóhannesson Jeg skal lofa háttv. deild því að vera stuttorður. Fyrst verð jeg að segja það, að aðalmarkmið mitt með því að styðja að framgangi frv. þess, er hjer liggur fyrir, er það, að reyna að koma í veg fyrir það, að verslun og sjávarútvegur þessa lands fari í kaldakol, því að það mundi fyrirsjáanlega hafa gjaldþrot ríkisins í för með sjer. En jeg fæ ekki betur sjeð en að eitt af aðalskilyrðunum til þess að forða því, sje að veita Íslandsbanka þann stuðning af ríkisins hálfu, að hann neyðist ekki til, eða sjái sjer hag í því, að loka og hætta starfsemi sinni. Því að þá þyrfti mikið fje, ef losa ætti alla þá, er skulda honum, við skuldir sínar til hans, og hjálpa þeim auk þess til þess að halda atvinnuvegi sínum í horfi. Jeg vona og treysti því, að ef frv. þetta verður bráðlega að lögum, þá muni það reynast Íslandsbanka sú stoð og sá styrkur, sem hann þarf með, til þess að geta tekið upp aftur fulla starfsemi sína, bæði við útlönd og innanlands, og sú mun vera skoðun flutningsmanna frumvarps þessa. Hins vegar vil jeg nota tækifærið og það, hvernig komið er fyrir bankanum, til þess að færa yfirráðin yfir bankanum inn í landið, og haga þá stuðningnum svo, að hann sje skilyrði fyrir því. Því að sjálfsögðu eiga yfirráðin yfir öllum peningastofnunum hvers ríkis að vera innlend, og það var út úr neyð, og af því að þá var það álitið bráðnauðsynlegt, til þess að fá bráðnauðsynlegt fje inn í landið, að gengið var að því á sínum tíma að veita Íslandsbanka hlunnindi þau, er hann fekk, þótt yfirráð hans væru í höndum útlendinga. Þegar bankinn er að meiri hluta innlendur, þá er von til, að friður verði um hann, en það er nauðsynlegt. Þetta legg jeg mikla áherslu á, og þá ekki síður hitt, sem jeg gat um, að bankinn gæti haldið áfram. Dugir þá ekki að skera hjálpina svo við neglur sjer, að hluthafarnir kjósi fremur að láta bankann hætta starfsemi sinni en að taka við henni. - Þetta vona jeg, að öllum háttv.þdm. sje ljóst.

Halldór Steinsson Jeg ætlaði ekki að taka til máls við þessa umr., en það voru nokkur ummæli, sem fjellu hjá nokkrum háttv.þdm., og sjerstaklega hjá hæstv. fjrh. (M. G.), í gær, sem komu mjer til að standa npp. Ennfremur finn jeg mig knúðan til að skýra nokkuð frá gangi málsins í peningamálanefndinni og því, hvernig þetta frv., sem hjer liggur fyrir, er orðið til. Jeg hafði í fyrstu vonað það og treyst því, að þessu stærsta vandamáli þingsins yrði haldið utan við pólitískan reipdrátt og flokkadrætti, og skoðað í ljósi almenningsheilla og þarfa þjóðarinnar, en ekki gegnum þröngsýnisgleraugu pólitískra skoðana. En sú von hefir ekki ræst. Nefndin er klofin, og við því er nú raunar ekkert að segja, ef það væri á heilbrigðum grundvelli, að hún hefði klofnað. Það getur verið eðlilegt, að ekki hafi allir sömu skoðun um aðalatriðin. En svo er ekki hjer. Allir nefndarmenn voru sammála um það, að ráða þyrfti fram úr vandamálinu og reyna að ráða bót á fjárkreppunni. Allir voru þeir sammála um það, að eina leiðin væri að taka lán, og allir, að ef til vill einum undanskildum, voru sammála um, að því láni væri best varið til þess að kaupa hluti í Íslandsbanka, svo að meiri hluti hans yrði innlendur, og jafnvel fá bankanum nokkurt fje að láni til starfsins. Í fullu samræmi við þetta er það, að álit meiri hluta peningamálanefndar er komið fram. Meiri hlutinn leit svo á, að beinasta leiðin væri sú, að framlengja seðlaútgáfunni um 1–2 ár, og í öðru lagi að koma fram með frv. um lántöku og þátttöku ríkisins í Íslandsbanka. Það frv. er ekki komið fram, en það stafar eingöngu af þeim býsnum, sem skeð hafa í þessari háttv. deild. Jeg segi býsnum, því að svo má vel nefna það, er nokkrir þm. taka traustataki á frv., sem annar þingmaður, sem þó er ekki flm., hefir samið, og bera það fram. Jeg veit ekki, hvort höfundinum hefir verið sýnd sú kurteisi, að bjóða honum að vera meðflm., eða hvort hann hefir ekki viljað kannast við faðernið. En hitt veit jeg, að það var vendilega forðast að sýna það öðrum í peningamálanefnd en þeim, sem eru meðflytjendur þess. Þetta sýnir hversu hjer er unnið í myrkrum og forðast að láta verk sín koma í dagsljósið. Jeg hefi getið þessa, til þess að menn sjái, hverjar krókaleiðir eru farnar í þessu stórmáli, sem öllum öðrum fremur þarf að ganga hreint og beint að. Jafnframt vil jeg nota tækifærið til þess að láta þessu ekki ómótmælt, en hversu þinglegt það er, læt jeg aðra dæma um. Út í einstakar greinar frv. ætla jeg ekki að fara, heldur geyma það til 2. umr. Kjarni frv. er góður, en utan um hann er vafið ýmsu óþörfu og ýmsu, sem spillir málinu. Frv. þarf því eigi alllítillar lagfæringar við, ef hægt á að verða að notast við það. Háttv. 1. flm. frv. (E. Á.) talaði stilt og öfgalaust, eins og hans var von og vísa. Hann benti á, að frv. gæti orðið samkomulagsgrundvöllur í málinu. En hann ætti að þekkja svo vel skoðanir manna í peningamálanefndinni, að hann ætti að hafa meðvitund um það, að til þess að ná samkomulagi, þarf frv. að taka allmiklum breytingum. En jeg efast ekki um, að hann fyrir sitt leyti sje fús til að ganga inn á þær breytingar á frv., er gerðu það aðgengilegt. Hæstv. fjrh. (M. G.) fór óvirðulegum orðum um peningamálanefndina. Sagði hann, að hún hefði setið að störfum í 10 vikur, væri þríklofin og málin kæmu frá henni í brotum. Þetta kann rjett að vera, en mjer virðist ekki tiltökumál, þótt hún hafi setið í 10 vikur, nje heldur hitt, þótt ekki sjeu allir nefndarmenn sammála. En þeir eru nú einmitt sammála um aðalatriðin, svo að málin koma hrein frá nefndinni, en ekki í brotum. En það er til önnur nefnd og heitir landsstjórn. Hún hefir ekki setið 10 vikur, heldur bráðum 7 sinnum 10 vikur, og þykir henni víst síst of lengi, þótt flestum öðrum þyki fullnóg. Hún er líklega ekki altaf þríklofin, því að oftlega virðist hún þríein í þeim störfum, sem til lítilla þjóðheilla horfa. Og þó að málin komi óneitanlega í brotum frá henni inn á þing, þá fá þau þar helst þá áheyrn, að þau eru möluð mjölinu smærra. Háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) sagðist efast um að þeir, sem ekki fylgdu frv., hefðu nokkurn vilja, en þó komst hann að þeirri niðurstöðu, að þeir vildu framlengingu seðlaútgáfunnar til bráðabirgða. Þessa ályktun virtist hann draga af því, að við bárum ekki fram enn eitt frv. Við litum nú svo á, að laga mætti þetta frv., og því bárum við ekki fram annað. En gagnvart hinu er það að athuga, að ef ekki næst samkomulag við hluthafana um hlutakaup ríkisins, þá verður óhjákvæmilegt að gefa út bráðabirgðalög, hvort sem er, þegar í sumar. En þá litum við svo á, að heppilegra yrði að framlengja strax um eitt ár. Annars vona jeg, að laga megi þetta frv. svo, að flestir í þessari hv. deild sætti sig við.

Sigurður Eggerz Jeg vil hefja mál mitt með því að svara hæstv. fjrh. (M. G.) nokkrum orðum frá því í gær. Annars var nú ræða hans mest almenns efnis, og kom hvergi við frv., sem hjer liggur fyrir. Er það undarlegt, að stjórnin skuli ekki segja álit sitt um þetta frv., þar sem hún hefir þó lagt annað frv. um sama efni fyrir þingið. Annars virðist nú svo, að stjórnin telji það frv. hafa heldur lítið fylgi, því að nú hefir hún látið taka það út af dagskrá hvað eftir annað. Þá sný jeg mjer að ræðu hæstv. fjrh. (M. G.). Fyrst vil jeg geta þess, að jeg hefi aldrei kent stjórninni um fjárkreppuna. Jeg benti einmitt á ýmsar ástæður þess að hún skall á. En hitt hefi jeg sagt, og stend við, að stjórnin hefir ekkert gert til þess að bæta úr fjárkreppunni. Eina færa leiðin var að taka lán, en þá leið má stjórnin ekki heyra nefnda. Og jeg verð að segja það, að mjer finnast varnir stjórnarinnar fyrir því, að hún tók ekki lánið, heldur einkennilegar. Eina og aðalástæðan er sú, að bankastjórar beggja bankanna hafi ekki viljað lán. Hæstv. fjrh. (M. G.) kvaðst hafa talað við sinn bankastjórann frá hvorum bankanum úti í Kaupmannahöfn og fengið þessi svör. Það er nú vitanlega ekki á mínu færi að dæma um, hvað þeim hefir farið á milli. En svo mikið hefi jeg heyrt hjá hinum bankastjórum Landsbankans, að þeir töldu lánleiðina líklega. Og jeg álít ekki rjett af stjórninni að skjóta ábyrgðinni af sjer yfir á bankana. Stjórnin á þó að standa yfir bönkunum, en ekki öfugt. Og það, að bankarnir þóttust ekki þurfa lán, er engin afsökun. Svo framarlega, sem stjórnin gat útvegað lánsfje mitt í peningakreppunni, þá var engin hætta á, að ekki væri hægt að verja því í þarfir landsins. Þetta minnir mig á annað, sem gerðist hjer á Alþingi 1915. Þá var borin fram tillaga frá Sjálfstæðisflokknum um það, að draga kornforða að landinu. Þá kom fram sú mótbára, að ekki væri til hús að geyma kornið. Þessi mótbára er eins. Hæstv. fjrh. (M. G.) skaut því fram, að stjórninni hefði ekki dottið í hug að fá Íslandsbanka slíkt lán. En má jeg spyrja: Hví ekki þá að fá Landsbankanum það til forráða og ráðstöfunar? Jeg trúi því ekki, að Landsbankinn hefði drepið hendi við því. Og ef hann hefði gert það, hefði áreiðanlega komið þungt hljóð úr mörgu horni. Og það hefði mátt vera meira en í meðallagi máttlaus stjórn, sem ekki hefði fundið einhverjar leiðir, til þess að láta þjóðbankann lúta vilja sínum, ef hann hefði þannig ætlað að gera henni alt ófært, þegar velferð landsmanna lá við. En það er sá stóri sannleikur í þessu máli, að stjórnin, seni við höfum nú, er jafnan máttlaus, þegar til stórræðanna kemur. Þá vil jeg leyfa mjer að minna hæstv. fjrh. (M. G.) á það, að það var ekki fyrst hjer á Alþingi í vetur, að stjórninni var bent á, að lán þyrfti að taka, heldur var það gert í blöðunum í sumar. Það var því ekki „forsjálni eftir á“. Og þegar svo hæstv. fjrh. (M. G.) kom með þá broslegu yfirlýsingu, að hann vildi yfirleitt ekki taka lán, þá er mjer óhætt að segja, að það sló undrun á menn. -  (M. G.: Það var ekki skilyrðislaust)  . Ja, það kom eitthvert yfirklór á eftir, en hann sýndi viljann í verkinu í utanför sinni. Við danska blaðamenn sagði hann, að við vildum engin lán taka í Englandi. Jeg efa ekki, að þeim orðum hefir fylgt sannfæring, en það sýnir aðeins þröngsýni hans. Og jeg tel engan efa á því, að ef stjórnin hefði tekið gjaldeyrislán, þá hefði hún verið lofuð nærri jafnalment og hún nú er löstuð, og það jafnvel af þeim, sem eru að verða kunnir landshornanna milli fyrir það, hve mikið þeir hafa getað fyrirgefið stjórninni. Það er annars nokkuð einkennileg skoðun hjá hæstv. fjrh. (M. G.), að ekki megi með nokkru móti minnast á lánstraust þjóðarinnar hjer inni í þingsalnum. Hvar á þá að ræða um slík mál, ef fulltrúum þjóðarinnar er bannað að tala um þau á sjálfu Alþ.? Ættu þm. ef til vill að draga ráðherrana út í horn og hvísla að þeim áhyggjum sínum í þessu efni? Það dugir sannarlega ekki að hvísla að þessari stjórn, því þó það sje hrópað til hennar um þau mál, sem rjettmæt eru, þá heyrir hún ekki. Það var ekki rjett hjá hæstv. fjrh. (M. G.), að jeg hefði sagt, að lánstraust landsins væri farið. Jeg mælti ekki einu orði í þá átt, en hitt sagði jeg, að lánstraustið væri dýrmætur höfuðstóll, sem þjóðin með miklum erfiðismunum hefði dregið saman, og þeim höfuðstól væri nú hætta búin. Annars má hæstv. fjrh. (M. G.) og hæstv. stjórn - því vitanlega á öll stjórnin hjer jafnt hlut að máli, þótt hæstv. fjrh. sje jafnan nefndur - vera viss um það, að það eru ekki umr. hjer á Alþ. sem rýra lánstraust þjóðarinnar, heldur hitt, hvernig vjer stöndum í skilum. Þetta er hið órjúfanlega lögmál viðskiftalífsins, og gildir jafnt fyrir þjóðir og einstaklinga. Og stöndum vjer þá ef til vill í skilum? Eru ekki fjöldamargir erlendir skuldeigendur að krefja okkur, svo að segja daglega? Og er ekki svarið altaf það sama: „Við getum ekki borgað“. Fjöldi skilvísra manna stendur nú sem óskilamenn gagnvart erlendum lánardrottnum sínum, bara sökum þess að bankarnir geta ekki yfirfært fje þeirra. Það eru þessar erlendu skuldakröfur, sem naga ræturnar undan lánstrausti landsins og ógna þeim dýrmæta höfuðstól, sem jeg hefi verið að minnast á. Og ef svo heldur áfram, að þessum kröfum verði ekki sint, hefir þá hæstv. stjórn og Alþingi gert sjer í hugarlund, að hverju stefnir? Með þeim hætti glatast lánstraustið smátt og smátt að fullu og öllu, ef ekki er bætt úr í tíma. Og lítið mun það duga, þótt stjórnin biðji menn að hafa hljótt og breiði huliðsblæju yfir hættuna, sem á ferðum er. Það er sjaldnast, að sjúklingnum verði það að aldurtila, þótt læknirinn segi, hvað að honum gengur og hvernig ráðin verði bót á meini hans, heldur hitt, ef ekkert er aðgert til að ráða bót á því. Mjer hefir fundist með köflum eins og hæstv. stjórn væri að reyna að loka skilningi þeirra manna, sem eru þó að reyna að rýna eftir rjettri leið út úr þessum torfærum. Jeg held, að þeim starfa fylgi sú ábyrgð, sem hæstv. stjórn gerði rjettast í að taka ekki á sínar axlir. Jeg hefi heyrt hæstv. fjrh. (M. G.) bera því við, oftar en einu sinni, að ástandið væri svipað í öðrum löndum. Eftir því, seni jeg veit best, þá yfirfæra bæði pósthús og bankar nágrannalandanna fje á milli ríkja, og það þótt um miklar upphæðir sje að ræða. En hvernig er það hjer hjá oss? Aðeins örsmáar upphæðir fást fluttar gegnum pósthúsið, og það þegar vel lætur, því stundum er því lokað með öllu. Íslandsbanki yfirfærir ekkert í bili og Landsbankinn sáralítið. Það er hjer hætta á ferðum, sjúkdómur í þjóðlífinu, sem þarf endilega að lækna. Og sú lækning verður að koma sem allra fyrst. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði í sambandi við lántökuna, að það væri öðru máli að gegna um lántöku Dana; því fje hefði verið varið til að kaupa land fyrir. Það er ekki rjett hjá hæstv. ráðherra, að hjer sje alt öðru máli að gegna, því þótt vjer höfum ekki í hyggju að kaupa nýtt land, þá ætlum vjer að verja þessu fje til að verja það land, sem við eigum, og tryggja okkur þann rjett, sem vjer að guðs og manna lögum eigum yfir því. Hæstv. fjrh. (M. G.) hneykslaðist mjög á því, sem jeg sagði um fjárlögin og tekjuhallann, og kvað mjer ekki farast að tala mikið um þær sakir, því jeg hefði ekki barist svo hraustlega gegn tekjuhallanum í minni tíð. Það er hreinasta misminni hjá hæstv. fjrh. (M. G.), því það var einmitt þetta, sem jeg gerði. Jeg barðist af öllum mætti gegn tekjuhallanum, og gaf út fjölda af tekjufrv., í því skyni að draga úr honum. Og þó stóð öðruvísi á þá en nú, Þá voru menn vongóðir um, að stríðsjelin væru að stytta upp og sýndist bjartara í lofti, en nú sjest ekkert nema sortinn, hvert sem horft er. Þá vonuðust menn eftir, að tekjur landssjóðs mundu aukast, en nú geta menn ekki vonað neitt í því efni fyrstu árin. Þvert á móti, því horfurnar fyrir atvinnuvegi vora eru ekki glæsilegar í bili. Gjaldeyrislán það, sem hjer er um að tala, er einmitt ætlað til þess að bjarga atvinnuvegunum. Og þótt það verði ekki tekið, þá er það fjarstæða að ímynda sjer, að hjá því verði komist að taka lán. Munurinn verður aðeins sá, að í stað eins stórláns af ríkisins hálfu, þá kemur mesti fjöldi smálána hjá ótal erlendum skuldhöfum, sem verða að lána okkur nauðugir viljugir. Nú sem stendur eru innstæður erlendar í Íslandsbanka um 8–9 milj. kr., sem yfirfæra þarf. Hæstv. stjórn hefir tekið það óstint upp, sem jeg sagði í gær um afstöðu bankastjóra Íslandsbanka til frv. stjórnarinnar, sem er nú á ferðinni í háttv.Nd. Hæstv. fjrh. (M. G.) kannast nú þó við, að annar bankastjóri Íslandsbanka sje andvígur frv., og það eitt sýnir, hvort jeg hefi farið með staðlausu stafi, í brjefum til peningamálanefndanna sjást einnig athugasemdirnar, sem hinn bankastjórinn hefir gert við frv. Um afstöðu Landsbankastjórnarinnar nægir að vísa til nefndarálits meiri hl. og þess, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni. Bankastjórar Landsbankans komu á fund hjá undirnefnd peningamálanefndar, og ræddu málið þar. Að vísu var jeg ekki á þeim fundi, en upplýsingarnar hefi jeg frá mönnum úr undirnefndinni, sbr. og nál., er jeg vísaði til áðan. Meiri hl. peningamálanefndar var, eftir rannsókn þá, sem nefndin gerði í málinu, fullkomlega sannfærð um, að þó frv. stjórnarinnar yrði samþykt, þá yrði með engu móti með því greitt úr peningavandræðunum. Og víst er um það, að Íslandsbanki hefir ekki á neinn hátt treyst sjer til að lýsa því yfir, að hann fengi nægilegt lánstraust hjá „Privatbankanum“, þó stjórnarfrv. yrði samþykt; þvert á móti hefir hann sagt, að hann vissi ekki um, hvað lánstraustið yrði mikið fyr en hann færi suður til K.hafnar að leita fyrir sjer um það. Það er rjett, að hæstv. fjármálaráðherra gaf nefndinni í skyn í byrjun þings, svo jeg tali mjög varlega, að ef frv. stjórnarinnar yrði samþ., þá mundu yfirfærslurnar lagast. því þá mundi Íslandbanki fá lán hjá „Privatbankanum“. En þegar spurt hefir verið um, hvað mikið lán hann mundi fá, þá hafa svörin jafnan verið á reiki. Og í hinni síðustu tíð hefir hæstv. fjármálaráðherra mjög lagt áherslu á þá visku, sem hann hefir eftir Privatbankanum, að á þessum tímum geti enginn banki sagt við annan, að hann geti veitt honum eins mikið lán og hann þurfi. Þetta vil jeg ekki rengja. En hitt þykir mjer harla ótrúlegt, að bankinn geti ekki nefnt einhverja lágmarksupphæð, sem hann undir öllum kringumstæðum vill lána. En svo lítur út, sem stjórnin hafi verið lítið áköf í að ganga eftir greiðum svörum. Annars skal jeg taka það fram, að jeg er sannfærður um, að þetta spursmál um yfirfærsluna verði aldrei leyst með neinum lögum um seðlaaukningu, heldur einungis með lánum í einhverri mynd. Hæstv. fjrh. (M. G.) hefir misheyrst, þar sem hann segir, að jeg í ræðu minni í gær hafi látið í ljós efa um það, að þetta frv. stjórnarinnar fengi samþykki hluthafafundar. Jeg sagði ekki eitt orð um það, en í öðru sambandi talaði jeg um það, hvort hluthafafundur mundi ganga að hlutafjárkaupunum, og kvaðst jeg búast við, að hluthafar gerðu það, þar sem hlutum þeirra með því móti yrði best borgið. Þá barmaði hæstv. fjrh. (M. G.) sjer sáran yfir því, að sjer hefði verið alveg ómögulegt að vita það fyrir fram, hvað ofan á yrði á þingi í bankamálunum. Þessu trúi jeg vel. Og má þó ekki gera lítið úr þeim áhuga, sem stjórnin hefir sýnt í því að grenslast eftir, hvað ofan á yrði í hverju máli hjer á þingum. Því meiri áhuga í því efni býst jeg aldrei við að nokkur önnur stjórn sýni. Þá vjek hæstv. fjrh. (M. G.) að því í ræðu sinni, að hann væri fús á að afhenda mjer völdin, ef jeg gæti sannað, að jeg hefði meiri hluta að baki mjer. Jeg skal nú alveg sleppa að ræða um mig í því sambandi, því að fleiri eru til á þingi en jeg, sem við stjórn gætu tekið. En mig langar til að spyrja hæstv. fjrh. að því, hvers vegna stjórnin lagði þá ekki niður völdin, þegar traustsyfirlýsingin á hana var feld í háttv.Nd.? Um leið og það var gert, þá hætti hún að vera þingræðisstjórn. Hvers vegna skyldi hún þá ekki hafa sagt af sjer, nema af því, að hennar eina áhugamál er það að hanga? Annars væri hún fyrir löngu farin frá. Jafnvel gamlir aldavinir hennar, trygglyndu öldungarnir úr Framsókn, sem eru alt annað en byltingagjarnir, hafa ráðlagt henni að fara, því þeir hafa ekki talið það fært, að hún sæti, eftir að hún hætti að vera þingræðisstjórn. Þetta er tekið skýrum orðum fram í blaði þeirra, „Tímanum“. En stjórnin situr enn. Og ef einhver bendir henni á, að hún ætti helst að fara, þá er svarið jafnan: „Ef þú getur sannað, að þú hafir stuðning meiri hlutans til að mynda stjórn, þá skal jeg fara“. Eins og nokkur fari að brjótast í því að mynda nýja stjórn, meðan sú gamla situr, og það þó hún sitji í trássi við þingið. Jeg ætla að spá því, að þegar þessar aðfarir hæstv. stjórnar verða athugaðar í næði, þá muni verða tekið mjög hart á þeim, í löndunum kringum okkur er þessu þannig varið, að ef nokkur vafi leikur á um fylgi stjórnanna, þá heimta þær sjálfar traustsyfirlýsingu, og neita ella að fara með völdin; en hjer situr stjórnin róleg, þó enginn greiði atkvæði með trausti til hennar. Jeg skal geta þess, að það var hæstv. fjrh. (M. G.), sem gaf mjer tilefni til að hreyfa nú þessu máli, og úr því jeg 144 á annað borð gerði það, þá hefi jeg orðið að segja hæstv. stjórn sannleikann, þó bitur sje. En það má jeg fullyrða, að þessi stjórn hefir komið málum vorum í það horf, að hvorki mig eða annan mun langa til þess að taka nú við af henni, og fyrir mitt leyti segi jeg það, að jeg mundi ekki gera það, nema það væri hrein „pólitisk nauðsyn“. Háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.), sem er einn af litlu góðu börnum stjórnarinnar, afsakaði lánleysi hæstv. stjórnar með því, að hún hefði verðlagt of hátt um 15 miljónir króna þær vörur, sem óseldar hefðu verið árið 1920. Nú, - en maður hefði þó getað vænst, að þegar þessi mistök urðu augljós, að þá hefði stjórnin fengið sjónina aftur. En það sorglega er, að stjórnin hafði aldrei opið auga fyrir, hvað var að gerast í þessum málum. Sami hv.þm.(S.H.K.)sagði líka, að annað væri ekki lagt í hendur stjórnarinnar en lántakan. En henni hefir nú, eins og kunnugt er, orðið helsti bumbult við að taka lán, og býst jeg við, að vel mætti svo fara, þótt reynt yrði á ný, að hana brysti huginn til. Annars er alls ekki víst, að verð hlutanna verði ákveðið á þann hátt, sem stendur í frv. Það getur vel verið, að bent verði á aðrar leiðir til að ákveða verð hlutanna. Mjer fanst annars ræða háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) snúast aðallega að hlutabrjefakaupunum. Hv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) leit svo á, að með hlutabrjefakaupunum væri bankanum rjett hendin. Jeg er því fullkomlega samþykkur. En svo sagði hann, að það, sem Alþingi biði þannig fram með annari hend inni, tæki það með hinni, ef það skipaði seðlaútgáfu bankans aðeins til bráðabirgða til eins árs, eins og meiri hl. peningamálanefndar vill. Mjer skildist á ræðu þessa háttv.þm. (S. H. K.), að hann teldi skipun seðlaútgáfurjettarins þýðingarmikla fyrir „kredit“bankans. En gleymir þá ekki hv.þm. (S. H. K.) því, að verði frv. þetta samþykt, en hluthafar vilja svo ekki ganga að hlutafjáraukanum, þá fellur skipun seðlaútgáfunnar um leið burtu, og í því tilfelli verður hún því ekki „kredit“-auki. En ef hlutabrjefakaupin takast, þá er lánstraust hans trygt og það fengið, sem bankinn hugðist að fá með endanlegri skipun seðlaútgáfunnar, að friður yrði um bankann og ekki þyrfti á hverju þingi að verða umtal um hann. Ákvæðin í þessu frv. um endanlega skipun seðlaútgáfu bankaus til ársins 1933 eru því óþörf, hversu sem á er litið, og undir öllum kringumstæðum mjög óheppileg, þar sem þau eru sett í svo miklu flaustri. Fái landið yfirráðin yfir bankanum, þá er hagur landsins og hluthafanna í bankanum hinn sami um að bankastarfsemin gangi sem best. Í því er fólgin besta trygging fyrir því, að einnig seðlaútgáfunni verði á eftir sem haganlegast skipað. Allir sjá líka, að engin trygging er fyrir, að þessi flaustursskipun seðlaútgáfunnar, þó samþykt yrði, hjeldist, því þegar landið er orðinn aðalhluthafinn, með fullu atkvæðamagni í samræmi við hluti sína, þá getur hann breytt skipulaginu síðar eins og honum þóknast. Og þó þessi skipun verði gerð, að því er hlutabankann snertir, nú, þá er seðlaútgáfunni að öðru leyti ráðstafað. Svo mikið er flaustrið; enda auk þess ekki hægt að gera út um þetta á tryggilegan hátt, fyrr en það er sjeð, hvort úr hlutafjárkaupunum verður. Leið sú, sem meiri hl. vill fara, er þess vegna áreiðanlega rjettari. Hann vill láta ákveða skipun seðlaútgáfunnar aðeins til bráðabirgða til eins árs. En að þeim tíma liðnum láta gera eins fljótt endanlega skipun á henni og tök eru á, enda býst meiri hlutinn við, að þá verði landið búið að eignast meiri hluta af hlutafjenu. Þá er kominn tími til að athuga alla seðlaútgáfuna frá rótum, og ákveða með aðstoð fagmanns, hvernig henni skuli háttað í framtíðinni. Ef sú skyldi nú aftur verða raunin á, að hluthafarnir vildu ekki ganga að hlutafjáraukningunni, sem jeg áleit óheppileg, fyrir þá, og í raun og veru fyrir alla, - hvernig skilur þingið þá við þetta mál, ef engar aðrar ráðstafanir verða gerðar en þær, sem felast í þessu frv.? Jeg sje ekki betur en þegar haustið kemur, yrði ekki til nein skipun um seðlaútgáfuna, ef bankinn vill ekki ganga að hlutafjáraukningunni. Það má segja, að stjórnin geti þá gefið út bráðabirgðalög. En eins og jeg hefi áður tekið fram, er slíkt með öllu óviðeigandi. Ef farið verður að ráðum meiri hl. og bráðabirgðafyrirkomulagið samþykt, þá er einnig í þessu tilfelli sjeð fyrir öllu til næsta þings. Jeg skildi ekki, hvað háttv. 2. þm. S.- M. (S. H. K.) meinti, er hann í ræðu sinni var að tala um hengingaról, í sambandi við till. meiri hlutans. Jeg skildi það ekki sökum þess, að fyrir meiri hl. var sú eina hugsun vakandi, að gera það skipulag á málum þessum, sem bjargaði bæði þjóð og banka. Ef nota má orðið um nokkuð, sem þessu máli við kemur, þá má nota það um viðaukann í þessu frv. um seðlaútgáfuna, því hann gæti orðið hengingaról á hið góða samkomulag í þinginu um þetta mál. Jeg verð að taka í sama strenginn og háttv.þm. Snæf. (H. St.), að ummæli háttv. aðalframsögumanns glöddu mig. Hann sagði, að þetta frv. bæri að skoða sem samningsgrundvöll. Þessi ummæli hans, sem jeg álít, að hann hafi ekki aðeins talað fyrir sinn munn, heldur flokks síns, gefa mjer von um, að hægt verði að breyta frv. þannig, að kjörin um hlutafjelagskaupin megi haldast, með nauðsynlegum breytingum, en endanleg skipun á seðlaútgáfunni verði feld, en bráðabirgðaskipun komi í staðinn. Háttv. 1. landsk. (S. F.) þarf jeg ekki að svara mörgum orðum. Hann er einn af átta feðrum þessa undrabarns. Jeg verð að skjóta því inn, að þótt feðurnir sjeu átta, þá kvað þó enginn þeirra eiga það, heldur háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.). Þetta skiftir nú í sjálfu sjer ekki miklu máli. En einn misskilning vil jeg leiðrjetta, sem kom fram hjá þessum háttv.þm. (S. F.). Hann. virtist álíta, að aðalfv. meiri hl. peningamálanefndarinnar væri frv. það, sem mi liggur fyrir Nd. Þetta er misskilningur hjá mínum góða vini. Þetta frv. er algert bráðabirgðafrumvarp. Aðalfrv. er um hlutakaupin. Og eins og háttv.þm. Snæf. (H. St.) tók fram, þá mundi það nú komið fram, ef þetta frv., sem hjer liggur nú fyrir, hefði ekki komið, og við hefðum enn von um að fá því breytt í það form, sem við getum unað við. Jeg verð að afsaka við háttv. þingmenn, að jeg hefi orðið nokkuð langorður, en það hefir orsakast af því, að jeg hafði margt að segja, og varð að segja það alt nú, þar sem þetta er í annað og síðasta sinn, sem jeg tek til máls við þessa umr.

Forsætisráðherra (J. M.) Aðallega eru það hinir ráðherrarnir, sem hjer standa fyrir svörum. Yfirleitt tel jeg ekkert gagn mundi af því verða, þótt jeg færi líka að tala um þetta mál, þar sem skoðanir okkar allra á því eru mjög svo líkar. Það voru nokkur ummæli í ræðu háttv. 2. landsk.þm. (S. E.), sem komu mjer til að standa upp. Rjett mun það vera hjá þessum háttv.þm. (S. E.), að ágreiningur nokkur var innan stjórnarinnar um frv. 1919. En ekki held jeg það hafi verið rjett hjá honum, að frv. hafi ekki verið full gert, er hann fór utan. Frv. var þá fullgert frá hendi höfundar þess, og nokkuð hafði um það verið rætt, en ekki var það lagt fram á ráðherrafundi fyr en í fjarveru hans. Það er rjett, að hann hreyfði mótmælum, sjerstaklega gegn því atriði frv., sem hann áðan nefndi, um hlutafjáraukningu. Sömuleiðis er það satt, að jeg var ekki allskostar ánægður með frv., en gat þó sætt mig við það. Háttv. 2. landsk. (S. E.) sagði, að engan mundi fýsa að ganga inn í stjórn landsins, eins og alt væri í pottinn búið. Alment tekið skal jeg ekki rengja þetta. Og jeg verð auðvitað að trúa því, að þessu sje svo farið um háttv. 2. landsk. (S. E.), úr því hann segir það. Jeg ímynda mjer þá og, að þing og þjóð trúi þessu líka um hann. Háttv. 2. landsk. (S. E.) sagði, að stjórn sú, sem nú er, væri ekki þingræðisstjórn. Jeg bjóst ekki við umræðum um þetta mál nú, þar sem það sýnist ekki koma mikið við málefni því, sem hjer er nú til umræðu.  (S. E.: Tilefnið var gefið af fjármálaráðherra í gær)  . Jeg er ekki viss um, að nokkurt tilefni til þessara ummæla hafi komið þar; jeg heyrði þá ræðu. Ósköp einföld leið fyrir andstæðingana til þess að prófa þetta er að bera fram vantraustsyfirlýsingu í sameinuðu þingi. Slíkt hefir fordæmi í „parlamentariskri“ sögu þessarar þjóðar, og sú leið hefir altaf verið farin hjer, þegar andstæðingar hafa hafist handa til að koma ráðuneyti frá, að bera fram vantraustsyfirlýsingu, sem alt þingið hefir tekið afstöðu til. Og jeg get fullvissað háttv.þm. um það, að það skal ekki þurfa að taka nema örstutta stund að prófa í sameinuðu þingi, því að ráðuneytið mun ekki hirða um að krefjast neinna umræðna. Hitt er alveg nýtt, að stjórnarandstæðingar beri fram traustsyfirlýsingu á stjórn, og greiði svo sjálfir atkvæði gegn sinni eigin tillögu, eins og gert var í háttv.Nd. Og það er ekki einungis nýtt í þingsögu þessarar þjóðar, heldur þekkist slíkt hvergi mjer vitanlega. Enda hefi jeg heyrt, að þetta tiltæki stjórnarandstæðinga sje orðið ræmt erlendis. Jeg vildi óska, að háttv. 2. landsk. (S. E.) kæmi fram umræðulaust með vantraust á stjórnina í sameinuðu þingi. Það þyrfti ekki að taka nema svo sem 10 mínútur að komast að, hvaða fylgi stjórnin hefir.  (S. E.: Má jeg skjóta fram einni spurningu?)  . Já.  (S. E.: Ef jeg bæri fram vantraustsyfirlýsingu í sameinuðu þingi og henni yrði snúið í traustsyfirlýsingu og hún feld, teldi stjórnin það þá nægilegt til að fara frá)  . Jeg var svo heppinn að lýsa yfir í háttv.Nd., áður en traustsyfirlýsingin kom fram frá stjórnarandstæðingum, hversu ósæmilegt jeg áliti að bera slíkt fram, og þess vegna þurfti jeg ekkert að segja þar um þetta eftir á. Og háttv.þm. (S. E.) mun geta gert sjer í hugarlund, hvert svar mitt mundi verða við þessari spurningu hans.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg mun verða að svara hinni löngu ræðu háttv. 2. landsk.þm. (S. E.). En fyrst vil jeg fara nokkrum orðum um ræðu háttv.þm. Snæf. (H. St.). Hann sagði, að jeg hefði farið niðrandi orðum um nefndina. Jeg sagði ekkert annað um hana en að hún væri minst þríklofin, en slíkt er engin niðrun. En það átti víst að vera niðrun um stjórnina, þar sem hann sagði, að hún væri þríein eins og guð. Jeg tel það nú reyndar frekar hól en niðrun að líkja henni, að þessu leyti, við guð. Og jeg býst við, að hún muni einnig líkjast guði almáttugum í því, að hún geti ekki, frekar en hann, gert öllum til hæfis, jafnvel ekki háttv.þm. Snæf. (H. St.). Háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) sagði undarlegt, að jeg hefði ekkert talað um frv. það, sem hjer liggur fyrir, í ræðu minni í gær. En það er alls ekkert undarlegt, því bankamálin heyra ekki undir mig, heldur atvinnumálaráðherra. Jeg svaraði eingöngu sökum árása hans á mig fyrir það, sem jeg hefði gert og ekki gert. Þessi háttv. þingmaður (S. E.) sagði, að stjórnin hefði flúið frá sínu frv. En það er alls ekki satt, þó hún hafi tekið það af dagskrá, þar til sjeð eru forlög hinna bankamálafrumvarpanna. Henni fanst nefnilega nægilegt, að tvö frumvörp lægju fyrir sama daginn um sama efnið í sömu deild, þótt ekki bættist við það þriðja. Háttv. þm. (S. E.) sagði, að stjórnin hefði ekkert gert til að ljetta kreppuna. Þetta segir hann, þótt jeg hafi margsinnis lýst því yfir hjer í þinginu, að Landsbankinn hafi, með tilstyrk stjórnarinnar, tekið meira lán en nokkumtíma fyr, síðan hann var stofnaður. Þingmaðurinn fer því hjer með rangt mál.  (S. E.: Ríkið sjálft tók ekki lánið, heldur bankinn)  . Bankinn tók lánið, en með ábyrgð ríkissjóðs. Kannske háttv.þm. (S. E.) meini það, að stjórnin eigi altaf að standa með lánsfjeð í höndunum og kalla til allra: Viltu fá lán, hjer eru nógir peningar. Háttv. þm. bar brigður á, að jeg hefði skýrt rjett frá því, sem fór á milli mín og bankastjóranna utanlands í sumar. Háttv. þingmenn verða að ráða því sjálfir, hverjum þeir trúa betur, háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) eða mjer. Háttv. þm. (S. E.) sagði ennfremur, að jeg vildi skjóta ábyrgðinni yfir á bankastjórana. Jeg er fús til þess að bera sjálfur alla ábyrgðina. En jeg skammast mín ekkert fyrir að hafa leitað ráða bankastjóranna, en fyrir hitt mundi jeg skammast mín, hefði jeg orðið að segja, að jeg hefði ekki leitað ráða þeirra um slíkt mál. Lítið kemur sagan, sem háttv.þm. sagði um tillögu sjálfstæðisflokksins 1915, þessu máli við. Ekki minnist jeg þess, að mótstöðumenn þeirrar tillögu hafi barið því við, að hús mundi ekki fást undir vörur þær, sem sjálfstæðisflokkurinn vildi láta kaupa. En hinu man jeg eftir, að aðeins fáir dagar eru liðnir, síðan maður úr sjálfstæðisflokknum, sem sje þingmaðurinn sjálfur (S. E.), bar það fram sem eina aðalástæðuna gegn tóbakseinkasölunni, að ekki mundi verða hægt að fá hús undir tóbakið, og þarf þó ólíkt minna húsrúm fyrir það en kornið. Jeg vil spyrja þessa lánspostula um, til hvers stjórnin hafi átt að nota lánið. Nú er komið á daginn, að lánið á að nota til þess að kaupa hluti í Íslandsbanka. En eins og jeg sagði í gær, er ómögulegt að ætlast til þess, að stjórnin taki lán til að styrkja þann banka. Sumir hafa sagt, að stjórnin hefði átt að taka lán og láta það liggja í Ameríku, til að græða á kúrsmismun. En jeg hefi oft sagt, og segi enn, að út í slíkar kúrsspekulationir fyrir ríkissjóð mun jeg aldrei leggja, og álít slíkt ekki sæmandi nokkurri stjórn. Þm. (S. E.) gat um, að talað hefði verið um lántöku löngu fyrir þing. Blöðin hefðu talað um það. Ef maður ætti að hlaupa eftir öllu, sem blöðin tala um, getur maður komist langt; en jeg hygg, að þm. (S. E.) fái ekki marga til að taka undir með sjer um það, að frekar eigi að fara eftir blöðunum en bankastjórunum í þeim efnum. Hann skýrði rangt frá því, hvað jeg hefði sagt í blöðunum, er jeg kom heim í haust, og kallaði leiðrjettingu mína yfirklór, og hann vildi auðsjáanlega ekki leiðrjetta þetta ranghermi sitt. Hann gat þess ennfremur, að stjórnin hefði mikið verið lofuð, ef hún hefði tekið lán. Það getur verið. En stjórnin hefir ekki verið að leita lofs, heldur reynt að gera það, sem var rjett. Háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) finst það nú ef til vill þröngsýni, að reyna frekar að gera það, sem er rjett, heldur en að afla sjer lofs. Hann undraðist, að þingmenn mættu ekki tala um, að lánstraustið væri á förum, og tók til dæmið um sjúklinginn og læknirinn. Læknirinn hrópar ekki upp hvað að sjúklingnum gangi, heldur reynir hann að lækna hann. Það er heldur ekki besta ráðið til að bæta lánstraustið, að þingmenn baði út öllum öngum í þingsalnum og hrópi, að lánstraustið sje farið. Hann fjölyrti mjög um það, að nauðsynlegt væri að standa í skilum. Þar erum við sammála. En jeg held samt, að ekki ríki svo heimskuleg skoðun erlendis, að Ísland geti ekki staðið í skilum, þó einstaka menn geti það ekki, og jeg vona, að mönnum skiljist, að þótt banki geti ekki útvegað „valuta“ erlendis, þá þurfi landið ekki að vera „insolvent“. Það er því einber heimska að álíta bankann sama og landið. Íslandsbanki hefir orðið að láta sína viðskiftamenn vita, að hann geti ekki yfirfært.  (S. E.: Landsbankinn getur það ekki heldur)  . Það er ósatt, Landsbankinn getur það víst og hefir getað það. Jeg veit vel, að alt þetta er einungis gert til þess að ráðast á stjórnina, gert til þess að sverta hana, en höfundar árásarinnar skirrast ekki við að leggja lánstraust landsins í sölurnar. Jeg veit ekki hverju þeir hlífðu, ef þeir gætu komið stjórninni frá. Hann (S. E.) sagði, að pósthúsið væri því nær lokað; jeg þykist vita að hann meini að því er kemur til póstávísana til útlanda. Er það svo undarlegt, þótt haft sje eftirlit með greiðslum í póstávísunum, þareð annar bankinn getur ekki yfirfært, og skyldur, sem á bankanum hvíla, mundu falla á herðar ríkisins? Þm. (S. E.) vildi láta taka lán til þess að borga skuldir einstakra manna. Stjórnin átti að ganga fyrir Pjetur eða Pál og segja: „skuldar þú? Ef svo er, þá skal jeg borga fyrir þig“.  (S. E. : Hæstv. ráðherra er nú reiður)  . Jeg er ekki reiðari heldur en háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) þegar hann talaði; það þori jeg óhræddur að leggja undir dóm áheyrendanna. Hann hældi sjer mjög yfir því, að fjárlögin hefðu verið hallalaus 1919, þegar hann var ráðherra, en jeg get fullvissað háttv. þingmenn um það, að það eru þau hallamestu fjárlög, sem samþykt hafa verið. Ekki er samt svo að skilja, að jeg sje að ásaka hann fyrir það; jeg bendi honum að eins á þetta, en hann ásakaði mig um, að jeg gerði það að engu kappsmáli að fá fjárlögin samþykt hallalaus nú. en það er nú vafasamt að dæma þannig fyrirfram, því það er ekki ennþá búið að ganga frá þeim. Um það, hvort Íslandsbanki væri samþykkur stjórnarfrumvarpinu eða ekki, má geta þess, að í athugasemdunum við frv. stóð ekki annað en að hann væri samdóma í flestum aðalatriðum. Auðvitað getur það ætíð orkað tvímælis, hvað eru aðalatriði og hvað ekki. Hitt er rjett, að það var einungis samið við einn bankastjórann. en það var sá, sem fer með atkvæði erlendra hluthafa og hafði meiri hlutann að baki sjer, en einn bankastjórinn var veikur og fjarverandi. Háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) virtist rengja sögusögn mína um, hvað hefði farið á milli mín og Privatbankans í Höfn. Jeg gat þess nú áðan, og tek það fram aftur, að jeg legg það hverjum og einum á vald að gera það upp við sjálfan sig, hvorum okkar hann trúir betur. Ennfremur sagði háttv.þm. (S. E.), að stjórnin hefði verið þefvís á að finna það út, hvað ofan á mundi verða í þinginn; hann segir þetta víst vegna þess, að honum finst fylgi stjórnarinnar of mikið; jeg lái honum það ekki, en jeg vil, í þessu sambandi. undirstrika orð hæstv. forsætisráðherra (J. M.) um vantraust á stjórnina í sameinuðu þingi, og jeg skora á háttv.þm. (S. E.) að gera það, ella mun jeg líta svo á, að hann sjái sjer það ekki fært. Það er næsta barnalegt hjá honum að halda því fram, að stjórnin vilji hanga og hanga, og einnig að traustsyfirlýsingin hafi fallið í Nd.-Hann gleymir því alveg, þessi háttv.þm. (S. E.), að til þess að fella mál þarf meira en helmingur deildarmanna að taka þátt í atkvæðagreiðslu. Í því tilfelli, er hjer ræðir um, tóku 12 þátt í atkvæðagreiðslunni, en 15 ekki, svo að engin ályktun er tekin. Einnig hafa stjórnarandstæðingarnir breitt það út, að allir prófessorar lagadeildar Háskóla Íslands væru þeim samdóma, að traustsyfirlýsingin væri feld. En það er ekki rjett. Jeg hefi talað við einn þeirra, og hann var ekki þeirrar skoðunar, og sennilega ekki hinir heldur. Jeg er allsóhræddur við dóm þjóðarinnar fyrir þrásetu stjórnarinnar. Háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) hefir ekki endanlegan dóm um það mál, og jeg beygi mig ekki fyrir hans dómi, en fyrir dómi þjóðarinnar beygi jeg mig, og bíð hans óhræddur.

Björn Kristjánsson Það var ekki ásetningur minn að fara að halda ræðu við þessa umr., því að jeg vil ekki blanda mjer inn í neinar flokkadeilur. Jeg ásetti mjer það í byrjun að gera það fyrir þetta mál, sem jeg gæti, án tillits til nokkurra flokka, og það hefi jeg haldið. Jeg vissi, að þótt jeg væri harðorður í garð Íslandsbanka og stjórnarinnar út af þessu ástandi, þá var það með rjettu, en ekki af því að jeg væri á móti sjálfri stjórninni, heldur eingöngu að jeg áleit það vera málinu fyrir bestu, að fundið væri að stjórnleysinu á bankanum, sem hafði svo ilt af sjer leitt. Jeg tek til máls út af aths. háttv.þm. Snæf. (H. St.). Jeg samdi þetta frv. með háttv.þm. S.-M. (S. H. K.), eins og jeg mundi hafa gert það fyrir sjálfan mig, án tillits til allra flokka, og jeg er ekki flm. þess, eins og háttv.þm. Snæf. (H. St.) og fleiri furðar mjög á, af þeirri einföldu ástæðu, að jeg ákvað það sjálfur. Svo er mál með vexti, að eftir að jeg og háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) höfðum gengið frá frv. eins og við álitum best, þá kom fram tillaga þess efnis, að ríkissjóður gerðist ekki hluthafi að meiru en 3 milj. kr., en jeg neitaði því harðlega, af því að jeg áleit, að þá væri ekki trygging fengin fyrir því, að ríkið ætti nægilega mikið í bankanum til þess að geta haft þar nægilega hönd í bagga með rekstri hans. Þess vegna vildi jeg ekki flytja málið. Síðan vissi jeg ekkert um þetta, fyr en einn þm. hjer í deildinni sýndi mjer próförk af frv. og bauð mjer að vera með, og sá jeg þá, að mótmæli mín höfðu verið tekin til greina. Jeg sagði að jeg kærði mig ekki um að vera flm. - þeir voru þegar orðnir 8 -, en gat þess, að jeg væri því samþykkur eins og áður, úr því að því væri í engu spilt. Þegar málið er þannig komið, þá álít jeg þessa úrlausn málsins heppilegasta fyrir bæði þjóðina og bankann, en jeg ætla mjer ekki að blanda mjer í neinar flokkaþrætur, eins og jeg gat um áðan. Jeg hefi fengið alveg nóg af að hlusta á 7 vikna flokkaþras, þó jeg ekki gefi mig í deilur hjer. Jeg fylgi því frv. eins og áður, sem heppilegustu lausn málsins fyrir alla, en legg lítið upp úr því, þótt jeg sje ekki flm. Jeg legg meira upp úr því, að þingmenn vilja nota undirbúning minn á frumvarpinu, að þeir vilja vinna að framgangi málsins með kostgæfni og alúð. Eins og sjest á frv., er þrengt að seðlaútgáfurjettinum. en þótt bankanum sje þar markaður þrengri bás, þá verður ekki annað sagt en að seðlaútgáfurjetturinn sje veittur nokkuð rífur, og ætlast jeg til, að bankinn noti ekki þennan rjett, nema eftir því, sem sönn seðlagjaldmiðilsþörf krefur á hinum ýmsu tímum. Jeg held því fram, og set það að skilyrði, svo framarlega sem jeg á að veita frv. þessu lið, að landið taki annaðhvort milj. kr. hlut í bankanum eða alls ekki neitt. Jeg vil ekki, að landið fari að leggja fram fje til bankans, án þess að hafa yfirráðin. Jeg óska því, að þetta verði ofan á, með heill þjóðarinnar fyrir augum. Menn vita, að jeg er enginn sjerlegur stuðningsmaður stjórnarinnar, svo skoðun mín á þessu máli getur ekki stafað af neinu stjórnarfylgi. Jeg hefi aðeins hag þjóðarinnar í huga. Þess vegna gæti jeg vel, hvað sem þessu máli líður, gefið stjórninni trausts- eða vantraustsyfirlýsingu, hvenær sem vildi.

Sigurður Eggerz Jeg er nú dauður eftir þingsköpunum, en hæstv. forseti hefir leyft mjer að gera athugasemd, með því skilyrði, að jeg verði mjög stuttorður, og verð jeg að sjálfsögðu að beygja mig undirskilyrðið. Jeg get því ekki svarað hæstv. fjrh. (M. G.) nú, en geymi það til 3. umr. Aftur á móti örfá orð út af ræðu hæstv.forsrh. (J. M.). Ráðherrann beindi þeim tilmælum til mín, að jeg bæri fram vantraustsyfirlýsingu á stjórnina í sameinuðu þingi. Jeg veit, að jeg þarf ekki að fullvissa um það, að jeg er, hvenær sem er, reiðubúinn að greiða stjórninni vantraustsyfirlýsingu. Hæstv. stjórn veit og, að í þeim flokki, sem jeg er í, var samþykt að bera fram vantraustsyfirlýsingu á stjórnina snemma á þinginu, og kom hún fram í háttv.Nd., enda ætti að vera nægilegt fyrir hæstv. stjórn að heyra vilja neðri málstofunnar í þessu efni. Örlög þessarar vantraustsyfirlýsingar urðu þau, sem nú er kunnugt. Einn af þingmönnum Framsóknarflokksins kom með traustsyfirlýsingu á stjórnina. Átti Sjálfstæðisflokkurinn engan þátt í því, en fyrir háttv. þingmanni mun hafa vakað, að hann vildi knýja fram atkvæðagreiðslu um traust eða vantraust á stjórnina, en koma loðnu dagskránum, sem á leiðinni voru, fyrir kattarnef. Auk þess mun hann hafa viljað innleiða sið nágrannaþjóðanna, að stjórnin leitaði sjer traustsyfirlýsingar, þegar tvísýnt væri um fylgið. Traustsyfirlýsingin fekk nú ekkert atkvæði, og tók þá háttv.þm. Dala. (B. J), sem af hálfu Sjálfstæðisflokksins flutti vantraustsyfirlýsinguna, hana aftur, og þóttist þá, sem vonlegt var, hafa fengið fulla sönnun fyrir fylgisleysi stjórnarinnar. Á því augnabliki hætti stjórnin að vera þingræðisstjórn. Við þetta bættist svo, að gömlu trúu öldungarnir í Framsókn rjeðu stjórninni að segja af sjer, eftir því sem blað þeirra skýrir frá. Jeg get því ekki eftir þetta búist við því, þó vantraust yrði samþykt á stjórnina, að hún segði af sjer. Enda mætti altaf búast við því, að því vantrausti yrði snúið upp í traust, sem svo auðvitað yrði felt.  Skörungur einn á Vesturlandi, sem var mikill dýravinur - jeg ætla að kalla hann Pjetur - innleiddi þá reglu að rota kindurnar, því að honum þótti slátrunin svo ómannúðleg. Fátækur bóndi á Skarðsströndinni, sem þótti vænt um Pjetur, frjetti þetta, og varð honum þá að orði, að hann skildi ekki í jafngóðum manni og honum Pjetri, að hann skyldi vilja láta tvídrepa skepnurnar. En stendur ekki eitthvað líkt á hjer? Ef jeg nú færi enn að koma með vantraustsyfirlýsingu. væri það ekki tilraun til að vilja „tvídrepa“?

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) leiddi þetta inn í umræðurnar, og jeg svaraði. Mjer finst skörin ætla að færast upp í bekkinn, þegar hann getur búist við, að stjórnin fari að svara fyrirspurn, er hann leggur fyrir hana. Samt sem áður, þótt mjer beri engin skylda til þess, ætla jeg að svara, því mjer er þetta ekkert hitamál. Stjórnin hefir auðvitað rjett til þess að biðja um traustsyfirlýsingu, en jeg hefi altaf haldið því fram, að hún, og hennar fylgismenn, eigi rjett á að ákveða, hvort þetta skuli gert og hvenær. Mótstöðumenn hennar hafa aftur á móti engan rjett til þess; þeir geta aftur komið henni frá með samþykt vantrausts. Það hefir að vísu komið fyrir í þingsögu vorri, að vantraustsyfirlýsing var borin upp aðeins í Nd., og var þar um leið lýst afstöðu hinnar deildarinnar, eða meiri hl. hennar. Margt hefir óþekt komið fram af hálfu stjórnarandstæðinga hjer í ár, að jeg tali ekki um það kynlega fyrirbrigði, að bera upp tillögu um traust, sem flm. fella sjálfir, og sem flm. vantraustsins, þm. Dala. (B. J.) hafði þau orð um, að það væri þinghrekkur. Það hafði auðsjáanlega komið til orða, að þm. (B. J.) tæki að sjer flutning till., en svo djúpt gat hann þó ekki fallið sjálfur.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vildi aðeins slá því föstu, að traustsyfirlýsingin fjell ekki í Nd., hvað sem háttv. 2. landsk.þm. (S.E.) segir.  (S. E.: Hvað segir fundarbókin?)  . Mig varðar ekkert um, hvað fundarbókin segir, heldur aðeins um ákvæði þingskapanna þessu viðvíkjandi. Jafnframt vil jeg endurtaka áskorun mína til háttv.þm. (S. E.), um að bera fram vantraustsyfirlýsingu til stjórnarinnar í sameinuðu þingi, og geri hann það ekki, lít jeg svo á, að hann þori það ekki.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg þarf nú ekki mikið að segja. Mjer leið annars þannig við þennan ljúfa lækjarbununið frá háttv. 2. landsk.þm. (S. E.), að vel getur verið, að eitthvað hafi dottið úr mjer af því, sem hann sagði. Jeg skal aðeins gera að umræðuefni eitt atriði í ræðu hans - jeg held, að ekki sje annað í ræðu hans viðvíkjandi þessu frv., sem máli skiftir -, og það er um skipulag seðlaútgáfu Íslandsbanka. Hann telur seðlaútgáfunni eins vel eða betur fyrir komið með bráðabirgðaráðstöfun. Jeg hafði þau orð um þetta ákvæði, að það gæti vel orðið bankanum að hengingaról. Jeg gerði líka grein fyrir því, hvernig á þessu stæði, og það var, að lánstraust bankans væri svo hæpið, að hann mætti ekki við því að vera í sífeldri óvissu um það, hvernig seðlaútgáfu hans yrði skipað; eiga það sífelt undir teningskasti þingsins. Það er sú hengingaról, sem jeg talaði um, bjargirnar, sem vel gætu orðið nábjargir, ráðið, sem vel gæti orðið óráð. Mig langar til, af því þm. hlýtur að meta nokkurs ummæli eins bankastjóra þessa banka, að lesa upp kafla úr viðtali, sem Tofte bankastjóri átti við blað eitt hjer í bænum og hnígur í sömu átt og jeg hefi haldið fram í þessu máli. Það er á þessa leið: „Frv. í Nd. er eingöngu til bráðabirgða, til eins árs. Nú álít jeg það óhjákvæmilegt skilyrði, að málum bankans sje þannig skipað, að tjaldað sje til meira en einnar nætur, og að eigi þurfi að byrja á nýjan leik þegar á næsta þingi. Til þess að bankinn geti starfað, þarf að komast fast skipulag á seðlaútgáfurjettarmálið. Meðan bankinn á að búa við þá óvissu, sem verið hefir, má teljast ókleift að fá lán erlendis. Síðastliðin ár hafa útgáfuheimildir bankans verið óvissar frá ári til árs, og það eitt út af fyrir sig hefir gert starfsgrundvöll hans slæman. Varanlegt skipulag á seðlaútgáfunni er ómissandi, og hvað það snertir, er frv. til mikilla bóta“. Jeg held, að þm. hefði gott af að lesa þetta.  (S. E.: Jeg hefi lesið það)  . Það er ekki nóg, að þingmaðurinn hafi lesið það, ef hann hefir ekki skilið það. Þetta er mergurinn málsins um seðlaútgáfurjettinn, hvort skipa eigi honum til frambúðar eða ekki. Það er það, sem um er deilt. Viðtalið við bankastjórann sannar það, sem jeg sagði í gærdag, og þarf jeg ekki að ræða um það frekar. Ekki dettur mjer í hug að blanda mjer í deilur þingmannsins og stjórnarinnar. Það er vitanlegt, að hann sjer ávalt flugur, þegar honum dettur stjórnin í hug, og þess vegna koma þessar leiðinlegu og tilefnislausu ræður hans um stjórnina innan um mál, sem verið er að ræða. Háttv. þm. (S. E.) sagði í gærdag við einn þingmann, sem ekki var á sama máli og hann, að sælir væru einfaldir. Jeg trúi því vel, að þeir einföldu sjeu sælir. En af því gæti kannske leitt það, að hinir tvöföldu væni vansælir. Jeg held, að þingmaðurinn sje tvöfaldur í þessu máli. Hann kvaðst vilja gera alt, sem unt væri, til að koma bankanum á rjettan kjöl, en mælti þó gegn þeim ákvæðum frv., sem helst koma honum að liði. Og því get jeg vel trúað því um háttv. þingmann, að hann sje vansæll í þessu máli.