Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá 5. þm. Reykv. n., Helga Hjörvar, dagsett 1. febrúar sl. sem hljóðar svo: „Þar sem ég verð í fæðingarorlofi á næstunni, sbr. 12. gr. laga um þingfararkaup og þingfararkostnað, nr. 88/1995, með síðari breytingum, og sæki ekki þingfundi óska ég eftir því með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að 1. varaþingmaður Samfylkingarinnar í Reykv. n., Ellert B. Schram, fyrrverandi ritstjóri, taki sæti mitt á Alþingi á meðan.“ Ellert B. Schram hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný.

Um kl. fjögur í dag fer fram umræða utan dagskrár um leynisamninga með varnarsamningnum 1951. Málshefjandi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Hæstv. utanríkisráðherra, Valgerður Sverrisdóttir, verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í klukkustund.

Virðulegur forseti. Að undanförnu hafa farið fram heilmiklar umræður um loftslagsmál í kjölfar niðurstöðu frá loftslagsnefnd Sameinuðu þjóðanna sem kynnt var í París fyrir helgina. Í þeirri umræðu sem fram hefur farið hefur mjög verið kallað eftir pólitískri forustu í loftslagsmálum, og það verður að segjast eins og er, virðulegur forseti, að manni virðist nokkuð skorta upp á hana í hæstv. ríkisstjórn. Samfylkingin á í þingskjölum tvær tillögur, tvö mál, sem komu fram strax í haust og lúta að loftslagsmálum. Hvorugt þeirra mála hefur komist á dagskrá þingsins og til umræðu. Annað þeirra lýtur að tillögum okkar um fagra Ísland, en þar er tekið sérstaklega á því að gera þurfi langtímaáætlun um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og hitt þingmálið er um mikilvægi þess að Alþingi taki ákvörðun um hvernig íslenska ákvæðið samkvæmt Kyoto-bókuninni verði notað. Eins og ég sagði er kallað eftir pólitískri forustu af hálfu ríkisstjórna heims og mörg ríki Norðurlanda og Evrópusambandið hafa lýst því yfir að stefna eigi að því að minnka losun gróðurhúsalofttegunda um 30% fram til 2020. Breska ríkisstjórnin segir um 60% til ársins 2050. Hæstv. forsætisráðherra fer með pólitíska forustu í ríkisstjórninni en hann hefur ekki tjáð sig um þessi mál enn þá svo mér sé kunnugt. Ég hlýt að spyrja hæstv. forseta hver afstaða hans sé. Á hvern hátt hyggst hann beita sér í þessum málum meðan hann er í forustu fyrir ríkisstjórninni? Hvert verður samningsumboð þeirrar samninganefndar sem fer til Balí í haust til að fjalla um þessi mál. Mun það verða samningsmarkmið okkar að draga úr útstreymi gróðurhúsalofttegunda um 30% fram til 2020 eða mun áfram verða gert út á sérstöðu okkar og reynt að ná í viðbótarkvóta eins og helst hefur mátt skilja, jafnvel á hæstv. umhverfisráðherra, í þeirri fjölmiðlaumræðu sem farið hefur fram?

Virðulegi forseti. Sú skýrsla sem hv. þingmaður vitnaði til er að sjálfsögðu mjög merkileg og efni hennar er grafalvarlegt. Skýrslan staðfestir, þó hún sé aðeins fyrsti hluti af nokkrum sem eiga að koma fram á næstunni í verkefni þessarar nefndar Sameinuðu þjóðanna, að hlýnun loftslags er ekki bara staðreynd heldur bendir allt til þess að það sé a.m.k. að hluta til af mannavöldum. Þess vegna er brýnt að þjóðir heims taki sig saman og sporni við fótum. Hins vegar er jákvætt í skýrslunni að fram kemur að ekki er gert ráð fyrir að breytingar verði á Golfstraumnum eins og sumir höfðu óttast. Þar eru auðvitað miklir hagsmunir Íslands í húfi að ekki verði breyting þar á en sumir höfðu spáð því fyrir nokkru síðan að vegna þessara loftslagsbreytinga yrði Ísland umlukið hafís áður en mjög langt um liði. Sem betur fer er það ekki líklegt. Stærsti vandinn í þessu er að sjálfsögðu notkun eldsneytis og annarra efna sem kalla fram losun á koldíoxíði en besta lausnin frá sjónarhóli alheimsins er að nýta sem mest og best endurnýjanlega orku eins og við Íslendingar höfum í miklum mæli. Það er rangt að gera því skóna að eitthvað af því sem hér er að gerast sé með einhverjum hætti Íslendingum að kenna. Þvert á móti höfum við lagt okkar af mörkum til að draga úr mengun og auka notkun endurnýjanlegra orkugjafa og það sem við getum jafnframt gert er að flytja út tækni og þekkingu til annarra til að nýta sér þá tækni.

Virðulegur forseti. Eitthvað hefur forsætisráðherra tekið þetta skakkt í sig því ég var ekki uppi með neinar ásakanir af einu eða neinu tagi. Ég spurði einfaldlega um hvernig forustu hann ætlaði að veita í þessum málaflokki sem forustumaður í ríkisstjórninni, hvort hann ætlaði að taka undir með Evrópuþjóðum og Norðurlandaþjóðum og þess vegna flokksbræðrum sínum, t.d. Cameron í Bretlandi, norska flokknum og umhverfisráðherra Danmerkur, í þá veru að draga eigi úr þessum 30% fram til 2020 eða hvort Íslendingar ætluðu aftur að fara fram með þeim hætti að gera út á sérstöðu sína og krefjast þess að þeir fái einhverja sérmeðferð í þessum málum. Um þetta spurði ég og ekki annað. Ég tók líka eftir því í Fréttablaðinu í dag að sagt er að 45 ríki hafi lýst yfir stuðningi við að komið verði á fót alþjóðlegri stofnun sem hafi tæki til að beita refsiúrræðum gagnvart þeim þjóðum sem ekki undirgangast þær kröfur sem alþjóðasamfélagið gerir. Ég sá að Ísland er ekki meðal þeirra þjóða. Hvernig stendur á því að við tökum ekki þátt í slíku starfi?

Virðulegi forseti. Slíkri spurningu sem hér var varpað fram af hv. þingmanni verður að sjálfsögðu ekki svarað í óundirbúinni fyrirspurn. En varðandi málið í heild sinni er Ísland þannig í sveit sett að það mun ekki skerast úr leik þegar kemur að því að ná samstöðu milli þjóða um losun gróðurhúsalofttegunda og það er bara misskilningur ef menn halda að Íslendingar hafi gengið öðrum framar í að menga umhverfi sitt eins og stundum er haldið fram eða skilja mætti á ákveðnum aðilum innan þings og utan. 

Virðulegur forseti. Mér finnst merkilegt að hæstv. forsætisráðherra skuli ekki getað svarað þessu í óundirbúinni fyrirspurn. Þetta er búið að vera í umræðunni, ekki bara undanfarna daga heldur hefur legið fyrir frá 1995 að hverju stefndi í þessu efni. Þjóðarleiðtogar um allan heim hafa verið að tjá sig um þessi mál, Chirac Frakklandsforseti, Blair, forsætisráðherra Breta, Reinfeldt, forsætisráðherra Svíþjóðar, en forsætisráðherra Íslands hefur ekki gert upp hug sinn um hvert hann vilji stefna í þessum málum þar sem alþjóðasamfélagið er núna að taka höndum saman um að stefna að því að draga úr um 30%. Það eru sem sagt Bush og Geir Haarde sem standa eftir eins og saltstólpar í þessu máli og geta ekki tekið afstöðu til málsins meðan allir aðrir geta gert það.

Virðulegi forseti. Þessi málflutningur auðvitað dæmir sig sjálfur. Það er leiðinlegt ef þetta var tilgangurinn með því að þjófstarta utandagskrárumræðu sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur farið fram á til að ná fram  Ég endurtek eingöngu það að íslenska ríkisstjórnin og vonandi við öll, Alþingi allt, mun koma fram af fyllstu ábyrgð í þessu máli. Sendinefnd okkar á þeirri ráðstefnu sem þingmaðurinn gat um mun koma þangað upprétt. Við stöndum vel að vígi, við höfum gert okkar til að draga úr mengun í heiminum. Við viljum hjálpa öðrum til að þeir geti líka gert það og ég held að hvorki hv. fyrirspyrjandi né aðrir þingmenn þurfi að hafa einhverjar sérstakar áhyggjur af því að Íslandi standi ekki sína plikt í þessu máli.

Frú forseti. Frá því að sjónvarpsþátturinn Kompás á Stöð 2 vakti í desember máls á málefni Byrgisins hafa verið miklar umræður í þjóðfélaginu um hver beri ábyrgð. Við höfum séð nokkra ráðherra víkja sér undan málinu, neita að tjá sig, benda á aðra, benda á formann fjárlaganefndar o.s.frv. Á fundi félagsmálanefndar 31. janúar sl. kom fram hjá starfsmanni félagsmálaráðuneytisins að árið 2003 hafi starfsmenn bent ráðherra á að það þyrfti að skoða málefni og styrkveitingar til Byrgisins en það var ekki pólitískur vilji til að taka á málinu. Þá erum við komin aftur að ráðherranum, frú forseti. Fyrir fimm árum kom það skýrt fram á minnisblaði á ríkisstjórnarfundi að rekstur Byrgisins væri slæmur, fjármálastjórn slæm, skammtímaskuldir miklar, bókhaldsóreiða o.s.frv. Í lögum um ráðherraábyrgð frá 19. febrúar 1963 segir í 2. gr., með leyfi forseta: „Ráðherra má krefja ábyrgðar samkvæmt því, sem nánar er fyrir mælt í lögum þessum, fyrir sérhver störf eða vanrækt starfa, er hann hefur orðið sekur um, ef málið er svo vaxið, að hann hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá …“ Jafnframt segir í 7. gr., með leyfi forseta: „Ráðherra sá, er ábyrgð ber á embættisathöfn samkvæmt greinunum hér á undan, verður einnig sóttur til ábyrgðar fyrir athafnir undirmanna sinna …“ Í 11. gr. segir: „Brot gegn lögum þessum varða, eftir málavöxtum, embættismissi“ o.s.frv. Í ljósi þessa vil ég fá að spyrja hér hæstv. forsætisráðherra: Hver ber að hans mati ábyrgð á mistökum í þessu máli? Telur hæstv. forsætisráðherra að félagsmálaráðherra eigi að segja af sér vegna Byrgismálsins?

Virðulegi forseti. Auðvitað á núverandi félagsmálaráðherra ekki að segja af sér út af þessu máli. Það er hann í krafti embættis síns sem hefur beitt sér fyrir því að það var farið yfir þetta mál með þeim hætti sem nauðsynlegt var eftir að það fyrst kom upp. Auðvitað, hv. þingmaður og virðulegi forseti, var víða pottur brotinn í þessu máli, því miður. En viljum við þá ekki rifja aðeins upp hverjir það voru sem hvöttu kannski helst til þess að meiri og meiri fjármunir yrðu settir til Byrgisins?  
             
             Ég sagði það ekki, hv. þingmaður, ég sagði í stjórnarandstöðu og stjórn. Og ég held að stjórnarandstöðuþingmennirnir ættu sérstaklega að lesa sín eigin ummæli um þetta  
             Málið varðandi Byrgið er því miður orðið að hneykslismáli. Það er fjárhagslegt hneykslismál en það er líka hneykslismál hvað varðar mannlega þætti í þessari starfsemi. Þetta mál er allt til rannsóknar og athugunar hjá réttum aðilum og vonandi kemur hið sanna í ljós varðandi alla þætti þessa máls. Framkvæmdin á þessum fjárveitingum til Byrgisins var að sjálfsögðu í viðkomandi fagráðuneyti. Þar virðist hafa verið pottur brotinn hvað varðar eftirlit. Hvort það er einhverjum einstökum manni að kenna vil ég auðvitað ekki dæma um. En ef menn vilja beita lögum um ráðherraábyrgð hér er það nú nokkuð seint gert. Þeir félagsmálaráðherrar sem komu að þessu máli eru nú báðir hættir og tel ég reyndar mjög úr stíl 

Frú forseti. Ég var einfaldlega að reyna að fá sýn hæstv. forsætisráðherra á þessi lög um ráðherraábyrgð. Úr því að það er ekki hæstv. félagsmálaráðherra, og hér hefur forsætisráðherra fært rök fyrir því, segir jafnframt í 5. gr. í lögum um ráðherraábyrgð: „Sé um að ræða embættisathöfn í ríkisráði eða á ráðherrafundi, sbr. 16. og 17. gr. stjórnarskrárinnar, bera allir viðstaddir ráðherrar, sem með ráðum, fortölum, atkvæði eða á annan hátt hafa stuðlað að þeirri athöfn, ábyrgð á henni.“ Ég skil það þannig að allir þeir sem voru á þessum fundi fyrir fimm árum þegar málið kom á dagskrá beri þar af leiðandi ábyrgð og ég ítreka enn þá 11. gr.: „Brot gegn lögum þessum varða, eftir málavöxtum, embættismissi …“ Þá hlýt ég að spyrja hæstv. forsætisráðherra, úr því að hann er búinn að vísa þessu frá félagsmálaráðherra: Ber ekki hæstv. forsætisráðherra ábyrgð á málinu? Er það þá ekki hans að segja af sér?

Virðulegi forseti. Hér eru á ferðinni mjög nýstárlegar kenningar um túlkun laganna um ráðherraábyrgð. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þá túlkun.

Frú forseti. Ég las bara einfaldlega úr lögunum og spurði um túlkun ráðherrans enda er hann löglærður en ekki ég.  Varðandi það sem forsætisráðherra svaraði áðan um stjórnarandstöðuna - þær ákvarðanir sem stjórnarandstaðan tók á sínum tíma tók hún að hluta til vegna þess að hún var leynd gögnum. Það er akkúrat það sem ég er að tala um. Þessi gögn komu fyrir á fundi ráðherra sem m.a. hæstv. núverandi forsætisráðherra sat. Af hverju ber hann ekki ábyrgð í málinu? Samkvæmt þessum lögum, eins og ég skil þau, ber hæstv. forsætisráðherra ábyrgð. Ef hann ætlar að firra félagsmálaráðherra vegna örra stólaskipta hjá Framsóknarflokknum hlýtur það að vera sjálfur forsætisráðherra sem ber ábyrgð og á þess vegna að segja af sér.

Virðulegi forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur staðfest opinberlega að hún hafi notað fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra til að borga fyrir bækling sinn um nýja sýn og áherslur ráðherrans í öldrunarmálum og í útsendingu á þeim bæklingi, fé úr sjóði sem allir landsmenn, hver og einn, greiða í nefskatt, á sjöunda þúsund kr. á ári, til að byggja upp hjúkrunarheimili og stofnanir fyrir aldraða. Við vitum alveg hvernig ástandið er í þeim málum. Féð hefur ekki skilað sér í uppbyggingu nema að hluta. Mörg hundruð manns eru á biðlistum og engin ný hjúkrunarpláss bættust við allt árið 2006. Peningar úr sjóðnum hafa farið í annað, í rekstur og ýmsa styrki eins og t.d. þennan glansbækling hér og útsendingu á honum. Ég get ekki séð að ráðherra hafi nokkra heimild til að taka peninga úr sjóðnum í svona verkefni fyrir sjálfa sig. Sjóðurinn á að fara í uppbyggingu og í að efla öldrunarþjónustu. Ég get ekki séð að svona bæklingur uppfylli slík skilyrði. Þetta er persónulegur bæklingur þar sem ráðherra talar í 1. persónu um hvað hún ætlar að gera. Hún á núna eftir þrjá mánuði á valdastóli. Þetta er loforðabæklingur og í honum er hvergi sagt hvernig ástandið er. Ég ætla að nefna dæmi úr þessum bæklingi, t.d. 1. kaflanum. Þar segir að ráðherra muni nú þegar hefja endurskoðun á lögum um málefni aldraðra. Hún skipaði nefnd þegar bæklingurinn kom, rúmlega hálfu ári fyrir kosningar, og nefndin hefur aldrei verið kölluð saman. Hún lofar líka fleiri hjúkrunarrýmum, en þeim hefur ekki fjölgað neitt eins og ég sagði. Við lestur þessa bæklings hljómar hann eins og dæmigerður kosningabæklingur um það hvað ráðherra hyggst gera á næstu árum, þ.e. eftir kosningar. Ég spyr. Hversu lengi hafa ráðherrar heilbrigðismála notað Framkvæmdasjóð aldraðra 

Virðulegur forseti. Hér er nú um dæmalaust mál að ræða. Þetta er stormur í vatnsglasi. Það er búið að kalla eftir stefnumótun í öldrunarmálum um langt skeið og hún hefur verið unnin. Það er skylt að upplýsa um þá stefnumótun sem við erum að vinna eftir. Þar kemur fram hvaða þjónustu við veitum og hvaða þjónustu við ætlum að leggja áherslu á gagnvart öldrunarmálunum á næstu missirum. Það er eðlilegt að koma því á framfæri í upplýsingariti við þá sem eiga að njóta þjónustunnar, þennan hagsmunahóp, og fagaðila. Það er rangt sem hér kom fram að ekkert væri búið að gera. Það er búið að gera mjög mikið sem kemur fram í þessu upplýsingariti enda var það gefið út síðasta sumar. Samkvæmt lögum um málefni aldraðra er alveg ljóst að við höfum fullar heimildir til að koma þessum upplýsingum á framfæri. En í lögunum stendur, með leyfi forseta: „Framkvæmdasjóður aldraðra skal stuðla að uppbyggingu og efla öldrunarþjónustu um land allt.“ Það kemur líka fram í hvað fjármagnið á að fara og þar segir að það geti farið til „annarra verkefna sem stuðla að uppbyggingu öldrunarþjónustu“. Það hafa verið svokölluð þróunarverkefni, rannsóknir og að koma upplýsingum á framfæri svo að eitthvað sé nefnt. Það er alveg skýrt að það er heimilt að veita fé úr sjóðnum til annarra verkefna en byggingar öldrunarstofnana enda mjög mikilvægt að geta veitt styrki, t.d. til þróunarverkefna, rannsóknarverkefna og til að koma upplýsingum á framfæri til að efla öldrunarþjónustuna um allt land. Þetta er allt í eðlilegum farvegi og alveg fráleitt að tala hér um að þetta sé persónulegt mál. Ég vil í krafti þess að vera ráðherra koma upplýsingum á framfæri og tel það mikilvægt. Árin 1981–1992 var fé úr sjóðnum sett í uppbyggingu. Frá 1992 hefur samkvæmt lögum fé verið sett í rekstur en við höfum náð samkomulagi við aldraða um að á næstu tveimur árum fari rekstrarféð í uppbyggingu. Það verður samt áfram heimilt að veita fé til annarra verkefna sem stuðlað geta að uppbyggingu. 
            

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra svaraði mér því ekki hversu mikla peninga ráðherrar hafi tekið úr sjóðnum til sérstakrar kynningarstarfsemi fyrir sjálfa sig. Þetta er ekki upplýsingarit. Þetta er loforðalisti um það hvað hæstv. ráðherra ætlar að gera á næstu árum. Á næstu þremur árum ætlar hæstv. ráðherra að gera þetta og á næstu tveimur árum hitt. Þannig er þessi bæklingur. Þetta er ekki almennt upplýsingarit. Ég get ekki séð að peningar úr sjóðnum eigi að greiða slíkt rit. Hann á að greiða uppbyggingu og eflingu öldrunarþjónustu og um það snýst ekki þessi bæklingur. Ég spyr: Hversu miklir peningar hafa farið í þetta? Ég minni á það að hæstv. ráðherra er með á fjárlögum ráðstöfunarfé upp á 8 millj. á ári. Þeir peningar hafa stundum verið notaðir í svona bæklinga og það hefur verið mjög umdeilt. En að taka peninga úr Framkvæmdasjóði aldraðra í svona bækling, svona glansbækling - 

Virðulegur forseti. Hér er einmitt um að ræða stefnumörkun og upplýsingar um þá stefnumörkun. Auðvitað er það sett fram til að efla öldrunarþjónustuna. Það blasir bara við. Þetta er sett fram í þágu aldraðra. Það er verið að koma á framfæri stefnumótun okkar. Þegar búið er að vinna heildstæða stefnumótun, m.a. með því að ræða við hagsmunahópa eldri borgara - þetta er í takt við þær hugsanir og hugsjónir sem þeir hafa sem eru í þessum hagsmunahópi - tel ég mjög mikilvægt og eðlilegt að koma henni á framfæri. Það eru fullar heimildir til þess í gegnum sjóðinn, eins og lögin gera ráð fyrir. Ég get bent á ýmislegt sem sjóðurinn hefur styrkt. Það eru alls kyns rannsóknir, útgáfa á upplýsingum og annað sem getur eflt öldrunarþjónustu. Sjóðurinn fer ekki bara í uppbyggingu á rýmum og í rekstur. Hann fer í meira. Hann hefur víðtækara hlutverk.

Virðulegi forseti. Þetta er stefnumótun ráðherrans persónulega rétt fyrir kosningar, nokkrum mánuðum fyrir kosningar. Allur bæklingurinn gengur út á: Ég ætla að gera o.s.frv. Ég óska hér eftir því að fá upplýsingar frá hæstv. ráðherra um þá styrki sem hafa farið úr sjóðnum, sundurliðað, hverjir hafa fengið þessa styrki og í hvað þeir hafa farið. Það virðist vera mjög erfitt að fá upplýsingar um þá styrki sem fara úr sjóðnum. Í fyrravetur óskaði ég eftir sundurliðuðum upplýsingum og ég fékk svar á síðasta degi þingsins. Þegar verið var að slíta þinginu var þeim hent hér á borðið. Annars vegar var mjög erfitt að fá þessar upplýsingar, þær fundust ekki af því að þær voru einhvers staðar í geymslu, og hins vegar er búið að eyða upplýsingum um þá styrki sem komu úr sjóðnum. Það kemur fram í því svari sem ég fékk á síðasta degi þingsins í fyrra. Ég óska eftir því frá hæstv. ráðherra að ég fái hér í 

Virðulegur forseti. Það er svo fráleitt að tala um þessar upplýsingar og það að koma þeim á framfæri með þessum hætti að ég átta mig ekki á því hvað hv. þingmaður er að fara. Þetta upplýsingarit var gefið út síðasta sumar og þá var búið að vinna að stefnumótun í langan tíma. Þetta er stefnumótun sem byrjaði að gerjast áður en ég kom í ráðuneytið þannig að bæklingurinn er afrakstur margra ára vinnu, og ekki bara vinnu ráðuneytisins heldur líka vinnu sem hefur farið fram hjá hagsmunasamtökum. Ég veit að hv. þingmaður hefur fengið sundurliðanir á þessum fjármunum mörg ár aftur í tímann. Ég get alveg lesið upp úr henni ef viðkomandi þingmaður vill. Ég á reyndar bara 10 sekúndur eftir í það en ég get tekið af handahófi árið 1999, þá fær félagsvísindadeild Háskóla Íslands, Stefán Ólafsson, 700 þús. kr. í styrk. Öldrunarþjónusta Reykjavíkurborgar 1,5 millj. Ég tek 2003 af handahófi, Sólvellir, dvalarheimili, 2 millj. 

Frú forseti. Á síðustu missirum og árum hefur umræða um fátækt og tekjudreifingu í samfélaginu verið afar fyrirferðarmikil í íslenskri pólitík. Nánast stöðugt koma fram fullyrðingar frá stjórnmálamönnum og háskólamönnum ýmsum um stóraukna misskiptingu og ójöfnuð á Íslandi sem haldið er fram að sé meiri hér á landi en annars staðar í hinum vestræna heimi. Fram til þessa hafa fjölmiðlar verið sérstaklega áhugasamir um að koma fullyrðingum um aukna fátækt og misskiptingu á framfæri við þjóðina og að mínu mati hefur verið dregin upp dökk mynd af stöðu þessara mála hér á landi, dekkri mynd en ástæða virðist til. Því finnst mér ástæða til að vekja athygli á mjög merkilegum niðurstöðum nýútkominnar skýrslu Hagstofu Íslands um lágtekjumörk og tekjudreifingu árin 2003 og 2004, niðurstöðum sem eru gjörólíkar þeirri mynd sem dregin hefur verið upp af stöðu þessara mála upp á síðkastið, einkum af hálfu Stefáns Ólafssonar prófessors. Í skýrslunni er greint frá lífskjararannsókn sem er hluti af samræmdri lífskjararannsókn Evrópusambandsins sem einnig nær til EFTA-landanna. Í sem einföldustu máli leiðir skýrslan í ljós að tekjuskipting á Íslandi er mun jafnari en í flestum ríkjum Evrópu. Ísland er með öðrum orðum í fremstu röð á þessu sviði. Þessar niðurstöður eru stórmerkilegar, ekki síst þegar litið er til þess að þær byggja á samræmdri aðferðafræði Evrópusambandsins. Það hefur hins vegar vakið athygli mína hversu lítið hefur farið fyrir fréttaflutningi hérlendis af þessum merkilegu niðurstöðum Hagstofunnar. Ekki hafa fjölmiðlar beinlínis þagað þegar menn hafa kynnt þveröfugar niðurstöður sínar um sama efni. Því finnst mér ástæða til að spyrja hæstv. forsætisráðherra hver viðbrögð hans séu við niðurstöðum skýrslu Hagstofu Íslands 

Virðulegi forseti. Hér er vakin athygli á merkilegri skýrslu sem Hagstofa Íslands gaf út á föstudaginn. Hagstofan hefur að undanförnu tekið þátt í samræmdri lífskjarakönnun sem Evrópusambandið hefur beitt sér fyrir. Þar er beitt samræmdum aðferðum til að komast að niðurstöðu. Þrír mælikvarðar eru skoðaðir. 
             Það er í fyrsta lagi það sem kallað er í skýrslunni lágtekjumörk en fyrir neðan þau mörk er sá hópur fólks sem talinn er vera í þeirri áhættu að geta lent í fátækt. Það er ekki endilega víst að allir séu fátækir þar, líka vegna þess að ekki er tekið tillit til eigna, en þessi lágtekjumörk sýna að 9,7% af Íslendingum eru fyrir neðan þau. Aðeins eitt ríki í Evrópu stendur betur að vígi hvað þetta varðar, Svíþjóð. Annar mælikvarðinn er samanburður á því hvað efsti fimmtungurinn í tekjum hefur mikið umfram lægsta fimmtunginn. Það reynist vera á Íslandi 3,5 sinnum hærri tekjur. Aðeins örfá ríki í Evrópu eru með hagstæðari niðurstöður hvað þetta varðar. Það er ekki jafnari tekjuskipting í öðrum löndum nema á 2–3 stöðum í Evrópu. Loks er vikið að hinum margumrædda Gini-stuðli sem m.a. hefur verið kallað eftir upplýsingum um á Alþingi. Gini-stuðullinn er ekki fullkominn mælikvarði, hann er á margan hátt ófullkominn sem slíkur, en samkvæmt honum, svo langt sem það nær, standa Íslendingar líka afskaplega vel að vígi hvað tekjudreifinguna varðar. Það er athyglisvert að draga þetta fram hér því að þetta er einmitt mælikvarði sem margir hafa notað að undanförnu til að fara með rangt mál og leiða fólk á villigötur í samanburði um tekjur og jöfnuð hér á landi.

Frú forseti. Ég get tekið undir það sem hæstv. forsætisráðherra sagði um þetta mál og taldi mikilvægt að heyra viðbrögð hæstv. forsætisráðherra við svona merkilegum niðurstöðum. Sannarlega eru þær stórmerkilegar. En það er heldur dapurlegt að heyra að þegar út kemur skýrsla sem byggir á samevrópskri aðferðafræði og leiðir í ljós að ýmsir háskólamenn og stjórnmálamenn hafa rangt fyrir sér skuli hv. þingmenn kalla þessa umræðu okkar hæstv. forsætisráðherra merkilegt leikrit. 

Virðulegur forseti. Ég gat þess að samkvæmt þessum niðurstöðum væru 9,7% Íslendinga undir lágtekjumörkunum og eiga það á hættu að verða skilgreind fátæk sem væri með því allra lægsta í Evrópu. Hér er miðað við aðferðafræði Evrópusambandsins. Ef miðað er við aðferðafræði OECD sem nokkuð hefur verið til umræðu og notuð til viðmiðunar, eins og t.d. í skýrslunni um fátækt barna sem við ræddum hér um daginn og miðar við 50% af miðgildi í lægri helmingi tekjurófsins, kemur á daginn að það eru ekki 9,7% sem eru innan þessara marka heldur 5,3%. Fátæktin er sem sagt með öðrum orðum enn minni ef miðað er við aðferðafræði OECD. Þetta segir okkur náttúrlega að það er hægt að mæla þessa hluti með ýmsum hætti. Aðalniðurstaðan stendur þó óbreytt og hún er sú að Íslendingar standa afar vel að vígi og öðrum þjóðum betur hvað þetta varðar.

Hæstv. forseti. Ég vil gera mjög alvarlegar athugasemdir við fundarstjórn forseta, ekki bara það að engin fyrirspurn skuli hafa verið heimiluð frá þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs heldur fyrst og fremst á hvaða forsendum það gerist. Fyrsta fyrirspurnin sem hæstv. forseti leyfir varðar loftslagsbreytingar, nýútkomna skýrslu um það efni og viðbrögð íslenskra stjórnvalda við henni. Fyrir liggur beiðni um utandagskrárumræðu um nákvæmlega þetta efni og á fundi með þessum sama hæstv. forseta þingsins var um hana fjallað. Engu að síður er þessi fyrirspurn leyfð fyrst og verður það á kostnað okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði sem eigum sitthvað vantalað við hæstv. samgönguráðherra Sturlu Böðvarsson sem ég tel að sé að fara á bak við þingið varðandi vegaframkvæmdir á hálendinu. Það er mál sem kallar á umræðu í þinginu en ég vildi fyrst og fremst, hæstv. forseti, gera athugasemdir við þessa fundarstjórn.

Forseti vill upplýsa að heiti utandagskrárumræðu og heiti þeirrar fyrirspurnar sem lögð var hér fram gaf forseta ekkert tilefni til þess að neita þingmanni um fyrirspurn. Auk þess verður forseti að upplýsa að fyrsta fyrirspurn frá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði kom svo seint fram að forseti gat ekki tekið hana inn í þennan hóp ef þingmaðurinn er að gagnrýna það að hafa ekki komið hér að fyrirspurn frá flokknum.

Forseti. Ég ætla ekki að skipta mér af því hvað Vinstri hreyfingin – grænt framboð vill spyrja um í þinginu en hins vegar verð ég að gera þá athugasemd við fundarstjórn forseta að að mínu viti eiga ekki heima undir þeim lið sem hér fór fram áðan í störfum þingsins, óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra, svona leikrit eins og sett var upp á milli hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar og hæstv. forsætisráðherra 

Forseti óskar eftir því að þingmenn hafi hljóð í salnum.

Ég verð að segja, af því hv. þm. Ögmundur Jónasson talaði um framkvæmdir á hálendinu, að það var einmitt ein af þeim fyrirspurnum sem hér var lögð fram, óundirbúin, til samgönguráðherra, um framkvæmdir á hálendinu, nefnilega um þær fréttir að hæstv. samgönguráðherra hefði tekið því vel að fyrirtæki eitt hér á landi byðist til þess að leggja veg og eiga hann síðan um aldur og ævi sem er ný stefna í samgöngumálum á Íslandi. Ég vil segja að úr því að sú fyrirspurn varð að víkja fyrir leikriti Sjálfstæðisflokksins í umræðunni áðan óska ég úr þessum stóli eftir því að fá að heyja utandagskrárumræðu við hæstv. samgönguráðherra um þetta mál.

Forseti upplýsir að farið var með fyrirspurnir með hefðbundnum hætti og forseti getur ekki ritskoðað það með hvaða hætti þingmenn bera fram fyrirspurnir sínar.

Hæstv. forseti. Athugasemd mín er undir liðnum um fundarstjórn forseta. Eftir því sem ég hef komist næst er fyrirspurnum ekki raðað eftir þeirri röð sem þær berast til forseta þingsins  Ég ítreka óánægju mína og mótmæli við fundarstjórn forseta.

Hæstv. forseti. Í tilefni af þeim orðum sem féllu hér varðandi fundarstjórn forseta og um þær fyrirspurnir sem hér hafa komið fram var fullkomlega eðlilegt að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson óskaði eftir að beina fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra vegna þeirrar stórmerkilegu skýrslu sem kom frá Hagstofunni á föstudaginn. Ég held að hv. þingmenn, hæstv. forseti, ættu ekki að gera lítið úr sjálfum sér með því að kalla það starf og þær umræður sem fara fram í þinginu leikrit. Það er bara ekki við hæfi og ég óska eftir því, hæstv. forseti, að sérstaklega verði rætt við þingmanninn um að nota ekki slíkt orðalag um þau eðlilegu þingstörf, þær eðlilegu fyrirspurnir sem koma fram í þinginu.

Frú forseti. Auðvitað var ekkert óeðlilegt við það að ég varpaði fram spurningu, mikilvægri spurningu, og ræddi hér mikilvæg mál um tekjudreifingu á Íslandi við hæstv. forsætisráðherra. Það er ekki hægt að halda því fram að slík umræða sé eitthvert leikrit. Þetta eru mikilvæg mál sem við þurfum að ræða í þjóðþinginu og það gerði ég og hæstv. forsætisráðherra. Ég vil benda hæstv. forseta á að komin er upp alvarleg staða í þinginu sem upplýst er hér fyrir alþjóð, að átt hefur sér stað mikill klofningur í stjórnarandstöðunni. Stjórnarandstöðuflokkarnir eru nú komnir í hár saman og farnir að rífast yfir því hver hafi forgang á því að ræða um loftslagsmálin. Vinstri hreyfingin – grænt framboð er andsnúin því að Samfylkingin ræði þau mál í þinginu og kvartar undan því. Ég held að ráð væri, frú forseti, að þú mundir fresta fundi svo að stjórnarandstaðan gæti fengið sér tíu dropa af kaffi og ráðið ráðum sínum vegna þess að það er alveg ljóst af þessari umræðu að hún er ekki jafnsameinuð og menn úr stjórnarandstöðuflokkunum vilja vera láta. 
            

Frú forseti. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hefur málfrelsi eins og aðrir. Það getur vel verið að hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur finnist að ekki eigi að kalla framgöngu þess þingmanns leikrit hérna áðan en ég held að ég og formaður þingflokks sjálfstæðismanna getum þó verið sammála um að hann lék þetta mjög vel. Frú forseti. Ég kem hér upp vegna þess að hv. þingmaður spurði - eftir að hafa leikið til enda hlutverk sitt - svo sem út í tómið: Hvað segja nú hv. þingmenn Jóhanna Sigurðardóttir og aðrir þingmenn Samfylkingarinnar? Frú forseti. Við eigum ekki kost á því að svara þeirri spurningu í umræðu sem er lokuð með þessum hætti. Fyrst að Sjálfstæðisflokkurinn hefur hins vegar óskað eftir því að fá fram afstöðu Samfylkingarinnar til tekjuskiptingar og tekjudreifingar á Íslandi vil ég verða við þeim óskum hv. þingmanns sem talaði fyrir Sjálfstæðisflokkinn  Síðan vil ég líka upplýsa hv. þingmann, sem virtist vera að fetta fingur út í að þingmenn Samfylkingarinnar væru að ræða um loftslagsmál, að formaður Samfylkingarinnar hefur lagt fram tvö þingmál sem beinlínis varða losun þeirra skaðlegu lofttegunda. Það er því fullkomlega eðlilegt að hún fyrir hönd síns flokks, sem hefur haft frumkvæði um tillöguflutning á vissum sviðum þess málaflokks í þinginu, inni forsætisráðherra eftir því vegna þess að hann hefur til þessa, eins og hv. þingmaður og allur flokkur hans, skilað auðu í loftslagsmálum. Það er því fullkomlega eðlilegt að með þessu móti sé ákveðin verkaskipting með stjórnarandstöðunni ef maður vill líta á það þannig, að Samfylkingin gangi eftir því að sá flokkur sem hefur þagað þunnu hljóði svari. Svo vona ég að hv. þingmaður taki með mér þátt í umræðu við hæstv. umhverfisráðherra um viðhorf Framsóknarflokksins til þess máls. Ég veit að þar mun hann líka sýna jafnfrábæran leik og áðan.

Forseti. Þingsköp heimila hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni að koma hingað í stólinn við ýmis tækifæri. Við það verður að una því að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hefur verið kjörinn á þing. Rétt er hins vegar, forseti, að Arnbjörgu Sveinsdóttur, hv. þingmanni og formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins, sem er með ábendingar um hvað forseti skuli benda einstökum mönnum á, sé bent á að halda agavaldi yfir sínu fólki í þingflokki Sjálfstæðisflokksins og vera ekki að skipta sér af öðrum á þinginu. Það leikrit, sá skopleikur sem hér fór fram áðan þar sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson fór með þjálfaðar spurningar fyrir hæstv. forsætisráðherra sem hæstv. forsætisráðherra síðan svaraði með þjálfuðum hætti undir leikstjórn Arnbjargar Sveinsdóttur, vona ég, var hins vegar ekki þinginu til sóma, sérstaklega vegna þess að formið leyfir ekki þátttöku annarra eins og fram kom áðan, í þessum umræðum og er því til lítils fyrir hv. þingmann og honum til skammar að hrópa hér út í salinn: Hvað segir þessi, hvað segir hinn? vegna þess að hann kemst ekki að í umræðunni. Ég vildi benda á þetta um leið og ég ítreka að þessi liður á dagskránni er auðvitað fyrst og fremst til þess að ráðherrar svari fyrir þau mál sem þingmenn vilja heyra um en ekki til þess að fram fari umræður sem eiga betur heima í þingflokksherbergjum og hinum reykfylltu bakherbergjum Sjálfstæðisflokksins hér og annars staðar, og ekki lítil leikrit sem stjórnarliðar setja upp sjálfum sér til ánægju, hressingar og aukavinnu.

Frú forseti. Ég verð að segja í ljósi þess sem fram kom hjá síðasta hv. þingmanni um að ég hefði orðið mér til skammar í umræðum um tekjudreifingu á Íslandi, að það eru ummæli sem ég hefði talið að hæstv. forseti ætti að gera athugasemdir við og biðja hv. þingmann um að gæta orða sinna, vegna þess að ég tel að hvorki hafi verið efni né ástæður til þess fyrir hv. þingmann að láta slík orð falla. Það sem ég var að gera í umræðunni í óundirbúnum fyrirspurnum var að ég ræddi um nýja skýrslu Hagstofu Íslands þar sem fjallað er um lágtekjumörk og tekjudreifingu á Íslandi árin 2003 og 2004. Þar kemur fram að tekjuskipting á Íslandi er mun jafnari en í flestum öðrum ríkjum Evrópu. Þetta eru mjög merkileg tíðindi og þau eru líka mikilvæg. En stjórnarandstöðuflokkarnir og þar á meðal hv. þm. Mörður Árnason getur ekki hlustað á sannleikann og hann þolir ekki að heyra að þær ræður sem hv. þingmenn Samfylkingarinnar hafa haldið um þessi mál eru rangar.  Frú forseti. Ég ætla ekki að gera frekari athugasemdir við fundi þína.

Virðulegi forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem það gerist að stjórnarandstaðan rýkur upp til handa og fóta þegar stjórnarliðar spyrja ríkisstjórnina eða ráðherra hennar einhverra spurninga undir þessum dagskrárlið. Ég man varla nokkurn tíma eftir því raunar á þessu kjörtímabili að það hafi ekki einmitt gerst, að þegar stjórnarliðar koma hér upp, spyrja eðlilegra spurninga, að stjórnarandstaðan kveðji sér ekki hljóðs eftir að umræðu lýkur til að gagnrýna það stjórnarliðar skuli leyfa sér að tala undir þessum dagskrárlið. Ég hef marglesið þingsköpin og ég hef hvergi komið auga á að þessi dagskrárliður sé sérstaklega hannaður til þess að stjórnarandstaðan ein fái að einoka hann og koma í veg fyrir að stjórnarliðar tali. Hv. þm. Mörður Árnason talaði áðan og sagði að það væri nú að vísu svo að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hefði hér málfrelsi og við það yrði að una, að við það yrði að una að þingmaðurinn hefði málfrelsi. Það er nú bara þannig að það er stjórnarskrárvarinn réttur, það er ekki þannig að menn eigi sérstaklega við þetta að una. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson vakti athygli á máli sem var afskaplega athyglisvert. Síðan gerðist það í kjölfarið að hv. þm. Ögmundur Jónasson fann að því að formaður Samfylkingarinnar hefði verið að reyna að stelast inn í mál sem þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hefðu flutt. Og þetta var auðvitað orðið svolítið vandræðalegt og þá var rokið upp til þess að setja af stað leikrit af hálfu hv. þm. Marðar Árnasonar til að draga athygli frá því að Vinstri grænir væru að gagnrýna formann Samfylkingarinnar og Samfylkinguna fyrir það að reyna að flýta sér fram fyrir röðina í umræðum um mál sem er vissulega eðlilegt mál, sem eru loftslagsbreytingarnar. Málið er einfaldlega þetta: Það er eðlilegt, það er stjórnarskrárvarinn réttur þingmanna, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, að kveðja sér hljóðs á Alþingi. Í þingsköpum er kveðið á um að þingmenn hafi rétt til þess að spyrja spurninga og ekki er verið sérstaklega að tala um í því sambandi að það sé stjórnarandstaðan eingöngu. Það eru ekki síður stjórnarliðar sem hafa fullkominn rétt til þess að vekja athygli á máli. Reyndar er mjög sérkennilegt að það skuli ekki hafa verið stjórnarandstaðan sem vekti athygli á því þegar birtast athyglisverðar upplýsingar sem styðjast við aðferðafræði Evrópusambandsins um hvernig eigi að bera saman tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Það er kannski til marks um að sumir eru á flótta frá þessu Evrópusambandsdekri sínu.

Frú forseti. Mér finnst áhyggjuefni þegar hæstv. ráðherra kemur hér og misskilur allan málflutning stjórnarandstöðunnar sem var að vekja máls á því að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson kallar eftir viðbrögðum okkar og við erum að útskýra það að við komumst ekki að til þess að skýra afstöðu okkar. En við höfum beðið um það í stjórnarandstöðunni að fá að ræða þetta mál. Ég hef sent m.a. tölvuskeyti til hæstv. forseta þingsins um að málið verði tekið á dagskrá og fróðlegt væri að heyra hvort stjórnarliðar hafa eitthvað á móti því. Þeir virðast nefnilega hafa á móti því. Þeir tala undir þessum lið þar sem stjórnarandstaðan kemst ekki að, það er það sem þeir gera, þeir forðast þetta. Hvers vegna? Þeir hafa farið illa út úr umræðu síðustu daga, þeir hafa farið illa út úr því að réttlæta það ástand sem hér ríkir, að um 7% barna búi við fátækt. Fólki finnst þetta ástand vera ónauðsynlegt og fólk vill breyta þessu. En Sjálfstæðisflokkurinn vill viðhalda þessu og meira að segja þegar verið er að setja reglur og lög, svo sem skattalög, þá hefur hann ítrekað neitað að upplýsa hvað skattbreytingarnar hafa haft í för með sér, hvaða breytingar það muni hafa á tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu. Hæstv. forsætisráðherra hefur ekki hirt um að svara þeim spurningum sem hann hefur verið spurður hér hvað eftir annað, hann hefur neitað að svara þeim. Og ekki er að sjá að framsóknarmönnum sé annt um það hvort þær skattbreytingar hafi valdið aukinni tekjuskiptingu.  Það er nefnilega svo að ágætur prófessor í Háskóla Íslands hefur komist að því að kannski hafa greidd laun ekki svo mjög breyst, heldur hefur ríkisstjórnin með breytingum á skattkerfinu valdið því að það sem eftir situr í vasa hvers og eins, því hefur verið misskipt, vegna þess að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks fer alltaf dýpra og dýpra ofan í vasa þeirra með lágu launin 

Það er mjög mikilvægt að þeir sem kveðja sér hljóðs um fundarstjórn forseta ræði fundarstjórn forseta og að aðrir þingmenn hafi hljóð í salnum.

Frú forseti. Það er greinilegt að þeim er órótt, stjórnarliðum, 

Frú forseti. Hæstv. sjávarútvegsráðherra er yfirleitt stilltastur manna í þessum sölum og sá sem er hvað jafnlyndastur þegar gefur á skútu ríkisstjórnarinnar. Æsingurinn sem í honum var hérna áðan, frú forseti, endurspeglar kannski þá staðreynd að í síðustu könnunum síðustu þriggja mánaða hefur ríkisstjórnin verið skítfallin.  
             Nú hefur það komið fram af hálfu hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins að þeir hafa eindreginn vilja til þess að fá að ræða við stjórnarandstöðuna um viðhorf þeirra til tekjudreifingar landsmanna. Ég tel, frú forseti, að það eigi að verða við óskum þeirra hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins. Það er alveg sjálfsagt að stjórnarandstaðan skiptist á skoðunum við þá um þetta málefni. Nú vill svo til að á morgun var fyrirhuguð utandagskrárumræða um tiltekið efni og af sérstökum ástæðum mun hún falla niður. Ég vil því óska sérstaklega eftir því fyrir hönd okkar í stjórnarandstöðunni að á morgun verði gefinn tími til þess að ræða hér utan dagskrár um þetta efni, tekjudreifingu Íslendinga eins og hún hefur þróast síðustu árin undir ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokksins. Ef Sjálfstæðisflokkurinn þorir ekki í þá umræðu strax á morgun þá vitum við hverjir það eru sem hér komu einungis til þess að standa á leiksviði og fara með lærðan texta. Og, frú forseti, stóðu sig það vel að líkast til gætu þeir unnið leiklistarverðlaun Íslands á næsta ári. 
            

Hæstv. forseti. Um fundarstjórn forseta er svo sem allt gott að segja nema það að ég held að ástæða væri fyrir þingheim í tilefni af orðum hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að fá úr því skorið hvort kaffibandalagið er endanlega hrunið á loftslagsmálunum eins og hefur komið fram í umræðunum í dag. Það hlýtur að vera spurning dagsins: Er eitthvað eftir af þessu, hæstv. forseti, góða kaffibandalagi? Spyrjum þeirrar spurningar. 
            

Nú hefst áður boðuð utandagskrárumræða um leynisamninga með varnarsamningnum 1951. Málshefjandi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Hæstv. utanríkisráðherra, Valgerður Sverrisdóttir, verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa en samkomulag er um að hún standi í eina klukkustund og ræðutími skiptist jafnt milli þingflokka, 12 mínútur á flokk. Umferðir verða þrjár, sex mínútur í fyrstu umferð, fjórar mínútur í annarri umferð og tvær mínútur í þriðju umferð en heimilt verður að flytja tíma á milli umferða. Röð þingflokkanna verður þessi í öllum umferðum: Vinstri hreyfingin – grænt framboð, Framsóknarflokkur, Samfylking, Sjálfstæðisflokkur og Frjálslyndi flokkurinn. Í þriðju umferð tala þó málshefjandi og utanríkisráðherra í lok umræðunnar fyrir hönd sinna flokka.

Frú forseti. Koma bandarísks hers til Íslands á vordögum 1951 var ákaflega umdeildur atburður. Þá gengu menn þvert á svardaga um að á Íslandi skyldi aldrei vera erlendur her á friðartímum. Alþingi var ekki kallað saman í tengslum við gerð herverndarsamningsins og kom fyrst að því máli í október haustið eftir. Atburðarásin var á þá leið að 5. maí er skrifað á laun undir samninginn og aðfaranótt 7. maí kemur herinn til landsins og það er fyrst á þeim degi sem þjóðin fær að vita með fréttatilkynningu að erlendur her sé kominn í landið. Herverndarsamningnum var gefin lagastoð með bráðabirgðalögum 24. maí og það er fyrst í október sem Alþingi tekur hann til umfjöllunar. Þetta var nógu slæmt þótt ekki bættist það við sem nú liggur fyrir, að á bak við herverndarsamninginn voru gerðir leynisamningar sem Alþingi og þjóð voru leynd í meira en hálfa öld að því er best verður séð eingöngu af pólitískum ástæðum. Með öðrum orðum var samið um allt annað á bak við tjöldin og gengið mun lengra í afsali og kvöðum á íslenskt land og landhelgi, og íslenskum lögum og íslenskri stjórnskipan var vikið lengra til hliðar með leynisamningum en gert er í svokölluðum varnarsamningi sjálfum. Þetta er grafalvarlegur gjörningur, það hljóta allir að sjá þegar af þessari ástæðu gengið er með öllu fram hjá Alþingi og röngum upplýsingum haldið að þjóðinni um þessi mál í meira en hálfa öld. Samráð við utanríkismálanefnd Alþingis er að sjálfsögðu algjörlega hunsað sem og Alþingi sjálft og það má í raun segja að Alþingi sé haft að fífli í öll þessi ár svo ekki sé nú talað um að ákvæðin um eðlilegt samráð um þessa hluti eru þar af leiðandi margbrotin. Öllu alvarlegra er þó að í leyniviðaukunum er fólgið beint afsal og beinar kvaðir á íslenskt land og íslenskt yfirráðasvæði, og stjórnskipan og lögum er vikið til hliðar. Í 21. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: „Forseti lýðveldisins“ - þ.e. les utanríkisráðherra - „gerir samninga við önnur ríki. Þó getur hann enga slíka samninga gert, ef þeir hafa í sér fólgið afsal eða kvaðir á landi eða landhelgi eða ef þeir horfa til breytinga á stjórnarhögum ríkisins, nema samþykki Alþingis komi til.“ Slíkt samþykki Alþingis kom aldrei til og liggur ekki enn fyrir varðandi þessa samninga sem voru endurnýjaðir 29. september í haust að langmestu leyti. Því er óhjákvæmilegt að spyrja ýmissa spurninga, virðulegur forseti, um stöðu þessara viðauka, stjórnskipulega, lagalega og þjóðréttarlega, og gjörninginn sem fór fram 7. maí 1951 og 29. september 2006.

25. júlí …

Ég spyr þar af leiðandi í fyrsta lagi: Hverju sætir að utanríkismálanefnd Alþingis og þjóðin voru áfram leynd tilvist leyniviðaukanna þegar ríkisstjórnin kynnti niðurstöður viðræðna við Bandaríkjamenn um fyrirkomulag brottfarar hersins síðasta haust? Þessu þyrftu helst bæði hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra að svara. Í öðru lagi: Hvernig samrýmist undirritun þáverandi utanríkisráðherra, Bjarna Benediktssonar, 8. maí 1951 og núverandi utanríkisráðherra, Valgerðar Sverrisdóttur, 29. september 2006 undir leyniviðaukana annars vegar og framlengingu ýmissa ákvæða þeirra hins vegar og án undangengins samráðs við utanríkismálanefnd Alþingis og án fyrirvara um samþykki Alþingis a) 21. gr. stjórnarskrárinnar sem bannar afsal eða að kvaðir séu lagðar á land eða landhelgi, sem og að breytingar séu gerðar á stjórnarhögum ríkisins, nema samþykki Alþingis komi til, b) ákvæðum 24. gr. laga um þingsköp Alþingis sem mæla fyrir um skyldur ríkisstjórnar um samráð við utanríkismálanefnd. Í þriðja lagi: Hvaða stjórnskipulega stöðu, þjóðréttarlegt eða lagalegt gildi telur ráðherra að leyniviðaukarnir hafi í dag og hafi haft í gegnum tíðina í ljósi þess að þeir eru gerðir án samráðs við, hvað þá að fengnu samþykki Alþingis, án þess að eiga sér stoð í sérstökum lögum og verandi, að því er best verður séð, í andstöðu við 21. gr. stjórnarskrárinnar. Í fjórða lagi: Hvaða lagastoð hefur 2. og 3. málsl. 1. mgr. sérstaks fylgiskjals nr. 4 þar sem Bandaríkjamönnum er lofað því að „réttum íslenskum yfirvöldum“ verði gefin fyrirmæli um að afsala lögsögu í brotamálum og framselja bandaríska liðsmenn eða skyldulið þeirra þótt þeir hafi verið handteknir vegna brota sem beri undir íslenska lögsögu? Hversu oft hefur þessu ákvæði verið beitt og hafa hin réttu íslensku yfirvöld, þ.e. væntanlega lögregluyfirvöld, ætíð hlýtt slíkum fyrirmælum og farið þannig að því er virðist á svig við lög? Í fimmta lagi: Hvaða áhrif hefur 8. gr. almenna viðaukans um að Bandaríkjamönnum sé ekki skylt að afhenda samningssvæði í sama ástandi og þau voru upphaflega haft á þá mengun sem hersetan skilur eftir sig og á möguleika landeigenda, sveitarfélaga og fleiri aðila til að ná rétti sínum í viðeigandi tilvikum? Í sjötta lagi: Hvernig samrýmast ákvæði 2. gr. viðbætis um almenna flugstarfsemi, um rétt Bandaríkjamanna til að taka í sínar hendur á þeim tímabilum sem þeir telja nauðsynlegt fulla stjórn og ábyrgð á almennri flugstarfsemi, þar á meðal lendingum og aðflugsstjórn og flugþjónustu á Keflavíkurflugvelli? Hvernig samrýmast þessi ákvæði stjórnskipan og lagaákvæðum á sviði flugmála?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir að efna til þessarar umræðu sem ég tel að sé eðlileg og þörf, en sem kunnugt er var leynd aflétt af öllum viðaukum varnarsamningsins þann 18. janúar sl. og þeir gerðir opinberir. Áður hafði einungis viðbætir um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna á Íslandi og eignir þeirra verið gerður opinbert skjal með varnarsamningnum en öll önnur fylgiskjöl voru flokkuð sem trúnaðarmál. Alls eru þetta átta skjöl sem fjalla m.a. um afnotarétt Bandaríkjanna af landsvæðum, kostnaðarábyrgð þeirra, eignarhald á mannvirkjum og skil á varnarsvæðum. Einnig eru ákvæði um undanþágu frá sköttum, almenna flugstarfsemi og mælingar vegna kortagerðar, almenna starfsemi, fjölda í herliði Bandaríkjanna og lögsögu yfir varnarliðsmönnum. Í viðræðunum við Bandaríkin á síðasta ári voru þessi fylgiskjöl til umræðu og gerðar voru á þeim þær breytingar sem nauðsynlegar voru miðað við breyttar aðstæður. Af Íslands hálfu var ekkert því til fyrirstöðu að þessari leynd væri aflétt þegar að lokinni undirritun 29. september sl. en skrifræði í Bandaríkjunum varð þessi valdandi að endanleg afgreiðsla fékkst ekki í Washington fyrr en 11. janúar sl. Ég tel í sjálfu sér ekki þjóna miklum tilgangi að ræða það í dag hvers vegna þessi skjöl voru upphaflega flokkuð sem trúnaðarmál eða hvers vegna þessari leynd var ekki aflétt fyrr. Hins vegar er augljóst að aðstæður á Íslandi við gerð varnarsamningsins voru allt aðrar en þær eru nú. Varnarsamningurinn var líklega umdeildasti tvíhliða samningur sem Ísland hefur gert en tveimur árum áður höfðu átt sér stað uppþot á Austurvelli þegar Alþingi samþykkti aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Þannig varpar spegilmynd samtímans ekki endilega sanngjörnu ljósi á fortíðina. Hvað varðar þau ákvæði í viðaukunum sem hafa verið hvað mest í umræðunni - og þá er ég að tala um 8. gr. almenna viðbætisins um skil svæða og 2. gr. viðbætis um almenna flugstarfsemi - er ljóst að íslenska viðræðunefndin var nokkuð bundin af áður gerðum samningum, m.a. hvað hreinsun svæða snerti. Ýmislegt náðist hins vegar fram í skilasamningnum við Bandaríkin, til að mynda fékk íslenska ríkið öll bandarísk mannvirki á varnarsvæðinu án endurgjalds. Hér er um að ræða verðmæti sem nema milljörðum. Þá er ákvæði í skilasamningnum þess efnis að komi í ljós ófyrirséð alvarleg mengun á næstu fjórum árum muni Ísland og Bandaríkin hafa samráð og samstarf um viðbrögð. Líkurnar á að slíkt komi upp eru hins vegar taldar afar litlar enda umfang og eðli mengunar á svæðinu þekkt. Hvað varðar aðgengi að landinu á ófriðartímum verðum við að hafa í huga þá skuldbindingu sem Bandaríkjamenn hafa undirgengist, þ.e. að verja Ísland gegn utanaðkomandi vá. Þetta er ekki lítil skuldbinding og ekki óeðlilegt að henni verði að fylgja ákveðið svigrúm til athafna. Hins vegar yrði reyndin ávallt sú að íslensk og bandarísk stjórnvöld mundu hafa samráð um slíkt aðgengi og yfirtöku, t.d. á stjórnun flugumferðar. Slíkt er eðli samninga á milli fullvalda þjóða og bandamanna. Í sérstöku fylgiskjali, nr. 4, er fjallað um framkvæmd þeirra tilvika þegar Ísland og Bandaríkjamenn eiga bæði lögsögu í máli þar sem varnarliðsmaður hefur brotið af sér. Skjalið inniheldur yfirlýsingu af Íslands hálfu þar sem því er lýst að ríkisstjórn Íslands óski ekki eftir því að fara með lögsögu í slíkum málum nema þegar um sé að ræða mál sem hafi sérstaka þýðingu fyrir Ísland. Í ljósi þess að þetta skjal hefur nú verið gert opinbert, sýnist mér nærtækast að íslensk stjórnvöld móti og setji reglur um það hvaða mál teljist hafa sérstaka þýðingu fyrir Ísland og að efni slíkra reglna verði komið á framfæri við bandarísk yfirvöld. Það er eðlilegt að spurt sé hvort reynt hafi verið til þrautar að fá leyniviðaukunum breytt í samningaviðræðunum við Bandaríkjamenn á síðasta ári og svarið er eftirfarandi: Gerðar voru þær breytingar á viðaukunum sem eðlilegar voru í ljósi þess að fastri viðveru bandarísks herliðs væri að ljúka. Hvað skil á svæðum varðar má ljóst vera að áherslur á umhverfismál árið 1951 voru allt aðrar og minni en í dag. Ákvæði í viðaukunum ber þess merki og sem fyrr greinir munu Íslendingar og Bandaríkjamenn taka sameiginlega á alvarlegri mengun ef upp kemur. Ég hef hins vegar sagt að ég hefði gjarnan viljað sjá meiri skuldbindingu af hálfu Bandaríkjanna hvað hreinsun svæða varðar, en svona eru samningar. Ýtrustu kröfur Bandaríkjamanna náðu heldur ekki fram að ganga í þessum samningi.

Frú forseti. Hæstv. utanríkisráðherra á hrós skilið fyrir að hafa flutt hérna heiðarlega og ærlega ræðu. Ég gat ekki betur heyrt á máli hæstv. ráðherra en hún hafi reynt af fremsta megni að svara ærlega þeim spurningum sem fyrir hana voru lagðar. Það er ákaflega merkilegt að hæstv. ráðherra lýsir því hér yfir að sökum hins leynilega viðauka um skil á varnarsvæðum frá 1951 hafi hendur Íslendinga verið bundnar við samningana núna í haust. Hæstv. ráðherra segir það undanbragðalaust að hún hefði viljað sjá skýrari ákvæði um skuldbindingar Bandaríkjamanna varðandi skil á svæðunum. Að þessu leyti er alveg ljóst að það er himinn og haf milli viðhorfa hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra í þessum efnum. Hæstv. forsætisráðherra lýsti því yfir síðast fyrir örfáum dögum að hann teldi að skilasamningarnir frá því í haust hefðu verið fullnægjandi. Nú liggur það fyrir að hæstv. utanríkisráðherra er annarrar skoðunar og hún segir það jafnframt alveg klárt og kvitt að hendur Íslendinga hafi verið bundnar með löglausum leynisamningum frá árinu 1951. Það skiptir ákaflega miklu máli í þessari umræðu. Hæstv. ráðherra á líka hrós skilið fyrir að hafa viljað aflétta pukri og leynd sem hún segir að vísu að hafi aðallega verið karlapukur í reykfylltum bakherbergjum. Ef svo er að hæstv. ráðherra vilji losna við pukrið, spyr ég hana jafnheiðarlega og -ærlega og hún hefur svarað hér: Af hverju er þá ekki stjórnarandstöðunni sem situr undir trúnaði í utanríkismálanefnd leyft að sjá það sem er undirstaðan undir varnarsamkomulaginu frá því í haust, þ.e. varnaráætlunina sem Bandaríkjamenn gerðu? Er það ekki pukur sem er fordæmanlegt? Er kvennapukur eitthvað betra en karlapukrið, jafnvel þótt það sé pukur framsóknarkvenna? Ég held ekki. Mig langar til að hæstv. ráðherra svari mér þessu. Það sem mér finnst alvarlegast í þessum samningi er ákvæðið í leyniviðaukanum um einhliða rétt varnarliðsins til að taka yfir stjórn flugmála í landinu. Samkvæmt 2. gr. leyniviðbætisins um almenna flugstarfsemi er bandarískum stjórnvöldum heimilt og ég vitna, með leyfi forseta: „að svo miklu leyti sem herþörf krefur að þeirra dómi að taka í sínar hendur fulla stjórn og ábyrgð á almennri flugstarfsemi“. Þarna var ég að vitna til hins gamla viðauka. Það sem ég tel vera fordæmanlegt er að í hinum nýja leyniviðauka ríkisstjórnarinnar frá því í haust er þessi heimild enn þá inni þó að greininni hafi að sönnu verið lítillega breytt. Þar segir að Bandaríkjamenn geti, ég tel að það segi alveg skýrt þó að það hafi að vísu ekki verið þýtt yfir á íslensku en eins og ég skil það tel ég að í þeim texta segi alveg skýrt að Bandaríkjamenn geti einhliða ákveðið að taka að fullu yfir stjórn og ábyrgð á borgaralegu flugi til og frá Íslandi. Þetta er satt að segja alveg ótrúlegt. Hæstv. forsætisráðherra hefur ekki með fullnægjandi hætti getað svarað spurningunni um hvort þetta stangist ekki á við lög og stjórnarskrá. Hann hefur að vísu verið uppi með nokkuð almennt þus um að þetta sé náttúrlega samningur tveggja fullvalda ríkja og um þetta verði samið. Hæstv. utanríkisráðherra reyndi að skýra þetta áðan á sömu lund. Samningsskuldbindingin hljóðar ekki upp á það. Samkvæmt henni er valdið Bandaríkjanna og reynsla okkar af samskiptum við Bandaríkin allt frá árinu 2000 segir okkur skýrt að Bandaríkin túlka svona ákvæði eftir orðanna hljóðan. Þetta samningsákvæði stenst ekki íslensk lög að mínu viti. Hvergi í íslenskum lögum er gert ráð fyrir að erlent ríki geti tekið yfir stjórn borgaralegs flugs í landinu. Ég tel að þetta sé á mjög gráu svæði gagnvart stjórnarskránni og ég get ekki annað en tekið undir með málshefjanda að mér finnst að skoða þurfi mjög rækilega hvort þetta sé ekki beinlínis brot á stjórnarskránni. Það sama gildir, herra forseti, um það sem varðar framsal á refsilögsögu til Bandaríkjanna líka. Í hinum opinbera lögfesta viðbæti frá árinu 1955 er tekið fram með nokkuð skýrum hætti um rétt íslenskra stjórnvalda til lögsögu yfir mönnum í liði Bandaríkjanna vegna brota sem þeir kunna hugsanlega að fremja hér á landi. Í hinum leynilega tæknilega viðauka nr. 4 afsala íslensk stjórnvöld sér hins vegar réttinum til lögsögu nema um sé að tefla sakir sem hafa sérstaka þýðingu fyrir Ísland og ekki er hægt að skilja þann viðauka öðruvísi en að réttum íslenskum yfirvöldum, eins og bent var á fyrr í umræðunni, séu þá gefin fyrirmæli og leiðbeiningar um að framselja liðsmenn varnarliðsins, sem hafa brotið innan og gegn refsilögsögu íslenska ríkisins, í hendur Bandaríkjamanna. Nú er það svo, frú forseti, að opinberi viðaukinn hefur lagagildi í landinu en núna er upplýst að stjórnvöld hafi samið í leynisamningum um að aðrar reglur gildi um framsal varnarliðsmanna en lögfestar eru á Íslandi. Það þýðir ekkert annað en að í reynd er búið að framselja refsilögsögu til erlends ríkis. Ef liðsmaður Bandaríkjanna er hér á heræfingu og brýtur af sér, stendur enn þessi löglausa samningsskuldbinding íslenskra stjórnvalda. Ég spyr báða þá hæstv. ráðherra sem hér eru staddir: Hvernig ætla íslensk stjórnvöld að tryggja efndir þessara skuldbindinga þegar íslensk lög hljóða skýrlega upp á annað? Herra forseti. Ég tel að þetta hljóti að fara mjög nálægt því að brjóta stjórnarskrána.

Virðulegur forseti. Það er vissulega eðlilegt að þetta mál sé rætt í sölum Alþingis. Málið er í raun og veru tvískipt, annars vegar er um að ræða það sem stendur í þessum viðaukum, efni þeirra, og hins vegar þá staðreynd að þeir voru ekki birtir á sínum tíma. Hvort tveggja skiptir máli. Ég tel að efni þessara viðauka sé í ljósi þess samnings sem við gerðum við Bandaríkjamenn 1951 í flestum atriðum eðlilegt og til samræmis við það sem annars staðar hefur tíðkast í samningum Bandaríkjamanna og annarra þjóða þar sem verið hafa herstöðvar. Sú staðreynd að þessir viðaukar skyldu ekki birtir á sínum tíma endurspeglar það ástand sem hér ríkti og þann tíðaranda sem uppi var árið 1951 og fráleitt að gera því skóna að núverandi ríkisstjórn eða ábyrgðarmenn í landinu 56 árum síðar geti borið ábyrgð á því að þessir viðaukar voru ekki birtir. Það verður að hafa það í huga, virðulegi forseti, að allt fyrirkomulag varna í ríkjum Atlantshafsbandalagsins á tímum kalda stríðsins hvíldi á þeirri meginforsendu að haldið skyldi uppi traustum og trúverðugum vörnum gegn innrás Varsjárbandalagsins. Ógnin sem blasti við lýðræðisríkjunum var augljós og stefna allra viðkomandi ríkisstjórna um víðtækan varnarviðbúnað með sameiginlegri yfirstjórn og samhæfðum aðgerðum naut almenns skilnings vestan hafs og austan. Það er í umhverfi þessarar miklu spennu sem Íslendingar stíga það gæfuspor að gera tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin 1951. Samningurinn sjálfur er einfaldur um skyldur og kvaðir á grundvelli 5. gr. Atlantshafssáttmálans en styrkir mjög samningsbundið samstarf í NATO um öryggi Íslands. Frekari útfærslur vegna viðveru bandarísks herliðs á Íslandi er að finna í þessum viðaukum sem nú hafa verið birtir. Þau ákvæði ber auðvitað að skoða í réttu sögulegu samhengi, nú þegar allar aðstæður eru gjörbreyttar. Hin upphaflega ógn er sem betur fer ekki lengur til staðar og bandaríska varnarliðið er farið héðan. Þegar rætt er um tilurð varnarsamningsins frá 1951 ber að hafa það í huga að aðdragandinn að gerð hans var mjög stuttur og viðaukarnir undirritaðir skömmu síðar. Segja má að þeir hafi verið nánari útfærsla á einstökum þáttum samningsins og varðað ýmis hagnýt atriði sem eru forsenda eðlilegrar starfsemi herliðs á landsvæði annars bandalagsríkis. Að mestu leyti má segja að þessir viðaukar séu ígildi þess sem í áranna rás varð eins konar net tvíhliða og marghliða samnings á milli NATO-ríkja um stöðu erlends herliðs í gistiríki. Mér er ekki ljóst nú á árinu 2007 af hverju íslensk og bandarísk stjórnvöld töldu fyrir 56 árum nauðsynlegt að halda þessum viðaukum leyndum en eins og endranær þegar fjallað er um löngu liðna atburði verður að gæta að tíðarandanum og aðstæðum. Séð frá sjónarhóli samtíma okkar og með hliðsjón af viðteknum viðbúnaði víðast hvar í heiminum er ekkert í viðaukunum að mínum dómi sem þarf að halda leyndu. En það hefur augljóslega horft öðruvísi við þeim sem stóðu að gerð varnarsamningsins og á þeim tíma var að sjálfsögðu engum kunnugt um að það yrði nauðsynlegt að hafa erlent varnarlið í landinu í marga áratugi. Þrátt fyrir dvöl hlutfallslega fjölmenns herliðs á Íslandi í síðari heimsstyrjöld var íslensk stjórnsýsla sjö árum eftir lýðveldisstofnun óvön samskiptum við herafla á friðartímum, ólíkt því sem tíðkaðist í nágrannaríkjunum sem höfðu eigin her og mörg hver erlendar herstöðvar. Það sem kann að hafa verið íslenskum almenningi framandi þótti bandamönnum okkar sjálfsagt og eðlilegt og í raun forsenda þess að hægt væri að verja landið. Hnökralaus framkvæmd varnarsamningsins og sú gæfa að aldrei kom til stríðsátaka olli því að mjög lítið reyndi á þessa viðauka og í sumum tilvikum aldrei. Nú, eftir að varnarliðið er farið héðan, er auðvitað stór hluti þeirra úreltur. Það má leiða líkur að því að hugsanleg endurskoðun og birting hafi ekki orðið forgangsatriði í seinni tíð vegna þess að ekki hafði á þessi atriði reynt í nokkrum mæli. En í tengslum við gerð samningsins um brottför varnarliðsins og skil á tilteknum varnarsvæðum í fyrrahaust sömdu íslensk og bandarísk stjórnvöld um gerð breytinga á umræddum viðaukum eins og hæstv. utanríkisráðherra gat um. Þær breytingar byggjast á varnarsamningnum sem er auðvitað tvíhliða milliríkjasamningur sem virðir fullveldi beggja ríkja en breytingarnar fólust m.a. í því að setja inn skýrari fyrirvara um samþykki íslenskra stjórnvalda við framkvæmdinni þar sem þess var talin þörf. Við lok þessara viðræðna um varnarsamstarfið síðasta haust urðu báðir aðilar sammála um að aflétta leynd af viðaukunum sem gerðir voru 1951 og þeim sem nú eru í gildi. Af Íslands hálfu var lögð á það áhersla að þetta yrði gert þá strax, um leið og samkomulagið var kynnt, en bandarískar reglur sem fela í sér tímafreka málsmeðferð ollu því að endanleg afgreiðsla bandarískra stjórnvalda fékkst ekki fyrr en 11. janúar. Það er ljóst að við brottför varnarliðsins minnka líkurnar á framkvæmd þessara viðauka jafnvel enn meir. Engu að síður er með tilliti til varnarsamningsins og aðildarinnar að NATO nauðsynlegt að bandalagsríki okkar viti nákvæmlega réttarstöðu herliðs sem þau kunna einhvern tímann í framtíðinni að senda til Íslands.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir að taka upp þessa umræðu hér. Hún er að stórum hluta nauðsynleg. Eitt af því sem að sjálfsögðu heyrir upp á núverandi ríkisstjórn er að hafa ekki létt leyndinni fyrr. Það hefði t.d. verið hægt að gera það í upphafi þessa kjörtímabils fyrir þremur árum, þar af leiðandi áður en herinn ákvað endanlega að fara og áður en gerðir voru hér nýir samningar, svokallaðir skilasamningar. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur farið mjög vel yfir söguna. Það sem mig langar að vekja athygli á og koma með spurningar um, herra forseti, er þessi nýi skilasamningur sem var gerður 29. september. Sá samningur vekur upp ýmsar spurningar og maður veltir líka fyrir sér hvort kannski hangi einhverjir aðrir samningar þar í, einhverjir viðaukar sem við höfum ekki fengið að sjá. Í þessum samningi sem er á ensku segir m.a. í 4. gr., með leyfi forseta: „Iceland and the United States shall jointly recommend to NATO that Iceland assume host nation responsibility for all NATO-funded facilities in Iceland as soon as possible after the return of agreed areas.“ Ég er að velta fyrir mér, herra forseti, hvað felist nákvæmlega í þessu ákvæði. Hvaða verk eru það sem Íslendingar eru að taka hér að sér? Hverjir koma til með að sinna þeim? Ef ég skil þetta rétt er hér um hernaðarverk að ræða, og eru það kannski einhverjir sérstakir íslenskir hermenn? Er verið að þjálfa einhvers staðar hermenn til þess? Vonandi eru skýringar á þessu öllu, herra forseti. Í sömu grein kemur jafnframt fram, með leyfi forseta: „... that Iceland assume user nation responsibility …“ Aftur spyr ég: Hvaða ákvæði eru þetta? Hvaða notendur er hér verið að tala um nákvæmlega? Hvaða þjóðir eru þetta? Hvað erum við að kalla yfir okkur með þessum samningi? Ég hef ekki fengið aðgang að íslenskri þýðingu á þessum samningi en það er oft þannig, herra forseti, að þegar maður ber saman íslenska þýðingu og enskan texta er ekki alltaf rétt með farið þannig að ég legg til að menn fari vandlega yfir upprunalega textann. Áfram segir í 4. gr. í þessum skilasamningi: „Iceland shall accept all responsibility relating to use, operation, preservation and maintenance.“ Enn spyr ég, herra forseti: Hvað er það sem Ísland hefur tekið að sér að starfrækja? Á að verja með vopnum öll hernaðarmannvirki á Keflavíkurflugvelli? Hverjir munu þá sjá um það? Hvaða stofnun er það? Er verið að búa til einhverja nýja stofnun? Kannski hvílir einhver leynd yfir henni, ég veit það ekki. Ég bara spyr. Ég hef ekki séð, herra forseti, neitt um þetta í t.d. fjárlögum eða fjáraukalögum. Síðan segir hér áfram í 5. gr., með leyfi forseta: „The United States shall retain the communication facility at Grindavík as an agreed area and be responsible for the continued maintenance and operation of the facility.“ Ég spyr eftir að hafa lesið þetta á frábærri ensku, herra forseti: Er herinn hérna enn þá? Um hverja er verið að tala þarna? Er eitthvað eftir af heraflanum þarna við Grindavík? Hverjir eiga að sinna þessu? Ég hélt að allur herinn hefði farið héðan í lok september. Svo virðist ekki vera. Ég spyr, herra forseti: Hvað erum við að kalla yfir okkur með þessum nýja skilasamningi? Mér finnst þetta ekki nógu skýrt en væntanlega hefur hæstv. utanríkisráðherra skýringar á reiðum höndum eða þá að menn verða kallaðir fyrir utanríkismálanefnd til að fara yfir. Síðan kannski rétt í lokin af því að ég vil halda mig meira við nútímann og sérstaklega þennan samning þar sem ég hef leitað eftir nokkrum svörum - nú hefur undanfarið verið talað um að gerðir hafi verið samningar við grannþjóðir okkar, Norðmenn og Dani, varðandi varnir landsins og ég velti fyrir mér á hvaða stig það sé komið. Er það rétt sem menn geta sér til um, að Danir og Norðmenn séu fyrst og fremst að hugsa um sjálfa sig og hvort þá standi til að sett verði upp flotastöð fyrir Norðmenn í Hvalfirði? Þetta hefur verið svolítið í umræðunni og ég velti fyrir mér hvort þetta sé skilyrðið því væntanlega eru Norðmenn og Danir ekki að hugsa um Íslendinga fyrst og fremst. Þeir eru að sjálfsögðu að hugsa um það, herra forseti, að vernda olíuauðlindir sínar sem eru á hafi úti.

Hæstv. forseti. Það vekur athygli að talsmenn bæði Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks reyna að réttlæta leynisamningana frá því um miðja síðustu öld með ljósi tíðarandans. Hæstv. utanríkisráðherra Valgerður Sverrisdóttir segir ekki þjóna miklum tilgangi að horfa inn í fortíðina í þessum efnum. Við verðum að hafa í huga að uppþot hafi orðið og að ef til vill varpi þessi leynisamningur ekki sanngjörnu ljósi á fortíðina. Það gerði ræða hæstv. utanríkisráðherra ekki heldur. Það var ekki einvörðungu svo að efnt hefði verið til mótmæla á Austurvelli þegar Ísland var dregið inn í NATO, heldur höfðu einstaklingar úr verkalýðshreyfingu og stjórnmálum verið teknir fyrir. Símar þeirra höfðu verið hleraðir ólöglega. Það hefur nú verið upplýst. Þeir voru dregnir fyrir dóm. Þeir voru sviptir æru sinni. Þeir voru sviptir kosningarrétti. Þeir voru sviptir mannréttindum. Þessa saknaði ég í ræðu hæstv. utanríkisráðherra. Síðan er annað með fortíðina. Auðvitað eigum við að fá fram það sem er satt og rétt í þeim efnum en einnig vegna þess að fortíðin lifir enn. Hún lifir í persónum, pólitík og vinnubrögðum. Þar horfi ég ekki einvörðungu á leynimakkið í kringum Íraksstríðið. Nei, ég er að horfa til þeirrar staðreyndar að síðasta haust eru leynisamningurinn og leyniviðaukarnir enn samþykktir af hálfu þess utanríkisráðherra sem nú situr á valdastóli íslenskum. Þá vil ég geta þess þegar sagt er og staðhæft, sennilega réttilega af hálfu hæstv. utanríkisráðherra, að um sé að ræða einn umdeildasta samning í sögu Íslendinga, einn umdeildasta samning fyrr og síðar, að þeim mun meiri rök séu fyrir því að upplýsa þjóðina um hvað þarna var raunverulega um að ræða.

Er ég ekki að því?

Við erum að tala um leynisamninga. Við erum að tala um baksamninga. Á bak við hvern átti að fara? Og á bak við hvern var farið? Það var farið á bak við íslenska þjóð. Frá henni var upplýsingunum haldið. Nú veit ég ekki hvort framsóknarmenn eru meira gefnir fyrir reyktóbak en annað fólk. Þegar hæstv. ráðherra talar um að um þetta hafi verið makkað í reykmettuðum bakherbergjum er það staðreynd að það eru ráðherrar Framsóknarflokksins sem flestum öðrum fremur hafa setið á stóli utanríkisráðherra Íslands. Í að minnsta kosti tvo áratugi höfðu þeir tækifæri til að upplýsa um þessa samninga. Sannast sagna, hæstv. forseti, finnst mér skjóta skökku við þegar við heyrum núverandi hæstv. utanríkisráðherra tala um að hún sé á móti leynimakki eftir allt leynimakkið með erlendum fjölþjóðlegum árhringjum á undanförnum árum. Hæstv. forseti. Það sem við þurfum nú að fá upplýst er á hvern hátt samningurinn stríddi, og hefur allt fram á þennan dag strítt, gegn íslenskum lögum og gegn stjórnarskrá íslenska lýðveldisins.

Virðulegi forseti. Fyrir tveimur áratugum tók ég sæti í þingmannasamtökum Norður-Atlantshafsríkjanna. Fundir þar fóru yfirleitt þannig fram á þeim árum að áhrifamenn á hernaðar- og stjórnmálasviði fluttu erindi og messuðu yfir fulltrúum þeirra 19 þjóða sem áttu aðild að NATO á þeim tíma um hættuna sem stafaði af Sovétríkjunum. Síðan fóru menn heim af þessum fundum og talað var um það þegar ég var búinn að vera þarna í u.þ.b. tvö ár að það væri kannski hugsanlegt að senda þingmannasendinefndir til Búlgaríu til skrafs og ráðagerða. Það varð hlé á setu minni í þessum samtökum á árunum 1987–1991 en þá kom ég aftur þar inn. Þá var allt breytt. Rússarnir voru komnir inn í samtökin með málfrelsi og tillögurétt, sestir við borðið ásamt fulltrúum allra þeirra þjóða sem voru á þeim tíma að losa sig úr tengslum við Sovétríkin. Ég segi þetta hér til að vekja athygli á því andrúmslofti sem varð í kjölfar þeirra miklu átaka sem dundu yfir Evrópu á öldinni sem leið og leiddu til kalda stríðsins sem var ógnarjafnvægi á spjótsoddum og varðstaða um skiptingu Evrópu innan áhrifasvæðis stórveldanna. Þessi tími er liðinn en timburmenn hans, ef svo má að orði komast, eru að koma í ljós. Umræðan hefur einkennst af slíku undanfarið. Hún hefur snúist um símahleranir og í dag snýst hún um þá viðaukasamninga sem gerðir voru við Bandaríkjamenn árið 1951 og voru ekki birtir þá. Utanríkisráðherra hefur nú tekið þá réttu og skynsamlegu ákvörðun að birta þessa samninga og það er í samræmi við opna stjórnsýslu nútímans. Ákvörðunin um að birta ekki þessa samninga á sínum tíma helgaðist af ógnarandrúmslofti, tortryggni og vantrausti sem ríkti á þessum árum. Menn héldu að sér ákvörðunum í varnarmálum og vildu einfaldlega ekki að upplýsingar í smáatriðum um fyrirkomulag þessara mála lægju á borði andstæðinganna. Það má endalaust deila um það hvort ástæða hefði verið til á sínum tíma að birta meira úr þessum samningum eða birta þá en það er mjög auðvelt að setjast í dómarasæti eftir á í þessum efnum. Andrúmsloftið sem ríkti á árum síðari heimsstyrjaldarinnar og eftirstríðsárunum var þannig að erfitt er fyrir okkur nútímafólk að ímynda okkur það ástand. Bakgrunnurinn fyrir þessu andrúmslofti voru skelfileg átök, stríðsaðgerðir, kúgun og blóðsúthellingar og þetta var gjörningaveður. Það sem máli skiptir nú er að málið hefur verið opnað og herinn er farinn vegna þess að það er friður í þessum heimshluta. Það er hinn stóri árangur 

Frú forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að fá þessa umræðu um leyniviðauka varnarsamningsins inn á hið háa Alþingi. Þó verð ég að segja að svörin hafa a.m.k. hingað til í umræðunni verið frekar rýr í roðinu og þó að segja megi að þau hafi kannski komið frá hjartanu mættu þau vera efnismeiri. Ég er ekki sammála þeim sem hér hafa sagt að það sé mjög erfitt að skilja hvað mönnum hafi gengið til árið 1951 með því að halda viðaukunum leyndum. Ég hygg að í ljósi aðstæðna þá og í ljósi þess hvað gerðist við Alþingishúsið 30. mars 1949 hafi menn séð það í hendi sér að ef slíkir viðaukar væru gerðir opinberir gæti ýmislegt gerst í samfélaginu, af því að eins og við vitum öll klauf þessi samningur þjóðina í herðar niður í afstöðu sinni til hans. Auðvitað vissu menn að þeir voru á hálum ís með því að semja með þeim hætti sem gert var. Það voru engir aukvisar sem stóðu að þessum samningum. Fólk hefur komið hér upp og sagt að erfitt sé að skilja andrúmsloftið sem þá var og andrúmsloft kaldastríðsáranna og ég hef á þeim tæpu átta árum sem ég hef setið á hinu háa Alþingi oft orðið vör við að það eimir vel eftir af andrúmslofti kaldastríðsáranna í þessum sal og kannski meira hér en nokkurs staðar annars staðar í samfélaginu. Herra forseti. Málið varðar efnislega aðallega afnotaréttinn og skilin á varnarsvæðunum, lögsöguna yfir varnarliðsmönnunum og hugsanlega yfirtöku á almennri flugstarfsemi. Í 8. gr. eins viðaukans sem nú hefur verið gerður opinber segir, með leyfi forseta: „Eigi er Bandaríkjunum skylt að afhenda Íslandi samningssvæðin við lok samnings þessa í sama ástandi sem þau voru í er Bandaríkin fengu þau til afnota. Þó skulu Bandaríkin við brottför af samningssvæðunum, eftir því sem við verður komið, flytja burtu úrgangsefni, eyða þeim eða á annan hátt að ganga frá þeim.“ Þetta varpar nýju ljósi á þær samningaviðræður sem hér fóru fram á síðasta ári og við vissum að væru yfirvofandi á undanförnum árum. Þetta varpar mjög skýru ljósi á þá stöðu sem mann þó grunaði að ríkisstjórn Íslands væri í í þessum samningaviðræðum en hún hefur náttúrlega verið enn verri en nokkur gat ímyndað sér. Þó datt þessu fólki aldrei í hug að deila þessari stöðu með öðrum hv. alþingismönnum í trúnaði í hv. utanríkismálanefnd eins og kannski hefði verið kostur í stöðunni. Þeim kom það greinilega aldrei til hugar. Hvað varðar lögsöguna yfir varnarliðsmönnum og öðru slíku vitum við að svokallað hnífsstungumál vakti athygli almennings á því hvað væri í raun innifalið í þessum samningum og þá varð að aflétta leyndinni á þeim hluta. Hvað varðar almenna flugstarfsemi og hugsanlega yfirtöku á henni þá verð ég að segja eins og er, herra forseti, að mér er enn ekki ljóst hvar það mál er statt miðað við þá samninga sem gerðir voru í haust, svokallaða framhaldssamninga við varnarsamninginn. Mér er ekki enn ljóst hvar það er statt. Ég hef hins vegar lesið það í fréttum og haft eftir prófessor við Háskóla Íslands - þó að það falli ekki í góðan jarðveg á hinu háa Alþingi að vitna í prófessora við Háskóla Íslands ætla ég samt að gera það - að fyrir einhverjum árum hafi verið reynt að taka það upp að frumkvæði íslenskra stjórnvalda. Ég vil fá að vita hver reyndi það og hvers vegna og hvað það þýði í raun í þessu ferli. Í raun réttri vakna fleiri spurningar í þessu máli en maður fær svör við í svona stuttri umræðu. Hins vegar vil ég að lokum þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að hafa ákveðið að létta leyndinni af þessum viðaukum. Það er hins vegar algjörlega óskiljanlegt hvers vegna það var ekki gert miklu, miklu fyrr, og þegar menn stæra sig af því að vera ekki að pukrast þá vona ég, hæstv. forseti, að það eigi líka við um önnur málefni sem eru til umfjöllunar í ríkisstjórninni.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að hafa haft frumkvæði að því að þessir samningar yrðu birtir og utanríkisráðherra fyrir að hafa séð um þá framkvæmd  Það er verið að tala um mikla leynd. Sjálfstæðisflokkurinn hafði utanríkisráðherra 1951–1953 og síðan aftur 1983–1987, þannig að ef menn telja að utanríkisráðherrar hafi brugðist þá munu þeir vera í öðrum flokkum. Ég vil vekja athygli á því, herra forseti, að hinn 25. júlí 1989 þegar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sat í ríkisstjórn og einn helsti stuðningsmaður ríkisstjórnarinnar var hv. þm. Ögmundur Jónasson, voru gerðir þrír samningar við varnarliðið. Fyrsti samningurinn varðaði vatnsveitu á Miðnesheiði vegna þess að vatnsveitan þar var menguð og þess vegna var nauðsynlegt fyrir sveitarfélögin þar og varnarliðið að fá hreint vatn og gerður var sérstakur samningur um að varnarliðið skyldi leggja fram fé til þessa samnings og hafa aðgang að honum. Í öðru lagi var gerður samningur um umhverfismál sem dró heldur úr þeim skuldbindingum sem Bandaríkjamenn höfðu áður gert og í þriðja lagi, herra forseti, var gerður samningur milli ríkisstjórnarinnar og varnarliðsins um ljósleiðaravæðingu hér á landi. Yfirmaður ljósleiðaravæðingar á þeim tíma var Steingrímur J. Sigfússon. Bandaríkin skyldu leggja fram að hámarki 22,5 millj. dollara til þessarar ljósleiðaravæðingar. Nú skyldi maður spyrja eins og þessir hv. þingmenn tala: Hvenær koma allir þessir þrír samningar fyrir utanríkismálanefnd? Voru þetta leynisamningar? Getur það verið, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon? Svo stendur á að rétt áður en þessir samningar voru gerðir var fundur í utanríkismálanefnd, eða hinn 10. júlí, og þar var sérstaklega farið fram á það að utanríkisráðherra, sem á þeim tíma var Jón Baldvin Hannibalsson, skyldi fara yfir starfsemi varnarliðsins í utanríkismálanefnd. Þetta var 10. júlí 1989. Næsti fundur í utanríkismálanefnd var haldinn 20. júlí, ekki er minnst á varnarliðið þar. Síðan var haldinn fundur 30. ágúst, rúmlega mánuði eftir að þeir þrír samningar eru gerðir sem varða varnarliðið á Keflavíkurflugvelli. Ekki orð um það í utanríkismálanefnd. Þessir samningar voru aldrei lagðir fram í utanríkismálanefnd. Svo er maður sem sat í ríkisstjórn á þessum tíma, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, maður sem bar stjórnskipulega ábyrgð á ljósleiðaravæðingu landsins sem samgönguráðherra, að standa hér upp og væna aðra menn um einhverja leynisamninga. Ja, honum ferst, segi ég, hæstv. forseti. Staðreyndin er sú að það var eðlilega staðið að varnarmálum á sínum tíma og nauðsynlegt fyrir Íslendinga að hafa varnir og sjálfsagt að utanríkismálanefnd fái að fylgjast með í utanríkismálum.

Virðulegi forseti. Það er vissulega lofsvert að hæstv. utanríkisráðherra eða hæstv. forsætisráðherra skuli hafa tekið þá ákvörðun að aflétta leynd af þeim viðaukum sem voru gerðir þegar varnarsamningur Íslendinga við Bandaríkjamenn var undirritaður árið 1951. Það er náttúrlega alveg rétt sem komið hefur fram í málflutningi til að mynda hæstv. forsætisráðherra en líka hv. þm. Halldórs Blöndals að það voru viðsjárverðir tímar í heiminum þegar þetta var gert og ég held að við verðum að skoða þessa þætti með söguna í huga og þær aðstæður sem ríktu í heiminum þegar þessir atburðir áttu sér stað. Þar fyrir utan nenni ég í sjálfu sér ekki að dvelja svo mikið við hinar sögulegu forsendur þessara hluta eða fortíðina, þetta liggur langt inni í fortíðinni, við erum að tala um rúmlega hálfa öld. Ég hygg að það hafi aldrei verið vænlegt til velgengni í pólitík að fara inn í framtíðina starandi í baksýnisspegilinn þó að sagan sé að vissu leyti góð sem viðmiðunarpunktur varðandi þær ákvarðanir sem við tökum í nútímanum þegar við erum að marka okkur stefnu inn í framtíðina. Hitt vildi ég segja, virðulegi forseti, að sá samningur sem nú liggur fyrir hlýtur að vekja upp margar áleitnar spurningar. Hv. þm. Valdimar Leó Friðriksson fór yfir það í ræðu sinni áðan þar sem hann bendir á ýmsar greinar þess samnings sem hæstv. utanríkisráðherra undirritaði nýlega við Bandaríkjamenn.  Ég held að þetta séu spurningar sem Alþingi hlýtur að eiga kröfu á að fá svör við. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því hvað felst í núgildandi samningi við Bandaríkjamenn þannig að við vitum hvernig þessi samningur verður túlkaður ef í harðbakkann slær, ef Bandaríkjamenn kjósa t.d. að snúa hingað aftur með herlið. Það er náttúrlega ekkert annað en barnaskapur að ætla að Bandaríkjamenn fari hér um af fyllstu kurteisi, ef svo má að orði komast, að þeir muni ekki túlka þennan samning út í ystu æsar til hagsbóta fyrir þann stríðsrekstur sem hugsanlega yrði í gangi við þær aðstæður sem ríktu þegar Bandaríkjamenn kysu að snúa hingað aftur á nýjan leik. Það er barnaskapur að ætla sér annað en að þeir geri það. Ég held líka að það sé barnaskapur að ætla að enda þótt friðvænlegt ástand sé núna í Norðurhöfum, í okkar heimshluta, geti ekki dregið til ófriðar á nýjan leik. Að sjálfsögðu er hætta á því að slíkt gerist og það getur gerst á tiltölulega skömmum tíma, sagan, saga undanfarinna ára í heiminum, ætti að segja okkur meira en mörg orð um það, virðulegi forseti.

Herra forseti. Einn stjórnmálaflokkur á þingi kemur í veg fyrir að upplýsingar berist til þjóðarinnar. Það er Sjálfstæðisflokkurinn. Ekki má rannsaka símhleranir af óháðri rannsóknarnefnd og ekki má greina frá nýrri leynilegri varnaráætlun í samstarfi við bandarísk stjórnvöld. Þetta kemur ekkert tíðaranda kalda stríðsins við eins og hæstv. forsætisráðherra segir í umræðunni. Í umræðum um málið kemur fram afar sérkennilegur skilningur hæstv. forsætisráðherra á orðinu „einhliða“. Hvernig geta orðin „einhliða ákvörðun Bandaríkjastjórnar“ þýtt sameiginleg ákvörðun tveggja þjóða, en það er víst skilningur íslenskra stjórnvalda? Á góðri íslensku þýðir þetta að einfaldlega er verið að þvæla um málið og slá ryki í augu þjóðarinnar. Það er augljóst hverjum kjósanda að Sjálfstæðisflokknum hefur mistekist herfilega í varnarmálum þjóðarinnar. Það bætist á listann yfir önnur mistök ríkisstjórnarinnar svo sem í hagstjórninni, fátæktinni, öldrunarmálum og jafnvel í jafnréttismálunum hvað varðar kynbundinn launamun. Allt þetta skrifast á Sjálfstæðisflokkinn, herra forseti.

Virðulegi forseti. Þetta hefur verið athyglisverð umræða, að síðustu ræðu undanskilinni. Það er full ástæða til að fara yfir þetta mál eins og gert hefur verið í dag. Það má auðvitað ekki gleyma því að þrír stjórnmálaflokkar, allan þann tíma sem varnarsamningurinn var í gildi, hafa borið ábyrgð á framkvæmd hans. Hvaða flokkar eru það nú? Framsóknarflokkurinn, Sjálfstæðisflokkurinn og Alþýðuflokkurinn gamli, sem lifir að einhverju leyti í Samfylkingunni.  
             Sama er að segja um hv. þm. 

Það er rétt.

Já, það er rétt. Það er nefnilega þannig.

Þeir hefðu mátt segja manni meira.

Þeir hefðu mátt segja manni meira, það er nefnilega það. Hins vegar er það þannig að þetta mál var ekki kynnt utanríkismálanefnd 27. september, svo ég svari spurningu þingmannsins frá því áðan, vegna þess að Bandaríkjamenn áttu eftir að ganga frá formsatriðum til að 

Hæstv. forseti. Jæja, menn fara nú að gerast glaðir í þessum umræðum. Það væri ágætt út af fyrir sig ef við værum ekki að ræða grafalvarlegt mál. Alvarleikinn í þessu máli er fyrst og fremst sá að við upplifum það enn um sinn að fá ekki að vita um þá samninga sem gerðir hafa verið. Hæstv. utanríkisráðherra sagði, þegar hún upplýsti að hún teldi ástæðu til að aflétta leynd af þessum gömlu samningum ásamt því að málefni fortíðarinnar verði gerð upp og leynd aflétt: En að sjálfsögðu er ekki hægt að upplýsa allt er varðar varnir landsins. Ég spyr hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra: Er það virkilega svo að áfram fái utanríkismálanefnd Alþingis ekki upplýsingar um hvað fer fram? Erum við virkilega að ræða þessi mál undir þeim formerkjum að utanríkismálanefnd fái ekki réttar upplýsingar, trúnaðarnefnd Alþingis? Það er ekki hægt að ráða annað í þá umræðu sem hér hefur farið fram en að svo sé. Það er náttúrlega ákaflega dapurlegt, hæstv. forseti, þegar menn upplýsa núna um eitthvað sem gerðist fyrir 50 árum og batt okkur ýmsum böndum sem við höfðum ekki hugmynd um, íslenska þjóðin, eins og að herinn gæti yfirtekið allt og stöðvað allt almennt flug frá landinu, að herinn gæti tekið ákveðin landsvæði undir sína stjórn o.s.frv., eins og kemur fram í þessum viðaukum, að herinn geti mætt hér og kortlagt haf og land og skoðað farartæki án þess að Íslendingar hafi hugmynd um það. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra að lokum: Eru svona vinnubrögð enn viðhöfð? 

Herra forseti. Það verð ég að segja að það er beinlínis grátbroslegt að hlusta á hv. þm. Halldór Blöndal reyna að fjalla um þessi mál, svo alvarleg sem þau eru og varða lög og stjórnarskrá landsins, með þeim hætti sem hann gerði áðan. Hann lagði til að mynda að jöfnu þessa leynisamninga og þennan gjörning og samning um byggingu vatnsbóls á Suðurnesjum, sem var gerður fyrir opnum tjöldum milli sveitarfélaga á Suðurnesjum, hersins og með aðild Varnarmálaskrifstofunnar, fjallað um í fjölmiðlum og aldrei var neitt leyndarmál. Sá samningur kom aldrei fyrir ríkisstjórn. Það veit hv. þm. Halldór Blöndal og það er ekki merkilegur málflutningur að reyna að gengisfella þann sem hér stendur með slíkum aðferðum. Í öðru lagi, varðandi það sem hæstv. forsætisráðherra segir, að lesa þurfi í leyndina sem þarna var viðhöfð í ljósi tíðarandans. Já, við skulum gera það. Er það þá ekki augljóst hverjum manni að ástæðan er pólitísk? Flokkarnir sem gengu á bak orða sinna frá 1949 um að hér skyldi aldrei sitja her á friðartímum þorðu ekki að bæta því við komu hersins að segja þjóðinni satt og rétt frá því hvernig var samið um réttindi hans. Svo langt var gengið í afsali á íslensku fullveldi og íslenskri lögsögu að sennilega hefði orðið uppreisn í landinu ef leynisamningarnir hefðu verið opinberir. Hið alvarlega er einnig að þessi lögbrot, stjórnarskrárbrot, eru að því er best verður séð í fullu gildi enn í dag. Það sem þarf að fara í næst er að fá á hreint: Hvaða stöðu hafa viðaukarnir núna?  Við þessum spurningum mínum komu því miður engin svör. Þeirra verður þá að afla 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon spyr hvort gerð og undirritun umræddra leyniviðauka standist ákvæði 21. gr. stjórnarskrárinnar. Það er vissulega álitaefni sem eðlilegt er að ræða, ekki síst í ljósi þess að skammt er síðan leynd var aflétt af þeim. Ég kýs að fjölyrða ekki um þetta atriði enda er það fyrst og fremst lögfræðilegt álitaefni. Ég vil þó benda á það að þessir leyniviðaukar voru undirritaðir fyrir hönd Íslands af þáverandi utanríkisráðherra, Bjarna Benediktssyni, sem var á þeim tíma einn virtasti og færasti stjórnlagafræðingur þjóðarinnar. Hv. þingmaður spyr um stjórnskipulegt gildi þessara leyniviðauka. Ég vísa í því sambandi til þess sem ég nefndi áðan varðandi túlkun á 21. gr. stjórnarskrárinnar. Ég vil jafnframt leggja áherslu á að varnarsamningnum hefur verið framfylgt af íslenskum stjórnvöldum í rúma hálfa öld og utanríkisráðherra hvers tíma virt viðaukana og lagt efni þeirra til grundvallar í samskiptum við varnarliðið og framkvæmd varnarsamningsins. Hv. þingmaður spyr um þjóðréttarlegt gildi leyniviðaukanna. Því er fljótsvarað. Leyniviðaukarnir eru hluti af varnarsamningnum og þar af leiðandi hluti af gildandi þjóðréttarsamningi milli Íslands og Bandaríkjanna. Hv. þingmaður spyr hversu oft sérstöku ákvæði fylgiskjals IV hafi verið beitt. Þetta ákvæði hefur gilt í samskiptum milli ríkjanna frá gerð varnarsamningsins og ég get ekki svarað um það hversu oft því hefur verið beitt. Hv. þingmaður spyr um stöðu ákvæðis 2. gr. viðaukans um almenna flugstarfsemi gagnvart gildandi lögum og alþjóðasamningum. Því er til að svara að gerð var breyting á þessu ákvæði í samningi um breytingar á varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna frá september 2006. Hér má ekki gleyma því að hlutverk Keflavíkurflugvallar hefur ávallt verið tvíþætt. Annars vegar gegnir Keflavíkurflugvöllur lykilhlutverki í vörnum landsins 

Hæstv. forseti. Íslensk friðargæsla hefur verið starfrækt um alllangt skeið en upphaflega hófst þátttaka um 1950 með störfum íslenskra lögreglumanna á vegum Sameinuðu þjóðanna í Palestínu. Í lok ársins 2000 skilaði starfshópur, sem ríkisstjórnin skipaði, tillögum um aukna þátttöku Íslands í friðargæslu á vegum alþjóðastofnana sem Ísland er aðili að. Skýrslan varð grunnurinn að því að íslenska friðargæslan var sett á fót innan utanríkisráðuneytisins og hafist var handa um að auka þátttöku Íslands í alþjóðlegum friðargæsluverkefnum. Þessi þróun samræmist þeirri stefnu íslenskra stjórnvalda að Íslendingar taki í meira mæli á sig ábyrgð gagnvart umheiminum og alþjóðasamfélaginu. Síðastliðið ár störfuðu að jafnaði 26 Íslendingar erlendis á hverjum tíma að friðargæsluverkefnum. Verkefnin voru í Afganistan, Írak, Sri Lanka og á Balkanskaga. Meginþorri friðargæsluliða starfar að endurreisnar- og uppbyggingarstarfi á átakasvæðum innan vébanda alþjóðastofnana sem Ísland er aðili að, eins og Sameinuðu þjóðanna, Atlantshafsbandalagsins, Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu og Evrópusambandsins, auk norræna eftirlitsverkefnisins á Sri Lanka. Síðastliðinn áratug hafa á annað hundrað Íslendinga starfað að friðargæslu erlendis við fjölbreytt störf. Þetta eru sérfræðingar úr ólíkum hópum og starfsstéttum, svo sem lögreglumenn, hjúkrunarfræðingar, verkfræðingar, fjölmiðlafólk, flugumferðarstjórar og slökkviliðsmenn, svo örfáar stéttir séu nefndar. Hæstv. forseti. Markmiðið með lagafrumvarpi þessu er að renna styrkari stoðum undir þátttöku Íslands í friðargæslu á alþjóðavettvangi og kveða skýrt á í lögum um ýmis atriði sem til þeirrar starfsemi heyra, m.a. réttarstöðu friðargæsluliða, ábyrgð þeirra, réttindi og skyldur. Rétt er að vekja athygli á því að frá umboðsmanni Alþingis hafa borist ábendingar um að rétt sé að setja sérstök lög um þessa starfsemi og frumvarp um sama efni var lagt fram á síðasta þingi en hlaut ekki afgreiðslu. Við gerð frumvarpsins var m.a. höfð til hliðsjónar löggjöf um friðargæslu í öðrum norrænum ríkjum, en þar sem löggjöf um friðargæslu annars staðar á Norðurlöndum tekur almennt mið af því að þar er starfræktur her eiga sérsjónarmið við um margt varðandi íslenska friðargæslu. Í haust kynnti ég í hv. utanríkismálanefnd breytingar á stefnumörkun og verkefnavali í íslensku friðargæslunni, m.a. með það að leiðarljósi að nýta betur sérþekkingu og hæfni íslenskra friðargæsluliða í verkefnum sem snúa að borgaralegum störfum og auka möguleika á áhrifum og þátttöku kvenna á þeim mikilvæga starfsvettvangi. Það er í samræmi við stefnu okkar og áherslur innan Sameinuðu þjóðanna. Í tengslum við þessar áherslur má einnig nefna að innan utanríkisráðuneytisins er nú unnið að aðgerðaáætlun um framkvæmd ályktunar öryggisráðsins nr. 1325/2000 sem varðar konur, stríð og frið. Ég hef lagt á það áherslu í tengslum við þessa stefnumörkun að einnig verði aukið verulega upplýsingastreymi og samráð við utanríkismálanefnd um ný verkefni sem friðargæslan tekur sér fyrir hendur og meiri háttar breytingar sem gerðar eru á þeim verkefnum sem eru í gangi hverju sinni. Ég tel að vel hafi tekist til í haust að hafa slíkt samráð og í frumvarpinu nú er sérstaklega vísað til slíks samráðs. Herra forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni umræðu vísað til 2. umr. og hv. utanríkismálanefndar.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað löngu tímabært að frumvarp til laga um íslensku friðargæsluna og þátttöku hennar í alþjóðlegri friðargæslu komi fyrir hið háa Alþingi og verði lögfest. Nú hefur íslensk friðargæsla starfað í u.þ.b. tólf ár með einhverjum hætti þó að hún hafi ekki verið formlega stofnuð fyrr en 2001 og kannski svolítið dæmigert fyrir vinnubrögð okkar Íslendinga að lagasetningin kemur síðust í hinu langa ferli við að koma á friðargæslu sem starfar erlendis á okkar vegum. Mig langar við 1. umr. til að benda á nokkur atriði í frumvarpinu sem hafa breyst frá því frumvarpi sem lagt var fram á síðasta löggjafarþingi. Ég tek eftir því, forseti, að í 2. gr. frumvarpsins er ekki lengur kveðið á með sama hætti um notkun einkennisbúninga og tignargráða. Það segir, með leyfi forseta, í því frumvarpi sem nú liggur fyrir: „Íslenskir friðargæsluliðar skulu bera einkennisklæðnað þar sem við á, með hliðsjón af skipulagi og eðli þess verkefnis sem sinnt er. Jafnframt skal utanríkisráðuneytið ákveða þeim tignargráðu innan skipulags viðkomandi alþjóðastofnunar þegar þörf krefur.“ Hér er um þó nokkra breytingu að ræða. Í fyrra frumvarpi sem var á dagskrá á síðasta þingi sagði, með leyfi forseta: „Íslenskir friðargæsluliðar skulu klæðast einkennisbúningum og bera tignargráður ef skipulag viðkomandi alþjóðastofnana krefst þess.“ Ég tel a.m.k. í fljótu bragði að um sé að ræða breytingu til bóta. Ég velti því þó fyrir mér, forseti, hvað valdi því að enn þurfi að tala um tignargráður. Nú hefur hæstv. utanríkisráðherra í raun sagt mjög skýrum orðum að hún vilji færa friðargæslustörfin inn á þau svið sem t.d. ekki krefjist vopnaburðar og færa þau frekar inn á þau svið sem styðjast ekki við vopnaburð. Ég er ráðherranum algjörlega sammála um þá breytingu og við í Samfylkingunni höfum kallað eftir henni margoft á undanförnum árum og þess vegna spyr ég mig hvers vegna hæstv. ráðherra noti ekki tækifærið og stígi skrefið til fulls og leggi til að þau friðargæsluverkefni sem Íslendingar taki þátt í í framtíðinni verði þess eðlis að ekki þurfi að nota vopn við þau störf. Þurfa ljósmæður að bera vopn? vil ég spyrja. Eigum við að halda áfram á þeirri braut, forseti, ellegar bara stíga af henni og setja kúrsinn á verkefni sem við kunnum og við ráðum við? Í 7. gr. frumvarpsins er rætt um þagmælsku eða trúnað. Henni hefur einnig verið breytt frá því frumvarpi sem við sáum í fyrra. Mig langar til að inna hæstv. ráðherra eftir því hvað valdi breytingunum, hvað liggi þar að baki, því hér virðist vera um nokkra efnislega breytingu að ræða. Einnig vil ég spyrja hæstv. ráðherra, af því að hér segir að íslenskir friðargæsluliðar skuli gangast undir siðareglur, og það er auðvitað mjög þarft, þær siðareglur hafa víst verið í bígerð ansi lengi, en liggja þær fyrir? Ef svo er, væri þá ekki rétt að hafa þær a.m.k. sem viðauka með frumvarpinu þannig að þær liggi fyrir í skjölum Alþingis? Annað í fljótu bragði, forseti, hnýt ég ekki um í fyrstu yfirferð - jú, eitt í viðbót. 5. gr. varðar íslenska refsilögsögu yfir íslenskum friðargæsluliðum. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta ákvæði, eins og það er í frumvarpinu, sé í samræmi við Alþjóðasakamáladómstólinn eða þær reglur sem þar eru settar og við erum aðilar að og hvort þetta séu þá sömu ákvæði og sömu reglur og eiga við um hermenn sem taka þátt í friðargæslustörfum fyrir önnur ríki. Þetta eru spurningar mínar, forseti, við 1. umr. málsins. Við munum að sjálfsögðu fara mjög vandlega yfir það í utanríkismálanefnd, leita eftir umsögnum og annað slíkt, en ég mæli því ekki mót að auðvitað er full þörf á að setja lög um starfsemi íslensku friðargæslunnar nú sex eða sjö árum eftir að hún var stofnuð formlega.

Herra forseti. Ég ætla að byrja nákvæmlega á sama atriði og hv. síðasti ræðumaður endaði á. Einn aðalgallinn við frumvarpið er sá að það kemur a.m.k. fimm, sex árum of seint fram. Það er auðvitað margt sem maður hugleiðir þegar maður sér m.a. ákvæði sem þarft er og sjálfsagt og nauðsynlegt að hafa í löggjöf af þessu tagi, og margt er kveðið á um í þessu frumvarpi, hversu glæfralegt það er í raun búið að vera allan þennan tíma að vera með þetta starfsfólk erlendis, jafnvel á átakasvæðum, án þess að nokkur lagastoð væri fyrir starfseminni. Ég minnist þess frá upphafsárum þessarar starfsemi að ég spurði bæði í utanríkismálanefnd og eins í fyrirspurnum á Alþingi um jafnsjálfsagða hluti og ráðningarkjör, réttarstöðu og tryggingamál. Til dæmis þegar íslenskir friðargæsluliðar fóru að bera vopn í fyrsta sinn á erlendri grundu spurði ég að því hvort samið væri við þá sérstaklega vegna þess. Hvort þeir væru tryggðir með sérstökum hætti vegna áhættunnar, sem auðvitað er augljóslega allt önnur og meiri þegar um vopnaburð á átakasvæðum er að ræða en í borgaralegu starfi eins og þetta var áður. Svarið var nei. Ég óttast helst að svarið hafi bara verið það af því að menn hafi ekkert verið búnir að hugsa út í þetta. Farið var í þessi verkefni og fólk sent inn á ný svæði við nýjar aðstæður og það vopnað án þess að menn hafi í raun og veru hugsað neitt fyrir því sem þessu gæti fylgt. Alvarlegast var auðvitað og er, að því marki sem það er enn við lýði, að mörkin gerðust mjög óljós á milli þess sem er borgaraleg starfsemi og hernaðarleg. Ég hef áður gagnrýnt það mjög harkalega og geri í sjálfu sér enn vegna þess að afstaða mín og míns flokks er sú að við Íslendingar eigum ekki að taka þátt í öðru en hreinum borgaralegum verkefnum. Við eigum ekkert erindi inn í verkefni sem eru í eðli sínu og í grunninn meira og minna hernaðarleg. Það eru næg verkefni annars staðar og það er næg þörf fyrir krafta okkar og fjármuni, og miklu meira en það, sem við getum lagt af mörkum í verkefnum sem ekki kalla á þessa sambúð við hernaðartengda starfsemi, vopnaburð og annað af því tagi. Þar eigum við og megum svo sannarlega láta til okkar taka. Það er vissulega fagnaðarefni að nú hefur verið uppi viss viðleitni til að mýkja ásýnd þessa starfs og senda breiðari hóp til starfa við fjölbreyttari verkefni og meira mannúðartengd verkefni. Því fagna ég. Verkefnin af því tagi, guð minn góður, þau æpa á okkur úti um allan heim. Það þarf ekki sérstök átakasvæði eða fyrrum átakasvæði til þar sem Bandaríkjamenn hafa verið að taka til hendinni en þangað hafa menn helst verið að senda fólk að undanförnu, eins og kunnugt er, til að reyna að koma einhverju tauti við mál og byggja upp þar sem búið er að sprengja allt í tætlur og allt er í rjúkandi rúst, eins og á Balkanskaga, í Afganistan og ætli Írak verði svo ekki fljótlega fyrir valinu. Ég ætla rétt að tæpa á gagnrýni minni á frumvarpið efnislega í örstuttu máli nú vegna þess að þetta er 1. umr. málsins og mér gefst kostur á því m.a. í utanríkismálanefnd að ræða það betur. Ég hefði viljað snúa áherslum við í 1. gr. frumvarpsins og byrja á d- og e-lið, ef ekki beinlínis fella a-, b- og c-lið brott, og að verkefni borgaralegra sérfræðinga sem stuðla að uppbyggingu stjórnmála- og efnahagslífs í þeim tilgangi að koma á varanlegum friði og mannúðar- og neyðaraðstoð við flóttafólk og fórnarlömb átaka náttúruhamfara væru upphafsliðirnir. Það væri útgangspunkturinn, á þetta væri lögð höfuðáhersla, og í raun að breyta a.m.k. orðalagi stafliða a, b og c þannig. Það mætti strax breyta ásýnd málsins með því að segja í 1. málslið 1. gr. að utanríkisráðuneytinu sé heimilt að taka þátt í alþjóðlegri friðargæslu og senda fólk til starfa við borgaraleg friðargæsluverkefni í því skyni o.s.frv. Að skjóta bara þarna inn orðinu borgaralegur og þá er það algerlega í gadda slegið að við erum að tala um það sem á erlendum málum er kallað „civil“. Við erum að tala um borgaralega starfsemi og við höldum henni skýrt aðgreindri frá öllu hernaðarlegu, enda erum við ekki með hermenn sem betur fer og ætlum ekki að vera með hermenn nema þá einstöku menn sem hefur lítið orðið ágengt með það hugsjónamál sitt að stofna her. Þannig ætlum við að halda því en við viljum leggja okkar af mörkum á þann hátt sem okkur er tamt og eðlilegt, þ.e. að senda starfsfólk, fagfólk á mismunandi sviðum, til borgaralegra verkefna erlendis. Sama gildir þar af leiðandi um 2. gr. og klæðaburðinn. Mér finnst í rauninni að það ætti að henda því atriði út, nema menn vilji sauma einhverja sérstaka skólabúninga á allt það fólk sem starfar undir formerkjum friðargæslunnar. Hér eru enn leifar af því að dulbúa þetta fólk sem hálfgerða hermenn þótt kannski sé búið að draga úr áherslunni á strípurnar með því að tala þarna um einkennisklæðnað þar sem við á, með hliðsjón af skipulagi og eðli þess verkefnis sem sinnt er. Það er greinilega verið að bjóða upp á þann graut að blanda þessu starfi saman við hernaðarlega starfsemi, að senda menn inn í heri og jafnvel að íslenskir starfsmenn, erindrekar, sendimenn í þessu tilviki, beri yfirmannatitla hernaðarlegs eðlis og séu jafnvel ofurstar eins og var á Kabúl-flugvelli og gott ef ekki í Pristina í Kosovo líka. Aðspurt var svo svarað að menn fengju skalann lánaðan frá NATO þegar ég spurði á hvaða grundvelli tigninni væri útdeilt til Íslendinganna, hvort til væri í íslenska stjórnkerfinu einhver skali yfir það hvenær flugumferðarstjórar ættu að vera lautinantar eða ofurstar eða hvað annað. Nei, hann var fenginn að láni frá NATO. Menn sem eru menntaðir í því að stjórna flugvélum, friðsamlegri flugumferð uppi í loftinu, voru því allt í einu orðnir ofurstar og lautinantar og hvað það nú var. Þetta sýnir hvers konar rugl þetta er. Aðalatriðið er auðvitað að við erum ekki með fólk sem hefur hlotið þjálfun til að bera vopn. Hið sorglega í málinu í heild sinni er það að friðargæslu í heiminum er sinnt af fólki sem er fyrst og fremst atvinnumenn í því að heyja stríð. Það er ekki öðrum til að dreifa vegna þess að alþjóðastofnanir á þessu sviði hafa ekki fengið stuðning alþjóðasamfélagsins til að koma sér upp sínum eigin sérþjálfuðu sveitum. Hvorki Sameinuðu þjóðirnar né stofnunin um öryggi og samvinnu í Evrópu eiga á að skipa sínum eigin sveitum. Þær verða því að reiða sig á að fá lánaða menn úr herjum þjóðríkja sem ekki hafa í grunninn fengið þjálfun til að sinna slíkum verkefnum. Sumar þjóðir leggja að vísu mikið upp úr þessu starfi og þjálfa hermenn sína talsvert í því. Þar má nefna bæði Norðurlandaþjóðirnar og Indverja, sem eru geysilega stórir í friðargæslu í heiminum og veita sínu fólki umtalsverða skólun og þjálfun í því. Það á ekki við um ýmsa aðra. Bandarískir hermenn eru t.d. yfirleitt ekki með neina sérstaka þjálfun í því að gæta friðar heldur fyrst og fremst í því að heyja stríð og hafa auðvitað aðallega fengið æfingu í því að heyja stríð undanfarin ár eins og kunnugt er. Þetta er ein brotalömin í þessu fyrirkomulagi. Auðvitað þyrfti að þjálfa upp sveitir sérhæfðs fólks með þekkingu á menningu og siðum og aðstæðum í viðkomandi heimshlutum sem væri sérþjálfað í að gæta friðar og reyna að koma á friði en ekki í grunninn menntað í því að bera vopn og drepa fólk. Ég tek undir spurningar hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur varðandi 5. gr. Á mig leituðu sömu hugsanir. Hvernig standa íslenskir friðargæsluliðar að þessu leyti að vígi gagnvart lögsögu Alþjóðastríðsglæpadómstólsins í Haag, eða heyra þeir ekki undir hann? Þar skiptir aftur máli og hlýtur að skipta miklu máli hvernig starfsemi þessi er flokkuð lagalega. Er þetta borgaraleg starfsemi þannig að hér sé ekki um að ræða hermenn heldur borgaralega starfsmenn og hvernig snýr þá refsirétturinn að þeim? Njóta þeir þar af leiðandi ekki verndar sem stríðsfangar ef þeir væru teknir sem slíkir á ófriðartímum á einhverjum svæðum, heldur væru þeir borgarar? Þetta eru lagaleg og lagatæknileg atriði sem þarf að fara vel yfir. Hvað varðar 6. gr. þá held ég að það sé ákaflega vandasamt að búa um þá hluti sem þar er verið að fjalla um. Að sjálfsögðu viljum við að íslenskir friðargæsluliðar sem lenda í erfiðum aðstæðum fái sanngjarna meðhöndlun ef þeim verða á brot. Ef þeir verða t.d. fyrir því að verða manni eða mönnum að bana, bera vopn og lenda í slíkum aðstæðum, viljum við að sjálfsögðu að þeir fái sanngjarna málsmeðhöndlun og að brot þeirra séu dæmd á sanngjarnan hátt í ljósi þeirra aðstæðna sem viðkomandi mætti eða var staddur í. En við viljum að sjálfsögðu ekki gefa það á nokkurn hátt í skyn að við ætlum að létta eitthvað ábyrgð af mönnum eftir sem áður. Það verður að vera kristalklárt að ekki standi til að auka eitthvað olnbogarými manna við aðstæður af því tagi. Þess vegna er það orðalag mjög vandasamt þar sem segir: „Þegar metið er hvort íslenskur friðargæsluliði“ o.s.frv. „skal, honum til málsbóta, sérstaklega litið til þess hvort aðstæður hafi verið hættulegar eða til þess fallnar að vekja með honum óöryggi eða ugg og aðstæðna að öðru leyti.“ Þetta er mjög vandasamt orðalag, herra forseti. Hvert er verið að fara þarna? Verður þá a.m.k. ekki að vera algerlega jafnklárt að á mönnum hvíli við þessar aðstæður algerlega ótvíræðar skyldur til að uppfylla öll ákvæði mannúðarlaga, mannréttindasamninga, samninga sem varða meðferð óbreyttra borgara á stríðstímum, vernd óbreyttra borgara á stríðstímum sem og réttindi stríðsfanga? Ég hefði viljað sjá að í 7. gr. væri ekki bara talað um þjóðréttarlegar reglur sem Ísland sé skuldbundið af. Mér er að vísu ljóst að í athugasemd við 7. gr. er það skýrt út m.a. sem alþjóðlegir samningar um mannréttindi og mannúð.  Virðulegi forseti. Það hvarflar ekki annað að mér en að mönnum gangi gott til, að það sé góður hugur á bak við orðalag frumvarpsins, en það þarf að fara mjög vandlega yfir þetta, því að ekki má það henda að Ísland setji sér löggjöf sem er að einhverju leyti umdeilanleg að þessu leyti. Í 12. gr. er kveðið á um það að íslenskir friðargæsluliðar skuli vera líf-, sjúkra- og slysatryggðir á meðan ráðningarsamningur við þá er í gildi - og þó fyrr hefði verið og skárra væri það. Ég veit að vísu að þeir hafa verið það upp að vissu marki, en ég hef ástæðu til að ætla það, miðað við fyrri afskipti mín af þessum málum, að menn hafi ekki verið búnir að hugsa þá hluti alveg til enda og róa fyrir hverja vík í þeim málum þegar þessi starfsemi fór fyrst af stað, þó að hún eigi sér auðvitað langa forsögu í mjög afmörkuðum mæli. Það er ekkert nýtt að íslenskir starfsmenn hjálparstofnana og samtaka fari til starfa erlendis og í einhverjum mæli á vegum stjórnvalda, en frá því að friðargæslan sem slík var stofnuð, án laga þó en varð að sjálfstæðri einingu innan utanríkisráðuneytisins, og sérstaklega frá og með því að Íslendingar fóru beinlínis að fara sem hópur til starfa á átakasvæðum og bera vopn er náttúrlega algerlega ljóst að huga þarf að mjög vel að þessum hlutum. Virðulegi forseti. Í þessu frumvarpi eru, þó að það sé ekkert óskaplega mikið að vöxtum, allmörg atriði sem þarf að athuga vel. Ég er mjög hlynntur því að reynt verði að ljúka afgreiðslu þess og lögfesta það ef kostur er vegna þess að það er auðvitað nauðsynlegt að þessi starfsemi hvíli á traustum lagagrunni. En þá vil ég líka gjarnan sjá að á það reyni hvort ekki sé mögulegt að ná samstöðu um tilteknar breytingar á málinu. Þar teldi ég veigamest að taka af allan vafa um að starfsemi okkar og öll okkar þátttaka á þessu sviði verði á borgaralegum grunni. Reyndar bæti ég þá að lokum einu við, ég vil alveg tvímælalaust sjá koma inn í almenn ákvæði 1. gr. frumvarpsins einn staflið í viðbót þó að einhverjir af hinum dyttu þá út. Það vantar þarna inn að hægt sé að senda íslenska friðargæsluliða eða íslenskt friðaruppbyggingarlið til fyrirbyggjandi aðgerða. Að sjálfsögðu eiga að vera þarna fyrirbyggjandi aðgerðir. Hvað er átt við með fyrirbyggjandi aðgerðum? Þar er átt við að takist um það samkomulag geti sérhæfðir starfsmenn, gjarnan á vegum einhverra stofnana eins og Sameinuðu þjóðanna eða stofnunarinnar um öryggi og samvinnu í Evrópu, farið og reynt að aðstoða heimamenn á svæðum þar sem ófriðlega horfir en ekki þar sem er orðið stríð. Hvers vegna í ósköpunum skyldu menn ekki reyna að nota í þessu tilviki hugsunarhátt brunavarnanna en ekki bara hugsunarhátt slökkviliðsins? Það sem hefur verið að þróast talsvert í umræðu um þessi mál á alþjóðavettvangi að undanförnu er að færa verði til áherslurnar, það verði að reyna að aðstoða íbúa og þjóðir á svæðum þar sem greinilega er setið á púðurtunnu. Hvers vegna í ósköpunum reyndu menn ekki á Balkanskaganum, í Kosovo, að nota tímann frá því að Júgóslavía leystist upp og fram til 1995 eða 1997, eða hvað það nú var þegar allt fór í bál og brand, með því að senda aðstoð í formi sérþjálfaðs fólks, í formi starfsmanna og fagfólks sem skortur var á á viðkomandi svæði, svo sem lækna, hjúkrunarfólk, lögregluþjóna og aðra slíka, og í formi fjárhagslegs stuðnings til að byggja upp stjórnsýslu og réttarfar til að reyna að fyrirbyggja að allt færi í bál og brand? Það sem menn mundu kalla upp á skandinavísku, og mikið hefur verið rætt í Norðurlandaráði þar sem ræðumaður starfar nú, „civil och förebyggande insatser“ eða „civil och förebyggande åtgärder“. Ég held að við Íslendingar ættum að sjálfsögðu að reyna að vera í fararbroddi þessarar hugsunar í heiminum því að við munum seint skakka leikinn ef meiri háttar styrjaldarátök brjótast út. Við gætum kannski lagt okkar af mörkum með því að vera lýðræðisþjóð, smáþjóð sem enginn tortryggir og boðið aðstoð á svæðum þar sem er óstöðugleiki, þar sem hætta er á að átök brjótist út. Menn hafa oft séð slíkar aðstæður fyrir mörgum árum áður, talað um að þar gæti allt farið í vitleysu en ekkert er gert. Auðvitað er oft erfitt að nálgast það vegna fullveldis og sjálfstæðis ríkja sem vilja kannski ekki þiggja aðstoð eða hleypa erlendum aðilum inn í landið við slíkar aðstæður. Ef maður horfir á þetta hreint praktískt og veltir fyrir sér hvernig hægt væri að reyna að stuðla að friðvænlegri heimi þá er í mínum huga enginn vafi á því að það verður að breyta aðferðafræðinni í grundvallaratriðum. Oft og tíðum snýst þetta um að gefa kúguðum og langþjáðum og hrjáðum hópum von. Von um betra líf, von um að friðurinn geti fært þeim betra líf en ekki stríð. Von sem gerir þeim kleift að komast að þeirri niðurstöðu að þeir þurfi ekki að grípa til vopna, heldur sé stuðningur í boði og skilningur alþjóðasamfélagsins á þörfum viðkomandi til að byggja sig upp, til að bæta sín lífskjör, til að styrkja innviði viðkomandi samfélags o.s.frv. Þetta fellur allt undir friðsamlega, borgaralega og fyrirbyggjandi nálgun eða hugsun í þessum efnum. Það þarf að umskrifa þetta frumvarp þó nokkuð til að byggja inn í það þessa hugsun. Ég er alveg tilbúinn til að bjóða fram aðstoð mína í þeim efnum ef hún verður þegin, þó að ég hafi ýmislegt að gera núna á vormánuðum. Í öllu falli er ég þeirrar skoðunar að bæta mætti verulega þetta frumvarp með ekki mjög miklum efnisbreytingum í þessa veru. Vonandi getur orðið góð sátt um það að áherslur Íslands eigi að liggja á þessu sviði. Ekki skal standa á þeim sem hér stendur að leggja því lið að verði svo þá sé því jafnframt fylgt eftir með stórauknum fjármunum og miklu myndarlegra framlagi af Íslands hálfu á þessi sviði.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um íslensku friðargæsluna og þátttöku hennar í alþjóðlegri friðargæslu. Umræðan fer eðlilega víða enda snertir þetta utanríkismálin á breiðum grunni og það má segja að íslenska friðargæslan standi á merkum tímamótum þegar þetta frumvarp er lagt fram. Hún hefur starfað í u.þ.b. fimm ár í þeirri mynd sem við þekkjum hana í dag þó að hún hafi verið starfandi frá 1994 og að á þeim tíma hafi um 100 Íslendingar unnið á erlendum vettvangi sem friðargæsluliðar. Þetta frumvarp er afrakstur vinnu hæstv. utanríkisráðherra sem hún ræddi í hv. utanríkismálanefnd núna í október, um miðjan október að mig minnir, þar sem við áttum umræður um friðargæsluna og hvert hún stefndi. Það sem mér finnst kannski mikilvægast í þessu er að það náist þessi breiða sátt um friðargæsluna sem almennt hefur verið en þarf kannski að nást enn frekar. Ég held að það frumvarp sem liggur hér fyrir þinginu sé til þess fallið að menn nái enn breiðari sátt. Í frumvarpinu er sérstaklega kveðið á um þetta víðtæka samráð og samvinnu með utanríkismálanefnd um áherslur í vali á verkefnum og ég held að það sé mjög til góðs. Reyndar frá því að ég kom inn í utanríkismálanefnd í haust, hef svo sem ekki lengri reynslu en það, hefur mér fundist núverandi hæstv. utanríkisráðherra leggja sig fram við mikið samráð og samvinnu við nefndina. Ég held að það sé mjög jákvætt. Þetta frumvarp er efnismikið og ég ætla ekki að fara yfir hverja grein en í nefndinni sjálfri munum við að sjálfsögðu fara ítarlega yfir það, fá til okkar gesti, óska eftir umsögnum þar til bærra aðila og eiga væntanlega samræður innan nefndarinnar og við gesti hennar um efni frumvarpsins. Ég vildi bara í þessum umræðum hér, herra forseti, nota tækifærið og fagna sérstaklega þessum breyttu áherslum núverandi hæstv. utanríkisráðherra sem hefur verið að mýkja ásýnd friðargæslunnar með verkefnavali sínu og auka starfsemi hennar á borgaralega sviðinu. Eins og fram hefur komið í máli ráðherra er áherslunni sérstaklega beint að fjórum sviðum, þ.e. löggæslu og réttarfari, flugmálum og flugmálastjórn, fjölmiðlum og upplýsingamálum og heilbrigðismálum. Það var einmitt í anda slíkra verkefna eins og kynnt voru á haustmánuðum þar sem íslensk ljósmóðir og íslenskur hjúkrunarfræðingur fóru til Afganistans og stóðu fyrir fæðingarnámskeiði sem maður sér fyrir sér sem áframhaldandi verkefni. Ég fagna því mjög. Við höfum á Íslandi á að skipa miklu fagfólki á ýmsum sviðum sem við eigum að notfæra okkur að getur sótt út á þessum sviðum eins og öðrum. Útrásin getur verið af ýmsum toga og við eigum að nýta okkur þetta vel menntaða og reynslumikla fagfólk á öllum sviðum og þar með höfum við margt að leggja til á vettvangi alþjóðasamstarfsins. Við berum heilmikla ábyrgð í samfélagi þjóðanna og í ljósi þeirrar almennu velferðar sem við höfum skapað okkur á Íslandi verðum við að taka þátt í alþjóðasamstarfi á þeim grunni og auðvitað skapar það okkur líka sérstöðu að við erum herlaust land og viljum vera það áfram. Á þeim grunni hljótum við að reka þessa friðargæslu. Ég fagna því, herra forseti, að fram sé komið þetta frumvarp til laga sem við ræðum hér og tökum nú til efnislegrar og þinglegrar meðferðar og ég heiti því að við í hv. utanríkismálanefnd munum leggja okkar af mörkum til að afgreiða þetta frumvarp eins fljótt og hægt er.

Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að gera þá játningu að ég hef aldrei fullkomlega sæst við íslensku friðargæsluna eftir atvikið í Chicken Street í Kabúl. Jafnan þegar friðargæslan er nefnd kemur upp í huga mér mynd af íslenskum, ungum, vöskum karlmönnum sem koma heim og fá móttöku eins og um hetjur væri að ræða og á brjósti sér báru áletrunina „Shit happens!“. Þetta er myndin sem gerir það að verkum að ég á óskaplega erfitt með að sættast á það hlutverk sem íslenska friðargæslan, a.m.k. á þeim tíma, tókst á hendur. Eins og reynslan sýndi var hún ekkert undir það búin, hvorki andlega né í ljósi þeirrar þjálfunar sem menn höfðu þá fengið. Ég vil líka segja það núna - ég sagði það ekki þá af því að þetta voru viðkvæm augnablik - að mér fannst það dálítið ömurlegt þegar íslenskir ráðamenn ræddu þann atburð sem gerðist þar, þar sem ljóst var að ekki hafði verið fyllilega farið að reglum, og þökkuðu almættinu fyrir það - eins og ég gerði líka - að enginn Íslendingur hlaut skaða af eða beið bana. Enginn minntist þá, a.m.k. ekki af opinberri hálfu, á þá staðreynd að 12 ára afgönsk stúlka dó. Bandarísk blaðakona hlaut líka veruleg meiðsl. Ég segi þetta, frú forseti, til að undirstrika það að ég er hjartanlega sammála hv. þm. Sæunni Stefánsdóttur, Þórunni Sveinbjarnardóttur og Steingrími J. Sigfússyni, og vonandi hæstv. ráðherra, um að Íslendingar eiga að leggja áherslu á þau störf sem þeir kunna. Íslendingar eru vopnlaus þjóð og þeir eru ekki vanir að fara með vopn og byssur. Af því stafar 6. gr. sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon var að malda gegn áðan. Þar er sérstaklega gert ráð fyrir þeim möguleika að þeir sem starfa á átakasvæðum og bera vopn kunni við vissar aðstæður að bregðast við með óviðurkvæmilegum hætti sökum reynsluleysis, beinlínis vegna þess að okkur skortir her- og vopnahefð sem aðrar þjóðir hafa. Þetta vildi ég sagt hafa um þetta. Ég er algjörlega sammála því sem hefur komið fram í starfi núverandi hæstv. utanríkisráðherra varðandi breyttar áherslur hjá friðargæslunni. Ég tel, eins og fram hefur komið hjá mönnum í dag sem hafa tekið þátt í þessari umræðu, að við eigum fyrst og fremst að leggja áherslu á borgaraleg hjálparstörf, mannúðarstörf, eins og hæstv. ráðherra hefur gert með því að senda ljósmæður og starfsfólk úr heilbrigðisgeiranum. Það kunnum við og það eigum við að gera, það er lofsvert hjá ráðherranum að hafa gert það. Það var allt annar bragur á viðhorfum hennar til þess starfs en forvera hennar. Fyrir það ber a.m.k. að þakka Framsóknarflokknum. Ég segi það, herra forseti, af því að það er ekki mjög oft sem ég hrósa honum.

Gerist það?

Það gerist ítrekað, kannski er það vegna þess að sá sem hér stendur er tekinn að reskjast og hníga að aldri sem á grönum má sjá og hugsanlega meyrna. Hugsanlega er það líka vegna þess að hann má í rauninni ekkert aumt sjá. Að því er varðaði þennan lið sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði að umræðuefni og tók mönnum vara fyrir að samþykkja þá er ég algjörlega ósammála honum. Ég held að hluti af öryggistryggingunni sem þeir Íslendingar sem sinna starfi á vegum friðargæslunnar eigi að njóta sé einmitt lög af þessu tagi, þ.e. lög sem taka af allan vafa um það að ef Íslendingar asnast til að senda vopnaða menn á svæði sem eru þess eðlis að þeir ráða ekki við stöðuna og grípa með óviðurkvæmilegum hætti til ráða sem kunna að hafa miska í för með sér vegna þess að, svo að maður segi það á hreinni íslensku, þeir fara á taugum eða hafa ekki hina köldu rökhyggju og dómgreind til þess að bregðast við slíku, þá verðum við að bera afleiðingarnar af því. Það vekur aðra spurningu hjá mér, herra forseti. Ef slíkt gerist eins og segir í 6. gr. að Íslendingur grípur við tilteknar aðstæður til aðgerða sem gera það að verkum að hann verður einhverjum að bana eða veldur lemstran og aðgerðir hans eru að dómi íslenskra stjórnvalda þess eðlis að hann hafi farið út fyrir þá grein hegningarlaganna sem sérstaklega er þar vísað til en í ljósi aðstæðna beri ekki að refsa honum fyrir það, hvað þá með þann sem hann kann að hafa valdið miska? Ef íslenskir dómstólar komast beinlínis að þeirri niðurstöðu að íslenskur maður hafi brugðist rangt við en það beri að taka tillit til aðstæðnanna en eftir liggja í valnum einhverjir liðnir eða lemstraðir, hver er þá ábyrgð íslenskra stjórnvalda? Ég velti þessu upp, herra forseti, vegna þess að í frumvarpinu er réttilega tekið rösklega á með ákvæðum um líf- og slysatryggingu handa þeim sem starfa fyrir okkur, hvort heldur það er á starfstíma eða utan hans. Þá kem ég aftur að upphafi máls míns. Það lá alveg fyrir að a.m.k. Íslendingar báru vissa móralska ábyrgð á því sem henti þessa litlu afgönsku stúlku sem varð að umræðuefni í fjölmiðlum. Bárum við þá enga efnislega eða siðferðilega ábyrgð gagnvart þeirri fjölskyldu? Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra ef hún getur svarað mér því: Greiddu Íslendingar með einhverjum hætti einhvers konar bætur fyrir það sem þar gerðist? Það vissu allir að það gerðist vegna þess að ekki var farið að settum reglum þó að við sem sátum þá í utanríkismálanefnd gerðum ekki mikið úr því. Ég talaði sjálfur við menn sem voru á vettvangi í Afganistan og það var alveg ljóst í mínum huga eftir að þeim samtölum var lokið að pottur var brotinn varðandi eftirlit með starfsháttum þeirrar sveitar. Nú skil ég það svo hjá hæstv. ráðherra að áherslan sé töluvert önnur. Við munum vonandi í framtíðinni leggja miklu meiri áherslu á ýmiss konar hjálparstörf sem tengjast heilbrigðismálum og ég hef þegar lýst ánægju minni með það. Það er eitt til viðbótar sem tengist þessu, herra forseti, sem mig langar að ræða. Það eru upplýsingar sem hafa komið fram á síðustu vikum um nýja eftirlits- eða greiningardeild á vegum ráðuneytisins. Ég spyr út í þetta vegna þess að ég innti hæstv. ráðherra þegar hún kom til fundar við utanríkismálanefnd eftir ýmsum þáttum sem tengjast þessu. Ég spurði hana m.a. út í kostnað og ég skildi það þá svo að hæstv. ráðherra hefði svarað mér með þeim hætti að sem svaraði eitt stöðugildi væri tengt þessari nýju greiningardeild. Í fréttum hefur hins vegar komið fram að það megi álíta að stöðugildin sem þetta varða séu þrjú til fjögur. Nú vil ég í fyrsta lagi segja að ég dreg mjög í efa að það sé rétt að hafa slíka deild í utanríkisráðuneytinu og aðgreinda frá hinni nýju greiningardeild sem lögreglan er að starfrækja samkvæmt lögum sem samþykkt voru í fyrra. Ég geri mér grein fyrir að viðfangsefni lögreglunnar eru alls óskyld þeim sem eru að sinna þessu starfi fyrir utanríkisráðuneytið. Ég held að samt sem áður sé starfið eðlisskylt og ætti því að heyra saman. Ég velti líka fyrir mér þörfinni á slíkri þjónustu. Jú, hún er fyrir hendi ef við sendum fólk sem starfar sem sérstakar sveitir eins og segja má um þá friðargæslusveit sem ég vísaði til í upphafi máls míns, sem starfaði sem ein heild og réð sér meira og minna sjálf en lauslega tengd við heri eða hjálparsveitir annarra þjóða. Ef um það er hins vegar að ræða að ráðuneytið fer inn á þá braut að nota ekki Íslendinga til slíkra starfa heldur fyrst og fremst þessara hefðbundnu borgaralegu hjálparstarfa er alveg ljóst að mínu mati að í fyrsta lagi er minni þörf á því greiningarstarfi sem þessari deild er ætlað að vinna og í öðru lagi finnst mér einboðið að slíkir starfsmann starfi sem hluti af stærri heild eins og reyndar í dag þar sem friðargæsluliðar okkar hafa verið innan norskra sveita og sveita Eystrasaltslandanna. Þá spyr ég hins vegar sjálfan mig: Ef við erum partur af stærri erlendri liðsheild er alveg ljóst að þjóðirnar sem fara þar með forustu hljóta að vinna áhættugreiningar gagnvart viðkomandi svæðum. Hver er þá þörfin á því fyrir okkur að hafa deild hér heima í utanríkisráðuneytinu, þar sem kannski þrír til fjórir - það er töluvert á okkar íslenska mælikvarða - starfa? Er ekki um tvíverknað að ræða? Eru þeir ekki að greina áhættu á svæðum sem fyrir liggur að t.d. norska heröryggisþjónustan og hugsanlega þær sem starfa í Eystrasaltslöndunum, Lettlandi í þessu tilviki, hafa þegar gert? Er þetta ekki hreinn óþarfi, herra forseti? Það er spurning sem ég varpa til hæstv. utanríkisráðherra. Mig langar þá líka til að spyrja hana að endingu hvort það sé ekki réttur skilningur hjá mér að sú greiningardeild sé fyrst og fremst til til þess að sinna þörfum friðargæslunnar erlendis. Er kostnaðurinn við hana t.d. færður á reikning friðargæslunnar og tekinn með þegar við veltum upp þeim kostnaðartölum sem því tengjast? Þetta vildi ég gjarnan heyra frá hæstv. ráðherra en í sjálfu sér get ég alveg látið mér nægja að verða mér úti um þessi svör í utanríkismálanefnd eða síðar hér í umræðunni ef hæstv. ráðherra hefur ekki svör við þessu á takteinum.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem hefur verið mjög jákvæð að mínu mati. Eðlilega hafa ýmsar spurningar komið upp. Við setjum lög í fyrsta skipti um íslenska friðargæslu og þarf að vanda til verksins. Ég treysti hv. utanríkismálanefnd ákaflega vel til þess að halda vel á því máli og lýsi ánægju með það að mér heyrist vilji fyrir því að koma því svo fyrir að þetta frumvarp geti orðið að lögum á vorþingi. Hv. þingmenn hafa velt fyrir sér ýmsum atriðum, eins og skiljanlegt er. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er að velta fyrir sér 1. gr. og þeim liðum sem þar eru upp taldir, sem eru grundvallaratriði í þessum lögum og þessu frumvarpi. Hann vildi gjarnan sjá nýjan lið þar inni sem fjallaði sérstaklega um friðargæsluliða sem færu til fyrirbyggjandi aðgerða. Auðvitað er hægt að velta því fyrir sér í nefndinni hvort það sé nægilega vel tekið á því máli en að mínu mati tekur c-liður allvel á því sem hann fór yfir, en ég vil líka taka það fram að það er kannski ekki alltaf einfalt að koma því þannig fyrir að það sé heimilað í viðkomandi landi þar sem ríkir ófriður eða ófriður er í uppsiglingu að fá heimild til þess að senda þangað friðargæsluliða. Þetta er því áreiðanlega ekki einfalt sem hann er sérstaklega að velta fyrir sér en engu að síður full ástæða til þess að fjalla um það sérstaklega í nefndinni. Af því að það er búið að tala mikið um þetta, borgaraleg starfsemi og ekki borgaraleg starfsemi, þá erum við náttúrlega fyrst og fremst að tala um borgaralega starfsemi og borgaraleg verkefni. Áherslurnar eru á slík verkefni en í einhverjum tilfellum, þótt um borgaraleg verkefni sé að ræða, þá eru þau innan hernaðarlegs kerfis. Það kemur til af því að við störfum með alþjóðastofnunum að þessum málum og gætum engan veginn staðið í því ein. Það held ég að allir sjái. Við erum hluti af stærra verkefni, stærri hópi sem starfar á svæðum þar sem uppbygging á sér stað. Við tökum þátt í uppbyggingarstarfsemi, að reyna að byggja upp þjóðfélög sem hafa lent í hörmungum. Spurt var um siðareglur. Þær eru í vinnslu og full ástæða til þess að halda utanríkismálanefnd upplýstri um gang mála hvað það varðar. Í raun þótt hv. þingmenn hafi talað um að við höfum í rauninni ekki starfað samkvæmt lögum fram að þessu þá hafa starfsmannalögin gilt. En eins og umboðsmaður benti á þarf að skýra miklu nánar þau ákvæði sem varða friðargæsluliðana. Það leggjum við okkur fram um að gera í þessu frumvarpi. Þar mætti nefna þagnarskylduna og meiri samræmingu við lög um opinbera starfsmenn. Mig langar sérstaklega til að nefna mál sem er viðkvæmt. Það varðar vopn og búninga. Innan alþjóðlegs liðs getur verið þörf á að klæðast einkennisbúningum. Það má sem dæmi nefna að sprengjusérfræðingar Landhelgisgæslunnar og bráðalið sem starfar með þeim í Líbanon klæðast búningum Landhelgisgæslunnar þar. Hjúkrunarfræðingar sem störfuðu í Kósóvó á sínum tíma klæddust búningum þegar þeir störfuðu með breskum sveitum þar. Friðargæsluliðar á Sri Lanka eiga að vera í skyrtum merktum SLMM, Sri Lanka Monitoring Mission, og aka um á samsvarandi merktum bílum. Starfsmenn sem sjá um rekstrarmál á Kabúl-flugvelli, m.a. um að halda opnum flugbrautum í snjóþyngslum, vinna að skrifstofustörfum o.fl., gegna þar stöðum innan ákveðins kerfis, alþjóðakerfis, ISAF, sem fjöldi þjóða tekur þátt í. Þeim ber að klæðast einkennisbúningum og hafa óhlaðna skammbyssu á sér öllum stundum. Þetta eru einfaldlega alþjóðlegar öryggisreglur sem við stöndum frammi fyrir. Ég segi við sjálfa mig að mér finnst það mikilvægt það sem við höfum getað lagt til málanna í sambandi við flugvallastjórn. Nú er rætt um að Íslendingar verði í forustu fyrir yfirfærslu á flugvellinum í Kabúl. Ég tel það svo mikilvægt að við eigum ekki að hrökkva frá. Það er mín skoðun. Mig langar líka að koma inn á tignargráðurnar. En innan allra kerfa sem kalla á að boðvald sé skýrt eru einhvers konar tignargráður. Dæmi um þetta eru innan lögreglu, stjórnkerfisins og innan fyrirtækja. Innan Atlantshafsbandalagsins eru t.d. notaðar tignargráður sem tilheyra hernaði. Til að friðargæsluliðar geti gegnt þeim störfum innan kerfisins sem Ísland hefur tekið að sér að sinna verða þeir að hafa ákveðna tign til að geta haft umsjón með og stýrt öðrum starfsmönnum, verktökum og öðrum sem innan kerfisins vinna. Einu gildir hvort friðargæsluliðar starfa sem fjölmiðlafulltrúar, bráðatæknar eða flugumsjónarmenn, allt kallar þetta á ákveðna stöðu innan ákveðins kerfis. Við erum hluti af því kerfi og þurfum að undirgangast þær reglur, sem ég tel ekki stóra málið. Stóra málið hlýtur að vera að geta orðið að liði og hjálpað til þar sem ástand er eins erfitt og alvarlegt og það er í þeim löndum þar sem við störfum. Varðandi réttarstöðu friðargæsluliða ef eitthvað ber út af þá höfum við því miður þá reynslu að friðargæsluliðar okkar hafa orðið fyrir árás og borið skaða af. Það er rík áhersla lögð á að tryggingar og utanumhald mála sé fast og tryggt og frumvarpið sem hérna liggur fyrir er hluti af því ferli. Með þessu frumvarpi verður meiri festa varðandi réttindi og skyldur og heimildir til að festa enn frekar í gildi reglur um réttarstöðu eins og þarf til. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi Kjúklingastræti. Er ekki rétt að tala um það mál þannig að þar höfum við lært af reynslunni? Við höfum breytt áherslum eftir að það gerðist og ég tel að það sé aðalatriðið. Auðvitað hefur þetta tímabil sem friðargæsluliðar okkar hafa starfað verið að mörgu leyti reynsluríkt og skipt máli í sambandi við frumvarpið sem hér liggur fyrir. Við höfum ekki lent í alvarlegum meiðslum með friðargæsluliða okkar en eins og kom fram hjá hv. þingmanni varð mikið og alvarlegt óhapp í Kjúklingastræti þegar okkar menn voru þar staddir. Að mínu mati verður því ekki haldið fram að við berum ábyrgð á því óhappi og því hræðilega slysi. Engu að síður voru okkar menn þar þegar sprenging varð. Um greiningardeildina getum við rætt betur í hv. utanríkismálanefnd. Við erum ekki búin að móta þetta til framtíðar en ég held líka að greiningardeild sé ekki rétta orðið yfir þessa starfsemi. Ég held að hún sé mikilvæg. Hún er með þeim hætti að við höfum tækifæri til að meta sjálfstætt ástand mála, t.d. á þeim svæðum þar sem við förum með friðargæsluliða. Hvort kostnaðurinn, þegar hann hefur verið greindur frá lögreglustjóraembættinu, færist yfir á friðargæsluna tel ég raunar ekki að verði. En það er margt í mótun sem full ástæða er að fjalla um við nefndina þegar tækifæri gefst. Ég held að önnur atriði séu fyrst og fremst þannig að þau megi ræða í nefndinni. Ég endurtek að ég er þakklát fyrir undirtektirnar og tel að við Íslendingar fikrum okkur áfram með mikilvægt mál. Við getum gert virkilega mikið gagn, það er ég algjörlega sannfærð um, í þessu borgaralega starfi sem við tökum þátt í og það er mikils metið þar sem við höfum tekið þátt. Íslendingar hafa staðið sig vel. Þeir eru þannig innrættir að vilja takast á við ögrandi verkefni. Þarna hefur kraftmikið fólk verið að störfum og yfirleitt allt sem ég þekki til er þar til fyrirmyndar.

Frú forseti. Ef íslenskir friðargæsluliðar starfa innan alþjóðlegra stofnana eins og Sameinuðu þjóðanna eða Atlantshafsbandalagsins hljóta þær stofnanir að leggja sjálfstætt áhættumat á starf á viðkomandi svæðum. Ég reyndi að koma því að í ræðu minni áðan og það er þess vegna sem ég hef efasemdir um að það sé nauðsynlegt að halda úti sérstakri sjálfstæðri greiningardeild, eða hvað ráðherrann kýs að kalla það, hér á landi. Það er eitthvað sem við getum skoðað betur í utanríkismálanefnd. Ég læt alla vega hæstv. ráðherra njóta þess réttar að reyna að sannfæra mig í þeim efnum eða hennar starfsmenn. Ég geri mér enga sérstaka rellu yfir því hvort íslenskir starfsmenn í þessum verkefnum erlendis séu í búningum eða beri titla. Ekki heldur hvort þeir hafi skotfæralausar byssur tómar í hulstri sér við síðu. En er það ekki svo að íslenskir friðargæsluliðar hafa borið það sem má kalla þungvopn? Þeir hafa verið með hríðskotabyssur og slíkan búnað. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort íslenskir menn séu enn þá undir slíkum vopnum. Mig langar sömuleiðis að spyrja hana hvort það sé svo að í þeim tilvikum séu til reglur um með hvaða hætti eigi að þjálfa þá. Í þriðja lagi: Hvar fá þeir þá þjálfun? Í fjórða lagi: Er hæstv. ráðherra fullkomlega sannfærð um að þeir sem fara til átakasvæða og þurfa að bera slík von séu nægilega þjálfaðir og hafi þá reynslu til að bera sem þarf til að geta brugðist við þeim aðstæðum sem þar koma upp? Þetta vil ég síðan nota til þess að leggja enn frekar áherslu á það að við eigum að sinna 

Hæstv. forseti. Hvað varðar þá starfsemi sem fram fór í svokallaðri greiningardeild eru upplýsingar fengnar að verulegu leyti frá Atlantshafsbandalaginu en ekki eingöngu þó. Ég nefni sem dæmi að í Sri Lanka, þegar við tókum ákvörðun um að halda áfram þar og fjölga í liði okkar, þá skipti máli að fá upplýsingar frá lögreglustjóraembættinu í Keflavík. Hv. þingmaður spyr um þjálfun almennt en spurði fyrst um vopnaburð. Svokölluð jeppateymi hafa verið rekin með þeim hætti að friðargæsluliðar hafa borið riffla. En eins og hv. þingmaður veit erum við á leiðinni út með þá starfsemi og það held ég að hljóti nú að vera nokkuð táknrænt um þær áherslubreytingar sem eiga sér stað. Ýmiss konar þjálfun getur átt sér stað áður en friðargæsluliðar taka til starfa. Á Sri Lanka eru þeir sendir á námskeið um sprengjur og hættur á þeim og fá ýmiss konar þjálfun. Það hefur einnig verið hluti af þjálfun friðargæsluliða að fá umfjöllun um kynjasjónarmið í friðargæslu sem ég hef lagt áherslu á. Þegar friðargæsluliðar bera skotvopn, eins og raunin er að hluta til í Afganistan, þá hefur það undanfarin ár verið með þeim hætti að þjálfun hefur farið fram hjá norska hernum, bæði varðandi notkun og meðferð skotvopna. Það eru þó nokkuð öflug námskeið 

Frú forseti. Í ræðu sinni áðan sagði hæstv. utanríkisráðherra að við Íslendingar hefðum lært af reynslunni frá Chicken Street. Mig langar að spyrja ráðherrann: Hvað höfum við lært af þeirri reynslu?

Hæstv. forseti. Við höfum lært að breyta áherslum. Það hafa átt sér stað breytingar á starfsemi friðargæslunnar síðan þessi atburður átti sér stað. Ég held því fram og segi það hreint út að eitt af því sem gerði það að verkum að áherslubreytingarnar áttu sér stað hafi verið sá atburður.

Hæstv. forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 120/2005, um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2004/109 um samhæfingu krafna um gagnsæi í tengslum við upplýsingar um útgefendur verðbréfa sem eru skráð á skipulegan markað og um breytingu á tilskipun 2001/34. Í tillögunni er gerð grein fyrir efni ákvörðunarinnar og er ákvörðunin prentuð sem fylgiskjal með tillögunni ásamt þeirri tilskipun sem hér um ræðir. Tilskipun 2004/109 mælir fyrir um samræmingu reglna um birtingu reglulegra og viðvarandi upplýsinga um útgefendur verðbréfa sem skráð eru á skipulegan verðbréfamarkað. Tilskipunin gerir ráð fyrir lágmarkssamræmingu ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu hvað varðar upplýsingagjöfina en einstökum ríkjum er þó heimilt að gera strangari kröfur. Þær reglulegu upplýsingar sem útgefanda ber að gera opinberar samkvæmt tilskipuninni eru ársskýrsla, hálfsársuppgjör og skýrsla framkvæmdastjórnar. Viðvarandi upplýsingaskylda hvílir á útgefanda um breytingar á yfirráðum yfir verulegum eignarhluta og atkvæðisrétti. Að auki setur tilskipunin reglur um hvaða upplýsingar skuli vera aðgengilegar hluthöfum útgefenda verðbréfa sem skráð eru á skipulegan verðbréfamarkað. Unnið er að innleiðingu tilskipunarinnar í viðskiptaráðuneytinu. Ég legg til, frú forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umræðu og hv. utanríkismálanefndar.

Hæstv. forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 88/2006, um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2003/41 um starfsemi og eftirlit með stofnunum sem sjá um starfstengdan lífeyri. Gerð er grein fyrir efni ákvörðunarinnar í tillögunni og er ákvörðunin prentuð sem fylgiskjal með tillögunni ásamt þeirri tilskipun sem hér um ræðir. Tilskipun 2003/41 fjallar um stofnanir fyrir starfstengdan lífeyri, þ.e. þær stofnanir eða aðila sem heimild hafa til að taka við iðgjöldum til öflunar lífeyris, ávaxta þau og greiða út lífeyri til rétthafa. Markmið tilskipunarinnar er að stuðla að hagkvæmum fjárfestingum og tryggri ávöxtun, tryggja réttindi sjóðfélaga og annarra rétthafa. Einnig að gera stofnunum af þessu tagi fært að bjóða þjónustu yfir landamæri innan ESB, stuðla að faglegri stjórnun, tryggja samkeppni, koma á gagnkvæmri viðurkenningu eftirlitsaðila innan ESB, skapa forsendur fyrir öflugri innri markaði fyrir lífeyrissparnað og gera SSL þannig betur kleift að nýta kosti innri markaðar ESB og evrunnar. Gengið er út frá því að forræði einstakra ríkja hvað varðar fyrirkomulag lífeyrismála sé ekki skert hvað varðar þann þátt sem lýtur að félags- og vinnuréttarlöggjöf. Það nær m.a. til skyldubundins framlags til lífeyrissjóða sem og mögulegrar skylduaðildar að sjóðum. Í 2. gr. tilskipunarinnar er fjallað um undanþágur frá gildissviði hennar. Gegnumstreymissjóðir, þ.e. sjóðir sem eru ekki sjóðmyndaðir falla ekki undir tilskipunina. Lífeyrissjóðir sem falla undir reglugerð 1408/71 og 574/72 eru sömuleiðis undanþegnir tilskipuninni. Íslenska lífeyrissjóðakerfið byggir á fyrrgreindu reglugerðinni og falla íslenskir lífeyrissjóðir þar af leiðandi ekki undir ákvæði tilskipunarinnar. Slíkir sjóðir gætu þó verið stofnaðir hér á landi og má t.d. nefna að rætt er um mikilvægi tilskipunarinnar fyrir íslenskt efnahagslíf í skýrslu sem nefnd forsætisráðherra um alþjóðlega fjármálastarfsemi gaf út nýlega. Fjármálaráðuneytið vinnur að innleiðingu tilskipunarinnar og er stefnt að því að frumvarp þess efnis verði lagt fram nú á vorþingi. Ég legg til, hæstv. forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umræðu og hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir áliti samgöngunefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 50/2004, um siglingavernd. Nefndin hefur fjallað um frumvarpið og fengið nokkra aðila á sinn fund. Jafnframt hafa þó nokkrar umsagnir um málið borist til nefndarinnar. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um siglingavernd, nr. 50/2004, í því skyni að innleiða í íslenskan rétt tilteknar gerðir Evrópusambandsins sem teknar hafa verið upp í XIII. viðauka samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Um er að ræða reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 725/2004 frá 31. mars 2004 um aukið öryggi skipa og öruggari hafnaraðstöðu, reglugerð framkvæmdastjórnarinnar nr. 884/2005 frá 10. júní 2005 um verklagsreglur við framkvæmd skoðana framkvæmdastjórnarinnar á sviði siglingaverndar og tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2005/65/EB frá 26. október 2005 um að efla hafnavernd. Helstu breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru m.a. að gildissvið laganna er útvíkkað þannig að lögin taka nú einnig til farþegaskipa og flutningaskipa í innanlandssiglingum auk útgerða. Einnig er lagt til að Siglingastofnun Íslands geri áhættumat vegna siglinga innan íslensku efnahagslögsögunnar og Siglingaverndaráætlun Íslands. Í frumvarpinu er enn fremur lagt til að auka við heimildir Siglingastofnunar Íslands til að annast eftirlit með framkvæmd laganna. Siglingastofnun yrði m.a. heimill aðgangur að skipum, hafnarsvæðum, mannvirkjum, búnaði, gögnum og skjölum, eftir því sem telja má nauðsynlegt vegna eftirlitsins. Siglingastofnun hefði jafnframt heimildir til að bregðast við brotum á reglum um siglingavernd, t.d. með því að leggja farbann á skip. Þá eru lagðar til breytingar á gjaldtöku vegna innheimtu siglingaverndargjalds en í stað skylduákvæða er nú kveðið á um heimildarákvæði til töku gjalda. Nefndin leggur til eftirfarandi breytingar á frumvarpinu: 1. Í 1. málsl. d-liðar 3. gr., 2. mgr. b-liðar 4. gr., 1. málsl. 3. mgr. b-liðar 4. gr. og 4. mgr. b-liðar 4. gr. frumvarpsins eru lagðar til orðalagsbreytingar til að gæta samræmis við önnur ákvæði í núgildandi lögum um siglingavernd, nr. 50/2004. 2. Lagt er til að í 2. málsl. d-liðar 3. gr. frumvarpsins komi fram að fulltrúum Siglingastofnunar sé í þágu eftirlits með framkvæmd laganna heimill aðgangur að skipum, hafnarsvæðum, mannvirkjum, búnaði, gögnum og skjölum, eftir því sem telja má nauðsynlegt vegna eftirlitsins, án undangengins dómsúrskurðar. Með þessum hætti eru tekin af öll tvímæli um að Siglingastofnun þurfi ekki að afla dómsúrskurðar áður en stofnunin grípur til aðgerða á grundvelli ákvæðisins. Þetta fyrirkomulag uppfyllir skilyrði 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, um heimilar takmarkanir á friðhelgi einkalífs. 3. Lagt er til að í 3. mgr. b-liðar 4. gr. frumvarpsins verði kveðið á um að farbann fari að ákvæðum laga um eftirlit með skipum, nr. 47/2003. Í lögum um eftirlit með skipum er að finna ítarlegar málsmeðferðarreglur um farbann. Í lögunum er m.a. kveðið á um hverjir geti sett á farbann, tilkynningu um farbann, brottfall farbanns o.s.frv. Í þessu sambandi ber enn fremur að nefna að í 27. gr. laga um varnir gegn mengun hafs og stranda, nr. 33/2004, er tekið fram að um farbann fari að ákvæðum laga um eftirlit með skipum. Eðlilegt þykir að samræmdar reglur gildi að þessu leyti á sviði siglingamála. 4. Lagt er til að í 5. gr. frumvarpsins verði kveðið á um að Siglingastofnun Íslands skuli hafa samráð við hafnaryfirvöld áður en stofnunin takmarkar aðgang að höfnum og hafnarsvæðum, umferð um þær og dvöl skipa í þeim, og bannar umgengni eða dvöl á slíkum svæðum. Eðlilegt þykir að Siglingastofnun hafi samráð við hlutaðeigandi hafnaryfirvöld áður en stofnunin grípur til slíkra íþyngjandi aðgerða. Í þessu sambandi ber hins vegar að hafa í huga að endanleg ákvörðun um aðgerðir skv. 5. gr. frumvarpsins er komin undir Siglingastofnun og geta hafnaryfirvöld því ekki komið í veg fyrir að gripið verði til aðgerða á grundvelli ákvæðisins. Heimild Siglingastofnunar skv. 5. gr. frumvarpsins gildir þegar talið er nauðsynlegt að grípa til framangreindra aðgerða vegna siglingaverndar. Þegar vástig er hækkað í höfnum eða skipum ákveður ríkislögreglustjóri hins vegar hvenær hann tekur við stjórn aðgerða samkvæmt verndaráætlun og almennum lögum um lögregluaðgerðir, sbr. 5. mgr. 4. gr. núgildandi laga um siglingavernd, nr. 50/2004. Rétt þykir að árétta að í slíkum tilvikum þarf ríkislögreglustjóri ekki að hafa samráð við viðkomandi hafnaryfirvöld. 5. Lagt er til að tilgreint verði nánar í 10. gr. frumvarpsins hvaða háttsemi sé refsiverð samkvæmt lögunum. Slík útfærsla er í samræmi við meginreglu refsiréttar um skýra og vel skilgreinda verknaðarlýsingu refsiákvæða. Þá er lagt til að fyrirsögn 10. gr. frumvarpsins verði breytt úr „viðurlög“ í „refsingar“, enda teljast sektir og fangelsi til refsinga í merkingu refsiréttar en ekki til viðurlaga. 6. Lagt er til að refsing fyrir brot á 7. gr. frumvarpsins um þagnarskyldu verði í samræmi við refsiramma 136. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, um þagnarskyldu. Lilja Rafney Magnúsdóttir, varaþingmaður Jóns Bjarnasonar áheyrnarfulltrúa nefndarinnar, er samþykk áliti þessu. Hv. þingmenn Guðjón A. Kristjánsson og Þórunn Sveinbjarnardóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerðar eru tillögur um í sérstöku þingskjali. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Hjálmar Árnason, Kristján L. Möller, Guðjón Hjörleifsson, Sigurrós Þorgrímsdóttir og Jón Kristjánsson. Hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir skrifar undir álitið með fyrirvara.

Hæstv. forseti. Ég tel að það frumvarp sem við ræðum sé að langmestu leyti eðlilegar lagfæringar á lögum og nauðsynlegt sé að lagfæra það sem hér er lagt til til samræmis við framkvæmdina að mörgu leyti, eins og varðandi siglingavernd og annað slíkt er snýr að höfnum og hafnarsvæðum. Einnig er lagt til að Siglingastofnun Íslands geri áhættumat vegna siglinga innan íslensku efnahagslögsögunnar, og siglingaverndaráætlun. Þetta er verk sem nauðsynlegt er að taka á og vænti ég þess, hæstv. forseti, að það takist vel. Það þarf að gera áhættumat vegna siglinga innan efnahagslögsögunnar. Við sjáum það alltaf betur og betur að ekki er vanþörf á að hugað sé að því og þarf sú umræða að vera mjög vönduð. Ekki er alveg sjálfgefið að í því felist aukið öryggi t.d. að færa skip í öllum tilvikum langt frá landi. Það geta verið þannig siglingaleiðir að það sé ekki. En af sjálfu leiðir og verkið þarf að vinna og hafa nefndir reyndar verið í gangi um það á undanförnum árum. Ég vek athygli á þessu, hæstv. forseti, að nauðsynlegt er að þau verk verði unnin skipulega og þeim hraðað. En margar ástæður kunna að vera fyrir því hvernig menn marka siglingaleiðir og áhættumat siglinga innan íslensku efnahagslögsögunnar.

Frú forseti. Ég kem aðallega upp til að óska hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni, formanni samgöngunefndar, til hamingju með að hafa sýnt það í verki að hann tekur rökum. Hér er verið að fjalla um breytingar á lögum um siglingavernd. Þetta eru ekki ýkja gömul lög. Eins og hv. formaður samgöngunefndar man eftir flutti núverandi formaður þingflokks Samfylkingarinnar fjölda ræðna gegn þeim lögum og gegn því frumvarpi á sínum tíma. Ástæðan var sú að í hverri einustu grein, að minnsta kosti eftir mínu roskna minni, var verið að taka upp ný og ný gjöld. Ég varaði hv. þm. Guðmund Hallvarðsson einstaklega drengilega við því að feta þá slóð. Á þeim tíma brást hann ekki vel við þeim ábendingum mínum og viðvörunarorðum og satt að segja kom mér það á óvart hversu daufleg viðbrögð hins hv. formanns samgöngunefndar, sem yfirleitt er þó endranær með skynsamari mönnum hér í þessum sal, voru við málinu. Nú sé ég hins vegar að hann batnar með aldrinum eins og gott vín, því hér er að minnsta kosti verið í einu efni að stíga til baka frá því gjaldtökuæði sem var í hinum upprunalegu lögum. Hv. formaður samgöngunefndar er í fylkingarbrjósti nefndarinnar þegar hún sameinast um það að draga úr möguleikum á gjaldheimtu vegna innheimtu siglingaverndargjalds, þ.e. verið er að lina aðeins ákvæðið. Verið er að setja inn heimildarákvæði í stað þess að það var áður, muni ég rétt, fortakslaust kveðið á um slíka gjaldtöku. Hugsanlega mundu fleiri ræður af minni hálfu leiða til þess að framkoma siglingamálayfirvalda og hæstv. samgönguráðherra og jafnvel formanns samgöngunefndar gagnvart sæfarendum mundi mildast nokkuð. Ég ætla þó ekki að hafa ræður mínar fleiri um þetta. Hins vegar langar mig til að benda á að með frumvarpinu er verið að leggja til að Siglingastofnun Íslands geri áhættumat vegna siglinga innan íslensku efnahagslögsögunnar. Maður skyldi nú ætla, frú forseti, að slíkt mat hefði verið gert fyrir langa löngu. Ekki síst í ljósi umræðna síðustu daga þegar fram hefur komið að starfsmenn Siglingastofnunar sem fara með eftirlit með öryggi sæfarenda hafa margsinnis, að því er fram hefur komið, lagt á það áherslu við þar til bær pólitísk yfirvöld að slíkt mat verði gert. Þeir hafa sagt alveg skýrt að þeir telji það ósvinnu að hleypa stórum erlendum flutningaskipum svo nálægt landi sem raun ber vitni og hefur nú leitt til þess að eitt þeirra liggur strandað við Suðurnesin. Enginn vill gangast við ábyrgðinni á að fjarlægja það eða greiða af því kostnaðinn. Það sem ég vildi sérstaklega draga fram gagnvart mínum góða vini, hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni, er: Hvers vegna er verið að taka þetta upp? Jú, vegna þess að við verðum að gera það. Það er Evrópusambandið, sem vekur ugg, skelfingu og titring í taugakerfi hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins, sem fortakslaust fyrirskipar Íslendingum að gera það. Þess vegna, frú forseti, erum við m.a. að taka upp þetta tímabæra ákvæði í lög sem beinlínis fyrirskipar Siglingastofnun að gera slíkt mat. Þetta vildi ég að kæmi fram vegna þess að þetta er enn eitt dæmið um hversu margt gott kemur frá Evrópusambandinu. Þarna er verið að reka íslensk yfirvöld bókstaflega til þess að ráðast í að grípa til ákveðinnar verndaráætlunar gagnvart sæfarendum við Ísland. Það voru ekki íslensk samgönguyfirvöld sem höfðu frumkvæðið að því. Það var Evrópusambandið. Gott ef það var ekki Evrópusambandið líka sem leggur þær kvaðir á herðar okkur, sæþjóðinni, að búa til sérstaka siglingaverndaráætlun. Maður skyldi nú ætla að stjórnmálaflokkur sem hefur árum saman farið með samgönguráðuneytið, jafnvel svo lengi sem elstu menn muna, allar götur að minnsta kosti frá 1991, hefði gert reka að því að gera þetta. Nei, það þurfti að berja bumbur í Brussel til að þessir menn vöknuðu.

Frú forseti. Hér er að vísu verið að tala um tvennt af hálfu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. Annars vegar þá siglingavernd sem felst í að gæta skipa og öryggis í höfnum, hins vegar siglingavernd varðandi siglingu kaupskipa með ströndum fram. Þannig vill til, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, að árið 1996 flutti sá er hér stendur þingsályktunartillögu um afmarkaðar siglingaleiðir skipa. Hvað sagði sú þingsályktunartillaga? Að farið yrði í að marka ákveðnar siglingaleiðir kaupskipanna og jafnframt að kaupskipum sem kæmu hingað erlendis frá væri bannað að dæla úr ballesttönkum, hvort sem það væru botntankar eða ballesttankar. Því við höfum dæmi um að skip voru jafnvel að koma eftir 22–23 sólarhringa siglingu frá Ástralíu með sjó í ballesttönkum þaðan og dældu svo úr tönkum í höfn hér í Straumsvík. Menn muna það líklega að þegar kær vinkona hv. þingmanns, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, opnaði Elliðaárnar árið 1994, geisaði mikil kýlapest í Elliðaánum. Hvers vegna skyldi það hafa verið? Gæti ekki verið að í Sundahöfninni hefðu skip legið sem voru að dæla úr ballesttönkum? Sá er hér stendur fór sem stýrimaður til Bandaríkjanna fyrir nokkrum árum á kaupskipi. Þar var tilkynnt af strandgæslunni að í ákveðinni fjarlægð frá landi væri bannað að dæla úr ballest. Hvers vegna? Jú, vegna þess að mengaður getur sjórinn orðið skaðlegur. Það var einmitt það sem ég hugsaði um þegar ég flutti þá þingsályktunartillögu, sem var samþykkt, um afmarkaðar siglingaleiðir. Þegar skip komu frá Evrópu byrjuðu þau á því að sigla beinustu leið að suðurströndinni og svo meðfram henni allri 

Frú forseti. Hv. þingmaður þarf ekki að minna mig á þá tillögu. Ég man ekki betur en ég hafi fagnandi greitt atkvæði með henni. Ég hef, eins og hv. þingmaður, undrast það í umræðu síðustu daga hver afdrif þeirrar nefndar urðu. En hv. þingmaður hefur heldur betur bent á að hæstv. samgönguráðherra fari ekki einu sinni eftir samþykktum Alþingis. Í hvaða flokki er þessi hæstv. samgönguráðherra? Jú, í sama flokki og hv. þingmaður. Það hefðu átt að vera hæg heimatökin að taka í lurginn á þeim ráðherra og reyna að knýja hann til þess, sem er hans æðsta skylda, þ.e. að fara að samþykktum Alþingis. Þetta, frú forseti, kannski bendir á þá staðreynd sem ég hef stundum leyft mér að halda fram í kaffisalnum, en aldrei úr ræðustóli áður, að hugsanlega er það vitlaus maður sem er í embætti samgönguráðherra. Hugsanlega hefði átt að skipta á þeim tveimur og láta núverandi hæstv. ráðherra sjá um að stýra samgöngunefnd en hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson, stýrimaður með meiru, hefði auðvitað átt að vera samgönguráðherra. Þá er líklegt að staðan væri kannski önnur en hún er núna. Það er jafnvel hugsanlegt að sá einbeitti vilji sem kom fram í þingsályktunartillögunni, sem samþykkt var frá þingmanninum á sínum tíma, hefði leitt til þess að áætlun hefði verið gerð og henni hrint í framkvæmd og þá gæti vel verið að Wilson Muuga lægi ekki núna að drabbast niður upp við kletta suðurstrandarinnar. Það er hugsanlegt.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson talaði nefnilega í fyrri ræðu sinni um að ríkisstjórnin hefði ekkert gert í þessum málum. Og þegar hann kom svo í andsvar við mig aftur þá vissi hann allt um þá þingsályktunartillögu sem var samþykkt.  En það best ég veit um störf nefndarinnar þá var einkum tvennt sem menn voru ósáttir við. Það var að setja þessar afmörkuðu siglingaleiðir, sem þýddi það að skip væru alltaf í ákveðinni fjarlægð frá landi, en það kallar á eitt vandamál. Það er sjálf Reykjanesröstin. Hana þekkir hv. þm. Össur Skarphéðinsson vel frá því hann var háseti á fiskiskipum. Það er mál manna og þekkja þeir sem sjómennsku hafa stundað, að í vondum veðrum er nauðsynlegt öryggisins vegna að fara sem allra næst landi, sérstaklega í Reykjanesröstinni. En allt um það. Auðvitað hefði átt að vera búið að afgreiða þetta mál. En eftir því sem ég kemst næst hefur Siglingastofnun unnið mjög að athugun á sjólagi með ströndum fram og einkum við Reykjanes og gert ákveðnar tillögur um afmarkaðar siglingaleiðir. Hins vegar hafa hagsmunaaðilar í nefndinni, Landhelgisgæslan átti fulltrúa í nefndinni, en það voru aðrir, það voru hagsmunaaðilar kaupskipa og olíuskipa sem lögðust á störf nefndarinnar og þess vegna hefur ekkert frá henni komið, því miður. Það er mjög leitt til þess að vita, eins og lýðræðislega er nú unnið af hinu háa Alþingi þegar verið er að leita eftir sem bestu samstarfi við aðila í mörgum hagsmunahópum, að þeir skuli geta haft þau áhrif að svona gagnmerkt mál, eins og 

Frú forseti. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni. Þetta var mjög merkilegt sem hann sagði. Í fyrsta lagi staðfesti hann það sem ég hafði sagt í ræðu minni áðan að auðvitað hafa samgönguyfirvöld, þá tala ég um hin pólitísku, legið á liði sínu. Það kemur alveg skýrt fram og hv. þingmaður staðfestir það bókstaflega talað, hinn pólitíski ráðherra, hæstv. samgönguráðherra, hefur ekki haft dug í sér til að knýja þetta mál til lykta, þ.e. að láta framkvæma það sem samþykkt var af þinginu af hálfu hv. þingmanns. Í öðru lagi staðfestir hv. þingmaður af hverju niðurstaðan var þessi. Jú. Hann segir það svart á hvítu að hagsmunaaðilar hafi verið í nefndinni sem lögðust gegn því að farið yrði að því sem ég veit, eins og hv. þingmaður, að var tillaga Landhelgisgæslunnar, þ.e. að jafnaði yrðu siglingaleiðir 50 sjómílur, held ég, frá ströndum, með ákveðnum undantekningum eftir sjólaginu. Og þeir komast bara upp með það. Hv. formaður samgöngunefndar staðfestir það að hæstv. samgönguráðherra sé svo aumur að hann leggist á hnén kylliflatur fyrir fyrirtækjum sem ekki tíma að taka á sig þann kostnað sem það felur í sér að sigla utar og fjær. Það kostar meira. Öryggið kostar. En það er alveg ljóst samkvæmt því sem formaður samgöngunefndar segir að hæstv. ráðherra, og þar með Sjálfstæðisflokkurinn, ber auðvitað ábyrgð á því að ekki var ráðist í þetta. Er hugsanlegt að það kynni að hafa leitt til þess að ekki fór allt of vel? Hugsanlega ekki í dæminu af Wilson Muuga, en hugsanlega. En í öllu falli er alveg ljóst hver vilji Landhelgisgæslunnar er, en ekki er farið að honum. Þó eru það þeir sem þekkja þetta best og bera öryggið mest fyrir brjósti. Það er dálítið dapurleg einkunn sem hæstv. samgönguráðherra fær hér hjá formanni samgöngunefndar.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um siglingavernd. Hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson, formaður samgöngunefndar, hefur farið ágætlega yfir og ekki þarf miklu að bæta við það nefndarálit og þær breytingartillögur sem við í samgöngunefnd flytjum hvað þetta varðar og jafnframt hefur verið farið ágætlega yfir það af hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni líka. Eins og hér hefur komið fram er verið að innleiða í íslenskan rétt tilteknar gerðir Evrópusambandsins sem teknar hafa verið upp í viðauka samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Þetta er ákvæði sem eykur mjög öryggi skipa og öryggi hafnaraðstöðu. Eins og kemur fram í nefndarálitinu er lagt til að Siglingastofnun Íslands geri áhættumat vegna siglinga innan íslensku efnahagslögsögunnar og Siglingaverndaráætlun Íslands. Í frumvarpinu er enn fremur lagt til að auka við heimildir Siglingastofnunar Íslands til að annast eftirlit með framkvæmd laganna, þess vegna að beita farbanni ef þörf krefur. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan er ég á nefndarálitinu án fyrirvara. Styð þær breytingar sem settar eru fram, og ágætlega var unnið í samgöngunefnd. En vegna þess sem hér hefur verið rætt um er alveg hárrétt að vitnað hefur verið í þá þingsályktunartillögu sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson flutti hér og var samþykkt. Hún var líka til umræðu ekki alls fyrir löngu á Alþingi í sambandi við strand Wilson Muuga við suðurströndina og má alveg taka undir það sem hér hefur komið fram. Það er náttúrlega ámælisvert að hæstv. samgönguráðherra og samgönguráðuneytið skuli ekki hafa gert meira í því máli hvað það varðar. Fram hefur komið að átta ár eru liðin síðan taka átti á þessum málum og ganga í það, en það kom skýrt fram að vegna andstöðu skipafélaganna hafi þessu ekki verið breytt, þ.e. að afmarka siglingaleiðir skipa og færa þær fjær landi. Rætt hefur verið um Wilson Muuga sem liggur uppi í fjöru. Deilt er um hver eigi að borga björgun, hver eigi að fjarlægja flakið og hvað eigi að gera. Má ég líka, virðulegi forseti, nefna strand sem kostaði mikið, Víkartind, sem að vísu var með bilaða vél en rak upp í fjöru. En það má alveg spyrja sig að því hvað hefði gerst hefði það skip verið skyldað til að vera fjær landi þegar vélin bilaði og spurning um hvort það hefði getað kastað akkerum eða tekist hefði betur til að halda skipinu frá strandi. Ég held að rétt sé að það komi fram og vonandi er það þá þannig að þetta verði til þess að gengið verði í það sem allra fyrst að finna og afmarka þær siglingaleiðir til að koma í veg fyrir fleiri svona slys, eins og hér hafa átt sér stað og gerð hafa verið að umtalsefni. Jafnframt, virðulegi forseti, af því ég nefndi Wilson Muuga, strandaðan uppi í fjöru, tökum við líka eftir því að verið er að ræða um þær bætur sem skipafélagið á að greiða sem rétt duga fyrir því sem gert var til að forða mengunarslysi, eða 70 milljónir. Það hefur líka komið fram, virðulegi forseti, að einhver handvömm er í tilskipunum eða ákvörðunum sem hafa verið gefnar út sem hefur gert það að verkum að við höfum ekki breytt þessu hjá okkur. Menn hafa talað um að ef við hefðum breytt því hefði þetta verið að minnsta kosti 200 millj. kr. Í þessu sambandi er tekið dæmi af Norðmönnum sem gerðu breytingar hjá sér eftir að fiskveiðiskipið Guðrún Gísladóttir strandaði við Norður-Noreg, þá var þessu breytt hjá þeim. En ég held að full ástæða sé til, virðulegi forseti, þó svo að það sé ekki inni í þessu lagafrumvarpi, að hvetja til þess að þetta verði gert sem allra fyrst. Má ég svo rétt í lokin minnast á umfjöllun Fréttablaðsins sem hefur síðustu einn eða tvo daga verið að fjalla um hættuleg skip sem eru á ferðinni í kringum okkur sem er auðvitað mjög alvarlegt mál ef ekki verður hægt að koma þeim lengra frá landinu, ef svo má að orði komast.

Frú forseti. Það er hárrétt sem hv. þm. Kristján L. Möller kom inn á og einmitt síðustu orð hans þar sem hann vitnar til Fréttablaðsins. Þar kom fram í morgun fullyrðing frá Landhelgisgæslunni um glæfrasiglingu tveggja stórra fraktskipa sem hafi siglt hér með ströndum fram. Það sem kannski er merkilegast í fréttinni og alvarlegast er að Landhelgisgæslan ætlar ekkert að aðhafast vegna þess að hún segir að málin séu í höndum Siglingastofnunar. Þetta er kannski eitt málið af mörgum sem tengjast of mörgum aðilum vegna eftirlitsþáttarins, þ.e. samgönguráðuneyti, dómsmálaráðuneyti og umhverfisráðuneyti. Þetta eru mál sem þarf virkilega að taka á. Enda sagði ég í þingsályktunartillögunni minni að taka ætti af skarið um hver hefði vald til þess að stöðva skip ef sama kæmi upp á eins og með Víkartind, þar sem skipstjórinn sjálfur ákvað það hvort þeir tækju dráttartaug frá björgunarskipi eða ekki. Það fór sem fór. Ég tel því tvímælalaust að við eigum að hafa vald yfir þeim skipum sem eru innan efnahagslögsögunnar. Í annan stað tel ég líka að Landhelgisgæslan hefði ekki átt að bíða eftir einhverju frumkvæði Siglingastofnunar í þessu heldur taka frumkvæðið sjálf þegar ljóst var að allt upp í 40.000 tonna skip sigldi með ströndum fram uppi í harða grjóti og með mengandi farm. Ég ræði þetta mál í fullri alvöru í nauðsyn þess að á þessu verði tekið. Það þýðir ekkert að vera að horfa á einhverjar pólitískar línur í þessu. Þetta er grafalvarlegt mál. Siglingalög, 

Frú forseti. Það er svo sem engu við þetta að bæta. Sem betur fer er ekki um beint pólitískt deiluefni að ræða hvað skuli gera heldur hvenær og hver eigi að gera það. Eins og komið hefur fram í umræðum á þinginu er mjög ámælisvert hvernig við höfum séð málið þróast gagnvart Wilson Muuga. Það var sannarlega flækjuþáttur í málinu. Eins og hv. þingmaður nefndi áðan getur þetta heyrt undir þrjú ráðuneyti, samgönguráðuneyti, dómsmálaráðuneyti og umhverfisráðuneyti. Þess vegna geta stundum komið upp svona mál. Hv. þingmaður tók einmitt dæmi sem ég ræddi lítillega um. Það var um Víkartind þegar skipstjóri Víkartinds neitaði að taka við, eins og hv. þingmaður sagði, tauginni frá Landhelgisgæslunni og ætlaði að freista þess að þeir sem voru niðri í vél mundu koma vélinni í gang. En það tókst ekki og því fór sem fór. Þarna hefði auðvitað þurft að vera heimild í lögum til að grípa betur inn í. Vonandi verða breytingar á næstunni. En í þessum stuttu andsvörum okkar hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar, formanns samgöngunefndar - hvað segir þá hinn pólitíski samgönguráðherra yfir þessum málum og yfir því sem við höfum verið að sjá bæði gagnvart Wilson Muuga og siglingaleiðunum og þessari glæfrasiglingu skipa sem eru í kringum okkur og við erum að lesa um? Og því sem hv. þingmaður nefndi líka, ef vil vill eru allir að bíða hver eftir öðrum, Siglingastofnun og Landhelgisgæslan. Hvað er rætt um frá hendi hæstv. samgönguráðherra? Megum við eiga von á því að þetta komi inn til Alþingis áður en þingið fer heim? Eða er það kannski þannig, virðulegi forseti, 

Frú forseti. Ég get kannski ekki alveg flutt mál hæstv. samgönguráðherra í þessu sambandi en ég heyrði það hins vegar á honum að þetta mál er í alvarlegri skoðun í samgönguráðuneytinu og væntanlega verður tekið á þessu innan ekki langs tíma. Það er líka annað sem ég vil minnast á, af því að talað er um þetta skip sem strandaði hér, Wilson Muuga, sem ég botna bara ekkert í. Ég hef ekki orðið var við að fram hafi farið alvörusjópróf. Hvað varð um skipstjórann? Hvað varð af áhöfninni? Það er eins og þeim hafi verið klappað á bakið og sagt: Heyrið þið kallar mínir, farið þið bara til ykkar heima og gerið þetta aldrei aftur. Ég átta mig ekki alveg á hvernig og hvers vegna ábyrgð skipstjóra er ekki meiri en raun ber vitni. Ef þetta hefði gerst annars staðar er ég hræddur um að einhver hefði verið settur í farbann þar til endanleg niðurstaða lægi ljós fyrir, vegna þess að þetta strand er með slíkum eindæmum að manni dettur helst í hug að þessi skipstjóri eða stjórnendur skipsins hafi bara keypt sér pappíra, kunni ekki neitt í siglingafræði. Þetta er miklu alvarlegra mál ef við stöndum líka frammi fyrir því að siglingafræði erlendra sjómanna sem sigla hér með ströndum fram er ekki merkilegri en þetta og umrætt strand sýnir okkur í hnotskurn. Þá er ekki annað að gera en taka upp af miklum krafti hert eftirlit og drífa í að það séu ákveðnar afmarkaðar siglingaleiðir. Svo verður eftirlitið auðvitað að vera í samræmi við það, bæði landhelgisgæslan á sjó og í flugi til að fylgjast með þessum skipum.

Hæstv. forseti. Það var nú einmitt m.a. þetta strand sem ég ætlaði að taka hér til umræðu því að svo margir höfðu farið inn á þá braut að vitna í strand þessa flutningaskips hjá Sandgerði eða við Stafnes. Það er náttúrlega íhugunarefni út af fyrir sig að það skuli geta verið þannig að menn hafi það sem afsökun að sjálfstýringin slái út og þá sigli menn bara beint upp á land á fullri ferð. Þetta er náttúrlega með slíkum ólíkindum að maður fær því varla trúað að slík rök séu borin fram fyrir ferð skipsins og endalokum þess. Það er nú venjulega þannig að það er hægt að grípa í handstýrið ef menn eru á annað borð á vaktinni en það virðist sem enginn hafi verið á vaktinni í þessu skipi miðað við þær lýsingar sem maður hefur fengið af þessu. En ég tek undir það með hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni að ég hef ekki orðið var við að það væri upplýst um sjópróf eftir þetta strand þannig að það auðvitað vekur furðu. Það sem ég hins vegar vildi gera að aðalumræðuefni hér í stuttri ræðu, hæstv. forseti, er að það er orðið afar nauðsynlegt að fara að marka siglingaleiðir skipa umhverfis Ísland. Það hefur auðvitað alltaf verið nauðsynlegt vegna þess að þó að menn tali oftast nær um að það séu svokölluð tankflutningaskip, þ.e. gasskip eða olíuskip sem séu hættulegust þá eru flutningaskip sem flytja oft tugi gáma með alls konar kemískum efnum og eiturefnum sem geta verið mjög miklir mengunarvaldar ef þau komast í sjó. Það er algjörlega rétt sem hér hefur verið bent á að siglingaleiðir mjög margra skipa með suðurströnd landsins eru þannig að stefnan er sett frá Evrópu upp að suðausturhorni landsins og síðan siglt vestur með ströndinni. Þar er auðvitað verið að sigla yfir öll okkar helstu fiskimið og uppeldisslóðir, hrygningarsvæði, og þar af leiðandi getur slys á því svæði valdið mjög mikilli röskun á lífríkinu við Ísland fyrir utan náttúrulega mengunarhættu og ýmsar aðrar afleiðingar. En auðvitað er vandasamt að marka siglingaleiðir. Þó að vissulega megi kannski marka siglingaleiðir hér sunnan lands eitthvað dýpra og jafnvel utan við allar eyjar Vestmannaeyja þá þarf samt að velja siglingaleið fyrir Reykjanes og það er auðvitað talsverð spurning sem ég held að allir siglingafróðir menn velti fyrir sér og ég hugsa að við höfum báðir gert það, ég og hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson, það er siglingaleiðin í gegnum Röstina. Það kann vel að vera hægt að færa fyrir því rök að skynsamlegra sé að fara Röstina en að fara dýpra við ákveðnar aðstæður. Menn skulu ekki gleyma því að Reykjaneshryggurinn og sker og boðar eru þarna út eftir og sjólag ekki endilega betra fjær landinu en nær, fyrir utan það að það er yfirleitt mjög sterkur straumur í Röstinni. Ef siglingu skips sem fer í gegnum Röstina er rétt hagað þá tekur það kannski ekki mjög langan tíma þó að menn þurfi að fara nálægt landi rétt á meðan þeir fara yfir Röstina. Það er hins vegar val á siglingaleiðinni að Röstinni og hins vegar norður eða suður úr henni eftir atvikum sem menn ættu virkilega að taka til umfjöllunar og skoðunar. Síðan eru skip að verða æ djúpristari og það hefur nýlega verið upplýst t.d. af Landhelgisgæslunni að sést hafi til skipa sigla yfir Syðragrunn í Faxaflóa í veðuraðstæðum sem flestallir sem þekkja til mundu ekki láta sér detta í hug að sigla þar yfir. Þá skulum við ekki gleyma því að skipatraffíkin upp í Hvalfjörð - ef menn fara fyrir Garðsskagann, ætli siglingaleiðin liggi ekki svona nokkurn veginn yfir ef menn setja beina leið á Hvalfjörðinn. Það er eins og menn hugleiði þetta ekki og þegar djúprista fullhlaðinna skipa er kannski 14, 15 metrar eða jafnvel meira þá sjá menn auðvitað hvers konar fíflaáhættu er verið taka með því að sigla yfir þessi grunn í vondum veðrum og það er hreint ótrúlegt að það skuli geta gerst. Þetta segir okkur auðvitað að það er orðið mjög nauðsynlegt að marka siglingaleiðir og setja þeim ákveðnar reglur þó svo að ég telji að það þurfi að vanda sig mjög vel þegar við tölum um Reykjanesröstina sjálfa. Það er ekki sjálfgefið að við fáum aukið öryggi út úr því að færa skipin utar eða fara mjög djúpt fyrir Röstina. Það er þá miklu frekar að menn sigli ekki of nærri landinu norður með eða austur um þegar þeir eru búnir að fara fyrir Röstina, því að flestir hafa nú svona - eða maður skyldi a.m.k. ætla það að flestir hefðu mjög vakandi auga á sér og sínu skipi þegar þeir fara í gegnum Reykjanesröstina. Ég hugsa að fáir sigli þar í gegn án þess að standa vaktina sína. Þó kann það að vera því að þetta strand við Stafnes er í raun og veru alveg furðulegt þegar maður hugleiðir að menn skuli geta farið þar bara beint upp út af engu öðru en því að sjálfstýringin virðist hafa slegið út. Það er í raun og veru alveg makalaust að það skuli geta gerst. Það þarf auðvitað að marka margar fleiri siglingaleiðir heim í land og við þurfum líka að fara að huga að sérstökum siglingaleiðum fyrir hin stærri skip sem sigla fram hjá landinu, sérstaklega kannski stórum tankskipum sem sigla með olíu eða gas. Því miður er það svo, þó að væntanlega munum við fá nýtt varðskip sem hefur miklu meira togafl en þau varðskip sem við höfum í dag, að við erum ekki með neina dráttarbáta hér á landi sem ráða við þessi stóru skip við vondar aðstæður, slík viðbrögð eru bara ekki til. Við værum kannski að tala um svipaðan dráttarbát og dró skip af strandstað við suðurströndina ef við ætluðum virkilega að ráða við 300 þúsund tonna skip þunglestað af t.d. olíu. Þó að við höfum séð Wilson Muuga fara upp í fjöru við Stafnes þá blessunarlega hefur ekki fylgt því mikil mengun hingað til og vonandi erum við komin fram hjá því með því m.a. að ná olíunni úr skipinu, þó að það eigi auðvitað eftir að hreinsa fjöruna og væntanleg skera skipið niður í brotajárn. Fólk gæti ímyndað sér hvað mundi ske t.d. ef svo illa færi að 200–300 þús. tonna olíuskip ræki upp á strandabrekana á Hornströndum, ef það kæmi upp alvarleg vélarbilun og skipið ræki þar upp á og ekkert yrði við neitt ráðið. Við eigum nefnilega engin sérstök skip sem ráða við það að draga svona skip, varla tæk til að halda þeim upp í veður og vind þó svo að menn kæmu öflugum taugum á milli, sem eru kannski ekkert til staðar almennt í skipum í dag nema þá kannski helst í varðskipunum því að þarna er um gríðarlegt átak að ræða. Man ég ekki rétt að togaflið í dráttarbátnum sem dró skipið út af suðurströndinni hafi verið 280 togtonn?  Við höfum engan veginn hugleitt þetta nægjanlega vel og þess vegna vek ég athygli á því að það sem hér er verið að tala um, þ.e. að gera leiðir fyrir áhættumat og siglingar innan lögsögunnar er orðið mjög brýnt mál. En þá verðum við líka að átta okkur á því að við verðum að hafa tæki sem ráða við það ástand sem getur skapast. Það höfum við ekki í dag, hæstv. forseti, og þess vegna er kannski enn þá nauðsynlegra að við förum að marka einhverjar siglingaleiðir sem gætu þó gefið okkur tækifæri til þess að bregðast við.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 55/1996, um tæknifrjóvgun, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lagt til að veittar verði tilteknar heimildir til að nota svonefnda umframfósturvísa til stofnfrumurannsókna og jafnframt að heimilt verði í undantekningartilvikum að framkvæma kjarnaflutning, þ.e. einræktun í læknisfræðilegum tilgangi. Að baki þessum tillögum liggja veigamikil læknisfræðileg og þekkingarfræðileg rök sem nánar verða rakin hér á eftir. Við setningu laga um þetta efni er óhjákvæmilegt að líta til þeirrar sérstöðu sem fósturvísar óneitanlega hafa vegna eðlis þeirra og eiginleika en almennt er litið svo á að fósturvísar hafi siðferðilega stöðu umfram önnur lífsýni sem notuð eru til rannsókna. Við lagasetningu um þetta efni verður því að taka afstöðu til þess hvort og þá í hvaða tilvikum réttlætanlegt sé að raska þeirri siðfræðilegu stöðu sem hér um ræðir. Eru ákvæði frumvarpsins grundvölluð á slíku hagsmunamati og við það miðuð að ekki séu veittar ríkari heimildir til notkunar fósturvísa eða til að framkvæma kjarnaflutning en nauðsynlegar og forsvaranlegar þykja til að ná þeim læknisfræðilegu og þekkingarfræðilegu markmiðum sem að er stefnt. Frumvarpið er samið af nefnd sem skipuð var af heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra í október 2005 til að fjalla um nýtingu stofnfrumna til rannsókna og lækninga og semja drög að frumvarpi til laga um stofnfrumurannsóknir. Nefndin var skipuð sérfræðingum á sviði læknisfræði, líffræði, siðfræði og lögfræði og skilaði hún niðurstöðum sínum til mín í júní sl. í frumvarpsformi. Frumvarpsdrögin voru í framhaldi af því send fjölmörgum aðilum til umsagnar og voru þær umsagnir sem bárust almennt mjög jákvæðar. Eins og áður segir felast tvær meginbreytingar í frumvarpinu. Annars vegar er lagt til að heimilt verði, að tilteknum skilyrðum uppfylltum, að nota svonefnda umframfósturvísa til stofnfrumurannsókna. Við framkvæmd glasafrjóvgunar í æxlunarskyni eru að jafnaði búnir til fleiri fósturvísar en nýtast í því skyni. Ástæða þessa er fyrst og fremst sú að með því að búa til fleiri fósturvísa aukast líkurnar á því að til verði lífvænlegur fósturvísir til uppsetningar í leg konunnar. Þeir fósturvísar sem ekki eru valdir til uppsetningar en þykja þó lífvænlegir eru hins vegar að jafnaði geymdir í allt að fimm ár til hugsanlegrar notkunar síðar í samræmi við ákvæði laganna. Í þessu felst að löggjafinn hefur nú þegar tekið þá afstöðu að þeir hagsmunir sem í því eru fólgnir að aðstoða fólk við að eignast börn réttlæti að fósturvísar séu búnir til jafnvel þótt vitað sé að þeir muni ekki allir nýtast í þeim tilgangi. Eins og áður segir er heimilt samkvæmt gildandi reglum að geyma fósturvísa sem búnir eru til vegna tæknifrjóvgunar í allt að fimm ár. Að þeim tíma liðnum er hins vegar skylt að eyða ónotuðum fósturvísum. Þeir fósturvísar sem þannig ganga af eru nefndir „umframfósturvísar“ í frumvarpinu og eru rannsóknarheimildir í frumvarpinu bundnar við þá. Gerir frumvarpið ráð fyrir því að í stað þess að eyða umframfósturvísum verði heimilt, með samþykki beggja kynfrumugjafa og vísindasiðanefndar, að ráðstafa þeim til rannsóknaraðila sem hafa fengið sérstakt leyfi til að nota umframfósturvísa til stofnfrumurannsókna. Á hinn bóginn verður hér eftir sem hingað til með öllu óheimilt að búa til fósturvísa eingöngu í þeim tilgangi að gera á þeim rannsóknir. Frá siðfræðilegu sjónarhorni skiptir það máli þegar réttmæti þess að nota umframfósturvísa til rannsókna er metið að þeir hafi ekki gagngert verið búnir til í rannsóknarskyni heldur verði þeir til í tengslum við glasafrjóvgunarmeðferð sem framkvæmd er í þeim tilgangi að hjálpa fólki að eignast barn. Hér stendur valið einungis um að umframfósturvísum verði annaðhvort eytt eða þeir notaðir til að búa til stofnfrumulínur sem nýst geta til lækninga eða til að afla þekkingar í líf- og læknisfræði. Niðurstaða nefndarinnar var sú að seinni kosturinn væri betri að því gefnu að gjafar þeirra kynfrumna sem fósturvísirinn er myndaður úr hefðu veitt upplýst samþykki sitt fyrir slíkri notkun. Sá kostur hefur því orðið ofan á í frumvarpinu. Samkvæmt núgildandi lögum er óheimilt að rækta fósturvísa lengur en í 14 daga utan líkamans eftir að frumrákin kemur fram. Myndun frumráka er fyrsti vottur af myndun taugakerfis hjá fósturvísi og á sér að jafnaði stað á 14. degi fósturþroska. Sú staðreynd að þetta tímamark er miðað við framangreindan áfanga í þroskaferli fósturvísis leiðir til þeirrar ályktunar að við setningu laga um tæknifrjóvgun árið 1996 hafi verið litið svo á að þá verði sú breyting á fósturvísi sem geri það að verkum að ekki þyki lengur forsvaranlegt að rækta hann utan líkamans eða gera á honum rannsóknir. Ljóst er því að núgildandi bann við ræktun og rannsóknir á fósturvísum eftir að þessu tímamarki er náð byggist einkum á sjónarmiðum um sterkari siðferðilega stöðu fósturvísa eftir að myndun taugakerfis hefst. Verður því að leggja til grundvallar að það hafi verið afstaða löggjafans við setningu laganna að fósturvísar öðlist aðra og sterkari siðferðilega stöðu eftir að framangreindu tímamarki er náð. Frumvarpið felur ekki í sér breytt mat að þessu leyti. Verða hinar nýju rannsóknarheimildir sem gerð er tillaga um í frumvarpinu því einungis notaðar til rannsókna á fósturvísum innan umræddra tímamarka eða áður en myndun taugakerfis hefst. Auk heimilda til notkunar umframfósturvísa er í frumvarpinu lagt til að heimilt verði í undantekningartilvikum að framkvæma kjarnaflutning í þeim tilgangi að búa til stofnfrumulínur sem nýst geta til lækninga eða til að afla þekkingar í líf- og læknisfræði. Með kjarnaflutningi í frumvarpinu er átt við þá aðgerð þegar kjarni úr eggfrumu konu er fjarlægður og í hans stað komið fyrir kjarna úr líkamsfrumu. Með kjarnaflutningi af þessu tagi verður til fruma sem hefur sambærilega eiginleika og frjóvguð eggfruma eða fósturvísir. Sá grundvallarmunur er þó á að eggfruma sem kjarnaflutningur hefur verið framkvæmdur á hefur einungis erfðaefni úr einum einstaklingi á meðan frjóvguð eggfruma, þ.e. fósturvísir, hefur ávallt erfðaefni úr tveimur einstaklingum. Heimild til kjarnaflutnings samkvæmt frumvarpinu er takmörkuð við þau tilvik þar sem ekki er talið unnt að ná sama árangri eða afla sömu þekkingar með notkun stofnfrumulína sem búnar eru til úr umframfósturvísum eða með öðrum hætti. Byggir þessi takmörkun á áðurgreindu sjónarmiði um að ekki skuli ganga lengra í þessu efni en nauðsynlegt er til að ná markmiðum um betri meðhöndlun sjúkdóma og öflun þekkingar í líf- og læknisfræði. Samkvæmt frumvarpinu verður einungis heimilt að framkvæma kjarnaflutning á rannsóknarstofum sem fengið hafa leyfi ráðherra til að stunda slíkar rannsóknir. Þá er jafnframt í hverju tilviki gerð krafa um samþykki eggfrumugjafa, þess einstaklings sem erfðaefnið stafar frá, og vísindasiðanefndar. Það er samdóma álit flestra vísindamanna að kjarnaflutningur í þeim tilgangi að búa til stofnfrumulínur hafi mikilvæga kosti frá læknisfræðilegu sjónarmiði, einkum vegna þess að með kjarnaflutningi er unnt að tryggja fullt vefjasamræmi stofnfrumna við þá einstaklinga sem þarfnast lækninga. Þá er talið að stofnfrumur úr eggfrumum sem kjarnaflutningur hefur verið framkvæmdur á geti veitt vísindamönnum mikilvæga innsýn í sameindalíffræði ýmissa erfðasjúkdóma. Það er á grundvelli þessara mikilvægu hagsmuna sem heimildir til kjarnaflutnings í frumvarpinu eru byggðar. Í engu er hins vegar hvikað frá banni núgildandi laga við einræktun í æxlunartilgangi, þ.e. í þeim tilgangi að einrækta manneskju, en um slíkt bann er rík samstaða meðal þjóða heims enda felur slík einræktun í sér afar mörg og flókin siðfræðileg vandamál auk þess sem fá rök liggja til grundvallar því að styðja nauðsyn hennar eða gagnsemi fyrir einstaklinga eða samfélög. Þá hefur Ísland nú þegar undirgengist alþjóðlega sáttmála þar sem skýrlega er kveðið á um bann við einræktun manna. Í þessu sambandi er í frumvarpinu m.a. kveðið skýrt á um að það sé óheimilt á öllum stigum að koma eggfrumu sem kjarnaflutningur hefur verið framkvæmdur á fyrir í legi konu. Þá gerir frumvarpið jafnframt ráð fyrir því að sama regla gildi um eggfrumur sem kjarnaflutningur hefur verið framkvæmdur á og gildir um frjóvgaðar eggfrumur, þ.e. að óheimilt verður að rækta þær lengur en í 14 daga eða þar til frumrákin kemur fram. Vísindamenn hafa í auknum mæli gert sér grein fyrir því að með rannsóknum á stofnfrumum er mögulegt að auka þekkingu okkar á samsetningu einstakra líkamsvefja og skilningi á því hvað fer úrskeiðis við upphaf og framþróun ýmissa sjúkdóma. Víst er talið að aukin þekking á þessu sviði muni nýtast við að skilgreina ferli sjúkdóma og þar með auka líkur á að hægt verði að bregðast við þeim fyrr og með markvissari hætti. Þá eru, eins og áður segir, miklar væntingar um að mögulegt verði að nýta stofnfrumur úr fósturvísum og eggfrumur sem kjarnaflutningur hefur verið framkvæmdur á við læknismeðferð ýmissa sjúkdóma. Þannig hefur nýlega verið sýnt fram á það í dýralíkömum að þessar frumur geta læknað eða dregið úr sjúkdómseinkennum sjúkdóma sem engin lækning er til við í dag. Má þar nefna sykursýki, vöðvarýrnun, hjartadrep og parkinsonsjúkdóminn. Þrátt fyrir þetta eru rannsóknir enn það skammt á veg komnar að ekki er unnt að fullyrða nokkuð um það hvort og þá í hversu miklum mæli stofnfrumur úr fósturvísum muni gagnast við sjúkdómsmeðferð á mönnum en auk framangreindra sjúkdóma hafa vísindamenn beint sjónum sínum að sjúklingum með tauga- og mænuskaða, MS-sjúkdóminn, MND-sjúkdóminn og krabbamein. Þó að enn sé óvíst hvort unnt verði að nota stofnfrumur úr fósturvísum til beinna lækninga eru vísindamenn sammála um að stofnfrumur úr fósturvísum séu og eigi eftir að reynast mikilvægar við lyfjaprófanir og til að auka skilning á uppruna og eðli ýmissa sjúkdóma sem síðar getur orðið grundvöllur nýrra meðferðarúrræða. Á Íslandi eru stofnfrumurannsóknir vaxandi þó að enn séum við töluvert á eftir þeim þjóðum sem fremst standa í þessum efnum. Hafa rannsóknir hér á landi fyrst og fremst beinst að rannsóknum á vefjastofnfrumum, þ.e. stofnfrumur sem finna má í einstökum vefjum líkamans, m.a. í beinmerg og blóði. Þessar rannsóknir hafa vakið ýmsar spurningar er varða eðlilegan þroska þessara vefja en einnig hafa spurningar vaknað er varða afbrigðilegan þroska vefja, t.d. vegna krabbameinsmyndunar. Þá má geta þess að á Landspítala – háskólasjúkrahúsi hafa stofnfrumur úr blóði sjúklinga verið notaðar til stofnfrumuígræðslu. Þessar ígræðslur hafa nú verið stundaðar í um tvö ár og gengið mjög vel. Þá hafa íslenskir vísindamenn nýlega fengið stofnfrumulínu frá Bandaríkjunum til rannsókna og er það fyrsta rannsóknarverkefnið hér á landi þar sem notaðar eru stofnfrumur úr fósturvísum. Einnig hafa íslenskir vísindamenn verið í góðu samstarfi við marga af fremstu vísindamönnum heimsins á sviði stofnfrumurannsókna. Í athugasemdum með frumvarpinu er gerð allítarleg grein fyrir stöðu og þróun löggjafar á þessu sviði í öðrum löndum, einkum Norðurlöndunum og í Evrópu. Í ljósi þess vaxandi skilnings sem er á mikilvægi stofnfrumurannsókna með tilliti til mögulegra framfara í læknisfræði og lyfjaþróun og þeim árangri sem þegar hefur náðst er óhætt að fullyrða að þróunin hefur á undanförnum árum fremur verið í átt til aukins frjálsræðis. Það lýsir sér í því að æ fleiri ríki kjósa nú að heimila notkun umframfósturvísa til stofnfrumurannsókna að einhverju marki og þeim ríkjum fjölgar jafnframt sem heimila kjarnaflutning í læknisfræðilegum tilgangi. Mikilvægt er að Alþingi og heilbrigðisyfirvöld fylgist vel með þessari þróun og skapi vísindarannsóknum af þessu tagi hér á landi þá lagaumgjörð sem nauðsynleg er og forsvaranleg getur talist, annars vegar með hliðsjón af þeim læknisfræðilegu og þekkingarfræðilegu hagsmunum sem í húfi eru og hins vegar með hliðsjón af þeim siðferðilegu álitaefnum sem uppi eru og þeim siðferðilegu grundvallargildum sem halda ber í heiðri við framkvæmd stofnfrumurannsókna. Við samningu þessa frumvarps hefur eftir fremsta megni verið reynt að feta hinn gullna meðalveg í þessum efnum. Virðulegur forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. heilbrigðis- og tryggingamálanefndar og til 2. umr.

Hæstv. forseti. Hér er á ferðinni merkilegt mál sem ástæða er til að fagna. Ef það verður að lögum mun það koma okkur á bekk með þjóðum sem reyna að nýta sem best möguleika í framþróun á sviði læknavísinda og lyfjarannsókna. Frumvarpinu fylgir fróðleg og upplýsandi greinargerð um stöðu málsins, löggjöf í öðrum löndum, siðferðileg álitamál, hvernig þessum málum hefur reitt af í hinum ýmsu löndum og á hvaða vegi þau eru. Það er allt mjög gagnlegt fyrir þá umræðu sem hér fer fram. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem við fjöllum um þetta mál hér á Alþingi. Það var sennilega fyrir þremur árum að ég lagði fram tillögu til þingsályktunar um nýtingu og geymslu stofnfrumna í fósturvísum til rannsókna og lækninga. Að þeirri tillögu stóðu þingmenn úr öllum flokkum. Um það var þverpólitísk samstaða að rétt væri að taka á þessu máli. Í langan tíma þar áður hafði víða um heim verið rætt um notkun stofnfrumna úr fósturvísum manna í læknisfræðilegum tilgangi og fór sú umræða fram á vettvangi siðfræði, vísinda, trúar og stjórnmála. Hér á landi hafði nánast engin umræða farið fram um þessa hluti og var kallað eftir henni úr vísindaheiminum og raunar kvartað yfir því að Alþingi fjallaði ekki um málið með líkum hætti og gerðist í öðrum þjóðþingum. Það var aðdragandi þess að ég lagði málið fram. Mig langar aðeins að rifja upp meðferð málsins hér á þingi, virðulegi forseti. Tillagan fól í sér að skipa nefnd sem átti að gera úttekt á kostum þess og göllum, út frá læknisfræðilegu, siðfræðilegu og trúarlegu sjónarmiði, að heimila nýtingu og geymslu stofnfrumna úr fósturvísum manna til rannsókna og lækninga á alvarlegum sjúkdómum. Í þessa nefnd átti að skipa fulltrúa bæði úr heilbrigðisstétt og úr vísindaheiminum, úr hópi presta, frá háskólum, frá Landspítala, frá Krabbameinsfélaginu o.s.frv. Niðurstöður nefndarinnar, þar sem fram áttu að koma skýrt skilgreindir kostir og gallar á málinu ásamt tillögum að frekari málsmeðferð, átti að leggja fyrir Alþingi. Í nefndinni sem fjallaði um þetta mál fyrir þremur árum var alveg bærilegur hljómgrunnur fyrir þessu máli og umsagnir sem bárust voru allar mjög jákvæðar. En það var kvartað yfir því í heilbrigðisnefnd - ég hafði spurnir af því þegar málið var fyrst lagt fram - að greinargerðin með því væri allt of jákvæð og það þyrfti líka að gera betur grein fyrir göllum og siðferðilegum álitamálum. Úr því bætti ég á 132. þingi þegar ég lagði þetta fram vegna þess að mér var í mun að málið næði fram að ganga. Þótt þessi greinargerð sé mjög ítarleg sé ég ekki að mjög miklu plássi sé varið í að fara yfir álitamálin, siðfræðileg álitamál og gallana út frá læknisfræðilegu og siðfræðilegu sjónarmiði, sem þó var kallað eftir hér í þinginu. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Liggur það fyrir að nefndin sem skoðaði þetta mál hafi farið yfir þessi álitaefni skipulega, kosti og galla? Taldi ráðherra með tilliti til forsögu þessa máls á þingi enga ástæðu til þess að leggja slíka greinargerð fyrir þingið áður en ráðist var í lagafrumvarp eins og hæstv. ráðherra mælti fyrir? Ég spyr að þessu með tilliti til forsögu málsins og þeirrar umræðu sem um það varð hér á þingi. Hæstv. þáverandi heilbrigðisráðherra vissi að ég hafði lagfært mína greinargerð með tilliti til athugasemda hér og hafði ekki við þær neinar athugasemdir. En samt kom sú yfirlýsing frá honum að hann mundi skipa þessa nefnd í málið. Um þetta spyr ég. Ég held það væri ágætt að fá það fram með tilliti til þeirrar umræðu sem væntanlega á eftir að fara fram hér í þinginu og í heilbrigðisnefnd um þetta mál. Ég sé að í frumvarpinu er umsögn um frumvarpið um tæknifrjóvgun frá fjárlagaskrifstofu. Þar segir að ekki sé gert ráð fyrir að frumvarpið leiði til aukins kostnaðar fyrir ríkissjóð verði það óbreytt að lögum. Þetta er nú það atriði sem ég hef mestan áhuga á að spyrja hæstv. ráðherra um. Var ekki farið yfir það af hálfu nefndarinnar sem fjallaði um þetta mál hvort ekki þyrftu einhverjir fjármunir að fylgja ef heimilað yrði að fara út í þessar rannsóknir? Eftir því sem ég kynnti mér málið áður en ég lagði það fram var alveg ljóst að það kostaði töluverða fjármuni að framfylgja ákvæðum frumvarpsins. Það er allt of mikið um það hér í þinginu að sett eru fram frumvörp sem hafa fín markmið að leiðarljósi en síðan reynist erfitt að framkvæma þau af því að fjármagnið vantar. Það er brýnt að við fáum þetta fram og ráðherra svari því hvort það hafi sérstaklega verið skoðað af hálfu nefndarinnar eða hálfu ráðuneytisins. Ef það hefur ekki verið gert óska ég eftir því að ráðherra beiti sér fyrir því að þeirra upplýsinga verði aflað svo við vitum hvaða kostnaður fylgir þessu. Það er alveg ljóst að miklar vonir eru bundnar við þetta mál, það er að hægt sé að ná ýmsum árangri í því að nýta stofnfrumur til rannsókna á sjúkdómum, til lyfjaþróunar og til lækninga á alvarlegum sjúkdómum í náinni framtíð. Þess ber þó að geta að þótt miklar vonir séu bundnar við notkun á þessum stofnfrumum til lækninga þá er alveg óvíst í hve miklum mæli þær koma til með að gagnast sjúklingum með ólæknandi sjúkdóma. Vissulega er hér bent á að hugsanlega sé hægt að nýta stofnfrumurnar til lækninga. Vísindamenn hafa beint sjónum að sjúkdómum á borð við alzheimer, sykursýki, mænuskaða, parkinsonsveiki og mögulega lækningu á þeim. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra og þeim sem hafa unnið þetta mál - og reyndar lagði ég áherslu á það í málflutningi mínum hér fyrir tveim til þrem árum - að farið sé varlega í þessu efni með þeirri leið sem hér er lögð til. Í ákvæðum í frumvarpinu er miðað við og vísað í ákvæði í þingsályktunartillögunni sem ég og fleiri þingmenn fluttu á sínum tíma. En málið einskorðast við það að rannsóknir vísindamanna á stofnfrumum úr fósturvísum miði fyrst og fremst að því að hægt verði, með upplýstu samþykki kynfrumugjafa, að nýta umframfósturvísa sem verða til við glasafrjóvganir. Nú er það svo að umframfósturvísar eru geymdir í frysti í fimm ár og óski kynfrumugjafar ekki eftir að nýta þá til glasafrjóvgunarmeðferðar innan þess tíma er þeim eytt. Hér er raunverulega verið að gera þá breytingu á að í stað þess að fleygja þeim megi nýta þá í því skyni sem kveðið er á um í frumvarpinu. Ég sé út af fyrir sig ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þessi mál. Lögin um tæknifrjóvganir eru frá árinu 1996 og banna hvers konar rannsóknir og tilraunaaðgerðir á fósturvísum manna ef þær eru ekki liður í glasafrjóvgunarmeðferð eða greiningu arfgengra sjúkdóma í fósturvísunum sjálfum. Sú löggjöf var sett tveimur árum áður en tekist hafði að einangra stofnfrumur úr fósturvísum manna, en það gerðist í fyrsta skipti árið 1998. Fullt tilefni er því til að skoða þessa löggjöf að nýju í ljósi framþróunar á þessu sviði. Íslenskir vísindamenn sem hafa unnið að rannsóknum á stofnfrumum í einhvern tíma - og þá einkum vefjasértækum stofnfrumum, en ekki er siðfræðilegur ágreiningur um notkun þeirra - hafa unnið mjög gott verk við þær aðstæður sem þeir hafa haft, bæði í Blóðbankanum og hjá Krabbameinsfélaginu svo dæmi sé tekið. Vísindaheimurinn kallar eftir því að lögum verði breytt í þá veru að gera vísindamenn betur í stakk búna til að leggja sitt af mörkum í framþróun á sviði læknavísinda og lyfjarannsókna eins og vonir eru bundnar við að stofnfrumurnar geri. Ég fagna því ef Alþingi tekur þannig á þeim málum að okkar íslensku vísindamönnum verði búin aðstaða sambærileg við það sem gerist víða annars staðar. Ég tók eftir því, virðulegi forseti, að samkvæmt frétt í bresku dagblaði nú í janúar þá er víða í heiminum í gangi spennandi rannsóknarvinna á hugsanlegri notkun stofnfrumna við meðferð alvarlegra sjúkdóma. Þar er því til dæmis haldið fram að í framtíðinni geti það orðið fastur liður að frysta blóð úr naflastreng nýfæddra barna til notkunar í hugsanlegum veikindum þeirra síðar. Sú aðferð gæti reyndar líka gagnast fullorðnu fólki. Sem dæmi má nefna að í Bretlandi hefur þegar verið settur á stofn að minnsta kosti einn einkarekinn ónæmiskerfisbanki. Í þann banka geta einstaklingar sem búa við góða heilsu lagt inn fryst, hvít blóðkorn sem unnin hafa verið úr þeirra eigin blóði í þeirri von að ef þeir veikjast af alvarlegum sjúkdómi síðar á lífsleiðinni verði hægt að nýta heilbrigt blóð úr þeim sjálfum sem lið í meðferðinni. Þetta er vissulega spennandi framtíðarsýn þótt á henni séu ýmsar hliðar. En þess ber þó að geta, og kom einmitt fram í umræddri frétt, að þessi aðferð er tiltölulega ný af nálinni og er enn í þróun. En heilbrigð, hvít blóðkorn virðast geymast vel við lágt hitastig, að minnsta kosti í nokkur ár, og í Bandaríkjunum er þegar farið að prófa að nýta þau við meðferð ákveðinna tegunda af krabbameini. Fjárhagshliðin er svo annað mál. Það kostar sitt að eiga innstæðu af eigin blóði ef svo má orða það. Þó má ekki gleyma því að það gæti sparað heilbrigðiskerfinu og þjóðfélaginu fjármuni síðar í minni lyfjakostnaði og styttri fjarveru fólks frá vinnumarkaði vegna veikinda. Það kom fram í fréttinni að í breska ónæmiskerfisbankanum er upphafskostnaður við að einangra hvítu blóðkornin og frysta þau um 400 sterlingspund. Fólk greiðir síðan bankanum mánaðarlega fyrir geymslukostnaðinn og er sú upphæð nú um 12 sterlingspund. Þetta virðist vera mjög fjarlægt en engu að síður er þetta eitthvað sem menn eru farnir að skoða og velta fyrir sér. Ég taldi ástæðu til að rifja upp forsögu þessa máls hér á þingi vegna þess að um þetta hafði ekki verið fjallað hér áður. Við ræddum þetta ítarlega bæði hér í þingsal og í heilbrigðis- og trygginganefnd á sínum tíma þótt niðurstaðan hafi orðið sú að heilbrigðisráðherra kaus að setja nefnd í málið án atbeina þingsins. Ég hefði haldið að betra hefði verið að þingið hefði samþykkt þessa tillögu og farið hefði verið í málið með þeim hætti sem þingmenn úr öllum flokkum lögðu til, að við fengjum skýrslu, sem lögð yrði fyrir þingið, um skýrt skilgreinda kosti og galla ásamt tillögum um frekari málsmeðferð. En málið er komið í þennan búning. Ég fagna því að við séum komin þetta langt þó ég hefði gjarnan viljað kynna mér frekar báðar hliðar á málinu. Ég hef frekar verið að skoða kostina þó að ég hafi vissulega líka farið yfir gallana. Ég hefði viljað fá skýrslu til þingsins frá þeim sem best til þekkja þannig að allar hliðar málsins væru uppi þegar þingið tekur afstöðu í því. Því spyr ég ráðherrann og ítreka það: Var slík úttekt og könnun gerð? Liggur fyrir einhver skýrsla um það sem þingið gæti fengið? Og síðast en ekki síst spyr ég um kostnaðinn við þetta. Hvers vegna er því haldið fram í frumvarpinu að þetta kosti ekki neitt eftir að þetta hefur verið samþykkt? Það er alveg ljóst að öll framþróun í læknavísindum - sú rannsóknavinna og það sem á eftir að fara í gang í kjölfarið á samþykkt þessa frumvarps ef að lögum verður - kostar töluverða fjármuni. Ég er ekki að segja að það séu fjármunir sem við eigum að sjá eftir ef þeir skila okkur þeim ávinningi sem vonir standa til. En þá á heldur ekki að vera að blekkja þingið með því að leggja fram frumvarp með ákvæði frá fjárlagaskrifstofu um að þetta kosti ekki neitt. Ég held að það sé hvorki gott fyrir þingið né fjárveitingavaldið að afgreiða málið frá sér í þeim búningi og fá svo síðar upplýsingar um að allt hefði þetta kostað upphæðir sem menn hefðu ekki gert sér grein fyrir. Ég óska eftir svari hæstv. ráðherra við þessu. Ég mun, virðulegi forseti, að öðru leyti gera eins og ég get til að greiða fyrir framgangi málsins á þingi.

Hæstv. forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um breytingu á lögum frá 1996, um tæknifrjóvgun, með síðari breytingum. Það er tímabært að taka fyrir lög um tæknifrjóvgun því að, eins og hér hefur komið fram, voru lögin sett til að svara kalli tímans þegar tæknin hafði náð svo langt að hægt var að beita tæknifrjóvgun hér á landi. Lagaumgjörðin gerði árið 1996 ekki ráð fyrir þessum möguleika og því varð að setja lagaramma um tæknina. Nokkru síðar eða tveimur árum síðar varð frekari framþróun þegar hægt var að einangra stofnfrumur úr fósturvísum. Þá upphófst nýr kafli og jafnframt var kallað eftir áframhaldandi breytingum á lagaramma til að hægt væri að nýta fósturvísa til stofnfrumurannsókna eins og vísindasamfélagið vissi að var mögulegt og menn voru farnir að stunda. Ég vil þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir frumkvæði hennar í þessu máli. Í tvígang hefur hv. þingmaður haft frumkvæði að því að leggja fram þingsályktunartillögu um rannsóknir á fósturvísum, að Alþingi skipaði nefnd til þess að fara vel yfir öll álitamál í þessum efnum og koma svo með tillögur í framhaldi af því um hvaða lagarammi skuli vera utan um þessa nýju tækni, um rannsóknir á fósturvísum og aðra vísindavinnu sem því tengist. Oft er það svo, hæstv. forseti, að við sem einstaklingar og þjóð köllum eftir tækniframförum og lækningu á sjúkdómum sem í dag teljast ólæknandi og vísindin hafa ekki neina meðferð við. En stundum, eins og í þessu tilfelli, er tæknin komin fram úr okkur, bæði sem einstaklingum og sem þjóð. Möguleikarnir eru meiri en þjóðin kann að vera tilbúin til að taka við eða tileinka sér. Ég held að þetta sé eitt af þeim málum sem við þurfum að skoða vandlega. Það vekur siðferðilegar spurningar og í því verður að taka tillit til siðferðilegra gilda auk þess sem taka verður tillit til trúarlegra sjónarmiða. Hæstv. ráðherra skipaði breiða og mannmarga nefnd til að koma að gerð frumvarpsins. Leitað hefur verið til margra aðila og umsagnir borist úr ýmsum áttum, m.a. frá sjúklingafélögum og trúfélögum. Ég tel að þrátt fyrir góða og ítarlega greinargerð með þessu frumvarpi, bæði útskýringar á því hvaða rannsóknir eigi að gera þá verði að kynna efnið á mannamáli þannig að almenningur skilji hvað rannsóknir á fósturvísum eru. Hvað eru stofnfrumur? Hvað eru vefjastofnfrumur? Hvað eru stofnfrumurannsóknir í raun og hvað er ekki heimilt að gera? Einræktun er t.d. algjörlega bönnuð með þessu frumvarpi. Eftir sem áður fleygir tækninni fram. Samkvæmt fréttum frá því í janúar, ég hef ekki kafað sérstaklega í þær fréttir, hefur vísindamönnum tekist að nota frumur úr naflastreng nýbura og eins frumur úr legvatni, sem kemur við fæðingu, í sama tilgangi. Þar kunna að opnast enn frekari möguleikar á nýtingu á frumum án þess að það stangist á við þau siðferðilegu gildi sem nýting fósturvísa þykir gera. Við þurfum að skoða það við afgreiðslu málsins og fá staðfestingu á að slíkar frumur gætu gegnt þessu hlutverki. Hæstv. forseti. Ég hvet til þess að í heilbrigðis- og trygginganefnd fari fram vönduð vinna. Hafi sú skýrsla sem kallað var eftir í þingsályktunartillögum hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur ekki verið unnin þá þarf sú vinna að fara fram í heilbrigðis- og trygginganefnd. Þar verður að skoða siðferðileg og trúarleg sjónarmið sem ég tel að taka verði tillit til. Í máli sem þessu þarf að fara fram umræða úti í samfélaginu svo að fólk sé sátt við afgreiðslu málsins og sátt við það sem vísindasamfélagið vinnur að. Öll viljum við stuðla að möguleikum íslenskra vísindamanna til að stunda rannsóknir og finna hugsanlega leiðir til lækningar á erfiðum sjúkdómum, jafnvel banvænum sjúkdómum í dag. Eins viljum við aukna möguleika til lyfjafræðilegrar þróunar. Við þurfum að finna þá leið sem Alþingi og þjóðin er sátt við en fara með gát.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um tæknifrjóvgun, með síðari breytingum, eins og fram er komið. Ég vil í byrjun fagna því - eins og aðrir hv. þingmenn hafa reyndar gert - að frumvarpið sé komið fram. Það er rétt að aðdragandinn er langur, m.a. í því sem gerst hefur í vísindaheiminum og læknavísindunum. Hér heima hefur umræðan þróast mjög og er það ekki síst fyrir tilstilli hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur sem hefur tekið málið upp á þingi eins og hún kom inn á í máli sínu hér áðan. Ég vona að frumvarpið stuðli að aukinni umræðu, og þá ekki síst meðal almennings, um þessi mál, bæði um þá möguleika sem felast í þessari framþróun læknavísindanna en líka um þau siðferðilegu álitamál sem koma upp og taka þarf á. Ég veit að heilmikil umræða hefur átt sér stað í vísindaheiminum og einhver umræða á vettvangi stjórnmálanna. Málið hefur jú komið til umræðu og meðferðar hér á þingi. Þróunin varð sú - og þekki ég málið ágætlega þar sem ég var á þeim tíma aðstoðarmaður þáv. hæstv. heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, Jóns Kristjánssonar, - að ráðherra ákvað að setja á stofn nefnd og hafði þar til hliðsjónar þingsályktunartillögu sem rædd hafði verið hér á þingi og tekin fyrir í hv. heilbrigðis- og trygginganefnd. Eins og sést í góðri greinargerð frumvarpsins sem nú liggur fyrir fékkst einvala lið fólks í nefndina. Þekking af þessu tagi er ekki víða í samfélaginu en með skipun nefndarinnar held ég að náðst hafi að draga saman sérfræðinga á sviði vísinda, læknavísinda og annarra sviða sem málið snertir. Þá skiptir ekki síður máli að að málinu komu fulltrúi Prestafélagsins, guðfræðingur eða prestur, og einnig siðfræðingur. Ég held því að náðst hafi ágætt jafnvægi í því sem alltaf er uppi þegar við ræðum stofnfrumurannsóknir og möguleika á því sviði, það eru þessi siðferðilegu álitamál sem aðrir hv. þingmenn hafa komið inn á. Ég tel að frumvarpið sé afar góð lending í þessu mikilvæga máli. Það er mikilvægt að Íslendingar hafi sömu möguleika og aðrar þjóðir til að halda áfram á þessari vegferð á sviði læknavísindanna og á sviði rannsókna af þessu tagi sem gefa mörgum sjúklingahópum von um lækningu. Auðvitað er margt óljóst enn og á næstu árum munu örugglega verða mikil þáttaskil. En þó eru mörg jákvæð teikn á lofti og það er í þeim anda sem þetta frumvarp er lagt fram, það felur í sér varfærin skref sem eru mjög til þess gerð að hægt sé að ná um það víðtækri sátt. Herra forseti. Eins og fram hefur komið er með frumvarpinu lagt til að veittar verði tilteknar heimildir til að nota svonefnda umframfósturvísa til stofnfrumurannsókna og að jafnframt verði í undantekningartilvikum heimilt að framkvæma kjarnaflutning, þ.e. einræktun, í læknisfræðilegum tilgangi. Frumvarpið er samið af nefnd, eins og fram er komið, sem skipuð var af hæstv. heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra. Vil ég aðeins ræða þá málsmeðferð. Ég tel að hæstv. ráðherra og nefndin hafi lagt sig fram um að skapa umræðu í samfélaginu. Þegar nefndin hafði lokið vandaðri vinnu og skilað ráðherra drögum að frumvarpi og skýrslu birti hæstv. ráðherra skýrsluna á heimasíðu ráðuneytisins. Hann gaf þar með öllum tækifæri til að skoða efni skýrslunnar og frumvarpið og sendi það jafnframt sérstaklega völdum aðilum til umsagnar svo að þeir hinir sömu gætu haft áhrif á efni þess. Að yfirferð þeirra umsagna lokinni og eftir nánari yfirferð í ráðuneytinu kom frumvarpið hingað til þingsins. Því hefur heilmikið verið lagt af mörkum til að reyna að vekja upp umræðu í samfélaginu, en eins og ég sagði áðan hófst sú umræða fyrir nokkrum árum þegar hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir lagði sitt af mörkum hér á þingi, og beina sjónum að því sem er að gerast í nágrannalöndunum og í hinum stóra heimi. Í fyrsta lagi er sem sagt verið að leggja til að heimilt verði, að skilyrðum uppfylltum, að nota svonefnda umframfósturvísa til stofnfrumurannsókna. Segja má að löggjafinn hafi nú þegar, eins og hæstv. ráðherra kom inn á í máli sínu, tekið afstöðu þess efnis að þeir hagsmunir sem í því eru fólgnir að aðstoða fólk við að eignast börn réttlæti að fósturvísar séu búnir til, jafnvel þótt vitað sé að þeir muni ekki allir nýtast í þeim tilgangi. Í öðru lagi erum við að tala um að heimilt verði í undantekningartilvikum að framkvæma kjarnaflutning í þeim tilgangi að búa til svokallaðar stofnfrumulínur sem nýst geta til lækninga eða til að afla þekkingar í líf- og læknisfræði. Jafnframt kemur skýrt fram að í engu sé verið að kvika frá banni núgildandi laga um einræktun í æxlunartilgangi, þ.e. í þeim tilgangi að einrækta manneskju. En um slíkt bann er að ræða og er rík samstaða meðal þjóða enda felur einræktun í sér afar mörg og flókin siðfræðileg vandamál auk þess sem fá rök styðja nauðsyn hennar eða gagnsemi fyrir einstaklinga eða samfélag. Ísland hefur undirgengist alþjóðlegan sáttmála þar sem skýrlega er kveðið á um bann við einræktun manna og mér finnst mikilvægt að það komi hér fram. Eins og fram hefur komið í máli annarra hv. þingmanna eru stofnfrumurannsóknir vaxandi, ekki einungis á erlendum vettvangi heldur einnig hérlendis. Það gerir okkur kleift, að ég held, að stíga stór skref á þessum vettvangi. Landspítali – háskólasjúkrahús er nú þegar að nota svokallaðar stofnfrumuígræðslur og hafa þær verið stundaðar í um tvö ár og gengið vel. Í greinargerð með frumvarpinu er gerð ítarleg grein fyrir þróun löggjafar á þessu sviði í öðrum löndum. Þarf ég svo sem ekki að endurtaka það. Mér finnst frumvarpið vel unnið og einnig greinargerðin sem fylgir með. Það er auðvitað mikilvægt að við fylgjumst með því sem er að gerast í kringum okkur. Nú er það verkefni hv. heilbrigðis- og trygginganefndar að fara rækilega yfir málið og hefur heilmargt komið fram í máli þingmanna. Almennt finnst mér ég heyra að menn séu spenntir fyrir þessu frumvarpi og fagni því reyndar að það sé komið fram. Ég tek undir það og við í hv. heilbrigðis- og trygginganefnd munum að sjálfsögðu fara yfir málið, kalla til okkar gesti, óska umsagna og vinna málið eins vel og okkur er unnt. Mun ég gera mitt til þess að málið nái fram að ganga.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um tæknifrjóvgun, með síðari breytingum, afskaplega merkilegt frumvarp um merkilegt mál og mjög nauðsynlegt. Það er nauðsynlegt að ræða þetta mál vel og ég skil vel vísindamenn og lækna sem sjá í þessu mikla möguleika til rannsókna og lækninga. Ég ætla þó fyrst og fremst að fara yfir á hina hliðina, þ.e. að vara við því sem getur gerst. Mér finnst eðlilegt að menn skoði þá hlið ekki síður. Við glasafrjóvgun er konan látin taka inn hormóna þannig að mörg egg koma niður í einu. Þau eru tínd upp og síðan eru þau blönduð sæði og til verða eftir atvikum ein, tvær eða allt upp í sex, sjö frumur sem eru frjóvgaðar. Þá kemur fyrsta skrefið, sem ég hef alltaf haft miklar efasemdir um, að úr þessum frumuhópi eru valdar sex eða sjö frumur sem allar, hver um sig, hafa full einkenni einstaklings. Kynið liggur fyrir í viðkomandi frumu, hvort það er karl eða kona, háraliturinn, augnliturinn, hæðin og greindin jafnvel - allir þeir eiginleikar sem við erfum eru í hverri frumu fyrir sig. Hver þeirra getur orðið einstaklingur að níu mánuðum liðnum ef hún fær til þess aðstæður. Sá sem stendur í glasafrjóvguninni velur, eins og bóndi í undaneldi, tvær til þrjár frumur úr - ég hef haft miklar efasemdir um þetta en menn verða auðvitað að gera eitthvað - og hann velur að sjálfsögðu lífvænlegustu frumuklasana. Frumunum er síðan plantað í leg konunnar og þar verða til einn, tveir eða þrír einstaklingar, stundum verða það fjölburar eins og við þekkjum. Stundum gerist ekki neitt, en þeir hafa þá alla vega fengið sjens. Hinir fengu ekki sjens sem voru skildir eftir og heita eftir það umframfósturvísar. Þá má nota í ýmsum tilgangi, t.d. til þess að rækta upp og gera á þeim tilraunir o.s.frv. Reyndar eru sett á það tímamörk hvað megi gera það lengi. Mér finnst þetta allt snerta þessa spurningu: Hvenær verður maðurinn til? Ég hef ekki fengið svar við því enn þá hvenær hann verður til. Hvenær er ákveðinn frumuklasi maður og hvenær ekki? Er það þegar hann festist í legið? Það gæti verið ágætisskilgreining. Er það eftir tólf vikur eins og nú er við fóstureyðingar? Það finnst mér slæm skilgreining. Er það þegar hann fæðist eins og sum trúarbrögð gera ráð fyrir eða á meðan hann hefur ekki neytt matar eins og miðað var við um útburð barna í ásatrú? Þetta varðar skilgreiningar á því hvenær maður verður maður og sjálfum finnst mér eiginlega bara tvær skilgreiningar koma til greina. Það er við samrunann, þá er kominn einstaklingur - ef mannlegu valdi er beitt til að hjálpa honum verður hann að manni ef honum er plantað í leg. Hins vegar mætti líka notast við þá skilgreiningu að maður verði til þegar fruman hefur fest í legvegginn. Hættan við þetta er - við getum t.d. tekið einn af þessum frumuklösum og skipt honum í tvennt og þá eru komnir eineggja tvíburar. Við getum geymt annan þeirra, enginn vandi. Þegar það eru komnar átta frumur er enginn vandi að skipta þeim í tvennt og þá erum við komin með eineggja tvíbura. Við getum geymt annan þeirra og ef eitthvað kemur fyrir einstaklinginn síðar á ævinni erum við með varahluti í hann, tvíburabróður hans eða tvíburasystur eftir því hvort það er karl eða kona, því að náttúrlega er það sama kynið. Við getum gert annað - upp koma alls konar siðferðileg vandamál. Við gætum tekið þennan fósturvísi og sett í barn móðurinnar og þá er amman orðin systir. Menn geta velt fyrir sér siðferðilegum vandamálum. Í Ástralíu kom upp það vandamál fyrir nokkrum árum að hjón fórust í flugslysi, moldrík, og höfðu skilið eftir sig erfðavísa í frysti. Og nú var spurningin: Ef þessir erfðavísar hefðu verið settir í leg einhverrar konu væru þá til orðnir moldríkir erfingjar?  Frumvarpið tekur ágætlega á þessu mörgu hverju og leysir sumt en ekki allt. Til dæmis er möguleikinn á því að hafa kjarnaflutning. Við kjarnaflutning verður til eineggja tvíburi þess sem á kjarnann sem fluttur er í stofnfrumuna. Það er eineggja tvíburi og má nota hann til að framleiða t.d. lifur eða nef, eða nánast hvað sem er, þegar vísindin verða komin nógu langt - þau eru ekki komin nógu langt enn þá en þau munu örugglega komast svo langt, þannig að ég er sem sagt einungis að benda á það sem getur komið upp. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra en ég vænti þess að hv. heilbrigðis- og trygginganefnd, sem fær þetta mál til umsagnar, fari mjög vendilega yfir það. Ég á sæti í þeirri nefnd þannig að ég mun taka þessa umræðu upp þar. Ég vænti þess að hún verði góð og að menn skoði bæði kosti læknisfræðinnar annars vegar, kosti þess að lækna fólk af alzheimer o.s.frv. og ákafann í það, og hins vegar gallana sem geta komið upp siðferðilega ef við förum yfir einhver mörk. Þeim sem áhuga hafa á þessum málum ráðlegg ég að lesa bók sem kom út fyrir jólin og heitir: Á ég að gæta systur minnar? Þar er einmitt tekið á mjög athyglisverðan hátt á því þegar barn sem greinist með mikla sjúkdóma - ef foreldrarnir taka ákvörðun um að eignast einstofna barn, eins og barnið sem varð veikt, til að nota í varahluti.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé ástæða til að halda því til haga þegar hv. þingmaður hefur hér talað að afstaða þessa hv. þingmanns til tillögu til þingsályktunar um nýtingu og geymslu stofnfrumna úr fósturvísum fyrir tveimur árum varð til þess að það mál náði ekki fram að ganga í þinginu. Það voru allir í nefndinni sammála um framgang þess máls, eftir því sem ég best veit, nema hv. þingmaður. Ég býst við að afstaða hans hafi orðið til þess að tillagan náði ekki fram að ganga. Sú tillaga fól einungis í sér að það átti að gera úttekt á kostum þess og göllum út frá læknisfræðilegu, siðfræðilegu og trúarlegu sjónarmiði að heimila nýtingu og geymslu stofnfrumna úr fósturvísum og síðan átti að leggja fyrir þingið niðurstöðurnar um kostina og gallana þar sem fram áttu að koma skýrt skilgreindir kostir og gallar á málinu ásamt tillögum um frekari málsmeðferð. Á grundvelli þess, þegar slík umfjöllun hefði farið fram um kostina og gallana, m.a. ýmis álitamál, átti að liggja fyrir hvernig frekari málsmeðferð yrði og þar á meðal þá flutningur á frumvarpi. Nú kaus hæstv. ráðherra, þegar þetta mál náði ekki fram að ganga, að leggja bara beint fram frumvarp um þetta mál, að það skyldi farið í þetta verkefni. Þingið hefur enga sérstaka skýrslu um kosti og galla eins og við kölluðum eftir nema það sem fram kemur í þessari greinargerð. Þess vegna fýsir mig að vita hvort hv. þingmaður sjái nú ekki eftir því að hafa ekki fallist á þessa tillögu sem flestir hér í þinginu vildu á sínum tíma samþykkja - aðrir en hv. þingmaður sem hefði þá fengið skýrslu um kostina og gallana frekar en fullbúið frumvarp til að taka afstöðu til. Mér þætti mjög fróðlegt að vita hvort hv. þingmaður samþykkti þetta mál í þingflokki sínum og hvort hann hyggist styðja framgang þessa máls á þinginu.

Herra forseti. Ég sé ekki eftir því að hafa stöðvað þessa þingsályktunartillögu hafi ég haft það vald, ég vissi bara ekki af þessu valdi.  Svo vil ég benda hv. þingmanni á það að hér eru lögð fram frumvörp og þau fara til nefnda - til hvers? Til umfjöllunar. Nefndin á að fjalla um frumvarpið, hún á að fara í gegnum kosti og galla og gera á því breytingar ef á þarf að halda. Það er ekkert endanlegt sem kemur frá ráðherra, alls ekki. Ef það er eitthvað í þessu frumvarpi sem þarf að laga gerir nefndin það að sjálfsögðu ef henni sýnist svo og hún telur ástæðu til þannig að það er ekkert endanlegt sem kemur frá ráðherra. Ég samþykkti þetta í mínum þingflokki með því fororði að þetta yrði skoðað að sjálfsögðu í nefndinni eins og öll önnur mál. 

Virðulegi forseti. Mér finnst hv. þingmaður orðinn bara jákvæðari fyrir þessu máli en hann var á síðustu þingum og skil ég ekki alveg hvað hefur breytt afstöðu hans til málsins. Ég veit ekki hvort hann hefur lesið greinargerðina sem var lögð fram á 132. löggjafarþingi með þessari tillögu til þingsályktunar þar sem sannarlega var farið yfir bæði kostina og gallana í málinu. Ef það hefði ekki verið nægjanlega mikið gert, að fara yfir kostina og gallana í þessari þingsályktun, gerði þingsályktunartillagan ekki neitt annað en að kalla eftir greinargerð um kosti og galla þess að fara þá leið að kanna nýtingu og geymslu stofnfrumna og fósturvísa til rannsókna og lækninga. Það var allt og sumt. Þess vegna bjóst ég varla við því að hv. þingmaður yrði svona jákvæður fyrir frumvarpinu eins og virðist vera í þessum ræðustól hér. Guð láti gott á að vita, að hann fari þá ekki að þvælast mikið fyrir málinu í þingnefndinni. En hv. þingmaður hefur ekki lýst því hér hvað breytti afstöðu hans þegar hann kynnti sér þetta frumvarp. Hann hefur væntanlega farið yfir öll ákvæðin í því og efnisatriði og hann getur ekki einu sinni upplýst það hér hvort hann muni styðja málið óbreytt ef það skyldi verða afgreitt þannig úr þingnefndinni. Það var það sem mig fýsti að vita, virðulegi forseti, meðan við værum með málið hér við 1. umr.

Herra forseti. Ég kann ekki við orðalag eins og „þvælast fyrir“, ég bara kann ekki við það. Menn geta haft efasemdir um mál, menn mega hafa það og menn eiga að hafa það. Til hvers höfum við þrjár umræður á Alþingi? Til hvers vísum við málum til nefnda? Hvers vegna senda nefndir mál til umsagnar? Það er til að fá dýpri skilning á þeim. Ég ætla mér ekkert að taka afstöðu hér og nú og geta afgreitt frumvarpið sem lög í kvöld, það stendur ekki til. Ég ætla mér að hlusta á þessa aðila alla saman, lækna jafnt sem siðfræðinga, og vísindamenn jafnt sem heimspekinga, áður en ég met hvort við séum að fara út á hála braut. Ég hef dálitlar efasemdir um stofnfrumur sem eru með frumuflutningi, ég hef dálitlar efasemdir um þær. Menn segja reyndar að það séu ekki lífvænlegar frumur en hvað gerist ef þær skyldu vera lífvænlegar? Ég vil fá skýringu á því. Það er ýmislegt sem er óskýrt enn þá. Til þess erum við að ræða málið. Það er ekki venjan að menn afgreiði mál sem lög eftir eina umræðu. Það er bara ekki til þess ætlast. Alþingi starfar sem umræðuvettvangur og ég ætla mér að taka afstöðu þegar allt málið liggur fyrir. Mér finnst jákvætt við þetta frumvarp hve mikið er tekið á neikvæðu hlutunum og ég var á sínum tíma sammála þingsályktunartillögunni ef henni hefði verið breytt þannig að meira hefði verið rætt um efasemdirnar og siðferðilegu vandamálin. En þar var bara eða að mestu leyti talað um læknisfræðilegu kostina og hvað vísindamenn Íslendinga hefðu það þá gott ef þetta yrði samþykkt.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þær ágætu umræður sem orðið hafa um þetta mikilvæga mál en því tengjast mörg álitamál eins og hér hefur komið fram. Til mín hefur verið beint spurningum auk þess sem ég vil koma eilítið inn á þessi álitamál sem fram hafa komið í starfi nefndarinnar. Varðandi það hvort farið hafi verið skipulega yfir kosti og galla og það hvort leggja þurfi sérstaka greinargerð hvað það varðar fyrir þingið, eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spurði um áðan, þá fór nefndin að eigin mati vel yfir siðferðileg álitamál. Það kemur mjög vel fram í greinargerðinni með frumvarpinu í kafla V. á bls. 10–12 og að hluta til á bls. 13. Þar er sérstakur kafli sem heitir Siðferðileg álitaefni, sem varðar kjarnaflutning og notkun fósturvísa til að búa stofnfrumulínur. Þetta er mjög ítarlegur kafli þar siðfræðilegum álitamálum er velt upp þannig að nefndin fór skipulega yfir það. Nefndin fékk líka umsagnir frá aðilum sem gefa sig út fyrir að vera sérfræðingar á þessu sviði og fór yfir þær umsagnir. Þar voru umsagnir frá Siðmennt, frá vísindasiðanefnd og frá Siðfræðistofnun. Einnig komu athugasemdir frá trúarlegum samtökum sem velta þessu fyrir sér varðandi siðfræðina. Um þetta er ítarlega fjallað í greinargerðinni eins og fram kom hjá hv. þm. Pétri Blöndal og hv. þm. Sæunni Stefánsdóttur. Ég tel að þessum siðfræðilegu álitamálum hafi verið gerð góð skil á báða bóga. Þetta eru álitamál og það skal viðurkennt en þetta er niðurstaðan. Varðandi fjármunina þá kemur fram í kostnaðarmatinu að ekki er talið að frumvarpið hafi í för með sér aukinn kostnað eins og það kemur fyrir augu þingmanna. Það er gert ráð fyrir því að vísindasiðanefnd geti gefið út leyfi til að stunda þessar rannsóknir. Erfitt er að áætla hve mörg slík leyfi verða gefin út. Þau verða líklega ekki mörg en þó er erfitt að áætla það. Því er ekki séð að telja þurfi þau útgjöld til í kostnaðarmatinu þannig að ég tel kostnaðarmatið eðlilegt. Varðandi rannsóknirnar sjálfar verða þær fjármagnaðar með þeim hætti sem rannsóknir eru fjármagnaðar í dag. Menn sækja sér styrki á margvíslegan hátt, bæði erlendis og innan lands. Þannig er ekki tekið á því beint í þessu frumvarpi. Varðandi ræðuna sem hv. þm. Pétur Blöndal hélt áðan þá vil ég fagna henni sérstaklega. Að vísu fannst mér sumt í henni svolítið óskýrt, eins og þetta með glasafrjóvgunina, að velja þyrfti úr fósturvísunum sem væru margir, að maður veldi suma og aðra ekki …  Ég held, þó að ég viti það ekki, að hv. þingmaður sé ekki á móti glasafrjóvgunum. Glasafrjóvganir bara bera þetta með sér eðli málsins samkvæmt. Menn telja rétt að bjóða upp á glasafrjóvganir og eðli málsins samkvæmt felst það í að menn velja einhverja fósturvísa úr í upphafi og geta síðan notað síðar þá sem eftir eru, ef þeir vilja og þurfa. Þetta eru staðreyndir sem þeir sem styðja glasafrjóvgun hljóta að samþykkja. Hv. þingmaður kom einnig inn í umræðuna um hvenær maðurinn yrði til. Um það hafa borist athugasemdir frá ýmsum trúarsamtökum sem hafa sent inn umsagnir. Er það við samruna eggs og sæðisfrumu eða er það þegar fósturvísir festist i legi? Hv. þingmaður gerði nú ekki grein fyrir því hvort hann teldi vera rétt en alla vega, ef hv. þingmaður telur að það verði þegar fósturvísir festist í legi, þá mætti faktískt gera þessar rannsóknir. Þá hlýtur viðkomandi þingmaður að styðja að rannsóknirnar séu gerðar af því að þær eru gerðar á fósturvísum utan legs. Meira að segja væri hægt að rökstyðja það að viðkomandi þingmaður mundi þá vilja að fósturvísar yrðu framleiddir til að gera rannsóknir, þeir færu hvort eð er aldrei í leg konu og væru því ekki maður. En þetta eru kannski meira vangaveltur. Ég tek undir að búið er að fara ítarlega yfir kosti og galla. Mig langar að stikla á stóru út af umræðunni um siðferðileg álitamál til að taka þá póla sem virðast takast á í umræðunni. Í greinargerð frá Hvítasunnukirkjunni segir, með leyfi virðulegs forseta: „Hvítasunnukirkjan telur að líf einstaklings hefjist við getnað og eigi því rétt á að líf hans sé verndað. Fósturvísir er í þeim skilningi einstaklingur, manneskja sem á rétt á því að líf hennar sé verndað á sama hátt og fóstur eða nýfætt barn enda er ljóst að líffræðileg og siðferðileg rök eru til staðar sem styðja slíkt.“ Þetta er þeirra skoðun, að líf verði til við getnað og síðar í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Hvítasunnukirkjan getur ekki samþykkt að fósturvísar séu nýttir í rannsóknir, hverju nafni sem þær kunna að nefnast. Eins og fram kemur að framan eru fósturvísar einstaklingar, manneskjur. Fósturvísar eiga ekki að fá minni rétt á að líf þeirra sé verndað en fóstur eða nýfætt barn. Tilraunir á fósturvísum jafngilda tilraunum á fóstrum, nýfæddum börnum eða manneskjum sem síðan eru afgreidd að tilraun lokinni með aflífun.“ Þessi hópur er greinilega algjörlega á móti frumvarpinu. Hið sama kemur fram í Kirkju Jesú Krists, hinna síðari daga heilögu, Reykjavíkurgrein. Þar kemur fram sama sjónarmið, að afstaða þeirra er í stuttu máli sú að í veigamiklum atriðum eru þau andvíg þeim breytingum sem lagðar eru til á núgildandi lögum. Hér segir, með leyfi virðulegs forseta: „Eins og fram kemur í greinargerðinni veita núgildandi lög heimild til þess að búa til fósturvísa með glasafrjóvgunaraðferð, einungis sé það gert í æxlunartilgangi. Löggjafinn hefur til þessa talið að af siðferðisástæðum ætti að láta þar við sitja og ekki leyft þá hluti sem í frumvarpsdrögunum er lagt til að leyfðir verði. Við teljum þá afstöðu rétta og að ekki megi víkja frá henni.“ Þetta eru sjónarmiðin sem koma frá þessum aðilum en þá vil ég draga fram sjónarmið frá öðrum og grípa niður í greinargerð hér frá Siðmennt, sem er félag siðrænna húmanista á Íslandi. Þar segir að Siðmennt styðji það sem heimilað er í umræddu lagafrumvarpi á grundvelli upplýsts samþykkis þátttakenda og þess að það hafi ekki í för með sér óþarfaþjáningar. Í umsögn þeirra kemur einnig fram, þetta er allt aðgengilegt fyrir þingið: „Siðmennt telur að sú afstaða margra að stofnfrumur eða fósturvísar hafi sérstakt siðferðilegt gildi umfram flest annað sé af persónulegum og oft trúarlegum toga. Um leið og Siðmennt telur afar mikilvægt að borin sé virðing fyrir rétti ólíkra félaga til að koma skoðunum sínum á framfæri í þessu máli telur félagið enn mikilvægara að komist sé að niðurstöðu sem byggð er á raunsæi og nútímalegu siðferðismati á því hvað sé leyfilegt í vísindarannsóknum. Nútímalegt siðferðismat byggir m.a. á því að vega og meta hin ólíku siðferðislegu verðmæti sem finna má í hverju máli og láta þann kost ráða sem skilar mestum verðmætum eða hamingju til sem flestra án þess að valda óásættanlegum skaða. Nútímalegt siðferði byggist einnig á því að gæta samræmis í siðareglum í hvívetna.“ Hér er hvatt til að vega jákvæða hagsmuni þyngra en þessi siðferðilegu gildi gagnvart fósturvísi. Í umsögn Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands segir, með leyfi virðulegs forseta: „Siðfræðistofnun fagnar því að starfshópur hafi verið settur á laggirnar til að fjalla um það hvort leyfa eigi stofnfrumurannsóknir hér á landi og hve langt megi ganga í þeim efnum. Ljóst er að mjög faglega hefur verið staðið að samningu þessara laga. Með þeim fylgir ítarleg greinargerð þar sem er að finna góðan rökstuðning fyrir fyrirhuguðum breytingum auk þess að vera mjög upplýsandi fyrir stöðu þessara mála í heiminum.“ Siðfræðistofnun skilar því áliti að greinargerðin sem fylgir sé ítarleg og rökstuðningur góður. Að lokum, virðulegur forseti, vil ég taka upp úr umsögn vísindasiðanefndar, úr almennum athugasemdum hjá þeim, með leyfi forseta: „Vísindasiðanefnd fagnar því að heimildir til stofnfrumurannsókna verði skilgreindar í íslenskum lögum. Stofnfrumurannsóknir eru vaxandi rannsóknarsvið. Vegna sérstöðu þessara rannsókna er mikilvægt að skýrar reglur gildi um þær án þess að skerða frelsi til að stunda rannsóknir þar sem viðurkenndur er siðfræðilegur grundvöllur vísindarannsókna á heilbrigðissviði. Vísindasiðanefnd gerir ekki efnislegar athugasemdir við þær heimildir sem veittar verða til stofnfrumurannsókna. Í athugasemdum við drögin er í ítarlegu máli gerð grein fyrir markmiðum lagabreytinganna og þær bornar saman við lög og reglur annars staðar í heiminum, einkum á Norðurlöndunum. Enn fremur eru rakin vísindaleg sjónarmið er liggja að baki frumvarpsdrögunum. Loks er gerð grein fyrir siðfræðilegum álitaefnum. Gerð er grein fyrir áliti siðanefndar Evrópusambandsins þar sem m.a. eru áréttuð þau grundvallargildi sem hafa ber að leiðarljósi við stofnfrumurannsóknir.“ Ég tel að nefndin hafi vandað vel til verka og farið yfir þessi siðferðilegu álitamál sem þingmenn hafa talsvert gert að umræðuefni. Ég skil það mjög vel. Þetta eru flókin mál, þau eru viðkvæm. Menn eiga að ganga varlega um þennan málaflokk en menn einnig að hafa í huga hve mörgum er hugsanlega hægt að hjálpa þessum rannsóknum, hvað þær geta linað þjáningar þeirra sem fá sjúkdóma. Það ber að vega þá hagsmuni á móti. Niðurstaðan er sú að leyfa að nota svokallaða umframfósturvísa í rannsóknir í stað þess að farga þeim og nýta ekki í neitt. Það er annar meginstólpinn í þessu frumvarpi. Hinn stólpinn er að leyfa kjarnaflutning undir mjög ströngum skilyrðum. Virðulegur forseti. Ég fagna þessari umræðu sem hér hefur farið fram. Ég vil sérstaklega fagna ræðu hv. þm. Péturs H. Blöndals sem ég heyrði að hefur velt þessu mikið fyrir sér. Hann telur að hér sé búið að gera vel grein fyrir kostunum og líka göllunum, þ.e. siðfræðilegum álitamálum sem hljóta að koma uppi í málum af þessu tagi. Ég er mjög bjartsýn á að þetta mál nái fram að ganga og tel það brýnt og eðlilegt.