Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 77 er að finna beiðni um skýrslu frá fjmrh. um heildarendurskoðun lífeyrismála. Af hálfu þeirra er báðu um skýrslu þessa er þess sérstaklega óskað að vita hvaða áform séu helst uppi til að ná þeim markmiðum sem sett voru fram í samkomulagi Alþýðusambandsins og vinnuveitenda um lífeyrismál frá 28. febr. 1976, en þau voru þessi: - að samfellt lífeyriskerfi taki til allra landsmanna, - að lífeyrissjóðir og almannatryggingar tryggi öllum lífeyrisþegum viðunandi lífeyri er fylgi þróun kaupgjalds á hverjum tíma, - að auka jöfnuð og öryggi meðal landsmanna sem lífeyris eiga að njóta, - að lífeyrisaldur geti, innan vissra marka, verið breytilegur eftir vali hvers og eins lífeyrisþega, - að reynt verði að finna réttlátan grundvöll fyrir skiptingu áunninna lífeyrisréttinda milli hjóna. Einnig er óskað eftirfarandi upplýsinga: a. Hver er fjárhagsstaða lífeyrissjóðanna og hversu vel eru þeir búnir undir að standa við skuldbindingar sínar? b. Hvaða áhrif mun breytt aldursskipting hafa á skuldbindingar sjóðanna á komandi árum: (i) 1984–1989, (ii) 1990–1994, (iii) 1995–2000? c. Hvernig hefur tekist að samræma lífeyrisrétt og bótaákvæði í reglum sjóðanna? d. Hver eru áhrif fullrar sjóðssöfnunar annars vegar og hins vegar gegnumstreymiskerfis á viðgang sjóðanna og iðgjaldagreiðslur sjóðfélaga? e. Hvaða áform eru uppi til að tryggja lífeyrisréttindi heimavinnandi fólks? f. Hvenær má gera ráð fyrir að upplýsingastreymi frá lífeyrissjóðunum verði með þeim hætti að sérhver sjóðfélagi fái árlega yfirlit sent yfir áunnin réttindi? Hér hafa verið rifjuð upp markmið sem sett voru fyrir nær áratug. Ég ætla ekki að ræða þessi markmið sérstaklega, enda tel ég þetta ekki stund til sérstakra yfirlýsinga um áform eða stefnu í málum sem tengjast lífeyrissjóðunum. Sérstök nefnd var skipuð árið 1976 til að fjalla um atriði þau sem ég hef rætt hér að framan. Sú hefur verið kölluð endurskoðunarnefnd lífeyriskerfis og þó oftar sautján manna nefndin. Reyndar hefur önnur nefnd starfað innan sautján manna nefndar, skipuð átta mönnum, og hefur fjallað sérstaklega um málefni lífeyrisþega á samningssviði ASÍ og VSÍ, Farmanna- og fiskimannasambandsins og Vinnumálasambands samvinnufélaganna. Formaður endurskoðunarnefndar lífeyriskerfis, Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, hefur sent fjmrh. skýrslu um starfsemi nefndarinnar. Í sérprentaðri útgáfu hennar, sem dreift hefur verið til þm., er að finna svör við þeim fsp. sem fram eru bornar á þskj. 77 að svo miklu leyti sem hægt er að svara þeim á þessu stigi málsins. Ég vil þó vekja athygli á því sem segir á bls. 4 í þskj. 957 um drög að.frv. til laga um starfsemi lífeyrissjóða sem samin hafa verið á vegum nefndarinnar. Í skýrslunni segir: „Eitt meginverkefni endurskoðunarnefndarinnar hefur verið að láta gera drög að frv. til laga um starfsemi lífeyrissjóða og leita samstöðu aðila um slíkt frv. Með tilkomu laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda er það eðlilegt og raunar óhjákvæmilegt að sett verði löggjöf er kveði á um réttindi og lágmarksskyldur lífeyrissjóða, m. a. varðandi myndun lífeyrisréttinda, flutning réttinda milli sjóða, vörslu, tryggingu og ávöxtun iðgjalda. Enn fremur vantar í lög öll ákvæði um skipulag, reikningshald og eftirlit með starfsemi lífeyrissjóða sem nú eru orðnir veigamikill þáttur í fjármálakerfi landsins. Settur var á laggirnar sérstakur starfshópur til þess að vinna að samningu lagafrv. um þessi efni og voru fyrstu frumvarpsdrögin dagsett í apríl 1981. Voru þessi drög tekin til umfjöllunar í endurskoðunarnefndinni og í ljósi þeirra sjónarmiða sem þar komu fram voru drögin endurskoðuð af starfshópnum og var síðasta gerð þeirra dagsett 12. apríl 1983. Fylgja þau hér með sem fskj. 3. Í frumvarpsdrögunum er kveðið á um skilyrði sem lífeyrissjóðir verða að uppfylla til þess að með iðgjaldagreiðslum til þeirra verði innt af hendi sú kvöð um skyldutryggingu sem felst í lögum nr. 55/1980. Jafnframt þeim sjóðum sem hér um ræðir og nefndir eru skyldusjóðir er gert ráð fyrir heimild til starfrækslu svonefndra frjálsra sjóða sem einungis yrði ætlað það hlutverk að veita viðbótarréttindi við hið tvíþætta skyldukerfi lífeyristrygginga, almannatryggingar og skyldulífeyrissjóði. Auk ákvæða um eftirlit með starfsemi lífeyrissjóða, starfsleyfi, stjórn, gerð ársreikninga o. fl. er í frumvarpsdrögunum lagt til að lágmarksiðgjald til skyldusjóða verði tiltekinn hundraðshluti af heildaratvinnutekjum. Þá eru og ákvæði um verðtryggingu lífeyris, lágmark elli- og örorkulífeyris og réttindi þeirra sem hætta iðgjaldagreiðslum til lífeyrissjóðs, en láta iðgjöld sín standa inni. Í aths. með frumvarpsdrögunum er gerð grein fyrir þeim ávöxtunarforsendum sem miða þarf við ef hið tilgreinda lágmarksiðgjald á að geta staðið undir þeim lágmarksréttindum sem kveðið er á um. Í umræðum um þessi drög í endurskoðunarnefndinni kom fram að þeir hagsmunaaðilar sem aðild eiga að nefndinni töldu sig þurfa verulegan tíma til þess að taka afstöðu til þeirra og er ljóst að enn mun nokkur tími líða þar til afstaða aðila liggur fyrir. Einkum er um tvö mál að ræða sem fjalla verður nánar um áður en von er til þess að allir geti tekið afstöðu til málsins. Í fyrsta lagi er hér um að ræða þau ákvæði frumvarpsdraganna sem fjalla um réttindi og lágmarksskyldur lífeyrissjóðanna og iðgjaldagreiðslur til þeirra. Hafa flestir fulltrúar aðila í nefndinni talið nauðsynlegt að skýr ákvæði væru um þessi efni í frumvarpsdrögunum, en jafnframt lagt áherslu á að um slík mál væri nauðsynlegt að fjalla í samningum milli aðila vinnumarkaðarins. Í öðru lagi þarf samhliða lagasetningu af þessu tagi að vera fyrir hendi greinargerð fyrir því hvaða áhrif almenn löggjöf um lífeyrissjóði hefur á starfsemi þeirra lífeyrissjóða sem stofnaðir hafa verið með sérstökum lögum. Stjórn BSRB svo og átta manna nefndin hafa lagt fram athugasemdir og greinargerðir um afstöðu sína til og sjónarmið gagnvart frumvarpsdrögunum. Engir fulltrúar annarra aðila endurskoðunarnefndarinnar hafa hins vegar gert henni grein fyrir afstöðu sinni og sjónarmiðum.“ Í skýrslunni er greint frá reiknilíkani sem gert hefur verið og gefa á mönnum kost á að meta þróun þess lífeyriskerfis, er við búum við, í framtíðinni. Sömuleiðis hefur verið reynt að meta gildi gegnumstreymiskerfis. Niðurstöður þessara athugana er að finna á bls. 8 á þskj. 957 og segir þar, með leyfi forseta: „Þessar athuganir sýna tvímælalaust að framtíðarhorfur núverandi lífeyrissjóðakerfis eru verri en menn höfðu almennt gert sér grein fyrir. Jafnframt er ljóst að heildarstaða lífeyrissjóðanna í dag gagnvart skuldbindingum, sem þegar hefur verið stofnað til, er miklu lakari en margir höfðu áttað sig á. Í greinargerð átta manna nefndarinnar á fskj. 6 er borið saman iðgjald í söfnunarkerfi fyrir allan mannfjöldann annars vegar og fyrir einn árgang hins vegar. Niðurstöður þess samanburðar gefa vísbendingu um kostnað vegna ónógra eigna í dag og hversu iðgjald þeirra, sem lifa í dag, þyrfti að hækka ef þeir ættu einir að greiða. Endanleg niðurstaða um kostnað vegna fyrri skuldbindinga hlýtur hins vegar að byggjast á uppgjöri hvers sjóðs fyrir sig. Í útreikningunum kemur mjög skýrt fram að vegna þróunar mannfjöldans og breytingar á aldursskiptingu þjóðarinnar munu lífeyrisgreiðslur aukast verulega á næstu áratugum og mun aukningin verða sérstaklega ör milli 2010 og 2030. Upp frá því mun hægja mjög á aukningunni, enda tekur þá að gæta áhrifa minnkandi frjósemi undanfarinna áratuga. Miðað við óskerta frjósemi á árunum 1981 og 1982 ætti aldursskipting þjóðarinnar að verða nokkuð stöðug upp úr 2030. Gegnumstreymiskerfi nær því jafnvægi upp úr 2030. Miðað við 70 ára ellilífeyrisaldur og reglur SAL-sjóðanna yrði nauðsynlegt iðgjald þá um 17% . Við 65 ára ellilífeyrisaldur þyrfti iðgjald að vera 23% þegar jafnvægi kæmist á, en 30% við 60 ára ellilífeyrisaldur. Til samanburðar má nefna að í þessum forsendum þyrfti nauðsynlegt iðgjald skv. réttindakerfi Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins (65 ára ellilífeyrisaldur) að vera rúmlega 29% þegar jafnvægi næðist. Frjósemi íslenskra kvenna hefur minnkað verulega undanfarna áratugi og bendir m. a. alþjóðleg reynsla til að enn muni draga úr frjóseminni á næstu árum. Í reikningunum hefur verið gert ráð fyrir að frjósemin muni minnka um annars vegar 2% árlega næstu 20 árin og hins vegar um 1.5% árlega. Afleiðing þess er... að iðgjald þyrfti því að vera enn hærra. Skv. réttindakerfi SAL og miðað við 70 ára ellilífeyrisaldur færi iðgjald upp í 26% í jafnvægi sem yrði vart fyrr en upp úr 2070 ef frjósemi lækkaði um 1.5% árlega. Við árlega lækkun frjóseminnar færi iðgjald upp í 31%.“ Í lok skýrslunnar segir svo: „Enn er mikið verk óunnið til þess að lokið verði þeirri endurskoðun lífeyriskerfisins sem endurskoðunarnefndinni var falið að vinna að árið 1976. Meginverkefnið er að ljúka og ná sæmilegri samstöðu um frv. til l. um starfsemi lífeyrissjóða. Nokkrir nm. telja frv. þegar nógu vel unnið til þess að það geti orðið grundvöllur ákvörðunar um lagasetningu um starfsemi lífeyrissjóða, enda þótt í þeim séu aðeins takmörkuð ákvæði um iðgjald og réttindi. Hins vegar er það skoðun flestra fulltrúa hagsmunasamtaka í endurskoðunarnefndinni að nauðsynlegt sé að hafa í þeim lögum skýr ákvæði um iðgjöld og samræmd lágmarksréttindi. Til undirbúnings samningum og ákvörðunum um þessi efni hafa að undanförnu verið gerðar veigamiklar fjárhagslegar athuganir á framtíðarþróun í lífeyriskerfinu sem ætlað er að verði grundvöllur slíkra ákvarðana. Nauðsynlegt er að halda þessari vinnu áfram svo og að kynna niðurstöður hennar sem best fyrir almenningi í landinu. Slík kynning og umræða er þegar hafin í stærstu hagsmunasamtökunum sem aðild eiga að nefndinni. Síðan mun að því koma að afstaða verður tekin til þess, bæði með samningum milli hagsmunaaðila og á vettvangi stjórnmála, hvaða lágmarksréttindum skuli stefna að á komandi tímum og hvernig undir þeim skuli standa með greiðslu iðgjalda og ávöxtun myndaðs sjóðs. Þeir reikningar sem þegar hafa verið gerðir sýna ótvírætt að í þessum efnum eru fram undan stærri vandamál en menn hugðu þar sem ekki verður komist hjá verulegri hækkun iðgjalda í framtíðinni ef halda á þeim réttindum sem þegar hafa verið ákveðin, ýmist með samningum eða með lögum.“ Herra forseti. Ég vona að skýrsla þessi skýri stöðu mála nokkuð. Hún verður send til allra lífeyrissjóða og berst væntanlega öllum stjórnarmönnum sjóðanna.



Herra forseti. Í byrjun þings eða 16. okt. s. l. lögðu þm. Alþfl. og BJ fram beiðni um skýrslu frá fjmrh. um heildarendurskoðun lífeyrismála. Sérstaklega var óskað eftir því að fjmrh. flytti Alþingi skýrslu um störf stjórnskipaðrar nefndar sem með erindisbréfi fjmrh., dags. 20. júlí 1976, var falið að semja tillögur um nýskipan lífeyriskerfisins. Var óskað eftir því að fram kæmi hvaða áform væru uppi til að ná þeim markmiðum sem sett voru fram í samkomulagi Alþýðusambandsins og vinnuveitenda um lífeyrismál 28. febr. 1976, en þau markmið voru: að samfellt lífeyriskerfi tæki til allra landsmanna; að lífeyrissjóðir og almannatryggingar tryggi öllum lífeyrisþegum viðunandi lífeyri er fylgi þróun kaupgjalds á hverjum tíma; að auka jöfnuð og öryggi meðal landsmanna sem lífeyris eiga að njóta; að lífeyrir geti, innan vissra marka, verið breytilegur eftir vali hvers og eins lífeyrisþega; að reynt verði að finna réttlátan grundvöll fyrir skiptingu áunninna lífeyrisréttinda milli hjóna. Í beiðni þessari um skýrslu var einnig óskað eftir upplýsingum frá fjmrh. um eftirfarandi atriði: a. Hver væri fjárhagsstaða lífeyrissjóðanna og hversu vel þeir væru búnir undir að standa við skuldbindingar sínar. b. Hvaða áhrif mundi breytt aldursskipting hafa á skuldbindingar sjóðanna á komandi árum. Spurt var sérstaklega um tímabilin 1984–1989, 1990–1994, 1995–2000. c. Hvernig tekist hafi að samræma lífeyrisrétt og bótaákvæði í reglum sjóðanna. d. Hver væru áhrif fullrar sjóðssöfnunar annars vegar og hins vegar gegnumstreymiskerfis á viðgang sjóðanna og iðgjaldagreiðslur sjóðfélaga. e. Hvaða áform væru uppi til að tryggja lífeyrisréttindi heimavinnandi fólks. f. Hvenær mætti gera ráð fyrir að upplýsingastreymi frá lífeyrissjóðunum yrði með þeim hætti að sérhver sjóðfélagi fengi árlega sent yfirlit yfir áunnin réttindi. Það er ljóst, herra forseti, að allnokkurn tíma hefur tekið að fá fram lagða þessa skýrslu sem um var beðið, en sjö mánuðir eru nú liðnir frá því að þessi beiðni var lögð fram á hv. Alþingi. Að sumu leyti er skiljanlegt að þetta hafi tekið nokkurn tíma vegna þess að hér er um umfangsmikla skýrslu að ræða. Það veldur þó vonbrigðum hvernig skýrsla þessi er fram sett þar sem á þskj. 957 er ekki að finna bein svör við þeim spurningum sem fram eru bornar á þskj. 77 og ég hef hér áður lýst, heldur verður að leita uppi svörin í fskj. sem fram koma í sérstakri bók og fylgja svari fjmrh. á þskj. 957, sem er skýrsla til fjmrh. frá formanni endurskoðunarnefndar lífeyriskerfisins er óskað var eftir af fjmrn. með bréfi dags. 15. jan. 1985, eins og fram kemur á þskj. 957. Í þessari skýrslu, sem er á annað hundrað blaðsíður, er ekki heldur að finna svör við öllum þeim spurningum sem fram eru bornar á þskj. 77, en engu að síður er hér um fróðlega samantekt að ræða á starfi endurskoðunarnefndar og vissulega handhægt að hafa í einni bók sem þessari allt sem gert hefur verið og unnið að í lífeyrismálum á undanförnum tíu árum. Hæstv. fjmrh. hefur nú gert Alþingi grein fyrir þessari skýrslu. Hæstv. ráðh. las einungis örfáa kafla sem fram koma á þskj. 957 sem er í raun skýrsla formanns endurskoðunarnefndar til hæstv. fjmrh. Ég verð að segja að það veldur mér vonbrigðum að hæstv. fjmrh. skyldi ekki sjá ástæðu til að láta í ljós álit sitt á þessari skýrslu, sem er um margt svört skýrsla varðandi þróun lífeyrismála hér á landi, en skyldi einungis láta sér nægja að vitna í örfáa kafla í bréfi formanns endurskoðunarnefndarinnar til fjmrh. sem hann fékk fyrir nokkru. Í þessari skýrslu kemur vissulega mjög margt athyglisvert fram og óhætt er að segja að í þessari skýrslu er dregin upp nokkuð dökk mynd af framtíðarhorfum í lífeyrismálum þjóðarinnar. Fram kemur í skýrslunni að eitt meginverkefni endurskoðunarnefndarinnar á allra síðustu árum hafi verið að vinna að frv. til laga um starfsemi lífeyrissjóða og leita samstöðu aðila um slíkt frv. Er þess því að vænta að framlagning slíks frv. á Alþingi verði næsta skrefið sem stigið verði í lífeyrissjóðsmálum þótt greinilega komi fram í þessari skýrslu að ekki hefur tekist samstaða um það frv. og að átta manna lífeyrissjóðsnefndin svokallaða, sem starfað hefur einnig frá 1977, eða lífeyrisnefnd ASÍ, Farmanna- og fiskimannasambandsins, Vinnuveitendasambandsins og Vinnumálasambands samvinnufélaganna, hafi gert veigamiklar athugasemdir við þau frumvarpsdrög sem nú liggja fyrir. Í þessu frv. um starfsemi lífeyrissjóða er kveðið á um réttindi og lágmarksskyldu lífeyrissjóða, m. a. varðandi myndun lífeyrisréttinda, flutning réttinda milli sjóða, vörslu trygginga og ávöxtun iðgjalda. Þótt vissulega sé brýnt að setja samræmdar reglur, m. a. um réttindi og lágmarksskyldur lífeyrissjóða eins og gert er ráð fyrir í þessum frumvarpsdrögum er engu að síður ljóst að horfið er frá því markmiði, sem oft hefur verið nefnt, að koma á einum lífeyrissjóði fyrir alla landsmenn. Þess í stað er hugmyndin sú að leggja fram frv. sem kveður á um lágmarksskyldu sem lífeyrissjóðir þurfi að uppfylla varðandi lífeyrisréttindi, iðgjöld o. fl. Í því efni, eins og fram kemur í þeirri skýrslu sem hér er til umr., liggur ljóst fyrir að þó að endurskoðunarnefndin hafi starfað í níu ár og hafi það að meginverkefni að semja tillögur um nýskipan lífeyriskerfisins liggja þó ekki fyrir eftir allan þennan tíma tillögur um heildarskipan lífeyrismála þó að vissulega beri ekki að vanmeta að sú vinna sem unnin hefur verið sé mjög gagnleg og auðveldi ákvarðanatöku í því hvaða stefnu fylgja eigi í lífeyrismálum í framtíðinni. Þó vissulega skuli það ekki vanmetið að ýmsir áfangar hafi náðst í lífeyrismálum á undanförnum árum harma ég að ekki skuli liggja fyrir neinar tillögur um framtíðarskipan lífeyrismála eftir að endurskoðunarnefndin hefur setið á rökstólum um þessi mál í allan þennan tíma eða í níu ár. Að því leyti til veldur þessi skýrsla mér vonbrigðum, en ég er þeirrar skoðunar að það muni frekar stuðla að jöfnuði í lífeyrisgreiðslum ef framtíðarskipan þess yrði með þeim hætti að byggt yrði á einu samræmdu lífeyrisréttindakerfi og helst af öllu einum lífeyrissjóði fyrir alla landsmenn í staðinn fyrir að yfir 90 lífeyrissjóðir starfi eins og nú er. Það er líka svo að þó að markmiðið með frv. um starfsemi lífeyrissjóða sé að kveða á um lágmarksskyldu lífeyrissjóða, til að mynda að því er varðar lífeyrisréttindi, tel ég að þau ákvæði sem er að finna í frumvarpsdrögunum muni engan veginn stuðla að þeim aukna jöfnuði í lífeyrisgreiðslum sem að hefur verið stefnt og að mikill mismunur verði áfram á lífeyrisréttindum sem mikið hefur verið gagnrýnt. Það virðist einnig vera skoðun átta manna nefndarinnar að mikið vanti upp á að réttindaákvæðin séu samræmd með þessu frv. og vil ég, með leyfi forseta, vitna í skýrsluna á þskj. 957, en þar kemur fram: „Eitt meginsjónarmið átta manna nefndarinnar í þessu máli hefur frá upphafi verið að ófrávíkjanlegt væri að í löggjöf um starfsemi lífeyrissjóða yrðu ákvæði um samræmd lágmarksréttindi og iðgjaldagreiðslur til lífeyrissjóða. Það hefur jafnframt verið krafa nefndarinnar að slík ákvæði tækju með sama hætti til allra lífeyrissjóða, hvort sem þeir starfa skv. sérlögum eða á grundvelli almennra reglugerða. Að baki þessu býr að nefndin og samtökin sem að henni standa telja óhjákvæmilegt að lífeyrisréttindi allra starfandi manna verði jöfnuð og samræmd. Þannig er þess krafist að greiðsla sama lífeyrisiðgjalds af sambærilegum tekjum leiði til sömu lífeyrisréttinda. Er þá gert ráð fyrir að skilyrði þess að lífeyrissjóðir fái að starfa verði að iðgjöld og réttindi standist á og sjóðir standi jafnan undir sér. Í þessu felst m. a. að hætt verði að halda uppi, m. a. með almannafé, ýmsum sérréttindum einstakra hópa í lífeyrismálum sem koma nú fram í mun hærri lífeyrisgreiðslum en svarar til iðgjaldagreiðslna, lægri lífeyrisaldri, takmörkun á iðgjaldagreiðslum o. fl. Þau ákvæði um lífeyrisréttindi og iðgjöld, sem nú eru í drögum að frv. til l. um starfsemi lífeyrissjóða, eru ófullnægjandi að mati átta manna nefndarinnar. Ástæðurnar eru þær að þessi ákvæði tryggja ekki þá jöfnun og samræmingu réttinda iðgjalda og iðgjaldastofns sem nefndin telur óhjákvæmilega.“ Það kemur því glögglega fram í þessari skýrslu að átta manna lífeyrisnefndin er þeirrar skoðunar að ekki sé tímabært að setja lög um starfsemi lífeyrissjóða fyrr en mótuð hafa verið viðunandi ákvæði um lífeyrisréttindi og lífeyrisiðgjöld svo og að gerð hafi verið. eins og fram kemur líka í þessari skýrslu, fjárhagsleg úttekt á stöðu sjóðanna miðað við ákvæði frv. Kem ég þá að því ákvæði í þessari skýrslu sem varðar það atriði hvernig lífeyrissjóðirnir eru fjárhagslega í stakk búnir til að sinna þeim skuldbindingum sínum og má segja að sú niðurstaða hljóti að valda töluverðum áhyggjum. Ég tel að sú niðurstaða, sem þar komi fram, sýni glöggt að nauðsynlegt hafi verið að fá þessa skýrslu hér inn í þingsali til að þm. geti kynnt sér hvert stefni í þessu máli og að sú niðurstaða sýni svo að ekki verði um villst að ekki verður lengur beðið með að taka ákvörðun um framtíðarskipan lífeyrismála. Ég tel að þessar upplýsingar séu það athyglisverðasta sem fram kemur í þessari skýrslu auk þeirra tillagna sem fram koma hjá átta manna lífeyrisnefndinni um breytingar á lífeyrisréttindum. Í þessari skýrslu, þar sem raktar eru framtíðarhorfur núverandi lífeyriskerfis, verður að segjast eins og er að þar er um mjög dökkar horfur að ræða eins og glöggt kemur fram í þessari skýrslu. Í útreikningum nefndarinnar kemur fram að 10% iðgjöld eins og nú er standa alls ekki undir lífeyrisskuldbindingum. Þar eru tekin dæmi um mismunandi raunávöxtun sjóðanna og í þeim öllum kemur fram að 10% iðgjald hrekkur ekki til að mæta lífeyrisloforðum, jafnvel ekki með 2% ávöxtun fjár umfram kauphækkanir. Miðað við 2% raunvexti þarf raunverulegt iðgjald að vera 18.9% og er í þeim útreikningum í skýrslunni miðað við reglur SAL-sjóðanna. Hér er því um að ræða 8% viðbótariðgjald, sem þarf vegna þeirra skuldbindinga sem sjóðirnir hafa nú tekið á sig. Í þessari skýrslu var kannað hver lífeyriseign landsmanna þyrfti að vera í dag til þess að staðið væri undir þeim lífeyrisskuldbindingum sem stofnað hefur verið til. Þetta var gert með því að athuga hve upphafseign sjóðanna þyrfti að vera mikil til þess að iðgjald fyrir allan mannfjöldann í dag yrði hið sama og verið hefur. Niðurstaðan varð sú að við 2% raunvexti þyrfti upphafseign að vera sem næst fimmfalt hærri en hún er nú eða 59 milljarðar í stað 12 milljarða sem hún var í ársbyrjun 1984. Við 1% raunvexti þyrfti lífeyriseignin að vera sexfalt hærri en hún er nú eða 74 milljarðar og við 0% raunvexti 92 milljarðar. Ástæðu þess að lífeyriseign hrekkur ekki til að mæta skuldbindingum sem þegar hefur verið stofnað til segir í skýrslunni að rekja megi til þriggja þátta: 1. Iðgjald til lífeyrissjóða hefur verið óbreytt um áratuga skeið, en ævilíkur hafa gerbreyst á þeim tíma. 2. Mikil verðbólga og verulega neikvæðir raunvextir hafa rýrt mjög eignir lífeyrissjóðanna. 3. Flestir lífeyrissjóðanna hafa á síðustu árum tekið á sig auknar skuldbindingar, einkum verðtryggingu lífeyris án þess að iðgjald hafi verið hækkað. Á bls. 8 í þskj. 957 er einmitt bent á hvernig iðgjaldahlutfallið ræðst af því hvernig tekst að ávaxta iðgjaldasjóði. Kemur þar fram að miðað við réttindakerfi SAL-sjóðanna og 70 ára ellilífeyrisaldur þyrfti iðgjald að vera 23% ef iðgjaldasjóðurinn er ávaxtaður í takt við launabreytingar. Ef ávöxtunin er 1% umfram launabreytingar næðist jafnvægi við 16.6% iðgjald, en við 2% ávöxtun nægði 12% iðgjald. Væri hins vegar 67 ára ellilífeyrisaldur mundi iðgjald þurfa að vera 26% með enga ávöxtun umfram launabreytingar, 18.9% við 1% ávöxtun og 13.4% við 2% ávöxtun. Ég tel að hér sé um mjög athyglisverðar upplýsingar að ræða því að um er að ræða að iðgjaldagreiðslur þyrftu í raun allt að því að tvöfaldast frá því sem nú er, eftir því við hvaða ávöxtun eða ellilífeyrisaldur er miðað, ef sjóðirnir eiga að geta staðið við skuldbindingar sínar. Það kemur glöggt fram í þessari skýrslu að það hefur veruleg áhrif á iðgjaldaþörfina hvenær taka lífeyrisgreiðslunnar hefst. Miðað við 70 ára ellilífeyrisaldur og reglur SAL-sjóðanna er nauðsynlegt iðgjald um 17% , við 65 ára ellilífeyrisaldur þyrfti iðgjald að vera 23% en 30% við 60 ára ellilífeyrisaldur. Ef dæmi er tekið um réttindakerfi Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, sem veitir nú meiri réttindi en SAL-sjóðirnir, sýna útreikningar að mun hærra iðgjald þarf en hjá SAL-sjóðunum og þarf það að vera nálægt 30% til að tryggja lífeyrisréttindi þeirra í framtíðinni. Framtíðarhorfur í lífeyrismálum eru því vissulega ekki glæstar og vissulega orðið tímabært að menn geri sér grein fyrir því hvert stefnir í því mikilvæga máli sem lífeyrismálin eru. Í skýrslunni kemur fram að lífeyrisréttindi hjá SALsjóðunum verða hæst 72% af grundvallarlaunum, en meðallífeyrishlutfall er nokkru lægra. Í útreikningum sem nefndin byggir á eru meðalréttindi 61.4% af grundvallartekjum. Í spá um þróun lífeyrissjóðanna kemur fram að tekjur af 10% iðgjaldi mundu einungis nægja til að standa undir 26.9% meðallífeyrishlutfalls og ef litið er til þess hvað 10% iðgjald getur staðið undir miklu af lífeyrisskuldbindingum er það tæpur helmingur eða 43.8%. Á þessu sést hve geysilega mikið vandamál er hér á ferðinni, sem nauðsynlegt er að taka á í tíma áður en í óefni er komið, og ljóst er að þegar hefur dregist allt of lengi að taka á þessu máli og móta tillögur og stefnu í þessum málum sem allt í senn tryggir traustan fjárhagsgrundvöll sjóðanna, jöfnuð í lífeyrisréttindum og viðunandi lífeyri sem nái til allra landsmanna. Ég sé ástæðu til að vekja athygli á þeim viðhorfum sem eru uppi í lífeyrisnefndinni að því er varðar gegnumstreymiskerfið, en hugmyndir hafa verið uppi um að taka upp svokallað gegnumstreymiskerfi í stað uppsöfnunar eins og nú er. Í gegnumstreymiskerfi felst, eins og menn þekkja, að iðgjöld sem starfandi fólk greiðir eru jafnharðan notuð til lífeyrisgreiðslna til lífeyrisþega en þar með myndast engin uppsöfnun í lífeyriskerfinu. Þetta mundi þýða að í fyrstu væri hægt að lækka iðgjöldin verulega, segir í skýrslunni, en iðgjöld þyrftu að hækka til mikilla muna þegar fram í sækti. Ástæða þess, eins og segir í skýrslunni, er að lífeyrisþegum fer mjög fjölgandi á næstu áratugum, jafnframt því sem allt bendir til að á næstunni muni draga verulega úr fólksfjölgun. Í þessu felst mikil fjölgun fólks á lífeyrisaldri í hlutfalli við starfandi fólk. Í skýrslunni segir að ætla megi að í dag séu 8.3 einstaklingar á aldrinum 20–69 ára á móti hverjum einum 70 ára eða eldri, en eftir 50 ár bendi spár til að þá verði aðeins 4.5 einstaklingar 20–69 ára á móti hverjum einum 70 ára eða eldri eða m. ö. o. færri verði til þess að standa undir gegnumstreymi lífeyrisgreiðslna. Í skýrslunni kemur það fram sem skoðun lífeyrisnefndarinnar að með upptöku gegnumstreymiskerfis sé verið að velta vandanum á undan sér. Að auki er bent á þjóðhagslega þýðingu sparnaðar í lífeyriskerfinu með söfnun. Það virðist því vera nokkuð ljóst að endurskoðunarnefndin mun ekki mæla með gegnumstreymiskerfi, heldur að viðhaldið verði núverandi kerfi, þ. e. uppsöfnun í sjóðunum. Í skýrslunni kemur fram að auk þess meginverkefnis nefndarinnar að undirbúa gerð tillagna um nýskipan lífeyriskerfisins hefur nefndin haft afskipti af og á ýmsan hátt frumkvæði að lagasetningum þeim sem átt hafa sér stað hin síðari ár eða frá því nefndin var sett á laggirnar og eru þar rakin nokkur lög sem sett hafa verið frá því að endurskoðunarnefnd lífeyriskerfisins var sett á stofn. Hér skal ekkert úr því dregið að öll þessi lög, sem sett hafa verið, hafa vissulega verið til bóta, en hinu er þó ekki að leyna að það veldur mér miklum vonbrigðum í þessari skýrslu að ekki skuli koma fram neinar tillögur frá sautján manna lífeyrisnefndinni um hvernig framtíðarskipan lífeyriskerfisins skuli háttað nema þau frumvarpsdrög sem unnið hefur verið að á allra síðustu árum um starfsemi lífeyrissjóða sem mjög eru gölluð eins og ég hef áður rakið. Tel ég að sá tími sem nefndin hefur haft, eða níu ár, hefði átt meira en að duga og tillögur hefðu átt að liggja fyrir fyrir löngu um nýskipan lífeyrismála. Engu að síður, þó ekki liggi fyrir hugmyndir eða tillögur sautján manna nefndarinnar, koma fram í þessari skýrslu ákveðnar hugmyndir um lífeyrisréttindi og iðgjöld sem settar eru fram í sérstakri grg. í fskj. 5, sem átta manna nefndin hefur lagt fyrir sautján manna nefndina og samtök þau sem sæti eiga í nefndinni, og ég tel ástæðu til að fara nokkrum orðum um þær hugmyndir í lokin. Fram kemur að átta manna nefndin telur að örðugt sé að komast hjá því að iðgjöld verði hækkuð eitthvað, en til að draga úr hækkun leggur nefndin til að verulegar breytingar verði gerðar á nokkrum lífeyrisbótum. Fram kemur að miklar breytingar hafa orðið á undanförnum áratugum á vinnuframlagi hjóna, en í skýrslunni segir að nú sé talið að um 70% kvenna stundi launaða vinnu utan heimilis. Ég tel að þessi tala sé ekki alls kostar rétt vegna þess að í úttekt sem framkvæmdanefnd um launamál kvenna hefur látið gera um stöðu kvenna á vinnumarkaðinum kemur fram að árið 1982 voru um 80% kvenna 16 ára og eldri með einhverjar atvinnutekjur. Fram kemur að það sé mat átta manna nefndarinnar að þessi breyting kalli á breytingar á ákvæðum um makalífeyri. Jafnframt er lagt til að barnalífeyrir verði stórhækkaður og að lífeyrisréttindum verði skipt milli hjóna. Hér er um að ræða grundvallarbreytingar á lífeyrisréttindum sem nokkuð víst er að skiptar skoðanir verði um. Ég tel að fengur sé í því að fá fram skoðanir átta manna lífeyrisnefndarinnar í þessu máli, ekki síst að því er varðar skoðun hennar á því hvernig rétti heimavinnandi fólks til lífeyris skuli háttað. Um það hefur orðið nokkur umræða á undanförnum árum, bæði hér á Alþingi sem og annars staðar, að tryggja beri heimavinnandi fólki lífeyri og fleiri hafa orðið til að viðurkenna að óviðunandi sé með öllu að heimavinnandi fólk sé án lífeyrisréttinda. Sú krafa er því orðin mjög hávær að úr þessu verði bætt. Hér á Alþingi hafa komið fram a. m. k. tvær till. í þessu efni. Það var þegar á árinu 1980, þegar Alþfl. lagði fram till. um framtíðarskipan lífeyrismála, sett fram sú till. að lífeyrisréttindum yrði skipt milli hjóna. Á Alþingi 1983–1984 var enn sett fram till. til þál. frá þm. Alþfl. um rétt heimavinnandi til lífeyris sem fól í sér að áunnin stig hjóna eða sambúðarfólks yrðu lögð saman og skipt til helminga á sérreikning þeirra fyrir þann tíma sem sambúð varir eða m. ö. o. að lífeyrisréttindum yrði skipt milli hjóna. Aðrar hugmyndir hafa einnig verið uppi um sérstakan lífeyrissjóð fyrir heimavinnandi fólk. Þær tillögur sem hafa komið fram hér á hv. Alþingi um að tryggja lífeyrisrétt heimavinnandi fólks hafa ekki hlotið afgreiðslu hér á Alþingi og ávallt til þess vísað að starfandi sé endurskoðunarnefnd sem leggja eigi fram till. um framtíðarskipan lífeyrismála. Það er mín skoðun að ekki sé hægt og ekki sé stætt á því að bíða lengur með ákvarðanatöku í því efni hvaða leið eigi að fara til að tryggja heimavinnandi fólki lífeyri. Ég tel því að þó enn verði bið á því að taka afstöðu til framtíðarskipanar lífeyrismála, sem að mínu mati er raunar ekki stætt á miðað við framtíðarhorfur og stöðu sjóðanna, sé engu að síður, ef bið verður þar á, nauðsynlegt að taka sérstaklega fyrir till. um hvernig tryggja eigi heimavinnandi fólki lífeyri. Ég vil spyrja um afstöðu hæstv. fjmrh. til þess máls og þá hvort hann sé tilbúinn að beita sér fyrir því að á þessu sérstaka máli verði þegar tekið og þar sem lagabreytingar þarf til verði slíkt lagt fyrir í upphafi næsta þings. M. ö. o. að tekið verði á þessu sérstaka máli, sem varðar lífeyrisréttindi heimavinnandi fólks, en ekki verði beðið lengur með það að fyrir liggi tillögur nefndarinnar um framtíðarskipan lífeyrismála, en ég dreg þá ályktun af skýrslu þeirri sem nú liggur fyrir að enn geti orðið nokkur bið þar á. En meginforsenda hugmynda átta manna nefndarinnar er sú að lífeyristryggingar almannatrygginga muni starfa áfram með svipuðum hætti og nú er. Í þessu felst einkum að núverandi elli- og örorkulífeyri verði viðhaldið og hann greiddur án tillits til ævitekna lífeyrisþega. Hann yrði því áfram grunnlífeyrir í nýju lífeyriskerfi. Úr lífeyrissjóðunum yrði hins vegar greiddur tekjutengdur ellilífeyrir og ráðist lífeyrisréttur af greiðslu iðgjalda af tekjum á starfsævinni. Í hugmyndum nefndarinnar er tekin ákveðin afstaða til ellilífeyrisréttar heimavinnandi maka. Eins og áður er sagt er gengið út frá því, eins og segir í skýrslunni, að í hjónabandi felist sameiginlegt fjárfélag hjónanna og þær eignir sem myndaðar eru af tekjum sem aflað er meðan hjónaband varir séu sameign hjónanna. Af þessu er ályktað að ellilífeyrisréttur sem stofnast með greiðslum iðgjalda af atvinnutekjum sé sameign hjónanna. Nefndin leggur því til að ellilífeyrisréttindi skiptist milli hjóna við slit hjónabands, hvort heldur er af völdum skilnaðar eða dauða. Nefndin leggur til að makalífeyrir í sinni núverandi mynd verði ekki í nýju réttindakerfi. Benda þeir á að í núgildandi ákvæði flestra lífeyrissjóða varðandi makalífeyri er tekið mið af því að eiginkonan væri fullkomlega háð eiginmanni sínum fjárhagslega og væri jafnframt á framfæri hans. Við andlát eiginmanns hefði konunni því verið greiddur framfærslulífeyrir, þ. e. makalífeyrir. Bent er á í skýrslunni að geysilegar breytingar hafa átt sér stað, varðandi launaða vinnu eiginkvenna utan heimilis á undanförnum tveimur áratugum og því séu þær forsendur sem lágu að baki makalífeyris að verulegu leyti brostnar. Í stað makalífeyris er því lagt til að ellilífeyrisréttindum hjóna verði skipt svo að við fráfall maka verði greiddur tímabundinn fjölskyldulífeyrir sem miðast við framfærslubyrði.

Má ég spyrja hv. þm. hvort þess sé að vænta að bráðlega verði lokið ræðunni?

Ég á svona þrjár, fjórar mínútur eftir.

Það er spurt vegna þess að við erum knappir með tíma og það er komið langt umfram þann tíma sem við ætluðum í þessa umr., en það er opin leið að fresta umr. En við höldum umr. áfram þar sem eru ekki eftir nema 2–3 mínútur.

Í stað makalífeyris er því lagt til að ellilífeyrisréttindum hjóna verði skipt svo að við fráfall maka verði greiddur tímabundinn fjölskyldulífeyrir sem miðist við framfærslubyrði. Er hér annars vegar um að ræða makabætur sem greiddar yrðu 1–2 ár eftir fráfall maka. Hins vegar er um að ræða barnalífeyri. Leggur nefndin áherslu á að hann yrði stóraukinn og greiddur framfæranda barna látins sjóðfélaga til 19 ára aldurs. Þessari till. nefndarinnar um stórhækkaðan barnalífeyri og að hann verði greiddur til barna látins sjóðfélaga til 19 ára aldurs ber sérstaklega að fagna. Till. nefndarinnar eru því í stórum dráttum þær að skipta ellilífeyrisréttindum hjóna, taka upp tímabundnar makabætur í stað makalífeyris og stórhækka barnalífeyri. Segir í skýrslu nefndarinnar að niðurfelling makalífeyris sé aðlögun að breyttum þjóðfélagsháttum, en framreikningur á makalífeyri leiði einnig í ljós að hann muni verða æ dýrari þegar fram í sækir. Nefndin leggur til veigamiklar breytingar að því er varðar iðgjaldagreiðslur. Leggur nefndin til að iðgjaldastofni verði breytt þannig að í stað þess að iðgjald sé eingöngu greitt af dagvinnulaunum skuli það greiðast af heildaratvinnutekjum, en um leið yrði tekjutengdur lífeyrir miðaður við heildaratvinnutekjur. Ég skal ekki, herra forseti, þar sem þess er óskað, taka mikið lengri tíma í að ræða þetta mál þó vissulega sé ástæða til og mörg ómerkari mál en lífeyrismálin fái hér meiri umfjöllun en það mál sem er til umræðu. En um leið og ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir þessa skýrslu, sem ég tel mikinn feng að og hljóti að verða stjórnvöldum tilefni til að taka á þessu máli af fullri einurð, þá ítreka ég spurningu mína til hæstv. fjmrh. um það hvort hann sé tilbúinn, ef dráttur verður á að koma á þeirri nýskipan lífeyrismála sem að er stefnt, að beita sér fyrir því að sérstaklega verði tryggt að þeir sem eru heimavinnandi búi við sambærileg lífeyrisréttindi og aðrir landsmenn.



Herra forseti. Mér finnst hv. síðasti ræðumaður setja mig upp að vegg með því að óska eftir yfirlýsingum í þessu stóra máli sem um er rætt. Ég er ekki tilbúinn að gefa neinar yfirlýsingar sem ég treysti mér kannske illa til að standa við á þessu stigi málsins. Þegar ég hef kynnt mér málið betur skal ég gefa þær yfirlýsingar sem ég treysti mér til að gefa.



Nú hefur kvatt sér hljóðs utan dagskrár hv. 10. landsk. þm. Það er augljóst, af ástæðum sem ekki þarf að rekja hér, að þingið er ekki aflögufært um mikinn tíma til utandagskrárumræðu nú. Þess vegna er utandagskrárumræða leyfð á þeirri forsendu að hún fari ekki fram úr einni klst. Þetta á að vera hægt vegna þess að hv. 10. landsk. þm. hefur tjáð mér að hann muni stilla máli sínu í hóf og það er ekki gert ráð fyrir að viðkomandi ráðh. þurfi að tala lengur en hv. málshefjandi. Því er treyst að aðrir ræðumenn, sem kunna að vera, stilli máli sínu svo í hóf að það megi takast að halda umr. innan þess ramma sem hér hefur verið ákveðinn.



Herra forseti. Það er sjálfsagt að verða við þeim tilmælum forseta, eins og aðstæðum háttar hér, að stytta mál sitt, en ég leyfði mér í síðustu viku að bera fram þá ósk til hæstv. forsrh., sem þá gegndi störfum sjútvrh., að tóm gæfist til þess áður en þingi lyki að ræða lítillega þann mikla vanda sem uppi er í fiskvinnslufyrirtækjunum um allt land vegna manneklu og þar af leiðandi erfiðleika á því að tryggja sem verðmætasta framleiðslu. Fyrirspurn mín til hæstv. sjútvrh. er því á þessa leið: Hvaða ráðstafanir hyggst ríkisstj. gera á næstunni til að hamla gegn manneklu hjá fiskvinnslufyrirtækjum í því skyni að tryggja lágmarksforsendur eðlilegrar verðmætasköpunar í íslenskum sjávarútvegi? Ég hygg að áhyggjur af því ástandi sem ríkjandi er séu ekki bundnar við einn stjórnmálaflokk frekar en annan og ekki fremur við verkafólk en stjórnendur fyrirtækjanna. Þar er um að ræða sameiginlegan vanda okkar höfuðatvinnuvegar, sjávarútvegsins. Ég hef leyft mér að kanna hjá forráðamönnum Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna nú í síðustu viku hvað talið væri að margt fólk vantaði í frystihúsin. Svör Sölumiðstöðvarinnar eru þau að í hús á hennar vegum vanti a. m. k. 1000 manns og þá er þess að gæta að frystihús tengd sambandi ísl. samvinnufélaga munu vera með um 37% af sameiginlegri heildarframleiðslu allra frystihúsa í landinu. Ég leyfi mér því að gera ráð fyrir að skorturinn á mannafla sé álíka mikill þar sem þýðir að í frystihúsin í heild vantar á milli 15 og 16 hundruð. Það er staðfest af þeim sem best þekkja til að þetta ástand fari sífellt versnandi, hafi aldrei verið verra en nú. Næsta spurning sem hlýtur að koma upp í hugann er sú: Hvað mikil eru þau verðmæti fyrir þjóðarbúið sem fara í súginn vegna þess að fólk fæst ekki í þessi störf? Það er erfitt að hafa hér uppi neinar nákvæmar tölur í þeim efnum, en þeir sem ég hef rætt það mál við, m. a. hjá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, staðfesta og staðhæfa að það hlaupi a. m. k. á mörgum hundruðum milljóna króna. Ég vil leyfa mér í þessum efnum, máli mínu til staðfestingar að vitna til ummæla framkvæmdastjóra eins helsta frystihúss í landinu, Norðurtangans á Ísafirði, sem er Jón Páll Halldórsson, en hann segir í Morgunblaðinu í viðtali í síðasta mánuði, þann 9. maí, með leyfi forseta: „Jón Páll Halldórsson framkvæmdastjóri Norðurtanga á Ísafirði sagði í samtali við Morgunblaðið að ástæða þessa“, þ. e. manneklunnar, „væri fyrst og fremst sú að fiskvinnslan hefði orðið undir í samkeppninni við þjónustugreinarnar um starfsfólkið. Eins og búið væri að fiskvinnslunni gæti hún ekki greitt nægileg laun. Því fengi hún ekki nægilega mikið af hæfu starfsfólki til vinnu. Skortur á hæfu starfsfólki drægi síðan úr möguleikanum á framleiðslu í verðmestu pakkningarnar og rýrði þannig tekjumöguleika frystihúsanna. Þetta væri því orðinn vítahringur.“ Ég hygg að þessi skilgreining sé rétt, að þarna sé einmitt að myndast mjög alvarlegur vítahringur sem stjórnvöld þyrftu hið allra fyrsta að gera alvarlega tilraun til að rjúfa ef ekki á illa að fara. Ég vil vitna í annað dæmi frá aðila vel kunnugum störfum í hraðfrystiiðnaðinum, dæmi sem fram hefur komið í fjölmiðlum á síðustu vikum og mánuðum. Ungur maður, sem annast verkstjórn í hraðfrystihúsinu í Hnífsdal við Ísafjarðardjúp, Einar Hjaltason, hélt fyrir stuttu erindi, er vakti mikla athygli, á námsstefnu Fiskiðnar, fagfélags fiskiðnaðarins. Hann tók þar dæmi af einum vænum togarafarmi upp á 150 tonn og komst að þeirri niðurstöðu eftir vandaða athugun og úttekt að væri slíkur afli unninn í hinar fljótvirkustu pakkningar, sem eru þá jafnframt þær sem gefa minnst af sér, væri framleiðsluverðmætið um 3.5 millj. kr. eða álíka upphæð og vinnslukostnaðurinn þannig að ekkert væri afgangs umfram vinnslukostnað. En væri hins vegar nægu fólki á að skipa og hægt að vinna þennan sama afla í verðmætustu pakkningar fyrir Bandaríkjamarkað, þar sem markaðurinn er nú opinn og tekur vel við, væri hægt að auka framleiðsluverðmætið um hvorki meira né minna en 60%. slík dæmi mætti taka mörg fleiri. en því sleppi ég tímans vegna hér. Nú hafa staðið yfir, eins og okkur er öllum kunnugt hér á hinu háa Alþingi. kjarasamningar undanfarna daga og er þeim nú lokið. Það voru uppi í þessum kjarasamningum ákveðnar kröfur fyrir fiskvinnslufólkið sérstaklega. Það voru ekki stórvægilegar kröfur, en ég vil harma að það skuli ekki hafa verið orðið við þeim í samningunum, að þær hafa ekki náð fram að ganga í samningunum, þessar sérkröfur fiskvinnslufólksins. því það voru svo sannarlega lágmarkskröfur. Gefið mun hafa verið út loforð eða yfirlýsing frá hæstv. ríkisstj. um að á þau mál yrði litið sérstaklega á þeim mánuðum sem eftir eru af þessu ári, en ég held að slík yfirlýsing sé heldur léttvæg í vasa meðan ekki kemur fram hvað ríkisstj. hugsar sér að gera í þessum efnum. En það gæti e. t. v. skýrst nokkuð í þessum umr. Það er mín von. Það hefur mikið verið um það rætt hvernig eiginfjárstaða fyrirtækja í sjávarútvegi hefur hrunið niður á hinum síðustu árum. Tölur í þeim efnum hafa verið nokkuð á reiki. en allt sem fram kemur bendir til hins sama, að um stórkostlegt eignahrun sé að ræða. enda þótt mælitækin séu kannske engin alveg hárnákvæm. Ég aflaði upplýsinga um þessi efni hjá hagfræðideild Seðlabankans í febrúarmánuði s. l. Ég hef nú í morgun einnig rætt við staðgengil aðstoðarbankastjóra Seðlabankans, þann mann sem mun helst hafa unnið í þessum útreikningum hjá þeirri virðulegu stofnun. og hann hefur látið mér í té hinar nýjustu tölur sem hann telur sig nú vera með, en tekur þó fram að það sé gert á sína ábyrgð. en ekki stofnunarinnar. Þessar nýjustu tölur eru á þá leið að á móti því að eigið fé hafi í upphafi árs 1981 verið 56.7% af heildareignum fyrirtækja í útgerð og fiskvinnslu, en skuldirnar þá um 43.3%, þá hafi þetta breyst á þann veg fram til síðustu áramóta að eiginfjárstaðan sé fallin úr 56.7% niður í 41% á þessum fjórum árum og verulegur meiri hluti af þessu falli hafi átt sér stað á síðustu tveimur árum. 1983 og 1984. Nú mun láta nærri samkv. upplýsingum sama aðila að heildareignir á sjávarútveginum séu á núverandi verðlagi ekki langt frá 40 milljörðum kr. Ég hef að vísu ekki skoðað það nákvæmlega hvernig heildareignirnar hafa breyst á þessum fjórum árum, en ég á varla von á því, með tilliti til lítillar uppbyggingar og lítillar hreyfingar í sjávarútvegi, a. m. k. hin síðustu tvö ár, að heildareignirnar séu meiri nú en þær voru fyrir fjórum árum. Á því skal ég þó hafa fyrirvara þar sem ég hef ekki kannað það alveg til hlítar. En ef við gerum ráð fyrir að þær hafi verið álíka miklar fyrir fjórum árum og þær voru um síðustu áramót eða á núverandi verðlagi í kringum 40 milljarðar kr. nemur þetta fall eiginfjárstöðunnar liðlega 6 milljörðum sem hafa verið færðir til í þjóðfélaginu frá sjávarútveginum til annarra aðila á þessum tíma. Og miðað við að eiginfjárstaðan hafi í ársbyrjun 1981 verið um 56.7% af heildarfjármununum eða um 22.7 milljarðar samsvarar þetta 6 milljarða fall því að af þeim fjármunum sem fyrirtækin áttu sjálf í sínum rekstri hafi milli 25 og 30% verið gerð upptæk. Það er eignaupptaka upp á 25–30% hjá sjávarútveginum. Ég á ekki von á að þeir séu margir á hinu háa Alþingi sem í rauninni hafi ætlað sér þetta, sem í rauninni hafi talið æskilegt að þannig færi. Mér þætti a. m. k. ákaflega fróðlegt að sjá framan í slíkan herramann í þessari stofnun. En þetta eru nú engu að síður þær staðreyndir sem við blasa og stjórnarstefnan hefur óneitanlega átt verulegan þátt í að kalla fram. Það getur enginn haldið því fram með réttu að ástæðan fyrir þessari eignaupptöku sjávarútvegsfyrirtækjanna sé of hátt kaup hjá sjómönnum eða fiskvinnslufólki. Ég held að það væri undarlegur maður innan þings eða utan sem slíku héldi fram. Það er ekki heldur hægt að halda því fram að ástæðan sé aflabrestur eða erfiðleikar á mörkuðum þó að þeir hafi verið nokkrir í sambandi við eina framleiðslugrein, skreiðina. Við skulum hafa í huga að á síðasta ári, 1984, er framleiðsluverðmæti sjávarafurðaframleiðslunnar skv. upplýsingum Þjóðhagsstofnunar prentuðum og útgefnum, sem þm. hafa fengið á sín borð, jafnmikið og það var að jafnaði á árunum 1978–1982. En á þessum viðmiðunarárum er einmitt m. a. að finna hæstu aflaárin í allri sögunni þegar framleiðslan varð mest, mælt á föstu verðlagi, - ekki bara tonnatala upp úr sjó heldur er ég að tala um sjávarafurðaframleiðsluna mælda á föstu verðlagi. Á síðasta ári, 1984, þegar fyrirtækin í sjávarútvegi og fólkið sem þar starfar verður fyrir hvað mestum efnahagslegum áföllum er framleiðsluverðmætið jafnmikið og það var að jafnaði á þessum fimm viðmiðunarárum. Árið 1984 var þriðja mesta framleiðsluár í allri sögunni. Búast má við, sem betur fer, að framleiðslan verði enn meiri nú á þessu ári, sbr. allar tölur fyrir fyrstu mánuði ársins sem ég ætla ekki að rekja hér nánar, samt sem áður er hag fyrirtækjanna og fólksins í sjávarútveginum svona komið og við þurfum að leita skýringa. Ég gæti hér, ef ég hefði ekki samið við hæstv. forseta um fáar mínútur, rakið mörg dæmi um hvað um þessa peninga hafi orðið. Þeir hafa hvorki gufað upp né lent í vösum almenns launafólks í landinu. Ég vil minna á hvaða gífurleg áhrif þessi þróun í sjávarútveginum hefur haft og mun hafa á byggðarlögin úti um allt land. Við vitum að það liggur fyrir að fólksflutningar hafa orðið meiri á síðasta ári en nokkru sinni fyrr í a. m. k. 25 ár frá kjördæmunum sex utan Reykjavíkur og Reykjaness. Ég leyfi mér einnig í þessu samhengi að minna á að ég upplýsti við umr. um frv. um Byggðastofnun í síðustu viku að fólkið í byggðarlögunum úti um land, þar sem byggt er á sjávarútveginum, og menn hafa að yfirgnæfandi flestir sína atvinnu beint af honum, er nú dæmt til þess að vera hálfdrættingar í okkar þjóðfélagi. Það liggur fyrir að íbúðabyggingar sem byrjað var á á síðasta ári urðu meiri í Reykjavík á árinu sem leið en um fjöldamörg ár næst á undan. Það var nýtt met í þeim efnum. Ég upplýsti með tölum frá Húsnæðisstofnun ríkisins að úti á landi var þetta þveröfugt og menn byrjuðu ekki nema á innan við 400 íbúðum á síðasta ári sem var innan við helmingur þess sem byrjað hafði verið á að jafnaði á árunum 1978-1982. Þannig hefur þetta snúist við og það var alveg sama útkoma þegar kom að annarri spurningu: Hvað hafði fólkið haft mikla fjármuni í höndum til að leggja inn á verðtryggða reikninga og aðra reikninga í innlánsstofnunum? Samkv. upplýsingum frá sjálfu bankaeftirliti Seðlabankans kom í ljós að ef menn úti um landið hefðu átt að halda í við höfuðborgarsvæðið í þeim efnum hefðu þeir þurft að leggja inn, þegar í báðum tilvikum var fyrst búið að leggja inn það sem þurfti til að halda óbreyttu verðgildi bankainnstæðnanna - þá þurftu menn í kjördæmum úti um land og að Suðurnesjunum meðtöldum að leggja inn helmingi meira en þeir gerðu til að halda í við höfuðborgarsvæðið, 2000 kr. fyrir hverjar 1000 kr., 200 þús. fyrir hverjar 100 þús. o. s. frv. Svona er þetta að þróast og það er meira áhyggjuefni en flest annað. 7.5% launahækkun nú dugar ekki fyrir þetta fólk í fiskvinnslufyrirtækjunum og ekki heldur fyrir fólkið í fiskvinnslufyrirtækjunum hér á höfuðborgarsvæðinu sem að sjálfsögðu er engu betur sett en hitt sem vinnur við fiskinn úti um landið. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. sjútvrh.: Hefur verið fjallað alvarlega um það á fundum hæstv. ríkisstj. hvernig meiningin sé að bregðast við? Von mín er sú, vegna þess að ég er sannfærður um að þar til ber brýna nauðsyn, að menn treysti sér til að stíga stór skref í þeim efnum að bæta svo að eftir verði tekið og um muni kjör fiskvinnslufólksins. Fyrirtækin í sjávarútveginum geta það ekki óstudd eins og farið hefur verið með þau. Það verður að koma til annað tveggja; bættur rekstrargrundvöllur fyrir fyrirtækin í sjávarútvegi og það stórlega bættur þannig að þau geti hækkað þetta lága kaup, ellegar með öðrum hætti, skattalega eða á annan veg beinn stuðningur frá ríkisvaldinu. Annaðhvort verður að koma til ef ekki hvort tveggja. Ég sé að ég hef talað lítið yfir stundarfjórðung og þó að margt sé ósagt vil ég standa við mitt loforð við hæstv. forseta og læt mínu máli lokið.



Herra forseti. Mér þykir ólíklegt að ég geti svarað svo umfangsmiklu máli sem þessu á einum stundarfjórðungi, en mun hins vegar reyna að taka í það eins stuttan tíma og mér er nokkur kostur. Það er út af fyrir sig ánægjulegt að þessi málefni skuli koma hér til umr. Það er vissulega nauðsynlegt. Það á ekki að koma neinum á óvart að íslenskur sjávarútvegur á í miklum erfiðleikum. Það lá fyrir þegar núv. ríkisstj. var mynduð, og var kannske aðalástæðan fyrir því hversu brýnt menn töldu að ljúka því verki á sínum tíma, að atvinnulífið stæði þá frammi fyrir hruni og það væri mjög óábyrg afstaða stjórnmálaaflanna í landinu ef ekki væri tekist á við þau vandamál. Núverandi stjórnarflokkar gerðu það með ýmsum ráðstöfunum. Það er út af fyrir sig ánægjulegt að Alþb. skuli viðurkenna að það hafi verið mikil ástæða til að grípa til róttækra aðgerða á sínum tíma og gengur jafnvel miklu lengra og telur að alls ekki hafi verið nóg að gert, þá sérstaklega í upphafi stjórnartímabilsins. Það þarf ekki frá því að segja að fyrir tveimur árum geisaði hér óðaverðbólga, 130–140%. Það var komið á nýrri efnahagsstefnu, sem ég skal ekki rekja neitt frekar, sem skipti að sjálfsögðu sköpum fyrir sjávarútveginn í þröngri stöðu. Ég kemst ekki hjá því að rifja í stuttu máli upp hvað einkum hefur verið gert til þess að bregðast við þeim mikla vanda sem við horfðum þá framan í. Í fyrsta lagi hefur verið farið í verulega fjárhagslega endurskipulagningu sjávarútvegsins. Það hefur tekið langan tíma og allt of langan tíma. Það hefur gerst með því að bætur úr Aflatryggingasjóði hafa verið verulega auknar, Fiskveiðasjóður Íslands hefur veitt mjög mikinn vaxtaafslátt og með þeirri skuldbreytingu, sem hefur átt sér stað í opinberum sjóðum, og vaxtaafslætti hefur greiðslubyrðin í Fiskveiðasjóði lækkað á árunum 1984 og 1985 úr 3500 millj. í u. þ. b. 1500 millj. Þá hefur átt sér stað mjög veruleg skuldbreyting á lausaskuldum sjávarútvegsfyrirtækja sem nú er nánast lokið. Þá hefur einnig verið ákveðið að endurgreiða sjávarútveginum uppsafnaðan söluskatt að upphæð 540 millj. kr. Allt eru þetta mikilvæg mál sem urðu þess valdandi að ekki fór verr en á horfði. Í öðru lagi hefur verið tekist á við skipulagsvanda sjávarútvegsins og stjórnun fiskveiðanna. Það hefur oft komið til tals hér á Alþingi og ég skal ekki hafa um það mörg orð. Markmiðið með þeirri skipulagsbreytingu var að takmarka veiðar á mikilvægustu fiskistofnum við ákveðin hámörk til að vernda þá og skapa svigrúm til að byggja upp fyrir framtíðina. Það hefur að miklu leyti tekist. Það hefur tekist að standa við þau mörk, sem sett hafa verið, að langmestu leyti. Auðvitað væri freistandi að veiða enn meira og það væri áreiðanlega hægt að selja meira á okkar mörkuðum eins og nú standa sakir, en það er nú e. t. v. það sem skiptir meginmáli fyrir framtíð íslensks þjóðarbús að við stöndumst þær freistingar að ganga um of á fiskistofnana. Ég get ekki mælt með slíkum aðgerðum. Þá held ég að hljóti að vera betra að takast á við erfiðleikana innan skynsamlegra aflamarka. Það var reynt að jafna þeim aflasamdrætti sem varð og það er engin ástæða til að gera lítið úr þeim aflasamdrætti eins og mér fannst að hv. fyrirspyrjandi gerði hér. Það er vissulega rétt að loðnuveiðin hefur komið upp aftur og komið í veg fyrir gjaldþrot loðnuflotans og vinnslustöðva loðnunnar, þ. e. fiskimjölsverksmiðjanna, en aflasamdrátturinn er mjög verulegur hjá botnfiskflotanum og þeim fiskvinnslustöðvum sem vinna úr þeim afla. Það var reynt að jafna þessum afla réttlátlega niður á bæði byggðarlög og skip til að koma í veg fyrir atvinnuleysi og það hefur sem betur fer að mestu leyti tekist. Það kerfi sem upp var tekið átti að hvetja sjómenn og annað starfsfólk í sjávarútvegi til að auka gæði og verðmæti þess afla sem veiða má hverju sinni og draga úr tilkostnaði við öflun hans. Það liggur fyrir að verulegur árangur hefur náðst í þessum efnum. en þó alls ekki nægilegur. Hv. þm. Kjartan Ólafsson tók eitt dæmi, vitnaði í erindi ungs manns, sem var ágætt dæmi um hvernig ekki á að standa að þessum hlutum. Hann nefndi dæmi um að togari kom að landi með 150 tonna afla og ekki réðist neitt við að vinna hann í viðkomandi frystihúsi. Þetta er alveg rétt og ber að harma að slíkt skuli koma fyrir. Hitt er svo annað mál að opinber stjórnvöld á hverjum tíma geta ekki ráðskast í einu og öllu með vinnubrögð manna úti um land. Þeir verða að finna sjálfir með hvaða hætti þeim hentar best að vinna úr þeim afla sem þeim er fenginn í hendur og fara með sinn kvóta. Það verður ætlast til þess að hver og einn reyni að samræma veiðar og vinnslu þannig að sem mest verðmæti verði úr fiskinum. Það kom því miður allt of oft fyrir á s. l. sumri, og þá kannske ekki síst á Vestfjörðum og að nokkru leyti á Norðurlandi og Austurlandi, að togarar komu með allt of mikinn afla að landi. Það er ein aðalástæðan fyrir því hversu illa fór með afkomu frystihúsanna á þessu svæði á s. l. sumri. Það er vonandi að menn hafi lært af þeirri reynslu og slíkt muni ekki koma fyrir aftur. Þá verður að sjálfsögðu að geta náðst um það samkomulag á milli aðila, að takmarka afla í hlutfalli við afkastagetuna í landi. Hitt er svo annað mál að þetta er ekkert einfalt mál úrlausnar og betra um að tala en í að komast. Með þessum orðum er ég á engan hátt að leggja dóm á einstök tilvik í þessu sambandi, en bendi hins vegar á að það er enn meiri ástæða til að fara varlega í sumar, miðað við þann vinnuaflsskort sem fyrir hendi er, því ef það er ekki gert má gera ráð fyrir að það fólk sem við þessi störf vinnur hafi ekki afla á haustmánuðum til að vinna úr. Þetta hlýtur að verða viðkomandi vinnslustöðvum hvatning til þess að gera sem mest verðmæti úr þeim afla sem til ráðstöfunar er. Það var einnig ákveðið að stemma stigu við frekari stækkun fiskiskipaflotans og hvetja útgerðarmenn til að beina skipum sínum í veiðar á vannýttum fiskistofnum og sjávardýrum. Þetta hefur að miklu leyti tekist. Það hefur orðið veruleg aukning á rækjuveiði. Og það hefur ekki verið heimilað að byggja ný skip. Hins vegar hefur verið reynt að beina fjármagni til orkusparandi aðgerða og ýmissa tæknibreytinga á flotanum og hefur verið gefin út reglugerð hjá Fiskveiðasjóði sem hvetur til slíkra fjárfestinga en því miður eru jafnvel nýjustu skip flotans ekki nægilega vel útbúin miðað við þær kröfur sem verður að gera. Ekki meira um það sem gert hefur verið þó að þar sé af mörgu að taka. Ég vildi fara nokkrum orðum um þær fullyrðingar hv. þm. að orðið hafi stórkostlegt eignahrun í sjávarútveginum og það sé mikið áhyggjuefni. Ég vil ekki draga úr því að eigið fé í sjávarútveginum er allt of lítið og eigið fé hefur hlutfallslega farið minnkandi. Það eru uppi tvær stefnur um hvernig fjármagna skuli fyrirtæki. Í fyrsta lagi að það skuli gera sem mest með lánsfé og í öðru lagi að það skuli gera sem mest með eigin fé. Ef við tölum t. d. við ekta kapítalista á bandarískum fjármagnsmarkaði þykir þeim óeðlilegt að eigið fé sé undir 60% og telja að það sé miklu mikilvægara að koma eiginfjárhlutfallinu upp í það áður en ráðist er í frekari fjárfestingar. Þeir hætta oft við fjárfestingar af þeim sökum. Þetta gera þeir til að halda uppi verðgildi hlutabréfa sinna. Þau skilyrði hafa ekki verið á Íslandi. Hér hefur verið tiltölulega lokaður hlutabréfamarkaður og fyrirtæki hafa að mjög miklu leyti þurft að byggja uppbyggingu sína á lánsfé. Hér hefur nú orðið nokkur breyting á þannig að það er vaxandi áhugi fyrir því að auka eigið fjármagn fyrirtækja. Ég ætla ekki að leggja neinn dóm á þessar tvær stefnur, en hins vegar get ég sagt það sem mína skoðun að ég tel almennt mun heilbrigðara að byggja fyrirtæki upp með sem mestu eigin fjármagni. Hv. þm. tók það fram hér að sjávarútvegurinn hefði verið rændur. Það stóð a. m. k. í grein sem hann ritaði í febrúar s. l. Ég held að hann hafi ekki endurtekið það nú, en ég held að þessa grein hafi hann skrifað í blað á Vestfjörðum þar sem hann segir að sjávarútvegurinn hafi verið rændur 6000 millj. kr. á tveimur árum og hefur það allt frá Seðlabanka Íslands. Nú sagði ég það áðan að sjávarútvegurinn hefur misst hluta af sínu eigin fé. Ég hef hins vegar verulegar athugasemdir fram að færa við þá útreikninga sem hér eru gerðir og kom þeim athugasemdum á framfæri við Seðlabanka Íslands, bað um að starfsmenn bankans lykju sínum athugunum áður en þeir færu að birta upplýsingar úr þeirri athugun sem fram fer á þeirra vegum. Ég tel að þeir séu alls ekki búnir að gera það upp sem þeir ætla sér að gera og þær tölur. sem þegar hafa verið birtar, gefi villandi mynd. Það er verið að vinna að því í Seðlabankanum og ég hef rætt það við þá og vonandi verður næsta skýrsla lokaskýrsla, en ekki verði meira um að birtar séu ófullkomnar upplýsingar um mikilvæg verkefni sem verið er að vinna að. Ég vil í því sambandi segja: Það er mjög vafasamt að semja uppgjör sem ekki er í neinu bókhaldslegu samhengi og það er þetta uppgjör Seðlabankans ekki. Það er ekki sambærilegt mat á eignum og skuldum. Þeir miða við eitthvað sem þeir kalla þjóðarauðsmat, sem er út af fyrir sig ágætt að hafa til hliðsjónar. en hins vegar er til margs konar annað mat og þar af leiðandi eru þessar upplýsingar, sem þegar hafa komið. ekki mjög nákvæmar. Það skiptir t. d. mjög miklu máli hver tímasetningin er í slíku uppgjöri. Þeir velja tímann rétt eftir gengisbreytinguna síðast, færa sem sagt upp allar skuldirnar á réttu gengi, en hins vegar er ekki framkvæmt sambærilegt mat á eignunum. seðlabankinn gaf síðan eftir um 500 millj. af þeim skuldum sem hjá honum var og það kemur ekki heldur fram í þessu. Það er vissulega rétt að eigið fjárhlutfallið hefur minnkað, en það eru ekki aðalskýringarnar að um svo stórkostlegt tap hafi verið að ræða í fiskvinnslunni. Við getum tekið eitt dæmi. Ágætis fiskvinnslufyrirtæki á Vestfjörðum kann að hafa átt eignir upp á 100 millj. 1981 og fjármagnað það eingöngu með eigin fé. Svo má vera, eins og oft vill verða, að komið hafi upp mikil bjartsýni í þessu fyrirtæki og það ákveðið að fjárfesta fyrir 400 millj. en ekki ein einasta króna hafi verið til í byggðarlaginu til að gera það og það fjármagn hafi þurft að taka allt að láni. Eigið fjárhlutfall þessa fyrirtækis fer allt í einu úr 100% í 20%. Það er að sjálfsögðu nauðsynlegt að taka slíkt inn í útreikninga sem þessa. Ég ætla ekki að fara með ákveðnar tölur um þær breytingar sem þarna hafa átt sér stað, þær eru nokkrar, en þær eru ekki í samræmi við þá útreikninga sem hv. þm. hér viðhafði, byggða á lauslegum upplýsingum frá Seðlabanka Íslands, sem hann túlkar sem ákveðna niðurstöðu bankans. Það er rangt. Bankinn hefur ekki komist að neinni ákveðinni niðurstöðu. Þar að auki gefur hann sér beinar forsendur um lausaskuldir fyrirtækjanna. Það er alveg rétt að opinberar skuldir hafa mjög aukist sem m. a. stafar af því að átt hafa sér stað verulegar skuldbreytingar, ekki bara núna heldur á undanförnum árum, sem hafa fært skuldir sjávarútvegsfyrirtækjanna við einkafyrirtæki og ýmsa aðila í þjóðfélaginu yfir á opinbera sjóði. Það þýðir lítt að gefa sér ákveðnar forsendur í þeim efnum. Ég er afar lítið hrifinn af bókhaldi sem þessu, hvort sem það er komið frá Seðlabanka Íslands eða öðrum, og ég leyfi mér að átelja að svo mikilvægar niðurstöður skuli vera dregnar af jafnléttvægum gögnum. En ekki meira um það. Ég vil ekki með þessu draga úr því að eiginfjárstaða fyrirtækjanna er mjög rýr og mjög slæm. Það hefur hins vegar verið unnið þannig að málum að skuldir fyrirtækjanna eru í mun meira mæli í skilum en áður var. Nú er aðalatriðið að sjávarútvegurinn verði þess umkominn að hagnast það mikið að hann geti staðið undir þessum skuldum og staðið undir þeim erfiðleikum sem hann hefur þurft að safna á sig á mörgum undanförnum árum. Það er ánægjulegt ef það er skoðun allra hér á hv. Alþingi, eins og hv. þm. taldi nánast öruggt, að menn telji eðlilegt að sjávarútvegurinn hafi slíkan hagnað á næstu árum. Ég fagna slíkri skoðun, en það er vissulega nokkuð nýtt fyrir mér. Ég hef ekki fundið hingað til að talið væri sjálfgefið að sjávarútvegsfyrirtækin hefðu eiginlega nokkurn verulegan hagnað, hvað þá hagnað til að standa undir þessum skuldbindingum. En það er vissulega forsenda þess að svo geti tekist. Þá vildi ég koma að þeim miklu erfiðleikum sem fiskvinnslan stendur frammi fyrir og ástæðum þess hvað illa gengur að halda starfsfólki í fiskvinnslunni. Það er allt saman rétt og er mikið áhyggjuefni hvernig þau mál standa. Ég bað Þjóðhagsstofnun í morgun að gefa mér upplýsingar um hvernig meðalkaup hafi breyst á þessu tímabili og hvaða ástæður kynnu að vera fyrir þessari þróun. Ef við lítum á hlutfall af meðalkaupi allra verkamanna á 4. ársfjórðungi 1984 var meðaltímakaup verkamanna í fiskvinnslu sem hlutfall af meðalkaupi allra verkamanna á 4. ársfjórðungi 1981 99.6% af meðaltímalaunum, en á 4. ársfjórðungi 1984 105.7. Hins vegar var hreint tímakaup fiskvinnslufólks, þ. e. verkamanna í fiskvinnslu, 90% 1981, en 92.5% á 4. ársfjórðungi 1984. Í sjálfu sér er þetta ekki nægileg skýring. Hér er hins vegar aðeins um samanburð innan verkamannastéttarinnar að ræða, en ekki samanburð við aðrar stéttir. Ef við lítum á fiskvinnslu eða verkakonur er þetta hlutfall þannig að meðaltímakaup var 109.5% á 4. ársfjórðungi 1981, en 111.3 á 4. ársfjórðungi 1984. Ef við miðum hins vegar við hreint tímakaup var það 97.3% 1981 á 4. ársfjórðungi og 94.7% 1984 í sambandi við hreint tímakaup. Það er sama hér: Eingöngu er um samanburð að ræða innan verkamannastéttarinnar. Ég tek undir það með hv. þm. að áreiðanlega má rekja þessa þróun að nokkrum hluta til spennu á ýmsum öðrum sviðum þjóðlífsins, spennu í þjónustustarfsemi og annarri atvinnustarfsemi sem hefur dregið óeðlilega til sín, en enginn getur hins vegar að lokum staðið undir nema sjávarútvegurinn sjálfur. Nú er ég ekki að fara með þessar tölur til að halda því fram að ekki þurfi að bæta kjör fiskvinnslufólks. Það er ekki mín skoðun því að ég er þeirrar skoðunar að svo þurfi að verða. Við í sjútvrn. höfum rætt þessi mál allnokkuð við forustumenn Verkamannasambands Íslands. Ég átti með þeim í upphafi árs 1984 mjög góðan fund þar sem rætt var um þessi vandamál af mikilli hógværð og menn reyndu að líta á hvernig ætti að bregðast við þeim vandamálum sem þá voru komin upp. Sá fundur leiddi til þess að ákveðið var að skipa starfshóp sem skyldi undirbúa frekari verkmenntun fólks í fiskvinnslunni með það í huga að það fólk sem færi í gegnum slík námskeið, slíka verkmenntun, næði meiri réttindum en aðrir og þeirra þjálfun og þeirra þekking væru metin einhvers í launum. Ég get ekki farið að rekja það sem gert hefur verið. Vissulega hefði það mátt taka skemmri tíma eins og oft vill verða. Það hefur þó verið unnið verulegt starf í þessu sambandi í ágætu samstarfi rn. og hagsmunaaðila og þá ekki síst í samstarfi við Verkamannasamband Íslands. Það var haldið fyrst tilraunanámskeið 18. og 19. febrúar s. l. Það námskeið sóttu 30 manns frá 20 frystihúsum í landinu. Það var samdóma álit þeirra, sem þar komu, að mikil þörf væri á fræðslu sem þessari. Nú hafa verið gerðar breytingar á þessu námskeiði með tilliti til reynslunnar á fyrsta tilraunanámskeiðinu og var ákveðið að standa fyrir grunnnámskeiðum í sumar í tvo til þrjá daga. Það er markmið slíkra námskeiða að kynna starfsfólki fiskvinnslustöðvanna mikilvægi sjávarútvegsins fyrir íslenskt þjóðarbú og hversu mikilvægt er að afurðir séu ávallt í hæsta gæðaflokki. Á þessum námskeiðum mun fyrst og fremst vera lögð áhersla á eftirfarandi: Sjávarútveginn og þjóðarbúið eins og ég sagði áðan, hráefnið, fiskgæði, hráefnisgeymslur, ferskfiskmat, vélavinnu við fisk, snyrtingu, vigtun og pökkun á fiski, gæðaeftirlit innan frystihúsanna, gæðaeftirlit sölusamtakanna, frystitækni, gerlastarfsemi, fiskmarkaði og starfsemi sölufyrirtækjanna erlendis. Það hefur þegar verið ákveðið að halda slík námskeið á Ísafirði, í Stykkishólmi, á Sauðárkróki, Dalvík, Hafnarfirði, Egilsstöðum, Húsavík, Vestmannaeyjum og Hafnarfirði. Í framhaldi af því er þess vænst að hægt verði að koma upp sérnámskeiðum, sem er ætlað að vera bæði verkleg og bókleg námskeið, í einstökum greinum fiskvinnslunnar. Námskeiðin verði 10–15 daga löng og haldin á þeim stöðum þar sem aðstaða er fyrir hendi. Þegar fram líða stundir verður að teljast eðlilegt að grunnnámskeiðin séu aðfararnám að (iðrum sérnámskeiðum. Á báðum þessum námskeiðum er ætlast til að þátttakendur hafi reynslu af starfi í fiskvinnslustöð þegar þeir koma á námskeiðin. Ég er ekki að rekja þetta, þó ástæða væri til að rekja gang þessara mála í miklu fleiri orðum, til að halda því fram að hér sé nóg að gert, en það er enginn vafi á að bæta þarf aðstöðu þess fólks sem vinnur við fiskvinnslu allt árið um kring og hefur hlotið þar gífurlega þjálfun og sérþekkingu. Og þetta fólk á rétt á hærri launum en það fólk sem aðeins stundar slík störf um stundarsakir. Það er orðið því miður allt of algengt, eins og fram hefur komið, að fólk vilji sækja til annarra starfa en ekki hafa þessi störf að langtímastörfum. Það er því miður svo líka að farið hefur vaxandi ákveðið virðingarleysi fyrir fiski og fiskvinnslu í þessu þjóðfélagi og hefur oft og tíðum verið rekinn heldur óskemmtilegur áróður gagnvart þessari undirstöðuatvinnugrein þjóðarbúsins. Við skulum vona að það snúist við og menn sjái að það sem skiptir máli er að þessari atvinnugrein farnist vel. Að því er lýtur að framtíðinni er á margt hægt að benda í sambandi við það sem gera þarf og verður unnið að. Ég vil í fyrsta lagi taka fram að ég tel nauðsynlegt að halda áfram svipaðri stefnu í fiskveiðistjórnun og þar með skapa möguleika fyrir samræmingu á vinnslu og aflabrögðum. Við erum búnir að ganga í gegnum eitt ár, þ. e. árið 1984, sem lofar nokkuð góðu og ég tel fulla ástæðu til að ætla að árið í ár verði hagstæðara í þessu sambandi. Við þurfum að halda áfram að tæknivæða bæði skipin og fiskvinnsluna. Það hefur verið reynt innan sjávarútvegsins að beina fjármagni sem þar er til ráðstöfunar fyrst og fremst í þá átt, en reynt að sneiða hjá nýfjárfestingu. Þar má vissulega miklu meira gera, en þar er takmarkað fjármagn fyrir hendi og ég tek undir það með hv. þm. að það skiptir náttúrlega meginmáli að sjávarútvegurinn hafi góða afkomu þannig að hann geti fjárfest fyrir eigið fé að allverulegu leyti. Það er alveg nýtt fyrir mér að heyra þær raddir að gott sé að sjávarútvegsfyrirtæki hagnist. Það er allt að því að slegið hafi verið upp stórfyrirsögnum í blöðum ef það hefur komið fyrir að eitthvert sjávarútvegsfyrirtæki hefur grætt og menn segja: Þetta gengur bara ekki. En það er að sjálfsögðu nauðsynlegt og mjög mikilvægt að slík umræða eigi sér stað. Hv. þm. Kjartan Ólafsson á þakkir skilið fyrir það að benda á þessa sjálfsögðu staðreynd. Þá skiptir einnig mjög miklu máli hver verður framtíðin á íslenskum mörkuðum. Það liggur t. d. ljóst fyrir að eftir síðustu fiskverðssamninga var áætlað að hagnaður fiskvinnslunnar væri, miðað við 6% ávöxtunarkröfu, um það bil 1.7% , ég held að ég fari rétt með það, en ef miðað er við aðeins 3% ávöxtunarkröfu er hagnaðarprósentan 2.6%. Miðað við þá kjarasamninga sem nú hafa verið undirritaðir má telja fullvíst að þessi prósenta verði um það bil 0. Þ. e. ef miðað er við 6% vexti í ársgreiðslu verði hagnaður fiskvinnslunnar um það bil 0. Það er einnig rétt að taka það fram að gert er ráð fyrir enn allmiklu tapi á flotanum. Eftir fiskverðsákvörðun var gert ráð fyrir 5% tapi á bátaflota á loðnu, 1.4% tapi á eldri togurum sem eru skráðir fyrir 1977, en 11.6% á yngri togurum skráðum eftir 1977. Þeir kjarasamningar sem leiddu til lausnar á sjómannaverkfallinu höfðu að sjálfsögðu í för með sér verri afkomu fyrir flotann. Það má gera ráð fyrir að það nemi um 3% á bátaflotanum og um það bil 1.4% á eldri togurunum og þá yngri togurunum líka. Ef slíkir kjarasamningar hefðu ekki verið gerðir má gera ráð fyrir að afkoma þeirra skipa hefði verið á núlli. Hins vegar er það óraunhæfur samanburður því ef ekki hefðu verið gerðir þessir kjarasamningar hefðu skipin væntanlega ekki farið af stað. Það sem mun skipta sköpum í þessari stöðu er hvað gerast mun á okkar mörkuðum erlendis. Vissulega er of snemmt að spá um það. Það benda þó allar líkur til þess að fiskneysla muni fara vaxandi í Bandaríkjunum og jafnvel geti orðið verðhækkun á blokk þar einhvern tíma á næstunni, án þess að ég geti neitt um það fullyrt. Það liggur fyrir að þær mikilvægu upplýsingar, sem hafa komið frá rannsóknastofnunum og birst í læknatímaritum um mikilvægi þess að borða fisk og er jafnvel talið að fiskneysla tvisvar í viku geti komið í veg fyrir alvarlega hjartasjúkdóma og jafnvel aðra sjúkdóma, munu verða fiskneyslunni mikil lyftistöng ef rétt verður á haldið. Vonandi sjáum við þessa þróun einhvern tíma á næstu mánuðum. Ég legg áherslu á að ef svo mundi verða og það kæmi einhver hækkun á fiskverði fram þarf sjávarútvegurinn á því að halda. Hann getur ekki starfað lengi við þau skilyrði að hafa engan hagnað. Vonandi fellur einhver slík guðsgjöf okkur í skaut þannig að við getum bærilega réttir staðið upp frá þessu borði. Auðvitað skiptir þarna máli margt annað. T. d. sá gífurlegi kostnaður og það vandamál sem við stöndum nú frammi fyrir varðandi orm í holdi, sem hefur skert stöðu sjávarútvegsins verulega, og margt mætti til telja. Það er mikilvægt að menn leggist á eina ár um að bæta það ástand. Það er margt annað, herra forseti, sem ég vildi sagt hafa varðandi fsp. hv. þm. Kjartans Ólafssonar, en ég áskil mér rétt til að koma upp aftur til að koma að viðbótarupplýsingum ef hann vill spyrja mig einhvers frekar um þetta mál eða vill fá nánari útlistanir á því sem ég hef í huga eða hef sagt. Ég viðurkenni fúslega að það mætti verða mun ítarlegra, en til þess að verða við tilmælum hæstv. forseta læt ég ræðu minni lokið.



Herra forseti. Í framhaldi af svari sjútvrh. þykir mér rétt að koma á framfæri nokkrum upplýsingum í þessu mjög mikilvæga máli. Hv. fyrirspyrjandi spyr hvað stjórnvöld hafi gert til að tryggja að starfsfólk fáist til fiskvinnslunnar. Hæstv. sjútvrh. hefur rakið það allítarlega og ég hygg að engum dyljist að allmikið hefur verið gert. En fleira þarf ef duga skal og sömuleiðis er rétt að spyrja hvað fiskvinnslan sjálf geri til þess að fólk fáist þar til starfa. Á fundi sem ég sat nýlega með öðrum Vestfjarðaþm. og ýmsum fiskvinnslumönnum af Vestfjörðum komu fram ákaflega fróðlegar upplýsingar sem mér þykir rétt að koma á framfæri. Á Flateyri var gerð nákvæm mæling á nýtingu í hlutfalli við ormafjölda. Í ljós kom að í marsmánuði var nýtingin yfirleitt á bilinu 50% og rétt rúmlega það þegar ormafjöldi var 2–3 í kg af flaki. En togari þeirra á Flateyri fór nokkrar ferðir í þorsk, sem gekk út úr Breiðafirði, og þá jókst ormafjöldi upp í 8.5 í kg af flaki og allt upp í rúmlega 12 og þá féll nýtingin niður í um það bil 44% þegar ormafjöldi var mestur. Það sýnir sig, án þess að ég lengi umræðurnar með því að telja upp þær mörgu tölur sem eru hér á blaðinu, að svo virðist sem nýtingin sé í beinu hlutfalli við ormafjölda. Þó fellur hún mjög hratt eftir að ormafjöldinn fer yfir 3 og, eins og ég sagði áðan, lækkar um um það bil 11% þegar ormafjöldi er kominn yfir 8–9 orma í kg af flaki. 11% fall í nýtingu er að sjálfsögðu svo mikil blóðtaka fyrir fiskvinnsluna að fiskvinnslumaðurinn sagði að ljóst hefði verið að í raun og veru borgaði sig alls ekki að vinna þennan fisk. Vafalaust er hér um mjög mikið vandamál að ræða. Samanburður er gerður í skýrslu sem við fengum á þessum fundi við Danmörku og ætla ég aðeins að koma inn á þær tölur. M. a. kemur fram í henni að ormur er ákaflega fátíður í fiski þar og eins og ég mun skýra frá síðar er öll nýting og afkoma frystihúsa í Danmörku stórum betri en hér. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þetta er í beinum tengslum við selafjöldann. Það er ekki nokkur vafi á því í mínum huga og ég held flestra vísindamanna. Og það er t. d. athyglisvert að mjög lítið er af sel á þeim slóðum sem danskur fiskur kemur frá. Athyglisvert er t. d. að Færeyingar, sem hafa lent í miklu minni vandræðum með orm, hafa kerfisbundið haldið selnum í skefjum. Það er í mínum huga tvímælalaus skylda stjórnvalda að halda selafjölda í skefjum á íslenskum fiskimiðum og við strendur landsins. Því má segja að þarna sé um að ræða eitt verkefni sem að stjórnvöldum snýr. Í skýrslu þeirra Vestfirðinganna er bent á nokkur önnur atriði, t. d. á fiskverð og að verðmun á slægðum og óslægðum fiski sem að þeirra mati á að vera meiri en nú er. Þeir segja, með leyfi hæstv. forseta: „Verðmunur á slægðum fiski og óslægðum verði aukinn. Ljóst er að þegar fiskur er átumikill og hrognafullur er fiskvinnslan að kaupa slóg, innyfli og hrogn á verði stórþorsks.“ Nokkur fiskvinnsluhús, a. m. k. tvö, sem ég þekki á Vestfjörðum, hafa hætt að taka óslægðan línufisk og segja mér að það hafi gerbreytt afkomu í vinnslu á þessum línufiski sem liggur held ég í hlutarins eðli. Hér segir einnig að meiri munur þurfi að vera á verði smærri fiskjar og stærri og strangari kröfur þurfi að gera til ormafiskjar. Að vísu á að verðfella hann, en því miður er það alls ekki gert í þeim mæli sem ætti að vera á ýmsum stöðum um landið og gæti ég nefnt um það mörg dæmi. Í þessari skýrslu er, eins og ég sagði áðan, gerður samanburður við dönsk frystihús, sem sjútvrn. hefur gengist fyrir. Kemur í ljós að launakostnaður við hverja unna klukkustund er um það bil 70% hærri í Danmörku en hér á landi. Er hann talinn vera um 4.3 dollarar hér á landi á móti 7.5 dollurum í Danmörku. Jafnframt kemur í ljós að t. d. hjá Dansk Findus eru afköst í 5 punda pakkningar um 20 kg á manntíma en hér 11.4 kg. Reyndar segir í þessari skýrslu að heyrst hafi, ekki er tekið ákveðnar til orða en svo. að í sérhæfðu húsi á Borgundarhólmi séu afköstin 30–35 kg á hvern manntíma í 5 punda pakkningar. Hér eru raktar ýmsar ástæður fyrir þessum gífurlega mun og sú fyrsta er, sem kom mér á óvart, að vélvæðing, sjálfvirkni og skipulag Dana sé a. m. k. einu stigi ef ekki fleiri framar en hjá okkur. Ég vek athygli á því að um s. l. áramót fól ég Framkvæmdastofnun ríkisins að hefja undirbúning að átaki á þessu sviði í fiskvinnslunni, þ. e. tæknivæðingu með nýjustu tækni o. s. frv. Það er hafið, en það verður að segjast eins og er, a. m. k. er mér tjáð það, að þetta hefur fengið heldur lítinn hljómgrunn hjá fiskvinnslunni sem ekki hefur talið mikla þörf á þessu. Í þeim mjög lauslega útdrætti sem fylgir á þessari athugun hjá Dönum er þó bent á ýmis atriði sem eru langtum lengra komin að þessu leyti en hjá okkur, t. d. flutningskerfi inn í frystiklefa o. s. frv. svo að eitthvað sé nefnt. Þá segir hér einnig að í Danmörku sé miklu meiri fjöldi aðstoðarfólks við eftirlit og skráningu en hér tíðkast. Þar er meira af þjálfuðu starfsliði sem væntanlega verður ráðin bót á að einhverju leyti með þeim námskeiðum sem nú eru hafin. En, segja þeir, stærsta atriðið er að þar er ákaflega lítill ormur í fiski. Hér segir reyndar: „Ormur í fiskholdi er svo til óþekktur í Danmörku.“ Herra forseti. Mér þótti rétt, án þess að lengja umræður um of um þetta mjög stóra og mikilvæga málefni, að koma þessum upplýsingum á framfæri, sem ég tel ákaflega athyglisverðar og gefa mjög til kynna að ekki aðeins með því að fella gengið er unnt að bæta afkomu fiskvinnslunnar og kannske er það lakasta leiðin. Þegar erlendar skuldir sjávarútvegsins eru orðnar svo miklar eins og við þekkjum, líklega um 85% skulda sjávarútvegsins í heild, og erlendar skuldir þjóðarinnar svo miklar eins og allir þekkja, þá er gengisfelling mjög skammgóður vermir þó að þurfi að gæta þess að gengið sé skynsamlega skráð. Mér sýnist að þær upplýsingar, sem koma m. a. fram í þessu og komu fram hjá hæstv. sjútvrh., gefi til kynna að stærsta átakið sem framundan er í tæknivæðingu og nýsköpun hljóti að vera hjá þessum grundvallaratvinnuvegi okkar og með því megi mjög bæta afkomuna.



Ég vil vekja athygli hv. þm. á því að þessi umr. hefur nú þegar staðið í ríflega klukkutíma. Ég sé að hér eru á mælendaskrá átta hv. þm. Ég treysti á góða samvinnu við hv. þm. að þessum umr. megi ljúka sem fyrst og þeir stytti mál sitt svo að sem allra flest sjónarmið megi þannig koma hér fram þar sem svo margir eru á mælendaskrá.



Herra forseti. Ég skal verða við þeirri beiðni að hafa ekki langt mál uppi, aðeins örfá orð út af því sem hæstv. forsrh. var að segja áðan um orminn og selinn. Það er ekki að sjá að menn hafi miklar áhyggjur af þeim efnum í þessari hv. stofnun. Hér er búið að vera á dagskrá í marga mánuði frv. um selveiðar, 210. mál ef ég man rétt, sem er nú ekki merkilegra en það að spurningin er, ef ég man þetta rétt, hvort á að flytja selveiðarnar undan hæstv. landbrh. og undir hæstv. sjútvrh. eða ekki. Þetta mál hefur legið hér svo mánuðum skiptir og hefur ekki verið tekið til umræðu. Á sama tíma er upplýst að það kostar fiskvinnsluna í landinu um 500 millj. árlega að tína þennan orm. Svo eru menn uppi á hv. Alþingi sem halda hlífiskildi yfir þessu óargadýri, sem selurinn er í þessum efnum, og mega ekki vatni halda ef á það er minnst að fækka þessum kvikindum að einhverju leyti. Það er ekki að sjá að hér hafi menn miklar áhyggjur í þessum efnum. Svo ég skal ekki tala meira um það. Það er alveg rétt á réttum stað, og Alþingi hlýtur að gefa sér tíma til þess, að ræða um stöðu fiskveiða og fiskvinnslu. Auðvitað hefur Alþingi gert það í vetur. Það hafa verið umræður um þessi mál með nokkuð stuttu millibili undir ýmsum dagskrármálum sem hér hafa verið rædd. Það er ekki nema eðlilegt að menn hafi af því áhyggjur hvernig nú er komið fyrir fiskveiðum og fiskvinnslu, þessari undirstöðuatvinnugrein. Þetta er ekki bara spurningin um hvernig þetta verkar á viðkomandi fyrirtæki eða fólk sem í fiskvinnslufyrirtækjum vinnur eða þau byggðarlög sem þarna eiga hlut að máli. Þetta er miklu stærra vandamál en það. Það er spurning um afkomu þjóðarinnar sem heildar hvernig úr þessu verður greitt. Og þetta er ekki að gerast fyrst núna þó að keyrt hafi um þverbak í tíð hæstv. ríkisstj. Auðvitað var farið að bera á þessu í tíð fyrrv. ríkisstj. Þá var verulega farið að halla undan fæti að því er varðar fiskvinnsluna. Ég held að menn hljóti að hafa af því áhyggjur að það liggur núna fyrir og hefur komið fram í umræðum áður hér í þinginu, síðast í síðustu viku, að það vantar um 1500 manns til að manna fiskvinnslufyrirtækin, frystihúsin. Það vantar 1500 starfskrafta, þá starfskrafta sem eru hvað bestir og skila hvað mestum auði ef þeir fengjust til að vinna í þessari atvinnugrein. Það er nákvæmlega sama uppi á teningnum að því er varðar flotann. Við erum að komast á það stig sem var milli 1950 og 1960 þegar fluttir voru inn útlendingar til að manna flotann vegna lélegra kjara sjómanna. Þetta er sú mynd sem við blasir og ég vil ekki trúa öðru en stjórnvöld hljóti að gera sér grein fyrir því að hér verður að breyta um stefnu í þessum málum. Eins og hæstv. forsrh. kom inn á áðan, þó að ég ætli ekki að fara að rekja ýmislegt af því sem við Vestfjarðaþm. höfum fengið í hendur af upplýsingum. er ýmislegt hægt er að gera annað en að fella gengið sífellt. Gengisfelling er kannske orðið aðallausnarorðið núna, miðað við það sem margir hafa talið hana vera allt til þessa kannske. Það eru ýmsir aðrir möguleikar. Aðalástæðan fyrir þessu er sú, eins og hæstv. sjútvrh. vék að áðan, að spennan er í þjónustustarfseminni. Hér á þessu svæði er spennan öll í þjónustustartseminni og undirstöðuatvinnugreinar þjóðarinnar, þær sem allt báknið byggir á, eru látnar grotna niður. Það var minnst á kjarasamninga áðan og það harmað að kröfur fiskvinnslufólks. sem fram voru settar, skyldu ekki ná fram að ganga nú. Auðvitað tek ég undir að slíkt skyldi ekki geta gerst. en ég hygg þó að engum hafi dottið í hug að vandamál þessa fólks hefðu orðið leyst á þeim tíma sem menn höfðu til umráða til þess annaðhvort að semja eða semja ekki. Ég hygg að það þurfi lengri tíma til að skoða og ganga frá málum fiskvinnslufólks, bæði að því er varðar atvinnuöryggi og kaupið sem slíkt, en menn höfðu þarna til umráða til að frá því yrði gengið. A. m. k. vona ég það og hef ekki ástæðu til annars en vona það að sá tími sem nú gefst verði nýttur til hins ýtrasta til þess einmitt og fyrst og fremst að leysa vandamál þessa fólks. Þar getur hæstv. ríkisstj. ekki hvað síst lagt sitt af mörkum. Það hefði t. d. verið gott innlegg hefðu stjórnarliðar á hv. Alþingi samþykki frv. um frekari leiðréttingar þessu fólki til handa hvað snertir atvinnuöryggi sem hér var fellt ekki alls fyrir löngu. Það gat verið innlegg til þess að stuðla að því að þetta fólk, sem nú er að ganga út úr frystihúsunum og þegar gengið út, staldraði kannske við ef það eygði einhverja möguleika á því að það ætti að gera eitthvað sem gæti orðið til þess að rétta hlut þess. Ég vona það a. m. k. og ég trúi ekki öðru en aðilar leggist á eitt um að nýta þann tíma vel sem nú gefst til að ganga frá árangursríkri aðgerð til að tryggja þennan starfskraft í framleiðslugreininni. En aðalástæðan fyrir því, herra forseti, að ég kvaddi mér hljóðs var ekki endilega þessi þó að þessi mál séu mér auðvitað hugleikin. Aðalástæðan var sú að í tengslum við það sem hér er verið að tala um er annað mál, mál sem ég vakti athygli á við umr. fyrir rúmri viku og þá við hæstv. forsrh. undir dagskrárliðnum Byggðastofnun. Það er hægt að fara út um víðan völl í umræðum um Byggðastofnun og byggðamál. Svo samhangandi eru þau mál öllsömul að það er hægt að ræða slíkt undir næstum hvaða dagskrárlið sem er. Í þessari umr. vék ég í örfáum orðum að því ástandi sem hefur skapast t. d. á Vestfjörðum vegna þeirrar breyttu reglugerðar sem gefin var út af sjútvrn. að því er varðar smábátana sem eru undir tíu smálestir og eru með heildarkvóta. Við Vestfjarðaþm. höfum a. m. k. fengið margar undirskriftir frá velflestum sjávarútvegsplássum á Vestfjörðum þar sem þessu er harðlega mótmælt. Ég bað hæstv. forsrh. að ganga á fund hæstv. sjútvrh. og taka þetta mál upp við hann. Ég held að ég hafi orðað það svo, að við hæstv. sjútvrh. þýddi ekkert snakk, við hann yrði að tala á skiljanlegu máli. 

Hv. þm. Ég er búinn að því alveg í botn.

Alveg í botn, já. Það væri þá gott að fá upplýst hér á eftir hver árangurinn hefur orðið af því.

Já, það gerir sjútvrh.

Það getur hann, já. Verkaskiptingin er sú?

Já.

Já, þá kemur vonandi að því á eftir. Og þá er spurningin: Er hæstv. forsrh. ánægður með niðurstöðuna sem hæstv. sjútvrh. mun greina frá á eftir? Það væri gott að fá vitneskju um það frá hæstv. ráðh. af því að hann er nú þm. kjördæmisins líka. En ég vil, með leyfi forseta, til að það verði skráð í þingtíðindi, leyfa mér að lesa örstutt bréf. Við höfum fengið þau mörg og efnislega eru þau nánast eins þannig að það nægir að lesa eitt. Þetta bréf er stílað á hæstv. sjútvrh. og þm. Vestfjarða er afhent afrit af því. Það hljóðar svo, með leyfi forseta: „Undirritaðir trillubátaeigendur á Ísafirði mótmæla harðlega þeim veiðitakmörkunum sem nú gilda á handfæraveiðum og felast í helgarveiðibanni frá kl. 24 á föstudegi til kl. 24 á sunnudegi. Í fyrsta lagi er slíkt bann algerlega óþarft þar sem handfæraveiðar trillubáta yfir blíðasta og besta sumartíma geta ekki skipt sköpum í þeirri viðleitni stjórnvalda að hindra ofveiði á fiskistofnum landsmanna. Í öðru lagi hindrar helgarveiðibann sjósókn viðkomandi báta í mun meira mæli en sem nemur þessum tveim dögum þar sem fæstir eða engir bátar, er róa frá Ísafirði, landa daglega vegna fjarlægðar á miðin. Vegna þessa nást ekki nema í mesta lagi fjórir veiðidagar í viku hverri. Við mótmælum því að hömlulaus veiði smábáta við Suðurland á vetrarvertíð skuli látin bitna á Vestfirðingum og öðrum þeim sem ekki hafa möguleika á að stunda veiðar á smábátum yfir vetrarmánuðina. Það er álit okkar að slík stjórnun fiskveiða sem nú er viðhöfð sé hrein svívirða við Vestfirðinga og aðra sem á fiskveiðum lifa. Þegar ekki er hægt að fara fram á trilluhorni og draga sér fisk á handfæri án þess að þurfa að hlíta boðum og bönnum stjórnvalda er fokið í flest skjól. Við skorum á hæstv. sjútvrh. og þm. okkar að ráða nú þegar bót á þessu hróplega óréttlæti með endurskoðun á núgildandi reglugerð.“ Nú spyr ég hæstv. forsrh.: Hefur hann beitt sér fyrir því við hæstv. sjútvrh. að þessari reglugerð verði breytt? Er hæstv. forsrh. þeirrar skoðunar að réttlætanlegt sé eins og málum er nú háttað að stjórna með þeim hætti sem gert er eða hvað annað hefur komið út úr viðræðum þeirra hæstv. forsrh. og sjútvrh.? Eftir þessu verður gengið í þessum umr. að fá við því skýr svör hvað þarna hefur gerst. Ég vil svo að síðustu harma mjög þau orð sem hæstv. sjútvrh. sagði áðan, að hann teldi að halda ætti svipaðri stefnu í stjórnun fiskveiða næstu árin og hefur verið gert núna í tvö ár, þ. e. alræðisvald eins ráðh. yfir fiskveiðum og fiskvinnslu í landinu. Mig hryllir við slíkri stefnu ef hún á að halda áfram - ekki vegna þess að ég haldi endilega að núverandi hæstv. sjútvrh. verði verri en einhver annar, heldur vegna þess að ég tel að þarna sé einum einstaklingi falið allt of mikið vald og Alþingi afsali sér þarna allt of miklu valdi til eins aðila í kerfinu.



Herra forseti. Það er kannske rétt að ég svari fsp. hv. 3. þm. Vestf. þótt mér fyndist að hann hefði meiri áhuga fyrir þessu máli sem kjördæmismáli en að líta á málið í heild sinni sem virðist ekki vera góð afstaða. Ég hef fengið þessi bréf, hv. þm., og ég hef fengið líka bréf úr mínu kjördæmi. Þau eru ekkert betur orðuð en það bréf sem hér var lesið og skrifað var á Ísafirði. Ef menn geta ekki komið málum sínum á framfæri með öðrum hætti en að tala um að viðhöfð sé hrein svívirða við Vestfirðinga og aðra er af fiskveiðum lifa o. s. frv. er rétt að lesa bréf einnig frá Austurlandi. Þar er lýst yfir hörðum mótmælum „gegn þeim ósanngjörnu og fáránlegu reglum sem opinberir aðilar hafa sett um fiskveiðar smábáta undir tíu rúmlestum. Landsaflakvóti allra slíkra báta á landinu er fráleitur og getur valdið óþolandi misrétti milli einstakra veiðisvæða og landshluta þar sem góð fiskveiði á einum stað getur stórlega dregið úr eðlilegri veiði á öðrum. Þá mótmælir fundurinn einstökum veiðistöðvunum trillubáta um hásumarið og nú síðast þeim barnalegu reglum að banna smábátum fiskveiðar um helgar. Fundurinn telur allar hömlur á fiskveiðum smábáta, sem að jafnaði geta ekki stundað veiðar nema fimm til sex mánuði á ári, gjörsamlega gagnslausar til verndar fiskistofnum, auk þess sem þær eru frekleg árás á atvinnufrelsi manna og í engu samræmi við það frjálsræði og frelsistal sem frá stjórnvöldum heyrist.“ Það má vel vera að svona bréfaskriftir þyki vera góðar bréfaskriftir hjá hv. þm. Karvel Pálmasyni. Mér finnst þetta vera léleg aðferð til að koma skoðunum sínum á framfæri og væri nær fyrir hv. þm. áður en hann grípur til allra sinna fullyrðinga að ég fái að upplýsa hann um hvernig þessi mál standa. Lítum á árið 1984. Þá veiða trillubátar á Suður- og Suðvesturlandi 5780 tonn. 34.7% veiðinnar voru í janúar til maí, 50% í júní til september og 15.3% í október til desember. Ef við lítum á Vestfirði veiddu sams konar smábátar 3041 lest. 11.9% voru veidd í janúar til maí, 79% í júní til september og 9.1% í október til desember. Á Norðurlandi voru veidd 6093 tonn eða 22.2% í janúar til maí, 68% í júní til september og 9.8% í október til desember. Á Austurlandi voru veidd 3213 tonn eða 12.6% í janúar til maí, 67.5% í júní til september og 19.9% í október til desember. Lítum á þá veiði sem hefur átt sér stað á Suðurlandi, í öllum landsfjórðungum, í janúar til maí bæði árið 1984 og árið 1985. Veidd voru 2009 tonn á Suður- og Suðvesturlandi á tímabilinu í fyrra frá janúar til maí 1984 eða 48.5% af heildarveiðinni á þessu tímabili. Á Vestfjörðum voru veiddar 363 lestir eða 8.7% af heildarveiðinni þarna í janúar til maí 1984. Á Norðurlandi voru veidd 1357 tonn eða 32.8%, en á Austfjörðum 406 tonn eða 9.8%. Lítum svo á árið 1985. Þá voru veiddar á Suður- og Suðvesturlandi af smábátum 4568 lestir eða 51.3% af heildarveiðinni, þ. e. heildarveiði þeirra hefur hækkað úr 48.5% í 51.3%. Á Vestfjörðum voru veidd 765 tonn, hækkaði úr 363 lestum í 765, og Vestfirðir halda sama hlutfalli eða 8.7% á þessu tímabili. Á Norðurlandi hafa hins vegar verið veidd 862 tonn eða 20.9% , en voru á sama tíma í fyrra veiddar 1357 lestir þannig að hlutfall Norðurlands fer úr 32.8% í 20.9%. Austfirðir fara hins vegar úr 406 lestum í 1700 eða úr 9.8% í 19.1 %. Það sem hér hefur gerst er fyrst og fremst það að afli á Norðurlandi hefur verið hlutfallslega lakari, en aftur á móti hefur afli á Austurlandi verið hvað bestur. Nú má vissulega um það deila hvernig stjórna ber þessum veiðum og hvort einhverjar takmarkanir skuli vera á þessum bátum sem öðrum. Það hefur oft verið rætt hér að það er mjög erfitt að vera með takmarkanir á bátum rétt yfir tíu lestum en engar á bátum undir tíu lestum. Það stendur ekkert til, eins og kemur fram í þessum bréfum, að láta Vestfirðinga, Austfirðinga eða Norðlendinga gjalda fyrir það að einhverjir hafi veitt heldur meira en venjulega á Suðurlandi og Vesturlandi. Það hefur enginn sagt það og stendur ekki til. Það liggur hins vegar fyrir að það þarf að vera takmörkun á veiðunum á þessum tímabilum. Ég sé ekki betur en veiðar þessara aðila séu mun betri en mörg undanfarin ár. Þar af leiðandi hlýtur afkoma þessarar útgerðar að hafa lagfærst verulega. Það er vissulega erfitt að þurfa að búa við að það séu takmarkanir á fiskveiðum. Ég veit að hv. 3. þm. Vestf. vill ekki takmarka neinar fiskveiðar. Hann vill hafa þetta allt saman laust í reipunum og menn veiði bara hver sem getur veitt. Það er skoðun út af fyrir sig. Það er sjálfsagt af hv. þm. að halda því fram, eins og hann gerði í vetur og kom berlega fram hjá honum, að engin ástæða sé til að takmarka fiskveiðar. Ég er hins vegar annarrar skoðunar og tel að okkur beri skylda til að vernda fiskistofnana en ekki veiða þá alla upp til að leggja á altari lífsgæðakapphlaups núverandi kynslóðar. Það ber að geyma eitthvað til komandi kynslóða. Það má þó hafa á því aðra skoðun eins og hv. 3. þm. Vestf. Ef hins vegar þurfa að eiga sér stað takmarkanir á annað borð verður að vera samræmi í þeim takmörkunum og það verður að ganga réttlátlega yfir alla en ekki einstaka útgerðaraðila og einstaka staði á landinu.



Herra forseti. Hv. þm. Kjartan Ólafsson hefur tekið hér upp allmyndarlega hanskann fyrir atvinnurekendur í sjávarútvegi og er það vel því ekki veitir af að menn leggist á eitt með að opna augu landsmanna fyrir bágri stöðu í sjávarútvegi í heild í landinu í dag, stöðu sem hefur orðið með þeim hætti á löngum tíma, löngu árabili, enda lagði hæstv. sjútvrh. áherslu á hve mikilvægt væri að þarna horfðu menn til allra átta og tækju á eins markvisst og unnt væri. Mér finnst við hæfi í þessari umr. að taka upp hanskann fyrir fiskverkafólk landsins. Ég hygg að það sem hv. þm. Kjartan Ólafsson sagði um fiskvinnslu, stöðuna almennt, sé flest satt og rétt þó sumt hafi verið byggt á hæpnum forsendum. En ég vil í stuttu máli víkja að stöðu fiskvinnslufólksins sem vinnur við framleiðsluna. Það eru u. þ. b. 11 þúsund starfsmenn í fiskvinnslu á Íslandi. Þar af eru 70–75 % konur. Meðallaun í fiski hjá heilsdagsstarfsmönnum liggja í u. þ. b. 20 000 kr. á mánuði yfir s. l. ár og er þá meðtalin næturvinna. bónus og annað sem til fellur með þeim hætti. Þarna er að vísu miðað við að það varð nokkurt stopp á s. l. ári vegna ýmissa ástæðna, en munar ekki miklu í launum. Tímakaupið hjá fiskvinnslufólki í dag er 81.20 kr. Það svarar til 31/4 konfektmola svissneskra. Það segir sína sögu. Það er, eins og kom fram, mikill fjöldi kvenna í fiskvinnslunni. Það sem hefur kannske helst þótt bæta launin er bónusfyrirkomulagið. Það er talið að bónusfyrirkomulagið í fiskvinnslu hækki laun um 25%–30%. Það er að mínu mati að koma í ljós æ betur að bónusfyrirkomulagið í fiskvinnslu gengur ekki til lengdar. Það gengur ekki vegna þess að vinnan í fiskvinnslunni er svo erfið og svo krefjandi fyrir þá starfsmenn sem þar vinna og bónuskerfið skapar svo mikla pressu og þrýsting á starfsmenn að það er ekki mannsæmandi að mínu mati. Ég hygg að það fari stöðugt fjölgandi þeim starfskonum í fiskvinnslu sem vilja leggja af bónuskerfið, jafnvel þó þær lækki í launum. Hitt er annað að þetta starfsfólk hefur þjálfað með sér mjög markviss og ákveðin vinnubrögð. Ég held að það hljóti að koma að því að bónusgreiðslurnar reiknist inn í tímakaupið án þess að bónusfyrirkomulagið haldi velli eins og það er í dag. Starfsfólk í fiskvinnslu er yfir höfuð traust og gott starfsfólk og hlynnt fyrirtækjunum sem það vinnur hjá, enda fara þar hagsmunir saman. Ég held að það komi að því að það verði meira almenn verkstýring fremur en bónusfyrirkomulag sem ræður vinnuhraða í fiskvinnsluhúsunum. Ég held að það sé mannréttindamál og ég held að það sé einnig mikilvægt til þess að við getum byggt áfram upp fiskvinnslu okkar lands sem er kjölfestan í þjóðartekjum okkar. Á móti er auðvelt að segja að þeim sem ekki standa sig í þeirri vinnu megi víkja úr vinnu. En það fjölmarga dugnaðarfólk sem vinnur í fiskvinnslunni er ekki hægt að keyra til lengdar með slíkum þrýstingi. Það er feikilegt álag sem kemur oft upp í fiskvinnslunni. Sumt óafvitað, þ. e. veiðimennskan gerir ekki alltaf boð á undan sér hvað aflinn er mikill. Ég vil nefna sem dæmi að fyrir þessa löngu helgi, sem er nýliðin, fékk Íshúsfélag Ísfirðinga 300 tonna afla. Það var ekki skortur á fiski í húsinu. Það var ekki hægt að vinna þennan afla þessa daga og það var kallað að það hefði verið bjargað um 70 tonnum með því að koma þeim í gáma. Þetta er auðvitað mjög slæm staða, en slíkt er alltaf að koma upp. Þetta bætir ekki hráefnið sem er komið á land. Það skapar vandamál fyrir frystihúsið og álag fyrir fiskverkafólkið þegar þarf að sinna svo miklum afla. Rétt er að vekja í stuttu máli máls á þeim atriðum sem um er að ræða í baráttu fiskverkunarfólks fyrir betri launum. Í fyrsta lagi er fiskverkafólk í landinu eina starfsfólkið sem hefur óbundinn uppsagnarfrest, þ. e. skv. lögum er eins til þriggja mánaða uppsagnarfrestur miðað við tveggja til fimm ára vinnu, eftir þrjú ár er tveggja mánaða uppsagnarfrestur og eftir fimm ár þrír mánuðir. Að öðru jöfnu, ef fólk kemur ekki til vinnu attur í frystihúsi, eru þessir mánuðir greiddir. Að öðrum kosti er með viku fyrirvara hægt að senda fólk heim kauplaust. Það má kalla það „til geymslu“. Þetta er eina verkafólkið í landinu sem býr við þessa stöðu nú og það gengur ekki. Síðastir voru hafnarverkamenn að fá lausn á þessum málum. Þetta verða menn að horfast í augu við þegar verið er að fjalla um stöðu sjávarútvegsins í landinu í heild. Ég get nefnt sem dæmi að þrisvar sinnum á sjö mánaða tímabili á síðasta ári og fram í janúar á þessu ári var verkafólki sagt upp í Vestmannaeyjum af ýmsum ástæðum, vinnustöðvunum og fleiri ástæðum. Þessu fylgir auðvitað slíkt óöryggi að ekki er hægt að mæla því bót á neinn hátt. Það þarf að koma málum svo fyrir, eins og kom fram hjá hæstv. sjútvrh., að sjávarútvegurinn, fiskvinnslan, útgerðin og aðrir aðilar, geti með góðu móti boðið fólki upp á annað en slíkt óöryggi sem þessu fylgir. Það er fjallað um aðstöðuna í fiskverkunarhúsunum í kröfum og stöðubaráttu fiskverkafólks. Víst er aðstaðan mjög mismunandi, en í heildina er hún margfalt verri en í opinbera geiranum, gamaldags og úrelt og ekki boðleg. Það hefur þó lagast mikið á undanförnum árum. Nefna má sem dæmi að aðstaða er til fyrirmyndar í frystihúsum á Akureyri, Ísafirði og ég nefni sem dæmi Hrísey þar sem er sérlega glæsileg aðstaða og til mikillar fyrirmyndar. En þarna er mismunun á milli hins almenna verkafólks í fiskvinnslu sérstaklega og svo í opinberum stofnunum um allt land. Eitt af því sem fiskverkafólk talar um í sínum kjaramálum er niðurfelling eftirvinnu. Í dag er dagvinna til kl. 5 og eftirvinna á milli 5 og 7 nema á föstudögum, en þá er næturvinna eftir kl. 5. Eftirvinnulaunin eru 40% ofan á dagvinnutaxta og næturvinnulaunin eru 80% ofan á dagvinnutaxta. Það er ein af kröfum þessa fólks að annaðhvort verði um að ræða dagvinnu eða næturvinnu, eftirvinnan falli út. Ég tel það sanngjarnt og hljóti að koma að því. Það er eitt af því sem verður að taka til höndum við og kveða á um til þess hreinlega að ekki fari allt frekar úr böndum í fiskvinnslunni en orðið er. Það er einnig mikið baráttumál þess mikla fjölda kvenna, um 7 til 8000 kvenna sem eru í fiskvinnslunni, að þær fái að nota nokkra daga af sínum veikindadagarétti til að sinna veikum börnum sínum. Þetta hefur náðst fram í opinberum samningum, m. a. í sveitarfélögum ýmsum. Þetta verður að horfast í augu við því að það verður að vera í taki við rétt annarra launþega. Það er ekki hægt að skilja fiskverkafólk eða verkafólk í verksmiðjum o. s. frv. út undan. Þetta hefur náðst hjá verkafólki á sjúkrahúsum og það er vel. Í stuttu máli má segja að staðan gagnvart sjávarútveginum sé tilræði við atvinnugreinina. Um leið er hún tilræði við framfarir og möguleika í þessu landi. Hv. þm. Kjartan Ólafsson spurði hvernig ætti að bregðast við, sagði að taka yrði stór spor, menn yrðu að þora það. Hann talaði um hækkuð laun, skattaívilnanir. Þetta er auðvelt að leggja á borðið að þurfi að ske. En það þarf að vera samræmi í því og það þarf að nást árangur með samtaka átaki. Ég minni á þáltill. sem ég og fleiri þm. höfum flutt á þessu þingi um menntun fiskvinnslufólks sem reyndar er byrjuð á vegum sjútvrn. En ég tel að þurfi að taka mun fastar á og tengja slíka menntun við skólakerfi landsins til þess hreinlega að efla samúð með fiskvinnslunni í skólakerfi landsins. Þá höfum við flutt þáltill. um átak í markaðsmálum sem er eitt af stærstu málum okkar framtíðar. Ég held að staða sjávarútvegsins í heild. fiskvinnslu, útgerðar og fiskverkafólks ekki síst, sé þannig að þar sé um að ræða stærsta vandamál þjóðfélagsins, það vandamál sem menn verða að horfast í augu við og taka á sameiginlega. En ástæðan fyrir því að menn veigra sér við að taka fast og ákveðið á í þeim efnum er í stuttu máli sú, að það mun hrikta í þjóðfélaginu, í þjónustugreinunum og öðru, þegar þessi undirstöðuatvinnuvegur, undirstöðuþáttur í okkar þjóðfélagi, þarf að fá það sem honum ber.



Þessi umr., sem nú stendur yfir, er um hið mikilvægasta mál og undir venjulegum kringumstæðum hefði ekki hvarflað að okkur annað en taka okkur nægjan tíma og tíma sem þarf til þess að ræða þetta mál. Hins vegar er það að við erum vanda bundnir vegna þess að það er haft í huga að næstu daga verði þessu þingi lokið. Og ef svo má verða er greinilegt að það eru mjög mikil takmörk fyrir því hvað við getum haldið þessari umr. lengi áfram. Það var gert ráð fyrir því að þessi umr. væri einn klukkutíma, en hún er búin að standa núna í nálega einn klukkutíma og þrjú korter og sex eru enn á mælendaskrá. Það er nauðsynlegt að slíta þessum fundi þannig að deildarfundir geti hafist fyrir kvöldmat og það sé búið að vinna nokkurt verk fyrir kvöldmat. Nú vil ég mælast til með tilliti til þessa að þeir sem eftir eiga að tala og eru á mælendaskrá stilli nú máli sínu svo í hóf að það verði naumast um annað að ræða en athugasemdir. Þessi von er sett fram vegna þess að augljóst er að það færi miklu betur á því að ljúka umr. núna en fresta henni. En ef okkur tekst ekki að ljúka umr. á skömmum tíma eigum við ekkert ráð annað til en að fresta henni.



Herra forseti. Hér er til umr. staða fiskvinnslunnar og þá sérstaklega sú nöturlega staðreynd að fólk mætir þar ekki lengur til vinnu vegna þess að launin eru lág. Hér er verið að ræða þá spurningu hvort það borgar sig og þá fyrir hvern að borga fiskverkunarfólki 16 þús kr. í laun á mánuði. Þessi staða, sem er upp komin, er í raun afleiðing þeirrar láglaunastefnu sem hefur verið rekin hér á landi, ekki bara af afturhaldsstjórninni sem nú situr og hefur í raun ekki orðið sammála um neitt annað en að lækka laun, heldur einnig af atvinnurekendum og því miður að því er virðist líka af verkalýðsforustunni, meðvitað eða ómeðvitað. Þessi staða er einnig dæmigerð fyrir þá þjóðfélagslegu óhagkvæmni sem er fylgifiskur lágra launa. Það segir miklu meira en mörg orð, og mörg orð hafa hér verið töluð, um kjör þessa fólks á ofanverðri tuttugustu öld að það skuli vera hinar ytri aðstæður sem segja stopp, hingað og ekki lengra. Það er ekki verkalýðsforustan, heldur ytri aðstæður fólksins sjálfs. Fiskvinnslan kallar á efnahagsaðgerðir. Sumir þeir sem lengst eru til hægri í stjórnmálum segja að of mikil félagsleg aðstoð sé óholl þar eð hún dragi úr sjálfsbjargarvitund fólks. Efnahagsaðgerðirnar 1983 voru fétagsleg aðstoð fyrir atvinnuvegina, voru félagsleg aðstoð fyrir hina ríku og nú er í raun verið að biðja um meira. Forsendur hinnar hefðbundnu og pólitísku kjarabaráttu launafólks hafa í gegnum tíðina fyrst og fremst verið siðferðilegar forsendur. Menn hafa orðið ásáttir um að láta ekki hinar ytri aðstæður einar um að stjórna lífskjörum fólks. En nú bregður svo við hér á vordögum 1985 að hin vélrænu markaðsöfl, markaðslögmálið svokallaða, sem ekki spyr um líf og tilfinningar, tekur ráðin af hinum svokölluðu ráðamönnum. Þetta segir allt um þá, en ekkert um markaðslögmálið nema þá helst að það kemur hér að góðu gagni og neyðir menn til alvarlegrar umhugsunar um það samfélag sem við búum í. Heimspekingar hafa lengi reynt að smíða einhverjar siðlegar kenningar um mannlegt samfélag, sem það eigi eða megi lúta. Einn þeirra hefur nýlega verið kynntur hérlendis. Sá er bandaríski háskólakennarinn John Rawls. Hann hefur sagt að kjaramunur í samfélagi eigi ekki að vera meiri en hagkvæmt geti talist fyrir samfélagið í heild. Ef við kyngjum þessu sem réttlátu lögmáli er launamunurinn á Íslandi nú ekki bara ósiðlegur, heldur er hann einnig farinn að stríða gegn öllum hagkvæmnissjónarmiðum. Herra forseti. Það er forkastanlegt að ræða það hér í þessari virðulegu stofnun hvort það borgi sig eða borgi sig ekki að greiða lifandi fólki 16 þús. kr. í mánaðarlaun. Ég ætla mér ekki að taka frekari þátt í þeirri umræðu.



Herra forseti. Ég ætla að hefja mál mitt, sem skal vera stutt, á því að þakka hv. þm. Árna Johnsen fyrir hans góða innlegg í þessar umr. og undirtektir við kröfur fiskvinnslufólks. Hér hef ég í vetur flutt hverja ræðuna á fætur annarri um hið hörmulega ástand sem ríkir í fiskvinnslunni, bæði hjá fiskvinnslufólki og þeim sem reka fiskvinnslu. Ég hef flutt hér frv. og þáltill. um þessi mál. Það hefur verið án nokkurs árangurs. Það sem ekki hefur verið svæft hefur verið vísað frá. Ég ætla ekki að fara að endurtaka þær ræður eða þær lýsingar sem komu fram hjá ýmsum ræðumönnum. Ég vil einungis minna á að fiskvinnsluna flýr hver sem betur getur og sökum fólksfæðar í þessari grein er ekki hægt að fullnægja markaðnum með dýrari og mannfrekari vinnsluumbúðum á þeim mörkuðum sem þýðingarmestir eru, hagkvæmastir og verðið best. Eftir hverjum hef ég þetta? Er þetta ekki bull, stóryrði, úr mér? Efnislegur heimildarmaður er Magnús Gústafsson, forstjóri Coldwater. Menn verða þá að deila við hann ef þeir eru þessu ósammála. Ég skal draga mál mitt saman, eins og forseti hefur farið fram á. Ég vil þó minna á að frystihús hafa yfir sumarmánuðina yfirleitt verið rekin með skólafólki að verulegu leyti, en nú er svo komið að skólafólk Fest treglega í þessi störf. Ég kannast ekki við þær 16 þús. kr. sem hv. 8. þm. Reykv. talar um fyrir dagvinnu fyrir fiskvinnslufólk. Það er þá þegar þessir samningar hafa verið samþykktir sem það fyrst er. Á aðalfundi SÍS komu forstöðumenn frystihúsa og kaupfélagsstjórar upp á ræðustólinn hver á fætur öðrum og lýstu þessu ófremdarástandi. Þar kom upp nokkuð sem menn vissu nú reyndar. Og hvað kom upp? Jú, þeir höfðu ákveðna „agenta“ í London og borguðu þeim 50 pund fyrir hverja stúlku sem þeir gætu útvegað til Íslands í fiskvinnslu. Ef „agentarnir“ dygðu ekki nógu vel úti sendu þeir stundum ástralskar eða nýsjálenskar stúlkur, hvort þær þekktu ekki einhverjar vinkonur í London. Kannske verður næsta ráðið í málefnum fiskvinnslufólks að hækka þessa þóknun upp í 75 pund meðan vana íslenska fólkið streymir úr greininni. Ja, því ekki að hækka fyrir „agentana“ og fyrir hverja stúlku sem þær gætu útvegað fengju þeir 75 pund? Þau hafa ekki verið nema 50. Kannske býður ríkisstj. þetta sem aðstoð við sjávarútveginn. Það væri í stíl við annað. Ég skal taka undir með hæstv. sjútvrh. og staðfesta það, sem hann minntist á, að menntun fiskverkunarfólks er af hinu góða. Það er rétt hjá honum að þetta hefur gengið seint og er þar við fleiri en einn að sakast. En þetta er gott mál og að mínu viti hefur hæstv. sjútvrh. góðan hug og vilja til þess. En það er tímanna tákn í samningum, án þess að ég ætli að fara að þylja þá og þær umræður allar, að þegar kemur að fiskverkunarfólki, og það er þjóðhagslega brennandi nauðsyn á að stöðvaður verði flóttinn úr frystihúsunum eins og allir vita, þá var samningum slitið. Þá var hægt að slíta þeim. Ekkert minnst á það þó að ágætir menn, eins og iðnaðarmenn, uppmælingamenn, hefðu fengið tveggja flokka hækkun í vetur. Ekki til í málinu þó þessir vesalings menn fengju tveggja flokka hækkun að færa það yfir á forríkt fólk, fólkið í fiskvinnslunni. Sýnir þetta ekki það hugarfar og þann skilning sem þarna ríkir? Hæstv. sjútvrh. kom réttilega inn á það að hugarfarið og tískan í landinu væru ekki sjávarútveginum eða fiskvinnslunni hagstæð. Þetta eru orð að sönnu og mætti utan enda ræða um það. Mér kemur til hugar að núna á vordögum var einhver starfskynning hér í Reykjavík og þar kom kennari og gekk með sín skólabörn í gegnum frystihúsið, skoðaði fiskinn og slorið og próf voru fram undan. Þá beitti hann einni ægilegustu hótun sem hægt er að hóta einu barni: Hann sagði: „Hér lendið þið ef þið standið ykkur ekki vel á prófum.“ Það er sannarlega rétt sem hæstv. sjútvrh. var að segja. Það er ekki tími til að fara út í fleiri mál. Það væri freistandi að ræða um Danmörku. Verkamannasambandið hefur sent tvo fulltrúa til Danmerkur. Það er rétt sem hæstv. forsrh. sagði því að þeirra umsögn var efnislega sú sama, að við værum komnir aftur úr Dönum í tækni. Hann nefndi ormatínslu og það vandamál sem hún er og ég geri ekki lítið úr því. En ég segi aðeins: Í þessari skýrslu kom fram að sjávarúfvegurinn í Danmörku er ekki ríkisstyrktur og rétt er að geta þess að hluti af honum er seldur til Coldwater á Ameríkumarkað undir íslenskum merkjum. Og hvað kom út úr því? Beint tímakaup er um 205 kr. og með bónus og öðrum greiðslum umreiknað í íslenskar krónur er tímakaup um 260 kr. í dönskum frystihúsum ef reiknað er meðalkaup, þetta eru að vísu mars- og apríl-laun. Ef reiknað er með töxtum í íslenskum frystihúsum og bónus og næturvinnu er meðaltímakaupið 126 á móti 260. Skilja menn nú ekki kennarann sem vildi fræða börnin fyrir prófið? Hér lendið þið ef þið standið ykkur ekki. Skilja menn kannske atvinnurekendur sem slíta samningum vegna þess að það átti að lagfæra fyrir þetta fólk? En grunnatvinnuvegi þjóðarinnar blæðir.



Herra forseti. Þessar umræður hafa farið út um víðan völl, en grunntónninn er þó það vandamál að fiskverkunarfólk hefur ekki almenn mannréttindi í landinu, að fiskverkunarfólk er sú stétt ein sem ekki nýtur eðlilegs uppsagnarfrests og hefur ekki þau kjör sem eðlilegt væri að það hefði. Ástandið er vissulega misjafnt eftir landshlutum. Sums staðar fæst ekki fólk, annars staðar skortir atvinnu. Vissulega er það tímabundið. Uppsagnarfrestinn er fólkið að biðja um þar sem atvinnu skortir. Það þarf að una við það viku eftir viku, jafnvel mánuðum saman, að hafa ekki atvinnu og það sem verra er, því er kastað út í kuldann án nokkurs fyrirvara, kastað út í myrkrið til geymslu eins og einhver sagði hér áðan. Ég hygg að hver einasti skyni borinn maður sjái að íslenskt þjóðfélag verður ekki rekið á þennan hátt, á þann hátt að þeir sem vinna að undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar búi við þau kjör sem fiskvinnslufólk þarf að búa við. Verkakonan og verkamaðurinn hrópa nú með vaxandi þunga: úrbætur. Í þeim kjarasamningum sem nú eru nýgerðir, heyrðust þær kröfur vissulega. Verkalýðshreyfingin krafðist úrbóta en eins og hv. síðasti ræðumaður gat um var samningaviðræðum slitið vegna þess. En það var ákveðið að vinna að þessum málum á samningstímabilinu, sem vissulega er ekki langt, og gert var samkomulag þess efnis að nefnd, sem skipuð verði fimm mönnum frá hvorum aðila, skuli leita leiða til að gera störf í fiskvinnslu eftirsóknarverð og bæta kjör fiskvinnslufólks. Skal hún vinna að því m. a. með eftirgreindum hætti: 1. Semja tillögur sem hafi það að markmiði að auka atvinnuöryggi fiskvinnslufólks og stuðla að samfelldri og jafnari vinnslu sjávarafla. 2. Vinna tillögur um verkþjálfun og fræðslu fiskvinnslufólks, svo og framgang þessa. 3. Skilgreina starfsheitið sérþjálfað fiskvinnslufólk. 4. Meta gildi verkþjálfunar og fræðslu til launa. Ætlunin er að tillögunum verði skilað fyrir 1. des. n. k. Þar á ofan hefur forsrh. heitið því að beita sér fyrir því á vettvangi ríkisstj. að þeim markmiðum sem lýst er í þessu samkomulagi Verkamannasambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands um málefni fiskvinnslufólks verði náð m. a. með tilstyrk Atvinnuleysistryggingasjóðs. Og ef ríkisstj. stendur ekki að því að þessi markmið verði að veruleika, í samstarfi við Vinnuveitendasambandið og Verkamannasambandið, þá segi ég: Guð hjálpi þeim. Þá er friðurinn úti. Það verður ekki þolað lengur að farið sé með fiskvinnslufólk eins og gert hefur verið. Hægt væri að halda langar ræður um það hvernig viðhorf almennings hefur breyst á síðustu árum gagnvart fiskvinnu, hversu gert er í því að fara niðurlægjandi orðum um það fólk sem þar vinnur, hversu sú reisn sem var áður yfir þessari starfsgrein hefur gersamlega horfið. Ég ætla þó ekki að hafa mörg orð um þetta nú vegna tilmæla forseta. En ég segi enn á ný: Taki þeir aðilar sem við þurfum að sækja til ekki til hendi og geri sitt til að bæta úr þeim erfiðu málum sem hér liggja fyrir er friðurinn úti. Það verður ekki staðið upp fyrr en þessi fyrirheit eru orðin að veruleika.



Herra forseti. Ég harma það að hér gefst ekki tími til að ræða ítarlega um jafnmikilvægt mál og hér er til umræðu en ég skal verða við tilmælum forseta og reyna að stytta mál mitt. Hv. 3. þm. Suðurl. Árni Johnsen sagði í ræðu sinni áðan að verið væri að fjalla um mesta vandamál þjóðarinnar. Ég get tekið undir það. Þess vegna vil ég ítreka að það er slæmt að við skulum ekki geta rætt þetta betur. Og satt að segja verð ég að lýsa undrun minni yfir því hvernig sumir hv. þm. tala um þetta mál. Ég spyr suma þeirra, þeir taka það til sín sem eiga: Hvað hafa hv. þm. verið að gera undanfarin 2–3 ár? Eru þeir allt í einu að átta sig á því að íslensk þjóð lifir fyrst og fremst á sjávarútvegi og fiskiðnaði? Til þess að undirstrika þetta betur í einföldu máli má geta þess að þrátt fyrir allt okkar tal og viðleitni í þá átt að byggja upp aðra útflutningsatvinnuvegi er það staðreynd að ef álútflutningur er dreginn frá og málmblendi hefur lítil breyting orðið á útflutningsatvinnuvegum þjóðarinnar s. l. 15–20 ár. Enn þá er það sjávarútvegur, og þá einkum fiskiðnaður sem er megingrundvöllurinn í gjaldeyrisöflun þjóðarinnar. Þetta er óhrekjanleg staðreynd. Og ef menn hafa þessa einföldu staðreynd í huga. ættu þeir að eyða meiri tíma í að fjalla um það hvernig eigi að laga þau vandkvæði sem allir hv. þm. virðast nú vera sammála um að þurfi að lagfæra. Áður en ég sný mér að meginefni þessa máls vil ég víkja nokkuð að ræðu hv. 7. þm. Reykv. Guðmundar J. Guðmundssonar. Mér finnst það ekki sæmandi eða frambærilegt á hv. Alþingi að formaður Verkamannasambands Íslands og hv. þm. skuli einfalda svo mál sitt með samanburði tímakaups í dönskum frystihúsum annars vegar og í frystihúsum hér á Íslandi hins vegar. Því miður hef ég ekki þá þekkingu á þessum samanburði sem hann virðist hafa, eftir för tveggja virðulegra verkalýðsleiðtoga til Danmerkur, en auðvitað munu menn kynna sér það mál. Hins vegar er það ekki sæmilegt að bera það fram fyrir þjóðina í jafnviðkvæmu máli að tímakaup í dönsku frystihúsi sé 260 kr. á tímann á sama tíma og það sé ekki nema 126 kr. á Íslandi án þess að skoða betur þjóðfélagsgerðina og það sem um ræðir, bæði í hinum stóru stærðum og einnig þrengra. Alveg eins mætti spyrja: Hvert er kaup Íslendinga almennt samanborið við kaup sambærilegra stétta erlendis? Ég nefni sem dæmi kaup lækna, flugmanna, verkfræðinga, iðnverkafólks, verslunarfólks, ekki bara í Danmörku, heldur Vestur-Þýskalandi, Bretlandi, Svíþjóð, Bandaríkjunum og jafnvel Sovétríkjunum. Með þessu er ég ekki, hv. þm., að draga úr nauðsyn þess að það fólk sem starfar að íslenskum fiskiðnaði fái hærri laun og betri kjör. Það er þjóðarnauðsyn. við þurfum ekki að deila um það. En mér finnst ekki sæmilegt að koma með slíkan samanburð án þess að frekari rök séu færð fyrir því hvernig þetta er byggt upp. Ég vil aðeins segja þetta: Undanfarið hafa verið fundir hjá öllum helstu samtökum fiskiðnaðarins. Hefur m. a. verið vísað til fundar sem sjávarafurðadeild SÍS hélt núna í vor og vitnað í ýmsa ráðamenn. Einnig hafa verið fundir hjá aðilum eins og saltfiskframleiðendum og frystihúsamönnum í Sölumiðstöðinni. Því miður hefur niðurstaðan verið sú sama hjá öllum þessum mönnum og þar er enginn dreginn í dilka með tilliti til stjórnmála eða þess hvort viðkomandi starfar í samvinnufélagi, bæjarútgerð eða einkafyrirtæki. Því miður hafa allir þessir aðilar kveðið upp þann dóm á sínum aðalfundum að staða sjávarútvegs og fiskiðnaðar á Íslandi sé satt að segja vonlaus. Í fyrsta lagi er um algeran taprekstur að ræða. Í öðru lagi er gengið á eigið fjármagn fyrirtækjanna. Í þriðja lagi er það undirstrikað af þessum aðilum, sem eru jafnframt flestallir í forustusveit vinnuveitenda á Íslandi hvort sem það er í samvinnurekstri eða einkarekstri, að vinnulaun séu í þvílíku lágmarki að ekki sé lengur sæmandi að reka fyrirtækin eða bjóða fólki upp á þau kjör sem þar viðgangast. Um stjórnunarkostnaðinn er varla rætt lengur. Einsdæmi mun vera á Íslandi hversu stjórnunarkostnaður er lítill, í sjávarútvegi og fiskiðnaði. Ég leyfði mér á sínum tíma að segja í ræðu á hv. Alþingi í desember 1983, þegar verið var að ákveða fiskveiðistefnuna, svokallaða fiskveiðikvótastefnu að með kvótanum væri verið að fara inn á leiðir sem mundu breyta eignarhaldi í sjávarútvegi og fiskiðnaði á Íslandi til frambúðar. Ástæðan fyrir því að ég sagði þetta er sú að þá þegar lá fyrir að íslenskur sjávarútvegur var rekinn með miklu tapi. En það lá ekki fyrir þegar fiskveiðistefnan og kvótarnir voru teknir upp í ársbyrjun 1984 hver ætti að vera rekstrargrundvöllur útgerðarinnar. Við erum að súpa seyðið af því nú að það skyldi ekki vera gert þegar kvótafyrirkomulagið var tekið upp vegna knýjandi og breyttrar nauðsynjar í sambandi við fiskveiðarnar. Það var ekki rætt um það þá á hv. Alþingi né hjá hæstv. ríkisstj. að leggja grundvöll fyrir sjávarútveg og fiskiðnað við breyttar forsendur. Og afleiðingarnar eru þær, sem við stöndum núna frammi fyrir að eigið fé er að verða uppurið í sjávarútvegi og fiskverkunarfólk býr við lökustu lífskjör sem þekkst hafa á Íslandi í áratugi. Ég leyfði mér einnig að fullyrða þá, og ég verð því miður að endurtaka það nú, að með þessari stefnu, eins og að henni var staðið, væri verið að færa eignarhald í sjávarútvegi úr höndum einkarekstursmanna yfir í félagsrekstur. Þetta stendur í þingtíðindum. Það er augljóst hverjum manni að einkaaðilar geta ekki og hafa ekki bolmagn til að reka fyrirtæki í sjávarútvegi ár eftir ár og áratug eftir áratug með sífelldu tapi. Þeir eru gerðir upp þegar eignirnar eru uppurnar. En á meðan á því stendur kemur það niður á starfsfólkinu. Það þolir ekki þennan umþóttunartíma, þegar verið er að færa eignarhaldið frá einkarekstri í þessum grundvallaratvinnuvegi yfir í svokallaðan félagsrekstur. Og þá er spurningin: Getur félagsrekstur nokkuð frekar en einkarekstur haldið áfram taprekstri? Ég sagði þá og segi nú að fyrirtækjasamsteypa, ég ætla ekki að nefna hana, það vita allir hv. þm. við hvað ég á, hefur ýmsar leiðir til að þrauka þar til einkafyrirtækjunum hefur verið komið fyrir kattarnef. Þetta er að gerast núna því miður. Út á það gengur þessi þróun illu heilli og kemur ekki hvað síst niður á starfsfólkinu. En í þessu felst að sjálfsögðu engin lausn til frambúðar. Vandamálið er eftir sem áður fyrir hendi. Ef Ísland á að halda áfram að vera til sem sjálfstætt ríki, ef fólk á að geta lifað hér sæmilegu lífi, þá verður auðvitað að endurnýja framleiðslutækin í sjávarútvegi. Sá reikningur kemur síðar en verður þungur. Hæstv. forseti hefur óskað eftir að menn flyttu hér ekki langar ræður. En vegna þess að hér er um svo veigamikið mál að ræða vil ég þó, með leyfi forseta, vitna hér í ályktun aðalfundar Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna 24. maí 1985. Á vegum hennar eru um 65% af allri framleiðslu í frystiiðnaði auk þess sem þar koma við sögu margir í öðrum greinum. Í ályktuninni segir svo: „Aðalfundur SH, haldinn í Reykjavík 24. maí 1985, varar við því alvarlega ástandi sem skapast hefur í þjóðfélaginu að undanförnu vegna misgengis í afkomu atvinnuveganna. Þetta ástand hefur leitt til fjármagnstilfærslu frá framleiðslugreinum til þjónustugreina. Á fjögurra ára tímabili, 1981–1984, versnaði staða sjávarútvegs stöðugt, þar sem erlent lánsfé hefur streymt inn í hagkerfið og veikt stöðu hans í samkeppni við aðrar atvinnugreinar sem notið hafa góðs af þenslunni í þjóðfélaginu en auka enn á vanda útflutningsatvinnuveganna. Sjávarútveginum er nú haldið gangandi frá degi til dags með skuldbreytingum sem forða greiðsluþroti tímabundið, en eru þó í sjálfu sér aðeins frestur á lausn vandans nema því aðeins að rekstrarskilyrði verði bætt til muna. Á árinu 1984 jókst enn sá vandi sem atvinnugreinin á við að stríða og ljóst er að ástandið fer enn versnandi. Á s. l. fjórum árum hefur eiginfjárhlutfall sjávarútvegsfyrirtækja rýrnað stöðugt. Í ársbyrjun 1981 námu skuldir þeirra í opinberum lánastofnunum og bönkum 41% af eignum en í árslok 1984 var þetta hlutfall komið í 55%. Slæm rekstrarskilyrði valda mestu um þessa þróun. Benda má á að sjávarútvegurinn skuldar einungis 16% af erlendum lánum Íslendinga en aflar 70% af útflutningstekjum. Sjávarútvegurinn er því síður en svo orsök efnahagsvandans. Í ársbyrjun 1981 námu erlendar skuldir 31.6% af þjóðarframleiðslu en í byrjun þessa árs 63%, og hafa því tvöfaldast og viðskiptahallinn við útlönd er orðinn viðvarandi. Þetta hefur m. a. leitt til þess að íslenskur sjávarútvegur er kominn í sjálfheldu og verður ekki séð hvernig íslenski efnahagslíf fær staðist til lengdar verði þessari þróun ekki snúið við nú þegar. Hér er ekki um einkamál sjávarútvegsins að ræða heldur hagsmuni allrar þjóðarinnar.“ Ég segi við ykkur, hv. þm.: Að baki þessari ályktun eru þeir menn sem mest mæðir á í íslenskum sjávarútvegi. Þetta eru ekki menn sem lifa á því að naga blýanta í þægindum skrifstofuveldisins hér á Reykjavíkursvæðinu. Þetta eru menn sem verða að standa í skilum í sínum fyrirtækum. Þetta eru menn sem standa frammi fyrir fólki sem býr við léleg lífskjör. sem er fiskverkafólk. Herra forseti. Ég skal nú ljúka máli mínu en vil segja þetta að lokum: Léleg atkoma sjávarútvegs þýðir í fyrsta lagi upptaka eigna, í öðru lagi léleg afkoma starfsfólks á sjó og landi, í þriðja lagi lífskjaraskerðing fyrir íslensku þjóðina í bráð og lengd. Niðurstaðan verður hrun í atvinnugreininni og þar með efnahagslegt hrun á Íslandi. Það er skylda stjórnvalda á hverjum tíma að setja leikreglur er tryggja rekstursgrundvöll grundvallaratvinnugreina þjóðarinnar sem sjávarútvegurinn er. Patentlausnir eða kennisetningar fengnar að láni erlendis duga ekki við lausn þessara mála. Raunveruleikinn segir okkur í fyrsta lagi að ef Íslendingum á að vegna vel verður sjávarútvegurinn að fá sinn eðlilega skerf af þjóðartekjunum. Í öðru lagi: Með því að íslenskur sjávarútvegur fær sinn eðlilega skerf munum við lyfta kjörum fiskverkafólks en fyrr ekki. Og í þriðja og síðasta lagi: Með því að tryggja rekstrargrundvöll sjávarútvegs tryggjum við einnig að nauðsynleg endurnýjun verði í framleiðslutækjum. Það á ekki að þurfa að minna hv. þm. á að það sem við erum raunverulega að tala um er hvort við ætlum í framtíðinni að standa sem frjáls og sjálfstæð þjóð á grundvelli okkar eigin atvinnuvega og þar er íslenskur sjávarútvegur hornsteinn.



Herra forseti. Það er ófögur lýsing á ástandinu í sjávarútveginum sem við fáum hér að heyra. Því veldur taprekstur, greinin á hausnum. eignirnar eru uppétnar á fáeinum árum, það eru léleg laun, sums staðar er vinnuaflsflótti, annars staðar hrynja fyrirtækin t. d. á Suðvesturlandi, og meira að segja eru sum sem starfað hafa í félagslegu rekstrarformi næstum því gefin, sbr. dæmið úr Hafnarfirði. En því miður er þessi ástandslýsing rétt. Og vinnuaflsflóttinn hefur það m. a. í för með sér að afkoman í greininni mun enn fara versnandi, vegna þess að menn hafa ekki vinnuafl til þess að vinna gæðavöru, sem gefi hátt verð, og búa sér þannig til enn lélegri afkomu. Það hefur líka legið ljóst fyrir á undanförnum árum að sá taprekstur sem hefur verið í greininni gæti ekki getið af sér neitt annað en enn frekari taprekstur og erfiðleika. Því miður er svona komið. En þegar kemur að því að leita að orsökunum nefna menn ýmislegt til. Ég verð var við það að talsmenn ríkisstj. tala um spennuna í landinu. Þeir hefðu gjarnan mátt uppgötva það fyrr. Og mér er spurn: Hver bjó til þessa spennu? Hver ber ábyrgð á henni? Hvers vegna hefur hún orðið til? Hún hefur orðið til fyrir stjórnarstefnuna. Þeir menn sem undan henni kvarta hafa framfylgt þessari stefnu á undanförnum árum. Og það sem meira er, þeir eru enn að framfylgja sömu stefnu. Talsmenn ríkisstj. tala líka um erlendu skuldirnar. Þær hafa tvöfaldast sem hlutfall af þjóðartekjum á fáeinum árum. Það er næstum því eins og menn séu að gera því skóna, þessir talsmenn stjórnarflokkanna, að þessi skuldasöfnun sé fólkinu í landinu að kenna. En það er hér á þessum stað sem ákvarðanirnar hafa verið teknar um það. Það eruð þið, ágætu þm., það eruð þið, stuðningsmenn núv. og fyrrv. ríkisstj., sem hafið safnað upp þessum skuldum, hafið haft forgöngu um það og alveg fram á þennan dag með þeirri lánsfjáráætlun og þeim lánsfjárlögum sem nú er verið að samþykkja, með 10 milljarða viðbót í nýjum lánum, sem eykur spennuna, sem eykur skuldasöfnunina, sem eykur afborgunarbyrðina og þýðir það að hér verður ekki hægt að halda uppi þeim lífskjörum sem annars væri mögulegt. Mér finnst til vansæmdar þegar menn láta í það skina að það sem er þeim sjálfum að kenna sé fólkinu í landinu að kenna sem ekkert hefur haft með þetta að gera. Og menn tala gáleysislega um það að halda uppi lífskjörum með erlendum lánum á sama tíma og menn eru í raun og sannleika að rýra lífskjörin með erlendum lánum, ekki bara í bráð heldur í lengd, því að afborgunarbyrðin fer sívaxandi á komandi árum og bara vextirnir eru orðnir hærri prósentutala af þjóðartekjum heldur en hagvöxturinn er líklegur til að verða næstu fimm árin. Það hefði verið nær fyrir þá sem tala um erlendu skuldasöfnunina að gera nú eitthvað í málinu og taka til hendinni. Og það hefði líka orðið að gagni fyrir sjávarútveginn vegna þess að það hefði dregið úr spennunni. Hæstv. forsrh. las hér upp úr skýrslu áðan, ættaðri af Vestfjörðum með samanburði við Danmörku og hann kom af fjöllum um það að við stæðum ekki fremstir tæknilega að því er fiskvinnsluna varðar. Hann kom af fjöllum um það, hann var alveg gáttaður á því að svo skyldi vera. Þetta mátti hann þó vita. Sannleikurinn er sá að við hröktumst af réttri leið um leið og núv. forsrh. varð sjútvrh. því að þá var búið að marka þá stefnu að þeir fjármunir, sem við hefðum á milli handanna í sjávarútveginum, skyldu fara í tæknilega uppbyggingu í fiskvinnslunni og til þess að bæta aðbúnað sjómanna á fiskiskipunum. En hvað fengum við í hans tíð? Við fengum áframhaldandi innflutning á skipum, viðbót við fiskiskipastólinn, sem dró þróttinn úr þeirri tæknilegu uppbyggingu sem þá þegar, 1979, var ljóst að þyrfti að eiga sér stað í fiskvinnslunni. Það sem hæstv. forsrh. kemur nú af fjöllum með eru afleiðingar hans eigin stefnu í sjávarútvegsmálum meðan hann var sjútvrh. Sannleikurinn er sá að við munum ekki ná góðum árangri í því að laða hæft fólk að fiskvinnslunni og ná góðri afkomu í greininni, í sjávarútvegsgreininni, nema við tileinkum okkur nýjustu tækni og séum ævinlega í fararbroddi. Þess vegna er sorglegt til þess að vita hvernig við hröktumst af leið í sjávarútvegsráðherratíð núv. forsrh. En ég skal bæta því við að sem betur fer virðist núv. sjútvrh. hafa meiri og betri skilning á þessu. En það eru okkar eigin verk fyrst og fremst, þeirra verk sem ábyrgð hafa borið á landsstjórninni. hvernig komið er. Spennan sem menn eru að kvarta undan, skuldasöfnunin, afkoman í sjávarútveginum, vantæknivæðingin, aðbúnaðurinn á vinnustöðunum og um borð í fiskiskipunum, það er allt fyrir ranga stefnu og hún er þeim mun sorglegri af því að við einmitt hröktumst af braut. Í stað þess að ræða þetta lengur eða skemur held ég að sómi Alþingis væri fólginn í því að taka til hendinni í þessum efnum, bæði að því er varðar stefnumörkun í sjávarútvegsmálum og einkum og sér í lagi að því er fjárfestinguna varðar og afkomuna í greininni og hins vegar að því er skuldasöfnunina varðar og þá spennu sem af því leiðir. Þá mundum við sjá raunverulegan og góðan árangur.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir þau svör sem hann hér gaf. Ég heyri það á þeim svörum að hann ætlar sér að halda óbreyttri stefnu að því er varðar þann þátt sem ég ræddi um.

Rétt.

Það er rétt skilið, já. Og hann telur það vera réttláta skiptingu á gæðunum, ef ég hef skilið rétt, að Austurland t. d. hækki úr 9.8% í 19.1 af þeim afla sem um er að ræða. Það er hin réttláta stefna að mati hæstv. sjútvrh. Ég hefði gjarnan viljað spyrja hæstv. forsrh., ef hann væri við, hvort hann sé sammála þessari réttlátu stefnu gagnvart þeim aðilum sem líka eiga fullan rétt á því að lifa og eru í skapandi atvinnugrein. Það er fólk svo hundruðum skiptir sem lifir bókstaflega á þessari atvinnugrein, heldur uppi atvinnulífi, þannig að það eru ekki neinir smámunir sem hér er um að ræða. En vegna þess sem hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði meiri áhuga á málum míns eigin kjördæmis en þessu máli í heild bið ég hæstv. sjútvrh. um frekari skýringu. Að vísu verður að virða honum það til vorkunnar að undangenginn tíma hefur hann ekki verið hér til staðar, en um þessi mál hefur einmitt verið rætt hér í heild í nokkurn tíma, m. a. af mér. Menn geta auðvitað ekki fylgst með því sem hér er að gerast víðs fjarri leikvelli og vettvangi, en menn eiga heldur ekki að dæma og fullyrða án þess þá að þeir viti hvað þeir eru um að tala. Ég vísa því þess vegna heim til föðurhúsa að ég hafi hér sérstaklega í umræðum um fiskveiðar og fiskvinnslu verið að tala um mitt kjördæmi. Það hefur verið almennt um þá stefnu sem núv. ríkisstj., undir handleiðslu hæstv. sjútvrh., hefur fylgt og er að leiða til glötunar. Það liggur fyrir að fiskvinnslufyrirtækin, útgerðin, muni stöðvast á næstu dögum eða vikum verði ekkert að gert. Og það er undir handarjaðri hæstv. ráðh. sem þetta gerist. Það er stjórnarstefnan sem er að ganga af þessari atvinnugrein dauðri og allir vita hvað það kemur til með að þýða. Það er líka rangt hjá hæstv. ráðh. sem hann sagði hér áðan að ég væri á móti allri stjórnun á fiskveiðum. Það er alrangt líka. Ég hygg að hæstv. ráðh. ætti að muna það að þær tillögur sem ég stóð að að flytja ásamt fleirum hér voru um það að undanskilja handfæraveiðar t. d. og línuveiðar undan kvótanum. Og ég hygg að flestum sem til þekkja sé það ljóst að þessar atvinnugreinar tvær, þ. e. handfæri, og línuveiði, verða ekki til þess að ógna fiskistofnunum við landið þó að þær væru ekki settar undir kvóta eða alræðisvald eins ráðh. eins og nú er um allar fiskveiðar og fiskvinnslu nánast í landinu. Nei, þetta er auðvitað miklu alvarlegra og stærra mál en svo að það snúi bara að einu kjördæmi. Og það snýr ekki bara að fiskvinnslufólkinu né heldur bara að sjómönnunum. Það snýr ekki heldur bara að þeim sem reka umrædd fyrirtæki. Þetta snýr að þjóðinni allri. Verði haldið áfram á þeirri braut sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur markað og virðist ætla að halda sér á, þá verður ekki langt þangað til við stöndum á rústum þessarar atvinnugreinar. Og kannske er það það sem menn ætla sér. Það er engu líkara en augu þessara hæstv. ráðamanna hafi ekki opnast og muni ekki opnast fyrr en þá að menn sjá allt hrunið undan sér, þegar þeir standa á þeim rústum sem fyrst og fremst koma til með að verða til þess að við búum ekki lengur í sjálfstæðu þjóðfélagi. Ég held að þeir sem ráða ferðinni ættu að gera sér grein fyrir því að þetta er kannske nær en margur hyggur ef fram heldur sem horfir.



Herra forseti. Ég vil við lok þessarar umr. þakka hæstv. sjútvrh. fyrir þau svör sem hann bar hér fram í dag við fsp. minni. Ég hefði að vísu gjarnan kosið að þau svör hefðu verið efnismeiri og falið í sér stærri boðskap varðandi það hvað fram undan væri til lausnar á vanda okkar sjávarútvegs, svo alvarlegur sem hann er. Ég fagna því að þessi umr. hér í dag hefur í rauninni orðið til að staðfesta það að þeir sem sitja hér á hinu háa Alþingi virðast í rauninni allir vera sammála um það að fram undan sé hreinn þjóðarvoði ef svo heldur áfram sem verið hefur varðandi þróunina í íslenskum sjávarútvegi, og þannig er það líka. Þess vegna getur það ekki dugað að leita uppi einhverjar smáskammtalækningar í þessum efnum. Hér þarf að taka á þeim stóra og það mjög myndarlega. Ég held ég taki mér í munn orð úr aldinni bók, sem ég vitna nú ekki oft í, en þar segir: „Ef saltið dofnar, með hverju á þá að selta það?“ og hefur orðið orðtak. Ég segi hér: Ef íslenskur sjávarútvegur fellur og stendur ekki lengur, á hverju ætlar þá þessi þjóð að lifa? Aðeins nokkur orð í sambandi við fáein atriði sem fram komu hjá hæstv. ráðh. Hann taldi upp ýmsar ráðstafanir sem ríkisstj. hefði gert á þeim tveimur árum sem hún hefur farið hér með völd. Ýmsar þessar ráðstafanir hafa út af fyrir sig verið jákvæðar svo langt sem þær ná, ekki skal ég neita því. En þarna hefur eingöngu verið um það að ræða að gefa eitthvað svolítið til baka af því sem tekið hefur verið með hinni hendinni af sjávarútveginum vegna þess að rekstrarskilyrðin sjálf, sem stjórnvöld bera ábyrgð á, hafa verið með þeim hætti að enda þótt hæstv. sjútvrh. hafi gengist fyrir því að rétta sjávarútveginum kannske litla fingurinn í dag á vinstri hendi og litla fingur á hægri hendi í fyrradag, þá hefur þetta ekkert dugað til að bæta upp það tjón sem atvinnugreinin hefur orðið fyrir vegna óhæfra rekstrarskilyrða. Við skulum taka dæmi af skuldbreytingunum. Auðvitað er það betra en ekki neitt að fá þó einhverja skuldbreytingu. Það bætir aðeins greiðslustöðuna í bili en slíkt bætir ekki skuldastöðuna. Eftir sem áður er hengingarólin þar sem hún er og skuldirnar hafa haldið áfram að hlaðast upp í stórum stíl og það eigið fé, sem í fyrirtækjunum var fyrir hendi, orðið minna og minna. Hæstv. ráðh. talar um að það séu uppi tvær stefnur í þessum efnum hjá þeim sem reki fyrirtæki og vitnar í þeim efnum í Bandaríkin. Hvaða stefna ætti það að vera hér á Íslandi, eins og lánsfjármálum og vaxtamálum er nú háttað, að koma og segja: Við skulum nú ekkert vera að leggja upp úr þessari eiginfjárstöðu. Við skulum reka þetta sem mest á skuldum. Dettur nokkrum heilvita manni það í hug eins og vextirnir eru? Það gat verið stefna hér fyrir 10 árum og var stefna hjá mörgum, meðan vextirnir voru öfugir. voru neikvæðir og menn voru í rauninni að fá styrki með því að fá að taka lán. Þannig er þetta ekki lengur. Það að reka fyrirtæki á dýrum lánum þýðir eignaupptöku og ekkert annað. Það hefur verið farið nokkrum orðum um það af hæstv. ráðh. að Seðlabankinn hafi ekki átt að láta mig eða aðra aðila hafa þær tölur sem starfsmenn bankans létu í té um þessi efni í vetur. Það kann vel að vera að þessi háa stofnun, Seðlabankinn, sé ámælisverð af þeim ástæðum. En ég segi fyrir mig: Ef fengnar eru upplýsingar hjá Seðlabanka eða Þjóðhagsstofnun, þá hljóta menn að verða að treysta á að þar sé nokkurn veginn rétt með farið. Hitt er svo annað mál að ef menn átta sig á villu í þeim efnum, þó um slíka stofnun sé að ræða eins og Seðlabanka, þá er auðvitað skylt að leiðrétta það. Og ég tek það fram að þær tölur sem ég fór með í minni frumræðu hér eru fengnar í Seðlabankanum nú í morgun, það eru leiðréttar tölur eins og þær eru nýjastar á borði Seðlabankans nú. Og ég get ekki, með allri virðingu fyrir hæstv. ráðh. sem ég met á margan hátt mjög mikils, gert ráð fyrir því að hann sé með neitt nákvæmari útreikninga á þessu heldur en sérfræðingar Seðlabankans, enda hafa engin rökstudd andmæli komið fram gegn tölulegum upplýsingum sérfræðinga Seðlabankans. Ég vil einnig segja að það sem hefur verið að gerast í þessum efnum er í fyrsta lagi það, að áður en breytingin mikla varð á vaxtamálum og öllum bankaviðskiptum, þá gat sjávarútvegurinn verið að mynda eignir enda þótt reksturinn væri bókhaldslega undir núlli ár eftir ár. Hann fékk hagnaðinn í gegnum bankaviðskiptin, og voru það oft nægar skaðabætur á móti tapinu og mynduðust þannig eignir þó það héti rekstrarlegt tap. Þetta kerfi var út af fyrir sig ekki til fyrirmyndar, en þannig var það. Og það má segja að á þeim árum hafi sjávarútvegurinn, eins og aðrir þeir sem byggðu upp eignir út á skuldasöfnun, í rauninni verið með vissum hætti ríkisstyrktur. Sjávarútvegurinn hefði á þeim árum ekki heldur þolað það að vera ár eftir ár með reksturinn langt undir núlli nema vegna þess að hann naut þessarar þjónustu á móti. Síðan var þetta tekið af honum. Menn segja: Gott. Menn eiga að borga sínar krónur til baka í jafngildum krónum. Mikið rétt. En þegar þessi þjónusta eða styrkur eða hvað sem menn vilja kalla það var tekið af, þá þurfti auðvitað eitthvað annað að koma í staðinn. Þá er ekki hægt að halda áfram að viðhalda eignum eða auka eignir út á bullandi tap eftir sem áður. Árið 1982 verður allverulegt fall í fjárhagsstöðu fyrirtækjanna í sjávarútvegi. Það voru auk annars á því þær skýringar að mjög mikill samdráttur verður á því ári, yfir 12% á föstu verðlagi, í framleiðslu sjávarafurða og það hefði kannske mátt skoða það sem nokkra skýringu á því að þá hallaði undan hjá sjávarútvegi. En þegar kom að árinu á eftir og síðan árinu 1984 með 11% framleiðsluaukningu og línan heldur engu að síður áfram að falla, eignirnar að étast upp og skuldirnar að vaxa að sama skapi, þegar svona vel árar, þá er málið orðið ískyggilegt. Menn hafa kannske verið í góðri trú í sambandi við ráðstafanir ríkisstj. Menn héldu að með því að skerða kaupið svo mjög sem gert var á fyrstu vikum valdatíma þessarar ríkisstj. eða fyrstu dögum, þá væru menn að draga úr erlendri skuldasöfnun, minnka viðskiptahallann. Kaupgetan í landinu væri svo mikil að hana yrði að lækka og þar með mundi viðskiptahallinn lækka. Þetta hefur allt reynst rangt. Það hlýtur hver maður að sjá í dag. Og vegna hvers? Vegna þess að enda þótt kaupgetan hafi minnkað hjá fólkinu í fiskvinnslunni og öðru almennu launafólki, og enda þótt kaupgetan hafi minnkað hjá fyrirtækjunum í sjávarútveginum, sem hefðu þurft að geta greitt eitthvað af sínum skuldum og haft tekjur til þess, þá hefur hún, kaupgetan, aukist að sama skapi hjá öðrum aðilum í þjóðfélaginu. Hún hefur ekki minnkað í heild. Fjármunirnir hafa einfaldlega verið færðir til úr einum geiranum í annan. Við sjáum þetta m. a. á því að þó að sjávarútvegurinn standi sig svo frábærlega vel að auka útflutningsverðmæti á föstu verðlagi um 11% á síðasta ári, við á ýmsan hátt erfiðar aðstæður, fólkið sem við sjávarútveginn vinnur, bæði verkafólk og stjórnendur, nái sameiginlega að skila 11% framleiðsluaukningu, þá fær sjávarútvegurinn ekki að halda neinu eftir. Og hvað verður um þetta? Innflutningurinn til landsins, almenni innflutningurinn til landsins, fyrir utan skip og flugvélar og olíu og þessar sérstöku vörur, sem dregnar eru frá hjá Þjóðhagsstofnun, hann vex bara á síðasta ári um 12% ofan á öll ósköpin sem áður voru flutt hér inn af varningi sem við að hluta til höfum ekki nokkurn skapaðan hlut með að gera. Og það er þetta sem ég hygg að hv. þm. sem nú gengur í salinn, 1. þm. Reykv., hafi sennilega haft í huga í sinni ágætu ræðu hér áðan þegar hann vakti athygli okkar hv. þm. allra á því að hér dugar ekki að fara eftir einhverjum innfluttum kennisetningum utan úr heimi. Okkar þjóðfélag er sérstakt og lýtur sérstökum lögmálum. Ég skal stytta mál mitt, herra forseti, en ég get eiginlega ekki látið hjá líða að bæta örlitlu við vegna þess sem hæstv. ráðh. var að minnast á töluleg efni varðandi launamál fiskvinnslufólks og samanburð í þeim efnum. Ég spurði tvo aðila nú í morgun vegna þessarar umr. um vissa hluti í sambandi við þróun launamálanna. Ég spurði Kjararannsóknarnefnd hvað kaupið hjá fiskvinnslufólkinu hefði hækkað í krónum talið frá því núv. ríkisstj. kom til valda, þ. e. frá júní 1983. Svarið var: Fyrir kjarasamningana 40.7%, eftir kjarasamningana 51.3%. Við höfum ýmsa samanburðaraðila í þjóðfélaginu. Sumir þeirra hafa flutt fram margvísleg rök fyrir sínum rétti til að fá hærri laun. Eitthvað af þeim rökum er sjálfsagt réttmætt, annað umdeilanlegt. Ég spurði launadeild fjmrn.: Hvað hefur kaupið hækkað hjá Bandalagi háskólamanna á sama tíma? 62.9% var svarið. Nú ætla ég ekki að halda því fram að háskólamenn séu almennt ofhaldnir af sínum launum þó einhverjir þeirra kunni að vera bærilega settir. En menn mega gjarnan horfa á þessar tölur til samanburðar, sérstaklega þegar fólk fer nú að sækja málin úr ýmsum áttum eftir á og segja: Fyrst fiskvinnslufólkið fékk nú þessi 7.5%, þá þurfa hinir allir auðvitað að fá a. m. k. sömu hækkun, fyrst verkafólkið innan Alþýðusambandsins fékk þetta. Ég spurði um kaup hv. alþm. hjá launadeild fjmrn. Skyldi það eiga að hækka núna í samræmi við það að Alþýðusambandið hefur samið um þessi um það bil 7.5% 1. júní? Þingfararkaupið hafði hækkað frá júní 1983 til dagsins í dag um töluvert meira en taxtar fiskverkunarfólksins, eða um 54.5%. Aðalatriði málsins er þó það, að með þeirri almennu kaupmáttarskerðingu sem orðið hefur í landinu fyrir aðgerðir núv. ríkisstj., hennar fyrstu aðgerðir og þær sem síðan fylgdu, þá er svo komið að almenn laun þyrftu að hækka um 30–40% til að ná fyrri kaupmætti. En fiskverkunarfólkið fékk 7.5%. Svo kemur verðbólgan til að éta það enn upp. Herra forseti. Ég get látið þessi orð duga. Ég þakka þeim hv. þm. sem tekið hafa þátt í þessari umr. og ráðh. báðum, hæstv. sjútvrh. og hæstv. forsrh., og þó að við séum auðvitað á margan veg ósammála um ástæðurnar fyrir því hvernig komið er í þessum efnum, þá vil ég ljúka mínu máli með því að segja: Við skulum ekki gera rifrildi um það að aðalatriði. Þar er kannske enginn saklaus. En menn þyrftu að leggja sig fram um það að sameinast um stórar úrbætur þarna. Það má ekki bíða þangað til kannske vantar 3000 manns í fiskvinnsluna. Hjá Sölumiðstöðinni voru fyrir fáum vikum um 5000 manns í störfum. Það vantar 1500 í fiskvinnsluna nú. Við megum ekki bíða eftir að það vanti kannske 3000. Það getur orðið of seint að byrgja brunninn þegar barnið er dottið ofan í. Og það skulu vera mín lokaorð að ég segi: Það er þjóðarnauðsyn að stefnan sé sett á það að fólk, sem starfar í þessum undirstöðuatvinnuvegi, fiskvinnslunni, hafi hér kaup á borð við hæstu iðnaðarmenn í landinu. Það er þjóðarnauðsyn. Slíkt tekst sjálfsagt ekki í einum áfanga. Það er ekki óeðlilegt að gerð sé krafa um það að menn taki námskeið o. s. frv. og sýni hæfni í starfi. En þegar menn hafa gengið í gegnum slík námskeið, og ég fagna yfirlýsingu ráðh. um ráðagerðir í þeim efnum, þegar menn hafa útskrifast af slíkum námskeiðum, þá á að koma á móti réttur til launa vegna mikilvægis atvinnugreinarinnar, launa á borð við hæstlaunuðu iðnaðarmenn í okkar landi. Ég hef lokið máli mínu, herra forseti.



Herra forseti. Þetta hafa um margt verið gagnlegar umræður og ég get tekið undir margt af því sem hér hefur komið fram. Ég fagna því að menn skuli almennt hafa þann metnað fyrir hönd íslensks sjávarútvegs sem hér hefur komið fram. Hitt er svo annað mál að okkar þjóðfélagsgerð er afar flókin og stoðar lítt að halda því fram að staða sjávarútvegs sé undir því einu komin hvað stjórnvöld gera á hverjum tíma. Við búum hér í lýðræðisþjóðfélagi þar sem hagsmunaaðilar takast á um þær tekjur sem til skipta eru í þjóðfélaginu. Ég get verið sammála mönnum um það að ég hefði gjarnan viljað sjá þá sem vinna í sjávarútveginum fá í sinn hlut miklu meira af þeim tekjum. En að sjálfsögðu verða hv. þm. að gera sér grein fyrir því að þegar verið er að gera tillögur um aukin útgjöld til hinna ýmsu málefna þjóðfélagsins, svo sem heilbrigðismála, raforkumála, vegamála og ýmissa annarra góðra mála, þá er í reynd verið að minnka möguleika sjávarútvegsins til að komast vel af. Í fyrsta lagi taka þessir málaflokkar erlent fjármagn. Í öðru lagi taka þeir innient fjármagn sem annars væri hægt að beina til sjávarútvegsins. Þessa yfirsýn vantar oft hér í störfum Alþingis og þá yfirsýn vantar einnig í kjarasamningum. Hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson lét þau orð falla að aðilar vinnumarkaðarins hefðu séð meiri ástæðu til þess að afgreiða launamál annarra en fiskvinnslunnar. Það liggur alveg ljóst fyrir að eftir því sem laun annarra stétta í þjóðfélaginu eru hærri, opinberra starfsmanna, iðnaðarmanna og fleiri, þeim mun minni möguleikar eru til þess að auka laun fiskvinnslufólks. Þessa yfirsýn skortir einnig í kjarasamningum og það þýðir lítt fyrir aðila vinnumarkaðarins að koma og segja eftir á: Ja, við gátum ekkert komist hjá þessu. Nú verður eitthvað nýtt að koma til til að bæta kjör fiskvinnslufólks. Það er stundum erfitt að benda á hvaðan þetta fjármagn eigi að koma, hvar eigi að taka það. Það er því út af' fyrir sig ánægjulegt að menn skuli reyna að ræða þessi mál af nokkurri yfirsýn hér í þessum umræðum. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Kjartani Ólafssyni að innflutningur hefur aukist mun meira en eðlilegt er. En hver er þessi innflutningur? Hann er fyrst og fremst neysluvörur almennings að langmestu leyti.

Ekki þeirra sem hafa 16 þús. á mánuði.

Nei, það er alveg rétt, hv. þm. En það eru ýmsir aðrir sem hafa meiri tekjur. En ef við erum að tala um þetta í heild sinni, sem er einnig nauðsynlegt, en ekki bara um ákveðna þjóðfélagshópa, þá er þessi innflutningur fyrst og fremst neysluvörur almennings. Og það þýðir ekkert að horfa fram hjá því að kaupmátturinn hefur oft og tíðum byggst á því að við höfum tekið lán erlendis til neyslu. Ég ætla ekki að fara mikið nánar út í þessi, mál. Það hefði þó vissulega verið ástæða til þess. Þó vildi ég aðeins taka það fram varðandi það sem hér er sagt um sjávarútveg Dana að það er alveg rétt að þeir eru að sumu leyti komnir lengra í tæknivæðingunni, við að öðru leyti. Ég get t. d. lesið hér upp úr skýrslu frá Ríkismati sjávarafurða um athugun á málum þar. Það er býsna fróðlegt. Þar er eftirfarandi lýsing á einu fyrirtækinu: „Hjá fyrirtækinu var hvolft úr kössum eftir snyrtingu og skráningu í kör úr ryðfríu stáli, polýfosfatupplausn blandað saman við körin, síðan tæmd í loftþétt ílát og fiskinum velt þar undir loftþrýstingi. Við þetta fer ca. 16–17% vigtaraukning. Ekki sást þessi útbúnaður annars staðar enda þótt einhverjir aðrir noti fosfatblöndu einnig.“ Það er mjög líklegt að ástæðan fyrir því að Danir ná meiri afköstum sé að einhverju leyti aðferðir sem þessi og að nokkru leyti sú að ormur er ekki í eins miklum mæli í þeirra fiski. Ég tel því ekki réttmætt að eingöngu sé kennt hér um mismun á atköstum verkafólks í Danmörku og á Íslandi. Við getum náttúrlega ekki heldur borið saman að óathuguðu máli tímalaun hjá Dönum og hér. Þar eru skattar hærri. þar eru neysluskattar á öll matvæli og svo mætti áfram telja. Hitt er svo annað mál að það er sjálfsagt og nauðsynlegt fyrir okkur að bera þarna saman. En við megum alls ekki nota aðferðir sem þessar. Ég átti mjög ánægjulegar viðræður við forustumenn fyrirtækis í Bandaríkjunum sem heitir Long John Silver. Það var skemmtilegt að heyra það að þeir töldu íslenska fiskinn standa allháu þrepi ofar en annan fisk og velgengni þess fyrirtækis hefur m. a. byggst á því að hafa þennan fisk til sölu. Þeir hafa unnið athyglisvert útbreiðslustarf með þennan fisk á Bandaríkjamarkaði. kynnt hann þar sem gæðavöru. Það kemur skýrt fram hjá þeim að þeir þurfa að eyða meiri vinnu og meiri mannafla til að selja kanadískan fisk en íslenskan fisk. Þar af leiðandi geta þeir greitt allmiklu hærra verð fyrir okkar fisk. Við megum ekki hvika frá þessari stefnu. Það skipast oft skjótt veður í lofti eins og hér hefur komið fram. Það er ekki mjög langt síðan offramboð var á þessum gæðafiski á Bandaríkjamarkaði og það söfnuðust birgðir og okkur gekk illa að losna við þann fisk. Það var ekki vegna þess að það vantaði fólk til að vinna hann. Það var vegna þess að markaðirnir tóku ekki við honum. Nú hefur hins vegar sú ánægjulega þróun orðið að eftirspurn hefur aukist eftir þessum fiski. Ég minni á það að þegar rætt var hér um kvótamálið s. l. haust var það mesta áhyggjuefni þm. að það yrði atvinnuleysi í fiskvinnslustöðvunum í ár. Ég man að hv. þm. Karvel Pálmasyni var þetta afar ofarlega í huga. Ég vona að ég hafi það rétt eftir um afstöðu hans, það er eftir mínu besta minni. En nú er svo komið að við getum selt meira af þessum gæðafiski og þá er að sjálfsögðu nauðsynlegt að gera ráðstafanir til að hægt sé að framleiða hann. En menn mega ekki eingöngu líta til stjórnvalda í þessum efnum. Það verður að líta til þeirra sem annast þessi mál, sem vinna á markaði, skipuleggja framleiðsluna. Það verður t. d. að gera þær kröfur til forsvarsmanna frystihúsanna á Vestfjörðum, Norðurlandi og Austfjörðum að þeir láti það ekki koma fyrir, sem kom fyrir í fyrrasumar og var þeim náttúrlega til háborinnar skammar, að fiski sé mokað á land án þess að ráða neitt við neitt. Ég geri þær kröfur til þessara aðila. Þeir geta ekki komið til stjórnvalda og sagt: Þið stóðuð ykkur ekki í þessari stjórnun. Þeir verða að gera svo vel að passa upp á það sjálfir að það komi ekki fyrir sem ungi maðurinn í Hnífsdal sagði réttilega frá í blaðaviðtali. Herra forseti. Ég hefði þurft að taka hér ýmislegt annað fram. En ég skal láta það bíða. Ég vænti þess að okkur muni auðnast að ná bærilegri samstöðu um íslensk sjávarútvegsmál. Ég minni á að það eru ekki nema tvö ár síðan allir voru sammála um það að fyrirtæki stæðu frammi fyrir lokun. Það er ekki létt verk að vinna íslenskan sjávarútveg upp úr þeirri lægð sem hann var kominn í og er í. Það er mikið þolinmæðisverk. Það mun ekki gerast á skömmum tíma. Það er allt of mikil bjartsýni að mínu mati að ætla að það muni gerast á einu eða tveimur árum. Það mun taka mörg ár og það mun reyna á þolinmæði þjóðfélagsins og yfirsýn manna bæði hér á Alþingi og aðila vinnumarkaðarins til þess að svo megi takast.