Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

,,Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda þriðjudaginn 1. febrúar 2000 kl. 13.30. Gjört á Bessastöðum, 24. janúar 2000. Ólafur Ragnar Grímsson. ------------------- Davíð Oddsson. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.`` Framhaldsfundir Alþingis hefjast því nú á ný. Hæstv. forseta, hv. alþingismönnum, svo og starfsmönnum Alþingis óska ég gleðilegs árs og þakka hið liðna. Ég býð þá velkomna til þingstarfa og læt í ljós þá ósk og von að störf okkar megi verða landi og lýð til blessunar.

Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir góðar óskir í garð okkar alþingismanna. Jafnframt vil ég nota þetta tækifæri, nú á fyrsta fundi Alþingis á þessu ári, til að óska alþingismönnum og starfsmönnum Alþingis gleðilegs árs. Ég vænti þess að störf okkar á síðari hluta þessa þings verði þjóðinni til farsældar. Mörg mál liggja enn fyrir þinginu og fleiri eiga eftir að koma fram. Í þessu sambandi tel ég mikilvægt að fastanefndir þingsins hefji störf af fullum krafti nú að loknu þinghléi og reyni sem fyrst að ljúka afgreiðslu þeirra mála sem vísað var til þeirra fyrir þinghlé. Þó hin eiginlegu þingstörf séu vissulega mikilvægasti þáttur þingmannsstarfsins verður ekki horft fram hjá því að samband þingmanna við kjósendur er einnig þýðingarmikill þáttur í starfi þeirra. Ég vona að hlé það sem verið hefur á reglulegum fundum Alþingis hafi nýst alþingismönnum vel til að halda fundi í kjördæmum þeirra og til annarra samskipta við kjósendur. Ég á von á því að það starf skili sér í störfum Alþingis. Sú breyting hefur orðið á starfsáætlun Alþingis að þinghléið stóð einni viku lengur en ráðgert var. Engu að síður tel ég að Alþingi eigi að geta lokið störfum 11. maí eins og gert er ráð fyrir í starfsáætlun. Um þetta atriði vænti ég góðrar samvinnu við ríkisstjórn og þingmenn almennt.

Hinn 30. desember sl. barst svohljóðandi bréf: ,,Með bréfi þessu afsala ég mér þingmennsku frá og með næstu áramótum. Ég árna Alþingi heilla í mikilvægum störfum og vænti góðs samstarfs við alþingismenn á öðrum starfsvettvangi. Jafnframt þakka ég ánægjulegt samstarf undangengin ár. Finnur Ingólfsson, 12. þm. Reykv.`` Í stað Finns Ingólfssonar tekur nú sæti á Alþingi Jónína Bjartmarz. Hún verður 16. þm. Reykv. og samkvæmt venju breytist kosningatala þess þingmanns Framsfl. sem ofar er á listanum, þ.e. Ólafur Örn Haraldsson verður 12. þm. Reykv. Kjörbréf Jónínu Bjartmarz hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Jónína Bjartmarz hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Þá hefur borist svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér, með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp, að óska þess að 1. varamaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Jónas Hallgrímsson framkvæmdastjóri, Seyðisfirði, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Jón Kristjánsson, 3. þm. Austurl.`` Jónas Hallgrímsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný.

Hinn 30. desember sl. barst svohljóðandi bréf: ,,Það tilkynnist hér með að fæðingarorlofi mínu lýkur 1. janúar árið 2000. Virðingarfyllst, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, 5. þm. Reykn.`` Árni R. Árnason, 11. þm. Reykn., tekur sæti á Alþingi á ný í dag.

Borist hefur svofellt bréf: ,,Þess er hér með óskað, með vísan til 16. gr. þingskapa, að Jónína Bjartmarz, 16. þm. Reykv., taki sæti Valgerðar Sverrisdóttur, iðn.- og viðskrh., í eftirtöldum nefndum: Allshn., félmn., heilbr.- og trn., kjörbréfanefnd, landbn. og utanrmn. Enn fremur er þess óskað að hún taki sæti í Íslandsdeild Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu og sem varamaður í Íslandsdeild NATO-þingsins. Kristinn H. Gunnarsson, formaður þingflokks Framsfl.`` Ef enginn hreyfir andmælum taka mannaskiptin gildi í dag.

Borist hefur eftirfarandi bréf frá sjútvrh., dags. 31. desember 1999: ,,Í lögum nr. 11 27. mars 1998, um Kvótaþing, og lögum nr. 13 27. mars 1998, um Verðlagsstofu skiptaverðs, eru ákvæði til bráðabirgða sem kveða á um að sjútvrh. skuli fyrir árslok 1999 leggja fyrir Alþingi skýrslu um starfsemi áðurgreindra stofnana. Því miður tókst ekki að ljúka skýrslunni fyrir áramót þar sem gagnaöflun og úrvinnsla þeirra tók lengri tíma en áætlað var. Það tilkynnist hér með að skýrslan verður lögð fyrir Alþingi snemma á nýju ári. Árni M. Mathiesen.``

Um kl. 4 í dag fer fram umræða utan dagskrár um starfsleyfi fyrir gagnagrunni á heilbrigðissviði. Málshefjandi er hv. þm. Ögmundur Jónasson. Hæstv. heilbr.- og trmrh. verður til andsvara.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Mér er sérstök ánægja að fá tækifæri til að gera það í dag, 1. febrúar, sem er afmælisdagur Kvenfélagasambands Íslands. Þetta merka samband er 70 ára í dag. Ég vil nota tækifærið og færa því árnaðaróskir. Jafnframt færi ég árnaðaróskir formanni Kvenfélagasambandsins, hv. þm. Drífu Hjartardóttur, sem einnig á merkisafmæli í dag. Frv. um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla var lagt fram á 123. löggjafarþingi en varð ekki útrætt. Eftir umfjöllun um það á þinginu var það tekið til endurskoðunar í félmrn. og hefur sætt nokkrum breytingum frá upphaflega frv. Er það frv. nú lagt fram. Raunar er það svo að réttindi kvenna eru með lögum betur tryggð á Íslandi en í flestum ef ekki öllum öðrum löndum. Þó þótti ástæða til að endurskoða lögin. Undirbúningsvinna að þessu frv. hófst þegar ég skipaði nefnd sumarið 1998 í þeim tilgangi að endurskoða lög nr. 28/1991. Í nefndinni voru hv. þm. Árni M. Mathiesen, núv. hæstv. sjútvrh., Elín R. Líndal, formaður Jafnréttisráðs, Elsa S. Þorkelsdóttir, framkvæmdastjóri Jafnréttisráðs og Sigríður Lillý Baldursdóttir, skrifstofustjóri í félmrn., sem var formaður nefndarinnar. Lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla eru frá árinu 1991 eins og áður sagði. Góðu heilli hefur ýmislegt breyst til betri vegar á sviði jafnréttismála á þeim tíma sem síðan er liðinn. Ekki svo að skilja að jafnrétti sé í höfn heldur hafa orðið breytingar á verkefnum og aðferðafræði í jafnréttismálum. Þá hefur komið í ljós að á ýmsum mikilvægum sviðum samfélagsins hefur lítið miðað í jafnréttisátt þrátt fyrir gildandi lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Því var ástæða til að taka úrræði stjórnvalda í jafnréttismálum til gagngerðrar endurskoðunar, stjórnsýslulega stöðu málaflokksins og efnisákvæði laganna. Ríkisstjórnin einsetti sér að taka myndarlega á jafnréttismálum eins og framkvæmdaáætlun um jafnréttismál sem samþykkt var fyrir tveimur árum ber með sér. Frv. sem hér er til umræðu er til marks um þennan vilja ríkisstjórnarinnar. Frv. er ætlað að stuðla að jöfnum rétti og jafnri stöðu kvenna og karla á sem flestum sviðum samfélagsins og í því tilliti er því ætlað að auka rétt kvenna á sviðum þar sem á konur hallar og jafnframt að styrkja rétt karla þar sem þeir hafa rýrari rétt. Í frv. er lögð áhersla á að jafnréttismál þurfi að vera viðfangsefni beggja kynja enda njóta bæði kynin góðs af auknu jafnrétti í samfélaginu. Fram að þessu hafa konur verið virkari í jafnréttisbaráttunni en undanfarin ár hafa karlar kvatt sér hljóðs og krafist réttar á sínum eigin forsendum. Sú réttindabarátta styður baráttu kvenna fremur en hún gangi gegn henni. Mikilvægt er að styrkja þá þróun með lagasetningu. Á norrænum vettvangi höfum við raunar haft forustu í því efni. Konum og körlum þarf að skapa jöfn tækifæri til að nýta krafta sína, sjálfum sér og samfélaginu til góða. Mikilvægt er að ekki sé mismunað á grundvelli kynferðis. Í þessu sambandi er mikilvægt að hafa í huga að sérstakt tillit til kvenna vegna þungunar og barnsburðar getur ekki talist mismunun kynjanna. Við samningu frv. var sérstaklega hugað að skyldum sem íslensk stjórnvöld hafa undirgengist á grundvelli EES-samningsins. Þá voru alþjóðlegir samningar, framkvæmdaáætlun Sameinuðu þjóðanna frá því í Peking árið 1995 og norrænt samstarf í jafnréttismálum, hafðir til hliðsjónar við gerð frv. Helstu nýjunar frv. eru sérstaklega tíundaðar í athugasemdum með frv. Lagt er til að jafnréttismálin heyri áfram undir félmrn. en sérhvert ráðuneyti skipi jafnréttisfulltrúa sem hafi umsjón með jafnréttismálum á málasviði ráðuneytis síns. Þetta er gert til þess að styrkja jafnréttisstarf á öllum sviðum samfélagsins enda varðar jafnrétti kynjanna alla málaflokka ef grannt er skoðað. Ástæða er til að taka fram að fjarri lagi er að gert sé ráð fyrir að ráða þurfi nýja starfsmenn í ráðuneytin vegna þessa. Unnt er að fela einhverjum núverandi starfsmanna ráðuneytanna verkið. Lagt er til að skrifstofa jafnréttismála, sem samkvæmt núgildandi lögum er skrifstofa Jafnréttisráðs og kærunefndar jafnréttismála, verði sérstök stofnun sem heyri undir dómsmrn. og fái skilgreind verkefni. Í því felst sú meginbreyting að verkefni sem samkvæmt núgildandi lögum eru á ábyrgð Jafnréttisráðs verða falin stofnun til framkvæmda. Stofnunin þarf ekki endilega að vera staðsett í Reykjavík og ég mun athuga vandlega hvort væri ekki unnt að koma henni fyrir annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu. Í ljósi þess að undanfarin ár hafa stjórnvöld í síauknum mæli skuldbundið sig til að sinna ákveðnum verkefnum í jafnréttismálum þykir vert að leggja til að jafnréttisstofnun stjórnvalda, skrifstofa jafnréttismála, heyri beint undir ráðuneytið en sé ekki stjórnað af fjölskipaðri nefnd. Að formi til er því um að ræða nýja stofnun. Samkvæmt frv. flytjast verkefni Jafnréttisráðs til skrifstofu jafnréttismála sem að auki fær skilgreint eftirlitshlutverk með framkvæmd laganna. Henni er m.a. sérstaklega ætlað að örva jafnréttisstarf karla. Gert er ráð fyrir því að Jafnréttisráð verði áfram skipað svipað og tíðkast hefur hingað til. Verkefnasvið þess er þó afmarkað við jafnréttismál á vinnumarkaði. Þetta er mikilvægt og brýnt verkefni en jafnrétti á vinnumarkaði er lykilþáttur í frekara jafnrétti kynjanna á öðrum sviðum samfélagsins. Félmrh. skipar sex aðila að fengnum tillögum Alþýðusambands Íslands, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, fjmrn., Háskóla Íslands, Kvenfélagasambands Íslands, Kvenréttindafélags Íslands og Samtaka atvinnulífsins. Kvenfélagasambandi Íslands og Kvenréttindafélagi Íslands er ætlað að tilnefna sameiginlega einn aðila. Sú breyting er einkum gerð í samræmi við breytt hlutverk Jafnréttisráðs. Í frv. er gert ráð fyrir að kærunefnd Jafnréttismála muni áfram starfa eins og hún gerir samkvæmt gildandi lögum en skýrar er kveðið á um hvernig upplýsingaöflun kærunefndar skuli lögð fram. Með þessu er tryggður andmælaréttur málsaðila sem og að mál verði nægjanlega upplýst áður en kærunefnd jafnréttismála skilar áliti sínu. Þá er lagt til að kærunefndin geti óskað eftir frekari gögnum telji hún málið ekki nægilega upplýst. Þetta á að koma í veg fyrir að kærunefndin þurfi að vísa málum frá vegna skorts á upplýsingum. Þetta er gert til samræmis við gildandi stjórnsýslulög en ekki þótti rétt að kveða sérstaklega á um hvers konar upplýsinga nefndinni beri að afla líkt og gert er í gildandi lögum. Það fer eftir eðli máls hvers konar upplýsingar koma að gagni hverju sinni. Þá þótti það ekki samrýmast góðum stjórnsýsluháttum að kærunefnd gefi ráðgefandi álit en sé síðan aðili að sama máli fyrir dómstólum. Eðlilegast er að aðilar málsins hefji sjálfir mál sín fyrir dómstólum sætti þeir sig ekki við álit nefndarinnar eða vilji tryggja rétt sinn enn frekar, enda ekki um bindandi álit að ræða. Í frv. er lagt til að stjórnendur stofnana eða fyrirtækja þar sem fleiri en 25 manns starfa skuli gera jafnréttisáætlanir sem taki m.a. til launa og almennra starfskjara eða kveði sérstaklega á um jafnrétti kvenna og karla í starfsmannastefnu sinni. Í frv. er að finna ákvæði um samræmingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Samræming fjölskyldu- og atvinnulífs er viðfangsefni í norrænni samvinnu, hjá Evrópuráðinu, Evrópusambandinu og hjá Sameinuðu þjóðunum. Með auknum kröfum kvenna um að vera fullgildir þátttakendur í atvinnulífinu og kröfu karla til að fá að njóta fjölskyldulífs hefur jafnréttisumræðan tekið á sig nýja mynd sem gæti skilað okkur í átt til samfélags sem hentar báðum kynjum og tekur tillit til fjölþættra þarfa og langana þegnanna allra. Kynferðisleg áreitni er skilgreind í frv. og skilgreindar ákveðnar skyldur atvinnurekenda og skólastjórnenda til að koma í veg fyrir hana, svo og hvernig staðið skuli að meðferð máls komi slíkt upp á vinnustað eða í skóla. Vakin er athygli á því að ákvæðið nær einungis til ábyrgðar atvinnurekenda og skólastjórnenda á að kynferðisleg áreitni verði ekki látin viðgangast á vinnustað eða í skóla. Sá sem beitir annan mann kynferðislegri áreitni getur orðið refsiábyrgur samkvæmt almennum hegningarlögum. Menntmrh. er í frv. gert að fara með mál er varðar menntun eins og verið hefur en auk þess félags- og íþróttastarf. Sérstaklega er kveðið á um rannsóknir í kynjafræðum og er það í fyrsta sinn sem slíkt er gert í lögum. Í frv. er sérstakt ákvæði um greiningu tölfræðiupplýsinga eftir kynjum. Þá er skerpt á bannákvæðum gildandi laga varðandi kjör, ráðningu, vinnuskilyrði og brottrekstur. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni 1. umr. verði þetta frv. sent hv. félmn. til athugunar.

Herra forseti. Enn ræðum við tillögur og reglur sem eiga að laga stöðu kynjanna. Í meira en 20 ár höfum við haft algeran jöfnuð milli kynjanna samkvæmt lögum og ekkert hefur breyst. Launamisréttið fer frekar vaxandi en hitt og það sem meira er um vert, konur fá ekki vel borgaðar stöður. Ekki þarf annað en líta á myndir af aðalfundi Seðlabankans til að sjá það. Ég beini spurningu til hæstv. ráðherra: Trúir hæstv. ráðherra enn að reglur ofan frá lagi stöðuna eftir 20 ára reynslu? Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvers vegna ræður stjórnandi stofnunar óhæfari karlmann á hærri launum en hæfari konu? Getur hæstv. ráðherra útskýrt það fyrir mér? Er það vegna þess að hann vill ekki græða? Er það vegna þess að arðsemiskröfu vanti í fyrirtækið?

Herra forseti. Ég treysti mér ekki til þess að svara því af hverju stjórnandi ræður óhæfan eða miður hæfan karlmann frekar en konu. Ég vona að þau tilfelli séu færri en fleiri og að þeim fari fækkandi. Varðandi það að hægt sé að laga jafnréttismál ofan frá eða koma jafnrétti á ofan frá er það auðvitað ekkert einfalt mál. En ég tel að það sé skylda stjórnvalda að reyna að gera það sem í þeirra valdi stendur til að lagfæra þetta. Við höfum gengið í gegnum rannsókn hjá sérfræðinganefnd Sameinuðu þjóðanna varðandi mismunun gagnvart konum og Ísland fékk í þeirri rannsókn mjög góða einkunn. Á tveimur sviðum var talið standa verulega upp á okkur Íslendinga. Í fyrsta lagi væri hér kynbundinn launamunur staðreynd. Menn geta deilt um hvað hann er mikill en hann er einhver sem ekki er hægt að skýra með öðru en kynferði. Í öðru lagi réttleysi sveitakvenna en sveitakonur á Íslandi eru réttminni en aðrar konur, t.d. varðandi atvinnuleysisbætur.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra fullyrti að þeim dæmum færi fækkandi þar sem ráðinn er óhæfari karlamaður en hæfari kona. Þá vil ég útvíkka spurninguna: Hversu oft kemur það fyrir að ráðinn er óhæfari karlmaður en hæfari karlmaður? Er þetta ekki spurningin um jafnrétti fólks sem birtist í því að jafnrétti kynjanna er eins og það er? Getur ekki verið að við séum að glíma við rangan sjúkdóm? Erum við ekki að framkvæma hjartauppskurð á nýrnasjúklingi? Að við séum í rauninni að ræða um jafnrétti fólks en ekki um jafnrétti kynjanna? Það er svo sem ágætt að við fáum góða einkunn. Ég er mjög ánægður með að við séum betur sett en í Kína eða öðrum löndum en það er ekki þar með sagt að við séum ánægð. Ég held nefnilega að þetta sé spurning um jafnrétti fólks og það kosti þjóðfélagið mjög mikið að nýta ekki hæfustu einstaklinga til bestu starfanna og það gerist ef við ráðum óhæfari karlmann í staðinn fyrir hæfari karlmann í stjórnunarstöðu. 
            

Herra forseti. Sjálfsagt er mikið til í því að það komi fyrir að hæfasti karlmaðurinn sé látinn sitja hjá en annar minna hæfur ráðinn í staðinn ekki síður en að um kynjamismunun sé að ræða. En það er einhvern veginn svo að öllum getur skjátlast. Mér kemur í hug ágæt, þingeysk gömul vísa: Allir hafa einhvern brest, öllum fylgir galli. Öllum getur yfirsést og einnig þeim á Fjalli.

Hæstv. forseti. Það er í raun mikið gleðiefni að búið skuli vera að leggja fram að nýju frv. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Ég vona að við náum að klára frv. í þetta sinn eftir að það er komið úr nefnd og það verði að lögum en slíkt gerðist ekki með hið fyrra frv. sem tekið var á 123. löggjafarþingi. Síðasta frv. er frá 1991 og því má mörgu við það bæta til að það verði betra. Það fer ekki hjá því að þessi tvö frv. verði borin saman og skoðað hvað var tekið út og hverju var bætt við. Sumt er af hinu góða en annað ekki. Mig langar aðeins að fara í gegnum frv. þó að fjallað verði um það í félmn. þegar málið fer þangað. Það er afar fróðlegt að bera frv. saman og hefur svo sem engin breyting verið gerð á markmiðssetningu laganna. Í II. kafla eru þó gerðar ýmsar breytingar, t.d. hvað varðar stjórnsýsluna. Þar er kveðið nánar á um umboð ráðherra. Vel má vera að hægt sé að styrkja stofnunina í sessi við það en við eigum kannski eftir að fá um það faglegar umræður í nefndinni. Ég mun ekki fara nánar út í það. En í 3. gr. er jafnframt hnykkt á því að þar er aftur sett inn umboð ráðherra. Það er ýmislegt sem ég sakna úr fyrra frv. þegar verið er að tala um Skrifstofu jafnréttismála, ekki hvað síst það að í gamla frv. var skrifstofunni gefið færi á því að leita sátta milli einstaklinga eða hópa annars vegar og fyrirtækja eða stofnana hins vegar í ágreiningsmálum sem skrifstofunni bárust og vörðuðu ákvæði laganna. Það er ekki inni núna og ég held að það sé í rauninni mjög mikilvægt að það komi inn aftur, að ekki sé alltaf valin dómstólaleiðin þannig að við höfum þarna þessa möguleika. Ég tel það mjög brýnt og ég legg til að við skoðum það í nefndinni. Þar sem talað er um að opinberum stofnunum, atvinnurekendum og félagasamtökum sé skylt að veita Skrifstofu jafnréttismála hvers konar almennar upplýsingar sem nauðsynlegar eru starfsemi hennar, er mjög gott. Þetta er mjög brýnt og líka mjög mikilvægt að skrifstofan og jafnvel Jafnréttisráð geti gripið inn í mál og haft frumkvæði að málum. Varðandi 4. gr. var kærunefndin áður úrskurðarnefnd en er núna kærunefnd. Þar komum við aftur að því sem er nýmæli að aðilar geti lagt ágreining sinn fyrir dómstóla með venjulegum hætti. Nú getur nefndin ekki lengur gert það og ég held að það sé líka mikilvægt að kærunefndin hafi þetta umboð til þess að fara í prófmál sem þarf að skoða og maður vill láta reyna á. Mér finnst því að við ættum að skoða það líka. Fjöldi mála er ef til vill kominn í umræðuna og þau mál loksins farin að bíta, þá eru þau kannski tekin út. Mér finnst því að við ættum að skoða það hvort við eigum að reyna að setja þetta einhvern veginn inn þannig að það sé ekki bara aðili heldur bæði nefndin og skrifstofan sem geti rannsakað mál. Hins vegar er skrifstofunni gefið umboð í 5. gr., þ.e. hún getur beðið um að sérstök erindi séu tekin þar til umfjöllunar og það er vel. Ef við tökum 6. gr., um upplýsingaöflun kærunefndar jafnréttismála, þá var 6. gr. tekin út í gamla frv. um viðmið við mat á hæfni. Í þeirri grein er sagt um mat á því hvort ákvæði laganna sem hafi verið brotin, að taka skuli mið af menntun, starfsreynslu, sérþekkingu eða öðrum hæfileikum sem krafa er gerð um í viðkomandi starfi samkvæmt lögum eða reglugerðum eða telja verður annars að komi að gagni í starfinu. Þetta ákvæði er tekið út. Það er spurning af hverju það var tekið út. Hverjir vildu það? Mig minnir endilega að það hafi komið frá umboðsmanni Alþingis og að þetta er kannski eitt af því sem þarf að liggja til grundvallar svo við vitum í rauninni á hvaða forsendum við eigum að fjalla um málin. Ef við skoðum Jafnréttisráð, þá er alveg kúvent þar. Í fyrra frv. er sú hugmynd að hafa Jafnréttisráð og jafnréttisþing saman þannig að við sæjum þetta mjög svipað og Náttúruverndarráð er skipulagt núna með náttúruverndarþinginu, þaðan hefðu þá aðilar komið inn í Jafnréttisráðið af jafnréttisþingi. Það er horfið frá því og búið að tengja aftur inn vinnumarkaðinn, þannig að við erum komin aftur í það eins og þetta er núna, enda má í rauninni segja sem svo að við þurfum að ákveða í hvaða átt við viljum fara. Það sem hefur verið að gerast á Norðurlöndum er að verið er að leggja niður jafnréttisráðin þar í þeirri mynd sem þau eru núna og kannski meira farið að skoða þetta með þeim grasrótarhreyfingum og öðrum sem koma að þessum málum. Það hefur því verið horfið frá þeirri hugmynd í fyrri lögunum og er aftur þetta sama, þ.e. tilnefning frá ýmsum aðilum. Mér finnst mjög áhugavert að þarna eru Kvenfélagasambandið og Kvenréttindafélagið sem munu skiptast á um einn fulltrúa sem getur verið ár í senn en jafnframt á auðvitað að gera það með aðilum vinnumarkaðarins. Þarna er er BSRB og ASÍ en ég vildi gjarnan sjá BHMR líka þannig að þessi þrjú félög gætu róterað fulltrúum. Þetta er eitt sem mér finnst að við ættum að skoða í félmn. Samtök atvinnulífsins eru alveg með á hreinu að þau eru með fulltrúa sinn alveg einan og óskertan og þurfa ekki að skipta mikið út. Hlutverk Jafnréttisráðs breytist líka. Búið er að skera dálítið af því í 8. gr. nú miðað við það sem hún var áður. Ef Jafnréttisráð á ekki að deyja út þá held ég að mjög mikilvægt sé að við gefum því ákveðið frumkvæði í tímabundnum aðgerðum og það verður að gera í þessum lögum til að ráðið geti nýtt sér það. Einnig það, eins og segir í fyrra frv., að Jafnréttisráð sé stjórnvöldum, stofnunum og félagasamtökum til ráðgjafar. Auðvitað er núna verið að styrkja skrifstofuna en það verður jafnframt að gefa Jafnréttisráðinu meira hlutverk. Spurning er um að hún geri ákveðna framkvæmdaáætlun þannig að allir þættir vinni saman, líka vegna þess að jafnréttisáætlanir, jafnréttisfulltrúarnir og jafnréttisráðgjafar eru auðvitað nýmæli. Það er því mjög mikilvægt að þetta haldist svolítið í hendur. Mig langar að fara beint í sveitarfélögin. Allar stofnanir sveitarfélaga hafa nú í æ ríkari mæli verið að gera jafnréttisáætlanir fyrir hvern málaflokk fyrir sig og það er mjög mikilvægt að reyna að nýta þá reynslu sem þar er búið að vinna þannig að hvorki ráðuneyti né ríkisstofnanir, og það væri mjög áhugavert að hafa bankastofnanir sérstaklega inni, nýti sér í rauninni þau módel sem búið er að vinna svo ekki sé alltaf verið að finna upp hjólið. Gerðar séu áætlanir sem hægt væri að fylgjast með og fara yfir hvað gengi eftir og hvernig við gætum sett þær í annan farveg ef við vildum sjá fleiri framkvæmdir. Það er líka mjög mikilvægt að þeir jafnréttisfulltrúar sem ráðuneytin eru með komi þá líka með skýrslu til þingsins. Það er eitt af því sem mér fyndist að mætti bæta þarna við. Í sambandi við vinnumarkaðinn og jafnréttisáætlanirnar er mikilvægt að menn reyni að nýta sér það sem fyrir er, eins og ég sagði áðan, og að enginn þurfi að vera hræddur um að þetta séu ómöguleg verkefni því að þetta er vel hægt og hefur gengið mjög vel. Mikið er af góðum nýmælum hérna t.d. í 16. gr., samræming fjölskyldu- og atvinnulífs. Þetta hefur verið í umræðunni á síðustu árum og við viljum einhvern veginn gleyma að ekki sé búið að lögfesta þetta allt saman þó að það sé komið inn í ýmsar framkvæmdaáætlanir og annað. Það er mjög mikilvægt að jafnréttisáætlanir stofnana og fyrirtækja taki einmitt á því hvernig þau vilja sjá þessa hluti í framkvæmd þannig að hægt sé að fylgjast með og enginn sé banginn. Í 17. gr. er mjög ánægjulegt nýmæli varðandi kynferðislega áreitni. Hún er sá raunveruleiki sem við búum við, bæði konur og karlar. Þó að konur séu í stærsta hópnum sem verður fyrir kynferðislegri áreitni, þá á það líka við um karlmenn. Það sem mætti koma þarna inn er spurning um --- ég veit ekki hvort það ætti kannski að vera í lögunum --- að það komi inn á starfssvið skrifstofunnar að hún verði með leiðbeiningar þegar svona mál koma upp og hún geti jafnframt verið með ráðgjöf þegar svo ber við. Það ætti því ekki að vera nein hindrun heldur fyrst og fremst styrking. Í 19. gr., um menntun og skólastarf, er mjög mikilvægt að jafnrétti sé eðlilegur hluti af bæði kennslu og öðru, og að strákar og stelpur geti séð sig sem jafningja og jafnhæfa. 20. gr., þátttaka í nefndum og ráðum á vegum hins opinbera, er nýmæli og þetta á einungis við um tilnefningar. Mér finnst það spurning hvort þetta eigi ekki líka við um skipan í nefndir. Af hverju erum við bara með tilnefningar þarna og það er spurning hvort ekki eigi að víkka þetta út. Við þekkjum vel að nágrannaþjóðir hafa verið með átök og annað í slíkum málum. Það sem fram kemur í 21. gr. og vísar líka beint í fyrstu markmiðsgreinina, þ.e. að greina tölfræðiupplýsingar eftir kyni og efla rannsóknir í kynjafræðum, er líka mjög ánægjulegt og mikilvægt nýmæli. Það er mjög mikilvægt að við getum lesið í þróun og þjónustu varðandi ýmsa hópa í samfélaginu, hvernig samsetningin er og hvernig við getum í rauninni lesið í samfélagið með því að leggja áherslu á þetta. Ég fagna því að þetta frv. skuli vera komið fram. Það eru ýmsar athugasemdir en þær munu þá koma fram í félmn. en grunnurinn er mjög góður.

Herra forseti. Hv. 11. þm. Reykv. ræddi mikið um tæknilega útfærslu frv., hvernig tilnefnt er í stjórnir og ráð. Hún talaði um Jafnréttisráð, jafnréttisfulltrúa, jafnréttisráðgjafa, jafnréttisáætlun, jafnréttisnefndir sveitarfélaga, hv. þm. ræddi sem sagt almennt um jafnréttisiðnaðinn eins og hann leggur sig. Svo ræddi hún alltaf um þessa hausatalningu sem menn eru svo hrifnir af, að jafnmargir hausar ættu að vera af hvoru kyni. En hv. þm. ræddi ekkert um til hvers frv. væri. Ég ætla að spyrja hv. þm.: Telur hv. þm. að þessi lög muni laga misrétti milli karla og kvenna? Telur hv. þm. að launamisrétti minnki eða jafnvel hverfi? Telur hv. þm., sem er meira um vert, að konur verði ráðnar í leiðandi stöður? Það er miklu meira mál en að koma á jafnrétti karla og kvenna í lágt launuðum stöðum. Fá konur yfirleitt tækifæri til þess að verða stjórnendur og leiðandi? Trúir hv. þm. því?

Herra forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal, því miður held ég að við vinnum seint bug á samtryggingarkerfi karla í valdastofnunum. En frv. er þannig úr garði gert að möguleiki er á því að við fáum opna umræðu. Við höfum náð langt. Nú eru konur t.d. orðnar 30% þingheims sem var ekki áður. Hins vegar veit ég ekki hvort konur fái tækifæri, við fáum kannski fyrst og fremst tækifæri ef við jöfnum hlutfallið milli karla og kvenna og náum því að fjölskylduábyrgðin verði jöfn þannig að konur séu jafnt ráðnar til starfa þrátt fyrir barneignir og fæðingarorlof og að karlar standi jafnfætis í þeim málum.

Herra forseti. Ég segi aðeins: Mikil er trú þín, kona.

Herra forseti. Það er gott að hafa ákveðna trú. Ég væri alveg til í að finna út úr því með hv. þm. Pétri H. Blöndal, hvernig við brjótum upp þetta samtryggingarkerfi varðandi stöðuráðningar og annað.

Virðulegi forseti. Hér er til umfjöllunar nýtt frv. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þetta frv. er heildarendurskoðun á jafnréttislögum og það sést á öllum umbúnaði að töluverð vinna hefur verið lögð í frv. Meðal nefndarmanna er fólk sem hefur mikla þekkingu og reynslu varðandi jafnréttismál, enda ber frv. þess merki að vandað hefur verið til verksins. Eins og kom fram í framsögu hæstv. félmrh. hefur frv. til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla verið til umfjöllunar í þinginu áður, á vorþinginu 1999, fór þá í gegnum 1. umr. og til nefndar og var sent til umsagnar ýmissa aðila. En í því frv. sem við höfum fyrir framan okkur hefur ýmsum atriðum verið breytt frá því það var til umfjöllunar í þinginu fyrir tæpu ári. Víða er leitað fanga og í heildina séð er frv. nútímalegt og getur leitt til framfara í málaflokknum. Í frv. er ýmislegt til bóta sem getur styrkt stöðu jafnréttismála hér á landi þegar til lengri tíma er litið. Hins vegar eru ákveðin atriði sem ég vil benda á að geti hugsanlega veikt stöðu jafnréttismála og ýmis umhugsunarefni sem ég vænti að hv. félmn. taki til skoðunar. Þrátt fyrir að mikið hafi verið gert í jafnréttismálum á undanförnum árum og áratugum til að vekja til umhugsunar og aðgerða í jafnréttismálum er enn þá langt í land. Ný kynslóð er að vaxa úr grasi sem ég vænti að hafi allt önnur viðhorf til jafnréttismála en þau sem við sem eldri erum höfum búið við og sem staðið hafa í vegi fyrir frekari þróun í jafnréttisátt. Ég vænti því þess að nýjar hugmyndir í jafnréttismálum falli í betri jarðveg en áður og uppskeran verði meiri og betri í þessum málaflokki í framtíðinni. Á undanförnum vikum hafa borist ýmsar upplýsingar og vísbendingar sem sýna svart á hvítu að staða jafnréttismála er ekki sem skyldi. Enn er langt í land með að launajafnrétti náist. Kynbundinn launamunur er ítrekað staðfestur í könnunum. Starfsval ungs fólks virðist enn bundið á kynjaklafa. Ný könnun á þætti kvenna í fjölmiðlum bendir til að lítið hafi miðað í jafnréttisátt á síðustu árum. Þetta eru einungis örfá dæmi sem ég tek hér. Ég ætla að fjalla um einstakar greinar frv. Í 1. gr. koma fram markmið með jafnréttislögum og þau eru gerð miklu skýrari og hugmyndafræðileg nálgun jafnréttismála er gerð nútímalegri. Þau eru ekki skoðuð út frá hagsmunum kvenna eingöngu heldur er litið á jafnréttismál sem samfélagsleg málefni sem varði bæði kynin, jafnan rétt þeirra til að hafa áhrif á stefnumótun og ákvarðanatöku í samfélaginu og jafnan rétt til þátttöku í störfum sem varða grunneiningu samfélagsins sem er fjölskyldan. Í 1. gr. eru settar fram leiðir til að ná markmiðum laganna þar sem m.a. er lögð sérstök áhersla á rannsóknir í kynjafræðum, að efla fræðslu í jafnréttismálum og greina tölfræðilegar upplýsingar eftir kyni, sem oft er forsenda þess að hægt sé að taka á málum sem varða misrétti kynjanna eins og í launamálum. Þessi tölfræðilega kynjagreining hefur þegar birst í tölum frá opinberum stofnunum í samræmi við framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar frá 1997--1998 og einnig í kjararannsóknum bæði á almennum markaði og hinum opinbera markaði undanfarin ár. Annar kafli frv. fjallar um stjórnsýslu jafnréttismála. Þar kemur fram ein stærsta breytingin á lögunum. Hún varðar breytta skipan stjórnsýslu jafnréttismála í landinu. Samkvæmt núgildandi lögum er sjö manna Jafnréttisráð jafnframt stjórn Skrifstofu jafnréttismála og hefur með höndum stefnumörkun í málaflokknum og fylgir henni eftir. Jafnréttisráð hefur samkvæmt núgildandi lögum stefnumarkandi hlutverk, ráðgefandi og fræðandi hlutverk, rannsakar mál og hrindir einstökum verkefnum í framkvæmd til að ná markmiðum laganna um jafnrétti kynjanna á öllum sviðum. Skrifstofa jafnréttismála er síðan tæki Jafnréttisráðs til að sinna þeim verkefnum. En sú nýskipan er lögð til í frv. að skera á formlega og stjórnunarlega tengingu milli Jafnréttisráðs og Skrifstofu jafnréttismála. Samkvæmt frv. á hið nýja Jafnréttisráð að stuðla að jafnri stöðu kynjanna á vinnumarkaðnum og vera stjórnvöldum til ráðgjafar um vinnumarkaðsmál og er þessi breyting á ráðinu veruleg. Jafnframt er rétt að benda á að hugmyndir um hlutverk ráðsins hafa breyst verulega frá því að frv. um sama efni var til umfjöllunar fyrir um ári. Einnig er lögð til sú breyting á skipan ráðsins frá núgildandi lögum að í stað þess að Kvenfélagasamband Ísland og Kvenréttindafélagið tilnefni hvort um sig einn fulltrúa tilnefna félögin sameiginlega einn fulltrúa. Ekki er gert ráð fyrir að formaður kærunefndar jafnréttismála sitji í ráðinu. Þess í stað verði skipaður einn fulltrúi fjmrn. og einn fulltrúi Háskóla Íslands í Jafnréttisráð. Í því sambandi vil ég varpa fram þeirri spurningu til hæstv. félmrh. hvers vegna fulltrúar annarra samtaka opinberra starfsmanna, þ.e. fulltrúar Bandalags háskólamanna og kennarasamtakanna eru ekki skipaðir í ráðið. BSRB er þrátt fyrir að vera ágæt samtök ekki sami samnefnari fyrir opinbera starfsmenn sem ASÍ er fyrir þá sem eru starfandi á almenna markaðnum. Einnig spyr ég hvað liggi á bak við það að fulltrúum kvennasamtaka er fækkað í ráðinu. Reyndar heyrði ég svör hæstv. ráðherra áðan að það væri í samræmi við breytt hlutverk ráðsins. En mig langar til að fá nánari útskýringu á þessu. Þá mætti jafnvel hugsa sér að fulltrúar sveitarfélaga komi í ráðið, enda er samkvæmt frv. lögð mikil ábyrgð á sveitarfélög í jafnréttismálum þar sem lögbundið verður að skipa jafnréttisnefndir í öllum sveitarfélögum. Samkvæmt frv. mun Skrifstofa jafnréttismála taka yfir hlutverk núverandi Jafnréttisráðs auk þess sem það fær ný verkefni og fellur stjórnskipulega beint undir félmrh. Það módel sem er sett fram í frv. að stjórnsýsla jafnréttismála hefur fyrirmynd í skipan stjórnsýslu náttúruverndarmála sem hefur verið mjög til umræðu undanfarna daga. Hið fyrra Náttúruverndarráð, eins og menn muna, hafði bæði ráðgjafar- og framkvæmdahlutverk sem var með lögum nr. 93/1996 skipt upp í annars vegar ráðgjafarhlutverk sem nýtt Náttúruverndarráð hefur með höndum og hins vegar Náttúruvernd ríkisins sem hefur framkvæmdahlutverk. Fyrstu viðbrögð mín við þessari breytingu á skipan jafnréttismála voru efasemdir um að þessar hugmyndir yrðu til bóta fyrir framkvæmd jafnréttismála þar sem ég tel að að öllu jöfnu felist árangur í stjórnsýslu í að sami aðili, sama ,,apparat``, eigi að bera ábyrgð á stefnumótun í málaflokki og hrinda hugmyndum í framkvæmd. Þannig lægi heildarábyrgð á tilteknum málaflokki á einum stað sem eykur líkur á að raunhæfum hugmyndum sé hrint í framkvæmd. Þessi grundvallarhugmynd birtist m.a. í skipan mála í manneldisráði og áfengis- og vímuvarnaráði, þar sem ráðin mynda raunverulega stjórn málaflokksins, eru stefnumótandi aðilar og framkvæmdaaðilar, en framkvæmdastjórar og skrifstofur ráðanna fylgja málum eftir, stjórna daglegu starfi og eru í daglegu forsvari. Hins vegar eftir töluverðar vangaveltur og eftir að hafa rætt við ýmsa aðila komst ég að þeirri niðurstöðu að sú skipan mála sem frv. leggur til sé tilraunarinnar virði. Ég nefndi að þetta módel hefði verið við lýði í stjórnskipan náttúruverndarmála undanfarin ár og þótt reynslutíminn hafi ekki verið langur er ég ekki frá því að fyrirkomulagið hafi verið málaflokknum til framdráttar þótt reyndar sýnist sitt hverjum í þeim efnum eins og umræðan síðustu daga um skipan og störf Náttúruverndarráðs hefur leitt í ljós. Jafnréttisráð, sem sjálfstætt ráð, sem er skipað aðilum sem hafa fingurinn á púlsinum í málaflokknum, reyndar á afmörkuðum þætti jafnréttismála sem varða vinnumarkaðinn, hefur möguleika á að veita gagnrýnið aðhald og fleyta málum áfram ef vel er á haldið. Í sjálfu sér má segja að hlutverk ráðsins með þessari skipan sé að einhverju leyti hið sama og hlutverk frjálsra félagasamtaka sem koma með gagnrýni, ábendingar, ráðgjöf og aðhald að stefnu stjórnvalda í málaflokknum. Hins vegar er ráðið skipað aðilum sem í samræmi við bakgrunn sinn bera tiltekna ábyrgð og hafa ákveðna þekkingu á málaflokknum sem getur nýst til að skapa umræður og aðhald varðandi jafnréttismál. Í þessu sambandi langar mig þó að benda á að hlutverk Jafnréttisráðs eins og það er hugsað með þessu frv. er mun takmarkaðra en hlutverk Náttúruverndarráðs eins og það er samkvæmt núgildandi lögum. Samlíkingin við skipan náttúruverndarmála nær hins vegar ekki lengra því samkvæmt frv. er ekki gert ráð fyrir jafnréttisþingi eins og núgildandi lög gera ráð fyrir. Því vil ég spyrja hæstv. félmrh. hvaða rök liggi þar að baki, en jafnréttisþing er vettvangur skoðanaskipta um jafnréttismál þar sem ýmsir hagsmunaaðilar geta ráðið ráðum sínum, borið saman bækur sínar um markmið og leiðir í málaflokknum, samanber hlutverk náttúruverndarþings á sviði náttúruverndar. Það er mat mitt að það sé afturför ef jafnréttisþing verður lagt niður. Í 4. gr. frv. er fjallað um kærunefnd jafnréttismála. Sú breyting er lögð til á starfsemi kærunefndar að ekki er lengur gert ráð fyrir að nefndin fylgi eftir úrskurðum sínum gagnvart aðilum sem ekki hafa hlýtt tilmælum hennar með kæru til dómstólanna. Kærunefnd jafnréttismála getur því ekki lengur fylgt málum sínum eftir til dómstólanna. Samkvæmt frv. verða einstaklingar sem brotið hefur verið á, sjálfir eða félagasamtök sem standa að baki þeim, að fylgja eftir málum sínum til dómstólanna telji þeir ástæðu til. Þetta er að mínu mati skref aftur á bak því einstaklingar sem brotið er á hafa ekki alltaf möguleika, t.d. af fjárhagslegum ástæðum, að fylgja eftir málum sínum og ekki hafa allir launamenn félagslegan bakgrunn til að styðja sig við eða félagasamtök fjárhagslegt bolmagn til að fylgja málum eftir. Því bendi ég hv. félmn. á að skoða þetta atriði sérstaklega. Í 13. gr. frv. um vinnumarkaðinn er kveðið á um að fyrirtæki sem eru með 25 starfsmenn eða fleiri skuli setja sér jafnréttisáætlun eða kveða sérstaklega á um jafnrétti kvenna og karla í starfsmannastefnu sinni. Ég hef mikla trú á þessu ákvæði frv. því reynslan sýnir að jafnréttisáætlanir í fyrirtækjum hafa skilað árangri. Ég vísa t.d. til Eimskipafélagsins í því sambandi sem hefur markvisst breytt kynjahlutfalli í stjórnunarstöðum í því fyrirtæki.

Og Reykjavíkurborg.

Og Reykjavíkurborg, bendir hv. þm. Össur Skarphéðinsson réttilega á.  Í 14. gr. er fjallað um launajafnrétti. Þessi grein er mun skýrari en sams konar grein núgildandi laga. Hún tekur af allan vafa um skilgreiningu á hvað eru laun og þau viðmið sem lögð eru til grundvallar launaákvörðunum og að þau viðmið sem lögð eru til grundvallar launaákvörðunum skuli vera þau sömu fyrir konur og karla. Í 16. gr. er fjallað um samræmingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Í frumvarpstextanum er nefnt foreldraorlof. En foreldraorlof hefur ekki verið útfært hér á landi sem kunnugt er þrátt fyrir tilskipanir Evrópusambandsins þar um og vænti ég þess að það verði tekið upp í samninga milli aðila sem fyrst ellegar það komi hingað inn til þingsins. En þetta hugtak kemur þarna fram án þess að í rauninni liggi nokkuð þar að baki annað en hugtakið. Í 17. gr. er fjallað um skilgreiningu á kynferðislegri áreitni og hvernig skuli tekið á slíkum málum. Mig langar til í því sambandi að benda á að í könnun sem gerð var fyrir rúmum þrem árum á vegum nokkurra stéttarfélaga, opinberra starfsmanna, Sóknar, Starfsmannafélags ríkisstofnana og Félags ísl. hjúkrunarfræðinga, kom í ljós --- könnunin var um ofbeldi á þeim stofnunum sem félagar þessara stéttarfélaga störfuðu á --- að á sex mánaða tímabili fyrir gerð könnunarinnar höfðu 6% starfsmanna orðið fyrir líkamlegri kynferðislegri áreitni og um 7% fyrir kynferðislegri áreitni með orðum. Þetta eru hærri tölur en maður hafði gert sér grein fyrir áður og fleiri kannanir hafa leitt í ljós að þetta er vandamál á vinnustöðum, vandamál sem þarf að opna umræðu um og taka á. Því fagna ég að tekið er á þessu máli í jafnréttislögum. Í 19. gr. er fjallað um menntun og skólastarf með tilliti til jafnréttismála. Í þessu sambandi hef ég sérstakar áhyggjur af þeim hefðum sem hafa skapast hér á landi í starfsvali kynjanna. Í þeirri stétt sem ég tilheyri, hjúkrunarstéttinni, er 98% stéttarinnar hér á landi konur. Þetta er eitt stærsta hlutfall kvenna í stéttinni í Evrópu. Sem dæmi má nefna eru karlar um 10% hjúkrunarstéttarinnar í Noregi og 17% í Hollandi. Nýleg könnun á störfum íslenskra ungmenna, sem birt var nýverið, veldur áhyggjum þar sem starfsval þeirra bendir ekki til að breytinga sé að vænta í þessum efnum nema skólakerfið nái að snúa þróuninni við með jafnréttisfræðslu. Það er ekki nóg að skólakerfið geri það heldur þurfa aðrir þættir samfélagsins að taka þátt í þeirri umræðu líka. Einnig er ánægjulegt í frv. að lögð er áhersla á auknar rannsóknir í kynjafræðum sem er grundvöllur ásamt tölfræðilegum niðurstöðum að frekari ákvörðunum um stefnur og leiðir í jafnréttismálum. Að lokum vil ég nefna nokkur atriði. Í 25. gr. er fjallað um bann við uppsögnum þar sem kveðið er á um að atvinnurekanda sé óheimilt að segja starfsmanni upp störfum sökum þess að hann hafi krafist leiðréttingar á grundvelli jafnréttislaga. Ég skil síðustu málsgrein 25. gr. svo að atvinnurekanda sé heimilt að reka starfsmanninn vegna kröfu um leiðréttingu á grundvelli laganna hafi eitt ár liðið frá því leiðréttingarkrafan er sett fram. Í þessu felst ekki nægilega vernd fyrir launþega og ég hvert hv. félmn. að taka þetta atriði til frekari skoðunar. Atvinnurekandinn getur sem sagt hummað fram af sér að taka á málinu en rekið starfsmanninn ári seinna án frekari eftirmála. Í 27. gr. segir að óheimilt sé að afsala sér réttindum sem lögin kveða á um og tel ég það vera fagnaðarefni að svo skýrt er kveðið á um þetta atriði. Að lokum fagna ég því að brot á tilteknum greinum frv., verði það að lögum, varði sektum. Það eru þá líkur á að ákvæði laganna verði tekin alvarlegar hér eftir en hingað til. Ég hefði viljað fjalla um fleiri atriði sem eru til bóta í jafnréttismálum í þessu frv. en ég læt staðar numið.

Herra forseti. Ég fagna þessu fram komna frv. um endurskoðun á jafnréttislögum og vona að Alþingi auðnist að ljúka því verki fyrir vordægur og áður en þingið lýkur störfum að vori því það er án efa tímabært og þarft að fara yfir þessi mál og skoða hvað betur megi fara. Ég hygg að taka megi undir röksemdafærsluna í greinargerð frv. að það séu a.m.k. tvær veigamiklar ástæður fyrir því að endurskoðun laganna sé tímabær, þ.e. annars vegar ýmsar breytingar sem hafa orðið síðan núgildandi löggjöf var sett og breyttar aðstæður sem menn þurfa að taka mið af og svo hins vegar að að ýmsu leyti hefur mönnum miðað miklu skemur en menn bundu vonir við þegar jafnréttislög voru sett. Því er nauðsynlegt að fara yfir það hvað hefur brugðist að svo miklu leyti sem það snýr að löggjöfinni og er líka þarft að fá í leiðinni umræður um stöðu þessara mála almennt. Í fyrsta lagi vil ég segja það, herra forseti, að vandinn er augljóslega ekki sá að núgildandi lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla séu í aðalatriðum gölluð eða ekki fullnægjandi, þau eru það. Það eru fullnægjandi og skýr bannákvæði í þeim lögum nú þegar sem banna mismunun á grundvelli kynferðis, sem mæla fyrir um sömu laun fyrir sömu vinnu o.s.frv. Í raun og veru er ekki nema í mjög litlum mæli verið að breyta stöðunni í grundvallaratriðum hvað það varðar. Þetta snýst meira um breytt skipulag, breytta stjórnsýslu og kannski að einhverju leyti að menn orða í aðalatriðum sömu hluti öðruvísi. Vandinn hefur heldur ekki verið sá undanfarin ár að ekki séu ágæt ákvæði í jafnréttislögum um þessa hluti. Vandinn er sá að ekki er farið eftir þeim. Vandinn er sá að það hefur gengið allt of hægt að fá vinnumarkaðinn og þjóðfélagið til þess að virða þessi lög. Mismunun á grundvelli kynferðis er klárlega bönnuð, ekki má ráða karl í starf sem jafnhæf eða hæfari kona sækir um en það er samt gert. Menn eru að tapa slíkum málum sem eru án efa allt of fá rekin fyrir kærunefnd eða dómstólum. Menn eru samt að tapa fjölmörgum slíkum málum á ári hverju af því að jafnréttislögin eru miskunnarlaust brotin. Það hendir ótrúlegustu aðila að lenda í þessu, jafnvel sjálf yfirvöld þessara mála eða trúnaðarmenn stjórnvalda á sviði jafnréttismála, eins og ég hygg að séu nýleg dæmi um, að verða svo fyrir því á heimaslóðum að brjóta augljóslega jafnréttislögin. Herra forseti. Við þekkjum umræðuna um hinn kynbundna launamun og við höfum átt um það orðaskipti nú fyrir jólin, ég og hæstv. félmrh., þar sem ég spurði hæstv. ráðherra út í stöðuna í þeim málum. Við fáum ársfjórðungslega skýrslur, launakönnunarskýrslur frá kjararannsóknarnefnd og jafnvel gögn frá fleiri aðilum á vinnumarkaði eins og einstökum stéttarfélögum, Verslunarmannafélaginu og öðrum slíkum. Allar segja þær okkur sömu stöðuna eins og stóra úttektin á þessum málum fyrir tveimur, þremur árum sem Jafnréttisráð stóð fyrir, gerði líka, að það er umtalsverður kynbundinn launamunur fyrir hendi á vinnumarkaðnum á Íslandi. Þegar allar skýringar sem hægt er að taka með góðum vilja til greina eru þrotnar hvað varðar mismunandi vinnuþátttöku og vægi í yfirmannastöðum og annað slíkt stendur eftir nakinn kynbundinn launamunur upp á 10--15%. Hann er staðreynd sem við verðum að horfast í augu við þrátt fyrir skýlaust bannákvæði í lögunum. Ég held eftir sem áður, herra forseti, eftir að hafa sagt þetta um ágæti gildandi laga og að vandinn í grunninn sé ekki sá að það séu ekki fullnægjandi og í sumum tilfellum jafnvel skýrari bannákvæði fyrir hendi en ætlunin er að taka upp í þessu nýja frv. A.m.k. í einu tilviki sýnist mér að menn séu ekki að ná því að orða þar hlutina betur eða skýrar heldur ef eitthvað er jafnvel óljósar. Ég kem að því hér á eftir. Vandinn er sem sagt ekki sá, herra forseti, heldur hitt að ekki er farið eftir þessum lögum og margir þurfa að skoða stöðu sína. Herra forseti. Ég tel samt að ýmis nýmæli í þessu frv. séu til bóta. Ég ætla ekki að tjá mig mikið um stjórnsýslulega þáttinn. Ég er ekki sérstaklega vel að mér um það og hef ekki miklar skoðanir á því hvort nákvæmlega svona eða hinsegin sé betra að hafa þessa hluti. Ég hygg þó að það sé tímabært og rétt að fela sérstakri stjórnsýslustofnun framkvæmd þessara mála. Það er í samræmi við það sem gert er á mjög mörgum öðrum sviðum að til verði jafnréttisstofnun sem beri stjórnsýslulega ábyrgð á framkvæmd málaflokksins. En það má ekki verða til þess að veikja á neinn hátt stöðu Jafnréttisráðs og kærunefndar jafnréttismála og það hlutverk sem þeir aðilar hafa þá eftir sem áður með höndum þó þessu sé skipt þannig upp. Í öðru lagi held ég að tímabært sé að mæla fyrir um það í lögum að sérstakir jafnréttisfulltrúar skuli starfa í hverju ráðuneyti. En það mun vera gert í einni ágætri grein í frv. sem er 11. gr. en þar stendur: ,,Sérhvert ráðuneyti skal skipa jafnréttisfulltrúa sem fjallar um og hefur eftirlit með jafnréttisstarfi á málasviði ráðuneytisins.`` Þetta bætist þá við þær jafnréttisáætlanir sem þar á að vinna eftir. Vonandi verður þetta til þess að við sjáum þess stað í verki að mönnum miði eitthvað áfram. Ég held t.d., herra forseti, að það sé alveg sérstaklega þarft að það komi jafnréttisfulltrúi til starfa í iðn.- og viðskrn., alveg sérstaklega brýnt að það ráðuneyti fái slíkan embættismann. Ég segi þetta að gefnu tilefni, herra forseti. Það er nokkur skaði að nýskipaður iðn.- og viðskrh. skuli hafa þurft að hverfa af þingi í þann mund að þessi umræða hófst. Fróðlegt væri að vita hvort hæstv. iðn.- og viðskrh. er í húsinu.

Hæstv. iðn.- og viðskrh. er í húsinu.

Það er nú ánægjulegt. Það væri æskilegt að hæstv. forseti vildi vera svo góður að gera hæstv. ráðherra viðvart um að nærveru hæstv. ráðherra væri gjarnan óskað í salnum.  Í þriðja lagi tel ég að ágætt sé að mæla fyrir um að gera skuli sérstakar jafnréttisáætlanir innan fyrirtækja sem hafa 25 starfsmenn eða fleiri að staðaldri í störfum. Þá er orðið um að ræða það stóra vinnustaði að kynjahlutföll skipta þar miklu máli og þó ekkert væri annað en að reyna með slíkum hætti að tryggja að einhver meðvitund sé á ferðinni hjá vinnuveitendum að þessu leyti held ég að það geti verið hið besta mál. Í fjórða lagi fagna ég sérstaklega því sem þarna kemur inn í lögin og varðar samræmingu fjölskylduaðstæðna og þátttöku í atvinnulífinu. Auðvitað eru þetta aðeins orð, herra forseti. Okkur er ljóst að það er langur vegur frá því að það verði þannig í reynd að íslenskt atvinnulíf og aðstæður á vinnumarkaði verði eins og við gætum best kosið í þessu sambandi. Allir þekkja þann mikla mun sem er á aðstæðum á Íslandi hvað varðar vinnutíma og fleira því tengt borið saman við hin Norðurlöndin, svo dæmi sé tekið. Hinn erfiði vítahringur lágra launa og langs vinnudags ásamt tiltölulega ósveigjanlegum vinnumarkaði er án efa eitt af því allra versta sem við glímum við í þessu sambandi og bitnar mjög á jafnréttismálunum og stöðu fjölskyldunnar að öllu leyti. Það þarf að heyja stríðið á öllum vígstöðvum. Auðvitað þarf að fá aðila vinnumarkaðarins til að taka það upp sem sérstakt forgangsverkefni í samskiptum sínum að þróa kjarasamninga og leikreglur á vinnumarkaði í þá átt að þær séu vinsamlegri fjölskyldunum. Það verður að ná árangri í því að stytta vinnuvikuna og auka sveigjanleika hvað varðar töku orlofs og að auka réttindi til að vera heima vegna veikinda barna og fleira í þeim dúr. Þar þarf, herra forseti, samstillt átak allra aðila, stjórnvalda, skattalaga og umhverfisins að því leyti sem spilar þarna inn í, reglna um fæðingarorlof og síðast en ekki síst einfaldlega ákvæða í kjarasamningum og samskipti aðila vinnumarkaðarins. Þetta er ekki mál frekar en margt fleira í þessu sambandi sem verður leyst einfaldlega með boðum og bönnum þó hér komi falleg orð inn í löggjöfina, þó þau séu að sjálfsögðu velkomin og þörf, um að það skuli reyna að samræma fjölskyldulíf og atvinnuþátttöku, þarf auðvitað margt fleira að koma til. Að lokum nefni ég eins og fleiri hv. ræðumenn hafa gert að hér koma inn bein ákvæði sem skilgreina kynferðislega áreitni. Þau banna hana að sjálfsögðu og skilgreina hvað við er átt og hvað slíkt athæfi felur í sér. Það er mjög nauðsynlegt og tímabært og þó fyrr hefði verið. Bannákvæðin, herra forseti, sem hér eru sett upp í sérstökum kafla eru að sjálfsögðu ákaflega mikilvæg. Það má náttúrlega ekki nálgast þessa hluti með þeim hætti sem mér fannst aðeins gæta í orðaskiptum hv. þm. Péturs H. Blöndals og hæstv. ráðherra, að af því að svona ákvæði hafa verið í lögum um árabil en enn er um misrétti að ræða, þá séu þau óþörf eða þá sé ekkert gagn í því að reyna að herða á þeim. Þau þurfa að sjálfsögðu að vera þarna til staðar og eru þess þá mikilvægari sem við höfum ekki í reynd enn þá náð fram fullu jafnrétti. Ekki bætti það ástandið að fella þau niður eða hvað? Nei, vegna þess að í þeim er að sjálfsögðu fólginn sá möguleiki að leita réttar síns og á því er byggt. Ef eitthvað er þá þarf að skerpa á þeim. Það er hins vegar veruleikinn sem við stöndum frammi fyrir að þau ein og sér duga ekki og það tekur miklu lengri tíma en menn höfðu bundir vonir við að ná þessu fram í reynd. En það þýðir ekki að gefast upp og væri náttúrlega að fara í algjörlega öfuga átt að draga þá óskynsamlegu ályktun af ástandinu að þessi ákvæði væru þar með gagnslaus þótt fullt jafnrétti í reynd hafi ekki komist á þrátt fyrir skýlaust lagaboð þar um á síðustu árum. Herra forseti. Ég var að fagna því ákvæði að ráðuneytin ættu að skipa sér jafnréttisfulltrúa sem ættu að hafa eftirlit með jafnréttisstarfi á málasviði ráðuneytisins. Ég leyfði mér að nefna sérstaklega mikilvægi þess fyrir iðn.- og viðskrn. að koma sér upp slíkum jafnréttisfulltrúa. Það er nefnilega þannig, herra forseti, að í lögunum og í þessu frv., í 20. gr. þessa frv., eru ákvæði sem skylda ráðuneyti og þar með ráðherra til þess að tryggja jafnrétti alls staðar þar sem ráðuneytið hefur tök á því að ná slíku fram eftir því sem aðstæður leyfa, algerlega skýlaus ákvæði og hafa verið um hríð. Nú hafa ráðherrar stundum getað skotið sér á bak við það að þeir hafi ekki haft algert sjálfdæmi í þessum efnum. Það er t.d. þannig að margar stjórnskipaðar nefndir og ráð hafa verið mannaðar á grundvelli tilnefninga frá mismunandi aðilum. Þá liggur í hlutarins eðli að það getur verið erfitt að koma því við að hafa hlutföll kynja alveg jöfn en það á auðvitað að gera bæði samanber anda jafnréttislaganna og skýlaus ákvæði í núverandi 12. gr. jafnréttislaga og væntanlegri 20. gr. samanber þetta frv. En 12. gr. laganna er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í nefndum, stjórnum og ráðum á vegum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka skulu, þar sem því verður við komið, sitja sem næst jafnmargar konur og karlar og skal ávallt á það minnt þegar óskað er tilnefningar í hlutaðeigandi stjórnir, nefndir og ráð.`` Þegar ekki er um tilnefningar að ræða og síðari hluti setningarinnar á þar af leiðandi ekki við, þá hefur ráðherra um þetta sjálfdæmi. Það á við t.d. þegar ráðherra skipar einn án tilnefninga í stjórnir eða nefndir. Ber þá ekki að líta svo á að einhverjar mjög sérstakar aðstæður þurfi að koma til ef ráðherra tryggir ekki með skipan sinni að um það bil jafnræði ríki milli kynja þegar þetta er gert? Jú, það skyldu menn ætla. Samt gerðist það, herra forseti, fyrir nokkrum dögum að hæstv. iðn.- og viðskrh. skipaði nýja stjórn Byggðastofnunar og í henni er aðeins ein einasta kona en sex karlar. Það sem var merkilegra, herra forseti, var það að iðn.- og viðskrh. henti út úr stjórninni einu konunni sem þar var fyrir og sem var númer tvö í 20 ára sögu Byggðastofnunar, í þeirri merku stjórn. Höfðu fram að þessu setið tvær konur en eitthvað um 20 karlar. Samt, herra forseti, og þrátt fyrir þessi lagaákvæði valdi hæstv. iðn.- og viðskrh. að fara þannig með vald sitt og mætti margt um það segja í öðru samhengi en ég er eingöngu að taka þennan hluta þess máls sem snýr að jafnrétti og jafnréttislögum. Ég get ekki betur séð, herra forseti, en hæstv. iðn.- og viðskrh. sé í afar erfiðu ljósi hvað varðar sjálf jafnréttislögin með þessari embættisgjörð sinni. Ég ætla ekki að fara að segja, herra forseti, að þetta sé skýlaust brot á jafnréttislögum vegna þess að orðanna hljóðan er þannig að auðvitað má um það deila og þræta annars vegar hvað sé því sem næst jafnmargar konur og karlar. Ég hygg þó að fáir hafi þann stærðfræðilega skilning á þessum orðum að ein kona og sex karlar séu því sem næst jafnmargir. Ef hæstv. iðn.- og viðskrh. hefur lært stærðfræði sína þannig væri fróðlegt að heyra hver kenndi greinina í  Nei, herra forseti. Ég held að hæstv. iðn.- og viðskrh. hafi þarna misstigið sig herfilega hvað varðar jafnréttislögin fyrir utan allt annað sem segja má um þetta mál og vonandi gæti jafnréttisfulltrúi, sem héldi ráðherranum við efnið, og t.d. hefði það hlutverk í ráðuneytinu sem ég gæti vel ímyndað mér að ætti að vera samkvæmt þessari skipan að lesa yfir og fara yfir það sem kæmi frá ráðuneytinu eða þá hluti sem ráðuneytið væri að vinna með af þessum toga til þess að tryggja að jafnréttismálin gleymdust ekki. Það er alveg sérstaklega neyðarlegt fyrir hæstv. iðn.- og viðskrh. sem gerði það að umtalsefni í tengslum við skipan sína í embættið að það væri fagnaðarefni, sem það auðvitað er, að konum væri að fjölga í ríkisstjórninni og hlutföllin væru þar að lagast að lenda svo í fingurbrjót af þessu tagi, svo vægt sé til orða tekið, strax á fyrstu dögum sínum í embætti. Herra forseti. Ég vil aðeins undir lokin biðja síðan þá nefnd, hv. félmn., sem málið fær til umfjöllunar að skoða m.a. og sérstaklega eitt atriði sem verið er að breyta og það varðar ósköp einfaldlega framsetningu bannákvæðanna, annars vegar eins og þau hafa verið í lögunum, í 4. og 6. gr. hvað varðar sjálfa mismununarbönnunina, ef svo má að orði komast, þ.e. upphaf 4. gr. þar sem kveðið er á um í gildandi lögum að: ,,Konum og körlum skulu greidd jöfn laun og skulu njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf.`` Síðan í upphafi 6. gr. að: ,,Atvinnurekendum er óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kynferði og gildir það m.a. um:`` --- síðan eru talin upp laun, ráðningar, stöðuhækkanir o.s.frv. Þetta eru gildandi ákvæði og þau eru að mínu mati algerlega skýr og afdráttarlaus. Ég er ekki viss um að fólgin sé framför í framsetningunni eins og hún er núna í 14. og 23. gr. frv. Mér finnst til að mynda upphaf 14. gr., ef eitthvað er, heldur veiklulegra en þau bannákvæði sem fyrir eru í gildandi lögum. Ég vonast til þess að hv. nefnd fari rækilega yfir að engin hætta er á því að menn með samanburði fari að túlka það svo að svigrúm hafi nokkurs staðar verið aukið til þess að komast fram hjá því afdráttarlausa ákvæði að bannað sé að greiða ekki sömu laun fyrir sömu vinnu. Það kann að vera að þetta séu ástæðulausar áhyggjur af minni hálfu en ég vonast samt til þess að þetta verði skoðað mjög rækilega vegna þess að það væri mjög bagalegt ef menn vegna þessara breytinga og breyttu framsetningar þar sem valið er þarna að setja bannákvæðin yfir sérstakan kafla og færa þau frá hinum ákvæðunum, þá yrði mönnum neitt á messunni í þessum efnum. Herra forseti. Ljóst er að jafnrétti næst aldrei fram eingöngu með boðum og bönnum með ákvæðum í lögum. Jafnrétti snýst um hugarfar, það snýst um uppeldi, það snýst um siðferðisþroska og það snýst um menningu samfélagsins. Verkefni okkar er að knýja á um þróun í rétta átt í þessum efnum og sætta okkur alls ekki við að það slái í bakseglin, að sofna ekki á verðinum og slá hvergi slöku við. Að mínu mati þarf fyrst og fremst að stórefla það sem snýr að áróðri, snýr að fræðslu í skólakerfinu, snýr að áróðri á vinnumarkaði. Það þarf að auka aðhald á vinnmarkaðinum og tryggja að þeim sem eru að brjóta þessi ákvæði og standa sig illa sé refsað og þeir sæti aðhaldi. Það þarf að auðvelda fólki að leita réttar síns og það þarf að gera þær leiðir greiðari. Það er ekki víst samanber það sem hér kom fram í máli hv. síðasta ræðumanns að þar sé að öllu leyti verið að stíga skref í rétta átt í þessum efnum, þ.e. með því að láta Jafnréttisráð sjálft hverfa út úr því hlutverki sem það hefur haft öðrum þræði, að geta rekið slík mál fram að þessu. Þessi atriði öll, herra forseti, þarf að skoða í hv. nefnd og ég vænti þess að það verði gert og málið afgreitt í vor.

Herra forseti. Ég vil fyrst segja að það er afskaplega góð tímasetning á þessu frv. að það skuli koma fram á afmælisdegi Kvenfélagasambands Íslands. Gleðilegt er til þess að vita að hæstv. félmrh. skuli hafa haft það í huga þegar þessu máli er komið á dagskrá því að hér er mjög mikilvægt og öflugt mál á ferðinni. Eðli málsins samkvæmt er eðlilegt að um það fari fram miklar umræður og fjörugar en ég verð að segja við hæstv. félmrh. að ég hefði kosið að sjá svolítið meira hrist upp í þessu frv. en gert er hér. Ég verð að segja að það veldur mér vonbrigðum árið 2000 að orðalag og stíll á frv. af þessu tagi skuli vera svona þurr og óaðlaðandi eins og raun ber vitni í þessu plaggi. Ég ætla að hafa það hvatningu mína til hv. félmn. að hún geri allt sem hægt er til þess að hrista upp í þeim orðaforða sem hér er notaður og þeim hugmyndum sem hér liggja að baki og þar með getum við átt von á að út úr þessu komi á endanum löggjöf sem getur skipt sköpum í málaflokki sem þarf að breyta frá grunni yst sem innst. Þetta er auðvitað spurning um mannréttindi. Jafnréttismál eru mannréttindamál. En það drepur málinu kannski örlítið á dreif að fara að ræða um kvenfrelsi sem mannréttindamál. Ég hef t.d. tilhneigingu til að ræða frekar um kvenfrelsi en jafnrétti. Mér finnst kvenfrelsi sem jafnréttismál vera einhver loðmulla sem hefur ekki fært okkur neitt. Jafnréttismálin hafa enn ekki fært okkur konum nema lítið brot af því sem við vorum kannski að vona, þær konur sem hófu baráttuna fyrir 25--30 árum voru að vona þær yrðu komnar lengra árið 2000. Það hefur því miður gengið afskaplega hægt. Kannski eigum við bara að kalla þennan málaflokk oftar en við gerum málaflokk kvenfrelsis því enn þá eru það konur sem reyna að sækja sama rétt til lífs eins og karlar. Ótal grundvallaratriði hafa verið nefnd eins og launamisréttið. Það vex. Þátttaka kvenna í fjölmiðlum, í fréttum er enn þá sáralítil miðað við þátttöku karla. Enn þá eru það karlar sem segja flest orð í fréttum sjónvarps. Enn þá eru það konur sem eru í minni hluta í stjórnum fyrirtækja eða í forstjórastöðum. Enn þá eru það konur sem bera umtalsvert meiri ábyrgð á uppeldi barna og umönnun barna inni á heimilunum og umtalsvert meiri ábyrgð á öllum heimilisstörfum. Enn þá eru konur að standa undir tvöföldu vinnuálagi. Konur eru enn í meiri hluta þeirra sem leita réttar síns fyrir kærunefnd jafnréttismála og jafnvel þó svo þær séu að leita réttar síns fyrir kærunefndinni, hverju eru þær þá bættari? Það er allt of sjaldan sem einhverjar úrlausnir finnast og það er alltaf of seint að grípa um rassinn þegar allt er komið í buxurnar og það er allt of oft sem konur þurfa að sætta sig við orðinn hlut af því að jafnréttis eða kvenfrelsis hefur ekki verið gætt í meðferð mála. Enn er ekki farið eftir t.d. þeim ákvæðum að störf skuli opin jafnt báðum kynjum. Alltaf er verið að auglýsa eftir körlum eða konum í ákveðin störf þannig að enn leyfum við þessar flokkanir starfa jafnvel þó að löggjöf okkar geri ráð fyrir því að öll störf eigi að vera opin körlum jafnt sem konum. Mig langar, herra forseti, að vitna til greinarinnar sem fjallar um samræmingu fjölskyldu- og atvinnulífs sem er 16. gr. í frv. Vissulega lýsir hún göfugri hugsun og hugsun sem við verðum öll að gefa gaum og ekki bara gefa gaum, heldur finna leiðir til að hún geti orðið að veruleika í samfélagi okkar. Mig langar til að spyrja hæstv. félmrh.: Hvernig sér hann þessa hugsun geta orðið að veruleika í samfélaginu sem við búum við í dag miðað við það ástand sem við þekkjum í dag? Greinin er svohljóðandi, herra forseti: ,,Atvinnurekendur skulu gera nauðsynlegar ráðstafanir til að gera konum og körlum kleift að samræma starfsskyldur sínar og skyldur gagnvart fjölskyldu. Ráðstafanir þær skulu m.a. miða að því að auka sveigjanleika í skipulagningu á vinnu og vinnutíma þannig að tekið sé tillit til þarfa atvinnulífs og fjölskylduaðstæðna starfsmanna, þar með talið að þeim sé auðveldað að koma aftur til starfa eftir fæðingar- eða foreldraorlof eða leyfi úr vinnu vegna óviðráðanlegra og brýnna fjölskylduaðstæðna.`` Við vitum að þetta hefur verið markmið okkar í mörg ár. Um þetta hefur verið talað í áratugi og sáralítið hefur rekið í átt til betra lífs hvað þetta varðar. Hvernig sér hæstv. félmrh. að hægt sé að gera atvinnurekendum það skylt að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að konur og karlar geti samræmt starfsskyldur sínar? Ég sé ekki annað en að við verðum að skera upp herör gegn þeim þröngu og neikvæðu hugsunum er ríkja í samfélaginu í garð kvenfrelsis. Það gerum við í gegnum uppeldi, það gerum við í gegnum áróður og stöðugar hvatningar til fólks, karla og kvenna. Við þurfum stöðugt að minna sjálf okkur á. Förum við eftir þeim sjálfsögðu hugmyndum að allir menn séu jafnir, að allir geti notið sama réttar? Ég held að það sé oftar en ekki sem við erum málsvarar misréttis. Við hv. alþm. erum ekki nægilega vakandi með lagasetningum okkar gagnvart því hvaða áhrif þær hafa á jafnrétti eða kvenfrelsi. Við hristum okkur ekki nægilega oft. Í frv. er tekið fram að menntun og skólastarf skipti miklu máli en kannanir sýna að stúlkur búa við mikið misrétti í menntakerfinu. Nefnum einfalt dæmi. Sýnt hefur verið fram á það í könnunum að stúlkur þurfa að lúta því að þær séu sjaldnar ávarpaðar með nafni en drengir af kennurum sínum, jafnvel af foreldrum sínum. Stúlkan er alltaf ,,vinkona`` eða ,,ljúfa`` eða ,,vina`` á meðan drengurinn fær að heita nafninu sínu. Við áttum okkur ekki alltaf á svona einföldum hlutum. Við þurfum að ná að vekja hvert annað. Við þurfum að ná að vekja þá í samfélaginu sem mest áhrif hafa á uppeldi barna, þ.e. foreldra, kennara og heilsugæslufólk, það eru stórar starfsstéttir sem móta þau áhrif sem við höfum --- sem samfélagið hefur á börnin. Það er þar sem við þurfum að taka best og kannski fyrst skarpast á málum. Í 14. gr. frv. er sagt að konum og körlum sem starfa hjá sama atvinnurekanda skuli greidd jöfn laun og skuli njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Við vitum, herra forseti, að þetta hefur verið markmið okkar lengi og það gengur afskaplega hægt að þoka nokkru til í þessum efnum. Í þeim heimi sem við lifum í núna er rætt um fyrirtækjasamninga og markaðssamninga. Hvers konar samningar eru það? Það eru leynisamningar þar sem launatölurnar eru ekki opinberar. Hvernig eiga konur að geta gætt réttar síns í þeim heimi sem þær lifa í í sambandi við launamál? Við erum að stuðla að því að launakerfin verði lokuð þannig að enginn komist að því hve mikil mismununin er í raun og veru og hvernig hún fer fram. Á þennan hátt stuðlum við ekki að kvenfrelsi eða jafnréttismálum. Ég er sannfærð um að gaman verður að takast á um þetta mál í félmn. og að í félmn. eigi eftir að fara fram hressileg umræða. Ég vona svo sannarlega að nefndarmenn verði óragir við að draga fram nýja sýn í jafnréttismálum, í kvenfrelsismálum, búi til ný hugtök, finni ný orð til að lýsa því sem hér um ræðir. Ekki þýðir að hanga áfram í sama farinu, við finnum að þetta skilar okkur ekki nægum árangri. Reynum nýjar leiðir, hreyfum nýjum hugmyndum, hefjum okkur upp fyrir þá bragðdaufu umræðu sem hefur einkennt þennan málaflokk síðasta áratug.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir mjög svo góð orð til Kvenfélagasambands Íslands og þeirrar sem hér stendur í upphafi máls síns í dag um leið og hann lagði fram þetta mikilvæga frv. til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Hér er mjög mikilvægt mál á ferðinni því að jafnrétti í reynd er það sem við viljum öll stefna að. Ég er ekki sammála öllum þeim sem tala um að við höfum stigið skref aftur á bak í jafnréttismálum, ég held að við þokumst alltaf áfram þó hægt fari. Mjög mikið hefur áunnist og má bara líta á hve margar konur sitja nú á þingi og ber að fagna því. Ein bættist í hópinn í dag og ég vil bjóða hana sérstaklega velkomna. Ég held að það sé e.t.v. í verkahring okkar að hvetja aðrar konur áfram. Töluverð fjölgun kvenna hefur orðið í sveitarstjórnum en þetta gerist ekki af sjálfu sér, það þarf að vinna mjög markvisst til að ná þeim markmiðum að fjölga konum í ábyrgðarstöðum. Ég held að það skipti mjög miklu máli að við höfum þetta frv. til laga að leiðarljósi. Stundum hefur hv. þm. Pétur Blöndal rætt um að við þurfum ekki lög um jafnréttismál. Þar er ég honum ósammála. Ef við lítum á umferðarlögin --- við verðum að hafa umferðarlög --- þá er alltaf einhver að brjóta þau, alltaf aka einhverjir yfir á rauðu ljósi. Við verðum að hafa lög til að leiðbeina okkur þegar við ætlum að fara yfir á rauðu ljósi. Ég ætla ekki að ræða mjög mikið um frv. núna, við munum taka það til skoðunar í félmn., en mig langar að ræða nokkrar greinar og þá fyrst um samsetningu Jafnréttisráðs í 7. gr. Þar segir hverjir eiga að skipa Jafnréttisráð. Ég tel mjög mikilvægt að frjáls félagasamtök eigi aðild að Jafnréttisráði. Ég held að það skipti grasrótina mjög miklu máli að hafa þar málsvara. Ég tek undir með þeim sem hafa rætt um að það ættu þá fleiri að skipta um fulltrúa en ekki bara kvennasamtökin, Kvenréttindafélagið og Kvenfélagasambandið, til þess að fá meiri breidd í ráðið. Frjáls félagasamtök gegna sífellt meira og mikilvægara hlutverki í þjóðfélagi okkar. Samræming fjölskyldu og atvinnulífs er mjög mikilvægur þáttur og ég tel að það sé í rauninni mikilvægasti þátturinn í frv. um leið og rætt er um vinnumarkaðinn og launajafnrétti. Ég vildi sjá fæðingar- og foreldraorlof sem jafnast á milli kynjanna. Það væri það sem ég vildi sjá til framtíðar. Þá er jafnrétti í menntun og skólastarfi mjög mikilvægt. Ég tek undir að það skal gæta sérstaklega að kennslutækni og að kennslubækur séu þannig úr garði gerðar að kynjunum sé ekki mismunað en því miður eru margar kennslubækur enn mjög gamaldags og sýna oft og tíðum ekki rétta mynd af þjóðfélaginu eins og það er í dag. Ég tel mjög mikilvægt að haft sé í huga að sem mest jafnræði kynjanna sé í þátttöku í nefndum og ráðum á vegum hins opinbera. Ávallt verður að vera þar á vaktinni og minna á að hafa þar jafnræði. Mjög nauðsynlegt er að laun karla og kvenna séu jöfn. Það var ánægjulegt að sjá í Vísi í gær að laun kvenna hækkuðu um 6,5% en karla um 5,9%. Það var í skýrslu kjararannsóknarnefndar fyrir þriðja ársfjórðung 1999, þannig að konur hafa þó aðeins sótt þar á. Mér þótti verra í þessu að laun á höfuðborgarsvæðinu hækkuðu um 6,7% en laun utan höfuðborgarsvæðisins hækkuðu um 5,5%. Misrétti milli höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar hvað varðar launamun er fyrir mér miklu meira áhyggjuefni í jafnréttismálum og þá á ég við alla, hvort sem það eru karlar eða konur. Ég tel að við verðum ávallt að hafa jafnrétti í huga, það skiptir okkur miklu máli að konur og karlar komi jafnt að málum og sem breiðust umræða sé um jafnréttismál, þ.e. virðing á milli karla og kvenna.

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það frv. sem hér er lagt fram sé að flestu leyti til bóta frá núgildandi lögum. Sumt í því frv. sem við sáum hér fyrr lagt fram hefði einnig orðið til bóta ef það hefði verið mælt fyrir því aftur en ég tel að sú lending sem við sjáum hér sé að mestu leyti til bóta. Ég vil þó byrja á því strax í upphafi máls míns að nefna eina breytingu sem ég tel vera verulega afturför frá núgildandi lögum. Það er sú staðreynd að málskotsréttur kærunefndar jafnréttismála er tekinn burt. Það var þannig, herra forseti, og er þannig í núgildandi lögum, að ef ekki er farið eftir þeim tilmælum um úrbætur sem kærunefnd jafnréttismála hefur beint til hlutaðeigandi aðila er nefndinni heimilt að höfða mál til viðurkenningar á rétti kæranda í samráði við hann. Nú er þetta tekið burt og eftir stendur að einungis aðilum máls er heimilt að leggja ágreining sinn fyrir dómstóla. Þetta tel ég vera mikla afturför vegna eðlis þeirra mála sem koma gjarnan fyrir kærunefnd jafnréttismála. Þau eru mjög oft viðkvæm og oft er erfitt fyrir þá einstaklinga sem fara fram með þau mál að standa undir þeim, að ég tali ekki um þegar í húfi er atvinnan sjálf. Atvinnurekandi getur vissulega sagt upp starfsmanni sem fer í mál jafnvel þó það sé ákvæði í lögunum sem segir að þetta sé ekki heimilt. En atvinnurekanda er heldur ekki skylt að rökstyðja uppsögn sína þannig að hann þarf ekkert að gera frekari grein fyrir því. Ég held að þetta sé veruleg afturför, herra forseti, og vona að hæstv. félmn. geri breytingu á þessu ákvæði. Ég fullyrði að með þessari breytingu séu nánast dregnar tennurnar úr þeim heimildum sem kærunefnd jafnréttismála hefur í dag og eru nú margir sem telja að þær séu ekki nægilega miklar. Eins og ég sagði áðan eru málin oft viðkvæm, atvinnan í húfi o.s.frv., þannig að ég held að hið háa Alþingi þurfi að breyta þessu í meðförum þingsins. Hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir fór ítarlega yfir frv. áðan í framsögu sinni og gerði grein fyrir afstöðu okkar í þingflokki Samfylkingarinnar til málsins í heild og til einstakra efnisatriða. Ég vil einungis taka undir þær áherslur sem hún lagði til og tel ekki þörf á að endurtaka það sérstaklega. En ég vil fara ofan í nokkrar greinar frv. eigi að síður. Til að byrja með vil ég segja vegna þeirrar gagnrýni og þeirra spurninga sem hv. þm. Pétur Blöndal lagði fyrir hæstv. félmrh., og ég hef heyrt Pétur spyrja áður: Er það svo að löggjöf eins og þessi hafi skilað okkur áleiðis? Breytir þessi löggjöf einhverju fyrir okkur? Þessar spurningar eru góðra gjalda verðar. En ég er fullviss um að hefði aldrei verið nein löggjöf, hefði aldrei verið farið út í markvissar aðgerðir til þess að breyta því ástandi og þeim órétti sem konur bjuggu við. Við skulum muna það, herra forseti, að konur fengu ekki kosningarétt hér á landi fyrr en árið 1915. Það hefur áunnist, hefur gerst með markvissum aðgerðum. Með lögum, með því að skylda endalaust aðila vinnumarkaðar og aðra til að muna eftir því að karlar og konur eiga að njóta sama réttar í lífinu. Það hefur ekki verið þannig. Við megum ekki draga þá ályktun þó að löggjöfin hafi ekki skilað okkur kannski alveg þangað sem við vildum vera í dag að hún hafi engin áhrif. Vissulega breytir hún ekki öllu, hún er gríðarlega mikilvægur liður í því að minna á að það er í raun og veru mannréttindaspurning sem við erum að tala um að konur og karla njóti sama réttar. Þá erum við líka komin mjög nálægt því sem ég ætla líka að gera að umtalsefni frekar á eftir, það er um það hvernig opinberar stofnanir, opinberir aðilar eins og hið háa Alþingi og ráðuneytin hafa staðið sig gagnvart konum í þjónustu sinni. Það er ekkert til fyrirmyndar, herra forseti, því miður. Ég vil koma inn á 3. gr. frv. en þar er tekið fram að verkefni sem Skrifstofa jafnréttismála annast í umboði félmrh. séu m.a., síðan er það talið upp. Ég tel óæskilegt að hafa hér inni orðin ,,í umboði félagsmálaráðherra`` og ekki bara óæskilegt heldur tel ég það stangast á við verkefnin sem Skrifstofu jafnréttismála eru síðan falin. Ef við lesum þetta í samhengi við þá tölul. sem koma á eftir: ,,Verkefni sem Skrifstofa jafnréttismála annast í umboði félagsmálaráðherra eru meðal annars: ,,... að koma ábendingum og tillögum um aðgerðir um jafnréttismál á framfæri við félagsmálaráðherra.`` Er eðlilegt að það geri hún í umboði hans? Við getum líka bent á að henni er falið í umboði hans ,,að veita stjórnvöldum, stofnunum, fyrirtækjum, einstaklingum og félögum ráðgjöf.`` Ég held að í raun og veru megi alveg sleppa þessum orðum ,,í umboði félagsmálaráðherra`` vegna þess að ég tel að það skerði í raun og veru sjálfstæði Skrifstofu jafnréttismála óeðlilega mikið. Miklu eðlilegra væri að sleppa þessum orðum þannig að hún geti komið ábendingum og tillögum um aðgerðir á framfæri við félmrh. jafnvel þótt það sé ekki gert í umboði hans. Vissulega er það ekki alltaf þannig, geri ég ráð fyrir, að þeir sem annast daglegan rekstur Skrifstofu jafnréttismála séu endilega sammála þeim áherslum sem eru lagðar hverju sinni hjá ríkisstjórn þó skrifstofunni sé vissulega falið að starfa eftir þeirri stefnu sem þar er lögð. Ég held að mikilvægt sé að taka þessi orð út þannig að sjálfstæði skrifstofunnar sé ekki skert um of. Ég vil koma aðeins inn á 7. gr., um skipan Jafnréttisráðs. Á það hefur verið bent hér að óskað sé eftir því að tilnefndur sé einn aðili sameiginlega af Kvenfélagasambandi Íslands og Kvenréttindafélagi Íslands. Ég tel þetta ekki góða breytingu og í raun alveg út í hött. Þó að þessi tvö félagasamtök hafi átt ágætt samstarf í gegnum tíðina, hafi sameiginlegt húsnæði o.s.frv. og hafi oft og tíðum rekið mjög svipaða stefnu þá hefur það alls ekki alltaf verið þannig. Auk þess eru þau algerlega óháð hvort öðru. Ég tel mjög óeðlilegt að þeim sé falið að tilnefna einn aðila saman rétt eins og bara skella þessu saman, því sem heitir kven-eitthvað, í eitt. Ég tel það mjög óeðlilegt, herra forseti, og held að æskilegra hefði verið að leysa þetta á annan hátt eða hafa þetta hreinlega eins og það hefur verið, að hvor aðili eigi sinn fulltrúa í Jafnréttisráði. Ég vil benda á 2. mgr. 7. gr. þar sem tilnefningaraðilum í Jafnréttisráð er gert að tilnefna einn karl og eina konu til setu í Jafnréttisráði. Ég tel þetta mjög gott ákvæði. Við skipun í ráðið skal þess gætt að hlutfall kynjanna verði sem jafnast. En ég hefði gjarnan viljað sjá, herra forseti, að svipað ákvæði væri haft um 20. gr. þar sem getið er um þátttöku í nefndum og ráðum á vegum hins opinbera. Það ákvæði er óbreytt frá núgildandi lögum að því er ég best fæ séð. Af hverju stígum við ekki skrefið til fulls og segjum að við tilnefningar í nefndir og ráð á vegum hins opinbera skuli jafnan tilnefndir einn af hvoru kyni og á endanum sé það sá sem tilnefnir eða skipar sem ber ábyrgð á að velja samsetningu þannig að staða kynjanna verði sem jöfnust? Við vitum að þetta ákvæði eins og það er núna segir okkur ekki neitt, að segja að sem næst jafnmargar konur og karla skuli sitja í nefndum og ráðum. Eins og bent var á áðan má kannski segja að það séu sem næst jafnmargar konur og karlar að hafa sex karla og eina konu sem við sjáum allt of oft. Þá er oft vísað þá á tilnefningaraðilana og sagt að þeir tilnefni alltaf karla. Af hverju ekki að stilla þeim upp við vegg? Komið með einn karl og eina konu og síðan ber ráðherrann sem endanlega skipar ábyrgðina á því að þessir hlutir komist í höfn. Hann hefur þá alltaf kost á að velja karl og konu. Ég tel að við ættum að stíga skrefið til fulls og fara þá leið. Það hafa önnur ríki gert víða í nágrannalöndum okkar með góðum árangri. Ég vil einnig nefna 16. gr. um samræmingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Hún er góðra gjalda verð og málstaðurinn að mörgu leyti góður. Ég get þó ekki annað en hugsað til þeirra starfshátta sem við búum við hér á Alþingi og t.d. í ráðuneytunum, þegar ég les í gegnum þennan kafla. Ég get ekki annað en spurt hvort við eigum ekki að leggja dálitla áherslu á að breyta vinnubrögðum í eigin garði áður en við höldum lengra. Við erum alltaf að tala um að fjölga þurfi konum á Alþingi og að fá þurfi ungt fólk til starfa inn á Alþingi. Hvort sem það eru karlar eða konur er fólk gjarnan með lítil börn og fjölskylduábyrgð. Við höfum rætt það nokkrum sinnum í þinginu að breyta t.d. þingsköpum í þá veru að hægt sé að setja plön sem standast þannig að fólk geti skipulagt vinnutíma sinn. Ég tel mikilvægt að gera það og setja svolítinn kraft í að gera breytingar á þingsköpum þannig að fólk geti skipulagt vinnutíma sinn. Það er mjög erfitt fyrir fólk að samræma þetta tvennt þegar við höfum ekki dags fyrirvara til að sjá hvernig dagurinn lítur út. Þjóðþingin í nágrannalöndunum hafa gert breytingar í þessa veru. Ég vil nefna sænska þingið sem dæmi. Ég hef heyrt að menn hafi fyrir nokkrum árum gert breytingra á þingskapalögum í þá veru að takmarka ræðutíma þannig að hægt sé að sjá fyrir hvenær þingi lýkur hvern dag. Ég held að það sé ekki til of mikils ætlast að við skipuleggjum okkur þannig. Það eru vinnubrögð sem við gerum kröfur um til annarra og til atvinnurekenda, að þeir geri nauðsynlegar ráðstafanir til að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt að gera það hér og í ráðuneytunum. Í grg. segir um 16. gr.: ,,Ein leiðanna að þessu markmiði er að auka sveigjanleika við skipulagningu á vinnu og vinnutíma þannig að hagsmunir allra séu hafðir að leiðarljósi. Sem dæmi má taka að erfitt er fyrir foreldra ungra barna að vera á fundum á þeim tíma sem sækja þarf börn á leikskóla. Þá geta stjórnendur fyrirtækis hvatt foreldra til að skipta veikindadögum barns á milli sín ef þau eru bæði útivinnandi. Jafnframt er mikilvægt að auðvelda starfsmönnum að koma aftur til starfa eftir fæðingar- eða foreldraorlof eða leyfi úr vinnu vegna óviðráðanlegra og brýnna fjölskylduaðstæðna. Æskilegt er að setja fram aðgerðir sem stefna að settu marki í jafnréttisáætlanir eða í starfsmannastefnur fyrirtækja eða stofnana ef starfsmenn eru fleiri en 25.`` Þetta er vissulega góðra gjalda vert en ég held að við ættum að huga svolítið að breytingum á okkar starfsháttum sem orðið gætu til þess að auðvelda fólki með fjölskylduábyrgð að sinna störfunum hér. 17. gr. fjallar um kynferðislega áreitni. Ég held að það sé til verulegra bóta sem þar er gert. Hún er skilgreind nákvæmlega og þar er lögð ákveðin skylda á skólastjórnendur eða atvinnurekendur til að gera eitthvað í þeim málum. Ég held að það sé af hinu góða. Eins og reyndar 19. gr., um kennslu, menntun, skólastarf og um að efla skuli rannsóknir á stöðu kynjanna í íslensku samfélagi. Ég held að það sem lagt er til í 21. gr. sé líka mjög æskilegt: ,,Í opinberri hagskýrslugerð um einstaklinga og í viðtals- og skoðanakönnunum skal greint á milli kynja við söfnun gagna, úrvinnslu þeirra og birtingu upplýsinga nema sérstakar ástæður, svo sem persónuverndarhagsmunir, mæli gegn því.`` Það er mikilvægt að í hagsýslugerð séu upplýsingar greindar niður eftir kyni. Okkur vantar mjög slíkar upplýsingar til að geta metið út af hverju staða kvenna og karla er ekki hin sama á hinum ýmsu sviðum. Einstakar góðar og ítarlegar kannanir hafa verið gerðar en þær eru dýrar og viðamiklar vegna þess að mjög oft vantar tölfræðina sem að baki býr. Við getum rifjað upp skýrsluna um kynbundinn launamun sem var, muni ég rétt, hluti af norrænu jafnlaunaverkefni. Mig minnir að skýrslan hafi komið út árið 1995 eða svo. Sú skýrsla skilaði mjög góðri umræðu í þessum málum hér á landi. Henni fylgdu ferskir vindar vegna þess að þar komu fram ýmsar mjög áhugaverðar upplýsingar um ástæður þess að konum og körlum er mismunað, t.d. úti á vinnumarkaði og hvernig það gerist t.d. að launin eru ekki hin sömu hjá körlum og hjá konum. Mér þótti sú skýrsla mjög fróðleg. Hún var grundvöllur að mörgum fundum og margri orðræðunni um þessi mál og skilaði okkur svolítið áfram. Við getum endalaust fárast yfir því að staðan skuli ekki vera betri en við þurfum að hafa grundvallarupplýsingar til að byggja á svo við vitum hverju þarf að breyta og hvað þarf að bæta. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mál mitt mikið lengra um þetta frv. Það er að flestu leyti ágætt en ég vil hvetja til þess að ákvæðið um málskotsrétt kærunefndar verði tekið til alvarlegrar skoðunar í hv. félmn.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. félmrh. fyrir það að leggja þetta frv. fram og þá miklu vinnu sem ráðuneytið hefur lagt í það. Það er vel við hæfi að við skulum ræða það hér á afmælisdegi Kvenfélagasambandsins sem að auki er afmælisdagur formanns Kvenfélagasambandsins. Í ljósi þess er þetta skemmtilegur dagur til að taka frv. til umræðu. Hæstv. forseti. Það var kominn tími til þess að endurskoða lagasetninguna um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Það vekur alltaf umræðu. Þótt við séum ekki að gera neina byltingu þá vekur það umræðu í þjóðfélaginu og hjá okkur þingmönnum. Það er nauðsynlegt að taka slíka lagabálka til umræðu og endurskoðunar með jöfnu millibili til að komast að því hvort okkur miðar eitthvað áfram. Það mátti skilja það á orðum hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur hér áðan að frv. væri afskaplega leiðinlegt og við þyrftum að taka upp ný orð til að gera frv. og umræðuna skemmtilegri. Ég er ekki viss um að það sé nauðsynlegt. Við þurfum hins vegar að vinna áfram því þrátt fyrir allt hefur okkur miðað áfram. Það að nota einhver tískuyrði í þessari umræðu tel ég ekki hafa sérstakan tilgang. Við gætum auðvitað ráðið rithöfund eða jafnvel leikritahöfund til þess að semja slíkt frv. en ég held að það sé ekki til þess að hjálpa umræðunni sérstaklega eða málefninu sem slíku. Hugsanlega setti það eitthvað skemmtilegri svip á þingið en það er allt annar hlutur. Það má kannski hugsa sér slíkt með fleiri frv. eins og í efnahagsmálum o.s.frv., að fá annan stíl á frv. en ég er ekki viss um að það skili árangri fyrir málefnin sem slík. Ég vil leggja á það áherslu að hér er um mannréttindamál að ræða. Þetta málefni er í sjálfu sér ekki félagslegt úrræði. Það hefur margoft komið fram að hugsanlega væri þessi málaflokkur betur kominn undir forsrn. en félmrn.  Ég tel hins vegar að þetta frv. sé mjög vel unnið og stjórnsýslan í því í sjálfu sér mjög góð. Ég vonast til að með þessu fáum við væntanlega annan vinkil á málaflokkinn þegar hlutverk Skrifstofu jafnréttismála og kærunefndarinnar breytist. En alltaf hljótum við að leggja mesta áherslu á að leita nýrra leiða í þessum málaflokki, ekki síst til að útrýma hinum miklum launamuni kynjanna. Það er ánægjulegt að við verðum vör við breytt viðhorf hjá ungu fólki varðandi verkaskiptingu kynjanna. Ungir karlar virðast hafa mun meiri áhuga á jafnréttismálum og að þeir hafi jafnan rétt til að sinna fjölskyldu og börnum og konurnar. Þetta frv. gerir einmitt ráð fyrir áherslunni á jafnrétti karla til að geta sinnt þessu hlutverki. Ég vil einnig nefna að í umsögn karlanefndar Jafnréttisráðs var lögð áherslu á að hér væri um mikið mannréttindamál að ræða, að taka þennan fjölskylduvinkil inn gagnvart körlunum. Ég tel að þetta frv. sé mikil framför í því efni. Ég vil einnig nefna það sem kemur fram í 20. gr. varðandi þátttöku í nefndum og ráðum á vegum hins opinbera. Í frv. eins og það var lagt fram á 123. þingi var inni ákvæði þess efnis að þar sem yrði tilnefnt í nefndir, stjórnir og ráð á vegum ríkis og sveitarfélaga skyldi tilnefna tvo aðila, konu og karl, og við skipun yrði þess síðan gætt að skipting milli kynja yrði sem jöfnust. Í því ákvæði eins og það var í 21. gr. þess frv. var einnig varnagli gagnvart þessu þar sem erfitt er að framfylgja jafnri skiptingu. Ég verð að segja fyrir mig að ég held að það hefði verið tilraunarinnar virði að taka upp þetta ákvæði. Þar er einmitt sagt: ,,Tilnefningaraðila er heimilt að víkja frá ákvæðum 2. mgr. ef sérstakar ástæður leiða til þess að illmögulegt er að framfylgja þeim,`` sem auðvitað getur komið til. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því að tilnefningaraðilar skuli tilnefna einn karl og eina konu til setu í Jafnréttisráði og ég sé það ekki geta gerst að t.d. Kvenréttindafélagið tilnefni karl, hugsanlega er það mögulegt en ég held að það gæti orðið mjög erfitt og ég tala nú ekki um Kvenfélagasambandið. Ég held að það séu afskaplega fáir karlar í Kvenfélagasambandinu þannig að af sjálfu leiðir að þarna þyrfti að grípa til undanþáguákvæða. Þar með þyrftu Vinnuveitendasambandið, ASÍ og aðrir tilnefningaraðilar þá að skipa karla á móti þeim konum sem kæmu fram hjá þessum félögum kvenna. Þetta hefur auðvitað sína kosti og galla en ég held að það hefði verið mjög skemmtilegt að prófa þetta ákvæði gagnvart öðrum nefndum og ráðum. Ég nefndi að meginmálið væri í okkar frjálsa samfélagi að vinna að viðhorfsbreytingu. Ég held að slík viðhorfsbreyting yrði með því að fá sem jafnast vægi í nefndir og ráð. Ég held að mikil viðhorfsbreyting yrði ef karlar fengju aukinn hlut í fæðingarorlofi og það sé í rauninni afskaplega mikilvægt verkefni að vinna að því þannig að viðhorfsbreyting yrði gagnvart körlum á vinnumarkaði. Konur yrðu þá ekki verðfelldar í samkeppni um störf á vinnumarkaði í sama mæli og nú gerist. Þetta væri allt þáttur í að breyta viðhorfi í samfélagi okkar. Ég held að ef umfjöllun fjölmiðla breyttist verulega þá mundi verða mikil viðhorfsbreyting. Í könnun Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands þar sem viðfangsefni frétta er greint eftir kyni viðmælanda kemur fram að viðmælendur eru 18,2% konur og 81,8% karlar. Það segir sig sjálft að slík umfjöllun í fréttum hefur áhrif á viðhorf fólks til karla og kvenna. Þetta er auðvitað ekki einfalt atriði en víða hefur komið fram í umfjöllun um þetta málefni að afskaplega nauðsynlegt sé að breyta til í stjórnunarstöðum í fjölmiðlum. Þetta gerum við auðvitað ekki með lagasetningu á Alþingi. Þetta þarf að gerast sem þáttur í því að fjölmiðlar landsins, hinir frjálsu fjölmiðlar vilji vera nútímalegir fjölmiðlar sem fjalla jafnt um alla hópa samfélagsins, karla og konur þar með. Ég vildi einnig nefna að nefnd um aukinn hlut kvenna í stjórnmálum hefur starfað að viðhorfsbreytingum. Fyrir síðustu alþingiskosningar hrinti nefndin af stað auglýsingaherferð þar sem foringjar stjórnmálaflokkanna voru sýndir í nýju ljósi. Það var auðvitað mjög umdeild aðferð, að mínu mati mjög skemmtileg og kannski kom þá þessi skemmtilegi vinkill inn í jafnréttismálin sem var verið að leita eftir áðan, en allt hefur þetta þau áhrif til að breyta viðhorfinu og það er enn og aftur það sem skiptir máli, viðhorfsbreytingin. Ég vil segja að lokum að það er mjög áhugavert verkefni fyrir hv. félmn. að fjalla um þetta frv. og ég vil óska eftir góðri samvinnu við nefndarmenn þannig að okkur takist að ljúka frv. á vorþinginu því að ég held að það sé málaflokknum mjög til framdráttar að þessi nýi lagarammi komi utan um hann.

Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér í þeirri ágætu umræðu sem hér fer fram að rifja upp hvernig það frv. sem hér birtist endurbætt varð til sl. vor. Þetta er þverpólitískt mál og eins og hér kemur fram er áhugi á því. Það ætti því að vera hið besta mál að stjórnmálaflokkar ynnu saman að frv. og lagasetningu um jafnréttismál. Jafnréttismál eru ekki í eðli sínu flokkspólitísk heldur getur áhugasamur og metnaðarfullur ráðherra í þessum málaflokki að sjálfsögðu beitt sér til að jafnréttismálum fleyti áfram á sama hátt og ef máttlaust frv. kemur inn, þá gerist náttúrlega lítið í málaflokknum. Ég harmaði það sl. vor að stjórnarandstöðunni hefði ekki verið boðið upp á að taka á jafnréttisgrundvelli þátt í tilurð frv. og minni á það hér. Það er líka sérkennilegt til þess að hugsa að í febrúar vorum við að ræða jafnréttisfrv. og við trúðum því þá að það frv. yrði að lögum fyrir vorið. Þetta var sérkennilegt vor. Það var athyglisvert að upplifa hvaða mál voru sett á oddinn og hvernig forgangsröðun ráðherra var og það vakti eftirtekt okkar að jafnréttismálin voru ekki sett í forgang. Þetta mál var langt komið í vinnslu í félmn. og mikill vilji til þess af hálfu stjórnarandstöðunnar að meðferð þess yrði lokið í nefndinni og það mætti verða að lögum fyrir vorið þegar það var skyndilega slegið af á einum fundi félmn. Ákveðið var að lengra yrði ekki haldið og málið yrði ekki eitt af þeim sem yrði að lögum um vorið. Ég vil taka sérstaklega fram að það var ekki vegna erfiðleika með stjórnarandstöðuna. Það er mikilvægt að við munum þetta núna þegar við komum til umræðu um þetta frv. galvösk, mest galvaskar, að ræða stöðuna í jafnréttismálunum og lýsum vilja okkar enn á ný til þess að gott frv., hugsanlega, verði að góðum lögum með því að ábendingar nái fram að ganga. Mér finnst að menn hafi verið lengi að skoða þetta mál frá sl. vori. Mér finnst að þetta mál hefði átt að geta komið inn með sínum ,,úrbótum`` strax á haustdögum þannig að alveg ljóst væri að jafnréttislögum yrði breytt áður en þingi lyki. En þetta er vinnulag sem sá sem valdið hefur hefur ákveðið og nú erum við ári síðar að ræða frv. á ný. Herra forseti. Það gengur miklu hægar en við trúum hverju sinni að ná jafnrétti kvenna og karla. Stundum upplifum við eins konar stökk fram á við. Það gerðist í nokkur skipti á 9. áratugnum en svo er eins og okkur sé kippt til baka í einu vetfangi vegna þess að áhrif laga, viðburða eða aðgerða hafi ekki þau umtalsverðu áhrif á samfélagsþættina sem við vonuðum. Núna ætla ég að vona að fjölgun kvenna í ríkisstjórn verði konum lyftistöng og að jafnrétti kynjanna fái einhvers konar púst við það. Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að koma með viðbrögð við ræðu hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur, sem talaði á undan mér, þar sem hún hafði efasemdir um að rétt væri að skylda það að tilnefna konur og karla. Að sjálfsögðu hefði slíkt lagaákvæði einhvers konar undantekningu varðandi það ef um er að ræða samtök því að þetta eru oftast nær samtök, ekki félög, sem fá að tilnefna ef þau eru bundin við annað kynið. En við erum nú að komast inn í þann nútíma að í flestum tilfellum er verið að opna á það að báðum kynjum sé heimiluð aðganga að félögum og félagasamtökum. Ég ætla hins vegar að taka undir málflutning þingmanna Samfylkingarinnar, hv. þm. Guðrúnar Ögmundsdóttur og Bryndísar Hlöðversdóttur, og jafnframt nefna það sem kom fram í máli hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur að mikilvægt er að þingið temji sér nýtt vinnulag og hér verði hægt að gera áætlanir, en hrædd er ég um að þá verði vinnulag og vinnubrögð ríkisstjórnarinnar og ráðherra í ríkisstjórn að breytast. Þá gengur það ekki að hér sé tiltölulega léttvægt að fjalla um stjórnarfrumvörp af því að þau eru svo fá hverju sinni frá því að þing kemur saman að hausti og fyrst eftir jólahlé og síðan hrúgast málin inn laust fyrir jól og laust fyrir vor og næstum öll eiga fram að ganga með því vinnulagi sem þá er uppi. Herra forseti. Um leið og ég tek undir með stallsystrum mínum í Samfylkingunni vil ég sérstaklega geta þess að mér finnst að sú setning að Skrifstofa jafnréttismála eigi að annast stjórnsýslu jafnréttismála í umboði ráðherra rýra stöðu Skrifstofu jafnréttismála. Ég skil hana ekki. Ég skil ekki að hvaða leyti ráðherrann ætlar að kássast inn í þau verkefni miðað við hvernig Skrifstofa jafnréttismála hefur starfað hingað til og á bæði að skila upplýsingum til ráðherrans og sjá um eftirlit og úrræði samkvæmt lögum. Mér finnst að í þessari setningu geti það falist að Skrifstofu jafnréttismála sé ekki heimilt á hverjum tíma að grípa til þess sem lögin heimila öðruvísi en a.m.k. spyrja ráðherrann ef hún óttast að ráðherrann hafi e.t.v. einhverja skoðun á málinu eða vilji hafa um það að segja hvernig með málið sé farið. Þetta finnst mér slæmt. Annað sem ég vil nefna er úrskurðarnefndin. Ég tek undir það sem þegar hefur komið fram hjá þingmönnum Samfylkingarinnar. Ég fagnaði þessu nýmæli í frv. fyrir ári en nú er það farið út. Úrskurðarnefndin átti t.d. að fela Skrifstofu jafnréttismála að leita sátta í málum þar sem hún taldi að það væri unnt. Að öðru leyti átti hún að koma með rökstuddan úrskurð. Nú er það svo að kærunefndin, sem er komin inn aftur, á eingöngu að vera með rökstudd tilmæli um það sem hún hefur fjallað um og á þessu er mikill munur. Það er búið að draga á einhvern hátt tennurnar úr því sem þarna átti að gerast og enn á ný stöndum við frammi fyrir því að ekki náðist samstaða um að taka nú vel til hendinni í jafnréttismálunum og menn víkja til baka inn í eitthvað kunnuglegt, eitthvað sem ögrar ekki atvinnulífinu, eigum við ekki að segja vinnuveitendum of mikið því að svo mikið vitum við að það voru fyrst og fremst vinnuveitendur sem óttuðust þetta ákvæði sl. vor. Í 4. gr. frv. sem við fjölluðum um sl. vor kemur fram að nýja ákvæðið um úrskurðarnefnd var dálítið meira en bara eitthvert ákvæði. Úrskurðarnefndin átti að taka til meðferðar, rannsaka og kveða upp skriflegan úrskurð um hvort ákvæði laganna hefðu verið brotin og úrskurðarnefnd jafnréttismála átti væntanlega að ráða sér starfsfólk til að fjalla um þessi mál til viðbótar því sem þegar er hjá Jafnréttisráði og kostnaður við starfsemi nefndarinnar greiðast úr ríkissjóði. Þetta er athyglisvert og eitt af því sem við höfum gagnrýnt þegar komið hafa til umræðu frv. um jafnréttismál, þ.e. að engu sé kostað til. Í öllum þeim mikilvægu úrræðum sem grípa þarf til í jafnréttismálum er aldrei kostað neinu til. Ég bið hv. þm. að líta á bls. 21 í frv. sem við fjöllum um. Þar segir fjmrn. að gera megi ráð fyrir að útgjaldaauki ríkissjóðs geti numið 0,5--1,0 millj. kr. á ári verði frv. óbreytt að lögum. Þarna á ekki að kosta neinu og kemur engum á óvart sem áður hefur fjallað um mál af þessum toga. Það er mikilvægt að menn geri sér grein fyrir þessu. Þó ég hefði kosið að fjalla um flesta þætti þessa frv. þá ætla ég ekki að fara inn á sömu atriði og þingmenn Samfylkingarinnar hafa þegar farið yfir. Ég ætla að spyrja sérstaklega um 13. gr. Þar segir: ,,Fyrirtæki og stofnanir þar sem starfa fleiri en 25 starfsmenn skulu setja sér jafnréttisáætlun eða kveða sérstaklega á um jafnrétti kvenna og karla í starfsmannastefnu sinni.`` Ég spyr félmrh. hvort hann hafi gert kröfur um þessar jafnréttisáætlanir og skýrslum þar um. Hefur hann kallað eftir því hvaða árangri jafnréttisáætlanir liðinna ára hafa skilað og lagt mat á eða brugðist við þar sem stofnanir gera það ekki? Þetta nefni ég í tilefni af umræðu um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum fyrir tveimur árum. Jafnréttisnefndir sveitarfélaganna eru mikilvægar og að það sé stutt við bakið á þeim. Ég minni á nýlega úttekt í jafnréttisnefnd Kópavogs sem fór yfir hlut kvenna í nefndum og ráðum. Út úr því kom athyglisverð skýrsla og alveg ljóst að ef slíkar skýrslur eru unnar í sveitarfélögunum þá hefur það áhrif vítt og breitt um landið þegar jafnréttisnefndir hittast og fara yfir verkefnin og það sem út úr þeim hefur komið. Sú grein sem ég vil hins vegar staldra við og gera að umtalsefni er 16. gr., um samræmingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Ég vek athygli þingmanna á því að í 29. gr. er kveðið á um mögulegar sektir vegna brota á lögum verði frv. þetta samþykkt. Þau sektarákvæði varða ekki 16. gr. um samræmingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Ég varpa því fram og bið félmn. að kanna hvort þarna eigi að íhuga það að sekta fyrirtæki og stofnanir sem setja ekki í jafnréttisáætlanir sína ákvæði um samræmingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Samræming fjölskyldu- og atvinnulífs er eitt það mikilvægasta í öllu jafnréttisstarfi, í raun grunnþátturinn og til marks um að við meinum eitthvað með jafnréttismálum. Hv. þm. Ásta Möller nefndi fæðingarorlofsmálið sem kom hérna inn með tilskipun Evrópusambandsins. Þannig er að þessi ríkisstjórn fær á sig dóma. Hún fær á sig dóma vegna fiskveiðistjórnarkerfisins, ekki bara einn heldur tvo. Þessi ríkisstjórn fær á sig dóma t.d. eftir að Öryrkjabandalagið hefur leitað réttar síns og ekkert er að gert og jafnvel þó að dómar hafa fallið bæði í undirrétti og Hæstarétti. Launþegar hafa þurft að skjóta þessu máli til Eftirlitsstofnunar EFTA, þ.e. því að ríkisstjórnin stendur ekki við þetta ákvæði Evrópusambandsins. Ég spyr ráðherrann hvort það fari ekki að verða dálítið pínlegt fyrir ríkisstjórnina að fá á sig hvern dóminn á fætur öðrum og að hvort heldur launþegar eða öryrkjar þurfi að leita réttar síns í gegnum dómskerfið. Það dugir ekki að eiga viðræður við ríkisvaldið sjálft og tala um sanngirni og réttlæti í stjórnkerfi ríkisins. Meginatriðið í kærunni er að þungaðar konur njóta ekki fjárhagslegs réttar. Nefndir eru 60 dagar vegna veikindaleyfis á meðgöngu og tilskipunin kveður á um að þungaðar konur njóti verndar sem svarar launum. Fæðingarorlof á að vera minnst 14 vikur en þó að tíminn sé uppfylltur þá eru greiðslur Tryggingastofnunar ríkisins í fæðingarorlofi lægri en veikindagreiðslur. Þarna er strax kominn ágreiningur á milli þeirra sem tilskipunin nær til og framkvæmdarvaldsins. Þetta er mjög alvarlegt. Hins vegar vil ég einnig nefna annað sem er jákvætt, þ.e. að félmrh. hefur lagt fyrir þingið frv. um að fullgilda tilskipun 156 varðandi uppsagnir vegna fjölskylduábyrgðar. Ég hef stutt ráðherrann af fullum krafti í því og treysti því að félmn. afgreiði málið sem allra fyrst þannig að sú ILO-samþykkt geti fengið fullgildingu héðan frá þinginu sem allra fyrst. Ég spyr ráðherrann hvort samþykkt 156 hafi einhver áhrif sem ég hef ekki séð fyrir, þ.e. í þessu fæðingarorlofsmáli sem nú hefur verið kært til ESA. Að lokum, herra forseti. Hér á Alþingi var samþykkt tillaga um opinbera fjölskyldustefnu. En það er ekki nóg að samþykkja tillögu. Fjölskyldustefna verður að vera virk. Það þarf að skoða alla þá þætti sem ákveðið var að taka á, hvernig skipa eigi þeim málum og setja lög sem geri fjölskyldustefnuna virka. Það hafa ekki sést mörg frv. sem byggja á fjölskyldustefnunni en vel útfærð fjölskyldustefna bæði hjá stjórnvöldum og í sveitarstjórnum styður betur en annað við jafnrétti milli hjóna. Það er alveg ljóst. Styðji eitthvað jafnrétti kynjanna þá er það vel útfærð fjölskyldustefna. Það vantar margar stjórnvaldsaðgerðir til að slíkt geti orðið. Sumt kostar peninga og þess vegna vek ég athygli á fjárhagsáætlun fjmrn. sem ætlar 500 þús. til 1 millj. í kostnað við þetta frv. Ég minni á að í fjölskyldustefnu félmrh. var ákvæði um fjölskyldusjóð tekið út. Sjóðurinn átti að standa undir rannsóknum á því hvernig stjórnvaldsaðgerðir hitta fjölskylduna fyrir og ólíka fjölskylduhópa. Í staðinn kom inn falleg markmiðsgrein um að félmrn. muni standa fyrir könnun á áhrifum aðgerða opinberra aðila til styrktar fjölskyldunni og skoða hvort og hvernig skilyrði fjölskyldunnar í samfélaginu hafi batnað vegna slíkra aðgerða. Fögur orð. Ég spyr félmrh. hvort eitthvað hafi verið gert í þessu og hvort slíkar kannanir séu í gangi. Að lokum, herra forseti, minni ég á að starfsmatsnefnd var að störfum. Sérstök verkefni voru sett í gang og áttu að liggja til grundvallar aðgerðum í launajafnrétti, Ríkisspítalarnir, Hitaveitan, Félagsmálstofnun, Reykjavíkurborg, --- allir voru með tilraunaverkefni. Nefndin sjálf var u.þ.b. að ljúka störfum nokkru fyrir kosningar en þá var málið rifið úr höndum hennar með þeim afleiðingum að bæði verkalýðshreyfingin og fjmrn. sögðu sig frá verkefninu. Að mínu viti var þetta mjög misráðið vegna þess að þrátt fyrir allt hafði nefndin unnið gott starf og mjög mikilvægt að allir aðilar stæðu að verkefninu, bæði fjmrn., stjórnsýslan og ekki síst launþegasamtökin. Svo varð ekki og ég vil spyrja ráðherrann hvernig þau mál standi núna.

Forseti minnir hv. þm. á að það ber að ávarpa hæstv. ráðherra og hv. þm.

Herra forseti. Í janúarmánuði gekk heilbrrn. frá samningum við einkahlutafélagið Íslenska erfðagreiningu um rekstrarleyfi á gagnagrunni á heilbrigðissviði. Þar lauk enn einum áfanganum í átakasögu sem ekki er séð fyrir endann á. Í uppsiglingu eru málaferli og átök innan heilbrigðiskerfisins. Mannréttindasamtökin Mannvernd eru að undirbúa málssókn gegn ríkinu og læknar hafa lýst andstöðu sinni og telja sig ofríki beitta og margir úr þeirra hópi hafa lýst því yfir að þeir muni leita til dómstóla og jafnvel út fyrir landsteinana ef nauðsyn krefji til varnar réttindum sjúklinga. Þetta þarf engum að koma á óvart. Í húfi eru siðareglur lækna og skyldur þeirra gagnvart sjúklingum og skjólstæðingum. Þessar siðareglur eru alþjóðlegar og snúa auk þess að samvisku hvers manns. Nú bregður svo við að heilsugæslulæknir lýsir því yfir að hann hyggist rita öllum sjúklingum sínum og gera þeim grein fyrir því að engin gögn um þá verði afhent fyrirtækinu sem heilbrrn. hefur gert viðskiptasamning við nema fyrir liggi samþykki viðkomandi sjúklings. Annar læknir segir að hann muni hætta störfum sem sérfræðingur á sjúkrahúsi ef stjórn sjúkrahússins skipi sér að gera trúnaðarupplýsingar að hlutabréfamarkaðsvöru eins og hann komst að orði í viðtali við fjölmiðil. Þessi afstaða læknanna finnst mér eðlileg og heiðarleg og í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar sem þeir hafa undirgengist og vísindasamfélagið samþykkt um upplýst samþykki og trúnað við sjúklinga. Nú hefur það sýnt sig að pólitískir fulltrúar ríkisstjórnarinnar í heilbrigðisstofnunum eru á öðru máli. Þeir hafa haft í hótunum við lækna beint og í fjölmiðlum og hefur þjóðin fylgst agndofa með. Í fréttum var haft eftir virtum yfirlækni á sjúkrahúsi að í tengslum við þetta mál væru það einkum heilsugæslulæknar og sérfræðingar á sjúkrahúsum sem ættu í vök að verjast gagnvart stjórnvöldum. Ég endurtek: sem ættu í vök að verjast gagnvart stjórnvöldum. Þetta þykja mér alvarleg tíðindi og alvarleg staða sem upp er komin, að trúnaðarbrestur skuli vera orðinn eins djúptækur og raun ber vitni á milli stjórnvalda annars vegar og lækna hins vegar. Því er efnt til þessarar utandagskrárumræðu hér á fyrsta degi þinghaldsins til að krefja hæstv. heilbrrh. svara á hvern hátt ráðherrann hyggst axla þá ábyrgð að tryggja að ekki sé brotið á réttindum starfsmanna heilbrigðisþjónustunnar sem vilja framfylgja sjálfsögðum og eðlilegum skyldum sínum gagnvart skjólstæðingum sínum. Er það e.t.v. samkvæmt fyrirmælum hæstv. heilbrrh. að pólitískar stjórnir heilbrigðisstofnana í landinu hafi í hótunum við lækna? Svo hefur verið búið um hnúta í samningi sem gerður var við Íslenska erfðagreiningu að læknar koma þar ekki við sögu heldur einvörðungu pólitískar stjórnir. Nú er það með öðrum orðum hlutverk stjórnmálamanna að fara með trúnaðarupplýsingar um sjúklinga en ekki lækna og hefur formaður Læknafélags Íslands lýst því yfir að í þessu felist grundvallarbreyting á afstöðu til persónuverndar og er Læknafélagið mjög gagnrýnið á þessa þróun og segir hana í andstöðu við það sem sé að gerast erlendis þar sem menn leggi aukna áherslu á vernd einstaklingsins. Eðlilegast hefði verið að mínum dómi að heilbrn. þingsins hefði gefist kostur á að fara í saumana á samningnum og í kjölfarið hefði farið fram umræða á Alþingi um hann áður en frá honum var gengið og hann undirritaður. Þetta var ekki gert. En hvernig ætlar ráðherrann hæstv. að bera sig að gagnvart Alþingi? Í þriðja lagi vil ég spyrja hæstv. heilbrrh. hvernig sé varið eftirliti tölvunefndar eða annarra aðila innan veggja Íslenskrar erfðagreiningar. Þar er að finna mikið magn lífsýna, þar er að finna ítarlegar ættfræðirannsóknir og gögn og núna liggur fyrir viðskiptasamningur um aðgang að heilsufarsupplýsingum íslensku þjóðarinnar. Hvernig er varið eftirliti varðandi notkun þessara gagna og samkeyrslu? Ekki má gleyma því hverjir væntanlegir viðskiptavinir fyrirtækisins eru, erlend lyfjafyrirtæki og tryggingafélög sem hugsa nú gott til glóðarinnar að fá aðgang að Íslendingunum, kjörþjóðinni, ,,The Ideal Nation`` svo vitnað sé í auglýsingabækling Íslenskrar erfðagreiningar til þessara aðila.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að fá tækifæri til að ræða nokkur af þeim grundvallaratriðum sem hafa verið áberandi í umræðunni um gagnagrunn á heilbrigðissviði eftir að rekstrarleyfi var gefið út 22. janúar sl. Raunar eru þetta sömu atriðin og rædd hafa verið í tæp tvö ár og sum atriðin kom málshefjandi inn á, önnur eiga vafalaust eftir að koma fram hér á eftir. Mér var frá upphafi ljóst að skiptar skoðanir væru um þetta mál meðal lækna. Ég bendi þó á að þessi andstaða hefur fyrst og fremst byggst á því að um væri að ræða persónugreinanlegar upplýsingar. Gagnagrunnurinn mun hins vegar ekki innihalda slíkar upplýsingar um einstaka sjúklinga og úrvinnsla úr sjúkraskrám fer einungis fram á viðkomandi heilbrigðisstofnun. Þessi vinna verður unnin af starfsmönnum viðkomandi stofnunar samkvæmt ströngustu verklagsreglum undir eftirliti tölvunefndar. Ég vænti þess því þegar menn hafa kynnt sér þær ströngu öryggiskröfur sem gerðar verða til að tryggja að einstaklingar verði aldrei persónugreinanlegir muni draga verulega úr andstöðu við gagnagrunninn. Hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur einmitt fjallað um öryggismál og heldur því fram að öryggi einstaklinganna sé ekki tryggt eins og lögin kveða skýrt á um. Tveir íslenskir lagaprófessorar fjalla um þetta í virtu evrópsku lagatímariti sem er að koma út og annar höfundanna, prófessor Davíð Þór Björgvinsson, bendir á það í grein í Morgunblaðinu á dögunum, að þrír aðilar, starfrækslunefnd, tölvunefnd og þverfagleg siðanefnd, hafi eftirlit með gerð og starfrækslu grunnsins. Síðan segir lagaprófessorinn orðrétt, með leyfi forseta: ,,Þetta öryggis- og eftirlitskerfi er svo mikið og ítarlegt að engu verður við jafnað þegar um upplýsingar í sjúkraskrám er að ræða, hvorki hér á landi né annars staðar.`` Hér talar lagaprófessor sem gjörþekkir lögin, leiðir og alþjóðalög, sem gilda um gagnagrunna. Það liggur í hlutarins eðli að eftirlit þessara stofnana nær auðvitað inn í fyrirtækið sjálft. Ég vona að þetta svari spurningum hv. þm. Hagsmunagæsluaðili sjúklinga í landinu, Sigurður Guðmundsson landlæknir, segir um þetta atriði, með leyfi forseta: ,,Ég held að óvíða hafi jafnmiklar girðingar verið settar og mikill varnarmúr reistur um persónuvernd fólks.`` --- Þetta segir landlæknir í samtali við Morgunblaðið 27. janúar sl. Ég vek sérstaka athygli á því að ekki er verið að ræða um öryggiskröfur sem settar eru í eitt skipti fyrir öll og verða síðan úreltar, það er beinlínis gert ráð fyrir að skilyrðum verði breytt í samræmi við breyttar aðstæður. Af því að þeir sem gagnrýna gagnagrunninn hvað harðast og þrástaglast á því að lög, samningar og reglugerðir séu brotin er rétt að fara með grein 1.7 í rekstrarleyfinu, með leyfi hæstv. forseta: ,,Rekstrarleyfið, starfsræksla gagnagrunnsins og meðferð upplýsinga úr honum skal á hverjum tíma vera í samræmi við íslensk lög og reglugerðir, eins og þau eru á hverjum tíma, alþjóðasáttmála, alþjóðasamninga og hvers konar alþjóðlegar samþykktir sem Ísland er eða verður aðili að.`` Skýrara verður það ekki sagt og, hæstv. forseti, að skilyrðum settum er það hreint og beint hlægilegt að heyra gagnrýnendur hrópa á torgum: mannréttindabrot, mannréttindabrot. Rekstrarleyfishafi verður að fara að ákvæðum í rekstrarleyfi og eins og fram kemur í lögum skal starfsrækslunefnd m.a. hafa eftirlit, því að brot á ákvæðum í rekstrarleyfi getur varðar sviptingu leyfis. Svo er spurt að því hvernig meðhöndlun Alþingis verði á þessu máli. Rekstrarleyfið hefur þegar verið sent fulltrúum í heilbr.- og trn. og jafnframt hefur ráðuneytið boðist til að fylgja því eftir með sérfræðingum ráðuneytisins sem komið hafa að málinu. Þegar því er haldið fram að læknar séu og verði sniðgengnir þegar upplýsingar sem unnar eru úr sjúkraskrám eru fluttar í gagnagrunn, þá er það líka rangt. Eins og fram kemur í gagnagrunnslögunum eru það heilbrigðisstofnanir sem ákveða hvort gengið verður til samninga við rekstrarleyfishafa við flutning upplýsinga í gagnagrunninn. Síðan er það yfirstjórn hverrar heilbrigðisstofnunar, þ.e. stjórn og framkvæmdastjóri, sem mun taka ákvörðun um samninga við rekstrarleyfishafa að höfðu samráði við læknaráð og faglega stjórnendur stofnana. 
             Ég er alveg að ljúka máli mínu, virðulegi forseti. Mig langar aðeins að segja hér í lokin að það er fjöldi lækna sem bíður eftir því að þessi gagnagrunnur verði að veruleika. Mig langar, virðulegi forseti, alveg í blárestina að segja að þetta snýst ekki aðeins um lækna, þetta snýst líka um sjúklinga. Og, með leyfi forseta, þá var í Morgunblaðinu ...

Hæstv. ráðherra verður að ljúka máli sínu og fær orðið aftur í lokin.

Ég er að ljúka máli mínu, bara í blárestina: þetta snýr líka að sjúklingum og sjúklingur skrifar í Morgunblaðið 29. janúar, 

Hæstv. ráðherra verður að nota seinni umræðutíma sinn fyrir þetta það er komin mínúta fram yfir.

Ég skal gera það, en ég endurtek: þetta snýst líka um sjúklinga, virðulegi forseti.

Herra forseti. Nú er nokkuð um liðið síðan lögin um gagnagrunn á heilbrigðissviði voru sett en þrátt fyrir mörg viðvörunarorð um áhrif lagasetningarinnar og ábendingar um vankanta á henni, ákvað meiri hluti Alþingis að samþykkja frv. Nýlega veitti heilbrrh. svo leyfi til rekstrar og starfrækslu grunnsins og hlutabréf í rekstrarleyfisfyrirtækinu eru nú skráð á margföldu gengi miðað við það sem áður var. Verðmætaaukningin sem spáð var að leyfinu mundi fylgja hefur því berlega komið í ljós og staðfest að gríðarleg verðmæti hafa verið afhent þessu tiltekna fyrirtæki og þeim sem hlut eiga í því. Ég ætla ekki að gera þann þátt málsins að aðalumtalsefni heldur snúa mér að þeim vandamálum sem snúa að frekari útfærslu laganna. Gagnagrunnslögin skapa nefnilega mikla togstreitu á sjúkrastofnunum þar sem þau stangast hreinlega á við þau siðferðisviðmið sem heilbrigðisstéttir hafa tileinkað sér. Lögin gera ráð fyrir að rekstrarleyfishafa sé heimilt að ganga til samninga við sjúkrastofnanir um færslu upplýsinga í grunninn. Slíka samninga á eftir að gera og er líklegt að áður en af því getur orðið þurfi að yfirstíga margar hindranir. Hin mikilvægasta þeirra er siðferðiskrafan um samþykki sjúklings en án hennar verður erfitt að koma á samningum sem kosta ekki ófremdarástand inni á heilbrigðisstofnunum. En af hverju skyldi þetta vera svona? Jú, vegna áreksturs þessara laga við siðferðisvitund heilbrigðisstarfsmanna. Lögin gera ráð fyrir að stjórnir stofnana taki ákvörðun um hvað eigi að fara í grunninn og eins og menn muna skylda þau ekki að samþykkis sé leitað hjá sjúklingum áður en upplýsingar eru færðar í grunninn. Heilbrigðisstarfsmenn telja sig almennt ekki geta afhent upplýsingar sem þar eru og byggðar á trúnaðarsambandi milli starfsmanns og sjúklings nema fyrir liggi samþykki sjúklingsins. Eina leiðin til að tryggja frið í kringum gagnagrunnsmálið til frambúðar er að hafa í heiðri þá siðferðisstaðla sem við höfum lagt til grundvallar í gegnum tíðina. Munum líka að þeir voru settir í ljósi biturrar reynslu sem menn gátu ekki ímyndað sér að yrðu nokkurn tímann að veruleika. Það er nefnilega full ástæða til að hafa þetta stóra ,,ef`` alltaf til hliðsjónar þegar viðkvæm málefni eins og heilbrigðisupplýsingar eru annars vegar.

Herra forseti. Það vekur mikla athygli að nú er mjög mikið talað um að rekstur heilbrigðisgrunna í vísindaskyni stangist á við siðferði heilbrigðisstétta. Slíkur rekstur hefur gengið í nágrannalöndum okkar í yfir hálfa öld. Í yfir hálfa öld hafa verið notaðir miklu viðameiri gagnagrunnar en hér er um að ræða með miklu viðkvæmari upplýsingum og nefni ég þar alveg sérstaklega danska gagnagrunninn. Upplýsingar í danska grunninum og öðrum skandinavískum grunnum eru ekki dulkóðaðar. Það er því ljóst að Íslendingar eru hér og nú að ryðja braut að því er varðar örugga varðveislu og hátæknilega nýtingu heilsufarsupplýsinga í þágu læknavísinda og heilbrigðiseftirlits. Verið er að þróa hér nýjar aðferðir, við erum að ganga lengra og höfum komist lengra í þessum efnum en aðrar þjóðir hafa gert og það er litið til okkar sem þeirrar þjóðar sem er að ryðja brautina. Ég vil gjarnan biðja hv. málshefjanda að nefna mér eitt dæmi, eitt einasta dæmi um ríki þar sem eins vel er staðið að varðveislu og öryggi heilsufarsupplýsinga sem notaðar eru í vísindaskyni og hér er gert. Ég veit að hann getur ekki gert það vegna þess að þessar heilsufarsupplýsingar eru hvergi dulkóðaðar með þeim hætti sem hér er verið að gera. Ég vil einnig geta þess af því það hefur verið vitnað hér mjög mikið í alþjóðasamtök lækna að þá er einmitt þessi grundvallarmisskilningur sem er hér víða í gangi, að hægt sé að tala um að þetta séu vísindarannsóknir á fólki sem hér er verið að ræða, en svo er ekki. Svo er ekki. Alþjóðasamtök lækna gera greinarmun á þessu og hægt er að vitna í þau gögn. 

Herra forseti. Það er ekki að ástæðulausu að beðið var um þessa utandagskrárumræðu því að nú þegar reglugerð hefur verið sett um rekstur miðlægs gagnagrunns kemur í ljós eins og bent hafði verið á að ekki eru allir sáttir við hvernig eigi að afgreiða upplýsingar í grunninn og þegar hafa nokkrir læknar neitað að afhenda sjúkraskýrslur sínar. Í reglugerðinni er getið um að það eigi að fara eftir lögum og reglum sem í gildi eru en við búum við lög sem eru um réttindi sjúklinga. Í 10. gr. er fjallað um samþykki fyrir vísindarannsóknir og þar kemur alveg skýrt fram að sjúklingur skal samþykkja formlega fyrir fram þátttöku í vísindarannsókn. Það er á þessu ákvæði sem strandar ásamt ákvæðum í alþjóðasiðareglum lækna sem eru alveg skýrar og skyldum þeirra gagnvart sjúklingum og trúnaði við sjúklinga. Þær upplýsingar og þau samskipti eru trúnaðarmál og læknir ber ábyrgð á varðveislu þessara samskipta. Yfir þetta hefur margoft verið farið og því verður að vera ljóst og ég vona að það skýrist núna í umræðunni hvernig það má þá vera að stjórnir heilbrigðisstofnana geti farið með og ákveðið afgreiðslu á sjúkraskýrslum til þriðja aðila.

Herra forseti. Eftir mjög ítarlega umræðu um gagnagrunninn á hv. Alþingi, bæði í þingsölum og ekki síður í nefnd, afgreiddi hv. Alþingi lög með mjög afgerandi hætti. Á grundvelli þeirra laga hefur hæstv. heilbrrh. gefið út starfsleyfi. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra er gætt þar ýtrustu öryggis- og eftirlitskrafna. Umræðan kemur nú aftur til kasta Alþingis og ég tel hana í rauninni allsendis óþarfa. Ég tel í rauninni að í þessu stóra og mikilvæga máli, sem skapar vissulega mikil sóknarfæri fyrir íslenska þjóð, eigi menn að einhenda sér að því að slípa til þá óhjákvæmilegu byrjunarörðugleika sem hljóta ávallt að koma þegar ný spor eru stigin. Spurningin er hvort við eigum við að einblína á einstaklinga, einstaka lækna sem kunna að leggjast gegn gagnagrunninum ellegar hvort við eigum að skoða málið í stærri heild. Eigum við að slípa þetta til þannig að gagnagrunnurinn nái þeim markmiðum sem sett eru með honum, þeim markmiðum að flýta framförum í læknavísindum fyrir allt mannkyn, styrkja íslenskt heilbrigðiskerfi og örva ungt íslenskt menntafólk til að koma til starfa? Þannig má áfram telja. Eru það þeir þættir sem við eigum að horfa á eða eigum við að horfa á afstöðu einstakra lækna? Fjárfestar hafa trú á því síðarnefnda, sömuleiðis almenningur. Flestir læknar virðast hafa sömu trú og ekki síst sjúklingar sjálfir. Þetta hefur ítrekað komið fram í fjölmiðlum. Herra forseti. Nýlega birtist viðtal við Þórarin Tyrfingsson yfirlækni SÁÁ þar sem hann segist m.a. verða orðinn leiður á pexinu um grunninn og vill einblína á þá möguleika sem felast í gagnagrunninum. Undir þau sjónarmið tek ég.

Herra forseti. Þegar verið var að keyra gagnagrunnsmálið í gegn á Alþingi sögðum við jafnaðarmenn ítrekað í umfjöllun um málið að illa væri staðið að lagasetningunni af hálfu stjórnarliða að allt færi í uppnám þegar rekstrarleyfið yrði veitt og það kom á daginn. Heilbrigðisþjónustan er víða í uppnámi, átök eru milli lækna og yfirmanna sjúkrastofnana, málaferli eru yfirvofandi. Þetta var allt saman fyrir séð, enda var málið ekki unnið í sátt við þá aðila sem það varðaði, við stóran hóp lækna, sjúklingahópa, skjólstæðinga sjúklinga og ýmsa vísindamenn. Því var rutt í gegn eins og menn muna. En ég vil gera að umræðuefni gjaldið sem fyrirtækinu, sem fær einkaréttinn á þessari auðlind, er ætlað að greiða til okkar sem eigum hana. Ráðherra krefur fyrirtækið aðeins um 70 millj. sem gæti þó tvöfaldast í mesta lagi fyrir aðganginn að öllum heilsufarsupplýsingum landsmanna. Hér er enn einu sinni verið að hlunnfara þjóðina. Sameiginlega auðlindin, heilsufarsupplýsingarnar, eru færðar fyrirtækinu á útsöluprís. Þetta er ekki einu sinni brot af því sem það hefur kostað okkur að safna, vinna og varðveita þær upplýsingar. Fyrirtækið, sem margfaldaðist að verðmæti við að fá þennan samning, 120 milljarða fyrirtæki, út á þetta rekstrarleyfi sem reyndar enginn veit afkomuna hjá, á að borga 70 millj. á ári, í mesta lagi 140 millj. Þetta eru smáaurar fyrir aðganginn að þessum upplýsingum sem eru í eigu allrar þjóðarinnar.

Herra forseti. Íslensk erfðagreining sem er hér til umræðu hefur gert fjölda af vel menntuðu ungu fólki kleift að snúa til landsins og nýta hæfileika sína og menntun í þágu þjóðarinnar. Þetta er mjög jákvætt og sá samningur sem gerður hefur verið um gagnagrunninn eykur enn frekar þessi áhrif. Auk þess mun gagnagrunnurinn og vinnsla á honum stuðla að aukinni þekkingu á sjúkdómum og alls konar krankleikum sem herja á mannkynið. Ef þetta lagar og bætir kjör fólks, sjúklinga um allan heim, tel ég þetta mjög jákvætt. Ég tel jafnjákvætt að gefa upplýsingar um gen mín inn í gagnagrunninn og að gefa blóð. Þessar upplýsingar gagnast einhverjum sjúklingi úti um heim og það mættu þeir hafa í huga sem hafa neitað að gefa upplýsingar inn í gagnagrunninn að þeir eru í rauninni að neita að gefa blóð. Það er einmitt þannig. Svo er mjög jákvætt að ætlunin er að greiða 70--140 millj. á ári í eins konar auðlindaskatt sem er algert nýmæli og er það hvorki meira né minna en 840--1.680 millj. á þessum tíma. Það eru ekki litlir peningar, það eru um 10% af því sem áætlað var að það mundi kosta að gera grunninn. Gagnrýni hefur komið fram á einkaverndina, þ.e. að persónuupplýsingar liggi þarna opnar. Ég bendi á að engar nýjar upplýsingar verða til, eingöngu er verið að vinna úr þeim upplýsingum sem liggja þegar fyrir hjá heilsukerfinu --- stórir gagnagrunnar ganga undir kennitölum og nafni.

Herra forseti. Spurning mín til hæstv. heilbrrh. er einungis ein: Hvers vegna er ekki krafist upplýsts samþykkis fyrir flutningi upplýsinga í grunninn? Ég beini sjónum sérstaklega að börnum í gagnagrunninum. Vegna þess að ekki er gerð krafa um upplýst samþykki fólks fyrir því að upplýsingar um það fari í grunninn, þá fara allar upplýsingar um börn sjálfkrafa þar inn. Eins og við vitum eru upplýsingarnar sem einu sinni eru komnar inn fastar. Ekki er hægt að afmá þær. Hvers eiga börn þá að gjalda þegar börn sem eru 18 ára gömul komast að því að foreldrar þeirra hafa ekki gætt réttar þeirra sem skyldi? Þau eiga engan rétt. Þau geta ekki fengið afmáðar upplýsingarnar um sig með neinum ráðum. Það er kaldhæðnislegt, herra forseti, að við sem höfum verið að ræða jafnréttismál í allan dag skulum ekki vera komin lengra eða gera meira með þau sjálfsögðu mannréttindi sem börn eiga að njóta samkvæmt barnalögum og samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna.

Þau njóta betri heilsu.

Það er glapræði að fótumtroða rétt barna á þennan hátt og ég treysti því að á einhverju stigi alþjóðaréttar ef ekki vill betur verði hægt að forða þessari ósvinnu. Sama gildir raunar um þroskahefta, alzheimersjúklinga og alla þá sem vegna alvarlegs heilsubrests hafa ekki möguleika á að tjá sig um vilja sinn til veru sinnar í gagnagrunni á heilbrigðissviði. Réttur þessara þegna er fótumtroðinn og það er enginn sem stendur vörð um rétt þeirra. Hver er réttur dáins fólks? Hann er enginn því allar heilsufarsupplýsingar sem til eru um íslensku þjóðina í dag eiga að fara inn í þennan grunn og þar er enginn andmælaréttur virtur, herra forseti. Ekki skiptir máli, herra forseti, hversu mikið hæstv. heilbrrh. hamast. Upplýsingarnar í grunninum eru persónugreinanlegar og það skiptir engu máli þó þrír aðilar komi að eftirlits- og öryggiskerfi í grunninum. Hörðu hakkararnir segjast víst geta komist inn.

Herra forseti. Ástæða er til að hafa áhyggjur af þeim óróleika sem orðið hefur eftir að gagnagrunnurinn komst aftur í sviðsljósið nú eftir að Íslensk erfðagreining hlaut rekstrarleyfið. Ég bind þó vonir við að það náist að upplýsa landsmenn betur um eðli og tilgang grunnsins svo uppbygging hans og starfsemi geti mætt væntingum. Ákvæði reglugerðar og rekstrarleyfis eru þar til bóta. Herra forseti. Ég er hlynnt því að fyrirtækið greiði þann kostnað sem fellur til vegna starfsemi þess og einnig fyrir að fá að sækja í sameiginlegar auðlindir okkar. Það vakti því athygli mína þegar reglugerðin og rekstrarleyfið voru kynnt að þótt hér sé um nýja atvinnugrein að ræða er fyrirtækinu gert að greiða allan kostnað ráðuneytis, landlæknisembættis, starfrækslunefndar, þverfaglegrar siðanefndar og tölvunefndar vegna framkvæmdar laganna. Allan þann kostnað sem tengist útgáfu leyfisins, allan kostnað vegna vinnslu upplýsinga til flutnings í grunninn og auk þess að láta opinberum aðilum í té ýmsar upplýsingar úr grunninum sem gætu nýst til gerðar heilbrigðisskýrslna, áætlana, stefnumótunar og fleira. Auk þess á fyrirtækið að greiða beint allt að 140 millj. árlega. Það er vel að ný fyrirtæki geti greitt fyrir sig. En þetta fyrirkomulag getur ekki einungis átt við nýju fyrirtækin í nýju starfsgreinunum. Ég lít svo á að með þessari ákvörðun séu stjórnvöld að marka þá stefnu að aðrar atvinnugreinar greiði einnig fyrir þá þjónustu sem þær njóta hjá opinberum aðilum og fyrir aðgang að auðlindum okkar. Mikið er talað um jafnræði þessa dagana. Ef ný fyrirtæki sem eru að hasla sér völl hafa svigrúm til þess að greiða fyrir þessa þætti ættu þau sem hafa lengi notið þjónustu og aðgengis að auðlindum okkar fyrir litlar eða engar greiðslur að hafa það. Annars eru þau einfaldlega ekki að standa sig nógu vel.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessar umræður en þó sakna ég þess að þeim spurningum sem ég bar fram væri svarað.

Þeim var öllum svarað.

Þeim var öllum svarað. Við skulum þá hyggja að svörunum. Hæstv. ráðherra sagði að hvergi í víðri veröld væru reistir eins háir og traustir múrar til varnar persónuvernd og undir þetta hafa hv. þm. tekið, hv. þm. Tómas Ingi Olrich og fleiri. Staðreyndin er sú að hvergi í heiminum er gengið eins langt í að versla með heilsufarsupplýsingar heillar þjóðar og hér er gert og þeir eru margir, ekki bara hér á landi heldur víða um heim, sem telja að þessi viðskipti séu ósiðleg og að þau stríði gegn hugmyndum um friðhelgi einstaklingsins. Læknar og mannréttindasamtök hafa af því áhyggjur að þær upplýsingar sem gangi inn í grunninn séu persónugreinanlegar og í uppsiglingu eru málaferli af þessum sökum. Það er rétt að hæstv. ráðherra svaraði þessum aðilum og sagði að sú gagnrýni sem borin væri fram af mannréttindasamtökum og læknum væri hlægileg. Ráðherrann sagði að það væri hlægileg umræða og hlægileg gagnrýni sem læknar og mannréttindasamtök hefðu fram að færa. Mér finnast ummæli af þessu tagi áhyggjuefni frá æðsta yfirmanni heilbrigðisþjónustunnar á Íslandi. Síðan er talað um að þessi gagnagrunnur muni leiða til framfara í vísindum og lækningum. Gagnrýnin gengur einmitt út á það að svo verði ekki. Verið er að loka upplýsingar inni. Verið er að fela þær í hendur einokunarfyrirtæki sem gæti selt að þeim aðgang og menn hafa af því áhyggjur að þetta komi til með að torvelda framfarir á sviði vísindanna. Ég sakna þess að hæstv. ráðherra svari þeim spurningum sem ég bar fram: Hvaða eftirlit er haft með þessu einokunarfyrirtæki? Hvað gerist þar innan veggja með lífsýni, með upplýsingar um ættfræði og aðganginn að heilsufarsupplýsingum íslensku þjóðarinnar? Hvernig er eftirlitinu varið?

Virðulegi forseti. Hv. stjórnarandstæðingar kjósa alltaf að tala eins og um trúnaðarupplýsingar sé að ræða og persónugreinanlegar upplýsingar, þeir festa sig algerlega í því. Ég fór yfir það áðan hvernig eftirliti með fyrirtækinu verður háttað og ég hef ekki tíma til að fara yfir það aftur. En það er alveg traust og þar eru traustir múrar.  Vegna þess að ég hafði ekki tækifæri til þess áðan langar mig að segja að hér er um það að ræða að við náum nýjum tökum á læknavísindunum. Í Morgunblaðinu 29. janúar er haft eftir sjúklingi, með leyfi forseta: ,,Hver veit --- kannski losnar lítið barn við að fá sykursýki á næstu öld vegna þátttöku minnar í grunninum? Ég vil ekki bera ábyrgð á því að skorast undan.`` Ég nefni þetta mönnum til umhugsunar. Hér hafa hv. þingmenn einnig talað um að gjaldið væri ekki nægilega hátt og fara þeir þá algerlega í kringum sjálfa sig í því. Þeir eru á móti málinu en vilja samt fá hærri upphæðir. Við erum að tala um að þarna gæti verið um 140 millj. kr. að ræða árlega fyrir utan allan kostnaðinn við að byggja upp grunninn, allan kostnaðinn í kringum þetta. Mér finnst því undarlegt þegar menn tala um að þeir séu algerlega á móti málinu en vilja samt fá meiri fjármuni út úr því.

Á ekki að svara spurningunni?

Herra forseti. Við ræðum hér fagurt frv., velviljað og fullt af fyrirheitum. Þetta eru fögur orð á pappír en því miður, herra forseti, tel ég þetta vera skýjaborgir. Tölfræðin segir okkur að stöðu kvenna hafi hrakað frekar en hitt síðustu 20 árin og launamunur aukist. Ég sé ekki fleiri konur í leiðandi störfum en verið hefur undanfarið, því miður. Það er von að konum svíði þetta misrétti. Stjórnvöld reyna að bregðast við með krampakenndum aðgerðum eins og oft áður. Þau leggja fram frv. sem laga á stöðuna með því að ganga á rétt einstaklinga og fyrirtækja, auka kostnað en ég tel að það skili engu. Ég ætla rétt aðeins að fara í gegnum nokkrar greinar. T.d. stendur í 3. gr.: ,,Opinberum stofnunum, atvinnurekendum og félagasamtökum er skylt að veita Skrifstofu jafnréttismála hvers konar almennar upplýsingar sem nauðsynlegar eru starfsemi hennar.`` Ég ætla að vona að Skrifstofa jafnréttismála verði ekki allt of dugleg að heimta upplýsingar. Þá endar það með því að atvinnulífið gerir ekki annað og hefur það þó nóg á sinni könnu við að sinna heilbrigðiseftirliti, vinnueftirliti og öllu því eftirliti sem atvinnulífinu er skylt að sinna. Það koðnar niður ef þessar stofnanir sem eiga rétt á að heimta upplýsingar eru of duglegar. Í 14. gr., herra forseti, kemur að mjög viðkvæmu máli. Það á að greiða jöfn laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Ég var eitt sinn í þeirri stöðu að ráða fólk, sem forstöðumaður fyrirtækis. Ekkert er erfiðara en þetta. Þegar ég talaði við manneskju sem hafði mikla reynslu þá leit hún að sjálfsögðu þannig á að reynslan væri mjög mikilvæg og verðmæt. Þegar ég talaði við manneskju með menntun þá leit hún þannig á að menntun væri að sjálfsögðu verðmæti sem meta ætti til launa. Þegar ég talaði síðan við manneskjuna sem var óskaplega dugleg og skaffaði tvöfalt á við hina þá taldi hún að sjálfsögðu að meta ætti dugnaðinn til launa. Þegar ég talaði við náungann sem var óskaplega snjall og leysti allt saman snilldarlega, var frekar latur en skilaði góðu starfi með snilld sinni, þá leit hann að sjálfsögðu þannig á að það ætti að meta snilldina sérstaklega. Sumir voru stundvísir og vildu endilega láta meta það enda góður eiginleiki. Aðrir voru mjög góðir í félagsskap annarra, komu á góðu skapi í kringum sig og þeir vildu láta meta það. Það er ekkert erfiðara en að meta þetta. Það er eiginlega ekki hægt þannig að öllum líki. Í 24. gr. stendur: ,,Atvinnurekendum er óheimilt að mismuna umsækjendum um starf á grundvelli kynferðis.`` En þeir mega mismuna að öðru leyti, herra forseti. Því til staðfestingar ætla ég að nefna eitt lítið dæmi. Við skulum hugsa okkur að auglýst sé starf hjá stóru fyrirtæki og voldugu. Það á að ráða í starf deildarstjóra. Forstjórinn í þessu fyrirtæki stendur frammi fyrir þremur umsóknum. Þar eru í fyrsta lagi ein stúlka og einn karlmaður, jafngömul. Við skulum segja að þau séu þrítug og afskaplega fær og dugleg, með umsagnir um að þau séu mjög dugleg, samviskusöm og með góða menntun einmitt á því sviði sem fyrirtækið þarf, þ.e. gott starfsfólk. Þriðji umsækjandinn er karlmaður sem hefur enga menntun, er frekar hyskinn og latur en pabbi hans spilar brids við forstjórann vikulega. Af einhverjum ástæðum fær hann starfið. Þá gerist það merkilega, herra forseti. Konan getur kært á grundvelli þessara laga, þessi hæfileikaríka kona getur kært en hæfileikaríki karlmaðurinn getur ekki kært, ekki samkvæmt lögum. Hann hefur enga möguleika á að kæra. Hvar er jafnréttið og jafnræðið samkvæmt þessum lögum? Það má mismuna karlmönnum. Allt í lagi. Það má mismuna konum gagnvart hver annarri. En það má ekki mismuna kynjunum. Herra forseti. Hv. þm. Drífa Hjartardóttir --- hún er reyndar fjarverandi núna --- gat um að samkvæmt umferðarlögum væri bannað að ganga yfir eða keyra á rauðu, þótt það sé einstaka sinnum brotið. En hvað mundi hv. þm. segja ef við hefðum í 20 ár brotið umferðalögin nokkuð reglulega? Menn keyrðu bara yfir ýmist á rauðu eða grænu, það skipti ekki máli. Mundu menn ekki hugleiða hvort ráð væri að breyta umferðarlögunum ef menn færu ekkert eftir þeim? Það er nefnilega akkúrat það sem gerist með þessi jafnréttismál. Þar ekkert er farið að lögunum. Nú vill svo til, herra forseti, að ríkasti Íslendingurinn er kona. Það vill svo til, herra forseti, að tekjuhæsti Íslendingurinn er kona. 

Hefur þá ekki eitthvað miðað?

Þá er spurningin: Er sú staðreynd eitthvað betri fyrir konu í láglaunastarfi sem kemst ekki áfram? Nei, ekki nokkurn skapaðan hlut. Það bjargar ekki þeirri manneskju nokkurn skapaðan hlut. Þetta er ekki spurningin um það að telja hausa kynjanna eða finna meðaltal. Þetta er spurningin um það að gæta jafnréttis og þess að sá hæfileikaríkasti fái stöðuna. Ég vona, herra forseti, að þetta frv. nái markmiði sínu, að launamunurinn hverfi og konur fái leiðandi stöður. Það er ekki nóg að launamunurinn hverfi þannig að konur séu allar í láglaunastörfunum og karlmenn allir í hálaunastörfunum. Konur þurfa að eiga möguleika á að komast í hálaunastörfin. Það er ekki síðra verkefni, raunar miklu meira. Launamunurinn sem menn hafa talað um, 10--15%, er miklu meiri. Það er hið langlægsta sem hægt er að komast upp með þegar búið er að þurrka út allt sem mönnum dettur í hug. Launamunurinn er meiri og alveg sérstaklega vegna þess að konurnar komast ekki í leiðandi störf. Við Íslendingar verðum að nýta krafta kvenna í leiðandi stöðum. Herra forseti. Þó ég sé ekki bjartsýnn á árangurinn af þessu frv. þá er ég bjartsýnn að öðru leyti. Út í þjóðfélaginu er nefnilega dálítið merkilegt að gerast. Þar malar verðbréfamarkaðurinn alla daga, það er talað um gengi og forstjórarnir standa tiplandi á tánum við reyna að auka arðsemi fyrirtækja sinna. Nú hafa þeir vonandi ekki lengur efni á að ráða síður hæfa starfsmenn í staðinn fyrir hæfari, hvort sem er karl eða kona. Þeir verða hægt og bítandi að átta sig á því að þeir þurfa að ráða hæfasta starfsfólkið hvort sem það eru karlar eða konur. Ég tel að þessi krafa um arðsemi muni, miklu frekar en þetta frv., leiða til þess að jafnrétti náist. Þarna er von. Það að Eimskip skuli hafa uppgötvað þetta er ekkert skrýtið. Eimskip er á verðbréfamarkaði og verður að sýna hagnað. Þess vegna ráða þeir hæfasta fólkið hvort sem það er karl eða kona. Það vill nefnilega svo til að það eru yfirleitt konur vegna þess að þær eru vanmetnar annars staðar. Þær fá ekki stöður við hæfi annars staðar. Herra forseti. Ég hef margoft bent á að við séum að ræða um jafnrétti fólks. Sjúkdómurinn sem við erum að glíma við er að jafnrétti fólks er ekki til staðar. Fjöldinn allur af ungu fólki, vel menntuðu, sem sækir um góðar stöður fær höfnun. Við fyrstu höfnun kemur upp vonleysi. Við aðra höfnun bognar einstaklingurinn og fer að efast um eigið ágæti. Er ég kannski svona hæfileikaríkur? Hef ég kannski ekki þessa menntun? Er ég kannski ekki svona góður eða duglegur? Frumkvæði mannsins er drepið niður þegar hann sækir um stöður en alltaf eru ráðnir einhverjir aðrir síður hæfir. Þetta á við bæði um karla og konur en kannski frekar konur eins og hefur sýnt sig. Áhrifin af þessu misrétti eru mjög hættuleg. Sá beygði er ekki duglegur og sýnir ekki frumkvæði. Öll þjóðin tapar á þannig kerfi. Það er mjög mikilvægt að breyta þessu viðhorfi, að fyrirtæki hætti að ráða síður hæfan karlmann eða óhæfan einstakling. Fyrirtækin þurfa að neyðast, í krafti arðsemiskröfu, til að ráða alltaf hæfasta einstaklinginn. Þá munum við fá jafnrétti sjálfkrafa, sjálfkrafa jafnrétti milli karla og kvenna. En það eru fleiri atriði sem þarf að laga. Ég hef margoft bent á að laga verði fæðingarorlofið þannig að karlmenn taki þátt í því ekki síður en konur. Það er hið eina sem ég sé kynbundiðí lögum í dag. Þessi kynbundni mismunur, að karlmenn ganga ekki með börn. Það hefur sýnt sig, ég hef alla vega tekið eftir því. Og þar af leiðandi er þar ákveðinn mismunur.  Í allri þessari umræðu hefur enginn svarað spurningunni sem ég varpaði fram til hæstv. félmrh. í upphafi umræðunnar. Hvers vegna í ósköpunum ræður stjórnandi karlmann í staðinn fyrir hæfari konu? Af hverju þarf að setja lög til að refsa fyrir að ráða ekki hæfasta einstaklinginn þó það væri eðlilegast og sjálfsagt?  Ég held að þetta sé meinið í öllu málinu. Það er verið að setja flókin lagafrumvörp sem eiga að reyna að laga eitthvað ekki ætti að þurfa að laga. Þar kemur krafan um arðsemi inn í. Í opinberum fyrirtækjum er ekki krafa um arðsemi, þar er öllum sama. Í mörgum fyrirtækjum sem ég kalla fé án hirðis er ekki krafa um arðsemi. Þar er ekki skrýtið að misrétti aukist vegna þess að þar er ekki krafist arðsemi. Ég tel mjög brýnt fyrir þjóðina að koma á jafnrétti. Við verðum að nýta hvern einasta einstakling og hæfileika hans til hins ýtrasta. Við megum ekki drepa niður dugnað og frumkvæði ungs fólks með því að láta það aftur og aftur upplifa það að síður hæfur umsækjandi fái stöðuna sem það hafði sótt um. Ég tel það mjög brýnt.

Herra forseti. Aðalsmerki hv. þm. Péturs H. Blöndals er að hann er á móti lögum og ég verð að segja að ég ber nokkra virðingu fyrir því viðhorfi hv. þm. Ég hef reyndar sagt það stundum í þessum stóli að því færri lög sem þing setji því betra er þingið. Mér finnst samt sem áður að það dugi ekki fyrir hv. þm. að koma með jafnbillegan málflutning og hann, sem endranær er með rökföstustu mönnum, viðhafði áðan í málflutningi sínum. Mér fannst ákaflega margt í málflutningi hv. þm. reka sig hvað á annars horn. Til að mynda sagði hv. þm. í upphafi máls síns að því miður hefði allt baks okkar síðustu 20 árin, mig minnir að hann hafi sagt síðustu 20 árin, ekki leitt til þess að um nokkra framför væri að ræða á sviði jafnréttis. Síðar í ræðunni kom hv. þm. með ákaflega merkilegan punkt sem ýmsir hafa tekið eftir að hefur einmitt leitt til þess að jafnræði með kynjunum á atvinnumarkaði er að aukast og það er arðsemiskrafa markaðarins. Ég er alveg hjartanlega sammála hv. þm. Ekki er lengra síðan en í gær að ég átti dágott samtal við flokkssystur hans sem hafði lent í ákveðinni gerningahríð fyrr á árum. Hún var að benda á hversu yngri konur standa miklu styrkari fótum í þessari baráttu en áður á vinnumarkaðinum vegna þess að í ríkari mæli er gerð arðsemiskrafa, hörð krafa til fyrirtækjanna og stjórnendur, sem eru enn þá flestir karlkyns, hafa einfaldlega ekki efni á því að hafna hæfum starfskröftum á grundvelli kyns þeirra. Ef hv. þm. er sammála mér um þetta sem hann hefur lýst yfir getur hann ekki haldið því fram, ef hér er um framfaraspor að ræða, og meira að segja að hans hyggju talsvert mikilvægt, að engu hafi miðað fram á við. Hann getur hins vegar sagt að lögin, sem hafa verið í gildi, hafi ekki átt neinn þátt í þessu. Ég held eigi að síður að það sé líka rangt hjá hv. þm. Sú umræða sem hefur farið fram, m.a. í krafti laga á undangengnum árum, ég nefni t.d. á jafnréttisþingi sem hæstv. félmrh. hefur að vísu kosið að varpa fyrir róða, á vissu skeiði voru þau ákaflega mikilvægur aflvaki í umræðunni og köstuðu upp hlutum sem vöktu strauma í samfélaginu þannig að ég er andstæður þessari skoðun hv. þm. Mér finnst reyndar að flokkssysturnar, sem hafa tekið þátt í umræðunni í dag, hafi tekið með heldur miklum silkihönskum á hv. þm. þegar hann talar hér og hefur bersýnilega ekki lesið þetta frv. í þaula. Hv. þm. spurði margsinnis í dag hvort einhver gæti bent honum á einhver ákvæði í þessu frv. sem væru líkleg til þess að hnika fram jafnréttinu. Hann er eiginlega búinn að svara sjálfum sér. Hv. þm. hefur t.d. bent á að innan fyrirtækja eins og Eimskipafélagsins, sem var til margra ára eins konar bólvirki karlmennskunnar í íslensku viðskiptalífi í sinni verstu mynd, hefur verið tekin upp gersamlega ný stefna vegna þess að menn skilja að bæði er það markaðurinn sem ræður þessu en líka þegar fyrirtækin gefa af sér þessa nýju mynd höfða þau til breiðari hóps og þau höfða ekki síst til yngri kynslóðarinnar sem er að vaxa upp. Ég tel, eins og fram hefur komið í umræðunni, m.a. hjá hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur, að nýrra viðhorfa gæti hjá yngra fólki. Í þessu frv. er einmitt að finna ákvæði sem skylda fyrirtæki sem hafa 25 manns eða fleiri í störfum, til að setja upp slíkar jafnréttisáætlanir. Ég held því fram, herra forseti, og hv. þm. verður þá að mótmæla því með einhverjum almennilegri rökum en svona snakki eins og áðan að þetta geti skipt sköpum. Við sjáum það hjá Eimskipafélaginu. Tökum gerólíkt dæmi sem er Reykjavíkurborg. Reykjavíkurborg hefur tekið lofsvert frumkvæði að því að setja í gang jafnréttisáætlanir. Menn höfðu ekki mikla trú á því í upphafi. Það tók mörg ár en það er heldur betur farið að skila árangri. Borginni er ekki verr stjórnað og ég mundi leyfa mér að halda því fram að henni væri mun betur stjórnað en fyrir nokkrum árum og við sjáum að þar eru konur komnar á hvern valdastólinn á fætur öðrum í krafti jafnréttisáætlunar. Núna sjáum við að risinn handan við götuna, Síminn hf., er að taka þetta upp líka. Að vísu getur hv. þm. komið og bent á að í þessu frv. er svo sem ekki að finna mikið tangarhald fyrir þá sem vilja með einhverjum hætti þröngva fyrirtækjunum til þess að gera þetta. Ég held að það skipti ekki máli. Ég held að þegar þetta er komið inn í lögin og þegar hægt er að minna á þetta, þegar þetta fer að verða partur af meginstraumi hugsunar í þessum efnum, muni fyrirtækin hvert af öðru taka þetta upp alveg eins og þau taka hvert af öðru upp umhverfisstefnu í rekstri sínum. Þetta mun verða eitt af því sem mun verða lagt til grundvallar í rekstri fyrirtækja og þau fyrirtæki sem skerast úr leik eftir 10 eða 20 ár njóta ekki náðar fyrir augum okkar neytenda þannig að þetta skiptir máli. Ég er líka sannfærður um það, herra forseti, að ákvæði um að það skuli vera sérstakur jafnréttisfulltrúi í hverju ráðuneyti muni einhvern tíma skipta máli. Ég vísa því algerlega á bug sem hv. þm. sagði. En það sem ég var fyrir mestum vonbrigðum með hjá hv. þm. voru þau aumu rök sem hann færði til grundvallar þeirri skoðun sinni að þetta væri ónýtt frv. Hv. þm. nefndi þrjár lagagreinar. Í fyrsta lagi nefndi hann 3. gr. þar sem fyrirtæki eru skyldug að veita upplýsingar ef Skrifstofa jafnréttismála æskir upplýsinga til þess að reyna að grafast fyrir um stöðu mála. Nú gæti ég auðvitað verið með tátólógíu og sagt sem svo: Ja, við getum aldrei bætt stöðuna ef við vitum hana ekki og við vitum hana ekki nema við fáum upplýsingarnar. En ég skil auðvitað mætavel hvað hv. þm. á við. Hann á við að eftirlitsiðnaði í landinu sé að aukast þarna blóð og það verði erfiðara og kostnaðarsamara fyrir fyrirtækin að starfa. Hv. þm. hefur að nokkru leyti rétt fyrir sér. Þetta held ég hins vegar að sé sá fórnarkostnaður sem sé í lagi að setja á fyrirtækin. Vegna þess að ég held að þau verði í framtíðinni, eins og hann sagði sjálfur, í krafti markaðarins betur rekin ef jafnrétti eykst innan þeirra. En ég segi að hv. þm. hefur þarna örlítið til síns máls. Frá því þrönga sjónarhorni sem hann beitir í þessu máli, þá má segja það. Hin dæmin voru afleit. Hv. þm. vísaði til 14. gr. þar sem talað er um að konum og körlum sem starfa hjá sama atvinnurekanda skuli greiða sömu laun fyrir jafnverðmæt störf. Síðan fer hv. þm. í einhverja lautarferð um eigin reynslu af fyrirtækjarekstri og segir að hann hafi ekki lent í neinu sem sé jafnerfitt og að gera upp á milli manna og meta þetta. Það kann vel að vera rétt. Hv. þm. tók að vísu dæmi af snjöllum manni og menntaðri konu. Það kynni að vera til menntuð kona sem líka er snjöll en, herra forseti, þessar raunir hv. þm. skipta engu máli. Þær munu alltaf vera til staðar í öllum fyrirtækjum. Það sem hér er verið að tala um er að setja grundvallarreglu sem við reynum að fara eftir og erfiðleikar hv. þm. og reynsla af þessu skiptir engu máli um þessa grein hvort hún er vond eða slæm. Versta dæmið sem hv. þm. tók hins vegar var af 24. gr. þar sem hv. þm. vísar til þess að efni greinarinnar mæli svo fyrir um að ekki megi mismuna á grundvelli kynferðis, en síðan segir hann: Það er hægt á öðrum grundvelli. Hann tók dæmi af konu og karli sem eru jafnfær, algerlega jafnfær og sækja um tiltekið starf og síðan er einhver annar maður, þriðji aðili sem sækir um og er sýnu óhæfastur en fær starfið vegna þess að pabbi hans spilar brids með forstjóranum. Konan gæti í þessu tilviki kært en ekki maðurinn. Nú er það svo að ef það gengur upp sem hv. þm. segir að markaðurinn sé að taka völdin, þá þurfi ekki að hafa áhyggjur af þessu í einkageiranum vegna þess að, ef hv. þm. hefur rétt fyrir sér sem ég held að hann hafi, þá er það þannig að pabbanum yrði vísað úr starfi vegna þess að við hluthafarnir og neytendurnir mundum ekki láta hann komast upp með það. Ef þetta væri hins vegar innan ríkisgeirans er alveg ljóst að við höfum ákveðin ákvæði í stjórnarskránni, í stjórnsýslulögum frá 1995 sem gera það alveg fortakslaust mögulegt fyrir viðkomandi karl að æskja sömu upplýsinga og konan í þessu tilviki. Nú er það einfaldlega þannig að ef einhver einstaklingur sækir um starf hjá opinberri stofnun og fær það ekki á hann í krafti stjórnsýslulaganna rétt á því að fá sömu skýringu á því og konan. Ég kaupi þetta ekki, herra forseti. Kunni það að vera að hv. þm. hafi eitthvað fyrir sér í þessu, þá er það eigi að síður þannig að hann kemur hingað og segir: Þetta frv. skiptir engu máli. Hann nefnir þrjár lagagreinar, þetta eru allt saman ákaflega veik rök. Við getum svo velt því fyrir okkur, herra forseti, hvort hægt sé með lögum að breyta viðhorfi í þessum efnum. Ég hef þegar rætt það sem ég tel ákaflega merkilegt nýmæli. Má auðvitað vera að reynslan leiði í ljós að það sé ekkert merkilegt en ég fagna því eigi að síður og það eru þessar jafnréttisáætlanir. Ég held sem sagt að þær muni skipta máli. En ef ég má nú ganga í smiðju til Kvennalistans og femínistanna, sem voru að reyna að ala mína kynslóð upp, og taka til umræðu eitt tiltekið hugtak sem var haft að háði og spotti sem var reynsluheimur kvenna. Ég þekki hann að sönnu ekki en ég veit það að breytingar á mínum eigin reynsluheimi leiða til breytinga á viðhorfum mínum. Ég er þeirrar skoðunar að eins og lögin eru í dag séu það ekki síst við karlar sem séum sviptir ákaflega mikilvægum réttindum til þess að umgangast börn okkar á mjög ungum aldri. Þetta skiptir verulega miklu máli, herra forseti. Misrétti kynjanna birtist kannski gleggst með tvennum hætti, þ.e. úti á vinnumarkaðinum og inni á heimilunum. Það er niðurstaða mín, a.m.k. skoðun mín, að misréttið inni á heimilunum, sem ég tel reyndar að sé að verulegu leyti ein aðalorsökin að samsvarandi spegilmynd misréttis úti á vinnumarkaðinum, stafi af þessum skorti á möguleikum okkar til þess að koma að uppeldi ungra barna. Ég held þess vegna að þegar menn eru að velta því fyrir sér hvernig hægt sé að breyta þessu --- ég ætla ekki að segja að það sé töfralausn --- verði langmesta stoðin í þeirri baráttu að efla fæðingarorlof karla. Það var mikilvægt skref að fá þessar tvær vikur. Um leið og karlmenn eru farnir að taka þátt í því að ala upp börn sín, ég tala nú ekki um ef þeir eru á miðjum aldri þegar þeir verða feður, þá aukast tengsl þeirra við börnin og það breytir viðhorfum þeirra. Og ef þeir fengju t.d. að vera sex mánuði með barni sínu fyrstu mánuðina, það mundi ekki bara auka tengslin milli þeirra, heldur mundi það leiða til þess að þeir mundu með allt öðrum hætti taka þátt í heimilisstörfum og ég held að það mundi breyta öllu viðhorfi þeirra til jafnréttis innan heimila. Niðurstaðan í umræðu minni er sú að hægt sé að breyta stöðunni í jafnréttismálum kynjanna verulega með lagasetningu. Ég er að halda því fram, herra forseti, að ef það yrðu að frumkvæði löggjafans sett lög um stóraukið fæðingarorlof karla mundi ekkert breyta jafnmiklu til framtíðar. Þetta er skoðun mín og þetta er reynsluheimur minn. Ég er alveg sannfærður um þetta. Þess vegna held ég að það sem skipti mestu máli varðandi jafnréttismálin sé að auka fæðingarorlof karla. Það kann að hljóma skrýtilega en ég er þessarar skoðunar og þar af leiðandi er ég þeirrar skoðunar að hv. þm. Pétur Blöndal hafi algerlega rangt fyrir sér þegar hann segir að ekki sé hægt að hnika þessum málum verulega fram með lögum. Að öðru leyti, herra forseti, finnst mér margt til bóta í þessu frv. Ég held að jafnréttisfulltrúarnir, sem ég hef þegar rætt um, séu til bóta. Jafnréttisáætlanirnar eru það sem skiptir mestu máli og fjölskyldustefnan. Nú er það auðvitað þannig að hér eru menn að feta sig inn á nýjar brautir og ég er viss um að reynslan mun sýna að þessi ákvæði eru meira og minna gölluð. Hugsunin er rétt, held ég, og ég held þess vegna að þó að 16. gr., sem fjallar um fjölskyldustefnu, sé ákaflega loðin þá sé meginhugsunin rétt. Ég held að það skipti ákaflega miklu máli og ekki síst fyrir karla að rekstri fyrirtækja sé hagað þannig að auðveldara sé fyrir þá sem hafa fjölskylduábyrgð að sinna af fullum krafti starfi og þátttöku í heimilishaldi og uppeldi. Ég held að það mundi auka hagkvæmni viðkomandi fyrirtækja þar sem starfsfólkið yrði ánægðara og alveg örugglega mundi þetta skipta miklu máli fyrir okkur, þann part heimilanna sem eigum allt of lítinn kost á því að vera heima hjá okkur með börnunum. Það er einfaldlega svo. Ég er alveg sannfærður um að þegar þetta er komið inn í lög og þegar þessu verður ýtt að stórfyrirtækjum taki þau við sér. Reynslan sýnir það. Ég held líka að markaðurinn muni ýta þessu að þeim og ég tek aftur dæmið af umhverfisumræðum. Það er bara allt annað viðhorf hjá fyrirtækjum í dag en fyrir fimm árum og það er ekkert bara út af Kyoto og Fljótsdalsvirkjun og öllu þessu. Þetta er bara orðinn partur af því hvernig þau kynna sjálf sig, partur af framleiðslustefnunni. Þegar fram í sækir verður þetta líka partur af því hvernig þau ,,agera`` á markaði og sú staða mun líka koma upp alveg eins og gerist úti í Evrópu núna þar sem menn sniðganga einfaldlega fyrirtæki ef þau haga sér ekki vel í umhverfismálum, þá mun það gerast líka með þessum hætti. Það tekur lengri tíma. Alveg eins og neytendur í Evrópu tóku þátt í því að brjóta niður apartheit-stefnuna í Suður-Afríku með því að sniðganga fyrirtækin sem ekki virtu óskir hluthafanna. Besta dæmið var auðvitað af Barkley-bankanum sem ég veit að hv. þm. þekkir ákaflega vel en hann var beygður af hluthöfunum til þess að draga sig út úr Suður-Afríku. Ég nefni þetta sem dæmi vegna þess að viðhorfin á markaði --- að því leyti er ég sammála hv. þm., hann hefur bara ekki hugsað þetta nógu langt --- þau munu í framtíðinni skipta nokkru máli. Ég held líka að ákvæðið um kynferðislega áreitni sem hefur oft og tíðum verið haft að háði og spotti í þessum sölum þegar það hefur komið fram, ég minni sérstaklega á umræður sem urðu fyrir nokkrum árum þegar hv. þáv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir hafði frumkvæði að því að koma þessu hérna inn, þá var bara gert grín að þessu í fjölmiðlum. En við sem höfum með einhverjum hætti í gegnum starf okkar kynnst svona dæmum, t.d. úr skólum, vitum að þetta er skelfilegt fyrir þá sem lenda í þessu. Í þessu frv. er ekki neitt sem segir að ef einhver beitir kynferðislegu áreiti sé hægt að taka hann í karphúsið. Viðurlagaákvæðin eru ákaflega veik. En ef ég man rétt er þetta í fyrsta skipti sem þetta kemur inn í lög og góð er sú gangan fyrsta. Ég fagna því þess vegna. Hins vegar skil ég mætavel þegar einhverjir koma upp eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir og segja að þetta gangi nokkuð skammt. Ég sé í þessu marga ljósa punkta en ég get auðvitað ekki annað en tekið undir það að ég fæ svolítinn sting í magann þegar ég les þetta frv. og sé hve ofsalega mikill stofnanablær er á þessu. Mér finnst að það sé búið að stofnanagera jafnréttismálin svo mikið með þessu. Það er þessi skristofa sem starfar eins og tvítekið er, í umboði félmrh., þannig að mér finnst þó að ég lesi 3. gr. og hina ýmsu stafliði þar, þá er það þannig að það er verið að veita þessari skrifstofu í alls konar svigrúm, held ég samt að hið ógnþrungna vald ráðherrans sé svo mikið að það dragi allan frumkvæðisþrótt úr þessu. Sömuleiðis er ég þeirrar skoðunar að það sé missir að jafnréttisþingi. Það var að vísu búið að ganga sér til húðar, ég er alveg sammála því. En það hefði verið hægt að láta það ganga í endurnýjun lífdaganna með því að skipa öðruvísi á það. Ég flutti einu sinni ræðu jafnréttismálaráðherra í fjarvera kollega míns Jóhönnu Sigurðardóttur, núv. hv. þm., á einhverju skelfilegu þingi þar sem engar merkar umræður urðu en þarna höfðu átt sér stað jákvæðar umræður sem sköpuðu straum út í samfélagið á árum fyrri. Ég held líka þess vegna að eitt af því sem nefndin þurfi að velta sterklega fyrir sér sé að breyta t.d. skipun þessa Jafnréttisráðs þar sem allt er steypt í fastar viðjar. Ég held að bæði hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir og hv. þm. Ásta Möller hafi tekið dæmi af því hvernig þetta er í náttúruverndargeiranum þar sem þing fulltrúa utan úr samfélaginu kýs hluta af fulltrúunum. Ég held að inn í þetta Jafnréttisráð vanti kverúlantana og hæstv. félmrh., sem þekkir marga kverúlanta af eigin raun úr þessum sölum, hlýtur að vera mér sammála um að þó að þeir geti verið þreytandi stundum og leiðigjarnir eru það þeir sem koma með nýju hlutina, vekja upp umræður og kasta steinum þannig að yfirborið gárast eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur reyndar margoft gert og í þessari umræðu líka. Þess vegna held ég að það eigi að velta því fyrir sér hvernig hægt er með einhverjum hætti að opna glufur út í samfélagið þannig að einhverjum stofnunum, ráðum og guð má vita hvað þetta allt saman heitir geti komið þarna og sagt skoðun sína á því sem er að gerast. Ég held líka að það sé galli á þessum lögum að skrifstofa jafnréttismála er ekki lengur í fær um, eða kærunefndin, að höfða mál fyrir hönd umbjóðenda sinna. Ég held að oft og tíðum sé svo erfitt að lenda í þeirri stöðu sem oft hefur komið upp varðandi kærumál að það þurfi þann félagslega stuðning og fjárhagslega líka til þess að fólk láti á þetta reyna. Þetta er eitt af því sem ég vænti þess að nefndin ræði. En að lokum, herra forseti. Ég held að í þessu frv. sé margt sem horfi til bóta en það er of steypt í viðjar stofnananna.

Herra forseti. Það er varla hægt að tala um ræðu hv. þm. því að þetta var andsvar við mína ræðu í dálítið undarlegu formi og erfitt að svara andsvari sem kemur fram í 20 mínútna ræðu þar sem eru kannski 10--15 punktar sem ég þarf að svara á tveim mínútum. Ég ætla að byrja á því að segja að ég sagði aldrei að þetta væri ónýtt frv. Ég sagðist meira að segja vona að það næði markmiði sínu en ég tryði því ekki.  Ég setti líka spurningarmerki við það að setja upp jafnréttisáætlanir og allt það sem menn eru að gera í þessu frv. vegna þess að verið er að setja upp alls konar reglur til að þvinga fram eðlilega hegðun, þ.e. ráða hæfasta einstaklinginn. Það var það sem ég sagði. Og hv. þm. fór í gegnum mína punkta og byrjaði yfirleitt á að segja að þetta væri vitleysa og della hjá mér og síðan að nokkuð væri til í þessu, og sagði meira að segja að ræða mín hefði verið snakk, sem ég var ekkert voðalega ánægður með. Ég nota ekki slík orð um hv. þingmenn. Hann ræddi m.a. um 14. gr. þar sem ég sagði frá reynslu minni hve erfitt væri að meta jafnverðmæt og sambærileg störf. Nú á að setja það í lög að finna eigi jafnverðmæt og sambærileg störf. Þetta er gersamlega útilokað að mínu mati. Það er ekkert prívatreynsla mín sem kemur þar inn í. Ég get því miður ekki, herra forseti, komið fleiri punktum að í þessari atrennu en reyni í öðru andsvari.

Herra forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. að ég átti ekki að kalla ræðu hans snakk og ég bið hann afsökunar. En jafnhlýtt og mér er til hv. þm., þá verð ég samt að segja í fullri vinsemd að honum kemur nákvæmlega ekkert við hvernig ég haga ræðu minni. Ef hann lítur svo á að mín 20 mínútna ræða sé andsvar við ræðu hans og hann telji sér eitthvað að vanbúnaði að svara henni í stuttum andsvörum, þá getur hann bara tekið til máls á eftir og talað í aðrar 20 mínútur og ég skal með mikilli gleði hlusta á hann. Hv. þm. Pétur H. Blöndal verður stundum að fara sér örlítið hægar í ræðustól og leyfa sér stundum þann munað að hugsa áður en hann talar.  Herra forseti. Hinn skarpi hæstv. félmrh. sem hlýddi á þetta hlýtur að vera mér sammála um að með þessu er hv. þm. að segja að frv. hæstv. ráðherra sé ónýtt. Varðandi það sem hv. þm. sagði að það væri umhendis að setja í lög að greiða ætti jafnmikið fyrir jafnverðmæta vinnu, þá verð ég að segja að skilningur minn er eiginlega sá að þetta sé nánast bundið í stjórnarskrána eins og hún er núna. Það er einfaldlega svo að mér finnst jafnréttisákvæði stjórnarskrárinnar vera þess eðlis að þau meini mönnum að gera eitthvað annað en hér segir. Þess vegna mætti kannski halda því fram með einhverjum rökum að óþarft væri að setja þetta í lögin. Ég tel þó að svo sé ekki því að hér er verið að útfæra hugsun sem er bundin í stjórnarskrána. Við erum síðan einfaldlega ósammála um gildi þessara jafnréttisáætlana. Ég tel að það sé eitt það merkasta sem er að finna í frv. og ég vona að þau markmið sem sett eru fram með þessum áætlunum náist og ég trúi því líka.

Herra forseti. Aftur fékk ég pillu um það að ég hugsaði áður en ég talaði og þykir mér það miður. En svo ég haldi áfram að fara í gegnum punktana sem komu fram í ræðu hv. þm. þá nefndi ég sérstaklega fæðingarorlofið, alveg sérstaklega, að nauðsynlegt er að virkja karlmenn í fæðingarorlofinu til að laga þetta eina atriði sem að mínu mati skilur á milli karla og kvenna í dag í lagasetningu. Ég talaði líka um 24. gr., að óheimilt sé að mismuna umsækjendum um starf á grundvelli kynferðis. Hv. þm. fór í gegnum dæmið sem ég nefndi og síðan sagði hann að stjórnarskráin, jafnréttisákvæði stjórnarskrárinnar verndaði drenginn, þennan hæfileikaríka dreng sem tapaði stöðunni fyrir hæfileikalausum dreng, þ.e. jafnréttisákvæðið verndaði drenginn. Það gerir það líka fyrir stúlkuna og til hvers eru þessi lög þá? Til hvers hafa menn þetta ákvæði fyrst það verndar bæði? Þetta ákvæði er tómt og óþarft. Það má færa rök fyrir því að jafnréttisákvæði stjórnarskrárinnar geri það að verkum að engin jafnréttislög þurfi. Ég fékk enn ekki svar við spurningunni sem var eftirfarandi: Hvers vegna ræður stjórnandi fyrirtækis óhæfari einstakling, karlmann, í staðinn fyrir að ráða hæfasta einstaklinginn? Ég taldi mig einmitt koma inn á það að þessi lög munu ekki breyta þessu. Það er arðsemiskrafan á markaðnum, þ.e. að búið verði að setja upp verðbréfamarkað og gerð sé krafa um arðsemi fyrirtækja, sem mun laga þessa stöðu, vona ég. Og meira að segja trúi ég því. Ég segi ekki að þetta frv. hér sé slæmt. Það hefur eflaust einhver áhrif en það hefur ekki þau áhrif að laga þessa stöðu. Það er miklu fremur arðsemiskrafan sem mun gera það.

Herra forseti. Hv. þm. sagði bæði í ræðu sinni áðan og fyrr í dag í andsvari við hv. þm. Guðrúnu Ögmundsdóttur að hann teldi að ekki væri hægt að jafna stöðu kynjanna með lögum. Ég skildi mál hans þannig og reyndar hefur hann ekki mótmælt því vegna þess að ég hef lýst þeim skilningi í ræðu minni. Eigi að síður segir hann, sem ég tók ekki eftir og ég rengi hann ekkert með það, að hann sé þeirrar skoðunar að jafna þurfi þennan rétt varðandi fæðingarorlofið. Mér finnst þá að hann sé í rauninni að segja að hægt sé að jafna stöðu kynjanna með því að breyta lögum en það er allt annað en hann sagði fyrr í umræðunni í dag. Það sem skiptir þó e.t.v. máli er að ég held að við séum sammála um að markaðurinn mun skipta miklu máli og við erum þegar farin að sjá það. Ég held að í þeim fyrirtækjum sem eru farin að virka á markaði þar sem arðsemiskrafan er drifhvatinn, þá sjáum við nefnilega ákveðnar breytingar. Og það sem skiptir máli er að ungum konum finnst að þær finni þetta á eigin skinni, svo ég trúi því. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að viðhorfsbreytingar séu að verða í hugsun manna um þetta, ekki síst karla og ég rek þær að talsverðu leyti til karlanefndar Jafnréttisráðs sem ég held að hafi unnið ákaflega gott verk og hafi komið mörgum karlmönnum til þess að hugsa um þetta upp á nýtt og ég held reyndar konum líka og ég held að ýmsar tillögur sem þar hafa gengið fram --- og menn höfðu þessa karlanefnd að háði og spotti fyrir nokkrum árum --- horfi mjög til betri áttar í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frv. um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna. Það er afskaplega mikilvægt að gera sér grein fyrir því að jafnrétti skuli ná til beggja kynja því að jafnrétti karla er að mínu mati mikilvægt fyrir jafnrétti kvenna og öfugt. Ég vil taka undir marga mikilvæga þætti og röksemdir sem komu fram í máli hv. þm. Ástu Möller áðan en ég vil þó staldra við fáein atriði og þá fyrst við 2. og 3. gr. Það er að mínu mati mikilvægt að til sé stjórnsýslustofnun, eins og Skrifstofa jafnréttismála, sem sjái um þennan mikilvæga málaflokk eins og 3. gr. kemur inn á, þ.e. hlutverk hennar og þau eru mörg mikilvæg að mínu mati. Ég vil m.a. koma inn á það hvort eitt af hlutverkum hennar verði ekki að framfylgja könnunum. Nú er búið að gera margar og merkar kannanir á jafnréttismálum og vil ég m.a. minnast á þær kannanir sem birtar voru um daginn um stöðu kvenna í fjölmiðlum eða réttara sagt um rýran hlut kvenna eins og kannanirnar bentu til, þ.e. að um rýran hlut kvenna væri að ræða í fjölmiðlum. Hann var afskaplega rýr, að einungis væru um 15% viðmælenda í dagblöðum konur og varðandi hið talaða mál var hlutfallið svipað í sjónvarpi. Staðan þar er því rýr. Ástæðurnar eru margar. Þjóðfélagsmyndin sem blasir við okkur er sú að hlutverk kvenna sé rýrt á mörgum sviðum þjóðfélagsins, en þó ekki svona. Það eru fleiri konur sem eru t.d. í pólitík og það er ánægjulegt að konur hafa aukið hlut sinn á hinu háa Alþingi. Starfsviðhorf fjölmiðla koma þarna inn í líka og síðan tregða kvenna til að tjá sig. Það er afskaplega mikilvægt að t.d. Skrifstofa jafnréttismála komi þar inn í og reyni að hvetja konur hvort sem þær eru í stjórnmálum eða atvinnulífi til að tjá sig við fjölmiðla og stíga það erfiða skref sem það oft er að ræða við fjölmiðla. Ég vil koma aðeins inn á hlutverk Jafnréttisráðs. Mér finnst svona við fyrstu sýn --- annað verður þá bara að koma fram við síðari meðferð málsins --- að hlutverk Jafnréttisráðs sé frekar rýrt samkvæmt 8. gr. Það virðist í raun aðeins verða hugmyndavettvangur fyrir jafnréttismál, ekki mikið meira. Mig langar að ítreka þær fyrirspurnir sem hafa komið fram fyrr í dag: Hvað varð um jafnréttisþingið sem getið var um í fyrri frumvarpsdrögum? Í III. kafla frv. um réttindi og skyldur er fjallað um mörg mikilvæg og merkileg atriði. Ljóst er að kynbundinn launamunur er enn mjög mikill og margar kannanir hafa sýnt fram á þann mikla launamun sem er á milli kynjanna. Þetta launamisrétti virðist birtast á öllum sviðum þjóðlífsins og í atvinnulífinu. Ástæður þess kunna að vera margvíslegar og bent hefur verið á að viðhorfsbreytingar sé þörf hjá stjórnendum fyrirtækja og hugsanlega þurfi að bæta lagaumhverfið. Ég held að þetta frv. sé skref í þá átt að styrkja enn frekar stöðu kvenna í baráttunni fyrir að jafna launamuninn. Eins og ég gat um skiptir viðhorfsbreyting mjög miklu máli meðal forráðamanna, stjórnenda fyrirtækja og stofnana. Ég verð að taka undir það hve ánægjulegt er að fylgjast með fyrirtækjum á hinum almenna vinnumarkaði. Hér í ræðustóli hefur verið minnst á Eimskip og geta mætti um fleiri fyrirtæki, t.d. Tal, sem gera sér grein fyrir því hversu mikilvægt er að vinna að jafnréttismálum og nýta mannauð allra starfsmanna fyrirtækjanna. Ég held líka að um leið hafi þessi fyrirtæki gert sér grein fyrir því hve ríkur þáttur þetta er til að efla samkeppnisstöðu þeirra á markaðnum og um leið arðsemiskröfu fyrirtækjanna. Hinn frjálsi markaður er þarna ótvírætt kominn til liðs við jafnréttisbaráttuna og það er gríðarlega mikilvægur þáttur. Í III. kaflanum er einnig mjög mikilvægt ákvæði sem er 16. gr. Ég held að sú grein komi ekki einungis til með að ýta enn frekar undir þá viðhorfsbreytingu sem við þegar höfum orðið vör við. Vonandi mun það einnig ýta undir samræmingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Ég vil taka undir orð hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur um að það er eðlilegt fyrir hið háa Alþingi að huga að breyttum starfsaðferðum með tilliti til ungra foreldra á meðal þingmanna og starfsmanna þingsins. Ég tel að um leið mundi Alþingi sýna gott fordæmi í þessum málum. Ég vil einnig nefna nokkur lykilorð varðandi samræmingu fjölskyldu og atvinnulífs. Það hefur verið talað um fæðingarorlofið og ég tek eindregið undir það. Ég held að það sé lykilatriði í að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Fæðingarorlofið, lenging þess og jöfnun orlofsréttarins á milli kynjanna er mikilvægur þáttur í að jafna réttinn á milli kynjanna og auka sveigjanleikann í fæðingarorlofinu. Sveigjanleikinn til þess að taka fæðingarorlof er enginn í dag, akkúrat enginn. Það skiptir miklu máli í jafnréttisumræðunni að jafna réttinn á milli kynjanna þannig að sveigjanleiki sé til staðar. Ég tel að nútímatækni bjóði upp á að sveigjanleikinn nýtist ekki bara þeim sem taka fæðingarorlof heldur og fyrirtækjum og stofnunum. Ég tel að þessi atriði varðandi jöfnun réttarins til að taka fæðingarorlof á milli kynjanna auk sveigjanleikans geti haft mikil áhrif á að minnka og hugsanlega útrýma kynbundnum launamun þar sem misréttið er einna mest. Við verðum að átta okkur á því að þegar atvinnurekandi stendur frammi fyrir því að ráða karl eða konu þá er afskaplega mikilvægt að þau standi jafnfætis gagnvart atvinnurekandanum. Atvinnurekandinn þarf þannig að gera sér grein fyrir því að bæði taki fæðingarorlof. Það er gríðarlega mikilvægur punktur í jafnréttisbaráttunni. Þessi umræða um fæðingarorlofið og kannanir á því hvernig þar eigi að standa að málum eru til gaumgæfilegrar skoðunar hjá fjmrn. og ég er handviss um að það muni leiða til farsællar lausnar. Í lokin vil ég varðandi fjölskyldulífið, af því að það er til umræðu í 16. gr., velta því fyrir mér hvort við eigum einungis að eyrnamerkja þessa grein ungum fjölskyldum. Ættum við ekki að taka þarna inn í líka hugsunina um eldri borgara? Þá er ég aðallega með það í huga að það skiptir miklu máli fyrir eldri borgara að eiga kost á sveigjanlegum starfslokum. Þar er enn einn þáttur í að gera atvinnulífið og fjölskyldulífið samræmanlegt. Herra forseti. Eins og ég gat um áðan er þetta frv. mjög mikil framför fyrir jafnréttismálin og fjölskyldur í landinu. Ég vona hins vegar að félmn. taki þau atriði sem verið hafa til umfjöllunar í ræðum hv. þm. til ítarlegrar skoðunar.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir að þetta frv. er hér til umræðu. Núgildandi lög eru frá árinu 1991 en þetta er sá málaflokkur sem stöðugt þarf að vera í endurskoðun og taka breytingum eftir tíðarandanum. Sem betur fer hefur margt breyst á þessum tíma þó ekki sé það eins mikið og a.m.k. flestar konur hefðu viljað sjá. Nú erum við komin inn í nýja öld. Ég ætla að vona að við berum öll gæfu til að standa að frv. til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla þannig að sómi sé að. Þetta er ekki aðeins mál kvenna heldur er þetta mannréttindamál. Þetta er þverpólitískt mál sem okkur öllum ber að vinna vel að og leggja okkur fram við að fari vandlega unnið frá okkur. Ég tek undir það sem hér kom fram að margt hefur verið fært til betri vegar í frv. eins og það er nú lagt fram. Í frv. eru nýmæli sem eru til bóta en jafnframt er frv. svolítið bundið við það fasta form sem verið hefur utan um þessa löggjöf. Ég hvet félmn. til að taka tillit til þeirra athugasemda sem koma fram og vera opið fyrir breytingum varðandi einstaka liði og frv. allt. Mér finnst ánægjulegt að þetta frv. skuli hafa komið fram á 70 ára afmælisdegi Kvenfélagasambands Íslands en afmælishátíð þess stendur einmitt yfir. Ég óska því til hamingju með þennan merkisdag. Hvort sem það er tilviljun eða ekki er skemmtilegt að þetta frv. skuli lagt fram núna. Mig langar að fara nokkrum orðum um frv. án þess að fara ítarlega í hverja grein. Til þess að ná árangri í þessum málum þarf stofnun sem hefur visst sjálfstæði eins og gert er ráð fyrir í frv., með stofnun Skrifstofu jafnréttismála sem heyri beint undir ráðherra. Einnig er nauðsynlegt að geta fylgt málum eftir og krafist upplýsinga, fylgt eftir t.d. því að sveitarfélög sinni jafnréttismálum. Þessi stofnun verður því að hafa eitthvert vald. Varðandi 4. gr. tek ég undir það sem hér hefur komið fram. Það eru mjög viðkvæm mál oft og tíðum sem koma inn á borð til kærunefndar jafnréttismála og erfitt fyrir mjög marga að koma fram og kæra. Margir óttast að kæran verði til þess að þeir missi atvinnu sína eða standi verr að vígi á eftir. Því tek ég undir ábendingar um að málskotsréttur verði hjá kærunefnd jafnréttismála og að kærunefndin hafi einnig möguleika á að leita sátta í viðkvæmum málum, að ekki þurfi nauðsynlega dómsúrskurð til að útkljá málin. Þetta gæti gert mörg mál einfaldari og hlíft mörgum einstaklingum. Varðandi ábendingu 7. gr. um Jafnréttisráð, að Kvenfélagasamband Íslands og Kvenréttindafélag Íslands tilnefni sameiginlega einn fulltrúa, þá tel ég að það geti varla staðist. Þetta eru sjálfstæð félög og þó að þau byrji bæði á ,,Kven-`` held ég að varla sé hægt að ætlast til að þau tilnefni fulltrúa saman. Ég legg til að sú tillaga verði skoðuð frekar. Ég hef trú á því að lög sem þessi skili okkur áleiðis. Það er ekki bara hinn frjálsi markaður sem jafnar stöðu kynjanna heldur skiptir miklu máli að við höfum lög til að byggja á. Það að hvert þing setji sér áætlun í jafnréttismálum á hverju kjörtímabili þýðir að hvert þing er betur meðvitað um þennan málaflokk. Þannig gleymist verkefnið ekki heldur er það í stöðugri endurskoðun. Þetta er mjög mikilvægt, ekki bara á þinginu heldur líka í sveitarfélögunum. Jafnréttisnefndir sveitarfélaganna hafa verið misjafnlega virkar. Með einhverjum hætti þyrfti að gera störf þeirra sýnilegri og ábyrgari þannig að vinna þeirra komi fram í gegnum sveitarstjórnirnar og skili sér inn til Skrifstofu jafnréttismála. Það þyrfti að ýta við þeim og gera ljóst að þessi málaflokkur er ekki bara eitthvað sem sveitarfélög eru skyldug til að sinna, nefnd sem aðeins þurfi að manna, heldur ynni nefndin í jafnmikilvægum málaflokki og aðrar nefndir sveitarfélaganna. En það þarf að styrkja þessar nefndir. Það er alveg augljóst. Í III. kafla, um réttindi og skyldur, er m.a. fjallað um launajafnrétti. Kaflinn um réttindi og skyldur er mjög mikilvægur. Ef við náum ekki launajafnrétti, jafnrétti á vinnumarkaðinum í heild varðandi öll réttindi og skyldur, þá miðar okkur lítið áfram. Ef við náum því fram að fyrirtæki og stofnanir þar sem fleiri en 25 starfsmenn starfa skuli setja sér jafnréttisáætlun og hún verði virk, þá er það nákvæmlega hið sama og með Alþingi. Það verður að vinna eftir áætluninni, ekki bara að setja sér það markmið að ráða jafnmargar konur og karla eða það sé passað upp á kynjahlutfallið. Málið snýst líka um markmið hverrar stofnunar, um að vinnutilhögunin verði þannig að karlar jafnt sem konur eigi möguleika á að sækja vinnuna með sveigjanlegri vinnutíma og með því að gera umræðuna um laun innan stofnana opnari en er í dag. Starfsmenn þurfa að vita hvar þeir standa og að atvinnustefnan sé virk, að jafnréttisstefna sé virk innan hverrar stofnunar. Þetta er mjög mikilvægt og ég hef trú á því að þetta muni skila okkur áleiðis. En veldur hver á heldur. Maður hefði vonað að á árinu 2000 stæðu karlar og konur jafnari fótum varðandi sambærileg laun í sambærilegum störfum. En því miður er það ekki svo og því miður held ég að núverandi launakerfi með einstaklingsbundnum samningum, með aðlögunarsamningum, sé okkur kvenþjóðinni í óhag þar sem leynd hvílir yfir samningunum, þar sem við höfum ekki allt opið. Því miður er það þannig. Við þurfum líka að gæta þess þegar við erum að setja lög eins og þessi að ekki sé á öðrum stöðum í þjóðlífinu verið að brjóta niður það sem vel hefur tekist til eða gæti stuðlað að jafnari launum. Varðandi 15. gr. um laus störf, starfsþjálfun og endurmenntun, er mjög nauðsynlegt að hvetja konur til að nýta sér þau réttindi sem þær hafa. 16. gr. er kannski mikilvægasta greinin, þ.e. um samræmingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Það hefur komið fram hjá flestum sem hafa tekið til máls hversu mikilvæg þessi grein er. Margt sem er að gerast í þjóðfélagi okkar gæti stangast á við að greinin standi. Það er búið að einsetja grunnskóla. Það gerir mörgum konum erfitt fyrir að vinna hálfan daginn og því miður er það þannig að það hefur frekar bitnað á konum en körlum. Ef hægt er að koma því að til að uppfylla 16. gr. að karlar tækju jafnan þátt í að taka á móti börnunum þegar skóla er lokið, þá stigjum við stórt skref. Hvað varðar fæðingarorlofið er trúlega það mikilvægasta að gefa feðrum og mæðrum möguleika á lengra fæðingarorlofi og þá sérstaklega feðrum að þeir fái lengra fæðingarorlof en þeir fá í dag. Það þarf sveigjanleika inn í fæðingarorlofið til að ná þeim markmiðum sem við erum að setja okkur. Það þarf líka að koma sveigjanleika inn á vinnumarkaðinn varðandi vinnutíma. 21. gr., um greiningu á tölfræðiupplýsingum, er sá grundvöllur sem lögin eiga að byggja á. Skrifstofa jafnréttismála þarf að hafa góðar upplýsingar til að vinna úr svo hægt sé að koma með breytingar og leiðréttingar til að ná markmiðum frv.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka það frv. sem lagt er fram og tel það að mörgu leyti til bóta og einnig hafa umræður í dag leitt það í ljós. Það eru hins vegar hagir einnar stéttar sem mig langaði að vekja athygli á við umræðuna þannig að það sjónarmið komi þá a.m.k. fram og menn ræði það kannski við umfjöllun málsins í nefnd. Það eru hagsmunir sjómanna í þessum málum. Nú er það einfaldlega svo að starf sjómanna, sem er sennilega eitt helsta karlastarfið sem þekkist í þjóðfélaginu, er þannig að þeir eiga ákaflega litla samleið í því að njóta þeirra réttinda sem verið er að mæla fyrir í þessu lagafrv. Í 1. gr., í a-lið, segir að það skuli gæta jafnréttissjónarmiða á öllum sviðum samfélagsins og síðan í c-lið að gera bæði konum og körlum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Þarna komum við einmitt að þessari miklu sérstöðu sjómannastéttarinnar. Það hefur verið þannig á undanförnum árum að sjómannasamtökin í landinu hafa verið með það í kjarakröfum sínum að semja um rétt sjómanna, t.d. til að taka tímabundið veikindaorlof út á það ákvæði, sem má finna í kjarasamningum sumra stétta í landinu nú þegar, að foreldri megi vera heima hjá veikum börnum sínum. Sjómenn hafa og m.a. meðan ég var þar í forustu verið með þessar kröfur í tví- eða þrígang inni í kjarakröfum og ábendingum okkar hefur ævinlega verið hafnað af hálfu útgerðarmanna sem óréttmætum og órökstuddum. Auðvitað verðum við að viðurkenna að sérstaða sjómanna í þessu máli er talsverð. Hins vegar ber að líta til þess að ef maki sjómanns er útivinnandi kann starf makans að vera með þeim hætti að hann eigi alveg jafnerfitt með að taka sér frí og sjómaðurinn og jafnvel frekar. Við í sjómannasamtökunum töldum því að það væri réttlætismál að koma slíku ákvæði inn í kjarasamninga. Það tókst ekki og það er náttúrlega dálítið athyglisvert að þurfa að segja það í þessum ræðustól í hv. Alþingi að það er m.a. Alþingi sjálft sem hefur séð til þess því að í tví- eða þrígang hafa verið sett lög á hv. Alþingi um að stöðva kjaradeilu sjómanna án þess að nokkurn tíma hafi verið tekið tillit til þessarar kjarakröfu okkar, að það væri yfirleitt til umræðu að sjómenn ættu einhvern rétt að þessu leyti. Hér hafa verið sett lög á kjaradeilur sjómanna þar sem m.a. krafan um það að feður gætu fengið að vera hjá börnum sínum og haft til þess laun í einhvern tíma, hefur verið blásin út af borðinu og Alþingi hefur sem sagt sett lög á kjaradeiluna án þess að taka neitt mark á því að sjómenn væru þarna að sækja sambærilegan rétt og aðrir. Sama á við um framkvæmd þess að sjómenn geti tekið fæðingarorlof. Menn hafa rætt það í kjarasamningum við útgerðarmenn án þess að fá neinar undirtektir í því máli og með sama hætti hefur því líka verið sparkað fyrir borð þegar Alþingi hefur sett lög á kjaradeilur sjómanna. Ég vildi því vekja sérstaka athygli á því undir þessari umræðu að Alþingi sjálft hefur tekið að sér að koma í veg fyrir það að ein stétt manna, sem á að vísu mjög undir högg að sækja í þessa veru, næði neinum réttindum. Ég held að það sé rétt að draga það mjög skýrt fram. Ég vil hins vegar vekja sérstaka athygli á því að í sjómennskustörfunum hefur í gegnum tíðina að því er ég best veit ekki verið neitt launamisrétti í fjölda ára, ef ekki áratugi. Það eru einfaldlega bara kjarasamningar til um störf ákveðins fólks um borð í skipum hvort sem það eru farskip eða fiskiskip, varðskip eða hafrannsóknaskip. Hver sem gegnir þessum störfum fær þau laun og skiptir þá eigi máli hvort það er karl eða kona. Langmestur hluti starfandi sjómanna er karlmenn en á undanförnum árum hafa sem betur fer nokkrar konur gegnt sjómannsstörfum og m.a. menntað sig til sjómannastarfa, bæði sem vélstjórar og skipstjórnarmenn. Auðvitað hafa konur haft góða þekkingu á matreiðslu svo að eitthvað sé nefnt og oft gegnt þeim störfum með miklum ágætum og a.m.k. þar sem ég þekki til hafa konur ekki brugðist í þeim störfum sem þær hafa verið ráðnar í til sjós. Ég held að í flestum tilfellum hafi þeim í engu verið hlíft og þær hafa reyndar ekki sóst eftir því sjálfar að vera hlíft í neinu vegna þess að það eru nú einu sinni svolítið kjarkaðar konur sem sækjast eftir því að fara til sjós og þar sem ég þekki til hafa þær staðið sig vel. Ég vildi draga þetta sérstaklega fram vegna þess að þó svo að þetta frv. kveði á um að tryggja þurfi jöfn laun fyrir sömu vinnu, þá á það ákvæði við til sjós, ég fullyrði það. Það á við til sjós að konur hafi sömu laun fyrir sömu störf og karlmenn. Þetta hefur verið lengi í launakerfum til sjós. Að því leyti til þurfum við sjómenn og konur sem starfa til sjós ekki að kvarta. Hins vegar er undan miklu að kvarta í þeim réttindamálum sem ég benti á áðan og ég veit til þess að konur sem hafa starfað til sjós og þurft að fara í barneignarfrí hafa átt í miklum erfiðleikum með að ná einhverjum rétti í þeirri stöðu. Ég held meira að segja að ég geti fullyrt að það hafi ekki tekist hjá þeim að ná þeim rétti, a.m.k. hvað atvinnurekanda varðar. Á þessu vildi ég vekja sérstaka athygli vegna þess að í allri þeirri umræðu sem hefur farið fram í dag og hefur verið mjög góð og athyglisverð hefur ekki verið vikið með neinum hætti að réttindum sjómanna. Kannski er rétt að minnast á örfáar greinar í þessu frv. Það er m.a. vikið að skipun Jafnréttisráðs og ég sé að sjómannastéttinni er hvergi ætlaður vettvangur þar til að koma áhrifum sínum eða skoðunum á framfæri. Það kann að vera að menn hafi hugsað fyrir því í 12. gr. þar sem talað er um jafnréttisráðgjafa sem geti tekið við tímabundnum verkefnum og unnið að jafnréttismálum á tilteknu sviði. Það kann að vera að þar hafi menn hugsað einhvern veginn á ská og skakk fyrir þörfum sjómanna og þarna eigi þau sjónarmið sem hafa a.m.k. ekki verið í þessari umræðu og hafa oft og tíðum ekki átt upp á pallborðið og hafa a.m.k. ekki í lagasetningum Alþingis á kjaradeilum sjómanna átt neina samúð svo vægt sé til orða tekið. Það kann að vera að þeim sé komið fyrir í 12. gr. þar sem jafnréttisráðgjafar eiga að vinna tímabundin verkefni. En ég vildi benda á að mér fyndist ekki fara illa á því þó að sú stétt sem á kannski hvað erfiðast með að sækja þennan rétt ætti fulltrúa í Jafnréttisráði. Ég geri mér grein fyrir því að Alþýðusambandið er þarna tilnefnt og hluti af íslenskum sjómönnum er innan Alþýðusambandsins. Í 13. gr. frv. er talað um að gera jafnréttisáætlanir og tryggja að störfum verði gegnt jafnt af konum og körlum. Ég hygg að í ljósi reynslunnar sé ákaflega erfitt að koma þessu fyrir við sjómannsstörfin. Það er einfaldlega ekki það mikið sótt af kvenfólki í þau störf að þetta séu raunhæf markmið við störf til sjós. Í meginatriðum var það ekki fleira sem ég vildi sérstaklega koma á framfæri. Ég held að frv. sé að mörgu leyti gott og beri að fagna því að það verði að lögum vonandi. Ég vonast til þess að þau orð sem ég hef látið falla verði mönnum umhugsunarefni í félmn. sem fær málið væntanlega til umfjöllunar. Það er þó eitt sem ég ætla að vekja athygli á til viðbótar, í 20. gr. er talað um að í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum ríkis og sveitarfélaga skuli tilnefnt jafnt í þessar nefndir. Nú er það stundum svo að sjómannasamtökin eru beðin að tilnefna í nefndir og eiga þá samkvæmt þessu frv. m.a. að tilnefna bæði karl og konu. Það getur verið afar vandfundið hjá samtökum sem hafa svo fáar konur innan vébanda sinna að tilnefna í nefndastörf. Við höfum auðvitað orðið þess varir að sjútvn. hefur skrifað samtökum sjómanna bréf í þessa veru en ég veit til þess að sjómannasamtökin hafa ekki getað orðið við þeirri beiðni og ekki getað bent á konur til að starfa í nefndum eða ráðum. Það er eðlilegt því að það eru ákaflega fáar konur sem gegna sjómannsstörfum. En ég vil bara að endingu leggja áherslu á að ég held að leitun sé að stétt þar sem er eins mikið jafnræði í launum á milli karla og kvenna og í sjómannsstörfum.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka fyrir góðar viðtökur sem frv. hefur fengið og málefnalega umfjöllun sem hefur verið öll á einn veg, þ.e. á jákvæðum nótum. Þó voru örfá atriði sem mig langar til að koma inn á til skýringar og til að þau glatist ekki í þessari umræðu og séu með í umræðunni. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir gerði mikið mál úr því að jafnréttislög sem voru til umræðu á þinginu í fyrra hefði ekki verið forgangsmál og taldi að það væri merki þess að ríkisstjórnin vildi ekki sinna málaflokknum. Þetta er ekki rétt. Það voru aðrar orsakir sem lágu að baki því að frv. dagaði uppi. Það var vegna þess að ég var tekinn úr umferð, ég lagðist inn á spítala og missti af síðustu dögum þingsins og varð að kveðja til varamann til þess að gegna fyrir mig. Ég var því ekki til staðar til að miðla málum eða beita mér fyrir lokaafgreiðslu frv. því að það voru fleiri en eitt sjónarmið og reyndar mörg sjónarmið um þetta vandasama mál. Það er orsökin fyrir að frv. náði ekki fram að ganga. Ég er út af fyrir sig ekkert að harma það, þ.e. mér þótti náttúrlega slæmt að verða lasinn en ég er ekkert að harma það þó að frv. hafi ekki náð fram að ganga í fyrra. Það fékk mikla umræðu, mjög ítarlegar umsagnir frá mörgum aðilum og við lögðumst yfir það í sumar að fara yfir þær umræður, ábendingar og gagnrýnisatriði sem fram höfðu komið. Ég nefni eitt gagnrýnisatriði sem dæmi. Frv. í fyrra hét frv. til jafnréttislaga. Lögin eins og þau standa í dag heita lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þetta heiti, jafnréttislög, hlaut verulega gagnrýni í fyrra því talið var að það væri misvísandi. Einungis væri verið að tala um eitt þröngt svið í jafnrétti. Það væri ekki verið að tala um jafnrétti milli landshluta, jafnrétti milli borgaranna innbyrðis en þetta væri jafnrétti milli karla og kvenna. Þess vegna breytti ég heitinu og nú heitir frv. ,,frumvarp um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla`` eins og gildandi lög. Það var enginn trassaskapur að þetta mál kom ekki til umræðu fyrr en nú, 1. febrúar, eins og skilja mátti á orðum hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur. Þetta frv. var lagt fram fyrir jól. Það hefur bara ekki komist á dagskrá fyrr en nú. Eins og menn sjá á málsnúmerinu þar sem þetta er 272. mál þingsins, þá er frv. búið að vera í þinginu og á borðum þingmanna allnokkurn tíma. Það mátti líka reyndar skilja á hv. þm. að frv. ætti ekki að kosta nema 500 þús. eða í mesta lagi 1 millj. og vitnaði í fjmrn. Það er ekki alls kostar rétt vegna þess að þetta er aukakostnaður fram yfir það sem gildandi lög kosta en á fjárlögum eru 37--38 millj. veittar til Jafnréttisráðs og þetta er einungis viðbót við það sem í ár er varið til málaflokksins. Nefnd um kynhlutlaust starfsmat lauk störfum þegar menn voru komnir í kosningaham og farnir að ýtast á í seinustu vikum fyrir kosningar. Nefndin kláraði þó að sumir nefndarmenn væru óánægðir með það og vildu ekki taka ábyrgð á niðurstöðum nefndarinnar. Hún var búin að ljúka störfum og skilaði ágætu verki og prýðilegu formi, menn hafa prýðilegt módel til þess að gera kynhlutlaust starfsmat ef þeim svo hentar. Eins og ég sagði áðan voru allar þær breytingar sem gerðar voru á frv. í sumar gerðar í framhaldi af meðferð málsins á Alþingi og í þjóðfélaginu. Leitað var lögfræðilegrar ráðgjafar. Hvergi er tekinn neinn réttur af konum. Það var alger útgangspunktur að taka hvergi rétt af konum sem þær hafa samkvæmt gildandi lögum. Hér hefur verið minnst á það að í fyrra frv. var gert ráð fyrir að kærunefndin gæti haft frumkvæði að því að taka málið upp fyrir dómstólum. Eðlilegra þótti að lögfræðilegu áliti að brotaþoli leiti réttar síns. Kærunefnd getur að sjálfsögðu aðstoðað hann eða Jafnréttisráð ef því svo býður við að horfa og brotaþoli óskar eftir því en það er hans að hafa frumkvæði, ekki að verið sé að kæra yfir hausinn á honum. Menn hafa rætt um hverjir eigi að skipa Jafnréttisráð og út af fyrir sig er hægt að hafa margar skoðanir á því. Það er nánast smekksatriði hverjir þar eigi að vera og margir sem til greina gætu komið. En til þess að ráðið sé skilvirkt tel ég að gæta verði hófs um fjölda þeirra sem í ráðinu sitja þannig að það verði ekki of stórt og það eru rökin fyrir því að hafa ekki fleiri. Menn hafa rætt um launamun karla og kvenna og það var út af fyrir sig fróðleg ræða sem hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson flutti áðan og benti á að launamunur tíðkaðist ekki til sjós og það er vel. Ég reiknaði reyndar ekki með því að svo væri. En samkvæmt könnun sem Verslunarmannafélag Reykjavíkur gerði --- nú veit ég ekki hversu vísindalega sú könnun var gerð en könnun var það --- hjá ýmsum félögum í Verslunarmannafélagi Reykjavíkur hvaða kaupkröfur viðkomandi gerði og virtist niðurstaðan vera sú að konur sættu sig við lægri laun. Karlarnir verðlögðu vinnu sína hærra. Þetta kann að vera einn þátturinn. Það er líka sennilega staðreynd að konur eru bundnari heimili og heimilisstörfum og vinna meira að heimilisstörfum, því miður, en karlar. Það er ekki nokkur vafi á því að þetta hefur færst til betri vegar nú á síðustu árum og yngra fólk er miklu jafnvígara í heimilishaldi og barnauppeldi en við þessir eldri vorum á sínum tíma þegar við vorum með litla krakka. Ég vil auka rétt feðra til fæðingarorlofs og ég tel að það sé mjög mikilvægt jafnréttis- og fjölskyldumál og ég er að vinna að því. Ég er líka með á prjónunum lagasetningu um foreldraorlof sem kemur ekki bara sjómönnum til góða heldur foreldrum öllum, þ.e. foreldrar geti átölulaust verið heima 13 vikur samtals á fyrstu átta árum barns. Fyrir þinginu liggur frv. frá mér fyrir starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Það er lagasetning sem er nauðsynleg í framhaldi af fullgildingu ILO-samþykktar 156 um starfsfólk með fjölskylduábyrgð, þ.e. ekki er hægt að reka starfsmann fyrir það eitt að þurfa að vera heima yfir öðrum fjölskyldumeðlimum, barni, foreldri eða öðrum nákomnum vegna veikinda eða tímabundins lasleika. Fólki sé því gert kleift að rækja fjölskylduábyrgð sína. Þetta kemur vonandi sjómönnum líka til góða eins og foreldraorlofið. Ég hef lagt mikla áherslu á að fá aðila vinnumarkaðarins til að semja um hlutina. Ég held að það sé langfarsælast að fara þá leiðina en ef það tekst ekki þá getur í sumum tilfellum orðið að höggva á hnútinn. M.a. hjó ég á hnútinn í lokaafgreiðslunni á ILO-samþykktinni sem ekki var samkomulag um upphaflega og reyndar langt í milli manna en ég skýrði frá því að ég mundi beita mér fyrir fullgildingu og óskaði eftir að aðilar vinnumarkaðarins kæmu sér saman um orðalag. Það gerðu þeir og fyrir það er ég mjög þakklátur. Samkomulag varð um orðalagið. Menn velta því fyrir sér að það sé afturför að taka út ákvæðin um jafnréttisþing sem voru í frv. í fyrra. Þessi hugmynd þótti mjög í lausu lofti og hlaut verulega gagnrýni í umræðunni og meðferð málsins á þinginu í fyrra. Hún er því ekki með. Hins vegar tel ég að með merkum nýmælum, sem ég er nokkuð stoltur af, í þessu frv. sé greinin um kynferðislega áreitni sem mér skilst að ekki hafi verið reynt að forma í lög neins staðar annars staðar fyrr en þarna. En í stuttu máli, svo að ég fari yfir það, herra forseti, þá er gripið á því máli í 17. gr. og þeirri skilgreiningu sem er svo, með leyfi forseta: ,,Kynferðisleg áreitni er kynferðisleg hegðun sem er ósanngjörn og/eða móðgandi og í óþökk þess sem fyrir henni verður,`` --- ég undirstrika í óþökk þess sem fyrir henni verður --- ,,hefur áhrif á sjálfsvirðingu þess eða þeirra sem fyrir henni verða og er haldið áfram þrátt fyrir að gefið sé skýrt í skyn að hegðunin sé óvelkomin.`` Fólk má sem sagt reyna hvert við annað en ef gefið er skýrt í skyn að hegðunin sé óvelkomin, þá er það harðbannað.  Þetta er um kynferðislega áreitni. 

Herra forseti. Ég vil fagna þessu frv. að flestu leyti en þó eru eitt eða tvö atriði sem mig langaði í tilefni af ræðu hæstv. ráðherra að drepa á og spyrja hann út úr. Nú er það svo eins og kunnugt er að þegar horft er á 20. gr. frv. þar sem vísað er til mikilvægis þess að í nefndum, ráðum og stjórnum sé gætt jafnræðis þá hefur samsvarandi lagagrein verið í gildi í núgildandi lögum. En þegar horft er yfir sviðið blasir ýmislegt við og m.a. í hv. félmrn. þar sem Jafnréttisráð er eingöngu skipað konum, þar sem svæðisráð vinnumiðlana er yfirleitt að langmestu leyti skipað körlum, þar sem í stjórn Vinnueftirlits ríkisins eru sitjandi átta karlar og ein kona, þar sem í kærunefnd húsaleigumála eru þrír karlar, þar sem í Félagsdómi eru fjórir karlar og ein kona og þannig gæti ég haldið áfram. Ég átta mig fyllilega á því að til að mynda í mörgum þessara tilvika háttar þannig til að hæstv. ráðherra kallar eftir tilnefningum frá fjölmörgum aðilum og lætur vafalaust fylgja áminningu þess efnis að gætt skuli að jafnræði. En gangurinn er yfirleitt sá að tilnefningaraðilar hugsa með sjálfum sér að það séu einhverjir aðrir en þeir sem ætli að sjá um að gæta að þessu jafnræði. Síðan fær hæstv. ráðherra allar tilnefningarnar í hendur og þær eru einlitar á annan hvorn veginn og getur ekkert gert. Hvernig vill hæstv. ráðherra bregðast við vanda af þessum toga?

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að það er aðeins misbrestur á þessu atriði en í öllum tilnefningarbeiðnum, bréfum sem við sendum úr ráðuneytinu, er undantekningarlaust minnt á 12. gr. gildandi jafnréttislaga þar sem minnt er á þá skyldu að gæta kynjajafnréttis. Í talningu sem gerð var fyrir örfáum árum vegna fyrirspurnar á Alþingi um hlut kvenna í nefndum og ráðum kom í ljós að félmrn. var með langbestan hlut kvenna allra ráðuneyta, þ.e. 41% af þeim sem sátu í nefndum á vegum félmrn. voru konur. Ég get getið þess líka til fróðleiks, sem hv. þm. veit sjálfsagt, að rúmlega 2 / 3 af starfsmönnum félmrn. eru konur og það hlutfall hefur farið hækkandi síðan hann var í því ráðuneyti. Um daginn var fundur lögfræðinga í félmrn., þ.e. lögfræðingar sem starfa í félmrn. áttu með sér fund og þar voru sjö konur og einn karl. Að vísu er þar svo komið að jafnréttið er ekki virt með nógu góðum hætti en á heildina litið er þetta í lagi hjá okkur en ég viðurkenni að mjög erfitt er að fá tilnefningar sem fullnægja þessu skilyrði í alla staði.

Herra forseti. Ég var ekki að gagnrýna í einu eða neinu frammistöðu félmrn. í þessum efnum og var kunnugt um þetta hlutfall ráðuneytisins þegar á heildina er litið. Ég var að vekja athygli á því, og þótti við hæfi að tína til dæmi úr jafnréttisráðuneytinu sjálfu, að það verða til karlanefndir og kvennanefndir og það finnst mér kannski áhyggjuefni. Eins og ég gat um í andsvari mínu er það kannski erfitt við að eiga þegar tilnefningar koma frá fjölmörgum aðilum og áminningarbréf vigtar ákaflega létt þegar tilnefningaraðilinn á að tilnefna einn aðila og veit ekki hvort hinir tilnefna karl eða konu þannig að kannski er ekkert við þetta ráðið. En það er ekki nógu góð mynd af þessu --- og menn hafa með réttu verið að ræða skipan Jafnréttisráðs --- þegar yfirskrift þessa frv. er jöfn staða kvenna og karla að það sé einlitt hvað varðar kynjaskiptingu. Tilnefningaraðilar eru fjölmargir og þess vegna árétta ég spurningu mína. Ég hef ekki svar við henni og kannski er það svar ekki til. Mér dettur í hug í fljótu bragði hvort það er gerlegt ef tilnefningar verða með þeim hætti eins og gerst hefur í núverandi Jafnréttisráði að þetta verði allt konur, að ráðherrann geti sent út bréf til allra tilnefningaraðila á nýjan leik og beðið þá um að gaumgæfa þá stöðu sem ráðherra stendur frammi fyrir. Í öðrum tilvikum þar sem um svokallaðar karlanefndir er að ræða geti hann gripið til einhvers konar slíks áfrýjunarréttar. Þetta er vandamál og ég held að það sé kannski sýnu minnst í félmrn., enn þá meira í öðrum ráðuneytum, og ég held að ekki sé hægt að horfa fram hjá því þegar við erum að endurskoða lögin með annars jafnágætum hætti og raun ber vitni.

Herra forseti. Þetta er vandamál eins og hv. þm. segir. Eins og hér hefur komið fram er t.d. frá Sjómannasambandinu, í undantekningartilfellum ef ekki er tilnefndur karl, ekki það að sjómenn séu ekki kvenhollir, það er ekki það, heldur er það að í stéttinni eru fyrst og fremst karlar. Varðandi Jafnréttisráð er það einhvern veginn svo að tilnefningarnar hljóðuðu upp á að það væru konur. Ég stóð frammi fyrir dálitlum vanda. Ég hafði skipað á sínum tíma formann Jafnréttisráðs sem hefur staðið sig framúrskarandi vel og er kona. Ég teldi mjög mikilvægt að njóta starfskrafta hennar áfram en ég vil jafnframt láta þess getið að varamaður hennar er að sjálfsögðu karl.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um atvinnuréttindi útlendinga og það er á þskj. 331. Þetta er tiltölulega mjög einfalt frv. Það er þess efnis að við 14. gr. laganna um atvinnuréttindi útlendinga, sem ég vil nú reyndar minna á að þarf að endurskoða áður en langt um líður, bætist ný málsgrein sem hljóði svo: ,,Ráðherra getur sett reglur sem skilgreina nánar einstök störf sem falla undir undanþágu skv. 1. mgr.`` Samkvæmt 14. gr. laga nr. 133 21. des. 1994, um atvinnuréttindi útlendinga, eru útlendingar sem gegna tilteknum störfum undanþegnir kröfu um atvinnuleyfi, enda starfi þeir ekki hér á landi lengur en í fjórar vikur á hverju tólf mánaða tímabili. Ákvæði þessa efnis var nýmæli í lögunum en það var sett inn til þess að efla menningarlífið og meðal þeirra sem undanþágan gilti um voru listamenn. Starf listamanns er hins vegar ekki skilgreint í lagagreininni en í athugasemdum með frv. að lögunum var gert ráð fyrir að hugtakið yrði túlkað rúmt. Á þeim tíma sem liðinn er, frá 1994, hafa orðið verulegar breytingar í þjóðfélaginu. Ljóst er að óhjákvæmilegt er að skilgreina hugtakið ,,listamaður`` og að skýra það kannski þrengra en menn gerðu þá. Markmið undanþáguheimildar fyrir listamenn var fyrst og fremst að gefa Íslendingum möguleika á að kynnast mismunandi listformi og fá tækifæri til að sjá listamenn hér á landi í sambandi við einstaka viðburði en ekki að skapa grundvöll fyrir viðvarandi atvinnustarfsemi. Þetta frv. er flutt til þess að mynda lagastoð til að setja reglugerð þar sem tiltekið er hvaða stéttir það yrðu sem mundu falla undir hugtakið listamaður, þ.e. skáld, rithöfundar, tónskáld, myndlistarmenn, hljóðfæraleikarar, hljómsveitarstjórar, hljóðgervingarmenn, söngvarar, leikmyndahönnuðir, þjóðdansarar, ballettdansarar, leikarar, leikstjórar, svo og þátttakendur og starfsmenn við leiksýningar, kvikmyndir, fjölleikahús og sérstaka list- eða menningarviðburði, svo sem ljósameistarar, förðunar- og búningameistarar, hljóðmeistarar o.s.frv. Gera verður ráð fyrir að hér sé ekki um tæmandi skilgreiningu á hugtakinu listamaður að ræða og að fleiri kunni að falla þar undir innan sama ramma og að framan. Um aðra sem falla ekki undir skilgreiningu sem ákveðin yrði í reglugerð gildir undanþágan ekki. Þetta frv. er sem sagt þess efnis að sækja verður um atvinnuleyfi fyrir starfsfólk sem menn vilja ráða til sín sem er ekki búsett á Evrópsku efnahagssvæði. Mikil umræða hefur orðið í þjóðfélaginu um svokallaðar nektardansmeyjar og starfsemi nektardansstaða sem samkvæmt síðustu upplýsingum sem ég hef eru orðnir 12 talsins og ekki einungis hér á höfuðborgarsvæðinu heldur eru þrír á Akureyri og einn í Reykjanesbæ. Starfsemi þessara staða felst í því að gestum er boðið upp á að horfa á nektardans stúlkna í veitingasal en einnig boðið upp á sérstaka einkadansa sem viðskiptavinir þurfa að greiða sérstaklega fyrir. Stúlkur í þessum dansi eru af ýmsu þjóðerni. Sumar eru íslenskar en í stórum dráttum má lýsa því svo að þriðjungur þeirra sé af Evrópsku efnahagssvæði og þessi lagasetning hefur engin áhrif á starfsemi þeirra, þriðjungur er frá austantjaldslöndunum eða löndunum sem voru í Austur-Evrópu og þriðjungur frá Kanada eða Bandaríkjunum. Þessar stúlkur hafa sumar lent í vandræðum, einkanlega þær sem koma frá Austur-Evrópu. Þær eiga við tungumálaerfiðleika að etja, þær eiga við erfiðleika að etja vegna þess að þær eiga ekki aðgengi að sendiráði. Ég man eftir dæmum af ungverskum stúlkum sem hingað komu og lentu í vandræðum og þurftu aðstoð frá sendiráði til að komast til baka og hafði ekki verið komið sómasamlega fram við þær. Þeirra hlutur væri miklu betur tryggður ef þær hefðu atvinnuleyfi. Þetta er ekki frv. um að banna þessa nektardansstaði enda er það ekki á vegum félmrn. Þetta er ekki frv. sem kemur í veg fyrir það að hingað komi útlendar stúlkur til þess að dansa því að eins og ég sagði áðan geta danskar og enskar stúlkur og stúlkur annars staðar af Evrópsku efnahagssvæði komið hingað alveg átölulaust. Þetta er fyrst og fremst til þess að ef hingað koma stúlkur frá Austur-Evrópu eða Bandaríkjunum þá þurfi þær að hafa atvinnuleyfi og njóta réttinda sem atvinnuleyfið veitir, m.a. með heilbrigðisskoðun og til launakjara o.s.frv. Ég veit að hæstv. samgrh. er að hugleiða breytingar á lögunum um veitinga- og gististaði sem mundu taka á nektardansstöðunum með öðrum hætti. Félmrn. hefur ekkert yfir þeim að segja að öðru leyti en því að hægt er að krefjast atvinnuleyfis af ákveðnum hluta þessara stúlkna og auka með því starfsöryggi þeirra og forða þeim hugsanlega frá vanda og hremmingum sem hefur sannarlega komið fyrir að þær hafa lent í hér. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni umræðunni verði frv. vísað til hv. félmn. til athugunar.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að fagna þessu frv. sem hæstv. félmrh. hefur lagt fram. Við þekkjum vel af hverju þetta mál er hér komið og mér finnst hæstv. félmrh. hafa brugðist mjög skjótt við. Ég legg líka til að frv. fái tiltölulega skjóta meðferð í félmn. þar sem mjög brýnt er að taka á þessum málum því að þetta er svo sannarlega tilraun til að stemma stigu við þeirri þróun sem á sér stað. Og við vonum náttúrlega að þær konur sem hafa dansað við súlu fari ekki fram á þjóðdansaleyfi, við skulum því halda vöku okkar í málinu. Ég fagna þessu frv. og tel mjög mikilvægt að ráðherra geti sett reglur til að skilgreina nánar þessi störf og við förum að gera þessi mál sýnilegri sem ekki hefur mikið verið talað um.

Herra forseti. Þegar lesið er yfir greinargerð frv. þá er hún á hálfgerðu rósamáli og lengi vel hélt ég að hæstv. félmrh. ætlaði aldrei að koma sér að því að útskýra meginefni og tilgang frv., þ.e. þann að hafa nokkur áhrif á réttarstöðu þessara starfsmanna í klámiðnaðinum sem ráðherra nefndi þó undir lok ræðu sinnar og þá loksins skýrðist tilefni þessa véfréttarlega frv.

Ég var bara að gera þingheim spenntan.

Og má segja að það hafi tekist. Það var þó alveg skýrt í lokin að tilgangurinn er sem sagt fyrst og fremst sá að breyta reglum sem lúta að atvinnuleyfi eða ekki atvinnuleyfi þessara ,,listamanna`` sem sloppið hafa inn í landið á þeirri undanþáguheimild sem er í lögunum um atvinnuréttindi útlendinga og ætluð var fyrir íhlaupavinnu eða tímabundnar stuttar heimsóknir listamanna til landsins, þ.e. þeirra sem koma utan hins sameiginlega vinnumarkaðar Evrópska efnahagssvæðisins. Ég fagna þessu frv. eins og hv. síðasti ræðumaður. Örlítill litur er sýndur í þá átt að taka á þessu máli þegar það er orðið að miklum hausverk og vandamáli eins og svo oft vill verða hjá okkur Íslendingum. Gjarnan hefði verið ástæða til að fá líka skýrar upplýsingar um það hvað hæstv. ríkisstjórn hyggst fyrir í þessum efnum að öðru leyti. Ég hygg að í umræðum um þessi mál fyrr á þinginu, fyrir jól, hafi verið boðað að á þeim yrði tekið á vettvangi ríkisstjórnarinnar þannig að tveir og jafnvel fleiri ráðherrar mundu þar leggja í púkk, hæstv. félmrh. með þessum breytingum á lögum um atvinnuréttindi útlendinga, samgrh. sem ráðherra ferðamála með breytingum á lögum um flokkun skemmtistaða og jafnvel hugsanlega dómsmrh. einnig. Þó veit ég ekki hvort þetta kæmi hugsanlega við þann hluta þessara mála sem heyra undir dómsmrh., útlendingaeftirlit og annað því um líkt. Ef hæstv. ráðherra hefur frekari upplýsingar um hvernig verið er að taka á þessu hjá ríkisstjórninni í heild, þá væri æskilegt að fá það fram hér því að þetta er einungis lítill angi þessa máls og, eins og hæstv. ráðherra sjálfur kom inn á, breytir a.m.k. ekki þeim hluta þessara starfsmanna eða kvenna, sem ég held að sé nú í nánast öllum tilvikum, sem koma af Evrópska efnahagssvæðinu í krafti þess réttar að ferðast frjálst um Evrópska efnahagssvæðið og leita sér að atvinnu. Ég held, herra forseti, að uppkoma og uppgangur þessara nektarbúllna, nýjasta afsprengis klámiðnaðarins sem hér hefur fest rætur á Íslandi á síðustu missirum, sé eiginlega algerlega dæmigert fyrir þann sofandahátt sem við Íslendingar sýnum oft í málum af þessu tagi. Ég minnist þess þegar hv. fyrrv. þm. Hjörleifur Guttormsson tók þetta mál upp hér, líklega í tengslum við það þegar fyrsti eða annar staðurinn af þessu tagi var að spretta upp í borginni, og hóf um það umræður á þinginu og spurðist t.d. fyrir um hvort þetta væri viðurkennt sem listgrein þannig að rétt væri að líta svo á að þarna væru á ferðinni listamenn sem ættu að eiga greiða leið inn í landið á grundvelli undanþágna sem slíkum væru ætlaðar. Ég hygg að hv. þm. hafi einnig spurt að því hvort slíkar konur hefðu atvinnuleyfi og það skyldi nú ekki vera að mönnum hafi beinlínis þótt þetta hlægilegt á þeim tíma að vera að gera sér rellu út af slíkum hlutum. Það var algert andvaraleysi ríkjandi, að sjálfsögðu eins og venjulega. Síðan vakna menn upp við vondan draum. Staðirnir eru orðnir 12 eða 13 sagði hæstv. ráðherra og í þeim byggðarlögum þar sem þeir hafa hreiðrað um sig er uggur í fólki yfir því sem þarna fer fram og þá kannski ekki síður því sem gjarnan fylgir með í kaupunum þegar starfsemi af þessu tagi festir rætur. Það eru hlutir sem ég held að ekkert samfélag óski sérstaklega eftir að fá. Nú eru menn komnir með hausverk út af öllu saman og þá koma vandræðaleg viðbrögð af þessu tagi þegar á grundvelli áralangs andvaraleysis er búið að opna allar gáttir fyrir þessum hlutum sem að mínu mati hefði verið heppilegast að reyna að finna leiðir til að banna og koma í veg fyrir að yfir höfuð væru hér á ferðinni því að þetta er heldur ógeðfelld starfsemi og henni fylgir fátt gott það ég þekki til, t.d. miðað við þau vandamál sem slíkri starfsemi eru yfirleitt tengd erlendis og tengjast fíkniefnum, alvarlegum glæpum o.s.frv. Það er ekkert leyndarmál, herra forseti, að þessi iðnaður er í grófum dráttum rekinn af mafíunni. Á meginlandi Evrópu er slíkur iðnaður að mestu leyti rekinn núna af rússnesku mafíunni eða rússnesku mafíunum sem hafa náð undirtökunum í þeim heimi á meginlandi Evrópu og eru jafnvel farnar að færa út kvíarnar á austurströnd Bandaríkjanna. Hvað fylgir með þegar svona þrælahald í gróðaskyni er rekið af slíkum aðilum? Því fylgir harðara ofbeldi og glæpir til að gæta þeirra miklu hagsmuna sem þarna eru á ferðinni. Í skjóli þessa þrífst vændi og í skjóli þessa þrífst eiturlyfjadreifing og til að passa upp á þá hagsmuni og þá fjármuni sem þarna fara um hendur eru oftar en ekki vopnaðir ofbeldismenn hafðir til að gæta hagsmuna þeirra sem að rekstrinum standa. Ég held að við Íslendingar ættum að gera okkur grein fyrir því að við stöndum frammi fyrir grafalvarlegum hlutum. Það eru öll einkenni þess, t.d. hvernig þær ógæfumanneskjur sem í þetta þrælahald hafa verið hnepptar, að við gætum staðið frammi fyrir sambærilegum hlutum og gerum það kannski nú þegar. Ég hvet því til þess að menn skoði það af mikilli alvöru að reyna að leita leiða þó seint sé til að koma þessum ófögnuði af höndum okkar á nýjan leik. Að svo miklu leyti sem eitthvað af þessu tagi verður talið skylt að leyfa hér eða menn velja að leyfa hér, þá ætti auðvitað að gera það á grundvelli mjög strangra reglna, eingöngu á stöðum sem uppfylla mjög strangar kröfur um öryggi og hafa sérstök starfsleyfi, eru flokkaðir í sérstakan flokk sem næturskemmtistaðir eða annað því um líkt. Það er í rauninni algerlega fráleitt að starfsemi af þessu tagi skuli geta komist á fót í skjóli almennra skemmtanaleyfa eða vínveitingaleyfa og í skjóli þess einnig að búið er að gefa opnunartíma skemmtistaða frjálsan. Menn hafa því í rauninni nánast hent frá sér öllum möguleikum til að hafa eftirlit með þessu. Borgaryfirvöld og bæjaryfirvöld virðast ekki hafa borið gæfu til að fara þá leið að krefjast þess að starfsemin væri staðsett á sérstökum stað eða með sérstökum hætti þannig að unnt væri að viðhafa sérstakt eftirlit o.s.frv. heldur er þessu eftir atvikum dreift tilviljanakennt um sveitarfélögin og fleira mætti nefna í þeim dúr. Dapurlegast af öllu, herra forseti, finnst mér þó vera það þrælahald sem þarna er stundað á ógæfusömum ungum konum sem gjarnan eru hnepptar í slíka starfsemi vegna fátæktar og neyðar heima fyrir. Það er auðvitað engin tilviljun að þær eru að stórum hluta frá þeim löndum í austanverðri Evrópu þar sem félagsleg upplausn, fátækt og neyð hefur herjað og herjar enn. Ég yrði stoltur af því, herra forseti, ef Íslendingar hefðu manndóm í sér til að banna þessa starfsemi með sambærilegum hætti og við bönnum t.d. box og er eitt af því fáa sem enn getur þó gert mann hreykinn að við höfum kjark til þess að verja það bann. Ég vildi gjarnan sjá að við værum menn til þess og þyrðum að hafa okkar áherslur í málum af þessu tagi jafnvel þó þær brytu eitthvað í bága við það sem gerist í öðrum löndum. En að fara algerlega á hina hliðina og hafa þetta kannski eftirlitslausara og aðhaldslausara en víðast hvar annars staðar, og er þá langt til jafnað, er náttúrlega alveg grátlegt, herra forseti. Ég vona því að þetta sé frekar upphafið og aðeins það fyrsta sem við sjáum af einhverjum alvörutilraunum til að koma böndum á þessa starfsemi og helst koma henni með öllu úr landinu.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þetta frv. til laga um breytingu á lögum um atvinnuréttindi útlendinga sem hér er lagt fram og er hið þarfasta plagg. Það er angi af miklu stærra máli en titillinn gefur til kynna. Eins og kom fram í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem fór yfir sviðið og talaði tæpitungulaust er þetta fyrsta skrefið til þess að geta komið einhverjum böndum á þá starfsemi sem hefur náð hér fótfestu, þ.e. nektardansstöðum og klámiðnaði víða um borgina, á 12--13 stöðum á landinu. Árið 1994 þegar lögin um atvinnuréttindi útlendinga voru sett með undanþágu fyrir listamenn fylgdi engin skilgreining á orðinu listamaður. Ég held að árið 1994 hafi hreinlega ekki hvarflað að nokkrum manni hvernig hægt yrði að teygja orðið listamaður. En tímarnir hafa breyst hratt og við höfum ekki alveg náð að fóta okkur í þessari þróun í skemmtanalífinu. Því miður erum við svolítið á eftir með lagarammann og verðum að gera það sem við getum til að grípa í taumana og bæta umhverfi okkar þannig að hér þrífist ekki rekstur í skjóli almennra vínveitingastaða þegar alls staðar annars staðar í kringum okkur gilda ákveðnar reglur um næturklúbba eða starfsemi af þeim toga sem komist hefur á legg á Íslandi í dag. Nú er klámiðnaðurinn viðurkenndur hér á landi. Ég tek undir það sem kom fram í ræðu síðasta ræðumanns, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, um það sem gerðist þegar komið var með athugasemdir um þessa iðngrein, sem skilgreind hefur verið sem listdans í kringum súlu, og þegar það var tekið upp á þinginu lenti umræðan út og suður í alls konar kjánaskap og útúrsnúningi. Mönnum fannst hálfhjákátlegt að taka þessa umræðu upp á þinginu en hefðu betur hlustað þá og gert þær ráðstafanir sem við sjáum í dag að verður að gera. Í ljós hefur komið að þessar stúlkur sem koma hingað í fjórar vikur í senn undir því yfirskini að þær séu listamenn að dansa á skemmtistöðum eru réttlausar. Það er ekki alltaf farið vel með þær, tala mætti um þrælahald og misnotkun og í kringum þessa skemmtistaði þrífst vændi. Við erum ekkert öðruvísi en aðrar þjóðir og vændi þrífst í kringum þessa staði. Í kringum klámiðnaðinn þrífst líka og dafnar neysla á ólöglegum fíkniefnum. Hvort sem mafían er komin hingað til Íslands eða er væntanleg þá er þetta rekstur sem mafían hefur tileinkað sér og stundar a.m.k. í löndunum í kringum okkur. Því fagna ég því að þetta frv. til laga um breytingu á lögunum um atvinnuréttindi útlendinga er komið fram þannig að hægt sé að skilgreina í reglugerð hverjir teljist listamenn svo hægt sé að vinna áfram að öðrum lagasetningum sem skilgreina þá klám og skilgreina vínveitingastaði. Þannig berum við hugsanlega gæfu til þess að hreinlega banna þennan iðnað á Íslandi.

Herra forseti. Ég þakka góðar viðtökur þessa litla frv. og jákvæðar undirtektir. Staðirnir sem auglýsa þennan dans eru 12 og samkvæmt upplýsingum okkar í félmrn. má áætla að á milli 50 og 70 konur starfi í einu á þessum stöðum. Þetta er því töluverður hópur og þarna er töluverð starfsemi. Í kjölfar mikilla umræðna um þessa nektardansstaði hafa fylgt staðhæfingar um að vændi sé stundað í tengslum við þessa starfsemi á Íslandi. Það hefur komið fram í þessum umræðum en rannsóknir lögreglu hafa ekki staðfest þennan orðróm. Íslensk yfirvöld hafa tekið þátt í samnorrænni umræðu um þróun og útbreiðslu vændis á Norðurlöndum og könnun á mögulegum aðgerðum til að sporna við frekari útbreiðslu. Talið er að rekja megi vændi að einhverju leyti til skipulagðrar glæpastarfsemi þar sem fram fer verslun með konur til kynlífsþrælkunar. Jafnvel er talið að Ísland sé ekki undantekning þar en í þeim efnum hefur ekkert sannast, því miður eða kannski sem betur fer. Væri þetta í mjög ríkum mæli orðinn þáttur í þjóðlífinu þá held ég að lögreglan hlyti að hafa komist á snoðir um það. Þessi umræða um verslun með konur á alþjóðavettvangi hefur staðið í nokkur ár. Jafnréttisnefnd Evrópuráðsins stóð fyrir ráðstefnu um þessi mál árið 1998 þar sem fram kom að margar þeirra kvenna sem lenda í þessari aðstöðu eru frá Mið- og Austur-Evrópu. Þær eru tældar til Vesturlanda í von um betra líf en bíður þeirra í heimalandi þeirra. Þegar þær eru komnar yfir landamæri landsins sem förinni er heitið til er algengt að vegabréf þeirra séu tekin af þeim og þær lokaðar inni í vændishúsum. Við þekkjum dæmi þess hér að vegabréf hafi verið tekin af þessum stúlkum, að forráðamenn þessara húsa hafa tekið af þeim vegabréf og farseðla. Þær njóta náttúrlega hvorki heilbrigðis- né félagsþjónustu á vegum þess opinbera í þeim löndum þar sem þær dveljast. Ráðherraráð Evrópuráðsins hefur látið vinna drög að leiðbeinandi reglum til aðildarríkjanna gegn flutningi fólks til kynlífsmisnotkunar ásamt greinargerð. Drögin hafa verið send dóms- og kirkjumrh., heilbr.- og trmrn., menntmrn. og samgrn. til kynningar. Þau verða lögð fram á fundi ráðherraráðs Evrópuráðsins þann 12. febrúar næstkomandi til samþykktar. Eins og ég sagði áðan kom á síðasta ári upp atvik þar sem erlendar konur sem ráðnar voru til starfa á nektardansstöðum leituðu aðstoðar við að komast af landi brott. Þær töldu sig hafa verið sviknar um vinnuskilyrði og aðbúnað og leituðu til Kvennaathvarfsins um húsaskjól vegna ábendinga íslenskra aðila. Þær leituðu jafnframt til sendiráðs Ungverjalands í Stokkhólmi eftir liðsinni. Í framhaldi af þessu var ákveðið að efna til samstarfs og 12. janúar sl. var haldinn fundur með fulltrúum félmrn., Kvennaathvarfs, útlendingaeftirlits og lögreglunni í Reykjavík. Einnig var boðinn á fundinn fulltrúi félagsþjónustunnar í Reykjavík en hann komst ekki vegna forfalla. Niðurstaða fundarins var að þegar svipuð mál kæmu upp skyldi Kvennaathvarfið hafa samráð við útlendingaeftirlitið eða lögregluna í Reykjavík. Ef nauðsyn er á félagslegri þjónustu þá á að hafa samband við félagsþjónustuna í Reykjavík. Almenna reglan í þessu sambandi er að miðað er við dvalarstað viðkomandi. Hér er miðað við að dvalarstaður þeirra sé Kvennaathvarfið. Eins og ég sagði áðan er verið að endurskoða lögin um atvinnuréttindi útlendinga. Nefndin er að störfum, það er náttúrlega nefnd á vegum félmrn. Þetta er hluti af hennar verki sem okkur þótti það áríðandi að taka yrði það strax fyrir. Því er þetta frv. flutt svo snubbótt. Þá kemur að fjármálahlið málsins. Við höfum fylgst með fréttum, sem ég rengi ekki, um greiðslukortaúttektir á ótrúlegum upphæðum. Ef ég man rétt þá eyddi einn viðskiptamaðurinn milljón á tveimur kvöldum og annar 800 þúsundum á einu kvöldi. Forsvarsmaður greiðslukortafyrirtækisins kom í sjónvarpið og kallaði þessar greiðslur graðgreiðslur ef ég man rétt og rímar það við raðgreiðslur. Reyndar neitaði greiðslukortafyrirtækið eðlilega viðskiptum við tvo tilgreinda skemmtistaði. Nú hafa þeir að vísu náð samningum um viðskipti aftur. Síðan kemur manni í hug: Hvað er klám og hvað er klámiðnaður, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon? Ég hef af því fréttir úr blöðum að í höfuðborg kjördæmis hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, Akureyri, hafi um síðustu helgi verið opnuð listsýning. Hún heitir Losti 2000. Ég hef einungis fréttir úr blöðunum. Ég hef séð myndir, t.d. af hæstv. iðn.- og viðskrh. sem var að skoða sýninguna furðu lostin á svip og má segja að hún ræki upp stór augu. Í blöðum hafa birst fréttir af nokkuð vafasamri hegðun sýningargesta. Þetta er ekki súludans sem þarna fer fram. Þar er eitthvað annað á ferðinni og ég veit satt að segja ekki hvert við erum komin. Ég hélt að Akureyringar hefðu náð botninum þegar þeir sýndu málverkið eftir köttinn en það er lengi hægt að bæta pinkli á Skjónu.

Herra forseti. Nú held ég að hæstv. félmrh. hafi orðið hált á svellinu. Hann ruglar saman óskyldum hlutum. Við gerðum réttast í því ef við færum og skoðuðum þessa sýningu og dæmdum þannig fremur en að fjalla um hana óséða eins og mér virðist hér vera gert. Auk þess geri ég afar mikinn greinarmun á listsköpun sem getur farið inn á þessi svið og kallast erótísk list af einhverju tagi eða sýningar. Myndlist og annað í þeim dúr er vel þekkt grein innan listarinnar en á alls ekki nokkurn skapaðan hlut skylt við þá ógeðfelldu starfsemi sem hefur nektina að féþúfu eins og gert er á þessum búllum og allt sem þessari starfsemi tengist. Ég tek fram að þau dæmi sem ég nefndi eru fyrst og fremst niðurstaða reynslu manna af sambúð við þessa hluti erlendis. Ég fullyrði ekkert um á hvaða stigi þessi mál eru nákvæmlega hér. Ég þekki ekkert til þess og sjálfsagt er ekki fullreynt enn þá hvernig þróunin verður hér. Það sem ég er að vara við er hættan á því að þróunin verði sambærileg hér og orðið hefur í nálægum löndum. Þar tengjast þessari starfsemi mjög óæskilegir hlutir sem ég held að við gætum örugglega öll orðið sammála um að við vildum helst vera laus við hér á Íslandi og auðvitað alls staðar. Ég er ekki viss um að dæmi sem hæstv. ráðherra tók af tiltekinni sýningu norður í landi eigi nokkurt sérstakt erindi inn í þessa umræðu, né heldur nafngreining á þeim ágæta höfuðstað Norðurlands, Akureyri, sérstaklega. Þar er að vísu er eitthvað um þessa starfsemi en hún hefur fest rætur í mörgum fleiri sveitarfélögum og er væntanlega mun umfangsmeiri hér í höfuðborginni og á höfuðborgarsvæðinu. Það skiptir svo sem ekki máli hvar þetta er staðsett heldur hvað þarna er á ferðinni.

Herra forseti. Ég þori ekki að fullyrða um það en einhvern veginn finnst mér að erótískir dansstaðir séu flestir á Akureyri miðað við fólksfjölda. Þó að hv. þm. vilji að sjálfsögðu sóma síns byggðarlags eða höfuðstaðar Norðurlands eystra sem mestan þá verður hann að búa við þetta. Erótík er falleg og skemmtileg og því ber að fagna þegar vel tekst til. En spurningin er: Hvar endar listin og hvar byrjar klámiðnaðurinn? Ég leyfi mér að fullyrða að það er engin goðgá að hafa til hliðsjónar þessa sýningu. Ég hef að vísu ekki skoðað þessa tilteknu listsýningu en af þeim fréttum sem fjölmiðlar hafa borið af henni þá leyfi ég mér að kalla hana klámiðnað.

Herra forseti. Auðvitað geta verið vandamál því samfara að draga landamæri hér. Ég ætla ekkert að gera lítið úr því. Það er erfitt að svara þessari spurningu sem enginn einhlítur mælikvarði er til um: Hvar endar listin og hvar byrjar klámiðnaður eða klám? Einhvern tímann var bönnuð sýning á málverki í borginni. Það nefndist Vorleikur og þætti ekki hneykslunarefni í dag. Þetta er auðvitað líka háð tíðarandanum og viðhorfum manna á hverjum tíma sem breytast. Ég get alveg tekið undir það að í sjálfu sér mætti heimfæra sjálfan dansinn sem fram fer á þessum stöðum undir list. Hann sem slíkur er ekki hið ógeðfellda sem þarna er á ferðinni heldur hitt sem tengist þessu. Þetta er fjárplógsstarfsemi. Þetta eru okurbúllur, það bera allar upplýsingar vitni um. Verðlag er þarna himinhátt og beinlínis svindlað á mönnum eftir því sem sagt er. Þó er það sennilega miklu alvarlegra sem yfirleitt fylgir með, afsprengi þessarar starfsemi sem þrífst í skjóli hennar hvar sem hún hefur skotið rótum. Í skjóli nektarstaða er tilhneiging til upp komi vandamál eins og vændi, fíkniefnaneysla og harðsvíraðir ofbeldisglæpir, vopnuð gæsla og annað í þeim dúr. Rekstraraðilarnir verða oftar en ekki skipulögð glæpasamtök sem gera út ógæfumanneskjur, hafa þær nánast í ánauð og flytja hreppaflutningum milli staða og milli landa. Við verðum að horfast í augu við þessa hluti. Við getum ekki reiknað með því að sleppa við hina neikvæðu fylgifiska þessarar starfsemi frekar en aðrar þjóðir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um stofnun nýbúamiðstöðvar á Vestfjörðum á þskj. 220. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, Kristinn H. Gunnarsson, Guðjón A. Kristjánsson og Einar Oddur Kristjánsson. Tillgr. er svo hljóðandi, með leyfi virðulegs forseta: ,,Alþingi ályktar að fela félagsmálaráðherra að undirbúa stofnun miðstöðvar nýbúa á Vestfjörðum í samvinnu við sveitarstjórnir, Rauða kross Íslands og Svæðisvinnumiðlun Vestfjarða. Hlutverk miðstöðvarinnar verði að greiða fyrir samskiptum Íslendinga og erlendra ríkisborgara, vinna með sveitarstjórnum að eflingu þjónustu fyrir erlenda ríkisborgara, fyrirbyggja vandamál í samskiptum fólks af margvíslegum menningarsvæðum og auðvelda aðlögun erlends fólks að íslensku þjóðfélagi.`` Eins og menn vita hefur sú breyting orðið á íslensku þjóðfélagi að á allra síðustu árum hefur það aukist mjög að hingað sæki fólk af ýmsu þjóðerni frá fjölbreytilegum menningarsvæðum. Enginn vafi er á því að þetta hefur í langflestum tilvikum tekist ákaflega vel. Fjölbreytni samfélagsins hefur aukist, ný atvinnustarfsemi hefur byggst upp. Hér hefur orðið vart menningarstrauma sem annars voru okkur ókunngir. Með öðrum orðum er þetta ákaflega jákvæð þróun fyrir samfélag okkar og skilar okkur heilmiklu. Við höfum líka opnað landið að mörgu leyti. Aðildin að Evrópska efnahagssvæðinu er auðvitað gott dæmi um það. Norðurlandabúar áttu mjög auðvelt með að fá vinnu á sínum tíma og eiga það að sjálfsögðu enn. Með aðildinni að Evrópska efnahagssvæðinu hefur þetta opnast betur, fyrir fólk sem þar býr kýs að búa. Auk þess hefur auðvitað um mjög langan aldur verið ákveðin hefð fyrir því að hingað komi fólk til skemmri tíma til vinnu á Íslandi. Fyrir ekki mjög mörgum árum tíðkaðist að hingað kæmi fólk frá Nýja-Sjálandi og Ástralíu sem dvaldist í nokkra mánuði í senn. Það kaus að koma við á Íslandi og kynnast aðeins landi og þjóð, vinna sér fyrir farareyri til þess að geta haldið áfram að ferðast um Evrópu og allt var þetta auðvitað ákaflega gott. Þetta treysti bönd, menn stofnuðu til hjónabanda og allt var þetta af hinu góða. Á síðustu árum höfum við séð að vaxandi þörf er fyrir vinnuafl víða úti á landsbyggðinni í störfum sem Íslendingar af ýmsum ástæðum kjósa að vinna ekki. Þessu hefur verið mætt með því að hingað hafa flust heilmargir útlendingar sem tekið hafa upp þessi störf og það hefur verið mjög mikilvæg búbót fyrir efnahagslíf okkar Íslendinga og mannlífið úti á landsbyggðinni. Ekki er hægt að horfa fram hjá því að breytingum af þessu tagi geta fylgt vandamál. Sem betur fer hafa þessi vandamál verið ákaflega fátíð og í langflestum tilvikum hefur þessu fólki gengið vel að eiga samskipti við Íslendinga. Auðvitað er mismunandi hvernig fólki hefur gengið að aðlagast samfélaginu í þessum byggðarlögum. Stundum hefur það gerst, stundum ekki. Það eru auðvitað heilmiklir tungumálaerfiðleikar, tungumálaþröskuldar sem erfitt er að komast yfir. Þetta hefur gert það að verkum að sú staða hefur komið upp í t.d. í litlum þorpum þar sem búsettir eru margir útlendingar sem ekki tala hvorki íslensku eða alheimsmálið ensku. Það hefur auðvitað ýtt undir einangrun sem getur ef illa tekst til leitt af sér fordóma og jafnvel vandamál í samskiptum fólks þó ekki hafi komið til þess hingað til. Ef við skoðum það sérstaklega þá er greinilegt að Vestfirðir standa mjög upp úr að þessu leytinu. Þar býr langstærsta hlutfall þeirra sem kallaðir eru nýbúar, fólk með erlent ríkisfang. Af þeim tölum sem fram koma í greinargerð þessarar þáltill. má sjá að samkvæmt nýjustu tölum sem voru þá fáanlegar, þ.e. frá 31. desember 1998, voru 7,3% íbúa á Vestfjörðum með erlent ríkisfang eða 630 manns. Það var talsverð fjölgun frá árinu á undan, þá voru það 5,3% íbúa eða 461 maður á Vestfjörðum með erlent ríkisfang. Auðvitað er hlutfallið býsna misjafnt eftir sveitarfélögum. Hlutfallið getur líka verið misjafnt milli ára. Stundum háttar þannig til að mikill uppgangur getur á ákveðnum tíma verið í fiskvinnslu á einum stað. Kannski vantar fólk til starfa tímabundið, það hækkar þessa tölu á viðkomandi svæði. Þannig getur þetta auðvitað breyst talsvert mikið. Ef við skoðum samsetningu þessa hóps, þá er það svo að meiri hluti útlendinga á Vestfjörðum er frá Póllandi eða 363 af 630, það eru 57,6% fólks með erlent ríkisfang á Vestfjörðum frá Póllandi. Menn koma jafnframt frá enn fjarlægri stöðum. Íbúar á Vestfjörðum með erlent ríkisfang eru frá alls 40 þjóðlöndum sem er býsna mikið í svo litlu samfélagi. Margt hefur verið gert til að reyna að auka samkennd íbúanna að þessu leyti. Hjá fólki sem gleggst þekkir til á Vestfjörðum er mikill áhugi á að reyna að styðja við að fólk geti samlagast sem best. Á Vestfjörðum hefur komið í ljós að ýmsir þeir erlendu íbúar sem hafa búið þar um tíma hafa sýnt því áhuga að flytja þangað með fjölskyldur sínar og setjast að, verða nýtir og góðir þjóðfélagsþegnar. Því ber að fagna og auðvitað styður það nauðsynina á því að við reynum að byggja upp þessa þjónustu sem allra best þar sem hennar er þörf. Vestfirðingar hafa sjálfir haft mikið frumkvæði að því að auka þessa samkennd, m.a. með því að efna til svokallaðrar þjóðahátíðar þar sem íbúar af Vestfjörðum með erlent ríkisfang hafa haft veg og vanda af mjög vandaðri menningardagskrá í tvígang, kynnt siði og venjur frá heimalandi sínu og borið fram veglega veislurétti. Á þessum vetri er fram undan slík þjóðahátíð sem að þessu sinni verður haldin í Bolungarvík. Áður höfðu þær verið haldnar á Ísafirði og Flateyri. Allt er þetta mjög mikilvægt til þess að styðja við þessa þróun sem allir vilja að eigi sér stað. Ljóst er að fella þarf stuðning við nýbúana inn í fastmótaðan farveg svo vel takist til. Það þarf að uppræta alla fordóma sem við gerum fyrst og fremst með því að auka þekkingu fólks á högum hvers annars og tryggja þannig að samskipti þess gangi sem best. Við vitum að þetta getur verið kostnaðarsamur stuðningur. Sveitarfélögin eru mjög mörg veik fjárhagslega, ekki síst vegna þeirrar neikvæðu íbúaþróunar sem þar hefur verið á undanförnum árum. Við eigum að sjálfsögðu að byggja upp þennan stuðning og þetta starf í gegnum félagsþjónustu hvers sveitarfélags fyrir sig. Engu að síður þarf einhvers konar samþættingu, einhvers konar aðstoð. Það er langeðlilegast að hún fari fram á þessu svæði sjálfu. Ég veit að af hálfu félmrn. hefur verið unnið mjög gott starf að þessu leyti. Mér er líka kunnugt um að í krafti þess mikla afls sem í höfuðborginni býr hafi svona uppbygging átt sér stað þar. Ég hef haft aðstöðu til að kynna mér það að nokkru leyti en það sýnir hins vegar nauðsynina á því að við getum byggt upp þjónustu af þessu tagi úti á landsbyggðinni, á Vestfjörðum þar sem hennar er mikil þörf. Ég held að það væri mikilvægt fyrir alla að vel takist til. Að lokinni þessari umræðu legg ég til, virðulegi forseti, að þessari till. til þál. verði vísað til hv. félmn. og seinni umr.

Herra forseti. Á vegum félmrn. er starfandi starfshópur um málefni nýbúa. Í hópnum eru fulltrúar frá samtökum atvinnulífsins, dóms- og kirkjumrn., utanrrn., heilbrrn., Sambandi ísl. sveitarfélaga, Alþýðusambandi Íslands og menntmrn. Samkvæmt skipunarbréfi er hópnum m.a. falið að kanna grundvöll fyrir stofnun landsmiðstöðvar eða annars samstarfsvettvangs um málefni útlendinga. Um yrði að ræða þjónustu- eða fræðslumistöð sem falin yrði m.a. eftirtalin verkefni: Upplýsingaþjónusta og útgáfa fræðsluefnis, ýmsar leiðbeiningar og ráðgjöf, túlka- og þýðingarþjónusta, umsjón með grunnnámskeiðum og fræðslu, margþætt menningarstarfsemi og aðstaða fyrir ýmsa aðila sem starfa nú þegar að málefnum útlendinga. Fyrsta verk þessa starfshóps er að afla gagna og upplýsinga. Í stað þess að kalla fyrir nefndina fjölda fólks er stefnt að því að halda stóran vinnufund innan skamms með fulltrúum frá fjöldamörgum samtökum og stofnunum sem koma að þessum málaflokki. Verður m.a. leitað álits á því hvernig best verði komið fyrir þjónustu við innflytjendur í því skyni að tryggja betur en nú er gert að komið sé til móts við þarfir þessa fólks. Það hefur verið óskað eftir þátttöku fulltrúa frá Rauða krossinum og ýmsum samtökum útlendinga, frá útlendingaeftirlitinu, frá Vestfirðingum, þ.e. áhugahópi um menningarfjölbreytni, frá flóttamannaráði, lögreglunni og fleirum. Til samvinnu verða kallaðir ýmsir rannsakendur sem hafa gert eða eru að vinna að rannsóknum á högum og aðstæðum innflytjenda hér á landi, bæði fullorðnum og börnum. Stefnt er að því að safna fróðleik úr þeim skýrslum og könnunum sem gerðar hafa verið um útlendinga hér á landi og ná saman upplýsingum frá þeim sem best þekkja til. Verði í framhaldinu talið reynast nauðsynlegt að kanna nánar ákveðin svið getur komið til þess að efna til sérstakrar könnunar. Það er eðlilegt og að mörgu leyti jákvætt að mörg ráðuneyti koma að þessum málaflokki en á hinn bóginn getur það líka staðið þróunarvinnu fyrir þrifum að málefni útlendinga heyra undir a.m.k. fjögur ráðuneyti, dómsmrn., menntmrn., heilbrrn. auk félmrn. Sú staðreynd rennir stoðum undir það sjónarmið að nauðsyn sé á aukinni samræmingu í vinnubrögðum og þjónustu við innflytjendur. Þess er vænst að niðurstöður starfshópsins leiði til þess. Ég held að okkur beri skylda til að sinna þessu máli. Erlent vinnuafl er gildur þáttur í þjóðarbúskapnum og við komumst ekki af án erlends vinnuafls fyrir utan það að útlendingar hafa á mörgum sviðum auðgað menningu okkar svo ómetanlegt má teljast. Ég spyr t.d. hvernig menn hugsa sér að tónlistarlíf Íslendinga væri ef til landsins hefðu ekki komið útlendingar, sest að og farið að starfa að tónlist. Við höfum fengið verulega reynslu í félmrn. af móttöku flóttamanna. Við höfum reynt að vinna að aðlögun þeirra að íslensku þjóðfélagi. Við höfum gefið út handbók fyrir þá sem starfa með útlendingum. Við höfum styrkt orðabókaútgáfu. Við höfum gefið út bæklinga fyrir útlendinga á níu tungumálum, að mig minnir, um réttindi og skyldur fyrir þá sem koma til landsins. Við höfum einnig styrkt t.d. Alþýðusamband Vestfjarða til að þýða kjarasamningana. Ég var á ferð á sunnanverðum Vestfjörðum fyrir nokkrum dögum og varð þá enn ljósari þörfin á því að vinna markvisst að þessum málum. Ég mun hafa það í huga reyna að efna til miðstöðvar fyrir nýbúa. Ég tel alveg einboðið að hafa hana á Ísafirði vegna þess að hér í Reykjavík hefur borgin sinnt þessum málum myndarlega enda eru hér miklu fleiri úrræði fyrir aðkomufólk en eru fyrir vestan. Að endingu get ég látið þess getið að ég hlakka til að þiggja boð á þjóðahátíðina í Bolungarvík.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að fagna góðum undirtektum félmrh. við þetta mál. Ég held að þingmenn Vestfjarða séu hér að hreyfa hinu þarfasta máli. Vestfirðir eru sá landshluti þar sem sennilega hlutfallslega flestir erlendir ríkisborgarar starfa. Vegna fjölskylduhaga minna þekki ég ákaflega vel til að þess leyti. Ég þekki mjög marga útlendinga sem starfa á Vestfjörðum og hafa starfað þar í mörg ár. Sumir þeirra hafa nú þegar sótt um íslenskan ríkisborgararétt eða eru að huga að slíku og um það er ekkert nema gott að segja. Maður hefur hins vegar greinilega orðið var við að fólkið veit lítið um rétt sinn, allt of lítið. Það er mjög lengi að átta sig á félagslegu réttindum sínum. Það býr hér kannski í nokkur ár áður en það fær höndlað sjálfsagða hluti t.d. eins og að fylgjast með fjölmiðlum og fréttum. Það veit ekki hvað er að gerast. Það nær ekki að kynna sér nægilega vel það sem um er að vera og lifir jafnvel í hópi án þess að íslenskur veruleiki sé þeim alveg ljós. Ég held að það væri afar þarft að koma á fót nýbúamiðstöð þar sem fólkinu stæði til boða ýmis þekking um réttindi og skyldur þess í íslensku samfélagi. Einkum er mikilvægt að huga að málakunnáttu fólksins, að hjálpa því að öðlast nokkurt vald á íslensku máli. Það er ákaflega fróðlegt að sjá þegar sumt erlent fólk hefur verið hér í 2--3 ár. Þá koma stundum börn þessa fólks til dvalar hér á landi. Ég hef tekið eftir því að börnin fara eðlilega í skóla og umgangast jafnaldra sína. Börn eru ákaflega fljót að læra tungumál og það er mjög athyglisvert að kannski 10--12 ára barn er orðið altalandi á íslenskt mál, á sína félaga og fellur mjög vel að íslensku samfélagi, en er síðan að túlka fyrir foreldra sína vegna þess að þeir hafa ekki fengið þá þjálfun sem barnið hefur fengið. Ég held að við gætum gert þjóðinni mikið gagn og þessu fólki með því að gefa því kost á stuttum og hnitmiðuðum námskeiðum í íslensku. Þar mætti ekki fara í of mikið í einu. Þetta fólk er náttúrlega allt í fullri vinnu en þetta þyrfti að vera mjög skipulagt og þannig að fólk gæti tekið hvern áfangann á fætur öðrum. Auðvitað hefur svolítið verið gert af þessu og stéttarfélög á Vestfjörðum hafa látið þýða kjarasamninga sína á pólsku svo dæmi sé tekið. Ég er á því að við Íslendingar mundum mjög fljótlega njóta góðs af því í meira mæli ef þessu fólki væri fyrr gert kleift að skilja tungumál okkar, öðlast skilning á venjum okkar og framkomu. Þannig mundum við í raun öðlast meira af því sem þetta erlenda fólk getur fært okkur ekkert síður en við getum fært því meira.

Herra forseti. Ég vil lýsa yfir stuðningi við þáltill. sem hér er til umræðu um nýbúamiðstöð á Vestfjörðum og eflingu starfs á þessu sviði þar. Það er klárt að fólk frá hinum ýmsu löndum sem starfar og dvelur á Vestfjörðum eru hinir bestu þjóðfélagsþegnar hvort sem þeir starfa hér lengur eða skemur. Margt fólk ílendist hér og því er sjálfsagt að styrkja stöðu þess og jafnframt að gera því auðveldara að starfa í íslensku samfélagi og verða hluti af því. Ég hlýt að leggja þunga áherslu á tungumálakunnáttuna, þ.e. á íslenskukennsluna. Þetta fólk þarf á sem skemmstum tíma að geta tileinkað sér íslenskt tungumál þannig að samskipti þess við aðra landsmenn verði sem greiðust og best. Tungumálið er lykillinn og ber að hafa það mjög svo rækilega í huga við eflingu þessa starfs. Herra forseti. Ég lýsi því yfir að þetta er hið besta mál að mati okkar í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði.

Virðulegi forseti. Ég vil láta í ljósi ánægju yfir þeim góðu viðtökum sem málið hefur fengið í umræðunum. Það kemur mér þó ekki á óvart. Ég hef orðið var við að þetta mál hefur fengið ákaflega jákvæðar viðtökur. Þetta mál var flutt á síðasta þingi. Þá var málinu vísað til félmn. Það var kallað eftir umsögnum en tókst ekki að afgreiða það af eðlilegum ástæðum. Umsagnir um tillöguna voru almennt taldar mjög jákvæðar. Við flutningsmenn tókum tillit til þeirra ábendinga sem við töldum að gætu komið að gangi, m.a. frá bæjarstjórn Vesturbyggðar um að þessi stuðningur við nýbúa yrði ekki síst látinn fara fram í gegnum félagsþjónustukerfi í sveitarfélögunum. Það er náttúrlega eðlilegt þannig að við nýtum þá stjórnsýslulegu uppbyggingu sem til staðar er. Engu að síður er mjög mikilvægt að við höfum líka miðstöð sem menn gætu snúið sér til vegna þess að mörgu af þessu fólki er ekki ljós réttur sinn. Það er alveg rétt sem hv. 4. þm. Vestf. sagði, að þar þarf örugglega að vinna skipulegar. Það er líka rétt sem hv. þm. sagði og fleiri tóku undir. Við Íslendingar eigum að líta þannig á að hér sé um að ræða mjög góða viðbót við þjóðfélag okkar, þ.e. að til okkar komi fólk frá útlöndum. Það gerir þjóðfélag okkar fjölbreyttara, þróar það, kynnir okkur nýja menningarstrauma og styrkir á allan hátt þjóðfélag okkar. Hæstv. félmrh. vakti athygli á að m.a. værum við mjög illa stödd í listalífi, ekki síst tónlistarlífi, ef við hefðum ekki fengið hingað til lands útlendinga sem auðgað hafa menningu okkar. Þeir hafa komið til liðs við okkur þar sem við höfum staðið höllum fæti. Ég vil í þessu sambandi einnig nefna þá miklu breytingu sem hefur orðið í veitingahúsaflóru landsins vegna þess að hingað hafa komið útlendingar sem kynnt hafa okkur fyrir nýjum og framandi siðum í þessum efnum. Virðulegi forseti. Ég vil þó sérstaklega fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. félmrh. að hann teldi að stofna ætti miðstöð nýbúa á Íslandi og einboðið að hún yrði á Vestfjörðum. Ég held að þetta sé mjög mikilvæg yfirlýsing og eindreginn stuðningur við mál sem allir hv. þm. Vestfirðinga hafa flutt. Við erum einhuga um þetta mál. Ég held að þetta sé mjög í samræmi við þá hugsun sem við höfum lagt upp með, að þessi þjónusta sé skipulögð sem næst þeim sem hennar eiga að njóta. Þess vegna mæla öll rök með því að þetta sé gert eins og hæstv. félmrh. styður okkur í. Þessi yfirlýsing er stuðningur við þessa tillögu og mjög mikilvægt frumkvæði af hálfu hæstv. félmrh. sem ég þakka sérstaklega fyrir.

Herra forseti. Helsta verkefni þessa þings og næstu þinga er að snúa við þeirri byggðaröskun sem verið hefur undanfarin ár. Byggðaröskunin er ekki eingöngu vandi landsbyggðarinnar heldur landsins alls. Byggðaröskun er og verður ekki síður vandi höfuðborgarsvæðisins þegar fram líða stundir. Í raun hefur óeðlileg spenna á vinnumarkaði, eftirspurn eftir húsnæði og félagslegri þjónustu á höfuðborgarsvæðinu valdið sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu erfiðleikum við að uppfylla kröfur sem skapast hafa í íbúaþróun undanfarinna ára. Í dag liggur fyrir heilmikil vitneskja um hvers vegna fólk flytur í svo ríkum mæli frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins eða frá dreifbýli í þéttbýli. Orsakir fólksflutninganna eru breyttir hættir í landbúnaði og fiskveiðum, fábreytt atvinnulíf, aukinn hluti þekkingar í framleiðslu og breytt gildismat fólks. En til þess að geta brugðist rétt við og snúið þessari óheillaþróun við þurfum við að skapa skilyrði til að styðja sérstaklega aðgerðir á afmörkuðum svæðum. Þar sem veruleg röskun er á atvinnuháttum og búsetu þurfum við að hafa enn betri þekkingu á ýmsum þáttum sem snúa að fólkinu sjálfu og kjörum þess. Herra forseti. Því mæli ég fyrir till. til þál. um lífskjarakönnun eftir landshlutum. Tillagan er á þskj. 335 og er 264. mál þingsins. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson, Jón Bjarnason, Kolbrún Halldórsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Ögmundur Jónasson. Tillagan er svo hljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að láta gera ítarlega könnun á lífskjörum landsmanna, sundurliðaða eftir helstu þáttum og flokkaða eftir landshlutum þannig að marktækur samanburður fáist. Kannaðir verði allir sömu þættir og skoðaðir hafa verið í neyslukönnunum Hagstofu Íslands svo að nota megi hana til að meta framfærslukostnað fjölskyldna. Auk þess verði metnir allir helstu þættir sem áhrif hafa á almenn lífskjör, svo sem laun, verðlag, kostnaður við skólagöngu barna og ungmenna, kostnaður við heilbrigðisþjónustu og samgöngur, húshitunarkostnaður og aðgangur að almennri þjónustu.`` Óþarft er að tíunda þá miklu umræðu sem farið hefur fram að undanförnu um byggðaþróun á Íslandi. Í þeirri umræðu hefur hins vegar náðst sá mikilsverði áfangi að nú er orðið viðurkennt að þessi mikla byggðaröskun er ekki einungis vandi landsbyggðarinnar heldur landsins alls. Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hefur lagt fram tillögu til þingsályktunar um sérstakar aðgerðir í byggðamálum, á þskj. 10, 10. máli þingsins, þar sem fram koma hugmyndir þingflokksins um almennar aðgerðir í þessum málaflokki. Ljóst er að til viðbótar almennum aðgerðum verða að koma staðbundnar aðgerðir miðaðar við aðstæður í einstökum byggðarlögum. Í skýrslu sem Stefán Ólafsson vann fyrir Byggðastofnun um orsakir búferlaflutninga á Íslandi og gefin var út í nóvember 1997 kemur fram að einn helsti orsakavaldur byggðaröskunarinnar er mismunur á launakjörum og vöruverði milli landshluta. En þar að auki er nauðsynlegt að átta sig á því hvernig einstök byggðarlög eru í stakk búin til að tryggja almenna velferð íbúanna. Aðgangur að hvers kyns félagslegri þjónustu er snar þáttur í almennum lífskjörum og er vissulega misjafn eftir byggðarlögum. Nauðsynlegt er að draga þennan mun fram og í kjölfarið að stuðla að sem jöfnustum rétti allra landsmanna í þessum efnum sem öðrum. Til að bregðast markvisst við þessum vanda er nauðsynlegt að vinna úr traustum grunnupplýsingum. Mikilvægt er að fá fram vandaða skýrslu um alla þá þætti sem skapa aðstöðumun milli byggðarlaga þannig að í ljós komi til hvers konar aðgerða þarf að grípa á hverju svæði. Sem stendur liggja þessar upplýsingar ekki fyrir þótt finna megi ýmsar vísbendingar um ástand mála í eldri skýrslum. Þar má helst nefna síðustu neyslukönnun Hagstofu Íslands, sem unnin var árið 1995, og ýmsar tölfræðilegar upplýsingar frá sama ári sem fram koma í skýrslu þróunarsviðs Byggðastofnunar um forsendur stefnumótandi byggðaáætlunar 1999--2002. Í neyslukönnun Hagstofunnar árið 1995 kom fram talsverður munur á meðalársútgjöldum heimila eftir búsetu. Meðalútgjöld heimilis á höfuðborgarsvæðinu voru 2.309.091 kr., í öðru þéttbýli 2.429.970 kr. og 1.985.888 kr. í dreifbýli. Jafnframt kom í ljós að meðalstærð heimila er mjög mismunandi eftir búsetu. Á höfuðborgarsvæðinu var hún að meðaltali 2,65 en 3,0 í öðru þéttbýli og 3,4 í dreifbýli. Helstu atriði í neysluvísitölunni eru sett upp í töflu sem flokkuð eftir búsetu og birt er með greinargerðinni. Í töflunni sést að í dreifbýli eru útgjöld til kaupa á mat og drykkjarföngum mun stærri liður í neyslunni en í þéttbýlinu og sama má segja um ferða- og flutningskostnað. Þarna eru vísbendingar um aðstöðumun en flokkunin er allt of gróf til að nokkuð megi af henni ráða um einstök svæði. Vitað er að kostnaður við framhaldsnám unglinga er mikill þar sem sækja verður menntunina í önnur byggðarlög. Sama máli gegnir um húshitunarkostnað á svokölluðum köldum svæðum landsins. Á þessum sviðum og fleirum er verulegur aðstöðumunur sem hefur mikil áhrif á viðhorf fólks til búsetu á tilteknum svæðum. Þetta kemur bæði fram í fyrrnefndri skýrslu sem unnin var af Stefáni Ólafssyni og heitir Búseta á Íslandi og í nýrri skýrslu Byggðastofnunar sem nefnist Byggðir á Íslandi. Í þeirri síðarnefndu er sérstaklega lögð áhersla á nauðsyn þess að grípa til sértækra svæðisbundinna aðgerða í þeim byggðarlögum sem standa hvað höllustum fæti í dag. Eins og áður sagði eru heildarútgjöld heimilanna í dreifbýli að meðaltali talsvert lægri en í þéttbýli. Það verður að sjálfsögðu að skoða í samhengi við tekjuskiptingu landsmanna. Í fyrrnefndri skýrslu um þróunarsvið Byggðastofnunar kemur fram að meðaltekjur árið 1995 voru mjög mismunandi eftir landsvæðum. Til að mismikil atvinnuþátttaka skekki ekki myndina eru reiknaðar meðaltekjur á íbúa. Þá kemur í ljós að tekjur á íbúa voru hæstar í Ísafjarðarsýslu og Vestmannaeyjum. Nánari sundurliðun sýnir þó að á Vestfjörðum og víðar þar sem sjávarútvegur vegur þungt eru það háar tekjur sjómanna sem hækka meðaltalið en að þeim slepptum eru meðallaun lág. Lægstar voru tekjurnar í Vestur-Skaftafellssýslu, í Dalasýslu og í Reykhólasveit. Frávik frá landsmeðaltali og hlutfallsleg breyting á fjölda ársverka eftir landsvæðum sl. 10 ár voru eins og segir í töflu í grg. sem tekur til margra sveitarfélaga á landinu. Hún sýnir umtalsverð frávik. Af framansögðu má ljóst vera að þörfin fyrir þá upplýsingasöfnun sem gert er ráð fyrir í tillögunni er brýn svo að hægt sé að sporna við byggðaröskuninni með markvissum aðgerðum sem taka mið af aðstæðum í hverju byggðarlagi. Herra forseti. Íbúaþróunin og byggðaröskunin heldur áfram eins og síðustu ár. Ekkert virðist hafa dregið úr fækkun í hinum dreifðu byggðum og þéttbýli á landsbyggðinni. Það þarf að koma til markvissra aðgerða þegar á þessu ári svo sveitum landsins verði bjargað frá auðn í nánustu framtíð. Fólk verður að finna von og fá trú á þeim möguleikum sem landsbyggðin hefur upp á að bjóða. Til að svo verði þarf þegar að bregaðst jákvætt við ef við viljum halda byggð í landinu. Það er okkur öllum til heilla að sameinast um leiðir til þess að stöðva fólksflóttann og treysta eðlilega íbúaþróun utan höfuðborgarsvæðisins í náinni framtíð. Einhverjir mundu e.t.v. segja að nú sé beðið um enn eina skýrsluna og vissulega er það. En þessi þáltill. er byggð nýlegri úttekt Byggðastofnunar. Hún nefnist Byggðir á Íslandi, aðgerðir í byggðamálum. Þar er hvatt til þess frekari skoðunar á þeim þáttum sem hér hafa verið nefndir til að aðgerðir stjórnvalda verði markvissari. Ég ætla að vona að það dragist ekki að afgreiða þessa þáltill. í nefndinni sem fær hana til skoðunar. Eitt er þó víst. Í allt of mörgum byggðarlögum vítt og breitt um landið ríkir vonleysi, deyfð og svartsýni sem er bráð nauðsyn á að vinna bug á. Byggðir landsins geta og ættu að eiga sér bjarta framtíð. Það gerist hins vegar ekki af sjálfu sér. Herra forseti. Ég óska eftir því að þessari þáltill. verði annaðhvort vísað til allshn. eins og kom fram í upphafi þáltill. þar sem er vísað til Hagstofu Íslands og úttektar hjá henni eða til iðnn. þar sem Byggðastofnun var flutt undir þá nefnd um áramót.

Herra forseti. Þáltill. um að fram fari sérstök lífskjarakönnun flokkuð eftir landshlutum eða svæðum þannig að marktækur samanburður fáist er hluti af málafylgju okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Við tókum þá ákvörðun strax á sl. hausti að taka byggðamál sérstaklega fyrir og láta þau hafa umtalsverðan forgang í störfum okkar. Fyrr á þessu þingi var mælt fyrir tillögu okkar um sérstakar aðgerðir í byggðamálum. Þar var í 12 tölusettum liðum kveðið á um umtalsvert átak í þessum efnum í formi fjárveitinga og stefnumótunar þannig að raunveruleg tilraun og marktæk væri gerð til að snúa þessari óheillaþróun við. Enginn vafi er á því að liður í því að skilja betur þennan vanda og greina og átta sig á því hvar skóinn kreppir eru gögn af því tagi sem þessi tillaga kveður á um að skuli unnin, þ.e. ítarleg könnun á lífskjörum landsmanna nægjanlega sundurliðuð eftir helstu þáttum og flokkuð eftir búsetu og landshlutum þannig að hægt sé að gera þar marktækan samanburð. Ýmsir þættir þessa máls liggja fyrir í mismunandi greinargóðu formi. Þar má taka til að ákveðinn samanburður á launum liggur fyrir, flokkað gróft milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar, t.d. í launakönnunum kjararannsóknarnefndar. Þó þarf að vinna þau gögn jafnvel betur, sundurliða og sundurgreina frekar en fyrir liggur. Á bak við meðaltöl leynast oft ýmis frávik sem ástæða er til að hyggja að. Þannig hefur sú klisja verið býsna lífseig í umræðunni að ekki gætu launakjörin haft stórt hlutverk því að meðallaun séu t.d. þau hæstu í landinu á Vestfjörðum. Kannast ekki hv. þm. við að hafa heyrt þetta? Þegar betur er að gáð kemur í ljós að þetta meðaltal er híft upp af háum launum einnar stéttar sem vissulega er hlutfallslega allfjölmenn í þeim landshluta, það eru sjómenn. Þegar meðallaun annarra starfsgreina eru skoðuð þá eru þau yfirleitt langt undir meðaltali. Þannig er það víða. Ef tekjuhæsta hópnum, sem vissulega skiptir máli og hefur áhrif á t.d. útsvarstekjur sveitarfélaga og annað slíkt, er sleppt og laun annarra stétta skoðuð, t.d. verslunarfólks eða verkafólks eða skrifstofumanna, þá eru þau yfirleitt til muna lægri á landsbyggðinni og það á yfirleitt við hana sem heild. Ekki skiptir síður máli að útgjöld fjölskyldnanna séu skoðuð og sundurgreind þannig að marktækur samanburður fáist einnig að því leyti. Nauðsynlegt er að bera lífskjörin í allra víðtækustu merkingu þess orðs saman með þessum hætti enda ljóst, eins og fram kemur í greinargerð með tillögunni, að þau skipta miklu máli þegar fjölskyldur ákveða hvar þær vilja búa. Lífskjörin í víðtækri merkingu þess orðs hafa afgerandi áhrif á ákvarðanir af því tagi. Einnig er ástæða, herra forseti, til að leggja áherslu á að nauðsyn þess að ný gögn séu unnin í þessu sambandi sprettur ekki síst af þeim breytingum sem augljóslega hafa orðið á allra síðustu missirum. Vegna þeirrar miklu þenslu sem ríkt hefur á ákveðnum svæðum í landinu með tilheyrandi launaskriði og áhrifum á vinnumarkaði er ástæða til að ætla að þessi hlutföll hafi breyst og þenslan margumtalaða hafi að mestu leyti sneitt hjá garði á landsbyggðinni, hennar sjái fyrst og fremst stað í verðlagi og launakjörum þar með talið á höfuðborgarsvæðinu. Því er ástæða til að fá ný samanburðarhæf gögn í þessu sambandi. Síðast en ekki síst má nefna, herra forseti, að síðasta neyslukönnun Hagstofunnar er frá árinu 1995. Hún er að verða fimm ára gömul og ærin ástæða til að fá þar nýjar upplýsingar í hendurnar þó ekki kæmi til það tilefni sem hér er til umræðu, þ.e. að vinna gögnin þannig að þau dugi til samanburðar á byggðarlögum. Slík gögn væru um leið nýr grundvöllur til könnunar á framfærslukostnaði fjölskyldna í landinu. Það munu nýtast í margvíslegu skyni. Það eru upplýsingar sem víða er byggt á eða reynt er að hafa hliðsjón af. Ég nefni sem dæmi framfærslukostnað námsmanna og annað í þeim dúr. Nýrra gagna frá Hagstofunni er þörf til ýmissa verkefna. Herra forseti. Auðvitað væri tilefni til að hafa fleiri orð um stöðu byggðamála en knappur ræðutími við fyrri umræðu þáltill. gefur tilefni til. Satt að segja er ótrúlegt að sjá tómlætið og deyfðina sem ríkir í þessum málaflokki þegar staðan er skoðuð. Hér hverfa þingmenn stjórnarflokkanna yfirleitt úr þingsalnum, þeir sem ekki eru handjárnaðir við stólana eða bundnir af öðrum verkefnum, þegar byggðamál ber á góma. Ég hef tekið eftir því, herra forseti, og það hefur ekki brugðist, að þegar byggðamál hefur borið á góma á þessu þingi þá spýtast þeir fáu þingmenn Framsfl. sem kunna að hafa verið í salnum á dyr. Þetta er engin undantekning frá þeirri reglu að hér séu þau mál rædd fyrir tómum sölum, a.m.k. hvað framsóknarmenn varðar. Á þó að heita svo að málaflokkurinn sé í fóstri þar á bæ, samanber flutning Byggðastofnunar frá forsrn. til iðnrn. nú fyrir jólin. Frammistaða íslenskra stjórnvalda í þessum efnum er dapurleg. Menn hafa horft á ástandið versna ár frá ári síðan árið 1993 án þess að segja megi að farið hafi verið í nokkrar marktækar eða efnislegar aðgerðir. Menn hafa fyrst og fremst látið sér nægja tvennt, þ.e. skýrslugerð og blaður. Það hefur verið framlag stjórnvalda, ríkisstjórna Davíðs Oddssonar til þessa málaflokks það sem af er. Ástandið hefur versnað ár frá ári síðan 1993. Nú er ekki svo að ástæðulaust sé að ætla að hafa megi áhrif á þessa þróun með markvissum aðgerðum. Dæmin annars staðar frá sýna það. Norðmenn hafa náð umtalsverðum árangri í að sporna við byggðaröskun og jafnvel snúa henni við þar sem aðstæður voru þó að mörgu leyti mjög erfiðar í hinum dreifðu og fjarlægu byggðum Vestur- og Norður-Noregs. Enn skýrari eru þó dæmi um árangur frá Skotlandi þar sem menn hafa algerlega snúið þróuninni við hvað varðar byggðamunstrið á skosku eyjunum svo dæmi séu tekin. Það hefur m.a. verið gert með markvissum flutningi verkefna og starfa frá þéttbýlissvæðum til dreifðari byggða. Það er því ekki tilefni til uppgjafar, herra forseti, þegar finna má dæmi um að árangur næst þar sem viljinn er fyrir hendi.

Hæstv. forseti. Hér erum við að ræða hið þarfasta mál. Það er vissulega mikill fengur í því ef þessi tillaga verður samþykkt sem vonandi verður þó að áhugi a.m.k. stjórnarþingmanna sé ekki mikill á þessu máli að því er virðist, ekki miðað við fjölda þeirra í þingsalnum. Ég held að vinna eins og sú sem lögð er til í þessari þáltill. geti skýrt margt fyrir okkur og kortlagt mun betur hvernig vandamálin liggja í hinum dreifðu byggðum landsins. Á suðvesturhorni landsins hefur verið þensla, hér hefur allt verið á fullri ferð. Það hefur ekki verið þannig á landsbyggðinni. Í Vestfjarðakjördæmi, þaðan sem ég kem, þá held ég að málin hafi þróast í alveg öfuga átt við það sem hér hefur verið. Þar hefur ekki verið nein þensla, þar hefur störfum fækkað. Þaðan hefur kvótinn farið, kvótinn sem í rauninni er atvinnuréttur fólksins. Hann er seldur eins og lögin um stjórn fiskveiða heimila nú og um það hefur fólk ekkert að segja, það er algerlega réttlaust varðandi það hvort atvinnurétturinn er seldur burt með kvótanum. Það er spurning hvort verið sé í rauninni að selja burt mannréttindi fólks. Var einhvern tíma tekin ákvörðun um það á hinu háa Alþingi að framkvæmd laganna um stjórn fiskveiða gæti þýtt að mannréttindi fólks á Íslandi væru til sölu? Ég dreg mjög í efa að menn hafi nokkurn tíma rætt það hver staða fólks yrði úti um hinar dreifðu byggðir þegar atvinnurétturinn, sem hefur verið undirstaða allra þessara byggðarlaga vítt og breitt um landið, er farinn og seldur burt með þeim hætti sem nú er heimilt í lögum um stjórn fiskveiða. Þenslan á höfuðborgarsvæðinu hefur orðið til þess að fasteignaskattar úti á landi hafa hækkað. Ekki hefur það orðið til þess að hjálpa fólkinu í byggðarlögunum á neinn hátt heldur hefur það hreinlega orðið íþyngjandi og þannig verkar uppsveifla eða þensla á suðvesturhorninu sem kostnaðarauki úti um landsbyggðina. Komið var inn á það áðan og vikið að því í máli flm. og reyndar einnig í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að t.d. á Vestfjörðum væri það sýnt með meðaltölum að tekjur fólks væru yfir landsmeðaltali. Það hefur sennilega verið svo um nokkurra ára skeið en ansi er ég hræddur um að nú hafi tekið í bakseglin á Vestfjörðum. Þannig er að allar horfur eru á því að í Ísafjarðarbæ, sem núna nær frá Þingeyri yfir Dýrafjörð allan og hluta af sveitarfélaginu í Arnarfirði, Önundarfjörð, Flateyri, Suðureyri, Ísafjarðarkaupstað og Hnífsdal, hafi orðið verulegt tekjufall. Það er einfaldlega þannig að samkvæmt nýjustu skýrslu sem unnin var fyrir Byggðastofnun rétt fyrir áramótin um atvinnuástand í Ísafjarðarbæ og Hrísey, þá voru leiddar líkur að því að ef fiskikvóti fyrirtækis sem heitir Básafell á Ísafirði færi allur úr Ísafjarðarbæ, þá mundi þorskígildi Ísafjarðarbæjar, þessa sameinaða sveitarfélags, minnka úr tæpum 30 þúsund þorskígildum niður í um 10 þúsund þorskígildi eða um 2 / 3 . Þetta hefur auðvitað gerst með því að skip hafa verið seld af svæðinu og enn þá stendur til að selja þau skip sem voru í rekstri Básafells og selja kvóta og líkur eru til að rekstur Básafells verði ekki í framtíðinni á Vestfjörðum í neinum mæli miðað við það sem áður var. Ég hygg að þetta þýði að meðaltekjur á Vestfjörðum hafi snarlækkað því það er alveg rétt að sjómannsstörfin á Vestfjörðum hafa haldið uppi tekjumeðaltalinu þar að langmestu leyti. Þetta er m.a. eitt af því sem vonandi mundi koma í ljós með því að vinna málin upp á þann hátt sem hér er lagt til. Þó að ég hafi tekið þetta dæmi af Vestfjörðum, og ég held að með því að vinna þetta upp eftir landshlutum, þá sjái menn ýmsar upplýsingar sem ella sjást ekki nægilega vel og vissulega eru margar fleiri ástæður fyrir því að byggðin á undir högg að sækja. En ég hygg þó að á engu hafi menn eins illan grun um stöðu byggðanna í landinu og því að það skuli vera hægt að selja þennan atvinnurétt sem er grunnatvinnuréttur fólks í öllum sjávarbyggðum. Ég spyr því enn á ný: Hafa menn einhvern tíma hugleitt rétt fólks að búa þar sem það hefur valið sér búsetu og að í rauninni sé hægt að selja þann grunnrétt fólks að fá að búa að því sem það hefur búið að alla sína ævi? Og hvar eru þá lögin um hefð? Hvar er hefðarréttur fólks fyrir að fá að lifa af því sem það hefur lifað við? Ef ég man rétt úr lögunum um hefð, sem eru nú orðin ansi gömul, þá vinnur fólk sér hefðarrétt með ýmsum hætti eftir 10--20 ára athafnir við eitthvað tiltekið. Og á ýmsum nytjum sem taldar eru almenningsnytjar með 40 ára samfelldri hefð eða samfelldri notkun vinnur fólk sér ákveðinn hefðarrétt. Ég er ansi hræddur um að með lögunum um stjórn fiskveiða sé núna á síðustu missirum búið að brjóta ýmsan rétt á fólki sem það á, og það er ekki víst að það verði bara þeir dómar sem þegar hafa gengið í Hæstarétti, í Valdimarsmálinu svokallaða um veiðileyfin, og hins vegar á Vestfjörðum um dóminn í Vatneyrarmálinu, sem muni ganga til dómstóla. Það kunna að verða miklu fleiri mál í framtíðinni og þau kunna að verða byggð á fleiri rökum heldur en hingað til hafa verið tínd til. Hver skyldi vera réttur fólks með tilliti til mannréttinda þegar löggjöfin er þannig úr garði gerð að hægt er að selja þann grunnrétt fólks að fá að búa að því sem það hefur búið við alla sína tíð?

Herra forseti. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs flytjum hér till. til þál. um lífskjarakönnun eftir landshlutum. Eins og hv. frsm. Þuríður Backman kom inn á erum við að sækja okkur aukin rök til að berjast áfram í byggðamálunum. Við erum að sækja aukin rök til að styðja þá málefnalegu baráttu sem við heyjum fyrir enn sterkari aðgerðir í byggðamálum. Það verður að segjast, herra forseti, að það var á vissan hátt dapurlegt að við afgreiðslu fjárlaga fyrir jól skyldi ekki takast að samþykkja tillögur sem miðuðu að stærri átökum og stærri áföngum í aðgerðum í byggðamálum en raun ber vitni og það hörmum við. Ég vil, herra forseti, gera að umtalsefni bara einn ákveðinn þátt sem við þurfum að draga enn skýrar fram hvað varðar lífskjör fólks og jöfnun þeirra út um allt land. Ég vil draga menntamálin sérstaklega fram. Eitt af grunnatriðum um mat á lífskjörum er að eiga aðgang að góðri og fjölbreyttri menntun fyrir ungt fólk. Við höfum hækkað sjálfræðisaldurinn upp í 18 ár en, herra forseti, víðast hvar og mjög víða um land er ekki aðgengi að menntun fyrir ungt fólk lengur en að 16 ára aldri. Og eitt af því sem við leggjum til grundvallar varðandi lífskjör er m.a. hvað við eigum gott aðgengi að menntun. Ég tel, herra forseti, að afla þurfi svolítið sterkari gagna til þess að sækja þar fram og fara fram á breytingar á menntakerfi landsins sem taki mið af íbúum alls landsins, og taki líka mið af þeirri breyttu stöðu að foreldrar og fjölskyldurnar bera nú ábyrgð á sínu unga fólki til 18 ára aldurs og því eðlilegt að því fylgi líka ábyrgð á menntun þannig að ekki þurfi að senda þau að heiman nema í sem allra fæstum tilfellum til þess að sækja hana. Ég bendi á heilu byggðarlögin þar sem ekki er völ á menntun fyrir fólk á aldrinum 16--20 ára. Ég bendi á t.d. Stykkishólm með 113 unglinga á aldrinum 16--20 ára og Grundarfjörð með 72, Ólafsvík með 113 íbúa á aldrinum 16--20 ára. Á þessu svæði er ekki völ á menntun heima fyrir fyrir þetta fólk. Það væri þess vegna verulegur ávinningur ef hægt væri að breyta menntakerfinu þannig að samfelld menntun í heimabyggð til 18 ára aldurs yrði sett sem markmið. Við höfum upplifað það mörg okkar að menntun stöðvaðist við 12 ára aldur, síðan við 14 ára aldur, nú 16 ára aldur, og aðgengi að menntun er einmitt eitt af því sem við leggjum afar mikið upp úr þegar við erum að meta góð lífskjör. Þetta er eitt af því sem könnunin mundi m.a. laða fram, laða fram fleiri ástæður, fleiri rök, fleiri þætti sem ber að vinna að jöfnuði á á milli allra landsmanna. Könnunin mundi líka geta laðað fram á margan hátt góða kosti og það góða sem við finnum í því að búa úti á landi, sem er þá líka hluti af lífskjörunum. Herra forseti. Það er virkilega ástæða til þess að sækja sér aukin vopn í baráttunni fyrir jöfnun aðstöðu fólks hvar sem það býr. Tilgangur þessarar þáltill. er að sækja sér aukin vopn til að berjast áfram fyrir jöfnun lífskjara í landinu öllu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga sem flutt er á þskj. 291 og er 239. mál þingsins. Verði frv. þetta að lögum mun það hafa í för með sér breytingar á ábúðarlögum, nr. 64/1976, með síðari breytingum. Frumvarp til laga um breytingu á ábúðarlögum, nr. 64/1976, er lagt fram í þeim tilgangi að koma á samræmdu verðmati mannvirkja og endurbóta í eigu fráfarandi ábúenda á jörðum yfir landið allt. Í frv. er gert ráð fyrir verulegum breytingum á VI. kafla laganna sem ber nafnið ,,Um úttektir á leigujörðum.`` Samkvæmt 16. gr. ábúðarlaga, nr. 64/1976, er landeiganda skylt að kaupa af fráfarandi ábúanda mannvirki og umbætur sem er til frambúðar komið haganlega fyrir og sem nauðsynlegar eru til búrekstrar á jörðinni, á því verði sem úttektarmenn meta eða eftir atvikum yfirmatsnefnd ef úttektarmati er skotið til yfirmats skv. 64. gr. laganna. Samkvæmt gildandi lögum skulu sérstakir úttektarmenn, tveir í hverju sveitarfélagi, framkvæma úttektir og mat á eignum og endurbótum fráfarandi ábúenda við ábúðarlok. Mati þessara úttektarmanna verður síðan skotið til yfirmatsnefnda en í hverri sýslu starfar ein sérstök yfirmatsnefnd. Ljóst er að mikil hætta er á að við þessar aðstæður sé lítið samræmi í mati á mannvirkjum og endurbótum fráfarandi ábúenda víðs vegar um landið eða þar sem svo margir matsmenn eru við störf. Þessu fyrirkomulagi er því nauðsynlegt að breyta eða a.m.k. mjög æskilegt. Í gildandi lögum eru jafnframt engin ákvæði um hvaða sjónarmið úttektarmönnum eða yfirmatsnefndum beri að leggja til grundvallar við mat á eignum og endurbótum fráfarandi ábúanda. Það hefur leitt til þess að þegar úttektarmat liggur fyrir ríkir oft mikil óvissa hjá báðum aðilum um hvort mat úttektarmanna sé rétt eða hvort rétt sé að skjóta því til yfirmats. Yfirmat tekur oft langan tíma og kostar oft talsvert fé. Með því að setja skýrar reglur um matsaðferðir er líklegt að þeim úttektum sem skotið er til yfirmats verði fækkað verulega en með frv. þessu er stefnt að því að settar verði skýrar og gagnsæjar reglur sem leiða eiga til þess að aðilar úttektarmats eigi að geta séð greinilega hvort ástæða sé til að skjóta mati úttektarmanna til yfirmats eða ekki. Með frv. þessu er leitast við að ráða bót á þeim annmörkum sem eru á gildandi löggjöf og gerð hefur verið grein fyrir. Helstu nýmæli frv. eru þau að gert er ráð fyrir að gagngerðar breytingar verði á núverandi fyrirkomulagi um skipan úttektarmanna og yfirmatsnefndar. Við samningu frv. var talið nauðsynlegt að úttektarmenn og yfirmatsmenn starfi á landsvísu og var ákvæði þess efnis tekið inn í frv. til að tryggja að fullt samræmi náist við mat á eignum og endurbótum fráfarandi ábúanda alls staðar á landinu. Við samningu frv. þessa voru einnig ýmsar leiðir skoðaðar varðandi það hvaða tilhögun ætti að hafa á skipan úttektarmanna og yfirmatsnefnda. Auk þeirrar leiðar sem lögð er til í frv. þessu var m.a. skoðað hvort rétt væri að haga skipan úttektarmanna og yfirmatsnefndar þannig að tilnefningar úttektarmanna og aðila í yfirmatsnefnd væru eingöngu á hendi aðila utan Bændasamtaka Íslands og landbrn., t.d. þannig að allar tilnefningar úttektarmanna og yfirmatsmanna væru á hendi dómstóla eða annarra aðila. Í frv. er hins vegar farin sú leið að gert er ráð fyrir að landbrh. skipi tvo úttektarmenn, annan án tilnefningar en hinn samkvæmt tilnefningu Bændasamtaka Íslands. Jafnframt er gert ráð fyrir að landbrh. skipi þrjá menn í yfirmatsnefnd, einn án tilnefningar, einn samkvæmt tilnefningu Bændasamtaka Íslands og einn samkvæmt tilnefningu Hæstaréttar Íslands. Gert er ráð fyrir að sá síðastnefndi verði formaður yfirmatsnefndarinnar. Að mati þeirra sem stóðu að samningu frv. var þessi leið ekki síður talin til þess fallin að tryggja jafnræði aðila við úttektir og yfirmat þar sem gert er ráð fyrir að bæði Bændasamtök Íslands og landbrh. eigi einn fulltrúa hvor í undirmati og yfirmatsnefnd. Með því er tryggt að sjónarmið hlutaðeigandi aðila fái ávallt komist að við meðferð sérhvers máls. Við yfirmat er auk þess gert ráð fyrir að Hæstiréttur Íslands tilnefni oddamann í yfirmatsnefnd. Varamenn skulu skipaðir bæði fyrir úttektarmenn og yfirmatsmenn. Ekki eru í frv. gerðar kröfur um sérstaka menntun úttektarmanna eða yfirmatsmanna en mikil áhersla verður lögð á að í þessi störf veljist menn með góða þekkingu og færni til að sinna þeim verkefnum sem þeim er ætlað að sinna ef frv. þetta verður að lögum. Í frv. er enn fremur það nýmæli að gert er ráð fyrir að lögfest verði að ákveðnu marki hvaða sjónarmið úttektarmönnum og yfirmatsnefndarmönnum beri að leggja til grundvallar við mat á mannvirkjum og endurbótum fráfarandi ábúanda. Gert er ráð fyrir að miðað verði við raunvirði eigna og endurbóta fráfarandi ábúanda en einnig er gert ráð fyrir að úttektarmenn hafi ákveðið svigrúm til að hækka og lækka mat á einstökum eignum og endurbótum fráfarandi ábúanda eftir ástandi þeirra, viðhaldi o.fl. Gert er ráð fyrir að landbrh. setji reglugerð um framkvæmd mats að öðru leyti. Meginefni frv. er samkvæmt framansögðu að skv. 1. gr. frv., 38. gr. laganna, verður enn skylt að framkvæma úttektir við ábúðarlok við mat á eignum og endurbótum fráfarandi ábúanda sem lagt skal til grundvallar við ákvörðun á kaupverði þeirra mannvirkja og endurbóta sem jarðeiganda er skylt að kaupa af fráfarandi ábúanda. Samkvæmt 2. gr. frv., 39. gr. laganna, skulu úttektir framkvæmdar af lögskipuðum úttektarmönnum og er gert ráð fyrir að úttektarmenn starfi á landsvísu. Í 3. gr. frv., 40. gr. laganna, er ákvæði um starfshætti úttektarmanna, um frest til að byrja úttekt, skyldu til að framkvæma vettvangsskoðun, að þeir skuli gefa fráfarandi jarðeiganda og viðtakandi ábúanda kost á að vera viðstaddir og gæta réttar síns og um atriði sem úttektarmenn skulu skoða við úttekt. Í 4. gr. frv. eða 41. gr. laganna, er ákvæði um sjónarmið sem úttektarmönnum ber að leggja til grundvallar við mat á eignum og endurbótum fráfarandi ábúanda, þá að miða skuli við raunvirði eigna, en reglur þessar hafa þó að geyma ákveðið svigrúm til að taka tillit til ástands og viðhalds eigna og feira. Í 5. gr. frv., 42. gr. laganna, er ákvæði um að úttektarmenn skuli skila skriflegum, rökstuddum niðurstöðum, undirrita úttektir og skila úttektum eigi síðar en fjórum vikum eftir að vettvangsskoðun lauk. Í 6. gr. frv., 43. gr. laganna, eru ákvæði um greiðslu kostnaðar af úttektum, en hann skiptist að jöfnu milli jarðeiganda og fráfarandi ábúanda. Í 7. gr. frv., 44. gr. laganna, eru ákvæði um að jarðeigandi og ábúandi geti krafist yfirmats á eignum fráfarandi ábúanda innan tveggja vikna frá dagsetningu úttektar. Einnig eru þar ákvæði um skipan yfirmatsnefndar sem er eins og áður hefur verið gerð grein fyrir framkvæmd af landbrh. samkvæmt tilnefningu Bændasamtaka Íslands og Hæstaréttar Íslands auk þess sem einn aðili er skipaður án tilnefningar. Enn fremur eru þar ákvæði um að reglur 3.--5. gr. frv., eða 40.--43. gr. laganna, skuli gilda um störf yfirmatsnefndar eða sambærileg ákvæði og um úttektarmenn. Svo og ákvæði um að yfirmatsnefnd skuli ráða niðurstöðum sínum á fundum að lokinni vettvangsskoðun, að afl atkvæða ráði úrslitum ef ágreiningur verður, að nefndin skuli skila skriflegum rökstuddum niðurstöðum, að nefndarmenn skuli staðfesta yfirmatsgerðir með undirritun sinni og skila niðurstöðum sínum eigi síðar en fjórum vikum eftir að vettvangsskoðun lauk. Þá er þar ákvæði um að yfirmatsnefnd úrskurði um hver skuli greiða kostnað af störfum hennar. Að öðru leyti er fram kemur í frv. gilda um störf úttektarmanna og yfirmatsnefndar almennar reglur og gildandi löggjöf á hverjum tíma. Felld eru úr eldri lögum ákvæði um að úttektir skuli fara fram fyrir 20. júní ár hvert svo og ákvæði um þóknun úttektarmanna og yfirmatsmanna. Fyrir úttektir og matsstörf skuli miðað við dagkaup eins og það er reiknað í verðlagsgrundvelli landbúnaðarafurða hverju sinni, en hvorugt ákvæðið þykir raunhæft í framkvæmd. Eins og áður segir er með frv. þessu stefnt að því að færa mat á eignum og endurbótum fráfarandi ábúanda við ábúðarlok til eðlilegra horfs og nútímalegri stjórnsýslu og mun því leitast við að stuðla að samræmdu og óháðu mati yfir allt landið. Er það ætlun mín að sú tilhögun sem þetta frv. hefur að geyma muni leiða til réttlátari niðurstöðu við úttektir og eftir atvikum yfirmat fyrir bæði seljendur þá eða fráfarandi ábúendur og kaupendur þá eða jarðeigendur. Hæstv. forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðar þeirrar er fylgir frv. og athugasemda með frv. Sá sem hér stendur átti sér auðvitað þann draum að tala fyrir þessu máli á haustþinginu og að það tæki gildi helst um síðustu áramót, við upphaf nýrrar aldar. Sá draumur er farinn þannig að þarna mun auðvitað landbn. gera einhverja breytingu á. Hæstv. forseti. Að lokum legg ég til að frv. verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Forseti vill segja til huggunar fyrir hæstv. landbrh. að það er tæpt ár þangað til ný öld hefst.

Herra forseti. Ég vil í upphafi taka undir með hæstv. ráðherra að hér er vissulega með því frv. sem hæstv. ráðherra leggur nú fram, þ.e. frv. til laga um breytingu á ábúðarlögum, nr. 64/1976, með síðari breytingum, tekið á ýmsum annmörkum í gildandi lögum. Hins vegar er spurning hvort hér er gengið nægjanlega langt og hvort það hefði þurft að líta til fleiri greina í núverandi lögum. Áður en ég vík að því vil ég nefna aðeins eitt af þeim atriðum sem kemur fram í frv. en það varðar 2. gr. frv., eða 39. gr. núgildandi laga, en í athugasemdum segir einmitt, með leyfi forseta: ,,Ekki eru í frumvarpinu gerðar kröfur um sérstaka menntun úttektarmanna en ljóst er að mjög mikilvægt er að til starfa fáist menn með góða þekkingu og færni þessu sviði.`` Ég geri ráð fyrir því, herra forseti, að hv. landbn. muni grandskoða þetta og velta því fyrir hvort þurfi að setja inn í textann skýrari fyrirmæli um það hvernig við getum nálgast það sem best að fá úttektarmenn sem fylla þau skilyrði sem hér eru nefnd. En eins og ég sagði áðan þarf kannski helst að velta vöngum yfir því hvort nægjanlega víða sé tekið á í gildandi lögum. Í þessu sambandi er rétt að vekja athygli á stjórnsýsluendurskoðun sem Ríkisendurskoðun vann og skilaði af sér í sérstakri skýrslu í október 1998. Þar kemur einmitt fram að Ríkisendurskoðun telur að gera þurfi ýmsar lagfæringar á núgildandi lögum. Ég vil vitna í skýrsluna þar sem fjallað er um þessi mál. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Ríkisendurskoðun kannaði þá fjárhæð sem ábúendur umræddra ríkisjarða greiða á ári í leigu eða svonefnt afgjald fyrir jarðirnar. Lagaákvæðum um leigufjárhæðir ríkisjarða er ekki til að dreifa utan 33. gr. ábúðarlaganna, nr. 64/1976, sem fjallar um jarðir sem eru í erfðaábúð en þær jarðir eru eins og áður hefur komið fram ekki sérstaklega til skoðunar hér.`` Hér vekur Ríkisendurskoðun sérstaka athygli á því að lögin taka ekki nægjanlega skýrt á afgjaldi fyrir jarðirnar og í þessari skýrslu er ekki verið að fjalla um þær jarðir, þ.e. sem eru í erfðaábúð sem fjallað er um í 33. gr. laganna, en þar eru ákvæði um leigufjárhæðir. Áfram segir, með leyfi forseta, í skýrslu Ríkisendurskoðunar: ,,Engin skylduákvæði eða settar reglur er að finna um afgjald eða leigu annarra ríkisjarða sem eru í ábúð. Í 7. gr. ábúðarlaga er að finna ákvæði sem heimilar samningsfrelsi á þessu sviði en þar er einnig heimildarákvæði um viðmið leigufjárhæðar.`` Herra forseti. Það er eimitt hér sem ég tel ástæðu til að velta vöngum yfir hvort ástæða hefði verið til þess að endurskoða 7. gr. og hafa ákvæði þar skýrari en er í núgildandi lögum. En með leyfi forseta vil ég halda áfram með skýrslu Ríkisendurskoðunar, því hér segir: ,,Ríkisendurskoðun beindi fyrirspurn til jarðadeildar landbúnaðarráðuneytisins um leigufjárhæðir, sérstaklega með tilliti til ofangreinds. Í svari ráðuneytisins segir orðrétt: ,,Á árinu 1979 eða 1980 ákvað ráðuneytið að leiga eftir ríkisjarðir skyldi vera 3% af fasteignamati á landi jarðar og þeirra mannvirkja sem ríkið ætti á viðkomandi jörð. Jafnframt 3% af mismun á fasteignamati og úttektarmati (kaupverði) mannvirkja.`` Herra forseti. Ég vil vekja sérstaka athygli á þeirri setningu sem hér kemur síðan áfram í svari ráðuneytisins: ,,Ekki hefur tekist að fá upplýsingar um þessa ákvörðun til þess að varpa ljósi á það hvers vegna 3% eru valin en ekki t.d. 5%, eða þá önnur viðmiðun.```` Herra forseti. Ýmislegt virðist benda til þess í tilvitnuðum orðum að ástæða sé til að skoða sérstaklega þessi ákvæði í núgildandi lögum. Enn vil ég halda áfram, því í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir hér örlítið aftar: ,,Það er mat Ríkisendurskoðunar að leiga sem nemur 3% af fasteignamati jarðar og mannvirkja sé of lág með tilliti til þeirra fjármuna sem liggja í þeim eignum sem hér um ræðir og má sjá nánari rökstuðning fyrir þessu áliti Ríkisendurskoðunar í öðrum köflum í skýrslunni.`` Áfram er haldið í skýrslu Ríkisendurskoðunar og það er kannski meginniðurstaðan varðandi það sem ég hef verið að segja því hér segir þegar enn er búið að taka saman hluta af því sem ég hef áður sagt, með leyfi forseta: ,,Að mati Ríkisendurskoðunar er tímabært að taka löggjöf um ríkisjarðir að þessu leyti til endurskoðunar.`` Herra forseti. Full ástæða er til þess að hvetja hv. landbn. til þess að skoða þetta frv. vel í ljósi og í samhengi við stjórnsýsluendurskoðun Ríkisendurskoðunar og gildandi lög. Þess vegna tel ég brýnt að nefndin fari yfir málið og kalli til sín, ekki aðeins fulltrúa ráðuneytisins, heldur einnig fulltrúa Ríkisendurskoðunar, þannig að fara megi gaumgæfilega yfir málið og það náist eins og hæstv. landbrh. tilgreindi í ræðu sinni að væri megintilgangur frv., að fella burt helstu annmarka í gildandi lögum. Að lokum, herra forseti, vil ég taka undir orð hæstv. forseta að það er nægur tími til að ná þessu máli fram fyrir upphaf næstu aldar, nýrrar aldar. Ég vil því að lokum koma þeirri ósk á framfæri að okkur í landbn. takist að afgreiða málið frá okkur töluvert fyrr þannig að það megi ná breytingum fram á þessum lögum á þessu ári.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á ábúðarlögum, einkum er varðar úttektir á jörðum og þegar leiguliðaskipti verða á jörðum. Ljóst er að gildandi ábúðarlög eru í ýmsu úrelt, t.d. hvað það varðar að hreppstjórar skuli vera úttektarmenn hver í sínum hreppi og í rauninni stýra úttektinni en því miður hefur hreppstjórastarfið víðast hvar verið lagt niður á landinu. Eðlilegt er að gera þurfi breytingar m.a. með tilliti til þess. Ég vil þó leggja áherslu á að það ber að auðvelda leiguliðaskipti á jörðum, þau þurfa að vera eins auðveld, einföld og skýr og kostur er þannig að sem minnst hætta sé á að upp komi ágreiningur. Markmið þessara breytinga stuðla að því. Það tel ég vera ágætt. Herra forseti. Ég vil gera fyrirspurn til hæstv. ráðherra og hv. landbn. um hvort nauðsynlegt sé að gera úttekt með þessum hætti að skyldu. Það eru fleiri en ríkið sem er skylt að leigja jarðir og leigja jarðir til ábúðar, það eru líka einstaklingar og félagasamtök og fleiri aðilar, allir sem eiga jarðir sem uppfylla skilyrði og kröfur um að skuli vera í ábyrgð þegar þeir leiga þær í ábúð. Það getur verið hið besta samkomulag milli bæði landeiganda og fráfarandi leiguliða um hvernig skuli háttað mati á eignum jarðarinnar og jafnvel til næsta manns. Mér finnst því að það eigi að skoða hvort það eigi að skylda þetta, hvort það eigi ekki bara að vera með þeim hætti að þegar aðilar hafa ekki náð samkomulagi eða óska eftir því að þetta mat fari svona fram þá fari það fram en ekki sé verið að skylda þá aðila sem með sínum góða og gegna hætti geta náð þar fullu samkomulagi og látið það ganga þannig. Nú er líka aðeins óljóst í framkvæmd á leiguliðaskiptum varðandi þetta mat. Kannski er enginn viðtakandi reiðubúinn til þess að greiða fyrir þau mannvirki eða viðtakandi leiguliði, að vísu er honum heimilt þá að semja við leigusala sinn en það gæti þurft að gera þetta frjálsara þar sem fullt samkomulag er um. Ég bendi líka á, í framhaldi af því, 6. gr. þar sem kostnaður við úttekt greiðist að jöfnu af landeiganda og fráfarandi ábúanda. Þetta er mjög opið varðandi kostnaðinn. En þarna er það landeigandinn í sjálfu sér sem setur reglurnar í flestum, þó svo að rétturinn sé líka ábúandans, en um getur verið að ræða verulegan kostnað og ég tel að það ætti að skoða hvort ekki væri sett þarna takmörkun á kostnaðinn. Fráfarandi ábúanda getur verið heilmikið mál að greiða háa reikninga fyrir úttekt, jafnvel sem full sátt og samkomulag hefur verið um og jafnvel án úttektar. Ég tel að þetta atriði eigi að skoða. Að öðru leyti legg ég áherslu á það að ég tel að ríkið eigi að eiga jarðir og vera góður jarðaeigandi og fara vel með eignir sínar og tel mikilvægt að ríkið geri það. Ég er algjörlega andvígur þeirri umræðu að ríkinu beri að losa sig við jarðeignir sínar. Að sjálfsögðu er eðlilegt að leiguliðar sem sitja og búa jarðir eigi greiðan aðgang að því að kaupa sínar jarðir til búskapar en að öðru leyti er það í góðu lagi að ríkið eigi jarðeignir sem það getur varið bæði til einstaklings og almenningsnota þegar svo ber við. Ekki er neinn akkur fyrir ríkið í sjálfu sér að vera að losa sig við jarðeignir akkúrat vegna þess að það sjái ekki neinn tekjumöguleika af þeim í ár. Varðandi jarðeignir eru þetta auðlindir sem við horfum til, ekki bara til örfárra ára, heldur kannski tuga eða hundrað ára og okkur ber að hugsa þannig. Ég vil ítreka það. Skoðun mín er sú að jarðarafnotum til leiguliða sem sitja og búa jarðir með viðunandi og góðum hætti, það er ekki endilega kappsmál fyrir ríkið að vera að innheimta háa leigu ef búseta er tryggð og vel farið með eignina. Ábúendur á jörðum eru ekki aðeins ábúendur að mannvirkjum, þeir eru líka landverðir, þeir eru verðir þeirra náttúruauðlinda sem ríkið á og þeim er þá falin eins konar landvarsla á og það ber einnig að horfa til þess og sýna því fulla virðingu. Herra forseti. Ég ítreka að það ætti að skoða hvort ekki megi gefa opna heimild þar sem fullt samkomulag er um þannig að ekki þurfi að hleypa þessu í rándýrar úttektir nema þegar nauðsynlegt er. Ég get svona skotið því að í lokin að ég vona, enda þótt ráðherra hafi gert þetta að fyrsta frv. sínu á þessu ári, að hann telji ekki mikilvægast að fara að skipa úttektarmenn á stöðu bænda í landinu. Það hefði samt verið ágætt að við hefðum hafið árið með einhverju myndarlegra frv. gagnvart bændum og landbúnaðinum.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessar tvær ágætu ræður sem hér voru fluttar um þetta mál. Að hefja árið með myndarlegra frv., það var auðvitað ætlunin. En það var ekki síst fyrir mælsku þingsins á haustþingi að þetta frv. mitt dagaði hér uppi. Vinstri grænir hafa verið iðnir í stólnum við að ræða þjóðmálin sem betur fer og leggja gott til. Ég komst því ekki að fyrir jólin með þetta litla frv. mitt sem ég tel reyndar mjög mikilvægt. Þar eru ýmis atriði sem mikilvægt er að fylgja eftir. Ég vil segja við hv. þm. að það er rétt sem fram kom í báðum ræðum að Ríkisendurskoðun gagnrýndi árið 1998 ýmislegt í framkvæmd ábúðarloka á ríkisjörðum, sölu ríkisjarða, útleigu á ríkisjörðum o.s.frv. Ýmis ný lög frá Alþingi hafa gert það að verkum að beita þarf öðrum vinnubrögðum, lög um jafnræði, lög um stjórnsýslu, lög um upplýsingaskyldu o.s.frv. Alþingismenn gera kröfu um heiðarlegt þjóðfélag. Þeir gera kröfu til þess að mönnum sé ekki mismunað. Það hefur verið vaxandi krafa Alþingis Íslendinga á síðustu misserum. Sem betur fer, segi ég. Þetta frv. og sú breyting sem það gerir ráð fyrir taka á einum þætti þessa máls, óháðu mati og hlutlausu á kaupum eigna á ríkisjörðum við búskaparlok. Hins vegar vil ég benda á að forveri minn, Guðmundur Bjarnason, tók á mörgum öðrum þáttum sem hann setti skýrar reglur um í samráði við Ríkisendurskoðun eftir þá úttekt sem gerð var. Þær reglur undirskrifaði hann hinn 1. maí sl. Þar er t.d. gert ráð fyrir að allar ríkisjarðir sem leigja skal eða selja skuli auglýsa opinberlega. Kauprétt og mat á jörðum sem landseti hefur setið tíu ár eða lengur skal og meta af Ríkiskaupum. Það kann vel að vera að þetta hlægi hv. þm. en Guðmundur Bjarnason vann eftir þeirri reglu sem forverar hans höfðu unnið eftir, hvað þeir heita nú allir: Halldór Blöndal, Steingrímur J. Sigfússon, Jón Helgason og þannig get ég rakið aftur. Þá voru aðrar reglur en nú eru gerðar kröfur um að unnið sé eftir eins og ég hef rakið. Ég held að það hafi verið mjög mikilvægt. Hér hafa hv. þm. komið inn á ýmis atriði. Auðvitað treysti ég því, þegar ég kem hér sem landbrh. með svo mikilvægt mál inn í þingið, að hv. landbn. taki það til þeirrar skoðunar sem hún telur þörf á. Og vissulega hefði ég viljað leggja hér fram lagabálkinn allan en því miður er endurskoðun enn í gangi. Ég tel hins vegar brýnt að fara að tillögum Ríkisendurskoðunar hvað þetta varðar og koma því á hreint sem fyrst að menn búi í þeim efnum við ein lög og eina reglu eins og sagt var á Þingvöllum árið 1000. Hv. 4. þm. Austurl., Einar Már Sigurðarson, talaði hér um leigugjaldið, hvort það er 3% eða 5%. Auðvitað er það matsatriði. Ég hef vissulega orðið var við að miðað við þær litlu tekjur sem margir hafa af jörðum sínum þá þeim finnst leigan há þegar hún er 3%. En þetta er matsatriði og mörkin sem sett verða eru auðvitað til skoðunar og nefndin fer yfir það. Hv. þm. taldi nægan tíma til að ná þessu máli fram og ég vona að það verði nú á vorþinginu. Hann nefndi einnig og taldi sjálfsagt eins og hv. 5. þm. Norðurl. v. að kaupréttur leiguliða eftir tíu ár væri virtur. Svo er auðvitað en það er annað mál og öðruvísi á því tekið. Hv. þm. Jón Bjarnason, 5. þm. Norðurl. v., hvatti til að auðvelda leiguliðaskipti og það að selja ábúendum ríkisjarðir. Hann varaði við ýmsu við sölu ríkisjarða. Ég vil auðvitað lýsa því hér yfir að ég er þeirrar skoðunar að ríkisjarðir séu betur komnar í höndum þeirra sem sitja þær heldur en ríkisins. Ég hvet þá óspart til þess að kaupa það land, ekki síst ef þeir hafa áhuga á því. Þeir styrkja sjálfa sig og byggð sína með því. Það er ljóst að þrátt fyrir stöðu landsbyggðarinnar og erfiða stöðu landbúnaðarins þá fer landverð á Íslandi hækkandi. Hvort sem um er að ræða eyðijarðir eða bújarðir þá hefur landverð sennilega aldrei verið jafnhátt. Ég er sannfærður um að land eigi eftir að verða enn eftirsóttara en það er í dag. Því miður er það ekki alltaf svo að fólk komi og setjist að á landi sem það kaupir. Land er keypt undir sumarhús o.s.frv. En vissulega er fengur fyrir byggðina að fá til sín gott fólk sem tekur þar þátt í mannlífi og rækir ýmsar skyldur sínar. Það styrkir. Einnig ber að hafa í huga þá framtíðarsýn að á Íslandi muni fleiri og fleiri búa yfir þeirri menntun og færni að geta notað þá tækni þjóðfélagsins sem við þurfum auðvitað sem fyrst til að ná árangri í að koma til fólksins almennilegum símakerfum og tækni, ljósleiðurum o.s.frv. Þannig munum við styrkja búsetu í hinum dreifðu byggðum. Hv. þm. Jón Bjarnason efaðist um að rétt væri að hafa þarna skyldu. Ég held að það verði nú að ríkja alveg skýrar reglur í þessu efni, ákveðin tímamörk til að forðast deilur og til þess að menn viti við hvað þeir búa, alla vega þegar ríkið á í hlut. Til að losna við klögumál og létta störf lögfræðinganna eins og hægt er tel ég best að hafa þarna skýr lög, skýrar reglur og skýrar tímasetningar. Hitt er svo annað mál hvað menn gera á eigin jörðum. Þannig verður þetta hins vegar að vera hvað ríkið varðar. Hv. þm. ræddi um kostnað sem greiðist að jöfnu. Nú veit ég ekki hver kostnaður verður í þessu, ég sé kannski ekki fyrir mér að hann verði neitt verulega hár. Þetta eru ekkert mjög margar jarðir á hverju ári, kannski fer þeim fækkandi sem þarf að taka svona út. Þessir úttektarmenn munu auðvitað búa yfir þekkingu til þess og taka jarðir í kippum í héruðum og meta þær. Ég er því ekkert viss um að það verði mikill kostnaður af þessu. Ég get t.d. miðað við úttekt á jörðum þar sem menn sem hafa setið tíu ár og lengur og eru að kaupa. Ríkiskaup hafa annast úttektina og það er ekki mikill kostnaður af henni. Ég bind vonir við að kostnaðurinn geti verið í lágmarki. Það er sjálfsagður hlutur að huga að því sem hv. þm. nefnir, um hvort hafa eigi þak á þessu eða eitthvað slíkt. Ég ætla ekki að úttala mig um það en ég vona að af þessu þurfi ekki að vera mikill kostnaður. Hv. þm. mælir með lágri leigu. Einu verðum við að átta okkur á sem ég hef orðið mjög var við vaxandi óánægju með. Ef ríkið skaffar sitt fyrir lítið eða ekkert þá er óánægja nágrannans töluverð. Menn gera kröfu um það í landbúnaði sem og öðrum atvinnugreinum að búa við nokkurt jafnræði. Ég vil minna á að of lág leiga gæti kallað á deilur. En sem betur fer þá held ég að flestar ríkisjarðir séu leigðar fyrir nokkuð sanngjarnt verð og vona ég að svo verði áfram. Hv. þm. minntist á eyðijarðir. Þær eru auðvitað mikil auðlind og sameign íslensku þjóðarinnar en þar verða menn að fara varlega. Eitt er víst að ef tekin verður upp einhver ákvörðun um sölu á þeim þá megum við ekki eyðileggja markaðinn með því að demba þeim á sölu. Allar þær jarðar sem seldar verða verður að auglýsa, alveg eins og allar jarðir til leigu verða auglýstar. Þetta er auðvitað opinbert mál í hvert sinn. Ég get tekið undir það með hv. þm. að ríkinu liggur ekki nein ósköp á í þeim efnum. Þessi verkefni eiga að vera í góðu samráði við heimamenn, ekki síst sveitarstjórnir. Ég þakka þessar ágætu ræður og lýk máli mínu, hæstv. forseti.

Herra forseti. Að mínu viti taka þessi lög til allra jarða en ekki bara ríkisjarða. Þeir sem leigja jörð til ábúðar skulu samkvæmt þessum lögum láta leiguliðaskipti fara þannig fram. Vissulega er þó mikill meiri hluti jarða í sjálfu sér ríkisjarðir. Ég ítreka að sú lagabreyting sem hér stendur til er brýnt verkefni og virkilega tímabært eins og hæstv. ráðherra hefur rækilega gert grein fyrir. Það sem ég átti við var hins vegar að ég hefði heldur viljað sjá frv. um bráðaaðgerðir vegna suðfjárbænda í landinu sem margir hverjir búa við mjög erfiða stöðu. Ég vil ítreka að við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs munum virkilega styðja við bakið á hæstv. landbrh. þegar hann kemur fram með markvissar og góðar tillögur, t.d. til að styðja sauðfjárbændur í landinu.

Hæstv. forseti. Vissulega getur hv. landbn. skoðað það atriði sem hv. þm. nefnir, þ.e. þegar einstaklingar eða aðrir en ríkið eiga í hlut. Ég vil hafa það alveg klárt að mín skoðun er að mikilvægt er, þegar ríkið á í hlut, að þar fari fram formleg úttekt. En nefndin fer nú yfir þetta. Síðan vil ég þakka hv. þm. þann stuðning sem hann ætlar að sýna í sauðfjársamningunum. Ég segi eins og Kári Sölmundarson: Ber er hver að baki nema sér bróður eigi. Ég fagna þeirri mikilvægu yfirlýsingu og lýsi því yfir að ég vona að þeir samningar sjái dagsins ljós sem allra fyrst. Alla vega vinnur nefndin nú hratt að því að klára samningana gagnvart sauðfjárbændum þannig að þar líti dagsins ljós langtímasamningur sem skilað gæti þeirri búgrein fram á veginn á nýrri öld, sem að mínu mati hófst um síðustu áramót.

Herra forseti. Við munum að sjálfsögðu styðja góðan sauðfjársamning ef hann verður fullnægjandi og vit í honum fyrir sauðfjárbúskap í landinu. Betur væri að ráðherra ráðfærði sig oftar við okkur í þeim efnum. Það sem ég lagði áherslu á hér voru hins vegar bráðaaðgerðir fyrir sauðfjárbændur. Samningurinn sem hæstv. ráðherrann var að tala um kemur ekki til framkvæmda fyrr en u.þ.b. að ári liðnu, á því bili sem við deilum um hvort hefjist fyrsta ár nýrrar aldar eða hin nýja öld. Við þyrftum því nú þegar --- og reyndar á nýliðnum haustdögum í síðasta lagi --- að fara í bráðaaðgerðir varðandi stöðu sauðfjárbænda. Það var það sem ég átti við. En ég ítreka, herra forseti, að ég fagna því að hæstv. landbrh. muni leita til okkar þingmanna vinstri grænna svo eitthvað gott muni standa í þessum sauðfjársamningum.

Hæstv. forseti. Mér þykir mjög mikilvægt þegar sá samningur lítur dagsins ljós að þingið komi sem fyrst að því máli. Landbn. tekur það til umfjöllunar og þar kemur allur hinn skynsami þingheimur að því að landbn. er vel skipuð. Ég verð kannski að hryggja hv. þm. með því að ég veit ekki hvort samningarnir duga fyrir alla sauðfjárbændur en ég vona að þeir geti hleypt þeim krafti í þá búgrein að hún styrkist. Beingreiðsluhafar í sauðfjárrækt eru 2.500--2.600 og margir búa smátt. En ég bind samt sem áður vonir