Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jónas Jónsson) *) Jeg get verið stuttorður um þessa till. Jeg vænti þess, að hún verði borin undir atkv. í tvennu lagi, því sumir kunna að vilja greiða atkvæði með A-lið, þótt þeir fallist ekki á B-lið. Tilgangur þáltill. er fyrst og fremst að vekja sjerstaka athygli á verndun þingvalla. 1000 ára afmæli Alþingis fer bráðum í hönd, og má ekki seinna vera en að farið sje að hugsa til einhverra framkvæmda til verndunar og umbóta á staðnum. Jeg ber ekki þessa till. fram samkv. ósk þingvallanefndarinnar, en hitt veit jeg, að nefndarmenn óska allir einhverrar löggjafar um þingvöll. En bæði nefndin og aðrir líta í rauninni svo á, að ekki þurfi annars með en að gefa þessari nefnd, sem þegar er skipuð og starfar að undirbúningi hátíðahaldanna, víðtækara starfssvið. Að fimm árum liðnum má búast við miklum fólksstraumi til þingvalla víðsvegar af landinu og frá öðrum löndum, til þess að vera við hátíðahöldin. Það þarf því að hefjast handa sem allra fyrst, bæði um friðun á þessum helga stað þjóðarinnar og að gera nauðsynlegan undirbúning undir hátíðahöldin og til að taka á móti öllum þeim mannfjölda, sem þangað mun leita, án þess að leggja alt of mikið í kostnað. Og það verður að líta jafnt eftir veradun staðarins utan þinghelginnar sem innan. Ef t. d. einhver fyndi upp á því að byggja hús á vestari bakka Almannagjár, sem er utan þinghelginnar, yrði það til að stórspilla þessum fornhelga stað. Um annan lið till. er það að segja, að sæmd þjóðarinnar krefst þess, að staðir, sem frægir eru úr fornsögum vorum, falli ekki í niðurníðslu. Mætti t. d. nefna staði eins og Hlíðarenda, Bergþórshvol og Hjarðarholt í Dölum og fleiri. Jeg ætla að nefna eitt dæmi um staðreyndir þær, sem hjer eru hverjum manni sýnilegar, um meðferð þessara frægu sögustaða, enda þótt mörgum sje þetta allviðkvæmt mál. Fyrir 40 árum síðan var hjer á ferð W. Morris, merkismaður mikill og hinn mesti Íslandsvinur. Segir hann í ferðaminningum sínum, að sig hafi brostið orð til að lýsa hrifning sinni, er hann kom í landsýn, enda var maðurinn búinn að lesa mikið um land og þjóð og mjög fróður í sögu okkar. Hann ferðaðist hjer víðsvegar um landið og kom meðal annars að Hlíðarenda, Bergþórshvoli og víðar. En maðurinn var alt of kurteis og vinveittur í okkar garð til þess að lýsa tilfinningum sínum, þegar hann kom þangað. En það er auðsætt, að koma hans á þessa forahelgu staði hefir verkað á hann eins og ískalt steypibað. Jeg vil ekki mæla í gegn till.hv. 2. þm. S.-M. (IP), en jeg hugsa mjer, að hæfir menn verði fengnir til að gera skynsamlegar tillögur um endurreisn fornra sögustaða, þegar að því verður horfið. Enda þótt B-liður till. minnar og viðhorf háttv. 2. þm. S.-M. (IP) við henni sje ekki gagnhugsað enn, eru þar þó nefndir ýmsir þeir staðir, sem einna brýnust nauðsyn ber til að teknir verði til varðveislu og verndunar. Óyfirlesin ræða.

Ingvar Pálmason Jeg á brtt. við þessa till., en jeg vil strax taka það fram, að jeg tel sjálfan mig ekki öðrum færari til að benda á einn sögustað öðrum frægari, er ganga skyldi fyrir öðrum, er þeir verða endurreistir. Ef að því yrði horfið, að fje yrði veitt til þess að byggja upp slíka staði, ætti að minni ætlun að skifta því fje á milli landsfjórðunganna. Brtt. mína ber að skoða sem bending aðeins, en ekki sem bindandi fyrirmæli. Ennfremur er upptalning sögustaðanna alls ekki tæmandi, því benda má á ýmsa fleiri staði, sem vert er að kæmu til greina, t. d. Haukadalur í Biskupstungum o. s. frv. Einnig vil jeg leyfa mjer að benda á það, hvort ekki þætti rjett, að ríkið reyndi að reisa skorður við því, að slíkir merkisstaðir gengi úr eign þess, ef það á þá enn þá, og eins að það næði eignarhaldi á þeim jörðum forafrægum, sem ekki eru lengur ríkiseign.

Eggert Pálsson Jeg get lýst yfir því, að jeg mun greiða atkvæði með þáltill., en ekki með brtt. 553, sem mjer er nokkur þyrnir í augum, því hún fer fram á að fella niður part af þáltill., en er engin viðbót við hana, þó að brtt. sje orðuð svo sem væri hún aðeins viðaukatillaga. Viðvíkjandi Hlíðarenda og Bergþórshvoli skal jeg taka það fram, vegna þess, hve vel jeg þekki til þar, að það væri sjerstök ástæða til að byggja þá bæi upp. Hjarðarholt og Reykholt munu vera sæmilega hýst, en Bergþórshvoll er í hinni mestu niðurníðslu nú sem stendur. En þangað er nú nýlega kominn ungur prestur, sem getur ekki sætt sig við annað en að bærinn verði bráðlega bygður upp að nýju. Enda hlýtur það að verða gert innan skamms, eins og á öðrum föllnum prestssetrum, með beinni og óbeinni aðstoð ríkisins, og er því tækifæri til að stuðla að því, að þar yrði bygt í viðeigandi stíl. Hvað Hlíðarenda snertir, þá horfir nokkuð öðruvísi við um hann en Bergþórshvol. Hann er sem sje ekki ríkiseign. En það væri þó innan handar, eins og nú stendur á þar, að fá jörðina keypta handa ríkinu fyrir mjög hæfilegt verð. Þar er, eins og allir geta skilið, hin mesta nauðsyn á, að ávalt sje vel húsað, því hjer kemur varla sá erlendur ferðamaður til Suðurlands, að ekki fari hann að Hlíðarenda, auk alls þess fjölda af innlendu fólki, sem fer þangað til að skoða staðinn. Ríður því næstum því eins mikið á að hressa þennan stað við sem sjálfan þingvöll. Og þetta er líka í sjálfu sjer auðvelt til framkvæmda, enda þótt Hlíðarendi sje nú „prívat“eign. Því eins og jeg tók fram, mun enginn þröskuldur verða á vegi þess, að ríkið eignist þá jörð fyrir sanngjamt verð, svo framarlega sem óskað væri eftir því.

Forsætisráðherra (JM): Jeg tel þessa þáltill. algerlega óþarfa í sjálfu sjer. Að því er A-liðinn snertir mun þingvallanefndin hafa fyrirskipanir um að athuga þá hluti, sem hann ræðir um, og hefi jeg því ekkert við það að athuga, þó sá liður verði samþyktur. Hitt álít jeg alls ekki tiltækilegt, að mæla fyrir um endurbyggingu fomra sögustaða á næstu árum, og nóg annað mun vera til, sem gera þarf, en fara að gera kostnaðaráætlanir um þetta fyrir næsta þing. Það getur verið, að þingvallanefndin hafi einhverjar ákveðnar skoðanir um, hvað sje forn stíll, en yfir höfuð mun vera erfitt að gera út um það, svo allir verði ásáttir, eða hvort bæina skuli byggja í 10., 11. eða 13. aldar stíl. Það má vel sjá það á fornum brjefum og öðrum skilríkjum, að húsagerð hefir verið mjög mismunandi á hverri öld. Það hefir ekki svo mikið að segja, hvaða staðir eru taldir upp í þáltill., því þá ber að skoða fremur sem dæmi um, við hvaða staði sje átt, heldur en að þá beri að taka öðrum fremur. Jeg get t. d. nefnt á Norðurlandi þverá í Eyjafirði, sem á síðari öldum hefir heitið Munka-Þverá, og einnig mætti nefna Grund í Eyjafirði. Brtt. hv. 2. þm. S.-M. (IP) tel jeg allsendis óþarfa og yfir höfuð ekki til bóta, og mun fáum þykja þörf að byggja upp á næstunni staði eins og t. d. í Vatnsfirði, Ljósavatn o. s. frv.

Ingvar Pálmason Jeg ætla ekki að gefa tilefni til neinnar togstreitu, því brtt. mína ber aðeins að skoða sem bendingu um, hvað jeg vildi sjerstaklega leggja áherslu á. Jeg benti og á, að jeg teldi æskilegt, að ríkið fargaði ekki úr eigu sinni stöðum, sem nefndir eru í fornum sögum og frægir eru síðan, og eins hitt, ef tækifæri byðist, að ríkið reyndi að eignast slíka staði. Jeg skildi svo ræðu hv. 1. þm. Rang. (EP), að það væri í ráði að endurbyggja staðinn að Bergþórshvoli. Væntanlega verður þá tekið tillit til þess, er bærinn verður bygður, að þetta er forn og frægur sögustaður. Ef brtt. mín verður skilin svo, að hún gefi tilefni til togstreitu eða verði til að spilla fyrir þessu máli, tek jeg hana heldur aftur, því jeg vil ekki verða valdur að því, að málið strandi hennar vegna.

Sigurður Eggerz Jeg vil taka í sama strenginn og hv. 1. þm. Rang. (EP). Jeg álít, að einna mest ríði á að byggja upp og vernda Hlíðarenda og Bergþórshvol, og það ætti að vera auðvelt að koma því í framkvæmd. Það er dagsanna, sem háttv. 1. þm. Rang. (EP) sagði, að nær allir útlendir ferðamenn, sem hingað koma, fara þangað austur, og er leitt til þess að vita, að þeir skuli þurfa að horfa upp á þá niðurníðslu, sem þar á sjer stað eins og nú standa sakir.

Jónas Jónsson *) Jeg vil svara hæstv.forsrh. (JM) því, að það yrði nefnd sagnfróðra manna, sem úr því yrði látin skera, hvað væri forn stíll. Fræðimenn vita vel, hvernig hýst var á söguöldinni á Hlíðarenda og á Bergþórshvoli. Það er svo sem auðvitað, að bærinn á Flugumýri var öðruvísi en bæir voru á söguöldinni. Fornaldarfróðir menn mundu t. d. miða við lýsingar Njálu, því menn koma auðvitað að Hlíðarenda til að sjá staðinn þar sem Gunnar bjó. Jeg er yfir höfuð ánægður með þær undirtektir, sem þessi till. mín hefir fengið hjá deildinni, og vil jeg skjóta því til hv. 1. þm. Rang. (EP), að hann undirbúi það, að landið taki Hlíðarenda undir sína vernd í náinni framtíð. Það er ekki eingöngu, að æskilegt væri, að þar risi bær í fornum stíl, heldur er þar og að öðru leyti mikil þörf gistihúss, sjerstaklega handa erlendum ferðamönnum. Óyfirlesin ræða.