Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum leyfi ég mér með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að óska þess að 1. varaþingmaður Sjálfstfl. í Vestf., Ragnheiður Hákonardóttir bæjarfulltrúi, taki sæti mitt á Alþingi á meðan. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Einar K. Guðfinnsson, 1. þm. Vestf.`` Ragnheiður Hákonardóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa á ný.

Forseti vill vekja athygli á því að samkvæmt 36. gr. og 44. gr. þingskapa er síðasti skiladagur nýrra þingmála í dag, þ.e. lagafrumvarpa og þingsályktunartillagna. Framkvæmdin hefur verið sú síðastliðin ár að fyrir lok skrifstofutíma eða lok þingfundar þurfa mál að hafa borist til skjalavörslunnar frá þingmönnum fullbúin þannig að unnt sé að skrá þau í málaskrá þingsins. Sömuleiðis verða bréf frá hæstv. ráðherrum um framlagningu stjórnarfrumvarpa að hafa borist innan sama frests. Þess er svo að vænta að þeim málum, sem koma til skráningar í dag, verði útbýtt á allra næstu dögum þegar fullprentun þeirra er lokið.

Þá vill forseti geta þess að málum hefur verið raðað á dagskrána í dag í nánu samstarfi við þingflokkana, enda eru eingöngu mál frá þingmönnum á dagskrá í dag. Gert er ráð fyrir að umræða um hvert mál standi í 20 mínútur. Þó er reiknað með að umræða um 1. dagskrármálið standi lengur, eða í um tvær klukkustundir. Reiknað er með að fundur geti staðið fram að kvöldmatartíma.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um grunnskóla, nr. 66/1995. Flutningsmenn auk mín eru hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson, Kolbrún Halldórsdóttir, Sigríður Jóhannesdóttir og Ögmundur Jónasson. Frv. er ákaflega skýrt og einfalt. Þar er gert ráð fyrir að við 1. mgr. 53. gr. laga bætist nýr málsliður svohljóðandi: ,,Heimildir, undanþágur eða tilraunastarfsemi samkvæmt þessari málsgrein geta þó aldrei falið í sér að sveitarstjórnir framselji öðrum ábyrgð og framkvæmd skólastarfs og kennslu.`` Þó að frumvarpstextinn sé stuttur býr mikið að baki. Hér erum við í raun og sanni að fást við grundvallaratriði stjórnmála, hvorki meira né minna, enda hefur almenn opinber umræða um þau mál sem hér eru til meðhöndlunar verið afskaplega mikil og sitt sýnist hverjum. Ég sagði grundvallarafstöðu til stjórnmála því að hér er hnykkt á því viðhorfi mínu og jafnaðarmanna að menntakerfið og heilbrigðiskerfið eiga ekki að fara undir mælistiku markaðarins heldur vera rekin á ábyrgð og fyrir tilverknað opinberra aðila á grundvelli samfélagslegrar þjónustu hvort heldur það er ríkisvaldið sem á í hlut ellegar sveitarfélög. Í því felst einfaldlega sú sannfæring okkar jafnaðarmanna að til að tryggja jafnræði og jafnrétti þegnanna þegar kemur að heilsugæslu og heilbrigðisþjónustu eða í afstöðunni til náms og menntunar, þá verði með skýlausum hætti þannig búið um hnúta að almenningur standi jafnfætis gagnvart þeim réttindum og þeim skyldum sem að baki búa og að þetta framboð þjónustu verði algerlega óháð efnahag, búsetu og félagslegri stöðu. Flóknara er þetta ekki. Það er hins vegar alkunna að þau viðhorf hafa gjarnan verið á kreiki í Sjálfstfl. í gegnum tíðina að fela markaðnum stóraukið hlutverk, þar á meðal á vettvangi heilbrigðisþjónustu og skólamála. Víða erlendis hefur fengist nokkur reynsla af slíku og hún er afskaplega skýr. Innan skamms hefur fyrirkomulag þjónustu þróast í þann farveg að til hafa orðið tvö kerfi, annað sem er blanda opinbers reksturs og einkareksturs þar sem þeir sem meira mega sín sækja þjónustuna. Hins vegar er kerfi sem er algerlega fjármagnað og rekið á vegum hins opinbera og þangað sækja þeir þjónustu sem höllum fæti standa fjárhagslega. Um það hefur verið nokkuð góð almenn pólitísk sátt í gegnum tíðina, a.m.k. að undanskildum stærsta flokki þjóðarinnar, Sjálfstfl., að verjast slíkri öfugþróun erlendis frá sem ég vísaði til, þótt allnokkur þrýstingur hafi komið upp annað slagið þess efnis að hleypa markaðnum lausum, láta fjárráð notendaþjónustu ráða nokkru um umfang og gæði hennar. Enn þá hefur þó tekist að halda þeirri heillegu umgjörð og hinum rauða þræði jafnræðis og jafnréttis til náms og heilbrigðisþjónustu. Nú er hins vegar enn ein atlagan gerð og er það sjálf grunnmenntunin, skólaskyldan í grunnskólunum sem er undir. Sannast sagna hafa þær raddir tæpast heyrst fyrr en nú, nema ef vera skyldi frá hreintrúuðum boðberum frjálshyggju sem eru sem betur fer fáir í þessu landi, að markaðsvæða ætti grunnskólana í landinu. En sjaldan er ein báran stök því að nú blasir það við að sjálfur menntmrh. hefur gefið meiri hluta bæjarstjórnar Hafnarfjarðar, þar sem sitja flokksbræður ráðherrans og einn bæjarfulltrúi Framsfl., fyrirheit þess efnis að meiri hlutanum verði heimilað að bjóða út kennsluþátt í nýjum grunnskóla sem tekur til starfa þar í bæ nk. haust. Þetta útboð er yfirstandandi þessa dagana og verða tilboð að óbreyttu opnuð að örfáum dögum liðnum eða 6. þessa mánaðar. Þetta gerir hæstv. ráðherra á grundvelli 53. gr. grunnskólalaga og sveipar það hugtakinu ,,tilraun`` þótt fyrir liggi að ekki á neinu stigi máls frá því að grunnskólalögin voru samþykkt fyrst árið 1974 og að stofni til einnig áðurnefnd grein grunnskólalaganna, hefur nokkur ýjað að því að sú grein heimilaði ráðherra án atbeina Alþingis að bjóða út kennsluþáttinn gagnvart börnunum. Við flutningsmenn höfum látið fara yfir umræður, nefndarálit og allt það sem á góma hefur borið í umræðum um grunnskólann á þessum rúma aldarfjórðungi og aldrei fyrr en nú hefur nokkur þingmaður né ráðherra nefnt þann möguleika að sú grein grunnskólalaganna heimilaði ráðherra að leyfa slíkt. Það skal því fullyrt hér og nú að hæstv. menntmrh. er á afskaplegum hálum ís, svo ekki sé fastar að orði kveðið, þegar hann telur sig hafa heimild til að leyfa slíkt útboð og úr því álitaefni hefur ekki verið leyst og gæti komið til úrskurðar dómstóla eða umboðsmanns Alþingis áður en yfir lýkur. Hins vegar er auðvitað langeðlilegast að það verði Alþingi sjálft sem kveði upp úr með þetta, löggjafarvaldið, löggjafarsamkundan sjálf. Það þarf auðvitað ekki að rekja það hér, enda hefur verið vakin rækileg athygli á því í þessum ræðustóli fyrr nú á útmánuðum að stjórnarmeirihlutinn á Alþingi undir forustu Sjálfstfl. hefur lagst gegn því að sérnefnd Alþingis í þessum efnum, menntmn., fari faglega yfir þetta sérstaka álitaefni, þ.e. um heimild eða heimildarleysi hæstv. ráðherra, og að nefndin geri sjálfstæða athugun á því hvort nefndin fari á svig við gildandi lög. Talsmenn Sjálfstfl., þar á meðal formaður menntmn. og formaður þingflokks Sjálfstfl. auk sjálfs forsrh., hafa í málsvörn sinni vegna fælni menntmn. á að taka á málinu bent á að það frv. sem hér er til 1. umr. lægi fyrir þinginu og eðlilegast væri að Alþingi tæki afstöðu til málsins á grundvelli þess. Ég hlýt þá að skilja það á þann hátt að það sé almennur vilji í þinginu, þvert á alla stjórnmálaflokka, að þetta frv. fái hér hraða og snaggaralega en ítarlega umfjöllun í menntmn. og komi til efnislegrar afgreiðslu áður en þing er úti í maímánuði nk. Ég hlýt að líta þannig til, herra forseti, að á þessu sé almennur vilji. Í frv. okkar eru tekin af öll tvímæli og skýrt kveðið á um að sá andi grunnskólalaga sem fram að þessu hefur verið öllum skýr og augljós gildi áfram, nefnilega að ekki sé til staðar heimild handa sveitarfélögum að framselja öðrum ábyrgð og framkvæmd skólastarfs og kennslu. Ekki síst er þetta mikilvægt í ljósi þess að samkvæmt yfirlýsingum forustumanna fjögurra stjórnmálaflokka og þingflokka af þeim fimm sem starfa á Alþingi, þ.e. Samfylkingarinnar, Vinstri grænna, Frjálslynda flokksins og Framsfl., hefur því verið lýst skýrt yfir að útboð á kennsluþætti grunnskóla sé þvert á stefnu þessara flokka í menntamálum. Þannig vil ég vekja sérstaka athygli á því að formaður Framsfl., nýkjörinn varaformaður Framsfl. og sjálft flokksþing Framsfl. um miðjan síðasta mánuð hafa tekið af öll tvímæli í þessa veru og lýst yfir því að þau áform sem uppi eru í Hafnarfirði og önnur ámóta falli ekki að stefnu flokksins í málefnum grunnskólans. Það er því ljóst að Sjálfstfl. er einn á báti í þessum efnum. Ég hlýt auðvitað að vænta þess að málsvarar Framsfl. í menntamálum taki þátt í þessari umræðu og skýri á eigin forsendum afstöðu flokksins til þessa mikilvæga málaflokks. Ég minni enn fremur á að í varaformannskjöri á flokksþingi Framsfl. var m.a. tekist á millum kandídata um þetta grundvallaratriði og það var hv. þm. og hæstv. ráðherra, Guðni Ágústsson, sem vann þann slag eins og mönnum er í fersku minni. Hann tók af öll tvímæli í þá veru að slík stefna félli ekki að sjónarmiðum hans og flokksþingið tók undir þau viðmið. Á hinn bóginn var hv. þm. Jónína Bjartmarz með aðra sýn á þetta, enda tapaði hún í kosningunni. Við skulum því halda þessu mjög ákveðið hér til haga og ég vænti þess að Framsfl. standi fast í báðar fætur í þessu máli en hrekist ekki af leið í því nána ríkisstjórnarsamstarfi við Sjálfstfl. sem því miður allt of oft hefur gerst. Herra forseti. Hér er auðvitað ekki um það að ræða að einn skóli í Hafnarfirði skeri sig úr í þessum efnum. Það er ljóst að sjálfstæðismenn í Hafnarfirði eru eingöngu undanfarar í þessu máli og eiga að ryðja brautina fyrir aðra. Það er með öðrum orðum verið að brjóta í blað og opna gátt fyrir markaðsvæðingu grunnskólanna í landinu, hvorki meira né minna. Hún er auðvitað alkunn sú aðferðafræði Sjálfstfl. að lauma inn einkavæðingaráformum og markaðsvæðingu bakdyramegin í nafni tilraunastarfsemi og þróunarstarfs. Rekja mætti fjölmörg dæmi um það. Stuðningur forustumanna Sjálfstfl. við þessa hugmyndafræði ber einnig með sér að þarna er verið að framkvæma stefnu Sjálfstfl. í menntamálum. Við sem varað höfum við þessari þróun og lagst gegn hugmyndum í þessa veru höfum verið úthrópaðir í almennri umræðu sem talsmenn afturhalds og íhaldssemi. Af hverju má ekki prófa þetta? Af hverju má ekki gera þessa tilraun? Við því er þetta svar: Menntun á grunnskólastigi hefur tekið miklum breytingum og mikil þróun hefur átt sér stað á þessum vettvangi í tímans rás. Þar hafa kennarar og skólayfirvöld með eða án atbeina menntmrn. og sveitarfélaga lagt metnað sinn í að þróa kennsluhætti og kennslufyrirkomulag í ljósi breyttra tíma á síðasta aldarfjórðungi. Um það er allt gott að segja og það styð ég heils hugar. Ég styð hins vegar ekki tilraunir sem miða að því að verðleggja grundvallarþjónustu við börn samkvæmt lögmálum markaðarins. Í því ljósi hef ég talað um útboð á börnum. Það er vitaskuld fjöldi barnanna, aldur þeirra og hæfni þeirra sem einstaklinga, sem nemenda, sem mun ráða því af hálfu bjóðenda hvert endurgjaldið verður. Flóknara er þetta ferli ekki. Öll lögmál útboðsins gilda hér. Hins vegar er ekki verið að sækja lágt verð til markaðarins vegna byggingar fasteigna heldur vegna kennslu barna á aldrinum 6--16 ára. Þar er hin rauða lína sem skilur í milli. Það þarf auðvitað ekki frekari vitnanna við því að í útboðsskilmálunum sjálfum segir að við mat á tilboðum skuli fjárhagslegir þættir vega 40%. Einnig er kveðið á um eðlilegan hagnað bjóðanda, enda fyrirliggjandi á þessum vettvangi markaðarins að tæpast muni nokkur aðili sækjast eftir þessum verkefnum eða öðrum í opnu útboði nema einhver peningalegur hagnaður sé í húfi. Nú er það þannig, herra forseti, að grunnskólamenntun er ekki eingöngu réttur barna og forráðamanna þeirra heldur einnig skylda. Sá skóli sem hér um ræðir er hefðbundinn grunnskóli þar sem íbúum viðkomandi hverfis er gert að koma börnum sínum til skóla á tilsettum tíma. Þar er ekkert val. Það er því fjarri öllu lagi þegar ákafir talsmenn þessarar markaðshyggju í grunnskólahaldi ræða í sömu andrá um að einkaaðilar standi fyrir samgönguþjónustu og einkaaðilar standi fyrir framleiðslu á gosdrykkjum fyrir neytendur. Það eru röksemdir af þessum toga sem bæjarstjórinn í Hafnarfirði hefur beitt í málsvörn sinni. Talsmenn þessa hafa einnig bent á að starfsemi íþróttafélaganna sé á hendi einkaaðila eða félagasamtaka. Herra forseti. Í öllum þessum tilfellum er um valkvæða þjónustu að ræða. Fólk getur einfaldlega valið hvort það notar viðkomandi þjónustu eða hvar hún er keypt. Það er með öðrum orðum samkeppni á þessum vettvangi og þessi samjöfnuður stenst því engan veginn skoðun. Þegar menn tala um jafnrétti til náms, herra forseti, þá er það ekki bara innihaldslaus yfirlýsing á hátíðlegum stundum. Við sem tökum stjórnmál alvarlega viljum að hugur fylgi máli, að verkin sýni merkin. Þess vegna viljum við einfaldlega að samfélagsleg ábyrgð sé að baki þegar kemur að kennslu grunnskólabarnanna okkar. Viðstödd þessa umræðu er starfandi menntmrh., hæstv. dómsmrh. Sólveig Pétursdóttir. Ég óskaði eftir því í fjarveru hæstv. menntmrh. Björns Bjarnasonar að starfandi ráðherra væri hér á staðnum. Ég óska eftir því að hún lýsi viðhorfum sínum og framtíðarsýn Sjálfstfl. í þessum efnum. Er það á grundvelli samkeppni markaðarins, þar sem lögmál framboðs og eftirspurnar ráða ríkjum, sem hann og flokkur hans vill tryggja jafnrétti til náms? Það er mín grundvallarspurning. Ég hygg að við hv. þingmenn eigum rétt á að fá svör við þessari spurningu sem lýtur að grundvallarviðhorfum til menntunar í landinu. Herra forseti. Hér er kveðið skýrt á um stefnu okkar í þessum efnum. Við viljum byggja menntun á grunni samfélagslegrar ábyrgðar og réttinda. Að lyktum legg ég til að málinu verði vísað til umfjöllunar menntmn. að aflokinni 1. umr. og árétta það sem ég nefndi fyrr. Ég vænti þess að menntmn. sé í stakk búin til þess að haska sinni umfjöllun en vanda hana þó jafnframt með það í huga að málið komi aftur til umfjöllunar á hinu háa Alþingi áður en þing er úti að vori.

Herra forseti. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson flytur hér örstutt frv. til þess að draga inn í þingið deilur um skólahald í Hafnarfirði og gera tortryggilega tilraun sem bæjaryfirvöld í Hafnarfirði eru að reyna að gera í skólastarfi sínu. Sú tilraun er samkvæmt útskýringum bæjaryfirvalda í Hafnarfirði gerð undir nákvæmu eftirliti sveitarstjórnarmanna og skólamálayfirvalda á svæðinu. Það er engin hætta á því að farið sé út fyrir þau lög eða þann ramma laga sem tryggir að allir hafi jafnan rétt til náms eða að sú námskrá sem er í gildi sé ekki kennd. Þessi upphróp og köll, uppboð á börnum og úlfur, úlfur, eiga í því engan rétt á sér. Hins vegar hefur ekki tekist hjá hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni að gera þetta nægilega tortryggilegt að honum virðist þannig að hann leggur málið fyrir þingið. Ég velti því fyrir mér, herra forseti, hvort hv. þm. sé almennt á móti því að reynt sé að leita nýrra leiða við rekstur stofnana. Við vitum að einu sinni þótti ekki við hæfi að háskólar væru reknir af öðrum en sveitarfélögum en háskólar eru bæði reknir af einkaaðilum og ríkissjóði í dag. Alls konar sérskólar, t.d. Verslunarskólinn hefur verið rekinn af einkaaðilum á hverjum tíma með góðum árangri. Samvinnuskólinn var rekinn með ákveðnu formi. Það eru til fjöldi dæma sem sýna að félagasamtök, einkaaðilar og aðrir geti gert hlutina ágætlega eftir þeim reglum sem til eru án þess að hætta sé búin fyrir neytendur.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort það þjónar miklum tilgangi að eiga orðastað við hv. þm. um þessi efni. Þetta grautarlega andsvar hans bar þess merki að hann hafði ekki heyrt eitt einasta orð sem ég sagði í framsöguræðu minni. Hann heldur áfram að bera saman epli og appelsínur. Ég lagði einmitt ríka áherslu á að hér væri ekki um valkvæða þjónustu að ræða, líkt og á háskólastigi eða framhaldsskólastigi, heldur grundvallarmenntun. Kveðið er á um að börn hafi þann rétt að sækja grunnskólamenntun á aldrinum 6--16 ára en jafnframt hvílir á þeim og forráðamönnum þeirra sú skylda að börnin mæti í skóla. Á þessu tvennu er auðvitað reginmunur. Herra forseti. Ef svo er að hér sé í raun engin áhætta á ferð, engin breyting og þetta sé allt undir formerkjum opinberra aðila, sveitarfélags í þessu tilfelli, hvers vegna á þá að ráðast í útboð á þessum þætti? Í því liggur kjarni málsins. Það er verið að bjóða út þessa þjónustu. Væntanlega, miðað við venjubundinn rekstur, fær lægstbjóðandi að sinna þjónustunni. Markaðshyggjan, markaðsvæðingin, lögmálið um framboð og eftirspurn hefur haldið innreið sína í grunnskólann í landinu. Ég vil árétta, herra forseti, að þetta er ekkert sérmál Hafnfirðinga að ræða. Hér er hæstv. menntmrh. að brjóta í blað og ég gef mér það að komist hann upp með þetta þá geri hann hið sama í öðrum sveitarfélögum. Það eru mörg sveitarfélög sem ég horfi á með talsverðum áhyggjum í því sambandi, m.a. heimahérað hv. þm. þar sem sömu flokkar ráða ríkjum.

Herra forseti. Ég heyri að hv. þm. er í dálitlum vandræðum með þetta mál og talar um grautarlega framsetningu mína. Ég get ekki séð að undirbúningur þessa frv. sé mikill. Í því eru fáeinar línur um grundvallaratriði sem hv. þm. telur í húfi. Þó virðist ekki hægt að setja lengri greinargerð en fimm línur fyrir því sem hv. þm. telur svo gríðarlega mikið hagsmunamál. Hv. þm. talaði um valkvæða þjónustu. Það er að sjálfsögðu skylda skólayfirvalda að tryggja öllum jafnan rétt til náms. Við það er staðið. Leikskólar eru eitt af þeim skylduverkefnum sem sveitarfélögin hafa. Mörg sveitarfélög hafa boðið út leikskólaþjónustuna eða gert tilraunir með að fá aðila til þess að reka fyrir sig leikskólana án þess að gera það sjálf. Ég hef sjálfur staðið í því. Það hefur gengið alveg ágætlega. Hvort það er gert með útboðum eða samningum finnst mér eiginlega aukaatriði. Aðalatriðið er að fylgst sé með því að starfið sem þar fer fram sé samkvæmt þeim reglum sem hið opinbera setur og þar með þurfa menn ekki að hafa áhyggjur af því hverjir standa fyrir rekstri þessara stofnana. Ég held, herra forseti, að hér sé einfaldlega reynt að gera eðlilega tilraun í skólakerfinu að máli sem hægt sé að tortryggja með upphrópunum. Ég lít svo á að þarna sé reynt að slá keilur í heimahéraði hv. þm. Hann á heima í Hafnarfirði og var þar einu sinni bæjarstjóri. Hann langar til að koma höggi á bæjarstjórnina. Hans flokkur er í minni hluta og rökin á bak við málflutning hv. þm. í raun engin og hafa ekki náð eyrum fólk. Menn trúa því ekki að hægt sé að gera einhverja vitleysu með því útboði sem þarna fer fram.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort það er mikill tilgangur í að eiga orðastað við hv. þm. um þetta efni. Ég færi bara út í að endurtaka orð mín. Hins vegar var frv. haft stutt og afdráttarlaust til þess að hv. þm. skildu það. Það virðist ekki hafa dugað til. Við erum auðvitað ekki að ræða um leikskóla. Það er ekki skólaskylda í leikskólum. Það er ekki skólaskylda í framhaldsskólum. Það er ekki skólaskylda í háskólum. Það er skólaskylda í grunnskólum. Þar skilur á milli. Ég þarf vonandi ekki að endurtaka það. Herra forseti. Auðvitað væri þetta mál lítið í sniðum. Það væri hægt að leysa heima í héraði ef eingöngu væri um að ræða einn hverfisskóla í Hafnarfirði með einhverja tugi nemenda. Auðvitað er það ekki. Hér er verið að opna nýja vídd, opna nýja gátt. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að standi vilji sveitarstjórna annars staðar til þess að gera slíkt hið sama, og standi vilji Sjálfstfl. hér á hinu háa Alþingi og á landsvísu til þess að markaðsvæða grunnskólann, þá er sú hætta fyrir hendi að það verði hin almenna regla en ekki undantekning í einhverri tilraun eða þróunarstarfi. Ég gat um það áðan að við þekkjum allt of vel, herra forseti, hvernig Sjálfstfl. stendur að verki þegar frjálshyggjunni er laumað inn bakdyramegin. Mér dettur ekki í hug eitt andartak að annað sé uppi á teningnum í þessu máli frekar en fyrri daginn. Hér eru hafnfirskir íhaldsmenn aðeins undanfarar og það á að markaðsvæða á fleiri sviðum og víðar um landið. Í því liggja áhyggjur mínar. Að öðru leyti gætum við séð um þessi mál suður í Hafnarfirði og væri vandalítið ef vandamálið væri staðbundið. Svo er þó ekki, því er nú verr og miður, og hv. þm. staðfesti það með andsvari sínu.

Herra forseti. Í þessu máli talar stjórnarandstaðan einum rómi. Sameiginlega stóðum við að gerð þessa frv. og í sameiningu flytjum við þetta frv., þingmenn úr öllum þremur flokkum stjórnarandstöðunnar. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur mjög látið að sér kveða í umræðu um velferðarmál. Við höfum verið áhugasöm um nýbreytni og þróunarstarf og á það ekki síst við um skólastarfið. Við höfum af áhuga fylgst með því starfi sem fram fer víða um landið í þessum efnum og vísa ég t.d. til Korpuskóla í Reykjavík þar sem verið er að gera mjög áhugaverða hluti að okkar dómi. Þróunarstarf og nýbreytni innan veggja skólans er vissulega engin nýlunda. Í umræðu um skólamál hefur verið vísað í tilraunir sem gerðar hafa verið fyrr á tíð, opna skólann í Fossvogi þar sem mjög merkilegt umbótastarf hófst í byrjun áttunda áratugarins, það mun hafa verið 1972, og stóð linnulaust um árabil. Einnig mætti vísa í fjölmörg önnur dæmi þar sem skólamenn, fræðsluyfirvöld, skólastjórar og kennarar hafa beitt sér fyrir nýjungum sem eru áhugaverðar og hafa fært skólann og það starf sem þar er unnið fram á við. Í grunnskólalögum er sérstaklega vikið að starfi af þessum toga. Í 53. gr. þeirra laga er sérstaklega vísað í tilraunastarf en þar segir m.a. um heimild menntmrh., með leyfi forseta: ,,... heimild til að reka tilraunaskóla eða gera tilraunir með ákveðna þætti skólastarfs með undanþágu frá ákvæðum laga og reglugerða. Slík undanþága getur t.d. varðað nám, starfstíma skóla, kennslutilhögun, stundafjölda o.s.frv., enda brjóti slíkar undanþágur ekki í bága við 2. gr. þessara laga eða þrengi hlutverk grunnskóla frá því sem þar er gert ráð fyrir.`` --- En í 2. gr. laganna er vikið að markmiði skólans. Varðandi það sem er að gerast í Hafnarfirði og tilraunastarfið þar þarf að leggja á það ríka áherslu að það snýst ekki um efnisinnihald þessarar greinar, það snýst ekki um innihald skólastarfsins heldur einvörðungu um rammann um starfið, um rekstrarformið. Menn ætla að nota þessa grein laganna til að réttlæta einkavæðingu á grunnskóla. Það frv. sem við erum nú að ræða og stjórnarandstaðan öll hefur sameinast um lýtur að því að girða fyrir þetta vegna þess að í frv. okkar segir, með leyfi forseta: ,,Heimildir, undanþágur eða tilraunastarfsemi samkvæmt þessari málsgrein geta þó aldrei falið í sér að sveitarstjórnir framselji öðrum ábyrgð og framkvæmd skólastarfs og kennslu.`` Með þessu frv. okkar viljum við koma í veg fyrir að hæstv. menntmrh., Björn Bjarnason, sem fer fyrir ríkisstjórninni í þessum efnum, noti grunnskólalögin eða lagaákvæði þar til að réttlæta einkavæðingu á grunnskólum. Við viljum koma í veg fyrir þetta og við erum að auglýsa eftir umræðu um þessi efni. Eins og hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson gat um áðan viljum við hraða þeirri umræðu, fá þetta mál inn í nefnd þar sem kallaðir verði til vitnis fagaðilar og fulltrúar þeirra sem koma að skólastarfi til að segja álit sitt á þessu mikilvæga máli áður en ráðist er í eitthvert fljótræði. Í grunnskólalögunum er vikið að ýmsum öðrum þáttum sem rétt er að vekja athygli á. Þar segir m.a. í 37. gr., með leyfi forseta: ,,Meginstefnan skal vera sú að kennslan fari fram í heimaskóla.`` Ég vek athygli á því að sá skóli sem til stendur að einkavæða í Hafnarfirði er heimaskóli. Á öðrum stað í þessum sömu lögum er kveðið á um jafnræði, jafnan rétt til vals nemenda, væntanlega þar fyrir utan. En hvert er val nemanda sem býr í hverfinu sem einkavæddi skólinn er í? Valið er ekkert. Sá nemandi mun sækja einkarekinn grunnskóla. Valið verður ekki fyrir hendi. Hvers vegna skyldu menn vilja einkavæða skóla? Hvers vegna skyldu fjárfestar vilja einkarekinn grunnskóla, hvers vegna í ósköpunum vildu þeir það? Er nema eitt svar við því? Það er til þess að græða á þessari starfsemi, hafa hagnað af þessari starfsemi. Til þess leggja fjárfestar peninga í atvinnurekstur. Krafan er ekki komin innan úr skólanum. Hún er ekki komin frá skólafólki, hún er ekki komin frá kennurum. Hún er komin frá fjárfestum sem vilja hafa arðsemi og hagnað og gróða af rekstri skólans. Þaðan er krafan komin. Kennarar og skólamenn vita sem er að þeim er opin leið til nýbreytni og þróunarstarfs innan þess ramma sem þeir starfa þegar og ég hef vísað í nýbreytni sem verið er að stofna til víða í skólum landsins bæði nú og fyrr á tíð. Ef menn ætla að hafa hagnað af rekstri skólans þá spyr ég: Á hvern hátt geta þeir skapað sjálfum sér þennan arð, þennan gróða? Vegna þess að við þekkjum það öll að skólarnir eru ekkert ofsælir af þeim fjármunum sem þeim eru skammtaðir, þeir kvarta yfir fjárskorti. Hvernig fara menn þá að því að skapa sjálfum sér gróða, hagnað? Hvaða leiðir eru færar í því? Jú, væntanlega með því að hagræða, að gera hlutina á ódýrari hátt, að kenna minna, að fækka kennslustundum, að fjölga í bekkjum. Þetta eru leiðir sem unnt væri að fara til að skapa fjárfestum arð. Út á það gengur tilraunastarfsemin. Við höfum sagt að eðlilegt sé þegar nýbreytni, tilraunir innan velferðarþjónustunnar og þar með skólakerfisins eru metnar, breytingar á rekstrarformi, að spyrja þriggja spurninga. Í fyrsta lagi er eðlilegt að spyrja: Er breytingin líkleg til að vera til góðs fyrir notanda þjónustunnar, í þessu tilviki skólanemann? Í öðru lagi er eðlilegt að spyrja um tilkostnaðinn. Er verið að verja fjármunum betur en með fyrra fyrirkomulagi? Ég er að vísa til skattgreiðandans. Er verið að ráðstafa peningum hans betur en áður? Fáum við meira fyrir krónuna? Í þriðja lagi er rétt að víkja að þeim sem starfrækja þessa þjónustu. Er þetta betra fyrir starfsmenn? Er þetta betra fyrir kennara eða þá sem starfrækja þessa þjónustu og veita þessa þjónustu? Þessara þriggja spurninga er eðlilegt að spyrja. Ef þær væru í öllum tilvikum til góðs þá væri rétt að ráðast í breytingarnar. Ef þær eru hins vegar í öllum tilvikum til ills og svörin eru í öllum tilvikum neikvæð þá á að sjálfsögðu ekki að ráðast í breytingarnar. Hvernig gæti það hent sig að það væri nemendum til góðs að spara á þeim, á þeirra kostnað? Hvernig í ósköpunum gæti það verið til góðs að ráðast í skipulagsbreytingar sem miða að því að draga úr tilkostnaði við þá þjónustu sem þeim er veitt, kennsluna? Hvernig í ósköpunum gæti það orðið þeim til góðs? Víkjum þá að skattborgaranum. Við ræddum um daginn um Sóltúnsheimilið, elliheimili, þar sem kemur í ljós og hefur verið staðfest af Ríkisendurskoðun að breytingin verður miklu dýrari fyrir skattborgarann. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er talað um 14% sem það kostar að ráðast í þessar kerfisbreytingar vegna þess að arðsemiskrafan, gróðakrafan nemur þessu. Þetta er staðfest af hálfu Ríkisendurskoðunar sem vanreiknar þó að mínum dómi stórlega muninn á tilkostnaðinum. Út í þessar breytingar er farið af þessum sökum, þetta er ástæðan. Þess vegna furða ég mig á því hversu aumir og vesælir hagsmunagæslumenn sjálfstæðismenn eru fyrir skattborgarana í þessu landi að ráðast í breytingar sem eru til þess eins fallnar að sólunda peningum. Hvers konar hagsmunagæslumenn eru þetta fyrir skattgreiðendur? Þetta er flokkur sem er að þjóna fyrirtækjum og fjárfestum á kostnað samfélagsins, á kostnað skólanemanna. Hvar er Framsókn í þessum efnum? Framsóknarmenn koma fram á fundum og þingum og sögðu fyrst þegar farið var að einkavæða innan öldrunarþjónustunnar að þetta væri í tilraunaskyni. Þegar þeir voru spurðir út úr um stefnuna í Hafnarfirði þá var sagt: Við erum á móti því að einkavæða grunnskólana en við ætlum að gera það í Hafnarfirði í tilraunaskyni. Nú bíða menn þess hvernig þeir svari varðandi Þjóðhagsstofnun. Ætli eigi ekki líka að leggja hana niður í tilraunaskyni? Ætli það endi ekki með því að Framsókn láti leggja niður Þjóðhagsstofnun í tilraunaskyni? Þannig eltir þessi flokkur Sjálfstfl. sem þjónar fjárfestum og fyrirtækjum á kostnað notenda og á kostnað skattgreiðandans. Í þriðja lagi varðandi starfsfólkið er reynslan sú að þar sem farið hefur verið út á þessar brautir hefur niðurstaðan á endanum orðið sú að það hefur bitnað á starfsfólki. Að vísu er ekki hægt að alhæfa um starfsstéttir í þessum efnum en þegar litið er á þá sem eru á lægri launum hafa þeir yfirleitt farið illa út úr þessum breytingum. Herra forseti. Að lokum þetta: Við lifum á tímum örra og mikilla breytinga á öllum sviðum, einnig innan velferðarþjónustunnar. Nýjar lausnir og nýjar hugmyndir eru að koma upp í skipulagi heilbrigðisstofnana, svo dæmi sé tekið, og einnig í skólastarfi. Við þurfum að geta brugðist við nýjungum og breyttum starfsháttum. En hvað gerist þá? Hvað gera þessir forneskjulegu stjórnarflokkar við þær aðstæður? Þeir eru reiðubúnir að binda sig í aldarfjórðung. Í aldarfjórðung eru þeir tilbúnir að binda sig í samningum við eitt tiltekið fyrirtæki. Hvers konar bisnessmenn, svo ég nú sletti, eru það eiginlega sem gera samning við fyrirtæki um rekstur á hverfisskóla sem er staðsettur í miðri íbúðabyggð í aldarfjórðung? Hvers konar bisnessmenn eru það? Hver er aðstaða bæjaryfirvalda til að endurnýja slíka samninga að liðnum þessum aldarfjórðungi? Hún er ekkert mjög góð. Það er fyrirtækið sem á skólann í miðju hverfinu. Hvernig sem á þessi mál er litið er þetta fullkomlega galið og þetta er fullkomið ábyrgðarleysi. Það er ábyrgðarleysi fyrir hönd skattborgarans að fara þannig fram og gagnvart skólastarfi og nemendum er þetta fullkomið ábyrgðarleysi. Ég auglýsi eftir því að starfandi hæstv. menntmrh. geri grein fyrir þessum sjónarmiðum, hvernig hún ver þetta gagnvart skólastarfi og skólanemendum, gagnvart kennurum í landinu og hvernig hún ver þetta gagnvart skattgreiðandanum. Að lokum væri fróðlegt að heyra aðeins í framsóknarmönnum líka undir lokin.

Herra forseti. Hér er verið að ræða hvort stjórnvöldum landsins sé heimilt að framselja það vald til sveitarstjórna, sem eiga að sjá um grunnskólakennslu í landinu, að setja þar á fót sérstaka einkavæðingu. Sem meðflutningsmaður þessa frv. er ég auðvitað algerlega andvígur þeirri tilraun sem svo er kölluð. Hér er í raun og veru verið að gera tilraunir með það sem mér finnst að allir foreldrar og allir nemendur eiga að geta gengið út frá og það er að eins sé staðið að grunnskólakennslunni alls staðar í landinu. Á fólk sem býr í hverfi þar sem á að taka upp slíkt fyrirkomulag eitthvert val eða var því kynnt það þegar það settist að í hverfinu að svona mundi verða haldið á málum? Ég held að það sé alveg óásættanlegt að gera hlutina eins og hæstv. menntmrh. hefur sagt að hann vildi gera. Þess vegna tel ég að það frv. sem við flytjum sé mál sem þurfi að fara mjög fljótt í gegn ef koma á í veg fyrir þær fyrirætlanir stjórnvalda að taka upp einkavæðingu í grunnskólakennslunni. Skyldu menn t.d. ætla að útfæra þetta í einu þorpi úti á landi þar sem menn eiga akkúrat ekkert val? Er það allt í lagi þar sem aðeins einn grunnskóli er, að menn geti líka stigið slíkt skref þar? Það má kannski segja um þennan skóla í Hafnarfirði að fólk eigi þó eitthvert val í næsta nágrenni. Samt hlýtur réttur fólks að vera sá að geta gengið út frá því að það sé ekki að fara inn á neitt sérstakt tilraunasvæði óafvitandi. Það hlýtur að eiga kröfu til þess fyrir fram, áður en það sest að í viðkomandi hverfi, að vita að til standi að standa svona að málum. Þess vegna held ég að þessi túlkun hæstv. menntmrh. á lögunum sé algerlega óásættanleg og sú stefnumörkun að grunnskólinn skuli vera tekinn út og gerður að sérstöku einkavæðingarfyrirbæri í menntakerfinu er mál sem við í Frjálslynda flokknum erum andvígir.

Herra forseti. Hér er á dagskrá frv. til laga um breytingu á lögum um grunnskóla. Eins og þingheimi er kunnugt hafa verið gerðar ítrekaðar tilraunir til að fá ræddar á hinu háa Alþingi túlkanir menntmrh. á 53. gr. grunnskólalaga. Segja má að ef sú grein væri túlkuð eins og flestir hafa viljað, þá væri þetta frv. til laga óþarft. En vegna túlkana menntmrh. og vilyrða hans til bæjarstjórnar Hafnarfjarðar um útboð á tilteknum grunnskóla þar í bæ var talið nauðsynlegt að flytja þetta frv. Hins vegar verður að taka fram að það er fremur leitt að hæstv. menntmrh. skuli ekki vera viðstaddur umræðuna því að það er auðvitað við hæstv. menntmrh. sem helst er að ræða þetta mál en að sjálfsögðu er staðgengill hæstv. menntmrh. hér og við verðum að gera ráð fyrr að hæstv. dómsmrh. muni verða virkur þátttakandi í umræðunum og svara ýmsu því sem hæstv. menntmrh. hefði svarað við venjulegar kringumstæður. Hæstv. menntmrh. hefur nýlega svarað fyrirspurn sem ég bar fram ásamt hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur þar sem m.a. var reynt að fá frekari upplýsingar um málið til að auðvelda þessa mikilvægu umræðu. Þar var spurt um í hverju þær tilraunir á grunnskólastigi eru fólgnar sem heimilaðar hafa verið allt frá árinu 1974 þegar fyrst voru sett lög um grunnskóla og þetta ákvæði fór fyrst inn í lög. Síðan hefur lagaákvæðið verið nær óbreytt, bæði við breytingu á grunnskólalögunum 1991 og einnig við breytingu á grunnskólalögunum 1995. Í ljós kemur, herra forseti, að undanþágur samkvæmt þessari grein hafa alla þessa tíð í raun verið mjög fáar. Þegar grunnskólalögin voru sett var Æfinga- og tilraunaskóli Kennaraháskóla Íslands rekinn og ekki þótti ástæða til að nýta þessa lagaheimild til tilrauna þar vegna þess að skólinn starfaði samkvæmt lögum um Kennaraháskóla Íslands allt frá árinu 1971. Hins vegar hafði Fossvogsskóli tekið til starfa vorið 1972 sem var tilraunaskóli með svokallaðan opinn skóla, og hann er fyrsti skólinn sem hlaut viðurkenningu fræðsluyfirvalda sem tilraunaskóli samkvæmt þáv. 65. gr. laga nr. 63/1974, um grunnskóla. Herra forseti. Þetta er eina heimildin sem veitt hefur verið samkvæmt þeirri lagagrein. Það segir okkur, herra forseti, að sú grein, sem eins og ég sagði áðan hefur verið í lögum allt frá 1974, fjallar eingöngu um að veita undanþágur sem varða nám, starfstíma grunnskóla, kennslutilhögun eða stundafjölda og annað þess háttar, þ.e. það sem snýr að innra starfi skólans. Hér er hins vegar um allt aðra hluti að ræða og það er athyglisvert að bera saman þessa grein og síðan ýmis ummæli hæstv. menntmrh. sem m.a. komu fram í utandagskrárumræðu af þessu sama tilefni. Herra forseti. Þar segir hæstv. menntmrh. m.a., með leyfi forseta: ,,Þegar grunnskólinn var fluttur frá ríki til sveitarfélaga efndi ég til fjölmargra funda til að ræða þessa miklu valddreifingu. Þá lét ég þess oft getið að ég liti á flutninginn sem fyrsta skrefið í þá átt að flytja skólann enn nær foreldrunum og hvatti til þess að þeir kæmu enn frekar að skólastarfinu. Þá sagði ég einnig að æskilegt væri að efla enn ítök einkaaðila í skólastarfi.`` Herra forseti. Þessi ummæli eru afar merkileg og í ljósi þeirra fór ég nákvæmlega í gegnum útboðsgögn bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði og leitaði með logandi ljósi að því hvar ég gæti fundið merki þess að verið væri að færa skólann nær foreldrum. Herra forseti. Í þeim gögnum er hvergi nokkurs staðar að finna eitt einasta orð um að færa eigi þennan sérstaka grunnskóla á nokkurn hátt nær foreldrum, hvergi nokkurs staðar. Þannig að hér hefur óskhyggja hæstv. menntmrh. komið fram, því miður verð ég að segja því að ég er sammála hæstv. menntmrh. að afar mikilvægt er að færa grunnskólann sem allra næst foreldrum, og það hefði verið miklu mikilvægara fyrir framhald þróunar í grunnskólum landsins ef bæjarstjórn Hafnarfjarðar hefði í raun og veru verið að gera tilraun með að færa skólann nær foreldrum. En til þess voru allt aðrar leiðir miklum mun einfaldari en þær að bjóða út rekstur skólans því að rekstur skólans kemur því máli í raun og veru ekkert við nema að það hefði verið skilyrt í útboðsgögnunum að foreldrar í hverfinu ættu að reka skólann. Á það er hvergi minnst. Það er því ekkert í útboðsgögnunum, herra forseti, sem færir rök fyrir þessum orðum hæstv. menntmrh. Annað sem hæstv. menntmrh. sagði í þessum sömu umræðum, með leyfi forseta: ,,Meðal annars færi þetta form rekstur skóla enn nær vettvangi og geti stytt allar boðleiðir í skólastarfinu.`` Og enn, herra forseti, fór ég og leitaði í útboðsgögnum. Hvergi nokkurs staðar er að finna neitt sem bendir til þess að þetta form rekstrar eigi að færa skólana eitthvað nær vettvangi. Skólinn er hverfisskóli og almennur grunnskóli í dag, hefur miklar skyldur gagnvart umhverfi sínu og það er ekki að sjá neins staðar í útboðsgögnum að verið sé að færa auknar skyldur á herðar þessum skóla til að vera nær vettvangi. Herra forseti. Enn til þess að ítreka það sem áður hefur komið fram vil ég að lokum vitna, með leyfi forseta, aftur í hæstv. menntmrh.: ,,Varðandi það sem menn sögðu þegar grunnskólinn var fluttur frá ríkinu til sveitarfélaga, þá sótti ég fjölmarga fundi og lá aldrei á þeirri skoðun minni sem ég lýsti í svari mínu áðan að ég teldi að þetta væri fyrsta skrefið til að færa skólana enn nær foreldrunum og taka upp nýja starfshætti við stjórn skólanna eins og verið er að gera með því útboði sem Hafnfirðingar ætla að fara af stað með.`` Herra forseti. Hér er fullyrt að verið sé að færa skólann nær foreldrum og talað er um að taka upp nýja starfshætti við stjórn skólanna. Herra forseti. Enn á ný leitaði ég í útboðsgögnum og fann hvergi stoðir fyrir þeim orðum hæstv. menntmrh. Þess vegna, herra forseti, er nauðsynlegt að starfandi hæstv. menntmrh. geri okkur gleggri og betri skil á þeim orðum hæstv. menntmrh. og finni stoðir í útboðsgögnunum fyrir þeim vegna þess að ég ítreka enn og aftur, herra forseti, að það að færa grunnskólann nær foreldrum er býsna mikilvægt og þarf að finna leiðir til þess þó svo mjög víða hafi grunnskólar stigið stór skref í þessa átt og það hefur aukist á hinum seinni árum. Fróðlegt hefði verið að sjá í útboðsgögnum eða hreinlega í stefnu Hafnarfjarðarbæjar að þetta væri mörkuð skólastefna bæjarins og þá er ég viss um að þeir grunnskólar sem þar eru til staðar, ég tala nú ekki um hina ágætu skólaskrifstofu sem þeir reka þar, hefðu getað fundið leiðir til að færa skólann nær foreldrum og ekki hefði þurft að fara þessa sérkennilegu krókaleið til þess og þar að auki leið sem hvergi er að finna að nokkurs staðar tryggi það að aðkoma foreldra verði betri í þessum skóla en öðrum skólum í Hafnarfirði. Herra forseti. Einnig væri hægt að færa frekari rök fyrir því að 53. gr. grunnskólalaganna heimilar í raun hvergi þá leið sem hér er verið að ýja að að verði farin. Þegar farið er í gegnum umræður, athugasemdir og breytingar sem gerðar hafa verið á lögunum frá 1974 er hvergi að finna stafkrók um að menn hafi látið sér detta í hug að nýta mætti þá lagagrein í þessa átt. Og rétt er í þessu samhengi að minna á að t.d. stjórn Félags grunnskólakennara hefur ályktað sérstaklega vegna þessa máls og hefur komist að þeirri niðurstöðu, eins og segir, með leyfi forseta, orðrétt úr ályktun þeirra: ,,Félag grunnskólakennara telur að ákvæði grunnskólalaga um tilraunaskóla geti ekki átt við um þessa áformuðu einkaframkvæmd.`` Þar eru að sjálfsögðu innan veggja ýmsir sem fylgst hafa með allri þeirri lagasetningu sem átt hefur sér stað frá árinu 1974. Þess vegna er hér líka verið að fara í mótsögn við samtök grunnskólakennara og það er að sjálfsögðu ekki til þess fallið að auka frið eða sátt um slíka framkvæmd. Þess vegna, herra forseti, er nauðsynlegt að spyrja hæstv. starfandi menntmrh.: Hvers vegna, ef áhuginn er slíkur fyrir þessari leið, var ekki valið, til að taka af allan vafa, að leggja fram formlega breytingartillögu við grunnskólalögin þannig að hægt hefði verið að fara almennilega í umræðuna og taka hana efnislega um það að fara þessa leið því að hún hlýtur, miðað við þann áhuga sem er að finna í meiri hluta bæjarstjórnar í Hafnarfirði, að vera þess virði að hún sé rædd? Þess vegna er óskiljanlegt að farið sé með þetta mál í ófriði gegn og í andstöðu við stéttarfélag grunnskólakennara og í bullandi andstöðu við minni hlutann í bæjarstjórn Hafnarfjarðar og í raun og veru í bullandi andstöðu við stóran hluta þeirra sem starfa við skólamál í landinu. Herra forseti. Hvert er bæjarstjórn Hafnarfjarðar eiginlega að fara? Hver er tilgangurinn með þessari leið? Ég hef reynt að komast að því en hef átt afar erfitt með það. Í laugardagsblaði Morgunblaðsins steig fram á ritvöllinn eini bæjarfulltrúi Framsóknarflokksins í bæjarstjórn Hafnarfjarðar, sá sem myndar meiri hlutann með Sjálfstæðisflokknum í bæjarstjórninni. Ég held að sé rétt að lesa upphafsorð þeirrar greinar. En þar segir, með leyfi forseta: ,,Í Hafnarfirði tóku Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur við þröngu búi að afloknum kosningum 1998.`` Herra forseti. Er þetta virkilega skýringin? Hið þrönga bú bæjarsjóðs Hafnarfjarðar? Eru sem sagt fjárhagslegar ástæður fyrir því að þeir leita leiða til þess að komast billegar frá rekstri grunnskóla en ella hefði orðið? Ef svo er þá er verr af stað farið en heima setið.  Herra forseti. Eitt enn úr þessari ágætu grein gæti líka leitt í ljós hvert meiri hluti bæjarstjórnar er að fara. Þorsteinn Njálsson, bæjarfulltrúi í Hafnarfirði, segir, með leyfi forseta: ,,Ég segi stoltur frá því að börnin mín hafi verið í Ísaksskóla, Miðskóla og Tjarnarskóla og eru þau hreykin af því.`` Herra forseti. Ég efast ekki um að hér er um ágæta skóla að ræða. Hér er um einkaskóla að ræða. Það var vissulega einn möguleikinn fyrir bæjarstjórn Hafnarfjarðar, að setja upp einkaskóla í sveitarfélaginu. Um slíkt er hins vegar ekki að ræða. Hins vegar getur þetta líka sagt til um ástæður þess að menn fara þessa leið, þ.e. að bæjarfulltrúinn sjálfur virðist ekki hafa treyst sér til þess að láta börnin sín í grunnskóla í Hafnarfirði. Hver ástæðan er er mér gjörsamlega hulin ráðgáta. Fróðlegt væri ef einhverjir hv. þm. og flokksbræður bæjarfulltrúans gætu frætt okkur um ástæðurnar fyrir slíku. Eitt, herra forseti, er nauðsynlegt að fram komi úr útboðsgögnum bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði. Þar er ákveðið orðalag sem vekur örlítinn ugg. Ég tala nú ekki um ef ætlunin er að leita ódýrari leiða til að reka grunnskóla, eins og hægt var að álykta út frá grein bæjarfulltrúans frá því á laugardaginn. En hér segir, með leyfi forseta: ,,Tilboðsverð skal innifela nægilegan hagnað og allan kostnað m.a. vegna ...`` --- síðan kemur löng upptalning. En, herra forseti, ég vek sérstaka athygli á þessu orðalagi ,,nægjanlegan hagnað``. Nægjanlegan hagnað takk! Hver á að fá þennan hagnað? Jú, að sjálfsögðu sá sem býður í. Það á sem sagt að tryggja honum nægjanlegan hagnað. Hvaða möguleikar eru þá eftir ef ekki á að spara peninga? Það hlýtur þá að þurfa að draga úr kostnaði einhvers staðar. Þess vegna, herra forseti, er nauðsynlegt að við fáum skýringar á því hvernig draga eigi úr þessum kostnaði. Hér hefur verið nokkuð gumað af eftirliti, m.a. hefur hæstv. menntmrh. bent látlaust á að það eigi að vera alveg sérstakt eftirlit á þessum skóla --- sérstakt eftirlit. Ég fór sérstaklega yfir þessi útboðsgögn til að kanna í hverju þetta sértaka eftirlit væri fólgið. Ég fullyrði að það er ekkert sérstakt eftirlit á þessum skóla umfram aðra skóla í Hafnarfirði, þ.e. skólaskrifstofan hefur nákvæmlega sama aðgang og eftirlit í þessum skóla og öðrum skólum. Í leyfi ráðuneytisins verður væntanlega aðeins um það að ræða að skila skuli inn skýrslum á ákveðnu tímabili og ráðuneytið geti haft eftirlit með skólanum. Herra forseti. Ég vek athygli á því að ráðuneytið hefur þessa eftirlitsskyldu gagnvart öllum grunnskólum í landinu. Það hefði verið nær fyrir hæstv. menntmrh. að leggja fyrir okkur áætlun um það hvernig ráðuneytið ætlar að standa að þessari eftirlitsskyldu sinni. Menntmrn. er reyndar ákaflega vanbúið til að sinna þessari lagaskyldu sinni, því miður. Þess vegna hefði verið nær að hér hefðu legið fyrir áætlanir um eftirlitið eða beiðni um að fá aukið fjármagn til þess að sinna þessari eftirlitsskyldu. Þessi eftirlitsskylda er því miður nær eingöngu falin í því að ráðuneytið getur skoðað niðurstöður samræmdra prófa. Það er afskaplega lítið annað sem gert er, nema safna saman tölum um nemendafjölda hjá Hagstofunni. Hvað segir það okkur um grunnskólann? Afskaplega lítið. Mjög takmörkuð mynd sem þetta gefur okkur af starfi í grunnskóla. Þetta gefur í raun oft hættulega mynd vegna þess hve einsleit hún er. Menn hafa því miður freistast til þess æðioft að draga rangar ályktanir út frá slíkum upplýsingum. Herra forseti. Fleira vekur athygli í þessu máli. Vilyrði ráðherrans í sérstöku bréfi, dagsettu 6. mars 2001, vekur líka verulega athygli, sérstaklega vegna þeirra laga sem talin eru upp í bréfinu, um hvaða lög skuli sérstaklega halda í heiðri í þessu útboði. Sérstaklega eru það lög nr. 72/1996, um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda grunnskóla, sem rétt er að vekja sérstaka athygli á. Það er mikilvægt fyrir þá sem munu bjóða í þessa starfsemi að átta sig á því hvað felst í bréfi ráðherrans. Það er meira að segja eðlilegt velta því fyrir sér --- ég vona að hæstv. starfandi menntmrh. geti svarað því hér á eftir --- en það er freistandi, herra forseti, að álykta sem svo að í þessu bréfi hafi hæstv. ráðherra fundið smugu til þess að koma í veg fyrir að þessi leið verði farin. Hvers vegna segi ég þetta, herra forseti? Jú, vegna þess að í lögum um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda í grunnskólum segir m.a. að menntmrn. skeri úr um það ef ágreiningur er um það hvort þessi lög eigi við eða ekki. Það segir í 2. mgr. 1. gr. að ef ágreiningur verði um það hvort kennari eða skólastjóri skuli sæta ákvæði nefndra laga, skeri menntmrh. úr. Herra forseti, menntmrh. hefur skorið úr. Í bréfinu frá 6. mars 2001 segir hann að þessi lög gildi. Hvað felst í því að þessi lög gilda um kennara og skólastjórnendur í þessum skóla? Meðal annars er í því fólgið að ráðningarsamningar við kennara og skólastjórnendur séu skriflegir, gerðir á samræmd eyðublöð sem Samband íslenskra sveitarfélaga lætur í té og að sveitarfélög setji starfsmönnum, þ.e. í þessu tilfelli kennurum og skólastjórnendum, erindisbréf. Sveitarfélagið er með öðrum orðum vinnuveitandinn. Sveitarfélagið sem kemst ekki hjá því að bera ábyrgð á þessum starfsmönnum, þrátt fyrir að einhver þriðji aðili eigi að koma að því að reka skólann. Í áðurnefndum lögum er einnig tekið fram að kennarar og skólastjórnendur taki laun samkvæmt kjarasamningum og ráðningarsamningum, sbr. 24. gr. laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Það segir með öðrum orðum að kennari og skólastjórnendur skuli að lágmarki taka laun samkvæmt kjarasamningum Kennarasambands Íslands og launanefndar sveitarfélaga. Það þýðir líka að þeir njóta lífeyrisréttinda sem opinberir starfsmenn. Er skrýtið að maður velti því fyrir sér að hæstv. menntrmh. hafi í raun verið að finna sér leið til þess að koma í veg fyrir að af þessu yrði? Herra forseti. Að lokum er rétt að taka fram að það mun ekki standa á minni hluta menntmn. að hraða afgreiðslu þessa máls í gegnum nefndina. Við vonum að meiri hlutinn verði liprari í að ræða þetta mál en ýmislegt annað sem minni hlutinn hefur farið fram á í nefndinni.

Virðulegi forseti. Mér finnst ágætt að hafa fengið það á hreint og m.a. staðfest af þingmanni Samfylkingarinnar að núverandi meiri hluti í Hafnarfirði hafi tekið við þröngu búi. Það er ágætt að hafa fengið það staðfest. Þess vegna finnst mér málið enn frekar til marks um kjark og þor hjá meiri hluta Hafnarfjarðar, að fara út í merkilegar nýjungar að mínu mati, sem er ekki gert til þess að spara pening. Tilgangurinn er ekki að minnka fjárútlát bæjarsins á einn eða neinn hátt heldur er þetta tækifærið upp á framtíðina, til að þróa og efla og bæta kennsluhætti og rekstur skóla þar á meðal. Ég tel þetta vera tækifæri sem við eigum ekki að láta fram hjá okkur fara. Mig langar hins vegar að spyrja, virðulegi forseti, hv. þm. Einar Má Sigurðarson hvort það sé rétt skilið hjá mér --- en svo virtist sem hv. þm. hefði lesið útboðsgögnin mjög vel --- að ef staðið hefði í útboðsgögnum að tryggt væri að foreldrar fengju rekstur þessa skóla og kennslu þá gæti hann sætt sig við fyrirkomulagið sem við erum m.a. að ræða hér.

Herra forseti. Ég er hræddur um að hv. þm. hafi nú ekki hlustað á ræðu mína með fullri athygli. Hjá henni gætir einhvers misskilnings. Ég var að vitna í bæjarfulltrúa Framsóknarflokksins í bæjarstjórn Hafnarfjarðar og las upp orð hans um hið þrönga bú sem bæjarstjórnin hefði tekið við. Ég var að leiða líkur að því að þess vegna væri m.a. gripið til þessa ráðs. Það segir ekkert til um skoðun mína á því hvernig búið var sem þeir tóku við. Á því hef ég einfaldlega ekki neina þekkingu. Ég hef ekki kynnt mér fjárhagsstöðu Hafnarfjarðarbæjar þegar þessi meiri hluti tók við. Hins vegar held ég að öllum sé kunnugt að a.m.k. í seinni tíð hefur fjárhagsvandinn verið verulegur í Hafnarfjarðarbæ, hverju sem þar er um að kenna. Þetta er raunar ekki vettvangurinn til að velta því fyrir sér. Ég var sem sagt ekki að greina frá skoðun minni en það getur vel verið að búið hafi verið þröngt engu að síður. Ég hef bara ekki þekkingu á því.

Allt í stakasta lagi.

Ég efast ekkert um að það hafi verið í stakasta lagi, a.m.k. lengi framan af síðasta áratug. Herra forseti. Spurning hv. þm. var um hvort ég hefði, ef tryggt væri að foreldrarnir kæmu að rekstrinum, getað samþykkt þessa leið. Enn á ný virðist hv. þm. hafa misskilið mig. Þar vitnaði ég í hæstv. menntmrh. sem talaði um að mikilvægt væri að tryggja að foreldrar kæmu sem allra mest og best að rekstri grunnskólans. Ég bætti því reyndar við að ég væri sammála hæstv. menntmrh. í að mikilvægt væri að tryggja að foreldrar kæmu að rekstrinum. Ég sagði hins vegar einnig að til væru miklu þægilegri leiðir til að tryggja foreldrunum aðgang að skólunum en að fara þessa krókaleið sem hvergi nokkurs staðar í útboðsgögnunum er tryggt að muni færa skólann nær foreldrum. Það eru margar fleiri leiðir til þess og miklu einfaldari sem hafa verið gerðar tilraunir með víða um land. Ég segi aftur, herra forseti: Það er ekkert í útboðsgögnunum sem tryggir að foreldrarnir verði nær þessum skóla en öðrum.

Virðulegi forseti. Ég verð víst að fara að hlusta eitthvað betur. Mér fannst hv. þm. Einar Már Sigurðarson ekki svara spurningu minni. Er hann sammála mér í því að nauðsynlegt sé, svo virtist reyndar vera, að færa skólann enn nær foreldrunum? Við erum öll sammála um það, gæti ég trúað, hér inni. En er hann sammála mér í því að ef hægt væri að færa grunnskólann nær foreldrunum, m.a. í gegnum svona útboð eins og á sér stað í Hafnarfirði, þá ætti að gera það? Er hv. þm. sammála því að við færum þessa þætti sem er verið að bjóða út í Hafnarfirði til foreldranna, bæði rekstur skóla og kennsluhættina? Ég vænti þess að hv. þm. Einar Már Sigurðarson geti svarað mér því þegar hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson er búinn að fræða hann um hvað hann eigi að segja.

Herra forseti. Ég blanda mér nú ekki í innanbúðarmál þeirra hv. þm. sem búsettir eru í Hafnarfirði, það er auka\-atriði. En þessi sérkennilega og endurtekna spurning hv. þm. sýnir að þingmenn Sjálfstæðisflokksins virðast ekki tilbúnir til að ræða efnislega um þetta mál, þ.e. um útboðið á rekstri skólans. Það hefði verið nær að hv. þm. reyndi að færa rök fyrir því að þessi leið tryggði það á einhvern að foreldrarnir kæmust nær rekstrinum.  Ég benti einnig á það í ræðu minni að hæstv. menntmrh. hefði notað aukinn aðgang foreldra sem rök fyrir því að fara þessa leið. Ég ítreka hins vegar að það er ekkert við þessa leið sem tryggir að foreldrar hafi betri aðgang að skólunum. Það út af fyrir sig ekki til umræðu hér. Við gætum vissulega farið í gegnum alla þá umræðu en það verður bara að bíða síns tíma. Það getur vel verið að gera þurfi einhverjar breytingar, sem ég sé þó ekki að þurfi að gera, á grunnskólalögum til að tryggja þennan aðgang foreldra. Þar er gert ráð fyrir því að hægt sé að stórauka hann. Ég get bætt því við að sú leið að færa grunnskólann til sveitarfélaganna fannst mér býsna stórt skref í þá átt að færa grunnskólann nær foreldrum. Hér er hins vegar verið að boða allt aðra leið sem þess vegna gæti jafnvel fært grunnskólann, það er hægt að færa rök fyrir því, fjær vettvangi. Ef við ætlum að fara að láta einhverja bisnessmenn úti í bæ, sem enginn veit í hvaða bæ eru staddir, sjá um grunnskólahaldið þá held ég að við gætum verið á mjög hættulegri braut.

Hæstv. forseti. Það er nokkuð undarlegt að sitja undir ræðum hv. þm. stjórnarandstöðunnar. Í rauninni er verið að endurtaka umræðu sem þegar hefur farið fram á hinu háa Alþingi utan dagskrár þann 12. febrúar sl. Nú er að vísu um að ræða frv. um breytingu á lögum um grunnskóla, og hv. þm. 1. flm., Guðmundur Árni Stefánsson, óskaði eftir því að ég yrði viðstödd umræðuna sem staðgengill hæstv. menntmrh. Þetta er auðvitað 1. umr. um frv. sem mun væntanlega fá vandaða skoðun hjá hv. menntmn. þingsins. Engu að síður tel ég rétt að fara yfir nokkur atriði í tengslum við þetta mál, ekki síst í ljósi þeirra fullyrðinga sem hér hafa verið settar fram. Hér er komið fram frv. sem á að mati hv. flutningsmanna væntanlega að girða fyrir að Hafnarfjarðarbær geti innleitt þá nýjung í skólastarfi sem er nú í undirbúningi. Eins furðulegt og það nú er, að reyna á hinu háa Alþingi að grípa inn í ákvarðanir lýðræðislega kjörinnar stjórnar í sveitarfélagi, þá þjónar frv. ekki einu sinni afdráttarlaust yfirlýstu markmiði. Flutningsmenn frv. telja að efni þess taki af tvímæli um skyldu sveitarstjórna til að bera sjálfar ábyrgð á kennslu og framkvæmd skólastarfs í grunnskóla. Þessi skylda er ljós samkvæmt núgildandi lögum og hefur ekki verið fallist á að sveitarstjórn geti komið sér hjá þeirri ábyrgð, þar með talið með tilraunastarfi í grunnskólum, á grundvelli 53. gr. grunnskólalaga. Ef tilgangur frv. er sá að banna útboð á skólastarfi hefði verið betra að tillaga frv. að lagatexta fjallaði um það efni sem hún gerir ekki afdráttarlaust. Eins og frv. er orðað eru sveitarstjórnum engar frekari skorður settar hvaða rekstrarform þær kjósa við rekstur grunnskóla. Ábyrgð samkvæmt grunnskólalögunum er skýr. Skyldur sveitarstjórna til að veita nemendum lögboðna fræðslu samkvæmt grunnskólalögunum er fyrst og fremst gagnvart nemendum og forsjármönnum þeirra. Sveitarstjórnum eru ekki settar strangar skorður við því hvernig þær standa að því að reka grunnskóla, svo fremi að sveitarstjórnir standi undir þeirri ábyrgð sem grunnskólalögin kveða á um gagnvart nemendum og forsjármönnum þeirra. Kemur þessi afstaða skýrt fram í bréfi menntmrn. til Hafnarfjarðarbæjar, dags. 6. mars sl., vegna breytts fyrirkomulags á rekstri grunnskóla í Hafnarfirði og er leyfi menntmrn. til Hafnarfjarðarbæjar bundið þessu skilyrði. Með leyfi virðulegs forseta, vil ég fá að vitna í þetta bréf: ,,Í erindi yðar kemur fram að verkefni það sem boðið er út falli undir einkaframkvæmd í opinberum rekstri með því að sveitarfélagið hyggst leita samstarfs við einkaaðila um úrlausn verkefnis á vegum sveitarfélagsins. Ráðuneytið lítur svo á að með því sé átt við að sveitarfélagið beri eftir sem áður ábyrgð á rekstri skólans í samræmi við ákvæði grunnskólalaga og starfsemi einkaaðilans við rekstur grunnskólans lúti stjórnsýslulögum, nr. 37/1993.`` --- Síðar í bréfinu segir: ,,Menntamálaráðherra fer með yfirstjórn þeirra málefna sem grunnskólalögin taka til og hefur eftirlit með því að sveitarfélög uppfylli ákvæði laganna, reglugerðum sem settar hafa verið á grundvelli þeirra og aðalnámskrá grunnskóla. Allur kostnaður og rekstur vegna grunnskólahalds er á höndum sveitarfélaga. Sveitarstjórn ber því ábyrgð á öllum daglegum rekstri og framkvæmd skólastarfsins innan sveitarfélagsins. Samstarf sveitarfélags við einkaaðila um rekstur grunnskóla, með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í útboðsgögnum Hafnarfjarðarbæjar, verður að tryggja að réttur nemenda samkvæmt grunnskólalögum, reglugerðum settum samkvæmt þeim og aðalnámskrá grunnskóla, verði ekki fyrir borð borinn og að tryggt sé að nemendur í skólanum njóti a.m.k. jafngóðrar kennslu og fæst í öðrum skólum, þar með talið að ákvæðum grunnskólalaga um starfstíma grunnskóla eða lágmarksfjölda vikulegra kennslustunda og ýmsum ákvæðum grunnskólalaga er varða réttindi nemenda verði fullnægt. Samkvæmt 12. gr. grunnskólalaganna skal vera skólanefnd í hverju skólahverfi sem fer með málefni grunnskóla eftir því sem lög og reglugerðir ákveða og sveitarstjórn eða sveitarstjórnir kunna að fela henni. Hvílir sú skylda á nefndinni að sjá til þess að öll börn á skólaskyldualdri njóti lögboðinnar fræðslu. Skólanefnd skal staðfesta áætlun um starfstíma nemenda ár hvert og fylgjast með framkvæmd náms og kennslu í skólahverfinu. Hver sveitarstjórn hefur þannig lögboðnar skyldur gagnvart þeim börnum á skólaskyldualdri sem eiga lögheimili innan marka sveitarfélagsins. Verður ekki vikist undan skyldum skólanefndar í þessu efni við framkvæmd tilraunaverkefnis af því tagi sem hér um ræðir. Í útboðsgögnum kemur fram að skólanámskrá og skólareglur verði háðar staðfestingu skólanefndar.`` Hvort sem sveitarstjórnir kjósa að bjóða út framkvæmd einstakra þátta skólastarfs eða ráða starfsmenn til þeirra verka milliliðalaust í sína þjónustu, breytir það engu um þá ábyrgð sem sveitarstjórnir hafa samkvæmt grunnskólalögum. Þá breytir það engu um ábyrgð sveitarstjórna gagnvart nemendum og forsjármönnum þeirra hvort einstakir starfsmenn starfi á grundvelli verksamninga eða ráðningarsamninga. Í greinargerð flutningsmanna með frv. segir: ,,Ljóst er af nýlegum svörum menntamálaráðherra á Alþingi að hann hyggst leyfa að skólastarf í nýju íbúðarhverfi í Hafnarfirði verði boðið út eins og hver önnur atvinnustarfsemi og ábyrgð og framkvæmd þess falin þeim sem best býður.`` Þetta er ekki rétt og geta menn staðfest það með því að lesa ræðu hæstv. menntmrh. í utandagskrárumræðum 12. febrúar sl., enda liggur ábyrgð sveitarfélagsins fyrir, bæði samkvæmt lögum og leyfisbréfi ráðuneytisins, eins og áður var lýst. Afgreiðsla menntmrn. á erindi Hafnarfjarðarbæjar fólst í því að menntmrn. gerði fyrir sitt leyti ekki athugasemdir vegna fyrirhugaðs útboðs Hafnarfjarðarbæjar á kennsluþætti grunnskóla bæjarins í Áslandi. Ráðuneytið féllst á að veita Hafnarfjarðarbæ vilyrði fyrir undanþágu á grundvelli 53. gr. grunnskólalaga, nr. 66/1995, með síðari breytingum, til rekstur grunnskólans í Áslandi sem tilraunaskóla, að því gefnu að endanlegur samningur um tilhögun verkefnisins verði í samræmi við þau skilyrði sem ráðuneytið hefur sett með hliðsjón af ákvæðum grunnskólalaga. Þegar endanleg tilhögun verkefnisins af hálfu Hafnarfjarðarbæjar liggur fyrir, verði málið kynnt ráðuneytinu til endanlegrar ákvörðunar. Framangreind afstaða menntmrn. byggðist á nokkrum atriðum sem ég ætla að gera hér grein fyrir: 1. Kennslan fari fram í samræmi við lög og reglugerðir um grunnskóla og ákvæði aðalnámskrár grunnskóla, lög nr. 72/1996, um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda grunnskóla, og lög nr. 86/1998, um lögverndun starfsheitis og starfsréttinda grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra. 2. Sveitarfélagið ber eftir sem áður ábyrgð á rekstri skólans í samræmi við ákvæði grunnskólalaga, og starfsemi einkaaðilans við rekstur grunnskólans lýtur stjórnsýslulögum, nr. 37/1993. 3. Réttur nemenda samkvæmt grunnskólalögum, reglugerðum settum samkvæmt þeim og aðalnámskrá grunnskóla, verði tryggður. 4. Tryggt sé að nemendur í skólanum njóti a.m.k. jafngóðrar kennslu og fæst í öðrum skólum, þar með talið að ákvæðum grunnskólalaga um starfstíma grunnskóla eða lágmarksfjölda vikulegra kennslustunda og ýmsum ákvæðum grunnskólalaga er varða réttindi nemenda verði fullnægt. 5. Skólanefnd sjái til þess að öll börn á skólaskyldualdri njóti lögboðinnar fræðslu. Skólanefnd staðfestir áætlun um starfstíma nemenda ár hvert og fylgist með framkvæmd náms og kennslu í skólahverfinu. Skólanámskrá og skólareglur verði háðar staðfestingu skólanefndar. Skólanefnd ber ábyrgð á að tryggja nemanda annað kennsluúrræði ef honum er vikið úr skóla. Á skólanefnd hvíla lögboðnar úrskurðarskyldur sem hún hefur gagnvart nemendum og foreldrum við úrlausn stjórnsýslukæra vegna ákvarðana skólastjóra. 6. Kennsla verði veitt nemendum að kostnaðarlausu og er óheimilt að krefja nemendur eða forráðamenn þeirra um greiðslu fyrir kennslu, námsgögn eða annað efni er nemendum er gert skylt að nota í námi sínu og samræmist ákvæðum laganna og aðalnámskrá. 7. Leyfisveiting menntamálaráðuneytisins á grundvelli 53. gr. grunnskólalaga er háð því skilyrði að úttekt á starfsemi grunnskólans í Áslandi fari fram fyrir lok þriggja ára tilraunatímabilsins. Eins og ég nefndi hér í upphafi ræðu minnar fór fram utandagskrárumræða um þetta sama mál í febrúar sl. og ég vil, með leyfi virðulegs forseta, vitna til orða hæstv. menntmrh. er hann sagði í lok sinnar fyrri ræðu: ,,Ég hef aldrei verið þeirrar skoðunar að ríkið eigi að setja sveitarfélögunum strangar skorður um hvernig þau standa að því að reka grunnskólana. Ljóst er að menntmrn. hefur skyldum að gegna vegna námskráa, mats og eftirlits og námsgagnagerðar. Einnig er efnt til samræmdra prófa undir forsjá ríkisins. Breytt fyrirkomulag á rekstri grunnskóla í Hafnarfirði raskar ekki með neinum hætti þessu hlutverki ríkisins og unnt verður að fylgjast með innra starfi í þeim skóla eins og öðrum. Ég sé ekki nein rök fyrir því að hér sé um útboð á börnum að ræða eins og hv. þm. orðar það svo ósmekklega og ég sé ekki heldur að með þeim tillögum sem bæjarstjórn Hafnarfjarðar hefur kynnt menntmrn. sé vegið að jafnræði til náms á neinn hátt. Það er skoðun þeirra sem um málið hafa fjallað innan menntmrn. að hér sé um að ræða nýbreytni í rekstrarformi sem full ástæða sé til að reyna. Meðal annars færi þetta form rekstur skóla enn nær vettvangi og geti stytt allar boðleiðir í skólastarfinu.`` Hæstv. forseti. Ég held að þetta mál skýri sig sjálft. Ég tel fyllstu ástæðu til að fagna frumkvæði Hafnarfjarðarbæjar sem leitar nú leiða til að bæta frekar skólastarf í bænum. Samtök foreldra hafa lýst ánægju með framtakið, þar á meðal samtökin Heimili og skóli og foreldraráð Hafnarfjarðar. Ég tel að rétt hafi verið staðið að þessu máli og að hér sé um að ræða merkilega tilraun í skólastarfi. Það frv. sem er hér til 1. umr. fær síðan eðlilega afgreiðslu á hinu háa Alþingi og verður væntanlega skoðað vandlega í hv. menntmn.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. starfandi menntmrh. fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Ég get ekki látið hjá líða að lýsa yfir nokkurri undrun minni með þær breyttu áherslur, satt að segja, sem kveður nú við í þessari umræðu og maður hefur svo sem heyrt áður af hálfu hæstv. menntmrh. í tilvitnuðu bréfi hans til bæjaryfirvalda í Hafnarfirði. Nú var reynt að gíra öll þessi merku áform niður. Nú er útboð á kennslu grunnskólabarna orðið aukasetning í öllu ferlinu. Nú er þetta orðið eitthvað allt annað. Nú á ekki að spara nokkra peninga á þessu. Nú er ábyrgðin í engu hjá væntanlegum verktaka, heldur er það bæjarsjóður Hafnarfjarðar í þessu tilfelli eða þá sveitarfélög almennt í sambærilegum tilfellum sem bera hina fjárhagslegu ábyrgð, ábyrgð á kennsluþættinum, málskotsrétturinn fellur á sveitarfélagið. Í minni sveit var þetta einu sinni kallað pilsfaldakapítalismi. Herra forseti. Hefur orðið áherslubreyting í miðju kafi eða hvað er á ferð? Þessar nýju áherslur Sjálfstfl. í málinu eru í engu samræmi við þau gögn sem væntanlegir bjóðendur hafa undir höndum og ég er hér með og ég get látið hæstv. ráðherra hafa þar sem öll venjubundin lögmál markaðarins eru í heiðri höfð, nefnilega ,,eðlilegur`` hagnaður, lægstbjóðandi, þ.e. fjárhagslegar forsendur ráða 40% af þeim forsendum sem dregnar eru þegar val á verktaka er ákveðið. Hér eru öll lögmál með venjubundnum hætti. Hér kveður við allt annan tón þegar hæstv. ráðherra og þeir sjálfstæðismenn vilja núna vera láta að hér sé ekkert nýtt á ferðinni, hér sé svona hefðbundinn pilsfaldakapítalismi. 

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni. Það er nokkur annar tónn sem nú heyrist hjá sjálfstæðismönnum í þessu máli. Það er alveg hárrétt hjá hæstv. starfandi menntmrh. að í bréfinu frá 6. mars 2001 er vissulega talað mikið um ábyrgð sveitarfélaga. Ég benti á nokkur atriði í ræðu minni áðan og ég held að ég verði að ítreka spurningu mína og hafa hana kannski örlítið skýrari en áður. Hún er um það að í þessu títtnefnda bréfi segir m.a. að lögin um réttindi og skyldur skólastjórnenda í grunnskólum eigi að gilda varðandi þetta svokallaða útboð og þar segir með öðrum orðum að sveitarfélagið sé vinnuveitandi og starfsmennirnir þar af leiðandi starfsmenn sveitarfélagsins. Eða hvað, hæstv. dómsmrh., er eitthvað annað þar í pípunum? Ég vil segja, herra forseti, að það sé raunverulega ekki hægt að draga aðra ályktun af þessu vilyrði menntmrh. til Hafnarfjarðarbæjar um heimildina til að bjóða út skólastarf við Áslandsskóla en að kennarar og skólastjórnendur verði starfsmenn bæjarsins og það þýðir að þá hlýtur að vera að tryggja eigi þeim starfsmönnum bæjarins nákvæmlega sömu lífeyrisréttindi og aðrir kennarar og skólastjórnendur hafa á grunnskólastiginu. Herra forseti. Mér er því spurn og ég vona að hæstv. ráðherra geti svarað því: Hvernig eiga einkaaðilar að tryggja slíkt? Eða er það réttur skilningur minn að þessir starfsmenn verði áfram starfsmenn bæjarsins? Og þá er spurning: Til hvers er þessi leikur gerður?

Herra forseti. Ég er með þrjár spurningar sem ég vil beina til hæstv. ráðherra. Hæstv. starfandi menntmrh. sagði að þetta mál okkar mundi væntanlega fá vandaða meðferð í menntmrn. Í fyrsta lagi: Mun ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn beita sér fyrir því að þeirri umfjöllun verði hraðað og málið komi aftur til kasta þingsins áður en gengið verður frá tilboðum varðandi Áslandsskóla? Í öðru lagi: Bent hefur verið á að þessi einkarekni skóli geti boðið nemendum úr öðrum hverfum til sín og þá muni opinberir aðilar fjármagna þetta. Reyndar var bent á þetta á þingi Framsfl. Ég gagnrýndi framsóknarmenn áðan í ræðu minni, en það voru framsóknarmenn, ég held það hafi verið hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson sem benti á þá hættu sem því fylgdi að hinn einkarekni skóli mundi reyna að laða til sín nemendur sem ættu auðvelt með nám. Hefur hæstv. starfandi menntmrh. áhyggjur af þessu? Í þriðja lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvað er það við núverandi fyrirkomulag sem kemur í veg fyrir nýbreytni og þess vegna tilraunastarfsemi innan skólans? Hvað er það við núverandi rekstrarform sem kæmi í veg fyrir slíkt? Þetta eru þær spurningar sem ég vona að hæstv. starfandi menntmrh. svari í andsvari.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson spurði hér þriggja spurninga. Í fyrsta lagi hver yrði meðferð málsins í hv. menntmn. Ég get að sjálfsögðu ekki svarað því, en ég veit að í þeirri nefnd fá frv. og þingmál vandaða meðferð. Ég treysti því að svo verði líka í sambandi við þetta frv. En það eru væntanlega hv. þm. sem eiga sæti í nefndinni sem hafa stjórn á því máli. Í öðru lagi spurði hv. þm. hvort ég hefði áhyggjur af því að unnt yrði að bjóða nemendum úr öðrum hverfum til skólavistar í þessum skóla, m.a. með tilliti til námsárangurs. Svar mitt við þeirri spurningu er nei. Ég hef ekki áhyggjur af því. Í þriðja lagi spurði hv. þm.: Hvað er það við núverandi fyrirkomulag sem kemur í veg fyrir nýbreytni í skólastarfi? Ég hygg að það sé rétt hjá hv. þm. að víða í lögum um grunnskóla sé ákvæði sem geri einmitt ráð fyrir því að teknar séu upp nýjungar í skólastarfi. Reyndar er tiltölulega stutt síðan mjög vönduð löggjöf var sett á þessu sviði og mér finnst það fagnaðarefni. En ég tek það fram að þetta er lýðræðislega kjörin stjórn í sveitarfélagi, í Hafnarfjarðarbæ, sem er að innleiða nýjung í skólastarfi og ég tel að það eigi fyllilega rétt á sér.

Herra forseti. Að mínum dómi er ekki verið að innleiða nýjungar í skólastarfi í Hafnarfirði. Það er verið að innleiða nýjungar í rekstri á grunnskólum landsins. Verið er að einkavæða grunnskólann. Og það er að sönnu nýjung. Við þyrftu að ræða þetta á mun rækilegri hátt hér á Alþingi áður en við förum út á þá braut. Það er okkar skoðun. Þess vegna spurði ég þessarar fyrstu spurningar: Hvort stjórnarmeirihlutinn vildi tryggja að þetta mál fengi faglega umfjöllun í nefnd og síðan afgreiðslu þingsins áður en ákvarðanir eru teknar um að einkavæða grunnskólann. Mér finnst það mjög mikilvægt. Ég efast ekkert um að hæstv. starfandi menntmrh. er alvara þegar hæstv. ráðherra segir að það sé rétt að starfa faglega og málefnalega í menntmrn. En spurningin snýst um hvort þetta tiltekna mál fái þar afgreiðslu og kallaðir verði til fagaðilar og Alþingi gefist síðan kostur á að taka afstöðu til þessa máls sem snertir grundvallaratriði í íslenskri stjórnsýslu og stjórnskipan og í skipulagi velferðarþjónustunnar í landinu. Hæstv. ráðherra hefur engar áhyggjur af því að þetta muni leiða til mismununar á þann hátt sem ég rakti áðan. Það er mat hæstv. ráðherra. En mér finnst meginmáli skipta að málið fái afgreiðslu, lýðræðislega umfjöllun og að lokum afgreiðslu hér á Alþingi.

Herra forseti. Í þessu máli er hæstv. ríkisstjórn Íslands í sjálfu sér borin sökum því hér er verið að saka hæstv. ríkisstjórn um það að misnota 53. gr. grunnskólalaganna. Um það fjallar frv. sem við ræðum nú, þ.e. frv. sem gengur út á það að við 53. gr. grunnskólalaganna bætist nýr málsliður um að heimildir, undanþágur eða tilraunastarfsemi samkvæmt greininni feli aldrei í sér að sveitarstjórnir framselji öðrum ábyrgð og framkvæmd skólastarfs og kennslu. Herra forseti. Hæstv. menntmrh. hefur ekki stutt það neinum rökum að hann skuli hafa veitt heimildina til útboðs á grundvelli 53. gr. Og hæstv. starfandi menntmrh. kom heldur ekki með neinar stoðir undir þá túlkun í ræðu sinni sem hún hélt hér áðan. Ég ítreka, herra forseti, að 53. gr. grunnskólalaganna fjallar um þróunar- og tilraunastarf í grunnskólum. Hún gefur ráðherra heimild til að veita skólum undanþágur frá lögum og reglugerðum, enda gangi viðkomandi tilraun út á kennslulega þætti í skólastarfinu, kennslulega þætti, herra forseti. Í Áslandsskóla verður ekki um slíka tilraun að ræða. Það þarf því engar undanþágur frá lögum eða reglugerðum þar sem ekki stendur til að fara á nokkurn hátt öðruvísi að en í öðrum skólum sem starfa á grundvelli grunnskólalaga. Herra forseti. Tilrauninn í Áslandsskóla fjallar ekki um skólastarf. Hún fjallar um rekstrarform. Þess vegna á 53. gr. grunnskólalaganna ekki við. Hæstv. menntmrh., Björn Bjarnason, og hæstv. starfandi menntmrh., Sólveig Pétursdóttir, eru að fara á svig við lög sem Alþingi hefur sett með því að þykjast nýta sér heimild 53. gr. til þess að slík tilraun fari fram. Herra forseti. Einkavæðing, einkavæðingarinnar vegna. Það er það sem hér er verið að fjalla um. Þess vegna er alvarleiki málsins þvílíkur að það er sanngjörn krafa stjórnarandstöðunnar að öllum áformum sem uppi eru í Hafnarfirði verði frestað og ekki verði gengið að neinum tilboðum í þessu máli áður en Alþingi er búið að fjalla um þetta ofan í kjölinn og málið hefur fengið faglega skoðun í hv. menntmn. Herra forseti. Þetta fjallar ekki um tilraun í skólastarfi. Ég vil fá að vitna því til staðfestu í orð bæjarstjórans í Hafnarfirði í blaðagrein fyrir mánuði síðan. Hann segir að hér sé verið að ræða um rekstrarfyrirkomulag skóla, ég endurtek ,,rekstrarfyrirkomulag`` og að börnin muni aldrei verða vör við það að verið sé að gera tilraun með það. Herra forseti. Þetta eru orð bæjarstjórans í Hafnarfirði. Börnin koma aldrei til með að verða vör við tilraunina. Þetta er sennilega sagt til þess að við verðum rórri, við sem erum uggandi yfir því sem hér er að gerast. En þetta gerir okkur ekki róleg, herra forseti. Sannarlega ekki. Þetta staðfestir það að tilraunin sem er verið að veita undanþágur fyrir samkvæmt 53. gr. hefur ekkert með skólastarf að gera. Ekkert. Hæstv. ráðherra verður að skilja það að munur er á rekstrarfyrirkomulagi og skólastarfi. Þeir verða að skilja það. Öðruvísi getum við ekki rætt þetta á faglegum grunni, öðruvísi getum við ekki skipst málefnalega á skoðunum. 53. gr. grunnskólalaganna fjallar ekki um rekstrarform, hún fjallar um skólastarf. Þess vegna fullyrði ég, herra forseti, að verið er að fara á svig við lög, verið er að misnota 53. gr. grunnskólalaganna. Til þess að forða því er það frv. sem hér liggur fyrir lagt fram. Til að ítreka það enn frekar, herra forseti, þá rifja ég það upp að árið 1999 fóru fram bréfaskipti skólaskrifstofu Hafnarfjarðar og menntmrn. þar sem óskað var eftir könnun á því af hálfu Hafnfirðinga hvort sú leið að bjóða út allan rekstur Áslandsskóla væri fær, þar með talda kennsluna. Hugmynd skólayfirvalda í Hafnarfirði gekk sem sagt í upphafi út á það að setja skólann í einkarekstur. Hún hafði ekkert með tilraunastarf í skólastarfi að gera. Ekkert. Enda datt skólayfirvöldum í Hafnarfirði ekki í hug að nefna 53. gr. á þeim tíma. Hvaðan kom sú hugmynd? Hún kom úr ráðuneyti menntamála á Íslandi þar sem skólayfirvöldum í Hafnarfjarðarbæ var bent á að það mætti mögulega nýta sér 53. gr. til undanþágunnar sem bæjaryfirvöld væru að falast eftir. Bæjarstjóri Hafnarfjarðar lýsir þessu afdráttarlaust í pistli á heimasíðu bæjarins en þar segir, með leyfi forseta: ,,Hér er að sjálfsögðu ekki verið að stefna á einkaskóla eins og við helst þekkjum þá heldur er um að ræða rekstur hefðbundins grunnskóla, með þeim skyldum og kvöðum, sem þeim rekstri fylgir.`` Herra forseti. Þetta gerir alvarleik málsins í raun og veru enn meiri, að hugmyndin að þessari notkun, ég vil meina misnotkun, á 53. gr. skuli komin úr menntmrn. Það er ekki fagurt til afspurnar og það rennir stoðum undir tortryggni okkar í stjórnarandstöðunni sem, eins og hefur komið fram, stendur einhuga í málflutningi sínum hér. Herra forseti. Nú eru skólayfirvöld í Hafnarfirði búin að taka ábendingu hæstv. menntmrh. og búin að sækja um undanþáguna á grundvelli 53. gr. Hæstv. menntmrh. er búinn að heimila undanþáguna. Og bæði bæjarstjóri Hafnarfjarðar og hæstv. menntmrh. hafa gagnrýnt málflutning þeirra sem telja einkaframkvæmd af þessu tagi stríða gegn grundvallarmarkmiðum grunnskólalaganna vegna þess að hér sé verið að gera börn að tilraunadýrum og söluvöru fyrir aðila sem ætli sér að græða á tiltækinu. Þetta hefur verið harðlega gagnrýnt af hæstv. menntmrh. og af bæjaryfirvöldum í Hafnarfirði. En, herra forseti, það er ekki að ástæðulausu að fólk gagnrýnir þetta því útboðsgögnin eru hreint með ólíkindum. Það er ekki bara á einum stað og ekki bara á tveimur stöðum sem fjallað er um hagnaðinn sem væntanlegum bjóðendum er gert að reikna inn í öll dæmi. ,,Tilboðsverð skal innifela nægilegan hagnað og allan kostnað ...`` er orðin fræg setning úr þessum útboðsgögnum. En þar segir líka, herra forseti, með leyfi: ,,Markmið verkefnisins er að reyna nýtt fyrirkomulag við rekstur grunnskóla á Íslandi, með því að gefa einkaaðilum kost á að taka að sér kennslu og rekstur með einkaframkvæmd. Rík áhersla er lögð á árangur verkefnisins, bæði hvað varðar árangur í kennslu, uppeldi hafnfirskrar æsku og fjárhagslegan árangur.`` Herra forseti. Þarf að tala skýrar? Hvað þýðir fjárhagslegur árangur? Þegar ég var í Verslunarskólanum um árið, herra forseti, þýddi það hagnaður. Ég geri ekki ráð fyrir að neitt hafi breyst í þeim efnum. Það stendur líka í útboðsgögnunum að gæta skuli ,,... ýtrustu fjárhagslegrar hagkvæmni ...`` og ,,... að veita skilgreinda þjónustu með hagkvæmari hætti en hið opinbera gerir.`` En hvernig á að ná þeim markmiðum að starfa með hagkvæmari hætti að skólarrekstri en hið opinbera gerir? Ekki orð um það hér, ekki eitt einasta aukatekið orð. Það er hins hugmyndaríka bjóðanda að finna það upp. Er hæstv. starfandi menntmrh. bara alveg rótt? Það virðist vera á svipnum, herra forseti. En í alvöru talað, verið er að tala um ómak og ábyrgð og erfiðleika við rekstur grunnskólanna. Við þekkjum það öll sömul sem höfum komið nálægt rekstri grunnskóla í gegnum það að eiga börn í grunnskólum að það er mikið og vandasamt mál að reka grunnskóla. Og það fylgir því ómak, því fylgir erfiði og því fylgir ábyrgð. Ég held því fram, herra forseti, að bæjaryfirvöld í Hafnarfirði séu að koma þessu ómaki, þessari ábyrgð og þessum erfiðleikum sem því fylgja að reka grunnskóla af sínum eigin herðum. En þá spyr maður: Hvaða kennarar vilja sjálfviljugir létta þeirri ábyrgð af herðum bæjaryfirvalda í Hafnarfirði? Varla félagsbundnir kennarar í Kennarasambandi Íslands sem bundnir eru af samningum Kennarasambandsins. Eða hvað þýðir það sem segir í útboðsgögnunum á bls. 10, herra forseti? Þar segir, með leyfi forseta: ,,Með þessu er hvatt til nýrra lausna á sem flestum sviðum, til að mynda við útfærslu á verkferlum og á stjórnunaraðferðum og kjarasamningum við starfsfólk.`` Hvað stendur til, herra forseti? Hvaða félagsbundnir kennarar í Kennarasambandi Íslands mundu telja fýsilegt að starfa þarna? Og má þá ítreka spurningar hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar varðandi lífeyrissjóðsgreiðslurnar í því sambandi. Eftir því sem hér er lagt upp með, herra forseti, stendur t.d. ekkert um hvernig lífeyrissjóðsgreiðslum bæjarsjóðs Hafnarfjarðar eða atvinnurekandans verði háttað. Ætlar bæjarsjóðurinn að taka á sig lífeyrisskuldbindingar vegna þeirra starfsmanna fyrirtækisins sem kemur til með að reka þennan skóla? Hvað segja þá önnur einkafyrirtæki í Hafnarfirði? Gætu þau ekki bara farið fram á hið sama, að biðja bæjarsjóð að létta lífeyrisskuldbindingum af öllum einkareknum fyrirtækjum í Hafnarfirði sem þjóna bæjarbúum og þjóna samfélaginu? Nei, herra forseti, ef hugboð mitt er rétt þá verður ekki um neina launþega að ræða í Áslandsskóla. Ef að líkum lætur verða allir starfsmenn hins nýja skóla ráðnir sem verktakar. Það er það sem frjálshyggjuforkólfarnir í Sjálfstfl. hafa komist að að gefi manni svo mikið í aðra hönd, það sé svo miklu ódýrara að ráða verktaka en að vera að druslast með einhverja launþega, sem eru samningsbundnir á samningum sem eru óskiljanlegir. Herra forseti. Þetta er náttúrlega lítilsvirðing við launafólk í landinu, lítilsvirðing við kennara sem hafa unnið sitt fórnfúsa og óeigingjarna starf, sem búnir eru að byggja upp á félagslegum grunni kjarabaráttu sína, að tala á þessum nótum til fólks í svo fjölmennu stéttarfélagi. Herra forseti. Mér sýnist að til að fara eftir þeim aðferðum sem hér eru boðaðar þá sé hreinlega um skemmdarverk að ræða því bókstafur laga og reglna er freklega misnotaður. Að sjálfsögðu er eðlilegt að Alþingi kveði upp úr með þetta því að hæstv. menntmrh. hefur ekkert verið treystandi í þessu máli. Hann er að fara á svig við lög, hann er að rangtúlka 53. gr. grunnskólalaganna undir því yfirskyni að það þurfi að fara að einkavæða grunnskólana. Það er ábyrgðarleysi í hæsta máta, herra forseti, að fara svo fram sem stjórnarmeirihlutinn er að gera. Og það er sannarlega ástæða til að ítreka það að framsóknarmenn eru enn fjarverandi í þessari umræðu. Hverju sætir það? Við og þjóðin öll eigum það skilið að fá að vita hvar Framsfl. stendur í málinu. Í þessu stóralvarlega máli ætlar Framsfl. að þegja þunnu hljóði.

Herra forseti. Það er dálítið sérkennileg umræða sem hér fer fram um skólamál. Hún er sérkennileg fyrir þátttökuleysi stjórnarliða sem ætla má, miðað við viðveru þeirra hér og þátttöku í umræðunni, að hafi ekki mikinn áhuga á þróun skólamála í landinu. Hún er líka sérkennileg þegar litið er til þess hvernig hún hófst og síðan hvert þeir sem voru formælendur breytinganna virðast hafa hrakist. Herra forseti. Miðað við það sem manni sýnist þegar hafa gerst kæmi ekki á óvart að niðurstaðan yrði sú í Áslandsskóla að öll hin spennandi nýbreytni endaði í því að ráðinn yrði rekstrarstjóri við hliðina á skólastjóranum. Mér sýnist undanhaldið vera á þeirri leið, herra forseti. Og skyldi engan undra. Við erum að tala um túlkun á grunnskólalögum og jafnvel þó að um sé að ræða lýðræðislega kjörna sveitarstjórn þá er það svo að þrátt fyrir kjör sitt hafa þeir ekki leyfi til að fara á svig við lögin í landinu. Þess vegna hefur stjórnarandstaðan á Alþingi gert til þess kröfu aftur og aftur að þessi mál yrðu rædd, að svör fengjust við því hvernig hægt var að komast að þeirri niðurstöðu að 53. gr. grunnskólalaganna segði að fara mætti þá leið sem hér er fyrirhugað að fara. Það svar hefur í sjálfu sér ekki fengist enn. Það mun ekki fást í þessari umræðu að mér virðist. Fulltrúar Samfylkingarinnar í hv. menntmn. gerðu tilraunir til þess að fá málið rætt faglega þar, kölluðu eftir því að fulltrúar úr menntmrn. kæmu til fundar við nefndina til að útskýra hvernig menn hefðu komist að slíkri niðurstöðu. Það fékkst ekki. Vísað var m.a. á það þingmál sem hér liggur fyrir. Nú er það komið til umræðu en svörin fást eigi að heldur. Þess vegna er auðvitað mjög mikilvægt, herra forseti, að málið fáist rætt sem fyrst í hv. nefnd og að þá gefist kostur á þeirri þinglegu meðferð sem formaður nefndarinnar, sem jafnframt er þingflokksformaður Sjálfstfl., gaf hér að mér virtist fyrirheit um í umræðu sem efnt var til um störf þingsins til að kalla eftir því hvernig menn ætluðu sér að vinna þetta mál, hvernig ætti að gefa þinginu kost á því að fara yfir það og fá svör við því hvernig sú niðurstaða var fengin að 53. gr. grunnskólalaganna gæti leyft þá nýbreytni sem hér er verið að fjalla um. Herra forseti. Í umræðu um þessa tilraun sem menn eru að vonast til að geta sett á í Áslandsskóla hefur gjarnan verið talað um spennandi nýjungar í skólastarfi. Við sem þekkjum skólastarf af margra ára reynslu höfum eðlilega lagt við hlustir vegna þess að ljóst er að bæði skólamenn og ekki síst foreldrar eru áhugasamir um að til verði enn betri grunnskóli, að til verði skóli á Íslandi sem foreldrar geti verið sáttari við en verið hefur vegna þess að íslenski grunnskólinn hefur verið í ákveðinni kreppu. Bæði er það svo að hér hefur skóladagur verið styttri en í þeim löndum sem við berum okkur saman við og sömuleiðis eru skóladagar færri. Þetta hefur verið, herra forseti, vegna þess að við höfum ekki verið tilbúin til að greiða jafnmikið fyrir menntun og þau lönd sem við berum okkur þó saman við eins og nágrannalöndin og það munar bara allnokkru. Reyndar hafa sveitarfélögin, eftir að þau tóku við rekstri grunnskólans, bætt mjög myndarlega í og knúið á við ríkisvaldið að fá til þess meira fé sem að hluta til hefur tekist. En eigi að síður erum við ekki enn komin með þann grunnskóla sem við viljum börnum okkar til handa. Þess vegna hlusta menn auðvitað eftir því þegar talað er um spennandi nýjungar í skólastarfi. Reyndar er verið að gera spennandi tilraunir víða og mjög víða er verið að vinna afskaplega gott starf sem getur nýst okkur til framtíðarþróunar grunnskólans. En ég hygg að fáir hafi áttað sig á því að þarna var ekki verið að tala um skólastarf. Það var ekki verið að tala um innra starf skólans, ekki hið hefðbundna skólastarf sem menn tala gjarnan um, sem foreldrar ræða sín í milli á vinnustöðum og þeir sem hafa verið kennarar eða áhugasamir foreldrar taka þátt í umræðum um. Nei, verið var að tala um rekstur, það var verið að tala um fjármálahliðina. Eins og hér var ágætlega rakið af hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur eru auðvitað ýmis ákvæði og setningar í útboðsgögnum sem benda til þess að þarna hafi menn haft hugmyndir um að fara með skólann á svipaðan hátt og hvert annað fyrirtæki, gleyma því að um börn og viðkvæmt starf er að ræða en keyra áfram á þeim forsendum sem ættu kannski vel við í kexverksmiðju. Svo gerist það óvænta að upplýst er hér að þetta er samt ekki gert til að spara. Það á að geta orðið fjárhagslegur árangur og skólinn á að geta sýnt nægilegan hagnað auk alls annars kostnaðar, þetta er ekki gert til að spara. Herra forseti. Þetta er mjög sérkennilegt og í rauninni vantar okkur, eins og ég hóf mína ræðu á, öll rök fyrir því hvernig menn geta samrýmt svona ævintýri 53. gr. grunnskólalaga. Það er svo, herra forseti, að ef menn fara yfir lögin um grunnskóla þá eru ákvæði um undanþágur frá einstöku atriðum þar, 53. gr. er auðvitað undanþágugrein, en síðan geta menn fengið undanþágur eins og gerist hér í 26. gr. þar sem vísað er í að þær aðstæður geti komið upp að með hliðsjón af atvinnuháttum og aðstæðum í einstökum skólahverfum geti menntamálaráðherra veitt tímabundna undanþágu frá þeim ákvæðum sem gilda um skólaskyldu. Hvað skyldi það vera, herra forseti, sem má veita undanþágu frá og hana tímabundna? Jú, það er t.d. ef ekki er hægt að starfrækja skóla í viðkomandi skólahverfi og hann er þá starfræktur annars staðar með samstarfi sveitarfélaga. ,,Með hliðsjón af atvinnuháttum`` er verið að vísa í kennsludaga og starfstíma grunnskóla. Þarna er hægt að sýna ákveðinn sveigjanleika og ég hygg að við séum öll sammála um það. Þegar fjallað er um skyldu sveitarfélags til að halda skóla fyrir börn er ekki hægt að finna nokkurt ákvæði í lögunum sem veitir undanþágu frá því. Ég er nokkuð viss um, herra forseti, að ef það hefði nokkurn tíma verið hugsun löggjafans að slíkt mætti gerast þá hefði það verið nefnt í lagagreininni rétt eins og í þeirri sem ég var að fara yfir áðan, 26. gr. En það er ekki gert og þar með er eðlilegt að álykta sem svo að ekki sé beinlínis gert ráð fyrir því og þess vegna stendur sú krafa sem hér er sett fram að fjallað verði um það frv. sem hér liggur fyrir svo fljótt sem verða má í hv. nefnd og síðan áfram í þinginu og þá vonandi, herra forseti, með þátttöku þeirra sem ætla sér að bera ábyrgð á þeirri túlkun sem hæstv. menntmrh. hefur leyft að fram fari á 53. gr. grunnskólalaganna. Herra forseti. Menn hafa verið að bera saman og verja þessa túlkun með því að vísa í leikskólalög eða vísa í að í leikskólum sé þetta með tilteknum hætti. Þar er kannski komið að öðru atriði, sem menn hafa e.t.v. ekki glöggvað sig nægjanlega á, sem er að það er ólíku saman að jafna, grunnskóla og leikskóla. Þegar um grunnskóla er að ræða erum við að tala um skólaskyldu sem er algild. Sveitarfélögum er skylt að halda skóla fyrir börn og unglinga og síðan er börnum og forráðamönnum þeirra skylt að standa þannig að málum að barnið sæki skóla, þ.e. bæði fræðsluskylda og skólaskylda og skólaskyldan er í tiltekinn skóla. Áslandsskóli er eða verður hverfisskóli sem er þá þannig að öll börn í því hverfi eiga að ganga í þennan skóla. Hann er því ekki einkaskóli í þeim skilningi, þ.e. skóli sem foreldrar geta þá valið hvort þeir senda börn sín í eða ekki, og eftir skilningi okkar því ekki lagaheimild til að fara þá leið sem fyrirhugað er. Varðandi leikskólana er þessu allt öðruvísi farið. Í fyrsta lagi er ekki skólaskylda í leikskóla. Foreldrar geta valið hvort þeir senda börnin sín í leikskóla eða ekki og í sumum tilfellum í hvaða leikskóla. Í öðru lagi er heimilt, skv. 7. gr. laga um leikskóla, að fela öðrum rekstur leikskólans. Þar er að finna heimild sem er auðvitað allt annað mál en í grunnskólalögunum. En í 7. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Heimilt er öðrum aðilum að reka leikskóla að fengnu samþykki viðkomandi sveitarstjórnar.`` Ég held að hv. þm. ættu ekki að nota þetta til samanburðar því að hér eru menn að bera saman epli og appelsínu og það væri meira gagn að því fyrir umræðuna að menn héldu sig við lögin um grunnskóla --- og nú er ég kannski að tala til þeirra stjórnarliða sem hafa lítillega tekið þátt í umræðunni með andsvörum --- og að reyna að freista þess að útskýra hvað getur legið því til grundvallar að menn sjá í 53. gr. möguleika á þeirri rekstrarnýbreytni sem hér hefur verið lýst með tilvitnun í útboðsgögn.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja mikið þá ágætu umræðu sem hér fer fram eftir ákveðnu samkomulagi sem gert hefur verið. Ég vil segja að hér er ákaflega brýnu máli hreyft sem hv. 1. flm. þess, Guðmundur Árni Stefánsson, þingmaður Samfylkingarinnar, flutti og fylgdi því vel úr hlaði. Þetta frv. er flutt til að koma í veg fyrir að sveitarstjórnir framselji öðrum ábyrgð og framkvæmd skólastarfs og kennslu. Herra forseti. Þetta er ákaflega mikilvægt og eftir því sem maður hlustar og les meira um þetta mál og þá sérstaklega þegar maður hugsar til þeirra framsóknarmanna sem ég sakna því miður úr þingsalnum í dag, þeirra tveggja hv. þm. sem eiga sæti í menntmn., Ólafs Arnar Haraldssonar, varaformanns menntmn., og hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar sem eru ekki hér. Það er náttúrlega dálítið sérstakt að þeir skuli ekki láta sjá sig, að Framsfl. skuli í raun og veru hálfpartinn skila auðu í umræðunni og láti ekkert sjá sig. Það styður það sem maður hefur stundum haldið fram að Framsfl. sé orðinn hálfgert B-deildarskírteini í Sjálfstfl., og að Sjálfstfl. muni teyma framsóknarmenn áfram á hinu háa Alþingi alveg eins og þeir gera í bæjarstjórn Hafnarfjarðar nú um þessar mundir. Ég segi þetta vegna þess að þegar skoðað er hvað forustumenn Framsfl. hafa sagt í þessum efnum er ákaflega skrýtið að þetta skuli eiga að ganga fram en styður jafnframt að þetta mál hljóti að fá góðan og farsælan endi í hv. menntmn. þar sem framsóknarmenn hljóta að styðja þetta á hinu háa Alþingi, enda er sagt að formaður Framsfl., hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson, hafi lýst sig algjörlega andvígan þessari hugmyndafræði. Sama má segja um nýkjörinn varaformann Framsfl., hæstv. landbrh. Guðna Ágústsson, en hann sagði m.a. í blaðaviðtali, með leyfi forseta: ,,Ég tel að stefna Framsóknarflokksins sé alveg skýr. Ríki og sveitarfélög skulu bera ábyrgð og reka grunnskólana og sjúkrahúsin. Einkavæddir grunnskólar og útboð á kennslu eru ekki á dagskrá Framsóknarflokksins`` Og það er það sem hér er verið að fjalla um. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar ætlar að einkavæða ákveðinn grunnskóla og fara þessa leið. Það er líka stutt af hv. þm. Ólafi Erni Haraldssyni, varaformanni menntmn., sem telur að þetta sé einkavæðing og að hér sé verið að fara einkavæðingarleið í nafni einhverrar tilraunar. Hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson segir m.a. í blaðaviðtali, með leyfi forseta: ,,Einkaaðilarnir eru að sjálfsögðu að leita eftir hagnaði og hættan er sú að þeir hirði bestu bitana en samfélagið sitji uppi með þá sem eiga erfiðara uppdráttar og eru efnaminni.`` Herra forseti. Ekki þarf fleiri meðmæli með þessu frv. sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson er 1. flm. að en þær tilvitnanir sem ég hef haft eftir formanni og varaformanni Framsfl. og varaformanni hv. menntmn. sem hefur sagt þetta. Það er alveg með ólíkindum að menn skuli ætla að fara þessa leið í Hafnarfirði. Þess vegna segi ég, herra forseti, að lokum að ég tel að framsóknarmenn í menntmn. ættu að leggja sig fram við að hleypa þessu máli í gegn og stuðla að því að það komi til atkvæða vegna þess að þessa vinnu, þessa tilraunastarfsemi, þessa einkavæðingu grunnskóla í Hafnarfirði ber að stöðva sem allra fyrst.

Herra forseti. Nú er senn að ljúka umræðu um þingmál sem allir stjórnarandstöðuflokkarnir standa sameiginlega að, Vinstri hreyfingin -- grænt framboð, Samfylkingin og Frjálslyndi flokkurinn. Við lítum svo á að verið sé að fjalla um grundvallaratriði. Við gerðum um það samkomulag við stjórn þingsins að þessi umræða skyldi ekki standa lengur en rúmar tvær klukkustundir. Ástæðan fyrir því að við gerðum þetta samkomulag um mál sem full ástæða er til að taka til mun ítarlegri umfjöllunar og umræðu en nemur þessum tíma er sú að við viljum hraða því sem kostur er að koma málinu til þingnefndar sem geti kallað fagaðila til fundar við sig og leitað eftir álitsgerðum sem víðast að úr samfélaginu og þinginu gefist síðan kostur á að taka afstöðu til málsins. Við erum að fjalla um grundvallaratriði í skipulagi velferðarþjónustunnar og íslenskri stjórnsýslu og við viljum leggja okkar af mörkum til þess að hraða málinu. Að mínum dómi væri alveg fráleitt og fullkomið ábyrgðarleysi og ólýðræðisleg vinnubrögð í ofanálag að ætla að ganga frá þessu tilboði eða þessari leyfisveitingu til Hafnarfjarðar endanlega áður en þingið hefur sagt sitt síðasta orð. Ég vona að ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn virði vönduð og lýðræðisleg vinnubrögð meira en svo að þessum óskum okkar verði ekki fullnægt.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna. Stjórnarandstaðan hefur staðið þétt saman í þeirri umræðu sem hér á sér stað um grundvallaratriði íslenskra stjórnmála og fært fram rök sín með öfgalausum, málefnalegum og gildum rökum. Ég átti hins vegar satt að segja von á því að Sjálfstfl. mundi nýta það tækifæri og það ráðrúm sem hér gæfist til þess að tala fyrir þessu draumalandi sínu, einkavæðingu grunnskólanna í landinu, og fara mikinn gagnvart þessum nýjungum í þróun grunnskólanna og reyna að draga upp þá mynd sem flokkurinn virðist hafa fyrir framan sig af björtum og betri dögum í grunnskólum landsins með því að markaðsvæða grunnskólana. En á því hefur auðvitað ekki borið, alls ekki. Hér hafa fulltrúar flokksins í stuttum andsvörum og hæstv. starfandi menntmrh., með því að lesa bréf Björns Bjarnasonar, hæstv. menntmrh., reynt að tæpa á aukaatriðum, snúa út úr meginatriðum máls og í raun og sanni að gíra málið niður og láta líta út fyrir að hér sé allt annað á ferðinni en texti á útboðsblaði segir til um. Þetta undrar mig talsvert þó að ég skilji það og skynji á hinn bóginn að Sjálfstfl. er undir í þessari málefnalegu umræðu, hann er rökþrota, hann hefur ekki svör við skýrum og einföldum spurningum er lúta að grundvallarlögmálum. Hann áttar sig á því að ekki stemmir saman þegar í öðru orðinu er talað um markaðsvæðingu og útboð og að verktaki hafi eðlilegan hagnað af verkinu þá eigi sveitarfélagið heldur ekki að hafa neina peningalega hagsmuni yfir að ráða vegna slíks útboðs. Í því ljósi er ósköp eðlilegt að menn spyrji: Til hvers er þá leikurinn gerður? Það er ákaflega sérkennilegt líka að þessir sömu málsvarar markaðsvæðingar í grunnskólum landsins skuli allt í einu tala um það að ábyrgðin liggi eftir sem áður öll á hendi opinberra aðila. Þá hafa menn auðvitað gagnspurt og sagt: Hver er þá ábyrgð verktakans í öllu málinu? Hér hafa því margar spurningar vaknað sem mér finnst að talsmenn þessara sjónarmiða hafi í litlu reynt að gera grein fyrir enda vandaverk. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta. Ég árétta og tek undir með síðasta ræðumanni, hv. þm. Ögmundi Jónassyni, að ég lít þannig til að um það sé allgóð sátt hér þvert á flokka að þetta mál fái fljóta og hraða afgreiðslu í menntmn. en jafnframt ítarlega þannig að hægt verði að afgreiða málið á vorþingi. Auðvitað gefur maður sér það, þegar um jafnmikla lagalega óvissu er að ræða og raun ber vitni í þessu máli um heimild ráðherra til að heimila slíkt útboð og slíka starfsrækslu skóla, að í engu verði málinu hreyft fyrr en Alþingi hefur kveðið upp svör sín. Ég hlýt að líta þannig til að hv. þm. fagni því allir sem einn, á hverri skoðun sem þeir annars eru, að þeir fái tækifæri til þess á hinu háa Alþingi að greiða atkvæði um grundvallaratriði íslenskra stjórnmála. Rétt að lyktum, þá hygg ég að framsóknarmenn hljóti að fagna því alveg sérstaklega í ljósi þeirra nýlegu yfirlýsinga, skýru og augljósu, á flokksþingi þeirra fyrir hálfum mánuði. Þar eru tveir lykilmenn innan búðar í menntmn., Ólafur Örn Haraldsson og Kristinn H. Gunnarsson, sem hafa fjálglega lýst skoðunum sínum til málsins og andstöðu sinni við þá rekstrarlegu breytingu sem er innan seilingar og væntanleg í Hafnarfirði ef ekki verður snögglega komið í veg fyrir slíkt stórslys. Herra forseti. Ég er því ánægður með að hér hefur rökum verið haldið til haga og vonandi mun þessi umræða á hinu háa Alþingi gefa nauðsynlegt veganesti inn í þá faglegu umræðu og virku afgreiðslu sem ég vænti að menntmn. muni inna af hendi á næstu dögum og vikum.

Herra forseti. Eins og hér hefur komið fram eru tekin sameiginlega til umræðu þrjú tengd þingmál, þáltill. um nefndarskipun til að stemma stigu við útbreiðslu spilafíknar og tvö frv. til breytinga á lögum, annars vegar lögum um söfnunarkassa, nr. 73/1994, hins vegar lögum um Happdrætti Háskóla Íslands, nr. 13/1973, með síðari breytingum. Á undanförnum þingum hafa verið lögð fram ýmis þingmál sem tengjast þessu alvarlega þjóðfélagsmeini, spilafíkn og fjárhættuspilum. Má þar nefna frv. til laga um að banna spilakassa, en ekkert þessara þingmála hefur hlotið afgreiðslu þrátt fyrir að flestir viðurkenni þann alvarlega þjóðfélagsvanda sem spilafíknin skapar. Þáltill. sú sem hér er til umræðu hefur legið fyrir þinginu frá 15. nóv. sl. en er nú fyrst tekin á dagskrá. Í tillögunni er gert ráð fyrir að Alþingi skipi nú þegar nefnd með fulltrúum allra þingflokka og feli henni að afla greinargóðra upplýsinga um útbreiðslu spilafíknar meðal Íslendinga og kanna umfang þeirra eigna og fjármuna sem viðkomandi hafa fórnað. Þá skal nefndinni falið að finna úrræði til að leysa vanda einstaklinga og fjölskyldna sem búa við þennan alvarlega sjúkdóm og leita leiða til að hefta útbreiðslu hans. Að þáltill. standa alþingismenn úr öllum flokkum sem sæti eiga á Alþingi. Auk mín eru flutningsmenn hv. þm. Drífa Hjartardóttir, Gísli S. Einarsson, Hjálmar Árnason og Sverrir Hermannsson. Varðandi frumvörpin er það að segja að einnig koma þar að máli hv. þingmenn úr öllum þingflokkum á Alþingi. Auk mín standa að frv. tveimur hv. þm. Gísli S. Einarsson, Hjálmar Árnason, Katrín Fjeldsted og Sverrir Hermannsson. En hér er gert ráð fyrir því að þeim sem reka söfnunarkassa verði gert skylt að koma fyrir á áberandi stað á kössunum viðvörunum um þær hættur sem geta stafað af fjárhættuspilum. Í öðru lagi er þeim sem reka söfnunarkassa gert skylt að standa straum af kostnaði við neyðar- og ráðgjafarþjónustu fyrir þá sem haldnir eru spilafíkn og skal vakin athygli á þeirri þjónustu með áberandi hætti á kössunum sjálfum. Þessi frv., svo ég bæti því nú við og botni þetta, lúta annars vegar að breytingu á lögum um söfnunarkassa, nr. 73/1994, og hins vegar lögum um Happdrætti Háskóla Íslands, nr. 13/1973, með síðari breytingum. Þeir sem hagnast á spilakössunum, sem eru aðstandendur Íslenskra söfnunarkassa, þ.e. Rauði kross Íslands, Slysavarnafélagið Landsbjörg og Samtök áhugafólks um áfengis- og vímuefnavandann og síðan Háskóli Íslands, hafa miklar tekjur af þessum kössum. Á árinu 1998 voru tekjur þessara aðila að frádegnum vinningum og kostnaði rúmur milljarður kr., milljarður í hreinan hagnað, 1.069 millj. Þá kom einnig fram í upplýsingum við fyrirspurn sem ég beindi til hæstv. dómsmrh. að á fyrri hluta ársins 1999 hefði hagnaður þessara aðila, hreinn hagnaður, verið 582 millj. sem bendir til þess að hagnaðurinn hafi farið vaxandi. Þetta eru miklir fjármunir þannig að úr talsverðu fé er að spila ef þessum aðilum yrði gert að standa straum af forvarnastarfi og að reka símaþjónustu. Ég hef talað fyrir því oftar en einu sinni úr þessum ræðustól að ég telji rétt að banna þessa kassa algjörlega --- þeir eru núna um 1.000 talsins á um 370 stöðum í landinu --- en það hefur ekki fengið hljómgrunn á Alþingi. Málinu hefur ítrekað verið vísað til nefndar þar sem það hefur verið svæft svefninum langa. Nú vil ég ásamt þeim þingmönnum sem eiga aðild að þessum þingmálum, bæði frv. og þáltill., leita nýrra leiða til að þoka málum áleiðis. Ég segi það mjög ákveðið að öll skref sem stigin eru fram á við í forvarnaskyni eða til að koma í veg fyrir að börn og unglingar ánetjist spilafíkninni eru til góðs og allt forvarnastarf finnst mér af hinu góða að sjálfsögðu þótt ég vildi sjálfur ganga heldur lengra en fram kemur í þessum þingmálum. Ég legg áherslu á að mjög mikilvægt er að tekið verði á þessum málum á þverpólitískum nótum, þetta er ekki flokkspólitískt mál, fulltrúar allra flokka koma að þessum málum. Ég vil einnig að það komi mjög skýrt fram að þeir aðilar sem standa að spilakössunum sinna allir þjóðþrifamálum og mikilvægum verkefnum og að sjálfsögðu þarf að finna þeim tekjustofna ef þessir tekjustofnar yrðu skertir. En forgangsröðun mín er sú að okkur beri að leita allra leiða til að stemma stigu við þessu. Nefndar hafa verið ýmsar tölur um hversu útbreiddur þessi vandi er. Í grg. með þáltill. er nefnd talan 12.000, að samkvæmt könnunum sem gerðar hafa verið víðs vegar um heiminn megi ætla að um 4--5% þjóðar séu í áhættuhópi. Gerðar hafa verið ýmsar kannanir á þessu. Nefndar hafa verið aðrar tölur, 4--7%, jafnvel 4--7,5% og síðan hafa einnig verið birtar kannanir þar sem slíkir hópar eru fámennari. Fyrir fáeinum dögum birtu Íslenskir söfnunarkassar niðurstöður Gallup-könnunar sem gerð var fyrir þessa aðila þar sem því var haldið fram, sérstaklega í fréttaumfjöllun í kjölfar þess að niðurstöður voru birtar, að tölurnar fyrir Ísland væru mun lægri en haldið hefði verið fram, m.a. af þeim sem hér stendur, eða 0,6%. En staðreyndin er sú að þegar gögnin eru skoðuð er verið að tala um nákvæmlega sömu niðurstöður og hafa komið fram annars staðar. Spurningin er alltaf sú á hvaða forsendum kannanir eru gerðar. Það sem gert var í þessari könnun var að hringt var í 1.500 manns. 425 svöruðu ekki, það voru aðeins um 1.000 manns sem svöruðu. Af þeim sem svöruðu neituðu 20% að svara og ég held að það hafi verið Þórarinn Tyrfingsson, yfirlæknir SÁÁ, sem sagði í Kastljósi Ríkisútvarpsins þar sem fjallað var um þessa könnun, að þetta væri nú ekki sérlega vel fallið til þess að leiða í ljós hver vandinn væri, fólk vildi leyna slíkum lesti, þessari fíkn sinni. Hins vegar sýndi þetta ágætlega fram á spilahegðun þeirra sem hefðu á annað borð ánetjast þessu. Í gögnum í þessari könnun er spurt um hversu algeng spilafíkn sé á Íslandi og kemur fram að 7,7% er ,,hætt við áráttu``. Þetta er í takt við það hlutfall sem ég vísaði til áðan. Og samsvarandi kannanir sem hafa verið gerðar í Bandaríkjunum hafa leitt svipaðar hlutfallstölur í ljós. Við sem stöndum að þessum þingmálum kusum í grg. að vera svona heldur íhaldssöm í hlutfallsreikningum okkar og studdumst þess vegna við 4--5% og fengum þess vegna þennan fjölda út, 12.000 manns. En þetta eru þeir sem er hætt við áráttu. Á fræðimáli er talað um fíkla til lífstíðar. Kannanir sem gerðar hafa verið víða um heim hafa leitt í ljós að þeir séu í kringum 1%, frá 0,6--1,5%, þ.e. fólk sem er háð þessu til lífstíðar. Könnunin frá Íslenskum spilakössum leiddi í ljós að þetta hlutfall væri 0,6% á Íslandi. Það mundi þýða 1.500--1.700 einstaklinga, sem mér finnst óhugnanleg tala, að 1.700 einstaklingar séu í þessum hópi. Að sjálfsögðu snertir málið fleiri en nemur þessum fjölda. Þessir einstaklingar eiga fjölskyldur og eins og við vitum eru þess allt of mörg dæmi að lífi fólks hafi hreinlega verið rústað vegna spilafíknar. Ég ætla ekki að hafa um þetta langt mál. Ég vona að breið pólitísk samstaða skapist um að taka á þessum málum í þeim anda sem við leggjum til. Ég endurtek að við erum í fyrsta lagi að leggja til að sest verði yfir það í nefnd sem allir stjórnmálaflokkar eigi aðild að með hvaða hætti við getum spornað gegn spilafíkn og hvernig megi stemma stigu við útbreiðslu hennar. Í frumvarpsformi er sú skylda hins vegar lögð á herðar þeim sem reka söfnunarkassa að koma fyrir á áberandi stað viðvörun um þær hættur sem geta stafað af fjárhættuspilum auk þess að standa straum af kostnaði við neyðar- og ráðgjafarþjónustu fyrir þá sem haldnir eru þessari fíkn.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir hófstillta og málefnalega kynningu á þessum þremur málum, frumvörpum og till. til þál. er lúta að aðgerðum til varnar útbreiðslu spilafíknar. Ég vil láta það koma fram að mér hefur fundist tillöguflutningur á fyrri þingum, í þá veruna að banna með öllu spilakassa, ekki til þess fallinn að takast á við þetta vandamál. Ég hef í fyrsta lagi verið þeirrar skoðunar að slíkt mundi eingöngu leiða til þess að færa vandann neðan jarðar, færa hann úr kastljósinu og undan því eftirliti sem nauðsynlegt er. Í annan stað hef ég eindregið verið þeirrar skoðunar að rekstur spilakassa, happdrætta af þessum toga og getraunastarfsemi sé hvergi betur fyrirkomið en hjá þeim aðilum sem hafa haft hana með höndum. Þá á ég við rekstur Íslenskra spilakassa sem að standa Landsbjörg, SÁÁ og Rauði krossinn. Ég tel engin önnur samtök betur til þess fallinn til að standa með vitibornum og ábyrgum hætti að rekstrinum. Tekjur af þessu renna til góðra málefna. Hér er hins vegar gerð tillaga um það í frv. um breytingar á lögum um söfnunarkassa að þeir sem reka þessa starfsemi greiði kostnað við að stemma stigu við fíkninni. Sumpart er það þó svo að þeir sem hafa reksturinn með höndum hafa með ýmsum hætti brugðist við þeirri fíkn sem því miður er til staðar í okkar samfélagi eins og öllum öðrum og hefur verið um langan aldur. Ég tel því að þessi verkefni séu í höndum réttra aðila. Ég geri í sjálfu sér engar athugasemdir við að allir þeir sem eru ábyrgir fyrir slíkum rekstri axli sitt. Mér finnst raunar vanta, sjálfsagt væri að skoða það, að íþróttahreyfingin sé gerð jafnábyrg fyrir rekstri knattspyrnugetrauna eins og þeir aðilar sem hér hefur aðallega verið rætt um. Ég hef trú á því að viðkomandi séu tilbúnir að axla þá ábyrgð enda hafa þeir reynt að gera það. Það er sérstakt fagnaðarefni að Íslenskir söfnunarkassar kynntu fyrir nokkrum dögum könnun sem þeir létu gera á umfangi, eðli og inntaki spilafíknar á Íslandi. Niðurstaða þeirrar könnunar svarar auðvitað ekki öllum spurningum og vekur kannski upp nýjar. Þetta framtak er þó viðleitni í þá átt að vekja málefnalega umræðu um þetta vandamál og reyna að bregðast við því. Ég man ekki betur en að ég hafi heyrt að eitt þeirra atriða sem Íslenskir söfnunarkassar urðu sammála um að gera að eigin frumkvæði hafi verið að hækka aldursmörk úr 16 árum í 18 ár. Mér finnst það mjög til fyrirmyndar og vænti þess að aðrir á þessum vettvangi muni íhuga slíkt hið sama. Herra forseti. Ég ætla ekki að setja á langa ræðu en vil þakka hv. flutningsmönnum fyrir að nálgast þetta mál með eilítið hófstilltari hætti en verið hefur. Ég tel einfaldlega að almennt bann á starfsemi af þessum toga mundi aldrei ná fram að ganga. Það hlyti þá að ná yfir línuna. Í þessari könnun, sem er auðvitað takmörkunum háð, er m.a. leitt í ljós að spilafíkn er af ýmsum toga. Það eru einkaveðmál af ýmsum toga í heimahúsum sem auðvitað verður aldrei komið í veg fyrir. Spilafíknin virðist fá útrás eftir öllum mögulegum og ómögulegum leiðum ef þannig mætti orða það. Ég segi því enn og aftur að ég er samþykkur því að þingmenn, hið háa Alþingi í samstarfi við hlutaðeigandi aðila sem hafa að minni hyggju rekið málið af ábyrgð reyni með öllum tiltækum ráðum að halda þessum vanda í böndum og sjái til þess að þeir sem verða spilafíkninni að bráð eigi í víst hús að venda ef þeir þurfa og vilja leita sér hjálpar.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni fyrir undirtektir hans við þessi þingmál. Ég lít svo á að ég hafi alltaf tekið á hófstilltan hátt á þessum málum. Ég hef bent á að spilafíknin hafi valdið miklum erfiðleikum og hörmungum í lífi margra. Fjölskyldur hafa flosnað upp og fíknin hefur leitt til sjálfsvíga og um það höfum við því miður mörg dæmi. Ég hef verið þeirrar skoðunar að bregðast eigi við þessu með því að banna þessar spilavélar. Mér finnst eðlilegt að það sé gert. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson segir að þá væri hætta á því að þetta færðist neðan jarðar. Það er sjónarmið út af fyrir sig. Við erum ekki sammála um það en hér er lagt til að menn kanni hvernig hægt er að taka á þessum vanda. Hv. þm. sagði að þeir sem reka þessa kassa hafi gert það af ábyrgð, tekið á þessum málum á vitiborinn hátt eins og ég held reyndar að hann hafi orðað það. Ég get ekki tekið undir það, því miður. Í desember sl. beindu áhugamenn um varnir gegn spilafíkninni því til aðstandenda þessara kassa að þeim yrði lokað í jólamánuðinum í ljósi þeirra erfiðleika sem þeir kölluðu yfir margar fjölskyldur. Við því skelltu aðstandendur þessara kassa skollaeyrum. Sannast sagna hefur mér fundist málflutningurinn, t.d. í kjölfar þessarar könnunar, ekki alltaf hafa verið ábyrgur. Ég vil að það komi skýrt fram, ekki síst í ljósi yfirlýsinga frá aðstandendum þessara kassa um að tölur sem m.a. ég hef sett fram á þinginu séu rangar eða vefengjanlegar, að ég stend við allar þær tölur sem settar eru fram í viðkomandi þinggögnum. Eins og ég benti á áðan eru þær staðfestar í könnuninni sem Gallup gerði. Þær eru staðfestar þar þannig að það er ekkert ofsagt í greinargerðum sem við höfum sett frá okkur um þessi mál. Mér finnst það góðs viti að hér hefur kviknað hreyfing sem ætlar að beita sér í þessum málum, hreyfing áhugamanna um varnir gegn spilafíkninni. Það var allfjölmennur hópur sem m.a. stóð fyrir ráðstefnu sem haldin var á Hótel Sögu skömmu fyrir síðustu áramót, ætli það hafi ekki verið í lok nóvember eða í byrjun desember, þar sem bandarískur kunnáttumaður á þessu sviði, Arnold Wexler, var fenginn hingað til lands til þess að flytja erindi, fræða okkur um reynslu Bandaríkjamanna af spilafíkninni og á hvern hátt þeir tækju á þeim málum. Mér finnst góðs viti að þessari hreyfingu skuli vera að vaxa ásmegin. Ég heyri úr þeim röðum að menn ætla ekki að láta staðar numið fyrr en tekið hefur verið á þessum málum á ákveðinn og ábyrgan hátt. Það finnst mér fagnaðarefni.

Herra forseti. Þetta er afar athyglisvert mál og ekki síst ef litið er til þeirra kannana sem fram hafa farið á undanförnum árum, t.d. hinnar síðustu þar sem m.a. segir að það virðist ekki vera nein ásókn í spilakassa. Það er dálítið sérkennileg niðurstaða í ljósi hinnar auknu veltu af þessum spilakössum. Ég er hér með tölur um Íslensku söfnunarkassana sem segja að árið 1997 hafi heildarvelta þeirra verið 1,1 milljarður en árið 2000 er velta Íslenskra söfnunarkassa orðin 1,4 milljarðar. Það segir dálítið um umfang þessa máls og þá vaknar spurningin: Hvernig er eftirliti hins opinbera með þessum spilakössum háttað? Í fyrsta lagi með vinningum, hvernig er vinningaskrá þessara spilakassa? Hvað taka þeir mikið? Hversu miklu er skilað til þess merka starfs sem þeim er ætlað að styrkja og hvernig er því fjármagni varið? Eins og annar hv. þm. sem hér talaði er ég sannfærður um að gæta þurfi að þessu. Ég tek undir það með hv. flm. að hér er ekkert smámál á ferðinni og það þarf að skoða af alvöru. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um málið að sinni vegna þess að hér hefur verið rætt um ákveðin tímamörk til þess að veita fleiri málum brautargengi á þessum þingfundi. Ég vildi aðeins vekja athygli á því að hin aukna velta virðist í öfugu hlutfalli við nýjustu upplýsingar um að það sé ekki aukin ásókn í þessa spilakassa. Hins vegar er mjög aukin velta í kössunum og þar eru engar smáupphæðir á ferðinni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um bætta þjónustu hins opinbera. Þáltill. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að hefja markvissar aðgerðir til þess að bæta afgreiðslu og þjónustu opinberra stofnana við almenning og atvinnulífið.`` Herra forseti. Þessa þáltill. flyt ég eftir að hafa árum saman bæði reynt á eigin skinni og hlustað á umkvartanir úr þjóðfélaginu um að stjórnsýsla hins opinbera fylgi ekki að öllu leyti kröfum tímans --- kröfum tímans um skjóta og skýra afgreiðslu mála og sömuleiðis bætta þjónustu sem almenningur á að venjast. Þjónusta hins opinbera er eins og við vitum margvísleg. Þar á meðal er eftirlit, leyfisveitingar, eignaumsýsla og stjórn framkvæmda. Til slíkra aðila þurfa almenningur, félög og fyrirtæki að sækja. Á öllum sviðum þjóðfélagsins höfum við séð þjónustuna batna. Við höfum séð hana ganga hraðar fyrir sig og kröfurnar aukast, ekki síst vegna vaxandi samkeppni hér innan lands. Sömuleiðis þurfum við að standast samkeppni við önnur lönd og fyrirtæki í öðrum löndum. Þær ábendingar sem ég gat um áðan að hefðu borist mér til eyrna á síðustu missirum eru um að ákvarðanataka sé seinvirk hjá hinu opinbera, fundir um aðkallandi mál skili ekki niðurstöðu, bréfum sé svarað seint og illa og erfitt sé að átta sig á því hvar mál séu stödd. Það er ólíku saman að jafna þegar annars vegar er einstaklingur, félag eða fyrirtæki sem má engan tíma missa, hefur takmarkað fjármagn og þarf að fá skjóta úrlausn sinna mála, og hins vegar ríkisvaldið eða sveitarfélag sem hefur mikinn tíma, liggur e.t.v. ekki jafnmikið á að afgreiða mál en verður hins vegar, og því skal haldið til haga, að sjálfsögðu að vanda alla sína embættisfærslu og standa á hverjum tíma skil á því að rétt sé að málum staðið. Ég tel að þarna geti hið opinbera bætt þjónustu sína verulega. Ég flyt þessa þáltill. til að ýta við ríkisvaldinu og því að það komi til móts við breytt viðhorf í þjóðfélagi okkar. Ég tel að þarna hljótum við líka að horfa til þess að hið opinbera verður að bera virðingu fyrir takmörkuðum tíma og mikilli fyrirhöfn almennings sem væntir þess að hið opinbera, þ.e. ríki og sveitarfélög, taki þátt í hraðri og skjóti afgreiðslu. Á síðustu mánuðum hef ég haft samband við allmargar stofnanir, bæði stjórnendur, einstaklinga og starfsfólk innan stofnananna. Ég finn að í þessum stofnunum er gríðarlegur vilji hjá starfsmönnum til að bæta þjónustuna því að starfsmennirnir finna fyrir því þegar kvartanir koma fram hjá viðskiptamönnum. Um leið verð ég líka var við það að viðkomandi starfsmenn hafi jafnvel árum saman óskað eftir endurbótum en með litlum árangri. Þar er ekki endilega við stjórnendur viðkomandi stofnana að sakast heldur oft og tíðum æðstu stjórnendur og hina endanlegu ábyrgu stjórnendur stofnananna, þ.e. í ráðuneytunum sjálfum. Ég vil ekki nefna nein dæmi. Það er ekki viðeigandi við þetta tækifæri en ég hygg að í flestum ráðuneytum, í sumum meira en öðrum, sé ekki nægur kraftur í því að gera nauðsynlegar breytingar á þjónustuháttum og afgreiðslu stofnana. Á þessu eru þó að sjálfsögðu undantekningar. Ég vil sérstaklega nefna að á vegum forsrn. er að störfum nefnd til að reyna að einfalda eftirlit með atvinnulífinu. Þar hefur m.a. hafist vinna að eftirliti sem snýr að ýmsu varðandi starfssvið Siglingastofnunar, þ.e. þar sem útgerð og skip og fragtflutningar þurfa að sækja eftir ýmiss konar leyfum og sæta eftirliti. Þar er verið að vinna að einföldun á því. Ég vil nefna annað svið þar sem við gætum svo sannarlega tekið til hendinni en það er í veitinga- og gistihúsarekstri. Þar úir og grúir af margvíslegu eftirliti sem við erum skuldbundin að taka upp, bæði sjálfra okkar vegna og vegna skuldbindinga í Evrópusáttmálum. Þarna eru gríðarlega margir eftirlitsaðilar og mætti ábyggilega einfalda það kerfi. Ég vil nefna tvö dæmi þar sem mér er ekki ljóst hvers vegna opinber stjórnsýsla liðkar ekki fyrir og nýtir sér nútímatækni. Annars vegar vil ég nefna útgáfu sakavottorða. Fyrir nokkrum árum gátum við farið á Hverfisgötuna og fengið sakavottorð ef við þurfum á slíku að halda, svo sem þegar menn tóku bílpróf og eins þegar menn þurftu að fá skotvopnaleyfi og annað þess háttar. Nú hefur þeirri afgreiðslu, að ég best veit, verið lokað og verður að sækja um slíkt í gegnum lögreglustjóra. Þetta tel ég vera afturför. Ég nefni annað dæmi. Umsókn um bílpróf og afgreiðsla þess máls er að mínu mati allt of flókin. Ég ætla ekki að rekja allan þann feril en hann er margbrotinn og hefst með því að menn sækja um að fá að taka bílpróf til lögreglustjóra og síðan kemur sá ferill sem ég nefndi áðan, þ.e. sakavottorðið, og síðan eru samskipti við Umferðarráð. Þessu er öllu hægt, með nútímatækni og tölvuvæðingu, að koma fyrir í höndum Umferðarráðs og fela þeim aðila einum að sjá um málið. Falli t.d. viðkomandi unglingur eða sá sem er að taka bílpróf á hinu skriflega prófi þá þarf hann að fara og greiða endurtökugjald. Það getur hann að sjálfsögðu ekki gert hjá Umferðarráði heldur verður hann að fara aftur upp á lögreglustöð. Þetta gera foreldrarnir yfirleitt þegar unglingarnir eru að taka bílpróf. Snúningarnir eru margir og mikill akstur um borgina í staðinn fyrir að einfalda þetta með venjulegum reikningsviðskiptum og tölvuvinnu milli viðkomandi stofnana. Þarna er hver stofnun greinilega að hugsa um sinn hag en ekki litið til neytandans og hugsað: Hvernig er hægt að gera þessa afgreiðslu sem liprasta fyrir þann sem á að njóta þjónustunnar? Ég nefni þetta aðeins vegna þess að þetta eru nærtæk dæmi sem fjöldi fólks þekkir en þetta eru e.t.v. ekki stórtækustu atriðin. Önnur og miklu stærri dæmi má finna. Ég hef haft samband við ráðgjafarfyrirtæki og spurt hvort ríkisstofnanir séu að vinna í þessum málum. Sem betur fer er það svo. Ég vil t.d. nefna Tryggingastofnun ríkisins sem margir þurfa að leita til, margir sem eiga einmitt mjög erfitt með að reka sín mál sé ekki lipurlega að því staðið. Það er til fyrirmyndar að Tryggingastofnun ríkisins er nú að vinna að verulegum endurbótum og gæðastýringu á sinni þjónustu. Því miður eru þessar stofnanir þó tiltölulega fáar. Viðskiptavinir ráðgjafarfyrirtækjanna eru yfirleitt einkafyrirtæki. Virðulegi forseti. Ég rek þetta ekki nánar en hér hefur verið gert. Ég hvet ríkisvaldið og sveitarfélögin til að beita nútímahugsunarhætti, til að horfa á viðskiptavininn, einstaklinginn, almenning, félög og fyrirtæki, setja sig í þeirra spor og spyrja: Hvernig má þjóna þessum aðilum sem best? Ég hvet ríkisvaldið til þess að sýna meiri lipurð í bréfaskiptum og samskiptum við almenning sem má sín lítils svo menn fái erindum sínum svarað skjótt og vel. Væri þetta gert teldi ég að ríkisvaldið hefði ekki aðeins uppfyllt embættislegar skyldur sínar heldur sýnt í verki að hið opinbera er að sjálfsögðu ekkert annað en þjónustuaðili við okkur, almenning í landinu, sem eigum mikið undir að tími okkar og hagsmunir séu virtir á þessu sviði sem öðrum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um skattafrádrátt meðlagsgreiðenda. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela fjármálaráðherra að skipa nefnd sem kanni hvort rétt sé að setja reglur sem heimili að meðlagsgreiðslur foreldra gangi til lækkunar á tekjuskattsstofni þeirra. Í þessu sambandi verði meðal annars skoðaðar þær reglur sem gilda annars staðar á Norðurlöndum og hvort rétt sé að binda heimildina við þá foreldra sem hafa stofnað til hjúskapar eða hafið sambúð að nýju.`` Virðulegi forseti. Það er frumskylda hvers einstaklings, e.t.v. stendur hún öllum skyldum ofar, að sjá börnum sínum farborða. Enginn má skilja málflutning minn á þann veg að það eigi að sýna linkind eða gefa með nokkrum hætti ádrátt um annað en að þessari skyldu sé fullnægt. Við vitum hins vegar öll af eigin reynslu að einstaklingar, hjón og þeir sem taka að sér uppeldi barna verða ekki síður en aðrir fyrir margsvíslegum áföllum í lífinu. Margt getur orðið til þess að fólk getur ekki uppfyllt þessar skyldur. Auðvitað má segja sem svo að sá sem lendi í hremmingum af einhverju tagi geti sjálfum sér um kennt, eins og sumir segja. Auðvitað eru þar innan um margir einstaklingar sem hefðu betur getað haldið á sínum málum. Það breytir því ekki að margir foreldrar hafa lent í erfiðleikum sem þeir ráða litlu um. Því miður fer það oft saman að þessir erfiðleikar eru samhliða skilnaði, annaðhvort afleiðing skilnaðar eða orsök. Það er auðvelt fyrir þá sem ekki lenda í slíkum hremmingum að standa á bakkanum og segja þeim sem í vatninu eru að synda, þeir skuli gera svo vel að bjarga sér sjálfir og þeir geti sjálfum sér um kennt. Ég hef kynnst mörgum sem í þessu hafa lent og ég er annarrar skoðunar. Um leið og við verðum að sýna aðhald og festu í allri innheimtu og halda þessum skyldum á lofti þá eigum við að sýna umburðarlyndi, skilning og mannúð þegar einstaklingarnir geta lítt eða ekki bjargað sér. Margir hafa lent í erfiðum aðstæðum vegna veikinda, vegna óreglu eða vegna margvíslegra báginda. Við getum líka sagt að við, sem fulltrúar löggjafarvaldsins, og jafnvel einnig fulltrúar framkvæmdarvaldsins, sem eiga að sjá um innheimtu meðlagsskulda, séum lítið betur settir þegar skuldarinn getur á engan hátt bjargað sér. Afleiðingarnar þekkjum við. Það er á allra vitorði að þeir sem lenda í stórfelldum meðlagsskuldum reyna að bjarga sér með öðrum hætti. Þeir komast hvergi til vinnu öðruvísi en mikið sé af þeim tekið og eiga mjög erfitt með að stofna til hjúskapar að nýju. Sá sem hér stendur var formaður í nefnd sem hæstv. félmrh. Páll Pétursson skipaði. Í framhaldi af því nefndarstarfi voru sett ný lög á hinu háa Alþingi þess eðlis að meðlagsgreiðendur sem komnir væru í þrot gætu gert samninga um skuldir sínar, þ.e. um að greiða áfallandi skuldir á þremur árum og þá yrði hluti af skuldum þeirra felldur niður eða gerður samningur um uppgjör sem viðkomandi aðili gæti staðið við. Þetta á að sjálfsögðu að meta eftir efnahag og félagslegum aðstæðum hvers og eins. Ég tel að þarna hafi verið stigið framfaraspor en að við getum gengið lengra. Sú þáltill. sem hér er lögð fram miðar fyrst og fremst að því að skoða hvort ekki megi hjálpa meðlagsgreiðendum sem komnir eru í mikil vandræði en vilja stofna til hjúskapar eða sambúðar. Ég hef hitt fjölmarga meðlagsgreiðendur sem komnir eru í þá aðstöðu að þurfa að greiða með þremur eða fjórum börnum. Þeir vilja stofna til nýs hjúskapar og þar eru börn sömuleiðis fyrir. En eins og þeir orða það: Ég get ekki boðið nokkurri konu að búa með mér við fjárhagsaðstæður mínar. Laun þessara manna kunna að vera rétt rúmlega 100 þús. kr. Til þess að hýsa fjölskylduna þarf að greiða 50--60 þús. kr. og það sjá allir að við þetta, ásamt meðlagsgreiðslunum sem eru þá um 30--50 þús. kr., ræður enginn. Mörgum af þessum mönnum finnst þeir útskúfaðir frá þjóðfélaginu og að þeim séu allar bjargir bannaðar. Þess vegna tel ég rétt að við skoðum þann möguleika að veita skattafslátt sem svarar meðlagsgreiðslum sem foreldrarnir greiða. Til þess að svo megi verða tel ég best að skipuð sé nefnd sem kanni þetta og nýti sér lög og reynslu frá öðrum löndum.

Herra forseti. Ég vildi aðeins koma í ræðustól til að lýsa stuðningi mínum við þá tillögu sem hér hefur verið mælt fyrir af hv. þm. Ólafi Erni Haraldssyni. Ég tel að þarna sé hreyft afar þörfu máli. Það koma því miður stundum upp þær aðstæður hjá mönnum að þeim tekst ekki að standa í skilum með barnsmeðlög sín. Þegar svo er komið safnast á nokkrum árum upp vandi sem verður óviðráðanlegur. Ég held að það væri virkilega þarft verk og að mörgu leyti fjölskylduvænt að taka á vanda þeirra sem við þetta búa. Það er auðvitað óásættanlegt að einstaklingur sem hefur t.d. lent í skilnaði og þarf að greiða með börnum sínum sitji uppi með þá stöðu til jafnvel margra ára, jafnvel á annan áratug, að geta ekki stofnað til nýrrar fjölskyldu. Ég held að sú leið sem vikið er að í þáltill., að menn hafi rétt til að draga frá tekjuskattsstofni hluta af greiðslu vegna meðlaga, sé eðlileg. Um þetta þarf auðvitað að setja reglur og þær þurfa helst að vera skýrar. Ég lýsi því sjónarmiði mínu að meðlagsgreiðandi með einu barni ætti t.d. ekki rétt á sérstökum skattafslætti þó að meðlagsgreiðandi með tveimur börnum eða fleiri ætti rétt á slíkri útfærslu. Það getur verið vandasamt að útfæra þetta en með þessari hugsun vil ég alla vega lýsa því sem ég teldi til bóta í þessum efnum. Það er óásættanlegt að einstaklingar geti þurft að sitja uppi með það í heilan áratug eða jafnvel meira að geta ekki stofnað til eðlilegra fjölskyldutengsla vegna þess að tekjur þeirra eru það rýrar að þeir geta ekki verið framfærendur á nýju heimili. Ég vil því fyrir mitt leyti lýsa stuðningi við þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir undirtektir hans og vona að fleiri þingmenn og sú nefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar sýni því sama skilning og kom fram í ágætri ræðu hans. Ég vil sérstaklega benda á að nú liggja fyrir tillögur frá tveimur nefndum sem hafa unnið að þessu máli á síðustu tveimur kjörtímabilum, þ.e. síðasta og þarsíðasta kjörtímabili. Þetta hefur því verið skoðað mjög rækilega. Það liggja fyrir tillögur um þetta efni og því ætti að vera auðvelt að ganga til þessa verks. Ég vil að lokum ítreka að meðlagsgreiðslur eru að sjálfsögðu mjög lágar. Það veit hver sá sem elur upp barn að meðlögin eru ekki há. Engu að síður sitja menn í þeim vanda sem við tveir þingmenn höfum gert að umræðuefni í dag, vanda sem verður að takast á við. Við eigum þess vegna að snúa okkur að því undir góðri forustu ríkisvaldsins og vonandi með samþykkt þessarar þáltill.

Virðulegi forseti. Sú þáltill. sem hér er lögð fram snýr að því að skipuð verði nefnd sem undirbúi stofnun og rekstur safns vetraríþrótta. Ég ætla ekki að hafa hér langt mál en aðeins að geta um aðalatriðin. Ég tel að safn sem hýsi minjar, gripi og um leið sögu vetraríþrótta í víðasta skilningi sé þjóðþrifamál, bæði vegna þeirrar sögu sem við viljum halda til haga og einnig til að varðveita margvíslega muni sem nú geta farið forgörðum. Hér er auk þess um mikilvægt mál að ræða þegar við horfum til ferðaþjónustu. Ég vil að það komi fram að í þessari þáltill. er bent á að safnið verði á Akureyri. Ég tel eðlilegt að þetta safn verði á Akureyri vegna þess að þar er miðstöð vetraríþrótta. Þar er hefð fyrir vetraríþróttum frá fornu fari. Við eigum að sjálfsögðu ekki að togast á um þetta eða fara í kjördæmareiptog um málið. Við eigum að styrkja Akureyri að þessu leyti og þjappa saman málum sem tengjast vetraríþróttum. Þá kann margur að spyrja: Hvað telst til vetraríþrótta? Að sjálfsögðu er hér um að ræða skíði og skíðaíþróttina, en undir það fjalla skautaíþróttir og nýtísku vetraríþróttir sem tengjast vélum af ýmsu tagi. Saga skíðaíþrótta á Íslandi, bæði sem snýr að rennslisskíðum eða brekkuskíðum og gönguskíðum, er mjög stutt. Enn eru á meðal okkar menn og konur sem muna, kannski ekki alla sögu skíðaíþrótta á landinu en muna jafnvel eftir frumkvöðlunum eins og L. H. Möller og fleiri. Enn eru á meðal okkar menn sem fóru fyrstu leiðangrana á gönguskíðum um hálendi Íslands. Enn eru á meðal okkar menn og konur sem muna eftir Geysisslysinu og leiðöngrunum inn á Vatnajökul. Enn er að finna skíði og skíðabúnað af ýmsu tagi og sem betur fer hefur sá merki maður, og vil ég minnast hans og heiðra minningu hans, Þorsteinn Einarsson íþróttafulltrúi tekið saman gríðarmikinn fróðleik um þetta efni. Tíminn flýgur hratt og áður en við vitum eru sagnir og minningar horfnar með hverri kynslóð sem gengur. Þess vegna tel ég mikilvægt að við bregðumst fljótt við, jafnvel þó að við komum ekki slíku safni á í allri þeirri vídd og af öllum þeim krafti sem talað er um í þessari þáltill. Hins vegar er strax hægt að fara að safna ýmsum þeim minjum, munum og sögnum sem ekki verður hægt að ná til eftir skamman tíma. Með þessu móti væri strax hægt að ná utan um þá þætti sem gætu annars runnið okkur úr greipum. Virðulegi forseti. Ég ætla að lokum að minnast á þátt ferðaþjónustunnar í þessu máli. Safn fyrir vetraríþróttir á Akureyri mundi tvímælalaust glæða og lífga ferðaþjónustuna á Akureyri. Þar væri hægt að koma fyrir munum og minjum í myndrænu formi ásamt því að mununum væri bjargað frá glötun. Þessu mætti koma svo fyrir að þeir sem sækja Akureyri heim, bæði vegna skíðamennsku og af öðrum ástæðum, sækist eftir að skoða safnið. Fyrirmyndir eru nægar um söfn af þessu tagi. Ég vil nefna hin frægu söfn og myndarlegu sem við sjáum og eigum aðgang að í Noregi. Virðulegi forseti. Ég hef þetta mál ekki lengra en vænti þess að virðuleg menntmn., sem fær þetta til umfjöllunar, líti á þetta sem framfaramál, enda hef ég fengið mjög ríkan stuðning frá ýmsum sem hafa kynnt sér málið og að sjálfsögðu ekki síst frá Akureyri. Ég veit að þar eru einstaklingar og samtök sem ekki munu láta sitt eftir liggja og munu styðja verkefnið.

Virðulegi forseti. Fyrir liggur á þskj. 302 274. mál, till. til þál. um sjálfbæra orkustefnu. Þessi þáltill. hefur verið flutt tvisvar áður, þ.e. á 123. og 125. löggjafarþingi en varð í hvorugt skiptið útrædd. Nú er tillagan flutt eina ferðina enn nokkurn veginn óbreytt nema hvað tölulegar upplýsingar í greinargerð hafa verið endurnýjaðar að miklu leyti. Herra forseti. Tillaga um sjálfbæra orkustefnu er tillaga um sjálfbæra þróun í orkugeiranum. Tillögutextinn er eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela iðnaðarráðherra að undirbúa, í samvinnu við umhverfisráðherra og þingflokka, sjálfbæra íslenska orkustefnu sem hafi að markmiði: a. að orka frá endurnýjanlegum orkugjöfum leysi innflutta orku af hólmi, b. að dregið verði markvisst úr orkusóun og losun gróðurhúsalofttegunda, c. að ríkulegt tillit verði tekið til náttúruverndar og umhverfis við áætlanir og ákvarðanir um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Forsenda þessarar stefnumótunar verði að Ísland gerist fullgildur aðili að Kyoto-bókuninni frá 12. desember 1997 við rammasamning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar. Á meðan þessi stefna er í mótun verði ekki ráðist í orkufrekan iðnað umfram það sem þegar hefur verið samið um og frestað að innleiða hér reglur Evrópusambandsins um innri markað í raforkumálum.`` Herra forseti. Þannig lýkur tillögutextanum. Eins og sjá má gengur þessi tillaga ansi langt og hún snertir nokkuð vítt svið. Hún snertir t.d. það starf sem nú er í gangi á vegum stjórnvalda og gengur undir nafninu ,,rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma``. Herra forseti. Það er öllum ljóst að mikið hefur verið deilt um orkumál í tengslum við stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar sem nú situr, ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar, undanfarin ár. Þær deilur hafa tekið á sig ýmsar myndir og oft verið ærið hatrammar og eitt af því sem kallað var eftir og hefur verið kallað eftir í þessum deilum hefur verið rammaáætlun um nýtingu og verndun vatnsafls og jarðvarma því að það má ekki skilja það undan, herra forseti. Þegar við erum að ræða um nýtingu okkar dýrmætu náttúruauðlinda þá verðum við á sama tíma að vera að ræða um verndun þeirra. Öðruvísi erum við ekki að fjalla um sjálfbæra framtíð. Öðruvísi er ekki um sjálfbæra stefnu að ræða. Rammaáætlunin er staðreynd. Að henni er verið að vinna og upphaflega, herra forseti, var gert ráð fyrir því að verkefnisstjórn mundi skila ríkisstjórninni 25 virkjanakostum, forgangsröðuðum fyrir árslok 2002. Herra forseti. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar liggur á og hæstv. iðnrh. liggur sýnu mest á í þessum málaflokki því nú hefur það verið gert heyrinkunnugt að verkefnisstjórn rammaáætlunarinnar hefur verið þvinguð til þess að gera einhvers konar bráðabirgðaröðun á þeim virkjanakostum sem mest áhersla er lögð á að séu til staðar fyrir lok þessa árs, herra forseti, eða ári fyrr en upphaflega var gert ráð fyrir að verkefnisstjórn rammaáætlunarinnar mundi skila af sér. Þar má með sanni segja, herra forseti, að sá grunnur sem rammaáætluninni var ætlað að byggja á, þ.e. hinn faglegi grunnur, hafi brostið. Það er sannarlega gagnrýni vert. Þáltill. um sjálfbæra orkustefnu er þörf tillaga vegna þess að hún er róttæk og hún gerir ráð fyrir því að ríkisstjórnin verði stoppuð af í því óðagoti og því feigðarflani sem einkennir stefnu ríkisstjórnarinnar í orkumálum. Herra forseti. Sjálfbær orkustefna er kannski ekki markmið í sjálfu sér, en hún er afskaplega mikilvægur hlekkur í sjálfbærri þróun á jörðinni og ef Ísland og Íslendingar vilja ekki leggja sitt lóð á vogarskálarnar og taka frumkvæðið, vera í framvarðarsveit sem berst fyrir sjálfstæðri þróun á þessari jörð, þá erum við að svíkja okkur sjálf og komandi kynslóðir sem við eigum að skila þessu landi samkvæmt alþjóðlegum samningum sem við erum aðilar að í sama ástandi ef ekki betra ástandi en það var í þegar við tókum við því. Nú er svo komið að löndin í kringum okkur, herra forseti, eru að bregðast við í þá veru sem sjálfbær orkustefna kveður á um. Þess er skemmst að minnast að í áramótaræðu sinni sagði forsætisráðherra Noregs þjóð sinni þau tíðindi að hann hygðist hætta við þrjár stórar vatnsaflsvirkjanir sem voru á teikniborðinu hjá norskum stjórnvöldum. Þrjár stórar vatnsaflsvirkjanir voru blásnar af í Noregi fyrir örfáum mánuðum. Hvers vegna? Vegna þess að forsætisráðherra Noregs taldi nýtingu vatnsaflsins í Noregi ekki lengur vera sjálfbæra. Hvað erum við að gera á sama tíma, herra forseti? Við erum að vaða út í þá ósvinnu að virkja stærstu vatnsföll landsins áður en við höfum liggjandi á borðinu alla þá möguleika sem við eigum í vatnsafli okkar, áður en við höfum möguleika á að forgangsraða af einhverri skynsemi þeim virkjanakostum sem eru til staðar. Herra forseti. Ef þær tölur sem við höfum gengið út frá eru réttar, að við höfum allt að, tæplega kannski, 60 teravattstundir af virkjanlegu vatnsafli í öllu landinu, og ef við eigum að viðurkenna það að stór hluti af því vatnsafli sé ekki til umræðu að verði virkjað og ef við eigum að taka við þeim upplýsingum sem vísindamenn hvaðanæva hafa gefið okkur, að þegar öllu er á botninn hvolft eigum við kannski af virkjanlegu vatnsafli, sem sátt gæti náðst um, eitthvað rúmlega það sem Kárahnjúkavirkjun ein gerir ráð fyrir að virkja, ef við gerum ráð fyrir því að allar þessar upplýsingar og allar þessar tölulegu staðreyndir séu réttar, þá er það ósvinna og feigðarflan sem verið er að fara út í á Íslandi í dag með því að hleypa Kárahnjúkavirkjun alla leið. Herra forseti. Tillaga um sjálfbæra orkustefnu fjallar líka um mengunarmál. Hún fjallar um að Íslendingar þurfi að gerast aðilar að Kyoto-bókuninni. Aðeins fyrir nokkrum dögum áttum við í þessum sal viðræður við hæstv. utanrrh. um þau mál. Það er alveg ljóst hver ríkisstjórnarstefna Davíðs Oddssonar er í þeim efnum. Þegar ásættanleg markmið nást í samningunum erum við til í að ræða möguleikana á því að gerast aðilar að Kyoto-bókuninni, segir ríkisstjórn Davíðs Oddssonar. Hver eru þessi ásættanlegu markmið? Þau eru, herra forseti, að hleypa allri áætlaðri stóriðju, stækkun iðjuvera og nýjum iðjuverum frá 1990 fram hjá bókhaldi Kyoto-bókunarinnar, þ.e. Íslendingar fái alla losun stóriðjunnar frá 1990 og þeirrar sem er á teikniborðinu í afslátt, þurfi ekki að borga af henni losunarkvóta. Íslendingar ætla sér ekki að axla ábyrgðina í Kyoto-ferlinu. Það er löngu ljóst. Aðgerðaleysi íslensku sendinefndarinnar í Haag í nóvember sl. sýndi það svo að ekki verður um villst. En sjálfbær orkustefna, herra forseti, og tillaga sú sem hér er nú rædd mundi gera það að verkum að Íslendingar gætu með sóma axlað ábyrgðina með öðrum þjóðum heims, með öðrum iðnvæddum þjóðum í stað þess að koma sér hjá því að standa reikningsskil gerða sinna, að standa undir ábyrgð sem verður sambærileg við það sem aðrar þjóðir eru að gera. Herra forseti. Þessi tillaga fjallar líka um þýðingu þess að orkusparnaður komist á dagskrá því það má með sanni segja að trúlega er leitun að annarri þjóð í veröldinni sem sóar orku á sama hátt og Íslendingar gera. Því miður, herra forseti, af því að við höfum haft nóg af rafmagni, af því að við höfum talið okkur eiga nóg vatnsafl, þá hefur orkusparnaðarumræðan ekki átt auðvelt uppdráttar á Íslandi. En Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur sett orkusparnað ofarlega á óskalista sinn og þess vegna fjöllum við sérstaklega um orkusparnað í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir og við fjöllum sömuleiðis í löngu máli um umhverfisvæna orkugjafa aðra en vatnsafls því að það er alveg ljóst, herra forseti, að ef við eigum að ná tökum á þeim mikla vanda sem stafar af losun gróðurhúsalofttegunda verðum við að einhenda okkur saman, vestrænar þjóðir, í að finna upp tækni sem gerir okkur kleift að hætta að nota jarðefnaeldsneytið. Það er kominn tími til þess, herra forseti, að olían sem liggur enn kyrr í jörðinni fái að vera þar og það getum við sannarlega gert og Íslendingar geta farið þar í framvarðarsveit með því að efla allar rannsóknir á sviði vistvænna orkugjafa. Íslendingar geta lagt sitt af mörkum hvað varðar sólarorkuna, vindorkuna og virkjun orkunnar sem felst í sjávarföllunum. Sjálfbær orkustefna tekur á því máli. Sjálfbær orkustefna tekur líka á orkugjöldum vegna mengunar eða á reglum sem munu takmarka losun mengandi efna. Ég nefndi áðan, herra forseti, losunarkvóta. Hvar ætlar ríkisstjórn Davíðs Oddssonar að standa þegar kemur að losunarkvótanum? Og hvað ef það verða nú lagðir losunarkvótar á stóriðjuna á Íslandi? Hver ætlar að borga þá losunarkvóta sem þá þarf að kaupa? Ætlar ríkisstjórnin að gera það? Eða ætlar hún að leggja það á fyrirtækin, fjárfestana sem þykjast ætla að reka stóriðjufyrirtækin á Íslandi? Um þetta hefur ekki fengist rætt, herra forseti, en þetta yrði að afgreiða ef við kæmum á sjálfbærri orkustefnu og tillagan sem hér liggur fyrir hlyti brautargengi alþingismanna. Herra forseti. Sjálfbær orkustefna fjallar líka um afnám niðurgreiðslna til kjarnorku og hefðbundinna orkugjafa. Við getum ekki endalaust vikið okkur hjá því að ræða kjarnorkumálin því að við vitum alveg að um háls Evrópusambandslandanna hanga raforkuverin í langri kippu þar sem raforkan er búin til með kjarnorku. Við vitum að það er skammgóður vermir, herra forseti. Þó að kjarnorkuverin losi ekki gróðurhúsalofttegundir út í andrúmsloftin losa þau annan óþverra og ekki út í andrúmsloftið heldur ofan í jörðina okkar. Það er enn þá ekki búið að finna neina aðferð til að eyða kjarnorkuúrgangi. Hann er allur steyptur, jarðaður, grafinn. Það er synd og skömm að vita til þess að stjórnmálaflokkar hinna vestrænu ríkja skuli ekki hafa getað lagt meira á sig til að losa sig við kjarnorkuna og taka kjarnorkuumræðuna svo bragð væri að á dagskrá. En Vinstri hreyfingin -- grænt framboð vill ræða þau mál líka. Herra forseti. Það er algerlega nauðsynlegt að heildarkostnaður vegna umhverfisins í allri orkuframleiðslu verði sýnilegur og verði hluti af kostnaði orkufjárfestingarinnar. Um það fjallar sjálfbæra orkustefnan. Auðlindina, landið okkar, vatnið verður að reikna til fjár. Það verður líka að tryggja, herra forseti, jöfnuð í aðgengi að orkuþjónustu og það verður að tryggja áhrif almennings á mótun orkustefnunnar. Herra forseti. Almenningur á aðgang að málum núna. Hann á aðgang að rammaáætlun ríkisstjórnarinnar. En hvaða þýðingu á sá aðgangur að geta haft þegar hæstv. iðnrh. tekur fram fyrir hendurnar á verkefnisstjórninni og flýtir allri afgreiðslu? Hvar er aðgangur almennings þá? Ekki var almenningur spurður þegar ákveðið var að flýta einhverjum hluta afgreiðslunnar. Almenningur veit ekki einu sinni hvaða hluta afgreiðslunnar á að flýta. Almenningur veit ekki hvaða stjórnsýslulega vægi þessi rammaáætlun kemur til með að hafa. Á hún að hafa gildi laga eða reglna, að hvaða leyti, eða á hún bara að vera marklaust plagg? Herra forseti. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð leggur til þessa þáltill. með uppbrettar ermar og það er það eina sem gildir núna. Á þeim válegu tímum sem ríkja í orkumálum, stóriðjumálum og mengunarmálum þá er það sannarlega þörf ábending sem Íslendingar geta komið með út í þjóðasamfélagið. Við getum gengið fram fyrir skjöldu og samþykkt þáltill. um sjálfbæra orkustefnu og gefið þannig veröldinni gott fordæmi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur í stað 1. flm. þessa máls, Einar K. Guðfinnsson, sem er fjarverandi. Flutningsmenn ásamt mér og Einari K. Guðfinnssyni eru hv. þm. Össur Skarphéðinsson, Árni Steinar Jóhannsson og Ísólfur Gylfi Pálmason. Lagt er til að við lögin bætist nýr kafli, III. kafli, og kaflafyrirsögn verði: Náttúrugripasöfn með tveimur nýjum greinum. Það eru tvær nýjar greinar, 15. gr. og 16. gr. sem koma inn í lögin og hljóða svo: ,,Ráðherra er heimilt, í tengslum við náttúrufræðisetur og náttúrustofur sem starfræktar eru, að styðja við rekstur sýningarsafna um náttúrufræði, enda séu söfnin í eigu héraðsnefnda, sveitarfélaga eða annarra heimaaðila. Slíkum söfnum er heimilt að starfa í samvinnu við Náttúrufræðistofnun Íslands, sbr. 8. gr., og náttúrustofur, sbr. 11. gr. Leita skal umsagnar viðeigandi náttúrustofu eða náttúrufræðiseturs áður en ákvörðun um fjárstuðning er tekin.`` Ný 16. gr. hljóðar svo: ,,Styrkur ráðherra til sýningarsafns takmarkast við laun forstöðumanns í fullu starfi og stofnkostnað vegna húsnæðis, innréttinga og bóka- og tækjakaupa eftir því sem ákveðið er í fjárlögum hverju sinni, enda liggi fyrir trygging um jafnhátt framlag frá heimaaðilum. Nú starfar sýningarsafn í leiguhúsnæði og fer þá með sama hætti um greiðslu kostnaðar. Framlag ríkissjóðs vegna stofnkostnaðar er bundið því skilyrði að þær eignir sem teljast til stofnkostnaðar séu einvörðungu nýttar í þágu safnsins nema fyrir liggi samþykki ráðuneytisins um annað.`` Með frv. þessu fylgir síðan greinargerð. 2. gr. er eingöngu um að lögin taki þegar gildi og svofelld greinargerð fylgir frv.: ,,Hliðstætt frv. var flutt á síðasta þingi en var þá eigi útrætt og er því flutt að nýju. Í fyrra frv. var miðað við stuðning við náttúrugripasöfn í hverju hinna eldri kjördæma. Með því að kjördæmaskipan hefur verið breytt er lagt til að stuðningurinn sé takmarkaður við söfn er starfi í tengslum við náttúrufræðisetur og náttúrustofur, en þessar stofnanir eru starfandi í hverju hinna eldri kjördæma. Megintilgangur þessa frv. er að veita heimild til þess að unnt sé að styðja fjárhagslega við uppbyggingu náttúrugripasafna á landsbyggðinni. Starfræksla slíkra safna getur haft margháttaðan tilgang og horfir til framfara og heilla, ekki síst fyrir starfsemi á landsbyggðinni. Á nokkrum stöðum hefur verið unnið af myndarskap að slíkri uppbyggingu. Víðast hvar hefur hún farið fram án stuðnings ríkisvaldsins. Þó munu þess dæmi að náttúrugripasöfn hafi notið fjárhagslegs stuðnings ríkisins. Hér er lagt til að þessi stuðningur verði skipulegur og samræmdur. Með stuðningi ríkisvaldsins við uppbyggingu safna af þessum toga má vænta þess að betur verði staðið að málum og á metnaðarfyllri hátt en áður. Á sínum tíma var uppbygging starfsemi náttúrustofa á landsbyggðinni lögfest. Sú stefnumótun hefur gefist ágætlega. Vel hefur verið að uppbyggingunni staðið, heimamenn hafa komið myndarlega að verki og fræðilegur metnaður er mikill. Í lögunum er gert ráð fyrir að starfssvið náttúrustofanna sé víðtækt sem er skynsamlegt í ljósi þess hversu samþætt starf þeirra er verkefnum sem unnið er að hverju sinni úti um landið. Uppbygging náttúrugripasafna fellur einkar vel að þeirri grundvallarhugsun sem náttúrustofur og náttúrufræðisetur eru byggð á. Er því leitað fyrirmynda að frumvarpstextanum í lögunum um náttúrustofur. Því er lagt til að söfnin starfi í tengslum við stofurnar og náttúrufræðisetur þar sem það á við. Þar með má segja að komið sé á eins konar tengingu við þá starfsemi sem fram fer að einhverju leyti á náttúrustofunum og í náttúrufræðisetrunum. Auðvelt ætti líka að vera að sérhæfa þessa starfsemi á ýmsum svæðum og tengja jafnvel vísinda- og rannsóknastarfi sem fram fer í byggðunum. Þannig er unnt að tvinna saman á lifandi hátt vísindastarf og daglegt líf og efla um leið áhuga fólks á því merka þróunarstarfi.`` Herra forseti. Ég hef mælt fyrir þessu máli og hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um eyðingu villts minks og rannsóknir á minkastofninum. Ég er flutningsmaður þessa máls ásamt fleiri þingmönnum en 1. flm. er Árni Gunnarsson varaþm. Hann á ekki setu á þingi nú um stundir og hef ég því með mikilli ánægju tekið að mér flutning málsins fyrir hans hönd og okkar annarra flutningsmanna, en þeir eru Drífa Hjartardóttir og Arnbjörg Sveinsdóttir. Þáltill. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að skipa nefnd sem geri tillögur um stórauknar aðgerðir til eyðingar villiminks. Jafnframt verði nefndinni falið, í samvinnu við veiðistjóraembættið, að gera tillögur um fjármögnun aukinna minkaveiða og frekari rannsókna á minkastofninum og áhrifum hans á íslenska náttúru. Nefndin verði skipuð fulltrúum frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Bændasamtökum Íslands og embætti veiðistjóra.`` Virðulegi forseti. Ég held að það sé samdóma álit flestra Íslendinga að villti minkurinn sé eitthvert mesta skaðræði í íslenskri náttúru. Minkurinn átti aldrei neitt erindi inn í íslenska náttúru. Hann er þar alger boðflenna og spellvirki. Íslensk náttúra var með engum hætti búin undir þá afdrifaríku aðgerð og ákvörðun að fá villtan mink hingað til lands sem var að sjálfsögðu ekki villtur þegar hann var fluttur hingað heldur í búrum en slapp síðan og hefur síðan farið umhverfis landið. Allir sem koma eitthvað út í íslenska náttúru þekkja þau spellvirki sem minkurinn hefur unnið. Hann ber ábyrgð á stórfelldum skaða í fuglastofni landsins og má m.a. nefna að hinn sjaldgæfi fugl, keldusvínið, er útdauður fyrir tilverknað minksins. Aðrir stofnar anda eru líka í hættu og eru margir á válista, ekki síst vegna þess að minkur er þar álagavaldur. Ég vil nefna m.a. flórgoðann, þennan einstaka og merka fugl sem við Íslendingar berum mikla ábyrgð á. Hann á verulega erfitt uppdráttar vegna minksins. Að sjálfsögðu er þetta nokkuð misjafnt eftir fuglategundum, en einmitt fuglar sem eru í sefi og á slíkum slóðum eru tiltölulega auðveld bráð fyrir minkinn. Þá er einnig vitað að minkurinn situr um fisk og gerir mikinn usla í bæði vötnum og ám auk þess sem hann fælir þessi dýr frá sér. Minkur hefur breiðst út um landið með ótrúlegum hraða. Þó er það svo að á ákveðnum svæðum landsins hefur minkur ekki náð jafnmikilli útbreiðslu og á öðrum svæðum og vil ég sérstaklega nefna þar Austurland og Austur-Skaftafellssýslu. Hefur jafnvel verið fullyrt í mín eyru að við gætum með markvissu átaki náð að eyða mink að stórum hluta á þessum svæðum og draga nýja varnarlínu um Norðausturland og ná þannig miklum árangri. Veiðar á mink eru að sjálfsögðu afar mismunandi eftir sveitarfélögum og með hinum nýju lögum sem samþykkt voru á hinu háa Alþingi tel ég að með margvíslegum hætti hafi verið nokkur afturför. Sveitarfélögunum er ætlað að sjá um eyðingu minksins og þar fer því miður oft saman að sveitarfélag er víðlent og fámennt og um leið kjörland fyrir minkinn. Þetta horfir allt öðruvísi við í litlum sveitarfélögum, þ.e. sveitarfélögum sem eru ekki landmikil en þar sem fjölmenni er mikið. Vandinn er ekki síst hjá hinum víðlendu sveitarfélögum með tiltölulega lágar tekjur. Veiðarnar á minknum kosta gríðarlega mikið og eru þessum sveitarfélögum mjög þungar í skauti. Þá vil ég einnig gera að umræðuefni þann mikla skaða sem æðarræktarbændur verða fyrir vegna minks. Verð ég að segja að það er með ólíkindum að margir málsmetandi menn og þar á meðal þingmenn telja að minkurinn eigi að hafa frið eða grið í friðlöndum og á náttúruverndarsvæðum. Ég get með engu móti tekið undir slíkt og vil ég gera skýran greinarmun á minknum annars vegar og refnum hins vegar. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum vekja athygli á merkri ritgerð sem kom út í júní á síðasta ári. Hún heitir ,,Ferðir og fæða íslenska minksins``. Þetta er mjög kærkomin skýrsla sem upplýsir okkur betur og gefur okkur upplýsingar sem við höfðum ekki áður. Þessi ágæta skýrsla er eftir Róbert Arnar Stefánsson og hvet ég þá sem vilja kynna sér þetta málefni frekar að skoða þessa skýrslu. En það er einmitt þetta sem skortir og það eru rannsóknirnar. Rannsóknir á lifnaðarháttum minks eru ótrúlega takmarkaðar. Virðulegi forseti. Ég hvet þingheim til þess að styðja þetta mál, hvet nefndina sem tekur við því að veita því farsælan framgang og ég veit að almenningur á Íslandi mun fagna því ef ríkið tekst á við þennan mikla skaðvald í íslenskri náttúru.

Herra forseti. Þessi till. til þál. um eyðingu villts minks og rannsóknir á minkastofninum víkur að máli sem hefur verið alvarlegt mál í lífríki landsins. Eins og hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson gerði grein fyrir í framsögu sinni er minkurinn aðskotadýr í íslenskri náttúru. Þrátt fyrir að hann hafi verið hér og lifað villtur um nokkra áratugi er fjarri því að hann hafi lagað sig að íslenskri náttúru og haldi drápslöngun sinni í skefjum og innan marka sem gæti gert hann umberanlegan. Það er því afar mikilvægt að efla rannsóknir á hegðun og útbreiðslu minksins og einnig er mikilvægt að styrkja og efla veiðar og leiðir til þess að hefta útbreiðslu hans. Ég hygg þó, herra forseti, að það sé nokkuð djúpt í árinni tekið með tilliti til þáltill. að eyða honum alveg, en það megi halda honum niðri og að takmarka útbreiðslu hans og draga úr skaðsemi hans í lífríkinu tel ég afar mikilvægt. Við þekkjum dæmi um eyjar á Breiðafirði sem voru áður iðandi í fugli en eru nú orðnar fugllausar eða fugl hefur þar ekki varplönd lengur vegna þess að minkurinn hefur komið þar og eyðilagt. Við þekkjum líka þann vanda margra sveitarfélaga sem er orðin fámenn og með litlar tekjur að þau hafa engin tök á að standa undir þeim kostnaði ein sér eða með litlum stuðningi sem hlýst af því að eyða mink eða verja ákveðin landsvæði fyrir ágangi minks. Þess vegna víkur þessi tillaga, herra forseti, að afar mikilvægu máli sem er nauðsynlegt að taka á, bæði hvað varðar rannsóknir á minknum, hegðan hans í umhverfinu og eins hvernig megi hefta útbreiðslu hans og draga úr skaðlegum áhrifum hans í lífríkinu.

Herra forseti. Ég fagna fram kominni þáltill. um eyðingu villts minks og rannsóknir á minkastofninum. Fjölgun minks í landinu er mikið áhyggjuefni eins og staðfest er í greinargerð með tillögunni, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Í veiðidagbók 2000 segir veiðistjóri um minkaveiðina: ,,Í þeim til raunum okkar að halda minkastofninum niðri erum við í besta falli á skipulögðu undanhaldi, í versta falli er stríðið tapað með núverandi aðferðum.```` --- Svo mörg voru þau orð. Málið er mikið hagsmunamál, ekki aðeins bænda og eigenda lands og veiðiréttar heldur einnig ögrun við náttúru landsins og dýralíf. Það er mikið alvörumál sem ber að gefa gaum að. Ég fullyrði að í mörgum héruðum landsins hefur minkurinn höggvið skörð dýra- og fuglastofna sem erfitt verður að ná til jafnvægis að nýju. Hér er því ekki aðeins um svæðisbundna hagsmuni að ræða heldur landsins alls. Nauðsyn er að grípa í taumana með ákveðnum hætti. Í fyrsta lagi þarf að greina vandann og rannsaka atferli minksins og umfang. Í öðru lagi þarf að koma á skilvirku skipulagi og fjármagna þær aðgerðir sem grípa þarf til við þetta verkefni. Í því sambandi vil ég nefna að e.t.v. þarf að rýmka ákveðnar heimildir til veiðiaðferða. Þar get ég t.d. nefnt til lög nr. 64/1991 þar sem kann að þurfa að rýmka lögheimildir til að beita veiðiaðferðum til að ná árangri við þetta verkefni. Einnig kann að þurfa að þjálfa veiðimenn sérstaklega til verkefnisins. Þannig þarf að hyggja að ýmsu í þessu sambandi. Hefja þarf aðgerðir hið fyrsta og síðast en ekki síst þarf að meta árangurinn jafnharðan og verkefnið stendur yfir. Ég tel jafnframt að unnt sé að nýta hinn mikla áhuga íslenskra áhugaveiðimanna til hagkvæmra lausna á þessu sviði. Í því sambandi nefni ég skotveiðifélög og aðra slíka. Herra forseti. Ég fagna fram kominni þáltill. og hvet hæstv. umhvrh. og aðra þá sem tengjast þessu máli til að fylgja því vel eftir.

Virðulegi forseti. Ég fagna sérstaklega þeirri ræðu sem hv. þm. Daníel Árnason flutti hér og því að hann skuli velja þetta mál til flutnings á jómfrúrræðu sinni í þinginu. Ég veit, þar sem ég þekki til hans, að hann kemur úr þeirri átt að þekkja glöggt til þess sem við ræðum hér, íslenskrar náttúru, nytja hennar og þess skaða sem minkurinn veldur. Ég vildi sérstaklega taka undir það sem hv. þm. nefndi um að ná til sem flestra aðila hvað þetta mál varðar, ekki aðeins þeirra sem við töldum upp sem tiltæka í nefndina heldur mætti líka fá skotveiðimenn og aðra til að taka þátt í þessari vinnu.

Herra forseti. Mín skoðun er sú að minkurinn sé réttdræpur hvar og hvenær sem er. Ég hef lokið máli mínu.