Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem Ingibjörg Pálmadóttir, 1. þm. Vesturl., getur ekki sótt þingfundi á næstunni vegna veikinda leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að óska þess að 1. varaþm. Framsfl. í Vesturlandskjördæmi, Magnús Stefánsson framkvæmdastjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru hennar. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Kristinn H. Gunnarsson, formaður þingflokks Framsfl.`` Magnús Stefánsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta hv. heilbr.- og trn. sem fyrir liggur á þskj. 658. Frv. til laga um breyting á lögum um almannatryggingar var til meðferðar og umræðu á fundi nefndarinnar sl. föstudag. Nefndin kvaddi til fundar við sig fjölda sérfræðinga á sviði lögfræði og mannréttinda auk fulltrúa Öryrkjabandalagsins, verkalýðshreyfingarinnar, Samtaka aldraðra, norrænu hagsýslunefndarinnar á sviði félagsmála, o.fl. eins og greinir í nefndaráliti meiri hlutans. Niðurstaða meiri hlutans er að með því að hækka lágmarksupphæð sem örorkulífeyrisþegi hefur til ráðstöfunar úr 18.424 kr. í 43.424 kr. uppfylli löggjafinn skyldur sínar skv. 76. gr. stjórnarskrárinnar og jafnframt að dómi Hæstaréttar sé þar með fullnægt, eins og lagt er til í frv. því sem fyrir þinginu liggur. Þessu til stuðnings vísar meiri hluti nefndarinnar til skýrslu starfshóps ríkisstjórnarinnar sem birt er sem fylgiskjal með frumvarpinu og jafnframt til ummæla þeirra Sigurðar Líndals prófessors, Eiríks Tómassonar prófessors og Skúla Magnússonar lektors sem allir komu á fund nefndarinnar. Í máli þeirra kom fram það samdóma álit að hvorki 1. gr. frumvarpsins né frumvarpið í heild væri í andstöðu við stjórnarskrána. Í sama streng tóku lögfræðingarnir Guðrún Gauksdóttir og Oddný Mjöll Arnardóttir sem einnig komu á fund nefndarinnar. Í máli Eiríks Tómassonar kom fram að það væri meginregla að túlka bæri viðurkenningardóma sem kvæðu á um valdmörk löggjafarvaldsins þröngt sem felur í sér að nota eigi þá skýringarleið sem hefur minnstar skerðingar á valdheimildum löggjafans í för með sér. Í þessu tilviki sé því réttast að túlka dóminn þannig að hann feli ekki í sér algert bann við tekjutengingu tekjutryggingar við tekjur maka, enda gefur dómurinn ekki skýrt til kynna að svo sé. Herra forseti. Dómur Hæstaréttar fjallar aðeins um þau tilvik þar sem annað hjóna nýtur örorkulífeyris, sbr. 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga. Engu að síður tekur frumvarpið einnig til þeirra tilvika sem um getur í 6. og 7. mgr. 17. gr. laganna, eða til tilvika þar sem bæði hjón eru örorkulífeyrisþegar og þeirra tilvika þar sem annað hjóna er örorkulífeyrisþegi og hitt ellilífeyrisþegi. Meiri hlutinn telur að með þessu sé gætt jafnræðis á milli þeirra hópa öryrkja sem hér greinir. Eins og fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans með þeim rökum sem þar eru greind telur meiri hlutinn að ákvæði frv. um greiðslur aftur í tímann uppfylli allar kröfur gildandi laga og meginreglur íslensks réttar. Þar er um að ræða ívilnun frá þeim reglum sem í gildi voru og því sé þar um að ræða ívilnandi ákvörðun sem sé heimilt að taka og löggjafinn er bær til að ákveða, samanber einnig álit fræðimanna við lagadeild Háskóla Íslands svo sem greinir í nefndaráliti meiri hlutans. Hið sama á við um greiðslu vaxta á þeim fjárhæðum sem einstaklingar eiga kröfu á samkvæmt frv. Þá eru í frv. ákvæði um með hvaða hætti Tryggingastofnun ríkisins skuli hafa frumkvæði að því að greiða öryrkjum þær fjárhæðir sem frv. mælir fyrir um en jafnframt að þeir öryrkjar sem ekki hafa sótt um tekjutryggingu hafi til þess tiltekinn tíma. Að mati meiri hluta nefndarinnar er nauðsynlegt að kveða á um þetta í lögum. Hið sama á við um skattalega meðferð þessara greiðslna þar sem frv. gerir ráð fyrir að öryrkjar geti sótt um að greiðslur verði færðar til skattskyldra tekna þessara ára sem getur leitt til hagstæðari skattalegrar niðurstöðu. Nefndin tók sérstaklega til skoðunar hvernig sambærilegum greiðslum og hér um ræðir er háttað á öðrum Norðurlöndum. Samkvæmt þeim upplýsingum sem fyrir liggja kemur fram að tekjutengingar almannatryggingabóta viðgangist í nær öllum löndum Evrópu og að sú staðhæfing að tekjur maka hafi hvergi áhrif nema á Íslandi sé ekki rétt. Tilgangurinn sé alls staðar sá sami þar sem tryggingarnar hafa úr takmarkaðri fjárhæð að spila, þ.e. að tryggja þeim sem verst eru settir hærri bótagrunn með því að skerða bætur á grundvelli tekna hjá þeim sem hafa tekjur eftir öðrum leiðum. Þetta eru þau rök sem tekjutengingar hér á landi hafa alla tíð byggst á. Meiri hlutinn telur mikilvægt að hafa í heiðri þau grundvallarsjónarmið að ávallt verði mögulegt að tryggja þeim sem mest þurfa á að halda þeirri aðstoð sem nauðsynleg er, og ef því er að skipta, á kostnað þeirra sem meira hafa. Þá vil ég vekja athygli á niðurlagi nefndarálits meiri hlutans þar sem kemur fram að starfandi nefnd á vegum ríkisstjórnarinnar sem vinnur að heildarendurskoðun almannatryggingalaganna hefur verið falið að flýta vinnu sinni þannig að hún geti skilað tillögum sínum til ríkisstjórnarinnar fyrir miðjan apríl á þessu ári. Meiri hlutinn bindur miklar vonir við starf nefndarinnar og að með tillögum hennar og lagasetningu í kjölfarið verði leyst úr ýmsum öðrum álitaefnum sem vaknað hafa í kjölfar dóms Hæstaréttar, ásamt því að almenn endurskoðun á ákvæðum laganna verði til hagsbóta fyrir þá sem byggja á þeim rétt. Þá vil ég, virðulegi forseti, taka fram að ummæli þau sem höfð eru eftir gestum í nefndaráliti meiri hlutans hafa verið borin undir gestina og þeir staðfest að ummælin séu rétt eftir þeim höfð. Virðulegi forseti. Áður en ég lýk máli mínu vil ég leiðrétta tilvísun í hæstaréttardóm í nefndaráliti meiri hlutans en rétt tilvísun er að dóminn er að finna í dómasafni Hæstaréttar 1998 á bls. 4180. Virðulegi forseti. Í samræmi við það sem að framan greinir leggur meiri hluti heilbr.- og trn. til að frv. verði samþykkt óbreytt. Undir álit þetta rita hv. nefndarmenn í heilbr.- og trn. auk þeirrar sem hér stendur Tómas Ingi Olrich, Katrín Fjeldsted, Ásta Möller, Kristinn H. Gunnarsson og Pétur Blöndal. Guðjón A. Kristjánsson sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi.

Herra forseti. Hér kom fram í máli talsmanns meiri hluta nefndarinnar að meiri hlutinn teldi að með lagafrv. uppfyllti löggjafinn skyldur sínar gagnvart stjórnarskrá lýðveldisins og farið væri að dómi Hæstaréttar. Nú hefur komið fram bæði í umræðum á Alþingi og af hálfu sérfræðinga sem kvaddir voru fyrir hv. heilbrn. að menn eru á öðru máli. Margir hafa fært fyrir því mjög haldgóð rök að frv. stríði gegn stjórnarskrá Íslands og fari gegn hæstaréttardómi. Voru ræddar siðferðilegar hliðar á þessu máli? Var hin siðferðilega spurning reifuð hvort rétt væri að beita fyrningarákvæðum gagnvart þeim brotum sem allir eru þó sammála um að framin hafi verið á öryrkjum?

Herra forseti. Svo sem fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans var fjöldi manna kvaddur á fund nefndarinnar til þess að fjalla um þessi mál. Það sem við höfum hér vísað í eru fyrst og fremst álit lögfræðinga sem lúta að fyrningu. Ég minnist þess ekki að á fundi hv. heilbr.- og trn. hafi mikið verið rætt um siðferði.

Herra forseti. Þetta eru mjög athyglisverð ummæli um mál sem okkur er sagt af hálfu talsmanna ríkisstjórnarinnar að sé fyrst og fremst pólitískt í eðli sínu. Við höfum í málflutningi okkar bent á að hér sé um að ræða brot á stjórnarskrá Íslands og að ekki sé farið að dómi Hæstaréttar. Það er mjög alvarlegt mál ef Alþingi ætlar að fara fram með þessum hætti. Ríkisstjórnin hefur haldið því fram að hér séum við að fást við pólitískt álitaefni og siðferðilegt í eðli sínu. Nú er það upplýst af hálfu talsmanns meiri hluta hv. heilbr.- og trn. að um þau efni hafi alls ekki verið fjallað.

Herra forseti. Eitt af því sem ríkisstjórnin virðist hafa uppgötvað eftir að þessi öryrkjadómur féll var að kjör öryrkja eru afar bágborin á Íslandi og var nú ekki vonum seinna eftir fimm ára valdasetu í ríkisstjórn sem byrjaði sinn feril eftir að mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar voru sett með því að slíta á tengsl launa og lífeyris með þeim afleiðingum að kjör öryrkja eru orðin mjög bágborin ásamt fleiru sem ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir til þess að hlunnfara lífeyrisþega. Því vil ég spyrja hv. formann nefndarinnar hvort ekki hafi komið til greina í nefndarstarfinu að flýta því að skila niðurstöðu og tillögum um hvernig eigi að bæta kjör þessa hóps. Hvers vegna þarf að bíða til 15. apríl með að leggja fram tilögur þar að lútandi? Þessi nefnd sem vísað er til er búin að starfa í marga mánuði og var það reyndar svo að öryrkjar og ellilífeyrisþegar héldu að hún mundi skila af sér fyrir áramót. Hvers vegna í ósköpunum þarf að bíða fram í miðjan apríl eftir að hún skili tillögum sínum ?

Herra forseti. Það kemur fram í nefndaráliti meiri hluta heilbr.- og trn. að þeirri nefnd sem hefur verið að vinna að heildarendurskoðun almannatryggingalaganna hafi verið falið að flýta vinnu sinni þannig að hún geti skilað tillögum sínum til ríkisstjórnarinnar fyrir miðjan apríl. Nefndin bindur vonir við að með þeim tillögum og lagasetningu í kjölfarið verði leyst úr ýmsum öðrum álitaefnum sem vaknað hafa í kjölfar dómsins ásamt almennri endurskoðun. Ég leyfi mér að halda því fram að sá tími sem nefndinni er ætlaður sé ætlaður sé síst of rúmt reiknaður miðað við það viðamikla verkefni sem nefndinni hefur verið falið.

Herra forseti. ,,Leysa úr álitaefnum``, segir hv. þm. Það er vonandi ekki álitamál enn að kjör öryrkja eru afar bágborin og kjör lífeyrisþega yfir höfuð. Það er því bara fyrirsláttur að bíða þurfi fram í miðjan apríl til þess að bæta kjör þeirra. Fyrir þinginu liggja margvíslegar tillögur, meira að segja frá stjórnarandstöðunni, sem hægt væri að vinda sér strax í að skoða, sem m.a. lúta að því að bæta lífeyrisþegum upp þann mismun sem orðið hefur á kjörum þeirra og annarra hópa í þjóðfélaginu vegna þeirra aðgerða sem ríkisstjórnin hefur gripið til vegna þess að hún hefur ávallt þegar hún hefur verið að bæta kjör öryrkja miðað við það lægsta viðmið sem hún hefur fundið og miðar þar við neysluvísitölu þó hún eigi að miða kjör þeirra við launavísitölu samkvæmt lögum sem samþykkt voru 1998. Þar er enn eina ferðina verið að brjóta á lífeyrisþegum. Þess vegna er afar sérstætt að það skuli þurfa að bíða í tvo til þrjá mánuði enn með að bæta kjör þessara hópa.

Herra forseti. Í hv. heilbr.- og trn. var fjallað um þá öryrkja sem þessi dómur tekur til og er hér til umfjöllunar. Ég þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að benda á að umfjöllunin um þennan dóm og frv. hefur m.a. vakið athygli á þeim öryrkjum og kjörum þeirra sem við teljum að búi við mun bágari kjör en þeir sem dómurinn lýtur að.

Herra forseti. Það verður að segjast að á óvart kemur hversu slappt þetta nál. meiri hlutans er með hliðsjón af því hversu stórt og mikilvægt málið er, það losar þrjár blaðsíður og sú fyrsta fer að mestu leyti í upptalningu á gestum sem komu fyrir nefndina. Ég vil í öðru lagi gagnrýna hversu langt hv. þm. Jónína Bjartmarz, formaður heilbr.- og trn., hefur gengið í því að láta að því liggja að svo til allir lögspekingar sem að þessu máli hafa komið skrifi upp á niðurstöðu ríkisstjórnarinnar. Það er fjarri öllu lagi eins og glöggt kemur fram í nál. minni hlutans. Í þriðja lagi er sagt á einum stað, á bls. 2 í nál. meiri hlutans, um miðbik nál. að 1. gr. frv. gangi út á að draga úr skerðingunni í þeim mæli að hún standist 76. gr. stjórnarskrárinnar. Hvers vegna, hv. þm., eru engin rök færð fyrir því að þarna liggi þá hin réttu mörk? Er það frambærilegt að leggja fram nál. án þess að reyna að rökstyðja að þessi upphæð sé fundin með einhverjum málefnalegum hætti?

Herra forseti. Varðandi þau orð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að ég hafi látið að því liggja að allir þeir lögfræðingar sem komu á fund nefndarinnar hafi tekið undir álit meiri hluta heilbrn. þá tel ég hann vera að vísa í orð mín í kvöldfréttum á föstudaginn var. Mér finnst því rétt fyrst hann kemur inn á þetta að segja hvað ég sagði þar og endurtaka það og vitna hér í útskrift, með leyfi forseta: Ég sagði þar: ,,Meiri hluti nefndarinnar leggur það til að frv. verði samþykkt óbreytt og það byggir fyrst og fremst á því áliti nefndarinnar að með því að hækka lágmarksupphæð sem örorkulífeyrisþegi hefur til ráðstöfunar úr þessum rúmum 18 þús. kr. og upp í 43 þús. að þá sé löggjafinn að uppfylla skyldur samkvæmt þessu ákvæði stjórnarskrárinnar 76. gr. og jafnframt að dómi Hæstaréttar sé þar með fullnægt.`` Síðan bætti ég við, með leyfi forseta: ,,Og fyrir þeim skilningi höfum við náttúrlega stuðning ýmissa lögfræðinga`` --- ýmissa lögfræðinga --- ,,og lögspekinga sem komu á fund nefndarinnar og samdóma álit þeirra er það að hvorki 1. gr. frv. né frv. í heild sé í andstöðu við stjórnarskrána.``

Herra forseti. Þetta var í besta falli mjög einhliða og ónákvæm frásögn af því sem gerst hafði á þessum nefndarfundum eins og glöggt kemur fram þegar farið er yfir nál. minni hlutans þar sem betur og ítarlegar er gerð grein fyrir afstöðu hvers lögmanns um sig sem fyrir nefndina kom. En þetta er ekki aðalatriði málsins og mun hvort sem er falla hér í umræðunum á eftir sú fullyrðing ríkisstjórnarinnar eða tilraunir til þess að búa til þá mynd að meira og minna sé samstaða meðal lögfræðinga í þessu efni. Það er nú öðru nær, herra forseti, og miklu nær að segja að þeir séu fleiri sem skipi þann hóp sem telja í besta falli mikinn vafa á því, mikið mat hvort þetta standist, og svo hina sem eru því algjörlega andvígir. En ég vildi gjarnan fá að heyra í seinna svari hv. þm. einhverja tilburði til rökstuðnings á þeirri dæmalausu framsetningu málsins að með þessari tölu séu fundin þau mörk að dregið sé nægjanlega úr skerðingunni til að fullnægja dómnum. Það er með ólíkindum að ekki skuli vera reynt að rökstyðja eitthvað í þessu nál. að svo sé.

Herra forseti. Ég tel að það sé a.m.k. orðið ljóst að ég hef hvergi haldið því fram að allir lögfræðingar á fundi heilbr.- og trn. taki undir álit meiri hlutans. Ég tel að það sé ljóst. Varðandi fjárhæðina sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fjallar hér um, þ.e. 43 þús. kr., þá hefur í 1. umr. um frv. margoft verið komið inn á rökin fyrir því hvernig sú fjárhæð var fundin 

Herra forseti. Ég kem hingað upp til að spyrja um nákvæmlega þetta atriði sem hér var til umræðu. Hv. þm. Jónína Bjartmarz segir að án efa muni þetta mál skýrast við 2. umr. en ég vil gefa hv. þm. tækifæri til að skýra þetta mál nú þegar. Þetta er lykiltala í allri þessari umræðu. Við erum sammála um það bæði meiri hluti og minni hluti að einstaklingurinn hafi samkvæmt dómi Hæstaréttar, þ.e. öryrki í þessari stöðu hafi samkvæmt dómi Hæstaréttar tiltekinn lögvarinn rétt til lágmarksframfærslu. Við erum sammála dómi meiri hluta Hæstaréttar að það þýði að dómnum gengnum að einstaklingurinn eigi að hafa 51 þús. kr. á mánuði. Hv. þm. talar um að nægjanlegt sé að hafa 43.424 kr. Við höfum þráspurt meiri hlutann: Hverning kemst hann með málefnalegum hætti að þeirri niðurstöðu? Og ég spyr enn hv. þm.: Hvernig kemst meiri hlutinn að þeirri niðurstöðu?

Herra forseti. Meiri hlutinn kemst að þeirri niðurstöðu, svo sem rök eru fyrir í dómi Hæstaréttar, að ef tekið er mið af tekjutryggingu einstaklingins, 51 þús. kr., þá er 43 þús. kr. ekki óeðlileg tala miðað við það hagræði sem af sambúðinni í hjúskapnum leiðir. Ég vil ítreka það hér að Hæstiréttur segir að þessar rúmar 18 þús. kr. sé ekki nægur lágmarksréttur fyrir öryrkja. Þarna er um að ræða 140% hækkun á þeirri fjárhæð og ég tel að þennan 8 þús. kr. mun megi vel rökstyðja með hagræðinu sem af sambúðinni leiðir.

Herra forseti. Hv. þm. segir að hagræðið sem felst í sambúð megi meta til 8 þús. kr. Það er rangt. Það má meta til 22 þús. kr. og það er þegar búið að gera það. Þegar er búið að meta þetta hagræði til nánast þrefalt þeirrar upphæðar sem hv. þm. talar um. Það liggur einfaldlega fyrir að við það að fara í sambúð tapar öryrkinn heimilisuppbót og sérstakri heimilisuppbót. Þetta nemur samtals 22 þús. kr. Þetta nemur 30,67% af þeim framfærslueyri sem hann hafði úr opinbera sjóðnum. Ef þessi rök hv. þm. eru einu rökin sem meiri hlutinn hefur, þá hrynja þau eins og spilaborg.

Herra forseti. Fyrir hönd minni hluta heilbr.- og trn. Alþingis, sem samanstendur auk þeirrar sem hér talar af hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur og Þuríði Backman, mæli ég fyrir áliti um frv. til laga um breyting á lögum um almannatryggingar nr. 117/1993, með síðari breytingum. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson sat fundi nefndarinnar vegna málsins sem áheyrnarfulltrúi og er samþykkur áliti þessu. Með dómi Hæstaréttar í máli Öryrkjabandalags Íslands gegn Tryggingastofnun ríkisins töldu margir að endir væri fenginn í áralangri deilu á milli öryrkja og ríkisvaldsins um það hver réttur öryrkja til aðstoðar úr opinberum sjóði væri. Dómsorð Hæstaréttar er skýrt og það er í fullu samræmi við kröfugerð Öryrkjabandalagsins, svo mjög að hvorugum málsaðila datt í hug eftir uppkvaðningu að ekki yrði fallist á skýra niðurstöðu í dómsorði Hæstaréttar. Þannig lýstu t.d. forvígismenn samtaka öryrkja yfir ánægju með málalok, hæstv. heilbrrh. sagðist ekki mundu deila við Hæstarétt og að sjálfsögðu yrði farið að dómnum. Það má líka ráða af viðbrögðum þeirra sem eru ósáttir við dóminn að þetta sé þeirra skilningur því gagnrýni þeirra benti til þess að þeir teldu dóminn hafa farið út fyrir það svið sem honum var ætlað, sem felur væntanlega í sér þá hugsun að hann sé að fara inn á eitthvert annað svið. Ég vil nefna hér sem dæmi viðtal við Jón Steinar Gunnlaugsson, hæstaréttarlögmann og formann starfshóps ríkisstjórnarinnar um málið, en í viðtali við Dag segir hann, með leyfi forseta: ,,En það getur ekki verið hlutverk dómstóla að ákveða að ekki eigi að miða svona styrki við tekjur maka. Það er þetta sem ég hef gagnrýnt við þennan dóm, dómstóllinn var að þessu leyti að taka sér vald sem hann á ekki að hafa. Þarna er verið að kveða upp dóm af aðila sem ber hvorki ábyrgð á tekjuöflun ríkisins né fjárreiðum þess á einn eða annan veg.`` Sem sagt hæstaréttarlögmaðurinn Jón Steinar Gunnlaugsson er að gagnrýna að Hæstiréttur hafi kveðið á um þetta, eða hvað? Er hægt að skilja þessa gagnrýni hans á einhvern annan hátt en orð hans segja til um í þessu viðtali við Dag? Einnig má geta þess, sem verður síðar betur rakið í framsögu minni hlutans, að forstjóri Tryggingastofnunar lýsti því yfir eins og kunnugt er að reiknaðar yrðu út bætur á grundvelli dómsins strax og það væri ekkert því til fyrirtöðu og verður farið nánar ofan í það á eftir. En viðbrögð ríkisstjórnarinnar hafa sett málin í þann farveg sem engan óraði fyrir og með meðferð sinni á málinu, ef fram heldur sem horfir, hefur ríkisstjórninni tekist að sjá til þess að enn um skeið munu öryrkjar þurfa að heyja baráttu fyrir dómstólum fyrir stjórnarskrárvörðum rétti sínum. Reyndar hefur sú skoðun komið fram hjá stjórnarliðum að það sé sjálfsagður og eðlilegur hlutur að öryrkjar leiti réttar sín fyrir dómstólum í kjölfar viðurkenningarmáls og hefur hæstv. formaður heilbr.- og trn. m.a. bent á þá leið fyrir öryrkjana. Slíkur málflutningur er með eindæmum, ekki síst í ljósi þeirrar staðreyndar að með dómi Hæstaréttar í viðurkenningarmálinu hefur það fengist ótvírætt staðfest af Hæstarétti að framkvæmdin sem verið hefur um tekjutengingu tekjutryggingar við tekjur maka hefur stangast á við stjórnarskrá. Það getur a.m.k. enginn deilt um það, Hæstiréttur segir það, þessi framkvæmd hefur stangast á við stjórnarskrá og alþjóðlega mannréttindasamninga. Í ljósi þeirrar staðreyndar, burt séð frá því hvern skilning menn kunna síðan að leggja í nánari útfærslu dómsins, þá ætti það nú að vera ríkisstjórninni hvatning til þess að fara varlega svo slíkt gerist ekki aftur gagnvart þessum hópi, eða hvað? Stjórnarandstaðan fordæmir meðferð ríkisstjórnarinnar á málinu og er í grundvallaratriðum ósammála fráleitri túlkun hennar á skýrum dómi Hæstaréttar. Er það mat minni hluta nefndarinnar að í frumvarpi því sem nú liggur fyrir Alþingi sé ríkisstjórnin að brjóta gegn skýrum fyrirmælum Hæstaréttar um að tenging tekjutryggingar örorkulífeyrisþega við tekjur maka sé óheimil, sbr. 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga, og að frumvarpið feli í sér brot á stjórnarskrá og alþjóðasáttmálum. Í ljósi þessa mun minni hlutinn leggja til að málinu verði vísað frá. Mun minni hlutinn í nefndaráliti þessu rökstyðja nánar þessa niðurstöðu sína. Það vekur óneitanlega mikla athygli hversu mikla þverúð ríkisstjórnin hefur sýnt í þessu máli og fullyrði ég að slík meðferð á hópi sem sannanlega hafa verið brotin mannréttindi á sé með eindæmum. Og svo undarlegt sem það er virðist það víðs fjarri að einhver vilji sé til þess af hálfu ríkisstjórnarinnar að binda endi á þessa áralöngu þrætu við öryrkja. Rétt er í þessu samhengi að rifja það upp að þegar deilan kemur fyrir dómstól var það einhuga niðurstaða þriggja dómara þar, í héraðsdómi sem sagt, að Tryggingastofnun eða ríkisvaldinu hafi verið óheimilt að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega á grundvelli tekjutengingar við tekjur maka á tímabilinu 1994--1998. Þá erum við að tala um fyrra tímabilið. Tryggingastofnun eða ríkisvaldið áfrýjaði niðurstöðunni varðandi þetta tímabil eigi að síður til Hæstaréttar þrátt fyrir að málið væri augljóslega tapað hvað þetta tímabil varðar. Hefði nú ekki verið eðlilegra fyrir ríkisvaldið að láta a.m.k. þessum hluta málsins lokið þar sem hverjum manni mátti vera það ljóst að þar fór ríkisvaldið með vafasaman málflutning, svo vægt sé til orða tekið. Enda kom í ljós að Hæstiréttur var einhuga um að Tryggingastofnun eða ríkisvaldinu hafi verið óheimilt að tengja tekjutryggingu öryrkja við tekjur maka a.m.k. á þessu tímabili. Um það er ekki deilt. Í lýðræðisþjóðfélagi kallar niðurstaða sem þessi frá æðsta dómstóli þjóðarinnar á einföld viðbrögð: að ríkisvaldið virði niðurstöðu dómsins og geri að fullu upp við þann hóp sem brotið var á. En niðurstaða ríkisstjórnarinnar er sú að aðeins þurfi að gera upp að hluta til við þennan hóp og vitnar til fyrningarreglna. Slík framkoma lýsir vafasamri beitingu ríkisstjórnarinnar á valdi sínu svo ekki sé sterkara að orði kveðið. Herra forseti. Aðdragandi þessa máls sem hér er til umfjöllunar er sá að 1. jan. 1994 tóku gildi ný heildarlög um almannatryggingar, nr. 117/1993, sem enn eru í gildi að stofni til. Í lögunum var ekki að finna heimild til skerðingar tekjutryggingar á grundvelli tekna maka heldur var einungis heimilt að skerða tekjutryggingu vegna tekna öryrkjans sjálfs. Í kjölfar laganna var sett reglugerð nr. 485/1995 þar sem kveðið var á um í 2. mgr. 4. gr. hennar að heimilt væri að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap með því að telja helming samanlagðra tekna beggja hjóna til tekna lífeyrisþegans í því tilviki er maki hans er ekki lífeyrisþegi. Þessari reglu var beitt til skerðingar tekjutryggingar örorkulífeyrisþega allt frá gildistöku laganna og þar til lög nr. 149/1998 tóku gildi. Ágreiningurinn í málinu snýst í samræmi við þetta um tvö tímabil, í fyrsta lagi tímabilið þegar reglugerðin var grundvöllur skerðingar og í öðru lagi tímabilið eftir að lög nr. 149/1998 tóku gildi. Kröfur Öryrkjabandalagsins í málinu ná því til þessara tveggja tímabila. Hvað fyrra tímabilið varðar vekur minni hlutinn athygli á því að í héraðsdómi þeim sem síðan var áfrýjað til Hæstaréttar sem felldi þann dóm sem frumvarpið er sprottið af kemur fram að fjölmargir félagsmenn aðildarfélaga Öryrkjabandalagsins hafi leitað réttar síns hjá Tryggingastofnun ríkisins á þeim grundvelli að reglugerðina skorti lagastoð en án árangurs. Þá hafi sumir leitað til umboðsmanns Alþingis á sama grundvelli en án árangurs. Þannig hafi umboðsmaður í áliti 13. apríl 1998 komist að þeirri niðurstöðu að ákvæði 12. gr. reglugerðar nr. 485/1995 hafi verið lögmætt en þar er m.a. fjallað um það til hvaða lagastoðar reglugerðin sæki gildi sitt. Byggði hann álit sitt á því að í eldri lögum hefði verið fullnægjandi lagaheimild til skerðingarinnar og ekki yrði fullyrt að brottfall sérstakrar reglugerðarheimildar benti til breytingar á framkvæmd laganna að þessu leyti. Öryrkjabandalagið mótmælti þessari túlkun umboðsmanns og taldi hana ekki fullnægja viðteknum túlkunarkostum, m.a. um lögmæti og að lagaákvæði um takmarkanir á mannréttindum skuli vera skýr og ótvíræð. Þeir þrír dómarar sem dæmdu málið í héraðsdómi komust hins vegar allir --- og þá er vakin athygli á því að héraðsdómur var fjölskipaður í þessu máli --- að þeirri niðurstöðu að umrætt skerðingarákvæði í reglugerðinni hefði skort lagastoð og skerðing á grundvelli þess væri því óheimil. Sama var uppi á teningnum í Hæstarétti hvað fyrra tímabilið varðar þar sem það var samdóma niðurstaða þeirra fimm dómara sem málið dæmdu að reglugerðarheimild hefði skort og skerðing á grundvelli hennar því óheimil. Með lögum nr. 149/1998 var umdeilt skerðingarákvæði lögfest og varð að 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga, nr. 117/1993. Stjórnarandstaðan í heilbrigðis- og trygginganefnd skilaði séráliti þegar frumvarp til laganna var afgreitt úr nefndinni þar sem sérstaklega var gagnrýnd sú málsmeðferð sem frumvarpið fékk í þinginu, en frumvarpið var lagt fram degi áður en þingi var frestað í desember 1998 og því var hvorki unnt að senda málið til umsagnar né gafst tóm til ítarlegrar umræðu á hinu háa Alþingi. Í áliti minni hluta heilbr.- og trn. á þessum tíma segir enn fremur: ,,Fyrir liggur að hér kann að vera um brot á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar [að ræða]. Fyrir því liggja eftirfarandi rök: 1. Í 76. gr. stjórnarskrárinnar segir: ,,Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.`` 2. Í 65. gr. stjórnarskrárinnar segir: ,,Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.`` Í þessum greinum er því skýlaust lýst yfir að allir skuli jafnir fyrir lögum og að allir skuli njóta mannréttinda án nokkurrar mismununar. Undir orðalag 65. gr., þar sem rætt er um ,,stöðu að öðru leyti``, fellur ljóslega hjúskaparstaða. Þegnum ríkisins verður því ekki mismunað vegna hjúskaparstöðu.`` Síðan segir í nefndarálitinu: ,,Í ljósi þessa getur stjórnarandstaðan ekki greitt atkvæði með málinu. Hún hefur jafnframt bent á leiðir sem gætu tryggt að ívilnun gagnvart bótaþegum hefði náð fram að ganga án þess að lögfest yrðu ákvæði sem mögulega fælu í sér mannréttindabrot. Við því vildi meiri hlutinn ekki verða. Stjórnarliðið verður því að bera ábyrgð á samþykkt framangreindra laga.`` Undir þetta álit skrifuðu Össur Skarphéðinsson, þáverandi formaður heilbrigðis- og trygginganefndar, Bryndís Hlöðversdóttir og Ásta R. Jóhannesdóttir. Ögmundur Jónasson, áheyrnarfulltrúi þingflokks óháðra, og Guðný Guðbjörnsdóttir, áheyrnarfulltrúi Kvennalistans, tóku þátt í afgreiðslu málsins og voru samþykk álitinu. Það er nú svo, herra forseti, að fyrri ásakanir stjórnarandstöðu um að ríkisstjórnin hafi verið að fremja stjórnarskrár- eða mannréttindabrot á öryrkjum með því að tengja tekjutryggingu við tekjur maka hafa verið á rökum reistar. Því sætir það furðu að sá hópur hv. þingmanna sem samþykkti lögin frá 1998 og vísaði ásökunum stjórnarandstöðunnar á bug skuli nú kveinka sér svo mjög sem raun ber vitni þegar við lýsum þeirri bjargföstu skoðun okkar að frv. sem hér er til umræðu feli áfram í sér að brotin séu mannréttindi á þessum hópi. Það er okkar einlæga trú að svo sé og það er að sjálfsögðu skylda okkar sem þingmanna að láta þessa sannfæringu okkar í ljósi, enda eru þingmenn bundnir af henni í málflutningi sínum, herra forseti. Í framhaldi af því sem hér var rakið hefur stjórnarandstaðan tvívegis lagt fram frumvarp sem mælt hefur fyrir um afnám tengingar tekjutryggingar við tekjur maka, það fyrra á 125. þingi og nú liggur fyrir þinginu frumvarp þessa efnis sem þegar hefur verið vísað til heilbrigðis- og trygginganefndar og bíður þar afgreiðslu. Dómur Hæstaréttar Íslands frá 19. desember 2000 í málinu nr. 125/2000: Tryggingastofnun ríkisins gegn Öryrkjabandalagi Íslands og gagnsök, staðfestir að skilningur stjórnarandstöðunnar í málinu hefur verið réttur frá upphafi. Viðbrögð Öryrkjabandalags Íslands við lögum nr. 149/1998 voru snögg. Einungis nítján dögum eftir að lögin tóku gildi stefndi bandalagið Tryggingastofnun ríkisins. Kröfur Öryrkjabandalags Íslands voru í fyrsta lagi að skerðing skv. 2. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 485/1995 væri óheimil, þ.e. fyrra tímabilið, og var fallist á það eins og rakið var hér að framan og jafnframt að skerðing tekjutryggingar örorkulífeyrisþega á grundvelli tekna maka skv. 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga, nr. 117/1993, sbr. lög nr. 149/1998, væri óheimil, þ.e. síðara tímabilið. Öryrkjabandalagið byggði kröfu sína fyrir síðara tímabilið á því að skerðing tekjutryggingar örorkulífeyrisþega á grundvelli tengingar við tekjur maka væri andstæð 76. gr. stjórnarskrárinnar sem mælir fyrir um rétt til aðstoðar úr opinberum sjóði vegna örorku, sbr. 14. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og vísaði í þessu sambandi til 12. og 13. gr. félagsmálasáttmála Evrópu og 9. og 11. gr. alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Jafnframt taldi Öryrkjabandalagið að skerðingin væri andstæð jafnréttisákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar sem ætti rót sína að rekja til 2. mgr. 2. gr. alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Fleiri lagarök voru tínd til í kröfugerð Öryrkjabandalagsins, svo sem að skerðingarreglan væri í andstöðu við 1. gr. laga um málefni fatlaðra. Einnig er kannski rétt að vekja athygli á því hér að lögin um jafnan rétt kvenna og karla voru töluvert notuð í rökstuðningi Öryrkabandalagsins í ljósi þess að 2/3 hlutar þess hóps sem hér um ræðir eru konur, og er líka rétt að vekja athygli á því að í forsendum dómsins vísar Hæstiréttur beinlínis til þessara röksemda Öryrkjabandalagsins og til jafnréttislaganna. Það er skemmst frá því að segja að meiri hluti Hæstaréttar féllst að fullu á seinni kröfu Öryrkjabandalags Íslands. Þetta má glöggt sjá þegar kröfugerð Öryrkjabandalagsins fyrir Hæstarétti og dómsorð réttarins eru lesin saman. Kröfugerð Öryrkjabandalagsins var svohljóðandi: ,,... að einnig verði viðurkennt með dómi Hæstaréttar, að aðaláfrýjanda hafi frá 1. janúar 1999 verið óheimilt að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap samkvæmt 5. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998.`` Dómsorð Hæstaréttar hljóðaði svo --- og þá er ég ekki að vitna í, eins og meiri hlutinn hefur nú mikið tíðkað hér í einhver önnur orð í forsendum dómsins, dómsorð Hæstaréttar hljóðaði svo: ,,Einnig er viðurkennt, að óheimilt hafi verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap frá 1. janúar 1999 samkvæmt 5. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998.`` Er einhver vafi á því hvað þetta þýðir, herra forseti? Það er óumdeild meginregla í lögfræði að við túlkun dóma skuli fyrst og fremst taka mið af kröfugerð aðila annars vegar og dómsorði hins vegar. Minni hlutinn telur ljóst að Hæstiréttur hafi með skýru dómsorði sínu, sem er orðrétt samhljóða kröfugerð Öryrkjabandalagsins, verið að banna þá aðferð sem fram kemur í 5. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993 og felst í því að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega með tengingu við tekjur maka. Ríkisstjórnin hefur hins vegar þá túlkun á dómi Hæstaréttar í frammi að þrátt fyrir skýrt dómsorð hafi Hæstiréttur verið að meina eitthvað annað sem lesa megi úr því sem segir í forsendum dómsins. Minni hlutinn hafnar slíkri túlkun algerlega og vekur athygli á því að sameiginlegur skilningur Eiríks Tómassonar lagaprófessors, Sigurðar Líndals lagaprófessors og Skúla Magnússonar lektors var að það vægi þungt við skýringu á dómi ef kröfugerð annars aðila væri tekin beint upp í dómsorð. Undir þetta tóku fleiri lögfræðingar sem komu fyrir nefndina. --- Ég held reyndar að um það séu allir löglærðir sammála, herra forseti, að þetta vegur mjög þungt þegar kröfugerðin er tekin beint upp í dómsorð. --- Slíkt mælti tvímælalaust með því að túlka dóminn á þann veg sem stjórnarandstaðan gerir. Eiríkur Tómasson sagði jafnframt að í skýrslu starfshóps ríkisstjórnarinnar væri ekki mikið fjallað um þetta atriði og hvers vegna það hefði ekki leitt til annarrar niðurstöðu þegar valið væri á milli tveggja skýringarkosta. Aðspurður hvort með leið ríkisstjórnarinnar væri hún að taka áhættu vegna ásakana um mannréttindabrot svaraði Eiríkur Tómasson því til fyrir nefndinni að svo væri vegna þess að ekki væri hægt að fullyrða með óyggjandi hætti hver yrði niðurstaða dómstóla ef málið yrði borið undir þá að nýju, en það væri hins vegar pólitískt mat hvort slík áhætta yrði tekin. Þetta er skilningur lagaprófessorsins á þessu sem ríkisstjórnin er að gera. Og það er kannski einmitt það sem við höfum verið að vekja athygli á í þessu máli að burt séð frá öllum lagarökum er alveg ljóst að með því að túlka dóm Hæstaréttar á þann hátt sem ríkisstjórnin gerir sem ég vil reyndar meina að sé mjög veikur rökstuðningur fyrir þeirri túlkun, að þá er það alltaf þetta mat sem ríkisstjórnin á: Eigum við að taka áhættuna af því að þetta feli í sér áframhaldandi mannréttindabrot? Ég vek athygli á því að þennan kost velur hæstv. ríkisstjórn að taka. Ég vil í þessu samhengi líka benda á dóm Hæstaréttar frá árinu 1988, bls. 1532 í dómasafni Hæstaréttar, en þar er vakin athygli á þeirri staðreynd að mannréttindi séu sett til verndar borgurunum en ekki stjórnvöldum. Ég held að mjög mikilvægt sé að draga þetta fram, herra forseti, í ljósi umræðunnar sem hér hefur átt sér stað, ekki síst í ljósi þeirra röksemda meiri hlutans um að túlka beri dóminn löggjafarvaldinu í hag ef vafi leikur á um þetta. Mikilvægt er að hafa í huga að dómurinn fjallar um stjórnarbundin mannréttindi og að málið snýst um deilu á milli ríkisvaldsins og borgaranna um það hversu rík þessi vernd stjórnarskrárinnar er. Því er eðlilegt --- og vísa ég þá enn og aftur til þessa hæstaréttardóms sem ég nefndi áðan og kemur fram í nefndaráliti minni hluta --- að túlka dóminn mannréttindasjónarmiðinu í hag. Ella væru slík ákvæði lítils virði gagnvart ofríki ríkisvaldsins, en þau eru einmitt sett til þess að ríkisvaldið beiti ekki valdi sínu gagnvart borgurunum á óeðlilegan hátt. Þau eru sett til verndar borgurunum gagnvart ríkisvaldinu m.a. Eins og sjá má að framan fellst meiri hluti Hæstaréttar án fyrirvara á kröfu Öryrkjabandalagsins í dómsorðinu --- og þá erum við bara að tala um dómsorðið, þar birtist niðurstaða hans, Hæstiréttur hefur talað og niðurstaða hans birtist í dómsorðinu. --- Í forsendum dóma koma hins vegar fram rök dómsins fyrir þeirri niðurstöðu sem birtist í dómsorði og ber að túlka það með hliðsjón af þeim. Ekki er óeðlilegt að þar sé í einhverjum mæli komið inn á mótrök en slíkt er þá iðulega gert til að skerpa á niðurstöðunni. Þetta má glögglega sjá á nokkrum stöðum í dóminum, t.d. þar sem fjallað er um gagnkvæma framfærsluskyldu hjóna. Hæstiréttur hrindir þeirri staðhæfingu að hér sé grundvöllur sem réttlæti skerðingu tekjutryggingar örorkulífeyrisþega á grundvelli tekna maka með því að benda á að slík framfærsluskylda sé ekki á milli sambúðarfólks, en skv. 44. gr. laga nr. 117/1993 gildir 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga einnig um sambúðarfólk, þannig að Hæstiréttur er væntanlega ekki að mótmæla því. Þessu tengt fjallar Hæstiréttur um breytinguna sem varð á stjórnarskránni árið 1995. Ákvæði 70. gr. stjórnarskrárinnar, sem með breytingunni varð að 76. gr., hljóðaði svo: ,,Sá skal eiga rétt á styrk úr almennum sjóði sem eigi fær séð fyrir sér og sínum, og sé eigi öðrum skylt að framfæra hann,`` --- og sé eigi öðrum skylt að framfæra hann, það er mjög mikilvægt að hafa þetta orðalag í huga --- ,,en þá skal hann vera skyldum þeim háður, sem lög áskilja.`` Með breytingunni sem gerð var árið 1995 varð hins vegar grundvallarbreyting á ákvæðinu sem leiddi til þess að um einstaklingsbundinn lágmarksframfærslurétt varð að ræða sem löggjafanum er óheimilt að leggja á herðar annarra, eins og heimilt var samkvæmt eldra ákvæðinu. Ákvæði 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar hljóðaði svo eftir breytinguna: ,,Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.`` Af orðalagi ákvæðisins eftir breytinguna má vera fullljóst að heimildin til að leggja umrædda lágmarksframfærslu á herðar annarra var felld niður. Þetta má einnig glögglega lesa úr orðum Hæstaréttar þar sem hann fjallar um þetta og undirstrikað er með eftirfarandi orðum í dómnum: ,,Samkvæmt framanrituðu verður 76. gr. stjórnarskrárinnar skýrð á þann veg að skylt sé að tryggja að lögum rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kosti einhverrar lágmarksframfærslu eftir fyrir fram gefnu skipulagi, sem ákveðið sé á málefnalegan hátt.`` Það er reyndar svolítið ankannalegt að heyra hæstv. ráðherra og stjórnarliða lýsa því yfir við umræðu um málið að ekki hafi staðið til að gera neinar efnisbreytingar á stjórnarskránni árið 1995. Þetta hljómar fremur undarlega í ljósi þess hversu mjög menn hreyktu sér af því afreki sínu að ná þessum breytingum á mannréttindakaflanum fram og vekur, a.m.k. að mínu mati, tortryggni um afstöðu manna til þess hvaða þýðingu það hefur að taka mannréttindaákvæði í stjórnarskrá og staðfesta alþjóðlega mannréttindasáttmála. Því fylgir nefnilega raunveruleg ábyrgð fyrir ríkisvaldið og það ánægjulega er að dómur Hæstaréttar í þessu máli og reyndar fleiri dómar staðfesta að þessi réttindi borgaranna eru raunveruleg og að dómsvaldið ætlar að standa vörð um þau og hefur gert það. Það er reyndar réttarþróun sem hefur verið að aukast í seinni tíð. Annað dæmi um það þegar Hæstiréttur bendir á mótrökin í málinu er þegar Hæstiréttur tekur fram að í lögum sé þó víða tekið tillit til hjúskaparstöðu fólks og bendir í því sambandi á skattalög og lög um félagslega aðstoð og dregur af því þá ályktun að það geti átt við málefnaleg rök að styðjast að gera nokkurn mun á greiðslum til einstaklinga úr opinberum sjóðum eftir því hvort viðkomandi er í sambúð eða ekki, enda hafi löggjafinn í þessum tilvikum metið það málefnalegt og fært það í lög og við það er ekki gerð athugasemd, enda var þess ekki krafist. Það verður að hafa í huga. Í því tilviki sem hér er til umfjöllunar má einnig segja að löggjafinn hafi metið það málefnalegt með setningu laga nr. 149/1998 að skerða þann lágmarksframfærslueyri sem felst í tekjutryggingu örorkulífeyrisþega á grundvelli tekna maka en það er hins vegar það málefnalega mat löggjafans sem Hæstiréttur telur að stangist á við stjórnarskrána og alþjóðlega sáttmála sem íslenska ríkið er bundið af og skerðing á þessum grundvelli því talin óheimil. Í skýrslu starfshóps ríkisstjórnarinnar sem frumvarp hennar byggist á og birt er sem fylgiskjal með því er framangreind setning úr dómi Hæstaréttar um að það geti átt við málefnaleg rök að styðjast að gera nokkurn mun á greiðslum til einstaklinga úr opinberum sjóðum eftir því hvort viðkomandi er í sambúð eða ekki slitin úr því samhengi sem hún er sett fram í og dregin sú ályktun að með þessu sé Hæstiréttur að segja að heimilt sé að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega vegna tekna maka, en bara ekki eins mikið og nú er gert! Þessu heldur starfshópurinn fram, og á þessu byggir hæstv. ríkisstjórn frumvarp sitt, þó svo að í málinu hafi einungis verið fjallað um það hvort þessi aðferð við skerðingu væri heimil eða ekki. Með öðrum orðum, Öryrkjabandalagið hélt því fram að þetta væri óheimilt og gerði kröfu um slíkt en Tryggingastofnun gerði kröfu um að því yrði hafnað og stofnunin sýknuð. Öryrkjabandalagið krafðist þess aðeins að sú aðferð að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega á grundvelli tekna maka yrði dæmd óheimil, m.a. á grundvelli þess að hún væri andstæð stjórnarskrá. Fer svo Hæstiréttur allt í einu að tala um eitthvað allt annað en kröfugerð aðila í málinu fjallar um? Það þykir mér ansi skrýtin túlkun á dómi Hæstaréttar, herra forseti. Mér þætti mjög undarlegt ef svo væri. Mér þykir þurfa sterkari rök en færð eru fyrir þessum lið í röksemdum starfshópsins og tek ég þar undir með Eiríki Tómassyni sem vitnað var í hér áðan. Í málinu var ekki deilt um fjárhæðir heldur aðferð og þá aðferð dæmdi Hæstiréttur ólögmæta. Starfshópurinn leggur mikið upp úr þeim orðum sem birtast í forsendum dóms Hæstaréttar --- í forsendum, ekki dómsorðinu. Starfshópurinn vitnar lítið í dómsorðið --- þar sem segir að óheimilt hafi verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap á þann hátt sem gert er í 5. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998. Starfshópurinn túlkar orðin ,,á þann hátt`` í forsendunum sem endanlega staðfestingu á því sem áður hefur komið fram, að Hæstiréttur sé að segja að heimilt sé að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega vegna tekna maka ef það er gert í minna mæli en nú er gert og á þessu er 1. gr. frumvarpsins sem liggur fyrir Alþingi byggð. Starfshópurinn dregur síðan ályktun af þessum röksemdum sínum og segir, með leyfi forseta: ,,Í dómnum felst því ekki, að með öllu sé óheimilt að láta tekjur maka hafa áhrif á tekjutryggingu örorkulífeyrisþega. Það er aðeins samkvæmt dómsorðinu óheimilt að gera á þann hátt, sem gert er í 5. mgr. 17. gr. Til að ákveða hvað teljast megi heimilt og hvað ekki í þessu efni, þarf nánari athugun á forsendum dómsins.`` Hér kemur, herra forseti, alvarleg staðreyndavilla fram í orðum starfshópsins því að það stendur alls ekki í dómsorðinu að það sé óheimilt að skerða á þann hátt heldur kemur orðalagið ,,á þann hátt`` aðeins fyrir í forsenduorðum Hæstaréttar. Starfshópurinn virðist þó átta sig á þessu því hann segir síðar: ,,Þetta orðalag er raunar notað í forsendum dómsins.`` Á þessu er bara grundvallarmunur, herra forseti. Engu að síður heldur hann ótrauður áfram að túlka dóminn eins og umrætt orðalag komi fram í dómsorðinu sjálfu eins og sjá má í tilvitnun hér að ofan, þar sem segir: ,,Það er aðeins samkvæmt dómsorðinu óheimilt að gera á þann hátt, sem gert er ...`` Á þessu byggja þeir túlkun sína, herra forseti. Þetta verður að telja alvarlegan galla á röksemdafærslu starfshópsins og er nægjanlegt til að varpa rökstuddum vafa á þá niðurstöðu sem hópurinn kemst að og birtist í 1. gr. frumvarpsins. Það er óumdeild grundvallarregla innan lögfræðinnar að túlka beri dómsorð með hliðsjón af forsendum dómsins en ekki öfugt, sé þess á annað borð þörf sem ekki verður talið í þessu máli þar sem Hæstiréttur felst orðrétt á kröfu Öryrkjabandalagsins. Það er svolítið erfitt að gera þá kröfu til Öryrkjabandalagsins í þessu máli að þeir túlki þessa niðurstöðu einhvern veginn öðruvísi fyrir sinn hóp þegar kröfugerðin er orðrétt tekin upp í dómsorð Hæstaréttar. Það er fráleitt að gera þá kröfu til borgaranna að þeir fari eftir forsendum dóma en ekki dómsorði, sé það í fullu samræmi við kröfugerð aðila í málinu. Í samræmi við þetta er því síður heimilt að taka eina setningu úr forsendunum og túlka dómsorðið og að auki allar aðrar forsendur sem fram koma í dómnum með hliðsjón af henni eins og gert er í skýrslu starfshópsins. Telji menn að þrátt fyrir að Hæstiréttur hafi fallist orðrétt á kröfu Öryrkjabandalags Íslands í dómsorði sé þörf á að túlka það frekar hljóta þeir að gera það með því að túlka dómsorðið með hliðsjón af forsendunum. Ef þannig er litið á málið má augljóst vera að Hæstiréttur er með orðalaginu ,,á þann hátt`` að árétta að einungis sé óheimilt að beita þeirri aðferð við skerðingu að tengja tekjutryggingu örorkulífeyrisþega við tekjur maka og að eftir sem áður sé heimilt að skerða tekjutryggingu vegna tekna öryrkjans sjálfs, enda kemur það skýrlega fram í málflutningi beggja aðila að ekki er ágreiningur um hið síðarnefnda, né gerð krafa um að slíkt yrði dæmt óheimilt. Í l. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að áfram verði heimilt að skerða tekjutryggingu vegna tekna maka. Í samræmi við framangreint er ákvæðið í beinni andstöðu við dóm Hæstaréttar og verður því talið brjóta gegn ákvæðum 65. og 76. gr. stjórnarskrárinnar og ákvæðum í alþjóðlegum samningum sem íslenska ríkið er skuldbundið af. Meiri hluti hv. heilbr.- og trn. kemst að þeirri niðurstöðu að ákvæði 2. tölul. 3. gr. laga nr. 14/1905, um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, eigi við um kröfur þeirra örorkulífeyrisþega sem rétt eiga samkvæmt dómi Hæstaréttar. Minni hlutinn mótmælir þessum skilningi. Minni hlutinn vill þó benda á að jafnvel þótt fallist verði á skilning meiri hlutans þá séu ýmis álitaefni uppi hvað þetta varðar. Jafnvel þó hugsanlega megi færa fyrir því rök að lögin um fyrningu geti átt við þá eru samt sem áður fjöldamörg álitaefni uppi. Í fyrsta lagi hefur verið bent á í umræðu um málið að höfðun viðurkenningarmáls slíti fyrningu og því sé ekki rétt að nota fyrningarreglur eins og gert er í tillögum ríkisstjórnarinnar við túlkun dómsins aftur í tímann. Helsta málsvörn ríkisstjórnarinnar gegn þessum málflutningi er vísun í dóm Hæstaréttar nr. 46/1998 þar sem fjallað var um endurgreiðslu aðflutningsgjalda sem greidd voru af tollyfirvöldum vegna innflutnings á frystum dönskum kartöflum. Málavextir í því máli voru þeir að í viðurkenningarmáli, sem tiltekið fyrirtæki höfðaði, hafði Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að álagning jöfnunargjaldsins á umræddu tímabili fengi ekki samrýmst þeim takmörkunum sem heimild ráðherra væru settar og þeim kvöðum um málefnalegan grundvöll skattheimtu og stjórnsýslu sem gæta hefði átt. Álagningin var því dæmd ólögmæt í viðurkenningarmálinu og höfðaði síðan sama fyrirtæki --- ég vek athygli á því --- mál gegn ríkinu til endurgreiðslu ofgreidds fjár í kjölfar viðurkenningarmálsins. Ríkisvaldið bar fyrir sig fyrningu í kartöflumálinu á þeim grundvelli að krefjast hefði mátt endurgreiðslu strax og gjaldið hefði verið greitt, sem ekki var gert af hálfu fyrirtækisins. Þá bar ríkisvaldið því einnig við að fyrirtækið hefði bersýnilega greitt gjaldið til ríkisins í þeirri trú að því væri að lögum skylt að gera það og að það hefði ekki verið fyrr en löngu seinna í sambandi við rannsókn tollyfirvalda á réttmæti aðflutningsskýrslna að fyrirtækið fór að halda því fram að gjaldtaka væri óheimil að lögum. Að auki var því borið við af hálfu ríkisvaldsins í málinu að fyrirtækið hefði ekki orðið fyrir tjóni vegna gjaldtökunnar, það hefði vel getað velt gjaldinu yfir á viðskiptavini sína, enda hefði varan öll selst. Á þessum grundvelli féllst Hæstiréttur síðan á að láta málshöfðun viðurkenningarmálsins ekki rjúfa fyrningarfrestinn. Það er að mati minni hlutans hæpin röksemd af hálfu meiri hlutans að halda því fram að þessi dómur hafi fordæmisgildi varðandi það mál sem hér um ræðir. Í fyrsta lagi gilda allt önnur sjónarmið um ofgreidda skatta og hugsanlegan rétt til endurgreiðslu þeirra en um vangreiddar bætur á borð við það sem mál Öryrkjabandalagsins fjallar um. Rétturinn til greiðslu aðstoðar úr opinberum sjóði á grundvelli örorku er stjórnarskrárvarinn og fjallar um grundvallarmannréttindi. Það er rétt að hafa það í huga, herra forseti, þegar við fjöllum um þetta mál. Það er því tæpast hægt að líkja slíkum rétti saman við réttarstöðu manna, fyrirtækis í þessu tilviki, gagnvart ofgreiddum sköttum, auk þess sem fyrirsvar var ólíkt í þessum tveimur málum. Sú fyrirsvarsheimild sem Öryrkjabandalagið byggir málsókn sína á í málinu var lögfest með lögum nr. 91/1991 og var þá um nýmæli að ræða. Ekki hefur reynt á það, svo að minni hlutinn viti, hvort málssókn af þessu tagi rýfur fyrningu, þ.e. aftur eftir að nýju lögin væru sett þar sem þessi fyrirsvarsregla er heimiluð. Minni hlutinn veit a.m.k. ekki til þess. Ég verð að viðurkenna ég hef ekki gert ítarlega könnun á þessu en hef spurst fyrir þetta og ekki komist að öðru. Meðan svo er má segja að það sé álitaefni hvort fyrning hafi rofnað við málshöfðun Öryrkjabandalagsins. Það er a.m.k. alls ekki skýrt, herra forseti, miðað við að þarna er um að ræða nýja fyrirsvarsreglu. Ljóst er að mikil hagkvæmnisrök eru því til stuðnings að mál af þessu tagi rjúfi fyrningu. Ljóst er að ef sú regla verður ekki talin gilda að málssókn í viðurkenningardómum, skv. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, slíti fyrningu, hefðu allir öryrkjar sem rétt eiga samkvæmt dómi Hæstaréttar nú --- þá skulum við aðeins tala um þá sem heyra undir 5. mgr. og skipta í það minnsta hundruðum ef ekki þúsundum --- þurft að fara í mál sérstaklega, til að tapa ekki rétti sökum fyrningar. Getur það talist eðlileg meðferð? Maður getur spurt sig líka að því hver hafi verið tilgangurinn með því að heimila að farið yrði í málsókn á borð við þá sem Öryrkjabandalagið gerir, þar sem hagsmunasamtök fara í mál fyrir hóp félagsmanna sinna. Ljóst er að mikið hagræði væri af þeirri almennu reglu að viðurkenningardómar slitu fyrningu þótt það væri að sjálfsögðu ávallt undir kröfugerð og öðrum málatilbúnaði komið hvort reglan ætti við í hverju tilviki fyrir sig. Minni hlutinn bendir að auki á 6. gr. laga nr. 14/1905, um fyrningu, en þar segir: ,,Nú viðurkennir skuldunautur skuld sína við kröfueiganda annaðhvort með berum orðum eða á annan hátt, --- t.d. með því að lofa borgun eða greiða vexti --- eftir þann tíma, er fyrningarfrest ella hefði átt að telja frá, og hefst þá nýr fyrningarfrestur frá þeim degi ...`` Í þessu sambandi má í fyrsta lagi a.m.k. velta því fyrir sér hvort ekki hafi falist í því viðurkenning þegar forstjóri Tryggingastofnunar ríkisins tilkynnti eftir dómsuppkvaðningu Hæstaréttar að þegar yrði hafist handa við að greiða þeim öryrkjum sem eiga inni hjá stofnuninni, en starfsmenn Tryggingastofnunar lýstu því nánar á fundi nefndarinnar að skilningur þeirra á málinu hefði verið sá, þar með talinn er forstjórinn, að með dómi Hæstaréttar hefði það verið dæmt óheimilt að beita skerðingarheimild 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga, með öðrum orðum að óheimilt væri að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap á grundvelli tekna maka. Þeir sögðu líka, herra forseti, --- það sögðu þeir aðspurðir eftir að dómur var kveðinn upp --- að ekkert hefði verið því til fyrirstöðu tæknilega að greiða út bætur 1. janúar á grundvelli þeirrar túlkunar, allt sem til hefði þurft væri breyting á frítekjumarki í reglugerð og slíkt væri unnt að gera á skömmum tíma. Þeir drógu það sérstaklega fram að tölvutæknin væri orðin slík að ekkert væri því til fyrirstöðu að gera þetta svona. Herra forseti. Allt benti því til að þessari áralöngu deilu ríkisstjórnarinnar og öryrkja væri lokið hvað þennan tiltekna hóp varðar þótt ljóst væri að kveða þyrfti nánar á um rétt annarra hópa lífeyrisþega á grundvelli dómsins síðar, sem ríkisstjórnin hefur margoft notað sem rök fyrir því í sínum málflutningi að hafa ekki greitt út á grundvelli dómsins strax. Þá vill minni hlutinn benda á að fyrir því eru fordæmi að sjálft tryggingaráð greiði bætur mun lengra aftur í tímann en lagt er til í þessu máli þegar um mistök eða handvömm er að ræða af hálfu stofnunarinnar. Í þessu sambandi vil ég nefna úrskurð tryggingaráðs í máli 44/1994, dags. 24. febrúar 1994. Ég hef reyndar fengið upplýsingar um að þetta sé ekki eina dæmið um þessa framkvæmd. En í því máli voru málavextir þeir að stúlka var farþegi í bifreið sem lenti í árekstri við vörubifreið og strætisvagn. Hún hlaut mikla áverka á höfði og varanlega örorku. Viðkomandi fékk greiddar bætur frá tryggingafélagi bílsins sem slysinu olli. Sem farþegi átti hún ekki rétt til slysabóta hjá Tryggingastofnun ríkisins. Það fengust sem sagt engar greiðslur frá Tryggingastofnunni þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir. Því var borið við að hún ætti ekki rétt þar sökum þess að hún hefði verið farþegi í bifreiðinni en ekki ökumaður. Í desember 1990 bendir síðan starfsstúlka hjá stofnuninni á að um misskilning hafi verið að ræða. Þó svo hún hefði ekki átt rétt til slysabóta hefði hún átt og ætti rétt til almennra örorkubóta. Stúlkan fór þá í örorkumat hjá tryggingayfirlækni sem mat síðan varanlega örorku hennar 65% frá 1. janúar 1989. Umsókn um örorkubætur er dagsett 11. nóvember 1990, tímamörkum örorkustyrks síðan mótmælt og óskað greiðslna lengra aftur í tímann eða frá 13. september 1982. Þarna er sem sagt um að ræða tímabilið 1982--1994 þegar úrskurður tryggingaráðs er kveðinn upp. Það er skemmst frá því að segja að tryggingaráð fellst á að greiða stúlkunni þetta að fullu og segir í 2. mgr. 56. gr., sem nú er 48. gr. almannatryggingalaga: ,,Bætur, aðrar en slysalífeyrir og sjúkradagpeningar, skulu aldrei úrskurðaðar lengra aftur í tímann en tvö ár.`` Að þessari reglu var farið og miðað við þann tíma er umsókn er dagsett. Síðan segir að af gögnum málsins sé ljóst að upplýsingar um slys hafi borist Tryggingastofnun þegar 9. ágúst 1983. Frá þeim tíma og fram í desember 1990 er ítrekað spurt um bótarétt hjá Tryggingastofnun ríkisins, --- bara spurt um bótarétt, það er ekkert öðruvísi --- en ætíð sagt að um engan rétt sé að ræða þar sem hún hefði verið farþegi. Ævinlega var litið á málið sem slysamál en ekki mál sem tilheyrði lífeyrisdeild og því barst ekki umsókn fyrr. Ákvæði um örorkustyrk sé heimildar\-ákvæði. Rétt þyki að falla frá venjubundnum tímamörkum við úrskurð bóta. Varanleg ororka telst frá 13. september 1983 60% og 65% frá 1. janúar 1989. Örorkubætur eru greiddar á mánaðargrundvelli og skulu því bætur greiðast frá 1. október 1983 að uppfylltum öðrum skilyrðum til örorkustyrks. Svo var nú það, herra forseti. Bæturnar eru greiddar 12 ár aftur í tímann jafnvel þó að lög kveði á um annað. Ég fullyrði það, herra forseti, að fyrir þessu séu fleiri fordæmi þegar ríkisvaldið á í hlut. Jafnvel þó að heimilt sé að nota fyrningarákvæði þá er vikið frá þeirri heimild ef viðurkennt er að ríkisvaldið eða sú stofnun sem í hlut á hafi gefið rangar upplýsingar eða um mistök hafi verið að ræða að einhverju leyti, að ekki sé talað um það sem fjallað er um í þessu máli, að lög standist ekki stjórnarskrá. Herra forseti. Ég hef grun um að til séu fleiri slíkir úrskurðir. Vegna tímapressu vannst ekki tími til að fara yfir alla úrskurði tryggingaráðs en ég fullyrði að fleiri eru í þessa veru. Í þessum úrskurði kom hins vegar fram að rétt væri að víkja frá skýrri lagareglu með tilliti til þess að öryrkjanum voru gefnar rangar upplýsingar um bótarétt. Einnig er vakin athygli á því sem kom fram í heilbr.- og trn. í máli Hrafns Magnússonar, formanns Landssambands lífeyrissjóða. Þar lýsti hann þeirri framkvæmdareglu hjá lífeyrissjóðunum að þegar viðurkennt væri að um þeirra handvömm væri að ræða væri vikið frá því að óheimilt væri að greiða bætur lengra en tvö ár aftur í tímann eins og reglugerðir sjóðanna gera ráð fyrir. Herra forseti. Þetta eru réttlætisrök og er óeðlilegt að ríkið geti brotið lög og mannréttindi á fólki og síðan borið fyrir sig fyrningu. Hvernig svo sem litið verður á þetta mál telur minni hlutinn að þegar í ljós kemur að íslenska ríkið eða stofnanir þess hafa brotið mannréttindi á þegnum sínum, eins og háttar til í þessu máli, beri því fortakslaus siðferðileg skylda til að bæta þeim einstaklingum það tjón sem þeir hafa orðið fyrir, burt séð frá öllum lagarökum, herra forseti. Í þessu sambandi má vitna í dóm Hæstaréttar frá árinu 1988, bls. 1532 í dómasafni Hæstaréttar, sem áður var vitnað til. Þar er vakin athygli á því að mannréttindaákvæði séu sett fyrir einstaklingana en ekki stjórnvöld. Í ljósi þessa dóms er eðlilegt að túlka dóm Hæstaréttar í máli Öryrkjabandalagsins mannréttindasjónarmiðinu í hag í stað þess að túlka ríkisvaldinu í hag eins og meiri hlutinn vill gera. Herra forseti. Stjórnarliðar hafa gert því skóna að strangt til tekið þyrfti ekki að greiða lengra aftur í tímann en tvö ár, sbr. 2. mgr. 48. gr. almannatryggingalaga. Þótt minni hlutinn hafni því að regla þessarar greinar eigi við í þessu máli vill hann benda á að tryggingaráð hefur, þrátt fyrir orðalag ákvæðisins, úrskurðað mun lengra aftur í tímann. Þá er aftur vitnað beint í þennan tiltekna úrskurð. Þeirri stefnu hefur verið fylgt af hálfu stofnunarinnar að þegar um mistök eða sök hennar er að ræða sé vikið frá ákvæði 2. mgr. 48. gr. laganna. Frumvarpið gerir aðeins ráð fyrir að greitt sé fjögur ár aftur í tímann en samkvæmt dómi Hæstaréttar voru bætur skertar með ólöglegum hætti í sjö ár. Með tilvísun til þess sem fram er komið telur minni hlutinn að greiða eigi öll þau ár. Í b-lið ákvæðis til bráðabirgða I í frumvarpinu er kveðið á um að fyrir tímabilið 1. janúar 1999 til 31. janúar 2001 skuli greiða tekjutryggingu sem reiknast á þann hátt sem greinir í 1. gr. Það er óumdeilt að óheimilt er að setja afturvirk íþyngjandi ákvæði í lög. Minni hlutinn hafnar með öllu þeirri túlkun sem fram kemur í skýrslu starfshópsins og nefndaráliti meiri hlutans að hér sé um ívilnandi reglu að ræða og hún því heimil. Rök minni hlutans eru eftirfarandi: Við dóm Hæstaréttar, sem komst að þeirri niðurstöðu að óheimilt væri að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap á grundvelli tekna maka, féll framangreind skerðingarheimild niður. Við þetta varð til nýtt réttarástand þar sem óheimilt var að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega á grundvelli tekna maka. Þetta tiltekna réttarástand gildir því fyrir umrætt tímabil sem leiðir til þess að Tryggingastofnun er skylt að greiða örorkulífeyrisþegum sem rétt eiga, svo framarlega sem eigin tekjur koma ekki til skerðingar, fulla tekjutryggingu eins og hún var hverju sinni á umræddu tímabili. Sem dæmi hefði Tryggingastofnun átt að greiða 50.990 kr. 1. janúar 2001 sem er upphæð fullrar tekjutryggingar að við bættum grunnörorkulífeyri. Í samræmi við þetta mótmælir minni hlutinn því harkalega að ætlunin sé að skerða bætur til örorkulífeyrisþega í hjúskap aftur í tímann, enda standist það ekki ákvæði stjórnarskrárinnar. Við þetta má síðan bæta að það hefur verið talið eitt af grundvallarskilyrðum réttarríkis að óheimilt sé að lög virki aftur fyrir sig og þá sérstaklega ef þau eru íþyngjandi. Í frumvarpinu er einungis gert ráð fyrir að þær greiðslur sem öryrkjar eigi rétt á aftur í tímann samkvæmt frumvarpinu beri 5,5% vexti. Minni hlutinn mótmælir þessu enda er eðlilegast að miða við ákvæði vaxtalaga, nr. 25/1987, þannig að miðað sé við að greiddir séu þeir almennu vextir sem á hverjum tíma eru jafnháir vegnu meðaltali ársávöxtunar á nýjum og almennum útlánum hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum og að þessir vextir reiknist fram að gjalddaga, sem í þessu tilviki yrði fyrsti dagur hvers mánaðar á tímabilinu, sbr. 4. gr. laganna. Frá hverjum gjalddaga ættu síðan að reiknast dráttarvextir, svo sem þeir eru ákveðnir af Seðlabanka Íslands á hverjum tíma, sbr. 10. gr. vaxtalaga, til greiðsludags, sbr. 1. mgr. 9. gr. vaxtalaga. Minni hlutinn gagnrýnir villandi upplýsingar um rétt öryrkja á Norðurlöndum, sbr. fylgiskjal 2 í fylgiskjali III með frumvarpinu. Má taka sem dæmi að í töflu 1 í fylgiskjalinu er tekjutrygging sögð vera 43.396 kr. árið 1998, en inni í þeirri fjárhæð eru heimilisuppbætur sem falla niður um leið og öryrki hefur sambúð og telst því ekki til tekjutryggingar. Ég vek athygli á því, herra forseti, að hv. heilbr.- og trn. fékk þann skilning staðfestan hjá hópi sem kom til nefndarinnar frá svokallaðri NOSOSKO-nefnd. Þeir staðfestu að þessi tala væri í raun og veru ekki tekjutrygging eins og fram kemur í töflunni heldur væri heimilisuppbótin líka þarna inni. Staðreyndin er sú, samanber fyrirliggjandi upplýsingar, að hvergi á Norðurlöndunum er grundvallarréttur til aðstoðar úr opinberum sjóði á grundvelli örorku jafnlág upphæð og hér á landi. Stjórnarliðar hafa borið fyrir sig staðhæfingar um að tengingar við tekjur maka tíðkist annars staðar á Norðurlöndum og nefnt sem dæmi fyrirkomulagið í Danmörku. Minni hlutinn varar við því að bera þessa hluti saman á þann hátt sem ríkisstjórnin gerir í málflutningi sínum. Með frumvarpi ríkisstjórnarinnar vill hún tryggja að örorkulífeyrisþegi í hjúskap hafi aldrei, vegna tekna maka, lægri framfærslueyri en 43.424 kr. sem er helmingi lægra en 100% öryrki í sömu stöðu fær í Danmörku. Samanburð á kerfum þessara tveggja landa ber að skoða í þessu ljósi. Til að fræðast um þetta er hægt að skoða fylgiskjal sem fylgir áliti minni hlutans. Minni hlutinn gagnrýnir einnig harðlega skerðingarákvæði 1. gr. frumvarpsins sem felur í sér brattari skerðingu vegna eigin tekna öryrkja en áður hefur tíðkast. Þessi skerðingarákvæði eru óvirðing við öryrkja sem geta og vilja nýta krafta sína til að leggja sitt af mörkum til þátttöku í atvinnulífinu og til að vinna fyrir fjölskyldu sinni. Ákvæðin í frumvarpinu eru vinnuletjandi, þau hvetja ekki til að lífeyrisþegar nýti sér þann rétt að ganga í hjónaband né minnka þau líkur á að lífeyrisþegar skilji við maka sinn af fjárhagsástæðum eins og því miður hefur verið algengt. Í þessu sambandi bendir minni hlutinn á ályktun prestastefnu árið 1997 þar sem staða lífeyrisþega með tilliti til fjölskylduþátttöku var til umfjöllunar, en þessa ályktun má sjá í fylgiskjali IV með áliti minni hlutans. Ég get, með leyfi forseta, lesið þessa samþykkt. Hún er stutt: ,,Prestastefnan á Akureyri 1997 beinir því til Alþingis að gerð verði gangskör að því að leiðrétta það ranglæti sem öryrkjar búa við, að tekjutrygging þeirra, sem er 25.800 kr. á mánuði, tekur að skerðast um leið og tekjur maka fara fram úr 36.831 kr. og þurrkast alveg út er tekjur maka verða hærri en 150 þús. kr. á mánuði. Þar með getur öryrkinn aðeins lagt með sér í búið örorkulífeyrinn sem er tæplega 14 þús. kr. á mánuði. Augljóst er að fyrirkomulag þetta stofnar hjónaböndum fólks í hættu og hvetur prestastefnan stjórnvöld að leiðrétta þetta ranglæti.`` Þetta var sem sagt á árinu 1997. Einnig ber að minna á að gömlu skerðingarreglurnar gilda áfram þrátt fyrir viðbótarregluna og bitna því enn harkalegar á þeim öryrkjum sem verst eru settir og eru í sambúð með öðrum öryrkja eða ellilífeyrisþega. Skerðingarákvæði 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga, sem dæmt hefur verið sem brot á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar, ásamt þeirri sérreglu sem mælt er fyrir í frumvarpinu mun halda áfram að skerða tekjutryggingu lífeyrisþega á grundvelli tekna maka verði frumvarpið að lögum. Þetta grefur undan hjónabandinu og möguleikum lífeyrisþega til að hefja sambúð og stofna fjölskyldu. Í bók Stefáns Ólafssonar prófessors, Íslenska leiðin, um íslenska velferðarkerfið, sem Tryggingastofnun lét vinna og gaf út, segir um skerðingu lífeyris vegna tekna maka á bls. 273, með leyfi forseta: ,,Þá er önnur beiting skerðingarreglna í almannatryggingakerfinu á Íslandi einnig fátíð, en það er skerðing lífeyris öryrkja vegna tekna maka þeirra. Sú regla er arfleifð gömlu fátækraaðstoðarinnar frá fyrri öldum þar sem framfærsluskylda var lögð á fjölskylduna eða ættingja í heild áður en til fátækraaðstoðar gæti komið, með tilheyrandi athugun á þörf og því hvort hinn fátæki verðskuldaði aðstoðina. Hugmyndafræði almannatrygginga, sem leysti gömlu fátækraaðstoðina að mestu af hólmi á 20. öldinni, gengur gegn þessari hugsun að örorkulífeyrisþegi hafi ekki fullan borgararétt og beri skarðan framfærslurétt ef maki hans hefur einhverjar tekjur, eins og fram kom í fyrstu tveimur köflunum í þessari bók. Þess vegna hafa vestrænar þjóðir horfið frá slíkri framkvæmd almannatrygginga nú á dögum. Framkvæmd þessarar reglu á Íslandi rýrir mjög kjör þeirra öryrkja sem fyrir verða, samkvæmt mati OECD á kjarastöðu lífeyrisþega í aðildarríkjunum, og það kemur einnig fram í skýrslu forsætisráðherra vorið 1999 um stöðu öryrkja. En félagsleg og sálræn áhrif slíks fyrirkomulags eru þó enn alvarlegri því öryrki í slíkri stöðu er að hluta rændur sjálfstæði sínu og mannlegri reisn.`` Minni hlutinn tekur undir þessi orð Stefáns. Tekjutrygging lífeyrisþega, ekki síst öryrkja, skal vera óháð tekjum maka þeirra. Þannig styðjum við best við bakið á því fólki sem verst er statt í samfélaginu og einnig við grunneiningu þjóðfélagsins, fjölskylduna. Fjölskyldan hefur nokkuð komið til umræðu í tengslum við þetta mál. Því hefur jafnvel verið haldið fram að við í minni hlutanum og stjórnarandstæðingar almennt séum með málflutningi okkar að grafa undan fjölskyldunni og meginábyrgð hennar og því hlutverki sem hún á að gegna í samfélaginu. Ég vil í því sambandi vísa til orða sem ég vitnaði í hér áðan úr bók Stefáns Ólafssonar, Íslensku leiðinni. Hann taldi slík sjónarmið arfleifð frá gömlu fátækraaðstoðinni og ekki eiga rétt á sér lengur. Ég vil taka undir þau orð hans en að auki vísa í ágætt viðtal við Sigríði Þorgeirsdóttur, dósent í heimspeki við Háskóla Íslands, í sunnudagsblaði Morgunblaðsins 21. jan. Þar vekur hún athygli á því að í þessu máli sé tekist á um fjölskyldugildi og einstaklingsréttindi, hún tekur í raun undir það en hún segir, með leyfi forseta: ,,Ég tel fráleitt að ætla að óskert tekjutrygging grafi undan fjölskylduábyrgð og ali á sundrung í fjölskyldunni. Ég tel einmitt mun fleira benda til þess að afstaða ríkisstjórnarinnar sem hefur á sér þetta fjölskylduvæna yfirbragð sé þegar á allt er litið mun fjölskyldufjandsamlegri en afstaða talsmanna öryrkja í þessu máli. Sjálfsmyndir karla og kvenna með tilliti til stöðu þeirra í fjölskyldunni hafa breyst á undanförnum árum. Sjálfsvirðing og fjárhagslegt sjálfstæði skipta miklu máli. Fólki er gert erfitt fyrir með því að vera þiggjendur og vera að stærstum hluta á á framfæri makans. Það skapar enn meira misræmi í þessum samböndum en þyrfti að vera og er til þess fallið að ala á togstreitu. Aðstæður eru að öllu jöfnu nógu erfiðar fyrir í þessum fjölskyldum og bæturnar sem um er að ræða eiga meira skylt við vasapeninga en vinnutekjur, eins og samanburðartölur um örorkubætur á Norðurlöndum gefa skýrt til kynna. Með því að styrkja einstaklinga í þessum fjölskyldum eru meiri líkur á að fjölskyldan geti orðið sterkari og samstæðari heild. Aðgerðir ríkisvaldsins ættu þess vegna að miða að því að styðja við þessar fjölskyldur og við öryrkja yfirleitt.`` Ég vil taka undir þessi orð Sigríðar. Í þessu sambandi er ástæða til að benda á að lífeyrisþegi í hjónabandi eða sambúð á ekki rétt á heimilisuppbót, allt að rúmum 22 þús. kr. á mánuði, sem hann ætti rétt á byggi hann einn, sem margoft hefur verið vakin athygli á í þessari umræðu. Lífeyrisþegi í hjónabandi eða sambúð er þannig ávallt með lægri almannatryggingagreiðslur sem þessu nemur, auk þess sem tekjur maka skerða tekjutryggingu hans. Þannig hefur þegar verið tekið tillit til þess að hann er hluti af fjölskyldu. Kjör öryrkja hafa versnað í góðærinu í tíð ríkisstjórnar Framsfl. og Sjálfstfl. í samanburði við aðra hópa í samfélaginu sem sést best á því að kaupmáttur lífeyrisþega hefur skerst mun meira en þeirra sem lægstu launin hafa í þjóðfélaginu. Skattleysismörkin hafa staðið í stað svo að lífeyrisþegi sem býr einn og nýtur eingöngu bóta lendir í að greiða af þeim skatt sem aldrei hefur viðgengist fyrr en í tíð þessarar ríkisstjórnar. Hlutur sjúklinga í einstaka lyfjum hefur hækkað um mörg hundruð prósent. Afnotagjald útvarpsins og fastagjald síma, sem þeir voru undanþegnir, þurfa þeir nú að greiða. Bifreiðastyrkjum fyrir fatlaða var fækkað um helming og lánakjörin á bifreiðakaupalánum fyrir fatlaða hækkuð úr 1% í markaðsvexti. Á sama tíma og ríkissjóður skilar miklum tekjuafgangi breikkar bilið milli tryggingagreiðslna og almennra launa, sbr. fylgiskjal með áliti minni hlutans, úr staðtölum almannatrygginga 1999. Húsaleiga hefur hækkað, fasteignagjöldin hækkað, matvörur hækkað, framfærslan almennt hækkað og ekki síst lyfin. Á þennan hátt hefur stefna ríkisstjórnar Framsfl. og Sjálfstfl. birst lífeyrisþegum. Því hefur oft verið haldið fram að slíkt hafi viðgengist hjá fyrri ríkisstjórnum. Það var hins vegar ein regla sem þessar ríkisstjórnir höfðu og hún var sú að kaupmáttur bóta örorku- og ellilífeyrisþega skyldi ekki skerðast meira en kaupmáttur þeirra sem lægstu launin hefðu í þjóðfélaginu. Í upplýsingum kjararannsóknarnefndar, sbr. fylgiskjal V úr staðtölum almannatrygginga, kemur í ljós að kaupmáttur lífeyrisþega skertist um 10% minna en kaupmáttur lægstu launa á tímabilinu 1991--1995. Síðan hefur það gerst að kaupmáttur lágmarkslauna hefur aukist um 37,5% en kaupmáttur lífeyrisgreiðslna um 11,2% eða um þriðjunginn af því sem kaupmáttur lágmarkslauna hefur batnað. Ljóst er því að leitun er að annarri eins kjararýrnun hjá þessum hópi og í tíð þessarar ríkisstjórnar ef mið er tekið af þróun lágmarkslauna í landinu. Herra forseti. Einn hópur lífeyrisþega hefur lítt komið til umfjöllunar í þessari umræðu en það eru lífeyrisþegar á stofnunum. Þeir missa lífeyri sinn eftir fjögurra mánaða dvöl á stofnun á tveggja ára tímabili. Þeir fá þá um 18.000 kr. í vasapeninga á mánuði og byrjar sú upphæð að skerðast við eigin tekjur umfram 3.700 kr. og falla greiðslur alveg niður þegar lífeyrisþegi hefur um 31.000 kr. í eigin tekjur. Taka verður á þessum greiðslum sérstaklega því að það getur ekki talist fullnægjandi að skammta fötluðum og sjúkum lífeyrisþegum sem dæmast til langdvalar á stofnunum þessar smánargreiðslur. Vasapeningagreiðslurnar og þær reglur sem um þær gilda byggjast á löngu úreltum viðhorfum til sjúkra og fatlaðra og þarfnast endurskoðunar í ljósi nýfallins dóms Hæstaréttar. Ég vil þá sérstaklega vitna til þess, herra forseti, að hér í umræðunum hefur margoft verið lýst yfir ríkum vilja af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og stjórnarliða, einstakra hv. stjórnarþingmanna, til að bæta kjör lífeyrisþega í landinu. Ég vona að það verði efnt, herra forseti, hvað sem málalokum líður í þessu máli. Herra forseti. Þessi framkvæmd er til svo háborinnar skammar að það gengur ekki lengur að horfa fram hjá henni og láta sem allt sé í lagi. Það er með öllu óþolandi, í ríki sem telur sig til velferðar- og lýðræðisríkja, að sá skuli dæmast til fátæktar sem verður fyrir því að missa starfsorku sína, dæmast til að hafa ekki nema nokkrar krónur á milli handanna til að sinna nauðþurftum sínum. Herra forseti. Niðurstaða Hæstaréttar í því máli sem hér hefur verið reifað og frumvarp ríkisstjórnarinnar byggist á var sú að óheimilt væri að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap á grundvelli tekna maka. Hæstiréttur byggir þessa niðurstöðu á 65. og 76. gr. stjórnarskrárinnar auk annarra lagaraka. Frumvarp það sem hér er til umfjöllunar mælir, þrátt fyrir áðurgreinda niðurstöðu Hæstaréttar, fyrir um áframhaldandi skerðingu tekjutryggingar á grundvelli tekna maka. Minni hlutinn telur að með framlagningu frumvarpsins geri ríkisstjórnin tilraun til að fara á svig við niðurstöðu Hæstaréttar og að frumvarpið feli í sér beint brot á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Ummæli sem höfð eru eftir gestum í nefndaráliti minni hluta heilbr.- og trn. hafa verið borin undir þá og hafa þeir staðfest að ummælin séu rétt eftir höfð. Með vísun til framangreindrar umfjöllunar telur minni hlutinn ljóst að frv. felur í sér brot á stjórnarskrá og mannréttindum og því getur hann ekki staðið að afgreiðslu frv. Rétt hefði verið, a.m.k. framkvæmanlegt --- vísa ég þá enn og aftur til orða þeirra gesta heilbr.- og trn. sem komu frá Tryggingastofnun --- að greiða út samkvæmt dómi Hæstaréttar. Samkvæmt þeirra skilningi hefði það verið rétt, svo öllu sé nú til haga haldið, að greiða út samkvæmt dómi Hæstaréttar bætur samkvæmt lögunum þann 1. janúar til þess hóps er málið tekur beint til, þ.e. þeirra sem falla undir 5. mgr., en staða annarra hópa sem leitað gætu réttar samkvæmt niðurstöðu dómsins yrði þá þegar skoðuð í ljósi hans og nánar ákvörðuð í frv. sem heilbr.- og trn. flytti. Hið sama mundi gilda um greiðslu bóta aftur í tímann. Tryggingastofnun --- það er rétt er að vekja athygli á því --- hefur að mati minni hlutans allar heimildir til að greiða út á grundvelli dómsins strax til þessa tiltekna hóps. Ríkisstjórnin tók hins vegar málið úr höndum hennar, sem verður að teljast óeðlilegt og sérstakt þar sem hún er sá lögboðni aðili sem á að greiða út almannatryggingabæturnar. Minni hlutinn leggur því til að frv. verði vísað frá með svofelldri rökstuddri dagskrá: ,,Þar sem frumvarp þetta felur í sér brot á stjórnarskrá og mannréttindum, svo sem ítarlega er rökstutt í nefndaráliti þessu, leggur minni hlutinn til að heilbrigðis- og trygginganefnd verði falið að leggja fram nýtt frumvarp, sem allra fyrst, er fullnægi dómi Hæstaréttar og feli jafnframt í sér nauðsynlegar breytingar er varða aðra hópa lífeyrisþega sem málið snertir. Samkvæmt framansögðu samþykkir Alþingi að vísa þessu máli frá og taka fyrir næsta mál á dagskrá.`` Guðjón A. Kristjánsson, þingmaður Frjálslynda flokksins, sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykkur áliti þessu. Undir þetta álit minni hlutans skrifa auk þeirrar sem hér stendur hv. þm. Þuríður Backman og Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir.

Herra forseti. Mér finnst koma fram afskaplega merkileg yfirlýsing neðst á bls. 2 í þessu nál. Þar segir, þegar vitnað er til 76. og 65. gr. stjórnarskrárinnar, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í þessum greinum er skýlaust lýst yfir að allir skuli jafnir fyrir lögum og allir skuli njóta mannréttinda án nokkurrar mismununar. Undir orðalag 65. gr., þar sem rætt er um ,,stöðu að öðru leyti``, fellur ljóslega hjúskaparstaða. Þegnum ríkisins verður því ekki mismunað vegna hjúskaparstöðu.`` Á að skilja þetta svo, eins og segir í þessum texta, að stjórnarskráin banni með öllu að taka tillit til hjúskapar og öll mismunun vegna hjúskaparstöðu, hvort sem hún er jákvæð eða neikvæð, sé bönnuð samkvæmt stjórnarskránni eins og segir í þessum texta?

Herra forseti. Ég verð að lýsa yfir vonbrigðum mínum með að enn og aftur skuli hæstv. ráðherra koma hér og í stað þess að beita fyrir sig málefnalegum rökum koma með útúrsnúninga á því sem sagt hefur verið. Margoft hefur verið ítrekað í þessum sal, herra forseti, að þessi grein stjórnarskrárinnar og jafnframt það sem segir í áliti minni hlutans þýði ekki að ekki megi jafna kjör landsmanna á einn eða annan hátt. Það hefur margoft komið fram. Það skal gera eftir tilteknum málaefnalegum fyrir fram ákveðnum reglum. Ein af þeim reglum er sú að samkvæmt þessum dómi Hæstaréttar þá má ekki skerða grundvallartekjutryggingu með tekjum maka. Þessi málflutningur, herra forseti, er framhald á þeim útúrsnúningi sem einkennt hefur málflutning stjórnarliðanna í öllu þessu máli.

Herra forseti. Ég er ekki að snúa út úr einu né neinu. Hér stendur svo ekki verður um deilt: ,,Þegnum ríkisins verður því ekki mismunað vegna hjúskaparstöðu.`` Er hv. þm. að segja það að samkvæmt þessu megi ekki skerða vegna hjúskaparstöðu öryrkja en hins vegar vegna hjúskaparstöðu annarra lífeyrisþega og það megi skerða vegna skattalaga? Hv. þm. verður að taka þetta skýrt fram, að þetta þýði eitthvað annað en hér stendur. Það er ekki hægt að hlusta alltaf á þessa tvöfeldni í málflutningi stjórnarandstöðunnar. Hér er alls ekki verið að snúa út úr heldur lesa það sem í álitinu stendur. Mér er það alveg ljóst og ég býst við að öllum öðrum sem lesa þetta sé það ljóst. Það er mikilvægt að stjórnarandstaðan taki skýrt fram við hvað er átt og komi því á blað þannig að það skiljist.

Herra forseti. Ég lít ekki svo á að það sé hlutverk mitt að kenna hæstv. utanrrh. grundvallaratriði stjórnskipunarréttar og hvernig eigi að skilja ákvæði stjórnarskrárinnar. Með sömu rökum getur hæstv. utanrrh. snúið út úr orðalagi stjórnarskrárinnar nákvæmlega eins og það kemur fram. Herra forseti. Ég bara geri þá kröfu að menn átti sig t.d. á muninum á grundvallarmannréttindum eða heimildum sem felast í skattalögum til tekjujöfnunar að öðru leyti. Ég vil líka minna á það, herra forseti, af því að svo virðist sem hæstv. ráðherra hafi ekki lesið álitið í heild, að hér er verið að vísa í nál. minni hluta frá árinu 1998 þar sem fjallað var um tiltekið skerðingarákvæði og væntanlega á þá texti þess sem vísað er í um það skerðingarákvæði en ekki bara alla skapaða hluti, herra forseti. Það verður að lesa texta í samhengi við það sem hann er um.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur fyrir ræðu hennar og virði mat hennar á dómi Hæstaréttar þó að ég sjái dóminn í allt öðru ljósi. Ég ætla að ræða eingöngu fyrningar og leyfi mér að lesa upp úr VI. kafla atkvæðis meiri hluta Hæstaréttar sem er rétt á undan dómsorðinu en þar stendur svo, með leyfi forseta: ,,Í 48. gr. sömu laga eru jafnframt ákvæði sem huga verður að við ákvörðun lífeyris til hvers örorkulífeyrisþega um sig. Af ákvæðum þessum leiðir að af niðurstöðu máls þessa verður ekki dregin ályktun um rétt hvers einstaks lífeyrisþega ...`` Þetta ákvæði segir að bætur aðrar en slysalífeyrir og sjúkradagpeningar skuli aldrei úrskurða lengra aftur í tímann tvö ár. Hæstiréttur segir þetta. Megum við fara að vanvirða hann, herra forseti?

Herra forseti. Ég þóttist hafa farið mjög ítarlega yfir það í máli mínu og notaði til þess nokkurn tíma að útskýra hvers vegna ég teldi að þetta ákvæði ætti ekki við og ekki heldur lögin um fyrningu. En af því að það var dregið fram að kannski væri ekki hægt að draga beinan rétt fyrir hvern lífeyrisþega fyrir sig, og þessu hefur meiri hlutinn haldið svolítið fram í máli sínu, má alveg halda því fram að með þessu sé Hæstiréttur að segja að ekki sé sjálfgefið að þessi grein eigi við. Það má alveg lesa það út úr þessu orðalagi ef hv. þm. tekur eingöngu þetta orðalag út úr rökum Hæstaréttar að öðru leyti. En ég segi enn og aftur og vísa til þess rökstuðnings sem kemur fram í nefndarálitinu þar sem ég lagði fram fyrir því mjög ítarleg rök af hverju ég taldi að þessi ákvæði ættu ekki við og jafnvel, herra forseti, þó að þau ættu við þá væri siðlaust að bera þau fyrir sig eins og margoft eru fordæmi fyrir þegar ríkisvaldið á í hlut.

Herra forseti. Af hverju skyldi standa í 48. gr. laganna að aldrei skuli úrskurða lengur en tvö ár aftur í tímann? Vegna þess að við erum að tala um lífeyri. Við erum ekki að tala um kapítal. Ef farið er að kröfu stjórnarandstöðunnar að greiða sjö ár aftur í tímann þarf að greiða 3 millj. kr. í einni eingreiðslu fyrir fólk sem hefur það tiltölulega gott. 
             Svo spyr ég: Af hverju stoppum við eftir sjö ár? Af hverju ekki í 29 ár? Ef það er mannréttindabrot aftur til 1994, af hverjum var það ekki mannréttindabrot áður? Eigum við ekki að borga 29 ár aftur í tímann og þá kæmist hámarkstalan upp í 12 millj.  Varðandi það að bætur séu tryggðar með stjórnarskrá, út af kartöflumálinu, þá eru ofteknir skattar líka stjórnarskrárbrot vegna þess að stjórnarskráin tryggir eignarréttinn ekki síður en bótaréttinn. 
            

Herra forseti. Enn þykir mér með ólíkindum að í þessu tilviki skuli hv. þm., sem hefur haft sig mjög í frammi í þessari umræðu, ekki átta sig á einföldum grundvallaratriðum í þessu máli.  Tiltekið lagaákvæði um skerðinguna féll niður á tilteknu tímabili og síðan voru mannréttindaákvæði fest í stjórnarskrá, m.a. skilyrðið um að réttur til aðstoðar úr opinberum sjóði 

Virðulegi forseti. Í ræðu hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur kom fram og jafnframt í minnihlutaálitinu að dregið er í efa að þær upplýsingar sem liggja fyrir í frv. um samanburð á lágmarkslífeyri til öryrkja á Norðurlöndum séu réttar. Það vill svo til að á fund nefndarinnar komu fulltrúar í nefnd sem heitir norræna hagsýslunefndin á sviði félagsmála. Mjög gott fólk sem hefur mikla yfirsýn í þessu máli. Þessir fulltrúar okkar, sem hafa það verkefni að skoða samanburð á milli landa sem er raunverulega er mjög erfiður oft og tíðum, staðfesta að þær upplýsingar sem liggja fyrir á bls. 18 í frv. ríkisstjórnarinnar séu réttar. Þær sýni að hagur öryrkja sem hefur engar aðrar tekjur sé bestur hér á landi í krónutölu og er þá miðað við einstakling og hagur þeirra sem eru í hjónabandi sé með því betra sem gerist á Norðurlöndunum.

Herra forseti. Ég trúi ekki öðru en hv. þm. muni eftir þeirri umræðu einmitt í samtölum við fulltrúa í NOSOSKO-nefndinni um þessa tilteknu tölu sem ég vísa til í töflu 1 á bls. 18 í frumvarpsgerðinni, 43.396 kr. og þar sem þeir viðurkenndu að þessi samanburður væri svona og svona vegna þess að þetta væri í raun og veru ekki tekjutrygging. Er eitthvað óeðlilegt við að halda því fram að hér sé um villandi samanburð að ræða, herra forseti, þegar verið er að tala um tekjutryggingu í öðrum löndum og fá þannig út þessa háu tölu hér með því að bæta þar inn í heimilisuppbótinni, a.m.k. heimilisuppbótinni sem eru heimildarbætur en ekki tekjutrygging? Eða ætlar hv. þm. að halda því fram að heimilisuppbótin sé tekjutrygging?

Virðulegi forseti. Bætur almannatrygginga á Norðurlöndum heita ýmsum nöfnum. Hér er verið að taka saman samanburðarhæfar tölur hvort sem það heitir tekjutrygging eða annað. Það sem skiptir mestu máli í þessu sambandi er að þarna er verið að setja saman tölur um hvað einstaklingur eða hjón hafa sér til framfærslu á Norðurlöndum, hafi hann eða þau engar aðrar tekjur og þá má það heita ýmsum nöfnum. Það kemur sem sagt fram að Íslendingar standa sig einna best, best varðandi einstaklinga og álíka varðandi hjón. Það kemur m.a. fram í gögnum frá þessari nefnd eins og segir í lokaorðum samantektar frá nefndinni: ,,Þessar upplýsingar sýna að staðhæfingin að tekjur maka hafi hvergi áhrif nema á Íslandi er ekki rétt.`` En nefndin segir líka að kjör öryrkja hér á landi séu með því besta sem sést á Norðurlöndum.

Herra forseti. Ég verð að mótmæla mjög harðlega þeim orðum að kjör lífeyrisþega séu með því besta sem gerist á Norðurlöndum. Ég vísaði til þess í máli mínu og til ákveðins dæmis. Við skulum þá ekki nota hugtakið tekjutrygging. Það er villandi og það er líka villandi eins og það er sett fram í þessu plaggi hér, eins og við höfum haldið fram. En grunngreiðslan sem öryrkinn fær, sambærilegur öryrkjanum sem fær 18 þús. kallinn á Íslandi og ríkisstjórnin ætlar af náð sinni og miskunn að færa upp í 43 þús. kr. er a.m.k. 85 þús. kr. í Danmörku. Þetta var líka borið undir þessa sömu ágætu fulltrúa í NOSOSKO-nefndinni og þeir staðfestu þetta. Herra forseti. Hvernig í ósköpunum er hægt að segja að í þessu felist sambærilegur réttur og jafnvel að kjör öryrkja á Íslandi séu með því betra sem gerist á Norðurlöndunum, 18 þús. kr. og 85 þús. kr.? Er þetta tækur samanburður? Er hægt að segja að 18 þús. kr. jafnist á 85 þús. kr.? Er hægt að segja að 43 þús. kr. geri það? Ég segi nei við þessu, herra forseti.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur, frsm. minnihlutaálits heilbr.- og trn. fyrir góða yfirferð og greinargott nefndarálit. Þar er að finna ýmislegt, ýmsa umfjöllun um öryrkja og kjör þeirra og ýmsa pólitík sem lýtur að þessu. En á ákveðinn hátt er líka verið að fjalla um skilning hennar á dómi Hæstaréttar sem ég ætla að halda fram að sé nákvæmlega sá sami og hefur verið haldið fram af hálfu öryrkja. Hún leitast þar við að rökstyðja álit stjórnarandstöðunnar, skilning stjórnarandstöðunnar, með tilvísun í dóminn. Hins vegar langar mig í þessu samhengi að benda hv. þm. á og minna hana á orð hennar í sjónvarpsviðtali í gær þar sem hún ítrekaði að skilningurinn gæti verið ýmis og að lögmenn legðu mismunandi skilning og lögfræðingar almennt í þennan dóm. Mér finnst ástæða til að árétta þetta vegna þess að hv. þm. hefur þótt með ólíkindum margt af því sem aðrir hafa haldið fram um skilning sinn á þessu máli.

Herra forseti. Að halda því fram að ég hafi ekki rökstutt mitt mál, mál stjórnarandstöðunnar í þessu máli með vísunum í dóminn. Mál mitt gekk meira og minna út á það, herra forseti, og ég vísa til þess, til nefndarálitsins og vísa þessari fullyrðingu algerlega á bug. Hér hélt ég langa ræðu um það og lagði mjög mikið í það einmitt að rökstyðja mál okkar. Hins vegar vill svo til, herra forseti, að það er að miklu leyti í samræmi við kröfugerð Öryrkjabandalagsins og skilning þeirra á dómi Hæstaréttar. En ég bendi líka á að þegar árið 1998 erum við þessarar skoðunar í nefndaráliti sem kom þá fram frá minni hluta og höfum verið það lengi. Það er því alveg fráleitt að láta að því liggja að við höfum ekki sjálfstæða skoðun í málinu og séum að hengja okkur í kröfugerð Öryrkjabandalagsins. En varðandi það að ég hafi sagt í viðtali að það væri mismunandi skilningur á málinu þá væri ég hreinlega að ljúga ef ég héldi því fram að svo væri ekki. Það breytir ekki þeirri skoðun sinni að mér finnst margt með ólíkindum sem kemur fram í áliti meiri hlutans og málflutningi þeirra.

Herra forseti. Það er fljótséð á minnihlutaálitinu að þar er mörgum orðum farið um lögfræðina í málinu og það er akkúrat það sem þetta mál snýst um. En það sem ég vildi vekja athygli á er að það var í fyrsta skipti í sjónvarpsviðtali í gær við hv. þm. að hún viðurkennir að það séu fleiri en ein lögskýringarleið tæk á þessu máli og ég vil fagna því. En mig langar að koma aðeins inn á eitt atriði sem þingmaðurinn vék að og það varðar íþyngjandi reglu með afturvirkum hætti. Í lögfræðinni er litið þannig á að óheimilt sé að setja íþyngjandi reglur með afturvirkum hætti og sérstaklega litið til skatta og gjalda. En í því tilviki sem hér um ræðir gilti tiltekin efnisleg skerðingarregla frá 1. jan. 1999 sem Hæstiréttur taldi ganga of langt. Frv. gerir ráð fyrir að í stað fyrri reglu komi önnur efnisleg regla fyrir sama tímabil sem gengur mun skemur. Fyrir örorkulífeyrisþega í hjúskap virkar reglan því ívilnandi en ekki íþyngjandi svo ég haldi á lofti öðrum skilningi en hv. þm. hafði bara um þetta eina atriði.

Herra forseti. Ég fór ítarlega yfir það í máli mínu að ég teldi það ekki á rökum reist að segja að þetta væri ívilnandi regla og ég segi það enn og aftur vegna þess að Hæstiréttur sagði að þessi skerðing hafi verið óheimil. Hæstiréttur taldi að þessi skerðing hafi ekki átt rétt á sér. Það er grundvallarmismunurinn á túlkun stjórnar og stjórnarandstöðu, herra forseti. Ég rakti það meira að segja mjög ítarlega í máli mínu hversu mjög svo veika ég teldi stoðina fyrir þessu vera og vitnaði þar m.a. til Eiríks Tómassonar og máls hans fyrir nefndinni hversu lítið mál nefndin, starfshópurinn og stjórnarliðið gerir úr því að rökstyðja af hverju þeir víkja frá því hversu skýrt dómsorðið er í samanburði við kröfugerðina. Mjög litlu púðri er eytt í það af hálfu hv. stjórnarliða og starfshópsins að rökstyðja hvers vegna sé litið fram hjá þessum óljósa skýringarkosti, a.m.k. við fyrstu sýn.

Herra forseti. Frá því að viðbrögð hæstv. ríkisstjórnar komu fram við dómi Hæstaréttar í máli öryrkja og eftir að frv. var kynnt hafa viðbrögð við því verið mjög á einn veg. þ.e. meiri hluta þeirra sem hafa tjáð sig bæði í máli og eins í ritmáli telur að með frv. sé verið að ganga gegn dómi Hæstaréttar. Svo er einnig samhljóma álit allra launþegasamtakanna sem hafa ályktað gegn því frv. sem við tökumst nú á um í annað sinn og í því frv. sem er um breyting á lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993, með síðari breytingum, sem er svar hæstv. ríkisstjórnar við dómi Hæstaréttar í því umdeilda máli um málefni öryrkja, nr. 125/2000. Ég vil halda því fram að svör stjórnarandstöðunnar séu mjög skýr og samhljóma. Þau voru skýr við 1. umr. þessa máls og ég vil halda því fram að nál. það sem nú hefur verið mælt fyrir sé einnig mjög skýrt og vil ég þakka hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur fyrir að hafa farið hér mjög vel yfir nál. Vissulega hefur stjórnarandstaðan komist að sömu niðurstöðu og túlkað dóm Hæstaréttar á sama hátt og Öryrkjabandalagið og fjölmargir aðrir. Við erum þó ekki hér að túlka sjónarmið Öryrkjabandalagsins. Við erum að túlka okkar eigin sjónarmið á niðurstöðu dómsins. Það hafa launþegasamtökin einnig gert. Þegar þau komu saman fyrir nefndina og gerðu grein fyrir sínum ályktunum og skoðunum í þessu máli þá ítrekuðu þau mjög að þau væru ekki að koma sem sérstakir stuðningsmenn Öryrkjabandalagsins, þau væru að koma á sínum eigin forsendum vegna þeirrar niðurstöðu sem þau sjálf hefðu komist að með því að fara yfir dóminn, þetta væri þeirra skoðun sem vissulega styrkti sjónarmið Öryrkjabandalagsins. Með leyfi hæstv. forseta, vil ég fá að lesa upp eina ályktun sem getur verið samhljóma fyrir aðrar ályktanir sem hafi komið frá launþegasamtökunum. Hún er frá Alþýðusambandi Íslands: ,,Miðstjórn Alþýðusambands Íslands skorar á ríkisstjórnina að virða undanbragðalaust niðurstöðu æðsta dómstóls landsins í máli Öryrkjabandalags Íslands gegn Tryggingastofnun ríkisins. Miðstjórn ASÍ styður öryrkja í baráttu þeirra fyrir að fá greiddar óskertar bætur í samræmi við dómsniðurstöðuna strax frá 1. janúar sl. Miðstjórn ASÍ telur óumflýjanlegt að ráðast í endurskoðun tekjuskatts- og bótakerfisins og að í þeirri vinnu verði m.a. tekið mið af efnisatriðum dóms Hæstaréttar. Alþýðusamband Íslands hefur áður lagt áherslu á að tekjujöfnunaráhrif skattkerfisins verði aukin. Í tengslum við kjarasamningana sl. vetur gaf ríkisstjórnin út yfirlýsingu um að farið yrði í ítarlega könnun á kostum og göllum fjölþrepatekjuskatts. Þrátt fyrir eftirrekstur bólar ekkert á því starfi. Þá hefur ASÍ farið fram á þátttöku í yfirstandandi vinnu við endurskoðun almannatrygginga og samspil þeirra við skattkerfið og lífeyrissjóðina en án árangurs hingað til. Sú staða sem upp er komin vegna dóms Hæstaréttar og það uppnám sem hann virðist hafa valdið hjá stjórnvöldum staðfestir enn og aftur nauðsyn þess að vinna við endurskoðun tekjuskatts- og bótakerfisins verði hafin þegar í stað í samræmi við loforð ríkisstjórnarinnar. Alþýðusamband Íslands lýsir sig, eins og jafnan fyrr, reiðubúið til samstarfs við stjórnvöld um þessi mál.`` Þetta er nokkuð ítarlegri ályktun, herra forseti, heldur en hefur komið frá öðrum launþegasamtökum þar sem eingöngu hefur verið fjallað um dóminn sem slíkan. En í þá vinnu sem hér hefur verið vitnað til um endurskoðun á samspili lífeyrissjóðsgreiðslna og skatta á víst að fara og vonandi verður það efnt að þessu sinni. Samstaða verkalýðshreyfingarinnar virðist mér vera alveg einstök, hún er þétt, því þó að dómurinn eigi við um afmarkaðan hóp þá er hann fordæmi fyrir alla Íslendinga. Hann er fordæmisgefandi vegna þess að hann fjallar um mannréttindi. Hann tekur fyllilega tillit til jafnréttissjónarmiða Öryrkjabandalagsins og launþegasamtökin sem og aðrir líta það mjög alvarlegum augum ef ekki verður farið að dómnum því að það er atlaga við lýðræði í landinu. Dómur Hæstaréttar er tímamótadómur því í þessum dómi er farið út fyrir þrengstu lagatúlkun í íslenskri löggjöf og dæmt er út frá anda stjórnarskrárinnar og alþjóðlegum samningum sem við eigum aðild að. Sömuleiðis er litið til þeirrar þróunar sem er hjá alþjóðlegum dómstólum. Dómurinn er framsækinn, þ.e. hann er um félagsleg mannréttindi. Dómurinn fjallar um lítinn minnihlutahóp. Það er óréttlát mismunun hjá þessum hópi eftir hjúskaparstöðu og það er óheimilt að mismuna með þeim hætti sem gert er samkvæmt núgildandi lögum að mati hæstaréttardóms. Dómsniðurstöðurnar eru skýrar. Það er óheimilt að skerða tekjutryggingu vegna tekna maka. Um þetta atriði fjallar dómurinn. Það ber að greiða öryrkjum í sambúð það sama og þeim sem eru einhleypir að því er þetta varðar, þ.e. þetta er persónubundinn, stjórnarskrárbundinn réttur. Dómsorðiðer hið sama og dómskröfur og í málflutningi var alltaf ljóst að málið væri annaðhvort af eða á, þ.e. annaðhvort yrði fallist á kröfurnar eða ekki. Og það var fallist á kröfurnar, herra forseti. Því þurfti dómsorðið ekki að vera skýrari en það er. Það sagði allt sem segja þurfti miðað við kröfur Öryrkjabandalagsins. Því voru viðbrögð forstöðumanns Tryggingastofnunar ríkisins eðlileg þegar hann lýsti því yfir strax eftir dómsúrskurðinn að ekkert væri því til fyrirstöðu að greiða þeim hópi öryrkja sem dómurinn fjallaði um óskertar bætur strax núna 1. janúar, þ.e. sama grunnlífeyri og tekjutryggingu og þeim sem ekki eru í sambúð. Þetta eru nú um 51 þús. kr. Af skiljanlegum ástæðum þyrfti lengri tíma og að settum reglum að greiða til baka vangoldnar bætur. Um þetta tjáði forstjóri Tryggingastofnunar ríkisins sig strax eftir að dómur Hæstaréttar féll og hann staðfesti þetta, eins og fram kom í máli hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur, á fundi nefndarinnar, að undir þetta hefðu þau verið búin. Það hefði þurft mjög skamman tíma til að ganga frá reglugerð sem tæki út tekjuskerðinguna og greiða þeim sem eru á örorkubótum í dag og eru í hjúskap óskerta tekjutryggingu. Þetta væri lítið verk með nútímatækni þrátt fyrir mjög lélegan tölvukost stofnunarinnar, eins og einnig kom fram hjá nefndinni að gerði starfsemi stofnunarinnar erfitt fyrir. En þrátt fyrir það hefðu þeir getað gert þetta. Hitt hefði svo verið annað mál að það hefði tekið lengri tíma að gera upp málið til enda og fara yfir bætur til þeirra sem ekki voru þegar á skrá. En til þessa afmarkaða hóps sem dómurinn fjallaði um hefði þetta ekki verið erfitt. En það voru fleiri sem túlkuðu dóm Hæstaréttar á sama veg, hæstv. forseti, því að í Kastljósi þann 10. jan. sl. var viðtal við Jón Steinar Gunnlaugsson hæstaréttarlögmann, sem telst talsmaður starfshóps ríkisstjórnarinnar. Í upphafi viðtalsins eða í sjónvarpsþættinum þar sem hann er spurður að því hvort ríkisstjórnin ætli ekki að fylgja dómi Hæstaréttar, svarar Jón Steinar Gunnlaugsson hæstaréttarlögmaður, með leyfi hæstv. forseta: ,,Kannski áður en ég geri það þá vildi ég nú byrja á því að óska starfsbróður mínum til hamingju með þennan dóm því að óneitanlega var þetta mikill sigur fyrir hann og sjónarmið sem að hann hefur fært fram. Ég er að vísu alveg ósammála dómsniðurstöðunni lögfræðilega en óska honum til hamingju. Þetta var mikill sigur.`` Svo heldur hann áfram: ,,Ég vil segja það að verkefni okkar í þessari nefnd var auðvitað bara það að greina það á lögfræðilegum forsendum hvað fólst í þessum dómi og það leitumst við við að gera með okkar skýrslu þar sem lögfræðilegar röksemdir eru færðar auðvitað fyrir öllum niðurstöðunum. Það var ekkert fyrir fram ákveðið.`` Ég get ekki skilið orð Jóns Steinars Gunnlaugssonar hæstaréttarlögmanns öðruvísi en svo að hann hafi verið sammála niðurstöðu dómsins. Það vantaði eingöngu hin lögfræðilegu rök og útskýringar hvernig ætti svo að túlka hann. Um það höfum við nú tekist á og um það er ágreiningurinn. Það er vissulega mikill ágreiningur meðal lögmanna og það kom fram hjá þeim lögmönnum sem komu í heimsókn til heilbr.- og trn. En ágreiningur þeirra var mismunandi og ekki alltaf á sömu forsendum þannig að við skulum varast að segja að það sé einróma álit lögfræðinga að túlka beri dóminn á einhvern annan hátt en Öryrkjabandalagið gerir. Það kom líka mjög skýrt fram hjá þeim lögfræðingum sem komu á fund heilbr.- og trn. að það er pólitísk ákvörðun hvernig dómurinn er túlkaður og það fer eftir því hvaða pólitísku gleraugu maður setur á nefið á sér. Það er málið. Það kemur mjög skýrt fram í skipan starfshóps ríkisstjórnarinnar og eins í ummælum hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar í Kastljósi 28. des. Með leyfi forseta vil ég vitna í innlendar fréttir þar sem kemur fram: ,,Davíð Oddsson forsætisráðherra telur að sá hluti dóms Hæstaréttar, þar sem segir að skerðingarákvæði tekjutengingar við maka öryrkja samræmist ekki jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, sé frekar tilvísun í pólitískar hugmyndir en lögfræðileg rök. Sú niðurstaða hljóti að vekja undrun lögfræðinga. Davíð segir dóminn í heild afar athyglisverðan.`` Síðar segir, með leyfi forseta: ,,Forsætisráðherra segir það sömuleiðis athyglisvert að jafnræðisregla stjórnarskrárinnar skuli vera notuð til að mæla borgurum önnur réttindi en löggjafinn hafði gert. Við það vakni sú spurning hvort virkilega hafi verið verið ætlun stjórnarskrárgjafans að færa lagasetningar- og fjárstjórnarvald frá lýðræðislega kjörnum fulltrúum á Alþingi til dómstóla. ,,Hafi það verið ætlunin hafa þarna átt sér stað grundvallarbreytingar á valdahlutföllum milli Alþingis og dómstóla þar sem dómarar, sem ekki eru lýðræðislega kjörnir, eru komnir með ígildi lagasetningar og fjárstjórnarvalds á ákveðnu sviði og þar með sokknir á bólakaf í hinar hefðbundnu skylmingar stjórnmálanna. Það er einmitt það sem mér finnst hafa gerst í þessu máli,`` segir Davíð. Hann segir ríkisstjórnina þurfa að skoða málið en heilbrigðisráðherra hefur farið fram á ríkisstjórnarfund í dag.`` Mér finnst þessi ummæli lýsa því sem speglast í átökum hér í þingsalnum, pólitísk gleraugu eru sett upp og því er eðlilegt að tekist sé á um málið. Í þeim ummælum sem hafa fallið hefur verið bent á að Hæstiréttur hafi ekki verið fullskipaður við þennan dóm og klifað á því að þrír lögmenn komust að þeirri niðurstöðu, þrír lögmenn gerðu þetta, og síðan vitnað til þeirra tveggja sem skiluðu séráliti. Mér finnst, herra forseti, gert lítið úr dómi Hæstaréttar. Dómur er dómur og eftir honum ber okkur að fara. Mikið hefur verið vísað til aðfaraorða dómsins. Nú er ég ekki lögfræðingur, það þarf varla að taka það fram, en að hlusta á mál þeirra lögfræðinga sem komu inn á fund heilbr.- og trn. og það tungumál sem lögfræðingar nota sín á milli getur orðið venjulegri manneskju allt að óskiljanlegt og virkar trúlega á mig eins og þá sem koma inn á sjúkrahús og hlusta á mál sem sérfræðinganna sem þar tala, óskiljanlegt oft og tíðum. En það var þetta orðalag í aðfaraorðunum ,,á þann hátt sem gert er`` sem kemur fyrir aftur og aftur, sem greinilegt er að hangið er á til að finna leiðir til að túlka dóminn eins og við gerum og Öryrkjabandalagið og fleiri gera. En með dómnum, sem er skýr og þarf ekki neinna útskýringa við af því hann vísar beint í kröfugerðina, þá er Hæstiréttur að vísa til þess enn og aftur að óheimilt sé að skerða tekjutryggingu öryrkja með því að miða hana við tekjur maka. ,,Á þann hátt sem gert er`` á við aðferðina, þ.e. að skerða og miða við tekjur maka, en ekki er verið að vísa til upphæðarinnar, það er löggjafans að gera. En með þessari aðferð hafa þessi orð verið dregin út úr aðfaraorðum dómsins, tekin úr samhengi og notuð til þess að gera dómsorðin óljós, þ.e. notaðar eru lögfræðilegar röksemdafærslur til að styðja túlkun ríkisstjórnarinnar. Að mínu áliti er ljóst að megintilgangur túlkunarinnar er að finna leiðir til að komast hjá því að yfirfæra dóminn yfir á aðra lífeyrisþega. En eins og ég sagði er ákvörðun um upphæð lífeyris hjá löggjafanum og vísar dómurinn til þess að löggjafinn verði að ákveða lágmarksframfærslugrunn. Það hefur hann gert með því að ákveða lágmarkslífeyri til einhleypra öryrkja, þ.e. 51 þús. kr. Það er sú viðmiðun sem á að fara eftir samkvæmt dómnum. Því er alveg ljóst að samkvæmt frv. er verið að lækka grunnlífeyri öryrkja í sambúð um 8 þús. kr. á mánuði. En ég vil rökstyðja það að mér finnst dómurinn einnig vísa til ellilífeyrisþega, þar sem reglugerðin sem felld var úr gildi náði einnig til þeirra. Þar segir aftur á móti ekkert um þá upphæð sem tekjutrygging ellilífeyrisþega ætti að vera. Samkvæmt dómnum á að mínu mati að vera sama tekjutrygging hjá þeim sem er einhleypur og þeim sem er í sambúð, þ.e. að tekjutryggingin eigi ekki að skerðast vegna tekna maka en það segir ekki um upphæðina, ekki hvað varðar þann hóp. Því segi ég að í mínum huga er það alveg skýrt að hér er um mannréttindabrot að ræða. Réttindabrot sem búið var að benda á og reynt að fá leiðrétt í sjö ár eða frá því skerðingin var sett án lagastoðar. Því gilda hvorki þær fyrningarreglur sem settar eru í tryggingalöggjöfinni, né heldur í lögum nr. 14/1905, um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, þar sem er að finna það ákvæði um kröfur um að gjaldkræfur lífeyrir fyrnist á fjórum árum. Hér gilda því tíu ára fyrningarreglur vegna réttindabrota. Eftir væri þá að ákveða vexti þau sjö ár sem skerðingin hefur viðgengist. Hér hefur verið farið mjög ítarlega yfir heimild Tryggingastofnunar til að greiða tvö ár aftur í tímann og nefnd dæmi. Það á þá við ef bótaþeginn sem af einhverjum ástæðum er að óska eftir leiðréttingu aftur í tímann vegna eigin sjúkdóms, en Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrissjóðirnir greiða lengra aftur í tímann ef brotið liggur hjá þeim, ef um vanrækslu í starfi hefur verið að ræða eða eitthvað komið upp þar sem hægt er að benda á að sökin sé hjá stofnuninni, þá er greitt lengra aftur í tímann. Yfir þetta hefur verið rækilega farið. Í upphafi mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna frá 1948 segir: ,,Það ber að viðurkenna, að hver maður sé jafnborinn til virðingar og réttinda, er eigi verði af honum tekin, og er þetta undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum.`` Dómur Hæstaréttar frá 19. desember fjallaði einmitt um þessi atriði, þ.e. virðingu, frelsi og jafnrétti. Herra forseti. Ekki á að þurfa að taka það fram að dómur Hæstaréttar var eingöngu um rétt öryrkja til óskertrar tekjutryggingar, hvort heldur þeir væru í hjúskap eða ekki. Heimilisuppbót og sérstök heimilisuppbót er viðurkenning á því að á margan hátt sé kostnaðarsamara að búa einn en í sambúð. Með þeim greiðslum er því verið að jafna kjör öryrkja eftir hjúskaparstétt. Um þennan mismun hefur aldrei verið deilt. Og það hefur heldur aldrei verið tekist á um annað en að tekjur maka geti skert tekjutrygginguna. Það fyrirkomulag sem í gildi hefur verið varðandi tekjutryggingu bóta og tengingu við tekjur maka er fjölskyldu\-fjandsamlegt. Og það hafa margir orðið varir við áhrif þessa ákvæðis, t.d. sveitarfélög vegna félagsþjónustu sveitarfélaganna, prestar, sálfræðingar, félagsráðgjafar og mjög margir sem horfa upp á afleiðingar þessa fyrirkomulags. Það eitt að viðhalda þessari skerðingu hefur orðið til þess að öryrkjar hafa síður stofnað til hjúskapar eða sambúðar. Maður getur vel skilið það þegar þeir horfa fram á þá skerðingu sem fjölskyldan mundi þá verða fyrir. Þeir hafa einnig skilið til að halda fullri reisn eða fá hærri tekjur og það á ekki eingöngu við um örorkulífeyrisþega, það á við um fleiri sem hafa gripið til þess óyndisúrræðis að skilja til að halda fullri reisn. En ákvæðið dregur úr sjálfsvirðingu öryrkja, þ.e. að geta ekki framfleytt sér óháð öðrum. Og það dæmi sem vísað var til hér og sem er óháð dómnum í sjálfu sér en ber að líta á varðandi heildarendurskoðun almannatryggingalaganna, er sú skerðing sem fólk verður fyrir fjárhagslega ef það fer inn á stofnun eða þarf að vera á stofnun í fjóra mánuði af tveimur árum. Það er ömurlegt til þess að vita, herra forseti, að geta ekki einu sinni veitt sér það að kaupa afmælisgjafir handa börnum sínum, hvað þá að sjá sér fyrir því sem við köllum í dag frumþörfum, að vera sómasamlega til fara og geta keypt sér föt án þess að biðja um fatnað frá öðrum. Það á að vera réttur okkar að ganga í hjúskap ef ósk okkar er í þá veru fremur en að vera í sambúð. Í Morgunblaðinu þriðjudaginn 16. janúar sl. birtist grein eftir Láru Helgu Sveinsdóttur lögfræðing um réttinn til að ganga í hjónaband. Það eru lögvarin mannréttindi. Mig langar, með leyfi forseta, að grípa hér aðeins niður í grein hennar, sem hljóðar svo: ,,Í 12. gr. mannréttindasáttmála Evrópu segir að karlar og konur á hjúskaparaldri hafi rétt til að ganga í hjónaband og stofna fjölskyldu í samræmi við landslög um þessi réttindi. Enn ítarlegra ákvæði um réttinn til að ganga í hjónaband er í 23. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Í VII. kafla hjúskaparlaga, nr. 31/1993, kemur fram að hjón séu framfærsluskyld gagnvart hvort öðru. Framfærsluskyldan virkar ekki aðeins í aðra áttina, heldur í báðar áttir, sem þýðir að hinn makinn (ófatlaði) á líka framfærslurétt á hendur hinum fatlaða. Í hjúskaparlögunum kemur ekkert fram um það að heimilt sé að skerða lífeyristekjur né aðrar tekjur einstaklings vegna tekna maka hans. Annað mál er svo hvernig yfirvöld skattleggi tekjur hjóna, sem ekki má rugla saman við skerðingu almannatryggingabóta. Tekjur annarra einstaklinga eru ekki tengdar launum maka. Með öðrum orðum getur vinnuveitandi ekki miðað laun einstaklings sem er í vinnu hjá honum við þau laun er maki hans hefur. Lífeyristekjur/bætur frá Tryggingastofnun ríkisins eru skattlagðar á sama hátt og aðrar tekjur, um sama frítekjumark er að ræða og ættu lífeyristekjur því að lúta sömu lögmálum og tekjur almennt. Eðlilegt og rökrétt er að öryrkinn (launþeginn) haldi tekjum sínum þótt hann gangi í hjónaband. Ekki er vitað til þess að neinn annar hópur í þjóðfélaginu missi fjárhagslegt sjálfstæði sitt við það eitt að ganga í hjónaband nema að vera kynni námsmenn, en það er efni í aðra grein. Fyrir utan þá staðreynd að öryrkjum er af þessum ástæðum fyrirmunað að framfæra sjálfa sig og leggja sitt af mörkum til framfærslu fjölskyldu sinnar, er þeim hættar við en öðrum að sæta kúgun í hjónabandi, þar sem þeir eru gjörsamlega háðir maka sínum fjárhagslega.`` Þetta er mjög mikilvægt atriði, herra forseti. Þetta á við enn í dag og hefur verið svo í gegnum aldirnar að þeim sem minna mega sín er hættara við að sæta kúgun en hinum sem meira mega sín. ,,Aðalatriðið er að hjón eru lögum samkvæmt framfærsluskyld gagnvart mökum sínum, þ.e. framfærsluskyldan er gagnkvæm. Þeir einstaklingar sem eru fatlaðir og njóta örorkubóta njóta ekki jafnréttis á við aðra þegna landsins varðandi það að ganga í hjónaband.`` Að lokum segir, herra forseti: ,,Af framansögðu verður sú ályktun dregin að framkvæmd sú sem tíðkast varðandi skerðingu tekjutryggingar vegna tekna maka lífeyrisþega brjóti í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og samræmist ekki ákvæðum mannréttindasáttmála þeirra sem Ísland hefur fullgilt eða lögfest.`` Ljóst er að kostnaður vegna daglegs lífs er meiri hjá fötluðum en ófötluðum og auk þess er vinnuframlag þeirra takmarkað, bæði inni á heimili og á vinnumarkaði. Ákvæðið er kvenfjandsamlegt. Það bitnar miklu oftar á konum en körlum og það er einnig umhugsunarefni. Það er niðurlægjandi og brýtur fólk niður. Það brýtur fólk niður að vera byrði á öðrum og því þarf að styrkja stöðu sambúðarfólks þar sem annar aðilinn eða báðir eru fatlaðir og koma til móts við þann aukna kostnað sem fötlunin veldur. Það þarf að styrkja fjölskylduna, herra forseti, og þá sérstaklega ef annar aðilinn eða báðir eru fatlaðir. Herra forseti. Hæstiréttur hefur lokaorð í þessu máli. Hann hefur kveðið upp dóm sinn og eftir honum ber okkur að fara. Við eigum ekki að hafa hann til hliðsjónar og fara svolítið eftir honum eins og fram kemur í frv. því sem nú er fjallað um. Dómur er dómur og það ber að fara eftir honum. Þetta var hæstaréttardómur og hv. Alþingi á að fara eftir dómi Hæstaréttar eins og hver annar. Herra forseti. Hér beita menn lögfræðilegum rökum til að komast að mismunandi niðurstöðu. Ég kann ekki öll þessi lögfræðilegu rök. Þegar ég var að hlusta á orðaskipti lögfræðinganna fannst mér þetta frekar vera mjög langsótt leið til þess að komast fram hjá því sem dómstóllinn kvað upp úr um. Þannig virka þessi orðaskipti lögfræðinganna á mig að það hafi verið farin mjög langsótt leið til að komast að þeirri niðurstöðu sem ríkisstjórnin hefur komist að. Ég vil ekki segja útúrsnúningar en það eru farnar mjög einkennilegar krókaleiðir að mínu mati. Þetta snýst um meira en lögfræði. Þetta snýst um mannréttindi. Þetta snýst líka um siðferði. Þetta snýst um að viðurkenna að mannréttindi og lýðræði kosta peninga. Ef við viljum halda uppi nafni mannréttinda og lýðræðis í landinu ber okkur að fara að dómnum og dómsorðinu eins og það stendur en leita ekki að einhverjum bakdyraleiðum og krókum til þess að túlka dóminn einhvern veginn öðruvísi. Yfir þetta hefur margsinnis verið farið. Herra forseti. Ég held að ég láti þetta verða lokaorð mín að sinni.

Virðulegi forseti. Það er augljóst af umræðum undanfarinna vikna, það kristallaðist í 1. umr. um frv. það sem hér er til umfjöllunar, að dómur Hæstaréttar í máli Öryrkjabandalagsins er í meginatriðum skilinn á tvo vegu. Þeir sem skilja hann á þann veg sem stjórnarandstaðan skilur hann segja að þeir dragi ályktun sína af því að bera saman kröfugerð Öryrkjabandalagsins og dómsorð Hæstaréttar. Þeir aðilar segja að dómurinn þýði að óheimilt sé með öllu að tengja tekjur maka við tekjutryggingu öryrkja, dómurinn sé augljós og auðskilinn. Þeir sem skilja dóminn á þann veg horfa alfarið fram hjá rökstuðningi Hæstaréttar fyrir niðurstöðu sinni. Þar er horft fram hjá fleiri síðum í dómi Hæstaréttar þar sem forsendur dómsins eru skýrðar. Það er andstætt við þá almennu reglu að túlka dóma með því að skoða dómsorð og rökstuðning í samhengi. Þetta er eins og að lesa fyrstu og síðustu blaðsíðu í bók og telja sig þar með geta sagt til um efni hennar. Hinn skilningurinn, sá er meiri hluti heilbr.- og trn. tekur undir, byggir á dómsorðinu með hliðsjón af forsendum dómsins, dómi Hæstaréttar í heild sinni eins og venja er. Meiri hluti heilbr.- og trn. telur að niðurstöðu Hæstaréttar beri að skilja svo að skerðing tekjutryggingar öryrkja í hjúskap með þeim hætti sem segir í 5. mgr. 17. gr. laga um almannatryggingar hafi verið óheimil með vísan til 76. gr. stjórnarskrárinnar. Hins vegar sé heimilt að gera það með öðrum hætti, þó þannig að öryrkjanum sé tryggður ákveðinn lágmarksréttur sem miðist við einstakling og uppfylli ákvæði 76. gr. stjórnarskrárinnar. Þannig verði öryrkja í sambúð tryggð ákveðin lágmarksupphæð sér til framfærslu sem óheimilt sé að skerða vegna tekna maka og það sé löggjafans að taka ákvörðun um upphæðina með hliðsjón af ákvæðum 76. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og fram kemur í nál. meiri hluta nefndarinnar komu tólf lögfræðingar sem kallaðir voru til nefndarinnar sem slíkir, þar á meðal fjórir lögfræðingar sem sömdu skýrslu um málið, fjórir lögfræðingar sem eru kennarar við lagadeild Háskóla Íslands og lögfræðingur frá Mannréttindaskrifstofu Íslands auk lögfræðings Öryrkjabandalagsins. Það var einróma álit níu lögfræðinga af þessum tólf, þar af öllum fræðimönnunum frá lagadeild Háskóla Íslands, m.a. kennara í alþjóðlegum mannréttindareglum, að það væri réttur skilningur á dómi Hæstaréttar sem kemur fram í frv. því sem hér er til umræðu um breytingar á lögum almannatryggingar. Þeir álitu að með því að hækka lágmarksbætur öryrkja í sambúð úr 18 þús. kr. í um 43 þús. kr., sé löggjafinn að uppfylla skyldur sínar skv. 76. gr. stjórnarskrárinnar og dómi Hæstaréttar sé þar með fullnægt. Í þessu sambandi verður að taka fast á þeim misskilningi sem borið hefur á og kom m.a. fram í viðtali við Sigríði Þorgeirsdóttur heimspeking í Morgunblaðinu í gær. Þar er fullyrt að það frv. sem hér er til umfjöllunar leiði til að tekjutrygging giftra öryrkja lækki úr 51 þús. kr. í 43 þús. kr. Þetta er alrangt. Þvert á móti þá leiðir þetta til hækkunar á tekjutryggingu giftra úr 18 þús. kr. í 43 þús. kr. Að halda öðru fram er augljóslega byggt á misskilningi og er dæmigert fyrir hvernig umræðan um málið hefur verið afvegaleidd á undanförnum vikum. Hins vegar er íhugunarefni og í raun ámælisvert að Hæstiréttur sem hefur það hlutverk að leysa úr ágreiningsefnum geti ekki komið niðurstöðu sinni í málinu á framfæri með ótvíræðari hætti. Það hlýtur að vera Hæstarétti mikið umhugsunarefni að niðurstaða hans í máli Öryrkjabandalagsins sé það óljós að hann leiði til þeirra viðbragða í þjóðfélaginu sem við höfum orðið vitni að á síðustu vikum. Til Hæstaréttar er eðlilegt að gera þær kröfur að vinnubrögð réttarins séu til slíkrar fyrirmyndar að engrar gagnrýni sé þörf. Hæstiréttur er ein af meginstoðum samfélagsins og vinnubrögð hans verða að vera með þeim hætti að virðing sé borin fyrir þeim og þau notuð sem fyrirmynd annarra stofnana samfélagsins. Hæstiréttur á ekki að vera hafinn yfir gagnrýni. Alrangt er að draga þá ályktun að í gagnrýni á vinnubrögð Hæstaréttar felist einhver áform um að ganga í berhögg við dóma hans. Fráleitt er að halda slíku fram og ég fullyrði að það hefur ekki hvarflað að neinum þeirra sem hafa leyft sér að gera athugasemdir um vinnubrögð Hæstaréttar í þessu máli. Virðulegi forseti. Því hefur verið haldið fram að hægt hefði verið á grundvelli dómsins að greiða öryrkjum í hjúskap fulla tekjutryggingu 1. janúar án þess að breyta lögum. Þessi skoðun byggir á þeirri túlkun á dómi Hæstaréttar að óheimilt hafi verið að tengja tekjutryggingu öryrkja við laun maka sem meiri hluti heilbr.- og trn. er ósammála. Í þessu sambandi skiptir einnig verulegu máli að hafa í huga að í dómi Hæstaréttar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Af ákvæðum þessum leiðir að af niðurstöðu máls þessa verður ekki dregin ályktun um rétt hvers einstaks lífeyrisþega, enda er hér samkvæmt kröfugerð gagnáfrýjanda einungis því ráðið til lykta hvort skerðingarákvæði 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga samrýmist ákvæðum stjórnarskrár.`` Dómur Hæstaréttar er þannig viðurkenningardómur og byggir á heimild 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sem kveður á um að félög eða samtök geti í eigin nafni rekið mál til viðurkenningar á tilteknum réttindum félagsmanna eða til að losa þá undan tilteknum skyldum enda samræmist það tilgangi félagsins eða samtakanna að gæta þeirra hagsmuna sem dómkrafan tekur til. Málið var ekki rekið á grundvelli einstakra öryrkja og dómurinn kveður ekki á um rétt einstakra öryrkja í þessu sambandi. Ég er ekki lögfræðingur og þeirrar þekkingar er ekki krafist þegar fólk sækist eftir kjöri á Alþingi. Hins vegar veit ég að í kjölfar viðurkenningardóma þarf oft að koma til frekari dómsmála til að skýra nákvæmlega hvernig réttindum einstakra manna skuli varið með hliðsjón af niðurstöðu viðkenningardóma. Mál Öryrkjabandalagsins var ekki rekið á einstaklingsgrunni heldur á grunni almenns réttar. Til að kveða á um rétt einstaklinga á grunni dómsins þarf því annaðhvort að reka mál einstaklinga fyrir Hæstarétti eða setja um það skýrar reglur í lögum eins og það frv. sem hér er til umfjöllunar gerir. Því er það svo að þegar rætt er um að eðlilegt sé að fara í frekara dómsmál til að fá fram nákvæmari skilgreiningu á rétti einstakra öryrkja eða hópa öryrkja er verið að tala um venjubundnar aðferðir í lögfræði. Það er alrangt að skilja það svo að Öryrkjabandalaginu sé att í frekari dómsmál eins og hefur verið látið að liggja. Hins vegar er það auðvitað ákvörðun þess aðila sem telur á sér brotið að gera slíkt en ég tek undir það sjónarmið, sem fram hefur komið í umræðunni síðustu daga, að telji öryrkjar að þeir þurfi í frekari dómsmál varðandi þessi mál þá verði búið svo um hnútana að um gjafsókn verði að ræða. Varðandi það að nauðsynlegt hafi verið að setja lög til að fullnægja dómi Hæstaréttar vil ég nefna nokkur atriði. Í fyrsta lagi kveður 5. mgr. 17. gr. laganna eingöngu á um rétt öryrkja sem eru í hjúskap til tekutryggingar þar sem makinn er ekki lífeyrisþegi. Þannig kveður dómurinn strangt til tekið ekki á um rétt öryrkja í sambúð þó í lögum um almannatryggingar sé réttur þeirra sem eru í hjúskap og í sambúð sambærilegur. Þetta hafa lögfræðingar sem komu á fund nefndarinnar staðfest. Í öðru lagi tekur dómurinn ekki á réttindum þeirra öryrkja sem eiga maka sem eru ellilífeyrisþegar eða öryrkjar. Ef dómurinn hefði verið framkvæmdur með einhverjum hætti gagnvart þeim tiltekna hópi öryrkja sem eru í hjúskap og maki ekki lífeyrisþegi skapaðist ákveðið ójafnræði milli þessara hópa sem væri undarlegt með hliðsjón af því að dómurinn gengur út á mannréttindi. Í þriðja lagi kom fram í máli forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins að ef dómurinn væri skilinn á þann máta að bannað væri að tengja tekjutryggingu við tekjur maka hefðu bætur fleiri hundruð öryrkja í hjúskap lækkað. Það væri í þeim tilvikum sem öryrkinn væri með hærri tekjur en maki hans. Þannig er ljóst að nauðsynlegt var að setja lög í kjölfar dóms Hæstaréttar. Meira að segja þeir sem hafa haldið öðru fram viðurkenna nú að nauðsynlegt hafi verið að setja lög, m.a. með hliðsjón af þeim aðstæðum sem hefðu skapast annars og ég hef lýst hér á undan. Einnig er ljóst, með hliðsjón af þeirri túlkun á dómi Hæstaréttar sem meiri hluti heilbr.- og trn. Alþingis telur vera rétta, að löggjafinn þurfti að ákveða með lögum þá upphæð sem má telja með rökum að fullnægi ákvæðum 76. gr. stjórnarskrárinnar um rétt öryrkja til lágmarksframfærslu án tillits til tekna maka. Virðulegi forseti. Í umræðu síðustu vikna hef ég orðið vör við að margir eru farnir að skilja tilgang og markmið almannatryggingakerfisins með öðrum hætti en áður hefur tíðkast. Farið er að skilgreina almannatryggingakerfið fyrst og fremst út frá réttindum burt séð frá þörf. Farið er að skilgreina þörfina sem afstæða þörf en ekki endilega raunverulega þörf. Sem dæmi um þennan málflutning eru ellilífeyrisþegar sem telja réttindi á sér brotin þegar tekjutrygging er skert að hluta eða alfarið vegna eigin tekna úr lífeyrissjóði, jafnvel þótt um verulegar tekjur úr lífeyrissjóði sé að ræða. Í 76. gr. stjórnarskrárinnar segir eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.`` Ég legg hér áherslu á orðalagið ,,öllum sem þess þurfa``. Það er almennt viðurkennt alls staðar í heiminum að tilgangurinn með almannatryggingakerfi og velferðarþjónustu sé að draga úr fátækt, veita þjóðfélagsþegnum viðeigandi lífskjaratryggingu og jafna lífskjör. Almannatryggingakerfið er tryggingakerfi sem ætlað er að koma til skjalanna þegar einstaklingur getur ekki framfleytt sér sökum heilsubrests, örorku, elli eða ungs aldurs. Eitt af megineinkennum almannatryggingakerfa í heiminum er að þau líta fyrst og fremst á það sem hlutverk sitt að koma til móts við þá sem minna mega sín og að þeir sem betur komast af þurfi ekki á sama máta á stuðningi samfélagsins að halda. Þetta er grundvallarhugsunarháttur í öllum hinum vestræna heimi. Því hefur frá upphafi almannatrygginga verið tekið tillit til annarra tekna þess sem rétt hefur til bóta í almannatryggingakerfinu. Þannig er tryggt að sú takmarkaða fjárhæð sem er til skiptanna nýtist þeim helst sem þurfa raunverulega á henni að halda til framfærslu. Eftir því sem fleiri gera kröfu til aðstoðar samfélagsins og skilgreiningarþörf er víðari á því fleiri hendur skiptist fjárhæðin og minna kemur í hlut hvers og eins. Þeir sem minnst hafa fá minna í sinn hlut. Með hliðsjón af þessu hefur mér komið á óvart í umræðu síðustu daga að ýmsir hafa lýst hugmyndum sínum á þann veg að ætla má að grundvallarhugmynd um hlutverk almannatryggingakerfisins frá upphafi sé á undanhaldi, þ.e. að það styðji þá sem eru í raunverulegri þörf fyrir aðstoð til að framfleyta sér um leið og það er notað til tekjujöfnunar í samfélaginu. Þannig kom það sjónarmið fram hjá ýmsum gestum heilbr.- og trn., m.a. frá fulltrúum verkalýðshreyfingarinnar, að almannatryggingakerfið ætti að byggja á tilteknum réttindum en ekki að vera tæki til tekjujöfnunar, það væri hlutverk skattkerfisins að sjá um tekjujöfnunina innan samfélagsins. Fyrir mér eru þetta töluverðar fréttir og gríðarleg stefnubreyting hjá verkalýðshreyfingunni sem fram til þessa hefur haldið öðru fram og sem öðrum fremur hefur verið talsmaður tekjutenginga almannatrygginga fremur en hitt. Reyndar er það skoðun mín að ýmsir sem telja að fólk eigi tiltekin réttindi til lífeyris í almannatryggingakerfinu burt séð frá öðrum tekjum séu að rugla saman hlutverki almannatryggingakerfis og lífeyrissjóðakerfanna þar sem réttindi eru skilgreind og upphaf lífeyris í samræmi við ávinnslu. Almannatryggingakerfið er ekki slíkt kerfi. Það var ákveðið strax í upphafi. Ég lýsi því áhyggjum mínum af því að viðhorf til almannatryggingakerfisins er að breytast án þess að almenn umræða um það hafi farið fram í þjóðfélaginu og sérstaklega umræða um afleiðingar slíkrar stefnubreytingar verði þær að veruleika. Ég hvet til þess að slík umræða fari fram hið fyrsta. Virðulegi forseti. Því hefur verið haldið fram að kjör öryrkja hér á landi séu lakari en kjör öryrkja annars staðar á Norðurlöndunum og dregið hefur verið í efa af hv. þm. stjórnarandstöðunnar að upplýsingar á fylgiskjali frv. séu réttar en í fylgiskjalinu eru borin saman kjör öryrkja á Norðurlöndum sem þurfa alfarið að reiða sig á opinberan stuðning sér til framfærslu. Því hefur einnig verið haldið fram af þingmönnum stjórnarandstöðunnar að tekjutengingar bóta við laun maka séu óþekkt fyrirbæri í hinum vestræna heimi. Á fund heilbr.- og trn. komu fulltrúar Íslands í norrænu hagsýslunefndinni á sviði félagsmála, NOSOSKO, sem hefur í fimm áratugi unnið að skýrslugerð um velferðarmál á Norðurlöndum og gefur árlega skýrslu um það efni. Nefndin leggur sig sérstaklega fram um að birta upplýsingar sem eru samanburðarhæfar milli landa þótt nefndinni sé augljós vandi á höndum í samanburði á réttindum í almannatryggingakerfinu þar sem kerfin eru ólík milli landa. Þessir fulltrúar staðfestu að upplýsingar á töflu 1 á bls. 18 í frv. eru réttar en þær lýsa kjörum öryrkja á Norðurlöndum sem þurfa alfarið að reiða sig á opinberan stuðning sér til framfærslu. Ég vil í því sambandi benda á í framhaldi af umræðum hér áðan milli okkar hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur að þegar hún bar saman 18 þús. kr. grunnlífeyri hér á landi við 85 þús. kr. lífeyri í Danmörku gerir hún sig seka um að bera saman epli og appelsínur. Þarna er verið að tala um að í báðum kerfunum er lífeyririnn samsettur af ýmsum þáttum. Hér á Íslandi er það grunnlífeyrir, tekjutrygging, heimilisuppbót og sérstök heimilisuppbót. Í Danmörku heitir það bara öðru nafni en það sem skiptir máli í þessu sambandi er að það er verið að tala um einstaklinga sem hafa engar aðrar tekjur. Hvaða tekjur hafa þeir, hvaða stuðning hafa þeir frá almannatryggingakerfinu hér á landi? Burt séð frá því hvernig það skiptist niður er verið að setja saman sambærilegar tölur. Þá kemur í ljós, og þetta kom mér reyndar á óvart miðað við þá umræðu sem hefur verið, að Ísland stendur sig ágætlega í þessu sambandi. Ég er ekki þar með að segja að öryrkjar hafi háar tekjur, alls ekki. En ég er að segja að í samanburði við Norðurlöndin kemur þetta alls ekki illa út, öðru nær. Það kemur þannig út að mánaðarlegur lágmarkslífeyrir öryrkja sem er einstaklingur, býr einn, er bestur hér á landi í þessum samanburði. Mánaðarlegur lágmarkslífeyrir hjóna er í flokki með Danmörku og Svíþjóð og ég endurtek að það kom fram hjá gestum okkar í heilbrn., sem ég nefndi áðan að þeir staðfestu að þessar upplýsingar væru réttar. Ég treysti þessum upplýsingum betur en upplýsingum sem eru teknar héðan og þaðan með símhringingum út um allan heim við einstaka aðila. Varðandi þetta er hægt að fá nákvæmlega þá niðurstöðu sem manni sýnist á hverjum tíma með því að bera saman hinar ólíklegustu tölur. En þessum plöggum treysti ég. Hvað varðar þá fullyrðingu að tekjutenging bóta við laun maka sé óþekkt þá segir í umsögn fulltrúa Íslands í NOSOSKO eftirfarandi: ,,Uppbætur á grunnlífeyri sem er tekjutrygging á Íslandi eru tengdar tekjum maka í Danmörku og reyndar grunnlífeyrinn einnig. Í Noregi hafa makatekjur tengingu við grunnlífeyri en Svíþjóð hefur nokkra sérstöðu vegna ATP-kerfisins.`` Þá segir einnig í greinargerð frá þessu sama fólki um tekjutengingar almannatryggingabóta í Evrópu 1. jan. 2000, með leyfi forseta: ,,Aðferðir við tekjutengingu og skilyrði eru mjög mismunandi eftir löndum. Stundum eru grunnbætur skertar, stundum viðbótarbætur (hér tekjutrygging) og stundum á þetta við um frekari viðaukabætur (hér t.d.heimilisuppbætur, frekari uppbætur, barnabætur og húsnæðisbætur). Tengingar við tekjur maka eða jafnvel tekjur allra á heimilinu (eins og í Bretlandi) eru einnig algengar þótt þær séu vissulega sjaldgæfari en hin beina tenging við eigin tekjur bótaþegans. Bretar munu taka upp ákveðnari tengingar við tekjur maka vegna örorkubóta. Danmörk er með tekjutengingu sem svipar mjög til íslenska kerfisins. Bótaþegi í sambúð fær lægri bætur en einhleypur og þær bætur eru síðar háðar sameiginlegum tekjum hans og maka hans. Þetta varðar ,,pensionstillæget,`` sem er jafnhátt grunnlífeyri hjá einhleypingum en aðeins helmingur hjá sambúðarfólki. Noregur tengir grunnbætur við tekjur maka þannig að grunnbætur lækka niður í 75% af grunnupphæð ef tekjur maka fara fram yfir ákveðin mörk. Það sama á við um ákveðnar viðaukabætur (ektefelletillegg). Svíþjóð lækkar grunnbætur niður í 72,5% af ,,grunnbeloppet`` ef viðkomandi bótaþegi er í sambúð. Þá eru viðbótarbætur lækkaðar um krónu fyrir krónu á móti hugsanlegum ATP-lífeyri`` --- sem er þá lífeyrir tengdur atvinnu. ,,Holland tekjutengir viðbótarlífeyri við tekjur maka sem er yngri en 65 ára. Í Finnlandi eru viðaukabætur tekjutengdar og koma þar tekjur maka einnig til athugunar.`` Niðurstaða þessa ágæta fólks sem kom til okkar, fólks sem er í norrænu samstarfi um samanburð á tölum úr félagslega kerfinu: ,,Þessar upplýsingar sýna þó að staðhæfingin að tekjur maka hafi hvergi áhrif nema á Íslandi er ekki rétt.`` Virðulegi forseti. Ég vil að lokum fjalla í nokkrum orðum um sjálfsvirðingu fólks því að hún hefur verið til umræðu í þessu samhengi. Ég get tekið undir það sjónarmið að sjálfstæður réttur örorkulífeyrisþega í sambúð til lífeyris frá almannatryggingakerfinu, sem hefur verið um 18 þús. kr., var of lágur. Því má segja að ég fagni niðurstöðu Hæstaréttar varðandi þetta atriði sem hefur leitt til þess að upphæðin hefur hækkað. Hins vegar get ég ekki fallist á þau rök sem haldið hefur verið fram að sjálfsvirðing og sjálfstæði örorkulífeyrisþega byggist á því hvort hann hafi 43 þús. kr. eða 51 þús. kr. milli handanna á mánuði. 7.500 kr. skipta ekki sköpum í því sambandi og ekki heldur sú staðreynd að lágmarksréttur einstaklinga sem eru ekki í sambúð er samkvæmt frv. ákvarðaður ívið hærri vegna þess fjárhagslega óhagræðis sem felst í því að búa einn. Það sem skiptir máli er að öryrki í sambúð hefur eftir að frv. hefur verið samþykkt ákveðið fjármagn milli handanna sem tryggir honum ákveðinn lágmarksframfærslulífeyri sem munar um og uppfyllir skilyrði stjórnarskrárinnar. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég þakka nefndarmönnum í heilbr.- og trn. og nefndarritara samstarfið í nefndinni. Þessi vinna var mjög áhugaverð og gekk afskaplega vel þrátt fyrir að um mikið álitaefni hafi verið að ræða. Ég vil sérstaklega þakka formanni nefndarinnar, hv. þm. Jónínu Bjartmarz, styrka stjórn í störfum nefndarinnar.

Herra forseti. Við höfum hér eina ferðina enn heyrt lagalegar skýringar á því að ríkisstjórninni sé heimilt að skerða tekjutryggingu öryrkja vegna tekna maka þeirra um rúmar 7.500 kr. á mánuði hverjum, að lækka tekjutrygginguna úr 32.566 kr. niður í 25 þús. kr. Ríkisstjórnin telur sig geta sloppið þannig fyrir horn. Hv. þm. virðist þó ekki alveg viss og telur rétt á að láta reyna á þetta fyrir dómstólum. Þetta er undarlegur málflutningur. En látum þetta vera, leggjum hin lagalegu rök til hliðar og víkjum að hinum pólitísku og siðferðilegu. Ríkisstjórnin hefur bent á það og talsmenn hennar á Alþingi að það sé viðfangsefni stjórnmálanna og Alþingis að ákveða þær upphæðir sem renna til öryrkja. Hver eru hin pólitísku rök og hinn siðferðilegi rökstuðningur ríkisstjórnarinnar og talsmanna hennar fyrir því að lækka tekjutryggingu öryrkja vegna tekna maka um rúmlega 7 þús. kr. á mánuði? Ég auglýsi eftir pólitískri afstöðu Sjálfstfl. til þessa máls. Við heyrðum það í málflutningi frsm. meiri hluta nefndarinnar, fulltrúa Framsfl. við umræðuna að sú hlið máls hefði hreint ekki verið rædd, hin pólitísku, siðferðilegu rök að færa niður tekjutryggingu öryrkja og lækka hana um 7.500 kr. á mánuði. Hver er skýring Sjálfstfl.?

Virðulegi forseti. Það er með ólíkindum hve útúrsnúningur í málflutningi getur gengið langt. Við stöndum frammi fyrir því að miðað við það að tekjutengja lífeyrinn við laun maka hefur öryrki sem fær lífeyri frá almannatryggingakerfinu hingað til fengið 18 þús. kr. Síðan er verið að ræða um að þetta sé lækkað úr 51 þús. niður í 43 þús. 

Herra forseti. Þetta eru engir útúrsnúningar. Tekjutrygging öryrkja er 32.566 kr. á mánuði hverjum. Hér erum við að ræða frv. sem gerir ráð fyrir því að þessi tekjutrygging verði færð niður í 25 þús. kr. Tekjutryggingin byrjar að skerðast þegar makinn hefur 134.280 kr. á mánuði og staðreyndin er sú að tekjutryggingin er færð niður. Eru það kannski líka útúrsnúningar að ríkisstjórnin ætli að beita ströngustu fyrningarákvæðum í lögum til að hafa réttmætar greiðslur til öryrkja? Er það líka útúrsnúningur? Ég spyr eftir hinum pólitísku, siðferðilegu röksemdum sem fulltrúar Sjálfstfl. og málsvarar ríkisstjórnarinnar í þessu hneykslismáli ætla að beita fyrir sig í þessu efni.

Virðulegi forseti. Hv. þm. er fullljós afstaða ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Hún telur að Hæstiréttur hafi sagt að heimild sé til að tekjutengja tekjutryggingu öryrkja við laun maka. Það á að vera alveg ljóst. 
             Hv. þm. spurði hvort einhver siðferðileg umræða hefði verið um þetta atriði í nefndinni. Vissulega var siðferðileg umræða þar um. Þar var rætt um hvort það væri siðferðilega rétt að færa tekjur frá þeim sem minna hafa til þeirra sem meira hafa, þ.e. að almannatryggingakerfið sem er fjármagnað af almannafé, af skattpeningum allra í landinu verði notað til að færa skattfé frá þeim sem minna hafa og til hinna sem meira hafa.

Virðulegi forseti. Í stuttu andsvari er ekki hægt að fara ítarlega yfir þá ræðu sem hér var flutt áðan en verður væntanlega gert síðar. Hins vegar langar mig að fá skýringu hv. þm. sem hér flutti tölu sína áðan á því hvernig í veröldinni megi halda því fram að hægt sé að líta svo á að með því að finna út töluna 43.000 sé um ívilnandi aðgerð að ræða? Ég óska eftir skýringu á þessu vegna þess að þá hljótum við að spyrja ívilnandi frá hverju. Frá hverju er verið að ívilna? Væntanlega er verið að ívilna, ef ég skil hv. þm. rétt, frá því sem Hæstiréttur sagði að væri mannréttindabrot. Það er sem sagt orðinn lægsti samnefnari, það er mannréttindabrot og það að fara með þetta í þessa tölu, eru menn að gorta sig af því að verið sé að færa fram á þinginu frv. sem eiga að ívilna öryrkjum. Menn kunna ekki einu sinni að skammast sín. Þegar búið er að taka þá í gegn fyrir æðstu dómstólum og segja sem svo að verið sé að brjóta mannréttindi á þeim sem minnst mega sín, þá koma menn upp og halda því fram að þetta sé ívilnandi. Öryrkar hljóta að þakka manngæsku þessarar ríkisstjórnar að bregðast við því að ríkisstjórnin og ríkisvaldið er rassskellt fyrir að hafa brotið mannréttindi. Kjarni málsins er vitaskuld sá að eftir að þessi dómur er fallinn hefði átt að greiða út strax og það hefði átt að greiða út 51 þús. kr., þ.e. grunnlífeyrinn og tekjutrygginguna. En það er of mikið. Eins og hv. þm. sagði áðan, hvað munar fólk um 7.500 kr.? Hvað er það? Ég ætla að fullyrða það að fólk sem er með þær tekjur sem öryrkjar hafa, munar alveg helling um 7.500 kr.

Virðulegi forseti. Ég sagði að virðing manna byggðist ekki á því hvort þeir hefðu 43 þús. kr. milli handanna eða 51 þús. Það brýtur ekki þar á.

Virðing ríkisstjórnar.

Spurt var um fjárhæðina. Fjárhæðin hefur oft verið til umfjöllunar í þessari umræðu. Það er alveg ljóst að þar skilur á milli stjórnarandstöðu og stjórnarliða varðandi skilning á niðurstöðu Hæstaréttar. Hver horfir sínum augum á niðurstöðu Hæstaréttar, það er alveg ljóst. Spurningarnar sem stjórnarandstaðan leggur fyrir okkur stjórnarliða er í samræmi við þá sýn sem þeir hafa í þessum efnum. Hins vegar er það skilningur meiri hluta nefndarinnar að dómur Hæstaréttar feli í sér að heimilt sé, með tilliti til þess fjárhagslega hagræðis sem felst í sambúð, sem sagt af málefnalegum ástæðum, að tekjutengja tekjutryggingu öryrkja við tekjur maka. Vegna þess að ég fékk þessa spurningu síðast einnig og taldi mig hafa svarað henni þá þá ákvað ég í eitt skipti fyrir öll að setja þetta skriflega niður fyrir framan mig svo ég geti lesið og fólk geti hlustað á hvað málið snýst um: Ljóst er að Hæstiréttur taldi að upphæðin 18 þús. kr. væri of lág og ljóst er að 51 þús. kr. er hámarkið, enda er það sú upphæð sem einstaklingur sem býr einn hefur rétt á. Þessi upphæð, 43 þús. kr., er hins vegar ekki heilög. Hún gæti verið lægri og hún gæti verið hærri. Það er þá mat löggjafans hvað er nægjanlegt til að uppfylla ákvæði stjórnarskrárinnar. Það er ljóst að upphæðin fullnægir kröfum Hæstaréttar um rétt öryrkja í hjúskap til lágmarksframfærslu með hliðsjón af 76. gr. stjórnarskrárinnar.

Virðulegi forseti. Virðing manna verður hvorki keypt, seld né metin út frá þessum 7.500 kr. Það er klárt og við getum verið sammála um það, ég og hv. þm. Kjarninn er hins vegar sá, eins og komið hefur fram, að virðing manna er skert þegar tekjur maka koma til frádráttar, það er nákvæmlega kjarni málsins. Hvað segir Hæstiréttur um þetta? Hann segir að það sé óheimilt að skerða samkvæmt 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga, samkvæmt. Þar er skýrt kveðið á um hvernig skuli skert. Það er skýrt. Það er óheimilt að gera það á þann hátt sem þar kemur fram. Við það á Hæstiréttur þegar hann talar um virðingu manna. Síðan birtist virðing ríkisstjórnarinnar fólki í því að hún leyfir sér að skerða þessar stórkostlegu bætur, 50 þús. kall eða svo, um 7.500. Þar birtist manngæska ríkisstjórnarinnar. Það er allt annað mál.

Það er alveg ljóst að, virðulegur forseti, að við náum ekki saman í þessari umræðu. Það liggur alveg fyrir. Fólk skilur þetta á sinn veg og við getum hártogast þetta bak og fyrir. Við náum ekki sameiginlegri niðurstöðu enda er það kannski ekki það sem við ætlum okkur að gera. Ég hef ekki meira um þetta að segja að sinni. Ég tel mig hafa svarað því sem ég hef verið spurð um. Hér eru hins vegar stöðugt endurteknar sömu spurningarnar sem ég tel mig hafa svarað og stjórnarliðarnir einnig í þessu máli.

Herra forseti. Varðandi orð hv. þm. um viðurkenningardóm, að þetta sé viðurkenningardómur og taki því ekki á rétti hvers einstaks öryrkja þá er er þetta vissulega viðurkenning fyrir hóp. Þetta er viðurkenning fyrir ákveðinn hóp öryrkja. Sá hópur átti að fá greitt eftir dómnum, 51 þús. kr. á mánuði. Þarna stangast á tvenns konar skilningur á þessu máli. En aðstæður fólks eru mismunandi og hafa breyst í gegnum tíðina, fólk hefur gifst, skilið og látist. Þessi dómur getur ekki tekið á mismunandi aðstæðum fólks en sá afmarkaði hópur sem býr við þessi skilyrði í dag ætti að hafa fengið greitt. Það á ekki að þurfa að fara í mál fyrir þennan afmarkaða hóp til að fá þetta viðurkennt. Hvernig átti að bregðast við? Það átti að bregðast við, eins og margoft hefur komið hér fram, með því að setja reglugerð. Það var búið að fella skerðingarákvæðin í þessari margumræddu 5. mgr. úr gildi. Það átti að setja reglugerð, greiða þessum hópi og leggja vinnu í að klára dæmið. Það átti ekki að fara þá leið sem frv. ríkisstjórnarinnar gerir ráð fyrir heldur fylgja dómsúrskurðinum. Talandi um sjálfsvirðingu þá munar þennan hóp og alla öryrkja um þessa upphæð sem er á milli 43 og 51 þús. kr. Þetta er jafnsmánarleg upphæð til þess að lifa af eftir sem áður, þannig má kannski segja að það skipti ekki máli, en að svipta fólk henni er lítilsvirðing við það og það skiptir máli.

Virðulegi forseti. Í þessu sambandi má ekki gleyma hvaða hópur fær þennan aukna rétt. Það er hópur með heimilistekjur yfir 200 þús. kr.  Það er talað um mannréttindabrot í þessu sambandi. Það er ekki mannréttindabrot að auka rétt einstaklinga, það er verið að auka rétt einstaklinga. Það er ekki mannréttindabrot heldur er verið að taka tillit til tekna maka. Með sama hætti mætti segja að það væri mannréttindabrot að fella niður heimilisuppbót. Eru það þá ekki mannréttindabrot? Ef þetta er mannréttindabrot þá tíðkast þau einnig í öðrum löndum, t.d. á Norðurlöndunum. Ég fór ítarlega í það áðan að tengingar við tekjur maka tíðkast í hinum vestræna heimi. Málið snýst þannig ekki um mannréttindabrot.

Herra forseti. Það er lítilsvirðandi að láta brjóta á sér. Það skiptir ekki máli í þessu tilfelli hvort tekjurnar eru 200 þús., 1 millj. eða þaðan af meira. Það skiptir ekki máli. Tekjutryggingin er persónubundinn réttur. Aftur á móti hafa tekjur og kjör fólks áhrif á aðra þætti, t.d. heimilisuppbótina og eigin tekjur lækka tekjutrygginguna. Aðeins þessi háttur, að miða tekjur maka, er óheimill. Þegar menn verða fyrir tjóni skiptir ekki alltaf máli hvort tjónið er mikið eða lítið. Lítilsvirðingin af þeirri upplifun skiptir líka máli.

Herra forseti. Við 1. umr. um þetta mál hélt ég því fram að bæði frv. ríkisstjórnarinnar og niðurstaða lögfræðihóps ríkisstjórnarinnar væru útúrsnúningur á niðurstöðu Hæstaréttar. Við umfjöllun í heilbr.- og trn. hefur sú skoðun mín styrkst. Málatilbúnaður ríkisstjórnarinnar og stjórnarliða hér er útúrsnúningur á niðurstöðu Hæstaréttar. Í öllum fréttaflutningi af dómi Hæstaréttar eftir að hann var kveðinn upp var yfirfyrirsögnin á hverju einasta blaði og í hverjum einasta fjölmiðli: Ekki er heimilt að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega vegna tekna maka. Það brýtur mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. Enda var það alveg ljóst að hvorugum málsaðila, þ.e. hvorki Öryrkjabandalaginu né Tryggingastofnun, datt annað í hug en að þetta væri niðurstaða Hæstaréttar. Hvorugum málsaðila datt annað í hug en farið yrði að dómsorðinu. Þetta kom fram í heilbr.- og trn. Þetta hefur komið fram í fjölmiðlum. Engan óraði fyrir þessum viðbrögðum ríkisstjórnarinnar í kjölfarið á svo skýrum dómi Hæstaréttar. Í áliti minni hluta heilbr.- og trn., sem hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir hefur farið hér mjög rækilega yfir, koma fram ítarlegar skýringar á afstöðu okkar til alls þessa málatilbúnaðar. Ég ætla ekki að nota tíma minn hér til að endurtaka það enda gerði hún góða grein fyrir þeim þáttum í morgun. Hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir rakti aðdraganda málsins og þá málsmeðferð sem við, Samfylkingin og stjórnarandstaðan öll á þinginu, leggjum til vegna þessa máls. Við teljum að málið standist ekki stjórnarskrá og leggjum því til að því verði vísað frá. Í niðurstöðu Hæstaréttar sem er tvíþætt kemur fram að reglugerð sú sem skerðingarákvæðið á tekjutryggingu lífeyrisþega byggðist á hafði ekki lagastoð. Allir dómarar Hæstaréttar voru sammála um að svo væri. Það mátti ekki skerða tekjutryggingu lífeyrisþega vegna tekna maka frá 1994--1998 þegar ákvæðin voru sett í lög. Samkvæmt því gildir þetta einnig um aldraða. Það er ljóst þegar litið er til þess að reglugerðin hafði ekki lagastoð, þar sem reglugerðin tók til bæði skerðingar tekjutryggingar öryrkja og tekjutryggingar aldraðra. Þess vegna eiga allir lífeyrisþegar, sem urðu fyrir tekjuskerðingu vegna tekna maka á tímabilinu frá 1994--1998 þegar lagasetningin var gerð, rétt á endurgreiðslum vegna þessarar skerðingar því hún hafði ekki lagastoð og var óheimil og var brot á stjórnarskránni því það var ekki heimilt samkvæmt lögum að skerða á þann hátt. Í nál. minni hlutans er bent á að þegar lagasetningin, þ.e. frv. ríkisstjórnarinnar um skerðingarákvæði vegna tekna maka voru tekin til umfjöllunar á Alþingi 1998, þá varaði stjórnarandstaðan við því að hér væri á ferðinni að öllum líkindum brot á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar og vísaði til tveggja greina í stjórnarskránni, annars vegar 76. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.`` Sömuleiðis vísaði minni hlutinn, þ.e. hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem þá var formaður nefndarinnar, og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir ásamt þeirri sem hér stendur, einnig á 65. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.`` Þarna var verið að fjalla um ákveðinn afmarkaðan rétt einstaklings til grunnframfærslu óháð hjúskaparstöðu, þ.e. tekjutrygginguna, og við bentum á að þarna gæti verið og væri að mati ýmissa færra lögfræðinga verið að brjóta mannréttindi og þar með mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar, en þar sem málið kom inn í þingið aðeins tveim dögum fyrir jólahlé gafst ekki tími til að senda það út til umsagnar né heldur að láta rannsaka þennan þátt frekar. Þess vegna töldum við okkur ekki geta greitt atkvæði með málinu en í lagasetningunni voru ívilnandi ákvæði gagnvart bótaþegum sem við bentum reyndar á á þeim tíma að hægt væri að koma fram, þ.e. láta fram ganga, án þess að lögfest yrðu ákvæði sem mögulega fælu í sér mannréttindabrot. Þess vegna vísuðum við allri ábyrgð á þeirri lagasetningu til ríkisstjórnarinnar, ríkisstjórnin yrði að bera ábyrgð á því að samþykkja slík lög. Undir þessa afstöðu okkar fulltrúa í heilbr.- og trn. á þeim tíma tóku hv. þingmenn Ögmundur Jónasson og hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir sem þá var áheyrnarfulltrúi Kvennalistans í nefndinni. Þetta kemur ítarlega fram í nál. minni hlutans en ég vil ítreka að stjórnarandstaðan var búin að vara við að þarna væri á ferðinni ákvæði sem að öllum líkindum og að mati færustu sérfræðinga stangaðist á við stjórnarskrána. Og það hefur nú komið í ljós við þennan dóm Hæstaréttar frá 19. des. sl. að stjórnarandstaðan hafði á réttu að standa, afstaða hennar var rétt. Dómur Hæstaréttar staðfesti það. Bent hefur verið á að þessi skerðing er í andstöðu bæði við stjórnarskrána og alþjóðasáttmála og fjölda laga sem vísað er til svo sem laga um málefni fatlaðra og sömuleiðis jafnréttislaga. En það ber að leggja áherslu á að stærsti hluti þeirra öryrkja sem verða fyrir þessari skerðingu vegna tekna maka eru konur, mjög stór hluti þeirra. Það eru konur sem eru öryrkjar, konur sem eru búnar að missa starfsgetuna og í mörgum tilfellum eru þetta konur sem eru fátækar og hafa ekki eða mjög lítinn rétt í lífeyrissjóðum. Í umræðunni um þetta mál er reynt að telja fólki trú um að hér sé hátekjufólk á ferðinni. Það er alrangt. Við vitum vel að öryrkjar eru yfirleitt ekki vel staddir fjárhagslega. Einnig höfum við bent á að það að missa heilsuna eða starfsorkuna og verða öryrki sé, eins og málum er nú komið, ávísun á fátækt. Því höfum við barist gegn. Við höfum sömuleiðis bent á að nauðsynlegt sé að auka og rétta kjör lífeyrisþega, sérstaklega öryrkjanna því að þær greiðslur sem til þeirra koma úr opinberum sjóðum eru smánarlega lágar. Það staðfesti umfjöllun Morgunblaðsins í gær, þ.e. sunnudagsblað Morgunblaðsins. Þar voru viðtöl við öryrkja þar sem þeir sýndu fram á að það væri nánast ekki hægt að draga fram lífið á þessum greiðslum, hvað þá að þeir gætu gengið í hjónaband á þeim kjörum sem lífeyrisþegum eru skömmtuð úr opinberum sjóðum og sömuleiðis að búa við þá skerðingarreglu sem tekjutengingin við tekjur maka er og heldur áfram að verða miðað við það frv. sem hér liggur fyrir. En vegna þess að menn hafa haldið því fram að hér væri á ferðinni hátekjufólk vil ég vísa í skýrslu hæstv. forsrh. sem kom fram á 123. löggjafarþingi. Hún kom fram í framhaldi af beiðni þingmanna jafnaðarmanna sem óskuðu eftir upplýsingum um kjör öryrkja. Skýrslan var lögð fram á 123. löggjafarþingið árið 1998--1999. Samkvæmt þeirri skýrslu kemur fram að meðalgreiðsla til öryrkja árið 1997 var 37.317 kr. á mánuði. Menn hafa verið að halda því hér fram, sérstaklega hefur hv. þm. Pétur Blöndal réttlætt það að fólk fái ekki hærri greiðslur vegna þess að það fái svo góðar greiðslur úr lífeyrissjóðum eða þá af atvinnuþátttöku. En miðað við upplýsingar í skýrslu forsrh. frá 123. þingi fengu öryrkjar að meðaltali 18.254 kr. á mánuði úr lífeyrissjóðum. Það eru nú greiðslurnar úr lífeyrissjóðunum, 18.254 kr., sem eru náttúrlega meðaltalsupphæðir og 43% öryrkja fengu ekki neitt úr lífeyrissjóði, áttu engan rétt þar. Í skýrslunni í umfjöllun um atvinnutekjur kemur í ljós að atvinnutekjur öryrkja eru að meðaltali, miðað við þá skýrslu, rúmar 14 þús. kr. á mánuði og 62% allra öryrkja hafa engar atvinnutekjur. Hin dæmigerða samsetning væri þá að Tryggingastofnun borgar innan við 40 þús. kr., þ.e. rúmar 37 þús. kr., úr lífeyrissjóðum fá öryrkjar að meðaltali um 18 þús. kr., vinnutekjur eru um 14 þús. kr. og samtals eru þeir þá með innan við 70 þús. kr. í framfærslu. Þetta er nánast sama upphæð og einstaklingur með óskertar hámarksbætur fær að teknu tilliti til eingreiðslna. Þetta er auðvitað talandi dæmi um ástandið í þessum málum. Einnig hefur verið bent á að makar lífeyrisþega séu með, samkvæmt Morgunblaðinu í vikunni, ég man nú ekki nákvæmlega hvaða dag það var, um 220 þús. kr. á mánuði nú. Við vitum alveg hver staða maka lífeyrisþega er þegar annað hjóna eða annað fullorðinna í sambúð lendir í því að missa starfsgetuna þá verður hinn aðilinn að fara að vinna meira. Fólk er með skuldbindingar, fólk er með ákveðnar fjárskuldbindingar varðandi heimilið þegar það missir heilsuna á miðjum aldri. Ég bendi á að Ísland sker sig úr að því leyti að öryrkjar á Íslandi verða öryrkjar yngri en annars staðar á Norðurlöndunum og í Evrópu, þeir eru færri að jafnaði á Íslandi en annars staðar en þeir verða öryrkjar yngri og þess vegna eiga þeir minni rétt í lífeyrissjóðum vegna þess að þeir hafa verið stuttan tíma eða jafnvel ekki á vinnumarkaði, sem er náttúrlega m.a. skýringin á því ástandi sem kemur fram í skýrslu hæstv. forsrh. Það er alveg ljóst að þær stífu tekjutengingar sem hafa viðgengist og viðgangast í almannatryggingakerfinu halda þessum þjóðfélagshópi niðri, honum er haldið niðri vegna þess að tekjutengingar eru mjög stífar. Tekjutengingar eru miklar gagnvart öryrkjanum sjálfum. Tekjutrygging hans er skert gagnvart lífeyrisgreiðslum, gagnvart fjármagnstekjum, gagnvart t.d. atvinnutekjum og svo til viðbótar er verið að skerða vegna tekna maka. Margoft hefur verið bent á í þessari umræðu vegna þeirra útúrsnúninga stjórnarliða að heimilt sé að skerða tekjutrygginguna, bara ekki eins mikið og gert er, og þá er bent á að heimilt sé að taka tillit til þess að ódýrara sé að framfleyta tveimur en einum, en þá ber auðvitað að benda á að sú skerðing er fyrir hendi í kerfinu. Sá sem býr með öðrum fær rúmum 22 þús. kr. minna en sá sem býr einn. Og það þarf ekki að vera hjónafólk eða sambýlisfólk í þeirri mynd sem menn hugsa oftast um sem sambýlisfólk, þ.e. karl og kona í sambúð, það getur verið lífeyrisþegi sem býr með systur sinni eða frænda sínum eða dóttur sinni eða móður. Hann lendir í því að hann fær ekki heimilisuppbót, hann er kominn niður í 51 þús. kr. sem síðan skerðast út frá hans eigin tekjum í því tilfelli. Ég vil ítreka vegna þeirrar umræðu sem hefur farið og fór hér fram áður en ég hóf ræðu mína að heimildarbætur eins og heimilisuppbót hefur ekki verið talin ein af grundvallarstjórnarskrárvörðum mannréttindum í velferðarkerfinu. Það eru aftur á móti almannatryggingarnar sem eru grunnlífeyririnn og tekjutryggingin. Það eru stjórnarskrárvarin réttindi lífeyrisþegans sem samkvæmt dómi Hæstaréttar má ekki skerða vegna tekna annarra, sem má ekki skerða vegna tekna maka. Það er alveg ljóst af öllum málflutningi bæði meiri og minni hluta Hæstaréttar þegar menn fjölluðu um þetta mál og skiluðu dómsorði sínu, það var álit meiri hlutans að þarna mætti ekki skerða og vísa ég til bæði málflutnings okkar í fyrri umræðu og sömuleiðis rökfærslna í minnihlutaáliti og ræðu hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur. Herra forseti. Mig langar til að gera aðeins að umtalsefni hér áður en lengra er haldið hvernig hæstv. ríkisstjórn og stjórnarliðar ætla að bregðast við þessum hæstaréttardómi, ekki framfylgja honum eins og við höfum margoft bent á, heldur bregðast við honum. Hér kemur makalaust frv. fram þar sem skerðingarákvæðin standa áfram í 17. gr. en sett er ákveðin regla fyrir lífeyrisþegana. Ég vil nota tækifærið og benda á og spyrja þá sem hlusta á mig, herra forseti, hvort miklar líkur séu á því að hvetjandi sé fyrir lífeyrisþega, ungan karl eða unga konu, sem lent hefur í þeim hremmingum að missa starfsgetuna og býr einn, að ganga í hjónaband þegar þessi regla kemur til sögunnar? Dæmið sem ég óskaði eftir að yrði reiknað út fyrir okkur í heilbr.- og trn. og fulltrúar nefndarinnar hafa í fórum sínum er af lífeyrisþega sem sjálfur hefur 30 þús. kr. á mánuði, annaðhvort úr lífeyrissjóði, þ.e. hann hafi verið á vinnumarkaði og þaðan hafi hann 30 þús. kr. eða þá fjármagnstekjur, þ.e. hafi átt eitthvað í bréfum og fái fjármagnstekjur, eða þá að hann getur unnið svolítið þrátt fyrir skerta starfsorku og hafi 30 þús. kr. í tekjur. Hann kynnist manneskju sem hann vill gjarnan eiga samleið með í lífinu, búa með eða giftast en sá einstaklingur er með 250 þús. kr. í tekjur. Við skulum segja það. Ég nefni þetta vegna þess að ég horfði á umfjöllun á Stöð 2 þar sem ungt fólk var spurt hvort það mundi gifta sig ef það lenti í þessari stöðu. Það hváði þegar það heyrði tölurnar. En ég ætla að nefna þessi dæmi. Þessi öryrki hafði fyrir giftingu grunnlífeyri, fulla tekjutryggingu og heimilisuppbót. Hann hafði ekki sérstaka heimilisuppbót vegna þess að hún skerðist krónu á móti krónu. Hann fær því ekkert í sérstaka heimilisuppbót og hefur rúmar 66 þús. kr. til framfærslu frá TR. Samkvæmt gömlu reglunni sem Hæstiréttur er búinn að dæma ógilda, að ekki megi skerða vegna tekna maka þ.e. meðan skert var vegna tekna maka, þá fengi hann bara grunnlífeyrinn, bara 18 þús. kr. og ekkert annað úr Tryggingastofnun. Samkvæmt frv. ríkisstjórnarinnar sem hér liggur fyrir fær hann aðeins 5 þús. kr. til viðbótar við það sem hann hafði áður. Hann fær aðeins 5 þús. kr. ofan á 18 þús. kr. Hann fær því 23 þús. út úr Tryggingastofnun. Lífeyrisþeginn hafði hátt í 70 þús. kr., 66 þús. rúmar, sá sem ekki treysti sér til að gifta sig og vegna þess að hann var nánast upp á maka sinn kominn með því að fá aðeins grunnlífeyrinn frá Tryggingastofnun. Samkvæmt frv. ríkisstjórnarinnar fær hann 23 þús. kr. Hver er nú munurinn á því, 18 þús. kr. eða 23 þús. kr.? Hann fær sem sagt 5 þús. kr. meira. Ég get ekki séð að þarna sé kominn hvatinn til hjónabandsins. Væri aftur á móti farið að dómi Hæstaréttar og ekki skert vegna tekna maka þá fengi þessi lífeyrisþegi tæpar 51 þús. kr. Um það munar auðvitað strax. Þessum samanburði er nú ekki lokið hjá mér vegna þess að ég á eftir að taka nokkra aðra þætti en ég vil í sambandi við hann nefna atriði sem kannski væri full ástæða til að minna á, þ.e. ályktarnir Sjálfstfl. á síðasta landsfundi. Landsfundurinn ályktaði nefnilega í þá veru að vernda ætti fjölskylduna. Landsfundur Sjálfstfl. ályktaði í þá veru að afnema ætti allar tekjutengingar, sérstaklega hvað varðar aldraða. Það átti að afnema allar tekjutengingar, ekki bara tekjutengingar við tekjur maka. Nei, það átti að afnema allar tekjutengingar, líka við tekjur einstaklingsins sjálfs. Það er ályktun Sjálfstfl. á landsfundi. Ég velti fyrir mér hvernig það sé með hv. þm. Sjálfstfl. Ber þeim ekki að fara eftir ályktun landsfundar? Landsfundur Sjálfstfl. ályktaði einnig um heilbrigðismál. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Sjálfstæðisflokkurinn hvetur til frumkvæðis um málefni fatlaðra með það fyrir augum að þeim sé tryggður fullur réttur til þátttöku í samfélaginu. Þjónustu við fatlaða ber að skipuleggja út frá þörfum hvers og eins því að á þann hátt eru gæði hennar og hagkvæmni best tryggð.`` Þetta sagði nú Sjálfstfl. á síðasta landsfundi. Hvernig er svo þessu framfylgt í þingmáli ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Framsfl., herra forseti? Öryrkinn sem tapar greiðslum sínum frá Tryggingastofnun, þ.e. tekjutryggingunni sinni í dag, á að fá 5 þús. kr. Það er nú meiri styrkurinn við fjölskylduna frá hæstv. ráðherrum Sjálfstfl. og Framsfl. og hv. þm. Sjálfstfl. sem hafa sjálfsagt tekið þátt í að álykta á landsfundi í þessa veru. Við skulum gera ráð fyrir að öryrkinn sem ég var að tala um áðan hafi ekki búið einn. Kannski bjó hann í foreldrahúsum þegar hann fer að íhuga hvort hann eigi að hefja sambúð með sinni heittelskuðu eða sínum heittelskaða. Meðan hann var í heimahúsum, þ.e. bjó ekki einn, fékk hann úr Tryggingastofnun tæpar 51 þús. kr. af því hann hafði 30 þús. kr. í tekjur. Hann fékk náttúrlega enga tekjutryggingu eða aðrar bætur miðað við reglurnar eins og þær voru. En hann fær bara þessar 5 þús. kr. Hann fær bara þessar 5 þús. kr. vegna þessa frv. ríkisstjórnarinnar. En hann fengi 51 þús. krónurnar ef farið væri að dómi Hæstaréttar sem segir að ekki sé heimilt að skerða vegna tekna maka. Ég minni á að krafa Öryrkjabandalagsins var sú að þessi regla, þessi tekjutrygging, yrði dæmd óheimil eða ekki. Og hún var dæmt óheimil. Það var fjallað um ákveðna skerðingarreglu sem þeir töldu óheimila vegna ákvæða í stjórnarskránni og alþjóðasáttmálum. Nú skulum við segja að öryrkinn sem við erum að tala um hafi kynnst öðrum lífeyrisþega, öðrum öryrkja og vilji gjarnan hefja sambúð með honum. Þá er hann enn verr staddur, þ.e. ef makinn er einnig lífeyrisþegi. Hann fær bara 5 þús. kr. og í heild, vegna þess að grunnlífeyririnn lækkar um 10%, lækkar hann niður í 90%. Ef tveir lífeyrisþegar búa saman þá lækkar grunnlífeyririnn líka. Hann fær um 16.500 í grunnlífeyri þegar hann fer að búa með öðrum lífeyrisþega og lífeyrisþeginn sem hann fer að búa með lendir líka í skerðingunni. Þau lenda bæði í skerðingu á grunnlífeyri og hann fær aðeins 5 þús. kr. í tekjutryggingu Hann fær úr Tryggingastofnun rúmar 21 þús. kr. Ef bannað væri að tengja vegna tekna maka þá hefði hann fengið um 50 þús. kr. Þetta er samkvæmt frv. sem ríkisstjórnin leggur hér fyrir og ætlar lífeyrisþegum og á m.a. að koma í veg fyrir skilnaði hjá þeim sem lenda í þeim hremmingum að missa starfsorkuna. Fólk hefur neyðst til þess að skilja eins og bent er á m.a. í umræðu á prestastefnu. Þetta hefur margoft verið rætt hjá prestum. Þeir hafa tekið þetta upp í predikunum í kirkjum sínum og sömuleiðis bendir prestur á þetta í Morgunblaðinu. Séra Jakob Ágúst Hjálmarsson bendir á þetta sérstaklega í viðtali í Morgunblaðinu í gær. Sagt er í fyrirsögn: ,,Mannréttindi --- ekki hagsmunamál``. Þetta eru mannréttindi. Til umfjöllunar er ályktun prestastefnu þar sem hann vísar til þess að þjóðmálanefnd kirkjunnar hafi fengið þetta mál til umfjöllunar, þetta vandamál gagnvart fjölskyldunni, þar sem þessi skerðingarregla vinnur gegn hjónabandinu. Hér segir hann: ,,Hann segir ástæðu þess að ekki var tekið sterkar til orða að nefndinni hafi verið skammtaður of naumur tími til að hún gæti sökkt sér í málið. Eins gafst ekki ráðrúm til að leita sérfræðiaðstoðar, sem hefði verið æskilegt.`` En prestastefna 1997 beindi því til Alþingis að leiðrétta það ranglæti sem öryrkjar búa við. Telja hv. þm., stjórnarliðar, það leiðrétt með þessu frv.? Ég held að upphæðirnar sem ég hef nefnt hér séu talandi dæmi um að svo sé ekki. Ég get tekið fleiri dæmi ef menn sannfærast ekki um að hér sé farið með rétt mál. Við höfum margbent á þetta. Það er hægt að taka fleiri dæmi um mismunandi tekjur og það sýnir sig að þessi regla, eins og hún er í frv., er vinnuletjandi og hvetur fólk ekki til að bindast fjölskylduböndum. Það er alveg ljóst. Ég tel fulla ástæðu til þess að meiri hluti heilbr.- og trn. og stjórnarliðar taki á þessum þætti sérstaklega eftir alla þá umræðu sem hefur verið um þetta mál. Ég vil líka benda á að við í stjórnarandstöðunni höfum margbent á þetta og komið með tillögur í þá veru að afnema beri þessa tengingu. Við eigum frv. núna í heilbr.- og trn. um að þessi tekjutenging verði bönnuð. Við höfum í fjárlagaumræðunni lagt til fjárveitingar til þess að afnema hana og til þess að bæta kjör öryrkja. En það hefur meiri hlutinn alltaf fellt. Allar slíkar tillögur hefur meiri hlutinn, sem nú hefur verulegar áhyggjur af slæmum kjörum lífeyrisþega, fellt og síðast núna í desember. Síðast núna í desember felldi meiri hlutinn tillögur í þá veru að bæta kjör öryrkja og aldraðra sem búa við verstu kjörin í samfélaginu. Það hefur allt saman verið fellt, allar slíkar tillögur. Mig langar til að nefna annað dæmi um stöðu öryrkja. Þegar öryrki reynir að taka þátt í atvinnulífinu og vinna sér inn einhverja peninga og er í þeirri stöðu að eiga maka með meðaltekjur, svona 200--250 þús. kr. stendur hann uppi með nánast ekki neitt. Þegar skatturinn hefur tekið það litla sem eftir er þá er hann betur kominn með að hafa setið heima. Það tel ég vera alvarlegt. Auðvitað á kerfið að vera hvetjandi fyrir öryrkja þannig að þeir reyni að fara út á vinnumarkaðinn, komist út á meðal fólks og auki starfsgetu sína en sé ekki ýtt út af vinnumarkaðnum vegna þess hvernig skerðingarnar bitna mun harðar á honum vegna þeirrar reglu sem komin er inn í það frv. sem ríkisstjórnin er með og ætlar sér að koma í gegn þessa dagana. Í heilbr.- og trn. fengum við ýmsa gesti eins og kemur fram í álitum bæði minni og meiri hluta nefndarinnar. Ég verð að segja að það er sérkennilegur málflutningur þegar hv. stjórnarþingmenn koma hér og telja upp hversu margir lögfræðingar hafi komið á fund nefndarinnar og segja síðan: Níu voru með og þetta margir voru á móti og þetta margir studdu ríkisstjórnina og þetta margir studdu eitthvað annað. Talað er um þetta eins og þeir lögfræðingar sem komu á fund nefndarinnar séu einhver dómstóll. Þetta er hlægilegur málflutningur. Það er alveg ljóst að þeir mannréttindalögfræðingar sem komu á fund nefndarinnar voru sammála um að þarna væri verið að brjóta mannréttindi og farið væri á svig við stjórnarskrána með þessu frv. Það kom alveg skýrt fram í nefndinni. Ekki er boðlegt þegar menn hafa kallað fyrir nefndina lögfræðingahópinn sem samdi frv., það hefði verið sérkennilegt ef þeir hefðu verið á annarri skoðun en að frv. væri í takt við skoðun þeirra á hæstaréttardómnum. Nei, svona málflutningur er náttúrlega ekki boðlegur í þessari umfjöllun. Þeir mannréttindalögfræðingar sem komu á fund nefndarinnar sögðu að þessi skerðing stæðist ekki stjórnarskrá og það væri klárlega niðurstaða Hæstaréttar að ekki væri heimilt að skerða vegna tekna maka. Einnig hefur komið fram að dómurinn um að ekki sé heimilt að skerða vegna tekna maka gerir öryrkja kleift að ganga með reisn í hjónaband, í hjúskap. Hann verður ekki upp á maka sinn kominn með framfærslu. En það er ekki þannig þegar litið er til frv. ríkisstjórnarinnar. Ekki er hægt að segja að lífeyrisþeginn geti gengið með reisn í hjúskap þegar sú skerðingarregla er farin að bíta. Við höfum einnig bent á að auðvitað átti að greiða út 1. janúar, það var ekkert því til fyrirstöðu. Það var staðfest í nefndinni að það hefði verið heimilt og það hefði verið mögulegt. Fulltrúar Tryggingastofnunar bentu á það eins og hefur komið fram í máli okkar í minni hlutanum að það var möguleiki, ekki þurfti nema breytingu á reglugerð til að hægt væri að greiða þeim sem málið varðaði fulla tekjutryggingu, þ.e. að hún skertist ekki vegna tekna maka. Ég hef sagt það fyrr í máli mínu að ég tel persónulega að ellilífeyrisþegar eigi þennan sama rétt. Reglugerðin sem hafði ekki stoð varðaði tekjutryggingu þeirra alveg jafnt og öryrkja og hún hafði ekki stoð í lögum þannig að ekki var heimilt að skerða tekjutryggingu þeirra vegna tekna maka. Sömuleiðis er í mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar, sem ég hef vitnað til fyrr, ekki aðeins talað um að maður eigi þennan rétt vegna örorku heldur einnig vegna elli. Þegar einstaklingur er kominn á ákveðinn aldur, þ.e. orðinn 67 ára samkvæmt íslenskum lögum, á hann þennan grundvallarrétt samkvæmt stjórnarskránni, hann á persónuvarinn, lögbundinn rétt til þess að fá þessar greiðslur úr opinberum sjóðum, þó háð eigin tekjum, eins og við höfum öll verið sammála um að sé skilningurinn og sé réttlátt samkvæmt almannatryggingunum þó að menn greini á um hvort sú skerðingarregla gagnvart eigin tekjum sé of mikil eða ekki. Það hefur komið fram hjá ýmsum að sú skerðing sé of mikil eins og hún er í dag en það er ekki til umræðu hér. Vegna þeirra dæma sem ég tók áðan langar mig líka að nefna enn eitt dæmi um öryrkja sem á maka sem er með tekjur og nýtir frítekjumarkið að fullu. Ef hann er með 37.500 kr. á mánuði --- hann þarf að borga fullan skatt af því makinn er með þær tekjur að það fullnýtir persónuafsláttinn hjá báðum --- þá þarf hann að greiða um 14.500 kr. af því og þegar allar skerðingar eru komnar inn í myndina þá situr hann eftir með nokkur þús. kr., 2--3 þús. kr., sem mundu síðan skerðast vegna vaxtabóta og barnabóta ef slíkt er til staðar. Staða þessa lífeyrisþega er því ákaflega slæm. Vegna þeirrar þrætu um norræna réttinn sem við höfum verið í hér þá kom það fram hjá íslenskum fulltrúum NOSOSKO-nefndarinnar að ákaflega erfitt væri að bera saman almannatryggingakerfin á Norðurlöndunum og nánast ómögulegt enda hefur það komið í ljós að þegar þeir bera saman kjör lífeyrisþega á Norðurlöndunum og taka Ísland fyrir sérstaklega eru þeir ekkert endilega að tala alltaf um almannatryggingar. Þeir eru að tala um aðrar bætur en almannatryggingabætur í þeim samanburði og setja það saman í einum pakka. Hv. þm. Ásta Möller talaði um að verið væri að bera saman epli og appelsínur og þannig er það yfirleitt þegar verið er að bera saman réttinn á Norðurlöndunum. Ég hef bent á það í þessum ræðustól að það sé mjög varhugaverður málflutningur sem hefur verið á ferðinni frá stjórnarliðinu að segja að öryrkjar séu einna best settir á Íslandi. Ég verð að segja það, herra forseti, að þegar NOSOSKO-nefndin kom á fund nefndarinnar var ekkert af því sem ég hef sagt hér hrakið. Aftur á móti var lagt fram skjal um réttinn á Norðurlöndum sem er athyglisvert. En í fylgigögnum með því skjali --- af því að Danmörk hefur nú allmikið borið á góma --- þá kemur nefndin með fylgiskjöl úr upplýsingariti um almannatryggingar og félagslega aðstoð í Evrópusambandsríkjunum og EES-ríkjunum sem kallað er MISSOC en treystir sér greinilega ekki til þess að láta gögnin um örorkuna koma með fylgiskjölunum sem var auðvitað það sem var til umræðu, heldur lætur hún ellilífeyrisreglurnar koma með, sem eru náttúrlega aðrar reglur en örorkan sem við erum akkúrat að tala um. Þess vegna töldum við í minni hlutanum fulla ástæðu til að láta dönsku reglurnar um örorkulífeyrinn fylgja með sem fylgiskjal í gögnum okkar þannig að menn sæju að þar er verið að tala um örorkuréttinn í Danmörku en ekki ellilífeyri sem við erum öll sammála um að er annað mál. Það er alveg ljóst að kerfið er öðruvísi byggt upp. Hér á landi eru aðeins tveir flokkar af örorku, það er örorkulífeyrir og örorkustyrkur. Örorkulífeyririnn fyrir lífeyrisþega í sambúð er um 51 þús. kr. með tekjutryggingunni en örorkustyrkurinn á Íslandi fyrir þá sem eru með lægri örorku er 13.800 kr. Aftur á móti eru fjórir flokkar á Norðurlöndunum og þar fær 100% öryrki sem býr einn um 95 þús. kr. íslenskar án þess að það skerðist vegna tekna maka. Það er grunnréttur hans. En ef hann er í sambúð lækkar það niður í um 85 þús. kr. Það er réttur hans ef hann er í sambúð. Síðan á hann rétt á viðbót sem er tengd tekjum maka, það er alveg rétt. Viðbæturnar eru tengdar tekjum maka. En þennan rétt á 100% öryrkinn í Danmörku. Náttúrlega sér hver maður að þetta er alls ekki sambærilegt. Það þarf ekkert meira en að nefna þessar tölur, 85 þús. í Danmörku og 18 þús. á Íslandi, og benda á reglurnar í fylgiskjali með áliti minni hlutans til að sýna fram á þetta. Ég ætla ekki að eyða meiri tíma í þá umræðu, við getum talað endalaust um þennan samanburð. Flestir sérfræðingar í tryggingamálum á Norðurlöndunum eru sammála um að erfitt sé að bera þetta saman og nánast ómögulegt og þess vegna eru menn að vísa og taka inn í alls konar aðra aðstoð úr samfélaginu til þess að reyna að bera þessi kjör saman. En það er sem sagt ólíku saman að jafna, þetta er skýringin. Á fund heilbr.- og trn. komu einnig fulltrúar verkalýðsfélaganna og þeir voru allir búnir að skoða dóm Hæstaréttar ásamt lögmönnum sínum og búnir að komast að þeirri niðurstöðu að það sem dómurinn var að að segja var að tekjutenging við tekjur maka stenst ekki stjórnarskrána. Óheimilt er að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap með því að telja helming samanlagðra tekna beggja hjóna til tekna lífeyrisþegans, þ.e. þegar maki er ekki lífeyrisþegi. Dómurinn tekur kæru Öryrkjabandalagsins orðrétt upp í niðurstöðu sinni, í dómsorðinu. Það er mjög skýrt orðalag. Það er ekkert verið að fjalla um hvort megi skerða minna eða meira, það er verið að tala um hvort heimilt sé að skerða eða ekki. Dómurinn kemst að þeirri niðurstöðu að það sé ekki heimilt og get ég vísað m.a. til minnisblaðs sem kom fram í nefndinni frá ASÍ þar sem þessi niðurstaða er rakin og mun ég ekki fara nánar út í það nema nauðsyn krefji og þá muni ég gera það, herra forseti, í seinni ræðu. Enda tel ég, herra forseti, að rækilega hafi verið farið yfir lögfræðilegan málflutning okkar í minni hlutanum í minnihlutaáliti okkar og ekki þörf á því að ég fari að endurtaka það hér. Mig langar líka til að benda á öryrkjana sem verða ellilífeyrisþegar við það að verða 67 ára. Mig langar til að spyrja hv. þm. hvort þeir telji það réttlátt og eðlilegt að þegar öryrkinn, sjúklingurinn sem hefur ekki getað unnið fyrir sér og hefur verið með örorkubætur fram til 67 ára aldurs, verður 67 ára, þegar hann er orðinn gamall, að þá megi allt í einu fara að skerða svona harkalega vegna tekna maka. Á þá ellilífeyrisskerðingin að fara að bitna á lífeyrisgreiðslum hins aldraða öryrkja? Hann er ekki lengur öryrki samkvæmt lögum þegar hann verður 67 ára. Þá gilda um hann aðrar reglur. Þá á að láta hann hafa minna. Ekki verður hann minni öryrki á því að verða gamall. Ég held að allir geti verið sammála um það að sá sem hefur verið heilsulaus eða fatlaður í gegnum lífið lagast ekki með aldrinum. Engu að síður á það að gilda, miðað við frv. ríkisstjórnarinnar, að þegar öryrkinn er orðinn gamall, orðinn 67 ára, þá eigi gamla reglan að gilda. Þá gilda ekki sérstöku ákvæðin í þessu frv. Nei, þá á að fara að láta hann hafa enn þá minna. Þetta er nú réttlætið hjá hæstv. ríkisstjórn. Þetta er réttlætið. Ég spyr hv. þingmenn stjórnarliðsins: Er þetta eðlilegt? Finnst þeim þetta réttlátt og siðlegt? Herra forseti. Ég verð að segja að mér finnst þetta ákaflega lítilmótlegt og sérstaklega hjá fólki sem allt í einu hefur uppgötvað að bæta þurfi kjör lífeyrisþega og fatlaðra. En það á nú aldeilis ekki að fara að bæta kjör fatlaðra á efri árum, það á ekki að gera. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa hér mjög langa ræðu en ég vil aðeins gera að umtalsefni greiðslurnar aftur í tímann. Ég verð að segja að mér blöskrar þegar ríkisvaldið ætlar að beita fyrningarákvæðum gagnvart þessum hópi, gagnvart öryrkjum sem sviptir hafa verið upphæðum árlega frá 1994 án þess að það hafi verið heimilt í lögum og ætlar ekki að greiða það til baka. Hvað á þetta að þýða? Fólk sem hefur lítið fyrir sig að leggja og hefur orðið fyrir þessari skerðingu, sem Hæstiréttur er búinn að lýsa yfir að sé óheimil samkvæmt stjórnarskránni. Samkvæmt mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar er ekki heimilt að skerða tekjutrygginguna. Það hefur verið gert frá 1994 og menn eru sammála um að þetta hafi ekki verið heimilt frá 1994--1998, allir dómarar Hæstaréttar eru sammála um það. En það á ekki að greiða til baka fyrir allan tímann. Í umfjöllun í heilbr.- og trn., herra forseti, kom fram að það hefði verið reglan, t.d. hjá lífeyrissjóðunum þar sem er tveggja ára regla um greiðslur aftur í tímann, að þegar það hefur verið sök lífeyrissjóðsins sjálfs að viðkomandi hafi ekki fengið bætur lengra aftur í tímann þá hafi verið fallið frá þeirri reglu og menn hafi greitt allan þann tíma sem menn telja að réttur þeirra hafi verið brotinn. Það eru til dæmi um það. Ég er með fyrir framan mig úrskurð frá tryggingaráði sem úrskurðaði í kærumálum til Tryggingastofnunar þar til úrskurðarnefndin var sett á laggirnar. Þar hefur verið úrskurðað í svona máli þar sem handvömm var við afgreiðslu stofnunarinnar. Ung stúlka sem dæmd hafði verið öryrki hafði ekki fengið þær bætur sem hún átti rétt á samkvæmt lögum. Úrskurðurinn var þannig að henni voru greiddar bætur tólf ár aftur í tímann. Þessi stúlka fékk allt greitt. Ég velti fyrir mér hvort ríkisstjórninni sé stætt á þessu bara vegna jafnræðisreglunnar. Dæmi eru um að Tryggingastofnun hafi greitt þegar um handvömm stofnunarinnar er að ræða. Ætti þá ekki samkvæmt jafnræðisreglunni að greiða öllum sem hafa verið hlunnfarnir vegna þess að ríkisvaldið eða Tryggingastofnun fór ekki að gildandi lögum, þar sem reglugerðin stóðst ekki lög? Ég leyfi mér, herra forseti, að halda því fram að svo sé og greiða beri þetta allan þann tíma. Öllu því sem tekið hefur verið frá lífeyrisþegum ber að skila. Þetta á auðvitað við um aldraða líka, a.m.k. frá árunum 1994--1998 því að reglugerðin, sem er óheimil, gilti líka um þá. Auðvitað ber að greiða þeim. Ég get ekki séð annað, ef ríkisstjórnin ætlar að halda sig við þetta heygarðshornið, en menn neyðist til þess að fara dómstólaleiðina. Það er nú ansi hart þegar þeim hópum í samfélaginu sem þurfa að treysta á velferðarkerfið er sífellt vísað í dómsmál. Það kom einnig fram í nefndinni að lögmaður Öryrkjabandalagsins benti á það að hvorki hann né lífeyrisþegarnir hver um sig hefðu efni á að fara út í slíkan málarekstur, það er alveg ljóst. Herra forseti. Ég gæti rakið ýmis fleiri dæmi og ýmsa þætti sem varða þetta mál því af mörgu er að taka. Ég hef hins vegar tök á því að koma hér aftur og ræða um þá þætti. Til dæmis væri full ástæða til að fara nánar í þessum umræðum ofan í skýrslu hæstv. forsrh. um kjör öryrkja og benda á hver staða þessa fólks er í raun og hver staða fólks í sambúð með lífeyrisþega er. Ég verð að gagnrýna það, herra forseti, að reynt sé að telja fólki trú um að um hátekjufólk sé að ræða. Það er ekki þannig. Ég held að menn ættu að hætta að reyna að telja fólki trú um að eitthvað slíkt sé á ferðinni. Þetta snýst um mannréttindi, þetta snýst um grundvallarréttindi. Í þessum dómi er fjallað um þá aðferð að tengja við tekjur maka og sú tenging er ólögmæt. Frv. er útúrsnúningur á niðurstöðu Hæstaréttar og stenst ekki 65. og 76. gr. stjórnarskrárinnar. Ég ítreka það, herra forseti, að endurgreiða ber lífeyrisþegum alla þá upphæð, alla þá skuld sem ríkisstjórnin stendur uppi með. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu mína lengri að sinni en ég mun taka aftur til máls síðar í umræðunni ef mér þykir ástæða til.

Herra forseti. Ég tók eftir því í ræðu hv. þm. að hún sagði að allir þeir mannréttindalögfræðingar sem komu fyrir nefndina hafi verið þeirrar skoðunar að þetta frv. stæðist ekki ákvæði stjórnarskrár. Ég vildi spyrja hv. þm. hverjir þessir mannréttindalögfræðingar eru og hvers vegna er ekki vitnað sérstaklega til þeirra í áliti minni hlutans. Ég tók heldur ekki eftir því að neitt væri vitnað til þeirra í framsöguræðu frsm. meiri hlutans þannig að þetta kemur nokkuð á óvart. Mér finnst nauðsynlegt að það sé upplýst hér í þinginu hverjir allir þessir mannréttindalögfræðingar eru.

Herra forseti. Mér er ljúft og skylt að upplýsa hverjir komu á fund nefndarinnar og hafa sérþekkingu í mannréttindamálum. Þar ber fyrst að nefna Ragnar Aðalsteinsson, lögmann Öryrkjabandalagsins. Einnig Margrét Heinreksdóttir sem kom frá Mannréttindaskrifstofunni og er sérmenntuð í mannréttindamálum. Síðan má auðvitað nefna Láru Helgu Sveinsdóttur lögfræðing sem hefur sérhæft sig í réttindum fatlaðra sem auðvitað kemur inn á þessi mannréttindaákvæði. Ég get einnig nefnt álit Magnúsar Nordals frá ASÍ sem kemur einmitt inn á þessa þætti. Hér eru alla vega fjórir sem ég get nefnt nú þegar, herra forseti.

Herra forseti. Mér kemur afskaplega mikið á óvart ef hv. þm. telur að prófessorarnir Sigurður Líndal og Eiríkur Tómasson og lektor við lagadeild Íslands, Skúli Magnússon, viti lítið sem ekkert um mannréttindi. Ég er alveg undrandi á að ekki skuli vera sérstaklega vitnað í þá lögfræðinga sem hv. þm. nefnir hér í minnihlutaálitinu. Þeir eru ekki nefndir á nafn í ræðu þeirri sem haldin var hér fyrir hönd minni hlutans. Þetta kemur því sannarlega á óvart og væri fróðlegt að vita hvað þessir lögfræðingar hafa sagt á sviði mannréttinda og hvort hinir lögfræðingarnir, prófessorarnir, hafi ekkert um það sagt því að hv. þm. sagði að allir þeir sem væru á sviði mannréttinda hefðu verið sammála um þetta.

Herra forseti. Ég geri alls ekki lítið úr prófessorunum sem komu fyrir nefndina, enda er vitnað til þeirra í nál. minni hlutans og nánast orðrétt. Ég geri alls ekki lítið úr þekkingu þeirra. Aftur á móti veit ég ekki til þess að þeir hafi sérhæft sig í mannréttindamálum, ég veit ekki til þess, en ég veit að þeir hafa mjög mikla og yfirburðaþekkingu, enda vitnum við til þeirra í minnihlutaáliti okkar. Hins vegar veit ég að Margrét Heinreksdóttir og Ragnar Aðalsteinsson hafa sérhæft sig í mannréttindamálum og Lára Helga Sveinsdóttir í réttindum fatlaðra. Ég vitnaði til þeirra sérstaklega hvað varðar sérfræðinga í mannréttindamálum, enda veit ég ekki til þess að aðrir sem komu fyrir nefndina hafi verið með sérmenntun eða sérþekkingu í mannréttindamálum sérstaklega. Það getur verið að svo sé en það var alla vega ekki upplýst sérstaklega í nefndinni.

Herra forseti. Mér finnst það alvarleg ásökun þegar því er haldið fram af stjórnarandstöðunni að frv. sem hér liggur fyrir feli í sér brot á stjórnarskrá og mannréttindum eins og haldið er fram í áliti minni hlutans. Mér finnst líka alvarlegt þegar því er haldið fram að allir mannréttindalögfræðingar sem komið hafi á fund nefndarinnar hafi haldið því fram að með frv. sé verið að brjóta stjórnarskrá. Til að skýra það sem kom fram hér í síðasta andsvari þá var enginn sérstakur mannréttindasérfræðingur sem hélt því fram að verið væri að brjóta stjórnarskrá, þvert á móti. Til viðbótar þeim nöfnum sem nefnd voru áðan þá vil ég láta þess getið að sérstaklega voru kvaddir á fund nefndarinnar tveir lögfræðingar sem eru að skrifa doktorsritgerð í mannréttindum. Þeir styðja niðurstöðu meiri hlutans og vísað er til þess í áliti meiri hlutans hver skoðun þeirra er. Þeirra er ekki látið ógetið og þá eru fáir einir eftir sem styðja þá skoðun sem hér er haldið fram af minni hlutanum skammlaust. Mér finnst það fyrir neðan virðingu Alþingis að halda slíku fram án þess að menn séu þá nafngreindir.

Herra forseti. Ég hef nafngreint þá aðila sem ég vitnaði til í andsvari áðan. Því er ekki hægt að segja að ég hafi ekki nafngreint þá. Ég vil minna hv. þm. á, þó að hún hafi ekki verið komin á þing árið 1998, að þá var stjórnarandstaðan, sá þingmaður sem hér stendur og þeir félagar mínir hv. þm. Össur Skarphéðinsson og Bryndís Hlöðversdóttir á þeirri skoðun að vægast sagt væri varhugavert að fara út í þessa lagasetningu þar sem að áliti sérfróðra manna væri líklega um mannréttindabrot að ræða. Þannig ætti alveg að vera ljóst að við höfum verið á þeirri skoðun að það standist ekki mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar að vera með þessa skerðingarreglu. Það hefur verið ljóst frá upphafi í þessu máli og er hér skjalfest í þingskjölum Alþingis að við höfum verið á þeirri skoðun alla tíð.

Herra forseti. Mig langar að vekja athygli á því sem fram kemur í áliti minni hluta hv. heilbr.- og trn. þar sem vísað er til þess að dæmi séu um að tryggingaráð hafi afgreitt og úrskurðað mál lengra aftur í tímann en gert er ráð fyrir í 48. gr. laganna um almannatryggingar. Þar er nefndur, ég ætla að fá að vísa orðrétt í álit minni hlutans, úrskurður í máli nr. 44/1994 þar sem úrskurðað var um bætur rúmlega 12 ár aftur í tímann. Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Hefur þeirri stefnu verið fylgt af hálfu stofnunarinnar að þegar um mistök eða sök hennar er að ræða sé vikið frá ákvæði 2. mgr. 48. gr. laganna.`` Þarna er gefið til kynna að þetta sé einn úrskurður af fleirum. Vegna þessa og fyrirspurnar frá heilbrn. sem send var Tryggingastofnun á föstudaginn og ekki fékkst svar við, þá langar mig að vísa í bréf sem barst okkur frá Tryggingastofnun í morgun. Þar kemur fram að þetta sé eini úrskurðurinn sem nokkurn tímann hafi verið kveðinn upp af Tryggingastofnun þar sem greitt hafi verið lengra aftur í tímann en 48. gr. gerir ráð fyrir.

Herra forseti. Ég vil mótmæla því að það sé fyrir neðan virðingu Alþingis að menn segi hér sannfæringu sína. Mér ber að segja sannfæringu mína. Það er sannfæring mín að það hafi verið niðurstaða Hæstaréttar að óheimilt hafi verið að beita þessari tekjutengingu við tekjur maka. Það er bjargföst sannfæring mín og margra annarra í samfélaginu að það hafi verið óheimilt. Mér ber að segja það. Það er alls ekki fyrir neðan virðingu Alþingis. Ég veit ekki hvaðan hv. þm. hefur það að það sé fyrir neðan virðingu alþingismanna að segja hér sannfæringu sína. Varðandi tilvitnun í nál. minni hlutans þá höfðum við fengið vísbendingar um að þetta hafi verið gert oftar en í þessum eina úrskurði. Aftur á móti hefur verið farið svo hratt í þetta mál að það gafst ekki einu sinni tími til að athuga fleiri úrskurði tryggingaráðs. Þessi úrskurður fannst vegna þess að einn af hv. nefndarmönnum mundi eftir honum. Það þurfti að leita að honum í möppum. Það gafst ekki tími, eins og segir í svari frá Tryggingastofnun, og því var ekki möguleiki á að finna fleiri úrskurði vegna tímaskorts.

Herra forseti. Ég vil nú taka það fram að ég er löglærður og ég hef ekki vitað til þess að hugtakið ,,mannréttindalögfræðingur`` væri eitthvað sérstakt hugtak um lögfræðinga. Sjálfur starfaði ég með Ragnari Aðalsteinssyni við undirbúning á lögfestingu á mannréttindasáttmála Evrópu á sínum tíma og vafalaust gæti ég gert tilkall til að vera ,,mannréttindalögfræðingur`` á þeirri forsendu. Mig langar til að spyrja hv. þm. sem lýsir hér sannfæringu sinni og því að hún viti nákvæmlega hvað felst í dómi Hæstaréttar og hvernig beri að framfylgja honum: Hvers vegna er lagt til í hinni rökstuddu dagskrártillögu minni hluta nefndarinnar að heilbr.- og trn. þingsins verði falið að semja lagafrv. til að unnt sé að framkvæma dóm Hæstaréttar, ef sannfæringin og vitneskjan um það hvernig þetta mál á að ganga fyrir er svo skýr sem hv. þm. hefur áréttað hér?

Herra forseti. Það sem ég kalla ,,mannréttindalögfræðinga`` eru lögfræðingar sem hafa sérhæft sig í mannréttindamálum. Ég leyfi mér að halda því fram að ég hafi rétt á að halda fram skoðun minni. Mín skoðun er sú að dómur Hæstaréttar feli það í sér að það ekki sé heimilt að skerða tekjutryggingu lífeyrisþega vegna tekna maka. Ástæðan fyrir því að við teljum að heilbr.- og trn. eigi að taka þetta mál og leggja fram nýtt frv. er sú að það er ýmis afleiddur réttur af þessari niðurstöðu Hæstaréttar sem ber að skoða. Ég er a.m.k., herra forseti, þeirrar skoðunar að frumkvæði Alþingi til lagasetningar eigi að vera mun meira en það er. Hér er dæmi um frv. sem kemur fyrir þingið frá lögfræðinganefnd ríkisstjórnarinnar úti í bæ. Ég tel að þingið eigi að hafa mun meira frumkvæði að lagasetningu og þess vegna teljum við m.a. í minni hluta að heilbr.- og trn. að fara eigi yfir málið og breyta lögum í þá veru að þeir sem eiga afleiddan rétt af þessum dómi fái sinn rétt.

Herra forseti. Ég tel það mjög mikilvægt sem hér hefur komið fram, að hv. þm. telur, þrátt fyrir öll stóryrðin, að nauðsynlegt sé að Alþingi setji lög til að unnt sé að framfylgja dómi Hæstaréttar. Það er alveg skýrt og þess vegna er fjallað um það hér. Þrátt fyrir það sem hv. þm. hefur sagt, hvernig hún hefur talað um sannfæringu sína og hvernig hún hóf ræðu sína um að þetta lægi ljóst fyrir, að það hefði verið unnt strax og dómur Hæstaréttar féll að komast að niðurstöðu í málinu, þá leggur hún hér fram tillögu að rökstuddri dagskrá þar sem lagt er til að heilbr.- og trn. semji frv. til laga svo unnt sé að framfylgja dómi Hæstaréttar.

Herra forseti. Það er ljóst að hæstv. ráðherra hefur ekki hlustað á umræðuna í morgun eða framsögu fyrir minnihlutaáliti heilbr.- og trn. Ég hef haldið því fram, herra forseti, að ekki hafi þurft lög til þess að greiða út 1. janúar. Aftur á móti hef a.m.k. ég alltaf sagt að setja þyrfti lög um frekari útfærslu vegna dómsins, vegna afleidds réttar o.s.frv., um aðrar greinar og aðra hópa sem eiga augljóslega rétt samkvæmt þessu. Ég vísa bara í það sem ég hef sagt áður, að ég tel að ellilífeyrisþegar eigi rétt samkvæmt þessum dómi, það er auðvitað afleiddur réttur. Annars, herra forseti, vísa ég til framsögu hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur með minnihlutaálitinu. Þar kemur rökstuðningurinn fyrir þessari leið mjög glöggt og ljóslega fram.

Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður er einn af þeim nefndarmönnum sem skrifa undir nál. minni hluta heilbrn. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Kjör öryrkja hafa versnað í góðærinu í tíð ríkisstjórnar Framsfl. og Sjálfstfl. í samanburði við aðra hópa í samfélaginu sem sést best á því að kaupmáttur lífeyrisþega hefur skerst mun meira en þeirra sem lægstu launin hafa í þjóðfélaginu.`` Ég hlýt að gera athugasemdir við þessi skrif, herra forseti, þar fyrir liggur að samkvæmt lögum um almannatryggingar ber bótunum að fylgja almennri launaþróun eða verðlagsþróun ef hún er hærri. 

Herra forseti. Ég bendi hv. þm. á staðtölur almannatrygginga sem eru fylgiskjal með minnihlutaálitinu. Þar kemur það ljóslega fram, bæði í töflu og í línuriti, að það sem ég hef sagt er staðreynd. Þessi ríkisstjórn skar á tengsl lífeyris og launa. Síðan hefur þróunin verið eins og hér kemur fram. Ég held að hv. þm., sem á sæti í fjárln., ætti að kynna sér þær upplýsingar frá kjararannsóknarnefnd sem birtast í staðtölum almannatrygginga frá 1999.

Herra forseti. Þarna er bent á þróun lægstu launa. En með kjarasamningunum 1995, 1996 og 1997 og aftur 1999 fékkst loksins samþykkt við verkalýðsfélögin og atvinnurekendur að hækka skyldi lægstu laun en það var gert með tilliti til þess að engin önnur viðmiðun skyldi tekin inn í það, hvorki bónusar né nokkur viðmið önnur, þ.e. önnur laun sem fylgdu. Áður voru vandræði verkalýðshreyfingar og atvinnurekenda þau að geta ekki hækkað lægstu laun nema hækkunin fylgdi upp allan launastigann. Þessi samanburður er við lægstu laun sem allir voru sammála um að ekki ætti að miða við. Í lögunum stendur að fylgja beri launaþróuninni og það hefur verið gert og rúmlega það. Áður fyrr vorum við alltaf í vandræðum með þetta. Við getum nefnt dæmi um það að kjör öryrkja hafi versnað en þau hafa haldið sér núna og kaupmátturinn aldrei hækkað meira en á síðustu árum.

Herra forseti. Ríkissjóður Íslands hefur sparað 3,5 milljarða á ári með því að breyta þessum tengingum, hefur haft 3,5 milljarða á ári af lífeyrisþegum. Það er staðreynd málsins. Með því að nota þá aðferð, sem þessi ríkisstjórn kom á --- og er þá miðað við tengingu við laun frá 1991 --- hefur hún sparað 3,5 milljarða á ári. Þetta eru nú höfðingjarnir í hæstv. ríkisstjórn.

Herra forseti. Mál þetta snýr að réttindum öryrkja og fjallar um tekjutryggingu einstaklinga sem nú er viðurkennt að skuli vera óskertur réttur hvers öryrkja óháð tekjum makans. Í nál. minni hlutans segir, með leyfi forseta: ,,Minni hlutinn lýsir yfir furðu sinni á því hversu mikla þverúð ríkisstjórnin hefur sýnt í málinu og fullyrðir að slík meðferð á hópi sem sannanlega hafa verið brotin mannréttindi á sé einsdæmi. Virðist það víðs fjarri að nokkur vilji sé til þess af hálfu ríkisstjórnarinnar að binda enda á þessa áralöngu þrætu við öryrkja. Rétt er að rifja það upp að fyrst þegar deilan kemur fyrir dómstól var það einhuga niðurstaða þriggja dómara þar að Tryggingastofnun (ríkisvaldinu) hefði verið óheimilt að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega á grundvelli tengingar við tekjur maka á tímabilinu 1994--1998.`` Stjórnarandstaðan fordæmir meðferð ríkisstjórnarinnar á málinu og er í grundvallaratriðum ósammála fráleitri túlkun hennar á skýrum dómi Hæstaréttar. Er það mat minni hluta nefndarinnar að í frv. því sem nú liggur fyrir Alþingi brjóti ríkisstjórnin gegn skýrum fyrirmælum Hæstaréttar um að tenging tekjutryggingar örorkulífeyrisþega við tekjur maka sé óheimil, sbr. 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga, og að frv. feli í sér brot á stjórnarskrá og alþjóðasáttmálum. Í ljósi þessa leggur minni hlutinn til að málinu verði vísað frá. Hv. þm. Jónína Bjartmars sagði, og byggir m.a. á því að málflutningur stjórnarliða sé réttur, að á niðurstöðu Hæstaréttar og rökstuðningi dómara megi hafa uppi fleiri en eiga lögskýringu og að jafnvel stjórnarandstaðan víki að því að lögskýring og skilningur geti verið með tvennum hætti. Ég hlýt að spyrja: Eru þetta haldbær rök fyrir ríkisstjórnina til að flytja málið á Alþingi eins og gert hefur verið? Að mínu viti er svo ekki. Í nánast öllum málum sem flutt eru fyrir Hæstarétti og héraðsdómi er teflt fram tveimur andstæðum sjónarmiðum lögmanna sem skilja væntanlega lögin á tvo mismunandi vegu. Það er jú atvinna lögmanna að skýra og rökstyðja málflutning sinn, oftast verður annar undir og unir því. Töpuð mál fara almennt ekki í frumvarpsform svo að koma megi í veg fyrir að framkvæma og fylgja eftir hæstaréttardómum. Það gerist hins vegar þegar núverandi ríkisstjórn á hlut að máli. Ég velti því enn þá fyrir mér hvers vegna forustumenn núverandi ríkisstjórnar óskuðu ekki eftir samstarfi við Öryrkjabandalag Íslands og settu á fót starfshóp með öryrkjum og fólki frá Tryggingastofnun til að finna sáttaleið um uppgjörsmál aftur í tímann. Mér er alveg óskiljanlegt hvernig málið gat tekið þá stefnu sem það tók. Getur verið að þau orð sem féllu strax, þ.e. að hæstaréttardómurinn væri mistök, hafi markað þá óheppilegu og klaufalegu málsmeðferð sem stjórnarliðar völdu? Varla gat niðurstaða Hæstaréttar komið mönnum á óvart um að skerðing væri óheimil á tímabilinu frá því 1. jan. 1994 til 1. jan. 1999 þar sem fyrri lá samdóma álit héraðsdóms. Í minnihlutaáliti stjórnarandstöðunnar segir svo, með leyfi forseta: ,,Þeir þrír dómarar sem dæmdu málið í héraðsdómi komust allir að þeirri niðurstöðu að umrætt skerðingarákvæði í reglugerðinni hefði skort lagastoð og skerðing á grundvelli þess væri því óheimil. Sama var uppi á teningnum í Hæstarétti þar sem það var samdóma niðurstaða þeirra fimm dómara sem málið dæmdu að reglugerðarheimild hefði skort og skerðing á grundvelli hennar því óheimil. Með lögum nr. 149/1998 var umdeilt skerðingarákvæði lögfest og varð að 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga, nr. 117/1993. Stjórnarandstaðan í heilbrigðis- og trygginganefnd skilaði séráliti þegar frumvarp til laganna var afgreitt úr nefndinni þar sem sérstaklega var gagnrýnd sú málsmeðferð sem frumvarpið fékk í þinginu, en frumvarpið var lagt fram degi áður en þingi var frestað í desember 1998 og því var hvorki unnt að senda málið til umsagnar né gafst tóm til ítarlegrar umræðu í þinginu. Í áliti minni hlutans segir enn fremur: ,,Fyrir liggur að hér kann að vera um brot á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar [að ræða]. Fyrir því liggja eftirfarandi rök: 1. Í 76. gr. stjórnarskrárinnar segir: ,,Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.`` 2. Í 65. gr. stjórnarskrárinnar segir: ,,Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.`` Í þessum greinum er því skýlaust lýst yfir að allir skuli jafnir fyrir lögum og að allir skuli njóta mannréttinda án nokkurrar mismununar. Undir orðalag 65. gr., þar sem rætt er um ,,stöðu að öðru leyti``, fellur ljóslega hjúskaparstaða. Þegnum ríkisins verður því ekki mismunað vegna hjúskaparstöðu. Í ljósi þessa getur stjórnarandstaðan ekki greitt atkvæði með málinu. Hún hefur jafnframt bent á leiðir sem gætu tryggt að ívilnun gagnvart bótaþegum hefði náð fram að ganga án þess að lögfest yrðu ákvæði sem mögulega fælu í sér mannréttindabrot. Við því vildi meiri hlutinn ekki verða. Stjórnarliðið verður því að bera ábyrgð á samþykkt framangreindra laga.`` Undir þetta álit [þ.e. frá 1998] skrifuðu Össur Skarphéðinsson, þáverandi formaður heilbrigðis- og trygginganefndar, Bryndís Hlöðversdóttir og Ásta R. Jóhannesdóttir. Ögmundur Jónasson, áheyrnarfulltrúi þingflokks óháðra, og Guðný Guðbjörnsdóttir, áheyrnarfulltrúi Kvennalistans, tóku þátt í afgreiðslu málsins og voru samþykk álitinu. Í framhaldi af þessu hefur stjórnarandstaðan tvívegis lagt fram frumvarp sem mælt hefur fyrir um afnám tengingar tekjutryggingar við tekjur maka, það fyrra á 125. þingi og nú liggur fyrir þinginu frumvarp þessa efnis sem þegar hefur verið vísað til heilbrigðis- og trygginganefndar og bíður þar afgreiðslu.`` Af þessum tilvitnunum, bæði í forsendur og í dóm héraðsdóms og eins í þetta nál. frá árinu 1998, má sjá að varla gat ríkisstjórnin verið í vafa um að miklar líkur væru til þess að þessi niðurstaða kæmi út úr Hæstarétti. Ég ætla að vitna aftur í nál., með leyfi forseta: ,,Dómur Hæstaréttar Íslands frá 19. desember 2000 í málinu nr. 125/2000: Tryggingastofnun ríkisins gegn Öryrkjabandalagi Íslands og gagnsök, staðfestir að skilningur stjórnarandstöðunnar í málinu hefur verið réttur frá upphafi.`` Er þá komið að lögum sem tóku gildi í jan. 1999, en um það segir í nál. minni hlutans, með leyfi forseta: ,,Viðbrögð Öryrkjabandalags Íslands við lögum nr. 149/1998 voru snögg. Einungis nítján dögum eftir að lögin tóku gildi stefndi bandalagið Tryggingastofnun ríkisins. Kröfur Öryrkjabandalags Íslands voru í fyrsta lagi að skerðing skv. 2. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 485/1995 væri óheimil (fyrra tímabilið) og var fallist á það eins og rakið var hér að framan og jafnframt að skerðing tekjutryggingar örorkulífeyrisþega á grundvelli tekna maka skv. 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga, nr. 117/1993, sbr. lög nr. 149/1998, væri óheimil (síðara tímabilið). Öryrkjabandalagið byggði kröfu sína fyrir síðara tímabilið á því að skerðing tekjutryggingar örorkulífeyrisþega á grundvelli tengingar við tekjur maka væri andstæð 76. gr. stjórnarskrárinnar sem mælir fyrir um rétt til aðstoðar vegna örorku, sbr. 14. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, og vísaði í þessu sambandi til 12. og 13. gr. félagsmálasáttmála Evrópu og 9. og 11. gr. alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Jafnframt taldi Öryrkjabandalagið að skerðingin væri andstæð jafnréttisákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar.`` Skemmst er frá því að segja að meiri hluti Hæstaréttar féllst að fullu á seinni kröfu Öryrkjabandalags Íslands. Þetta má glöggt sjá þegar kröfugerð Öryrkjabandalagsins fyrir Hæstarétti og dómsorð réttarins eru lesin saman. Kröfugerð Öryrkjabandalagsins var svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,... að einnig verði viðurkennt með dómi Hæstaréttar, að aðaláfrýjanda hafi frá 1. janúar 1999 verið óheimilt að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap samkvæmt 5. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998.`` Dómsorð Hæstaréttar hljóðaði svo: ,,Einnig er viðurkennt, að óheimilt hafi verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap frá 1. janúar 1999 samkvæmt 5. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998.`` Þá komum við að því hvort um mannréttindabrot sé að ræða. Ég vil halda áfram að vitna í nál. minni hlutans þar sem greint er frá viðræðum við þá lögmenn sem m.a. voru kallaðir fyrir nefndina og er hér vitnað í afstöðu og skýringar Eiríks Tómassonar. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Aðspurður hvort með leið ríkisstjórnarinnar væri hún að taka áhættu vegna ásakana um mannréttindabrot svaraði Eiríkur Tómasson því til fyrir nefndinni að svo væri vegna þess að ekki væri hægt að fullyrða með óyggjandi hætti hver yrði niðurstaða dómstóla ef málið yrði borið undir þá að nýju, en það væri hins vegar pólitískt mat hvort slík áhætta yrði tekin.`` Það væri sem sagt pólitískt mat hvort slík áhætta yrði tekin. Furðu vekur að stjórnarliðar skuli enn á ný taka áhættu af að verða á ný dæmdir fyrir að hafa farið á svig við stjórnarskrána og að brotið sé á rétti einstaklingsins með því verklagi að tekjutengja við tekjur maka þegar um tekjutryggingu er að ræða. Í greinargerðinni er komið að umfjöllun Hæstaréttar og segir svo, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt framanrituðu verður 76. gr. stjórnarskrárinnar skýrð á þann veg að skylt sé að tryggja að lögum rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kosti einhverrar lágmarksframfærslu eftir fyrir fram gefnu skipulagi, sem ákveðið sé á málefnalegan hátt.`` Áfram segir í áliti minni hlutans, með leyfi forseta: ,,Í því tilviki sem hér er til umfjöllunar má einnig segja að löggjafinn hafi metið það málefnalegt með lögfestingu laga nr. 149/ 1998 að skerða þann lágmarksframfærslueyri sem felst í tekjutryggingu örorkulífeyrisþega á grundvelli tekna maka en það er hins vegar það málefnalega mat löggjafans sem Hæstiréttur telur að stangist á við stjórnarskrána og alþjóðlega sáttmála sem íslenska ríkið er bundið af og skerðing á þessum grundvelli því talin óheimil.`` Og áfram segir í áliti minni hlutans, með leyfi forseta: ,,Öryrkjabandalagið hélt því fram að þetta væri óheimilt og gerði kröfu um slíkt en Tryggingastofnun gerði kröfu um að því yrði hafnað og stofnunin sýknuð. Öryrkjabandalagið krafðist þess aðeins að sú aðferð að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega á grundvelli tekna maka yrði dæmd óheimil, m.a. á grundvelli þess að hún væri andstæð stjórnarskrá. Í málinu var ekki deilt um fjárhæðir heldur aðferð og þá aðferð dæmdi Hæstiréttur ólögmæta.`` Það var ríkisstjórnin sem fann það út með starfshópi sínum að það væri þeim algjört sáluhálparatriði að því er virðist, þ.e. ríkisstjórninni og stjórnarþingmönnum, að lækka þessar 51 þús. kr. um hina frægu tölu 7.500 kr. sem hér hefur margborið á góma. Lækka 51 þús. kr. niður í 43 þús. kr. Ég hef orðað það svo fyrr í þessum þingsal við 1. umr. um málið að sennilega gætu þessar 7.500 kr. sem slegist hefur verið um orðið einhverjar frægustu 7.500 kr. sem yrðu ræddar á þessu ári ef ekki þessum áratug.

Og ákaflega dýrar ríkisstjórninni.

Já, mjög dýrar. Ekki í peningum, heldur í áliti og heiðarleika. Það er ákaflega dapurlegt að við skulum þurfa að sitja undir því að vera að ræða þessi mál út frá því sjónarmiði að ekki skuli vera hægt að fara eftir niðurstöðu Hæstaréttar. Eðlilega leggur ríkisstjórnin þetta til vegna þess að hún telur sig hafa til þess lagarök. Stjórnarandstöðuþingmenn eru hins vegar algjörlega ósammála því að hæstv. ríkisstjórn hafi slík lagarök sín megin og hafa í málflutningi sínum vísað í dóm Hæstaréttar, í dóm undirréttar og þau málsrök og skýringar sem fylgt hafa. Þess vegna erum við stjórnarandstöðuþingmenn með málflutningi okkar að segja að stjórnarliðar séu enn á ný að taka áhættu af því að brjóta stjórnarskrána. Enn á ný að taka áhættu af því að verða dæmdir fyrir að hafa tekið þátt í að fara á svig við stjórnarskrána. Við erum með málflutningi okkar að vara þá við að fara þessa leið. Eins og ég gat um er það svo að þegar deilt er um niðurstöður máls, hvort sem er fyrir dómstólum eða annars staðar, þá skilja menn rökin fyrir niðurstöðunni á tvo vegu. Vafalaust teljum við öll í þessum sal að við tölum fyrir því sem við skiljum sannast og réttast. En mikið óskaplega finnst mér samt málflutningur ríkisstjórnarflokkanna í þessu máli slakur. Segja má að sú niðurstaða sem hér er sett fram, að skerða greiðslur til framtíðar, hafi verið dregin upp úr hatti. Fyrir þessari 7.500 kr. lækkun hafa ekki verið færð nein skynsamleg rök. Frv. ríkisstjórnarinnar sem við ræðum kemur óbreytt frá stjórnarliðum frá heilbr.- og trn. til 2. umr. og gerir ráð fyrir að áfram verði heimilt að skerða tekjutryggingu vegna tekna maka. Frv. er því enn í andstöðu við dóm Hæstaréttar og fer því gegn ákvæðum 65. og 76. gr. stjórnarskrár að okkar mati. Ég endurtek þá afstöðu mína að 1. janúar árið 2001 átti að greiða út miðað við dóm Hæstaréttar. Það tel ég að hefði verið hin rétta meðferð málsins. Auðvitað átti að hafa samstarf við Öryrkjabandalagið, ræða um meðferð málsins, hvernig ætti að gera upp aftur í tímann og hve langt ætti að fara. Það hefði verið eðlilegur framgangur þessa máls og málið hefði þannig verið sett í eðlilegt samhengi. Málflutningur um að sá hópur öryrkja sem dómur Hæstaréttar snýr að hafi þokkalega afkomu og sé jafnvel vel settur er ekki mjög málefnalegur að mínu viti. Það hefur líka verið sagt --- reyndar talsvert verið gert úr því --- að öryrkjar eigi góðan lífeyrisrétt. Ef ég man rétt frá umfjöllun í heilbr.- og trn. þá var upplýst þar að um helmingur öryrkja ætti ekki rétt í lífeyrissjóði. Ég held að það eigi við um 43% þeirra.  Í annan stað er í þessum hópi heimavinnandi fólk sem hefur ekki öðlast rétt í lífeyrissjóði og hefur orðið öryrkjar einhvern tímann á lífsleiðinni áður en því tókst að afla tekna. Viðkomandi kann að hafa starfað það stutt á vinnumarkaði að hann hafi ekki öðlast rétt til framreiknings lífeyrisréttinda. Margar ástæður geta verið fyrir því að öryrkjar eignist lítinn eða engan lífeyrisrétt. Vafalaust væri hægt að tína til mörg dæmi um slíkt. Það mun samt sem áður vera staðreynd málsins að nánast helmingur öryrkja hefur nánast engin lífeyrisréttindi. Það hefur verið nefnt í þessari umræðu að aðrir í hópi öryrkja og jafnvel ellilífeyrisþega væru verr settir en sá hópur sem þessi dómur tekur til. Stjórnarliðar hafa bent á að þeir vildu setja kraft í nefndarstarf og leggja fram tillögur um að bæta stöðu þeirra hópa sem eru jafnvel enn verr settir. Slíkum yfirlýsingum ber auðvitað að fagna. Hins vegar verður ekki of oft minnt á að stjórnarandstaðan, hver einasti flokkur sem nú er í stjórnarandstöðu, hefur flutt tillögur um að bæta stöðu þessara hópa, þeirra sem verst eru settir, bæði örorkulífeyrisþega og ellilífeyrisþega og einnig stöðu yngra fólks sem ekki á neins staðar rétt en lendir í sjúkdómum eða slysum og fær þar af leiðandi strípaðar dagpeningagreiðslur. Tillögur stjórnarandstöðunnar hafa ævinlega verið felldar hér í þingi. Og hverjir hafa fellt þær? Stjórnarflokkarnir. Kolfellt þær allar. Þær hafa ekki einu sinni þótt tilefni til almennilegrar rökræðu þegar þær eru lagðar fram, tillögur um breytingar á fjárlögum um að lagfæra eitthvað í þessari stöðu. Þeim hefur bara verið húrrað út af borðunum með einni samhljóða ákvörðun allra þingmanna stjórnarflokkanna. Þannig hefur nú afgreiðslan verið á því. Vissulega ber því að fagna þeim sinnaskiptum stjórnarliðanna ef þeir vilja nú taka á þessum málum. Stjórnarandstaðan mun ábyggilega ekki þvælast fyrir í því að lagfæra þau réttindi eða koma að því verki með stjórnarliðum. Að lokum langar mig til að vitna, með leyfi forseta, í niðurstöðu nál. minni hlutans. Þar segir: ,,Niðurstaða Hæstaréttar í því máli sem hér hefur verið reifað og frumvarp ríkisstjórnarinnar byggist á var sú að óheimilt væri að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap á grundvelli tekna maka. Hæstiréttur byggir þessa niðurstöðu á 65. og 76. gr. stjórnarskrárinnar auk annarra lagaraka. Frumvarp það sem hér er til umfjöllunar mælir, þrátt fyrir áðurgreinda niðurstöðu Hæstaréttar, fyrir um áframhaldandi skerðingu tekjutryggingar á grundvelli tekna maka. ... Minni hlutinn telur að með framlagningu frumvarpsins geri ríkisstjórnin tilraun til að fara á svig við niðurstöðu Hæstaréttar og að frumvarpið feli í sér beint brot á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar.`` Í samræmi við þessa afstöðu allrar stjórnarandstöðunnar er lögð fram tillaga um rökstudda dagskrá sem hér var kynnt í morgun. Hún felur það í sér að málið verði tekið af dagskrá og jafnframt verði það skoðað á nýjan leik í heilbr.- og trn. til að finna flöt á því hvernig eigi að leiðrétta þessi mál aftur í tímann. Vonandi mundi nefndin jafnframt taka frumkvæði í því að lagfæra það sem stjórnarliðar hafa minnst á að þyrfti nú að gera í sérstakri nefnd sem ætti að ljúka störfum fyrir 15. apríl. Við höfum lagt til að þannig verði tekið á málunum, þessu máli verði vísað frá, en tekið til við að ná samstöðu í þjóðfélaginu, samstöðu með öryrkjum, samstöðu með launþegahreyfingunni og samstöðu milli stjórnarandstöðu og stjórnarþingmanna um að lagfæra það sem aflaga hefur farið í réttindamálum öryrkja og ellilífeyrisþega. Það væri vissulega ánægjuefni ef mönnum tækist að taka þannig á málum og vinna í sameiningu í stað þess að hrökkva alltaf í bakkgír um leið og eitthvað gengur á móti ríkisstjórninni. Hér koma þeir inn með sérstakt frv. til að breyta niðurstöðu Hæstaréttar. Það er vægast sagt lítt málefnaleg málsmeðferð.

Herra forseti. Ég vil byrja á að inna forseta eftir því hvort hv. þm. Össur Skarphéðinsson sé ekki í húsinu. Ef svo er ekki þá hefði ég áhuga á að þingmaðurinn yrði kvaddur til þings. Ég hef áhuga á að hann verði viðstaddur ræðu mína, a.m.k. að einhverju leyti þannig að honum gefist kostur á að veita andsvör ef honum býður svo við að horfa.

Forseti mun gera ráðstafanir til að komast að því hvort hv. þm. er viðlátinn.

Ég þakka forseta. Í þessu máli hefur umræðan verið nokkuð hörð á köflum við 1. umr. málsins og stór orð fallið. Satt að segja man ég ekki eftir meiri ókyrrð í þingsal í nokkru máli en í þessu máli við 1. umr. málsins. Í stóru máli eins og um Evrópska efnahagssvæðið fannst mér minni ókyrrð en nú er. Mér finnst athyglisvert hvað þingmenn stjórnarandstöðunnar virtu lítt venjuleg þingsköp með stöðugum frammíköllum og gáfu ræðumönnum sjaldan frið til að flytja mál sitt ef þeir voru ósammála því sem ræðumenn héldu fram. Þetta keyrði satt best að segja fram úr hófi þegar hæstv. utanrrh. flutti sitt mál. Hann mátti varla ljúka setningu án þess að fá frammíköll frá þingmönnum stjórnarandstöðunnar. Nú er annar bragur á hv. þm. stjórnarandstöðunnar. Ég fagna því að þeir hafi áttað sig á að þetta háttalag var þeim ekki til framdráttar, hvorki efnislega né af öðrum ástæðum. Maður spyr sig hvort þeir sem hafi svo mikla trú á eigin sjónarmiðum og séu sannfærðir um að þau séu rétt og geti því ekki viðurkennt önnur sjónarmið í málinu. Þeir sem ekki geta með nokkru móti unað því að önnur sjónarmið komi fram eða fyrir þeim sé mælt eru nú varla að uppfylla lágmarks lýðræðislegar forsendur fyrir umræðu. Þetta vildi ég segja, herra forseti, vegna þess að mér ofbuðu frammíköll einstakra hv. þm. við 1. umr. málsins. Ég vænti þess að þetta muni ekki endurtaka sig og að málefnalegar umræður geti farið fram, eins og mér hefur fundist umræðan í dag. Framan af umræðunni bar dálítið hátt ásakanir um stjórnarskrár- og mannréttindabrot með framlagningu þessa frv. og fullyrðingar um að unnt hefði verið að bregðast við dómi Hæstaréttar með því einu að framkvæmdarvaldið færi að honum eins og stjórnarandstaðan telur að eigi að gera. Ég tel nauðsynlegt að fara yfir þessar fullyrðingar, rekja sig eftir málinu og þeim rökum sem fram hafa komið í þessum fullyrðingum. Ég segi fyrr mitt leyti, herra forseti, að ég er dálítið viðkvæmur fyrir því að vera borið á brýn að ég standi fyrir mannréttinda- eða stjórnarskrárbrotum og jafnvel að ég geri það af ásettu ráði. Þessar fullyrðingar komu ítrekað fram, bæði í minn garð og annarra stjórnarliða í umræðunni fram til þessa. Ég vil fara nokkrum orðum um það mál því ég vil ekki una því þegjandi að vera borinn slíkum sökum. Ég vil fyrst segja að það er dómstóla að dæma um hvað felst í lögum. Oft hafa dómar falið í sér að dómstólar hafa breytt viðtekinni túlkun á gildandi lögum án þess að um neinar breytingar hafi verið að ræða á Alþingi. Þetta er alþekkt og ég minnist t.d. þegar verið var að fjalla um það á Alþingi árið 1995 að setja jafnréttisregluna í stjórnarskrána var það gert undir þeim formerkjum af hálfu þeirra sem stóðu að málum, sem voru reyndar allir þingflokkar, að hér væri ekki um neina efnislega breytingu að ræða frá því sem gilt hafði árin á undan því í reynd hefði verið tekið tillit til þessarar reglu að fullu af hálfu dómstóla þó að óskrifuð væri. Því væri ekki um neina efnislega breytingu að ræða þótt hún væri fest í stjórnarskrá. Það breytir því ekki að dómstólar geta auðvitað á grundvelli þessarar reglu túlkað rúmt ákvæði stjórnarskrárinnar sem komu líka inn ný á þeim tíma með þeim hætti sem menn sáu þá ekki fyrir. Ég vil leyfa mér að fullyrða að ekki var talað fyrir því fyrir nokkrum árum að með þessari stjórnarskrárbreytingu væru menn að miða að því sem Hæstiréttur komst svo að núna. Ég er ekki að gagnrýna niðurstöðu Hæstaréttar eða segja að ég sé ósammála henni. Hins vegar er ég að segja þetta til að skýra að viðhorf geta breyst í tímans rás. Það verður því ekki hægt að saka þá þingmenn sem á einum tíma stóðu að lagasetningu í góðri trú að þeir hafi vísvitandi verið að beita sér fyrir stjórnarskrárbroti eða mannréttindabroti.

Þeir voru varaðir við.

Nú er hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir byrjuð að kalla fram í á nýjan leik eins og hún gerði svo ítrekað við 1. umr. málsins að ég held að öllum hafi blöskrað, meira að segja þingmönnum stjórnarandstöðunnar. Ég vænti þess að þingmaðurinn sitji á sér í þessari umræðu og einbeiti sér að því að stuðla að málefnalegum umræðum í stað þess að fara út í stráksskap af þessu tagi. Á Alþingi hefur oft áður verið fjallað um mál sem einstakir þingmenn töldu vera stjórnarskrárbrot. Ég vil rifja upp tvö mál sem voru nokkuð heit í umræðunni á sínum tíma og í báðum þessum málum komu fram mjög sterk sjónarmið frá þáverandi stjórnarandstöðu að um skýr stjórnarskrárbrot væri að ræða. Rétt er að rifja upp hvernig þessi mál voru vaxin og hvaða afstöðu menn höfðu þá í þeim málum, sérstaklega í ljósi þeirrar afstöðu sem kom fram af hálfu stjórnarinnar við upphaf 1. umr. málsins þegar átti að taka málið fyrir. En þá var lesið upp bréf sem formenn stjórnarandstöðuflokkanna höfðu skrifað til forseta Alþingis og í bréfinu segir, með leyfi forseta: ,,Það er álit undirritaðra formanna stjórnarandstöðuflokka á Alþingi að frv. til laga um almannatryggingar á þskj. 624 sé óþinglegt með þeim rökum að frv., ef að lögum verður, hrindir dómi Hæstaréttar sem byggður er á ákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins, en ákvæði stjórnarskrárinnar hafa þingmenn lagt við drengskap sinn að virða, enda fráleitt að bera fram frv. til laga á Alþingi sem inniheldur lagaákvæði sem brjóta í bága við stjórnarskrá. Því er frv. með öllu óþinglegt og ber að vísa því frá sem óhæfu til afgreiðslu á hinu háa Alþingi.`` Þarna kemur í fyrsta lagi fram mat eða sjónarmið þessara þriggja þingmanna að frv. brjóti í bága við stjórnarskrána, en enn fremur er sagt að óþinglegt sé að taka málið til umræðu á Alþingi. Þetta kemur fram síðar í umræðu um fundarstjórn af hálfu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, þar sem hann segir, með leyfi forseta: ,,Það er skylda okkar sem erum varðgæslumenn stjórnarskrárinnar að gæta þess að hún verði ekki brotin og ég tel að verið sé að brjóta stjórnarskrána með því að taka þetta frv. til umræðu.`` Nú skulum við rifja upp hvernig þessir hv. þm. Össur Skarphéðinsson og Steingrímur J. Sigfússon brugðust við í tveimur umdeildum málum sem lutu að stjórnarskránni eða sjónarmiðum þingmanna sem töldu að í þeim málum væri verið að brjóta stjórnarskrána. Þá kemur kannski annað í ljós í afstöðu sömu þingmanna til sömu spurningar og hér hefur verið uppi. Fyrra málið er frv. til laga um Evrópska efnahagssvæðið sem flutt var árið 1992. Þá sat Alþýðuflokkurinn í ríkisstjórn og þá var formaður þingflokksins hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Herra forseti. Er nokkuð að frétta af hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni?

Forseti hefur látið kanna það mál en Össur Skarphéðinsson mun vera upptekinn annars staðar og kemst ekki í húsið.

Herra forseti. Það er þá upplýst að hv. þm. er að sinna öðrum störfum en að taka þátt í umræðunni og mun ekki geta komið til umræðunnar núna þótt eftir því hafi verið leitað og ekkert er við því að gera en þetta liggur þá fyrir. Í þessu máli komu fram mjög sterk sjónarmið af hálfu margra um að þetta frv. bryti í bága við stjórnarskrána. Þá voru stofnuð sérstök samtök sem mig minnir að hafi heitað Samtök um óháð Ísland. Ef ég man rétt átti hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir einhvern þátt í þeim samtökum.  Ég vil fyrst rifja upp viðbrögð þáverandi stjórnarandstöðu til þess að menn hafi það til samanburðar við afstöðu stjórnarandstöðunnar núna. Fyrst nefni ég þáverandi formann Alþýðubandalagsins sem var Ólafur Ragnar Grímsson og menn kannast við. Hann gerði grein fyrir sjónarmiðum flokks síns í umræðum um þingsköp þegar umræðan um Evrópska efnahagssvæðið var að hefjast. Skyldi hann hafa farið fram á það að engin umræða færi fram um málið vegna þess að það bryti í bága við stjórnarskrána að hans mati? Skyldi hann hafa farið fram á það að málið yrði ekki tekið til umræðu? Öðru nær. Hann fór fram á að umræða um stjórnarskrárþátt málsins færi fram á svipuðum tíma og 1. umr. um málið fór fram, og að álit lögfræðinga sem komust að þeirri niðurstöðu að frv. færi í bága við stjórnarskrána yrði lagt fram á Alþingi og tekið til umfjöllunar og þakkaði forseta sérstaklega fyrir að verða við óskum um það. Annar þingmaður, sem þá var fyrir Kvennalistann, hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, tók í sama streng. Af hálfu hennar voru engar kröfur um að málið kæmi ekki fyrir og yrði ekki tekið til umræðu. Þriðji þingmaðurinn sem ég vil vitna til í þessu máli er þáv. þingflokksformaður Alþýðubandalagsins, hv. þm. Ragnar Arnalds, sem gerði grein fyrir afstöðu þingflokks síns og óskaði eftir því að stjórnarskrárþáttur málsins yrði tekinn til sérstakrar athugunar í nefnd á milli 1. og 2. umr. Engin krafa var um að málið kæmi ekki fyrir á fundum Alþingis. Ekki verður sagt um hv. þm. Ragnar Arnalds að hann hafi ekki haft vit á þessum hlutum því hann hefur lengst manna setið á Alþingi í seinni tíð og verið manna fróðastur, einmitt um stjórnarskrána og baksvið hennar. Þingflokkurinn samþykkti ekki aðeins að málið yrði tekið fyrir og rætt, heldur samþykkti hann líka að vísa málinu til nefndar. Í atkvæðagreiðslu, sem fór fram um þá vísun, kemur fram að allir þessir þingmenn þáv. stjórnarandstöðu studdu að málið færi til nefndar þrátt fyrir að þeir hefðu þá skoðun að málið bryti í bága við stjórnarskrána. Sú afstaða er ólík þeirri sem við kynnumst núna hjá þingmönnum stjórnarandstöðunnar sem neituðu að taka málið fyrir og greiddu ekki atkvæði með því að málið fengi þinglega meðferð í nefnd á milli 1. og 2. umr. Mér finnst eðlilegt að óska eftir því að núv. stjórnarandstaða rökstyðji hvers vegna sjónarmið hennar er annað en var árið 1992. Það hljóta að vera einhverjar efnislegar forsendur fyrir þessari breytingu á afstöðu því varla vilja hv. þm. að um þá verði sagt að eitthvað annað ráði viðbrögðum þeirra að þessu leyti. Þá vil ég víkja aðeins að þeim rökum sem borin voru fram af hálfu þáv. utanrrh., formanns Alþýðuflokksins, þess flokks sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson var þingflokksformaður fyrir og eru því rökin flutt m.a. í nafni hans og lýsa viðhorfum hans eins og þau voru til sams konar máls fyrir nokkrum árum. Hvað gerði hæstv. utanrrh. þegar fram komu ásakanir um að málið bryti í bága við stjórnarskrána? Jú, hann greip til þess ráðs að skipa sérfræðinganefnd, fá fjóra valinkunna lögfræðinga í nefnd til þess að skrifa greinargerð um málið. Það er reyndar sama aðferð og núv. ríkisstjórn greip til í þessu máli og sú aðferð hefur ekki beinlínis verið lofuð af hálfu stjórnarandstöðunnar. Þetta eru alveg sömu viðbrögð og þáv. utanrrh., formaður Alþýðuflokksins, greip til til að bregðast við þessu máli. Í ræðu sem þáv. utanrrh. flutti á Alþingi við 1. umr. málsins um EES segir hann, með leyfi forseta: 
             ,,Það hefur komið fram að menn eru ekki á eitt sáttir um þá niðurstöðu sem sérfræðinganefndin komst að, hvorki í röðum stjórnarandstæðinga né í röðum lögfræðinga eins og fram hefur komið. Eftir stendur að eina leiðin sem fær er að íslenskri stjórnskipun til þess að fá hlutlaust álit í þessu máli er sú leið sem þegar hefur verið farin.`` Hann segir enn fremur, með leyfi forseta: ,,Að íslenskum rétti er það dómsmál, að lokinni lagasetningu, eina leiðin til að fá endanlega niðurstöðu í ágreining af þessum toga.`` Hann vísar sem sé til þess að þegar mönnum beri ekki saman um hvort tiltekið þingmál brjóti í bága við stjórnarskrána eða ekki sé engin önnur leið fær en að þingmenn geri upp við sig, greiði um það atkvæði eins og þeir telja að rétt sé og síðan verði dómstólar að skera úr um hvað rétt er að lokum. Hann vitnar í ummæli þáv. hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, með leyfi forseta: ,,... sagði eftir að álit sérfræðinganefndarinnar lá fyrir að Alþingi yrði að taka pólitíska afstöðu til ólíks mats einstakra lögfræðinga í þessu máli.`` Með öðrum orðum, þáv. formaður Alþýðuflokksins lýsti því þannig hvernig menn gætu brugðist við í ágreiningi af þessum toga. Þetta er nákvæmlega sú leið sem menn bregðast við í þessu máli nú þannig að það er sambærilegur ferill er í málinu núna og var árin 1992 og 1993. Það sem hefur breyst er afstaða hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar sem er önnur núna en var þá. Þess vegna óskaði ég eftir því að þingmaðurinn yrði viðstaddur svo hann gæti útskýrt það fyrir hvers vegna afstaða hans er önnur. Hvaða rök færir hann fyrir því að umdeilt mál að þessu leytinu til eigi að hafa aðra meðferð núna en það umdeilda mál hafði sem hann stóð að á sínum tíma? Það liggur fyrir, herra forseti, að við fáum ekki svar við því hjá hv. þm., formanni Samfylkingarinnar. Kannski vefst fyrir honum að færa fram frambærileg rök viðhorfsbreytingu sinni til stuðnings.  Nú vil ég víkja að máli sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon var viðriðinn á sínum tíma. En áður en ég vík frá formanni Samfylkingarinnar vil ég líka rifja upp annað mál sem var til umræðu fyrir rúmum tveimur árum og var umdeilt, einmitt að þessu leytinu til og hv. þm. Össur Skarphéðinsson hélt því fram að bryti í bága við stjórnarskrána. Það mál var breyting á lögum um almannatryggingar sem fór að sjálfsögðu til heilbr.- og trn. Hver skyldi hafa verið formaður í þeirri nefnd? Það var umræddur þingmaður Össur Skarphéðinsson sem tók við málinu til þinglegrar meðferðar, vann það og skilaði því af sér, tók fullan þátt í afgreiðslu málsins og lét hvergi steyta á í viðbrögðum sínum varðandi meðferð málins í gegnum þingið og er það þó sambærilegt að þessu leytinu til og það mál sem við erum að ræða núna og hv. þm. Össur Skarphéðinsson telur að eigi ekki einu sinni að taka til umræðu. Rétt er að rifja upp ummæli þingmannsins í desember 1998 um þetta umrædda mál, með leyfi forseta: ,,Hér er um að ræða ívilnanir sem ríkisstjórnin er að leggja til og stjórnarandstaðan leggst ekki gegn því. Hins vegar hefur það komið skýrt fram í máli okkar og við höfum fært rök fyrir því að hér er um að ræða brot á mannréttindum og þess vegna munum við ekki taka þátt í þessari atkvæðagreiðslu heldur sitja hjá.`` Með öðrum orðum, þegar hann taldi þá að um brot á stjórnarskránni væri að ræða, eða mannréttindabrot eins og hann orðaði það, gerði hann ekki kröfu um að málið kæmi ekki til umræðu heldur sá um hina þinglegu meðferð málsins í nefnd sem formaður heilbr.- og trn. og sat hjá, greiddi ekki atkvæði á móti, heldur sat hjá um málið þó um mannréttindabrot væri að ræða. Það er alveg ljóst að í þessum tveimur málum hefur formaður Samfylkingarinnar brugðist allt öðruvísi við en hann gerir núna. Ég tel nauðsynlegt, herra forseti, að hann geri grein fyrir því hvers vegna viðbrögðin núna eru öðruvísi en þau voru í hinum málunum tveimur.  Þetta er einmitt þingmaðurinn sem ásamt fleirum hefur verið að ásaka stjórnarliða um að bera vísvitandi fram frv. sem felur í sér mannréttindabrot, þ.e. að ásaka menn um óheilindi. Þess vegna er enn ríkari ástæða til að þingmaðurinn geri grein fyrir því hvers vegna hann breytir um skoðun í þessu máli og telur annað eiga við nú en áður átti við fyrir tveimur árum og þegar hann var sjálfur stjórnarliði. Mig langar að rifja upp annað mál sem var mjög umrætt í þingsölum vegna þess að það var talið brot á stjórnarskránni, ekki bara á einni grein hennar, heldur fjórum greinum hennar. Málið var líka mjög umrætt í þjóðfélaginu og bar alllengi hátt í pólitískri umræðu. Það eru bráðabirgðalög sem ríkisstjórnin setti í kjölfar dóms, Félagsdóms, í máli BMHR árið 1990. Þá sat hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon í ríkisstjórn. Ég vil rifja það upp að nú segir hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon að mál sem er umdeilt að því leyti til að sumir telja það brot á stjórnarskránni, eigi ekki að taka fyrir á Alþingi og eigi ekki einu sinni að koma til umræðu og velur mönnum hin stærstu orð fyrir að flytja mál af þessum toga. Mér finnst því einmitt rétt að rifja upp afstöðu sama þingmanns til þessara bráðabirgðalaga. Til þess að gera málið einfalt og til þess að lýsa skoðunum hv. þm. á þeim tíma þegar hann var ráðherra er rétt að rekja þær röksemdir sem komu fram af hálfu stjórnarliðsins þá í þinglegri meðferð málsins. Það var sérstaklega umdeilt að verið væri að setja bráðabirgðalög á dóm. Það hafði fallið dómur Félagsdóms sem er endanlegur dómur í viðfangsefnum sínum og sambærilegur Hæstarétti. Dómur hafði fallið og þáv. ríkisstjórn brást við með því að setja bráðabirgðalög og samtök þeirra launþega sem málið varðaði voru mjög ósátt við og reyndar miklu fleiri og töldu að ekki ætti að setja lög á dóm til að breyta efnisniðurstöðu dóms. Þetta voru sjónarmiðin sem þá voru flutt. Þá var hv. þm. Steingrímur Sigfússon ráðherra. Við skulum heyra hver rökin voru gegn þessu. Hver voru rök þáv. ríkisstjórnar?  ,,Jafnframt er rétt að vekja sérstaka athygli á þeim útbreidda misskilningi að bráðabirgðalögin hafi numið úr gildi niðurstöður Félagsdóms. Þeim niðurstöðum er í engu raskað. Eftir að niðurstöður Félagsdóms lágu fyrir var hins vegar hluta samnings BHMR og fjármálaráðherra breytt með lögum þannig að greiðslur féllu niður frá 1. september 1990. Það þýðir hins vegar ekki að niðurstöðum Félagsdóms sé breytt heldur þeirri réttarheimild sem greiðsluskylda studdist við.`` Þetta voru röksemdir sem fluttar voru þá af hálfu þáv. stjórnarmeirihluta á Alþingi. Í þessu nál. segir líka, með leyfi forseta: ,,Ekki verður fallist á það með stefnanda að löggjafinn sé bundinn til frambúðar við það réttarástand, sem dómstólar hafa kveðið á um að sé gildandi réttur, er dómur gekk. Löggjafinn hefur óumdeilanlega vald til að breyta gildandi rétti. Í 2. gr. stjórnarskrárinnar felst ekki það hlutverk eða staða dómsvalds að þegar dómstóll hafi kveðið upp dóm sé þar með komin óbreytanleg niðurstaða til frambúðar sem önnur grein ríkisvaldsins, þ.e. löggjafarvald fái ekki hróflað við.`` Þetta var afstaða sem borin var fram sem fullgild rök á þeim tíma að Alþingi hafi heimild til að breyta tilteknu ástandi jafnvel þótt dómur hafi fallið. Ég held að það væri fróðlegt að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon skýrði fyrir okkur af hverju hann og ríkisstjórnin sem hann sat í taldi rétt að setja bráðabirgðalög og bregðast við dómi Félagsdóms með þeim hætti en telur núna að frv. sem er viðbrögð við dómi eigi ekki að koma fyrir Alþingi til umræðu. Mér finnst dálítið vanta á skýringar í þessum efnum. Fróðlegt verður fróðlegt að heyra hvaða röksemdir koma fram til þess að skýra þau mismunandi sjónarmið sem hv. þm. hefur komið fram með í þessum tveimur eðlislíku málum. Manni verður auðvitað hugsað til þess að það eina sem er öðruvísi nú en þá er að hv. þm. er í stjórnarandstöðu en ekki í ríkisstjórn og hvort það geti virkilega mótað afstöðu hans til málsins hvort hann hafi þá hagsmuni að verja að verja eigin stöðu í ríkisstjórn. 
             Ég heyri það að hv. þm. er eitthvað viðkvæmur fyrir þessu og það er svo sem ekkert að furða. Það þarf töluverða leikfimi, held ég, til að hv. þm. geti útskýrt þessa afstöðu sína núna og þá. Eins og menn þekkja voru viðbrögð þingmannsins fyrr í vikunni allt önnur en hann hefur talið bæði í EES-málinu og þessu máli, að bregðast ætti við á Alþingi við umdeildum málum af þessum toga. Herra forseti. Það er nauðsynlegt að ræða margt í þessum dómi og eðlilegt að skoðanir séu skiptar. Það eitt held ég að menn geti orðið sammála um þegar hann er lesinn að hann er ekki mjög afdráttarlaus. Margt í þessum dómi er ekki fyllilega skýrt. Hann minnir mig að mörgu leyti á Valdimarsdóminn sem féll í desember 1998 að því leytinu til að hann var ekki nægilega skýr í umdeildum atriðum sem leiddi auðvitað til þess að menn lögðu mismunandi skilning í lykilatriði sem dómurinn fjallaði um. Það skýrðist ekki fyrr en með öðrum dómi Hæstaréttar síðar hvað Hæstiréttur átti í raun við. Ég vil þó segja að ég er þeirrar skoðunar eftir að hafa lesið þennan dóm eins og vafalaust allir aðrir þingmenn að dómurinn hafi ekki verið að fella þann úrskurð að tekjutenging við tekjur maka væri fortakslaust óheimil. Það var skilningur minn á textanum eftir á hafa lesið hann yfir að það sem væri að mati Hæstaréttar óheimilt væri tekjutengingin með þeim hætti sem kveður á um í 5. mgr. 17. gr. laganna. Ég tel það skipta dálitlu máli að menn verji það sjónarmið að löggjafinn hafi svigrúm til þess að ákveða hluti af þessu tagi. Ég tel að þau viðhorf sem stjórnarandstæðingar og ýmsir fleiri hafa lýst, að það hafi verið niðurstaða Hæstaréttar að óheimilt sé til frambúðar að tengja tekjutryggingu við tekjur maka, séu þess eðlis að það hafi alvarlegar afleiðingar fyrir svigrúm löggjafans ef það er rétt. Þess vegna held ég að það skipti verulegu máli að standa þannig að afgreiðslu málsins að menn festist ekki í þeirri nauðhyggju að Hæstiréttur hafi kveðið upp úrskurð sem bindi hendur löggjafans hvað þetta varðar um ókomna tíð. Það skiptir m.a. máli vegna þess að umfang málsins er af mörgum talið miklu meira en það fjallar beinlínis um. Þannig hafa komið fram mjög ákveðnar kröfur frá ellilífeyrisþegum eða fulltrúum samtaka þeirra sem telja að dómurinn nái einnig yfir félagsmenn þeirra og það hefur líka komið fram frá fulltrúum námsmanna sem hafa haldið því fram að dómurinn þýddi að tekjutenging við tekjur maka hvað varðar námslán væri eftir þetta óheimil. Það er því margt undir þegar menn fjalla um þetta mál og ef þetta sjónarmið sem deilt er um fellur á þann veg sem stjórnarandstaðan telur að sé þá hefur greinilega mjög þrengst að svigrúmi löggjafans til að ákvarða þessa hluti. Mér finnst skýrast til stuðnings því að það hafi ekki verið viðhorf Hæstaréttar að þrengja þetta svigrúm það sem fram kemur í útdrætti dómsins sem Hæstiréttur hefur látið taka saman. Þar kemur mjög skýrt fram að það sé svigrúm almenna löggjafans til að leggja mat á þessa hluti. En dómurinn tekur sér hins vegar það á hendur að leggja mat á lágmark, hvort tiltekið ástand uppfylli lágmarksskilyrði, kveður upp úr með það en að öðru leyti ekki hvert lágmarkið ætti að vera og enn síður hvert hámarkið ætti að vera. Ég vek athygli á því að hvergi er fjallað um fjárhæðir í dómi Hæstaréttar þannig að það verður ekki dregin af honum nein niðurstaða um að tiltekin fjárhæð sé að mati Hæstaréttar sú rétta. Það sem menn hafa til viðmiðunar er lágmarkið sem er grunnlífeyririnn, rúmar 18 þús. kr., og að samkvæmt kröfunum er hámarkið 51 þús. kr. sem er full tekjutrygging. Það hafa menn svona til viðmiðunar án þess beinlínis að hafa neina vissu fyrir því hvað Hæstiréttur metur sjálfur sem tölu enda setur hann ekki fram neitt sjónarmið um það. Það þarf líka að hafa í huga þegar menn meta þetta mál að hagur þeirra sem málið varðar er töluvert betri en hagur öryrkja almennt. Það hefur t.d. komið fram að meðaltekjur einhleypra öryrkja eru um 85 þús. kr. á mánuði. En miðað við þær reglur sem voru í gildi fyrir dóminn byrjaði ekki tekjutrygging öryrkja í hjúskap að skerðast fyrr en heimilistekjur voru orðnar 1.611 þús. kr. þannig að að viðbættum bótunum voru heimilistekjurnar liðlega 2,2 millj. kr. Öryrkjar í hjúskap sem eru undir þessum fjárhæðum fá allir fulla tekjutryggingu. Þá fyrst fer tekjutryggingarhluti bótanna að skerðast þegar sameiginlegar tekjur eru komnar yfir þetta mark, 2,2 millj. kr. og skerðast síðan þar til að sameiginlegar tekjur eru komnar upp í 3,3 milljónir. Þá fyrst er tekjutryggingin komin niður í núll, þ.e. þegar sameiginlegar tekjur hjóna eru orðnar 3,3 millj. kr. eða nærri 300 þúsundum á mánuði. Það er nú töluverður munur á efnahag þessa hóps sem málið varðar og einhleypra öryrkja sem eru með um 85 þús. kr. á mánuði. Ég tel sjálfur miklu eðlilegra að stjórnvöld leitist við að bæta efnahag og stöðu þeirra sem eru miklu lakar settir en sá hópur sem stendur þó þetta vel að vígi. Ég hef þá pólitísku skoðun að það eigi að verja fé ríkisins með þeim hætti að fyrst eigi að bæta hjá þeim sem hafa lítið áður en menn fara að bæta við hjá þeim sem eru á bilinu 2,2 millj. kr. til 3,3 millj. kr.

... hlutabréfagróðann.

Þú varst ekki þeirrar skoðunar við fjárlagaafgreiðslu. Þú felldir hér tillögu um að bæta hag þeirra lægst settu.

Já, já, það má nú margt segja um þessa fjárlagaafgreiðslu og tillögur sem þá voru fluttar af hálfu stjórnarandstöðunnar eins og gengur. Þannig er nú staða málsins. Ég held að menn eigi auðvitað að vanda sig í þessu máli þannig að þeir loki sig ekki um of inni í þeim möguleikum sem þeir geta haft til þess að færa fjármagn til þess hóps, hvort sem það eru öryrkjar eða aðrir sem hafa mjög lágar tekjur. Ég tel að menn eigi að varast að beita túlkunum á dóma sem þrengja svo að löggjafanum að menn neyðast til að dreifa peningum meira fyrst til þeirra sem hafa það skást áður en hugað er að hinum sem eru á botninum. Ég tel að þessi nauðhyggja sem menn hafa hér talað fyrir, að dómstóllinn hafi í raun ákveðið hvað menn megi gera, sé ákaflega varasöm í þessu tilliti. Síðan hefur verið mjög til álita hvort nokkuð hafi þurft að setja löggjöf. Því hefur verið haldið fram m.a. af fulltrúum stjórnarandstöðunnar að ekkert hafi þurft að bregðast við dómnum með því að setja lög um framkvæmd málsins heldur hafi bara átt að borga út. Það má töluvert ræða um þetta mál. Ef menn velja þennan skilning og segja að það eigi bara að borga út þá er næsta spurning: Hverjum á að borga? Hvað á að borga? Þá verður að lesa almannatryggingalögin í ljósi þess skilnings sem menn hafa. 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga fjallar um tekjutryggingu. Þá er fyrst rétt að minna menn á, af því hér er sífellt talað um skerðingu, að löggjöfin er þannig uppbyggð að í fyrsta lagi er grunnlífeyrir sem allir fá, allir sem falla undir þessa grein, 18.424 kr. í dag. Síðar kemur í 5. mgr. að því er bætt við sem heitir tekjutrygging með þeim hætti að þeir sem eru undir tilgreindum heimilistekjum, sem eru 1.611 þúsund, fá fulla tekjutryggingu. Það er ekki skerðingarákvæði. Það er viðbótarákvæði. Síðan þegar tekjurnar hækka, heimilistekjurnar hækka, er dregið úr hvað menn fá mikið í tekjutryggingu þannig að tekjutryggingin lækkar með vaxandi tekjum vegna þess að það hefur verið almenn samstaða meðal íslenskra stjórnmálaflokka, líklega alveg frá 1937 eða 1936 þegar lögin eru fyrst sett, að hafa þetta með þessum hætti, að þeir sem hafa lítið eigi að fá fulla uppbót og þeir sem hafa meira eigi að hafa minni uppbót. Það er ekki skerðing. Það eru uppbætur, trygging. Hér er stöðugt rætt um málið eins og tekjutrygging sé grunnlífeyrir og svo sé verið að finna einhverjar reglur til að koma í veg fyrir að fólk fái þennan grunnlífeyri, eins og þetta er skilið. Þetta er bara algjörlega rangt og nauðsynlegt að leiðrétta þennan málflutning, nema menn hafi skipt um skoðun og telji að það eigi ekki að vera þannig að þeir sem hafa lágar tekjur fái tiltekna fjárhæð og þeir sem hafi meiri tekjur fái minni fjárhæð. Hafi menn skipt um pólitískt sjónarmið í þessum efnum þá er rétt að þeir geri grein fyrir því. Mér heyrist satt að segja á sjónarmiðum þeim sem hér hafa komið fram af hálfu stjórnarandstöðunnar að hún sé á þeirri skoðun að allir eigi að fá jafnmikið án tillits til þess hvaða tekjur þeir hafa. Meðal annars hefur þetta komið fram hjá Samfylkingunni varðandi barnabætur. Ég man ekki betur en að það hafi komið fram hjá talsmanni Samfylkingarinnar fyrir síðustu alþingiskosningar að barnabætur ættu að vera óháðar tekjum. Ég verð þá leiðréttur af þingmönnum Samfylkingarinnar ef mig misminnir í þessu efni. En ég held einmitt að þessi pólitísku viðhorf séu mjög að ryðja sér til rúms. Ég hef t.d. heyrt þau hjá embættismönnum hjá Alþýðusambandi Íslands sem ég hef átt viðræður við. Þeir tala fyrir því að bætur eins og barnabætur eigi allir að fá án tillits til tekna sinna. Mér finnst nefnilega glitta í það sjónarmið, það hentistefnusjónarmið sem að baki liggur, vegna þess að tekjudreifingin hefur breyst á undanförnum áratugum og töluverður hluti íslenskra launþega hefur góð laun, að þeir flokkar sem halda þessu fram séu að reyna að tryggja sér atkvæði þeirra með því að bjóða þeim bætur. Mér finnst glitta dálítið í þessi sjónarmið, slík pólitísk hentistefnusjónarmið, til þess að eiga skírskotun til betur launaða hlutans í launastétt. Ég held að á næstu árum muni pólitísk átök snúast einmitt um þetta, hvar flokkarnir ætla að staðsetja sig að þessu leyti til. Og það leynir sér ekki að stjórnarandstaðan hefur valið, að mínu viti, að veðja á þessa pólitísku útgerð, að bjóða öllum, háum og lágum, jafnmikið úr ríkissjóði. Og svo segja menn: Ja, svo þarf að fjármagna þetta þá gerum við það bara með einhverjum breytilegum tekjuskatti. Ég held að átökin íslenskri pólitík muni snúast um þetta á næstu árum. Það á svo eftir að koma í ljós hvort ég reynist sannspár að þessu leytinu til eða ekki. En þetta hefur mér fundist vera að breytast mjög á undanförnum árum. Herra forseti. Þá held ég að ég fari svona að draga saman. Ég hef komið því á framfæri sem ég taldi nauðsynlegt að minna á, bæði sjónarmiðum sem varða málið sjálft, efnisleg atriði í því, og vikið að viðhorfum forustumanna stjórnarandstöðunnar sem að mínu viti hafa snúið við blaðinu í viðbrögðum sínum á málum sem að þeirra mati lúta að stjórnarskránni og ganga á svig við hana. En varðandi það ef greiða á út án lagasetningar þá verður það eitt greitt út, þ.e. ef skerðingaráhrif 5. mgr. 17. gr. hafa verið þurrkuð út þá er bara hægt að greiða út fulla tekjutryggingu. Það fá þeir sem eru undir tilgreindum mörkum og þeir hafa haft það hingað til þannig að hjá þeim verður engin breyting. Telji menn að skerðingarákvæðin séu algjörlega úr gildi fallin þá er ekki hægt að greiða neinum minna en fulla tekjutryggingu og það ákvæði greinarinnar sem er óumdeilanlega í gildi er að það er skilyrt því að heimilistekjur séu undir tilgreindum mörkum. Fari heimilistekjur yfir þau mörk þá greiðist engin tekjutrygging. Þannig að ef fylgja átti því eftir að greiða út án lagasetningar þá mundu allir þeir sem hingað til hafa fengið skerta tekjutryggingu ekki fá neitt. Krafa stjórnarandstöðunnar um útgreiðslu án lagasetningar var því krafa um að allir þeir sem hingað til hafa fengið skerta tekjutryggingu fengju ekki neitt. Hún hefði ekki leitt neitt annað af sér. Viðbrögð þeirra ganga því miklu lengra frá dómnum en þeir telja að frv. stjórnarflokkanna gangi. Þetta held ég að sé nauðsynlegt, herra forseti, að liggi ljóst fyrir svo að menn velkist ekki í vafa um það að viðbrögð stjórnarandstöðunnar voru fyrst og fremst ómálaefnaleg og upphlaupskennd viðbrögð.

Herra forseti. Það er stórkostlega gaman að heyra hv. þm. Kristin H. Gunnarsson, þann hinn sama og steig ölduna sumarið og haustið 1998 og velti því fyrir sér hver af tveimur, jafnvel þremur flokkum sem til greina kæmu væri nú líklegastur til að skila honum inn á þing á Vestfjörðum, koma svo hér og eyða svo til öllum ræðutíma sínum í að reyna að sanna að aðrir stjórnmálamenn séu ekki sjálfum sér samkvæmir. Um hæstaréttardóm þann sem hér á við og það frv. sem honum tengist er það að segja að hann er ósambærilegur þeim málum öðrum sem hv. þm. talaði hér um --- og þá hefði nú hæstv. utanrrh. haft ástæðu til að kalla fram í því hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson fór um víðan völl og langt aftur í söguna --- því að í þessu tilviki liggur fyrir dómur Hæstaréttar um að tiltekin löggjöf hafi brotið ákvæði stjórnarskrárinnar. Það er ósambærilegt hinum málunum þar sem því var í hvorugu tilvikinu til að dreifa. Og það er í framhaldi af þeim dómi sem við tökumst hér á um hvort viðbrögðin séu fullnægjandi og hann liggur fyrir og hann er staðreynd þó að stjórnarliðar reyni að láta það hverfa út úr umræðunni. En hæstaréttardómurinn er staðreynd hvort sem mönnum líkar betur eða verr. Hann féll á þá leið að þessi lagaákvæði frá því í desember 1998 brytu í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar. Og undan þessu komast menn ekki hvernig sem þeir reyna að þvæla um málin og tala um allt annað en kjarnaatriðið sem er auðvitað þetta. Með þennan dóm eru menn á bakinu. En tilburðir stjórnarliða til þess að reyna að færa umræðuna yfir í að snúast um allt annað eru auðvitað alveg skiljanlegir og ljósir svo maður tali nú ekki um stöðu þess hæstv. ráðherra sem ber stjórnskipulega ábyrgð á því að þessi stjórnarskrárbrot hafa viðgengist. Síðan var náttúrlega dálítið skemmtilegt að heyra hv. þm. barma sér undan því að hiti hefði verið í umræðunni og einhver frammíköll og það hefði sérstaklega bitnað á framsóknarmönnum, sem væntanlega er þá vegna þess að þeir kunna lítið við slíkt að eiga.

Herra forseti. Það er alveg ljóst að dómur liggur fyrir og við því er brugðist. Þess vegna er þessi umræða að það er verið að ræða viðbrögð við dómnum, frv. sem lagt hefur verið fram til þess að fara að dómnum. Árið 1990, sem ég rifjaði upp, þegar hv. þm. sat í ríkisstjórn féll dómur líka. Þá stóð þingmaðurinn að því að setja bráðabirgðalög til að ógilda áhrif dómsins. Þá voru ekki hróp um stjórnarskrárbrot. Þá voru ekki hróp um að það mætti ekki taka málið til umræðu á Alþingi. Þá sat hv. þm. og hélt í sinn ráðherrastól.

Herra forseti. Ég sá að hæstv. utanrrh. glotti við tönn þegar hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson var að nudda mönnum upp úr því að hafa átt aðild að svonefndu BHMR-máli á sínum tíma og allri þeirri sögu þekktri. Sá sem hér talar sat ekki einn í þeirri ríkisstjórn og fór reyndar ekki sérstaklega með það mál. Það gerðu aðrir menn.

Þú barst enga ábyrgð á ...

En ég hef aldrei skorast undan því að bera minn hlut af ábyrgðinni á því máli eins og það gekk fyrir sig. Ég bendi hv. þm. á að lesa þriðja bindi ævisögu Steingríms Hermannssonar þar sem svolítið er komið inn á aðdraganda þess máls og birtar upplýsingar um það sem ekki hafa áður komið fram á prenti og gætu verið fróðleg lesning fyrir hv. þm. Að öðru leyti er upplagt að taka þetta t.d. fyrir á fundum í þingflokki Framsfl. Þar eru enn þá nokkrir menn sem kunna vel inn á þessa sögu. En við skulum ekki láta áhugaverðar umræður um þessa hluti draga athyglina frá kjarnaatriði þessa máls, hv. þm. --- það er væntanlega ekki verið að því, er það? --- og það er sú staðreynd að þessi hæstaréttardómur liggur fyrir þar sem þessi lagasetning frá 1998, sem hv. þm. greiddi atkvæði með því að hann hafði þá nokkrum dögum áður, ef ég man rétt, ákveðið að gerast framsóknarmaður og tók það hlutverk mjög alvarlega strax frá byrjun 

Herra forseti. Þetta var athyglisverð ræða og ég verð að segja að hún virkaði á mig þannig að hún endurspeglaði mikla vanlíðan hjá þingmanninum og ég skil það vel. Hann var að bera saman mjög ólíka hluti. Það eina sem tengdi það saman sem hann var að ræða var að það hefði verið sett fram álit um að viðkomandi mál bryti í bága við stjórnarskrá. Hann nefndi lagasetninguna frá 1998 og það tengist auðvitað þessum hæstaréttardómi í dag vegna þess að 1998 kom hér fram frv. daginn áður en þingi átti að ljúka. Það fór til nefndar og fékk þessa snöggu, hraðsoðnu yfirferð í nefnd sem gerist við slíkar aðstæður. Ef ég man þetta rétt komu fram alvarlegar ábendingar um að það bryti í bága við mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar einmitt eftir yfirferð í nefndinni. En þetta getum við þurft að skoða. Það er afskaplega alvarlegt að menn skuli samt hafa sett lögin með hraði þrátt fyrir þær ábendingar. Síðan fellur hæstaréttardómur og málið kemur aftur til baka og enn berja menn hausnum við steininn. Það er það sem er að gerast. Hins vegar langar mig líka, virðulegi forseti, að nefna það af því að hér var sómamaður, Ragnar Arnalds, kallaður til sögu, að hin síðari ár hafði hann einmitt þann hátt á að greiða atkvæði um það hvort mál færu til nefndar og 2. umr. eftir því hvort hann var sammála málinu eða ekki, þannig að ef við hefðum átt að nota þá aðferð þá hefðum við í stjórnarandstöðunni e.t.v. átt að greiða atkvæði gegn því að þetta mál færi til 2. umr. en ekki bara sitja hjá. Svo vil ég sérstaklega taka það fram að formaður Samfylkingarinnar hefur verið mjög þaulsetinn í þessari umræðu og verið í þingsal eiginlega næstum því hverja mínútu. Hann þurfti að bregða sér frá núna og mér finnst ástæða til að það komi fram út af orðum þingmannsins.

Herra forseti. Mér fannst nú alveg sjálfsagt að taka til máls í þessari umræðu, sérstaklega eftir að formaður Samfylkingarinnar auglýsti eftir því í sjónvarpsþætti um helgina að ég flytti ræðu. Þess vegna finnst mér afar sérkennilegt að formaðurinn skuli svo ekki geta verið viðstaddur og hlustað á ræðuna þegar hún loksins er flutt og hann er búinn að bíða lengi. Ég verð því að lýsa yfir undrun minni á því að formaður Samfylkingarinnar skuli láta önnur störf ganga fyrir því að taka þátt í þessari umræðu. Það sem ég var sérstaklega að draga fram varðandi formann Samfylkingarinnar er að hann virðist hafa eina skoðun þegar hann er í stjórn, eins og varðandi EES-samninginn, og formaður heilbrn. eins og hann var 1998, og svo allt í einu einhverja aðra skoðun núna á sambærilegum málum.  
             Hvað gerir hann svo núna þegar þetta mál kemur inn sem hann segir líka að sé mannréttindabrot? Hann segir: ,,Það er stjórnarskrárbrot að taka það til umræðu á Alþingi.`` Það sagði maðurinn sem tók hitt málið til umræðu sem formaður nefndar og annaðist hina þinglegu meðferð málsins. Það er þetta sem ég vil fá skýringar á, hvers vegna menn venda svona úr einni skoðun yfir í aðra. Það er eins og menn snúist bara eftir vindinum, eftir því hvað þeir halda að gefi þeim best hverju sinni.

Virðulegi forseti. Hér hafa verið viðhafðir fullkomnir útúrsnúningar. Ég var einmitt að benda á að það hefði trúlega verið í nefndarumfjölluninni þennan eina dag sem málið 1998 stóð við hér á Alþingi að það kom fram það álit að það bryti í bága við stjórnarskrána. Á það var bent. En stjórnarliðið lét það náttúrlega ekki aftra sér og setti lög engu að síður. Hins vegar ætla ég að hugga þingmanninn. Hann var manaður upp í ræðustól. Það fáum við að vita núna. En hann treystir sér ekki í neina sérstaka umfjöllun um þetta mál og þess vegna fer hann í söguskýringu og ber saman aðild að alþjóðasamningum eins og EES-málið og mál sem lögmenn hafa staðfest að brjóti í bága við við stjórnarskrána. Þetta er því alveg furðulegur málflutningur. En ég get glatt hann með því að formaður Samfylkingarinnar er á mælendaskrá og mun tala við hann og svara því sem hann hefur spurt um.

Herra forseti. Ég vil nú bara leiðrétta þingmanninn til þess að taka af allan vafa um að ég tók þátt í 1. umr. málsins. En vegna afstöðu þáv. formanns heilbrn. árið 1998 er rétt að ég lesi aftur upp atkvæðaskýringu þingmannsins sem hann flutti fyrir hönd allrar stjórnarandstöðunnar, allrar, líka hv. þm. Ögmundar Jónassonar.  ,,Herra forseti. Hér er um að ræða ívilnanir sem ríkisstjórnin er að leggja til og stjórnarandstaðan leggst ekki gegn því. Hins vegar hefur það komið skýrt fram í máli okkar og við höfum fært rök fyrir því að hér er um að ræða brot á mannréttindum og þess vegna munum við ekki taka þátt í þessari atkvæðagreiðslu heldur sitja hjá.`` Þetta var hin snöfurmannlega afstaða stjórnarandstöðunnar á þeim tíma.

Herra forseti. Hin afdráttarlausa afstaða stjórnarandstöðunnar í þeirri atkvæðagreiðslu sem hv. þm. vitnar til byggði á þeirri skoðun okkar og yfirlýsingu að tenging örorkubóta við tekjur maka stæðist ekki stjórnarskrá landsins. Það hefur núna fengist staðfest fyrir dómi. Hitt langaði mig til að spyrja hv. þm. Kristin H. Gunnarsson eftir að hann er búinn að tíunda fyrir okkur hvernig tekjur öryrkja sundurgreinast, annars vegar í örorkugrunnlífeyri upp á rúmar 18 þús. kr. og hins vegar tekjutryggingu upp á rúmar 32.566 kr., ef hún er óskert. Hv. þm. varði talsverðum tíma af sinni ræðu til að réttlæta fyrir okkur að eðlilegt væri að skerða þessa upphæð með tilliti til tekna maka. Og nú vil ég spyrja hv. þm.: Finnst honum eðlilegt, og er það afstaða Framsfl., að skerða framfærslulífeyri fólks sem hefur glatað starfsorku sinni þegar makinn er langt innan við meðaltekjur á íslenskum vinnumarkaði? Þessi tekjutrygging byrjar að skerðast í rúmum 134 þús. kr. Og síðan dettur hún endanlega út, eins og þingmaðurinn rakti, í 273.448 kr., náttúrlega langt innan við það kaup sem menn fá hér í þessum sal sem eru að fá á fjórða hundrað þús. kr. á mánuði hverjum. En finnst Framsfl. eðlilegt að dæma fólk sem glatað hefur starfsorku sinni til varanlegrar fátæktar? Ég spyr: Er þetta stefna Framsfl. sem hér er verið að lýsa? Og hvernig fór Framsfl. að komast að þessari niðurstöðu? Vill hv. þm. upplýsa þingheim um það?

Herra forseti. Það er þannig samkvæmt reglunum sem giltu fyrir dóminn að hjón með sameiginlegar tekjur undir 1.611 þús. kr. á ári og annað hjónanna var örorkulífeyrisþegi, að þá fékk hann grunnlífeyri og fulla tekjutryggingu, samtals um 2 millj. og 300 þús. á ári. Þá fer að draga úr tekjutryggingunni þegar tekjurnar eru komnar yfir þetta mark. Tekjutryggingin fellur ekki alveg niður fyrr en samanlagðar heimilistekjur og bætur eru orðnar um 3,3 milljónir á ári. Varðandi þá leið sem valin hefur verið í frv., að setja lágmark á það hvað full tekjutrygging getur skerst, þá þýðir hún að sameiginlegar tekjur hjóna að viðbættum bótum fara aldrei niður fyrir 195 þús. á mánuði.

Sameiginlegar tekjur.

Og þó að makinn hafi hærri tekjur þá skerðir það ekki þennan grunn sem örorkulífeyrisþeginn hefur. Ég vil því segja, herra forseti, þó að ég ætli ekkert að halda því fram að menn séu ofhaldnir af því sem þeir hafa, fjarri því, þá finnst mér að fólk sem hefur 85 þús. að meðaltali á mánuði hafi það verra en þessi hópur sem frv. fjallar um.

Herra forseti. Auðvitað er Framsfl. að halda því fram að fólk sé ofhaldið ella væri þessi tekjutrygging ekki skert eins og Framsfl. er að berjast fyrir að fá hér staðfest í þinginu. Þetta er staðreynd. Og ég spyr: Hvar hefur það verið rætt á vettvangi þessa flokks að það sé réttlætanlegt að dæma fólk sem tapað hefur starfsorku sinni til varanlegrar fátæktar? Og ég vil beina enn annarri spurningu til hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar. Hvar var það rætt í Framsfl. og hvenær að rétt væri að beita fyrningarreglum til hins ýtrasta til að öryrkjar fengju það sem þeim réttilega ber? Og hvernig ætlar hv. þm. að réttlæta það að þessir peningar verði hafðir af öryrkjum eins og ríkisstjórnin ætlar að gera með því frv. sem hér er til umfjöllunar?

Herra forseti. Það mætti halda eftir ræðu hv. þm. Ögmundar Jónassonar að það væri verið að skerða kjör öryrkja frá því sem verið hefur.

Já, frá dómnum.

Því er auðvitað víðs fjarri.

Nei.

Ástandið eftir að frv. hefur verið samþykkt, ef það verður samþykkt óbreytt, verður þannig að sá hópur öryrkja sem málið fjallar um fær meira en hann hafði fyrir dóm þannig að það er ekki verið að skerða það ástand heldur að bæta við. Hv. þm. telur að það hafi átt að bæta meiru við og það er auðvitað sjónarmið út af fyrir sig. En við teljum eðlilegt að ríkisvaldið nýti það svigrúm sem það hefur til að bæta kjör þess fólks sem hefur minnst. 

Það gerið þið ekki.

Það væri heldur til bóta, þar sem andsvaratíminn er aðeins ein mínúta, ef ræðumenn fengju að tala truflunarlítið.

Herra forseti. Þetta hefur nú verið allmikil umræða nú þegar. Hún hófst í morgun með því að mælt var fyrir nál. meiri hluta og minni hluta. Ég vil segja fyrir mitt leyti að ég get vísað í nál. minni hlutans hvað varðar þann ítarlega lögfræðilega rökstuðning sem þar er fram settur með mjög greinargóðum hætti. Ég leyfi mér enn að bera aðeins saman þessi tvö nál., annað frá meiri hlutanum þar sem farið er afar fljótt yfir sögu og ekki svo mikið sem haft fyrir því að reyna að rökstyðja sum kjarnaatriði málsins eins og það hvernig upphæðin upp á 43 þús. kr. rúmar er fundin út, og hins vegar þetta mjög svo ítarlega nál. minni hlutans sem hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir mælti fyrir í morgun þar sem á mjög sannfærandi hátt er farið yfir þær lagalegu röksemdir sem við færum fyrir því í minni hlutanum að frv. feli ekki í sér fullnægjandi viðbrögð við dómi Hæstaréttar. Herra forseti. Ég ætla þó tímans vegna ekki að rökræða mikið um þessi lögfræðilegu álitamál frekar enda er þetta mál að sjálfsögðu ekki síður spurning um siðferði og pólitík en einungis lögfræði. Ég mun þó aðeins í lokin koma aftur að einu atriði sem í raun er kjarnaatriði í allri framgöngu hæstv. ríkisstjórnar, þ.e. túlkun á einni einustu setningu, þremur orðum einnar setningar í reifun Hæstaréttar, ekki í sjálfu dómsorðinu þó ranglega sé látið að því liggja í sérfræðingaskýrslunni að þau orð, lykilorðin ,,með þeim hætti`` séu í dómsorðinu sem er ekki. En ég mun koma að því í lokin og það tengist almennri óvissu í tengslum við afgreiðslu þessa máls. Það sem mér finnst ekki hafa fengið nægjanlega athygli er sú lagaóvissa og réttaróvissa sem augljóslega er fyrir hendi hvað sem hver segir og hvað sem mönnum sýnist um það. Hún er til staðar og þá koma upp þær spurningar sem tengjast því hvernig beri að fara með slíkan vafa. Ef menn yrðu sammála um þó ekki væri nema það eitt að það væri þó í öllu falli líklegt að þarna væri verulegur vafi, hvernig vilja menn þá meðhöndla hann og hver á að njóta hans í þessu tilviki? Það er atriði sem lítið hefur verið rætt hér en ætti kannski að gera, hvort það sé stjórnarskráin eða skilningur hæstv. forsrh. á dómnum sem eigi að njóta vafans. Herra forseti. Í öðru lagi eru það viðbörgð hæstv. ríkisstjórnar. Ég hef mikið hugsað um það þessa sólarhringa hvernig víðsýn, sanngjörn og réttlát ríkisstjórn eða stjórn undir slíkri forustu í þróuðu réttarríki hefði  Eiga menn þá ekki að taka slíkt alvarlega? Jú. Á mönnum ekki að vera nokkuð brugðið? Jú. Hvað er eðlilegt að gera fyrir það fyrsta? Á hverju hefði ríkisstjórnin átti að byrja?  En það var ekki það sem þeir gerðu. Það var ekki fyrsta hugsun ríkisstjórnarinnar að reyna að fá í gang samtöl og viðræður um það hvernig menn ynnu úr hlutunum. Nei. Þeir töluðu ekki einu orði við samtök öryrkja eða lögmann þeirra sem hefði þó verið eðlilegt við þessar aðstæður. Í öðru lagi átti ríkisstjórnin að sjálfsögðu að tryggja það með því að hafa samband við Tryggingastofnun ríkisins að hún greiddi þeim hópi sem dómurinn tók til út óskerta tekjutryggingu frá og með dómnum. En hvað gerði ríkisstjórnin? Hún gerði ekki það. Nei, hún gerði það gagnstæða eins og í fyrra tilvikinu. Hún hafði samband við Tryggingastofnun til þess að taka af henni völdin og tryggja að hún greiddi ekki út. Það liggur fyrir. Aftur gerði því þessi ríkisstjórn algjörlega það öfuga í stöðunni borið saman við það sem maður hefði ætlast til að víðsýn og réttlát stjórnvöld sem tækju skyldur sínar alvarlega og vildu reyna að bæta fyrir brot sitt hefðu átt að gera. Í þriðja lagi átti ríkisstjórnin að segja: ,,Við biðjum svo um biðlund á meðan þær ráðstafanir aðrar sem við teljum nauðsynlegt að gera eru undirbúnar. Og við biðjum um samstarf um þær ráðstafanir. Við viljum fá samtök öryrkja og eftir atvikum fleiri aðila með okkur í að skoða hvernig svo sé eðlilegt að fara í gegnum almannatryggingalöggjöfina og fara yfir það hvaða afleiddi réttur af þessum dómi geti skapast til handa öðrum.`` Eðilegast og best hefði auðvitað verið að kalla heilbrn. Alþingis til og fá henni líka hlutverk í þessum efnum þannig að í stjórnsýslunni hefðu menn farið sameiginlega yfir það verkefni og reynt að hafa um það eins gott samstarf og kostur var að vinna úr stöðunni. Ég er alveg viss um að ef ríkisstjórnin hefði gert þetta hefði hún komist í mun skárra ljós í málinu strax þá þegar. En það var ekki þetta sem hún gerði. Hún talaði ekki við Öryrkjabandalagið. Hún tók völdin af Tryggingastofnun ríkisins og tryggingaráði þannig að færa má fyrir því sterk rök --- og auðvitað heilbrrh. sem var afmunstraður og hæstv. háyfirráðherra, forsrh., tók í raun og veru við heilbrrn. þessa daga frammi fyrir alþjóð --- að þar hafi ríkisstjórninni orðið enn eitt atriðið á vegna þess að í raun og veru er ákvæðum laga um Tryggingastofnun ríkisins og hlutverk stofnunarinnar og tryggingaráðs ýtt til hliðar og komið er í veg fyrir að þeir aðilar sinni lögbundnum stjórnskipulegum skyldum sínum sem eru að greiða út bætur samkvæmt lögum og rétti eins og hann er túlkaður á hverjum tíma. Í þriðja lagi skipaði svo ríkisstjórnin hina frægu flokkspólitísku sérfræðinganefnd og hafnaði þar með öllu samstarfi við alla um að vinna úr málinu. Ég verð því að segja það, herra forseti, að viðbrögð ríkisstjórnarinnar eru að mínu mati, burt séð frá innihaldi mála og ágreiningi um það síðan hvernig til er að takast í þessu frv., skólabókardæmi þar sem allt er gert vitlaust, þar sem allt er gert öðruvísi en menn sem tækju hlutina alvarlega og vildu reyna að vanda sig og vinna vel úr málunum hefðu átt að gera. Þetta blasir við öllum, það sjá það allir. Ég er sannfærður um að það er þetta sem hefur farið verst í þjóðina og valdið því að almenningsálitið er jafnyfirgnæfandi mótsnúið ríkisstjórninni í þessu máli og raun ber vitni. Það er ekki af því að þjóðin hafi misskilið eitt eða neitt í þessum málum svona upp til hópa. Það er af því að öll framganga ríkisstjórnarinnar er eins fautaleg í þessu máli og nokkur kostur er. Auðvelt er að sýna fram á það með því að fara svona yfir það eins og ég tel mig hafa verið að gera hér. Hver urðu svo viðbrögðin? Hvernig er svo það frv. sem við ræðum hér? Jú, herra forseti, það er eins níðingslegt í öllum tilvikum gagnvart þessum hópi og er hægt að láta sér til hugar koma. Það er eins fantalega haldið á hlut ríkisins í þessum samskiptum og a.m.k. ég hafði hugkvæmni til að hvarflað gæti að nokkrum manni. Einnig er hægt að fara yfir það lið fyrir lið að ríkisstjórnin velur ýtrasta fantaskap í öllum tilvikum. Í fjórum meginefnisatriðum þessa máls tekur ríkisstjórnin alls staðar þann kostinn sem er óhagstæðastur öryrkjanum og túlkaður andstætt honum. Fyrir það fyrsta velur ríkisstjórnin eða sérfræðingahópur hennar að túlka dóminn þannig að áframhaldandi tekjutenging tekjutryggingarinnar sé heimil. Það er túlkun öryrkjunum og hagsmunum þeirra í óhag sem voru þó búnir að vinna málið gegn ríkisstjórninni og fengu stefnu sína tekna til greina. Í öðru lagi ber ríkisstjórnin við fyrningu og ætlar ekki að bæta nema fjögur ár af þessu sjö ára tímabili. Það er sömuleiðis pólitísk ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að bera henni við og nokkuð borðleggjandi að mun tapast fyrir dómstólum ef einstakir öryrkjar sækja það mál. Í þriðja lagi eru lögin höfð afturvirk ef af verður. Það er sömuleiðis og að sjálfsögðu einnig í óhag þeim sem hefur þarna verið ranglega haft af undanfarin ár. Með afturvirkninni er af þvílíkri smámunasemi, þvílíkum naglaskap reynt að hafa þessar 8 þús. kr. mánaðarlega af hópnum tvö ár aftur í tímann af þeim fjórum sem á að rausnast til að bæta. Þarna er þriðja atriðið þar sem ríkisstjórnin velur að túlka þetta eins fantalega og hægt er til að klípa aðeins af. Þeir þora ekki í skerðingu á árunum tveimur þar fyrir aftan, þ.e. árunum 1997 og 1998, þau á að bæta miðað við óskerta tekjutryggingu, en nýja formúlan um 8 þús. kr. skerðinguna er notuð til að gera upp bæturnar afturvirkt tvö síðustu ár. Þriðja atriðið sem ríkisstjórnin velur að hafa eins fantalegt gagnvart hópnum og hún væntanlega hefur treyst sér til. Fjórða atriðið eru vextirnir. Þar velur ríkisstjórnin að því er best verður séð af geðþótta sínum einum að hafa vextina eins lága og stætt var á, 5,5% en ekki meðaltalsávöxtun eins og alsiða er þegar slíkir hlutir eru gerðir upp. Í öllum þessum tilvikum velur ríkisstjórnin eins mikinn fantaskap og mögulegt er. Þetta er svona. Látum vera ef við værum að takast á við eins og eitt af þessum atriðum, að deila væri um það eitt hvort þessi takmarkaða tekjutenging væri heimil áfram. En að ríkisstjórnin hefði séð sóma sinn í því að gera upp fortíðina með mannsæmandi hætti þannig að að því væri einhver lágmarksmanndómsbragur. Nei, það er ekki. Allt er túlkað þeim aðilanum í óhag sem þó er búinn að vinna málið gegn ríkisstjórninni og fá hana dæmda og fyrir hvorki meira né minna en stjórnarskrárbrot. Út í gegn er þetta á þessa hliðina. Þessi kröfuharka ríkisins, herra forseti, hefur líka verið mér mikið umhugsunarefni. Hvers vegna gengur ríkið eða stofnanir ríkisins, Tryggingastofnun, og ríkislögmaður væntanlega þar á bak við, fram með slíkri hörku gegn þessum hópi? Ég minni þar á að þetta mál er búið að vera lengi uppi af hálfu einstakra öryrkja eða samtaka þeirra og það er rangt sem menn hafa látið liggja að að algjört samkomulag hafi verið um þessa tekjutengingu fram á síðustu ár. Það er ekki svo. Strax 1988 kærði fyrsti öryrkinn þetta mál til umboðsmanns Alþingis. Sami maður, Bragi Halldórsson á Akureyri, hélt því síðan aftur áfram 1996 og sá úrskurður féll 1998. Það er í framhaldi af því og hinni dæmalausu lagasetningu ríkisstjórnarinnar í desember 1998 og meiri hluta hennar á þingi sem Öryrkjabandalagið fer svo með málið fyrir dómstólana. Eigum við að rekja okkur í gegnum þetta aftur, herra forseti, hvernig þetta er? Í öllum tilvikum beitir ríkið ýtrustu hörku í þessum samskiptum, fellst aldrei á neinar kröfur, hversu réttmætar og sanngjarnar sem þær eru og hversu augljóst sem það er að ríkið er með koltapað mál. Það liggur þegar fyrir 1998 að lagastoð skortir fyrir þessari skerðingu. Strax 1996 þegar fyrstu öryrkjarnir snúa sér til Tryggingastofnunar eða 1995 má öllum mönnum vera það ljóst enda hefur enginn lögfræðingur komið fram á sjónarsviðið á Íslandi frá því að þetta mál hóf göngu sína eftir lagasetninguna 1994 sem hefur haldið neinu öðru fram en því nema varnaraðilar ríkisstjórnar og Tryggingastofnunar að málið væri koltapað. En allan þennan tíma frá því að fyrstu öryrkjarnir fara með kröfur sínar til Tryggingastofnunar, gegnum kærur til umboðsmanns, gegnum ítrekaðar tilraunir til að fá málið tekið upp í viðræðum, gegnum héraðsdóm og í gegnum Hæstarétt, þvælist ríkið fyrir í málinu og beitir ýtrustu hörku til að varna því að öryrkjarnir nái kröfum sínum fram, er svo loksins dæmt í Hæstarétti, og ber þá við fyrningum. Þessi ótrúlega kröfuharka, þó mér sé að vísu vel kunnur sá plagsiður ríkisins að áfrýja yfirleitt endalaust málum jafnvel þó þau séu koltöpuð og gera sjaldan dómsátt, er mér nokkurt umhugsunarefni í þessum samskiptum. Eru menn stoltir af framgöngu lögmanna sinna, t.d. ríkislögmanns í þessum efnum þegar menn svo bera fyrir sig fyrninguna að lokum? Hefði ekki verið meiri manndómur að því að fallast á kröfuna þegar ljóst var strax fyrir mörgum árum að hún var augljóslega gild og ríkið mundi, ef ekki vildi betur til, verða dæmt til að greiða þetta til baka að gera það þá strax? Það er nú ekki, herra forseti, eins og ríkisvaldið sé að eiga við einhvern ósvífinn aðila sem með frekju eða yfirgangi eða í krafti þess að ætla að hafa sitt fram með hótunum eða af því að hann hafi kverkatak á einhverjum lífæðum samfélagsins, sé að þvinga fram óréttmætar kröfur. Nei, þetta eru samskipti við tiltekinn hluta af öryrkjum landsins sem ríkið velur að koma fram við af slíkri hörku sem raun ber vitni. Mér finnst mikið umhugsunarefni að ríkið skuli neyta þess gríðarlega aflsmunar sem er þarna á ferðinni í gegnum sterkar stofnanir sínar með fulla vasa fjár til að standa í málarekstri við þennan hóp og þvæla þeim áfram fyrir dómstigunum þannig að sem allra mest af því sem var ranglega tekið af mönnum verði þá fyrnt þegar ríkið verður loksins dæmt. Svona kemur málið út og það er svona sem það blasir við þessu fólki. Svo eru menn hissa á því að þeir séu ekki vinsælir þessa dagana á götum borgarinnar eða annars staðar í landinu, alveg rjúkandi hissa og sérstaklega framsóknarmenn að þjóðin skuli ekki alveg flaðra upp um þá af gleði yfir því að eiga svona snillinga við stjórnvölinn eins og hafa komið þannig fram undanfarin ár við þennan hóp landsmanna, þennan hóp þegna sinna. Svona hafa menn farið með valdið gagnvart hluta af öryrkjum í landinu. Herra forseti. Þetta veldur að mínu mati yfirgnæfandi óánægju og hneykslun þjóðarinnar með viðbrögð ríkisstjórnarinnar í málinu. Ég hef farið allvíða undanfarna daga og vikur og verið á mörgum fundum eins og hæstv. utanrrh., sem telur það til tíðinda að hafa farið á nokkra fundi á landinu á síðustu dögum, og orðið sem ég heyri oftast er hroki. Það er hroki, það er tilfinning þjóðarinnar fyrir því að yfirvöldin hafi komið fram af óvenjulegum hroka í þessu máli. Það er því miður rétt. Það er ekkert annað betra orð til á íslensku yfir þessa framgöngu ríkisstjórnarinnar en orðið hroki. Það er hrokafullt að tala ekki einu sinni við Öryrkjabandalagið þegar ríkið er búið að tapa málinu. Það er hrokafullt að taka völdin af Tryggingastofnun og tryggingaráði og banna þeim að gera það sem þeir ætluðu að fara að undirbúa að gera, að bregðast við dómnum og greiða út óskerta tekjutryggingu. Allur framgangsmáti ríkisstjórnarinnar síðan lýsir af þessu sama. Það er í öðru lagi það einfalda atriði sem ég held að þjóðin hafi alveg skilið að ríkisstjórnin er að leita leiða til að komast á svig við þennan dóm, a.m.k. að einhverjum hluta til. Þetta held ég að almenningur hafi alveg skilið, hæstv. iðnrh. Ég held að það sé ákaflega hættulegt í stjórnmálum að vera kominn í þvílíka kastþröng en láta það þá eftir sér að henda út þeim spilum að þjóðin misskilji hlutina og gráta undan því að menn séu svo óskaplega misskildir. Það er slíkur óskaplegur allsherjarmisskilningur í gangi úti um allt núna þegar ráðamenn komast í fjölmiðlana að engu tali tekur. Þetta er allt saman meira og minna einn allsherjarmisskilningur. Framsfl. er víst góður og göfugur flokkur, allt hitt er bara misskilningur.  Herra forseti. Ég held að menn krafli sig ekki svona upp úr feninu. Ég held að ríkisstjórninni væri miklu hollara að draga ákveðna lærdóma af því sem hefur gerst og líta í eigin barm og segja: Okkur urðu á mistök og við viljum reyna að bæta fyrir þau. Við höfum greinilega keyrt hér út af veginum, þjóðin er ósátt við okkur og reið. Getur það ekki verið vegna þess að við höfum gert eitthvað sem þjóðinni líkar ekki en ekki bara það að þjóðin misskilji okkur, að þetta sé allt saman misskilningur? Herra forseti. Ég held að tilraunir ríkisstjórnarinnar og talsmanna stjórnarliðsins til þess að sveigja umræðuna um þetta mál frá því sem er kjarnaatriði þess hafi mistekist og það gleður mig. Ég hef enga trú á því að ríkisstjórninni takist að fela það sem er kjarnaatriði málsins, það er dómur Hæstaréttar og undanbrögð ríkisstjórnarinnar sem falin eru í þessu frv. til að verða við honum með eðlilegum hætti. Það sem mig undrar kannski meira er það af hversu miklum vilja, að því er best verður séð, ýmsir óbreyttir stjórnarliðar ganga hér í að verja hinn vonda málstað ríkisstjórnarinnar. Sérstaklega finnst mér það merkilegt að þeir hinir sömu þingmenn og lentu í þeim ósköpum að hlíta ráðum og leiðsögn foringja sinna í desember 1998 og greiddu þeim lögum atkvæði sitt sem síðan hafa verið dæmd stangast á við stjórnarskrána, að þeir skuli ekki vera meira hugsi a.m.k. yfir þeim möguleika, svo við kveðum ekki fastar að orði fyrir þeirra hönd. Það hlýtur að hvarfla að einum og einum manni að þeir gætu lent í því að vera að endurtaka sama leikinn. Er það virkilega ekki þannig að einum og einum þingmanni stjórnarliðsins sem rétti upp hönd með þessu 1998 sé órótt núna? Langar menn í þetta aftur? Eða er þetta orðið þannig í þingflokkum stjórnarliðsins að það er bara ekkert val?

Er nokkur þeirra viðstaddur hér?


             Það er nú einn og einn maður, ein og ein hetja er hérna enn þá úr stjórnarliðinu. Ég tók eftir því, herra forseti, að þingflokkar stjórnarliðsins voru ekki hátt skrifaðir í þessu ferli. Það var ekki vandasamt og flókið atriði að fá stimplun þingflokkanna á þessari framgöngu ríkisstjórnarinnar. Einhver sagði mér að það hefði tekið hálftíma að afgreiða þetta smámál í a.m.k. öðrum þingflokknum. Og búið var að boða blaðamannafund klukkan tvö fyrripart sama dags og þingflokkunum var hóað saman í hádeginu til þess að leggja að forminu til blessun sína yfir þetta. Þetta er nokkurt umhugsunarefni því það á að heita svo að lagasetningin hér sé á ábyrgð Alþingis. En það virðist ekki hvarfla að neinum manni að þetta fái hér sjálfstæða skoðun og að einhverjir af þeim ólánssömu þingmönnum sem lentu í þeim ósköpum að samþykkja lögin 1998 og vöruðu sig ekki á því skulum við segja að varnaðarorðin þá voru réttmæt vildu nú hugsa sig vel um áður en þeir lentu mögulega í að gera það sama aftur. En það virðist ekki vera. Satt best að segja man ég ekki eftir því nú í seinni tíð að það hafi nokkurn tíma gerst og komið af því fréttir að þingflokkar stjórnarliðsins hafi neinn sjálfstæðan vilja. Ég man ekki eftir því að hafa heyrt það núna svo mánuðum skiptir að eitt einasta stjfrv. hafi stoppað andartak í þingflokkum stjórnarliðsins.  
             Ef hv. þm. vill koma hér upp og nefna dæmin um frv. sem hafi strandað í þingflokkum stjórnarliðsins þá verð ég ákaflega glaður því það væri þá til marks um að þingræðið lægi ekki jafnflatt fyrir fótum valdhöfðingjanna og ég óttast að það sé farið að gera. Ef ég ber þetta saman við ýmis dæmi frá fyrri tíð þá finnst mér að öllu hafi heldur hrakað hvað það varðar að ofríki framkvæmdarvaldsins í þessum efnum sé alltaf að verða meira og meira. Við höfum séð hvernig það birtist gagnvart aðilum í þjóðfélaginu og þó ekki, að maður skyldi ætla, aðilum sem eiga minni samúð skilið en t.d. samtök öryrkja sem framkvæmdarvaldið velur að ganga fram af þvílíkri hörku og ég gerði hér grein fyrir. Herra forseti. Að síðustu nokkur orð um vafann, um varúð og vafa í þessum efnum. Nú liggur þetta fyrir, en sem betur fer gerist það frekar sjaldan að menn standi frammi fyrir því að hafa að mati dómarans sem í þessum efnum ræður, þ.e. Hæstiréttur Íslands, orðið á þau hroðalegu mistök að setja hér lög sem standast ekki ákvæði stjórnarskrárinnar, nýtilkomin mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar sem sum hver vissulega voru áður í óskráðum rétti eða annars staðar í lögum, eins og fram hefur komið hér, en engu að síður eru í hinum nýja mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Ég skýt því hér inn að ég fagna auðvitað þeim úrskurði því ég tel að það séu tímamót, og hef áður sagt það, að félagsleg réttindi séu dæmd mönnum til handa með þeim hætti sem þarna er gert á grundvelli mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar. Þetta er hlutdeild í félagslegu tryggingakerfi landsmanna sem þarna er verið að dæma mönnum. Þess vegna er það misskilningur að mínu mati að lesa eingöngu út úr þessu spurningu um einstaklinginn og einstaklingsbundinn rétt. Þetta er það vissulega en er líka um leið geysilega mikilvægur dómur sem í rauninni undirstrikar gildi hinna félagslegu mannréttinda sem við erum búin að byggja upp í landinu. Það er ekki síður í því tilliti sem ástæða er til að fagna honum. En auðvitað fer þetta tvennt saman. Ég held, herra forseti, að málatilbúnaður hæstv. ríkisstjórnar falli um sjálfan sig á einu einasta atriði, þ.e. ég tel að Hæstiréttur hafi verið að segja að óheimilt væri að skerða tekjutryggingu öryrkja vegna tekna maka. Mér er algjörlega ómögulegt að lesa þennan dóm öðruvísi en að fá þá niðurstöðu. Ég hef enn gert áhlaup að því að lesa þetta nákvæmlega og ég minni á að sérfræðinganefndin eins og fram kemur í nál. minni hlutans gerir þau afdrifaríku mistök í rökstuðningi sínum að láta að því liggja að orðin margumtöluðu og frægu ,,á þann hátt`` séu í dómsorðinu sjálfu en svo er ekki eins og kunnugt er. Þau eru í reifun í V. kafla umfjöllunar Hæstaréttar um dóminn. Og hvað er nú líklegt að Hæstiréttur hafi verið að reyna að segja þarna? Eigum við að reyna að gera eina tilraun til þess að fara yfir það? Þetta er svo samkvæmt orðanna hljóðan, með leyfi forseta: ,,Í samræmi við það, sem að ofan greinir, er fallist á þá kröfu gagnáfrýjanda,`` --- það var Öryrkjabandalagið í þessu tilviki --- ,,að viðurkennt verði`` --- stefnan viðurkennd --- ,,að óheimilt hafi verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap frá 1. janúar 1999 á þann hátt sem gert er í 5. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998.`` Á þann hátt. Stjórnarliðið heldur því fram, sérfræðinganefndin heldur því fram og á því byggir öll nálgun ríkisstjórnarinnar að þetta vísi til upphæðar, þetta hljóti að vísa til þess að ekki megi skerða alveg svona mikið. Þetta er rangt. Þetta er andstætt málvenju og þetta er augljóslega þannig þegar betur er að gáð að þarna hlýtur að vera vísað til aðferðarinnar. Ef svo er ekki þá er Hæstiréttur að orða þetta einhvern veginn öðruvísi en hægt er að taka gilt af svo virðulegum og háum aðila. Hæstarétti hlýtur að vera ljós merking þessara orða. Það er ekki nema menn lesi annað út úr þeim en stendur samkvæmt orðanna hljóðan og eðlilegt er að túlka þetta miðað við orðabækur að hægt er að fá það út að þetta vísi til einhvers annars en aðferðarinnar. Ég fletti hér upp í orðabók, herra forseti, stundum er gripið til þess ef maður ætlar að reyna að glöggva sig á því hvað nákvæmlega felst í tiltekinni setningu eða orðum. Og ætli það gæti ekki farið svo að menn gripu til orðabóka ef þeir þyrftu að fara að skýra það hvað tiltekið orðalag merkir? Á því byggir þetta allt saman. Orðið háttur getur þýtt ýmislegt í mismunandi samsetningum eins og kunnugt er. Þar er gefin fyrsta merking og önnur merking og síðan þriðja merking sem er sú sem hér á við þegar þetta snýr að því hvernig eitthvað er gert. Í Orðabók Menningarsjóðs segir: ,,það hvernig eitthvað er eða er gert.`` Orðið háttur merkir í þessu tilviki með þeim hætti, á einhvern til tekinn hátt. Það merkir: ,,það hvernig eitthvað er eða er gert, aðferð, máti.`` Aðferð eða máti. Þegar orðið háttur er sett í þetta samhengi að eitthvað sé gert á þann hátt, með tilteknum hætti, þá merkir það aðferð eða máti. Og mér er algjörlega ómögulegt að skilja það, herra forseti, hvernig menn geta --- af því það er ekkert annars staðar í dómnum sem menn í raun og veru hafa til að undirbyggja það að þetta orðalag vísi til upphæðar, vísi til þess að það sé ekki aðferðin í 2. málsl. 5. mgr. 17. gr. sem þarna er verið að vísa til gegn því að stefnan gekk út á það að dæma aðferðina ólöglega. Samt komast snillingarnir að þeirri niðurstöðu að það sé einmitt þetta sem Hæstiréttur vísi til. Það sé ekki orðanna hljóðan sem þarna eigi að nota, það sé ekki eðlileg málvenja eða útskýringar í orðabókum sem eigi að nota, sem vísar til aðferðar, og það sé ekki krafa gagnáfrýjandans sem vann málið og fékk sína kröfu viðurkennda sem gekk út á að dæma aðferðina ólögmæta. Nei, heldur sé Hæstiréttur að segja þarna --- án þess að segja það --- að það megi áfram tekjutengja, bara ekki svona mikið. Þá hefði Hæstiréttur orðað þetta öðruvísi. Það er orðin algjörlega bjargföst sannfæring mín. Þá hefði þarna staðið ,,eins mikið og gert er`` eða ,,skerða svo mikið`` eða ,,fara svo langt niður með þennan persónulega framfærslugrunn eins og raun ber vitni``. Hæstiréttur hafði ótal möguleika til að orða þá hugsun ef hún hefði vakað fyrir honum. En hann gerir það ekki, orðar þetta þvert á móti þannig að það er ómögulegt að fá annað út úr því ef það er athugað eftir venjulegum leiðum en að þetta vísi til aðferðarinnar, þess máta, þeirrar aðferðar sem þarna er viðhöfð. Einustu rökin sem ég hef heyrt og hægt er að sækja á annan stað í reifun sjálfs dómsins er sú setning að fyrir því geti verið málefnaleg rök að taka nokkurt tillit til hjúskaparstöðu við greiðslur úr opinberum sjóðum. ,,Getur það því átt við málefnaleg rök að styðjast að gera nokkurn mun á greiðslum til einstaklinga úr opinberum sjóðum eftir því hvort viðkomandi er í sambúð eða ekki.`` Þarna er hvergi minnst á tekjutrygginguna. Það er heldur ekki hægt að sækja í þessa setningu rök fyrir því að túlka síðan orðin á þann hátt með þeim furðulega hætti og undarlega sem stjórnarliðið hefur gert. Flóknara er málið ekki, herra forseti, en það að á þeirri túlkun þessara þriggja orða byggir öll sú nálgun ríkisstjórnarinnar að heimilt sé að halda tekjutengingunni áfram og allt heila móverkið hrynur til grunna ef lagður er annar skilningur í þessi orð, sá skilningur sem augljóslega er eðlilegast að gera, að þarna sé vísað til aðferðarinnar sem stefnt var út af eða gagnáfrýjað var út af. Þá er nú ekki að verða mikið eftir, herra forseti, í þessum merkilega málatilbúnaði. Þá þetta með varúðina og vafann. Er það þá ekki þannig, herra forseti, að í öllu falli hljóti menn að viðurkenna að þetta er svo umdeilanlegt og svo mikill vafi --- þó að ég sé ekki í neinum vafa og sannfærður um að frv. stenst ekki --- þá ættu a.m.k. allir að geta viðurkennt tilvist hans. Það margir lögfræðingar hafa komið og lýst vandamálunum og mismunandi mögulegum valkostum í lögskýringum að menn tækju af þennan vafa, hefðu vaðið fyrir neðan sig og gengju þannig frá þessu að ekki þyrfti um það að deila og ekki gæti komið upp nein óvissa um það að stjórnarskráin væri virt þarna að fullu og öllu leyti. En það er eins og það sé algjört aukaatriði að við séum hérna að umgangast sjálfa stjórnarskrána og grundvallarmannréttindi í henni og ekkert sé að því að taka aftur sénsinn og láta bara vaða. Það er þá hægt að fara í mál, segja menn, eins og þar í sé réttlætingin fólgin fyrir því að stytta sér leið í vinnubrögðum og taka það ekki alvarlega að uppi eru mjög rökstudd sjónarmið í þeim efnum að ríkisstjórnin sé aftur að lenda í sama feninu með meiri hluta sínum að standa hér fyrir lagasetningu sem ekki samrýmist þessum ákvæðum stjórnarskrárinnar. Það er ekki gæfulegt ef menn lenda aftur og aftur í þeim ósköpum, herra forseti. Maður hefði ætlast til þess eða haldið að menn sem látast í orði kveðnu vera vandir að virðingu sinni og annt um sinn sess á spjöldum sögunnar, sumir hverjir eru jafnvel svo uppteknir af framlagi sínu til stjórnmálanna að þeir eru komnir með hálfar og heilar óbirtar ævisögur í kollinn, eins og hæstv. landbrh., að þeir vönduðu sig við afgreiðslu svona máls.

Herra forseti. Stjórnarandstaðan hefur með málefnalegum rökum við 1. og 2. umr. þessa máls sýnt fram á að í fjórum grundvallaratriðum gengur þetta frv. gegn dómsorði Hæstaréttar í máli öryrkjanna. Í fyrsta lagi gengur frv. sem við fjöllum hér um, þrátt fyrir dómsorðið, út á að það er enn heimilt að tengja lífeyrisgreiðslur við tekjur makans. Frv. er skerðingarfrumvarp vegna þess að það skerðir lífeyrisgreiðslur frá því sem nú er, úr 51 þús. í 43 þús. Í þriðja lagi skerðir það greiðslurnar afturvirkt. Í fjórða lagi gengur ríkisstjórnin svo langt varðandi greiðslur sem dómurinn nær til og öryrkjar eiga rétt á sjö árum aftur í tímann, að tekin eru þrjú ár af þeim sjö og einungis greidd fjögur ár afturvirkt. Í fimmta lagi mætti bæta við að það er gengið lengra en maður hefur séð áður við að skerða lífeyri vegna tekna maka. Ég held, herra forseti, að minni hlutinn hafi sýnt fram á það í áliti sínu að það sem stjórnarandstaðan hélt fram við 1. umr. málsins og snertir þá þætti sem ég hef nefnt á allt við rök að styðjast. Hann hefur teflt fram lögfræðilegum og málefnalegum rökum máli sínu til stuðnings. Herra forseti. Stjórnarliðar hafa gefið sínar skýringar á þeirri niðurstöðu sem þeir hafa komist að. Þeir hafa kveinkað sér mjög undan því að stjórnarandstaðan hafi haldið því fram að þeir mundu brjóta rétt á öryrkjum og ganga á svig við dómsorðið og brjóta mannréttindi á öryrkjum. Mig minnir að hæstv. forsrh. hafi orðað það svo þegar málið fór til 2. umr. að það væri einsdæmi í sögunni að stjórnarliðum væri brigslað um að brjóta vísvitandi mannréttindi á öryrkjum. Það þarf hins vegar ekki að fara lengra aftur í tímann en tvö til þrjú ár til að sjá að þá vöruðu nokkuð margir þingmenn úr þessum ræðustól stjórnarliða við því sem þeir þá gerðu, þ.e. lögfestu tengingu við tekjur maka, lögfestu eins og þá var haldið var fram úr þessum ræðustól bæði brot á stjórnarskránni og brot á alþjóðlegum samningum. Samningarnir sem verið var að brjóta voru taldir upp, ákvæði stjórnarskrárinnar, 65. og 76. gr. Minnt var á ný mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar frá árinu 1995. Ég heyrði í fjölmiðli að átta þingmenn hefðu 30 sinnum varað við þessu sem ég hér lýsi á árinu 1998, þegar lögfesta átti með miklu hraði, á tveimur dögum, ákvæðið sem Hæstiréttur hefur nú dæmt ógilt. Átta þingmenn vöruðu 30 sinnum við þessu fyrir tveimur árum. Þannig er það ekki í fyrsta skipti nú við þessa umræðu, að stjórnarliðar eru varaðir við að lögfesta ákvæði eins og þeir halda áfram að gera nú þrátt fyrir viðvaranir okkar stjórnarandstæðinga. Herra forseti. Ég hef lesið bæði meiri- og minnihlutaálitin frá heilbr.- og trn. með athygli og fylgst með þeim umræðum sem hér hafa farið fram í dag. Ég verð að segja að öll lögfræðileg rök og álit standa til þess að hér séu ákvæði stjórnarskrárinnar brotin enn eina ferðina. Hér hefur verið teflt fram lögfræðingum eins og Margréti Heinreksdóttur, sem er sérfræðingur í mannréttindamálum. Hún er í stjórn Mannréttindaskrifstofunnar og hún heldur því fram að óheimilt sé samkvæmt dómsniðurstöðunni, stjórnarskránni og mannréttindaákvæðum hennar að tengja lífeyrisgreiðslur við tekjur maka. Því hefur Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögumaður einnig haldið fram, sem líka er sérfræðingur í mannréttindamálum, að óheimilt sé samkvæmt stjórnarskránni, mannréttindaákvæðum hennar og alþjóðasamþykktum að tengja lífeyrisgreiðslur við tekjur maka. Ungur lögfræðingur, Lára Helga Sveinsdóttir, sem ritaði lokaritgerð sína um réttindi fatlaðra stúderaði sérstaklega ákvæðið sem hér er til umræðu í lokaritgerð sinni. Hún heldur því fram með mjög gildum rökum að óheimilt sé samkvæmt stjórnarskránni og alþjóðasamningum að tengja lífeyrisgreiðslur við tekjur maka. Því hefur Magnús Norðdahl einnig haldið fram en hann er lögfræðingur ASÍ. Hann hefur með málefnalegum rökum sýnt fram á að óheimilt sé að tengja lífeyrisgreiðslur við tekjur maka samkvæmt dómsorðinu, samkvæmt stjórnarskránni og samkvæmt ákvæðum alþjóðasamninga. Það er sérstakt að hlýða á stjórnarliða taka niðurstöðu og dómsorð Hæstaréttar og allar forsendur hans úr samhengi og hengja sig í raun og sanni á þrjú orð í þessari dómsniðurstöðu, í forsendum dómsins og byggja allan sinn málflutning á því. Það er skýrt sýnt fram á það af hálfu minni hlutans í heilbr.- og trn. að það stenst ekki lögfræðilega að lesa úr dómsorðinu eins og meiri hlutinn gerir hér. Ég vil vitna hér í minnisblað Magnúsar Norðdahl sem lagt var fram í heilbr.- og trn., en þar segir, með leyfi forseta: ,,Í dómsorði Hæstaréttar segir orðrétt: ,,Viðurkennt er, að aðaláfrýjanda, Tryggingastofnun ríkisins, hafi verið óheimilt frá 1. janúar 1994 á grundvelli 2. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 485/1995 að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap með því að telja helming samanlagðra tekna beggja hjóna til tekna lífeyrisþegans í því tilviki, er maki hans er ekki lífeyrisþegi.```` Þetta er dómsorðið, herra forseti, sem menn verða að horfa á þegar þeir draga ályktun af þessum dómi. Við höfum haldið því fram að hann sé mjög skýr. Magnús Norðdahl segir enn fremur að þetta sé mjög skýrt orðalag. Reglugerð var ekki í samræmi við lög. Þar af leiðandi telur hann lögin gilda án reglugerðar og því skuli greiða fulla tekjutryggingu án skerðingar, allt í samræmi við lögin. Þetta dómsorð þarfnast ekki sérstakrar skýringar eða álita þó hver og einn öryrki geti ekki, á grundvelli viðurkenningardóms Hæstaréttar, leitað aðfarar til fullnustu réttar síns. Dómsorðið er í fullkomnu samræmi við íslensk lög um stjórnskipulega stöðu reglugerða gagnvart lögum þegar stoð skortir í lögum fyrir efni reglugerðar. Síðan vitnar Magnús Norðdahl aftur í dómsorð Hæstaréttar og segir: ,,Í dómsorði Hæstaréttar segir síðan einnig orðrétt og í beinu framhaldi: ,,Einnig er viðurkennt, að óheimilt hafi verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap frá 1. janúar 1999 samkvæmt 5. mgr. 17. gr. laga ...```` Síðar segir Magnús að þetta sé mjög skýrt orðalag. Lög um skerðingu örorkubóta standist ekki stjórnarskrá og þar af leiðandi gildi lögin án þeirra ákvæða sinna sem mæla fyrir um skerðingu. Þetta er einmitt kjarni málsins, herra forseti. Orðalagið sem meiri hlutinn hangir fast á sem haldreipi sínu er ekki að finna í dómsorðinu. Það er einungis að finna í inngangi dómsins þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Var það skipulag réttinda örorkulífeyrisþega samkvæmt almannatryggingalögum, að skerða tekjutryggingu vegna tekna maka hans á þann hátt sem gert væri, ekki talið tryggja þeim þau lágmarksréttindi, sem fælust í 76. gr. stjórnarskrárinnar ...`` Herra forseti. Ef taka hefði átt tillit til þeirra orða sem meiri hlutinn hefur hangið í þá er mjög sérkennilegt að þau birtast ekki í dómsorðinu. Hér stendur: ,,Einnig er viðurkennt, að óheimilt hafi verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap frá 1. janúar 1999 samkvæmt 5. mgr. 17. gr. laga ...`` --- Þarna stendur ekki ,,á þann hátt`` sem 5. mgr. 17. gr. laga kveður á um. Þetta er auðvitað mjög skýrt, herra forseti, og minni hluti heilbr.- og trn. gerir þessu mjög vel skil í nál. sínu. Lögmaðurinn Magnús Norðdahl kemst einmitt að sömu niðurstöðu og segir að þar af leiðandi ætti að álykta svo að greiða skuli fulla tekjutryggingu án skerðingar í samræmi við lögin eins og þau standa án skerðingar. Þetta finnst mér vera grundvallaratriði, herra forseti, og ég hef nefnt hér fjóra lögfræðinga. Tveir þeirra eru sérfræðingar á mannréttindamálum og komast að þeirri niðurstöðu að í dómsorðinu felist að bannað sé að tengja lífeyri við tekjur maka. Þar er vitnað í stjórnarskrána. Í nál. minni hlutans er jafnframt vitnað til annarra lögfræðinga, herra forseti. Ég les hér úr minnihlutaálitinu. Minni hlutinn heldur því fram, með leyfi forseta, að það sé: ,,... óumdeild meginregla í lögfræði að við túlkun dóma skuli fyrst og fremst taka mið af kröfugerð aðila annars vegar og dómsorði hins vegar. Minni hlutinn telur ljóst að Hæstiréttur hafi með skýru dómsorði sínu, sem er orðrétt samhljóða kröfugerð Öryrkjabandalagsins, verið að banna þá aðferð sem fram kemur í 5. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993 og felst í því að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega með tengingu við tekjur maka.`` Dómsorðið fer þannig saman við kröfugerð Öryrkjabandalagsins og síðan segir áfram: ,,Ríkisstjórnin hefur hins vegar þá túlkun á dómi Hæstaréttar í frammi að þrátt fyrir skýrt dómsorð hafi Hæstiréttur verið að meina eitthvað annað sem lesa megi úr því sem segir í forsendum dómsins.`` Síðan kemur, sem er kjarnaatriði, herra forseti: ,,Minni hlutinn hafnar slíkri túlkun algerlega og vekur athygli á því að sameiginlegur skilningur Eiríks Tómassonar lagaprófessors, Sigurðar Líndals lagaprófessors og Skúla Magnússonar lektors var að það vægi þungt við skýringu á dómi ef kröfugerð annars aðila væri tekin beint upp í dómsorð.`` Ef kröfugerð annars aðila er tekin beint upp í dómsorði, herra forseti, þá vegur það þungt að mati þessara þriggja lögfræðinga sem meiri hlutinn vísar gjarnan til. Það hefur þungt vægi í dómi ef kröfugerð annars aðilans er tekin beint upp í dómsorð. Þetta finnst mér kjarnaatriði, herra forseti. Það kemur einmitt fram að dómsorðið er samhljóða kröfugerð Öryrkjabandalagsins. Þetta tel ég grunnatriði. Þarna er ekki talað, eins og meiri hlutinn vísar gjarnan í, ,,á þann hátt sem gert er`` o.s.frv. Þarna er ekki verið að vísa til þess. Mér finnst þetta mjög skýrt lögfræðilega, herra forseti. Ég var ekki viðstödd fund heilbr.- og trn. af eðlilegum ástæðum því að ég á ekki sæti þar, en það er kannski rétt að halda því til haga áfram sem Eiríkur Tómasson sagði 30. desember í Ríkisútvarpinu og vitna ég orðrétt til hans, með leyfi forseta: ,,Eiríkur segir að dómur Hæstaréttar í máli Öryrkjabandalagsins gegn Tryggingastofnun sé viðurkenning á því að tekjutenging maka sé ólögmæt og niðurstaðan sé bindandi fyrir ríkið.`` Ég get ekki lesið þetta skýrar, herra forseti. Eiríkur Tómasson segir orðrétt ,,að dómur Hæstaréttar í máli Öryrkjabandalagsins gegn Tryggingastofnun sé viðurkenning á því að tekjutenging maka sé ólögmæt og niðurstaðan sé bindandi fyrir ríkið.`` Og einnig eins og hér hefur verið haldið til haga að ,,Eiríkur segist þó fallast á það að það hefði komið til greina að byrja að greiða út bæturnar nú 1. janúar án tekjutengingar``. Ég held að aldrei sé of oft haldið til haga þessum lögfræðilegu rökum, herra forseti, sem við í minni hlutanum byggjum álit okkar á. Það er aðalregla íslensks réttar að réttur einstaklinga til greiðslna úr opinberum sjóðum skuli vera án tillits til tekna maka. Og til hvers er vitnað? Vitnað er til jafnræðisreglunnar í 65. gr., mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar í 76. gr. og stefnumörkunina sem liggur að baki jafnréttislögum, herra forseti. Það hefur kannski ekki nógsamlega verið undirstrikað að í dómnum er einmitt vísað til jafnréttislaganna sem er ákaflega þýðingarmikið, enda eru það að 2/3 hluta til konur sem hafa lent í þessari skerðingu sem Hæstiréttur hefur nú metið úr gildi fallna. Skoðun mín er því sú að þetta muni hafa mjög víðtæk áhrif líka að því er varðar jafnréttismálin. Hér er litið mjög skýrt til jafnréttislaganna og þetta mun líka hafa áhrif almennt, herra forseti, og hefur gert það með þeim hætti að þetta hefur vakið stjórnarflokkana upp af þeim blundi sem þeir hafa verið í vegna þess að nú fyrst, eftir fimm ára setu í ríkisstjórn, eru þeir allt í einu farnir að uppgötva það að stór hluti öryrkja býr við fátækt á Íslandi. Herra forseti. Það er athyglisvert einmitt í því sambandi að vitna til þess sem mér hafði nú ekki verið ljóst, sem fram kom í Morgunblaðinu í gær, sunnudaginn 21. janúar, þar sem Páll Þórhallsson skrifar langa og mikla grein sem heitir Með réttlætiskenndina að leiðarljósi, en Páll Þórhallsson starfar sem lögfræðingur hjá Evrópuráðinu en var áður blaðamaður hjá Morgunblaðinu. Þar kemur fram, sem mér var ekki kunnugt um, að ríkisstjórnin hefur greinilega lent á yfirheyrslubekknum hjá Sameinuðu þjóðunum um það hvernig hún hefur farið með öryrkja á Íslandi. Þar hefur hún lent á sakamannabekknum og verið yfirheyrð vegna þess. En í grein Páls Þórhallssonar kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: ,,Þó verður að geta þess að í áliti nefndar, dags. 12. maí 1999, sem starfar á grundvelli sáttmála Sameinuðu þjóðanna, um síðustu skýrslu Íslands er mælst til þess að íslenska ríkið rannsaki gaumgæfilega bága fjárhagsstöðu tiltekinna hópa fólks þar á meðal öryrkja með það fyrir augum að rétta hag þeirra.`` Það nær sem sagt út fyrir landsteinana að þjóðum heims er kunnugt um hvernig Ísland hefur farið með öryrkja á sl. árum og það í góðærinu, herra forseti.  Fróðlegt væri að vita hvernig þeir sem hafa skrifað þetta á blað líta á það sem ríkisstjórnin er að gera hér gagnvart öryrkjum þessa dagana og gagnvart því dómsorði sem Hæstiréttur hefur kveðið á um réttmætar greiðslur þeim til handa samkvæmt stjórnarskrá og mannréttindaákvæðum. Herra forseti. Af því ég var að vitna til mætra lögspekinga, fimm talsins, sem allir eru þeirrar skoðunar að ólögmætt sé eftir niðurstöðu þessa dóms að tengja lífeyri við tekjur maka, þá komst Morgunblaðið einnig að þessari sömu niðurstöðu 23. desember, tveim eða þrem dögum eftir að dómurinn féll. Og Morgunblaðið segir, með leyfi forseta: ,,Grundvallaratriðið að baki almannatryggingakerfinu hefur jafnan verið skýrt; að allir hefðu í sig og á.`` Síðan segir í þessari úttekt, ítarlegri úttekt Morgunblaðsins, sem er reyndar í forustugrein á aðfangadag, sunnudaginn 24. desember: ,,Af þessu er ljóst`` --- þegar Morgunblaðið er búið að rökstyðja það --- ,,að það er 65. gr. stjórnarskrárinnar og alþjóðasamningar sem ráða þeirri skoðun meiri hluta Hæstaréttar, að óheimilt sé að skerða tekjutryggingu öryrkja, hverjar svo sem tekjur maka hans eru.`` Þetta er Morgunblaðið, herra forseti, sem segir að ljóst sé að það sé 65. gr. stjórnarskrárinnar og alþjóðasamningar sem ráði þeirri skoðun. Þeir eru alveg klárir á túlkun dómsins hjá Morgunblaðinu, alveg skýrir á niðurstöðunni og dómsorðinu vegna þess að þeir segja að það sem ráði skoðun meiri hluta Hæstaréttar sé 65. gr. stjórnarskrárinnar og alþjóðasamningar sem segir, herra forseti, og ég vitna orðrétt í Morgunblaðið, ,,að óheimilt sé að skerða tekjutryggingu öryrkja, hverjar svo sem tekjur maka hans eru``. Þetta segir Morgunblaðið, herra forseti, og hefur það nú yfirleitt frekar fylgt línu stjórnarflokkanna en ekki. Morgunblaðið segir einnig, herra forseti, með leyfi forseta: ,,Túlkun laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðra getur heldur ekki leitt til annarrar niðurstöðu.`` --- Þetta er einmitt það sem við höfum verið að halda fram. --- ,,Markmið þeirra er að tryggja fötluðum jafnrétti og sambærileg lífskjör við aðra þjóðfélagsþegna og skapa þeim skilyrði til þess að lifa eðlilegu lífi. Því markmiði er ekki varpað fyrir róða við það eitt, að löggjafinn meti stöðu öryrkja með hliðsjón af félagslegum aðstæðum þeirra, þar á meðal hjúskaparstöðu.`` Þetta er alveg ljóst líka. Þeir vitna í lög um málefni fatlaðra, þeir vitna í stjórnarskrána og alþjóðasamninga allt eins og við höfum verið að gera. Til viðbótar þessum rökum, herra forseti, kemur þetta einnig í Morgunblaðinu á aðfangadag, með leyfi forseta: ,,Á hinn bóginn má einnig líta svo á, að sé öryrki peningalega háður maka sínum raski það bæði raunverulegri og sálrænni jafnstöðu á milli hjóna, sem geti valdið margvíslegum vandkvæðum. Það má því færa ákveðin rök fyrir afstöðu meiri hluta Hæstaréttar.`` Þetta kemur til viðbótar þessu, herra forseti, allt lesið upp úr Morgunblaðinu. Herra forseti. Það má líka minna stjórnarherrana og stjórnarliðana á það sem þeir fengu samþykkt með góðum liðsstyrk stjórnarandstöðunnar hér á þingi sem er þál. um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar. Hvað segir sú stefna um það viðfangsefni sem við erum hér að fjalla um? Þar er talað um ,,að velferð fjölskyldunnar byggist á jafnrétti karla og kvenna og sameiginlegri ábyrgð á verkaskiptingu innan hennar``. Þar er talað um ,,að grundvallaröryggi fjölskyldunnar efnahagslega sé tryggt ásamt rétti hennar til öryggis í húsnæðismálum``. Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Að gildi hjónabandsins sem eins traustasta hornsteins fjölskyldunnar verði varðveitt og þess verði meðal annars gætt við setningu skattareglna að þeir sem ganga í hjónaband standi ekki verr að vígi en aðrir í skattalegu tilliti.`` Mætti ekki jafna því til þess, herra forseti, að öryrki sem gengur í hjónaband verði ekki fjárhagslega ósjálfstæður við það eitt að ganga í hjónaband eins og hann verður, og stjórnarliðar vilja greinilega halda áfram? En í þessari opinberu fjölskyldustefnu er greinilega verið að setja ákveðna varnagla um að gildi hjónabandsins, sem sé einn traustasti hornsteinn fjölskyldunnar, verði varveitt og þess verði m.a., herra forseti, ,,gætt við setningu skattareglna að þeir sem ganga í hjónaband standi ekki verr að vígi en aðrir í skattalegu tilliti``. En við vitum og það hefur margoft komið hér fram að öryrkjar standa verr fjárhagslega ef þeir ganga í hjónaband og það svo að þeir geta eða gátu fyrir dóminn hrapað úr 73 þús. kr. í 18 þús. kr. og núna niður í 43 þús. kr. Í opinberri fjölskyldustefnu ríkisstjórnarinnar stendur einnig: ,,Að fjölskyldur fatlaðra, sjúkra og annarra hópa njóti nauðsynlegs stuðnings í ljósi aðstæðna hverju sinni. Grundvallarréttur þeirra til fjölskyldustofnunar, heimilis og virkrar þátttöku í samfélaginu verði virtur.`` Verði virtur, herra forseti. Þar stendur: Grundvallarréttur þeirra til fjölskyldustofnunar, þ.e. réttur fatlaðra til fjölskyldustofnunar, heimilis og virkrar þátttöku í samfélaginu verði virtur. Herra forseti. Það er einmitt þetta sem þessi dómur hefur verið að vitna til og dómsorðið er, þ.e. að virða rétt fatlaðra, virða það að hinn fatlaði geti lifað með mannlegri reisn og hann verði ekki fjárhagslega ósjálfstæður, missi allan sinn fjárhag niður í nánast ekki neitt við það eitt að ganga í hjónaband. Hvernig er það, herra forseti, ef fatlaður einstaklingur tekur allt í einu upp á því að ganga í hjónaband? Hér hefur verið tekið saman saman af hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur og sýnt fram á með dæmum að þegar maki er með 250 þús. kr. og öryrkinn sjálfur með 30 þús. kr. í tekjur þá skerðist hann verulega við það að ganga í hjónaband. Og hvernig, herra forseti? Fyrir giftinguna hafði hann rúmar 66 þús. kr. Samkvæmt þeim reglum sem Hæstiréttur hefur fellt úr gildi rúmar 18 þús. kr. og samkvæmt frv. ríkisstjórnarinnar 23.424 kr. Það er nú ekki meiri munur á. Áður var það 18 þús., nú er það 23.424, ef hann er með tekjur sem eru um 30 þús. kr. og ætti að hafa samkvæmt dómsniðurstöðunni 50.990. Þarna munar verulega á. Dómsniðurstaðan gæfi honum 50.990 kr. en samkvæmt frv. hefur hann 23.424 kr. Þar munar verulega. Herra forseti. Þessu til viðbótar sem kannski hefur minna verið talað um í þessum sal er hin gífurlega bratta tenging og skerðing við eigin tekjur sem birtist í þessu frv. Hvernig getur slíkt dæmi litið út, herra forseti? Tökum sem dæmi öryrkja með 37.500 kr. á mánuði í tekjur. Samkvæmt frv. væru 25 þús. af þessum 43 þús. kr. strax farin og eftir stæðu 18.424 kr. En fjölskyldan greiðir skatt af þessum 37.500 kr. og ef hann færi yfir mörkin, sem eru 2,2 millj., þá greiddi hann skatt upp á 14.535. Hefði hann ekki þær tekjur, þessar 25 þús. kr., þá greiddi hann í skatt 9.690 kr. Þannig að eftir standa, miðað við 35 þús. í eigin tekjur, 7.655 kr. sem hann græðir á að hafa eigin tekjur. Eftir að hafa aflað sér 35 þús. kr. þá standa eftir 7.655 kr. vegna þess hve skerðingin er brött. Eftir standa 7.655 kr. af 35 þús. kr. sem gætu enn skerst, t.d. vegna barnabóta eða vaxtabóta. Hvað erum við að gera með þessu? Það er a.m.k. ekki mjög álitlegur kostur fyrir öryrkja að afla sér tekna eða vera á vinnumarkaðnum eftir þetta, eftir svo bratta skerðingu. Hér er mikið talað um jaðarskatta og tekjutengingar. Ég man ekki eftir svona brattri skerðingu eða tengingu. Í þessu frv. kemur fram hve mikið er verið að skerða vegna eigin tekna. Sá sem hefur 35 þús. kr. í eigin tekjur græðir þegar upp er staðið einungis 7.500 kr. sem gætu svo skerst vegna barnabóta og vegna vaxtabóta. Þetta er það sem við í stjórnarandstöðunni höfum kallað, herra forseti, að skammta fólki mannréttindi. Þetta heitir auðvitað ekkert annað. Við höfum gagnrýnt þetta, að ekki skuli hægt að fara refjalaust og skilmerkilega að dómsniðurstöðunni heldur þurfi að fara alls konar krókaleiðir og skrumskæla dómsniðurstöðuna til að öryrkjar fái sem minnst út úr þessu. Það er sama hvernig á málið er litið, hvort sem það er framfærslueyririnn héðan í frá eða það er það sem öryrkjar eiga inni hjá ríkinu, eftir að ríkið hefur ólöglega haft fjármuni af þeim í sjö ár. Hið sama má segja um það þegar litið er, eins og ég hef hér gert, á sjálfsaflafé öryrkjans og hvernig það skerðir síðan lífeyrisgreiðslurnar. Það er ekki alls kostar rétt og mér finnst stundum gæta misskilnings í hugtökum í umræðunni þegar sagt er: Öryrkinn sem hafði 18 þús. kr. áður hefur að lágmarki 43 þús. kr. núna. Það er bara ekki jafneinfalt og menn vilja setja það fram, herra forseti. Við höfum auðvitað margfarið yfir það við þessa umræðu og kallað eftir rökum stjórnarliða fyrir þessum 43 þús. kr. Sumir þeirra hafa verið svo heiðarlegir að bókstaflega viðurkenna af hverju farið er í 43 þús. kr. en ekki að dómsniðurstöðunni sem kveður skýrt á um að það eigi að greiða 51 þús. kr. Sumir stjórnarliðar hafa verið heiðarlegir í þessu efni, t.d. hv. þm. Ásta Möller sem sat hér í hliðarherbergi áðan en nú eru engir stjórnarliðar í salnum. Hv. þm. sagði að það hefði verið viðurkenning á fullum rétti annarra til að fá fulla tekjutryggingu án skerðingar við tekjur maka. Það að fara að dómsniðurstöðunni hefði gefið öðrum sambærilegan rétt. Þeir sveigja hjá því að þurfa að greiða öryrkjum það sem þeim ber, t.d. til að þurfa ekki að greiða ellilífeyrisþegum, öldruðum, sem eru í sömu stöðu, sambærilegan rétt. Það er þó heiðarlegt, herra forseti, að viðurkenna að sú sé ástæðan. Þeir hafa líka viðurkennt að þessi tala, 43 þús. kr., sé bara tekin upp úr hatti, herra forseti. Það eru engar forsendur eða rök á bak við hana, tilgangurinn er aðeins að skerða það sem Hæstiréttur segir að öryrkjarnir eigi að fá. Það virðist eini tilgangur þeirra, að skrumskæla niðurstöðuna þannig að ekki sé farið eftir dómsniðurstöðu Hæstaréttar. Það er eins og ég hef sagt, herra forseti, sama hvar maður leitar, sama hve lágan framfærslugrunn maður finnur, þeir hafa ekki getað fundið lægri framfærslugrunn en þessar 43 þús. kr. Atvinnuleysistryggingarnar fyrir þá sem engar tekjur hafa eru þó 67 þús. kr. Það er skammarlega lágt. Lágmarkslaunin, rúmlega 80 þús. kr., eru skammarlega lág. Fjárhagsaðstoð t.d. hjá sveitarfélögum eins og Reykjavíkurborg, þar fær einstaklingur 60 þús. kr. hafi hann engar aðrar tekjur og hjón 108 þús. Þar munar um 11% á einstaklingi og hjónunum þegar tekjum hjónanna, þessum 108 þús., er skipt í tvennt. Það er hins vegar 30% skerðing þegar búið er að svipta öryrkjann heimilisuppbót og sérstakri heimilisuppbót. Það er ekki nægjanlegur mismunur milli einstaklingsins og öryrkja í hjónabandi. Þeir þurfa að fara enn neðar og hafa 40% mun þar á. Herra forseti. Það er eins og stjórnarliðar sækist eftir því að ýta öryrkjum aftur með sín mál fyrir dómstólana. Það er ansi hart, herra forseti, við upphaf 21. aldarinnar, að öryrkjar eigi sér ekki skjól hjá löggjafarsamkundu þjóðarinnar en þurfi ávallt að leita með mál sín til dómstólanna. Þegar öryrkjar hafa unnið mál fyrir dómstólunum þá vilja stjórnarliðar ekki viðurkenna dóminn en fara alls konar króka og fjallabaksleiðir til að fá allt aðra niðurstöðu heldur en Hæstiréttur kemst að, allt í þeim tilgangi, herra forseti, að skerða þau réttindi, þann rétt sem dómsniðurstaða Hæstaréttar kveður á um. Herra forseti. Það er ekki bara varðandi greiðslurnar sjálfar, með skerðingargreinunum, sem þeir fara ekki að dómsniðurstöðunni heldur líka varðandi ólögmæta upptöku fjármuna. Þar tefla þeir svo sannarlega á tæpasta vað. Ég held, herra forseti, að það sé ekki nokkrum blöðum um það að fletta að þar er gengið á svig við dómsniðurstöðuna. Ég held, herra forseti, að nauðsynlegt sé að fara um það nokkrum orðum sem menn hafa rætt um í tengslum við þetta frv., þ.e. um fjölda þeirra sem rétt eiga samkvæmt þessari dómsniðurstöðu. Það hefur verið rætt um 760 öryrkja sem muni eiga rétt skv. 1. og 2. gr. frv., þ.e. sem fá greitt út núna 1. febrúar. Hins vegar er talið að fjölmennari hópur eigi afturvirkan rétt vegna þess að hæstv. heilbrrh. hefur eitthvað dregið úr skerðingum vegna tekna maka. Mig minnir að þar sé um að ræða, ég hef ekki tölurnar fyrir framan mig, eitthvað um eitt þúsund manns á árinu 1999 og um tólf hundruð manns árið 1998. Herra forseti. Þó farið yrði að því sem ríkisstjórnin vill í þessum efnum og greitt aðeins fjögur ár aftur í tímann þá er það þó aftur til áranna 1997 og 1998. Samkvæmt skýrslu hæstv. forsrh. sem dreift var hér fyrir tveimur eða þremur árum voru tekjur fjölda öryrkja skertar vegna tekna maka. Árið 1995 voru það 1.664, 1996 1.892, 1997 2.150 og 1998 2.335. Þetta eru allt hærri tölur, herra forseti, en hafa verið nefndar í umræðunni um þetta frv. Ég veit ekki hversu mikið hv. heilbr.- og trn. hefur gert í að kanna þann fjölda sem hér hefur verið nefndur. Sé þetta hins vegar sá fjöldi sem fengið hefur skerðingu vegna tekna maka, 2.335 á árinu 1998, þá hlýtur stærri hópur að eiga afturvirkan rétt samkvæmt dómsniðurstöðunni en nefnt hefur verið. En það kemur auðvitað í ljós þegar farið verður að greiða þetta út. Í þessu sambandi vildi ég nefna við hvað er miðað þegar þetta er reiknað aftur á bak. Þá er miðað við það lægsta sem ríkisstjórnin getur fundið til að greiða út. Það er með ólíkindum að þegar lög hafa ekki verið í gildi frá árunum 1994--1998 og þar með auðvitað ekki heimilt að skerða vegna tekna maka, að ríkisstjórnin skuli voga sér að greiða einungis fjögur ár aftur í tímann en ekki sjö ár. Ég er sömu skoðunar og Ragnar Aðalsteinsson þegar hann segir í viðtali við Ríkisútvarpið 9. jan., með leyfi forseta: ,,Þegar búið er að viðurkenna verkabrotið gegn öryrkjunum, þá eignast þeir bótakröfu á hendur Tryggingastofnun ríkisins og bótakröfur fyrnast almennt á 10 árum. Hér er ekki um neitt aðgerðaleysi eða tómlæti af hálfu öryrkja vegna þess að deila hefur staðið alveg samfellt frá 1. janúar 1994 hjá Tryggingastofnun, hjá tryggingaráði, hjá umboðsmanni Alþingis og Alþingi og fyrir dómstólum.`` Mér finnst Ragnar Aðalsteinsson orða þetta skýrt og tel að líta eigi á málið með sama hætti og hann, að þegar öryrkjar hafa orðið fyrir tjóni vegna gáleysis stjórnvalda, vegna mistaka stjórnvalda, sem byggir á reglugerð sem hefur ekki lagastoð og síðan vegna gáleysis hjá Alþingi og við setningu laganna 1998 sem eru í andstöðu við stjórnarskrána, þá hljóti að skapast skýlaus réttur til bótakrafna á þessu tímabili. Ragnar Aðalsteinsson hefur sagt að ef litið sé á fyrningarfrestinn og fyrningarrof þá verði tvímælalaust fyrningarrof 19. jan. 1999. Þá var stefnan gefin út á hendur Tryggingastofnun í dómsmálinu og það þýðir að greiða verður aftur til 19. jan. 1995, þá er um að ræða sex ár af þeim sjö sem eru til umræðu. Það væri auðvitað algjört lágmark en auðvitað verður að taka á málinu þannig að hér stofnast til bótakröfu þegar um er að ræða það sem flokka mætti undir mistök eða í besta falli gáleysi af hendi stjórnvalda. Hér hefur síðan margkomið fram að ríkisstjórninni ber ekki skylda til að beita fyrir sig fyrningu en gerir engu að síður þó hún hafi augljóslega brotið lög á öryrkjum og brotið stjórnarskrá og mannréttindaákvæði hennar. Herra forseti. Mér finnst það mjög skýrt, klárt og kvitt að greiða eigi sjö ár aftur í tímann og eru færð mjög gild rök fyrir því af hálfu minni hlutans. Ég tel, herra forseti, að ekki eigi aðeins að greiða 5,5% vexti heldur eigi að greiða dráttarvexti og dráttarvextir eru í dag, herra forseti, 23%. Í 15. gr. laga um dráttarvexti stendur, með leyfi forseta: ,,Skaðabótakröfur skulu bera dráttarvexti skv. 1. mgr. 10. gr. að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til þess að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta.`` En í þessu efni sem öðrum er farið í það sem minnst þarf að greiða, þ.e. 5,5% vexti. Herra forseti. Þegar einstaklingar eins og öryrkjar standa ekki í skilum með skattaskuld sína þá víla fjmrh. og stjórnvöld ekki fyrir sér að taka dráttarvexti af einstaklingunum og öryrkjunum sem skulda þeim eitthvað í skatt. Ég er einmitt með fyrir framan mig svar fjmrh. við fyrirspurn minni um afskrifaðar skattaskuldir hjá einstaklingum. Svo ég taki bara eitt ár, árið 1995, þá voru afskrifaðir um 5,8 milljarðar og þar af voru dráttarvextir um 2,7 milljarðar eða um helmingur. Dráttarvextir voru um helmingur sem einstaklingar þurftu að greiða ríkinu af því að þeir höfðu ekki staðið í skilum við ríkið. Nú hefur ríkið ekki staðið í skilum við öryrkjana og þá ætti auðvitað ríkið með sama hætti að greiða öryrkjunum dráttarvexti alveg eins og ríkið tekur dráttarvexti af einstaklingum og öryrkjum sem ekki standa í skilum með skattaskuldir sínar. En það er eftir öðru, herra forseti, að á margvíslegan hátt og a.m.k. í fjórum ef ekki fimm grundvallarþáttum er brotinn réttur á öryrkjum með því frv. sem við ræðum hér. Því þarf engan að undra þó að tillaga stjórnarandstæðinga sé að leggja til frávísun á þessu máli með okkar rökum. Og vænti ég þess, herra forseti, að eftir því verði nú tekið hvernig stjórnarliðar greiða hér atkvæði þegar þeir hafa fyrir framan sig öll þau lögfræðilegu rök sem við höfum teflt fram sem sannarlega sýna fram á það, herra forseti, að stjórnarliðar eru enn og aftur alveg eins og 1998 að ganga til atkvæða um það sem við höfum sýnt fram á að er að okkar mati brot á stjórnarskránni. Og við höfum teflt fram margvíslegum rökum því til staðfestingar. Síðan, herra forseti, vil ég nefna það undir lok ræðu minnar að mjög sérkennilegt er að ríkisstjórnin, sem allt í einu hefur vaknað upp við það að öryrkjar búi margir hverjir og stór hópur við fátækt, skuli ætla að bíða fram til 15. apríl samkvæmt yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar með að gera nokkuð fyrir öryrkja sem búa við mjög bág kjör. Ekki var það svo að ríkisstjórnin væri að skipa þessa nefnd eftir að dómur féll sem sérstaklega átti að skoða kjör öryrkja almennt heldur er nefndin búin að starfa alveg frá því í september. Veit ég til þess að lífeyrisþegar bundu vonir við að nefndin mundi skila af sér fyrir lok afgreiðslu fjárlaga í desember og þá mundu koma fram einhverjar tillögur um bætt kjör þeirra. En nú kallar ríkisstjórnin það að flýta fyrir, herra forseti, að flýta eigi störfum nefndarinnar sem eigi að skila af sér 15. apríl. Það er ekki vonum seinna, herra forseti, að hæstv. ríkisstjórn uppgötvi bága stöðu öryrkjanna og ótrúlegt, herra forseti, að það hafi farið fram hjá ríkisstjórninni vegna þess að ég man á undanförnum árum eftir því að öryrkjar og lífeyrisþegar hafi a.m.k. þrisvar ef ekki fjórum sinnum þurft að standa hér fyrir framan Alþingishúsið til þess að minna á bág kjör sín frá því að þessi ríkisstjórn settist að völdum. Það hefur ekkert hrinið á ríkisstjórnina í því efni. Hún lokar algjörlega augum og eyrum fyrir bágri stöðu öryrkjanna nema nú þegar það hentar henni, herra forseti, til að reyna að dreifa athyglinni frá þessum dómi og kannski til að reyna að reka fleyg í raðir öryrkja, af því það er ekki nema hluti öryrkja sem fær aukinn rétt samkvæmt þessum dómi. En það hefur sem betur fer ekki tekist og marka ég það á því sem ég hef verið að ræða við öryrkja og eins það sem kom fram í Morgunblaðinu í gær. Öryrkjar gera sér nefnilega grein fyrir því að þessi dómur getur rutt brautina fyrir betri kjörum þeim til handa ef ríkisstjórnin t.d. stendur við það sem hún hefur sagt í því máli. Herra forseti. Ég get hvað úr hverju farið að ljúka máli mínu. Það er ágætt að halda því til haga hér í lokin, af því að stjórnarliðar fara út um víðan völl í þessu máli, reyna að drepa málinu á dreif eins og ég hef sagt með því að vitna til þess að öryrkjar almennt fái ekki bætur samkvæmt þessum dómi og eru að vitna til þess að með dómnum sé verið að banna almennt tekjutengingu í landinu. Því hefur auðvitað enginn haldið fram, herra forseti, í þessu efni og eini staðurinn sem hægt er að finna það er, eins og hér hefur verið vitnað til, í landsfundarsamþykkt Sjálfstfl. sem vill afnema allar tekjutengingar lífeyrisgreiðslna í almannatryggingakerfinu. Þessi örorkudómur er sjálfstæður, persónubundinn stjórnarskrárvarinn réttur vegna framfærslu sem tryggir hverjum einstaklingi ákveðin lágmarksréttindi sem eru miðuð við hann sem einstakling. Öryrki sem er með skerta starfshæfni og örorku getur þess vegna ekki notið persónubundinna mannréttinda sinna sem hann á samkvæmt stjórnarskránni til framfærslu og þess vegna hefur einmitt þessi dómur og mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar ákveðna sérstöðu að því er varðar tekjutengingu við tekjur maka. Herra forseti. Stjórnarandstaðan hefur sýnt mjög skýrt fram á að verið er að brjóta með margvíslegum hætti á réttindum öryrkja og skammta þeim mannréttindi sem gengur algjörlega á svig við það sem dómsniðurstaðan og Hæstiréttur hefur kveðið á um. Herra forseti. Þessi niðurstaða og það frv. sem við ræðum --- ég tala nú ekki um ef það verður að lögum --- verður ríkisstjórninni til ævarandi skammar. Herra forseti. Ríkisstjórnin leggst lágt þegar hún enn eina ferðina með aðgerðum sínum er í raun og sanni að beina öryrkjum aftur til dómstóla landsins vegna þess að það sýnir sig að öryrkjar þessa lands eiga ekki skjól í löggjafarsamkundu þjóðarinnar meðan þessi ríkisstjórn er við völd.

Herra forseti. Ég held að enginn velkist í vafa um að hér er til umræðu frv. til laga sem er flestum öðrum frv. mikilvægara að því leyti að hér er tekist á um grundvallarmál. Það er staðföst sannfæring okkar í stjórnarandstöðunni, og styðjumst við þar við lögfræðilegar álitsgerðir og mat margra aðila sem vel þekkja til, að frv. stríði gegn stjórnarskrá Íslands auk þess sem það fer á svig við niðurstöðu Hæstaréttar landsins. Af þeim sökum hefur verið mjög vel vandað til allra vinnubragða af hálfu stjórnarandstöðunnar í þessu máli og nál. minni hlutans ber þess vott. Í minni hluta heilbr.- og trn. þingsins sitja hv. þingmenn Þuríður Backman, Bryndís Hlöðversdóttir og Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir en Guðjón A. Kristjánsson fulltrúi Frjálslynda flokksins hafði áheyrnarsæti í nefndinni og kom að vinnu álitsgerðarinnar. Ég nefni þessa þingmenn til sögunnar vegna þess að þeir hafa allir mjög mikla reynslu á þessu sviði. Í niðurstöðu sinni undir lok álitsgerðarinnar segir, með leyfi forseta: ,,Niðurstaða Hæstaréttar í því máli sem hér hefur verið reifað og frumvarp ríkisstjórnarinnar byggist á var sú að óheimilt væri að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap á grundvelli tekna maka. Hæstiréttur byggir þessa niðurstöðu á 65. og 76. gr. stjórnarskrárinnar auk annarra lagaraka. Frumvarp það sem hér er til umfjöllunar mælir, þrátt fyrir áðurgreinda niðurstöðu Hæstaréttar, fyrir um áframhaldandi skerðingu tekjutryggingar á grundvelli tekna maka. Það felur þar á ofan í sér afturvirkni lagaákvæða, ef samþykkt verður, og gengur út á að fyrningu verði borið við í stað þess að bæta að fullu það sem haft hefur verið af viðkomandi hópi öryrkja öll sjö árin. Minni hlutinn telur að með framlagningu frumvarpsins geri ríkisstjórnin tilraun til að fara á svig við niðurstöðu Hæstaréttar og að frumvarpið feli í sér beint brot á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar.`` Herra forseti. Þessi afstaða er mjög afdráttarlaus. Og afdráttarlaus afstaða hefur líka komið fram frá öllum helstu samtökum launafólks á Íslandi. Ég vísa þar í álitsgerðir og stuðningsyfirlýsingar frá Alþýðusambandi Íslands, í álitsgerðir og stuðningsyfirlýsingar frá BSRB, frá BHM, frá Kennarasambandi Íslands, frá Landssamtökum eldri borgara. Ég vísa til ummæla og afstöðu sem fram hefur komið frá forustumönnum stúdenta í stúdentaráði og öðrum hreyfingum námsmanna. Þennan almenna vilja, þjóðarvilja höfum við fengið staðfesta vísbendingu um í skoðanakönnun sem framkvæmd hefur verið þar sem spurt var um afstöðu þjóðarinnar til þessa máls. Rúm 82% lýstu samstöðu með Öryrkjabandalaginu og stjórnarandstöðunni í þessu máli. Þetta er ótvíræð afstaða þjóðarinnar. Málið hefur verið reifað hér á þingi og ég verð að segja að eftir því sem ég hlusta meira á umræðuna finnst mér augljósara með hverjum klukkutímanum sem líður að tvennt er að gerast. Í fyrsta lagi tilraun ríkisstjórnarinnar til að gera þetta einfalda, skýra mál eins flókið og kostur er. Hver stjórnarliðinn á fætur öðrum hefur stigið hér í pontu með hártoganir og útúrsnúninga til að reyna að drepa á dreif einföldum staðreyndum. En í öðru lagi finnst mér nú vera deginum ljósara að ríkisstjórnin og sá meiri hluti sem hún styður sig við á Alþingi sé staðráðinn í að beita hnefarétti í þessu máli. Þetta tvennt finnst mér augljóst í þessari umræðu, annars vegar tilraunir til að gera einfalt mál flókið og drepa því dreif og hins vegar sá ásetningur stjórnvalda að beita hnefarétti í þessu máli. Hvers vegna segi ég að þetta mál sé einfalt? Og þá langar mig til að byrja á því að spyrja annarrar spurningar, grundvallarspurningar: Um hvað fjallar þetta mál? Undanfarin nokkur ár hafa menn deilt um það bæði á Alþingi og úti í þjóðfélaginu hvort heimilt sé að skerða tekjur öryrkja, að skerða þá tekjutryggingu sem þeir njóta samkvæmt almannatryggingalögum vegna tekna maka þeirra. Og menn hafa spurt þessarar spurningar með hliðsjón af stjórnarskrá landsins. Fyrir tveimur árum vaknaði önnur spurning. Hún var þessi: Hefur sú skerðing sem átt hefur sér stað undangengin ár stuðst við lög landsins? Menn fóru að draga þetta í efa og þetta kom upp í umræðu á Alþingi. Um þetta tvennt spurði Öryrkjabandalag Íslands og fékk lögmann til að beina þessum spurningum til dómstóla. Niðurstaða dómstólanna var skýr og afdráttarlaus. Svarið við báðum þessum spurningum var afdráttarlaust. Í fyrsta lagi var því svarað til á afdráttarlausan hátt að lagastoð hefði skort á árabilinu 1994 til ársloka 1998 til að beita skerðingarákvæðum. Í lögunum skorti stoð fyrir reglugerð sem skerti þessa tekjutryggingu. Um þetta deilir ekki nokkur maður, enginn. Allir dómarar í Hæstarétti voru á þessu máli. Þetta var afdráttarlaust. Hin spurningin sem Öryrkjabandalagið spurði og lögmaður þess var þessi: Er heimilt á grundvelli tiltekins málsliðar í tiltekinni lagagrein í tilteknum lögum að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega vegna tekna maka hans? Þetta var skýr, markviss spurning og svar réttarins var afdráttarlaust. Þetta er óheimilt, var svarið. Og þótt menn leggist hér í miklar skýringar og útúrsnúninga á dómsorðinu þá er svarið dráttarlaust við þessum skýru spurningum. Dómsorðið sjálft er tíu línur á blaði. Og í dómsorðinu er því svarað að óheimilt sé að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega vegna tekna maka með tilvísun til þeirrar lagagreinar sem spurt var um. Þetta er skýrt og þetta er afdráttarlaust. Reyndar var það svo að þegar niðurstaða lá fyrir þá tóku allir þessa skýru afstöðu Hæstaréttar landsins bókstaflega. Tryggingastofnun bjó sig undir að greiða út bæturnar, Morgunblaðið skrifaði sinn leiðara um þessa afdráttarlausu niðurstöðu Hæstaréttar og Jón Steinar Gunnlaugsson, sá maður sem ríkisstjórnin fékk til að leiða hóp til að leita leiða um túlkun þessa dóms, velktist heldur ekki í vafa um niðurstöðu þessa dóms. Hann mætti í sjónvarpssal og lýsti því yfir frammi fyrir alþjóð hver þessi niðurstaða væri. Hann sagði, með leyfi forseta, eitthvað á þessa leið: Ég vil byrja á því að óska starfsbróður mínum til hamingju með þennan dóm því að óneitanlega var þetta mikill sigur fyrir hann og sjónarmið sem hann hefur fært fram. Ég er að vísu ósammála þessum dómi, lögfræðilega ósammála honum. En niðurstaðan er svo skýr að Jón Steinar Gunnlaugsson sér ástæðu til frammi fyrir alþjóð að óska starfsbróður sínum til hamingju með niðurstöðuna. Hann er ósammála niðurstöðunni en hann fullyrðir að niðurstaða sé fengin fram. Hann er ósammála henni, en niðurstaðan liggur fyrir. En ríkisstjórnin fékk honum hins vegar það verkefni ásamt nokkrum félögum öðrum að leita leiða til að koma þessum dómi í framkvæmd og út á það hefur þetta mál síðan allt gengið, að leita leiða, kanna hvaða leiðir séu færar. Þannig held ég að það hafi verið orðað. Og til að gera hvað? Til að láta öryrkja njóta góðs af niðurstöðu dómsins? Nei. Til að hafa af öryrkjum hluta af þeim greiðslum sem þeim ber. Og síðan koma þeir hver á fætur öðrum og segja að þetta séu engar heilagar tölur, þegar þeir skerða tekjutrygginguna, færa hana niður úr rúmum 32 þús. niður í 25 þús. Þetta er ekkert heilagt! Þeir segja að þeim hafi verið falið að glíma við lögfræðileg viðfangsefni en reiða fram pólitíska niðurstöðu sem er talan, sem er upphæðin, sem bæði hæstv. forsrh. og þessir sérfræðingar hans hafa sagt að sé viðfangsefni Alþingis. Hin himinhrópandi mótsögn er að sömu menn sem segja að sér hafi verið falið að glíma við lögfræðileg álitaefni reiða fram hina pólitísku lausn. Þetta er mótsögn. Þetta er himinhrópandi mótsögn frá aðilum sem byrjuðu á því að óska Öryrkjabandalaginu og fulltrúum þess til hamingju með niðurstöðu. Hana vefengdu þeir ekki. En síðan fóru þeir að leita leiða ekki bara til að lækka upphæðirnar, til að hafa af öryrkjum 7.500 kr., heldur einnig til að leita leiða til að fyrna kröfurnar. Þetta er svo fáheyrt, svo fáheyrður er sá gangur sem verið hefur á þessu máli að engu tali tekur. Öryrkjar og Öryrkjabandalagið leita réttar síns frammi fyrir dómstólum. Það dregst að fá niðurstöðu dómstóla. Og þegar niðurstaða liggur fyrir reynir ríkisstjórnin og ríkisvaldið að flækjast fyrir, tefja málið. Því er skotið til Hæstaréttar og aftur er kveðið upp úr og niðurstaðan er afdráttarlaus. Og hvað gerist þá? Þá er ákveðið að beita fyrningarákvæðum í lögum til að hafa þessar greiðslur af fólkinu. Og þetta ætlar meiri hluti Alþingis að láta yfir sig ganga. Í fyrsta lagi er þetta náttúrlega lögbrot en menn víla ekki fyrir sér að fremja eitt lögbrotið enn þegar svona er farið með stjórnarskrána og niðurstöðu Hæstaréttar. En ég spyr um hina siðferðilegu afstöðu í þessu máli. Finnst stjórnarmeirihlutanum það virkilega ganga upp í eigin samvisku að koma svona fram gagnvart fólki? Finnst mönnum það ganga upp að koma fram á þennan hátt? Mér finnst það ekki ganga upp. Ég á við þetta, herra forseti, þegar ég segi að augljóst sé að ríkisvaldið sé staðráðið í að beita hnefaréttinum gagnvart öryrkjum í þessu máli. Og þetta er ástæðan, sú vanvirðing sem Hæstarétti Íslands er sýnd, stjórnarskrá landsins og einnig þessi siðferðilega blinda sem menn virðast slegnir og kemur fram í þessu makalausa máli, sem veldur því að stjórnarandstaðan hefur haft í frammi eins kröftug mótmæli og okkur er unnt við þessa umræðu á Alþingi. Herra forseti. Þessari umræðu er ekki lokið. Við eigum enn eftir að ljúka 2. umr. um málið og síðan kemur 3. umr. Ég hef ekki lokið við að segja allt sem ég vildi sagt hafa um þetta mál og á eftir að fara betur í saumana á ýmsum þáttum, t.d. peningalegum þáttum. Ég á eftir að svara mönnum á borð við hv. þm. Kristin H. Gunnarsson og öðrum fulltrúum Framsfl. og Sjálfstfl. sem spyrja okkur í forundran hvað valdi því að við viljum hækka og bæta kjörin hjá þeim sem best standa í samfélaginu en ekki snúa okkur að hinum sem hafi þau lökust. Ég hef verið að vekja athygli á því við umræðuna að þessar rúmlega 7.500 kr. sem ríkisstjórnin ætlar að hafa af öryrkjum kemur til með að kosta ríkissjóð innan við 40 millj. kr. á ári. Þetta er nú samviskan. Hún er ekki meira metin hjá þessari ríkisstjórn, þannig að þetta eru ekki peningaleg rök. Þetta eru einhver önnur rök. Það eru pólitísk rök og pólitískar forsendur en því nefni ég þessa tölu að sömu menn og ætla að gera þetta koma síðan til okkar og koma hér í ræðustól og beina þeirri spurningu til okkar hvorn valkostinn við viljum virkilega taka, að hjálpa þeim sem hafa það skár í hópi öryrkja eða koma með verulegar kjarabætur til alls þorra öryrkja. Þetta eru stærðirnar sem við erum að tala um, og skerðingarmörkin, sem hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni þóttu réttmæt, að byrja að skerða tekjutrygginguna, eru um 133 þús. kr., langt undir meðaltekjum hjá íslensku launafólki. En þar finnst honum í lagi að byrja að skerða tekjutryggingu fólks sem hefur tapað starfsorku sinni, öryrkjum. Þetta er fullkomið siðleysi. Það er alveg rétt að tekjutryggingin dettur ekki út fyrr en hún er komin í um 270 þús. kr. eða þar um bil. Það er langt innan við þau kjör sem þeir sem sitja í þessum sal búa við. En finnst mönnum virkilega í lagi, ég spyr, að dæma öryrkjann til þess að fara niður úr þeim smánarlegu 51 þús. kr. sem honum er ætlað ef makinn er með meira en 133 eða 134 þús. kr. á mánuði? Þetta eru allt spurningar sem á eftir að reifa betur við umræðuna, bæði við 2. umr. málsins sem engan veginn er lokið og að sjálfsögðu einnig við 3. umr. málsins.

Herra forseti. Ég hjó eftir því að í niðurlagi ræðu sinnar sagði hv. þm.: Hin smánarlegu 51 þús. kr. á mánuði. Það er sjálfsagt skoðun hans að þessi upphæð sé smánarleg. En hvorki hann né aðrir stjórnarandstæðingar hafa lagt til að hækka þetta.  
             Ég vil síðan segja, herra forseti, bara til að hafa tölurnar á hreinu og að menn velkist ekki í vafa um hverjar þær eru, síðan getur hver og einn haft sína skoðun á því hve tölurnar eru háar eða lágar, að full tekjutrygging er greidd hjónum eða sambúðarfólki með tekjur allt að 1.611 þús. á ári og til viðbótar við þær tekjur eru tekjutryggingin og grunnlífeyririnn, 620 þús. kr. Tekjutrygging byrjar því ekki að skerðast fyrr en eigin tekjur og bætur eru samanlagt komnar yfir 2,2 millj. kr. og tekjutryggingin skerðist ekki að fullu fyrr en tekjur og bætur samanlagt eru orðnar nærri 3,3 millj. kr. Þetta þýðir að lágmarki 133 þús. kr. á mánuði plús 52 þús. eða um 185 þús. kr. á mánuði og með frv. er lágmarkið sett þannig að þegar tekjutrygging er færð niður úr 51 þús. í 43 þús., þá er það vegna þess að heimilistekjur að viðbættum bótum eru aldrei lægri en 195 þús. kr. á mánuði.

Herra forseti. Þetta er alveg makalaus málflutningur, ég verð að hafa þau orð um þetta. Í fyrsta lagi er rangt að stjórnarandstaðan hafi ekki flutt tillögur á Alþingi um að bæta kjör öryrkja. Síðast felldi stjórnarmeirihlutinn slíkar tillögur við afgreiðslu fjárlaga fyrir jólin. Þetta er staðreynd. Ég vil beina því til hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar að hann fari með rétt mál. Þetta er rangt sem hann var að fullyrða. Hitt er rétt sem hann sagði að tekjutryggingin byrjar að skerðast þegar maki öryrkjans er með meira en 134.280 kr. á mánuði. Það er langt innan við meðaltekjur launamanns á launamarkaði. Og það er líka rétt hjá hv. þm., ef hann reiknar þær bætur sem öryrkinn fær, þær greiðslur sem hann fær frá almannatryggingum og laun makans, að skerðingin byrjar þegar samanlagðar fjölskyldutekjur eru meira en 185 þús. kr. Finnst hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni og ég beini þeirri spurningu einnig til annarra fylgismanna ríkisstjórnarinnar þetta vera sæmandi einfaldlega vegna þess að þær tekjur fyrir fjölskyldu duga engan veginn og eru allt of lágar og ég held mig við fullyrðinguna --- smánarlegar?

Herra forseti. Ég sé engar tillögur frá hv. stjórnarandstöðu um breytingar á þessu frv. Hvar eru þær, herra forseti? Og þegar menn leggja ekki fram tillögur, þá er ekki mikil meining á bak við það sem þeir segja.  Ég vil svo minna hv. þm. á að tillaga hans í málinu núna var í fyrsta lagi að neita að taka málið fyrir á Alþingi. Í öðru lagi að borga bara út fulla tekjutryggingu þeim sem eiga rétt á henni því að miðað við afstöðu þingmannsins var og er ekki hægt að borga neinum út minna en fulla tekjutryggingu. Með þeim skilningi á dómi Hæstaréttar sem þingmaðurinn leggur í hann er ekki hægt að borga minna en fulla tekjutryggingu vegna þess að þau ákvæði 5. mgr. eru fallin brott. Það þýðir að þingmaðurinn er leggja til að þeir sem fram að dómnum fengu minna en fulla tekjutryggingu, og þeir voru æðimargir, fengju ekki neitt. Hann lagðist gegn því að hér yrði lagt fram frv. til þess einmitt að bregðast við þeirri stöðu.

Herra forseti. Þetta er alrangt sem kemur fram í máli hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar. Við höfum farið rækilega yfir þá stöðu með tilliti til greina í lögum um fjárreiður ríkisins, með tilliti til tryggingalaga og það hefur aldrei nokkurn tíma staðið á stjórnarandstöðunni að greiða úr þeim lagaflækjum sem kynnu að vera í vegi fyrir því að sem flestir öryrkjar gætu notið réttarbóta. Það hefur aldrei staðið á stjórnarandstöðunni í því efni. Hér talaði, herra forseti, fulltrúi ríkisstjórnar og fulltrúi flokks og væntanlega einnig fulltrúi eigin samvisku, maður sem er reiðubúinn að beita fyrningarákvæðum til að koma í veg fyrir að öryrkjar fái greiddar bætur sem Hæstiréttur Íslands hefur úrskurðað þeim. Ég segi að lokum: Ég vona að sem flestir stuðningsmenn Framsfl. hlýði á málflutning hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar.

Herra forseti. Það er slæm staða í réttarríki eins og Íslandi þegar hægt er að túlka niðurstöður dóma eins og dóma Hæstaréttar á marga vegu og fá þar út mismunandi niðurstöður og túlkun dómanna á marga vegu. Þrískipting valdsins gerir ekki ráð fyrir að túlkun dóma geti verið þannig að hægt sé að túlka þá með þessum hætti. Alþingi setur lög. Dómsvaldið á að dæma samkvæmt lögunum. Ríkisvaldið eða ríkisstjórnin á að vinna samkvæmt lögunum. Í mínum huga sem leikmanns er það því grundvallaratriði dómara að skýra mál en ekki flækja þau, en það er það sem mér finnst hafa gerst með þessum dómi. Í því máli sem nú er til umræðu finnst mér það reyndar mjög miður vegna þess að hér á í hlut hópur sem hefur ekki og er ekki ætlast til að þurfi að standa í miklum deilum opinberlega yfirleitt. Tekjutenging örorkubóta við tekjur maka hafa verið til endurskoðunar í mörg ár og aðrar ívilnandi aðgerðir eins og frítekjumark, en það eru líka peningar fyrir þetta fólk að fá hærra frítekjumark. Þeim breytingum hefur verið náð fram og mörgum breytingum að þessu leyti vegna þess að fólki finnst að strípaðar tekjur öryrkja hafi verið of lágar. Með lögum nr. 149/1998, sem tóku gildi í janúar árið 1999, var tekið sérstakt tillit til öryrkja sem hafa minni möguleika en aðrir til að afla sér lífeyrissjóðsréttinda og frítekjumark allra öryrkja óháð fjölskyldutekjum var hækkað um 50% hjá einhleypingum og hjá öðru hjóna. Enn fremur var tekið sérstakt tillit til þess ef einungis annað hjóna var öryrki en hitt útivinnandi maki. Við setningu laganna var slíkur bótaþegi meðhöndlaður eins og einstaklingur með 20 þús. kr. frítekjumark og hefði fengið 30 þús. samkvæmt sömu reglum en á nú að fá greiddar 50 þús. kr. í viðbót vegna maka þannig að frítekjumark þessara bótaþega hækkaði verulega. Hjón gátu því verið með um 90 þús. kr. í mánaðarlaun áður en bætur hófu að skerðast samkvæmt þeim reglum sem þá voru settar. Þær aðgerðir sem ríkisstjórnin greip til á þessum tíma, á síðustu tveimur árum, hafa í heild leitt til þess að dómur Hæstaréttar kostar ríkissjóð um 100 millj. kr. á ári á næstu árum en hefði annars kostað 400 millj. kr. Í því liggja þær miklu breytingar sem ríkisstjórnin lét gera á þessu kerfi til þess að mæta þörfum öryrkja fyrir hærri bætur. Herra forseti. Þetta sýnir svo ekki verður um villst vilja og áhuga meiri hluta Alþingis á því að þessi hópur þjóðfélagsins fengi hærri bætur en þeir höfðu haft fram að því. Auðvitað má deila um það hve þessar bætur eigi að vera háar og hvenær skerðingarákvæði eigi að taka gildi eða fara að virka en ef tengingar við tekjur maka mættu aldrei virka í neinu tilliti á neinar bætur eða í lögum almennt er almannatryggingakerfið fallið og skattkerfið um leið. Afleiðingarnar af slíku væru í mínum huga miklu líkari byltingu en eðlilegri þróun. Ég geri ekki ráð fyrir því að Hæstiréttur sé að biðja um byltingu að þessu leyti. Ég trúi því ekki að Hæstiréttur hafi þær meiningar að löggjafinn geti ekki tekið tillit til aðstæðna hjóna þegar kemur að því að deila út aðstoð sem ríkið greiðir út með skatttekjum. Skatttekjur ríkissjóðs koma einnig frá fólki sem hefur minni tekjur en þeir sem eru að fá bætur ef litið er til fjölskyldutekna á ýmsum stöðum í þessu kerfi. Við getum þá allt eins velt því fyrir okkur hvort ekki sé rétt að greiða öllum bætur sem hafa ekki náð ákveðnum tekjum. Ég held, herra forseti, að þegar litið er á málið í heild sinni hafi minni hlutinn í raun farið offari í því að reyna að kalla þetta stjórnarskrárbrot. Það getur ekki legið í augum uppi að Hæstiréttur sé að segja okkur að brjóta stjórnarskrána með því kerfi sem unnið hefur verið eftir í á undanförnum árum. Í áliti umboðsmanns Alþingis, sem hann gaf 13. apríl 1998, kom fram að Alþingi væri ekki að brjóta lögin eða það væri ekki verið að brjóta lögin með þeim afgreiðslum sem ríkisstjórnin gerði þá, ekki heldur þegar skerðing tekjutryggingar lífeyrisþega vegna maka var sett í reglugerð heldur þyrfti að skýra lögin. Ekki var álitið að það væri verið að brjóta lögin heldur þyrfti að skýra þau. Af þeim lögmönnum sem hafa gefið ríkisstjórninni álit sitt vegna þess frv. sem er nú til umræðu hafa þeir lögmenn sem hafa gefið ríkisstjórninni álit og heilbr.- og trn. álit í flestum tilfellum stutt einróma þá niðurstöðu sem ríkisstjórnin lagði upp með þegar þetta mál var kynnt í þinginu. Sjö af ellefu lögmönnum sem hafa gefið álit að þessu leyti hafa ekki talið þetta frv. stríða gegn mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar né eins og lagt er til í frv. hér að framan væri verið að brjóta niðurstöðu dómsins. Þar að auki vil ég minna á að í þinginu sitja sjö löglærðir menn. Fimm af þeim telja að fyllilega sé farið að ákvörðun samkvæmt stjórnarskránni og ekki sé verið að brjóta lög með því frv. sem hér er lagt fram. Mér finnst það skipta verulega miklu máli að löglærðir menn í þinginu sem eru með sérmenntun, oft er kallað á sérfræðinga til að meta hvernig túlka beri mál með lögfræðilegum aðferðum.

Þú ættir að fara yfir hópinn.

Það eru fimm stjórnarþingmenn löglærðir og tveir stjórnarandstöðuþingmenn og það þarf ekkert að telja þá upp. Þið getið talið þá á fingrum ykkar í sætunum og áttað ykkur á því hverjir þeir eru. 
            

Forseti vill áminna þingmenn um að vera ekki með samtöl í salnum og gefa ræðumanni frið til þess að halda ræðu sína.

Herra forseti. Ég skil ósköp vel að þau séu óróleg yfir þessari upptalningu. Það gefur augaleið þegar menn líta á þá staðreynd að hér inni eru margir mjög færir lögmenn. Það er miklu ólíklegra, held ég, ef við erum með sérfræðingana við hliðina á okkur að verið sé að leiða menn í villu. Þess vegna hef ég sagt að mér finnst stjórnarandstaðan fara offari í þessu máli þegar verið er að tala um stjórnarskrárbrot. Ég ætla að leyfa mér, herra forseti, að vitna aðeins í eina af fullyrðingum sem koma fram í áliti minni hlutans og er hér á bls. 8. Ég verð að segja eins og er að mér brá verulega þegar ég sá þessa fullyrðingu í áliti minni hlutans því að mér er jafnannt um að halda stjórnarskrána og ég hygg að flestöllum öðrum mönnum hér inni sé. Ég trúi því. En það stendur hér, með leyfi forseta, í áliti minni hlutans: ,,Það er óumdeilt að óheimilt er að setja afturvirk íþyngjandi ákvæði í lög. Minni hlutinn hafnar með öllu þeirri túlkun sem fram kemur í skýrslu starfshópsins og nefndaráliti meiri hlutans að hér sé um ívilnandi reglu að ræða og hún því heimil. Rök minni hlutans eru eftirfarandi: Við dóm Hæstaréttar, sem komst að þeirri niðurstöðu að óheimilt væri að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap á grundvelli tekna maka, féll framangreind skerðingarheimild niður. Við þetta varð til nýtt réttarástand ...`` Herra forseti. Ég spurði lögmenn að því hvað þetta þýddi. Af hálfu sérfræðinga ríkisstjórnarinnar er verið að tala um að verið sé að ívilna öryrkjum með því að nota afturvirkni frv. með þeim hætti sem þar er gert en aftur á móti kemur minni hlutinn allt í einu og segir að þetta sé íþyngjandi og það skapi þá nýtt réttarástand. Ég spurði lögmenn að því hvað þetta þýddi. Lögmenn sem ég talaði við skildu ekki hvað þetta þýddi. Þeir áttuðu sig ekki á því hvað væri verið að meina. Í huga þeirra hljómar þetta eins og hver önnur golfranska. Þess vegna langaði mig til að fá svör við því frá minni hlutanum hvað sé í rauninni verið að meina. Hvað þýðir að íþyngjandi ákvæði í þessum lögum skapi nýtt réttarástand? Hvað þýðir það að skapa nýtt réttarástand með þessu ákvæði? Ef stjórnarandstaðan getur skýrt þetta fyrir mér þá þætti mér vænt um það en ef hún getur það ekki er það væntanlega vegna þess að hún skilur það ekki sjálf eða sérfræðingar hennar eru ekki á staðnum. En ég held að mjög nauðsynlegt sé að skýra þær fullyrðingar sem koma fram í þessu áliti. Með leyfi, herra forseti, ætla ég að lesa upp lokin á þessu: ,,Í samræmi við þetta mótmælir minni hlutinn því harkalega að ætlunin sé að skerða bætur til örorkulífeyrisþega í hjúskap aftur í tímann, enda standist það ekki ákvæði stjórnarskrárinnar. Við þetta má síðan bæta að það hefur verið talið eitt af grundvallarskilyrðum réttarríkis að óheimilt sé að lög virki aftur fyrir sig og þá sérstaklega ef þau eru íþyngjandi.`` Búið er að segja það af meiri hlutanum og sérfræðingum hans að þetta séu ívilnandi ákvæði. Þetta eru ekki íþyngjandi ákvæði.

Það er rangt.

Samt kemur minni hlutinn hingað og segir að verið sé að brjóta stjórnarskrána. Mér finnst svo órúlegt hvernig minni hlutinn er að nýta sér þetta áróðursvopn, stjórnarskrána, með þessum formerkjum, annaðhvort til að hræða fólk eða afvegaleiða í þessari umræðu. Ég veit ekki hvers vegna en starfandi lögmenn skilja ekki hvað átt er við með þessari fullyrðingu í áliti minni hlutans, því miður. Ég óska a.m.k. eftir því að fá skýringu á þessu. Eins og ég sagði áðan, herra forseti, á ég ekki von á því að minni hlutinn vilji vísvitandi afvegaleiða fólk og ég vonast til að það komi í ljós núna á eftir. Ef litið er á annað sem kemur fram í áliti minni hlutans, herra forseti, þá kemur fram í áliti þeirra að einhver önnur aðferð sé við að leysa velferðarmál hjá nágrannaþjóðunum. Töluvert hefur heyrst í þessari umræðu að menn telji að Íslendingar séu eitthvað einstakir í þessu þannig að þau vandamál sem snúa að velferðarkerfinu séu leyst með rýrari hætti en annars staðar. Þar sem vitnað hefur verið til annarra þjóða í þessu sambandi er því haldið fram að af hálfu ríkisstjórnarinnar og meiri hlutanum hafi það verið gert ranglega. En ég vildi bara minna á það, herra forseti, að það kemur mjög vel fram í áliti meiri hlutans á bls. 3 að þar hefur verið skoðað sérstaklega hvernig félagsmálum og tekjutryggingum í almannatryggingalögunum er beitt og hvernig skerðingarákvæðum er beitt. Það kemur í ljós að bæði í Noregi og Danmörku og eins í flestöllum Evrópuríkjum sem við miðum okkur við eru skerðingarákvæði svipuð í lögum þeirra eins og hér er sem mér finnst það skipta verulega miklu máli. Að sjálfsögðu skiptir miklu máli að við byggjum á réttarhefð sem er að sjálfu sér byggð upp á sambærilegan hátt og hjá öðrum ríkjum í Evrópu. Þess vegna skiptir það máli. Það hlýtur að skipta máli vegna þess að Hæstiréttur hafi í dómum skírskotað til þess. Ég er að biðja um útskýringar á því sem kemur fram í áliti ykkar og ég ætla að vonast til að einhver skýring komi á því. Herra forseti. Eftir skoðun mína, bæði með því að hlusta á þá lögmenn sem hafa útskýrt málið fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og eftir að hafa séð það álit sem kemur frá meiri hluta heilbr.- og trn. ásamt þeirri skoðun sem ég hef sjálfur gert með lögmönnum sem ég treysti, þá hef ég komist að þeirri niðurstöðu að ekki sé verið að brjóta stjórnarskrána, ekki sé verið að brjóta mannréttindi og þar með eigum við ekki að vera í neinni hættu með að gera það frv. sem hér liggur fyrir að lögum. Þess vegna mun ég, herra forseti, styðja það. Í þessari greinargerð kemur fram, herra forseti, að minni hlutinn vitnar nokkuð mikið í bók Stefáns Ólafssonar, Íslenska leiðin. Þar er m.a. vitnað í hugmyndafræði um almannatryggingar, og þeir segja þar á bls. 9, með leyfi forseta: ,,Hugmyndafræði almannatrygginga, sem leysti gömlu fátækraaðstoðina að mestu af hólmi á 20. öldinni, gengur gegn þessari hugsun að örorkulífeyrisþegi hafi ekki fullan borgararétt og beri skarðan framfærslurétt ef maki hans hefur einhverjar tekjur, eins og fram kom í fyrstu tveimur köflunum í þessari bók.`` Herra forseti. Þetta dreg ég fram í áliti minni hlutans til að sýna fram á það hversu aftarlega á merinni Íslendingar voru að þessu leyti. Ég heyrði um þetta sérstaklega frá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrr í umræðunni. Mér finnst að verið sé að reyna að misnota þessa bók til að hjálpa minni hlutanum í umræðunni. Það er alveg ljóst að í þessum kafla er verið að tala um allt önnur lög og allt aðrar breytingar sem áttu sér stað 1935 þegar lögum um framfærslu var breytt til þess að þau ákvæði sem skertu fjárræði og kosningarrétt þeirra sem þurftu að þiggja af sveitinni fóru út. Þau ákvæði voru tekin út úr lögum. Það er allt allt annað en það sem verið er að tala um núna. Árið 1946 voru síðan lögð fram lög á Alþingi um almannatryggingar sem settu Íslendinga fremst á bekk að þessu leyti. Íslendingar voru fremstir þjóða í heiminum á sviði almannatrygginga og ef menn muna það ekki, þá var það ríkisstjórn Ólafs Thors sem lét setja þau lög árið 1946. Þau lög eru ítarlega skilgreind í bók Stefáns Ólafssonar Íslensku leiðinni, og því hefði að skaðlausu verið hægt að taka það líka fram. Ég ætla aðeins að leyfa mér, herra forseti, að lesa upp úr því sem stendur í þeirri bók en þar segir á bls. 356, með leyfi forseta: ,,Þannig verður lífskjaraskipting norrænu þjóðanna misjöfn. Fátækt er enn heldur meiri á Íslandi og tekjuskipting ívið ójafnari. Lífskjaravandi sérhópa er þó heldur meiri á Íslandi en hjá frændþjóðunum. Að öðru leyti koma Íslendingar mjög vel út úr öllum samanburði á lífskjörum og lífsgæðum, bæði gagnvart norrænum þjóðum og öðrum vestrænum þjóðum. Ef tekst að draga markvisst út lífskjaravandanum sem enn er fyrir hendi hér á landi munu fáar eða engar þjóðir í heiminum standast Íslendingum snúning, hvað gæði lífskjara snertir. Umbætur í almannatryggingum geta gegnt stóru hlutverki við að leysa þennan vanda og þar með átt drjúgan þátt í að koma Íslandi efst á toppinn í lífskjarastiga þjóðanna.`` Ég get ekki séð, herra forseti, að þetta sé einhver áfellisdómur um almannatryggingakerfið á Íslandi nema síður væri. Ég mundi segja að þarna hafi þetta kerfi sem hefur þó verið unnið eftir í grundvallaratriðum alveg frá 1947 staðist tímans tönn að mörgu leyti en að sjálfsögðu hefur þurft að breyta því eins og öðru í gegnum árin. En markmiðin voru sett hátt á þeim árum og ég held að óhætt sé að fullyrða að Íslendingar vilja vinna þannig og ekki er nokkur vafi í mínum huga að núverandi ríkisstjórn vill vinna þannig.

Herra forseti. Hv. þm. kemur hér upp og barmar sér undan því að við tölum um stjórnarskrána og drögum athygli að þeirri staðreynd, sem stjórnarliðar reyna hins vegar að þegja út úr umræðunni, að þetta mál er þannig til komið að lagasetning á ábyrgð núverandi ríkisstjórnar og meiri hluta hennar á Alþingi fyrir tveimur árum, í desember 1998, hefur verið dæmd brot á stjórnarskránni. Fram hjá þessu komast hv. þm. ekki og það er í framhaldi af þeirri niðurstöðu Hæstaréttar landsins sem við erum að ræða um þetta frv. og hvernig brugðist er við þessum dómi. En dómurinn um lögin frá 1998 stendur og hann er endanlegur. Þessu verða hv. þm. stjórnarliðsins að kyngja og það þýðir ekkert að reyna að tala sig frá því í einhverjum endalausum skógarferðum og leiðöngrum eins og hv. þm. Kristján Pálsson reyndi áðan. Þetta er ekki mál sem snýr að okkur og illsku eða meinbægni okkar. Þetta á þá að ræða við Hæstarétt ef hv. þm. vilja halda áfram að kveinka sér út af þessu. Í öðru lagi þessi stórkostlega tölfræði um lögfræðinga. Með því að telja saman lögfræðinga sem komu fyrir nefndina og með því að finna það út að fimm lögfræðingar séu í stjórnarliðinu en bara tveir í stjórnarandstöðunni, þá hljóti þeir að hafa rétt fyrir sér af því að þeir séu fleiri. Eins og þeir séu allir hlutlausir, lögfræðingarnir í stjórnarliðinu: Hæstv. forsrh. Davíð Oddsson, hæstv. menntmrh. Björn Bjarnason, hæstv. fjmrh. Geir H. Haarde og hæstv. dómsmrh. Sólveig Pétursdóttir. Eru þetta allt saman hlutlausir lögfræðingar í málinu? Herra forseti. Er ekki hægt að lyfta þessu á aðeins hærra plan, eins og maðurinn sagði í sjónvarpsþættinum um árið? Af þessum lögfræðingum í stjórnarliðinu er aðeins einn sem ekki var á þingi og greiddi atkvæði með frv. 1998 sem Hæstiréttur hefur núna dæmt brot á stjórnarskránni. Þessir menn eru því greinilega ekki óskeikulir, hv. þm.

Herra forseti. Ég hef ekki fullyrt það að einhver sé óskeikull í þessu máli. En ég álít sem svo að eftir því sem fleiri færir lögfræðingar komi saman, því meiri líkur séu á því að rétt niðurstaða fáist. Ég ætla líka að minna á að umboðsmaður Alþingis, sem þá var, taldi ekki hafa verið brotin lög með þeim aðferðum sem notaðar voru áður en nýju lögin voru sett. Menn voru því að sjálfsögðu í góðri trú. Þessi dómur, eins og allir vita og ég trúi ekki öðru en menn viðurkenni það, kom mjög mörgum á óvart, ég held flestöllum sem stunda lögfræði.  Auðvitað stendur þessi dómur, en því miður, eins og ég sagði áðan, er þessi dómur með þeim hætti að hægt er að skilja hann á marga vegu. Eitt af því sem mér finnst vanta núorðið 

Forseti biður hv. þm. að leyfa ræðumönnum að tala án truflana. Það er allt of mikill kliður í salnum.

Herra forseti. Dómur Hæstaréttar er algerlega skýr. Dómsorðið sjálft, sem er dómurinn, er algerlega skýrt. Allar málfundaæfingar stjórnarliðsins hér, undirbygging undir afstöðu sérfræðinganefndarinnar og ríkisstjórnarinnar byggist á því að túlka tilteknar setningar í reifuninni en ekki dómsorðið sjálft. Þau er ekki hægt að túlka. Í dómsorðinu er fallist á kröfu gagnáfrýjanda sem var Öryrkjabandalagið, svo einfalt er það, þannig að skýrari og einfaldari getur dómur ekki verið. Hann tekur til greina kröfur annars málsaðilans. Þannig er nú það. Að þessi dómur hafi komið á óvart er auðvitað fjarri lagi að hægt sé að halda fram. Menn geta reynt að segja að þetta með tekjutenginguna sjálfa hafi verið tiltölulega nýlegt mál og menn leyfi sér að láta það koma á óvart, en má ég þá minna á að á þetta var bent strax 1998 og þá vöruðu fjölmargir menn við því sem voru vel að sér um almannatryggingalöggjöfina, stjórnarandstaðan varaði við því og lögfræðingar sem komu fyrir heilbr.- og trn. vöruðu við því. Svo kemur þetta algerlega á óvart, segja menn. Menn koma af fjöllum, það hefur aldrei hvarflað að þeim að þetta gæti brotið stjórnarskrána. Varðandi aðra þætti málsins eins og skortinn á lagastoð frá 1994, þá hafa allir vitað það í mörg ár að þar var ríkið með koltapað mál. Það hefur enginn einasti lögfræðingur, nema þessar setningar, því miður, í áliti umboðsmanns frá 1998, nokkurn tíma gefið neitt annað í skyn, enda eru allir dómendur á báðum dómstigum sammála um að þar sé um koltapað mál af hálfu ríkisins að ræða. Ekki ætti það að hafa komið á óvart og samt áfrýjaði ríkið af fullkominni fólsku þeirri kröfu ásamt hinum í staðinn fyrir að fallast á að sá hluti málsins væri tapaður og bæta það refjalaust. Allt er þetta náttúrlega meira og minna þannig, herra forseti, að harka ríkisins í þessu máli, framganga ríkisins er með miklum ólíkindum.

Herra forseti. Dómsorðið er ekki skýrara en svo að það er hægt að skilja það á a.m.k. tvo vegu eins og við höfum heyrt í þessum sölum á undanförnum dögum. Þetta er ekki eina málið sem hefur komið svona óskýrt út úr Hæstarétti. Ég held að allir séu sammála um að það er afturför ef dómar geta ekki verið skýrari en svo að hægt sé að rífast um þá í langan tíma út af óskýrri framsetningu. 
             Varðandi lögmenn og þau ummæli sem fallið hafa um hverjir eru lögmenn í þingsalnum og hverjir ekki, þá held ég að ekki sé ástæða til að draga lögmenn beint inn í þetta. Ég held að þingmenn almennt séu ... 

Herra forseti. Það er fróðlegt að fylgjast með því hversu gjörtöpuð staða hv. þm. stjórnarliðsins er í þessari rökræðu. Nú eru þeir komnir í þá skotgröf, eins og hv. þm. Kristján Pálsson og reyndar fleiri sem hurfu ofan í þá skotgröf fyrr í dag, að segja að þetta sé allt saman því að kenna að Hæstiréttur hafi verið svo óskýr. Ég auðvitað mótmæli því, herra forseti. Ljóst er, eins og við höfum hér hver stjórnarandstæðingurinn á fætur öðrum fært rök að, að dómsorðið er ákaflega skýrt og einnig þær dómsforsendur sem hv. þm. stjórnarliðsins hafa reynt að hanga á eins og hundar á roði til að snúa við dómsorðinu. Það dugar þeim ákaflega skammt. Herra forseti. Ég kem aðallega út af þeim orðum sem hv. þm. lét falla um bók Stefáns Ólafssonar, Íslensku leiðina. Nú er það svo, herra forseti, að ekki er rétt að við höfum haldið því fram í umræðunni að sú bók væri áfellisdómur yfir almannatryggingakerfinu á Íslandi, síður en svo. Fram kemur að margt hefur tekist ákaflega vel þar. En í bókinni er hins vegar bent á að ein tiltekin skerðingarregla sé í almannatryggingakerfinu á Íslandi sem sé ákaflega fátíð og það er skerðing lífeyris öryrkja vegna tekna maka. Hvað segir prófessorinn um þetta? Hann segir, með leyfi forseta: ,,Sú regla er arfleifð gömlu fátækraaðstoðarinnar frá fyrri öldum ...``. Og hann segir líka, herra forseti, að þetta gangi gegn hugsun aldarinnar, þ.e. ,,að örorkulífeyrisþegi hafi ekki fullan borgararétt og beri skarðan framfærslurétt ef maki hans hefur einhverjar tekjur ...``. Herra forseti. Aðeins til að varpa skýrara ljósi á hvað menn eiga við sem afleiðingar þessa kerfis, þá bendir prófessorinn á eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,En félagsleg og sálræn áhrif slíks fyrirkomulags eru þó enn alvarlegri því öryrki í slíkri stöðu er að hluta rændur sjálfstæði sínu og mannlegri reisn.`` Það ætti ekki að vefjast fyrir þingmönnum flokks, sem ber það fagra nafn Sjálfstæðisflokkur, að skilja að það er alvarlegur hlutur fyrir reisn og fyrir sjálfsvirðingu einstaklings sem rændur er sjálfstæði sínu, eins og prófessorinn bendir hér á.

Herra forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson talar um arfleifð, sem Stefán Ólafsson talaði um í bók sinni, að það skerðingarákvæði sem núna er til umræðu sé einhver arfleifð frá því fyrir 1935. Ég verð að viðurkenna að það kemur mér algerlega á óvart hvar maðurinn hefur lesið þá niðurstöðu. Ég held að ég fari rétt með að tekjutryggingin sjálf og tekjutengingarnar við hana komi ekki fyrr en á 8. áratugnum aftur að nýju. Þetta er því engin arfleifð frá þeim tíma, það var löngu, löngu búið að kippa þessu úr sambandi. Það sem var virkilega sláandi í gömlu lögunum, áður en þessi mannréttindabrot sem þá voru voru tekin út, var fyrst og fremst það að menn töpuðu kosningarrétti, menn töpuðu fjárræði sínu ef þeir þurftu að þiggja af sveitinni. Þetta eru stærstu breytingarnar sem gerðar voru með framfærslulögunum sem sett voru á ný árið 1935. En að vera að vitna í þessi mannréttindabrot sem tíðkuðust á þeim tíma, á fyrri hluta 20. aldarinnar, er algerlega út úr kú, herra forseti.

Herra forseti. Nú finnst mér að hv. þm. og ég séum sameiginlega farnir að nálgast kjarna málsins. Viðhorf manna til mannréttinda breytast. Þess vegna m.a. breyttum við stjórnarskránni eða mannréttindaákvæðum hennar 1995. Við vorum að færa hana til samræmis við ný viðhorf sem höfðu fest rætur í samtímanum. Það sem áður þótti í lagi þykir ekki lengur. Hvers vegna? Ég nefni sem dæmi að við höfum horft upp á gerbreytt viðhorf t.d. til jafnstöðu kynjanna. Það hefur brotist í gegnum löggjöfina í formi nýrra laga og það vill svo til að á tveimur stöðum í forsendum dóms Hæstaréttar er einmitt vísað til þessa. Sá áfangi sem náðist með dómi Hæstaréttar var líka tiltölulega mikilvægur áfangi í baráttu kvenna hér á landi. Það sést t.d. á því að 2 / 3 hlutar þeirra sem hafa búið við skerta tekjutryggingu vegna tekna maka síns eru konur. Herra forseti. Hv. þm. var að velta því fyrir sér hvaðan prófessorinn hefði haft þessar upplýsingar. Hérna er um að ræða prófessor sem er sérfræðingur í þessum fræðum, herra forseti, og í þessari bók segir hann m.a. þegar hann er búinn að reifa þetta, þ.e. að þetta sé hugmyndafræði sem tilheyri liðinni tíð: ,,Þess vegna hafa vestrænar þjóðir horfið frá slíkri framkvæmd almannatrygginga nú á dögum.`` Þetta er alveg skýrt, herra forseti. En mig langar aðeins að lokum að inna hv. þm. Kristján Pálsson eftir því hvort hann sé stoltur af því sem liggur nú eftir sem verk þessara tveggja daga, þ.e. frv. þar sem menn eru t.d. að beita afturvirkum lögum til að kroppa 8 þúsund kall af öryrkjum sem búið er að dæma tiltekinn rétt? Er hann stoltur af því að fyrningarrétturinn skuli bara vera fjögur ár? Er hann sem góður og gegn sjálfstæðismaður stoltur af þessum vinnubrögðum?

Herra forseti. Ég vil bara segja varðandi síðustu orð hv. þm. að samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef og rannsóknum sem ég hef látið gera fyrir mig persónulega er ekki verið að brjóta stjórnarskrána með því frv. sem hér er lagt fram. Það er heldur ekki verið að brjóta lög með þeim og ekki brotið gegn mannréttindum með þeim. Það er niðurstaðan sem ég hef komist að. Varðandi viðhorfsbreytingar í almannatryggingum um heiminn þá eru tekjutengingar viðhafðar í öllum Evrópuríkjunum með misjöfnum hætti. Um það er ekki nokkur ágreiningur. Viðhorfsbreytingarnar geta svo sem falist í öðru. Ég hef heyrt hér heima að það ætti bara að henda út öllum tekjutengingum eins og þær leggja sig.

Landsfundur Sjálfstfl.

Ýmsir hafa haldið því fram en við vitum vel að ef það væri gert yrði það ekki í kjölfar dóms. Það tekur áraraðir að breyta skattkerfinu til að slíkt geti gengið upp. Ég tek ekki undir að gera eigi byltingu að þessu leyti. Ég held að með þessum aðgerðum ríkisstjórnarinnar og þingmeirihlutans sé reynt að uppfylla þann dóm sem felldur var af Hæstarétti eins ítarlega og kostur er. Að öðru leyti lít ég svo á að menn muni halda áfram að reyna að bæta kjör öryrkja eins og lýst hefur verið yfir úr þessum ræðustól fyrr.

Virðulegi forseti. Þessi umræða er orðin nokkuð löng og ströng. Margt hefur verið sagt og sumt hefur skýrst nokkuð. Ég vil segja það í upphafi að ég hef fylgst nokkuð grannt með málflutningi stjórnarliða í þessu máli. Málflutningur þeirra hefur að meira eða minna leyti gengið út á að finna upp, túlka eða búa til lögfræðilegar kenningar um hvað felist í þessu máli og hvað ekki. Ég hjó sérstaklega eftir því, virðulegi forseti, að í upphafi þessarar umræðu boðuðu oddvitar ríkisstjórnarflokkanna, þ.e. hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh., að frá því að dómur var kveðinn upp þar til umræðan hófst hefði stjórnarandstaðan meira og minna stundað ómálefnalegt upphlaup, útúrsnúninga og annað slíkt í tengslum við þennan dóm, þ.e. við hefðum með einum eða öðrum hætti villt á okkur heimildir í þessari umræðu og reynt að draga þjóðina á tálar en þegar til umræðunnar kæmi mundu þeir upplýsa okkur um það um hvað málið raunverulega snýst. Ég segi það alveg eins og er, virðulegi forseti, að mér fannst það alls ekkert útilokað að okkur hefði orðið á í þessari umræðu. Því hlýddi ég með mikilli athygli á það sem þessir aðilar höfðu fram að færa. Hæstv. forsrh. kannaðist reyndar ekkert við þetta frv. og ræðuskrifarar mega hafa fullt í fangi með að finna ræðu hans stað, þ.e. um hvaða mál hann var að tala. Hæstv. utanrrh. var þó heldur skárri. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að nú þegar nokkuð er liðið á 2. umr. þá hlýt ég að auglýsa eftir leyniplagginu. Þá hlýt ég að auglýsa eftir upplýsingunum sem þessir aðilar boðuðu að kæmu inn í þetta mál og ekki eru komnar fram enn. Tvennt hafa þeir lagt fram í umræðunni. Í fyrsta lagi eru það ríku öryrkjarnir. Hvar þeir búa veit ég ekki og fæstir vita það. Samkvæmt þeim upplýsingum sem nú liggja fyrir eru meðalheimilistekjur fólks, með bótum, sem eiga hugsanlega að fá úr bætt, þ.e. ef ríkisstjórnin kemur sér að því að greiða þeim eitthvað, um það bil 200 þús. kr. í heimilistekjur --- nálægt því. Ef við gefum okkur að um fjórir einstaklingar séu á bak við meðaltalstekjurnar þá er það um það bil 50 þús. kall á haus fyrir skatta. Þetta er reyndar meðaltal og vissulega eru þarna einhverjir hærri en þetta er meðaltal þess sem nú rennur til ríku öryrkjanna sem ríkisstjórnin ætlar að koma í veg fyrir væntanlega að verði á Kanarí eða einhvers staðar það sem eftir er ársins með bæturnar sem þeir hefðu sennilega aldrei átt að fá að þeirra mati. Þetta er sá hópur sem vill fá þessar bætur. Þetta hefur ríkisstjórnin lagt til umræðunnar, hugmyndina um ríku öryrkjana. Það er reyndar ekki upplýst um í hvaða hverfum þeir búa. Hitt sem ríkisstjórnin getur lagt fram í umræðunni er að ekkert siðferðilegt álitamál kom upp við umfjöllun meiri hluta heilbr.- og trn. um málið. Í andsvari í morgun kom fram að ekkert álitamál kom upp um hversu langt niður ætti að fara með þessa tölu. Stormsveitarhópurinn hafi fundið út úr því strax í kjölfar þess að dómur var upp kveðinn, eftir það komu aldrei upp neinar áleitnar siðferðilegar spurningar hjá óbreyttum hv. þm. sem styðja ríkisstjórnina á hinu háa Alþingi. Þetta er, virðulegi forseti, það eina sem hæstv. ríkisstjórn hefur lagt fram til umræðunnar, fyrir utan mjög sérstæðar túlkanir á þessum dómi. Þetta er það eina, virðulegi forseti, og því hvet ég hæstv. utanrrh., sem nú gegnir starfi heilbrrh., að leggja fram við umræðuna upplýsingarnar sem þeir boðuðu í upphafi. Ég held að það sé fráleitt að við göngum úr þessum sal og ljúkum þremur umræðum án þess að upplýsingarnar komi fram. Það finnst mér vera algert grundvallaratriði. Komi þær fram, virðulegi forseti, þá er ég tilbúinn að endurskoða afstöðu mína sem ég hef þó haft frá upphafi. Við hljótum að gera kröfu um að þessar upplýsingar komi fram því að ekki komu þær fram hér, virðulegi forseti. Þriggja síðna álit meiri hluta heilbr.- og trn. er náttúrlega nánast með eindæmum. Sé það lesið í ljósi þess hversu alvarlegur þessi dómur er og hversu víðtækar afleiðingar hann kann að hafa þá vekur furðu að nánast ekkert í þessu, að undanskildu því þegar meiri hlutinn reynir að réttlæta orð sín með tilvísun í kartöfludóminn, bendir til að heimilt sé að fyrna á þann hátt sem menn gera tilraunir til. Ég held að mikilvægt sé að lesa þessa stórkostlega yfirlýsingu upp, með leyfi virðulegs forseta. Á bls. 2--3 segir: ,,Með því að beita reglu l. gr. frumvarpsins fyrir tímabilið frá 1. janúar 1999 til 31. janúar 2001 leiðir það til ívilnunar fyrir`` --- þetta á sennilega að vera 31. janúar 2000 en hér stendur 2001 --- ,,örorkulífeyrisþega í hjúskap þar sem þeir þurfa ekki að þola sömu skerðingu og áður viðgekkst.`` --- Þurfa ekki að þola sömu skerðingu og áður viðgekkst. Um hvað fjallaði þessi dómur? Hann fjallaði um að sú skerðing sem ríkisstjórnin framfylgdi stæðist ekki mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. Svo segja þeir, væntanlega í einhverri manngæsku, að þetta hafi í för með sér ívilnun frá mannréttindabrotinu og gorta sig af því í þessu plaggi. Ég veit ekki, virðulegi forseti, hvað menn hafa verið að hugleiða þegar þeir settu þessi ósköp á blað. Þar fyrir utan, virðulegi forseti, virðist eiga að halda minni hlutanum algerlega frá þeim grundvallarupplýsingum sem hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. boðuðu að kæmu inn í umræðuna. Frá þeim hefur ekkert komið, ekki nokkur skapaður hlutur nema það sem rís hæst eins og ég sagði áðan, hugmyndin um ríku öryrkjana og réttlætingin á þessari merku fyrningu með tilvitnun í frönsku kartöflurnar. Það er allt og sumt, virðulegi forseti. Ég þori að fullyrða að það hefði mátt stytta umræðuna eitthvað ef þessar upplýsingar hefðu komið fram strax en menn ekki verið svona leyndardómsfullir á svipinn þegar þeir boðuðu að upplýsingarnar skyldu koma fram og nú skyldi lýðurinn upplýstur um það sem máli skipti: Franskar, sósu og salat. Virðulegi forseti. Annað atriði sem ég vildi nefna í þessu er margumrædd fyrning í þessu máli. Þar er vitnað í þennan kartöfludóm sem öllu á að bjarga og gerir að verkum að þegar ríkisvaldið hefur haft af fólki bætur með ólögmætum hætti þá þarf ekkert að ræða það siðferðilega álitamál hversu langt eigi að fara aftur í að borga þeim. Þeir eru nefnilega búnir að finna dóminn um frönsku kartöflurnar. Hann svarar þessum stóru spurningum fyrir hæstv. ríkisstjórn. Engin siðferðileg álitaefni koma upp því að dómurinn um frönsku kartöflurnar leysir þau álitaefni sem upp kunna að koma. En um hvað snýst sá blessaði dómur, virðulegi forseti? Hann snýst um að menn sóttu um að fá endurgreiddar álögur á innfluttar kartöflur. Sá sem sótti málið vildi fá endurgreiðslur og hafði líka sótt viðurkenningarmálið, það var sami aðili. Enda sagði Hæstiréttur: Úr því að hann var í þessu fyrra máli þá hefði hann getað krafið um endurgreiðslur þar og þar af leiðandi er talið að þetta sé fyrnt. En í þessu tiltekna máli er ítarlega fjallað um fyrirsvar í þessu máli, þ.e. að Öryrkjabandalagið hafi getað sótt þetta viðurkenningarmál í þágu allra félagsmanna sinna. Rökin að baki því eru einfaldlega þau að það er hagræði að þurfa ekki að flytja 1.200 mál. Það er hagræði að því. Þess vegna er þetta gert. Það er minni kostnaður fyrir ríkissjóð. Þess vegna er þetta gert með þessum hætti. Bæði héraðsdómur og Hæstiréttur fjalla sérstaklega um þennan þátt málsins. Ég skil það a.m.k. svo að málshöfðun í þessu tiltekna máli hljóti að hafa slitið fyrningu. Þó að ég hafi komist að þessari niðurstöðu eftir þó nokkra yfirlegu er alveg ljóst að ríkisstjórnin hefur ekki mikið þurft að hugleiða þetta mál. Dómurinn um frönsku kartöflurnar kom inn í þetta og leysti úr þeim merku spurningum sem uppi kunna að vera um fyrninguna. Ég hafna alfarið að hægt sé að bera það saman þegar menn hafa með ólögmætum hætti bætur af fólki sem varið er mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar, að það sé hægt að bera fyrningu af því saman við það þegar menn augljóslega vegna tómlætis gæta ekki réttar síns í málsókn. Þetta er tvennt ólíkt og til háborinnar skammar, virðulegi forseti, að menn skuli bera þetta fyrir sig. Ég held að þetta sé eitt af því sem kemur til kasta dómstóla, enda hafa flestir ef ekki allir stjórnarliðar orðað það svo: Þeir geta bara stefnt aftur. Við skulum bara klára þessi mál fyrir dómstólum. Við gefum ekkert eftir og það gerir lítið þó öryrkjamafían sé öll fyrir dómstólum það sem eftir er ársins eða næstu árin. Ef marka má orð ýmissa hv. þm. sem talað hafa af hálfu stjórnarliðsins þá virðist þessi hópur einhver sá alhættulegasti sem upp hefur komið á lýðveldistímanum. Og til þess að bíta höfuðið af skömminni, virðulegi forseti, þá leyfa þeir sér í frv. að vitna til þess að það séu sanngirnisrök að hafa farið þó lengra aftur en tvö ár og vitna þá í 48. gr. almannatryggingalaganna, það séu sanngirnisrök. En hvað segir í þessari 48. gr.? Þar segir einfaldlega að Tryggingastofnun sé óheimilt að úrskurða bætur lengra aftur en tvö ár hafi menn ekki sótt um þær. Það er bara Tryggingastofnun sem er óheimilt að úrskurða bætur hafi menn ekki sótt um þær. Ef menn sækja um þær þá slíta menn fyrningu þannig hér er ekki um hefðbundna fyrningarreglu að ræða heldur reglu þar sem menn tapa hugsanlega rétti ef þeir sýna tómlæti í að halda rétti sínum fram. Og svo leyfa menn sér að vitna til þessa fyrningaígildis, ef svo má að orði komast, og þar af leiðandi leiða að því líkum að þetta séu svo miklir sanngirnis- og manngæskumenn að í góðsemd sinni þá ætli þeir að fara jafnvel fjögur ár aftur í tímann. Og lýsa því svo yfir í þessari umræðu að aldrei hafi komið upp nokkrar áleitnar siðferðisspurningar, aldrei, aldrei nokkurn tímann. Virðulegi forseti. Ég held að það hljóti að vera leitun að öðru eins, eins og ríkisstjórnin hefur hagað sér í þessu máli. En þá er komið að þriðja atriðinu sem ég vildi nefna. Það er það atriði sem ekki hefur fengið mikla umræðu, en er hugsanlega að finna svar við í leyniplagginu sem ekki hefur komið fram. Það er alveg ljóst og ég held meira að segja að bæði minni hlutinn og meiri hlutinn séu sammála um að það sé óumdeilt að niðurstaða Hæstaréttar fól það í sér að tiltekinn hópur átti kröfuréttindi á ríkisvaldið, ef nota má það hugtak. Um það er ekki deilt, ekki einu sinni á milli meiri hluta og minni hluta. Það er ekki um það deilt að það voru til einhver kröfuréttindi sem urðu til þegar dómurinn féll. Það er algerlega kristaltært. Við skulum leyfa ríkisstjórninni að njóta vafans í þessu máli og gefa okkur að hugsanlegt sé að það sé álitaefni hversu rík þessi kröfuréttindi voru. Það voru tveir aðilar sem tókust á um þetta mál. Niðurstaðan var náttúrlega í hugum flestra skýr. Tekjutengingin við tekjur maka var talin ólögmæt. Tekjutryggingin þennan tíma er algerlega klár, þ.e. hversu há fjárhæð það var. Allir þeir sem tjáðu sig í upphafi máls voru sannfærðir um að það lægi alveg fyrir hver tekjutryggingin hefði verið. Það mátti ekki skerða hana með tekjum maka. Þannig ætti krafan að vera nokkuð skýr. Hún ætti að vera nokkuð skýr. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin, samkvæmt hugmyndum stormsveitarhópsins sem fór fyrir henni fyrstu dagana, komst að þeirri niðurstöðu að krafan eða kröfuréttindin yrðu látin miðast við 43 þús. Annar aðilinn ákvað það einhliða hvað í þessum kröfuréttindum fólst þrátt fyrir að menn væru búnir að takast á um þetta fyrir dómstólunum. Hann ákvað einhliða hvaða eignarréttindi þetta fólk hefði og skerti þau miðað við óskerta tekjutryggingu um þessar 8 þús. kr. og svo geta menn farið til baka og fundið hver hún var nákvæmlega á hverjum tíma. En það er alveg ljóst að þetta er skert einhliða. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða það, virðulegi forseti, að það standa ríkar ástæður til þess að hér sé verið að fara gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. um eignarréttindi. Menn gera það ekki að ákvarða einhliða innihald kröfuréttinda eins og í þessu tilviki. Þetta gera menn ekki. Menn þurfa að hafa alveg sérstakt geðslag, virðulegi forseti, til þess að leyfa sér svona hátterni. Það er a.m.k. mín skoðun. Menn hafa ákvarðað einhliða hvað í þessum kröfuréttindum felst. Virðulegi forseti. Það var ekki einu sinn rætt við hinn aðilann  Reyndar sagði hv. formaður heilbr.- og trn. hér í morgun að þetta væri nú svona eiginlega kostnaðurinn af því að vera í hjúskap, þ.e. þessi 8 þúsund kall tæpi, það væri eiginlega sanngjarnt að þeir sem eru í sambúð eða hjúskap fengju bara þetta minna. Þetta væri sem sagt einhvers konar kostnaður af því að vera í hjúskap. Og hvernig er þessi tala fengin? Með öðrum orðum er innihald kröfuréttindanna ákveðið án þess að nokkur einustu rök séu sett fram fyrir því hvaða réttindi sé um að ræða önnur en ,,af því bara``. Ef Hæstiréttur hefði ætlað að það hefði mátt skerða þessa tekjutryggingu á þeim tíma sem hann fjallaði um þetta hlyti hann að hafa nefnt það sérstaklega --- annað væri dálítið sérstakt --- og þá væri ég sammála því að dómurinn væri óskýr. En hann er það ekki. Hann er alveg skýr. Hann segir að svona máttu menn ekki gera. Það er ósköp einfalt. Virðulegi forseti. Það er því mitt mat að ríkisstjórnin sé hvað þetta varðar á mjög hálli braut, þ.e. að ákvarða einhliða hver eignarréttindi manna eru. Og ekki bara það, heldur skerða þau líka afturvirkt. Þetta hefði nú einhvern tímann þótt saga til næsta bæjar, virðulegi forseti, um Sjálfstfl. sem ég held að hafi í gegnum tíðina verið harðasti andstæðingur þess að lög virkuðu afturvirkt og harðasti andstæðingur þess að skerða eignir afturvirkt. En nú kveður við nýjan tón. Þetta eru nefnilega ríku öryrkjarnir. Þess verður nú að gæta að þeir fái ekki of mikið, ríku öryrkjarnir. Það hefur alveg verið með ólíkindum, virðulegi forseti, að hlýða á þann málflutning sem hér hefur verið viðhafður. Virðulegi forseti. Að lokum kom það fram í máli eins óbreytts hv. þm. stjórnarliðsins að þessi 7.500 kall skipti ekki svo miklu máli, að mannvirðingin fælist ekki í þessum 7.500 kr. eða 8 þús., þar væri ekki að finna mannvirðinguna. Enda höfum við aldrei haldið því fram. Við höfum hins vegar haldið því fram að niðurstaða Hæstaréttar sé í samræmi við þá þróun sem hefur verið að eiga sér alls staðar í hinum vestræna heimi, þ.e. að tiltekin lágmarkstrygging verði ekki skert með tekjum maka. Af hverju? Jú, það er af því að það er verið að tryggja ákveðið efnahagslegt sjálfstæði einstaklinga. Og mannréttindi snúast um einstaklinga en ekki stofnanir. Það er nú einfaldlega þannig. Og þessir frelsisvindar hafa borist hingað upp til Íslands. En ríkisstjórnin hefur sýnt hvernig hún tekur á móti þessum vindum og ég verð að segja það, virðulegi forseti, að ég vona að aðrar ríkisstjórnir taki sér það ekki til fyrirmyndar.

Herra forseti. Mig langar til þess að spyrja hv. þm. hvort hann sé undrandi á því að víða í þjóðfélaginu sé borin heldur lítil virðing fyrir þessari háu stofnun sem við sitjum í. Hann talar hér um stormsveit og er með því að líkja þeim sem eru að vinna að þessu máli væntanlega við nasista. Hann talar um öryrkjamafíuna. Hver hefur talað um öryrkjamafíuna nema hann? Hann talar um að við höfum fundið upp orðin ríku öryrkjarnir. Hver hefur sagt það? Hann segir að þeir þingmenn sem að þessu standa þurfi að hafa alveg sérstakt geðslag til að standa í þessu. Hvernig stendur á því að þessi umræða þarf að vera á þessu plani? Það er málefnalegur ágreiningur um þetta mál. Mér er það alveg ljóst. En miðað við orðbragð hans og ýmissa annarra hv. þm. sem tala um naglaskap og fantaskap og ýtrasta fantaskap þá er ég ekkert hissa á því þó mjög margir í þjóðfélaginu beri litla virðingu fyrir Alþingi, því það eru þessir hv. þm. sem tala með þessum hætti sem draga niður virðingu Alþingis.

Virðulegi forseti. Ef nokkuð hefur orðið til að draga niður virðingu Alþingis þá er það hvernig meiri hlutinn hefur tekið án gagnrýni þeirri niðurstöðu sem að henni var rétt eftir að hópur manna hafði komist að þeirri niðurstöðu að það ættu að vera 43 þús. en ekki neitt annað. Ég var ekki að líkja nokkrum hér við nasista, ekki einum einasta manni. Og þegar ég talaði um öryrkjamafíuna þá var það meira gert í gamni sökum þess að maður hefur skynjað þann ótta sem ríkisstjórnin virðist hafa af þessu fólki sem er að berjast fyrir þeim sem minnst mega sín. Svo leyfa menn sér að saka okkur um að draga virðingu Alþingis niður. Virðulegi forseti. Hlustaði einhver á ræðu hæstv. forsrh. hér fyrir tveimur eða þremur dögum? 

Ég tel að hér sé ekkert gamanmál á ferðinni og það sé alveg með eindæmum að hv. þm. segi: ,,Ég notaði orðið öryrkjamafían í gamni.`` Hann sagði jafnframt að ekkert siðferðilegt álitamál hefði komið upp í þessu máli. Hver hefur sagt það? Það var sagt að slík álitamál  En mér þykir afar leitt að það skuli þurfa að ræða þetta mál með þessum hætti sem hér er gert. Ég tel að öll þau sem hér eru beri virðingu fyrir þeim sem minna mega sín í þjóðfélaginu, vilji rétta þeirra hlut og það hefur ekkert annað komið fram í þessari umræðu. Og þar sem orðið stormsveit er notað, hvenær var það þá notað og í hvaða samhengi var það mest notað í mannkynssögunni, hv. þm.?

Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. orðaði það svo að sér þyki leitt að beita hafi þurft þeirri orðnotkun sem hér hafi átt sér stað úr þessum stóli. En hvernig hefur ríkisstjórnin hagað sér í þessu máli? Hún lagði ekki einu sinni lykkju á leið sína til að tala við þá sem betur höfðu í málsókninni. Túlkaði einhliða og nákvæmlega hver eignarréttindi fælust í þeim kröfuréttindum sem viðkomandi hafði náð. Og hvað leyfir hæstv. ráðherra sér svo að segja? Hann kvartar undan því að hæstv. ríkisstjórn sé skömmuð fyrir þetta háttalag og jafnvel þó að einhver hvöss orð séu notuð. Hvað kallar hæstv. utanrrh. það að verða undir í máli, stofna eigin sveit til þess að finna út úr því hvað felst í þessum dómi, koma síðan með það á hið háa Alþingi og keyra það í gegn í andstöðu við þá sem unnu málið? Hvað kallar hann það annað en yfirgang? Hefðu ekki allflestir tekið það upp hjá sjálfum sér að ræða við hann sem deilt hafði verið við í nokkur ár um málið? Ekki þessi ríkisstjórn. Ekki nokkur. Svo leyfir hæstv. utanrrh. sér að koma hingað upp og saka minni hlutann eða þann sem hefur mótmælt þessu frv. harðlega um að nota of stór orð. Virðulegi forseti. Ég þori næstum því að fullyrða að sjaldan eða aldrei hafi verið komið fram af eins miklum valdhroka í nokkru máli og í þessu máli. 
            

Herra forseti. Stjórnarandstaðan hafði þá skoðun í upphafi umræðunnar að ekki þyrfti að leggja fram neitt frv. heldur væri hægt að framfylgja dómi Hæstaréttar beint og án nokkurra aðgerða Alþingis. Nú hefur komið fram í áliti minni hluta heilbr.- og trn. að stjórnarandstaðan telur nauðsynlegt að leggja fyrir Alþingi nýtt frv. sem allra fyrst til að fullnægja dómi Hæstaréttar. Ég hlustaði vandlega á ræðu hv. þm. og hann vék ekki einu orði að þessari afstöðubreytingu stjórnarandstöðunnar og reyndi ekki að skýra á nokkurn hátt hvers vegna stjórnarandstaðan hefði kúvent í þessu máli. Fróðlegt væri að fá skýringar á því. Ég hnaut líka um orðalag hv. þm. eins og hæstv. utanrrh. Þingmaðurinn talaði um að þingmenn hlytu að hafa sérstakt geðslag og átti þá við stjórnarþingmenn. Hvað á þingmaðurinn við þegar hann segir um okkur sem erum í stjórnarliðinu að við þurfum að hafa sérstakt geðslag til að ákveða innihald að kröfurétti? Ég áttaði mig ekki alveg á því hvað þingmaðurinn meinar en ég skildi tóninn í orðunum þannig að þetta væri neikvæð merking. Þingmaðurinn talaði um stormsveit, nefnd fjögurra lögfræðinga er kölluð stormsveit. Þingmaðurinn hefur ekki fengist til að útskýra hvað hann átti við með því. Stormsveit er þekkt fyrirbæri úr mannkynssögunni og menn líkja ekki fjórum valinkunnum lögfræðingum í þjóðfélaginu við stormsveit að gamni sínu. Það er alveg augljóst mál að hv. þm. verður að útskýra hvað hann átti við með þessu orðfæri.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson lagði hér fyrir mig nokkrar spurningar sem ég mun reyna að svara eftir bestu getu og eftir því sem tíminn leyfir. Í fyrsta lagi spurði hv. þm. hvort orðið hefði afstöðubreyting hjá minni hlutanum hvað það varðaði að ekki þyrfti að setja lög í kjölfar dómsins. Við höfum ætíð haldið því fram og höldum því enn fram að til þess að greiða út í samræmi við dóminn, í samræmi við þann skilning sem við höfum á dómnum og höfum talað fyrir alla þessa umræðu hefði ekki þurft að setja löggjöf. Hins vegar er mjög líklegt að breyta hefði þurft öðrum málsgreinum, þ.e. 6. og 7. mgr. í kjölfar þess, en ríkisstjórnin hefur komið með þetta mál hingað inn á þeirri forsendu að það hefði þurft að setja löggjöf til þess að greiða út. En hvað þýddi dómurinn? Hann þýddi að skerðingarheimildir eru brott fallnar. Það þýðir ekki að almannatryggingalöggjöfin sé á bak og burt. Síður en svo. Það þýðir einvörðungu að þessar skerðingarheimildir eru fallnar brott. Þar af leiðandi lá að mínu viti alveg ljóst fyrir hvað ætti að greiða. Tryggingastofnun átti að greiða þetta út og hún hefur fengið verulega fjármuni á fjárlögum þannig að það hefði alveg örugglega dugað langt fram eftir árinu. Oftar en ekki verið svo þegar slíkt kemur upp, þ.e. að dómur fellur á ríkið, að það hefur verið afgreitt í fjáraukalögum síðar. Það var því ekki forsenda fyrir því að þingið væri kallað saman nú að geta greitt út. Það er það sem við höfum fullyrt allan tímann að ekki sé nauðsyn á löggjöf til að greiða út í samræmi við dóminn. Því hefur engin breyting orðið þar á.

Herra forseti. Þingmaðurinn hélt því fram við 1. umr. málsins að 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga væri fallin brott. Nú segir hann að aðeins skerðingarákvæði málsgreinarinnar hafi fallið brott og hefur þá séð sig um hönd á milli umræðna í þessari fullyrðingu sinni. Það sem ég held að þingmaðurinn hafi áttað sig á og fleiri úr stjórnarandstöðunni að ef aðeins átti að styðjast við lögin eins og þau voru orðin eftir hæstaréttardóminn væri ekki hægt að greiða út annað en fulla tekjutryggingu og það fá aðeins þeir sem eru undir tilgreindum mörkum. Allir þeir sem höfðu fengið og áttu að fá áfram minna en fulla tekjutryggingu gátu því ekki fengið það vegna þess að lagastoð skorti til að ákvarða þannig minnkaða tekjutryggingu. Það er það sem stjórnarandstaðan hefur áttað sig á og þess vegna hefur hún fallist á það að nauðsynlegt sé að flytja frv. Ég vil svo segja við hv. þm., af því hann vék sér undan því að skýra ummæli sín sem ég held að sé skynsamlegt af honum að vera ekki að fjalla meira um heldur láta niður falla, að hv. þm. hættir nokkuð oft til þess að tala niður til þingmanna. Ég skildi þessi ummæli hvor tveggja svo að hann væri að gera lítið úr þeim sem hann talaði til með þessum orðum. Má vera að það sé misskilningur minn en ég skildi ummælin þannig. Ég vil segja við hv. þm. að honum væri ráðlegra að venja sig af því að tala niður til fólks. Ég held hann hafi ekki efni á því. Vilji hann hins vegar kynna sér mál um valdhroka og ræða það mál bendi ég honum á mál sem rak inn á Alþingi á sínum tíma um valdhroka þáv. umhvrh., Össurar Skarphéðinssonar.

Ég áttaði mig ekki á hv. þm. í þessari ræðu frekar en í ýmsum öðrum sem hann hefur flutt áður. Hins vegar er það alveg ljóst að það þurfti löggjöf til þess að skerða tekjutrygginguna frá því sem hún er. Það liggur alveg fyrir. Ef menn ætluðu að borga lægra en tekjutryggingin er núna þurfti þar af leiðandi löggjöf. En ég held að það sé tvennt sem ég þarf að útskýra fyrir hv. þm. Í fyrsta lagi þetta með geðslagið. Það sem ég átti við er það að sú sveit manna sem kölluð var saman til þess að komast að þessari niðurstöðu, komst að ákveðinni niðurstöðu um að greiða ætti 43 þús. kr. Þetta rann í gegnum þingflokkana án athugasemda. Að sögn, og ef marka má fjölmiðla, á hálftíma eða klukkutíma. Það var þetta sem ég átti við þegar ég sagði að mér þætti með ólíkindum að menn hefðu það geðslag að láta þetta yfir sig ganga á ekki lengri tíma. Mér er bæði ljúft og skylt að útskýra hvað ég átti við þegar ég talaði um stormsveit. Það sem ég átti fyrst og fremst við var að þarna voru á ferðinni fjórir öflugir menn sem fjölluðu um þetta mál. Það er sú sveit manna sem hefur algerlega farið með ferðina fyrir ríkisrtjórnarflokkana í þessu máli. Hún hefur ákveðið hvað felst í dóminum, hvernig á að breyta löggjöfinni og hver eignarréttindi felast í þeim kröfuréttindum sem Öryrkjabandalaginu voru þó til dæmd í þessu máli. 

Herra forseti. Það segir kannski sitt um það hvert umræðan er komin að hv. þm. stjórnarliðsins finna sig tilknúna til að veita okkur í stjórnarandstöðunni sérstaka lexíu um uppeldi. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson kemur hingað og segir okkur þingmönnum stjórnarandstöðunnar að við eigum ekki að tala niður til fólks og við eigum að haga okkur með öðrum hætti, og hann hagar sér eins og góður tyftunarmeistari sem kann að ala upp óþæg börn. En öðrum þræði fannst mér líka sem hér færi maður sem hefði ekki lengur mikið af rökum í farteski sínu. Hæstv. utanrrh. kom líka og kvartaði mjög undan því að menn viðhefðu ekki rétt orðbragð hér. Ég verð að segja það, herra forseti, að við skulum ekki setja umræðuna niður á þetta plan. Það er allt í lagi þó að í ræðum manna séu stílhvörf og þó að menn feti hinn hefðbundna veg íslenskra ræðumanna og noti myndlíkingar eins og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson. Þó að menn nefni orðið Þýskaland þá er ekki þar með sagt að menn eigi við nasista. Ég vil því biðja hv. þm. um að stilla sig töluvert. Herra forseti. Ég skil það hins vegar nokkuð vel að stjórnarliðið skuli vera heldur óhresst með stöðuna eftir þessar umræður. Staðan er einfaldlega þannig að mér finnst sem þær röksemdir sem stjórnarliðið kom með inn í þessar umræður hafi eiginlega allar verið felldar. Mér finnst reyndar, herra forseti, að eftir þá ágætu ræðu sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson flutti áðan þurfi ekki að flytja mjög margar ræður í kvöld. Ég held til að mynda að margt af því sem ég ætlaði að fara yfir í ræðu minni sé fullkominn óþarfi. Hvers vegna? Vegna þess að hv. þm. stjórnarliðsins hafa kosið að beina umræðunni frá kjarna málsins sem er sú staðreynd að stjórnarliðið er áfram að feta þann stíg sem Hæstiréttur sagði að ætti ekki að gera, þeir eru að fela þá staðreynd og í staðinn eru þeir að reyna að draga umræðuna að lögfræðilegri þrætubók. Það hefur þeim svo sem tekist með ýmsum hætti en það er kannski ástæðan fyrir því að hæstv. utanrrh. kemur hér og kvartar undan því að kjarni málsins eða röksemdirnar í máli stjórnarliða hafi ekki komist til skila. Staðan er nefnilega sú að hv. þm. stjórnarliðsins hafa fyrst og fremst verið að feta hér einhvern lagaþrætustíg í staðinn fyrir að koma fram með allar þær upplýsingar sem þeir töldu að mundu breyta málinu. Það er það sem hefur gerst. Þegar við horfum yfir umræður þessara tveggja daga, stendur upp úr að engar nýjar röksemdir hafa komið fram af hálfu stjórnarliðsins. Það sem hefur hins vegar gerst, herra forseti, er að í ljós hafa komið alvarlegar veilur á málflutningi stjórnarliðsins. Það er eitt grundvallarhugtak, einn grundvallarskilningur sem allt mál þeirra byggist á. Það er lágmarksupphæðin. Það er sameiginlegur skilningur okkar stjórnar og stjórnarandstöðu að þessi dómur feli í sér þau sögulegu tíðindi að til sé lögvarinn einstaklingsbundinn réttur sem byggist á þeim félagslegu réttindum sem er að finna í hinum nýju mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Við í stjórnarandstöðunni höfum haldið því fram að að gengnum dómi Hæstaréttar sé óhjákvæmilegt að komast að þeirri niðurstöðu að sú lágmarksupphæð sem menn eiga rétt á úr opinberum sjóði til framfærslunnar sé 51 þús. kr. Hvers vegna? Vegna þess að það er annars vegar samtala grunnörorkulífeyrisins og hins vegar tekjutryggingarinnar. Við erum þeirrar skoðunar og höfum fært rök fyrir því að hana megi ekki skerða með tekjum maka. Það þýðir, herra forseti, að þessi grunntala er samkvæmt skilningi okkar 51 þús. kr. Það hefur hins vegar komið fram aftur og aftur hjá hv. þingmönnum stjórnarliðsins og er reyndar grunnurinn undir þeirra málflutningi, að talan sem þeir telja nægja til þess að fullnægja dómi Hæstaréttar sé 43 þús. kr. Og við höfum leitað eftir því aftur og aftur á hverju sú tala byggist. Það hafa engin svör komið, herra forseti, fyrr en í dag þegar mér fannst sem formaður heilbr.- og trn. opinberaði alvarlega veilu í málflutningi stjórnarliðsins. Þegar ég spurði hv. þm. Jónínu Bjartmarz hvernig stæði á þessum 8 þús. kr. mun, þ.e. á 51 þús. kr. og 43 þús. kr. á mánuði, þá sagði hv. þm. Jónína Bjartmarz að það mætti skýra með því hagræði sem hlytist af sambúð. En það er þegar búið að taka tillit til þess hagræðis sem hlýst af sambúð. Hv. þm. mat sem sagt hagræðið af sambúð upp á 8 þús. kr. Hins vegar liggur fyrir að hagræðið af sambúð hefur þegar verið metið upp á mun hærri upphæð. Við vitum að þegar einhleypur öryrki fer í sambúð þá missir hann heimilisuppbótina og hann missir hina sérstöku heimilisuppbót. Þetta eru samtals 22 þús. kr. Þetta eru 30,67% af heildarframfærslunni sem honum var tryggð. Þetta þýðir, herra forseti, að þarna er um að ræða upphæð sem er nánast þreföld sú sem hv. þm. Jónína Bjartmarz segir að megi meta sem hagræði af sambúð. Ég get því ekki komist að annarri niðurstöðu en þeirri að þessi grundvallartala, þessi grundvallarskilningur stjórnarliðsins, byggist á misskilningi. Og það finnst mér vera alvarlegasta veilan sem komið hefur fram í málflutningi stjórnarliðsins. Þetta eru einu nýju upplýsingarnar. Ekkert annað sem fram hefur komið varpar nokkru ljósi á hvaðan þau fá þessa tölu. Sitthvað hefur þó gerst jákvætt í þessari umræðu, herra forseti. Til dæmis finnst mér ákaflega jákvætt að sú taktík sem stjórnarliðið lagði upp með hefur ekki náð fram að ganga. Hvaða taktík var þetta? Hún fólst í því að etja öryrkjum saman. Og það er nú ekki fallega gert af stjórnvöldum að leggja upp í viðkvæma umræðu, tilfinningahlaðna eins og þessa, með það að markmiði að etja saman hópum öryrkja. Hæstv. utanrrh. spurði áðan hver hefði búið til hugtakið ,,ríku öryrkjarnir``. Það hefur kannski enginn úr hópi stjórnarliðanna sagt það upphátt. En það hefur verið undirliggjandi hugtak í allri þessari umræðu. Það hefur verið reynt að koma málum svo fyrir að segja sem svo að stjórnarandstæðingarnir og Öryrkjabandalagið væru að berjast fyrir einhvers konar sérstakan hóp öryrkja sem hefði nóg að bíta og brenna, hina ríku öryrkja og vegna þess að við hefðum þá í fyrirrúmi, værum við ekki að berjast fyrir hagsmunum hinna, þ.e. hinna verst settu. Og aftur og aftur hefur það komið fram í umræðunni sem eins konar dulbúin hótun að ef þetta næði fram að ganga, ef það næði fram að ganga að fullnægja dómi Hæstaréttar með þeim hætti sem við höfum talið rétt, þá yrði það til þess að ekkert yrði aflögu handa hinum verst settu. Þannig hefur stjórnarliðið reynt að gera tvennt, annars vegar að setja forustu Öryrkjabandalagsins og hins vegar okkur í stjórnarandstöðunni upp sem einhverja sérstaka óvini þeirra sem eru verst settir. Herra forseti. Ég vísa þessum málflutningi algerlega á bug og ég hlýt að fordæma það viðhorf sem liggur á bak við málflutning af þessu tagi. Það viðhorf er skammarlegt, herra forseti. Og ég vona að hv. þingmenn stjórnarliðsins stökkvi ekki upp á nef sér og komi hingað með lexíur um það hvernig menn eigi tala og haga sér þó að ég segi þetta. Þessi umræða er tilfinningahlaðin og ástæðan fyrir því að okkur í stjórnarandstöðunni rennur í skap yfir skilningsleysi stjórnarliðsins er auðvitað sú að hér er verið að vega að rótum kjarahóps sem á einna erfiðast í samfélaginu. En það segir ákaflega mikið um samstöðu öryrkja og skilning þeirra á málinu að þeir hafa ekki látið etja sér saman. Og það er gott og það er notalegt, jafnvel fallegt að sjá hina órofa samstöðu sem er að finna í hópi öryrkja. Hins vegar, herra forseti, hafa hv. þm. stjórnarliðsins með tali sínu að sjálfsögðu vakið væntingar í hópi þessara verst settu öryrkja. Herra forseti. Gervöll stjórnarandstaðan, Frjálslyndi flokkurinn, vinstri grænir og Samfylkingin, hefur á undanförnum mánuðum lagt fram tillögur sem miða einmitt að því að bæta hag verst settu öryrkjanna. Ég læt mér nægja að minna á þingmál sem Samfylkingin flutti um sérstaka afkomutryggingu fyrir aldraða og fyrir öryrkja þar sem lögð var sérstök áhersla á að bæta hag ungra öryrkja. Hvað var gert við þær tillögur sem við lögðum fram í tengslum við þessa tillögu í sambandi við fjárlögin? Þær voru stráfelldar. Og menn sem telja sig jafnvel hafa hjartað á réttum stað og hafa það vafalaust, eins og hæstv. landbrh. sem alltaf hefur staðið með lítilmagnanum, létu sig hafa það að stráfella þessar tillögur. Svo kemur þetta fólk hér og talar um að við í stjórnarandstöðunni séum með málflutning sem miðar að því að skáka til hliðar þeim verst settu. Við höfum engar tillögur flutt varðandi málefni öryrkja nema tillögur sem miða fyrst og fremst að því að bæta hag verst settu öryrkjanna. Sá málflutningur sem við höfum haft uppi hér og hv. þingmenn stjórnarliðsins hafa túlkað þannig að við séum með honum að vega að kjörum hinna verst settu, þær skoðanir okkar byggjast á því mati okkar og þeirri bjargföstu sannfæringu að í dómi Hæstaréttar felist að það eigi að láta öryrkja fá óskerta tekjutryggingu, tekjutryggingu sem skerðist ekki vegna tekna maka. Við teljum og erum þeirrar skoðunar og höfum lagt fyrir því rök hér síðustu sólarhringana að þetta byggist á ákaflega skýrum dómi Hæstaréttar sem beitir fyrir sig mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar í fyrsta lagi, í öðru lagi alþjóðlegum samningum sem við höfum orðið aðilar að og í þriðja lagi breyttri og nýrri löggjöf um jafna stöðu kynjanna. Herra forseti. Það var alveg rétt sem hv. þm. Kristján Pálsson sagði hérna áðan að menn voru annarrar skoðunar fyrr á öldinni. Það er hárrétt hjá hv. þm.  Og það kemur fram með ákaflega skýrum hætti, finnst mér, hér í dómsorði Hæstaréttar og forsendum dómsorðsins að þarna er um að ræða rétt eins og þann sem við erum að tala um núna, réttinn til atvinnuleysistrygginga, til sjúkratrygginga, til slysatrygginga og fæðingarorlofs. En þar kemur jafnframt fram að heimilt er að beita tekjutengingum og beita hugtakinu fjölskyldutekjur, heimilistekjur, á annars konar bætur sem menn fá í krafti laga, í krafti annarra laga, t.d. laga um félagslega aðstoð. Ég nefni sem dæmi þær tvær tegundir uppbóta sem ég hef hér nefnt og eru ekki veittar í krafti almannatryggingalaganna. Þetta er alveg kristaltært, herra forseti. Ég segi að eitt af því sem þessi umræða hefur skilað eru loforð stjórnarliðsins um að áður en þessi vetur er úti muni þeir hafa fært hingað inn á þing löggjöf þar sem verulega er tekið á málefnum hinna verst settu. Ég fagna því. Og ég segi við hæstv. utanrrh.: Hafðu heila þökk fyrir þennan skilning. Hafðu heila þökk fyrir þær væntingar sem ráðherrann og aðrir í stjórnarliðinu hafa vakið hjá hinum verst settu öryrkjum. Og það skal svo sannarlega ekki standa á okkur í stjórnarandstöðunni að vera vakandi og sofandi við að minna stjórnarliða á þessi áform og yfirlýsingar og leggja allt af mörkum sem við getum til þess að þetta geti orðið að veruleika, herra forseti. Ég minni á að hluti þeirra tillagna sem við lögðum hér fram fyrir jólin var líka um hvernig ætti að afla þessara tekna. En mér finnst a.m.k. að þessi umræða hafi skilað því að komin er breið samstaða á Alþingi Íslendinga um að nú sé kominn tími til þess að taka verulega á í kjaramálum öryrkja. Það þarf að hækka grunnlífeyrinn og það þarf að bæta kjörin með öðrum hætti og það þarf sérstaklega að taka á málefnum ungra öryrkja. Við erum svo sannarlega reiðubúin til samstarfs um þetta við Framsfl., við Sjálfstfl., við hvern sem er. Þetta er einna efst á forgangslista allrar stjórnarandstöðunnar. Og það hefur ekki gengið hnífurinn á milli stjórnarandstöðunnar í þessu máli. Ég get ekki skilið yfirlýsingar hv. stjórnarliða öðruvísi en að þeir séu sömu skoðunar. En vei þeim ef þeir svíkja þau loforð og þær væntingar sem þeir hafa vakið. Vei þeim ef þær væntingar hafa bara byggst á viðleitni til þess að etja saman mismunandi hópum öryrkja. Vei þeim ef þeir standa ekki við stóru orðin. Ég hef sagt það og við í stjórnarandstöðunni að dómsorðið er ákaflega skýrt. Og það er þannig, herra forseti, að þegar menn höfðu það í höndunum til að byrja með þá var það skýrt fyrir öllum. Hér hafa verið rifjuð upp ummæli og setningar eftir ýmsum aðilum í samfélaginu sem hafa skilið þetta nákvæmlega sama skilningi og stjórnarandstaðan. Ég rifja það upp, herra forseti, að það var Jón Steinar Gunnlaugsson sem sagði í sjónvarpsþætti að hann væri lögfræðilega ósammála niðurstöðunni. Herra forseti. Hvernig í ósköpunum getur viðkomandi lögfræðingur verið ósammála niðurstöðunni lögfræðilega ef niðurstaðan að lokum er sú sem hann sagði sjálfur að væri hin rétta? Það er ein skýring til á því. Hann hefur breytt um skoðun frá því hann sagði þessi orð fyrst. Sá ágæti lögmaður hefur reyndar víðar verið með yfirlýsingar sem er ekki hægt að skilja öðruvísi en svo að þegar hann var í sjokkinu eftir dóminn fyrstu dagana þá sagði hann hug sinn. Hann sagði t.d. í helgarblaði Dags, með leyfi forseta: ,,En það getur ekki verið hlutverk dómstóla að ákveða að ekki eigi að miða svona styrki við tekjur maka. Það er þetta sem ég hef gagnrýnt við þennan dóm, dómstóllinn var að þessu leyti að taka sér vald sem hann á ekki að hafa.`` Það liggur alveg kristaltært fyrir í þessum orðum hvað helsti hugmyndasmiður ríkisstjórnarinnar á þessu sviði var þarna að segja. Hann var að segja að dómstóllinn hafi ákveðið að ekki eigi að miða svona styrki við tekjur maka. Það er alveg klárt hvað hann áleit þá að væri niðurstaða dómsins. Það sama, herra forseti, kom fram í leiðara Morgunblaðsins sem hér hefur verið lesinn. Menn skulu athuga það að Morgunblaðið er stofnun í samfélaginu sem leggur ríka áherslu á að tekjutengingin sé viðhöfð innan almannatryggingakerfisins, eins og þar sagði einhvers staðar, svo ég rifji nú upp eftir slæmu minni, að tekjutengingar leiði til þess að hægt sé að hjálpa þeim verst settu á sem hagkvæmastan máta. Það er ekki heimskuleg niðurstaða. Þetta hefur verið rauður þráður í skrifum Morgunblaðsins. En Morgunblaðið var algjörlega klárt á því hvað fólst í niðurstöðu dómsins. Þar segir í leiðara 24. desember, með leyfi forseta: ,,Af þessu er ljóst, að það er 65. gr. stjórnarskrárinnar og alþjóðasamningar sem ráða þeirri skoðun meiri hluta Hæstaréttar, að óheimilt sé að skerða tekjutryggingu öryrkja, hverjar svo sem tekjur maka hans eru.`` Svona var skilningur allra. Herra forseti. Eitt af því sem við höfum kannski ekki gert nægilega mikið af hér í stjórnarandstöðunni er að rifja upp minnihlutaálitið. Það er nefnilega ákafalega merkilegt, þ.e. sératkvæði Garðars Gíslasonar og Péturs Kr. Hafsteins. Það kemur fram í því að þeir eru sammála stórum hluta af atkvæði annarra dómenda en þeir gera sterkan ágreining við tiltekin atriði. Og hvaða atriði eru það? Herra forseti. Það er það sem segir í niðurlagi sérálitsins, að Tryggingastofnun hafi mátt skerða tekjutrygginguna frá 1. janúar 1999 eftir að heimild til þess hafði verið leidd í almannatryggingalög með lögum nr. 149/1998. Það er því alveg klárt að þeir eru andstæðir áliti meiri hluta Hæstaréttar vegna þess að þeir telja að það hafi verið í lagi að skerða tekjutrygginguna. Er þá hægt annað en að gagnálykta að sá sem þeir eru að mótmæla hafi talið að það væri ekki í lagi? Þetta liggur alveg skýrt fyrir. Herra forseti. Tímans vegna ætla ég ekki að rekja þetta frekar í þessu séráliti en það er hægt að tína til hérna fimm sterkar yrðingar þar sem þeir eru alls staðar að mótmæla gagnályktun í áliti meiri hlutans. Ég get sagt það, herra forseti, að þetta sérálit er ein samfelld yfirlýsing um það að við í stjórnarandstöðunni höfum skilið dóminn rétt, vegna þess að við skiljum hann sama skilningi og minni hlutinn. Og hverjir eru í bestri aðstöðu til þess að vita hvað meiri hluti Hæstaréttar var að meina aðrir en þeir sem áttu í daglegri rökræðu vikum saman um dóminn? Þetta eru sterkustu vitni sem hægt er að leiða fram um að hinn upphaflegi skilningur Jóns Steinars Gunnlaugssonar sem kom fram í Degi og Kastljósi, skilningur stjórnarandstöðunnar í dag og skilningur forustu Öryrkjabandalagsins er hinn rétti. Það er ekki hægt að velta vöngum yfir þessu, herra forseti. Áður en ég hætti, herra forseti, verð ég að geta þess að mér hugnast ekki vinnubrögðin við gerð skýrslu starfshópsins. Þegar maður les skýrslu starfshópsins án þess að hafa til hliðar dómsorðið virðist hún byggjast á rökrænni heild. Þegar maður samles þetta þá kemur hins vegar í ljós að það er verið að beita blekkingum í skýrslu starfshópsins sem mér finnst stappa nærri fölsun. Ég veit að þetta eru stór orð, herra forseti, en stundum er sagt að hálfsannleikur sé lygi. Ég ætla ekki að halda því fram að það sé lygi að finna í skýrslu starfshópsins. En, herra forseti, á hverju hvílir allur málflutningur starfshópsins? Hann hvílir á þeirri fullyrðingu og staðhæfingu úr dómsorðinu að í lagi sé að taka tillit til þess að einstaklingar séu í sambúð, svo fremi að það sé gert með málefnalegum hætti. Síðan leiða þeir af þessu að í lagi sé að taka tillit til tekna makans við skerðingu tekjutryggingar svo fremi sem það sé ekki gert með þeim hætti sem var í gildi áður. Herra forseti. Hvað er það sem þeir segja ekki? Hvað gleyma þeir að geta um? Þeir gleyma að geta þess sem fram kemur áður en kemur að þessari setningu, sem hljóðar svo: ,,Talið hefur verið að einstaklingur í hjúskap eða sambúð þurfi minna sér til framfærslu en sá sem býr einn. Getur það því átt við málefnaleg rök að styðjast að gera nokkurn mun á greiðslum til einstaklinga úr opinberum sjóðum eftir því hvort viðkomandi er í sambúð eða ekki.`` Þetta er önnur af meginröksemdum í skýrslu starfshópsins. Eins og ég hef áður sagt í þessari ræðu og allir í þessum sal vita þá er þegar tekið tillit til þessa hagræðis með því að öryrki sem fer í sambúð missir heimilisuppbót og hina sérstöku heimilisuppbót. En hverju sleppa þeir í skýrslu sinni? Það er setningin á undan. Setningin á undan hljóðar svo, herra forseti: ,,Tekjur maka skipta ekki máli við greiðslu til dæmis slysatrygginga, sjúkratrygginga, atvinnuleysistrygginga og fæðingarstyrks.`` Þeir taka heldur ekki setninguna þar á undan, á undan þeirri sem er annar af tveimur hornsteinum skýrslunnar hjá þeim. Hún er svohljóðandi: ,,Verður að telja það aðalreglu íslensks réttar að réttur einstaklinga til greiðslna úr opinberum sjóðum skuli vera án tillits til tekna maka.`` Þetta liggur skýrt fyrir þegar maður les þetta. Þetta er enn skýrara þegar maður les síðan sérálit minni hlutans. Það er ekki hægt að komast að annarri niðurstöðu en þeirri sem Jón Steinar komst að á fyrstu dögunum eftir dóminn. Ég velti fyrir mér, herra forseti, spurningu sem ég hef ekki getað svarað og enginn hefur getað svarað. Hvers vegna lagði stjórnarliðið í þessa sjóferð? Hvernig í ósköpunum stendur á því að menn fóru í að kroppa 8 þús. kr. af tekjutryggingu sérhvers öryrkja í þessum hópi? Hæstv. utanrrh. sagði í sjónvarpsþætti með mér að málið varðaði 700 manns. Þá er auðvelt að reikna út, miðað við að þetta er fólk með góðar tekjur og borgar skatta eins og fram hefur komið margoft í máli stjórnarliða, að á hverjum mánuði þá yrði kostnaðurinn við að hafa ekki 43 þús. heldur 51 þús. sennilega í kringum 3,5 millj. Til hvers fara menn í þessa sjóferð? Mér er það algjörlega hulin ráðgáta, herra forseti. Er það vegna þess að það eru krytur millum ríkisstjórnarinnar og forustu Öryrkjabandalagsins? Mér hefur stundum komið það til hugar en ég ætla ekki að fullyrða það. Það sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson ...

Hvað eru sjö sinnum sjö?

--- 49 --- og hv. þm. Steingrímur J. Sigússon sögðu hérna áðan um framkomu ríkisstjórnarinnar gagnvart Öryrkjabandalaginu, ég er sammála því öllu. Hvað er það sem fólki svíður í þessu máli? Því svíður að hópur sem hefur átt undir högg að sækja hefur leitað með kurt og pí á náðir ríkisstjórnarinnar og óskað eftir að fá leiðréttingu sinna mála en verið hrakinn út í málssókn. Þegar málið hefur unnist þá geta þessir herrar ekki tekið ósigrinum heldur búa til sinn eigin hæstarétt. Ekki nóg með það, þeir útiloka alla aðila frá þeim sem sigruðu og hvern setja þeir yfir, herra forseti? Þeir setja þann mann sem nánast einn úr lögfræðingastóði ríkisstjórnarinnar hafði lýst yfir skoðun sinni. Þeir vissu með öðrum orðum þegar þeir settu hópinn hver niðurstaðan yrði. Fólki svíður að sjá þessa meðferð, herra forseti, og sérstaklega að nú að þessu loknu þá komi hv. þm. stjórnarliðsins og segi af dæmalausum hroka: Kærið okkur bara aftur. Hvers konar framkoma er þetta, herra forseti?

Herra forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson fór mikinn hér í ræðustól og talaði um að engar nýjar hugmyndir hefðu komið frá meiri hlutanum og umræðan væri tilfinningahlaðin. Mér fannst tilfinningarnar hjá hv. þm. vera miklar og út af fyrir sig er ekkert skrýtið við það. Stjórnarandstaðan segist hafa komist að þeirri niðurstöðu að brotið sé gegn stjórnarskránni og mannréttindum með því að gera þetta frv. hér að lögum. Minni hlutinn kemur hér með dæmi um að ívilnandi ákvæði í þessu frv. séu íþyngjandi og nýtt réttarástand verði til, eins og fram kemur á bls. 8. Virtir lögfræðingar úti í bæ skilji í raun ekki meininguna í þessu, finnst þetta einhver golfranska sem í raun sé ekki til í lagamáli og þess vegna ekki hægt að nota hana til að komast að þeirri niðurstöðu að verið sé að brjóta stjórnarskrána, sem er mjög alvarleg ásökun. Mjög virtir lögmenn eins og Sigurður Líndal prófessor, einn af helstu mentorum okkar í lögfræði, hefur í viðtölum við heilbr.- og trn. staðfest að það sé ekki verið að brjóta stjórnarskrána og ekki brotin mannréttindi á öryrkjum með þessu frv. Mér finnst með ólíkindum hvernig stjórnarandstaðan hefur látið í þessu máli og einnig að Samfylkingin hafi ákveðið að þrýsta á forseta Íslands um að hann undirriti ekki þessi lög. 

Herra forseti. Ég veit nú ekki hvar örvæntingin er mest í kvöld, í liði Sjálfstfl. eða Framsfl. Ég veit að hún er mikil stjórnarmegin. Það er rangt hjá hv. þm. að Samfylkingin eða aðrir stjórnmálaflokkar hafi þrýst á forseta Íslands um að undirrita ekki þessi lög. Forseti Íslands er fullfær um það sjálfur að ákveða hvað hann gerir. Það er líka rangt sem mér heyrist annaðhvort koma frá hv. þm. Kristjáni Pálssyni eða einhvers staðar utan úr salnum að varaformaður Samfylkingarinnar hafi haldið slíku fram. Hið rétta í því máli er að það sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir sagði í samtali við Dag var mistúlkað í undirfyrirsögn. Það sem þar stóð var ekki í samræmi við það sem stóð í textanum sjálfum. Hins vegar er það rétt hjá hv. þm. að hér stendur þingmaður sem hefur tilfinningar. Mér hefur stundum verið misboðið í þessari umræðu, t.d. þegar hv. þm. stjórnarliðsins hafa talið það bera vott um sérstaklega slæmt innræti okkar í stjórnarandstöðunni að halda því fram að hér sé brotið gegn stjórnarskránni. Hér koma menn veifandi öllum öngum og segja: Sjáið nú þetta lið sem heldur því fram að við séum vísvitandi að brjóta stjórnarskrána. Það kom fram í einu frammíkalli sem mátti túlka þannig hér á dögunum en að öðru leyti er slíkt ekki að finna í málflutningi okkar. Hins vegar höfum við hér bjargfasta sannfæringu í þessu máli. Hér hefur komið fram að skoðanir stjórnarliða eru aðrar en ekki hef ég nú fundið sannfæringuna. Það þýðir ekki fyrir menn að halda því fram að við stöndum í þessum málflutningi vegna þess að við séum sérstaklega illa innrætt. Mér svíður að sjá hvernig farið er með þennan hóp öryrkja. Mér svíður líka sem þingmanni að sjá liggjandi fyrir frv. þar sem farin er leið sem einn af þeim lögspekingum sem hv. þm. stjórnarliðsins höfðu samráð við hefur sagt að feli í sér meiri hættu á því að mannréttindi séu aftur brotin en sú leið sem við erum að tala um. Hv. þm. stjórnarliðsins eru hér í háskaleik. Þeir eru enn að koma sér í stöðu þar sem þeir gætu verið að brjóta stjórnarskrána.

Herra forseti. Í áliti minni hlutans á bls. 8 stendur, með leyfi forseta: ,,Í samræmi við þetta mótmælir minni hlutinn því harkalega að ætlunin sé að skerða bætur til örorkulífeyrisþega í hjúskap aftur í tímann, enda standist það ekki ákvæði stjórnarskrárinnar.`` Það er fullyrt hér að þetta standist ekki. Hv. þm. var ekki að segja það. Hann sagði að það gæti hugsanlega ekki staðist. Það er mikill munur á því. Stjórnarandstaðan fullyrðir hér að verið sé að brjóta stjórnarskrána.  Það er dálítið merkilegt, herra forseti, að heyra formann Samfylkingarinnar segja að það sé ekkert að marka það sem varaformaður Samfylkingarinnar segir. Það er athyglisvert.

Herra forseti. Ég tel að hv. þm., af því að hann vísar hér í lögspekinga sinnar sveitar --- ég vil nú ekki kalla það stormsveit --- ætti að bera saman t.d. hvað Eiríkur Tómasson sagði um þetta í hv. heilbr.- og trn. og hins vegar það sem sagt er í skýrslu starfshópsins. Þar er nokkur merkingarmunur. Það sem Eiríkur Tómasson sagði á fundi nefndarinnar er haft eftir honum hér í minnihlutaálitinu, borið undir hann og staðfest. Herra forseti. Að öðru leyti liggur fyrir að við höfum fært rök fyrir því, ákaflega sterk rök sem mér finnst að hv. þm. stjórnarliðsins hafi ekki tekist að hrekja, að dómur Hæstaréttar sé ákaflega skýr. Í dómsorðið sjálft er tekin orðrétt upp kröfugerð Öryrkjabandalagsins og af því má ljóst vera að með því er verið að viðurkenna að sú krafa sem sett er fram af hálfu Öryrkjabandalagsins standist. Hver var krafan? Að tekjur maka skerði að engu leyti tekjutryggingu öryrkjans. Lái mér svo hver sem vill þó ég komi hingað upp og segi: Hæstiréttur hefur sagt að það megi ekki nota tekjur maka til þess að skerða tekjutryggingu öryrkja. Í frv. stjórnarliðsins er áfram viðhöfð þessi aðferð. Ég dreg því þá ályktun að þar sé verið að brjóta ákvæði stjórnarskrárinnar. Ég get ekki annað en sagt að þeir sem eru að gera það eru hv. þm. stjórnarliðsins. Ekki svo að þeir séu óvanir slíku, herra forseti. Það er ekki nema mánuður síðan þessir menn fengu myllustein dóms um háls sér. Þeir voru varaðir við því, ekki bara af stjórnarandstöðunni heldur líka af mannréttindalögfræðingum, árið 1998.

Herra forseti. Hv. þm. hefur lýst hér yfir í nokkuð löngu máli bjargfastri sannfæringu sinni um þýðingu þessa dóms. Nú er það svo að menn hafa sína bjargföstu sannfæringu um að eitthvað sé á einn veg. Þá hljóta að vakna hjá mér spurningar. Þær eru þessar: Ef það er bjargföst sannfæring hans að þessi dómur sé eins og hann lýsir, að það sé bannað að tekjutengja við tekjur maka, það sé brot á stjórnarskrá og mannréttindum og ég veit ekki hvað og hvað, hvað í greiningu Sigurðar Líndal prófessors á þessum dómi er rangt? Hvað er rangt í greiningu Eiríks Tómassonar prófessors á þessum dómi? Hvað er rangt í greiningu Skúla Magnússonar lektors á þessum dómi? Ég hlýt að spyrja að þessu til að reyna að átta mig á því um hvað er talað og hvernig stendur á því að við liggjum undir þessum ásökunum.

Herra forseti. Ég var ekki staddur í nefndinni þegar þeir vísu menn sem hv. þm. nefndi komu til fundar við hana. Sitthvað hef ég séð eftir sumum þessara manna í nál., bæði meiri hluta og minni hluta. Hvað varðar t.d. lögspekinginn Eirík Tómasson blasir það við að sá ágæti prófessor sagði, ekki bara við heilbr.- og trn., heldur við þjóðina alla á næstsíðasta degi liðinnar aldar, að ljóst væri af dómi Hæstaréttar að óheimilt væri að skerða tekjutryggingu öryrkja með tekjum maka. Hann sagði að þetta væri bindandi fyrir ríkisstjórnina. Þetta hefur lagaprófessorinn ekki borið til baka gagnvart þeim áheyrendahópi sem á þetta hlýddu og þangað til hann gerir það hlýt ég að vera þeirrar skoðunar að hann hafi meint það sem hann sagði. Herra forseti. Ég er náttúrlega ekki alveg klár á því sem Sigurður Líndal sagði en ég er hins vegar klár á sannfæringu minni. Ég hef farið ofan í þennan dóm. Er það þannig, herra forseti, að menn þurfi helst að vera með lögfræðipróf til þess að vera gjaldgengir í þessari umræðu eins og stundum hefur örlað á í þessari umræðu? Ég hef það litla vit sem mér var gefið af guði og ég hef reynt að beita því. Ég hef legið í þessum dómi, ég hef legið í sérálitinu, ég hef legið í ummælum manna. Það liggur fyrir að á fyrstu dögunum eftir að dómurinn kom fram var umræddur lagaprófessor á þessari skoðun, þá var meira að segja Jón Steinar Gunnlaugsson hæstaréttarlögmaður líka á þessari skoðun eins og ég hef rakið hér.

Herra forseti. Það liggur fyrir að þingnefndin fékk vitnisburð þriggja kennara í lögfræðideild háskólans. 

Herra forseti. Í nál. minni hlutans segir í lokin, með leyfi forseta: ,,Ummæli sem höfð eru eftir gestum í nefndaráliti þessu hafa verið borin undir þá og hafa þeir staðfest að ummælin séu rétt eftir höfð.`` Það eru tiltekin ummæli sem eru höfð eftir þeim mönnum sem hv. þm. hefur vísað til af miklum þunga og spurt: Hvað er rangt í greiningu þeirra? Skyldi það t.d. vera rangt í greiningu þeirra, herra forseti, að það var sameiginlegur skilningur Eiríks Tómassonar, Sigurðar Líndals og Skúla Magnússonar að við skýringu á dómi vegur þungt ef kröfugerð annars aðila er tekin beint upp í dómsorð? Undir þetta tóku fleiri lögfræðingar sem komu til fundar við nefndina. Þetta var borið undir mennina sem mæltu tvímælalaust með því að túlka dóminn á þann veg sem stjórnarandstaðan gerir. Er eitthvað óskýrt í þessu, herra forseti? Eiríkur Tómasson hefur komið dálítið til umræðu. Mætur maður og hefur góðar skoðanir á mörgu. Eiríkur Tómasson sagði aðspurður að í skýrslu starfshóps ríkisstjórnarinnar væri ekki mikið fjallað um þetta atriði, þ.e. að kröfugerð annars aðilans væri tekin beint upp í dómsorðið og hvers vegna það hefði ekki leitt til annarrar niðurstöðu þegar valið er á milli þeirra tveggja skýringarkosta sem eru uppi. Svo var Eiríkur spurður að því hvort sú leið sem ríkisstjórnin færi leiddi til þess að stjórnin væri að taka áhættu vegna ásakana um mannréttindabrot. Eiríkur Tómasson svaraði því til fyrir nefndinni að svo væri vegna þess að ekki væri hægt að fullyrða með óyggjandi hætti hver yrði niðurstaða dómstóla ef málið yrði borið undir þá að nýju. Dugar þetta fyrir hv. þm., herra forseti? Skilur hann nú hvar sannleikurinn liggur? Eða þarf hann að vera eins og Sál, þarf hann að fara til Damaskus til þess að verða lostinn eldingu skilningsins?

Ég kem aftur upp.

Herra forseti. Hér er athyglisverður ágreiningur uppi um það hvort staðhæfingar í áliti meiri hluta og minni hluta fái staðist um það sem sagt var á fundi nefndarinnar. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hefur beðið stjórnarandstöðuna að skýra þetta, sérstaklega hv. formann Samf., og hefur ekki fengið fullnægjandi skýringar á þessu. Ég held að ég verði að segja eins og er að ég treysti mér til að skýra þennan ágreining og á þann hátt að bæði nefndarálitin, bæði álit meiri hluta og minni hluta, vitni rétt í gesti nefndarinnar, fari rétt með þar sem þeir eru að vitna í það sem segir í nefndinni. Enda hafa þeir staðfest þetta í báðum tilfellum og mikilsvert að menn komist að einhverri niðurstöðu í því máli um hvað sá ágreiningur fjallar sem hér hefur birst. Mér er nauðsynlegt í þessu að vitna aðeins í nefndarálitin tvö og ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa örstutta tilvitnun í nefndarálit meiri hlutans, en þar stendur svo: ,,Í máli Eiríks Tómassonar kom fram að það væri meginregla að túlka bæri viðurkenningardóma sem kvæðu á um valdmörk löggjafarvaldsins þröngt sem felur í sér að nota eigi þá skýringarleið sem hefur minnstar skerðingar á valdheimildum löggjafans í för með sér. Í þessu tilviki sé því réttast að túlka dóminn þannig að hann feli ekki í sér algert bann við tekjutengingu tekjutryggingar við tekjur maka, enda gefur dómurinn ekki skýrt til kynna að svo sé.`` Þetta er borið undir þennan ágæta lögspeking og hann segir að þetta sé rétt. Þetta felur að sjálfsögðu í sér að það er ekki niðurstaða dómsins að fortakslaust sé bannað að skerða tekjutengingu vegna tekna maka. Það er alveg ljóst. Það þýðir jafnframt að frv. sem lagt er fram, en það felur einmitt í sér að þessar tekjutryggingar eru tekjutengdar, er ekki að þessu leyti neitt brot á stjórnarskránni enda var Eiríkur Tómasson spurður að því sérstaklega. Það er gott að hv. formaður Samf. er að hlusta á þessar umræður vegna þess að ég treysti mér til að skýra þetta. Lögfræðingurinn Eiríkur Tómasson var beinlínis spurður að því, eins og allir þessir þrír lögspekingar, hvort hann teldi að í framlagningu frv. væri fólgið brot á stjórnarskránni. Hann sagði að svo væri ekki. Hvernig rímar þetta við þá tilvitnun sem er í áliti minni hlutans í þennan ágæta lögfræðing, Eirík Tómasson? Þar kemst sá ágæti lögfræðingur, Eiríkur Tómasson, að þeirri niðurstöðu, og hér vitna ég í þetta orðrétt: ,,Aðspurður hvort með leið ríkisstjórnarinnar væri hún að taka áhættu vegna ásakana um mannréttindabrot svaraði Eiríkur Tómasson því til fyrir nefndinni að svo væri vegna þess að ekki væri hægt að fullyrða með óyggjandi hætti hver yrði niðurstaða dómstóla ef málið yrði borið undir þá að nýju, en það væri hins vegar pólitískt mat hvort slík áhætta yrði tekin.`` Hvernig rímar þetta við fyrri ummæli? Það rímar að því tilliti að Eiríkur Tómasson er þeirrar skoðunar að niðurstaða Hæstaréttar hafi verið fólgin í því að lágmarkið sem gildandi lög segja nú til um hafi verið dæmt of lágt. Sú leið sem ríkisstjórnin fer er að setja nýtt lágmark. Þá kemst hinn ágæti lögfræðingur að sjálfsögðu að þeirri niðurstöðu að meiri áhætta sé fólgin í því að setja lágmark en að setja ekkert lágmark og sætta sig við 51 þús. kr. Í þessu er ágreiningurinn fólginn. Rétt er haft eftir hinum ágæta lögfræðingi í báðum nefndarálitum og um þetta á ekki að þurfa að vera þessi ágreiningur. Reyndar er athyglisvert að ekki er algengt í nefndarálitum sem þessum að höfð séu bein ummæli eftir gestum nefndarinnar en það er gert í þessum tilvikum í báðum nefndarálitunum og það er borið undir viðkomandi lögfræðinga og þeir samþykkja þau. Ég held að fullkomlega eðlilega sé staðið að þessu í báðum nefndarálitum og ég vona að ég hafi að einhverju leyti skýrt þennan misskilning sem hér hefur verið í gangi í umræðunni í þingsalnum. En það er að sjálfsögðu talsvert mikils virði að reyna að eyða misskilningi þegar það er hægt á milli stjórnar og stjórnarandstöðu og er ánægjulegt ef það tekst og veit ég þó ekki hvort það hefur tekist með þessari tilraun minni. Ég vil einnig koma að öðru atriði og ég hefði óskað eftir því að hv. þm. Össur Skarphéðinsson yrði viðstaddur þegar ég fer yfir það. En þar vék hann að því í ræðu sinni fyrir skömmu hvernig hann skildi niðurstöðu minni hluta Hæstaréttar. En ég tel að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafi einmitt misskilið ágreininginn sem er á milli minni hluta og meiri hluta Hæstaréttar um einmitt þetta atriði. Ég skal koma inn á það á eftir en það snertir einmitt sama misskilninginn og kom fram í umfjöllun um nefndarálitin. En ég treysti mér ekki til þess að fara í þetta fyrr en hv. þm. kýs að koma í þingsalinn og hlýða á þetta.

Forseti hefur gert ráðstafanir til þess.

Ég er þakklátur hæstv. forseta fyrir það. Það sem mér finnst hafa komið fram mjög skýrt í umræðunni og þá ekki síst eftir að gestir heilbr.- og trn. höfðu flutt sitt mál, er sú niðurstaða að dómurinn er óljóst orðaður. Nokkrir gestir heilbr.- og trn. töldu reyndar að svo væri ekki og töldu niðurstöðuna skýra. Ljóst er að fjórmenningarnir töldu svo ekki vera enda hefur það komið fram í þingskjalinu sjálfu en það er líka alveg ljóst að þeir þrír lögfræðingar, Sigurður Líndal, Skúli Magnússon og Eiríkur Tómasson, tóku allir mjög skýrt fram að dómurinn væri óskýr. Þeir tóku einnig mjög skýrt fram, svo ég endurtaki það, að dómurinn væri með þeim hætti að ekki væri hægt að líta á hið framlagða frv. sem brot á stjórnarskránni. Einn af þessum ágætu lögfræðingum sagði mjög skýrt að það væri frumskylda Hæstaréttar og dómstóla almennt að leysa úr ágreiningi en ekki að búa ágreininginn til. Þetta er að sjálfsögðu mjög mikilvægt atriði að það er frumskylda dómstóla að leysa úr ágreiningi en ekki að búa ágreining til. Þetta mál er með þeim hætti að úrskurður Hæstaréttar hefur skapað mikil átök á þjóðþinginu og í þjóðfélaginu öllu og það verður að harma að dómstóllinn standi ekki við það hlutverk sitt, frumskyldu sína að leysa úr ágreiningi fremur en að búa hann til. Af því ég sé að hv. þm. Össur Skarphéðinsson heiðrar mig með nærveru sinni ætla ég að gera smáhlé á málflutningi mínum og víkja að því hvernig hann túlkar niðurstöðu minni hluta dómsins og segir að niðurstaða minni hluta dómsins sanni í raun og veru að meiri hluti dómsins hafi komist að þeirri niðurstöðu að ekki væri heimilt að skerða tekjutryggingu vegna tekna maka. Þetta stenst ekki nákvæma skoðun og skal ég nú víkja að því. Í þessu máli eru meginálitaefnin tvö. Annars vegar er því haldið fram að niðurstaða dómsorðsins sé sú að lágmarkið sem er til umræðu, lágmarkið sem gildandi lög nú segja til um sé of lágt, það þurfi annað lágmark sem standist kröfur stjórnarskrárinnar. Þetta er önnur túlkunin. Hin túlkunin er sú að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að óheimilt sé að skerða. Minni hlutinn kemst mjög skýrt og skorinort að því að ekki sé ástæða að hagga því lágmarki sem lögin segi til um. Nú skal ég vitna í dóminn. Þegar hann hefur komist að þeirri niðurstöðu í aðfaraorðum að það sé eðlilegt og málefnalegt að taka nokkurt mið af því við lagasetningu um aðstoð við öryrkja hvers stuðnings öryrki megi vænta af maka sínum --- hann telur sem sagt að það sé fullkomlega heimilt að tengja tekjutrygginguna við tekjur maka --- þá kemst hann hins vegar að niðurstöðu í þessu máli og niðurstaðan er svohljóðandi: ,,Ekki eru efni til, að dómstólar haggi því mati,`` --- og hvaða mat er það? Það er að sjálfsögðu mat laganna á lágmarkinu sem er skilmerkilega skilgreint, dómurinn kemst ekki að þeirri meginniðurstöðu að taka megi tillit til tekna maka þó að það sé líka niðurstaða hans heldur er meginniðurstaða hans sú að það mat á lágmarkinu sem felst í lögunum standist. Þar af leiðandi er ekki hægt fyrir hv. þm. Össur Skarphéðinsson að túlka niðurstöðu minni hlutans sem þeim hætti sem hann gerir nema þá að hann kjósi að líta fram hjá orðalagi dómsins þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Ekki eru efni til, að dómstólar haggi því mati, enda hefur ekki verið sýnt fram á með haldbærum rökum, að staða öryrkja í hjúskap geti vegna tekna maka orðið á þann veg, að stjórnarskrárvarinn réttur þeirra til samhjálpar sé fyrir borð borinn.`` Hann vill sem sagt ekki hagga því lágmarki sem lögin segja til um. Þetta er skilningurinn sem er nauðsynlegt að leggja í niðurstöðuna. Niðurstaðan er fólgin í tveimur efnisatriðum, annars vegar telur hann heimilt að skerða tekjur örorkulífeyrisþega, skerða tekjutrygginguna vegna tekna maka, og hins vegar lætur hann standa eftir matið á lágmarkinu. Ekki þýðir fyrir hv. þm. að horfa fram hjá þessu. Með öðrum orðum, hann kemst að þeirri niðurstöðu að matið standi og er ósammála meiri hlutanum um að matið sé of lágt. Ástæðulaust er að gera þetta mál flóknara en það er og reyna að lesa út úr þessum dómum annað en í þeim stendur þegar það er augljóst mál eins og í þessu tilfelli. Ef menn fallast á það með lögspekingunum þremur að dómurinn sé óljós þá leita menn að túlkun á því hvað hann þýðir. Dómurinn skapar með óljósu orðalagi tómarúm og óhjákvæmilegt er að bregðast við þessu tómarúmi með lagasetningu. Þetta þýðir með öðrum orðum að það var ekki bara valkostur heldur skylda Alþingis að setja lög til að fylla upp í það tómarúm sem úrskurður Hæstaréttar skapaði. Ég vil einnig leggja áherslu á að lögfræðingarnir þrír sem ég hef verið að vitna í voru sammála um að framlagning frv. fæli ekki í sér brot á stjórnarskrá. Ég hef orðið var við að smámisskilningur hefur verið í gangi. Stjórnarmeirihlutinn hefur hvergi haldið því fram að Hæstiréttur hafi ekki komist að þeirri niðurstöðu að sá háttur sem hafður er á í 5. mgr. 17. gr. laganna stangaðist ekki á við stjórnarskrána. Það er augljóslega niðurstaða dómsins, ég vona að það sé ljóst, það er alveg kristalklárt og viðbrögðin við þessari niðurstöðu felast í því að við leggjum fram frv. En það er þar sem ágreiningurinn er, við föllumst ekki á að framlagning frv. sé brot á stjórnarskránni. Það er annað mál. En ég heyrði að menn blönduðu þessu áðan svolítið saman og vildi þess vegna taka þetta fram til skýringar. En þremenningarnir töldu að jafnvel þótt orðalagið væri óljóst og mætti skilja það á tvö vegu --- þeir tóku það fram að það mætti skilja þetta á tvo vegu, þessir þrír --- þá væri eðlilegt að skilja úrskurð Hæstaréttar, eins og þeir orðuðu það, þröngt, þ.e. að ekki væri með þessum úrskurði lagst gegn tekjutengingu tekjutryggingar örorkulífeyrisþeganna. Það mætti sem sagt skerða hana þó að það væri gert með þeim hætti í lögunum sem ekki væri við unað. Meðal merkilegra atriða sem komu fram á fundi heilbr.- og trn., en þar komu mjög margir athyglisverðir hlutir fram sem fullkomin ástæða er til fyrir þingið að hugleiða rækilega, er vaxandi hlutverk dómstóla, ekki síst stjórnlagadómstóla, og var þá líka sérstaklega vitnað í Evrópudómstólinn í lagasetningu. Þetta er mjög athyglisvert mál og ekki nýtt af nálinni því að raunar hefur um fátt verið skrifað meira en afskipti dómstóla af lagasetningu á seinni árum. Ég býst við því að flestir minnist þess að þegar hæstiréttur Flórída tók að sér að setja lög, setja reglur, var það dæmt ólöglegt af hæstarétti Bandaríkjanna. Hæstiréttur Bandaríkjanna komst að því og var einróma í niðurstöðu sinni að það væri brot á stjórnarskrá Bandaríkjanna að hæstiréttur Flórída færi að setja lög og reglur. Þegar vitnað er í Evrópudómstólinn því til sönnunar að dómstólar séu í auknum mæli að setja reglur má aldrei gleyma því að dómstólar eru að dæma um atburði sem orðnir eru. Þegar þeir leyfa sér að setja nýjar réttarreglur eru þeir að setja réttarreglur sem virka aftur á bak. Slíkt athæfi dómstóla er í hæsta máta vafasamt ef skoðaður er aðskilnaður dómsvalds og löggjafarvalds og framkvæmdarvalds sem er hornsteinn lýðræðisins samkvæmt þeim sáttmálum sem við erum aðilar að og samkvæmt skilgreiningu Evrópuráðsins en Evrópuráðið er í raun og veru vörður lýðræðisins í Evrópu og hefur sérstakan dómstól til að fjalla um slík mál. Það er allathyglisvert ef menn vitna í afskipti Evrópudómstólsins af lagasetningu og telja að það sé vitnisburður um ný sjónarmið í lýðræðinu, að þetta sé til að styrkja lýðræðið. Það er nokkuð sérkennilegt vegna þess að innan Evrópusambandsins er samkomulag um að kalla þennan þátt dómstólsins í löggjafarstarfinu mjög sérstöku nafni. Þetta heitir hinn lýðræðislegi hallarekstur á Evrópusambandinu, hvorki meira né minna. Þetta er einn af mikilvægustu þáttunum í því sem kallað er hinn lýðræðislegi hallarekstur á Evrópusambandinu. Vil ég minna ákveðna þingmenn á að fara sér varlega í því ef þeir hafa í hyggju að taka mark á upplýsingum sem segja að afskipti Evrópudómstólsins af lagasetningu sé til marks um styrkleika lýðræðisins. Þvert á móti. Menn eru sammála um að þetta sé ein af svörtustu hliðunum á þessum hallarekstri lýðræðisins í Evrópusambandinu. Menn viðurkenna að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, að ráðherraráðið --- en hvor tveggja stofnunin kemur að lagasetningu --- brjóti reglur lýðræðisins og þá ekki síst dómstóllinn sjálfur því að dómstóllinn er skipaður mönnum sem eru ekki kosnir af þjóðum Evrópusambandsins og hafa ekki umboð til lagasetningar eins og það er skilgreint í mannréttindasáttmála Evrópu. Ég geri ráð fyrir því að hvort sem menn eru á þessum stað hlynntir aðild að Evrópusambandinu eða andvígir aðild hafi menn sameiginglega áhyggjur af lýðræðislegum hallarekstri Evrópusambandsins því það hafa Evrópusambandsþjóðirnar sjálfar. Þær hafa þungar áhyggjur af þessu. Það vekur mikla undrun mína þegar það er fært fram sem rök fyrir framförum í lýðræðisþjóðskipulagi að dómstólar séu að taka sér vald sem þeir hafa ekki og er kallað framsækin lagasetning dómstóla. Ég held ég ætti að leyfa mér að ganga svo langt að segja að þetta hlutverk dómstóla, sem hefur farið vaxandi, kalli á umræðu og það gagnrýna umræðu og ég held að við hljótum að geta verið sammála um það að ekki fer vel á því í þessum þingsal að lýsa yfir sérstakri ást og aðdáun á því að Evrópudómstóllinn fari út fyrir hlutverk sitt. Dómstólar leita að sjálfsögðu heimildar í lögum til túlkunar og fyrir kemur að þeir finna tómarúm í réttarfarinu og þá leita þeir heimilda í gildandi lögum til að fylla í það tómarúm. Ef dómstólarnir setja hins vegar nýjar reglur á öðrum grundvelli en grundvelli gildandi laga er verið að seilast inn á afar vafasaman vettvang. Verið er að seilast inn á það svið sem grunnreglur lýðræðisins ætla löggjafanum. Ekki er góður svipur á því að löggjafarsamkundan sjálf sem Alþingi er skuli fagna slíkri þróun. Þegar við göngumst undir alþjóðlegar skuldbindingar hvílir sú skylda á herðum okkar að laga löggjöf okkar að slíkum skuldbindingum eftir því sem við skiljum þær. Við eigum ekki að taka því fagnandi að dómstólar séu að taka þetta vald í sínar hendur. Deilan um það hvort heimilt sé samkvæmt dómi Hæstaréttar að tekjutengja tekjutryggingu örorkulífeyrisþega við tekjur maka er á margan hátt athyglisverð deila og merkileg og þá ekki síður sú niðurstaða réttarins að skylt sé að tryggja með lögum rétt sérhvers einstaklings til a.m.k. einhverrar lágmarksframfærslu án tillits til fjölskyldutekna en þannig verða menn að skilja dóminn. Er þessi niðurstaða Hæstaréttar, að ekki sé minnst á þá túlkun stjórnarandstöðunnar á dómnum að það sé beinlínis óheimilt að skerða tekjutrygginguna, í samræmi við alþjóðasamninga? Í Morgunblaðinu sunnudaginn 21. janúar er allítarleg grein eftir Pál Þórhallsson, sem er lögfræðingur hjá Evrópuráðinu, en ég hef áður greint þingheimi frá því sem hann veit, að Evrópuráðið mótar, hefur mótað og fylgist með því að farið sé að reglum lýðræðisins, hefur eftirlit með meðlimaþjóðunum, gerir kröfur til þeirra, setur fram reglur sem þessar þjóðir þurfa að uppfylla. Þessi lögfræðingur fjallar nokkuð um þessi mál og er hófsamur í umfjöllun sinni og nokkuð rökfastur og ég ætla að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að vitna aðeins í grein hans. Hér segir: ,,Ákvæðinu til fyllingar vísar Hæstiréttur til ýmissa alþjóðasamninga. Þau ákvæði alþjóðasamninga sem Hæstiréttur vitnar í (þ.e. einkum félagsmálasáttmála Evrópu og sáttmála Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi) eru flest mjög almennt orðuð og taka ekki nákvæmlega á álitaefninu um tekjutengingu bóta. Undantekningu er þó að finna í 67. gr. alþjóðavinnumálasamþykktar frá 1952 um lágmark félagslegs öryggis. Þar er kveðið á um lágmarksbætur sem hlutfall af launum verkamanns. Einungis megi fara niður úr lágmarkinu þegar aðrar tekjur fjölskyldunnar fari fram úr fyrirfram ákveðnum verulegum fjárhæðum. Með öðrum orðum``, segir lögfræðingurinn, ,, aðrar tekjur fjölskyldunnar eiga ekki að byrja að hafa áhrif strax til lækkunar.`` Ég ætla að bæta við annarri tilvitnun eftir þennan ágæta lögfræðing. Hann segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Enn fremur hafnar Hæstiréttur þeim rökum héraðsdóms að gagnkvæm framfærsluskylda hjóna renni stoðum undir það fyrirkomulag að tengja bætur við tekjur maka. Bendir hann á að þetta eigi ekki við um ýmsar aðrar bætur og það sé aðalregla íslensks réttar að slík tekjutenging eigi sér ekki stað, samanber einnig jafnréttisákvæði laga og stjórnarskrár. Er einnig vitnað í 5. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu um jafnrétti hjóna og segir Hæstiréttur felast í henni réttur einstaklinga til framfærslu fjölskyldu sinnar.`` --- Og síðan segir lögfræðingurinn: --- ,,Þetta síðastnefnda virðist reyndar vera nokkuð nýstárleg túlkun í þessu samhengi. Niðurstaða Hæstaréttar er því sú að skylt sé að tryggja að lögum rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kosti einhverrar lágmarksframfærslu.`` --- Og lögfræðingurinn heldur áfram nokkuð neðar: --- ,,Í bakgrunni, þótt ekki sé það beint orðað, virðist vera sú hugsun að það fái ekki samrýmst sjálfsvirðingu einstaklinga að þeir séu alfarið upp á maka sinn komnir fjárhagslega. Þessi túlkun gengur lengra en alþjóðasamningar beinlínis mæla fyrir um.`` --- Segir lögfræðingurinn og hann bætir við: --- ,,Má benda á að það viðhorf er víða rótgróið að félagslega tryggingar- og aðstoðarkerfið hlaupi einungis undir bagga ef fjölskyldan af einhverjum ástæðum framfleytir ekki viðkomandi. Hæstiréttur er því fyrst og fremst að taka sjálfstæða afstöðu á grundvelli, skulum við segja, nútímaviðhorfa um stöðu fatlaðra, sjálfsvirðingar einstaklingsins og jafnréttis hjóna. En um leið teygir hann sig lengra við skýringu stjórnarskrárinnar en dæmi eru um.`` Þetta segir hinn ágæti lögfræðingur Páll Þórhallsson í þessari grein. Og hann kemur enn að einu atriði, með leyfi hæstv. forseta: ,,Loks, varðandi það atriði hvort dómurinn taki alveg fyrir tengingu örorkubóta við tekjur maka, má benda á að í 67. gr. alþjóðavinnumálasamþykktar frá 1952 um lágmark félagslegs öryggis sem Hæstiréttur vitnar í er beinlínis gert ráð fyrir að slíkt megi gera enda sé um verulegar viðbótartekjur að ræða.`` --- Þetta segir lögfræðingurinn, og hann bætir við: ,,Túlkun 65. gr. stjórnarskrárinnar telst til nokkurra tíðinda og getur opnað leið síðar í öðrum málum til að slá föstum réttindum sem ekki eru beint orðuð í stjórnarskánni.`` Og hann bætir við: ,,Tenging jafnréttisreglunnar með þessum hætti við félagsleg réttindi auðveldar málshöfðanir þar sem tilteknir þjóðfélagshópar spyrja sem svo: Hvers vegna fáum við minna en hinir? Þannig er gefið undir fótinn með að deilumál sem hingað til hafa fyrst og fremst verið háð á pólitískum vettvangi fari í vaxandi mæli fyrir dómstólana. Þessi þáttur vekur hvað mestar spurningar. Er þetta æskilegt og lýðræðislegt eða einfaldlega óhjákvæmilegt í réttarríki?`` --- spyr þessi ágæti lögfræðingur og fer nú í þetta mál af mikilli yfirvegun og án þess að vera yfirlýsingaglaður en telur að þarna sé gengið lengra en alþjóðlegir samningar segja til um. Ekki er hægt að neita því að niðurstaða Hæstaréttar hefur á sér sérkennilegar hliðar. Hún leiðir m.a. til þess að nú er opin leið fyrir öryrkja sem ekki hefur sótt um tekjutryggingu vegna tekna maka að sækja um greiðslu óháð tekjum makans. Það er því ljóst að niðurstaða dómsins opnar leið fyrir hjón sem hafa fjölskyldutekjur á mánuði 400--800 þús. eða meira til þess að sækja um aðstoð og þau munu gera það. Það liggur alveg ljóst fyrir að þetta mun gerast.  Afleiðingin er óneitanlega sú að fjármunir verða fluttir frá þeim sem minna hafa til þeirra sem meira hafa milli handa. Þetta leiðir af sjálfu sér. Þetta er það álitaefni sem við þurfum að hugleiða hér, hvort þetta samrýmist hugsun okkar um tilgang almannatrygginganna. Ég ber fulla virðingu fyrir þeim skoðunum sem menn hafa sett hér fram um að menn eigi alltaf ákveðinn einstaklingsbundinn rétt. Ég er hins vegar ekki á þeirri skoðun að það sé forgangsverkefni. Ég minnist þess að þegar Alþfl. var við völd á tímum þegar samdráttar gætti í efnahagslífi þjóðarinnar þá taldi hann fullkomlega eðlilegt að leita leiða til þess að styðja þá helst sem minnstar tekjur höfðu. Þannig er allt þetta eða mikill hluti af þessum tekjutryggingarákvæðum í lögum til komið, að tilhlutan Alþfl. sem þá var í ríkisstjórn og fór með málaflokkinn og hafði á þeim tíma þá skoðun að eðlilegt væri að beina kröftunum til þeirra sem minnstar tekjur hefðu og ég fellst á það sjónarmið. Ég geri mér grein fyrir því að innan flokks míns eru aðilar sem eru andstæðrar skoðunar og telja að þetta séu réttindi sem allir eigi og það eigi þar af leiðandi að afnema tekjutengingar, en ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég tel að við eigum að hafa tekjutengingar og að þetta mál, þ.e. dómur Hæstaréttar, varpi sérkennilegu ljósi á tilgang almannatrygginga almennt. Fyrir liggur að við munum taka upp umræðuna um tilgang almannatrygginga og ég er reiðubúinn til þess að ræða það mál, ég held að það sé mjög mikilsvert, og mun þá að sjálfsögðu halda því sjónarmiði mínu til haga að megintilgangur almannatrygginga sé að tryggja rétt þeirra sem minnst bera úr býtum innan hvers flokks. Ég held að þrátt fyrir mikil átök um þetta mál, sem öllum er ljóst að hafa verið djúpstæð, þá hafi málið samt sem áður, umræðan og vinnslan á vettvangi Alþingis leitt fram ákveðna hluti í umræðunni. Mér finnst einsýnt að halda því fram að það hafi verið niðurstaða umræðunnar og þeirra upplýsinga sem fyrir liggja að niðurstaða Hæstaréttar hafi verið óljós og óhjákvæmilegt hafi verið að bregðast við með lagasetningu. Í mínum augum er það augljóst að ekki er verið að banna skerðingu á tekjutengingu vegna tekna maka örorkulífeyrisþegans og því er það frv. sem hér er borið fram, sem felur í sér heimild til slíkrar skerðingar en færir lágmarkið upp á við, ekki brot á stjórnarskránni og ég legg áherslu á að frv. verði samþykkt.

Herra forseti. Það vakti athygli mína í ræðu hv. þm. Tómasar Inga Olrichs að hann sagði sem svo að það væri hlutverk Hæstaréttar að leysa úr ágreiningi, ekki búa hann til. Undir þetta vil ég taka með hv. þm. Hann sagði jafnframt að mikil átök hafi verið í þjóðfélaginu vegna þessa máls og ef ég heyrði rétt þá sagðist hann harma það eða eitthvað í þá veruna, það væri ekki gott mál, og undir það vil ég taka líka. En, herra forseti, ég vil benda hv. þm. á að Hæstiréttur leysir úr ágreiningi í máli þessu sem og mörgum öðrum málum með því að taka kröfugerð annars málsaðilans upp í dómsorð sitt. Herra forseti. Ég held að það sé a.m.k. tilraun Hæstaréttar til að leysa úr þessum ágreiningi en ríkisstjórnin hefur síðan vísað þeirri skýru aðferð á bug með frv. sem hér liggur fyrir Alþingi. Ástæðan fyrir deilunum í þjóðfélaginu er sú að ríkisstjórnin túlkar þennan dóm í andstöðu við þetta. Hvernig getur Hæstiréttur orðað eða leyst betur úr ágreiningi en einmitt með því að taka kröfugerð annars aðila málsins, í þessu tilviki Öryrkjabandalagsins, nánast beint upp í dómsorð sitt? Ég get ekki séð að hægt sé að gera það á skýrari hátt fyrir þennan dómstól þjóðarinnar sem getur ekki tekið þátt í umræðunum um dóminn hér með okkur, eðli málsins samkvæmt, og út í þetta, herra forseti, held ég að þjóðin sé reið, út í viðbrögð ríkisstjórnarinnar en ekki út í Hæstarétt.

Herra forseti. Ef dómurinn er óskýr og ég hef leitt að því rök og vitnað í virta lögfræðinga sem telja að dómurinn sé óljós þó að þeir telji að það megi skilja hann á mismunandi hátt. Ef dómurinn er óljós verður að leita skýringa í forsendum dómsins. Það er einmitt í forsendum dómsins sem menn finna rök fyrir því að þar sé farið svolítið óljóst með hugtök og þar finna menn einnig rök fyrir því að dómurinn sé ekki að banna almennt, banna með öllu skerðingu tekjutryggingar vegna tekna maka örorkulífeyrisþega. Ef það var skoðun Hæstaréttar að hann bannaði með öllu skerðingu tekjutryggingar vegna tekna maka örorkulífeyrisþega hvers vegna segir hann það þá ekki í forsendum dómsins skýrt og skorinort? Hann gerir það ekki heldur fer hann þvert á móti út á þær brautir að taka það sérstaklega fram með hvaða hætti þetta var gert í lögunum og það væri gert samkvæmt þessari grein og það væri þetta skipulag sem hann væri að fást við og hann væri að dæma sem svo að það gengi gegn stjórnarskránni. Þetta skildu þessir lögspekingar, ekki bara fjórmenningarnir heldur aðrir, sem svo að þarna væri túlkunin óljós og það væri óhjákvæmilegt að bregðast við þessu. Það eru því sjálfar forsendur dómsins sem byggja undir þessa túlkun og sú staðreynd að hvergi í forsendunum er tekinn af allur vafi um hvað dómurinn er að fara. Og það er það sem veldur því að menn hafa talið að niðurstaðan sé óljós.

Herra forseti. Látum vera að vitna í fjarstadda menn um hvor túlkunin sé rétt. Ég vil einungis spyrja hv. þm. tveggja spurninga: Er dómsorðið ekki í fullu samræmi við kröfugerð Öryrkjabandalags Íslands? Það er fyrri spurningin. Önnur spurningin er þessi: Ef það var skoðun Hæstaréttar að hann gerði fyrirvara við kröfugerð Öryrkjabandalags Íslands og málflutning þess allan í þessu máli af hverju gerði hann það ekki í dómsorði til að fyrirbyggja allan misskilning á túlkun dómsins og niðurstöðu hans? Hæstarétti var í lófa lagið að gera það. Hæstaréttardómarar hljóta að vita um þá algengu túlkunarreglu að þegar kröfugerð er tekin beint upp í dómsorð þá hljóti það að vega mjög þungt við túlkun dóms. Herra forseti. Ég mótmæli því að hægt sé að leyfa sér að líta fram hjá þessu en leita í stað þess lúsa í forsendum dómsins fyrir rökstuðningi niðurstöðu sinnar og neita að horfast í augu við þá einföldu staðreynd að kröfugerð Öryrkjabandalagsins er tekin beint upp í dómsorðið og enginn fyrirvari er gerður við það í dómsorði. Ég vil gjarnan fá svar við þeim tveimur spurningum sem ég bar fram, herra forseti.

Herra forseti. Fyrst vil ég taka það skýrt fram að þegar ég fer hér með tilvitnanir í orð gesta þá á ég einungis við tilvitnanir sem fram koma í nefndarálitunum, sem ég tel sjálfur að séu rétt eftir höfð, eins og sagt er beinlínis í nefndarálitunum að haft hafi verið samband við alla aðila. Ég legg því áherslu á að ég vitna ekki í önnur ummæli en þau sem vitnað er til í nefndarálitunum. Að því er varðar dómsorðið og afstöðu dómsins til dómskröfu, þ.e. gagnáfrýjandans, þá er dómsorðið skýrara en aðfaraorðin, það er ljóst. En það er líka skýrt af forsendum dómsins að dómurinn hefur skilið það svo sem gagnáfrýjandi væri að draga í efa að lögin stæðust stjórnarskrárákvæðin með þeim hætti sem þau kveða á um þessa skerðingu. Það kemur reyndar fram í forsendum dómsins að það er einmitt þannig sem dómurinn skilur þetta og þess vegna nefnir hann sérstaklega að það standist ekki stjórnarskrána að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega vegna tekna maka með þessum hætti.

Ekki í dómsorði.

Af því ég hef aðeins tíma til að svara þessu vil ég taka fram að óhjákvæmilegt er, ef menn telja dóminn óljósan m.a. vegna þess sem sagt er í forsendum dómsins, að menn leiti í forsendunum að skilningi á dómnum.

Herra forseti. Hv. þm. Tómas Ingi Olrich hefur fært mjög rækilega rök fyrir máli sínu. Hann vill sannfæra okkur um að skerðingaráform ríkisstjórnarinnar standist stjórnarskrá og brjóti ekki gegn úrskurði Hæstaréttar Íslands. Hann hefur fært fyrir þessu lagaleg rök, að það standist að taka 7.500 kr. af tekjutryggingunni, færa hana niður úr 32.500 kr. niður í 25.000 kr. og fyrir því séu lagaleg rök. Hv. þm. talaði einnig um pólitísk rök og sagði að hann vildi forgangsraða á annan veg og hjálpa þeim sem minna mættu sín, í hverjum málaflokki bætti hann síðan við. Ekki stenst þetta nú alls kostar. Hér fyrir jólin voru tillögur frá stjórnarandstöðunni um að bæta kjör þeirra öryrkja sem lakast standa. Ég man ekki betur en hv. þm. greiddi atkvæði gegn þeim tillögum. Ég man ekki betur en að breytingar sem hér voru keyrðar í gegn fyrir fáeinum mánuðum lækkuðu skatta af dýrustu bifreiðum meira en af þeim ódýrustu. Þessi röksemdafærsla hv. þm. gengur þannig ekki alveg upp. Síðan vefst það fyrir mér að skilja hvers vegna menn ganga svo hart fram í þessu máli þegar upphæðirnar eru ekki hærri. Ég spyr hann út í þetta stóra prinsipp og pólitíska markmið sem Sjálfstfl. beitir sér fyrir í þessu máli, að hafa 7.500 af tekjutryggingu öryrkja. Annað sem ég vildi gjarnan spyrja hv. þm. um er varðandi fyrninguna. Hver eru hin lagalegu rök að mati hv. þm. fyrir því að beita fyrningarreglu til að hafa úrskurðaðar réttarbætur af öryrkjum? Hver eru hin lagalegu rök?

Herra forseti. Sem svar við spurningum hv. þm. Ögmundar Jónassonar vil ég taka fram og endurtaka það sem ég hef sagt í þessum ræðustól, að þegar úrskurður Hæstaréttar er skilinn á þann hátt að það lágmark sem felst í lögunum hafi verið of lágt þá stendur upp á löggjafann að ákveða nýtt lágmark. Niðurstaða ríkisstjórnarflokkanna er að það sé ekki talið óheimilt að skerða tekjutrygginguna vegna tekna maka örorkulífeyrisþegans og þá er að sjálfsögðu ekki hægt að láta sem slík skerðing sé óheimil. Því þarf að ákveða mörk og slík mörk eru í sjálfu sér alltaf pólitísks eðlis fremur en lögfræðilegs eðlis. Þegar farið er út í þá sálma að reyna að ákveða hvert það lágmark sé sem standist ákvæði stjórnarskrárinnar þá er væntanlega tekið tillit til stöðu öryrkjans og þeirra tekna sem hann sjálfur getur haft, hvað hann getur sjálfur unnið sér inn á ári þegar fullri skerðingu tekjutryggingar er náð en það eru um 450 þús. kr. Þá er rétt að taka tillit til þess líka að frítekjumark makans sem veldur engri skerðingu er árlega 1.611 þús. kr. en grunnlífeyrir er 207 þús. kr. Þegar þetta er skoðað í heild þá sjást brúttótekjurnar sem koma út úr þessu og menn hljóta að leggja pólitískt mat á hvaða fjármuni þurfi að veita til að standast lágmarkskröfu. Það er að sjálfsögðu matið sem kemur fram hér í frv. ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Ég hef áttað mig á því að það er pólitískt mat ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans að hægt sé að komast fram hjá Hæstarétti og standast stjórnarskrá Íslands með því að skerða tekjutrygginguna sem þessu nemur, um 7.500 kr. á hvern öryrkja sem hennar gæti notið. Ég á svolítið erfitt með að skilja hið pólitíska mat og siðferðið sem þarna býr að baki. Ég vil hins vegar inna hv. þm. nánar eftir lagalegri réttlætingu fyrir því að beita ýtrustu fyrningarreglum í lögum, sem ég tel reyndar að standist ekki og mér finnst sannfærandi rökstuðningur lögmanna sem telja að þessar reglur eigi ekki við. Það er líka póltískt mat hvernig fyrningarreglum er beitt þegar um er að ræða sanngirnismál og augljósan úrskurð Hæstaréttar, því að hluta til þá deila menn ekki um þann úrskurð þó deilt sé um hann að öðru leyti. Menn deila ekki um að það eigi að greiða öryrkjum aftur í tímann. Mér er því óskiljanlegt hvers vegna ríkisstjórnin kýs að beita fyrningarákvæðum í lögum til að hafa bætur af öryrkjum. Ég auglýsi eftir rökstuðningi, þessa vegna lagalegum, siðferðilegum og pólitískum, frá hv. talsmanni Sjálfstfl. hvað þetta efni snertir.

Herra forseti. Vegna tímaskorts áðan þá tókst mér ekki að ljúka alveg yfirferð minni yfir fyrri spurninguna, um með hvaða hætti menn kæmust að niðursstöðu um það hvert þetta lágmark ætti að vera, sem væri samkvæmt frv. ríkisstjórnarinnar 25 þús. kr. Nú er það augljóst að þessar 25 þús. kr. auk grunnlífeyris eru ekki há upphæð. Um það eru allir sammála. Við skulum hins vegar hafa það hugfast að þarna er skilgreint lágmark óháð tekjum. Við erum að skilgreina lágmark sem þjóðfélagið ætlar sér að greiða óháð tekjum makans. Það leiðir til þess, eins og ég hef bent á áður, að nú eykst réttur fólks með til þess að gera háar fjölskyldutekjur til að sækja í opinbera sjóði verulegar fjárhæðir og það er gert óháð tekjum maka. Að sjálfsögðu er ástæða til, af því þetta er óháð tekjum maka, að fara varlega í að skilgreina þessi réttindi vegna þess að þau geta, eins og ég sagði áðan, flutt réttinn frá þeim sem minna hafa til hinna sem meira hafa. Það er óhjákvæmilegt að fara varlega í þetta. Hvað fyrningarregluna varðar þá styðst hún við gildandi lög og því er ekkert eðlilegra en að vitna í gildandi lög til að ákvarða 

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir starf hv. heilbr.- og trn. að þessu máli sem hefur verið mikið að vöxtum og margir kallaðir fyrir og þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég er þeirrar skoðunar að þótt málið sé umdeilt á Alþingi hafi ýmislegt skýrst við þá meðhöndlun sem það hefur hlotið. Í máli margra hv. þm., sérstaklega í upphafi þessarar umræðu, hefur komið fram að sá dómur sem hér er verið að fjalla um sé afskaplega einfaldur og skýr og að tiltölulega lítið mál að túlka hann og fara eftir honum. Eins hefur það oft verið túlkað þannig að dómur hefði fallið þannig að öll kröfugerð þess sem höfðaði málið hefði verið samþykkt af Hæstarétti og viðurkenningardómurinn gengi út að fallast á allt sem þar hefði fram komið. Í nokkrum mæli í þessari umræðu, einnig hjá hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar, hefur hins vegar komið fram að hér séu álitamál. Þar með er viðurkennt að dómurinn sé nú kannski ekki jafneinfaldur og skýr og í upphafi virtist. Mér hefur jafnframt fundist einkenna þessa umræðu frá upphafi að mjög margir héldu því fram að jafnvel væri óþarft fyrir Alþingi að koma saman út af málinu, það þyrfti ekki að setja lög af þessu tilefni. Ég hef hins vegar heyrt að fleiri og fleiri viðurkenna að svo sé ekki og nauðsynlegt sé að setja lög af þessu tilefni. Þar með tel ég hafa komið í ljós að ekki hafi eingöngu verið nauðsynlegt heldur algjör forsenda þess að hægt væri að greiða út þessar bætur að Alþingi kæmi saman og lög væru sett af þessu tilefni. Í þriðja lagi var því gjarnan haldið fram að hér væri um augljóst stjórnarskrárbrot að ræða og ekki léki nokkur vafi á því að þeir sem stæðu að þessu frv. brytu stjórnarskrána og því var jafnvel haldið fram að það væri gert vísvitandi. Ég hef tekið eftir því að menn segja í meira mæli við umræðuna að hér sé um stjórnarskrárbrot að ræða að þeirra áliti. Það er nokkuð annað og ég tel að það mikla framför í þessari umræðu að því sé ekki haldið fram að þeir sem að þessu standa vilji vísvitandi brjóta stjórnarskrá landsins sem þeir hafa eiðsvarið að þeir muni aldrei gera. Ég tel það einnig hafa komið mjög skýrt fram í þessari umræðu að málið varðar ekki alla öryrkja í landinu, eins og margir meðal þjóðarinnar töldu í upphafi, með réttu eða röngu, hver svo sem átti hlut að því. Í dag er öllum ljóst orðið að þetta mál varðar aðeins lítinn hluta öryrkja í landinu. Að mínu mati er aðalágreiningurinn í þessu máli tiltölulega einfaldur. Hann er þessi: Má miða við tekjur maka? Segir hæstaréttardómurinn að ekki megi miða við tekjur maka? Í framhaldi af því er spurt: Er pólitískt rétt að miða við tekjur maka? Um það virðist pólitískur ágreiningur á hv. Alþingi. Við sem stöndum að þessu máli höfum túlkað dóm Hæstaréttar og fært fyrir því margvísleg rök að dómur Hæstaréttar þýði ekki að bannað sé að taka mið af tekjum maka. Við höfum fært fyrir því rök að Hæstiréttur taki fram að ekki megi skerða með þeim hætti sem gert var og skiljum það svo að lágmarkið þyrfti að hækka og gæti ekki verið þær 18 þús. kr. sem áður var. Samkvæmt þessu frv. er því ákveðið að hækka þessa lágmarksfjárhæð um 25 þús. kr. Við höfum skilið það svo að þegar Hæstiréttur segir að það verði að miða við tiltekið lágmark, sem áður var 18 þús. kr., þá eigi hann ekki við að það lágmark sé hámarksbætur eða 51 þús. kr. Við skiljum dóminn ekki svo að Hæstiréttur eigi við að lágmarkið eigi að vera hámark. Við skiljum ekki af hverju Hæstiréttur talar um lágmark ef hann á við hámarkið. Við höfum líka skilið það svo að þegar Hæstiréttur talar um að málefnaleg rök geti verið fyrir því að miða við tekjur maka þá sé ljóst að að hans mati þurfi ekki að banna allar tekjutengingar. Kannski er ágreiningurinn á Alþingi um hvort almennt eigi að miða við tekjur maka helstu pólitísku tíðindin í þessari umræðu.  Það er talað um varúðarreglu í þessu sambandi. Ég minni á að t.d. í ályktun miðstjórnar Alþýðusambands Íslands um þetta mál stendur, með leyfi forseta: ,,Miðstjórn ASÍ telur óumflýjanlegt að ráðast í endurskoðun tekjuskatts- og bótakerfisins og að í þeirri vinnu verði meðal annars að taka mið af efnisatriðum dóms Hæstaréttar.`` 
             Þeir segja meira já, þeir segja líka m.a.: ,,Þá hefur ASÍ farið fram á þátttöku í yfirstandandi vinnu við endurskoðun almannatrygginga og samspil þeirra við skattkerfið og lífeyrissjóðina en án árangurs hingað til.`` Getur ekki verið að miðstjórn Alþýðusambandsins sé að álykta í þessa átt vegna þess að miðstjórn Alþýðusambandsins geri sér grein fyrir því hversu flókið þetta mál er? Hið sama kemur fram í ályktun Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Ég sé að hv. þm. Ögmundur Jónasson hristir höfuðið en þar stendur, með leyfi forseta: ,,39. þing BSRB krefst þess að tekjutenging við laun maka öryrkja og lífeyrisþega verði afnumin.`` Ég á von á því að fleirum en þeim sem hér stendur detti í hug að einhverjir telji að það beri að lögjafna í þessu máli að því er varðar lífeyrisþega og málið snúist ekki eingöngu um öryrkja. Ég tel ekki ólíklegt að þeir sem fái þær bætur telji augljóst að ef ekki mætti lengur miða við tekjur maka að því er varðar öryrkja þá eigi hið nákvæmlega sama við um ellilífeyrisþega.  Það liggur ljóst fyrir að frv. sem hér er lagt fram er lagt fram vegna dóms Hæstaréttar, vegna þess að það verður að bregðast við dómi Hæstaréttar. Þar með er ekki sagt að störfum Alþingis og löggjafarvaldsins sé lokið í þessu máli og það verði aldrei neinar frekari breytingar á almannatryggingakerfinu. Ég hef haldið því fram að það sé ekki rétt að þær breytingar séu framkvæmdar á Alþingi af þessu tilefni. Ég tel að það vald eigi að vera hjá löggjafarvaldinu. Það er þar en hins vegar er okkur skylt að bregðast við dómi Hæstaréttar. Ég heyri það hins vegar á umræðunni að hv. þm. stjórnarandstöðunnar telja rétt að skilja dóm Hæstaréttar með þeim hætti að tekjutenging af þessu tilefni sé bönnuð. Ég hlýt að taka eftir því sem segir í nefndaráliti stjórnarandstöðunnar: ,,Undir orðalag 65. gr., þar sem rætt er um ,,stöðu að öðru leyti``, fellur ljóslega hjúskaparstaða.`` Þingmenn stjórnarandstöðunnar eru sem sagt vissir um það, þó að það hafi aldrei verið sagt í umræðum um stjórnarskrárbreytinguna á sínum tíma, að undir orðalagið falli ljóslega hjúskaparstaða og segja í framhaldi af því, án þess að það sé nokkur fyrirvari þar á: ,,Þegnum ríkisins verður því ekki mismunað vegna hjúskaparstöðu.`` Í þessari setningu segir ekkert að þetta eigi eingöngu við um öryrkja. Það stendur hér ...

Það er verið að tala um öryrkja.

Það stendur ekkert hér. Það stendur bara --- það er verið að túlka þetta hér --- að þegnum ríkisins verði því ekki mismunað vegna hjúskaparstöðu. Það má vel vera að það henti hv. þm. stjórnarandstöðunnar að draga nú í land og það er vel. Það er út af fyrir sig ánægjulegt að svo skuli vera. En um þetta snýst málið. Hér er því um mikið prinsippmál að ræða. Það ber að meðhöndla það sem slíkt. Við sem stöndum að þessu máli teljum það í samræmi við hæstaréttardóminn og í samræmi við stjórnarskrána, enda dytti okkur aldrei í hug að fara fram með frv. á Alþingi ef við tryðum því ekki samkvæmt okkar bestu samvisku að það stæðist stjórnarskrá landsins. Ég trúi því ekki að þeir sem stóðu fyrir þessu máli 1993, en þá var málið borið fram af hæstv. ráðherra Alþfl., Guðmundi Árna Stefánssyni, ef ég man rétt, að hann hafi ekki gert það í þeirri góðu trú að það stæðist stjórnarskrá landsins. Ég er viss um að svo hafi verið með þann ráðherra sem að því stóð. Ég skil ekki að nokkrum detti í hug að núv. ríkisstjórn vilji standa þannig að málinu að það standist ekki stjórnarskrá landsins.  Ég stóð t.d. í góðri trú á sínum tíma að lagasetningu um sjávarútveginn og taldi að það stæðist að öllu leyti stjórnarskrá landsins. Ég hafði fyrir mér í því orð mjög hæfra lögfræðinga. En Hæstiréttur hefur síðasta orðið, þannig er okkar kerfi og enginn getur úrskurðað um það að lokum nema hann. Alþingi getur ekki úrskurðað um það, þjóðin getur ekki úrskurðað um það, aðeins Hæstiréttur sem getur úrskurðað um það.

Hann er búinn að því.

Er hann búinn að því?

Og eigum við ekki að una dómi hans?

Hann er búinn að því. Ég skal, herra forseti, ekki vera lengur í ræðustól. Ég hef ekki farið oft í ræðustól í þessari umræðu 

Herra forseti. Ég verð að gera athugasemd við mál hæstv. ráðherra. Því hefur ekki verið haldið fram af stjórnarandstöðunni að óþarft hafi verið að setja lög um málið en hins vegar hafi það ekki verið forsenda þess að greiða út bætur þann 1. janúar sl. til þessa hóps sem málið varðar, sem 5. mgr. 17. gr. nær til. Það er mjög mikilvægt að halda þessu til haga vegna ræðu hæstv. ráðherra. Hins vegar er jafnljóst að setja þyrfti lög í kjölfarið um rétt annarra hópa er kynnu að eiga afleiddan rétt af dómi Hæstaréttar. Vegna orða hæstv. ráðherra vil ég líka minna á að málið fjallar um mannréttindi. Væri ekki eðlilegt að túlkun ríkisstjórnarinnar væri mannréttindunum í hag, sérstaklega í ljósi þess að það er nú svolítill vafi í málinu, a.m.k. eftir því sem fram hefur komið í máli ráðherrans um túlkun á þessum dómi? Er þá ekki eðlilegt af ríkisvaldinu að túlka dóminn mannréttindasjónarmiðinu í hag, herra forseti? Ég held að það sé mjög mikilvægt að halda því til haga hér í umræðunni að ríkisstjórnin er með sínu pólitíska mati að taka áhættu hvað mannréttindasjónarmiðið varðar.

Herra forseti. Ég tel að ríkisstjórnin sé ekki að taka áhættu í því. Það má alveg eins halda því fram að það sé ekki í samræmi við mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar hve lítill og lágur þessi lífeyrir er. Það er ekki hár lífeyrir 51 þús. kr. Ég ætla að vona að íslenskt þjóðfélag geti hækkað þennan lífeyri í framtíðinni. En mér finnst út í hött að binda sig við það nú á þessari stundu að geta ekki hækkað hann án þess að hann gangi jafnt til allra og því eigi ekki að miða við tekjur maka í því sambandi. Það vill stjórnarandstaðan hins vegar gera og ég er andvígur því.

Herra forseti. Málið fjallar um mannréttindi. Hæstv. ráðherra sagði hér í ræðu sinni að menn greiddu atkvæði eftir bestu samvisku og teldu sig eftir bestu samvisku ekki vera að brjóta stjórnarskrá og hið sama hafa þeir væntanlega gert árið 1998 þegar þetta mál kom fyrst til atkvæða í þinginu, þ.e. þessi lög. Herra forseti. Besta samviska hv. þingmanna sem greiddu atkvæði með frv. 1998 var ekki nógu góð að mati Hæstaréttar. Hlýtur það ekki að gefa tilefni til að menn taki samvisku sína virkilega vel til endurskoðunar í ljósi þessarar niðurstöðu frekar en að taka áhættu á því að aftur verði litið svo á fyrir Hæstarétti að mannréttindi hafi verið brotin áfram á þeim hópi sem Hæstiréttur hefur sagt að ríkisvaldið hafi brotið mannréttindi á um árabil? Ég vil vekja athygli á því, herra forseti, að verið er að taka áhættu með því að túlka dóminn á þennan hátt.

Herra forseti. Ég tel að ekki sé verið að taka áhættu. Ég man mjög vel eftir að þegar Alþingi var kallað saman á sínum tíma vegna svokallaðs Valdimarsdóms. Þá var því haldið fram af stjórnarandstöðunni á Alþingi að með þeim lögum sem sett voru væri um áframhaldandi stjórnarskrárbrot að ræða. Við töldum svo ekki vera. Hæstiréttur felldi svo nýjan dóm sem staðfesti að þau lög sem sett voru af því tilefni væru í samræmi við stjórnarskrána. 

Herra forseti. Það er sérkennilegt að eitt helsta erindi framsóknarmanna í ræðustólinn hefur verið að barma sér undan því að það hafi á köflum verið hiti í umræðunni og gripið hafi verið fram í fyrir þeim eins og alsiða er og hefur lengi verið á Alþingi og ákveðið umburðarlyndi sýnt í þeim efnum af forsetum þingsins svo lengi sem ég man og örugglega lengur. En ef taugaástand framsóknarmanna er svoleiðis í þessu máli að þeir þoli ekki frammíköll, kunni ekki að bregðast við þeim og eru gráti nær af sjálfsmeðaumkun yfir því verður að beina því til forseta að setja sérreglu, sérstakt hlífðarákvæði þegar svona stendur á hjá Framsfl. að hann getur ekki tekið þátt í umræðu með þeim hætti sem hefur verið alsiða og þolir illa að einhver hiti sé í umræðunni þó að það hendi svo jafnvel hæstv. ráðherra sjálfan, hafandi barmað sér lengi eina kvöldstund yfir frammíköllum, að grípa svo fram í sjálfur þegar næsti maður fór í ræðustólinn. En það er önnur saga.

Herra forseti. Hv. þm. hefur mikið talað um hroka í umræðunni. Ef þetta er ekki hroki þá veit ég ekki hvað er hroki. Ef það er ekki hroki eins og kom fram í ræðu hans fyrr í kvöld að þetta væri eins níðingslegt og hægt væri, eins fantalegt og hægt væri, beitt væri ýtrasta fantaskap og svo kom enn eitt orðið til viðbótar sem var naglaskapur.

Já, þetta er allt íslenska.

Þetta er allt íslenska. En ef þetta er nú ekki hroki, hv. þm., þá veit ég ekki hvað orðið hroki þýðir á íslensku. Ég vil halda því fram að eina hrokafyllstu ræða á Alþingi sem ég hef hlustað á hafi hv. þm. flutt í kvöld af heilagri vandlætingu. Eitt skal ég fullvissa hv. þm. um að við erum ekki að kvarta undan orðum hans. Við höfum enga ástæðu til að kvarta undan þeim. Hins vegar teldi ég að meiri sómi væri fyrir þingmanninn að nota stundum einhver önnur orð en hann gerir.

Herra forseti. Ég ber ábyrgð á orðum mínum og hef ekki beðið um hjálp frá Halldóri Ásgrímssyni til þess að axla hana. Ég held að það muni ekki ganga hjá hæstv. utanrrh. eins og hann reyndi hér, verandi síðasti maður á mælendaskrá, að snúa þessri umræðu í þá átt að hún hefði bætt hæpinn málstað ríkisstjórnarinnar. Þvert á móti tel ég að hún hafi kristallað að framganga ríkisstjórnarinnar í þessu máli öllu hefur verið einstaklega fantaleg. Viðbrögð hennar við þessum dómi eru þannig að í öllum fjórum meginefnisatriðum frv. eru breytingarnar eins óhagstæðar þolandanum í málinu, öryrkjunum sem hér eiga í hlut, og kostur er. Það varðar það að bera fyrir sig fyrningu, það varðar afturvirkni laganna, það varðar það að vextir eru hafðir eins lágir og hugsast getur og það varðar það að áfram er haldið í skerðinguna og með því er að okkar mati verið að framlengja það brot á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar sem málið snýst um. Niðurstaðan er skýr, herra forseti. Í öllum þessum tilvikum er tillaga ríkisstjórnarinnar öryrkjunum í óhag.

Herra forseti. Ég held að öllum megi vera ljóst að ríkisstjórninni gengur ekki það til í þessu máli að koma illa fram við tiltekinn fram við þjóðfélagshóp, hvað þá að beita hann fantaskap eða níðingsskap svo notuð séu orð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Ríkisstjórninni og meiri hluta Alþingis gengur það eitt til að fara að dómi Hæstaréttar, bregðast við honum í einu og öllu og gera það sem stjórnarskráin býður okkur. Það þýðir ekki að þar með sé pólitísku starfi þess meiri hluta sem er nú á Alþingi lokið. Það starf mun halda áfram og við höfum þegar lýst því yfir að við munum flýta því starfi. Sú flýting er ekki ákveðin með einhverjar illar hugsanir í huga heldur þvert á móti og það veit hv. þm.

Herra forseti. Kveðinn er upp dómur í Hæstarétti Íslands. Ef hann næði fram að ganga mundi hann tryggja öryrkjum nokkrar kjarabætur og mikilvægar réttindabætur sem samtök þeirra hafa fagnað. Mannréttindasamtök hafa fagnað þessum dómi. Verkalýðshreyfingin hefur fagnað þessum dómi. Samtök eldri borgara í landinu hafa fagnað þessum dómi og stjórnarandstaðan á Alþingi hefur beitt sér fyrir því að við honum verði orðið. Stundum reynir Framsfl. að kenna sig við félagshyggju. En hér stóð í ræðustól formaður þess flokks til að réttlæta skerðingu á tekjutryggingu til öryrkja vegna tekna maka hans eða hennar upp á 7.500 kr. Ég vek athygli á því að skerðing byrjar þegar makinn hefur laun sem eru langt undir því sem gerist að meðaltali á íslenskum launamarkaði. Auðvitað er eitt orð sem á að nota um þetta. Þetta er svívirða.

Herra forseti. Ég hef ekki dregið úr því að ýmis félagasamtök í landinu hafa fagnað þessari niðurstöðu enda er verið að bregðast við henni á Alþingi. Hins vegar er út í hött þegar hv. þm. heldur því fram að hér sé verið að leggja fram skerðingarfrumvarp. Það er verið að hækka lágmarkið úr rúmum 18 þús. kr. í 43 þús. kr. og það er kölluð skerðing. Ég hef aldrei vitað svona málflutning fyrr. Þegar skerðingin er reiknuð út er gengið út frá því að það sé alveg ljóst að niðurstaða Hæstaréttar sé sú að hámarkið eigi að vera 51 þús. kr. Það er ekki forsenda sem hv. þm. getur gefið sér enda hafa ýmsir aðrir þingmenn sagt að hér sé um álitamál að ræða þó að hv. þm. Ögmundur Jónasson hafi ekki tekið sér þau orð í munn.

Herra forseti. Rétt skal vera rétt. Með frv. ríkisstjórnarinnar er verið að skerða tekjutryggingu til öryrkja vegna tekna maka þeirra um rúmar 7.500 kr. Þetta er staðreynd sem ríkisstjórnin getur ekki komist fram hjá. Byrjað er að skerða þessa lágu tekjutryggingu þegar tekjur maka hans eða hennar, öryrkjans, eru langt undir því meðaltali sem gerist á íslenskum vinnumarkaði. Ég nota óhikað orðið svívirða um þessar aðfarir. En svívirðilegast af öllu er sennilega hitt að leyfa sér að beita skerðingarákvæðum til að hafa þessar réttarbætur af öryrkjum.

Herra forseti. Mér finnst orðið svívirða lýsa best þingmanninum sjálfum, hv. þm. Ögmundi Jónassyni, að nota slík orð við þessar aðstæður. Deiluefnið er það hvort heimilt sé að miða bætur við tekjur maka. Það liggur alveg fyrir að við erum ósammála um það, ég og hv. þm., en vegna þess að ég er ósammála því að það megi miða við tekjur maka í litlum mæli á ég þar með að vera að framkvæma svívirðilegt athæfi. Mér finnst þetta vera 

Herra forseti. Í nál. minni hlutans kemur fram að það hafi verið sameiginlegur skilningur Eríks Tómassonar lagaprófessors, Sigurðar Líndals lagaprófessors og Skúla Magnússonar lektors að það vegi þungt við skýringu á dómi ef kröfugerð annars aðila er tekin beint upp í dómsorð. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé sammála þessum skilningi lögspekinganna vegna þess að kröfugerð Öryrkjabandalagsins er tekin upp í dómsorðið og viðurkennt að óheimilt hafi verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyris í hjúskap.

Herra forseti. Ég ætla ekki að deila við prófessora við Háskóla Íslands og ég veit ekki nákvæmlega hvað þeir sögðu og í hvaða samhengi þeir sögðu þetta. Mér er hins vegar alveg ljóst að auðvitað skipta lokaorð í dómi miklu máli. En þau skipta ekki öllu máli. Ég hef aldrei vitað til þess að dómur sé túlkaður með því að lesa aðeins síðustu setninguna. Síðasta setningin vegur sjálfsagt þungt en hún skiptir ekki öllu máli þó hún skipti miklu máli. Ég hef ekkert annað heyrt frá þessum háttvirtu prófessorum og kennurum við Háskóla Íslands sem hér eru nefndir til en að það lagafrv. sem hér um ræðir standist algjörlega stjórnarskrá Íslands. Það hefur komið fram í máli þessara aðila. Það vill svo til að minni hlutinn vitnar aðeins í þessa lögfræðinga en ekki þá lögfræðinga sem minni hlutinn krafðist að væru sérstaklega kallaðir til. Þeir eru ekki nefndir á nafn.

Herra forseti. Það hefur verið margvitnað til þeirra lögfræðinga sem hæstv. utanrrh. nefndi, þeirra fjögurra lögfræðinga sem allir eru á einu máli um að samkvæmt dómsniðurstöðunni sé bannað að skerða lífeyri vegna tekna maka. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann sé sammála því að mannréttindaákvæðin í stjórnarskránni nýju frá 1995 hafi haft afgerandi áhrif á þá niðurstöðu sem varð í dómnum. Ég vitna þar m.a. til þess að Sigurður Líndal lagaprófessor sagði að hann væri ekki sannfærður um að dómurinn mundi hafa fallið á þann veg sem hann gerði ef mannréttindaákvæðin hefðu ekki verið komin til 1995, ef dómurinn hefði fallið fyrir árið 1995, þ.e. áður en hin nýju mannréttindaákvæði komu inn.

Herra forseti. Aðeins til áréttingar. Það kom fram í framsögu hv. formanns heilbr.- og trn., Jónínu Bjartmarz, að hún hefði borið það sem stendur í nál. meiri hlutans undir prófessorinn Eirík Tómasson en þar stendur að það hafi komið fram í máli þeirra sem komu á fund nefndarinnar það samdóma álit þeirra að hvorki 1. gr. frv. né frv. í heild væri í andstöðu við stjórnarskrána. Í sama streng tóku lögfræðingarnir Guðrún Gauksdóttir og Oddný Mjöll Arnardóttir sem komu einnig á fund nefndarinnar. Vega þau orð ekki þungt sem þarna eru rituð að fengnu áliti þessara lögfræðinga? Ég tek mikið mark á þeim. Þess vegna skil ég ekki af hverju verið er að draga þetta í efa með því að vitna sérstaklega í Eirík Tómasson lagaprófessor.

Herra forseti. Þetta frv. felur í sér bæði mannréttindabrot gagnvart hópi öryrkja og brot á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Það höfum við rökstutt í máli okkar bæði við 1. og 2. umr. málsins og í ítarlegu nál. Nýtt frv. þarf að koma til til að fullnægja dómi Hæstaréttar, m.a. gagnvart öllum þeim hópum sem málið varðar. Þessu frv., sem við töldum strax í upphafi ekki þingtækt, ber að vísa frá. Ég segi já.

Herra forseti. Það var ekkert því til fyrirstöðu að greiða út örorkulífeyri á grundvelli dóms Hæstaréttar þann 1. jan. sl. til þeirra er 5. mgr. nær til. Ekki þurfti lög til þess. Það var tæknilega framkvæmanlegt og það bar að gera. Frv. ríkisstjórnarinnar felur í sér áframhaldandi brot á mannréttindum öryrkja þar sem það felur áfram í sér skerðingu tekjutryggingar á grundvelli tekna maka. Þess vegna leggur minni hlutinn til að málinu verði vísað frá og heilbr.- og trn. Alþingis falið að semja frv. í samræmi við efni dómsins og í samræmi við stjórnarskrá lýðveldisins. Ég segi já.

Herra forseti. Ljóst er að það leikur á því mikill vafi hvort frv. ríkisstjórnarinnar standist gagnvart stjórnarskrá landsins. Ef einhver vafi er á því hvort svo sé er rétt að félagsleg mannréttindi gangi fyrir hagsmunum ríkisins og dómurinn túlkaður öryrkjum í hag. Alþingi og ríkisstjórn ber eins og öðrum að fara eftir dómi Hæstaréttar. Undanskot frá dómi veikir lýðræði landsins. Lög eiga að vera svo skýr að ekki þurfi að vísa þeim til úrskurðar dómstóla eins og gert er í þessu máli. Það er sannfæring mín að frv. ríkisstjórnarinnar fari ekki að dómi Hæstaréttar og því sé frv. brot á stjórnarskrá landsins og mannréttindabrot. Ég greiði því atkvæði að málinu verði vísað frá.

Herra forseti. Frjálslyndi flokkurinn hefur frá öndverðu álitið að mál þetta væri óþinglegt og með öllu óhæft til umræðu og afgreiðslu á hinu háa Alþingi af því að ýmsar greinar þess, ef að lögum verða, brjóta bersýnilega í bága við stjórnarskrá lýðveldisins. Flokkurinn hefur ekki breytt þessari afstöðu sinni og þegar við bætast röksemdir, sem minni hluti heilbr.- og trn. hefur fært fram, er einsýnt að þingmenn flokksins hljóta að fylgja fast fram þeirri tillögu til frávísunar sem er hér til afgreiðslu.

Herra forseti. Niðurstaða Hæstaréttar er sú að óheimilt sé að skerða tekjutryggingu öryrkja í hjúskap vegna tekna maka hans. Frv. ríkisstjórnarinnar gerir ráð fyrir áframhaldandi skerðingu. Það gerir einnig ráð fyrir skerðingu aftur í tímann auk þess sem ríkisstjórnin ætlar ekki að endurgreiða meiri hluta þess fjár sem tekið var, þ.e. ríkisstjórnin ætlar ekki að endurgreiða nema hluta þess fjár sem tekið var af öryrkjum í heimildarleysi. Ég segi nei við þessari grein sem og öðrum greinum í frv. Hér er ríkisstjórnin enn að brjóta mannréttindi á þessum hópi.

Herra forseti. Með samþykki 1. gr. á skerðingarfrv. ríkisstjórnarinnar, sem ætlað er að koma í veg fyrir að dómsniðurstaða Hæstaréttar nái fram að ganga, er verið að brjóta rétt á öryrkjum og ganga gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar á nýjan leik. Ég segi nei.

Herra forseti. Sú lagagrein sem við greiðum nú atkvæði um er meginefnisgrein þessa frv. Hún gengur út á að skerða tekjutryggingu öryrkja vegna tekna maka þvert á úrskurð Hæstaréttar um að slíkt standist ekki stjórnarskrá Íslands, einstaklingsvarin lágmarksréttindi sem er þar kveðið á um. Ríkisstjórn sem veigrar sér ekki við að færa kaupendum stórra einkabifreiða skattafslátt sem nemur hálfri milljón kr. á hverja bifreið, ríkisstjórn sem lækkar skatta á söluhagnað hlutabréfa sem nemur tugum milljarða kr., er nú með lögum að hafa 7.500 kr. af tekjutryggingu öryrkja. Sérfræðingum ríkisstjórnarinnar var falið að finna færar leiðir til að ná pólitískum markmiðum þessarar ríkisstjórnar. Fólk rak í rogastans þegar það gerði sér grein fyrir hver þau markmið voru. En verst er hlutskipti stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar sem er ætlað að ganga svipugöng hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar. Þessi atkvæðagreiðsla er ljótur blettur á starfsferli ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Efnisatriði þessa ákvæðis til bráðabirgða I eru lýsandi fyrir framgöngu ríkisstjórnarinnar í málinu. Þetta ákvæði hlýtur að mega kallast hraklegt. Það felur bæði í sér afturvirkni hinnar nýju skerðingarreglu fyrir árin 1999 og 2000 og að borið er við fyrningu þannig að með fyrningu á að hafa af öryrkjum það sem dæmt hefur verið með röngum og ólögmætum hætti af þeim tekið. Þetta ætlar ríkisstjórnin að gera til að þurfa ekki að skila því sem var ranglega tekið af hópi öryrkja á árunum 1994--1997. Bæði þessi atriði, afturvirknin og það að bera við fyrningunni, lýsa mikilli hörku, því sem ég hef leyft mér að kalla og endurtek og stend við, miklum fantaskap í framgöngu ríkisstjórnarinnar því í hvorugu tilvikinu þurfti ríkisstjórnin að bregðast svona við.

Virðulegi forseti. Öryrkjabandalagið fékk viðurkennda ákveðna kröfu. Bandalagið fékk viðurkennt að ákveðin kröfuréttindi sem klárlega hefðu verið með röngu af þeim höfð með reglugerð sem hvorki hafði lagastoð né löggjöf sem stóðst stjórnarskrá. Þessi kröfuréttindi á að skerða inn í framtíðina. En það sem verra er, virðulegi forseti, þessi kröfuréttindi á að skerða afturvirkt. Hér er með öðrum orðum verið að hafa eignir af fólki. Ég fæ ekki betur séð, virðulegi forseti, en hér sé eignaupptaka sem fær ekki staðist 72. gr. stjórnarskrárinnar, virðulegi forseti, og því segi ég nei við svona vinnubrögðum.