Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta frv. er flutt af allshn. Nd., sem kveðst hafa flutt það samkvæmt ósk hæstv. atvmrh. Það var einróma samþ. í Nd., og hér í Ed. mælir allshn. einróma með því, að það verði samþykkt. Það er álitið rétt að selja þessar olíur eftir mæli, en áður hefur yfirleitt verið farið eftir vigt. Þetta á einnig við um smurningsolíu, sem er látin heyra undir ákvæðin líka, en var ekki áður. Okkur fannst sjálfsagt að mæla með frv., því að það er eðlilegt, að þessar olíur séu mældar, en ekki vigtaðar.



Herra forseti. Í þessu frv. er farið fram á, að Keflavík verði veitt kaupstaðarréttindi. Allshn. hefur athugað þetta mál, og leggur hún einróma til, að frv. verði samþykkt. Keflavík er nú fjölmennasti hreppur hér á landi, og íbúar þar eru fleiri en í 4 kaupstöðum og enn fremur fleiri íbúar, en í 6 sýslufélögum. Það er því eðlilegt, að það sé metnaðarmál fyrir hreppinn að fá þessi réttindi, því að auk þess sem það er metnaðarmál að fá kaupstaðarréttindin, þá er það einnig metnaðarmál að því leyti, að þeir kunna því illa að geta ekki farið með ýmis málefni sín sjálfir, en þurfa að leita um alla yfirstjórn til sýslumannsins í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Hreppurinn þarf að fá leyfi til lántöku, hann þarf að fá leyfi til ábyrgðar, og sýslunefndin þarf að samþykkja reikninga hreppsins. Auk þess þarf að sækja sum mál undir bæjarfógetann í Hafnarfirði. Auk þess er þetta mjög mikið hagsmunamál. í sumum samböndum verður að hafa um hönd að leita út fyrir hreppsfélagið. Þetta á sérstaklega við um veðbókarvottorð, það getur verið mjög óþægilegt að geta ekki fengið þau heima á staðnum. Fjárhagslega held ég að þetta hafi hverfandi litla þýðingu, og frá því sjónarmiði held ég að það sé ekkert því til fyrirstöðu, að þetta frv. verði samþ. Legg ég því f.h. allshn. til, að frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Ég ætla ekki að andmæla því, sem hv. frsm. sagði, en ég vil aðeins benda á það, án þess að bera fram um það sérstaka till., að eins og staðhættir eru þarna suður frá, þá hefði átt að stækka lögregluumdæmi Keflavíkur, þannig t.d., að Njarðvíkur væru í sama umdæmi. Einkum hefði átt að gera þetta með tilliti til Keflavíkurflugvallarins, því að það er miklu hægara að hafa flugvöllinn undir Keflavík alveg, en að láta hann vera í hlutum af mörgum hreppum. Þó að ég segi þetta, þá er ég ekki að gera neina till. um það, en ég er alveg víss um það, - ég er 100% viss um það, - að þó að það verði ekki gert nú, þá verður það gert eftir 1–2 ár.



Herra forseti. Ég ætla hér ekki að fara að deila við hv. 1. þm. N–M., en vildi aðeins í þessu sambandi upplýsa það, að hvað snertir Njarðvíkur, þá hef ég rætt við fulltrúa frá báðum þessum hreppsfélögum, Keflavík og Njarðvíkum, og báðir eru sammála um það, að þeir vilja ekkert hafa hvor með annan að gera og eru því á móti því, að þeir verði sameinaðir í eitt umdæmi. Þessir hreppar voru sameiginlegir fyrir nokkrum árum, en það var mjög gott samkomulag um það að leggja það til, að þeim yrði skipt. Ég held því, að ég þori að fullyrða það, að það yrði gegn vilja allra aðila, ef fara ætti að sameina þá aftur. Að því er flugvöllinn varðar, þá má náttúrlega alltaf della um hann. Hann er í öllum hreppunum þarna suður frá, en langsamlega minnstur hluti af honum er í Keflavíkurhreppi. Hann er í landi Hafnahrepps, Miðneshrepps, Garðahrepps, Vatnsneshrepps og Keflavíkurhrepps, þó er langminnstur hlutinn í Keflavíkurhreppi. Allar byggingarnar eru utan hans, allar flugbrautir eru utan hans, nema aðeins bláendinn á 2–3 brautum. Og ef leggja ætti allt flugvallarsvæðið undir Keflavík, þá væri það það sama og að leggja alla hreppana þar undir. Ég held líka, að það hafi engin ósk komið um það, hvorki frá Keflvíkingum né öðrum, og held ég, að menn yrðu yfirleitt andvígir þeirri ráðstöfun.



Herra forseti. Það eru ekki neinar sérstakar gleðifregnir, sem ég hef að færa frá n. eða þeirri eldskírn, sem frv. fékk hjá henni, þ. e., eins og nál. ber með sér, að 3 nm. voru ekki tilbúnir að taka afstöðu til málsins, og við erum því tveir eftir til þess að mæla með því, og hvorugur með samvizkunnar mótmælum. Ég verð að telja, að þetta frv. sé virðingarverð tilraun til þess að ráða bót á því, sem illa hefur farið, og þar eru allir nm. á einu máli um, að allt sé undir því komið, að heppilega fari um val á manni í þessa stöðu, því að ef ekki er valinn heppilegur maður til starfans, þá er mikið spursmál um gagnsemi þessa máls. Ekkert er um það ráðið, svo að n. viti til þess, hver valinn verður í þessa stöðu, en mér heyrist það á nm., að þeir séu að hugsa um að grennslast fyrir um það hjá hæstv. fjmrh. þegar við þessa umr. En ég veit það, að hver svo sem maðurinn verður, þá verður fjárhag ríkisins ekki komið í lag á einum degi, enda var Róm ekki byggð á einum degi. Ef þetta er varfærinn og samvizkusamur maður, þá ætti að liggja fyrir þessum ríkisráðsmanni - þessum réttláta ráðsmanni ríkisins - opnara en öðrum, hvað ætti að spara og hvar ætti að spara. Hann gæti síðan samið fyrir ráðh. frv., sem miðaði að sparnaði í rekstri ríkisins, t. d. um að leggja niður embætti eða starf, sem ekki væri nein þörf á að hafa. Það kann og að virðast svo, að það sé ekki mikill sparnaður að því, þó að hægt sé að fækka einum og einum embættismanni eða starfsmanni. Þó að ég sé einn þeirra, sem ekki er viss um, hve mikið er hægt að spara með þessu, þá tel ég það sjálfsagt, að frv. sé fylgt fram, en að snúa aftur, það má ekki ske, og við 2 nm. leggjum þess vegna til, að frv. verði samþ. óbreytt, en ef fram kemur brtt., þá er réttara að athuga hana og taka það sem betur má fara. Ég geri ráð fyrir því, að fleiri vilji kveðja sér hljóðs og láta skoðun sína í ljós, en ég legg til, að frv. verði samþ., eins og sjá má af nál.



Herra forseti. Vegna þess að ég er einn af þeim 3 nm., sem ekki voru tilbúnir til þess að taka afstöðu til málsins, þegar það var til umr. í n., þá vil ég taka það fram, að ég sé ekki ástæðu til þess að greiða atkv. með því. Mér virtist þetta ekki vera lækning á því, sem lækna skal. Það er einkum tvennt, sem um er að ræða, sem snertir vald þessa manns. Þessi ráðsmaður á að hafa vald til þess að víkja opinberum embættismönnum frá störfum, hann á að hafa vald til þess að neita því, að mönnum séu veitt störf, og hann á að hafa vald til þess að neita því, að stofnuð séu ný opinber embætti. Þetta er hugsanlegt, en þetta er varla framkvæmanlegt. Hann getur þetta ekki án þess að spyrja ráðherra. Þetta er því hugsanlegt, en varla framkvæmanlegt, því að það er ekki hægt samkvæmt okkar stjórnskipunarlögum, að slíkur embættismaður beri ekki ábyrgð gagnvart einhverjum ráðherra. Þess vegna getur hann ekki haft þetta vald, sem haldið hefur verið fram og álitið af mönnum - þó varla hér innan deildarinnar. Þessi maður verður aldrei annað en starfsmaður ráðherrans og ber ábyrgð gagnvart honum. Mér sýnist því, að það mætti koma því þannig fyrir hvenær sem er, að fjmrh. réði sér skrifstofustjóra eða fulltrúa, sem hefði þetta vald með höndum, og að hann hefði fyrir löngu getað falið honum með skipunarbréfi það vald, sem þessum manni er gefið með þessum l. Ég get þess vegna ekki greitt atkv. með þessu, vegna þess að ég hef tilfinningu fyrir því, þó að ég geti ekki rökstutt það, að þetta mál sé flutt meir til að sýnast en til að vera.



Herra forseti. Ég hygg, að afgreiðsla þessa máls eigi sér lítt fordæmi í þingsögunni. Það hefur verið borið fram frv. af hæstv. ríkisstj. eftir till. frá n., sem hefur verið skipuð til að gera till. um sparnað á rekstri ríkisins. Þegar málið kemur í n., þá geta þrír hv. nm. ekki komið sér saman um að mynda sér nokkra skoðun um afgreiðslu málsins og hafa ekki gefið sér tíma til að taka afstöðu til þess. Ég held, að þetta sé einhver einstakasta afgreiðsla á máli, þó að minna væri en þetta mál. Hv. þm. Str. er þess utan formaður annars stærsta þingflokksins, sem styður ríkisstj., og flokkur hans hefur alltaf verið að gera kröfur um, að stórkostlegum sparnaði yrði komið á í ríkisrekstrinum. M. a. veit ég, að fulltrúar þessa flokks í fjvn. hafa gert ítrekaðar kröfur um, að aflað sé allra upplýsinga um launaskrá o. s. frv., svo að hægt sé að sjá, hvernig fé ríkissjóðs er varið til launagreiðslna og hvað fæst fyrir það fé. Svo getur formaður þessa flokks ekki fengið sig til að taka afstöðu til þessa máls. Annaðhvort ber þetta vott um, að hann sé einangraður í flokknum, eða hann sinnir ekki þingstörfunum eins mikið og hann ætlast til af öðrum. Er það ekki í samræmi við þau ummæli, sem hann hefur áður haft hér í þinginu, að svona ættu störf þingsins ekki að vera. Ég hefði getað skilið, að þessir hv. þm. hefðu skrifað undir nál með fyrirvara um að koma síðar með brtt., þegar þeir gætu gert þetta upp við sig, en í nál. á þskj. 424 eru 3 þm. ekki viðbúnir að taka afstöðu til málsins, og tveir af þeim eru stuðningsmenn stj. Um hitt er ég sammála hv. þm. Str., að ráðh. hefði ekki þurft að leita til þingsins til að skipa starfsmann til þessara hluta, þótt hann hinsvegar vilji fara þá leið, vegna þess að það hafi fjárútlát í för með sér. En það er rétt, sem hv. þm. Str. segir, að hæstv. fjmrh., sem gegnir einnig öðru ráðherraembætti, hefði sjálfur getað skipað mann til þess að gera þessi verk, því að það er ekki hægt að búast við, að ráðh., sem er önnum kafinn, geti rækt þetta starf eins og þörf er að gera. Ég er viss um, að ef hv. þm. kynntu sér launaskrána, eins og hún liggur fyrir, þá mundu þeir áreiðanlega sannfærast um, að það er þörf að vinna þetta starf, hvort sem ráðh. ákveður það sjálfur eða þingið samþ. l. um það. Sú skýrsla ber með sér, að það er ekki vanþörf á að taka ýmislegt til athugunar í rekstri ríkisins sjálfs. Það kann að vera, að eitthvað af því verði opinberað. Það hefði verið hollt fyrir fjhn. að fá að sjá þetta ritverk, áður en hún gaf út sitt einstaka nál., til að kynna sér innihald þess. Það eru ekki fáir opinberir starfsmenn, sem hafa hálf önnur, tvenn og jafnvel þrenn laun í þjónustu ríkisins. Mér er m. a. kunnugt um, að einn maður hefur 14 þús. kr. grunnlaun og var tekinn úr því starfi og látinn í önnur tvö, þar sem hann hefur tvenn laun. Ég segi ekki, hver hann er. En hvenær vinnur hann svo sitt starf, sem hann er ráðinn til upp á lífstíð. Hann gerir það víst á kvöldin eða nóttunni. Það er hópur til af slíkum dæmum. Í sambandi við frv. sjálft vil ég mega benda á, að ég tel vafasamt, að 5. gr. geti staðizt óbreytt. Í henni stendur, að engin ríkisstofnun né starfsmaður ríkisins megi ráða starfsfólk til starfa við skrifstofuvinnu, iðnað, iðju, afgreiðslustörf eða önnur skyld verk án þess að hafa áður fengið samþykki ráðsmanns til ráðningarinnar. Mér skilst, að eftir því megi ekki bankarnir, síldarverksmiðjur ríkisins eða landssmiðjan og ýmsar aðrar slíkar ríkisstofnanir ráða neinn mann nema með samþykki þessa ráðsmanns. Spurningin er, hvort hægt er að ætlazt til, að slíkur maður ætti að ráða allt starfsfólk við slíkar stofnanir. Einnig skilst mér, að eitthvað þyrfti að breyta orðalagi 8. gr. Þar stendur, að fjmrh. geti, að fengnum till. ráðsmanns, með reglugerð eða öðrum fyrirmælum kveðið nánar á um starfssvið og önnur atriði. Mér skilst, að það ætti að vera sá ráðh., sem stofnunin heyrir undir. Í þriðja lagi tel ég rétt, að 9. gr. breytist þannig, að l. þessi öðlist þegar gildi. Ég mun ekki gera till. um þetta á þessu stigi málsins, en ef frv. verður samþ. til 3. umr. og n. hefur ekki í hyggju að gera þessar breyt., mun ég bera fram brtt. við þessar þrjár greinar við 3. umr. Ég sé ekki ástæðu til að ræða málið nánar, en mér þykir einkennilegt, að það skuli ekki vera betur tekið undir þá fyrstu tilraun til niðurskurðar á ríkisrekstrinum, sem hér er verið að reyna, en raun ber vitni um, að gert hefur verið í fjhn.



Herra forseti. Það hefur verið minnzt á, að afgreiðsla n. á þessu máli væri dálítið óljós, en ég ætla ekkert að kvarta undan því. Það kemur allt fram við atkvgr., hvernig menn sinna þessu máli. Hv. frsm. sagði réttilega, að það væri mikið undir því komið, hver væri valinn í þennan starfa. Ég skal játa, að það er með það eins og annað, að nauðsynlegt er, að trúr og duglegur maður sé valinn í þetta starf, og hef ég hugsað mér að kasta ekki til þess höndunum, ef það kæmi til minna kasta að velja mann til þessa starfs, því að það er ærið mikið. Að öðru leyti get ég verið þakklátur þeim nm., sem hafa talið sig geta fylgt þessari hugmynd. Hv. þm. Str. hefur látið álit sitt í ljós og sömuleiðis hv. þm. Barð. Mér skildist á hv. þm. Barð., - þótt hann segði ekkert um sitt álit beinlínis, þá lá það í orðum þeim, er hann beindi til fjhn., - að honum fannst ekki rösklega við brugðið af n. hálfu, og tel ég það sem vott þess, að hann muni vera þeirrar skoðunar ásamt mér og ríkisstj., að hér þurfi nauðsynlega gagngerðra ráða og aðgerða. Það kom fram við 1. umr. hjá hv. 1. landsk., að óvíst væri, hvernig þeir, sem ætti að líta eftir, brygðust við þessu. Þannig er það ætíð, þegar einhver á að líta eftir störfum annarra. Það er alltaf undir hælinn lagt, hvernig menn taka því. Það fer mikið eftir því, hvernig að þessu er staðið. Þetta er þó ekki látið hindra, að hafður sé húsbóndi eða ráð eða yfirstjórn á hverjum stað. Það dugir því ekki að horfa í það, þó að störf þessa ráðsmanns yrðu óvinsæl eða ekki vel þokkuð af öllum. Ég get um þetta nú, af því að ég vildi ekki teygja umr. við 1. umr. með því að svara þessum almennu aths. hv. 1. landsk. Það má nálega segja, að hvarvetna þar, sem menn koma saman hér á landi til að ræða um landsmál, sé það talið vera eitt af höfuðmeinum þjóðarinnar, hvað þessi svokallaði ríkisbúskapur heimti til sín mikið fé, og í öðru lagi, hvað ríkisstofnanirnar séu dýrt reknar og afskipti ríkisins á ýmsum sviðum ekki vel þokkuð af öllum, þó að sumir kunni að una því vel. Við vitum, að þessi vöxtur hefur verið svo stórkostlegur á undanförnum árum, að það er engin furða, þó að þeir, sem á annað borð gefa sig í að gagnrýna opinbert líf hér á landi, reki mjög augun í þennan sívaxandi kostnað og sívaxandi ríkisafskipti. Blöðin hafa ekki látið þar sitt eftir liggja að lýsa vanköntunum á þessu öllu saman, öllu því, sem kallað er fjármálastjórn landsins. Mér þykir þess vegna skjóta einkennilega við, þegar menn, sem standa að blöðunum, eins og hv. þm. Str., mæta þessari tilraun af hálfu ríkisstj. með þeim ummælum, sem hann gerði, og stimpla frv. sem sýndarfrv., sem sé borið fram til að sýnast, en ekki til að vera. Það er einkennilegt, þegar maður athugar hans eigin skrif á undanförnum árum, þar sem alltaf er alið á því, sjálfsagt ekki að öllu leyti að áþörfu, að fjármálastjórn landsins þurfi bóta við og reksturinn sé of dýr o. s. frv. En þegar verið er að gera ýtarlega tilraun til að kippa a. m. k. einhverju af þessu í lag, þá er það í augum hv. þm. Str. ekki gert nema til að sýnast. Hv. þm. segist ekki búast við, að frv. yrði raunveruleg lækning á því, sem lækna skal. Hvaða fangaráð þekkir hv. þm: Str., sem eitt út af fyrir sig er raunveruleg lækning á því ástandi, sem skapazt hefur í embættisrekstri og fjármálunum hjá þjóðinni og vissulega er þörf að lækna? Ég ætla að bíða eftir, að hann segi, hvaða eitt ráð dugir af hálfu stj. í þessu efni. Ég hef aldrei haldið fram um þetta frv., að það mundi verða bót allra meina, en ég álít þessa leið nauðsynlega til að halda niðri þeirri eyðslu af opinberu fé, sem fram fer í hinum mikla grúa ríkisstofnana fyrir utan sjálft stjórnarráðið. Það var einhver, sem sagði, að Róm hefði ekki verið byggð á einum degi. Eins er hér. Þetta ástand verður ekki læknað að fullu með einum pennadrætti. Það væri ofdirfska af mér að halda því fram, en það getur verið, að hv. þm. Str. gangi með einhvern voltakross upp á vasann, sem geti komið í veg fyrir þann leiða, sem kominn er í opinbert líf hvað eyðslu á almannafé snertir. Það er svo rétt að athuga, að það er ekki síðan í gær eða í fyrra, að þessi kostnaður er til kominn. Þetta hefur verið að þróast í langan tíma og verið lengi að búa um sig, og hefur verið lítið gert fram að þessu af hálfu hins opinbera að reyna að spyrna einhvers staðar fótum við. Ég las nýlega í blaði hv. þm. Str. grein eftir einhvern af hans ágætu flokksmönnum úti á landi um ástandið í landsmálum. Var þar veitzt mjög að fjmrh. fyrir að hafa ekki við samningu fjárlagafrv. ætlað meira til vega og brúa en þar er gert. Þessi ágæti maður gerði, ekki ráð fyrir, að fjmrh. hefði mikla þekkingu á kjörum fólksins úti á landi. Svona geta menn skrifað og talað. En þeir, sem standa að svona blöðum, eins og hv. þm. Str., og veita svona greinum móttöku, sem ég er ekki að áfella hann fyrir, vita, að fjmrh. sem slíkur á ekki margra kosta völ um sparnað, þegar hann er að búa til fjárlfrv., eins og ástandið er nú í þessum málum í þjóðfélaginu. Fjmrn. tekur við áætlunum á haustin, sem koma, þegar búið er hæfilega lengi að ganga á eftir þeim, frá ýmsum rn., sem telja sína þörf um laun og annan kostnað, sem þau þurfa. Það er ekki á valdi fjmrh. að segja við þessar stofnanir: Þið verðið að fækka um þetta og þetta marga menn. Þessi er óþarfur hjá ykkur, fækkið þið fólkinu um 20% eða því um líkt. Það hefur a. m. k. ekki tíðkazt hingað til. Ef núverandi fjmrh. er ætlað að gera það, er honum ætlað að ganga meir í berhögg við stjórnardeildir og stofnanir en tíðkazt hefur undanfarin ár. Flest, sem fjárlfrv. inniheldur, er bundið með ráðstöfunum Alþingis, annaðhvort með stofnunum, sem settar hafa verið á fót samkvæmt landslögum, eða þá með lagaákvæðum, sem ánafna hverri og einni stofnun með ákvæðum fjárl. visst framlag. Ég tek t. d. þau mörgu atriði fjárlfrv., sem veita fé í ýmsu formi til landbúnaðarins. Það er á marga vegu, með ræktun, vélakaupum, byggingum, vega- og hafnafé o. s. frv. Allt þetta er lögfest, og því er ekki hægt að hreyfa við neinu af þessu án þess að breyta l. Svo er margt annað, sem snertir ekki landbúnaðinn, heldur iðnaðarmálin, heilbrigðismálin eða kennslumálin. Þar eru kerfi, sem byggð eru samkvæmt lagabókstaf, og fjmrh. sem slíkur hefur ekki á valdi sínu að höggva á það, þó að það sé hans persónulega skoðun, að meira sé eytt þar en þjóðin hefur ráð á. Það eru þess vegna aðeins þeir liðir fjárlfrv., sem ekki eru bundnir í l., sem fjmrh. getur eitthvað gert við eða leyft sér að gera till. um að breyta. Þar í er innifalið fé til vega og hafnargerða og annað slíkt. Það er því auðvelt að kasta hnútum að fjmrh., ef hann er að reyna að fá báða enda frv. til að mætast með því að hnika til þessum tölum, og segja sem svo: Þessi maður hefur ekki vit á, við hvaða kjör fólk úti á landi býr. En ég veit, að þeir, sem hafa reynslu af þessum málum í þessari d., vita, að svona horfir þetta við. Fjmrh. hefur ekki á valdi sínu að skera niður nema mjög fáa liði í fjárlfrv. eða réttara sagt gera till. um það. Það er ekki hægt að skera niður lögbundin útgjöld að l. óbreyttum. Það var með þetta í huga, sem núverandi ríkisstj. hefur kvatt glögga menn til að athuga, hvernig mætti á einhvern hátt koma niður þessum kostnaði, sem auðvitað er margs kyns og misjafnlega rétthár. Þeir menn, sem valdir voru til þessa, voru þaulreyndustu starfsmenn, sem í stjórnarráðinu starfa, eins og ég hef áður lýst, og þessu næst þm., sem sumir hverjir hafa verið svo að tugum ára skiptir á Alþingi. Ég tel þess vegna, að vel hafi verið vandað til þessa undirbúnings af hálfu ríkisstj. Þetta frv. er samið af þessum mönnum. Hv. þm. Str. telur það alveg óþarft, það mætti gera þetta án sérstakrar lagaheimildar, fjmrh. gæti gert þetta allt, án þess að nein l. væru til að styðjast við. Það situr ekki á mér að deila um l. við jafnlögfróðan mann og hv. þm. Str. En ég leyfi mér á þessu stigi málsins að vefengja alveg, að fjmrh. hafi heimild til að gera þetta án sérstakrar lagasetningar. Það er vissulega mjög mikið vafaatriði, ef ekki alveg fráleitt, að það yrði liðið að óbreyttum lögum, að fjmrh. gerði þær ráðstafanir, sem hér er fjallað um. Hvað mundu forstöðumenn ríkisstofnana segja, t. d. forstjóri hinnar nýju innkaupastofnunar ríkisins, ef fjmrh. kæmi til hans og segði: Nú tekur þú tvo menn til að vinna í þessari stofnun og þar með punktum. Mér finnst líklegast, að hann segði: Þessi stofnun er sett á laggirnar samkv. landslögum, og í þeim l. er ekkert ákvæði um það, að fjmrh. eigi að ákveða starfsmannafjöldann. Þetta væri mjög eðlilegt svar, og svona mundi það verða hjá öðrum ríkisstofnunum, ef fjmrh. vildi t. d. fækka þar starfsmönnum. Hann hefur ekki vald til þess, en í 5. gr. þessa frv. segir, að engin ríkisstofnun né starfsmaður ríkisins megi ráða starfsfólk til starfa við skrifstofuvinnu, iðnað, iðju, afgreiðslustörf eða önnur skyld verk án þess að hafa áður fengið samþykki ráðsmannsins til ráðningarinnar. Ég get svo getið þess í sambandi við þetta, að það hefur verið samkomulag um það innan ríkisstj. undanfarna mánuði að fjölga ekki starfsmönnum ríkisstofnana nema með samþykki fjmrh., en það er annað að fjölga ekki starfsmönnum, en að skipta sér af ráðningu þeirra frá grunni, enda var litið á þetta sem bráðabirgðafyrirkomulag, meðan verið væri að undirbúa betra og hæfara eftirlit, sem ég tel nauðsynlegt að staðfesta með sérstakri löggjöf. Ég minntist á, að engin ný ríkisstofnun mundi kunna við það, ef fjmrh. ætlaði að setja henni stólinn fyrir dyrnar um starfsmannahald, og svipað er að segja um aðrar gr. frv., þar sem ráðsmanninum er gefið vald til þess að fara svo langt inn á starfssvið ýmissa stjórnardeilda, að það yrði ekki þolað af fjmrh., ef engin önnur lög væru en þau, sem nú gilda. Sú aðfinnsla hv. þm. Str., að með frv. náist ekki raunveruleg lækning, er nánast útúrsnúningur. Frv. hefur aldrei verið flutt þannig. Hitt er það, að frv. er spor í rétta átt til að koma á reiðu, þar sem áður hefur verið óreiða. En það getur verið, að menn vilji láta óreiðuna afskiptalausa, og er það sjónarmið út af fyrir sig. Þá hef ég leitt lítils háttar rök að því, að það ástand er ekki fyrir hendi, eins og hv. þm. Str. sagði, að fjmrh. geti gert það upp á eindæmi, sem þessum starfsmanni er ætlað að leysa af hendi. Það mundi þykja skorta á hans vald til að snúast við málunum eins og til er ætlazt í frv., og ég er þeirrar skoðunar, að það sé ekki auðvelt án sérstakrar löggjafar að gera þær ráðstafanir, sem frv. gerir ráð fyrir. Það er nauðsynlegt að hafa um þetta sérstaka löggjöf - ekki eingöngu af þeirri ástæðu, sem hv. þm. Barð. benti á, að ríkisstj. hefði þótt réttara að bera þetta undir þingið, þar sem það hefði aukinn kostnað í för með sér, heldur og af því, að það er ekki lagalega auðvelt að koma þessu í kring nema Alþ. samþ. þetta frv. eða annað, sem gengur í sömu átt. Og að lokum mótmæli ég því algerlega, að frv. sé flutt til þess að sýnast, eins og hv. þm. Str. sagði. Frv. er flutt af þeirri sannfæringu, að í fyrsta lagi sé þörf á betra eftirliti með eyðslu og tilkostnaði í ríkisstofnunum, og í öðru lagi, að nauðsynlegt sé, að um þetta gildi sérstök lög. Það getur svo verið, að þau ættu ekki endilega að vera eins og frv. er nú. Því má auðvitað breyta, þó að það sé svona fram borið, en að það fáist staðfest af Alþ. að heimila fjárframlög þau og afskipti af opinberum rekstri, sem frv. gerir ráð fyrir, það tel ég nauðsynlegt. Það er því fjarri því, að ég flytji þetta frv. til að sýnast. Því fer víðs fjarri. Frv. er flutt af brýnni nauðsyn til umbóta. Hv. þm. Barð. talaði um 5. gr. og taldi, að bankarnir þyrftu að vera undanskildir því eftirliti, sem greinin gerir ráð fyrir. Það má vera, að þetta þurfi að athuga, og væri ég n. þakklátur, ef hún vildi gera það, og eins aðrar þær lagfæringar, sem til greina geta komið, líka það, hvort l. eigi þegar að koma til framkvæmda, eins og hv. þm. Barð. minntist á. Ég fyrir mitt leyti get fallizt á þær breytingar, sem hann lagði til. Hv. þm. Barð. minntist einnig á launaskrána, en þegar ég lagði fram fjárlagafrv., þá var mér fundið það til foráttu af blaði hv. þm. Str., að skráin hefði ekki fylgt því. Ég lét svo gera þessa skrá, og hún liggur nú fyrir, svo að það er hægurinn hjá fyrir menn að sjá, hvað hver og einn hefur í laun frá ríkissjóði. Hv. þm. Barð. minntist á nokkur tilfelli, en ég mun ekki ræða þetta að öðru leyti en því að geta þess, að þessi langþráða launaskrá hefur nú legið frammi í nokkrar vikur, og vona ég, að af henni sjái bæði hv. þm. Str. og aðrir, sem andvarpað hafa eftir henni, nauðsyn þess að skipa þessum málum betur. Um frv. að öðru leyti er það að segja, að það er hér lagt fyrir hv. Alþ. og fyrst og fremst nú fyrir þessa hv. d., og það er á valdi þingsins, hvort það metur tilgang frv. svo mikils, að það vilji fórna nokkru fé til þess, að hann megi nást, eða hvort það telur þá tilraun, sem hér á að gera, ekki þess virði og vísar frv. frá. Ég vil vona, að þótt hér sé vitanlega ekki um allsherjar endurbætur á öllum hlutum að ræða, þá muni menn sjá nauðsyn þess, að Alþingi leggi framkvæmdastjórninni í hendur betri aðstöðu til eftirlits með eyðslu, bæði í stjórnarráðinu og hinum mörgu ríkisstofnunum. Með þeirri sannfæringu hef ég borið fram þetta frv., vitandi það, að ég mundi mæta því, sem ég hef þegar mætt, og ef til vill meira en því, og vitandi það, að ég yrði sakaður um að vilja fjölga embættum af þeim, sem annaðhvort vita ekki betur eða vilja ekki vita betur en svo, að þeir vilja spara eyrinn, en fleygja krónunni. En sá embættismaður, sem frv. gerir ráð fyrir, á ekki einungis að fá aðstöðu til að spara eina krónu eða eitt hundrað krónur, heldur mörg hundruð þúsund krónur. Hv. frsm. minntist á, að ráðsmaðurinn gæti orðið góður aflvaki eða áróðursmaður við ráðherra um, að þeir gerðu breytingar í sparnaðarátt, benti þeim á, hvað aflaga færi, o. s. frv., og vissulega hefur hann aðstöðu til þess, því að hann getur kynnt sér ýtarlega rekstur allra ríkisstofnana. Hann á ekki að þurfa að biðja afsökunar á því, þótt hann gangi inn í ríkisstofnun og segi: „Hér ætla ég að starfa í 4–6 mánuði til þess að kynnast verklaginu og gefa svo ríkisstj. skýrslu á eftir.“ Til þessa á ríkisráðsmaðurinn að hafa leyfi, og hann á einnig að hjálpa forstöðumönnum hinna ýmsu ríkisstofnana til þess að færa niður rekstrarkostnaðinn og lagfæra afkomuástandið yfirleitt. Það leiðir svo af sjálfu sér og hefði ekki átt að þurfa að skýra það fyrir hv. þm. Str., að þessi embættismaður er náttúrlega ekki fyrir utan og ofan lög og rétt. Hann á að starfa við fjmrn. og veita þar forstöðu sérstakri deild og starfar því á ábyrgð fjmrh. Þetta er alveg augljóst. Nú, þó að einhverjum kunni að virðast, eins og hv. þm. Str., að hér sé um óþarfamál að ræða, mál, sem auðvelt hefði verið að framkvæma án sérstakrar löggjafar, þá vil ég benda á, að t. d. Svíar hafa komið föstum fótum undir slíkt eftirlit og Danir eru mjög á sömu skoðun. Ekki er að efa, að þeir eiga fjármálaráðherra jafnvíga þeim íslenzka, en þeim þótti þó engin goðgá eða óþarfi að skipa sérstakar deildir til þessa starfs, því að þeir fundu sem var, að það varð ekki framkvæmt án sérstakra laga. Það er nefnilega ekki hægt að veita framkvæmdastjórninni nægilegt vald eða seglfestu í starfi nema með sérstökum lögum með heimild eins og þeirri, sem hér um ræðir, eða svipaðri, og af því er frv. fram komið. Og það er fram komið af þeirri sannfæringu, að ekki beri að láta sitja við innantómt tal um sparnað, heldur skuli reyna að byrja að lagfæra eitthvað af misfellunum.



Herra forseti. Þegar mál þetta var hér til 1. umr., benti ég á þrjú atriði, sem ég óskaði eftir, að hv. fjhn. athugaði og hæstv. ráðh. sömuleiðis. En frá þessum aðilum hefur ekkert heyrzt um þau atriði. Þegar þetta mál var til athugunar í sparnaðarnefndinni í sumar, gerði ég þá athugasemd, að ég vildi, að jafnframt yrðu afgreidd lög um skyldur og réttindi opinberra starfsmanna, en slík l. hafði hv. þm. Snæf. tekið að sér að semja fyrir nokkrum árum, og þegar launalögin voru til umr., lofaði þáv. hæstv. forsrh., Ólafur Thors, að setja nefnd í það mál og í sumar var sagt, að bráðlega mundi lagafrv. frá hv. þm. Snæf. tilbúið. Í sumar, þegar þessi mál voru til athugunar, vildi ég láta fella inn í þetta frv. kafla um skyldur og réttindi opinberra starfsmanna, ef ekki yrðu sett þar um sérstök lög. Hafði ríkisstj. rekið á eftir þeim og sparnaðarnefnd ítrekað að fá frv. fram, en alltaf var sama svarið, að þm. Snæf. væri rétt að verða búinn með frv., en frv. er ekki komið enn. Þess vegna vildi ég spyrja hæstv. ráðh., hvernig málið standi nú, því að það er ekki lítið sparnaðaratriði, hvað vinnutími opinberra starfsmanna er langur. T. d. varð að bæta við mörgum tugum nýrra starfsmanna, þegar vinnutíminn var styttur í tíð fyrrv. ríkisstj. eftir reglugerð Péturs sál. Magnússonar, og gefur að skilja, að með því að lengja vinnutímann aftur má spara mikið starfsmannahald. Ég spyr því enn að því, hvað þessu máli líði, og ef ekkert nýtt kemur fram, mun ég beita mér fyrir því að setja ákvæði um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, a. m. k. hvað vinnutíma snertir, inn í þetta frv. En hv. n. hefur ekkert látið til sín heyra um þetta. Annað, sem ég benti á við 1. umr. og bað hv. n. að athuga, var það, hvort réttara mundi að hafa sérstakan ráðsmann, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir, eða að víkka starfssvið hinna þingkjörnu endurskoðenda ríkisreikninganna og láta þá hafa eftirlitið með hendi í stað þess að grúska í reikningum, sem aðeins hafa sögulega þýðingu, þegar þeir endurskoða margra ára gamla reikninga. Þessir endurskoðendur gætu fylgzt með starfi og rekstri hinna opinberu stofnana og tekið á sig það eftirlit, sem ráðsmanninum er ætlað, og gætu þá ýtt svo á eftir ríkisreikningnum, að hann gæti legið fyrir endurskoðaður skömmu eftir áramót, í stað þess að nú eru þeir að endurskoða reikninginn frá 1946, eða ég veit ekki hvað gamlan reikning. Hvort n. hefur athugað þetta, veit ég ekki. Hún hefur ekkert um það sagt. En ég vil ítreka það, að hún athugi þetta, enda þótt ég leggi engan dóm á, hvort réttara sé, og muni verða með frv. hvort sem er, en ég heyri talað um það, að mönnum þyki vald það, sem ráðsmanninum er ætlað, allmikið, og eru margir hræddir um að fá það einum manni, og þá er rétt að athuga, hvort þeir, sem endurskoða ríkisreikningana, geta ekki gert þetta, svo að þeir geri annað en grúska í gömlum fornskjölum.

Til þess þarf að breyta stjórnarskránni.

Það má auka starf þeirra án þess. Það þriðja, sem ég benti á við 1. umr., var það, að þar sem svo mikið er í húfi, hvernig ráðsmaðurinn reynist, þá teldi ég, að það ætti fyrst í stað að setja hann, en ekki skipa. Til þess þarf ekki að breyta 2. gr., ef ráðh. vill lýsa því yfir, að hann telji það svo mikilvægt, að góður maður fáist til starfsins, að hann vilji fyrst setja hann til reynslu, en ekki skipa hann. Ef ráðh. vill lýsa þessu yfir, þá má 2. gr. vera óbreytt. Menn vita aldrei fyrir fram, hvernig embættismaður þessi muni reynast, og því vil ég láta reyna hann, áður en hann er festur í embættinu. N. hefur heldur ekkert sagt um þetta atriði, og vildi ég gjarna heyra hjá n., hvort hún hefur rætt athugasemdir mínar, og ef svo er, hvernig henni hefur litizt á þær, og eins vildi ég heyra hjá hæstv. ráðh., hvenær vænta megi frv. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Eins og ég sagði, hefur Gunnar Thoroddsen unnið að því í 3–4 ár og fer væntanlega að verða búinn, og eins vildi ég heyra, hvort ráðh. sér sér ekki fært að setja ráðsmanninn, en skipa ekki þegar í stað í embættið mann, sem enginn veit, hvernig muni reynast.



Herra forseti. Það hafa orðið langar umr. út af þeim fáu og meinlausu orðum, sem ég lét hér falla. En það er eðlilegt, eins og ástandið er orðið í fjármálum ríkisins, að hæstv. fjmrh. haldi því fram, að hann hafi ekkert vald. Ég vildi gjarna, að hæstv. fjmrh. hlustaði á mál mitt og færi ekki út  Ég skal þá svara þessum atriðum, sem fram hafa komið. Hv. þm. Barð. þótti afgreiðsla þessa frv. einkennileg. Ég get sagt honum, að það var af hentiástæðum, að frv. var afgr. þannig af n. Það þótti ekki ástæða til að snúast gegn frv., sem stj. flutti, og skila meirihlutanál. á móti því, þess vegna var þessi afstaða tekin. En hv. þm. fannst líka einkennilegt, að ég væri á móti frv., sem stj. ber fram. 

Ýkjur í munni hv. þm.

Hvað mörgum starfsmönnum hefur verið bætt við? Vitanlega vita allir, að stjórnskipunarvaldið er hjá ráðh. Starfsmennirnir hafa vald sitt frá ráðh., hann frá þinginu og þingið frá fólkinu. Þetta getur ekki svifið í lausu lofti. Það er hafið yfir allan efa, eins og hv. þm. Barð. játaði, að um leið og hæstv. fjmrh. tók við, gat hann fyrirskipað skrifstofustjóra sínum eða einhverjum fulltrúa hans að hefjast handa í þessum efnum. Þetta er tvímælalaust, því að ráðh. hefur vald til þess að gefa ekki út ávísanir fyrir launum, nema embættið sé samkvæmt landslögum. Heimildin er til, og það er því óþarfi að standa upp og tala um þetta eins og eitthvað nýtt. Ráðh. hefur haft þetta vald og hefur það, þó að nú fyrir kosningar sé talið heppilegt að láta eins og hann hafi það ekki. Ef starfsmenn eru ráðnir, án þess að það sé samkvæmt l. frá Alþ., getur ráðh. neitað, en ef þeir eru ráðnir samkvæmt l., þarf að leita til þingsins til þess að breyta l., svo að ráðsmaðurinn skiptir engu í því sambandi. Eins er um þær fjárveitingar til landbúnaðarins o. fl., sem hæstv. ráðh. talaði um. Ráðh. ræður engu um þau útgjöld, sem bundin eru í l.

Það er misskilningur hv. þm., að ég hafi haldið því fram.

Hæstv. ráðh. sagði, að ég þekkti kannske einhver ráð í þessum efnum. „Hvaða fangaráð þekkir hv. þm. Str.?“ spurði hann. Já, hvaða ráð eru yfirleitt til? Fjármálin eru komin í slíkt öngþveiti, að það er ekki til nein auðveld lækning, en varðandi þetta mál þá er ráðið að skipta um fjmrh. Dugandi fjmrh. mundi leysa þetta mál, því að valdið er til, og ef starfsfólk hans er ekki fært um að inna þetta af hendi, þá er að skipta um starfsmenn eða að ráða mann við hlið skrifstofustjórans til þess að framkvæma þetta. Annars vildi ég leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh., hvort hann getur gefið mér upplýsingar um það, hvort til er nokkurt lýðræðisríki, sem er stjórnað án fjárl.

Annað en Ísland.

Já, annað en Ísland. Sú spurning ein getur vakið menn til meðvitundar um það, hvernig ástandið er. Væntanlega á ráðsmaðurinn ekki að semja fjárl.? Ég ætla svo ekki að ræða þetta nánar, en það, sem ég hef sagt beint og óbeint, og spurningin, sem ég hef varpað fram, sýnir bezt, hvernig þessum málum er komið. Það getur verið hagkvæmt nú að halda því fram, að það vanti ráðsmann, en eins og ég hef sýnt fram á, er það ekki þar, sem skórinn kreppir að. Það skal ekki standa á mér að styðja framkvæmdir hæstv. ráðh. í þessum efnum. En að flytja um þetta sérstakt frv., þegar valdið er fyrir hendi, hefur á sér svo mikinn sýndarblæ, að ég nenni ekki að taka þátt í því. Eins og hv. 1. þm. N-M. benti á, hefði líka þurft að taka inn í frv. ákvæði um réttindi og skyldur embættismanna, því að ef slík ákvæði eru ekki tekin inn í það, hefur ráðsmaðurinn svo takmarkað vald, að hann getur litlu um þokað.

En ráðh. getur allt.

Hér er reglugerð,. sem fyrrverandi stj. setti um þessi efni, ráðh. hefur þar valdið og getur breytt henni, en reglugerðinni hefur aldrei verið breytt. Er það ekki merki þess, að þetta er ekki meint eins alvarlega og látið er í veðri vaka? - Niðurlagsorð mín eru: Ég er reiðubúinn að fylgja þeim ráðstöfunum, sem hæstv. ráðh. hefur vald til að gera, hvort sem um það er að ræða að skipa sérstakan mann eða sérstaka deild til þess að hafa þetta með höndum. Þetta hefði átt að gera fyrir löngu. En ég sé ekki ástæðu til að samþ. þetta frv., sem hefur á sér slíkan sýndarblæ, eftir það, sem á undan er gengið. Fyrst reglugerðinni um vinnutímann hefur ekki verið breytt, er það augljóst mál, að frv. er bara flutt til þess að sýnast. Það er áþarfi að gera veður út af því, að ég og aðrir, sem eru á móti frv., séu á móti því, að gerðar séu ráðstafanir í þessum efnum. Ég hef alltaf verið með því, að þær væru gerðar, og það hefði átt að gera þær fyrir löngu síðan, en það er óþarfi að flytja málið í því formi, sem hér er gert. Ég vænti svo þess, að hæstv. ráðh. svari því, hvort hann þekki nokkurt annað lýðræðisríki en Ísland, sem stjórnað er án fjárl. Það er væntanlega ekki meiningin, að ráðsmaðurinn eigi að ganga frá fjárl. og sjá til þess, að þau séu samþ. á réttum tíma?



Herra forseti. Ég mun leiða hest minn hjá mestu af því, sem hér hefur verið rætt. Ég tel, að markmið frv. sé að tryggja yfirstj. og yfirumsjón með ríkisstofnunum, og um þetta vildi ég einungis segja það, að ég er því samþykkur af ýmsum ástæðum, sem ræddar hafa verið hér og kunnar eru. Ég tel aldrei vel um hnútana búið, nema stj. hafi tögl og hagldir um þessi mál, svo að ekkert sé gert án vitundar hennar eða án hennar samþykkis. Frv. verður því að dæma eftir því, hvað ákvæði þess eru vel til þess fallin að ná því markmiði, sem ég hef áður minnzt á og get skilyrðislaust játað fylgi mitt. Viðvíkjandi því, að fjmrh. hafi slíka heimild, þá má svo vera. En þegar tekið er með í reikninginn, að fjmrh. er þannig settur, að um hann er alltaf setið af einhverjum, eins og sagt er, að fjandinn sitji um sálir manna 



Herra forseti. Það er kannske ekki rétt af mér að orðlengja mjög um þetta frekar, ef hægt væri að koma málinu áfram fyrir kl. 4. En ég get ekki látið hjá líða að víkja að ræðu hv. þm. Str. og þeim ákaflega örlagaþrungnu fyrirspurnum, sem hann beindi til mín. Þessi hv. þm. veit það ósköp vel, að það er ekki gert að gamni sínu, að fjárl. eru ekki komin lengra en þau eru komin, en honum finnst öruggast að koma þessu öllu á mitt bak. Ég er alls ekki sannfærður um það af ræðu hv. þm. Str., að þetta frv. sé óþarft, og ég vísa því á bug, að það sé aðeins flutt til að sýnast. Ég skil vel, eftir að hafa hlustað á ræðu hans, með hvaða hugarfari hv. þm. gengur að þessu máli. Það, sem mest vakir fyrir honum, er það, hve pólitískur blær sé á þessu, og hann talar um, að málið sé flutt rétt fyrir kosningar og bara til að sýnast. Það getur vel verið, að kosningar séu nálægt, en það er fjarri því, að málið sé flutt til að sýnast. Mér var það vel ljóst, að það var hægt að afflytja þetta mál á ýmsan hátt, eins og hv. þm. Str. gerði mjög tilraun til. Það er ekki á valdi fjmrh., og ég endurtek það, að hafa það ákveðna eftirlit með stofnunum ríkisins, sem ætlazt er til með þessu frv. Hv. þm. Str. sagði, að fjmrh. landsins hefði alltaf haft þetta vald.

Ég vildi gjarna spyrja um, hvaða vald það er, sem ráðsmaður ríkisins á að hafa eftir þessu frv., sem fjmrh. hefur ekki?

Ég tók það fram í fyrri ræðu minni, að þegar ný stofnun er sett á laggirnar, þá er enginn lagastafur til, sem ákveði um það, hvað margir menn skuli teknir í hina nýju stofnun. Það er t. d. fjárhagsráð með sína 94 undirmenn. Það hefur engin ráðning, sem þar hefur verið gerð, verið borin undir fjmrh., en hv. þm. Str. er einn af þeim mönnum, sem hafa lagt þar línurnar, og hann settist fyrstur manna þar inn ásamt þeim öðrum, er þar voru. Sama má segja um ýmsar fleiri stofnanir, sem með núverandi fyrirkomulagi liggja beinlínis fyrir utan þau endamörk, sem fjmrn. getur haft bein áhrif á. Ég endurtek það, að þeir 94 menn, sem eru á launum hjá fjárhagsráði, þeir eru ekki ráðnir í samráði við fjmrn., en þeir eru ráðnir í samráði við hv. þm. Str. Og sé þetta ástand, sem hv. þm. hefur nú lýst, svo ægilegt sem hann vill vera láta, hve miklu meiri þörf er þá ekki á því að gera það, sem hægt er, til þess að ráða bót á því? Hv. þm. Str. benti að vísu á eitt gott ráð við þessu, að hans dómi, að skipta um fjmrh. Það getur vel verið, að það mundi eitthvað hjálpa, en það dygði ekki hvað þetta snertir. Stofnanirnar skoða sig hafa og hafa í framkvæmdinni sitt eigið vald og fara með það eins og þeim sýnist. Þetta hefur viðgengizt svona og er ekkert nýtt hjá þessari þjóð. Þá sagði hv. þm. Str., að þetta væri allt nýtilkomið. Það væri kannske þörf á þessu eftirliti nú út af því ástandi, sem hefði skapazt í stjórnartíð hins afskiptalausa og ónýta fjmrh., en þetta hefði allt verið í prýðilegu lagi áður. Það eru ekki nema um 2 ár að ræða, sem núverandi fjmrh. hefur verið í þessu starfi, og það mátti leggja þann skilning í orð hv. þm., að allt hefði farið úr skorðum í hans tíð. En nú vil ég spyrja, hvað komið hafi til þess, að þann 3. marz 1945 samþ. Sþ. þáltill., sem rann undan rifjum fjvn., að ég held með vissu, um að athuga starfskerfi og rekstrarútgjöld ríkisins, og þar var m. a. lögð áherzla á, með leyfi hæstv. forseta: „að komið verði á raunhæfu allsherjar eftirliti með vinnutilhögun og vinnubrögðum á skrifstofum ríkisins og stofnunum þess, enda verði eftirliti þessu einnig beint að því að meta og gera till. um starfsmannaþörf í hverri skrifstofu eða stofnun.“ Það er svo að sjá, að hið háa Alþ. á því herrans ári 1945 hafi ekki verið búið að koma auga á þetta prýðilega lag, sem var á öllum þessum málum að dómi hv. þm. Str. Undanfarið höfðu þá verið mörg og löng stjórnarár þessa hv. þm., en samt sem áður er Alþ. svona blindað að hans dómi, að það samþ. að koma á raunhæfu eftirliti í þessum efnum. Hvers vegna er Alþ. að komast þannig að orði, fyrst allt var í prýðilegu lagi?

Ég sagði nokkur seinustu árin.

Hv. þm. getur dregið í land og á að gera það. Hann fór hér með fullyrðingu, sem brýtur í bága við, ekki mín orð, heldur samþ. yfirlýsingu Alþ. Þetta er þannig lagað, að hér er um gamalt mein að ræða. Það var ekki og hefur ekki verið um langt skeið þetta prýðilega lag á mannaráðningum, vinnubrögðum, fjáreyðslu og öðru í opinberum stofnunum, sem hv. þm. Str. var að láta skína í og fullyrti, að hefði verið. Hann er þar í beinni mótsögn við yfirlýst orð Alþ., hvers meðlimur hann var á þeim tíma. Þá sagði hv. þm. Str. það, út af þeirri heimild í fjárl. síðustu, þar sem það er lagt í vald fjmrh. að hafa hönd í bagga með að úrskurða nýjar mannaráðningar o. s. frv., - sem var, eins og ég sagði áðan, bráðabirgðaúrlausn, sem átti aðeins að gilda þangað til önnur skipan og betri yrði á þessum málum gerð -, að ég hefði ekkert gert í þessu. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. Str. hafi kastað þessu fram eins og öðru án þess að kynna sér málið. Ég skal játa það, að það hefur ekki verið unnið neitt þrekvirki á þessum stutta tíma, sem liðinn er síðan þessi samþykkt var gerð. Það hafa á þeim tíma ekki verið bornar svo margar nýjar mannaráðningar undir mig, en þær hafa verið þó nokkrar. Og þó að ég hafi ekki að öllu leyti skellt skolleyrum við framtaldri þörf forstöðumanna ráðuneyta og ríkisstofnana fyrir nýjar mannaráðningar, þá hefur slíkt í mörgum tilfellum verið skorið niður á þessum tíma samkv. þessari heimild, svo að það er heldur ekki rétt hjá hv. þm. Str., að ekkert hafi verið gert samkv. þessari heimild. Það hefur verið svo, og ég veit, að hv. þm. Str. er alveg jafnvel kunnugt um það og mér, þó að hann hafi aldrei beinlínis setið í fjmrh.-sæti, og það er viðurkennt af öllum, sem vilja skilja og sjá, hvernig ríkiskerfið starfar, að það er ekki á valdi fjmrh. að fylgjast með öllum þeim breytingum og öllu því, sem gert er í ríkisstofnunum. Hann fær í flestum tilfellum að vita um eyðsluna, þegar hún hefur farið fram. Það kemur náttúrlega fyrir, að maður getur áttað sig á þessu. Í einstöku tilfellum er hægt að stöðva þessar greiðslur, eins og t. d. þegar krafið er um leigu á jarðhúsum, sem aldrei hefur verið samþ. að taka á leigu, hvorki af ríkisstj. né Alþ., og eins t. d. að því er snertir hið mikla mál, sem lengi dvaldi fyrir umr. í Sþ. En allur venjulegur rekstur fer fram undir yfirumsjón þeirra forstjóra, sem standa fyrir deildunum, og fjmrh. hefur ekki nema mjög takmarkað tækifæri til að fylgjast með öllu, sem þar gerist. Ég skal ekki fjölyrða um þetta að sinni, nema ég þurfi að svara einhverju sérstöku. Ég ætla, að ég hafi hrakið með innsigli sjálfs Alþ. þá fullyrðingu hv. þm. Str., að allt hafi verið í prýðilegu lagi, þangað til ég kom í fjmrn. eða þangað til fyrir fáum árum síðan, því að þá hefði samþykkt sú, sem ég las upp, verið áþörf. Það virðist ekki hafa verið álit Alþ. snemma á árinu 1945, að allt hafi verið í prýðilegu lagi.



Herra forseti. Ég vil fyrst leiðrétta misskilning, sem kom fram hjá hv. þm. Str. um, að ég væri hissa á því, að hann greiddi atkv. á móti stjfrv. Mér hefur fundizt það yfirleitt, síðan þessi ríkisstj. var mynduð, sem nú situr, að hv. þm. Str. hafi greitt atkv. móti flestum málum, sem frá henni hafa komið. Þegar um slík mál er að ræða, þá annaðhvort gengur hann út, situr hjá eða greiðir atkv. á móti þeim. Ég sagðist hins vegar undrast það, að hv. þm. Str. vildi ekki leggja máli þessu lið eftir að hafa dag eftir dag sagt í blaði sínu, að gera verði sterkar kröfur um sparnað á ríkisrekstrinum. Ég er hins vegar sammála hv. þm. Str. um það, en á móti hæstv. ráðh., að ég tel, að fjmrh. hafi vald til þess að skipa í þetta embætti án þess að fá þessi l. samþ. En ef við erum sammála um þetta, hv. þm. Str. og ég, hvers vegna velur hann þá ekki þá aðferð um afgreiðslu málsins að gefa út nál. og setja þar fram þessa skoðun sína og leggja til, að málið verði afgr. með rökst. dagskrá þess efnis, að fjmrh. hafi þessa heimild í l., og í því trausti, að hann beiti henni. Hv. þm. Str. gerir þetta ekki, af því að hann nennir ekki að hugsa um málið. Hann nennir ekki að taka þátt í afgreiðslu þessa máls fremur en annarra mála. Ég tel hins vegar, úr því að þetta mál er komið fram hér, sem ef til vill er vegna þess, að ráðh. vill einmitt fá heimild til að eyða því fé, sem nauðsynlegt er til þess að setja þessa stofnun á laggirnar, þá sé það rangt að fella málið. Ég tel, að með því sé það undirstrikað, að þetta skuli ekki gert. Og þess vegna vil ég m. a. alls ekki vera með því að fella málið, þó að ég fyrir mína parta álíti, að fjmrh. hafi fulla heimild til að setja mann í þetta embætti. Skal ég nú koma nokkuð nánar inn á þetta atriði. Ég fæ ekki skilið, að fjmrh. geti ekki beitt sínu valdi til þess að framkvæma hvert einasta atriði, sem er í þessu frv., ef hann hefur tíma til að gera það sem fjmrh. Ég er viss um það, að ef fjmrh. hefði ekki öðrum embættum að gegna, þá hefði hann beitt sér fyrir mörgu af þessu, sem hann nú beitir sér fyrir í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir. En hann hefur, eins og kunnugt er, mörgum öðrum málum að sinna, m. a. sjávarútvegsmálunum. Ég sé þess vegna ekki, að hér þurfi neina lagabreyt. til að framkvæma það eftirlit, sem hér um ræðir. Ég tel, að fjmrh. gæti hvenær sem væri sagt við skrifstofustjóra sinn: Þessar upplýsingar vantar mig úr þessari stofnun, þetta óska ég eftir, að verði gert, og þessu efni þarf að safna saman, til þess að ég geti lagt fram mínar till. Hitt er svo allt annað atriði og ekkert óeðlilegt, að hann leiti eftir heimild Alþ. til fjárútláta til að stofna þetta embætti og til annars kostnaðar, sem í kringum það kann að verða. Í sambandi við það, sem hæstv. fjmrh. talaði um fjárhagsráð, þá vil ég segja það, að ég er þar líka á annarri skoðun en hann. Þegar fjárl. síðustu voru afgr., voru áætlaðar af Alþ., alveg mótatkvæðalaust af ríkisstj., 2 millj. kr. til fjárhagsráðs, til rekstrar þess. En hverju hefur fjárhagsráð eytt? Það hefur eytt, alveg óleyfilega, 1½ millj. kr. fram yfir þessa upphæð. Það er einmitt þetta, sem er þörf á að laga í okkar fjármálakerfi, eins og það er byggt upp nú. Þetta er þannig nú, að við höfum 6 ráðh., hvar af 5 gera kröfur til fjmrh. ásamt þeim stofnunum, sem undir þeirra stjórn eru. Þeir geta oft á tíðum ekki komið sér saman um, hve mikið fé þarf að fara til hverrar ráðstöfunar út af fyrir sig. Fjmrh. segir: „Ég get ekki látið þetta fé.“ Það, sem mér finnst, að fyrst þyrfti að gera, er þetta, að þegar fjárl. eru afgr., þá eigi hver ráðh. að setja sér það markmið að krefjast alveg nákvæmlega þess fjár fyrir sitt rn., sem hann þarf til að reka sómasamlega starf sitt. Ef hann ekki fær það fé, þá á hann um það að velja, hvort hann vill sitja áfram eða fara frá. Fái hann þetta fé og samþ. þá upphæð, þá á hann að fara frá, ef hann eyðir einni krónu meira en áætlað hefur verið, nema alveg sérstök ástæða sé fyrir hendi, sem fjmrh. samþ. Það liggur hér fyrir nú frv. til aukafjárl., þar sem eytt hefur verið 33 millj. kr. meira í rekstrarútgjöld en heimilað var í fjárl. Þessu hefur ekki verið eytt í fjmrn., heldur öllum rn.

Er nú þm. á móti stj.?

Ég get talað um mál, án þess að blanda inn í þau pólitík, þó að hv. þm. Str. geti það ekki. Ég álít, að fyrst þurfi að kippa því í lag, að hver ráðh. sé ábyrgur fyrir sínum gerðum, en að þeir komi ekki eingöngu og oft eftir á til þess að krefjast þess, að þeim séu greiddar upphæðir, sem aldrei hafa verið heimilaðar á fjárl., engin þörf er fyrir og engin sanngirni að krefja, en ekki er hægt annað en að greiða, vegna þess að búið er að gera ráðstafanir til þess. Frv. breytir náttúrlega engu um þetta, þó að það verði samþ. Mér skilst það nú á hæstv. fjmrh., að hann ætli þessum manni miklu víðtækara starf, en mér hefur skilizt áður. Mér skilst, að hann ætli honum að setjast inn í sérhverja stofnun til þess að starfa þar með forstjóranum í eina eða tvær vikur og umskipuleggja stofnunina og þær starfsaðferðir, sem þar eru hafðar. Sé þetta hugsað svona, hlýtur að stefna að smámunasemi, og málið er stærra en svo, að einn maður og þó að fleiri væru kæmust yfir það. Það, sem fyrst og fremst þarf að gera hér, er að safna saman þeim millj. kr. af greiðslum úr ríkissjóði, sem oft er ráðstafað án þess að viðkomandi ráðh. viti, til þess að sýna fram á, hversu óheilbrigt fjársukkið er í þessum málum, og taka svo upp strangar reglur, svo að þessu hætti. Slíkur maður sem að þessu ynni verður vissulega að starfa með fjmrh. sjálfum. Þá yrðu ekki greiddar 60 þús. kr. fyrir lélega unnin nefndarstörf og þar af góð fúlga til embættismanns á hans eigin skrifstofu, þar sem hann sjálfur hefur unnið þetta verk. Og þetta er aðeins eitt dæmi af mörgum. Það er áreiðanlegt, að séu settir menn í að safna saman og finna út, hve óhemju miklu fé er eytt í svona sukk, þá kemur sá kostnaður, sem hér er stofnað til, margfaldur til baka í staðinn. Ég er alveg á móti því, ef það er tilgangur frv., að slíkur maður sem þessi eigi að vera einhver lögregluþjónn eða eftirlitsmaður með hverri einustu stofnun landsins, t. d. spítulum, síldarverksmiðjum og öðrum opinberum stofnunum. Ég álit, að enginn árangur mundi nást með því. Hæstv. fjmrh. minntist á það, að hann hefði ekki vald til að taka fram fyrir hendurnar á innkaupastofnuninni. Þar er ég ósammála hæstv. fjmrh. Innkaupastofnunin hefur ekki vald til þess að eyða einni krónu meira en Alþ. hefur samþ., að hún skuli fá. Hins vegar er þess ekki að vænta, að nokkur forstjóri mundi beygja sig fyrir því, hvort sem það væri ráðh. eða ráðsmaður, sem færi að skipta sér af því, hvort hann réði eina eða aðra stúlku á skrifstofu sína, ef hann héldi sig innan þeirra takmarka í fjáreyðslu, sem honum eru sett af Alþ. Það er þetta, sem þarf að marka stefnuna fyrst og fremst: Að hver stofnun og hvert ráðuneyti fari ekki út fyrir þau takmörk, sem þeim eru sett með fjárframlögum Alþ. Þó að hæstv. fjmrh. hafi verið í vafa um, að hann hefði þessa heimild fyrir, sem farið er fram á í frv., þá tel ég, að hann hefði getað fullvissað sig um réttmæti hennar m. a. af þeirri ályktun, sem hann las hér upp. Hún fyrirskipar alveg, að inn á þessa braut skuli farið, og ég hef því ekki skilið þetta frv. á annan hátt en að hæstv. fjmrh. óski eftir að fá samþykki Alþ. til þess að fá það fé, sem þarf til að standa straum af þessari starfsemi. Hæstv. ráðh. óskar eftir að fá helmild til að nota féð. Það er ekki óeðlilegt. Væri rétt, að hv. þm. Str. samþykkti þetta með mér. Um það atriði, sem hv. þm. Str. gat áðan, að væri embætti veitt án lagaheimildar, þá væri eigi skylt að standa við það, vildi ég segja þetta: Hann hefur hent sú ógæfa, a. m. k. einu sinni. Ætti hann að þekkja þessi mál, enda viðurkenndi hann það, að hæstv. ríkisstj. hafi eigi staðið við og eigi verið skylt að standa við gerðir þáverandi hæstv. dómsmrh., því að hann hefði skort lagaheimild. Eins er það talið skylt að standa við gerðir ráðh., ef hann hafi haft heimild til þeirra.

Búast mátti við, að hann rækti starf sitt.

Þetta raskar eigi því atriði, að hv. þm. Str. hafði enga stoð í l. til þessa. En sé hægt að fá góðan mann, á að trúa honum frá upphafi til að rækja starf sitt. Ég hefði ekki á móti því að setja þjóðleikhússtjóra í staðinn fyrir að skipa hann. Reynslan hefur sýnt, að eigi hefur ætið gefizt vel að skipa menn undireins. Þjóðinni er ekki kunnugt um, að þjóðleikhússtjóri hafi lagt stund á leikhússtjórn. Það liggur grafið. Hefði Framsfl. því átt að athuga betur, hvort hann hefði hæfileika til starfsins. En það hefði ekki átt að skipa hann, fyrr en reynslan skæri úr um þetta. Hitt er nauðsynlegt að vanda valið frá upphafi. Ég er fylgjandi þessu frv., úr því að það er komið fram. Einnig er ég fylgjandi því, að hæstv. ráðh. afli sér þeirrar heimildar, sem á að spara ríkissjóði peninga.