Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) N. hefir ekki orðið allskostar sammála um þetta mál. Í öllum aðalatriðum er n. þó sammála, eins og sjá má á nál. Ágreiningurinn er aðallega um það, hvernig eigi að úthluta þessari uppbót. Meiri hl. vill ekki gera neinar breyt. á því, sem frv. fer fram á, og álítur, að þar sé farið eftir þeirri reglu, sem fyrirfram var bundin, eins og lýst var yfir við 1. umr. málsins. - Ég ætla ekki að fara að endurtaka neitt af því, sem ég sagði þá. Ég gerði þá grein fyrir því, að lögskráningin bindi þetta, og að allt annað myndu sjómenn telja vonbrigði í sinn garð. Minni hl. hefir þó gert nokkrar brtt., sem sjá má á þskj. 297, en ég verð að lýsa því yfir f. h. okkar í meiri hl., að við getum ekki orðið þeim samþykkir. Í sjálfu sér eru þessar brtt. ekki svo veigamiklar, en hver sú breyt., sem gerð verður á frv., mun að sjálfsögðu þýða það að tefja fyrir framgangi þess. En nú er svo ástatt, að nauðsynlegt er að hraða þessu máli sem mest, því að undirbúning þarf að hefja þegar í stað til þess að safna gögnum og skýrslum, sem frv. gerir ráð fyrir. Það er því varla vert fyrir jafnveigalitlar brtt. eins og hér er um að ræða að tefja málið. Við í meiri hl. viljum því leggja á móti þessum till., meðfram af þessari ástæðu og hinsvegar af því, að við sjáum ekki, að það rétti neitt hluta eins eða neins, sem nokkru skiptir, þó þetta sé samþ. Mér skilst, að minni hl. óttist aðallega, að einhverjir kunni að komast upp fyrir 7 kr. verðið. Um það liggja engin gögn fyrir ennþá, en ég hygg þó, að það sé ekki svo mjög mikil hætta á því. Það hefir verið vitnað í það hærra verð, sem einstök skip fengu í lok síldarvertíðarinnar, en eftir því, sem ég veit bezt, þá kom það fiskimönnum yfirleitt að litlu haldi, því verðhækkunin kom svo seint, að allur fjöldi skipa var um það bil að hætta veiðum. En það liggja engin gögn fyrir um það, hvað miklu þetta nemur, og það er erfitt að fá það nákvæmt. En ég býst ekki við, eftir þeim upplýsingum, sem fyrir hafa legið, að það geti orðið meira en 7 kr. verð, sem hásetar fá, þegar uppbótin er lögð ofan á það verð, sem þeir seldu fyrir. Ég þori náttúrlega ekkert að fullyrða um það, en eftir því, sem skilríkir menn hafa skýrt mér frá, þá mun það sennilega ekki fara fram yfir það. Og það má þykja gott, ef þessi munur á verðtollinum og þungatollinum gerir það að fylla í kr. verðið. En um þetta liggja ekki fyrir neinar fullnægjandi skýrslur, svo við teljum þess vegna varhugavert að víkja út frá þeirri grundvallarreglu, sem í frv. felst og ég leyfi mér að segja, að sjómenn séu ánægðir með.

Frsm. minni hl. (Jón Auðunn Jónsson) Ég lít svo á eins og fleiri, að þetta frv., sem hér er um að ræða, sé fram komið til þess að bæta afkomu sjómanna á síðastl. sumri. Það væri ástæðu til þess að athuga, hvort þessi eftirgjöf á tolli hefði ekki átt að skiptust meðal fleiri sjómanna heldur en þeirra, sem stunduðu síldveiðar. En það mun nú varla verða samþ. hér, eftir því sem þetta mál hefir legið fyrir hv.Nd., svo það þýðir ekkert að ræða um það. En þá er það hin hliðin, hvort rétt sé af ríkisvaldinu, þegar það veitir fé til þess að hjálpa eða styrkja með einhverja þá, sem hafa haft lélega atvinnu eða afkomu á einn eða annan hátt, að ganga inn á þá braut að styrkja þá mest, sem hafa þó fengið skárstu afkomuna, en þá minnst, sem hafa orðið verst úti. Um þetta hefir verið deilt í Nd., og eftir því sem atkvgr. fór þar, er sýnilegt, að það þýðir ekki að ætla sér að halda uppi málstað þeirra, sem lakast urðu úti á síðastl. sumri. En þá finnst mér rétt að taka það næstskársta, að mínu áliti, og gera dálítinn jöfnuð milli þeirra, sem minnst fiskuðu og minnstar höfðu tekjurnar, og þeirra, sem mest fiskuðu og hæstar höfðu tekjurnar. Hv. frsm. meiri hl. vill halda því fram, að gerðir hafi verið samningar um þetta mál í byrjun síldveiðitímans, þannig að sjómenn hefðu bundið sjálfa sig einhverjum samningum um það, að svona skyldi jafna niður gjaldinu, að þeir, sem mest bæru úr býtum, skyldu fá hæsta uppbótina, ef þessi tollur væri lækkaður eins og hér er gert ráð fyrir í frv. og allir eru sammála um, að gert verði. Ég hefi átt tal við sjómenn að vestan, og þeir hafa sagt, að samþ. hafi verið í sjómannafélaginu eitthvað á þá leið, að stuðla að því, að síldarverðið gæti orðið 7 kr. til skipverja og útgerðarmanna, en ekki hafi verið sett nein skilyrði með ráðningarkjörum sjómanna. Nú er það vitað, að það eru þó nokkuð mörg skip, og þá helzt þau, sem mest höfðu aflað, sem seldu talsvert af sinni veiði fyrir 10 -12 kr. tunnuna, og jafnvel eru dæmi til þess, að sjómenn og útgerðarmenn fengu 14 kr. fyrir tunnuna af einhverjum hluta síldarinnar seinast á vertíðinni. Mér er líka kunnugt um, að skip hafi selt meira en þriðjung af aflanum fyrir 10 kr. tunnuna. Ég gæti nefnt þess dæmi, þó ég vilji ekki draga það inn í umr. hér á þingi. Til þess hefi ég varla heimild. En ég gæti nefnt hv.frsm. þess dæmi, að síldveiðiskip hafi fengið yfir 8 kr. jafnaðarverð fyrir tunnuna. Mér þykir það því hastarlegt, að þeir, sem fengið hafa þetta verð, skuli fá fullu uppbót á alla sína síld, en þeir, sem hafa selt fyrir 5 -5.50 kr. tunnuna, skuli bera minna úr býtum, og ef þeir hafa fiskað minna, þá miklu minni uppbót. Ég held, að meiri hl. geti ekki hrópað á það, að með minni brtt. séu brotnir neinir samningar. því það er tekið fram í brtt., að það skuli ekki veita þeim sjómönnum uppbót, sem fengu yfir 7 kr. jafnaðarverð fyrir hverja tunnu, en öllum þeim, sem þar væru fyrir neðan. Annars er það, eins og ég gat um áðan, hálfleiðinlegt að afgr. hjálp til sjómanna með slíkri skiptingu. Ég þekki a. m. k. 1 -2 dæmi þess, að vélar skipsins biluðu á miðri vertíðinni, og sjómennirnir voru á annan mánuð atvinnulausir meðan þeir biðu eftir vélaviðgerðum. Fyrir bragðið fengu þeir ekki nema helming þess afla, sem þeir annars hefðu fengið, og það á líka að sjá það við þá, að þeir fengu lítinn afla, með því að þeir fá minni uppbót af því fé, sem ríkissjóður veitir. Ég verð að segja það, að mér finnst hv. Alþingi vera það illa sæmandi að vera sammála um það í höfuðatriðunum að veita slíku uppbót og mismuna mönnum svo herfilega sem gert er með þessari úthlutunartill., sem hér liggur fyrir. Vænti ég, að mín miðlunartillaga, sem ekki kemur í bága við áður gerða samninga eða samkomulag, nái samþ. deildarinnar.

Magnús Guðmundsson Ég býst ekki við, að það þýði mikið að ræða þetta mál hér, því að það er kunnugt, að samningur var gerður um það fyrir stjórnarskiptin, að þetta fé skyldi greiða sjómönnum, og það án tillits til þess, hvernig færi um síldveiðarnar. Þetta er því í raun og veru herkostnaður, sem ríkissjóður verður að borga vegna samnings, sem inniheldur lítið annað en pólitíska spillingu. Ég verð að segja það, að mér finnst undarlega skipt milli landsmanna, þegar stj. ætlar sér að gefa sjómönnum, sem ef til vill hafa haft allgott kaup, mikið fé, en setja hjá þá atvinnurekendur í landinu, t. d. bændur, sem vitað er um, að fjöldi þeirra hefir orðið að vinna alveg kauplaust í sumar, og þar að auki hafa orðið að gjalda kaup fyrir vinnu, sem hefir orðið að mestu leyti til ónýtis. Þegar maður ber þetta saman við það, sem á að gera með þessu frv., og þegar þar að auki er upplýst, að jafnvel þeir, sem hafa fengið kr. 7.00 til 8.00 fyrir tunnu nýrrar síldar, eiga líka að fá uppbót, og að ofan á þetta allt eiga þeir að fá mesta uppbót, sem mest hafa borið úr býtum, sýnist það öfug jafnaðarmennska, að fara þannig að sem hér á að gera. Ég bar fram fyrirspurn um það við 1. umr. málsins, hvað stj. hefði hugsað sér að gera fyrir þá bændur, sem hafa orðið fyrir svo miklum búsifjum vegna tíðarfarsins í sumar, að það er alls ekki sambærilegt við kjör þeirra manna, sem hér um ræðir. Það er ekki upplýst, að þessir sjómenn hafi orðið fyrir neinum búsifjum, því að þótt sumir þeirra kunni að hafa haft nokkuð lítið kaup yfir síldveiðitímann, þá getur vel verið, að þeir hafi haft gott kaup annan tíma ársins. Um það hafa engar rannsóknir verið gerðar.  Ég vildi samt leyfa mér að spyrja hæstv. stj. um það, hvað hún ætli sér að gera í þessum síldarmálum næsta ár, ef svo skyldi fara, að síldveiðin yrði líka endaslepp þá. Ætlar hæstv. stj. að halda áfram á þeirri braut, að láta greiða uppbót til þeirra, sem síldveiðar stunda? Og eiga þetta þá að vera sérstök hlunnindi fyrir síldveiðimenn, en ekki fyrir þá, sem vinna við aðrar atvinnugreinar? Og eiga þeir einir að njóta góðs af þessu, sem vinna hjá öðrum, en ekki atvinnurekendur? Það var nokkuð hastarlegt gagnvart bændum landsins, að stj. skyldi leika sér að því að hækka kaupið í sumar. Þar við bættist svo, að bændur á stórum svæðum landsins fengu ekki annað en lítil og hrakin hey, sökum ótíðar um sláttinn, og urðu vitanlega þrátt fyrir það að borga sínu kaupafólki. En þegar þeir svo þar að auki fengu sama og ekkert fyrir sína eigin vinnu, þá sér hver sanngjarn maður, hvort hér er jafnt skipt milli þegna þjóðfélagsins. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta mál að þessu sinni, en vildi að endingu spyrja um það, hvort það sé svo fast bundið að greiða verði þennan styrk í hlutfalli við afla manna, að þar verði engu um þokað í sanngirnisátt.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundason) [óyfirl.]: Ég skil ekki í því, hvernig þetta frv. getur orðið hér sú hneykslunarhella, sem ætla má af ræðu hv. 1. þm. Skagf. Hann talar um pólitíska spillingu í sambandi við það, og blæs sig upp af „indignation“ yfir þessu háttalagi. Mér virðist, að hv.þm. ætti frekar að koma svona tali að, þegar einhver þau mál kunna að vera til umr., sem frekar gefa tilefni til slíks en þetta mál. Við 1. umr. þessa máls hér í þessari hv. d. gerði ég grein fyrir því, að á undanförnum þingum, ár eftir ár, hefðu verið gerðar tilraunir til þess af Alþfl. að lækka þetta útflutningsgjald af síld. Sumir úr flokki hv. 1. þm. Skagf., eins og t. d. hv. 1. þm. Reykv., hafa tjáð sig þessu meðmælta og talið, að gjaldið væri allt of hátt. Þessi skattur, sem ætlazt er til að greiddur sé af útfluttri síld, nemur fullkomlega af verði því, sem allir skipverjar fá í sinn hlut. Flestir sjómenn eru ráðnir upp á þriðja part, og sé verðið kr. 5.00 á tunnuna, þá verða það kr. 1.67, sem skiptast á milli skipverja, en útflutningsgjaldið er kr. 1.00 af tunnu. Við þetta má svo bæta innflutningstolli af umbúðum, salti o. fl., sem dregur líka frá söluverði síldar. Það, sem hv. 1. þm. Reykv. að öðru leyti finnur frv. til foráttu, er það, að hlutur þeirra eigi að verða mestur, sem mestar hafa haft tekjurnar. Hann er hér fullur af umhyggju fyrir þeim, sem minnstar tekjur hafa haft, og vill rétta þeirra hlut með því að láta mest ganga til þeirra, að hann segir, og í svipaða átt gengur brtt. á þskj. 297. Um þetta vil ég bara segja það, að ef þessir hv.þm. ætla að fara að jafna tekjur manna, eins og nú virðist vaka fyrir þeim, þá er vitaskuld ekki snefill af heilbrigðri skynsemi í því að taka aðeins 2 mánuði ársins út úr. Ef nokkur skynsemi væri í þessu, þá yrðu þeir að heimta skýrslur yfir atvinnutekjur sjómanna í ár og taka svo jafnframt tillit til þeirra.

Það sagði ég líka

. Ekki er það að sjá af till., því að þar er eingöngu miðað við síldveiðitímann. En hinsvegar hafa ef til vill margir sjómenn fiskað ágætlega á vetrar- og vorvertíð, sem höfðu lítið um síldveiðitímann, og svo aftur á móti hafa aðrir aflað lítið á vetrar- og vorvertíð, en vel yfir síldveiðitímann, svo að það getur farið svo, að samanlagðar tekjur þeirra fyrrnefndu verði meiri en hinna síðarnefndu. Þó að það hafi vakað fyrir flm.till. að jafna þannig tekjur manna, þá er það gert af hreinasta handahófi, miðað við till., þar sem hér eru aðeins teknir út úr 2 mán. ársins, síldveiðitíminn, og auk þess verð ég að segja það, að mér virðist ekki í þessu tilfelli ástæða til slíks. Þegar menn ráða sig upp á hlut, þá verða þeir að taka þeirri ábyrgð, sem því fylgir. Það, sem gert er með þessu frv., ef að l. verður, er, að það, sem kaupendur síldarinnar hafa greitt meira fyrir hana til seljenda, þ. e. a. s. sjómanna, heldur en þeir hefðu gert, ef lækkunin á tollinum hefði verið ákveðin áður en síldin var seld, gengur nú til endurgreiðslu til sjómanna. Hv. 1. þm. Skagf. spyr hvað stj. ætli að gera fyrir sjómennina. ef þeir á næsta sumri hafi rýrar tekjur. Þessu er stj. búin að svara. Það hefir verið lagt fram frv., sem útlit er fyrir að verði samþ., um það, að sú leið, sem komið er inn á með þessu frv., verði farin framvegis. Eftirleiðis á þess vegna ekki að greiða hærra útflutningsgjald af síld en öðrum sjávarafurðum. Þ. e. a. s., að sú hjálp, sem veitt er í ár með lækkun síldartollsins, verður tryggð með l. framvegis. Um það, hvernig fara eigi að að hjálpa bændum, þegar svo freklega sé farið í að hjálpa sjómönnum, eins og hv. 1. þm. Skagf. álítur að gert hafi verið, er það að segja, að þessi hv.þm. veit það eins vel og ég, að það hefir býsna mikill fimi af þessu þingi farið í að reyna að hjálpa bændum. Má nefna t. d. kjötsölul., sem hafa leitt til verðhækkunar á kjöti, og því verður ekki neitað, að einmitt þau hafa óhjákvæmilega orðið til þess að gera kjötið dýrara fyrir neytendur en það ella hefði orðið.

Magnús Guðmundsson Ég skil það á ræðu hv.atvmrh., að sú eina hjálp, sem bændur eiga að fá, sé þessi hækkun á kjötinu. Ég er nú í miklum efa um, að það sé nægilegt, sérstaklega þegar farið er eins að og gert hefir verið viðvíkjandi mjólkinni, er hin fyrsta lækkun, sem þar er gerð, kemur niður á framleiðendunum, en gróðinn fer til neytendanna. Það var þó að vísu gott að fá þessa yfirlýsingu fram frá stj., að þetta ætti að verða sú eina hjálp, sem bændurnir ættu að fá. Þá er að vísu að ganga. Hæstv. atvmrh. sagði, að það hefði verið hugsað fyrir hjálp til síldveiðimanna líka í framtíðinni, þar sem þessi tollur ætti að verða lægri framvegis. En mér skilst, að þetta geti farið þannig, að þessi niðurfærsla á útflutningsgjaldinu fari ekki öll til sjómannanna sjálfra. Það gæti hugsazt, að útgerðarmenn gerðu þannig samninga við sjómenn, að það yrði ekki svo, og ég veit ekki. hvaðan hæstv.atvmrh. kemur vitneskja um, að svo fari ekki. Ég get vel ímyndað mér, að ef síldveiðarnar ganga ekki því betur næsta ár, þá muni koma svipuð krafa frá útgerðarmönnum, og ég sé ekki betur en að það væri alveg sama sanngirniskrafan og sú, sem hér ræðir um. Það er talað um, að síldartollurinn hafi verið ósanngjarn. Það getur vel verið, en það er Alþ., sem hefir samþ. hann, og sé ekki meiri ástæðu til þess að láta breytta tollalöggjöf verka aftur fyrir sig í þessu tilfelli heldur en öðrum. Ég hefi aldrei vitað það fyrr , að ráðstafað hafi verið fyrirfram því fé, sem kynni að nást í með væntanlegri lagabreytingu. Og það er þetta, sem ég kallaði pólitíska spillingu, og ég geri það enn. Annars var ég ekki að gera hér að umtalsefni tollalækkun á síld, en það var hæstv.atvmrh., sem fann þar sitt einasta vígi til þess að hlaupa í. Það er auðséð, að stj. telur sig hafa nóga peninga, þegar hún hefir getað gert samninga um það, að flytja frv. á næsta þingi um að endurgreiða væntanlegan tollmismun milli þeirra l., sem gilt hafa, þegar samningurinn var gerður, og svo aftur þeirra l., sem hún ætlaði sér að láta samþ. Það er einnig auðsætt, að ef á að fara inn á þá leið að lofa því fyrirfram, sem inn kann að nást með breyttri tollalöggjöf, þá er hægt að komast langt í pólitískri spillingu, eins og ég orðaði það.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég ætla ekki að blanda mér sérstaklega inn í þessar umr. um síldartollinn. En ég vildi aðeins minnast á það, í sambandi við það, sem hv. 1. þm. Skagf. var að tala um pólitíska spillingu, að ég sé ekki, hvaða spilling er fólgin í því, þó að útflutningsgjald af síld sé fært til samræmis við útflutningsgjald af öðrum sjávarafurðum. Þó svo að þessi ráðstöfun sé gerð með samningi fyrirfram, eins og þessi hv.þm. var að tala um, þá snertir sú ráðstöfun ekki á nokkurn hátt neinn þannig, að hún verði til tjóns, nema þá ríkissjóð , sem gerir þessa sanngjörnu ívilnun á tollinum. Það snertir t. d. ekki hið allra minnsta þá, sem gera út á síld. Það á sér þess vegna ekki neina staði að vera að tala um spillingu í sambandi við þetta. Það var annars einkennilegt að heyra af hans vörum talað um pólitíska spillingu, og mun ég fús til að ræða við hann um slíkt, þegar tilefni gefst. Þá var það annað atriði, sem ég vildi minnast á. Það var viðvíkjandi því, að yfirlýsing hefði komið um það frá atvmrh., að það eina, sem gera ætti fyrir bændur, væri að koma í framkvæmd kjöt- og mjólkursölul. Þessi mál eru ekki á dagskrá hér í dag, og ég sé þess vegna ekki ástæðu til þess að ræða um þau við hv. 1. þm. Skagf. Þessi hv.þm. hefir það fyrir vana að slá hér í d. fram þeim staðhæfingum, að því hafi verið slegið föstu af stj., að ekkert ætti að gera fyrir bændur. En sem sagt, um þetta skal ég fúslega ræða við hann, þegar þessi mál eru á dagskrá, en sé ekki ástæðu til þess að ræða um í sambandi við þetta mál, sem hér liggur fyrir nú.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón A. Ólafsson) Hv. frsm. minni hl. og meiri hl. n. eru í aðalatriðunum sammála um nauðsyn þess, sem málið fjallar um. Ágreiningurinn er um fyrirkomulagsatriði, um það, hvernig eigi að úthluta þessu fé, sem hér um ræðir. Um þetta atriði hefir verið rætt mikið bæði að þessu sinni og við 1. umr. málsins, og skal ég því vera fáorður um það. Hv. þm.N.-Ísf. sagði, að það gætu orðið fleiri, sem kæmu til greina við úthlutun uppbótar heldur en sjómennirnir einir, sem síldina veiddu. En ég hygg, að meðal almennings sé enginn ágreiningur um það, að þeir einir eigi að koma til greina, sem fengust við að veiða síld til söltunar.

Það snertir ekkert þetta frv.

. Nei, það snertir ekki þetta frv., en mér skildist á hv.þm., að hann áliti, að þessi endurgreiðsla gæti náð til einhverra þeirra manna, sem ekki hefðu stundað slíkan veiðiskap sem hér ræðir um.  Um hitt atriðið, sem hann minntist á, hvernig lögskráð var á Ísafirði, er það að segja, að ég skal viðurkenna, að það sé rétt hjá honum, að menn hafi ekki verið lögskráðir á skip með sömu ákvæðum á Vesturlandi og voru á Suðurlandi og víðast á Norðurlandi. Þar mun þetta ákvæði ekki hafa verið tekið inn. En ég sé samt ekki ástæðu til þess að láta ekki það sama yfir alla ganga hvað þetta snertir. Þau ein ákvæði, sem voru í samningum um þetta efni hér á Suðurlandi, voru þau, að ef tollurinn fengist endurgreiddur, þá skyldi hann fylla upp það 7.00 kr. verð, sem áttu að verða samtök um að knýja síldarkaupmenn til þess að greiða. Í þessu sambandi er vert að geta þess, að útgerðarmenn voru hjartanlega sammála sjómönnum um það, að tollurinn, sem í raun og veru væri mjög ranglátur á þessum atvinnuvegi, ætti að koma þeim til góða, sem veiddu síldina. Þetta fyrirkomulag verður vitanlega ekki nema í þetta skipti, vegna þess, að þegar tollurinn er kominn niður í það að vera verðtollur, eins og nú er ákveðið, að hann verði, þá kemur sú hækkun, sem tollmismuninum nemur, síðar meir öllum til góða. Ég skal geta þess, að það mun hafa komið til orða að afnema tollinn með öllu, m. ö. o. fella niður innheimtu hans með öllu - það munu hafa verið einstöku saltendur, sem stungu upp á þessu. - en ef svo væri, þá kæmi hann eins og hvert annað happ til þeirra, sem flytja síld út. Útgerðarmenn litu svo á, að þá mundi tollniðurfærslan koma niður á röngum stað, því að hún mundi þá eingöngu lenda í höndum þeirra manna, sem hafa verið kallaðir „leppar“, eða m. ö. o. til þeirra umboðsmanna erlendra spekúlanta, sem kaupa síld hér og flytja út. Og það þótti sem með þessu væri verið að gefa þeim fé, sem þeir á engan hátt áttu skilið að fá, og þess vegna var þessi leið valin, sem hér er verið að ræða um. Um það atriði, hvort einhver skip hafi selt fyrir hærra verð en kr. 7.00 á tunnuna, og jafnvel upp í kr. 10.00, skal ég ekki deila við hv.þm. Ég hefi ekki átt kost á að fá í hendurnar gögn, sem hrekja það, sem hann segir um þetta, en þó þykir mér þetta mjög ótrúlegt, þar sem vitað er, að skip urðu yfirleitt að fara á síldveiðar bundin þeim samningum, að kr. 5.00 fengjust fyrir tunnuna. Að nokkurt skip hafi til jafnaðar fengið kr. 8.00 fyrir tunnuna, þykir mér mjög ótrúlegt, án þess að ég sé að rengja sögusögn hv.þm. um þetta. Það var yfirleitt svo í byrjun síldarvertíðar í sumar, að það þorði enginn að ráða sig á skipin, nema að tryggja sér með samningi kr. 5.00 fyrir tunnuna. Þetta var sá samningur, sem yfirleitt var fáanlegur við síldarkaupmenn hér á landi í sumar. Undanskildir þessu eru þeir fáu, sem eru hvorttveggja í senn, síldarsaltendur og útgerðarmenn, og sem í raun og veru þurfa ekki að selja neinum nema sjálfum sér. Ég vil svo ekki deila frekar um þetta mál við hv.þm. V.-Ísf., en ég endurtek það, sem ég sagði í fyrri ræðu minni, að ég álít, að sú breyt., sem hann vill gera, sé til óhagræðis við málið og aðeins til að tefja fyrir því. Þá vil ég segja nokkur orð við hv. 1. þm. Skagf. Sá er munurinn á þessum hv.þm. og hv.þm.N.-Ísf., að hjá honum virðist anda frekar köldu til þessa máls og gæta nokkurrar eftirtölu um þetta framlag af hálfu ríkissjóðs til þeirrar stéttar, sem þess á að njóta. Ég hygg, að það sé alveg óþarft í þessu sambandi að vera að tala um, að bændastéttin sé fyrir borð borin og hér sé verið að hygla annari stétt landsins , sem ef til vill eigi það ekki skilið. Og ég vil aðeins geta þess, að þau ár, sem ég hefi fylgzt með stjórnmálum hér á landi og tekið þátt í þeim sjálfur, þá hefi ég ekki orðið var við, að íslenzku sjómannastéttinni hafi verið hyglað fé úr ríkissjóði, þó að að hafi þrengt hjá henni. Það er ekki hægt að segja annað en að hún hafi á mörgum árum átt við þröngan kost að búa, þegar lágt verð hefir verið fyrir afurðirnar og þröngt um aflaföng. Ég ætla ekki að neita því, að íslenzka bændastéttin hafi átt við þröngan kost að búa, en ég veit það, að þessi hv.þm. játar það með mér, að það er ólíkt, hvað þingið hefir á undanförnum árum lagt sig meira í líma við að létta undir með íslenzku bændastéttinni heldur en sjómannastéttinni. Ég er ekki að telja það eftir, þó að ég geri samanburð á þessu. Hún hefir fengið nýja löggjöf og bæði beina og óbeina tryggingu , sem er mikils virði. Íslenzka sjómannastéttin er undirstaða undir fjárhagslegu lífi þjóðarinnar og framtíð hennar sem sjálfstæðs ríkis. Það er öllum vitanlegt, að ríkið hefir aðaltekjur sínar af þeim sjávarföngum, sem vinnandi hendur sjómannanna færa að landi. Þá sagði hv.þm., að ég hefði ekki búið mig undir að finna í íslenzkri stjórnmálasögu hliðstétt dæmi því, sem hér er um að ræða. En ég hygg, að ef vel væri leitað, mætti finna ýms dæmi þess, að gerðar hafi verið ekki óskyldar ráðstafanir og það bundið fastmælum milli flokka áður en endanlegt samþykki Alþingis í heild kæmi til. t. d. um hagsmunamál bændanna. Ef hér er eitthvað ósæmilegt á ferðum, er víst óhætt að segja, að slík vansæmd hefir fallið á fleiri en núv. stj. og stuðningsflokka hennar. Það var almenn skoðun útgerðarmanna, að þetta væri sjálfsögð leið. Ef til vill hafa einhverjir þeirra ætlazt til að fá eitthvað í sinn hlut, en þess var álitin minni þörf. Hlutur sjómannanna getur orðið svo lítill, að þeir fái með engu móti dregið fram lífið, þó að útgerðarmennirnir geti klofið rekstrarkostnaðinn. Ég ætla ekki að svara fyrir stj., hvað hún ætlast fyrir um þetta mál næsta ár. En ég skal taka fram, hvað það er, sem sjómennirnir ætlast til. Þeir ætlast til, að það skipulag verði á haft um sölu sjávarafurðanna, að þeir fái að launum vinnu sinnar hlutfallslega réttan skerf af því, sem fyrir framleiðsluna fæst á erlendum markaði. Þeir ætlast ekki til þess, að hér fái að þrífast milliliðir og leppar, sem hirða kúfinn af arðinum. Það er nú sannast að segja, að útlitið er ekki svo glæsilegt, að sjómennirnir séu öfundsverðir. Skipunum fækkar, en sjómennirnir eru eins margir eða fleiri. Það er eigi að furða, þó að þeir líti með ugg til framtíðarinnar. Það er verkefni Alþingis að sjá um, að þessi stétt geti haldizt við störf sín. Því aðeins getur afkoma landsins orðið góð.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég vil áður en umr. líkur gera grein fyrir ofstöðu minni til þessa máls með örfáum orðum. - Flestir eða allir munu sammála, um erfiðleika ríkissjóðs við að annast óumflýjanlegar greiðslur, og það er kunnugt, að hagur hans er óglæsilegur. Nú hafa verið borin fram stór skattaukafrumvörp til að ráða bót á þessu, og virðist þar gripið til örþrifaráða. En á sama tíma er farið fram á töluvert á annað hundr. þús. kr. útgjöld á einu bretti og utan fjárlaga, að því er virðist án brýnnar nauðsynjar. Ég tel, að þetta séu bein útgjöld úr ríkissjóði, þó að sleppt sé í 1. gr. frv. á eftir orðunum „verja ber“ þeim orðum, sem þar ættu auðvitað á eftir að koma, sem sé orðunum „úr ríkissjóði“. Hér er um að ræða innheimtu á tolli, sem ekki hefir þótt ástæða til að endurgreiða fyrr en nú. Ég verð líka að segja, að ákvæði frv. um skipting greiðslunnar eru að mínu áliti mjög ranglát. Hlutarhæstu sjómennirnir fá mesta uppbót, en þörf þeirra er venjulega minni en hinna, sem lítið hafa borið úr býtum. Ég er á móti frv. í heild, en tel það þó fara nær sanni, ef till.hv.þm.N.-Ísf. verða samþ., og nægja þær þó engan veginn.

Frsm. minni hl. (Jón Auðunn Jónsson) Það, sem greinir á milli meiri hl. og mín í minni hl., er, hvernig þessu fé, sem um ræðir í frv., verði heppilegast úthlutað. Ég held, að ekki geti verið ágreiningur um það, að þegar ríkissjóður leggur fram eða gefur eftir fé af tekjum sínum til hjálpar, þá sé rétt, að meiri hjálp falli í hlut þeirra, sem verr eru staddir, heldur en hinna, sem síður þurfa á hjálp að halda. En um þetta er deilt hér. Þó að ég hefði löngun til að rétta betur hlut þeirra, sem verst hafa orðið úti, hefi ég eigi séð mér fært að ganga lengra en brtt. mín fer fram á, en það er miðlunartill. í þá átt, að uppbótin miðist að hálfu við aflamagn og að hálfu við veiðitíma, og að þeir skipverjar, sem hafa fengið yfir 7 kr. jafnaðarverð fyrir hverja tunnu eða meira, fái ekki uppbót. Hæstv. atvmrh. minntist á, að fá yrði vitneskju um tekjur sjómannanna utan síldveiðitímans. En því er nú svo varið um norðlenzka sjómenn a. m. k., að aðaltekjur þeirra eru af síldveiðinni, og útkoman hjá þeim í ár hefir verið svo léleg, að nær því mun einsdæmi. Það er sýnilegt, þar sem þeir geta ekki notað vetrarvertíð, að aðaltekjur þeirra eru af síldarvertíðinni. En með því að miða uppbótina að hálfu leyti við aflamagnið og að hálfu leyti við veiðitímann er þó reynt að gera þeim nokkra úrlausn. Réttlæti og samræmi í þessari úthlutun verður vitanlega að standa á reikning þeirra, sem hér fara með völd. En ég vildi láta það koma sérstaklega fram, hve hlutur norðlenzkra sjómanna er fyrir borð borinn, þar sem þeir hafa aðaltekjur sínar af síldveiðunum. En treystist þingmenn Norðlendinga að ganga þá braut, sem frv. gerir ráð fyrir, er auðvitað ekki mikið um það að segja. En ég vænti, að þeir geri sér ljóst, að samkv. till. meiri hl. n. er ekki bætt úr lélegri afkomu norðlenzkra sjómanna á viðunandi hátt.

Magnús Guðmundsson Hæstv. forsrh. var að tala um pólitíska spillingu. Ég get sagt honum, að ég er tilbúinn að tala við hann um hana hvenær sem hann vill. Annars var ég að svara hæstv.atvmrh., en ekki honum. En hæstv.forsrh. hefir víst fundizt kollega sinn óþarflega skjótur til svars og viljað gefa honum ofanígjöf fyrir framhleypnina. Viðvíkjandi úthlutun síldartollsins sagði ég, að það væri órannsakað mál, hve mikið sjómennirnir hefðu haft upp úr þeim tíma ársins, sem þeir voru eigi við síldveiðar. En það er kóróna réttlætisins í þessu frv., að láta þá hafa mesta uppbót, sem mest hafa haft upp úr síldarvertíðinni, jafnvel þó að þeir hafi líka haft mest upp úr öðrum tíma ársins. Það liggur í augum uppi, að í þessu er engin sanngirni. Ef veita á uppbót, þá á hún að fara til þeirra, sem verst hafa orðið úti. Það ætti að vera auðvelt að fá skýrslu um hag og afkomu þessara manna um áramót, þegar þeir telja fram til skatts. Að þessi greiðsla snerti ekki útgerðarmenn, er rétt að því leyti, að hún er ekki beinlínis tekin úr þeirra vasa. En það var samið um þetta áður en nokkur vissi, hvernig gengi með síldveiðina. Þetta var gert til að ná samkomulagi tveggja flokka um að mynda stjórn. Ég kallaði þetta pólitíska spillingu. Hv. frsm. meiri hl. fannst ég hlutdrægur í þessu máli. En mér finnst sanngjarnt, þegar úthlutað er 130 þús. kr. úr ríkissjóði, að það sé gert eftir þeim reglum, sem venja er til þegar á að hjálpa þeim, sem hart hafa orðið úti, að þeir fái mest, sem minnst hafa borið úr býtum. Ég held því fram, að það sé ekki sanngjarnt að miða aðeins við síldveiðitímann, heldur eigi að miða við afkomu manna eftir allt árið, og úthluta uppbótinni eftir því. En afkomuna er auðvelt að fá að vita um áramót. Það hefir verið sagt, að útgerðarmönnunum kæmi þetta ekki við. En ef síldveiðin hefði gengið illa, ætli sumir útgerðarmenn hefðu þá ekki haft lítið upp úr vertíðinni? Það verður að hugsa um þessa menn líka. Þeir eru borgarar þjóðfélagsins ekki síður en hinir, og þeir mundu ekki lengi haldast við, ef útgerðin borgaði sig ekki ár eftir ár. Mér er nú raunar á móti skapi að þvæla mikið um þetta. Það mun þegar vera ákveðið, hvernig þessi skipting fari fram. En það er þó sá minnsti réttur, sem andstæðingar stj. geta tekið sér, að skýra frá sinni afstöðu og hvað þeir hefðu gert í þessu máli og öðrum.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Hæstv. atvmrh. færði fram þau einu rök, sem hægt er að færa fyrir þeirri skiptingu þessarar uppbótar, sem frv. fer fram á, þau, að ef síldartollurinn væri ekki svona hár, þá kæmi það sjómönnunum að gagni í svipuðu hlutfalli eins og ákvæði frv. mæla fyrir. En hæstv.atvmrh. tók ekki tillit til þess, að þessi aðferð er alveg einsdæmi. Hér er ekki um það að ræða að lækka toll, heldur er farið fram á að láta ákvæðin verka fram fyrir sig. Þetta er því beint framlag úr ríkissjóði, sem færð eru rök fyrir, að sjómenn þurfi að fá vegna lélegrar afkomu á vertíðinni. Málið horfir þá þannig við, að þetta er bara hallæris- eða vandræðahjálp til stuðnings ákveðnum hóp manna. En þá koma til greina allt aðrar reglur um skipting þessa fjár. Þá er vitanlega sjálfsagt að skipta þannig, að þeir fái mest, sem mesta þörf hafa fyrir stuðning. Ákvæði frv. um skiptinguna eru því alveg þvert á móti því, sem ætti að vera. Það er sennilega ekki til neins að ræða þetta eða bera fram brtt., en það er eins og hv. sessunautur minn (MG) sagði, að sá minnsti réttur, sem við getum tekið okkur, er að benda á ranglætið í þessu. Ég minntist á það við 1. umr., hve ósanngjarnt væri að miða aðeins við síldveiðitímann, en ekki ársafkomuna. En það liggur í augum uppi, að úthlutunin kæmi réttlátlegar niður, ef miðað væri við ársafkomuna. Það hefir komið til orða, hvort hér væri um pólitíska spillingu að ræða. En það mun mála sannast, að skoðanir flokkanna séu mismunandi um það eins og annað, hvað pólitískt velsæmi sé. Ég þarf ekki að svara hæstv.forsrh. Hann stóð hér upp til að segja, að hann ætlaði ekki að ræða málið, og endurtók þetta þrisvar eða fjórum sinnum. Það hefði nú verið bæði billegra og hentugra að segja þetta á þann hátt að sitja kyrr. Ef litið er á, hvernig þetta mál er til komið, þá var það þannig að stjórnarflokkarnir höfðu gert með sér fast samkomulag um afgreiðslu þess áður en þing kom saman. Frá sjónarmiði okkar andstæðinganna er það pólitísk spilling, þegar flokkar ráðstafa þannig málum fyrirfram og hafa að engu tillögur, sem fram koma á þinginu. Það er að gera þingstörfin að skrípaleik, og mér finnst það stappa nærri pólitískri spillingu, þegar flokkar semja þannig, að þeir ganga á víxl frá fyrri skoðunum til þess að halda völdum. Skal ég svo ekki tefja fyrir umr., en ég mun fylgja till. minni hl. í þessu máli, ekki af því, að ég viðurkenni ekki ástæðu hæstv. ráðh., viðvíkjandi því, hvernig þetta eigi að skiptast á eðlilegum tímum, heldur af því, að ég lít á þetta sem nokkurskonar kreppulánahjálp eða styrk frá ríkissjóði til þeirra, sem hafa farið illa út úr síldveiðinni í sumar. Þessari kreppuhjálp finnst mér eiga að úthluta eins og hverjum öðrum styrk, þannig, að þeir fái mest, sem þurfa mest.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Ég vil segja nokkur orð út af ræðu hv. 1. þm. Reykv. Mér finnst ekki ástæða til þess að endurtaka neitt af því, sem ég svaraði hinum hv. ræðumönnunum. Hv. þm. drap á það, að engin skýrsla lægi fyrir hjá Alþ. eða hv.n. Þetta er vitanlega alveg rétt. En ég hefi getið þess hér í þessari hv. d., að það hafi verið ýmsum örðugleikum bundið og útheimt mikla fyrirhöfn að geta náð í þessar skýrslur, svo að haldi komi. Menn eru ekki lögskyldir til þess að láta slíkar skýrslur í té, og enda þótt þeir geri það, er alls ekki víst, að þær skýrslur séu áreiðanlegar. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði um það, að við jafnaðarmenn hefðum eiginlega hafið kröfuna um þessa hækkun verðsins, þá vil ég leiðrétta þennan misskilning. Það merkilega er í þessu máli, að verðhækkunarkrafan er runnin frá útgerðarmönnum. Það voru þeir, sem komu til sjómanna og spurðu þá, hvort þeir vildu vera með í því að gera samkomulag um verðhækkun. Þeir eiga við þetta sama skipulag að búa og geta því ekki fengið það verð fyrir síldina, sem þeir álíta, að hægt sé að greiða fyrir hana af þeim, sem kaupa hana til útflutnings. Þess vegna voru það þeir, sem báðu sjómennina að vera með sér í því að hækka verðið. En eins og ég gat um við 1. umr. þessa máls, þá skorti, þegar til átti að taka, samtök milli útgerðarmanna, sem gætu staðið eins og veggur gegn síldarkaupendum. Á þessu strandaði málið. Þeir segjast frekar vilja gera skipin út fyrir 5 kr. verð, því að annars megi búast við, að síldarkaupendur neiti að kaupa síldina. Að sjálfsögðu brustu samtök sjómann, og þá fyrst og fremst norðanlands, en þaðan var krafan fyrst komin, þegar útgerðarmenn sögðu, að þeir skyldu gera út skipin að þessu sinni fyrir þetta lága verð, ef sjómenn vildu fallast á að ráðast á þau fyrir óbreytt verð. Óánægjan er ekki minni meðal útgerðarmanna heldur en meðal sjómanna, því þeir þykjast sannfærðir um, að hægt sé að greiða meira fyrir síldina en gert hefir verið 2 síðustu ár. Þetta vildi ég leiðrétta með því að sýna fram á, hvaðan þessi samtök voru upphaflega komin. Ég ætla ekki að fjölyrða um þá spillingu, sem hv.þm. talaði um í þessu efni. En ég hygg, að okkar þjóð - jafnt sem aðrar þjóðir - hafi fullt leyfi til þess að grípa til slíkra ráða um það að létta undir með hverri þeirri stétt, sem hjálpar þarf með, jafnvel þótt það sé gert með þeirri aðferð, sem hér á sér stað. - Ég skal ekki frekar fara út í þessa úthlutun. En það mætti miklu meira um hana segja, ef fara ætti eftir þeirri reglu, sem sjálfstæðismenn fylgja, að sá, sem meira hefir aflað, láti af mörkum til þess, sem minna hefir borið úr býtum. Það yrðu þó nokkuð margir í þjóðfélaginu, sem yrðu skyldir til að miðla af háum tekjum og miklum eignum til þeirra, sem lítið eða ekkert hafa til framfærslu sér og sínum. Þetta er regla, sem þeir vilja ekki fylgja, þegar það snertir þeirra eigin buddur. En í þessu tilfelli er sú regla ekki frambærileg og mundi vekja óánægju gagnvart fiskimannastéttinni samkv. ráðningarsamningi þeirra. 

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Það er óþarfi að leiðrétta umsögn hv.þm. um upptök 7 kr. verðsins. Mér er kunnugt um það, og það þarf enga sérstaka skerpu til þess að sjá það út, að útgerðarmenn vilja frekar hátt verð en lágt fyrir sínar vörur. Þetta liggur vitanlega í augum uppi. Það eru vitanlega sameiginlegir hagsmunir beggja aðilja, útgerðarmanna og sjómanna, að verðið sé hátt, sérstaklega þegar margir menn eru ráðnir upp á hlut. Hvers vegna er nú aðeins annar aðilinn tekinn út úr, þegar þessar vonir hafa brugðizt?

Af því að hann er veikari

. Hann er veikari, segir hv.þm. Hinn getur líka verið veikur. Það hafa margir gert út og borið skarðan hlut frá borði, vegna þess hve verð afurðanna hefir verið lágt. Þess vegna væri hugsanlegt, ef tekið væri tillit til fullkominnar sanngirni í þessu efni, að athuga, hvort ekki væri ástæða til þess að ætla, að smáútgerðarmenn hefðu þörf fyrir eitthvað af þeim peningum, sem ríkisjóður á að láta af hendi í þessum tilgangi. Það var óþarfi að upplýsa það, að krafan um hærra verð var sameiginleg fyrir báða aðila.

Hv. þm. sagði, að þetta hefði verið blásið upp

. Já, ég sagði, að það hefði frekar verið blásið að því hjá sjómönnum en útgerðarmönnum, af því að að sjómönnum er betri aðgangur. Hv. þm. benti á það í fyrri ræðu sinni, að til þess að bæta úr þessu þyrfti að skipuleggja þetta. Það hefir verið gert, og misjafnlega spáð fyrir árangrinum. Allir spádómarnir hafa rætzt.

13 kr. jafnaðargjald á tunnu var borgað

. Það er ómögulegt að miða við krónur, því að það er hægt að greiða hátt verð með fyrirsjáanlegum skaða. Ríkið gæti keypt afurðir af mönnum, svo að þeir bæru mikið úr býtum í svipinn, en það hlyti að koma þeim í koll fyrr eða síðar. Síldareinkasalan borgaði svo og svo mikið. Hver var útkoman? Hún var einhver sú lakasta, sem fengizt hefir á þessu sviði. Ég veit ekki, hvort sjómenn óska eftir því að fá síldareinkasöluna aftur með þeirri útkomu, sem á rekstri hennar var. Hv. þm. var ósammála hæstv. ráðh. um það, hvað gera ætti í framtíðinni í þessu efni. Hæstv. ráðh. sagði, að það ætti að bæta upp með því að fella niður tollinn, því að það kæmi fram í betri afkomu þeirra, sem tollinn greiddu. Þetta var alveg rétt. En hv. 4. þm. Reykv. segir, að ekki sé hægt að gera þetta í framtíðinni, en þá koma sjómenn og biðja um styrk í öðru formi. Hv. 4. þm. Reykv. talaði um, að það væru útgerðarmennirnir, sem græddu. Það væri æskilegt, að þetta væri rétt, því að afkoman er vitanlega bágborin, ef enginn græðir neitt. En hvað segir hv.þm. sjálfur um þetta? Hann segir, að skipunum fækki stöðugt. Ætli það stafi af því, að menn hafi misst lystina á því að græða? Hversvegna eru ekki keyptir nýir togarar? Hvers vegna kaupum við ekki ný skip? Af því að menn græða ekki á því. Þeir vilja því ekki halda áfram að gera út. Hver einasti atvinnuvegur, sem græðir, fer vaxandi. Það er öruggur mælikvarði á þetta. Sönnun þess, að útgerðin er ekki rekin með gróða, er fækkun skipanna. Þetta er niðurstaðan af rannsóknum n. þeirrar, sem fengið hefir þetta mál til athugunar. Skýrslur hennar sýna, að svo stórfelld töp hafa orðið á útgerðinni í seinni tíð, að auður sá, sem safnaðist 1928 -1929, er genginn til þurrðar. Skuldir safnast í bankana. Það getur verið rétt, að ekki sjái ennþá á þeim, sem lifa á útgerðinni. Það stafar af því, að þeir taka lán. En þjóðfélagið verður aldrei byggt á þeim grundvelli. Margir menn lifa umfram efni. Það eru fleiri en útgerðarmenn. Það sannar ekkert, að þeir græði á fyrirtækjum sínum. Það er einmitt frekar sönnun fyrir því, að útgerðin sé rekin með töpum. Þeir halda áfram að gera út, sem eiga tækin, því að það er ekki gott að losna við þau, og þau eru dýr, jafnvel þótt þau standi alveg kyrr. Það er trú hjá hóp manna, að útgerðin sé rekin með hagnaði. Það er undarlegt, hve illa gengur að fá þessa menn til þess að leggja út í slík fyrirtæki! Jafnvel þótt þeir fái góð lán, gera þeir það ekki. Þar, sem útgerðin er rekin af því opinbera, eins og t. d. í Hafnarfirði, sjá menn, að gróðinn er ekki mikill. Sú útgerð er að vísu mörgum til góðs, en arðurinn af henni er ekki mikill. Vafalaust myndi hver maður óska þess, að það væri satt, sem hv.þm. sagði, að mörg útgerðarfélög væru rekin með gróða. Hv. þm. minntist á það, hvort nokkur pólítísk spilling fylgdi því, að flokkar gengju frá skoðun sinni á víxl, til þess að kaupa sér hagsmuni. Ég álít það vera spillingu. Það er almennt kallað hrossakaup. Þau hafa aldrei þótt nein fyrirmynd. Það er pólitísk spilling, þegar stjórnarflokkur kemur sér að völdum, með því að gera hrossakaup. En að löggjafarþing eigi ekki að vera annað en formsatriði, eins og hv.þm. sagði, er alveg rangt.

Frsm. minni hl. (Jón Auðunn Jónsson) Ég vildi biðja hv. 4. þm. Reykv. að leiðrétta það, sem hann skaut fram í, að jafnaðarverð á síld, á meðan síldareinkasalan starfaði, hafi verið 13 kr. á hverja tunnu. Ég vil ekki, að þetta standi í Alþt., og það eftir form. þeirrar stéttar, sem á mikilla hagsmuna að gæta í þessu efni, án þess að það sé leiðrétt. Annars er þetta miklu meira en missögn. Síldareinkasalan borgaði fyrsta árið um 12 kr., síðan 7 kr., þá 3 kr., endaði með því, að síðasta árið borgaði hún 1 -2 kr., en sumum ekkert, og þó hún fengi síldina gefins, var stórtap á verzluninni. Það hefir aldrei verið eins bágborin afkoma útgerðarmanna og sjómanna eins og þegar síldareinkasalan var við lýði, fyrir utan bein og óbein töp ríkissjóðs á henni.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Út af því, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði, skal ég taka það fram, að ég mun síðar færa honum skýrslu yfir meðalverð síldarinnar á umræddu tímabili. Ég hefi ekki gögnin hér meðferðis, en ef mig hefir misminnt, þá er sjálfsagt að leiðrétta það. Í sambandi við það, að hv. 1. þm. Reykv. álítur, að útgerðin sé alltaf að tapa, vil ég leggja fyrir hann eina spurningu. Hvers vegna er eins og komið sé við hjartað í útgerðarmönnum, ef talað er um, að bæjar- eða jafnvel samvinnufélög eigi að taka við rekstri útgerðarinnar? Það lítur svo út, þrátt fyrir þetta mikla „tap“, sem vinnst upp á öðrum tíma, að þessir menn vilji ekki missa af þessu. Þetta er ekki til þess að styðja eða sanna það, að reksturinn sé svo rýr, að ekki sé unnt að lifa af honum. Við vitum það allir, að það er almenn skoðun í landinu, að það opinbera eigi að grípa inn í, þegar einstaklingarnir gefast upp við atvinnureksturinn. En þetta má ekki eiga sér stað undir neinum kringumstæðum, að dómi hv.þm. og flokks hans.

Magnús Jónsson Ég vil svara spurningu hv. 4. þm. Reykv. Ég fyrir mitt leyti hefi ekki heyrt þessi hljóð frá útgerðarmönnum, þegar talað er um, að bæir vilji kaupa fyrirtæki þeirra og gera út, og held, að þetta sé mesta fjarstæða. Aftur á móti eru til pólitískir flokkar, sem ekki hafa trú á opinberum rekstri. Ég þykist vita, að útgerðarmenn tækju ekkert illa í það, ef ríkið eða bæirnir vildu bjóðast til þess að taka við þessum tækjum og gera þau út. Aftur á móti eru í þessari stétt menn, sem eru það bjartsýnir, að þeir vona, að þetta hljóti að lagast. Margir, sem lifa á þessum atvinnuvegi, setja allt sitt í hann og afla sér þekkingar í þessu efni; þeir kvíða því atvinnuleysi, ef þeir hætta.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Þegar málið var afgr. í n., var einn nm. (PM) fjarstaddur sökum veikinda. Eins og stendur í nál., er ókunnugt um hans afstöðu. Það hefir engin brtt. komið frá honum, og mun hann gera grein fyrir sinni afstöðu hér í hv. d. Meiri hl. n. lítur svo á, að eins og nú standa efni til, þá sé rétt að samþ. frv. eins og það liggur fyrir. Um tilefni þess skal ég ekki fjölyrða. Það er í raun og veru landskunnugt; en slík tilefni geta komið fyrir á fleiri en einum stað. Það er því nauðsynlegt, að einhver ákvæði séu í lögum, sem tryggja það, að hægt sé að skapa fullkomið lýðræði innan bæjarstj., þannig að hverjir sem eiga að stjórna málefnum bæja hafi að baki sér löglegan meiri hl. Bæjarstj., sem styðst við minnihlutavald, getur engum stefnumálum fram komið. Þess vegna er nauðsynlegt, að með löggjöf sé gert mögulegt, að á bak við bæjarstjóra standi meiri hl., er hann má treysta á. Það skal játað, að frv. tekur ekki út yfir öll hugsanleg atvik í þessu efni. Náist ekki flokkslegur meiri hl. við eina kosningu, þá kemur til athugunar, hvort kosið skuli aftur. Sé um marga flokka að ræða, er fulltrúa hljóta við kosningu, og enginn einn flokkur hefir meiri hl., þá er ávallt til staðar sá möguleiki, að fleiri flokkar vinni saman og beri ábyrgð á stjórn bæjarfélagsins. En sé ekki sá möguleiki fyrir hendi, verður að viðhafa þá aðferð, sem frv. fer fram á. Þessi hugsun liggur á bak við frv. þetta, sem meiri hl. n. leggur til, að samþ. verði eins og það liggur fyrir.

Magnús Guðmundsson Það er öllum þingheimi kunnugt, að ástæðan fyrir því, að þetta frv. er komið fram, er sú, að bæjarstjórnarkosningin á Ísafirði í fyrra fór þannig, eins og kunnugt er, að Sjálfstfl. fékk 4 fulltrúa, Alþfl. 4 og kommúnistar 1. Ekkert samkomulag var um það, hver ætti að verða bæjarstjóri, svo að hlutkesti var látið ráða úrslitum, þar sem atkv. tveggja voru jöfn. Nú er því farið fram á það með þessu frv., sem hér liggur fyrir, að kosning sé aftur látin fara fram. Það má að sjálfsögðu færa nokkuð til stuðnings því, en ekki virðist það vera mikið. Það er löghelgaður siður hér á landi að láta hlutkesti ráða, þegar atkv. eru jöfn. Einn þm. situr t. d. hér á þingi, sem kosinn hefir verið á þennan hátt. Hefði hlutkestið um bæjarstjórann á Ísafirði gengið sósíalistum í vil, mundi þetta frv. alls ekki hafa komið fram, en það er næsta undarlegt, ef ekki er hægt að sætta sig við hlutkestisbæjarstjóra, úr því hægt er að sætta sig við hlutkestisþingmann. Bæjarstjórnir ættu þó ekki að þurfa að vera pólitískari en Alþingi. Ég vil minna á í þessu sambandi, að það verður að teljast óviðurkvæmileg aðferð hjá meiri hl. bæjarstj. á Ísafirði, þegar hún sama sem neitar bæjarstjóranum um að sitja á þingi. Mér skilst það brjóta í bága við anda okkar löggjafar, sbr. ákvæðin um embættismenn landsins í stjskr., þegar þeir eru kosnir á þing. Ég veit, að það er skylda þeirra, sem á þing fara, að sjá fyrir góðri gæzlu þeirra starfa, sem þeir hafa á hendi, og bæjarstjórinn bauð góðan mann í sinn stað til að gegna starfinu. Meiri hl. bæjarstj. Ísaf. getur ekki neitað þessu, vegna þess, að þessi sami meiri hl. hefir einmitt ráðið þann mann til þess að gegna starfinu, sem bæjarstjórinn benti sjálfur á. Ég vil segja það um þetta frv., að mér sýnist það vera hæpin krafa að láta fara fram kosningar til bæjarstj. fyrir það eitt, að flokkur, sem gerði sér von um meiri hl., fékk hann ekki. Kosningar til bæjarstjórnar geta orðið nokkuð tíðar, ef slíkar kröfur eru gerðar.

Jón Auðunn Jónsson Ég verð að segja, að mér þykir frv. þetta næsta undarlegt, eða a. m. k. meðferð þess æðikynlegt. Ég óskaði, að það væri borið undir bæjarstj. á Ísafirði, sem á að hafa getið tilefnið til, að það er fram komið, en því var neitað. Í nál. er enginn rökstuðningur fyrir frv., og þá var hann heldur ekki að finna í ræðu hv.frsm. Ef framfylgja ætti ákvæðum frv. þessa, þá held ég, að oft yrði uppkosning til bæjarstjórna. Það þyrfti ekki annað en að mál komi fyrir í bæjarstj., sem bæjarstjóri væri á móti, og hann felldi úr gildi samþykkt bæjarstj. og bæri ágreininginn undir úrskurð stjórnarráðsins, eins og hann hefir leyfi til. Hann væri þá kominn í minnihlutaaðstöðu og ætti því að segja af sér og kosningar að fara fram þar til meiri hl. fengist. Þannig gæti því verið kosið í bæjarstjórn á 2-3 mán. fresti. Eins og kunnugt er, þá er þannig ástatt á Ísafirði nú, að bæjarstjórinn hefir sagt af sér og annar maður hefir verið settur til þess að gegna embættinu um 3 mán. skeið, en eðlilegast hefði verið að auglýsa stöðuna og sjá, hvort bæjarstjórnin hefði ekki getað komið sér saman um val á bæjarstjóra. Þá finnst mér það í öðru lagi vera óvenjulegt að taka völdin af bæjarstjórnunum um það, hvort aukakosningar skuli fara fram eða ekki, eins og gert er í frv., og leggja það algerlega á vald ráðh. Annars er það svo, að þetta mál gæti gefið mér sem fyrrv. bæjarstjóra á Ísafirði tilefni til að gefa almenna skýrslu um framferði bæjarstj. á Ísafirði, en þar sem ég hefi kært nokkra fyrrv. bæjarfulltrúa fyrir stjórnarráðinu, sem hefir úrslitavald í þessum málum, mun ég ekki gera það. Þegar bæjarstj. neitaði mér um fararleyfi til þings, voru aðeins 4 bæjarfulltrúarnir, sem greiddu atkv. með því, einn sat hjá, en 4 greiddu atkv. á móti. Var því hér ekki um meiri hl. að ræða. Ástæðan fyrir neituninni var talin sú, að ég hefði unnið á móti hagsmunum verkalýðsins á Ísafirði í einu máli. Ég vil því leyfa mér að skýra frá, hver ástæðan var. Þegar allt var í kaldakoli á Ísafirði vegna atvinnuleysis o. fl., var borin fram till. af kommúnistum um að stytta vinnudaginn í opinberri vinnu, atvinnubóta- og bæjarvinnu, sem aðallega var grjótupptekt og þess háttar, en greiða samt sama dagkaup. Vinnudagur var færður niður í 8 stundir, en dagkaup óbreytt 12 kr. á dag, en tímakaup í þessari vinnu hækkað úr kr. 1,20, sem það er í allri annari vinnu, upp í kr. 1,50 í þessari meira og minna vandræðavinnu. Ég beitti mér á móti þessari till., því ég taldi hana til skaða bæði fyrir verkamenn og vinnuveitendur, sem líka hefir orðið raunin á, því að þessi breyt. hefir orðið til þess að auka töluvert á atvinnuleysið á Ísafirði, því að nú hafa ýmsir verkamenn þar dregið sig til baka og ekki viljað vinna fyrir kr. 1,20 að ýmiskonar framleiðsluvinnu, en heimtað atvinnubótavinnu, sem greidd er með kr. 1 50 á vinnustund, þrátt fyrir það, þó að afkast hennar sé sem kunnugt er oft mjög lítils virði. Þannig fengust ekki menn á haldfæraskipin á Ísaf. á liðnu sumri, þrátt fyrir mikið atvinnuleysi. Till. sú, sem hér liggur fyrir í frv.formi, var borin undir bæjarstj. á Ísafirði og rædd á þeim sama fundi, sem ég tilkynnti bæjarstj., að ég segði starfi mínu lausu, og yrði að fara úr bænum fyrir 1. okt. til þingsetu, og eftir því sem ég man bezt, mun hún hafa verið felld þar. Eigi að setja slík lög sem þessi, þá finnst mér, að allshn. sé beinlínis skylt að leita álits bæjarstjórnanna, þar sem lögin koma til með að snerta þær svo mjög. Það allra minnsta, sem hægt var að gera í slíku máli sem þessu var þó það, að leita umsagnar bæjarstj. á Ísafirði, sem sérstaks aðila í þessu máli, og ennfremur að setja inn í frv. ákvæði um það, að bæjarstjórnirnar gætu lagt fyrir ráðh. óskir um að kjósa upp, svo það verði ekki gert gagnstætt þeirra vilja. Annars er ekkert undarlegt, þó að misbrestur verði stundum á kosningu bæjarstjóranna, þegar jafnaðarmenn eru búnir að taka þann sjálfsagða rétt af borgurunum að fá að kjósa bæjarstjórana með beinni kosningu, og ég held, að eina ráðið til þess að losna úr því öngþveiti, sem þetta mál er komið í, verði það, að taka upp beina kosningu á bæjarstjórum í kaupstöðum.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Eins og hv.frsm. tók fram, var ég ekki viðstaddur þegar mál þetta var afgr. frá n., en þó ég hefði verið við, býst ég ekki við, að ég hefði getað léð því fylgi mitt. - Hv. frsm. sagði, að frv. þetta væri borið fram til þess að tryggja fullkomnara lýðræði í málum kaupstaðanna en nú væri, og það þyrfti að tryggja lýðræði innan kaupstaðanna sem annarsstaðar. En það er sú mesta rökvilla, að frv. miði að því að auka lýðræði. Það verkar miklu frekar í hina áttina, að takmarka lýðræðið. Það vita allir, að á skipun á málefnum sveita og kaupstaða er hið fyllsta lýðræði. Það eru mjög frjálsleg kosningalög, þar sem allir 21 árs og eldri hafa rétt til þess að kjósa, sem annars hafa óflekkað mannorð. Það eru hlutfallskosningar, svo meiri hl. geti notið sín til fullnustu, og í einu orði sagt, allt það gert, sem á valdi löggjafans er, til þess að lýðræðið fái notið sín sem bezt. Það, sem hér hefir skeð, er það, að á Ísafirði eru tveir stórir flokkar, sem hafa jafna fulltrúatölu í bæjarstj., og þriðji flokkurinn skipar oddamanninn. Þegar svo kemur til kosningar á bæjarstjóranum, vill oddamaðurinn ekki greiða atkv. Hann vill vera hlutlaus, vill ekki nota þá aðstöðu, sem hann hefir, til þess að leggja lóðið á vogarskálina. Hvað brýtur þá hér í bága við lýðræðið? Maðurinn hefir heimild flokks síns til þess að láta hjá líða að nota þetta vald sitt. Hann verður því að teljast hafa fullt vald til þess að gera það, sem hann gerir. Eigi hv.frsm. við það, að leggja eigi skyldur á flokka að láta fulltrúa sína greiða atkv., hvort sem þeir vilja eða ekki, og að það sé lýðræði, þá skilur hann alls ekki, hvað lýðræði er. Með því fyrirkomulagi, sem nú er á kosningalögunum, er gert ráð fyrir, að hver borgari noti kosningarrétt sinn í samræmi við sína eigin skoðun. Nú skeður það, að eftir bæjarstjórakosninguna á Ísafirði fylgir þessi umræddi maður þeim flokki í bæjarstj. að málum, sem næst stendur honum í skoðunum. Þetta er hreint lýðræði. En ætli löggjafarvaldið að þvinga fram meiri hl., þá er það miklu frekar að hverfa frá lýðræðisgrundvelli en að treysta hann. Það þýðir því ekkert fyrir meðmælendur frv. að reyna að skjóta sér undir það, að með því séu þeir að reyna að koma á fullkomnara lýðræðisfyrirkomulagi í málefnum kaupstaðanna en nú er. Nei, þetta er bara einn þátturinn í þeirri aðferð, sem nú er viðhöfð hér á Alþingi, að reyna að kúga stofnanir, sem ekki eru að vilja þingmeirihlutans. Að frv. þetta sé kák eitt, sést bezt á því, að þar er sagt, að atvmrh. geti ákveðið, að bæjarstjórnarkosningar skuli fara fram á ný, en það er ekkert sagt um það, hvað gera skuli, ef úrslit eftir nýjar kosningar verða hin sömu sem eftir hinar fyrri, að enginn hreinn meiri hl. fáist. Það verður ekki séð, að bæjarfélagið sé neitt betur farið, þó að kosið sé tvisvar, ef síðari kosningarnar gefa ekki hreinni úrslit en hinar fyrri. En eigi að halda endalaust áfram að kjósa, hvað er þá orðið úr lýðræðinu? Það gæti farið eins og fór árið 1931, að með þessu fyrirkomulagi væri verið að skapa leið til þess að breyta lýðræðinu í einræði. Ef formælendur frv. meina nokkuð með því, þá verður að taka næsta skref, úr því að farið er af stað á annað borð, en það er að ráða fram úr því, hvað gera skuli, ef síðari kosningarnar gefa sömu úrslit sem hinar fyrri. Ég vil því skjóta því til hv. samnm. minna að athuga þetta fyrir næstu umr.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég vil leyfa mér að tilgreina ástæðurnar fyrir því, að ég mun greiða atkv. gegn frv. þessu. Það er þá fyrst og fremst af því, að ég tel það þurfa mikilla leiðréttinga við, sökum þess, hve álappalegt það er að formi. Má þar fyrst nefna upphaf 2. gr. Þar segir svo: „Nú hefir í kaupstað, þar sem kosinn er bæjarstjóri, eigi náðst meiri hluti bæjarfulltrúa fyrir kosningu bæjarstjóra, þannig að bæjarstjóri sé í andstöðu við meiri hluta bæjarstjórnar“. Slíkt orðalag sem þetta hlýtur að mega laga, og ég tel, að n. beri hreint og beint skylda til þess. Ég fæ ekki heldur betur séð en að mótsetning sé í greininni. Ef atkvæðin eru jöfn, þá á að varpa hlutkesti. Það er að öllu leyti lýðræðisleg aðferð. En jafnmargir eru með báðum, þá hefir kosningin sýnt, að báðir hafa jafnan rétt, og á því að láta hendinguna ráða. Ég sé því ekki, hversvegna á að brjóta þessa meginreglu eingöngu í þessu eina tilfelli. Þá vil ég segja það, að ég álít ekki heppilegt að fyrirskipa pólitíska flokka í sveitar- og bæjarstjórnum. Það hefir verið svo til skamms tíma yfirleitt í sveitarstjórnum og flestum bæjarstjórnum, að heldur hefir verið reynt að forðast pólitíska flokka, - landsmálaflokka -, sem koma til greina á Alþingi, að þeir verði alráðandi í sveitar- og bæjarstjórnarmálefnum, og það er augljóst, að þó að bæjarstjórinn hafi töluvert mikið vald í bæjarmálefnum, þá er hann fyrst og fremst framkvæmdarstjóri bæjarstj., og sé um nokkra lipurð að ræða, þá getur vel tekizt samstarf þó að bæjarstjórinn hafi ekki fullkominn meiri hluta bæjarstj. á bak við sig. Það er óskaplegt að þurfa að steypa bæjarfélögunum út í kosningar, ef bæjarstjórinn hefir ekki meiri hl. á bak við sig í bæjarstj., og þá getur atvmrh. gripið inn í og fyrirskipað nýjar kosningar. Þá álít ég, að tilefnið til þessa frv. sé algerlega óboðlegt hæstv.Alþ. Ef það ætti jafnan að grípa inn í með almennri löggjöf, þó að einstakt tilfelli komi fyrir einhversstaðar á landinu, þá væri það sannarlega að æra óstöðugan, svo það yrði ómögulegt fyrir Alþingi að sinna öllu slíku. Til þess að gera slík ákvæði sem þessi, verða að hafa komið í ljós greinileg vandræði, og það víðar en í einu tilfelli. Þá vil ég aðeins tilgreina 6. ástæðuna móti þessu frv., að mér finnst harðari kröfur vera gerðar til bæjarstjórnanna heldur en Alþingis. Það er öllum kunnugt, að það getur vel setið á Alþingi stjórn, sem ekki hefir meiri hl., á bak við sig, ef hún nær samt sem áður á málefnagrundvelli samkomulagi um sín aðalstefnumál. Þá getur hún setið, þó að hún hafi ekki meiri hl. á bak við sig í pólitískum flokkum, og í öðru lagi, að þó að stjórnin komist í minni hl., þá er það hún sjálf, sem ræður, hvenær hún rýfur þing. Það er enginn annar, sem getur gert það. Hún getur gripið inn í og rofið þing, en þing er ekki rofið af sjálfu sér, þó að stj. komist í minni hl. Stj. verður að gera það. Ef stj. ætlar að þráast við að gera það, þá hefir þingið ekki annað ráð en að fella fyrir stj. svo mikið af áhugamálum hennar, að hún treysti sér ekki til þess að sitja, eða þá að samþ. vantraust á stj. og neyða hana þannig til að fara. Þetta sama ráð hafa bæjarstjórnirnar; svo framarlega sem bæjarstjórinn kemst í harðvítuga andstöðu við meiri hl. bæjarstj., þá getur bæjarstj. gert honum lífið svo erfitt, að hann geti ekki setið áfram. En ef þetta ætti að vera hliðstætt, þá ætti bæjarstjórinn að hafa vald til þess, annaðhvort að fara eða rjúfa bæjarstj., þ. e. a. s. að stofna til nýrra kosninga. En hitt, að annað vald geti gripið inn í, hvort sem bæjarstj. vill eða ekki, finnst mér allt of hart. En í frv. er það orðað þannig: „getur atvmrh. þá ákveðið“, m. ö. o., það er gefið á vald atvmrh., hvort það er gert eða ekki. Ef atvmrh. er hlynntur þessum bæjarstjóra, sem er í minni hl., þá getur hann haldið honum eilíflega í þessari stöðu, hvað sem bæjarstj. segir. Það er lagt í vald atvmrh. eins og hann er í það og það skiptið að framkvæma þetta verk. Mér finnst þess vegna vera svo margt, sem mælir á móti því að samþ. þetta frv. Þó að komi fyrir í einu einasta tilfelli í einni bæjarstj., að bæjarstjóri hafi ekki hreinan meiri hl. á bak við sig, að Alþingi þjóti þá til og setji lög um það, og það svona líka lagleg, það álít ég ekki ná nokkurri átt. Ég verð að segja um svona frv. eins og þetta, sem snertir jafnmikið bæjarstjórnir og hag bæjarfélaga, að það sé í raun og veru ósæmilegt að afgr. það án þess að spyrja bæjarstjórnir almennt um þeirra álit á því. Ég álít ófullnægjandi að vísa eingöngu til álits bæjarstj. Ísafjarðar, því að hana varðar ekki meira um þetta en aðrar bæjarstjórnir. En það er augljóst mál, að ef frv. verður samþ., þá getur ófrið af því leitt, og mér finnst því óforsvaranlegt að afgr. það án þess að fá álit bæjarstjórna um svona löggjöf. Ég vil svo að lokum skjóta því til þeirrar n., sem frv. fer til, ef það verður samþ. við þessa umr., sem ég tel, að alls ekki eigi að gera, þá vilji n. sýna þessu máli þann sóma að lagfæra það, ekki aðeins að máli, heldur líka að efni til.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Ég skal ekki vera margorður um þetta mál; tel það óþarft. Það hafa falað fjórir hv.þm. á móti þessu frv., og hver hafði sitt að segja. Um einn þeirra get ég verið fáorður, m. ö. o. hv.þm.N.-Ísf., því að málið er honum svo skylt persónulega, að ég vil ekki fara neitt sérstaklega út í þær deilur, sem risið hafa í sambandi við hans starf sem bæjarstjóra. Hvað hefir skeð þar vestra í hans störfum og samstarfi við bæjarstj. á Ísafirði, er mér ekki nægilega kunnugt um, svo ég geti rætt við hann um það. En það, sem mér finnst, að allir þeir, sem andmælt hafa frv., séu sammála um, er að það sé í raun og veru óþarft að flytja það frv., sem hér er um að ræða, og það náist ekki með því það, sem til er ætlazt. Einn hv.þm. vildi álíta, að það væri rökvilla að tala um lýðræði í sambandi við þetta frv., og skal ég taka það skýrt fram, hvað fyrir mér vakti. Þegar svo stendur á eins og á Ísafirði, að bæjarstjórinn á yfirleitt að vinna á móti 5 atkv. í bæjarstj. af 9 í allmörgum málum, þá mun það yfirleitt ekki vera talið heppilegt, að hann hafi, eins og bent hefir verið á, neitunarvald um að framkvæma vilja bæjarstj. Þá er orðinn fullkominn árekstur á milli meiri hl., sem stendur á bak við hina 5 fulltrúa, og minni hl., sem bæjarstjórinn er frá. Það getur verið í fleiri málum en hv.þm.N.-Ísf. tilgreindi og hann hefir neitunarvald í að framkvæma, nema að fengnum úrskurði viðkomandi ráðh., og verði árekstur milli hans og meiri hl. bæjarstj., þegar svo er ástatt, gerir frv. ráð fyrir, að endurkosning fari fram. Þá er nokkur hvöt meðal kjósenda, ef bæjarstjórinn á almennt fylgi bæjarbúa, að skapa honum þá hreinan meiri hl. eða gagnstætt. Ég held, að þetta sé í fullkomnu samræmi við veruleikann og þegar einu sinni hefir tekizt svo til sem á Ísafirði, að endurkosning mundi ef til vill breyta hugarfari kjósenda og skapa meiri hl. á annanhvorn veginn, þá hefir frv. náð þeim tilgangi, sem til var ætlazt. Það, sem í þessu tilfelli hefir valdið glundroða, er, að það kemur þriðji flokkurinn fram, sem á fulltrúa í bæjarstj. og vill ekki taka þátt í kosningu bæjarstjóra, en sér sig svo um hönd og vildi í raun og veru hafa valið öðruvísi, eftir því sem mér skilst, að málið hafi legið fyrir.

Hvenær hefir hann lýst því yfir?

. Hann hefir látið það í ljós, að hann vildi gjarnan kjósa um annan bæjarstjóra. Svo má ekki gleyma því, að þar sem er varamaður í bæjarstj., getur hann haft allt annað viðhorf til bæjarmála og bæjarstjóra en aðalmaðurinn. Það var þetta atriði, sem hv. 2. þm. Rang. taldi, að ég hefði ekki skýrt nógu nákvæmlega, hvað meint er með að skapa meiri hl. meðal kjósenda með endurkosningu, þegar svo stendur á sem hér. Þá hefir verið blandað saman stjórnskipulaginu á Alþingi og tilveru ríkisstjórnar og bæjarstjórnar. Ég er kannske ekki fær um að deila við hv.þm. um það, en ég held þó, að enginn stjórn geti setið við völd nema að hafa á bak við sig meiri hl. þm., því að það er í lófa lagið fyrir meiri hl. þingsins að sýna henni vantraust, og ég held, að engin stjórn mundi sitja eftir að slíkt vantraust er komið fram. Mér skilst, að bæjarstjórnir hafi ekki heimild til að koma fram með slíkt vantraust til þess að bæjarstjóri víki úr sæti, svo hér er ólíku saman að jafna. Þá hefir ennfremur verið talað um, að með þessu væri verið að ýta undir pólitíska flokkadrætti. Ég veit ekki betur en að allar bæjarstjórnarkosningar séu hápólitískar, og það er ekki hægt að greina í sundur, hvort átökin eru meiri milli flokka við bæjarstjórnarkosningar eða þingkosningar. Valdastreitan milli flokkanna er engu minni innan bæjarfélaganna en á löggjafarþingi þjóðarinnar. Ég held, að því sé kastað út í loftið, að segja, að hér sé verið að ýta undir flokkadrætti í landinu. Þeir eru þegar fyrir hendi, og meira að segja í smærri kauptúnum er farið að taka þá reglu upp, til þess að flokkagreiningin komi sem skýrast fram, að viðhafa hlutfallskosningu. Hvort frv. nær þeim tilgangi, sem ætlazt er til, skal ég ekki fullyrða um, en tel sjálfsagt að sjá, hvernig þessi tilraun gefst, hvort ekki er hægt að koma í veg fyrir þá agnúa, sem fram hafa komið, með því að láta fara fram endurkosningu á bæjarstjóra, er skapi bæjarfélagi stjórnmálalegan meiri hl. Ég býst við, að á þessum umrædda stað verði að fara fram endurkosning, og þá skeri úr á annanhvorn veginn, að annaðhvort fái Sjálfstfl. 5 fulltrúa eða gagnstætt, svo í því tilfelli hygg ég, að frv. geri gagn og að báðir megi vel við una, á hvorn veginn sem það verður. Ég skal ekki fara út í þann sparðatíning, sem kastað hefir verið fram af ýmsum hv.þm., eða hvort hér er um misbeitingu á valdinu að ræða af hálfu þess meiri hl., sem nú skipar Alþingi, en ég hygg, að það mætti nokkuð lengi leita að þeim minni hl., sem ekki fyndist nokkuð þröngt fyrir dyrum um ýms máls. Ég get hugsað, að sá meiri hl., sem nú skipar Alþingi, geti sagt sína sögu frá fyrri þingum, að honum hafi stundum þótt sér þröngt skorinn stakkurinn með þeirri löggjöf, sem þáv. meiri hl. samþykkti, og svo hlýtur það alltaf að vera, að meiri hl. samþ. löggjöf, sem minni hl. mislíkar á einn eða annan hátt, því að á bak við þá liggja flokkar með ólíkar lífsskoðanir og viðhorf. Ég skal svo ekki lengja þessar umr. frekar, en láta skeika að sköpuðu um það, hvort hv. d. vill láta málið ná fram að ganga, en það er okkar meining, sem að þessu frv. stöndum, að það geti orðið til bóta í því tilfelli, sem hér um ræðir.

Magnús Guðmundsson Ég þarf ekki að tala nema stutt, en ég vildi gjarnan heyra, hvað hæstv.atvmrh. segir um skilninginn á þessu frv. Ég skil það þannig, að atvmrh. hafi heimild til þess að láta fara fram kosningu eins oft og hann vill þegar svo stendur á, að bæjarstjórinn er ekki kosinn af meiri hl. bæjarstj. eða hefir ekki meiri hl. hennar á bak við sig. Það hefir komið fram dálítill efi um þetta í umr., og væri gott að heyra, hvað hæstv. núv. atvmrh. segði um þetta. Það leiðir líka af tilgangi frv., að svo verði að vera, en í sambandi við þetta vil ég spyrja: Hvernig stendur á því, að ekki er reynt að kjósa nýjan bæjarstjóra, fyrst þetta starf er laust? Mér skildist hv.frsm. meiri hl. gefa það í skyn, að nú væri komið samkomulag milli tveggja flokka um að kjósa bæjarstjóra. Hv. þm. gaf það fyllilega í skyn, að það gæti verið, að sósíalistar gætu komizt að samkomulagi við varamann kommúnista, og ég hefi einmitt heyrt það frá Ísafirði, að jafnaðarmenn gætu komið sér saman við varamann aðalmanns kommúnista í bæjarstj. um kosningu á bæjarstjóra. Ég held, að tilganginum með þessu frv. væri náð, ef bæjarstjórakosning færi nú fram, og það jafnvel þótt hlutkesti yrði að skera úr, ef aðeins hlutkestið færi á þann veg, að það yrði sósíalistum í vil. Þá mundu þeir verða ánægðir. Frv. er eingöngu komið fram af því að sjálfstæðismaður varð fyrir kjöri í hlutkestinu. Þeir sósíalistar geta ekki hugsað sér að búa við það ástand, sem forsjónin skapaði þeim, af því að þeir vita, að nú hafa þeir bolmagn hér á þingi til að fá þessu breytt. Í umr. hefir verið sneitt fram hjá því, sem ég talaði um lýðræðið á Ísafirði viðvíkjandi þingsetu bæjarstjórans, er honum var neitað um að fara á þing og neitað um að setja mann í sinn stað til þess að gegna sínu starfi á meðan.

Honum var ekki neitað um það

. Ég veit ekki, hvað það er annað en neitun, að þegar hann bað um að mega setja ákveðinn mann í sinn stað, þá er það fellt með jöfnum atkv., en skömmu á eftir kýs meiri hl. í bæjarstj. þennan sama mann til þess að gegna þessu starfi. Hvað er þetta annað en neitun? Það er bara óbein neitun.

Flm. (Jónas Guðmundsson) Ég ætla ekki að hafa langa framsögu fyrir þessu máli. Í grg. frv. er gerð sæmilega ýtarleg grein fyrir nauðsyn þess, og vænti ég, að hv.þdm. taki tillit til þess, sem þar er sagt, og að hv. sjútvn. fái að segja álit sitt um frv. áður en frekari umr. verða um það hér á þingi.

Frsm. minni hl. (Thor Thors) Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forseta fyrir þann frest, sem hann veitti í þessu máli í gær. Sá frestur hefir borið tilætlaðan árangur, því að nú liggur fyrir umsögn útvarpsráðs um þetta mál. Eins og hv.þm. er kunnugt, er þetta mál flutt af meiri hl. allshn. samkv. ósk atvmrh., en frv. mun vera samið af n. þeirri, sem kölluð er skipulagsnefnd atvinnuveganna. 

Vill enginn kannast við frv.?

. Minni hl. n. hefir ekki að órannsökuðu máli viljað eiga þátt í flutningi frv. og óskaði eftir umsögn kunnugustu manna um það. Hér liggur nú fyrir umsögn útvarpsráðsins og ýms tilmæli um brtt. frá Sambandi ísl. útvarpsnotenda. Þær breyt., sem þetta frv. gerir á núgildandi l. um útvarp, eru í fyrsta lagi þær. er viðkoma kosningu í útvarpsráð. Í 4. gr. er gert ráð fyrir því, að breytt skuli um nafn á útvarpsráðinu og það kallað dagskrárstjórn útvarpsins. Þá er ætlazt til, að í stað þess, að nú skipa 5 menn útvarpsráð, verði 6 í dagskrárstjórn. Samkv. 3. gr.l. nr. 62 frá 1930, um útvarp, eiga 5 menn sæti í útvarpsráði, ráðh. skipar formann þess, en einn er tilnefndur af Háskóla Íslands, annar af barnakennurum landsins. hinn þriðji af prestastefnunni, og sá fjórði er kosinn af útvarpsnotendum. En fyrir þeirri kosningu eru þau skilyrði sett, að útvarpsnotendur séu félagsbundnir. En nú á að kjósa sex menn í útvarpsráðið, með þeim hætti, að þrír skulu kosnir hlutfallskosningu í Sþ., en þrír kosnir hlutfallskosningu af útvarpsnotendum, og það er ekki gert að skilyrði lengur, að þeir séu félagsbundnir. Við teljum, að það sé til bóta að breyta um tilhögun á skipun útvarpsráðsins, og það sé rétt stefna að láta kjósa þá í stað þess, að einstakar stofnanir velji mennina. Því að ef fylgt er þeirri reglu, hlýtur jafnan að rísa ágreiningur um það, hvaða stofnanir í landinu það eru, sem eiga að hafa rétt til þess að velja menn í útvarpsráð. Má t. d. strax geta þess, að það er undarlegt, að úr því að ýmsar stofnanir á annað borð fá þann rétt að velja menn í ráðið, þá skuli atvinnuvegirnir engan fulltrúa eiga þar. Til þess m. a. að forðast þann ágreining, sem út af þessu kynni að rísa, teljum við rétt að fara inn á þá braut að kjósa mennina. En brtt. minni hl. allshn. hnígur í þá átt, að í stað þess, að það var ráðgert í frv., að aðeins sex skyldu kosnir, en form. skipaður af ráðh., þá leggjum við til, að allir sjö meðlimir útvarpsráðsins séu kosnir. Þrír séu kosnir hlutfallskosningu í Sþ., en fjórir kosnir hlutfallskosningu af útvarpsnotendum. Það er beinlínis getið um það í grg. frv. þessa, að það séu útvarpsnotendur, sem beri útvarpið uppi, og það hefir verið svo, að þeir hafa að langmestu leyti risið undir rekstri þessarar stofnunar, og það eru þeir, sem eiga við útvarpið að búa. Við teljum því rétt, að þeim sé heimilað að kjósa meiri hl. útvarpsráðsins. - Hvað viðkemur afskiptum ríkisvaldsins af útvarpinu, ætti það að vera nægilegt að hafa þrjá mennina kosna af Sþ. Og ennfremur er það mikil trygging fyrir ríkisvaldið, að útvarpsstjórinn er skipaður af kirkjumálaráðherra, og ráðh. ræður einnig hina föstu starfsmenn við hina menningarlegu starfsemi útvarpsins. Um kosningu útvarpsráðsins segir í umsögn útvarpsráðsins, með leyfi hæstv. forseta: „Um það, hvernig velja skuli stj. útvarpsins, eru útvarpsráðsmenn ekki allir á einu máli. Æskilegast væri án efa, ef hægt væri að velja hana á þann hátt, að ekki fylgi því pólitísk barátta eða flokkadrættir, svo framarlega sem það er talið æskilegt, að útvarpið dragist ekki algerlega inn í stjórnmálabaráttuna. Sé hinsvegar ekki annað fyrir hendi en gera val útvarpsstjórnarinnar algerlega pólitískt, þá má segja, að aðferðin við val hennar eftir frv. er einföld og að því leyti hentug. Útvarpsráðið er þeirrar skoðunar, að sjö manna dagskrárstjórn myndi reynast svo svifaþung, að það yrði fundarstörfum hennar og allri starfsemi til trafala, og að æskilegt sé, að slík stjórn væri ekki skipuð fleiri mönnum en fimm. Byggir útvarpsráðið þessa skoðun á reynslunni um þessi störf.“ Ég get ekki fallizt á, að það þurfi að nokkru leyti að vera til spillis, að ráðið sé allt kosið. Það er hvort sem er víst, að með núv. skipulagi - að einn maður sé kosinn af útvarpsnotendum - kemst pólitík í þessi mál, og ástæða er til að ætla, að val ráðh. á form. útvarpsráðsins verði meira eða minna pólitískt. Að 7 manna dagskrárstjórn sé of svifaþung, get ég ekki séð. Stjórn útvarpsins, og sérstaklega hin menningarlega starfsemi þess, er svo örlagaþrungin í menningu þjóðarinnar, að ástæða er til þess, að margir færir menn fjalli þar um. Samband ísl. útvarpsnotenda segir í bréfi til allshn. um val á mönnum í útvarpsráðið, með leyfi hæstv. forseta: „Það er alkunna, að ársgjöld útvarpsnotenda bera öll gjöld af rekstri útvarpsins, enda er því óbeinlínis játað í 2. málsgr. 2. gr. í frv. til l. um útvarpsrekstur ríkisins, sem nú liggur fyrir Nd. Alþingis á þskj. 129. virðist því fullkomlega sanngjarnt, að útvarpsnotendur hafi önnur og meiri áhrif á rekstur útvarpsins heldur en þeir geta haft með því að eiga einn fulltrúa í fimm manna útvarpsráði eins og nú er. Í sjálfu sér væri það ekki nema sanngjarnt, að útvarpsnotendur réðu þar einir öllu. En þar sem stofnun útvarpsins má í öndverðu þakka atbeina ríkisins, þá virðist jafnframt sem það sé sanngjarnt og rétt, að það eigi fulltrúa í útvarpsráði, sérstaklega þar sem ríkinu er með l. lagður sá baggi á herðar að greiða hallann af rekstrinum, ef nokkur verður, sem reyndar mun nú ekki koma til. En minna geta rekendur stofnunarinnar, útvarpsnotendur, ekki gert sér að góðu en að hafa meiri hl. í útvarpsráði, svo að þeir hafi fullan ákvörðunarrétt um, hvernig fé því, er þeir einir leggja fram, er varið.“ Í sambandi við þessa breyt. á tilhögun um kosningu í útvarpsráðið leggur minni hl. allshn. til, að útvarpsráðið kjósi sér sjálft formann. Þá er annað atriði í brtt. okkar, það er um skipun útvarpsstjóra. Um það segir í 3. gr. frv., að kirkjumálaráðh. skipi útvarpsstjóra. En hér er fellt niður ákvæði, sem er í 5. gr. núgildandi l., þess efnis, að ráðh. skuli skipa útvarpsstjóra, að fengnum till. útvarpsráðs. Ég tel þetta veigamikið atriði og sjálfsagt að hafa það áfram í l. En í grg. frv. er sagt svo, að 3. gr. sé að efni til shlj. núgildandi l. Hér er rangt skýrt frá, og vil ég vita það. Alþm. eiga að geta treyst því, að ekki sé í grg. - og einkum ekki í grg.stjfrv. - skýrt frá öðru en sannleikanum einum, og að þeir þurfi ekki að rannsaka það sérstaklega, hvort það megi taka trúanlegt, sem þar stendur. Í 3. gr. frv. stendur, að kennslumálaráðh. skuli skipa útvarpsstjóra og ákveða laun hans. Minni hl. allshn. telur réttara, að laun útvarpsstjóra séu tiltekin í l., og leggur til, að hann skuli hafa 7500 kr. árslaun, auk dýrtíðaruppbótar. En jafnframt er sett inn það skilyrði, að útvarpsstjóri gegni ekki öðrum launuðum störfum. Þessi laun verða að teljast sæmileg, borin saman við laun annara embættismanna, sem fá laun sín samkv. launal. Þriðja brtt. minni hl. allshn. er um valdsvið útvarpsstjóra og útvarpsráðs. Í 4. gr. núgildandi l. um útvarpsrekstur ríkisins segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Útvarpsráðið hefir yfirstjórn hinnar menningarlegu starfsemi útvarpsins og ræður útvarpsefni, í samráði við útvarpsstjóra. Þess skal stranglega gætt, að við útvarpið ríki skoðanafrelsi og að gætt verði fyllstu óhlutdrægni gagnvart öllum flokkum og stefnum í almennum málum.“ Í 3. gr. þessa frv. er þetta orðað á annan hátt, og ekki eins greinilega og verið hefir og æskilegt er, að verði áfram. Þar stendur: „Dagskrárstjórn tekur ákvarðanir um það, hversu dagskrá skuli hagað í höfuðefnum, og leggur fullnaðarsamþykki á dagskrá áður en hún kemur til framkvæmda.“ Við teljum rétt, að það standi áfram í l. skýrum stöfum, að það sé útvarpsráðið, sem ber ábyrgð á og stjórnar menningarlegri starfsemi útvarpsins, og ráði útvarpsefni. Brtt. okkar gengur í þá átt, að hafa ákvæði frv. jafn ótvíræð og þau eru í núgildandi l. Máli okkar til stuðnings ætla ég að lesa upp bréf útvarpsráðsins. Það hljóðar svo: „Reykjavík, 2. nóv. 1934. Að gefnu tilefni óskar útvarpsráðið að láta í ljós eftirfarandi álit um frv. á þskj. 129, um útvarpsrekstur ríkisins. Aðalatriði frumvarpsins eru tvö: 1) að fella burtu útvarpsráðið, sem nú hefir yfirstjórn og ábyrgð á allri menningarstarfsemi útvarpsins, en setja í staðinn dagskrárstjórn með takmarkaðra valdi og ábyrgð, en auka um leið valdsvið útvarpsstjórans, að því er virðist. - 2) að breyta til um val dagskrárstjórnarinnar frá því, sem nú er um útvarpsráð. Menningarleg starfsemi er hinn eini tilgangur útvarpsins, að heita má. Í útvarpslögunum, sem nú gilda, er skýrt ákveðið um það, í 4. gr., hvar ábyrgðin er í þessu efni, en það er hjá útvarpsráði, svo og sérstaklega ábyrgðin á því, að þess skuli „stranglega gætt, að við útvarpið ríki skoðanafrelsi og að gætt verði fyllstu óhlutdrægni gagnvart öllum flokkum og stefnum í almennum málum“, eins og segir í lögunum. Öll þessi veigamiklu atriði eru felld burt í frumvarpinu, en í staðinn sett óákveðnari fyrirmæli um það, að dagskrárstjórn setji þær reglur, „er þurfa þykir til gæzlu þess, að við útvarpið ríki skoðanafrelsi og óhlutdrægni gagnvart öllum flokkum og stefnum“, o. s. frv., eins og í frumvarpinu segir. Útvarpsráðið verður að líta svo á, að hér sé mikil veila í frumvarpinu, og að hin núgildandi skýlausu fyrirmæli megi ekki fella burt, hverjum sem annars verður falin ábyrgð á að gæta fyrirmælanna. 5. gr. frv. fjallar um valdsvið dagskrárstjórnar og útvarpsstjóra innbyrðis, eða raunverulega um valdið yfir útvarpsstarfseminni. Útvarpsráðið er á einu máli um það, að í greininni komi alls ekki nógu skýrt fram, hvernig valdsviðið skiptist eða hvar ábyrgðin skuli raunverulega vera um starfsemi útvarpsins yfirleitt. Útvarpsráðið getur ekki séð neina ástæðu til að fella niður nafnið „útvarpsráð“, jafnvel þó að valdsviði þess verði breytt. Nafnið er orðið alþjóð tamt, en í staðinn fyrir þetta eina orð, sem er gott í meðförum, er í frv. ætlazt til, að komi „dagskrárstjórn Ríkisútvarpsins“. Þessi tilbreytni mun líka reynast þýðingarlaus, því að hin væntanlega dagskrárstjórn Ríkisútvarpsins mundi verða kölluð útvarpsráð af öllum, eftir sem áður.“ Og svo kemur endirinn, sem ég las upp áðan. Undir þetta ritar allt útvarpsráðið, þeir Helgi Hjörvar, Friðrik Hallgrímsson, Bjarni Benediktsson. Guðjón Guðjónsson og Pálmi Hannesson. Næst ætla ég að lofa hv.þdm. að heyra, hvað stjórn Sambands íslenzkra útvarpsnotenda segir um þetta atriði. Í umsögn, sem sambandsstjórn hefir sent allshn., segir svo: „Það þykir og rétt, að útvarpsráðið eitt stjórni hinni menningarlegu starfsemi útvarpsins, án íhlutunar útvarpsstjóra. Bæði er það, að það verk, sem þeim embættismanni er að öðru leyti ætlað, er svo umfangsmikið og þýðingarmikið fyrir stofnunina, að það mun reynast hverjum manni fullnóg starf, sem og hitt, að líkur gæfu verið til, að ólík sjónarmið útvarpsráðs og útvarpsstjóra kynnu að valda reipdrætti og deilum, sem væru óhentugar fyrir starfsemi stofnunarinnar. Þetta er ekki mælt út í hött, eins og mönnum er kunnugt.“ Þannig eru ummæli þeirra manna, sem ættu að vera kunnugastir þessum efnum, útvarpsráðs og sambandsstjórnar útvarpsnotenda, og eru báðir þessir aðilar hlynntir því, að núgildandi ákvæði um valdsvið útvarpsráðs haldist óbreytt. Og í samræmi við það er brtt. minni hl. allshn. fram komin. Eins og sjá má á ummælum útvarpsráðs, er 5. gr. frv. talsvert breytt frá samsvarandi gr. í núgildandi l., og þó stendur í grg. frv. um 5. gr. þetta: „Í þessari grein eru ákvæði um störf dagskrárstjórnar, og eru þau í engu frábrugðin því, sem nú er samkv. ákvæðum núgildandi 1.“ - Hér er því aftur rangt frá skýrt, og er það hart, að þm. skuli ekki mega treysta því, að í grg.stjfrv. sé farið með rétt mál. Slíkt má ekki koma fyrir. Ég þykist nú hafa leitt nokkur rök að því, að rétt sé að halda við ákvæði núgildandi l. um valdsvið útvarpsráðs og útvarpsstjóra; því verður a. m. k. ekki neitað, að ég hafi leitt fullgild vitni í því máli, og vænti ég þess, að hv.þm. taki umsagnir þær til athugunar, sem ég hefi nú farið með. Síðasta brtt. minni hl. allshn. er sú, að þessar breyt. á l. komi ekki til framkvæmda fyrr en starfstími núv. útvarpsráðs er útrunninn, en það er 1. júlí 1936. Útvarpsráðið var kosið síðastl. sumar, og mun nú hafa undirbúið vetrarstarfsemina og það hefir að sjálfsögðu kostað meðlimi þess meira og minna erfiði að setja sig inn í starf sitt. Af þessum ástæðum finnst okkur það í fyllsta máta óréttlátt að svipta mennina starfa sínum að nauðsynjalausu, einmitt þegar þeir eru farnir að verða kunnugir verksviðinu. Það er mjög varhugavert, ef Alþ. tekur upp þá reglu, að svipta menn, sem löglega hafa verið kosnir í eitthvert embætti, stöðum sínum að þarflausu. Menn, sem taka að sér opinber störf og verja miklum tíma til þess að gera sig hæfa til að gegna þeim, eiga heimtingu á þó nokkru öryggi í störfum sínum. Og ég fæ ekki betur séð en útvarpsrekstri ríkisins sé sæmilega borgið, þó að frestað verði að taka upp þetta nýja skipulag nokkurn tíma enn. Það þarf að vísu talsverðan tíma til undirbúnings kosningar í útvarpsráð samkv. þessu frv., en þó ætti kosning að geta verið um garð gengin áður en starfsemi næsta vetrar hefst. En ég legg áherzlu á það, að menn í opinberum stöðum fái að njóta öryggis í starfi sínu og þurfi ekki að bera kvíðboga fyrir að missa embætti sín í hvert sinn sem hið háa Alþ. kemur saman.- Ég þarf að svo stöddu ekki að fara fleiri orðum um brtt. okkar, en vona, að hv.þm. viðurkenni, að ég mæli hér máli sanngirninnar, og taki tillit til þess við atkvgr.

Forseti (JörB): Útbýtt er í d. brtt. á þskj. 305, og verður að leita afbrigða frá þingsköpum til þess að hún geti komið til umr. á fundinum og atkvgr.

Frsm. meiri hl. (Stefán Jóh. Stefánsson) Eins og tekið er fram í grg. þeirri, er fylgir frv., var það flutt af meiri hl. allshn., eftir beiðni hæstv.atvmrh. Þá var jafnframt því lýst yfir, að einstakir flm. áskildu sér rétt til þess að bera fram brtt. við það. Því er það, að við tveir af flm. frv. berum fram brtt. við það á þskj. 303. Ég vil leiðrétta þann misskilning hjá hv.þm. Snæf., að frv. þetta sé samið af skipulagsn. atvinnuveganna. Svo er ekki, en hv.þm. hefir haft nokkra ástæðu til að halda það vegna orðalags bréfs þess, sem fylgdi þessu frv. og öðru, en aðeins annað þeirra var samið af skipulagsn. Þetta frv. er samið að tilhlutun stj., en ekki af skipulagsn. Það leiðréttist hér með. Við 1. umr. frv. gat ég um þær breyt., sem hér eru gerðar á núgildandi l., og hv.þm. Snæf. hefir nú líka rakið þau atriði. Ég mun því ekki vera margorður um það nú, en víkja heldur að einstökum atriðum í brtt.hv. minni hl. allshn. Í nál. hans er það talið heppilegra, að menntmn. hefði flutt þetta frv. Meiri hl. allshn. athugaði þetta atriði áður en hann flutti frv., og komst að þeirri niðurstöðu, að þar sem allt viðvíkjandi útvarpsrekstri ríkisins hefði hingað til heyrt undir annaðhvort allshn. eða samgmn., væri réttast, að allshn., eða hluti hennar, flytti þetta frv. En það skiptir að sjálfsögðu engu máli. hvaða n. flytur frv. Hv. minni hl. allshn. vill breyta 3. gr. frv. í það horf, að kennslumálaráðh. skipi útvarpsstjóra, að fengnum till. útvarpsráðs, en það skilyrði er ekki í frv., og meiri hl. allshn. sér ekki ástæðu til þess að breyta hvað þetta snertir. - Þá er nafnið á dagskrárnefndinni. Meiri hl. allshn. vildi ekki kalla hana útvarpsráð eða dagskrárráð, vegna þess að væntanlega verður frv. til l. um eftirlit með opinberum rekstri samþ. á þinginu, og kemur þar til greina nokkurskonar útvarpsráð, eða þriggja manna n. kosin af Alþ., sem ætti að hafa eftirlit með rekstri útvarpsins og annara skyldra stofnana. Og rétt þótti að kenna nefndina við það verk, sem henni er aðallega ætlað að hafa með höndum, en það er undirbúningur dagskrár og eftirlit með útvarpsefni. Þar er því um dagskrárn. að ræða, sem tæplega gæti nefnzt útvarpsráð. Og þótt verksvið þessarar dagskrárn. yrði að flestu leyti það sama og núv. útvarpsráða, er þó ekki ástæða til þess að leita sérstaklega álits hennar um val útvarpsstjóra, enda eðlilegast, að hann sé skipaður af ráðh. þeim, sem útvarpið heyrir undir, svo sem venja er til um embættismenn ríkisins. Í brtt. okkar hv.þm. Barð. á þskj. 305 leggjum við til, að laun útvarpsstjóra séu ákveðin í l. 7500 kr., auk dýrtíðaruppbótar. En okkur fannst engin ástæða til þess að banna útvarpsstjóra að taka að sér launuð aukastörf. Ákjósanlegast væri, að ríkið gæti launað alla embættismenn sína svo, að þeir gætu vel lifað af því án þess að hafa önnur störf með höndum jafnhliða. En ekkert réttlæti er í því að taka útvarpsstjórann einan út úr og banna honum að hafa á hendi launuð aukastörf, meðan svo er ekki um aðra. Hv. minni hl. allshn. er frv. sammála um það, að breyta skuli til um val útvarpsráðsins og fjölga í því. En hann vill, að útvarpsnotendur kjósi 4 menn af 9, og kennslumálarh. skipi engan. Meiri hl. n. finnst eðlilegt, að oddamaðurinn í þessari n. eins og svo mörgum öðrum sé skipaður af viðkomandi ráðh., og sér ekki ástæðu til, að útvarpshlustendur hafi endilega meiri hl. ráðsins. Það er ekki rétt, sem segir í áliti Sambandsstjórnar útvarpsnotenda, er hv.þm. Snæf. las upp, að útvarpsnotendur beri einir allan kostnað af útvarpsstarfseminni. Útvarpið hefir tekjur annarsstaðar að, t. d. frá auglýsendum. Ég veit ekki, hvað miklu það nemur, en það er þó alltaf nokkuð. Þetta eru því engin rök fyrir því, að útvarpsnotendur kjósi beint meiri hl. dagskrárstj. Í frv. er útvarpsnotendum gefinn meiri réttur til íhlutunar en þeir hafa áður haft; hingað til hafa þeir aðeins fengið að kjósa einn mann í útvarpsráð, en samkv. frv. fá þeir að kjósa 3 menn af 7 í dagskrárstjórn. Hv. þm. Snæf. gerði mikið úr því, að valdsvið dagskrárn. yrði stórum minna en útvarpsráðsins, en vald útvarpsstjóra aukið. Þetta felst þó ekki í frv. Ennfremur talaði hann langt mál um það, að í frv. væri ekki eins vel séð fyrir hlutleysi útvarpsins eins og í núgildandi l. Þetta er misskilningur, sem bezt skýrist með því að lesa upp samsvarandi gr. úr núgildandi l. og þessu frv. Byrjun 4. gr. 1. nr. 62 frá 1930 hljóðar svo: „Útvarpsráðið hefir yfirstjórn hinnar menningarlegu starfsemi útvarpsins og ræður útvarpsefni í samráði við útvarpsstjóra. Þess skal stranglega gætt, að við útvarpið ríki skoðanafrelsi og að gætt verði fyllstu óhlutdrægni gagnvart öllum flokkum og stefnum í almennum málum“. En í frv., sem hér liggur fyrir, er svo mælt í 5. gr.: „Dagskrárstjórnin tekur ákvarðanir um það, hversu dagskrá skuli hagað í höfuðefnum, og leggur fullnaðarsamþ. á dagskrá áður en hún kemur til framkvæmda. Hún setur reglur um fréttaflutning útvarpsins og aðrar þær reglur, er þurfa þykir til gæzlu þess, að við útvarpið ríki skoðanafrelsi og óhlutdrægni gagnvart öllum flokkum og stefnum í almennum málum, atvinnustofnunum, félögum og einstökum mönnum“. Ákvæði 5. gr. frv. um hlutleysisskyldu útvarpsins eru því mun fyllri en í 4. gr. núgildandi l. Það er því engin ástæða til þess að fetta fingur út í þessa gr. Hv. minni hl. n. leggur mikla áherzlu á það, að óréttlátt sé að láta umboð núv. útvarpsráðs falla niður strax þegar frv. þetta er orðið að l., en fyrir því er ráð gert í bráðabirgðaákvæði í frv. Ef reglur eru settar um breyt skipulag, finnst mér sjálfsagt, að þær komi strax til framkvæmda. Tel ég óeðlilegt, að lengi sitji útvarpsstjórn, sem er í andstöðu við meiri hl. Alþ. Ég fyrir mitt leyti er þeirrar skoðunar, að skipun dagskrárstjórnar sé byggð á réttlátari grundvelli en skipun útvarpsráðsins var. Mér finnst næsta einkennilegt að hafa útvarpsstjórn, sem skipuð er af einstökum stofnunum og stéttum, svo sem háskóla, prestum, kennurum o. s. frv. Ef einstakar stéttir eru látnar skipa stjórnina, finnst mér illa séð fyrir hagsmunum fjölmennustu stéttanna, verkamanna og bænda, þar sem þeir eiga þar enga fulltrúa samkv. núgildandi lögum. Úr þessu er bætt með frv., þar sem allir útvarpsnotendur hafa sama íhlutunarrétt um kosningu í dagskrárstjórn. Tel ég því eðlilegt og sjálfsagt, að það komi til framkvæmda svo fljótt sem verða má eftir að lög þessi öðlast gildi. Ég sé ekkert óréttlæti í því, þó kjörtímabil útvarpsráðs sé stytt, ef löggjafinn hefir fundið ástæðu til að setja nýja skipan á um val í útvarpsráð. F. h. meiri hl. allshn. legg ég á móti, að till. minni hl. verði samþ. Loks skal ég geta þess, að n. hefir leyft sér að bera fram brtt. á þskj. 248 um að undanþiggja blinda menn afnotagjaldi. Nákvæmlega samskonar till. hefir hv. 9. landsk. borið fram á þskj. 244, og er vitanlega sama, hvor till. er samþ. En þá grein vil ég gera fyrir þessari brtt., að útvarpsstjórn skrifaði n. og fór fram á og færði rök að, að einfaldara og heppilegra væri, að upphæð sú, sem Blindravinafél. hefir verið veitt úr ríkissjóði til að greiða fyrir útvarpsnotum blindra manna, gangi beint til útvarpsins. Þótti n. sjálfsagt að undanþiggja blinda menn greiðslu, og virðist þetta því skilyrðislaust til bóta. - Sé ég svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar, en vil aðeins lýsa yfir því, að allshn. leyfir sér að leggja til, að frv. verði samþ.

Sigurður Einarsson [óyfirl.]: Eins og sá hv.þm., sem síðast talaði, tók fram, eru hér komnar fram 2 till. á þskj. 244 og 248, sem eru sama efnis og því sama, hvor er samþ. Fyrri brtt. mín á þskj. 244, við 6. gr. frv., er mjög smávægileg. Hún miðar aðeins að því að tilgreina fyllra og ákveðnar, hverjum beri skylda til að greiða afnotagjald. Það er nú svo, að ekki svo fá félög og stofnanir hafa útvarpstæki, og getur leikið nokkur vafi á með greiðsluskyldu þeirra. En í sambandi við seinni brtt. mína skal ég upplýsa, að það fé, sem útvarpið hefir til að miðla blindum mönnum, fullnægir hvergi nærri eftirspurn og þörf. Það væri því ekki vanþörf að ákveða greinilegar í reglugerð. hvernig með það eigi að fara, t. d. hvort ekki sé ástæða til að taka eitthvert tillit til efnahags eða annara ástæðna. Finnst mér rétt að hreyfa þessu máli nú, ef ástæða þætti til að setja ákvæði um það inn í frv. Ég finn nú ekki ástæðu til að lengja umr. um þetta mál. En í sambandi við ummæli hv.þm. Snæf. út af bréfi útvarpsráðs til minni hl. n. langar mig til að segja nokkur orð. Útvarpsráð segir svo í bréfinu: „Útvarpsráðið er á einu máli um það, að í greininni komi alls ekki nógu skýrt fram, hvernig valdsviðið skiptist eða hvar ábyrgðin skuli raunverulega vera um starfsemi útvarpsins yfirleitt“. Frsm. meiri hl. henti réttilega á, að 4. gr.l. og 5. gr. frv. væru alveg shlj. að efni, en frv. tæki þó nokkru fyllra og gleggra fram um óhlutdrægni gagnvart skoðanafrelsi einstaklinga, félaga og stofnana. Auk þess er tekið fram í 5. gr. frv., að útvarpsstjóri eigi sæti á fundum dagskrárstjórnar, undirbúi dagskrá og hafi daglega umsjón með framkvæmd hennar. Vegna sérstaks kunnugleika á þessum málum langar mig til að gefa hv.þdm. nokkrar upplýsingar um, hvernig þetta hefir verið í framkvæmdinni að undanförnu. Það hefir orðið starfsvenja, að útvarpsstjóri hafi haft undirbúning og umsjón með framkvæmd dagskrár. Aðstaðan hefir gert þetta óhjákvæmilegt. Þegar útvarpsráð tekur ákvarðanir um heildarniðurskipun efnis, er oft gert ráð fyrir erindum frá mönnum, sem þurfa að sækja langt að, og þarf því að eiga aðra menn vísa til vara, ef hinir forfallast. Þarf því að hafa vakandi eftirlit með, að þetta sé allt í lagi, og er það vitanlega að mestu gert með símtölum. Þetta verður útvarpsráð eða dagskrárstjórn að fela einum manni, og í praksis hefir þetta orðið svo, að skrifstofan hefir annazt það. Í frv. er þetta starf lagt undir umsjón útvarpsstjóra, og er það allt og sumt, sem í gr. felst. Fyrir ókunnuga gæti litið svo út, sem hér væri verið að rugla saman störfum útvarpsráðs og útvarpsstjóra, og vildi ég því gefa þessa skýringu. Ef litið er á 5. gr. frv., er þar tekið svo skýrt fram verksvið hvors um sig, útvarpsstjóra og dagskrárstjórnar, að meiri hl. fannst ekki geta leikið neinn vafi á um það, hver viðfangsefni hvorum er ætlað, eins og virðist koma fram í bréfi útvarpsráðs. Eftir frv. er ætlazt til, að útvarpsstjóri hafi aðalframkvæmd um fræðslustarfsemi útvarpsins, svo sem að útvega menn til að flytja erindi, syngja o. s. frv., en leiti um það ráða og umsagnar dagskrárstj. Einnig er dagskrárstj. ætlað að ákveða fréttaflutning og fleira, er snertir dagleg störf. Munurinn á 4. gr. núgildandi l. og 5. gr. frv. er því í raun og veru ekki annar en sá, að frv. tekur af allan vafa um þessi atriði. Þar eru engin tvíræð orð eða hugtök, sem geti valdið misskilningi, eins og átt hefir séð stað um gildandi lög, þar sem það hefir valdið allverulegum ágreiningi, hver hafi yfirstjórn menningarlegrar starfsemi útvarpsins. Ég hefi þá í stuttu máli sagt það, sem ég vildi helzt taka hér fram. Ég verð þó að minnast á eitt atriði. Hv. þm. Snæf. vitnaði í bréf útvarpsnotenda - S. Í. Ú. -, þar sem lagt er til, að fjölgað verði í útvarpsráði upp í 9. Þetta mun nú að vísu sýna áhuga fyrir starfsemi útvarpsins, en reynslan er sú, að það þykir fullumsvifamikið að hafa 7. - Annað áhugamál er samkv. bréfinu, að núv. útvarpsráð sitji út fullt kjörtímabil. Og það þriðja, að engir hafi störf við útvarpið, sem taka opinberan þátt í stjórnmálum. Ég býst við, að einnig sé tekið fram í bréfinu, að ríkja skuli óhlutdrægni, og áherzla sé lög á skoðanafrelsi, og sízt af öllu geri ég ráð fyrir, að stjórn S. Í. Ú. vilji skipta sér af eða skerða athafnafrelsi manna. Það mun því mega gera ráð fyrir, að ef stjórn S. Í. Ú. og útvarpsráð bæru saman bækur sínar, mundi þetta vegast nokkuð á. - Ég vil svo að lokum óska þess eins, að málinu verði skipað eftir því, sem öllum má bezt gegna. Skal ég svo ekki þreyta d. með lengri ræðu.

Frsm. minni hl. (Thor Thors) Það er ekki ýkjamargt, sem ég þarf að svara hv. 1. og 9. landsk. í þessu máli. Mér fannst rök þeirra ekki veigamikil. Vil ég þó víkja að nokkrum atriðum. Hv. 1. landsk. leiðrétti, að frv. hefði ekki komið frá skipulagsn., en ég hafði ástæðu til að ætla það, vegna bréfs til allshn. Eins og segir í nál. minni hl. allshn., töldum við, að þessu máli hefði frekar átt að vísa til menntmn. en allshn., og liggja til þess ýms rök. Útvarpið er nú í fyrsta sinn lagt undir kennslumálaráðuneytið, og hefir því ríkisstj. einnig réttilega álitið það heyra fremur til mennta- en atvinnumála. Er því næsta einkennilegt, að hæstv. stj. skyldi ekki vísa frv. til menntmn. Hv. þm. vildi endilega taka upp nafnið dagskrárstjórn, en fella niður heitið útvarpsráð. Vildi hann byggja þetta á því, að vænta mætti, að orðið útvarpsráð yrði notað um annað ráð en snertir starfsemi útvarpsins, sem sé ráð það til eftirlits opinberum rekstri, sem nú er ráðgert að stofna samkv. frv. um þetta efni, er nú liggur fyrir þinginu. En í fyrsta lagi er nú óvíst, að þetta ómerkilega frv. verði samþ., og í öðru lagi mundi slíkt ráð ekki vera til í vitund almennings, jafnvel þótt það kæmist á laggirnar. Ennfremur á þetta ráð að fást við mörg önnur ríkisfyrirtæki en útvarpið og yrði því ekki sérstaklega tengt við það. Þetta nýja „ráð“ skiptir því engu máli hér í sambandi við yfirstjórn útvarpsstarfseminnar. Og mér þykir næsta einkennilegt, að ekki skuli mega nota áfram orðið „útvarpsráð“, sem í vitund allra útvarpsnotenda er talið gott og búið að ná festu í málinu. Tel ég alls ekki rétt að fella niður jafngott orð og taka í staðinn ekki fegurra né merkilegra orð en „dagskrárstjórn“. Þá vildi hv.þm. fella niður það ákvæði l. að leita till. útvarpsráðs um skipun útvarpsstjóra. En fyrir því færði hann þó engin rök. Tel ég rétt og sjálfsagt, að útvarpsráð hafi þar till.rétt, þar sem það ætti að tryggja betri samvinnu útvarpsráðs og útvarpsstjóra. En skipi ráðh. útvarpsstjóra, er hætt við, að hann hafi tilhneigingu til þess að láta þar pólitík ráða, og gæti slíkt spillt samvinnu milli fyrrnefndra aðila. Hv. þm. þótti það illa til fundið að láta í ljós, að útvarpsstjóri skyldi ekki hafa nein launuð aukastörf. En þetta er ekkert einstætt; svo er t. d. um dómara í hæstarétti. Ætti það að tryggja hlutleysi, að maðurinn tæki ekki fé frá flokkum eða stofnunum né væri þeim að öðru leyti háður. Enda er þetta ekki gert út í bláinn, þar sem það er vitanlegt, að útvarpsstjóri hefir nú allgóða fúlgu - 1200 kr. - fyrir eftirlit með viðtækjaverzluninni. Ég tel útvarpsstjóra líka svo vel launaðan, í samanburði við aðra starfsmenn ríkisins, að ekki sé ástæða til að láta hann hafa þennan feita bita. Þá vildi hv.þm. ekki láta útvarpsnotendur fá aukinn íhlutunarrétt um kosningu í stjórn útvarpsins. Það eru þó þeir, sem standa að mestu leyti undir rekstri útvarpsins og eru aðalviðskiptamenn þess. Útvarpsnotendur eru nú um 9400, og fer fjölgandi. Með 30 kr. afnotagjaldi greiða þeir 282 þús. kr. á ári. Árið 1933 er rekstrarkostnaður við útvarpið kr. 243446.76. Tillag útvarpsnotenda ætti því að vera um 40 þús. kr. fram yfir kostnað. Það er því fullljóst, að þeir standa undir rekstri útvarpsins, og ætti því að vera sjálfsagt að veita þeim rétt til að kjósa meiri hl. í stjórn útvarpsins. Það gerir þá ánægðari og bindur þá tryggari böndum við stofnunina, ef þeir finna, að stjórn hennar hvílir að miklu leyti í þeirra höndum. Um valdsvið útvarpsstjóra og útvarpsráðs, er þeir töluðu um, hv. 1. og 9. landsk., get ég látið nægja að vísa til umsagnar útvarpsráðs. Það telur það beinlínis veilu á frv., að ákvæðin um þetta séu ekki nógu skýr. Það mun tæplega hægt að hafa þetta atriði skýrara en það er nú í lögunum, þar sem sagt er, að útvarpsráð ráði menningarlegri starfsemi útvarpsins. Hygg ég, að þetta sé svo ljóst, að það geti ekki valdið misskilningi, nema um óeðlilegan reipdrátt milli útvarpsráðs og útvarpsstjóra sé að ræða. Minni hl. á hér ennfremur brtt. um, að fastara sé kveðið að orði um hlutleysi útvarpsins, með því að orða málsgr. svo, að gætt sé fyllstu óhlutdrægni. Teljum við, að því aðeins sé þessu ákvæði vel borgið, að orðið „fyllsta“ standi á undan „óhlutdrægni“ í l., eins og verið hefir. Það eina orð hefir fallið úr frv. við sjáum ekki ástæðu til, að svo sé. Orðið er hér aðeins til áherzlu, og hér ríður mikið á, að rík áherzla sé lögð á óhlutdrægni. Ég get ekki skilið þær röksemdir, sem hv. 1. landsk. færði fram fyrir því, að það væri óheilbrigt að fresta framkvæmd þessara l. hvað viðkemur kosningu útvarpsráðs. Hann taldi það óheilbrigt vegna verkamanna og bænda. Ég veit ekki til, að umkvartanir hafi komið frá þeim sérstaklega, og ég hygg, að menn hafi yfirleitt fellt sig við þá menn, sem hingað til hafa verið í útvarpsráði. Ég játa að vísu, að það fyrirkomulag, sem hér er gert ráð fyrir, sé heppilegra en það, sem verið hefir, en ég held þó, að það taki ekki svo mikið fram núv. skipulagi, að ég fyrir þá sök sjái ástæðu til að svipta þá, sem nú eru í útvarpsráðinu, stöðum sínum löngu fyrir þann ákveðna tíma. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, þá hafa þessir menn varið miklum tíma til að gera sig svo kunnuga þessu starfi sem æskilegt er. Er þá óheppilegt að flæma þá frá starfinu þegar þeir eru orðnir fullfærir um að gegna því. Ég er alveg viss um, að það er varhugaverð braut fyrir Alþingi að leyfa mönnum ekki að njóta neins öryggis í störfum sínum í þágu ríkisins. Það er óheppilegur ótti, ef hann ætti að risa upp hjá öllum starfsmönnum þjóðarinnar í hvert sinn sem þing er sett á rökstóla, að þeir ættu það þá alltaf á hættu að verða flæmdir burt úr stöðum sínum. Ég verð því af réttlætisástæðum að leggja fyllstu áherzlu á, að þeir, sem nú eru í útvarpsráði, fái að sitja út sinn tíma. Hv. 9. landsk. vildi draga inn í þessar umr. mál, sem kemur ekki þessu við. Það hefði sízt setið á honum að ympra á þeim tilmælum Sambands íslenzkra útvarpsnotenda, að menn, sem væru starfandi hjá útvarpinu, tækju ekki þátt í stjórnmálum. Minni hl. hefir ekki séð ástæðu til að taka þá till. upp. Ég veit ekki, hvað kemur þessum hv.þm. til að draga þetta atriði inn í umr. Ég ætla ekki að gera hér að umtalsefni hans persónulegu starfsemi við útvarpið, en hann veit, að það eru margir útvarpsnotendur á landinu, sem bera tortryggni til hans vegna hans stjórnmálastarfsemi. Ég hefi lýst minni skoðun á þessu með því að taka ekki upp þessa till. Sambands ísl. útvarpsnotenda, en ég tel óheppilegt, að hann sé tilefnislaust að draga sína persónulegu starfsemi við útvarpið inn í þessar umr., en ég ætla ekki að fara frekar út í það. Ég ætla, að till. okkar minnihl.manna í allshn. hafi fengið svo góðan rökstuðning við þessar umr., að ég þurfi ekki frekar að mæla fyrir þeim, þar sem útvarpsráðið og Samband ísl. útvarpsnotenda hafa nú mælt með þeim.

Frsm. meiri hl. (Stefán Jóh. Stefánsson) Það er vafalaust ekki mikil ástæða til að deila lengi um þetta mál. Af hálfu hv.frsm. minni hl. hefir ekkert nýtt komið fram, og hefi ég því fáu við að bæta það, sem ég hefi áður sagt. Ég vil aðeins endurtaka það, sem ég sagði í fyrri ræðu minni, að meiri hl. allshn. sá ekki ástæðu til að vísa þessu frv. frá sér til menntmn., vegna þess að samskonar mál hafa aldrei áður hér á þingi legið fyrir þeirri n., þó að ég geti verið sammála hv.þm. Snæf. um það, að málið ætti vel heima í menntmn. Hv. þm. sá ástæðu til að fara nokkrum vel völdum orðum um frv. um eftirlit með opinberum rekstri og kallaði það ómerkilegt mál, en sjálfur vill hann þó ómögulega missa útvarpsráð og heldur sér mjög fast við það nafn á útvarpsstjórninni. Hv. þm. og hans flokkur vill og stofna til fiskiráðs. þess ráðs, sem vissulega er engu merkara, eins og því er markað starfsvið í frv. um fiskiráð, heldur en ráð þau, sem stofna á til eftirlits með opinberum rekstri. En eins og hv.þm. Snæf. hefir í raun og veru viðurkennt, er andstaða hans gegn frv. um eftirlit með opinberum rekstri fyrst og fremst sprottin af því, að frv. er samið af skipulagsnefnd atvinnumála. Hv. þm. talaði um, að hann teldi þörf á að leita framvegis tillagna útvarpsráðs um skipun útvarpsstjóra. Þetta skiptir litlu máli, því að þar yrði eingöngu um till. að ræða, en ráðh. hefir eftir sem áður óbundnar hendur um það, hvaða mann hann velur í þá stöðu. Ef ráðh. vill í því vali fara eftir till. dagskrárstjórnar, þá er það honum innan handar, þó að það sé ekki fyrirskipað með l. Sá ráðh., sem feldi rétt að fá till. dagskrárstj. um val útvarpsstjóra, mundi auðvitað leita þeirra till. Það er því engin ástæða til að lögbinda þetta, því raunverulega hefir það engin áhrif á veitingu stöðunnar. Hv. þm. Snæf. heldur því fram, að það sé engan veginn einsdæmi að banna mönnum með lögum að hafa fleiri launuð störf en sitt aðalstarf. En þetta er misskilningur hjá þm. Og það sem hann sagði um dómara hæstaréttar, er ekki rétt, því að þeim er ekki meinað að hafa önnur launuð störf á hendi en dómarastörfin, enda hafa þeir oft stundað slík störf. Þeir hafa t. d. oft setið í nefndum, sem hafa fjallað um ýms mál, og tekið fé fyrir, og engum hefir dottið í hug að finna að. Ég þekki engin þau fyrirmæli í íslenzkum lögum, sem fyrirskipi embættismönnum, að þeir megi ekki taka við launuðum störfum utan síns aðalstarfs, hvort sem það eru opinberir starfsmenn eða hjá einkastofnunum. Brtt. hv. minni hl. allshn. er því eingöngu „krakilleri“.

Hvað þýðir það orð?

Það er til gott og gilt ísl. orð yfir þetta hugtak, og það er strákskapur, einkenni, sem hv.þm. G.-K. er ekki alveg laus við. En ég vil bjóða hv.þm. Snæf., að við athugum launalögin í sameiningu og breytum launakjörum allra embættismanna þannig, að þeir þurfi ekki að fá launuð aukastörf. En hitt álít ég, að geti ekki haft við neitt að styðjast, að taka þannig eitt embætti út úr, eins og hann nú vill vera láta. Það skiptir ekki miklu máli, hvort útvarpsnotendur velja 3 eða 4 menn í dagskrárstjórn, en ég tel eðlilegt, að sá ráðh., sem hefir í hendi yfirstjórn þessara mála, velji formanninn, og það verður þá til þess að ekki verða valdir nema 3 af útvarpsnotendum. Ég get ekki fallizt á þá röksemd í bréfi útvarpsráðs, að með þessu frv. sé óljósara valdsvið dagskrárstjórnar en áður útvarpsráðs. Eins og hv. 9. landsk. benti á, þá ætti það að vera að sumu leyti ljósara með þessu frv. Það skiptir engu máli, hvort samþ. verður till. minni hl., að orðinu „fyllsta“ sé bætt framan við „óhlutdrægni“. Hlutleysi getur aldrei verið annað en fyllsta hlutleysi. Ef sagt er, að einhver eigi að vera hlutlaus, þá er þar vitanlega átt við fyllsta hlutleysi. Um hálft hlutleysi er þar ekki að ræða. Þess vegna er þessi brtt. óþörf. Síðast drap hv.þm. á framkvæmd frv., ef að l. yrði, að því er snertir útvarpsráð það, er nú situr. Það var náttúrlega útúrsnúningur úr mínum orðum, þegar hann var að tala um, að hann vissi ekki til, að neinar umkvartanir hefðu borizt frá bændum og verkamönnum. Ég sagði, og hann var því sammála, að það væri breyt. til batnaðar að velja útvarpsráð eins og ráð er fyrir gert í frv., og það væri óheppilegt, að löggjöfin veitti einstökum stofnunum eða félögum einkarétt til að útnefna menn til að stjórna útvarpinu, en ef það væri gert, þá teldi ég sjálfsagt að taka þar tillit til tveggja fjölmennustu stétta landsins, sem væru verkamenn og bændur, og samtaka þeirra. Annars álít ég þá aðferð ekki heppilega, heldur vil ganga þá braut, sem bent er á í frv., að útvarpsnotendur velji 3 þessara fulltrúa sjálfir, Alþ. 3, og ráðh. skipi formann. En ef rétt er að breyta þannig til, sem ég tel engum vafa bundið, þá er ekkert, sem réttlætir það, að draga þá framkvæmd. Ef menn álíta heppilegt að gera breyt. á einhverju, þá er æskilegt, að sú breyt. komist á sem allra fyrst. Þegar Sjálfstfl. var með sitt alkunna „réttlætismál“, taldi hann svo mikið í húfi að koma því fram undir eins, að hann vildi ekki einu sinni láta það dragast um eitt þing. Hv. þm. Snæf. talaði um réttlætismál í þessu sambandi. Ég álít þessa breyt. á skipun útvarpsráðsins réttlætismál, og af því megi draga þá rökréttu ályktun, að því fyrr sem því réttlæti er fullnægt, því betra. Þegar meiri hl. Alþingis hefir samþ. að færa skipun útvarpsráðs í réttlátara horf, er sjálfsagt að koma því í framkvæmd sem allra fyrst.

Sigurður Einarsson [óyfirl.]: Það eru aðeins örfá orð í sambandi við ræðu hv.þm. Snæf. - Hann byrjaði ræðu sína á því, sem ég vildi kalla prestsverk. Hann fór að tala um það, hvort væri heppilegra orð, dagskrárstjórn eða útvarpsráð. Ég geri ráð fyrir, að menn mundu venjast hvoru orðinu sem er, og alveg eins og menn sögðu aldrei „útvarpsráð ríkisútvarpsins“ heldur aðeins „útvarpsráð“, þá munu menn aldrei segja „dagskrárstjórn ríkisútvarpsins“, heldur aðeins „dagskrárstjórn“, eins og hún er nefnd í frv., að undanteknum einum stað. Um launuð aukastörf í sambandi við útvarpsstjóra þarf ég fátt að segja, því að hv. 1. landsk. hefir svarað því fyllilega. Ég gæti bent á embættismenn í þessu þjóðfélagi á svipuðum eða sömu launum og þeim, er hv.þm. Snæf. ætlar útvarpsstjóra með þessari till., og ekki einungis á sömu launum, heldur einnig í sambærilegum stöðum, þar sem þeir eru framkvæmdarstjórar fyrir það opinbera. Það þarf ekki annað en að líta á eitthvað af þeim gögnum, sem fjvn. hefir nú með höndum, til að sjá að þessir menn hafa margskonar launuð aukastörf með höndum. Auk þess, sem hv. 1. landsk. benti á það í samanburði sínum um útvarpsstjóra og hæstaréttardómara, að þeir ynnu launuð aukastörf, þá vil ég benda á það, að í l. um útvarp - og eins í þessu frv. - er gert ráð fyrir, að útvarpsstjóri sé framkvæmdarstjóri, sem sér um, að það sé gert, sem dagskrárstjórn segir, að gera skuli. Á hann því alltaf fyllstu gagnrýni á hættu, ef honum tekst ekki sem skyldi. Hæstaréttardómari aftur á móti á að framkvæma viss atriði fyrir það opinbera og er vitanlega alltaf undir gagnrýni, þó að hans framkvæmdum verði ekki hnekkt. Að því er snertir fjölgun þeirra, sem útvarpsnotendur skuli kjósa, þá eru það ekki djúp rök fyrir því, að útvarpsnotendur beri allan kostnaðinn. Landslýðurinn ber yfirleitt uppi allan kostnað af öllu því, sem gert er, svo að eftir þessari röksemd hv.þm. ætti þá allur almenningur að kjósa þá, sem framkvæmdu hvað sem gert væri, en það veit hv.þm., að er nú ekki gert. Svo er og það, að útvarpið hefir fleiri tekjugreinar en afnotagjöldin, t. d. fær það miklar tekjur af auglýsingum. Um lok þessa árs voru þær um 40 þús. kr. Þá minntist hv.þm. á tryggð notenda við útvarpið og taldi æskilegt, að hún væri meiri. En hvaða stofnun er það, sem ekki mætti segja um, að æskilegt væri, að menn héldu meiri tryggð við hana? Annars má nokkuð ráða um tryggð manna við útvarpið af því, hve margir af þeim, sem gerzt hafa viðskiptamenn þess, ganga úr skaftinu, en þeir eru mjög fáir. Nú eru útvarpsnotendur um 9400, og sýnir það, að þessi stofnun á töluverðri tryggð að fagna í hugum þeirra manna, sem á útvarp hlusta. Svo held ég, að það, sem hann sagði til mín persónulega, beri að skoða sem einhverja flokksskyldu meinta í sæmilegu bróðerni. Það hefir nú einu sinni komið fyrir, að þetta litla traust mitt átti að koma fram á alvarlegri hátt, en þá urðu rúml. 1000 útvarpsnotendur til að mótmæla því við útvarpsráð, eins og hv.þm. getur fengið að sjá, því að útvarpsráð hefir þau plögg með höndum. Þetta er þá það helzta, sem ég vildi segja viðvíkjandi ræðu hv.þm. Snæf. Jafnframt því vil ég leggja áherzlu á það, að hér er í raun og veru um mjög lítinn skoðanamun að ræða. Útvarpsráð hefir haft frv. til athugunar og hefir ekki svo mikið út á það að setja, að það taki að gera ákveðnar till. um breyt., og hefir látið í ljós samþykki sitt yfir ýmsu, en minni gleði yfir öðru.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. við f-lið 4. brtt. á þskj. 279, um að niður falli úr liðnum orðið „síðar“. Þar sem brtt. þessi er of seint fram komin og auk þess skrifleg, verður að veita tvenn afbrigði til þess að hana megi taka til meðferðar.

Finnur Jónsson Ég tel ekki þörf á að lengja meira umr. um þetta mál, en vildi bara segja það út af því, sem hv.þm. Borgf. vék að mér í gær, að ef hann vill flytja till. um það að afnema allt dragnótaveiðabann hér við land til þess að allir geti verið jafnir, þá skal ekki standa á mér að styðja þá till. Viðvíkjandi því, sem hann var að segja, að menn væru yfirleitt með dragnótabanni á Vestfjörðum, þá skal ég upplýsa það, að menn eru þar bæði með og móti. Þeir, sem ekki hafa kynnt sér þetta veiðarfæri, eru á móti því, en þeir, sem hafa reynt það, vilja, að landhelgin sé opnuð fyrir dragnótaveiði. Það hefir farið með þetta veiðarfæri eins og annað, sem gott er og vel reynist, að þeir, sem hafa reynt það, vilja ekki sleppa því. Þó svo sé, að yfirleitt er lokað landhelgi hér við land fyrir dragnótaveiði nema á vissum tímum árs, þá er það hin mesta fjarstæða að vilja láta loka landhelginni á þeim stöðum, þar sem menn eru vanir þessari veiði og menn hafa fengið sannanir fyrir því, að veiðibannið er hrein fjarstæða og bábilja. Þær áskoranir, sem hv.þm. var að spyrja eftir, voru ekki í mínum höndum við byrjun þessara umr., en nú hafa þær borizt sjútvn. Þær eru frá mörgum mönnum bæði í Keflavík og Vestmannaeyjum. - Ég lofaði að teygja ekki úr þessum umr., en ég verð að benda á það, að þegar þörfin er svo brýn á að takmarka saltfisksútflutninginn, og hinsvegar að hafa sem verðmestan þann fisk, sem við flytjum til Bretlands, vegna innflutningstakmarkana þar, þá sýnist ekki ástæða til að vera að spilla fyrir því, að sjómenn hér við Faxaflóa fái að njóta þessarar veiði. Það er því full ástæða til að gefa það leyfi, sem í frv. felst.

Frsm. (Páll Þorbjörnsson) Hv. þm. Ísaf. hefir að nokkru leyti tekið fram það, sem ég hafði að segja, en í sambandi við það, sem hv.þm. Borgf. var að spyrja um út af þeim áskorunum, er ég gat um í framsöguræðu minni frá öðrum stöðum en héðan úr Reykjavík og Akranesi og prentaðar eru sem fskj. með frv., skal ég geta þess, að þessar áskoranir komu til n. eftir að búið var að prenta frv., og bárust þær beint til mín, af því að ég hafði framsögu í málinu. Eins og sést á grg. frv., fylgir því áskorun frá umboðsmönnum fyrir 21 mótorbát í Reykjavík og Akranesi um að framlengja veiðileyfið. Í Vestmannaeyjum er sagt, að 11 bátar hafi stundað dragnótaveiði síðastl. sumar, með frekar góðum árangri. Á þessum bátum hafa unnið 50 til 60 manns. Þaðan hefir borizt áskorun undirskrifuð af 51 manni og úr Keflavík hefir borizt áskorun frá 81 manni, sem hafa stundað þessa veiði á síðastl. sumri. Ég veit, að í Gerðum í Garði er andstaða gegn þessu máli, en það þorp er rétt hjá Keflavík, og þar sem það er minna, ættu þessi tvö þorp að vega hvort á móti öðru, svo að Keflavík ætti a. m. k. ekki síður að vera tekin til greina.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég minntist víst eitthvað á það við síðustu umr., að þær almennu umr. um gildi og ókosti dragnótaveiða ættu ekki heima við þetta frv., en í tilefni af tilboði hv.þm. Ísaf. um að ræða mál þetta á breiðara grundvelli, þar sem hann var að tala um að opna landhelgina gersamlega, þá hefi ég því að svara, að ég er náttúrlega ekki tilbúinn að flytja till. um það, en hinsvegar er það ekki nema gott, að hann býðst til að fylgja minni forystu í þinginu, og þigg ég það með þökkum, að hann fylgi mér í öllum góðum málum og hafi mig fyrir vegvísi. - Hv. þm. var að segja, að menn vildu banna dragnótina þar, sem menn þekktu ekkert til veiðinnar. Það er undarleg framkoma þessa hv.þm. í ýmsum mikilsverðustu málum sjávarútvegsins, sem vafalaust stafar af vankunnáttu hans og þekkingarleysi á þeim. En það sætir undrum, að jafnþekkingarsnauður maður skuli blanda sér svo mikið inn í þessi mál sem hann gerir. Það er öllum kunnugt, að í ákvæðum 8. gr.l. frá 1928 er dragnótaveiði leyfð, en á einstökum stöðum eru sérstakar samþykktir gerðar um að banna þessa veiði, þar sem menn höfðu reynslu fyrir því, að þessi veiði stórspillti fyrir almennum fiskveiðum. Ég skal í því efni benda á samþykkt, sem gerð var í Norður-Þingeyjarsýslu og jafnvel í Suður-Þingeyjarsýslu líka; ég skal benda á samþykkt um þetta í Suður-Múlasýslu, samþykkt við Faxaflóa, ég skal benda á samþykkt, sem gerð var fyrir Vestfjörðum um að banna dragnótaveiði. Alstaðar voru þessar samþykktir gerðar af því, að þeir, sem að þeim stóðu, töldu dragnótaveiðina hafa stórskaðleg áhrif á afkomu sjávarútvegsins. Það er frámunaleg vanþekking að halda, að þessar samþykktir hafi verið gerðar fyrir það, að engin reynsla hafi verið fyrir hendi um þessa veiði. Nei, það var þvert á móti. Að öðru leyti er ekki ástæða til að fara út í almennar umr. um það mál út af þessu frv. Ég vil aðeins endurtaka það, sem ég benti á í síðustu ræðu minni, að hér er eingöngu um það að ræða, hvort sjómenn á svæðinu frá Hjörleifshöfða til Látrabjargs eigi að fá að hafa sama rétt og aðrir til þess að nota ákvæði löggjafarinnar í þessu efni eða ekki, eins og þeir menn hafa, sem við strendur landsins búa annarsstaðar, ef þeim sýnist að gera héraðssamþykktir um þetta efni. Ef mönnum sýnist hinsvegar að hafa allt opið, þá skil ég ekki í því, að það sé svo mikil hætta á, að Vestmannaeyjar t. d. fari að loka sinni landhelgi, eftir því hve samhuga þeir eru, að því er sagt er, um að veiðin sé óskaðleg. Það er því engin hætta á því, að gripið verði fram fyrir hendurnar á þeim, sem vilja veiða með dragnót, ef menn þar álíta það óskaðlegt og hagkvæmt. - Ég vil svo vænta, að atkvgr. verði eingöngu miðuð við frv. sjálft, þ. e. a. s. efni þess. Eins og stendur hafa menn misjafna aðstöðu og misjafnan rétt í þessu efni, og það á að greiða atkv. um það, hvort svo á að vera framvegis eða ekki, hvort þetta tiltekna svæði á að verða svipt sínum rétti. Ég vona, að Alþingi sjái sóma sinn í því að framlengja ekki slík lög, hvernig sem hv.þm. annars líta á dragnótaveiðina í sjálfu sér.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Það var fyrir nokkru reynt að fá breytingar á dragnótaveiðalöggjöfinni í þá átt, að breyta orðalagi 8. gr.l. frá 1928, sem heimilar héruðum eða sveitarfélögum að banna algerlega þessa veiði á vissum svæðum þrátt fyrir það, þó almennt væri þessi veiði leyfð yfir vissan tíma ársins. Þessu átti að breyta þannig, að gefa líka einstökum héruðum leyfi til að opna landhelgina hjá sér á þeim tímum, þegar hún væri almennt lokuð. Það átti m. ö. o. að gera þessi ákvæði gagnkvæm með því að leggja valdið yfir landhelginni svo mikið sem hægt var í hendur hvers einstaks byggðarlags. Hv. þm. Borgf. barðist mjög á móti þessari breyt., þó hér væri farið fram á fyllsta jafnrétti, sem mögulegt var að koma við, með því að láta byggðarlögin sjálf ráða um það, hvort þau vildu nota veiðina eða loka landhelginni. Mér finnst framkoma þessa hv.þm. nú vera í mótsögn við aðstöðu hans áður gegn þeirri breyt. á l., sem ég nú hefi talað um. Það er að vísu rétt, sem hv.þm. segir, að það væri skemmtilegast, að sömu lög giltu alstaðar um dragnótaveiðina, en það var nú svo, að þegar löggjafinn vildi leyfa veiði almennt takmarkaðan tíma úr árinu, mig minnir í 3 mánuði, þá hljóp kergja í þennan hv.þm. og aðra, sem fengu því til vegar komið, að héruðunum var leyft að banna veiðina jafnvel á þeim tíma, sem löggjöfin ætlaðist til, að hún væri opin, en þegar farið er fram á gagnkvæm réttindi í þessu efni með því að leyfa héruðunum einnig að opna sínu landhelgi, eins og þau máttu loka henni, og gefa þeim þannig fullt sjálfsforræði í þessu efni, þá var það ekki leyft og ekki tekið tillit til þess, þó sjómennirnir sjálfir gerðu kröfu til þessa jafnréttis, heldur var valin sú leið, sem er harla óviðkunnanleg og Alþingi til lítils sóma, að afgr. þetta mál á síðasta þingi með því að auka misréttið. Ég skal að vísu játa það, að þessi hv.þm. átti ekki hlut í því, að það fráleita ákvæði var þá sett í l., að í landhelgi við Breiðafjörð og Faxaflóa mættu ekki veiða önnur skip en þau, sem skrásett væru í héruðunum kringum flóann, en aftur á móti máttu þau skip líka veiða við Vestmannaeyjar, þó skip frá Eyjunum mættu ekki veiða á Faxaflóa eða Breiðafirði. M. ö. o., Vestmannaeyingum var bannað á sama tíma að veiða í landhelgi þeirra manna, sem höfðu fullkomið leyfi til þess að veiða í landhelgi Vestmannaeyja.

Frv. er ekki annað en tómt misrétti; þess vegna á að fella það

. Þessu sérstaka misrétti var komið inn í l. í hv.Ed. á elleftu stundu, og reyndar seinna en það, svo að engin tók voru að leiðrétta það. Ég mun nú reyna á réttlætistilfinningu hv.þm. Borgf. með því að koma með brtt. við 2. umr. um að lagfæra þetta misrétti, og ég ætla að vona, að hann sýni þá þann þegnskap að hjálpa til að samþ. hana. Ég ætla ekki að fjölyrða um dragnótaveiði yfirleitt að þessu sinni. En það er auðséð á þeim áskorunum, sem fyrir liggja, að sjómennirnir hvorki vilja eða geta misst þessa veiði, og þó ekki sé enn komin full reynsla í þessum efnum, þá er það alveg augljóst, að hér er um framtíðaratvinnuveg að ræða, enda er ég viss um, að hv.þm. Borgf. er nú farinn að sjá þetta með sjálfum sér. Sjómennirnir eru nú smám saman að læra að nota þessi ágætu og þó ódýru veiðarfæri, til þess að hagnýta sér auðæfi úr djúpi hafsins. Þess vegna eru kröfurnar um að fá að nota þessi auðæfi háværari nú en þær hafa verið á undanförnum þingum.

Finnur Jónsson Ég þakka hv.þm. Borgf. fyrir það, að bjóða mér sína forystu í sjávarútvegsmálum, þó ég geti ekki orðið við hans ósk og tekið tilboðinu. Hann óskaði eftir því, að ég fylgdi sér að málum, þegar hann fylgdi góðum málstað. Það má nærri geta, hvernig sá málstaður yfirleitt er, þegar hv.þm. sjálfur efast jafnvel um, að hann sé stundum góður. Hv. þm. var að minnast á það, að Þingeyingar hefðu gert samþykktir um að útiloka dragnótaveiði. Ég man eftir því, að ég hefi heyrt getið um eina slíka samþykkt úr Ljósavatnshreppi, en ég man ekki um Bárðdælahrepp og Mývatnssveit, þó það geti vel verið, að þar hafi líka verið gerðar samþykktir um að banna dragnótaveiði þar. Hv. þm. Borgf. vildi með þessu afsanna þau ummæli mín, að þeir hefðu mest á móti dragnótaveiði, sem minnsta reynslu hefðu á henni, og hann sannaði mitt mál rækilega, því hvenær hafa Þingeyingar notað þetta veiðarfæri? Það eina, sem þeir vita um það, er, að menn í öðrum landshlutum hafa sópað upp miklum afla með þessu veiðarfæri, og það er alkunnugt, að þeir, sem ekki geta notað sér veiði þessa, eru öfundsjúkir yfir því, að aðrir nota veiðina, og finnst, að þeir þurfi að varna því, að nokkrir veiði fyrir þeirra landi. Það er fjarri því, að ég sé með þessu að sneiða Þingeyinga nokkuð. Það sýnir, hvað skoðun hv.þm. Borgf. er fráleit, að hann segir, að ekki megi tala um þetta mál almennt. Ég vil nú einmitt tala um það nokkuð almennt. Því hefir ekki verið á móti mælt, að um 2 hundruð manna hér á landi hafa þegar stundað dragnótaveiði með ágætum árangri um nokkurt skeið, og það verður óhjákvæmilegt að sjá þessum mönnum fyrir einhverri annari atvinnu, ef þeir eru sviptir þeirri, sem þeir hafa nú, með því að fella þetta frv. Ég skora á hv.þm. Borgf. að benda á leið til að útvega öllum þessum mönnum atvinnu, ef hann vill greiða atkv. á móti frv.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Það er náttúrlega rétt af hv.þm. Ísaf. að bregða fyrir sig útúrsnúningum í þessu máli, því það er nú einasta leiðin, sem hann á til. Ég er nú búinn að sýna hér og sanna, hvað það ber vott um frámunalega vanþekkingu og glópsku hjá honum að vera að tala um, að héraðabönnin hafi verið sett á þar, sem engin reynsla var fengin á þessu sviði, þar sem þau eru einungis byggð á þeirri slæmu reynslu, sem fengizt hefir af dragnótaveiðunum. Hv. þm. vill gera lítið úr Þingeyingum í þessu máli. Það sé ekki mikið takandi mark á því, sem sveitamenn norður í Bárðardal eða Ljósavatnshreppi segi um þetta efni. Mér er nú ekki kunnugt um, að áskoranir hafi komið frá mönnum úr þessum hreppum, en hitt er mér kunnugt, að áskoranirnar, sem fram komu og urðu þess valdandi, að banni gegn dragnótaveiðum var komið á, þær komu vitanlega frá þeim mönnum, sem verið var að taka lífsbjargarmöguleikana frá, að meira eða minna leyti, með þessum hamslausu dragnótaveiðum, sem aðallega voru stundaðar af útlendingum. Það var ekki af því, að þeir öfunduðu þá, sem dragnótaveiðina stunduðu, af aflanum, heldur af því, að þessar veiðar höfðu svo skaðlegar afleiðingar fyrir þeirra eigin möguleika til fiskveiða, að þeir töldu sér hagsmunaatriði, að lokað væri fyrir þær, og það þó um leið væri lokað fyrir veiði þeirra manna sjálfra á þessum slóðum, sem kynnu að vilja nota dragnætur. Það er því alveg þýðingarlaust fyrir hv.þm. að reyna að gera lítið úr Norður-Þingeyingum í sambandi við þetta mál, eða öðrum, sem hafa komið á hjá sér slíku héraðabanni. Ég skal benda á það í þessu sambandi, að hv.þm. Barð., sem á einhvern undarlegan hátt hefir gerzt flm. að þessu frv., segir, að það sé stefna í sínu kjördæmi að loka öllum fjörðum fyrir dragnótaveiðum, og ef með þessu ætti á einhvern hátt að skerða framkvæmdamöguleika sinna kjósenda í þessu efni, þá mundi hann snúast hart og öfluglega á móti því. Mér þykir þessi afstaða hans til sinna kjósenda réttmæt, en hitt er ekki rétt af honum, að vilja taka samskonar rétt af mönnum í öðrum héruðum landsins. Hv. þm. Ísaf. virðist ekki gera mikið úr þekkingu nábúa sinna, Vestur-Ísfirðinga, í þessu máli, og því, sem þeir hafa gert til þess að styrkja sína aðstöðu til fiskiveiða, frekar en annara, sem farið hafa inn á þessa braut. Það er annaðhvort, ef hv.þm. er alvara að vilja vaka svo yfir hag einstakra manna sem hann lætur, að hann hefir vanrækt að opna augu þessara nábúa sinna fyrir skaðsemi þess að loka fyrir dragnótaveiðar, eða að þeir hafa ekki viljað leggja mikið upp úr ráðleggingum hv.þm. í þessu efni, og það þykir mér líklegra. Hv. þm. sagði, að ég hefði haldið fram, að ekki mætti tala um málið almennt. Ég sagði ekkert um, að það mætti ekki, heldur að það ætti ekki við í sambandi við þetta frv., sem ekkert felur annað í sér heldur en að skapa mismunandi rétt manna til þess að gera ráðstafanir, innan þeirra takmarka, sem löggjöfin setur, sér og sínum til hagsbóta. Hv. þm. talaði um, að mér bæri skylda til, þar sem ég væri að tala á móti þessu frv., að sjá 200 manns fyrir atvinnu, sem töpuðu atvinnu sinni, ef frv. væri fellt. Ég hefi bent á það hér áður, að meginþorri þeirra áskorana, sem fram hafa komið um flutning þessa frv., er víst frá Vestmannaeyjum. Og ef Vestmannaeyingar vilja endilega halda öllu galopnu upp á gátt, þá held ég þeir hafi fulla heimild til að stunda dragnótaveiðar framundan Vestmannaeyjum, þó frv. verði ekki samþ. En hv.þm. finnst e. t. v. ekki réttlátt, að til sé heimild fyrir menn hér við Faxaflóa til þess að sporna gegn því, að heilir herskarar af skipum komi frá Vestmannaeyjum eða jafnvel útlöndum til þess að skafa hér upp í varir og landsteina hjá þeim. Með því að fella frv. er skapaður möguleiki til þess að sporna við því, og Færeyingar og Danir komi hingað í hópum og trolli í landhelgi. Það hafa þeir gert og geta það jafnt ennþá, ef allt er látið standa opið fyrir þeim. Það voru einmitt veiðar Dana og Færeyinga við strendur Þingeyjarsýslu, sem urðu til þess, að þar var lokað algerlega fyrir dragnótaveiðar. Og það er alveg víst, að þar, sem lokað er fyrir dragnótaveiðarnar, skapar það mönnum á þeim svæðum bætta aðstöðu til annara fiskiveiða, sem nema miklu meiru heldur en þeir ímynduðu hagsmunir, sem dragnótaveiðarnar eiga að skapa. Hv. þm. Vestm. fór að minnast á gang þessa máls á undanförnum þingum. Það er rétt, að það hefir verið fellt á mörgum þingum að rýmka ákvæði laganna um dragnótaveiðar. Og þingið hefir gert svo rækilega hreint fyrir sínum dyrum, að þegar einu sinni hafði tekizt á undarlegan hátt að safna undirskriftum nokkurra þm. í þinglokin undir áskorun til stj. um að gefa út bráðabirgðalög um þetta efni, þó fellt væri á þinginu samskonar frv., og stj. hafði gengið á lagið og gefið slík bráðabirgðalög út, þá var það fyrsta verk næsta þings að fella þau úr gildi. Þessi hefir verið afstaða þingsins til dragnótaveiðamálsins yfirleitt. Það var fyrst þegar þeir, sem búa við 3/4 af strandlengju Íslands, máttu búa við löggjöfina um bann gegn dragnótum óbreytta, að hægt var að fá samþ., að þeir, sem búa við þann ¼ strandarinnar, sem eftir var, skyldu sviptir þeim rétti, sem meiri hl. átti að fá að halda. Þá kom þetta undarlega fram, að þeir, sem búnir voru að bjarga hagsmunum sinna kjósenda, létu til leiðast að fylgja þeim, sem vildu leyfa að trolla við strendurnar hjá hinum. Það var með hliðsjón af þessu, sem ég beindi þeim orðum til hv. d. í gær, að ég treysti því, að hið nýkosna þ. léti ekki eftir sig liggja að framlengja slíka löggjöf sem þessa, eins og hún er úr garði gerð og eins og hún er til komin. Það er alveg rétt, sem hv.þm. sagði áðan, að þessi löggjöf er ekkert annað en misrétti; misrétti hvað það snertir, að menn á tilteknu svæði eru sviptir þeim rétti, sem aðrir hafa til þess að setja héraðabönn. Það er líka misrétti, miðað við það, sem er annarsstaðar, að hér á Faxaflóa og Breiðafirði megi ekki fiska nema þau skip, sem gerð eru út af þessum stöðvum. Hv. þm. boðaði, að hann mundi koma fram með brtt. við þetta ákvæði. Ég skal geta þess, að ég átti engan þátt í að koma því inn í lögin. Till. um það kom fram í Ed. og var gerð til þess að reyna að bjarga málinu. Hv. þm. kvaðst ætla að reyna þegnskap minn í þessu efni. Ég vænti, að hann þurfi ekki að reyna neitt í því efni, því ég treysti svo þegnskap þessarar hv. d., að hún felli það frv. þegar í stað, sem ekkert er annað en misrétti frá upphafi til enda, svo hv.þm. Vestm. losni við það ómak og amstur að koma með brtt., sem engin bót yrði á þessu máli. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, en vænti, að hv. d. veiti frv. þá einu meðferð, sem því hæfir og þinginu er samboðin, og felli það umsvifalaust.

Gísli Guðmundsson Ég skal lofa því að lengja ekki mikið þessar umr. En ég get ekki látið ómótmælt því, sem fram kom í ræðu hv.þm. Ísaf. áðan, að samþykktir þær, sem gerðar hafa verið í Norður-Þingeyjarsýslu um bann gegn dragnótaveiðum á fjörðum inni, væru ekki á rökum byggðar. Þær eru vitanlega á miklum rökum byggðar, því í þessu héraði eru margir sjómenn, sem þekkingu hafa á þessum hlutum. Og ég hefi heyrt það á þeim, að þeir telja, að dragnótaveiðarnar hafi þarna m. a. haft mikil áhrif í þá átt að spilla þorskveiði inni í fjarðarbotnum. Annars get ég sagt það, að í raun og veru hefi ég ekki ástæðu til þess sem fulltrúi míns kjördæmis að láta mig þetta mál sérlega miklu skipta, því það skiptir ekki beinlínis nema suðvesturhluta landsins. En ég hefi verið þeirrar skoðunar, að eðlilega væri, að héruðin réðu talsvert miklu um þetta sjálf, og því mun ég mjög hlusta eftir því, sem fram kemur úr þeim héruðum, sem hér er um að ræða. Sakna ég að hafa ekki heyrt álít hv.þm. G.-K., þar sem hans kjördæmi er eitt af þeim, sem þarna eiga hlut að máli.

Finnur Jónsson Hv. þm.N.-Þ. segir, að Norður-Þingeyingar hafi ekki sett bann gegn dragnótaveiðum hjá sér af þeim sökum, að þeir þekktu ekki þessi veiðarfæri. En ég hélt því fram, að þeir, sem ekki hefðu ennþá farið að stunda dragnótaveiðar sjálfir, vildu yfirleitt banna dragnótaveiðar, en hinir, sem farnir væru að nota dragnætur og kynnu með þær að fara, vildu hafa landhelgina opna fyrir slíkri veiði. Ég held fast við þetta, og vil því til sönnunar benda á þá reynslu, sem fengin er í þessu efni. Hv. þm. Borgf. vildi halda fram, að lokun landhelginnar fyrir dragnótaveiðum skapaði bætta aðstöðu til annara fiskiveiða. Ég vil spyrja hann: Hvaða fiskiveiðar eru stundaðar hér á Faxaflóa þann tíma, sem talað er um að, opna fyrir dragnótaveiðum, og hvaða fiskiveiðar telur hann, að hægt væri að stunda með góðum árangri þá? Hvers vegna stunda ekki þeir, sem nú stunda dragnótaveiðar, þær arðsömu fiskiveiðar, sem hann er að tala um? Hv. þm. Borgf. vildi halda því fram, að þessi lög breyttu engu fyrir þau héruð, sem ekki vildu hafa bann á dragnótaveiðum hjá sér. Ég vil leyfa mér að benda honum á, að í 1. gr.l. nr. 55 frá 1928 er sagt, að dragnótaveiðar skuli bannaðar frá 1. jan. til 31. ágúst og frá 1.-31. desember ár hvert. En í l. þeim, sem sjútvn. leggur hér til, að séu framlengd, er veiði leyfð á þar til teknu svæði frá 15. júní, og er þannig veiðitíminn lengdur um 2½ mánuð. Á þetta jafnt við Vestmannaeyjar sem aðra staði, og er því alrangt, að þetta frv. breyti engu fyrir þau héruð, sem vilja leyfa dragnótaveiðarnar. Hv. þm. Borgf. var að tala um, að mér hefði gengið illa að opna augu nágranna minna fyrir nytsemi dragnótaveiðanna. Ég hefi ekkert prédikunarstarf tekizt á hendur í þessu efni, og hefir því ekkert reynt á, hvernig mér gengi. En í þessu sambandi vil ég leyfa mér að benda á, að af sjómönnum vestanlands eru Önfirðingar þeir einu, sem farnir eru að stunda dragnótaveiðar, og þeir vilja fyrir hvern mun halda fjörðunum opnum, en hinir, sem ekki eru enn farnir að stunda dragnótaveiðar, vilja hafa firðina lokaða fyrir slíkum veiðiskap. Ég held, að hv.þm. Borgf. gerði betur í því að beita sér fyrir, að menn í hans byggðarlagi taki upp dragnótaveiðar þann tíma árs, sem þeir hafa ekki tækifæri til að stunda aðra veiði, heldur en að berjast á móti því hér á Alþ. með hnúum og hnefum, að þetta mál nái fram að ganga. Hv. þm. Borgf. er orðinn svo staurblindur í þessu máli, að í fyrra skiptið, sem það var á dagskrá hér í d., virtist hann ekki sjá neinn til að beina orðum sínum að annan en hv.þm. Vestm. Þetta sýndi betur en nokkuð annað, hvað litla stund hann leggur á að reyna að horfa á málið frá almenningssjónarmiði, þegar hann er orðinn svo blindur, að honum finnst ekki muni vera neinn annar til í þinginu, sem haldi uppi þessum „vonda málstað“, en hv.þm. Vestm. Ég benti á það áðan, að ef þingið felldi þetta frv. um að framlengja undanþágu frá l. um bann gegn dragnótaveiðum í landhelgi, þá yrði það að sjá þeim mönnum fyrir annari atvinnu, sem við það misstu atvinnu sína. Og ég held fast við áskorun mína til hv.þm. Borgf. um það, að hann ábyrgist þeim 200 mönnum, sem hér er um að ræða, ekki lakari atvinnu, ef hann verður til þess að fella frv. hér í d., sem ég vona, að ekki verði. Enda er áreiðanlega þörf á nokkurri víðsýni í þessu efni, en ekki þeirri fádæma þröngsýni, sem þessi hv.þm. gerir sig sekan um.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Hv. þm. Ísaf. var að kvarta yfir því, að hann hefði ekki getað vakið eins mikla athygli á sér með málflutningi sínum við fyrri hluta þessarar umr. eins og hann hefði viljað, og hugur ýmsra, sem hlustuðu, hefði hvarflað meira til hv.þm. Vestm. heldur en hans, þó hann væri nú að tala um málið. Ég get ekkert að því gert, þó hv.þm. tækist nú ekki betur í þessu efni að láta menn leggja hlustirnar við því, sem hann var að segja. En ég vil taka það fram, að ég beindi ekki orðum mínum til hv.þm. Vestm., af þeirri einföldu ástæðu, að hann tók ekkert til máls. Það litla, sem fram kom til meðmæla frv. auk framsöguræðunnar, var frá hv.þm. Ísaf., og hann getur ómögulega farið að kenna mér það, þó lítið kunni að hafa verið á hann hlýtt; það var ekki mér að kenna. Hv. þm. Ísaf. talaði um, að hann hefði ekki haft með höndum neina prédikunarstarfsemi um þetta mál þarna fyrir vestan. Hann prédikar nú einna mest um það hér í d., ef prédikun skyldi kalla, og úr því að hann sýnir þennan brennandi áhuga á því, að hér syðra verði ekki komið á héraðabanni gegn dragnótaveiðum, þá var ekki undarlegt, þó ég minntist á, því hann ekki beindi orðum sínum til sinna næstu nábúa á sama tíma sem hann ber svo mikla umhyggju fyrir sjómönnum annarsstaðar. Út af því, sem hv.þm. var að segja, að ég ætti að snúa mér til þeirra á Akranesi og hvetja þá til að fara að stunda dragnótaveiðar, skal ég geta þess, að þeir hafa fyrir löngu síðan gert út á dragnótaveiðar, en það borgaði sig svo illa, að þeir hættu við það aftur. Það er aðeins einn bátur, sem til skamms tíma hefir eitthvað fengizt við dragnótaveiðar, og hjá honum mun hafa staðizt nokkuð á tekjur og gjöld, en hjá öllum öðrum varð tap af þessum veiðum, og lögðust þær þar af leiðandi niður. Ennfremur var mönnum vel ljóst, að öðrum fiskiveiðum stóð hætta af þessari veiðiaðferð. Eins og kunnugt er, hafa dragnótaveiðarnar einnig verið reyndar suður í Garðsjó, en þær gáfu einungis tap. Þar er mjög eindregin andstaða gegn því, að dragnótaveiðar séu leyfðar, eins og bezt kom fram á fundi, sem haldinn var nýlega í Gerðum, þar sem 200 manns voru saman komnir og samþ. var með hverju einasta atkv. ályktun um að banna dragnótaveiði. - Getur hv.þm. Ísaf. ekki verið kyrr í d. augnablik?

Ég þarf í síma

. Jæja. Ég held það sé þá sama, hvorum megin hryggjar hann liggur. - Reynslan hefir líka orðið sú, að þeir, sem fiskveiði stunda þar með öðrum veiðitækjum, þorskaneti, línu og handfæri, hafa tapað sínum lífsbjargarmöguleikum vegna dragnótaveiðanna, - og er þá undarlegt, þó þeir, sem byggja framtíðar-lífsmöguleika sína á fiskiveiðum, snúist öndverðir gegn þessari veiðiaðferð? Hv. þm. Ísaf., sem nú er farinn í síma, bað mig að benda sér á, hvort nokkrar aðrar fiskiveiðar hefðu farið fram hér við Faxaflóa á þeim tíma, sem dragnótaveiðar væru nú leyfðar. Þarna kemur nú fram hið frámunalega þekkingarleysi hv.þm. á því, hvernig til hagar um fiskiveiðar við strendur landsins. Hér við Faxaflóa, t. d. í Garðsjónum, var mesti uppgripaaflinn, þegar frá er talin vetrarvertíðin, einmitt á þeim tíma, sem dragnótaveiðarnar eru leyfðar nú, seinni part sumars og framan af hausti: Auk þess sem menn veiddu þorsk í net, veiddu menn aðrar verðmætari fisktegundir, svo sem smálúðu og ýsu, á lóðir. Svipað má segja af fiskveiðunum hér við innanverðan Faxaflóa, þegar nokkurt hlé varð á ágangi togaranna, var þar æfinlega nokkur slík veiði. Þá ætla ég, að Snæfellingar hafi ekki síður sömu sögu að segja. Við vestanvert Snæfellsnes og inn undir Ólafsvík hafa togararnir einkum lagzt að og togað nætur og daga. Má nærri geta, hver áhrif það hefir haft á fiskiveiðar þar yfirleitt. Ég ætla þess vegna, að ég hafi gert þessu máli full skil. Ég vil aðeins endurtaka það, að hv.þm. Ísaf. er frámunalega ófróður um það, hvernig tilhagað er fiskiveiðum hér við Faxaflóa. Ef hann vildi afla sér upplýsinga um það efni, sem hann ætti að gera, þótt ekki væri í sambandi við þetta mál, þá mundi ég verða manna fúsastur til að veita honum fræðslu um þetta, ef hann vill gerast minn lærisveinn í þessu efni.

Á 27. og 28. fundi í Nd., 3. og 5. nóv., var frv. tekið til 1. umr. Forseti tók málið af dagskrá. Á 24. fundi í Nd., 6. nóv., var frv. enn tekið til 1. umr. Frv. of seint fram komið. - Deildin leyfði með 21 shlj.atkv., að það yrði tekið til meðferðar.