Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 502, 269. máli. Ég held að það sé hollt að við byrjum á því að setja okkur í spor þess sem væri forstjóri fyrir olíufélagi til að átta okkur á því hvernig það kerfi er sem við höfum búið til varðandi olíuverðlagningu, olíuinnkaup o.s.frv. hér á landi. Hugsum okkur að við værum í sporum forstjóra olíufyrirtækis sem langaði til þess að ná í stærri markaðshlutdeild hér á Íslandi í sölu á olíuvörum. Hvað má hann gera og hvað má hann ekki gera? Hann má ekki bjóða hagstæðara verð vegna þess að það er boðið með lögum að öll olíufélögin skuli selja olíuna á sama verði. Hvað hefur hann þá til ráða til að reyna að auka markaðshlutdeild sína? Hann má ekki nota verðið. Hann verður að lokka fólk til sín. Hvaða ráð eru til þess? Kannske eru ráðin þau ein að því er bensínviðskiptin varðar að búa til fallega útsölustaði sem fólk fýsir að koma inn á, að setja upp aðra þjónustu á útsölustöðunum sem dregur að fólk, selja sígarettur, pulsur og leigja vídeóspólur. Kannast einhver við þetta? Þetta er nefnilega sannleikurinn í málinu. Þetta eru ráðin sem þeir hafa til þess að lokka til sín viðskipti og þetta hafa þeir líka gert. En skiptir þá ekki máli hvað þetta kostar olíufélagið? hljóta menn að spyrja. Svarið er nei. Það skiptir ekki máli vegna þess að við búum við það kerfi að dreifingarkostnaðinum er jafnað niður á félögin þannig að ef eitthvert olíufélagið gengur örlítið lengra en hin í þessum efnum er því jafnað á þau öll. Sá forstjóri sem tekur þá ákvörðun að vinna svona til að lokka til sín viðskipti veit það reyndar að hin olíufélögin hljóta að fara alveg eins að. Og þótt eitthvað halli á verður það jafnað að lokum vegna þess að verðið á að vera hið sama og ef einhver yfirdráttur verður í bönkum veit hann að það verður svipað hjá hinum félögunum og það verður líka jafnan fyrirgefið.

Er þetta nú alveg víst?

Þetta er alveg víst, herra þm. En við skulum taka hina hliðina. Það gæti líka verið að þessi forstjóri hefði áhuga á því að láta fyrirtæki sitt sýna meiri hagnað eða vera hagkvæmara en hin fyrirtækin. Hvað hefði hann til ráða? Getur hann gert hagkvæm innkaup á olíu? 3/4 af olíuinnkaupunum eða því sem næst eru bundnir með viðskiptum við Sovétríkin. Hann getur ekki sýnt meira áræði eða meiri hagnað eða sparað sér peninga í þeim viðskiptum. Hvað þá um seinasta fjórðunginn? Þar gæti hann hugsanlega haft einhvern ávinning. En svarið er aftur nei vegna þess að við höfum komið okkur upp innkaupajöfnunarreikningi sem þýðir að þeim forstjóra sem gerir hagkvæm innkaup ber að afhenda ábatann af því til hinna olíufélaganna. Viðskiptin eru jöfnuð út. Nú segja menn að vísu að það sé í uppsiglingu sérreikningur fyrir hvert olíufélaganna. En það mun ekki koma að gagni því að eftir sem áður á það ekki að fá að njóta þess nema í einhverjum litlum mæli sem Verðlagsstofnun á að ákveða, en sama verð á eftir sem áður að gilda hjá öllum. Við höfum njörvað þetta niður þannig að það er engin ástæða til þess fyrir forstjóra olíufélagsins að leggja nokkurn skapaðan hlut á sig til þess að vera með hagkvæm innkaup eða hagkvæmni í dreifingu. Við höfum meira að segja fundið upp flutningsjöfnunarsjóð sem er svo snjall að ef eitthvert olíufélaganna hefur minni dreifingarkostnað en hin er því ætlað að bera uppi dreifingarkostnaðinn hjá hinum sem hafa meiri dreifingarkostnað. Það er kannske ekki nema von að olíufélagsforstjórarnir hafi engan áhuga á því að ástunda hagkvæmni í rekstri hjá sér. Það er ekki nema mannlegt og eðlilegt, miðað við það kerfi sem við höfum búið til, að þeir leiti í þann farveginn að búa til glæsilegar hallir sem lokka menn til að koma og kaupa bensín eða þeir lokki menn með því að selja pulsur eða sígarettur eða vera með vídeó. Þetta er kerfið sem við höfum komið okkur upp í hnotskurn og eiginlega er ekki til neins að vera að sakast við forstjóra olíufélaganna þó að verðlag á olíum og bensíni sé hátt hér á landi. Ég held að það liggi í eðli kerfisins að það er ekki hægt að sakast við þá og í rauninni ekki hægt annað en búast við því að olíuverð og bensínverð sé hátt á Íslandi. Það er þetta, hv. þm., sem ég hef verið að gagnrýna á þessum stað undanfarið og það er að þessu sem sú þáltill. sem ég hef hér flutt beinist. Ég held að það sé alveg augljóst að við höfum upplifað það og horft á það á undanförnum árum, ekki bara þessa stundina, að verð á gasolíu t.d. hér á landi og bensíni hefur verið mun hærra en í grannlöndum okkar. Munurinn á því hvers konar kerfi við höfum og hvers konar kerfi grannlöndin hafa er sá að við höfum njörvað þetta niður með þeim hætti að olíufélögin geta engan sérstakan hag haft af því að ástunda hagkvæmni. Grannlönd okkar hafa leyft frjálsa samkeppni í þessari grein. Nú segja menn vitaskuld: Ja, en það eru miklir markaðshagsmunir í húfi hjá Íslendingum. Við seljum svo og svo mikið af varningi til Sovétríkjanna. Við seljum þangað síld, við seljum þangað fryst flök og heilfrystan fisk, lagmeti og prjónavöru. Og það er rétt. En innflutningur okkar á olíu t.d. á árinu 1984 var nær 2250 millj. kr. meðan útflutningurinn nam 1800 millj. Þarna er borð fyrir báru upp á 450 millj. kr. Í annan stað er ég sannfærður um að margt af þeim varningi sem við höfum selt til Sovétríkjanna, svo sem frystu flökin, getum við selt annað. Það kostar kannske dálitla fyrirhöfn og kannske fáum við ekki alveg jafnhagstætt verð til að byrja með, en ég held að þegar fram í sækir séu aðrir markaðir ekki síðri en sá sovéski. Ég skal viðurkenna að að því er síldina varðar horfir þetta öðruvísi við. Við höfum fengið mun hærra verð fyrir saltsíld í Sovétríkjunum og það er nánast okkar eini markaður. Þess vegna er aðgæslu þörf á því sviði. En mér er hins vegar spurn hversu lengi það muni haldast að Sovétríkin borgi mun hærra verð fyrir saltsíldina til okkar en þau geta í rauninni fengið saltsíldina á annars staðar að. Dálítið er það fallvalt að byggja viðskipti á slíku. Niðurstaðan í mínum huga er vitaskuld sú að það kerfi sem við höfum búið okkur til í þessu sambandi elur á óhagkvæmni og nauðsynlegt er að taka það til endurskoðunar. Í öllum viðskiptum gildir að samkeppni og frjáls verslun er líkleg til þess að skapa heilbrigt aðhald og lægra verð og það á auðvitað og áreiðanlega ekkert síður við í þessari grein en öðrum. Það er af þeim sökum sem þessi till. er flutt til þess að menn hugsi nú um það hvað er í húfi hér og hversu óhagkvæmt það kerfi er sem við höfum búið okkur til. Nú hef ég að vísu heyrt að hæstv. viðskrh. hefur afneitað því algerlega að nokkurt frelsi geti fengið að koma til álita í þessari grein. Ég hefði þó búist við því að þm. Sjálfstfl. mundu vilja ræða með hvaða hætti mætti koma á frjálsræði í þessum viðskiptum og aukinni samkeppni. Ég hefði búist við því miðað við þeirra málflutning upp og ofan og miðað við hvar þeir telja sig standa í hinu pólitíska litrófi. En ég er þó ekki með öllu úrkula vonar þótt hæstv. viðskrh. hafi tekið svona illa í þetta vegna þess að formaður Sjálfstfl., hæstv. fjmrh. Þorsteinn Pálsson, telur að til álita komi að auka viðskiptafrelsi að því er olíuvörur varðar. Og vonandi eru þeir fleiri innan stjórnarflokkanna sem eru tilbúnir að ræða þessi mál æsingarlaust og út frá heilbrigðu sjónarhorni til þess að komast að því hvernig best og farsællegast sé að koma þessum málum fyrir. Að lokinni þessari umræðu, herra forseti, legg ég til að till. verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég vil mjög eindregið leggja áherslu á að sú nefnd sem fær þessa þáltill. til meðferðar afgreiði hana þannig að hún sé ekki til umræðu ár eftir ár. Ég tel nauðsynlegt að það verði leitt í ljós hver stefna og vilji Alþingis er í þessum efnum. Hv. 1. flm. þessarar till. talar um að hér ríki ófrelsi í sambandi við innflutning á olíuvörum. Ég efast ekki um að þessi hv. þm. veit betur. Allur innflutningur á olíuvörum er verðlagður eftir því markaðsverði sem er á heimsmarkaðnum hverju sinni. Fyrst þegar olíusamningur var gerður við Sovétríkin, sem var á árinu 1953, var verðlag miðað við US Gulf, eins og það var kallað, en árið 1974 var farið að miða við meðaltal af skráningu í Rotterdam og Curacao og gilti sú viðmiðun til 1977. En árið 1978 er farið að miða við verðskráningu í Rotterdam eingöngu og þannig hefur það verið síðan. Það fer því algerlega eftir verðinu á hinum frjálsa markaði, hinum svokallaða Rotterdam-markaði, hve dýr sú olía er sem keypt er til landsins hvort sem hún er keypt frá Sovétríkjunum eða frá öðrum ríkjum. Við Íslendingar töldum það nauðsynlegt á sínum tíma, og teljum það enn, að notfæra okkur viðskiptasambönd við aðrar þjóðir til þess að fá möguleika á að selja þeim sem flestar okkar vörur. Og það væri fullkomið ábyrgðarleysi ef við nú í dag samþykktum slíka till. sem þessa og segðum við Sovétríkin, sem við gerðum samning við um vörukaup, rammasamning, fyrir ári síðan til fimm ára, að nú ætluðum við að hætta að kaupa olíu af þeim, við mundum kaupa hana þar sem okkur sýndist hverju sinni. Hvað mundum við gera, Íslendingar, ef aðrar þjóðir gerðu slíkt við okkur? Við mundum eðlilega láta þeim viðskiptum lokið ef þau ættu aðeins að verða á aðra hlið. Það er því fullkomið ábyrgðarleysi hjá hv. þm. að leggja slíkt til. Þar við bætist að sami hv. þm. var nokkuð á annað ár sjútvrh. og ég þekki það frá þeim árum að þá hafði sjútvrh. ekki síður áhuga á þessum viðskiptum sem og fleirum, sem ég skal síðar víkja að, en viðskrh. eða aðrir ráðherrar. Sami hv. þm. var einnig, þó stutt væri, viðskrh. Ég sé að allir þm. Alþfl. í Nd. flytja þessa þáltill. Alþfl. átti viðskrh. í 12 ár samfleytt, fyrrv. formann flokksins lengst af á því tímabili. Hann sá hag í því að haga olíuinnflutningi með þessum hætti allan tímann. Síðan hafa verið viðskrh. menn úr öllum fjórum þingflokkunum sem átt hafa þm. á Alþingi á öllu þessu tímabili. Enginn þeirra hefur gert neitt til þess að hverfa frá þessari tilhögun. Allir hafa séð að nauðsynlegt var að halda þessu óbreyttu áfram. En þegar menn eru komnir í minni hluta er um að gera að snúa staðreyndum við og taka upp sérstakan ræðustíl eins og hv. þm. gerði áðan. Hann blandaði hér saman innflutningi og sölu á olíuvörum og sölu á pulsum. Ég veit ekki til þess að olíufélögin gefi þessar pulsur. Og kaupir nokkur pulsu nema af því að hann langar í pulsu? Hinir láta bara eiga sig að kaupa pulsu. Mér finnst þetta afskaplega ómerkilegur brandari hjá hv. þm. En ef honum finnst brandarinn góður og einhverjum öðrum, þá þeir um það. Þá getur hann endurflutt þetta. Við skulum aðeins víkja að sölu á olíum. Það var mikið rætt um að beina viðskiptum okkar til annarra þjóða sem er alveg sjálfsagt að gera. Og það var gert. Á árunum 1980-1981 var viðskiptum beint til British National Oil Company. Það voru keyptir sex farmar á tímabilinu frá 10. sept. 1980 til 21. júlí 1981. Það voru samtals 118 þús. 96 tonn og kaupverðið var 40 millj. 189 þús. bandaríkjadalir. Það var keyptur einn farmur af svartolíu 11. febr. 1981 og kaupverðið var 5 millj. 28 þús. bandaríkjadalir. Samtals var því kaupverð á þessum förmum 45 millj. og tæplega 217 þús. dollara. Ef þetta magn af olíu hefði verið keypt frá Sovétríkjunum á sama tíma og kaupverð hennar hefði verið í samræmi við gildandi samninga á milli Íslands og Sovétríkjanna hefði sambærilegt kaupverð verið hvað snerti gasolíuna 36 millj. 946 þús. bandaríkjadalir en svartolíuna 4 millj. 736 þús. bandaríkjadalir. Samtals hefðu kaupin frá Sovétríkjunum á þessu magni numið á þessum sama tíma 41 millj. 682 þús. bandaríkjadala. Munurinn á því að kaupa olíuna frá BNOC og frá Sovétríkjunum var því hvorki meira né minna en 3 millj. 535 þús. bandaríkjadalir. Miðað við núverandi verðlag er hér, á ekki meira magni en þessu, um 150 millj. kr. hærri innkaup að ræða. Ég vil líka benda á í þessu sambandi að við flytjum inn olíu frá landi eins og Portúgal og þar höfðum við líka sömu viðskiptahagsmuna að gæta. Árið 1978 stóðu mál þannig að Portúgalar voru orðnir mjög óánægðir með viðskiptin við okkur vegna þess hvað við keyptum lítið af vörum frá þeim. Þá var ráðist í að kaupa hvorki meira né minna en tvo togara og þá stóra og í framhaldi af því olíuvörur, einkum bensín, og fleiri afurðir. Á þessu byrjaði sú ríkisstj. sem sat árið 1978 fram undir lok ágústmánaðar en ríkisstj. sem tók við jók þessi viðskipti. Hún beindi viðskiptunum til Portúgals og í þeirri ríkisstj. átti sæti 1. flm. þessarar till. sem þá var sjútvrh. Þá fannst honum rétt að beina þessum viðskiptum til Portúgals og ég hef aldrei heyrt öðru haldið fram en að það hafi verið talið nauðsynlegt þjóðarinnar vegna en ekki vegna olíufélaganna. Ef við lítum á olíuviðskiptin skulum við byrja á að fara yfir fimm ára tímabil í innflutningi á bensíni. Árið 1981 voru flutt inn 93 587 tonn af bensíni. Þar af voru flutt frá Sovétríkjunum 57 034 tonn en frá Portúgal 17 224 tonn. Annað var flutt frá öðrum Vestur-Evrópuríkjum, einkum Hollandi. Þessi innflutningur jókst nokkuð á næsta ári, 1982, eða upp í 97 700 tonn og voru þá flutt frá Sovétríkjunum tæplega 72 000 tonn á móti 25 000 tonnum frá Portúgal. Árið 1983 var innflutningurinn frá Sovétríkjunum 68 000 tonn og frá Portúgal 25 800 tonn, og hliðstætt 1984, og á s.l. ári voru flutt frá Sovétríkjunum 60 000 tonn en frá Portúgal 30 000 tonn af bensíni. Tímans vegna ætla ég að fara fljótt yfir sögu. Árið 1985 flytjum við inn af gasolíu 255 400 tonn, þar af frá Sovétríkjunum 130 400 tonn og frá Portúgal 26 000 tonn, en frá Hollandi, Bandaríkjunum og Noregi fluttum við inn rétt innan við 100 000 tonn. Svartolía hefur öll verið flutt inn frá Sovétríkjunum og eru það af öllum talin mjög góð innkaup sem þar hafa átt sér stað. Nú vil ég mjög gjarnan spyrja hv. þm., 1. flm. þessarar till.: Vill hann að við hverfum frá þessum innflutningi, gefum olíufélögunum í landinu fullt frelsi að kaupa hvar sem er, eiga á hættu erfiðleika í viðskiptamálum, þar með sérstaklega síldarsölu, sölu á ullarvöru, málningu o.fl. o.fl.? Vill hann þá í leiðinni gefa frjálsa álagningu á olíu og bensín? Vill hann afnema verðjöfnun á olíu og bensíni hér innanlands? Vill hann gera aðstöðu fólksins úti á landi allt aðra en er hér á þéttbýlissvæðinu? Ég skal svara þessum spurningum fyrir mitt leyti á þann veg að ég er andvígur því að breyta þessu. Ég vil að við höfum frelsi í innflutningi og getum valið okkur það verð sem við fáum á hinum frjálsa markaði. En ég vil beina því til þeirra sem annast þennan innflutning að þeir flytji inn frá löndum sem við höfum hag af að flytja inn frá vegna okkar viðskiptaáhuga. Og ég vil einnig taka fram að ég vil ekki ganga svo langt fyrir olíufélögin að veita þeim takmarkalaust frelsi til álagningar hér innanlands. Ég er ekki að verja starfsemi olíufélaganna. Ég er fyrst og fremst að hugsa um hvað okkur er fyrir bestu, þjóðarheildinni, í þessum efnum og ég tel að við höfum verið gætnir og farið rétt að í innflutningi á olíuvörum. Hitt er svo annað mál, sem ég get tekið undir með hv. 1. flm. þessarar till., að vitaskuld þarf margt að gera til að breyta bæði dreifingarkerfi og öðru hér innanlands. Það er stefnt að því að lækka olíuverð, hefur verið gert allmyndarlega fyrir nokkrum dögum, gasolían lækkaði um 80 aura. Það er stefnt að því að lækka gasolíu enn um miðjan þennan mánuð og jafnvel bensín líka. Það er rétt að bensínverð er hærra hér en annars staðar. En það stafar ekki af óhagstæðum innkaupum heldur því að við höfum lagt svo mikla tolla og gjöld til vega á bensínverð og þau hafa verið bundin byggingarvísitölu á hverjum tíma. Þar liggur skýringin á því verði. Viljum við hætta því? Viljum við taka þær tekjur frá þeirri uppbyggingu vegakerfisins sem við erum að framkvæma hér á landi? Ég segi fyrir mitt leyti að ég tel hana síst of mikla. Við þurfum að leggja betri vegi og koma á greiðari samgöngum í landinu. Þess vegna vil ég ekki breyta þar um. Ég vil lýsa yfir algjörri andstöðu minni við þessa till. En eins og ég sagði í upphafi máls míns legg ég mikla áherslu á það og vænti þess að hv. þingnefnd, sem fær þessa till. til meðferðar, afgreiði till. Ég vona að þegar nefndin skilar áliti og till. kemur til atkvgr. í Alþingi verði hún strádrepin.



Herra forseti. Það er athyglisvert að 1. flm. þessarar till. til þál. um frelsi í innflutningi á olíuvörum er hv. 3. þm. Reykn. Það vill svo til að hann lét mjög að sér kveða hér í þinginu þegar umræður voru uppi um það hvort við ættum að viðhalda þeim viðskiptahætti að kaupa olíuna á heimsmarkaðsverði, eftir Rotterdammarkaði, eða hefja viðskipti við Breta. Og hann var harður talsmaður þess að hefja viðskiptin við Breta. Það ævintýri varð dýrt eins og hæstv. ráðherra gat um áðan. Það varð svo dýrt að við hefðum eiginlega haft þörf fyrir að hv. 3. þm. Reykn. kæmi hér og bæðist afsökunar á þeim ráðleggingum sem sköðuðu þjóðina jafnmikið á sínum tíma. Það hefði verið ágæt byrjun. Og jafnframt að fram kæmi hvaða þekking í olíuviðskiptum hefði bæst við hjá hv. þm. frá því að þetta var gert sem benti til þess að hann væri nú orðinn fær um að ráðleggja þannig að það yrði þjóðinni til blessunar. Það er merkilegur hlutur að í grg. þessarar þáltill. er vegið að öðru atriðinu sem flm. lagði þó mikla áherslu á hér í upphafi máls síns. Það er þessi stóra spurning hvort olíufélögin eigi að fá að heyja hér harðvítuga samkeppni innbyrðis um olíuverðið eftir að þau hafi fengið olíuna á heimsmarkaðsverði. Ég hef ekki trú á því að Íslendingar eigi þau viðskiptakjör möguleg að fá olíuna undir heimsmarkaðsverði. Það tókst ekki vel þegar við ætluðum að skipta við Bretana hérna um árið. En hvað segir hann sjálfur um samkeppnina á milli olíufélaganna ef það yrði upp tekið? Ég vil vekja athygli á því að menn ættu að lesa grg. því að hún er fróðleg. Með leyfi forseta, hér stendur fyrir neðan miðja síðu: "Innflutningsfrelsi er langafdrifaríkasti þátturinn í því að auka frjálsræði og samkeppni í þessum viðskiptum. Án slíks frelsis verður nánast ekki um neina samkeppni að ræða, hvað annað sem gert væri. Jafnframt er ljóst að hagkvæmni í innkaupum ræður úrslitum um raunverulegan árangur í verðlækkun á olíuvörum. Allar aðrar aðgerðir eru nánast hégómi og fálm, svo lítilvægar sem þær eru í samanburði við innkaupsverðið." Það hefur verið undirstrikað af ráðherra að við fáum olíuna á heimsmarkaðsverði sem er aðalatriðið. Allar aðrar aðgerðir eru hégómafálm að dómi flm. till. Ég er ekki alveg með á því hvert menn eru að fara þegar þeir semja grg. sem virðist ganga þvert á þá skoðun sem þeir eru að boða hér í ræðustól, að það stórhækki nánast verðið á olíuvörum innanlands að viðhalda þeim leikreglum sem verið hafa, þegar í sömu grg. stendur að breytingar á slíku séu hégómi og fálm. Þetta er ekki rökrænn málflutningur. Þetta er ekki málflutningur sem er líklegur til að hafa mikil áhrif. Þetta minnir mann á það sem eitt sinn var kveðið: Olíublettir sjást á Héðn. Olíublettir sjást á Héðn, sögðu þeir þá. Nú er okkur boðað að jöfnuðurinn sé svo mikill að allt sé jafnað út á milli olíufélaganna - það skipti engu máli - yfirdráttur hjá einu félagi í banka verði bara jafnaður út á milli þeirra líka. Ég verð nú að segja eins og er að mér þætti fróðlegt ef upplýst yrði í þessari stöðu hvort skuldir olíufélaganna við bankana eru þá jafnar, hvort þessi jöfnun hefur verið framkvæmd. Eða skyldi það vera að þar væri ástandið dálítið misjafnt eftir því hvernig þeim hefur gengið í samkeppninni innbyrðis? Ég vil nefnilega halda því fram að það hafi verið hörkusamkeppni á milli olíufélaganna. Hitt er svo annað mál að það aðhald sem skipulagsyfirvöld þessa lands hefðu getað veitt varðandi uppsetningu á bensínstöðvum hefur ekki verið til staðar. Ég vil taka sérstaklega undir það með hæstv. viðskrh. að ég tel að svona mál eigi að koma til atkvæðagreiðslu í þinginu. Það verður að fá úr því skorið hvort þingheimur vill strika yfir viðskiptin við Rússa, eins og hér er verið að leggja til, til þess að einhverjir geti leikið sér með "kommission" utan úr heimi. Það er það sem verið er að tala um og ekkert annað. Hún kemst ekki inn í dæmið eins og spilin eru lögð fram. En það væri auðvelt að koma henni við ef hin breytingin væri upp tekin sem hv. 3. þm. Reykn. leggur til.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykn. hóf ræðu sína á því áðan að vorkenna forstjórum olíufélaganna vegna þess að þeir gætu ekki um frjálst höfuð strokið og gætu ekkert lagfært í sínum rekstri vegna þeirra hafta sem hér ríktu í innflutningi á olíuvörum. Ég get ekki tekið undir þetta með honum. Það er nefnilega svo, eins og ég minntist á fyrir ekki löngu síðan, að ég held að forstjórar olíufélaganna séu þannig settir - þeir eru svo lengi búnir að alast upp í vernduðu umhverfi í þessum málum - að þeir hafi ekki tekist á við að reyna að breyta sínum starfsháttum. Í fyrra var samþykkt hér breyting á frv. um olíuviðskipti og það var gert lítið úr því hér áðan af hv. þm. að svokallaðir innkaupajöfnunarreikningar, sem væru á vegum hvers einstaks félags, gæfu enga möguleika. Þetta er rangt. Sá gamli innkaupajöfnunarreikningur sem hefur verið við lýði er að verða uppurinn, hann er að komast á núllpunktinn eins og líka átti að ske. Eftir það átti hvert félagið fyrir sig að fá sinn sérstaka innkaupareikning, en það átti að örva þau til að gera hagkvæm innkaup á olíum því að við erum ekki bundin við Rússland nema að 60-70%. Hitt er frjálst. Talsmenn olíufélaganna kvörtuðu mikið undan því í viðræðum við viðskn. Ed. í fyrra, þegar við kölluðum þá fyrir, að þeir fengju engu um það ráðið hvernig þessi innkaupajöfnunarreikningur færi. Þess vegna voru þeir hlynntir því þá að félögin fengju sjálf sérstaka innkaupajöfnunarreikninga sem þeir gætu sjálfir haft til ráðstöfunar að mestu leyti. Það fólst í því t.d. að ef eitthvert olíufélaganna gerði hagkvæm innkaup á bensíni var það hægðarleikur fyrir þá, og er enn þá að mínu mati, að selja það bensín einni eða tveimur krónum lægra á öllu landinu en þeir gera í dag ef horft er á allt landið. Þeir gætu þetta ef þeir hefðu kapp til að gera það. En þetta hefur ekki komið til enn þá og ég vil leggja áherslu á að því verði hrint sem fyrst í framkvæmd að þeir fái að spreyta sig á þessu frelsi sem er þó takmarkað að þessu leyti. Ég tek undir það með ræðumanni. Þarna er um að ræða 30-40% af olíuvörum sem þeir geta flutt inn algjörlega frjálst og geta einmitt notað það mjög lækkandi verðlag sem nú er orðið hér í Vestur-Evrópu á olíuvörum. Hins vegar held ég að það sé mesti misskilningur að olíuviðskiptin við Rússland séu svo alslæm að þau séu ekkert nema tap fyrir þjóðina. Í þeim felst visst öryggi og þegar við rekjum þróun þeirra mála, eins og hæstv. ráðherra gerði hér áðan, held ég að heildarútkoman þar sé ekki neikvæð fyrir þjóðina í heild. Þá er ég ekki að tala um þau viðskipti sem við eigum við þá að öðru leyti, heldur er heildarverðið á olíunni á þann veg. Og einu megum við heldur ekki gleyma. Svokallaða svartolíu getum við ekki notað á flotann nema frá Rússlandi. Svo einkennilegt er það. Það var reynt hér og, að ég held, á árunum þegar hv. 3. þm. Reykn. var sjútvrh. fluttum við inn svartolíu frá bæði Noregi og Englandi. Hún var ágæt en hún bara gekk ekki til að nota á dísilvélar. Það varð að vera þessi þunna olía sem kemur frá Rússlandi, sú eina sem við höfum getað notað. Það var bylting þá, á þeim tíma, að nota hana til svartolíubrennslu sem kölluð var. Og það var stórkostlegur bati sem útgerðin fékk af þeim viðskiptum. Hins vegar er hægt að nota hina olíuna í verksmiðjur og annað en í allan flotann hefur ekki verið fundin önnur hentugri olía. Margir urðu að hætta við að brenna svartolíu þegar hin svokölluðu ensku viðskipti voru gerð sem var talað um áðan og ég ætla ekki að mæla bót. Í þessum olíumálum öllum eigum við margt óunnið. Þar getum við t.d. minnst á svokallað verðjöfnunargjald. Ég hef tölur frá árinu 1984. Þar voru af helstu olíuvörunum 250 millj. sem fóru í þennan póst. Það væri mjög æskilegt ef hv. Alþingi gæti komið sér saman um hvernig það vildi fara á annan veg með þessi mál. Er það ríkjandi skoðun hv. alþm. að olían eigi að vera seld á mismunandi verði um allt land eða eigum við að halda uppi verðjöfnun? Ég held að almenningur sé mjög inni á því. Það er jöfnuður í búsetu að fá þessa vöru á sama verði og einhverju verður að kosta til. Ég vil fá þetta hreint fram hjá flm. þessa frv. Eru þeir að leggja til með þessu að t.d. þessi liður verði felldur niður og olíuvörur seldar á mismunandi verði eftir landshlutum? Þessi innkaupajöfnunarreikningur er með sömu tölu, að upphæð til, 1984. Hann fær einnig þar inn 250 millj. eða 52 aura á hvern gasolíulítra sem fluttur er inn í landið til þess að jafna sveiflur á milli farma hjá skipunum. Við höfum alltaf fylgt Rotterdam-markaði á olíu í Rússaviðskiptunum og ég held að slíkur samningur sé uppi enn þá. Það má deila á framkvæmd þar, t.d. var því haldið fram hér í umræðunni að þeir vilji ekki senda skip frá sér fullhlaðið fyrr en öruggt sé að kominn sé toppur í markaðinn þennan og þennan daginn. Þetta hlýtur að mega skoða. Ef það er eitthvað sem tortryggni vekur á þessu sviði þá er hægt að gera það. En ég tek það fram að ég lít ekki svo á Rússaviðskiptin að þau séu slík plága fyrir þessa þjóð að við þurfum endilega að snúa af þeim vegi. Ég er það íhaldssamur, hv. þm. Reykn., Kjartan Jóhannsson. Í fyrsta lagi, öðru lagi og þriðja lagi vil ég ekki að við fórnum þeim viðskiptasamningum sem við höfum við Rússland. Við seldum þar s.l. ár fyrir um 1,8 milljarða og þó að við flytjum þaðan inn vörur fyrir um 2 milljarða þá er þetta allt of stór póstur til að henda honum fyrir róða. Þar horfi ég fyrst og fremst á hina margumtöluðu saltsíld. Það er ekki einn einasti markaður, sem við vitum um í dag, sem mundi borga nema hluta af því verði sem við fáum. Höfum við efni á slíku þegar við erum að reyna allt til að auka okkar útflutningstekjur? Höfum við efni á að slá á slíka viðskiptasamninga og sitja uppi án þess að veiða síld hér heima um ófyrirsjáanlegan tíma? Frystimarkaður á síld tekur því miður á móti allt of litlu. Þess vegna er ég - ég get lýst því yfir - ekki fylgjandi þessu frv. sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Ég hef ekki hugmynd um hvernig viðskiptin við BNOC komu út á sínum tíma, sem hæstv. viðskrh. hefur þulið hér aftur og aftur. En ég ætla að fullyrða meira: Hæstv. viðskrh. hefur heldur ekki hugmynd um það, vegna þess að útreikningar af því tagi sem hann hefur verið að veifa hér eru einskis virði. Rotterdam-markaðurinn sveiflast frá degi til dags. Hvaða dagar eru það sem voru valdir í þessum merkilegu útreikningum um það hvernig BNOC-viðskiptin koma út? Hvaða dagar voru það? Þetta voru allt öðruvísi viðmiðanir heldur en í viðskiptunum við Rússa og þess vegna gjörsamlega ósambærilegt. En í annan stað skal það tekið fram að það var ekki mitt verk að ganga þannig frá þeim samningum sem raun varð á. Það var verk Tómasar Árnasonar, fyrrv. viðskrh. Útreikningar af þessu tagi - og alveg sérstaklega þegar menn geta komið með tölu upp á einseyring eins og hér hefur verið gert - eru svo ótrúverðugir sem nokkur hlutur getur verið og þeim mönnum til vansæmdar sem leyfa sér að reikna með þeim hætti. Það er kannske ekki nema von að erfitt sé að tala um þessi mál á þessum vettvangi þegar maður verður var við svo mikla vanþekkingu á viðskiptum eins og kom fram í málflutningi hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar. Hann hefur ekki hugmynd um hvað viðskipti með olíuvörur eru. Hann heldur að það sé skráð á hverjum degi eitthvert ákveðið verð sem sé heimsmarkaðsverð og það hafi allsherjargildi og menn geti aldrei fengið olíuna öðruvísi en akkúrat á þessu verði. Það sé eitthvert allsherjarfyrirkomulag. En í þessari grein eins og mörgum öðrum gera menn viðskipti með margvíslegum hætti. Menn gera t.d. viðskipti fyrir sig fram um það að kaupa á tilteknu verði á tilteknum tíma, sem síðan getur kannske haft áhrif á einhverja skráningu einhvern tíma seinna. En svona gerast nú þessi viðskipti. Það er búið að berja það inn í íslenska þjóð að það sé alveg klárt mál og heilagt þetta Rotterdam-verð og það hljóti að vera það besta og það eina sem til sé í heiminum. En það er della. Það er út í hött þegar hæstv. viðskrh. segir að við séum einfaldlega á heimsmarkaði úr því að við fáum olíuna á þessu Rotterdam-verði og þá sé þetta nú eiginlega allt saman frjálst. Það er út í hött. Rotterdamverðið sveiflast upp og niður. Ég gerði það að umtalsefni hér um daginn, orðaði það einhvern veginn þannig, að miðað við það hvernig samningar okkar væru við Sovétríkin skyldum við ekki gera ráð fyrir því að fá olíu nokkurn tímann á lægsta verði. Takið þið nú eftir hvernig ég orða þetta: að við skyldum ekki gera ráð fyrir því að fá olíu nokkurn tímann á lægsta verði. Ég hef aldrei sagt að við fengjum olíuna alltaf á hæsta verði eins og fyrirsögnin var í Mogganum daginn eftir. Þetta er einfaldlega vegna þess að við eigum að tilkynna fyrir fram hvað við ætlum að fá mikla olíu í hverjum mánuði, með 45 daga fyrirvara. Sovétmenn hafa síðan ákveðið svigrúm um það hvenær þeir lesta skipin sem koma hingað, 9 daga svigrúm. Það er kannske eðlilegt að þeir hafi svigrúm. En í eðli viðskiptanna liggur að þeir hafa ekki tilhneigingu til að velja þann dag til þess að ljúka lestun sem þeir halda að olíuverðið verði lægst, heldur frekar það sem væri í hærri kantinum á þessu 9 daga tímabili. Það er ekki nema eðlilegt miðað við það hvernig samningurinn er. Og það er á þessum forsendum sem ég sagði að við skyldum ekki búast við því að við fengjum olíuna nokkurn tímann á lægsta verði. Sovétmenn spá auðvitað í markaðinn alveg eins og önnur olíufélög eða alveg eins og aðrir sem eru í þessum viðskiptum. Við erum þeir einu sem höfum afsalað okkur því að spá að nokkru leyti í markaðinn, að reyna nokkuð til þess að kaupa þessa vöru á einhverju ódýrara verði en öðru. Þetta munar kannske ekki alltaf miklu., en getur þó munað verulegu. Það vill svo til að ég er með í höndunum skrá yfir 22 farma. Í tvö skipti af þessum 22 hittist svo á að verðið er lægsta verð - yfir 6 daga tímabil, ekki 9 daga tímabil. Í öll hin skiptin er verðið til okkar, sem við fáum það á akkúrat daginn sem lestun var lokið, ekki lægsta verð yfir þetta 6 daga tímabil. Mér kemur það ekkert á óvart. Oftast nær munar ekki miklu, en stundum þó nokkru. Þetta tel ég að sé nauðsynlegt að þm. reyni að setja sig inn í áður en þeir eru með sleggjudóma eins og hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson var með hér áðan. Valdimar Indriðason sagði að forstjórar olíufélaganna hefðu lifað í vernduðu umhverfi. Ég orðaði það kannske svolítið öðruvísi, að jafnvel þó að þeir hefðu viljað reyna eitthvað þá hefðu þeir ekkert getað. Kannske vegna þess að þeir voru svo verndaðir eins og hv. þm. Valdimar Indriðason var að tala um. Það var fróðlegt að heyra hæstv. viðskrh. tala um að hann vildi ekki sjá frjálst verð á olíu. Hann sagði: Eigum við að afnema verðjöfnun? Ég segi við hæstv. ráðh.: Við getum sett lög um það að hvert olíufélag fyrir sig skuli selja olíuna á sama verði til sömu eða sams konar aðila hvar sem er á landinu. Esso geti fengið að selja á sínu ákveðna verði, BP á sínu verði og þar fram eftir götunum, en það verði að vera sama verð yfir allt landið ef menn vilja hafa sama verð yfir landið allt. Við þurfum ekkert flókið sjóðakerfi til þess. Eina setningu í lögum um það að verð til útgerðar verði að vera það sama hvar sem er á landinu, verð í smásölu verði að vera það sama hvar sem er á landinu. En þá mundi líka vera búið að afnema þetta jöfnunarkerfi sem núna er viðhaft og gengur út á það að ef eitt olíufélagið er með minni dreifingarkostnað en annað þá borgar það með hinu sem hefur meiri dreifingarkostnað. Við mundum líka vera búin að afnema það kerfi sem er á þá lund að ef eitt félag gerir hagkvæm innkaup þá jafnist það yfir á hin. En það athyglisverðasta í þessum afdráttarlausa málflutningi hæstv. viðskrh. er vitaskuld það að hann segir afdráttarlaust að hann vilji ekki að olíufélögin ákveði verðið á olíunni. Hvernig stendur á því að það er svona langtum hættulegra að þau ákveði verðið á olíunni en að kaupmenn ákveði verð á matvælum ofan í okkur, en að þeir sem eru í fataverslun ákveði verð á fötunum, en að það sé frjáls markaður í fasteignaviðskiptum og þar fram eftir götunum. Ef hæstv. ráðh. er svona mikið á móti frelsinu, viðskiptafrelsinu, hvers vegna líður hann þá að það skuli viðgangast í þessum efnum? Ég held að sannleikurinn í málinu sé sá að menn séu svo hræddir. Menn þora ekki að hugsa, menn þora ekki að skoða þetta kerfi sem þeir eru með í höndunum, menn þora ekki að velta því fyrir sér. Menn hlaupa allir í skotgrafir og segja: Ja, það fara áreiðanlega í rúst viðskiptin við Rússa. Þó rökstuddi sami ráðherrann það margvíslega og aftur og aftur að viðskiptin við Rússa hefðu verið mjög hagkvæm. Ef hann hefði verið sjálfum sér samkvæmur þá óttaðist hann ekki nokkurn skapaðan hlut, úr því að viðskiptin eru svona hagkvæm, að þau séu í nokkurri hættu þótt aukið væri frelsi í þeim viðskiptum. Ég held okkur væri hollt að fara ofan í þetta kerfi. Það þýðir ekkert að tala um að það eigi að vera strangara aðhald með olíufélögunum vegna þess að ekki er hægt að framkvæma það aðhald, það er ekki nokkur lifandi vegur.  Herra forseti. Það væri sjálfsagt hægt að ræða þetta í mörgum fleiri greinum, en ég vil einungis að lokum vitna í formann Sjálfstfl., hæstv. fjmrh. Þorsteinn Pálsson. Hann er ekki svona afdráttarlaus andstæðingur frelsis í þessum efnum og ég mundi vel geta hugsað mér að fara eitthvað svipaða leið og hv. formaður Sjálfstfl. er að tala um. Hann telur að það komi til álita, a.m.k. ef frelsi í innflutningi olíuvara verði aukið - og ég er að vitna í Morgunblaðið 20. febrúar 1986 - að slíkur innflutningur yrði háður ákveðnum kröfum. T.d. mætti áskilja það að innflutningsaðilar keyptu olíu frá tilteknum aðilum, t.d. Sovétríkjunum, í ákveðnum hlutföllum við það sem þeir flytja inn með frjálsum hætti. Þetta væri náttúrlega leið til þess að koma meiri sveigju í þetta og án þess að menn þyrftu að óttast sérstaklega um þessi viðskipti við Sovétríkin með þeim hætti sem mér skilst að menn a.m.k. prédiki hérna, en ég held algerlega að ástæðulausu, algerlega að óþörfu. Mín skoðun er nefnilega sú að Sovétríkin hafi áhuga á því að vera í viðskiptum við okkur og að þó við hreyfðum okkur eitthvað í þessum málum, þá mundi það einungis hafa þau áhrif að við fengjum hagkvæmari viðskiptasamninga við þá að því er olíukaupin varðar. Að því leytinu líka held ég að þessi ótti manna um olíuviðskiptin við Sovétríkin sé ekki á rökum reistur.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða efnislega þá till. sem hér liggur til umræðu, enda er ég formaður þeirrar nefndar sem fær hana til meðferðar og hef þá aðstöðu þar til þess að koma til þess að þarna þurfi eitthvað að betrumbæta. Sjálfur hef ég þá trú að það gerist best með því að örva og auka samkeppni á milli olíufélaga. Ég vil ekki vera eins afdráttarlaus í skoðunum að þessu leyti og hæstv. viðskrh., um að aukin samkeppni og frelsi í þessari atvinnugrein geti ekki leitt af sér betra skipulag, en mér hefur virst hæstv. viðskrh. vera þeirrar skoðunar. En það var ekki aðaltilgangurinn með því að standa hér upp heldur var það ræða hv. 3. þm. Vesturl., þegar hann rifjaði það hér upp að á síðasta þingi hefði verið breytt lögum sem hefðu átt að örva olíufélögin til samkeppni með því að í stað sameiginlegs innkaupareiknings hefðu þau hvert um sig sinn sérstaka innkaupareikning. Nú er það svo, eftir því sem fram kemur í blaðagrein sem nýlega birtist eftir einn af forstjórum olíufélaganna, þ.e. forstjóra Olíuverslunar Íslands hf., Þórð Ásgeirsson, að miklir erfiðleikar eru á því að framkvæma þessi lög og að móta reglur sem hægt sé að vinna eftir. Hann segir í sinni grein, sem ég hef hér fyrir framan mig, að viðskrn. og Verðlagsstofnun hafi ekki enn tekist að forma þær reglur sem vinna skuli eftir samkvæmt hinum nýju lögum. Og nú vildi ég beina þeirri spurningu til hæstv. viðskrh. hvernig gangi að forma og semja þessar reglur og hvenær megi búast við því að þær sjái dagsins ljós.



Í sambandi við þau lög sem afgreidd voru á síðasta þingi átti að stefna að því við gildistöku laganna að jafna innkaupajöfnunarreikninga og þannig að skipta þessu á hvert olíufélag fyrir sig. Það hefur því miður ekki tekist vegna þess að verðbreytingar hafa verið gerðar fyrr en hægt hefur verið að minnka útstreymi af innkaupajöfnunarreikningi. Miðað við 28. febrúar var innkaupajöfnunarreikningur á bensíni hagstæður um rúmlega 4 millj., eða 4 051 000 kr., en á gasolíunni var hann óhagstæður um 30 785 000 kr., og hafði aukist frá áramótum mjög verulega vegna þess að gasolíuverðið var a.m.k. 10 aurum lægra en það þurfti að vera. Og með þeirri verðlækkun sem gerð var í kjölfar samninga um fiskverð verður batinn á innkaupajöfnunarreikningi lengur að koma í ljós, þannig að langt verður liðið á sumarið eða fram undir haust þegar sá reikningur fer að ná jöfnuði. Hins vegar var nokkur halli einnig á svartolíu þó aðeins 1 150 000 kr., en sá halli næst fljótlega upp vegna þess að nú verður brátt farið að selja svartolíu sem keypt var á lægra verði. Á meðan þær birgðir sem keyptar voru á hinu háa verði eru til sölu verður þetta óhagkvæmt en síðan, eftir því sem olía sem keypt er á hagstæðara verði kemur til sölu, verður hér breyting á. Hér var þessu flýtt má segja um of, en af mikilli nauðsyn, til þess að greiða fyrir samningum um fiskverð. Það er ekki fyrr en jöfnuði er náð sem hægt er að skipta þessum innkaupajöfnunarreikningi. Ég segi fyrir mitt leyti að mér finnst harður dómur hv. 3. þm. Reykn. yfir manni eins og Gylfa Þ. Gíslasyni sem var viðskrh. samfleytt í 12 ár í viðreisnarstjórninni og þar áður í stjórn í 3 ár á undan, sennilega í 15 ár. Allan þennan tíma voru þessi viðskipti með þessum hætti. Það er líka harður dómur yfir öllum öðrum sem þarna hafa komið nærri málum. Og ég spyr: Hvernig stendur á því að þessi vitleysa, sem hv. þm. kallar þetta núna, var látin viðgangast allan þennan tíma? Hvernig stóð á því að hann lét þetta viðgangast þegar hann var sjútvrh.? Hvernig stóð á því að hann lét þetta viðgangast þegar hann var viðskrh., þegar hann hafði allt þetta á takteinum? Svo segir hann að viðmiðun sú, sem ég kom hér með áðan, sé bara bull og vitleysa. Hann getur alveg eins sagt að hvítt sé svart og svart sé hvítt. Þetta eru staðreyndir sem fyrir liggja og það er miðað við sama dag. Þegar menn spyrja: Eru Rússar að sigta eitthvað út hvenær olían er að hækka á Rotterdammarkaði? Þeir vita ekki meira um það en svo, og það hélt ég að fyrrv. ráðh. ætti að vita, og raunar allir þm., að þegar afskipun fer fram veit seljandinn ekki verðið fyrr en daginn eftir, ekkert frekar en kaupandi. Nú er verið að kaupa olíu á hinum frjálsa markaði. Hver er viðmiðunin þar? Hún er 5 daga fyrir og 5 daga eftir afskipun á þeirri olíu þannig að það er tekið meðaltal 10 daga. Þannig gengur nú þetta til í þessum efnum. Ég hef ekki á móti því að það ríki frelsi í að flytja inn olíu og frelsi á mörkuðum. Við höfum náð því frelsi að þjóðin sem selur okkur mest af olíunni undirgengst það að selja olíuna á heimsmarkaðsverði, á hinu svokallaða viðmiðunarverði. En það hefur líka bæði kosti og ókosti. Þegar framboð er mikið er ekki hægt að prútta niður eins og á markaði. Við verðum oft að selja fisk við mjög óhagstæð skilyrði, en það er nú kannske viðkvæmari vara, eins og allir vita með ísfiskinn. Við verðum að haga okkur eftir þessum nótum og við sjáum það í öllu því sem við flytjum inn frjálst og óhikað að þar höfum við ekkert náð neinu betra. Það er t.d. kostur við sovésku samningana að fragtin er miðuð við Rotterdam-fragtina. Það er t.d. dýrari fragt á portúgölsku olíunni til Íslands en á olíu við Svartahafið vegna þess að hún er bundin þessari viðmiðun. Þannig má telja bæði kosti og lesti. Olíufélögin hafa verið ákaflega fús til samstarfs en ég er alveg sannfærður um það að þau vilja fá að kaupa olíuna þar sem þeim dettur í hug hverju sinni. Olía lækkar ekki hér á sama degi og hún lækkar út í heimi. Það er verið að segja frá því í fréttum í Ríkisútvarpinu að olía í Þýskalandi hafi lækkað um 10%. En þá er þess ekki getið að fall dollarsins og hækkun marksins veldur sennilega liðlega helmingnum af þessari 10% verðlækkun sem hér er um að ræða. Það er aldrei sögð nema hálf saga og tæplega það. Þetta þarf allt saman að vera inni í myndinni. Svo kemur hitt: Við erum alltaf að fá fréttir af því að um leið og olíunni er dælt upp úr iðrum jarðar hafi hún fallið þetta og þetta í verði. Í sjálfum Bandaríkjunum verða notendur að bíða í 45-50, jafnvel 60 daga þangað til olía, sem er að lækka í dag, er komin til sölu, búið er að vinna hana. Þetta verðum við einnig að hafa í huga. Þegar við erum búin að draga frá verðjöfnun og flutningskostnaðinn þá hefur olíuverð á Íslandi ekkert verið hærra en í nágrannalöndum á undanförnum árum. En bensínverðið er miklu hærra eins og ég sagði áðan og það er af allt öðrum ástæðum. Hitt er annað mál, sem ég ætla ekki að verja, að vitaskuld verða olíufélögin eins og allir aðrir að sýna hagsýni í sínum rekstri. Þeir sem þau reka eiga ekkert að velta því yfir á þá sem þessar afurðir þurfa að kaupa, heldur verða þeir vitaskuld að reka sín fyrirtæki með þeim hætti sem sómasamlegt getur talist. En afkoma olíufélaga í heild á s.l. ári er að þeirra sögn, og eftir þeim reikningum sem fyrir liggja, mjög bágborin þrátt fyrir allt tal um olíugróða og olíuauðvald og þess háttar. Ég er fyrst og fremst að tala um að bæta þurfi það sem að er í dreifingunni, en ég tel að eins og nú er háttað væri stórhættulegt að svíkja fimm ára samning við Sovétríkin með því að rjúfa þessi tengsl. Ég vildi ekki þurfa að svara því á komandi hausti þegar sjómenn og útgerðarmenn færu að spyrja: Ja, hvar á nú að selja síldina, góði?



Herra forseti. Ég hafði ekki í hyggju að taka þátt í þessum umræðum. Það rifjuðust upp fyrir mér nokkur æviatriði við þessar umræður. Ég vil þó í upphafi taka undir það sem hæstv. viðskrh. endaði mál sitt á er hann spurði hvar ætti að selja síldina. Sannleikurinn er sá að þau svæði þar sem við höfum möguleika á að selja síld eru Eystrasaltsríkin og eftir að Pólland datt þar út, sem var ákaflega stór kaupandi, og við misstum markaði fyrir síld í Sovétríkjunum má gera ráð fyrir að við þurfum að veiða síld í bræðslu. Sama mætti segja um ótrúlega markaði fyrir lagmeti, ullarvörur hvers konar og svo um svartolíuna sjálfa sem að gæðum til ber af. Ætti hv. þm. Valdimar Indriðason, sem er gamall vélstjóri á togara og smærri fiskiskipum, að þekkja þar vel til og vart aðrir þm. betur. Hins vegar er ég ekki að gera þá kröfu að það sé verslað við Sovétríkin með olíu alltaf og undir öllum kringumstæðum. Sannleikurinn er sá að það voru Íslendingar sjálfir sem gerðu þá kröfu á sínum tíma að Rotterdam-verð yrði látið gilda. Sú krafa kom ekki frá Sovétríkjunum. Vitanlega er það hins vegar rétt hjá hv. þm. Kjartani Jóhannssyni að það ber ekkert að efa að Sovétríkin halda á sínum málum. Það er ekkert gjafasjónarmið hjá þeim. Ég held að ef þessi mál eru grannt skoðuð fari hæstv. viðskrh. með býsna rétt mál. En þetta kostar náttúrlega ítarlegar umræður. En sama er að segja um fragtir frá Sovétríkjunum. Það er ekki einungis að þær hafi verið ódýrari. Þær hafa verið ákaflega öruggar. Það er mikill munur á þeim sjóræningjaskipum sem hingað hafa komið frá Panama, Líberíu, Singapore o.s.frv. og á þeim skipum sem komið hafa frá Sovétríkjunum og skapar það ákveðið öryggi. Ég ætla að leiða hest minn að öðru leyti frá þessum umræðum, en af því að hæstv. viðskrh. er kominn í salinn skal ég segja að ég held að hann hafi haft býsna rétt fyrir sér í mörgum málum. En þegar rætt er um hina vernduðu forstjóra, sem eru persónulegir kunningjar mínir, hina vernduðu forstjóra olíufélaganna og um eymd olíufélaganna fara að renna upp fyrir manni ýmis ævintýr. Nýlega er búið að opna við Vesturlandsveg nýja olíustöð, ég held það sé Skeljungur, 1311 m frá næststærstu bensínstöð í Reykjavík, 1311 m frá, Reykvíkingum til stórkosttegra hagsbóta. Áður en byggingu þessarar stóru bensínsölu var að mestu lokið var búið að fjárfesta í nýrri stöð 1311 m frá þeirri næstu, 43 milljónir. Og viti menn! Hinum megin við götuna ætlar British Petroleum, ég held það heiti orðið Olís, fyrirgefið, að reisa olíustöð líka. Ætli það dansi þarna þá ekki 100 milljónir sitt hvorum megin við götuna, í 1311 m fjarlægð frá nýtísku olíustöð. Ja, þetta er meiri einokunin og skorturinn á frelsinu. Mér sýnist þessir menn geta leikið sér að fjárfestingum hreinlega eins og þeim sýnist. Það leitar á mig hringing sem ég fékk einu sinni austan af landi. Þar var forsvarsmaður verkalýðsfélags og hann sagði: "Má vinna á páskunum?" "Páskunum?", segi ég. "Nei, það er ekki unnið á páskunum. Það er ekki einu sinni gert í fiski, að bjarga fiski undan skemmdum." "En á föstudaginn langa?" "Nei, en þeir vinna nú oft fram eftir nóttu aðfaranótt föstudagsins langa. Við hvað ertu að vinna?" "Ja, við erum að byggja bensínstöð", segir hann. "Nú, ekki vinnið þið á föstudaginn langa við það?" "Jú, jú, allan föstudaginn langa (þetta var laugardaginn fyrir páska) og forstjórinn heimtar að við vinnum allan páskadag, en hann býðst til þess að gefa okkur tveggja tíma frí meðan á messutíma stendur". Þeir eru guðræknir og mikið feikilega eiga þeir bágt!



Herra forseti. Hæstv. viðskrh. taldi að ég hefði fellt harða dóma og hann spurði: Hvers vegna hefur þessu ekki verið breytt fyrr? Ég held að þegar menn fara langt aftur í fortíðina, eins og hæstv. ráðh. gerði, verði menn að taka svolítið tillit til hvernig aðstæður voru á þeim tíma. Ég held að á þeim tíma sem markar upphaf í þessum efnum höfum við átt í landhelgisstríði, höfðum nýlega tapað tapað miklum mörkuðum og þar fram eftir götunum. Það hefur vafalaust haft sitt að segja. Ég held við höfum líka haft minni burði þá. En spurningunni um það hvers vegna þessu hafi ekki verið breytt held ég að verði best svarað með því að menn hafa í rauninni aldrei þorað að hugsa almennilega um þetta. Í hvert skipti sem þetta mál hefur komið til umræðu hafa menn hlaupið í skotgrafirnar og hin skynsamlegri umræða hefur verið kærð. Það hefur verið rík tilhneiging til þess í dag líka og þá ekki hvað síst af hálfu hæstv. ráðh. Það er hægt að vera með einfalda útúrsnúninga eins og þá að menn viti ekki verðið fyrr en daginn eftir. En við skulum hafa í huga þá sem ástunda viðskipti, hvort sem er af þessu tagi eða öðru, verðbréfaviðskipti eða hvað það nú er, þá sem eru í alþjóðlegum viðskiptum, það er þeirra list að vita hvert stefnir, að geta getið sér með skynsamlegum hætti til um hvort markaður sé hækkandi eða fallandi. Það er á því sem margt byggist í þessum efnum. Annars skal ég ekki fjölyrða frekar um þetta, en ég þakka hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni fyrir þann stuðning sem hann veitti mér í þessu máli með því lýsandi dæmi sem hann dró upp af því sem ég einmitt var að fjalla um í inngangsorðum mínum sem sanna náttúrlega hvernig kerfið er hjá okkur og skýringin á því að það er svona er sú, að mínum dómi, sem ég dró fram í fyrstu ræðu minni. Ég þakka líka þeim þm. öðrum, Birgi Ísl. Gunnarssyni og Valdimar Indriðasyni, sem hafa sýnt ákveðinn skilning á því að hér sé á ferðinni mál sem þarfnist sérstakrar skoðunar.



Herra forseti. Ásamt hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur, Guðrúnu J. Halldórsdóttur, Helga Seljan, Karvel Pálmasyni, Kolbrúnu Jónsdóttur og Kristínu S. Kvaran hef ég leyft mér að bera fram till. til þál. um úrbætur í ferðaþjónustu. Till. er á þskj. 531 og hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela samgrh. að láta kanna hvaða aðstöðu vantar í tengslum við ferðaþjónustu víðs vegar um landið, svo sem gistiaðstöðu, veitingaþjónustu, samgöngur, leiðsögu- og leiðamerkingar, eftirlit, aðgang að áhugaverðum stöðum, upplýsingaþjónustu og hreinlætisaðstöðu. Gera skal úttekt í hverjum landshluta fyrir sig og áætlun um úrbætur í samræmi við niðurstöður hennar. Kostnaður við framkvæmd þessarar áætlunar greiðist úr ríkissjóði." Herra forseti. Ferðaþjónusta, sem sumir vilja reyndar kalla ferðamannaþjónustu, ferðamálastarf, ferðaútveg, eða eitthvað enn annað, er orðin býsna mikilvægur þáttur í atvinnulífi okkar og er mjög vaxandi atvinnugrein. Samkvæmt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar hefur ferðaþjónustan tvöfaldað hlutdeild sína í atvinnulífi landsmanna síðasta aldarfjórðung og þetta hlutfall fer nú stöðugt vaxandi eftir nokkurra ára stöðnun. Til þess að fá samanburð við aðrar atvinnugreinar má til dæmis nefna að vægi ferðaþjónustu á vinnumarkaðnum er álíka og vægi málm- og skipasmíðaiðnaðar og nokkru meira en allrar bankastarfsemi í landinu. Samkvæmt nokkuð þröngri skilgreiningu á þessari atvinnugrein munu ársverk beinlínis í ferðaþjónustu vera nálægt 3500. Er þá ferðaþjónusta skilgreind sem allt sem viðkemur hótelum og gististöðum, starfsemi ferðaskrifstofa, allur flugrekstur, helmingur þess sem fer fram á veitingastöðum, helmingur af rekstri langferðabíla og strætisvagna og fjórðungur annarrar starfsemi við fólksflutninga á landi. Miðað við þessa skilgreiningu hefur hlutdeild ferðaþjónustu á vinnumarkaði vaxið úr um 1,5% árið 1960 í um 3% á síðustu árum. Auðvitað hafa ýmsir aðrir aðilar beinan og óbeinan hag af ferðaþjónustu og margir vilja skilgreina þessa atvinnugrein rýmra og telja hlutdeild hennar á vinnumarkaði allt að 6%. Í þessari skilgreiningu er t.d. ekki minnst á verslun sem hefur að sjálfsögðu mikinn hag af ferðaþjónustu. Það er svona eins og gengur með ýmsar atvinnugreinar að þær styðja hver aðra beint og óbeint. En við þessa skilgreiningu hef ég miðað hér þar sem Þjóðhagsstofnun hefur mótað hana. En hvernig sem víð skilgreinum þessa atvinnugrein þarf enginn að velkjast í vafa um aukið mikilvægi hennar í atvinnulífi landsmanna, bæði hvað varðar innlenda og erlenda ferðamenn. Á einum aldarfjórðungi hefur tala erlendra ferðamanna hér á landi meira en sjöfaldast. Um 13 000 erlendir ferðamenn sóttu okkur heim árið 1960, en 97 443 árið 1985. Auk þess hafa Íslendingar sjálfir stóraukið ferðalög um eigið land á þessu árabili. Til er faglega unnin skýrsla, sem gerð var að frumkvæði ferðamálaráðs árið 1982-1983, um stöðu ferðamála og líklega þróun á þeim vettvangi allt til ársins 1992. Árlega hefur erlendum ferðamönnum fjölgað mun meira en gert er ráð fyrir í skýrslunni og brýnt að endurmeta stefnuna í ferðamálum með hliðsjón af þeirri staðreynd. Í fyrrgreindri skýrslu er gert ráð fyrir að erlendum ferðamönnum fjölgi að meðaltali um 3,5% hér á landi frá 1984 til 1992. Fjölgun þeirra varð hins vegar um 10% árið 1984 og árið 1985 fjölgaði þeim um 14,4%. Til að mæta þessari miklu fjölgun erlendra ferðamanna þarf að leita allra hugsanlegra leiða til að lengja ferðamannatímann og auka nýtingu hótela og annarrar þjónustu sem þegar er fyrir hendi. Má þar nefna skipulegt átak til að laða hingað fjölþjóðlegar ráðstefnur sem mest utan aðalferðamannatímans, en slíkar ráðstefnur eru einn arðbærasti þáttur ferðamála þar eð ráðstefnugestir eyða meiri gjaldeyri að meðaltali en almennir ferðamenn, sumir segja allt að fimmfalt. Til þess er nú lag því að sýnilega eykst hótelrými mikið á næstunni, einkum hér á höfuðborgarsvæðinu og á Akureyri. Þá þarf að gera ráðstafanir til að hægt sé að gera ferðamönnum kleift að fara víðar um landið, en til þess skortir tilfinnanlega aðstöðu víða utan höfuðborgarinnar og brýnt að bæta úr því sem fyrst. Fyrsta skrefið væri slík könnun og áætlun um úrbætur sem gert er ráð fyrir í þessari þáltill. Framhaldið væri svo komið undir áhuga og framtakssemi þeirra sem fyrst og fremst eiga hagsmuna að gæta á hverjum stað. Því má svo auðvitað ekki gleyma að fjármagn er nauðsynlegt afl þeirra hluta sem gera þarf og enginn vafi er á því að fjárskortur er víða og mörgum fjötur um fót við uppbyggingu ferðaþjónustu. Það blasir auðvitað við að ef á að byggja upp aðstöðu fyrir ferðamenn víða úti um land þarf að kosta nokkru til. Við komumst ekkert hjá því. Á síðasta þingi flutti ég till. til þál. um eflingu ferðaþjónustu og voru reyndar meðflm. mínir þá flestir þeir sömu og nú. Sú till. kom nokkuð seint fram og komst aldrei úr nefnd, en hún fjallaði m.a. um eflingu Ferðamálasjóðs sem því miður hefur mátt sæta afar harkalegum niðurskurði og er því mjög vanbúinn til þess að standa undir lánveitingum til nauðsynlegra framkvæmda til uppbyggingar ferðaþjónustu. Á þessu ári eru t.d. lögboðin framlög til ferðamála skorin niður um meira en helming. Í þeirri till. sem hér er til umræðu er um svolitla áherslubreytingu að ræða, en áfram erum við að reyna að treysta grunninn undir þessa atvinnugrein og koma til móts við þann áhuga sem við teljum mikinn víða úti um land til þess að byggja upp ferðaþjónustu. Það er víða fólk að vakna til vitundar um þá möguleika sem felast í þessari atvinnugrein. Það sem fyrst og fremst skortir, fyrir utan nauðsynlegt lánsfjármagn, eru upplýsingar og ráðgjöf um hvernig best er að standa að þeirri uppbyggingu sem þörf er á, hvað helst vantar og hvernig á að standa að framkvæmdum. Gistirými hefur aukist töluvert úti um land á síðustu árum, en víða eru eyður sem fylla þarf í. Vaxandi skilningur er á þörf fyrir vel búin tjaldsvæði og rétt er að hafa í huga í því sambandi að víða er hægt að nýta hreinlætisaðstöðu í félagsheimilum og skólum og þarf e.t.v. ekki að kosta svo miklu til. Á þessu sviði er þörf verulegs átaks og sama má segja um hin atriðin sem talin eru upp í þessari till. Enginn vafi er á því að helsta aðdráttarafl ferðamanna á Íslandi er hin óspillta náttúra landsins, hreint loftið og tært vatnið, fámennið og öræfakyrrðin. Þessi verðmæti ber umfram allt að varðveita. Því miður er ástand víða bágborið á ferðamannastöðum í óbyggðum, jafnvel svo að náttúran er í hættu sökum ógætilegrar umferðar og ónógra varúðarráðstafana. Má þar nefna fjölsótta staði eins og Landmannalaugar, Þórsmörk, Hveravelli og Herðubreiðarlindir. Líklegt er að þar og víðar þurfi að stórauka gæslu og jafnvel beita ítölu til að koma í veg fyrir of mikinn átroðning. Þá mætti létta af þessum stöðum með því að koma upp góðri gistiaðstöðu í grennd við þá. Enn má nefna að með nýjum vegaslóðum, fræðslu og leiðamerkingum mætti beina umferð að einhverju leyti á fleiri áhugaverða staði og minnka þar með álagið á þá fjölsóttustu. Rétt er að minna á að Ísland er í rauninni opin og lifandi kennslubók í náttúrufræði og jarðfræði og um þau atriði ætti að veita fræðslu ekki síður en um vegi og kennileiti. Líklegt er að könnun muni leiða í ljós þörf fyrir aukna gæslu í óbyggðum og er þá átt við hvort tveggja, gæslu náttúrunnar og aðstoð við ferðafólk. Í þessu sambandi má einnig minna á samþykkt Alþingis frá síðasta ári um bætta merkingu akvega. Áreiðanlega er einnig víða þörf á bættum aðgangi að hinum ýmsu náttúruundrum lands okkar, fossum, hverum, gljúfrum og hellum, með t.d. göngustígum, klifrum og handriðum eða handfestu á stöku stað. Slíkt er nauðsynlegt til að tryggja öryggi og þarf síður en svo að spilla umhverfinu ef vandað er til frá upphafi. Loks má nefna hreinlætisaðstöðu sem óvíða er þannig að hægt sé að nefna hana því nafni og ber þetta ástand þjóðinni ófagurt vitni. Þessi nauðsynlega þjónusta verður víða út undan, e.t.v. vegna þess að hér er ekki um arðbæran rekstur að ræða, og er tími til kominn að taka á þessum vanda og leysa hann til frambúðar því að víst er að erlendir ferðamenn dæma þjóðina ekki síst af atriðum sem þessum. Herra forseti. Vöxtur og viðgangur ferðaþjónustu hefur farið langt fram úr bjartsýnustu spám og fært okkur Íslendingum aukin atvinnutækifæri og dýrmætar gjaldeyristekjur. Tekjur af erlendum ferðamönnum á síðasta ári námu rúmlega 3 milljörðum kr. samanborið við rúmlega 2 milljarða árið 1984. Til þess að fá hugmynd um mikilvægi þessa tekjuliðar má bera gjaldeyristekjur af erlendum ferðamönnum saman við ýmsar heildarstærðir í þjóðarbúskapnum. Árið 1980 námu gjaldeyristekjur af ferðaþjónustu í heild sinni 12,2% af heildarútflutningi sjávarvöru, en 26,5% árið 1984 og á síðasta ári er áætlað að þetta hlutfall hafi verið um 28%. Sem hlutfall af útflutningi vöru og þjónustu í heild námu gjaldeyristekjur af ferðaþjónustu 7,1% árið 1980, 12,2% árið 1984 og nálægt 14% árið 1985. Loks má skoða gjaldeyristekjur ferðaþjónustu sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, en það var 2,6% árið 1980 og hefur síðan farið jafnt og þétt vaxandi, var 5,1% árið 1984 og er áætlað um 6% á síðasta ári. Það er að vísu alltaf erfitt að gera nákvæman samanburð, en sem dæmi má nefna að ferðaþjónustan skilaði svipuðum gjaldeyristekjum árið 1984 og loðnuvinnslan og helmingi meiri tekjum en járnblendiverksmiðjan á Grundartanga. Ferðaþjónusta er ört vaxandi atvinnugrein sem mun færa okkur ómælda björg í bú, ekki síst ef við berum gæfu til að búa henni viðunandi skilyrði, en þótt atvinnusköpun og tekjuöflun séu mikilvægir þættir er þó mest um vert að búa svo um hnútana að við getum tekið á móti gestum okkar eins og sæmir góðu íslensku heimili og án þess að ganga of nærri íslenskri náttúru. Að því miðar þessi till. Herra forseti. Að lokinni umræðu um þessa till. legg ég til að henni verði vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Sem meðflm. þarf ég litlu að bæta við ágæta framsögu hv. 1. flm., en sem meðflm. að till. vil ég líka segja fáein orð um hana. Við þekkjum það mjög í umræðu að það er haft á orði að hér sé um vaxtarbrodd að ræða í okkar atvinnulífi, eitthvað sem sé nýtt og hægt sé virkilega að stóla á í framtíðinni, og ég get tekið undir það. Hins vegar sjáum við þess fá merki að mönnum sé alvara með þessum orðum, þeim sem t.d. ráða fjármálum þjóðarinnar um þessar mundir, og kom glöggt fram í máli hv. 1. flm. hvernig farið er með þann sjóð sem fyrst og fremst á að standa undir fjármögnun þeirra verkefna sem undir þessum vaxtarbroddi í atvinnulífinu ættu að standa. Ferðamálasjóður, sem er lýsandi dæmi um efndir fagurra orða eða hitt þó heldur, er skertur og skorinn niður miskunnarlausar nú en nokkru sinni fyrr. Ég var á fundi austur á landi nú um helgina. Það kom í ljós á þeim fundi að vaxandi áhugi er fyrir ferðaþjónustu ýmiss konar í sveitum þar. Mönnum þykir sem áhersla sé ekki nægileg á þessi atriði. Þrátt fyrir að ýmislegt hafi verið gert vel af hálfu Búnaðarfélagsins og þeirra aðila sem þar hafa komið að verki þykir mönnum sem þar sé ekki nógu vel að verki staðið. Menn þurfa vitanlega í ýmsum tilfellum að breyta og bæta sína aðstöðu, en fá ekki til þess fjármagn. Þeim er vísað á tóman Ferðamálasjóð í þessu efni. Verður oft lítið úr framkvæmdum þegar ekki fæst sæmilega hagstætt lánsfjármagn til að skapa þá aðstöðu sem er nauðsynleg til að taka á móti gestum yfir ferðamannatímann. Þetta er þó vaxandi í sveitum sem betur fer og víða tekið myndarlega á þessu, en ég hygg að aðstoðin sem menn hafa fengið varðandi þetta hafi þó verið í allra tæpasta lagi. Aðalerindi mitt upp í þennan ræðustól var að minna á till. sem ég hef ásamt nokkrum öðrum flutt nokkrum sinnum um sérstakar aðgerðir varðandi gistiþjónustu á landsbyggðinni þar sem reynt er að halda uppi þjónustu allt árið en í raun og veru eru engin skilyrði fyrir hendi til að gera það nema rétt um aðalferðamannatímann. Þó er engu að síður nauðsynlegt vegna vetrarferða innanlands að það sé einhver staður í hverju meðalstóru byggðarlagi sem menn geta leitað til með veitingar og gistingu. En þetta er mjög erfitt og við þekkjum þess dæmi að austan þar sem erfiðleikar eru miklir á því að halda uppi allt árið slíkri þjónustu. Gott dæmi um það er t.d. Vopnafjörður. Það er býsna erfitt að halda uppi þjónustu allt árið og sveitarfélagið hefur þar þurft að hlaupa undir bagga til að það væri unnt að gera. Kannske er sjálfsagt að sveitarfélögin geri það en þar þyrftu fleiri að koma við sögu til þess að tryggja að sú aðstæða væri fyrir hendi allt árið sem allra víðast þar sem nauðsyn krefur. Þessi tillaga fékk góðar undirtektir hér í þinginu en hún náði ekki samþykki. En ég held að einmitt vegna vetrarferða hér innanlands á mörgum afskekktum stöðum, sem eru illa settir í þeim efnum, sé nauðsynlegt að huga að þessu máli alveg sérstaklega. Það þarf ekki að taka það fram í framhaldi af þessari ágætu framsöguræðu, sem hér var flutt af hv. 1. flm., að það þarf átak hér víða. Við þurfum að huga að náttúruverndarsjónarmiðum varðandi alla ferðaþjónustu okkar. Á það legg ég ríka áherslu og hef alltaf gert í öllum umræðum um ferðamál. Við verðum kannske fyrst og fremst að líta til náttúruverndarsjónarmiðanna þegar við erum að huga að þessum málum. Inn á það kom hv. 1. flm. vel hér áðan og ég ítreka það enn frekar. En til þess að þetta átak verði gert, sem við erum hér að fara fram á, þarf hagstætt lánsfjármagn. Án þess verður ekkert gert nema á þessu aðalmarkaðssvæði hér á höfuðborgarsvæðinu, enda er hér býsna góð hreyfing á þessum málum og hefur verið því að þar er markaðurinn það mikill að það er möguleiki á þeim veltihraða sem dugar til þess að menn geti komið upp þessari aðstöðu. En úti á landi er slíku ekki til að dreifa. Í þessari till. erum við sem sagt fyrst og fremst að huga að landsbyggðinni umfram allt annað. Það skiptir mestu máli að á því verki sé tekið sem víðast og ekki hvað síst í sveitunum miðað við þá aðstöðu sem þar er víða og miðað við þær aðstæður sem nú eru í íslenskum landbúnaði. Þar sem sífellt er verið að tala um að renna fleiri stoðum undir möguleika manna til að þurfa ekki að flýja sveitirnar, þá er ferðaþjónustan einmitt gildur þáttur þess að menn geti haldið áfram að búa þar sæmilegu lífi.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að segja nokkur orð um þessa till. Till. svipaðs efnis var flutt í fyrra af flestum sömu flm. Hún er þó í veigamiklum atriðum frábrugðin og grg. sérstaklega öll önnur og betri. Ég skrifaði grein í tilefni þessarar till. í fyrra sem hv. 1. flm. sárnaði mjög. En ég sé þó mér til ánægju að tekið hefur verið tillit til ýmislegs sem á var bent í þeirri grein. Svo komu lögin um ferðamál í fyrra og það hefur haft sín áhrif til bóta. Flm. hafa séð að menn geta ýmislegt gert af sjálfsdáðum til að bæta aðstöðu til móttöku ferðamanna án þess að öllu sé stefnt á einhvern tóman sjóð. Það hefur gerst. Um það höfum við séð mörg þýðingarmikil dæmi á undanförnum 1-2 árum. Ég held að það geti varla verið af öðru en hinu góða að menn reyni að komast að því hvar skórinn kreppir í þessum efnum. Mér dettur í hug að áætlanadeild Framkvæmdastofnunar hefði gert margt vitlausara en að hyggja að kostnaði við gerð slíkrar könnunar. Auðvitað getur könnun sem þessi orðið nokkuð dýr ef hún fer út í öll smæstu smáatriði málsins. Hún þarf ekki að vera dýr ef menn halda sig nokkuð við aðalatriðin og ekki verður um of mikinn sparðatíning að ræða. Það er allt of auðvelt að týna sér í smámunum í þessum efnum. Ég held að það sé alveg rétt, sem hv. 1. flm. sagði, að það er ekki úr vegi að hafa þessa atvinnugrein sæmilega skipulagða frá byrjun. Ég er ekki alveg sammála þeirri áherslu sem lögð er á lengingu ferðamannatímans í grg. Ég er ekki viss um hvort við getum það að nokkru marki. Langvíðast á ferðamannastöðum erlendis er árstíðabundinn toppur, árstíðabundinn annríkistími. Það fer eftir aðstæðum á hvaða árstímum þetta tímabil er en stuttur ferðamannatími er held ég nokkuð viðloðandi flesta ferðamannastaði. Eitt atriði, sem mig langaði til að minnast á hér í þessu sambandi og er ekki getið um í till., er menntun og þjálfun starfsfólks til að sinna ferðaþjónustu. Ég veit um góða menntun t.d. leiðsögumanna. Leiðsögumenn eru vel menntaðir, sömuleiðis þjónar og veitingafólk hér á höfuðborgarsvæðinu og í helstu ferðamannastöðum. En fólk, sem sér um aðra þætti ferðaþjónustunnar, hefur oft sáralitla ef nokkra menntun eða þjálfun í þessum störfum. Þó verð ég að segja að erlendir ferðamenn eru tiltölulega ánægðir og reyndar undrandi á því hversu vel ungt fólk hér talar tungum og getur gert sig skiljanlegt og skilið gesti. En ég álít að þarna mætti gera betur, e.t.v. ekki með mjög löngu námi heldur stuttum, t.d. þriggja eða fjögurra mánaða, námskeiðum í þessum efnum. Mér hefur dottið í hug að til þess gætum við hugsanlega notað okkar ágætu kvennaskóla sem nú eru margir hverjir í vandræðum og mikilli óvissu um framtíðina. Það gæti verið möguleiki að bæta slíkri klausu inn í þessa tillögu í nefnd sem um þetta fjallar. Ég hef ekki haft tækifæri til að skoða þessa hugmynd nánar en skýt henni þó hér fram. Ég held sem sagt að það sé þarft verk að þessi könnun verði gerð ef hún ekki fer of mikið út í smáatriði málsins en heldur sig við aðalatriðin.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í sambandi við þá till. til þál. um úrbætur í ferðamálaþjónustu sem hér er til umræðu. Á tímum takmarkana í hefðbundnum atvinnugreinum eins og sjávarútvegi og landbúnaði er ekki úr vegi að huga að öðrum leiðum í sambandi við atvinnumál okkar Íslendinga. Um árabil hafa frammámenn í ferðamálum hér á landi reynt að opna augu stjórnvalda fyrir uppbyggingu þessarar atvinnugreinar, en talað fyrir mjög daufum eyrum. Það hefur sem sagt komið í ljós að frammámenn þjóðarinnar um langt árabil hafa ekki haft þann skilning á þessari atvinnugrein sem vera skyldi. Það hefur m.a. sýnt sig nú upp á síðkastið að ekki hefur verið lagt aukið fé til þessara mála heldur þvert á móti hafa verið lagðir steinar í götu þeirra manna sem hafa reynt að byggja myndarlega upp þessa atvinnugrein í landinu. Síðasta og nýjasta dæmið er flugvallaskatturinn sem stórhækkaður var nú fyrir skömmu. Hann var eins og köld vatnsgusa í andlit þeirra manna sem hafa barist hörðum höndum í þessum efnum. Ég hef þá trú að ferðamálaþjónustan geti orðið verulega stór atvinnugrein hér á landi og arðbær. Þess vegna eigum við að gefa því gaum að reyna að efla hana sem best og mest og sem hraðast. Það hefur oft verið byrjað á öfugum enda í sambandi við ferðamálin. Byrjað hefur verið á að auglýsa, jafnvel vöru sem ekki hefur verið til staðar. Þess vegna er nauðsynlegt að byrja á því að skapa aðstöðu sem við síðan getum auglýst og notað til að laða að ferðamenn. Forsendan fyrir verulegri aukningu á sviði ferðamála er bættar samgöngur. Bættar samgöngur eru nánast forsenda fyrir því að hægt sé að gera stórvirki í þessum málum. En það má ýmislegt gera betur miðað við ástandið eins og það er í dag. Þess vegna hefði ég haldið að það ætti að styrkja verulega þá viðleitni bæði flugfélaga og ferðaskrifstofa, ferðamálasamtaka, sem nú hafa risið nánast í hverjum landshluta, og fleiri aðila í sambandi við landkynningu og þær úrbætur sem nefndar eru í þessari þáltill. Það er oft ekki mjög kostnaðarsamt sem þarf að gera til þess að bæta verulega úr á ýmsum stöðum. Þar á ég t.d. við hreinlætisaðstöðu og minni háttar atriði eins og merkingu gönguleiða og eitt og annað sem er samt sem áður nauðsynlegt til þess að það geti talist boðlegt fyrir erlenda ferðamenn. Þessi grein getur ekki síst orðið til uppbyggingar atvinnulífi úti um land. Við höfum orðið vitni að því núna upp á síðkastið að það hefur orðið veruleg byggðaröskun í landinu, fólk hefur flutt úr dreifbýli til suðvesturhornsins. Þetta er þróun sem við getum ekki vel við unað. Hér er um að ræða atvinnugrein sem getur rennt styrkari stoðum undir atvinnulíf vítt og breitt um landið. Ég vil ítreka það að til að ná árangri í framþróun ferðaþjónustunnar þarf fjármagn. Það þarf að stórefla Ferðamálasjóð. Það þarf líka að leggja verulegt fé til Náttúruverndarráðs til þess að það geti verið starfi sínu vaxið, til þess að það geti sinnt þeim verkefnum sem því er ætlað. Þetta þarf að gerast fyrr en seinna. Ég vil minna á eftirlitshlutverkið sem óhjákvæmilega hlýtur að fylgja í kjölfarið. Það hefur komið fram að mjög lítið eftirlit hefur verið t.d. með erlendum ferðamönnum sem hafa komið hingað til lands með skipum með sína bíla og sitt hafurtask allt. Það hefur verið of lítið eftirlit með þessu fólki þegar það kemur inn í landið og þegar það fer úr landinu. Við höfum heyrt um menn sem hafa komið hingað til landsins til að ræna hér sjaldgæfum eggjum sem ekki finnast í neinum mæli annars staðar o.s.frv. Allt þetta þarf að sameina og ganga þannig frá hnútum að ferðamennskan, þjónusta við ferðamenn, hvort heldur um er að ræða útlenda eða innlenda, geti orðið mun stærri atvinnugrein hér á landi en er í dag. Ekki veitir af - ég ítreka það - á þessum tímum boða og banna og hafta og samdráttar á öðrum sviðum atvinnulífsins, svo sem fiskveiða og landbúnaðar.



Herra forseti. Ég þakka þeim sem tekið hafa þátt í þessari umræðu fyrir þeirra orð. Hv. 2. þm. Austurl. minntist á till. sína um sérstakar aðgerðir vegna gistiþjónustu. Ég vil taka undir það og sömuleiðis orð hans um náttúruverndarsjónarmið. Hv. 5. þm. Norðurl. e. nefndi orðaskipti okkar á s.l. ári og að mér mundi hafa sárnað þau orðaskipti sem okkur fóru á milli bæði í þingsölum og í blöðum. Ég ber það nú af mér, mér sárnaði ekki, ég fagnaði einmitt tækifærinu sem ég fékk til að ræða þessi mál og leiðrétta það sem fram kom í grein hv. þm. Hann minntist á lengingu ferðamannatímans og að hann væri ekki viss um að unnt væri að lengja ferðamannatímann. Ég tel hins vegar ómaksins vert að kanna það og mundi ekki halda að óreyndu að það væri ekki hægt. Ég minni á möguleika okkar til að byggja upp aðstöðu til vetraríþrótta. Ég held að töluvert mikið sé óreynt á því sviði. Hann minntist enn fremur á annan þátt þessara mála sem er mér einnig mikið áhugaefni og ég tek mjög eindregið undir orð hans um það. Það er í sambandi við menntun og þjálfun starfsfólks. Þann þátt minntumst við einmitt á í grg. með tillögu okkar í fyrra og ég var satt að segja harðákveðin í því að smíða einhverja till. um það efni og leggja fram nú á þessu þingi. Ég er ekki alveg viss um hvort verður af því nú. Ég hef verið að kanna þetta töluvert að undanförnu og ég veit að verið er að ræða þessi mál í ráðuneytinu. Ég hef því vissa von um að nægur áhugi sé fyrir undirbúningi þess. Hins vegar kom hv. 5. þm. Norðurl. e. með ágæta hugmynd um að nýta húsmæðraskólana í þessu skyni. Ég hafði reyndar ímyndað mér að menntunarþættinum yrðu gerð verðug og góð skil í Hótel- og veitingaskólanum sem áformað er að rísi í Kópavogi og búið að gera samning um þau mál, en vantar fjármagn til, eins og til ýmissa annarar mála. Hefur því miður dregist allt of lengi að framkvæma vilja manna í þeim efnum. Þessi mál eru til umræðu í nefnd sem fjallar um þau. Sú vinna er ekki komin lengra en það að ég get ekki skýrt frá því neitt frekar. Ég held reyndar að það sé ekki nóg að bjóða upp á sérhæfðar leiðir í einum skóla. Ég held að þessu verði að sinna miklu meira og víðar á landinu og hafði ímyndað mér að hægt væri að koma upp menntunarbraut við fjölbrautaskóla t.d. Þetta vildi ég gjarnan ræða miklu frekar og vonandi gefst tækifæri til þess síðar. Þetta er ein af undirstöðum þess að við getum sinnt þessari atvinnugrein af alvöru. Ég þakka enn fremur hv. 2. þm. Vestf. fyrir hans orð og tek eindregið undir það að efling eftirlits er mikið mál og þá ekki síður að stórefla Ferðamálasjóð. Það var reyndar eitt meginefni till. okkar á síðasta þingi. Ég átti þátt í því að fjalla töluvert um lögin sem sett voru um skipulag ferðamála á síðasta þingi. Ég á sæti í samgn. Nd. og við fjölluðum mikið og lengi um þessi mál þar. Þar kom fram mjög mikill vilji til að gera þau þannig úr garði að um eðlilega uppbyggingu yrði að ræða úti um landið og enn fremur að fjármagn væri tryggt til þeirra hluta. Eins og þm. mun vera kunnugt þá hefur lengi verið í gildi ákvæði um fjármögnun ferðamálaráðs og Ferðamálasjóðs. Fyrir nokkrum árum var sett ákvæði í lögin um að ferðamálaráð fengi 10% af árlegri vörusölu Fríhafnarinnar í Keflavík. Þegar þetta ákvæði var sett á sínum tíma var um leið lagt 10% gjald ofan á áfengi og tóbak í Fríhöfninni. En löggjöf er eitt og framkvæmd annað og það verður því miður að segjast eins og er að þetta hefur ekki gengið eftir. Við nm. reyndum eftir megni að tryggja virkara flæði fjármagns til ferðamálaráðs, m.a. með því að lögbinda það að Fríhöfnin greiddi þetta gjald beint til ferðamálaráðs af sölu hvers mánaðar og það félli í gjalddaga ekki síðar en 15 dögum eftir lok mánaðarins. Þetta hefur allt komið fyrir heldur lítið. Þessi upphæð, sem ferðamálaráði bæri að fá nú á þessu ári, er talin munu nema rúmum 40 millj. kr. í ár en ráðinu eru skammtaðar rúmar 19 millj. Það er kannske athyglisvert í þessu sambandi að þessi upphæð er eitthvað nálægt 15% af áætluðum tekjum ríkissjóðs af brottfararskattinum alræmda sem hv. 2. þm. Vestf. minntist á áðan, aðeins sem sagt þessum eina tekjulið ríkisvaldsins af ferðaþjónustu. Þessi skattur var, eins og mönnum er kunnugt, nýlega hækkaður um 200%. Samkvæmt upplýsingum ferðamálaráðs hefur þessi síendurtekni niðurskurður valdið því að mjög verður dregið úr kynningu og sölustarfi erlendis á vegum ráðsins. En fyrst og fremst mun þessi niðurskurður koma niður á verkefnum innanlands. Það verður nánast engu varið til að bæta aðstöðu ferðamanna hérlendis á þessu ári, svo sem til tjaldsvæða, salerna eða göngustíga. Ég átti kannske von á því að við yrðum gagnrýnd, flm., fyrir að ætla ríkissjóði að standa straum af framkvæmd þessarar tillögu. Sú gagnrýni hefur ekki heyrst, mér til ánægju. Í raun og veru má segja að þetta sé hlutverk ferðamálaráðs. Í 7. gr. laga um skipulag ferðamála eru talin upp verkefni ferðamálaráðs og þar heitir einmitt fyrsti liðurinn "Skipulagning og áætlanagerð um íslensk ferðámál". Hins vegar, miðað við þá útreið sem ferðamálaráð og Ferðamálasjóður hafa fengið hjá ríkisvaldinu, held ég að mætti líta á framkvæmd þessarar tillögu sem eins konar syndakvittun.



Herra forseti. Það er alveg rétt og sjálfsagt að undirstrika það að því fjármagni, sem ætlað er til þessara mála og hefur verið lögfest, hefur ekki verið skilað eins og verður að ætlast til. Ég vil bara taka undir orð hv. 1. flm. að það verður að átelja þetta vegna þess að víða á þessum aðalleiðum er sérstaklega hreinlætisaðstaða fyrir neðan allar hellur. En það sem ég vil aðeins koma inn á í nokkrum setningum er að það er ekki nóg að skapa gistiaðstöðu, það verður að láta athuga hvernig hægt er að koma því fyrir að þetta geti borið sig á stöðunum. Ég hef af því sára reynslu að meira að segja á nokkuð stórum stöðum þar sem eru nokkuð góð hótel og þar sem ferðamenn sækja mikið á stendur reksturinn ekki undir sér. Það er málið, það eru erfiðleikarnir. Ég þekki nokkuð vel til þessara mála, t.d. í mínu kjördæmi, og ég held að það blandist engum hugur um að þangað sækja ferðamenn meira en í aðra landshluta, sérstaklega þó í Þingeyjarsýslurnar og raunar allt þetta svæði. En þrátt fyrir þetta standa hótelin ekki undir sér, tíminn er allt of stuttur, kostnaðurinn er of mikill. Sumir eru að gefast upp. Það þarf sem sagt að athuga möguleikana á því hvernig hægt sé að byggja gistiaðstöðuna upp á þann hátt að það séu líkur fyrir því að hún geti staðið undir sér. Mér er ekki ljóst hvernig á að fara að því. Allt kostar það mikla peninga og það þarf að vera ákveðin stærð til þess að hægt sé að reka hótel. Þá þarf ferðamannastraumurinn að stóraukast til að fylla upp í slíkt rými. Þetta er vandinn. Ég er enginn sérfræðingur á þessu sviði, langt í frá, og ætla ekki að ræða um það frá þeim sjónarhól. En á undanförnum 20 árum hef ég verið að reyna að leysa þessi mál á vissum stöðum, hjálpa til, og þekki þennan rekstur, veit um útkomuna og hún er vægast sagt hörmuleg. T.d. meira að segja á stað eins og Akureyri. Hótel KEA hefur ekki staðið undir sér á undanförnum árum. Það kann að vera að þegar búið er að byggja við og stækka verði það orðin rekstrareining sem hægt er að reka með sómasamlegu móti ef nægur fjöldi ferðamanna kemur þangað. Það er mikið sem bæjarfélögin bæði á Húsavík og Ólafsfirði, svo ég nefni dæmi, og félögin sem eiga t.d. Hótel Húsavík hafa orðið að láta af hendi rakna til að þessi rekstur ekki stöðvist. Það þarf sem sagt að athuga hvort hægt sé að byggja upp þessa þjónustu á þann veg að hún standi undir sér. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að aðalatriðið í því efni er hvort hægt er með einhverjum hætti, a.m.k. á sumum stöðum, að lengja ferðamannatímann mikið frá því sem nú er. Ég er alveg viss um að ef þessi till. verður samþykkt og gerð verður úttekt á þessum málum komi í ljós að það er margt sem vantar og það kostar nokkra peninga. Það er af hinu góða að gera sér grein fyrir því hvernig þessi mál standa. En hitt þarf að skoða mjög vel hvernig á að byggja upp þessa aðstöðu. Ég ber ekki kvíðboga fyrir veitingaþjónustunni því að við höfum notað skólana okkar yfir sumartímann, yfir þennan tíma að miklu leyti. Það er hægt að leysa þau mál á þann hátt og að nokkru leyti gistiaðstöðu. En það dugar ekki til ef við fáum mikla aukningu frá því sem nú er, sérstaklega varðandi gistiaðstöðuna. Þetta er mikið vandamál. Það hefði verið gaman að koma upp fjallahóteli. Það var reynt í Hlíðarfjalli, það gekk ekki. En ef ég væri í nefnd, sem fjallaði um þetta, er ég alveg viss um að ég mundi segja: Það vantar svona aðstöðu. En það er ekki nóg að segja það, það verður að gera sér grein fyrir því hvernig á að reka það og hvort það sé hægt. En við þurfum sjálfsagt að athuga þessi mál. Ég mundi vilja benda þeirri nefnd, sem fær þessa þáltill. til meðferðar, á að athuga hvort ekki þyrfti að bæta inn í hana einmitt þessum þætti. Mér finnst sjálfsagt að styðja að þessi könnun verði gerð. Umr. (atkvgr.) frestað.