Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti: Samkvæmt 32. gr. þingskapanna verður að leita afbrigða um brtt. á þgskj. 466. Bæði var henni ekki útbýtt fyr en í dag, og svo á hún við atriði, sem áður hefir verið felt hjer í deildinni.

Framsm. (Bjarni Jónsson) Jeg vil að eins leyfa mjer að benda á nokkrar brtt., sem fjárveitinganefnd hefir gert á þgskj. 447. Er það flest liðir, sem ekki hefir unnist tími til að fá upplýsingar um, en eiginlega ekkert athugavert við þá. 1. brtt. er um einskonar styrk eftir á til kaupmanns í Hornafirði, Þórhalls Daníelssonar, fyrir það, sem hann hefir gert þar í almenningsþágu árið 1916 til að halda uppi nauðsynlegum samgöngum. Er auðvitað ekkert vit í, að hann haldi þar uppi skipaferðum fyrir ekkert. Nefndin hefir lagt til 7000 kr. Býst jeg ekki við að þurfa að mæla sjerstaklega með þessu, því að þetta er vitanlega fullkomin sanngirniskrafa. Þá hefir nefndin tekið upp litla fjárveitingu til að setja grind í hliðið að Safnahúsinu. Mun jeg ekki lengja umr. um það, því að allir munu sjá, að trauðla sæmir, að í hliði þessu sje raftur einn, svo sem í túnhliði niðurnídds hjáleigukots. Tel jeg víst, að menn samþykki þetta. Þá hefir fjárveitinganefnd lagt til, að aftan við 10. gr. komi 3 liðir. Eru tveir þeirra á þgskj. 447 og sá 3. á þgskj. 474. Hinn fyrsti þessara liða heimilar stjórninni að láta nota fje það, sem veitt er fyrir árin 1916 og 1917 til íslenskrar orðabókar á nafn Jóns rithöfundar Ólafssonar, ef hún getur látið starfa að bókinni á þessu ári, og verður sjálfsagt hafður sami mælikvarði á laun þeirra, er við taka, sem ákveðinn var fyrsta höfundi hennar. Þá hefir fjárveitinganefnd, eftir tilmælum stjórnarinnar, lagt til, að undanþiggja aðflutningsgjöldum þær vörur, sem fluttar hafa verið eða fluttar verða hingað og hjeðan úr Vesturheimi, með leyfi ríkisstjórna þar, til stjórnarvalda í Færeyjum. Sakir þess, að Færeyingar hafa leitað hjer liðsinnis um flutning á vörum, þykir hart, að landið taki toll af þeim. Auðvitað verða þær vörur fluttar hingað og hjeðan með leyfi þeirra valda, er ráða nú á höfum heimsins, með þeim rjetti, er þær taka sjer, svo að Íslendingum er þar enginn vandi búinn. Hygg jeg ekki þurfa að rekja þetta frekar. 3. heimildin á þgskj. 474 er að veita Brynjólfi Einarssyni, símaverkstjóra, 1000 kr. styrk af símafje. Það er maður, sem hlaut meiðsl mikil í vinnu sinni við símann, datt úr háum símastaur á jörðu niður, og hefir legið lengi óverkfær. Er svo sjálfsagt að veita þetta, að jeg mun ekki að óreyndu fara fleirum orðum þar um. Þetta er ungur maður og fátækur, á konu og börn, og þarf hjálpar við. Þá man jeg ekki eftir fleirum till. frá fjárveitinganefnd. Samgöngumálanefnd mun sjálf gera grein fyrir sínum brtt. Vil jeg þá minnast örfáum orðum á brtt. mín sjálfs á þgskj. 466, að til Breiðafjarðarbáts verði veittar 5000 kr. í stað 4000 kr. Háttv. samgöngumálanefnd og fjárveitinganefnd voru sammála um að veita 4000 kr., en það virtist mjer helsti lágt, saman borið við aðrar breytingar af sama tægi, og auk þess var óreynt, hvort háttv. deild vildi ekki veita hærri uppbótarstyrk. Við síðustu umr. var felt að veita 6000 kr., en þar sem aðalatriðið var samþykt, taldi jeg heimilt að bera upp nýja tillögu með annari upphæð. En nú hefir hæstv. forseti gefið þann úrskurð, að það megi ekki, nema samþykt sje af deildinni með nafnakalli, sem ætíð mun fást. Vona jeg nú, er leyfið er fengið, að menn muni svo höfðinglyndir að ætla þessum bát styrk sem öðrum. Hans hlutur væri fyrir borð borinn, ef hann fengi ekki 5000 kr. Vil jeg ekki tefja fundinn með því að rekja rök til þessa. Um aðrar einstakar till. get jeg ekkert sagt fyrir nefndarinnar hönd. Hvorki hefir nefndin sjeð þær, nje haft tíma til að bera sig saman.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg vildi einungis spyrja háttv. fjárveitinganefnd að því, hvað hún á við, er hún segir á þgskj. 447, að undanþiggja skuli aðflutningsgjöldum þær vörur, sem fluttar hafa verið eða fluttar verða hjeðan og hingað úr Vesturheimi, með leyfi ríkisstjórna þar, til stjórnarvalda í Færeyjum. Jeg spyr að þessu fyrir þá sök, að það verður að taka það skýrt fram, að þessar vörur skuli vera undanþegnar vörutolli.

Framsm. (Bjarni Jónsson) Jeg skal svara þessari fyrirspurn svo, að nefndin orðaði þetta svona með ráðnum hug, að nefna aðflutningsgjöld, því að til þeirra heyrir vörutollurinn, og eru því vörurnar vitanlega undanþegnar honum. Undanþágan á sem sje að ná til allra aðflutningsgjalda.

Jörundur Brynjólfsson Jeg á hjer eina brtt. á þgskj. 444, sem jeg kem með til þess að færa upp styrkinn til Flensborgarskólans, úr 1000 kr. í 2000 kr. Á þessari tillögu stendur svo, að hagur skólans er nú ekki góður, og er þó alt sparað sem allra mest er mögulegt. Sjerstaklega verður að álíta það meinlegt, að skólastjórinn skuli ekki vera betur launaður en hann er. Það er alkunna, að það er mjög mikilhæfur maður, og ætti því að sýna honum sóma, svo að hann gæti stundað starf sitt með alúð. Jeg veit reyndar, að hann gerir það svo sem honum er mögulegt, en því síður er rjettlátt að sýna honum ekki einhverja viðurkenningu fyrir vel unnið starf. Jeg býst nú samt við, að þótt till. mín yrði samþykt, þá mundi það fje ekki renna til skólastjórans, en því fyr sem hagur skólans er bættur, því fyr verður mögulegt að launa hann sæmilega, og það skal jeg taka fram að lokum, að jeg álít, að landinu beri að taka skólann algerlega að sjer.

Forsætisráðherra (J. M): Jeg skal að þessu sinni einungis minnast á eina brtt. Það mun ekki vera ófyrirsynju, að gert er ráð fyrir skaðabótum til Brynjólfs Einarssonar. Ef það er rjett, sem mjer er sagt, að hann sje fullkominn öryrki, þá sýnist mjer, að skaðabæturnar megi ekki vera minni en 2000 kr., og miða jeg þar við þann styrk, sem sjómönnum ber, ef þeir slasast svo, að þeir verði ófærir til vinnu. Jeg segi þetta ekki til þess að mótmæla háttv. fjárveitinganefnd, heldur einungis sem bending til hennar, af því að komið hefir til orða, að rjett sje, að landssjóður bæti verkamönnum sínum slys, sem þeir verða fyrir í þjónustu hans, á sama hátt og eftir sömu reglum og sjómönnum.

Benedikt Sveinsson Samgöngumálanefndin hefir komið með brtt. við þetta frv., á þgskj. 448. En það hafði komist inn ritvilla í brtt. fjárveitinganefndar við 3. gr. 5. b. Þar stendur nú »Sauðárkróki« í stað þess, að þar á að standa Akureyri. Frsm. fjárveitinganefndar (B. J.) lýsti yfir því við síðustu umr. þessa máls, að þetta væri ritvilla, en hæstv. forseti neitaði samt að leiðrjetta það. Á þessari ritvillu stendur þannig, að það hafði komið til mála að veita sjerstakan styrk til vjelbátsferða milli Sauðárkróks og Akureyrar, og nefndin hefir nú átt í samningum við Þorstein Jónsson, kaupmann á Seyðisfirði, um að taka að sjer þær ferðir. Þessi maður hefir einnig tekið að sjer ferðirnar frá Akureyri og austur eftir, og þær ferðir eru þegar byrjaðar, en um þessar ferðir hefir þar á móti staðið í mesta stappi. Nefndinni þótti það nokkuð hátt að greiða fyrir þær 2000 kr. En sökum þess, að háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) er þetta mjög mikið áhugamál, og auk þess játar nefndin, að nokkur þörf muni að greiða fyrir samgöngum, einkum við Haganesvík, Hofsós og Kolkuós, þá gekk hún að því að lokum að greiða þessa upphæð. Það er gert ráð fyrir því, að í sumar verði farnar 3-4 ferðir. Hjer liggur fyrir brtt. á þgskj. 435, frá háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.), um að hækka styrkinn til ferðanna milli Akureyrar og Seyðisfjarðar um 2000 kr., eða úr 8 upp í 10 þús. kr., og láta jafnframt standa óbreytta ritvilluna »Sauðárkróks« fyrir Akureyrar. En þetta er röng aðferð. Um ferðirnar milli Akureyrar og Seyðisfjarðar er þegar samið að fullu, og á því verður engin breyting ger. Ef deildin vill veita fje til Sauðárkróksferðanna, þá er það eitt rjett að samþykkja till. samgöngumálanefndarinnar, leiðrjetta ritvilluna og veita síðan sjerstaka fjárhæð til þessara ferða. Jeg vona, að hann taki þessa till. sína aftur, því að nú hefir hann haft fram allar sínar kröfur um samgöngur á Skagafirði, og þarf ekki að fleyta þeim á ritvillunni, sem slæddist af misskilningi inn í handrit frv. hjá háttv. ritara fjárveitinganefndarinnar.

Magnús Guðmundsson Jeg er þakklátur háttv. samgöngumálanefnd fyrir það, að hún vill taka óskir Skagfirðinga um auknar samgöngur til greina. En mig greinir á við hana um það, að jeg vil ekki skifta ferðunum í tvent, ekki veita 8000 kr. til ferða milli Seyðisfjarðar og Siglufjarðar og svo aftur 2000 kr. til ferða milli Akureyrar og Sauðárkróks, heldur vil jeg láta endastöðvarnar vera Seyðisfjörð og Sauðárkrók. Við þessa tilhögun álít jeg sparast, því að báturinn þarf ekki að fara nema frá Siglufirði og til Sauðárkróks, í stað þess, að annars þarf hann ætíð að koma alla leið frá Akureyri. Jeg hefi nú fengið fulla vissu fyrir því, að Þorsteinn kaupmaður Jónsson á Seyðisfirði gengur fúslega að þessu, en verði þessu ekki hagað þannig, þá er engin vissa fyrir, að báturinn komi nokkurn tíma til Skagafjarðar, því að maðurinn vildi ekki ganga að samningunum nema því að eins, að báturinn mætti fara beina leið frá Siglufirði, í stað Akureyri. En hugsi Þorsteinn til að fá sjerstakan bát til þessara ferða, þá er alt enn óvíst um, hvernig þeir útvegir ganga. Og vitaskuld er þetta »praktiskasta« tilhögunin.

Benedikt Sveinsson Það er misskilningur hjá háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.), að það sje nokkru hagkvæmari sú tilhögun, sem hann vill hafa á ferðunum. Það hefir áður verið samið um ferðirnar milli Seyðisfjarðar og Akureyrar. Það þarf því sjerstaka samninga um ferðirnar milli Sauðárkróks og Akureyrar. Nefndin hefir vel athugað þetta mál. Hún hugði reyndar fyrst, að svo fremi, að Þorsteinn Jónsson tækist þessar ferðir á hendur og notaði til þeirra sama bátinn sem til austurferðanna, þá væri umsvifaminst að fara ferðirnar vestur sem útúrkrók frá Siglufirði, til þess að spara sjer að fara aftur út og inn Eyjafjörð. En nú hefir nefndin einmitt talað um það við Þorstein Jónsson, hverja tilhögunina hann kjósi heldur, og hefir hann svarað því, að hann vilji eins vel fara frá Akureyri eins og frá Siglufirði, og það hafi Skagfirðingar einnig kosið, enda muni það nauðsynlegt, því að ef skipið hafi mikinn flutning frá Akureyri til hafnanna austur, þá geti það ekki tekið flutning á vesturhafnirnar og verði því að fara þangað sjerstakar ferðir. Þetta fyrirkomulag er því ekki síður Skagfirðingum í hag. Hjer er ekki heldur um það að ræða að slíta sundur ferðirnar, heldur að semja um nýjar ferðir. En á þeim samningum mun engin fyrirstaða verða, eftir því samtali, sem jeg hefi átt við herra Þorstein Jónsson um þetta, fyrir hönd nefndarinnar. Jeg vona nú, að till. nefndarinnar verði látin ganga fram, því að till.háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) er bygð á misskilningi.

Magnús Guðmundsson Till. mín er ekki bygð á misskilningi. Það er alveg rjett hjá mjer, að ferðirnar eru slitnar sundur, ef farið verður eftir till.háttv. samgöngumálanefndar, og það lengir leiðina, ef báturinn verður að snúa við frá Siglufirði inn á Akureyri, til þess að mega fara þaðan til Sauðárkróks, og svo hlýtur þetta fyrirkomulag að verða miklu dýrara, því að verði mín till.samþ., sparast leiðin frá Siglufirði til Akureyrar, eins og áður er tekið fram. Það getur líka oft haft mikla þýðingu fyrir Skagfirðinga, að báturinn komi við á Siglufirði. Jeg tek það fram, að till. mín er miklu betri en háttv. samgöngumálanefndar, og vona jeg, að háttv. deild samþykki hana, en felli hina.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Hæstv. forsætisráðherra var að tala um bæturnar til Brynjólfs verkstjóra Einarssonar. Jeg skal ekki svara öðru fyrir hönd nefndarinnar en að hún skoðaði þessa fjárveitingu ekki sem skaðabætur, heldur sem styrk. Annars er jeg, fyrir mitt leyti, sammála hæstv. forsætisráðherra um þetta, og skal leggja með því, að nefndin athugi þetta til 3. umr., ef stjórnin óskar eftir því. Um deiluna á milli háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) og háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) er það að segja, að hún er einkennileg að því leyti, að þeir eru alveg sammála, og verður það því vandi að vita, hvorum ber að fylgja. Annars skal jeg taka það fram, að á þgskj. 448 er prentvilla. Þar stendur c. III, 10., en á víst að vera C. III, 10.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg vil að eins geta þess, út af deilunni um Skagafjarðarbátinn, að úr því að sami styrkur er veittur, þá er óneitanlega »praktiskast« að láta hann fara lengri leiðina. Því að ef ferðunum verður skift í sundur, þá legst umskipunarkostnaður á vörurnar. Þetta ætti því að vera hagnaður fyrir alla hlutaðeigendur.

Framsm. (Magnús Guðmundsson) Eftir athugasemdum yfirskoðunarmanna að dæma og eftir því, sem fjárhagsnefndin kemst næst, þá er engin reikningsskekkja í landsreikningnum 1914, en í landsreikningnum 1915 eru 3 skekkjur, sem nefndin hefir gert brtt. um og jeg skal leyfa mjer að gera stutta grein fyrir. 1. brtt. fer fram á það að færa 16. tekjulið niður um kr. 10,835,10. Þetta eru símatekjur. Villan er sprottin af því, að símatekjurnar í Reykjavík eru færðar tvisvar til tekna árið 1915. 2. brtt. fer fram á það að færa 26. lið niður um kr. 458,19. Svo stendur á, að upphæðin hefir tvisvar verið færð, bæði sem endurgreiddur sakamálskostnaður, eins og hún er í raun og veru, og sem strandkostnaður. 4. brtt. er við 14. gjaldalið, símalagningar. Þar er skekkja, sem nemur kr. 113,29, og er sú upphæð vantalin. Liðurinn á því að hækka og útgjöldin samtals um þessa upphæð. 3. brtt. er að eins afleiðing af öllum hinum brtt. Vona jeg, að jafnaðarupphæðin sje þar rjett reiknuð, kr. 405,722,43, enda má enn athuga það betur. Sje jeg svo ekki ástæðu til að taka fleira fram í þessu sambandi.

Matthías Ólafsson Háttv. nefnd hefir gert athugasemd um hina tvöföldu dagsetningu og telur hana handhæga. Jeg verð að vera á andstæðri skoðun; mjer finst það mjög óviðfeldið, að upphæðirnar komi inn miklu seinna en þær eiga að koma, og eiga þá alls ekki að teljast með þess árs tekjum, heldur útistandandi. Í 49. lið segir nefndin um innheimtur, að rjettast sje, að landsstjórnin ráði, hver gangskör skuli gerð um innheimtur. Auðvitað ræður landsstjórnin því, en yfirskoðunarmenn hljóta að hafa rjett til þess að áminna landsstjórnina um innheimtur; til hvers mundu þeir annars settir? »Þess er að sjálfsögðu vænst, að þess sje vandlega gætt, að landssjóður verði eigi fyrir halla að óþörfu.« Það er einmitt þetta, sem yfirskoðunarmönnum þótti ástæða að brýna fyrir stjórninni. Í 67. lið virðist mjer kenna misskilnings hjá nefndinni. Yfirskoðunarmenn töldu óhentugt, að landsfjehirðir væri í Landsbankanum, heppilegra, að hann væri í stjórnarráðinu, en laus við bankann. Þetta er fyrirkomulagsatriði, sem nefndin hefði átt að taka meira tillit til. Um 119. lið skal jeg fyrir mitt leyti taka það fram, að jeg er þakklátur stjórninni fyrir þá greiðslu. Mín skoðun er sú, að þegar starfsmenn landsins verða fyrir slysum á embættisferðum, þá beri landssjóði að greiða skaðabætur. Þetta er nú komið á þann rekspöl, að vænta má að verði að reglu. Jeg er ósamþykkur háttv. nefnd um 123. lið, ferðakostnað verkfræðinga. Það er rangt að telja ferðakostnað vitamálastjóra eða annara vitamanna með byggingarkostnaði vitanna. Þingið er leitt á glapstigu með slíkri skilagrein. Þegar þingið einu sinni hefir ætlað þessum mönnum ferðakostnað, þá á þar til að telja alt, sem til þess heyrir. Það er auðvitað ekki hægt fyrir einstaka þingmenn að athuga ferðakostnaðinn, af því að þeir geta ekki sjeð alla þá reikninga, sem þar fylgja. Þá kem jeg að Hvanneyrarskólanum. Það er leitt, að nefndin skuli ekki hafa farið eftir tillögu yfirskoðunarmanna þar. Með þessu er slíkum stofnunum gefinn laus taumurinn, svo að forstöðumenn geta farið að eins og þeir vilja. Þetta þótti yfirskoðunarmönnum rjett að víta og töldu stjórnina geta veitt umframgreiðslu, en nota ekki fje til annars en það er veitt. Hjer er fje, sem veitt er til verklegs náms, sem ekki mun vera ofmikið, notað til alls annars, í stað þess að sækja um umframgreiðslu. Mörg dæmi eru þessu hliðstæð, svo að jafnvel starfslaun eru notuð til annars en þau voru veitt. En jeg skal ekki fara nánara út í það, með því að nefndin gefur ekki tilefni til þess.

Frms. (Magnús Guðmundsson) Jeg verð þá að líta svo á, sem bæði frv. og næsta mál, till., sjeu á dagskrá í senn og að rætt verði um hvorttveggja jöfnum höndum. Jeg mun þá ganga í gegnum till. nefndarinnar og jafnframt svara háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.). Hinn háttv.þm. (M. Ó.) taldi hina tvöföldu dagsetning villandi. Jeg sje ekkert athugavert við hana, síður en svo. Hann sagði, að með þessu lagi væri annaðhvort greitt ofseint í landssjóð eða úr honum. En þetta er ekki rjett. Það getur staðið svo á, að reikningshaldara sje ókleift að koma öllu af sjer fyrir áramót. Setjum svo, að skip komi 31. desember t. d. á höfn á Austfjörðum með tollskyldar vörur. Hvernig á þá að tilfæra greiðsluna? Þá er sýnilegt, að ómögulegt er að koma greiðslunni í landssjóð fyr en í febrúar eða mars næsta ár. Ef ekki er notuð tvöföld dagsetning í þessu tilfelli, verður annaðhvort að telja þessa upphæð greidda ofseint, sem væri rangt, því að ómögulegt er að koma henni fyrir áramót, eða telja hana með tekjum næsta árs, sem líka er rangt, því að hinar tollskyldu vörur komu ekki á því ári. Einmitt þessi tvöfalda dagsetning sýnir bæði, hvaða ári greiðslan heyrir til, og hve nær hún hefir komið inn. Þetta er svo skýrt og einfalt, að jeg er hissa á því, að yfirskoðunarmenn skuli hafa sett út á þetta. Þá hafa yfirskoðunarmenn fundið að því, að landsreikningurinn kæmi ofseint frá stjórninni. Nefndin er þessu samþykk og leggur því til, að skorað sje á stjórnina, að landsreikningurinn fyrir hvert ár sje tilbúinn ekki síðar en í lok nóvembermánaðar næsta ár á eftir. Nú fekk nefndin ekki athugasemdirnar og svörin fyr en seinast í síðastliðnum mánuði, og er það altof seint. Að vísu er hjer um mikið verk að ræða, en samt mun vera hægt að koma því af svo tímanlega, að tilbúið sje í nóvember haustið eftir. Þá leggur nefndin til, að hraðað sje hinni umboðslegu endurskoðun, í samræmi við till. yfirskoðunarmanna. En með því að sjálfsagt mun þetta leiða til aukins kostnaðar, leggur nefndin að eins til, að endurskoðuninni sje hraðað eftir föngum, og er þetta þá að skoða sem athugagrein fyrir stjórnina. Þá er ágreiningur milli yfirskoðunarmanna landsreikninganna og stjórnarinnar um það, hvernig færa eigi vexti af landsfje því, sem starfsmenn landsins hafa undir höndum um lengri eða skemri tíma. Yfirskoðunarmennirnir virðast vilja telja það alt með óvissum tekjum, en stjórnin vill, þegar um stofnanir er að ræða, að vextir af geymslufje þeirra sje talið þeim til tekna. Það sýnist ekkert vera að athuga við þetta hjá stjórninni; vextirnir ganga til landsins þarfa, eins og til var ætlast og vera ber, og mun rjettast að láta fjármáladeildina ráða, hvernig hún hagar þessari reikningsfærslu. Þá þótti háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) ekki rjett að láta landsstjórnina ráða í hverju einstöku tilfelli, hver gangskör gerð sje um innheimtur, sem eigi ganga greiðlega. Hún er þar engan veginn einráð; hún veit, hver ábyrgð hvílir á henni, ef hún vanrækir þær um skör fram; það á að vera nægilegt aðhald fyrir hana. Hins vegar liggur það í hlutarins eðli, að þegar stjórnin er sannfærð um, að engar líkur eru til, að fjeð verði innheimt, þá er tilgangslaust að láta fara fram lögtak og ekki annað en einber kostnaður. En til að gefa stjórninni ekki ofslakan tauminn þá tekur nefndin það fram, að þess sje að sjálfsögðu vænst, að þess sje vandlega gætt, að landssjóður verði ekki fyrir halla að óþörfu. Þá sagði háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), að nefndin mundi hafa misskilið till. um laun landsfjehirðis. Getur verið, en það er þá af því, að hún er óljóst orðuð. En ef hjer er um misskilning að ræða, þá er meiningamunurinn milli hans og nefndarinnar enginn og óþarfi um þetta að deila. Þá koma enn tvær upphæðir, sem yfirskoðunarmönnunum þykja athugaverðar; önnur upphæðin er borguð landssímastjóranum fyrir að hafa umsjón með símanum í Reykjavík; eru það 500 kr. Hin er 200 kr. þóknun fyrir að semja skýrslu yfir störf landssímans. Nefndin er á því, að það sje mjög varúðarvert að láta menn í þjónustu landsins fá aukaborgun fyrir störf þau, sem heyra undir verkahring þeirra, nema þegar óhjákvæmilegt er, og í þessu tilfelli má það naumast teljast svo. Um borgun fyrir læknishjálp vegna slysa í þjónustu landssímans hefi jeg ekki annað að segja en stendur í nefndarálitinu, og ber þar lítið á milli og þess, sem yfirskoðunarmenn segja. Þá er að minnast á ferðakostnað verkfræðinga vegna nýrra vitabygginga. Þar er nefndin ekki á sömu skoðun sem yfirskoðunarmennirnir. Nefndin álítur eðlilegast, að ferðakostnaður við byggingu nýrra vita sje talinn með byggingarkostnaðinum, og þeirri reglu hefir verið fylgt frá upphafi; enda væri fjeð, sem ætlað er til ferðakostnaðar í fjárlögunum, altof lágt, ef ekki væri svo að farið. Það er og auðsjeð, að þingið hefir ætlast til þess; ella mundi það hafa veitt meira fje til ferðakostnaðar. Það hefir komið fyrir, að verkfræðingur hefir orðið að fara utan vegna einnar vitabyggingar. Kostnaður við þá ferð eina hefir orðið meiri en alt ferðakostnaðarfjeð það ár. Það er annars lítil ástæða til að þrátta um þetta, því að hjer er ekki um annað en reikningsfærslu að ræða, en hvorki aukin útgjöld nje sparnað fyrir landssjóð. Þá kemur till. yfirskoðunarmanna um iðnskóla, að þeim sje því að eins veittur styrkur, að þeir sjeu í raun og veru iðnskólar, en ekki að eins alþýðuskólar. Nefndin felst á þetta og beinir því til stjórnarinnar að hafa eftirlit með því. Um styrkinn til sýslubókasafna er það að segja, að svo einkennilega stendur á, að bæði athugasemdin og svarið er rangt, en landsreikningurinn rjettur. Nefndin hefir komist að því, að villan í athugasemdinni kemur fram við það, að tillag til sýslubókasafns í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu er talið 120 kr., í stað 20 kr., og ekki tilfært tillag til sýslubókasafns Vestur- Ísafjarðarsýslu, sem var 120 kr. Yfirskoðunarmenn leggja til, að skrá sje gerð við hver áramót yfir frímerki, sem sjeu í vörslum stjórnarráðsins og póstmeistara. Nefndin hefir ekki á móti þessu, þótt það sje dálítil fyrirhöfn og fremur þýðingarlítið; hún leggur því til, að skrá þessi sje samin og fylgi landsreikningnum til yfirskoðunarmanna. Þá kem jeg að landsreikningnum 1915, og minnist fyrst á Hvanneyrarskólann. Í athugasemdum við landsreikninginn 1914 er það látið óátalið, að skólastjóri notaði fje, sem veitt var í einum lið, til útgjalda handa öðrum lið; aftur taka yfirskoðunarmenn 1915 nokkru harðara á því. Nefndin hefir tekið þannig í þetta, að eftir atvikum megi það vera óátalið, að skólastjórinn á Hvanneyri hefir eigi varið fje skólans að öllu leyti eftir tilætlun fjárlaganna, þar sem ætla má, að slíkt sje gert vegna verðhækkunar, og því til þess að komast hjá að nota meira fje til skólans í heild en veitt var. Þetta er ástæðan til þess, að nefndin vill láta þessa aðferð skólastjórans óátalda að þessu sinni, og er því í raun rjettri ekki mikill ágreiningur hjer milli yfirskoðunarmanna og nefndarinnar. Jeg veit, að þessum skólastjóra er mjög illa við að fara fram úr fjárveitingu til skóla síns, og því mun hann hafa skift fjenu milli liða, til að komast hjá því. Nefndin lætur það því óátalið í þetta sinn, en slær því engan veginn föstu, að svo megi vera framvegis. Mig furðar á því, að háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) skyldi ekki minnast á 138. athugasemd yfirskoðunarmannanna 1915, um skýrslur um Þjóðmenjasafnið, því að þeir leggja það til, að fjárveitingin, 300 kr., sje talin til ábyrgðar. Það er rjett athugað hjá yfirskoðunarmönnunum, að fjeð var veitt til að gefa út skýrslurnar, en ekki til að semja þær. En það er auðsætt, að ef telja ætti þessa upphæð til ábyrgðar 1915, þá ber einnig að telja 300 kr., sem veittar voru til hins sama 1914, til ábyrgðar. Hjer er ekki um stóra upphæð að ræða, og nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að ekki væri ástæða til að telja hana til ábyrgðar, meðal annars af því, að í fjárlögunum 1916 og 1917 er breytt um orðalagið, og þar, í staðinn fyrir að gefa út, sett að semja. Síðast er þá að minnast á landsverslunina. Svo sýnist af upplýsingum, sem fram eru komnar, að töluverð skekkja sje í reikningum hennar. Jeg skil vel í, hvernig á því muni standa. Í byrjun var gert ráð fyrir, að hún mundi verða lítil og standa skamma stund, og því mun eigi hafa þótt nauðsyn að hafa sjerstakt reikningshald fyrir hana. En svo smájókst hún, án þess þó að reikningur hennar væri greindur frá landsreikningnum. Skil jeg ekki í öðru en að hægt sje að kippa þessu í lag, með því að gera gangskör að því að semja reikning verslunarinnar frá byrjun, enda stendur til, að svo verði gert, eða öllu heldur, það mun þegar byrjað á verkinu. Mun að því loknu eflaust sjást, hvernig stendur á skekkju þeirri, sem nú virðist vera í reikningunum, en búast má við að eingöngu stafi af því, að reikningum verslunarinnar var upphaflega blandað saman við reikninga landssjóðs. Þegar þessu starfi er lokið, er sjálfsagt, að reikningurinn sje fenginn hinni umboðslegu endurskoðun til athugunar og síðan yfirskoðunarmönnum landsreikninganna, er síðan láti athugasemdir sínar með svörum fylgja landsreikningunum, og að síðustu sje svo alt þetta lagt fyrir Alþingi. Eitt vildi jeg enn mega minnast á. Það verður ekki sjeð af athugasemdum þeim og svörum, sem hjer liggja fyrir, að yfirskoðunarmenn landsreikninganna og stjórnin vinni mikið saman; liggur það þó í augum uppi, að hagkvæmt muni vera og hyggilegt, að yfirskoðunarmennirnir fari við og við til stjórnarinnar og spyrjist þar fyrir um vafaatriði; við það mundu þeir oft losast við að gera athugasemdir. Við þetta gætu landsreikningarnir með athugasemdum og svörum orðið fyrirferðarminni, gleggri til yfirlits og kostnaðarminna að gefa þá út. Annars sýnist samvinnan milli fjármáladeildarinnar og yfirskoðunarmanna ekki hafa verið sem best að þessu sinni; þar sýnist brydda á dálítilli stífni, sem alls ekki má eiga sjer stað.

Benedikt Sveinsson Yfirskoðunarmenn landsreikninganna hafa ekki haft tíma til að gagnrýna nál. þetta sem skyldi, og verða því að sleppa ýmsu í athugasemdum háttv. nefndar, sem ástæða hefði verið til að minnast á. Mun jeg því að eins minnast á tvö atriði að þessu sinni. Háttv. framsm. (M. G.) skaut því til yfirskoðunarmanna, að heppilegt mundi vera, að þeir bæru sig saman við stjórnina áður en þeir gerðu athugasemdir sínar. Þessu er því að svara, að yfirskoðunarmennirnir hafa einmitt gert mikið að því, einkum fyrra árið; en ef mjög mikið ætti að gera að því, mundi það kosta margra mánaða daglega vinnu, og jeg er hræddur um, að stjórninni mundi þykja það ónæðissamt og ekki vinnudrjúgt að þurfa sí og æ að sinna slíkum fyrirspurnum og leita að andsvörum. Það má því telja slíkt fyrirkomulag óframkvæmanlegt. Þó leita yfirskoðunarmenn þrásinnis til stjórnarráðsins, eða jafnan þegar þeir búast við að geta fengið glöggar upplýsingar. En ef ætti að fara að bera sig saman við stjórnina um allar athugasemdirnar áður en þær væru prentaðar, þá væri það ekki hægt öðru vísi en svo, að senda þær til stjórnarráðsins sem handrit, og það sendi svo svör sín til yfirskoðunarmanna á sama hátt, og svo yrðu endilegar athugasemdir, svör og till. soðið upp úr þessu; en stórefasamt er, að það væri heppilegri aðferð en sú, sem nú er höfð og höfð hefir verið. Það flýtir fyrir yfirskoðendum að skrifa upp athugasemdir sínar jafnóðum og þeir finna eitthvað athugavert, og einatt skýrist ýmislegt síðar við yfirskoðunina fyrir þeim, án þess að þeir hafi þurft að tefja sig og stjórnina á því að leita upplýsinga hjá henni. Fyrir stjórnina er það og þægilegast að fá athugasemdirnar í einu; hún getur þá eftir hentugleikum rannsakað þær og svarað þeim. Þá ætla jeg að minnast ofurlítið á, hvernig styrknum til Hvanneyrarskóla hefir verið varið. Skólanum voru veittar 1000 kr. hvort árið til verklegs náms. Þetta er sjálfsagt einn allra nauðsynlegasti styrkurinn, sem skólanum er veittur, og líklegastur til að verða að gagni. En hvernig er honum svo varið? Mikill hluti hans gengur til alls annars en hann er til ætlaður. Þetta er með öllu óheimilt. Hækki kol og ljósmeti í verði, svo að fjeð, sem ætlað var til að kaupa það fyrir, hrökkvi ekki, þá er engin heimild að grípa til þessa fjár; það verður að bæta skólanum upp þann halla á annan veg. Mjer finst nefndin hafa í till. sínum tekið altof vægt á skólastjóranum fyrir það að hafa leyft sjer að verja af því fje, sem skólanum var veitt í fastákveðnum tilgangi, til alls annars en til var ætlast. Árið 1914 var ekki varið til verklegs náms af 1000 kr. nema kr. 554,07; að þessu var fundið af yfirskoðunarmönnunum. Þá var því svarað þannig: »Verklegi styrkurinn 1914 er ekki borgaður allur út fyr en við lok skólaársins 1914-1915, að afloknu prófi; er það gert til þess, að námsmenn haldi betur út námsárið og gangi síður frá prófi. Í reikningi skólastjóra kemur þetta svo út, sem peningarnir gangi af, en þeir liggja hjá honum til að greiðast í maímánuði árið eftir.« Ef það væri siður að geyma þannig fje ár frá ári í þeim tilgangi, sem hjer er greindur, þá ætti eftir fyrsta árið, að regla þessi er tekin upp, að vera borgað árlega jafnmikið og veitt er, og því vera varið 1000 kr til verklegs náms árið 1914, eða nær 1500 kr. ef horfið hefði verið frá reglu skólastjóra og farið eftir fyrirmælum fjárlaganna, þannig að alt, sem veitt var á því ári, hefði verið goldið það ár, að viðbættu því, sem afgangs hafði orðið frá árinu 1914. En svo kemur nú ársreikningurinn 1915, og þar kemur það í ljós, að í stað þess, að skólastjóri hefði átt að verja til verklegs náms það ár öllum 1000 kr., sem til þess voru veittar, og auk þess eftirstöðvunum frá fyrra ári, hefir hann að eins varið til þess alls kr. 458,66, eða samtals bæði árin einum kr. 987,27, - með öðrum orðum, ekki helming fjár þess, sem veitt var; þessi meðferð fjárins verður að teljast með öllu óheimil, og hefði skólastjóri átt að endurgreiða fyrra árið 445 kr. 93 a. og síðara árið 541 kr. 34 a., væri farið eftir fyrirmælum fjárlaganna. Þessi aðferð, að verja ekki helming fjár þess, sem veitt er til verklegs náms, má teljast alveg óforsvaranleg við skóla, sem einmitt á að kenna mönnum vinnubrögð. Þessu styrktarfje hefir að miklu leyti verið varið til annars, meðal annars til að kaupa svo kölluð »búnaðaráhöld«, þar á meðal »Kapitólu« og þess konar bókarusl! Af þessu sjest einnig, að svarið, sem stjórnin birtir frá skólastjóra og jeg las upp, er beint blekkjandi og rangt, og má slík óráðvendni ekki vera óátalin. Háttv. framsm. (M. G.) sagði, að skólastjóri væri að skirrast við að láta útgjöld til skólans fara fram úr fjárveitingu. Þetta er góðra gjalda vert; en meðferð hans á fjenu, sem veitt er, sýnir, að hann vill vera einráður um það, hvernig hann ver því, en hirðir ekki um að fara eftir því, sem fjárveitingavaldið hefir fyrir mælt. En fyrst að fjárveitingarnar eru sundurliðaðar í fjárlögunum og ætlaðar til ákveðinna hluta, þá verður skólastjóri að taka það til greina, og með öllu er það ófært, að ekki sje notaður helmingur af því fje, sem ætlað er til verklegs náms, til þess, heldur til annars. Slíkt sem þetta þarf að athuga, svo að það komi ekki fyrir eftirleiðis. Það kemur að vísu víðar fyrir, að haggað sje til ákvæðum og fje fært frá einum lið til annars, en hvergi eru önnur eins brögð að því eins og hjer. Skal það játað, að fyrir getur komið, að slíkt sje ekki óheppilegt í sjálfu sjer, en þó er það til að villa þinginu sýn, ef settir eru upp liðir ár eftir ár, sem aldrei eru notaðir; það er ekki annað en sjerstök aðferð til að ná í fje út úr landssjóði undir fölsku yfirskini. Það mundi standa yfirskoðendum nærri að fara nokkuð rækilega út í mál það, sem hjer liggur fyrir, en jeg verð þó að leiða minn hest frá því, af þeim ástæðum, sem jeg gat um í upphafi máls míns.

Matthías Ólafsson Mjer heyrðist á háttv.frsm. (M. G), að honum þætti jeg hafa farið nokkuð lauslega yfir ýmislegt, og skal jeg nú bæta nokkru við, og minnast þá fyrst á 234. athugasemd yfirskoðunarmanna við landsreikninginn 1914. Athugasemd þeirri er þannig varið, að 1913 fór stjórnin fram á, að veittar væru 18000 kr. til framhalds rannsókn á járnbrautarstæði austur. Þingið feldi þessa fjárveitingu; en þrátt fyrir það veitir stjórnin fje til framhalds rannsókninni. Athugasemd yfirskoðunarmanna út af þessu er ekki gerð af því, að þeir væru í sjálfu sjer móti því, þótt þessari litlu upphæð væri varið til rannsóknarinnar; en þeim fanst ekki annars kostur en að víta stjórnina fyrir það, að hún hafði notað fje þetta, þvert ofan í yfirlýstan þingvilja, og bjóst jeg við, að háttv. nefnd mundi koma fram með tillögu um það. Hvað snertir 138. athugasemdina við landsreikninginn 1915 þá verð jeg að segja, að mjer virðist háttv. nefnd komast að einkennilegri niðurstöðu. Af því, að yfirskoðunarmennirnir ljetu hjá líða 1914 að heimta, að endurgreiddar væru þær 300 kr., sem veittar voru til að gefa út skýrslu yfir Þjóðmenjasafnið, þá sýnist háttv. nefnd telja það sjálfsagt, að yfirskoðunarmennirnir ljetu það líka vera 1915, þótt enn væri engin skýrslan komin út. Auk þess er þess að geta, að við vissum ekki ýmislegt um mál þetta 1914, sem við höfðum fengið upplýsingar um 1915. Stjórnin segir, að það liggi í hlutarins eðli, að fyrst verði að semja skýrsluna, áður en hún sje gefin út, og til þess þurfi fje. En eftir því, sem fjárveitingin er orðuð í fjárlögunum, verður ekki annað sjeð en þingið hafi ætlað, að skýrslan væri þegar samin, eða það hafi talið samning hennar eitt af skyldustörfum fornmenjavarðar. Mjer er ómögulegt að komast að sömu niðurstöðu og háttv. nefnd, hvað þetta snertir, en það er auðvitað á þingsins valdi að afráða, hvað gera skuli, þegar þannig er farið beint á móti lögunum. Háttv. framsm. (M. G.) benti á, að endurskoðunarmennirnir ættu að ráðfæra sig við stjórnarráðið, til að spara athugasemdir. Það höfum við hvað eftir annað gert, en oft þar verið leitað ullar í geitarhús, því að margir hafa verið við að semja landsreikningana, og þá eigi altaf við í svipinn sá, er gefið gat skýringar. Við gátum því alls ekki altaf fengið skýringar. Þetta er eitt atriði af mörgum, sem bendir á, að annað fyrirkomulag ætti að hafa við samningu landsreikninganna en nú er gert.

Jörundur Brynjólfsson Það hefir þegar verið drepið á ýms þau atriði, er jeg vildi minnast á, viðvíkjandi landsreikningunum. Mig furðar það, hvernig reikningsfærslan er í stjórnarráðinu á landsreikningunum. Jeg er sannfærður um, að hvergi í nokkurri verslunarholu er jafnóljós og óglögg reikningsfærsla og þar. Það eru fjöldamörg atriði, sem endurskoðendur hafa gert aths. við og spurt um, hvernig væri varið, en svörin, sem þeir fá frá stjórnarráðinu, eru ýmist út í hött, eða svo óljós, að vart verður sjeð, hvað rjett er. Enn fremur er fyrirkomulagið við ýmsar stofnanir öldungis óbrúklegt. Jeg skal leyfa mjer að drepa á fáein atriði, máli mínu til stuðnings, og fer þó fljótt yfir sögu. Það er þá t. d. 6. aths. endurskoðunarmannanna fyrir árið 1915, um pósttekjur. Í aths. spyrja þeir, hvernig standi á þeim mismun, sem kemur fram í reikningum milli póststjórnarinnar hjer á Íslandi og í Danmörku um viðskifti þeirra. Hann er rúmar 2000 kr. Í svari ráðherra er sagt, að fylgt sje reikningum póststjórnarinnar, og skýring hennar er á þessa leið, er jeg nú skal lesa, með leyfi hæstv. forseta: »Mismunurinn kemur frá póstávísanaviðskiftunum. Hann lagast og aflagast af sjálfu sjer í viðskiftum innlenda pósthússins við pósthúsin erlendis, og þegar alt það fje, sem hjer rennur inn, er greitt í banka, sem sendir það út á vissum tíma, og annast algerlega póstávísanaviðskiftin við önnur lönd, þá kemur póstávísanafjeð landssjóði ekki lengur við.« Þetta er greinargerðin um mismun fjárupphæðanna. Það getur verið, að háttv. þingdm. geti gert sig ánægða með þetta, að mismunurinn »lagast og aflagast af sjálfu sjer«, en það verður þá að sýna, á hvaða hátt það verður. Tölurnar geta ekki lagast og aflagast af sjálfu sjer. Það verður að lýsa þessu nánar; annars er engan botn að finna í því. Þá eru frímerkjabirgðirnar; það virðist einkennilegt, að þær skuli ekki vera taldar um áramót, enda er það alveg óljóst, hve miklar þær eru. Það væri alveg nauðsynlegt, að slík talning færi fram, svo að ljóslega væri hægt að sjá, hve mikið fje póststjórnin hefir undir höndum í frímerkjum. Svo er að vísu svarað spurningunni, að póstmeistari láti telja um áramót, en það er engin endurskoðun, svo að í lagi sje. Það þarf ekki að vera skakt þetta, og þarf ekki að vera nein misbrúkun, en það er heldur engin vissa fyrir því, að það sje rjett, sem sagt er. Til þess að vita með vissu, hvernig þetta er, verður að gera upp póstsjóð. Viðvíkjandi frímerkjunum er rjett að geta þess, að það virðist ekkert eftirlit vera haft með gömlum frímerkjum, sem nú eru mikils virði.  (E. A.: Nú eru þau einskis virði)  . Það eru t. d. þau, sem eru yfirprentuð. »í gildi«, frá 1902-03, sem eru afardýr. Þær birgðir munu allar vera í vörslum póstmeistara, og ekkert eftirlit haft með, hve mikið selst af þessum gömlu og dýru frímerkjum. Mjer dettur ekki í hug að gefa í skyn eða ætla, að póstmeistari misbrúki vald sitt, en það er ófært samt sem áður að láta vera algerlega eftirlitslausa umsjón slíkra eigna, og á ekki að eiga sjer stað. Jeg hefi í höndum þýska skrá yfir frímerki frá 1912, og þar eru þessi íslensku frímerki talin í afarháu verði. Það getur verið, að þau sjeu ekki í afarháu verði nú í augnablikinu, eins og háttv. 2. þingm. Árn. (E. A.) benti á, en það er von um, að þau hækki aftur eftir ófriðinn. Auk þess voru þau í háu verði fyrir stríðið, og verður þó ekki sjeð, að haldin hafi verið nein skrá yfir þau þá. Þetta getur varðað afarmikilli fjárupphæð, og ófært er að láta svo búið standa, enda er það skylda þingsins að ýta undir landsstjórnina að hafa eftirlit með eignum landssjóðs.  (G. Sv.: Það er komin till. um það)  . Ójá, jeg sje, að svo er að vísu, en jeg hefði óskað, að enn meiri áhersla hefði verið lögð á eftirlit og umsjá með eignum hins opinbera af hálfu þings og stjórnar heldur en mjer virðist vera gert í till. Þá er ein aths. um símatekjurnar. Þar ber landsfjehirði nokkuð mikið á milli við landreikningana, og eftir svari landsfjehirðis að dæma, telur hann sig hafa veitt viðtöku öllu meira fje en stendur í landsreikningunum.  (M. G.: Meira?)  . Já, öllu meira. Endurskoðunarmennirnir hafa gert fyrirspurn um, hvernig á mismuninum stæði. Svar stjórnarráðsins er ekki greinilegt, og hefði verið æskilegt að fá ljósari svör um þann mismun. Viðvíkjandi endurgreiðslu skyndilána til embættismanna gera endurskoðunarmennirnir aths., því að það kemur í ljós, að eftirstöðvarnar eru ekki teknar upp í eftirstöðvalista, og sýnist þó nauðsynlegt að sjá, hve mikið landssjóður á útistandandi, því að ef það er ekki gert, má búast við, að fjárupphæðirnar týnist. Það ætti að vera föst regla að skrifa allar útistandandi fjárhæðir á eftirstöðvalista. Loks er eitt atriði í tekjudálki, og það er um málskostnað. Það hefir verið spurt, hvernig á kostnaðinum standi, og á svari stjórnarráðsins verður ekki sjeð, hvers vegna hann er ekki afturkræfur. Það atriði þyrfti að vera gleggra. Endurskoðendur ættu að fá skýrslu um það sundurliðaða. Þá er útgjaldaliðurinn. Þar eru nokkrar umframgreiðslur. Til símtala, símskeyta og burðareyris embættismanna eru veittar í fjárlögum 10,000 kr., en greitt kr. 23,225,84. Umframgreiðslan er því yfir 13,000 kr. Það sýnist ekki vanþörf á að hækka áætlunina á þessum lið, þegar umframgreiðslan er svona mikil. Satt að segja, kosta þau nokkuð mikið fje, öll þessi símskeyti, samtöl og burðareyrir, og fara því sumir embættismennirnir að verða dýrir, þegar öll kurl koma til grafar. Til þess er gerð fjárhagsáætlun, að gerð sje tilraun til að fara ekki fram úr henni, síst fram úr öllu hófi. Reikningarnir fyrir þennan lið segja endurskoðunarmennirnir að komi ósundurliðaðir frá stjórnarráðinu, en áður hefir komið fram krafa um að hafa þá sundurliðaða, og stjórnarráðið lofað því. Það ætti að gera glögga grein fyrir þessu, því að það er nauðsynlegt að vita, hvernig stendur á þessum mikla kostnaði, og ef það kæmi í ljós, að einhver eyddi óþarflega miklu í þetta, væri ekki úr vegi að leggja hömlur á það. Loks kemur 52. atriði í athugasemdum endurskoðunarmanna, og það er um póstsjóðinn. Það er allmikill mismunur, sem þar kemur fram, yfir hálft þriðja þús. kr., sem ekki er fært til reiknings 1915. Svör stjórnarinnar eru þau, að mismunurinn hafi ekki verið kominn inn, en gangi upp í viðskiftin við dönsku póststjórnina næsta ár. Þetta er að vísu ekki stór fjárupphæð, en þessi og þvílíkar tilfærslur valda því, að ekki verður sjeð með neinni nákvæmni, hvernig reikningarnir standa það og það árið. Þá er 65. atriði, um rannsókn símleiða. Það var spurt, hvernig stóð á ýmsu, sem varið var til rannsókna á símleiðum, og endurskoðendur fullyrða, að kostnaðinum við rannsóknina hafi verið jafnað niður af handahófi. Í svörum landssímastjórans stóð, að því hefði ekki verið jafnað af handahófi, heldur eftir nákvæmri ágiskun. Munurinn er ekki mikill, en það virðist undarlegt, að höfð sje ágiskun við það, hvað rannsókn hinna ýmsu símalína kostar, því að það ætti að vera hægt að bókfæra nákvæmlega kostnaðinn. Svo er eitt atriði, sem jeg vil nefna, þótt nefna mætti mörg fleiri, og það er landsverslunin og það fje, sem landssjóður hefir lagt í þá verslun. Það hafa komið einar 3 greinargerðir um það frá stjórnarráðinu, en þeim ber ekki saman, og skekkjan milli þeirra og landsreikninganna leikur á mörgum hundruðum þúsunda króna, sem stjórnarráðið segist hafa lagt í verslunina um fram það, sem getið er um í landsreikningunum. Þegar endurskoðunarmennirnir biðja um skýringu og stjórnarráðið fer að leita í fórum sínum, gefur það þrjár greinargerðir; en svörunum frá því ber ekki saman, svo að málið verður því óljósara, sem fleiri skýrslur koma um það. Þótt engu fje sje hjer glatað nje misbrúkað, þá er þetta þó öldungis ófært, og verður að kippa því í lag sem allra fyrst. Hjer er ekki heldur um neina smáreikningsskekkju að ræða. Út af einni aths. endurskoðunarmannanna viðvíkjandi því fje, sem landssjóður á í sjóði, þá kemur það upp úr kafinu, að það er nokkuð á 2. hundrað þúsund kr., sem liggur vaxtalaust í járnskáp niðri í Landsbanka. Jeg hjelt, að landssjóður hefði þó nóg við fje sitt að gera, og rjettara mundi fyrir hann að láta fje sitt ávaxtast eftir föngum.  (M. G.: Hann þarf að hafa það til útborgana.)  Hann notar alls ekki þetta fje til daglegra útborgana; það er ekki, heyri jeg sagt, farið í þennan skáp nema endrum og eins, oft og tíðum með margra daga millibili eða meira. Það eru enn mörg atriði ónefnd viðvíkjandi landsreikningunum, sem mikil ástæða hefði verið til að minnast á, og vonandi er, að gangskör verði gerð að því að koma reikningsfærslunni í stjórnarráðinu í betra horf.

Einar Arnórsson Það er ekki nema sjálfsagt, eðlilegt og löglegt, að endurskoðunarmenn og Alþingi finni að því, sem aflaga fer hjá landsstjórninni, en þær aðfinslur verða þó að vera á viti og sanngirni bygðar, ef þær eiga að bera tilætlaðan árangur. Jeg verð að segja það, að sumar af aðfinslunum við landsreikninginn 1914 voru blátt áfram hlægilegar, t. d. sumar um vegamálareikningana og reikninga safnanna. Þær eru altof smávægilegar, eins og háttv. fjárhagsnefnd hjelt rjettilega fram. Það eru að eins fá atriði, sem jeg vil víkja ofurlítið að, og það er þá fyrst um bæjarsíma Reykjavíkur. Það var víst árið 1912, að bæjarsími Reykjavíkur, sem áður var eign hlutafjelags, var lagður undir landssímann. Það varð þá að samkomulagi milli símastjórans og þáverandi ráðherra, Hannesar Hafsteins, að símastjórinn fengi sjerstaka aukaþóknun, 5-600 kr. á ári, fyrir að hafa á hendi umsjón með starfrækslu bæjarsímans. Jeg skal ekkert fara út í það, hvort þessi ráðstöfun hafi verið rjettmæt, en hvað sem um það er, þá sætti hún einhverjum mótmælum á þinginu 1913, en þó mun stjórninni ekki hafa verið skipað að ónýta þessa ráðstöfun; til þess, að það yrði gert, þyrfti sjerstaka skipun um það í fjárlögunum, að kippa bæri þessu til baka, eða þingsályktun. Það getur nefnilega verið mikið álitamál, hvað hver einstakur embættismaður er skyldur til að inna af hendi, sem embættisverk. Þá kem jeg að till. endurskoðendanna út af ferðakostnaðinum til umsjónarmanna vitanna. Það hefir verið venja, að sjerkostnaður vegna ferðalaga í sambandi við byggingu hvers vita hefir verið tekinn á byggingarkostnaðarreikning vitans, en ekki tekinn af fjárupphæð þeirri, sem veitt er í fjárlögunum til ferðakostnaðar handa vitamálastjóra. Jeg skal t. d. benda á það, að bygging Dalatangaþokulúðursins hafði í för með sjer utanför fyrir vitamálastjórann. Slíkur kostnaður gat ekki orðið tekinn af fjárveitingu til ferðakostnaðar. Nú spyrja yfirskoðunarmennirnir, til hvers fjenu hafi verið eytt, úr því að ekki sje goldinn með því kostnaður við nýbygging vita. Verkfræðingurinn þarf að fara margar eftirlitsferðir til að sjá um ýmsa vita á landinu. Hann getur t. d. ekki farið í sömu ferðinni að líta eftir vitabyggingu á Svörtuloftum og vitanum í Dyrhólaey. Til þessara síðastnefndu ferða hefir fjeð verið notað. Mjer hefir verið talið það til ábyrgðar 1915, að greiddar hafi verið 300 kr. fyrir útgáfu skýrslu um forngripasafnið frá því árið 1876, án þess að bókin hafi verið gefin út. Nú er það játað, að þetta fje hafi verið greitt 1914, án þess að bókin væri gefin út. Yfirskoðunarmenn landsreikninganna það ár hafa ekki gert neina athugasemd um að telja stjórninni þetta til ábyrgðar, og vita þeir þó, að skilyrðinu er ekki fremur fullnægt þá en 1915. Jeg skal taka það fram, að það að gefa út bók er samkvæmt málvenju ekki eingöngu það að prenta hana, heldur er það alt verkið, sem útgáfan hefir í för með sjer. Á þinginu 1915 var sett inn í fjárlögin fyrir árin 1916-'17 fjárveiting til þess að semja þessa bók, svo að fjárveitingavaldið hefir þá skilið þetta á alveg sama hátt og stjórnin. Þetta er líka mjög eðlilegt. Hvernig sem annars er litið á störf fornmenjavarðar, þá væri ósanngjarnt að krefjast þess, að hann semdi þessa bók endurgjaldslaust. Annars læt jeg mig þetta mál litlu skifta, enda hefir háttv. fjárhagsnefnd litið alveg rjett á málið. Þá kem jeg að aths. út af fje því, sem eytt hefir verið til þess að rannsaka járnbrautarlagningu. Stjórnin leit svo á, að úr því að einu sinni hefði verið byrjað á þessu verki, þá væri rjett að halda því áfram, svo að áðurgerðar rannsóknir yrðu eigi til einkis, því að þótt aðalrannsóknin væri feld á þinginu 1915, þá leit stjórnin svo á, að óhugsandi væri, að þetta mál yrði ekki einhvern tíma rannsakað. Þá skal jeg víkja nokkrum orðum að háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Hann stóð hjer upp og hjelt stranga reiðiprjedikun yfir stjórninni út af landsreikningunum. Sumt af því, sem hann sagði, var rjettmætt, en sumt var aftur bygt á mesta misskilningi og vanþekkingu. Jeg skal benda háttv.þm. (J. B.) á það, að fjárhagsnefnd og aðrir hafa á undan honum lagt það til, að frímerkjabirgðir landsins yrðu taldar og skrá gerð yfir þær. Jeg bendi honum á þetta af því, að mjer fanst hann tala um þetta eins og hann hefði fundið upp þetta »púður«. Viðvíkjandi því, sem háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) sagði um svör stjórnarinnar 1915 við aths. yfirskoðunarmannanna, þá skal jeg geta þess, að jeg ber enga ábyrgð á þeim. Það var landritari, sem stóð þar fyrir svörum. Okkur fanst rjett, að hann svaraði þeim, af því að hann var því máli kunnugastur. Jeg nenni ekki að vera að eltast við ýmislegt smælki, sem háttv.þm. (J. B.) mintist á, svo sem málskostnað í opinberum málum og endurgreiðslu skyndilána. En eitt var það, sem hann talaði um, sem lýsti hinni róttækustu vanþekkingu, og það var þegar hann var að tala um embættissamtöl og frímerkjakostnað embættismanna. Það er ekkert um slíka reikninga að segja, því að þessu fje er varið beint í þarfir embættisins, en ekki í þarfir embættismannanna. Hann taldi það óhæfu, að þessi fjárveiting færi langt fram úr áætlun, og hjelt víst, að hún gengi beint til embættismanna, en eins og jeg hefi sagt honum þá er ekki svo. Þetta fylgir blátt áfram embættinu og gengur beint í þágu landsins. Jeg skal til dæmis nefna það, að oft getur sparast mikið fje, að sýslumaður geti símað til þess, sem á að borga toll, í stað þess, að hann yrði annars að takast ferð á hendur til að innheimta tollinn. Sömuleiðis má nefna það, að landlæknir þarf oft og einatt að síma til hjeraðslækna, þótt ekki komi upp nema örlítil veikindi, ef hætta getur verið á ferðum. Sömuleiðis má nefna það, að á okkar mælikvarða er það stórfje, sem eytt er í símskeyti beint vegna stríðsins, og yfirleitt má segja það, að eftir því, sem viðskiftalífið í landinu þróast, því meiru fje er varið til skeytasendinga. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) ætlast til, að ríkt eftirlit sje haft með því, að embættismenn misbrúki ekki vald sitt til að senda skeyti og fá endurgreiddan frímerkjakostnað. Jeg skal nú upplýsa háttv.þm. (J. B.) um það, að það er haft eftirlit með þessu. Það eru föst ákvæði um það, hverjir megi nota þjónustufrímerki og hverjir megi senda skeyti á landsins kostnað, og jeg veit ekki nokkurt dæmi til þess, að slíkt hafi verið misbrúkað. Hafi nokkur ágreiningur orðið um það, þá hefir stjórnarráðið skorið úr. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) láðist að geta þess, að það að senda skeyti innanlands, á kostnað hins opinbera, er í raun og veru ekki annað en að taka úr einum vasanum og láta í hinn.  (J. B.: Jeg vissi það)  . Ef háttv.þm. (J. B.) hefir vitað það, þá átti hann að geta þess með fullum drengskap og sannleika. Um utanlandsskeytin er það að segja, að þau eru nær eingöngu send af stjórnarráðinu og eru sjálfsögð og óhjákvæmileg, einkum eins og nú stendur. En ef endurskoðendurnir ætluðu sjer að fara að rannsaka allan símskeytareikninginn, þá býst jeg við, að þeim veitti það erfitt. Hvað áætluninni um slíkan kostnað viðvíkur, þá er það að segja, að ógerningur er alveg að áætla nokkuð um það, hve mikill kostnaðurinn verður fyrir fyrra árið, hvað þá síðara ár fjárlaganna. Það sjer t. d. enginn, hve mikið fje muni þurfa til þessa árið 1919. En ef stjórnin ætlaði sjer að fara að takmarka skeytasendingar vegna kostnaðarins, þá væri það mjög vítavert. Því að það gæti kostað landið mörg hundruð þúsundir króna. Það væri líka mjög vítavert, ef embættismenn væru svo nánasarlegir að vanrækja að senda skeyti, þegar þörf væri á. Það gæti t. d. verið hættulegt, ef hjeraðslæknar vanræktu að tilkynna landlækni, ef næm sótt kæmi upp í hjeraði þeirra. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) var með einhverja Gróusögu um það, að mikið fje væri geymt ávaxtalaust í járnskáp í Landsbankanum. Það kemur auðvitað fyrir, að talsvert fje liggur í Landsbankanum, sem ætlað er til daglegra útgjalda, og jafnvel mun það vera stundum 100 þús. kr. En jeg get frætt háttv.þm. (J. B.) á því, að kassi landssjóðs þarf oft og einatt að vera stærri en það. Athugasemdir háttv.þm. (J. B.) út af kostnaðinn við rannsókn símleiða get jeg leitt hjá mjer. Jeg skal að eins geta þess í því sambandi, að fyrir nokkrum árum var heimtaður kafflbollareikningur af vissum manni, sem var í þjónustu landsins. Mjer virðist eitthvað líku máli að gegna um þetta. Hvorugt mun vera til eftirbreytni. Sú athugasemd, sem háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) kom með um landssjóðsverslunina, var rjett. Það er satt, að ekki var gengið frá reikningunum nógu snemma. En nú er stjórnin búin að láta gera upp reikninginn, og mun það sjást, að þar hefir ekki verið stolið stórfje. Loks tek jeg það fram, að jeg ber enga ábyrgð á því, hvernig reikningurinn 1915 er úr garði ger. Frá honum er gengið af núverandi stjórn, en ekki mjer.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Í sambandi við landsverslunina vil jeg taka það fram, að reikningar hennar hafa verið endurskoðaðir nákvæmlega, og verða þeir allir lagðir fyrir yfirskoðunarmenn landsreikninganna á sínum tíma. Jeg lít svo á, að þeir heyri undir yfirskoðunarmennina frekar en þingið. En vilji þingnefndin kynna sjer þá, þá fer um það atriði samkvæmt stjórnarskránni.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) taldi ekki nóg að snúa sjer til stjórnarráðsins til að fá upplýsingar um landsreikningana. En jeg veit ekki, hvert annað væri sjálfsagðara að fara. Sami þm. mintist á fjárveitinguna til Hvanneyrarskólans. Það atriði skiftir ekki miklu máli. Tilgangur skólastjóra mun vera sá að eyða ekki meiru fje en veitt var alls til skólans. En auðvitað hefði hitt verið formlega rjettara að verja því, sem veitt var til verklegs náms, til þess, sem það var ætlað, og leita svo aukafjárveitingar til þeirra liða, sem fóru fram úr áætlun. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hjelt langa ræðu, bygða á miklum misskilningi, enda er hann ekki nógu kunnugur þessu máli. Fyrst skildi hann ekki, hvernig það getur átt sjer stað, að póstávísanaviðskiftin við Danmörku löguðust eða aflöguðust af sjálfu sjer. Þetta er þó ofboð auðskilið. Hvernig getur þm. t. d. haldið, að póstávísanaviðskifti Íslands og Danmerkur standi í járnum 31. desbr. ár hvert? Það er sem sje auðsætt, að þegar bæði vjer og Danir gerum reikning, miðaðan við sama daginn, er það hrein tilviljun, ef sama upphæð kemur fram hjá báðum, vegna þess, að bæði hjer og í Danmörku hafa verið borgaðar út og inn póstávísanir, sem ekki eru komnar til inn- eða útborgunar í hinu ríkinu. Þetta kemur alt fram á sínum tíma. Það er því hárrjett að segja, að viðskifti þessi lagist og aflagist af sjálfu sjer. Í öðru lagi talaði þingm. (J. B.) mikið um frímerkjabirgðirnar. Jeg veit ekki, hvort hann hefir tekið eftir tillögum nefndarinnar um þetta, en, að því er jeg best gat skilið hann, þá uppfylla þær óskir hans. Háttv. þm. (J. B.) er sýnilega ókunnugt um, að allar frímerkjabirgðir eru geymdar í lokuðum skáp í stjórnarráðinu, og ekkert afhent póstmeistara nema gegn kvittun, og þessar kvittanir sýna, hversu miklu fje hann eigi að standa landssjóði skil á. Altaf er hægt að sjá af prentunarkostnaðarreikningunum, hve mikið af frímerkjum hefir verið prentað, og með því að bera saman þessa reikninga og kvittanir póstmeistara er altaf hægt að sjá, hve mikið er til af frímerkjum óeytt, svo að enginn getur dregið sjer neitt af þeim. Sami háttv.þm. (J. B.) kvartaði yfir, að ekki væri hægt að fá neinn botn í landsreikningunum, þegar ókunnugt væri um frímerkjabirgðirnar. En þær koma landsreikningunum ekkert við. Eða vill þm. reikna óseld frímerki sem peninga? Um það er mjer kunnugt, að hætt er að afhenda gömul frímerki í stjórnarráðinu. Þau eru geymd í sama skáp í stjórnarráðinu og önnur frímerki. Þá er athugasemdin við símatekjurnar. Í nál. segir, að skýrslu yfirskoðunarmanna og stjórnarinnar beri ekki saman. Og vegna þessa leitaði jeg mjer, sem framsögumaður, upplýsinga um, hvort rjettara væri, og fjekk ábyggilega vissu um, að stjórnin hefir hjer á rjettu að standa. Stjórninni þarf því engar getsakir að gera út af þessu, enda væri henni skaði að, ef rangar væru. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) talaði og af mikilli vanþekkingu um símtöl og frímerki embættismanna. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir svarað því. Jeg vil að eins nefna eitt atriði, sem sýnir, að framsláttur þm. (J. B.) um þetta er fjarstæða. Síðan stríðið hófst er stöðugt verið að krefja sýslumenn um ýmiskonar skýrslur og upplýsingar, og altaf eru þær heimtaðar símleiðis. Heldur nú háttv.þm. (J. B.), að þetta færi ekki fram kostnaðinn? Heldur hann, að það kosti ekki dálítið að senda hvað eftir annað símleiðis skýrslur um vörubirgðir á öllu landinu, verð þeirra í hverju kauptúni o.fl. o.fl.? Þetta ætti þm. (J. B.) að vera kunnugt um, þar sem hann situr í verðlagsnefndinni, en hún hefir ekki gert minst að því að fá skýrslur utan af landi, sem orðið hefir að senda símleiðina. Það var óhyggilegt af þingmanninum að vera nokkuð að minnast á óendurgreidda málskostnaðinn. Jeg skil ekki í því, að hann hafi nein tök á að mynda sjer nokkra skoðun um þann lið, og orð hans sýndu, að hann hefir ekki einu sinni reynt það. Málskostnaður getur oft verið ófáanlegur, t. d. þegar menn reynast algerlega saklausir. Þá á hið opinbera að bera kostnaðinn samkvæmt lögum. Hvað það snertir, að skrá hefði átt að fylgja, þá er hún ekki til, en yfirskoðunarmenn gátu kynt sjer alt hjer að lútandi hjá stjórninni. Yfirleitt hefir 1. þm. Reykv. (J. B.) verið að tala um það, sem hann ber ekki minsta skyn á. Um peningaskápinn þarf ekki margt að segja. En jeg hygg, að peningarnir, sem í honum eru, sjeu ekki ver komnir, þótt bankastjórnin hefði annan lykilinn og landsstjórnin hinn. En fjeð þarf að vera þarna, ef stórar greiðslur koma fyrir. Þá er nauðsynlegt að geta gripið til þessa fjár. Þetta fyrirkomulag, að geyma meginhluta peninga landssjóðs í sjerstökum skáp, er tveir geyma lykla að, er gamalt, frá dögum landfógeta og landshöfðingja, og til þess gert, að fje þetta sje tryggilega geymt. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hefir því vaðið mjög reyk í þessu efni.

Jörundur Brynjólfsson Sumir þingmenn, sem talað hafa, hafa, að því er virðist, skilið orð mín svo, að jeg hefði verið að drótta að stjórninni eða starfsmönnum hennar, að hún muni hafa misbrúkað það fje, sem jeg taldi ekki nægilega grein gerða fyrir. Jeg sagði ekki eitt orð í þessa átt. Hitt sagði jeg, að reikningsfærslan væri ekki í eins góðri reglu af hendi hins opinbera og æskilegt hefði verið. En það er mjög óverðskuldað og óviðeigandi að koma með nokkrar getsakir í garð minn, um að jeg hafi, með orðum mínum áðan, dróttað óráðvendni að nokkrum. Jeg vænti líka, að flestir háttv. þingmenn hafi ekki misskilið orð mín á þann veg. Viðvíkjandi því, er andmælendur mínir hafa sagt, get jeg ekki farið að rekja lið fyrir lið, heldur víkja að eins nokkrum orðum að nokkrum atriðum. Viðvíkjandi orðum háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) skal jeg geta þess, að jeg ávítaði engan fyrir það, hve mikil símagjöld opinberra starfsmanna hafa orðið. En hinu hjelt jeg fram, að það væri leiðinlegt, hve mikið bæri á milli áætlunarupphæðar og þeirrar, er borguð hefir verið. Stríðið var byrjað þegar áætlunin var gerð, og því hefði mátt búast við, að hægt hefði verið að hafa hana rjettari. Jeg sagði einmitt, að þessa upphæð hefði átt að áætla miklu ríflegar. Endurskoðunarmennirnir hafa áður farið fram á, að skýr grein væri gerð fyrir þessum lið, en stjórnin hefir ekki orðið við þessu enn. Þessi athugasemd mín er því ekki til komin af neinni vanþekkingu. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði og, að fjeð, sem geymt er í járnskápnum í bankanum, væri notað við dagleg viðskifti. En eftir því sem mjer hefir verið tjáð, og það hefi jeg frá góðum heimildum, er fje þetta alls ekki notað til daglegra þarfa, heldur sem skiftifje, og til þess þarf ekki að nota það nema endrum og eins. Það virðist ekki nauðsynlegt að láta svo stóra upphæð liggja vaxtalausa, að eins til að grípa til, ef þarf að skifta peningum. En það lagði jeg áherslu á, að reikningsfærsla bæði landssjóðs og landsverslunarinnar þyrfti að vera miklu gleggri. Það var misskilningur hjá hv. 2. þm. Árn. (E. A.), að jeg væri nokkuð vondur út af þessu. Jeg fann bara að því, sem mjer fanst sjerstaklega aðfinsluvert. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) ætlaði, að jeg vildi viðhafa kaffibollareikning við rannsókn símleiða. Það er misskilningur. Það er enginn kaffibollareikningur, þar sem 1000 kr. eru taldar til útgjalda við rannsókn á einni símalínu, en var varið til að greiða 1000 kr. skuld, algerlega óviðkomandi þessari símalínu o. s. frv. Háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) þarf jeg ekki mörgu að svara. Hann virtist vera undur ánægður með landsreikninginn, hvernig frá honum er gengið, en taldi aðfinslur mínar af vanþekkingu gerðar. Jeg skal ekki um þetta þrátta við hv.þm. (M. G.). Landsreikningurinn sýnir sig, og þar geta aðrir dæmt um, og jeg mun óhræddur bíða þess dóms. Svar stjórnarráðsins viðvíkjandi póstviðskiftum milli Danmerkur og Íslands þótti honum ágætt. Gott honum, en ekki nægir það mjer. Annars töluðu þessir tveir háttv.þm. aðallega um smáatriðin, sem jeg nefndi, en báru ekki við að rjettlæta það, sem mestu skiftir í þessu máli, sem sje þar sem mestri fjárhæð ber á milli athugasemda endurskoðenda og skýringa stjórnarráðsins.