Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á fundi Íslandsdeildar þingmannanefndar EFTA í gær var Þorgerður K. Gunnarsdóttir kjörin formaður nefndarinnar.

Herra forseti. Fyrir síðustu helgi óskaði ég eftir því í efh.- og viðskn. þingsins að ég fengi upplýsingar um kröfur ESA, Eftirlitsstofnunar EFTA, á hendur íslenskum stjórnvöldum varðandi gögn og rökstuðning um ríkisaðstoð við Alcoa-fyrirtækið. En sem kunnugt er hefur ríkisstjórn Íslands tekið þetta bandaríska stórfyrirtæki upp á arma íslenskra skattborgara. ESA vill fá að vita í hverju ríkisstuðningurinn er fólginn og við, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs sem viljum beita okkur sem aðhaldsaðili fyrir hönd íslenskra skattborgara, viljum vita hvaða gögn ríkisstjórnin er að senda frá sér. Sem kunnugt er höfum við haft um það miklar efasemdir hvernig ríkisstjórnin hefur haldið á málum og m.a. farið með gögn og upplýsingar. Embættismenn báru okkur þau boð ríkisstjórnarinnar inn á fund efh.- og viðskn. í morgun að því aðeins fengjum við umbeðnar upplýsingar að við hétum því að segja engum frá þeim, að við hétum því að leyna Alþingi og þjóðina þessum upplýsingum. Og svo kom rökstuðningurinn: Viðræður væru nú á viðkvæmu stigi. Nú væri verið að óska eftir nýjum gögnum frá íslenskum stjórnvöldum í þessu ferli sem mætti líkja við samningaviðræður og við fengjum ekki þessar upplýsingar nema í trúnaði fyrr en niðurstöður lægju fyrir. Með öðrum orðum er verið að líkja þessu ferli við samningaviðræður, og þjóðinni og þinginu er meinað um upplýsingar á þessu stigi. Herra forseti. Ég verð að segja að mér finnst þetta mál núna komið á miklu alvarlegra stig en það var í síðustu viku. Og ég krefst þess að fulltrúi ríkisstjórnarinnar, hæstv. iðnrh. eða hæstv. fjmrh., geri þinginu grein fyrir því í hverju þetta ferli, sem líkt hefur verið við samningaviðræður, felist og hvernig standi á því að þingið og þjóðin eru leynd þessum upplýsingum.

Hæstv. forseti. Þetta mál snýst um það að vegna þess að við erum aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði þurfum við að tilkynna um opinberan stuðning við starfrækslu fyrirtækja til ESA. Í þessu tilfelli er um fyrirtækið Alcoa að ræða. Hv. þm. gerir mikið úr því að það megi líkja þessu ferli við samningaviðræður. Aðalatriðið er að við höfum ekki lokið umfjöllun málsins og ESA hefur ekki lokið umfjöllun þess og ekki kveðið upp úrskurð. Meðan svo er getum við það ekki á grundvelli upplýsingalaga --- það er gert ráð fyrir því í upplýsingalögum að í tilfellum sem þessum þegar um fjölþjóðastofnun er að ræða séu ekki veittar upplýsingar. Það er niðurstaða ráðuneytisins að í þessu tilfelli sé ekki ástæða til að veita þessar upplýsingar. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sem bað um upplýsingarnar á grundvelli upplýsingalaga getur að sjálfsögðu kært þessa meðferð málsins af okkar hálfu til úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Þar getur hún fengið niðurstöðu um hvort við erum að gera rétt í þessu máli en við teljum svo vera. Við teljum rétt að hafna því að gefa upplýsingarnar vegna þess að málið er í ákveðnu ferli og því er ekki lokið. Þarna eru miklir hagsmunir í húfi og þegar umfjöllun er lokið af hálfu ESA og allt liggur fyrir er þetta að sjálfsögðu allt uppi á borðinu. Ég tek undir það sem embættismenn sögðu við hv. þingmenn í nefndinni í morgun, og ég tel rétt að það megi líkja þessu við samningaviðræður. Þetta er ígildi samningaviðræðna í raun á meðan ekki hefur fengist niðurstaða og þess vegna er fjallað um málið á þennan hátt. Þetta er okkar niðurstaða.

Herra forseti. Það er mikið áhyggjuefni að þjóðin og þingið skuli leynd þeim upplýsingum sem hér eru lagðar til grundvallar samningum um sölu á landinu. Ég segi það og ítreka, eins og ég gerði í ræðu minni í gær, herra forseti, að hæstv. iðnrh. skuldar okkur upplýsingar um það hvaða almannahagsmunir eru í húfi ef þjóðin og þing fá að heyra um hvað ESA er að spyrja og á hvern hátt íslenska ríkisstjórnin er að svara ESA. Það kemur fram í bréfi sem ráðuneytisstjóri iðnrn. skrifar mér og dagsett er 19. febrúar að það sé álit ráðuneytisins að með því að veita þessar upplýsingar sé hætta á því að það muni valda tjóni. Upplýsingarnar sem ég bið um að fá í hendur fyrir hönd íslenskra skattborgara og íslenskrar þjóðar eru þess eðlis að þær geti valdið tjóni í mínum höndum. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvaða tjóni telur iðnrn. og hæstv. ráðherra að ég geti valdið með því að hafa þessar upplýsingar og hafa aðgang að þeim? Og hverjir eru þessir mikilvægu almannahagsmunir sem ríkisstjórnin segir að séu í húfi? Hæstv. ráðherra hefur ekki svarað því. Hverjir eru þeir hagsmunir sem ríkisstjórnin dylur íslenska þjóð og íslenska skattborgara? Við eigum heimtingu á nánari skýringum á því.

Herra forseti. Umfjöllun ESA er ekki lokið, segir hæstv. iðn.- og viðskrh. og vísar svo til upplýsingalaga sem rökstuðnings fyrir því að neita upplýsingum um þetta mál. Neita hverjum? Neita þingmönnum, neita Alþingi um upplýsingar um mál sem er til umfjöllunar á Alþingi. Við erum með í höndunum nákvæmlega þessa daga frv. til laga um m.a. skattalegar ívilnanir til fyrirtækisins, þ.e. hluta af ríkisstuðningnum sem ESA er væntanlega að skoða, hversu umfangsmikil meðgjöfin er sem þetta gælufyrirtæki, Alcoa, á að fá. Það er greinilegt að ríkisstuðningurinn, meðgjöfin til Alcoa, er svo umfangsmikill að ESA þarf gögn og aftur gögn og enn þá meiri gögn til þess að meta hvort þetta standist. Er þá hægt að bjóða Alþingi og þingmönnum upp á það að ljúka afgreiðslu um frv. sem varðar málið beint og að leynt sé á sama tíma fyrir þinginu upplýsingum um málið? Því það er hluti af málinu sem hér er til umfjöllunar sem á að leyna. Auðvitað er það fjarri öllu að hér geti verið á ferðinni hagsmunamál af því tagi að það þurfi að fara leynt gagnvart Alþingi. Það er algjörlega út í hött að halda því fram. Það er áhugavert líka út frá sjónarhóli hagsmuna íslenskra skattborgara að þessi staða skuli vera uppi í málinu, að ríkisstyrkirnir, meðgjöfin, niðurgreiðslurnar til Alcoa skuli vera svo umfangsmiklar að það er greinilega á mörkunum að rúmast innan ramma evrópskra samkeppnisreglna og það þarf að prútta við ESA um að reyna að ná því þangað inn. Það er líka ákaflega áhugavert en í raun og veru dapurlegt mál frá sjónarhóli þingræðis og lýðræðis í landinu að ríkisstjórnin skuli halda svona á málum.

Hæstv. forseti. Mér finnst hv. þingmenn vera að gera alveg ótrúlega mikið úr þessu litla máli í raun. Þetta snýst um það að ESA, sem vissulega er dálítið mikið fyrir gögn, biður um gögn til þess að geta metið hvort sá styrkur sem þarna er um að ræða, þessi opinberi stuðningur því hann er ekki bara af hálfu ríkisins, hann er líka af hálfu sveitarfélagsins, sé innan þeirra marka sem þeir geta sætt sig við. Um það snýst þetta mál. Og eins og hefur áður komið fram hér á hv. Alþingi er þetta mjög í líkingu við það sem var um að ræða í sambandi við Norðurál og þá fékkst jákvæð niðurstaða, ekkert vandamál. Núna eru hv. þm. Vinstri grænna að reyna að halda í það hálmstrá að Brussel bjargi þeim út úr því vandamáli sem þau eru komin í. Það er ekki öðruvísi en það.

Er ekki hægt að fá ...?

Það er beðið um þessar upplýsingar af hálfu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur í tölvupósti og við tökum það sem svo að hún sé að biðja um þessar upplýsingar á grundvelli upplýsingalaga. Því hefur ekki verið mótmælt. Það er einfaldlega þannig með upplýsingalögin að þau ætlast bókstaflega til þess að þegar um tilvik sem þetta er að ræða séu ekki veittar upplýsingar. Við erum í viðræðum við fjölþjóðastofnun um viðkvæmt mál sem fer ekki í opinbera umræðu meðan svo er. Þetta er nú allt málið. Þetta er dæmigert mál sem framkvæmdarvaldið fer með. Ég er ekki að gera lítið úr hv. Alþingi þegar ég segi þetta, Alþingi hefur mikilvægt hlutverk. Af hálfu embættismanna er búið að segja, og ég styð það að sjálfsögðu enda er það frá mér komið, að nefndin getur fengið þessi gögn ef hún vill en þau verða ekki gerð opinber á þessu stigi. Þá eru hv. þm., sumir hverjir, svo stórir upp á sig að þeir þiggja ekki upplýsingarnar af því að ekki má gera þær algjörlega opinberar og hlaupa með þær í fjölmiðla. Þetta er málið.

Herra forseti. Það er von að menn bara yppti öxlum. Og hér var hæstv. ráðherra að yppta öxlum fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Einhvern tíma var okkur sagt að ESA væri dómstóll. Nú kemur í ljós að ríkisstjórnin er að prútta við þennan dómstól því að þessu ferli hefur verið líkt við samningaviðræður. Hæstv. ráðherra segir að það sé smámál þegar Alþingi og þingnefnd er meinað um upplýsingar til að fylgjast með þessu ferli, með þessum samningaviðræðum eða ferli sem líkja má við samningaviðræður. Þetta er smámál. Og sú hætta er fyrir hendi að ef þingmenn komast yfir einhverjar upplýsingar hlaupi þeir út með þær. Hvert? Til þjóðarinnar inn í lýðræðislega umræðu? Hvers konar vinnubrögð eru þetta? Hvers konar framkoma er þetta gagnvart Alþingi Íslendinga og gagnvart íslensku þjóðinni? Herra forseti. Það er eitt svar við þessu. Það er að taka þetta mál allt saman og galopna það gagnvart lýðræðislegri umræðu í þjóðfélaginu. Það gerum við með þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál og það verður rætt þegar málið kemur næst á dagskrá.

Herra forseti. Ýmislegt hef ég heyrt um dagana en aldrei túlkun á upplýsingalögum í þeim anda sem hæstv. iðn.- og viðskrh. fer hér með. Að það sé alveg sérstakt markmið að leyna upplýsingum, loka þær og læsa niðri. Hæstv. iðn.- og viðskrh. virðist hafa misskilið þetta á þann veg að upplýsingalögin hafi verið sett til að hjálpa ríkisstjórn að læsa niður upplýsingar, að þetta séu anti-upplýsingalög, megintilgangur þeirra sé að tryggja möguleika ráðherra til að læsa málið niðri hjá sér, þar á meðal gagnvart Alþingi. Þetta er öfugt, hæstv. ráðherra. Upplýsingalögin eru upplýsingalög. Þau voru sett til að tryggja aðgang almennings í landinu og fjölmiðla að upplýsingum. Þau voru liður í að reyna að færa íslenskt samfélag inn í nútímann, gera það opið, stjórnsýsluna gagnsæja. Svo kemur hæstv. ráðherra hér og ber á borð hörmungarrök af þessu tagi fyrir því að það sé 

Virðulegur forseti. Þetta mál sem hér um ræðir var rætt allítarlega í morgun við ráðuneytið í efh.- og viðskn. Það sem þetta mál snýst um er einfaldlega það að iðnrn. telur eðlilegt út frá hagsmunum Íslands, íslenskum hagsmunum,  Ég gekk sérstaklega eftir því í morgun í nefndinni hvort áhugi væri á að fá þessi gögn til nefndarinnar með þeim hætti að þetta væru trúnaðargögn sem nefndin gæti rætt sín í milli og áttað sig aðeins á. Enginn óskaði eftir að það yrði gert. Það var ekki ósk um það að málið kæmi til nefndarinnar sem trúnaðarmál og væri rætt sem slíkt.

En við yrðum að þegja yfir því gagnvart þjóðinni.

Virðulegur forseti. Ég var að útskýra og hv. þm. staðfesti það með frammíkalli sínu. Það liggur fyrir að það kom ekki fram ósk um það nema síður væri að málið yrði rætt í nefndinni sem trúnaðarmál og gögnin væru sem trúnaðarmál. Þannig standa þessi mál. 
             Virðulegi forseti. Það er auðvitað þannig að þetta mál snýst um það sem ég rakti hér áðan. Hæstv. iðnrh. metur það svo, iðnrn. og stjórnvöld, að það sé til bóta fyrir íslenska hagsmuni að málið sé rætt með þeim hætti sem hér er verið að gera. Það var hins vegar farið yfir það í nefndinni og er ekkert trúnaðarmál að þau gögn sem liggja þarna til grundvallar eru að sjálfsögðu opinber gögn í meginatriðum vegna þess einfaldlega að auðvitað eru svörin með þeim hætti að þau hljóta að byggjast á þeim upplýsingum sem liggja til grundvallar því þingmáli sem við erum að ræða um. Það blasir auðvitað við að svörin hljóta að byggja á þeim efnislegu gögnum sem við höfum og þingið hefur haft aðgang að og menn hafa verið að ræða hér daginn út og daginn inn eðlilega í fjölmiðlum.

Menn vildu fá upplýsingar um þetta mál. Þú meinaðir þeim það.

Herra forseti. Hér erum við eina ferðina enn að fjalla um það að ráðherrar eru að leyna Alþingi upplýsingum sem þingmenn kalla eftir. Ég tek almennt undir það með Vinstri grænum að það á auðvitað að leita leiða til þess að þeir fái þessar upplýsingar sem þeir eru að biðja um. En mér finnst mjög sérkennilegt að þeir séu að sækja þetta á grundvelli upplýsingalaga. Þar sem málið er til meðferðar hér í þinginu hefði frekar átt að beina fyrirspurn til hæstv. ráðherra um þetta mál. Ég tel að það sé til leið í þessu máli og hún er sú að Vinstri grænir fái þessar upplýsingar í efh.- og viðskn.

Eins og ...?

og þeir verði þá bundnir trúnaði. En þeir geta alltaf, ef þeir meta að upplýsingarnar séu þess eðlis að þær kalli á að þær séu gerðar opinberar, leitað eftir því til Alþingis að þessum trúnaði verði aflétt og þá getur þingið samþykkt það ef upplýsingarnar eru þess eðlis. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um hvenær megi vænta þess að niðurstaða ESA liggi fyrir og hvort þess megi vænta að þær liggi fyrir þannig að hægt sé að fjalla um þær á meðan þetta mál er til umræðu hér í þinginu.

Herra forseti. Að þessu sinni ætla ég að gefa hér yfirlit yfir þau mál sem efst eru á baugi í utanríkismálum um þessar mundir. Ekki er heldur úr vegi að vekja athygli þingheims á þeim verkefnum sem fram undan eru í utanríkisþjónustunni og hvaða leiðir þjónustan hefur verið að marka á undanförnum árum til að takast á við áskoranir framtíðarinnar. Í því samhengi er vert að greina frá tveimur hagsmunamálum Íslands sérstaklega, stöðu EES-samstarfsins í ljósi stækkunar Evrópusambandsins og viðræðum innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Þá vil ég og beina sjónum manna nær, að málefni sem mér er hugleikið, samskiptunum við næstu nágranna Íslendinga. Á ég þar við hin mikilvægu tengsl við grannríki okkar Grænland og Færeyjar. Vert er einnig að minna á norrænt samstarf almennt, sem hefur í ólgusjó alþjóðastjórnmála oftar en ekki reynst okkur mikið haldreipi. Ekki verður þó hjá því komist að ræða fyrst þær viðsjár sem helst ber að varast um þessar mundir. Ógnir gegn stöðugleika og friði í heiminum leynast víða. Daglega berast fréttir af hótunum og handtökum meintra hryðjuverkamanna. Ljóst er að sú einstaka alþjóðlega samvinna sem myndaðist í baráttunni gegn hryðjuverkasamtökum hefur þegar haft víðtæk áhrif og brýna nauðsyn ber til að ríki heims haldi vöku sinni og samhentu átaki lengi enn. Eins og nýleg og átakanleg dæmi sanna svífast hryðjuverkamenn einskis. Kjarnavopnaáætlanir Norður-Kóreu og hótanir um að rifta vopnahléssamningi vekja einnig ugg. Síversnandi ástand fyrir botni Miðjarðarhafs, glötuð tækifæri til að koma á friði og til þess að leiða Palestínumenn og Ísraelsmenn að samningaborðinu eru mikil vonbrigði. Ekkert er þó mönnum jafnofarlega í huga nú og ógnarstjórnin í Írak. Þótt nokkuð hafi verið rætt um þau mál á þessum vettvangi undanfarið verður hér fjallað um þetta helsta áhyggjuefni heimsbyggðarinnar í dag en vera má að ögurstund í því máli sé skammt undan. Hinn 27. febrúar 1991, fyrir nákvæmlega 12 árum, tilkynnti George Bush, þáverandi forseti Bandaríkjanna, að stríðinu við Írak væri lokið og Kúveit væri frjálst á ný. Flóabardagi hafði þá staðið yfir í sex vikur með þátttöku 32 ríkja. Þrátt fyrir ósigurinn sat einvaldurinn áfram í Bagdad og situr enn. Saddam hrifsaði völdin til sín árið 1979. Ekki leið á löngu uns hann, öllum að óvörum, réðst inn í Íran 1980. Saddam fékkst ekki til að semja um vopnahlé fyrr en átta árum síðar eftir að hundruð þúsunda höfðu látið lífið og efnahagur Íraks var í rúst. Enn stafar ógn af þessu landi, Írak. Þrátt fyrir það er mikilvægt að gefa vopnaeftirlitsmönnum Sameinuðu þjóðanna viðbótarsvigrúm svo að staðfesta megi með óyggjandi hætti hvort Írakar hafi undir höndum eða séu að þróa gereyðingarvopn. Samkvæmt ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1441 frá 8. nóvember 2002 liggur sönnunarbyrðin hjá Írökum. Í ályktuninni er jafnframt minnt á að það hafi alvarlegar afleiðingar haldi Írak áfram að brjóta gegn skyldum sínum. Enginn vafi má leika á því að nokkur gereyðingarvopn sé lengur að finna í Írak. Þessa stefnu ríkisstjórnar Íslands áréttaði fastafulltrúi okkar hjá Sameinuðu þjóðunum í öryggisráðinu hinn 19. þessa mánaðar, í fyrstu ræðu Íslands á þeim vettvangi í langan tíma. Í skýrslu dr. Hans Blix til öryggisráðsins staðfesti hann að mikið skorti á virka samvinnu af hálfu Íraka. Írakar hafa ekki gert skilmerkilega grein fyrir því hvort og þá hvernig þeir hafi eytt gereyðingarvopnum sem vitað er með vissu að þeir réðu yfir. Þá liggur enn fremur fyrir að Írakar hafa bæði villt um fyrir og blekkt vopnaeftirlitsmennina, ekki aðeins undanfarna mánuði, heldur í meira en áratug. Á næstu dögum verður skýrsla eftirlitsmanna lögð fyrir öryggisráðið að nýju og verður fróðlegt að heyra hvort dr. Blix hafi orðið var við aukinn samstarfsvilja Íraka. Hefur reyndar komið fram af hans hálfu í gærkvöldi að samstarfsviljinn hafi aukist en sé ekki nægilega góður. Breið samstaða virðist vera að myndast um að þetta sé síðasta tækifæri Saddams Husseins. Að sjálfsögðu erum við öll sammála um að markmið alþjóðasamfélagsins hljóti að vera að koma í veg fyrir stríð. Ég legg því áherslu á að leitað verði friðsamlegrar lausnar á málinu. Hernaðarátök eru neyðarúrræði. Við megum á hinn bóginn ekki gleyma því að Írak er einræðisríki sem lýtur harðstjórn Saddams Husseins þar sem öll mannréttindi eru fótum troðin. Friðsamlegasta lausnin væri að Saddam Hussein færi í útlegð ásamt valdaklíku sinni. Írak yrði afvopnað án hernaðaríhlutunar. Þegar menn á borð við Saddam eru annars vegar gagnast diplómatískar leiðir lítt, því miður, nema þeim fylgi hótun um beitingu hervalds. Við skulum hafa það hugfast að Sameinuðu þjóðirnar verða á engan hátt gerðar ábyrgar fyrir því ástandi sem nú ríkir í Írak. Ábyrgðin liggur hjá ógnarstjórn Saddams Husseins. Það hefur sýnt sig að hann skirrist ekki við því að kúga eigin þjóð. Alþjóðasamfélagið verður að sýna staðfestu sína og Sameinuðu þjóðirnar styrk sinn. Sameinuðu þjóðirnar verða að halda á málum með þeim hætti að enginn efist um vald þeirra og getu til að fylgja eftir ákvörðunum sínum. Sameinuðu þjóðirnar hafa grundvallarhlutverki að gegna og kemur engin stofnun í þeirra stað. Draga má afstöðu íslenskra stjórnvalda saman með eftirfarandi hætti: Írakar hafa brotið gegn ályktun öryggisráðsins nr. 1441, en í ályktuninni segir að það muni hafa alvarlegar afleiðingar í för með sér. Á hinn bóginn getur Saddam Hussein þó enn forðað þjóð sinni frá átökum með því að fara eftir því sem Sameinuðu þjóðirnar hafa lagt fyrir Íraksstjórn. Vopnaeftirlitsmenn eiga að fá meiri tíma. Ísland styður friðsamlega lausn og stríð er neyðarúrræði. Herra forseti. Tilhögun öryggis- og varnarmála víða um heim endurspeglar þróun stjórnmála og efnahagsmála á alþjóðavettvangi. Í kjölfar loka kalda stríðsins hófst aðlögun í evrópskum öryggismálum sem hefur fengið aukið vægi og öðlast nýja vídd í ljósi hryðjuverkaárásanna á Bandaríkin. Ógnir sem steðja að Evrópu hafa ekki horfið heldur breyst. Í stað ógnarjafnvægis áður blasir nú við hættan á mannskæðum árásum hryðjuverkahópa, jafnvel með gereyðingarvopnum. Slíkir hópar geta af minnsta tilefni reynt að kúga lýðræðisríki með hótunum um blóðsúthellingar eða eyðileggingu, hugsanlega með stuðningi fjarlægra einræðisstjórna. Þrátt fyrir þá öryggiskennd, sem stöðugleiki undanfarinna ára hefur skapað, er ekkert gefið í evrópskum öryggismálum og nauðsyn öflugra varna ekki minni en áður. Engum dylst að sá klofningur sem Íraksmálið olli innan Atlantshafsbandalagsins var alvarlegur. Þótt tekist hafi að leysa málið eftir erfiðan og oft tvísýnan róður er ljóst að tíma mun taka að grói um heilt að nýju. Málið snerist ekki um afstöðu ríkja til hugsanlegra aðgerða gegn Írak, heldur tímasetningu ákvörðunar um að hrinda í framkvæmd varnaráætlunum vegna Tyrklands. Eitt aðildarríkjanna, Frakkland, lét ekki undan og var brugðið á það ráð að leiða málið til lykta á vettvangi þar sem Frakkar eiga ekki sæti, þ.e. í varnaráætlunarnefnd bandalagsins. Þar tókst að fá Belga og Þjóðverja um borð og komast út úr þessari blindgötu, eins og framkvæmdastjórinn, Robertson lávarður, orðaði það. Það er áhyggjuefni fyrir Ísland ef Atlantshafsbandalagið færist á jaðarinn utan við hringiðu atburða og hugsanlega er hætta á að aftur komi til ágreinings af þessu tagi. Líkur gætu þá aukist á að Bandaríkin eða önnur ríki kysu að grípa til aðgerða án samráðs við Atlantshafsbandalagið eða með samþykki þess. Nauðsynlegt samráð Bandaríkjanna og Evrópu færi þá jafnvel fram í ríkara mæli utan veggja bandalagsins, jafnvel beint milli Bandaríkjanna og ESB, þegar taka á afdrifaríkar ákvarðanir á sviði öryggis- og varnarmála. Ágreiningur ESB-ríkja undanfarnar vikur vegna Íraksdeilunnar bendir þó til þess að enn skorti nokkuð á að unnt sé að tala um sameiginlega utanríkisstefnu Evrópusambandsins. Að því er hins vegar stefnt að samstarf ESB-ríkja í utanríkis-, öryggis- og varnarmálum verði æ umfangsmeira og nánara. Samvinna okkar við Evrópusambandið getur af þessum sökum orðið margþættari og snert önnur grundvallarsvið en þau er snúa að innri markaðnum og Evrópska efnahagssvæðinu. Í samskiptum okkar við Evrópusambandið verðum við því að taka mið af þessu í ríkari mæli og íhuga með hvaða hætti við getum best gætt hagsmuna okkar á sviði varnar- og öryggismála á vettvangi Evrópusambandsins. Með stækkun Evrópusambandsins verða þessar spurningar jafnvel enn áleitnari. Heimsbyggðin þarfnast samstillts átaks Evrópu og Bandaríkjanna. Gæta verður þess að þær raddir verði ekki of háværar eða reynist sannar sem telja þá gjá illbrúanlega sem menn þykjast sjá vera að myndast milli álfanna tveggja. Ef til vill erum við að sjá fyrstu merki þess að upp sé að renna nýtt skeið í alþjóðamálum. Bandaríkin, sem eina risaveldi heims, hafa að undanförnu tekið sér mun stærra forustuhlutverk en fyrr. Sum ríki Evrópusambandsins virðast ætla sér það hlutverk að vera þar mótvægi og í því ljósi ber að skoða þann skoðanaágreining sem upp kom innan Atlantshafsbandalagsins. Hins vegar verður ekki hjá því komist að Bandaríkin leiki, í krafti stærðar sinnar og styrkleika, lykilhlutverk á alþjóðavettvangi. Áríðandi er að hið nána samráð Evrópu og Bandaríkjanna um öryggismál, sem fram hefur farið á vettvangi Atlantshafsbandalagsins, haldist og sömuleiðis sterk Atlantshafstengsl. Ísland hefur hlutverki að gegna innan bandalagsins sem talsmaður sterkra tengsla yfir Atlantshafið, allt frá Tyrklandi í austri og vestur um haf til Bandaríkjanna og Kanada, því það eru grundvallarhagsmunir Íslands að órofa tengsl haldist milli Evrópu og Norður-Ameríku. Ísland hélt þessari einörðu afstöðu á lofti er grunnur var lagður að samstarfi Atlantshafsbandalagsins og Evrópusambandsins á sviði öryggis- og varnarmála. Ísland hefur alla tíð stutt þá þróun verði þess vandlega gætt að staðinn verði vörður um Atlantshafstengslin þannig að ekki þurfi að koma til þess að ríki neyðist til að velja á milli ríkja Norður-Ameríku og Evrópu í því mikilvæga samstarfi. Allar líkur eru á að ríki Evrópu, undir forustu ESB og með stuðningi og aðstoð Atlantshafsbandalagsins, taki fyrr en síðar yfir aðgerðir bandalagsins á Balkanskaga, a.m.k. stóran hluta þeirra. Verið er að móta sameiginlega stefnu í þessum málum á vettvangi bandalagsins og Evrópusambandsins og teljum við þann samráðsvettvang, sem komið hefur verið á milli stofnananna, mjög mikilvægan. Þannig tryggjum við ekki aðeins þátttöku Íslands, heldur og ríkja Norður-Ameríku. Á næsta ári fjölgar aðildarríkjum bandalagsins í 26. Ísland hefur ætíð stutt stækkunaráform bandalagsins. Ekki síst hafa stjórnvöld lagt áherslu á mikilvægi aðildar Eystrasaltsríkjanna sem eru í hópi hinna nýju aðildarríkja nú. Í þeirri umræðu, sem áður var rakin um tengslin yfir Atlantshafið, er áhugavert að hin nýju aðildarríki virðast leggja jafnríka áherslu og Ísland á tengslin yfir Atlantshafið og mun það án efa styrkja bandalagið. Frekari stækkun bandalagsins til austurs mun eigi að síður geta leitt til þess að Ísland færist utar á jaðar þess, en sú þróun hófst reyndar þegar að kalda stríðinu loknu. Í því ljósi er sérstaklega mikilvægt að gera sig gildandi á þessum vettvangi og leggja sitt af mörkum miðað við stærð og getu. Að því hefur verið unnið markvisst á undanförnum árum. Skemmst er að minnast virkari þátttöku í aðgerðum bandalagsins á Balkanskaga og uppbyggingu Íslensku friðargæslunnar. Íslenska friðargæslan er mikilvægasti liðurinn í virkari þátttöku okkar í öryggismálum, ekki síst á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að flýta eflingu hennar svo halda megi úti allt að 50 manns á vettvangi þegar árið 2006. Stærsta verkefnið sem Íslenska friðargæslan hefur ráðist í er stjórn flugvallarins í Pristina í Kosovo, þar sem íslenskir flugumferðarstjórar starfa undir hatti Atlantshafsbandalagsins í náinni samvinnu við Sameinuðu þjóðirnar. Aðdragandi þessa var nokkuð langur, en er ljóst varð að yfirumsjón flughers Ítala tæki brátt enda hafði Ísland frumkvæði að því að bjóðast til þess í samvinnu við Atlantshafsbandalagið að kanna möguleika okkar á því að taka við af Ítölum. Þrátt fyrir nokkrar efasemdir í fyrstu um að herlaust ríki gæti tekið svo umfangsmikið verkefni að sér varð úr að Ísland tæki forustu í stjórn flugvallarins. Þetta var einstakt tækifæri til að auka framlag okkar til Atlantshafsbandalagsins án þess að þurfa til þess herafla. Þá skipti og miklu að markmiðið með yfirtökunni væri að þjálfa heimamenn í flugumferðarstjórn og rekstri vallarins og er nú áætlað að umsjón með honum verði færð í hendur heimamanna, undir stjórn Sameinuðu þjóðanna, fyrir mitt næsta ár. Fulltrúar Íslensku friðargæslunnar taka þannig brátt alfarið við yfirstjórn flugvallarins, þ.e. stjórn um eitt hundrað manna af fjórtán þjóðernum, og umsjón með þjálfun heimamanna. Það er mér því sérstakt tilhlökkunarefni að vera viðstaddur þegar Íslendingar taka formlega við flugvellinum mánudaginn 3. mars nk. Þá langar mig og að minnast vel heppnaðs fundar Atlantshafsbandalagsins í Reykjavík sl. vor en þetta var í þriðja sinn sem slíkur fundur er haldinn hérlendis í 54 ára sögu bandalagsins. Þar var m.a. opnað fyrir mögulega þátttöku bandalagsins í aðgerðum utan svæðis, samþykkt að Króatía tæki þátt í aðildarferli bandalagsins og tekin afdrifarík ákvörðun um nýjan samstarfsvettvang með Rússum. Öryggi Íslands hefur í meira en hálfa öld verið tryggt með aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og tvíhliða varnarsamningnum við Bandaríkin frá 1951. Framkvæmd tvíhliða varnarsamstarfs Íslands og Bandaríkjanna hefur mótast af þeim breytingum sem orðið hafa á öryggisumhverfinu í Evrópu. Með bókun við varnarsamninginn árið 1996 var staðfestur verulegur samdráttur í varnarliðinu og komist að samkomulagi um varnarviðbúnað sem staðsettur er í landinu og sem íslensk stjórnvöld telja ásættanlegt lágmark. Viðbúnaðurinn verður að vera trúverðugur bæði hvað varðar fælingarmátt og varnarmátt. Herra forseti. Eins og ég hef sagt á þessum vettvangi áður hefur verið á brattann að sækja í þeirri stækkunarumræðu og vinnu sem fram fer innan ESB að halda áhuga og þekkingu manna í Evrópusambandinu vakandi á EES-samstarfinu. Mögulegt er að samskipti EES/EFTA-ríkjanna við Evrópusambandið verði þunglamalegri eftir stækkunina og Evrópusambandið sýni EFTA-þjóðunum minni skilning og sveigjanleika í framtíðinni. Reynsla síðustu ára gefur vísbendingu um að skilningur á sérstöðu okkar og sögulegum forsendum EES-samningsins hafi farið þverrandi með árunum. Evrópusambandið er allt annað nú en þegar gengið var frá EES-samningnum á meðan EES stendur í stað. Kröfugerð um allt að þrítugföldun framlaga EES/EFTA-ríkjanna á sér enga stoð í EES-samningnum. Íslensk stjórnvöld hafa sér í lagi undrast að framkvæmdastjórnin leitist við að rökstyðja fjárkröfur sínar á hendur EFTA-ríkjunum með fullyrðingum um hugsanleg framlög þessara ríkja til uppbyggingarsjóða Evrópusambandsins. Útreikningar af þessu tagi eiga ekkert erindi í viðræður um stækkun EES. Færa má fyrir því rök að svara megi staðhæfingum framkvæmdastjórnarinnar á þá leið að vegna landfræðilegrar legu Íslands ættum við í raun að fá meira til baka úr þessum sjóðum en við mundum greiða til þeirra. Allsendis er óljóst hvenær viðræðum um stækkun EES lýkur. Utanríkisþjónustan mun að sjálfsögðu beita sér af alefli í samvinnu við önnur ráðuneyti sem að málinu koma til að ná viðunandi niðurstöðu. Herra forseti. Þrátt fyrir að Evrópusambandið í heild sé okkar langmikilvægasta markaðssvæði megum við ekki gleyma okkar næstu nágrönnum. Það höfum við ekki gert og lögð hefur verið síaukin áhersla á að efla og bæta tengsl Íslands við Færeyjar og Grænland. Segja má að Færeyingar hafi mikla sérstöðu í huga Íslendinga. Okkur finnst að þeir tali nánast sama tungumál og við og að þeir séu nánast landsmenn okkar. Við höfum veitt þeim aðgang að fiskveiðilögsögu okkar í meira mæli en öðrum þjóðum og við höfum átt við þá náið samstarf í fiskveiðimálum. Búið er að ganga frá samkomulagi við bæði Færeyinga og Grænlendinga um afmörkun hafsvæðanna milli landanna í góðu samstarfi við Dani. Viðskipti milli Íslands, Grænlands og Færeyja hafa vaxið hröðum skrefum á undanförnum árum og gera má ráð fyrir að svo verði áfram. Ekki er öllum ljóst að Færeyjar eru á meðal mikilvægari viðskiptalanda Íslands. Þrátt fyrir smæðina er reyndin sú að viðskipti Íslands við Færeyjar eru mun meiri en við margfalt fjölmennari ríki. Þannig nam útflutningur til Færeyja árið 2001 2,5 milljörðum króna, en á sama tíma samanlagt 1,6 milljörðum til Kína og Rússlands, 1,3 milljörðum til Finnlands og um 2 milljörðum til Kanada og Svíþjóðar. Á síðustu árum hafa ýmis tæknileg vandkvæði risið vegna viðskipta með landbúnaðarvörur til Færeyja. Unnið hefur verið að lausn þessara vandamála og ljóst er að nauðsynlegt er að styrkja lagalegan grundvöll viðskiptatengsla landanna. Af þessum sökum ákváðu ríkisstjórn Íslands og landstjórn Færeyja að hefja viðræður um að útvíkka fríverslunarsamninginn sem í gildi er. Ætlunin er að samningurinn verði í raun víðtækari en EES-samningurinn með því að hann nái einnig yfir viðskipti með landbúnaðarvörur. Jafnframt er stefnt að því að samningurinn nái til samstarfs á sviði mennta-, menningar-, samgöngu- og ferðamála. Þannig gæti samningurinn treyst og eflt samstarf Íslands og Færeyja á fjölmörgum sviðum báðum löndum til hagsbóta. Slíkur samningur gæti jafnframt orðið fyrsta skrefið að nánari samvinnu fleiri þjóða við norðvestanvert Atlantshaf. Mætti jafnvel hugsa sér að slíkt samstarf yrði útvíkkað frekar á sumum sviðum og Íslendingar tækju höndum saman við Færeyinga, Grænlendinga og íbúa Vestur-Noregs, og jafnvel íbúa Hjaltlandseyja og Orkneyja, um að efla viðskipti og atvinnulíf á öllu svæðinu. Náin samvinna stjórnvalda á þessu svæði gæti rennt styrkari stoðum undir fjölmargar atvinnugreinar, svo sem ferðamannaiðnað, rannsóknir og þróun og þannig treyst undirstöður efnahagslífs þessa svæðis á tímum aukinnar hnattvæðingar. Íbúar á þessu svæði byggja afkomu sína að miklu leyti á nýtingu auðlinda hafsins auk þess að eiga sameiginlega sögu og menningu. Þessi sérstaða ætti að geta verið góður grunnur að umfangsmiklu og fjölbreyttu samstarfi sem næði til alls svæðisins. Aðild þjóða á þessu svæði að Evrópusambandinu hefur hins vegar ekki verið talin ásættanleg vegna sameiginlegrar fiskveiðistefnu sambandsins. Skynsamleg stjórnun auðlindanýtingar á svæðinu er grundvallarforsenda fyrir blómlegu efnahagslífi á þessu svæði og þar með fyrir velferð þess fólks sem þar býr. Aukið samstarf þjóða í Norðvestur-Evrópu á sviði auðlindanýtingar styrkir yfirráð þeirra yfir eigin auðlindum og ber að leggja áherslu á að efla einingu þeirra og sérstöðu á þessu sviði. Á undanförnum árum hafa þjóðir þessa svæðis unnið þrekvirki í að gera og ljúka samningum um stjórnun veiða úr fiskstofnum sem að einhverju eða öllu leyti halda sig utan lögsögu einstakra þjóða á svæðinu. Þetta hefur þó ekki alltaf gengið átakalaust fyrir sig enda oftar en ekki gríðarlegir hagsmunir í húfi. Að lokum hefur þó ávallt tekist að ná samningum og vona ég að svo verði einnig að þessu sinni þótt útlitið nú sé ekki allt of gott. Það er hagur allra aðila að ná sátt um nýtingu allra fiskstofna á svæðinu og skiptingu þeirra, ella getur stefnt í óefni með sjálfbæra nýtingu þeirra. Herra forseti. Fáar þjóðir eru jafnháðar utanríkisviðskiptum og við Íslendingar. Aukið frelsi í viðskiptum ríkja heims er því ótvíræðir hagsmunir Íslands. Af þessum sökum studdu íslensk stjórnvöld að nýrri viðræðulotu Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar var ýtt úr vör á síðasta ári. Stefnt er að því að ljúka henni á árinu 2005. Viðræðurnar hafa farið vel af stað en enn er þó langt í land áður en samkomulagi verður náð. Á meðal þeirra atriða sem verða rædd í þessari viðræðulotu er aukið frelsi á sviði þjónustuviðskipta, verndun hugverkaréttinda, aukinn markaðsaðgangur fyrir sjávarafurðir og aukið frelsi í viðskiptum með landbúnaðarafurðir. Ísland lagði á það sérstaka áherslu að auknar skorður við ríkisstyrkjum til sjávarútvegs yrðu á dagskrá viðræðulotunnar. Með góðum stuðningi Bandaríkjamanna og ýmissa ríkja Suður-Ameríku tókst að ná fram þessu markmiði. Viðræður um þetta efni eru hins vegar enn skammt á veg komnar. Þegar er ljóst að eitt erfiðasta viðfangsefnið verður að ná samningum um landbúnaðarmál. Fjölmörg ríki hafa lagt mikið kapp á afnám ríkisstyrkja til landbúnaðar og lækkun tolla á landbúnaðarafurðir. Íslendingar hafa hins vegar, ásamt ríkjum á borð við Sviss, Noreg, Japan, Suður-Kóreu og ríkjum Evrópusambandsins, viljað fara sér hægar í þessum efnum. Þessi ríki hafa lagt áherslu á að landbúnaðurinn verði að fá svigrúm til að laga sig í áföngum að aukinni alþjóðlegri samkeppni. Þá hefur verið bent á að lögmál frjálsra viðskipta eigi ekki alltaf við um viðskipti með landbúnaðarvörur í ljósi mikilvægis landbúnaðar fyrir hinar dreifðu byggðir og þess félagslega hlutverks sem landbúnaðurinn gegnir. Fyrir skömmu lagði formaður landbúnaðarnefndar samningaviðræðnanna fram tillögur um stóraukið frelsi í milliríkjaverslun með búvörur. Að mati íslenskra stjórnvalda er allt of langt gengið með þessum tillögum og þær eru ekki til þess fallnar að skapa þá sátt sem nauðsynleg er til að allir samningsaðilar geti við unað. Þó ber að hafa í huga að hér er aðeins um að ræða tillögur formanns hlutaðeigandi samninganefndar. Það er ljóst að tekist verður á um þessar tillögur í framhaldi viðræðnanna og enn er of snemmt að spá nokkru fyrir um niðurstöðu þeirra. Fulltrúar Íslands munu leggja allt kapp á að hafa áhrif á þær þannig að þær endurspegli betur sjónarmið okkar. En hver sem niðurstaðan úr þessum viðræðum verður er ljóst að íslenskur landbúnaður verður að halda áfram á braut aukinnar hagræðingar þannig að samkeppnisskilyrði hans verði hagstæðari. Það gagnast bæði bændum og neytendum. Herra forseti. Á þeim átta árum sem liðin eru frá því sá sem hér stendur tók við embætti utanríkisráðherra hefur heimurinn tekið stórfelldum breytingum og hefur verið leitast við að svara þeim með því að efla utanríkisþjónustu Íslands. Verkefni hennar hafa verið betur skilgreind og sett hafa verið langtímamarkmið um að axla aukna ábyrgð á alþjóðavettvangi. Þjónustan hefur tekist á hendur ýmis stór verkefni. Fund Atlantshafsbandalagsins nefndi ég áðan. FAO-ráðstefnan hér á landi var annar áfangasigur og formennskan í ráðherranefnd Evrópuráðsins er minnisstæð. Tekist hefur að koma fulltrúum Íslands í margar lykilstöður í alþjóðlegum stofnunum. Ísland hefur gegnt og mun gegna formennsku í nefndum og stofnunum. Nefni ég þar yfirstandandi formennsku okkar í Norðurskautsráðinu en ég var reyndar svo lánsamur að hafa tækifæri til að vinna að stofnun þess ráðs innan Norðurlandaráðs á sínum tíma. Þá ber að nefna að á hausti komandi tekur Ísland sæti í stjórn Alþjóðabankans til þriggja ára fyrir hönd Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna. Nú stendur yfir undirbúningur að framboði Íslands til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Full þátttaka er forsenda áhrifa. Ekki gengur lengur að standa utan við og fylgjast aðeins með. Ísland hvorki er né verður hlið inn á markaði eða brú milli markaðssvæða eða heimshluta án þess að taka þátt í því alþjóðlega og svæðisbundna samstarfi sem til staðar er og er í stöðugri mótun. Einangrunarstefna, hvort heldur er í öryggis- eða efnahagsmálum, er vísasta leiðin til gera Ísland að áhrifalausu jaðarríki á hjara veraldar. Mestu skiptir að tryggja stöðu Íslands í því umhverfi sem við blasir hverju sinni og á það hef ég lagt áherslu á þessum tíma. Við höldum hvorki áhrifum né virðingu umheimsins án virkrar þátttöku. Smæð og fámenni ríkja eru ekki lengur brúkleg rök til hjásetu eða til að halda sig til hlés í ölduróti alþjóðamála. ,,... mun fleirum skynbærum mönnum vera ljóst að eingin þjóð er svo vesöl að hún geti verið án utanríkisþjónustu ...`` sagði nóbelsskáldið árið 1939 í Vettvángi dagsins, að vanda á undan sinni samtíð. Á vissan hátt mætti segja að þjónustan hafi á síðastliðnum áratug eða svo slitið barnsskónum og sé nú orðin betur undir það búin að takast á við verkefni framtíðarinnar en áður. Um þá eflingu hefur ríkt mikil sátt á Alþingi sem sýnir fyrirhyggju og skilning sem er vissulega þakkarvert, og er mikilvægt að Alþingi haldi þeirri stefnu áfram.

Herra forseti. Tónninn í ræðu hæstv. utanrrh. var ekki tónn hófsemdar heldur mikilla öfga ef ræðan er mátuð inn í yfirlýsingar utanríkisráðherra margra annarra ríkja, einkum í Íraksmálinu. Hún rímaði hins vegar fullkomlega við George Bush Bandaríkjaforseta og á tímabili fannst mér þetta nánast vera Bush í íslenskri þýðingu að öðru leyti en því að Bush hefði aldrei sagt að innrásin í Íran frá Írak árið 1980 hafi komið mönnum að óvörum. Hún kom Bandaríkjamönnum ekki að óvörum því Bandaríkjamenn studdu Íraka í stríðinu við Íran nánast allan stríðstímann frá 1980 til 1988. Hæstv. utanrrh. segir nú að okkur stafi ógn af Írak. Hann hefur sagt opinberlega að tíminn sé að renna út. Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Hver er sú ógn sem heimsbyggðinni stafar af Írak sem réttlætir hernaðarárás Bandaríkjanna og stuðningsmanna þeirra á alþýðu Íraks?

Herra forseti. Ég býst við að hv. þingmaður eigi við að það eigi sem sagt að vera alveg ljóst að aldrei geti komið til hernaðaríhlutunar, þannig er málflutningur hans. Ég held að allar þjóðir í Vestur-Evrópu séu sammála um að það muni aldrei nást friðsamleg lausn í Írak án þess að það vofi yfir að til slíkrar íhlutunar geti komið. Það er stefna Sameinuðu þjóðanna. Íslendingum ber skylda til að styrkja og styðja Sameinuðu þjóðirnar í þessu máli sem öðrum. Hv. þm. hefur oftar en ekki viljað afneita því. Ég bið eins og hann og fleiri um að þarna geti náðst friðsamleg lausn. Það er samt alveg ljóst að það verður ekki friðsamleg lausn. Sá harðstjóri og einræðisherra sem er í Írak og heitir Saddam Hussein, og margoft hefur komið fram að fótumtreður mannréttindi á allan hátt, mun ekki gefa eftir nema slík hótun liggi fyrir. Þetta eru staðreyndir másins. Þetta eru þjóðir heims almennt sammála um. Hins vegar eru mismunandi skoðanir uppi um hvaða tímasetningar eigi að vera í þessu máli, hvað eigi að gefa langan tíma. Ég hef sagt og sagði það í ræðu minni að það sé nauðsynlegt að gefa lengri tíma til þess að reyna að komast hjá átökum og við það stend ég. Það er stefna íslenskrar ríkisstjórnar og alveg út í hött hjá hv. þingmanni að vera með þann málflutning sem hann var með hér áðan.

Herra forseti. Það er ekki út í hött. Ég harma þær öfgar og þau öfgafullu sjónarmið sem komu fram í málflutningi hæstv. utanrrh. Íslands. Hann gerði mér upp þá skoðun að ég teldi að aldrei kæmi til greina að beita hernaðartækjum til að koma í veg fyrir ofbeldi. Ég hef aldrei sagt þetta. Hann segir hins vegar að við hljótum öll að vera sammála um að markmið alþjóðasamfélagsins hljóti að vera að koma í veg fyrir stríð. Það eru ekki allir sammála um þetta. Það er tekist á um þetta. Það er tekist á um þetta á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og það er tekist á um það í heiminum. Menn skiptast í fylkingar. Annars vegar eru Bandaríkjamenn og Bretar sem vilja fara með hernaði til að verja olíuhagsmuni og hernaðarhagsmuni sína í þessum heimshluta í valdatafli sínu. Aðrir hafa reist við þessu miklar efasemdir. Ríkisstjórn Íslands með hæstv. utanrrh. og formann Framsfl. í fararbroddi hafa skipað sér í sveit Bandaríkjastjórnar og ég harma þá undirgefni sem ríkisstjórnin og hæstv. utanrrh. hafa sýnt hernaðarhyggju George Bush. Ég harma það. Mér finnst þessi stefna byggja á öfgum en ekki hófsemi.

Herra forseti. Mér finnst að hv. þingmaður ætti stundum að líta í eigin barm þegar hann talar um öfgar og ekki vera að setja fram þá skoðanir að aðrir séu með öfgar. Það liggur alveg ljóst fyrir eins og ég sagði að ríki almennt í Vestur-Evrópu telja að það eigi ekki að útiloka hernaðaríhlutun. Ef ég skildi hv. þingmann rétt tók hann undir það. Hann sagðist ekki hafa sagt, ef ég skil hann rétt, hann leiðréttir það annars á eftir, 

Ég er ekki að tala um ...

Það ætti ekki að útiloka því hann sagði, hv. þm., að ég hefði gert honum upp þá skoðun. Ef ég skildi hann rétt taldi hann  Það liggur alveg ljóst fyrir að ríkisstjórnir Frakklands og annarra ríkja í Evrópu útiloka það alls ekki. Það er alls ekki útilokað að um það verði samstaða að lokum innan öryggisráðsins því það eru allir vissir um að það muni ekki nást nein friðsamleg lausn við þennan mann nema slík hótun liggi fyrir. Það er þannig með hótanir, hv. þingmaður, að ef þær eru settar fram eru þær ekki teknar alvarlega nema það sé hætta á því að þeim verði framfylgt. Það er nú svo einfalt.

Herra forseti. Ræða hæstv. utanrrh. var yfirgripsmikil eins og vænta mátti. Hann fór yfir stöðuna og skilgreindi vel hvar Íslendingar standa í hinu alþjóðlega samhengi. Nú er það svo að hæstv. utanrrh. hefur verið í þessu embætti í átta ár og það rifjaðist ekki upp fyrir mér fyrr en undir ræðu hæstv. ráðherra. Það er þess vegna ekki óeðlilegt að hann fari með þessum hætti yfir sviðið þegar að kosningum dregur og reyni að gera grein fyrir því hvað áunnist hefur í tíð hæstv. ráðherra. Oft hefur slegið í brýnu milli mín og hæstv. ráðherra og hann hefur stundum notað tækifærið til að fara nokkuð hörðum orðum um mig og minn flokk. Ég minnist þess að á flokksþingi Framsfl. um síðustu helgi skammaði hann Samfylkinguna eins og hundahjörð. Ég get samt sem áður sagt það, herra forseti, þegar ég horfi öfgalausum augum yfir feril hæstv. ráðherra að ég hygg að hann geti unað nokkuð sáttur við þá þróun sem undir stjórn hans hefur orðið á utanríkisstefnu og starfsemi Íslendinga erlendis. Hæstv. ráðherra má heldur ekki gleyma því að hér í þessum sölum hafa forustumenn flestra stjórnmálaflokka a.m.k. reynt að þjappa sér á bak við utanríkisstefnu eftir því sem hægt er. Lítil þjóð þarf á því að halda að það sé sem mest eining um utanríkisstefnuna hverju sinni. Ég sé að hv. þm. Ögmundur Jónasson, hinn öfgalausi félagi vor, er farinn úr þingsölum. En ég vil samt sem áður segja að eitt af því sem ég er þakklátur hæstv. utanrrh. fyrir er að hann hefur tekið öfgalaust á ýmsum málum sem ég og minn flokkur höfum borið fyrir brjósti. Ég nefni þá sérstaklega málefni Palestínu til að mynda. Og af því Írak bar á góma þá fannst mér líka hæstv. ráðherra hér fyrr á árum hafa tekið vel á málefnum Íraks þegar við vorum að reifa hugmyndir um að berjast fyrir afnámi viðskiptabanns á Írak. Herra forseti. Eðlilega fór hæstv. ráðherra vítt yfir. Hann talaði um ESB og Atlantshafsbandalagið. Það eru kannski helst þessi tvö efni sem mér finnst að hæstv. ráðherra hefði mátt dvelja svolítið meira við. Það er svo að utanríkismál eru einhver mikilvægustu svið lítillar þjóðar og á tímum eins og okkar eru þau samofin öryggismálum. Öryggi Íslands hefur verið tryggt með tvíhliða samningi við Bandaríkin frá 1951. Þegar sá samningur er skoðaður er hann eigi að síður giska lítt útfærður. Hann hefur í raun verið framkvæmdur á grundvelli bókana eins og hæstv. ráðherra gat um. Síðasta bókunin er frá árinu 1996. En ef ég man rétt rann gildistími þeirrar bókunar út fyrir tveimur árum. Mig langar þess vegna að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað líður viðræðum um endurnýjun þessarar bókunar? Hverjar hafa undirtektir Bandaríkjamanna verið? Og er hæstv. ráðherra sáttur við þá stöðu sem nú ríkir? Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra greindi frá því að Evrópusambandið er í vaxandi mæli að taka að sér öryggishlutverk í Evrópu. Hann sagði frá því að það væri skoðun hans og lægi ljóst fyrir að Evrópusambandið mundi innan tíðar taka yfir öryggismál á Balkanskaga. Það liggur alveg fyrir að Evrópusambandið er að þróast með þeim hætti að það er í vaxandi mæli að taka að sér hlutverk varna og öryggis í Evrópu og mun eins og málið er að þróast leggja töluverða áherslu einmitt á þann þátt sem hefur komið æ gleggra fram í dagsljósið á síðustu árum sem er að sjálfsögðu varnir gegn hryðjuverkum. Mig langar því að spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann telji að í framtíðinni muni varnir Íslands með einhverjum hætti tvinnast saman við varnir Evrópusambandsins og hvort hann telji það æskilegt. Herra forseti. Eins og ég gat um áðan hef ég og minn flokkur verið ánægður með þau viðhorf sem hæstv. ráðherra hefur tjáð gagnvart Palestínu. Samfylkingin hefur tekið upp málstað Palestínumanna aftur og aftur hér á hinu háa Alþingi. Við vitum öll hvernig ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs er, það er uggvænlegt. Það liggur við að við sjáum á hverjum einasta degi að Ísraelsmenn fari með vopnavaldi á hendur Palestínumönnum, þeir brjóta alþjóðlega samninga og þeir brjóta líka þær óskráðu siðareglur sem hafa ríkt milli manna, milli þjóða. Eða hvar höfum við séð það gerast áður á síðustu áratugum þó styrjaldarátök hafi blossað upp, að herjum hafi skipulega verið beitt til þess að koma í veg fyrir að sjúkrasveitir og heilsugæslustöðvar gætu sinnt hlutverki sínu? Við sáum það t.d. á síðasta ári að Ísraelsher tók lækna og hjúkrunarfólk og notaði sem mannlega skildi þegar þeir fór hús úr húsi til að rýma íbúðarhús, stökkva íbúum á flótta og nota síðan stórtækar vinnuvélar til þess að mölva húsin. Og hvar höfum við áður séð það að her hafi beinlínis meinað hjúkrunarfólki að sækja menn sem liggja blæðandi til dauða í ryki götunnar? Í dag er staðan þannig að Palestína, þessi stríðshrjáða þjóð, býr við þá stöðu að milli 250 og 300 heilsugæslustöðvar eru óvirkar vegna þess að ekki er hægt að byggja þær upp, menn fá ekki frið til þess fyrir Ísraelsmönnum. Samfylkingin lagði fram tillögu á síðasta ári, herra forseti, um að ríkisstjórnin mundi beita sér fyrir því að Ísraelsmenn drægju heri sína frá hernumdu svæðunum í Palestínu, að Palestínumönnum yrði gert kleift að lifa sem frjáls þjóð í eigin landi, og í þriðja lagi að beita sér fyrir því á grundvelli alþjóðaréttar, samþykktar Sameinuðu þjóðanna og mannréttindasamninganna, að Palestínumenn og Ísraelsmenn leysi eftir þeim farvegum sem þar eru úr ágreiningsmálum sínum. Í fjórða lagi fólst í þessari tillögu að Alþingi lýsti stuðningi við hugmyndir um að alþjóðlegt gæslu- og eftirlitslið yrði sent inn á þetta svæði til að stilla til friðar. Það fór svo, herra forseti, að með góðum stuðningi þings var þessi tillaga í öllum efnislegum atriðum samþykkt hér á þinginu. Ég vil því spyrja hæstv. utanrrh.: Með hvaða hætti hefur hann sem fulltrúi okkar beitt sér fyrir því að þeirri samþykkt verði hrint í framkvæmd? Í annan stað rifja ég það upp að ég spurði hæstv. utanrrh. hvort hann mundi fara að dæmi þáv. ríkisstjórnar og utanríkisráðherra Noregs og beita sér fyrir því að sérstöku fjármagni yrði varið til þess að byggja upp Palestínu. Hæstv. utanrrh. tók ákaflega vel í það, en sagði eigi að síður að engar ákvarðanir hefðu verið teknar um það. Mér er mætavel kunnugt um það og hann og jafnvel hæstv. forsrh. hafa beitt sér fyrir ákveðnum framlögum til Palestínu, en mér er nokkuð í mun að vita hvort íslenska ríkisstjórnin ætlar með sérstökum hætti að taka á þessu máli. Herra forseti. Hæstv. utanrrh. hefur lýst því nokkuð vel að hann líti svo á að það sé ekkert mál eins mikilvægt fyrir Íslendinga á næstu árum og að taka afstöðu til þess hvernig við bindum bagga okkar gagnvart Evrópu. Evrópusambandsaðildin er það mál sem hefur risið hvað hæst í deilum um utanríkismál síðustu missirin. Hæstv. ráðherra hefur að minni hyggju haft afdráttarlausa skoðun en mér hefur stundum fundist sem flokkur hans væri ekki alveg samstiga honum. Látum það vera, herra forseti. Það sem ég vildi gera hér að umræðuefni eru þau rök sem menn hafa fært gegn aðild að Evrópusambandinu, vegna þess að ég tel að það eigi að virða þá sem setja þau rök fram á hvaða sviði sem þau eru. Nauðsynlegt er að efna til upplýsts umræðuferlis um Evrópusambandið og þau tækifæri sem felast í aðild, en jafnframt líka þær hættur sem í henni felast. Það er eftirtektarvert að talsvert hefur verið um það að menn hafa mælt gegn því að ganga í Evrópusambandið vegna þess að innan samningsins um Evrópska efnahagssvæðið hefðu menn þrátt fyrir allt ákveðnar varnir gegn því að aukið fullveldi tapaðist. Menn hafa vísað til þess að þó við verðum einhliða að taka upp u.þ.b. 80% af gerðum ESB án þess að geta haft nokkur umtalsverð áhrif á þessar gerðir og innihald þeirra, þá séu eigi að síður byggðar inn í samninginn ákveðnar varnir sem tryggja það að við getum varið fullveldið. Þetta tel ég að séu önnur mikilvægustu rökin gegn aðild. En ég held að þetta séu falsrök. Ég tel að málið hafi þróast þannig frá upphafi EES-samningsins að þessar fullveldisvarnir séu falskar í dag. Í þeim felst ekki haldið sem menn ætluðu í upphafi. Ég tek sérstaklega dæmi af því hvernig synjunarvaldið sem samningurinn felur í sér hefur þróast. Það var ein meginvörnin gegn því að við gætum eða þyrftum að taka upp gerðir sem andstaða væri gegn innan Íslands. Ég tel, herra forseti, að rétt sé að skoða það og fá álit hæstv. utanrrh. á viðhorfum mínum í þessum efnum. EES-samningurinn byggir á tveggja stoða lausn þar sem EFTA-ríkin og ESB-ríkin voru og eru jafnrétthá þrátt fyrir þá staðreynd að nýjar efnisreglur eigi jafnan uppruna sinn hjá ESB. Í samningnum er aðeins gert ráð fyrir þeirri meginreglu að allar nýjar reglur á samningssviðinu verði hluti EES-samningsins. Eina svigrúmið sem EFTA-ríkin hafa til þess að standa gegn nýjum reglum er að fá takmarkaða aðlögun eða að beita synjunarvaldi við samþykki við nýrri gerð. Breytingar sem felast m.a. í því að pólitísk sérstaða EFTA-ríkjanna er horfin og líka hinu að þau eru miklu færri en í upphafi hefur leitt til þess að synjunarvaldið er óvirkt, það er orðin tóm. Í reynd er það þess vegna þannig að synjunarvald EFTA-ríkjanna samkvæmt EES-samningnum er engin vörn fyrir fullveldi okkar, það er einungis formlegt vald sem er ómögulegt að beita nema með því að kollvarpa samningnum í leiðinni. Ég vildi biðja hæstv. utanrrh. að svara því hér á eftir hvort hann sé þeirrar skoðunar að þetta sé rétt hjá okkur í Samfylkingunni. Það skiptir miklu máli að menn viti af því. Það er nefnilega ekkert verra en að gefa til kynna raunverulegt áhrifavald sem er ekki fyrir hendi þegar á hólminn er komið. Annað sem ég vildi ræða líka, herra forseti, er sá mikli og vaxandi lýðræðishalli sem er að finna innan Evrópska efnahagssvæðisins. Við höfum að sönnu heyrt margt um lýðræðishalla innan Evrópusambandsins á undanförnum árum og það er alveg klárt að ágallar eru á því hvernig lýðræðislega kjörnir fulltrúar á þeim vettvangi koma að ákvörðunum innan ESB. Sú gagnrýni er fyllilega réttmæt. Á hinn bóginn er ég þeirrar skoðunar að ómögulegt sé að mæla með áframhaldandi aðild að EES, en gegn aðild að ESB, á þeirri forsendu að lýðræðishalli sé innan ESB. Ég er þeirrar skoðunar að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið feli í sér mun verri lýðræðishalla en tíðkast innan ESB og þróunin veldur því að munurinn versnar svo að segja dag frá degi. Ég vildi, herra forseti, spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann sé mér sammála um þetta efni. EES-samningurinn er embættismannasamningur. Löggjöf ESB er afhent EFTA-ríkjunum fullmótuð og það eru embættismenn EFTA-ríkjanna sem eiga samskipti við embættismenn framkvæmdastjórnar ESB. Framkvæmdastjórnin, þar sem við áttum að eiga skjól og áttum að geta komið viðhorfum okkar fram, verður alltaf valdaminni, verður stöðugt valdaminni. Innan ESB fer ferlið þó eigi að síður fram fyrir opnum tjöldum. Mönnum gefst tækifæri til þess að koma að athugasemdum. Í aðildarríkjunum snýst stjórnmálaumræðan meira og minna um afstöðu gagnvart Evrópu. Almenningur kýs þingmenn til Evrópuþingsins, getur beint málum til umboðsmanns. Í vaxandi mæli er því verið að rétta af lýðræðishallann innan ESB, en um leið er dregið úr möguleikum okkar sem búum í EFTA-ríkjunum til að hafa áhrif. Þegar dregið er úr lýðræðishallanum innan ESB, eykst hann því innan EES. Almenningur í EFTA-ríkjunum hefur því sífellt minni áhrif á reglur sem móta daglegt líf hans í síauknum mæli. Herra forseti. Þó að aðilar vinnumarkaðarins í okkar ríkjum hafi möguleika á því í gegnum Evrópusamtök sem þeir hafa sín á milli að hafa áhrif á þær gerðir sem við þurfum að taka upp, þá er það eftirtektarvert og ég undirstrika það sérstaklega, að sveitarstjórnarstigið sem verður stöðugt valdameira í samfélagi okkar er algjörlega utanveltu og sama gildir um frjáls félagasamtök. Ég spyr hæstv. utanrrh. af því ég veit að hann hefur velt þessum málum fyrir sér: Er hægt að bjóða upp á svona ástand til langs tíma? Herra forseti. Ég er því þeirrar skoðunar að eins og málin hafa þróast búum við við þá stöðu að hafa formlegt fullveldi þar sem við höfum neitunarvald sem er þó ekki hægt að nota. Við höfum engin áhrif á þá löggjöf sem við erum skuldbundin til að innleiða. Okkar vald við framkvæmd þessara reglna er takmarkað við það sem kalla má hlutverk sendisveinsins sem fer með boð þess sem hefur valdið. Þessi staða er að verða óviðunandi. Hverjir eru þá valkostir okkar? Valkostirnir eru tvíhliða samningur eins og forusta VG hefur velt upp, uppfærður EES-samningur eins og sumir forustumenn innan Framsóknarflokksins hafa reifað, eða að ganga í ESB. Tvíhliða samning tel ég ekki raunverulegan valkost og vísa til fordæmis Sviss að því leyti, en það hefur ekki gefist þeim vel að mínu mati. Við sjáum það líka, herra forseti, að ekki er í gangi nein uppfærsla sem máli skiptir á EES-samningnum. Þær breytingar sem m.a. voru ræddar hér af ýmsum fulltrúum í EFTA-nefndinni á sínum tíma verða ekki að veruleika. Ég er því þeirrar skoðunar að menn hljóti að hugsa til þess í framtíðinni að við stígum skrefið til fulls og sækjum um aðild að ESB. Mörg rök hafa verið færð gegn því. Við heyrðum árum saman í umræðu hér, m.a. hjá hv. þm. Birni Bjarnasyni, að aðild væri óhugsandi vegna þess að ESB væri óðum að breytast í eins konar bandaríki Evrópu, af því að svokallaðir dýpkunarsinnar væru sterkari en útvíkkunarsinnar. Þegar svo ESB tekur hið einstaka skref að bjóða tíu nýjum aðildarríkjum inn á einu bretti þá heyrist ekki meira af þessu. Við höfum heyrt andstæðingana leggjast gegn aðild vegna kostnaðar. Nú liggur fyrir að beinn kostnaður verður tæpast meira en 4 milljarðar, en gæti hins vegar farið á allt annan veg og það gæti verið að við fengjum upp í 4 milljarða með okkur. Í öllu falli blasir það við að samtök eins og Samtök iðnaðarins hafa metið það svo að ávinningur af því að vera í ESB gæti numið milli 40 og 45 milljörðum fyrir íslenskt samfélag. Við höfum líka heyrt andstæðinga aðildar setja fram dómsdagsspár um framtíð landbúnaðar þrátt fyrir að reynsla Finna og Svía segi aðra sögu. Við höfum séð að þrátt fyrir að fækkað hafi í bændastétt í Svíþjóð og Finnlandi eftir aðild hefur heildarframleiðsla ekki minnkað. Framleiðni hefur aukist og matvælaverð hefur lækkað stórlega. Á sama tíma sjáum við líka, eins og hæstv. utanrrh. gat um hér áðan, að þróun innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar gerir okkur sífellt erfiðara um vik að halda uppi stuðningi við innlendan landbúnað. Við höfum líka heyrt þessar sömu hrakspár um sjávarútvegsmálin. Því hefur verið haldið fram að ómögulegt væri fyrir okkur að ganga í Evrópusambandið vegna þess að við mundum tapa þar fullveldi yfir fiskimiðum okkar. Ef svo væri, herra forseti, er alveg ljóst að við gætum ekki gengið þar inn. Því er alveg ljóst að í reynd snýst hin raunverulega andstaða að stóru leyti um þetta. Það væri hægt að hafa mörg orð uppi um það, um ýmsar leiðir til lausnar því. En það er alveg ljóst að menn eru ekki að tala um undanþágu frá Rómarsáttmálanum. Menn eru hins vegar að tala um aðlögun hans og okkar hvort að öðru. Hæstv. utanrrh. hefur einmitt bent á eina leið sem mér finnst hafa verið reifuð allt of lítið í umræðu hér í þessum sölum. Hann hefur kynnt athyglisverðar hugmyndir um sérstaka stjórn fiskveiðimála á Norður-Atlantshafi úr stofnum sem ekki er hægt að skilgreina sem deilistofna á grundvelli hinnar svokölluðu nálægðarreglu. Hún kveður á um það að ákvarðanir skuli aðeins teknar í Brussel ef ekki er hægt að finna viðeigandi lausn heima fyrir. Slíkt fyrirkomulag yrði að sjálfsögðu þá innan ramma þessarar sameiginlegu sjávarútvegsstefnu en ekki utan hennar. Eins og ég sagði áðan yrði ekki um undanþágu að ræða heldur sérstaka aðlögun sem væri byggð á sérstökum kringumstæðum. Ég verð að taka það fram, herra forseti, að dæmi eru um það að framkvæmd sjávarútvegsstefnunnar innan ESB byggist einmitt á þessari nálægðarreglu. Ég tek það skýrt fram, herra forseti, að í mínum huga er ljóst að án þess að raunverulegt forræði strandríkjanna yfir nytjastofnum verði viðurkennt þá er tómt mál að tala um að það gæti orðið sátt um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Ég tel, herra forseti, að á grundvelli þessarar hugmyndar hæstv. utanrrh. sé þetta mögulegt og áskil mér rétt til þess að reifa þetta töluvert frekar í seinni ræðu minni.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir vinsamleg orð í minn garð og utanríkisþjónustunnar. Ég tek undir með honum að mikilvægt er að halda samstöðu um utanríkisþjónustuna eftir því sem nokkur kostur er því hún skiptir hagsmuni okkar afar miklu. Hún er þeim mun öflugri sem betri samstaða er um hana á hv. Alþingi. Ég vil sérstaklega gera að umræðuefni það sem hann sagði um öryggismálin. Hann spurði mig um það hvort ég væri sáttur við þá stöðu sem þau væru í. Ég get sagt að ég er það ekki. Ég tel mikið áhyggjuefni fyrir okkur Íslendinga hin vaxandi gjá sem virðist vera að koma upp milli Norður-Ameríku og Evrópu í öryggis- og varnarmálum. Ég tel mjög mikilvægt að varðveita þá samstöðu sem hefur ríkt innan Atlantshafsbandalagsins og við Íslendingar höfum lagt okkur fram á alþjóðavettvangi í þessum efnum. Hins vegar er það staðreynd að þarna eru uppi mismunandi skoðanir og m.a. þess vegna höfum við lagt á það áherslu að taka meiri þátt í öryggis- og varnarmálum í Evrópu, m.a. með því að taka þátt í vaxandi starfi á Balkanskaga, stofna Íslensku friðargæsluna og vera með í Kosovo. Það er liður í því starfi og viðleitni af hálfu Íslendinga til þess að einangrast á engan hátt frá þessu starfi, sérstaklega ef svo illa færi að þarna yrði meiri klofningur en er í dag. Það þjónar mjög hagsmunum Íslands að varðveita samstöðu milli Bandaríkjanna annars vegar og Evrópu hins vegar og við munum leitast við að gera það áfram.

Herra forseti. Mér heyrist á svari hæstv. utanrrh. að það sé nokkuð sérkennileg staða uppi í samskiptum Íslands og Bandaríkjanna að því er varðar útfærslu á hinum tvíhliða varnarsamningi. Bókunin sem útfærir samninginn frá 1996 hefur í reynd runnið sitt skeið á enda. Hver er þá staðan í dag? Ég spyr hæstv. utanrrh.: Lítur hann þá svo á að bókunin sé enn í gildi? Hvaða afleiðingar telur hann að geti hlotist af þessari sérkennilegu stöðu? Er ekki alveg ljóst að varnir Íslands, eins og um hefur verið samið samkvæmt þessari bókun, eru þrátt fyrir allt í fullu gildi? Ég tek auðvitað undir með hæstv. ráðherra að viðsjár hafa verið uppi milli ríkja Atlantshafsbandalagsins. Við höfum kannski aldrei fyrr staðið frammi fyrir jafndjúpum klofningi og hefur birst þar á síðustu vikum út af Íraksmálinu. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann telji að þetta geti haft einhver áhrif á það hvernig Bandaríkjamenn munu síðan leiða þetta mál til lykta. Í framhaldi af því vil ég spyrja hæstv. utanrrh.: Telur hann að það sé farsælt til frambúðar að leita eftir auknu samstarfi Íslands og Evrópusambandsins á sviði öryggismála? Þá hef ég einnig í huga varnir Íslands.

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að ekkert geti komið í staðinn fyrir varnarsamning Íslands og Bandaríkjanna. Það er afar mikilvægur samningur og hornsteinn í íslenskum utanríkismálum. Sama má segja um aðildina að Atlantshafsbandalaginu. Ég er líka þeirrar skoðunar að varnar- og öryggismálastefna Evrópu og varnir Evrópu verði aldrei nægilega öflugar og sterkar nema með mjög nánu samstarfi Evrópu og Bandaríkjanna. Þetta hefur komið í ljós á Balkanskaga og ég er alveg viss um að sú lýðræðisþróun sem hefur orðið í Evrópu, hvort sem við lítum til loka kalda stríðsins eða loka seinni heimsstyrjaldarinnar, hefði aldrei orðið nema með þátttöku Bandaríkjanna. Það sama á við um Balkanskaga. Því er afskaplega slæmt og mjög miður, ekki bara fyrir okkur heldur fyrir Evrópu líka, ef þessi samvinna getur ekki verið heilsteypt í framtíðinni. Það eru blikur þar á lofti. Það er rétt. Með það í huga höfum við aukið samstarf okkar við Evrópu, en lagt á það megináherslu gagnvart Bandaríkjunum að við teljum að um lágmarksvarnir sé að ræða á Íslandi. Með það að leiðarljósi göngum við til þeirra viðræðna sem hefjast innan skamms við Bandaríkin. Það er rétt hjá hv. þm. að bókunarsamningurinn rann út fyrir tæpum tveimur árum. En það hefur engin breyting átt sér stað á Keflavíkurflugvelli þrátt fyrir það. Þó að samningurinn sé útrunninn þá heldur starfsemin áfram með þeim hætti sem stofnað var til með þeim samningi og við vonumst eftir því að þannig verði það áfram og það er megináherslumál Íslands í þeim viðræðum.

Herra forseti. Sérkennileg staða er uppi. Varnir Íslands eru tryggðar með tvíhliða samningi við Bandaríkin. En samningurinn er útfærður með sérstakri bókun. Bókunin hefur runnið sitt skeið á enda. Bandaríkjamenn eru að vísu með óbreytt lið og viðbúnað á Keflavíkurflugvelli. En við blasir að þeir hafa engar sérstakar skuldbindingar til þess að vera þar áfram. Samkvæmt þessu virðist mér sem þeir gætu dregið verulega úr viðbúnaði sínum hvenær sem er án þess að vera skriflega skuldbundnir til þess að halda uppi ákveðnum lágmarksvörnum. Þetta er skoðun mín. Í annan stað, herra forseti, hefði ég áhuga á að heyra frá hæstv. utanrrh. hér síðar í dag hvort þeim sveitum sem Íslendingar eru að byggja upp samkvæmt þeirri stefnu sem hæstv. utanrrh. hefur mótað kunni í framtíðinni að verða beitt til þess að sjá um einhverjar tilteknar varnir á Keflavíkurflugvelli. Ég er með öðrum orðum að spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann sé að byggja upp vísi að liði sem í framtíðinni mundi með einhverjum hætti sinna miklu veigameira hlutverki í vörnum Íslands en Íslendingar hafa sjálfir gert hingað til.

Herra forseti. Mér var nú mjög létt að heyra hér áðan að hv. þm. Össur Skarphéðinsson er búinn að ná áttum, búinn að jafna sig og kominn í sinn gamla ham. Hann eyddi mestallri ræðu sinni hér í hugðarefnið mikla, aðild Íslands að Evrópusambandinu. Mér brá nefnilega dálítið á dögunum þegar ég heyrði hv. þm. --- ég held það hafi verið í viðtali á Stöð 2 --- vera kominn allan í bakkgírinn í málinu. Hann var eins og ítölsku skriðdrekarnir sem eru sagðir hafa þrjá gíra aftur á bak og einn áfram. Hv. þm. var kominn í þvílíkan bakkgír í Evrópumálinu. Ástæðan var að vísu augljós. Nýlega hafði birst skoðanakönnun sem sýndi vaxandi andstöðu við inngöngu í Evrópusambandið og þá var þetta mál skyndilega alls ekki svo mikilvægt og yrði alls ekki neitt sérstakt kosningamál og þetta væri allt í höndum Sjálfstfl. Það hefði í raun ekkert gildi að ræða Evrópumálin því þetta réðist allt af því að Sjálfstfl. kæmi til átta í málinu. En nú er sem sagt annað uppi og hv. þm. er kominn í sinn gamla góða ham. Það var líka merkilegt að heyra hv. þm. úthúða hér EES-samningnum, að hann væri alveg ómögulegur fyrir lýðræðishalla, fullveldið væri óvirkt og allt þar fram eftir götunum. Bíddu, er þetta ekki sami hv. þingmaðurinn sem ásamt flokksmönnum sínum hefur lofsungið EES-samninginn þvílíkt, tekið hv. fyrrv. þm., núverandi ambassadör, Jón Baldvin Hannibalsson, nánast í guðatölu 

Herra forseti. Sumir menn eiga drauma og e.t.v. er það einn af draumum hv. þm. að formaður Samfylkingarinnar skipti um skoðun í ESB-málinu. Vera má að draumsvefninn hafi yfirtekið vökuna þegar hann hlýddi á mig í viðtali við Stöð 2 um þessi mál. Það er alveg rétt að ég gerði að umræðuefni þátt Sjálfstfl. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að stuðningur við ESB-aðild sé miklu meiri innan Sjálfstfl. en fram hefur komið. Stundum hef ég sagt það þannig að búkurinn sé búinn að snúa sér en höfuðið eigi eftir að fylgja honum. Það mun koma í ljós síðar. Ég minni hv. þingmann á að árið 1991 tók ég þátt í því að mynda ríkisstjórn einmitt um EES-samninginn. Þá skipti Sjálfstfl. um skoðun á einni nóttu. Hvers vegna skyldi hann ekki geta gert það aftur? Hefur hv. þm. ekki fylgst með þeim breytingum sem hafa orðið á vettvangi Evrópusambandsins? Hann getur ekki komið hingað og haldið því fram að stofnanirnar séu óbreyttar. Hlutverk stofnananna hefur nefnilega breyst. Lýðræðishallinn hefur minnkað, en á sama tíma hefur það gerst að framkvæmdaráðið hefur hins vegar tapað að verulegu leyti völdum sem það hafði áður. Þar áttum við að hafa okkar skjól. Nú er það þannig að ef upp kemur ágreiningur þá fer hann í ákveðið samráðsferli. En að lokum hefur Evrópuþingið, sem var meira og minna valdalaust þegar samningurinn var gerður 1993, hið endanlega úrskurðarvald. Við höfum enga möguleika á því að koma okkar sjónarmiðum á framfæri þar. Þetta er eitt af því sem hefur breyst. Hitt er alveg rétt að hv. þm., eins og ég, er þeirrar skoðunar --- eða ég er a.m.k. þeirrar skoðunar að þegar samningurinn var gerður hafi hann verið tímamótasamningur. Ég tel að hann hafi lagt grundvöllinn að því góðæri sem hér hefur verið viðvarandi um nokkurra ára skeið. Það er kannski ofmælt að ég hafi tekið Jón Baldvin Hannibalsson í guðatölu eða dýrlingatölu. En það gæti komið að því að menn falli fram og tilbiðji hann, eins og mér sýnist hv. þingmaður gera, vegna þess að hann er eina skjólið gegn ESB núorðið.

Herra forseti. Hv. þm. er vígfimur maður í rökræðum og hefur gaman af slagnum, stundum kannski um of. Mér finnst stundum að hv. þm. missi sig í að bardaginn bardagans vegna verði mikilvægari en málefnið. Ég held að það sé nú alveg ljóst að hv. þm.  Þær breytingar sem hv. þm. notar til að rökstyðja mál sitt eru allar Evrópusambandsmegin og eru tiltölulega litlar. 

Herra forseti. Mér er ljóst að margir eru þeirrar skoðunar að samningurinn hafi verið brot á stjórnarskránni. Eins og hv. þm. man eftir urðu harðar deilur um það í þessum sölum. Þá voru kvaddir til fjórir vísir menn sem komust að þeirri niðurstöðu að samningurinn væri ekki brot á fullveldinu en þetta væri á gráu svæði. Þegar ég er að velta fyrir mér áhrifum þessara breytinga innan ESB, ESB-megin, kemst ég að þeirri niðurstöðu það að hafi leitt til að við höfum minni möguleika á að hafa áhrif á gerðir ESB sem við tökum upp. Þetta hlýtur að leiða til þess, eða gæti hafa leitt til þess að fullveldisskerðingin, sem er hljóð og kemur lítt fram og er stöðugt að verki, fari yfir þessi gráu mörk sem hinir fjórir vísu menn töluðu um árið 1993. Það er hugsanlegt. Ég tel þess vegna að við eigum að ganga í Evrópusambandið. Ég tel að það bæti við fullveldi okkar með því að koma í veg fyrir þetta. Herra forseti. Ég tel jafnframt að sá þröskuldur sem menn sáu áður í hinni sameiginlegu sjávarútvegsstefnu sé miklu lægri en menn töldu áður. Ég er t.d. þeirrar skoðunar að við séum ekki í nokkurri hættu varðandi hina staðbundnu stofna. Þá er spurningin um deilistofnana. Það hefur verið talað um það hvað ESB sé harðdrægt í samningum fyrir sínar þjóðir. Varla mundu þeir semja verr fyrir okkur ef við værum þar fyrir innan. Eigum við að vera á móti aðild vegna þess að þeir eru svo svakalega duglegir að semja fyrir sínar þjóðir? Þetta eru auðvitað spurningar sem menn þurfa að svara. Síðan tel ég öll rök með því að sú hugmynd sem hæstv. utanrrh. hefur lagt fram um sérstakt stjórnsvæði verði viðurkennd. Hún byggir á nálægðarreglunni og hinni sameiginlegu fiskveiðistefnu sem gengur út á það sem er sameiginlegt. Við höfum ekkert sameiginlegt 

Herra forseti. Við Íslendingar höfum með aðild að Atlantshafsbandalaginu frá stofnun þess 1949 og varnarsamningnum við Bandaríkin sinnt þeirri skyldu okkar að tryggja öryggi íslensku þjóðarinnar. Við lok kalda stríðsins urðu miklar breytingar í Evrópu. Margar Austur-Evrópuþjóðir, sem höfðu verið undir járnhæl kommúnismans, öðluðust frelsi og sjálfstæði. Við Íslendingar höfum stutt dyggilega við þessa þróun til aukins lýðræðis í álfunni. Atlantshafsbandalagið hóf stækkun sína til austurs fyrir þremur árum þegar Pólland, Tékkland og Ungverjaland fengu aðild. Á leiðtogafundinum í Prag í nóvember sl. var ákveðið að sjö nýjum ríkjum yrði boðið að slást í hóp þeirra 19 sem fyrir eru. Stækkunin hefur gríðarlega mikla þýðingu fyrir lýðræði og frið í Evrópu og staðfestir endanlega lok kalda stríðsins. Náið samstarf hefur einnig tekist milli Atlantshafsbandalagsins og Rússlands, sem allt hnígur í þá átt að styrkja enn frekar þessa þróun. Stefnt er að því að aðildarviðræðum fulltrúa bandalagsins og ríkjanna sjö ljúki nú á fyrri hluta þessa árs og Alþingi fjalli um stækkunina til fullgildingar á haustþingi 2003, eða á vorþingi 2004. Íslendingar eru vopnlaus þjóð og hafa jafnan lagt áherslu á að leysa beri úr deilumálum á alþjóðlegum vettvangi á friðsamlegan hátt. Við höfum tekið virkan þátt í starfsemi Sameinuðu þjóðanna næstum frá upphafi. Nú er hafinn undirbúningur að framboði Íslands í öryggisráð Sameinuðu þjóðanna fyrir árin 2009--2010. Sýnir það glöggt vilja okkar til að taka enn virkari þátt í starfsemi þeirra og leggja okkar af mörkum á þeim vettvangi sem er ákaflega mikilvægt, einkanlega nú á þeim viðsjárverðu tímum sem við lifum. Stríð og átök milli landa hafa margvísleg áhrif á milliríkjaviðskipti og koma í veg fyrir að þau geti þróast með eðlilegum hætti. Það þarf frið og stöðugleika til að viðskipti milli landa og heimsálfa blómstri. Hryðjuverkaárásirnar 11. sept. 2001 knúðu okkur til að horfast í augu við hvílík ógn stafar af skipulagðri hryðjuverkastarfsemi fyrir allar þjóðir heims, þar á meðal okkur Íslendinga, enda urðum við strax vör við neikvæð áhrif hryðjuverkanna í Bandaríkjunum á íslenskt atvinnulíf, samdrátt í ýmsum greinum, einkum þeim sem snúa að ferðaþjónustu og flugsamgöngum. Djúpstæðustu áhrifin hljóta þó að liggja í því að enginn er óhultur. Enginn veit hvar þessir glæpamenn bera niður næst. Slíkt elur af sér ótta og öryggisleysi almennings um allan heim til viðbótar við efnahagslegt tjón. Einskis má láta ófreistað til að uppræta alla starfsemi af þessu tagi hvar sem hana er að finna. Þá reynir á styrk alþjóðasamfélagsins í baráttunni til að tryggja að slíkir atburðir endurtaki sig ekki. Á vettvangi Atlantshafsbandalagsins hefur alþjóðleg hryðjuverkastarfsemi og viðbrögð við henni verið í brenni\-depli. Innan NATO er lögð áhersla á meiri framlög til varnarmála. Íslensk stjórnvöld vinna stöðugt að því að tryggja stöðu Íslands við þessar nýju aðstæður. Ákvörðun Evrópusambandsins um að móta sameiginlega öryggis- og varnarstefnu markaði viss þáttaskil og hefur þegar haft áhrif á stöðu og starfsemi Atlantshafsbandalagsins. Ísland hefur ætíð lagt áherslu á að gæta verði þess að mótun og framkvæmd sameiginlegrar öryggis- og varnarstefnu Evrópusambandsins verði ekki til að veikja Atlantshafsbandalagið og Atlantshafsbandalagstengslin. Vopnleysi okkar veldur því að Ísland treystir öðrum fremur á sameiginlegar varnarskuldbindingar Atlantshafsbandalagsins og tvíhliða varnarsamstarf við Bandaríkin. Allar vísbendingar um atburðarás sem leitt gætu til þverrandi styrks þessara meginstoða eru okkur þess vegna áhyggjuefni. Þær væringar og klofningur sem orðið hefur innan NATO að undanförnu vegna Íraksmálsins eru mikið alvörumál. Herra forseti. Mikilvægi utanríkismála fer vaxandi, um leið og viðskipti milli landa aukast og veröldin skreppur saman með betri samgöngum og fjarskiptatækni. Ég tel að sjá megi ákveðnar hliðstæður í víkingatímanum og þeim tímum sem við lifum nú. Víkingatíminn var blómaskeið á Norðurlöndum og einkenndist af því að norrænar þjóðir sköruðu fram úr öðrum í krafti þekkingar og tækni. Norðurlandabúar réðu yfir mikilli þekkingu og færni í skipasmíði og siglingum. Þeir áttu mikil viðskipti og blómleg við aðra íbúa álfunnar, uppgötvuðu ný lönd og heila álfu og fluttu heim með sér hvers kyns þekkingu og reynslu. Þetta var forsenda aukinnar þekkingar og framfara og veitti þeim yfirburðastöðu í Evrópu þess tíma. Allt gat það í sjálfu sér ógnað þeim gildum sem þeir byggðu á heima fyrir en reynslan staðfestir að sú þekking var nýtt til að auðga og bæta þá tilveru sem fyrir var. Þetta er vert að hafa í huga þegar við stöndum á þröskuldi nýrrar aldar og samskiptatækni upplýsinga- og þekkingarsamfélagsins þeytir okkur á fljúgandi ferð inn í óræða framtíð. Blasir ekki áþekk mynd við í nútímanum í smækkandi heimi? Hún birtist í síharðnandi samkeppni milli þjóðanna við að tileinka sér þá fjölmörgu möguleika sem felast í tækninýjungum, vísindalegri þekkingu og uppgötvunum? Ég get ekki stillt mig um að nefna Halldór Laxness til sögunnar. Hann var íslenskari en allt sem íslenskt er. Fáir landa okkar hafa gefið heiminum stærri verðmæti en hann. Um það vitnar sú viðurkenning sem hann hefur hlotið fyrir skáldverk sín og útbreiðsla bóka hans. Halldór dvaldi langdvölum erlendis. Hann ferðaðist mikið um heiminn. Fáir hafa verið trúrri uppruna sínum en hann. Ég nefni þetta til að undirstrika þá staðreynd að það sem á við í lífi einstaklings á einnig við um líf þjóðar. Íslendingar hafa borið gæfu til að standa trúan vörð um þann menningararf sem fortíðin hefur skilað. Okkur hefur lánast að byggja á honum, ávaxta hann og endurskapa. Það er e.t.v. ein meginástæða þeirrar velmegunar og traustu og góðu stöðu sem við búum við í nútíðinni. Sagan sýnir glöggt að þjóðinni hefur jafnan vegnað best í sem mestum og bestum samskiptum við aðrar þjóðir um leið og hún hefur ætíð gengið götuna á íslenskum skóm og verið býsna stolt af. Ég tel afar dýrmætt að svo sé og tel það meginástæðuna fyrir velgengni okkar á ótalmörgum sviðum. Herra forseti. Íraksdeilan hefur verið mikið til umfjöllunar síðustu mánuði. Það er áhyggjuefni hversu erfiðlega gengur að koma Saddam Hussein í skilning um alvöru málsins og knýja hann til samstarfs við vopnaeftirlitsmenn Sameinuðu þjóðanna. Samkvæmt ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, nr. 1441 frá 18. nóv. sl., er sönnunarbyrðin hjá Írökum. Einnig kemur fram í ályktuninni að það hafi alvarlegar afleiðingar ef Írak haldi áfram að brjóta gegn skyldum sínum. Sameinuðu þjóðirnar verða að hafa burði og staðfestu til að leiða þetta mál til lykta á viðunandi hátt samkvæmt eigin ákvörðunum. Að öðrum kosti er trúverðugleiki þeirra í hættu. Afstaða Íslands í þessu máli er skýr. Við styðjum aðgerðir Sameinuðu þjóðanna í einu og öllu. Í síðustu viku var utanríkisráðherra Svía, Anna Lindh, í heimsókn hér á landi. Hún flutti fyrirlestur á vegum Stofnunar stjórnsýslufræða og stjórnmála við Háskóla Íslands. Einnig átti hún fundi með hæstv. forsrh., utanrrh. og umhvrh., sem jafnframt er samstarfsráðherra Norðurlanda. Á blaðamannafundi að loknum fundi hennar og hæstv. utanrrh. kom fram að Svíar teldu að leita bæri allra leiða til að leysa Íraksdeiluna með friðsamlegum hætti og innan Sameinuðu þjóðanna. Svíar hefðu þó ekki útilokað stuðning við hugsanlegar hernaðaraðgerðir ef aðrar leiðir reyndust árangurslausar. Í viðtali við Morgunblaðið sem birtist 21. febrúar sl. kemur m.a. eftirfarandi fram, með leyfi forseta: Blaðamaður Morgunblaðsins: ,,Íraksdeilan virðist hafa skipt Evrópuríkjunum í fylkingar hvað stuðning við Bandaríkin varðar.`` Og Anna Lindh svarar: ,,Óháð því hvort við styðjum Bandaríkin í þessu máli eða ekki er mikilvægt að við byggjum upp eigin mátt. Í þessu máli er hins vegar mikilvægast hvernig hægt er að afvopna Íraka. Ég vona að hægt verði að gera það án valdbeitingar í gegnum eftirlitsmennina. Ef beita verður hervaldi er hins vegar mikilvægt að það verði gert í umboði Sameinuðu þjóðanna.`` Síðan spyr blaðamaður: ,,Hversu lengi er hægt að bíða?`` Og ráðherrann svarar: ,,Eins lengi og vopnaeftirlitsmennirnir telja að starf þeirra skili árangri. Ef þeir meta stöðuna sem svo að þeir komist ekkert áfram verður hins vegar að kalla þá heim. Það er þó líka ljóst að Írakar munu ekki sýna samstarfsvilja ef ekki er til staðar hótun um beitingu hervalds.`` Þetta eru athyglisverð ummæli utanríkisráðherra Svía, en Svíar standa utan hernaðararbandalaga eins og allir vita. Það kemur glöggt fram í viðtalinu að ráðherrann útilokar ekki beitingu hervalds gagnvart Írökum og sýnir þetta vel hversu alvarleg staðan er í þessu erfiða máli. Ég vík nú að stækkun Evrópusambandsins sem leiðir af sér stækkun Evrópska efnahagssvæðisins þar sem nýjum aðildarríkjum verður skylt að sækja um aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Samningaviðræður eru þegar hafnar eins og kunnugt er. Óhóflegar og óraunsæjar kröfur í upphafi viðræðnanna settu þær í nokkuð stífan gír. Það reynir svo sannarlega á samningamenn Íslendinga að verjast í þessu máli og gæta hagsmuna íslensku þjóðarinnar. Kröfur framkvæmdastjórnarinnar um framlög til uppbyggingarsjóða Evrópusambandsins eiga sér enga stoð í EES-samningnum. Í upphafi var stefnt að því að ljúka samningaviðræðum um miðjan apríl en nú er mjög óljóst hvenær þeim getur lokið. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi í ræðu sinni áðan afstöðu Sjálfstfl. til aðildar að Evrópusambandinu. Stefna Sjálfstfl. er afar skýr. Við teljum það ekki þjóna hagsmunum þjóðarinnar að ganga þar inn. Og það er engin von til þess að kúvending verði af hálfu flokksins í þessu máli eins og þingmaðurinn gaf í skyn áðan. Herra forseti. Efling Íslensku friðargæslunnar er liður í aukinni þátttöku okkar á alþjóðavettvangi. Ísland leggur áherslu á að vera virkur þátttakandi, bæði hvað snertir kostnað og mannafla. Eitt stærsta verkefnið sem Íslenska friðargæslan hefur komið að er stjórn flugvallarins í Pristina í Kosovo þar sem íslenskir flugumferðarstjórar starfa undir hatti NATO en í náinni samvinnu við Sameinuðu þjóðirnar. Verkefnið er fyrst og fremst fólgið í því að koma flugvellinum undir borgaralega stjórn, þjálfa heimamenn og fela þeim að lokum stjórn flugvallarins. Þetta verkefni hefur vakið athygli erlendis og mælst mjög vel fyrir, og er skýrt dæmi um það hvernig við Íslendingar getum starfað á alþjóðlegum vettvangi. Það verður mjög áhugavert að fylgjast með því hvernig til tekst. Herra forseti. Ég vil að lokum þakka hæstv. utanrrh. fyrir ágæta skýrslu sem varpar skýru ljósi á ýmsa þætti sem hæst ber á málefnasviði hans um þessar mundir.

Herra forseti. Það er eiginlega ekki hægt að byrja á öðru en að votta hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni samúð, svo rækilega slökkti síðasti ræðumaður í vonum hv. þingmanns um að í vændum væri meiri háttar kúvending í afstöðu Sjálfstfl. til Evrópumála  Ég vil byrja á því eins og aðrir að þakka hæstv. utanrrh. fyrir ræðu hans og þó að það sé ævinlega þannig þegar maður flettir svona ræðu að maður sakni einhvers vitum við að ekki verður öllu við komið á takmörkuðum tíma. Mér finnst það í raun og veru ágætt eins og það hefur þróast hjá hæstv. ráðherra undanfarin ár að velja kannski nokkur aðalviðfangsefni hverju sinni til að gera ítarlega grein fyrir. Það kunna óneitanlega að vera tímamót að hæstv. ráðherra gerir Alþingi grein fyrir stefnuræðu um utanríkismál á vordögum á þingi í áttunda sinn og mögulega því síðasta. Það er eðlilegt að þá sé litið yfir farinn veg. Við höfum oft verið ósammála og erum oft ósammála um áherslur í utanríkismálum, ég og hæstv. utanrrh., enda í forsvari fyrir flokka sem hafa í grundvallaratriðum ólíkar áherslur til alþjóða- og utanríkismála á ýmsum sviðum þótt leiðir geti svo oft legið saman líka. En það vil ég segja og um það hef ég aldrei efast að hæstv. utanrrh. hefur lagt alúð í starf sitt á þessum vettvangi og mikla vinnu. Það er auðvitað mikil vinna að fara með forsvar lands í utanríkismálum á þeim tímum sem við lifum, sívaxandi alþjóðasamvinnu, og ég get tekið undir það sem ég heyrði einhvers staðar vangaveltur um, gott ef ekki var hjá hæstv. ráðherra, að tímabært kynni að vera að gera breytingar á stjórnskipuninni hvað þetta snertir. Ef það er einhvers staðar ástæða til að taka upp formlegt embætti aðstoðarráðherra eða tvískipta málaflokki, eins og alsiða er erlendis, er væntanlega svo komið með utanríkismál hjá okkur. Sem betur fer er samstaða um ýmislegt á sviði alþjóða- og utanríkismála í íslenskum stjórnmálum og oft tekst mönnum að standa saman þegar mikilvæg hagsmunamál Íslands eiga í hlut, t.d. í alþjóðasamningum og flóknum málum af því tagi. Það sem ég vil inna hæstv. ráðherra aðeins eftir og ekki kemur fram í ræðu hans er í fyrsta lagi hlutur sem aðeins hefur verið gerður að umtalsefni hér, viðræður um endurskoðun hins svokallaða varnarsamnings eða herstöðvarsamnings, eða gerð nýrrar bókunar sem honum tengdist þá, sú síðastgildandi af tveimur eða þremur rann út fyrir meira en ári ef minni mitt svíkur ekki, í apríl 2001. Lítið hefur farið fyrir viðræðum enn þá um framhaldið. Nú liggur fyrir áhugi Bandaríkjamanna á því að draga verulega saman umsvif í herstöðinni, jafnvel fara þaðan burtu með orrustuflugvélar sem aftur gæti haft þær afleiðingar að björgunarsveitin og þyrluflugsveitin færu í burtu og Íslandi yrði þá eingöngu sinnt af sveitum sem hefðu sína varanlegu staðsetningu annars staðar, annaðhvort á meginlandi Norður-Ameríku eða í Skotlandi. Þetta eru auðvitað breytingar sem menn þurfa að horfast í augu við og ræða og það kemur inn á þá óvissu sem er t.d. í atvinnumálum á Suðurnesjum og annað í þeim dúr. Að sjálfsögðu eiga menn þá bara að undirbúa þær breytingar sem eru í vændum og óumflýjanlegar. Það er allt sem teiknar til þess að bandaríski herinn dragi áfram saman umsvif sín þarna og jafnvel fari, eða vildi sjálfur fara ef Íslendingar ná ekki að gráta það út að hann verði þar áfram. Í öðru lagi vil ég nefna hér aðeins málefni Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar hf. Þegar lög nr. 76/2000 voru til umfjöllunar á Alþingi gagnrýndi ég þá lagasetningu og varaði við því fyrirkomulagi sem þar var verið að búa til, að setja í eitt hlutafélag allan rekstur og eignaumsýslu ríkisins í Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Ég spáði illa fyrir því og skildi ekki ef menn vildu endilega fara út í þessa hlutafélagavæðingu hvers vegna þeir hefðu ekki í aðskildum fyrirtækjum annars vegar hina formlegu opinberu starfsemi og umsýslu eigna og hins vegar verslunarrekstur og viðskiptalega þætti eða samkeppnislega þætti á vegum fyrirtækisins Leifs Eiríkssonar hf. Ég held að það hafi komið á daginn að þetta var ekki skynsamleg ráðstöfun enda hefur nánast hvergi þar sem ég þekki til þessi leið verið farin. Nú hefur fyrirtækið verið kært til Samkeppnisstofnunar og það hafa ítrekað orðið árekstrar út af þessu fyrirkomulagi, menn telja að ekki sé greint með nægjanlega skýrum hætti á milli annars vegar hins opinbera hlutverks, húshaldsins og þeirrar einokunarstöðu sem fyrirtækið hefur á ákveðnum sviðum í Keflavík og hins vegar verslunarreksturs fyrirtækisins sem það stendur að í beinni samkeppni við aðra í flugstöðinni. Samkeppnisstofnun hefur núna úrskurðað Flugstöð Leifs Eiríkssonar í óhag í ákveðnum deilumálum af þessu tagi. Það ætti ekki að koma neinum á óvart þegar t.d. það er skoðað, eins og Samkeppnisstofnun hefur gert, hvernig staðið er að þessu í öðrum sambærilegum flugstöðvum. Það er hvergi þannig að í einu og sama fyrirtækinu sé bæði hin opinbera umsýsla og jafnframt verslunarrekstur. Í Kaupmannahöfn rekur sérstakt hlutafélag, að hluta til í eigu danska ríkisins, Köbenhavns Lufthavn A/S (aktieselskab), flugvöllinn en býður út allan verslunarrekstur og hvorki á né rekur verslanir á flugvallarsvæðinu. Sama gildir um Gardermoen þar sem Óslóarflugvallarfyrirtækið rekur flugvöllinn en annast ekki verslunarrekstur. Sama gildir á Arlandaflugvelli við Stokkhólm. Þar á Luftfarsverket sem rekur flugvöllinn hvorki verslanir né rekur þær. Á Bretlandi er fyrirkomulagið þannig að það eru algerlega aðskilin og sjálfstæð dótturfélög sem sjá um verslunarrekstur ef hann er beint eða óbeint á hendi opinberra aðila. Herra forseti. Ég segi það hér til þess að hafa sagt það þótt það sé kannski ekkert sem maður skemmtir sér við að því miður hefur nákvæmlega það gengið eftir sem ég varaði við og óttaðist vorið 2000, að þetta fyrirkomulag mundi valda árekstrum og ég tel að menn ættu að huga að því að breyta því. Ég vil þá einnig nefna annað samskiptamál sem varðar dvöl ameríska hersins hér og það er sú mengun sem hersetan hefur valdið í landinu. Þau mál eru í megnasta ólestri, herra forseti, og það er tímabært að rjúfa þagnarhjúpinn um það hvernig erlendir herir hafa gengið um á Íslandi og hvernig viðskilnaðurinn er. Ömurlegar rústir, ruslahaugar og hálfhrundar byggingar sums staðar hafa gapað þar við og menn hafa ekki tekið til eftir sig. Það gilti um Bretana á sínum tíma og það gildir alveg sérstaklega um bandaríska herinn á síðustu áratugum. Og það er furðulegt að íslensk stjórnvöld skuli á þessum tímum enn vera föst í því fari að slá skjaldborg utan um herinn og fría hann ábyrgð á því hvernig hann hefur gengið um þau svæði sem hann hefur fengið til afnota. En það er staðreyndin að landeigendur á Heiðarfjalli á Langanesi, sveitarstjórn Þórshafnarhrepps, heilbrigðiseftirlit svæðisins, umhverfisverndarsamtök, bæði staðbundin og á landsvísu, hafa reynt að hreyfa við þessum málum en það er alls staðar gengið á veggi. Og þann vegg reisir íslenska ríkið gagnvart einstaklingum og sveitarfélögum sem hafa orðið fyrir barðinu á sóðaskapnum, umhverfissóðaskapnum, sem auðvitað hefur fylgt hersetunni hér eins og yfirleitt annars staðar í heiminum. Og það virðist vera sem íslenska ríkið leysi bandaríska herinn undan allri ábyrgð án þess að axla hana þá sjálft í staðinn gagnvart viðkomandi aðila. Á Heiðarfjalli eru ruslahaugar og spilliefni á opnum haugum, þar sem rusl var urðað á þeirra tíma vísu, eða því hent fram af fjallsbrún og þarna hefur aldrei verið hreinsað til. Áralöng barátta viðkomandi aðila til að fá eitthvað gert í málunum strandar alltaf á því að íslenska ríkið telur sig ekki bera neina ábyrgð en hefur þó í raun fríað hinn erlenda her undan því að taka til eftir sig hér eins og hann er látinn gera annars staðar. Bandaríski herinn hefur sett mikla fjármuni í það, verið dæmdur til þess sums staðar að setja mikla fjármuni í að hreinsa til í gömlum herstöðum í Þýskalandi, Japan og víðar. Sama gildir um kanadíska herinn á þeim slóðum o.s.frv. Herra forseti. Ástæða væri til að nefna líka ýmsa atburði á sviði utanríkismála sem hafa orðið á árinu eins og NATO-fundinn dýra hér í Reykjavík. Væri fróðlegt að heyra hvenær reikningarnir koma. Hvenær kemur uppgjörið fyrir þessa dýrustu helgi Íslandssögunnar? Þetta dýrasta partí Íslandssögunnar, sem kostaði um 300--400 milljónir króna? Þá voru nógir peningar til til að halda veislu fyrir NATO, sjálfan NATO. Og hvað með NATO-fundinn í Prag og hina óvæntu stefnubreytingu sem þar varð af hálfu Íslands að fara að dragast inn í hernaðarlega starfsemi NATO, taka þátt í aðgerðum, í raun og veru með beinum hætti, með því að fara að leggja til peninga og jafnvel flugflota í flutninga? Ég minni á þau ósköp. Ég vil svo ræða, herra forseti, aðeins stöðuna í Írak, þá grafalvarlegu stöðu sem þar er uppi. Ég gagnrýni það að mér finnst íslensk stjórnvöld ganga allt of langt í fylgispekt sinni við hernaðarhyggju Bandaríkjastjórnar sem auðvitað dregur vagninn. Ég mótmæli þeirri framsetningu, eins og t.d. kom fram í ræðunni, að Sameinuðu þjóðirnar, eins og hér segir, verði á engan hátt gerðar ábyrgar fyrir því ástandi sem nú ríki í Írak. Ábyrgðin liggi öll hjá ógnarstjórn Saddams Husseins. Og á að segja það sama ef ráðist verður inn í Írak og þar verður gríðarlegt manntjón á óbreyttum borgurum? Ætlar alþjóðasamfélagið þá að segja: Þetta er ekki á nokkurn hátt á okkar ábyrgð af því að það er hinn vondi Saddam Hussein sem er sökudólgurinn að öllu leyti? Er það nóg til þess að réttlæta hvað sem er? Vopnaða hernaðaríhlutun, brot á þjóðarétti og hvað það nú er? Því ég held því fram að verði farið í árásarstríð gegn Írak við núverandi aðstæður, þá sé það brot á stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það beri fyrst að skilgreina þá hernaðarlegu ógn sem stafar af landinu. Það beri að fjalla um það sjálfstætt á vettvangi öryggisráðsins og samþykkja að slík staða sé komin upp. Í framhaldinu ber samkvæmt ákvæðum stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna að beita öllum tiltækum friðsamlegum ráðum til að leysa það ástand sem þannig hefur verið skilgreint. Og takist það ekki, þá er hernaðaríhlutun síðasta þrautaúrræðið sem þessi alþjóðaréttur gerir ráð fyrir. Það hefur ekki verið unnið svona að þessu máli, heldur hafa Bandaríkjamenn reynt að knýja í gegn einfalda heimild til þess að fá blessun og uppáskrift Sameinuðu þjóðanna fyrir því árásarstríði sem þeir ætla að fara þarna í. Verið er að sveigja þjóðaréttinn til í þessum efnum. Mjög margir lögfræðingar eru sammála um það. Ég tel líka að hæstv. utanrrh. þurfi að rökstyðja betur en gert er í ræðunni þegar hann dregur saman afstöðu íslenskra stjórnvalda og segir: Írakar hafa brotið gegn ályktun öryggisráðsins nr. 1441. Í hverju er brotið fólgið, hæstv. utanrrh.? Þetta orðalag er eins og eftir pöntun frá Washington, því það er um þetta sem málið snýst. Bandaríkjamenn eru að reyna að pína bæði vopnaeftirlitið og aðrar þjóðir til þess að styðja það álit þeirra að komin sé heimild til að ráðast á Írak vegna þess að hægt sé að túlka stöðuna þannig að það liggi þegar fyrir brot á ályktun 1441 og þá aftur að hún heimili þar með hernaðaraðgerðir. Síðan segir hins vegar hæstv. utanrrh. í hinu orðinu: Vopnaeftirlitsmenn eiga að fá meiri tíma. Hvað þýðir það? Herra forseti. Ég get alveg gert hlé á máli mínu ef utanríkisráðherra er farinn út því ég er hér að beina til hans spurningum og vil gjarnan hafa tryggingu fyrir því að hæstv. ráðherra heyri. --- Ég kýs þá að gera hlé á ræðu minni, herra forseti. --- Nú, ráðherra er kominn hér og ég spyr: Hvað þýðir þetta orðalag, að vopnaeftirlitsmenn eigi að fá meiri tíma? Þýðir það að Ísland styðji afstöðu Þýskalands og Frakklands um að það eigi að gefa vopnaeftirlitinu tíma a.m.k. fram til 1. júlí? Já eða nei. Eða er verið að fara í kringum það að halda því opnu að Ísland mundi styðja nýja ályktun sem heimilaði árás á Írak kannski um miðjan næsta mánuð? Ég held að hér þurfi að tala algerlega skýrt. Mundi Ísland, ef það væri nú komið inn í öryggisráðið sem við erum að reyna að stefna að að gera á árunum 2008--2009, greiða atkvæði með tillögu Bandaríkjanna, sem að vísu á að koma inn í ráðið í gegnum Bretland og Spán, um að heimila árás? Eða mundi Ísland hafa sambærilega afstöðu og Þýskaland og Frakkland og væntanlega stutt af Kína og Rússlandi og fleiri ríkjum, að það sem eigi að gera núna sé að ákveða að efla vopnaeftirlitið og gefa því tíma fram til 1. júlí? Þarna er langbest að menn tali skýrt. Ísland á auðvitað ekki að bakka Bandaríkjamenn upp í því olíudollarastríði sínu sem þarna er fram undan. Það er augljóst þeim sem fylgjast með og setja sig inn í málefni þessa heimshluta að hér er fátt sem sýnist. Það er ekki sú ógn sem heimsbyggðinni stafar af einhverri mögulegri efnavopnaeign Saddams Husseins, sem væntanlega eru þá grafin djúpt í jörðu einhvers staðar og ekki mjög aðgengileg á meðan vopnaeftirlitið er í landinu, sem þetta snýst um. Þetta snýst um olíu og þetta snýst um dollara og kannski meira um dollara en olíu eins og nú er að koma í ljós, að Bandaríkjamenn séu m.a. að fara í þessar aðgerðir til að styrkja stöðu dollarans í heimsviðskiptum með olíu. En það er nefnilega ein af höfuðsyndum Saddams Husseins sem aldrei er talað um, en veldur sennilega hvað mestu um reiði Bandaríkjamanna næst á eftir niðurlægingu pabba gamla, gamla Bush, að Írakar eru búnir að skipta yfir í evrur í olíuviðskiptum sínum og hafa grætt mikið á því. Chavez í Venesúela hefur líka gert þetta svona að hálfu leyti og mörg önnur OPEC-ríki eru að íhuga að hverfa frá dollaranum yfir í evrur. Og þá fer maður að skilja betur af hverju efnahagslífið, hergagnaiðnaðurinn og pólitíkin í Washington rekur þetta mál af þvílíku offorsi sem raun ber vitni. Og að litla Ísland, vopnlaus smáþjóð og friðelskandi skulum við vona, ætli að láta teyma sig á eftir í þessum leik, er dapurlegt. Á bak við liggur líka hin ótrúlega harka Bandaríkjamanna í að styðja framgöngu Ísraels gagnvart Palestínumönnum. Á bak við liggur líka að Bandaríkjamenn eru sennilega farnir að treysta varlega á Sádí-Araba sem bandamenn og hafa hug á því að koma sér upp öflugri bækistöð í Miðausturlöndum á nýjan leik þar sem Írak er með leppstjórn og ekki einu sinni leppstjórn, því nú er það bara boðað að Bandaríkjamenn ætli að stjórna landinu. Þeir ætla að fara inn og taka við stjórn í því landi og öllu naktara getur það nú ekki verið. Ég verð að segja eins og er, herra forseti, að það sem hefur birst manni á síðustu vikum í framgöngu, hroka og yfirgangi Bandaríkjanna gagnvart öllu, gagnvart Sameinuðu þjóðunum, gagnvart almenningsálitinu í heiminum og gagnvart rótgrónum lýðræðisríkjum eins og Þýskalandi og Frakklandi, er með hreinum ólíkindum. Nú eru sendimenn Bandaríkjamanna að ganga um og segja við þær þjóðir sem enn þráast við: ,,Þið eruð ekki að kjósa um það hvort það verði stríð í Írak eða ekki. Ákvörðunin er okkar`` hefur Washington Post eftir talsmönnum Bandaríkjastjórnar. Ákvörðunin er okkar, við höfum þegar tekið hana. Hún er endanleg. Spurningin snýst bara um hvort öryggisráðið styðji hana eða ekki. Getur þetta verið naktara? Það er verið að stilla alþjóðasamfélaginu, Sameinuðu þjóðunum og öllum upp við vegg gagnvart þegar tekinni ákvörðun Bandaríkjastjórnar, þetta snúist bara um það hvort menn skrifi upp á hana og ella muni þeir hafa verra af. Jafnvel fá á sig viðskiptaþvinganir eins og Þjóðverjum var hótað af Rumsfeld, eða hreinlega Sameinuðu þjóðirnar sem slíkar verði þá bara settar út í kuldann og út á kant. Og þeir kunna það Bandaríkjamenn. Þeir kunna hvernig á að traktera Sameinuðu þjóðirnar; þeir hætta að borga. Þeir hafa nú heldur betur gert það áður. Og ætlar Ísland gagnrýnis- og möglunarlaust að skipa sér þarna á bekk á bak við framgöngu á alþjóðavettvangi af þessu tagi sem endurspeglar meiri stórveldishroka en við höfum séð? Það þarf að fara langt aftur í mannkynssögunni, held ég, til að finna samjöfnuð og annað eins. Kannski var það Napoleon gamli þegar hann ofmetnaðist sem mest á sínum tíma. Eða Rómarveldi. Eða ég veit ekki hvar mannkynssagan geymir dæmi um þvílíka tilburði til yfirgangs og hroka af hálfu eins stórveldis eins og birtist okkur því miður nakið í þessu máli. Herra forseti. Það eru ýmis önnur mál sem ég hefði gjarnan viljað hreyfa hér en tíminn leyfir ekki að þessu sinni, ég geri það þá kannski í seinni ræðu minni, svo sem tengsl okkar við Evrópusambandið, bága frammistöðu okkar hvað varðar framlög til þróunarsamvinnu og fleira í þeim dúr.

Herra forseti. Ég vildi fyrst geta þess sem hv. þm. sagði í sambandi við Atlantshafsbandalagið og fundinn hér á landi. Það var margfarið yfir þá kostnaðaráætlun. Hún var skorin nokkuð niður frá því sem upphaflega var áætlað og niðurstaðan er sú að hún hefur fyllilega staðist og í reynd var kostnaðurinn nokkuð innan við þá áætlun þannig að það tókst mjög vel til í sambandi við þennan fund. Fundurinn var að mínu mati alls ekki kostnaðarsamur. Ef miðað er við þá fundi sem hafa verið haldnir annars staðar, t.d. bæði á Ítalíu og í Prag, þá er ólíku saman að jafna. Þetta var allt saman miklu ódýara og minna í það lagt af okkar hálfu en þeirra. Hins vegar tókst fundurinn afskaplega vel og þeir sem að komu voru mjög ánægðir með hann. Ég vildi aðeins segja í sambandi við varnarsamninginn sem hv. þm. gerði að umtalsefni. Eiginlegar viðræður um bókunina eru ekki hafnar. Óformlegar viðræður hafa átt sér stað og fyrir liggur að mismunandi skoðanir eru uppi innan Bandaríkjanna í þessu máli eins og oft vill verða. Þeir aðilar eru til sem telja að varnarviðbúnaðurinn hér á landi sé ekki nauðsynlegur í þeim mæli sem hann er nú. Íslenska ríkisstjórnin er því ósammála. Og það er það sem liggur fyrir. Þess vegna er það rétt sem hann segir að þeir aðilar eru til sem telja að rétt sé að draga úr umsvifunum hér. Það er hins vegar ekkert nýtt. Þær skoðanir hafa komið fram oft áður, en afstaða Íslands er alveg ótvíræð í þessu máli.

Herra forseti. Það er ánægjulegt að heyra að NATO-fundurinn sé þá eitt af örfáum fyrirbærum þeirrar tegundar sem ekki hafa farið fram úr kostnaðaráætlun því það er ákaflega leiður plagsiður hér á Íslandi að yfirleitt flest sem farið getur fram úr áætlun gerir það. Það er í sjálfu sér gott að okkur gangi vel að halda stóra fundi og ráðstefnur. Ekki skal ég draga úr því. Hitt er svo annað mál að miklu fremur vildi ég að við byðum heim til annars konar fundarhalda heldur en þeirra sem þarna var gert. Ég held að við ættum miklu meira að horfa til þess að gera Ísland að ákjósanlegum griðastað og fundarstað þar sem menn eru að ráða ráðum sínum í friðsamlegum tilgangi eða uppbyggilegri viðfangsefni en þau sem tengjast hernaðarbröltinu í heiminum og þeirri gíðarlegu sóun sem það er auðvitað ávísun á. En það er nú staðreynd, herra forseti, að sennilega er hvergi í neinum málaflokki farið jafnilla með verðmæti og öðrum eins ósköpum sóað eins og einmitt í hernaðariðnaðinum öllum og öllum þeim óheyrilegu útgjöldum sem renna til vígbúnaðar og hernaðarmála og væri auðvitað miklu meiri þörf fyrir til annarra og uppbyggilegri hluta eins og þróunaraðstoðar og uppbyggingar af því tagi. Varðandi viðræðurnar við Bandaríkin og þann ágreining sem er þá annars vegar innan bandaríska stjórnkerfisins, t.d. eins og stundum hefur verið látið í veðri vaka milli annars vegar varnarmálaráðuneytisins og hins vegar utanríkisráðuneytisins eða fjármálaráðuneytisins eða hvað það nú er í Washington og svo aftur Íslands, þá væri fróðlegt að vita hvort þarna sé uppi hernaðarlegur ágreiningur. Skilgreinir íslenska ríkisstjórnin varnarþörf Íslands út frá einhverjum öðrum forsendum og telur að okkur stafi meiri ógn af ástandinu í heiminum eða hér umhverfis okkur heldur en Bandaríkjastjórn? Í hverju er þá sá herfræðilegi ágreiningur fólginn?

Herra forseti. Ég vildi aðeins út af Atlantshafsbandalaginu taka fram að ekki var verið að fjalla um neitt hernaðarbrölt eins og hv. þm. orðaði það á fundinum hér. Atlantshafsbandalagið er árangursríkustu friðarsamtök í heiminum sem voru stofnuð í lok heimsstyrjaldarinnar í því augnamiði að koma í veg fyrir að eitthvað slíkt gerðist aftur. Það var Atlantshafsbandalagið sem fyrst og fremst kom því til leiðar að Berlínarmúrinn féll og ríki Austur- og Mið-Evrópu endurheimtu sjálfstæði sitt. Það var enn fremur Atlantshafsbandalagið sem lék stærsta hlutverkið í því að koma á friði á Balkanskaga. Ég minni á að á fundinum í Reykjavík gerðust sögulegir atburðir í samskiptum Atlantshafsbandalagsins og Rússlands þannig að þessi fundur var mjög árangursríkur og skiptir miklu máli varðandi framtíð og frið í Evrópu. Út af því sem hv. þm. spurði um í sambandi við Keflavíkurstöðina er það mat íslenskra stjórnvalda að um lágmarksvarnir sé að ræða að því er varðar Ísland. Það hafa ekki farið fram, enn sem komið er, viðræður milli landanna um hvert áhættumatið eigi að vera. En eins og hv. þm. veit eru viðsjár í heiminum og eins og ég sagði í ræðu minni hefur margt breyst frá því sem áður var. Hryðjuverkastarfsemi er því miður staðreynd og hér á landi hafa á síðustu árum átt sér stað æfingar um viðbrögð við slíkri vá. Það er nokkuð sem því miður er ekki hægt að útiloka að geti gerst hér á landi frekar en annars staðar.

Herra forseti. Mér finnst þetta dálítið mótsagnakennt. Annars vegar er haldin hér lofræða um NATO. Það er mjög í tísku að tala um NATO sem nánast heilagt fyrirbæri, árangursríkustu friðarsamtök allra tíma. En hins vegar eru settar á ræður um það hversu miklar viðsjár séu í heiminum, og ræða hæstv. utanrrh. byrjaði á því. Hefur þetta verið sérstaklega friðvænlegt? Hvað eru styrjaldirnar margar sem einstök NATO-ríki hafa tengst á undanförnum árum? Kerfið hefur þá ekki skilað betri árangri en þetta. Allur vígbúnaðurinn. Þetta fyrirkomulag að ætla að reyna að gæta friðarins gráir fyrir járnum úti um allan heim. Skyldi ekki vera eitthvað bogið við þetta í grunninn? E.t.v. væri vænlegri aðferð til að tryggja frið, öryggi og stöðugleika í heiminum að beita alveg í grundvallaratriðum öðrum aðferðum, þeim sem sagt að uppræta fátækt og hungur og reyna að aðstoða menn við að koma á lýðræðislegu stjórnarfari, bæta lífskjör og annað í þeim dúr, beita fyrirbyggjandi aðgerðum í stað þess að ætla að fara um og slökkva eldana með hervaldi þegar þeir eru kviknaðir. Það væri ákaflega fróðlegt við betra tækifæri að fara rækilegar ofan í þessa hluti eins og þeir snúa líka að Íslandi. Lágmarksvarnir að mati íslenskra stjórnvalda, segir hæstv. ráðherra. Eru það fjórar F-15 orrustuþotur? Eru það lágmarksvarnir og u.þ.b. sá mannafli sem er í Keflavík í dag? Þær voru 16 fyrir nokkrum árum. Hver er óvinurinn sem ógnar Íslandi? Það er talað um hryðjuverk en ætla menn að uppræta þau með orrustuþotum, líka gagnvart Íslandi? Á að byggja upp varnir Íslands gegn slíku með því að vera í NATO og hafa hér orrustuþotur? Gæti ekki verið skynsamlegra að Ísland tæki sér allt aðra stöðu í þessu samhengi í heiminum og tryggði öryggi sitt einkum og ekki síst með því að allir vissu að við værum þeim ekki ógn? Við gætum haldið hér uppi lágmarksöryggisgæslu á flugvöllum og annars staðar til þess að einstakir bandíttar gætu ekki valdið hér usla. Það væri nær þeirri skilgreiningu á lágmarksöryggisgæslu sem ég mundi viðhafa.

Herra forseti. Þeir sem rætt hafa á undan mér um skýrslu hæstv. utanrrh. hafa lokið lofsorði á hversu yfirgripsmikil hún væri. Ég er ekki í þeim hópi. Ég get ekki tekið undir það. Mér finnst vera fátt nýtt þar að finna og í raun og veru á stundum sérkennilegur lopi teygður. Það vekur hins vegar athygli mína ýmislegt sem þarna er ekki að finna og má ég þá nefna Schengen, þetta fyrirbrigði sem kostað hefur íslenska þjóð milljarða og hefur líklega ekki orðið til neins nema verða henni heldur fjötur um fót og opnað leiðir fyrir glæpalýð inn í landið. Ég sakna þess sérstaklega að hæstv. utanrrh. skyldi ekki gera sérstaka grein fyrir þeim samningi sem ríkisstjórnin gerði við hernaðaryfirvöld í Prag um það að leggja fram sérstakt framlag ef stríð brytist út með því að flytja hergögn og vopn, vopn og herlið. Meira að segja kom það fram í skýrum fréttum aðstoðarritstjóra Morgunblaðsins að það væri þegar búið að semja við íslensk flugfélög um þessa flutninga. Síðan var með öllum hætti reynt að hlaupa fyrir horn í þessu máli en þetta er samt staðreynd og þótt ég hafi í mörgu verið sammála utanríkisstefnu Íslands í heild sinni er þó þarna atriði sem ég mun gagnrýna af fullkominni alvöru. Hann hefði mátt láta þess getið, hæstv. utanrrh., og lýsa dálítið fyrir okkur þessum glæsibyggingum sem verið er að taka í notkun fyrir sendiherra okkar, bæði í Japan og Berlín. Í Berlín mun húsnæðið kosta um milljarð en það var tekið fram í fréttinni að lóðin væri ansi góð. Í Japan var sett upp sendiráð með milljarðs króna kostnaði þar sem viðskiptajöfrar okkar, sölusamtökin í sjávarútvegi, sem eiga þar aðallega hlut að máli höfðu séð um þetta sjálfir með ágætum. En það er þetta yfirlæti og eyðsla sem ég gagnrýni. Þótt það sé kannski ekki beinlínis utanríkismál hefði verið fróðlegt að heyra frá máli sem heyrir beint undir utanrrh. og það er Flugstöð Leifs Eiríkssonar hf. og þeir framsóknarviðskiptahættir sem þar eru viðhafðir. Kannski gefst tækifæri til þess síðar að fjalla sérstaklega um það mál. Hæstv. utanrrh. hóf ræðu sína á því að í heiminum væru á ferðinni nýjar ógnanir. Og rétt er það. Má ég skjóta því inn í til gamans að hæstv. ráðherra notar orðið ögurstund sem einhvers konar úrslitastund eða örlagastund. Þetta er rangt. Ögurstund þýðir það ekki neitt. Ögurstund er sú hugsaða stund sem er á liggjandanum, hvort heldur er milli fjöru eða flóðs. Þetta snertir nú meira sérstakt áhugamál mitt um íslenska tungu. Það er talað um síversnandi ástand fyrir botni Miðjarðarhafs, og hefur það ekki borið fyrir að menn reki ógnarástandið sem upp hefur risið, t.d. árásina á New York, til Miðjarðarhafslanda, til þeirra átaka sem þar eiga sér stað milli Ísraels og Palestínu? Um það hefur maður lesið í blöðum. Þegar það er haft í huga að það er eitt voldugt ríki sem hefði getað verið búið að skipa þar til verka og setja á frið, Bandaríki Norður-Ameríku, spyr maður: Hvernig má það vera að ekkert hefur verið aðhafst í tíð þessa Bush bardagamanns? Það var á tíð Clintons sem hann gerði ítrekaðar tilraunir til þess en Bush hefur farið þveröfuga leið, hefur spanað upp Sharon þennan sem mest má verða. Og meðan menn kynda slíkt bál er ekki von á góðu um frið í heiminum eða að spornað verði við hermdarverkum. Svo hastarlegt er það að hermdarverkin ógnarlegu í New York eru af ýmsum rakin til þeirra átaka þar sem múslimar í Palestínu eru leiknir með þeim hætti sem raun ber vitni. Hér sagði hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,Að sjálfsögðu erum við öll sammála um að markmið alþjóðasamfélagsins hljóti að vera að koma í veg fyrir stríð. Ég legg því áherslu á að leitað verði friðsamlegrar lausnar á málinu. Hernaðarátök eru neyðarúrræði.`` Hver eru þessi öll? Það eru væntanlega Íslendingar, og það eru ýmsar Evrópuþjóðir eins og Þjóðverjar og Frakkar en undir þessu þar sem talað er um alla, og þar er vitnað til alþjóðasamfélagsins, getur a.m.k. ekki verið átt við Bandaríkjamenn, eina stórveldi heims, eins og það fer sínu fram í þessum málum. Hér segir svo hæstv. ráðherra síðar í ræðunni, með leyfi forseta: ,,Sameinuðu þjóðirnar verða að halda á málum með þeim hætti að enginn efist um vald þeirra og getu til að fylgja eftir ákvörðunum sínum. Sameinuðu þjóðirnar hafa grundvallarhlutverki að gegna og kemur engin stofnun í þeirra stað.`` Hvað segir USA um þetta? Hvað segja Bandaríkjamenn um þetta sem marglýsa því yfir að þeir muni fara sínu fram hvað sem líði ályktunum Sameinuðu þjóðanna? Það hefur að vísu verið gerð tilraun til þess að leysa málið á grundvelli Sameinuðu þjóðanna en ef það skyldi dragast ætla þeir að fara sínu fram. Hverjir eru það þá sem setja Sameinuðu þjóðirnar niður með svo hastarlegum hætti sem það virðist vera? Ég er ekki ósammála þeirri niðurstöðu sem íslensk stjórnvöld komast að í sambandi við þetta hættuástand en þau virðast eins og fleiri gleyma því að ekki veldur einn þá tveir deila. Ég hygg að Saddam Hussein verði ekki beygður nema menn hafi í bakhöndinni hótun um valdbeitingu og auðvitað ættu Bandaríkjamenn allra manna best að vita hvernig innréttingin er í Saddam Hussein, þessum fyrrv. bandamanni sínum sem þeir studdu af miklu kappi og alúð í stríðinu við Íran á sínum tíma. Við skulum ekki efast um þekkingu þeirra á ,,gamla vininum``. Ég bið og segi að vopnahlésnefndinni verði gefinn rýmri tími, og raunar þyrfti að gefa henni allan þann tíma sem hún telur nauðsynlegan sjálf. Það verður að ráða bót á þessum ógnunum og ein aðalaðferðin til að ráða bót á þeim þar austur frá er að setja niður deilur Ísraela og Palestínumanna sem Bush þvert á móti eflir. Hér er kafli um ESB. Ég gef mér ekki tíma til að lesa hann en vitna til þess sem hér segir, með leyfi forseta: ,,Nauðsynlegt samráð Bandaríkjanna og Evrópu færi þá jafnvel fram í ríkara mæli utan veggja bandalagsins, jafnvel beint milli Bandaríkjanna og ESB, þegar taka á afdrifaríkar ákvarðanir á sviði öryggis- og varnarmála. Ágreiningur ESB-ríkja undanfarnar vikur vegna Íraksdeilunnar bendir þó til þess að enn skorti nokkuð á að unnt sé að tala um sameiginlega utanríkisstefnu Evrópusambandsins. Að því er hins vegar stefnt að samstarf ESB-ríkja í utanríkis-, öryggis- og varnarmálum verði æ umfangsmeira og nánara.`` Hvaða klofningur er í sambandi við stefnu Evrópuþjóða og Bandaríkjanna í Íraksmálinu? Er það klofningur þótt Þjóðverjar og Frakkar vilji fara aðra leið að settu marki um lausn þessarar háskalegu deilu? Hér er greinilega verið að víkja að því að ESB-ríkin taki utanríkis-, öryggis- og varnarmál æ fastari tökum, og samvinna okkar, eins og segir hér, við Evrópusambandið gæti af þeim sökum orðið margþættari og snert önnur grundvallaratriði en þau er snúa að innri markaðnum og EES. Hér er verið að tína til enn ein rökin fyrir því að við eigum að ganga í ESB. Orðrétt segir, með leyfi forseta: ,,Með stækkun Evrópusambandsins verða þessar spurningar jafnvel enn áleitnari.`` Ég verð nú að segja að þessi kafli ræðunnar er nokkurs konar fimbulfamb sem ég kann ekkert að meta og þarfnaðist miklu rækilegri yfirvegunar en hér gefst kostur á. Hér segir enn, með leyfi forseta: ,,Heimsbyggðin þarfnast samstillts átaks Evrópu og Bandaríkjanna. Gæta verður þess að þær raddir verði ekki of háværar eða reynist sannar sem telja þá gjá illbrúanlega sem menn þykjast sjá vera að myndast milli álfanna tveggja.`` Hver hefur verið aðalgjámyndarinn? Kannast hæstv. utanrrh. nokkuð við mann sem heitir Rumsfeld? Er það ekki hann sem hefur aðallega myndað og mótað þessa gjá? Um það fer ekkert á milli mála. Hann lætur svo við Þjóðverja og Frakka að þeir lifi í gömlum tíma. Hann talar lítilsvirðandi til þeirra, talar niður til þeirra með ósvífnu orðalagi. Það er hann sem er að móta þessa gjá fyrst og fremst. Hér segir enn, með leyfi forseta: ,,Sum ríki Evrópusambandsins virðast ætla sér það hlutverk að vera þar mótvægi og í því ljósi ber að skoða þann skoðanaágreining sem upp kom innan Atlantshafsbandalagsins.`` Þegar Evrópuríki leyfa sér að hafa sjálfstæðar skoðanir og aðrar en Bandaríkin í einstökum málum er verið að tala um að þau ætli að mynda einhvers konar mótvægi gegn Bandaríkjunum. Þetta eru spekúlasjónir sem ekki er gerandi mikið með. Hér er enn vikið að því, herra forseti, að við Íslendingar höfum haft einarða afstöðu til varnarbandalagsins, Atlantshafsbandalagsins, og raunar Evrópusambandsins á sviði öryggis- og varnarmála. ,,Ísland hefur alla tíð stutt þá þróun verði þess vandlega gætt að staðinn verði vörður um Atlantshafstengslin þannig að ekki þurfi að koma til þess að ríki neyddust til að velja á milli ríkja Norður-Ameríku og Evrópu í því mikilvæga samstarfi.`` Hvers vegna í ósköpunum er fitjað upp á þessu hér? Hvers vegna eru þær aðstæður orðnar nú að við t.d. neyddumst til þess að taka afstöðu og velja á milli Norður-Ameríku og Evrópu í þessu samstarfi enda þótt smáágreiningur sé uppi um aðferðir við lausn Íraksdeilunnar? Þetta eru allt saman hugarórar og tilbúningur. Enn segir hér að aðildarríkjum Atlantshafsbandalagsins fjölgi í 26, og með leyfi forseta: ,,Ísland hefur ætíð stutt stækkunaráform bandalagsins. Ekki síst hafa stjórnvöld lagt áherslu á mikilvægi aðildar Eystrasaltsríkjanna sem eru í hópi hinna nýju aðildarríkja nú. Í þeirri umræðu, sem áður var rakin um tengslin yfir Atlantshafið, er áhugavert að hin nýju aðildarríki virðast leggja jafnríka áherslu og Ísland á tengslin yfir Atlantshafið og mun það án efa styrkja bandalagið.`` Ég leyfi mér að fullyrða að enda þótt þessir úfar hafi risið meðal Atlantshafsbandalagsþjóðanna sé engin ástæða til þess að mikla það fyrir sér að hér sé heimurinn eða þessi lýðræðisríki að klofna í tvennt. Við vitum vel að eina stórveldið í heiminum er Bandaríkin og til þeirra þurfum við að snúa okkur um það að gæta til allra átta um að fara ekki fram með slíkum ofsa sem til að mynda Rumsfeld og Cheney, varaforseti í Bandaríkjunum, gera og raunar Bush einnig. Svo koma hér enn furðulegar vangaveltur, með leyfi forseta: ,,Frekari stækkun bandalagsins [þ.e. Atlantshafsbandalagsins] til austurs mun eigi að síður geta leitt til þess að Ísland færist utar á jaðar þess, en sú þróun hófst reyndar þegar að kalda stríðinu loknu.`` --- Utar á jarði Atlantshafsbandalagsins. Erum við ekki mitt á milli sterkasta aðila að Atlantshafsbandalaginu og Evrópuþjóða þótt það færist eitthvað austur líka, Atlantshafsbandalagið? Hvers slags umræða er þetta og til hvers er upp á henni fitjað? Það er nokkuð sem ég fæ ekki skilið. Það er verið að gera því á fæturna hér aftur og aftur að Atlantshafsbandalagið sjálft sé í einhverri hættu, að Evrópusambandið segi þá skilið við það og myndi sín eigin varnarsamtök o.s.frv. Hæstv. utanrrh. víkur sérstaklega að Norðvestur-Evrópu og tekur það fram sem rétt er og mikilvægt að við höfum sem nánast samstarf við nánustu vini okkar, eins og í Færeyjum og Grænlandi og víðar. Hæstv. ráðherra gæti orðið sér úti um upplýsingar, t.d. um það hvernig þeir í Færeyjum framkvæma fiskveiðistjórn sína. Það gæti orðið okkur gagnlegra en allt annað að við tækjum upp þá stefnu í framkvæmd sem þeir hafa í fiskveiðistjórnarmálum. Á það hefur ekki mátt minnast en þeir gætu kennt okkur það sem okkur kæmi best, Íslendingum, enda hefur sú stefna reynst með þeim hætti að þar hafa fiskstofnar styrkst og þar hefur sjávarútvegurinn eflst á meðan hér stefnir í allt aðra átt, t.d. um fiskverndarsjónarmiðin. Hér hafa hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sérstaklega, og hæstv. utanrrh. einnig velt mjög vöngum yfir Evrópusambandinu. Um það snerist öll ræða hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og kom á óvart eftir það að svo virtist vera sem þessir forustumenn Samfylkingar og Framsfl. hefðu afgreitt þetta mál út af borðinu eins og sakir standa. Það má minna á það, það er kannski ekki frágengið en það er búið að tilnefna menn í sérstaka nefnd sem mun ræða þetta mál og rannsaka sérstaklega fyrir forgöngu hæstv. forsrh. Það kom fram hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að með öllu er útilokað að við getum gengið til þess leiks að ganga í Evrópusambandið á meðan fiskveiðilögsögumálin, fiskveiðimálin, eru með þeim hætti eins og staðreyndir bera með sér innan Evrópusambandsins. Og allt tal hans um það að við gætum notið þar einhverrar sérstakrar undanþágu er á engum rökum reist.

Ég vil vekja athygli háttvirtra alþingismanna á því að forsetar þjóðþinga Norðurlanda eru staddir á þingpöllum ásamt fylgdarliði. Þingforsetarnir eru staddir hér á landi á árlegum samráðsfundi forsetanna. Ég vil fyrir hönd Alþingis bjóða þingforsetana, Riittu Uosukainen, forseta finnska þingsins, Eduskunta, Ivar Hansen, forseta danska þingsins, Folketinget, Jørgen Kosmo, forseta norska þingsins, Stortinget, og Björn von Sydow, forseta sænska þingsins, Riksdagen, velkomna í Alþingishúsið og ég vænti þess að heimsókn þeirra til Íslands verði til þess að styrkja enn frekar þau góðu tengsl sem eru milli þinganna. Alþingi vottar hinum norrænu gestum og þeim vinaþjóðum sem þeir eru fulltrúar fyrir vináttu og virðingu. Ég bið háttvirta alþingismenn að taka undir orð mín með því að rísa úr sætum. --- 
            

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. utanrrh. fyrir yfirgripsmikla ræðu um utanríkismál. Það er ljóst af þeirri umræðu sem hér hefur farið fram, eins og við vitum öll, að umræða um utanríkismál er nánast ótæmandi og snertir hagsmuni okkar Íslendinga á einn eða annan hátt. Ég vil í máli mínu hér fyrst og fremst gera grein fyrir helstu atriðum er varða Íslandsdeild ÖSE-þingsins fyrir árið 2002 og vísa í skýrslu sem liggur á borðum hv. þingmanna. Það er ljóst, herra forseti, að ógnir og viðsjár á alþjóðavettvangi eftir hryðjuverkaárásirnar á Bandaríkin þann 11. september 2001, hafa haft miklar og ófyrirséðar afleiðingar á alþjóðasamskipti og þar af leiðandi starfsemi allra helstu fjölþjóðastofnana sem vinna að öryggismálum í víðasta skilningi þess orðs. Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu er þar ekki undanskilin og hefur stofnunin beitt sér af fullum þunga í hinni alþjóðlegu baráttu gegn hryðjuverkastarfsemi. Á níunda ráðherrafundi ÖSE sem efnt var til í Búkarest í desember 2001 samþykkti ráðherraráðið víðfeðma áætlun um baráttu gegn alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi sem nefnd er Búkarest-áætlunin. Í þeirri áætlun er hryðjuverkastarfsemi skilgreind sem ógn við alþjóðlegan frið og öryggi, jafnt á ÖSE-svæðinu sem annars staðar í veröldinni. Er því lýst yfir að ÖSE sé reiðubúin að leggja sitt af mörkum í hinni alþjóðlegu baráttu í náinni samvinnu við aðrar alþjóðastofnanir. ÖSE hefur starfað ötullega að þessum málum á síðasta ári og hefur þingmannasamkunda ÖSE, ÖSE-þingið, lagt sín lóð á þær vogarskálar í störfum sínum. Þema ársfundar ÖSE-þingsins sem haldinn var í Berlín í júlí sl. var hin alþjóðlega barátta gegn hryðjuverkastarfsemi og hlutverk ÖSE í þeim efnum. Ársfundurinn ályktaði um þessi málefni í yfirlýsingu sinni sem kennd er við Berlín. Hefðbundin verkefni ÖSE á sviði friðar, öryggis og samvinnu ríkja í Evrópu og varðstaða um virðingu fyrir mannréttindum íbúa álfunnar hafa þó ekki fallið í skuggann af hinum nýju ógnum. Verkefni á þessum málefnasviðum hafa einmitt aukist mjög að vægi með nýjum ógnum og ÖSE er einkar vel í stakk búin að aðstoða aðildarríki sín við að leggja grunn að samfélagslegu öryggi þegnanna. Íslandsdeild ÖSE-þingsins var þannig skipuð árið 2002: Magnús Stefánsson, þingflokki Framsóknarflokks, formaður, Ásta R. Jóhannesdóttir, þingflokki Samfylkingarinnar, varaformaður, og Guðjón Guðmundsson, þingflokki Sjálfstæðisflokks. Íslandsdeildin tók þátt í fundum málefnanefnda ÖSE-þingsins og stjórnarnefndar í Vínarborg í byrjun síðasta árs. Var það í fyrsta sinn sem fundir voru haldir í öllum nefndum þingsins í Vínarborg, en ákvörðun um slíkt fyrirkomulag hafði verið tekin árið áður, m.a. í þeim tilgangi að efla starfsemi þingsins og auka tengsl við embættismenn ÖSE. Á fundinum í Vín var fjallað almennt um starfsemi ÖSE og þau fjölmörgu verkefni sem ÖSE tekur þátt í og miða að öryggismálum, mannréttindamálum og samvinnu ríkja. ÖSE beinir kröftum sínum mjög að baráttunni gegn hryðjuverkastarfsemi og er lögð áhersla á að þrátt fyrir það verði lýðréttindi fólks ekki skert. Lögð er áhersla á að hlutverk þingmanna á ÖSE-þinginu sé ekki aðeins að beita sér fyrir hertari löggjöf á þjóðþingum sínum til að stemma stigu við hryðjuverkum heldur einnig að efla tengslin við mismunandi menningar- og trúarhópa. Á næstu árum er líklegt að eitt helsta hlutverk ÖSE verði að efla tengsl við mismunandi menningarsvæði sem eru í eða við jaðra álfunnar. Einnig er ljóst að málefni þjóðanna á Balkanskaga verða áfram mikilvægur þáttur í starfsemi ÖSE. Íslandsdeildin sótti ársfund ÖSE-þingsins sem haldinn var í Berlín í júlí sl. Meginefni fundarins var viðbrögð við hryðjuverkastarfsemi og hin nýju verkefni sem baráttunni gegn slíkri starfsemi fylgja. Tóku skýrslur og ályktanir málefnanefnda mið af meginefninu, þar sem fjallað var m.a. um hlutverk Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu í baráttunni gegn hryðjuverkum, efnahagslega hlið baráttunnar gegn hryðjuverkum og mikilvægi þess að ráðast að samfélagslegum rótum alþjóðlegrar hryðjuverkastarfsemi. Eins og áður segir voru niðurstöður Berlínarfundarins sameinaðar í eina stóra ályktun, Berlínar-yfirlýsingu ÖSE-þingsins. Auk ályktana málefnanefndanna þriggja innihélt yfirlýsingin viðbótarályktanir um stöðu mála í Hvíta-Rússlandi, stöðu mála í Moldavíu, uppbyggingu í suðausturhluta Evrópu, mansal, ofbeldisverk gegn gyðingum, mannréttindi og baráttuna gegn hryðjuverkastarfsemi, og menntunarmál Róma eða sígauna. Auk þessara málefna ályktaði þingið sérstaklega um bann við framleiðslu jarðsprengna og hins vegar um áhrif hryðjuverkastarfsemi á stöðu kvenna. Einn liður í störfum ÖSE-þingsins er að veita blaðamannaverðlaun, m.a. fyrir umfjöllun um mannréttindamál og baráttu fyrir auknu lýðræði. Að þessu sinni voru blaðamönnum frá Austurríki og Hvíta-Rússlandi veitt þessi verðlaun. Í tengslum við fundi ÖSE-þingsins héldu þingkonur sérstakan fund þar sem m.a. var fjallað um stöðu kvenna innan þingsins. Eitt af áhyggjuefnum er hve fáar konur eru fulltrúar aðildarríkjanna á þinginu, en svo hefur verið um árabil. Á fundi stjórnarnefndar ÖSE-þingsins sl. haust var sérstaklega fjallað um samskipti ÖSE-þingsins við Miðjarðarhafsríkin en mikill áhugi hefur verið fyrir því að efla þau tengsl, ekki síst í ljósi hinnar alþjóðlegu baráttu gegn hryðjuverkum. Herra forseti. Það er augljóst, eins og fyrr segir, hve árásirnar á Bandaríkin hafa valdið miklum vatnaskilum í samskiptum þjóða heims. Friðelskandi þjóðir hafa tekið höndum saman í baráttunni gegn skipulagðri starfsemi á sviði hryðjuverka og fer sú barátta að miklu leyti fram á vettvangi alþjóðastofnana. Á ÖSE-þinginu þar sem 320 þjóðkjörnir fulltrúar frá 55 ríkjum eiga sæti ríkir mikil eindrægni um hvaða leiðir beri að fara í þeirri baráttu. Fulltrúar afar ólíkra þjóða í Evrópu og Norður-Ameríku hafa tekið höndum saman í sameiginlegri baráttu gegn hryðjuverkaógninni og samhliða þeirri baráttu er lögð rík áhersla á að aðgerðir skerði ekki almenn mannréttindi borgaranna. Það er ljóst að hryðjuverkastarfsemi er ekki sjálfsprottin. Samspil ýmissa þátta svo sem fátæktar, harðstjórnar og fáfræði í einstökum þjóðfélögum elur af sér og skapar grundvöll fyrir hryðjuverkaöfl. Það er og verður eitt af mikilvægustu verkefnum í samstarfi þjóðanna að vega að rótum vandans með aðgerðum sem fela m.a. í sér að vinna gegn fátækt, efla menntun almennings og berjast gegn harðstjórn og mannréttindabrotum sem viðgangast allt of víða. Á ÖSE-þinginu eru fulltrúar sammála um að leita verði allra leiða til þess að rjúfa þann vítahring sem augljóslega er fyrir hendi og skapar grundvöll skipulagðrar hryðjuverkastarfsemi í heiminum í dag. Hin 55 aðildarríki ÖSE eru mislangt komin á þróunarbraut mismunandi sviða og þessi staðreynd varpar ljósi á mikilvægi þess að þær þjóðir sem hafa verið þeirrar gæfu aðnjótandi að búa við lýðræði, virðingu fyrir mannréttindum og réttarríki stuðli að því að sömu forsendur gildi á ÖSE-svæðinu öllu. Á þessu sviði höfum við Íslendingar margt fram að færa. Aðstæður okkar Íslendinga veita okkur ákveðna vernd gegn ógnum samtímans. Engu að síður getum við ekki álitið sem svo að við séum laus við þær ógnir þar sem við erum hluti af alþjóðlegri heild og tökum virkan þátt í samstarfi þjóða heims í þessum málaflokki. Það er okkur mikilvægt vegna þeirra aðstæðna sem uppi eru í heiminum í dag. Grundvallarforsendur íslensks samfélags eru þær sömu og ÖSE starfar eftir. Þar með er stofnunin ákjósanlegur vettvangur til samstarfs á ýmsum sviðum og ber samstarfið gegn hryðjuverkum því glöggt vitni. Á þessum grundvelli heldur ÖSE uppi öflugu og skilvirku starfi víðs vegar um Mið- og Austur-Evrópu og í ríkjum fyrrum Sovétríkjanna þar sem unnið er að því markmiði að byggja upp og treysta innviði þjóðfélaga. Þar með er ÖSE mikilvæg stoð í öryggiskerfi Evrópu og þess ber að geta að margir mjög hæfir Íslendingar taka þátt í þessu starfi og hafa verið valdir til starfa fyrir ÖSE, m.a. í gegnum Íslensku friðargæsluna. Það er sérstakt ánægjuefni hve Ísland hefur lagt mikið af mörkum í þessu starfi sem varðar svo mjög framtíðina í heimshluta okkar. Alþjóðleg samstaða og samræmdar aðgerðir eru mikilvægar vegna þess að hryðjuverkastarfsemi er aðeins einn þáttur þeirrar glæpastarfsemi sem kalla má óhefðbundnar ógnir og birtast til að mynda í mansali, skipulagðri eiturlyfjaframleiðslu og smygli, alþjóðlegu fjárþvætti, átökum þjóðernis- og trúarhópa og þjóðflutningum. Margar þessar ógnir eru tengdar innbyrðis og eiga það sameiginlegt að þekkja ekki landamæri þjóða. Á þessu sést að alþjóðleg samstaða um aðgerðir til að sporna við og snúa þessari þróun við er algjör grundvallarforsenda. Þegar fjallað er um aðgerðir alþjóðasamfélagsins gegn þeim ógnum sem við stöndum frammi fyrir má ekki líta fram hjá því að Vesturlönd bera mikla ábyrgð. Víða í okkar heimshluta eru aðstæður sem skapa jarðveg fyrir hryðjuverk og glæpastarfsemi. Það felst m.a. í öryggisleysi íbúanna, kúgun þeirra og mismunun, fátækt og lágu menntastigi. Það hlýtur því að vera fyrst og fremst á ábyrgð lýðræðisríkja að styðja við bakið á fátækari ríkjum sem búa við vanþróað lýðræðiskerfi og vinna að því markmiði að tryggja einstaklingum mannsæmandi tilveru og lífsafkomu og koma þannig í veg fyrir að öfga- og glæpaöfl eigi greiða leið að hugum og hjörtum fólks. Það er ljóst að miklar breytingar eru og munu verða á öryggis- og varnarumhverfi Evrópu sem munu að mörgu leyti taka stakkaskiptum á komandi árum. Alþjóðasamskipti eru í örri þróun og Íslendingar eru þar virkir þátttakendur. Nýjar ógnir af hendi hryðjuverkaafla og útlagaríkja, stækkun Atlantshafsbandalagsins og stækkun Evrópusambandsins eru allt þættir sem kallað hafa á aðrar lausnir og önnur viðmið en áður giltu. Með þátttöku í umræðum um þessi mál á vettvangi þjóðkjörinna fulltrúa annars vegar og á vettvangi stjórnvalda hins vegar ásamt þátttöku íslenskra starfsmanna sem taka beinan þátt í aðgerðum ÖSE leggur Ísland sitt af mörkum í samstarfi þjóðanna í baráttu fyrir betra og öflugra og öruggara alþjóðlegu samfélagi framtíðarinnar. Ég vil að lokum geta þess, herra forseti, að afar farsælt samstarf hefur verið með Íslandsdeild ÖSE-þingsins og fastanefnd Íslands hjá ÖSE í Vínarborg. Fastanefndin innir þar afar mikilvægt starf af hendi undir stjórn Þórðar Ægis Óskarssonar sendiherra og þykir Íslandsdeildinni rík ástæða til að þakka fyrir þau störf.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir ágæta skýrslu. Mér finnst þessi umræða, eins og hún hefur farið fram hér í morgun, hafa verið góð. Það er mikilvægt að þingmenn noti þessa umræðu til að taka fyrir ólíka þætti utanríkismála og utanríkissamvinnunnar, en ekki endilega einungis þau atriði sem hæstv. ráðherra drepur á í ræðu sinni. Í upphafi ræðu sinnar nefnir utanrrh. þær viðsjár sem þurfi að varast um þessar mundir. Það er rétt að þjóðir heims hafa sameinast í baráttunni gegn hryðjuverkum. En það er jafnvíst að það hefur hentað Bandaríkjamönnum að beita 11. september fyrir sig í umræðunni um baráttu þeirra gegn ríkjunum sem Bush Bandaríkjaforseti fellir undir samheitið öxulveldi hins illa og má þar nefna Írak fremst meðal jafningja ef svo má að orði komast. Sú staða sem komin er upp núna í Miðausturlöndum, Ísrael og Palestínu annars vegar og Írak hins vegar með Saddam Hussein með einræðisvöldin, sýnir að mínu viti tvennt. Í fyrsta lagi hafa vesturveldin ekki haldið vel á málum fram að því að í óefni er komið eins og raun ber nú vitni. Og í öðru lagi eru Bandaríkin ráðandi um framvinduna á báðum vígstöðvum. Ég lýsi ánægju minni með að í ræðu fastafulltrúa okkar hjá Sameinuðu þjóðunum í öryggisráðinu núna 19. febrúar sl. setti Ísland afdráttarlaust fram þá afstöðu að gefa eigi vopnaeftirlitsmönnum Sameinuðu þjóðanna viðbótarsvigrúm. Það er sama afstaða og Samfylkingin hefur tekið. Það er þannig að hörð viðbrögð þjóða og almennings ættu að fá Bandaríkjaforseta til að staldra við vegna þess að Bandaríkin njóta stuðnings þjóða heims í baráttu gegn hryðjuverkasamtökum. Það er ekki ásættanlegt að þegar afdráttarlaus afstaða er tekin hjá svo ráðandi þjóðum, þeim 11 af 15 sem eiga sæti í öryggisráðinu, bregðist Bandaríkin þannig við að hegna eigi t.d. Þýskalandi fyrir andstöðuna með því að draga úr þýðingarmiklu samstarfi í varnarmálum. Þýskaland á að fá sína lexíu fyrir að hafa beitt sér gegn innrásar\-áformum Bush. Þetta finnst mér, virðulegi forseti og hæstv. utanrrh., alvarlegt umhugsunarefni fyrir aðra samstarfsaðila Bandaríkjastjórnar. Flokksstjórn Samfylkingarinnar kom saman í Borgarnesi fyrir nokkru síðan og þá var ályktað um Írak, og áformum Bandaríkjastjórnar um að ráðast inn í Írak harðlega mótmælt. Fundur okkar lagði áherslu á að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna leitaði allra leiða til að koma í veg fyrir styrjöld og að vopnaeftirlitsmenn Sameinuðu þjóðanna fengju nægan tíma til þess að athafna sig í Írak. Auðvitað vísar fundurinn til ályktunar öryggisráðsins nr. 1441 og þeirra skilyrða sem þar þarf að framfylgja svo afvopnun geti farið fram. Við höfum áhyggjur af því, virðulegi forseti, að aðferðafræði Bandaríkjastjórnar í alþjóðasamskiptum sé orðin svo breytt og ný vegna baráttunnar gegn hermdarverkum. Það er afstaða Samfylkingarinnar að í upphafi 21. aldar sé þess að vænta að Sameinuðu þjóðirnar séu færar um að leysa alvarlega deilu sem þessa sem nú blasir við með öðrum hætti en með stríði. Það er líka umhugsunarefni, virðulegi forseti, að talið er að stríð í Írak kosti 95 milljarða bandaríkjadollara. Það munu vera 7--8 þús. milljarðar íslenskra króna. Fjárhæðin er svo há að það er eiginlega óraunverulegt að átta sig á henni, það yrði að heimfæra hana yfir á beinharða hluti til að skilja innihald þessarar tölu. Mikið væru þessir fjármunir betur komnir í uppbyggingarstarfi í fátækum eða stríðshrjáðum löndum. Hvað ætli hafi farið miklir fjármunir til Afganistans til uppbyggingar að loknu stríðinu þar? Ef við lítum á það stríð sem þegar var háð í Írak í upphafi síðasta áratugar fórust almennir borgarar og börn svo skipti hundruðum þúsunda. Á þessum sama tíma er líka milljón manns í neyð samkvæmt fréttum í Palestínu. Hungursneyð vofir yfir og hjálparþörf er verðlögð þar á rúman einn milljarð dollara. Þar ala konur börn við vegatálma, vegir eru lokaðir og búist er við alútgöngubanni þegar stríð skellur á í Írak. Það er hollt fyrir okkur að líta á þessar staðreyndir þegar verið er að tala um stríðið, eins og stríð eða ekki stríð og innrás eða ekki innrás. Þarna á bak við eru mjög alvarlegir hlutir og gífurlegir fjármunir. Áður en ég vík frá ástandinu fyrir botni Miðjarðarhafs vil ég aðeins árétta það sem kom fram hjá formanni Samfylkingarinnar í umræðunni í morgun. Það var ályktunin sem samstaða náðist um um deilur Ísraels og Palestínumanna og formaðurinn varpaði þessu fram: Hvernig er slíkri ályktun framfylgt af hálfu utanrrn.? Það er ekki nóg að álykta hér í þessum þingsal ef ályktunin fer ekkert áfram eða henni er ekki framfylgt. Ég sagði áðan að í svona umræðu væri mikilvægt að drepa niður fæti á ýmsum sviðum og mig langar að taka fyrir friðargæsluna. Við í Samfylkingunni höfum stutt það að byggja upp Íslensku friðargæsluna. Hún telur núna um 25 manns og þar af eru 10 í Pristina. Sjónum er beint að því að e.t.v. er sú aðgerð mikilvæg með tilliti til þess að sýna hvað Ísland getur staðið fyrir og hvað Norðurlöndin standa fyrir. Ég ætla nefnilega að tengja þetta umræðu um Norðurlönd. Við höfum tekið þátt í sérstökum verkefnum á vettvangi Norðurlandanna, t.d. á Sri Lanka sem er afar gott mál. En innan Norðurlandaráðs er mikill áhugi á því að efla og jafnvel formfesta samstarf um svokallað ,,krigshantering`` sem hér hefur verið kölluð friðargæsla en þar undir telst fyrirbyggjandi starf á spennusvæðum, áhættustjórnun og uppbyggingarstarf í kjölfar átaka. Ég hef verið talsmaður fyrir hönd forsætisnefndar Norðurlandaráðs í þessum málaflokki eftir að hafa setið í starfshópi ráðsins sem skilaði skýrslu og tillögum um aukið samstarf Norðurlandanna. Því miður hagaði svo til að hæstv. utanrrh. sat ekki þá tvo hádegisfundi sem með árs millibili hafa verið haldnir með utanríkisráðherrum Norðurlandanna og forsætisnefnd, heldur var samstarfsráðherra Norðurlandanna í hans stað á fundunum. Þessi mál hafa fengið talsvert vægi hjá Norðurlandaráði og það olli okkur miklum vonbrigðum að ráðherrarnir léðu hvorki máls á því að stofna fastan samráðshóp til að kanna aukna samvinnu né þeim möguleika að setja á laggir sameiginlegt norrænt hraðlið. Það er mat forsætisnefndar og Norðurlandaráðs að góður orðstír Norðurlanda sé afar gott veganesti inn í samvinnu af þessu tagi, að sveit Norðurlandanna muni hafa allt aðra ásýnd hjá fjarlægum þjóðum en almennt lið af Vesturlöndum og að þetta geti orðið þýðingarmikið varðandi borgaralega uppbyggingarstarfsemi á átakasvæðum þar sem Norðurlönd geta verið fyrirmynd. Það verður þó að segjast að eftir seinni fundinn er ekki laust við að skilningur hafi vaknað eða áhugi hjá utanrrh. á þessu máli og það hefur a.m.k. verið ákveðið að embættismenn haldi formlegan fund um málið. Einstaka utanríkisráðherrar hafa tjáð sig jákvætt um aukna samvinnu meðal Norðurlandanna og ég hvet utanrrh. til þess að vera í þeim hópi. Mig langar líka í þessari umræðu að víkja að svæðasamstarfi. Hnattvæðingin hefur gefið svæðisbundnu samstarfi landa aukna vigt, sérstaklega landa með sama gildismat og grunnviðhorf. Saman geta þessi lönd haft mjög mikil áhrif og staðið vörð um grundvallaratriði í samstarfi á alþjóðavettvangi. Norðurlönd eiga mjög mikið sameiginlegt og setja velferðarmál í öndvegi og á mörgum sviðum. Þar sem Norðurlönd eru smá hvert um sig eiga þau möguleika á að ná miklum árangri saman í alþjóðasamstarfi. Þegar við tölum um svæðasamstarf eða samstarf sem Ísland á í, t.d. formlegt, er ekki hægt að líta fram hjá Norðurlandasamstarfinu sem ég hef alltaf sett afar hátt. Ég á sæti í forsætisnefnd Norðurlandaráðs, auk þess að vera fulltrúi í Norræna menningarsjóðnum og áheyrnarfulltrúi fyrir hönd ráðsins í heimskautaráðinu. Og það er einstakt að 87 þingmenn hittist fjórum til fimm sinnum á ári og sömuleiðis ráðherrar í þessum löndum. Það er 50 ára reynsla af samvinnunni á ráðherra- og þingmannavettvangi. Þarna geta þingmenn einu sinni á ári átt orðastað við ráðherra úr nágrannalandinu og það er alveg ljóst að miðað við þá reynslu, 50 ára reynslu sem hér er að finna, munu Norðurlönd finna sína pólitísku stöðu í svæðaskiptri Evrópu, hvort sem löndin verða öll innan Evrópusambandsins eða ekki. Norðurlandaráð breytti skipulagi sínu um nokkurra ára skeið beinlínis til að mæta breytingunum sem urðu við sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna og opnun inn í Vestur-Rússland og vegna breyttrar Evrópumyndar við að Finnland og Svíþjóð gengu í Evrópusambandið þar sem Danmörk var fyrir. Nærsvæðanefnd Norðurlandaráðs og Evrópunefndin urðu til til að bregðast við nýjum straumum en nú hefur skipulagi aftur verið breytt til fyrra horfs í samræmi við norrænar meginlínur. Vegna þróunar mála innan Norðurlandaráðs og í Evrópusambandinu og ekki síst vegna hnattvæðingar má reikna með að svæðasamstarf muni þróast í æ ríkara mæli í Evrópu. Undir forustu Pavo Lipponen, forsætisráðherra Finnlands, var sett fram stefnumörkun í Evrópusambandinu um norðlægu víddina, þ.e. að beina sjónum að þörfum svæðisins í Norður-Evrópu og að samvinnu um uppbyggingu, t.d. á sviði samgangna, orkumála og ekki síst umhverfismála, inn í Eystrasalt og jafnvel inn í Rússland. Sérstök áhersla er lögð í Norðurlandaráði á Vestur-Norðurlönd, Ísland, Færeyjar og Grænland, í norræna samstarfinu og má segja að ofuráherslan í austur á liðnum árum hafi átt sinn þátt í þessari nýju stefnumörkun. Nú hefur maður getað reiknað með því að norræna víddin, sem er á vettvangi Evrópu og þar sé verið að starfa í norðuraustur, komi ekkert við áherslur Norðurlandaráðs á Vestur-Norðurlönd en það er þannig vegna þess að Norðurlandaráð hefur óskað að hafa aðkomu að störfum innan norðlægu víddarinnar. Stjórnmálamenn frá Evrópusambandinu héldu í fyrrasumar fund í Nuuk eingöngu til að fjalla um málefni Vestur-Norðurlanda af því að þeir telja að þau verkefni muni skarast við verkefnin í norðlægu víddinni í Norður-Evrópu. Þetta er afar mikilvægt. Heimskautaráðið nýtur æ meiri athygli og mér fannst hæstv. utanrrh. hóflegur þegar hann sagðist hafa átt aðild að því að að því var komið á. Hann flutti á sínum tíma beinlínis tillöguna í Norðurlandaráði um að taka upp þetta samstarf sem fór hægt af stað en nýtur nú æ meiri athygli. Og fyrir okkur Íslendinga skiptir þetta svæðasamstarf mjög miklu máli. Það eru okkar hagsmunir að á alþjóðavísu sé brugðist við ábendingum um alvarlega þróun á norðurhjara, eins og því að loftslagsbreytingar sem annars staðar taka 25 ár taka eingöngu 10 ár á norðurskautssvæðinu. Á fundi í Kanada í nóvember kom fram að afleiðingar loftslagsbreytinga hefðu ekki einungis alvarlegar afleiðingar fyrir birni eða önnur dýr merkurinnar og þá með vísan til rannsókna um að frerinn er alltaf að minnka og ísinn að þynnast, heldur mundu þessar alvarlegu breytingar hafa mikil áhrif á fólk og búsetu á norðurslóð. Þrátt fyrir að hólfaskipting samræmist ekki hugmyndafræði Evrópusambandsins tel ég að svæðasamstarf verði vaxandi þar í framtíðinni og vildi gjarnan heyra álit hæstv. utanrrh. á því. Það er talið að Norðurlöndin ásamt t.d. Eystrasaltslöndunum og Póllandi geti orðið mjög sterkt og mótandi svæði innan Evrópusambandsins og jafnframt að þótt Norðurlöndin öll séu ekki innan Evrópusambandsins muni það vera sterkt fyrir Ísland og Noreg sem standa utan við að þetta svæði verði öflugt. Verði bæði Ísland og Noregur með í Evrópusambandinu mun það að sjálfsögðu efla styrk svæðisins en það er erfitt að átta sig á afleiðingum þess fyrir Ísland og Noreg utan Evrópusambandsins ef hin Norðurlöndin, Eystrasaltslöndin og Pólland auka sitt samstarf.

Herra forseti. Hv. þm. spurðist fyrir um það og reyndar hv. þm. Össur Skarphéðinsson jafnframt hvað hefði verið gert til þess að fylgja eftir ályktun Alþingis í sambandi við Palestínu. Það hefur verið gert með margvíslegum hætti en þó fyrst og fremst með því að skömmu eftir að Alþingi samþykkti þessa ályktun fór ég í opinbera heimsókn til Ísraels, til Palestínu jafnframt og enn fremur til Jórdaníu þar sem ég átti ágætan fund með Abdullah konungi og þar voru þessi mál að sjálfsögðu efst á baugi. Eins og kunnugt er átti ég fundi með forseta Ísraels, forsætisráðherra, utanríkisráðherra, aðilum frá ísraelska þinginu og ýmsum fleiri, ýmsum ráðherrum og einnig með Arafat og ýmsum forustumönnum Palestínumanna. Á þessum fundum var þessari ályktun m.a. komið á framfæri, sérstaklega gagnvart ísraelska þinginu, þannig að ég tel að henni hafi verið fylgt eftir. Eins og kunnugt er er ástand á þessu svæði afar slæmt og ekki miklar vonir um að þar verði mikil breyting á nema þá að það verði miklar breytingar í Miðausturlöndum almennt og má segja að þetta mál sé í algjörri sjálfheldu. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson spurðist jafnframt fyrir um það hvort Íslendingar mundu standa að uppbyggingu í Palestínu. Það er ekki tímabært eins og nú standa sakir að tala um uppbyggingu á svæði þar sem átök eiga sér stað en það er náttúrlega alveg ljóst að þegar þeim linnir þarf alþjóðasamfélagið að koma að uppbyggingu þar á nýjan leik. Mér finnst sjálfsagt að Íslendingar taki þátt í því eins og þeir gerðu þegar friðarsamkomulagið komst á sem kennt er við Ósló.

Virðulegi forseti. Ég er ánægð með svar hæstv. utanrrh. varðandi ályktun utanrmn. og Alþingis varðandi Palestínu. Þetta er afar mikilvægt. Ég hef áður sagt og segi enn að Ísland nýtur mikillar virðingar á alþjóðavettvangi. Rödd okkar er ekki rödd smáþjóðar sem maður sópar til hliðar heldur er þvert á móti hlustað á það sem Ísland hefur að segja. Við sem störfum á alþjóðavettvangi urðum þess áskynja þegar Ísland fór með formennsku í Evrópuráðinu að til þess var tekið hvernig haldið var á málum og hve vel tókst til. Þess vegna eigum við í auknum mæli að taka þessa stöðu, að vera hin sterka rödd og friðarboði og þora að taka afstöðuna afdráttarlaust. Varðandi uppbyggingu í Palestínu vil ég minna á að ég fylgdi gesti Samfylkingarinnar Barghouthi á fund utanrrh. á sínum tíma þegar hann var að tala um ástandið í Palestínu. Þá var lögð mjög mikil áhersla á að reyna að fá stuðning við færanlega heilsugæslustöð, heilsugæslustöð á hjólum. Í morgunútvarpinu í morgun þá mátti heyra sama mann lýsa ástandinu í Palestínu og því að fólk kæmist ekki á heilsugæslustöðvar, búið að eyðileggja þær og búið að eyðileggja vegina. Hann greindi frá því að fólk gæti ekki leitað læknis eða nokkurs af því tagi. Ég held að við Íslendingar ættum að beita okkur fyrir þessari úrlausn og því að uppbygging hefjist í Palestínu. Að öðru leyti vona ég að hæstv. utanrrh. komi í svari sínu inn á friðargæslumálin, aukið samstarf Norðurlandanna og sérstakar hrað- og friðargæslusveitir Norðurlandanna.

Herra forseti. Mér er vel kunnugt um að heilsugæslustöðvar hafa verið eyðilagðar í Palestínu, a.m.k. verið skemmdar. Ég varð vitni að því, sá stöð sem hafði farið mjög illa. Varðandi samvinnu Norðurlandanna á sviði friðargæslu þá hefur samvinnan verið viðamikil í gegnum tíðina. Að vísu höfum við Íslendingar ekki tekið ríkan þátt í henni. Þó höfum við hafið slík störf á undanförnum árum og má í því sambandi t.d. nefna Sri Lanka og fleira. Við höfum jafnframt unnið með Norðmönnum í Bosníu og svo mætti lengi telja. Að því er varðar sameiginlegt hraðlið verður að hafa það í huga að Evrópusambandið hefur ákveðið að koma upp slíku liði. Þrjú Norðurlandanna eru innan Evrópusambandsins. Það er fyrst og fremst ástæðan fyrir því að Norðurlöndin hafa ekki talið rétt, á meðan verið er að byggja það upp, að koma á svipaðri skipan innan sinna vébanda. Þrjú Norðurlandanna taka þátt í þessu og Noregur og Ísland taka jafnframt þátt í viðleitni Evrópusambandsins í þessu sambandi, t.d. er það sem við erum að gera í Kosovo núna liður í því samstarfi. Þannig að Ísland og Noregur eiga í virku samstarfi við Evrópusambandið á þessu sviði. Þess ber að geta að Ísland tók fyrir nokkru síðan í fyrsta skipti þátt í hermálanefnd Atlantshafsbandalagsins. Það var ekki gert áður þannig að við komum í ríkari mæli að þessum málum. Það er líka rétt að geta þess að það hefur verið ákveðið að sameiginlegur fundur varnarmálaráðherra Norðurlandanna verði á Íslandi á þessu ári. Það hefur ekki gerst áður. Við tökum núna virkari þátt í samstarfi varnarmálaráðherra Norðurlandanna en áður.

Virðulegi forseti. Mér er kunnugt um það sem við tökum þátt í. Við tökum þátt í einstökum aðgerðum sem Norðurlöndin ákveða að fara saman í og það er einn þáttur í slíkrar samvinnu. Í starfshópnum sem ég átti sæti í sáu menn þetta í víðara samhengi. Ef til vill á það eftir að hefta okkur enn um skeið að þrjú löndin eru innan Evrópusambandsins og tvö utan. Ég er ekki viss um að það eigi samt eftir að hefta okkur svo mikið þó að þannig verði um hríð. Norðurlandaráð ákvað eftir viðræður við ráðherraráðið að setja á laggirnar nýjan starfshóp til að fylgja eftir og fylgjast með þróuninni, fylgja eftir fyrri ályktunum og eiga viðræður við starfshóp ráðherraráðsins. Ég er sannfærð um að hugmyndafræðin sem liggur að baki þessum tillögum Norðurlandaráðs er rétt vegna þess að Norðurlöndin, sökum þjóðfélagsgerðar og þeirrar grunnhugsunar sem gildir þar, eru virt á annan hátt en Evrópa sem slík. Það er kannski það afl og sá kraftur sem við teljum að nýta þurfi. Ég held að það sé engin tilviljun að valinn var sænskur maður til að fara fyrir vopnaleitarmönnum. Hann sýndi t.d. mikla snilli í afgreiðslu sinni síðast þegar hann skilaði skýrslu. Öðrum hefði kannski ekki tekist að afstýra að strax þá væri vaðið af stað. Það ríkir önnur hugsun og annað viðhorf gagnvart Norðurlöndunum. Við munum halda áfram að vinna með þessi mál.

Hæstv. forseti. Áður en ég sný mér að því sem ég hef valið að gera að meginmáli mínu við þessa umræðu vildi ég gjarnan vísa í ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og áhyggjur hans af lýðræðishalla í Evrópu. Vil ég þá einkum vísa til skýrslu um starf Íslandsdeildar Evrópuráðsins á sl. starfsári en umræða um hana er á dagskrá í dag og fer vonandi fram. Ég mun flytja hana og vonandi ná að ræða þau mál ítarlegar. Ég vil ítreka að í ræðu minni í Evrópuráðinu í júní sl. fjallaði ég um þingræðislegt eftirlit með alþjóðastofnunum og lagði til grundvallar umræðuna um lýðræðishallann innan Evrópusambandsins sem svo mikið hefur borið á á undangengnum árum. Í ræðunni taldi ég miður að svo virtist sem flestar hinna samevrópsku stofnana einkenndust af lýðræðishallanum svonefnda. Því væri afar mikilvægt að það væri í verkahring þjóðkjörinna fulltrúa, t.d. þeirra sem ættu sæti í Evrópuráðsþinginu, að koma að ákvarðanatökuferlinu. Ég benti á að alþjóðastofnanir fjölluðu í sífellt meira mæli um málefni er snertu hagsmuni borgaranna og eðli málsins samkvæmt yrðu þjóðkjörnir þingmenn að koma þar nærri. Evrópuráðið er í sérflokki því á því þingi eru samankomnir þjóðkjörnir þingmenn sem hafa alla möguleika á skilvirku eftirliti með ákvörðunum og framkvæmdum ráðherraráðsins. Þá vil ég snúa mér að meginmáli mínu en blikur eru á lofti í alþjóðamálum um þessar mundir. Þótt ætla mætti af orðum sumra að þessar blikur stafi af hernaðarmætti og árásargirni bandamanna okkar á Bretlandseyjum og í Bandaríkjunum er öllum ljóst sem vilja vita að þær eru afleiðingar Saddams Husseins og ógnarstjórnar hans í Írak. Að sama skapi ríkir nokkur tvískinnungur í alþjóðasamskiptum um þessar mundir. Svo virðist sem menn hafi skipulega reynt að snúa hlutum á hvolf, gera stefnu Bandaríkjastjórnar tortryggilega og tengja hana þrengstu efnahagsmálum í stað þess að ræða málin málefnalega og viðurkenna það sem við blasir, þ.e. að alþjóðasamfélagið stendur frammi fyrir miklum vanda þegar hryðjuverkaógnin, útlagaríki og útbreiðsla gereyðingarvopna er annars vegar. Það er ekki ofsögum sagt að alþjóðasamskipti hafa tekið stakkaskiptum eftir hryðjuverkaárásirnar á Bandaríkin. Hefðbundnar skilgreiningar á öryggishugtakinu og vörnum viku sviplega fyrir nýjum raunveruleika. Bandaríkjamenn og helstu bandamenn þeirra brugðust skjótt við og eitt farsælasta varnarbandalag sögunnar, Atlantshafsbandalagið, tók fordæmislaus skref í stuðningi sínum. Nú, einu og hálfu ári eftir árásirnar afdrifaríku, virðist hin órofa samstaða tætt, því miður. En hvers vegna? Öryggisstofnanir hafa síðan 11. sept. 2001 keppst við að endurskipulegga sig með hliðsjón af hinum nýju váboðum sem heimsbyggðin stendur frammi fyrir. Þó er það svo að sumar þjóðir, rótgróin lýðræðisríki sem sum hver hafa sjálf þurft að kljást við hryðjuverkaógnina, virðast ekki hafa vaknað af þyrnirósarsvefni sínum og áttað sig á hinni breyttu heimsmynd. Ógnin af hryðjuverkastarfsemi og útbreiðsla gereyðingarvopna eru þær tvær ógnir sem hvað mest eru aðkallandi í dag. Hvað hina síðari varðar þá skapa Íraksstjórn og stjórnin í Norður-Kóreu mestu ógnina, ógn sem er óásættanleg. Þeir kostir sem eru á borðinu til að takast á við ógnina eru allir slæmir, um það deilir enginn. En sú stefna sem Bandaríkin og Bretland hafa tekið er líklega sú illskásta. Það er illt til þess að vita og engum blöðum um það að fletta að það er borin von að mál leysist friðsamlega nema sverð Damoklesar hangi yfir Bagdad. Stjórn Saddams Husseins virðist ekki skilja neitt nema nakið valdið. Hussein hefur gert eldflaugaárásir á fimm grannríki. Íraksstjórn hefur ráðist inn í tvö nærliggjandi ríki. Stjórnvöld í Bagdad hafa það á samvisku sinni að hafa beitt efnavopnum gegn eigin þjóð. Þarf frekari sannana við? Að sama skapi er eina vonin til að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna haldi trúverðugleika sínum sú að fulltrúar þess fylki sér um nýja ályktun sem gefi nýju bandalagi færi á að beita hernaðaraðgerðum ef öll ráð þrýtur. Samkvæmt ummælum forsætisráðherra Bretlands í gær má ganga að því sem vísu að Íraksforseta hafi verið settur alger lokafrestur til að gera hreint fyrir sínum dyrum áður en ný ályktun verður lögð fyrir öryggisráðið. Frekari undanlátsemi er óþörf og boltinn er í Bagdad. Öryggisráðið hefur í á annan tug ára samþykkt yfir 20 ályktanir sem varða skýlaus brot Íraka. Þær ber allar að sama brunni. Íraksstjórn beri að afvopnast strax og að öllu leyti án skilyrða og takmarkana. Í ályktun 1441 sem samþykkt var í nóvember er Íraksstjórn hótað alvarlegum afleiðingum verði hún ekki við kröfum öryggisráðsins. Í dag erum við í sömu sporum og í nóvember að tvennu undanskildu. Annars vegar eru vopnaeftirlitsmenn Sameinuðu þjóðanna, UNMOVIC eins og kallað er, og Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar á jörðu niðri. Þeir aðilar hafa skilað áfangaskýrslum sínum sem gefa litla von um að árangur þess starfs verði öllu meiri hér eftir en hingað til. Ástæða þess hve illa það starf hefur gengið er m.a. lipurleiki Íraksstjórnar við að koma vígbúnaði sínum undan eftirliti. Hins vegar, og þetta atriði er öllu alvarlegra, er samstaðan innan öryggisráðsins sundraðri nú en fyrir þremur mánuðum. Orðræðu þeirri og deilum sem átt hafa sér stað innan öryggisráðsins hefur jafnvel verið beint með fordæmalausum hætti inn á brautir Atlantshafsbandalagsins, vettvangs þar sem orðheldni og órofa samstaða hefur einkennt störf. Þær deilur hafa verið leystar í bili en eftir stendur að helg vé hafa verið rofin og nokkur tími kann að líða áður en gróir um heilt á þeim vettvangi. Allt þetta er sem vatn á myllu Saddams Husseins og stjórnar hans. Úrtöluraddir á meginlandi Evrópu eru því marki brenndar að Saddam Hussein getur gert sér mat úr þeim jafnvel þótt stefnumið ríkja eins og Þýskalands og Frakklands séu að sjálfsögðu ekki sett fram með því markmiði. En eftir stendur að sá alvarlegi ágreiningur sem uppi er kann að valda því að óbreytt ástand viðhaldist til skemmri tíma eða þá að Bandaríkin og bandalag viljugra ríkja taki þá ákvörðun að efna til einhliða aðgerða án fulltingis Sameinuðu þjóðanna. Báðir þessir kostir eru mjög slæmir og hvað sem öðru líður hefur Bandaríkjastjórn sýnt fram að þessu fullan vilja til þess að starfa innan vébanda Sameinuðu þjóðanna hvað þetta varðar. Sú stefna viðskiptabanns Sameinuðu þjóðanna sem viðhaldið hefur verið um árabil í Írak og hlotið hefur mikla gagnrýni hefur beðið skipbrot. Um það deila fáir. Írakskir borgarar hafa verið undir mikilli áþján og soltið heilu hungri í valdatíð Saddams Husseins og nú er svo komið að talið er að eitt af hverjum fimm börnum í landinu þjáist af viðvarandi næringarskorti. Heilbrigðisþjónusta er afar bágborin sem er í hróplegu ósamræmi við það sem fyrr var er samfélagsþjónusta í Írak var með miklum ágætum. Þá er aðgangur að hreinu vatni takmarkaður víða um land og fæðuöflun erfiðleikum háð sem bitnar helst á börnum og gamalmennum. Án tillits til stjórnmálaástands í landinu er ljóst að mörg ár munu líða áður en írakska þjóðin getur sigrast á vanda þessum. Mun hún bera ör þessa ástands um langan tíma. Hægt er að taka undir margt af þeirri gagnrýni sem fram hefur komið en vissulega er það fullljóst öllum sem stærsta þáttinn eiga í því hörmulega hlutskipti sem Írakar búa við í dag að þann þátt á Íraksforseti sjálfur. Rík þörf er á því að beina sjónum heildrænt að getu eða getuleysi alþjóðakerfisins til að hamla útbreiðslu gereyðingarvopna. Miðað við þau dæmi sem eru efst í umræðunni nú um stundir, Írak og Norður-Kóreu, sem eru jafnframt sömu dæmi og voru uppi fyrir um áratug síðan, er örðugt að komast að annarri niðurstöðu en að alþjóðasamfélagið standi að mörgu leyti ráðþrota gagnvart ríkjum sem hafa einsett sér að smíða slík vopn og ógna öðrum með þeim. Við búum í heimi þar sem hugtök líkt og gagnvirk fæling duga lítils gegn útlagaríkjum. Við búum einnig í heimi þar sem einbeittir og staðfastir einræðisherrar geta með tiltölulega auðveldum hætti vikið sér undan alþjóðlegum skuldbindingum um eftirlit. Eftir Flóabardaga 1991 áttaði heimsbyggðin sig á því að Íraksstjórn hafði verið hársbreidd frá því að ljúka við smíði kjarnavopna. Á sama tíma voru uppi grunsemdir um að Norður-Kóreustjórn væri að vinna baki brotnu að smíði sams konar vopna. Í fyrra tilfellinu var skilvirku eftirlitskerfi komið á fót samkvæmt ályktunum öryggisráðsins og var því nokkuð vel ágengt í að uppræta vígvélar stjórnvalda í Bagdad. Í síðara tilfellinu var stjórnvöldum í Pyongyang sýnd eftirlátssemi. Niðurstaðan hefur reynst hin sama í báðum tilfellum og að mörgu leyti voru gerð afdrifarík mistök hvað Norður-Kóreu varðar. Stundum heyrist að tvískinnungs gæti í stefnu Bandaríkjanna og Bretlands gagnvart Írak og Norður-Kóreu, öðru ríkinu er hótað hernaðaraðgerðum en hinu ekki. Þau rök mega sín lítils því að menn hljóta að vilja forðast það með öllu hugsanlegu móti að Íraksstjórn komist í sömu stöðu og Norður-Kórea. Ég hef áður rætt um það sem í Morgunblaðinu um helgina var nefnt ,,hinn tvíhöfða þurs hryðjuverka og gereyðingarvopna``, sem væri ein mesta ógn sem alþjóðasamfélaginu stafaði af nú um stundir. Þótt menn beggja vegna Atlantsála greini ekki mikið á í orði um ógnina þá virðast verkin standa á sér, hvort sem það er vegna stjórn- og kerfislægrar tregðu við stefnu Bandaríkjastjórnar eða þá að utanríkisstefna ráðist af skoðanakönnunum þá liggur það ljóslega fyrir að raunveruleikinn er sá að við stöndum á miklum tímamótum í alþjóðasamskiptum. Þegar svo er ástatt um, þegar eldri aðferðir duga ekki lengur, er rík nauðsyn á dirfsku og hugsjónum. Af þessu má ljóst vera að úrkostir alþjóðasamfélagsins með Sameinuðu þjóðirnar í öndvegi eru æðiflóknir nú um stundir. Hvorki við Íslendingar né aðrir erum óhultir fyrir aðsteðjandi ógnum. Sjónarmið friðsamlegra lausna hefur verið haft að leiðarljósi í friðarsamningum sem ég hef átt virkan þátt í í Tsjetsjeníu á vegum Evrópuráðsins undanfarin þrjú ár. Árangurinn hefur hins vegar látið á sér standa, e.t.v. vegna samstarfs sömu aðila og Saddam Hussein hefur á stundum verið talinn bendlaður við. Það er vissulega mikill ábyrgðarhluti að hóta eða beita valdi. Slíkt er ekki gert nema ef öll ráð þrjóta, og við skulum vona að þau þrjóti ekki á næstunni. En að sama skapi er jafnmikil ábyrgð fólgin í því að sitja hjá með hendur í skauti. Ég vonast eftir því að við Íslendingar berum gæfu til að leggja jákvætt til málanna í þessum efnum og að virkni okkar innan alþjóðasamfélagsins muni áfram verða sú að hlustað verði á okkur eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir nefndi áðan, og að við getum látið rödd okkar heyrast í þessum efnum, ekki síst á líðandi stundu.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Láru Margréti Ragnarsdóttur að það er ögurstund í alþjóðasamskiptum og hættulegir tímar. En ég veit ekki hvort ég hef skilið ræðu þingmannsins rétt. Hún lagði mikla áherslu á að varast beri of mikla undanlátssemi og að sýna verði staðfestu þegar á reynir, og ég gat ekki betur heyrt en að þingmaðurinn væri á því að nóg væri komið af því að gefa nýja fresti. Metur þingmaðurinn það svo að við séum að verða komin á enda og að eftir viku, þegar við fáum nýja skýrslu, þá beri að líta svo á að nóg sé reynt? Eða lítur þingmaðurinn svo á að full ástæða sé til --- ef vopnaeftirlitssveitin telur að það eigi enn að gefa tíma fyrir frekari leit og ef það verður skoðun Hans Blix, eins og var núna þegar skýrsla var gefin síðast, hann sagði afdráttarlaust að það ætti gefa leitinni meiri tíma, telur þá þingmaðurinn að það ætti ekki að fara að því? Ég veit ekki hvort ég skildi þingmanninn rétt en hún talaði mjög svo þannig að skilja mátti að frekari undanlátssemi væri af hinu verra og að nú þyrftu bara aðgerðir að tala sínu máli.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir spurninguna. Ég tel að við þurfum að endurskoða mjög hratt og mjög vandlega hvað gera skuli eftir næstu tvær vikur. Það vill svo til að Saddam Hussein og þeir sem hafa talað fyrir hans munn hafa skyndilega farið að vísa mjög mikið til mannúðar og að þau lönd sem hafa verið að gefa stjórn Saddams Husseins lengri frest eigi þess vegna að fresta aðgerðum sínum. Ég vil benda á nokkur atriði sem mér finnst hafa verið sláandi. Það er kannski í fyrsta lagi heiðursmannaloforð sjálfs Saddams Husseins um sína eigin fjölskyldu þegar fjölskylda hans flúði land og var gefið heiðursmannaloforð um að ef hún sneri til baka þá skyldi henni ekki verða refsað. Við vitum hvernig það fór. Hausinn fauk af tengdasyninum. Við vitum að Saddam Hussein hefur gert eiturefnaárásir á börn sinnar eigin þjóðar. Við vitum að fólk á í erfiðleikum með að sækja matarmiða sína ef það er einhvers staðar á skrám Saddams Husseins. Við vitum að horfnir einstaklingar hafa ýmist horfið alveg eða komið til baka í verra en hörmulegu ástandi. Við verðum því að horfa á hvað er að gerast innan þessa ríkis og hugsa til þess hvaða hugsanagangur, hvers konar hugsunarháttur ríkir þar. Að sjálfsögðu er okkur skylt að reyna að tala máli friðar til hinstu stundar. En það eru takmörk fyrir öllu.

Virðulegi forseti. Við erum sammála um að írakska þjóðin býr við ógnarstjórn. Við erum sammála um að Saddam Hussein er einvaldur og svífst einskis. Hins vegar svaraði þingmaðurinn ekki spurningu minni varðandi það hvort skilja mætti ræðu hennar þannig að eftir viku væri nóg gert. Hún lýsti ágætlega þeim hörmungum sem börn þeirrar þjóðar hafa liðið. Verður það ekki að teljast eitthvað sem verður beitt af vestrænum þjóðum í hinstu lög, að bæta í hörmungar þjóðarinnar, borgaranna og barnanna? Nú er verið að tala um að fara í stríð sem mun kosta milli 7 og 8 þús. milljarða króna. Og við horfum á erfiðleika, fátækt og skelfingar sem sums staðar í löndunum í kring hafa í raun og veru orðið orsakavaldur að mörgum þeim voðaverkum sem þarna hafa verið unnin. Við vitum alveg að við, hinar frjálsu þjóðir með gáfurnar, peningana og þekkinguna, erum ekki saklaus af því að hafa látið mál þróast eins og þau hafa gert í Miðausturlöndum. Ég var með beina spurningu, og ég tek undir það að þessi þjóð þjáist undir slíkum ógnvaldi, en það erum við sem berum ábyrgð á því hvernig við hegðum okkur gagnvart honum í samskiptum og ég spurði: Á ekki að reyna eins lengi og vopnaeftirlitsmennirnir og Hans Blix telja að einhver von sé til að ná samstarfi við þennan mann?

Hæstv. forseti. Áður en ég svara spurningu hv. þm. vil ég gjarnan segja að við eigum hugsanlega eftir sjálf og allur heimurinn að finna fyrir fátækt, erfiðleikum og skelfingu ef þessi stjórn og svipaðar stjórnir verða ekki stöðvaðar. Hvað snertir álit þeirra aðila sem eru í Írak þá tala þeir að sjálfsögðu fyrir því að fresta aðgerðum í lengstu lög. En ég tel að af ýmsum ástæðum, m.a. tæknilegum ástæðum vegna þess að það er erfitt að fara í aðgerðir eftir mánuð eða svo aðstæðnanna vegna, þá er nánast verið að stilla okkur upp við vegg og það er þess vegna sem ég segi: Hvenær teljum við og munum við telja nóg komið? Og ég spyr: Er ekki nóg komið?

Herra forseti. Hér fer fram mjög áhugaverð umræða. Eitt finnst mér dapurlegt. Það er hve margir hafa komið í ræðustól á Alþingi og réttlætt áform Bandaríkjastjórnar um að ráðast inn í Írak. Menn hafa ýmist talað um nauðsyn þess af mannúðarástæðum að frelsa þjóðina undan oki einræðisherra eða vegna þess að heimsbyggðinni stafi slík ógn af Saddam Hussein og hans hirð að það beri að setja hann frá völdum með valdi. Í ræðu hæstv. utanrrh. var því haldið fram að við værum að sjálfsögðu, eins og það var orðað, öll sammála um að markmið alþjóðasamfélagsins hlytu að vera að koma í veg fyrir stríð. Ég held að það sé ekki rétt. Ég held að þetta sé ekki einróma álit alþjóðasamfélagsins. Ég held að Bandaríkjastjórn sé ekki á þessu máli, enda fara fram átök, liggur mér við að segja, mjög snarpur skoðanaágreiningur á milli ýmissa ríkja í Evrópu og Bandaríkjastjórnar og Breta hins vegar, um stefnuna í þessum málum. Menn eru að reyna að halda aftur af Bandaríkjastjórn. Nýframkomin tillaga Frakka og Rússa í öryggisráðinu um að herða á vopnaeftirlitinu ber þess vott að verið er að reyna að leita allra leita til þess að komast hjá árás Bandaríkjastjórnar sem er að reyna að þröngva því markmiði fram. Ég held því að þetta sé ekki rétt. Undir þessa stefnu Bandaríkjastjórnar finnst mér ríkisstjórnin og hæstv. utanrrh. hafa tekið í allt of ríkum mæli gagnrýnislaust. Mér finnst þetta hafa verið gert. Hann hefur talað um nauðsyn þess að koma Saddam Hussein frá og að tíminn sé að renna út. Maður hefur spurt sjálfan sig: Hvaða tími er að renna út, gagnvart hverjum? Við erum að tala um hernaðarárás á heila þjóð og menn koma hér upp og réttlæta hernaðarárás á heila þjóð. Um það snýst þetta mál. Ég spyr hvort menn hafi í huga afskipti vesturveldanna af þessum heimshluta undangengna öld, allar götur frá því nýlenduveldin gömlu fóru að láta þennan heimshluta og aðra til sín taka. Þannig er að lengst af tuttugustu öldinni hafa vesturveldin, fyrst Bretar, síðan komu Bandaríkjamenn inn, haft mjög mikil afskipti af þessum heimshluta. Írak var reyndar stofnað árið 1921 af Bretum sem fóru þar með stjórn í umboði Þjóðabandalagsins framan af og saga Íraks er saga afskipta þessara ríkja. Fyrst var Írak stofnað sem konungsríki og konungurinn var sóttur til annars lands. Fyrir valinu varð Faysal, sonur Husseins konungs Sádi-Arabíu og bróðir Abdullahs Jórdaníukonungs. Krýning Faysals var upphafið að stjórnartíð Hasjímíta, sem náðu aldrei að vinna sér traust landsmanna, og henni lauk með blóðugri byltingu árið 1958. Fimm árum síðar brýst Baath-flokkurinn til valda í Írak. Hverjir skyldu hafa hjálpað honum til valda aðrir en Bandaríkjamenn? Leyniþjónusta Bandaríkjanna kom Baath-flokknum til valda og síðan gerist það 1979 að Saddam Hussein brýst til einræðisvalds í Írak, einnig með stuðningi bandarísku leyniþjónustunnar. Það sem gerist í grannríkinu á þessum tíma er að Mossadeq var steypt af stóli í Íran árið 1953 og Reza Pahlavi keisari var settur til valda. Þá minnka ítök Bandaríkjamanna í Íran, þessu mikla olíuframleiðsluríki, og þegar Saddam Hussein og Írakar ráðast inn í Íran árið 1980, einu ári eftir að Ayatollah Khomeini brýst til valda og hrekur Reza Pahlavi frá völdum, er það gert með stuðningi Bandaríkjastjórnar. Þeir studdu árásarstríð Íraks á hendur Írönum öll átta árin sem það stríð geisaði. Þetta er staðreynd. Nú er aftur byrjað að hlutast til um málefni þessa svæðis og alltaf er talað um mannúð --- alltaf talað um mannúð og hættuna sem stafar af þessu eina ríki. Menn horfa ekki til Egyptalands sem hefur miklu oftar farið með stríði á hendur nágrönnum sínum og beitt efnavopnum og ríkjanna á þessu svæði sem búa yfir kjarnorkuvopnum. Ég furða mig stundum á þeim gögnum sem koma fram víðs vegar að, t.d. frá öldungadeild Bandaríkjaþings í lok september núna um að í rauninni stafi heimsbyggðinni --- lesist: Bandaríkjastjórn --- minni hætta af Írak en Íran, bæði með tilliti til tengsla við hryðjuverkamenn og einnig vegna þess að Íranar séu lengra komnir á veg með að þróa gereyðingarvopn. Svona blasir þetta við mér. Við erum að tala þarna um svæði sem eru verðmætustu olíuframleiðsluríki veraldarinnar. Ég segi verðmætustu ríki. Þetta eru nánast heilar olíutunnur. Þetta eru olíutunnur. Það er talið og kom fram í Global Policy Forum núna í haust --- ég hef fengið það staðfest annars staðar frá. Þetta eru tölur sem virðast standast --- að olía í Írak nemi 112,5 milljörðum tunna. Getgátur eru uppi um að þetta kunni að vera miklu meira, 250 milljarðar. Það er álíka mikil olía og er að finna í Sádi-Arabíu, sem er mesta olíuframleiðsluríki heimsins. Hins vegar segja menn að það sé auðveldara að komast yfir olíuna í Írak, hún sé auðveldari í vinnslu en í Sádi-Arabíu. Þegar olían var þjóðnýtt í Írak árið 1972 var eignarhaldið á hendi bandarískra og breskra fyrirtækja auk eins fransks fyrirtækis. Þessi fyrirtæki vilja núna komast aftur yfir þennan auð, ná aftur í þessa olíu. En það eru aðrir að reyna að semja líka. Frakkar, Rússar og Kínverjar eru sagðir hafa átt í viðræðum við Íraka um nýtingu olíunnar. Þessir sömu aðilar og vilja núna ekki fara í stríð, þeir vilja bíða, allir þessir aðilar. Og þegar þetta mál er mátað inn í þetta samhengi hagsmunanna þá fer maður að skilja hvað þarna er á ferðinni. Hverjir eru halda um stjórnartaumana í Bandaríkjunum? Það eru aðilar nátengdir bandarískum olíuhagsmunum. Dick Cheney, sem var varnarmálaráðherra í Persaflóastríðinu og er núverandi varaforseti Bandaríkjanna, hefur verið framkvæmdastjóri Halliburton-fyrirtækisins í Texas. Það er alþjóðlegt fyrirtæki og stærsta þjónustufyrirtæki við olíuiðnaðinn í heiminum. Bush-forsetarnir báðir, báðir feðgarnir, eru einnig nátengdir þessum hagsmunum og hafa verið að búa í haginn á Kaspíahafssvæðinu og við Persaflóa. Og um það snýst þetta mál, alla vega að verulegu leyti. Þess vegna er nöturlegt að hlusta á hæstv. utanrrh. Íslands trekk í trekk, þegar þessir harðsnúnu hagsmunaaðilar eru annars vegar, taka jafnan undir með þeim og segja að tíminn sé að renna út, að hann hafi bara fáeina daga ella verði ráðist á hann og með stuðningi Íslands ráðist á þjóðina, og að það sé réttlætanlegt. Gera menn sér grein fyrir því að allar götur frá því Persaflóastríðinu lauk hefur verið haldið uppi loftárásum á Írak í hverri einustu viku á norðurhluta landsins og á suðurhluta landsins? Gera menn sér grein fyrir því hvaða afleiðingar viðskiptabannið hefur haft á allt þjóðlíf og efnahagslíf? Og þarf ekki að hlusta svolítið á hvað andófsfólk frá Írak er að segja? Þá er ég ekki að horfa á þrönga klíku sem Bandaríkjamenn hafa smalað saman til að reyna að búa til bráðabirgðastjórn eftir að Saddam Hussein verður hrakinn frá völdum. Síðan koma þingmenn hér upp hver á fætur öðrum og mæla því bót að írakska þjóðin sé beitt þessu ofbeldi og að ráðist sé með nútímavopnum gegn henni með hörmulegum afleiðingum, gegn mótmælum mannréttindasamtaka um heim allan, Amnesty International, verkalýðshreyfinga og almannasamtaka um heim allan. Fólk kemur milljónum saman og milljónatugum á útifundum til þess að mótmæla þessu ofríki Bandaríkjastjórnar og Breta. Það er núna fyrst sem Blair-stjórnin, sem hefur verið dyggasti þjónn Bandaríkjamanna, er að byrja að hörfa til baka vegna þess að almenningur knýr hana til breyttrar afstöðu. En Íslendingar og íslenskir þingmenn, stjórnarliðar, koma hér hver á fætur öðrum upp í ræðustól og hvetja til árása á Írak ef, ef, ef --- það er óskilgreindur óútfylltur tékki. Ráðamönnum í Washington verður látið eftir að fylla hann út. Ég spyr og ég beini þeirri spurningu til hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur sem var að réttlæta þetta áðan og hristir nú höfuðið: Hvað vill hún gera gagnvart öðrum einræðisstjórnum? Hvað vill hún gera gagnvart Tsjetsjeníu? Hún þekkir málefni þess landsvæðis vel og það hryllilega ofbeldi sem þar viðgengst og sem þar hefur viðgengist eftir að Rússarnir tóku upp þá línu, eða gerðu það á tímabili, að fylgja Bandaríkjamönnum og styðja þá á sínum tíma. Og hvað með aðrar harðstjórnir, þrælakistuna í Kína t.d. sem er falboðin vestrænum auðmönnum aftur og ítrekað? En ég segi: Saddam Hussein er vissulega einræðisherra, ofbeldisfullur einræðisherra sem á ekkert gott skilið. En þjóð hans á það. Alþýðan í Írak á annað skilið en að ráðist verði gegn henni með viðbjóðslegum nákvæmum tæknivæddum herjum nútímans. Við eigum ekki að skrifa upp á slíkt. Ég hef velt því fyrir mér í ljósi þeirra ummæla sem við heyrum frá Washington og því miður frá Reykjavík og London, hver skyldi vera hættulegasti einstaklingur jarðarinnar nú um stundir, af hverjum skyldi heimsbyggðinni stafa mest ógn, skyldi hann heita George Bush?

Saddam.

Ég hef grun um að svo sé. ,,Saddam``, segir hv. þm. Kristján Pálsson. ,,Saddam, Saddam``, endurómar hér úr þingsölum. Það endurómar gagnvart kallinu í Washington 

Hver drepur ...

Þegar farið er að skoða sögu þessa heimshluta, þá hagsmuni sem eru í húfi, þá miklu hagsmuni sem eru í húfi og tengsl ráðamanna í Washington við þessa sömu hagsmuni í olíuiðnaði þá gengur dæmið upp. Þá gengur það fullkomlega upp.

Hver drepur börnin sín?

,,Hver drepur börnin sín?`` spyr hv. þm. Kristján Pálsson og ætlar að gefa grænt ljós á að börn verði drepin, vegna þess að það gerist í árásarstríði. Það gerist í stríði. Ég vil benda hv. þm. á athyglisverðar greinar sem hafa verið skrifaðar m.a. af John Pilger einum þekktasta fréttamanni heimsins sem var í Víetnam. Hann varaði okkur við, þá menn sem standa eða sitja fjarri vettvangi --- og það gæti vel átt við um menn sem sitja á Alþingi Íslendinga fjarri allri hættu --- að gefa fyrirskipanir eða samþykkja --- samþykkja árás í fjarlægð.

Ert þú að verja þennan mann?

,,Ert þú að verja þennan mann?`` spyr hv. þm. Ég er að benda á sögulegt samhengi og ég er að vara við því að Íslendingar ljái þeim manni stuðning sem fer með þessar stríðshótanir og friðaröfl um allan heim eru að reyna að stöðva. Ég er að reyna að vara við því. Ég á mér þá ósk okkur öllum til handa að við tökum undir með öðrum öflum í heiminum sem vilja berjast fyrir friði og jöfnuði og gegn ofríki og ofbeldi á annan hátt en þann sem Bandaríkjastjórn boðar. Ég er víst að verða búinn með tíma minn. Ég ætlaði að víkja að öðrum þáttum einnig og mun gera það í síðari ræðu minni. En aðeins til leiðréttingar. Eitt varð til misskilnings hér á milli mín og hæstv. utanrrh. í andsvari fyrr í dag. Ég tel að vopnuð árás á Írak núna komi ekki til greina. Ég sagði hins vegar að sem almennt prinsipp þá afskrifaði ég ekki undir öllum kringumstæðum beitingu vopna. En í þágu rangláts málstaðar og gegn alþýðunni, eins og hér er boðað, þar segi ég nei.

Virðulegi forseti. Ég ætla að bera fram tvær spurningar til hv. þingmanns en fyrst þetta: Af því að hann vék að því í ræðu sinni hver væri hættulegastur um þessar mundir er a.m.k. hægt að endurtaka hér það sem hefur komið fram í fréttum að það hefur valdið Bandaríkjamönnum og þeim sem næstir Bandaríkjaforseta standa verulegum áhyggjum hversu alvarlegum augum þjóðir heims líta Bandaríkjaforseta nú vegna framgöngu hans. Þetta var athugasemd. Fyrri spurning mín er þessi: Skil ég þingmanninn rétt að hann telji að það sem við horfum upp á og þau átök sem eru í gangi snúist miklu meira um olíu en um 11. september og viðbrögð við hryðjuverkum og þau sjónarmið sem sett hafa verið fram í þeirri umræðu? Í öðru lagi, og það er kannski hin alvarlega spurning mín til hv. þingmanns: Hvaða augum lítur hann Sameinuðu þjóðirnar? Hvaða augum lítur hann það ef öryggisráðið fullskipað kemst að einhverri niðurstöðu og hún t.d. verður á þá lund í fyllingu tímans að þeir vilji grípa til einhverra óyndisúrræða sem við mundum kalla svo? Þá er ég að vísa til þess að í öllum störfum mínum hef ég heyrt það, m.a. frá vinstri hópnum í Norðurlandaráði, í vinnu þar, að þeir sem ekki vilji NATO vilji Sameinuðu þjóðirnar í öndvegi, þeir sem ekki vilji Evrópusambandið vilji Sameinuðu þjóðirnar í öndvegi. Og ef við erum sammála um að Sameinuðu þjóðirnar séu í öndvegi, hvernig berum við okkur að ef þær komast að niðurstöðu, jafnvel þó að við séum ósátt við hana, en þær hafa talið sig leiða mál til lykta og endanlegrar umræðu um að til einhverra aðgerða skuli grípa?

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að ég tel að þetta snúist miklu fremur um olíuhagsmuni og hernaðarhagsmuni, um völd og áhrif, en 11. september. Ég er alveg sannfærður um það, og það sem ég hef kynnt mér um þessi mál hnígur allt að því að styðja þetta sjónarmið, þykir mér. Í gögnum sem ég hef séð, líka frá Bandaríkjaþingi eins og ég vék að áðan, t.d. skýrslu frá öldungadeildinni sem birt var í lok september, kemur þetta berlega fram. Þeir segja það líka, rannsakendur sem stóðu að þeirri skýrslu, að Bandaríkjastjórn stafi meiri hætta af ýmsum öðrum ríkjum en Írak. Því tel ég að þetta snúist fyrst og fremst um völd og áhrif. Síðan varðandi Sameinuðu þjóðirnar, ég er mikill fylgismaður Sameinuðu þjóðanna. Ég er hins vegar gagnrýninn á stjórnskipan þeirra. Og mér er ekki sama á hvern hátt valdakerfi Sameinuðu þjóðanna kemst að niðurstöðu. Ég hef t.d. mjög miklar efasemdir um samsetningu öryggisráðsins og hvernig það starfar. En ég hef sannast sagna orðið fyrir nokkrum áhrifum af sagnfræðingum og stjórnmálafræðingum sem hafa farið í gegnum atkvæðagreiðsluna fyrir Persaflóastríðið 1991 og þær þvinganir sem ríki voru beitt sem eiga fulltrúa í öryggisráðinu til þess að fylgja Bandaríkjastjórn að málum. Ég vil Sameinuðu þjóðirnar efldar og ég vil að við Íslendingar einbeitum okkur að því að reyna að gera það. En mér finnst þessi skipting á milli ríkra þjóða og snauðra innan Sameinuðu þjóðanna og síðan hins vegar milli Bandaríkjanna og annarra hervelda gagnvart hinum fátækari ríkjum ills viti og ég vísa þar t.d. í samþykkt ríkja utan hernaðarbandalaga ekki alls fyrir löngu.

Virðulegi forseti. Miðað við stöðu mála í dag og fréttir undanfarna daga met ég það svo að aðalhættan geti stafað af því að Bandaríkjastjórn standi við hótanir sínar og ákveði að fara inn í Írak hvað sem Sameinuðu þjóðirnar segja. Af þessu hef ég mjög miklar áhyggjur. Þetta er það sem ég óttast. Má vera að þetta sé eingöngu öflug hótun en þetta óttast ég. Ég tek undir það með þingmanninum að Sameinuðu þjóðirnar eigi að vera æðsta vald og mjög mikill áhrifavaldur í þessum efnum meðal þjóða. Þannig hefur mér fundist, eins og ég sagði áðan, að alls staðar í löndunum í kringum okkur setji menn Sameinuðu þjóðirnar í öndvegi, óháð bæði hernaðarbandalögum og ólíku samstarfi. Og ég set Sameinuðu þjóðirnar í öndvegi. En ég geri þær kröfur til þeirra að þær eigi þau úrræði sem duga núna, að í upphafi 21. aldarinnar snúist þetta ekki eingöngu um það að ná einhverjum tilteknum meiri hluta til þess að fara í innrás. Ég tala nú ekki um ef það skyldi vera rétt sem þingmaðurinn heldur fram, að málið snúist fyrst og fremst um hagsmuni af olíu en ekki það sem sagt er, þessa ógnarstjórn og það ægivald sem hvílir yfir okkur öllum af hennar völdum.

Herra forseti. Annars vegar hafa menn verið að ræða spurninguna út frá mannúðarsjónarmiðum, að frelsa þjóðina undan ofurvaldi einræðisherra. Og ef menn hefðu verið mjög einlægir í þeirri trú spyr ég hvernig á því standi að vesturveldin, Bandaríkjamenn og ýmsar fylgiþjóðir þeirra, ríkustu þjóðir heims, héldu uppi viðskiptabanni á Írak þegar það var sannað mál og fulltrúar úr hjálparstofnunum Sameinuðu þjóðanna staðfestu það að þetta væri þess valdandi að hundruð þúsunda barna létu lífið. Hvar voru mannúðarsjónarmiðin þá? Síðan er það hitt, varðandi ógnina. Í grófum dráttum er ég alveg sammála hv. þingmanni. Það er enginn ágreiningur held ég milli okkar. Við erum að velta vöngum yfir ýmsum þáttum þessa máls. Ég tel að það sé a.m.k. mjög vafasöm fullyrðing að halda því fram að núna --- og tíminn er að renna út, klifar alltaf hæstv. utanrrh. á --- stafi grönnum Íraks sérstök ógn af Saddam Hussein. Þeim gæti gert það vegna þessara hótana. En það gerðist í Persaflóastríðinu að Írakar skutu Scud-flaugum á tvö ríki, Sádi-Arabíu og Ísrael. Þá bjuggu þeir væntanlega yfir efnavopnum og sýklavopnum, eða það er talið, það var m.a.s. talið að þeir hefðu fengið efnavopnin frá Bandaríkjunum 1983 á dögum Írans-/Íraksstríðsins. En í hvorugt skiptið voru þessi vopn sett á flaugarnar. Ég auglýsi eftir því að menn geri nákvæmar grein fyrir þeirri ógn sem stafar af Írak núna sem réttlæti það að farið verði í allsherjarhernaðarárás á landið með voveiflegum afleiðingum.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson spurði hvað Lára Margrét Ragnarsdóttir þingmaður mundi vilja gera. Lára Margrét Ragnarsdóttir þingmaður vill spyrja hv. þm. Ögmund Jónasson á móti: Hvað er mannúð? Hvað er mikil mannúð? Og hvað er meiri mannúð? Lára Margrét Ragnarsdóttir vill spyrja: Hvar á skalann yfir hættulegustu menn jarðarinnar setti hv. þm. Ögmundur Jónasson bin Laden fyrir 11. september 2001? Lára Margrét Ragnarsdóttir vill einnig gjarnan fá að heyra skoðanir hv. þm. Ögmundar Jónassonar á því hvernig hann telji virðingu fyrir mannslífum vera innan Íraks, hvernig á því standi að ýmis nágrannalönd Íraks ásamt Rússlandi hafa haft fremur hljótt um sig að undanförnu. Og að því loknu, þegar hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur skýrt þessi mál fyrir mér mun ég gjarnan vilja reyna að fara eitthvað út í vangaveltur um það hvernig við reynum að komast hjá því að fara að styðja við bakið á bandamönnum okkar.

Herra forseti. Ég kann ekki svör við öllum þessum djúpu spurningum sem hér voru settar fram. Ég var fyrst og fremst að segja að þegar fólk kveður sér hljóðs, hvort sem er á vettvangi Alþingis eða á alþjóðavettvangi, og gefur grænt ljós á hernaðarárás Bandaríkjanna gegn mótmælum mannréttindasamtaka um heim allan, milljónatugum og hundruðum milljóna friðelskandi fólks, þarf það að vera mjög visst í sinni sök. Ég kann ekki svör við öllum þeim spurningum sem hv. þm. beinir til mín, hvernig á að skilgreina mannúð. Það er svo margt sem ég kann ekki að skilgreina. En við erum að takast á um það í þjóðfélaginu og innra með okkur öllum stundum hvernig við tökum afstöðu til mála og viljum væntanlega gera það á grundvelli mannúðar. Ég efast ekkert um að það viljum við öll gera. Ég vara hins vegar við því að ef við förum fram sem hér er boðað erum við að mínum dómi ekki að vinna í þágu mannúðar, heldur að þjóna olíuhagsmunum og hernaðarhagsmunum eins mesta herveldis heimsins. Og það er við þessu sem ég er að vara. Um heim allan er að finna ríki sem búa við harðstjórn. Ég talaði um þrælakistuna í Kína, sem er falboðin auðmönnum og fyrirtækjum. Ég vék að Tsjetsjeníu. Það má tala um Kóreu. Ég get farið um heim allan og sýnt fram á slíkt og þetta er nokkuð sem við eigum að reyna að uppræta hvar sem því verður við komið, einnig á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. En við eigum ekki að gera það með þessum hætti. Mér finnst það á skorta að við skilgreinum nánar og leggjum niður fyrir okkur hvað það er sem vakir fyrir Bretum og Bandaríkjamönnum sem eru reiðubúnir að fara með hernaði á hendur þessari þjóð.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson á erfitt með að skilgreina eða fara djúpt út í skilgreiningu á ,,mannúð`` og á erfitt með að skilgreina ýmislegt sem ég spurði um áðan. Það er einmitt það sem er svo erfitt að gera, að skilgreina innstu gildi mannsins. Við erum öll hér að tala fyrir friðsamlegum lausnum og höfum alla tíð gert. Og ég er hugsanlega sá þingmaður sem hvað oftast hefur hætt lífi sínu til þess að fara í friðarumleitanir á hættusvæði, einmitt á þessum sömu svæðum og við erum að ræða um núna. Það sem ég er að segja og sagði í ræðu minni sem hv. þm. eflaust ekki heyrði --- vonandi hefur hann þó heyrt hana --- er að við þyrftum að taka ákvarðanir mjög fljótlega vegna þess að af tæknilegum ástæðum verður að hefja aðgerðir innan ákveðins tíma ella verður að draga þær hugsanlega umfram þann tíma sem er innan hættumarka fyrir alþjóðasamfélagið. Og það er það sem ég held að við verðum að meta hvert með okkur. Eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði réttilega er afar erfitt að fara út í heimspekilega þanka hér í ræðustól um skilgreininguna á mannúð. En það er tæknilega hægt að meta hvenær er hægt að hefja aðgerðir, hvenær er ekki hægt að hefja aðgerðir og það er hægt að gera sér í hugarlund hvaða þróun getur átt sér stað innan Íraks á þeim tíma sem við frestum aðgerðum þangað til við getum hafið aðgerðir aftur.

Herra forseti. Tæknilega, herfræðilega og pólitískt telja haukarnir í Washington, þeir sem stýra hernaðarmaskínunni þar og halda um hina pólitísku valdatauma, að nú sé rétti tíminn og tíminn sé á þrotum. Það sem ég gagnrýndi í tali stjórnarliða, stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar, er að mér hefur virst þeir gefa blessun sína yfir árás á Írak verði ekki farið að ýtrustu kröfum Bandaríkjastjórnar. Ég man ekki betur en að hv. þm. talaði um illskásta kostinn í því efni. Það er þetta sem ég gagnrýni og tel afskaplega varhugaverða afstöðu. Ég tel ekki afsakanlegt með neinu móti að ráðast á þjóðina. Síðan vakna ýmsar spurningar með manni: Hverjir eru það sem tala? Þetta eru ríki sem sjálf búa yfir kjarnorkuvopnum og hafa hótað því, og Bandaríkjamenn aftur undir nýrri stefnu, að beita kjarnorkuvopnum. Þau hóta því. Þau neita að opna sínar vopnakistur þegar skip kemur inn í höfnina. Við spyrjum: Megum við fara um borð? Eruð þið með kjarnorkuvopn? Því er neitað að svara. Ísrael lokar sínum vopnabúrum. Hvað með Egyptaland sem fór með efnavopn á hendur Jemenum í borgarastríðinu þar? Er ekki svolítill tvískinnungur í þessu öllu? Ég held það. Mér finnst það.

Hæstv. forseti. Það hefur verið fróðlegt að fylgjast með skoðanaskiptum hv. þingmanna hér í dag og svo skoðanaskiptum á milli þingmanna og hæstv. utanrrh., ekki síst um málið sem síðast var rætt um, þ.e. hugsanlegt stríð við Írak. Mig langar að víkja að fleiri atriðum á sviði alþjóðastjórnmálanna og utanríkisstefnu Íslands þó að að sjálfsögðu ekki verði hjá því komist að ræða ástandið í heiminum með tilliti til Íraks einnig. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingarinnar, fór í ítarlegu máli m.a. yfir Evrópumálin og stöðu varnarsamningsins. Þá ræddi hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir um svæðasamstarf og mikilvægi Norðurlandaráðs. Ég tek heils hugar undir það sem þau höfðu fram að færa. Einnig hefur verið minnst á Palestínu, réttara sagt ástandið í Ísrael og á hernumdu svæðunum í Palestínu. Hæstv. utanrrh. orðaði það svo að þar væri staðan í sjálfheldu. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra. Hún er í sjálfheldu og verður skelfilegri frá degi til dags þó að fyrir ári hefði okkur kannski þótt ómögulegt að ímynda okkur að svo mundi fara í Ísrael og Palestínu en því miður hefur það orðið raunin. Við heyrðum í fréttum í morgun af ákalli hjálparstofnana sem segja að neyðarástand ríki á hernumdu svæðunum og yfirvofandi sé hungursneyð á Vesturbakkanum og í Gaza. Talsmenn hjálparstofnana hafa einnig getið þess að um einn milljarð bandaríkjadollara vanti til að halda úti lágmarksneyðaraðstoð við Palestínumenn á hernumdu svæðunum. Fáist þeir fjármunir ekki verða þessar hjálparstofnanir jafnvel að hætta starfsemi sinni. Þá blasir væntanlega hungursneyð við stórum hluta þess fólks sem byggir Palestínu. Hernámið er, eins og við vitum, að versna. Stöðugar árásir eru gerðar á óbreytta borgara hvar sem þeir eru, hvert sem þeir fara, hvernig sem þeir haga sér. Eyðilegging eigna, húsnæðis og landnæðis er linnulaus. Það var sagt í fréttum í morgun að líklega hefði það aldrei gerst í sögunni að heilli þjóð væri meinað að nota vegi. Þegar maður hugsar um hvernig palestínsku þjóðinni hefur verið komið fyrir í því sem kannski líkist helst mörg hundruð fangabúðum á hernumdu svæðunum, þar sem með öllum ráðum er komið í veg fyrir að fólk geti haft eðlileg samskipti, sótt vinnu eða hlúð að sínum nánustu ef eitthvað bjátar á, hlýtur hver einasta manneskja að sjá að ástandið er ekki bara óviðunandi. Það er ólíðandi. 75% Palestínumanna á hernumdu svæðunum lifa á minna en tveimur dollurum á dag. Það eru um 160 kr., herra forseti. Þetta eru tölur sem við erum vön að heyra frá þriðja heiminum, frá fátækustu löndum heims en ekki frá löndum sem hafa náð svo langt í velmegun og framþróun eins og löndin fyrir botni Miðjarðarhafs hafa gert. Um 65% Palestínumanna munu vera atvinnulaus og um 30% barna eru vannærð. Vannæringin er eitt en áhrif ástandsins á börn og unglinga á hernumdu svæðunum og á það fólk sem hefur vaxið úr grasi undanfarin 36 ár í skjóli þessa hernáms hljóta að vera ógnvænleg. Hverjum manni hlýtur að vera ljóst að þetta ástand gefur ekki af sér friðelskandi og sáttfúsa einstaklinga. Ég held að það sé því miður raunin, að það sé það sem við horfumst í augu við þegar unglingar líma á sig dínamít og fara yfir til Ísraels til að sprengja þar upp aðra unglinga. Þetta er sá veruleiki sem við þurfum að horfast í augu við, herra forseti. Hér hefur verið minnst á þá samþykkt er hv. Alþingi gerði á síðasta þingi með eindregnum stuðningi við frið í Ísrael og Palestínu og eindregnum stuðningi við sjálfstæði Palestínu og sjálfsákvörðunarrétt. Hæstv. utanrrh. hefur svarað því hvernig því hefur verið komið á framfæri. Dropinn holar vonandi steininn og vonandi geta þau skilaboð aftur hljómað fyrir okkar hönd fyrir botni Miðjarðarhafs. Það er auðvitað engin leið að gefast upp, hvorki fyrir okkur né aðra, við þessar aðstæður. Það er óneitanlega hryggilegt að hugsa til þess hver þróunin hefur verið í Palestínu á síðustu rúmlega tveimur árum. Ofan á allt þetta bætist að stríð vofir yfir á hinu stóra svæði sem Miðausturlönd eru þegar. Við bætist umræðan um stríð og stríðsógnin, 250 þúsund hermenn skilst mér að Bandaríkjastjórn sé búin að senda á svæðið. Ég óttast því miður að ef til stríðsátaka kemur í Írak muni stjórnvöld í Ísrael nota það tækifæri til þess að ganga á milli bols og höfuðs á Palestínumönnum. Það er hrikalegt að þurfa að segja þetta, hæstv. forseti, en það er mjög margt sem bendir til þess. Þær fréttir sem berast frá talsmönnum Palestínumanna og almennt af því sem sagt er í stjórnmálaumræðunni í Ísrael benda til að svo gæti farið. Hér hefur áður verið minnst á Mustafa Barghouthi, hinn sama og heimsótti landsfund Samfylkingarinnar fyrir rúmu ári, mikinn baráttumann fyrir sjálfsákvörðunarrétti og mannréttindum Palestínumanna. Það var haft eftir honum í útvarpsviðtali í morgun að ef til stríðs kæmi væru Palestínumenn berskjaldaðir og kannski meira en margur annar á þessu svæði. Palestínumenn eru hernumin þjóð. Það er kaldranalegt að heyra einnig að stjórnvöld í Ísrael hafa útbýtt gasgrímum til þegna sinna af ótta við að efnavopn yrðu notuð í átökum ef til átaka kemur við Írak. En grímurnar fá bara þeir sem eru ísraelskir ríkisborgarar, ekki fólkið á hernumdu svæðunum. Það er reyndar ótvírætt brot á Genfarsáttmálanum. Vopnin eru ein hlið á þeirri umræðu sem farið hefur fram í dag. Ég býst ekki við að nokkur í þessum sal vilji fara í stríð. Ég trúi að það sé ekki ósk eins eða neins á hinu háa Alþingi. Ég get hins vegar ekki tekið undir það þegar fólk fullyrðir að enginn vilji stríð. Þá verður mér hugsað til vopnaframleiðenda um allan heim. Ég segi þetta m.a. vegna þess að ég átti þess kost um daginn að sækja frekar óvenjulegan fræðslufund um hættur sem leynast þar sem jarðsprengjum hefur verið dreift og alls kyns minni sprengjum sem oft eru notaðar til að plata fólk til að koma nálægt þeim eða koma við þær. Þar var og fjallað um hættuna af ósprengdum flaugaoddum eða vopnum, hvernig sem þau hafa lent þar sem þau eru. Þetta var einhver óskemmtilegasta fræðsla sem ég hef fengið um dagana, ekki síst vegna þess að útsjónarsemi vopnaframleiðenda er ótrúleg, og skil ég þá engan undan. Svo ég nefni dæmi er gert út á að hafa litlar jarðsprengjur í skærum litum þannig að meiri líkur en minni séu á því að börn taki þær upp á víðavangi. Af þessu hafa Afganir t.d. mikla reynslu. Rússar notuðu svona sprengjur mikið í stríðinu í Afganistan. Þar eru, ég þori ekki að fara með það nákvæmlega, örugglega þúsundir jarðsprengna enn í jörðu í Afganistan ef ekki tugþúsundir. Þessi hrikalegu vopn er hægt að framleiða fyrir 200--500 ísl. kr. en það kostar kannski 10--15 þús. kr. að fjarlægja eina einustu sprengju. Þessar sprengjur sem upphaflega voru ætlaðar gegn hermönnum og herliðum sem taktísk vopn eru núna fyrst og fremst notaðar gegn óbreyttum borgurum, gegn almenningi. Sem slíkar eru þær auðvitað skýlaust brot á þeim sáttmálum og samningum sem alþjóðasamfélagið hefur gert um notkun vopna. En það þarf ég svo sem ekki að fara nánar út í enda veit ég að hv. þingmenn og hæstv. ráðherra vita allt um það. Ég tel þetta atriði þó hafa orðið út undan í þessari umræðu og þá á ég við hina almennu umræðu um stríðsógnina. Verði styrjöld í Miðausturlöndum, þ.e. í Írak, er eins gott að allir, hvort sem það eru aðildarríki öryggisráðsins eða aðrir, hugsi til þess hvað tekur við þegar henni lýkur. Af þeirri styrjöld mundi hljótast gífurlegur kostnaður, og ekki bara í vopnum og tólum, heldur og mannfórnum, örkumlum og eyðileggingunni sem mundi blasa við, t.d. á vatnsveitum, raforkukerfum, vegum, brúm og þannig mætti lengi telja. Það mun ekki taka mánuði eða missiri að koma samfélaginu í samt lag eftir það. Ég tala nú ekki um samfélag í því ástandi sem hið írakska samfélag er. Í Afganistan höfum við t.d. séð að fjárstreymið þangað hefur verið tregara en menn lofuðu í upphafi. Ætli stjórnmálamenn sér að leysa vandamál með því að afvopna Írak og, eins og virðist vera yfirlýst stefna Bandaríkjastjórnar, koma Saddam Hussein frá völdum --- þó svo að það sé ekki það sem um er getið í ályktun öryggisráðsins nr. 1441 en þar er aðeins kveðið á um afvopnun --- skyldu menn einnig gera sér grein fyrir því hvað bíður þeirra í ár og áratugi eftir að slíkum hildarleik lýkur. Jafnvel þeir sem tala fyrir stríði, aðrir en þeir sem hafa talað hér í dag og í öðrum löndum, geta ekki sloppið svo billega frá þessari umræðu að gera aldrei að umræðuefni það sem við tekur. Það er ekki hægt að láta sem svo að það takist að afvopna Íraka. Ef það tækist að koma Saddam Hussein og hans klíku frá völdum væri verkefnið rétt að hefjast. Það er áratugaverkefni rétt eins og uppbygging Evrópu eftir seinni heimsstyrjöldina og það verkefni mun kosta miklu meiri peninga en nokkurn hér held ég órar fyrir. Hæstv. forseti. Ég ætlaði að koma inn á mörg fleiri mál í ræðu minni í dag. Mér sýnist tíminn nokkurn veginn á þrotum. Ég vil að lokum taka undir með hæstv. utanrrh. um áskoranir framtíðarinnar, sem hann nefndi svo í upphafi ræðu sinnar í dag. Þær eru margar og miklar og tengjast m.a. þeim skuldbindingum sem Ísland hefur tekist á herðar í Jóhannesarborg með þúsaldarmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna og þeim skuldbindingum sem víkja að því að hjálpa öðrum þjóðum til sjálfshjálpar úr neyð og fátækt. Mig langar til þess rétt í lokin að spyrja hæstv. utanrrh. hvað líði stefnumótun eða jafnvel framkvæmdaáætlunum sem mundu stuðla að því að Sameinuðu þjóðirnar og við sem aðildarríki þeirra gætum unnið að því að þúsaldarmarkmiðin náist, þær skuldbindingar sem við höfum tekist á herðar t.d. í Jóhannesarborg.

Herra forseti. Ég ætla að hreyfa hér nokkrum atriðum sem mér vannst ekki tími til að koma inn á í fyrri ræðu minni. Í fyrsta lagi er það málefni sem hæstv. utanrrh. tók upp í ræðu sinni og gerir að nokkru umtalsefni, mjög svo ánægjuleg að mínu mati, það eru samskipti við okkar næstu nágranna í austri og vestri, Færeyinga og Grænlendinga, og reyndar svæðisbundið samstarf í Norðvestur-Evrópu, samstarf eyþjóða og strandríkja í norðvestanverðri Evrópu. Ég er mjög ánægður með það að hæstv. ráðherra skuli hreyfa við þeim málum með þessum hætti. Ég hef sömuleiðis lengi verið talsmaður þess að við efldum samstarf okkar og reyndar verið þátttakandi í slíkri samvinnu býsna lengi, allt frá árunum upp úr 1980 þegar ég sat í undirbúningsnefnd um samstarf Íslands, Grænlands og Færeyja, sem leiddi að lokum til stofnunar Vestnorræna þingmannaráðsins 1985. Síðan hefur margs konar svæðisbundin samvinna byggst upp á milli þessara grannríkja bæði á pólitískum vettvangi, samstarf ríkisstjórna og ráðherra, árlegir fundir og annað í þeim dúr, sömuleiðis samstarf þjóðþinganna, umtalsverð samvinna á sviði ferðamála, atvinnuþróunarmála í gegnum NORA eða norrænu nefndina þar og vaxandi viðskipti og ýmiss konar samstarf félagasamtaka á menningarsviðinu og þar fram eftir götunum. Ég er ákaflega spenntur fyrir því að Ísland sinni þessum málum af meiri þrótti og myndarskap, og er ég þó ekki að segja að margt hafi ekki verið vel gert í dag. Ég minni á í því sambandi að ég hef flutt till. til þál. einmitt um eflingu vestnorræns samstarfs og þess sem ég kalla mótun íslenskrar nærsvæðastefnu. Þessi tillaga er nú til umfjöllunar í utanrmn. í annað sinn, hefur verið rædd hér á þingi og fengið góðar undirtektir þingmanna úr öllum flokkum og ég held að ekki sé ofsagt að þær umsagnir sem um tillöguna hafa borist til utanrmn., og þær eru allmargar, eru án undantekningar jákvæðar. Það er því greinilega mikill vilji fyrir því að Ísland efli þátttöku sína og kannski taki það hlutverk sitt alvarlegar en við höfum hingað til gert að draga vagninn í þessari svæðisbundnu samvinnu. En það er nú einu sinni svo að í þessu tilviki erum við kannski stóri bróðirinn, a.m.k. hvað varðar samskiptin við Grænland og Færeyjar, og það er eðlilega og auðvitað mikið horft til þess í þeim löndum hvaða metnað Íslendingar leggja í þátttöku sína í vestnorrænni samvinnu og hvað við leggjum af mörkum í þeim efnum. En ég tel að það sé einmitt mjög spennandi að útvíkka þetta til svæðisins við norðvestanvert Atlantshafið. Þá koma inn í myndina t.d. norðurhéruð Kanada og Nýfundnalands, þá koma inn í myndina skosku eyjarnar, Orkneyjar og Hjaltlandseyjar, og strandsvæðin jafnvel í Norður- og Vestur-Noregi, þess vegna Írland og þetta svæði í heild sinni. Það hefur verið unnið nokkurt starf að því að byggja upp einhvers konar svæðishugtak í þessu sambandi og eins og ég veit að hæstv. ráðherra er vel heima í hafa verið haldnar tvær stórar ráðstefnur þar sem þessir aðilar, bæði sjálfstæð ríki eins og Ísland og sjálfstjórnarsvæði eins og Grænland og Færeyjar og kannski héruð eins og Hjaltlandseyjar, Suðureyjar eða Orkneyjar eða hvað það nú er í Skotlandi, eru í stjórnkerfinu þar. Nýfundnaland og fleiri aðilar hafa þar mætt með sjálfstæða þátttöku í ráðstefnum um samstarf strandríkja og eyþjóða við norðvestanvert Atlantshaf. Ég held að Ísland eigi einmitt að nálgast málin með hliðstæðum hætti og þeim sem lagt er upp með í þessari tillögu, þ.e. að reyna að ná utan um málið í heild sinni, móta ákveðna stefnu sem við framfylgjum í þessum efnum, kannski með áætlun til fjögurra ára í senn um helstu aðgerðir sem gripið verði til. Á hvaða sviðum ætla menn að vinna? Ætla menn að leggja sérstaka áherslu á ferðamálasamstarf, uppbyggingu samgangna eða menningu og rannsóknir og fræðasamstarf á þessum og þessum tíma? Það er að ótalmörgum og áhugaverðum, uppbyggilegum verkefnum að vinna í þessum efnum sem hafa bæði menningarlega, sagnfræðilega en líka viðskiptalega þýðingu. Og þær upplýsingar sem m.a. komu fram í ræðu hæstv. ráðherra um mikilvægi viðskipta okkar við þessar nágrannaþjóðir eru auðvitað athyglisverðar, að þau séu að stærðargráðu svipuð eða jafnvel meiri en við milljónaþjóðir og stórveldi eins og Rússland eða Kína eða hvað það nú er. Herra forseti. Mér þykir því vænt um þann tón sem þarna er sleginn í ræðu ráðherrans að þessu leyti og ég vonast til að það geti orðið til þess að frekari skriður komist á málin að þessu leyti hvað varðar bæði stefnumótun og praktískar beinar aðgerðir. Ég nefni þar alveg sérstaklega aftur samgönguþáttinn. Það er auðvitað alveg augljóst mál að eitt af því sem háir þessu samstarfi eru óhöndugar samgöngur, alveg sérstaklega milli Íslands og Grænlands. Það er auðvitað algjörlega út úr öllu korti hvað það kostar að ferðast hér á milli og hversu óhagkvæmt það er og dýrt bæði hvað varðar tíma og peninga, að það skuli kosta jafnvel á þriðja hundrað þúsund krónur og taka tvo daga ef menn ætla að ferðast milli höfuðborga Íslands og Grænlands. Það er auðvitað algjörlega óheyrilegt. Það sem þarf að gera er að koma á áætlunarflugleið milli höfuðstaðanna þriggja, þ.e. Þórshafnar í Færeyjum, Reykjavíkur og Nuuk. Það er tæknilega hægt að gera, t.d. með þeim flugvélum sem færeyska flugfélagið hefur í sínum flota. Það sem á vantar er einhver stuðningur stjórnvalda til að tryggja rekstrargrunn undir slíkri flugleið fyrstu árin á meðan hún er að komast á kortið og það eru allar ástæður til að ætla að innan fárra ára gæti hún orðið sjálfbær með vaxandi samskiptum þessara þjóða, hreinlega vegna vöruflutninga sem féllu til o.s.frv. Í öðru lagi, herra forseti, ætla ég aðeins að nefna Evrópumálin sem ég kom lítið inn á í ræðu minni nema þá helst í andsvörum og sérstaklega við hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem ekki er nú lengur hér á meðal vor heldur einhvers staðar annars staðar á ferðalagi --- og misskilji nú enginn mín orð, ég hef grun um að hv. þm. sé á leiðinni vestur á firði. Það er að vísu þannig að í ræðu ráðherra er frekar færri orðum vikið að Evrópumálum en stundum áður, og ég í stráksskap mínum lét mér detta í hug að það væri vegna þess að það leit út eins og þessi mál hefðu svolítið verið sett á ís hjá þeim framsóknarmönnum á fundi þeirra um síðustu helgi. Alla vega önduðu einhverjir léttar og töldu það vera eina af merkustu niðurstöðum þingsins að því hefði verið frestað að taka ákvörðun því að það hefði fallið sá salómonsdómur af munni hæstv. utanrrh. og formanns Framsfl. að ekki væri tímabært fyrir framsóknarmenn að taka ákvörðun í málinu. Sömuleiðis hafa þeir atburðir orðið um svipaðar mundir að formaður Samfylkingarinnar er kominn allur í bakkgírinn í málinu, eins og ég veit að hv. þm. Björn Bjarnason getur vitnað um því að hann hefur átt við hann orðastað um þau efni í fjölmiðlum. Og gerði formaður Samfylkingarinnar jafnvel lítið úr því, að þetta yrði ekki sérstakt kosningamál og væri allt í höndum Sjálfstfl. hvernig þetta færi. Það hefði ekki mikið upp á sig að aðrir ræddu þetta fyrr en Sjálfstfl. væri kominn til vits í málinu, eins og ég hygg að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafi orðað það, svona um það bil. Það eru auðvitað talsverð tíðindi ef þessir tveir helstu forkólfar þess að koma Evrópumálunum áfram eru eiginlega að salta þetta dálítið hjá sér núna í aðdraganda kosninganna, kannski vegna þess að menn eru að átta sig á því að þetta er ekki eins góð söluvara og þeir héldu. Það er t.d. alveg splunkuný og nokkuð vönduð skoðanakönnun í höndum landsmanna þar sem í ljós kemur að andstaðan er heldur vaxandi við það að ganga í Evrópusambandið og allskýr og vel marktækur meiri hluti þjóðarinnar virðist ekki telja það fýsilegan kost. Það er út af fyrir sig athyglisvert að Íslendingar virðast bregðast öðruvísi við en t.d. Norðmenn þar sem þróunin hefur verið heldur í hina áttina eða var, það er nú kannski að stöðvast núna sem betur fer, að menn brugðust þannig við m.a. kröfum Evrópusambandsins um óheyrilegar greiðslur í þróunarsjóði í tengslum við stækkun Evrópska efnahagssvæðisins, með stækkun Evrópusambandsins, að Norðmenn hafi kannski hugsað sem svo í sálinni: Ja, er þá ekki bara best að ganga í klúbbinn ef við eigum að þurfa að borga svona rosalega mikið hvort sem er? En það má um Íslandsmanninn segja að þar hafa menn brugðist alveg öfugt við, því að það er mjög nærtækt að tengja þessa þróun í skoðanakönnunum við þennan atburð sem kannski er mest umtalaður af þeim sem uppi hafa verið og tengjast Evrópusambandinu, alla vega af neikvæðum toga. Því að væntanlega væru Íslendingar ekki að gerast andsnúnari því að ganga í Evrópusambandið en áður var út af stækkun þess t.d. sérstaklega eða öðrum slíkum hlutum. Ég held að langeðlilegast sé að álykta sem svo að Íslendingum líki ekki framganga og framkoma af þessu tagi, að ætla að fara að reisa við okkur óheyrilegar peningakröfur af því einu að gera þarf smálagfæringar á samningum til þess að viðskiptakjör okkar gagnvart Austur-Evrópu versni ekki við þá breytingu. Við erum ekki að fara fram á nein ný hlunnindi, neinar nýjar ívilnanir, aldeilis ekki. Það eina sem málið snýst um er að gera þær lagfæringar að viðskiptakjör okkar gagnvart Austur-Evrópuríkjum versni ekki við það að þau ganga í Evrópusambandið. Er það grundvöllur fyrir þessum óheyrilegum kröfum? Nei, auðvitað ekki. Þess vegna bregðast menn eðlilega þannig við hér að þeir segja: Nei, bíddu nú við, þetta er ekki klúbbur sem okkur hugnast sérstaklega vel. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson leiddi að því líkur að þetta væri til marks um samningahörku Evrópusambandsins og þess vegna þyrftum við ekki að kvíða því að ganga í það, vegna þess að þá mundi það af sömu hörku semja fyrir okkar hönd um hlutdeild okkar t.d. í deilistofnum. Þetta eru skemmtilegir loftfimleikar í röksemdafærslu, en halda nú ekki að ég tel, vegna þess að auðvitað er þetta ekki spurning um einhverja mikla samningatækni eða -hörku. Þetta er spurning um hvernig Evrópusambandið vinnur. Það vinnur nákvæmlega svona. Þegar koma færi á hrossakaupum þá eru þau notuð, og við þekkjum það, Íslendingar, að það þarf ekki alltaf að vera mjög réttmætt tilefni. Þegar út var runninn sá tími sem EFTA-ríkin, sem gerðust aðilar að EES, áttu að greiða í þróunarsjóðina, og það voru allir sammála um að lagalega og hvað varðaði samningana var það þannig að greiðslurnar áttu að falla niður frá og með tilteknu ári, þá kom bara Evrópusambandið í krafti þess að einhver önnur samskiptamál voru uppi og sagði: Þið skuluð borga. Þið skuluð borga, sögðu Spánverjar. Þannig gengur þetta yfirleitt fyrir sig. Ef menn komast í færi til að versla, þá er það gert, þá er það notað. Og þeir sem ekki þekkja til innviða Evrópusambandsins og vita að það er á köflum eins og einn risavaxinn hrossamarkaður af þessu tagi, ættu að lesa sér betur til. Það gengur mjög mikið út á það að lönd sem komast í aðstöðu til þess að hafa nokkuð fyrir snúð sinn, nota það tækifæri. Lönd kannski skilyrða stuðning sinn við alls óskylda hluti því að þau fái mál sín leyst í leiðinni. Gegn því að styðja þetta þá fáum við þetta o.s.frv. Þarna sjáum við glitta í þetta eðli hins innra gangverks þessa fyrirbæris. Það er fróðlegt og lærdómsríkt og alveg sérstaklega ætti það að vera umhugsunarefni þeim mönnum sem vakandi og sofandi dreymir um að ganga þarna inn. En ég tel að ákvarðanatökuaðferðir í Evrópusambandinu og það hvernig lýðræðið er þar á vegi statt séu a.m.k. ekki góð rök fyrir því að gera það. Svo er ýmislegt annað þar sem vegast á kostir og gallar eins og gengur og það skulum við ræða og eigum endilega að gera. Ég tel fagnaðarefni að væntanlega verður skipuð innan skamms sú nefnd um Evrópumál sem hæstv. forsrh. hefur leitað til stjórnmálaflokkanna um að gert verði. Við höfum tekið því afar vel og þegar svarað því erindi og erum tilbúin til að tilnefna okkar fulltrúa um leið og ósk um það berst og væntum þess að það gildi um aðra. Ég held að það sé þrátt fyrir allt skynsamlegt að setja málin í þennan farveg og vinna þau þannig, ekki til að reikna með því að þar með verði þeim lent með einhverju endanlegu samkomulagi allra stjórnmálaflokka, það væri óraunsæi að reikna með slíku, enda upplegg nefndarstarfsins ekki slíkt, heldur að vera vettvangur skoðanaskipta og vettvangur þar sem menn ræða stöðu mála á hverjum tíma og það eiga menn auðvitað að gera. Þetta eru eins og iðulega er bent á að sjálfsögðu mikilvæg mál og varða miklu um viðskiptastöðu okkar og stjórnmálastöðu á komandi árum. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að það muni minna gerast í þessum efnum á allra næstu árum en margir halda, ósköp einfaldlega vegna þess að aðstæður í norskum stjórnmálum eru þannig að þar verður ekki hreyfing á, væntanlega ekki fyrr en eftir árið 2006. Ég geri mér vonir um að Svíar hafni aðild að evrunni og þá mun það létta á þrýstingnum sem ella yrði uppi. Það síðasta sem ég ætlaði að nefna, herra forseti, bara til að halda venjunni, eru hin dapurlega lágu framlög Íslendinga til þróunarsamvinnu sem að vísu eru kannski örlítið að þokast upp miðað við upplýsingar sem við fengum í utanrmn. og þá á grundvelli þess að aukin framlög okkar til friðargæslu fáist flokkuð sem framlög á þessu sviði og það er vel, en samt er óralangt í land að Ísland geti í raun og veru verið þekkt fyrir það hversu lítið við, þessi ríka þjóð, leggjum þarna af mörkum og því þarf að breyta.

Virðulegi forseti. Það er tvennt sem hv. þm. kom inn á sem ég ætla að bregðast við. Annars vegar þessar óheyrilegu kröfur um greiðslur Íslands í Evrópusambandið og í því efni held ég að sé enginn munur á flokkunum hér á Alþingi. Mér hefur heyrst að við séum öll sammála um að þær eru ósanngjarnar og við höfum brugðist eins við þeim þannig að þar erum við saman á báti. Hitt var um að Framsfl. og Samfylkingin séu að draga í land í afstöðunni til Evrópusambandsins. Ekki ætla ég að svara fyrir Framsfl. en hvað Samfylkinguna varðar hefur hún markað sér sína stefnu í þeim málum og sem er einfaldlega sú að skilgreina samningsmarkmið og leita eftir aðildarviðræðum um þau. Að sjálfsögðu yrði þá væntanlega komist að niðurstöðu um þau í samstarfi við ríkisstjórn. Og verði af samningum verður að leggja þá fyrir þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta er það sem Samfylkingin hefur markað. Að öðru leyti hefur Samfylkingin ákveðið að standa fyrir umræðu um þessi mál og hún hefur haldið því áfram. Nýverið hafa verið haldnir tveir fundir, einmitt undir fyrirsögninni ,,Umræðan``, annar í Reykjavík, sá síðari reyndar í kjördæmi þingmannsins á Akureyri þar sem fjallað var um sjávarútvegsmál og þar sem annar framsögumanna var Þorsteinn Már Baldvinsson sem manna best þekkir hvernig er að starfa í sjávarútvegi, annars vegar hér á Íslandi undir skilmálum okkar Íslendinga og hins vegar í löndum Evrópusambandsins. Það var mjög fróðlegur fundur. Samfylkingunni var í raun og veru klappað lof í lófa fyrir að standa fyrir umræðu af þessu tagi og við munum halda því áfram.

Herra forseti. Ég held að út af fyrir sig sé skiljanlegt að það sé ekki hafður í frammi mikill ágreiningur hér um kröfugerð Evrópusambandsins. Það væri ekki gott veganesti fyrir einn eða neinn held ég í íslenskum stjórnmálum að ætla að gerast stuðningsmaður þeirrar kröfugerðar eða telja það sanngjarnt að við yrðum látin borga þetta. Það er úr öllu samhengi við eðli málsins og aðstæður þess, það er ósköp einfaldlega bara algerlega fráleitt. Ef Evrópusambandið hefði nálgast okkur og Norðmenn og sagt sem svo: Það mun kosta mikla peninga að stuðla að uppbyggingu í austanverðri Evrópu, eruð þið til í að koma með í það verkefni? væri það allt annað mál. Ég hefði verið talsmaður þess að við hefðum skoðað slíkt með jákvæðum hætti en er ekki hlynntur því að láta þvinga okkur til greiðslna af þessu tagi út á það að leysa úr smávægilegum tæknilegum málum, næstum því að segja. Ég kalla það það sem upp kemur þegar fríverslunarsamningar Austur-Evrópuríkjanna falla niður og þau ganga inn fyrir tollmúra Evrópusambandsins. Það kalla ég í raun og veru tæknilegt úrlausnarefni, að ganga frá málum þannig að viðskiptakjörin versni ekki við þær breytingar. Það er svo hlálegt í nútímanum þegar allir eru talandi fyrir fríverslun og hnattvæðingu og hvað það nú er, að allar breytingar af þessu tagi eigi að fara að leiða til versnandi viðskiptakjara milli grannríkja hér í Evrópu. Það er fráleitt. Ég orðaði það kannski ekki beint þannig að Samfylking og Framsfl. væru að draga í land, þá á ég ekki við að þau séu eitthvað að breyta um afstöðu í Evrópumálum að svo miklu leyti sem afstaðan er þá skýr, og má um það deila hversu ljóst þetta allt saman er, t.d. hjá Framsfl. sem var með mikið nefndastarf sem magalenti eiginlega í status quo í flokknum. Það sem ég sagði var að mér virðist eins og það gæti tilhneigingar til að ýta þessu máli út úr sviðsljósi kosningabaráttunnar nú. Það er eins og þessir forustumenn flokkanna telji það ekki kannski eins gott veganesti, eins góða söluvöru í kosningabaráttunni og þeir hefðu áður væntanlega reiknað með.

Virðulegi forseti. Það var kannski ekki alveg ljóst hvað þingmaðurinn var að fara þegar hann fjallaði í ræðu sinni um greiðslurnar og þess vegna fannst mér vel við hæfi að koma hingað og árétta að um þetta er ekki ágreiningur. Varðandi sviðsljósið og kosningabaráttuna er hún kannski ekki komin í fullan gang og þetta mun bara hafa sinn hraða. En það er alveg ljóst að liðsmenn Samfylkingarinnar eru ekki búnir að taka ákvörðun um það og það hefur aldrei verið kynnt þannig að Samfylkingin vilji ganga í Evrópusambandið. Það er ástæða til að árétta að það kom fram í ræðu Össurar Skarphéðinssonar, formanns Samfylkingarinnar, hér í morgun að það eru sjávarútvegsmálin sem þarna eru ráðandi. Væru önnur mál í lagi varðandi það að skoða aðild að Evrópusambandinu mundi það falla algerlega til hliðar ef ekki næðist sátt um sjávarútvegsmálin. Það er ekki ágreiningur milli flokkanna varðandi yfirráð yfir auðlindinni. Auðvitað finnst mönnum gaman að takast á um þetta og sérstaklega finnst mér að strákunum finnist gaman að leggja hver öðrum svolítið orð í munn og gera þeim upp skoðanir eða æsing eða minni æsing, ég ætla ekkert að leggja dóm á það. Össur Skarphéðinsson hefur haft afdráttarlausustu skoðunina varðandi Evrópusambandið. Staða Samfylkingarinnar og stefna er algjörlega klár.

Herra forseti. Nei, það er alls ekki svo að ég hafi nokkurn minnsta áhuga á því að hræra eitthvað upp í stöðu þessara mála í Samfylkingunni eða gera hana óskýrari en hún er. Þvert á móti er hugur minn allur sá að reyna að hjálpa til og skýra málið. Ég er þess vegna að vitna hér til beinna ummæla og spyrjast fyrir um hluti. Ég hlustaði á Össur Skarphéðinsson eða las öllu heldur uppskrift að samtali sem hann hafði átt við hv. þm. Björn Bjarnason á sjónvarpsstöð, ég hygg að það hafi verið Stöð 2 í morgunsjónvarpi. Þau ummæli ýmis sem þar féllu vöktu verulega athygli mína. Og það er erfitt að túlka það öðruvísi en þannig að hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingarinnar, væri að mjaka þessu máli aðeins til hliðar á senunni og hann hafði um það einhver slík orð að þetta yrði kannski ekki aðalkosningamálið og annað í þeim dúr. Nú er það þannig að ég hef oft heyrt hv. þm. Össur Skarphéðinsson segja það býsna berum orðum að hann telji að við eigum að ganga í Evrópusambandið. Ég hygg að hann orði það gjarnan þannig að hann sé kominn að þeirri niðurstöðu að kostirnir séu fleiri en gallarnir og eitthvað í þeim dúr. Það má fletta upp á þessu öllu saman. Auðvitað getur hv. þm. Össur Skarphéðinsson sem þingmaður og persóna í stjórnmálum haft að einhverju leyti persónulega skoðun í þessum efnum en hann er enn formaður Samfylkingarinnar það ég best veit. Þó að kominn sé annar talsmaður er formaður Samfylkingarinnar að tala. Og þegar hann lætur ummæli falla af því tagi sem hann gerði í samtalinu eða viðræðunum við hv. þm. Björn Bjarnason tekur maður eftir slíku. Ég er sem sagt bara að reyna að átta mig á því hvaða stöðu þessi mál hafa í augnablikinu hjá þessum tveimur flokkum sem hafa stundum reynt að selja þjóðinni þá mynd að það væri miklu meira eiginlega með þá að gera í þessum efnum en aðra af því að þeir vildu ræða málin, eins og aðrir væru feimnir við það eða hefðu einhvern tíma hafnað því að ræða þessi mál. Það er líka misskilningur. Ég er ævinlega til í að ræða þetta eins og heyra má hér því ég er sennilega sá maður sem í þessari umræðu hef rætt einna mest um Evrópumál.

Herra forseti. Ég vil taka undir með því þegar hæstv. utanrrh. segir í ágætri skýrslu sinni að það séu nýjar ógnir í alþjóðamálum og menn þurfi að meta stöðu sína með nýjum og öðrum hætti miðað við þá þróun sem við höfum orðið vitni að á undanförnum missirum. Raunar er það svo að þegar litið er til umræðunnar um þessi mál og menn velta því fyrir sér hvenær eigi að hefja tímatalið, þegar metið er að hinar nýju aðstæður hafi myndast, staldra menn nú orðið við árið 1993 í Bandaríkjunum þegar fyrst var gerð tilraun til að eyðileggja hinar stóru byggingar, turnana tvo í New York. Þá er talið að hafist hafi markviss herferð hryðjuverkamanna undir stjórn Osama bin Ladens gegn Bandaríkjunum. Menn velta því síðan fyrir sér hvort rétt hafi verið við brugðist, hvort nóg hafi verið að gert og fara yfir málin í ljósi slíkra hluta. Við hljótum að spyrja okkur sjálf hvernig við Íslendingar höfum brugðist við, hvernig á málum hafi verið tekið hér, hvort við höfum farið í það mat á okkar eigin stöðu í öryggismálum sem er nauðsynlegt til þess að skilgreina hana með skynsamlegum og réttum hætti, ef svo má að orði komast við núverandi aðstæður. Ef við lítum á þróun mála frá því varnarsamningurinn var gerður árið 1951, fyrir rúmum fimmtíu árum, sjáum við að á hverjum áratug síðan hafa menn farið í mjög miklar umræður um stöðu Íslands í alþjóðamálum og utanríkis- og varnarmálum. Ég minni á að í upphafi sjöunda áratugarins voru teknar ákvarðanir um Almannavarnir ríkisins og það kerfi myndað sem enn er við lýði og byggðist á mati, þá á hættunni á kjarnorkuógn og hættunni á því að kjarnorkuárás yrði gerð á Ísland og þeim viðbrögðum sem þyrfti að grípa til vegna þess. Því miður hefur ekki farið fram sams konar úttekt á stöðu okkar að þessu leyti að því er almannavarnir varðar síðan. Þótt vissulega hafi verið gerð úttekt á níunda áratugnum er það ekkert sambærilegt við það sem var gert þegar Almannavarnir ríkisins voru stofnaðar. Spurning er hvort ekki sé nauðsynlegt að framkvæma slíkt hættumat og fara yfir stöðu okkar að því leyti. Við munum eftir því að í upphafi áttunda áratugarins voru miklar umræður um varnarmál þegar hér var við völd ríkisstjórn sem vildi að varnarliðið hyrfi úr landi í áföngum. Horfið var frá því, varnarmálin voru mjög til umræðu og þá kom fram skýr vilji þjóðarinnar til þess að halda áfram varnarsamstarfi við Bandaríkin. Á árunum 1981--1991 var stöðug uppbygging á Keflavíkurstöðinni og spennan jókst í kringum Ísland frá hernaðarlegum sjónarhóli og menn lögðu á ráðin um það hvernig ætti að taka á stöðugri útþenslu Sovétríkjanna, bæði í hafinu og í lofti við Ísland. Gerðar voru ráðstafanir í samráði við íslensk stjórnvöld til að bregðast við því ástandi. Á síðasta áratug, þegar Sovétríkin voru úr sögunni og Varsjárbandalagið og allt það kerfi sem var forsenda kalda stríðsins vegna ógnar frá kommúnistaríkjunum, fór fram úttekt á stöðu Íslands og viðræður við bandamenn okkar, bæði um varnarmál og einnig um stöðu okkar innan Atlantshafsbandalagsins. Og það er spurning hvort ekki sé nauðsynlegt að gera slíkt hið sama núna árið 2003 að menn fari yfir það og skilgreini og átti sig nákvæmlega á því hvernig best sé að þessum málum staðið miðað við núverandi aðstæður. Utanrrn. undir forustu hæstv. utanrrh. hefur lagt fram greinargerðir og skýrslur á undanförnum árum um þessi málefni, sem eru m.a. forsenda þess að við erum virkari í friðargæslu en áður, eins og fram kemur í skýrslu hæstv. utanrrh., en það eru fleiri þættir sem þarf að líta til þegar við förum yfir þessi mál. Þegar rætt er um hryðjuverkamenn og einstök ríki og spurninguna um hvernig eigi að bregðast við hinni nýju ógn þá, eins og við vitum, stendur heimurinn á öndinni núna vegna þess hvernig tekið verði á málum gagnvart Írak sem síðan árið 1991 hefur neitað að verða við þeim skilmálum sem Sameinuðu þjóðirnar settu þeim í lok vopnahlés sem þá var gert. Síðan hefur öryggisráð Sameinuðu þjóðanna samþykkt 17 ályktanir sem Írakar hafa haft að engu og frá 1998 þangað til nú fyrir skömmu meinaði Íraksstjórn eftirlitsmönnum Sameinuðu þjóðanna að framkvæma skylduverk sín innan Íraks í leit að gjöreyðingarvopnum. Það er markmið allra, og hefur komið fram hér í umræðunum, að þetta ástand sé óviðunandi og standa beri þannig að málum að Íraksstjórn verði við ályktunum Sameinuðu þjóðanna og engin spurning um það. Ég hef ekki orðið var við það hér að menn deili um það í sjálfu sér að nauðsynlegt sé að knýja Íraksstjórn til þess að hlíta ályktunum Sameinuðu þjóðanna. Að gera það hins vegar með þeim rökum að aðrar þjóðir hafi ekki orðið við samþykktum Sameinuðu þjóðanna er ekki rétt því aðrar þjóðir hafa ekki gengist undir slíkar samþykktir eins og Írakar gerðu árið 1991. Og að segja sem svo að aðrar þjóðir hafi ekki skýrt frá því hvernig vopnabúnaði þeirra sé háttað og þess vegna sé ekki hægt að krefjast þess sama af Írökum er einnig rangt þegar menn fjalla um þetta mál því fyrir liggja samþykktir Sameinuðu þjóðanna um að Írökum beri að gera þetta, beri að framfylgja þeim ályktunum sem Sameinuðu þjóðirnar gerðu. Spurningin hefur verið um tíma. Spurt hefur verið og menn voru að velta því fyrir sér hvort það yrði kannski á morgun, 28. febrúar, sem Hans Blix mundi koma til Sameinuðu þjóðanna og gera grein fyrir máli sínu eða 14. mars. Niðurstaðan varð sú að hann kemur 7. mars og gefur öryggisráðinu skýrslu og þá munu menn velta fyrir sér hvað eigi að gera næst. Þessi þróun reynir mjög á innviði þess samstarfs sem mótað hefur alþjóðaþróunina frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar eins og við vitum, og ágreiningur er um skilgreiningu á hinni nýju ógn bæði innbyrðis milli Evrópuríkja og einnig milli hluta Evrópuríkja og Bandaríkjanna. Þetta hefur birst í deilum innan Evrópusambandsins og einnig í deilum innan Atlantshafsbandalagsins og það er öllum þjóðum mikið kappsmál að þessar deilur verði ekki til þess að eyðileggja gott samstarf þessara ríkja sem er jú meginforsenda þess að friður haldist í heiminum. Ég vil taka undir með utanrrh. að það er neyðarúrræði að grípa þurfi til vopna. En vandinn snýst nú eins og jafnan áður um að finna bestu leiðina til að tryggja friðinn. Sagan kennir okkur að það verður ekki gert með því að láta undan einræðisherrum sem hafa í hótunum og neita að virða samninga. Ef við lærum ekki af sögunni tökum við þá áhættu að reyna það aftur sem hún kennir okkur. Þegar menn tala um Sameinuðu þjóðirnar og að menn eigi að treysta alfarið á þær þá minnir það vissulega á umræður sem fóru fram á fjórða áratugnum þegar menn töluðu um að það ætti að bregðast við Hitler með sameiginlegu öryggi og vísa því til Þjóðabandalagsins, og menn trúðu því að með því að vísa málum Hitlers til Þjóðabandalagsins væri hægt að koma í veg fyrir að hann gripi til styrjaldaraðgerða eða ofbeldisaðgerða gegn nágrannaríkjum sínum. Síðan var það þegar hann réðist inn í Rínarlöndin að einn stjórnmálamaður í Bretlandi, Winston Churchill, reis upp og sagði: Það er ekki hægt að una þessu, Bretar verða að grípa til ráðstafana og hefja vígbúnað fyrir sjálfa sig til að vera reiðubúnir til að takast á við þessa hættu. Og síðan stig af stigi jókst mönnum skilningur á því að ekki væri unnt að búast við því að Hitler léti undan Þjóðabandalaginu eða þeim sem áttu að framfylgja hinu sameiginlega öryggi. Við erum að mörgu leyti í svipaðri stöðu núna þegar menn tala á þann veg að unnt sé að treysta á hið sameiginlega öryggi án þess að vera reiðubúin til að segja við einræðisherrann að ef hann hlíti ekki þessum samþykktum þá geti hann átt yfir sér beitingu valds. Það er það sem við erum að fjalla um m.a. þegar við ræðum þessi mál hér á þessum stað eins og menn hafa verið að gera í breska þinginu í gær, franska þinginu og í þjóðþingum víða um lönd. Við sem lýðræðissinnar og friðarsinnar hljótum að sjálfsögðu að vilja vinna að því að komið verði í veg fyrir að einræðisherrar geti leikið alþjóðastofnanir og gert þær að engu eins og líkur eru á ef ekki tekst að knýja Saddam Hussein til þess að hlíta ályktunum Sameinuðu þjóðanna. Ég vil aðeins víkja að Evrópumálunum. Ég tek undir það sem fram kom í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar varðandi afstöðu formanns Samfylkingarinnar, ég set nú jafnan spurningarmerki fyrir aftan titilinn formaður þegar ég ræði um Össur Skarphéðinsson núna eins og málum er háttað í Samfylkingunni, ég veit ekki hvaða málsvari hann er í raun og veru fyrir þann flokk, en það er alveg ljóst að hann hefur í viðræðuþáttum, m.a. við mig, lýst ólíkum sjónarmiðum um afstöðu sína til Evrópusambandsins og nú síðast að það beri ekki að gera neitt í þeim málum nema Sjálfstfl. sé fús til þess að hafa um það forgöngu. Hann taldi hins vegar þegar ég var með honum í sjónvarpsþætti og hann var nýkominn frá einhverjum fundi í Interlaken í Sviss, að standa ætti þannig að málum að breyta ætti viðræðunum um stækkun Evrópska efnahagssvæðisins í aðildarviðræður okkar og Evrópusambandsins, og það væri um að gera að taka þannig á hinum ósanngjörnu kröfum Evrópusambandsins að við mundum lýsa því yfir að við vildum hefja við þá aðildarviðræður. Hann hefur því gjörsamlega breytt um stefnu núna á undanförnum vikum í þessu máli. Ég heyri það að talsmenn flokksins hér eru að reyna að skýra þessa stefnubreytingu eða skilgreina hana með einhverjum rökréttum hætti en ég held að það sé gjörsamlega ómögulegt, sama hve margar ræður menn flytja hér í þessum sal um það mál. Það er ljóst að hans hugur stendur til þess núna að Evrópumálin verði ekki ofarlega á dagskrá í komandi kosningabaráttu. Ég tel að líta eigi á viðræðurnar um stækkun Evrópska efnahagssvæðisins með vísan til 128. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið þar sem beinlínis er tekið fram að nýjum aðildarríkjum Evrópusambandsins er skylt að gerast aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Ég lít á þetta fyrst og fremst sem tæknilegt viðfangsefni og viðfangsefni sem eigi að byggja alfarið á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og er þess vegna mjög undrandi á þeirri kröfugerð sem Evrópusambandið hefur talið sér sæma að setja fram gagnvart okkur vegna þessa máls og tel það í rauninni í andstöðu við skýr ákvæði samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, ef ekki beinlínis brot á samningnum ef þessi ríki gerast ekki aðilar að Evrópska efnahgssvæðinu um leið og þau gerast aðilar að Evrópusambandinu því Evrópusambandið kemur fram fyrir hönd aðildarríkja sinna gagnvart okkur innan Evrópska efnahagssvæðisins og Evrópusambandið á að sjálfsögðu að sjá til þess að það hafi umboð frá öllum sínum aðildarríkjum til þess að tala við okkur sem málsvari þeirra innan Evrópska efnahagssvæðisins. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, herra forseti. Ég vil að lokum ítreka að ég er sammála þeirri meginskoðun sem kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh. og tel að hún sé tímabær áminning til okkar um þau atriði sem við stöndum frammi fyrir í utanríkismálum, en vil árétta það sem ég sagði um nauðsyn þess að við séum alltaf tilbúin til að meta stöðu okkar í öryggis- og varnarmálum sérstaklega og tryggja að öryggi okkar sé sem best tryggt í samræmi við þær hættur sem að okkur kunna að steðja.

Virðulegi forseti. Fyrst: Össur Skarphéðinsson er formaður Samfylkingarinnar og það er bara hallærislegt þetta tal hjá mörgum stjórnmálamönnum sem finna enga leið til að tala um pólitík og sem hv. þm. Björn Bjarnason endurtekur hér. Að öðru leyti ætla ég ekki frekar að tala um Evrópusambandið enda hef ég svarað þeim spurningum. En það er varnarsamningurinn og það er tvennt sem vekur athygli mína í orðum þingmannsins. Hann situr í utanrmn. en hann spyr: Hefur Ísland farið í endurmat í öryggismálum okkar? Og að e.t.v. þyrftum við að fara í viðræður núna um hvernig best væri að þessum málum staðið --- og ég bið hv. þm. að hlusta á athugasemdir mínar.

Ég er að því.

Þingmaðurinn spyr: Hefur Ísland farið í endurmat í öryggismálum og þarf Ísland að fara í viðræður núna um hvernig best væri að þessum málum staðið? Og maður áttar sig auðvitað ekki á því hvort hann er að gefa það í skyn að þær óformlegu viðræður sem hæstv. utanrrh. greindi frá hér í morgun séu eitthvað annað en það sem þingmaðurinn spyr um. Hæstv. utanrrh. sagði í morgun að við vildum hafa hér á landi lágmarksvarnir og það væru hér lágmarksvarnir af hálfu varnarliðsins en það væru efasemdir hjá Bandaríkjamönnum um að halda þeim áfram. Þingmaðurinn talaði um ógnina. Ég spyr: Hver er ógnin? Ef við erum að tala um hryðjuverk, er þá öflugt hernaðarvarnarsamstarf svarið? Öllum ber saman um að miklar varnir gátu ekki afstýrt hryðjuverkaárásinni 11. september á Bandaríkin en öflug leyniþjónusta og öflugri hefði eflaust getað gert það.

Herra forseti. Ég ætla nú ekki að fara að ræða herfræðileg málefni við hv. þm. og hvaða leiðir séu bestar til að tryggja öryggið í hverju tilviki fyrir sig. Ég tel að það sé blanda af ýmsum úrræðum sem þurfi að grípa til, m.a. hafi varnarsamningur okkar við Bandaríkin mikið gildi og ég tel að gildi hans hafi ekkert minnkað og sá varnarviðbúnaður sem Bandaríkjamenn hafa haft á Íslandi sé jafnmikilvægur nú og áður. Enginn vafi er um það í mínum huga. Ég hef hins vegar á undanförnum árum bæði hér og annars staðar vakið máls á því að það sé til fleiri þátta að líta og ég tel að viðbrögðin fari náttúrlega eftir niðurstöðu í því hættumati sem ég taldi að væri nauðsynlegt til að menn leituðu þó að samnefnara í þessu, því að um þetta er ekki og á ekki að vera einhver flokkspólitískur ágreiningur heldur eiga menn að leitast við að komast að skynsamlegri niðurstöðu og haga aðgerðum sínum í samræmi við það. Ég er líka þeirrar skoðunar að samhliða því sem við áréttum mikilvægi varnarsamningsins við Bandaríkin þá hugum við að því hvað við eigum að gera sjálf til að tryggja öryggi okkar og hvernig hin nýja ógn sem fram kemur skýring á, m.a. í ræðu og skýrslu hæstv. utanrrh., verkar á stöðu okkar. Það er þetta sem ég er að tala um, ég er ekki að tala um neinar óformlegar viðræður við Bandaríkjamenn eða slíkt, ég er að tala um hvað við sjálf metum nauðsynlegt með hagsmuni okkar í huga.

Virðulegi forseti. Ég kýs að vísa þessu með hættumatið sem þurfi að fara fram til hæstv. utanrrh. En ég er alveg sammála þingmanninum að flokkspólitík á ekki að ráða því hvernig við metum þá hluti. Hins vegar hef ég farið í gegnum þær skýrslur sem við höfum fengið, Hnattvæðing Íslands, Öryggi við aldahvörf og friðargæsluskýrsluna o.fl., og við höfum rætt það í utanrmn. hvernig staðan sé varðandi varnarsamninginn. Hér í dag var það rætt og utanrrh. svaraði því að bókunin við varnarsamninginn væri í raun og veru í gildi þrátt fyrir að hún sé runnin út í raun, að samstarfið í því samhengi sem það hefur verið verður áfram nema eitthvað sé að gert. Ég skil því ekki alveg þennan kafla í ræðu þingmannsins þegar hann hefur upp raust sína og fer að tala um varnarsamstarfið og viðræður núna, að taka þurfi upp viðræður um hvernig best sé að þessum málum staðið í ljósi þeirrar umræðu sem farið hefur fram hér í dag og í ljósi þeirrar umræðu sem hefur farið fram við utanrrh. í utanrmn. Ég vil því, virðulegi forseti, algjörlega vísa því frá að hér sé verið að fara inn í einhverja flokkspólitík. Við í Samfylkingunni höfum ekki unnið þannig varðandi nákvæmlega þessi mál, en mér fannst örlítið veist að utanrrh. í ræðu þingmannsins í þessum orðum hans og ég er þá fegin því að ég hef misskilið orð hans.

Herra forseti. Í öðru orðinu segist hv. þm. ekki skilja hvað ég hafi átt við en segist á hinn bóginn hafa misskilið það sem ég átti við. Það er mjög erfitt að deila um þessi mikilvægu mál á þessum forsendum. Ég var ekki að veitast að utanrrh. á neinn hátt og algjör óþarfi hjá hv. þm. að gera því skóna, að í orðum mínum hafi falist gagnrýni á utanrrh. Ég fór yfir það að á fimm áratugum hefðu menn á hverjum einasta áratug gert úttekt á öryggismálum Íslands með einum eða öðrum hætti, hvort heldur í umræðum um varnarsamninginn við Bandaríkin eða í sérstökum athugunum sem þeir hafa gert hér á landi. Ég taldi að nú í upphafi nýrrar aldar væri nauðsynlegt að huga að þessu með jafnskipulegum hætti og menn hefðu oft áður gert þegar öryggismálin hafa verið til umræðu. Ef þingmaðurinn getur ekki skilið þetta veit ég ekki hvað hún getur skilið af því sem ég sagði í ræðu minni.

Herra forseti. Hv. þm. Björn Bjarnason segir að það væri neyðarúrræði að grípa til vopna gagnvart Írak. Engu að síður heyrist mér hann styðja slíka árás ef þörf á þykir. Hann velti vöngum yfir því í ræðu sinni hvaða aðstæður réttlættu slíka árás. Hann vitnaði í fyrri samþykktir öryggisráðsins sem Írakar hefðu ekki hlýtt, sautján talsins ef ég man rétt. Nú er það svo að fjölmörg ríki hafa virt ályktanir öryggisráðsins að vettugi, þar á meðal Ísrael. Sennilega hefur Ísrael öllum ríkjum fremur virt ályktanir Sameinuðu þjóðanna og öryggisráðsins að vettugi. Þetta er staðreynd. Finnst hv. þingmanni það réttlæta refsiaðgerðir, jafnvel hernaðaraðgerðir, gegn Ísrael eða öðrum ríkjum sem hafa virt ályktanir öryggisráðsins að vettugi? Hv. þm. tengdi í ræðu sinni hugsanlega árás á Írak hryðjuverkastarfsemi. Hann talaði um 11. september. Ég skildi hann svo að þörfin fyrir að uppræta hryðjuverkastarfsemi í heiminum lægi að baki ákvörðunum Bandaríkjastjórnar og Breta, þ.e. ásetningi þeirra að fara með hernaði gegn Írökum. Ég vil spyrja hv. þm. hvernig hann meti þá skýrslu sem m.a. hefur komið frá öldungadeild Bandaríkjaþings sem segir að Íranar séu, þegar dæmið er gert upp, hættulegri hvað þetta snertir, séu í nánari tengslum við hryðjuverkasamtök en Írakar og séu nær því að búa til gereyðingarvopn en Írakar. Finnst honum þá koma til álita að fara með hernaði gegn Íran? Að lokum ein forvitnileg spurning til Björns Bjarnasonar, hv. þm., mikils áhugamanns um NATO: Sér hv. þm. það fyrir sér að þær aðstæður gætu komið upp að Ísland ætti að verða herlaust land? Og hverjar eru þær aðstæður?

Herra forseti. Ef í ályktunum um Ísrael eru ákvæði um að fari Ísraelar ekki að þessum ályktunum sé heimilt að beita þá valdi tel ég víst að menn muni framfylgja þeim. Ég held að það sé ekki þannig í þeim ályktunum. Það er hins vegar svo í ályktunum um Írak. Um það snýst málið. Hvernig á að knýja menn til þess að hlýta ályktunum Sameinuðu þjóðanna? Þá verða menn að lesa ályktanirnar og fara eftir því sem í þeim stendur. Menn verða að hafa þrek til að gera mun á þessu þegar þeir fjalla um þetta mál eins og önnur. Menn geta ekki lagt allt að jöfnu og reyna að afsaka einræðisherrann með því að miða mál hans við eitthvað annað. Ég var ekki að fjalla um hryðjuverkamenn sérstaklega þegar ég talaði um nauðsyn þess að stemma stigu við Saddam Hussein. Ég var að tala um það sem felst í ályktunum Sameinuðu þjóðanna, að koma í veg fyrir að hann ráði yfir gjöreyðingarvopnum og sjá til þess að hann uppfylli þau skilyrði sem honum voru sett árið 1991 varðandi þann þátt. Það þarf að vera unnt að komast að hinu sanna um það undanbragðalaust og knýja manninn til þess að hlíta þeim ályktunum og fara að þeim. Varðandi þær aðstæður sem geta skapast hér í heiminum til að Íslendingar ákvæðu að vera algjörlega varnarlausir. Ég get ekki séð þær aðstæður fyrir mér þannig að unnt sé að draga upp þá mynd með neinum skynsamlegum hætti. Ég sé heldur ekki að nokkur þjóð líti þannig á að henni sé til góða að afsala sér öllum rétti til varna. Síðan er það ávallt spurning hvernig menn taka á því. Það höfum við Íslendingar gert í sögunnar rás með mismunandi hætti en í rúm 60 ár í góðu samstarfi við Bandaríkjamenn.

Herra forseti. Fyrst varðandi Ísrael, um vald og valdbeitingu. Samþykktir Sameinuðu þjóðanna og öryggisráðsins gagnvart Ísrael snúast um vald og valdbeitingu, valdbeitingu Ísraelsmanna og Ísraelshers gegn Palestínumönnum og þann ásetning Ísraelsmanna að halda í land sem þeim ekki ber. Þeir hafa ekki farið að vilja Sameinuðu þjóðanna um að láta af þessari valdbeitingu. Ég heyrði ekki betur en hv. þm. tengdi nauðsyn þess að losna við Saddam Hussein 11. september og hryðjuverkastarfsemi. Sannast sagna fannst mér hann ekki svara spurningu minni um þetta efni. Ég vil beina þeirri spurningu til hv. þm. Björns Bjarnasonar, sem er fróður um sögu og stjórnmálaþróun á síðustu öld og þekkir gjörla til sem blaðamaður í langan tíma: Telur hann ekki nein tengsl á milli þeirra gríðarlegu auðæfa sem er að finna í jörðu í Írak og hernaðarhagsmuna Bandaríkjanna í þessum heimshluta og þess ásetnings Bush-stjórnarinnar að beita Íraka valdi? Telur hann engin tengsl vera þarna á milli? Það væri gaman að heyra rökstuðning um það efni. Hitt er svo annað mál að ég átti ekki von á öðru en að fá hina dapurlegu framtíðarsýn hv. þm. Björns Bjarnasonar varðandi friðinn og herinn. Hann getur ekki ímyndað sér Ísland án hers.

Herra forseti. Ég get ekki ímyndað mér Ísland án þess að menn geri hér ráðstafanir til að tryggja öryggi sitt. Hvernig það er gert á hverjum tíma verður að taka mið af þeirri hættu sem við teljum að okkur steðja. Við töldum um aldir að fjarlægðin tryggði öryggi okkar og en sannfærðumst um það endanlega í síðari heimstyrjöldinni að svo væri ekki og að við þyrftum að gera aðrar ráðstafanir til að tryggja öryggi okkar en að treysta á fjarlægðina frá öðrum ríkjum. Þetta verðum við að hafa í huga og grípa til þeirra ráðstafana á hverjum tíma sem við teljum skynsamlegastar til að tryggja öryggi okkar. Þess vegna segi ég að í upphafi nýrrar aldar, með hliðsjón af reynslu okkar á undanförnum 60 árum og hvernig við höfum staðið að varnarmálum á undanförnum 60 árum: Er ekki skynsamlegt að við reynum að komast að sameiginlegri niðurstöðu um það nú hvernig öryggi okkar er best tryggt án þess að missa sjónar á gildi þess að eiga gott samstarf við Bandaríkin? Ég tel að núverandi ástand hafi leitt í ljós að tvíhliða samningur eins og við eigum við Bandaríkin sé betri en flest annað sem við búum við til að tryggja öryggi okkar nú á tímum. Varðandi spurninguna um Ísrael þá snýst þetta mál ekki um það hvort Ísraelar beiti valdi gagnvart Palestínumönnum. Þegar ég var að tala um valdbeitingu þá átti ég við heimildir í ályktunum Sameinuðu þjóðanna fyrir ríki til að beita Ísraela valdi. Um það snýst umræðan um Íraka og stöðu þjóða gagnvart Írökum: Hvaða umboð hafa Sameinuðu þjóðirnar veitt þjóðum til þess að beita Íraka valdi? Um það er deilan. Það eru engin slík ákvæði í neinum samþykktum Sameinuðu þjóðanna um Ísrael.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir ágæta ræðu þar sem kenndi margra grasa að venju. Íraksmálið og þau vandamál sem sprottið hafa kringum það hafa að sjálfsögðu borið hæst í því sem rætt hefur verið um í dag, hvort lýðræðiselskandi þjóðir nái saman um að koma á kné manni sem hefur kúgað eigin þjóð og margoft sýnt að svífst einskis til að halda völdum. Það er löngu ljóst að menn láta þetta ekki lengur yfir sig ganga. Auðvitað er erfitt að segja nákvæmlega til um hvernig réttlætinu verður náð í þessum efnum. Ég lýsi yfir mikilli ánægju minni með það hvernig hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnin hefur eindregið stutt Bandaríkjamenn og Breta í þeim áformum sem þeir hafa haft um að koma frá þessum einræðisherra sem ekkert virðir. Það hefur að sjálfsögðu verið áhyggjuefni fyrir alla þá sem hafa skoðun á varnarmálum Evrópu og samstarfi innan NATO að slík ósamstaða skuli hafa ríkt innan NATO vegna andstöðunnar innan Evrópusambandsins. Það veldur áhyggjum ef það veikir samstarf þessara þjóða þegar kemur að því að grípa til ráða sem vestræn ríki telja nauðsynleg við erfiðar aðstæður. Það er ekki langt síðan, herra forseti, að Vestur-Evrópusambandinu, Evrópustoð NATO þar sem allar NATO-þjóðirnar og Evrópusambandsþjóðirnar áttu fulltrúa, þ.e. þeim þætti í varnarmálum Evrópu var breytt. Evrópusambandið tók yfir allar stofnanir sem heyrðu undir Vestur-Evrópusambandið. Hugmyndin með þeirri breytingu var að einfalda tengslin við Bandaríkin milli Evrópusambandsins og Bandaríkjanna, að styrkja öryggis- og varnarmátt Evrópuþjóðanna og einnig var talið nauðsynlegt að sýna að Evrópuríkin sjálf leystu sín mál. Við sem erum áheyrnarfulltrúar með málfrelsi og tillögurétt innan Vestur-Evrópusambandsins mótmæltum þessum breytingum á sínum tíma. Það voru fyrst og fremst Bretar og ekki síst Bandaríkjamenn sem voru einnig mjög efins um að þessi þróun væri rétt. Staðreyndin er sú að innan Vestur-Evrópusambandsins hafði náðst mjög góð tenging milli þessara þjóða og Bandaríkjanna. Þar hafði myndast gott traust með tengingu við NATO, með sendiherrum frá öllum aðildarríkjum sem bæði sátu í VES og NATO. Þarna hafði náðst mikil og góð samstaða sem hafði styrkt samskiptin milli þessara þjóða í varnar- og öryggismálum. Margir voru hins vegar hræddir við að þessi breyting gæti leitt til þess að gjá myndaðist milli Evrópusambandsins og Bandaríkjanna eða jafnvel að NATO mundi veikjast. Því miður hefur ýmislegt af þessu komið fram, í bili alla vega. Það gerðist fyrst í tengslum við Afganistan og ekki síður núna, að sumar Evrópusambandsþjóðirnar sem eru jafnframt í NATO neita að bregðast við ósk Tyrkja um að taka þátt í vörnum landsins ef til kæmi. Sem betur fer hafa sumar þessara þjóða snúið frá þeirri skoðun en þetta segir okkur að ýmislegt þurfi að laga á þessu sviði. Ég tel mjög nauðsynlegt fyrir Íslands hönd að halda uppi því samstarfi sem verið hefur innan Vestur-Evrópusambandsins. Það er eina þingið þar sem allir þjóðkjörnir þingmenn Evrópu hafa rétt til þátttöku og menn geta þar skipst á skoðunum um varnar- og öryggismál sem skipta máli fyrir þær þjóðir sem í hlut að eiga. Framtíðarráðstefna Evrópusambandsins sem núna stendur yfir og verið er að undirbúa hefur tekið á því hvernig opna eigi möguleika þjóðkjörinna þingmanna Evrópuríkja. Það hefur komið fram í þessum undirbúningsviðræðum að Evrópusambandið eða Evrópuþingið ásamt fulltrúum Evrópusambandsins og ráðherrum hafa í raun lagst gegn því að heimila aðgang þjóðkjörinna þingmanna að varnar- og öryggismálum Evrópusambandsins. Margir telja það mjög slæma þróun og ekki hvað síst fyrir þau lönd sem ekki eru í Evrópusambandinu en eru í NATO. Það er ljóst að ef af þessu verður þá töpum við Íslendingar þeim tengslum sem við höfum haft og að þessu leyti mundi staða okkar veikjast. Ég vænti þess að hæstv. utanrrh. hafi skoðun á þessu sérstaka máli og að hann reyni eftir megni að koma þeim sjónarmiðum á framfæri að málstað Íslands sé best borgið með því að tryggja veru okkar þarna sem mesta og að aðkoma okkar að umræðu um varnar- og öryggismál Evrópu verði óbreytt frá því sem var, enda var það upphaflega í samþykktum sem gerðar voru af NATO-ríkjunum á sínum tíma að þessi breyting með stofnanir Vestur-Evrópusambandsins yfir í Evrópusambandið sem hefur veikt Vestur-Evrópusambandið ætti ekki að breyta neinu um stöðu þeirra ríkja sem eru í NATO en utan Evrópusambandsins. Enn sem komið er hefur ekkert komið í staðinn að mínu áliti sem setur okkur í þá stöðu sem við vorum í fyrr. Ég held að nauðsynlegt sé að berjast fyrir stöðu okkar á þessum vettvangi. Ég ætla aðeins að minnast á stækkun Evrópusambandsins, herra forseti. Heilmikil umræða hefur farið fram um það mál eins og gefur að skilja. Ég hef heyrt á hæstv. utanrrh. að hann hafi mikinn áhuga á því að kanna möguleika á þátttöku í starfi Evrópusambandsins. Auðvitað þurfa að vera fyrir því ákveðin skilyrði sem verður að uppfylla, m.a. varðandi fiskveiðar. Ég hef nú verið sömu skoðunar og hæstv. utanrrh. í þeim efnum að ekki sé nein forsenda til að óska eftir inngöngu í Evrópusambandið á þessu stigi. Ég hef svo aftur á móti velt fyrir mér einu máli sem mér finnst dálítið uggvekjandi, það er varðandi sjávarútveginn á Íslandi og ég held að geti komið Evrópusambandinu við, þ.e. að stórútgerðir á Íslandi eru nú að krefjast þess að kvótaþakið verði hækkað úr 12% í 20. Háttvirtur formaður sjútvn. hefur lýst því yfir í sjónvarpi að hann telji þetta eðlilegt. Ég tel þetta aftur á móti mjög óheppilegt og að þetta gæti í rauninni orðið hættulegt því um leið og það gerðist þá yrði enn frekari samþjöppun í íslenskum sjávrútvegi að veruleika og við mundum sjá meiri röskun í byggðum landsins en við höfum nokkurn tímann séð fyrr. Við mundum sjá að á örfáum árum fækkaði útgerðarfyrirtækjum kannski niður í fimm, eitthvað þar um bil, og staða þeirra sem ættu yfir kvótanum að ráða yrði gríðarlega sterk gagnvart íslenskum stjórnvöldum. Ég hef heyrt það frá stórútgerðarmönnum í dag að þeir telja að ef gengisskráningin fari ekki að breytast og íslenska krónan að veikjast frá því sem nú er þá finnist þeim alls ekki fráleitt að færa fiskvinnsluna úr landi. Ef þessir aðilar verða orðnir svo sterkir í íslenskum sjávarútvegi að einungis fimm aðilar réðu yfir allri útgerð á landinu, í hvaða stöðu verða þá stjórnvöld til þess að bregðast við, þ.e. ef menn settu fram slíkar kröfur eins og ég hef nefnt? Þá veltir maður því fyrir sér hvort Evrópusambandið væri nokkuð síðri kostur að eiga við en þessir fimm stórútgerðarmenn sem réðu hér yfir öllum fiskinum í sjónum. Að því leyti til tel ég að menn verði að gá að sér því þó maður geti að mörgu leyti sagt að kvótakerfið hafi virkað vel þá getur þetta gengið það langt að ekki verði við unað þegar samþjöppunin verður slík að auðgildið og frekari hagnaður gengur langt út yfir allt sem snýr að hag fólksins í landinu. Ég vil að lokum, herra forseti, aðeins fá að minnast á Alþjóðaviðskiptastofnunina eða OECD. Í Jóhannesarborg í sumar var mikið rætt um þessa stofnun og alþjóðaviðskipti sem gætu opnað leið fyrir fátæk ríki til þess að styrkja fjárhag sinn og eyða eða draga úr fátækt. Það sem hefur staðið í veginum fyrir því að þessi ríki gætu í raun eflt stöðu sína er að ríkar þjóðir hafa haft og hafa enn uppi tollamúra sem þessi fátæku ríki hafa ekki náð að yfirvinna. Auðug ríki Vesturheims hafa einnig beint sjónum sínum að orku sem fæst úr olíu og öðrum slíkum orkugjöfum sem hefur ekki hjálpað þeim ríkjum sem fyrst og fremst geta byggt upp orku í gegnum sólina eða með því að virkja sólina, t.d. með sólarrafhlöðum. Allt þetta hefur verið mjög dýrt. En mest af því fjármagni sem hefur farið til orkuuppbyggingar í heiminum hefur verið til að nýta olíulindir í Arabalöndunum. Eitt af því sem talið var að við þyrftum að horfa sérstaklega til í þessu efni er að beina fjármunum frekar til að þróa sjálfbæra orkugjafa, eins og auðvelt er að koma upp í Afríku, en þó þannig að sjálfsögðu að þessi ríki geti staðið undir því. Það er gert með því að styrkja fyrirtæki sem framleiða búnað til þess að virkja sólina til raforkuframleiðslu og einnig með því að standa undir ábyrgðum sem fyrirtæki þurfa sem vilja beina sjónum sínum að vanþróuðum ríkjum með þessum hætti. Ég vil því beina því til hæstv. utanrrh. að hann reyni að hafa áhrif á Alþjóðaviðskiptastofnunina til að hún beini sjónum sínum enn frekar að vanþróuðum ríkjum Afríku sem sannarlega þurfa á því að halda að geta leitað í þessa sjóði. Það verður að vera hægt að breyta reglum og koma á samstarfi við þessi ríki til þess að minnka þá ömurlegu fátækt sem þarna er og allir sjá sem þangað fara.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Kristjáni Pálssyni að því er varðar þróunarríki. Að sjálfsögðu er mjög nauðsynlegt að taka meira tillit til þeirra í alþjóðlegum viðskiptum. Það er alveg ljóst að það mun hafa áhrif til frjálsræðisáttar á ýmsum sviðum, m.a. á sviði landbúnaðar. Það þýðir að Íslendingar, þ.e. íslenskur landbúnaður verður að búa sig undir meira frjálsræði á þessu sviði. Þróunarríkin hafa verið með þær kröfur á undanförnum árum, sem er eðlilegt, að þau hafi eðlilegan aðgang að vestrænum mörkuðum. En það sem er kannski verra í þessum málum öllum er að þróunarríkin hafa oft og tíðum ekki það skipulag sem gerir þeim kleift að komast með góðum hætti inn á þessa markaði jafnvel þótt tollar séu ekki fyrir hendi. Þau hafa ekki þá reynslu og þann mannafla sem þarf til að vinna markaðsstarf á þessum mörkuðum. Við Íslendingar höfum jafnframt talið það mjög nauðsynlegt og mikilvægt fyrir þróunarríkin að setja reglur um ríkisstyrki í sjávarútvegi. Við teljum að það ríkisstyrkjakerfi sem er víða í heiminum verði til þess að þróunarríkin nýti ekki auðlindir sínar sjálf eins og þau gætu gert, heldur reki rík iðnríki sjávarútveg í landhelgi þróunarríkjanna vegna þess að iðnríkin styrkja þessa atvinnugrein með þeim afleiðingum að þróunarríkin verða fyrir verulegum skaða, enda hefur tillaga okkar á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar fengið mikinn stuðning þróunarríkjanna.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir. Það er einmitt málið. Ég held að menn hafi verið samdóma um það á ráðstefnunni í Jóhannesarborg að það eru niðurgreiðslur hinna efnuðu ríkja sem hafa komið í veg fyrir að þróunarríkin næðu yfirleitt nokkurri markaðsstöðu. Auðvitað er þessi svokallaði infrastrúktúr enginn í þessum ríkjum. Þá er spurningin: Hvar á að byrja? Þjóðir eins og Íslendingar hafa reynt að byggja upp menntakerfið í gegnum Þróunarsamvinnustofnun Íslands með því að reisa grunnskóla og með því að byggja upp heilbrigðiskerfið og ráðgjafar- og þróunarstarf. Ég held að utanrrn. undir stjórn hæstv. ráðherra hafi að því leytinu einmitt tekist afskaplega vel til. Ég hef minnst á það áður í þessum stóli að ótrúlegt hefur verið að sjá hvernig sumar aðrar þjóðir hafa byggt upp slíkt þróunarstarf sem hefur svo engum nýst og engum verið til gagns, því miður, vegna þess að menn fóru kannski af stað með of miklu óðagoti. En þarna hefur náðst að byggja upp farsælt starf í miklu samráði við heimamenn sem þeir eru ánægðir með. Hvernig á að byggja upp þennan infrastrúktúr? Ég lít svo á að það sé hluti af því sem Íslendinga eru að gera. Þetta er langtímaþróun. Alþjóðasamtök þingmanna í umhverfismálum, GLOBE, hafa einmitt beint sjónum sínum að því hvernig nota eigi styrki auðugra ríkja til þess að byggja upp sjálfbær orkufyrirtæki í þessum fátæku ríkjum. En það þarf auðvitað að gera þannig að þessi ríki standi betur eftir en áður.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. greinargóða skýrslu um utanríkismál. Ekki síst á hvern hátt hann leggur fram í ræðu sinni hvernig þau mál blasa við okkur Íslendingum, í ljósi þess að við þurfum að leggja mjög mikið upp úr þátttöku okkar í alþjóðastofnunum. Við höfum mikla þörf fyrir góð samskipti við grannríki okkar og raunar ríki um víða veröld til þess að ná þeim markmiðum sem við hyggjumst ná í efnahagsmálum, þ.e. að bæta og treysta lífskjör þjóðarinnar til langframa. Þau mál sem hér hefur borið á góma hafa verið rædd í ýmsum alþjóðastofnunum sem Íslendingar eiga þátt í. Þar kemur til Íslandsdeild NATO-þingsins sem ég skipa nú formennsku fyrir. Þar hefur ástandið eins og það birtist í austanverðri Evrópu og grannsvæðum okkar í Miðausturlöndum mjög borið á góma. Ekki síst í ljósi þess að þangað mátti rekja rætur hinnar miklu alþjóðlegu hryðjuverkaógnunar sem steðjaði að öllum Vesturlöndum fyrir tæpum tveimur árum og hefur náttúrlega verið undirtónn í allri umræðu öryggissamtaka ríkja í vesturálfu, hvort heldur er Atlantshafsbandalagið, ÖSE eða önnur slík. Raunar hefur það líka verið undirtónn í umræðu Evrópusambandsríkjanna um öryggismál og mótun sameiginlegrar utanríkisstefnu, hvort sem þau eru aðilar að Atlantshafsbandalaginu eða ekki. Ég vil gjarnan láta það heyrast, herra forseti, að á fundum þingmannasamkundu Atlantshafsbandalagsins sem hefur hist að jafnaði fimm sinnum á ári undanfarin ár, og fimm sinnum á síðasta ári, voru þessi mál alltaf til umræðu, ásamt þeim málum sem tengjast stækkun bandalagsins. Við Íslendingar meðal annarra lögðum mjög mikla áherslu á og studdum þar sérstaklega inngöngu Eystrasaltsríkjanna þriggja í bandalagið sem nú er að takast. Raunar er gert ráð fyrir því að vorið 2004 verði sjö ný aðildarríki að bandalaginu staðfest og þá verði bandalagið orðið samtök 26 ríkja sem er mikil stækkun frá því sem verið hefur. Á þessum fundum og sérstaklega eftir því sem leið á árið voru áberandi ólíkar skoðanir og áherslur bandalagsríkjanna vegna hugsanlegra átaka við Írak sem er næsta verkefni Vesturlanda í baráttunni gegn útbreiðslu gereyðingarvopna og gegn aukinni hryðjuverkastarfsemi á alþjóðavettvangi. Þar hefur verið mjög áberandi að sérstaklega Frakkland, Þýskaland og Belgía hafa metið með öðrum hætti en öll önnur bandalagsríki hvernig eigi að bregðast við hugsanlegri árás Íraks á Tyrkland. Og verður að segja að þær umræður hafa verið mjög merkilegar. Ég vil gjarnan greina frá því hér, herra forseti, að á fyrsta fundi þingmannasamtaka Atlantshafsbandalagsins fyrr á þessu ári, raunar fyrr í þessum mánuði, urðu þau atvik sem vöktu mikla athygli, ekki einungis hér, ekki einungis í öllum bandalagsríkjunum, heldur víðar um Evrópu og víðar um Vesturlönd. Það var þegar þessi þrjú ríki sem ég nefndi hafði greint á við önnur bandalagsríki um hvernig ætti að bregðast við óskum Tyrkja um að bandalagið skyldi styrkja varnir þeirra í samræmi við ákvæði í sáttmála bandalagsríkjanna, Atlantshafssamningnum. Þessi þrjú ríki vildu sem sé ekki bregðast við óskum Tyrkja eins og hin töldu rétt að gera. Hin töldu rétt að gera það án vafninga á grundvelli ákvæða í samningnum. Þessi þrjú lögðust gegn því og töldu það ekki tímabært. Það verður að segjast eins og er, herra forseti, að það vakti mikla athygli mína og nokkurra fleiri hvernig hin nýju aðildarríki bandalagsins sem verða fullkomnir aðilar í ársbyrjun 2004, eftir u.þ.b. eitt ár, greindi á við þessi þrjú bandalagsríki, og hvernig tvö af þessum þremur brugðust við þessum sjónarmiðum nýrra bandalagsríkja. Var sagt í hreinskilni af hálfu Pólverja og talsmanna þeirra að þeir vildu eiga meira samstarf við þau ríki bandalagsins sem vildu treysta varnir þegar bandalagsríkin sjálf teldu ástæðu til. Þannig var staðið með málstað Tyrkja. Það var sagt berum orðum af talsmönnum Tékka að þessi umræða, sérstaklega yfirlýsingar Frakka, hefðu rifið upp djúp og mikil sár í tékkneskri þjóðarsál, sár frá 1968. Það vefst varla fyrir nokkrum manni hér hvað þeir hafa þar átt við eða hvaða atburðir það voru sem urðu aftur ljóslifandi fyrir tékknesku fólki. En það sem vakti þó mesta athygli mína, herra forseti, og ég vil vekja athygli á eru viðbrögð talsmanna bæði Frakka og Belga eftir að þessi sjónarmið heyrðust frá talsmönnum Pólverja og Tékka. Þeir sögðu sem sé að það væru allar líkur á að sjónarmið talsmanna Pólverja og Tékka gætu staðið í vegi fyrir inngöngu þeirra í Evrópusambandið sem stendur fyrir dyrum. Þá verður að segjast eins og er að þegar bandalagsríki þess eða sambandsríki Evrópusambandsins eru að hóta nýjum sambandsríkjum með þessum hætti hlýt ég að spyrja sjálfan mig og ég vænti þess að það geri fleiri: Hvers konar samkunda er þetta Evrópusamband sem tekur þannig nýjum aðilum? Þau eru ekki orðin sambandsríki en eiga það fram undan. Þá verður þess vænst að þau taki þátt í því að móta sameiginlega utanríkisstefnu sambandsríkjanna. Þau eru ekki orðin skuldbundin til þess enn þá. En þau voru látin heyra það umbúðalaust að fyrst þau voru ekki tilbúin til þess áður en þau yrðu sambandsaðilar væri hugsanlegt að þetta stæði í vegi fyrir inngöngu þeirra í sambandið. Það verður að segjast eins og er að talsmenn þessara tveggja ríkja, sem eru að gerast aðilar að samstarfi vestrænna ríkja, sögðu umbúðalaust og gerðu greinilega heyrinkunnugt að þeir teldu sig þegar hafa fullnægt öllum skilmálum Evrópusambandsins um aðild, þeir hefðu lokið aðildarsamningum þegar fulltrúar Frakka sem telja sig einhvern veginn yfir allar aðrar sambandsþjóðir hafnar sögðu það, ekki aðeins venjulegir talsmenn þeirra heldur sjálfur forseti Frakklands, að þetta yrði nýr ásteytingarsteinn þeirra á inngöngunni í Evrópusambandið. Mér finnst, herra forseti, að þetta hafi sýnt okkur nýja og fremur óskemmtilega hlið á Evrópusambandinu. Það væri ekki fráleitt að heyra hér hvernig þeir stjórnmálamenn á Íslandi sem hafa barist fyrir því að Ísland verði jafnvel í náinni framtíð Evrópusambandsríki meta þessi viðbrögð Frakka þegar væntanleg sambandsríki vildu ekki hlýða þeim í einu og öllu skilmálalaust. Ég tel, herra forseti, að þetta sýni okkur fram á að við eigum enga samleið með þessum ríkjum. Það fer ekki saman við hagsmuni okkar að ríki úti í Evrópu mæli fyrir um sameiginlega stefnu okkar ef eða þegar við hugsanlega verðum aðilar að Evrópusambandinu. Við þurfum á okkar eigin öryggisstefnu að halda. Það hefur sýnt sig oft áður að við verðum sjálf að meta okkar eigin öryggishagsmuni. Það hefur líka sýnt sig, ekki síst núna, að við metum þá með allt öðrum hætti heldur en þau ríki sem þarna reyndu að hafa sig mest í frammi, reyndu að koma í veg fyrir að ein af bandalagsþjóðum okkar í Atlantshafsbandalaginu fengi þau varnarviðbrögð og þann viðbúnað sem talsmenn og stjórnmálamenn hennar töldu nauðsyn. Þarna var ekki verið að tala um hernað heldur viðbúnað. Og ég spyr háttvirt þing: Hvernig meta þeir stjórnmálamenn íslenskir sem hafa mælt fyrir hugsanlegri inngöngu okkar í Evrópusambandið þessi skoðanaskipti, skulum við segja?

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að taka það til mín að tilheyra flokki sem hafi ,,barist`` fyrir því að Ísland verði aðili að Evrópusambandinu, ég tek það sérstaklega fram. En ég vil rifja það upp að Samfylkingin hefur tekið þá afstöðu að það eigi að skilgreina samningsmarkmið, leita eftir aðildarviðræðum, og verði hugsanlegur samningur til verði hann lagður í þjóðaratkvæðagreiðslu. Um það að fara þessa leið erum við samfylkingarfólk sammála. Þá ætla ég samt að láta í ljósi skoðun mína á því sem þingmaðurinn réttilega gagnrýndi harðlega, ég er sammála honum. Það er óþolandi ef eitt land kemur með einhvers konar ógnun við hvort heldur er annað land í sambandinu eða nýtt ríki sem er að sækjast eftir inngöngu og á í samningum um það. Ég legg það að jöfnu ef forráðamaður ríkis kemur með svona athugasemdir við það sem ég hef sjálf gagnrýnt hér í dag, að Bush Bandaríkjaforseti brást við gagnvart Þýskalandi eins og hann gerði, hótaði því að draga úr varnarsamstarfi og fara burtu með ýmsa starfsemi sem hefði efnahagslegar afleiðingar. Mér finnst þetta vera sama eðlis og ég gagnrýni hvort tveggja jafnharkalega.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. viðbrögð hennar og afstöðu til þessara skoðanaskipta, eins og ég hef kosið að kalla það. Ég vil geta þess að þingmaðurinn tók fram að hún tilheyrði ekki flokki sem hefði barist fyrir inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að ég hef skilið stjórnmálaræður Samfylkingarinnar og áður Alþýðuflokksins með þeim hætti að Alþýðuflokkurinn fyrr, og síðar Samfylkingin, vilji berjast fyrir því að Ísland gerist aðili að Evrópusambandinu. Ég verð að segja að ég er ánægður að heyra að svo er ekki. Ég vænti þess að ég hafi misskilið málflutning talsmanna Samfylkingarinnar og að hún berjist ekki lengur fyrir aðild Íslands að Evrópusambandinu.

Herra forseti. Ég ætla að fara nokkrum orðum um helstu verkefni sem nú eru á döfinni í norðurskautssamstarfinu, bæði innan Norðurskautsráðsins og þingmannanefndar um norðurskautsmál. Eins og utanrrh. greindi frá í skýrslu sinni hefur Ísland nýlega tekið við formennsku í Norðurskautsráðinu og hefur kynnt helstu stefnumál sín og áherslur innan ráðsins næstu tvö árin. Þar er fyrst að telja skýrslu um sjálfbæra samfélagsþróun á norðurslóðum en frumkvæðið að gerð hennar kom frá þingmannanefndinni og síðan tók Norðurskautsráðið að sér gerð hennar. Hingað til hafa ekki verið gerðar rannsóknir sem beinast eingöngu að íbúum norðurskautssvæða en félagsleg, efnahagsleg og menningarleg velferð íbúa norðursins og tengsl þeirra við sjálfbæra þróun og auðlindanýtingu verður megininntak skýrslunnar. Annað mál sem er í brennidepli er upplýsingatæknin. Það er ljóst að aukin tölvunotkun, svo sem við fjarkennslu og fjarlækningar, getur orðið íbúum norðursins mjög til framdráttar þegar fram í sækir, ekki síst þegar litið er til þess hversu strjálbýl þessi svæði eru og samgöngur erfiðar. Þingmannanefndin hefur á undanförnum árum sinnt þessum málaflokki vel, samið greinargerðir og komið á fót vinnuhópum. Stór alþjóðleg ráðstefna um upplýsingatækni verður haldin hér á Íslandi núna í október á vegum Norðurskautsráðsins. Þriðja málið sem ég vil nefna og sérstök áhersla hefur verið lögð á er samvinna vísindamanna og efling rannsókna á norðurskautsslóðum en nú þegar er unnið gríðarmikið vísindastarf undir hatti Norðurskautsráðsins. Þingmannanefndin hefur í þessu sambandi vakið sérstaka athygli á nýjustu skýrslum fremstu vísindamanna um loftslagsbreytingar á norðurskautssvæðum. Hitabreytingar hafa augljóslega mikil áhrif, bæði á mannlíf á norðurskautsslóðum, umhverfi og auðlindir, svo sem fiskstofna. Vísindamenn halda því fram að allar þær breytingar sem eru að verða í norðri séu vísbending um það sem koma skal síðar annars staðar í heiminum. Þær breytingar sem eru sjáanlegar á norðurskautssvæðum í dag komi fram eftir 15--20 ár á öðrum stöðum jarðar. Það er því afar mikilvægt að fylgjast vel með þróun þessara mála og fylgja eftir stefnumótandi ákvörðunum. Frá og með áramótum tók alþjóðasvið Alþingis við öllum skrifstofurekstri og framkvæmdastjórastöðu þingmannanefndarinnar, sem Guðfríður Lilja Grétarsdóttir alþjóðaritari sinnir, en Finnland hafði haft yfirumsjón með skrifstofunni í meira en fimm ár. Herra forseti. Það er sérstakt ánægjuefni að sjá hversu mjög samvinna norðurskautsríkja hefur styrkst á síðustu árum. Það er ekki síst ánægjuefni að fylgjast með því hvernig vinna þingmannanefndar um norðurskautsmál hefur fætt af sér ný samstarfsverkefni er varða hag Íslands og norðurskautsríkjanna allra. Það er mikilvægt að Alþingi fylgist grannt með samstarfinu og stofnunum á þessu sviði og taki virkan þátt í starfinu þar sem það á við, ekki síst þar sem Ísland gegnir nú svo mikilvægu forustuhlutverki á þessu sviði.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp í kjölfar hv. þingkonu Sigríðar Önnu Þórðardóttur sem minntist á starfsemi Norðurskautsráðsins. Mig langaði bara til þess að fylgja því eftir, fagna því að sjálfsögðu að skrifstofa þingmannanefndarinnar skuli nú vera í höndum okkar Íslendinga. Og ég treysti því að við leggjum fullan metnað í það starf. Því fylgja auðvitað ákveðin útgjöld en ég held að það hljóti að vera fullur vilji fyrir því að standa þannig að því starfi að sómi sé að, fyrir okkur og fyrir Norðurskautsráðið. Einnig vildi ég nota tækifærið til þess að nefna það sem ég minntist á í blálokin á ræðu minni áðan, að tengja saman það merka starf og mikilvæga sem Norðurskautsráðið er að vinna við það annað sem við Íslendingar erum að fást við á alþjóðlegum vettvangi. Vil ég þá nefna samþykktir sem gerðar voru á þróunarráðstefnunni í Jóhannesarborg og síðan auðvitað þúsaldarsamþykktir Sameinuðu þjóðanna. Þær fara að stórum hluta alveg saman við þau forgangsverkefni sem ákveðið hefur verið að ráðast í á vettvangi norðurskautssamvinnunnar, og þó sérstaklega rannsóknir á loftslagsbreytingum á norðurskautssvæðinu sem eru mjög merkilegar og mjög brýnar. Þær vöktu m.a. athygli á Jóhannesarborgarráðstefnunni þar sem sérstaklega var greint frá því á fundi sem Norðurskautsráðið stóð fyrir, og einnig það að eitt af forgangsverkefnum Norðurskautsráðsins er einmitt að fylgja eftir Jóhannesarborgarsamþykktunum. Mig langaði bara til þess að benda á að þessi verkefni hanga auðvitað saman og það þarf að vinna þau þannig að hver viti af öðrum.

Herra forseti. Í mínum huga er heimsfriður forgangsmál. Á þessum tímum þegar alþjóðamálin og utanríkismálin eru rædd kemur það auðvitað fyrst upp í huga okkar allra að veröldin býr við mjög ótryggt ástand nú um stundir. Satt að segja græt ég hvern einasta dag sem guð gefur að mannkyninu skuli ekki miða lengra í átt til friðar en raun ber vitni og ég veit alveg að ég er ekki ein um það. Hugur minn reikar fyrst og fremst, herra forseti, til allra barnanna í veröldinni sem búa við þá beinu ógn sem stríðið sem nú er í undirbúningi vekur í brjósti þeirra. Það er vægast sagt ömurlegt, herra forseti, að lesa þær greinar sem þingmönnum berast, sjá þær fréttamyndir sem veröldin sendir út á sjónvarpsnetin sín, myndir af börnum sem hafa ekkert annað en óttann í sálinni og óttann í augunum, óttann við það sem yfirvofandi er. Ég ætla mér ekki þá dul, herra forseti, að ég hafi uppi í erminni ráð sem duga. En ég veit og ég geri mér fulla grein fyrir því að ég er ekki ein um þá skoðun, ég veit að vopnavald leysir aldrei nein vandamál. Við getum alveg verið viss um að vopnavald skapar fjöldamörg ný vandamál, oft og tíðum erfiðari en þau sem þeim var ætlað að leysa. Nú er vitað mál og hefur komið fram hér í umræðunni í dag að yfirvofandi stríðsátök eru umdeild. Stríðsundirbúningur Bandaríkjastjórnar með Bush forseta í fararbroddi sem studdur er af Blair og hans ríkisstjórn, þó svo að stundum sé maður að vona að sá stuðningur sé eitthvað að dvína vegna gífurlegra mótmæla í Bretlandi --- árásarstríð sem þessir menn hyggjast fara í gegn Írak er gífurlega umdeilt. Skrifaðar hafa verið um það lærðar greinar og heilu bækurnar hvernig stofnsáttmáli Sameinuðu þjóðanna átti í raun í upphafi að koma í veg fyrir árásarstríð af því tagi sem hér virðist í uppsiglingu. Staðreyndin er sú að árásarstríð með valdbeitingu gegn fullveldi, lögsögu eða sjálfstæði annars ríkis, utan sjálfsvarnar, árás til að fyrirbyggja hugsanlega árás mótaðila er ekki lögmæt sjálfsvörn. Sannleikurinn er sá að þessi flóknu mál sem nú hafa verið fyrir öryggisráði Sameinuðu þjóðanna eru svo flókin vegna þess að menn greinir á um þessi grundvallaratriði stofnsáttmálans, þ.e. hvenær menn eru að ráðast gegn sjálfstæðri fullvalda þjóð og hvenær fullreynt er eða ekki fullreynt hvort heimsfriðnum stafi ógn af viðkomandi þjóð. Stjórnarherrar veraldarinnar telja að réttlæta megi stríð á einhvern hátt með því að fá blessun öryggisráðsins, með því að fá samþykki öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna fyrir því. En ég er satt að segja, herra forseti, afar hugsi yfir þessari afstöðu stjórnarherranna og ég spyr: Hvernig í ósköpunum geta menn sem í orði kveðnu segjast mótfallnir fjölþjóðlegu árásarstríði gegn nokkurri sjálfstæðri þjóð, stjórnarherrar sem segja í orði kveðnu að þeir séu á móti drápum á óbreyttum borgurum, konum og börnum, hvernig geta þeir þá haldið að hægt sé að kaupa sér friðþægingu í gegnum öryggisráð Sameinuðu þjóðanna? Ég velti þessu mjög mikið fyrir mér, herra forseti, og spyr: Ef það er hægt að láta blessun öryggisráðsins réttlæta árásarstríð, í þessu tilfelli á Írak, hvers vegna eru menn þá ekki ákafari í því að fylgja eftir ályktunum þessa sama öryggisráðs er varða málefni Palestínu? Veltur vægi ákvarðana öryggisráðsins einatt á afstöðu Bandaríkjamanna, sem beita neitunarvaldi til að hindra ályktanir sem þeim eru ekki að skapi og í öðrum tilfellum jafnvel þvingunum eða þrýstingi á þær ályktanir sem þeir vilja láta ná fram að ganga? Ég spyr hvort áhrif Bandaríkjastjórnar í öryggisráðinu séu með þeim hætti að þau haldi ráðinu hálflömuðu. Hvers vegna gat öryggisráðið ekki stöðvað Víetnam-stríðið á sínum tíma eða komið í veg fyrir innrásina í Tékkóslóvakíu eða Ungverjaland eða aðrar ámóta aðgerðir? Það sem ég er að reyna að segja, herra forseti, er að ég efast um að hægt sé að kaupa sér réttlætingu eða friðþægingu í gegnum öryggisráðið. Átökin sem yfirvofandi eru koma alltaf til með að bitna á saklausum borgurum. Það er skelfilegt að heyra fréttir og lesa greinar um ástandið í Írak í dag og í löndunum í kring sem urðu fyrir barðinu á átökunum í Flóabardaga. Þar hefur tíðni krabbameins aukist gífurlega. Ég held að til þingmanna hafi í gær eða dag komið grein af netinu sem segir frá ástandinu í þeim efnum þar sem læknar berjast vonlausri baráttu við gífurlega aukningu krabbameins í börnum. Hvað veldur þessu krabbameini? Það stafar af auðguðu úrani sem notað er í sprengjuodda, sprengjuodda þeirra vopna sem framleidd eru í Bandaríkjunum og sem fyrirsjáanlega yrðu notuð í því stríði sem nú er undirbúið. Ég spyr, herra forseti: Eru þjóðir heims og þar með stjórnarherrar okkar á Íslandi í alvöru að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að ástand af þessu tagi þurfi ekki verða staðreynd? Erum við svo máttlaus hér í fjarlægðinni að okkur takist ekki að koma í veg fyrir þau gífurlegu spjöll og áföll sem stríð af þessu tagi leiða yfir eina þjóð? Hvernig stendur á því að leiðtogar heims geta ekki haft meiri áhrif til friðar en manni virðist? Hvernig stendur á því að stjórnarherrunum tekst ekki að stöðva yfirvofandi hungursneyð palestínsku þjóðarinnar á Gaza og á Vesturbakkanum vegna aðgerða Ísraelshers? Hvers vegna er ekki hægt að stöðva hryðjuverk Ísraelshers gegn palestínsku þjóðinni? Hvers vegna eru ráðamenn þjóðanna jafnmáttlausir og raun ber vitni í þeim átökum? Forustumenn Palestínumanna hafa beðið þjóðir heims um vernd árum saman. En hvað gerist? Ógnirnar verða æ stærri og ástandið æ verra. Auðvitað veldur þetta fólki áhyggjum úti um allan heim. Það er erfitt að þurfa að standa hér í skjóli fyrir þessum átökum öllum saman og því sem yfirvofandi er og hafa á tilfinningunni og vona að héðan sé eitthvað hægt að gera en vita, sem raun er, að það er ósköp fátt og ósköp veikburða. Í öllu falli, herra forseti, sé ég ekki annað en að forustumönnum okkar sem standa í eldlínunni í alþjóðastjórnmálunum beri skylda til að tala máli íslensku þjóðarinnar í þessum efnum sem samkvæmt skoðanakönnunum hefur talað mjög skýrt. Þjóðin hefur talað mjög skýrt. Hún er mótfallin stríði eins og vestrænar þjóðir almennt. Allt upp í 90% einstaklinga þeirra þjóða sem spurðar hafa verið eru andvígir yfirvofandi átökum. Ríkisstjórnum og forustumönnum ríkisstjórna í hinum vestræna heimi ber skylda til að gera nákvæmlega allt, allt sem í þeirra valdi stendur til að afstýra yfirvofandi átökum. Þessum sömu stjórnarherrum ber einnig skylda til að gera allt sem hægt er til að afmá óttann úr augum barnanna sem ég hóf mál mitt á. Það er í okkar valdi, herra forseti. Ábyrgðin er okkar og okkar menn verða að koma fram á erlendri grundu þannig að trúverðugt sé. Við megum ekki hafa það á tilfinningunni að ríkisstjórn okkar sé taglhnýtingar Bandaríkjamanna og fari fremst í flokki með þeim þjóðum sem vilja átökin. Við verðum að geta treyst á okkar fólk, á þá menn sem tala máli íslensku þjóðarinnar, að þeir tali máli friðar og þeir tali máli friðar í alvöru.

Herra forseti. Ég vil nú í upphafi seinni ræðu minnar þakka starfsmönnum utanrrn. fyrir það sem vel er gert. Einnig vil ég beina þakkarorðum til starfsmanna Alþingis sem sérstaklega sinna utanríkismálum. Þar er haldið einstaklega vel á málum af hálfu þeirra starfsmanna sem komið hafa að starfi þeirra þingnefnda sem við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum tekið þátt í. Mig langaði til að byrja á því núna að gera nokkrar athugasemdir og leggja fram fyrirspurnir varðandi GATS-samningana. Í ræðu sinni sagði hæstv. utanrrh. eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Fáar þjóðir eru jafnháðar utanríkisviðskiptum og við Íslendingar. Aukið frelsi í viðskiptum ríkja heims er því ótvíræðir hagsmunir Íslands. Af þessum sökum studdu íslensk stjórnvöld að nýrri viðræðulotu Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar var ýtt úr vör á síðasta ári. Stefnt er að því að ljúka henni á árinu 2005. Viðræðurnar hafa farið vel af stað en enn er þó langt í land áður en samkomulagi verður náð.`` Í fyrsta lagi vil ég taka undir það að það geta verið hagsmunir okkar að auðvelda viðskipti á heimsvísu. En miklu máli skiptir hins vegar hvernig á er haldið, hver útkoman er. Ég get ekki tekið undir þá staðhæfingu að viðræður um GATS hafi farið vel af stað, þær viðræður sem hefur verið stofnað til á grundvelli Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, World Trade Organization. Hún var sett á laggirnar í ársbyrjun 1995 eftir að Úrúgvæ-ferlinu lauk, svokölluðum GATT-samningum sem staðið höfðu frá 1986 og til ársloka 1994. Þá þegar hafði verið hafist handa um samningagerð um markaðsvæðingu þjónustustarfsemi. Þetta fór nú ekki vel af stað vegna þess að illa gekk að þróa viðræðurnar og við minnumst hinna miklu mótmæla sem urðu í Seattle t.d. árið 1999. Þar voru mikil átök, bæði innan veggja samkomunnar og utan, í heiminum öllum reyndar, um hvernig ætti að skilgreina samningsmarkmiðin. Alþjóðaviðskiptastofnunin brá á það ráð eftir þessi mótmæli og síðari mótmæli einnig að halda fundi sína eins fjarri glaumi heimsins og eins fjarri þeim stöðum sem alþjóðaverkalýðshreyfing og almannasamtök gætu komuð við mótmælum, og þetta er raunverulega svo. Þess vegna var efnt til fundarins í Doha á sínum tíma og það var gert að skilyrði gagnvart öllum almannasamtökum, verkalýðshreyfingu, jafnvel félagsskap sem taldi tugi, jafnvel hundruð milljóna manna, að aðeins einn fulltrúi fengi að mæta á svæðið. Einn fulltrúi hverrar verkalýðshreyfingar fengi að mæta á svæðið. Þessu var mótmælt mjög harðlega og hefur verið mótmælt af hálfu alþjóðasamtaka verkalýðsins og reyndar einnig ýmsum almannasamtökum sem láta sig þessi mál varða. Síðan er ákveðið í Doha að koma þessum viðræðum af stað og sett eru ákveðin tímamörk. Tímamörkin sem sett voru, ef ég man rétt, voru 30. júní, sl. vor. Þá áttu einstök ríki að hafa reist kröfur á hendur öðrum ríkjum og síðan áttu þau að svara, allur hópurinn átti að koma saman og kanna á hvern hátt unnt væri að ýta samningsferlinu áfram. Þetta var hugmyndin og er hugmyndin, nema dagsetningin 30. júní stóðst ekki. Henni var frestað að því er mér skilst um óákveðinn tíma. En hinni dagsetningunni var ekki frestað, hvenær ætti að bregðast við, og það er 30. mars. Núna er 27. febrúar. Og við eigum að bregðast við þeim kröfum sem hafa verið reistar á hendur okkur eftir rúman mánuð. Spurningin er hvernig við ætlum að bregðast við. Við erum þegar búin að fá kröfur frá Bandaríkjunum, frá Indlandi og frá Japan. Hverjar skyldu þessar kröfur vera? Það vitum við ekki. Neitað er að upplýsa okkur um það hverjar kröfur hafa verið reistar á hendur Íslendingum af hálfu þessara þjóða. Hvaðan skyldi hafa komið þrýstingur um að þessar samningaviðræður yrðu opnaðar? Það er eins og ég segi frá alþjóðasamtökum verkalýsðsins og ég vísa þar sérstaklega í PSI, Public Service International, og hér á landi í BSRB. Þar hefur verið unnin mikil vinna til að opna þessa samninga almenningi. Í júníbyrjun, 7. júní, fékk BSRB sent afrit af skjölum sem ráðuneytið hafði þegar sent út og var stílað á samtök atvinnurekenda, um ráðleggingar til ríkisstjórnarinnar um kröfugerð Íslendinga. Þetta hafði ekki farið til verkalýðshreyfingarinnar. Þann 14. júní skrifaði BSRB ráðuneytinu bréf þar sem samtökin óskuðu eftir að vera upplýst um framgang viðræðna og að tekið yrði tillit til álits samtakanna í þessu efni. Ráðuneytið svaraði í júlíbyrjun, 3. júlí, og þakkaði fyrir áhuga BSRB og óskaði eftir athugasemdum og ábendingum. En BSRB lét ekki þar við sitja heldur vildi fá nánari upplýsingar um hvað héngi á spýtunni og vildi fá að sjá kröfugerðir þeirra ríkja sem höfðu sent okkur þær. 23. september ritaði BSRB ráðuneytinu bréf og greindi frá því að samtökunum væri kunnugt um að þegar hefðu borist kröfugerðir frá Japan og Bandaríkjunum --- þá var kröfugerðin ekki komin frá Indlandi eftir því sem ég veit best --- og vildi fá að sjá þær. Í októberbyrjun eru enn ítrekaðar spurningar til ráðuneytisins, en 11. október hafnar ráðuenytið formlega ósk samtakanna, ósk verkalýðssamtakanna um að upplýsa um kröfur sem reistar hafa verið á hendur Íslendingum. Þetta endar með því, eftir ítrekaðar neitanir, að BSRB kærir utanrrn. til úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Hún tekur málið til umfjöllunar en hafnar beiðni BSRB. Með öðrum orðum, ráðuneytið og úrskurðarnefnd um upplýsingamál setur þarna pottlokið á og hagar sér með sama hætti og GATS gerir í allri sinni vinnu í öllu þessu ferli. Við erum ekkert ein um þetta, Íslendingar. Innan Evrópusambandsins er þetta engu betra og hugsanlega verra, vegna þess að þar á bæ er það framkvæmdanefndin sem fer með samningsumboðið fyrir öll aðildarríki Evrópusambandsins og hefur neitað að upplýsa þingmenn í einstökum þjóðríkjum og þingmenn á Evrópuþinginu um þessar sömu kröfugerðir sem hafa verið sendar. Nú vill svo vel til að víða eru vökulir fjölmiðlamenn og þeir komust yfir kröfugerðina frá Evrópusambandinu og breska dagblaðið Guardian birti fréttir um kröfugerð Evrópusambandsins sl. vor. Af hálfu Evrópusambandsins var öllum kröfum um upplýsingagjöf hafnað og dregið til baka og það sem birt var sagðar ýkjur o.s.frv. En það sem vakti sérstaka athygli var sú krafa sem Evrópusambandið reisti á hendur öðrum ríkjum, Kanada, og síðan fátækum ríkjum, þeir hafa alls sett fram kröfur við 109 ríki, fáein þróuð ríki en flest vanþróuð í efnahagslegu tilliti, um að þau opni fyrir markaðsaðgang að drykkjarvatni. Þessu var öllu neitað á þeim tíma. Evrópusambandið ákvað hins vegar að birta almennar upplýsingar um kröfugerðirnar --- ekki ítarlegar eða sundurgreindar --- á vefnum og nú hefur það verið gert. Þar er hægt að nálgast þær. En hinir vökulu fréttamenn hafa núna aftur komist yfir upplýsingarnar, yfir kröfugerðarlistana frá Evrópusambandinu og birt þá í heild sinni. Og þar kemur fram að þrátt fyrir neitun framkvæmdanefndarinnar á sínum tíma er sú krafa sem Evrópusambandið reisir á hendur öðrum ríkjum að vatnið verði markaðsvætt. Það er í því samhengi sem við höfum mörg verið að vara við að breyta rekstrarformi á orkuveitum og vatnsveitum, því að þegar þetta kemur til með að ríma saman, annars vegar lagabreytingar að þessu leyti hér á landi við reglugerðarverk GATS eða GATS-samningana þá getum við hreinlega verið knúin til þess að láta af hvers kyns opinberum stuðningi eða stýringu og fara með þessa starfsemi algerlega inn á markaðssvæðið. En ég vil beina því til þeirra sem hér eru eða kunna að heyra orð mín að hægt er að nálgast þessar upplýsingar á gatswatch.org, þar er hægt að sjá þær kröfugerðir Evrópusambandsins sem framkvæmdanefndin neitaði að fyrirfyndust í marsmánuði þegar Guardian upplýsti um þær en hefur nú komið á daginn að var allt satt og rétt. Utanríkisráðuneytið kvaðst í haust ætla að birta almennar upplýsingar á netinu um kröfugerðir. Ég hef hrósað ráðuneytinu fyrir að stíga þó það skref eða lýsa sig reiðubúið að gera það. Það hefur hins vegar ekki verið gert enn þá, og ég kalla eftir því hvort til standi að gera það. Ég tel hins vegar að við þurfum að ganga lengra. Við þurfum að fá að vita hverjar eru þær kröfur sem Bandaríkjamenn, Japanar og Indverjar hafa gert gagnvart okkur og þá spyr ég sérstaklega um menntun, menntakerfið. Við í BSRB --- ég segi við því ég er formaður þeirra samtaka --- höfum fjallað mjög ítarlega um þessi mál, m.a. í BSRB-tíðindum. Þar er fjallað um GATS frá vöggu til grafar, og við fengum mann til að sinna því verki sérstaklega, Pál Hannesson, og hann hefur gert það mjög vel, hefur kortlagt þetta. Samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum eru Bandaríkjamenn að reisa kröfur á hendur Íslendingum um markaðsvæðingu menntakerfisins, æðri stig menntunar. Hvert nær það? Nær það inn í menningarstofnanir? Nær það inn í fjölmiðla, fréttastofur? Þetta eru hlutir sem við þurfum að fá upplýsingar um vegna þess að ef svo er og við svörum þessu játandi þá erum við búin að opna fyrir markaðsvæðingu í þeim geira. Þess vegna spyr ég hæstv. utanrrh.: Hver verða svör Íslands? Er ekki eðlilegt og æskilegt að þetta verði rætt hér á Alþingi og opnað á þetta? Er eðlilegt að þetta sé sveipað leyndarhjúpi? Við vitum að umræða hefur farið fram um landbúnaðarmálin. Þar höfum við neitað því að verða við ýtrustu kröfum Bandaríkjanna og ýmissa ríkja sem vilja afnema allan ríkisstuðning í einu vetfangi við landbúnað. Hins vegar höfum við sett fram þá kröfu að ríkisstyrkir í sjávarútvegi verði afnumdir, nokkuð sem ég hef gagnrýnt harðlega og ekki síst hitt að Alþingi taki aldrei stefnumótandi ákvörðun í því efni heldur sé þetta á valdi embættismanna, ríkisstjórnar og ráðherra að véla einir um þessi mál. Það er ólýðræðislega að verki staðið.

Herra forseti. Það er nú þannig í samskiptum þjóða að oft er gerð krafa um að upplýsingar séu ekki birtar opinberlega fyrr en á ákveðnu stigi. Þannig er það með þennan kröfulista, og við höfnuðum því á sínum tíma eins og hv. þm. gat hér um. Hins vegar er það rétt hjá honum að utanrrn. mun, með þeim hætti sem hann gat hér um, birta mjög bráðlega útdrátt úr þessum kröfum þannig að ég vænti þess að það geti orðið til nokkurs gagns. Það er það sem við teljum okkur geta gert. En við teljum ekki rétt að ganga lengra frekar en aðrar þjóðir. Að því er varðar kröfur okkar þá er verið að vinna í því máli og við munum hafa um það samráð við utanrmn. áður en það verður sent. Ég vænti þess að það verði í næstu viku, verið er að vinna í þessu af fullum krafti. Eins og allir vita er samningsferlið í þessu máli langt og ekki gert ráð fyrir niðurstöðum fyrr en í fyrsta lagi 2005. En að lokum að því er varðar sjávarútveginn þá höfum við rætt það áður, ég og hv. þm. Það er enginn tvískinnungur í því að fara þess á leit að ríkisstyrkir í sjávarútvegi verði afnumdir. Þar er um takmarkaða auðlind að ræða eins og við vitum sem eigum miklar auðlindir í hafinu. Þetta mál er mikið áhugamál okkar Íslendinga og kemur landbúnaðarmálum ekkert við, enda hefur þeim ekkert verið blandað saman á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og við ekki lent í neinum slíkum vandamálum.

Herra forseti. Varðandi ríkisstyrkina þá er ekki endilega beint samband á milli ríkisstyrkja og ofnýtingar á auðæfum hafsins. Iðulega eru ríkisstyrkir til héraða eða landsvæða sem þurfa á slíkum styrkjum að halda í byggðarlegu tilliti. Mér finnst rangt að við stöndum að því að heimsbyggðinni allri verði settar mjög strangar reglur hvað þetta snertir. Þetta er sjónarmið sem ég hef. Við kunnum að vera ósammála um það efni, en það sem ég er að leggja áherslu á er að mér finnst eðlilegt að þetta sé rætt og stefnumótandi ákvörðun sé tekin á Alþingi en ekki lokað inni í ráðuneytinu. Ég man að þetta var ósk og krafa sem fyrrv. formaður Alþýðuflokksins hafði sett fram en ég man ekki eftir því að Alþingi tæki nokkurn tímann stefnumótandi ákvörðun um þetta efni. Varðandi hitt, kröfulistana. Hæstv. ráðherra segir að þetta verði kynnt í utanrmn. Við erum að tala um miklu örlagaríkari ákvarðanir en svo að kynning dugi í utanrmn. Við erum að tala um grundvallaratriði. Við erum að tala um hvernig við svörum kröfum sem önnur ríki hafa reist á hendur okkur og verða skuldbindandi, vegna þess að tvíhliða samningar sem við kunnum að gera svona verða skuldbindandi fyrir okkur. Þetta kallar á umræðu hér á Alþingi. Málið er miklu stærra en svo að hjá því verði komist. Auðvitað geri ég mér grein fyrir því að í einhverjum tilvikum þarf að virða trúnað, en ég gagnrýni hins vegar að í þessu efni, í GATT-samningunum, eigi slíkt að gilda. Þetta varðar grundvallarskipulag samfélagsins og þar vil ég taka undir með verkalýðshreyfingu heimsins og almannasamtökum um allan heim og pólitískum öflum sem vilja opna þessa umræðu.

Herra forseti. Það er alveg ljóst að um þetta mál er og verður mikil almenn umræða. Það er hins vegar eðlilegt fyrsta stig í þessu máli að utanrrn. ræði það við hv. utanrmn. Það eru að sjálfsögðu ekki lok þeirrar umræðu. Hún mun halda áfram. Aðeins meira út af því að menn vilji loka þessari umræðu. Ég tek ekki undir það. Ég var á fundinum í Seattle. Það sem gerðist þar var að ákveðin samtök gerðu allt sem í þeirra valdi stóð til að eyðileggja þann fund. Það var mikið um friðsamleg mótmæli en það var líka allmikið um öfgafull mótmæli þar sem var skemmdarstarfsemi, og fundargestir, ráðherrar, voru truflaðir frá því að geta sótt fundi. Ég var nokkrum sinnum stöðvaður af fólki vegna þess að ég ætlaði mér eingöngu að komast á milli fundarstaðar og hótels míns. Er eðlilegt að fulltrúar annarra ríkja geti ekki sótt fundi fyrir hönd síns lands? Mér finnast það ekki vera eðlileg mótmæli. Ég man eftir því að á fundinum í Seattle var ekkert annað tilboð um fundarstað en í Doha. Það var þannig sem það lá fyrir. Ég tel að það verði að tryggja fulltrúum þjóða að fjalla um þessi mál með eðlilegum hætti. Um það voru allir sammála innan veggja þessarar stofnunar á fundinum í Seattle, bæði fulltrúar ríkisstjórna og fulltrúar almannasamtaka sem þar voru. Ég tel að ríkisstjórnir, þar á meðal ríkisstjórn Íslands, eigi að tryggja þátttöku og samstarf við almannasamtök um þessi mál og það munum við gera.

Herra forseti. En það hefur ekki verið gert. Það hefur ekki verið orðið við kröfum þeirra. Vandinn er sá að þó að það hafi verið góð sátt innan veggja GATS hefur verið ósátt utan veggjanna. Þarna eru tveir heimar sem hafa ekki talast við, annars vegar mjög þröngt pólitískt vald og embættismannavald og hins vegar almannasamtök sem ekki sætta sig við þessa lokuðu, ólýðræðislegu umræðu. Mjög örlagaríkir hlutir eru að gerast. Í mörgum tilvikum er verið að stilla fátækum ríkjum upp við vegg. Auðhringar og hin ríku lönd eru að knýja þau til að afsala sér mikilvægum auðlindum. Ég vék að því áðan að Evrópusambandið er að reisa kröfur á hendur þróunarríkjum um að markaðsvæða vatnið sem er sennilega dýrmætast af öllu á jörðu hér. Þetta er staðreynd. Menn stilla þessum fátæku ríkjum upp við vegg. Og það gera þeir á bak við þagnarmúr, neita að upplýsa um þessa hluti. Þetta er umræða sem á að fara fram á þjóðþingum og í fjölmiðlum. Þetta á að fá lýðræðislega, gagnrýna umfjöllun. Ég get ekki tekið undir það að þau vinnubrögð sem tíðkast af hálfu GATS eða öllu heldur Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um þessa samninga, GATS-samningana, séu ásættanleg. Aldeilis ekki.

Hæstv. forseti. Í þetta skipti vil ég að ræða um starfsemi Evrópuráðsins á sl. ári þar sem ekki er fyrirhugað að ræða sérstaklega skýrslur alþjóðanefnda að sinni. Það má að miklu leyti eigna Evrópuráðinu þann skjóta og góða árangur sem náðst hefur í að beina þjóðum Mið- og Austur-Evrópu inn á brautir lýðræðis og framþróunar. Ríkin í austanverðri álfunni hafa tekið skuldbindingar sínar á vettvangi Evrópuráðsins afar alvarlega og litið svo á að með aðild að ráðinu hafi þau komist inn fyrir þann eiginlega þröskuld sem vissulega hefur risið þar sem járntjaldið áður blakti. Aðildarríkjum ráðsins hefur fjölgað ört og urðu þau alls 44 talsins á árinu, auk gesta- og aukaaðildar nokkurra ríkja. Pólitískt vægi ráðsins hefur aukist mjög undanfarin ár. Evrópuráðsþingið starfar á vettvangi stjórnmála, efnahagsmála, félagsmála, mannréttindamála, umhverfis-, menningar- og menntamála og er eina samevrópska fjölþjóðastofnunin þar sem þingmenn Vestur-, Mið- og Austur-Evrópu starfa saman á jafnréttisgrundvelli. Ólíkt Evrópuþinginu eru fulltrúar á Evrópuráðsþinginu þjóðkjörnir þingmenn, og hafa störf þingsins því beina skírskotun til starfa þjóðþinganna sjálfra. Þingfundir Evrópuráðsþingsins, þar sem þjóðkjörnir fulltrúar bera saman bækur sínar, skiptast á hugmyndum og sjá afrakstur vinnu sinnar í ákvörðun ráðherranefndarinnar, eru afar mikilvægir. Reynslan hefur sýnt að þjóðir sem hafa skýr markmið í störfum sínum innan þingsins og kappkosta að ná þeim geta haft áhrif langt umfram stærð og pólitískt bolmagn. Og það á ekki síst við um Ísland. Þetta varpar skýru ljósi á mikilvægi, og ekki síður möguleika, Evrópuráðsþingsins fyrir íslenska hagsmuni, ekki síst í ljósi þess að Evrópuráðið og þingmannasamkunda þess er eina samevrópska fjölþjóðastofnunin þar sem Ísland nýtur fullrar aðildar. Íslandsdeild þingsins, sem er hlutfallslega fámenn miðað við hinar stóru landsdeildir, hefur beitt sér af fullum þunga í störfum þingmannasamkundunnar og hafa fulltrúar hennar ítrekað verið valdir til sérlegra trúnaðarstarfa. Er það afar ánægjuleg þróun að Alþingi Íslendinga hafi uppskorið slíkan virðingarsess hjá jafnmikilvægri alþjóðastofnun og Evrópuráðið er. Um rúmlega tveggja ára skeið hefur formaður Íslandsdeildar gegnt formennsku í félags-, heilbrigðis- og fjölskyldumálanefnd þingsins og verið í sérlegum vinnuhópi Evrópuráðsþingsins og rússnesku Dúmunnar í málefnum Tsjetsjeníu. Þá eiga fulltrúar Íslandsdeildar sæti í eftirlitsnefnd þingsins og jafnréttisnefnd og hafa látið mikið að sér kveða á þeim vettvangi. Átökin í Tsjetsjeníu bar hátt á dagskrá Evrópuráðsþingsins árið 2002 líkt og undangengin ár. Evrópuráðsþingið er nær eina alþjóðastofnunin sem hafði aðgang að Tsjetsjeníu á árinu og voru kraftar Evrópuráðsins því nýttir til hins ýtrasta til að ná fram friðsamlegri lausn á deilum og átökum Tsjetsjena og Rússlandsstjórnar. Ég vil geta þess hér t.d. að ÖSE hefur orðið að flytja sig út úr Tsjetsjeníu, var þar um tíma en varð af öryggisástæðum að flytja sig út. Sex manna starfshópur Evrópuráðsþingsins og rússnesku Dúmunnar fór undir formennsku Judds lávarðar og Dimítrís Rogosíns, formanns rússnesku sendinefndarinnar, til Tsjetsjeníu í þrígang og starfaði hópurinn ötullega að lausn mála í þeim tilgangi að ná sáttum á friðsamlegan hátt. Sú sem hér stendur talaði töluvert fyrir Tsjetsjeníu á þingum ráðsins og mun það koma fram hér seinna. Þingið beitti sér einnig fyrir lausn mála í deilum Evrópusambandsins og Rússlandsstjórnar vegna málefna Kalíníngrad-héraðs. Þess má geta að undirrituð var sérstaklega útnefnd af stjórnmálanefnd þingsins til að fjalla um það mál. Af lýðræðis- og réttarfarsmálum má nefna að staðan í Moldavíu, Georgíu, Aserbaídsjan og Armeníu var ofarlega á baugi í þinginu og samkundan hvatti ráðherraráð Evrópuráðsins til að nýta allar færar leiðir til að leysa úr vanda þessara ríkja. Fyrri hluta árs bar mikið á umfjöllun um stöðu átakanna fyrir botni Miðjarðarhafs á Evrópuráðsþinginu sem og á öðrum þingmannasamkundum. Evrópuráðið hlýddi á ávörp Palestínumanna og Ísraela og ályktaði um ástandið. Þegar leið á árið beindust sjónir að ástandi mála í Írak og afleiðingar hryðjuverkaárásanna á Bandaríkin í september árið áður og framlag Evrópuráðsins til hinnar alþjóðlegu baráttu gegn hryðjuverkastarfsemi. Íslandsdeildin var skipuð Láru Margréti Ragnarsdóttur, Ólafi Erni Haraldssyni og Margréti Frímannsdóttur sem voru aðalmenn. Varamenn voru Kjartan Ólafsson, Kristinn H. Gunnarsson og Kristján L. Möller. Ritari Íslandsdeildarinnar var Andri Lúthersson. Ég vil nú gjarnan víkja aðeins að helstu málefnum á vettvangi þingsins. Janúarþingið var haldið í Strassborg 2002. Á fundinum beindist athyglin í miklum mæli að málefnum Miðausturlanda, en Evrópuráðsþingið bauð tveimur framámönnum úr röðum Palestínumanna og Ísraela, þeim Shimon Peres, utanríkisráðherra Ísraels, og Saeb Erekat, ráðherra í heimastjórn Palestínu, til að ávarpa þingfundinn. Ég held að það sé athyglisvert fyrir þá sem hafa talað hér fyrir þessum málum í dag. Átökin fyrir botni Miðjarðarhafs bar hátt í heimsfréttum í byrjun janúarmánaðar og degi áður en gestirnir fluttu erindi sín höfðu herskáir Palestínumenn staðið fyrir mannskæðum sjálfsvígsárásum og hafði ísraelski herinn svarað fyrir sig með árásum á eignir heimastjórnar Palestínumanna. Athygli vakti hve mikill samhljómur var í málflutningi þeirra Peresar og Erekats á þingfundinum en báðir lögðu þeir ofuráherslu á að stríðandi aðilar yrðu að setjast aftur að samningaborði. Sögðu þeir báðir að atburðir undangenginna missira hefðu grafið undan trausti milli ráðamanna í Palestínu og Ísrael og að ekki mætti draga lengur að efla það traust. Í málflutningi beggja komu fram sterk hvatningarorð í garð Evrópubúa, Rússa og Bandaríkjamanna um að sameinast í afstöðu sinni til átakanna fyrir botni Miðjarðarhafs þar eð slíkt væri eina leiðin til varanlegs friðar. Auk þess vil ég geta þess að á þinginu var mikið rætt um mansal, en á undanförnum árum hefur skipuleg glæpastarfsemi aukist gífurlega í álfunni og er nú svo komið að fjárhagslegt umfang mansals er litlu minna en samanlagt eiturlyfjasmygl og vopnasmygl í Evrópu. Einnig var, eins og ég áður nefndi, rætt um hryðjuverkaárásina á Bandaríkin, afleiðingar hennar og lýst yfir áhyggjum vegna ógnana við mannréttindi í kjölfarið. Sú sem hér stendur tók þátt í umræðum um stöðu mála í Tsjetsjeníu og hvatti í ræðu sinni Vesturlönd til að gera sitt ýtrasta til að leysa strax úr neyð þeirra þúsunda íbúa héraðsins sem enn búa við mikið harðræði og sagði að fulltrúar þeirra hópa í Tsjetsjeníu sem enn hefðu ekki nýtt tækifærið til að ávarpa þær fjölmörgu ráðstefnur sem þeir hefðu haft tækifæri til hefðu misst af því að koma skoðunum sínum á framfæri og væri það miður. Augljóst væri að hluti af afleiðingum hryðjuverkaárásanna í Bandaríkjunum 11. september væru þær að kastljós fjölmiðla hefðu færst frá átökunum í Tsjetsjeníu og væri það miður. Ég vil geta þess hér að þegar árásin var gerð á leikhúsið í Moskvu sl. haust var þessi starfshópur eini hópurinn sem skæruliðar höfðu áhuga á og báru traust til að ræða við. Skýrsla félags-, heilbrigðis- og fjölskyldumálanefndar um eiturlyfjavandann vakti mjög mikla athygli. Þar voru boðaðar nýjar leiðir til að takast á við þennan afar útbreidda vanda. Með öllum þeim breytingartillögum sem höfðu komið fram og voru samþykktar í umræðunni var ákveðið að falla frá skýrslunni af hálfu nefndarinnar. Í apríl var einnig rætt um Ísrael og Palestínu og þau vöruð eindregið við afleiðingum óbreyttrar stefnu. Málefni Rússlands bar einnig hátt í þingstörfunum að þessu sinni. Tvær skýrslur um Rússland voru teknar fyrir, annars vegar skýrsla eftirlitsnefndar þingsins um skuldbindingar Rússlands á vettvangi Evrópuráðsins og hins vegar skýrsla laga- og mannréttindanefndarinnar um trúfrelsi í Rússlandi. Umræður um stöðu mála í Miðausturlöndum fóru einnig fram, og sagði sú sem hér stendur að alþjóðasamfélaginu stæði mikil ógn af stigmagnandi átökum Ísraelsmanna og Palestínumanna og hatrið sem birtist í þeim átökum hefði náð því marki að Evrópuráðið yrði að leggja sín lóð á vogarskálar þeirra sem ljá friði röddu sína. Sú sem hér stendur tók einnig þátt í umræðum um stjórn og verndun fiskstofna. Ég benti á að skýrsludrög drægju upp afar slæma mynd af ástandi fiskstofna. Rétt væri að minna á að á sama tíma og ástandið væri bágborið sökum mikillar ofveiði væru sumar Evrópuráðsþjóðir í vanda staddar. Utan reglulegra þinga halda nefndir Evrópuráðsþingsins nokkra fundi árlega utan Strassborgar. Íslandsdeildin tók þátt í hátt á annan tug funda á sl. ári sem voru einungis brot af þeim fundum sem haldnir voru. Sú sem hér stendur hélt ræðu f.h. forseta ER-þingsins á fundi félags- og heilbrigðisráðherra 44 ríkja Evrópuráðsins í Bratislava og stjórnaði sex af fundum heilbrigðisnefndar, sat tvo fundi stjórnmálanefndar utan höfuðstöðva ER og fór í tvígang til Moskvu og Tsjetsjeníu á vegum sérlegs starfshóps þingsins og rússnesku Dúmunnar. Einnig sótti ég ráðstefnu um hryðjuverkastarfsemi sem efnt var til í Pétursborg í mars á síðasta ári. Á fundi stjórnmálanefndar í París í september var ég skipuð skýrsluhöfundur í málefnum Kalíningrad og ferðaðist í þeim tilgangi til Litháens, Kalíningrad, Póllands og Brussel. Skýrslan sem síðan var lögð fram um það mál var samþykkt af miklum meiri hluta þingsins. Í septembermánuði var haldinn fundur nefndarinnar í Strassborg. Þar var m.a. rætt um Kalíningrad og umráðasvæði Schengen-samstarfsins. Í skýrslu minni þar var lagt til að deiluaðilar kæmu sér saman um sérlegt ferðafrelsi milli Kalíningrad og Rússlands með útgáfu ferðaskilríkja handa íbúum Kalíningrad og að rússnesk stjórnvöld beittu sér fyrir því að leysa úr ýmsum tæknilegum örðugleikum sem af slíku samstarfi yrðu að öllu óbreyttu. Tillögurnar voru samþykktar. Á þinginu var einnig efnt til umræðu um stöðu mála í Tsjetsjeníu-héraði. Formaður Íslandsdeildar hélt þar ræðu og lagði áherslu á að umheimurinn mætti ekki gleyma ástandinu í hinu stríðshrjáða héraði þrátt fyrir að kastljós fjölmiðla hefðu á undanförnum missirum einkum beinst að eftirleik hinna hörmulegu atburða sem áttu sér stað í Bandaríkjunum 11. september. Minnt var á að spennan milli Georgíu og Rússlands tengdist mjög ástandi mála í Tsjetsjeníu. Var gagnrýnt að þau mál væru ekki rædd í því samhengi. Aðbúnaður venjulegra borgara í Tsjetsjeníu er oft hrikalegur og gagnrýndi ég að of hart væri lagt að flóttamönnum að snúa til baka miðað við öryggisástand. Ég fjallaði einnig um flóðin miklu í Tékklandi og hvatti til að Evrópuráðsþingið léti fé af hendi rakna til uppbyggingar flóðasvæðanna og vísaði til neyðarkalls formanns tékknesku landsdeildarinnar. Árangurinn varð sá að fé var veitt til uppbyggingar á ákveðnu svæði í Tékklandi þar sem nú fram fer uppbygging. Ólafur Örn Haraldsson sótti þrjá fundi í eftirlitsnefnd Evrópuráðsþingsins á árinu. Tveir þeirra voru í París og svo í Búdapest í mars. Þá sótti Ólafur Örn fund umhverfis- og landbúnaðarnefndar í París í febrúar. Margrét Frímannsdóttir sótti fund í laga- og mannréttindaráði Evrópuráðsþingsins og einnig tók hún þátt í fundi jafnréttisnefndarinnar í Lúxemborg í september. Herra forseti. Að lokum vil ég minnast á að á undanförnum árum hefur tekist afar farsælt samstarf með fulltrúum Íslandsdeildarinnar og fastanefndar Íslands við Evrópuráðið. Vill Íslandsdeildin koma á framfæri þökkum sínum fyrir samstarfið, auk hins mikilvæga samstarfs sem fulltrúar utanríkisþjónustunnar inna daglega af hendi í Strassborg undir stjórn Harðar Bjarnasonar sendiherra. Ég vil einnig minnast á það góða íslenska starfsfólk sem hefur um árabil starfað hjá Evrópuráðinu við afar góðan orðstír. Það er lítilli þjóð eins og Íslandi ómetanlegt og ekki síður persónulega fyrir mig að hafa til ráðgjafar svo hæft starfsfólk á alþjóðavettvangi eins og það sem valist hefur til starfa í Strassborg. Ég vil einnig minna á að þrátt fyrir að Ísland sé lítið og fámennt sinntum við formennsku fyrir nokkrum árum í Evrópuráðinu, í ráðherraráði Evrópuráðsins. Þar var ákveðnum hlutum breytt til batnaðar hvað snertir fjármögnun til ráðsins. Enn er talað um þá breytingu sem grundvallarbreytingu í störfum ráðsins að frumkvæði Íslands. Ég vil þakka kærlega og einstaklega vel samstarfið við þá sem hafa unnið í þessu starfi á undanförnum árum. Sérstaklega vil ég þakka Margréti Frímannsdóttur og Ólafi Erni Haraldssyni, fyrir frábærlega gott samstarf innan þingsins. Ég vil og þakka Andra Lútherssyni sem hefur verið einstaklega dyggur og fær ritari Íslandsdeildarinnar.

Herra forseti. Ég kem einungis upp til að þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Hún hefur verið málefnaleg og upplýsandi og ég tel að mikið gagn af því að við tökum umræðu um alþjóðamál með þeim hætti sem hér hefur verið gert í dag. Ég vil fyrir hönd utanrrn. þakka mjög gott samstarf við utanríkismálanefnd og við Alþingi um framkvæmd utanríkisstefnunnar. Auðvitað má það samstarf alltaf vera meira og utanrrn. er til reiðu að efla það samstarf eftir því sem nokkur kostur er. Ég tel að utanríkisþjónustan hafi oft á tíðum unnið þrekvirki á ýmsum sviðum. Utanríkisþjónustan er fámenn en ég tel að hún sé mjög skilvirk, enda hefur hún innan sinna vébanda mikið af hæfu starfsfólki. Ég bendi á að íslenska utanríkisþjónustan hefur á sínum vegum ekki nema rúmlega 200 manns þegar allt er talið, hér á Íslandi og í öllum þeim löndum sem við störfum. Það þætti ekki mjög stórt sendiráð í ýmsum öðrum löndum hjá stærri þjóðum. Ég býst við að breska sendiráið í Japan sé fjölmennara og bandaríska sendiráðið í Moskvu telur eitthvað um eitt þúsund manns. Það er ljóst að það er ákveðið lágmark sem þarf fyrir hverja þjóð til að halda úti utanríkisþjónustu og utanríkisstefnu. Ég er þeirrar skoðunar að það sem við erum að gera sé algjört lágmark. Við þurfum að stefna að því að efla utanríkisþjónustuna frekar og hefur verið lagt upp með það. Hér var t.d. nefnt samstarf við nágrannaþjóðir okkar, t.d. Færeyinga og Grænlendinga. Ég er þeirrar skoðunar að það sé eðlilegt og nauðsynlegt að Íslendingar hafi ræðismannsskrifstofu í Þórshöfn í Færeyjum. Við eigum mikil og afskaplega vinsamleg samskipti við Færeyinga. Við eigum mikil viðskipti við þá þjóð og að mínu mati er nauðsynlegt að halda áfram að efla utanríkisþjónustuna þannig að við höfum fulltrúa okkar í fleiri ríkjum. Það sem einkum hefur verið rætt hér í dag er af eðlilegum ástæðum Íraksmálið. Ég tel að allmikill samhljómur hafi verið í þeirri umræðu þó ekki séu allir sammála. Það hefur komið skýrt fram af hálfu þingmanna að valdbeiting sé neyðarúrræði en hins vegar eigi ekki að útiloka hana. Það hefur að vísu komið fram hjá einum hv. þm. að í þessu tilviki sé ekki rétt að beita valdi undir nokkrum kringumstæðum, ef ég hef skilið hann rétt. Í því sambandi hljótum við þingmenn að spyrja okkur ákveðinna spurninga, ekki síst vegna þess að ég er að leggja af stað til Pristina í Kosovo á morgun. Við munum átökin sem urðu við fyrrum Júgóslavíu. Var rangt að beita valdi þá? Því var haldið fram mjög víða, m.a. hér á hv. Alþingi, að það væri rangt. Áttu þjóðir heimsins að horfa upp á Milosevic fremja fjöldamorð áfram í Kosovo? Áttum við að sjá ófrið breiðast út um Balkanskaga eins og allar líkur voru til? Ég tel að það hafi verið rétt og nauðsynlegt að grípa inn í. Þannig vill til að sú þjóð, Júgóslavía, sem vissulega varð þá fyrir loftárásum vill nú ganga í Atlantshafsbandalagið. Það segir sína sögu. Var rangt af alþjóðasamfélaginu að bregðast við vegna Afganistan? Það var umdeilt. Ýmsir voru andvígir því. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það var rétt. En í báðum tilvikum var um neyðarúrræði að ræða. Þannig hefur það ávallt verið þegar alþjóðasamfélagið hefur gripið inn í slík átök. Við höldum enn í þá von að hægt sé að ná friðsamlegri lausn í Írak. En um það er því miður ekkert hægt að fullyrða. Hins vegar er mikilvægt, ef gripið verður til þess neyðarúrræðis, að um það verði góð alþjóðleg samstaða. Ég er alveg viss um það að það verður enginn friðsamleg lausn á því máli nema Saddam Hussein viti að til þess geti komið að valdi verði beitt. Og um það eru nánast allar þjóðir sammála, enda sýnir reynslan það. Þetta eru vissulega mál sem liggja þungt á heimsbyggðinni. Þau liggja þungt á okkur Íslendingum. Þarna verður að fara fram af fullri ábyrgð en jafnframt af fullri einurð og festu, eigi að vera von um að þar fáist niðurstaða sem heimsbyggðin geti sætt sig við. Það er ekki hægt að líða að einstakir harðstjórar og einræðisherrar sem fótumtroða lýðræðið í heiminum komi sér upp gjöreyðingarvopnum sem þeir eru tilbúnir að beita gegn nágrannaríkjum sínum, gegn sinni eigin þjóð. Þannig mætti lengi telja. Menn sem fótumtroða lýðræðið virða engar grundvallarreglur. Eða er líklegt að það sé lýðræðisleg kosning að forseti fái u.þ.b. sjö milljónir atkvæða og þar sé ekki einn einasti auður seðill --- ekki einn? Okkur þykir mikið til þess koma sem erum í stjórnmálum á Íslandi þegar við fáum nokkur hundruð atkvæði og yfir 90%. En okkur þætti það óeðlilegt að í slíkri lýðræðislegri kosningu fengjum við 100%. Það er ekki eðlilegt. Það er alltaf einhver óánægja í öllum flokkum, öllum samtökum, meðal allra þjóða. En þeir sem ...

Þú varst nú nærri 100%.

... já, ég var nokkuð nærri. En ef sambærileg kosning hefði átt sér stað í flokknum hjá Saddam Hussein, ætli hann hefði ekki viljað láta skrá nafn allra sem greiddu atkvæði á seðlana til að geta séð hverjir skiluðu auðu og hverjir kusu hann ekki. Ég held að það sé lýðræðið sem hann aðhyllist. Nákvæmlega. Ef viðkomandi gerir ekki nákvæmlega eins og hann vill bíður dauðinn hans, og pyndingar. Ekki bara dauði og pyndingar viðkomandi heldur allrar fjölskyldu hans, barna, barnabarna o.s.frv. Hér er ekki við neinar venjulegar aðstæður að fást. Það hefur verið rifjað upp hvernig fjöldamorðinginn Adolf Hitler var stöðvaður, hvernig þurfti að koma á friði með því að berjast fyrir friði. En auðvitað vildu menn líka líta svo á að þar væri neyðarúrræði, að þurfa að ganga gegn honum. Ég vil, herra forseti, endurtaka þakkir mínar fyrir umræðuna hér í dag. Mér finnst hafa verið heilmikill samhljómur í henni þegar litið er yfir heildina og ekki stór ágreiningsefni um meginverkefni Íslendinga í utanríkismálum. Það er að vísu mismunandi mat á aðstæðum. Mismunandi mat er á aðstæðum í Evrópumálum, hvernig við fáum best tengt okkur sterkari böndum við Evrópu. Það er að sjálfsögðu ekki bara undir okkur einum komið. Það er líka undir því komið hvernig aðstæðurnar breytast, hvað þjóðir gera sem eru með okkur í samtökum eins og EFTA, hvað þær þjóðir sem eru jafnframt aðilar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið gera. Allt er þetta háð mati á aðstæðum. En eitt er ég viss um, að þarna verða breytingar á næstu árum og jafnvel næstu mánuðum, breytingar sem e.t.v. munu koma fram fyrr en margir halda. Þá verðum við Íslendingar að vera tilbúnir að taka á þeim aðstæðum og leiða þau mál til lykta með okkar hagsmuni að leiðarljósi. Þessar aðstæður ráða oft miklu um hvað nauðsynlegt er að gera og hvað rétt sé að gera þó að að sjálfsögðu sé mikilvægast að við vitum hvað við viljum gera. Það sem við viljum gera ræðst líka af þeim aðstæðum sem uppi eru hverju sinni með sama hætti og við tókum ákvarðanir í öryggis- og varnarmálum okkar og hlutleysismálum í ljósi reynslunnar af heimsstyrjöldinni síðari. Þannig hefur það ávallt verið og mun alltaf verða.

Herra forseti. Aðeins ein lítil ábending. Það er ekki rétt sem fram kom hjá hæstv. utanrrh. að það hafi verið samhljómur hér í þingsalnum varðandi afstöðuna til Íraks. Hins vegar var það gagnrýnt hve mikill samhljómur hefur oft verið milli hæstv. utanrrh. og og talsmanna ríkisstjórnarinnar og George Bush Bandaríkjaforseta. Þetta hefur verið gagnrýnt. Hæstv. utanrrh. spyr hvort menn séu virkilega á því að ekki hefði átt að fara með loftárásum á Balkanskagann á sínum tíma. Hann spyr hvort menn geti virkilega hafa verið á móti því að fara með loftárásum á hendur Afgönum á sínum tíma. Ég var þessu andvígur og er það enn á sama hátt og ég teldi ekki ráð að gera árásir á Ísrael. Ég tel heldur ekki rétt að fara með slíkum hernaði á hendur Tsjetsjenum eða þeim ríkjum sem hér var vikið að í ljósi mannréttindabrota, m.a. í ræðu hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur áðan, ágætu yfirliti hennar. Ég tel það ekki vera lausnina. Ég mundi hins vegar styðja kröfur, sem reyndar hafa komið fram, um að sendar verði gæslusveitir á vegum Sameinuðu þjóðanna til Ísraels, og Ísraelsmönnum gert að lúta þeim vilja alþjóðasamfélagsins. Síðan að lýðræðinu. Staðreyndin er sú að valdamenn heimsins fara ekki að lýðræðislegum vilja ef marka má þau miklu mótmæli, þá miklu öldu sem hefur risið um allan heim gegn hernaðaráformum Bandaríkjastjórnar og reyndar skoðanakannanir, einnig hér á landi, sem sýna að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðanna er andvígur þessum hernaðaráformum stjórnvaldanna.

Herra forseti. Hv. þm. hefur upplýst að hann telji að það hafi verið rangt að grípa inn í vandamálin á Balkanskaga með þeim hætti sem gert var. Ég vænti þess að hann telji þá að það hafi verið rangt fyrir alþjóðasamfélagið að grípa inn í bardagana og fjöldamorðin í Bosníu á sínum tíma, það hafi verið rangt að grípa á Milosevic með þeim hætti sem gert var. Og það hafi líka verið rangt að taka á Osama bin Laden með þeim hætti sem gert var og svæla hann og aðra út úr Afganistan. Það er gott að þetta kemur fram. En hv. þm. hefur jafnframt upplýst í umræðunni hér í dag að hann vilji ekki útiloka valdbeitingu. Og ég spyr hv. þm.: Í hvaða tilvikum og hvaða tilvik þurfa að vera fyrir hendi, hvers konar afbrot gegn mannkyni, til að valdbeiting sé réttlætanleg? Ég reikna með því að hann telji að valdbeiting hafi verið réttlætanleg í seinni heimsstyrjöldinni gegn Adolf Hitler. Mér finnst mikilvægt að hann upplýsi það vegna þess að hann hefur upplýst það hér að í ákveðnum tilvikum geti valdbeiting verið réttlætanleg. Hvenær í ósköpunum er það?

Herra forseti. Hér heyrum við aftur þann öfgatón í hæstv. utanrrh. sem ég vék að við umræðuna fyrr í dag. Hann stillir upp við vegg mönnum sem efast um hernaðarstefnu Bandaríkjanna, efast um að rétt sé að fara með hernaði með þeim hætti sem þau hafa gert á liðnum missirum og árum. Já, ég hef efasemdir um það hvernig þarna hefur verið farið fram. Og ég hef um það efasemdir hvernig Bandaríkjastjórn undirokar helstu alþjóðastofnanir heimsins, og vísa ég þar til Sameinuðu þjóðanna, hvaða brögðum þau hafa beitt til að knýja fram meirihlutavald í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna til að knýja fram stefnu sína. Já, ég hef um þetta miklar efasemdir. Ég vil beita annarri aðferðafræði og friðsamlegri sem þegar allt kemur til alls var verið að reyna að beita á Balkanskaganum þegar Bandaríkjamenn og helstu stuðningsmenn þeirra knúðu fram þá stefnubreytingu sem varð að lokum ofan á. Ég er andvígur þessari hernaðarhyggju sem er að grafa um sig í alþjóðasamfélaginu og ég hef andæft því að Íslendingar samþykki þá stefnu og fylgi Bandaríkjamönnum í einu og öllu eins og þessi ríkisstjórn hefur gert og þessi hæstv. utanrrh.

Herra forseti. Hv. þm. svaraði ekki spurningu minni. Hann gerir miklar kröfur til mín og annarra hér í þinginu um að við svörum spurningum hans. En hann svaraði henni ekki með einu einasta orði, þ.e. þeirri grundvallarspurningu í hvaða tilvikum hann telji réttlætanlegt að beita valdi, eins og hann sagði hér í dag að gæti verið réttlætanlegt. Hann segir að það sé rétt að beita öðrum og friðsamlegri leiðum. Hvað þýðir það? Við höfum heyrt í málflutningi frá hv. þm. og flokki hans í ýmsum málum að það eigi að fara aðrar leiðir og það eigi að gera þetta með öðrum hætti án þess að það sé neitt síðan skilgreint hvað það er.

Jú, það hefur verið skilgreint.

Ekkert skilgreint. Og það verður að gera þá kröfu til hv. þm. sem hefur farið mikinn í þessum málum í hvert einasta skipti að hann upplýsi okkur um það, fyrst hann er þeirrar skoðunar að valdbeiting geti verið réttlætanleg, í hvaða tilvikum það geti verið. Ekki síst vegna þess að hann heldur því fram að íslenska ríkisstjórnin og fleiri á hv. Alþingi aðhyllist sérstaklega valdbeitingu þegar skýrt hefur verið tekið fram að það sé neyðarúrræði og eigi ávallt að vera neyðarúrræði. En mér þykir leitt að hv. þm. vill ekki svara þessu.

Ég get ekki svarað þessu.

Þegar menn lenda í mikilli vörn segja þeir ekki neitt og ég lít þá þannig á að hv. þingmaður geti bara ekki svarað þessu og vilji ekki svara því.

Þetta er ómaklegt, ég fæ ekki að taka til máls aftur.

Herra forseti. Ég þakka það að leyft sé að taka þessi mál fyrir saman. Þau snerta öll samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og eru að því leytinu til skyld þó að þau séu nokkuð óskyld að öðru leyti. Það mál sem er á þskj. 989, 618. mál, er þáltill. þar sem leitað er heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 168, um breytingu á XI. viðauka við EES-samninginn, og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 39 um frekari opnun fyrir samkeppni í póstþjónustu bandalagsins. Þessi tilskipun mælir um að opna póstmarkaðinn í Evrópu enn frekar fyrir samkeppni, m.a. með því að takmarka einkarétt á póstþjónustu, en heimila má þeim aðilum sem veita svokallaða alþjónustu áfram einkarétt til að halda uppi ákveðnu þjónustustigi sem telja verður nauðsynlegt. Skal þjónusta innan einkaréttar bundin við tiltekna starfsemi sem nánar er skilgreind í tilskipuninni. Þá eru einnig í henni margvísleg ákvæði sem skerpa á skyldum einkaleyfishafa. Þar sem lokið skyldi að innleiða tilskipunina fyrir 1. janúar 2003 hefur samgrh. þegar lagt fram frv. til laga um breytingar á lögum um póstþjónustu og varð frv. að lögum nr. 136/2002 í desember sl. 619. mál á þskj. 990, herra forseti, er þáltill. þar sem er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 172, um breytingu á XVIII. viðauka við EES-samninginn, og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 14 um almennan ramma um upplýsingamiðlun til launamanna og samráð við þá innan Evrópubandalagsins. Markmið þessarar tilskipunar er að setja fram lágmarksskilyrði um rétt starfsmanna til upplýsinga og samráðs innan fyrirtækja. Hún gerir ráð fyrir að aðildarríkin skilgreini hvernig staðið skuli að upplýsingum og samráði í samræmi við lög og þær venjur er gilda í samskiptum aðila vinnumarkaðarins í hverju landi. Í tilskipuninni eru settar fram reglur um hvað skuli felast í upplýsingagjöf og samráði við launþega og veittar leiðbeiningar um hvenær samráð skuli eiga sér stað. Aðildarríkin hafa talsvert svigrúm til að ákveða gildissvið þessara reglna, m.a. hver skuli vera lágmarksfjöldi starfsmanna þeirra fyrirtækja sem reglurnar taka til. Þá er gert ráð fyrir að settar verði reglur um þagnarskyldu fulltrúa launamanna í slíku samráði og annarra sem fá upplýsingar frá fyrirtækjum. Einnig geta aðildarríkin takmarkað rétt launþega til upplýsinga og samráðs þegar talið er að það geti valdið alvarlegu tjóni eða röskun á starfsemi fyrirtækisins. Almennt skulu aðildarríkin hafa lokið við að innleiða efni þessarar tilskipunar í mars 2005, en þau lönd þar sem samráð af þessu tagi hefur ekki fest sig í sessi fá viðbótarfrest til mars 2008. Heimilt verður að innleiða efni tilskipunarinnar með kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins og hefur hæstv. félmrh. þegar haft samráð og viðræður í því skyni. Á þskj. 1034, 638. mál, er þáltill. þar sem leitað er heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 142, um breytingu á XIII. viðauka við EES-samninginn og fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 889, sem felur í sér breytingu á eldri reglugerð ráðsins um bótaábyrgð flugfélaga vegna slysa. Reglugerðin er tilkomin vegna þess í maí 1999 var á alþjóðavettvangi samþykktur nýr samningur um samræmingu reglna um loftflutninga milli landa, svokallaður Montreal-samningur. Tilgangur þessarar reglugerðar er að laga rétt Evrópusambandsins að efni Montreal-samningsins og miðar hún að samræmingu alls regluverks og bótaábyrgð flugfélaga vegna slysa í samræmi við ákvæði Montreal-samningsins. Þar sem gildistaka reglugerðarinnar er háð gildistöku og fullgildingu samningsins á alþjóðavettvangi, mun hæstv. samgrh. stefna að framlagningu frv. til innleiðingar ákvæða hennar á 130. löggjafarþingi, þegar áætlað er að leggja fram þáltill. til fullgildingar á Montreal-samningnum. Í síðasta lagi, herra forseti, er á þskj. 1035, 639. mál, þáltill. sem fjallar um kröfu um gjaldþol líftryggingafyrirtækja og tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um kröfu um gjaldþol skaðatryggingafyrirtækja. Í löggjöf Evrópusambandsins eru í gildi sérstakar tilskipanir um líftryggingar annars vegar og um skaðatryggingar hins vegar. Þessi aðgreining á sér ekki hefð í íslenskri löggjöf og gilda lög um vátryggingastarfsemi hér um allt sviðið. Því er leitað eftir staðfestingu þessara tveggja ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar í þessari þáltill., enda gilda sömu sjónarmið um innleiðingu tilskipananna í íslenskan rétt. Þær gera kröfu um breytingar á gjaldþolsreglu vátryggingafélaga, en gjaldþol er mælikvarði á fjárhagslegan styrk þessara fyrirtækja. Tilskipanirnar mæla t.d. fyrir um lágmarksgjaldþol sem verði 255 millj. kr., en auk þess eru ákvæði um eftirlit stjórnvalda um vátryggingastarfsemi og hert er á kröfum til vátryggingafélaga við tilteknar aðstæður. Frv. hæstv. viðskrh. til innleiðingar ákvæða tilskipananna í íslenska löggjöf er nú til umfjöllunar á hv. Alþingi. Herra forseti. Ég vil leggja til að að lokinni þessari umræðu verði þessum fjórum tillögum vísað til hv. utanrmn.

Virðulegi forseti. Við Þórunn Sveinbjarnardóttir, fulltrúar Samfylkingarinnar í utanrmn., munum ekki lengja þessa umræðu. Eins og fram hefur komið er fyrsta málið þess eðlis að frv. byggt á ákvörðun þessari hefur þegar orðið að lögum og í síðasta málinu er þegar komið nál. við það frv. sem þegar hefur verið flutt, en nál. er samhljóða afstaða allra flokka þar sem lagt er til að málið verði að lögum. Sömuleiðis eru hin málin skýr og einföld. En það er ein spurning í einu málinu, sem er á þskj. 990 og fjallar um lágmarksskilyrði um rétt starfsmanna til upplýsinga og samráðs innan fyrirtækja. Hæstv. utanrrh. upplýsti að félmrh. hefði þegar hafið samráð um þau skilyrði sem kveðið er á um í þessu máli. En hér segir að aðildarríkin geti valið fyrir hversu stór fyrirtæki tilskipunin skuli gilda, þ.e. hvort hún gildi um fyrirtæki sem hafa a.m.k. 50 starfsmenn í vinnu eða fyrirtæki með a.m.k. 20 starfsmenn. Eðli markaðarins hjá okkur er auðvitað þannig að máli skiptir hvort ákvörðun hafi verið tekin eða hvernig sú ákvörðun verður, þ.e. hvort við ætlum að vera með 20 eða 50. Það er spurning mín til hæstv. utanrrh.

Herra forseti. Þetta er ákvörðun sem þarf að taka að loknu því samráði sem á sér stað við aðila vinnumarkaðarins á þessu sviði og sú stefnumörkun mun þá koma fram í því lagafrv. sem lagt verður fyrir þingið þegar þar að kemur. Eins og ég skil málið þá þarf ekki að taka afstöðu til þess að því er varðar þessa þáltill. En það verður að sjálfsögðu hægt að upplýsa betur um málið í meðferð utanrmn.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir skýrslu samstarfsráðherra Norðurlanda um störf norrænu ráðherranefndarinnar 2002. Málefni barna og unglinga voru í brennidepli í formennskuáætlun Norðmanna sem voru við stjórnvölinn á starfsárinu. Áætlunin bar yfirskriftina Norðurlönd morgundagsins. Þar var megináhersla lögð á að auka vægi þessa mikilvæga málaflokks á öllum sviðum starfseminnar. Jafnframt var lögð áhersla á að auka aðkomu ungmenna að ákvarðanatöku í þjóðfélaginu um þau mál er snerta hagsmuni þeirra. Því var á árinu haldinn fundur 13 norrænna ráðherra með fulltrúum æskulýðssamtaka á Norðurlöndunum um málefni barna. Meðal ráðherranna voru fulltrúar úr hópi menntamála-, félagsmála-, dómsmála- og samstarfsráðherra. Ýmsir fleiri viðburðir er snertu börn og ungmenni voru á dagskrá ráðherranefndarinnar þar sem fjölmenningarsamfélagið, barna- og unglingamenning ásamt málefnum barna og unglinga á grannsvæðum, var í fyrirrúmi. Áætlunin Sjálfbær Norðurlönd til ársins 2020 gekk í gildi 2001. Meginmarkmið hennar er að flétta saman aðgerðir sem stuðla að sjálfbærri þróun inn í öll svið samstarfsins. Þetta starf hefur gengið vel og áætlunin var kynnt á leiðtogafundi ESB í Barcelona í vor og á leiðtogafundi Sameinuðu þjóðanna í Jóhannesarborg sl. haust. Þannig lögðu Norðurlönd í sameiningu sitt af mörkum til að auka svæðisbundið alþjóðlegt samstarf um umhverfismál. Eins og ljóst má vera af því sem ég hef nefnt um málefni barna og sjálfbær Norðurlönd eru mörg brýnustu samstarfsverkefni ráðherranefndarinnar þess eðlis að forsenda árangurs er að samstarf eigi sér stað þvert á hefðbundin samstarfssvið. Glöggt dæmi þessa eru verkefni tengd matvælaframleiðslu og öryggi matvæla. Því var ný ráðherranefnd um sjávarútvegsmál, landbúnað, skógrækt og matvælamál stofnuð síðla árs 2001. Undir hennar stjórn lauk á árinu stóru þverfaglegu verkefni um aukið matvælaöryggi á Norðurlöndunum. Á grundvelli þeirrar vinnu samþykkti ráðherranefndin annars vegar samstarfsáætlun fyrir næstu ár og hins vegar yfirlýsingu sem lögð var fyrir Norðurlandaráðsþingið í Helsinki um að Norðurlönd skuli sameiginlega á alþjóðavettvangi vinna að því að tryggja gæði matvæla. Samstarf og samráð um Evrópumál á sér stað á nánast öllum sviðum samstarfsins. Frá þeim störfum er greint í sérstakri skýrslu sem gefin er út árlega. Í lok ársins var samþykkt áætlun um aukið og markvissara samstarf milli norrænu ráðherranefndarinnar og annarra opinberra fjölþjóðlegra samtaka á svæðinu umhverfis Norðurlönd. Áætlunin tekur til samstarfs við Evrópusambandið, Eystrasaltsráðið, Norðurskautsráðið og Barentsráðið. Ætlunin er m.a. að taka virkan þátt í framkvæmd áætlunar ESB um norðlægu víddina. Ísland hefur með höndum formennsku í Norðurskautsráðinu um þessar mundir, á árabilinu 2002--2004. Á síðari hluta formennskutímabilsins gegnum við Íslendingar líka formennsku í norrænu ráðherranefndinni. Þá gefst gott færi á því að leiða samstarf milli þessara tveggja mikilvægu stofnana um mál sem við setjum í forgang. Ég bind vonir við að við getum nýtt það tækifæri vel næsta ár. Brennidepill norræns grannsvæðasamstarfs mun í kjölfar aðildar Eystrasaltsríkjanna að ESB flytjast frá Eystrasaltsríkjunum og til rússneskra grannsvæða við Eystrasalt, þar með talið Kalíningrad, og til rússneskra grannsvæða á Barentssvæðinu. Undirbúningur þessara breytinga, sem hafa allvíðtæk áhrif, er þegar hafinn. Upplýsingaskrifstofur í Eystrasaltsríkjunum verða starfræktar áfram næstu ár en ljóst er að starfsemin mun taka breytingum. Vægi norræns samstarfs um málefni norðurskautssvæðanna hefur verið að aukast undanfarið og á starfsárinu var samþykkt sérstök áætlun fyrir þetta samstarf sem tók gildi við síðustu áramót. Í brennidepli á starfsárinu voru umhverfismál, en á þeim vettvangi fór samstarfið fram samkvæmt sérstakri áætlun um vernd náttúru- og menningarverðmæta á norðurskautssvæðunum. Einnig var áhersla lögð á fjarkennsluverkefni og uppbyggingu menntanets á norðurslóðum. Þá var á árinu skipaður starfshópur um aukið samstarf Norðurlandanna við norðvestlæg grannsvæði. Ætlunin er að tillögur hans verði grundvöllur pólitísks markvissara svæðasamstarfs á Vestur-Norðurlöndum og aukinna norrænna samskipta við grannsvæðin í Skotlandi, á skosku eyjunum og austurströnd Kanada um sameiginleg hagsmunamál. Þessi vinna er í samræmi við tilmæli sem Norðurlandaráð samþykkti á þingi sínu í Helsinki 2002. Þær breytingar sem gerðar hafa verið á skipulagi Norðurlandaráðs hafa leitt til þess að pólitískt samráð milli ráðherranefndarinnar og ráðsins um verkefnaval og stefnu hefur aukist. Þetta er ánægjuleg þróun því opin og upplýst umræða á norrænum vettvangi milli þinganna og ráðherra um starfsemi ráðherranefndarinnar er samstarfinu eins nauðsynleg og umræða á þjóðþingi um stjórnarfrumvörp og stefnu ríkisstjórnar. Í hópi samstarfsráðherranna hefur því farið fram umræða um leiðir til að bæta þetta samráð við Norðurlandaráð enn frekar. Við munum því leggja á það höfuðáherslu að ráðherrar svari jafnan þegar því verður við komið kalli Norðurlandaráðs um samráðsfundi jafnvel um mál þar sem afstaða ráðherranefndar liggur ekki fyrir. Í slíkum tilvikum verður að sjálfsögðu einungis unnt að gefa til kynna afstöðu viðkomandi ráðherra. Eins var ákveðið að bæta meðferð ráðherranefndarinnar á tilmælum ráðsins sem oft hefur mátt betur fara. Ein helsta ástæða þess að erfiðleikum hefur verið bundið að fylgja tilmælum ráðsins eftir með nægilegum krafti er fjöldi þeirra tilmæla sem á hverjum tíma eru á dagskrá. Því ákváðu samstarfsráðherrarnir að beina því til Norðurlandaráðs að stefna að því að gera tilmælin beinskeyttari og pólitískt markvissari og fækka þeim eftir megni. Svíar tóku um síðustu áramót við formennsku á vettvangi norrænu ráðherranefndarinnar úr hendi Norðmanna. Yfirskrift formennskuáætlunar þeirra er ,,Integration Norden`` eða Norðurlöndin sem heild. Markmið hennar er fjórþætt. Stefnt er í fyrsta lagi að aukinni þátttöku og áhrifum nýbúa á Norðurlöndum á stjórnmál, menningarlíf og þjóðfélagsumræðu. Þá er stefnt að áframhaldandi norrænum samruna í þeim skilningi að áfram verði unnið að því að auðvelda fólki flutninga og för milli landanna, og atvinnulífi og félagssamtökum norrænt samstarf. Eins verði áfram stefnt að auknum norrænum tungumálaskilningi. Í þriðja lagi er stefnt að frekari aðlögun og þróun samstarfsins milli Norðurlanda og grannsvæðanna. Þá er í fjórða lagi stefnt að auknu norrænu samstarfi á vettvangi evrópska efnahagssvæðisins og ESB. Við Íslendingar tökum um næstu áramót við formennsku í norrænu ráðherranefndinni. Undirbúningur þess hefst fyrir alvöru um mitt þetta ár en miklu skiptir að hann verði vel úr garði gerður til að nýta sem best þetta tækifæri til að koma áherslumálum okkar á framfæri í norrænu samstarfi. Virðulegur forseti. Ég hef hér gripið niður í nokkra þætti skýrslunnar án þess að hafa getað gefið heildarmynd af samstarfinu vegna umfangs þess. Því vísa ég að öðru leyti til skýrslunnar sjálfrar sem að venju er gerð í samstarfi allra ráðuneyta. Ég tel norrænt samstarf liðins árs hafa verið gott. Mikilvæg þróun á sér nú stað varðandi samstarfið við grannsvæðin og við önnur alþjóðleg samtök. Þessi þróun er tákn um þær breytingar sem nú eiga sér stað á alþjóðlegri stöðu nágrannaríkja Norðurlanda. Hún er einnig tákn um að svæðisbundin samtök eins og norræna ráðherranefndin þurfi að svara kalli tímans og snúa kröftunum ekki bara inn á við heldur styrkja samstarfið út á við til að ná tilætluðum árangri, til að ná fram auknum lífsgæðum á Norðurlöndum og auknum áhrifum Norðurlanda á alþjóðavettvangi.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. samstarfsráðherra Norðurlanda fyrir hönd Íslandsdeildar fyrir hennar ágætu ræðu og fyrir það umfangsmikla starf sem fram fer hjá ráðherranefnd Norðurlanda. Þar sem ekki er gert ráð fyrir að formenn mæli fyrir skýrslum sem gefnar eru út á ári hverju um starf viðkomandi nefndar ætla ég í stuttu máli að gera grein fyrir því sem helst hefur gerst á sviði Norðurlandaráðs á síðasta ári. Í raun og veru má segja að þrennt hafi einkennt starf Norðurlandaráðs árið 2002. Í fyrsta lagi var nýtt nefndarskipulag innleitt. Horfið var frá þremur svæðisnefndum sem áður höfðu starfað og teknar upp fimm málefnanefndir auk forsætisnefndar. Í öðru lagi má benda á að á árinu var haldið upp á og fagnað sérstaklega 50 ára afmæli Norðurlandaráðs. Það var gert m.a. í Helsinki á Norðurlandaráðsþingi og einnig var haldin mikil og merkileg þemaráðstefna á Íslandi sem Íslandsdeild Norðurlandaráðs undirbjó. Í þriðja lagi má nefna að í umræðunni var mjög mikið talað um landamærahindranir á Norðurlöndum og sú umræða var í brennidepli á sviði Norðurlanda á síðasta ári. Forsögu þessara breytinga má rekja til þess að 1995 var starfsemi ráðsins í rauninni beint í þrjá farvegi, þ.e. samvinnu innan Norðurlanda í ákveðinni nefnd sem hét Norðurlandanefnd. Einnig samvinnu Norðurlanda og Evrópu í Evrópunefnd, sem fjallaði einkum málefni ESB og EES, og síðan samvinnu Norðurlanda og nærsvæða í svokallaðri nærsvæðanefnd. Forsætisnefnd var stækkuð og auk þess var líka starfandi sérstök eftirlitsnefnd. Ákveðið var að halda eitt þing að hausti í stað tveggja áður og auk þess var ákveðið að halda sérstakar þemaráðstefnur um afmörkuð mál sem snerta norræna samvinnu. Þá var einnig lögð mikil áhersla á að auka flokkastarf. Flokkastarfið skiptist í fjóra meginþætti, þ.e. sósíaldemókratar vinna saman í Norðurlandaráði, miðjumenn vinna saman, hægri menn vinna saman og vinstri sósíalistar og grænir vinna saman þannig að í raun og veru er um fjóra meginflokka að ræða í þessu starfi. Þegar fjallað var um fyrra skipulag þótti það um margt vel takast en gagnrýnin beindist þó helst að því að mönnum fannst nauðsynlegt að vera með sérstakar málefnanefndir því annars næðist ekki æskileg samræming við fastanefndir norrænu ráðherranefndarinnar eða við fagnefndir norrænu þjóðþinganna og alþjóðastofnanir. Þess vegna var það árið 1999 að norræna ráðherranefndin setti á fót sérstaka nefnd sem kölluð var aldamótanefndin og hlutverk nefndarinnar var að fara ofan í saumana á norrænu samstarfi. Aldamótanefndin skilaði síðan skýrslu sem heitir Norðurlönd 2000 umvafin vindum veraldar. Skýrslan var síðan tekin til umræðu á 52. þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík í nóvember árið 2000. Formaður þeirrar nefndar er Jón Sigurðsson, framkvæmdastjóri í Norræna fjárfestingarbankanum, fyrrv. ráðherra og þátttakandi í norrænu samstarfi. Á grundvelli þeirrar skýrslu vann Norðurlandaráð og norræna ráðherranefndin að framtíðardagskrá og fyrirkomulagi norræns samstarfs í skýrslu sem hét Ný norræn dagskrá, svar við skýrslu aldamótanefndarinnar. Sú skýrsla var síðan lögð fram á 53. þingi Norðurlandaráðs en þar var samþykkt að hverfa frá fyrra skipulagi og taka þess í stað upp fimm málefnanefndir auk forsætisnefndar en markmið hins nýja nefndarfyrirkomulags er að tryggja samspil og samskipti norrænu ráðherranefndarinnar, þjóðþinganna og alþjóðastofnana og tengja betur saman markvisst starf þessara aðila. Að vanda hélt Íslandsdeild Norðurlandaráðs fundi til undirbúnings fyrir ráðstefnur, fyrir fundi í Norðurlandaráði og fyrir þingin. Talsverður tími fór í að undirbúa þemaráðstefnu sem haldin var í tilefni 50 ára afmælis Norðurlandaráðs en hún var haldin í Reykjavík 14.--16. apríl sl. og þótti takast vel. Um þá ráðstefnu er sérstaklega fjallað í V. kafla skýrslunnar. 8. nóvember stóð Íslandsdeild Norðurlandaráðs fyrir dagskrá í Norræna húsinu í samvinnu við Norræna húsið þar sem kynnt var sérstakt afmælisrit sem gefið var út í tilefni af 50 ára afmæli Norðurlandaráðs. Framsögðumenn á þeirri ráðstefnu voru Knud Enggaard, fyrrv. forseti Norðurlandaráðs og fyrrv. ráðherra í dönsku ríkisstjórninni, og Eiður Guðnason sendiherra sem einnig er fyrrv. ráðherra en í íslenskri ríkisstjórn og fyrrv. samstarfsráðherra Norðurlanda og var mjög virkur þátttakandi í norrænu samstarfi á sínum tíma. Einnig héldum við blaðamannafundi bæði fyrir Norðurlandaráðsþing og eins fyrir þemaráðstefnu og við erum þakklát fyrir það að fjölmiðlar á Íslandi hafa sýnt norrænu samstarfi talsvert mikinn áhuga og sérstaklega í tilefni þessa 50 ára afmælis. Af hálfu Íslandsdeildar sat Rannveig Guðmundsdóttir í forsætisnefnd, en hún er gamalreyndur nordisti. Forseti Norðurlandaráðs á síðasta ári var Outi Ojala sem er finnsk og hún tók við embætti af Svend Erik Hovmand sem er núverandi skattamálaráðherra dönsku ríkisstjórnarinnar. En í menningar- og menntamálanefnd sátu Sigríður Jóhannesdóttir og Ísólfur Gylfi Pálmason, en hann var jafnframt varaformaður þessarar nefndar. Helstu mál nefndarinnar voru að fjalla um listir og menningarmál sem tengjast Norðurlöndum og m.a. skipulagði Íslandsdeild Norðurlandaráðs sérstakt málþing um Vestur-Norðurlönd. Þar voru m.a. framsögumenn Jógvan Durhuus, fyrrv. varaformaður Vestnorræna ráðsins, Sölvi Sveinsson rektor, Jón Yngvi Jóhannsson, bókmenntafræðingur og meðlimur í ritstjórn tímaritsins Nordisk Litteratur, og Benedikte Thorsteinsson, fyrrv. félagsmálaráðherra í Grænlandi og núverandi forstöðumaður Vestnorræna menningarhússins í Hafnarfirði. Í kjölfar þessa málþings kom nefndin, þ.e. mennta- og menningarmálanefndin, á fót sérstakri nefnd um vestnorrænt samstarf og hópstjóri var sá sem hér stendur, enda var þessi tillaga mótuð og unnin af miðjuhópnum sem ég tek þátt í. Í efnahags- og viðskiptanefnd sátu árið 2002 Sigríður Anna Þórðardóttir sem var formaður nefndarinnar og Steingrímur J. Sigfússon sem var varaformaður. Þau eru mjög virk í norrænu samstarfi og hafa staðið sig, eins og reyndar allir aðrir þátttakendur í þessu starfi, af mikilli prýði. Í umhverfis- og náttúruverndarnefnd situr Arnbjörg Sveinsdóttir og auk þess situr hún í eftirlitsnefnd. Hún hefur látið sig mjög varða málefni um hvalveiðar og annað slíkt og skipta þau mál okkur að sjálfsögðu miklu. Í velferðarnefnd situr Drífa Hjartardóttir. Síðan er enn ein nefndin sem heitir borgar- og neytendanefnd. Þar eigum við í raun og veru ekki fulltrúa eða áttum ekki fulltrúa árið 2002 en sú nefnd fjallar um lýðræði, mannréttindi, borgararéttindi, neytendamál, hollustu og matvælamál, baráttu gegn glæpa\-starfsemi, löggjöf innflytjenda, flóttafólk og baráttu gegn kynþáttafordómum. Þá ætla ég að víkja næst að verðlaunum sem eru veitt af hálfu Norðurlandaráðs. Það eru þrenn verðlaun sem í gegnum tíðina hafa verið veitt af Norðurlandaráði, þ.e. bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs, tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs og einnig varðandi umhverfismál. Og auk þess voru að þessu sinni veitt sérstök kvikmyndaverðlaun og það er líklegt að því verði haldið áfram en þessi þrennu föstu verðlaun eru veitt árlega og heildarupphæð þessara verðlauna eru 350 þús. danskar krónur. Það er af mörgu að taka þegar fjallað er um málefni sem varða Norðurlandaráð og í skýrslunni á bls. 14 og 15 eru fylgiskjöl þar sem eru alls 44 mál er varða tilmæli, ummæli og ákvarðanir um málefni sem samþykkt voru á 54. þingi Norðurlandaráðs og ætla ég ekki að telja þau upp hér. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka Íslandsdeildinni fyrir mjög gott samstarf og starfsfólki okkar fyrir mjög gott samstarf. Óhætt er að segja að nefndin er mjög virk og það skiptir okkur miklu máli. Í 50 ára merkilegri sögu Norðurlandaráðs hafa margir merkir áfangar gerst í starfi og við hugsum með miklu þakklæti til allra þeirra sem af Íslands hálfu hafa tekið þátt í þessu samstarfi gegnum tíðina. Starfið er einstakt í sambandi við samvinnu þessara grannþjóða og það hefur komið fram í umræðu í dag þegar við fjöllum um utanríkismál hversu miklu máli þessi norræna samstaða skiptir okkur. Það er alveg sama hvað mikið gerist í heiminum. Við höldum vel saman. Eins og kom líka fram í skýrslu utanrrh. fyrr í dag látum við okkur mjög varða samstarf við Grænland og Færeyjar sem eru grannríki okkar og það var í raun og veru mjög merkilegt að sjá þær tölur sem birtust í skýrslu utanrrh. þegar talað er um að útflutningur til Færeyja árið 2001 voru 2,5 milljarðar þegar útflutningur til Kína er 1,6 milljarðar og til Rússlands 1,3 milljarðar. Þetta sýnir okkur í raun og veru hvað þetta starf skiptir okkur miklu máli og við eigum að kappkosta að treysta samstarf við Vestur-Norðurlönd um leið og við eigum að vera baráttufólk fyrir vestnorrænt samstarf í okkar ágæta norræna samstarfi.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessum tveimur framsögumönnum sem hér hafa talað, samstarfsráðherra Norðurlandaráðs og formanni Íslandsdeildar, og ég vil auðvitað taka undir það að góður árangur í norrænu samstarfi grundvallast á samskiptum ráðsins og ráðherraráðsins og þeim einstaklingum sem þar skipast á bekk. Það er afar mikilvægt að þessi öfl hlusti hvert á annað og skoði þörf á breytingum á starfsháttum. Samanber það sem samstarfsráðherra vék hér að að tilmæli ráðsins væru færri en beinskeyttari og þá jafnframt að ráðherraráðið fylgi eftir samþykktum Norðurlandaráðs. Að sjálfsögðu skarast málefni í umræðunni um skýrslu ráðherra og Íslandsdeildarinnar en jafnframt hefur í umræðunni í dag um utanríkismál nokkuð verið komið inn á hin norrænu verkefni og norrænu stjórnmálin. Sjálf gerði ég að umtalsefni aukið svæðasamstarf á liðnum árum og áhersluna á hagsmuni ólíkra svæða sem virðist fara vaxandi. Þar má nefna heimskautaráðið, Vestur-Norðurlönd og norðlægu víddina sem er verkefni Evrópusambandsins en sem Norðurlandaráð hefur óskað aðkomu að. Ég setti fram þá skoðun mína að svæðasamstarf muni aukast í framtíðinni, verða sterkara og umfangsmeira og afmarkaðra innan Evrópusambandsins og hafa áhrif á þróun mála hjá okkur á Íslandi hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Virðulegi forseti. Ég bað um orðið í þessari umræðu því ég vildi fara nokkrum orðum um Norræna menningarsjóðinn þar sem ég er eini fulltrúi Íslands í stjórn sjóðsins. Ég óska sérstaklega eftir að bera fram þakkir til Sivjar Friðleifsdóttur, til samstarfsráðherra, og til menntmrh. varðandi þátt þeirra í að tryggja réttarstöðu sjóðsins. Það skipti mjög miklu máli að leiða það mál svo vel til lykta sem raun bar vitni. Ferlið sem laut að ráðherrum og ráðinu við breytinguna var allt mjög jákvætt, þ.e. innan ráðsins og hjá viðkomandi ráðherrum var ákvörðunin studd, sömuleiðis í flokkahópunum, í fagnefndinni, forsætisnefndinni og að lokum sem afgreiðsla frá Norðurlandaráði. Auk þess sem þessi vinna og ferlið með réttarstöðu sjóðsins hefur tekið nokkurn tíma þá hefur jafnframt verið unnið að ýmsum verkefnum, m.a. fyrirkomulagi styrkveitinga sjóðsins, bæði til að styrkja starfsemina og jafnframt til að leita nýrra leiða innan menningarsviðsins og til að efla það. Þar má nefna að umsóknardagsetningum hefur nú verið fjölgað úr tveimur í sex, þ.e. varðandi umsóknir sem eru undir 100 þúsund dönskum krónum. Með þessu viljum við vera svo sveigjanleg sem mögulegt er gagnvart menningarlífi í löndunum því afar brýnt er að mæta enn betur en hingað til þörfum þeirra sem að menningarmálum vinna og það ber sérstaklega að leggja áherslu á að Norræni menningarsjóðurinn styður menningarstarf í grasrótinni í þessum löndum, þ.e. allt frá kórum og ráðstefnum upp í stór verkefni sem fá framlög frá þessum sjóði og hann er mjög mikilvægur. Ég vil líka geta þess að sjóðurinn hyggst standa fyrir svokallaðri norrænni myndlistarsýningu ársins. Þar verða veittar allt að 3 milljónir danskra króna til einstaks verkefnis en það verður líka að vera alveg sérstakt sýningarverkefni sem þarf að hafa norrænt sjónarhorn og breiða skírskotun, hvort heldur þarna er um sögulegt verkefni, nútímalegt eða eitthvert verkefni með framtíðarsýn að ræða. Fyrsta sýningin er áformuð árið 2005 og eftir það á slík sýning að vera á tveggja ára fresti. Það verður mjög spennandi að fylgjast með því hvernig umsóknirnar verða sem berast sjóðnum, sérstaklega undir þessum hatti. Á næstu árum eru uppi áform um að varpa kastljósi á málskilning í löndum okkar. Það er svið sem Norðurlandaráð, ráðherraráðið og norrænu félögin í löndunum okkar setja mjög á oddinn. Sjóðstjórnin hefur haft frumkvæði að rannsókn á skandinavískum tungumálaskilningi. Kannað verður hversu útbreiddur almenningur málskilningur er hjá aldurshópnum 16--19 ára. Það verður skoðað m.a. hvernig hann tengist bóklestri, kvikmyndum, tónlist, o.s.frv., þ.e. þessum þáttum frá Norðurlöndunum. Rannsóknin beinir líka sjónum að aðgangi að norrænum sjónvarpsstöðvum með tilliti til tungumálaskilnings. Þessi rannsókn tekur jafnframt til Íslands og Finnlands og henni á að ljúka árið 2004. Að síðustu vil ég nefna að frá árinu 1998 hefur sjóðurinn tekið þátt í verkefni sem við getum kallað norræna menningarstefnu á breytingaskeiði. Að þessu verkefni hafa komið 60 vísindamenn innan og utan Norðurlandaráðs, þ.e. sem hafa unnið að rannsókninni. Sömuleiðis er varpað ljósi á menningartækifærin á sjálfsstjórnarsvæðunum og hjá Sömum á norðursvæðum Skandinavíu. Þetta er mjög spennandi verkefni og hefur tekið nokkurn tíma. Því verður nú fylgt eftir með ráðstefnuseríu. Þetta eru alls sex ráðstefnur. Ein þeirra verður haldin hér 9. og 10. maí í Norræna húsinu í Reykjavík. Virðulegi forseti. Ég hef kosið í þessari umræðu að segja nokkuð frá þeim merkilegu verkefnum sem eru í gangi á vegum Norræna menningarsjóðsins auk þeirra hefðbundnu verkefna að veita fjárhæðum allt frá 15--20 þúsund dönskum krónum og upp í, eins og hér hefur komið fram, 3 millj. kr. verkefni sem á að styðja, enda hafi þau það til að bera að ástæða sé til þess. Of lítið er fjallað um verkefni sjóðsins. En umfjöllun um hann á heima í þessari umræðu. Það væri ánægjulegt ef erlendar skýrslur væru ekki endilega settar á dagskrá þegar utanríkisumræða er á Alþingi því ég er sannfærð um að þá væru fleiri viðstaddir og hefðu áhuga á því að heyra frásagnir þeirra sem vinna að hverjum hinna afmörkuðu þátta utanríkissamstarfs okkar. En þessu hljótum við að breyta miðað við það hvernig málin hafa þróast. Virðulegi forseti. Ég vil á ný þakka þessar skýrslur og sérstaklega biðja Siv Friðleifsdóttur að bera þakkir til samstarfsráðherra sinna fyrir þátt þeirra í að efla menningarsjóðinn.

Herra forseti. Sem einn af fulltrúum Alþingis í Norðurlandaráði vil ég nota þetta tækifæri til að koma inn á nokkur atriði sem þetta samstarf varða eða þátttöku okkar í því sem ég tel þrátt fyrir allt að sé einn af hornsteinum alþjóðasamvinnu Íslendinga og verði það vonandi um ókomin ár. Ég held þrátt fyrir allt að þó að Norðurlandaráð sé kannski ekki vettvangur heimsatburðanna í þeim skilningi að þar séu teknar hinar stóru ákvarðanir þá er það engu að síður þannig að í ekkert annað alþjóðlegt samstarf hafa Íslendingar sótt meira í gegnum tíðina og ekkert hefur gagnast okkur betur til að byggja okkar brýr út í heiminn en góð samstaða með hinum Norðurlandaþjóðunum og sá margvíslegi ávinningur sem við sækjum okkur sem þjóð, sem þjóðþing og sem stjórnmálaflokkar og einstakir stjórnmálamenn í þetta samstarf. Ég fullyrði það a.m.k. eftir 20 ára reynslu af því að taka þátt í margvíslegri alþjóðasamvinnu fyrir hönd Alþingis og fyrir hönd Íslands að það sem hefur reynst mér drýgst í slíku eru þau sambönd sem ég hef gegnum tíðina myndað við kollega á hinum Norðurlöndunum, þær margvíslegu upplýsingar og það að komast á þann vettvang sem Norðurlandasamstarfið skapar með margvíslegum hætti, ekki bara á Norðurlandaráðsþingum eða skipulögðum fundum og ráðstefnum heldur í gegnum ýmislegt sem þessu samstarfi tengist. Ég fagna því þess vegna sérstaklega að nú hefur enn eina ferðina verið farið í gegnum ákveðna endurskoðun og endurskipulagningu þessa samstarfs með því nýja fyrirkomulagi sem tók gildi í upphafi árs 2002. Þá var á nýjan leik horfið til nefndaskipunar í skipulagi Norðurlandaráðs frá þeirri landfræðilegu uppdeilingu sem byggði á þriggja nefnda kerfi, Norðurlandanefndar, Evrópunefndar og nærsvæðanefndar sem notast var við um nokkurt árabil, í ein fimm, sex ár. Það sem eftir stendur af þeim breytingum, þó að langmestu leyti megi segja að menn hafi farið til baka til nefndaskipunar á grundvelli faglegrar uppskiptingar, eru þær ákvarðanir sem skildar eru eftir og varða stóraukið vægi hins pólitíska samstarfs, flokkasamstarfsins á vettvangi Norðurlandaráðs. Það hefur tvímælalaust skilað árangri og flestir eru sammála um að sá hluti breytinganna sem farið var út í á þessu árabili hafi verið jákvæður og enginn vilji eða áhugi er á því að breyta því aftur til baka. Þetta hefur að vísu þýtt að vægi landsdeilda hefur minnkað og þess gætir með ýmsum hætti í starfinu að fundir í landsnefndunum eru ekki að sama skapi vettvangur samræmingar og ákvarðanatöku og áður var. Það hefur flust meira yfir í samstarf stjórnmálaflokkanna eða flokkahópanna í Norðurlandaráði. Í öðru lagi vil ég aðeins nefna viðfangsefni þeirrar nefndar Norðurlandaráðs sem ég sit í núna á grundvelli hins nýja skipulags, þ.e. efnahagsnefndar. Þar gegni ég varaformennsku. Ég var áður í Evrópunefnd. Efnahagsnefndin fer með marga mikilvæga málaflokka, kannski minnst efnahagsmál eins og þó mætti ráða af nafninu heldur eru þar til að mynda vinnumarkaðsmál, byggðamál og margir fleiri málaflokkar sem varða okkur miklu og eðlilegt er að Íslendingar leggi rækt við í þátttöku sinni í starfinu. Þar vil ég sérstaklega nefna vinnumarkaðsmálin og samstarf við Eystrasaltsríkin á því sviði. Að því hefur talsvert verið unnið innan efnahagsnefndar eða efnahags- og viðskiptanefndar og verður gert áfram því nú hefur nýlega verið ákveðið að setja á laggirnar starfshóp sem þegar hefur hafið störf og ætlar sér að byggja upp sambönd við Eystrasaltsríkin og fara, má segja, í ákveðna brúargerð milli aðila vinnumarkaðarins á Norðurlöndunum annars vegar og í Eystrasaltsríkjunum hins vegar. Þetta er mikilvægt ekki síst, herra forseti, vegna þess að frá og með næsta ári verða Eystrasaltsríkin aðilar að sameiginlegum innri vinnumarkaði hins Evrópska efnahagssvæðis og Evrópusambandsins og munu einkum og sér í lagi beina sjónum sínum að Norðurlöndum vegna þeirra góðu tengsla og þeirrar miklu virðingar sem Norðurlöndin njóta í þessum löndum. Nýskipaður starfshópur er einmitt að halda í ferðalag til Eistlands og Litháen þar sem ætlunin er að funda með aðilum vinnumarkaðarins og síðan ræða málin við sömu aðila á Norðurlöndunum. Þar eru það kannski einkum Danir, Svíar og Finnar sem þegar eru í margvíslegu samstarfi við Eystrasaltsríkin og eru að reyna að aðstoða við að koma á skipulögðu starfi á þessum vettvangi. En tæpast er hægt að segja að það hafi verið til staðar í Eystrasaltsríkjunum fram undir þetta. Til að mynda er þátttaka í verkalýðsfélögum lítil og samtök vinnuveitenda eða atvinnulífsins eru þar afar veik og jafnvel tæpast til staðar í sumum tilvikum. Þessu þarf að sjálfsögðu að breyta því enginn vafi leikur á því að farsæl þátttaka eða innkoma Eystrasaltsríkjanna inn á þennan stóra sameiginlega vinnumarkað er mikið bundin því að þar takist að byggja upp skipulagt starf að þessu leyti. Herra forseti. Um byggðamálin væri líka freistandi að fara nokkrum orðum. Þau heyra undir Evrópunefnd. Því miður verður að segjast eins og er að þar skortir nokkuð upp á að sú samstaða ríki með Norðurlöndunum sem æskileg væri og þá sérstaklega hvað varðar það viðfangsefni að Norðurlöndin gæti hagsmuna sinna gagnvart breytingum á reglum Evrópusambandsins um byggðamál, byggðastyrki og annað í þeim dúr því það varðar Norðurlöndin öll, aðildarríkin að sjálfsögðu gegnum aðildina en líka Noreg og Ísland í gegnum aðild að Evrópska efnahagssvæðinu og þátttöku í byggðaverkefnum Evrópusambandsins. Þar er mjög mikilvægt verkefni að tryggja að þær reglur sem þarna verða mótaðar og settar á næstu árum, en þær eru til endurskoðunar, rúmi svigrúm til handa Norðurlöndnum til að glíma við aðstæður á sínum svæðum, t.d. hinum hánorrænu svæðum Norðurlandanna þar sem augljóslega ríkja aðrar aðstæður og þörfin fyrir ýmiss konar stjórnvaldsaðgerðir til stuðnings atvinnulífi og búsetu er mikil. Það síðasta sem ég vil svo nefna, herra forseti, eru óskir Færeyinga um sjálfstæða aðild að Norðurlandaráði. Ég leyfi mér að trúa því að á því leiki ekki nokkur vafi að Íslendingar styðji með ráðum og dáð þessar óskir Færeyinga. Fróðlegt væri að heyra hæstv. ráðherra tjá sig aðeins um það hér hvort ekki sé ljóst að samstarfsráðherra Íslands, sem og þá forsrh. Íslands sem er auðvitað í forsvari fyrir Ísland hvað varðar aðild að ráðherraráðinu og norræna samvinnan heyrir stjórnskipulega undir, styðji það og beiti sér fyrir því að aðrar þjóðir taki vel í þær óskir Færeyinga að þeir fái núna með vaxandi sjálfstæði sínu sjálfstæða fullgilda aðild að Norðurlandaráði og hætti að þurfa að senda fulltrúa sína á þingið í gegnum sendinefnd Dana. Ég held að það verði tvímælalaust til góðs og muni styrkja samstarfið að fá þar sjötta ríkið með þeim hætti sem sjálfstæðan aðila inn og það er að mínu mati vel tímabært eins og mál hafa þróast í Færeyjum og sjálfsagt þá aðeins tímaspursmál í framhaldinu hvenær Grænlendingar og einnig Álandseyingar óska eftir sams konar sjálfstæðri aðild að Norðurlandaráði. Ekki síst ættum við Íslendingar að styðja þetta og fagna þessu því það er augljóst að hin vestnorræna vídd í norrænu samstarfi styrkist við það að fá sjálfstæðan þátttakanda inn á þennan vettvang eins og Færeyingar vonandi verða innan skamms. Færeyska lögþingið er með þetta mál til umfjöllunar og, ef ég veit rétt, afgreiðir það innan fárra daga. Ekki veit ég annað en þar verði full samstaða um þessa kröfu og hún verði þar af leiðandi í beinu framhaldi, væntanlega á næstu vikum, lögð formlega fram sem ósk Færeyinga og kemur þá til umfjöllunar og þá skiptir miklu máli finnst mér, herra forseti, að fyrir liggi ótvíræður stuðningur Íslands.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið en vil taka undir orð annarra hv. þm. sem hafa rætt samstarf Norðurlandanna. Þar er um mikilsvert samstarf að ræða og mætti kannski segja að hryggstykkið í íslenskri utanríkispólitík sé þetta góða samstarf sem við eigum við Norðurlandaþjóðirnar, bæði í Norðurlandaráði og norrænu ráðherranefndinni. Það kom fram í máli formanns Íslandsdeildar að ég á sæti í umhverfis- og náttúruauðlindanefnd sem fjallar um mál sem snúa að umhverfismálum, landbúnaði, skógrækt, sjávarútvegi og sjálfbærri þróun og reyndar einnig að orkumálum. Í þeirri nefnd höfum við m.a. skoðað málefni sem snúa að Sellafield-kjarnorkuverinu. Við fórum einnig og skoðuðum kjarnorkuver í Vilníus en einna helst höfum við skoðað málefni hafsins, fiskveiðikerfi og lífkerfi hafsins, hvernig menn hafa skapað fiskveiðikerfi, hvernig eftirliti með þeim er háttað og efnahagslegan ávinning. Það sem ég benti á sérstaklega í þessu sambandi voru hvalamálin. Ákveðið var að halda ráðstefnu um hvalamál og var hún haldin í byrjun febrúar í Svíþjóð, ekki síst fyrir það að Svíar hafa haft mjög sérkennilega afstöðu til hvalveiða. Þeir hafa að mörgu leyti gert út á það í utanríkispólitík sinni að vera á móti hvalveiðum og brutu í raun á okkur Íslendingum þegar við sóttum um aðild að Alþjóðahvalveiðiráðinu. Sú afstaða sem Svíar tóku til óskar Íslands um inngöngu í Alþjóðahvalveiðiráðið var afar sérstök. Okkur þótti tilefni til að ræða þetta sérstaklega og reyna að skýra umræðuna, pólitísku umræðuna og umhverfishlið hennar. Það má benda á að að mati margra okkar er mikill tvískinnungur í afstöðu Svía, t.d. hvernig þeir nýta landspendýr og veiða elg í Svíþjóð. Það þykir sjálfsagt þar en þegar litið er til hvalsins hafa þeir allt aðra afstöðu. Við spurðum einfaldlega: Hver er munurinn á nýtingu sjávarspendýra og landspendýra? Þetta var eitt af umfjöllunarefnunum á þessari ágætu ráðstefnu. Ég er ekki að segja að úr því hafi komið ein niðurstaða en þetta opnaði sannarlega umræðuna. Við höfum orðið vör við að frændur og vinir okkar í Færeyjum og Grænlandi voru þakklátir fyrir að þessi umræða færi fram innan Norðurlandaráðs, að þessi umræða um hvalveiðimálin og veiðar á sel lægi ekki algjörlega í þagnargildi innan hins norræna samstarfs. Ég á von á að innan nefndarinnar verði á aprílfundum nefndarinnar áfram unnið og reynt að móta stefnu um áframhaldandi umræðu og hvernig við eigum að fara í þessa umræðu á næsta Norðurlandaráðsþingi. Ég vildi að það kæmi fram, hæstv. forseti, að þarna var mjög áhugaverð og góð ráðstefna sem ég held að eigi eftir að brjóta ísinn í umræðu um þessi mál innan Norðurlandaráðs. Ég á einnig sæti í eftirlitsnefnd Norðurlandaráðs. Sú nefnd hefur lokið úttekt á norrænum styrkjum til rannsókna sem veittir eru í gegnum framlög norrænu ráðherranefndarinnar. Þetta var þörf úttekt. Síðan átti ég frumkvæði að því að ákveðið var að eftirlitsnefnd gerði úttekt á því hvernig hið nýja skipulag Norðurlandaráðs mundi virka. Hitt verkefnið sem við höfum unnið að á þessu ári er heildarúttekt á upplýsingastarfi Norðurlandaráðs og norrænu ráðherranefndarinnar. Það hefur stundum þótt vera þannig að hið norræna samstarf, sem er svo geysilega mikilvægt fyrir okkur Íslendinga, sé ekki nægilega sýnilegt og almenningur sé ekki nægilega upplýstur um hvað er verið að gera á þessu sviði. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu.

Virðulegur forseti. Ég fagna þeirri ágætu umræðu sem hér hefur farið fram um málefni norræns samstarfs. Komið hefur verið inn á mörg mál. Ég ætla ekki að gera þeim öllum skil. Menn hafa nokkuð komið inn í strúktúr samstarfsins. Eins og hér hefur réttilega verið rakið var honum breytt í ráðinu árið 1995. Það var mikil umræða um breytingarnar á tíma og ég lýsti ákveðnum efasemdum um þær breytingar og tel að mikið af þeim efasemdum hafi verið á rökum reistar. Það er almenn ánægja með að við höfum gengið meira í átt að gamla fyrirkomulaginu hin seinni ár frá því sem var strax eftir 1995. Hér hefur líka verið komið inn á hve mikilvægt þetta starf sé. Maður þreytist aldrei á að lýsa því. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon lýsti því ágætlega með svipuðum hætti og ég upplifi þetta samstarf. Það er mjög mikilvægt. Það myndast mikil tengsl á milli manna og maður fær góðar upplýsingar um það sem á sér stað í hinum löndunum. Við berum mikið úr býtum í samstarfinu af því að menn ná betur saman en að vinna hver í sínu lagi þegar um sameiginleg hagsmunamál er að ræða. Í ræðu sinni rakti hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir sérstaklega starfsemi Norræna menningarsjóðsins sem er mjög mikilvægur hluti norræna samstarfsins. Það má segja að hann sé þetta gamla, mikilvæga norræna samstarf. Þessi sjóður hefur gegnt gífurlega miklu hlutverki í gegnum tíðina og gerir enn. Hún fagnaði því að samstarfsráðherrarnir hefðu skýrt réttarstöðu sjóðsins. Það er mjög ánægjulegt að það verkefni er að baki. Það var ekki mjög einfalt að skoða allar lagalegar hliðar þess máls áður en við gátum tekið af skarið. Það er alveg ljóst að í heildina eru allir sáttir við þær breytingar sem gerðar voru. Ég heyrði á máli hennar að þjónusta sjóðsins hefði eflst mjög mikið með því að miklu fleiri möguleikar eru á að hitta á réttan tíma varðandi umsóknir fyrir minni styrkbeiðnir. Það var einmitt svolítið gagnrýnt á sínum tíma að það var einungis tvisvar sinnum á ári sem sótt var um styrki í gamla kerfinu en nú gefst færi á því sex sinnum á ári. Ég mun færa þakkir eins og hún bað mig fyrir til norrænu samstarfsráðherranna varðandi eflingu Norræna menningarsjóðsins. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon spurði mig nokkuð beint um afstöðu mína til hugsanlegrar fullrar aðildar Færeyinga að ráðinu. Það er heldur flókið að svara því á þessu stigi, finnst mér. Maður veit af áhuga Færeyinga á að fá betri stöðu innan norræna samstarfsins en þeir hafa í dag. Maður hefur bæði heyrt það bæði hjá Anfinni Kallsberg, lögmanni Færeyja, og Høgna Hoydal samstarfsráðherra þeirra. Hins vegar hefur formleg umsókn Færeyinga ekki komið fram enn sem komið. Hins vegar hefur hún verið boðuð, að hún muni koma. Ég tel mikilvægt að þegar slík formleg umsókn berst verði allir kostir og gallar skoðaðir eftir því hver nálgun Færeyinga verður í þeirri beiðni. Það er einnig ljóst að líklega þarf að skoða aðkomu annarra að starfinu, hugsanlega Grænlendinga og Álendinga. Það er spurning hvort Færeyingar, komi þeir fram með formlega beiðni, biðji um miklar breytingar á aðkomu sinni að ráðinu. Spurningin er hvort breytingar geri það að verkum að þeir fái fulla aðild eða fulla þátttöku líkt og um sjálfstætt ríki væri að ræða eða hvort þeir biðja um aðra möguleika. Mér finnst ekki alveg tímabært að kveða upp úr um það á þessu stigi. En ég skil auðvitað óskir Færeyinga. Þeir hafa átt í mikilli sjálfstæðisbaráttu. Auðvitað er eðlilegt að það endurspeglist í umræðunni um skipulagið innan Norðurlandaráðs og norrænu ráðherranefndarinnar. Að öðru leyti, virðulegi forseti, vil ég þakka fyrir þessar ágætu umræður sem hér hafa farið fram. Ég tel þær endurspegla það ágæta samstarf sem verið hefur innan norræna samstarfsins. Ég vil taka undir það sem fram kom í umræðunum áðan, að íslensku þingmennirnir í norræna samstarfinu eru mjög virkir og leggja mikið á sig til að halda uppi merki þjóðar okkar í norrænu samstarfi og draga þar hvergi af sér.

Herra forseti. Mér finnst hæstv. samstarfsráðherra óþarflega varkár í svörum, að taka ekki aðeins dýpra í árinni varðandi stuðning okkar Íslendinga við ósk Færeyinga. Að sjálfsögðu er ekki verið að fara fram á það að því verði lýst yfir fyrir fram að gengið verði að hvaða kröfum Færeyinga sem vera skal. En ég trúi ekki öðru en að Ísland ætli sér að styðja þessar óskir eftir því sem kleift er, eftir því sem Ísland getur þá réttlætt það út frá efni máls o.s.frv. vegna þess ósköp einfaldlega að ég held að pólitískt og alla vega liggi málið þannig að okkur sé það eiginlega algerlega skylt. Ég sé ekki fyrir fram neina meinbugi á því að Færeyingar fái það vaxandi sjálfstæði sem þeir eru að sækja sér og eru að taka þessa dagana. Þeir eru t.d. að yfirtaka ýmsa málaflokka sem áður hafa verið hjá Dönum og eru óðum að nálgast þá stöðu sem Ísland kannski hafði á tímabilinu 1918--1944. Það er þeirra takmark í bili, að komast í þannig stöðu, og þeir reyndar hafa sambandssamninginn frá 1918 mjög til fyrirmyndar. Þessi tilvonandi ósk Færeyinga hefur verið kynnt forsætisráðherrum Norðurlandanna og það kom fram á Norðurlandaráðsþingi í Helsinki á dögunum, á afmælisþinginu, að forsætisráðherrarnir hefðu tekið vel í þessa ósk en að sjálfsögðu með öllum fyrirvörum um það hvernig úr þeim málum verði leyst sem þá koma upp, þ.e. breytingar á Helsinki-sáttmálanum, hversu marga fulltrúa Færeyingar fái og annað í þeim dúr. Það þarf að sjálfsögðu allt að skoðast. En það eru úrlausnarefni sem menn geta auðvitað haft fyrirvara á en að því sögðu finnst mér alveg einboðið að Ísland taki vel í þessar óskir Færeyinga. Þetta eru ekki bara hugmyndir lengur, heldur liggur fyrir færeyska þinginu og er til afgreiðslu þar innan fárra daga, það ég best veit, formleg tillaga um að Lögþing Færeyinga ákveði að Færeyingar sæki um sjálfstæða aðild að Norðurlandaráði.

Virðulegur forseti. Það verður mjög spennandi að sjá hvernig nákvæmlega þessi beiðni verður orðuð að lokum frá Færeyingunum en ég get a.m.k. sagt það hér að það er mín skoðun að við eigum að teygja okkur talsvert í þá átt sem Færeyingar vilja og að það sé mikið til vinnandi í því. Ég treysti mér alveg til að taka undir með hv. þingmanni um að við munum styðja þá eftir því sem kleift er miðað við efni máls. En það nákvæmlega hvernig aðkoma þeirra verður að norræna samstarfinu í framtíðinni get ég ekki kveðið upp úr um á þessari stundu. Ég skil mjög vel óskir þeirra um aukna aðkomu og aukið sjálfstæði innan ráðsins ef svo má að orði komast. Ég skil þær óskir mjög vel og vil gjarnan teygja mig í átt til þeirra eins vel og hægt er að rökstyðja með góðu móti. En það þarf auðvitað að skoða allar hliðar málsins af því að þetta er flókið og viðkvæmt og Færeyingar eru ekki einu aðilarnir sem þarna koma við sögu. Það eru fleiri. Það er nokkuð brýnt að halda þessu góða samstarfi áfram í góðum farvegi á milli landanna. Mér finnst samt mjög eðlilegt að við Íslendingar reynum að teygja okkur í átt til Færeyinga, okkar ágætu frænda, eftir því sem okkur er kleift miðað við aðstæður máls.