Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hefur haft þetta mál til meðferðar. Það var flutt nokkuð snemma á þinginu. N. leitaði umsagnar Sambands ísl. sveitarfélaga um málið og fékk umsögn þess. Í umsögninni kemur það fram, að stjórn Sambandsins telur það í sjálfu sér ekkert óeðlilegt, að atvinnurekendum verði greidd einhver þóknun fyrir innheimtu opinberra gjalda hjá starfsfólki sínu. Hins vegar telur stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga, að málið þyrfti meiri athugunar við og undirbúnings, áður en það væri afgreitt sem lög. Ég hygg, að stjórn Sambandsins telji m.a., að gert sé ráð fyrir of hárri prósentu í frv. Nú hefur nokkuð verið hert á skyldum aðilanna til þess að standa skil á opinberum gjöldum sinna starfsmanna, og það ýtir undir það fremur en hitt, að ákvæði um þetta séu tekin til endurskoðunar og að einhver þóknun verði greidd. En fjhn. þessarar d. gat fyrir sitt leyti fallizt á skilning stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga á þessu máli, að það þyrfti að íhuga það allt nokkru nánar. Og einnig þótti n. það styðja þess skoðun, að það er nú verið að vinna að þessum málum og undirbúa breytt innheimtufyrirkomulag. Og með tilliti til þess enn fremur lagði n. til, að í trausti þess, að við þá endurskoðun verði einnig það atriði, sem þetta frv. fjallar um, tekið til athugunar, verði frv. vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Frv., sem hér liggur fyrir um þóknun fyrir innheimtu opinberra gjalda, er eitt af fyrstu málum þessa þings. Efni frv. er það, að þar er lagt til, að atvinnurekendum, sem er gert skylt samkv. heimild í lögum að innheimta opinber gjöld hjá fólki, sem þeir hafa í þjónustu sinni, skuli greiða þóknun fyrir innheimtuna, er nemi 3% af upphæðum innheimtra gjalda, og þóknun greiðist um leið og innheimtufénu er skilað til réttra aðila. Það er að ýmsu leyti illa búið að atvinnuvegunum hér á landi. Nýir skattar í ýmsum myndum hafa verið á þá lagðir á síðustu tímum og auk þess alls konar kvaðir. T. d. er þeim gert að gera skýrslur fyrir hið opinbera um ýmsa hluti, og svo er gjaldainnheimtan, en engin greiðsla er þeim veitt fyrir þessa fyrirhöfn og þann kostnað, sem þessu er samfara. Þetta tel ég ósæmilegt og ranglátt. Allir aðrir fá laun fyrir störf í þágu hins opinbera, og því skyldi þá ekki greiða þessum aðilum einnig sanngjarna þóknun fyrir þá vinnu, sem þeir framkvæma í þágu ríkis og sveitarfélags ? Þetta er eitt af fyrstu málum þingsins, eins og ég sagði, það er 5. mál þingsins, og það er búið að vera lengi hjá hv. fjhn. Hún hefur nú loks skilað áliti um það, og lýsi ég ánægju yfir því. En hitt er annað mál, að ég er óánægður með till. n. Hún leggur til, að málinu verði vísað frá. N. fékk umsagnir um þetta, t.d. frá Vinnuveitendasambandi Íslands og Félagi ísl. iðnrekenda. Þau félög mæla bæði með samþykkt frv. og benda á þá miklu fyrirhöfn, kostnað og ábyrgð, sem lögð er á vinnuveitendur með innheimtu opinberra gjalda. Einnig fékk n. bréf um málið frá Sambandi ísl. sveitarfélaga og stjórn þess félagsskapar kemst að þeirri niðurstöðu, að það sé ekki tímabært að ákveða atvinnurekendum þessa þóknun fyrir unnin störf. Þetta samband er, eins og nafnið bendir til, félagsskapur sveitarstjórnarmanna. Flestir nefnast þeir hreppsnefndarmenn og hreppsnefndaroddvitar. En allmargir í þeim söfnuði bera þó önnur nöfn, sem munu þykja fínni. Þeir nefnast bæjarfulltrúar og bæjarstjórar og borgarfulltrúar og borgarstjóri. En allt er þetta sama tóbakið, þó að það gangi undir mismunandi vörumerkjum. Það sé fjarri mér að gera lítið úr störfum þessara sveitarstjórnarmanna, og ekki lasta ég þá, því að ég geri ráð fyrir, að yfirleitt sé þetta sómafólk. En hitt er annað mál, að ég tel ekki hollt, að þeir ráði einir lögum í landinu. Fjhn. vill vísa málinu til ríkisstj., mun telja, að þar sé til manns að moka. Ég veit það ekki. Málið snertir fyrst og fremst hæstv. fjmrh., og ég þekki ekki svo vel hans þankagang, að ég viti, hvernig hann hugsar um þetta mál. En ekki hefur þess orðið vart, að hann fyndi hvöt hjá sér til þess að greiða fyrir þessi störf í þágu ríkisins hingað til. E. t. v. hugsar hann líkt og sumir sveitarstjórnarmenn, að atvinnurekendur séu ekki of hvítir til að vinna þetta fyrir ekki neitt. Ef þeir misstíga sig í þegnskylduvinnunni, má alltaf stinga þeim í svartholið í forsetans og laganna nafni. Sveitarstjórnarmannafélagið vill tengja þetta mál við endurskoðun laga um tekjustofna sveitarfélaga, og reyndar tekur fjhn. undir það. En þetta er alveg út í hött. Auðvitað ber að borga fyrir þessa vinnu, hvað sem þeim lögum líður. Þeir, sem vilja ekki borga vinnuveitendum fyrir innheimtuna, fyrr en búið er að endurskoða tekjustofnalögin, gætu alveg eins haldið því fram, að það ætti að fresta því að borga fyrir þessa vinnu, þangað til Íslendingar væru búnir að stíga fótum á tunglið. Þetta kemur nefnilega málinu ekki nokkurn skapaðan hlut við. En hitt er annað mál, að það er rétt hjá þeim, að það er þörf á að endurskoða lögin um tekjustofna sveitarfélaga. Einkum er þess brýn þörf að lagfæra ákvæðin um aðstöðugjöld, sem eru í þeim lögum. Álagning þeirra er nú þannig, að fólk á vissum stöðum á landinu þarf að borga fjórum sinnum hærra aðstöðugjald af brýnustu nauðsynjum, sem það kaupir, heldur en fólk á öðrum stöðum á landinu þarf að borga. Og þó er munurinn enn meiri á aðstöðugjöldum, sem lögð eru á ýmsar nauðsynjar til framleiðslustarfseminnar. Þetta er óþolandi ójöfnuður, sem þarf að lagfæra, og tilraunir hafa verið gerðar til þess. Á síðasta kjörtímabili gerðum við Sigurður Ágústsson, sem þá var 2. þm. Vesturl., tilraunir til að fá lagfæringar á þessu. En meiri hl. þm. tók ekki undir okkar málflutning. Og nú liggur fyrir einmitt þessu þingi frv. um það efni. Það var flutt í byrjun þingsins af mér og Guðmundi Jónassyni bónda í Ási í Vatnsdal, sem þá sat á þingi um tíma. Frv. okkar var vísað til n., sem nefnist heilbr.- og félmn. í hv. þd. En heilsufar manna í sjálfri heilbrigðismálanefnd er ekki betra en svo, að eftir að þeir eru búnir að velta vöngum í um það bil 6 mánuði yfir þessu frv., hafa þeir þó ekki enn skilað áliti um það til þd. Þó gafst tækifæri til að koma till. um þetta efni undir atkv. í þinginu, því að hæstv. ríkisstj. bar fram eins og stundum oftar frv. um breyt. á l. um tekjustofna sveitarfélaga á þessu þingi. Og þá greip hv. 5. þm. Norðurl. e. tækifærið og flutti brtt. við það frv. um aðstöðugjöldin, sem að verulegu leyti gengu í sömu átt og till. okkar Guðmundar Jónassonar. En þær voru felldar. Við 3. umr. um stjórnarfrv. bar sami hv. þm. enn fram brtt. og þá aðeins um aðstöðugjöld á tilbúnum áburði, að þau skyldu ekki vera hærri en ½% af verði áburðarins. Þetta var í samræmi við till. í frv. okkar, sem ég gat um áðan. Á undanförnum árum hefur mátt finna eitt dæmi um það, að ekkert aðstöðugjald hefur verið lagt á áburðinn. Sveitarstjórn á þeim verzlunarstað, sem þar um ræðir, mun hafa litið svo á, að þetta væri svo mikil nauðsynjavara, að það væri rétt að sleppa henni við slíkt gjald. En annars hefur álagning aðstöðugjalda á tilbúinn áburð verið frá ¼% og upp í 2% af verði hans. Þessi nauðsynjavara hækkar nú mjög í verði eins og fleira. Ef till. frá hv. 5. þm. Norðurl. e. um ½% hámarksgjaldið hefði verið samþ., má gizka á, að meðalbóndi hefði þurft að borga um 250 kr. nú í ár í aðstöðugjald af þeim áburði, sem hann þurfti að kaupa og þetta sýnist vera alveg nóg. En þessi réttmæta till. Stefáns Valgeirssonar, hv. 5. þm. Norðurl. e., var því miður ekki samþ. Of margir hv. þdm. lögðu kollhúfur, greiddu atkv. á móti till. og felldu hana. Þeir virðast telja eðlilegt og sanngjarnt, að bóndi, sem rekur bú af meðalstærð, eigi yfir höfði sér að verða að borga 1000 kr. í aðstöðugjald af áburðarskammtinum á túnið sitt, fyrir það eitt, að þessi áburður er fluttur gegnum verzlunarstaðinn, þar sem bóndinn hefur sín viðskipti. Þetta er eitt af mörgum ljótum dæmum um það, hvernig búið er að atvinnurekstrinum. Það er mála sannast, að lagaákvæðin um aðstöðugjald og framkvæmd þeirra er hvort tveggja stórgallað og þetta þarf að leiðrétta. Samband ísl. sveitarfélaga segir, að endurskoðun tekjustofnalaganna standi fyrir dyrum, en fjhn. segir, að unnið sé að endurskoðun þeirra. Út af því vil ég spyrja hæstv. ríkisstj.: Hverjir vinna að þessari endurskoðun? Þar ættu fleiri að koma til en sveitarstjórnarmenn og embættismenn í stjórnarráðinu: Þar ætti að mínum dómi að kveðja til einnig fulltrúa frá samtökum útvegsmanna, bænda og iðnaðarmanna. Einnig væri ástæða til að kalla þar til fulltrúa frá fleiri samtökum, svo sem Alþýðusambandinu og Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Ætla mætti, að fulltrúar frá þeim vildu vinna að jöfnuði í þessum efnum. Ég tel, að atvinnurekendur séu búnir að bíða of lengi eftir því að fá þóknun, sem þeim ber að fá fyrir innheimtustörfin, og það eigi að ákveða greiðslu til þeirra nú þegar án þess að láta þá bíða lengur eftir því. Ég er því andvígur till. hv. fjhn. um að vísa frv. frá, legg til, að sú till. verði felld, en frv. á þskj. 5 verði samþ.

Landbrh. (Ingólfur Jónsson) : Herra forseti. Ég ætlaði ekki að blanda mér inn í þessar umr., en það er aðeins vegna umr. um aðstöðugjaldið af áburðinum, að ég vildi segja nokkur orð í sambandi við till. hv. 5. þm. Norðurl. e., sem var felld hér fyrir nokkrum dögum. Ég hef ekki þessa till. fyrir mér, en ég man nokkurn veginn, hvernig hún var og hún endaði með því, að ekki verði lagt aðstöðugjald á áburðarverksmiðjuna. Það hefði verið alveg óþarfi að samþykkja það, vegna þess að það er ekkert aðstöðugjald lagt á áburðarverksmiðjuna. Ég tel rétt, að það komi hér fram, vegna þess að eins og till. hv. þm. var orðuð. hefði mátt ætla, að svo væri, þar sem það er tekið fram í henni, að það verði ekki lagt aðstöðugjald á áburðarverksmiðjuna. En þrátt fyrir þetta má vera, að aðstöðugjald sé lagt á áburðinn hjá einstökum verzlunum, og þá eru það sveitarstjórnirnar þar, sem ákveða það. Hv. 1. þm. Norðurl. v. nefndi nú dæmi um það, að a.m.k. ein sveitarstjórn hefði talið eðlilegt að leggja ekki aðstöðugjald á áburð, og það finnst mér satt að segja alveg eðlilegt. Og ég held, að það mætti nefna mörg dæmi um það, að það hefði ekki verið gert. Og að bændur borgi kannske yfirleitt allt að 1000 kr. í aðstöðugjald af sínum áburði, held ég, að fái ekki staðizt, a.m.k. ekki þar, sem ég þekki til. Ég tel, að þetta þurfi að koma hér fram, að bæði sveitarstjórnir hafa þetta í sinni hendi og að það er hægt að vitna í það, að margar þeirra telji ekki ástæðu til að leggja hátt aðstöðugjald á áburðinn, því að yfirleitt er hann seldur til bænda án álagningar.



Herra forseti. Ég gat þess áðan í ræðu minni, að síðast þegar ég fékk upplýsingar um álagningu aðstöðugjalda á tilbúinn áburð, hefði ég komizt að þeirri niðurstöðu, að eitt sveitarfélag eða sveitarstjórnin í einu kauptúni hefði sleppt því að leggja aðstöðugjald á áburðinn, en annars staðar á verzlunarstöðunum hefði álagið verið frá ¼% og upp í 2%. Og það eru mörg þrep þar á milli. Þetta er ákaflega mismunandi eins og á mörgum fleiri vörum. Og ég veit, að það er rétt, og vegna þess var þessi till. frá hv. 5. þm. Norðurl. e. um, að gjaldið skyldi ekki fara yfir ½% á áburðinn, að það mun mega finna dæmi þess, að meðalbóndi verði að borga 1000 kr. í aðstöðugjald af áburðinum á túnið sitt í ár, því að ég geri alls ekki ráð fyrir því, að aðstöðugjöldin verði lækkuð, verði lægri nú en þau voru árið áður. Og þetta er óhæfilegt. En þetta voru menn í raun og veru að ákveða, þeir sem felldu till. Stefáns Valgeirssonar, hv. 5. þm. Norðurl. e., á dögunum. Hvort hæstv. landbrh. hefur verið í þeim hópi, veit ég ekki.

Frsm. (Jónas Pétursson) : Herra forseti. Frv. þetta hefur legið alllengi til meðferðar hjá landbn. Það kom í ljós ýmislegt, sem athugunar þyrfti við, þegar n. fór að kynna sér málið, en það er eins og frv. ber með sér um heimild til hreppsn. í Kirkjubæjarhreppi í Vestur-Skaftafellssýslu að selja jörðina Þykkvabæ í Landbroti, en um þessa jörð er í gildi sérstakt gjafabréf og skipulagsskrá. Það er skemmst af því að segja, að nokkrir af ættingjum þeirra hjóna eða afkomendum, sem gáfu jörðina í upphafi, komu að máli við n. og höfðu ýmislegt við þessa meðferð að athuga. Síðan var haft samband við hreppsn. Kirkjubæjarhrepps að nýju um málið, og það barst frá hreppsn. bréf, sem ég ætla að leyfa mér að lesa hér helztu atriðin úr, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og fram kemur í grg. frv., eru aðstæður mjög breyttar frá því, sem var, þegar gjafabréfið er samið og jörðin afhent, og í ljós hafa komið ýmsir annmarkar fyrir ábúanda vegna ákvæða þess. Þetta mun hafa átt sinn þátt í því, að uppbygging á jörðinni er skemmra á veg komin en víðast annars staðar hér um slóðir. Við svo búið getur ekki lengur staðið, en slík fjárfesting í íbúðar- og útihúsum, sem þar er þörf á, verður ekki gerð án mikils lánsfjár. Á undanförnum árum hefur hreppurinn veitt ábúanda heimild til að veðsetja jörðina til nokkurra framkvæmda, sem þó eru lítt til frambúðar nema hlöðubygging, enda langstærsta lánsupphæðin hennar vegna. Veðsetningarheimild þessi er veitt samkv. breytingu, sem Alþingi gerði á gjafabréfinu með l. nr. 55 9. apríl 1956. Nú er það augljóst, að ábúandi mun ekki halda áfram að borga af lánum, sem hann hefur tekið vegna framkvæmda á jörðinni, ef hann af einhverjum ástæðum hætti þar búskap. Og í þessari breytingu við gjafabréfið er ekkert ákvæði um, að næsta ábúanda beri skylda til að taka við þessum lánum, enda vafasamt, að nokkur ábúandi fengizt á jörðina með þeim skilmálum, þar sem árleg greiðsla af þeim getur orðið mikil, og ábúandi getur á engan hátt fengið þær greiðslur endurgreiddar, ef hann verður að fara af jörðinni. Hættan á, að þessi lán falli á hreppinn, er því öllum auðsæ og þess vegna hlýtur hreppsnefndin við þær aðstæður, sem hér er lýst á undan, að kippa að sér hendinni um meiri veðsetningarleyfi en þegar hafa verið veitt. Með þessar staðreyndir í huga er það eðlilegt, að núv. ábúendur telji sig ekki geta búið á jörðinni nema fá hana keypta. En það væri mjög gagnstætt hugsjón gefendanna, ef ákvæði gjafabréfsins verði til að hindra það, að jörðin yrði vel hýst eða jafnvel héldist í ábúð. Eftir viðræður, sem hreppsnefndarmenn hafa nú átt við ábúendur og Þórarin Helgason, Þykkvabæ, vill hreppsn. leggja til, að sú breyting verði gerð á frv., að kaupandinn verði Inga Þórarinsdóttir, kona Bjarna, Bjarnasonar, þar sem hún er afkomandi gefenda, en þeir ætlast einmitt til að ábúðaréttur jarðarinnar gangi óskiptur til einhvers afkomenda sinna, ef kostur er.“ Þær upplýsingar, sem koma fram í þessu bréfi hreppsn., gefa það ótvírætt til kynna, eins og þeir segja, að við svo búið getur ekki staðið, og n. komst einhuga að þeirri niðurstöðu, að það væri nauðsynlegt að gera nokkrar breytingar á frv., eins og fram kemur í áliti n. á þskj. 550, en þar leggur n. til, að l. gr. orðist svo: „Hreppsnefndinni í Kirkjubæjarhreppi í Vestur-Skaftafellssýslu er heimilt að selja Ingu Þórarinsdóttur húsfreyju að Þykkvabæ I jörðina Þykkvabæ I í Landbroti fyrir það verð, sem um semst eða verður ákveðið eftir mati dómkvaddra manna. Jörðin skal vera séreign Ingu Þórarinsdóttur samkv. kaupmála, er gerður verður að lögboðnum hætti. Kaupandi jarðarinnar, Inga Þórarinsdóttir, skal gera jörðina Þykkvabæ I að ættaróðali samkv. ákvæðum 1. kafla l. um ættaróðal og óðalsrétt: Ég skal játa það, að það er eiginlega sérstakur vandi að taka á svona máli, þar sem fyrir liggur gjafabréf, og það er í raun og veru sagt að því megi aldrei breyta, jörðin skuli vera ævarandi eign hreppsins. En þó er í skipulagsskrá, sem jafnframt er gerð fyrir ræktunarsjóð, sem stofnaður var fyrir afgjald jarðarinnar, sagt, að reglum þeim, sem settar eru að framan um gjöf þessa, getur enginn breytt nema löggjafarþing Íslendinga og þó því aðeins, að eigi verði hjá því komizt sakir breyttrar tíðar eða óviðráðanlegra atvika, en gæta skal þess þá vandlega, að breytingin samrýmist svo sem auðið er tilgangi þeirra með gjöfinni. Ég skal ekki um það dæma, hvort það er hægt að segja, að þetta eigi við gjafabréfið sjálft. En mér skilst, að með þeirri breytingu, sem gerð var á því hér á Alþ. 1956, hafi því þó verið slegið föstu. að slíkt væri á valdi Alþ. Hitt er svo augljóst mál, að þessi breytta tíð, sem þarna er talað um, er nú komin, og eins og kom fram í bréfi hreppsnefndar, virðist það vera óhjákvæmilegt að gera á þessu breytingu, og ég vildi vænta þess og við allir, sem að þessum málum höfum staðið, að þannig mundu líka gefendurnir líta á, ef þeir mættu nú láta sinn vilja í ljósi, eins og tímarnir hafa breytzt. En landbn. mælir sem sagt með því, að þetta frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem ég hef áður lýst. En ég vil þó jafnframt lýsa því yfir og undirstrika alveg sérstaklega, að að svo miklu leyti, sem önnur ákvæði og vilji, sem fram kemur í gjafabréfinu, heldur gildi sínu enn, verði það virt og afhending jarðarinnar og notkun í framtíðinni verði í sem fyllstu samræmi við þau fyrirmæli og þær óskir, sem þar koma fram. Og ég vil sérstaklega að lokum undirstrika það, sem þar er lögð áherzla á, að óheimilt sé að selja eða afhenda nokkurn hlut undan jörðinni, eins og þar er nánar fram tekið.