Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Í dag fara fram tvær umræður utan dagskrár. Sú fyrri hefst um kl. 11 strax að loknum óundirbúnum fyrirspurnatíma og er um afkomu heimilanna. Málshefjandi er hv. þm. Ögmundur Jónsson. Forsætisráðherra verður til andsvara. Umræðan stendur í tvær klukkustundir. Síðari umræðan hefst um kl. 1.30, að loknu hádegishléi, og er um málefni fasteignaeigenda. Málshefjandi er hv. þm. Birkir Jón Jónsson. Félags- og tryggingamálaráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að sjá hæstv. ráðherra Björgvin Sigurðsson hér í dag en hann heldur utan um tvö mikilvæg svið í nútímasamfélagi sem bankamálaráðherra og samkeppnismálaráðherra. Við höfum miklar áhyggjur af þeirri þróun sem hér hefur verið. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort bráðabirgðabankaráð Landsbanka Íslands sé búið að ganga frá því með einhverjum hætti að Jón Ásgeir Jóhannesson hafi fengið í hendur nánast alla einkarekna fjölmiðla á Íslandi. Ég spyr: Eru bráðabirgðabankaráð og bankastjórn búin að ganga frá þessum hlut? Ég sé að Jón Ásgeir Jóhannesson segir í dag að hann sjái að það sé ófært fyrir sig að eiga þessa fjölmiðla alla því að samkeppni þurfi að ríkja og þess vegna ætlaði hann að selja þá. Ég er tilbúinn að flytja þingmál þar sem Alþingi gæfi ríkisstjórninni heimild til að kaupa þessa fjölmiðla og selja þá aftur því að margir munu vilja eignast þá og lýðræðið verður að hafa að leiðarljósi. Um þetta vil ég spyrja. Svo verð ég að spyrja bankamálaráðherrann, hitt sagði ég við samkeppnisráðherrann: Er ekki rétt að fara inn í þessa banka eins og umræðan er á götunni og velta um borðum víxlaranna? Við trúðum því að byggja ætti upp nýja, sterka banka en sögusagnirnar af götunni og menn eins og Egill Helgason - sá bloggari á Íslandi sem fær mest viðbrögð - segja að einn fyrrverandi bankastjóri Landsbankans gangi þar um og sé nú í vinnu hjá Baugi að ganga frá þessum málum. Sagt er að annar bankastjóri sem ber ábyrgð á þeim stóru málum síðustu mánaða 

Virðulegi forseti. Það er ágætt að undirstrika hér að að sjálfsögðu verður allt gert með heiðarlegum og gagnsæjum hætti. Það vita allir að embættismannastjórnunum sem skipaðar voru tímabundið á sínum tíma var fyrst og fremst falið það hlutverk að halda íslensku bönkunum gangandi til að hér frysu ekki greiðslukerfi og til að bankamálin væru ekki í því ástandi að ekki væru starfandi bankar eftir hrun einkareknu bankanna. Það var verkefni þeirra fyrst og fremst. Á morgun verða þau tímamót í rekstri hinna nýju banka og uppbyggingu nýrra, góðra, sanngjarnra og heiðarlegra banka að valdar verða varanlegar bankastjórnir. Þær verða skipaðar af fjármálaráðherra með aðkomu allra stjórnmálaflokka á Alþingi. Það eru mikil tímamót í þessari uppbyggingu. Embættismannastjórnirnar hafa staðið sig afskaplega vel við ákaflega erfiðar aðstæður. Það er mjög auðvelt að hlaupa hér upp með alls konar sögusagnir og fleira en það er hins vegar ekki viðeigandi í jafnviðkvæmri umræðu og þessari. Hvað varðar einkarekna fjölmiðla og Jón Ásgeir  Um rekstur þessa fyrirtækis veit ég ekki annað en það sem ég las í blöðunum í dag, að Jón Ásgeir talaði sjálfur um að ekki væri heppilegt að þessir miðlar söfnuðust á eina hendi og tók þar með undir umræður í þinginu frá því fyrr í vikunni.

Treystir viðskiptaráðherra Jóni Ásgeiri?

Við erum ekki að ræða um traust og vantraust á einhverjum mönnum. Ég er að svara spurningum beint frá hv. formanni Framsóknarflokksins um hvort búið sé að ganga frá því í bráðabirgðastjórn Landsbankans 

Hæstv. forseti. Hér komu engin svör. Ekki ætla ég að fara að skíta út persónu Jóns Ásgeirs Jóhannessonar. Hann hefur verið mikill athafnamaður og er skuldugasti Íslendingur samtímans í ríkisbönkunum núverandi. Hann hefur kallað hæstv. ráðherra út að nóttu sem degi og ef það er svo að bráðabirgðabankaráð nýju ríkisbankanna er búið að selja þessa fjölmiðla til eins manns er það á fulla ábyrgð ríkisstjórnarinnar. Bráðabirgðabankaráð og bankastjórnir geta ekki gert það og nú á að skýla sér bak við það að stjórnarandstaðan eigi að koma inn í bankaráðin á morgun eins og rætt var um við okkur áður. Það er vandasamt verk eftir það sem hefur á undan gengið. Það hefði kannski þurft að gera það fyrr því að það eru miklar sögusagnir í gangi. Hvers vegna er sagt að aðallögmaður Kaupþings sem var ráðgjafinn varðandi að fella niður milljarðaskuldir af ríka fólkinu sem hafði tekið sér laun og braskað, sé núna aðalráðgjafi líka? 

Virðulegi forseti. Ég endurtek það sem ég sagði áðan að eftir þeim heimildum sem ég hef frá bankaráði Landsbankans hefur ekki króna verið lánuð þaðan til kaupa á neinum fjölmiðlum  Hvað varðar Kaupþingsmálið og afskriftir á því kom það fram í yfirlýsingum bæði frá gamla Kaupþingi og nýja Kaupþingi að þetta væri gjörningur sem var gerður með bókun í stjórn gamla Kaupþings í lok september. Nýja Kaupþingsstjórnin hefur farið fram á að honum verði rift. Nú er málið rannsakað af Fjármálaeftirliti og menn í efnahagsbrotadeild og annars staðar hafa tjáð sig um það. Það er mjög alvarlegt mál og menn hafa bent á að ef það stenst gæti það verið skattskylt upp á 14–18 milljarða. Þetta er hins vegar mjög líklega riftanlegur gjörningur og óeðlileg eftirgjöf. Rannsókn málsins er í eðlilegum farvegi. Það er ekki okkar að dæma menn og stofnanir úr ræðustóli Alþingis. Það eru galdrabrennur. 

Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur til þessa ekki viljað greina þingi og þjóð frá þeim skilmálum sem fylgja lánveitingu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins til Íslands og borið fyrir sig trúnaði við stjórn sjóðsins. Þó hefur Seðlabankinn, eins og kunnugt er, upplýst um innihald 19. töluliðar skilmálanna á bloggsíðu sinni um hækkun stýrivaxta í 18%. Í umræðu á Alþingi um aðkomu IMF að efnahagsvanda Íslands kom fram af hálfu okkar þingmanna Vinstri grænna að við teldum að skilmálar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins gætu reynst vafasamir og varasamir enda mörg dæmi um slíkt þar sem sjóðurinn hefur komið að málum. Einkum voru hafðar uppi getgátur um að forsenda fyrirgreiðslu sjóðsins væri að gengið yrði frá samkomulagi við Breta og Hollendinga og hugsanlega fleiri ríki um uppgjör skulda íslenska bankakerfisins í þeim löndum. Öllum slíkum getgátum og vangaveltum var vísað á bug af hálfu ráðherra í ríkisstjórninni. Nú ber svo við að á fundi þingmanna sameiginlegu EES-nefndarinnar í byrjun vikunnar kom fram hjá fulltrúum framkvæmdastjórnar og ráðherraráðs Evrópusambandsins að sum aðildarríki hafi íhugað að tengja atkvæði í stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins því að niðurstaða næðist í deilum Íslendinga og einstakra ESB-ríkja vegna tryggingaverndar innstæðna. Jafnframt kom fram að forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins hefði greint forsætisráðherra frá því að til greina kæmi að Íslendingar gætu fengið lán úr neyðarsjóði ESB en það væri þó einnig háð lausn á umræddum deilumálum. Í mínum huga er tenging lánafyrirgreiðslu og lausn deilumála við einstök ESB-ríki sem ef til vill geta endað fyrir dómstólum ekkert annað en fjárkúgun enda er þá nánast verið að selja Bretum og Hollendingum sjálfdæmi í deilunni. Slíkir afarkostir eru að mínu mati algerlega óaðgengilegir fyrir Ísland. Nú vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra um stöðu málsins hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, hvort hann sé sammála mér um að afarkostir þeir sem ég hef reifað séu óaðgengilegir og hvort og þá með hvaða hætti málið hafi verið rætt á fundi fjármálaráðherra á fundi EES-ríkjanna í Brussel núna í vikunni og hvers vegna íslenskir ráðamenn hafi haldið því fram að engin tenging sé hér á milli.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið eru í því samkomulagi sem ríkisstjórnin og Seðlabankinn náðu við sendinefnd Alþjóðagjaldeyrissjóðsins engin skilyrði um niðurstöður í einstökum deilumálum eins og þingmaður nefndi hér. Því er hins vegar þannig farið að þau ríki sem hv. þingmaður nefndi eiga sæti í stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og það samkomulag sem við gerðum við sendinefndina á eftir að bera upp í stjórninni til þess að það verði afgreitt endanlega. Því má segja að þessi ríki hafi tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri þar hvað deilur okkar við þau varðar og það gæti jafnvel haft áhrif á hvernig afstaða þeirra verður til málsins í stjórninni. Sá möguleiki sem hv. þingmaður nefndi er því fyrir hendi, að þetta hafi áhrif á niðurstöðu stjórnar sjóðsins. Hins vegar er þetta ekki byggt á því að um það sé fjallað í samkomulagi ríkisstjórnarinnar og Seðlabankans við sendinefndina frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum.

Herra forseti. Það væri náttúrlega best að ríkisstjórnin aflétti leyndinni af þessu samkomulagi þannig að allir, bæði þing og þjóð, fengju að vita nákvæmlega hvað er í þessu plaggi. Hæstv. fjármálaráðherra svaraði því heldur ekki hvað var rætt á fundi fjármálaráðherra EES-ríkjanna í Brussel nú í vikunni en á heimasíðu formennskulandsins, Frakklands, kemur fram að ráðherrarnir hafi rætt málið lengi, stöðu Íslands, á þessum fundi. Er ekki kominn tími til að aflétta þessari leynd á málinu öllu? Á ekki þing og þjóð rétt á að fá að vita hvað ráðamenn eru að véla um? Er hugsanlega verið að knýja Íslendinga til að undirgangast skuldbindingar gagnvart Bretum og Hollendingum sem enginn möguleiki er á að standa undir? Það er mál að linni, hæstv. forseti, það verður að koma fram við þing og þjóð af trúmennsku og virðingu fyrir þeirri staðreynd að ríkisstjórnin starfar í umboði þings og þjóðar. Annars er auðvitað ekki við því að búast að hún njóti trausts og eru raunar þegar komnar fram vísbendingar í skoðanakönnunum um að það séu að verða örlög hennar. Ég tel, virðulegur forseti, að hér sé um svo stórt mál að ræða 

Herra forseti. Ég get vel skilið það sjónarmið sem fram kemur hjá hv. þingmanni að hann vilji fá upplýsingar um bæði það sem er í samkomulaginu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og eins það sem kom fram á þeim fundum sem við höfum átt um þessi mál við þá aðila sem hann nefndi. Það er hins vegar svo að það ríkir trúnaður um ákveðna þætti sem verið er að fjalla um, þar á meðal um þetta samkomulag og það sem fram fór á þeim fundum sem við höfum átt með aðilum um þessi mál. Ég held að það yrði farsælli lausn þessara mála síst til framdráttar ef við færum einhliða að aflétta slíkum trúnaði. Það gæti leitt til þess að deilurnar færu í enn meiri hnút og finnst mér þær ekki vera í þeirri stöðu að á það væri bætandi.

Virðulegi forseti. Í kjölfar stofnunar nýrra ríkisbanka eftir yfirtöku íslenska ríkisins á starfsemi Glitnis, Landsbanka og Kaupþingi liggur fyrir að skipa þurfi í framtíðarbankaráð þessara banka. Ég vil því spyrja hæstv. fjármálaráðherra: 1. Hvenær má reikna með því að skipað verði í þessi nýju bankaráð? 2. Hvaða leiðir verða farnar til að finna hæfustu einstaklingana til að leiða þessa uppbyggingu íslensks fjármálalífs? 3. Munu þessi nýju bankaráð hafa fjrálsar hendur varðandi ráðningu bankastjóra bankanna eða eru núverandi stjórnendur ráðnir til lengri tíma?

Herra forseti. Ég hef verið að vinna að því að gengið verði frá skipun nýrra bankaráða fyrir lok þessarar viku og það verði gert að höfðu samráði bæði við stjórnarflokka og stjórnarandstöðuflokka á Alþingi þannig að hvorir tveggja komi að bankaráðum ríkisbankanna. Bankaráðin sem setið hafa hafa ráðið bankastjóra og þeir síðan ráðið aðra starfsmenn. Ég man ekki í augnablikinu hvort ráðningarsamningar við bankastjórana eru tímabundnir.  Það sem lagt verður til grundvallar í þeim viðræðum sem um þetta fara fram er að fagleg sjónarmið verði höfð til viðmiðunar við val á bankaráðsmönnum, að þar komi að fólk sem hefur reynslu af bankastörfum eða störfum úr viðskiptalífinu sem það geti miðlað af í störfum sínum. Það þrengir auðvitað nokkuð kost þeirra sem velja í bankaráðin að þeir sem hafa þekkingu á bankamálum hafa almennt starfað eða komið að einhverju leyti nálægt gömlu bönkunum og 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir þessi svör. Íslenskt viðskipta- og atvinnulíf er á miklum tímamótum. Eftir langa uppsveiflu og góðæri erum við á þeim tímamótum að endurskipuleggja grundvallarstarfsemi íslensks atvinnulífs og einn mikilvægasti þáttur þess verks er endurreisn íslensks bankakerfis. Ekki þarf að fara mörgum orðum um það hve mikla ábyrgð og skyldur nýir stjórnarmenn bankanna takast á hendur í samfélaginu. Það er því grundvallaratriði að ráðning þeirra fari fram á faglegum forsendum og sé alls ekki lituð hagsmunum sem valdið geta deilum, hvorki pólitískt né samfélagslega. Áríðandi er að kalla til starfa fólk sem hefur sem víðtækasta reynslu úr atvinnulífinu hér á landi og jafnvel erlendis, fólk sem þekkir vel til grunnþarfa íslensks samfélags og atvinnulífs. Þannig getum við stuðlað að því, virðulegi forseti, að sem víðtækust sátt náist í samfélaginu um þetta mikilvæga atriði.

Herra forseti. Hægt er að taka undir hvert einasta orð sem hv. þingmaður sagði í seinni ræðu sinni. Það verður hins vegar að segja að það hjálpar kannski ekki eins og umræðan hefur verið að undanförnu þar sem hafðar hafa verið uppi gríðarlega miklar upphrópanir og mikillar tortryggni gætt í garð allra sem að málum koma. Það eru mörg gríðarlega erfið mál sem þarf að leysa og vinna sig í gegnum en við verðum að gæta þess að ganga ekki út frá því í hvert einasta skipti sem upp kemur vandamál að allir sem að því koma séu glæpamenn, bæði þeir sem að málum komu í upphafi, þáðu lánin og notuðu fjármunina og eins þeir sem lánuðu þá og ekki síst þeir sem síðan eru að reyna að greiða úr málunum þessa dagana.

Herra forseti. Ég ætlaði að spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra um meðafla við síldveiðar. Það er kannski erfitt að ræða slíkt mál á meðan þingið fær ekki að fjalla um alvörumál, fær ekki að fjalla um það sem skiptir máli núna, þá miklu kreppu sem við erum í. 

Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður veit kannski manna best sem gamall skipstjórnarmaður þá verður auðvitað til meðafli við síldveiðar eins og margar aðrar veiðar og gert er ráð fyrir því í fiskveiðistjórnarlögunum að slíkur meðafli skuli koma fram við vigtun og þar af leiðandi dreginn frá kvóta. Ég hef ekki á hraðbergi þær tölur sem liggja því til grundvallar hversu mikill þessi meðafli var. Hins vegar er auðvelt að afla þessara upplýsinga og ég skal hafa milligöngu um það fyrir hv. þingmann, hvort sem hann vill bera það fram sem formlega fyrirspurn þannig að mér gefist tóm til að afla þeirra upplýsinga eða hann vill afla upplýsinganna með öðrum hætti. Eftirlit með þessum málum hefur verið hert mjög umtalsvert og eftirlit með veiðunum þar af leiðandi aukið til að koma í veg fyrir að þarna gerist nokkuð misjafnt. Um þetta gilda sem sagt þær almennu reglur að meðafla sem kemur við þessar veiðar ber að vigta og hann á auðvitað að koma fram og verður þá dreginn frá kvóta eins og lög og reglur gera ráð fyrir.

Herra forseti. Það er mjög skondið að þessa dagana er nánast ekki hægt að fá nein svör hjá hæstv. sjávarútvegsráðherra um eitt eða neitt. Ég spurði hann á fundi í landbúnaðar- og sjávarútvegsnefnd um afkomuna í sjávarútvegi, ég spyr hann núna um meðafla við síldveiðar. Ég spurði hann aftur í þinginu um skuldastöðu íslensks sjávarútvegs, ég hef spurt hann um framlegð í íslenskum sjávarútvegi, ég hef spurt hann um fleiri þætti og það er aldrei hægt að fá nein einustu svör frá hæstv. sjávarútvegsráðherra. Það er mjög vont fyrir okkur þegar við reynum að átta okkur á hvað er í gangi í samfélaginu að fá aldrei svör við einu eða neinu sem við spyrjum hæstv. sjávarútvegsráðherra að. Það segir manni eitthvað, er hann að fela hlutina, er hann að forðast að segja satt og rétt frá, hvað er í gangi?

Virðulegi forseti. Ég skildi ekki þessa ræðu. Ég svaraði hv. þingmanni þannig að ég ber ekki á mér t.d. í vösunum upplýsingar um hver meðaflinn er við einstakar veiðar. Ég held að hv. þingmaður hljóti að skilja það. Það er ekki þannig, þó að ég reyni að fylgjast vel með í sjávarútvegi, að ég sé með á reiðum höndum svör við því hver meðafli er við einstakar veiðar á tilteknum árum. Ég bauð hins vegar hv. þingmanni upp á  Það er ekki verið að fela neitt og hv. þingmaður á ekki að temja sér það - þótt hann hafi gert það samviskusamlega - að snúa alltaf út úr.

Virðulegi forseti. Ég vil í fyrsta lagi þakka fyrir að viðskiptaráðherra skuli hafa séð sér fært að mæta og svara spurningum en þær eru fjölmargar sem brenna á okkur þingmönnum. Mig langar til þess að beina að honum spurningu varðandi peningamarkaðssjóðina sem við höfum verið að ræða nú að undanförnu í viðskiptanefnd. Í rauninni litu þeir sem lögðu fjármuni sína í peningamarkaðssjóðina þannig á að um væri að ræða einhvers konar innlán. Þeir fengu þá ráðgjöf í mörgum tilvikum um að þetta væru algjörlega öruggir sjóðir. Nú hafa margir lýst yfir óánægju með að ekki hefur verið rannsakað hvernig farið hefur með gríðarlega fjármuni sem töpuðust við upphaf bankakreppunnar í byrjun október og eins hefur verið kvartað yfir algjörum skorti á upplýsingum frá stjórnvöldum. Mig langar í fyrsta lagi til þess að spyrja - það er fyrri liðurinn í spurningum mínum: Hefur verið farið fram á rannsókn á því hvert þessir fjármunir runnu í upphafi kreppunnar og hvernig var eignarhlutfallinu háttað, bæði fyrir og sérstaklega núna á eftir að þetta allt saman hefur gerst? Sú spurning er enn þá mjög brýn vegna þess að komið hefur í ljós að nýju bankarnir hafa keypt bréfin úr peningamarkaðssjóðnum og samkvæmt Morgunblaðinu borguðu þeir 200 milljarða fyrir þau bréf. Því spyr ég: Þarf ekki að fara fram umræða um það á hinu háa Alþingi þegar svo gríðarlega miklir fjármunir eru í húfi? Í öðru lagi: Hvað með jafnræði gagnvart þeim sem eiga í peningamarkaðssjóðum? Þeir sem eiga í peningamarkaðssjóðum 

Virðulegi forseti. Fyrir það fyrsta frábið ég mér dylgjur frá hv. þingmanni um að ég skuli ekki hafa verið hér þegar ég var í raun á fundi Norðurlandaráðs og fundi úti í Rússlandi með utanríkisráðherra ríkjanna með varamann í þinginu og starfandi bankamálaráðherra meðan ég var í burtu. Það eru afskaplega óviðurkvæmilegar og ósanngjarnar dylgjur af hálfu þingmannsins. 
             Efnislega er svarið við því ákaflega skýrt. Fjármálaeftirlitið mælti fyrir um slit peningamarkaðssjóðanna þannig að þeim er skipt í tvo hluta: Í A-hluta, laust fé sem er lagt strax inn á innlánsreikninga, og B-hluta, bundið fé greitt út mánaðarlega eftir því sem hægt er. Sjóðir á vegum viðskiptabankanna þriggja kusu að setja því sem næst allt í A-hlutann. Þeir áttu viðskipti við viðkomandi banka og matsverð á þeim eignum sem þingmaðurinn vísar til í frétt í Morgunblaðinu var fundið út með aðstoð utanaðkomandi aðila. Hér er um að ræða viðskiptalega ákvörðun bankanna sjálfra. Ef þingmaðurinn ætlar að ræða þær allar á Alþingi á komandi mánuðum og missirum er nú ansi langt seilst. Til að upplýsa hv. þingmann vegna spurningar hans um hina sjóðina, hvort verið sé að mismuna einhverjum er að sjálfsögðu ekki verið að því. Auðvitað er algjört grundvallaratriði að engum sé mismunað. Það er makalaust að leggja þetta upp með þessum hætti og nú standa yfir viðræður á milli forustumanna hinna sjóðanna - hann er að vísa í sjóði á vegum SPRON og MP og fleiri smærri fjármálafyrirtækja - við fulltrúa ráðuneytanna sem þarna eiga í hlut. Það hefur ekkert verið klárað í því máli. Auðvitað skiptir öllu máli að gæta jafnræðis á milli allra Íslendinga í því mikla uppgjöri sem nú stendur yfir. Það er rauður þráðurinn í málinu öllu og því er uppleggið mjög undarlegt hjá hv. þingmanni.

Virðulegi forseti. Ég var ekki með neinar dylgjur um af hverju viðskiptaráðherra hefði ekki verið hér. Mér finnst í rauninni undarlegt að hann skuli drepa málinu svona á dreif með því að svara þessari mjög svo brýnu spurningu sem að honum var beint. Á ekki Alþingi að koma að því þegar nýju bankarnir sem eru í eigu ríkisins greiða út um 200 milljarða? Það er heilbrigðiskerfið okkar í þrjú ár, það eru nú engir smáfjármunir. Að sjálfsögðu hlýtur það að vera mismunun ef nýju bankarnir sjá hagsmunum sínum borgið í því að kaupa eignir af eigin sjóðum en vilja ekki kaupa eignir af sjóðum annarra fyrirtækja. Það er svo augljóst í mínum huga. Það hlýtur að vera skýrt og klárt brot á samkeppnislögum. Að sjálfsögðu fagna ég því að hafnar séu umræður um að jafnframt eigi 

Þetta er nú með broslegri málflutningi sem hér hefur heyrst lengi.  Ég skal endurtaka hitt svarið að Fjármálaeftirlitið mælti fyrir um slit peningamarkaðssjóðanna þannig að þeim væri skipt í þá tvo hluta eins og ég lýsti áðan. Ákvörðunin um uppgjörið var tekin á viðskiptalegum forsendum með það að markmiði að takmarka eins og kostur væri tap þeirra sem áttu í þessum sjóðum. Það tókst að því leyti sem fram hefur komið. Landsbankinn var með 68–72%, hinir bankarnir 80–85%. Svo á eftir að koma í ljós hvernig fer í viðræðum smærri fjármálafyrirtækjanna og ríkisbankanna um þessi uppgjör og hvort þeir geti átt sambærileg viðskipti við þá. Það 

Hæstv. forseti. Spurning mín til hæstv. forsætisráðherra er almenns eðlis: Hvaða ráðagerðir eru uppi til varnar heimilunum í landinu, einkum þeim sem síst eru aflögufær í ljósi þess að ef ekki verður að gert blasir við vaxandi atvinnuleysi með stórfelldri kjararýrnun, ekki síst fyrir þessi heimili? Alþingi gengur til þessarar umræðu nánast með bundið fyrir augun, ekki bara vegna þess að óljóst er um verðlagsþróun á gengi gjaldmiðilsins heldur vegna þess að við vitum ekki hvað ríkisstjórnin er búin að semja um fyrir okkar hönd á bak við Alþingi, á bak við þjóðina. Ríkisstjórnin hefur setið á ákvörðunarfundum með fulltrúum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um málefni sem varða almannahag, sem varða útgjöld ríkisins, sem varða hag heimilanna, sem varða lífskjörin í landinu án þess að málin komi til kasta Alþingis. Að sjálfsögðu á umræða um alla stefnumótun að fara fram hér. En nei, Alþingi er ekki einu sinni upplýst um hvað farið hafi fram á milli ríkisstjórnarinnar og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Þessi vinnubrögð af hálfu ríkisstjórnarinnar eru ekki bara ámælisverð, ekki bara forkastanleg. Þau eru tilræði við lýðræðið í landinu. Okkur er sagt að stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins vilji ekki frétta um það á skotspónum hvað samið hafi verið um. En það er í lagi að þjóðin fái ekkert um það að vita þótt verið sé að semja um hennar kjör, hennar skuldbindingar og ég leyfi mér að fullyrða, hæstv. forseti, þótt verið sé að semja á hennar kostnað. Eitt vitum við þó, að ríkisstjórnin féllst á það fyrir okkar hönd og að okkur forspurðum að hækka stýrivexti um 50%. Að fara með þá upp í 18%. Það er ákvörðun sem smitar út í allt hagkerfið með hrikalegum afleiðingum fyrir fyrirtækin og heimilin í landinu. Gera menn sér grein fyrir því að dráttarvextir á Íslandi eru nú komnir í 26,5%? Það þýðir að af hverri milljón sem komin er í vanskil þarf að borga 265 þús. kr. á ári. Hvaða afleiðingar halda menn að það hafi í för með sér fyrir skuldsett fyrirtæki eða heimilin? Einstæðir foreldrar eru sá hópur sem þegar mælist í alvarlegustu fjárhagserfiðleikunum. Samkvæmt upplýsingum sem eru nýbirtar frá Creditinfo Ísland kemur fram að flestar einstæðar mæður eru með 250 þús. kr. eða minna á mánuði og af þeim eru 17% í vanskilum. Ég nefni þetta í samhengi við þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að fallast á kröfu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um vaxtahækkun. Það eru staðreyndir sem við verðum að horfast í augu við og við hefðum að sjálfsögðu átt rétt á ræða hér á Alþingi áður en ríkisstjórn Geirs H. Haardes skuldbatt okkur til þessara afarkosta. Ef við lítum á þróun kaupmáttar launa, annars vegar kaupgjaldsþróunina og hins vegar verðlagsþróunina á undanförnum mánuðum, kemur í ljós að frá upphafi ársins 2008 hefur vísitala neysluverðs hækkað um tæp 12%. Á sama tíma hefur launavísitalan hækkað um rúm 6,5%. Frá upphafi árs hefur kaupmáttur launa því rýrnað um tæp 5%. Þessi 5% þurfa heimilin að brúa. Ef við horfum til kjarasamninga sem gerðir voru fyrr á þessu ári í mars, apríl og svo aftur í maí var samið um almenna hækkun launataxta sem nemur 20.300 þús. kr. Verðbólgan núna á ársgrundvelli er komin í tæp 16% og fer hækkandi. Sú kjarabót sem umsamin var í vor er að helmingi til uppétin og verður að öllu leyti uppétin um næstu áramót, m.a. af vaxtaófreskjunni. Vextir hjá Íbúðalánasjóði eru nú 5,4%. Lán upp á 10 millj. kr., tekið fyrir ári síðan, er núna komið í 11.600.000 og afborgunin af því láni hefur á þessu tímabili hækkað um tæpar 10 þús. kr. á mánuði. Þeir sem eiga í mestum erfiðleikum eru að sjálfsögðu þeir sem missa atvinnu sína. Nú óttast menn að atvinnuleysi komi á næstu mánuðum til með að fara upp 4–5%. Eitt prósentustig í atvinnuleysi eru 1.700 einstaklingar. Í síðasta mánuði nam atvinnuleysið 1,3%. Það voru 2.300 manns. Bara í þeim mánuði sem nú er nýliðinn, í októbermánuði, hefur verið greint frá 64 hópuppsögnum. Tæplega 3.000 manns hafa þegar misst atvinnu sína og sú tala fer nú hækkandi ef ekkert róttækt verður að gert. Ástæður uppsagna að sögn stjórnenda fyrirtækja er verkefnaskortur, fjárhagserfiðleikar, m.a. vegna ákvarðana ríkisstjórnarinnar að keyra upp vextina, og óvissan. Það er þriðji þátturinn sem stjórnendur fyrirtækja nefna, óvissan. En mest er óvissan hjá þeim einstaklingum og heimilum sem búa við bágbornust kjörin, hjá atvinnulausa manninum sem fær 136 þús. kr. á mánuði fyrir skatt. Það er einstaklingurinn og heimilið sem þarf að borga af húsnæðislánum sínum, sem þarf að standa straum af kostnaði í heilbrigðiskerfinu sem fer hækkandi, eða vita menn að í tíð þessarar ríkisstjórnar hafa komugjöld í heilsugæslu verið hækkuð um 42%? Gera menn sér grein fyrir því? Og komur til sérfræðilækna um 22%? Þetta eru ráðstafanir ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Þetta er forgangsröðunin. Ég er að tala um hækkun gagnvart öryrkjum og öldruðum,  Hvaða ráða hefur ríkisstjórnin sagt okkur að hún hyggist grípa til? - Frysta lánin. Það er góðra gjalda vert að frysta afborganir af lánum í eitt til þrjú ár. Það linar vissulega þjáningarnar um stund, ég ætla ekki að vanþakka það. En ég vil að við gerum okkur grein fyrir því að þessi frysting kemur til með að leggjast ofan á höfuðstólinn og verður þegar upp er staðið lenging í hengingarólinni. Þess vegna er kallað eftir róttækum aðgerðum. Ég segi: Hvað ætlar hæstv. forsætisráðherra að segja við atvinnulausa manninn sem er með 136 þús. kr. á mánuði? Hvað ætlar hann að segja við námsmanninn sem ekki kemur til með að rísa undir kostnaði af námslánum sínum? Hvað ætlar hann að segja við öryrkjann? Hvað ætlar hann að segja við þann aldraða? Hvað ætlar hann að segja við þá sem þurfa að leita til rándýrrar heilbrigðisþjónustu? Við segjum: Nú á að keyra niður vexti og lánskostnað með handafli. Nú á að lækka endurgreiðsluhlutfall lána. Nú á að afnema kostnað í heilsugæslunni og á spítölunum og draga úr öllum kostnaði við hina sjúku. Nú á að hækka greiðslur til öryrkja, til aldraðra, til atvinnulausra. Og nú bíðum við eftir svörum frá ríkisstjórninni, frá hæstv. forsætisráðherra. Við erum búin að heyra hæstv. dómsmálaráðherra tala um nauðsyn þess að efla varnir. Við erum búin að heyra formann Samfylkingarinnar, hæstv. utanríkisráðherra, tala um að nú verði að setja hálfan annan milljarð í nýja Varnarmálastofnun. En hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til varnar fátæku fólki á Íslandi? Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera fyrir einstæðu móðurina sem komin er í vanskil með lánin sín? Fyrir námsmanninn sem ekki getur risið undir skuldbindingum sínum? Við öryrkjann? Hinn aldraða? Nú bíðum við svara.

Herra forseti. Ég hyggst nota þetta tækifæri í dag til að gera grein fyrir margvíslegum aðgerðum ríkisstjórnarinnar sem ákveðnar hafa verið, eða eru í undirbúningi, til að létta undir með fjölskyldum og heimilum við að komast í gegnum það gríðarlega mótlæti sem er afleiðing einhverrar dýpstu og alvarlegustu lánsfjárkreppu sem riðið hefur yfir heiminn. Þau áföll sem orðið hafa gera það að verkum að útlitið fram undan er dökkt og við megum búast við miklum erfiðleikum. Á það dreg ég enga dul. Margir velta því fyrir sér hvenær við förum að sjá til sólar á nýjan leik. Það getur enginn sagt til um með vissu. Enginn veit það með nákvæmni núna hvenær sá tímapunktur kemur vegna þess að hann er mörgu háður. En við gerum okkur vonir um að í lok árs 2009 verði mesti vandinn að baki og strax á árinu 2010 taki að rofa til á ný. Yfirlit Alþýðusambands Íslands, og fleiri aðila, um efnahagshorfur bendir einnig til þessa. Margs konar erfiðleikar eru fram undan. Ég hef rakið það hér í þingræðum oftar en einu sinni að undanförnu. Landsframleiðsla okkar Íslendinga er talin geta dregist saman um um það bil 10% á næsta ári vegna þeirra áfalla sem dunið hafa á bankakerfinu og atvinnulífinu. Samtímis mun ríkissjóður verða fyrir miklu tekjutapi og halli á rekstri ríkissjóðs er áætlaður um 10% af landsframleiðslu á næsta ári þótt endanleg spá liggi ekki enn fyrir um það efni. Sviptingar í ríkisfjármálunum eru því gríðarlegar þegar haft er í huga að afgangur á ríkissjóði nam tæplega 7% árið 2007. Einkaneyslan er talin dragast saman um fjórðung á næsta ári og rýrnun kaupmáttar verður um 12%. Bankakreppan mun því setja opinbera geiranum verulega þrengri mörk og leggja þungar byrðar á almenning á næstu árum. Í fyrsta skipti í langan tíma stöndum við frammi fyrir alvarlegu atvinnuleysi, því miður. Óvissan er því mikil og gremja almennings skiljanleg. Flestir finna á eigin skinni fyrir fjárhagslegu tjóni og margir bera kvíðboga fyrir nánustu framtíð. Það eru erfiðir tímar fram undan og ástandið á atvinnumarkaðnum er ótryggt. En ég vil biðja landsmenn að beina kröftum sínum í jákvæðari áttir og ég fullvissa fólk um að ríkisstjórnin mun gera allt sem í hennar valdi stendur til að lágmarka tjón þjóðarinnar vegna bankahrunsins og aðstoða heimilin í landinu til að komast í gegnum þá brimskafla sem þau þurfa að fara í gegnum. Ríkisstjórnin hefur brugðist skjótt við aðsteðjandi vanda og með margvíslegum hætti. Fáar þjóðir hafa gripið til jafnafgerandi og róttækra aðgerða og við. Með setningu neyðarlaganna á Alþingi að kvöldi 6. október var gripið til aðgerða sem m.a miðuðu að því að lágmarka það fjárhagslega tjón sem hlýst af alþjóðlegu fjármálakreppunni. Til að tryggja áframhaldandi innlenda fjármálaþjónustu við venjulegt fólk og fyrirtæki var Fjármálaeftirlitinu veitt heimild til að taka yfir starfsemi bankanna og skipta henni upp. Í annan stað var komið á samstarfi stjórnvalda við sendinefnd frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum við að meta ástand og horfur í þjóðarbúskapnum og til hvaða ráða væri unnt að grípa til að vinna á aðsteðjandi vanda. Það samstarf leiddi til þess að ríkisstjórnin óskaði eftir formlegu samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn um að koma á efnahagslegum stöðugleika á Íslandi. Eitt brýnasta verkefnið sem fram undan er er að koma á starfhæfu bankakerfi og stöðugleika í gengi krónunnar. Það gerir okkur kleift að ná verðbólgunni niður aftur á næstu mánuðum og þar með skapast grundvöllur til varanlegrar vaxtalækkunar í landinu. Til að vel takist til við það verkefni þarf að styrkja gjaldeyrisvaraforðann og eiga greiðan aðgang að erlendum lánum. Atvinnulífinu og heimilunum í landinu er fátt mikilvægara en okkur takist að ná efnahagslegum stöðugleika hið fyrsta. Samningurinn við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og lánaaðstoð aðildarríkja hans mun tryggja eðlileg greiðslusamskipti við útlönd og við eygjum möguleika á stöðugleika í gengi sem stuðlar að stöðugleika í verðlagi tiltölulega hratt í kjölfar þess að þessar aðgerðir nái fram að ganga. Án aðkomu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hefði okkur verið um megn að tryggja nægilegt lánsfé. Samstarf Íslands og sjóðsins felur í sér lánveitingu frá sjóðnum að jafnvirði rúmlega 2 milljörðum bandaríkjadala og koma 830 millj. kr. af þeirri fjárhæð til greiðslu við staðfestingu stjórnar sjóðsins sem nú er gert ráð fyrir að verði næstkomandi mánudag. Samstarf við sjóðinn mun einnig opna dyr að lánsfé frá öðrum þjóðum sem ella hefðu staðið lokaðar. Hv. þm. Ögmundur Jónasson, málshefjandi, gerði mikið úr aðkomu sjóðsins að málinu og tortryggir hana á alla lund. Ég hef áður svarað því hér að slík tortryggni á ekki við rök að styðjast og í einu og öllu verður unnið í samræmi við bestu hagsmuni Íslands en einnig að sjálfsögðu í samræmi við reglur sjóðsins. Það bréf sem sent hefur verið til sjóðsins og byggist á samkomulagi okkar og þeirra mun að sjálfsögðu verða birt jafnskjótt og öllum formkröfum er fullnægt. Herra forseti. Vegna þeirra sérstöku aðstæðna á fjármálamarkaði sem við blasa hefur ríkisstjórnin á undanförnum vikum beitt sér fyrir ýmsum aðgerðum til að koma til móts við einstaklinga og fjölskyldufólk. Heimildir Íbúðalánasjóðs voru rýmkaðar til að koma til móts við lántakendur sem lentu í greiðsluerfiðleikum ásamt því að sjóðurinn mildaði innheimtuaðgerðir með tilliti til ástands efnahagsmála. Þjónusta Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna hefur verið efld. Beint hefur verið tilmælum til hinna nýju ríkisbanka um að þeir frysti tímabundið afborganir og vexti af myntkörfulánum, sérstaklega vegna húsnæðislána, sé þess óskað þar til eðlileg virkni kemst á gjaldeyrismarkaðinn. Enn fremur að bankarnir bjóði fólki í greiðsluerfiðleikum sömu úrræði og eru hjá Íbúðalánasjóði vegna greiðsluerfiðleika. Ég tel einnig að skoða þurfi þá hugmynd að gefa fólki kost á því að breyta gengisbundnum lánum í annars konar lán á viðráðanlegu gengi. Þá hefur ríkisstjórnin boðað lagafrumvarp sem fellir tímabundið niður stimpilgjöld af skilmálabreytingum og skuldbreytingalánum af íbúðarhúsnæðisveðlánum. Ríkisstjórnin hefur samþykkt framlagningu frumvarps um breytingu á lögum um húsnæðismál sem heimili lengingu skuldbreytingalána vegna vanskila hjá Íbúðalánasjóði úr 15 árum í 30 og að lengja upphaflegan lánstíma lána sjóðsins vegna greiðsluerfiðleika. Einnig er gert ráð fyrir því að fólk sem missir íbúð sína geti leigt hana áfram af Íbúðalánasjóði í ákveðinn tíma. Þessi aðgerð er sem sagt langt komin í undirbúningi. Þá hefur verið fallist á tillögu stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna um breytingu á úthlutunarreglum sjóðsins fyrir yfirstandandi skólaár, einkum til hagsbóta fyrir íslenska nemendur erlendis og fjölskyldur þeirra. Hér er um að ræða mjög mikilvæga aðgerð í þágu þessa tiltekna hóps. Háskólar landsins hafa þegar lýst yfir vilja sínum til að bregðast við efnahagsvandanum, m.a. með auknu námsframboði á ýmsum sviðum hefðbundins náms og á vegum endurmenntunarstofnana. Leitað verður samráðs við framhaldsskólana um möguleika á aðkomu þeirra að stofnun stuttra námsbrauta og tækifærum til endurmenntunar, ekki síst fyrir iðnaðarmenn sem misst hafa vinnuna. Menntamálaráðuneytið og Vinnumálastofnun taka þátt í samráði með aðilum vinnumarkaðarins sem hefur það verkefni að vakta breytingar á vinnumarkaði og hvernig hægt er að bregðast við þeim með ráðgjafar- og námsúrræðum. Áhersla er á menntun og ráðgjöf til fólks á vinnumarkaði sem hefur stutta menntun að baki. Sett var á fót samræmt þjónustunet til að auðvelda fólki aðgang að upplýsingum um stofnanir og samtök sem veitt geta mikilvægar upplýsingar, leiðbeiningar og ráðgjöf. Tilmælum var beint til skólastjórnenda og forstöðumanna opinberra stofnana um að huga að almennri velferð nemenda og starfsfólks stofnana og að sérstaklega verði gætt að þeim sem orðið hafa fyrir skakkaföllum í tengslum við atburði síðustu vikna. Til að sporna við vaxandi atvinnuleysi hefur ríkisstjórnin samþykkt tillögur um tímabundnar aðgerðir með því að lengja þann tíma sem heimilt er að greiða launamanni tekjutengdar atvinnuleysisbætur í samræmi við lækkað starfshlutfall og að fella niður skerðingu atvinnuleysisbóta vegna launagreiðslna frá vinnuveitanda fyrir hlutastarf. Enn fremur er gert ráð fyrir að greiðslur úr Ábyrgðasjóði launa verði miðaðar við tekjur launamanns samkvæmt því starfshlutfalli sem hann gegndi áður en til samdráttar kom í fyrirtækinu. Frumvarp þessa efnis var unnið í samstarfi við Alþýðusamband Íslands og Samtök atvinnulífsins og ég veit ekki betur en það verði rætt á Alþingi í dag. Ekki má gleyma þeim ráðstöfunum sem samþykktar voru á síðasta þingi og tengdust gerð kjarasamninga á almenna vinnumarkaðnum í febrúarmánuði. Þar var um að ræða aðgerðir til að hækka skattleysismörk, hækka barnabætur, lækka skerðingarmörk vegna barnabóta og loks voru húsaleigubætur hækkaðar verulega í aprílmánuði sl. eins og þingmenn muna væntanlega. Þá vil ég geta þess að ég skipaði fyrir nokkru sérstaka samráðsnefnd vegna þessara mála undir forustu Ásmundar Stefánssonar, fyrrverandi ríkissáttasemjara, og forseta ASÍ, til að hafa yfirumsjón með því starfi sem lýtur að viðbrögðum, jafnt á vettvangi ríkisstjórna sem hinna ýmsu stofnana samfélagsins, við þeim erfiðleikum sem við er að glíma vegna áfallsins á fjármálamarkaði. Að því starfi koma auk fjölda innlendra aðila erlendir sérfræðingar frá fjárfestingarbankanum J.P. Morgan, alþjóðlega ráðgjafafyrirtækinu McKinsay og bresku lögmannsstofunni Lovells. Ríkisstjórnin hefur einnig notið ráðgjafar almannatengslafyrirtækja á Norðurlöndum og víðar til að bregðast við umræðu í útlöndum. Ríkisstjórnin vinnur að frekari aðgerðum sem miða að því að byggja upp á ný traust og öflugt atvinnulíf. Þar eru m.a. lagðar til grundvallar áherslur í rannsóknum, tækni og nýsköpun sem Vísinda- og tækniráð hefur mótað á undanförnum árum á sama tíma og opinberir samkeppnissjóðir á þessu sviði hafa verið stórefldir. Skýr framtíðarsýn og raunhæf framkvæmd verða að fara saman. Stefnumörkun um uppbyggingu verður að laga að aðstæðum á hverjum tíma því mikilvægt er að bregðast skjótt og stöðugt við úrlausnarefnum þegar þau birtast. Herra forseti. Í því björgunarstarfi sem fram undan er, og sem við erum nú önnum kafin við að sinna, mun ríkisstjórnin leggja höfuðáherslu á að koma í veg fyrir umfangsmikið og langvarandi atvinnuleysi. Þjóðfélagið þarf á að halda sem flestum vinnandi höndum og vinnan hefur um langan aldur verið okkur Íslendingum töm og eðlilegur hluti daglegs lífs. Ríkisstjórnin mun á næstu vikum og mánuðum verða í nánu samstarfi við samtök launafólks og Samtök atvinnulífsins um hvernig best verður brugðist við til að forða því að við lendum í langtímafjötrum atvinnuleysis eins og svo margar Evrópuþjóðir hafa lent í á undanförnum áratugum og eru enn að glíma við eins og flestir þekkja. Ég hef fulla trú á því að aðilar vinnumarkaðarins nái niðurstöðu í kjarasamningaviðræðum sem fram undan eru sem verður einnig til þess, vænti ég, að draga úr verðbólgu og hörmungum atvinnuleysis. Ég treysti á ábyrgð aðila vinnumarkaðarins í þessu efni og við munum eiga náið samstarf við þá. Það er gríðarlega mikilvægt að við höldum áfram að skapa ný atvinnutækifæri í landinu, byggjum á auðlindum lands og sjávar í því efni og sameinumst um nýja atvinnustefnu, ný atvinnutækifæri, í þágu landsmanna.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir ræðu hans. Þar kom vissulega ýmislegt fram sem ríkisstjórnin er að vinna að og miðar að því að koma í veg fyrir það versta sem getur gerst, sem er að fólkið og fjölskyldurnar missi heimili sín. Ég tel mjög mikilvægt að þessi umræða fari hér fram í dag og tel hana í raun vera þá mikilvægustu af öllum þeim umræðum sem við yfirleitt förum í gegnum á hv. Alþingi nú við þessar erfiðu aðstæður. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höldum okkur við málefnin og reynum í sameiningu að komast að niðurstöðu um hvað rétt sé að gera og hvernig við getum komið hlutum þannig fyrir að það gerist ekki sem ég nefndi í upphafi, þ.e. að venjulegar íslenskar fjölskyldur lendi á vergangi. Þetta umfjöllunarefni teygir anga sína vissulega víða því staða heimilanna er nátengd stöðu atvinnulífsins og hæstv. forsætisráðherra sagði áðan að megináhersla yrði lögð á að halda uppi háu atvinnustigi þótt óneitanlega verði ekki hjá því komist að fólk missi vinnuna, en reynt verði að halda því í lágmarki. Þetta er vissulega aðalatriði, ég tek undir það með hæstv. forsætisráðherra. Uppsagnir eru nú þegar orðnar staðreynd og er hægt að telja í þúsundum það fólk sem nú þegar hefur misst vinnuna og maður hefur miklar áhyggjur af því að fólk flytji úr landi. Við megum ekki við því, þessi litla þjóð, að það verði atgervisflótti, ef svo má að orði komast, og þess vegna þarf að sinna ungu fólki sem nú þegar hefur misst vinnuna sérstaklega. Staða heimilanna er líka nátengd stöðu sveitarfélaganna vegna skólanna og vegna leikskólanna og ég kem að því síðar. Fyrsta spurningin hlýtur að vera sú hvað við gerum til að aðstoða skuldsett fólk til að halda húsunum sínum, til að halda heimilunum. Það hefur mikið verið talað um Finnland nú síðustu dagana og þá erfiðleika sem Finnar fóru í gegnum fyrir aldamótin síðustu þegar þeir á sama tíma lentu í fjármálakreppu og misstu að auki mikilvæg viðskipti við Sovétríkin sálugu. Þetta leiddi til gríðarlega alvarlegs ástands í landinu og bókstaflega er hægt að tala um að hluti þjóðarinnar hafi soltið. Vísir menn hafa haldið því fram að vandinn hér sé jafnvel enn þá meiri en var í Finnlandi. Það kemur til af því að nú ríkir heimskreppa á fjármálamörkuðum og lántaka erlendis er því mjög erfið og fjármálastarfsemi er hlutfallslega meiri hér en hún var í Finnlandi á sínum tíma. Ég ætla ekki meta það hvort vandinn hér er meiri í dag en hann var í Finnlandi á sínum tíma en ég geri mér a.m.k. grein fyrir því að hann er mikill. Á sama tíma erum við að fást við gjaldeyriskreppu með veikan og ef til vill ónothæfan gjaldmiðil. Ég hef heyrt að stærstu mistök Finna á sínum tíma hafi einmitt verið þau að stjórnvöld reyndu ekki nægilega að koma í veg fyrir að fjölskyldur misstu heimili sín í nauðungarsölum sem síðar leiddi til stórra útlánatapa. Þetta er einmitt það sem við verðum að koma í veg fyrir að gerist hér á landi. Mér skilst á hæstv. forsætisráðherra að ýmislegt af því sem þegar hefur verið ákveðið og er í farvatninu sé hugsað til þess að svo verði ekki en ég skal þó viðurkenna að mér fannst ekki alveg nógu mikið koma fram af, ég vil segja, róttækum tillögum. Samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands er skuldsettasti hópurinn hér á landi fólk á fertugsaldri og voru meðalskuldir hjóna og sambúðarfólks á því aldursbili um 23 millj. kr. á síðasta ári. Þar af voru 75% skuldir vegna íbúðarhúsnæðis. Hlutfall skulda af ráðstöfunartekjum þessa aldurshóps er á milli 250% og 350%, sem sagt gríðarleg skuldsetning. Hæstv. forseti. Ég las í blöðum í dag að landssamtök lífeyrissjóða beina því til lífeyrissjóðanna að bjóða sjóðfélögum í greiðsluerfiðleikum að frysta lífeyrislán sín í 6–12 mánuði með því að breyta lánaskilmálum tímabundið. Einnig er mælt með því að tekið verði upp samstarf við Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna og mér heyrðist af ræðu hæstv. forsætisráðherra að þegar væri búið að koma hlutum svo fyrir að hún ætti eitthvað auðveldara með að starfa með auknum fjárframlögum. Það virðist vera svo að Landssamtök lífeyrissjóða hafi strax um miðjan október skipað starfshóp til þess að móta tillögur um það hvernig taka skuli á þessum vanda og ég tel að það sé til fyrirmyndar af hálfu samtakanna að bregðast svo skjótt við. Hvað varðar Íbúðalánasjóð hefur hann vissulega fengið ákveðið hlutverk með neyðarlögunum sem samþykkt voru hér á Alþingi en mér segir svo hugur að þar sé mjög mikil óvissa um hvort sjóðurinn tekur í raun yfir þau lán sem eru hjá bönkunum og sjóðurinn muni í raun ekki sækja þau lán heldur þurfi frumkvæðið að koma frá bönkunum sjálfum. Stimpilgjöld skipta þarna miklu máli, að þau verði afnumin eða felld niður og lýsi ég ánægju með ef það er raunin. Ég tel að það sé athyglisverð tillaga sem kom fram í ályktun ASÍ frá síðasta aðalfundi. Tillagan gengur út á það að í þeim tilfellum þegar fólk stendur bókstaflega frammi fyrir því að missa heimili sín verði heimilað að viðbótarlífeyrissparnað þeirra megi nýta til þess að greiða niður höfuðstól húsnæðisskulda. Mér finnst þetta vera tillaga sem verði að skoða alveg til hlítar því að hún gæti bjargað ýmsu, þótt ekki sé meira sagt. Hæstv. forseti. Fyrir nokkrum dögum fengum við í heilbrigðisnefnd heimsókn fulltrúa frá landlækni og landlækni sjálfan og fulltrúa frá geðsviði Landspítalans. Frá þeim fengum við þær upplýsingar að ekki er enn þá hægt að tala um neina holskeflu sem leitar til heilbrigðiskerfisins en það kom líka fram að þessir aðilar óttast að fyrstu mánuðir 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp, það er kærkomið að hafa enn þá rýmri tíma til að koma inn á þau fjölmörgu mál sem fyrir okkur liggja núna. Í umræðunni hafa verið haldnar málefnalegar og góðar ræður, bæði af hv. fyrirspyrjanda og forsætisráðherra og varaformanni Framsóknarflokksins og margt athyglisvert hefur komið fram. Mestu máli skiptir í þessu öllu saman, í stóra samhenginu, að koma aftur verði á krónuna, þ.e. að koma gjaldmiðlinum aftur af stað, styrkja krónuna af því að um leið og það gerist, þegar það verkefni tekst fer allt að ganga betur. Þá bæði lækka gengistryggðu lánin, þá minnkar verðbólgan og vísitölubinding lána dregst saman o.s.frv. Þetta er langstærsta einstaka verkefnið sem fyrir okkur liggur núna, þ.e. að styrkja krónuna, koma gjaldmiðlinum aftur af stað, koma verði á krónuna, það skiptir meira máli en allt hitt. Við erum annars vegar að fjalla um bráðavandann sem nú blasir við bæði fólki og fyrirtækjum og hins vegar leiðarkort okkar til lengri tíma. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir nefndi áðan og vitnaði til finnsku leiðarinnar út úr þeirri mjög alvarlegu kreppu sem gekk yfir Finnland á sínum tíma þar sem atvinnuleysið varð 20% og afleiðingarnar af því mjög alvarlegar í mjög mörg ár. Af því sem þeir gerðu er margt hægt að læra, t.d. í fjárfestingum í nýsköpun, sprotafyrirtækjum, þeir juku stórlega framlög til velferðarmála og margt, margt annað sem mætti nefna og ég kem kannski að á eftir. Það má segja að lánadrifinni ofsaþenslu síðustu ára hafi lokið á örfáum dögum. Núna glímum við við afleiðingarnar af því sem er að sjálfsögðu kaupmáttarrýrnun, aukið atvinnuleysi, verðlaus gjaldmiðill, eins og staðan er núna, og stóra málið er að koma krónunni aftur af stað. Þetta bitnar að sjálfsögðu fyrst og fremst á viðkvæmasta fólkinu í landinu. Afleiðingarnar af fjármálakreppunni bitna fyrst á þeim sem minnst hafa, eins og hv. fyrirspyrjandi nefndi áðan, eldra fólkinu, öryrkjum, námsmönnum og þeim sem hafa naumari tekjur, þeim sem hafa ekki borð fyrir báru til að mæta efnahagslegum áföllum. Öllu skiptir núna fyrir okkur að mæta vanda þessa fólks, það skiptir mjög miklu og gríðarlegu máli. Síðan munum við sjá, eins og nefnt var áðan, aðra hópa bætast við þá sem lenda í vanda og hafa ekki átt í efnahagslegum örðugleikum á Íslandi nú um langt skeið. Það er yngra fólk, í mörgum tilfellum fólk með langa skólagöngu að baki sem hefur haft mjög góða stöðu á atvinnumarkaði, fólk sem hefur fjárfest í fasteignaþenslunni gríðarlega miklu þegar fasteignaverð tvöfaldaðist á þremur árum, fólk sem er með miklar fjárskuldbindingar á bakinu bæði í erlendum lánum og innlendum. Þetta er nýr hópur sem bætist í raðir þeirra sem lenda í tímabundnum erfiðleikum út af fjármálakreppunni núna. Þeim hópi þurfum við líka að mæta og það með ýmsum ráðum og ívilnandi, sem lúta sérstaklega að skuldum vegna húsnæðiskaupa. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir nefndi áðan tölur um meðalskuldir þessa hóps, fólks sem er undir fertugu og hefur keypt dýrt húsnæði. Þar skiptir langmestu máli að innleiða - eins og stjórnum viðskiptabankanna hefur verið falið - úrræði fyrir einstaklinga sem lenda í greiðsluvanda með lán með veð í íbúðarhúsnæði, sambærileg þeim úrræðum sem Íbúðalánasjóður starfar eftir. Á morgun verða tímamót í því uppbyggingarstarfi sem er að hefjast innan ríkisbankanna, samfélagsleg ábyrgð þeirra fjármálafyrirtækja og annarra verður gríðarleg á komandi árum við það að greiðsluaðlaga fólk og fyrirtæki við þessar erfiðu aðstæður. Samfélagsleg ábyrgð þeirra er ofboðslega mikil og þess vegna skiptir svo miklu máli að hinar varanlegu bankastjórnir verða skipaðar af fjármálaráðherra á morgun með aðkomu Alþingis alls. Þar verður valið fólk í öfluga og faglega stjórnun á bönkunum og þessum nýju stjórnum viðskiptabankanna hefur verið falið af ríkisstjórninni að flýta sem kostur er færslu allra lána með veðum í íbúðarhúsnæði yfir til Íbúðalánasjóðs. Þetta skiptir mjög miklu máli. Þetta er heimildarákvæði sem var sett inn í neyðarlögin og það skiptir miklu máli að því sé beitt þannig að öll veðlán með veði í húsnæði verði þangað flutt. Fjármálaráðherra hefur nú þegar flutt frumvarp til laga um tímabundna niðurfellingu á stimpilgjöldum vegna skilmálabreytinga og starfshópur, sérfræðingahópur sem félagsmálaráðherra skipaði um daginn, til að koma með tillögur um hvernig bregðast megi við vanda lántakenda vegna verðtryggingar skiptir mjög miklu máli. Það þarf að ríma saman við, eins og kostur er, tillögu og tilmæli sem var beint til viðskiptabankanna fyrir nokkrum vikum um að fyrsta afborganir af gengistryggðum lánum, það var einfaldari framkvæmd, hitt er miklu flóknari framkvæmd. Forseti ASÍ er formaður þessa sérfræðingahóps og þeirra niðurstaðna er að vænta fyrir 10. nóvember. Það eru mjög áríðandi tillögur sem þar eru undir. Þá er frumvarp um greiðsluaðlögun að koma inn í þingið með aðkomu sýslumanna, Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna og það er það sem kallast þvinguð greiðsluaðlögun. Þar er fjármálafyrirtækinu gert að koma að borðinu og semja við skuldara og þetta er mjög mikilvæg aðgerð til að koma í veg fyrir að fólk lendi í gjaldþroti út af tímabundnum efnahagsörðugleikum. Réttarfarsnefnd er með málið í sínum höndum nákvæmlega núna og það er búist við því að það komi inn í þingið á vegum dómsmálaráðherra fyrir lok þessa mánaðar. Hrun bankanna var mikið áfall, endurreisnin verður gríðarlegt og langt starf, við þurfum að byggja upp traust aftur í samfélaginu, traust á fjármálafyrirtækjum og eyða tortryggni. Samfélagsleg ábyrgð bankanna er gríðarlega mikilvæg og við þurfum að leita allra leiða til að greiðsluaðlaga fólk og fyrirtæki að þessum nýja veruleika. Þarna skiptir gagnsæi öllu máli og við verðum að byggja upp nýja og öfluga, sanngjarna viðskiptabanka fyrir fólkið í landinu. Miklu skiptir að mæta bráðavanda heimilanna, bráðavanda fyrirtækjanna, það höfum við verið að fara í gegnum í dag í þessari umræðu og munum sjálfsagt ræða áfram og lengi. Það er að bætast skuldugt, ungt fólk í hóp þeirra sem lenda í vanda, við verðum að halda þessu fólki í landinu, við verðum að koma í veg fyrir að það bresti á fólksflótti. Það má ekki gerast eins og áður hefur gerst í kreppum og þess vegna skipta aðgerðirnar sem við erum að vinna að núna öllu máli til að mæta bráðavanda þessa fólks. Það er afkomuótti í samfélaginu, áhrifin af fjármálaáfallinu og bankahruninu verða lengi að koma fram. Þau hafa komið fram um mánaðamótin í fjölda hópuppsagna, vonandi ganga þær margar til baka þegar fyrirtækin sjá fram á að rekstri þeirra er betur fyrir komið. Það eru margir sárir og hafa orðið fyrir miklum skaða. Góðærið og lífskjörin voru að mörgu leyti fölsk. Við þurfum að byggja upp nýtt og betra Ísland, afstýra fjöldagjaldþrotum með öllum tiltækum ráðum, bæði með greiðsluaðlögun og breytingum á lögum um gjaldþrotaskipti. 
            

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Ögmundi Jónassyni, fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli sem að mínu viti er það mikilvægasta í samfélagi okkar í dag. Við frjálslynd fluttum fyrir rúmu ári þingsályktunartillögu þar sem við töluðum um og gerðum kröfu til þess að skipan lánamála hérlendis yrði sambærileg við hin Norðurlöndin. Ljóst er að fyrir afkomu fjölskyldna skiptir atvinna sem tryggir launakjör sem standa undir framfærslu og afborgunum lánum alltaf mestu máli. Lán fyrir fjármunamyndun heimilanna hafa orðið þyngri og þyngri kostnaðarliðir fjölskyldna í landinu. Vegna aðgerða eða aðgerðaleysis, sem ríkisstjórnin ber fulla ábyrgð á, hefur sú þróun orðið í þjóðfélaginu að eignir fólks brenna upp vegna þess að ekki hefur verið tekið tillit til sjónarmiða okkar frjálslyndra um að hér væru sköpuð og sett eðlileg lánakjör, verðtrygging afnumin og lánakjör sett í samræmi við það sem gerist í nágrannalöndum okkar. Tvennt gerist í samfélagi okkar, afborganir lána hækka og höfuðstóll lána hækkar en eignir fólks rýrna í verði. Í stað þess að stuðlað sé að því að þjóðin hverfi frá fátækt til bjargálna þá fer þjóðin frá bjargálnum til fátæktar. Það er því miður sú hörmulega staðreynd sem við stöndum frammi fyrir. Hæstv. viðskiptaráðherra talaði um að til stæði að setja ákvæði í lög um greiðsluaðlögun. Það er löngu tímabært að setja slíkt í lög, en af hverju þarf að setja ákvæði í lög um greiðsluaðlögun? Það er til þess, hæstv. iðnaðarráðherra, að þeir sem ekki geta lengur staðið undir að greiða af skuldbindingum sínum fái þvingaða dómstólaleið til að þurfa ekki að greiða meira en þeir mögulega geta. Eitthvað sem hefði átt að vera komið í lög fyrir mörgum árum og er í lögum annars staðar á Norðurlöndunum, en er nú talið eitt helsta bjargráð í kreppunni. Vandamálið sem við stöndum frammi fyrir er m.a. það að á undanförnum árum höfum við ekki gætt að hagsmunum fjölskyldna og því að rétt væri gefið í þjóðfélaginu. Við höfum hleypt fjármálaöflunum á heimilin í landinu með þeim afleiðingum að þau fóru offari. Hefði verið farið að þeim sanngjörnu og eðlilegu tillögum og hugmyndum sem við höfum fært fram hefði vandinn aldrei skapast. Verðbólga og verðtrygging stela eignum fólksins í landinu og eru hinn hljóðláti þjófur sem brennir upp eignir þess. Ef við ætlum að halda þessari stefnu áfram getur aldrei orðið almenn velmegun hjá venjulegu fólki í landinu. Við verðum að bregðast við þessum langtímavanda. Nú stöndum við frammi fyrir gríðarlegum vanda, gjörbreytt umhverfi veldur því að útlit er fyrir verulegt atvinnuleysi. Ljóst er að reyna verður að tryggja það á allan hátt að hjól atvinnulífsins geti snúist. Um það eru allir sammála. Ég vil vekja athygli á því, virðulegi forseti, ef einhver hefur gleymt því að í dag er liðinn mánuður frá því að neyðarlögin svokölluðu voru sett. Dag eftir dag hefur þjóðin beðið eftir því að ríkisstjórn og Alþingi mótuðu stefnu sem mætti duga þjóðinni í framfarasókn á nýjan leik í bráð og lengd. Ekkert slíkt hefur átt sér stað. Ekkert. Ríkisstjórnin virðist vera hugmyndasnauð og vill halda áfram á sömu leið og kallað hefur yfir okkur efnahagslegu þrengingarnar sem við búum við í dag. Enn eru stýrivextir hækkaðir, nú í 18%, sem aldrei fyrr. Enn er reynt að hafa gjaldmiðilinn á floti og láta hann sveiflast fyrir veðri og vindum á alþjóðlegum fjármálamarkaði. Enn eru hagsmunir fjölskyldna settir í annan flokk. Engin haldbær bjargráð eru í boði, hvorki fyrir fólk né fyrirtæki. Fólk bíður eftir þeim og spyr: Hvað eru stjórnmálamennirnir að gera? Og setur iðulega alla stjórnmálamenn í sama flokk, sem er rangt. Á tímum sem þessum hefur komið í ljós hvað Alþingi hefur gert sjálft sig valdalaust. Um það fóru m.a. umræður fram í gær. Af hverju? Vegna þess að ekki eru nauðsynleg skil á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Alþingi hefur ekki skipt neinu máli á þessum áfallatímum. Þingmenn fá ekki upplýsingar og verða jafnvel að taka ákvarðanir á grundvelli þess sem sagt er við þá án þess að nauðsynlegar upplýsingar liggi fyrir. Það er ekki ásættanlegt. Það er vandamál að komast í gegnum erfiðleika og stærra vandamál ef ekki er hægt að eygja betri tíma fram undan. Þjóðin er að sjálfsögðu tilbúin til að taka á sig tímabundin vandamál og færa fórnir en einhvers staðar verður að vera land fram undan til að viðunandi sé. Stóri vandinn er sá að ríkisstjórnin hefur ekki mótað framtíðarstefnu. Ríkisstjórnin hefur heldur ekki markað skammtímastefnu. Ríkisstjórnin stjórnar einfaldlega frá degi til dags. En við svo búið er ekki hægt að láta standa. Strax verður að grípa til raunhæfra aðgerða fyrir venjulegt fólk og fyrirtæki í landinu. Í fyrsta lagi verður að lækka stýrivexti í hámark 5%. Í annan stað verðum við að beita ákveðnum gjaldeyrishöftum tímabundið á meðan tökum verður náð á gjaldeyrismarkaðnum. Í þriðja lagi verður að tengja gjaldmiðilinn við stærra myntkerfi þannig að um stöðugleika og öryggi geti verið að ræða og í fjórða lagi verður að veita atvinnufyrirtækjum fyrirgreiðslu til að framleiðslan geti haldið áfram að tryggja sem mesta atvinnu í landinu. Í fimmta lagi verður að frysta verðtryggð lán og myntlán í að minnsta kosti sex mánuði og endurreikna vísitöluna miðað við raunveruleikann og gefa upp á nýtt einu sinni með sanngjörnum hætti fyrir fólkið í landinu 

Hæstv. forseti. Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar lá undir ámæli nánast frá því hún tók við völdum fyrir aðgerðaleysi. Rifjum það aðeins upp. Þetta var aðgerðalaus ríkisstjórn og ráðherrunum sveið og þeir héldu varnarræður og þóttust ekki vera aðgerðalausir. En þjóðinni og stjórnarandstöðunni fannst ríkisstjórnin virkilega aðgerðalaus. Fannst skorta stjórn á efnahagsmálum. Fannst skorta stjórn á peningamálum. Nú síðustu vikurnar eftir hrun bankanna upplifir fólk aftur svipaða tilfinningu um aðgerðaleysi eða átakafælni ríkisstjórnarinnar. Við settum neyðarlög fyrir mánuði síðan, 6. október. Fyrsta frumvarpið frá ríkisstjórninni eftir það, sem varðar vandann sem við erum í núna, leit dagsins ljós í dag, fjórum eða fimm vikum síðar. Þetta upplifir fólk í bráðavanda sem aðgerðaleysi. Sem leti, sljóleika og skilningsleysi á aðstæðum fólks. Frumvarpið sem verður rætt í dag og ég geri ráð fyrir að hæstv. félagsmálaráðherra mæli fyrir er auðvitað góðra gjalda vert. Það miðar að því að greiða hærri atvinnuleysisbætur til launþega sem eru ráðnir í lækkað starfshlutfall vegna samdráttar í starfsemi fyrirtækis eða opinbers aðila sem þeir starfa hjá. Sömuleiðis varðar það Ábyrgðasjóð launa að lögum um hann verði breytt þannig að þegar starfshlutfall launamanns hefur verið lækkað innan við tólf mánuðuðum áður en fékkst krafa um gjaldþrotaskipti verði tekið mið af þeim tekjum sem hann hafði áður en kom til lækkunar starfshlutfallsins. Svona lausnir, svona úrræði vill fólk sjá og hefur beðið eftir. Ríkisstjórnin hefur verið afar daufgerð og afar sein að koma með úrræði af þessu tagi. Hæstv. forsætisráðherra nefnir í ræðu sinni ýmis atriði sem ríkisstjórnin vinnur að. Ég veit ekki hvort ég fylgist verr með fréttum en aðrir. En hæstv. ráðherra setur nú ákveðnar aðgerðir í samhengi í fyrsta skipti í mínum huga eftir að hrunið varð. Ég sakna afar mikið að ekki skuli hafa legið fyrir miklu fyrr og miklu skýrar hvað ríkisstjórnin er að gera og vinna að. Hæstv. forseti. Mér kemur mjög á óvart að tími minn skuli vera búinn. Mér fannst ræðumaðurinn hér á undan mér hafa svo fínan tíma og gerði ráð fyrir að ég væri með svipaðan. Umræðan sem við fáum að taka hér á Alþingi er allt of stutt. Hún er af skornum skammti. Hún er skammarlega lítil 

Hæstv. forseti. Nú þegar að íslenska fjármálakerfið er nánast hrunið í kjölfar þess að alþjóðahagkerfið lenti í mestu þrengingum síðan í kreppunni miklu á fyrri hluta síðustu aldar er mikilvægast af öllu að missa ekki móðinn - þótt ég sé móður, herra forseti. Það hefur sýnt sig í gegnum atburðarás síðustu vikna að Íslendingar verða fyrst og fremst að treysta á sjálfa sig. Nú er því ekki rétti tíminn til þess að leggja árar í bát heldur verður að láta hendur standa fram úr ermum. Fyrir utan það að koma gjaldeyrisviðskiptum í eðlilegt horf tel ég einna mikilvægast að viðhalda framkvæmdastiginu. Það gengur ekki við þessar aðstæður að skera niður framkvæmdir heldur þvert á móti. Eins og uppsagnir seinustu daga bera með sér er byggingargeirinn á góðri leið með að enda eins og fjármála- eða bankageirinn og við því verður að sporna með öllum tiltækum ráðum. Nauðsynlegt er að ráðast í framkvæmdir við þessar aðstæður sem eru mannaflafrekar meðan á þeim stendur. Um leið þurfa þær helst vera þeim gæðum búnar að auka ekki rekstrarkostnað ríkisins að þeim loknum. Dæmigerðar framkvæmdir af því tagi eru vegaframkvæmdir og alls kyns viðhaldsverkefni. Það er nauðsynlegt að leggjast yfir það hvort bygging nýs háskólasjúkrahúss sé ekki einmitt verkefni af þessum toga sem vert væri að ráðast í. Það er mannaflafrekt meðan á byggingu þess stendur auk þess sem rekstrarkostnaður spítalans á að lækka þegar ný bygging verður tekin í notkun. Þá gæti nýtt sjúkrahús átt aukin sóknarfæri umfram það sem nú er þegar Evrópusambandið hefur, eins og allt bendir til, samþykkt löggjöf um heimild til þess að sækja heilbrigðisþjónustu óháð landamærum. Einnig gæti verið hagkvæmt að ráðast í byggingu nýrra virkjana sem allra fyrst. Þær færa tekjur inn í þjóðarbúið um leið og þær byrja að framleiða rafmagn. Reykjavíkurborg hefur gefið ákveðinn tón varðandi auknar framkvæmdir. Önnur sveitarfélög þurfa einnig að horfa til slíkra aðgerða og hefur Kópavogsbær nú þegar hafið vinnu við að láta greina verkefni á vegum bæjarins sem kalla á mikla mannaflaþörf. Eðli málsins samkvæmt er ábyrgð ríkisins þó mest í þessum efnum. Tillaga mín er sú að ríkisvaldið og sveitarfélög vinni sameiginlega að því að setja fram neyðaráætlun um framkvæmdir hins opinbera og eigi sú áætlun að liggja fyrir innan tveggja vikna, tíminn til stefnu er skammur. Það væri neyðaráætlun sem hefur það að markmiði að draga úr rekstrarkostnaði og mynda svigrúm til framkvæmda. Í því samhengi verður líka að horfa til aukinnar lántöku og ekki er hægt að útiloka skattahækkanir til þess að fjármagna framkvæmdir. Atvinna sem verður til vegna framkvæmda hefur mikil margfeldisáhrif út í þjóðfélagið og afleidd störf í verslun og þjónustu verða fjölmörg. Er talið að hálft starf fylgi hverju starfi við einstakar framkvæmdir. Hér er því um að ræða mikilvægt mál þegar fjallað er um afkomu heimilanna og koma í veg fyrir að lægðin sem við stöndum nú frammi fyrir í íslensku efnahagslífi verði dýpri en nauðsynlegt er. Ríki og sveitarfélögum ber skylda til þess að gera allt sem í þeirra valdi stendur til þess að draga úr rekstrarkostnaði, mynda svigrúm til framkvæmda og tryggja þannig atvinnu sem flestra. Hæstv. forseti. Við þær aðstæður sem nú eru þurfa fjölskyldurnar í landinu að glíma við margs konar erfiðleika. Skuldsetning heimilanna er of mikil sem þýðir að greiðslubyrði vegna lána rýkur upp þegar krónan fellur um tugi prósenta á nokkrum dögum. Við það snarhækka erlend lán. Verðbólgan rýkur upp vegna hækkunar á innfluttri vöru. Vísitalan hækkar mjög hratt og aukin greiðslubyrði hefðbundinna vísitölulána fylgir svo í kjölfarið. Um leið og það gerist dregst saman í atvinnulífinu og margir missa vinnuna. Atvinnumissir er það versta sem fyrir heimilin getur komið í þessu tilliti. Við verðum að taka höndum saman og gera allt til þess að atvinnuleysisvofan nái ekki að hreiðra um sig. Auknar framkvæmdir til skamms tíma eru best til þess fallnar. Um leið þarf 

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þá umræðu sem hér fer fram. Ég tel að hún sé afar brýn og í rauninni ekki seinna vænna að ræða þann alvarlega vanda sem blasir við heimilum og fyrirtækjum landsins. Í rauninni má segja að vandinn sé risavaxinn. Hrun bankanna var gríðarlegt áfall og það var ljóst fyrir nokkru síðan að vandi heimila og fyrirtækja landsmanna verður verri með hverjum deginum sem líður. Góð kona sagði eitt sinn við mig að þeir sem þekktu atvinnuleysi gætu fullyrt að það væri það versta sem fólk lenti í. Það hefur verið skýr stefna okkar framsóknarmanna að róa öllum árum að því að atvinnuleysi verði sem allra minnst í landinu og nú er þörf á að sú stefna komist fljótlega á að nýju. Ég gerði mér miklar væntingar um að hið væntanlega lán frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum yrði strax sett út til fyrirtækja svo að hjól atvinnulífsins gætu farið að snúast að nýju. Stýrivaxtaákvörðunin var algjört reiðarslag. Einmitt þegar Seðlabankinn var byrjaður á stýrivaxtalækkunarferli hækkaði hann stýrivextina aftur í 18%. Og á hverjum bitnar þessi stýrivaxtahækkun? Jú, á heimilum landsmanna. Á fólki sem missir vinnuna í kjölfar þess að fyrirtækin í landinu eru komin í slíkan vanda að jafnvel vel rekin fyrirtæki geta lent í miklum greiðsluerfiðleikum. Við fengum þær fregnir á fundi viðskiptanefndar í morgun að tæknilega séð séu 60% eða 80% allra fyrirtækja í landinu gjaldþrota. Færustu hagfræðingar okkar, Jón Daníelsson og Gylfi Zoëga, hafa ítrekað skýrt og komið með þá skoðun sína að vandinn sé svo mikill að ríkið þurfi jafnvel að fara í það að kaupa eignir landsmanna og leigja þeim þær aftur. Svo slæm er staðan orðin. Trúa menn því í alvörunni að krónan styrkist við þessa stýrivaxtahækkun? Ég hef afar litla trú á því. Færustu hagfræðingar landsins hafa líka afar litla trú á því. Þingmenn ríkisstjórnarinnar hafa sumir enga trú á því. Af hverju gefur ríkisstjórnin ekki skýr svör um hver skilyrði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eru? Af hverju kemur ríkisstjórnin ekki hreint fram í þessu máli og upplýsir þjóðina um hvaða skilmála hún þarf að taka á sig til þess að rétta þjóðina við að nýju? Það er óvissan sem nagar heimilin. Óvissan um hvort fólk haldi yfirleitt vinnunni sinni á morgun, hvort það þurfi að taka á sig enn frekari launalækkanir. Óvissan um hvort það nái að standa undir afborgunum næstu mánaðamóta, hvort það haldi húsinu sínu og hvort það eigi í sig og á á næstu mánuðum. Það er óvissan sem við verðum að eyða. Í mínum huga er nauðsynlegt að íslenska þjóðin og Alþingi verði upplýst um hvað fram undan er í efnahagsmálum. Það má í raun líkja ástandinu við sjúkling sem bíður eftir sjúkdómsgreiningu. Jafnvel þeim sem fá slæma niðurstöðu er oft létt bara vegna þess að biðin eftir fréttunum var að gera út af við þá. Það þarf að fara út í samræmdar aðgerðir strax. Allar þær ákvarðanir sem teknar verða á næstunni verða að miða að því styrkja 

Hæstv. forseti. Ég óska landsmönnum og þingheimi til hamingju með daginn. Í dag er vímuvarnadagur og gott tilefni til að ræða afkomu heimilanna, velferð barna og öryggi fjölskyldunnar. Megináhersla vímuvarnanna er að foreldrar og börn haldi vel saman og eyði meiri tíma saman. Hafi það einhvern tímann verið mikilvægt er það nú þegar óvissan er hvað mest. Þegar kvíði, óöryggi og reiði er vaxandi þurfum við öll að hafa í huga að upplýsa börnin okkar um ástandið og reyna að valda þeim ekki óþarfahræðslu. Allir eru sammála um að slá þurfi skjaldborg um heimilin, fjölskylduna og einstaklingana. Tryggja þarf grunnþarfirnar, húsnæði, fæði og klæði og hindra að fólk fari í þrot, hindra að fjölskyldur leysist upp og að fólk flýi land. Gæta þarf samræmis við að vernda inneignir fólks um leið og hagur þeirra sem skulda er sem best tryggður. Í öllu þessu umróti reynir einmitt á velferðarkerfi okkar, hversu vel það er byggt, og réttilega hefur verið bent á að þar þarf ýmislegt að efla. Við getum verið sammála um að mikilvægt er að ná betur utan um úrræði stjórnvalda. Koma þarf á heildstæðri aðgerðaáætlun og veita betri upplýsingar um aðgerðir til hjálpar heimilunum. Kynna þarf betur þær ákvarðanir sem þegar hafa verið teknar og ræða þær sem eru í farvatninu og á eftir að koma með inn í þingið. Það er mikil og góð vinna í gangi. Menn hafa staðið vaktina og félags- og tryggingamálaráðuneyti hefur sett upp heimasíðu og grænt símanúmer til að gefa upplýsingar. Á þeirri síðu eru tengingar við upplýsingasíður stofnana, stéttarfélaga, sveitarfélaga og frjálsra félaga og allir hafa unnið sína vinnu. Félags- og tryggingamálanefnd hefur farið yfir stöðuna og rætt þar viðbrögð ráðuneytisins. Hún hefur fengið aðila Vinnumálastofnunar, Íbúðalánasjóðs, Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna, Barnaverndarstofu, Tryggingastofnun og aðila atvinnulífsins á sinn fund. Þar kom mjög skýrt fram hversu vel er unnið að mörgum málum. Næstkomandi mánudag verður ráðherra félags- og tryggingamála á fundi félags- og tryggingamálanefndar. Þar verða rædd verkefni vetrarins og þar fáum við væntanlega frjóa og uppbyggilega umræðu um hugsanleg úrræði til að tryggja afkomu heimilanna. Ég hef átt þess kost að starfa í starfshópi sem er á vegum þingflokka stjórnarflokkanna í félagsmálaráðuneytinu og ræða þar um hvernig hægt verði að tryggja afkomu heimilanna. Þar hafa fæðst margar hugmyndir sem hefur þá verið vísað til ráðherra. Margar þeirra hafa síðan farið til ríkisstjórnar og sumar eru þegar komnar til framkvæmda. Við höfum heyrt þar um rýmkun á reglum Íbúðalánasjóðs varðandi greiðsluerfiðleikaúrræði og þar sem bönkum hefur verið gert að fylgja sömu úrræðum. Lífeyrissjóðirnir hafa einnig tekið vel á þeim málum. Við höfum heyrt um tilmæli um að frysta gengistryggð íbúðalán. Það hefur komið til framkvæmda og við höfum rætt færslu íbúðalána til Íbúðalánasjóðs. Þar verður að viðurkenna að það mál hefur tafist. Það virðist nokkuð flókið með tilliti til eigin fjár og þess að tryggja Íbúðalánasjóði örugga afkomu. Það þarf að afgreiða sem fyrst. Við höfum rætt um stimpilgjöldin, allan innheimtukostnað, uppgreiðslugjöld og annað þess háttar. Við höfum rætt um lög um greiðsluaðlögun sem eru væntanleg inn í þingið fljótlega. Búið er að setja í ákveðinn farveg umræðu um verðbólgu og gengisþróun með hvaða hætti hægt er að frysta eða koma til móts við hið alvarlega ástand þegar verðbólgan mælist langt umfram launavísitölu. Rætt hefur verið um innheimtuaðgerðir ríkis og sveitarfélaga, hvernig hægt sé að milda þær. Þannig væri hægt að halda áfram. Tíminn leyfir það því miður ekki. Rætt hefur verið um námsmennina og við 

Hæstv. forseti. Nú þegar mánuður er liðinn frá því að Alþingi setti neyðarlög vegna fjármálakreppunnar er enn þá mikil óvissa um framvindu mála. Í því efnahagslega fári sem hefur gengið yfir síðustu vikur verður nú að leggja megináherslu á að halda atvinnufyrirtækjum starfhæfum, bæði stórum og smáum. Menn mega alls ekki láta einyrkjana í atvinnurekstri sigla sinn sjó í rekstrarstöðvun vegna þess að lána- og innheimtustofnanir vilji einkum tryggja rekstur stærri fyrirtækja og fórna þeim minni. Stjórnvöld verða að vinna að því af öllu afli að atvinna og framleiðsla haldi velli í aðsteðjandi kreppu. Lánalengingar og afborgunarleysi næstu mánaða verða að standa fyrirtækjum og atvinnurekendum til boða sem fær leið út úr kreppunni. Atvinnuleysi er mesta böl sem landsmenn geta staðið frammi fyrir og því þarf að gera allt til að viðhalda og efla atvinnu. Þær atvinnugreinar sem afla okkur gjaldeyris eða spara eyðslu á gjaldeyri skipta okkur eins og sakir standa afar miklu máli. Í morgun kom út spá Seðlabanka Íslands sem mig langar að vitna hér í. Ekki er nú bjart fram undan. Reiknað er með 20% verðbólgu í byrjun næsta árs og að atvinnuleysi geti orðið allt að 10% í lok næsta árs. Þar segir, með leyfi forseta: „Framhaldið er mjög óvíst og ræðst að miklu leyti af gengisþróun krónunnar. Verðbólgumarkmið Seðlabankans hefur beðið hnekki og tæpast verður haldið áfram á grundvelli þess eins á næstu mánuðum.“ Þannig var boðskapurinn í grófum dráttum frá Seðlabankanum í morgun. Nýleg 18% hækkun stýrivaxta Seðlabankans er aðgerð sem vinnur gegn því að styrkja atvinnurekstur í landinu og vegur hart að öllum þeim sem þurfa lán eða eru skuldsettir, jafnt fyrirtæki sem heimili í landinu. Hækkun vaxta og dráttarvaxta frá lánastofnunum í kjölfarið eykur aðeins á vandann. Þess vegna þarf að mati okkar frjálslyndra að beita afli til lækkunar á vaxtabyrði og verðtryggingar fyrirtækja og heimila. Heimilin eru mjög skuldsett og koma verður í veg fyrir fjöldagjaldþrot með öllum tiltækum ráðum. Má minna á ályktun ASÍ í því sambandi en þar segir, með leyfi forseta: „Ársfundur ASÍ leggur þunga áherslu á að staða heimilanna verði varin eins og kostur er í þeim efnahagsþrengingum sem fram undan eru. Ljóst er að kaupmáttur launa mun skerðast á komandi missirum. Forgangsverkefnið við þessar aðstæður er því að lágmarka þann skaða sem heimilin standa frammi fyrir og leggja grunn að því að kaupmáttur geti sem fyrst vaxið aftur.“ Undir þessi orð ASÍ tökum við í Frjálslynda flokknum. Framleiðsla, tekjur og störf eru skilyrði þess að við komumst sem best frá þeim þrengingum sem vissulega verða á vegi okkar Íslendinga næstu árin. Þar mun reyna á velferðarkerfið okkar. Afkoma aldraðra, öryrkja, atvinnulausra og láglaunafólks verður erfið en einmitt þess vegna þurfum við að standa vörð um velferðarkerfi okkar og styrkja afkomu fólks eftir megni. Í því sambandi er rétt að vekja athygli á því að við þingmenn Frjálslynda flokksins höfum lagt til að tekjur fólks úr almennum lífeyrissjóðum verði með frítekjumarki gagnvart tekjutryggingu úr almannatryggingakerfinu líkt og nú er með atvinnutekjur og frá næstu áramótum gildi einnig um séreignarsparnað. Þessi tillaga okkar frjálslyndra vegna tekna úr lífeyrissjóði gæti hjálpað mörgum heimilum þar sem aldraðir og öryrkjar eiga hlut að máli vegna réttinda þeirra í almennum lífeyrissjóði sem þá væru með frítekjumarki sem ekki skerðir bætur frá 

Hæstv. forseti. Um nokkurn tíma hefur verið mjög brýnt að þingið taki til umræðu og fari sérstaklega yfir stöðu heimilanna í landinu. Þegar utandagskrárbeiðnin var lögð fram strax í upphafi þessa þings voru það fyrst og fremst vaxandi vanskil húsnæðislána og skuldastaða heimilanna sem kallaði á sérstaka umræðu og aðgerðir til að bjarga fleiri fjölskyldum frá því að missa heimili sín og verða gjaldþrota með öllum þeim hörmulegu afleiðingum sem af því leiðir. Á þeim rúma mánuði sem liðinn er hefur allt samfélagið farið á hvolf vegna hruns bankanna og húsnæðislánin eru einungis hluti af enn dýpri og nær yfirþyrmandi efnahagsvanda sem stjórnvöld, atvinnulífið og heimilin í landinu standa skyndilega frammi fyrir. Ástandinu í dag er erfitt að lýsa. Hver og einn finnur það á eigin líkama og sál að ekkert er eins og það var. Engin fordæmi eru fyrir því að fullvalda ríki tapi svo miklu í einni svipan og því finnst hvergi leiðarvísir sem svo fámenn þjóð getur farið eftir. Það sem gerir stöðu okkar enn erfiðari eru hin miklu kross- og hagsmunatengsl sem hafa fengið að þróast í lausbeisluðu markaðssamfélagi. Skuldsetning heimilanna fór verulega að aukast eftir einkavæðingu bankanna og yfirtöku þeirra á íbúðalánamarkaðnum. Léttara aðgengi að neyslulánum á mesta þenslutímabili Íslandssögunnar hefur nú komið mörgum í greiðsluerfiðleika, sérstaklega þeim sem tóku tilboði bankanna um lán í erlendri mynt eða evrulán og þyngja þau enn frekar greiðslubyrðina vegna gengisfellingar krónunnar. Þar til viðbótar koma ofurvextir og vísitölutrygging lána. Við þær aðstæður sem nú eru uppi vinnst ekki tími til að skoða hverjir það eru sem hafa fjárfest óvarlega og hverjir það voru sem tóku lán til að hafa þak yfir höfuðið. Afleiðingarnar verða þær sömu fyrir alla einstaklinga og fjölskyldur þeirra ef þeir missa ofan af sér húsnæðið og eru lýstir gjaldþrota. Það sem við blasir er að nú þegar hefur fjöldi fólks misst atvinnuna, ekki eingöngu í byggingariðnaðinum og þeim greinum sem honum tengjast en þar hlaut að koma til uppsagna vegna offjárfestinga heldur hefur hrun fjármálamarkaðarins, greiðslustöðvanir og óyfirstíganleg vaxtabyrði lána og yfirdráttarkostnaðar komið vel reknum fyrirtækjum í þrot, gert fleiri atvinnulausa en tilefni er til. Atvinnuleysi og uppsagnir eða óvissa um eigið atvinnuöryggi gerir afkomu heimilanna enn erfiðari. Hæstv. forseti. Ég vil sérstaklega minnast á þann mikla fjölda sem þarf að framfleyta sér á lægstu launatöxtunum, lífeyrisgreiðslunum og atvinnuleysisbótum. Þessir einstaklingar gátu varla lifað mannsæmandi lífi á bótagreiðslum fyrir hamfarirnar og ég tel að það sé útilokað fyrir fólk að framfleyta sér á þeim nú. Það verður að huga sérstaklega að kjörum þessara hópa og námsmanna sem framfleyta sér á námslánum.

Virðulegur forseti. Það steðja að erfiðari efnahagslegar aðstæður í landinu en flest okkar hefðum getað gert okkur í hugarlund að við mundum verða vitni að. Í þeirri óvissu sem enn ríkir um hve mikið efnahagslegt tjón verður hér á landi eru það heimilin og fjölskyldurnar sem okkur ber sérstaklega að hafa áhyggjur af og því ber að þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir að taka þetta mál upp. Þær þrengingar í atvinnulífinu sem blasa við koma á endanum fyrst og fremst niður á heimilunum og fjölskyldunum. Að þeim verðum við að hlúa og ekki síst börnunum og unglingunum sem munu eiga erfitt t.d. vegna atvinnuleysis foreldra og fjárhagsvandræða af þeim sökum. Það verður sameiginlegt verkefni okkar allra í öllum stofnunum þjóðfélagsins að takast á við þessa erfiðleika. Sveitarfélögin sem veita grunnþjónustu samfélagsins eru þar í veigamiklu hlutverki. Nú er unnið að fjárhagsáætlun fyrir komandi ár í flestum sveitarfélögum landsins og víst er að þar verður víða erfitt að láta enda ná saman í þeim breyttu aðstæðum sem nú eru komnar upp. Sveitarfélögin eru svo sannarlega misjafnlega undir það búin að þurfa að takast á við fjárhagsleg áföll rétt eins og heimilin og fyrirtækin en ljóst er að flest þeirra verða að draga úr útgjöldum. Að mínu mati er afar mikilvægt að sveitarfélögin geri allt hvað hægt er til að láta væntanlegan niðurskurð ekki koma niður á þeim gjöldum sem barnafólk þarf að greiða. Það skiptir afkomu heimilanna í landinu gríðarlega miklu máli að gjöld á leikskólum og frístundaheimilum, gjöld fyrir skólamáltíðir og til íþrótta- og tómstundastarfs verði ekki hækkuð. Það skiptir heimilin og börnin okkar miklu máli að sem minnstar breytingar eða röskun verði á ytri aðstæðum eða félagslífi þeirra, þ.e. að þau geti enn sótt frístundaheimilin, stundað sínar íþróttir eða tómstundir óháð efnahag og fjárhagslegum aðstæðum foreldranna. Þessi félagslega þátttaka þeirra skiptir líklega aldrei meira máli en einmitt nú. Börnunum er svo mikilvægt að daglegt líf þeirra haldi sem mest óbreytt áfram þrátt fyrir fjárhagslegar þrengingar og nú á forvarnadegi er einmitt vert að minna á mikilvægi þátttöku barna og unglinga í skipulögðu íþrótta- og tómstundastarfi og hve mikið forvarnagildi slík þátttaka hefur. Fræðslumálin eru kostnaðarsamasti liður sveitarfélaganna og þurfa sveitarfélögin óhjákvæmilega að beita niðurskurðarhnífnum á þeim vettvangi eins og annars staðar. Skólastjórnendurnir sjálfir þekkja líklega best hvar mögulegt er að hagræða innan skólanna sjálfra. Hvort sem það verður gert með því að draga úr forfallakennslu, fjölga nemendum sums staðar í bekkjum eða hvaða leiðir verða valdar er ljóst að það verða erfiðar ákvarðanir, enda um viðkvæman málaflokk að ræða. Að mínu mati er þó mikilvægt að passað verði upp á börn sem af misjöfnum ástæðum eiga undir högg að sækja í skólakerfinu, að í lengstu lög verði hlúð að þeim sem minnst mega sín í skólanum. Á undanförnum árum, á góðæristíma, hafa sveitarfélögin tekist á hendur ýmis og fjölbreytt ný verkefni en nú verður að velja og hafna. Hver eru þau nauðsynlegustu og hvaða verkefni geta íbúarnir verið án? En umfram allt skulum við sameinast um að passa upp á hagsmunamál og heill barnanna okkar og þá um leið afkomu heimilanna.

Herra forseti. Við erum að tala hér um grafalvarlega hluti og mér blöskrar nokkuð það alvöruleysi sem er yfir umræðunni í máli hæstv. ráðherra sem reyndar sjá síðan ekki ástæðu til að vera viðstaddir þessa umræðu nú og ég tel það miður. Hér hefur verið talað vikum saman um aðgerðir en það liggja engar fyrir sem máli skipta. Það er ekki nóg að ráðherra gefi út yfirlýsingu um að kannski verði gripið til einhverra ráðstafana, fjölskyldurnar í landinu standa frammi fyrir mikilli neyð. Fjöldi ungs fólks og fólks á öllum aldri stendur frammi fyrir svo alvarlegum greiðsluerfiðleikum að það bíður þess að gefa sig upp til gjaldþrotaskipta og það er mjög alvarlegur hlutur. Fjöldagjaldþrot í samfélagi okkar er mein eða sár sem ristir mjög djúpt og það hefur áhrif til áratuga, það hefur áhrif á líf þess manns sem fyrir því verður það sem eftir er. Við lásum í fréttum fyrir nokkrum dögum að eitt af stóru fyrirtækjunum, máttarstólpunum, Samson, hefði verið í greiðslustöðvun. Þegar það fór út úr þeirri greiðslustöðvun lýsti það því yfir að það hefði reyndar aldrei átt krónu upp í þessar skuldir. Ég skora á hæstv. ríkisstjórn að sýna þann manndóm núna að stöðva algerlega aðfarir og gjaldþrot einstaklinga meðan unnið er úr mestu flækjunni. Það er ekki rétt forgangsröðun sem hér kom fram í máli hæstv. viðskiptaráðherra að mestu máli skipti að krónan komist á flot. Það er vissulega mikið atriði en mestu máli skiptir að koma í veg fyrir þau sár sem þessi kreppa getur valdið hjá saklausu fólki, ég segi saklausu vegna þess að bankarnir, fjármálakerfið og það mikla neyslufyllirí sem samfélagið allt hefur verið á hefur ginnt þetta fólk inn í vegferð sem það hafði ekki sérfræðiþekkingu til að meta hver væri og sérfræðingar landsins - það eru ekki bara stjórnmálamenn sem hafa brugðist - sérfræðingastéttin hefur ekki síður brugðist. Varðandi það markmið sem hæstv. viðskiptaráðherra vill gera að fyrsta og mér heyrðist jafnvel eiginlega eina markmiðinu, að krónunni væri komið á flot, þá væri óskandi í því samhengi að það liði heill dagur, það liði, herra forseti, heill sólarhringur án þess að ráðherrar Samfylkingarinnar og þingmenn sama flokks töluðu krónuna niður. Það er ekki mjög líklegt að árangur náist í því máli meðan sífellt er sparkað í gjaldmiðil okkar og honum kennt um ófarir sem öllum á nú að vera ljóst að er algerlega að ósekju. 

Virðulegi forseti. Við lifum sérkennilega og sögulega tíma. Allt sem við trúðum á hér á landi er hrunið í einu vetfangi. Hver hefði trúað því að fjármálakerfi okkar gæti fallið um sjálft sig á nokkrum dögum og hver hefði trúað því að á einum mánuði þyrftum við öll að horfast í augu við þá dapurlegu staðreynd að við höfum lifað í blekkingu og einhvers konar gerviheimi á undanförnum árum, heimi sem hefur snúist um græðgi og sérhagsmuni og alls kyns samábyrgð hefur verið ýtt til hliðar? Hugmyndafræði frjálshyggjunnar hefur ráðið för, hver er sjálfum sér næstur. Hvað hefur það leitt yfir okkur? Vaxandi óréttlæti og misskiptingu þar sem þeir sem ekki voru með í geiminu urðu undir. Sú efnahags- og peningamálastefna sem rekin var linnulaust á árunum 1995–2007 er gjaldþrota. Það er staðreynd, hæstv. forseti. Hvað gerir þjóð sem er næstum því gjaldþrota? Það sama og öll heimili í landinu við svipaðar aðstæður, hún skoðar í hvern krók og kima og leitar nýrra lausna og nýrra tækifæra. Gleymum því ekki að það leynast tækifæri til að endurskapa og leyfa sér að hugsa upp á nýtt við svona aðstæður. Rithöfundurinn Margaret Drabble sagði á einum stað: „When nothing is sure, everything is possible“, sem, með leyfi forseta, útleggst á íslensku: „Þegar ekkert er á hreinu er allt mögulegt.“ Við þurfum að innleiða nýtt gildismat, gildismat sem byggir m.a. á umburðarlyndi, áhættumeðvitund og gegnsæi í allri ákvarðanatöku. Núna horfum við upp á að verið er að gefa upp á nýtt m.a. í fjármálakerfinu og þar er mikilvægt að allt sé uppi á borðum og það sé gegnsæi í öllum ákvörðunum sem varða fyrirtæki og einstaklinga, að allir hafi sömu möguleika og leikreglurnar séu þekktar fyrir fram. Það þarf að lofta út úr bakherbergjum karlanna og setja nýtt fólk til valda, fólk með aðra sýn og annað gildismat. Það gildismat sem ég er að tala um er auðvitað mun kvenlegra en hið gamla og kannski er hreinlega kominn tími til að konur komi meira að rekstri landsins en hingað til. Það þarf að hugsa allt upp á nýtt. Við skuldum heimilunum í landinu það að leggja gömlu gildin, viðmiðin og leikreglurnar til hliðar. Við þurfum að breyta öllu sem var viðtekið. Þess vegna þarf að skoða það vandlega að færa niður lán heimilanna því að það er hræðilegt ef fjölskyldur fara í fjöldagjaldþrot. Önnur leið sem ég vil líka láta skoða til þrautar er sú að þeir einstaklingar og fjölskyldur sem eiga einhvern viðbótarlífeyrissparnað geti innleyst þá fjármuni og notað þá til að greiða niður skuldir. Margar aðrar leiðir eru færar en til þess að koma með nýjar lausnir þarf nýtt fólk með annað gildismat sem hugsar öðruvísi en þeir sem hingað til hafa ráðið för. Og ég stend hér, hæstv. forseti, og hugsa að mér sé svipað innan brjósts og mörgum öðrum landsmönnum. Ég ætla að leyfa mér að leggja það til sem innlegg í þessa umræðu að skipaður verði hópur kvenkynssérfræðinga sem fái það verkefni að koma með tillögur hið snarasta. Við megum engan tíma missa. Nóg er af klárum og flottum konum, t.d. í fjármálastofnuninni Auður Capital sem nota bene er eitt af fáum fjármálafyrirtækjum í landinu sem ekki eru í kröggum. Það eru konur innan raða Félags kvenna í atvinnurekstri og innan háskólasamfélagsins sem hæglega gætu unnið slíkan pakka. Þjóðin sem átti fyrsta kvenforsetann á heimsvísu og bauð fram fyrsta kvennalistann til þings á nú að sýna umheiminum að við höfum kjark og þor til að horfast í augu við mistök og gjaldþrot karlakapítalismans og setja konur til verka. Þannig eru líkur á að við endurheimtum traust og komum fram með tillögur til úrbóta fyrir heimilin. Ég vil endurtaka tilvitnunina í rithöfundinn hér á undan og bæta hana og segja: Þegar ekkert er á hreinu er allt mögulegt, jafnvel kynjajafnrétti.

Herra forseti. Efnahagsvandinn sem við er að glíma hér á landi í kjölfar fjármálahrunsins er geigvænlegur og kemur við alla Íslendinga, öll íslensk heimili. Efnahagslegt hrun fjölmargra heimila blasir satt að segja við. Á fundi miðstjórnar Samiðnar í gær var fjallað um vaxandi atvinnuleysi og efnahagslegt hrun heimilanna. Í ályktun Samiðnar segir m.a., með leyfi forseta: „Miðstjórn Samiðnar lýsir fullri ábyrgð á hendur íslenskum stjórnvöldum á því ástandi sem nú ríkir í landinu. Við blasir meira atvinnuleysi en þekkst hefur í marga áratugi og fram undan er efnahagslegt hrun þúsunda heimila. Orsakir þessa ástands eru að stórum hluta heimatilbúinn vandi, m.a. vegna óstjórnar í íslenskum efnahagsmálum til margra ára, sem hefur einkennst af óstöðugu gengi, mikilli verðbólgu, stjórnlausri gróðahyggju og duglausu eftirliti hins opinbera með fjármálastarfsemi í landinu.“ Síðar: „Mikilvægt er að í þessum málum verði unnið hratt því að engan tíma má missa. Ef ekkert verður aðhafst blasir við að mikill hluti atvinnulífs stöðvast með ófyrirsjáanlegum afleiðingum.“ Þetta segir m.a. í samþykkt miðstjórnar Samiðnar. Hér kristallast að sjálfsögðu kjarni málsins. Við Íslendingar þurfum að ráðast í varnaraðgerðir. Fjárhagslegur varnarviðbúnaður heimilanna í landinu verður að felast í margháttuðum aðgerðum stjórnvalda en því miður hafa viðbrögð ríkisstjórnarinnar verið heldur fálmkennd. Vissulega er verið að kynna einhverjar aðgerðir til sögunnar sem eru góðra gjalda verðar og við hljótum öll að vilja standa á bak við. Ýmsar leiðir geta að sjálfsögðu komið til álita, nokkrar hafa þegar verið nefndar í þessari umræðu og kynntar til sögunnar en ég nefni hér nokkur atriði sem ég tel mikilvægt að ráðast í eða vil a.m.k. að verði látið skoða mjög alvarlega hvort forsendur eru til. Ég nefni frystingu verðtryggingar lána. Það er óðs manns æði að ætla að láta verðbólguskotið sem við erum að kljást við nú magna upp skuldabyrði með vísitöluhækkunum á sama tíma og kaupmáttur rýrnar geigvænlega og atvinnuleysi eykst dag frá degi. Ég nefni vaxtabætur og húsaleigubætur. Til að styðja sérstaklega við þá sem hafa lágar tekjur, mikla framfærslubyrði eða hafa misst atvinnu á að hækka vaxtabætur til þeirra sérstaklega og hið sama verður að gera með húsaleigubæturnar. Ríkið á enn fremur að taka alfarið að sér húsaleigubætur og losa sveitarfélögin við þær enda munu sveitarfélögin þurfa að takast á við umtalsverðan aukinn kostnað vegna fjárhagsaðstoðar og ráðgjafar. Þá á að skoða möguleika á lengingu lána og flutningi afborgana en þó þarf að gæta þess að fjármagnskostnaður við slíkar ráðstafanir verði ekki óbærilegur. Það á e.t.v. að athuga möguleika á norskri leið, að innleiða möguleika einstaklinga og fjölskyldna til nauðasamninga þar sem tiltekinn hluti skulda er felldur niður í stað þess að setja fjölskyldurnar í þrot. Þessar og margvíslegar fleiri aðgerðir eru nauðsynlegar og hafa þarf hraðar hendur. 
             Virðulegi forseti. Nú þarf nýja hugsun og framsækna sýn og raunverulega verðmætasköpun byggða á hugviti, þekkingu og reynslu þeirra fjölmörgu sem hafa misst eða munu missa vinnuna. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir að stofna til þessarar umræðu í dag, það hefur margt áhugavert komið fram. Það sem stendur kannski upp úr er óvissan sem ríkir nú á tímum, við vitum ekki hvar við stöndum, við höfum ekki enn náð að klára málið gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum þótt við vonumst til þess að það klárist strax eftir helgi. Við vitum ekki úr hverju við höfum að spila á næsta ári, við vitum ekki hver sameiginlegur fjárhagur þjóðarinnar er og meðan svo er er fjarskalega erfitt að ákveða til hvaða aðgerða á að grípa til lengri tíma. Þetta er ekki gott svar en þetta er heiðarlegt svar og því miður er ekki til neitt betra svar á þessari stundu. Það er þrennt sem stendur að mínu mati upp úr umræðunni í dag. Í fyrsta lagi þessi gríðarlegi vandi sem blasir við á vinnumarkaði þar sem atvinnuleysi, verðbólga og gríðarháir vextir eru að sliga atvinnulífið. Það hefur bein áhrif á afkomu heimilanna í landinu þar sem kaupmáttur þeirra, vaxandi skuldasöfnun og gríðarleg bílalán valda mikilli reiði og hræðslu meðal fólks í landinu. Það er sú reiði og sú hræðsla sem ég vil gera að umtalsefni í dag. Þó að ríkisstjórnin hafi undanfarnar vikur unnið að því að kynna til sögunnar aðgerðir til þess að hjálpa þjóðinni við núverandi aðstæður - ég vil sérstaklega nefna fyrirætlan ríkisstjórnarinnar um að gera fólki kleift að grípa til nauðasamninga á grundvelli gjaldþrotaskiptalaganna, eða hvernig svo sem menn útfæra það - hjó ég líka eftir því hjá hæstv. forsætisráðherra, sem áður hefur komið fram hjá ríkisstjórninni, að ef menn eru komnir algjörlega í þrot sé ekki kippt undan möguleikum fólks á að búa í húsnæði sínu. Ég held að þetta sé kannski mesti óttinn sem nú er í þjóðfélaginu að fólk er hreinlega svo hrætt um sitt nánasta umhverfi, það er hrætt um börnin sín, það er hrætt um heimilið, fólk er hreinlega farið að kvíða fyrir jólunum. Þetta er ástand sem við stjórnmálamenn verðum að horfast í augu við. Þetta er það versta sem getur gerst þegar hræðslan er svo mikil í þjóðfélaginu og hún beinist mjög að fólki í þessum sal, hún beinist að okkur öllum hvort sem við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu. Nú er ekki gerður greinarmunur á því hvar menn standa í flokkum, nú eru allir stjórnmálamenn undir, nú eru allar stofnanir ríkisins undir, ríkisstjórnin, Seðlabankinn, Fjármálaeftirlitið. Það er allt undir, yfirvöld eru undir. Fólkið fer út á göturnar, þar er hættan sem blasir við. Við þetta fólk þurfum við að tala heiðarlega. Við þurfum að segja fólkinu eins og satt er: Okkar vandi er gríðarlegur, menn eru að reyna að grípa til þeirra aðgerða sem tækar eru en við vitum ekki enn þá nákvæmlega hvernig okkar staða mun verða á morgun og hinn daginn og hinn daginn. Háttalag Breta gagnvart okkur hefur ekki verið til fyrirmyndar. Þau ósköp sem nú dynja yfir í milliríkjadeilum okkar við Breta eru þessleg að við hefðum aldrei trúað því að við ættum eftir að lenda í slíkum vanda við okkar vinaþjóð, að við töldum. Það er þessi óskaplega reiði sem nú beinist gagnvart Bretum sem er áberandi. Fólk er fokreitt yfir því að þeir meðhöndla okkur eins og stórglæpamenn og spyr eðlilega hvort við hefðum getað varið okkur betur. Þetta háttalag er ekki til að efla trú þeirra sem vilja ganga í Evrópusambandið. Drottinn minn, ef þetta eru viðtökurnar hjá herraþjóðunum við vanda smárrar vinaþjóðar segi ég bara eins og Laxness sagði forðum: Hvað get ég gert fleira fyrir yður? Íslendingar standa einir. Við munum þurfa að komast upp úr þessum vanda sjálf. Við munum beita öllum þeim ráðum sem við getum til þess að gera það en aðalatriðið er að við tölum heiðarlega 

Herra forseti. Vissulega er þörf á þessari umræðu þó að ekki væri til annars en að undirstrika að þingheimur og stjórnvöld eru sannarlega með hugann við þetta viðfangsefni, þ.e. heimilin og húsaskjólið. Um erfiðleikana þarf ég ekki að fjölyrða, þeir blasa við öllum. Eins og hér hefur verið upplýst eru nú í gangi á vegum ráðuneyta sérstakir viðbragðshópar um tillögur um aðgerðir á þessum vettvangi og áfram verður haldið á þeirri braut. Staðan breytist fljótt frá degi til dags og hún getur enn versnað og þess vegna er þetta lífróður. Það má enginn halda eða láta í það skína að Alþingi Íslendinga taki ekki þátt í þessum róðri. Á tímum sem þessum finnum við til þess að Íslendingar eru ein stór fjölskylda. Hver og einn þarf að taka þátt í þessu björgunarstarfi. Hið opinbera getur ekki skipulagt allt eða bjargað öllu. Það þarf frumkvæði og úrræði af hálfu samfélagsins, félagasamtaka og einstaklinga með því að halda beinlínis utan um hvert annað, bjóða fram krafta okkar, bjóða jafnvel fram aðstöðu á heimilum og taka þátt í heimilishaldi hvert annars ef allt um þrýtur. Sú röskun sem kann að eiga sér stað í heimilismissi og upplausn er sömuleiðis mikil andleg áreynsla, taugaáföll og hreinlega uppgjöf. Við þessu verður einnig að bregðast, það er hluti af vörn heimilanna. Í þessari baráttu verðum við öll að standa saman sem ein stór fjölskylda og það eru leiðir út úr þessum ógöngum og það birtir upp um síðir. Herra forseti. Ástandið er slæmt, það er okkur öllum ljóst. Það hjálpar ekki til í augnablikinu að deila um orsakir og skammast út af orðnum hlut. Þær deilur geta beðið og verða gerðar upp síðar. Í stað þess að leita sökudólga er það hlutverk okkar þingmanna að snúa bökum saman, finna sameiginlega ráð til að lágmarka skaðann og þar hefur stjórnarandstaðan vissulega sínu hlutverki að gegna. Við, bæði Íslendingar allir og þingmenn sérstaklega, hvar í flokki sem við stöndum, eigum á næstu vikum að standa saman, telja kjark í fólk og tala einni röddu. Það er okkar sameiginlega verkefni að gefa fólki von og trú. Skammir, rifrildi og svartagallsraus gera ekkert gagn. Ábyrgð okkar felst í því, herra forseti, að brjótast og berjast út úr þessum vanda og róa öll í sömu átt.

Herra forseti. Við ræðum hér afkomu heimilanna og það er afskaplega þörf umræða einmitt núna vegna þess að heimilin standa frammi fyrir verulega miklum vanda, verulega slæmum vanda, vanda sem við höfum aldrei séð áður hér á landi, alla vega ekki núlifandi menn. Ég tel að ef við horfum á afkomu heimilanna sé mikilvægast að horfa á atvinnuna. Fólk sem ekki hefur atvinnu er á margan hátt mjög illa sett, sálfræðilega, aflar ekki tekna, þarf bætur sem eru borgaðar af skattpeningum sem þarf að afla frá hinum sem hafa vinnu, þannig að það er mjög mikilvægt að viðhalda atvinnustiginu í landinu. Það ætti að vera verkefni númer eitt, tvö og þrjú hjá okkur þegar við hugsum um afkomu heimilanna. Til þess þurfum við t.d. að skoða stýrivexti. Ég held að þeir séu allt of háir til þess að viðhalda atvinnustigi, það er svo aftur mál sem við þurfum að skoða. Við þurfum að skoða það að lengja í lánum fyrirtækja, breyta gjaldþrotalögum, gæta þess að setja ekki fyrirtæki á hausinn nema algjöra og brýna nauðsyn beri til, leyfa þeim að lifa eins lengi og hægt er. Við þurfum að skoða atvinnuleysistryggingar. Þegar er komið fram frumvarp um að menn geti farið í hlutastörf, hlutaatvinnuleysi, og við þurfum að auka fjárveitingar til verkefna sem þurfa mikinn mannskap, við þurfum að fara að skoða þær fjárveitingar ríkisins sem veita atvinnu. Við þurfum að vernda vissa þjóðfélagshópa með velferðarkerfinu, við þurfum að gæta barnanna sérstaklega. Ef maður hugsar til þess sem gerðist í Finnlandi á sínum tíma og lýst var hér í morgunútvarpinu í fyrradag þá er það alveg skelfilegt og það er eitthvað sem við þurfum að passa að komi ekki upp í íslensku þjóðfélagi. Við þurfum að gæta aldraðra og öryrkja og við þurfum að taka upp nýtt greiðsluþátttökukerfi í heilbrigðisþjónustunni til að jafna þær byrðar þannig að enginn þurfi að borga óeðlilega mikið. Við þurfum að standa vörð um verðtryggingu lána, merkilegt nokk. Lífeyrissjóðirnir, stærstu eigendur verðtryggðra krafna á Íslandi, eru að verða fyrir miklum áföllum og ef veita á þeim eitt höggið í viðbót með því að afnema verðtryggingu lána eru menn bara að segja að skerða eigi lífeyri gamla fólksins enn meira. Það finnst mér ekki falleg hugsun, ekki í þessari stöðu. Við þurfum að vernda lántakendur, íbúðakaupendur og fólk sem er með bíla- og neyslulán. Menn geta haft alls konar skoðanir á því af hverju fólk fór út í þetta en staðan er svona, við þurfum að horfa á stöðuna eins og hún er núna. Við þurfum að hjálpa fólki við að minnka við sig íbúðir, við þurfum að hjálpa fólki við að selja bílana sína, við þurfum að hjálpa fólki að lengja í lánum, frysta afborganir lána, breyta gengistryggðum lánum í verðtryggð lán frá útgáfudegi, það væri t.d. ein lausn, því að verðtryggðu lánin eru miklu þægilegri afborgunar en gengistryggð lán, alla vega eins og staðan er núna. Mest um vert tel ég vera að koma gengismarkaðnum á flot þannig að raunverulegt gengi myndist við krónuna og verðlag geti lækkað aftur og gengistryggðu lánin verði bærileg. Við erum búin að sækja um hjá IMF, sem ég vona að nái fram án óeðlilegra aukaskilyrða, að menn séu ekki að nota einhverjar þumalskrúfur þar eins og mér sýnist síðustu daga að sé reyndin. Við Íslendingar stöndum nokkuð vel að vígi. Ef við ráðum við þessi jöklabréf sem við erum að dæla út höfum við mjög sterkan útflutning, verulega sterkan útflutning. Íslenska þjóðin er farin að spara þannig að vöruskiptajöfnuður og viðskiptajöfnuður er jákvæður og þegar upp er staðið munum við hafa meira framboð á erlendum gjaldeyri en eftirspurn þannig að gengi krónunnar mun styrkjast.

Virðulegi forseti. Við þær aðstæður sem við stöndum frammi fyrir hér á landi nú eftir hrun bankanna þarf að huga að öðrum gildum en þeim sem hafa ráðið ferðinni í samfélagi okkar undanfarin ár. Nú þarf að hafa manngildið í heiðri, manngildið ofar auðgildinu. Allir verða og eru reyndar að leggjast á eitt við að lina áhrif þessarar holskeflu sem ríður á okkur, lina áhrifin á venjulegt fólk og heimilin í landinu. ASÍ gerði það á ársfundi sínum með aðgerðaáætlun og hagspá, geysilega mikilvægt framlag og fín vinna. Samtök atvinnulífsins, BSRB og önnur hagsmunasamtök hafa komið að málum og allir verða að taka höndum saman og eru að gera það. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu um grundvallarvelferðarmál dagsins, afkomu heimilanna. Erfiðir tímar eru fram undan og á vegum ríkisstjórnarinnar hefur verið lögð nótt við dag í að vinna aðgerðaáætlun til að vernda heimilin og endurheimta fjármálastöðugleika sem er ærið verk Við verðum að standa vörð um velferðina, það er aldrei mikilvægara en nú. Standa vörð um þá sem þurfa að treysta á hana, aldraða, öryrkja, sjúklinga og aðra sem treysta á velferðarþjónustuna. Nú þegar hefur ríkisstjórnin samþykkt fjölmargar aðgerðir til að tryggja velferð almennings við þessar aðstæður og um leið afkomu heimilanna sem er auðvitað forgangsmál. Hæstv. forsætisráðherra rakti allmörg atriði í ræðu sinni og ég ætla ekki að endurtaka það en mig langar til að nefna aðgerðir til að sporna við atvinnuleysi, þ.e. frumvarp sem liggur nú fyrir og verður rætt á eftir um breytingar á lögum um Atvinnuleysistryggingasjóð, mjög mikilvægt mál sem ber að hraða í gegnum þingið. Ég ætla að nefna nokkra þætti sem unnið er að vegna þess að fólk kallar eftir svörum, hvað er verið að gera og við eigum að svara því. Samfélagsleg ábyrgð ríkisbankanna er og verður mjög mikil og þeim verður falið að sinna henni. Þeim hefur verið falið að innleiða þegar úrræði fyrir einstaklinga sem lenda í greiðsluvanda á sambærilegan hátt og Íbúðalánasjóður starfar eftir. Þeim er falið að flýta sem kostur er færslu allra lána með veðum í íbúðarhúsnæði yfir til Íbúðalánasjóðs. Til stendur að breyta lögum um að fella tímabundið niður stimpilgjöld af skilmálabreytingum og skuldbreytingalánum af íbúðarhúsnæðisveðlánum, heimilt verður að skuldbreyta lánum vegna vanskila hjá Íbúðalánasjóði og þau lengd í 30 ár í stað 15 ára, greiðsluaðlögun einstaklinga verður komið á og verið er að vinna í vanda lántakenda vegna verðtryggingar. En ég held að það sé rétt sem Lilja Mósesdóttir sagði á fundi Samfylkingarinnar í gærkvöldi að menn þurfa ekki að hafa áhyggjur af verðtryggingunni, ástandið yrði þannig að verðbólga væri ekki fram undan. 
             Að mörgu er að hyggja. Við verðum að svara spurningum fólks og það er búið að koma upp samræmdri þjónustu 

Herra forseti. Íslenska þjóðin stendur frammi fyrir gríðarlegum efnahagsvanda og sá vandi vindur upp á sig. Í samfélaginu ríkir ótti, kvíði og reiði og það er skiljanlegt. Ástæður þessa vanda eru margþættar og verða væntanlega rannsakaðar af þar til bærum fagaðilum og í ljós mun koma hvar upphafið liggur og þeir sem hugsanlega þurfa að svara til saka munu gera það. Forsendan fyrir því að við getum tekið á þessum efnahagsvanda er gengisþróun krónunnar, að krónan styrkist, því að það mun hafa úrslitaáhrif á það hve djúpur og varanlegur þessi samdráttur í efnahagsvanda þjóðarinnar verður. Við þurfum líka að koma gjaldeyrismarkaði þjóðarinnar af stað. Við þurfum gegnsæjar reglur um það hverjir fá gjaldeyri og hverjir ekki. Það á hvorki að vera háð duttlungum né vekja tortryggni eða neitt í þá veru. Hins vegar skiptir meginmáli að fram undan er hjá fjölda fólks atvinnuleysi, kaupmáttarrýrnun og áhyggjur af húsnæði og greiðslubyrði lána. Hvað þurfum við að gera? Í mínum huga er það algerlega klárt að rýmka verður lána- og greiðslukjör bæði til fyrirtækja og einstaklinga til að komast hjá keðjuverkandi gjaldþrotum. Þetta verður að gera strax og allir verða að sitja við sama borð. Það er ekki nóg að fela Íbúðalánasjóði eða bönkunum að gera tiltekna hluti, það þarf að binda þetta með lögum og þar kemur aðkoma Alþingis. Sett voru lög árið 1985, nr. 63, um greiðslujöfnun fasteignaveðlána til einstaklinga. Ég tel að dusta þurfi rykið af þeim lögum og skoða þau og Alþingi þurfi að setja lög þar sem allir sitja við sama borð og séu ekki háðir duttlungum hvorki Íbúðalánasjóðs né bankanna. Þetta verður að gera, sama hvernig fólk hefur stofnað til skulda sinna. Þetta er grundvallaratriði og þarna þarf Alþingi að láta til sín taka. Við þurfum líka að taka til í rekstri ríkisins. Þar verður að skoða hvað má betur fara, hvar er hægt að skera niður án þess að það bitni á velferðarþjónustu samfélagsins. Í mínum huga er ekki hægt að hækka skatta við þessar aðstæður. Sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa, mörg hver, komið sér saman um, og fleiri sveitarfélög í kjörnum úti á landi, að vinna saman og reyna að stemma stigu við hækkun gjaldskráa, standa vörð um velferðarþjónustuna og grunnþjónustu samfélagsins. Á því ríður nú. Skattahækkanir og gjaldskrárhækkanir verða ekki til þess að aðstoða fjölskyldur og heimilin í landinu en grunnatriðið er að aðstoða fólk, aðstoða fjölskyldur við að halda húsum sínum, heimilum sínum, hvernig sem til þeirra lána var stofnað. Þar verður Alþingi að koma að og setja lög þannig að allir sitji við sama borð en séu ekki háðir duttlungum þeirra sem vinna í bönkum eða hjá Íbúðalánasjóði. Það er brýnast, það eru skilaboðin sem þarf að senda heimilunum í landinu.

Herra forseti. Við ræðum hér stöðu heimilanna í landinu og það er skiljanlegt að sú umræða sé vakin. Hv. þm. Ögmundur Jónasson hóf hana og talaði m.a. um okurvexti lífeyrissjóða, Íbúðalánasjóðs og fleiri stofnana ef ég man rétt. Þetta var mikill reiðilestur þannig að ég varð bara hálfhræddur, ég verð að segja það. Ég fékk þá tilfinningu, ástandslýsingin var svo hrikaleg. En svo tók hæstv. forsætisráðherra til máls og flutti þjóðinni mjög góða og þarfa ræðu, sem ég þakka honum fyrir, þar sem hann útskýrði fyrir þjóðinni þær aðgerðir verið er að vinna í. Það er verið að semja lög, það er verið að semja reglur um hvað á að taka til bragðs í þessu ástandi.

Lítilþæg Samfylking.

Viltu hætta að gjamma, hv. þingmaður, ég er með orðið, ég kallaði ekki fram í fyrir þér. Ég vil líka taka undir orð hæstv. viðskiptaráðherra sem lýsti í góðu máli hvaða áform eru uppi til að taka á þeim gríðarlegu vandamálum sem við blasa. Margt fólk sem búið er að segja upp er mjög óttaslegið, margir óttast að missa vinnuna og ríkisstjórnin gerir sér fulla grein fyrir þessari stöðu og hefur margsinnis lýst því yfir í hvaða aðgerðir við erum að fara. Ég hvet fólk til að lesa þær ræður sem hæstv. forsætisráðherra og hæstv. viðskiptaráðherra fluttu hér og margir fleiri. Ég vil líka þakka hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur fyrir gott og jákvætt innlegg hennar í umræðu samfélagsins þar sem ríkir ótti og kvíði. Það er eitt sem mig langar líka til að bæta við, hæstv. forseti. Það hefur orðið mikil breyting á gengi krónunnar. Ég vil benda á að í því geta fólgist ákveðin tækifæri og ég hvet þau fyrirtæki sem flutt hafa starfsemi sína úr landi vegna þess hvernig gengið var statt að koma aftur, ef þau mögulega geta, með starfsemi inn í landið til að auka hér atvinnu. Ég hvet alla iðnaðarmenn á Íslandi sem eru dugandi og góðir menn til að athuga möguleika á því að framleiða vöru bæði til innanlandsmarkaðar vegna gengisstöðunnar og líka til útflutnings.

Virðulegi forseti. Íslenskt samfélag hefur orðið fyrir miklu áfalli með hruni bankakerfisins. Við þessar aðstæður er mikilvægast að við komum á fjármálastöðugleika og verjum öflugt atvinnulíf sem byggir á landsins gæðum. Það eru þessir þættir öðrum fremur sem eru mikilvægir þegar kemur að því að verja hagsmuni heimilanna í landinu. Styrking krónunnar og lækkun vaxta eru grundvallarforsendur fyrir því að ná efnahagsstöðugleika til lengri tíma litið. Það má vera að við verðum um stund að færa enn frekari fórnir til að ná því markmiði eins og kemur fram í mati Seðlabankans og jafnvel annarra og síðan þurfi að hækka stýrivexti tímabundið. En við verðum að grípa til brýnna aðgerða til að hjálpa skuldsettum heimilum og það án tafar. Það er sitthvað sem við getum gert. Við þurfum að tryggja t.d. möguleika Íbúðalánasjóðs til að veita greiðsluerfiðleikalán til þeirra sem skulda bönkunum, einnig að sjóðurinn geti aðstoðað íbúðarkaupendur þegar kemur að vaxtaendurskoðun bankanna á íbúðalánum Við þurfum að afnema stimpilgjöld af húsnæðislánum til að greiða fyrir endurfjármögnun þeirra. Við þurfum að skoða þann möguleika að heimila einstaklingum að nýta viðbótarlífeyrissparnað sinn til að greiða höfuðstól húsnæðislána í þeim tilfellum þar sem metið er að slík aðgerð beri árangur. Við verðum við þessar aðstæður að horfa sérstaklega til ungs fólks og barnafjölskyldna. Við verðum að tryggja að öll börn og unglingar geti notið leikskóladvalar, náms- og tómstunda óháð efnahag og félagslegri stöðu og við þurfum að skoða möguleika á breytingum á barna- og vaxtabótum auk tekjutengingar á endurgreiðslum námslána. Þetta eru hlutir, virðulegi forseti, sem er mikilvægt að grípa til án mikillar tafar og Alþingi hefur sýnt það stundum í verkum sínum og stjórnsýslan að hægt er að vinna hraðar en sá snigilshraði sem oft einkennir störf okkar býður upp á. Þetta er sá farvegur sem þarf að búa til núna. Atvinnuleysi er eitthvað það versta sem á okkur getur dunið. Við verðum að beita öllum tiltækum ráðum til að efla atvinnustigið. Við verðum að líta til lífeyrissjóðanna og skapa forsendur fyrir þá til að koma að endurreisn íslensks atvinnulífs. Við verðum að auka neyslu á innlendri framleiðslu og efla þannig atvinnulíf og spara mikilvægan gjaldeyri. Við þurfum að flýta mannaflsfrekum framkvæmdum og haga þeim þannig að ekki þurfi að koma til útboða á EES-svæðinu. Við verðum að berjast fyrir hagsmunum Íslands í loftslagssamningum og verja íslenska ákvæðið. Það er okkur gríðarlega mikilvægt til lengri tíma litið. Aðrar áherslur geta skaðað okkur verulega í atvinnumálum þjóðarinnar í framtíðinni. Við verðum að endurskoða verkferla og vinnubrögð vegna umhverfismats og leggja áherslu á takmarkaðri tímafresti en nú er. Við megum engan tíma missa.  Virðulegi forseti. Fjölskyldan er hornsteinn samfélagsins og heimilið er öryggi fjölskyldunnar og hornsteinn hennar. Við verðum að verja þessa hornsteina í samfélagi okkar með öllum tiltækum ráðum.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hér hefur margt verið ágætlega sagt, bæði úr röðum stjórnarandstöðu og stjórnar þó að ég skrifi ekki upp á alla hluti þar. Og ekki skrifa ég upp á ræðu hæstv. forsætisráðherra eins og þingmaður Samfylkingarinnar gerði hér áðan og hvatti þjóðina til þess að lesa hana rækilega. Hún olli mér sannast sagna miklum vonbrigðum. Hæstv. forsætisráðherra, Geir H. Haarde, segist vera önnum kafinn við björgunaraðgerðir. Á hvern hátt er ríkisstjórn hans önnum kafin? Í hverju birtist björgunarleiðangur Geirs H. Haardes, hæstv. ráðherra, íslenskri þjóð? Það er einkum í fimm liðum: Í fyrsta lagi birtist björgunaraðgerðin í því að hækka stýrivexti um 50%, að vísu að skipun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins en með samþykki ríkisstjórnarinnar. Einn hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins, Pétur H. Blöndal, sagði áðan að honum þættu þessir vextir að vísu heldur háir. Yfirdráttarvextir á Íslandi eru núna 26,5%, það eru 265 þús. kr. fyrir hverja milljón í vanskilum, fyrir heimili og fyrirtæki - heldur háir. Þetta er björgunaraðgerð hæstv. forsætisráðherra, Geirs H. Haardes, að keyra hér upp vaxtastigið og setja hengingaról á heimili og fyrirtæki. Í öðru lagi talar ríkisstjórnin um að frysta lán og fresta afborgunum af lánum. Gott og vel. Það er ekki talað um að lækka vexti og létta byrðunum af fólki til frambúðar, nei, það á að fresta greiðslunum. Þetta er það sem á sínum tíma var kallað að lengja í hengingarólinni. Í þriðja lagi kynnti hæstv. forsætisráðherra okkur ráðagerðir sem ættaðar eru frá því í upphafi ársins í kjarasamningum á vinnumarkaði. Þetta var okkur kynnt hér sem aðgerðir ríkisstjórnarinnar við núverandi vanda. Þá er talað um að setja krónuna á flot, talað er um það sem aðgerð. Hæstv. viðskiptaráðherra kynnti þá aðgerð fyrir okkur. Það á að gera að hætti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins með því að keyra upp vextina til að halda í við fjármagnsflæðið út úr landinu. Reyndar lýstu ráðherrar því yfir um leið og það var gert að þetta stæði bara í stuttan tíma sem var vísbending til allra um að drífa sig úr landi með gjaldeyrinn. Þetta eru nú vinnubrögðin á þeim bænum og ég hef miklar efasemdir um aðferðafræðina þar. Síðan vek ég athygli þingsins á því sem sagt var um Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Okkur verður náðarsamlegast kynnt bréf á mánudaginn, okkur verður ekkert sagt hvað þessum aðilum fór í milli. Er t.d. ríkisstjórnin búin að taka út af sínu borði frumvarp sem var tilbúið hér í haust um að gera Íbúðalánasjóð að hlutafélagi? Er hæstv. heilbrigðisráðherra og þar með ríkisstjórnin staðráðin í að halda áfram markaðsvæðingu heilbrigðiskerfisins? Ég ítreka jafnframt spurningar mínar til hæstv. ráðherra: Hvað ætlar hann að segja við einstaklinginn atvinnulausa 

Herra forseti. Ef einhver er með gamlar lummur í málflutningi sínum eða frammíköllum hér held ég að það eigi við um hv. þingmann. Ég leyfði mér að rifja upp að við hefðum í upphafi ársins gert samkomulag við aðila vinnumarkaðarins en það er ekki að öllu leyti komið til framkvæmda. Mér þykir leitt ef hv. þingmaður telur að ekki megi rifja þá hluti upp. Við erum hér að tala um mjög alvarlega hluti. Við göngum í gegnum mjög þungbæra erfiðleika sem eiga eftir að bitna á mörgum. Þá er lágmark að um slík mál sé fjallað á málefnalegan hátt á hinu háa Alþingi. Margir þingmenn hafa auðvitað gert það í dag. Hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur gert það að hluta til en því miður ekki að öllu leyti því að honum hættir til að missa stjórn á skapi sínu í ræðustólnum eins og við þekkjum.

Það er annað en forsætisráðherrann.

Ég rakti í nokkrum atriðum aðgerðir sem ríkisstjórnin beitir sér fyrir núna og snerta beint afkomu og hagsmuni heimilanna sem er umræðuefni þessarar umræðu: Heimildir Íbúðalánasjóðs til að auka svigrúm fyrir þá sem lenda í greiðsluerfiðleikum. Aukin þjónusta Ráðgjafarstofu heimilanna og tilmæli til ríkisbankanna um að frysta tímabundið afborganir og vexti af myntkörfulánum. Frumvarp um að fella tímabundið niður stimpilgjöld af skilmálabreytingum og skuldbreytingalánum. Frumvarp um breytingu á lögum um húsnæðismál til að lengja skuldbreytingalán og gera fólki kleift að leigja og búa áfram í íbúðum sem það hefur misst. Breytingar á reglum Lánasjóðs íslenskra námsmanna, sem skipta þann hóp gríðarlega miklu máli. Aukið námsframboð í háskólum og framhaldsskólum og samstarf við þá aðila. Menntun og ráðgjöf til fólks á vinnumarkaði, sérstaklega þeirra sem hafa litla menntun að baki til að bregðast við breyttum aðstæðum. Samræmt þjónustunet til að auðvelda fólki aðgang að upplýsingum sem skipta máli við þessar aðstæður. Að lokum má nefna frumvarpið sem rætt verður á eftir um lækkað starfshlutfall og tekjutengdar atvinnuleysisbætur sem skerðast ekki vegna launagreiðslna þegar fólk er í hlutastarfi. Það eru aðgerðirnar sem búið er að kynna og fleira er í bígerð. Þess vegna hef ég leyft mér að segja það, hæstv. forseti, sem hv. þingmaður tók illa upp, að við værum önnum kafin í ríkisstjórninni. Hann telur að við séum ekki að gera neitt og það litla sem við gerum sé rangt. Hv. þingmaður talar mikið um Alþjóðagjaldeyrissjóðinn vegna þess að hann hefur frá fornu fari haft horn í síðu hans af ástæðum sem mér hafa ævinlega verið óskiljanlegar. Við stefnum í samstarf við þann sjóð sem er ekki hingað kominn til þess að leggja stein í götu Íslendinga eða hamla hagþróun og uppbyggingu heldur þvert á móti. Til þess að slík áætlun geti gengið upp þarf að vera samstarf milli aðila um þær aðgerðir sem grípa þarf til og ég fullyrði að langflest af því er þess eðlis að við mundum hafa gripið til þeirra hvort eð var, þ.e. hvort sem við værum í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn eða ekki. Hitt er svo annað mál, herra forseti, að komið hafa upp önnur mál í þessu sambandi gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sem við sættum okkur ekki við að verði blandað saman við afgreiðsluna hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Þá er verið að tala um uppgjör vegna hinna svokölluðu Icesave-reikninga og vil ég að eftirfarandi komi fram sem ég hef sagt við fjölmiðla að undanförnu og ítreka hér: Við munum ekki láta kúga okkur í því máli. Við viljum ekki láta þann svarta blett sem þessir Icesave-reikningar eru, verða okkur 

Nú fer fram áður boðuð utandagskrárumræða um málefni fasteignaeigenda. Málshefjandi er hv. þm. Birkir Jón Jónsson og félags- og tryggingamálaráðherra Jóhanna Sigurðardóttir verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Þessi umræða er framhald á umræðu síðan í morgun um mál málanna, stöðu heimilanna í landinu. Ég hef kvatt mér hljóðs til að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra út í stöðu húsnæðiseigenda almennt. Eins og alþjóð veit hafa efnahagshamfarirnar sem hafa riðið yfir landið undanfarnar vikur haft alvarlegar afleiðingar fyrir íslensk heimili og staða margra húsnæðiseigenda er mjög alvarleg. Við skulum játa það - og ég vil játa það - að margir Íslendingar hafa lifað mjög hratt og hátt á undanförnum árum. Sá sem hér stendur er alveg fús til að taka hluta af ábyrgðinni á sig. Það mun jafnframt koma í hlut kynslóðar minnar að greiða háan reikning í kjölfar hamfaranna. Ég er tilbúinn til að taka þátt í því og er fullviss um að við munum gera það í sameiningu sem þjóð. Mikilvægt er að við stöndum saman á tímum sem þessum. Þess vegna er mikilvægt að nú þegar ráðist stjórnvöld í aðgerðir sem skipta skulduga húsnæðiseigendur máli. Líkt og bent var á í umræðum í morgun er skuldsettasti þjóðfélagshópurinn hjón og sambúðarfólk á fertugsaldri, en það skuldar að jafnaði 23 millj. kr. Það segir sig sjálft að þegar annar aðilinn eða jafnvel báðir missa atvinnuna þá hriktir í. Því er bráðavandi á mörgum heimilum. Það er til skuldugt fólk sem getur því miður ekki staðið undir miklum skuldbindingum, herra forseti. Ég er á því, eins og sagt var í umræðum í morgun, að við eigum að halda þessu fólki í landinu og ef það á hreinlega ekki gefast upp á því að lifa og starfa hérlendis verðum við að koma með einhver raunveruleg úrræði. Ég verð að játa það, herra forseti, að mig lengir eftir þessum úrræðum. Ekki vantaði yfirlýsingar ráðherra ríkisstjórnarinnar fyrir mánuði síðan um að komið yrði til móts við þarfir skuldugra heimila. Ef ekki er hægt að standa við stóru orðin er betra að sleppa slíkum yfirlýsingum því almenningur verður að geta treyst orðum stjórnmálamanna, ekki síst á tímum sem þessum. Það er nauðsynlegt. Ég vil því, herra forseti, vitna í ummæli hæstv. viðskiptaráðherra Björgvins G. Sigurðssonar fyrir mánuði, með leyfi hæstv. forseta: „,,Eitt af því mikilvægara sem við gerum er að koma til bjargar skuldugu fólki. Íbúðalánasjóður mun fá takmarkalausa heimild til að kaupa upp öll veðlán sem tengd eru húsnæðiskaupum,“ segir Björgvin G. Sigurðsson viðskiptaráðherra aðspurður um örlög fólksins í landinu sem tekið hefur húsnæðislán tengd erlendri mynt og horfir nú upp á að eiga enga möguleika á því að standa undir afborgunum sem hafa hækkað í hlutfalli við fall krónunnar. Björgvin segir að þau lán sem um ræðir verði tekin inn í Íbúðalánasjóð sem samkvæmt heimild muni lækka þau til samræmis við það gengi sem var þegar lánið var tekið. ,,Þannig munum við koma til móts við þá sem skulda.““ Þetta sagði hæstv. viðskiptaráðherra fyrir mánuði síðan. Ég vil spyrja hæstv. félagsmálaráðherra hvort þetta sé gerlegt. Ég vil líka spyrja hæstv. félagsmálaráðherra hvort almenningur í landinu geti fært skuldir sínar úr bönkunum yfir í Íbúðalánasjóð. Því heimildir mínar herma að það sé á valdi bankanna að færa ákveðinn stabba af skuldum til Íbúðalánasjóðs og almenningur hafi því miður ekkert um það að segja. Þar af leiðandi hafa yfirlýsingar hæstv. ráðherra fallið um sjálfar sig, þegar fólk hafði væntingar um að það gæti farið með lán sín yfir til þess góða sjóðs sem Íbúðalánasjóður er. Einnig hefur verið lofað frumvarpi um greiðsluaðlögun, sem er mikið velferðarmál og mikilvægt að við komum á hér. Ég hef þær upplýsingar að málið sé í höndum réttarfarsnefndar sem mun ekki skila af sér fyrr en um næstu mánaðamót. Mjög langt er síðan hæstv. ráðherrar lofuðu frumvarpinu. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort við megum eiga von á að frumvarp um greiðsluaðlögun verði afgreitt frá Alþingi fyrir jól. Ég spyr líka hæstv. ráðherra um þær hugmyndir að lengja í lánum þeirra sem eiga í greiðsluerfiðleikum hjá Íbúðalánasjóði og að lokum, hæstv. forseti, spyr ég um þá mikilvægu stofnun Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna og hvort hæstv. ráðherra hyggist beita sér fyrir að starfsemi hennar verði stórefld 

Herra forseti. Um mitt sumar tilkynnti ríkisstjórnin um aðgerðir til að liðka fyrir fasteignaviðskiptum. Þær fólu í sér hækkun hámarkslána, afnám viðmiðunarlána við brunabótamat og útgáfu nýrra skuldabréfaflokka til að fjármagna ný og eldri húsnæðislán innan stofnana. Einnig hefur verið gripið til aðgerða til að efla húsaleigumarkað með umtalsverðri hækkun húsaleigubóta og fjölgun á félagslegum leiguíbúðum. Ég er ekki í vafa um að aðgerðir ríkisstjórnarinnar í sumar komi í veg fyrir algera stöðnun á fasteignamarkaði en snemma í haust var Íbúðalánasjóður nánast orðinn einn á markaðnum. Í fjárlagafrumvarpi ársins 2009, sem var lagt fram 1. október, var gert ráð fyrir fjórðungssamdrætti í fasteignaviðskiptum á árinu að magni til, sem endurspeglar snarpan samdrátt í fasteignaviðskiptum, mikið magn óseldra íbúða, takmörkun á lánsfjármagni til íbúðakaupa og aukinn kostnað. Virðulegi forseti. Hið mikla áfall íslenska efnahagslífsins í byrjun október gerir eldri spár um framtíð fasteignaviðskipta að engu. Spá Seðlabankans í dag gerir ráð fyrir ríflega 40% lækkun íbúðaverðs að raunvirði til ársloka 2011 sem er hátt í helmingslækkun frá því að íbúðaverð náði hámarki árið 2007. Mikilvægast í húsnæðismálum nú er að reyna með öllum ráðum að gera fólki kleift að halda húsnæði sínu og forða heimilunum frá gjaldþroti vegna ört vaxandi greiðslubyrði. Að því er nú unnið í félags- og tryggingamálaráðuneytinu. Óhjákvæmilegt er að eignir fólks muni á næstunni rýrna að verðgildi. Til lengri tíma mun virði eigna ráðast af því hvernig okkur gengur að vinna okkur út úr erfiðleikunum og laga greiðslubyrði að greiðslugetu fólks. Í því skyni hef ég rýmkað heimildir Íbúðalánasjóðs til að koma til móts við lántakendur sem lenda í greiðsluvanda. Íbúðalánasjóður getur nú heimilað lántakendum að greiða eingöngu vexti og verðbætur af vöxtum og verðbótum í tiltekinn tíma. Þessar heimildir koma til viðbótar eldri úrræðum sem geta m.a. falist í skuldbreytingum vanskila, lengingu lána og frystingu afborgana í allt að þrjú ár. Ég hef lagt fram frumvarp á Alþingi - síðast er ég vissi var það til umfjöllunar hjá stjórnarflokkunum - sem heimila Íbúðalánasjóði að veita skuldbreytingarlán vegna greiðsluerfiðleika til allt að 30 ára í stað 15 ára áður og fyrir liggur að fella niður stimpilgjald vegna skilmálabreytinga og skuldbreytinga af vanskilalánum. Íbúðalánasjóði er jafnframt veitt heimild til að leigja fyrri íbúum eða fela öðrum, t.d. sveitarfélögum, að annast leigumiðlun með íbúðarhúsnæði sem stofnunin kann að eignast hvort sem um er ræða húsnæði í eigu einstaklinga eða leigufélaga og er það afar mikilvægt ákvæði. Þá hefur Íbúðalánasjóður mildað innheimtuaðgerðir stofnunarinnar. M.a. hefur frestur frá gjalddaga til sendingu greiðsluáskorana verið lengdur og heimilt er að afturkalla nauðungarsölu gegn greiðslu þriðjungs vanskila í stað helmings áður. Frestur til að rýma uppboðsíbúðir hefur verið lengdur og heimildir til greiðslufrestunar vegna sölutregðu á eldri íbúðum hafa verið rýmkaðar verulega. Tilmælum var beint til bankanna fyrir nokkrum vikum að gefa fólki kost á sömu greiðsluerfiðleikaúrræðum og lántakendum hjá Íbúðalánasjóði bjóðast. Bankarnir hafa brugðist misjafnlega við tilmælunum og m.a. til að gæta jafnræðis að þessu leyti finnst mér mikilvægt að húsnæðislánin verði flutt frá bönkunum til Íbúðalánasjóðs. En fyrst þarf að ljúka mati á eignarfærslu á lánum milli gömlu og nýju bankanna og get ég því miður ekki sagt nákvæmlega til um það hvenær það getur orðið en ég vona að það verði sem allra fyrst. Áhrif verðtryggingar á skuldir er áhyggjuefni. Áætla má að heildarskuldir heimilanna séu nú um 1.850 milljarðar kr. Þar af eru verðtryggðar skuldir um 1.400 milljarðar. Það var rangt af mér að gefa of miklar væntingar um að hægt yrði að frysta greiðslu verðtryggðra lána eða frysta höfuðstól miðað við ákveðna dagsetningu fyrir hrun bankanna. Engu að síður er starfshópur sérfræðinga á mínum vegum að skoða færar leiðir í þessu efni með það að markmiði að létta greiðslubyrði fólks af verðtryggðum lánum á meðan verðbólga er sem hæst og hef ég góðar vonir um að það geti tekist. Hugmyndir sem fram hafa komið eins og að gera Íbúðalánasjóði og lífeyrissjóðunum kleift að eignast fasteignir fólks að hluta eða öllu leyti gegn leigu er einnig til skoðunar ásamt mörgum öðrum. Um er að ræða nokkrar athyglisverðar hugmyndir sem verið er að skoða í félags- og tryggingamálaráðuneytinu og verður félagsmálanefnd væntanlega gerð grein fyrir því máli þegar við komum á fund nefndarinnar eftir helgi. Þjónusta Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna hefur verið efld en verkefni hennar er að aðstoða þá sem eiga í greiðsluerfiðleikum. Mikilvægt er einnig að frumvarp um greiðsluaðlögun sem unnið er að komi sem fyrst í framkvæmd og verði að lögum fyrir jól. Virðulegi forseti. Við verðum að gera allt sem við getum til að tryggja stöðu heimilanna í landinu og aðstoða fólk við að komast yfir erfiðasta hjallann. Í framhaldi af því skulum við einbeita okkur að því að byggja upp nýjan fasteignamarkað til framtíðar með hagsmuni almennings að leiðarljósi.

Virðulegi forseti. Ég tek undir áhyggjur málshefjanda, hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar, um aðstöðu fasteignaeigenda og ekki síst unga fólksins sem skuldar hvað mest í sínu húsnæði. Mig langar sérstaklega að ræða tvennt: Í fyrsta lagi almennt um greiðsluörðugleika því að við þingmenn heyrum dæmi um að fólk leitar til síns opinbera viðskiptabanka og fær vægast sagt mismunandi viðbrögð við greiðsluerfiðleikum sínum. Það fær jafnvel þau svör að það teljist ekki eiga í greiðsluörðugleikum þó að það sjái greinilega fram á það út frá því að starfshlutfall þess hafi verið minnkað, laun lækkuð, atvinnuástand ótryggt og afborganir af íbúðum farið stighækkandi svo ekki sé minnst á bílalán og önnur lán sem fólk er með. Það má segja að greiðsluörðugleikar virðast ekki vera skilgreindir á sama hátt eftir því hvert maður leitar. Það er auðvitað áhyggjuefni þegar við erum með þrjá opinbera viðskiptabanka. Það verður auðvitað að gæta jafnræðis gagnvart fólki og það skiptir mjög miklu að komið sé til móts við fólk sem er að reyna að taka á sínum málum í tíma. Það reynir að bregðast við og fær jafnvel þau svör að ekkert sé hægt að gera fyrr en í óefni er komið. Þeir fasteignaeigendur sem eru með verðtryggð lán á eignum sínum horfa á eignarhlutinn minnka með hverri greiðslu en lánin hækka þar sem áhætta lánveitandans er engin en lántakandans öll. Ég held að nauðsynlegt sé að koma til móts við þá. Hæstv. ráðherra sagði að væntingar hefðu kannski verið of miklar en er ekki hægt að horfa til hærri vaxtabóta eða einhverra lagabreytinga til að hægt sé að kippa verðtryggingunni úr sambandi þetta tímabil þar sem við erum stödd í óvenjulegustu efnahagsaðstæðum Íslandssögunnar? Ég vil minna á að húsnæði er hluti af íslenska velferðarsamfélaginu og það á að vera kappsmál okkar að fjölskyldur í landinu geti verið öruggar inni á sínum heimilum. Það á að vera forgangsverkefni okkar að styðja við fjölskyldurnar í landinu 

Herra forseti. Sá vandi sem blasir við fasteignaeigendum nú um stundir er ábyggilega einn sá alvarlegasti sem nokkurn tíma hefur riðið yfir fasteignaeigendur á Íslandi. Íslendingar hafa tekið gjaldeyrislán í stórum stíl á undanförnum árum og núna þegar er greiðslubyrðin af þeim orðin svo geigvænleg að til vandræða horfir fyrir venjulegar fjölskyldur og heimili í landinu og vandséð að úr rætist á næstunni. Í þeirri vinnu sem unnin hefur verið á vegum félagsmálaráðherra hefur sérstaklega verið litið til þess hvar er hægt að leita leiða til að greiða úr greiðsluvanda heimilanna. Ríkisstjórnin hefur lýst því yfir og við samþykktum það með neyðarlögunum svokölluðu að hægt sé að færa stafla af íbúðalánum frá bönkum yfir til Íbúðalánasjóðs. Það kann að vera mjög mikilvæg aðgerð með það fyrir augum að leysa málið. Í Peningamálum Seðlabankans í morgun var m.a. vikið að fasteignamarkaðnum umfram það sem hæstv. ráðherra Jóhanna Sigurðardóttir lýsti áðan, um 40% rýrnun fasteigna í landinu sem er gífurlega há upphæð þegar litið er til þess að á sama tíma vaxa lánin margfalt. Þar kom jafnframt fram nauðsyn þess að menn litu til þess að endurfjármagna lán fyrirtækja og heimila. Mér þykir mikilvægt að það hafi komið fram hjá Seðlabankanum. Það er auðvitað í samræmi við það sem menn hafa verið að tala um á hinum pólitíska vettvangi en um leið verðum við líka að gæta að því að það verður ekkert smávegis verkefni fyrir Íbúðalánasjóð að taka á móti þeim lánum sem þar eru á ferðinni. Það er flókið úrlausnarefni að átta sig á því á hvaða kjörum slík yfirfærsla ætti að verða og eins hvort Íbúðalánasjóður sé í stakk búinn til að gera slíka hluti. Ég tel að ríkisstjórnin muni vinna hörðum höndum að málinu. Það sem er óvenjulegt við stöðuna núna er að þeir sem lenda í greiðsluerfiðleikum átta sig á því fyrir fram. Fólk leitar ekki hjálpar núna vegna vanskila sem það er þegar komið í heldur leitar það sér hjálpar fyrir fram. Því fólki þurfum við að hjálpa og allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar hníga í þá átt.

Herra forseti. Ég hef aldrei efast um vilja hæstv. félagsmálaráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur til að vinna að velferðarmálum. Ég er ekki í vafa um að hún vill gera vel í þeim málaflokki sem og öðrum. En það er ekki hægt að horfa fram hjá því að Samfylkingin og hæstv. félagsmálaráðherra eru í samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn sem ekki hefur gefið sig út fyrir að vilja gera breytingar á velferðarkerfinu. Ef eitthvað er hefur Sjálfstæðisflokkurinn haft það að mottói að halda niðri peningagreiðslum til þeirra mála. Hann lagði mikla áherslu á það á síðasta þingi að leggja niður Íbúðalánasjóð og færa viðskiptin frá honum til viðskiptabankanna sem nú eru komnir á hausinn allir með tölu. Það er auðvitað hægt að fagna því að verið sé að skoða vexti og verðbætur og frystingu á lánum til þriggja ára hjá fólki sem skuldar mikið. Fyrir þinginu liggur frumvarp frá Frjálslynda flokknum um afnám á stimpilgjöldum og er hægt að taka það upp. Eins er hægt að horfa á með jákvæðum hætti að fresta nauðungarsölu ef greiddur er einn þriðji af vanskilaskuldum. Það er allt af því góða en það kostar peninga og ég óttast að erfitt verði að fá þá peninga frá þessari ríkisstjórn af því að það skortir vilja hjá stórum hluta þeirra sem styðja ríkisstjórnina. 1.850 milljarðar í íbúðalán eru miklir peningar og verður erfitt að færa það yfir til lánasjóðs á næstunni. Það mun taka það langan tíma að sjálfsagt mun þá verða farið að hrikta verulega í stoðunum hjá mörgum. Við settum neyðarlög til að reyna að bjarga bankaviðskiptunum. Við þurfum ekki síður neyðarlög til að hjálpa fjölskyldunum í landinu.

Hæstv. forseti. Húsnæðismálin eru mikilvægt velferðarmál sem snertir hverja einustu fjölskyldu í landinu. Nú eru blikur á lofti og við getum átt von á því að margir muni eiga í erfiðleikum með að greiða af lánum sínum. Það er hins vegar of stutt síðan helstu áföllin riðu yfir okkur til að við getum gert okkur nákvæmlega grein fyrir hver þróunin verður. Mikið hefur verið sagt af hálfu ríkisstjórnarinnar. Yfir það var farið m.a. af hálfu málshefjanda og miklar væntingar eru í loftinu. Fólk kallar eftir því að heyra hvaða aðgerðir eru fyrirhugaðar í þessum málum. Það er mikilvægt að reglugerðir um þau mál sem m.a. byggja á ákvæðum neyðarlaganna liggi fyrir sem allra fyrst þannig að allir geti gert sér grein fyrir því hvaða leikreglur eiga að gilda. Mikilvægt hlutverk stjórnvalda er að beita sér fyrir því að fasteignamarkaður sé virkur og inn á það kom hæstv. ráðherra áðan. Því vakna spurningar m.a. um hvort til standi að gera breytingar á reglum um hámarksfjárhæð lána, ekki síst í ljósi þess að bankarnir hafa ekki verið með á þeim markaði að undanförnu. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. ráðherra hvort til standi að rýmka reglur varðandi endurbótalán sem ég tel að skipti máli, m.a. varðandi byggingarmarkaðinn, varðandi verkefni við viðhald húsa sem við vitum að þarf að huga að. Margt fleira má auðvitað ræða í þessu sambandi en mig langar af þessu tilefni að spyrja hæstv. ráðherra: Hver er staðan varðandi umfjöllun ESA, Eftirlitsstofnunar EFTA, um Íbúðalánasjóð? Í ljósi breyttra aðstæðna á bankamarkaði spyr ég einnig: Mun ríkisstjórnin beita sér fyrir því að ríkisbankarnir dragi til baka þá kæru sem liggur hjá ESA og fari yfir það mál með öðrum hætti í ljósi nýrrar stöðu? Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða og áríðandi að fólk botni það sem allra fyrst.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birki Jónssyni og hæstv. félagsmálaráðherra fyrir umræðu um málefni fasteignaeigenda. Þau hafa farið yfir erfiða stöðu húsnæðiseigenda og stöðu Íbúðalánasjóðs. Íbúðalánasjóður tilheyrir C-hluta ríkisfjármála og er fyrst og fremst lánastofnun en ekki stofnun sem á að eiga eignir. Forsvarsmenn sjóðsins komu á fund fjárlaganefndar fyrir tveimur dögum og fóru ítarlega yfir þá stöðu og horfur sem sjóðurinn stendur frammi fyrir. Eigið fé Íbúðalánasjóðs var um síðustu áramót 20 milljarðar en tæpir 600 milljarðar voru skuldsettir. Fyrir liggur að Alþingi samþykkti 6. október, neyðarlagadaginn, heimild handa Íbúðalánasjóði til að kaupa skuldabréf fjármálafyrirtækja sem tryggð eru með veði í íbúðarhúsnæði. Ekki þarf að leita samþykkis skuldara með slíkri yfirfærslu. Talið er í skýringum með lögunum að slík ráðstöfun geti reynst þáttur í nauðsynlegum aðgerðum við endurskipulagningu rekstrarfjármálafyrirtækja og er til að liðka fyrir fjármögnun. Því má telja ljóst af eðli skýringanna að lagaákvæðið snýr að hinni skuldsettu fjármálastofnun en ekki skuldsettum íbúðareigendum sem tóku lán í bönkunum. Enda er það svo þrátt fyrir að fjármálastofnanir hafi lánað 600 milljarða frá árinu 2004, 500 milljarða í verðtryggðum lánum og 100 milljarða í gengistryggðum lánum, eru þær ekki farnar að huga að sölu á skuldabréfunum. Ekkert hefur verið keypt yfir í Íbúðalánasjóð. Flækjustigið er mikið enda einhver hluti, hundruð milljarða, tengdir skuldabréfavafningum. Það liggur líka ljóst fyrir að ef Íbúðalánasjóður á að kaupa stóran hluta af umræddum skuldabréfum þarf að gefa út 600 milljarða í íbúðabréfum á móti nema til komi afföll. Þannig þarf að tryggja samkvæmt lögum um fjárreiður ríkisins að Íbúðalánasjóður fái lánsfjárheimild upp á 600 milljarða og því er ljóst að það kemur ekki að öllu leyti úr ríkisbönkunum enda á yfirfærslan að liðka fyrir endurskipulagningu þeirra og lækka skuldsetningu bankanna. Þá má ekki gleyma því mikilvæga atriði að styrkja þarf um leið eigið fjárhlutfall Íbúðalánasjóðs um tugi milljarða og tryggja viðunandi CAD-hlutfall hjá sjóðnum. Virðulegur forseti. Þetta var um málefni fasteignaeigenda sem vilja margir komast í skjólið hjá Íbúðalánasjóði enda fullur skilningur á því, en þetta eru ekki síður málefni okkar sem fjöllum um ríkisfjármálin á Alþingi. Ég hvet til þess að um þau sé fjallað af aga og festu og hv. þingmenn muni 

Herra forseti. Ræða hv. formanns fjárlaganefndar var afar athyglisverð því að hún færir okkur heim sanninn um hversu gríðarlegt vandamál hér er við að eiga í tölum talið. En á hinn bóginn tel ég að ræða hv. þingmanns hafi verið fullkomlega óskiljanleg fyrir hinn almenna fasteignaeiganda í landinu.  Við skulum líka tala um réttlæti. Almenningur krefur okkur nú um að fella niður verðtrygginguna. Við vitum að það er engin töfralausn því að um leið og við gerum það fellum við líka niður verðtrygginguna t.d. af lífeyrissjóðunum okkar. En þegar hæstv. félagsmálaráðherra segir okkur að gert sé ráð fyrir 40% lækkun raunverðs fasteigna hljótum við að spyrja: Er þá ekki eðlilegt að gera ráð fyrir 40% lækkun á verðtryggingunni á móti? Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera í því? Ríkisstjórnin verður að tala skýrt við fasteignaeigendur þessa lands og gera það strax. Hún verður líka að svara spurningunum sem settar eru fram í afar athyglisverðri grein í Morgunblaðinu eftir Gylfa Zoëga og Jón Daníelsson. Ég spyr: Ætlar ríkisstjórnin að heimila að hægt verði að lengja lán og bjóða upp á umbreytingu lána í eignarhlut húsnæðislánveitanda 

Hæstv. forseti. Þetta er mikið áhyggjuefni sem við ræðum hér, þ.e. staða íbúðareigenda. Vandi margra heimila er mikill vegna þess ástands sem upp er komið. Lán hafa verið að hækka, afborganir hafa verið að hækka mjög skarpt, ekki síst á erlendum lánum. Það hefur ýmislegt verið gert. Það hefur verið tekið til þess ráðs að heimila Íbúðalánasjóði að skuldbreyta lánum til 30 ára í stað 15 ára. Stimpilgjald vegna skuldbreytinga á lánum hefur verið fellt niður. Íbúðalánasjóði er heimilt að leigja út íbúðir sem hann eignast. Þetta hefur hæstv. félagsmálaráðherra farið yfir allt. Innheimtuaðgerðir hafa verið mildaðar og svigrúm aukið gagnvart þeim skuldurum sem lenda í vandræðum. Erlend lán hafa verið fryst, þ.e. hluti þeirra, sá hluti þeirra sem snýr að vaxtahlutanum, og einnig hafa sérstakar heimildir til þess að frysta lánin í heild sinni verið fryst. En betur má ef duga skal. Það er spurning hvort það ætti að taka það upp að heimila greiðslu úr séreignalífeyrissparnaðarsjóðum til innágreiðslu á húsnæðislánum. Það gæti verið ein leiðin til að létta undir. Þá er spurning hvort bönkunum verði ekki gert skylt að lækka dráttarvexti. Dráttarvextir eru gríðarlega háir í dag og þungir fyrir heimilin og það er ekkert lögmál að það sé ákveðinn vaxtamismunur á milli stýrivaxta og dráttarvaxta, það er ekkert lögmál. Í svona háu vaxtastigi geta dráttarvextir verið miklu lægri því að nóg bíta vextir samt yfirleitt. Þá mætti líka skoða það til skamms tíma að tengja afborgun á lánum tekjum einstakra greiðenda. Það verður auðvitað bara skammtímalausn en það gæti verið hins vegar gott að nota það ráð, t.d. til sex mánaða. 

Virðulegi forseti. Menn tala um að það sé engin töfralausn til varðandi vanda íbúðareigenda en ég vil þakka hv. þm. Birki Jóni Jónssyni fyrir að hafa hafið þessa umræðu. Í umræðunni hefur verið ruglað saman, ég veit ekki af hverju, að þegar verið er að tala um vanda íbúðareigenda þá kemur löggjöf um greiðsluaðlögun ekki sérstaklega að því máli. Vandi íbúðareigenda snýr fyrst og fremst að því sem hæstv. félagsmálaráðherra talaði um, þ.e. lækkun á raunverði fasteigna og hins vegar á móti hækkun á verðtryggðum lánum upp á 1.400 milljarða sem hvíla á fasteignunum. Þetta er vandinn. Vandinn stafar af því að við höfum farið þá leið að hafa allt, allt öðruvísi lánakerfi en tíðkast nokkurs staðar annars staðar í veröldinni. Af hverju í ósköpunum ættu þeir sem taka lán á Íslandi að bera alla áhættu og horfa upp á eignir sínar brenna á meðan þeir sem veita lán eru bæði með axlabönd og belti og jafnvel eitthvað meira og hafa því alltaf borð fyrir báru? Það er nú einu sinni þannig að víðast hvar í veröldinni er það talinn vera áhættusamur atvinnuvegur að lána út fé en ekki þannig að þeir sem fá lánað eigi að taka alla áhættuna. Hér höfum við skipað þessu með öðrum hætti og það er óviðunandi. Það er talað um að það eigi að gera eitthvað varðandi dráttarvexti. Það er ekki það sem er höfuðatriðið í dag. Höfuðatriðið sem varðar íbúðareigendur er að þeir búi við sambærileg lánakjör og fólk í okkar heimshluta, gjaldmiðil sem hægt er að treysta og lánakjör þar sem er miðað við ákveðnar vaxtaforsendur og ákveðinn grundvöll til að standa á en ekki þetta hringl og þá vitleysu sem við búum við í dag. Það verður að taka verðtrygginguna úr sambandi núna vegna þess að hún telur ekki rétt.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hér hefur farið fram sem endurspeglar náttúrlega hversu gríðarlegt vandamál það er sem við stöndum frammi fyrir. En það er verkefni og það er eitthvað sem við þurfum að takast á hendur. Ég vil sérstaklega taka undir með hv. þm. Magnúsi Stefánssyni og spyrja hæstv. ráðherra: Ætlar hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að draga kæru ríkisbankanna sem nú er til meðhöndlunar hjá ESA til baka? Hún er á þann veg að Íbúðalánasjóður eigi að draga sig út af markaðnum. Ég held að þessi umræða hafi sýnt það að mikilvægi Íbúðalánasjóðs hefur aldrei verið jafnmikið og nú. Við sem höfum staðið vörð um starfsemi sjóðsins munum náttúrlega gera það áfram og sé ég að margir vildu Lilju kveðið hafa - ég sé reyndar ekki marga sjálfstæðismenn rétta upp hönd en það er kannski ástæða fyrir því - en mikilvægi Íbúðalánasjóðs er mikið. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra að því, af því að nú á ríkið alla bankana og ríkið á Íbúðalánasjóð, hvort það þurfi ekki að gæta jafnræðis á milli þeirra sem skipta við bankana og skipta við Íbúðalánasjóð. Hæstv. ráðherra talaði um að fólk ætti að geta breytt lánum sínum á þann veg að Íbúðalánasjóður tæki yfir viðkomandi húsnæði og fólk færi að leigja húsnæði af sjóðnum. Það er verið að bera fólk út úr íbúðum að kröfu ríkisbankanna í dag. Ég spyr hæstv. ráðherra að því hvort það sé eitthvert réttlæti í því að útbúa sérreglur fyrir þá sem skipta við Íbúðalánasjóð þannig að þeir geti verið áfram í húsnæði sínu á meðan við horfum upp á það, og sjálfur hef ég gert það, að fólk sé borið út að kröfu ríkisbankanna. Hér þarf að stíga mjög varlega til jarðar og ég spyr ráðherrann að því, af því að það er mjög mikilvægt að við fáum svör við því: Ætlar ráðherrann að beita sér fyrir því að það verði farið með sambærilegum hætti að gagnvart skuldurum ríkisbankanna, sem við eigum öll, og Íbúðalánasjóðs, sem er líka í ríkiseigu? Það er mikilvægt 

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem fram kom hjá síðasta ræðumanni og einnig hjá hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur, 4. þm. Reykv. n., að það er afar mikilvægt að gætt sé jafnræðis milli þeirra sem eru með lán sín hjá bönkunum og Íbúðalánasjóði. Það hefur verið gert með ákveðnum tilmælum til bankanna en ég tek undir að það hefur ekki alltaf gengið eftir. Þess vegna hef ég sagt að það sé svo mikilvægt að lánin verði flutt yfir til Íbúðalánasjóðs til þess að jafnræðis sé gætt vegna þess að annað er auðvitað óþolandi, að þeir sem eru hjá bönkunum, eins og hv. þingmaður nefndi, að um þá gildi ekki þær reglur sem eru hjá Íbúðalánasjóði. Mér er gjörsamlega fyrirmunað að skilja af hverju bankarnir geta ekki farið eftir þeim reglum sem gilda hjá Íbúðalánasjóði að því er varðar fólk í greiðsluerfiðleikum og greiðsluvanda, og t.d. að vera ekki að selja ofan af því og fara þær leiðir sem Íbúðalánasjóður hefur. Íbúðalánasjóður er vegvísirinn í þessu efni og ég skora á bankana að fara eftir þessu og geri þeir það ekki verður auðvitað að fara yfir það mál af viðskiptaráðherra og ríkisstjórninni. Ef Íbúðalánasjóður yfirtekur lánin er það trygging fyrir jafnræði. Það er auðvitað ýmislegt verið að gera eins og fram hefur komið. Við erum að skoða hvaða leiðir eru færar í verðtryggingamálunum. Það er vandasamt verk að gera það en aðalatriðið er að koma í veg fyrir misgengi launa og lána. Það er það sem við erum einmitt að skoða, að laga greiðslubyrðina að greiðslugetu fólks. Það er lykilatriði og það eru margar hugmyndir uppi á borði í því efni, sumum hef ég skýrt frá og sumar munu koma fram á næstu dögum. Það sem spurt var um ESA þá er það alveg út af borðinu núna, það er gjörbreytt staða þannig að við munum ekkert vera með þau mál uppi á borðunum á næstu missirum eða árum, ég held að það sé alveg ljóst. Hámarksfjárhæðina þarf að hækka en hjá Íbúðalánasjóði held ég að sé nú ekki ráð þegar stefnir hjá 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um Ábyrgðasjóð launa vegna sérstakra aðstæðna á vinnumarkaði. Upp úr miðjum október komu fulltrúar félags- og tryggingamálaráðuneytisins, Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins saman til að fara yfir hvaða áhrif þrengingar á fjármálamarkaði kynnu að hafa á innlendan vinnumarkað þar sem nokkur óvissa ríkir um stöðu og þróun á vinnumarkaði á næstu mánuðum. Það liggur þó ljóst fyrir að mörg fyrirtæki horfast nú þegar í augu við verulegan samdrátt í starfsemi sinni sem óhjákvæmilega mun hafa í för með sér fjöldauppsagnir meðal launafólks og fjöldauppsagnir hafa verið gífurlega miklar á undanförnum dögum og vikum. Sumar fjöldauppsagnir hafa þegar litið dagsins ljós og telur Vinnumálastofnun að ástandið á vinnumarkaði geti versnað hratt á næstu vikum. Þær tillögur sem koma fram í frumvarpinu og byggjast á tillögum fulltrúa framangreindra aðila eru einmitt liður í því að koma til móts við atvinnulífið sem og launafólkið sjálft í þeim þrengingum sem fram undan eru. Það sem skiptir mestu máli er að hafist sé handa nú þegar. Það eru ráð sem okkur berast í ljósi reynslu annarra ríkja sem hafa lent í sambærilegum aðstæðum. Við verðum að hlusta á þessi ráð og læra af reynslu annarra. Ég vona að við komumst hjá því að missa atvinnuleysið í tveggja stafa tölu. Ég segi þetta hér því það hefur reynst mörgum þjóðum erfiðleikum bundið að ráða við atvinnuleysið þegar það hefur náð að festa sig í sessi. Frumvarpið sem ég mæli hér fyrir er liður í því að sporna við því og vænti ég þess að félags- og tryggingamálanefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, hraði afgreiðslu þess eins og kostur er. Ég hefði gjarnan viljað sjá að það yrði að lögum í þessum mánuði sé þess nokkur kostur þannig að það gæti þá tekið gildi sem fyrst. Ég hef tekið undir með forustu atvinnulífsins og hvatt fyrirtækin í landinu til að skoða fyrst þann kost að skerða starfshlutfall starfsmanna sinna áður en gripið er til uppsagna þegar þau horfast í augu við tímabundinn rekstrarvanda. Meginmarkmið frumvarpsins er að fólk verði áfram virkt á vinnumarkaði, það er lykilatriði, í stað þess að missa alveg vinnuna til lengri eða skemmri tíma. Er frumvarpi þessu ætlað að koma betur en áður til móts við aðstæður launafólks þegar það tekur á sig breytingar í ráðningarkjörum í formi skerts starfshlutfalls vegna samdráttar í starfsemi fyrirtækis þess er það starfar hjá. Í frumvarpinu er því lagt til að sá tími sem heimilt er að greiða fólki tekjutengdar atvinnuleysisbætur verði lengdur hlutfallslega frá því sem nú er í samræmi við minnkað starfshlutfall þegar sótt er um atvinnuleysisbætur samhliða skertu starfshlutfalli. Þetta getur haft þau áhrif að launamaður sem hefur áunnið sér fullan rétt til atvinnuleysisbóta en þarf að lækka starfshlutfallið í 50% getur átt rétt á 50% tekjutengdum atvinnuleysisbótum í allt að sex mánuði í stað þriggja mánaða áður, en þó aldrei í lengri tíma en sem nemur gildistíma laganna verði frumvarp þetta samþykkt sem lög. Enn fremur er lagt til að skerðing atvinnuleysisbóta vegna launagreiðslna fyrir hlutastarf verði felld niður enda hafi launamaðurinn að lágmarki 50% starfshlutfall. Á það við hvort sem launamaðurinn á rétt til tekjutengdra atvinnuleysisbóta eða grunnatvinnuleysisbóta. Ef ég held mig við dæmið um launamanninn sem lækkar starfshlutfall sitt í 50% þá ætti hann rétt á atvinnuleysisbótum að hámarki 110.365 kr. en bæturnar reiknast hlutfallslega miðað við lægra starfshlutfall út frá þeim rétti sem viðkomandi á innan kerfisins. Lagt er til að þessar breytingar á lögum um atvinnuleysisbætur verði tímabundnar og gildi til 1. maí 2009 en þá verði lögin endurskoðuð. Framangreindar tillögur ganga í raun út á það að í stað þess að segja starfsfólki upp eða lækka við það launin yrði samið um lækkað starfshlutfall. Á móti launagreiðslum mundi Atvinnuleysistryggingasjóður greiða hlutfallslegar atvinnuleysisbætur vegna þess starfshlutfalls sem sagt yrði upp. Launamaðurinn mundi þannig halda vinnunni og hluta tekna sinna hjá fyrirtækinu en Atvinnuleysistryggingasjóður mundi bæta 70% af tekjuskerðingunni. Þetta á við um þá sem eru með 315 þús. kr. eða minna á mánuði fyrir fullt starf en hámark atvinnuleysisbóta eru rúmar 220 þús. kr. Í samanburði við algert atvinnuleysi mundi þessi leið draga mjög úr lífskjaraskerðingu launafólks. Gagnvart þeim sem hafa tekjur undir 315 þús. kr. fyrir fullt starf gæti dæmið litið svona út: Ef starfshlutfall yrði lækkað úr 100% í 50% mundi launamaðurinn halda 85% af fyrri launum í allt að sex mánuði en ef starfshlutfallið yrði lækkað úr 100% í 75% mundi launamaðurinn halda 92,5% af fyrri launum í allt að tólf mánuði þó aldrei lengur en nemur gildistíma laganna eins og ég nefndi hér áðan verði frumvarpið samþykkt hér á Alþingi. Sjái fyrirtæki sér fært að fara að þessum tilmælum gerir það fleirum kleift að vera áfram virkir þátttakendur á vinnumarkaði en ella gæti orðið þar sem ætla má að færri missi starf sitt að öllu leyti. Ég hef reyndar fengið þær upplýsingar hjá Vinnumálastofnun að mikið hafi verið spurt um þann sveigjanleika sem frumvarpið hefur upp á að bjóða innan atvinnuleysistryggingakerfisins. Veit ég jafnframt að starfsfólk hefur þegar tekið á sig þá kjaraskerðingu sem felst í minnkuðu starfshlutfalli. Ég óska því eftir að þingmenn og hv. félags- og trygginganefnd skoði það sérstaklega hvort unnt sé að láta ákvæði 1. gr. frumvarpsins taka gildi frá og með 1. nóvember síðastliðnum. Þegar á heildina er litið er það mitt mat að þær leiðir sem lagðar eru til í frumvarpi þessu geti verið til hagsbóta fyrir alla aðila, einstaklingana sjálfa, fyrirtækin og samfélagið í heild. Virðulegi forseti. Ég geri mér grein fyrir að staða margra fyrirtækja er svo alvarleg að ekki er lengur grundvöllur fyrir áframhaldandi rekstri þeirra og við blasir gjaldþrot. Eðlilegt er að fyrirtæki grípi til ýmissa aðgerða í lífróðri sínum til að auka líkurnar á að þau haldi velli næstu missirin. Þess vegna kunna að koma upp tilvik þar sem fyrirtæki hafa farið þá leið að skerða starfshlutfall starfsmanna sinna til að hagræða í rekstri sínum en síðan komið í ljós að gjaldþrotið er samt sem áður óumflýjanlegt. Við slíkar aðstæður, þegar starfshlutfall starfsmanna hefur verið skert skömmu fyrir gjaldþrot vinnuveitanda, er mikilvægt að réttur starfsmanna verði ekki fyrir borð borinn. Er því mikilvægt að dregið verði eins og frekast er unnt úr þeim áhrifum sem ákvarðanir vinnuveitenda um skert starfshlutfall kunna að hafa á réttindi starfsmanna innan velferðarkerfis okkar. Með frumvarpinu er því lagt til að greiðslur úr Ábyrgðasjóði launa verði miðaðar við vinnulaun starfsmanna fyrir þrjá síðustu starfsmánuði þeirra í þjónustu hins gjaldþrota vinnuveitanda áður en starfshlutfall þeirra var skert vegna samdráttar í starfsemi vinnuveitanda vegna sérstakra aðstæðna á vinnumarkaði. Gert er ráð fyrir að tekið verði mið af sama tekjuviðmiði við útreikning bóta vegna launamissis í uppsagnarfresti. Skilyrði er að héraðsdómara hafi borist krafa um gjaldþrotaskipti á búi vinnuveitanda innan tólf mánaða frá því að starfshlutfall viðkomandi starfsmanns var skert. Miðað er við að framangreint gildi um kröfu launamanna um greiðslur úr Ábyrgðasjóði launa sem minnkar starfshlutföll sín á tímabilinu 1. október 2008 til 31. desember 2009. Þá er mikilvægt að áunninn réttur launafólks haldist missi það atvinnu sína áður en kemur til fæðingarorlofs eða börn þess greinast með alvarlega og langvinna sjúkdóma eða alvarlega fötlun. Það er þegar tryggt með lögum en sá tími sem foreldrar fá greiddar atvinnuleysisbætur, eru á biðtíma eftir slíkum bótum eða hafa átt rétt á þeim hefðu foreldrar skráð sig án atvinnu samkvæmt lögum um atvinnuleysistryggingar telst til þátttöku á vinnumarkaði í skilningi laga um fæðingar- og foreldraorlof og laga um greiðslu til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna. Í tilvikum ef foreldrar eru án atvinnu á tekjuviðmiðunartímabili framangreindra laga skal við útreikning á fjárhag greiðslna til foreldris tekið mið af þeim viðmiðunartekjum sem tekjutengdar atvinnuleysisbætur foreldra voru miðaðar við. Á þetta ávallt við hvort sem foreldri hefur verið á tekjutengdum atvinnuleysisbótum eða grunnatvinnuleysisbótum á viðmiðunartímabilinu. Virðulegi forseti. Við verðum að standa vörð um réttindi launafólks í landinu og draga úr atvinnuleysi eins og frekast er kostur. Það hlýtur líka að skipta fyrirtæki máli að geta haldið ráðningarsambandi við starfsmenn sína sem lengst þótt starfshlutfall sé hugsanlega lækkað en allir vinnuveitendur þekkja hvað starfsmannavelta getur kostað fyrirtækin mikið. Ég vona að fyrirtækið sjái sér hag í að halda ráðningarsambandi við fólkið sitt eins og kostur er í stað þess að segja því upp. Þá vil ég ítreka það hér að það hefur jafnframt löngum verið talið árangursríkasta vinnumarkaðsúrræðið að gera fólki kleift að vera virkt á vinnumarkaði með einum eða öðrum hætti. Má því ætla að sú leið sem hér er lagt til að farin verði innan atvinnuleysistryggingakerfisins sé til þess fallin að draga úr útgjöldum Atvinnuleysistryggingasjóðs þegar til lengri tíma er litið. Þá á ég ekki endilega við sparnað vegna útgreiðslu atvinnuleysisbóta heldur ekki síður útgjöld vegna vinnumarkaðsúrræða. Ég vona því svo sannarlega að frumvarpið komi til með að draga úr atvinnuleysi um leið og það gerir fólki kleift að aðlaga sig betur að fjárhagslega breyttum aðstæðum. Lagt er til að gildistími frumvarpsins verði tímabundinn eins og ég nefndi áðan. Ástæða þess er einkum sú óvissa sem ríkir um hver þróunin verður á íslenskum vinnumarkaði. En af þeim sökum tel ég mikilvægt að unnt verði að meta árangur þessara breytinga innan ekki of langs tíma. Eins og fram kemur í athugasemdum með frumvarpinu verður fylgst mjög náið með framvindu mála og komið með tillögur að breytingum strax og þurfa þykir. Eins og ég nefndi áðan skiptir máli að við bregðumst skjótt við og því tel ég mikilvægt að afgreiðslu frumvarpsins verði hraðað eins og kostur er án þess að það hafi áhrif á málefnalega umræðu um efni þess. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. félags- og trygginganefndar.

Herra forseti. Ég fagna þessu nánast fyrsta úrræði gegn því atvinnuleysi sem við búum nú þegar við og mun fara verulega vaxandi á næstu árum. Það hefur ekkert enn komið fram af hálfu ríkisstjórnarinnar hvernig bregðast eigi við atvinnuleysi t.d. með verklegum framkvæmdum sem unnt er að fara í strax. Það eina sem mér sýnist hafa verið gert er að hella olíu á eld atvinnuleysisins með 18% stýrivöxtum. En hér er sem sagt gott mál á ferðinni - ég vil ítreka það - sem þó má að mínu mati og verður að gera enn betra í þágu þeirra sem hyggja á nám meðan á atvinnuleysi þeirra stendur. Ég ætla ekki að fara hér út í efnisatriði frumvarpsins og vona að það gangi hratt og örugglega í gegnum nefndina. Ég vil þó setja spurningarmerki við 2. mgr. 1. gr. þar sem talað er um að hinn atvinnulausi sé að lágmarki í 50% starfshlutfalli. Ég velti því fyrir mér hvort þar ætti að vera einn þriðji hluti starfshlutfalls. Ég set líka spurningarmerki við gildistímann, 1. maí 2009, sem mér þykir boða nokkra bjartsýni því að ég hygg að þetta ástand, og eiginlega er það fyrirséð, muni vara talsvert lengur. Þá vil ég víkja að því sem ég nefndi hér fyrst. Ég er sem sé eindregið þeirrar skoðunar að einnig eigi að breyta til bráðabirgða lögum um atvinnuleysisbætur í þágu þeirra sem fara í nám meðan verstu afleiðingar kreppunnar standa í næstu eitt til tvö ár. Í dag er það svo í lögunum um atvinnuleysistryggingar að nám er skilgreint sem 70–100% samfellt nám, verklegt eða bóklegt. Ég vek sérstaklega athygli á þessu verklega námi sem menn geta þá farið í og verið á atvinnuleysisbótum. Fari menn í nám umfram þetta hlutfall, lánshæft nám, eru þeir út af vinnumarkaði í skilningi laganna. Í 14. gr. laganna kemur fram hvað sé virk atvinnuleit, þ.e. að viðkomandi hafi frumkvæði að starfsleit og sé m.a. reiðubúinn til að taka hvert það starf sem greitt er fyrir og hafi vilja og getu til að taka við starfi án sérstaks fyrirvara. Það útilokar einstaklinga sem fara í nám, hyggja á nám, ef þeir eru kallaðir til vinnu á miðri námsönn. Ég vil líka vekja athygli á því að ef um lánshæft nám er að ræða er lánið ekki borgað út fyrr en að lokinni önninni að uppfylltum námsárangri. Menn standa því illa að því leyti og verða að fara í dýr okurlán bankanna. Flestir námsmenn hafa þá farið í yfirdráttarlán sem eru hrein og klár okurlán. Í lögunum eru líka önnur ákvæði en þessi sem þyrfti að víkja frá tímabundið. Það er í 15. gr. varðandi það að nám jafngildi ekki starfi í tímalengd. Ef maður stundar sex mánaða nám jafngildir það ekki tíma hjá Vinnumálastofnun nema sem svarar til þrettán vikna. Ég vil líka vekja athygli á því að í 25. gr. er beinlínis gert ráð fyrir að aðili sem stundi nám hverfi af vinnumarkaði þó svo að réttur hans megi geymast í næstu, að mig minnir, 36 mánuði. Það er alveg hreint og klárt í 52. gr. laganna að hver sem stundar nám samkvæmt e-lið 3. gr., þ.e. 75–100% nám eins og ég nefndi áðan, er ekki tryggður á því tímabili. Þessu tel ég að þurfi að breyta til bráðabirgða og það er eingöngu í undantekningartilvikum, þegar námið er ekki lánshæft sem til tryggingar kann að koma. Ég ítreka að þeir sem eiga rétt á námslánum fá þau ekki fyrr en árangri er náð eftir önnina og þurfa að vera á okurlánunum sem ég nefndi áðan. Ég tel mjög brýnt að tvinnaður verði saman réttur hins atvinnulausa til náms og atvinnuleysisbóta og ég hygg, hæstv. félagsmálaráðherra, að ekki eigi að tefja þann ásetning ráðherrans að ljúka málinu í nóvembermánuði sem ég get tekið undir að sé brýnt að gerist. Ég vil benda hæstv. ráðherra á að forsætisráðherra boðaði hér í morgun breytingar á úthlutunarreglum LÍN og aukið námsframboð. Þá verður að bregðast við því strax og það verður best gert með breytingum á frumvarpinu í þá veru að námsaðstoðin, námsframboðið, úthlutunarreglurnar og atvinnuleysisreglurnar spili náið saman. Þannig að sá sem verður atvinnulaus og fer í nám eigi rétt á námslánum - ég get alveg eins kallað það námslaun - frá fyrsta degi. Mönnum verður tíðrætt um finnsku leiðina sem kjarnaatriði í úrræðum gegn atvinnuleysinu sem mun fara vaxandi eins og ég sagði áðan. Finnska leiðin hefur reynst sársaukafull með 7% atvinnuleysi sem varir enn í Finnlandi, en hún verður ekki farin nema tryggja atvinnulausum greiðslur námslauna meðan þeir eru í námi og auðvitað er það svo að þegar menn fara í nám þá binda menn sig í heila önn eða tvær annir, heilan vetur. Ég verð að segja að þetta er afar brýnt og ég nefni þar til hliðsjónar reynslu Færeyinga frá því upp úr 1990. Þá fluttu frá Færeyjum 10% íbúa og að langmestu leyti ungt fólk á aldrinum frá 20 ára til fertugs. Aðeins um helmingur þeirra mun hafa komið til baka. Þetta þýðir að hér á landi mundi við 10% atvinnuleysi flytja í brott ungt fólk á þessum aldri, um 20–35 þús. manns. Það atvinnuleysi sem blasir nú við og við höfum ekki séð nema að litlu leyti - ég hygg að 60–80% séu enn þá í pípunum fari fram sem horfir. Við verðum að gera allt til að koma í veg fyrir landflótta í kjölfar atvinnuleysisins. Íslenskt þjóðfélag er í allt annarri stöðu, það þekkir vart atvinnuleysi. Sú kynslóð sem er á milli tvítugs og fertugs í dag þekkir vart atvinnuleysi. En það er mesti bölvaldur þjóðarinnar. Það er allt betra en það, líka mikil verðbólga, líka óstöðugt gengi. Það er allt betra en atvinnuleysi og þær hörmungar sem fylgja því, ekki bara út af tekjum og öðru heldur hinar sálrænu afleiðingar þess sem ég þekki sjálfur af starfi mínu fyrir verkalýðsfélög. Einstaklingarnir missa hinn andlega móð og kraft til að sækja sér vinnu eftir nokkurra mánaða atvinnuleysi. Þeir missa uppburðinn og kraftinn og viljann. Það verður að hafa í huga Hér höfum við breytingar sem ég legg til að gerðar verði og að félagsmálanefnd vinni, tækifæri til menntunar á námslaunum. Ég hygg og ítreka að afar brýnt sé að það sé gert. Í þessu sambandi vil ég líka ítreka, og bara í framhjáhlaupi, að það fannst mér mikið ólán og mikil ógæfa að héraðsskóli og framhaldsskóli sem átti að setja upp í Ólafsfirði skyldi vera sleginn af. Því þar var nákvæmlega tækifæri til að hleypa inn atvinnulausum einstaklingum á öllum aldri í skóla í heimabyggð sinni, heimahéraði. Það var sorgleg aðgerð að hæstv. menntamálaráðherra skyldi slá þann skóla af, hvort sem er til langs eða skamms tíma. Ekki er hægt að tala eins og hæstv. forsætisráðherra gerir. Hann boðar aukið námsframboð í öðru orðinu þegar hæstv. menntamálaráðherra fellir niður menntunarúrræðin í hinu orðinu. Í því felast miklar þversagnir og gjörsamlega óþolandi. Ég ítreka að við höfum ekki séð nándar nærri allar afleiðingar kreppunnar í því atvinnuleysi sem fer í hönd. Ég ætla að segja það hér að lokum, og minna á það, hæstv. félagsmálaráðherra, að það er grundvallarskoðun mín að nám sé vinna. Nám er vinna og ekkert annað. Það er sem sé afar brýnt og nauðsynlegt að félagsmálanefnd hugi að þessu og breyti lögunum á þann veg að unnt sé að fara í missirisnám eða einnar annar nám eða tveggja anna nám og vera engu að síður talinn virkur á vinnumarkaði.

Hæstv. forseti. Við ræðum breytingar á tvennum lögum, annars vegar um atvinnuleysistryggingar og hins vegar um Ábyrgðasjóð launa. Breytingunum er ætlað að bæta möguleika fólks á að halda vinnusambandi eða vera í ráðningarsambandi í hlutastörfum á vinnumarkaði. Hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra hefur gert ágætlega grein fyrir málinu þannig að ég ætla ekki að eyða orðum í að fara yfir efni þess í smáatriðum. Ekki verður of oft ítrekað hversu mikilvægt er að menn geti haldið vinnunni því margir segja upp fólki vegna óvissuástandsins, vegna þess að þeir vita ekki hvað er fram undan. Skelfilegt væri ef menn tapa þessu sambandi og missa reynslu út úr fyrirtækjunum og gott starfsfólk sem hugsanlega væri hægt að halda í á meðan á óvissutímum stæði og ráða aftur í fullt starf þegar þeim lýkur, sem vonandi verður fyrr en síðar. Ég vil taka undir, og það hefur komið fram ítrekað, að við höfum aðeins séð toppinn af ísjakanum. Við eigum eftir að sjá atvinnuleysið aukast verulega og þurfum því að vanda okkur við umfjöllunina og reyna að leita leiða. Þó eru mörg úrræði sem við verðum að grípa strax til svo þau komi til framkvæmda og bæta þá frekar við síðar, eins og hugmyndir hafa komið fram um, þar sem við sjáum að betur þurfi að gera. Málið er unnið í samráði fulltrúa frá félags- og tryggingamálaráðuneytinu og Samtökum atvinnulífsins og Alþýðusambandi Íslands og þar af leiðandi ætti að verða góð samstaða um það. Ég gerði mér vonir um að hægt yrði að afgreiða málið fyrir þinghlé eða kjördæmaviku, þ.e. að við gæfum okkur viku til að reyna að klára þetta. Ég lagði drög að því að félags- og tryggingamálanefnd kæmi saman, jafnvel í dag, til að senda málið til umsagnar til mjög skamms tíma, fram á miðvikudag, kallaði síðan inn aðila til að heyra sjónarmið þeirra, jafnvel fyrir helgi, og reyndi að afgreiða málið endanlega strax á miðvikudag. Þetta er auðvitað ekki hægt nema samstaða sé um málið og ekkert nýtt komi upp í því, þannig að við skulum sjá hvað okkur miðar en svona hafði ég gert mér vonir um að hægt væri að vinna það. Frá hv. þm. Atla Gíslasyni hafa þegar komið tillögur, sem við hljótum að skoða bæði hvað varðar lágmarkið, - þarna er um að ræða 50% hlutfall vinnu að lágmarki en hv. þingmaður nefnir 30%, sem væri kannski eðlilegri viðmiðun - og sama er með gildistíma til 1. maí. Báðar tillögurnar þarf að skoða og ræða í félags- og tryggingamálanefnd og sjá hvaða rök eru fyrir akkúrat þessum tímasetningum og tölum. Sama gildir um breytingar varðandi nám, hv. þingmaður hefur rétt fyrir sér að mjög mikilvægt er að skoða möguleika fólks á að stunda nám á meðan það er atvinnulaust. Sú umræða hefur átt sér stað, m.a. í félags- og tryggingamálanefnd þar sem rætt var hvort til greina kæmi að fólk sem lendir jafnvel í lengra atvinnuleysi verði skyldað í einhvers konar starfsnám, sem boðið verði upp á í símenntunarmiðstöðvum, í Fræðslumiðstöð atvinnulífsins eða í framhaldsskólum. Mikið framboð er nú af endurmenntun og viðbótarnámi í faggreinum sem fólk gæti stundað. Allt þetta þarf að vera til skoðunar en erfitt gæti reynst að ná því á mjög skömmum tíma að færa það inn í þessa lagabreytingu en þó ætla ég ekki að útiloka það og full ástæða er til að reyna það. Ég vil benda á málefni námsmanna, af því að þau komu til umræðu, að aðgerðir hafa komið til vegna erfiðrar stöðu íslenskra námsmanna erlendis. Einnig hefur verið rætt um þá sem hafa verið í fullu starfi og haft góðar tekjur á liðnu ári og eru að fara inn í námslánakerfið, að skerðing á lánum verði minni en áður, fari úr 10% niður í 5%, til að reyna einmitt að auka og bæta þann möguleika að fara í nám í framhaldi af fullu starfi. Það hefur oft reynst erfitt og eins og hv. þingmaður benti á hefur lánakerfið - þ.e. bankarnir - oft reynst mönnum erfitt. Ég lýsi yfir stuðningi við málið og mun gera allt sem hægt er til að hraða því og bið bæði nefndarmenn og aðra þingmenn að hjálpa okkur við þá vinnu. Mjög gott væri að fá viðbótartillögur sem allra fyrst sem og þær breytingar sem koma inn í félagsmálanefndina. Ástæða er til að ítreka það, sem almenningi virðist ekki öllum vera ljóst, að þegar mál er sent til umsagnar er öllum heimilt að gera athugasemdir og koma með ábendingar um lagafrumvörpin og eru þær teknar jafnt til álita og frá þeim aðilum sem málið er formlega sent til.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar og það er örugglega ekki síðasta málið sem verður lagt fram á Alþingi til að koma til móts við þá erfiðu stöðu sem blasir við í atvinnu- og efnahagsmálum þjóðarinnar. Við þingmenn höfum reyndar kallað eftir því að fá fleiri svona mál sem hægt er að afgreiða með snörpum hætti. Ég fagna því að mál sé komið fram sem snýr að vanda fyrirtækjanna í landinu en hann er mikill. Í stað þess að vera með fjöldauppsagnir hafa atvinnurekendur brugðið á það ráð að lækka starfshlutfall fólks og frumvarpið mælir fyrir því að Atvinnuleysistryggingasjóður komi til móts við launafólk með því að vega að þó nokkru leyti upp mismun á fyrrverandi starfshlutfalli og núverandi. Mjög mikilvægt er að fólk geti verið áfram virkt á vinnumarkaðnum á meðan við komum okkur út úr þeim erfiðleikum sem blasa við og þess vegna er mikilvægt að frumvarpið verði afgreitt með miklum hraða. Ég sem nefndarmaður í félagsmálanefnd Alþingis lýsi yfir vilja mínum til að vinna hratt og vel að þessu og tek jafnframt undir orð hæstv. ráðherra að mér finnst margt mæla með því að gildistökuákvæðið verði frá 1. nóvember enda voru það mánaðamótin sem hamfarirnar skullu á þjóðinni með þvílíkum þunga að þúsundir urðu fyrir gríðarlegum áföllum með uppsögnum og skertu starfshlutfalli. Ég og við framsóknarmenn styðjum því eindregið að gildistakan verði frá og með síðustu mánaðamótum þannig að þetta komi þeim sem misstu atvinnuna, eða réttara sagt þeim sem starfshlutfallið var lækkað við, til góða, það er mjög brýnt. Eins og ráðherra fór yfir er málið byggt á tillögum frá samráðshópi félags- og tryggingamálaráðuneytisins, Alþýðusambandsins og Samtaka atvinnulífsins vegna breyttra aðstæðna á vinnumarkaði. Mér finnst vert í þessu samhengi að benda á að við Íslendingar búum við mikið lán að eiga ábyrga verkalýðshreyfingu og ábyrgt atvinnulíf, öfl sem geta talað saman á tímum sem þessum. Trúlega hefur aldrei verið eins mikilvægt fyrir okkur að atvinnulífið, verkalýðshreyfingin og stjórnvöld gangi í takt til að komast út úr því ástandi sem nú er uppi í samfélaginu. Því finnst mér vert héðan úr ræðustól Alþingis að menn heyri það, bæði þingheimur og aðrir, að forsvarsmenn verkalýðshreyfingarinnar og stjórnar atvinnulífsins eiga hrós skilið fyrir vinnu síðustu vikna. Þeir hafa haldið krísufundi nær daglega til að koma böndum á ástandið sem blasir við og koma með tillögur að úrbótum. Það skiptir okkur miklu að þessir aðilar skuli vera á vaktinni á erfiðleikatímum. Við þurfum að standa vörð um réttindi launafólks og halda sem flestum starfandi í samfélaginu á meðan ástandið gengur yfir. Mér finnst líka, eins og kom fram í umræðunni hér áðan, að við, alþingismenn og ríkisstjórnin, þurfum að gæta að jafnræði á milli þegnanna í landinu. Ég benti á það í umræðunni áðan að farið er með skuldunauta á mismunandi hátt. Þó svo að ríkið eigi þrjá stærstu viðskiptabankana og Íbúðalánasjóð er jafnræðis ekki gætt á milli þeirra sem skulda Íbúðalánasjóði og þeirra sem skulda bönkunum og þessa dagana er verið að bera fólk út úr ríkisbönkunum. Ekki verður við það unað að stjórnvöld meðhöndli íslenska borgara sem skulda ríkinu á misjafnan hátt eftir því hvort lánardrottnarnir eru viðskiptabankarnir þrír, ríkisviðskiptabankarnir, eða Íbúðalánasjóður. Almenningur mun ekki sætta sig við það. Þess vegna fagna ég orðum hæstv. ráðherra áðan þar sem hún talaði fyrir því að við ættum að gæta jafnræðis. Því væri rétt að hæstv. viðskiptaráðherra og handhafar framkvæmdarvaldsins ræddu við bankastjórnir þannig að ekki sé gripið til svo harkalegra viðbragða á þessum erfiðleikatímum. Við þurfum öll að standa saman og það er alveg ljóst að engin samstaða mun nást í samfélaginu um að menn séu beittir slíku misrétti eftir því hvort þeir eru í viðskiptum við Íbúðalánasjóð eða viðskiptabankana. Við þurfum að hafa það í huga því hlutirnir gerast nú mjög hratt á Íslandi og margt gerist daglega sem hefði jafnvel tekið margar vikur fyrir stuttu síðan. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Atla Gíslasyni um stöðu námsmanna og við höfum rætt hana í þinginu á síðustu vikum. Reyndar var það svo að menntamálaráðherra sagði í fyrirspurnatíma á haustþinginu að ekki ætti að bæta stöðu námsmanna sérstaklega, en að sjálfsögðu blasti það við okkur öllum að þess þyrfti. Sem betur fer hefur ríkisstjórnin örlítið tekið sig á í þeim efnum en ég tel að betur þurfi að gera því nú mun fólk á öllum aldri leita sér menntunar í auknum mæli. Eins og staðan er, að fólk fái lánin greidd eftir á í kannski 26%–28% vaxtastigi - yfirdráttarvextirnir eru nú ekkert smáræði - er ljóst að við þurfum að koma til móts við það með einhverjum hætti. Ég hvet því ríkisstjórnina í þessari umræðu - því vinnumarkaðsmál tengjast menntakerfinu vegna þess að fólk hverfur af vinnumarkaðnum inn í skólana, og ef við viljum stuðla að því að fólk verði hér á landi eftir að það missir vinnuna verðum við einfaldlega að fara í breytingar sem þessar og gera þann kost fýsilegan. Annars lendum við í því sama og Færeyingar á sínum tíma, að fólk leiti sér í síauknum mæli að vinnu annars staðar. Við viljum það ekki og þurfum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að hindra að unga fólkið fari í miklum mæli úr landi. Það yrði gríðarlegur skellur því að það er kynslóðin sem þarf trúlega að borga reikninginn vegna áfallanna sem hafa gengið yfir landið að undanförnu. Ef fólk 20–40 ára fer úr landi hver á þá að borga reikninginn? Við þurfum að hafa skýra heildarmynd í þessu. Vegna orða hv. þingmanns hér áðan um stofnun framhaldsskóla í Ólafsfirði, þá voru það vissulega misvísandi skilaboð frá ríkisstjórninni að fresta undirskrift um stofnun skólans og í raun og veru kolröng skilaboð að mínu viti. Ég vil upplýsa og vera ærlegur í því að fundur var með menntamálaráðherra í gær þar sem stofnuð var byggingarnefnd og skólanefnd og gefin yfirlýsing um að skólastarf framhaldsskóla við utanverðan Eyjafjörð hefjist haustið 2009. Menntamálaráðherra verður að njóta sannmælis í því að hún er öll af vilja gerð til að þessi skóli verði stofnaður. Tilkynning um frestun á undirskrift um stofnun skólans eru ekki góð skilaboð. Það eru ekki heldur góð skilaboð frá ríkisstjórninni að segjast hafa skrúfað fyrir allar framkvæmdir. Að búið sé að fresta samgöngubótum við Vopnafjörð og Vaðlaheiðargöngum. Ég hitti dúkara á Ólafsfirði í gær sem var heima hjá sér um miðjan dag, maður sem hefur unnið 8–10 tíma vinnudag, og ég spurði hann af hverju hann væri heima. Staðreyndin er sú að allan efnivið vantar, menn geta ekki unnið lengur, það eru hvorki til dúkar né flísar í landinu. Síðan sjáum við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um að hætta eigi við allar frekari framkvæmdir á hennar vegum, það eru kolröng skilaboð til atvinnulífsins og það verður að vinda ofan af þessari vitleysu, hæstv. fjármálaráðherra, að hið opinbera ætli að skrúfa fyrir allar framkvæmdir. Ég vil benda á að meiri hlutinn í Reykjavíkurborg hefur lýst yfir að fara eigi í vinnuaflsfrekar framkvæmdir upp á sex milljarða í Reykjavík á næsta ári. Á sama tíma kemur ríkisstjórnin fram  Hæstv. forseti. Ég fagna frumvarpi hæstv. félagsmálaráðherra og minni á, af því að við ræddum um þjóðstjórn í Reykjavík, að mikilvægt er að þingheimur standi saman og við öll á þessum erfiðleikatímum. Herkostnaðurinn við þetta frumvarp getur numið allt að 350 millj. kr. Það er herkostnaðurinn fyrir því að fólk haldi störfum sínum og verði áfram á landinu, það skiptir miklu máli. Við þurfum líka að láta flokkapólitík dálítið lönd og leið í þessari umræðu og það olli mér ákveðnum vonbrigðum á fundi félagsmálanefndar í morgun - fyrirgefið þið, viðskiptanefndar - þar sem fulltrúar atvinnulífsins lýstu því að krísufundir væru í gangi á milli aðila vinnumarkaðarins og fulltrúa ríkisstjórnarflokkanna, eins og ástandið í dag komi stjórnarandstöðuflokkunum ekkert við. Að sjálfsögðu þarf að halda öllum upplýstum og ég hef ekki orðið var við annað, herra forseti, en að við séum öll hér af vilja gerð til að reyna að leysa það erfiða ástand sem við okkur blasir en því miður verðum við vör við mjög litla tilburði af hálfu stjórnarflokkanna að koma til móts við okkur í stjórnarandstöðunni í samræmdum aðgerðum til þess að mæta aðsteðjandi vanda. Það má þó meiri hluti framsóknarmanna og sjálfstæðismanna í Reykjavíkurborg eiga að þar er virkileg þjóðstjórn og þar hafa allir lagst á eitt til að menn geti orðið sáttir um hvaða skref eigi að stíga næst og ég vona svo sannarlega, fyrst ríkisstjórnin vill viðhafa svo takmarkað samráð við okkur í stjórnarandstöðunni, að henni vegni vel í þeim erfiðu málum sem við okkur blasa nú þegar. Ég, eins og ég sagði hér áðan, herra forseti, lýsi yfir fullum stuðningi við þetta frumvarp til laga um atvinnuleysistryggingar og tel brýnt að það fari hratt í gegnum þingið og verði afturvirkt þannig að þeir sem starfshlutfall var skert hjá um síðustu mánaðamót fái greiðslur úr atvinnuleysistryggingasjóði því á mörgum heimilum á Íslandi í dag eru erfiðleikar og við þurfum að koma til móts við þá.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða hér mjög mikilvægt mál við þær aðstæður sem nú ríkja í efnahagslífi þjóðarinnar, frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og lög um Ábyrgðasjóð launa, vegna sérstakra aðstæðna á vinnumarkaði. Hæstv. ráðherra kynnti málið ítarlega í upphafi þegar hún mælti fyrir því og sömuleiðis er málið vel skýrt út í athugasemdum með frumvarpinu og ástæðulaust að vera að fara yfir það, en mig langar aðeins að gera að umtalsefni nokkur atriði sem hafa komið fram í umræðunni. Það er örugglega rétt að ástandið á eftir að versna, því miður, en því frekar þurfum við að vera tilbúin með lagabreytingar sem þessar og vera búin að breyta lögum áður en það gerist. Í umræðunni í dag hefur verið bent á ýmis atriði, t.d. nefndi ráðherrann að við ættum að þiggja ráð frá þjóðum sem hefðu reynslu af ástandi eins og við stöndum frammi fyrir í dag og þar hefur verið bent á Finna. Mig langar líka til að benda á að við þurfum líka að læra af mistökum þjóða sem hafa lent í svipuðum áföllum. Á fundi í gærkvöldi hjá kvennahreyfingu Samfylkingarinnar talaði Lilja Mósesdóttir og hún hvatti okkur til þess að skoða hvernig þjóðir eins og Argentína og fleiri tóku á slíkum málum og lagði ríka áherslu á að reyna að slá aldrei á vinnandi hönd. Það er einmitt það sem er verið að gera hér með þessum tillögum til lagabreytinga, að reyna að koma í veg fyrir að fleiri en ella lendi í atvinnuleysinu, það verði haldið ráðningarsambandi við sem flesta og að skert starfshlutfall gefi fólki kost á að fá atvinnuleysisbætur á móti. Það hefur verið rætt um afturvirka gildistöku. Mér finnst full ástæða til þess að við skoðum það. Það hefur komið fram að hv. félags- og tryggingamálanefnd komi saman á eftir til að taka þetta mál fyrir og senda til umsagnar. Mér finnst full ástæða til þess að nefndin kalli eftir því hjá lögfróðum starfsmönnum þingsins hvort eitthvað sé því til fyrirstöðu að gildistakan verði afturvirk. Ég get ekki ímyndað mér að það sé eitthvað því til fyrirstöðu og það fólk sem lenti í atvinnuleysi um síðustu mánaðamót fengi þá atvinnuleysisbætur um næstu mánaðamót. Allt er betra en atvinnuleysið, sagði hv. þm. Atli Gíslason og ég tek heils hugar undir það. Hann hefur talað um tillögur til námslauna, að líta svo á að nám sé vinna. Ég er fullkomlega sammála því, nám er vinna og ég tel rétt að við skoðum þessar tillögur. Ég veit ekki hvort við getum afgreitt þær núna ef við ætlum að hraða afgreiðslu þessa máls mjög en ég tel fulla ástæðu til þess að félags- og tryggingamálanefnd skoði slíkar tillögur. Þær mundu þá koma í kjölfarið ef ekki væru tök á því að afgreiða slíkar tillögur nú um leið og þetta mál verður afgreitt. Ég held að við getum hraðað þessu máli mun frekar en hv. formaður félags- og tryggingamálanefndar talaði um. Ef við sendum málið út í dag er hægt að kalla fólk til strax á mánudaginn til að ræða málið í nefndinni, það hefur verið gert áður. Menn hafa fundað fram á kvöld þegar mikið liggur við og það getum við auðvitað gert við núverandi aðstæður. Það ætti því alveg að vera hægt að afgreiða þetta mál strax í næstu viku eða eftir helgina ef vilji er fyrir hendi, það er ástæðulaust að vera að draga slíkt. Varðandi námslaunin og það sem Atli Gíslason nefndi í þeim málum, tel ég fulla ástæðu til þess að við ræðum við Vinnumálastofnun og skoðum atriði sem varða sex mánaða námið og 13 vikurnar. Mér finnst full ástæða til þess að við skoðum alla þætti sem snúa að námsmönnum en auðvitað þarf það líka að koma inn á borð menntamálanefndar og ég óttast að það gæti ef til vill tafið þetta mál að einhverju leyti. Varðandi umræðu um að þeir sem lenda í langvarandi atvinnuleysi, sem ég vona að verði ekki margir en ég óttast að einhverjir muni lenda í því, þá hefur verið rætt um að vera með skilyrði um eitthvert starfsnám. Ég hef nefnt það og viljað tala fyrir því að það sé ekki bara starfsnám heldur þurfi að hvetja fólk til athafna í atvinnuleysi, t.d. fyndist mér alveg koma til greina að hvetja til líkamsræktar og heilsuræktar. Það er alveg rétt sem komið hefur fram að atvinnuleysi, hvað þá langvarandi atvinnuleysi hefur mjög alvarlegar afleiðingar á heilsu fólks bæði líkamlega og ekki síst andlega heilsu og þar er heilsurækt og líkamsrækt geysilega mikilvægur þáttur sem ég tel að við ættum að huga að hvort við getum ekki á einhvern hátt hjálpað fólki sem lendir í atvinnuleysi til þess að sinna heilsu sinni. Hv. formaður nefndarinnar er ekki í salnum lengur, ég veit ekki hvort hann heyrir mál mitt, en ég mun mæta á fund á eftir hjá nefndinni og mun leggja þar til að við munum hraða þessu máli frekar en sá hv. þingmaður talaði um í ræðustóli. Ég get ekki ímyndað mér annað en að í nefndinni hljóti að vera sátt um að flýta þessu máli mjög, sambærileg þeirri sátt sem ríkir hjá Reykjavíkurborg um frekari framkvæmdir o.s.frv. Þetta er mál sem varðar okkur öll, þetta er mikið velferðarmál og mikið þjóðþrifamál. Við skulum því bara taka til hendinni og flýta því í gegn. Það er mjög mikilvægt að við stöndum vörð um réttindi launafólks, eins og komið hefur fram, og mikilvægt að haldið sé ráðningarsambandi við sem flesta sem lengst. Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að hafa mál mitt lengra því að ég mun koma að þessu máli í félags- og tryggingamálanefnd og mun leggja ofuráherslu á að flýta afgreiðslu þess.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og um Ábyrgðasjóð launa. Þetta er ein af þeim ráðstöfunum sem gripið er til í kjölfar þess að bankakerfið hrundi á Íslandi og þjóðin stendur þar með frammi fyrir mikilli vá. Hluti af því eru gífurlegar uppsagnir í síðasta mánuði, eitthvað sem ég held að við Íslendingar höfum aldrei þekkt áður. Ég tek undir með hv. þm. Atla Gíslasyni og Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur að atvinnuleysi er með því verra sem menn lenda í, ætti að vera óþekkt, það hefur gífurlega slæm áhrif á fólk sálrænt. Fólk upplifir það yfirleitt sem höfnun, það hefur ekki lengur hlutverk í þjóðfélaginu og reynslan hefur sýnt og rannsóknir hafa sýnt að fólk sem er frá vinnumarkaði lengur en sex mánuði, hvort sem það er vegna sjúkdóma, atvinnuleysis, slysa eða af öðrum ástæðum fer ekki aftur út á vinnumarkað. Það er bara þannig. Atvinnuleysið getur þannig leitt til örorku og er mjög alvarlegt mál, niðurbrot á sjálfsvirðingu fólks. Þetta verðum við að hindra og þetta frumvarp er liður í þá veru. Ég tek undir með hv. þm. Ástu Ragnheiði að það þarf að virkja þetta fólk, en ég vil líka skora á það fólk sem nýorðið er atvinnulaust að virkja sjálft sig, mynda hópa, aðstoða hvert annað við atvinnuleit, aðstoða hvert annað við að vera virkt, mæta á einhvern stað á hverjum einasta degi þó að það sé atvinnulaust. Það er svo mikið atriði að menn komi innan um aðra, loki sig ekki af heima, það getur hindrað þetta niðurbrot sem ég talaði um. Fólkið sem nú verður atvinnulaust á sannarlega enga sök á því að það sé atvinnulaust, það eru allt aðrir kraftar sem valda því en eigin mistök. Ég tek undir með hv. þm. Ástu Ragnheiði að við þurfum að hraða afgreiðslu þessa máls, ég bara vorkenni okkur ekki neitt. Það er laugardagur líka sem hægt er að vinna og sunnudagur, ekki skal standa á mér þótt ég þurfi að mæta klukkan þrjú á sunnudeginum eða klukkan átta um kvöldið geri ég það, að sjálfsögðu. Það liggur mikið fyrir og ég vil að þetta verði afgreitt í næstu viku, punktur, ekki orð um það meir. Frumvarpið byggir að miklu leyti á dálítið sérstöku ástandi sem er á Íslandi, það er félagsleg ábyrgð fyrirtækja, hún er nefnilega miklu meiri en af er látið. Hún hefur verið töluvert mikil,  Svo er kannski neikvæð hlið þessa frumvarps, og við skulum bara tala um það opinskátt, að maður sem hefur milljón á mánuði og missir 25% af vinnunni fær bætur. Hann er með 750 þús. kr. fyrir dagvinnulaunin, fyrir 75% vinnu, og hann fengi þá 50 þús. kr. í bætur. Hvort menn vilja hafa það þannig, það getur vel verið að hv. nefnd vilji skoða þetta, en ég bendi bara á þetta til þess að menn átti sig á því að þetta er ekkert mjög félagslegt frumvarp, ekki þannig, það er ekki verið að bæta kjör þeirra sem verst eru settir eða með lægstu launin. Það má líka benda á að svona hlutastarfsbætur eru mjög viðkvæmar fyrir misnotkun. Ég vil höfða til þeirra einstaklinga og fyrirtækja sem nota þetta kerfi að misnota það ekki. Hér er verið að grípa til laga til þess að bæta stöðu manna, til þess að milda áhrif kreppunnar og ég skora á menn að sýna ekki tilburði til þess að misnota það á neinn máta en það er mjög viðkvæmt fyrir slíku. Hér hefur verið rætt um að það eigi að auka menntun. Auðvitað á að auka menntun, það er bara allt annar handleggur. Ég lít alltaf á menntun sem fjárfestingu, ekki sem vinnu. Það er bæði vinna en líka fjárfesting og til þess höfum við ákveðið kerfi sem ég held að sé nokkuð gott og við eigum að auka framboð á menntun og það er reyndar búið að gera það með því að samþykkja frumvörp um breytingu á skólakerfinu öllu. Ég held því að við séum tiltölulega vel undir það búin að mæta kröfum um aukna menntun en það er það sem hugsanlega getur snúið þessu áfalli í jákvæða veru. Svo má ekki gleyma því að þetta frumvarp getur hreinlega sparað fé. Ef það tekst að ráða menn í 25% starf í staðinn fyrir að segja mönnum upp eru útgjöld Atvinnuleysistryggingasjóðs minni en ella og þetta er þá hreinlega fundið fé fyrir skattgreiðendur ef maður lítur þannig á það. Þá geri ég ráð fyrir því að engin misnotkun eigi sér stað því að það getur verið dýrt og það getur orðið til þess að menn bakki út úr lagasetningu sem ella er mjög skynsamleg og mjög góð ef misnotkun verður ekki of mikil. En, eins og ég sagði áðan, ég mun vinna að því og standa að því ef vilji er fyrir því í hv. félags- og tryggingamálanefnd að vinna þetta mál hratt. Ég skal ekki standa á móti því og mun leggja því mína fyllstu krafta.

Frú forseti. Ég fagna því sérstaklega að þetta frumvarp sem rætt hefur verið um í fjölmiðlum og menn hafa haft lausafregnir af utan frá er nú komið fram á hv. Alþingi, á þskj. 124, en efni þess er eins og hér hefur komið fram að greiða hærri atvinnuleysisbætur til launþega þegar starfshlutfall er lækkað vegna aðstæðna sem nú eru uppi á atvinnumarkaði. Það er gert með því að lengja tímabilið sem tekjutengdar atvinnuleysisbætur eru greiddar og ef frumvarpið verður að lögum munu atvinnuleysistryggingar bæta allt að 75% af þeirri tekjuskerðingu sem hlýst af slíku lækkuðu starfshlutfalli. Í öðru lagi er frumvarpinu ætlað að tryggja óbreytt réttindi gagnvart Ábyrgðasjóði launa ef til gjaldþrots fyrirtækisins kemur á næsta 14 mánaða tímabili frá og með 1. október sl. og fram til loka árs 2009. Ég vil taka það fram að ég styð þetta frumvarp heils hugar en ég vil líka leyfa mér að taka undir tillögur og ábendingar hv. þm. Atla Gíslasonar að um leið sé rétt að bæta stöðu þeirra sem missa vinnuna og fara í nám. Vegna orða hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur áðan um að slíkt gæti tafið framgang málsins vil ég leyfa mér að segja það úr þessum stól að lýðræðið er seinvirkt og ef menn hefðu hugsað sér að flýta fyrir framgangi þessa máls í þinginu hefðu menn kannski átt að kynna þetta í fleiri þingflokkum en þingflokkum stjórnarflokkanna. Ég vek athygli á því að meðgöngutími þessa frumvarps er nákvæmlega einn mánuður í dag, það er heill mánuður síðan neyðarlögin voru sett og þetta frumvarp er að koma fyrir augu stjórnarandstöðunnar í dag. Ég efast ekki um að búið sé að kynna það og fara nákvæmlega yfir það í þingflokkum stjórnarflokkanna og búið að samþykkja það í ríkisstjórn. Ég vil bara nefna þetta af því að menn hafa líka bent hér á þá samvinnu, þá þverpólitísku samvinnu, þjóðstjórnarmódel sem hefur verið við undirbúning viðbragða Reykjavíkurborgar við því ástandi sem við nú búum við hér á landi. Þar er allt annað upp á teningnum en verið hefur hjá ríkisstjórninni sem treystir hvorki þingi né þjóð fyrir því sem hún er að bardúsa við. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra áðan að hún hefur hvatt til skerðingar vinnuframlags í stað þess að mönnum verði sagt upp. Ég er hjartanlega sammála því og tek heils hugar undir allt sem menn hafa sagt hér um það að öllu máli skiptir að fólk sé áfram á vinnumarkaði og að atvinnuleysi er það böl sem við verðum með öllum ráðum að reyna að bægja frá þjóðinni. Gildistími þeirra bóta sem hér er rætt um vegna atvinnumissis, þ.e. skerðingar á starfshlutfalli, er áætlaður 5–6 mánuðir, frá 1. nóvember eða miðjum þessum mánuði - eins fljótt og hægt er að afgreiða þetta mál - til 1. maí 2009. Það er vissulega nokkur bjartsýni að ætla að þá verðum við komin út úr þeirri krísu sem við horfum nú fram á, en ég treysti þeim orðum ráðherrans að fylgst verði með og gripið inn í til að lengja gildistíma þessara laga ef nauðsyn krefur. Ég neita því ekki, frú forseti, að ég hefði viljað sjá og heyra að hæstv. ráðherra hefði einnig hvatt fyrirtæki og stofnanir til að hafa breytingar á starfshlutfalli eða lækkun launa tímabundnar eins og hér er lagt til að lögin séu, í takt við þann gildistíma. Það er því miður ekki þannig í öllum fyrirtækjum og alls ekki í þeim þar sem stóru hópuppsagnirnar hafa verið að það sé umsamið að starfshlutfallið sé lækkað. Ég þekki til á vinnustöðum þar sem menn hafa verið kallaðir saman og þeim hefur verið tilkynnt einhliða að starfshlutfall yrði lækkað eða að laun yrðu lækkuð um 10–25%. Það er ekki verið að semja um eitt eða neitt þarna. Það er mjög mikilvægt að koma þeim skilaboðum út til atvinnulífsins að skerðingar af þessu tagi á vinnuframlagi manna verði og hljóti að vera til takmarkaðs tíma alveg eins og við erum að setja lög um bætur til takmarkaðs tíma. Við ætlum okkur út úr því feni sem við erum í. Það væri merki um að atvinnulífið og fyrirtækin hefðu trú á að við kæmumst út úr þessu ef aðgerðir sem gripið er til, eins og lækkað starfshlutfall eða lækkun launa, væru bundnar ákveðnum tíma, segjum í hálft ár eða eitthvað þess háttar. Ég vil því hvetja hæstv. ráðherra til að brýna atvinnulífið, áfram auðvitað, til þess að skerða frekar atvinnuframlagið í stað uppsagnar en einnig að það sé þá til takmarkaðs tíma. Það er mikill þrýstingur á fólk í fyrirtækjum núna að leggja sitt fram, launaframlag og ógreiddan vinnutíma til fyrirtækja og stofnana. Það vekur manni umhugsun um hvort ekki sé rétt í slíkum tilfellum að launamenn í fyrirtækjum og stofnunum fái beina aðkomu að bókum og stjórnun þessara fyrirtækja þegar svo er komið. Ég er að tala um atvinnulýðræði, þetta er orð sem féll úr tísku með frjálshyggjunni og er nú nær horfið úr lögum. Nú er frjálshyggjan fallin af stalli og fallið var stórt hér á landi - stórasta fall í heimi, mundi kannski einhver segja - og þá er kominn tími til að endurmeta alla hluti og líka aðkomu launamanna að stjórnun og rekstri fyrirtækja. Ég vil nota þetta tækifæri til að skora á hæstv. félagsmálaráðherra að setja á stofn svo sem eins og eina litla nefnd til þess að leita leiða til að innleiða atvinnulýðræði í íslenskt atvinnulíf. Frú forseti. Það hefur komið fram í umræðunni að ekki mun standa á stjórnarandstöðunni við að afgreiða þetta mál hratt og örugglega. Ég tek undir með þeim sem hér hafa sagt að nefndarfundir á laugardögum og sunnudögum eru engin goðgá í þeim efnum. Við skulum fara vandlega yfir málið og við skulum hleypa stjórnarandstöðunni að því og flýta okkur ekkert um of. Ég verð að segja að 350 millj. kr. í þessu skyni eru hreinn smápeningur í samanburði við þann kostnað sem þjóðin þarf að bera núna af framgöngu og lifimáta útrásarliðsins. Ég minni á í því sambandi að einn einstaklingur fékk 300 millj. kr. bara fyrir að taka það að sér að vera bankastjóri í tilteknum banka sem nú er kominn í skjól ríkisins. Ég tek svo undir þau hvatningarorð að hv. félagsmálanefnd vinni þetta mál hratt og vel og það mun, eins og hér hefur komið fram, ekki standa á stjórnarandstöðunni í þeim efnum.

Virðulegur forseti. Þetta var ágætisræða hjá hv. þm. Álfheiði Ingadóttur. Það er alveg rétt hjá henni að nú þarf að endurmeta alla hluti við þessar aðstæður og ég er svo sannarlega sammála henni um það. En mér fannst hún vera óþarflega viðskotaill vegna ummæla minna um fína tillögu frá hv. þm. Atla Gíslasyni, sem ég tók í rauninni undir og taldi rétt að félags- og tryggingamálanefnd skoðaði gaumgæfilega, þó að ég hefði einhverjar efasemdir um að við gætum kannski afgreitt hana um leið og þetta frumvarp. Ég tala bara af mikilli reynslu í nefndarstarfi hér og það tekur lengri tíma þegar breytingartillögur koma við frumvörp sem er ætlað að ganga hratt í gegn. Auðvitað munum við skoða allar breytingartillögur sem koma fram í nefndinni, mér finnst það alveg fullkomlega eðlilegt og ef hægt væri að breyta þessu þá er það fínt vegna þess að þetta eru góðar tillögur og mikilvægar. En það er alveg ástæðulaust að verða svona hvumpin við því að ég nefni hér að það taki kannski lengri tíma en við höfum til að samþykkja slíkar breytingar, því að það þarf að hafa samráð við fleiri, það þarf að hafa samráð við menntamálaráðherra, ráðuneytið, menntamálanefnd o.s.frv. Aftur á móti ætti okkur að takast að afgreiða frumvarpið eins og það liggur hér fyrir mjög fljótt og vel og ég efast ekki um að við gætum afgreitt það strax eftir helgina, á mánudag eða þriðjudag, ef menn leggja á sig þá vinnu sem þarf til í nefndinni. Ég vildi bara nefna það hér, virðulegi forseti, að svona er gangur mála í þinginu og það tekur tíma að vinna málin, sérstaklega þegar nýjar breytingar koma inn. Ég hef langa reynslu af því.

Frú forseti. Við stjórnarandstæðingar höfum svolítið verið að brýna ríkisstjórnina í því að leita nú samráðs og fá hugmyndir, tillögur og ábendingar frá stjórnarandstöðunni, ekki bara í þessu máli heldur í öllum þeim brýnu málum sem hér liggja fyrir. Hafi ég verið viðskotaill yfir því að það væri kannski ekki tími til þess að fara að afgreiða breytingartillögur þótt þarfar og góðar væru frá stjórnarandstöðu er það einmitt vegna þess að við höfum verið að kalla eftir aðkomu að málunum. Það mun ekki gera annað en flýta afgreiðslu þeirra að hafa gott samráð við stjórnarandstöðu. Ég vona að litið sé á þessi orð mín frekar sem hvatningu til breyttra vinnubragða að því leyti en nokkuð annað.

Virðulegi forseti. Vissulega eru öll ráð vel þegin. Við þurfum öll að koma að því ástandi sem nú ríkir og leggja tillögur í púkkið. Tillögur hv. þm. Atla Gíslasonar eru t.d. fínar og mér finnst full ástæða til víðtæks samráðs. Haft hefur verið samráð við verkalýðshreyfinguna, Samtök atvinnulífsins, hagsmunasamtök o.s.frv. Að sjálfsögðu á að vera samráð við stjórnarandstöðuna og það er auðvitað hlutverk hennar að veita stjórnvöldum aðhald eins og hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hefur verið að gera. Það er mjög mikilvægt hlutverk. Ég þakka fyrir allt það aðhald sem stjórnvöldum er veitt og við eigum að hafa samráð við alla sem geta lagt okkur lið því að nú ríkir alvarlegt ástand sem þarf að bregðast við á margvíslegan hátt.

Virðulegi forseti. Ég vil koma með örfá atriði inn í umræðuna um Atvinnuleysistryggingasjóð og breytingar á lögum um greiðslur úr honum. Ég vil draga athyglina að því sem lýtur að sjálfstætt starfandi fólki. Ákveðinn hluti þessara laga lýtur að sjálfstætt starfandi einstaklingum, bændum, sjómönnum, mönnum sem reka lítil og stærri fyrirtæki en vinna þar sjálfir og hafa viðurværi sitt af því. Þeir geta verið starfandi hjá einkahlutafélagi sem þeir hafa stofnað um fyrirtækið og lúta þá lögum um almenna hlutann, þ.e. eins og launþegar, og greiða með eðlilegum hætti inn í sjóðinn. Sumir atvinnurekendur greiða inn í Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga sem er í raun hluti af sama fyrirkomulaginu þó að um hann sé sérstök stjórn. Margir sjálfstætt starfandi einstaklingar geta verið í launaðri vinnu meðfram fyrirtækjarekstrinum. Fyrirtækið er ef til vill ekki það stórt að það skapi nauðsynlegar tekjur og jafnframt getur atvinnumunstrið verið byggt þannig upp að viðkomandi rekur fyrirtæki sitt en vinnur að hluta til utan þess. Þá greiðir hann til hins almenna hluta Atvinnuleysistryggingasjóðs en sem atvinnurekandi greiðir hann til Tryggingasjóðs sjálfstætt starfandi einstaklinga. Viðkomandi einstaklingur getur misst starfið sem hann vinnur meðfram rekstrinum og vill þá gjarnan sækja rétt sinn til atvinnuleysisbóta úr hinum almenna hluta Atvinnuleysistryggingasjóðs. Það hefur ekki reynst svo auðvelt. Ég þekki það af umræðunni um bændur og þykist vita að hið sama gildir þá um aðra sjálfstætt starfandi atvinnurekendur. Ef þeir missa launþegavinnuna eiga þeir ekki greiðan aðgang að atvinnuleysisbótum úr þeim tryggingasjóði. Til þess að fá greitt úr Tryggingasjóði sjálfstætt starfandi einstaklinga þurfa þeir yfirleitt að leggja inn virðisaukaskattsnúmerið eða sýna fram á að þeir hafi hætt rekstri. Við viljum að sjálfstætt starfandi einstaklingur geti stundað rekstur sinn eins og nokkur kostur er, hvort sem hann skapar 100% framfærslu eða 50% framfærslu, sé kerfið ekki því andsnúið. Ég vil þess vegna biðja nefndina, þegar hún fær þetta mál til meðferðar, að fara sérstaklega ofan í þann hluta sem lýtur að sjálfstætt starfandi einstaklingum. Annars eru það réttindi þeirra innan þess sjóðs og hins vegar réttindi þeirra gagnvart almenna hlutanum, hafi þeir verið launþegar að hluta til og greitt sitt gjald þar. Ég veit að þeir eiga nú ekki greiðan aðgang að þeim hluta þótt þeir missi vinnuna. Við getum hugsað okkur að bóndi sem rekur sitt eigið bú en er jafnframt í 50% starfi utan búsins, missi þá vinnu. Það er býsna alvarlegt en þó er ekki auðvelt fyrir hann að sækja rétt sinn inn í almenna hlutann þó að hann hafi greitt þar inn nema hann skili inn virðisaukaskattsnúmerinu eða leggi af reksturinn. Þá er málið skoðað heildstætt. Þetta vildi ég draga inn í umræðuna. Mér sýnist að frumvarpið tæpi á þessu, að þetta taki að nokkru leyti til 22. gr. þar sem verið er að fjalla um þetta mál að hluta en ekki þannig að skýrt sé. Ég tek undir umræðuna um rétt og möguleika fólks til að fara í nám og fá atvinnuleysisbætur ef það missir vinnuna. Ég vil líka vekja athygli á því að fólk sem fer úr launaðri vinnu, hvort sem það missir hana eða hættir og fer í nám, á ekki svo greiðan aðgang að Lánasjóði íslenskra námsmanna vegna þess að tekjuviðmiðið snýr yfirleitt að árinu á undan. Þá getur liðið heilt ár þangað til námsmaður fær rétt til láns úr Lánasjóði íslenskra námsmanna þó að hann hafi verið tekjulaus það tímabil sem hann stundaði nám. Rétt fólks sem fer úr vinnu til náms þarf að skoða, ekki aðeins með tilliti til atvinnuleysistryggingabóta heldur einnig réttindi til námslána, að námslánarétturinn verði strax virkur. Að lokum vil ég taka undir orð hv. þm. Péturs H. Blöndals um mikilvægi þess að atvinnurekendur og launþegar - sérstaklega atvinnurekendur um þessar mundir - séu sér meðvitaðir um félagslegar skyldur sínar og ábyrgð. Ég held að það sé liðinn sá tími sem hægt er að umbera - og ég umbar hann náttúrlega aldrei - yfirlýsingar flokksbræðra hv. þm. Péturs H. Blöndals sem lýstu því yfir að hver væri sjálfum sér næstur, hver væri sinnar gæfu smiður, eins og við höfum heyrt. Ég minnist orða eins formanns bankastjórnar skömmu eftir að bankarnir voru einkavæddir þegar hann var spurður hvaða félagslegar skyldur bankinn hefði núna. Hann svaraði á þá lund að skyldur bankans og hans sem stjórnarformanns í bankanum væru þær einar að hámarka arð hluthafanna. Þær væru þær skyldur einar sem hann bæri með sér, að hámarka arð hluthafanna. Mér er það minnisstætt. Á þessum grundvelli hefur efnahagslífið að stórum hluta verið rekið á undanförnum árum, á ábyrgð Sjálfstæðisflokksins hvað þetta varðar. Það er fagnaðarefni að hv. þm. Pétur Blöndal skuli nú draga sterkt inn í umræðuna hin félagslegu gildi og félagslega ábyrgð atvinnulífsins. Ég vil einnig vara við því þegar fyrirtæki segja upp fólki, lækka laun eða ganga með öðrum hætti á starfsréttindi þeirra, að fara nú að standa vörð um réttindi fólks þannig að útilokað sé að einstök fyrirtæki geti nýtt sér hið ótrygga ástand til að skerða starfsréttindi þess. Þegar vatnið er gruggugt og staðan erfið eins og nú er geta hinar ýmsu hvatir fengið útrás hvað það varðar. Ég er ekki að segja að það hafi átt sér stað en það er samt ástæða til að vera á verði, að ekki sé verið að skerða starfshlutföll eða störf, stilla fólki upp við vegg og láta það skrifa upp á nýja kjarasamninga o.s.frv. án þess að farið sé að lögum hvað það varðar. Frú forseti. Ég árétta að mikilvægt er við meðhöndlun á þessu frumvarpi í nefnd að hugað verið rækilega að stöðu þeirra sem eru sjálfstætt starfandi einstaklingar og að atvinnuleysisbótarétti þeirra. Einnig þeirra sem eru að hluta til sjálfstætt starfandi einstaklingar og að hluta til launamenn og hafa greitt í Atvinnuleysistryggingasjóð á þeim forsendum. Ég tek undir að því verði hraðað svo sem kostur er.

Virðulegi forseti. Ég fagna mjög þeim einhug sem virðist ríkja í þingsalnum um þetta mál og umfjöllun um það og þeim áhuga sem fram kemur hjá þingmönnum í þessu mikilvæga máli og vilja til þess að það gangi hratt fyrir sig hér á þinginu. Ég tók eftir að stjórnarandstaðan nefndi að hún hefði átt að koma fyrr að málinu og sjálfsagt má taka undir það en málið hefur ekki haft mikinn aðdraganda. Það var byrjað að vinna að því um miðjan okóbermánuð með því að nefnd á mínum vegum sem er starfandi með aðilum vinnumarkaðarins samdi frumvarpið en hugmyndir að því voru fyrst kynntar á ASÍ-þingi. Stjórnarflokkarnir hafa því alls ekki haft mikinn tíma til þess að fjalla um málið. Þetta var t.d. afgreitt í Samfylkingunni á einum og sama fundinum og ég held að líkt hafi átt sér stað varðandi Sjálfstæðisflokkinn. Ég get tekið undir nánast allt sem hefur komið fram í þeim umræðum sem hér hafa farið fram. Það er eitt atriði sem mér finnst hafa skinið í gegn hjá ræðumönnum og það er að samábyrgð er lykilatriði nú í samfélaginu, í atvinnulífinu sem annars staðar, og ég höfða auðvitað, eins og margir hafa gert, til félagslegrar skyldu atvinnurekenda um að ganga ekki hart að starfsfólki að því er varðar starfsréttindi fólks. Við erum á mjög viðkvæmum tímum og það er allt satt og rétt sem hér hefur komið fram, t.d. hjá hv. 7. þm. Suðurk., Atla Gíslasyni og fleirum, að fólk sem missir vinnu sína, ég tala nú ekki um ef það er til einhvers langs tíma, á mjög erfitt með að fóta sig í lífinu og koma út á vinnumarkaðinn aftur. Um það er rætt að unga fólkið muni við þessar aðstæður og það sem við blasir kannski flýja land og maður má auðvitað ekki til þess hugsa. Við verðum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma í veg fyrir það og þar skiptir auðvitað vinnumarkaðurinn og atvinnulífið mestu máli og síðan það mál sem við ræddum hér fyrr í dag sem eru húsnæðismálin. Það hefur verið minnst á námsmenn og rétt þeirra sem ég ætla aðeins að fara yfir og eins varðandi sjálfstætt starfandi einstaklinga. Ef ég tek námsmennina fyrst er auðvitað mjög mikilvægt að við skoðum stöðu þeirra við þær aðstæður sem nú eru í atvinnulífinu en við þurfum að átta okkur á að það er ekki hægt að leggja allt á Atvinnuleysistryggingasjóð, við verðum líka aðeins að draga mörkin. Það eru fleiri framfærslukerfi, ef nota má það orð, en Atvinnuleysistryggingasjóður, t.d. Lánasjóður námsmanna. Það má vel vera að það þurfi að skoða meiri sveigjanleika í því kerfi alveg eins og við erum að skoða það núna að því er varðar atvinnuleysiskerfið. Námsmenn sem stunda lánshæft nám sækja framfærslu sína til Lánasjóðs íslenskra námsmanna og hafa þá ekki verið taldir tryggðir innan Atvinnuleysistryggingasjóðsins en hins vegar hafa atvinnulausir átt þess kost að stunda styttra starfstengt nám svo sem hjá símenntunarmiðstöðvum og verið á atvinnuleysisbótum á sama tíma og það er einmitt það sem við erum að skoða núna í félagsmálaráðuneytinu. Það er svona eins og stundum er nefnt varðandi þennan þátt náms „annað tækifæri til náms“ að við erum að skoða þetta mál að því er varðar tengingu atvinnuleysistryggingakerfisins og námsmanna sem eru í starfstengdu námi eins og hjá símenntunarmiðstöðvum, hvort það sér hægt að auka eitthvað sveigjanleika þar og það er hægt að gera með reglugerðarbreytingu. Ég tel auðvitað sjálfgefið að nefndin skoði stöðu námsmanna að því er þetta varðar og þá eftir atvikum líka að því er varðar aðra námsmenn, eins og hér hefur verið nefnt. Það er afar mikilvægt að við höldum unga fólkinu okkar hér á landi og að það flýi ekki land við þær aðstæður sem nú eru. Ef við erum að sigla inn í það mikla atvinnuleysi sem talað er um þá er auðvitað ekki hægt að leggja það á Atvinnuleysistryggingasjóð nema með því að setja inn í hann verulega aukið fjármagn. Það er áætlað að eigið fé Atvinnuleysistryggingasjóðs verði um næstu áramót kannski 16–17 milljarðar en miðað við 7% atvinnuleysi, sem er spáð af Vinnumálastofnun nú í janúar, mundi það að óbreyttu - þá erum við ekki að taka tillit til þessa frumvarps - kosta um 23–24 milljarða kr. en þá er líka verið að horfa til þess að allar þær hópuppsagnir sem hafa komið fram gangi eftir. Ég leyfi mér hins vegar að vona að eitthvað af þessum uppsögnum sem hafa skilað sér inn í Vinnumálastofnun gangi til baka, að atvinnurekendur hafi verið að tryggja sig fyrir fram til þess að meta betur stöðuna og sjá hverju fram vindur, maður vonast til þess að eitthvað af þessu gangi til baka. Hv. þm. Pétur Blöndal nefndi líka að með þeirri leið sem við erum að fara séu miklar líkur á því að hægt sé að spara, þessi leið vinnur ekki einungis að því að halda fólki virku á vinnumarkaðnum heldur getur hún líka sparað. Ef við miðum t.d. við 5% atvinnuleysi þá getum við sparað verulega peninga. Ef 25% af þeim sem eru atvinnulausir nýta sér hlutabæturnar og ef miðað er við að hlutabætur verði t.d. 50% af bótum þá sparast 300 millj. kr. fyrir hvert prósent í atvinnuleysi og hvert prósent í atvinnuleysi er um 3,4 milljarðar kr. ef þetta er nýtt eins og upp er lagt með og ekki farið út í að misnota sér kerfið. Hv. þm. Pétur Blöndal nefndi einnig hversu viðkvæmt þetta kerfi er fyrir misnotkun og ég ætla ekkert að draga það í efa en við hljótum, eins og ég sagði áðan, að höfða til samábyrgðar atvinnurekenda, að það verði unnið með þetta kerfi og tillögur, ef að lögum verða, eins og til er ætlast. Auðvitað verður haft eftirlit með þessu alveg frá byrjun hvernig þetta virkar og það er m.a. ástæðan fyrir því að farið verður í endurskoðun í maímánuði og þá finnast mér meiri líkur en minni á því, ef þetta gengur eftir eins og upp er lagt með, að þetta verði framlengt. Ég sé ekki ástæðu, virðulegi forseti, til þess að dvelja mikið lengur við þessa umræðu. Ég vil þó taka fram varðandi sjálfstætt starfandi einstaklinga, sem hv. 4. þm. Norðvest. nefndi, að þá get ég upplýst um það að í félagsmálaráðuneytinu er verið að skoða stöðu þeirra sérstaklega og þá hvort og með hvaða hætti unnt er að auka sveigjanleika kerfisins gagnvart þeim hópi. Ég tel að þetta sé eitt atriðið sem hv. félags- og tryggingamálanefnd eigi að skoða sérstaklega, þ.e. sjálfstætt starfandi einstaklingar og einyrkjar. Ég hef orðið vör við núna að þeir geti lent í miklum erfiðleikum því að þeir geta ekki tekið að sér tilfallandi verkefni, þá missa þeir rétt sinn til atvinnuleysisbóta og sjálfstætt starfandi einstaklingur sem stöðvar rekstur sinn og hefur störf hjá öðrum vinnuveitanda í hlutastarfi getur nýtt sér þennan sveigjanleika en ekki annars. Það má því vera að það þurfi að skoða það alveg sérstaklega ásamt því að fara yfir það sem fram hefur komið varðandi námsmennina. Varðandi það að fara neðar með hlutfallið en 50% þá er málið í höndum nefndarinnar og hún skoðar hvort það er eðlilegt en þetta var niðurstaða SA og ASÍ og félagsmálaráðuneytisins að það væri rétt að fara þá leið að miða við 50% hlutfall og líta á það sem framlag vinnuveitandans í þessu efni, það yrði þá um að ræða 50% hlutfall sem atvinnurekendur tækju en á móti kæmi 50% úr Atvinnuleysistryggingasjóði. En þetta er auðvitað allt í höndum nefndarinnar. Ég ítreka þakklæti mitt, virðulegi forseti, fyrir þann einhug sem hér hefur komið fram varðandi framgang þessa máls og það er einlæg von mín að þegar þetta frumvarp verður að lögum virki það eins og til er ætlast og þingmenn hafa talað fyrir.

Frú forseti. Ég vil taka það fram að Lánasjóður íslenskra námsmanna endurkrefur lán sem hann veitir en atvinnuleysisbætur eða atvinnuleysislaun eru ekki endurkræf og ég er að tala um að bæta stöðu atvinnulausra sem fara í nám. Það er talað um tímapressu og ég skil það mætavel að það þurfi að afgreiða þetta frumvarp hratt og örugglega, en frumvarpið er afturvirkt og það er í góðu lagi gagnvart stjórnarskránni af því að það er ívilnandi, það á því að gefast tóm til að vinna að þeim hugmyndum sem ég lagði hér fram, fullt tóm, ef farið verður í það eins og menn hafa boðist til, með oddi og egg á kvöldin og um helgar, þá er það ekkert mál. Ég spyr hæstv. ráðherra líka í framhaldi af þessu: Er hún tilbúin til þess að setja inn í frumvarpið heimildir sem veita víðtækari undanþágur frá námsákvæðum laganna, m.a. skilyrðum og skilgreiningum,  Ég vil líka segja að það eru svo ótrúlega mörg menntunarúrræði þegar til staðar í landinu. Ég nefni bara símenntunarstöðvar um allt land, þær sem ég þekki best í mínu kjördæmi, virkar og mjög öflugar stöðvar, og þær mæta þeim þörfum sem eru brýnastar í menntun í dag, þ.e. þörfum kvenna. Konur eru 70–80% af námsmönnum símenntunarstöðva og oft vill nú atvinnuleysi bitna harðast á þeim. Ég ítreka því það, frú forseti, hvort ráðherra leggist gegn því að settar verði víðtækari undanþáguheimildir en núgildandi lög um atvinnuleysistryggingar heimila.

Virðulegi forseti. Ég vil segja það að ég leggst ekki gegn einu eða neinu sem verður til þess að bæta þetta frumvarp, svo fremi að við teljum að við getum staðið undir því og það sé eðlilegt að Atvinnuleysistryggingasjóður hafi þær skyldur á sínum herðum. Hv. þingmaður nefnir heimildir inn í frumvarpið sem mér skildist á hv. þingmanni að væru þá til bráðabirgða, það yrði skoðuð undanþága frá námsskilyrðum laganna og að þetta verði til bráðabirgða. Ég tel alveg sjálfsagt að skoða það og sjá hvaða útfærslu menn eru með í því efni. Ég mun óska eftir því við ráðuneyti mitt að þetta verði skoðað og þá í samráði við SA og ASÍ sem eru höfundar að frumvarpinu. Allt sem er til bóta og gerir frumvarpið betur úr garði í því skyni að minnka atvinnuleysið er ekkert annað en jákvætt.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýr svör. Það er bara orðalagið „ef Atvinnuleysistryggingasjóður getur“ - hann „verður“, hann verður í stöðunni hvernig sem að því verður farið. Ríkissjóður verður að skuldsetja sig mjög verulega næstu missirin. Það sama er sagt um Íbúðalánasjóð, „ef hann getur“. Maður veltir því fyrir sér, en hann „verður“. Auðvitað byggir þetta allt á því hvort ríkissjóður tekur þá ákvörðun, eða ríkisstjórnin tekur þá ákvörðun að borga fyrir það sem ég tel glæpaverk úti í Bretlandi, að borga Icesave-reikningana. Er það skylda ríkisins og samfélagsins að borga fyrir slíkt, fyrir það sem ég kalla glæpsamlega reikninga - og ég kalla það glæpsamlega reikninga - einkafyrirtækis? Hvað mundi ríkissjóður gera ef þetta einkafyrirtæki væri á Íslandi? Á ríkissjóður að ganga þar inn? Það er hugsanlegt en þetta auðvitað ræðst allt af því hvernig fer um þessa reikninga.

Frú forseti. Ég kýs að nýta mér rétt til andsvara af því að ég hreinlega gleymdi því áðan að spyrja hæstv. ráðherra um þann mismun sem er gerður í frumvarpinu annars vegar hvað varðar Ábyrgðarsjóð launa og hins vegar hvað varðar lögin um atvinnuleysistryggingar. Það segir í 1. gr. að ákvæði 1. og 2. mgr. séu bundin því skilyrði að hinn tryggði hafi misst starf sitt að hluta vegna samdráttar í starfsemi vinnuveitanda, en í lokamálsgreininni í 2. gr. segir að ákvæði hvað varðar Ábyrgðarsjóð launa gildi: „um kröfur launamanna sem minnka starfshlutfall sitt á tímabilinu 1. október 2008 til og með 31. desember 2009 að kröfu vinnuveitanda“ - að kröfu vinnuveitanda - „vegna samdráttar í starfsemi vinnuveitanda sem rekja má til sérstakra aðstæðna á vinnumarkaði.“ Hvernig hefur hæstv. ráðherra hugsað sér sönnunarbyrðina í þessu efni? Er ekki hætt við að hún geti orðið mönnum erfið þegar komið er inn í gjaldþrotið?

Virðulegi forseti. Þetta er prýðisfyrirspurn sem hér kemur fram og það má vel vera að sönnunarbyrði geti þarna reynst erfið. Þetta er eitt af þeim atriðum sem þarf að skoða sérstaklega í hv. félags- og tryggingamálanefnd og ég hef því miður ekki frekari svör við hér, en þetta er góð ábending og þetta þarf að skoða og fá skýringu á.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002. Frumvarpið er á þskj. 129 og er 119. mál þingsins. Í því frumvarpi sem hér er lagt fram til að ferlið eftir þrot bankanna geti gengið eðlilega fyrir sig eru lagðar til tvíþættar breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki er varða gjaldþrotaskipti og greiðslustöðvun fjármálafyrirtækja. Eru breytingarnar nauðsynlegar til að auðvelda það ferli sem fram undan er hjá þeim fjármálafyrirtækjum sem Fjármálaeftirlitið hefur tekið yfir stjórn í á grundvelli laga nr. 125/2008 eða neyðarlaganna svokölluðu. Breytingarnar felast annars vegar í því að skiptastjóra þrotabús fjármálafyrirtækis er heimilað að annast áfram tiltekna leyfisbundna starfsemi, þrátt fyrir að Fjármálaeftirlitið hafi afturkallað starfsleyfi fjármálafyrirtækis. Til að útskýra kjarnann í þessari setningu, þ.e. þegar bú gömlu bankanna eru komin til skiptastjóra, þá eru margar af eignum bankanna fjármálafyrirtæki sem skiptir mjög miklu máli að halda í rekstri til að viðhalda verðmæti eignanna, koma í veg fyrir eignabruna, eignahrun o.s.frv. Eitt stærsta verkefni FME og skilanefndanna er að standa vörð um verðmæti eignanna, helst að koma í veg fyrir að þær séu seldar við þær erfiðu kringumstæður sem núna eru uppi í fjármálaheimi heimsins alls. Mikið er til þess vinnandi að halda utan um þessar eignir og þess vegna þarf skiptastjóri að geta haft þessa heimild tímabundna til starfsemi fjármálafyrirtækis. Það er algert lykilatriði. Fyrr en þessi breyting hefur verið afgreidd af þinginu getur þetta ferli ekki haldið áfram. Hins vegar miða breytingarnar að því að lengja fresti og auðvelda tilkynningu fyrir aðstoðarmann fyrirtækis sem veitt hefur verið greiðslustöðvun. Þannig er gert ráð fyrir að greiðslustöðvun fjármálafyrirtækis geti varað í 12 mánuði, en almenna reglan er 6 mánuðir. Loks er í frumvarpinu lagt til að bætt verði við lögin ákvæði til bráðabirgða sem heimilar frestun fyrirtöku máls er varðar greiðslustöðvun fjármálafyrirtækis þrátt fyrir að greiðslustöðvun hafi verið veitt fyrir gildistöku laganna. Eftir að frumvarpið var lagt fram hafa komið fram ábendingar m.a. frá skilanefnd Landsbankans um að æskilegt geti verið að gera fleiri breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki tengdar setningu laga nr. 125/2008. Snúa þær breytingar í fyrsta lagi að því að tryggja það að heimildir gjaldþrotaskiptalaga til riftunar gerninga tapist ekki þegar skilanefndir eru skipaðar í fjármálafyrirtækjum. Í öðru lagi hafa komið fram ábendingar um nauðsyn þess að sett verði í lögin ákvæði til bráðabirgða sem heimilar greiðslustöðvun vegna fjármálafyrirtækja sem Fjármálaeftirlitið hefur haft afskipti af á grundvelli 100. gr. a. í lögum um fjármálafyrirtæki. Fram hafa komið sjónarmið um að nauðsynlegt sé að lögfesta slíkt þar sem svo mikil óvissa ríkir um eignastöðu þeirra fjármálafyrirtækja vegna óvissuástandsins í heiminum og á fjármálamörkuðum almennt að ekki sé hægt að leggja raunhæft mat á það hvort ákvæði gjaldþrotaskiptalaga um veitingu greiðslustöðvunar séu uppfyllt. Óska ég því eftir því að hv. viðskiptanefnd taki þessi atriði til sérstakrar skoðunar og meðferðar þegar hún fer yfir þetta mál. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu óska ég þess að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. viðskiptanefndar. Ég gerði formönnum stjórnarandstöðuflokkanna og stjórnarflokkanna, öllum fimm, grein fyrir því að þetta væri brýnt mál sem við þyrftum að koma í vinnu í nefndinni og afgreiða frá þinginu þannig að þetta ferli gæti haldið áfram og gengið sem allra best fyrir sig. Voru viðtökur við því að sjálfsögðu mjög góðar og þakka ég fyrir það.

Frú forseti. Vinstri hreyfingin – grænt framboð styður þetta frumvarp, þó með þeim fyrirvara að það bar mjög brátt að og lítið tóm hefur gefist til að skoða það í grunninn efnislega. Það verður væntanlega gert í nefnd. Ég vil þó strax segja að í 1. gr. er ákvæði sem ég tel óþarft þar sem vísað er til að þrotabúi sé heimilt að reka áfram fjármálastarfsemi með samþykki og undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Ég tel þetta óþarft ákvæði. Það eru lög um Fjármálaeftirlitið og ef þrotabú heldur áfram rekstrinum þá gilda núgildandi lög um Fjármálaeftirlitið og ekki þarf að setja frekari varnagla við það. Það þarf auðvitað að reka það í samræmi við þau lög. Ég held að það að koma Fjármálaeftirlitinu tvöföldu inn í eftirlitið í gildandi lögum og svo með sérákvæði hér sé óþarft og tefjandi fyrir þrotabúið. Mér sýnist nefnilega að Fjármálaeftirlitið hafi ekki verið sérstaklega virkt í störfum á undanförnum árum og eftirlitslítið.

„Under statement“.

Ekki meira um það efnislega. Þó er eitt sem ég vil gera áskilnað um, hæstv. viðskiptaráðherra, það vantar inn í þetta frumvarp ákvæði, það vantar reyndar inn í frumvarp um fjármálafyrirtæki, nýju ríkisbankana, ákvæði um launakjör og við áskiljum okkur rétt að setja inn ákvæði um að kjör æðstu starfsmanna bankanna, bankastjóra og æðstu starfsmanna, fari að kjarasamningum opinberra starfsmanna eða kjörum alþingismanna. Ef menn vilja vera ríflegir er hugsanlegt að borga bankastjórunum kjör ráðherra. Það er auðvitað alger ósvinna sem hefur gerst við stofnun bankanna að bankastjórarnir skammta sér launakjör upp á 1.900 þúsund. Þetta er eins og blaut tuska í andlitið á almenningi í landinu og svo lækkaði viðkomandi sig hjá einum bankanna um 200 þús. og þóttist góður, í 1.700 þús. kr. á mánuði. Hvers konar bruðl og ósköp eru þetta? Og hjá hinum bönkunum eru launakjörin ekki gagnsæ. Ógagnsæið, launaleyndin er eins og hæstv. viðskiptaráðherra veit og tekur eflaust undir með mér, gróðrarstía misréttis í launum. Auðvitað verðum við að setja undir þennan leka og við áskiljum okkur þann rétt að bæta við frumvarpið nýrri grein sem kveður á um launakjör bankastjóra og æðstu starfsmanna hinna nýju ríkisbanka.

Frú forseti. Það eru aðeins örfá atriði sem ég vildi bæta við orð hv. þm. Atla Gíslasonar. Ég vil árétta það sem hann lagði áherslu á, þ.e. gagnsæi vinnunnar. Það gagnsæi á að gilda jafnt um uppgjör og vinnu við þrotabú bankanna, sú vinna sem þar fer fram á að vera mjög gagnsæ og kjör þeirra sem að því koma. Menn eru nú þegar farnir að velta fyrir sér kostnaðinum sem fellur á ríkið og ríkissjóð vegna vinnu þeirra aðila sem núna fást við yfirtöku bankanna og skil. Við heyrum að þetta séu einstaklingar sem starfa hjá hinum og þessum fyrirtækjum eða embættismenn. Ef þetta eru fyrirtæki er það þá útseld vinna sem þarna er verið að vinna? Við þekkjum fordæmi í fortíðinni þegar farið var í einhverja hliðstæða vinnu eða úttekt að þá var keypt vinna af einhverjum stofum. Frægur er Landssíminn á sínum tíma þegar forustumenn fyrirtækisins áttu jafnframt fyrirtækin sem þeir höfðu samið við til að gera úttektina. Ég er ekki að segja að það eigi við þarna en það er svo mikilvægt að allir þessir þættir séu hreinir og uppi á borðum. Næg er nú tortryggnin og henni er aðeins eytt með því að allt sé uppi á borðum, öll vinna og allt sem þessu tengist sé upplýst fyrir fram og af hreinskiptni. Á það hefur mikið skort þann mánuð sem liðinn er síðan þessi aðgerð var gerð. Sama á líka við um nýju bankana sem þetta frumvarp tekur aðeins lítið til og ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé að vænta sérstaks lagafrumvarps um nýju bankana sem komnir eru í allt annað umhverfi en eldri viðskiptabankarnir voru. Þeir eru orðnir bankar í opinberri eigu og þó svo að ég sé ekki að segja að það réttlæti endilega að það þurfi önnur lög þá vitum við að einkavæddu bankarnir fengu með sér í vöggugjöf alls konar leynd. Það var leynd yfir kjörum, leynd yfir starfseminni, allt var hjúpað leynd. Það var talinn styrkur nýfrjálshyggjunnar að allt væri unnið í leynd sem hefur síðan reynst hið mesta glapræði fyrir þessa starfsemi. Ég spyr: Verður ekki núna strax m.a. kveðið á um áður en nýju bankarnir taka til starfa sem slíkir, þ.e. með bankastjórn og nýjum bankastjórum eða nýráðnum hvernig sem farið verður með þá sem núna sitja, að upplýsingalög og almenn stjórnsýslulög gildi hvað varðar starfsemina sjálfa og rekstur bankanna? Verður starfsleyfið takmarkað eða afmarkað eða ætla menn að láta nýju bankana fara af stað bæði með viðskiptabankaheimild og heimild til fjárfestingarstarfsemi eins og fyrrverandi bankar höfðu? Það skiptir máli að búa þessum nýju bönkum umgjörð strax í upphafi, það er miklu óþægilegra og erfiðara að gera það eftir á. Ég vil því varpa þeim spurningum fram til hæstv. ráðherra hvort ekki komi nú þegar sérstök lög um þessa banka og fjármálastarfsemi á þeirra vegum, bæði í ljósi breyttra aðstæðna á fjármálamarkaði og reynslu af því hvernig fór með þeim lögum sem gilt hafa um þá og til að byggja upp fjármálastofnanir sem geti endurvakið traust bæði almennings og viðskiptavina.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmönnunum báðum kærlega fyrir fínar umræður, ábendingar og góðar spurningar. Auðvitað vekur það upp umræðu um umhverfið allt og mætti hafa langt mál um það. Ég ætla aðeins að tæpa á því helsta. Staðan sem við erum í er eins og allir vita til komin vegna hins fyrirvaralausa hruns bankanna og allt í einu situr ríkið uppi með alla kerfisbankana í fanginu. Það má segja að þetta sé kerfishrun fjármálafyrirtækjanna, fyrir utan sparisjóðina sem nú er unnið ötullega að að koma til aðstoðar til að fjármálakerfi „B“ eða hitt fjármálakerfið okkar falli ekki líka heldur standi áfram með sóma. Fyrsta verk okkar á þessum örlagadögum þegar bankarnir féllu var að reyna að koma í veg fyrir að bankastofnanir lokuðu, greiðslukerfin frysu og eins var reynt að gæta þess fólk gæti greitt með kortunum sínum, tekið út úr hraðbönkunum og sinnt daglegum viðskiptum. Var allt kapp lagt á það. Þess vegna gekk allt mjög hratt fyrir sig og þarf margt að endurskoða, laga og bæta í því sambandi. Traust og gagnsæi eru þarna alger lykilorð og fylgja hér með góðar óskir handa bankastjórnum ríkisbankanna þriggja sem verða skipaðar af fjármálaráðherra í fyrramálið. Leitað hefur verið liðsinnis allra þingflokka til að tilnefna fólk í þessar stjórnir. Það skiptir öllu máli að þar sé faglegt, öflugt fólk, að skýr skil séu þannig að ekki sé um að ræða pólitísk afskipti af rekstri bankanna og að allar ákvarðanir þeirra verði umfram allt á viðskiptalegum forsendum af því að þeirra bíður gríðarlegt verkefni. Aldrei hafa nein fyrirtæki, að ég held, í seinni tíma sögu okkar haft ríkari samfélagslega ábyrgð og skyldur en hinir nýju bankar sem þurfa að laga aðstæður bæði fyrirtækja og einstaklinga að erfiðum tímum, breyttum aðstæðum, tekjumissi, atvinnumissi, viðskiptasamböndum sem rofna og ýmsu öðru. Það á við um bæði fólkið og fyrirtækin og verður aldrei sundur skilið þar á milli. Þar eru ríkir hagsmunir og áttum við mjög fína umræðu um það í dag að frumkvæði hv. þm. Ögmundar Jónassonar. Auðvitað er þetta allt saman kostnaðarsamt. Kostnaður skilanefnda hefur komið fram að einhverju leyti, alla vega fastakostnaður, og verður allt gert upp og gert með gagnsæjum hætti. Auðvitað kostar ferlið fjármuni og ríkið þarf að setja mikið fé inn í bankana sem eigið fé. Um leið myndast gríðarlega mikill eignastokkur hjá ríkinu, eignir á móti skuldum, þannig að við getum ekkert annað en vonað að þegar upp verður staðið muni ríkið ekki hafa tapað á þessu heldur komið út á sléttu. Það er erfitt að segja til um það núna en auðvitað vonum við öll að það gerist. Hvað varðar lög um nýju bankana munu þeir starfræktir samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki. Við höfum lög um banka almennt en ég efast ekki um að það geti verið mjög gagnlegt að vera með sérstök ákvæði í lögum um launakjör stjórnenda hinna nýju ríkisbanka. Hér eru lög almennt um bankana alla, ekki bara ríkisbankana þannig að ég veit ekki hvort þau eiga við hér en við reynum síðan að skoða það mál. Vegna spurningar hv. þm. Jóns Bjarnasonar hvort von væri á nýjum lögum um ríkisbankana er það ekki á dagskrá. Þeir eru teknir til starfa og tóku til starfa strax um nóttina eftir að Landsbankinn féll. Það liggur mjög á að kjósa varanlegar bankastjórnir til að reyna að byggja aftur upp traust almennings til bankastofnananna. Heildarendurskoðun á umhverfi fjármálafyrirtækja er að fara af stað. Hún mun m.a. fara fram með aðstoð erlendra sérfræðinga og að því ferli munu að sjálfsögðu allir þingflokkar á Alþingi koma. Það finnst mér skipta öllu máli. Við þurfum að gera heildarendurskoðun á öllu umhverfi fjármálafyrirtækja, ekki bara Íslendingar heldur munu allar þjóðir heimsins gera það af því að fjármálakerfi heimsins hefur beðið þvílíkan hnekki og regluverkið er víða í molum eftir þennan ágang, ýmislegt var gert í fjármálaumhverfinu, í lagagjörningum margra ríkja. Var sagt frá því í 60 mínútum á sunnudaginn þegar menn breyttu lögum um fjármálafyrirtæki og leyfðu aftur það sem bannað var árið 1907, að veðja á gengi fyrirtækja á markaði án þess að kaupa hlutafé sjálfur. Það var kallað „bucket shops“ í Bandaríkjunum. Það var svo aftur leyft 90 árum seinna í formi skuldatryggingaálags. Menn kaupa skuldatryggingar og veðja þar með í rauninni á stöðu fyrirtækja. Margt fór algerlega úrskeiðis í þessu kerfi og þarf að fara fram heildarendurskoðun á umhverfi fjármálafyrirtækjanna almennt. Tvennt skiptir meginmáli nú: Að kjósa varanlegar bankastjórnir með því að tilnefna og skipa með fulltrúum þingflokka, með aðkomu Alþingis alls, og að setja í farveg skoðun og rannsókn á því hvað gerðist. Rannsóknin er þríþætt: Í fyrsta lagi er um að ræða sérstaka rannsókn sem ekki er ólíklegt að Alþingi standi að með aðkomu erlendra sérfræðinga og fleiri utanaðkomandi aðila á stjórnvöldum og stofnunum stjórnvalda. Í öðru lagi á að rannsaka hvað gerðist inni í bönkunum - rannsókn á því hófst reyndar strax - og í þriðja lagi er lögregluþátturinn sjálfur. Einhvern veginn þannig mun heildarendurskoðun á umhverfi og lögum um fjármálafyrirtæki verða. Það skiptir hins vegar gífurlega miklu máli frá fyrsta degi í starfsemi nýju bankanna með bankaráðunum að setja hinum nýju bankastjórnum skýrar og gagnsæjar verklagsreglur þannig að það sé alveg ljóst hvernig fólk á að starfa þar. Verður það hlutverk okkar hér á Alþingi og bankaráðanna sjálfra að setja þær. Ég efast ekki um að skipanir í nýju bankaráðin muni takast vel og ég fagnaði því mjög að leitað skyldi liðsinnis allra þingflokka að tilnefna í stjórnirnar. Það skiptir gífurlegu máli að skipanir í stjórnir fjármálafyrirtækja almennt takist vel, sérstaklega við þær aðstæður sem nú eru á Íslandi. Okkar bíður það mikla verkefni að byggja upp traust og öflugt kerfi eftir hrun bankanna og vona ég að það takist alveg sérstaklega vel. Hvað varðar það sem hv. þm. Atli Gíslason nefndi um hvort ákvæði væri óþarft er það að mínu mati mikilvægt og nauðsynlegt af því að í lögunum er nú kveðið á um að FME skuli afturkalla starfsleyfið þegar kveðinn hefur verið upp úrskurður um slit fyrirtækis samkvæmt 12. gr. laganna. Það er mikilvægt að það sé alveg á hreinu og viðskiptanefndin fer örugglega yfir málið af mikilli vandvirkni. Ábendingarnar voru allar góðar, gagnlegar og málefnalegar og gagnast okkur í þeirri miklu vinnu sem bíður okkar. Ég þakka aftur fyrir þessa fínu umræðu.

Frú forseti. Ég vil aftur víkja að mikilvægi þess að um hina nýju banka verði sett sérstök lög. Ég tel að hafi fyrrverandi bankar getað gert og hagað sér eins og þeir gerðu í skjóli laga, sé eitthvað að lögunum. Þess vegna tel ég ábyrgðarhlut ef nýju bankarnir fara af stað án þess að lögum hafi verið breytt og Alþingi farið yfir þær misfellur og mistök sem gerð hafa verið í eldri lögum. Gildir þar einu hvort um ríkisbanka eða aðra banka að ræða þó að það eigi ekki hvað síst við um ríkisbankana. Ég ítreka spurningu mína til hæstv. ráðherra og spurningu hv. þm. Atla Gíslasonar: Munu upplýsingalög gilda um stjórn og stjórnsýslu bankans og innri störf hans? Munu þau gilda um starfsemi bankans sem stofnunar? Ég á ekki við einhver bein einstaklingsbundin viðskiptamál. Mér finnst mjög mikilvægt að fá það alveg á hreint. Hvað með starfskjör, ráðningarkjör og laun starfsmanna ríkisbankanna, munu þeir fá stöðu sem opinberir starfsmenn? Munu kjör þeirra og ráðningar taka mið af ráðningum og starfsréttindum opinberra starfsmanna? Mér finnst mjög mikilvægt að það sé upplýst strax. Ég tel að það eigi að vera svo og það eigi líka að vera skýrt. Það á ekki að vera val einhvers bankaráðs sem ég tek alveg undir að þurfi að koma sem fyrst á laggirnar. Þessir þættir eiga að vera ákvörðun Alþingis.

Frú forseti. Það er alveg rétt, Alþingi þarf að koma að heildarendurskoðun og nýrri lagasetningu um fjármálafyrirtæki. Það er vandasamt verk og tekur sjálfsagt einhvern tíma, einhverjar vikur og mánuði. Við gátum ekki beðið með að hefja starfsrækslu nýju bankanna, þeir urðu að hefja starfsemi strax. Um svo mikið er að tefla að það er ekki og verður ekki of seint að breyta því. Margt er í okkar höndum sem fjöllum um þetta mál í dag. Bankaráðin verða skipuð af fjármálaráðherra, þau eru tilnefnd af þingflokkunum. Það eru þau sem ráða að miklu leyti ferðinni og geta tekið ákvarðanir um starfsmannahald og það eiga þau og verða að gera. Það er ekki okkar að handstýra fjármálafyrirtækjunum úr ráðuneytunum frekar en öðrum ríkisfyrirtækjum. Þar eru kosnar stjórnir sem fara með slík mál þannig að það mun allt koma inn á Alþingi. Það verður Alþingi sem setur ný lög um fjármálafyrirtæki þegar búið er að fara í gegnum heildarendurskoðunina sem er verkefni þessara daga og vikna núna. Bönkunum urðum við að koma af stað og gera okkar besta til að tryggja starfsemi þeirra. Svo er hundruðum spurninga ósvarað um framtíð þeirra og það er Alþingis að svara þeim og setja bönkunum skorður. Hvað varðar upplýsingalögin er þar um að ræða hlutafélög og um þau gilda hlutafélagalög. Til að starfsemi, stjórn og stjórnsýsla bankanna væru undir upplýsingalögum þyrfti að setja sérákvæði í lög til að þau næðu sérstaklega yfir bankana en ekki annað af því að lögin eiga við um hlutafélög. Það er svo margt sem við þurfum að skoða í þessu sambandi og betrumbæta.

Frú forseti. Mér finnast þetta vera mjög óljós svör. Munu lögin um opinber hlutafélög gilda um þessa banka eða lögin um fjármálafyrirtæki? Þetta eru opinber hlutafélög 

Alls ekki gáfulegt.

Það er mjög ógáfulegt og ég skora á hæstv. ráðherra að endurskoða það. Alþingi á að setja þessum nýju bönkum lög þar sem bæði stjórnsýslulög og upplýsingalög gilda og ljóst er hver eigi að vera áfram þegar fram líða stundir, viðskiptabankar og fjárfestingarsjóðir. En af því að hæstv. ráðherra vék að sparisjóðunum vil ég spyrja hv. þingmann hvað er að gerast í málefnum þeirra. Það þarf einnig að breyta lögunum um sparisjóði til þess að koma í veg fyrir að þeir geti haldið áfram á sömu braut eins og sumir fóru í hlutafélagavæðingu og síðan í brask, uppgjörs er þörf þar. Sumir sparisjóðir fóru ekki þessa leið og standa vel en aðrir gerðu það hins vegar og standa höllum fæti. Ég hef ítrekað flutt tillögur á Alþingi um lagabreytingar sem tryggi sparisjóðunum lögvarinn rétt á heitinu „sparisjóður“ þ.e. þeim sparisjóðum sem fylgdu hinni raunverulegu sparisjóðahugsjón og grunni hennar. Ég tel að styðja eigi við sparisjóðina á þeim grundvelli en ekki öðrum. 

Frú forseti. Það hefur mikið gengið á í málefnum sparisjóðanna eins og annarra fjármálafyrirtækja hér og það á sér stað lífróður innan þeirra og fyrir þá. Mikil vinna hefur staðið yfir á milli sparisjóðanna og ríkisvaldsins síðustu vikurnar, enda sérstakt ákvæði í neyðarlögunum um 20% eiginfjáraukningu og fleira. Það er allt gert til að styrkja stöðu sparisjóðanna og koma í veg fyrir að þeir falli líka. Allt bendir til að það muni takast ágætlega að koma þeim til aðstoðar. Þá er spurningin um lagagrunninn. Frumvarp er tilbúið og hefur verið það frá því í haust. Það var unnið í sumar og sl. vetur varðandi endurskoðun á lögum um sparisjóði. Það var gert í samstarfi við sparisjóðsfólkið og marga aðra. Upp komu álitamál en um þau náðist meira og minna sátt og samstaða. Málið er á leiðinni inn í þingið. Þá er það opið fyrir Alþingi að breyta hverju sem það vill í lögum um sparisjóði út frá fortíðinni og þeirri framtíð sem við viljum búa þeim. Frumvarpið sem verið hefur í smíðum er vandað og stórt. Mikil þróun hefur orðið á undanförnum árum á þessum fyrirtækjum og má segja að einhvers konar einkavæðing sparisjóðanna hafi farið af stað þegar menn fóru að versla með stofnhlutina á sínum tíma. Það hefur leitt til mikillar og að mörgu leyti óheppilegrar þróunar á stöðu sparisjóðanna. Eins og áður sagði er málið á leið inn í þingið og þá getum við tekið rækilega umræðu um stöðu sparisjóðanna og Alþingi. Viðskiptanefnd er í lófa lagið að breyta því sem hún vill í þeim efnum og ýmsar tillögur eru lagðar til breytinga á frumvarpinu.