Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm (Magnús Guðmundsson) Jeg býst við, að hv.þm. komi það ekkert undarlega fyrir, þótt fjárhagsnefnd sje með þessu frv., því að á þinginu 1917 kom fram samskonar frv., og fjárhagsnefnd mælti þá með því, og var þá skipuð sömu mönnum og nú, að einum undanteknum. Þá var frv. mjög stutt, og hljóðaði að eins svo, að útflutningsgjald af sjávarafurðum skyldi tvöfaldast. Var það rökstutt þá með því, að þegar útflutningsgjald var fyrst lagt á fiski og lýsi, árið 1881, þá var það gert í því skyni, að vega skyldi á móti lausafjárskatti, en sá skattur hafði þá tvöfaldast frá stríðsbyrjun. Forlög frv. í deildinni urðu þá þau, að það fjell með jöfnum atkvæðum. Nú hefir hæstv. stjórn fundið að rjett var að taka frv. upp aftur. En hún hefir ekki tekið tillit til þess, að síðan 1917 hefir lausafjárskatturinn enn hækkað, svo að nú er hann orðinn þrefaldur við það, sem hann var í upphafi, og á eftir að hækka enn, verður hærri að ári en hann er nú. Það getur hver maður sjeð, ef athugað er verðið á þeim afurðum, sem verðlagsskrá byggist á. Ef nú ætti að vera samskonar samræmi milli lausafjárskattsins og útflutningsgjalds þessa eins og ætlast var til 1917, þá hefði útflutningsgjaldið átt að þrefaldast. En þetta hefir hæstv. stjórn ekki lagt til, og nefndin ekki heldur, vegna þess, að frv. 1917 var ekki eins vinsælt og það átti skilið. Nefndin hefir leyft sjer að stinga upp á einstökum breytingum, sem allar miða að því að hækka þetta gjald. Það er að vísu lítið, en þó nokkur munur. Er munurinn aðallega sá, að gjald af saltkjöti og hertum fiski er hækkað úr 20 aur. upp í 25 aur. af hverjum 50 kg. Enn fremur er útflutningsgjaldið af fóðurmjöli og fóðurkökum hækkað úr 50 og 60 aur. upp í 100 aur. En sú hækkun er þó ekki sjerstaklega vegna skattsins í landssjóð, því að hún mun ekki nema mikilli upphæð. En það, sem vakti fyrir nefndinni var að stuðla að því, að þessar vörutegundir væru ekki fluttar út, heldur notaðar í landinu sjálfu. Þær eru einhver hinn besti fóðurbætir, sem völ er á. Því hærri sem útflutningstollurinn er, því síður eru þær fluttar út og þá því fremur notaðar til fóðurbætis innanlands. Svo er ein brtt. um nýjan lið aftan við 1. gr., um útflutningsgjald af nýjum fiski. Eins og kunnugt er, hefir sú aðferð verið höfð á stríðsárunum, og var enda byrjað á því áður, að botnvörpungar fiskuðu í ís og fluttu fiskinn út sjálfir, án þess að nokkurt gjald væri af honum greitt. Ákvæðið í lögunum frá 1881 um útflutningsgjald af nýjum fiski hefir verið skilið svo, að það ætti að eins við þau skip, er tækju við nýjum fiski af öðrum til útflutnings, en ekki þau skip, er bæði veiddu fiskinn og flyttu hann út sjálf. Hafa því botnvörpungar ekkert útflutningsgjald greitt af fiski þeim, er þeir seldu í Englandi. Ekki er heldur greitt stimpilgjald af farmskírteinum um þennan fisk, af þeirri einföldu ástæðu, að ekkert farmskírteini er gefið út. Það sýnist þess vegna alveg sjálfsagt að setja útflutningsgjald á þennan fisk. Það virðist með öllu meiningarlaust að leggja ekkert gjald á hann. Nefndinni kom saman um að setja gjaldið 1% af söluverði fiskjarins brutto í Englandi. Það svarar til þess stimpilgjalds, sem greitt væri, ef gefin væru út farmskírteini um fiskinn. Það er því í raun og veru ekki gert ráð fyrir útflutningsgjaldi af þessum fiski, heldur að eins stimpilgjaldi, eða með öðrum orðum: Þetta útflutningsgjald kemur í stað stimpilgjaldsins. Jeg vona og, að fyrirkomulagið á innheimtu þessa útflutningsgjalds valdi ekki neinum óþægindum. Jeg hefi spurt lögreglustjórann hjer, hvort aðferðin mætti ekki vera sú, sem nefndin gerir ráð fyrir. Hefir hann fallist á það. Hinar brtt. frá nefndinni eru svo lítilfjörlegar, að ekki er ástæða til að minnast sjerstaklega á þær. En svo eru brtt. á þgskj. 73. Jeg get tekið það fram strax, að nefndin gat ekki aðhylst þær, og ræður hv. deild til að fella þær. Er það einkum af þeirri ástæðu, sem jeg áður tók fram, að frv. þetta, eins og það er, miðar einmitt að því, að jafna milli landbúnaðarins og sjávarútvegsins. Og því verður ekki móti mælt, að með því er ekki hækkað eins á sjávarútveginum og skattar á landbúnaðinum hafa hækkað síðastliðin ár. Jeg býst við, að hv. flutningsmönnum hafi sýnst nauðsynlegt að bera fram þessar brtt., til þess að koma á jafnvægi milli atvinnuveganna, en ekki vegna þess, að þeir álíti, að það muni landssjóð neinu verulegu, því að tekjuaukinn af þeim myndi ekki nema meiru en 20–30 þús. kr. Er því ekki mikið við þær unnið frá því sjónarmiði. Það er, held jeg, áreiðanlegt, að það er ekki hægt að benda á, ef þetta frv. er samþykt með brtt. nefndarinnar, að þar sje neitt hallað á sjávarútveginn. Er því ekki þörf á till. til þess að gera jafnvægi. Og því síður er ástæða til þess, sem vitanlegt er, að nú stendur fyrir dyrum endurskoðun á allri skattalöggjöf landsins.

Matthías Ólafsson Hv. frsm. (M. G.) var að enda við að tala um brtt. þær, sem jeg, ásamt hv. sessunaut mínum (S. St.), hefi flutt við frv. þetta. Áður en jeg minnist á hana ætla jeg að minnast nokkuð á frv. sjálft. Af því að nú vantar svo tilfinnanlega tekjur í landssjóð, þá get jeg fallist á þessa hækkun á útflutningsgjaldi af fiski og fóðurmjöli. Og hvað fóðurmjölið snertir, er það ekki af því, að líkur sjeu til, að það gjald lendi mestmegnis á útlendingum. Það lendir engu síður á Íslendingum. En jeg fellst á það vegna þess, að það gæti þá frekar lent í landinu sjálfu til fóðurs, ef minna yrði flutt út af því vegna þessa útflutningsgjalds. Þá kemur viðbótin, sem nefndin flytur við 1. gr. Það er rjett, að ekkert gjald hefir verið goldið af ferskum fiski, sem botnvörpungarnir flytja út sjálfir. En jeg vil spyrja: Ætlast nefndin til þess, að hver útlendur botnvörpungur, sem kemur hjer inn á höfn fullur af fiski, borgi útflutningsgjald af fiskinum, sem hann flytur út? Eða ætlast hún til, að sá einn borgi, sem er gerður út af útgerðarmanni hjer, en hinn ekki, sem flytur fiskinn til útgerðarmanns síns í Englandi? Ef Íslendingar einir eiga að borga þetta gjald, þá er það ójöfnuður, og jeg get ekki fylgt þessu, nema útlendingar borgi líka. En jeg held, að ilt yrði að eiga við það. Að minsta kosti hygg jeg, að það hafi áður verið samningum bundið, að útlendingar máttu koma hjer inn með afla sinn án þess að borga skatt. En jeg veit ekki, hvort nú er hægt að breyta þessu, þegar landið er viðurkent ríki. En hæstv. stjórn ætti að geta gefið upplýsingar um það. Þá sný jeg mjer að brtt. okkar. Við hjeldum, að nefndin hefði gleymt þessu og komum með brtt. til að bæta úr gleymsku hennar. Við hjeldum, að hún myndi ekki vilja leggja á sjávarútveginn án þess að hún myndi, að eitthvað er til, sem heitir landbúnaður, og hann ætti að greiða eitthvað. Jeg hefi heyrt færðar ástæður fyrir því, að rjett væri að leggja hækkað gjald á allar fiskiafurðir, til þess að vega upp móti hækkuðum lausafjárskatti. En nefndin tekur bara saltfiskinn einan og leggur á hann til móts við lausafjárskattinn, enda þótt kunnugt sje, að sjávarútvegurinn borgar nú þegar í tollum svo skiftir hundruðum þúsunda. Hún hefði þá eins vel getað tekið eina grein, eins og t. d. ýsuna, og lagt alt þetta á hana. Það hefði verið álíka sanngjarnt. Það er rjett, að lausafjárskattur hefir hækkað, en gjöldin á sjávarútveginum hafa líka hækkað, fullkomlega til móts við lausafjárskattinn. Jeg ætla nú að færa rök fyrir því, að þessar brtt. okkar sjeu svo sanngjarnar, sem nokkuð getur verið, og það þótt nefndin mótmæli því til eilífðar. Jeg vil taka til dæmis eina tunnu af kjöti og eitt skippund af fiski. Eftir till. nefndarinnar verður líkt útflutningsgjald af einu skippundi af fiski og við ætlumst til að greitt sje af kjöttunnunni. En nú vita allir, sem nokkurn snefil hafa af þekkingu í þessum efnum, að það er ekki ódýrara að framleiða eitt skippund af fiski en eina tunnu af kjöti. Er því ekki ósanngjarnt, þótt borgaðir sjeu þessir 60 aurar af einni tunnu af kjöti, því að söluverð hennar er álíka og eins skippunds af fiski, og ekki lægra. Enda væri sama, hvort dýrara er. Munurinn er aldrei svo mikill, að þetta sje ekki rjettmætt, þegar bæði er tekið tillit til framleiðslukostnaðar og söluverðs hvorratveggja þessara afurða. Á hvíta ull vildum við ekki setja hærra gjald en 2 aura á kg. sem er þó lágt gjald. Og á annari ull getur gjaldið kallast afarlágt, 1 eyrir af kg. Þá er ekki hátt gjald á söltuðum sauðargærum, 1 eyrir af hverju kg. Líkindin fyrir því, að íslenskar sauðargærur haldist í háu verði, eru mjög miklar. Það getur nú vel komist það horf á, að íslenskt sauðfje yrði flutt út. Ef svo færi, gæti 15 aur. af hverri sauðkind ekki talist mikill skattur. Þá kem jeg að hrossunum. Er sennilegt, að það muni vaxa mönnum mest í augum. Er þar farið fram á að greiða 5 króna gjald af hverju hrossi, sem nær ákveðinni hæð. Þegar tekið er tillit til þess, hve framleiðslukostnaður er hjer afarlítill, þá er þetta mjög lítið gjald. Aftur er gert ráð fyrir minna gjaldi á minni hrossum, sem seljast fyrir lægra verð. Þá er æðardúnninn. Við höfðum mikla tilhneigingu til að setja þetta gjald hærra. En vegna þess, að vinnulaun við framleiðslu hans eru há, í hana fer mikil vinna, og verðið hins vegar óstöðugt frá ári til árs, þá höfðum við gjaldið ekki hærra. En jeg skal taka það fram, að það var ekki hv. meðflutnm. minn (S. St.), sem vildi hafa gjaldið lægra. Það er mjer að kenna. Jeg vildi taka tillit til erfiðleikanna við þessa framleiðslu. Hann vildi gjarnan hafa gjaldið hærra. Jeg vildi taka þetta fram, til að fyrirbyggja allan misskilning, þar sem hann er sjálfur dúneigandi. Þá er það eitt, sem undrar mig, og það var, að nefndin skyldi ekki finna sjávarlykt af selskinnum og láta þau fljóta með í afurðum sjávarútvegsins. En ef til vill hefir henni fundist þau eins vel mega teljast til landbúnaðarafurða, og þess vegna gleymt þeim. Við höfum nú viljað bæta úr þessari gleymsku og lagt til 10 aura gjald af hverju skinni. Þá eru tófuskinnin. Við leggjum til, að af þeim sje greitt 50 aura gjald. Það er mjög lágt, en þó nógu hátt, borið saman við verð nú, sem er fremur lágt. En gjaldið mætti hækka, ef skinnin stíga í verði. En það er heppilegt að taka þetta gjald nú, þótt ekki sje hátt. Jeg hefi þá ekki mikið meira að segja, en verð að láta í ljós þá skoðun, að ef það getur komið til mála að leggja gjald á afurðir landbúnaðarins - og það er alveg sjálfsagt - þá sje ekki hægt að hafa það lægra. Jeg verð því að segja, að ef fulltrúar landbúnaðarins geta ekki fallist á tillögur þessar, misbjóði þeir mjög metnaði þeirra. Jeg veit það, eftir þekkingu minni á hinum góðu og gömlu höldum í bændastjett, að þeir hafa svo mikinn metnað, að þeir vilja fá að gjalda eitthvað meira en þeir hafa gert til ríkisþarfa. Jeg vildi láta þessum till. fylgja þá ósk, að hv. deildarmenn greiði atkv. með þeim, hvað svo sem fjárhagsnefndin fimmblaðaða hefir sagt og mun segja um þetta mál.

Pjetur Jónsson Jeg hefi gert mjer það að skyldu undanfarið, bæði á þingi í fyrra og nú, að greiða atkv. með öllum tillögum um tekjuauka, hve leiðinlegar - og mjer liggur við að segja vitlausar - sem þær hafa verið. Jeg greiddi í fyrra atkvæði með stimpilgjaldinu, sem mjer þótti ekki neitt fráleitt gjald á útflutninginn, eftir því sem á stóð, en líkaði illa að formi. Mjer geðjaðist illa að því, að það kom ekki fram sem reglulegt útflutningsgjald, er legðist á framleiðendur krókalaust, þar sem öll slík gjöld lenda og eiga að lenda að síðustu. En nú, þegar leitað er þeirra ráða, að hækka útflutningsgjald af fiski, lýsi og öðrum sjávarafurðum, þá hefði mjer þótt heppilegra, að stjórnin hefði lagt það á sig að ná þessu gjaldi á annan sanngjarnari og heppilegri hátt. Jeg hefi orðið þess var sjerstaklega, að sjávarútvegsmönnum hafa þótt öll útflutningsgjöld ósanngjörn, sjerstaklega þegar þau eru jöfn, hvort sem þeir stórskaðast á útgerðinni eða græða. Er það ekkert óeðlilegt. Þegar útgerðarmaðurinn gerir upp reikninga sína, og kemst að því, að hann hefir skaðast á öllum sviðum, þá er ekki nema eðlilegt, að honum þyki alltilfinnanlegt að bæta stórri skattgreiðslu við skaða sinn. Stjórnin hefði nú ekki þurft lengi að leita til að finna skatt, sem svo er fyrir komið, að hann verði ekki hár, ef menn hafa skaðast. Jeg hefði því álitið hana gera þarft verk, ef hún hefði komið á verðhækkunargjaldi í nýrri mynd, og komið af stimpilgjaldinu, jafnframt og hún að auki hækkaði gjaldið svo á normalverði, að næmi eigi minna en eftir fyrirliggjandi frv. Það hefði jafnvel með slíku verðhækkunargjaldi mátt leysa af gamla útflutningsgjaldið á fiski og lýsi. Það var aðalannmarkinn á verðhækkunargjaldinu um árið, til þess að það yrði til frambúðar, að skattfrjálsa verðið var tiltölulega of hátt, og skatturinn gat því alveg horfið af vörunni, en eftirlit með gjaldinu og fyrirhöfn stóð eftir sem áður. Það er misskilningur, að allur sá hluti vöruverðsins, sem lendir í kostnað, þurfi að vera gjaldfrí. Þessi kostnaður er svo misjafn og hvikull eftir atvikum og verður einungis áætlaður. Jeg álít þess vegna, að ef verðhækkunartollur yrði í lög leiddur, þá ætti ekki að hafa gjaldfrítt nema nokkurn hluta af framleiðslukostnaðinum. Verðhækkunargjaldi mætti koma svo fyrir, að nokkur hluti vöruverðsins, sem gengi í kostnað. væri alveg gjaldfrítt. Næsti hluti verðsins væri með lágu gjaldi, og þó svo að gjaldið hyrfi aldrei alveg af vörunni. Þriðji hlutinn af vöruverðinu, sem að jafnaði yrði hreinn gróði fyrir útgerðina, bæri svo hátt gjald. Jeg er orðinn talsvert kunnugur þessum málum síðan árið 1915, þegar jeg var í nefnd þeirri, sem fór með þau þá á þingi. Leitaði jeg þá upplýsinga ýmsra í bænum og hafði stuðning margra góðra manna við samning frv. þá. Og jeg er þess fullviss, að svona verðhækkunargjald mundu menn fella sig best við. Viðvíkjandi brtt. á þgskj. 73 og þeim athugasemdum, sem fram hafa komið við þær um of mikla hækkun á landbúnaðarafurðum, þá vil jeg ekki fyrir mitt leyti, að bændur fari að setja sig upp á móti hækkun, þó að útgjöldin til landbúnaðar undanfarin ár hafi stöðugt farið lækkandi. Því mjer finst ekki vert, að bændur dragi sig í hlje, heldur auri saman í landssjóðinn, ekki síður en aðrir; ekki mun af veita. Nú verður t. d. ekki hægt framvegis að halda uppi Búnaðarfjelagi Íslands, nema með því að hækka styrkinn til þess afarmikið. Líka skal jeg benda á, að ef vegirnir eiga að fá bætur, þótt ekki sje nema í samræmi við það, sem var fyrir styrjöldina, þá verður að þrefalda upphæðina til þeirri úr landssjóði; ella kemur afturkippur í öll vegamálin. Jeg tek þetta fram til þess að benda á, að ekki sje heppilegt fyrir bændur að veigra sjer við eða metast um það, að aura saman í landssjóðinn.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg leyfi mjer að þakka hv. deild fyrir góðar undirtektir við þetta frv., og get verið samþykkur brtt. á þgskj. 63. Brtt. á þgskj. 73 munu, eins og bent hefir verið á, fram komnar til þess að skapa meira jafnvægi milli útgjalda sjávarútvegsins og landbúnaðarins, og svo til að auka tekjur landssjóðs. Jeg verð nú að játa, að það er mjög erfitt að finna hið rjetta hlutfall þar á milli. Jeg hefi sjálfur gert athuganir um það, en þær eru ekki svo ítarlegar, að jeg treysti mjer til þess að sýna, hvernig hlutfallið á að vera, enda mun það allerfitt. Aðalástæðan til þess, að stjórnin hefir komið fram með frv. um hækkun á ábúðarskatti, var einmitt sú, að reyna að hafa nokkurt jafnvægi á milli atvinnuveganna. Jeg býst yfirleitt við því, að landbúnaðarmenn uni því betur, að skattar sjeu hækkaðir á gömlu skattstofnunum, en að nýir skattastofnar sjeu innleiddir, rjett áður en endurskoðun á skattamálunum fer fram. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) tók það fram, að ýmsir skattar hefðu verið samþyktir á undanfarandi þingum, sem sjer hefðu verið mjög ógeðfeldir, og tók stimpilgjaldið til dæmis. Jeg held nú, að menn þvert á móti megi yfirleitt gleðjast yfir þeim skatti, því hann hefir mjólkað landsjóðnum drjúgt, án þess að koma þungt niður á mönnum alment. Hv. sami þm. (P. J.) vildi láta breyta stimpilgjaldinu og útflutningsgjaldinu í verðhækkunarskatt. En sá skattur átti mjög litlum vinsældum að fagna hjer í þinginu, og óvíst, hvort hann hefði hafst fram. Nú, og náist engin verðhækkun á vörunni, þá getur ekki verið um neinar tekjur í landssjóð að ræða af verðhækkun. En þannig lagaður skattar, jafnótryggir og breytilegir, geta ekki komið að haldi. Landssjóður verður að hafa tryggingu fyrir, að tekjur komi inn, verður að hafa vissar tekjur, en ekki óvissar. Og á tímum eins og verið hafa undanfarið er ómögulegt að taka með silkihönskum á gjaldendum. Jeg hefi svo ekki meira um málið að segja, en vona, að hv. deild leyfi því framgang.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg vil þakka hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) fyrir undirtektir hans, því nú er þó komið dálítið annað hljóð í strokkinn en 1917, svo honum hefir farið fram síðan í hitteðfyrra, og er það gleðilegt. Hv. þm. (M. Ó.) lagði þá spurningu fyrir deildina, hvort tilætlunin væri, að útlendur skipstjóri, sem kæmi hjer inn á höfn, ætti að greiða þetta nýja gjald af ísfiski. Þar til er því að svara, að gamall úrskurður er um, að útlendur skipstjóri, sem umhleður fiski á höfn hjer á landi, greiði eigi útflutningsgjald, en eftir frv., er opin leið til nýs úrskurðar um, hvort þetta eigi að haldast áfram. Árið 1917 reyndi jeg að sýna hv.þm. fram á, að það væri alls ekki rjett, að meiri skattar hvíldu hlutfallslega á sjávarútveginum en landbúnaðinum. Var það í engu hrakið þá, og er því eigi þörf á að endurtaka það hjer, og vísa jeg því í þessu efni til þingtíðindanna 1917. Stimpilgjaldið, ábúðarskatturinn og tekjuskatturinn, alt eru þetta skattar, sem koma jafnt niður á báðum atvinnuvegum. Hvaða skatta á þá hv.þm. (M. Ó.) við? Hv. þm. (M. Ó.) sagði, að það kostaði jafnmikið að framleiða eitt skpd. af fiski og eina tunnu af kjöti. Jeg held, að þetta sje svipuð „logik“ eins og þegar hann sagði, að það þyrfti því meira eftirlit með sparisjóðum, sem þeir væru minni. Þegar hv.þm. (M. Ó.) var að tala um æðardúninn, þá gægðist upp hjá honum, hve vinnan væri dýr. En ætli kaupgjaldið hafi ekki hækkað hlutfallslega jafnt, hvort sem vinnufólkið vinnur við að hreinsa æðardún eða við að hirða skepnur?  (S. St.: Ekki er það nú alveg.) Aðalástæðan til þess, að nefndin mælti á móti brtt., er því sú, að gjöldin, sem á að koma á með þeim, valda ósamræmi en ekki samræmi á milli atvinnuveganna, auk þess sem þau yrðu svo lítil, að landssjóðinn munaði sáralítið um þau.  (E. A.: Þá munar landbúnaðinn heldur ekki um þau)  . Jeg vona þess vegna, að hv. deild snúi orðum hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) við, þannig að hún taki ekkert tillit til orða hans, heldur fari eftir till. nefndarinnar. Þá vil jeg snúa mjer með fáum orðum að hv.þm. S.-Þ. (P. J.), og skal taka það fram, að jeg býst alls ekki við, að fjárhagsnefnd sje tilleiðanleg til að taka upp verðhækkunartollinn aftur. Því auk þess sem sá tollur er óviss, þar sem búast má við, að afurðir lækki, var skattur þessi ákaflega óvinsæll, og komið annað gjald í hans stað, sem er stimpilgjaldið. Nefndin getur ekki sagt neitt um afdrif frv. um hækkun á ábúðarskatti, en hætt er við, að hún verði ekki fús á að mæla með því, ef brtt. á þgskj. 73 ná fram að ganga.

Matthías Ólafsson Jeg viðurkenni fúslega þá viðleitni stjórnarinnar, að vilja jafna rjettlátlega hlutfallið milli útgjalda landbúnaðar og sjávarútvegs í landssjóðinn, ef sú viðleitni gæti borið einhvern árangur. Háttv. frsm. (M. G.) hrósaði mjer fyrir það, að mjer hefði farið fram síðan 1917, og vildi jeg geta sagt það sama um hann, þótt það, því miður, verði ekki hægt að þessu sinni. Meðal margs annars fróðlegs sagði hann að tollurinn af landbúnaðarafurðunum samkv. brtt. á þgskj 73 yrði svo lítill, að landssjóð mundi ekkert muna um hann. Mjer hefir þó talist svo til, að ef brtt. nái fram að ganga, þá muni ágóðinn ekki verða undir 58,000 kr., en nefndin segir, að hækkunin af sjávarútvegstollinum muni nema ca. 40,000 kr. Það er rjett, að leggja þurfi nú á þyngri skatta en áður, en mjer virðist frsm. (M. G.) hafa farið aftur en ekki fram í fjármálunum, er hann segir landbúnaðinn bera eins mikla skatta og sjávarútvegurinn, því það er með öllu rangt. Hitt er satt, að jeg hefi álitið sjávarútveginn geta borið dálítið meira en áður. Það hefir verið sagt, að upphæðin, sem fengist með þessum skatti, yrði lítil. Það er satt. Landssjóð munar ekki tiltakanlega um einar 60 þús. kr. En þá er þess meiri ástæða að vera með því, úr því að það er lítið. Fyrir mjer eru peningarnir, sem fást, engan veginn aðalatriðið. Mjer er þetta blátt áfram ,,princip“-spursmál. Jeg álít, að það sje ekki rjett að láta annan aðalatvinnuveg landsins bera mestallar byrðarnar, meðan hinn er sama sem frjáls. Það hefir verið talað um, að sjávarútvegurinn hefði ríkari menn innan sinna vjebanda, og það er alveg rjett. En þetta á að eins við um einstaka menn, en allur fjöldinn á í vök að verjast, engu síður en smábændur. Það er svo langt frá mjer að vilja hafa á móti því, að skatti verði náð af efnamönnum, en það er misskilningur að halda, að það sjeu ekki líka hinir, sem borga þá skatta, sem á sjávarútveginn eru lagðir. Það er ekki svo að skilja, að jeg sje að stynja undir sköttum fyrir hönd sjávarútvegsins, heldur vildi jeg að einu benda á, að öll sanngirni mælir með því, að landbúnaðurinn beri líka sinn hluta, eftir því sem hann er fær um, og jeg álít, að þetta, sem hjer er farið fram á, sje honum engan veginn of vaxið.

Einar Arnórsson Það má segja um brtt. á þgskj. 73, að oft veldur lítil þúfa þungu hlassi. Þúfan er lítil, og það er eins og henni hafi verið talið það til gildis, að lítið munar um hana. Það er alveg rjett, að hún vegur ekki mikið, en þó munar óneitanlega dálítið um 60 þús. kr. Það þarf vitanlega meira en þennan litla títuprjónshaus til að fylla þá hít, sem landssjóður er orðinn. Þar má mikið bera í áður en nóg er komið, því að seint fyllist sálin prestanna, eða ef til vill rjettara í þessu tilfelli Sigurðanna. Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) benti á, að leggja mætti á verðhækkunarskatt, líkan því, sem gert var með lögum 1915 til bráðabirgða. Mjer virðist það ekkert viðlit nú, enda er algerlega óvíst, hvort sá skattur gæfi nokkuð í landssjóð. Verðhækkun er sama sem engin nú frá því fyrir stríðið. Það má sem sje ekki fara eftir því, sem kann að virðast á pappírnum, heldur verður að taka þar alt til greina. Það verður að reikna út kostnaðinn við það, að framleiða vöruna, og athuga hlutfallið á milli hans og þess, sem fyrir vöruna fæst. Kæmi það þá í ljós, að varan hafi í raun og veru ekkert hækkað, þá verður skatturinn, eða að minsta kosti ætti að verða, sama sem núll. Ef aftur kostnaðurinn er meiri núna, í hlutfalli við vöruverðið, heldur en hann var fyrir stríðið, þá hefir varan lækkað, og aftur verður skatturinn ekki neitt. Bygður á rjettlátum grundvelli yrði þessi skattur að líkindum að eins á pappírnum, en gæfi ekkert í aðra hönd. Út af þeirri deilu, sem risið hefir milli landbúnaðarins og sjávarútvegsins. þá er afarerfitt að skera úr því til fullnustu, hvor verður færari að bera gjöld framvegis. Jeg býst ekki við, að nokkur þeirra háttv.þm., sem hjer eru, sjeu færir um að leysa úr spurningunni. Það er að vísu hægt að athuga ástandið í fortíðinni, en hverju erum við nær fyrir það? Um framtíðina verður ekkert sagt. Atvik og kringumstæður, sem ómögulegt er að segja fyrir eða reikna út, geta kollvarpað öllum staðhæfingum um það efni. Enginn getur sagt um, hvaða verð verður á smjöri, fiski, kjöti, síld o. s. frv. En til þess að dæma um færleika atvinnuveganna til að bera gjöld þyrfti að vita um alt þetta. Það er að vísu hægt að segja nú fyrir eftir líkum, hvernig það verður í ár, en erfiðara næsta ár, og enn verra þar næsta ár o. s. frv. Og vilji menn taka þann kost, að bera saman, hvernig þeir skattar, sem nú eru, koma niður á hvorum um sig, þá er það líka vandi að segja til. Það er altaf hægt að þylja upp tölur, en margir skattarnir snerta svo báða, að ilt er að gera upp á milli. Eins er ef á að fara að athuga, hvor atvinnuveganna ber meira úr býtum úr landssjóði. Þar er svo margt í þarfir beggja, og ekki margt, sem hægt er að segja að komi að eins öðrum til góðs. Það er alveg rjett, að hækkunin á ábúðaðarskattinum, sem hugsuð er í öðru frv., eigi að koma á móti þeirri hækkun, sem þetta frv. stjórnarinnar fer fram á, og þess vegna þurfi ekki og sje ekki rjett að samþykkja þessar víða till. Háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) kom fram með útreikning, sem var samanburður. Jeg hefi ekki athugað það svo nákvæmlega og tek háttv.þm. trúanlegan um það, að útreikningurinn sje rjettur það sem hann nær. En það er eins og háttv.þm. (M. G.) athugi það aldrei, að það eru til aðrir skattar, og þá er að gæta að því, hvernig þeir koma við þessa atvinnuvegi. Og ef það er athugað, þá held jeg, að það dyljist ekki óhlutdrægum manni, að þar er ljettara á landbúnaðinum heldur en á sjávarútveginum. Þá er fyrst til að nefna vörutollinn. Það er enginn efi á því, að sjávarútvegurinn borgar þar meira.  (S. St.: En kaffi- og sykurtollurinn?)  . Jeg ætla ekki að taka nema eitt fyrir í einu. Það er vitanlegt, að landbúnaðurinn notar minna af aðfluttum vörum en hinn aðalatvinnuvegurinn. Þá má nefna kol og salt. Það hvílir nær eingöngu á sjávarútveginum. Það er varla teljandi, sem landbúnaðurinn notar af kolum. Það er ef til vill eitthvað til hitunar í heimahúsum, en svo hverfandi lítið á móts við það, sem t. d. togarar nota, að það getur varla talist með. Salt notar landbúnaðurinn ekki heldur, svo að teljandi sje. Aftur á móti sjávarútvegurinn eða allir, sem framleiða fisk, nota mikið þessa vöru. Auk þess má nefna olíu, sem er svo að segja nær eingöngu notuð af sjávarútveginum. Á öllu þessu er vörutollur, og við hann losnar landbúnaðurinn að mestu leyti. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) skaut fram í um kaffi- og sykurtoll, og er það alveg rjett, að hann borga sjávarmenn auðvitað meira en sveita. Því þó að bændur drekki líka kaffi, þá hafa þeir þó mjólkina um fram, og eyðslan á hinu er þess vegna ekki eins mikil.  (H. K.: Kostar mjólkin ekki neitt?)  . Jú, að vísu, en það er þó ekki greiddur tollur af henni. Þá er hægt að telja dýrtíðar- og gróðaskatt, sem er mest borgaður af útgerðarmönnum, kaupmönnum og þess háttar atvinnurekendum. Jeg hefi tekið þetta til dæmis, til að sýna, að eftir núgildandi skattafyrirkomulagi verður sjávarútvegurinn að bera meira. Það er langt frá mjer að mæla sjávarútveginn undan rjettmætum gjöldum. Jeg vildi að eins benda á þetta, úr því að farið var í þennan samanburð á annað borð. Ef á hinn bóginn eru teknar fyrir greiðslur úr landssjóði til beggja atvinnuveganna, þá sjest, að þar er mikill munur á. Og það verður landbúnaðurinn, sem ber meira úr býtum. Í fjárlagafrv. stjórnarinnar er farið fram á, að veitt verði um 160 þús. kr. til vega  (M. P.: Það er of lítið)  . Það getur verið, ef litið er á það eitt út af fyrir sig, en ekki í sambandi við önnur útgjöld. En hvað um það. þetta er upphæð sem sjávarútvegurinn nýtur lítið góðs af.  (P. J.: Eru bændur einir um að nota vegi?)  Eins og háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) hefir áður rjettilega tekið fram, þá eru vegir aðallega fyrir landbúnaðinn. Þeir eru til þess, að bændur geti komið vörum sínum á markað, og eins aflað sjer þess, sem þeir þurfa að fá annarsstaðar frá. Háttv. þm. hefir ef til vill ekki sagt þetta berum orðum, en það var augljóst af ræðu hans, að hann bar fullan skilning á þetta atriði. Þá er það Búnaðarfjelag Íslands. Það fær nú ekki nema 60 þús. kr. á ári, en þykir of lítið, og er farið fram á að hækka það mikið.  (S. S.: Strandferðir eru fyrir sjávarútveginn og eins vegir að nokkru leyti)  . Hve nær hefir þm. sjeð skipum siglt um vegi? Strandferðirnar eru að vísu meira í þarfir sjávarútvegarins, en alls eigi að öllu leyti. Aðallega eru þær til að flytja vörur á milli og fólk, og þarf landbúnaðurinn ekki síður á því að halda en aðrir. Sjávarútvegurinn gæti að miklu leyti staðið óhallur, þótt ekki væri lögð eins mikil áhersla á vegi og gert er.  (S. S.: En vitar?)  . Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) talar um vita, og er það rjett, að þeir eru fyrir sjávarútveginn, auk þess sem þeir eru fyrir verslun og siglingar alment. En svo má benda á það, að til er vitagjald, og það gefur af sjer meira en það, sem til vitanna er veitt.  (Þorl. J.: Strandgæsla)  . Einhver talar um strandgæslu. Það er ekki ýkjamikið, sem hingað til hefir verið lagt til hennar, og ætti síst að telja eftir. Þá eru eftir tvö atriði, sem skifta miklu máli og jeg ætla að drepa stuttlega á. Fjárhagsnefnd leggur til, eftir beiðni ráðuneytisins, að innflutningstollur verði lagður á salt. Þetta er bygt á því, að verða muni tap á saltverslun landsins, og það tap verði að vinna upp. Jeg ætla ekki að fara að dæma um það hjer, hvort þetta tap getur reiknast stjórninni til syndar eða ekki. Jeg vil að eins benda á þá staðhöfn, að tap er, og það verður að vinnast upp.  (Þór J.: Fyrir hverja er salt útvegað?)  Sjávarútvegurinn borgar tollinn, og það verður að teljast sanngjarnt, úr því svona er komið, og verður að firra landssjóð tapi. Þá hefi jeg heyrt, að tap muni verða á kolaversluninni. Hvort það er reikningstap eða ekki, þá er það víst, að kol landsins verða með hærra verði en kol kosta nú. Jeg álít, að til að vinna upp þetta tap eigi að fara líka leið og með saltið og leggja á toll. Jeg álít það þó skárra en einokun. En þessir tollar lægju nær eingöngu á sjávarútvegsmönnum og kaupstaðarbúum. Auk vörutolls af kolum og salti borguðu þeir líka þennan toll. Þegar þetta er athugað. þá virðist ekki að fram á of mikið sje farið, þótt þessar viðaukatill. vinanna að vestan sjeu samþ. Landbúnaðurinn ætti að vera fær um að borga þessar 60 þús. kr. ef hann er yfirleitt fær um að borga nokkuð, sem auðvitað getur verið vafamál. En ef þetta yrði samþ. þá þyrfti ekki að samþ. hækkun á ábúðar- og lausafjárskattinum.  (M. Ó.: En að nema hann úr gildi? Þetta eru einar 80 þús.)  . Það gæti komið til mála.  (P. J.: Er þetta sagt til að gera gys að landbúnaðinum)  . Nei engan veginn, það er sagt í fullri alvöru og er samhljóða því, sem háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) hjelt fram í síðustu ræðu, eða hugsuninni úr ræðu hans. Náttúrlega er ógerningur að vita, hvernig næsta ræða hans verður. Af því, sem áður er sagt, hugsa jeg, að ef miða á gjöldin við það, hvernig menn gjalda nú í landssjóð, þá sje landbúnaðinum ekki gert rangt til, þó þessar till. sjeu samþ. En hitt er annað mál, hvort það samt sem áður er ekki of þungt fyrir hann að bera það, undir þeim kjörum, sem hann lifir, úreltum verkfærum, háu kaupgjaldi og fólkseklu.

Magnús Pjetursson Umræður eru orðnar svo langar, að jeg hálffyrirverð mig fyrir að lengja þær enn meira. Annars verð jeg að segja það hreinskilningslega, að jeg skil ekki, hvað alt þetta málæði á að þýða út af þessu frv.; mjer finst ágreiningurinn ekki svo mikill, að minsta kosti ekki milli hv.þm. Ísafjarðarsýslu og stjórnarinnar. Skal jeg færa rök fyrir þessu. Bæði hæstv. stjórn og brtt.mennirnir eru sammála um það, að leggja aukinn skatt á landbændur; að eins kemur þeim ekki saman um aðferðina. Stjórnin vill taka skattaukann með því að hækka ábúðarskattinn, en tillögumennirnir með útflutning gjaldi. Eftir áætlunum yrði þessi skattur líkur að upphæð hjá hvorumtveggja aðilja. Hvers vegna leggur þá háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) svo mikla áherslu á þessa brtt.? Jú, hann segist gera það vegna þess, að hann vill koma þeirri stefnu inn, að útflutningsgjald verði lagt á landafurðir. En þetta er einnig ástæðulaust að gera að kappsmáli, því það hefir þegar verið lagður útflutningstollur á landafurðir. Það var gert hjer á síðasta þingi. Það er gert með stimpilgjaldslögunum. Það var gert þegar stimpilgjald var lagt á farmskrár. Þessi ástæða hv.þm. V.-Ísf. fellur því niður, og hann getur verið fyllilega ánægður. Hans stefna hefir verið þannig upp tekin, svo hann má að því leyti vera ánægður. Af því, sem jeg þá hefi þegar sagt, ræður af líkum, að jeg álít smávægilegt atriði, hvort þessi till.þm. V.-Ísf. verða samþ. Verði þær samþ., fellur að sjálfsögðu hækkun ábúðarskattsins, en verði till. feldar, þá treysti jeg því, að ábúðarskattsfrv. verði samþ. Landbúnaðurinn fær þá eftir sem áður aukinn skatt, og tel jeg ekkert á móti því, vegna þess, að jeg er algerlega á sömu skoðun og háttv.þm. S.-Þ. (P. J.), að ekki megi alveg draga landbúnaðinn undan skattaálögum, þar sem einmitt þetta þing verður að leggja miklu meira af mörkum við hann hlutfallslega en við aðra atvinnuvegi landsins. Það var ekki tilgangur minn að ræða mikið um brtt., en úr því að jeg stóð upp, get jeg ekki látið hjá líða að beina þeirri spurningu til háttv. fjárhagsnefndar, hvort hún telji það ómögulegt að laga nú stimpilgjaldslögin og taka út úr þeim útflutningsgjaldið og færa það yfir í þessi lög. Þótt það hafi reynst mjög þægilegt að innheimta það gjald á þennan hátt, þá er ekki víst, að svo verði altaf. Meðan ófriðurinn stóð yfir hafa allar afurðir oftast verið seldar áður en þær voru fluttar út. En fyrir ófriðinn voru þær oft fluttar út áður en þær voru seldar, og liðu oft jafnvel 6 mánuðir frá því þær voru fluttar á skipsfjöl og þangað til þær seldust, og seldust þær þá oft við alt öðru verði en við var búist í fyrstu. Ef slíkt fyrirkomulag tækist nú upp aftur, sem mikil líkindi eru til, mundi þá ekki verða erfið innheimtan á stimpilgjaldinu, sem greiðast á áður en skipin fara af höfn? Gerum ráð fyrir, að vörurnar seldust hærra en áætlað var. Er þá hægt að innheimta það af stimpilgjaldinu, sem á vantar? Eða ef vörurnar seljast lægra en áætlað var, getur þá seljandi krafist aftur þess af stimpilgjaldinu, sem umfram var greitt. Alt þetta held jeg sje vafasamt og mjög athugavert, og jeg skil ekki, hvernig því verður við komið, því jeg hefi álitið líkt farið stimpluninni og því, er maður frímerkir brjef og frímerkið er stimplað, að það verði ekki aftur tekið, þó ofborgað reynist. Jeg þykist þess nú fullviss, að að minsta kosti sumir í háttv. fjárhagsnefnd telji sjer það enga ofætlun að lagfæra þetta. En treysti hún sjer ekki til þess að athuga það fyrir 3. umr., þá gæti það hugsast, að jeg flytti frv. um breyting á stimpilgjaldslögunum, og sömuleiðis brtt. við þetta frv.

Pjetur Jónsson Jeg skaut þessu inn í umr., um verðhækkunargjaldið. En jeg býst nú við, að ekki þýði að tala mikið um það, fyrst háttv.frsm. fjárhagsnefndar (M. G.) vill ekki taka það til greina. Jeg skal líka játa það, að sú háttv. nefnd hefir mörgum og miklum störfum að gegna. En jeg tók eftir því, að þeir háttv.þm., sem talað hafa, höfðu ekki fullkomlega skilið það, sem jeg var að tala um. Jeg átti ekki við stríðsgróðaskatt, samskonar og þann, sem lagður var á árið 1915. Að vísu mundi tilhögun verða lík, en þó er ekki um það sama að ræða. Þá var aðeins tekinn skattur af þess hluta vöruverðsins, sem umfram var tilkostnað. En nú dettur mjer ekki í hug að hafa skattinn þannig, heldur stöðugt gjald af vörunum, sem ekki hverfi af, nema sjerstaklega standi á. Þess vegna hefi jeg stungið upp á því, að vöruverðið yrði greint í þrent, þannig að nokkur hluti þess, sem ætlaður væri fyrir framleiðslukostnaði, yrði gjaldfrí, þá yrði nokkur hluti þess með lágum skatti, og loks síðasti hlutinn, sem telja mætti umfram tilkostnað allan, með háum skatti. Þessi skattur kæmi því þannig fram, að þegar verðlag er lágt, hlyti hann einnig að vera lágr. Þegar meðalverðlag er, mundi hann verða nærri því, sem í fyrstu yrði áætlað. En þegar verðlag er hátt, mundi hann komast langt fram úr áætlun. Þetta álít jeg líka sanngjarnt, að skatturinn standi í beinu hlutfalli við gengi framleiðslunnar. Um brtt. er það að segja, að jeg vil ekki fara út í neinn samanburð á sjávarútvegi og landbúnaði. Enda hefir oft reynst svo hjer, að sá samanburður hafi orðið rangur, og svo er enn. En það, sem jeg meinti með því, að telja bændur á að samþ. þessar brtt., var ekki það, að tekjuaukinn, sem af þeim stafar, verði svo mikil, heldur var það hitt, að jeg er hræddur um, ef fara á í reipdrátt á milli atvinnustjetta um fjárlögin, að þá kynni það að verða til þess, að lítið yrði úr þeim. Metingur er altaf til ills eins, en sjerstaklega nú, þegar svona mikið liggur á að fá fje. Og jeg álít, þar sem atvinnuvegunum liggur á að fá styrk, sjerstaklega þó landbúnaðinum, að þá sæti það síst á okkur bændum að fella tekjuaukafrv. þetta. Jeg mintist á vegina í þessu sambandi, þó ekki af því, að jeg áliti, að þeir sjeu allir eingöngu fyrir landbúnaðinn, heldur af því, að svo er alment álitið, að þeir sjeu ekkert áhugamál fyrir sjávarútvegsmenn, og sjest það best á því, að kaupstaðir hafa verið losaðir við allan veg og vanda af þeim. Það verður því hlutverk sveitahjeraðanna að gangast fyrir vegabótunum og afla styrks til þeirra úr ríkissjóði. En því verður þó ekki neitað, að ef menning öll er sameiginleg eign landsmanna allra, þá eru vegirnir það líka.

Fjármálaráðherra (S. E.) Tveimur aðalbreytingum hefir verið stungið upp á hjer. Önnur er frá háttv.þm. S.-Þ. (P. J.), að breyta tolli þessum í verðskatt, og skýrði hann það nú nokkru nánar. Vildi hann tryggja vissan tekjuauka, vissan lágmarksskatt, hvernig sem verðið væri, en láta skattinn stíga með verðhækkuninni. Hjer er það til að segja, að lágmarksskatturinn er hjer ákveðinn eftir annari reglu en verðhækkunarreglunni, eða eftir sömu meginreglu og í stjórnarfrv., og lægri mætti skatturinn ekki vera heldur en ákveðið er þar, vegna þurftar landssjóðsins. Aftur yrði skatturinn, sem fengist eftir verðhækkunarmeginreglunni, nýr skattur á sjávarútveginn, og því sýnilegt, að á honum yrði ekki ljett eftir uppástungu hv.þm. S.-Þ. (P. J.), heldur yrði honum þvert á móti íþyngt. Hin till., frá háttv.þm. Stranda.(M. P.), um að breyta stimpilskattinum í útflutning gjald, er beinlínis hættuleg, því sú till. mundi geta orðið fleygur í þetta mál, orðið því að fótakefli, en hver má nú á tímum taka þá áhættu á sig. Þótt jeg sje ekki á móti brtt.háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), þá get jeg vel skilið það, að landbúnaðarmenn vilji heldur taka skattinn af gömlum tekjustofnum, því að þótt skattur þessi sje sanngjarn og lágr, þá mundi ekki líða á löngu áður en hann yrði hækkaður. Þess vegna vilja þeir heldur auka ábúðar- og lausafjárskattinn, og fá þannig aukninguna alla í einu lagi. En það vona jeg, að háttv. deild sje það ljóst, að jeg vil á hvorugan aðalatvinnuveg landsins halla og vil hvorugum gera hærra undir höfði en öðrum. Enda hæfði það illa, að fjármálaráðh. færi í slíkan ójöfnuð. Jeg vona líka, að hv. deild hverfi ekki að því óyndisúrræði, að fallast á till.háttv.þm. Stranda. (M. P.), um að flytja stimpilgjaldið inn í frv. þetta, því að með því væru afdrif frv. fyrirsjáanleg.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, að aðalmunurinn á gjöldum þessara tveggja umræddu atvinnuvega lægi í tollunum. Það virtist háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) einnig álíta, en af því hann rakti það mál miklu rækilegar, mun jeg geyma að svara því, þar til jeg kem að honum. Sami hv.þm. (M. Ó.) spurði, hvers vegna tolla ætti að eins sjávarútveginn. Þá spurningu mátti hann vel spara, þar sem honum hefir verið margsagt það. Það er til þess að fá jöfnuð á móti lausafjárskattinum. Þá sagði hann, að sá skattur mætti eins vel niður falla, þar sem hann mundi ekki nema meiru en sem svarar 80 þús. kr., en jeg get þá frætt hann á því, að hann mun verða miklu meiri, sjálfsagt töluvert á annað hundrað þús. kr., og 1918 nam útflutningsgjaldið eigi nærri svo miklu, svo að háttv.þm. fer hjer heldur villur vegar. Þá kem jeg að háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) Eyddi hann mörgum orðum í samanburð á sjávarútvegi og landbúnaði, og komst að þeirri niðurstöðu, að sjávarútvegurinn bæri hlutfallslega meira af gjöldum. Í fyrsta lagi nefndi hann í sambandi við vörutollinn kol, olíu og salt. Um olíuna er það að segja, að sveitamenn nota hana líka; þeir þurfa engu síður að kveikja ljós en sjávarbúar. Sama er að segja um saltið. Þótt meira þurfi af því í fiskinn en það, sem sveitamenn nota, þá er það eðlilegt og stafar af því, að sú framleiðsla er meiri. Og það er ekki nema eðlilegt, að mest er notað af olíunni til sjávaratvinnurekstrar. En það verður að teljast til framleiðslukostnaðar, en sveitamenn þurfa einnig miklu til að kosta sinnar framleiðslu, svo að það jafnar sig. Dýrtíðar- og gróðaskattur kemur hjer ekki til greina, því að svo framarlega, sem hann er meiri af sjávarbúum, þá stafar það af því, að þeirra gróði er meiri. Þá nær það engri átt að telja vegina eingöngu vera fyrir landbúnaðarmenn. Jeg þykist viss um, að háttv.þm. (E. A.) fái ýmsar vörur til sín fluttar eftir þeim, eins og flestir aðrir sjávarmenn, auk þess sem þeir hafa óbeint gagn af þeim. Það er alveg rjett, að hækka þarf fjárveitingar til landbúnaðarins, en ætli sjávarútvegsmenn fari eigi fram á hið sama fyrir þann atvinnuveg? Salttollurinn er að vísu ekki hjer til umr., en þess skal jeg þó geta, að ef hækka þarf hann, þá tel jeg eðlilegast, að það komi niður á þeim, sem þar eiga hlut að máli. Ef skaði hefir orðið, er það af því, að keypt hefir verið ofmikið í ákveðnum tilgangi fyrir ákveðinn atvinnuveg, og er þá rjettast, að sá atvinnuvegur borgi. Því þarf enginn að halda fram, að landbúnaðurinn dragi sig í hlje með að gjalda það, sem honum ber, og sýndi jeg fram á það í fyrstu. Þá vildi jeg skjóta því til háttv.þm. Stranda.(M. P.), að jeg tel það hvorki rjett nje hyggilegt að fara að breyta stimpilgjaldslögunum nú, þegar endurskoðun skattamálanna stendur fyrir dyrum. Það mundi að eins verða til þess að koma ruglingi á. Fjárhagsnefndin mun líka verða treg til þess, og jeg vona, að hv.þm. hætti við slíka tillögu. Um erfiðleika þá, sem á því geta orðið að ákveða stimpilgjaldið, er það að segja, að hið sama mundi eiga sjer stað um verðhækkunartollinn. Mjer skildist á háttv.þm. S.-Þ. (P. J.), að hann líti svo á, að frv. mundi alt falla ef brtt. á þgskj. 73 yrðu feldar. Jeg get þó ekki skilið, að svo þurfi að fara, þar sem háttv.flm. þeirra till. (M. Ó. og S. St.) eru frv. fylgjandi ásamt brtt. nefndarinnar. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um málið, enda eru umr. orðnar helst til langar.

Magnús Pjetursson Hæstv. fjármálaráðh. í S. E.) sagði, að jeg hefði altaf litið stimpilgjaldslögin illu auga. Þessu vil jeg mótmæla, því það er ekki rjett; þó jeg ekki gæti greitt atkv. með þeim, þá var það að eins af því, að jeg vildi ekki blanda inn í þau útflutningsgjaldinu. Annars mundi jeg hafa ljeð þeim atkv. mitt. Jeg get aldrei skilið, að erfiðara væri að ná inn þeim skatti, þótt hann væri kallaður sínu rjetta nafni, en ekki breidd yfir hann þessi huliðsblæja, eins og nú er gert. Það er eins og verið sje að draga í efa rökskygni manna, ef til þess er ætlast, að hann gangi betur í augun á þennan hátt. Hinu hefi jeg aldrei gert ráð fyrir, að skatturinn fjelli niður, þó hann yrði fluttur á sinn rjetta stað. Jeg get að nokkru skilið aðstöðu fjárhagsnefndar, þar sem hún er svo sannfærð um, að endurskoðun skattamálanna fari fram á næsta ári. Jeg er ekki sannfærður um, að svo verði. Margt getur hindrað slíkt. Og jafnvel þó svo yrði, þá get jeg þó búist við, að ýms óþægindi, jafnvel vandræði og ranglæti, geti af því leitt að láta þetta útflutningsgjald frá í fyrra halda áfram að sigla undir fölsku flaggi.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal taka það fram út af síðustu orðum hv. 2. þm. Árn. (E. A.), að það var þegar búið að semja um mikið af þeim kolum, sem komu hingað í vor, í fyrra vor. Það er alls ekki rjett, að kolin sjeu seld of dýrt, þau eru ekki seld hærra verði en hæfilegt er eftir því, sem þau kosta nú; þau eru afskaplega dýr í Englandi og flutningsgjald hefir verið afarhátt alt til þessa. Á hinn bóginn er jeg alls ekki viss um, nema það sje heppilegt að hafa nú talsverðar kolabirgðir í landinu, því nú sem stendur virðist fremur örðugt að fá kol á Bretlandi.

Þórarinn Jónsson Það er ekki af löngun til að tala, að jeg stend upp, heldur af því, að mjer blöskra svo umræðurnar. Minnist jeg ekki þess, að hafa hlustað á óþarfari umr. í þessari deild, og hefir þó oft vel verið. Þegar farið er að jafna saman árum og orfum og reikna út verðgildi þeirra til tollálagninga, þá eru menn komnir í alveg óviðeigandi smámuni. Hins gæta menn ekki, að löggjafarvaldinu er skylt að líta á báða þessa atvinnuvegi sem þjóðarnauðsyn, og ekki síður landbúnaðinn, því með honum stendur menning og þjóðerni þessa lands. Jeg vil nú í stuttu máli minna menn á, hvernig horfir fyrir þessum atvinnuvegum. Sjávarútvegurinn sækir á einhver bestu fiskimiðin í heimi. Landbúnaðurinn á við mjög ófrjósöm gróðurlönd að fást og erfið ræktunarskilyrði. Sjávarútvegurinn hefir nýtískutæki, landbúnaðurinn úrelt og ónothæf; sjávarútvegurinn hefir aðgang að bönkunum, en landbúnaðurinn mjög takmarkaðan. Þetta vil jeg biðja hv. deildarmenn að athuga til 3. umr. En hvað hitt snertir, að leggja útflutningsgjald á landbúnaðarafurðir, þá er jeg því algerlega mótfallinn, þegar af þeirri ástæðu, auk margra fleiri, að ýms hjeruð losna algerlega við þennan skatt, sem selja afurðir sínar í bæjunum, og koma þær aldrei til útflutnings. Verður því um megnan ójöfnuð að ræða. Og að jeg fylgdist með í því, að þessi grímuklæddi útflutningstollur væri settur inn í stimpilgjaldslögin, þá var það ekki af því, að jeg áliti það rjettlátt, heldur af fjárhagsástæðum ríkisins, sem neyðarúrræði í svipinn.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Jeg þarf ekki að rekja sögu þessa máls, því að hún mun vera öllum kunn. Greinargerðin, sem birt var í áliti minni hl., mun vera í höndum allra þingdm. Því miður hefir tekist svo illa til, að nokkrar villur hafa slæðst inn í greinargerðina; þó munu fæstar þeirra geta valdið misskilningi. Frv. þetta flytur ekki neinar stórvægilegar nýungar. Aðalefni þess er dregið saman úr eldri lögum um sama efni, en þar bætt inn í, sem eyður voru í vorri fornu vatnsrjettindalöggjöf, og engu raskað um hinn forna rjett. Skipun efnisins er á þessa leið: II. kafli markar vatnsrjettindin á sama hátt og gert er í eldri og nýrri lögum vorum, en nokkru skýrara. III. kafli ræðir um notkun vatns til heimilisþarfa ýmsra, en án orkunota, er að mestu samkvæmur eldri lögum um það efni og tekur t. d. yfir efni vatnsveitulaganna frá 26. okt. 1912. IV. kafli tekur yfir efni áveitulaganna frá 22. nóv. 1913, en nokkru styttri en þau, enda sum ákvæði þeirra laga flutt til annara kafla þessara laga. V. kaflinn, um þurkun lands, er að mestu nýmæli og sniðinn eftir norskum og sænskum lögum. Þekki jeg enga fyrirmynd hans í íslenskum lögum. VI. kafli, um holræsi og óhreinkun vatns, er einnig sniðinn eftir útlendum fyrirmyndum, þó með hliðsjón af lögum um líkt efni, frá 1911 og 1917, fyrir Reykjavík og Akureyri. VII. kafli, um notkun vatnsorku, tekur yfir efni laga 3. nóv. 1915, um rafmagnsveitur, og að nokkru leyti efni fossalaganna svo nefndu, frá 22. nóv. 1917, en kaflinn er þó að efni nokkru víðtækari og ítarlegri, og er þar fyrir augum haft, að notkun vatnsorku, bæði eftir litlum og stórum mælikvarða, verði eftirleiðis mikið aukin. VIII. kaflinn, um miðlun vatns til iðju, er alveg nýmæli og sniðinn eftir norskum fyrirmyndum. Þýðing hans er ekki mikil, nema stóriðnaður komi til sögunnar. IX. kaflinn, um umferð á vötnum og fleytingu, er líka saminn eftir norskum fyrirmyndum. Það var auðsætt, að einhver ákvæði varð að gera um þetta efni, því gera má ráð fyrir, að vötn verði framvegis meira notuð til umferða en hingað til hefir átt sjer stað. X. kaflinn, almenn ákvæði um mannvirki í vötnum eða við þau, er einnig saminn eftir útlendri fyrirmynd, en þó er ýmislegt í kaflanum íslenskt. Gert er ráð fyrir miklu víðtækari notkun vatnsafls en verið hefir, og lúta mörg ákvæði kaflans að öryggi fyrir starfsmenn og vettvangsbúa. XI. kafli tekur fram almennar reglur um skaðabætur þeim til handa, sem eftir köflunum að framan verða að þola eignarkvaðir eða eignarnám á vatni, landi eða öðrum rjettindum. Eru ýms ákvæði í lögum hjer áður um þetta efni, t. d. í 12.–14. gr. fossalaganna frá 1907, en annars eru fyrirmyndirnar útlendar. XII. kaflinn, um stjórn vatnamála og meðferð þeirra, er miðaður við hið breytta ástand, sem gera má ráð fyrir að komist á, þegar tekið verður að nota fossaaflið frekar. Minni hl. fanst eigi ástæða vera til að gera vatnastjórnina mjög samsetta eða dýra, meðan ekki er farið að nota vatnsaflið neitt að ráði. Hins vegar virðist óhjákvæmilegt að skipa sjerfróðan mann til eftirlits með vatnsvirkjum, sem ætla má að eftirleiðis bindi mikinn hluta af efnum landsmanna, og því verður með ráði og fyrirhyggju að gera. Minni hl. hugsar sjer þessa vatnastjórn í líkingu við vitamála-, vega- og símastjórn, sem standi undir stjórnarráðinu, eins og ráðunautur, og fjölgi mönnum, þegar þörf krefur. - Jeg gæti nú látið mjer þessa skýrslu lynda, en finn þó ástæðu til að fara um hana nokkrum fleiri orðum, af því að frv. hefir sætt andmælum innan og utan þingsins. Því hefir verið haldið fram, að ágreiningurinn milli meiri og minni hl. fossanefndarinnar sje óverulegur. Jeg vil benda þeim, sem ekki hafa getað athugað þetta atriði nægilega enn þá, á að lesa saman II. kafla í frv. beggja nefndarhlutanna og kynna sjer ákvæðin um vatnsorkunot og skaðabætur í hvorttveggja frv., til þess að ganga úr skugga um, hvort þessi staðhæfing sje á rökum bygð. Jeg býst við, að hver, sem gerir þetta, komist að raun um, að hjer greinir á um mjög veruleg atriði. Það, sem í milli ber, er í fám orðum sagt þetta: Minni hl. áskilur landeigandanum eignarumráð á vatninu, með þeim takmörkunum, sem lög setja. Meiri hl. tekur af honum eignarumráðin, en ætlar honum kliptan og skorinn notarjett að því vatni, sem heimilisþörf hans krefur. Og meiri hl. ætlar landeiganda engar bætur fyrir vatn það, sem tekið verður í landi hans, honum nauðugt, og umfram er heimilisþörf snögga. Minni hl. ætlast ekki til, að vatnsrjetturinn verði af nokkrum landeiganda tekinn, nema almenningsnauðsyn krefji, og að fyrir komi fult gjald. Á þessu klofnaði fossanefndin, hvort bætur skyldu koma fyrir vatnstökuna eða ekki. Klofningingunni olli alls ekki, eins og gefið hefir verið í skyn, þessi orðaleikur um eignarrjettinn. Hitt var aðalatriðið, og það er óneitanlega mjög rótnæmt, hvort landeigandi fengi bætur eða ekki. Með bótaskyldunni eru eignarumráðin viðurkend, en án hennar neitað. Það skiftir í sjálfu sjer engu máli, hvort rjettur eigandans yfir vatninu er táknaður með orðinu „eignarrjettur“ eða öðru orði, sem nær því hugtaki og nýtur sömu helgi og eignarhugtakið. Jeg hefi nefnt þennan rjett eignarumráð; ýmsir tákna hann með orðunum yfirráð eða um ráð. - Þótt orðið „eignarrjettur“ sje hvorki viðhaft í frv. meiri hl. eða minni, sannar það alls ekki, að þá greini á um aukaatriði. Um það hefir einmitt verið deilt, hvort rjett væri að tákna umráðarjett á vatni með þessu orði. Og minni hl. valdi orðið umráðarjetturur, til þess að negla sig ekki við eina eða aðra skýringu lögfræðinga um þetta efni. - Allir vita, að sá umráðarjettur - á hverju sem er - sem útilokar umráð annara manna, er jafngildur eignarrjetti. Til skýringar þessu skal fram tekið, að Norðmenn, sem í vatnalögum sínum frá 1887 viðurkenna þennan rjett landeigandans og nefna hann „Ejendomsret“, hafa nú í vatnalagafrv. frá 1915 táknað þennan sama rjett með orðinu umráðarjettur. Í 1. gr. þess frv. er kveðið svo að orði: „Med Ejendomsretten til Grund fölger, naar ikke særlige Retsforhold medförer noget andet, Retten til að raade over og nyttiggöre det Vand, som er paa Grunden, være sig Sö, Elv eller Bæk ....“. Á líkan hátt er þessi rjettur orðaður í vatnalagafrv. Svía, sem nú er á leiðinni. Þar segir svo: Enhvar ägar råda öfver det vatten, som findes á hans grund“. Líkt er þessu farið í löggjöf annara germanskra þjóða, sem allar, að meira eða minna leyti, viðurkenna þennan landeigandarjett. Þar er ýmist notað orðið „eignarrjettur“ eða hliðstæð orð. Í vatnalögum ýmsra þjóða á Þýskalandi, þar á meðal vatnalögum Bayerns frá 1907, er viðhaft orðið eignarrjettur (eigentumsrecht). Það má því segja, að deilan um það, hvaða orð er notað yfir þennan rjett, er hjegómi. Hitt er aðalatriðið, að þessi rjettur njóti sömu verndar og helgi sem eignarrjettur, og hennar hefir hann notið hjá okkur til þessa dags. Þá vil jeg leyfa mjer að minnast á tilvitnun hv.þm. Dala. (B. J.) í ummæli rjettarfræðingsins Scheel, þar sem hann hjeldi fram þeirri skoðun, að umráðarjettur á vatni væri ekki eignarrjettur. Það er að vísu rjett, að Scheel hefir komist að þeirri niðurstöðu, að orðið eignarrjettur ætti ekki við, þegar tákna ætti umráð landeiganda að vatni. En hv.þm. Dala. (B. J.) gleymdi botninum úr setningu þeirri eftir Scheel, sem hann vitnaði í. Og af því, að hv.þm. (B. J.) hefir oft reynst mjer greiðvikinn, ætla jeg nú að láta greiða koma greiða í móti og botna fyrir hann setninguna. Scheel segir, að vegna þeirra eiginleika vatnsins, að koma og fara, sje ekki vísindalega hægt að tala um eignarrjett á vatni. En landeigandinn eigi þrátt fyrir það allan beinan og óbeinan rjett til að ráða yfir því og nota það á landi sínu. Hv. þm. Dala. (B. J.) gripur hjer fram í og vefengir þýðingu mína á orðum Scheels. En jeg held samt, að þessi þýðing mín sje nokkurn veginn rjett, þótt hún sje ekki „autoriseruð“. Einn mótstöðumanna minna hjelt því fram við 1. umr. um frv. meiri hl., að eignarumráðin, sem minni hlutinn áskildi landeiganda með vatnalagafrv., væri tekinn að öllu með till. um sjerleyfislöggjöf sama nefndarhluta.  (E. A.: Vill hv. ræðumaður (Sv. Ó.) ekki nefna nafn mótstöðumannsins?)  . Ætli háttv.þm. (E. A.) fari ekki nærri um, hver hann hefir verið.  (E. A.: En þm. (Sv. Ó.) getur misskilið þetta)  . En þessi fullyrðing fer mjög fjarri sanni. Eins og jeg hefi vikið að áður, eru sjerleyfisskilyrðin samningsatriði milli umsækjanda og veitanda. Sá, sem á foss og vill virkja hann til stóriðju, verður að vísu að ganga til samninga við ríkisvaldið og hlíta allhörðum skilyrðum, eða hafna þeim og sleppa stóriðjufyrirtækinu, en ríkið tekur ekkert af honum, nema eftir samningi. Og vilji hann ekki að samningnum ganga, þá heldur hann áfram að eiga fossinn, og getur þá átölulaust notað hann að því marki, sem stóriðjunni er sett, eða - ef fossinn er náttúruafbrigði - geymt hann sjer og öðrum til ánægju. Að eins þegar svo stendur á, að almenningsþörf kallar að, má taka fossinn af honum, en það verður þá gegn bótum. Allir mega því sjá, að það er fjarri öllum sanni, að sjerleyfislagaskilyrði þau, sem jeg hefi lagt til að sett verði, geri eignarumráð landeigandans að engu. Það er dálítið nýstárleg kenning, sem komið hefir fram í umr. um þetta mál, að vatnsorkan geti ekki verið undirorpin eignarumráðum landeiganda, af því að enginn hafi þekt vatnsorku, þegar lög um vatnsrjettindi voru sett hjer í upphafi. þessi röksemdaleiðsla er með öllu óframbærileg. Við Íslendingar, einir allra Evrópuþjóða, þekkjum landnámssögu landsins, og við vitum af henni, að hver landnámsmaður nam sitt land fortakslaust með öllu, sem í því og á því var, þektu og óþektu, og með þessum hætti hafa þau gengið frá kyni til kyns, öld eftir öld. Til að sanna þetta nægir að benda á orðtækið forna, sem notað er í hverju afsali fyrir fasteign, að hún sje afhent með gögnum og gæðum. Með því hafa menn til forna - og enn í dag - viljað taka það fram, að ekki væru að eins þau not landeignar framseld, sem þekt væru, heldur einnig þau óþektu. Hins vegar er fullyrðingin um þekkingarleysi landsmanna á vatnsorku til forna hrein fjarstæða. Löngu þektu menn mátt vatnsins til að hreyfa mylnukvarnir, fleyta viði og öðru með straumi o. s. frv. Hitt er satt, að vatnsorku kunni enginn að breyta í raforku á landnámstíð. Eins og jeg hefi áður tekið fram, er frumvarp þetta samsafn þeirra laga og lagastaða, sem gilt hafa og gilda enn hjer á landi, með þeim viðaukum, sem nauðsyn virtist að setja vegna breyttra tíma. En allir slíkir viðaukar eru bygðir á gildandi lögum, rjettarvenju og rjettarmeðvitund fólksins og hagga engu um hinn forna rjett. Jeg geri að sjálfsögðu ráð fyrir því, að sitthvað það sje í frv., sem lagfæringar þyrfti. En þótt það yrði að lögum óbreytt, eins og það er, gæti enginn herbrestur eða hjeraðs af því orðið, af því að engin ný rjettarskipun er með því gerð. Afleiðingin gæti orðið sú ein, að innan tíðar þyrfti að breyta eða bæta við það, sem ekki er nógu ítarlegt, eftir því, sem reynslan þá kendi. Jeg leyfi mjer að óska, að málinu verði vísað til fossanefndarinnar, og get með þolinmæði beðið eftir áliti hennar um það.