Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

1) GTh: Vegna þess, að líkur eru til, að þessi stúdent fái styrk frá menntamálaráði, og hæstv. forseti hefir lýst yfir því í umr., að hann muni beita sér fyrir þeirri lausn málsins, tek ég þessa till. aftur.

2) ÞÞ: Með því að hæstv. kennslumálaráðh. hefir í dag lýst yfir því við mig, að athugun sú, er þessi till. fer fram á, skuli fara fram á næsta ári, enda þótt ekki verði veitt fé til þeirrar rannsóknar á þessum fjárl., þá tek ég till. aftur.

3) Atvmrh.: Það er þegar búið að lofa að greiða þessa upphæð og því ekki ástæða til að taka hana upp í þessa árs fjárl. Því segi ég nei.

4) JörB: Í trausti þess, að þótt þessi till. verði felld nú, láti stj. eigi að síður framkvæma þetta verk, segi ég nei.

1) MJ: Eftir framkomnar upplýsingar greiði ég ekki atkv.

2) BSt: Með skírskotum til orða hæstv.atvmrh. segi ég nei.

3) JBald: Jón Baldvinsson segir nei, með tilvísun til ræðu, er hann flutti í nótt og fáir heyrðu.

1) JBald: Vegna fjarveru þm. úr Sjálfstæðisflokknum, sit ég hjá, að öðru óbreyttu.

1) Forsrh.: Fyrir þessari fjárgreiðslu, er brtt. hljóðar um, er þegar fullkomin heimild, og greiði ég því ekki atkv.

2) PZ: Það upplýstist í umr. í gærkvöldi, að þessi till, er óþörf, og greiði ég því ekki atkv.

3) BÁ: Þar sem fengin er full vissa fyrir því, að þetta fé verður greitt, þó að ekki verði ný heimild fyrir því í fjárl., greiði ég ekki atkv.

1) Atvmrh.: Þar sem allar fjárheimildir skortir til þessara ráðstafana, sem um ræðir í till., og stj hefir engin fyrirmæli frá Alþingi við að styðjast í þessu efni, þá segi ég nei.

2) PZ: Með því að ég sé engin tök á því að útvega útgerðarmönnum vörur til útgerðar sinnar með því verði, sem þeir þarfnast, nema stofnað verði til einkasölu á þeim vörutegundum, þá segi ég nei.

4) EÁrna: Þar sem ég hygg, að í till. felist heimild til stj. til að stofna til verzlunar með veiðarfæri og olíu til útgerðar, þá segi ég nei.

5) GÞ: Í tilefni af ummælum einstakra þm. nú við atkvgr., um að samkv. þessari till. verði að stofna til einkasölu á vörum til útgerðar, þá vil ég benda á, að í till. milliþn. í sjávarútvegsmálum er gert ráð fyrir stofnun rekstrarlánasjóðs til úrlausnar á þörfum bátaútvegsmanna í þessu efni, og segi ég því já.

6) GG: Þar sem felld hefir verið brtt. við þessa till. frá okkur hv. 2. þm. Árn., á þskj. 832, þá álít ég, að hér sé aðeins um kák að ræða, og segi því nei.

7) JakM: Þó að meiri hl. telji rétt að níðast á embættis- og starfsmönnum hins opinbera, sem taka laun samkv. launalögum, þá álít ég ekki, að neitt sé bætt úr skák með því að beita þá, sem ekki taka laun samkv. launalögum, sömu tökum nú á þessu þingi, þó að það sé sýnilega ætlun meiri hl. að láta lækkunina aðeins koma niður á þeim embættismönnum, sem fá laun eftir launal., og greiði því ekki atkv.

8) ÓTh: Ég hefi verið því andvígur að fella dýrtíðaruppbót af launum embættismanna, þar sem þau verða endurskoðuð á næsta þingi, en úr því að búið er að gera það gagnvart þeim, sem taka laun samkv. launalögum, þá álít ég herfilegt ranglæti, að það sé aðeins níðzt á þeim, og segi því já.

9) TT: Ég hefi álitið, að launalögin mundu koma til endurskoðunar á næsta þingi. En úr því að búið er að hreyfa við þeim nú, með því að afnema dýrtíðaruppbót á hærri launum samkv. launalögum, þá tel ég réttast, að hið sama gangi yfir þá starfsmenn hins opinbera, sem taka laun utan launalaga, og segi já.

Thor Thors Þessa brtt. hefi ég flutt til samræmis við brtt. fyrir Ísafjörð, vegna þess að margir þm. hafa tjáð mér, að sama muni ganga yfir báða þessa staði um ábyrgð fyrir rafvirkjun. Ég vil biðja hæstv. forseta um nafnakall um þessa till., af því hún felur í sér samþykkt hinnar till.

2) BÁ: Þó ég hafi mesta löngun til þess að greiða atkv. móti þessu, þar sem flm. eru svo margir, þá vil ég ekki láta málefnið gjalda þess og segi því já.

4) ÞÞ: Með skírskotun til grg.hv.þm. Snæf. segi ég nei.

1) PM: Þótt ég sé óánægður með afgreiðslu fjárl., þá vil ég heldur samþ. þau en eiga á hættu, að þessi ríkisstj. stjórni fjárlagalaust.

2) TT: Ég hefi talið það skyldu Alþ. að miðla fé ríkissjóðs eftir þörfum allra landsmanna, en ekki eftir þörfum flokksmanna ríkisstj., eins og gert hefir verið í þessu tilfelli, og þar sem ég álít, að ríkisstj. geti ekki ranglátar farið með fé ríkissjóðs en hér er gert, þá greiði ég atkv. gegn frv. og segi nei.

Jakob Möller [óyfirl.]: Mér þykir leitt, að hv. form. sjútvn. er ekki viðstaddur. Ég ætlaði að fá upplýsingar hjá honum í sambandi við þetta mál.

Ég skal gera ráðstafanir til þess að ná í hann

. Þegar þingstörfin eru orðin að annari eins þrælkunarvinnu og nú á sér stað, er þess varla að vænta, að þm. geti fylgzt fullkomlega með hverri smábreyt., sem gerð er á frv. í hinni deildinni. Nú er þetta frv., eins og hv.þdm. vita, komið hingað aftur frá hv.Ed., og voru þar gerðar á því breyt. Að sjálfsögðu er það hlutverk þeirrar n., sem um málið fjallar, að athuga, hvaða breyt. eru gerðar á því í hinni d., og sú skylda hvílir á n. að gera grein fyrir þeim breyt., sem gerðar hafa verið. Af þessum ástæðum væri gott, að hv. form. sjútvn. væri hér viðstaddur, hann sem jafnframt hefir verið frsm.hv. meiri hl. n. í þessu máli. Það, sem ég vildi spyrja hv. form. sjútvn. um, sem ég sé að er nýkominn inn í d., var viðvíkjandi matjessíldarsamlaginu. Eins og ég hefi áður tekið fram í þessari ræðu, væri mjög æskilegt, að hv. form. sjútvn. og frsm. meiri hl. n. í þessu máli vildi gera grein fyrir þeim breyt., sem gerðar voru á þessu frv. í Ed. Þegar liðið er svo langt á þingtímann, og hv.þm. eru uppteknir við þingstörf allan daginn og jafnvel mestallan sólarhringinn, þá er þess varla að vænta, að hver einstakur þm. fylgist með hverri smábreyt., sem gerð er á frv. Þess vegna er nauðsynlegt, að þær n., sem málin hafa til meðferðar, geri grein fyrir þeim breyt., sem gerðar hafa verið. Nú vil ég spyrja hv. form. sjútvn., sem einnig er í stj. matjessíldarsamlagsins, sem hefir haft með höndum einkasölu á matjessíld á þessu ári, hvernig viðhorfið er með sölu á þeirri síld, sem samlagið hefir haft með höndum á þessu ári, sem nú er að enda. Sumir fullyrða, að nokkur tvísýna sé á því, hvernig fara muni um sölu á töluverðum hluta af þessari matjessíld, sem söltuð var á síðustu vertíð og samlagið hefir einkasölu á. Sá orðrómur gengur manna á meðal, að viðskiptamenn samlagsins í Póllandi, sem samið höfðu um kaup á töluverðu magni af þessari síld, muni ekki vera það ábyggilegir í þessum viðskiptum, að vissa sé fyrir því, að þeir muni standa við gerða samninga. Það er sagt, að þessir menn, sem náð hafa samningum við samlagið, séu ekki reglulegir síldarkaupmenn, heldur einhverjir menn, sem hafi vegna þessarar aðstöðu, sem var um þessi viðskipti, komizt framhjá þeim reglulegu pólsku síldarkaupmönnum, hafi náð samningum við matjessíldarsamlagið, í fullu missætti við síldarkaupmennina í Póllandi. Ég fyrir mitt leyti fullyrði þetta ekki, en bið hv. form. sjútvn. að upplýsa það fyrir hv.þdm. Menn segja, að af þessum ástæðum séu þessir menn komnir í einhverjar ógöngur með að standa við þessa samninga og ætli að reyna að komast undan þeim. Þeir hafa að vísu sett tryggingu fyrir viðskiptunum að einhverju leyti. Ég tel nauðsynlegt, að upplýst sé fullkomlega, hverju fram vindur um söluhorfur og framkvæmdir þessa samlags, sem gera má ráð fyrir, samkv. frv. því, sem hér liggur fyrir, að eigi að fara með síldarsöluna framvegis. Ég áskil mér svo að lokum rétt til þess að taka aftur til máls, að fengnum umræddum upplýsingum um þetta mál.

3866Frsm. (Finnur Jónsson) Ég, skal svara fyrirspurn hv. 3. þm. Reykv. Aðalbreyt., sem gerð var á frv. í hv.Ed., hefðu hv.þm. átt að geta gengið úr skugga um sjálfir, þar sem þeir hafa fyrir 2 dögum síðan fengið frv., eins og það breyttist í Ed. Samt skal ég taka það fram, að höfuðbreyt., sem gerð var á frv., er sú, að í stað þess, að gert hafði verið ráð fyrir því, að í síldarútvegsn. sætu 7 menn, er farið fram á það í frv. eins og það kemur frá hv.Ed., að þeir séu aðeins 5. Í öðru lagi var sú breyt. gerð, að 3 af 3 mönnum skyldu kosnir með hlutfallskosningu í Sþ., einn útnefndur af síldarútvegsmönnum og einn af Alþýðusambandi Ísl. Ennfremur var gerð nokkur breyt. á 4. gr. frv., þannig að felld var niður málsgr. um, að fél. skuli opið öllum síldarframleiðendum, þannig að fél. geti verið þátttakendur í síldarsamlaginu, heldur er gert ráð fyrir, að einstaklingar komi í þess stað. Aðrar verulegar breyt. hafa ekki getað fengizt á þessu frv. í Ed. Það má náttúrlega deila um það, hvort heppilegra sé að haga kosningu í síldarútvegsn. eins og gert er ráð fyrir í frv. núna heldur en eins og það var, þegar n. skilaði frv. frá sér. Eins og ég tók fram við umr., sem þá fóru fram um frv., var allur atkvæðisréttur tekinn af síldarsaltendum, eins og frv. var upphaflega, og lagður í hendur útvegsmanna. Ýmsir eiga þarna hagsmuna að gæta, og er því ekki auðvelt að finna út, hvernig heppilegast sé að haga atkvgr. við kosningu stj., svo að fullt réttlæti náist. Ég viðurkenni, að þetta hefir ekki tekizt til fullnustu í frv., eins og það var samþ. frá Nd., og má því líta svo á, sem rétt mun og vera, að síldarútvegsn. sé kosin á Alþ. að einhverju leyti, þar sem ekki er gert ráð fyrir, að hún hafi neitt með útflutning síldar að gera, nema því aðeins, að til einkasölu komi, sem ég býst ekki við, að verði. Viðvíkjandi fyrirspurn hv. 3. þm. Reykv. um horfur á sölu matjessíldar, skal ég upplýsa það, að óseld eru 5000 tn. af ársbirgðunum. Ástæðan fyrir því, að þessi síld er enn óseld, er sú, að illa hefir gengið að fá síld borgaða gegnum þá greiðslusamninga, sem gerðir hafa verið við eina af okkar beztu viðskiptaþjóðum á þessu sviði, Þýzkaland, vegna þess, að legið hefir fyrir svo mikið af mörkum, að ekki lítur út fyrir, að þau seljist næstu 3 mán., en eftir útlitinu að dæma lagast það næstu mán. Hv. þm. sagði að í fél. því, sem samið var við í Póllandi, hafi enginn stór síldarkaupmaður verið. Þetta er alls ekki rétt. Í síldarinnflytjendafél., sem gerðir voru samningar við, eru stærstu síldarkaupmennirnir pólsku. Ég sé ekki ástæðu til að nefna nein nöfn, því hv.þdm. mundu verða litlu nær, en í þessu fél. voru a. m. k. tveir stærstu síldarkaupmenn Póllands. Af Danzigkaupmönnum eru fáir í fél., þó er einn sá stærsti í því. Það er ekki rétt, að slitnað sé upp úr samningunum, en í sambandi við skipstrand, sem varð í nóv., þá kom hik á í bili, því það skip var með síldarfarm. En nú er búið að endurnýja samningana, og í dag er verið að afskipa 5000 tn. matjessíldar upp í þessa samninga. Tryggingar eru ekki aðrar en þær, sem venjulega gilda, að sett er bankaábyrgð fyrir greiðslu um leið og farmi er afskipað. Ég hygg, að ég hafi þá svarað fyrirspurnum hv. 3. þm. Reykv. Ég skal aðeins bæta því við, að í ár hefir sú breyt. orðið á matjessíldarsölunni, að í stað þess, sem áður var, að hún var send til útlanda og ekki borguð fyrr en á ákvörðunarstað, stundum ekki fyrr en eftir marga mán. og stundum alls ekki, hefir hún nú verið seld frítt um borð hér á landi í ár, og umboðsmenn viðskiptafirmanna hafa skoðað hana hér og metið, hafa því engar skemmdir verið á þessari vöru í ár, sem annars voru vanalega miklar, og því talsverður úrgangur. Eftir útlitinu að dæma má gera ráð fyrir, að meðalverð á síld, kominni um borð í skip, verði 30 kr. pr. tn. Er þá vitanlega reiknað án gengisáhættu, sem matjessíldarsamlagið óhjákvæmilega verður að taka á sig vegna viðskiptanna við Þýzkaland, en vonandi verður ekki hættulegt í þetta skipti. Ég held, að það sé ekki fleira, sem ég þarf að svara. En ég get ítrekað það, að það, að útkoman í ár er svona miklu betri en undanfarið, stafar af samtökum síldarframleiðenda og því, að aflazt hefir mun minna en undanfarið.

Sigurður Kristjánsson Hv. þm. er það eflaust kunnugt, að það hafa borizt kröfur um það frá mjög mörgum síldarútvegsmönnum og síldareigendum, að frv. það um síldarútvegsn. o. fl., sem hér liggur fyrir, verði ekki samþ. af þinginu. Ég ætla, að það hafi verið nokkuð hátt á sjöunda tug útvegsmanna, sem sendu Alþ. kröfu um þetta frá Siglufirði. Því hefir nú raunar verið haldið fram, að þetta séu aðallega saltendur síldar, miklu meira en útgerðarmenn, en mér virðist, að þeim komi líka þetta mál allmikið við. Því að vitað er það, að þeir, sem kunna að hafa selt þeim síld, hafa gert það, af því að þeir hafa séð sér hag í að gera þá að milliliðum. Þeir eru þá orðnir eigendur síldar, og það kemur þeim þá sannarlega mest við, hvort gripið er fram í fyrir þeim. En ef nú ekki er heimilt að selja slíkum mönnum síld, þá er sennilegt, að það yrðu útgerðarmennirnir sjálfir, sem stæðu í þeirra sporum, svo að einu gildir í raun og veru, hvort þeir eru allir útgerðarmenn eða ekki. Nýlega hafa borizt mótmæli frá mönnum við Eyjafjörð, sem hafa ráð yfir að mig minnir 120 þús. tunnum af síld. Þeir mótmæla því harðlega, að þetta frv. verði að l. Það væri nú nokkuð einkennilegt, ef þeir menn, sem sitja á þessari háu samkomu, hafa yfirleitt meira vit á því heldur en síldarútgerðarmenn og síldareigendur sjálfir, hvert væri heppilegast fyrirkomulag á sölu síldarinnar, og það væri mjög einkennilegt, ef hér væri svo mönnum skipað, að þeir þættust upp úr því vaxnir, að taka nokkurt tillit til umsagnar og raka þeirra manna, sem langmesta aðstöðu og bezta hafa til þess að hafa þekkingu á þessum málum, og þar að auki hafa fyrir sína hönd og fjölda manna, sem hjá þeim vinna, fyrir miklum hagsmunum að sjá, hagsmunum, sem oftast, ef ekki ætíð, munn fara saman við hagsmuni þjóðfélagsins. Að þessu alveg slepptu, sem ég tel þó vera stórkostlega þýðingarmikið atriði í þessu máli, þá ættu menn ekki að vera svo gleymnir, að þeir væru algerlega búnir að missa sjónir á því ástandi, sem skapaðist hér undir einkasölufyrirkomulaginu gamla. Nú þykist ég vita það, að því verði svarað af einhverjum, að hér sé ekki farið fram á eingöngu einkasölu, heldur sé hún ætluð sem þrautalending. En það þýðir nú ekki mikið að vera að reyna að blekkja sjálfan sig, og ekki heldur aðra. Það er nokkurn veginn ljóst, að með þessu frv. er stefnt að einkasölu aftur. Það mál er nú svo leiðinlegt og margrætt, afdrif gömlu einkasölunnar, að ég ætla ekki að fara út í það á ný. Ég gerði það nokkuð við 2. umr. málsins hér í d., og það gerðu raunar fleiri, en annars eru þessi mál sjálfsagt öllum í fersku minni. En hitt er annað mál, að hér á Alþ. kunna að vera menn, sem láta sér það vel líka, að í sama horfið sæki. En ég lít svo á, að þær raddir, sem komið hafa frá fjölmennustu síldarverum á Norðurlandi, séu einmitt sprottnar af því, að þar er fólkinu í fersku minni, hvaða óhamingja gamla síldareinkasalan leiddi yfir almenning, ekki aðeins síldareigendur, heldur líka þá menn flesta, sem unnu að síldinni á sjónum. Og það er skylt að taka tillit til þess. Það hefir verið vitnað hér í það, að félagsskapur hafi verið um léttsaltaða síld í sumar, matjessíld, og að hún hafi verið í höndum fárra manna og þeirra sala á henni hefir verið lögvernduð. Þetta er náttúrlega rétt, að það fékk fél. manna lögvernd fyrir því, að vera einkaútflytjandi að þessari síld. Og það er einnig rétt, að þessum útflutningi hefir farnazt vel, a. m. k. samanborið við gömlu síldareinkasöluna. En þó voru þessi samtök ekki gallalaus. Verðið var nokkuð hátt á þessari síld, en það er ekki rétt að láta blekkjast af því verði, því að í fyrrasumar var ekki saltað af þessari síld nema eitthvað um 67 þús. tunnur, en árið áður voru saltaðar 120 þús. tunnur. Nú getur hver maður sagt sér það sjálfur, að það eru a. m. k. sáralitlar líkur fyrir því, að þessi síld hefði selzt við jafngóðu verði, ef saltað hefði verið allt að því tvöfalt á við það, sem kom á markaðinn frá Íslandi. Og af því að hér er nú kominn í d. aftur hv.flm. þessa máls, og sá maður, sem líka var í stj. þessa síldarsamlags, sem ég hefi verið að minnast á, þá vil ég nú þegar taka það fram, að mér er tjáð, að salan á þessari síld hafi gengið mjög misjafnt yfir síldareigendur, og m. a. s., að stærstu síldareigendurnir hafi klemmt það í gegn, að þeir yrðu í stj. síldarsamlagsins, með hótunum um að kljúfa félagsskapinn að öðrum kosti, en að þeir hafi síðan ekki verið mjög hörundsárir um að ýta fram sínum hagsmunum og nota til þess þá aðstöðu, sem þeir höfðu hlotið með því að lenda í stj. þessa félagsskapar. Það er ekki langt síðan það voru óseldar af þessari síld að ég ætla 12 til 15 þús. tunnur. Nú upplýsti hv.þm. Ísaf. það í dag, að óseldar mundu vera ennþá um 5 þús. tunnur. En það mun hafa verið svo, að smærri síldareigendur sátu lengst með sína síld óselda og sitja sjálfsagt með eitthvað af henni ennþá óselt, en þeir stærstu fengu alla sína síld afsetta með því allra fyrsta, eða allra fyrst. Ég hygg nú samt, að almennt mundu menn kjósa, að um þessa síld væri svipaður félagsskapur framvegis, en að einhverjar skorður yrðu settar við því, að salan gengi ójafnt yfir, því að þó að þetta hafi orðið til nokkurs baga fyrir smærri eigendur þessarar síldar nú í ár, þá segir það sig sjálft, að að því hefði orðið miklu meiri bagi, ef svo mikið hefði verið aflað og svo mikið verkað á þennan hátt, að erfitt hefði orðið um sölu á e. t. v. allmiklum hluta af síldinni. Því að þó að í þetta síldarfél. sé vitnað, þá álít ég ekki, að meðferð á málefnum þessa félagsskapar og sú síldarsala, sem það hafði með höndum, hafi verið svo ákjósanleg, að það sé í raun og veru hægt að kalla þennan félagsskap til vitnis um ágæti síldarfélagsskapar um alla síld, með svipuðu fyrirkomulagi, og því siður er hægt að kalla hann til vitnis um ágæti algerðrar ríkiseinokunar á henni. Það er ekki nema eðlilegt, að síldareigendur og útgerðarmenn séu hræddir við að stefna að svipuðu eða sama ástandi og var hér á árunum 1929-1931. Það er ekkert undarlegt, þegar menn athuga það, að jafnvel í ekki miklu síldarári brunnu síldareigendur inni með megnið af aflanum, og hann varð verðlítill eða verðlaus. Það er því ekki undarlegt, þó að mönnum hrjósi hugur við að leggja út í það sama. En auk þess virðast skilyrðin vera ennþá verri nú en þau þá voru. Það er vitað, að viðskiptamönnum okkar, sem hafa verið stærstir í Svíþjóð, er ákaflega illa við einkasölu. Og það bætir ekki úr skák, að fram til þessa dags hefir gamla síldareinkasalan verið í málaferlum við sænska síldarkaupmenn, og af því hefir skapazt alveg sérstök ótrú frá þeirra hálfu á slíku fyrirkomulagi, ef þá ekki beinlínis óvild. En það er ekkert álitlegt að hefja slíkt fyrirkomulag, vitandi það, að stærstu viðskiptamenn okkar líta það jafnóhýru auga eins og stærstu viðskiptamenn okkar hvað þessa framleiðslu snertir, a. m. k. sumir, hljóta að líta nýja síldareinkasölu, ekki aðeins vegna mistaka um verkun síldarinnar og efndir á samningum, heldur líka vegna þeirra málaferla, sem yfir hafa staðið og yfir standa ennþá, milli síldareinkasölunnar og kaupenda síldarinnar. Ég skal þá víkja að því, hvað bíður þeirra manna, sem síldar afla eða kaupa, ef ný þvingunarl. verða sett um þennan atvinnurekstur. Það er öllum vitanlegt, að lánsstofnanir hafa yfirleitt ekki talið síld veðhæfa, og að erfitt hefir verið að fá lán út á síld, og það þó hún sé verkuð. Þeir, sem fengið hafa lán til öflunar og verkunar síldar, hafa yfirleitt verið menn, sem komið hafa sér í mjúkinn hjá bönkunum á annan hátt. Það hefir því verið fangaráð félítilla manna, sem fengizt hafa við þennan rekstur, að fá lán hjá einstaklingum, oft erlendis, til kaupa á efninu til útgerðarinnar, tunnum, salti, o. s. frv. Með þessu móti hafa þeir getað haldið rekstri sínum áfram. Sýnilegt er, að þetta mundi hverfa úr sögunni við lögfestingu þessa fyrirhugaða skipulags, mönnunum yrði meinað að afla sér lána erlendis og ekki heldur gefinn kostur á innlendum lánum. Og þar með eru þeir úr sögunni. Það gæti verið heppilegt fyrir þá, sem geta vaðið í bankana, þeir gætu þá ginið yfir öllum atvinnurekstrinum, og svo yrði einkasalan kaupandi að megninu af síldinni, að öðrum kosti yrði útgerðin að leggjast niður. Það var svo með gömlu síldareinkasöluna, að hún lagði útgerðarmönnum til tunnur og salt, en ég sé ekki, að til þess sé ætlazt með fyrirhugaða einkasölu. Þá færi eins og ég hefi sagt, að einkasalan neyðist til þess að vera bara kaupandi að síldinni. Ég minntist á það við 2. umr., að mér þætti undarlegur áhugi manna á því, að koma sama fyrirkomulagi á síldarmálin og var hér á árunum 1928-1931. Enginn mælir á móti því, að þeirri stofnun, sem þá réð í þessum málum, hafi farnazt ákaflega illa. Mér finnst því nokkuð frekt að fitja nú upp á því sama, meðan ekki er fyllilega búið að hylja hræið af gömlu einkasölunni. Þó gæti mönnum sýnzt út í þetta leggjandi, ef ásigkomulag atvinnurekstrarins væri svo bágborið, að það gæti ekki verra orðið, og menn álitu einkasölu það skárra af tvennu illu. En nú er fjarri því, að svo sé. Ekki er hægt að mæla á móti því, að síðan síldareinkasalan lagðist niður, hefir útveginum farnazt mun betur, og öllum þeim, sem að honum vinna, hvort sem er á sjó eða landi, hefir vegnað betur, allir hafa þeir borið úr býtum þó nokkurn arð fyrir vinnu sína. Allir munu vera ánægðari með afkomu útvegsins síðastl. ár en á þeim árum, sem einkasalan var við lýði. Og ég vildi gjarnan heyra einhver rök fyrir því, að það væru hagsbætur einhverjum aðilanum, að breytt væri aftur um fyrirkomulag. Ég óska eftir þessum rökum m. a. til þess, að ég þurfi ekki að halda, að hv.flm. gangi illt eitt til með þessari uppástungu. Það var ekki ætlun mín að rifja neitt upp af óhöppum gömlu síldareinkasölunnar nú, en ég vil þó minnast á atriði, sem gæti skýrt fyrir mönnum, hvílíkt óhagræði útgerðarmönnum og öðrum, sem við þenna útveg fást, er að einkasölu. Eitt af hlutverkum gömlu síldareinkasölunnar var að úthluta veiði- og verkunarleyfum, og það yrði enn lagt í hendur einkasölu, yrði hún stofnuð á ný. Þetta fór svo, að smærri skipin fengu ekki verkunarleyfi nema fyrir um helming þess, sem þau gátu aflað. Og einmitt þessi smærri skip hafa enga aðstæðu til að selja síldina öðruvísi en til verkunar, nema þá eitthvað lítilsháttar í beitu. Með því að gefa þeim ekki leyfi til að verka nema helming þess, sem þau gætu aflað, er loku skotið fyrir það, að útgerð þeirra beri sig. Öðru máli er að gegna um stærri skipin. Þau geta tekið í sig stóra farma og selt þá í bræðslu. Ekki sízt út af þessu atriði liggur kvíði í flestum, sem við síldarútveg fást, fyrir því að lenda aftur í þessu sama stríði um verkunarleyfin. Og það eru ekki bara útgerðarmennirnir, sem bera áhyggjurnar, heldur líka allur sá fjöldi fólks, sem vinnur við síldina á sjó og landi og yrði atvinnulaus, ef útgerðarmenn sjá sér ekki fært að gera út. Ég veit, að það er ekki létt verk að úthluta þessum leyfum, og ég segi ekki, að gamla síldareinkasalan hafi leikið vissa menn illa af ásettu ráði, en útkoman verður herfileg. Ég hefi ekki heyrt því haldið fram hér í umr., að aðstaða síldarsaltenda og útgerðarmanna hafi verið betri, síðan einkasalan var lögð niður. Menn kynnu að halda, að útkoman þessi síðari ár væri betri, af því að aðstaðan hefði batnað. En það er síður en svo. Árið eftir að einkasalan lagðist niður, var miklu meira aflaár en síðustu ár einkasölunnar. En þrátt fyrir erfiðari aðstæður til sölu á síld, þá tókst að koma henni allri út, en einkasalan brann inni með megnið af sinni síld. Einkasalan hafði síður en svo bætt fyrir þeim, sem á eftir komu, heldur velti hún mörgum steini í götu útgerðarmanna. Hún hafði komið inn ótrú og óvild kaupenda á vörunni og viðskiptum við Íslendinga. En nú hefir tekizt að vinna traust kaupendanna aftur undir frjálsu skipulagi á meðferð og sölu síldarinnar. Það hefir áunnizt á ekki lengri tíma. Annars er ég á þeirri skoðun, að þýðingarlaust sé að ræða þetta mál mikið, og að rök hafi lítið að segja, en þó hefi ég talið mér skylt að segja þessi aðvörunarorð. Og ég vil leggja þunga áherzlu á það, hvílíkur ábyrgðarhluti það er fyrir löggjafarvaldið að grípa svona inn í þennan atvinnurekstur, þar sem að baki er tvennskonar ástand, einkasalan, með öllum þeim vandræðum, sem af henni leiddu, og tímabil frjálsu sölunnar síðan, þegar atvinnureksturinn hefir gengið miklu betur. Nú virðist það sjálfsagt, að menn fái að búa áfram við það fyrirkomulag, sem betur hefir gefizt, en verði ekki neyddir að hverfa til þess, sem þeir hafa enga aðra reynslu af en illa. Verði þetta gert, hlýtur eitthvað annað að liggja á bak við en umhyggja fyrir þessum mönnum og afkoma atvinnuvegarins. Formælendur frv. hafa ekki látið þann tilgang í ljós, en mér leikur sterkur grunur á því, að þar sé um tvennt að ræða. Í fyrsta lagi ofstæki þeirra, sem knýr þá til þess að koma hér á ríkisrekstri, kommúnistafyrirkomulagi á sem flestum sviðum, og í öðru lagi eiginhagsmunavon, svo sterk, að hún láti sig það engu skipta, þó að sníða verði utan af almenningshagsmunum til að fullnægja henni. Hvorugt þetta er frambærileg ástæða til þess að knýja nú mál þetta í gegn. Ég krefst annarra, frambærilegra raka, og komi þau ekki fram, þá mótmæli ég í nafni allra þeirra, sem sent hafa Alþ. andmæli gegn frv., að það verði gert að l. Og það eru menn, sem eiga fyllstu kröfu til þess, að álit þeirra sé tekið hér til greina.

Guðbrandur Ísberg Í sambandi við það frv., sem fyrir liggur, vil ég leyfa mér að benda á örfá atriði, og þá fyrst það, að um sölu síldar gegnir í verulegum atriðum allt öðru máli en um sölu saltfiskjar. Síldarútvegurinn byggist á tveim höfuðþáttum, veiði og sölu. Stundum fer þetta saman, en oft eru þessir þættir aðgreindir með öllu. Og hagsmunir þeirra manna, sem reka þessar tvær greinar síldarútvegsins, rekast oft á allóþyrmilega. Af þessu stafar það, að síldarútvegsmenn eiga erfiðara með að koma sér saman um hagsmunamál sin en flestir aðrir atvinnurekendur. Síldarútvegsmenn, veiðendur og saltendur, viðurkenna þetta fúslega sjálfir. En þrátt fyrir þessa erfiðleika á almennu samkomulagi, eða öllu heldur vegna þessa ósamkomulags, mun þó mega fullyrða, að yfirgnæfandi meiri hl. þessara manna sé þó fylgjandi nokkrum afskiptum löggjafans af málum þeirra, a. m. k. svipuðum afskiptum og þeim, sem fólust í bráðabirgðal. um þetta efni frá síðasta sumri. Og það verður ekki komizt hjá að játa, að allmargir síldarútvegsmenn, veiðendur a. m. k., eru því fylgjandi, að löggjafarákvæðin nái ekki aðeins til matjessíldar, heldur og til allrar saltsíldar. En það er þó eitt, sem nálega allir, eða allir síldarútvegsmenn eru sammála um, og það er, að einkasala á síld sé ekki aðeins óæskileg, heldur muni hún beinlínis verða stórkostlega skaðleg fyrir síldarútveginn. Samkv. þessu hefði verið eðlilegt, að ég hefði a. m. k. borið fram brtt. þess efnis, að einkasöluákvæðið yrði fellt niður. Að ég geri það ekki, stafar af því, að mér, eins og öllum hv.þm., er kunnugt um, að frv. á fram að ganga óbreytt, og brtt. mundu því aðeins verða til þess að tefja málið, án þess að hindra framgang þess. Vegna einkasöluákvæðisins get ég með engu móti greitt atkv. með frv. En í trausti þess, að einkasúluákvæðinu verði ekki beitt, og í trausti þess, að tækifæri gefist á næsta þingi til þess að laga þá galla, sem á frv. eru, mun ég heldur ekki greiða atkv. gegn því, og mun því sitja hjá við atkvgr.