Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér, ásamt hv. 2. þm. Austurl., Vilhjálmi Hjálmarssyni, að flytja í hv. Sþ. till. til þál., þskj. 113, um aukna nýtingu í fiskvinnslu. Þar segir: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj., í samráði við aðila veiða og vinnslu sjávarfangs, að hlutast til um að gerð verði hið fyrsta könnun á því, á hvern hátt megi sem best ná hámarksnýtingu þess sjávarafla sem á land kemur.“ Það er ekki ástæðulaust að menn virðast velta þessum málum meira fyrir sér nú en áður og þá á hvern hátt megi mæta þeim minnkandi afla sem stjórnvöld virðast nú stefna að. Vandi útgerðar og fiskvinnslu af þeim sökum er svo stór að leita verður allra ráða svo að hægt verði að halda rekstri gangandi. Því verður að leggja stóraukna áherslu á gæði og fullnýtingu þess hráefnis sem úr hafinu er dregið. Á yfirstandandi þingi hafa orðið meiri umr. um málefni sjávarútvegsins en oft áður. Þar hefur margt komið fram sem til mikils hagræðis og hagnaðar má verða þessari undirstöðuatvinnugrein. Með tilkomu minni skuttogaranna má segja að hafi orðið bylting í meðferð á fiski. M. a. var þá byrjað að ísa fisk í kassa um borð í veiðiskipum og flytja hann þannig til vinnslustöðvanna í landi. Hér var stigið skref í þá átt að bæta gæði hráefnisins, sem þegar hefur sýnt ótvíræðan árangur. Slíkur fiskur er nú t. d. verðlagður um 12% hærra en fiskur ísaður í stíur. Þrátt fyrir að fiskur hafi nú verið ísaður í kassa um borð í veiðiskipum í um 6 ár hefur engin raunhæf tilraun farið fram á því hér, hvort fiskur geymist betur í þeim kössum, sem nú eru mest notaðir, þ. e. a. s. í 90 lítra kössum, eða hvort hægt væri að koma með enn betra hráefni að landi með annarri gerð af kössum eða með hreinlega annarri geymsluaðferð. Tilraunir af þessu tagi mundu ekki kosta mikið fé, en gefa mjög mikilsverðar upplýsingar. Fiskvinnslustöðvar hér á landi eru ákaflega misjafnlega vel búnar til þess að taka á móti hráefni til vinnslu, og mörg dæmi eru um að gæðahráefni komið í fiskmóttöku verði orðið að lélegu hráefni þegar að vinnslu þess kemur. Þær fiskvinnslustöðvar, sem best eru búnar tækjum, skera sig úr hvað varðar rekstrarafkomu. Sömu stöðvar hafa þess vegna meiri möguleika á að tileinka sér hinar ýmsu nýjungar sem nú eru að ryðja sér til rúms hér á landi, svo sem ýmiss konar rafmagns- og tölvubúnað sem stórum eykur afköst og bætir nýtingu. Það segir sig því sjálft að enn mun bilið breikka á milli þessara fyrirtækja. Á undanförnum árum hefur nokkuð verið unnið að endurbótum í fiskiðnaði, en þó hvergi nærri sem skyldi. Ljóst er að mikið fjármagn verður hér að koma til og aukið skipulag veiða og vinnslu til að sá árangur náist í þessari atvinnugrein sem eðlilegur getur talist. Um langa framtíð mun íslenska þjóðin byggja afkomu sína að meginhluta til á sjávarútvegi. Í dag mun sjávarútvegurinn skapa um 75% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar og fyrir hver 10 þús. tonn sem þorskveiðar eru minnkaðar um lækka gjaldeyristekjur þjóðarinnar um 1%. Í riti, sem Framkvæmdastofnun ríkisins hefur gefið út um þróun atvinnulífsins, segir að þjóðhagsleg arðsemi fjárfestingar sé hæst í fiskvinnslu og vænta megi mikils þjóðhagslegs ábata af eflingu fiskvinnslu og frekari úrvinnslu hráefnis. Það er nú öllum orðið ljóst, að hafið er ekki sá brunnur sem takmarkalaust verður sótt í. Hvernig það nýtist, sem úr hafinu er dregið, er ekki einkamál þeirra sem að veiðum og vinnslu starfa. Það er hagsmunamál þjóðarinnar allrar að þar sé vel og skynsamlega að staðið. Mjög merkilegar tilraunir eru nú gerðar m. a. í Bandaríkjunum á framleiðslu mjög verðmætra lífefna sem hægt er að fá úr dýrum og fiskum þ. e. a. s. nýtingu á því sem í flestum tilfellum verður að úrgangi. Að þessu starfar m. a. Íslendingur að nafni Örn Aðalsteinsson og hefur getið sér hið besta orð við þær rannsóknir. Í viðtali við dr. Örn er hann spurður hvort einhver sambærileg nýtingarframleiðsla sé fyrir hendi hér á landi. Ekki á þessu sviði a. m. k., segir Örn. Þetta er mjög merkur áfangi í fullvinnslu hráefna okkar. Við gætum nýtt hráefni, sem hingað til hefur verið hent, og framleitt verðmætar afurðir úr hráefnum sem fara til óarðbærari framleiðslu. Þær rannsóknir, sem gerðar hafa verið á fiskúrgangi, lofa mjög góðu og sýna að hér fara mjög mikil verðmæti beint í súginn. Hér á landi hefur dr. Sigmundur Guðbjarnason prófessor unnið visst brautryðjendastarf á þessu sviði í efnafræðistofnun Raunvísindastofnunarinnar, þó við takmarkaðan skilning og lítið fjármagn. Skilningur á þessari starfsemi er þó sem betur fer vaxandi og hafa nú tveir áhugasamir og vel menntaðir menn bæst í hinn annars allt of litla hóp sem að þessum málum starfar, og ber vissulega að fagna því að svo sé. Í skýrslu frá Þjóðhagsstofnun, sem út kom í október 1977, er fjallað um afkomu frystihúsanna og segir m. a.: „Niðurstaða þessarar athugunar leiddi í ljós geysimikinn mun á því er varðar nýtingu aflans. Þannig nam framleiðslan á frystum þorski á Vestfjörðum og Norðurlandi eystra um 40% af mótteknum þorski til frystingar, í Reykjavík og á Reykjanesi um þriðjungi og á Vesturlandi röskum þriðjungi eða 36% sem jafnframt var meðaltal fyrir allt landið. Svipuðu máli gegnir um aðrar fisktegundir.“ Þáltill. þeirri er hér um ræðir, fylgir tafla er sýnir nýtingarhlutföll helstu fisktegunda í frystingu árið 1976. Tímaritið Sjávarfréttir fékk fyrirtækið Hagvang hf. og Rekstrartækni sf. til að gera úttekt á tapi fiskvinnslunnar vegna lélegrar hráefnisnýtingar miðað við skýrslu Þjóðhagsstofnunar. Þar kemur fram, að sé gengið út frá þeirri forsendu að nýtingin væri alls staðar eins mikil og hún er í besta landshlutanum verður tap frystiiðnaðarins á tilvitnuðum 4 fisktegundum vegna lélegrar nýtingar hvorki meira né minna en um 5–6 milljarðar kr. á ári. Ætla má að tapið nemi um 10 700 lestum af fullunnum vörum, en það svarar til um 27 þús. lesta af hráefni, en það er sem næst meðalársafli 10 skuttogara af minni gerð. Í skýrslu frá Raunvísindastofnun háskólans, sem út kom á s. l. ári, eftir þá Rögnvald Ólafsson og Þór Vigfússon, er fjallað um aukna sjálfvirkni í frystihúsum. Þar kemur fram, að munur á hámarks- og lágmarksnýtingu milli frystihúsanna sé um 10%. Í skýrslunni kemur fram, að hvert 1% í nýtingaraukningu skilar frystihúsi, sem vinnur afla eins skuttogara, þ. e. um 2000 tonn af þorski, um 11 millj. á ári. Hér er verið að tala um aðeins 1%, en munurinn á milli hámarks- og lágmarksnýtingar er, eins og ég sagði áðan, 10%, þannig að hér tapast margir milljónatugir vegna lélegrar nýtingar í allmörgum frystihúsum landsins. Þessar tölur mundu þó hækka verulega enn ef allar fisktegundir og vinnsluaðferðir væru taldar með. Það, sem kæmi til með að verða skjótvirkast og skila árangri í bættri nýtingu og rekstri er sjálfsagt það sem snýr beint að flökuninni sjálfri, þ. e. tölvustýrðar flokkunar- og vigtunarsamstæður. Stofnkostnaður slíks búnaðar mundi verða álíka mikill og um þriggja mánaða olíueyðsla á skuttogara. Allir geta því séð að hér er ekki um óyfirstíganlegar upphæðir að ræða, enda mundi slíkur búnaður miklu meira en borga sig á einu ári í rekstri. Ég vil taka það mjög skýrt fram, að sú tækniþróun, sem hér þarf að koma til, er eðlilegast að leyst verði og unnin af Íslendingum sjálfum. Eru þeir reyndar þegar búnir að sanna getu sína á því sviði. Ég vænti þess, að hv. alþm. sjái hversu hrikalegt þetta mál er og hve brýnt er að hefja raunhæfar aðgerðir, því að hér er mál sem sannarlega er þjóðhagslega hagstætt að leggja fjármagn í. Mikill hluti fiskvinnslu og útgerðar hefur átt í verulegum rekstrarerfiðleikum og nefndir verið settar á fót til að kanna og komast að á hvern hátt hið opinbera, þ. e. a. s. ríkið sjálft, geti komið til aðstoðar og þá fyrst og fremst til að leysa úr tímabundnum rekstrarfjárerfiðleikum. Við teljum því að hér sé komið að kjarna málsins og þá um leið að einni meginorsök þess fjárhagsvanda sem sífellt hrjáir þessa atvinnugrein. Með flutningi þáltill. höfum við flm. reynt að sýna fram á að stórkostlegum árangri megi ná í hraðfrystiiðnaðinum með bættri nýtingu hráefnis og aukinni hagræðingu í vinnslu. Herra forseti. Mig langar að leggja til að þessari þáltill. verði vísað til atvmn. til umfjöllunar.



Herra forseti. Hér er vissulega verið að fjalla um ákaflega mikilvægt mál frá þjóðhagslegu sjónarmiði, bæði að því er varðar afkomu okkar allra og ekki síst að því er varðar afkomu í sjávarútveginum sjálfum. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, að einmitt það, sem hér er tekið til umfjöllunar, sé eitt af lykilatriðunum til þess að ná bættum árangri og betri lífskjörum í landinu. Það má segja að þessi till. sé tvíþætt. Hún fjallar að meginefni til um nýtingu hráefnis samkv. núverandi vinnsluaðferðum, en auk þess er þar bent á aukna nýtingu þess sem nú er ekki nýtt eða vannýtt miðað við þær vinnsluaðferðir sem tíðkaðar eru. Hvort tveggja eru þetta mjög áhugaverð svíð og fyllsta ástæða til að gaumgæfa þau vandlega. Ég tel reyndar að skilningur á þessum atriðum hafi þegar komið fram af hálfu núv. ríkisstj. m. a. í þeirri fjárfestingarstefnu, sem mótuð hefur verið, og þeirri lánsfjáráætlun sem liggur hér fyrir til afgreiðslu. Þar er sérstök áhersla lögð á aukna fjárfestingu í fiskvinnslunni og þá einkum og sér í lagi hraðfrystiiðnaðinum, sem er áreiðanlega, eins og kom fram áðan hjá ræðumanni, hv. þm. Stefáni Guðmundssyni, þjóðhagslega arðbær fjárfesting, - fjárfesting sem vafalaust er með því þjóðhagslega arðbærasta sem við getum fundið á landi okkar. Ef við lítum alveg sérstaklega á fiskvinnsluna og aukna nýtingu hráefnis samkv. núverandi vinnsluaðferðum má e. t. v. skipta í fjóra meginþætti hvernig ná megi þeim árangri. Það er meðferð og geymsla hráefnisins um borð í skipunum. Þar hefur átt sér stað ákveðin þróun á undanförnum árum sem ég vænti að haldi áfram. Það er í annan stað geymsla hráefnis áður en að vinnslu kemur. Þar hafa líka nokkrar endurbætur átt sér stað og mjög verulegar hjá sumum fiskvinnslustöðvum, en þar er mjög mikið verk óunnið. Í sambandi við það var einmitt minnt t. d. á flokkun og vigtun, sem ég fyrir mitt leyti er sannfærður um að sé ákaflega mikilvægt atriði. Í þriðja lagi er það hin tæknilega aðstaða, vélakostur og þar fram eftir götunum, og það er áreiðanlegt að úreltur og lélegur tækjakostur hefur víða þau áhrif að nýting er alls ekki sem skyldi og langt frá því að vera hámarksnýting. Fjórða atriðið eru svo stjórnunarlegir þættir. Þar kemur m. a. til meðferð á vélunum, stilling þeirra og þar fram eftir götunum og enn fremur kunnátta og áhugi starfsfólks. Ég geri ráð fyrir að allir hér á Alþ. séu sammála um að æskilegt sé að stuðla að þróun eftir öllum þessum brautum, en spurningin er hvernig megi ná árangri. Ég held að það hljóti að gerast bæði með hvatningu og aðhaldi, og ég tel að það, sem unnið hefur verið í þeim efnum á undangengnum mánuðum, miði til réttrar áttar. Við þetta má svo bæta að hér er kannske fyrst og fremst verið að fjalla um nýtingu með tilliti til nýtingar hráefnisins, en hins vegar verður jafnframt að líta á nýtingu út frá sjónarmiði arðbærni, þ. e. a. s. hvernig tekst til um framleiðni í þessum fyrirtækjum og arðbærni þeirrar starfsemi sem innt er af hendi. Þá komum við ekki síður aftur að hinum stjórnunarlega þætti, hagræðingu, og ég tel að að viðbættum þeim tæknilegu atriðum, sem við höfum upp talið, séu annars vegar hagræðing vinnslurása og vinnubragða og hins vegar stjórnunarlegar endurbætur líklegastar til ávinnings á því sérstaka sviði. Ég hef fjölyrt nokkuð um þennan þáttinn í fyrirliggjandi þáltill., vegna þess að ég tel að eins og sakir standa sé hann mjög áhugaverður og það hafi verið leitast við að vinna að framgangi á því sviði.



Herra forseti. Mál það, sem hér liggur fyrir, er liður í þeirri viðleitni landbrn. að marka í samráði við stofnanir og forustumenn bænda nýja stefnu fyrir landbúnaðarframleiðsluna. Að því hefur verið unnið frá því að þessi ríkisstj. kom til valda að leggja grundvöllinn að slíkri stefnumörkun. Í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj. koma fram ákveðnir þættir sem til grundvallar eru lagðir. Með þessari till. er farið fram á að hv. Alþ. staðfesti þau megingrundvallarmarkmið sem unnið verði eftir við slíka stefnumörkun. Þau eru rakin í upphafi þáltill. og eru þrjú: 1. Að fjölbreytt og hagkvæm framleiðsla landbúnaðarafurða verði í samræmi við neysluþarfir þjóðarinnar og hráefnisþörf iðnaðarins. - Þetta markmið er nánast óbreytt úr stefnuyfirlýsingu ríkisstj. 2. Að tekjur og félagsleg aðstaða þeirra, sem búvöruframleiðslu stunda, verði sambærileg því sem aðrar stéttir hafa. - Þetta atriði er þegar í framleiðsluráðslöggjöfinni og einnig staðfest í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj., þar sem segir að að því skuli stefnt að framleiðendur búvöru fái laun sín greidd svipað og aðrar stéttir í þjóðfélaginu. 3. Lagt er til sem grundvallarmarkmið að skipulag búvöruframleiðslunnar og atvinnutækifæra í sveitum verði í samræmi við þá stefnu sem ákveðin er í byggðamálum og í sambandi við eðlilega nýtingu landkosta. Fylgt hefur verið hér á landi um nokkuð mörg ár þeirri stefnu í byggðamálum að byggja landið nokkurn veginn eins og við gerum nú og sporna gegn frekari byggðaröskun en orðin er. Í þessu skyni veitir ríkisvaldið verulegt fjármagn. Framleiðsla búvöru, landbúnaðurinn, er einn meginhornsteinn þeirrar byggðastefnu. Því verður ekki mörkuð stefna í málefnum landbúnaðarins svo að vel sé nema fullt tillit sé jafnframt tekið til byggðamála. Í þáltill. er jafnframt gert ráð fyrir að þessum markmiðum verli náð með beinum samningum ríkisvalds og þeirra sem búvöruframleiðslu stunda. Frv. um breytingu á framleiðsluráðslöggjöfinni, sem að þessu stefnir, hefur nú verið lagt fyrir Alþ. Einnig er gert ráð fyrir að gerð verði 5 ára áætlun um þróun framleiðslunnar. Sú áætlun mundi byggjast á þeim meginmarkmiðum sem ég hef rakið, en jafnframt um hana fjallað í beinum samningum ríkisvalds og þeirra sem búvöruframleiðslu stunda. Þessir þættir eru því nátengdir. Framkvæmdin gæti orðið sú, að í slíkum samningum verði nánast samið um það framleiðslumagn, sem gert verði ráð fyrir hjá landbúnaðinum á næstu árum, og þá jafnframt að hið opinbera ábyrgist framleiðendum búvöru tekjur í samræmi við slíkt framleiðslumagn innan eðlilegra marka sem ákvarðast gjarnan af veðurfari og öðru slíku. - Má segja að í þessu felist í fáum orðum sú breyting sem ráðgerð er með þessari stefnumörkun í málefnum landbúnaðarins. Þá eru í þáltill. raktar ýmsar aðgerðir og leiðir sem lagt er til að farnar verði við þá áætlunargerð, sem ég hef nú nefnt, og farnar verði til að ná þeim meginmarkmiðum sem í upphafi þáltill. eru nefnd. Ég sé ekki ástæðu til að rekja það lið fyrir lið. Loks fylgir þáltill. ítarleg grg. Þar eru saman komnar miklar upplýsingar um þróun landbúnaðarins, bæði fyrr og síðar, og sömuleiðis upplýsingar um þá þróun sem menn ætla að fram undan sé, m. a. breytingar sem hljóti að verða með þeirri stefnubreytingu sem hér er gert ráð fyrir. Segja má að þessar upplýsingar séu grundvöllur að þeirri áætlunargerð sem ég hef nú nefnt Hins vegar þótti rétt að láta þær fylgja þáltill. Í þeim er mikill fróðleikur sem væntanlega getur verið umræðugrundvöllur um málefni landbúnaðarins. Ég þarf ekki að rekja í langri ræðu þróun landbúnaðar á undanförnum árum. Það hefur verið gert á fjölmörgum fundum Alþingis. Þó vil ég vekja athygli á að landbúnaðarframleiðslan nú á dögum byggir á löggjöf sem segja má að sé almennt framleiðsluhvetjandi, bæði framleiðsluráðslöggjöfin, jarðræktarlög og fjölmargt fleira sem ég þarf ekki að telja. Þróunin hefur orðið sú á undanförnum árum, að framleiðsla landbúnaðarafurða umfram það, sem seljanlegt hefur verið innanlands eða með góðu móti á erlendum mörkuðum, hefur stöðugt farið vaxandi. Einkum hefur það verið svo á undanförnum þremur árum. Útflutningsbótatrygging, sem ákveðin var 1961 og er ákveðin 10% af heildarframleiðsluverðmæti landbúnaðarafurða, nægði til að brúa mun á verði landbúnaðarafurða erlendis og innanlands allt fram til ársins 1977, en á undanförnum þremur árum hefur vantað mikið á að svo yrði. Í ár er talið að rúmlega 5 milljarða vanti til að ná fullu grundvallarverði fyrir útfluttar landbúnaðarafurðir, og er það til viðbótar þeirri 10% tryggingu sem ég hef nefnt. Ég vil taka það fram, að þessi þróun er langt frá því að vera eingöngu vegna þess að framleiðslan hafi aukist innanlands, sem hún hefur að vísu gert nokkuð á allra síðustu árum, heldur eru þarna fleiri þættir samverkandi, m. a. - og ekki síst - að mikil röskun hefur orðið á undanförnum árum á verðlagi landbúnaðarafurða innanlands og á erlendum mörkuðum. Þetta má rekja til hinnar miklu verðbólgu. Einnig er staðreynd að niðurgreiðslur og verndartollar vegna landbúnaðarframleiðslu í markaðslöndum okkar hafa aukist. Verðlag þar hefur hvergi nærri hækkað eins og annað verðlag í þeim löndum. Ég get nefnt sem dæmi að fyrir 6–7 árum fengum við um 85% af heildsöluverði lambakjöts í Svíþjóð, en nú er þar aðeins um að ræða 38%. Þessi þróun er því, eins og ég hef sagt, af mörgum samverkandi þáttum og ekki rétt að rekja hana eingöngu til aukinnar framleiðslu innanlands. Hitt er svo mönnum orðið ljóst, og ekki síst bændum og forustumönnum þeirra, að nauðsynlegt er að breyta um stefnu, nauðsynlegt er að stefnan verði sveigjanlegri en hún hefur verið, nauðsynlegt er að tæki og aðferðir verði leyfðar til að hafa stjórn á framleiðslunni þannig að hana megi laga að breyttum staðháttum hverju sinni. Nú er um umframframleiðslu að ræða. Því er nauðsynlegt að draga úr framleiðslunni. Ég vil hins vegar leggja ríka áherslu á að það þarf að gera í áföngum, það verður að gerast með gát. Um viðkvæmt mál er að ræða, ekki aðeins fyrir bændastéttina, heldur fyrir miklu fleiri í þessu þjóðfélagi. Landbúnaðurinn er hlekkur í langtum stærri keðju. Í grg. með þáltill., á bls. 110, er sett fram bráðabirgðaáætlun um samdrátt í framleiðslulandbúnaðarafurða á næstu 5 árum. Í þeirri áætlun er gert ráð fyrir að mikill og hraður samdráttur verði í framleiðstu mjólkurafurða, en stórum hægari í framleiðslu sauðfjárafurða. Auðveldara er að ráða við framleiðslu mjólkurafurða en sauðfjárafurða. Það má gera m. a. og ekki síst með því að takmarka verulega notkun fóðurbætis. Alþ. hefur samþykkt heimildir til Framleiðsluráðs landbúnaðarins til þess að fara þá leið og er í þessari áætlun gert ráð fyrir að svo verði gert. Um sauðfjárframleiðsluna gegnir hins vegar töluvert öðru máli. Við hana verður ekki ráðið auðveldlega með leiðum eins og takmörkun fóðurbætis. Slíkt hefur lítil áhrif. Einnig er ljóst að ef sauðfé er fækkað í stórum stíl eykur það þegar vandann að því leyti að kjötmagn eykst á markaðnum. Þetta verður því að gerast hægfara og þarf að mínu mati að gerast samkv. áætlun sem tekur tillit til þeirra þriggja meginmarkmiða sem rakin eru í upphafi þáltill: Ef vel er að gáð er ljóst að töluvert svigrúm er, m. a. er sauðfjárrækt mikil í eigu þéttbýlisbúa. Í eigu þeirra munu vera um 34 000 fjár og sömuleiðis í eigu manna sem að vísu hafa ábúð á lögbýli, en meginhluta tekna sinna af öðru. Sá fjöldi mun vera um 45 000 fjár. Á ýmsum svæðum landsins er auk þess sauðfjárrækt þar sem ofbeit er og rík ástæða til að takmarka af þeirri ástæðu. Því er það skoðun mín að sauðfjárframleiðslunni megi ná niður, ef farið er að með gát, án þess að vandræði hljótist af í tekjum bænda eða byggðamálum, en það verði ekki gert nema á skipulegan hátt. Að því stefnir þáltill. Eins og ég sagði í upphafi er með henni farið fram á að Alþ. leggi blessun sína yfir þau meginmarkmið, sem ráði, og þær leiðir, sem farnar verði að þeim markmiðum. Herra forseti. Eins og ég hef þegar sagt sýnist mér ekki þörf á að flytja ítarlegri ræðu um landbúnaðarmálin nú. Ég leyfi mér að leggja til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. atvmn.



Herra forseti. Það mál, sem hér er á dagskrá, stefnumörkun í málefnum landbúnaðarins, er á þskj. 518. Till. kom fram 6. apríl s. l. og kemur nú til fyrri umr. Í því sambandi vil ég minna á að ég, ásamt níu öðrum þm. Sjálfstfl., hef flutt till. með sömu yfirskrift og um sama efni. Hún kom fram á Alþ. 22. febr. Umr. um till. okkar sjálfstæðismanna er ekki lokíð og ég hlýt að finna að því við hæstv. forseta að gengið sé fram hjá þeirri till., sem kemur fram miklu fyrr og er um sambærilegt efni, eins og hér er gert. Ég skal ekki hafa um það mörg orð, en mér þykir mjög óeðlilegt að þannig sé hagað fundarstörfum að ekki sé lokið þeirri umr. sem þó var hafin um það mál sem kemur fram um 11/2 mánuði fyrr en það mál sem nú er tekið á dagskrá. Umr. um fyrra málið var þó hafin. Ég mun ekki fara fram á við hæstv. forseta að umr. um þetta dagskrármál verði frestað, en ég hlýt að ætlast til að umr. um þá till. til þál., sem er á þskj. 377 og flutt var á Alþ. 22. febr. um stefnumörkun í landbúnaði, verði lokið og það hið fyrsta. Ég vil víkja örfáum orðum að þeirri till., hæstv. landbrh. sem hér er tekin til umr. og hann hefur mælt fyrir. Ég kemst ekki hjá að gera mjög grófan samanburð á þeirri till., sem flutt er hér af hæstv. ráðh., og þeirri till. sem er flutt af okkur sjálfstæðismönnum. Í till. okkar sjálfstæðismanna er tekið mjög svo skýrt til orða um efnisatriði till. Þar eru sett upp sjö grundvallarmarkmið og síðan er í stafliðum gerð á ljósan og skýran hátt grein fyrir þeim leiðum sem ætlast er til að farnar verði til að ná aðalmarkmiðunum. Þar er ekki gert ráð fyrir miklu skipulagi, neinu ofskipulagi, þar eru ekki settar upp margháttaðar áætlanir, heldur er kveðið skýrt og beint að um þau mál sem tekin eru fyrir. Það er mín skoðun, að í þeirri till. sé þann veg tekið á málum að unnt sé að ná þeim tökum á framleiðsluvandanum sem talið verður æskilegt fyrir þjóðarheildina. Til þess er gert ráð fyrir að taka upp ný verðtryggingarákvæði sem eiga að hafa það markmið að gera í raun virka þá stefnu sem við teljum að þjóðfélaginu sé hagstæðust hvað snertir framleiðslumagn á búvöru. Ef litið er á þessi efni í till. hæstv. landbrh., sem ekki er flutt sem till. frá ríkisstj., heldur af hæstv. ráðh. einum, verður ljóst að tillgr. sjálf er næsta óljóst orðuð, nærri að segja loðin og teygjanleg. Tillgr. sjálf hefur inni að halda ákvæði sem stefna að mikilli skipulagningu á framleiðslu, og hún gerir ráð fyrir að settar verði upp margar áætlanir. Þannig er talað um „skiputag búvöruframleiðslunnar“, þar er talað um að setja upp „5 ára áætlun um þróun framleiðslunnar“, það er talað um að gera „neysluáætlun fyrir þjóðina“, það er gert ráð fyrir að gera „búrekstrar- og framkvæmdaáætlanir fyrir landbúnaðarframleiðsluna“, og það hefur verið talað um af hálfu ráðh. að gera sérstaka áætlun fyrir hvert býli á landinu. Enn fleiri ákvæði eru í till. hans sem lúta að slíku áætlanafargani og slíkri skipulagningu sem er alltaf vafasamt að hve miklu leyti nær tilgangi sínum. Á hinn bóginn er ekkert að finna í till. um hvernig allar þessar áætlanir og öll þessi skipulagning eigi að verða virk. Það er þó aðeins vikið að slíku og hæstv. ráðh. kom aðeins inn á í ræðu sinni drög að einni slíkri áætlun, en hún er sett upp á bls. 110 í grg. með till. Þar er greint frá till. um að draga saman verðábyrgð á landbúnaðarvörum. Þó er ekki að sjá að á nokkurn hátt fylgi þau ákvæði öllum áætlununum eftir og geri þær virkar. Hæstv. ráðh. talaði þó í ræðu sinni áðan utan að því, að til greina kæmi að taka upp þau verðbótaákvæði sem við sjálfstæðismenn höfum gert að verulega þýðingarmiklu atriði í till. okkar. Ég verð að segja að mér líkaði stórum betur að hæstv. ráðh. skyldi láta skína í að hann teldi ástæðu til að taka undir stefnu okkar hvað þetta snertir, en að þessu er ekki sýnilega vikið nokkurs staðar í till. sjálfri, og má vel vera að hæstv. ráðh. átti sig á að í ýmsum fleiri greinum væri æskilegra að taka upp þá stefnu sem í till. okkar sjálfstæðismanna felst. Ef settir eru til þess allra handa sérfræðingar og kannske ágætir menn að setja upp áætlanir fyrir eina atvinnugrein í mörgum atriðum og vinna að því við skrifborðið sitt í nokkrar vikur, en ekkert er gefið til kynna um hvernig eigi að gera slíkar áætlanir virkar, er hætt við að sú vinna fari fyrir næsta lítið og verði pappírsgagn eitt. Það er ekki hægt að líta öðruvísi á í sambandi við till. frá hæstv. ráðh. en allt það áætlanafargan, sem hún hefur inni að halda, verði með þeim hætti, það verði til að skapa allmikla vinnu og verði að leggja í það allmikinn kostnað, en síðan verði það að litlu eða engu gagni, því að engin ákvæði eru um hvernig eigi að fylgja áætlununum eftir. Að réttu lagi má segja um till. hæstv. ráðh. þegar öllu er á botninn hvolft, að hún sé það óljóst orðuð og byggi á að unnið verði að það mörgum áætlunum að hún sé í raun og veru till. til þál. um að marka þurfi stefnu í landbúnaði. Öfugt við þetta er till. okkar sjálfstæðisþm. till. um stefnumörkun og ber yfirskrift sína með réttu. Ég skal ekki ræða tillgr. mikið efnislega umfram það sem hér er gert. Auðvitað er margt í tillgr. sem ég er sammála og fer að sumu leyti saman við það sem fram kemur í till. okkar sjálfstæðismanna, en annmarkar á tillgr. sjálfri eru að mínum dómi miklir, eins og hefur þegar komið fram. Í ræðum hæstv. ráðh., bæði nú og oft áður, hafa komið fram yfirlýsingar um að hverju þurfi að stefna í landbúnaðinum á næstu árum. Þessi till. er talin eiga að þjóna þeim yfirlýsingum, ef marka má orð hæstv. ráðh. áðan. Yfirlýsingar hans hafa verið m. a. á þá lund, að tryggja þurfi bændum tekjur á við aðra þjóðfélagsþegna, halda þurfi byggðinni við og skera þurfi niður framleiðsluna. Ef þessar yfirlýsingar eru teknar alvarlega standast þær ekki nema því aðeins að verð á búvöruframleiðslunni stórhækki. Ef bændur eiga að hafa óskertar tekjur, ef byggðin á að haldast, ef bændum á ekki að fækka, en framleiðslan stórdragast saman, stenst það ekki nema því aðeins að verð á hverri einingu í búvöruframleiðslunni stórhækki. Vel má vera að þetta sé það sem hæstv. ráðh. stefni að og ætli sér að vinna að. Ég vil taka það fram að á þessu stigi er ég gersamlega andvígur því, sem fram hefur komið hjá hæstv. ráðh., að vinna þegar að því að stórdraga saman sauðfjárframleiðsluna, en hann hefur nefnt að þá framleiðslugrein þurfi að draga saman allt að 20%. Ég tel að það séu engar forsendur fyrir hendi og engin gögn fyrir hendi í þjóðfélaginu, eins og nú standa sakir, sem sanni að sú framleiðsla sé þjóðinni óhagstæð. Ég hef lagt á það ríka áherslu, og á það er lögð þung áhersla í till. okkar sjálfstæðismanna, að gerð verði úttekt á landbúnaðarframleiðslunni, sem skiptist niður eftir greinum, til þess að fá úr því skorið og þá metið á þjóðhagslegum grunni hver er hagkvæmni þeirrar framleiðslu sem við búum við í landinu. Ég hef trú á að sannast muni að sauðfjárframleiðslan sé þjóðinni hagstæð þegar á allt er litið. Ég tel fásinnu að áður en slík úttekt er gerð séu æðstu ráðamenn landbúnaðarmála í síbylju að tala um að höggva þá framleiðslugrein niður. Það virðist líta nokkuð ljósar út hvað mjólkurframleiðsluna snertir, að þar þurfi að draga saman. Þó má fara varlega vegna þess að árferðissveiflur kunna að verða svo miklar að orðið gæti verulegt tjón ef unnið væri að samdrætti í mjólkurframleiðslunni of skyndilega. Mjólkurframleiðslan er talin munu verða á þessu framleiðsluári 120–125 millj. lítra, en innanlandsneyslan er í kringum 100 millj. lítra að talið er. Það er ljóst að eðlilegt er að draga þar nokkuð saman. Ég vil þó benda á í sambandi við mjólkurframleiðsluna, að verið er að vinna að uppbyggingu mjólkurbúa a. m. k. á þremur stöðum sem kosta gífurlega fjármuni: á Akureyri, Hvammstanga og í Borgarnesi. Í öllum þessum vinnslustöðvum á að framleiða osta til útflutnings. Ef það gerist í sama mund og byggingu þeirra mannvirkja lýkur að mjólkurframleiðslan verði skorin niður svo að hún verði aðeins við hæfi innanlandsmarkaðarins, þá hefur miklum fjármunum verið kastað á glæ. Ég tel að líta þurfi til þessa í sambandi við mjólkurframleiðsluna og meta á hvern hátt við nýtum best það fjármagn, sem í þessum mannvirkjum liggur, og hvaða áhrif það hefði í sambandi við þann fjármagnskostnað ef mjólkurframleiðslan væri dregin of mikið saman. Hins vegar tek ég undir það, að allt bendir til að eðlilegt sé að um nokkurn samdrátt verði að ræða í mjólkurframleiðslunni. Hæstv. ráðh. sagði að það mætti víða ná sauðfjárræktinni niður og - að mér skildist - þá hygðist hann byrja á því að skera niður sauðfjáreign þéttbýlisbúa og annarra, sem eru ekki alfarið bændur, og auk þess gefa fyrirmæli - annað varð ekki skilið - um fækkun sauðfjár á þeim svæðum, þar sem hann taldi um ofbeit að ræða. Þetta vil ég ekki taka undir eins og sakir standa og þarf ekki að skýra það frekar. Með till. fylgir mjög ítarleg og löng grg., yfir 100 bls. Þar er miklu efni safnað saman. Hér er sumpart mikill fróðleikur í sögulegu yfirliti um þróun landbúnaðarlöggjafar og landbúnaðarframleiðslu og ýmsa aðra þætti sem landbúnað snerta. Ég geri ráð fyrir að ýmsir þættir í grg. hafi verið unnir af þeim stofnunum sem starfa að landbúnaðarmálum í þjóðfélaginu og er þar margt til ávinnings að fá tekið saman á einum stað um þessi efni. Hins vegar sýnist mér aðrir kaflar í grg. muni vera frá hæstv. ráðh. sjálfum komnir og hafi ekki verið unnir af neinum stofnunum á vegum landbúnaðarins. Er þar rætt málefni sem eiga að vera einhverjar frekari útskýringar á hvernig hann hyggist ná þeim mikla samdrætti í búvöruframleiðslunni sem hann virðist stefna að. Í þessu efni má t. d. minna á það sem sagt er um samdráttinn og fækkun gripa og hvernig ná eigi fram fækkun gripa, minni afurðum eftir grip o. s. frv., o. s. frv., sem allt miðar að því að draga úr framleiðslunni og sumpart hlyti að verða til þess að draga saman tekjur bænda sem eiga þá væntanlega að verða bornar uppi af miklu hærra verði á því framleiðslumagni sem fæst. Á bls. 82 í grg. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fækkun gripa getur í megindráttum orðið á tvennan hátt. Í fyrsta lagi fækkun framleiðenda og í öðru lagi fækkun gripa á framleiðanda.“ Svo virðist sem um leið og hæstv. ráðh. ætli að leiða gripina til slátrunar eigi framleiðendurnir að fylgja með. Ef annað hvort er valið er það sennilega það sem fyrr er talið, þm e. framleiðendurnir, sem á að byrja á að fækka, að því er virðist ef á þetta er lítið allt í samhengi, með því að leiða þá beint til slátrunar. Margt í þessum klausum er næsta spaugilegt, svo að ekki sé meira sagt. Tel ég að það hljóti að vera frá hæstv. ráðh. komið. Engir menn úr stofnunum landbúnaðarins hafa látið slíkan samsetning frá sér fara. Á bls. 83 segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Áhrifaríkasta leiðin til að draga úr afurðum eftir grip er að takmarka magn og gæði fóðurs.“ Þarna hefur hæstv. ráðh. opinberað mikla speki. Hann hefur komist að raun um - og kannske hafa vorharðindin átt þátt í að opna augu hans fyrir því - að e. t. v. sé áhrifaríkasta leiðin til að draga saman afurðamagnið að gefa svo lítið og illt fóður að gripirnir drepist. Þetta er auðvitað mjög mikil speki og margt í þessari grg., þeim þáttum hennar sem virðast frá hæstv. ráðh. sjálfum komnir, er þessu marki brennt.  Ég mun ekki tíunda margt af slíkri visku sem hér hefur verið bent á og finnst víða í grg. þar sem rætt er um samdráttaraðferðir hæstv. ráðh. En það er auðvitað margt þessu marki brennt og er full ástæða til að fylgjast með því, hvernig hæstv. ráðh. ætlar að útfæra visku sína, hvort það á, eins og segir á bls. 82, að byrja á að leiða framleiðendur til slátrunar og þar á eftir gripina og ef það dugi ekki, þá að minnka afurðir eftir grip, eins og segir á bls. 83, með því að takmarka magn og gæði fóðurs. Vonandi verður það ekki svo, að vorkuldarnir nú komi hæstv. ráðh. svo til aðstoðar í þessu efni, að stór skaði verði að. En ég hlýt að segja, að ég harma að hæstv. landbrh. skuli taka svona til orða í grg. með till. sinni. Hæstv. ráðh. bendir á ýmsar leiðir til úrbóta þegar hann telur sig hafa gengið nógu langt í því að slátra framleiðendum og svelta gripi til minni afurða, og er ekki ástæða til að tíunda það allt saman. Þar er um margar góðar ábendingar að ræða, svo sem aukna fiskrækt og aukna nýtingu hlunninda. Þar er allmikið rætt um loðdýrarækt og refarækt. Allt má þetta verða til aukningar atvinnustarfsemi í sveitum landsins og er það vel. Ég tel þó um t. a. m. minkarækt, þó að ég sé ekki sérfræðingur á því sviði, að alltaf verði hæpið að starfandi bændur fari út í að hafa minkarækt sem hliðarbúgrein. Minkarækt krefst mikillar nákvæmni, bæði í fóðrun og vinnu, og kostar auk þess mjög vönduð mannvirki. Þróun í sveitum landsins hefur orðið sú á undanförnum árum, að bændur hafa gjarnan viljað einhæfa sig sem mest eða þróa búskap sinn í þá átt að megi verða til að spara vinnuafl. Það tel ég eðlilegt og eiga þátt í að koma í veg fyrir of miklar hækkanir á búvöruverði. Ég vil aðeins benda á að minkarækt sem hliðarbúgrein mundi í mörgum tilvikum verða erfið vegna þess að hún krefst mikillar nákvæmni, enn meiri nákvæmni en mjólkurframleiðsla t. a. m., og þeir menn, sem fást við þá atvinnugrein, þurfa auðvitað að sérhæfa sig til að geta sinnt henni nægilega vel. Enn er hér rætt um stóðbúskap. Segir m. a. á bls. 92, með leyfi hæstv. forseta: „Aðrar tekjuöflunarleiðir af hrossum, sem vert er að athuga, er aukin hagnýting húða, bæði af folöldum og fullorðnum hrossum, nýting á hrosshári til iðnaðar, framleiðsla á kaplamjólk til útflutnings sem barnamjólk og handa sjúklingum og loks hirðing á þvagi og blóði úr hrossum til lyfjaframleiðslu.“ Það mætti vel vera að ef annar bústofn bænda væri fallinn sakir takmarkana á magni og gæðum fóðurs hefðu bændur tíma til að elta merarnar sínar út um haga til að hirða vökvann sem þær leggja frá sér, en ekki á ég von á að slíkt verði veigamikill liður í landbúnaðinum í framtíðinni. Ég skal, herra forseti, ekki lengja mál mitt um þessa till. Eins og ég hef þegar lýst, felur hún í sér ýmis góð markmið, en þau eru í mörgum tillitum það teygjanleg og afslepp að mér þykir til stórskaða, auk þess sem till. sjálf virðist byggð upp á oftrú á skipulagningu, oftrú á skrifborðsáætlanir, án þess að nokkur tilraun sé gerð til að skýra hvernig þær áætlanir verða gerðar virkar, og því verða þær pappírsgagn eitt. Ég vil svo ítreka þau tilmæli mín til hæstv. forseta, að svo sé staðið að fundahaldi hér að sú till., sem ég flutti um sama efni 11/2 mánuði á undan þessu máli, verði ekki gerð hornreka fyrir þessu máli, þó svo að flutt sé af einum hæstv. ráðh. í núv. ríkisstj. og sé því ekki ríkisstjórnarplagg.



Í tilefni þeirra orða, sem hv. 2. þm. Norðurl. v. sagði bæði í upphafi og niðurlagi ræðu sinnar í sambandi við tilhögun umr., vil ég taka þetta fram: Það er rétt að till. hv. 2. þm. Norðurl. v. og fleiri sjálfstæðismanna um stefnumörkun í landbúnaði er komin fram fyrir alllöngu. Umr. hófst um hana fyrir nokkrum vikum, og ég hygg að ekki hafi liðið neitt óeðlilega langur tími frá því að hún var fram lögð og þangað til sú umr. hófst. Þá átti hv. þm. þess kost að flytja - og flutti langa og ítarlega og mjög greinargóða framsöguræðu fyrir því máli. Umr. varð ekki lokið. Nokkru síðar hafði ég hug á að taka þáltill. hans til framhaldsumr. Þá stóð þannig á, að annaðhvort var þá ekki viðstaddur sá hv. þm., sem næstur var á mælendaskrá, eða 1. flm. var fjarverandi, nema hvort tveggja hafi verið, og þá varð ekki úr því að hún væri tekin til umr. Ég vil benda hv. þm. á að nokkrar þáltill., miklu eldri en till. hans, hafa enn þá ekki komist til n. vegna þess að langar umr. hafa orðið um þær. Ég held að ef ætti að taka upp þá aðferð alfarið að taka aldrei nýrri till. til meðferðar og reyna að koma þeim áleiðis eða til n. fyrr en búið er að ljúka umr. um eldri till. gengi seint að þoka málum fram. Ég hef reynt að þoka málum áfram og því stundum tekið nýrri mál fyrir, enda þótt eldri till. væru óneitanlega til. Ég sé nú fram á að ég hlýt að fresta umr. um þessa till. nú og er því ákaflega jafnt á komið með hv. 2. þm. Norðurl. v. og hæstv. landbrh. Enda þótt líði senn að þinglokum vona ég þó að hægt verði að taka till. báðar til framhaldsumr. bráðlega og skal gera mitt til þess að svo verði. En með tilliti til þess, að eftir hálftíma hefjast fundir í báðum deildum Alþ., mun ég fresta þessari umr. og taka málið út af dagskrá.