Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jakob Möller Það er nú orðið nokkuð seint að svara því sem sagt hefir verið hjer áður við þessa umr.Hv. frsm. furðaði sig á, að ef rjett væri það, sem jeg hefði sagt, að illa væri borgið hag framleiðenda, skyldi ekki hafa komið frá þeim mótmæli. Því er þar til að svara, að þeir eru dreifðir um land alt, hafa ekki ástæður til að kynna sjer málið og vita jafnvel ekki um frv. sumir hverjir. En ef frsm. og flm. eru sannfærðir um, að þetta sje atvinnurekendum til mikilla hagsbóta, ættu þeir ekki að vera hræddir við að gefa þeim kost á meiri hluttöku í fjelaginu en gert er ráð fyrir. Því hefir ekki verið mótmælt, að upp undir 200 menn hefðu skilyrði til að taka þátt í þessum fjelagsskap, svo það ætti að vera auðgert að fá fleiri en 20 menn til að fallast á að fara þessa leið. Það er einmitt þetta, sem mig greinir á um við hv.flm., að mjer finst ekki fært að setja lög um þetta efni, nema a. m. k. helmingur síldarútgerðarmanna vilji taka þátt í fjelagsskapnum. Háttv. frsm. sagði, að erfitt væri að ná til þessara manna. Mjer skilst að með einfaldri auglýsingu væri hægt að skora á menn að tilkynna stjórnarráðinu, hvort þeir ætli að gera út á síld í sumar og að láta uppi álit sitt um þetta efni, og ef meira en helmingur þeirra manna, sem gæfu sig fram, fjellust á frv., þá teldi jeg fært að láta málið ganga fram. Jeg skal ekki deila við hv.frsm. um, hve vel væri borgið hagsmunum útgerðarmanna með þessu fyrirkomulagi. Líklega yrði lítil eftirspurn eftir síld fyrsta árið, en ef vel tækist með fjelagsskapinn, kynni það að breytast til batnaðar. Annars verð jeg nú að segja, að jeg er ekki ákaflega trúaður á, að slík einkasala gefist sjerlega vel. Mjer þykir ekki ólíklegt, að stofnað verði til einhverra mótbragða, sem erfið kynnu að reynast. Mjer þykir ekki víst, að síldarkóngarnir í Svíþjóð, sem hjer hefir verið gert svo mikið úr, sætti sig við að láta setja sjer stólinn fyrir dyrnar á, þennan hátt. Ef þeir eru svo fjesterkir, sem sagt er, ætti þeim að veitast auðvelt að reka veiðar utan landhelgi með enn fullkomnari tækjum en Norðmenn, og jeg gæti trúað, að erfitt reyndist fyrir Íslendinga að standast þá samkepni. Hv. frsm. gat fallist á þá breytingu, að útgerðarmenn, sem gengju í fjelagið, þótt þeir ekki söltuðu síld, fengju atkvæðisrjett. Annars gerði hann ekki mikið úr því gagni, sem þeir hefðu af atkvæðisrjetti, því þeir gætu ekki haft áhrif á verð nýrrar síldar. En þeir gætu þó a. m. k. haft áhrif á stjórn fjelagsins og þannig gætt hagsmuna sinna. Sem sagt, með þessu fylgir sú hætta, að þeir menn, sem fyrst og fremst vilja gæta sinna einkahagsmuna, fá aðstöðu til að ná valdi yfir fjelagsskapnum á einn eða annan hátt. Hv. frsm. var að óttast það, að Danir og Færeyingar ættu að koma til greina í þessum fjelagsskap. Vel gæti jeg hugsað mjer, að fjelagsskapurinn væri bundinn við búsetu hjer á landi. Jeg skil ekki annað en það væri fær leið. En hvort sem að því verður hallast eða ekki, þá er að minsta kosti engin trygging fyrir, að þeir komist ekki inn í fjelagsskapinn eins og til hans er stofnað með frumvarpinu óbreyttu, ef þeir aðeins fást við að salta eða flytja út síld. En til þess hafa þeir fullan rjett. Og eins og frv. var, þá er sannleikurinn sá, að það er engin trygging gegn því, að þeir menn, sem frv. er borið fram af ótta við, „lepparnir“, næðu ekki öllum tökum á fjelaginu. Ef það er rjett, sem mjer skildist á hv.frsm. bæði nú og fyr, að meiri hluti þeirra manna, sem salta síld, sjeu í raun og veru leppar, þá er bersýnilegt, að meiri hluti þeirra, sem komast í fjelagið, yrðu leppar. Það, sem á að bjarga þessu máli, er það, að hæstv. stjórn skipi stjórn fjelagsins. En eftir tvö ár á fjelagið að kjósa stjórn sína sjálft. Og með því fyrirkomulagi er engin trygging fyrir að leppar nái ekki tökum á því eins og áður, ef þeir sættu sig við fjelagsskapinn og biðu eftir tækifæri. Það er ekki ósennilegt, að Svíar hugsi sjer einmitt þá aðferð, ef þeir ekki gengju á móti þessu með einhverjum öðrum brögðum. Og þá er ekki sjáanlegt að þessi fjelagsstofnun geti orðið til mikilla heilla.

Frsm. (Björn Líndal) Eins og sjá má af brtt. á þskj. 496, höfum við flm. ennþá reynt að verða við þeim óskum og athugasemdum, sem komið hafa fram við hið upphaflega frv. okkar. Og mjer er óhætt að lýsa því yfir jafnframt, að hv.þm. Borgf. og nefndin eiga sameiginlega þessa brtt. Það er með öðrum orðum tekið upp, sem hv.þm. Borgf. lagði til, að þeir gætu verið með í fjelagsstofnun, sem ætluðu sjer að stunda útveg eða síldarsöltun á yfirstandandi ári, ef þeir geta lagt fram sannanir fyrir því. Hinu ákvæðinu er líka haldið, að þeir geti líka verið með, sem fengust við slíkt á síðastliðnu ári, án þess þeir geti nú þegar fært verulega ábyggilegar sannanir fyrir að ætla að gera þetta í ár. Þá er önnur brtt. á þskj. 496, þar sem líka er tekin upp brtt.hv.þm. Borgf. um hemil á, hve mikið megi salta. Sá galli er á, að þar hefir fallið úr eitt orð. Í brtt. stendur: „Fjelagsstjórninni er heimilt að ákveða fyrir eitt ár í senn, hve mikla síld megi salta til útflutnings.“ Þarna vantar inn á milli „og krydda.“ Eins og hv.þm. Borgf. benti á, þá er hjer einna mest þörf á að takmarka framleiðslu kryddsíldar. Fyrst og fremst er svo miklu til hennar kostað, að það myndi verða mjög mikið tjón, ef nokkurntíma kæmi að því, að slíka síld þyrfti að setja í verksmiðju. En aftur á móti má henda á það, að síld, sem er sæmilega krydduð, endist miklu lengur en söltuð síld. Og það er vitanlegt, að ef fyrir liggja birgðir frá næsta ári óseldar, er minni hvöt fyrir menn að krydda mikið árið eftir. Þetta gæti orðið til að fyrirbyggja allan háska, sem af þessu gæti stafað. En af því að komið hafa fram raddir frá þeim mönnum, er talsvert skyn bera á þessa atvinnugrein, að heimilað væri í lögunum að takmarka veiðina, þá þótti rjett að taka þessa heimild inn í lögin, í trausti þess, að hún verði varlega notuð. Þessar brtt. koma í stað brtt. á þskj. 475,1 og 4, sem eru teknar aftur. Jeg vil taka það skýrt fram, að þó í frv. sjeu aðeins nefndir 20 menn, þá er átt við fjelög líka, á þann hátt, að fyrir hvert einstakt fjelag geti ekki mætt nema einn maður. Okkur finst ekki nauðsynlegt að hafa lagatexta um þetta, því að það er undantekningarlaus regla, að slík fjelög geta ekki mætt nema fyrir munn eins fulltrúa. Hv. 3. þm. Reykv. kom með ýmsar athugasemdir við frv., sem reyndar hafa allar við einhverja möguleika að styðjast. En jeg verð að segja, að mjer virðast þær yfirleitt allar vera með sama óheppilega markinu brendar, að þar er dregið fram alt það, sem þessum fjelagsskap gæti orðið til falls, en ekki það, sem gæti orðið honum til hags. Hv. þm. er óhætt að trúa okkur til þess, að við höfum opin augun fyrir athugasemdum hans. En við vonum að fram hjá þessu öllu verði stýrt, ef hyggilega er að farið. Hvað snertir stofnun fjelagsins, þá er það ekki af vantrú, að við búumst við, að erfitt verði að fá nógu marga menn, og því síður sem skilyrðin eru rýmileg um það, hverjir geti verið með. En við það, sem stungið var upp á upprunalega, er búið að bæta við svo mörgum, ekki einungis þeim, sem hafa við þennan atvinnurekstur fengist á síðastl. ári, heldur þeim, sem ætla sjer það á næsta ári. Jeg tel það mikið álitamál, hvort það sje rjett að ætla sjer að safna helmingi þeirra manna, sem ætla að salta síld til útflutnings á þessu ári. Þar sem ekki hafa komið mótmæli frá fleiri mönnum en þetta, þá finst mjer sannast að segja minni ástæða til að heimta meðmæli mjög margra manna; því að vitanlega er það erfiðara að safna meðmælum fjölda manna heldur en að safna mótmælum fjölda manna. Það er yfirleitt svo miklu auðveldara að vekja tortrygni gegn allri nýbreytni heldur en að safna mönnum undir merki fjelagsskapar. Annars vil jeg benda á það, að Alþingi afgreiðir árlega mikið af bæði merkilegum og ómerkilegum lögum, sem meira og minna grípa inn í persónulegt frelsi manna í atvinnulífinu, án þess að þinginu detti í hug að spyrja borgarana alment. Vitanlega er ekki altaf tekið tillit til þingmálafundargerða, þegar til löggjafar kemur á þingi. Jeg játa að vísu, að hjer er um svo þýðingarmikil lög að ræða, að lengra bæri að fara en venjulega í þessu efni. Jeg hefi bent á erfiðleikana á þessu, en jeg hygg, að um leið og þetta fjelag verður stofnað verði reynt að safna svo mörgum sem unt er undir þess merki. Áður en jeg lýk máli mínu, ætla jeg að fara örfáum orðum alment um málið, sjerstaklega, vegna þess, að mikið kann að þykja í lögin vanta, þegar ekki er tillit tekið til þess, að gert er ráð fyrir stórri og mikilli reglugerð í skjóli laganna. Vitanlega eru þetta ekki ótæmandi lög. Við flm. litum líka svo á, að rjett væri að gefa atvinnumálaráðuneytinu, sem stendur í sambandi við fjelagsstjórnina, rjett til þess að skipa fyrir um einstök framkvæmdaratriði fjelagsskaparins. Það hefir t. d. verið fundið að lögunum, að engin ákvæði væru um það, hvernig útborga skuli fje fyrir síldina. En þetta á vitanlega best heima í reglugerð. Það verður að haga sjer eins og reynslan kennir, og auðvitað reyna að teygja sig sem allra lengst til þess að borga síldareigendum svo mikið og fljótt sem unt er, til þess að hjálpa við þeirra atvinnurekstri. Það hefir líka verið talinn ágalli af ýmsum, sem sjerstaklega óttast útlent fjármagn til þessa atvinnurekstrar, að ekki væri á neinn hátt sjeð fyrir lánum til þess að halda honum áfram. Jeg get sagt það, að fyrir mjer vakir að reyna að hjálpa þessum mönnum til þess að komast hjá þeim vandkvæðum, sem þeir kunna annars að lenda í af því að þeir eiga ekki aðgang að fje frá útlöndum. Fyrir mínum augum liggur það alls ekki fjarri, að þetta fjelag geti selt fyrirfram svo og svo mikla síld og fengið fyrirfram borgun. Þessu fje mætti verja til þess að styrkja þá menn, sem ætla að stunda þennan atvinnuveg framvegis, og sjerstaklega til þess, að sem allra flest skip geti gengið á síldveiðar á næsta sumri. Það er aðalatriðið. Jeg tók það fram í framsöguræðu minni við 1. umr. - og hv. 3. þm. Reykv. hefir líka bent á það -, að jeg álít eitthvert vandamesta atriðið í framkvæmd þessara laga að láta Svía skilja það, að hjer er ekki verið að stofna neinn okurhring til þess að gera þeim erfiðara að kaupa þessa neysluvöru sína, heldur þvert á móti. Jeg legg mikla áherslu á, að samvinna við Svía takist á þessum grundvelli. Jeg efast ekki um, að það megi takast, enda er það báðum aðiljum í hag. Og þá er engin ástæða til að óttast, að þeir fari að leggja sjerstaka áherslu á að salta síld sjálfir, eða fá Norðmenn til þess fyrir utan landhelgi. Það vita allir, sem þekkja þennan atvinnurekstur, - og Svíar eru búnir að sjá það fyrir löngu og viðurkenna -, að það er útilokað, að Norðmenn geti verkað síld fyrir utan landhelgi líkt því eins vel og við getum á landi. Svo að það er óhætt fyrir okkur að treysta því, að ef við getum boðið okkar framleiðslu fyrir líkt verð og Norðmenn, þurfum við ekki að óttast neina samkepni. Þessi mótmæli, sem enn hafa komið fram gegn þessu fyrirhugaða fyrirkomulagi, virðast mjer harla veigalítil, og sum virðast henda á, að menn hafi ekki fylgst með þeim brtt., sem fram hafa komið. Í sambandi við það vil jeg ennþá einu sinni leyfa mjer að vekja athygli á því, að þrátt fyrir það, að mjög alvarlega hefir verið reynt að vekja andúð gegn þessu frv., - sem mjer er persónulega kunnugt um - hefir það þó ekki tekist, nema að því leyti, að einum 5 nöfnum tókst að safna á tveim stöðum undir mótmælaskjöl. Sama nafnið eitt er undir báðum skjölunum. Og þeir, sem mest mótmæla, hafa aldrei átt við síldarútgerð, heldur bara keypt síld, mest af útlendingum. Þetta finst mjer bera órækan vott um það, að menn eru að minsta kosti mjög hikandi við að mótmæla. En mjer er kunnugt um fjölda útgerðarmanna, sem eru þessu máli eindregið fylgjandi. Og jeg vil segja, að það ættu þó að vera dálítil meðmæli með frv., þegar menn leggja jafnvel sín „princip“ í sölurnar fyrir þetta mál. Það ætti að vera sönnun fyrir því, að þeir telji það þjóðarnauðsynjamál.

Tryggvi Þórhallsson Það eru aðeins örfá orð, sem jeg vildi segja í beinu framhaldi af því, sem jeg sagði við 1. umr. Jeg ætla ekki að koma inn á málið sjálft; jeg geri ráð fyrir að vera því fylgjandi, en áður en jeg get ráðið það fullkomlega við mig, vildi jeg fá svar við spurningu, sem jeg bar fram við 1. umr. og beindi til háttv. nefndar og hæstv. stjórnar. Jeg vakti mála á því, að málið gæti haft tvær hliðar, ekki einungis þá, sem snýr að framleiðendum hjer á landi, sem jeg geri ráð fyrir, að sje vel fyrir komið og tryggilega í frv. hvað hagsmuni þeirra snertir, og gerir mig að því leyti mjög fúsan til að fylgja frv. Jeg geri sem sje ráð fyrir, að málið hafi líka aðra hlið, sem snýr út á við, og þá sjerstaklega gagnvart frændþjóðum okkar í Skandinavíu. Jeg beindi þeirri fyrirspurn til hæstv. stjórnar, hvort hún vildi segja álit sitt um það, hvort samþykt þessa máls gæti ekki haft einhver áhrif á aðstöðu okkar gagnvart Norðmönnum. Jeg vil mjög óska eftir að fá álit hæstv. stjórnar og háttv. nefndar, sem jeg geri eindregið ráð fyrir, að hafi um þetta hugsað. Vitanlega fer jeg ekki fram á annað en álit. Fái jeg ennþá ekkert svar um þetta hjá hæstv. stjórn, þá vil jeg þegar bæta því við, að þessi lög eru heimildarlög; og jeg vil krefjast þess, að það verði fullkomlega athugað, áður en farið er að framkvæma þessi lög, að ekki verði neinn árekstur út af þessu. Jeg vil krefjast þess sömuleiðis, að hæstv. stjórn noti ekki þessa heimild nema því aðeins, að hún telji sig alveg vissa í sinni sök á þessu sviði. Með þessu fororði geri jeg ráð fyrir að greiða atkv. með þessu frv.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg býst ekki við, að það hefði mikið að segja, þótt jeg færi að segja mitt álit á, hvernig kynni að verða litið á þetta frv. í öðrum löndum. En jeg get gjarnan sagt, að jeg get ekki sjeð, eins og frv. er nú, að það gangi á neinn lagalegan rjett annara þjóða. Hvernig þær kunna að líta á það, get jeg ekkert ábyrgst um. Út af áskorunum hv.þm. (TrÞ) skal jeg geta þess, að það verður auðvitað athugað atriðið, sem hann nefndi. Og jeg var búinn að segja honum áður, að það yrði rækilega athugað. En hann getur líklega ímyndað sjer, að það sje ekki sjerlega hyggilegt að fara að ræða mjög mikið um slíkt í opinni deild.

Frsm. (Björn Líndal) Vitanlega hefði flm. þessa frv. aldrei komið í hug að flytja það, hefðu þeir ekki verið sannfærðir um, að ekki kæmi til mála, að á neinn hátt yrði skertur lögmætur rjettur manna hjer á landi. Jeg bendi á þetta sjerstaklega í því sambandi, að þar sem Norðmenn eru taldir eiga rjett á að selja eitthvað af sínum síldarafla til þessa lands, þá eiga þeir enga kröfu til Íslendinga um að þeir kaupi. En það er ekkert í þessum lögum, sem bannar neinum íslenskum eða dönskum borgara, - sem hafa sama rjett og við -, að kaupa af Norðmönnum hjer eftir eins og hingað til. Jeg sje því ekki, að komið geti til mála, að Norðmenn hafi nokkra rjettmæta ástæðu til þess að kvarta.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Þar sem nál. meiri hl. er rjett að koma úr prentsmiðjunni, þá vænti jeg þess, að hæstv. forseti (BSv) vilji taka málið af dagskrá eða færa það að öðrum kosti til, svo hv.þdm. geti fengið nál. í hendur um leið eða helst áður en málið kemur til umr.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Út af ummælum hv. 4. þm, Reykv. (MJ) vil jeg taka það fram, að hjer gegnir öðru máli en um lærða skólann, að því leyti, að álit vantar frá meiri hlutanum, og get jeg því fallist á, að málið verði tekið af dagskrá nú, með því skilyrði, að það verði tekið sem fyrsta mál á dagskrá á næsta fundi.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Áliti meiri hl. nefndarinnar er skilað, en því er ekki útbýtt. Jeg hjelt ekki, að á því mundi stranda, hvort málið væri tekið fyrir einum klukkutíma fyr eða síðar, en jeg skal ekkert hafa á móti því, ef kvöldfundur verður, að málið haldi áfram þá, því að jeg býst við, að álitið verði tilbúið til útbýtingar innan tveggja stunda.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vil ekki vera svo einstrengingslegur, að halda fast við kröfu mína um, að málið verði ekki tekið af dagskrá, ef jeg fæ tryggingu fyrir því, að það verði fyrsta mál á dagskrá á næsta fundi. Eftir að hafa heyrt yfirlýsingu hv.frsm. meiri hl. (JAJ) um, að nál. sje að koma, mun jeg því ekki amast við ósk hans.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það er ekki nema eitt mál eftir á dagskránni, ef þetta verður tekið út, og mjer finst ástæða til, af því að svo mjög er liðið á þingtímann, að æskja eftir, að ef þetta mál verður tekið af dagskrá, sem jeg engan veginn fer fram á, verði það ekki til þess að tefja tímann. Stjórnin hefir ekki óskað eftir þessu, og mjer finst hæpið, að hægt sje að taka ástæðu hv.frsm. meiri hl. (JAJ) gilda.

Forseti (BSv): Þess er óskað mjög fastlega, að mál þetta verði tekið af dagskrá, og þar sem von er á nál. og sennilega brtt., ætla jeg að verða við þeirri ósk. Er þá málið hjer með tekið út af dagskrá, en verður fyrsta mál á dagskrá á morgun, ef nál. verður þá komið. Forseti tók málið af dagskrá.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Jeg óska þess, að þetta mál verði tekið af dagskrá.

Forseti (BSv): Þrír háttv.þm. hafa þegar kvatt sjer hljóðs, og hafa þeir fyrst og fremst leyfi til að tala um málið.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Það virðist óviðkunnanlegt, þar sem hæstv.forsrh. (JM) er viðbundinn í hv.Ed. og getur ekki verið viðstaddur hjer, að umr. fari fram um þetta mál, og þar sem þessi ósk kemur fram frá meir hl. mentmn., þá sje jeg ekki neina ástæðu til að verða ekki við þeirri ósk, að taka málið af dagskrá.

Forseti (BSv): Þegar menn koma með kröfu um að taka málið af dagskrá og aðrir mæla á móti, þá verð jeg að heyra óskir fleiri manna og meta svo á mína rjettlætisvog, hvorir hafi meira til síns máls.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg sje enga ástæðu til þess, að málið verði tekið af dagskrá. Hjer hafa að vísu komið fram brtt., en í þeim er ekkert nýstárlegt. Þær eru aðeins tilraun til þess að stagla saman þær rifur, sem komu á frv. við 2. umr.Frsm. meiri hl. (MJ) hefir lýst því yfir oftlega, að málið þyrfti ekki mikilla umr., og best væri að það gengi sem umræðuminst gegnum þessa hv. deild. Jeg óska því, að málið verði ekki tekið af dagskrá.

Jakob Möller Jeg sje enga ástæðu til þess að taka þetta mál af dagskrá, þó hæstv.forsrh. (JM) sje ekki viðstaddur þessa umr. Málið hefir verið rætt hjer svo oft áður, og svo held jeg, að hæstv.forsrh. (JM) muni hafa falið hv. 4. þm. Reykv. (MJ) málið algerlega á hendur, og ætti það að duga.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Jeg mótmæli því algerlega, að mjer hafi verið falið þetta mál sjerstaklega. En það hefir verið föst venja, að forseti tæki mál út, hafi þess verið óskað af meiri hl. þeirrar nefndar, sem hlut á að málinu, án þess að frekari röksemdir fylgdu. En nú er það bersýnilegt, að forsrh. getur ekki verið við umr. Og þar sem nú meiri hl. nefndarinnar hefir óskað að fá málið tekið af dagskrá til þess að geta athugað það nánar, þá virðist mjer sjálfsagt að taka það til greina, og það því fremur, sem andmælin koma frá mönnum, sem eru eindregið á móti frv., og tilgangur þeirra aðeins sá, að drepa málið.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg leyfi mjer að óska þess fyrir hönd stjórnarinnar, að málið verði tekið út, og það því fremur sem sá ráðherra, sem málið heyrir undir, er ekki viðlátinn. Vænti jeg fastlega, að hæstv. forseti verði við slíkri ósk, samkvæmt þingvenju.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Mín ósk í þessu máli er sú, að frv. verði ekki tekið af dagskrá, heldur rætt nú þegar. Og sú ósk er bygð á því, að jeg efast mjög um það, að hv. meiri hl. vilji fá frv. tekið út til þess að íhuga málið betur, og skil jeg heldur ekki, að hann hafi nokkuð nýtt fram að færa. Jeg mæli því eindregið á móti því, að frv. verði tekið af dagskrá.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vil geta þess í þessu sambandi, að það er af mörgum litið svo á, að þetta mál sje í raun og veru fallið. Þannig lítur aldursforseti þingsins á þetta og ýmsir fleiri, að það sje verið að fara í kring um þingsköpin með því að flytja þessar brtt. fyrir hv. deild.

Forseti (BSv): Jeg mótmæli því, að þetta mál hafi verið fallið eftir þá atkvgr., sem fram fór um það við síðustu umr. En sökum þess, að jeg álít fá mál of vandlega huguð, og óskað hefir verið, að málið yrði tekið af dagskrá, þá mun jeg verða við þeirri ósk, og er málið því hjer með tekið af dagskrá. Frv. var ekki á dagskrá tekið framar.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Þó að svo sje, að annað frv., sem snertir sama mál, sje komið jafnlangt og mitt, þykir mjer hlýða að fara nokkrum orðum um það við þessa aðalumræðu málsins. Við fyrstu umr. síldarfrv., sem afgr. var til 3. umr. fyrir fundarhljeið, var gerð nokkur grein fyrir því, hvernig þetta mál liggur fyrir. Málið hefir altaf beðið úrlausnar, frá því 1920, síðan Síldveiðafjelag Íslands sendi erindi til þingsins og bað um löggjöf um þetta. Síðan hefir sú stefna verið uppi hjá mörgum, að fá sett einhver lagafyrirmæli um þetta. Aðrir hafa viljað, að allir hefðu frjálsar hendur um þetta, jafnvel þó að heilli ársframleiðslu væri þar með stofnað í voða, og bæði verkamenn og útgerðarmenn bæru skarðan hlut frá borði. Aðalmunurinn er sá, á mínu frv. og hinu, að í mínu frv. er málið tekið sterkari tökum. Mótbárur hafa komið fram og munu koma, hvort frv. sem verður samþ., og þær mundu skella á ríkisstj., ef mitt frv. verður að lögum, en annars á þeim hring, sem hæstv. stjórn mundi veita heimild til að fara með síldarsölu. Og jeg ætla að skjóta því til hv.þm., hvort þeim finnist ekki líklegt, að mótmæli frá erlendum þjóðum muni frekar koma fram, ef salan er hjá lögvernduðum hring fárra manna, heldur en ef hún er hjá ríkinu sjálfu. Þetta ætti að verða auðveldara fyrir ríkið en einstaka menn, vegna þess að fyrirkomulagið felur það í sjer, að hinir stærstu útgerðarmenn geta ráðið, hverjir eru í stjórn fjelagsins, en það mundi einmitt leiða af sjer mótbárur. Mjer finst þetta fjelag hafa á sjer töluverðan hlutafjelags blæ. Fáir menn, sem flytja út mikla síld, geta ráðið fjelaginu, og er þá hætt við, að þeir stýri því sjer í hag. Alt verkafólkið, sem vinnur við þetta, á líka mikið á hættu, ef illa fer. Og það gæti farið svo, að þessi fámenni hringur kæmi í veg fyrir, að hinir smærri atvinnurekendur gætu stundað síldveiði. - Þetta væri útilokað eftir mínu frv. Jeg geri ráð fyrir, að með því fyrirkomulagi yrði tekið tillit til allra aðilja. Í annari grein er ákvæði um það, að stjórnin geti skipað einn mann eða fleiri, og þeir mundu sennilega verði fleiri, til þess að sjá um sölu og útflutning síldarinnar. Einnig mundi hún verða að hafa mann utanlands, til þess að sjá um sölu þar og útvega nýja markaði. Í frv., sem afgreitt var áðan til 3. umr., er þetta atriði tekið með, en það er líka í mínu frv. Þessir kostir, sem mitt frv. hefir fram yfir hitt, gera það að verkum, að jeg álít, að það ætti heldur að ná fram að ganga. Jeg skal játa það, að sum atriði, sem hafa valdið nokkrum deilum, svo sem um það, að takmarka veiðina o. s. frv. eru ekki tekin upp í mitt frv. En það væri auðvelt að koma því að, ef frv. væri lagt til grundallar í þessu máli, og mætti þá ákveða það með reglugerð. Það eru til menn, sem vilja ganga lengra en gert er í frv. á þskj. 45, og álíta, að ríkið eigi að taka í sínar hendur ekki aðeins útflutning síldarinnar, heldur einnig síldarafurða, sem sje, að ríkið starfræki einnig síldarverksmiðjurnar. Ákvæði um þetta eru ekki í frv., en það er ekkert því til fyrirstöðu, að þau gætu síðar komist inn undir þessi lög. Jeg hugsa, að það þyki ekki tiltækilegt nú, að ríkið taki þannig alt í sínar hendur í einu, því að til þess mundi þurfa mikið fje. Hitt gæti verið, að svo gæti farið, þegar tímar líða, ef þingið sæi sjer fært að veita fje til þess. Mjer er sagt, að sumar af þessum verksmiðjum hjer hafi ekki nýtísku vjelar, og framleiði því ekki eins góða vöru, eins og hún gæti orðið. það væri ef til vill óheppilegt, að ríkið tæki að sjer gamlar verksmiðjur, með ófullkomnum vjelum, og betra að setja upp nýjar verksmiðjur, sem settar væru á hentugustu staði, til að vinna úr þeirri síld, sem ekki er söltuð til útflutnings; og virðist þá Siglufjörður vera einhver hentugasti staðurinn. Þó að jeg hafi ekki sett ákvæði um þetta inn í mitt frv., þá er það af því, að jeg lít svo á, að það mundi ekki fá byr nú, að leggja fram fje í þessu skyni. Hinsvegar er jeg alveg sammála þeim mörgu, sem álíta, að rjett væri að ganga svo langt. Eftir frv. mínu eru það aðeins 2% af söluverði síldarinnar, sem eiga að renna í ríkissjóð, og ekki annað útflutningsgjald á síld, og er svo til ætlast, að 50% af því sje varið til að leita nýrra markaða. Hvað þetta ákvæði snertir, þá held jeg ekki svo fast við þessi 2%, að jeg geti ekki gengið inn á að hafa það hærra, því að það getur kostað mikið að útvega nýja markaði. Þetta eru alt atriði, sem auðvelt er að breyta. Hinu tel jeg ekki rjett að víkja frá, sem er höfuðmunurinn á frv. mínu og hinu, að það sje ríkið, sem framkvæmir þetta, ekki fyrir ríkisins reikning, heldur í umboðssölu, og greiði ekki síldina jafnóðum og hún er afhent, heldur þegar hún er seld, og þá meðalverð fyrir hana, eins og fyrir er mælt í 6. gr. þessa frv. Jeg veit ekki, hvort það er rjett af mjer að leggja frv. undir hnífinn nú. Jeg ætla að sjá, hverju fram vindur um umræðurnar, og mun þá, ef jeg sje ástæðu til, koma fram með einhver tilmæli til hæstv. forseta, áður en gengið er til atkv.

Jakob Möller Mjer finst nú, úr því að komið er inn á þessa braut, þá sje það í sjálfu sjer miklu rjettara að halla sjer að þessu frv. hv. 2. þm. Reykv. (JBald) heldur en frv. hv. sjútvn. Það er viðurkent af fríverslunarmönnum, að það geti verið rjett, að ríkið taki einkasölu á því, sem einokað er af einstökum mönnum, vegna þess að hættara er við misbeiting á aðstöðu hjá einstökum mönnum en hjá ríkinu. Það ætti að minsta kosti að vera betur trygt, ef ríkið færi með þetta, að mikil mistök eigi sjer ekki stað. Mjer skilst, að þar sem um tvær leiðir er að velja, að ríkið taki þetta að sjer, eða að myndaður sje lögverndaður hringur, þá væri seinni leiðin tvöfalt brot á lögmáli frjálsrar verslunar. Þetta er tvöfalt brot af því, að það er einokun, í stað þess að vera frjálst. Og auk heldur einokun einstakra manna, sem ætti þó fremur að vera í höndum ríkisstjórnarinnar, - ef einokun á að hafa á annað borð. Af þessum ástæðum virðist mjer í sjálfu sjer þessi leið aðgengilegri heldur en hin, sem meiri hl. sjútvn. hefir tekið. - En að öðru leyti get jeg ekki fallist á það, að þetta frv. hafi yfirburði fram yfir hitt. Það er ekki fyrirbygt, að fáir menn geti náð tökum á síldarsölunni og skamtað verðið eftir sínu höfði. Og hjer fylgja sömu erfiðleikar fyrir framleiðsluna hvað það snertir að fá fje til þess að stunda veiðarnar, úr því menn geta ekki haft samband við erlenda síldarkaupmenn um fyrirfram sölu. Því eins og kunnugt er, þá kemur megnið af rekstrarfje til síldveiðanna frá Noregi og Svíþjóð. Bankarnir hjer munu veita mjög lítil lán til þessa atvinnureksturs, nema þá einstaka manni, sem þeir hafa treyst mjög vel og boðið hafa miklar tryggingar. Báðir þessir ókostir frv. hv. meiri hl. sjútvn. fylgja því einnig þessu frv. Að vísu er það hjer fyrirbygt, að einstakir menn í fjelagi, sem ætla að flytja út síld, geti misbeitt aðstöðu sinni hvað sjálfan útflutninginn snertir. En það fyrirbyggir ekki, að einstakir menn geti skapað sjer aðstöðu, sem þeir geti misbeitt. Og vitanlega hefir þetta frv. sömu þýðingu og hitt, hvað það snertir, ef útlendingar, sem náð hafa tökum á útflutningi síldarinnar, þykjast verða hart úti. Gagnvart slíku verður að taka til sömu ráða hvort fyrirkomulagið sem tekið verður. En sem sagt, ef á að taka þann sið upp að koma síldinni í einkasölu, þá er þetta líklegri leið heldur en hin, sem samþ. var hjer áðan. Jeg býst því við að greiða atkv. með þessu frv., að minsta kosti til 3. umr. Jeg hygg það rjett vera, sem hv.flm. (JBald) gat um, að ef á að hafa einkasölu á síld yfirleitt, getur hún ekki náð tilgangi sínum meðan síldarbræðslan er frjáls, og því hlýtur þetta að draga þann dilk á eftir sjer, að hún verði líka einokuð. En yfirleitt er jeg mótfallinn þessari stefnu og tel enga von til þess, að hún bæti úr ástandinu eins og það er, heldur óttast jeg, eins og jeg tók fram í umr. um það mál, sem var hjer á dagskrá næst á undan, að það geti teflt þessum atvinnuvegi í enn meiri tvísýnu. Og það er leiðinleg gjaldþrotsyfirlýsing hjá flytjendum þessa máls, að vilja grípa til slíkra úrræða. Því mjer finst, að þeir, sem stunda þessa atvinnu, gætu reynt að útvega nýja markaði með frjálsum samtökum, en sannleikurinn er sá, að þetta hefir ekki verið reynt og virðist ekki einu sinn hafa verið rannsakað, hvaða verð mundi vera hægt að fá annarsstaðar en á Norðurlöndum, þótt vitanlegt sje, að síld sje notuð víða annarsstaðar og það í nágrannalöndum. En það mikla tap, sem þessi atvinnurekstur hefir beðið, hvað eftir annað, stafar oft af því, að menn hafa ætlað sjer að skrúfa verðið miklu hærra upp heldur en þurfti til þess að geta þó sloppið sæmilega frá sölunni. Og þrátt fyrir yfirlýsingar hv. meiri hl. í þessu máli, að útflutningsfjelagið eigi ekki að vera neinn okurhringur gagnvart neytendum, þá bendir reynslan þó í þá átt, að ekki muni látin ónotuð sú aðstaða, sem hægt verður að ná á erlendum markaði.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Jónsson) Jeg skal aðeins lýsa því yfir, að eins og þskj. 422 ber með sjer, þá er það till. meiri hl. sjútvn., að þetta frv. gangi ekki fram, og er það í fullu samræmi við atkvgr. um það mál, sem afgreitt var hjer næst á undan. Jeg sje ekki ástæðu til þess að ræða málið. Það segir sig sjálft, að ekki verði bæði þessi síldarsölufrv. samþ., og þegar fengið er nóg atkvæðamagn með hinu, þá er auðsjeð, hvernig forlög þessa frv. verða, ef það kemur hjer undir atkv.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Jeg get tekið það þessu frv. til gildis, er hv. 3. þm. Reykv. (JakM) lýsti því yfir, að það væri rjettari leið, ef til einkasölu kæmi, að ríkið hefði hana með höndum, heldur en einstakir menn. En þó hv.þm. (JakM) segðist ekki að öðru leyti geta fallist á frv., þá er hann mjer sammála um þetta. Það hlýtur líka að vera, þegar um tvö frv. er að ræða, er fjalla um sama efni, og þar sem framkvæmdin er hugsuð á svipaðan hátt, þá er eðlilegt, að taka heldur það, sem í meginatriðinu er betra. Hv. þm. (JakM) var með aðfinslur við þetta frv., sem að miklu leyti voru þær sömu og hann færði fram í dag gegn fr. hv. meiri hl. sjútvn. Þar á meðal þetta, að mönnum yrði örðugra að afla sjer rekstursfjár, þegar einkasalan er komin á. En til þess er því að svara, að þegar fullljóst er orðið, að skipulagi á að koma á þennan atvinnuveg, þá er líklegt, að auðfengnari verði lán hjá bönkunum fyrir þá menn, sem gera út á síld, einkum fyrir þá menn, sem út hafa gert árum saman og fengið hafa reynslu. Og þetta gildir að vísu bæði frv. En jeg verð samt að telja það betur trygt eftir mínu frv. en hinu. Þannig munu margir menn, sem fengið hafa lánsfje frá útlöndum og þar með bundið allmikið af framleiðslu sinni fyrir ákveðið verð, og þannig nálgast allmjög beina leppmensku - þeir menn munu, ef ríkið tekur einkasöluna á síldinni, verða að leita til lánsstofnana til að fá fje til rekstursins. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) benti í lok ræðu sinnar á aðalmeinið í síldarsölumálinu hingað til, sem er það, að menn hafa spent bogann of hátt, ætlað að stórgræða, en af því hefir leitt hrun og stórtap. Þetta er mesta meinið, og jeg held, að úr því verði alls ekki bætt nema með skipulagi. Og úr því hv. 3. þm. Reykv. (JakM) hefir komið auga á þetta, þá ætti hann líka að fylgja þessu. frv., sem einmitt er framborið í þeim tilgangi að koma á slíku skipulagi. Hann játaði að vísu, að hann mundi greiða því atkv. til 3. umr., en skildist þó, að hann mundi greiða atkv. á móti því út úr deildinni. Mjer þykir nú ekki líklegt, eftir atkvgr. um frv. sjútvn., að til þess komi, og samkvæmt ræðu hv.frsm. sjútvn. (SigurjJ) þá mun ekki þýða að halda áfram þessu máli jafnframt hinu. Jeg vil því beina því til hæstv. forseta, að hann taki málið af dagskrá og fresti umr. Það getur sem sje verið, að frv. um sölu á síld o. fl. verði felt við 3. umr., og þá getur verið gott fyrir þá, sem hafa áhuga á því að koma skipulagi á síldarsöluna, að þeir geti gripið til þessa frv., ef svo færi. Því það er sýnilegt, að menn, sem eru á móti frv. sjútvn., gætu heldur fylgt frv. mínu, svo það gangi fram, ef hitt fellur.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Þar sem svo er ástatt, að minni hl. fjhn. hefir ekki gefist kostur á að skila nál. um þetta mál, en hefir hins vegar ekki athugað það nánar í einstökum atriðum, vegna þess að hann lagði til við 2. umr., að það gengi ekki fram, verð jeg, sem frsm. minni hl. fjhn. að krefjast þess, að málið verði tekið af dagskrá, svo að jeg geti komið með brtt. við það, þar sem þetta er 3. og síðasta umr. málsins.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vildi aðeins taka undir orð hv.frsm. minni hl. (JakM) um, að málið verði tekið út af dagskrá.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg var hræddur um þetta, að einhver bæði um, að síðasta málið yrði tekið af dagskrá líka, en það er óforsvaranleg meðferð á tíma þingsins, og þar sem stjórnin á enga sök á, að næstsíðasta málið var tekið út af dagskrá, vil jeg, ef hæstv. forseti leyfir, gera grein fyrir brtt við þetta frv.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Mjer finst, að ekki sje minni ástæða til að taka þetta mál af dagskrá en 5. mál og hin málin, þar sem hægt er að færa full rök fyrir, að jeg hefi ekki átt kost á að gera brtt. Þetta er ekki gert til þess að tefja fyrir málinu, heldur aðeins til þess að gefa okkur í minni hl. fjhn. kost á að athuga það sem vandlegast.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Mjer þykir einkennilegt, að hv.frsm. minni hl. (JakM) skuli bera þetta saman við 5. mál. Þar úrskurða andstæðingar að fá mál á dagskrá aðeins til slátrunar, en hjer óska fylgismenn eftir máli, til þess að von sje um, að það nái afgreiðslu þingsins. Það er bersýnilegt, að þeir, sem vilja fá þetta mál út af dagskrá, gera það eingöngu af því, að málinu er stefnt í tvísýnu með hverjum degi, sem líður. Jeg vil sem frsm. meiri hl. í þessu máli óska eftir, að það verði tekið fyrir nú, einkum af því, að 6. mál var tekið út, en það tekur sjálfsagt allan morgundaginn, svo að þetta kæmist ekki að.

Halldór Stefánsson Jeg hefi hugsað mjer að bera fram brtt. við þetta frv. og þætti mjer því æskilegt, að umr. yrði ekki lokið í kvöld. Það, sem menn vilja segja alment um málið, mætti taka fyrir nú og fresta svo umr. Eins er um hin málin. Það hefði mátt ljúka af því, sem menn höfðu að segja alment um þau og tala um þær tillögur, sem fram eru komnar og fresta svo. Á þessum grundvelli vildi jeg, að þetta mál kæmi til umr. nú.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Ástæða hv.frsm. meiri hl. (MJ) til að fresta ekki málinu er lítilvæg, því að það nær engri átt, að málinu sje teflt í tvísýnu með því, því ef hæstv. stjórn vill fá það fram, skiftir engu, hvort það er tekið fyrir einum degi fyr eða síðar. Þessar ástæður hv.þm. (MJ) eru því út í bláinn, og jeg verð enn að undirstrika, að jeg hefi ætlað mjer að koma fram með brtt. og þykist jeg eiga rjett á að krefjast að fá tækifæri til þess.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil taka það fram, að hv.þm. hafa haft allan þann tíma, sem þeim er ætlaður samkvæmt þingsköpum til þess að athuga þetta mál. Dráttur á því verður óhjákvæmilega til þess að lengja þingtímann, ef málið á á annað borð að ganga fram á þessu þingi, en það er undir undirtektum hv.Ed. komið.

Ólafur Thors Ef hæstv. forseti úrskurðar, að málið verði tekið af dagskrá, vil jeg æskja þess, að boðaður verði nýr fundur í kvöld og tekið verði á dagskrá: Frv. til 1. um sölu á síld og frv. til 1. um stöðvun á verðgildi íslenskra peninga. Eftir því, sem hv.frsm. meiri hl. (JAJ) hefir skýrt frá, er von á nál. meiri hl. innan tveggja stunda, svo að ekkert ætti að vera þessu til fyrirstöðu.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg vil taka undir ósk h. 2. þm. G.-K. (ÓTh), að því viðbættu, að frv. um lærða skólann verði líka tekið á dagskrá, í sömu röð gagnvart gengismálinu og það var á dagskrá þessa fundar.

Forseti (BSv): Mjer þykir hv.þdm. og hæstv. stjórn gera mjer allmikinn vanda, þegar jeg á að úrskurða hjer öllum til hæfis. Jeg hygg, að lærða skólanum sje ekki búin banaráð, þó að hann hafi verið tekinn af dagskrá nú, og sama mælikvarða verð jeg að leggja á hin frv. Jeg ætla því að taka málið af dagskrá. Viðvíkjandi ósk hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh), ætla jeg að verða við því, að haldinn verði fundur í kvöld, til þess að ekki sje spilt þingtímanum. Þetta verður eiginlega aukafundur, svo að dagskránni fyrir morgundaginn lýsi jeg í lok þess fundar.

Flm. (Pjetur Ottesen) Það er öllum kunnugt, að öryggi atvinnuveganna er sá hyrningarsteinn, sem afkoma og velferð hverrar þjóðar byggist á. Við Íslendingar erum framleiðsluþjóð. Líf og afkoma þjóðarinnar byggist á framleiðslu til lands og sjávar. Framtíð landbúnaðarins byggist á aukinni ræktun landsins, og framtíð sjávarútvegsins á því, að fiskiveiðarnar við strendur landsins gangi ekki til þurðar. Það er ekki að ófyrirsynju eða ástæðulausu, þótt nokkur uggur sje í mönnum um framtíð fiskiveiðanna hjer við land, eftir þeirri reynslu, sem fengin er um áhrif botnvörpuveiðanna á þær. Það er almenn reynsla, bæði hjer og annarsstaðar í heiminum, að botnvörpuveiðar hafa mjög spillandi og jafnvel eyðileggjandi áhrif á fiskigöngur á þeim miðum, þar sem þær eru stundaðar. Þó að við strendur Íslands sjeu einhver auðugustu fiskimið í heimi, þá segja áhrifin til sín engu að síður ljóst og greinilega, og er ekki um að villast, hvert stefnir með sama áframhaldi. Örtröðin á fiskimiðunum vex með ári hverju. Þegar botnvörpungarnir komu hingað fyrst, var sama, hvert leitað var, alstaðar var krökt af fiski. En hvernig er þetta nú? Það mun nú vera komið svo, að botnvörpungarnir sjeu búnir að finna hvert einasta fiskigrunn, sem til er í hafinu kringum Ísland, hvern einasta blett, sem fiskurinn staðnæmist nokkuð á, hvern einasta hrygningarstað. Og jafnóðum og fiskimiðin, sem næst liggja ströndinni, gengu úr sjer, leituðu botnvörpungarnir nýrra miða fjær landi, langt á haf út. Fyrir nokkuð mörgum árum síðan fundu þeir auðugt fiskigrunn út af Austfjörðum, Hvalbaksgrunnið. Þar var uppgripaafli um tíma, bæði smáfiskur og þorskur, einkum smáfiskur, en brátt dró úr þessum miklu uppgripum, og er nú svo komið, að þetta mikla fiskigrunn er nú að mestu leyti uppurið. Það kemur aðeins fyrir, að þarna fást glepsur - eitt og eitt skip fær þar nokkum afla, en aflabrögð að staðaldri er þar ekki um að ræða lengur. Jeg hefi talað við mann af togara, sem nú er nýkominn þaðan austan að og aflaði sáralítið, og er þetta þó einmitt sá tími, sem þar aflaðist mest áður. Á árinu 1924 var uppgripaafli á íslenskum botnvörpungum, og það á þeim tíma árs, sem eins og komið var, lítið aflaðist á togara. Þetta stafaði af því, að fundist hafði nýtt fiskigrunn, langt út af Vestfjörðum, hið svokallaða Halamið. En það hefir reynst þarna sem annarsstaðar, að veiðin hefir reynst harla endaslepp. Á síðastliðnu ári voru veiðar þarna orðnar mjög tregar og urðu því tregari sem lengra leið, og var ekki annað hægt að sjá en að þessi mið væru orðin gersamlega uppurin við síðustu áramót. Mestur aflinn fjekst þarna á 80 faðma dýpi, en þær seinustu fiskleifar, sem þarna fengust, voru á 120 faðma dýpi. Eina fiskigrunnið, sem ekki hefir brugðist afli á enn þá, er Selvogsbankinn. En það er ekki nema örstuttur tími á árinu, sem þar er fiskur, aðeins tveir mánuðir af vetrarvertíðinni, sem nú er talin frá 1. jan. til 11. maí. Og mjer er sagt af þeim, sem kunnugir eru botnvörpungaútgerðinni hjer, að á aflabrögðunum á þessum stað, fiskiveiðunum á Selvogsbanka á vetrarvertíðinni, byggist tilvera botnvörpungaútgerðarinnar hjer á landi, og hafi gert það í mörg ár, þegar frá er tekið þetta eina ár, sem fiskaðist á Halamiðunum. Svona er þetta nú með botnvörpuveiðarnar. Um smábátaútgerðina, inni á flóum og fjörðum, þarf ekki að tala. Hún hefir víða að miklu leyti lagst niður, og sumstaðar, þar sem aðalfiskimið smábátanna liggja fyrir utan landhelgislínuna, eins og hjer við innanverðan Faxaflóa, þar hefir hún að mestu leyti lagst niður. Það koma að vísu einstöku sinnum fiskihlaup, einu sinni og tvisvar á ári. Þó hafa komið fleiri ár í röð, sem ekkert hefir aflast á opna báta, enda liggja togararnir við lóðarhálsinn, tilbúnir til að sópa öllu upp jafnóðum, ef eitthvert skrið kemur. Smábátaútvegurinn, er reis upp á ófriðarárunum - en þá fyltust öll grunnmið af fiski, eins og var áður en botnvörpuveiðarnar komu til sögunnar - fúnar í naustum. Svona er nú þetta, og það er heldur ekkert undarlegt, því að botnvörpungaveiðarnar eru áreiðanlega stórfeldasta rányrkjan, sem enn þá er þekt í veröldinni. Það er ekki nóg með það, að þær taka nytjafiskinn, heldur drepa þær líka jöfnum höndum ungviðið og umturna botninum og eyðileggja allan botngróður, sem vitanlega hefir mikla þýðingu fyrir fiskinn. Að öllu þessu athuguðu þarf engan að undra, þó að að því reki, að einhverjar ráðstafanir þurfi að gera til verndar fiskveiðunum. Hingað sækja botnvörpungar frá öllum fiskveiðaþjóðum Norðurálfunnar, og sú aðsókn vex eftir því sem fiskimið þeirra heima fyrir ganga úr sjer og svo við aukningu á fiskiflotanum. En það er nú víða svo komið, eins og t. d. í Norðursjónum, að þar fæst svo sem enginn afli lengur. Það er því ekkert undarlegt, þótt að því reki hjer, að gera þurfi sjerstakar ráðstafanir til verndar fiskveiðunum, þar sem sú óskapa örtröð er á miðunum, og það því fremur sem þær landhelgistakmarkanir, er gilda nú, eru settar meðan áhrifa botnvörpuveiðanna gætti lítið eða alls ekki. Nú verður að aðgæta það, hvaða ráð sje til þess að sporna á móti þessari fyrirsjáanlegu eyðileggingu. Jeg hygg, að hjer sje um tvö úrræði að gera. Fyrst og fremst að vernda rækilega þá landhelgi, sem nú er viðurkend. Og til þess hafa nú verið gerðar ráðstafanir, svo við því má búast, þegar nýja varðskipið bætist við, að landhelgisgæslan komist í sæmilegt horf. En þótt það tækist að reka af höndum sjer þá ránsmenn, sem sækja í landhelgina, þá verður ekki annað sjeð en að sú landhelgi, sem vjer nú höfum, sje öldungis ónóg til þess að tryggja afkomu fiskjarins. Og þá kem jeg að hinu atriði málsins, að auka við landhelgina, en það er nauðsynlegt, þar sem með því einu móti er hægt að forða ungviðinu frá vargakjöftum. Það er kunnugt, að ungviði fiskjarins berst upp á grunnsævið við strendur landsins, þar sem það finnur hæfilegt hitastig til að lifa og þroskast. Það hefir því mjög mikla þýðingu fyrir fiskveiðar landsmanna að stækka landhelgina, eða m. ö. o. friða sem mest af uppeldisstöðvum fiskjarins. En þar sem við í þessu atriði erum bundnir samningum við eina stóra þjóð, þá er þetta líka vitanlega allmjög undir henni komið. Jeg ætla nú, áður en jeg kemst að efni till., að fara nokkrum orðum um það, hvernig landhelginni var háttað áður og hver ákvæði hafa um það gilt frá upphafi. Fer jeg um þetta efni að mestu eftir ritgerð próf. Einars Arnórssonar í Andvara 1924. Að fornu voru bannaðar fiskveiðar við Ísland innan 4 sjómílna landhelgi öllum öðrum en landsmönnum og kaupmönnum erlendum, er hjer höfðu leyfi til að versla. Fyrsta reglan um þetta var sett 1631, og var síðan endurnýjuð 1763. Í tilskipun 1787 er bannað að koma inn í firði landsins eða flóa og veiða við landið. Regla þessi var skilin svo, að engir nema þegnar konungs mættu fiska við landið nje á fjörðum þess eða flóum, hversu víðáttumiklir sem þeir væru. Með konungsúrskurði 1863 var ákveðið að banna þegnum annara ríkja fiskveiðar í einnar danskrar mílu fjarlægð frá landi, talið frá ystu eyjum og hólmum, sem upp úr standa um stórstraumsfjöru, eins og nú er alment gert, og auk þess á fjörðum og flóum. Í tilskipun 1872 er þegnum annara ríkja bönnuð fiskveiði í landhelgi, eins og hún sje ákveðin í þjóðarrjetti eða verði ákveðin í samningum. Loks er landhelgin, hvað snertir fiskveiðar hjer við land, ákveðin í samningi við Breta 1901, þar sem fiskiveiðar eru heimilaðar þegnum konungs einum 3 sjómílur undan landi og í fjörðum innan við beina línu, sem dregin er þvert yfir fjörð næst mynni hans, þar sem breiddin fer ekki fram úr 10 mílum, og 3 sjómílur til hafs frá þeirri línu. Þetta gildir nú fyrir aðrar þjóðir, þó samningurinn sje gerður við Breta eina. Þetta er sú landhelgi, sem við eigum nú að búa við, og jeg geri ráð fyrir því, að þó farið verði langt aftur í forna tíma, þá muni ekki finnast neinn samningur, sem reynst hafi okkur jafnskaðlegur og þessi. Nú mætti ef til vill líta svo á, að hin gömlu landhelgisákvæði giltu gagnvart öllum þjóðum öðrum en Bretum, en þó má vera, að þessi 25 ára gamla venja sje búin að löghelga þessa hefð. En við getum sett allar þær takmarkanir í þessu efni, sem við viljum, gagnvart öllum öðrum þjóðum en Englendingum. Nú hafa, sem eðlilegt er, um nokkurt skeið heyrst háværar raddir um nauðsynina á því að fá landhelgina rýmkaða með breytingu á samningnum við Englendinga. Hingað kom fyrir allmörgum árum ensk flotadeild, og barst þá í orð, hvort ekki mundi unt að þoka eitthvað til um þetta, og taldi foringi flotadeildarinnar, að líklegt væri, að komið gæti til mála, að Faxaflói yrði friðaður, gegn því að enskir togarar mættu veiða í landhelgi austur með söndum, en lengra komst þetta ekki. 1919 var samþ.þáltill. um að skora á stjórnina að komast að samningum við Englendinga um rýmkun á landhelginni, og 1924 var samþ. önnur till. í sömu átt. Mjer er kunnugt um, að stjórnin hefir hafið málaleitun í þessa átt á þann hátt, sem venja er til, þegar um samninga milli ríkja er að ræða. Hún hefir snúið sjer til danska utanríkisráðuneytisins, sem fer með utanríkismálin fyrir okkar hönd, og það hefir aftur snúið sjer til utanríkisráðuneytisins enska í London, og hefir málið komið til umræðu í parlamentinu, en ekki borið neinn árangur. Það er vitanlegt, að Englendingar hafa hjer mikilla hagsmuna að gæta og eru auk þess mjög fastheldnir við gamlar venjur og samninga, og er því hætt við, að málið verði torsótt á þennan hátt. En þá gæti verið spurning um það, hvort ekki sje til önnur greiðari leið og líklegri til góðrar úrlausnar á málinu, og hún er sú, að gerðir sjeu út menn hjeðan að heiman, sem sjeu gagnkunnugir málinu og geti sýnt með rökum, hvað í húfi er, ekki aðeins fyrir landsmenn sjálfa, heldur alla þá, sem fiskveiðar stunda hjer við land. Auk þeirrar reynslu, sem þegar er fengin, hafa þær rannsóknir, sem hjer hafa verið gerðar, leitt það í ljós, að svo ófullkomin sem landhelgisvörnin er og hefir verið, þá er þó dýralífið afarmiklu fjölskrúðugra innan landhelgislínunnar en utan. Þessi leið sem hjer er stungið upp á, er þá sú, að þessir kunnugu menn, sem sendir yrðu af okkar hálfu, sneru sjer til útgerðarmanna á Englandi, sem láta stunda fiskveiðar hjer við land, og reyndu, hvað þeir gætu komist í því að opna augu þeirra fyrir þessari sameiginlegu nauðsyn, og þeir reyndu svo aftur að hafa áhrif á enska stjórnmálamenn til þess að taka málið upp og leiða það til farsælla lykta. Þessi uppástunga er upphaflega komin frá hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh), og jeg get fallist á það, að þetta sje líklegasta leiðin. Loks ef þetta skyldi ekki takast, að fá Englendinga til þess að verða til óskum okkar um þessar breytingar, þá vil jeg benda á það, að ekki verður hjá því komist að taka til athugunar, hvort ekki muni fært að grípa til þess ráðs að segja upp samningnum við Breta frá 1901, auðvitað með þeim fyrirvara, sem þar um getur. Jeg vænti nú, að hæstv. stjórn bregðist vel við till., ef hún nær samþykki, þannig að þessar samningaumleitanir verði þegar hafnar á þessu sumri. Læt jeg svo útrætt um till. að sinni, en vænti sem sagt góðra undirtekta þingsins og ötullar framgöngu hæstv. stjórnar í þessu mikilvæga máli.

Sveinn Ólafsson Jeg stend upp til þess að ljá liðsyrði í þessu máli og jafnframt til þess að þakka hv.þm. Borgf. (PO) fyrir þrautseigju hans og áhuga í þessu efni. Jeg hygg, að hann hafi hreyft þessu máli á einhvern veg á hverju þingi síðan 1919, er fyrst var samþ. ákveðin till. til þál. um tilraun til útfærslu landhelgissvæðisins. Mjer fanst hv.flm. (PO) leita eftir áliti þeirra manna, sem langvinna reynslu hafa um grunnmiðaveiði, hvort henni hefði hnignað mjög eða ekki og hver áhrif hin útlenda togaraveiði mundi hafa haft á grunnmiðum. Hvort sem þetta var rjett skilið hjá mjer eða ekki, þá þykir mjer rjett að geta þess, að jeg hefi sjálfur haft tækifæri til þess að átta mig á breytingu grunnmiðaveiðinnar síðustu 50 ár, því að jeg hefi altaf á sjávarbakka búið og alla tíð átt einhvern þátt í fiskveiðum á grunnmiðum. Jeg veit það, að smábátaveiðin hefir gengið alveg ótrúlega úr sjer, og það er alviðurkent, að þetta stafi af því, hvernig farið hefir verið með grunnmiðin, eða uppvaxtarstöðvar ungviðisins, af veiðivörgunum útlendu. Enda hafa á ýmsum stöðum við strendur landsins engar landhelgisvarnir verið, svo sem fyrir Austfjörðum. Mjer er það því ljóst, að á engan hátt er hægt að gera smábátaútveginum, og fiskveiðunum raunar yfirleitt, meiri greiða heldur en ef hægt væri að fá friðuð þessi klaksvæði, firði og flóa, og færð utar á landgrynnið, þar sem ungviðið vex upp. Frá því byrjað var að leita samninga um útfærslu landhelginnar, eftir þál. frá 1919, hefir að vísu ekkert þokast um takmörk hennar og engin áheyrn fengist hjá þeim, sem hjer veltur mest á. En á síðari árum hefir samt hilt undir hjá Bretum nokkuð annan skilning á málinu en áður. Þeim virðist nú - fremur en áður - vera að skiljast, að hjer er um að ræða hagsmunamál fyrir þeirra eigin fiskiflota. Þeir sjá, að miðin utan landhelgi ganga úr sjer, vegna þess að klakstöðvar fá ekki að vera í friði. Og þessi skilningur gefur aukna von um það, að málið muni hafast fram um síðir. Jeg verð því að leggja mikla áherslu á það, að sá verði upp tekinn, sem þessi till. bendir til, að sendir verði hæfir menn til Englands til að leita samninga og upplýsa málið, en ekki bygt eingöngu á þessari skriffinskuleið milli utanríkisstjórnanna, sem farin hefir verið til þessa. Jeg veit að vísu, að Norðmenn hafa, enn sem komið er árangurslaust, gert miklar og ítrekaðar tilraunir til þess að fá landhelgina færða út og viðurkenda þá gömlu fjarlægð frá landi, 4 sjómílur, en Bretar hafa ekki viljað ganga inn á það. Þó hefir það komið í ljós við þær málaleitanir, að Bretar eru ekki eins einbeittir í að neita nauðsyn þess eins og þeir voru áður. Það vottar einmitt nú fyrir þeirri viðurkenningu hjá Bretum og fleiri þjóðum, að hagsmunir allra, sem veiða utan landhelgi, heimti aukna friðun, á hrygnistöðvum nytjafiskanna, og jeg lít svo á, að þessi till. sje vænleg til góðs árangurs, ef henni verður framfylgt með forsjá og festu, einmitt á þann hátt, sem hjer er farið fram á.

Ólafur Thors Hv. flm. (PO) skoraði á mig að láta í ljós skoðun mína á þessu máli, og er mjer ánægja að verða við þeirri áskorun. Mjer þótti gæta nokkurs misskilnings hjá hv.flm. (PO) um botnvörpuveiðarnar; en þar sem það er ekki aðalkjarni málsins, ætla jeg að leiða það hjá mjer að sinni. Mjer er það ljóst, að það er mjög mörgum annmörkum bundið að uppfylla ósk hv.flm. (PO), þó ekki þá ósk, að slík áskorun verði samþykt hjer, sem hann fer fram á, heldur þá ósk, sem liggur til grundvallar fyrir sjálfri tillögunni, að fá samning við Breta um rýmkun landhelginnar. Eins og hv.flm. (PO) gat um, hafa verið gerðar allmiklar tilraunir til þess. Eins og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hefi jeg kynt mjer nokkuð málaleitanir af hendi dönsku utanríkisstjórnarinnar í tilefni af þessari ósk Íslendinga, en jeg hefi hvergi sjeð hilla undir, að Stóra-Bretland áliti sínum hagsmunum stefnt í voða með veiðum í Faxaflóa. En þó að enn hafi ekki tekist fyrir Íslendinga að opna augu Breta hjer, er þó engin ástæða til þess að láta hugfallast, því að það er nú svo, að hjer er ekki sjerstaklega um að ræða hagsmuni þeirra, sem fiska á grunnmiðum, heldur engu síður þeirra, sem fiska á djúpmiðum. Og jeg lít svo á, að það sje kjarni málsins að sanna Bretum þetta. Jeg álít, að þetta sjeu sannindi, en jeg hefi ekki gögn til að sanna öðrum það. Á djúpmiðum eru áraskifti að aflafeng, og afli síðustu ára sannar ekki, að aflafengur sje að minka. Hitt veit jeg líka, að reynslan hefir sýnt, að þó að aflaskortur hafi verið á grunnmiðum, þá hafa á eftir komið öðruvísi ár, svo að þótt grunnmið í raun og veru sjeu að eyðast, tel jeg skort á almennri sönnun. En mín sannfæring er sú, að ef áfram heldur eins og nú stendur, muni einnig djúpmiðin eyðast eða spillast. Fyrir mjer er höfuðkjarni málsins sá, að sanna Bretum, að þetta sje rjett, og jeg hefi hugsað mjer, að það væri heppileg leið, að íslensku togaraútgerðarmennirnir tækju málið í sínar hendur, og jeg ætla mjer að þingi loknu að snúa mjer til Bjarna Sæmundssonar, sem er okkar eini sjerfræðingur á þessu sviði, og biðja hann um að leggja mjer í hendur gögn fyrir því, að hætta sje á ferðum, ef firðir og flóar eru ekki friðaðir. Að þeim gögnum fengnum ætla jeg, að íslenskir útgerðarmenn samþyktu að beita sjer fyrir þessu, og sneru sjer síðan til hinna erlendu stjettarbræðra sinna og sýndu þeim fram á, að hjer sje um sameiginlega hagsmuni að ræða. Ef það tekst, eru líkindi til, að ekki sjeu vandkvæði á að fá hlutaðeigandi stjórnarvöld til að gera samning. Jeg tel ekki líklegt, að við getum farið lagaleiðina og án samþykkis Breta ákveðið, að landhelgin skuli rýmkuð. Það er ekki heldur fær leið að segja upp samningnum frá 1901, og alt byggist því á, að samkomulag fáist við Breta. Jeg skal taka það fram, að jeg tel engan veginn líklegt, að þessi leið, sem jeg talaði um, sje auðfarin, en jeg tel þó sjálfsagt að reyna hana, og jeg vil staðfesta hjer þau orð mín við hv. flm (PO), að jeg er fús til að vinna að þessu eftir bestu getu.

Jón Baldvinsson Þetta er mikið og merkilegt mál; en jeg hygg, að öllum sjeu ljósir annmarkar á því. Hjer er talað um rýmkun landhelginnar alment, en jeg hygg, að mikill vandi verði að fá því framgengt. Hitt gæti frekar komið til mála, þegar búið er að sanna vísindalega, að hætta sje á eyðileggingu fiskimiðanna, að þá fengist rýmkun. Jeg held, að það sje einhver misskilningur, að ekki þurfi annað en samkomulag við Breta. Við höfum að vísu ekki beina samninga við aðra, en ætli Þjóðverjar og Frakkar litu ekki svo á, að þetta hlyti að ná til allra þjóða, sem hjer fiska. Það gæti verið spurning, hvort Íslendingar ættu ekki að fara svipað að og Bretar hafa gert. Það gæti vel verið, að þeir bentu okkur á, að rjett væri, að við sýndum þetta í verkinu með því að banna okkar eigin skipum að fiska á vissum svæðum. Jeg er ekki viss um, að það verði auðgert að sanna útgerðarmönnum í Englandi, hvað hjer er í hættu. Jeg held því, að þetta mál sje hreint og beint eitt af þeim málum, sem eiga heima í þjóðabandalaginu. Það væri ein leiðin, að Íslendingar þreifuðu fyrir sjer hjá þjóðunum, hvernig því yrði tekið, að Íslendingar, vegna þeirra sjerstaka atvinnuvegar, teldu nauðsynlegt að færa út landhelgina. Jeg er hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) alveg sammála um, að það er óhjákvæmileg nauðsyn að sanna vísindalega, hvernig hættunni er varið og hvar hún er mest. Það vill einmitt svo vel til, að við eigum mann, sem getur helgað sig þessum rannsóknum. Stjórnin hefir þennan mann í þjónustu sinni og getur lagt fyrir hann að vinna úr þeim athugunum, sem gerðar hafa verið, og framkvæma nýjar rannsóknir. Mín skoðun er sú, að það sje ekki nægilegt, sem till. fer fram á, nefnilega að leita einungis samkomulags við Breta, heldur á að fara lengra, og líklegasta leiðin er sú, að fara til þjóðabandalagsins. Jeg veit, að það er miklu erfiðara að fá þessu framgengt nú en fyrir stríð, af því að sjávarútvegurinn á svo miklu erfiðara uppdráttar nú. Jeg held, að þó að England sje stærsti aðilinn, þurfi einnig að fara til annara þjóða. En sennilega tekur það langan tíma, og er rjett af stjórninni að halda málinu vakandi, og það verða sjálfsagt margir, sem fylgja því með athygli. hvað gerist í þessu máli.

Tryggvi Þórhallsson Jeg ætla aðeins að skjóta fram örfáum orðum. Jeg er óvanur því að taka til máls, þegar rætt er um sjávarútvegsmálin, af því að jeg hefi helgað mína krafta öðrum málum. En jeg vil, sem einn úr þeirra hóp, sem ekki láta til sín taka á þessu sviði, mega lýsa yfir mínu fylsta fylgi og samúð með till.hv.þm. Borgf. (PO) og taka undir rökstuðning hans. Jeg hygg, að hv.flm. (PO) hafi ekki ofmælt um þá hættu fyrir framtíð okkar lands, sem hann talaði um, og nauðsynina á að bæta úr þessu. Jeg vildi grípa tækifærið til þess að láta það koma fram, að þessi till. á alhliða fylgi, og jeg vil láta hæstv. stjórn vita, að jeg er sannfærður um, að á bak við hana stendur mikill hópur manna.

Flm. (Pjetur Ottesen) Jeg vil leyfa mjer að þakka þeim hv.þm., sem nú hafa talað, fyrir góðar undirtektir þeirra í þessu máli. Hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh), sem mjer er kunnugt um að hefir áhuga fyrir þessu máli, bar kvíðboga fyrir því, að okkur mundi bresta nóg rök gagnvart Bretum. Hv. þm. (ÓTh) benti á, að þrátt fyrir þetta hefðu aflabrögð botnvörpunga ekki gengið úr sjer. Jeg vil benda honum á þá staðreynd, af hverju þetta stafar. Það hafa sífelt verið að finnast ný og ný mið fyrir botnvörpuveiðamar. Hugsum okkur, hvaða áhrif það hefði haft á botnvörpuveiðarnar hjer, ef Hvalbaksmiðin hefðu ekki fundist, en þó öllu heldur, hvernig hefði verið háttað aflabrögðum botnvörpunganna hjer á árinu 1924, hefðu Halamiðin ekki fundist þá. Hvernig hefði þá farið? En að því hlýtur að reka, að það hætta að finnast ný og ný mið, og jeg býst við, að nú sje svo komið, að ekki sje þess að vænta, að fleiri fiskigrunn finnist hjer við land en þau, sem þegar eru þekt. Ennfremur má benda á, hvernig fiskveiðunum á grunnmiðunum er nú komið. Eins og kunnugt er, er öll veiði á grunnmiðum að mestu leyti úr sögunni hjer við land. Á þetta ekki einasta við um þau miðin, sem liggja utanvert við landhelgislínuna og botnvörpungar mega því leika lausum hala á, eða þau miðin innan línunnar, sem mest hafa orðið fyrir ágangi botnvörpunganna, heldur einnig þau mið, sem botnvörpungar geta ekki neytt sín á. Þetta er ljós vottur þess, að fiskveiðamar eru að ganga úr sjer, nýja fiskinum að fækka, og að þetta sje af völdum botnvörpuveiðanna, þarf ekki um að deila. Það sýndi sig best á stríðsárunum, þegar botnvörpuveiðarnar lögðust að mestu niður. Þá fyltist alt af fiski brátt aftur, og fiskurinn gekk til grunnmiða, eins og áður fyr. En þegar stríðinu lauk og örtröðin óx á miðunum, og nú er hún orðin meiri en hún hefir nokkurn tíma áður verið, sótti brátt í sama horfið. Eyðileggingarmerkin verða æ greinilegri og greinilegri með hverju árinu sem líður. Af þessu er auðsætt, að hægt er að færa skýr og góð rök fyrir þessari málaleitun við Englendinga, skýr og góð rök fyrir því, að þetta er einasta ráðið til þess að vernda fiskveiðamar í hafinu við Ísland í framtíðinni. Og svo þegar þar við bætast rannsóknir þær, sem fram hafa farið hjer við land á hafrannsóknarskipinu Dana, sem einnig sýna ljóslega hin skaðlegu áhrif botnvörpuveiðanna á uppvöxt og þróun fiskjarins, þá ætti það og ekki síður að vera nokkuð þungt lóð á þeim metaskálum. Afleiðingar þær af botnvörpuveiðunum hjer við land, sem jeg hefi nú lýst, koma á ýmsan hátt hart niður á landsmönnum. Auk þess sem þær valda beinni aflarýrnun, þá hafa þær valdið mikilli og hættulegri byltingu í þjóðlífinu. Áður var það nefnilega svo, að jafnhliða sjávarútgerðinni, smábátaveiðunum, stunduðu þessir sömu menn garðyrkju og jarðrækt og notuðu úrgang fiskjarins til áburðar. Nú sogast fólkið til þeirra tveggja staða, sem botnvörpungaútgerðin er rekin frá, þangað á mölina, og hefir ekkert upp á að hlaupa, ef út af ber. Þetta fólk á því alt sitt undir því, að þessi stórútgerð beri sig, er algerlega öðrum háð um alla sína afkomu, í stað þess sem það lifði áður sjálfstæðu atvinnulífi; en að sem flestir menn geti lifað sjálfstæðu atvinnulífi, er hin mesta trygging og öryggi hvers þjóðfjelags. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) var einna linastur í þessu máli. En ekki er það raunar svo að skilja, að honum hafi ekki verið ljós nauðsyn þess; en hann heldur, að við höfum í þessu efni ekki eins mikinn rjett eins og við höfum í raun og veru. Jeg vil enn benda honum á, að við erum ekki bundnir samningum um landhelgissvæðið við neina aðra en Breta. Þótt aðrar þjóðir hafi að þessu leyti notið sömu aðstöðu og Bretar, þá verður það ekki skilið öðruvísi en sem algengt er, að hver þjóð njóti bestu kjara hjá hinni, en þetta breytir samt engu. Fáum við samningnum breytt við Englendinga, þannig að landhelgin verði færð út, þá njóta aðrar þjóðir og áfram bestu kjara. En ef samningar hinsvegar strönduðu og reynt yrði að fara aðra leið, þá yrði þeim gert jafnhátt undir höfði og öðrum. Það er mikilsvert atriði, að hver þjóð standi fast á sínum rjetti í svona samningum og láti engan bilbug á sjer finna; og því meiri nauðsyn er þetta fyrir okkur, sem við erum fátæk smáþjóð og eigum ekki önnur vopn. Hv. þm. (JBald) talaði í þessu sambandi um þjóðabandalagið. Mjer virðist þjóðabandalaginu hafa gengið erfiðlega að ráða fram úr deilumálum enn sem komið er, svo að við getum ekki bygt miklar vonir á því; en vel getur verið, að þegar sú stofnun þroskast, þá geti hún einnig orðið okkur að einhverju liði, en enn sem komið er er ekki mikið á því að byggja.

Ólafur Thors Æfinlega þegar jeg hefi einhver áhugamál, reyni jeg að gera mjer ljósa þá örðugleika, sem við er að stríða. Hið sama hefi jeg gert hjer, bent á örðugleika þá, sem þessu máli eru samfara, en vil þó á engan hátt telja hug úr forvígismönnum málsins, enda hefir hv.flm. (PO), sem víðfrægur er fyrir áhuga sinn á þessu máli, lýst því rjettilega hjer í deildinni í dag, að jeg fylgi honum af fullum hug að málum. En mjer er það ljóst, að þau björg, sem við er að glíma, eru ekki við íslensku útgerðarmennirnir, því að okkur er það ljóst, að rýrnkun landhelginnar horfir til þjóðþrifa, þótt við ef til vill missum spón úr aski í bili. Vandinn er að fá Englendinga í lið með sjer. Jeg tel hættu á, að þeir skilji ekki og viðurkenni ekki sem gögn í málinu, að smábátaútvegurinn íslenski leggist niður, ef ekkert er að gert. Þeir spyrja um aflann á djúpmiðunum. En eins og jeg gat um í fyrri ræðu minni, er enn ekki sannanlegt, að hann sje að minka. Mjer fanst ekki gæta fullrar þekkingar hjá hv.flm. á þessu atriði, og lái jeg honum það ekki, enda er eðlilegt, að þar sem jeg hefi fengist við stórútgerð, þá þekki jeg betur til um hana en hann. Jeg vil benda á það, að þegar togaraútgerðin byrjaði hjer eftir aldamótin, þótti mikið að fá 1200 skp. á skip yfir vertíðina. En nú eru þess dæmi, að skip hafa aflað 8000 skp. á nokkru lengri tíma. Og sama skipið, sem 1909 fjekk 1200 skp., fjekk 1924 4000 skp. Hv. flm. (PO) spurði, hvernig farið hefði 1924, ef Halinn hefði ekki fundist. Jeg skal upplýsa, að þótt veiðar hefðu ekki verið stundaðar á Halanum það ár, mundi aflafengur ársins samt hafa orðið meiri en dæmi voru til áður. Jeg skal svo ekki orðlengja um þetta, aðeins ítreka það, að jeg tel mest um vert að sannfæra breska útgerðarmenn, því ef þeir eru orðnir þeirrar skoðunar, að þetta sje þeirra hagsmunamál, þá lætur breska stjórnin ekki á sjer standa að gefa samþykki sitt. Jeg lít svo á, að eyðing grunnmiðanna sje bending um það, hvernig fara muni á djúpinu. En jeg veit ekki nema Bretar heimti naglafarið, veit ekki nema þeir heimti sannanir fyrir því, að djúpmið sjeu að eyðast, þótt jeg til lengstu laga voni, að hægt verði að sannfæra þá áður en ógæfan er skollin yfir.

Jón Baldvinsson Jeg vænti þess ekki, að hv.þm. Borgf. (PO) hafi dregið það í efa, að jeg fylgdi þessu máli. En hitt er ekki nema eðlilegt, að menn í svona máli hugleiði erfiðleikana, sem við er að etja, og hvaða leið eigi að fara til að ná markinu, um rýmkun landhelginnar, sem er sameiginlegt mál allra Íslendinga. Jeg get hugsað, að auðveldara yrði að vinna stjórnmálamennina bresku en þá menn, sem hafa hag af því að láta landhelgina vera eins og hún nú er. Jeg get hugsað mjer, að frjálslyndir stjórnmálamenn líti frekar fram í tímann en stundarhagsmunamennimir. Og þess vegna er jeg ekki trúaður á aðferð þá, sem hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) stakk upp á, því að ef hinir ráðandi menn í Englandi fást til að sinna þessu máli og gera út um það með okkur, þá eru útgerðarmenn í Bretlandi bundnir við það. En það, sem jeg óttast mest, er það, hvað þessi atvinnurekstur, botnvörpungaveiðamar, ganga erfiðlegar nú en áður í Englandi, að því er sagt er, og að þess vegna verði tekið þinglega í þetta mál. Er því þessi leið, sem hv.þm. stakk upp á, ekki líkleg til úrlausnar málinu í mínum augum. Hv. þm. Borgf. (PO) sagði, að við værum ekki samningsbundnir öðrum en Bretum um landhelgina. Jeg veit ekki, hvort svo er. Stjórnin hefir ekkert látið til sín heyra um þetta mál. En jeg tel líklegt, að fleiri þjóðir telji sig hafa samninga í einhverju formi um þetta, þótt það sjeu ekki beinir samningar við okkur. En ef Englendingar fallast á þetta, þá er stærsti aðilinn unninn, það er satt. Við verðum að leita lags með þetta eins og annað, sem snertir alþjóðareglur, sem þetta heyrir til. Vil jeg svo ekki fara meira út í þetta, en teldi æskilegt, að þetta kæmist í framkvæmd, þótt ekki væru friðuð nema helstu miðin, þar sem smábátaveiði helst er stunduð.

Flm. (Pjetur Ottesen) Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði nú síðast, að hann teldi líklegra og að heppilegra mundi vera að leita beint til stjórnmálamannanna á Englandi um þetta mál, heldur en að reyna að undirbúa jarðveginn með því að snúa sjer til útgerðarmannanna og reyna að opna augu þeirra fyrir nauðsyn málsins. Út af þessum ummælum vil jeg benda hv.þm. á, að það er hvorttveggja, að það hefir verið reynt að fara stjórnarleiðina með þetta mál, en ekki borið árangur, eins og kunnugt er, og svo hitt, að einasta vonin til þess að fá Englendinga til að ganga að þessum breytingum, er að geta sannfært þá um, að hjer sje um alþjóðanauðsyn að ræða, að með þessu sje jafnframt verið að tryggja þeirra hag. Því er það nokkurn veginn víst, að sje hægt að opna augu útgerðarmannanna á Englandi fyrir þessari nauðsyn, vekja hjá þeim áhuga fyrir málinu, þá má telja víst, að björninn sje unninn. Þess vegna er áreiðanlega heppilegt að fara þessa leið, sem hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) stakk upp á, og búa þannig í haginn fyrir okkur, áður en málið svo endanlega verður lagt fyrir bresk stjórnarvöld. Þá hjelt hv.þm. (JBald) því enn fram, að við mundum vera samningsbundnir við aðrar þjóðir um landhelgina. Þetta er hinn háskalegasti misskilningur, og blátt áfram óforsvaranlegt að halda þessu fram og það opinberlega. Við erum ekki samningsbundnir við neina þjóð um landhelgina nema Englendinga, og það eingöngu um þá landhelgi, sem snertir fiskiveiðarnar. Þannig var það í lög tekið á síðasta Alþingi, að á tollmálasviðinu skyldi gilda 4 sjómílna landhelgi. Innan þeirrar landhelgi má til dæmis að taka gera upptæk öll vín, sem óleyfilegt er að flytja til landsins. Þetta sýnir sjálfsákvörðunarrjett okkar um landhelgistakmörkin, að því leyti sem samningar standa þar ekki í vegi, en viðvíkjandi landhelginni er ekki um neina samninga að ræða, eins og jeg hefi oft tekið fram, nema samninginn við Englendinga.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Það er eiginlega til þess að gefa hæstv. atvrh. (MG) stuðning, að jeg flyt þessa till. Mjer hefir verið tjáð, og er það rjett, að í ráði sje að lána því nær alla peninga Fiskiveiðasjóðsins til hafnarbóta í Reykjavík og Akureyri. En jeg tel, að verði í þetta ráðist, þá fari það í bága við tilgang sjóðsins, og að ekki megi nota hann til annars en tekið er fram í skipulagsskrá hans og lögum. Jeg veit að vísu, að áður hefir verið lánuð allhá upphæð úr sjóðnum til hafnargerðar í Reykjavík, en jeg álít það hafa farið í bága við tilgang sjóðsins, og að ekki sje rjett eða sæmandi að brúka fje hans á þennan hátt. Það er tekið fram í skipulagsskrá sjóðsins, að lán skuli veitt úr honum til þess að kaupa skip og veiðarfæri, til þess að efla framfarir á sviði sjávarútvegsins og veita verðlaun fyrir þær, til þess að gera betri aðstöðu þeirra, sem veiðar stunda og verka afla, til þess að styrkja fiskverkunartilraunir, byggja íshús, til þess að gera lendingarbætur fyrir fiskiflotann og svo loks til þess að koma upp „Slipp“ eða viðgerðastöð Til annars á ekki að lána fje úr sjóðnum. Og ef hv. sjútvn. hefir mælt með því að lána starfsfje sjóðsins til þeirra framkvæmda, sem jeg gat um áðan, þá vil jeg leyfa mjer að fullyrða, að það sje þvert á móti tilgangi sjóðsins. Jeg veit til þess, að hæstv. atvrh. (MG) hefir látið sjer ant um þennan sjóð og að hann hefir ekki viljað veita þessi lán. Var þá farin hin leiðin, að fá samþykki sjútvn. til þess, og það tel jeg alls ekki nægilegt. Jeg tel með þessu vera gengið út fyrir þann ramma, sem settur er. Jeg tel, að til þess, sem hjer er farið fram á, þurfi ákvæði löggjafarvaldsins, nema atvrh. eða sá maður, sem fer með stjórn sjóðsins, taki á sig ábyrgð á því. Það eru að vísu til fordæmi fyrir því, að lánað hafi verið úr sjóðnum í svipuðum tilgangi og hjer er farið fram á, eins og t. d. þegar lánað var til hafnargerðarinnar í Reykjavík. En mjer er kunnugt um, að víða er þörf fyrir að fá lán úr þessum sjóði. Fjölyrði jeg svo ekki meira um þessa till., en vænti þess, að hv. deild samþ. hana.

Ólafur Thors Mjer þykir skylt sem form. sjútvn. að svara hv.flm. þessa máls nokkrum orðum. Gangur málsins er sá, að hæstv. atvrh. (MG) sendi sjútvn. Nd. til umsagnar 3 lánbeiðnir úr Fiskiveiðasjóði til hafnarbóta á þrem stöðum og óskaði eftir því, að hún athugaði þær svo fljótt, sem auðið væri, en sendi síðan stjórninni álit sitt. Sjútvn. Nd. áleit rjett að senda málið til samvinnunefndar sjútvn. beggja deilda, og þar voru þessar lánbeiðnir samþ. með öllum greiddum atkv. gegn 1. Það er rjett, að samkvæmt reglugerð sjóðsins virðist það ekki vera tilætlunin, að slík lán sjeu veitt sem þessi. En hinsvegar er aðstaðan breytt frá því er reglugerðin var samin. Sjútvn. óskaði eftir að fá upplýst, hve mikið hefði verið lánað úr sjóðnum á undanförnum árum í samræmi við tilgang hans. Kom þá í ljós, að þótt umbeðin lán til hafnarbóta yrðu veitt, þá mundu afborganirnar á næstu árum nema verulega hærri upphæð en þeirri, sem vant er að lána úr sjóðnum til bátabygginga og annara framkvæmda, sem reglugerð sjóðsins gerir ráð fyrir. Sjútvn. sýndist því, samkv. reynslu undanfarinna ára, áhættulaust að leggja til, að lánin væru veitt. Og nefndin er sammála um, að mjög sje það til hagsbóta fyrir útgerðina að bæta lendingar og hafnir hjer á landi. Geri jeg ráð fyrir, að hv.þdm. þyki það eðlilegt, að nefndin leggi til, að þegar ekki er spurt eftir lánveitingum í samræmi við höfuðtilgang sjóðsins, þá sjeu úr sjóðnum veitt lán til framkvæmda, sem heita mega hliðstæðar höfuðtilgangi hans, en þannig stendur einmitt á um þessar 3 lánbeiðnir, þar eð fjeð er ætlað til hafnarbóta. Að því er snertir lán til hafnarbóta hjer í Rvík, bið jeg hv.þdm. að hafa það hugfast, að í þær er ekki ráðist til hagsbóta fyrir Reykvíkinga eina. Reykjavíkurhöfn er bækistöð fiskiskipa og annara skipa hvaðanæva af landinu, og mætti hv.flm. (JAJ) muna alla vestfirsku bátana, sem gerðir eru út hjeðan alla vetrarvertíðina. Um lánið til hafnarbóta á Akureyri er það að segja, að komist þær hafnarbætur í framkvæmd, verður það mjög til þess að tryggja minni báta að vetrarlagi. 3. lánið, til Akraneshrepps, er líka í þágu minni bátanna. Þetta voru rök sjútvn., þegar hún taldi ekki aðeins fært, heldur skylt, að mæla með þessum lánum. Vona jeg, að hv.flm. (JAJ) sjái þetta. Hinsvegar tel jeg ekkert undarlegt, þótt slík fyrirspurn sem þessi kæmi fram, enda voru margir í sjútvn. á þeirri skoðun upphaflega, að þessum lánbeiðnum bæri að synja. En að athuguðu máli áleit nefndin rjett að mæla með þeim.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg verð að segja það, að mjer hefði fundist rjettara af hv.flm. (JAJ) að láta till. koma fram í því formi að skora á stjórnina að breyta ekki reglunum um lán úr Fiskiveiðasjóðnum, í stað þess að skora á þingið, því að stjórnin og konungur eru þeir aðiljar, sem ákveða, hvernig farið er með sjóðinn, og geta breytt lánskjörum hans, upphæð lána o. fl., en ekki löggjafarvaldið, a. m. k. ekki með þál. Og þótt þetta mál hafi verið borið undir hv. sjútvn., þá var það aðeins gert til þess að vita um hug þeirra, sem að sjávarútveginum standa. Mjer leist orðalag till. vera hálfeinkennilegt, er jeg fyrst las hana, en eftir því, sem hv.flm. (JAJ) hefir nú mælt fyrir henni, hefi jeg ekki athugasemdir að gera við orðalagið. Lánin úr sjóði þessum eru flest litlar fjárhæðir, og þótt ekki hafi, mjer vitanlega, verið neitað um neitt lán, sem um hefir verið beðið, ef sæmileg trygging hefir verið boðin, þá hefir þó safnast fyrir í sjóðinn um 200 þús. kr. Þetta virðist mjer sýna, að lánafyrirkomulagið í sjóðnum er orðið úrelt. Það eru of lágar upphæðir, sem heimilt er að lána, eftir núverandi gildi peninga. Hafnarstjóri Reykjavíkur kom til stjórnar sjóðsins í haust og bað um að fá á annað hundr. þús. kr. lán úr sjóðnum til hafnarbóta í Rvík. Var því til svarað, að það væri ekki hægt samkv. reglugerðinni, en ef hv. sjútvn. Alþingis mælti með því, skyldi það gert, eins og fordæmi var fyrir frá 1922. Hefir hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) skýrt frá því, hvern endi þetta fjekk í sjútvn. Eftir þetta komu tvær beiðnir, frá Akureyri og Akranesi. Beiðninni frá Akranesi er hægt að sinna samkvæmt reglugerðinni, og þarf ekki að ræða um hana. Er þá um 2 lán að ræða, Reykjavíkur og Akureyrar. Um Akureyri er það að segja, að vetrarlega á höfninni þar er orðin of lítil, að því er mjer er sagt, og þarf því að stækka hana. Til þess þarf að fá lán, því að þótt hafnarsjóður sje vel stæður, getur hann ekki lagt fram fúlguna á einu ári, en jeg tel víst, að sjóðurinn geti, eftir tekjum sínum að dæma, endurgreitt lánið á 5 árum eða ef til vill skemri tíma. Hinsvegar er farið fram á lengri tíma með Reykjavíkurlánið. Annars vil jeg benda á, að jeg verð að álíta, að heimilt sje, samkvæmt 3. gr. í auglýsingu um skipulag sjóðsins. að veita lán til bryggjugerðar og til að byggja skipalægi. Í auglýsingunni stendur sem sje svo, að lán megi veita „til hverskyns annara atvinnubóta við fiskveiðar og fiskverkun, og telst þar til . . . lendingabætur og byggingar og áhöld til að draga upp, varðveita og gera við skip“. Jeg held því þess vegna fram, að hjer sje ekki um annað að ræða en að veita hærri lán en gert er ráð fyrir í reglugerð sjóðsins. Það er ekki farið fram á að veita lán til annara fyrirtækja en þar er gert ráð fyrir. Það er ekkert undarlegt, þó veita þurfi hærri upphæðir nú en gert var ráð fyrir í upphafi, þar sem gildi peninganna hefir breyst svo mjög. Það er ekki heldur undarlegt, þó hægt sje að veita hærri lán nú, þar sem sjóðurinn er orðinn miklu stærri. Eftir þeim fyrirspurnum, sem komið hafa um lán, sýnist ekki ástæða til að ætla, að ekki verði hægt að fullnægja lánum til fiskiskipakaupa, þó að þessi lán verði veitt. Þessi hræðsla hjá þeim, sem bera fyrir brjósti hag smáútgerðarinnar, er því, að jeg held, óþörf og ástæðulaus. Það er líka nauðsynlegt að fá hjer í bænum fleiri bryggjur, meiri kyrð í höfnina, svo að skip sjeu óhultari. Á það ber líka að líta, að boðnir eru góðir vextir. Við það eflist sjóðurinn og verður færari til að gegna skyldustörfum sínum framvegis. Jeg verð að líta svo á, að ekki sje rjettmætt að halda peningunum í sjóðnum og rjettara sje að veita þessi umbeðnu lán. Þau eru öll í samræmi við skipulagsskrá sjóðsins og lama ekki lán til fiskiútgerðar.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg skal taka það fram, að með till. minni átti jeg ekki við lánið til Akraness, því það er til lendingarbóta og því í samræmi við skipulagsskrá sjóðsins. Hinu held jeg fram, að það sje ekki samkv. tilgangi sjóðsins að veita lán til hafnarbóta, eins og hjer er farið fram á, til að gera uppskipun greiðari og kostnaðarminni. Það, sem átt er við með lendingarbótum, er það, að gert sje fært að lenda, leggja aflann á land. Hitt er sjálfsagt, að gera uppskipun auðvelda, vegna íbúa bæjarins og til þess að fá meiri tekjur af höfninni. Það hefði kanske verið ástæða til að veita lán meðan verið var að byggja ytri höfnina, því það gat skoðast lendingarbót. Viðvíkjandi láni til Akureyrar vildi jeg segja það, að jeg er algerlega á móti slíku láni þangað, til að gera smábátahöfn, sem notuð væri fyrir vetrarlægi. Mjer er ekki kunnugt um, að frá Akureyri sjeu stundaðar neinar veiðar að vetrinum. Jeg veit ekki betur en að smábátar sjeu dregnir þar á land og standi á landi mánuðum saman.  (Atvrh. MG: Það er sjerstök höfn fyrir smábáta þar)  . Jeg hefi sjeð báta dregna þar upp, sömuleiðis á Hjalteyri og Svalbarðseyri. Jeg veit vel, að það er á valdi stjórnarinnar að breyta skipulagsskrá sjóðsins, og jeg kynni þá betur við, að það yrði gert, heldur en að veita lán, sem ekki eru í samræmi við skipulagsskrá þá, sem nú gildir. Jeg felst ekki á, að rjett sje að veita Reykjavíkurhöfn lán fyrir það eitt, að góðir vextir sjeu í boði. Jeg vil, að sjóðurinn sje notaður til að styrkja fiskiveiðarnar, en ekki hugsað mest um að afla honum tekna. Þó lítið hafi verið um lánbeiðnir síðustu árin, af því að lánskjörunum hefir verið breytt og fasteignir heimtaðar að veði auk skipsins, þá mun ekki lengi standa svo. Mjer er kunnugt um, að koma muni lánbeiðnir úr mínu kjördæmi, bæði til íshúsbyggingar og e. t. v. til kaupa á gufuskipum, sem tveir útgerðarmenn hafa útvegað sjer. Það má vel vera, að lán til Akureyrar borgist á skömmum tíma. En hæstv. atvrh. (MG) upplýsti, að lánið til Reykjavíkurhafnar ætti að standa lengi, og það er meiri hl. af því, sem hjer er um að ræða. Annars býst jeg við, að hv.þdm. sje ljóst, hvað hjer er um að ræða, og fer jeg því ekki frekar út í þetta.

Ólafur Thors Ræða hv.flm. (JAJ) gaf ekki sjerstakt tilefni til andsvara. Jeg skal upplýsa, að sjútvn. var ekki kunnugt um, að von væri á lánbeiðnum úr kjördæmi hv.flm., lánbeiðnum, sem hv.flm. sýnist bera svo mjög fyrir brjósti. Jeg geri ekki ráð fyrir, að vitneskjan um þessar lánbeiðnir mundi hafa ráðið stefnu nefndarinnar í þessu máli. En hinsvegar geri jeg mjer vonir um, að það breyti afstöðu hv.þm., að jeg hefi þegar upplýst, að þótt fullnægt verði þeim lánbeiðnum til hafnabóta, sem hjer er rætt um, þá muni samt verða hægt að veita lán eins og þau, er hv.flm. telur von á frá kjördæmi sínu. Jeg leyfi mjer svo að gera það að minni uppástungu, að málinu verði vísað til hæstv. stjórnar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Þrátt fyrir orð hv.flm. (JAJ) held jeg því fram, að lán eins og þetta til Rvíkurhafnar falli undir reglugerð sjóðsins. Jeg sný ekki aftur með það, að hjer er aðeins að ræða um lánsupphæðina. Hún er hærri en núgildandi reglugerð heimilar, en því ákvæði má breyta hvenær sem er, eins og vaxtaupphæðinni hefir verið breytt. Við þetta er því ekkert varhugavert. Flm. (JAJ) sagði, að hjer væri lokuð höfn. Það er þó svo, að í vissum áttum geta skip ekki farið inn á höfnina til að leggjast. Er því mesta þörf á fleiri bryggjum til að eyða sjávargangi og gera skipin óhult á höfninni. Það er ekki hægt að segja, að höfnin sje trygg fyr en skip geta lagst þar í hvaða veðri sem er. Það er rjett, að hafnarnefnd býst við auknum tekjum, ef bryggjum er fjölgað, en það sýnir, að þörf er fyrir fleiri bryggjur. Það er þörf, sem þarf að uppfylla fyr eða síðar. Jeg hefi það eftir bæjarstjóranum á Akureyri, að þar sje sjerstök höfn fyrir fiskiskip, sem þurfi að stækka, og til þess eigi að nota þetta lán. Sje jeg enga ástæðu til að rengja þetta. Það er áreiðanlegt, að hafnarsjóður Akureyrar getur borgað þetta lán á 5 árum. Jeg get ekkert sagt um þessi lán, sem von er á úr Norður-Ísafjarðarsýslu. Jeg geri ráð fyrir, að þau fái áheyrn. Verði samþ.till.hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) um að vísa málinu til stjórnarinnar, þá verður það á valdi hennar, hvernig fjenu er varið.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg vil benda á, að þessi leið kollvarpar alveg aðaltilgangi sjóðsins. Ef verja á fjenu til bryggjugerða og hafnarbóta í kaupstöðum, verður litlu eða engu varið til að efla fiskiveiðar og nýjungar í fiskverkun. Jeg vil ekki, að það fari fram hjá deildinni, um hvað greitt er atkv.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vil benda á, að nú er a. m. k. helmingur af fje sjóðsins í útlánum til hafnarbóta hjer í Reykjavík. Því er hjer ekki um neina nýja braut að ræða.