Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðherra (S. E.) : Þegar jeg talaði áðan um ábyrgð mína og þingsins á málinu, þá átti jeg alls eigi við það, hvernig jeg færi með málið eftir að það er komið í mínar hendur, heldur átti jeg eingöngu við það, hvernig málið yrði afgreitt frá þinginu; á því verður það að bera sinn hluta af ábyrgðinni með mjer. Jeg hefi skýrt afdráttarlaust frá horfum málsins og hefi tekið það skýrt fram, bæði í þessari háttv. deild og háttv. neðri deild, að jeg gæti ekki fullvissað þingið um, hvernig hans hátign konungurinn mundi taka fyrirvaranum. Mjer er það fulljóst, að eftir að málið er afgreitt frá þinginu, ber jeg einn ábyrgð á flutningi þess. Jeg skal benda háttv. þm. Ísfjk. (S. St.) á, að jeg var ekki sendur af neinum flokki á konungsfund, heldur kvaddi hans hátign konungurinn mig á sinn fund. Þetta hlýtur háttv. þm. Ísfjk. (S. St.) að vera kunnugt, og sömuleiðis það, að ekki var búið að orða neinn fyrirvara, þegar jeg var kvaddur á konungsfund. Jeg gat því ekki flutt konungi neinn fyrirvara í ákveðnu formi, heldur að eins skýrt honum frá, hvert efni hans mundi verða. Þetta ætla jeg að sje nægilegt svar til háttv. þm. Ísfjk. (S. St.).



Jeg tek það fram út af ræðu hæstv. ráðherra, þar sem hann var að tala um hina miklu ábyrgð þingsins á málinu, þá er ekki um það að tala, hvort hún er mikil eða lítil, heldur á hitt að líta, að hún fellur að sjálfsögðu eingöngu á þann flokk, sem nú styður hæstv. ráðherra.

Kristinn Daníelsson Hæstv. ráðh. hefir þegar svarað því, sem háttv. þm. Ísfjk. (S. St.) talaði um ábyrgð ráðherra í máli þessu. En bæði háttv. þm. (S. St.) og háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) mintust líka á ábyrgð meiri hlutans, og gjörðu mikið úr henni. Það er auðvitað, að þessi ábyrgð hvílir einnig á honum, og um það þarf ekki að fræða hann. En það ætti öllum að skiljast, að það styrkir mjög meiri hlutann - ekki síst í þessu máli - ef minni hlutinn gæti fylgst með honum, þótt hann sje ekki fullánægður með, hvernig fyrirvari meiri hlutans er orðaður. Jeg vona því, að þótt flutningsmenn brtt. á þgskj. 493 fái hana ekki samþykta, - en fái þeir hana samþykta, þá þora þeir að taka upp á sig þá ábyrgð, sem því fylgir, - þá vona jeg, segi jeg, að þeir skerist ekki úr leik með að samþykkja tillögu meiri hlutans; því að með því að greiða henni atkvæði, styðja þeir að sínu leyti að því, að árangurinn af fyrirvaranum verði sem bestur. Jeg tek þetta fram, af því mjer heyrðist háttv. þm. Ísfjk. (S. St.) ekki vera viss um, hvort hann mundi greiða atkvæði með tillögunni á þgskj. 489, ef breytingartillagan á þingskjali 493 yrði feld. Jeg bið fyrirgefningar, ef mjer hefir misskilist þetta, og vona að svo hafi verið.

Framsm. (Guðmundur Björnsson) : Jeg vona að háttv. deild hafi veitt því eftirtekt í áliti nefndarinnar, sem skipuð var til að athuga þetta mál, að þótt hún telji mál þetta gott og hjer sje um nauðsynlega rjettarbót að ræða, þá álítur hún það mikið vandamál og telur ráðlegast að fresta því til næsta þings. Vona jeg að deildin verði á sama máli, og samþykki þá rökstudda dagskrá, sem liggur fyrir frá nefndinni: Í því trausti, bað ráðherra með aðstoð borgarstjórans í Reykjavík undirbúi og leggi fyrir næsta þing frumvarp til laga um mat á lóðum og löndum í Reykjavík, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Kristinn Daníelsson : Eins og athugasemdir þær bera með sjer, sem jeg hefi látið fylgja undirskrift minni undir álit nefndarinnar í þessu máli, þá hef jeg ekki átt alskostar auðvelt með að ráða við mig hvernig mjer fyndist rjettast að snúa mjer í þessu vandamáli. Annars vegar er þrátt og skoðanir manna, sem álíta má, að hafi glöggan skilning á þessu, og hins vegar eigin efasemdir mínar um að þau ráð dygðu til þess að varðveita óskertan rjett landsins. Þetta er mikið vandamál fyrir Alþingi, en vandinn felst ekki í stjórnarskrárbreytingunni í sjálfu sjer. Allur vandinn er fólginn í einu atriði, sem hefir mesta þýðingu fyrir sjálfstæði landsins. Jeg á við ríkisráðsákvæðið og uppburð sjermálanna. Mjer var frá upphafi ekki vel við þetta ákvæði, að konungur rjeði því sjálfur, hvar borin væru upp fyrir honum sjermálin, þótt jeg ljeti það ekki aftra mjer frá að greiða frumvarpinu atkvæði á seinasta þingi. Og þá datt heldur engum í hug að konungur ætti að ákveða þetta öðruvísi en sem þingbundinn konungur. En nú á hann að gjöra það án tilhlutunar Alþingis. Af þessu, að þetta snerist svona í ríkisráðinu, er nú allur vandinn sprottinn, þar sem konungur ákvað, að uppburður sjermálanna skyldi fara fram í ríkisráðinu, og að engin breyting verði á þessu gjörð, nema samþykt yrðu sambandslög af Ríkisþingi Dana og Alþingi, og að þessi stjórnarráðstöfun yrði auglýst fyrir Dönum með undirskrift forsætisráðherrans danska. Þingið mun ekki ásaka ráðherra fyrir það, þó svo færi um uppburð sjermálanna, að hann yrði í ríkisráðinu, því það bjóst við að svo færi, en að skrifa undir skjal, sem segði enga breytingu geta á þessu orðið, nema Ríkisþingið samþykti lög því viðvíkjandi, til þess var auðvitað aldrei ætlast. Með því er afsalað yfirráðum yfir sjermálum vorum. Og slík yfirlýsing mundi gjöra erfiðari öll viðskifti okkar við konung. Hann findi sig bundinn fyrir þjóðinni dönsku. Þessu tvennu þarf að hrinda af höndum sjer: Að engin breyting verði á þessu gjörð, nema með íhlutun Ríkisþingsins, og að nokkur slík ráðstöfun verði auglýst fyrir Dönum. En þá veltur á því, hvort þessi fyrirvari (á þingskj. 489) er nægilegur til að gjöra þetta, fyrirbyggja þetta tvent, en sje þó á hinn bóginn ekki hættulegur að koma í veg fyrir staðlestingu á frumvarpinu. Því er mikill vandi á um hann. Það sem gjörir hann hæfari til annars, gjörir hann óhæfari til hins. Því betur sem hann tryggir rjett okkar, því hættara er við að hann útiloki von um staðfestingu frumvarpsins. Það sem mest á ríður, er að fyrirbyggja þennan misskilning, þessa fyrirætlun að engin breyting verði á þessu gjörð, nema með samþykki Ríkisþingsins. Því verður að velja það orðalag, sem best getur útilokað allan misskilning. Það verður þá frekar að ráðast um stjórnarskrárfrumvarpið, úr því má bæta síðar; hinu ekki. En því verður ekki neitað, að öðru hvoru þessu er hætt. Að vísu munu flestir ætla, að fyrirvarinn sje nægilegur til að tryggja sjálfstæði þjóðarinnar, en það eru þó hvergi nærri allir. Jeg skal geta þess, að jeg hefi í höndum skeyti frá ágætum Íslandsvini útlendum, sem heldur því fram, að mótmæli Alþingis eftir nýjar kosningar sjeu mjög vafasöm. Konungur hefir í opna brjefinu sagt: Íslendingar mega samþykkja stjórnarskrána og jeg staðfesti hana, en jeg ákveð, að sjermálin skuli borin upp í ríkisráðinu, og jeg segi þeim það fyrirfram, að á þessu verði engin breyting gjörð. Aðalatriðið í þessu máli er ekki neitt, sem eftir er, heldur það, sem búið er að gjöra. Úrskurðurinn, sá væntanlegi konungsúrskurður, gengur í gildi þegar búið er að undirskrifa hann, en ákvæðið í opna brjefinu um það, að á þessu verði engin breyting gjörð, gengur strax í gildi, þegar það er sett í brjefið með undirskrift Íslandsráðherra, og heldur áfram sínu gildi. Spurningin verður þá þessi: Getur fyrirvari fyrirbygt þetta? Hann þyrfti helst að vera svo skýr og ákveðinn, að enginn ljeti sjer detta í hug, að reyna að vjefengja það, svo að við þurfum ekki í framtíðarbaráttu okkar fyrir gengi og velfarnan þjóðarinnar, að tefja okkur á því að glíma við vafaspurningarnar; þær hafa fram að þessu eytt fyrir okkur sorglega miklum tíma og dregið um of hugann frá innanlands velferðarmálum. Jeg er í vafa um að fyrirvarinn gjöri þetta, þótt margir sjeu fulltrúa um það. Flokkur sá, sem jeg heyri til, er yfirleitt á því, að hann gjöri það, og jeg vil líka vona það; þess vegna hefi jeg ekki heldur viljað setja mig móti honum. En það tek jeg aftur upp, að fyrirvarinn verður að vera svo afdráttarlaus, að hann verði ekki misskilinn, og að hann sýni það greinilega, að opna brjefið 20. okt. byggir á skilningi á uppburði sjermálanna fyrir konungi, sem þingið alls ekki hafði nje mundi hafa viljað viðurkenna. Háttv. 3. kgk. (Stgr. J.), sagðist ekki vita, hvað meint væri með orðinu áskilja í tillögu meiri hlutans. Það er þó auðskilið; meiningin er sú, að stjórnarskráin verði ekki að lögum á öðrum grundvelli en þeim, sem tillagan tekur fram. Jeg hef bent á, að mjer hefði þótt óhættara, að fara aðra leið en hjer á að fara; en þess er nú ekki kostur, og því mun jeg greiða atkvæði með þeim fyrirvaranum, sem er skýrari og ákveðnari, en sjálfsagt tel jeg að samþykkja hann áður en stjórnarskrárfrumvarpið er afgreitt til fulls frá þinginu. Skal jeg svo ekki fjölyrða meir um málið. Samvisku minnar vegna þóttist jeg þurfa að gjöra grein fyrir skoðun minni; vona jeg að alt fari þó betur en mjer hefir þótt áhorfast, og málalokin verði til þrifa og blessunar fyrir þjóðina.



Jeg tek til máls út af þeim orðum hæstv, ráðherra, að þingið ætti að taka á sig ábyrgð með honum á því, hvernig stjórnarskrármálið yrði afgreitt og því ráðið til lykta af konungi og honum. Þetta get jeg ekki undirskrifað; því að úr því þingið hefir afgreitt málið, þá er það einungis á ábyrgð hæstv. ráðherra, hvernig um það fer úr því. Auk þess er því svo háttað um þetta mál, eins og önnur, að væri um nokkra ábyrgð Alþingis að ræða, að því er fullnaðarúrslit þess snertir, þá hlýtur sú ábyrgð einkum að hvíla á hinum ráðandi flokki. Annars bjóst jeg við að hæstv. ráðh. mundi koma með gleggri skýrslu um undirtektir konungs undir málið en hann hefir sjeð sjer fært að gefa. Jeg bjóst við að utanför hæstv. ráðherra mundi verða til þess, að hann gæti nú sagt þinginu afdráttarlaust, hvernig konungur mundi taka fyrirvaranum, eða hvernig hann ætti að vera: til þess að konungur gæti gengið að honum. Það hefði verið sjálfsagt fyrir flokk þann, sem styður hæstv. ráðherra, að láta hann hafa fyrirvarann upp á vasann, er hann fór utan, og það bjóst jeg við að flokkurinn mundi gjöra. En þetta hefir einhvernveginn farist fyrir, og því getur hæstv. ráðherra nú ekkert fullyrt um það, hvernig konungur muni taka í frumvarpið með þeim fyrirvara, sem hjer liggur fyrir, samþyktur af háttv. neðri deild. Þessa fullvissu sýnist þingið þó hafa átt heimtingu á að fá í svo mikilsverðu máli, fyrst tækifæri bauðst til að afla hennar. Þessi óvissa dregur úr því, að jeg geti geti verið ánægður með að samþykkja fyrirvara háttv. Nd. Hefði ráðherra getað flutt oss skýr svör frá konungi, þá hefði verið alt öðru máli að gegna; þá hefðum við vitað að hverju var að ganga og getað hagað okkur eftir því, og þá hefði fyrirvari neðri deildar ekki verið annar eins óskapnaður og hann er.

Ráðherra (Sigurður Eggerz) : Mjer virðist það ljóst, að opna brjefið frá 20. okt. 1913, hafi ekki enn þá orðið til að svifta oss nokkrum rjettindum; slíkt gæti þá fyrst komið til mála, er gefinn væri út fyrirhugaður úrskurður samfara staðfestingu stjórnarskrárinnar. Nú er gengið út frá því, að í hinum fyrirhugaða úrskurði standi ekki annað en að málin skuli borin upp í ríkisráði, og jeg hefi lýst því yfir, að jeg mundi ekki undirrita úrskurðinn, ef í honum stæðu skilyrði þau, sem rætt hefir verið mikið um hjer í blöðum, að á þessu yrði engin breyting gjörð fyr en sambandslög væru samþykt, þar sem ný skipan verði gjörð. Jafnframt hefir háttv. neðri deild samþ. fyrirvara í þessu máli, sem nú liggur fyrir háttv. deild. Í fyrirvara þessum er skýr áhersla lögð á það, að vjer höldum föstum fornum rjetti vorum til að ráða með konungi vorum, hvar sjermál vor sjeu borin upp, en andmælum því, að danskt löggjafarvald eða dönsk stjórnarvöld hafi þar nokkuð um að segja. Þar sem jeg hefi lýst því yfir í háttv. neðri deild og lýsi því enn yfir hjer í þessari háttv. deild, að jeg muni að sjálfsögðu skýra konunginum frá fyrirvara þessum, og þar sem því undirskrift Íslandsráðherrans undir úrskurðinn verður í framhaldi af þessum fyrirvara, þá fæ jeg ekki sjeð að úrskurðurinn geti bundið landið út yfir skilyrði fyrirvarans. Öðru máli hefði verið að gegna, ef gengið væri út frá því, að í úrskurðinum ætti að standa, að málin skyldu borin upp í ríkisráði, og á því yrði engin breyting, fyrri en önnur skipan væri gjörð með sambandslögum. Þá mundi fyrirvarinn enga þýðingu hafa, því þá heimilaði þingið ráðherra í öðru orðinu að gjöra það, sem það andmælti í hinu. Háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) skaut því til mín, hvort jeg vildi ábyrgjast það, að orðið „áskilur“ í fyrirvaranum, gæti orðið til þess, að konungur vildi ekki staðfesta stjórnarskrána. Á þessu get jeg að sjálfsögðu enga ábyrgð tekið, en læt mjer nægja að vísa til þess, sem jeg sagði í sameinuðu þingi, um horfur á því, að stjórnarskrárfrumvarpið yrði samþykt. En þar tók jeg það ótvírætt fram, að hans hátign konungurinn hefði ekki gefið mjer loforð um að samþykkja stjórnarskrárfrumvarpið með fyrirvara, enda hefði tekið það fram, að hann gæti ekki um það sagt fyr en hann sæi orðun fyrirvarans, en frá henni gat jeg ekki skýrt, þó jeg hins vegar skýrði frá, hver mundi verða þungamiðja hans. En það er hinsvegar von mín, að konungur muni staðfesta stjórnarskrárfrv. með þeim fyrirvara, sem samþyktur var í háttv. neðri deild. Byggi jeg það ekki síst á því, að í samtali mínu við konung varð jeg þess fyllilega var, hve ríkan velvildarhug hann ber til Íslands. Jeg fæ ekki heldur sjeð, að frá hálfu Dana geti nokkuð verið því til fyrirstöðu, að stjórnarskráin sje samþykt, þótt fyrirvarinn fylgi. Það sýnist svo sjálfsögð krafa, að vjer, samkvæmt fornum rjetti vorum, ráðum uppburði mála vorra fyrir konungi. Jeg hefi nú lýst skýrt og afdráttarlaust, hverjar horfur eru á því, að stjórnarskrárfrumvarp þetta, ef samþykt verður, nái konungsstaðfestingu. Og verður þingið að sjálfsögðu, eftir að þessar horfur eru því kunnar, að taka sinn hlut af þeirri ábyrgð, sem leiða kynni af staðfestingarsynjun frumvarpsins. En því lýsi jeg yfir, að með því ætla jeg að standa og falla. Að endingu vil jeg, eftir að hafa tekið þetta fram, ráða háttv. deild til að samþykkja nú stjórnarskrárfrumvarpið með fyrirvaranum, eins og hann var samþyktur í háttv. neðri deild. Í frumvarpinu felast svo margar af óskum þjóðarinnar, óskum, sem verða að rætast; og með fyrirvaranum er jeg viss um, að landsrjettindum vorum er borgið.



Jeg gjöri ráð fyrir, og leyfi mjer að skjóta því til hv. forseta, að í raun og veru verður við þessa umræðu talað í einu um þetta mál og 1. mál á dagskrá (till. til þingsál. um uppburð sjermála Íslands fyrir konungi í ríkisráði Dana, þgskj. 489, sbr. 493), því þau verða tæplega aðskilin. Allir nefndarmennirnir voru sammála um það, að ráða deildinni til að samþykkja stjórnarskrárfrv. óbreytt. Væntanlega er það í samræmi við skoðun allra þingmanna, og nokkrar líkur til að það sje vilji allrar þjóðarinnar. Jeg finn ekki ástæðu til nú við þessa umræðu og svo seint á þingi, að minnast á þær rjettarbætur, sem unnist hafa, ef frv. nær fram að ganga. Frumvarpið er kunnugt bæði þingmönnum og þjóðinni, þar sem það hefir verið til meðferðar síðan 1911 og kunnugt frá þinginu 1913; finn jeg því ekki ástæðu til að fjölyrða um það frekar. Nefndin ræður til að samþykkja frv. í þeirri von, að það megi verða til gagns og blessunar í framtíðinni. En nefndarmenn voru enn fremur sammála um að jafnframt stjórnarskrárbreytingunni væri rjett að samþykkja yfirlýsingu, sem hefði að innihalda skilning á vissu atriði í stjórnarskránni, uppburði sjermálanna. Nefndarmenn voru einnig sammála um aðalinnihald þessa fyrirvara, að hann væri ákveðin yfirlýsing um skilning vorn á uppburði sjermálanna fyrir konungi, og það væri algjörlega íslenskt sjermál. Minni hluti nefndarinnar - og jeg telst til hans - leit þó svo á, að í raun og veru væri fyrirvarinn óþarfur, það spursmál væri svo vafalaust, eins og hjer væri komið, að þetta væri sjermál. Þar um þyrfti engan fyrirvara, þegar svo er fyrirmælt í stjórnarskránni, að konungur sjálfur ákveði hvar sjermálin skuli borin upp, þá sje það gjört með undirskrift Íslandsráðherra eins; öðruvísi getur það ekki skilist. Af því leiðir að sjálfsögðu það, að þeim konungsúrskurði, sem ákveður fyrirkomulagið á uppburði sjermálanna verður aðeins breytt með öðrum konungsúrskurði með undirskrift Íslandsráðherra eins, og á engan annan hátt. Engu síður leit minni hlutinn svo á, að ekkert væri á móti því, að gefa út þessa yfirlýsingu og engin ókurteisi að láta fyrirvarann fylgja stjórnarskránni, og eftir alt þetta mikla umtal, sem orðið hefir um þetta mál, getur það að vorri hyggju verið heppilegt, að álit Alþingis um þetta yrði kunnugt hjer og erlendis. Meiri hlutinn lítur svo á, að yfirleitt sje beinlínis þörf á fyrirvaranum og hann sje nauðsynleg trygging fyrir þjóðina. Jeg skal og taka það enn fram, að þessi var í raun og veru skoðun okkar allra, þótt við ekki værum sammála um orðalagið á þessum fyrirvara. Minni hlutinn vildi hafa yfirlýsinguna sem stytsta, sem mest blátt áfram, ljetta og auðskilda og undir engum kringumstæðum tvíræða. Þess vegna höfum við komið með breytingu á orðalagi þingsályktunartillögu neðri deildar, sem meiri hlutinn ræður deildinni til að samþykkja. Í fyrirvara neðri deildar er að minsta kosti eitt orð, sem hugsanlegt væri að ekki yrði ósaknæmt gagnvart því, að stjórnarskrárfrv. næði fram að ganga. Það er orðið „áskilur“, sem jeg fyrir mitt leyti skil ekki, hvað meint er með, og álít jafnvel ekki með öllu ósaknæmt. En jeg hefi þó ekki á móti því ef að hv. ráðherra hyggur að það fæli ekki konung frá að samþykkja stjórnarskrána, og væri kærkomin yfrlýsing hans um það. Ástæður minni hlutans fyrir breytingartillögunni eru þær, að hann álítur sitt orðalag betra og heppilegra fyrir málið. Jeg hefi mint á þetta, af því að ómögulegt er að skilja þessi mál að.



Mjer finst undarlegt, að svo mikið skuli vera rætt um fyrirvarann nú, þar sem það mál er alls ekki til umræðu, þó það sje á dagskrá.  Hvað eftir annað er flokknum og ráðherra legið á hálsi fyrir það, hve illa hann hafi verið úr garði gjörður af flokknum á konungsfund, og að hann hafi komið heim jafn heimskur og hann fór.  Sú aðferð, að fá yfirlýsing konungs fyrirfram, hefir verið viðhöfð bæði í stjórnarskrármálinu og fánamálinu; og munu flestir telja það illa farið. Vona jeg það og óska þess, að núverandi ráðherra haldi uppteknum hætti, og færi oss sem fæst nei konungs fyrirfram.