Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Svohljóðandi bréf hefur borist: „Reykjavík, 21. nóv. 1984. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 2. varamaður Sjálfstfl. í Reykjavík, Guðmundur H. Garðarsson viðskiptafræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Birgir Ísl. Gunnarsson, 4. þm. Reykv.“ Guðmundur H. Garðarsson hefur setið á Alþingi áður á þessu kjörtímabili og þarf ekki að rannsaka kjörbréf hans. Býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Á þskj. 148 er flutt ríkisstjfrv. þar sem lagt er til að lögfest verði samkomulag er tekist hefur með ríkisstj. og Swiss Aluminium Ltd. um tilteknar breytingar á aðalsamningi þeirra frá 28. mars 1966, með síðari áorðnum breytingum frá 1969 og 1975, um álbræðsluna í Straumsvík, samfara breytingum á rafmagnssamningi milli Landsvirkjunar og Íslenska álfélagsins hf., er honum fylgir. Eru breytingar þessar settar fram í svonefndum þriðja viðauka við aðalsamninginn og er hann dagsettur 5. nóv. s.l., sem ég undirritaði f.h. ríkisstj. með fyrirvara um staðfestingu af hálfu hins háa Alþingis. Viðauki þessi er lagður fram sem hluti af frv., en honum fylgja eftirtaldir viðaukar við fylgisamninga aðalsamningsins er gerðir voru samtímis og eru lagðir fram til upplýsingar sem fskj. með grg. þessari: 1. Þriðji viðauki við rafmagnssamning milli Landsvirkjunar og ÍSALs. 2. Þriðji viðauki við aðstoðarsamning - rekstur milli ÍSALs og Alusuisse. 3. Breyting á stofnsamningi og samþykktum fyrir Íslenska álfélagið hf. Þá eru lagðir fram til upplýsingar sem fskj. með grg. þessari tveir samningar sem einnig voru undirritaðir hinn 5. nóv. s.l. jafnframt undirritun þriggja viðauka við aðalsamninginn. 1. sáttargerðarsamningur milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd. varðandi lausn deilumála milli aðilanna í framhaldi af því sem um var samið í því efni í 1. gr. bráðabirgðasamnings milli þeirra frá 23. sept. árið 1983. 2. Samkomulagsbréf milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium varðandi framhald viðræðna um tiltekin málefni samkv. öðrum greinum í nefndum bráðabirgðasamningi. Efni þeirra samninga sem hér um ræðir er í þremur meginþáttum: Í fyrsta lagi hefur náðst fullt samkomulag milli ríkisstj. og Alusuisse um lausn á öllum deilumálum þeirra vegna liðins tíma, og þá sérstaklega þeirra ágreiningsefna varðandi framleiðslugjald ÍSALs sem lögð voru fyrir dómnefndir lögfræðinga og skattasérfræðinga á s.l. vetri skv. ofangreindum bráðabirgðasamningi er kynntur var á Alþingi í okt. 1983. Felst samkomulag þetta í umræddum sáttargerðarsamningi en hefur verið staðfestur sem dómsátt fyrir dómnefndum þessum og mun taka gildi sem slíkur ef frv. þetta verður að lögum. Í öðru lagi er samið um tilteknar breytingar á nokkrum ákvæðum aðalsamningsins um álbræðsluna sem gerðar eru í tengslum við sáttargerðarsamninginn. Varða nokkrar þeirra framleiðslugjald ÍSALs og fjalla um sum þeirra atriða sem urðu að deiluefni á liðnum tíma, en aðrar fjalla um eignaraðild að ÍSAL og er ætlað að gera Alusuisse kleift að framselja hluti í félaginu til dótturfélaga sinna í einkaeign og einnig til óskyldra aðila, sem svarar til allt að 50%. Eru þetta þær heimildir sem ráðgerðar voru samkv. mgr. 3.3 í bráðabirgðasamningnum frá í fyrra og er ætlað að greiða fyrir möguleikum á stækkun álbræðslunnar. samfara þessum atriðum er gerð breyting á ákvæðum í aðstoðarsamningi um rekstur milli ÍSALs og Alusuisse og á stofnsamningi og stofnsamþykktum ÍSALs. Í þriðja lagi er samið um grundvallarbreytingar á ákvæðum rafmagnssamnings Landsvirkjunar og ÍSALs sem fela í sér endanlegt samkomulag um verðlag á orku til álbræðslunnar næstu 20 árin, þ.e. þau tæplega tíu ár sem eftir eru af yfirstandandi samningstímabili og næsta tíu ára tímabil þar á eftir. Jafnframt eru ákvæði um hversu með skuli fara, ef samningar verða framlengdir eftir þann tíma, þ.e. á síðara tíu ára viðbótartímabilinu sem til greina getur komið skv. núgildandi samningum. Í hinum nýju ákvæðum um orkuverð felst stórfelld breyting til hækkunar frá fyrra verði, auk þess sem tryggðir eru möguleikar til endurskoðunar á samningsskilmálum eftir breyttum aðstæðum í framtíðinni. Með þeim er að fullu lokið þeirri endurskoðun á rafmagnssamningnum sem að var stefnt með bráðabirgðasamningnum frá því í fyrra. Auk þess er staðfest með ofangreindu samkomulagsbréfi að viðræðum verði haldið áfram milli aðila um önnur málefni, þ.e. fyrst og fremst um skattamál ÍSALs og möguleika á stækkun álbræðslunnar. Við framlagningu samninganna á Alþingi er við það miðað að þeir hljóti sömu meðferð og var í upphafi um álsamningana frá 1966. Var aðalsamningurinn þá staðfestur með lögum nr. 76 það ár og honum veitt lagagildi, en aðrir samningar lagðir fram sem fskj. til kynningar. Þessi aðferð var einnig viðhöfð við gerð fyrsta viðauka við samninginn, sbr. lög nr. 19 frá 1970, er samið var um að flýta byggingu annars kerskála bræðslunnar og lengja hinn fyrsta, og annars viðauka við samninginn, sbr. lög nr. 42 frá 1976, er samið var um breytingar á reglum um framleiðslugjald ÍSALs, hækkað orkuverð fyrir rafmagn til álversins frá Landsvirkjun og heimild til stækkunar hjá ÍSA L. Í samræmi við þetta og 51. gr. aðalsamningsins er hinn nýi þriðji viðauki við aðalsamninginn lagður fram til staðfestingar af hálfu Alþingis sem hluti af frv. þessu, en hinir samningarnir til kynningar. Jafnframt er gildistaka allra samninganna, þ. á m. sáttargerðarsamningsins, tengd gildistöku viðaukans við aðalsamninginn, þannig að þeir öðlist ekki gildi fyrr en frv. um staðfestingu hans er orðið að lögum. á meðan gilda ákvæði bráðabirgðasamningsins um orkuverð eins og verið hefur að undanförnu. Með grg. frv. fylgir umsögn forstjóra og aðstoðarforstjóra Landsvirkjunar varðandi fyrirhugaðar breytingar á rafmagnssamningi Landsvirkjunar. Síðan fylgir hinn íslenski texti hinna svonefndu fylgiviðauka með viðaukanum við aðalsamning, þ.e. viðaukans við rafmagnssamning, viðaukans við aðstoðarsamning og breyting á stofnsamningi og samþykktum fyrir Íslenska álfélagið hf. Þar á eftir fylgir hinn íslenski texti sáttagerðarsamningsins og að lokum er samkomulagsbréfið í íslenskri þýðingu. Ég vil þá rekja aðdragandann að samkomulagi þessu. Samkomulagið milli ríkisstj. og Alusuisse um lausn deilumála og samningar þeir, sem nú liggja fyrir, eru árangur af því starfi sem unnið hefur verið á vegum ríkisstj. frá því á miðju sumri 1983, skömmu eftir að hún tók við völdum. Á þeim tíma höfðu ágreiningsmál út af skattlagningu ÍSALs varað í nær þrjú ár. Hafði fjmrn. endurákvarðað framleiðslugjald félagsins fyrir árin 1976–1980 og bætt við það viðurlögum, og jafnframt boðað lögtaksaðgerðir til að framfylgja greiðslukröfum á hendur félaginu. Til að áfrýja þeim vísaði Alusuisse málinu í alþjóðlegan gerðardóm á vegum ICSlD (International Center of Settlement of Investment Disputes) með bréfi dags. 29. apríl 1983. Hafði iðnrn. fallist á þá málsmeðferð fyrir sitt leyti með bréfi 9. maí 1983, enda var hún í samræmi við ákvæði samningsins um álbræðsluna. Núv. ríkisstj. ákvað hins vegar að kanna möguleika á að taka málið öðrum tökum. Hinn 14. júní 1983 skipaði ég sérstaka nefnd, samninganefnd um stóriðju, sem m.a. var falið að hefja viðræður við Alusuisse með það fyrir augum að komist yrði að samkomulagi um meðferð deilumála fyrirtækisins og íslenska ríkisins og um að orkuverð yrði hækkað og viðræður hafnar milli aðila um endurskoðun gildandi samninga um rekstur álbræðslu Íslenska álfélagsins í Straumsvík. Í nefndina voru skipaðir dr. Jóhannes Nordal, stjórnarformaður Landsvirkjunar, formaður, Guðmundur G. Þórarinsson verkfræðingur og dr. Gunnar G. Schram prófessor og núv. hv. þm. Með nefndinni hefur starfað Páll Flygenring ráðuneytisstjóri og Hjörtur Torfason hrl., lögfræðilegur ráðunautur iðnrn. í stóriðjumálum. Ritari nefndarinnar hefur verið Garðar Ingvarsson hagfræðingur. Á fundum samninganefndarinnar með fulltrúum Alusuisse og ÍSALs þá um sumarið náðist samkomulag sem staðfest var af ríkisstj. og undirritað af mér í formi áðurgreinds bráðabirgðasamnings hinn 23. sept. 1983. Í þeim samningi var annars vegar kveðið á um aðferð til að leita skjótari lausnar á yfirstandandi deilum með því að leggja ágreiningsefni fyrir tvær sérstakar dómnefndir og hins vegar um að stofna til viðræðna um orkuverð og önnur málefni varðandi framtíðarstarfsemi álbræðslunnar í Straumsvík. Jafnframt var samið um verulega hækkun á orkuverði þann tíma sem viðræður um endurskoðun samninga stæðu yfir. Strax eftir undirskrift bráðabirgðasamningsins var hafist handa um undirbúning frekari samningaviðræðna og komu samninganefndir aðilanna saman til fundar í lok okt. 1983, þar sem ákveðið var um fyrirkomulag viðræðnanna og skipun undirnefnda vegna nauðsynlegrar upplýsingaöflunar og undirbúningsstarfs fyrir hinar eiginlegu samningaviðræður. Þar var annars vegar um að ræða undirnefnd til að afla upplýsinga um orkukostnað áliðnaðar í Evrópu og Ameríku sem og samkeppnisstöðu álframleiðslu á Íslandi, og hins vegar undirnefnd sem ætlað var að fjalla um og gera athuganir á breyttu skattakerfi fyrir ÍSA L. Að því er varðar samningaviðræður um endurskoðun orkuverðs hefur samninganefnd um stóriðju haft samráð við sérstaka stjórnarnefnd stjórnar Landsvirkjunar, sem skipuð var í lok okt. 1983 til þess að annast samningaviðræðurnar af hálfu Landsvirkjunar. Í nefnd þessari eiga sæti Baldvin Jónsson hrl., formaður, Birgir Ísl. Gunnarsson alþm. og Böðvar Bragason sýslumaður. Nefndin og fulltrúar hennar hafa tekið þátt í samningafundum samninganefndar um stóriðju þegar endurskoðun rafmagnssamningsins hefur verið á dagskrá. Í samræmi við ákvæði bráðabirgðasamningsins fór fram umfangsmikil gagnasöfnun á vegum nefndanna varðandi orkuverð og aðra samkeppnisaðstöðu álbræðslunnar í Straumsvík í samanburði við sambærileg fyrirtæki í Evrópu og Norður-Ameríku. Fyrsti samningafundurinn eftir undirritun bráðabirgðasamningsins var haldinn í Reykjavík í ársbyrjun. Annar samningafundur var haldinn í byrjun febrúar og höfðu nefndarmenn þá skipulagt tíða fundi fram á vorið. Um þetta leyti forfallaðist einn af aðalsamningamönnum Alusuisse vegna veikinda og urðu aðilar sammála um að gera hlé á fundum meðan á því stóð. Var tíminn notaður til frekari vinnu að athugunum á samkeppnisstöðu álframleiðslu á Íslandi og öðrum tæknilegum þáttum málsins, sem reyndust tímafrekari en ætlað hafði verið. Í maímánuði var aftur tekið til við eiginlegar samningaviðræður og í júní var kominn á þær verulegur skriður að því er tók til endurskoðunar orkuverðs. Hins vegar var þá jafnframt orðið ljóst að meðferð deilumála fyrir dómnefndum ætti enn langt í land. Sú skoðun kom fram hjá báðum aðilum að þetta gæti orðið verulegur hemill á framvindu samningaviðræðnanna og árangur af þeim, þannig að ástæða væri til að kanna hvort unnt væri að leysa deilumálin með öðrum hætti, þ.e. með sáttargerð. Á fundi samninganefndanna í Reykjavík í lok júlí var þetta tekið gagngert til umræðu samhliða öðrum málefnum sem fyrir fundinum lágu. Samkomulag náðist um að vinna að sáttargerð á grundvelli tiltekinna efnisatriða og yrði sáttargerðin liður í þeim heildarsamningum aðila sem að var stefnt með bráðabirgðasamningnum. Í samræmi við þetta var lögmönnum aðila falið að óska eftir því við dómnefndirnar tvær að frekari málsmeðferð hjá þeim yrði frestað meðan aðilar könnuðu til botns hvort ná mætti sáttum í málinu. Á samningafundum í ágúst til október einbeittu aðilar sér að þessari könnun samtímis því að viðræðum um rafmagnssamninginn var haldið áfram. Sá árangur hefur nú náðst að sáttargerðarsamningur hefur verið undirritaður. Jafnframt hefur tekist fullt samkomulag um endurskoðun rafmagnssamningsins, eins og að framan greinir. Aðrir þættir þeirrar endurskoðunar á samningum aðila, sem ákveðin var með bráðabirgðasamningnum, hafa allir verið til umfjöllunar á samningafundum það sem af er, þó ekki hafi verið unnt að leiða þá til lykta að svo stöddu. Hafa aðilar orðið sammála um að ganga endanlega frá þeim þáttum, sem meðferð er lokið á, bæði vegna mikilvægis þeirra sjálfra og svo hins, að bið eftir frekari viðræðum um aðra þætti mundi valda mjög verulegri seinkun á afgreiðslu þeirra og þá einnig nokkurri óvissu um afdrif málsins. Með frv. þessu er leitað staðfestingar Alþingis á þeim niðurstöðum viðræðnanna sem þannig hafa náðst í þessum áfanga. Jafnframt verður viðræðum um aðra þætti haldið áfram eins og fyrr greinir. Um starf dómnefndanna er þetta að segja: Í 1. kafla bráðabirgðasamningsins frá 23. sept. í fyrra var fjallað um lausn á deilu aðila út af framleiðslugjaldi ÍSALs, fyrir árin 1976–1980, sem upp kom í árslok 1980 og var komin í alþjóðlegan gerðardóm, eins og ég gat um áðan. Mátti við því búast, að sú meðferð málsins yrði flókin og langvinn þar sem deilan var margþætt og engin samstaða um meðferð hennar. M.a. var alls óvíst hvort unnt yrði að ljúka málinu í einni lotu, án þess að frávísunaratriði og deilur um málsmeðferð eða um einstaka þætti yrðu til að tefja fyrir framvindu þess í heild. Gæti deilan þannig staðið a.m.k. 2–3 ár og orðið kostnaðar- og fyrirhafnarsöm að því skapi. Ekki var grundvöllur til að ná sáttum um málið haustið 1983, en hins vegar náðist samkomulag um að einfalda meðferð þess í verulegum mæli og gera hana hraðvirkari. Var aðferðin til þess einkum sú að skipa deiluefnum í tvo aðalflokka, sem hvor um sig yrði falinn sérstakri dómnefnd sérfræðinga til álitsgerðar eða úrskurðar sameiginlega. Loks yrði tölulegur útreikningur í málinu falinn þriðju dómnefndinni, sem mundi annast endurreikning framleiðslugjaldsins ef og eftir því sem við ætti í ljósi álitsgerða hinna nefndanna. Að sjálfsögðu var erfitt að fullyrða hversu langan tíma þessi málsmeðferð tæki, en samninganefndir aðila töldu ástæðu að ætla að niðurstöður aðalnefndanna tveggja gætu legið fyrir þegar um vorið 1984. Skyldi að því stefnt að svo yrði innan sex mánaða frá skipun þeirra. Af dómnefndunum skyldi hin fyrsta skipuð þremur lögfræðingum, sérfróðum um samskipti af alþjóðlegum toga, og a.m.k. formaðurinn vera af hlutlausu þjóðerni. Þeirri nefnd var m.a. ætlað að skila álitsgerð um ágreiningsatriði í sambandi við verðlagningu á hráefnum frá Alusuisse til ÍSALs og beitingu hinnar umsömdu reglu um að fara eftir hlutlægum mælikvarða í viðskiptaháttum milli óskyldra aðila. Aðilarnir skipuðu fulltrúa í þessa dómnefnd í okt. 1983. Alusuisse tilnefndi Leon Silverman, kunnan lögfræðing í New York. Ég tilnefndi Stanley S. Surrey, prófessor í skattarétti við lagadeild Harvard-háskóla. Þessir tveir dómnefndarmenn völdu síðan sameiginlega formann nefndarinnar, Philip Vineberg, lögmann í Montreal. Hann var skipaður í byrjun desembermánaðar 1983. Prófessor Surrey lést í lok ágústmánaðar s.l. Í hans stað tilnefndi ég Hugh Ault, prófessor í skattarétti við lagadeild Boston College, í dómnefndina. Þinghöldum dómnefndarinnar var valinn staður í New York. Önnur dómnefndin skyldi skipuð þremur íslenskum skattasérfræðingum og skila áliti um tiltekin málefni, sem meira voru af bókhaldslegum toga, svo sem um afskriftareglur og meðferð á gengistöpum. Þessi dómnefnd var skipuð í okt. 1983. Þar sátu af hálfu ríkisstj. Ólafur Nílsson, löggiltur endurskoðandi, en af hálfu Alusuisse Sigurður Stefánsson, löggiltur endurskoðandi. Þeir tilnefndu með samkomulagi Guðmund Skaftason, hrl. og löggiltan endurskoðanda, sem formann dómnefndarinnar. Þinghöld þessarar nefndar voru ákveðin í Reykjavík. Gert var ráð fyrir að þriðja dómnefndin yrði skipuð þegar hinar tvær hefðu lokið störfum. Áttu ríkisendurskoðandi og endurskoðendur ÍSALs að skipa dómnefnd þessa ásamt formanni sem aðilar kæmu sér saman um. Til að annast flutning mála fyrir dómnefndum af Íslands hálfu skipaði ég þrjá talsmenn, þá Ragnar Aðalsteinsson hrl., Eirík Tómasson hrl. og Halldór J. Kristjánsson lögfræðing, deildarstjóra í iðnrn. Þessir lögfræðingar hafa farið sameiginlega með málin og haft um þau samráð við dr. Gunnar G. Schram alþm. og Hjört Torfason hæstaréttarlögmann vegna samninganefndar um stóriðju. Charles Lipton, lögmaður í New York, hefur verið lögfræðilegur ráðunautur vegna dómnefndarmálsins þar í borg. Fyrsta þinghald dómnefndarinnar í Reykjavík fór fram í des. 1983. Málflutningur fyrir þessari nefnd var einfaldur að því leyti að ekki þurfti að koma til mikillar sjálfstæðrar gagnaöflunar með söfnun upplýsinga eða framburði vitna, þar sem málið snerist fyrst og fremst um útlistun og túlkun á samningslegum og bókhaldslegum atriðum og reglum á grundvelli upplýsinga sem þegar lágu fyrir í meginatriðum. Hins vegar fór verulegur tími í samningu og framlagningu þeirra greinargerða sem aðilar skiptust á. Ekki tókst að ljúka málsmeðferð fyrir dómnefndinni vorið 1984, en hún var komin á lokastig í júlímánuði og fór þá fram munnlegur flutningur í málinu og það var lagt í úrskurð. Þó hafði Alusuisse gert kröfu um að úrskurður nefndarinnar um hluta af málinu yrði látinn bíða úrslita í hinu málinu, og var lagt á vald dómnefndarinnar sjálfrar að skera úr um það atriði. Fyrsti fundur dómnefndarinnar í New York var haldinn í des. 1983 og í framhaldi af honum lögðu aðilar fram frumgreinargerðir. Fyrsta þinghald í málinu var síðan í febr. 1984. Þar var lagður grundvöllur að rekstri málsins og teknar ákvarðanir um réttarfarsatriði. Tvenn málflutningsþinghöld fóru fram, í lok apríl og lok júní, og gert var ráð fyrir frekara málflutningsþinghaldi um miðjan sept. Ljóst var þannig á miðju sumri að málið mundi enn taka verulegan tíma og jafnvel ná fram á árið 1985. Þessi gangur málsins átti sér eðlilegar orsakir, þótt hann yrði þannig seinvirkari en aðilar höfðu búist við. M.a. kom í ljós að fram þyrfti að fara allumfangsmikil gagnasöfnun og yfirheyrsla á sérfróðum vitnum, jafnframt því sem taka þurfti tillit til þess, að hinir tilkvöddu dómnefndarmenn urðu að gegna starfi sínu við hlið annarra mikilvægra skyldustarfa, og varð því lengra en ella á milli þinghalda. Ljóst er um dómnefndirnar að í þær völdust hinir mætustu menn, sem ríkisstj. hefur borið fyllsta traust til, og einnig hafa talsmenn ríkisstj. haldið vel á málum. Hefur sáttaleiðin ekki verið tekin af því að eitthvað hafi á skort í þessum efnum, heldur vegna þeirra kosta sem hún hefur fram yfir dómstólaleiðina. Enda þótt ákveðið hafi verið á sínum tíma að leggja deilumál aðila fyrir dómnefndir til álitsgerðar eða úrskurðar var það ekki fyrir þá sök, að þetta væri hin eina leið til að leysa úr málunum, heldur vegna hins, að ekki voru möguleikar að ná fullum sáttum eins og þá var statt. Hefur það verið eindregin skoðun þeirra, sem um málin hafa fjallað, að halda bæri á þeim eins og hverju öðru dómsmáli, þannig að ekki bæri að vísa á bug neinum raunhæfum möguleikum, er skapast kynnu til að leysa úr málinu með sátt á viðunandi grundvelli, heldur gæti slík sátt verið fullgild leið til að ljúka málinu, og málareksturinn sjálfur ein af leiðunum til að skapa grundvöll fyrir sáttinni. Sáttargerð sú, er tekist hefur milli aðila með þessum samningi, er liður í hinum heildarlegu samningaviðræðum þeirra um þau málefni, sem um getur í bráðabirgðasamningnum og til þess ætluð að treysta grundvöllinn að sameiginlegum tengslum þeirra og vinsamlegum samskiptum í framtíðinni. Hún felur í sér lausn á öllum ágreiningsmálum þeirra í milli, sem gerð er án þess að tekin sé afstaða til einstakra mála aftur í tímann. Var það samdóma niðurstaða aðila að rétt væri að gera sáttina á þessum grundvelli, ef hún ætti að takast á annað borð. Aðalefni sáttargerðarsamningsins er á þessa leið: a) Ríkisstj. og Alusuisse samþykkja að ljúka deilum sín í milli varðandi framleiðslugjald ÍSALs með sátt fyrir dómnefndunum tveimur og að fella inn í þá sáttargerð allan ágreining sín í milli: b) Ríkisstj. leysir Alusuisse og ÍSAL undan öllum framleiðslugjaldskröfum og öðrum kröfum vegna liðins tíma, og félögin falla að sínu leyti frá öllum kröfum sem um gæti verið að ræða af þeirra hálfu. c) Alusuisse fellst á að ÍSAL greiði ríkisstj. 3 millj. Bandaríkjadala með lækkun á skattinneign ÍSALs hjá ríkissjóði skv. gildandi samningum. d) Aðilar eru ásáttir um að gera tilteknar breytingar á ákvæðum gildandi aðalsamnings og annarra samninga, eins og að er vikið hér á eftir. e) Tekið er fram að samningurinn feli ekki í sér neina viðurkenningu af hálfu aðila á neinni ábyrgð eða á gildi neinna krafna, staðhæfinga eða röksemda, sem farið hafa þeirra í milli. f) samningurinn verður lagður fyrir dómnefndirnar í málum aðila og staðfestur þar sem dómsátt, með þeim fyrirvara að frv. þetta verði að lögum, sem fyrr segir. Á gildistökudegi hans falla allar kröfur fyrir dómnefndunum endanlega niður og málum þar talið endanlega lokið, auk þess sem ofangreint gerðardómsmál á vegum ICSID gerðardómsins er endanlega fellt niður. Sáttargerðin er m.a. byggð á því viðhorfi, að deilur aðila hafi fyrst og fremst staðið um túlkun og framkvæmd á samningum aðilanna, en ekki um vanefnd á þeim, og feli í sér skoðanaágreining sem unnt eigi að vera að leysa með vinsamlegum hætti. Andófsmenn gegn álbræðslunni í Straumsvík hafa stundum hyllst til að lýsa ágreiningnum á þá leið, að Alusuisse hafi haft í frammi sviksamlegt athæfi gagnvart Íslendingum. Í þessu efni er aðstaðan hins vegar sú, að ríkisstjórn Íslands hefur aldrei sakað Alusuisse um sviksamlegt athæfi, eins og fram hefur komið í yfirlýsingum ráðherra í fyrri ríkisstjórnum, og í málarekstri fyrir dómnefndunum hefur aldrei komið til greina að hafa slíkar ásakanir í frammi. Um þriðja viðauka við aðalsamninginn er þetta að segja: Samningur þessi fjallar um nokkrar breytingar á aðalsamningnum frá 1966, sem áður hafði verið breytt 1969 og 1975. Er form hans með svipuðu sniði og áður hefur verið fylgt. Í inngangi er gerð stutt grein fyrir aðdraganda hans og í 1. gr. er fjallað um skýrgreiningar. Í 2. gr. er að finna breytingar á tilteknum ákvæðum í VI. kafla aðalsamningsins um skatta og gjaldskyldu. Er þar tekið á nokkrum atriðum, sem orðið hafa að ágreiningsefni milli aðila, og þá með framtíðarlausn í huga, en ekki uppgjör vegna liðins tíma. Í mgr. 2.01 er sett ný regla um afskriftir á mengunarvarnarbúnaði við núverandi kerskála álversins. Er búnaði þessum áætlaður sérstakur afskriftatími, eins og endurskoðendur ríkisstj. töldu eðlilegt, en hins vegar er hann hafður mun styttri en afskriftatími verksmiðjunnar, sem um var samið í öndverðu, og styðst það við eðlileg sjónarmið. Í mgr. 2.02 og á fylgiblaði er gerð töluleg grein fyrir stöðu þessara afskrifta. Jafnframt er heimilað um gengistöp að byrjað sé að afskrifa þau á því ári er þau verða til og er það í samræmi við þau sjónarmið sem fylgt hefur verið eftir íslenskum skattalögum á síðari árum. Í mgr. 2.03 er heimilað með breytingu á mgr. 27.03 að ÍSAL geti leiðrétt framlög í varasjóð innan hinna leyfilegu marka ef breyting eigi sér stað á þeim tekjum, sem skattur er reiknaður af, eftir að þær voru upphaflega taldar fram. Þessi regla er í fullu samræmi við þær reglur sem fylgt hefur verið við almenna skattlagningu fyrirtækja hér á landi. Í mgr. 2.04 er gerð veruleg breyting á mgr. 29.0529.07, er fjalla um framtal og endurskoðun á tekjum ÍSALs. Er nú kveðið á um skyldubundna árlega endurskoðun á reikningum ÍSALs, í stað þess að hún var áður valkvæð og ekki framkvæmd reglulega. Af þessari breytingu leiðir að ekki á að þurfa að koma til afturvirkrar endurskoðunar á framleiðslugjaldinu, eins og um var að ræða vegna áranna 1976–1979, þegar árleg endurskoðun fór ekki fram. Er því einnig svo á kveðið, að afturvirkar aðgerðir af því tagi eigi ekki að koma til, þannig að ekki sé unnt að vefengja framleiðslugjald ÍSALs eftir á, nema endurskoðun hafi farið fram fyrir tilskilinn endurskoðunartíma. Í mgr. 2.05 og 2.06 eru gerðar orðalagsbreytingar vegna tilfærslu ákvæða í mgr. 29.05 og 29.06. Í mgr. 2.07 er samið um nýjan stofn skattainneignar ÍSALs samkvæmt mgr. 29.09 í aðalsamningnum, sem leiðir af hinni umsömdu lækkun inneignarinnar vegna ákvæða sáttargerðarsamningsins. Einnig er þar um samið að skuldajöfnuð vegna skattinneignarinnar skuli jafnan miða við 1. febr. árs hvers. Í mgr. 2.08 er síðan kveðið svo á með breytingu á mgr. 33.01 í aðalsamningnum að ekki skuli lögð á viðurlög vegna framleiðslugjalds ÍSALs í sambandi við þá endurskoðun sem um ræðir í mgr. 29.06 og 29.07, þ.e. hina árlegu endurskoðun samkvæmt þeim greinum vegna ákvörðunar á nettótekjum félagsins. Hér er fyrst og fremst átt við að ekki komi til álita að beita viðurlögum hliðstæðum við þau, sem um ræðir í 106. gr. tekjuskattslaga, vegna galla eða vöntunar á framtali. Enda þótt þessi viðurlög séu talin eðlilegur þáttur í almennum tekjuskattslögum eiga þau ekki vel við um aðila eins og ÍSAL af ýmsum ástæðum, ekki síður eins og ákvæðum aðalsamningsins um greiðslu og uppgjör framleiðslugjaldsins verður nú breytt. - Mér virðist þessi setning ekki með öllu hnökralaus málfræðilega séð og mun ég athuga það síðar. - Í fyrsta lagi er framleiðslugjald ÍSALs ekki hreinn tekjuskattur og þannig ekki með öllu sambærilegt. Í öðru lagi er ÍSAL aðili, sem sætir sérstökum framtalsreglum og sérstakri endurskoðun, en venjuleg viðurlög eru ætluð til aðhalds gagnvart hinum ótiltekna hópi skattborgara þar sem útilokað er að skattyfirvöld geti endurskoðað hjá hverjum og einum. Og í þriðja lagi er m.a. á það að líta, að hin árlega athugun á nettótekjum ÍSALs er að verulegu leyti gerð til samanburðar og leiðréttingar á skatti, sem félagið er búið að greiða þegar athugun fer fram, en ekki til skattálagningar frá grunni. Má í því sambandi vísa til ákvæðanna um greiðslu skatts samkvæmt grunntaxta við útskipun áls og skatts samkvæmt leiðréttum taxta snemma á næsta ári, auk þess sem áður var nefnt um skuldajöfnuð vegna skattinneignar. Á hinn bóginn er þessu nýja ákvæði ekki ætlað að taka til þess, hvað gera ætti ef ÍSAL gerist sekt um sviksemi í framtali tekna, og í samningum aðila hefur aldrei komið til umræðu að slíkt atferli kæmi til greina. Í því tilviki væri komið út fyrir svið venjulegra viðurlaga og inn á svið refsinga og þær mundu þá fara eftir almennum hegningarlögum. Í 3. gr. viðaukans er gerð breyting á ákvæðum mgr. 49.01 um gildistíma aðalsamningsins til samræmis við breytingu á 15. gr. rafmagnssamningsins, er um ræðir í grg. um hann. Er hún í því fólgin að ekki þurfi að taka endanlega ákvörðun um tíu ára framlengingu samninganna í síðara skiptið, sem hún kemur til greina, fyrr en sex mánuðum fyrir valdag, þ.e. eftir að fyrir liggur hvaða orkuverð muni eiga að gilda fyrir það tímabil. Í 4. gr. viðaukans er gerð breyting á ákvæðum 22. gr. aðalsamningsins um hluti og hluthafa í ÍSA L. Í fyrsta lagi er Alusuisse heimilað að selja þriðja aðila allt að 50% af hlutafé ÍSALs í stað 49% áður og skilgreiningu samnings á „minnihluta hluthafa“ í mgr. 1.01 breytt í samræmi við í „samþykktan hluthafa“. Ráðstöfun af þessu tagi verður að öllu leyti háð samþykki ríkisstj., sem yrði frjálst að setja hvers konar skilyrði í því sambandi, eins og um ræðir nánar í mgr. 22.03. Jafnframt er bætt við aðalsamninginn nýrri mgr. 22.04, þar sem Alusuisse er heimilað að framselja hlutabréf í ÍSAL til dótturfyrirtækja í einkaeign sinni, þ.e. til lögaðila, þar sem Alusuisse á 100% hlutafjár eða eignaraðild. Tekið er fram að Alusuisse ábyrgist réttar og skilvísar efndir slíks aðila á skuldbindingum gagnvart ríkisstj., Landsvirkjun og Hafnarfjarðarkaupstað, eftir því sem um er að ræða. Þessi ákvæði 4. gr. eru sett í framhaldi af mgr. 3.3 í bráðabirgðasamningnum frá 1983. Jafnframt þeim er gert ráð fyrir breytingum ákvæðum í stofnsamningi og samþykktum ÍSALs á fskj. C með viðaukanum. Í 5. og 6. gr. viðaukans er fjallað um tengsl hans við hina viðaukana og þá fylgisamninga aðalsamningsins, sem þeir breyta, svo og tengslin við gildandi aðalsamning. I mgr. 6.02 er svo fjallað um gildistöku viðaukans í samræmi við þau sjónarmið sem lýst var í upphafi. Á fskj. B með viðaukanum við aðalsamning er gerð breyting á ákvæðum mgr. 2.03 í aðstoðarsamningi milli Alusuisse og ÍSALs, þar sem fjallað er um tæknilega aðstoð hins fyrrnefnda við innkaup á hráefnum og öðrum aðföngum handa hinu síðarnefnda. Hefur grein þessi verið mjög til umræðu í deilumálum aðila vegna ákvæða hennar þess efnis, að Alusuisse skuli jafnan leitast við að tryggja að ÍSAL geti fengið þessi aðföng með bestu skilmálum og skilyrðum sem fyrir hendi eru. Með breytingu þessari er það gert ótvírætt, að umrædd ákvæði 2.03 um „bestu skilmála“ eigi við í þeim tilvikum, þegar Alusuisse veitir ÍSAL aðstoð sem ráðgjafi við innkaup hjá þriðja aðila, en ekki þegar það er sjálft að selja ÍSAL hráefni frá fyrirtækjum innan samsteypunnar. Frá sjónarmiði Alusuisse skiptir þessi túlkun ákvæðisins ekki aðeins máli gagnvart ríkisstj., heldur einnig gagnvart hugsanlegum samstarfsaðila í ÍSAL samkvæmt hinum nýju ákvæðum þar um, og hefur fyrirtækið því lagt áherslu á að fá aðstoðarsamningnum breytt að þessu leyti. Eftir sem áður verður það mgr. 27.03 í aðalsamningnum, um hlutlægan mælikvarða á viðskiptaháttum milli óskyldra aðila, sem geymir aðalákvæðin um mat á viðskiptum Alusuisse og ÍSALs. Við það mat er það meginálitaefnið hvaða viðskipti óháðra aðila séu sambærileg við viðskiptin hjá ÍSAL, og á það álitaefni getur reynt með svipuðum hætti hvort sem aðstoðarsamningnum er breytt eða ekki. - Gert er annars ráð fyrir að reglur mgr. 27.03 verði meðal þeirra atriða, sem til umræðu komi í framhaldsviðræðum aðilanna um skattamál, sem hefjast á næstunni. Í sérstakri umsögn forstjóra og aðstoðarforstjóra Landsvirkjunar, sem fylgir frv. sem fskj. nr. 1, er að finna lýsingu þriðja viðauka við rafmagnssamninginn, en meginatriði eru eftirfarandi. 1. Orkuverð verður í framtíðinni breytilegt þannig að grunnverð verður 15 mill á kwst. Verðið breytist í samræmi við vísitölu álverðs, þó þannig að orkuverðið verður aldrei undir 12.5 mill á kwst. og ekki yfir 18.5. Vísitalan er reiknuð út frá hreyfingum fjögurra álverða, sem nákvæmlega eru skilgreind í rafmagnssamningnum. 2. Ný grein kveður svo á um að á fimm ára fresti geti hvor aðili um sig óskað eftir endurskoðun á samningunum, ef átt hafa sér stað ófyrirsjáanlegar og óhagstæðar breytingar á aðstæðum, sem leiða til röskunar á jafnvægi samningsins og harðréttis - eins og það er nefnt - fyrir aðila. 3. Ef annar hvor aðilinn neitar að verða við ósk um viðræður um endurskoðun má skjóta slíkri neitun til úrskurðar gerðardóms, sem taka verður afstöðu til þess, hvort breyttar forsendur liggi fyrir þannig að aðilum beri að hefja viðræður um endurskoðun samningsins. Ef slíkar viðræður leiða ekki til niðurstöðu má einnig skjóta þeim ágreiningi til gerðardóms. 4. Hinar nýju breytingar á rafmagnssamningnum taka gildi um leið og þriðji viðauki við aðalsamning ríkisstj. og Alusuisse, þ.e. að fenginni staðfestingu Alþingis. 5. Gildistími hins nýja orkuverðs er 20 ár, þ.e. frá því nú og þar til 35 ár eru liðin frá fyrsta afhendingardegi rafmagns, enda hafi aðalsamningurinn verið framlengdur frá 1994 til 2004. Að þeim tíma loknum getur hann framlengst um tíu ár til viðbótar ef aðalsamningurinn er þá framlengdur. Komi til slíkrar framlengingar skal samið um nýtt rafmagnsverð ef ósk kemur fram um það af hálfu annars hvors aðilans. Í samningunum er að finna ákvæði um viðmiðun við ákvörðun nýs rafmagnsverðs sem eru hagstæð Landsvirkjun. Fimm ára endurskoðunarreglan gildir einnig á þessum síðustu tíu árum samningsins. Ég vil þá víkja aðeins að umsögn Landsvirkjunar um hinn nýja rafmagnssamning. Segir svo í þeirri umsögn, með leyfi forseta: „Veigamesta breytingin á rafmagnssamningnum snertir orkuverðið, en hún felur í sér u.þ.b. tvö- til þreföldun á orkuverði frá ÍSAL sem Landsvirkjun bjó við áður en bráðabirgðasamningur ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse gekk í gildi hinn 23. sept. 1983. Til þess að lýsa því frekar hvaða áhrif þetta hefur á tekjur Landsvirkjunar er vísað til meðfylgjandi myndar, sem hér er birt og fylgir þessum upplýsingum, sem sýnir samanburð á orkuverði samkvæmt núverandi samningi og því orkuverði sem áætlað er að hinn nýi samningur færi Landsvirkjun. Samanburðurinn sýnir rauntölur frá ársbyrjun 1979 og áætlun um framtíðarorkuverð sem byggja á spám frá Chase Econometrics og sérfræðingunum James Kings og Robin Adams. Spáin, sem sýnd er á myndinni, er nokkurn veginn meðaltalið af áður greindum spám. Eins og lesa má af hinni meðfylgjandi mynd eru helstu niðurstöður þessar: 1. Viðbótartekjur Landsvirkjunar frá ÍSAL skv. nýja samningnum á tímabilinu 1985–1989 eða næstu fimm ár áætlast tæpar 2.100 millj. kr. á öllu tímabilinu eða um 415 millj. kr. að jafnaði.“ - Það skal fram tekið að þessir útreikningar eru byggðir á gengisskráningu sem er nú liðin saga, þannig að þessar tölur ber að umreikna, en ég tel að það skipti ekki máli. Öllum hv. þm. er fullkunnugt um þá atburði. Og þótt við nefnum hærri tölur núna eru þær ekki verðmætari. 2. „Viðbótartekjur Landsvirkjunar skv. nýja samningnum og bráðabirgðasamningnum áætlast u.þ.b. 2.230 millj. kr. fram til ársloka 1989. 3. Til þess að átta sig betur á þýðingu nýja samningsins hefur einnig verið reiknað út hvað hann hefði gefið í aðra hönd miðað við raunverulega þróun í verðlagningu á áli og sést þá að orkuverðið hefði sveiflast milli 12.5 og 16.5 milla á kwst. á tímabilinu 1979 fram til þessa dags. Meðalorkuverð í Evrópu til álvera er nú talið á bilinu 14-15 Bandaríkjamill á kwst. og í Noregi er það nú um og innan við 9 Bandaríkjamill á kwst., en Noregur er einmitt það land sem Alusuisse hefur einna helst talið að ætti að miða við í samkeppnisaðstöðu ÍSALs. Orkuverð í Norður-Ameríku til álvera er töluvert hærra en í Evrópu eða um 20 mill á kwst., en nú á allra síðustu tímum hafa nokkur helstu raforkufyrirtæki þar boðið upp á verulega verðlækkun raforku, tímabundið, meðan áliðnaðurinn er í þeirri kreppu sem nú stendur yfir. Þá hafa sérfræðingar þeir, sem komið hafa við sögu við undirbúning samningaviðræðna við Alusuisse, komist að þeirri niðurstöðu að samkeppnisaðstaða ÍSALs væri með þeim hætti að orkuverð hér þyrfti að vera um 4 Bandaríkjamillum á kwst. lægra miðað við Evrópu og um 5 millum á kwst. lægra miðað við Norður-Ameríku til þess að ÍSAL stæði fjárhagslega jafnfætis sambærilegum bræðslum á þessum svæðum. Hinn nýi samningur gerir einnig ráð fyrir því að aðilar hafi möguleika á að opna samninga á fimm ára fresti hvað varðar orkuverð og afhendingarskilmála. Er hér um nýmæli að ræða, þar sem ekkert slíkt ákvæði hefur áður verið fyrir hendi í rafmagnssamningi Landsvirkjunar og ÍSALs. Eru hin nýju ákvæði hér að lútandi mjög mikilvæg fyrir Landsvirkjun, þar sem þau veita fyrirtækinu æskilegan rétt til opnunar samninga ef tilteknar aðstæður eru fyrir hendi. Upphaflegi rafmagnssamningurinn gerir ráð fyrir því að hann gildi í 25 ár, þ.e. til ársins 1994, en sé síðan tvívegis framlengdur um tíu ár í senn, þannig að hann fylgi hugsanlegum framlengingum ríkisstj. eða Alusuisse af því tagi í aðalsamningnum. Komi til slíkra framlenginga er heimilt að endurskoða rafmagnsverðið eftir ákveðnum reglum með hliðsjón af þróun álverðs í Noregi og heimsmarkaðsverði á áli. Í drögunum að þriðja viðauka rafmagnssamningsins er gert ráð fyrir 20 ára samningstíma með áðurnefndum ákvæðum varðandi breytingar á orkuverði á fimm ára fresti, svo og möguleika á tíu ára framlengingu á þann hátt sem greinir frá í lið 3 í grg. hér að framan. Komi til slíkrar framlengingar gilda þargreindar verðbreytingareglur, sem telja verður að séu Landsvirkjun hagstæðari en þær sem fyrir eru. Samkvæmt þriðja viðaukanum getur samningurinn skv. þessu gilt til 1. okt. árið 2004 eða til 1. okt. árið 2014, komi til umræddrar framlengingar, þ.e. jafnlengi og núverandi samningur getur gilt lengst. Með hliðsjón af framangreindu er það álit okkar“, segir forstjóri Landsvirkjunar, „að samkomulag það sem lögð hafa verið drög að um breytingar á rafmagnssamningi Landsvirkjunar og ÍSALs sé Landsvirkjun mjög í vil og fyrirtækinu til verulegra hagsbóta.“ Ég mun nú stytta mál mitt í þessari grg., en vil aðeins stikla á höfuðatriðum hinna nýju samninga: 1. Gerð er sátt sem tekur til allra deilumála vegna liðins tíma. 2. Sáttin er heildarlausn og felur ekki í sér tilraun til að gera upp í einstökum málum eða fá annan aðila til að viðurkenna ábyrgð eða gildi röksemda hins. 3. Ríkisstj. leysir Alusuisse og ÍSAL undan öllum kröfum vegna liðins tíma og félögin aftur á móti leysa ríkisstj. undan hugsanlegum kröfum. 4. ÍSAL greiðir ríkisstj. 3 millj. dollara í sáttafé. skattinneign lækkar úr 7 081 071 dollar í 4 081 071 dollar. 5. Sáttargerðarsamningurinn er staðfestur fyrir dómnefndum sem dómsátt, að vísu háð samþykki hins háa Alþingis, eins og margsinnis hefur verið tekið fram. 6. Sáttargerðarsamningurinn er tengdur breytingum á aðalsamningi. 7. Settar eru nokkrar nýjar skattareglur í aðalsamning: a. sett er ný afskriftaregla um mengunarvarnabúnað. b. Byrja má að afskrifa gengistöp á sama ári. c. ÍSAL má breyta framlagi í varasjóð ef framtölum er breytt. d. Ákveðið er að endurskoðun hjá ÍSAL fari fram árlega en sé óbreytt að öðru leyti. Ekki má vefengja framleiðslugjald ÍSALs eftir á nema endurskoðað hafi verið. e. Ákveðinn er nýr höfuðstóll skattinneignar vegna lækkunar skattinneignar. Leyst er úr ágreiningi um reikning á vöxtum af skattinneign, þ.e. miðað er við 1. febr., en þar hafði Alusuisse haldið sér við 1. maí. f. Tekin eru af tvímæli um að ekki sé unnt að beita ÍSAL venjulegum skattaviðurlögum eins og ég vék hér að áðan. 8. Alusuisse er heimilað að selja allt að 50% hlutafjár í ÍSAL að áskildu samþykki ríkisstj. 9. Alusuisse er heimilað að selja hlutabréf í ÍSAL til dótturfélaga sinna í einkaeign og verður þá að ábyrgjast efndir af þeirra hálfu. 10. Gerð er breyting á gr. 2.03 í aðstoðarsamningi þess efnis að ákvæði um að reyna að tryggja bestu skilmála gildi í viðskiptum við þriðja aðila. 11. Samið er um nýtt orkuverð á bilinu 12.5–18.5 mill í stað 6.4–7.5 milla eftir fyrra samningi og 9.5 milla eftir bráðabirgðasamningnum frá liðnu ári. Orkuverð er miðað við álverð innan þessara marka eftir fjórum mismunandi mælikvörðum. 12. Heimilt skuli vera að endurskoða orkuverð og aðra skilmála á fimm ára fresti ef um breyttar aðstæður er að ræða. 13. Hið nýja orkuverð gildir til 1. okt. 2004, í tæp tuttugu ár, að áskildri margnefndri endurskoðun. 14. Ef samningar eru framlengdir um tíu ár eftir 1. okt. 2004 verður samið um nýtt orkuverð. Ég hef þá lokið að flytja framsögu mína fyrir þessu mikilsverða máli. Ég vil hér koma á framfæri þakklæti mínu sérstöku til nefndarmanna í samninganefnd um stóriðju, þeirra Jóhannesar Nordals, hv. þm. Gunnars G. Schram og Guðmundar G. Þórarinssonar verkfræðings. Þeir hafa unnið frábært starf að mínum dómi. Ég held þó að á engan sé hallað þó ég taki sérstaklega fram að formaðurinn, Jóhannes Nordal, hefur gegnt lykilhlutverki í þessum viðræðum og frammistaða hans og framlag til þessarar samningsgerðar verður seint að verðleikum metið. Ég vil enn fremur nefna til menn eins og Hjört Torfason, sem er lögfræðilegur ráðunautur iðnrn. í stóriðjumálum og Garðar Ingvarsson hagfræðing. Herra forseti. Ég legg til að þegar 1. umr. um mál þetta lýkur í hv. Nd. verði því vísað til 2. umr. og hv. iðnn. Það var við tilmælum mínum orðið, að nefndir í báðum hv. deildum störfuðu sameiginlega að vinnslu þessa máls, og vænti ég að það komi neðrideildarnefndinni - og veit með vissu - til góða þegar hún tekur nú til við þetta mál. Ég hef sagt - og endurtek það hér - að þótt málið sé brýnt og fjármunir í húfi vil ég engum ónauðsynlegum þrýstingi beita eða ákefð að málið nái fram að ganga öðruvísi en allir aðilar megi vel við una og að menn taki sér þann tíma sem þeim sýnist eðlilegur og nauðsynlegur. Á morgun er hálfur mánuður liðinn síðan framsaga var flutt fyrir málinu í hv. Ed., þannig að ærinn tími hefur gefist til að ígrunda málið, en allt að einu kann iðnn. Nd. enn að þurfa að glugga í ýmis skjöl og leita sér fleiri upplýsinga og er ekkert við því að segja. Ég legg áherslu á, herra forseti, ef þess er nokkur kostur, að mál þetta nái til n. í dag, en ég get auðvitað ekkert um það sagt hvort þess er kostur. Vil ég þó biðja hæstv. forseta að athuga hvort færi gefst á því að nýta tímann t.a.m. milli 6 og 7 til umr., en það verður þá að arka að auðnu hvernig til tekst. Ég vildi aðeins með þessum orðum koma á framfæri tilmælum mínum um að málinu verði flýtt sem kostur er, en endurtek að hv. þm. verða að fá lágmarkstíma til að kynna sér allt málið. Það vill nú svo vel til að einstaka málsmetandi manni er málið mjög vel kunnugt, þannig að það kann líka að stytta tíma í meðferð málsins. En þetta eru sem sagt tilmæli mín til viðbótar við þá till. sem ég gerði um vísun málsins til 2. umr. og iðnn.



Út af orðum hæstv. iðnrh. um málsmeðferð nú við 1. umr. skal af hálfu forseta tekið fram að hann er allur af vilja gerður til þess að sú ósk hæstv. ráðh. megi verða að veruleika. En til þess þurfa fleiri að koma. Það eru tilmæli mín til þingflokka - ég held að þeir geti líka spilað stórt í þessu - hvort þeim mundi ekki nægja þingflokksfundatími til kl. hálfsex þannig að við gætum þá byrjað fund aftur hálfsex og til kl. sjö. Ég á ekki von á að menn verði andvígir því og vil hér með beina því til þingflokksformanna hvort þeir gætu hugsað sér að deildin fengi þó ekki væri nema hálftíma af þingflokksfundatíma í dag til að halda áfram umr. Mér þykir einsýnt að málið verður ekki útrætt á fundartíma deildarinnar, þannig að lengri tíma þarf, en þetta verður allt kannað.



Herra forseti. Hér er komið til Nd. frá hv. Ed. frv. til l. um lagagildi viðaukasamnings milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd. um álbræðslu við Straumsvík. Hér er á ferðinni stærsta mál sem komið hefur fyrir þingið um langan tíma og þess væri því að vænta að vandaður undirbúningur lægi að baki þessu máli af hálfu hæstv. ríkisstj. og að leitað hefði verið samstöðu og samráðs við stjórnarandstöðuna við mál þetta á undirbúningsstigi af hálfu ríkisstj. Eins og fram hefur komið við umr. hér um þetta mál fyrir nokkrum vikum í hv. deild þá er því ekki svo háttað, því miður, heldur liggur fyrir að ríkisstj. valdi þann kost við málsmeðferð alla frá því að hún tók við völdum vorið 1983 að halda stjórnarandstöðunni með öllu frá upplýsingum og samráði um þetta stóra mál. Aðstaðan var meira að segja þannig að þessu leyti að þegar hæstv. iðnrh. svaraði hér fsp. þann 25. okt. s.l. hafði hann tunguhaft sem á hann hafði verið sett af gagnaðila og treystist ekki til að svara hér á Alþingi Íslendinga framlögðum fsp. nema að hluta til vegna þess að gagnaðilinn hafði sett honum stólinn fyrir dyrnar og hann varð að taka meira tillit til hans í þessu tilviki en til Alþingis Íslendinga. Þetta mál er margþætt eins og oft hefur komið fram. Sumir vilja líta á það að verulegu leyti sem tæknilegs eðlis og vissulega hefur það slíka þætti að geyma, ekki fáa. En það er þó öðru fremur pólitískt mál sem er háð mati þeirra sem um fjalla og þeim aðstæðum sem skapast í samskiptum við það fyrirtæki, sem hér á í hlut sem samningsaðili íslenskra stjórnvalda. Það verður að segja að niðurstaða hæstv. ríkisstj. og hæstv. iðnrh. í þessu máli er með þeim hætti að með ólíkindum verður að teljast hvernig núv. ríkisstj. hefur tekist að fara með þetta mál miðað við þá stöðu sem hún hafði til að fylgja því fram til viðunandi árangurs fyrir Íslands hönd. Leyndin, sem valin var í málsmeðferðinni, á eflaust þátt í þeirri niðurstöðu sem kynnt er með þessu frv. Það var ekki reynt að skapa þjóðarsamstöðu um málið. Raunar höfðu komið fram mjög skýrar brotalamir á slíku í tíð fyrrv. ríkisstj. en nú var slíkum tilraunum hafnað með öllu og það þrátt fyrir það að t.d. þingflokkur sjálfstæðismanna gagnrýndi það sérstaklega með bréfi 5. maí 1982 að ekki hefðu verið höfð fullnægjandi samráð að hans mati við þáv. stjórnarandstöðu, en slík full samráð væru skilyrði árangurs í máli sem þessu að mati þingflokks Sjálfstfl. Ég rifjaði upp nokkra efnisþætti úr þessu bréfi hér við umr. fyrir nokkrum vikum utan dagskrár og ætla ekki að endurtaka það hér. En það er kaldhæðnislegt fyrir núv. stjórnarflokka og ekki síst fyrir þingflokk Sjálfstfl. að hafa þá stefnu sína skjalfesta í sérstöku bréfi til fyrrv. ríkisstj. að þörf væri slíkrar samstöðu og samráðs allra flokka til að árangri mætti ná. Þó átti Sjálfstfl., sem í stjórnarandstöðu var í tíð síðustu ríkisstj., fulltrúa í þeirri nefnd sem iðnrh. skipaði, álviðræðunefnd, sem hélt 54 bókaða fundi á meðan hún starfaði og fékk hér allar upplýsingar sem málið varðaði hverju sinni til meðferðar og mats. Það mun hafa gerst einu sinni í tíð núv. ríkisstj. að hæstv. iðnrh. sá ástæðu til að kveðja fulltrúa stjórnarandstöðuflokkanna á sinn fund til þess að greina þeim frá stöðu málsins. Það var í sept. s.l. en þá með því fororði að með þær upplýsingar væri farið sem algert trúnaðarmál og málið komið algerlega á lókastig af hans hálfu. Þetta er nauðsynlegt að rifja hér upp í upphafi. Ég vil einnig minna á það að síðast þegar þessi mál voru til umr. af svipuðu tilefni hér á Alþingi Íslendinga, endurskoðun á samningum við Alusuisse veturinn 1975–1976, þá hafði þó að vissu marki verið skár að verki staðið hvað snerti samráð við þáv. þingflokka á undirbúningsstigi þótt ófullkomið væri vissulega. Þá var lögð fyrir Alþingi niðurstaða samninganefndar sem tók á endurskoðun álsamninganna við Alusuisse. Þar var um heildaruppgjör að ræða í álsamningaumleitunum milli aðila. Nú er máli ekki þannig háttað. Hér er ekki verið að leggja á borð alþm. eitthvert heildaruppgjör af endurskoðun álsamninganna, eins og sumpart hefur verið reynt að halda fram, heldur er hér aðeins á ferðinni hluti af þeirri heild sem ríkisstj. markaði með bráðabirgðasamningi 23. sept. 1983 og ætlaði sér að ljúka samningum fyrir 1. apríl 1984. 1. apríl er löngu liðinn og þrátt fyrir það er hér engin heildarniðurstaða á ferð heldur eru skildir eftir mjög veigamiklir þættir þessa máls, þ.e. endurskoðun á skattkerfi, sem ákveðið var að taka til endurskoðunar skv. bráðabirgðasamkomulagi, endurskoðun á skattareglum varðandi ÍSA L. Þær er hér ekki að finna að öðru leyti en þeirri meðgjöf sem fylgir í þessum hluta pakkans af hálfu ríkisstjórnar Íslands inn á Alþingi Íslendinga. Annar þáttur þessa máls, sem skilinn er útundan af því sem til var tekið í bráðabirgðasamkomulaginu 1983, er stækkun álversins sem hér er ekki lögð fyrir samningslega séð en þó með bókun sem veitir Alusuisse forgangsrétt að raforku íslenskra orkuvera til 50% stækkunar álversins svo fremi um orkuverð semjist. Þessi forgangsréttur er ekki takmarkaður hvað tíma snertir. Ég vil vekja alveg sérstaka athygli hv. þdm. á þessari stöðu málsins vegna þess að hvað sem segja má um innihaldið í þessu frv. hér, þá er það alveg ljóst að með því að kljúfa samningspakkann, sem ætlunin var að ganga frá skv. bráðabirgðasamkomulagi ríkisstj., hefur Alusuisse tekist að skapa sér stöðu í þessu máli sem ekki er séð fyrir endann á hvernig niðurstaða verður af. Alþekkt er viðleitni fjölþjóðafyrirtækja að leitast við að ná fram sínum hlut í áföngum gagnvart aðilum sem þau telja sig hafa tök á að hlunnfara eða þar sem þeir telja sig sterkari aðila. Því miður hefur ríkisstjórn Íslands af fljótræði leyft auðhringnum að láta þetta dæmi sitt ganga upp og því er ekki hægt að leggja neitt endanlegt mat á það sem fyrir liggur í þessu frv. með tilliti til heildarniðurstöðu endurskoðunar samninganna vegna álversins í Straumsvík. Ég vil að sjálfsögðu á þessu stigi ekki vera með neinar fullyrðingar um það hvernig fara muni varðandi þann hluta pakkans sem ósamið er um. En ef marka má innihaldið í þessu frv. hér er síst ástæða til bjartsýni að þessu leyti. Þegar þjóð, og það smáþjóð eins og Íslendingar, á í viðskiptum við erlenda aðila skiptir það afar miklu að hægt sé að halda sem best friðinn og samstöðu hér innanlands til þess að fá viðspyrnu varðandi íslenska hagsmuni. Þetta ætti að vera öllum dagljóst. Af þessu höfum við reynslu, tiltölulega góða reynslu úr landhelgisbaráttu okkar á liðnum áratugum, en því sama er því miður ekki að heilsa þegar um er að ræða það stórfyrirtæki, sem hér er gagnaðili íslenska ríkisins, Alusuisse. Þar hefur tekist til með allt öðrum og verri hætti. Þar hefur þessu fjölþjóðafyrirtæki tekist að sundra þjóðinni, sundra íslenskum stjórnmálaflokkum og hagsmunaaðilum hér innanlands með þeim afleiðingum að það hefur allt aðra stöðu til að ná fram sínum hagsmunum en ella væri. Þetta mál var tekið upp í framhaldi af endurskoðuninni 1975 á árinu 1980 með samþykkt ríkisstj. um kröfu á hendur Alusuisse um endurskoðun álsamninganna. Um þá kröfugerð ríkti í ríkisstjórn dr. Gunnars Thoroddsens framan af allgóð samstaða og samvinna og flokkar í stjórnarandstöðu slógust í hópinn mismunandi viljugir þó til þess að eiga samstarf og samvinnu um þetta stóra mál. Alþfl. t.d. tók á þessum tíma mjög einarðlega undir kröfugerð ríkisstj. að þessu leyti og Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu skipaði sinn fulltrúa í álviðræðunefnd. Það horfði því framan af í meðferð þessa máls í tíð fyrrv. ríkisstj. ekki óvænlega um að hægt væri að brjóta upp álsamningana og fá fram á þeim mjög verulegar breytingar Íslandi til hagsbóta. Ástæðan fyrir því að staðan var sterk í málinu og hefur verið það efnislega allt fram undir þetta er sú að íslensk stjórnvöld höfðu dregið það fram í dagsljósið að þessi viðsemjandi og samstarfsaðili íslenska ríkisins um álverið í Straumsvík hafði brotið gróflega samninga á Íslendingum og hlunnfarið íslensk stjórnvöld og orkuyfirvöld með svo grófum hætti að ekki er aðeins óþekkt hérlendis heldur leitun á því að slíkt hafi verið dregið fram með svo skýrum hætti á alþjóðavettvangi. Þessi staða málsins veitti okkur möguleika á því að ná fram mjög verulegum ávinningi fyrir Íslands hönd. Það gerðist hins vegar fljótlega að talsmenn auðhringsins tóku að leita hófanna hjá þeim sem þeir töldu vini sína og tryggðamenn, bandamenn hér innanlands og fóru að bera sig upp yfir þeim óskaplegu ásökunum sem fram væru bornar af þáv. iðnrh. landsins, sem væri að svelta fyrirtækið og stórskaða á alþjóðavettvangi. Nú yrðu þeir að koma til hjálpar og koma í veg fyrir að hið góða samstarf liðinna ára yrði að engu gert. Það er rétt að nefna það hér, án þess að ég ætli að fara út í þá sálma ítarlega, að auðhringurinn hafði ótrúlega mikla uppskeru af sinni viðleitni. Það sem var sérstaklega afdrifaríkt í þessu máli var það í tíð fyrrv. ríkisstj. að stærsti stjórnarflokkurinn í þeirri ríkisstj., Framsfl., tók að kikna í þessu máli. Hann tók að taka undir málflutning auðfélagsins og vinna að því leynt og ljóst að brjóta niður þá samstöðu sem tekist hafði innan þáv. ríkisstj. og reyndar með stjórnarandstöðu líka. Þetta gerðist þegar á fyrstu mánuðum ársins 1982 þótt ekki yrði alþjóð kunnugt á þeim tíma vegna þess að auðvitað var reynt að berja í brestina. En síðan gerðist það, sem allir hv. þm. muna eftir, að fulltrúi Framsfl., Guðmundur G. Þórarinsson verkfræðingur, sá ástæðu til þess viku af des. 1982 að setja fram úrslitakosti í álviðræðunefnd um það sem hann taldi að ætti að verða samningstilboð til Alusuisse. Þegar ekki var undir það tekið sagði hann sig úr nefndinni frammi fyrir upptökuvélum íslenska sjónvarpsins og rauf þannig formlega þá samstöðu sem leitast hafði verið við að varðveita fram að þeim tíma. Það þarf ekki að hafa um það mörg orð með hvaða hætti sterkur aðili eins og gagnaðili Íslands í þessu máli hagnýtir sér slíkar aðstæður. Það var dagljóst og mér fullkomlega ljóst þegar leið á árið 1982 að líkurnar á því að hægt væri að ná viðunandi samkomulagi miðað við þáverandi aðstæður í þessu máli voru hverfandi og fóru síminnkandi vegna innbyrðis deilna hérlendis. Þessar deilur kristölluðust síðan með þeim sérstaka hætti að þegar kom fram í febrúarmánuð 1983 tóku sig saman fulltrúar þriggja þingflokka hér á Alþingi Íslendinga og afgreiddu út úr atvmn. Sþ. till. um ályktun um viðræður við Alusuisse sem fólu í sér undirtektir við mikilsverðar kröfur auðhringsins, m.a. um stækkun álversins. Á þessari till. voru með öðrum ekki óþekktari menn en núv. hæstv. iðnrh. og núv. hæstv. sjútvrh. Flutningur þessarar till. var afar skýr. Í honum fólust afar skýr boð til gagnaðilans. síðan kom kosningabarátta og kosningar með sínum úrslitum. Í framhaldi af þeim settust á stóla þeir flokkar sem stóðu að endurskoðuninni 1975 og hæstv. núv. iðnrh. tók við ábyrgð á þessum málum. Ég hef þegar getið um leyndina sem hann kaus að hjúpa þetta mál gagnvart stjórnarandstöðunni og hann gaf Alþingi skýringu á þeirri leynd hér fyrir fáum vikum. Ástæðan var sú að hans sögn og sú ein tiltekin að ekki hafi verið fært að sýna Alþb. á spilin. Það hafi verið með öllu útilokað að leyfa stærsta stjórnarandstöðuflokknum aðgang að þessu máli og leita við hann samstarfs og samvinnu við meðferð þess. Hæstv. ráðh. kaus að setja á fót sérstaka samninganefnd einvörðungu skipaða trúnaðarmönnum núv. ríkisstj. og hann kaus að skipa sem oddvita í þá nefnd þann mann, sem hér var nefndur með sérstöku þakklæti í framsögu hæstv. ráðh., Jóhannes Nordal doktor og seðlabankastjóra og stjórnarformann Landsvirkjunar. Ég gagnrýndi þessa nefndarskipun alveg sérstaklega þegar bráðabirgðasamningurinn var til umr. hér í nóv. s.l. Mér er ómögulegt að skilja það hvaða nauður rekur til þess að vera að setja jafnágætan mann og dr. Jóhannes Nordal í þann vanda að fara að taka enn einu sinni á þessu máli, sem hann er búinn að kljást við frá því upp úr 1960 og fylgja eftir sem samningamaður íslenska ríkisins, því miður ekki með þeim árangri sem æskilegt hefði verið og ljósast liggur fyrir á síðustu endurskoðun þessara samninga á árinu 1975 þegar niðurstaðan varð núll varðandi íslenska heildarhagsmuni og reyndar lakari en það. Það var upplýst á Alþingi fyrir einum tveimur árum síðan hvernig sú útkoma lá fyrir að mati ríkisendurskoðunar. Þeim tölum hefur í engu verið hnekkt og þeim dómi, að fram að þeim tíma, 1982, hafi íslenska ríkið orðið af jafn miklum skatttekjum vegna breytinga á skattareglum 1975 og raforkuverðið til Landsvirkjunar hafði hækkað á þessu tímabili. Ýmis fleiri atriði komu inn í þá samningamynd sem renna stoðum undir þá fullyrðingu að heildarniðurstaða þessarar endurskoðunar var neikvæð fyrir Ísland. Það er ekki heldur við hæfi að mínu mati að einn helsti bankastjóri landsins sé settur í þá aðstöðu, það tvöfalda gervi, að sinna ráðgjöf og stýringu á fjármálum þjóðarinnar, undirstöðuþáttum í efnahagsmálum landsins og peningamálum og bankamálum, og gera hann jafnframt að formanni í samningum af þessu tagi. Það er ekki við hann að sakast heldur þá sem setja hann til verka. Auðvitað er það ekki við hæfi að sami bankastjóri sé settur í það hlutverk, eins og gert hefur verið síðan 1965, að gegna stjórnarformennsku í stærsta orkufyrirtæki landsins. Alþb. eitt flokka, sem á fulltrúa í stjórn Landsvirkjunar, greiddi atkv. gegn þeirri ráðstöfun þegar það átti kost á því síðast þegar á þessi mál reyndi. Ég tel enga ástæðu til að draga fjöður yfir það að ég tel að hér hafi mjög ólánlega til tekist að þessu leyti, ekki síst vegna þess að í ljós hefur komið í málsmeðferðinni að hæstv. iðnrh. hefur nánast í blindni, að því er mér virðist, treyst á þessa samninganefnd sína varðandi málafylgju alla. Fulltrúi Framsfl. var þarna einn að verkum tilkvaddur. Og hver var það nú? Það var maðurinn sem rauf samstöðuna, samvinnuna innan álviðræðunefndar á árinu 1982. Honum var að mati Framsfl. alveg sérstaklega til þess treystandi að taka nú á þessu máli. Það er væntanlega vegna þess að hann á trúnað öðrum fremur núv. hæstv. forsrh., sem fyrstur áhrifamanna í Framsfl. gerðist talsmaður álsamninganna þegar þeir voru í mótun 1965 og 1966 og var þá í miklum minni hl. í sínum flokki. Framsfl. hélt áttum í þessu álmáli þangað til hann lenti í samstjórninni með íhaldinu 1974 og truflaðist þá verulega þó að enn mætti sjá glætu hjá stöku þm., eins og hv. 1. þm. Norðurl. e. og hv. 2. þm. Norðurl. v. sem fluttu, að ég man, þáltill. hér á Alþingi á þessum stjórnarárum um það að reynt yrði að tryggja að a.m.k. næðist framleiðslukostnaðarverð vegna orkusölu til stóriðju. Ég vænti þess þó að svo illa sem fyrir Framsfl. er komið í þessu máli nú miðað við framlagningu þessa frv. sem stjfrv., séu þar enn á bæ menn sem hafi augun opin og hafi ekki tekið þátt í því heljarstökki sem forusta Framsfl. hefur tekið undir stjórn hæstv. núv. forsrh. í álmálinu. Ég nefndi það að hæstv. iðnrh. hefði greinilega treyst mjög á þá samninganefnd sem hann skipaði í júní 1984. Og því skyldi hann ekki gera það úr því að hann valdi hana til verka? Ekki er kannske ástæða til að gagnrýna það sérstaklega. En í stóru og vandasömu máli sem þessu, þar sem pólitísk álitamál hljóta að vera við hvert fótmál, skiptir miklu að viðkomandi ráðh. og fulltrúi framkvæmdavaldsins setji sig inn í málin, fylgist með málunum stig af stigi og helst að hann upplýsi almenning í landinu um stöðu þess, a.m.k. Alþingi. En við höfum beðið hér á Alþingi eftir upplýsingum frá hæstv. ráðh. Við höfum fengið glefsur í fjölmiðlum. Þegar málið hefur verið tekið upp af stjórnarandstöðunni á Alþingi hefur hæstv. ráðh. reynt að veita einhverja úrlausn. En það verður að segja það eins og er að mínu mati, að mikið af því, sem hann hefur fram boðið, hefur afhjúpað vanþekkingu hans á stöðu málsins og í vissum tilvikum hafa verið gefnar upplýsingar sem ástæða er til að ætla að séu vísvitandi rangar, og það hér á Alþingi Íslendinga. Ég spyr: Hverju eigum við að treysta í svo stóru og vandasömu máli, ef ekki er hægt að gera ráð fyrir því að aðalábyrgðarmaður þess beri fram hér á Alþingi Íslendinga rétt mál flutt eftir bestu vitund en fari ekki með staðlausa stafi? Ég sé ástæðu til að finna þessum orðum mínum stað því að þau eru stór. Ég stóð hér í þessum stóli 25. okt. s.l. og þá spurði ég hæstv. ráðh. svohljóðandi spurningar sem hann hafði fengið í hendur skriflega daginn áður. Með leyfi forseta vitna ég í þingtíðindi: „Hefur í núgildandi samningsdrögum við Alusuisse, sem samninganefndarmenn hennar gengu frá í London 9. okt. s.l., verið gefinn einhver ádráttur um breytta túlkun á ákvæðum núgildandi samninga að því er skattareglur snertir, t.d. á ákvæðum aðstoðarsamnings um að Alusuisse sjái ÍSAL fyrir aðföngum á bestu fáanlegum kjörum? Samningamenn iðnrh. hafa greint frá því að alveg sé eftir að semja um endurskoðun á skattaákvæðum við Alusuisse. Þá skiptir að sjálfsögðu öllu máli að við höldum öllum okkar rétti til haga. Til að taka af allan vafa um það efni er ofangreind spurning borin fram.“ Og hverju svarar hæstv. ráðh. þessari spurningu sólarhring eftir að hann fékk hana skriflega í hendur ásamt fleiri fsp.? Hann segir, með leyfi forseta: „Síðan kemur fjórða spurning: Hefur í núverandi samningsdrögum við Alusuisse verið gefinn einhver ádráttur um breytta túlkun á ákvæðum núgildandi samninga að því er skattareglur snertir, t.d. ákvæði aðstoðarsamnings um að Alusuisse sjái ÍSAL fyrir aðföngum á bestu fáanlegum kjörum? Svarið er nei.“ Ég sá ástæðu til að fagna þessum upplýsingum hæstv. ráðh. í annarri ræðu minni við þessa umr. utan dagskrár með svofelldum orðum, með leyfi forseta. „Það vakti athygli mína afdráttarlaust svar hæstv. ráðh. við 4. lið fyrirspurnarinnar. Ég fagna því að það skuli ekki hafa verið gefinn neinn ádráttur um túlkun á aðstoðarsamningi - rekstri um bestukjaraákvæði. Ég tók eftir því að hv. 2. þm. Reykn. hlýddi á mál mitt, samningamaðurinn Gunnar G. Schram, og ég túlka hans þögn hér í þessu máli þannig að þessar upplýsingar séu tryggar og efa það ekki að eftir gangi þegar öll mál sem þessu tengjast niður í smáatriði verða upplýst hér á hv. Alþingi innan fárra vikna.“ Síðan líða 10 dagar. Þá kemur hér fram á Alþingi frv. sem hæstv. ráðh. hafði fyrirliggjandi í drögum undirritað af samninganefnd sinni þegar hann svaraði fsp. mínum hér á Alþingi. Og hvað kemur á daginn þegar það frv. er opnað? Reyndist neitandi svar ráðh. vera á rökum reist? Við skulum fletta upp á bls. 43 í þessu frv., þar sem er að finna fylgiskjal B með þriðja viðauka við aðstoðarsamning - rekstur. Þar stendur, með leyfi forseta: „Málsgrein 2.03 í aðstoðarsamningi - rekstri er hér með breytt með því að fella niður orðin „með bestu skilmálum og skilyrðum, sem fyrir hendi eru“ í lok síðasta málsliðar í staflið (c), setja punkt á eftir orðinu „hráefni“ næst á undan þeim orðum og bæta þar á eftir inn nýjum málslið, svo hljóðandi,“ sem þar stendur: „Hvenær sem hráefni þessi eða önnur aðföng eru, eftir ákvörðun Alusuisse og ÍSALs, útveguð eða keypt frá aðilum öðrum en Alusuisse eða dótturfélögum Alusuisse eða öðrum hluthöfum í ISAL, mun Alusuisse leitast við að tryggja að sú útvegun og innkaup eigi sér stað fyrir ÍSAL með bestu skilmálum og skilyrðum, sem fyrir hendi eru.“ Breytingin á aðstoðarsamningi - rekstri er fólgin í því að nú eru Alusuisse og öll dótturfélög þess fríuð við að sjá ÍSAL fyrir aðföngum með bestu fáanlegum skilyrðum. Það er aðeins ef um þriðja utanaðkomandi aðila er að ræða sem í reynd skiptir litlu sem engu máli eins og rekstri álversins í Straumsvík hefur verið háttað á undanförnum árum frá því að fyrirtækið hóf starfsemi. Hér er svo alvarlegt mál á ferðinni að ég hlýt að óska eftir því að hæstv. ráðh. geri grein fyrir því hér við þessa umr. hvernig í ósköpunum það má gerast að hann við tiltekinni og hnitmiðaðri spurningu hér á Alþingi Íslendinga svarar neitandi atriðum sem hann er búinn að láta sína samninganefndarmenn skrifa upp á. Og samninganefndarmaðurinn dr. Gunnar G. Schram, hv. 2. þm. Reykn., situr hljóður og hnípinn og sér ekki ástæðu til að koma samflokksmanni sínum til hjálpar hafi hann talið hann fara með fleipur, og ég verð þó að ætla að a.m.k. þessi hv. þm. hafi vitað hvað hér var á ferðinni. Er það svo um fleiri atriði í þessu máli? Er það svo að hæstv. iðnrh., sem í nóv. 1983 hét því á Alþingi Íslendinga að upplýsa þingið í öllum smáatriðum um gang þessara mála, endurtók það 10. maí s.l., standi síðan uppi sem ósannindamaður í sambandi við einn gildasta þátt þeirrar endurskoðunar sem snýr að skattamálum sem hér er um að ræða? Hvar er komið okkar hag? Hvar er komið stöðu okkar gagnvart öflugum viðsemjanda ef pólitískir áhrifamenn og íslenskir ábyrgðarmenn sjá ekki fótum sínum forráð með öðrum hætti en hér hefur verið rakið? Það er sannarlega dökkt fyrir stafni þegar horft er til framhalds þeirra mála sem óuppgerð eru. Ég ætla ekki, herra forseti, að fara að rekja fleiri dæmi um brigður í sambandi við yfirlýsingar hæstv. núverandi iðnrh. um þetta mál þó að þau megi finna með tilvitnunum í þingtíðindi - brigður á því að upplýsa Alþingi um stöðu mála og jafnframt að koma fram í rauninni með málflutning sem með öllu er óeðlilegt að hagsmunagæslumaður Íslands í máli sem þessu hafi uppi, málflutning sem væri gagnaðilans að setja fram og upplýsa. Ég skal nefna eitt dæmi um það: Hæstv. ráðh. hélt því fram lengi vel í þessu máli að hann ætlaði að láta deilumálin um skattsvik Alusuisse á liðnum árum ganga til dóms, þar skyldi ekkert undan skorið. Og í bráðabirgðasamkomulaginu, sem hann stóð að í sept. 1983, var ekki að finna nokkur minnstu tengsl á milli skattadeilnanna, sem áttu að afgreiða með skjótvirkum og vinsamlegum hætti, annars vegar og hins vegar frambúðarsamninga um stöðu ÍSALs áframhaldandi. Engin tengsl. En hver er það sem kemur síðan með þau mál samtvinnuð fram fyrir alþjóð? Var það Alusuisse sem var látið hafa fyrir því að tvinna þráðinn, tvinna þessi mál saman í samningaviðræðum og tefla þeim fram fyrir alþjóð? Nei. Þess gerðist ekki þörf. Það var hæstv. iðnrh. landsins sem tók af þeim ómakið og sagði fjölmiðlum, m.a. dagblaðinu Tímanum, í marsmánuði 1984 að sennilega væri alls ekki hægt að ganga frá þessum samningamálum við Alusuisse um framtíðarmálefni og endurskoðun raforkuverðs fyrr en búið væri að ganga frá gömlu deilumálunum. Í maí taldi hann hins vegar að þau ættu að leiða til lykta með dómi eða dómsígildi. En í júlímánuði upplýsir hann nú við umr. hér áðan að honum hafi snúist hugur, það hafi verið þau boð í frammi höfð að hann hafi endurskoðað þessa afstöðu sína og ákveðið að fallast á kröfu Alusuisse um að skipta upp pakkanum, taka út úr skattadeilumálin og raforkuverðið og skilja skattareglu framtíðarinnar eftir og samninga um stækkun álversins. Við fréttum hins vegar ekki af því með nákvæmum hætti á þeim tíma. Ég varð ekki var við það í fjölmiðlum. Og nú er komið sem komið er að Alþingi Íslendinga stendur frammi fyrir frv. til laga um breytingu á hluta af álsamningunum með annan hlutann ófrágenginn og það með þeim hætti að þinginu er ekki kleift að hagga þar nokkrum hlut, annaðhvort skal það samþykkja eða synja. Ríkisstj. hefur skuldbundið sig. Málið er þannig frá gengið samningslega að það er ekkert val fyrir Alþingi. Hér er með öllu ósæmilega að verki staðið. Og þegar svo er farið að líta í innihald þessa frumvarps, í þennan hluta pakkans sem fram hefur verið reiddur, tekur því miður ekki betra við. Það ætti að vera auðvelt fyrir Alþingi að gera upp hug sinn í þessu máli, forða því að hér hendi enn eitt slys, fjórði ósigurinn í samskiptum okkar við Alusuisse, svo notað sé orðalag leiðaraliöfundar DV, fyrir tveim til þrem mánuðum þar sem hann orðaði það svo m.a. að orkuverð sem fæli í sér eitthvað minna en 17 mill á kwst. væri gjöf. Ég ætla nú, virðulegi forseti, að líta á einstaka þætti þessa samkomulags, fara um þá nokkrum orðum, skattamálefni og raforkuverð og hina bókuðu heimild sem þar er að finna til stækkunar álversins. Á sama tíma og hlaupist er frá því verkefni að ganga frá frambúðarreglum um greiðslur skatta af ÍSAL, sem samkvæmt bráðabirgðasamkomulaginu frá 23. sept. átti skýlaust að ljúka ásamt öðrum atriðum varðandi framtíðarstarfsemi ÍSALs og raunar fyrir 1. apríl s.l. eins og ég gat um, er nú fallist á allar kröfur, sem Alusuisse hafði sett fram á fyrri stigum, um túlkun og breytingar á skattaákvæðum. Af Íslands hálfu er þar engu til haga haldið, en auðhringnum í leiðinni veitt fortakslaus syndakvittun vegna skattsvika á liðnum árum. Alusuisse var, eins og þegar hefur raunar komið fram í fjölmiðlum, með gjörtapaða stöðu fyrir dómnefndunum og það má segja að hæstv. iðnrh. hafi staðfest það, þótt með óbeinum hætti væri, í framsögu sinni áðan, gjörtapaða stöðu fyrir þeim nefndum sem komið var á fót í fyrra að kröfu auðhringsins í staðinn fyrir gerðardóm sem málið var komið til í tíð fyrri ríkisstjórnar í samræmi við ákvæði aðalsamningsins um álverið frá 1966. Út úr þessari klemmu, sem auðhringurinn var staddur í á liðnu sumri, hleypir ríkisstj. honum gegn 100 millj. kr. eða 3 millj. Bandaríkjadala greiðslu sem svarar tæplega þriðjungi af upphaflegri kröfugerð um viðbótarskattgreiðslur og verðlaunar Alusuisse í leiðinni með margvíslegum hætti. Tölulega séð, eins og ég hef getið, sér enginn fyrir endann á því nú hvern beinan hag þetta fjölþjóðafyrirtæki hefur af þeirri undanlátssemi, en engum, jafnvel ekki hæstv. núverandi iðnrh., mun koma í hug að staðhæfa að þar hafi verið skipt á sléttu í skattamálum. Auðvitað felst í þeirri staðreynd, að Alusuisse greiðir íslenska ríkinu að nafninu til 100 millj. kr. til að forða sér frá úrskurði dómnefndanna, viðurkenning auðhringsins á „hækkun í hafi“ eða „transfer pricing“, eins og það er kallað á ensku máli, og öðrum bókhaldsfölsunum gagnvart dótturfyrirtækinu í Straumsvík. Enginn sem kærður er fyrir skattsvik innir slíkar greiðslur af hendi að ástæðulausu, síst af öllu hinir harðdrægu samningamenn frá Zürich. Sakaruppgjöfin, sem svo vandlega er pakkað inn í orðalag sáttargerðarsamningsins eins og hann er kallaður á fylgiskjali V með þessu frv., er þannig að jafnvel hæstv. iðnrh. ætti að verða flökurt þegar hún er lesin yfir, en skiptir Alusuisse hins vegar miklu meira máli en 3 millj. eða 10 millj. Bandaríkjadala, hvort sem um væri að ræða. Upphafleg kröfugerð íslenska ríkisins um viðbótarskatta hljóðaði upp á 10 millj. dala. Fjölþjóðafyrirtæki, sem fær á sig dóm og er þannig sannað að sök, fellur í áliti um allan heim. Það blikkar rauðu í öllum bankastofnunum og kauphöllum frá Zürich til Wall Street, frá Sidney til Lundúna. Hlutabréfin falla í verði og stólarnir verða fljótt valtir undir forstjórunum í Zürich. Syndakvittunina kölluðu þeir dr. Müller og dr. Weibel, sem ég átti tal við hér á árum fyrr, gjarnan hvíta skyrtu. Og þeir lágu á hnjánum frammi fyrir gömlum vinum sínum hérlendis og báðu þá ásjár til að þvo af sér aurinn og blettina sem þeir töldu að fallið hefðu á ásýnd fyrirtækisins vegna þessa skattsvikamáls. Í þessum ótta og gífurlegu hagsmunum, sem í húfi voru fyrir auðhringinn, fólst styrkur Íslands. En áhrifamiklir stjórnmálamenn hérlendis, innan og utan ríkisstjórnar, neituðu að taka mark á þeirri staðreynd, sumir kannske vegna fákunnáttu um málavexti, og sökuðu mig og minn flokk, Albb., um sérstaka kveistni og ósanngirni gagnvart auðhringnum sem ylli því að hann fengist ekki til að margfalda raforkuverðið, nánast á stundinni mátti skilja. Það var talað um „ásakanir“ mínar í garð auðhringsins og „þjark um sviksamlegt athæfi“, svo að notað sé orðalag hæstv. núverandi forsrh. frá aprílmánuði 1983, en hann „hefði tafið“, eins og hann orðaði það í viðtali við Tímann þá, „satt að segja allar viðræður í hálft annað ár.“ Nú hefur iðnrh. hæstv. og ríkisstj. undir forsæti sama manns afhent Alusuisse hvítu skyrtuna margumbeðnu eftir 17 mánaða þjark og gefið þeim dr. sorato og dr. Ernst kjólföt í kaupbæti. Hvíta skyrtan er afhent með svofelldum orðum í sáttargerðarsamningi. - Ég má til með að lesa smákafla, herra forseti, upp fyrir hv. þdm. Hann er ekki langur, en er að finna á bls. 49 í frv. Þar segir: „Ríkisstjórnin samþykkir að leysa Alusuisse og ÍSAL, og leysir þau hér með, frá öllum kröfum hverju nafni sem nefnast, að lögum, eðli máls eða í öðru tilliti, þar á meðal öllum kröfum þegar gerðum fyrir dómnefndunum... sem ríkisstjórnin hefur nokkru sinn átt, á nú eða getur hér eftir átt eða mundi eiga gegn Alusuisse eða ÍSAL af hvaða atvikum eða orsökum sem er, sem nú eru fyrir hendi eða hafa gerst fram á þann dag, sem greinir hér í upphafi, að undanskildum sérhverjum kröfum sem ríkisstjórnin kann að eiga í tengslum við framleiðslugjaldsskyldu ÍSALs fyrir árið 1984.“ Það var mikið að aflausnin skyldi ekki líka látin gilda fyrir yfirstandandi ár. En raunar gildir hún um mörg atriði varðandi skattgreiðslur fram í tímann og kem ég þá að kjólfötunum sem fylgja hvítu skyrtunni frá hæstv. iðnrh. Sverri Hermannssyni og hæstv. fjmrh. sem falla nú frá öllum kröfum sem ríkisstj. hefur nokkru sinni átt, á nú eða getur hér eftir átt eða mundi eiga gegn Alusuisse eða ÍSAL af hvaða atvikum eða orsökum sem það er. Ég vil rekja hér í aðalatriðum þær breytingar sem gerðar eru í aðalsamningi og aðstoðarsamningi um rekstur og snerta skattaákvæði og allar eru Alusuisse í vil. Aðstoðarsamningi um rekstur er breytt á afgerandi hátt, eins og ég hef þegar minnst á í sambandi við alrangar upplýsingar hæstv. ráðh. til Alþingis 25. okt. s.l. Með breytingunni er Alusuisse leyst undan þeirri kvöð samkvæmt núgildandi samningum að færa sér í nyt viðskiptasambönd sín til að aðstoða ÍSAL og tryggja ÍSAL áframhaldandi og jafnt framboð af hráefnum með bestu skilmálum og skilyrðum sem fyrir hendi eru, svo vitnað sé í orðalag núgildandi samnings. Sem kunnugt er selur Alusuisse sjálft ÍSAL mestöll aðföng til álbræðslunnar í Straumsvík, m.a. súrál frá eigin verksmiðju í Ástralíu, og rafskaut frá eigin rafskautaverksmiðju í Hollandi, og kaupir af ÍSAL framleitt ál. Fyrir þessa þjónustu, sem svo er kölluð samkvæmt aðstoðarsamningi um rekstur, greiðir ÍSAL Alusuisse hvorki meira né minna en 2.2% af brúttótekjum ÍSALs af sölu á áli og auk þess 1.5% samkvæmt aðstoðarsamningi fyrir að sjá um sölu afurða álbræðslunnar í Straumsvík. Þessi þjónustugjöld svokölluð eða þóknanir upp á 3.7% af brúttótekjum ÍSALs fær fyrirtækið að draga frá hagnaði fyrir skatta og hér eru engar smáupphæðir á ferðinni. Þjónustu þessa annaðist Alusuisse hins vegar með þeim ágætum, að mati endurskoðunarfyrirtækisins Coopers & Lybrand á árunum 1975–1983, að draga undan skatti 60 millj. Bandaríkjadala. Ætli það svari ekki til eitthvað á þriðja milljarð ísl. kr. samkvæmt núverandi gengisskráningu, ég hef ekki litið eftir henni nákvæmlega, hver hún er í dag, eftir gengisfellinguna í gær. Jafnframt var ÍSAL látið safna - og það skiptir ekki minna máli - bókhaldslegum skuldum í svo ríkum mæli að leitun er á slíku hjá álbræðslum þannig að bræðslan má teljast bókhaldslega gjaldþrota, allt til þess að komast hjá skattgreiðslum í framtíðinni þegar afskriftir lækka stórlega og erfiðara hefði að óbreyttu orðið að beita svikamyllunni sem þekkt er undir heitinu „hækkun í hafi“. Það er raunar rangt, sem fram kom hjá hæstv. iðnrh. hér á Alþingi 23. okt. s.l. er hann svaraði fyrirspurn minni um endurskoðun ársreikninga ÍSALs vegna 1983, að leiðrétting Coopers & Lybrand um nær 10 millj. dollara fyrir það ár hafi ekki áhrif á skattgreiðslur vegna bókhaldslegs taps ÍSALs þetta ár sem talið var 11.5 millj. dollara. Með því að brúa þetta bókhaldslega tap áfram með lántökum er Alusuisse að draga úr hagnaði og um leið skattgreiðslum á komandi árum. En af slíkum smámunum þarf auðhringurinn raunar ekki að hafa áhyggjur framar, ef Alþingi skrifar upp á þann samning sem hér er leitað staðfestingar á, því að syndakvittunin nær einnig til ársins 1983. Efnisbreytingin á aðstoðarsamningi um rekstur er í því fólgin, eins og ég gat um áðan, að nú eru undanskilin aðföng keypt frá Alusuisse eða dótturfélögum Alusuisse, þ.e. nær öll aðföng til álbræðslunnar, en eftir stendur óbreytt skattfrjáls þóknun til Alusuisse sem nemur 2.2% af brúttótekjum. Hér er raunverulega verið að leggja til að Alþingi lögheimili svikamylluna „hækkun í hafi“ eða „transfer pricing“ og eigi þau sérstæðu fríðindi einnig að gilda sem tálbeita fyrir hugsanlegan þriðja aðila sem yrði hluthafi að fyrirtækinu við stækkun bræðslunnar, eins og hæstv. ráðh. gat um hér í framsöguræðu sinni áðan. Við umræður um upphaflegu álsamningana 1966 vísaði þáverandi iðnrh. Jóhann Hafstein sérstaklega til ákvæða eins og hann orðaði það „um skyldur Alusuisse til að útvega hráefni til bræðslunnar og selja framleiðslu hennar með hagstæðum kjörum“, sem tryggingu fyrir réttlátum skattgreiðslum. Nú er þeim ákvæðum kastað út í vindinn og hæstv. iðnrh. gerist í leiðinni ósannindamaður gagnvart Alþingi. Ætli megi ekki segja að hér hæfi skel kjafti? Annað atriði, um fyrningar. Með samkomulaginu frá Zürich er fallist á þá kröfu Alusuisse að afskrifa megi mengunarvarnabúnaðinn sem komið hefur verið upp í álverinu eftir mikla eftirgangsmuni og það á 8 árum í stað 15 ára. Gengur þetta þvert á sjónarmið og tæknilega úttekt ráðgjafa iðnrn. og með þessu ákvæði einu eru færðar nokkrar millj. dollara til tekna fyrir Alusuisse á ári hverju. Rök samninganefndar ríkisstj. fyrir þessari meðgjöf eru þau ein að þessi breyting á afskriftatíma styðjist við, eins og hún telur, „eðlileg sjónarmið“. Alls skipta eftirstöðvar afskriftastofna vegna mengunarvarnabúnaðar háum upphæðum, eins og rakið er í frv. Í þriðja lagi varðandi varasjóð og viðurlög. Í upphaflegu álsamningunum voru engin ákvæði sett um varasjóð sem leggja mætti í fjármuni til frádráttar skattskyldum tekjum. Við endurskoðun 1975 var að hluta fallist á kröfu Alusuisse um slíkan varasjóð, en nú er gengið lengra með því að veita fullkomið frelsi varðandi slíkan varasjóð upp að 20% markinu, svipað og hjá íslenskum hlutafélögum, með heimild sem er að finna á bls. 3 í frv. þar sem segir, með leyfi forseta: „ÍSAL á hvenær sem er rétt til að inna framlag í varasjóðinn á hverju tilteknu ári, og að hækka eða lækka hvert það framlag til að halda samræmi við þá takmörkun um 20%, sem sett er hér að ofan, þar til nettóhagnaður ÍSALs fyrir það ár hefur verið endanlega staðfestur með samkomulagi milli ríkisstjórnarinnar og Alusuisse eða endanlega ákvarðaður með öðrum hætti samkvæmt samningi þessum.“ Þannig fær ÍSAL að njóta fríðinda íslenskra skattalaga til viðbótar því að vera undanþegið íslenskum skattareglum um viðurlög vegna óframtalins og ógreidds framleiðslugjalds, en sú undanþága er einstæð gagnvart fyrirtækjum hérlendis.

Ég vil spyrja hv. þm. hvort hann eigi miklu ólokið af ræðu sinni?

Virðulegi forseti. Það eru nokkrar blaðsíður samkvæmt texta. Ég gæti giskað á um 15 mín. í töluðu máli eða sem því nemur.

Nú er liðinn fundartími deildarinnar, þannig að ég hygg að við munum fresta fundi ef því er ekki mótmælt. Fundi er nú frestað til kl. hálfsex.

- (Fundarhlé.] Herra forseti. Ég er reiðubúinn fyrir mitt leyti að halda áfram máli mínu, en kynni þá betur við að hv. iðnrh. væri í salnum áður en ég tek til þess sem frá var horfið.

Iðnrh. var kominn í salinn en hann hefur gengið út. Það verða gerðar ráðstafanir til þess að láta hann vita.

Ég var þar kominn í máli mínu að fjalla um einstaka þætti skatta, mála og ívilnana til Alusuisse. Ég tek næst fyrir það sem snýr að breytingum á aðalsamningi varðandi endurskoðun ársreikninga ÍSALs. Með ákvæðum í gr. 2.04 í frv. er enn látið undan kröfum Alusuisse, eins og í þeim þáttum sem ég gat um áður, og hér reynt að fyrirbyggja að íslensk skattyfirvöld geti leiðrétt ársreikninga 1SALs hvað skattbyrði snertir aftur í tímann þótt í ljós komi að fyrirtækinu hafi ekki verið gert að greiða skatta af öllum tekjum sínum á reikningsárinu. Um þetta segir svo varðandi breytingu á gr. 29.07 í aðalsamningi á bls. 4 í frv., með leyfi forseta: „Endurskoðun endurreiknings skýrslunnar, sem ríkisstj. lætur fram fara, skal lokið og niðurstöður hennar tilkynntar ÍSAL eigi síðar en 1. sept. á endurreikningsárinu. Hafi endurskoðuninni ekki verið þannig lokið og niðurstöður hennar þannig tilkynntar ÍSAL er ekki unnt að vefengja framleiðslugjaldsskyldu ÍSALs fyrir umrætt ár eftir 1. sept. á endurreikningsárinu.“ Með þessu ákvæði er Ísland sem fullvalda ríki að afsala sér þeim mikilvæga rétti sem felst í skattmati. Á sama tíma er ekki gerð nein tilraun til að lögskylda Alusuisse til að gefa upplýsingar og afhenda gögn sem máli skipta vegna skattamála ÍSALs þrátt fyrir þá óskemmtilegu reynslu sem fyrir liggur um þau efni frá liðnum árum. En fyrirtækið hefur ítrekað neitað alþjóðlegum endurskoðendum um aðgang að upplýsingum í sambandi við mat á verði aðfanga. Hér er enn eitt dæmið um einhliða fríðindi og eftirgjöf gagnvart Alusuisse og það þrátt fyrir að ólokið er sem sérstöku viðfangsefni að fjalla um skattareglur fyrir ÍSA L. Hér hefur Alusuisse sem víðar fengið að ná forskoti á sæluna gagnvart íslenskum stjórnvöldum og Alþingi er ætlað að innsigla hér óhæfuna. Í fimmta lagi nefndi ég skuldajöfnun við skattinneign svokallaða. Þar er um að ræða atriði sem myndar dreggjarnar í þeim bikar sem hér er réttur að Alþingi. Það snýr að hinni svonefndu skattinneign ÍSALs sem var til fyrir endurskoðun álsamninganna 1975. Við þá endurskoðun samdi þáv. samninganefnd um það þvert ofan í ráðgjöf bandarískra lögfræðinga, sem leitað var álits hjá, að þessi upphæð, sem nam þá rúmum 4 millj. Bandaríkjadala, skyldi færð ÍSAL til eignar. Með endurákvörðun á skattgreiðslum ÍSALs í tíð fyrri ríkisstj. og ákvörðunum Ragnars Arnalds sem fjmrh. var þessi inneign öll tekin upp í vangreitt framleiðslugjald álversins og krafa gerð um nær 6 millj. dollara greiðslu til viðbótar eða samtals um 10 millj. dollara. Nú er sú stjórnvaldsathöfn að engu gerð með sáttargerðarsamningnum svonefnda. Skattinneignin er færð til baka til ÍSALs og sett á hæstu dollaravexti þannig að hún reiknast nú vera um 7 millj. dollarar. Síðan er kveðið á um það með breytingum skv. lið 2.07 í frv. að aflausnargjaldið upp á 3 millj. dollara vegna skattsvika fyrri ára skuli fært til frádráttar á þessari sérstæðu skattinneign. Kemur þá í ljós að hún svarar til vaxta sem safnast hafa upp á þetta gjafafé til ÍSALs frá árinu 1975 að telja. Syndakvittunin verður fyrirtækinu því ekki sérlega þungbær. Hér er nánast um millifærslu að ræða gagnvart þeim vöxtum sem skattinneignin hefur á sig hlaðið. Það er ekki óeðlilegt að spurt sé hvort það hafi verið ofætlan gagnvart íslensku samninganefndinni að hnekkja ákvæðum samningsins frá 1975 varðandi skattinneign ÍSALs og slétta a.m.k. reikningana hvað þetta varðar þannig að hún hyrfi úr sögunni í eitt skipti fyrir öll. Slíkt hefði alltént dregið úr þeim ófarnaði og hrapalegu niðurstöðu sem eftir stendur varðandi skattaþáttinn það sem af er í þessari samningsgerð að því er skatta áhrærir. Það eru hins vegar enn ekki öll kurl komin til grafar. Samninganefndir aðila ætla sér tíma fram til 1. júní 1985 til að fjalla um önnur atriði skattamála. Ekki er þó líklegt að neitt verði aftur tekið af því sem Alusuisse er veitt í forgjöf skv. samningnum frá 5. nóv. s.l. Herra forseti. Ég vík þá að öðrum gildum efnisþætti þessa máls, þ.e. breytingu á rafmagnssamningnum milli Landsvirkjunar og ÍSALs sem er að finna í fskj. með frv. Ég vil geta þess strax að fulltrúi Alþb. í stjórn Landsvirkjunar, Ólafur Ragnar Grímsson fyrrv. alþm., greiddi atkv. gegn samningnum og fylgdi atkv. hans bókun sem ég tel rétt að koma hér á framfæri. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Þegar Alþb. undir forustu fyrrv. iðnrh. hóf baráttu fyrir hærra orkuverði til Alusuisse og sýndi fram á svik fyrirtækisins í viðskiptum við Íslendinga voru margir aðstandendur ÍSALs-samningsins andvígir þessari stefnu. Þeir töldu gildandi samning góðan og vöruðu við ásökunum í garð Alusuisse. Niðurstaða viðræðnanna við Alusuisse nú felur í sér fulla viðurkenningu á kröfunni um endurskoðunarrétt. Alusuisse hefur nú samþykkt að tvöfalda orkuverðið og játa sekt sína með því að fallast á 100 millj. kr. sektargreiðslu. Þessum áfanga í baráttunni ber því að fagna. Hann er ávöxtur þess mikla undirbúningsstarfs sem fyrrv. iðnrh. hafði forustu um. Engu að síður er fyrirliggjandi niðurstaða í uppkasti að nýjum samningi engan veginn viðunandi. Helstu ástæðurnar eru þessar: 1. Orkuverðið til Alusuisse yrði skv. hinum nýja samningi töluvert undir kostnaðarverði á framleiddu rafmagni í núverandi virkjanakerfi Landsvirkjunar. Orkuverðið samrýmist því ekki þeim arðgjafarkröfum sem gera verður ef eðlileg uppbygging Landsvirkjunar á heilbrigðum fjárhagsgrundvelli á að verða að veruleika. 2. Með þessum samningi er Landsvirkjun að halda inn á þá hættulegu braut að tengja orkuverð afkomu stóriðjufyrirtækjanna og heimsmarkaðsverði á málmum. Engin alvarleg umræða hefur farið fram í stjórn Landsvirkjunar um slíka stefnu í sölumálum þótt undirritaður hafi á s.l. tólf mánuðum ítrekað óskað eftir að hún fari fram. 3. Nýlega hafa verið gerðir samningar og felldur gerðardómsúrskurður um orkuverð til álvera í Grikklandi og Ghana sem gefa mun hærra verð en þessi samningur. 4. Orkuverð til ÍSALs yrði áfram verulega minna en orkuverðið sem Alusuisse þarf að greiða í öðrum löndum. 5. Endurskoðunarákvæðin í samningnum eru mjög óljós og Íslendingum óhagstæð. Þau veita ekki vonir um að hægt verði að hækka orkuverðið eftir fimm ár. 6. Áhrif verðbólgu og gengisbreytinga eru mjög vanmetin í samningnum og munu, ef ekki fæst veruleg bót við endurskoðun eftir fimm ár, gera samninginn í framtíðinni verulega óhagstæðari en hann er nú. Auk þessara sex ástæðna er óhjákvæmilegt að geta þess að Alusuisse er sleppt við að hlíta úrskurði gerðardóms í deilumálum fyrri ára. Fyrirtækið fær að sleppa með 100 millj. kr. sekt þegar krafa Íslendinga um endurskoðun var þrisvar sinnum hærri. Enda sýna nýjar upplýsingar um árið 1983 að Alusuisse heldur áfram fyrri svikum. Einnig á eftir að semja um ný skattaákvæði og bendir ýmislegt til að þar geti Alusuisse fengið til baka hluta af þeirri orkuverðshækkun sem felst í hinum nýja samningi. Til viðbótar kemur svo hagnaðurinn sem launastefna ríkisstjórnarinnar hefur fært fyrirtækinu í gegnum fjórðungsskerðingu á launagreiðslum til starfsmanna ÍSALs. Því er ljóst að reikningsuppgjör Íslendinga og Alusuisse er enn í ósamræmi við hagsmuni og eðlilegar kröfur Íslendinga. Með vísun til fyrrgreindra atriða greiði ég atkv. gegn hinum nýja samningi og legg til að stjórn Landsvirkjunar hefji umræður um ný vinnubrögð og aðrar leiðir í samningum við stóriðjufyrirtæki.“ Þetta er bókun fulltrúa Alþb. í stjórn Landsvirkjunar, Ólafs Ragnars Grímssonar, á fundi stjórnarinnar hinn 1. nóvember 1984, þegar greidd voru atkv. um rafmagnssamninginn sem þá lá fyrir í Landsvirkjun til afgreiðslu. Í þessari bókun koma fram meginatriði í þeirri gagnrýni sem Alþb. hefur fram sett í sambandi við þennan endurskoðaða raforkusamning. Við teljum það að sjálfsögðu til bóta að á honum fáist leiðrétting og vissulega er þarna um breytingu að ræða sem stefnir í rétta átt. Hins vegar eru einnig slíkir agnúar á þessum rafmagnssamningi að Alþb. telur fjarri lagi að hægt sé að greiða atkv. með honum jafnvel þótt hann einn út af fyrir sig lægi hér fyrir. staðan, eins og hún hefur verið í þessu máli, átti að gefa kost á allt annarri og hagstæðari niðurstöðu varðandi raforkuverðið. Ég vil geta þess líka að varamaður Alþb. í stjórn Landsvirkjunar, Finnbogi Jónsson hagfræðingur og verkfræðingur, varaði við þeim samningsdrögum, sem kynnt voru á fundi stjórnar Landsvirkjunar 4. okt., og taldi það ótímabært að taka afstöðu til þeirra eins og þau lágu þá fyrir fundi eins og til hafði verið ætlast. Þess ber að geta þegar litið er á það verð, sem gert er ráð fyrir í þessum rafmagnssamningi, að meðalframleiðslukostnaður raforku úr kerfi Landsvirkjunar nú er skv. bókhaldi og ársreikningum fyrirtækisins um 20 mill á kwst. Skv. áætlunum Landsvirkjunar um framleiðslukostnað út úr kerfinu fer þetta verð hækkandi á þessu ári og hinu næsta. Þess má jafnframt geta að þegar þessar tölur eru athugaðar er engan veginn öllu til haga haldið sem snertir raunverulegan framleiðslukostnað raforku ójá Landsvirkjun. Farið hefur verið yfir það og sýnt fram á það tölulega að varleg áætlun um raunverulegan framleiðslukostnað úr kerfi Landsvirkjunar á næstu árum sé að minnsta kosti nálægt 23 millum á kwst. og jafnvel nokkuð þar til viðbótar. Þetta þýðir að jafnvel þó að við gerum ráð fyrir að orkusalan til stórnotenda sé lægri en nemur meðalframleiðslukostnaði, eins og ýmis rök hafa verið leidd að, þá þurfi raforkan til stóriðjunotenda nú, til þess að standa undir sem nemur 2/3 af kostnaðarverði sem almenningsveitum er ætlað að greiða, að vera mjög nálægt 20 millum á kwst., ekki öllu lægra en það, ef öllum kostnaðarþáttum, þar með fjármagnskostnaði, er til haga haldið. Þetta eru staðreyndir sem menn verða að hafa fyrir augum þegar litið er á þennan samning sem stjórn Landsvirkjunar að meiri hluta til hefur þegar samþykkt. Hver eru þau mörk sem sett eru í þessum raforkusamningi? Þau hafa verið kynnt og ekki ástæða til að fara yfir þau í smáatriðum af minni hálfu. En samningurinn á að gefa verð, eins og kunnugt er, á bilinu 12.5 mill til 18.5 mill á kwst. Þessi rammi á að gilda til 20 ára með tengingu við álverð. En vel að merkja - og það skiptir mestu í þessu sambandi - bæði hámarks- og lágmarksákvæðið í rafmagnssamningnum er óverðtryggt. Ef litið er til viðmiðunar á álverð, eins og það er nú, er ljóst að á yfirstandandi ársfjórðungi gæfi þessi samningur aðeins raforkuverð sem væri á bilinu 12.513 mill. Sýnilegt er að lágmarksverðið, botninn, 12.5 mill, yrði það raforkuverð sem Landsvirkjun fengi greitt á kwst. á fyrsta ársfjórðungi komandi árs 1985 vegna þeirrar verðþróunar sem verið hefur á áli og þeirra viðmiðana sem samningurinn gerir ráð fyrir. Það skýtur mjög skökku við þegar hæstv. ráðh. og reiknimeistarar þeir, sem að baki standa hans orðum og ég hygg að séu starfsmenn Landsvirkjunar, eru að reyna að halda því fram hér að eitthvert grunnverð í þessum samningi sé 15 mill. Það hafa ekki sést öllu ómerkilegri blekkingar að mínu mati en þessi talnaleikur, einhvers konar meðaltalstala á milli 12.5 og 18.5. Það er svo langt frá því að þar sé um eitthvert grunnverð að ræða. Það verður þeim mun ljósara þegar litið er á bjartsýnar áætlanir Landsvirkjunar og þeirra sérfræðinga, sem hún styðst við, varðandi verðþróun á áli á næstu fimm árum. Þá kemur í ljós, eins og hæstv. iðnrh. raunar upplýsti hér sjálfur aðspurður 25. okt. s.l., að það meðalverð, sem gert er ráð fyrir að samningurinn skili Landsvirkjun á verðlagi ársins 1984, er ekki 15 mill, ekki 18.5 mill, því að það hámark kemur þarna hvergi við sögu, heldur 13.7 mill. Ég ítreka að þessi tala er skv. spám um þróun á álverði sem að margra mati teljast vera bjartsýnar. Menn vilja benda á að í þessum rammasamningi séu endurskoðunarákvæði. Ég mundi sannarlega fagna því, ef svo illa tekst til að þessi samningur verði hér samþykktur á hv. Alþingi, að slík endurskoðunarákvæði gætu gefið Íslandi viðspyrnu til endurskoðunar á samningnum, rafmagnssamningnum sem öðrum þáttum, að fimm árum liðnum. En varðandi raforkuverðið eru sýnilega miklir agnúar á að slíkt verði. Það er jafnframt sýnilegt miðað við tiltölulega hógværa spá um verðbólguþróun og þá staðreynd að hámarks- og lágmarksákvæðin eru óverðtryggð, að raforkuverðið á samningstímanum, 20 árum, miðað við að ekki fáist endurskoðun á því, yrði vegna verðrýrnunar að raungildi aðeins um 10.3 mill miðað við núverandi verðlag og heldur hærra á fyrstu 5 árunum en á seinni 15 árunum. Miðað við áætlun um 5% eða 5.7% verðbólgu, sem sérfræðingar Landsvirkjunar byggja sinn útreikning á, yrði verðið aðeins um 9 mill á tímabilinu 1990–2004. Þegar menn líta á þessar tölur, þessar áætlanir sem byggja á gildum forsendum, sjá menn hvað þessi rafmagnssamningur felur í raun í sér. Til þess að raforkuverðið gæti talist viðunandi miðað við núverandi stöðu mála vantar 80–100% ofan á það sem þessi samningur gerir ráð fyrir og þá með tekið að ákvæðin væru raunverulega verðtryggð. Þess má geta að skv. útreikningum miðað við verðbólguþróun á komandi árum lækkar þetta hámark 18.5 mill á samningstímabilinu. Það væri komið niður í um 6 mill við lok samningstímans og lágmarksákvæðið upp á 12.5 mill væri komið niður í 4 mill á kwst. að raungildi þegar að 20 árum liðnum. Það er því stórkostlega afdrifaríkt atriði og alveg sérstaklega ámælisvert í sambandi við þennan raforkusamning að inn í hann vantar algerlega verðtryggingu á þeim ramma sem raforkuverðinu er markaður og ætlað að hreyfast inni í miðað við þróun á áli. Einnig sú viðmiðun innan þess ramma er aðeins að hluta til verðtryggð, eða sem nemur nálægt 70% miðað við breytingar á þeim vísitölum á álverði sem þar er við miðað. Á endurskoðun ákvæða samningsins er vísað sem einhvers konar haldreipi. En það er sannarlega veikur þráður, svo ekki sé meira sagt, því að krafan um endurskoðun er bundin því að orðið hafi ófyrirséð breyting til hins verra sem hafi í för með sér alvarleg áhrif á efnahagsstöðu Landsvirkjunar eða ÍSALs. Verðbólguþróun á dollara, sem nemur 5% t.d., er engin ófyrirséð breyting sem hægt sé að vísa til í sambandi við endurskoðun á þessum rafmagnssamningi. Ég held að það séu vandfundnir þeir sérfræðingar í efnahagsmálum sem ekki gera ráð fyrir slíkri verðbólgu. Og ákvæðið um alvarleg áhrif á efnahagsstöðu aðila, Landsvirkjunar eða ÍSALs, veldur því að skírskotun til breytinga á orkuverði almennt í heiminum er ekki til sem rök í sambandi við endurskoðunarkröfur skv. þeim ákvæðum sem er að finna í þessum samningi. Vonandi væri hægt að finna rök fyrir því að öðru leyti. En hér etum við þó búin að skrifa upp á formúlu sem alveg er ljóst að gagnaðilinn mun halda í í rauðan dauðann til að verja sína hagsmuni. Því er það eðlilegt mat, sem heyrist frá mönnum sem á þessi mál líta, að þetta endurskoðunarákvæði geti í reynd gert aðstöðu Íslendinga erfiðari en er skv. gildandi samningi til þess að ná fram endurskoðun og leiðréttingum á þessum rafmagnssamningi. Við skulum líka veita því athygli að ákvæðið er gagnkvæmt. Einnig ÍSAL og eigandi þess, Alusuisse, geta gert kröfu til breytinga á raforkuverðinu og þá væntanlega til lækkunar sér í hag. Það er ekki að efa að slíkar gagnkröfur munu koma fram þegar á á að herða. Endurskoðunarleiðin og það ferli sem markað er skv. samningnum er einnig afar flókin og torsótt leið eins og öllum má ljóst vera sem fara yfir það mál. Frá hvaða tíma á t.d. endurskoðað raforkuverð að gilda? Ég hef kannske ekki lesið nógu grannt í málið til að sjá hvort það er inni í þessum samningi og inni hæstv. ráðh. eftir því. Ætti endurskoðað verð að gilda nákvæmlega 5 árum frá gildistöku samningsins og þá afturvirkt eftir að búið er að fara í gegnum þær veltur sem gert er ráð fyrir að fylgi slíkri endurskoðun með tvenns konar gerðardómsmeðferð, sem skv. upplýsingum hæstv. ráðh. getur tekið fleiri ár, kannske 2, kannske 4 ár, eða ætti slíkt endurskoðað verð að gilda frá því að slíkur dómur félli? Þetta skiptir einnig máli þegar litið er á þetta ákvæði. Og ekki þarf að fjölyrða um að sú tenging sem gerð er við álverð í þessum samningi eykur á áhættu Íslendinga af rekstri álversins. Það er auðvitað matsatriði hvort menn byggja slíka tengingu inn og taka þannig á sig aukna áhættu á þessum rekstri, en eins og um hnútana er búið að öðru leyti í þessum samningi verður það að teljast meira en lítið vafasamt að taka upp slíka viðmiðun. Hér er um að ræða ferns konar vísitölur, verðviðmiðun á áli, og ein af þeim er í hendi Alusuisse sjálfs, sérstök vísitala, sem gert er ráð fyrir að þeir leggi inn í þetta púkk, og það gæti nú verið ástæða til að átta sig á því hvernig að slíkum útreikningi er staðið. Með þessu frv. er að finna sem fskj. álitsgerð frá forstjórum Landsvirkjunar. Ég ætla ekki að fara að hafa stór orð um fjarstadda embættismenn, en ég vil þó segja að ég tel það vera satt að segja mjög furðulegt að menn í þeirri stöðu, sem rita undir þá umsögn, og einnig stjórnarmenn Landsvirkjunar, sem hafa sumir hverjir komið við sögu þessarar samningsgerðar, þar sem er formaður stjórnarinnar, skuli telja sér henta að gylla þennan rafmagnssamning með þeim hætti sem fram kemur í fskj. og sem einnig má lesa í Morgunblaðinu nú nýverið í viðtali við Halldór Jónatansson, forstjóra Landsvirkjunar, þann 17. nóv. s.l. Það má segja, þegar litið er yfir þessar greinar og umsagnir, að þessir starfsmenn Landsvirkjunar telji þennan rafmagnssamning svo góðan, svo frábæran, að þar hefði nánast alls ekki verið hægt að gera hótinu betur, hann færi Landsvirkjun slíkan ávinning og sé svo góður, nánast hvernig sem á málið er litið, að betur hefði vart verið á kosið. Það er auðvitað spurning hversu lítilþægir menn eru í þessum efnum eða hvaða mælistiku menn leggja á samning af þessu tagi. Ég get vel skilið að menn sem hafa unað því hljóðalaust um árabil að búa við það raforkuverð sem Landsvirkjun hefur fengið í sinn hlut frá álverinu í Straumsvík séu ósköp fegnir að sjá það tvöfaldast. Mig undrar það ekki út af fyrir sig og það er vissulega breyting til bóta. En dagur er eftir þennan dag og við vorum að ræða hér endurskoðunarákvæði. Er það nú vænlegt til þess að undirbyggja stöðu Íslands varðandi endurskoðun á þessum samningi að íslenskir aðilar, sem ætlast er til að séu marktækir, reiði fram rök og sjónarmið varðandi þennan rafmagnssamning sem þeir fá síðan beint í andlitið frá gagnaðilanum þegar þeim verður ætlað að gera kröfur um endurbætur og endurskoðun á þessum samningi? Og hvernig ætla þeir hinir sömu menn, sem væntanlega er gert ráð fyrir að komi eitthvað nálægt þeim samningi um raforkusölu til stækkunar álversins sem hér er bókað um í fskj., - hvernig ætla þeir að leggja hæstv. núverandi iðnrh. eða öðrum sem í hans sæti væru rök upp í hendurnar, og stjórn Landsvirkjunar þar með talin, um að fá viðunandi verð inn í slíkan rekstur, inn í slíka stækkun ef svo færi að um hana yrði samið? Ég er ansi smeykur um að Alusuisse eigi eftir að vísa í gyllinguna, fagurgalann frá þessum sömu mönnum um þann samning sem hér er verið að gera sem ég veit að hæstv. iðnrh. telur og hefur reyndar sagt að væri óhæfur að hans mati ef um stækkun álversins væri að ræða. Það er mikil blinda ef menn halda að þessi rafmagnssamningur, sem hér er lagt til að samþykktur verði og staðfestur af Alþingi, verði ekki notaður sem rök í umræðum og samningaviðræðum annarra aðila og einnig Alusuisse sem hér vildu ná í viðbótarorku út úr íslensku orkukerfi, og í ljósi þess ber einnig að líta á þennan samning. Hvaða ástæða er til að ætla að ný fyrirtæki í orkuiðnaði standi undir einhverju verulega hærra raforkuverði en gullmyllan í Straumsvík sem er að verða afskrifuð? Framleiðslukostnaður á tonn af áli er nú metinn vera nálægt 1500–1700 dollara á tonn, þar af breytilegur kostnaður 900–1000 tonn. Ætli hann sé ekki eitthvað nálægt 1000 tonnum í Straumsvík? En hver skyldi fjármagnskostnaðurinn vera annars vegar í nýju álveri og hins vegar í nær afskrifuðu fyrirtæki í Straumsvík? Ég hygg að hann teljist í nýju álveri fyrstu 5–6 rekstrarárin vera svona 500–600 dollarar á tonn. En ætli hann sé mikið meira en 150–200 dollarar á tonn í álbræðslunni í Straumsvík núna? Það er því mikill misskilningur ef menn eru að gefa sér það að ný fyrirtæki í orkufrekum iðnaði séu eitthvað til muna aflögufærari eða færari um að greiða hærra orkuverð en fyrirtæki eins og 15 ára gömul álbræðsla í Straumsvík. Ég vil því með þessum orðum m.a. vara hæstv. iðnrh. við því að taka undir þær gyllingar sem hann hefur fengið í hendur á þessum rafmagnssamningi og ég tel það mikla blindu hjá mönnum að ganga fram með þeim hætti, eins og gert hefur verið af aðstandendum þessa samnings, að telja hann í rauninni fullkominn miðað við allar aðstæður þegar nánari skoðun sýnir okkur eitthvað allt allt annað, eins og ég hef hér rakið. Herra forseti. Ég fer að stytta mál mitt þó að margt sé ósagt um þennan samning. Hér er t.d. að finna í sérstakri bókun ríkisstj. ótímasett fyrirheit til Alusuisse um forgang að raforku til 50% stækkunar álversins í Straumsvík. Ég ræddi stækkun álversins utan dagskrár hér 25. okt. s.l. og ég spurði hæstv. iðnrh. m.a. nokkurra spurninga þar að lútandi. Ég innti hann eftir því hvort fyrir lægi sérstök úttekt á því hvort stækkun álversins í Straumsvík væri þjóðhagslega skynsamur kostur í atvinnuuppbyggingu á Íslandi, þ. á m. í orkuiðnaði, og alveg sérstaklega í orkuiðnaði þó að aðrir þættir og annað atvinnulíf eigi einnig að koma inn í slíkan samanburð. Hverju haldið þið að hæstv. ráðh. hafi svarað?  Það er því viðurkennt af hæstv. iðnrh., sem er hér að leggja til að veita bréf upp á forgang Alusuisse að íslenskri orku frá þeirri virkjun sem nú er byrjað að byggja hér, að engin marktæk hagfræðileg úttekt liggi fyrir á því hvort slík fjárfesting í virkjun og orkusala sé þjóðhagslega skynsamleg fyrir Íslendinga miðað við ýmsa aðra kosti sem við ættum völ á í okkar atvinnulífi. Hvað segja menn um vinnubrögð af þessu tagi, að ana þannig blindandi áfram þegar um er að ræða fjárfestingu, þegar litið er á hugmyndir um 100% stækkun álversins sem er á dagskrá og er bréfað um í bráðabirgðasamningi frá í fyrra, kostnað, fjárfestingu sem nemur 450 millj. dala eða um 15 milljörðum ísl. kr., og þetta á sama tíma og heildarskuldir Íslendinga um síðustu áramót voru tæpar 1300 millj. Bandaríkjadala? Við skulum líka hafa í huga, af því að við erum að tala um þörfina á að fjölga störfum í iðnaði í landinu, að þessi mikla fjárfesting, jafnvel tvöföldun, í álverinu í Straumsvík kallar nú ekki á fleira fólk en 220 manns í störfum. Það er því jafngott að þá sé tryggt og menn hafi sannfæringu fyrir því að slík fjárfesting gefi raunverulega eitthvað inn í íslenskt þjóðarbú og eitthvað meira en annað sem við ættum völ á. Ég ætla ekki að tína til önnur og veigamikil rök sem ég tel að liggi fyrir því að það sé ekki aðeins vafasamt, heldur ólíklegt að nokkurt vit sé í því að heimila Alusuisse að ráðast í þessa stækkun álversins í Straumsvík, jafnvel þó að þar kæmu aðrir aðilar með í samfloti, eins og verið er að gera ráð fyrir með þessum samningi og þessu bréfi um samkomulag varðandi þennan þátt mála. En ég vildi nefna eitt hér sem snertir þetta mál, og það er heimild, sem smeygt er inn í frv. og gert var ráð fyrir í bráðabirgðasamkomulaginu í fyrra að flutt yrði um sérstakt frv. í októbermánuði 1983, um það efni að heimila Alusuisse að framselja þriðja aðila ekki 49% heldur 50% í álverinu í Straumsvík, að framselja þriðja aðila, þar með talið nýtt dótturfyrirtæki. Þetta flýtur með í þessum pakka núna eins og einn lítill moli. En við skulum átta okkur á því að þetta atriði, sem hér er verið að leita heimilda fyrir, að leyfa Alusuisse að taka helminginn af hlutafé ÍSALs út úr samsteypunni, skiptir fyrirtækið gífurlega miklu máli fjárhagslega, ekki síst miðað við slaka og lélega stöðu þess á undanförnum árum. Þannig er þetta ekkert sjálfsagt mál, sem þarna er á ferðinni, þetta er ekki léttvægt mál, heldur geysilega mikið hagsmunamál fyrir Alusuisse, sem skýrist m.a. af því að með þessu getur auðhringurinn tekið allar skuldir, allar þær stóru háu skuldir sem hann hefur safnað á þetta dótturfyrirtæki í Straumsvík vitandi vits og skipulega, út fyrir sviga Alusuissessamsteypunnar strax og 50% markinu er náð og létt þannig stöðu sína gagnvart bankastofnunum. Ætli menn hafi haft mikið auga á þessu þegar undir þetta var tekið og þessu var smeygt hér inn? Málið lá þannig í fyrra að hæstv. iðnrh. kinokaði sér við að standa við ákvæði bráðabirgðasamningsins frá sept. 1983 um þetta atriði. Hann hafði skrifað undir að hann mundi leggja svona frv. fram í okt. Hann sagði í nóv.: Það kemur eftir viku. En hann áttaði sig á því að það væri ekkert glæsilegt að fá umr. hér á Alþingi Íslendinga um þetta atriði eitt saman. En nú ætlar hann að smeygja því hér í gegn nánast orðalaust. Ég man ekki eftir að hann minntist á þetta áðan í ræðu sinni og kann það þó að hafa flotið með. Hæstv. ráðh. kom að orkuverði annars staðar í ræðu sinni og margt mætti um þau rök og það mál segja. Með svipuðum hætti og talsmenn þessa samnings, samninganefndarmenn og fleiri, eru að gylla raforkusamninginn sem slíkan, þá má segja að það taki steininn úr þegar menn fara að bera á borð vitandi vits rangar upplýsingar um þróun orkuverðs til áliðnaðar annars staðar í heiminum. Það gerði hæstv. ráðh. hér áðan og kinokaði sér ekki við að séð væri. Hann endurtók þær tölur sem samninganefndarmennirnir íslensku létu sig hafa að taka inn sem samkomulagsatriði með Alusuisse varðandi raforkuverð til álvera í Evrópu og sem tönnlast er á hér af talsmönnum þessa samnings að sé núna á bilinu 14–15 mill, raforkuverð sem í fyrsta lagi er rangt útreiknað og rangt fengið og í öðru lagi ósambærilegt og skiptir ekki máli í þeim viðskiptum sem um er að ræða við Alusuisse vegna álversins í Straumsvík. Það er líka sagt hér, og var endurtekið í dag, að raforkuverð til álvera í Bandaríkjum Norður-Ameríku væri um 20 mill. Hæstv. ráðh. bætti því við að svo hefðu þeir verið að semja um tímabundna lækkun núna að undanförnu. Hvað skyldi vera til í þessu? Hvaða bakhjarl vill ráðh. nefna hér um þessi atriði, um þessi 20 mill til álvera í Bandaríkjunum? Sannleikurinn er sá að sú orkuveita sem selur mesta raforku til áliðnaðar í Bandaríkjum Norður-Ameríku, BPA orkuveitan, sem selur 18 terawattstundir til áliðnaðar eins - við framleiðum alls fjórar á Íslandi, - hefur samning fyrir álverin, sem hún selur til, upp á 27.7 mill.

Og hvað er nú verð til álvera þar?

27.7 mill. Og hún samdi 1. sept. s.l. um tímabundna lækkun á þessu verði um sex mánaða skeið, niður í 22.3 mill, gegn því að álverin héldu uppi fullri framleiðslu þessa sex mánuði, en eftir stendur grundvallarsamningur um 27.7 mill og TVA orkuveitan, Tennessee Valley Authority, er með orkuverð til álvera á sínum vegum upp á 30 mill og þar yfir.

Það er verið að loka á þá.

Síðan fáum við rökin af þessu tagi og síðar étur hæstv. iðnrh. hér upp eftir Alusuisse upplýsingar um að verið sé að loka álverum. Og svo kom samningurinn frá Ghana, sem er að semja við Kaiser-auðhringinn með nær vatnslausa virkjun, ætli það sé nú staða sem þeir eru í, og hvað fáum við að heyra um þann samning? Að hann er rakkaður niður af þeim mönnum sem ættu að nota þennan samning sem vopn í sinni hendi til að sækja rétt Íslendinga til eðlilegs raforkuverðs til álversins í Straumsvík. Morgunblaðið hefur það eftir í umsögn um þennan samning, og styðst þar við einn samninganefndarmanninn, Gunnar G. Schram hv. 2. þm. Reykn., að miðað við núverandi álverð mundi hann gefa 5.6 mill þegar sannleikurinn er sá að botninn í þessum samningi er 10 mill ef orkuseljandinn getur ekki afgreitt nema 2/5 til viðkomandi álvers, Valco í Ghana. Það eru vinnubrögð af þessu tagi sem hrópa í himininn. Það er eðlilegt að Alusuisse reyni að koma slíku inn í hausinn á Íslendingum, reyni að framreiða slíkar tölur. Að íslenskir samninganefndarmenn skuli vera að berjast um hugi Íslendinga með röngum upplýsingum er fyrir neðan allt velsæmi. En þannig er það því miður með fleiri þætti sem snúa að þessum samningi. Ég hef, herra forseti, vikið hér efnislega að þeim þáttum sem eru inni í þessum hluta pakkans, þeim atriðum sem ég taldi nauðsynlegt að vekja athygli á. Við sjáum hvað snertir skattamálin, skattaþættina, að þar er samið um alla þætti Alusuisse í hag, áður en farið er að takast á um framtíðina, að sagt er. Og síðan kemur raforkusamningur sem er þannig sniðinn að í hann vantar verðtryggingarákvæði og það meðalverð, sem Landsvirkjun telur með bjartsýnum áætlunum að fáist á næstu 5 árum, skilar langt undir framleiðslukostnaði, jafnvel þó menn vilji slá ríflega af til orkusölu til stórnotenda. Já hluti pakkans sem kominn er inn á borð Alþingis er því þannig vaxinn að hv. Alþingi ætti ekki að þurfa að hugsa sig lengi um hver afstaðan ætti að vera. Það eru blindir menn eða menn sem ekki hafa haft fyrir því að gæta þeirrar ábyrgðar, sem þeir taka á sig með því að sitja hér á þessari samkomu, sem ætla að rétta upp hendurnar með þessum samningi. Ég vænti því að í þessari deild takist að opna augu manna fyrir því að hér er hæstv. iðnrh. með ríkisstj. að baki að etja Alþingi út í ófæru. Hér eru menn að ganga út í fjórða ósigurinn í glímu við það fyrirtæki sem efnt var til samstarfs við 1966. Ég legg áherslu á að hér er um viðskiptalega hagsmuni að ræða. Við eigum ekki af neinni haturskennd að ganga fram gagnvart Alusuisse í samskiptum. Við eigum að sýna þeim sanngirni. En við eigum að krefjast þess einnig á móti að okkar hagsmunir séu virtir. Það er ekki von til þess að það sé gert nema við kunnum að halda saman um þá hagsmuni. Þá fyrst er árangurs að vænta. Og það er nöturlegt að það skulu vera flokkar, og þar í forustu flokkur sem kennir sig við viðskiptaleg sjónarmið, frjálst framtak, Sjálfstfl., sem virðast hafa bundið fyrir bæði augu þegar um er að ræða viðskiptalega hagsmuni Íslendinga í samskiptum við þetta stóra fyrirtæki.



Herra forseti. Þessi samningur er að mörgu leyti hið versta mál, ekki síst vegna þess að með einu atkvæði, jái eða neii, þurfa menn að taka afstöðu til gerólíkra þátta, þar sem er rafmagnsverð, skattamál og svo óumdeilanleg stefnumörkun til langs tíma í orkumálum hvað sem menn vilja síðan segja um það hversu mikilvægt bréf það sé sem þessu fylgir. Við Bandalagsmenn höfum ýmislegt alvarlegt við þennan samning að athuga eins og þegar hefur komið fram í Ed. Hann er ávöxtur margra ára skotgrafahernaðar þar sem hagsmunir annarra en þjóðarinnar virðast oft og einatt hafa verið settir á oddinn. Við höfum tekið þá afstöðu að styðja samninginn vegna þess að hann færir umtalsverða fjármuni til landsins með hækkun orkuverðs og að okkar mati er ekki sýnt að núverandi pólitískar aðstæður séu þess megnugar að ná þar betri árangri. Það er sá lærdómur sem við með þungum huga verðum að draga af sögu þessa máls frá byrjun. Hvorki fyrrv. stjórn né núv. stjórn megnaði að ná hér betri árangri. Það er hin bitra staðreynd sem við stöndum frammi fyrir. Athugasemdir okkar eru eins og ég sagði í byrjun af ýmsum toga. Í fyrsta lagi get ég tekið undir gagnrýni sem fram hefur komið um það hvernig staðið hefur verið að sjálfri samningsgerðinni. Í fyrsta lagi hve upplýsingar til Alþingis hafa verið af skornum skammti og raunar engar á síðasta sprettinum. Í öðru lagi tel ég að formennska seðlabankastjóra í samninganefndinni orki mjög tvímælis, svo að ekki sé sterkar að orði komist, vegna þeirrar margföldu aðstöðu sem hann hefur umsvifa sinna vegna. Hann situr miklu víðar við þetta sama borð íslenskra þjóðmála en góðu hófi gegnir. Þarna er á ferðinni valdþjöppun sem við teljum alls ekki viðunandi. Eins og ég sagði áðan er hér á ferðinni mál sem er af mörgum og ólíkum toga. Þar höfum við í fyrsta lagi samninginn um rafmagnið. Vegna hans hækkar orkuverðið óumdeilanlega verulega mikið. Hundruð milljóna króna munu fást til Íslands vegna ákvæða hans á næstu árum. Um það er ekki deilt. Það sem hins vegar er varhugavert og umræðuvert í sambandi við rafmagnssamninginn er endurskoðunarákvæðið. Ýmsar augljósar upplýsingar virðast benda til þess að óbreyttur muni samningurinn valda því að raunverð orkunnar lækki verulega á komandi árum. Það er eiginlega það mikilvægasta í sambandi við rafmagnsverðið sjálft. 1 nefnd þar sem ég átti þess kost að sitja sem áheyrnarfulltrúi í fyrstu kom fram að staðhæfingar þeirra sem að samningnum stæðu um að orkuverð lægi við aðfellur samningsins, 18.5 mill eða 12.5 mill, tímum saman sýndu augljóslega að forsendur samningsins væru brostnar vegna þess að þar með væri brott fallinn sá sveigjanleiki sem augljóslega er ætlunin að fá fram með vísitöluformúlunni. Þetta eru rök sem út af fyrir sig eru gild. Einnig kom fram í þessum umr. að annars staðar í gögnum þessara samninga, þ.e. í bráðabirgðasamningnum og svo í samningunum þessum sjálfum, er vikið að atriðum sem menn telja að hafa verði í huga í sambandi við orkuverð samninga. T.d. ef til framhaldssamninga kæmi eða endurnýjunar á þessum samningum séu tiltekin atriði úr hinu almenna pólitíska og orkufræðilega umhverfi sem verði að hafa til hliðsjónar við gerð nýrra samninga. Á sama hátt megi leiða að því sterk rök að þessi sömu atriði verði að hafa í huga við endurskoðun á fimm ára fresti á þessum samningum hér. Þetta eru þau rök sem hafa komið fram í málinu. Ég lagði til á þessum sameiginlegu nefndarfundum sem ég sat að aflað væri óháðrar álitsgerðar á styrkleika þessa ákvæðis frá fagmönnum í lögfræði og samningagerð, öðrum fagmönnum en þeim sem viðriðnir væru gerð þessa samnings. Ég legg þetta til enn. Ef ég fæ tækifæri til að fylgjast með nefndarstörfum í Nd. mun ég leggja til að svo verði gert því að augljóst er að endurskoðunarákvæðið er umdeilanlegt og styrkur þess þarf í raun og veru nánari skilgreiningar við. Annað atriði vil ég gera að umræðuefni hér í kvöld varðandi stækkun álversins. Það er óumdeilanlegt að bréf iðnrh., sem er fylgiskjal með þessum samningi, markar ákveðna framtíðarstefnu í sambandi við íslenska orku og atvinnupólitík. Ef bréfið gerði það ekki þá væri það ekki innlegg í þessum samningi. Það er einfaldlega í þessum samningi vegna þess að það hefur vægi og mun hafa í framtíðinni. Þess vegna er það þarna. Menn hefðu ekki sett einskisverða, ónýta stefnuyfirlýsingu þarna. Það er verið að stíga þarna ákveðið skref. Það er þetta atriði sem ég lýsi eindreginni andstöðu við af ýmsum ástæðum. Í fyrsta lagi hefur ekki farið fram umræða hér á Alþingi um framtíðarstefnu í íslenskri orku- og iðnaðarpólitík. Við höfum bitra reynslu í þessum málum. Við höfum lent í því að virkjunarframkvæmdir hafa reynst margfalt dýrari en efni stóðu til. Við höfum lent í ýmsum örlagaríkum slysum í okkar orkumálum. Við höfum lent í gufulausum virkjunum. Við höfum lent í lekum lónum. Allt eru þetta uppákomur sem kosta okkur hundruð millj. kr. Á fundum iðnaðarnefndanna, sameiginlegu fundunum, komu fram útreikningar þar sem leitast var við að reikna raunverulegt kostnaðarverð orku út úr okkar orkuframleiðslukerfi, m.a. reiknaðir inn í dæmið vextir af eigin fjármunum sem þegar höfðu verið lagði fram. Menn nefndu þær tölur að raunverulegt kostnaðarverð í þessum samanburði væri jafnvel á bilinu 30–40 mill ef tekið væri mið af því að hægt hefði verið að setja þessa peninga í aðra hluti og arðbærari. Þetta leiðir allt saman hugann að því sem ég sagði áðan að væri framtíðarstefna, framtíðarmál í íslenskri orkupólitík, í íslenskri atvinnumálapólitík. Um þetta hefur ekki farið fram sú þinglega umræða sem er nauðsynleg né sú almenna gagnasöfnun sem hlýtur að verða að fara á undan stefnumótun í slíkum málum. Það hefur t.d. ekki mér vitanlega verið aflað upplýsinga frá Þjóðhagsstofnun um gildi eða fýsileika þeirra atriða sem hér er fjallað um. Þetta, í fyrsta lagi um hlutverk þingsins, í öðru lagi um framtíðarstefnumál í íslenskri orkupólitík, er mjög mikilvægt. Í þriðja lagi vildi ég nefna það að ég tel ekki að það sé íslensku efnahagslífi hollt að hafa einn svo stóran aðila eins og ÍSAL er og yrði enn þá stærra með stækkun. Við höfum séð á undanförnum árum að fyrirferð ÍSALs og Alusuisse og alls sem því fylgir í íslenskum stjórnmálum er einfaldlega svo mikil að það skaðar okkur á öðrum sviðum. Við erum með hellar stofnanir - við erum með Landsvirkjun, við erum með iðnrn. og við erum með fleiri stofnanir - sem eru meira og minna undirlagðar af ÍSAL og orkumálum ár eftir ár og við höfum ekki getað sinnt á viðunandi hátt öðrum kostum í atvinnumálum. Það voru birtar gagnlegar upplýsingar um daginn um útkomu úr mjög athyglisverðu verkefni sem hafið var í iðnrn. í tíð fyrrv. iðnrh. sem varðaði kynningu á smáfyrirtækjarekstri. Niðurstaða þessa verkefnis er mjög jákvæð. Hins vegar er þetta eins og dropi í hafið. Þetta er svo lítið, þetta er svo veikt og þetta er svo smár vísir að það er hörmulegt. Þarna er bæði of lítið og of seint unnið og maður spyr: Hvað hefði gerst í þessu iðnrn. og iðnrn. fortíðarinnar ef þau hefðu ekki verið undirlögð af stóriðjumálunum, ÍSAL og orkunni? Við sjáum þessi áhrif stærðarinnar líka ef við lítum á útkomu samningaferilsins við auðhringinn frá byrjun. Það er kannske auðvelt að segja þetta eftir á og menn læra af reynslunni, en það er ýmislegt sem bendir til að við höfum kannske aldrei og munum hugsanlega aldrei eiga í fullu tré við þennan risa vegna yfirburðaaðstöðu í sambandi við upplýsingaöflun, í sambandi við alþjóðlega lögfræðikunnáttu og fleira og fleira. Ýmislegt bendir því til að við eigum ekki að hyggja á það að róa af meiri krafti á þessi mið í framtíðinni. Í fjórða lagi varðandi stækkun má spyrja hvort reynslan af Alusuisse sýni að það sé góður félagi til þess að ganga með inn í framtíðina. Mér sýnist nú raunar að svo sé ekki, því miður. Í fimmta og sjötta lagi mætti líka spyrja hvort áliðnaður sé til þess að veðja á í framtíðinni í sambandi við það að ætla okkur vöxt, auknar þjóðartekjur og aukna velmegun. Þær upplýsingar, sem hafa komið fram um áætlaðan vöxt í áliðnaði í framtíðinni, eru ekki þess eðlis að það sé beinlínis feitan gölt að flá. Það er spáð fram til aldamóta, ef ég man rétt, 2–4% vexti og það virðist ekki vera að áliðnaðurinn sé sá göltur sem við gætum feitastan fengið til flánings. Af þessum ástæðum, sem ég hef talið hérna upp varðandi stækkunarmálin, tel ég illa farið ef við, vegna þeirrar nauðungar að verða að fá fram hækkun á orkuverði til verksmiðjunnar sem fyrir er, verðum að stíga fyrstu skrefin inn á braut aukinna umsvifa stóriðju og áliðju á Íslandi. Þá tel ég illa farið. Og þótt hæstv. ráðh. hafi margítrekað í umr. og þeir samningamenn hafi ítrekað sömuleiðis að engu sé lofað um framtíðina, menn séu ekki bundnir af þessu á neinn hátt, er þó augljóst að bréfið markar stefnu og þess vegna er það til og það mun hafa vægi. Þess vegna vill Alusuisse fá þetta bréf. Þess vegna er það partur af þessum heildarpakka. Ég er andvígur þessari málsmeðferð. Ég er andvígur þessum stækkunaráformum, sem verið er að stíga fyrstu skrefin til, vegna þess að ég hef um það svo ríkar efasemdir að stóriðja eigi að verða okkar framtíð. Ef við lítum í kringum okkur er hún á undanhaldi mjög víða á Vesturlöndum. Í Bandaríkjunum og í Vestur-Evrópu er allt annars konar atvinnurekstur, allt annars konar iðnaður að skjóta rótum sem menn verða ríkir af og menn verða hamingjusamir af að vinna við. Það er, eins og margoft hefur komið fram í þessum stól, alls kyns iðja í kringum þekkingu og í kringum þróun og stóriðjuhugmyndirnar eiga þar hvergi heima. Ég lýsi mig sem sagt andvígan þeim stækkunaráformum sem mér sýnist vera verið að læða inn með þessum margslungna samningi þar sem þm. eru settir í þá óviðunandi aðstöðu að þurfa með einu atkv. sínu að taka afstöðu til svo margra og ólíkra þátta. En vegna hins bráða vanda, eins og mönnum er tíðrætt um í þessum stól, hef ég tekið þá ákvörðun að greiða atkv. með þessum samningi vegna þess að hann leysir hið áragamla vandamál um orkuverðið frá Búrfelli til álversins í Straumsvík. Það mál hefur allt of lengi verið óleyst. Við verðum og eigum að stíga þetta skref sem pólitíkin á Íslandi er megnug um að stíga í dag. En ég vil ekki að við setjum fleiri egg í þessa körfu ÍSALs. Ég tel að við höfum haft af þessu nóg ónæði á undanförnum árum og að íslensk pólitík verði að finna sér einhver uppbyggilegri verkefni að fást við á sviði atvinnumála.



Herra forseti. Þessar umr. hafa að nokkru verið uppgjör mismunandi aðferða tveggja stjórnmálaflokka um nálgun á möguleika landsins til þátttöku ríkja í þeirri verðmætasköpun sem felst í stóriðnaði eða orkufrekum iðnaði. Ætla ég ekki að blanda mér í þær, en öllum hér er ljóst að Framsfl. studdi fyrrv. iðnrh. Hjörleif Guttormsson í viðleitni hans til að ná samningum við Alusuisse þar til Guðmundi G. Þórarinssyni verkfræðingi, sem var fyrir flokkinn í álviðræðunefndinni, var ekki ljóst hvort ráðh. vildi ekki eða þyrði ekki að semja og setti fram tillögur til samkomulags sem ekki varð samstaða um. Væri fróðlegt að fá það framreiknað hverju við höfum tapað á því að leiðir skildu og ekki var samið um þær tillögur sem Guðmundur lét steyta á. Aðdróttanir fyrrv. iðnrh. um að Guðmundur G. Þórarinsson og núv. forsrh. og formaður Framsfl. Steingrímur Hermannsson hafi leikið einhvern einleik í flokknum eru ekki á rökum reistar. Framsfl. hafði þá þegar ályktað, bæði á flokksþingi og í miðstjórn, um áform í orkufrekum iðnaði og nýtingu auðlinda okkar í fallvötnum og háhita til verðmætasköpunar sem nýja leið til atvinnuþróunar í framtíðinni. Stefna Framsfl. er, eins og ríkisstj. hefur þegar gert að sinni, að þrefalda orkufrekan iðnað til aldamóta. Stefna Framsfl. er hins vegar að í þessum málum höfum við virk yfirráð eða virka aðild sem þýðir að Íslendingar byggja þennan iðnað upp í samvinnu við erlenda aðila, en séu þátttakendur sjálfir á öllum sviðum eignaraðildar tæknimála, markaðsmála, sölumála o.fl. Um aldamótin getur þessi iðnaður orðið helmingur af útflutningi þjóðarinnar. Samtímis stefnum við að því að jafna olíureikninginn við útlönd. Þarna eru engin smámál á ferðinni og verður að líta á þennan samning sem einn áfanga á þeirri leið. Á sameiginlegum fundum iðnaðarnefnda beggja þingdeilda beindi ég þeirri fsp. til sérfræðings ríkisstj. við þessa samningsgerð m.a. um skattgreiðslur ÍSALs, vegna deildra meininga um þær reglur sem eru í gildi og menn álíta að hafi verið farið í kringum með „hækkun í hafi“, hvort ekki væri hægt að breyta þessu og taka upp annað skattform, t.d. aðstöðugjald eða veltuskatt, þannig að ekki fengist tækifæri til að hagræða hagnaði. Þessu svaraði Hjörtur Torfason hrl. þannig, að vissulega kæmi þetta til greina og einnig að það mundi verða athugað þegar nýir samningar yrðu gerðir. Þetta gæti orðið vegvísir okkar í samningum við aðra aðila í framtíðinni. Um rafmagnssamninginn vil ég vekja athygli á því sem nauðsynlegt er að hafa í huga þegar rætt er um kostnaðarverð raforku úr kerfi Landsvirkjunar. Ef kostnaðarverðið á kwst. er reiknað á hverju ári sem hlutfallið milli rekstursútgjalda, kostnaðarafskrifta og vaxta og seldra kwst. kemur út breytileg tala frá ári til árs sem fer eftir því hversu vel kerfið er nýtt hverju sinni. T.d. verður kostnaðarverðið hæst strax eftir að búið er að taka nýja virkjunaráfanga í rekstur, en fer síðan lækkandi með vaxandi sölu kwst. Hluti af lánum Landsvirkjunar er með breytilegum vöxtum, sem geta breyst til hækkunar eða lækkunar. Lán eru greidd upp og ný tekin í staðinn með öðrum kjörum. Kostnaður okkar á kwst. er því breytilegur frá ári til árs af þessum sökum einnig. Kostnaðarverð til almenningsveitna er annað en til stóriðju þar sem ekki þarf að leggja í jafnmikinn kostnað vegna þeirrar raforkusölu til aðila sem kaupa orkuna á annarri spennu og nýta aflið öðruvísi, þannig að allt annað verð er á 220 kílóvolta spennunni og með 8000 klukkustunda nýtingu eða 132 kílóvolta spennunni þar sem 5000 klukkustunda nýting er lögð til grundvallar. Um útreikning á kostnaðarverði á raforku frá einstökum hlutum kerfisins er sömu sögu að segja, sem hér að ofan er greint, nema þar við bætist óvissa um hvernig skipta eigi vaxtagreiðslum og stjórnunarkostnaði vegna kerfishlutanna. Eins og ljóst má vera af ofangreindu er hugtakið kostnaðarverð frá virkjunum Landsvirkjunar vandmeðfarið í umr. sem þessari og getur valdið misskilningi við hvað er átt nema ítarlegar skilgreiningar fylgi. Ég vek athygli á því að metið verð til almenningsveitna er núna 14.5 mill án flutningskerfisins og til stóriðjunnar 9.7 með flutningskerfinu. Þar er allt flutningskerfið meðreiknað, en hægt er að láta stóriðjuna bera kostnaðinn til jafns við almenning, eins og gert er í útreikningunum hér að ofan, og nægir í því efni að minna á byggðalínuhringinn sem á engan hátt getur talist nauðsynlegur vegna núverandi stóriðju. Sé hann tekinn með er verðið til almenningsveitnanna 19 mill, en til stóriðjunnar 12.7. Í frv. sem lagt var fram á 105. löggjafarþingi á þskj. 363. frv. til l. um nýtt raforkuverð til álversins, er lagt til að verðið sé 12.5 mill. Þessi samningur, sem við erum að ræða hér, gerir ráð fyrir lágmarksverði 12.5 mill til 18.5 mill á kwst. Þessi samningur er að mínu mati mjög hagstæður raforkukerfinu, þjóðfélaginu og okkar áfangi í þeirri leið sem ég nefndi áðan að við viljum stefna að. Þar sem ég á þess ekki kost að vera við umr. eftir helgi vil ég lýsa því yfir að ég er sammála því sem kemur fram í áliti meiri hl. iðnn. Ed. og vil leyfa mér að nota lokaorð þess meirihlutaálits, með leyfi forseta: „Samningurinn um hið nýja orkuverð er byggður á ítarlegum samanburði á orkuverði til stóriðju og samkeppnisstöðu álvera í Evrópu og Ameríku og stenst fullkomlega allan eðlilegan samjöfnuð í þeim efnum. Hin mikla hækkun á verðinu er þeim mun athyglisverðari þegar þess er gætt að hér er um að ræða orkuverð til starfandi álvers en ekki til nýrrar verksmiðju sem byggir á nýjustu tækni annars vegar og orku frá virkjunum hins vegar. Ljóst er af framansögðu og öðrum gögnum málsins að samningarnir eru íslensku þjóðarbúi til verulegra hagsbóta. Með tilliti til þess orkar ekki tvímælis að rétt er að staðfesta viðaukasamningana sem hér um ræðir.“ Þess vegna legg ég til að þessi samningur verði samþykktur.



Herra forseti. Það væri auðvitað ástæða til þess að ræða og setja á lengri tölu vegna ýmislegs þess sem fram hefur komið í máli hv. þdm., sem talað hafa, en fæst var nú nýtt af því sem fram kom til að mynda í máli hv. 5. þm. Austurl. og ætla ég að geyma mér það til 2. umr. að svara ýmsu því sem þar kom fram. Ég tel enda ekki örvænt um að afstaða hans kunni í einhverju að breytast við það að fá þær upplýsingar í iðnn. sem þar liggja fyrir eftir vinnslu málsins í nefndunum og vildi þess vegna gjarnan fá að sjá nál. hans, sem ég tel víst að hann muni standa fyrir, og veit raunar, þar sem hann er eini fulltrúi síns flokks í nefndinni, áður en ég sé ástæðu til þess að orðlengja þetta meir líka tímans vegna. Ef gott samkomulag næst um það að koma þessu máli til nefndar vænti ég þess fastlega að nefndin sjái sér fært að 2. umr. um málið verði á mánudag. En það er eitt atriði í máli hv. 5. þm. Austurl. sem ég get auðvitað ekki látið liggja í þagnargildi, heldur óska eftir því að það atriði verði sérstaklega rannsakað af iðnn., og það eru fullyrðingar hans og áburður um að ég hafi vísvitandi farið með rangt mál í svörum mínum við fsp. frá honum sem hann varpaði fram í utandagskrárumr. hinn 25. okt. s.l. En þar var 4. spurning í fyrirspurnalista hans á þessa leið: Hefur í núverandi samningsdrögum Alusuisse verið gefinn einhver ádráttur um breytta túlkun á ákvæðum núgildandi samninga hvað skattareglur snertir, t.d. ákvæða aðstoðarsamnings um að Alusuisse sjái ÍSAI. fyrir aðföngum á bestu fáanlegum kjörum? Ég svaraði þessu neitandi. Það hafði engin breyting verið lögð fram við aðstoðarsamninginn 25. okt. Ég bið hv. þm. að nótera það hjá sér hvort það hafi ekki fyrst komið fram aðfaranótt hins 3. nóv. að breyting væri gerð á aðstoðarsamningi um þetta efni. Þetta er það fyrsta og ég óska eftir því sérstaklega að nefndin kalli Hjört Torfason hrl. á sinn fund til þess að útskýra þessi ákvæði nákvæmlega vegna þess að auðvitað get ég ekki stundinni lengur legið undir áburði um það að ég hafi farið með rangt mál. Og ég bið nú hv. þdm. að hugleiða hvernig það má vera að ég hefði hagað mér þannig vísvitandi hafandi það alveg fyrir augum að slík sviksemi í orðum og athöfnum mundi upp koma á borð manna innan tíðar þar sem ég átti það auðvitað fyrir höndum að leggja alla samningsgerðina fyrir hið háa Alþingi. En ég vil enn fremur minna á að þessi breyting á aðstoðarsamningum er málsútlistun og skilningur, lagaleg túlkun okkar lögfræðinga á umræddu ákvæði í aðalsamningi, 27.03, og ég ítreka og endurtek: það er túlkun Hjartar Torfasonar og lögfræðilegra ráðunauta okkar á ákvæðinu í aðalsamningi sem þarna er tekið fram í breytingunni á aðstoðarsamningnum. Þess vegna er það heldur ekki breyting á honum, sem þarna er komin fram, heldur lagaleg útlistun okkar manna - um þetta var þrætt af miklum móð á sínum tíma - og skilningur á þessari grein. Með þessari breytingu, sem ekki er efnisbreyting, er það gert ótvírætt að umrætt ákvæði 2.03 (c), um bestu skilmála, eigi við í þeim tilvikum þegar Alusuisse veitir ÍSAL aðstoð sem ráðgjafi við innkaup hjá þriðja aðila, en ekki þegar það er sjálft að selja ÍSAL hráefni frá fyrirtækjum innan samsteypunnar. Gamla aðalsamninginn skilja okkar lögfræðiráðunautar og túlka á þessa vísu. Þetta er auðvitað ekki breyting, heldur útlistun, tekin af tvímæli. En ég endurtek: Þetta var ekki þegar ég svaraði hv. þm.  Þetta er það sem ég vildi láta koma fram núna vegna þess hvernig á stendur að öðru leyti fyrir okkur um tíma og annað sem að framgangi málsins lýtur.



Herra forseti. Ég skil ofurvel að hæstv. ráðh. vill reyna að hraða þessu máli og koma því til nefndar og ég ætla ekki að bregða fæti fyrir það að svo geti orðið. Iðnn. þessarar hv. deildar þarf að sjálfsögðu að fjalla um þetta mál og þó að haldinn hafi verið einn sameiginlegur fundur nefndanna hlýtur iðnn. Nd. að ætla sér tíma til að fara ofan í ýmsa þætti málsins og þar hef ég aðstöðu til að taka á því sem einn af nm. í henni. En vegna upplýsinga og yfirlýsinga hæstv. iðnrh. hér og skýringa á hans orðum 25. okt. s.l. vil ég í fyrsta lagi ekkert vera að vefengja að þar sé rétt og satt greint frá að þetta ákvæði, sem liggur fyrir í þessu frv. um aðstoðarsamning - rekstur, hafi komið fram og inn á eftir að sú umr. fór fram. Það er sjálfsagt að fá það leitt í ljós. Hins vegar kemur það meira en lítið spánskt fyrir sjónir ef vinnubrögð í þessum samningum hafa verið með þeim hætti sem hæstv. iðnrh. var hér að upplýsa, og þá fer maður nú að skilja eitt og annað sem komið er á blað og undirritað hefur verið af samninganefnd hæstv. ráðh. ef þannig hefur tiltekist kannske með fleiri atriði eftir að búið var að ganga frá samningi af hálfu samninganefndar íslenska ríkisins til fullnustu því að ekki var annað upplýst en svo væri. Ég man ekki betur en það hafi verið 8. og 9. okt. sem þeir stigu hér á land, hv. samninganefndarmenn þrír, mjög brosleitir og ánægðir sérstaklega með uppskeruna, komu akandi með þetta í körfum út af Keflavíkurflugvelli og voru sem sagt kampakátir. Maður átti satt að segja von á að upp úr körfunni kæmi allt annað heldur en hér liggur nú fyrir, miðað við stemmninguna sem þarna ríkti við landgöngu þeirra frá Zurich. Síðan kemur hæstv. iðnrh. hér í utandagskrárumr. 25. okt. og hafði sólarhring áður fengið hnitmiðaðar fsp. af minni hálfu sem dreift var hér til þm., þ. á m. um það atriði sem ég gerði hér að umtalsefni. Um nokkrar fsp. gaf hann þær skýringar að hann gæti ekki veitt Alþingi svör vegna þess að á það hefði verið fallist, ég skildi það nú svo nánast, mót hans vilja, af samninganefndinni, án þess að ég vilji um það fullyrða, að ekki yrði upplýst um önnur atriði samninga en sem báðir aðilar féllust á að greint yrði frá, en um annað ríkti þögn uns ríkisstj. og Alusuisse hefðu formlega staðfest þá með sinni undirskrift. Það varðaði m.a. þriðju spurninguna, sem laut að því hvaða greiðslu Alusuisse hefði boðið inn í hina svokölluðu sáttargerð. Þar taldi ráðh. sig hafa tunguhaft sem Alusuisse hefði á hann lagt. Síðan kom þessi þáttur um aðstoðarsamning - rekstur og þá kemur hæstv. ráðh. hér og skýrir málið með því að þetta atriði, sem hér er mjög gilt og gífurlega stórt atriði í þessu frv. upp á okkar samningsstöðu alla í þessu máli og skattalega aðstöðu Íslendinga gagnvart Alusuisse, hafi bara ekki verið komið á blað í Zürich 8. og 9. okt. - hér er nú einn hv. samninganefndarmanna undir þessari umr. sem ætti um það að vita, löglærður að auki, hv. 2. þm. Reykn., - og þessi túlkun, eins og hæstv. ráðh. orðar það, hafi fyrst fæðst 3. nóv., jafnvel að næturlagi, án þess að ég tæki nú alveg glöggt eftir því, og ekki aðeins að hún hafi þá komið á blað, heldur að hún hafi verið uppfundin af sérfræðingi íslensku ríkisstjórnarinnar, nafngreindum lögmanni, Hirti Torfasyni, sem niðurstaða úr athugun þessa máls og væri nánast bara lagaleg túlkun sem þessir heiðursmenn vildu af eðlilegum ástæðum halda til haga og byggja inn í þennan samning. Ja, svo mikil ástæða sem það kynni að vera að athuga nefndar dagsetningar hæstv. ráð., en ég ætla ekki að vefengja hér nú, þá er nú orðin mun ríkari ástæða til þess að kanna í iðnn. þessarar hv. þd. hvernig hafi verið staðið að samningagerðinni á hinum ýmsu stigum. Það gæti verið ástæða til þess fyrir hv. iðnn. að óska eftir því að fá aðgang að bókunum samninganefndarinnar á hinum ýmsu stigum, allt það sem á blað var fest í samningaáþreifingum við Alusuisse frá því að bráðabirgðasamningurinn var gerður 23. sept. 1983 til þess dags er íslenska ríkisstj. undirritaði samninginn 5. nóv. s.l. eða a.m.k. fram til þess tíma sem heiðursmennirnir þrír gengu frá samningi fyrir hönd íslensku ríkisstj. í Zürich 9. okt. s.l. Ég hygg að hér opinberist hv. þd. enn frekar en orðið er og með enn skýrari hætti en mér var kleift í orðum mínum áðan í hvaða stöðu hæstv. iðnrh. hefur sett sig í þessu stóra máli og hvernig hann er á sig kominn sem hagsmunagæslumaður Íslands að þessu leyti. Hæstv. ráðh. kemur hér væntanlega í bestu trú og einfeldni og upplýsir Alþingi um það að einn aðalráðgjafi Íslands í þessum samningum, Hjörtur Torfason lögmaður, hafi troðið þessu afbrigði inn til að létta á samvisku sinni á allra síðustu stigum máls tveimur dögum áður en íslenska ríkisstj. og Alusuisse skrifuðu undir þennan samning. Er það hugsanlegt að eitthvert það farg hvíli á íslenskum samninganefndarmönnum sem hafa lengi vélað um þetta mál - og í þeim hópi er nefndur lögmaður sem hefur fylgt því álíka lengi, að ég hygg, sem traustur förunautur, formaður íslensku samninganefndarinnar nú, og a.m.k. má sjá á myndum frá undirskrift álsamninganna 1966 - að þeir séu hættir að gera greinarmun á því hvar íslenskir hagsmunir liggja og hvar hagsmunir auðhringsins sem við er að fást í þessu samhengi? Ég vil ekki trúa því að óreyndu. Ég þekki Hjört Torfason m.a. sem fulltrúa í álviðræðunefnd að góðum samskiptum og glöggskyggni á marga þætti mála og mér er það með öllu fyrirmunað að trúa því að hann hafi borið fram kröfu um það og sérstaka ósk að þau ákvæði, sem er að finna í þessu frv. um aðstoðarsamning, rekstur sem eins og ég segi skipta hér gífurlega miklu máli fyrir íslenska hagsmuni og ekki síður fyrir hagsmuni Alusuisse, hafi komið fyrir hans tilstilli og annarra ráðgjafa Íslands inn í þennan samning. Hæstv. ráðh. kemur svo hér í sinni einfeldni og lýsir því yfir að þetta sé nánast ekki breyting, efnisbreyting sé þetta ekki, þetta sé lagaleg útlistun, hér sé verið að gera hlutina ótvíræða. Vissulega er þetta lagaleg útlistun, en í hvers þágu? Og fyrir hvaða hagsmuni er hér verið að tala? Hefur hæstv. iðnrh. kynnt sér lögfræðilegar álitsgerðir sérfræðinga iðnrn. um þessi efni frá fyrri tíð, þ. á m. álit breskra lögfræðiráðgjafa? Veit hann hversu þungt þetta atriði hlaut að vega fyrir þeim dómnefndum sem fyrir hans tilstilli voru að starfi til skamms tíma? Er honum kunnugt um það? Svo kemur það hér sem eins konar hreinsunaraðgerð af hálfu íslenskra sérfræðinga, eftir því sem ráðh. upplýsir, að koma þessu hér inn á elleftu stundu. Mikill er nú máttur Alusuisse ef það hefur tekist með þeim hætti. Maður hefur að vísu heyrt í ansi mörgum búktölurum í tengslum við þetta mál í gegnum árin og maður veit um það úr sögu þessa máls að Alusuisse hefur oft og iðulega í flóknum samningaviðræðum á fyrri stigum tekist að smeygja á elleftu stundu inn þungvægum atriðum í samningagerð og leikið sér með þeim hætti að samningamönnum Íslands eða komið í bakið á þeim á elleftu stundu, eins og einnig mætti orða það. Ég tek undir það, hæstv. iðnrh., á þetta atriði verður að varpa ljósi. Ég vænti þess að ráðh. stuðli að því að það verði hægt og einnig á aðra þætti sem snerta samningsgerðina að nú þegar henni er lokið af hálfu hæstv. ráðh. og málið komið fyrir Alþingi komi öll gögn og bókanir funda samninganefnda Íslands og Alusuisse á fyrri stigum fram í hv. iðnn. Nd. Það er ekkert minna sem hægt er að biðja um hér í tengslum við þetta þegar draugagangur af því tagi sem hér er upplýst af hæstv. ráðh. hefur orðið fáum nóttum áður en ráðh. setti nafn sitt undir samningana. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta atriði. Ég ætla hins vegar að vekja athygli hæstv. ráðh. á einum þætti máls sem ekki er kannske stór, ekki í neinni líkingu við það sem hér var verið að nefna, en er á bls. 50 í þessu frv. Þar segir í sáttargerðarsamningi svonefndum undir 9. lið: „Hvorugur aðila skal gefa út neina fréttatilkynningu eða aðra svipaða tilkynningu varðandi sáttargerðarsamning þennan án samþykkis hins aðilans.“ Það getur farið að vandast málið, einnig varðandi það atriði sem ég gerði að umtalsefni áðan og hæstv. ráðh. vék að. En það er ekki það sem ég er með í huga heldur greinarstúf sem birtist í Morgunblaðinu föstudaginn 16. nóv. 1984 eftir Ragnar Halldórsson framkvæmdastjóra álversins í Straumsvík og sérstakan trúnaðarmann þess fyrirtækis og eiganda þess, Alusuisse. Þar er verið að rekja hluta, hygg ég, úr ræðu sem framkvæmdastjórinn hélt miðvikudaginn 7. nóv. s.l. í tilefni þess að milljónasta áltonnið var framleitt í Straumsvík. Framkvæmdastjórinn segir þarna m.a.: „Svo skemmtilega vill til að einmitt í dag lagði Sverrir Hermannsson iðnrh. samkomulagið fyrir Alþingi. Með því er endir bundinn á þær deilur sem fyrrv. iðnrh. hóf á ofanverðum vetri 1980. Í fjölmiðlum hefur ranglega verið skýrt frá því að ÍSAL greiði skaðabætur að upphæð 3 millj. dollara. Hið rétta er“ - Hér er túlkun á ferðinni. - „að skattinneign ÍSALs hjá ríkissjóði verður lækkuð um 3 millj. dollara sem samsvarar vöxtum af inneigninni frá 1975, þegar síðast var samið. Þetta var samþykkt með tilliti til þess mikla kostnaðar sem áframhaldandi málaferli hefðu haft í för með sér og vegna þess, sem skiptir miklu máli, að leyfi hefur fengist til stækkunar, að nánari skilyrðum uppfylltum. Ríkisstj. hefur jafnframt lýst yfir að Alusuisse og ÍSAL hafi ekki í neinu brotið gegn fyrri samningum, þ.e. ágreiningurinn var um skilning á samningsákvæðum.“ Hvernig fer þetta, hæstv. iðnrh., saman við þá yfirlýsingu í sáttargerðarsamningi sem ég vitnaði til? Er hugsanlegt að mati ráðh. að Alusuisse sé hér tekið að vanefna þann samning sem félagið gerðist aðili að 9. okt. s.l. og forráðamenn þess höfðu undirritað 5. nóv. ásamt hæstv. ráðh.? Mér sýnist að svo geti verið með tilvitnuðum ummælum framkvæmdastjóra álversins í Straumsvík sem Morgunblaðið hefur séð ástæðu til að taka upp orðrétt og sérstaklega 16. nóv. s.l. Það væri í rauninni ekki rétt af mér að víkja hér úr stóli og gleyma garminum honum Katli með öllu. Hér kvaddi sér hljóðs talsmaður Framsfl., hv. þm. Sverrir Sveinsson, 2. þm. Norðurl. v. og ég hygg nú formaður iðnn. í fjarveru Páls Péturssonar. Hann gaf yfirlýsingar um það að Guðmundur G. Þórarinsson fyrrv. alþm. hafi túlkað stefnu og afstöðu Framsfl. í einu og öllu þegar hann tók sínar ákvarðanir í álviðræðunefnd og setti þar úrslitakosti. Ég vænti að hv. þm. sé hér í húsinu enn þá af því að hann tók til máls og ég hefði kunnað því betur að hann heyrði þau orð sem ég vildi við hann mæla. Ég lét að því liggja í mínu máli að Guðmundur G. Þórarinsson hafi talið sig eiga nokkurn bakhjarl í Framsfl. þegar hann steig sín skref 6. og 7. des. 1982. En að hann hefði haft Framsfl. sameinaðan bak við sig og nánast verið að framkvæma stefnu hans og flokksþingssamþykktir með sínum tilþrifum, það er alveg nýtt og mjög fróðlegt að fá það upplýst hér á Alþingi Íslendinga. Ég vænti þess að virðulegur forseti hafi gert ráðstafanir til að kanna hvort hv. þm. sé í húsinu.

Já, forseti hefur gert ráðstafanir til þess og væntanlega er hv. þm. ekki farinn úr húsinu. Enn hefur ekki borist vitneskja þar um.

Ég held að nauðsynlegt sé að rifja hér aðeins upp í samþjöppuðu máli, því að það er auðvelt, till. Guðmundar G. Þórarinssonar í álviðræðunefnd þann 6. des. 1982. Ég hef hana hér fyrir framan mig eins og hún var þar lögð fram. Hún var í sjö liðum og hljóðaði þannig, með leyfi virðulegs forseta.: „1. 20% hækkun raforkuverðs frá og með 1. febr. 2. Aðilar eru samþykkir lið 1 a- c í símskeyti Alusuisse frá 10. nóv. með breytingum, ótilteknum að öðru leyti. 3. Aðilar samþykkja tafarlaust viðræður um raforkusamning skv. lið 2 a í sama símskeyti með verðhækkunarformúlu. 4. Aðilar samþykkja tafarlausar viðræður um endurskoðun aðalsamnings varðandi ákvörðun framleiðslugjaldsins skv. lið 2 b í sama símskeyti. 5. Ríkisstj. samþykkir sem meginatriði (í prinsippinu): a) Stækkun álbræðslunnar skv. frekari samningaviðræðum, m.a. 3. og 4. lið hér að ofan. b) Þátttöku nýs hluthafa í ÍSA L. 6. Alusuisse samþykkir sem meginatriði (í prinsippinu) að gefa ríkisstj. Íslands kost á að gerast hluthafi í ÍSA L. 7. Samningaviðræðum skal vera lokið fyrir 1. apríl 1983.“ Undir þessu er fangamarkið GGÞ. Staðan í álviðræðunefnd þann dag, sem Guðmundur G. Þórarinsson bar fram þessa kröfu og lét reyna á hana til úrslita og tók síðan sínar ákvarðanir, var sú að Alusuisse hafði þá enn og aftur neitað nokkurri hækkun raforkuverðsins án skilyrða svo sem sett var fram af hálfu íslensku álviðræðunefndarinnar, þ.e. ráðuneytis, og með stoð í samþykktum ríkisstj. frá 26. febr. 1982. Því höfðu þeir staðfastlega neitað. Í öðru lagi höfðu þeir þann sama dag sett fram kröfu um það - og um það var Guðmundi G. Þórarinssyni fullkunnugt - að Íslendingar léttu af kaupskyldu álversins á raforku úr 85% niður í 50%. Þessar kröfur stóðu á Íslendingum þegar Guðmundur G. Þórarinsson gerir um það till. í álviðræðunefnd að fá fram 20% hækkun raforkuverðsins upp í 7.8 mill frá 1. febr. 1983 að telja og jafnframt yrði gengist inn á ákveðin meginatriði sem Alusuisse hafði teflt fram 10. nóv. í símskeyti til ríkisstjórnar Íslands, þ. á m. að í prinsippi yrði skrifað upp á stækkun álversins og hið stóra atriði auðhringsins að fá heimild til þess að draga helming hlutabréfa út fyrir sviga samsteypunnar og létta því af bankareikningum fjölþjóðafyrirtækisins. Þessu var neitað af mínum fulltrúa í álviðræðunefnd og ekki tekið undir það af fulltrúum annarra flokka sem gerðu sér þessa stöðu ljósa og hversu fráleit hún var. Það er fróðlegt að fá það hér upplýst af fulltrúa Framsfl., hv. 2. þm. Norðurl. v., að Guðmundur G. Þórarinsson hafi ekki verið einn. Nei, hann var að framkvæma stefnu Framsfl. eins og frá henni hafði verið gengið á þingum og í stofnunum flokksins. Hvað hafði formaður álviðræðunefndar aðspurður að segja um þessa frammistöðu fulltrúa Framsfl. í Tímanum þann 10. des. 1982. Með leyfi forseta sagði hann þetta í stuttu viðtali við Tímann undir yfirskriftinni „Vilhjálmur Lúðvíksson um till. Guðmundar G. Þórarinssonar í álviðræðunefndinni: „Algerlega úr samhengi“. „Það voru allir nefndarmenn sammála um að það þyrfti með einhverjum hætti að kalla fram viðbrögð hjá Alusuisse til að sjá hvort þeir hefðu vilja til að hækka raforkuverð. Það var þó matsatriði með hvaða hætti ætti að kalla þessi viðbrögð fram, en allir nefndarmenn voru sammála um að það ætti ekki að setja fram úrslitakosti á þessum fundum, sagði Vilhjálmur Lúðvíksson formaður álviðræðunefndar í samtali við Tímann. Vilhjálmur sagði að þó nefndarmenn hefðu e.t.v. verið að leita að því sem kalla mætti ýtrustu tilraun, sem þá væri forsenda úrslitakosta, þá hefðu allir verið sammála um að engir úrslitakostir yrðu lagðir fram að þessu sinni. Guðmundur G. Þórarinsson hefði sjálfur nefnt og talið sanngjarnt að Alusuisse yrðu gefnar ein til tvær vikur til að svara. Um till. Guðmundar G. Þórarinssonar sagði Vilhjálmur: - Ég verð að segja sem formaður þessarar nefndar að ég skil ekki hvernig á því stendur að Guðmundur skuli krefjast þess af ráðh. hálfri klukkustundu fyrir lokafundinn með Alusuisse að þessi till. hans, sem ekki var búið að ganga frá í nefndinni, yrði tekin upp við Alusuisse. Þetta hafi verið enn fráleitara í ljósi þeirrar kröfu sem fulltrúar Alusuisse lögðu fram um lækkun kaupskyldu úr 85% í 50%. Þá hafi slíkir hagsmunir verið í veði að till. Guðmundar um 20% hækkun raforkuverðs hafi algjörlega verið úr samhengi. Um stöðu álviðræðunefndarinnar nú eftir þessa síðustu atburði sagði Vilhjálmur að það væri ljóst að nefndin væri ekki starfhæf í bili. Það væri aðstandenda nefndarinnar að taka ákvörðun um framhaldið, en enn sem komið væri hefðu engin fyrirmæli borist þar að lútandi.“ Ég taldi nauðsynlegt að upplýsa hv. þdm., þá aðra en þm. Framsfl., um þetta efni. Það er fróðlegt að það skuli hafa verið staðfest hér úr ræðustóli þessum að forusta Framsfl. hafi öll verið í fylkingu á bak við Guðmund G. Þórarinsson varðandi þau vinnubrögð sem hér var um að ræða. En till. hans var svohljóðandi skv. bókun þriðjudaginn 7. des., hún er ekki löng, virðulegi forseti: „Á fundi álviðræðunefndar sem haldinn var þriðjudaginn 7. des. 1982 milli kl. 14 og 15.30 gerði Guðmundur G. Þórarinsson svohljóðandi bókun: „Verði till. mín frá í gær, með breytingu í svipuðum dúr og formaður nefndarinnar lagði til, ekki borin fram á fundi iðnrh. og dr. Müller hér á eftir sem svartilboð af Íslands hálfu lít ég þannig á að grundvöllur samráðs í nefndinni sé brostinn og segi ég mig hér með úr nefndinni og lýsi allri ábyrgð á framgangi samningaviðræðnanna á hendur iðnrh.“ Síðan segir í þessari bókun nefndarinnar: „Bókun þessi var borin undir Guðmund G. Þórarinsson í símtali í dag og frá orðalagi bókunarinnar gengið. Lýsti hann því jafnframt yfir að fyrst slík till. hefði ekki verið lögð fram kæmi bókun hans til framkvæmdar og hann væri genginn úr nefndinni.“ Ég vona satt að segja að hv. þm. Sverrir Sveinsson hafi mælt sín orð hér án þess að kunna glögg skil á þeirri mynd sem ég er hér að draga upp varðandi þau skref sem Guðmundur G. Þórarinsson tók sem fulltrúi Framsfl. í álviðræðunefnd 7. des. 1982. En á meðan annað er ekki upplýst hlýtur það að standa sem hér hefur verið sagt um þau efni og vissulega kom mér ekkert á óvart að hann átti hauka í horni innan forustu Framsfl. Ég kom að því hér fyrr í dag að sú pólitíska meginbreyting, sem varð á stöðunni í samskiptum við Alusuisse, gerðist innan Framsfl. Fylgi Sjálfstfl. að meiri hl. til og þess liðs, sem var í stjórnarandstöðu á þessum tíma, lá fyrir út af fyrir sig og kom ekkert á óvart. Þó sýndi þingflokkur Sjálfstfl. þann lit að starfa innan álviðræðunefndar þar sem allir þingflokkar áttu sinn fulltrúa og það voru ekki þeir sem rufu þennan samstarfsvettvang þótt í stjórnarandstöðu væru. Það var fulltrúi stærsta stjórnarflokksins sem það gerði. Það mætti margt segja um þá sérkennilegu þróun sem varð innan Framsfl. frá þeim árum, sem núv. formaður og hæstv. forsrh. var þar í bullandi minni hl. 1965 og 1966 þegar álsamningarnir voru á dagskrá, og þar til sjónarmið hans urðu að meirihlutasjónarmiði innan flokksins á síðasta áratug smám saman og kristölluðust í þeirri afstöðu og aðstöðu sem Framsfl. setti sig í í álmálinu á seinni hluta stjórnarsamstarfs ríkisstj. dr. Gunnars Thoroddsens. Svo kom hv. þm. Sverrir Sveinsson hér að lokum síns máls og rétt tæpti á þeirri áróðurslummu sem á að hjálpa Framsfl. í því máli, sem hann stendur nú í við hlið hæstv. iðnrh. og Sjálfstfl., að berja hér fram á Alþingi Íslendinga þá óhæfu sem er að finna í því frv. sem hér er til umr. Þessi aðalbjarghringur flokksins er ekki betur fenginn en svo að hann byggir á lygum og fölsunum. Og ætli sá sem kveður í þeim kór hafi ekki verið að tala yfir fulltrúaráði Framsfl. í hádeginu í gær og haft vísuna yfir? Hún var endurtekin hér úr stólnum, hv. talsmaður, en hv. 2. þm. Norðurl. v. hafði ekki fyrir því að taka skýrt til orða. Hann sagði að komið hefði fram frv. á Alþingi í fyrra, held ég að hann hafi sagt, þar sem gert var ráð fyrir orkuverðinu 12.5 mill. Í hvað ætli sé verið að vitna hér? Af hverju setja framsóknarmenn sig í þá stöðu að ætla að byggja sína vörn á ósannindum og hálfkveðnum vísum? Ég lagði hér fram í Nd. Alþin is í febr. 1983 frv. til l. um leiðréttingu orkuverðs til Íslenska álfélagsins hf. Flm. með mér á þskj. 363 á 105. löggjafarþingi voru þm. Alþb. hér, þáv. þm. í þessari þd. Frv. er í fimm greinum. Það er rétt að rifja það upp, með leyfi forseta, að gefnu tilefni og væri ágætt fyrir þm. Framsfl., sem hér eru, að fá frv. í skjalavörslu Alþingis og hafa það með sér næst þegar þeir taka undir þá plötu sem forusta flokksins hefur sett á til að reyna að fleyta sér í þeirri stöðu sem flokkurinn nú er í í þessu máli: „1. gr. Verð á raforku frá Landsvirkjun til Íslenska álfélagsins hf. skv. rafmagnssamningi dags. 28. júní 1966 með viðaukum dags. 28. okt. 1969 og 10. des. 1975 skal vera 12.5 mill á kwsf. (0.0125 Bandaríkjadalir á kwst.). 2. gr. Ákvæði í 13. gr. rafmagnssamningsins milli Landsvirkjunar og Íslenska álfélagsins hf. um orkuverð svo og önnur ákvæði í samningnum, sem fara í bága við ákvæði 1. gr. laganna, eru úr gildi numin. 3. gr. Lög þessi falla úr gildi þegar samningar hafa tekist milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd. um endurskoðun raforkuverðsákvæðis rafmagnssamningsins sem að framan greinir. Sú endurskoðun skal byggjast á eftirfarandi: a) Þeirri grundvallarstefnu, sem lögfest er í 11. gr. laga nr. 59/1965 um Landsvirkjun, að raforkuverð í samningum til langs tíma við stóriðjufyrirtæki megi ekki valda hærra raforkuverði til almenningsveitna en ella hefði orðið; b) Raforkuverði því sem álver annars staðar í heiminum greiða; c) Framleiðslukostnaði raforku hér á landi; d) Heimsmarkaðsverði á áli. 4. gr. Fari svo, að ekki náist samningar um endurskoðun raforkuverðsákvæðis skv. 3. gr. fyrir árslok 1983, skal stjórn Landsvirkjunar með stoð í þessum lögum ákvarða með gjaldskrá raforkuverðið til álversins í Straumsvík á bilinu 15–20 mill á kwst. (0.015– 0.020 Bandaríkjadalir á kwst.) frá og með 1. jan. 1984 og breytist verðið eftir það í samræmi við breytingar á skráðu heimsmarkaðsverði á áli, eins og það er skilgreint í ákvæðum 26.02 í aðalsamningi milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd. dags. 28. mars 1966 með viðaukum dags. 28. okt. 1969 og 10. des. 1975. 5. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í skýringum við þennan lagatexta er m.a. kveðið á um að verðbreytingar með viðmiðunum við heimsmarkaðsverð á áli, sem um er að ræða, „alcan price“ geti aðeins verið til hækkunar frá því lágmarki sem gert er ráð fyrir að ákveðið verði á bilinu 15–20 mill á kwst. og engin skerðingarákvæði eins og eru í gildandi samningi, sem gerir ráð fyrir skertri verðtryggingu í gildandi samningum á verðbilinu frá 40 cent á pund upp í 70 cent á pund. Miðað við 70 cent á pund, þá er verðtryggingin aðeins 40% eða 2/5. Þetta er það mál sem Alþb. lagði hér fyrir. Það er skýrt og ef eftir því hefði verið farið og undirtektir væru við það værum við í annarri stöðu nú en raun ber vitni. Það er hins vegar undir frostmarki og sýnir í hvaða stöðu Framsfl. telur sig vera og hvaða meðul hann telur sér henta að nota í áróðri þegar hann gefur út dagskipun til sinna manna um að breiða það út að Alþb. hafi gert ráð fyrir að lögfesta raforkuverð til Íslenska álfélagsins í 12.5 millum og láta þar við sitja. Ég hef þegar heyrt þessa plötu leikna. Ég hef þegar heyrt utan úr bæ marga bera vitni um það að hún er í fullum gangi á vegum Framsfl. Ég segi við hv. þingbræður hér úr Framsfl. og þdm.: Verði þeim að góðu. Ef málstaðurinn er ekki betri og trúin á hann en svo, að grípa þurfi til áróðurs af þessu tagi, þá verði þeim að góðu. Svo lengi sem þeir vilja fylkja liði um stefnu Guðmundar G. Þórarinssonar í álmálinu, þá er það að sjálfsögðu þeirra mál. En ég er ansi hræddur um að það hafi á sínum tíma farið um marga fyrrv. heiðarlega stuðningsmenn Framsfl., sem urðu vitni að vinnubrögðum flokksforustunnar og þessa fulltrúa flokksins í álviðræðunefnd á sínum tíma, og þeir séu margir, sem enn binda e.t.v. einhverjar vonir við flokkinn, sem væntu þess að hann væri snúinn frá þeirri villu síns vegar. Svo virðist því miður ekki vera. Virðulegi forseti. Það var brýn ástæða til þess að gefnu tilefni ráðh. og stjórnarþm. að koma þessum athugasemdum á framfæri.