Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Landbn. hefur haft þetta frv. til athugunar og mælir með því, að það verði samþykkt eins og það liggur fyrir. Ég vil fyrir n. hönd þakka hæstv. stjórn fyrir að hafa lagt þetta frv. fram, og sömuleiðis vil ég sem formaður nýbýlastjórnar flytja þakkir fyrir, að þessi framlenging er ákveðin. Fyrri gr. frv. fjallar um að framlengja um 10 ára skeið það ákvæði í þessum lögum um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum, að fé skuli lagt til undirbúnings nýbýla og styrkja til stofnunar nýbýla. Sannleikurinn er sá, að á þessu er mikil þörf, enda held ég, að það geri allir ráð fyrir því, að það sé haldið áfram með þá starfsemi, sem hafin hefur verið á þessu sviði. Verði ekki teknar upp neinar stórar breytingar frá því, sem verið hefur í þessu efni, þá ætti þetta framlag að vera nokkurn veginn nægilegt. 2. gr. frv. fjallar um það að framlengja um sama tíma, 10 ára skeið, framlag til byggingarsjóðs, sem eru 21/2 millj. kr. á ári. Um byggingarsjóðinn er það að segja, að hann hefur ákaflega mikið og viðtækt verkefni, því að eftir því sem meira er byggt í sveitum landsins, þá þarf hann að leggja fram meiri lán og ekki einasta á hinum eldri býlum, heldur og til nýbýlanna. Byggingarsjóður, sem er gömul stofnun, var á tímabili mjög takmarkaður í lánveitingum, þannig að þá var ekki veitt nema 6 þús. kr. til einstakra bygginga, lengi nokkuð. Svo var það fært upp í 9 þús. kr., en þegar þessi lög voru sett árið 1946, var þessu gerbreytt og gert miklu rýmra um lánveitingar á þessu sviði, og þá var hámarkið til einstakra bygginga fært upp í 45 þús. kr. Sú ákvörðun stóð til 1951. Þá var þetta hámark hækkað upp í 60 þús. kr. Nú er það svo, að frá því 1946 mun láta nærri að byggingarkostnaður hafi þrefaldazt eða a.m.k. allt að því, svo að sú upphæð, sem nú er lögð fram í þessu skyni, er miklu lægri hlutfallslega en var 1946 og þá á næstu árum. Sannleikurinn er því sá, að þó að þetta sé framlengt, eins og hér er lagt til, þá fer því fjarri, eftir því sem horfur benda til, að það sé fullnægjandi, en landbn. hefur samt ekki séð sér fært á þessu stigi að leggja til, að þessi upphæð væri hækkuð, enda þótt einstakir nm. og jafnvel n. öll hefði haft tilhneigingu til að hækka þetta framlag. - Ég skal ekki um þetta fara fleiri orðum, en vænti þess, að hv. þd. samþ. frv. eins og það er.



Herra forseti. Nefndin hefur athugað það frv., sem hér liggur fyrir, og leggur til, að það verði samþykkt. Ég sé ekki ástæðu til að gera að umtalsefni nauðsyn þeirra breytinga, sem frv. felur í sér. Landbrh. gerði það svo rækilega við 1. umr. þessa máls, að ég hef þar engu við að bæta. En meðan n. hafði þetta frv. til athugunar, þá bárust henni tilmæli frá nefnd, sem hefur verið að starfa á vegum búnaðarþings og vinnur að endurskoðun jarðræktarlaganna, um, að landbn. tæki til athugunar og flutnings breytingar á 4. gr. ræktunarsjóðslaganna. N. taldi sjálfsagt að verða við þessu, að athuga þetta sérstaklega, þar sem hér voru fluttar af stjórnarinnar hálfu breytingar á ræktunarsjóðslögunum, og var því eðlilegast, að þetta fylgdist að, ef ástæða þætti til að gera slíkar breytingar. Við nánari athugun kom það í ljós, að samkv. núgildandi lögum má ekki veita til framkvæmda, sem njóta framlags samkv. jarðræktarlögunum, hærri lán úr ræktunarsjóði en sem svarar allt að 30% kostnaðarverðs, en út á aðrar framkvæmdir má veita allt að 60% kostnaðarverðs. Nú er, eins og kunnugt er, jarðræktarframlag mjög mismunandi hátt eftir því, um hvaða framkvæmdir er að ræða. Ég geri ráð fyrir, að þetta ákvæði, sem er í gildandi lögum, hafi ekki verið mjög fjarri sanni, þegar lögin voru sett, en síðan hafa orðið nokkrar breytingar, þannig að framlag í þessu skyni hefur verið hækkað allverulega á sumum liðum, aðrir liðir hafa staðið í stað eða jafnvel lækkað. Það er þess vegna orðið beinlínis mjög tilfinnanlegt misrétti, sem þetta getur valdið einstökum lántakendum, sem hafa hlotið lítils háttar jarðræktarstyrk. Þeir gjalda þess með því, að þeir fá aðeins 30% kostnaðarverðs framkvæmdanna, þegar aðrir fá 60%. Og í sumum tilfellum hefur það sýnt sig, að það er beinlínis tjón fyrir þá að hafa tekið á móti jarðræktarstyrknum. Nefndin telur því, að hér sé breytingar þörf, og leggur til, að 4. málsgr. verði orðuð þannig, að upphæð lánanna megi vera allt að 60% kostnaðarverðs, en njóti framkvæmd framlags samkv. jarðræktarlögunum, þá lækki lánsupphæðin sem svarar framlaginu. Þá kemur það fram, hver styrkurinn hefur verið, og hann dregst frá. Þetta telur n. að sé í alla staði eðlilegra en eins og nú er fyrir mælt í lögum og leggur til, að þessi brtt. verði samþykkt. - N. leggur til, að frv., þannig breyttu, verði vísað til 3. umr.



Herra forseti. Þetta litla frv. er flutt vegna þess, að fyrir nokkru kom erindi eða ábending til menntmrn. frá hv. fjvn. um, að hagkvæmara mundi vera að breyta innheimtuaðferð útvarpsins á þann veg að fá innheimtuna í hendur sýslumönnum, bæjarfógetum og öðrum skattheimtumönnum ríkissjóðs, en taka hana af póstmönnum og útvarpinu sjálfu eða innheimtustofnun þess, sem fram að þessu hafa með þessa innheimtu farið, og var því haldið fram af hv. fjvn., að töluverður sparnaður mundi af þessu hljótast. Ráðuneytið hefur látið athuga málið, og kom þá í ljós, að samkv. gildandi lögum var óheimilt að breyta þessu, þannig að ef ætlun var að verða við tilmælum fjvn., þurfti slíka lagabreytingu sem hér er lögð til. Er það ástæðan til þess, að frv. er nú flutt. Jafnframt er rétt að taka fram, að af hálfu útvarpsins hefur það mjög verið vefengt, að slíkur sparnaður yrði af þessari ráðstöfun sem hv. fjvn. hafði látið sér til hugar koma, og hefur verið bent á marga annmarka á þeirri væntanlegu nýju skipun. Ég skal ekki rekja þá sögu frekar, en greinilegt er, að það er betra að hafa heimildina í lögum til þess að geta beitt henni, ef athugun sýnir endanlega, að með þessu verði hægt að spara verulegt fé, enda er þá líklegt, að hægt sé að knýja kostnað niður hjá þeim aðilum, sem nú fara með innheimtuna, er þeir sjá, að fleiri úrræði eru fyrir hendi en að semja við þá eina. Þess vegna held ég, að það geti ekki orðið umtalsmál, að þetta frv. sé til bóta. En ég hef þennan fyrirvara á, að þó að það verði samþykkt, er ekki víst, að sú breyting verði gerð, sem frv. fjallar um, heldur þarf að athuga það mál betur en enn þá hefur verið gert.



Herra forseti. Ég flyt ásamt fjórum öðrum hv. þdm. frv. til l. um breyt. á l. um útsvör, nr. 66 12. apríl 1945, þess efnis, að síldarsöltun og síldarverzlun skuli vera útsvarsskyld á þeim stöðum, þar sem hún er rekin, án tillits til þess, hvort hún er þar skrásett eða ekki. Frv. svipaðs efnis hafa áður verið flutt hér á hinu háa Alþ., en ekki náð fram að ganga. Eins og ég sagði, felur þetta frv. þá breytingu frá gildandi lögum í sér, að síldarsöltun skuli vera útsvarsskyld á þeim stöðum, þar sem hún er rekin, eða a. m. k. megi leggja á hana þar útsvar, hvort sem sá, sem það gerir, er þar heimilisfastur eða ekki og hvort sem atvinnureksturinn er þar skrásettur eða ekki. Ef atvinnurekstur, t. d. síldarsöltun, er skrásettur þar, sem hann er rekinn, hvort sem sá, sem það gerir, á þar lögheimili eða ekki, er hann samkv. gildandi lögum útsvarsskyldur þar, og hefur því þetta frv., ef að lögum yrði, engin áhrif á álagningu útsvara á slíkan atvinnurekstur. Það gæti að vísu farið svo og hlýtur raunar að fara svo, ef þetta frv. öðlast lagagildi, að þeir aðilar, sem átt er við í frv. þessu, verði útsvarsskyldir eða a. m. k. megi leggja á þá útsvar á fleiri stöðum en einum. Þó má að sjálfsögðu ekki leggja á sömu tekjur þeirra nema á einum stað. Ég viðurkenni það, að aðalregla útsvarslaganna er, að útsvar megi aðeins leggja á gjaldanda á einum stað og þá þar, sem hann á lögheimili, en frá þessari aðalreglu eru gerðar nokkrar undantekningar í útsvarslögunum eins og þau eru nú, og eru þær undantekningar taldar upp í stafliðum a–e í 8. gr. útsvarslaganna. Með breyt. þeirri, sem hér liggur fyrir, er því aðeins lagt til, að bætt verði inn í lögin einu undantekningarákvæði í viðbót, og á það við síldarsöltun og síldarsölu, þ. e. a. s., að sá atvinnurekstur verði útsvarsskyldur þar, sem hann er rekinn, og er þetta nýja tilvik mjög svipað þeim tilvikum, sem fyrir eru þegar í lögunum. Á síldarsöltunarstöðunum á Norður- og Austurlandi eru margar síldarsöltunarstöðvar reknar af mönnum, sem þar eiga ekki lögheimili og dvelja þar stuttan tíma hvers árs, og er vitanlega mest um þetta á Siglufirði, enda eru síldarsöltunarstöðvarnar þar langsamlega flestar saman komnar á einum stað á landinu. Sumir þessara aðila og kannske flestir þeirra hafa skrásett atvinnurekstur sinn á þeim stöðum, þar sem hann er rekinn, og greiða þar af honum skatta og skyldur, eins og vera ber. Þarf ekki að taka það fram, að að sjálfsögðu greiða þessir aðilar skatta og skyldur af öðrum atvinnurekstri sínum og öðrum atvinnutekjum þar, sem þeir eiga lögheimili. En aðrir, sem reka nákvæmlega sömu starfsemi á sömu stöðum, greiða ekki eyri í útsvar til þeirra staða, sem atvinnurekstur þeirra er stundaður á, aðeins vegna þess, að hann er skrásettur sem fyrirtæki eða á nafn gjaldandans, þar sem hann á lögheimili. Sé ég ekki, að neitt samræmi eða réttlæti sé í þessum mismunandi útsvarsálagningarreglum á nákvæmlega sömu starfsemi, sem rekin er á sömu stöðum. Til að leggja áherzlu á, að það hafi verið ætlun löggjafans, að atvinnusveitir nytu a. m. k. einhvers hluta útsvara þeirra, sem reka atvinnu utan heimilissveitar sinnar, eru í 9. gr. gildandi útsvarslaga sett ákvæði um skiptingu útsvara slíkra aðila milli atvinnusveitar og heimilissveitar, og er þá gangurinn í álagningunni sá, að útsvarið er lagt á þar, sem gjaldandinn á lögheimili, en síðan gerir það sveitarfélag, þar sem atvinnureksturinn er stundaður, kröfu um skiptingu til þess sveitarfélags, sem hefur lagt útsvarið á. Og í 2. tölul. þessarar greinar, þ. e. a. s. 9. gr., er einmitt síldarverkun og síldarsala nefnd sem einn af þeim atvinnurekstri, sem skipta má útsvari á milli atvinnusveitar og heimilissveitar. Um þessar skiptingarreglur má í stuttu máli segja, að þær hafa gefizt illa, og þykir forráðamönnum þeirra sveitarfélaga, sem mestra hagsmuna eiga að gæta í þessum málum, lítt við þær unandi. Er framkvæmd þeirra vafsturssöm og seinvirk og nær þar að auki ekki til nema tekjuútsvars gjaldanda. Og ég veit um, að af þessum sökum, þ. e. a. s. vegna þess, hvað þessi aðferð er vafsturssöm og seinvirk, hafa atvinnusveitir með öllu látið undir höfuð leggjast að gera kröfu um skiptingu útsvara til heimilissveita, þó að þær að öðru leyti gætu það og öll skilyrði væru fyrir hendi til, að þær kynnu að bera eitthvað úr býtum eftir þeirri kröfu sinni. Auk þess er þess að gæta, að útsvör eru lögð á, eins og allir vita, eftir talsvert ólíkum útsvarsstigum eftir því, hvar er á landinu, og með slíkri skiptingu getur útkoman orðið sú, að atvinnusveit fær hluta af útsvari, sem er lagt á eftir talsvert öðrum reglum en notaðar eru þar, sem atvinnureksturinn er stundaður. Eftir gildandi útsvarslögum getur því svo farið og hefur þráfaldlega komið fyrir, að aðilar, sem hafa e. t. v. aðalatvinnu sína og aðaltekjur sínar af síldarsöltun slíkri sem hér er átt við, greiði ekki einn einasta eyri í útsvar til þeirra staða, þar sem atvinnureksturinn er stundaður. Er vitanlega engin sanngirni og réttlæti í því. Ég tel svo ekki ástæðu á þessu stigi málsins til að fara fleiri orðum um þetta mál, en óska þess, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Eins og hv. 1. flm. þessa frv. tók fram, þá mun þetta nú vera í þriðja eða fjórða skipti, sem flutt hefur verið frv., sem felur í sér ákvæði um að raska mjög þeim grundvelli, sem núverandi útsvarslöggjöf er byggð á, því að aðalgrundvöllur útsvarslöggjafarinnar er, að það skuli aðeins leggja útsvar á gjaldþegn þar, sem hann á lögheimili. Undantekningar eru þó frá þessari reglu, ef hann hefur heimilisfasta atvinnustofnun annars staðar eða útibú, sem starfrækt er allt árið, eða hann hefur jörð eða jarðarafnot í öðru sveitarfélagi, þá er hægt að leggja á það þar, og hafi hann lögheimili á fleiri stöðum en einum, - en allt er þetta bundið við fastan atvinnurekstur allt árið. Í öðrum tilfellum, þegar menn reka atvinnu um stundarsakir annars staðar, í hvaða formi sem það er, á heimilissveitin álögurétt á þann atvinnurekstur með sama hætti og þann, sem rekinn er í lögheimilissveit gjaldþegnsins. Hins vegar er, þegar atvinna er rekin utan heimilissveitar, eins og hér greinir, að nokkru verulegu leyti, heimild til þess að skipta útsvarinu á milli heimilissveitar og þeirrar sveitar, þar sem atvinnan fer fram. Framkvæmd útsvarslöggjafarinnar að undanförnu, áður en þessu var breytt, hafði sýnt það, að svo mikill eltingarleikur var orðinn í útsvarsálagningu á menn, sem ráku atvinnu sína, þó að ekki væri nema skamman tíma, annars staðar en í heimilissveit, að það var komið í gersamlegt óefni, og í mörgum tilfellum var það orðið svo, að það var búið að leggja svo mikil og þung útsvör á þann atvinnurekstur, sem rekinn hafði verið utan heimilissveitarinnar, að það var ekkert eftir til þess að leggja á hjá manninum í heimilissveit, af því að svo nærri honum hafði verið gengið í útsvarsálagningu utan heimilissveitarinnar, enda er náttúrlega ekki hægt að samrýma það því meginákvæði útsvarslaganna, að leggja skuli á eftir efnum og ástæðum. Það er ekki hægt að samrýma það við það, að lagt sé á manninn á mörgum stöðum, því að yfirleitt liggja ekki fyrir skýrslur um eignir og afkomu þessara manna nema í heimilissveitinni. Þess vegna er það að sjálfsögðu alveg í fyllsta samræmi við þetta höfuðákvæði útsvarslaganna að leggja á eftir efnum og ástæðum, að heimilissveitin hafi álöguréttinn. Hitt gat svo í ýmsum tilfellum verið sanngjarnt, að til þess sveitarfélags, þar sem atvinnan hafði að einhverju leyti verið rekin, gengi hluti af útsvarinu með tilliti til þeirra tekna, sem manninum höfðu fallið í skaut þar. Ef slíkt ákvæði sem það, er í frv. þessu felst, yrði samþykkt, þá mundi verða kippt alveg grundvellinum undan útsvarslöggjöfinni að þessu leyti, því að einmitt þau ákvæði, sem í frv. felast, eru í skiptingarákvæðum 9. gr. núverandi útsvarslaga. Og það er víst í mjög mörgum tilfellum, sem útsvörum er skipt og útsvarið dreifist eðlilega samkvæmt því, sem ætlazt er til í útsvarslögunum. Það er mjög einkennilegt, ef einhver undantekningarákvæði eru um þetta norður á Siglufirði, þar sem þetta er framkvæmt víða annars staðar og það án allra árekstra á milli þeirra aðila, sem þar eiga hlut að máli. Ég held þess vegna, að það sé einhver ódugnaður eða sinnuleysi hjá yfirvöldunum á Siglufirði, ef þau hafa ekki getað hagnýtt sér þetta ákvæði alveg eins og önnur sveitarfélög í landinu hafa gert. Hitt er svo vitað, að á undanförnum árum hefur síldarsöltun eða annað, sem að síldveiðum lýtur, verið svo rýr atvinnuvegur sökum þess mikla aflabrests, sem verið hefur á síld að undanförnu, að það getur vel verið, að þetta hafi verið svo lítill og óverulegur þáttur í atvinnurekstri á Siglufirði, að yfirvöldunum þar hafi ekki þótt taka því að fara að leita eftir skiptingu á þessu. Það er vitanlegt, að ef ákvæði þau, sem í frv. þessu felast, væru tekin upp aftur, þá mundi heimilissveitin, eins og áður var, verða gersamlega svipt því að geta lagt nokkuð á að því er þetta snertir eða á afkomu þess manns, sem eitthvað á undir þessum atvinnuvegi. Það mundi verða hirt í því sveitarfélagi, þar sem atvinnan fer fram, eða sjálfsagt farið alveg á fremstu nöf í því að nota þessar aðstæður. Og það voru mörg dæmi til þess áður og þau voru alþekkt, á meðan þetta ákvæði var í lögum, að þar var gengið svo freklega í álagningu, eins og ég áður lýsti, að ekkert var eftir fyrir heimilissveitina til þess að leggja á. Nú er það svo um síldarverkun og síldarsöltun, að náttúrlega er ekki eins og það sveitarfélag, þar sem þessi atvinna er rekin, njóti ekki nokkurs góðs af henni og því fólki, sem þar vinnur, því að vitanlega eykur það verzlun og viðskipti, eins og gerist og gengur, og er þannig til uppbyggingar því sveitarfélagi, á meðan þessi atvinnurekstur stendur yfir. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta. Ég vil aðeins vara hv. þd. við því að breyta grundvelli útsvarslöggjafarinnar að þessu leyti, því að það mundi að sjálfsögðu leiða af sér, að hliðstæðar kröfur yrðu bornar fram annars staðar, og ef yrði orðið við þessu, þá væri ekki heldur gott að standa á móti sams konar eða hliðstæðum kröfum annars staðar frá. Afleiðing af því yrði ekki önnur en sú, sem alkunnugt var áður, að þetta lenti allt saman í öngþveiti og vandræðum. Yrði þá að sjálfsögðu að fara að byggja það upp að nýju og stemma á að ósi. Þess vegna held ég, að þar sem þetta er stutt af svo mikilli reynslu eins og á þessu var fengin áður, þá sé ákaflega varhugavert að fara að taka þetta atriði úr hér. Það er búið að flytja þetta mál á undanförnum þremur eða fjórum þingum, og Alþingi hefur ekki talið gerlegt að leggja út í slíkar breytingar og fara að búa til slíka bláþræði í löggjöfinni eins og gert væri með því að taka slík ákvæði inn í útsvarslögin. Ég vildi með þessum orðum vekja athygli þeirrar n., sem fær þetta mál og mun vera allshn., og þá hv. þd. allrar um leið.



Herra forseti. Ég vildi í allri vinsemd benda hv. þm. Borgf. á það, að þó að hv. þd. hafi einhvern tíma áður ekki séð ástæðu til að samþ. frv. eða frumvörp, sem hafa verið svipaðs efnis og þetta, sem hér liggur fyrir, ætti ekki þar með að vera fengin full sönnun fyrir því, að hún kunni ekki að sjá ástæðu til þess að þessu sinni. Hv. þm. Borgf. ræddi um það, að það væri aðalregla útsvarslaganna, að útsvar væri aðeins lagt á gjaldanda þar, sem hann væri heimilisfastur, og það er einmitt það, sem ég sagði í framsöguræðu minni að væri, en benti hins vegar á, að frá þessu væru nokkrar undantekningarreglur eða undantekningarákvæði, og þau taldi nú einmitt hv. þm. upp. Um skiptingarreglurnar er það að segja, eins og ég tók fram í framsögu minni, að þær hafa gefizt illa, eru seinvirkar og tafsamar og ná þar að auki ekki til nema hluta af útsvarinu, þ. e. a. s. ekki nema til tekjuútsvarsins. Nú er það þannig, að ef um einhvern atvinnurekstur er að ræða, sem gengur sæmilega, þá getur veltuútsvarið verið stór hluti af heildarútsvarinu, en skiptingarreglurnar ná ekki til þess hluta útsvarsins, eins og ég tók fram, þannig að atvinnusveit fær engan hluta af því. Ég tel ekki ástæðu til að vera nú að þvarga mikið um þetta mál við hv. þm. Borgf., en ég vil aðeins spyrja hann um, hvort hann telji það ekki í rauninni sanngjarnt, ef hann athugar málið, að aðili, sem hefur e. t. v. allar tekjur sínar af atvinnurekstri, sem hann rekur utan heimilissveitar sinnar, greiði útsvar til þess sveitarfélags, þar sem teknanna er aflað; það fái útsvarið og njóti þeirra hlunninda að fá að leggja það á gjaldandann. Ég veit, og það er alveg rétt, sem hv. þm. tók fram í sinni ræðu áðan, að eins og sakir standa og eins og nú árar hefur þetta e. t. v. ekki mikla þýðingu, vegna þess að tekjur eru sáralitlar af síldarsöltun, en það getur svo farið og verður vonandi sem fyrst, að þeir, sem stunda síldarsöltun, geti haft miklar tekjur og jafnvel sínar aðaltekjur af þessum atvinnurekstri. Ég veit, að allir hv. þdm. taka undir þessa ósk, og undir þeim kringumstæðum sé ég enga sanngirni í því, að það sveitarfélag, þar sem teknanna er aflað, fái ekki að leggja útsvar á gjaldendurna, sem afla teknanna.