Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þessu máli var vísað til heilbr.- og félmn. og var niðurstaða n. sú að mæla með því, að þetta frv. verði samþ. Einn nm., hv. l. þm. Vesturl., áskildi sér rétt til að fylgja brtt., sem fram kynnu að koma við málið, og annar nm., hv. 4. þm. Sunnl., var fjarstaddur, þegar málið var afgr. Þetta mál er ósköp einfalt í sjálfu sér. Nýmæli það, sem felst í þessu frv. til breyt. á l. um verkamannabústaði, kemur fram í síðustu mgr. 1. gr., sem er viðbót við gildandi lög. En í þessari mgr. er tekið fram, að verði íbúð, sem keypt hefur verið af byggingarfélagi seld á nauðungaruppboði samkv. lögum frá 25. maí 1949 um nauðungaruppboð, þá geti stjórn byggingarfélagsins neytt forkaupsréttar síns og krafizt þess á uppboðsþingi, að eignin verði lögð út félaginu til eignar á því verði, sem hæst hefur verið boðið í eignina. Eins og kunnugt er, þá hafa byggingarfélög verkamanna forkaupsrétt að íbúðum, sem einstaklingar innan byggingarfélagsins vilja selja, og er svo ákveðið í samþykktum allra félaga, að einstaklingur má ekki selja viðkomandi íbúð, nema stjórn byggingarfélagsins hafi áður hafnað forkaupsrétti félagsins vegna. Forráðamenn byggingarfélaga verkamanna hafa sennilega staðið í þeirri trú, að með þessu lagaákvæði væri réttur félagsins tryggður eða íbúð yrði aldrei seld öðru vísi en á þann hátt, að félag hefði forkaupsrétt og gæti notið hans. Nú hefur hins vegar fallið hæstaréttardómur, sem fjallaði um forkaupsrétt til íbúðar, sem byggð var af Reykjavíkurborg til þess að útrýma heilsuspillandi húsnæði. En niðurstaðan af þeim hæstaréttardómi var sú, að forkaupsréttur að slíkum íbúðum gildi einungis, þegar frjáls sala fer fram, en ekki þegar um nauðungarsölu er að ræða samkv. lögum um nauðungaruppboð. Og þeir, sem þessum málum eru kunnugastir, álíta, að þessi hæstaréttardómur hafi tvímælalaust víðtækara gildi heldur en þegar fjallað er um sölu á íbúðum, sem byggðar hafa verið til útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði - heldur muni þetta sjálfsagt líka gilda að óbreyttum lögunum, þegar íbúðir í verkamannabústöðum væru seldar. Og því er þetta frv. flutt til þess að tryggja það, að forkaupsréttur byggingarfélaga verkamanna sé öruggur, einnig ef slík íbúð færi á nauðungaruppboð. Fyrir utan það, að félagið hefur forkaupsrétt, þá gilda alveg sérstakar reglur, sem koma reyndar hérna fram í 1. gr. og eru endurteknar, um það, hvernig seljandi eigi að njóta verðhækkunar á íbúðinni. Ef þetta væri ekki tryggt, að þessi forkaupsréttur næði einnig til þess, þegar íbúð er seld á nauðungaruppboði, þá gæti eigandi slíkrar íbúðar undir vissum kringumstæðum átt tiltölulega auðvelt með það að koma íbúðinni í nauðungarsölu, þó að það væri ekki af brýnum fjárhagsástæðum og þarna opnaðist smuga til þess að sniðganga forkaupsréttarákvæðið. Því verður að telja, að þessi breyt. á l. um verka mannabústaði að gefnu því tilefni, sem ég minntist á áðan, sé í alla staði eðlileg. Eins og ég gat um í upphafi, þá fjallaði heilbr.- og félmn. um þetta mál, og mælti hún með því, að þetta frv. yrði samþ.



Herra forseti. Landbn. Ed. fékk þetta frv. til athugunar og meðferðar og hefur rætt það á nokkrum fundum, og í nál. á þskj. 333 er að finna flest þau rök, sem við höfðum fram að færa fyrir því að mæla með samþykkt frv. og einnig þeim breyt., sem lagt er til að gera á því. Þó vil ég aðeins fara fáeinum orðum um þær brtt., sem við leggjum til að samþykktar verði. Fyrir n. lá bréf frá dóms- og kirkjumálarn., þar sem rn. fer fram á, að n. flytji brtt. við frv. vegna nokkurra eigna ríkisins, sem óskað er að fá söluheimild fyrir. Það er prestsseturshús á Húsavík, húseignin Melgerði 10 í Kópavogi og prestssetursjörðin Vellir í Svarfaðardal. Það liggur fyrir, að keypt hefur verið nýtt prestsseturshús á Húsavík, þar sem sá embættisbústaður, sem þar var fyrir, var í því ástandi, að ekki var talið hagkvæmt að kosta til viðgerðar á gamla húsinu, og er því talið rétt að selja þetta hús, og viljum við fallast á það sjónarmið. Þá er fyrirhugað, að framvegis verði ekki embættisbústaður í Kópavogi. Því er óskað eftir heimild til að selja húseignina Melgerði 10 í Kópavogi, enda hefur sú húseign reynzt talsvert gölluð og viðgerðarkostnaður fyrirsjáanlega mjög mikill, ef ætti að nota hana áfram í þessu skyni. Í þriðja lagi er svo óskað heimildar til að selja prestssetursjörðina Velli í Svarfaðardal. Þannig stendur á, að byggt hefur verið prestsseturshús á Dalvík og ákveðið, að prestssetrið verði flutt þangað frá Völlum í Svarfaðardal, og því er eðlilegt að hafa heimild til að selja prestssetursjörðina á Völlum, þar sem trúlega yrði nokkuð kostnaðarsamt fyrir eiganda jarðarinnar að koma henni í ábúð, þar sem húsakostur á henni er mjög lélegur. Meiri hl. n. hefur fallizt á þessi sjónarmið og mælir með því, að heimild verði fengin til að selja þessar eignir. En varðandi sölu prestssetursjarðarinnar Valla í Svarfaðardal er þess að geta, að oddviti Svarfaðardalshrepps hefur ritað landbn. Ed. og óskað eftir því, að sú söluheimild, sem fengin yrði vegna Valla í Svarfaðardal, yrði bundin við sölu til Svarfaðardalshrepps. Við höfum litið þannig á, að það væri mjög eðlilegt, að Svarfaðardalshreppur ætti forkaupsrétt að jörðinni, þegar hún yrði boðin til sölu, en á þessu stigi liggur ekki fyrir neitt tilboð frá hreppnum í jörðina né ákveðin ósk um það að fá hana keypta, aðeins ósk um það, að ef hugsað er til að selja jörðina, verði sú sala bundin við það að Svarfaðardalshreppur sé kaupandinn. Kynnti n. sér það, hvernig háttað er ákvæðum laga um forkaupsrétt á jörðum. Um það eru ákvæði í l. nr. 40 1948, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta, að „sveitarstjórn hvers hrepps skal hafa forkaupsrétt á þeim jörðum innan hreppsins, sem ganga kaupum og sölum og ekki eru opinber eign“. Það er skýrt fram tekið, að Svarfaðardalshreppur á ekki forkaupsrétt að jörðinni Völlum í Svarfaðardal, en n. þótti rétt, að hreppurinn fengi þann forkaupsrétt og hefur því sett það inn í sína brtt., að heimild til þess að selja prestssetursjörðina Velli í Svarfaðardal yrði veitt, enda hafi Svarfaðardalshreppur forkaupsrétt á jörðinni. Þegar n. gekk frá þessu nál., voru það 3 nm., sem höfðu fyrirvara um samþykkt nál. að því er tók til nokkurra ákveðinna eigna, og munu þeir væntanlega gera grein fyrir afstöðu sinni. Þá er hér í öðru lagi lagt til, að breytt verði fyrirsögn frv. Segja má, að það sé meira smekksatriði, það er ekki veigamikið, en þykir fara betur, því að eins og fyrirsögn frv. er núna, er hún löng, og ef sama hætti ætti að halda eftir þá breyt., sem n. leggur til, að gerð verði á frv., yrði hún enn lengri. Það virðist vera alger óþarfi. Við leggjum því til, að fyrirsögninni verði breytt þannig að hún verði: Frv. til l. um sölu á prestssetursjörðinni Setberg o.fl. Ég vil svo leggja til, herra forseti, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem lýst er á þskj. 333.



Herra forseti. Ég hafði látið setja í nál., að ég áskildi mér rétt til að fylgja frv. ekki að öllu leyti, og vil ég aðeins gera nánari grein fyrir minni afstöðu til þessa máls. Ég tel, að gæta eigi allrar varúðar, er um sölu prestssetursjarða er að ræða, og fyrirvari minn er meira bundinn við það mál almennt heldur en þetta tilfelli, sem hér um ræðir. Mér virðist, að þeir aðilar, sem hlut eiga að máli, hreppsnefndir, sóknarnefndir og aðrir opinberir aðilar séu sammála um sölu á Setbergi og Völlum í Svarfaðardal, og ég mun því ekki greiða atkv. gegn sölu þessara jarða, en læt nægja í þessu tilfelli að sitja hjá við atkvgr. um sölu þessara prestssetursjarða, en að öðru leyti er ég frv. samþykkur. Ég tel, að því opinbera beri að gæta fyllstu varúðar eins og ég sagði áðan, um sölu prestssetursjarða. því að tímarnir breytast, og við vitum aldrei, hvenær kann að koma að því, að það opinbera þurfi á þessum eignum að halda. En meðan svo er ástatt, að prestar telja sig ekki geta sinnt búskap á þessum prestssetursjörðum, á að leigja þær með þeim hætti, að þeir bændur, sem vilja taka þær á leigu, geti setið þar nokkuð tryggir í ábúð og búið þar sómasamlega þeirra hluta vegna. En ástæðan fyrir því, að ekki hefur verið hægt að leigja þessar jarðir, þannig að ábúð hafi verið með eðlilegum hætti, er sú, að jarðirnar hafa yfirleitt verið leigðar frá ári til árs, og því ekki þess að vænta, að bændur sæju sér mikinn hag í að leggja í framkvæmdir á þessum jörðum. Ég tel, að þessu þurfi að breyta, en ég er því ekki fylgjandi, að prestssetursjarðir séu seldar, með tilliti til framtíðarinnar. Þeir tímar geta komið, að ríkið þurfi á þessum eignum að halda. En varðandi þetta mál og þær jarðir, sem hér um ræðir, þá mun ég ekki greiða atkvæði gegn heimild til sölu þeirra, en læt nægja að sitja hjá við þá atkvgr.

Frsm. (Jón Árnason) : Herra forseti. Þegar l. nr. 73 31. des. 1964, um stýrimannaskóla í Vestmannaeyjum, voru samþ. hér á Alþingi, lá það fyrir, að kaupstaðurinn og ýmsir aðrir aðilar þar heima fyrir greiddu allan stofnkostnað við skólann, þar með talin öll tækja- og áhaldakaup. Þegar málið var þá til afgreiðslu, var m.a. leitað umsagnar stýrimannaskólans í Reykjavík eða skólastjóra hans. Skólastjórinn var þá frekar andstæður því, að umræddur skóli væri stofnaður, og taldi þess ekki þörf. Það var þó mat Alþingis, að rétt væri að verða við óskum þeirra Vestmanneyinga, og tel ég, að það hafi verið fyllilega réttmætt. Með hliðsjón af því, að Íslendingar eru og verða siglinga- og fiskveiðiþjóð, er eðlilegt, að áherzla sé lögð á góða menntun sjómanna. Það er því hugsanlegt, að ýmsir fleiri staðir utan höfuðborgarinnar heldur en Vestmannaeyjar mundu vilja koma á stofn hjá sér slíkum skóla og þessum. Það er því ekki óeðlilegt, að nokkurt aðhald verði skapað í þessum efnum. Við afgreiðslu fjárlaga var komið nokkuð á móts við óskir þeirra Vestmanneyinga um aukinn fjárstyrk til rekstrar skólans, og það er með tilliti til þess, sem sjútvn. þessarar hv. d. er sammála um, að ekki sé ástæða til frekari afgreiðslu málsins að þessu sinni, og leggur til, að því verði vísað til hæstv. ríkisstj. til frekari athugunar.



Herra forseti. Nál. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 332 varðandi frv. um breyt. á l. um stýrimannaskóla í Vestmannaeyjum, er einróma. Virðist því ljóst, að málinu er ákveðin leið héðan úr þessari hv. d. Virðist mér allt réttlæti mæla með því, að frv. hefði verið samþ., en þó hefur niðurstaðan orðið sú, að málinu er vísað til hæstv. ríkisstj., og mun reynslan skera úr því, hver fyrirgreiðsla hennar verður svo í málinu. En þar sem það vill þannig til, að ég sit í sæti flm. þessa frv. og málið snertir sérstaklega Vestmannaeyjar, vildi ég þó fara um það fleiri orðum. Í nál. segir, að með tilliti til afgreiðslu fjárlaga um styrk til stýrimannaskólans í Vestmannaeyjum þarfnist málið ekki frekari afgreiðslu á þessu þingi. Í sambandi við það vildi ég upplýsa það, sem nm. er vafalaust kunnugt, að styrkur til stýrimannaskólans í Vestmannaeyjum á fjárlögum þessa árs er 500 þús. kr.. en kostnaður við rekstur skólans er 1 millj. kr. Það er því helmingaskipti milli ríkissjóðs og bæjarsjóðs Vestmannaeyja varðandi skólakostnaðinn. En þar sem ríkið mun lengst af hafa greitt allan kostnað við sjómannafræðsluna í landinu og þar á meðal hliðstæðan kostnað við stýrimannaskólann í Reykjavík, sýnist mér hér vera um réttlætismál að ræða gagnvart stýrimannaskólanum í Vestmannaeyjum, og raunar vantar rökstuðning í nál. fyrir því, að stýrimannaskólinn í Vestmannaeyjum skuli í þessu efni vera undantekning. Það er staðreynd, að það eru tveir stýrimannaskólar starfandi í landinu, og mér finnst það hliðstætt og það eru einnig tveir bændaskólar starfandi í landinu. Ég hygg, að t.d. Skagfirðingum eða Borgfirðingum þætti það harla einkennilegt, ef öðru hvoru byggðarlaginu væri ætlað að greiða hálfan kostnað við bændaskólann að Hvanneyri eða bændaskólann að Hólum á móti ríkinu. Sömu hugsun gæti maður látið sér detta í hug gagnvart menntaskólunum, t.d. ef Akureyringar ættu að greiða hálfan kostnað á móti ríkinu við menntaskólann hjá sér. Ég hygg, að það þætti nokkuð ranglátt. Varðandi þá hugsun, sem hér kynni að vera til staðar, að það sé ofrausn af ríkisvaldinu að halda uppi stýrimannaskóla í Vestmannaeyjum, vil ég minna á það, að Vestmannaeyjar hafa verið og eru einn mesti útgerðarbær á landinu. Þaðan eru nú gerð út 70–80 skip, og þau hafa oft verið fleiri, stundum yfir 100. Hlutur Vestmanneyinga í útflutningsframleiðslunni hefur á undanförnum árum oft verið 10–15%, en þar búa nú um 5 þús. manns eða 2–3% af þjóðinni. Því held ég, að hlutur Vestmanneyinga í þjóðarframleiðslunni sé tiltölulega mikill og sú mikla framleiðsla, sem þar er sífellt til staðar, byggist ekki sízt á því, að þar eru góðir skipstjórnarmenn, sem stjórna sókninni út í stormana og brimið, sem oft er því miður við Vestmannaeyjar. Það er nú svo með sjómennina, að þeir byrja yfirleitt hásetar, og þeir eru oft komnir nokkuð til ára, þegar þeir taka þá ákvörðun að gerast skipstjórnarmenn. Þess vegna eiga þeir oft örðugt um vik að stunda langt nám fjarri heimilum sínum. Og það stóð þannig á, þegar stýrimannaskólinn var settur á stofn í Vestmannaeyjum, að þar voru allmargir skipstjórar, sem voru á undanþágu, og það var fram undan, að þeir mundu missa réttindi sín, ef ekki væri hægt að koma upp skólanum. Þetta tókst, og fyrir það náðu þessir skipstjórar réttindum, og margir þeirra hafa verið skipstjórar síðan, og ég hygg, að þeir hafi greitt fyrir sig beint og óbeint til þjóðfélagsins með því að draga mikinn afla á land í Vestmannaeyjum. Nú hefur skólinn starfað í 4 ár með góðum árangri. og á þessu vori er útlit fyrir, að hann verði búinn að útskrifa 50 skipstjóra. Margir af þeim og raunar flestir, sem hafa verið útskrifaðir, eru þegar skipstjórar eða stýrimenn og hafa getið sér góðan orðstír margir hverjir. Nú eru þegar farnar að berast umsóknir fyrir næsta vetur, og það er eftirtektarvert, að menn utan af landi sækja jafnan skólann í Vestmannaeyjum, og bendir það til, að hann hafi þegar fengið á sig gott orð. Þess verður stundum vart hér í höfuðstaðnum og raunar víðar, að menn tala um mikla velmegun í Vestmannaeyjum, og má jafnvel skilja, að þeir telji, að Vestmannaeyingar geti borið kostnað auðveldlega, sem öðrum landsmönnum yrði þungur í skauti. Þessu eru því að svara, að því aðeins hefur verið góð afkoma í Eyjum, að fólkið þar hefur unnið langan vinnudag við framleiðslustörfin. Hins vegar eru eyjarnar sérstæðar að því leyti, að atvinnulífið er ákaflega einhæft, miðað við sjósóknina og sjávarútveginn, og þegar eitthvað hallar á, hlýtur það að koma fljótt niður og hvergi fyrr og hvergi meir en í Vestmannaeyjum. Hv. alþm. kannast nú við þær ráðstafanir, sem verið er að gera til bjargar sjávarútveginum, og vita, að ekki má tæpara standa þrátt fyrir þær. Það ástand hefur þegar komið fram í Vestmannaeyjum með ýmsum hætti, og í kjölfar þess eru miklir greiðsluörðugleikar, jafnvel hjá þeim fyrirtækjum, sem fyrir tiltölulega skömmum tíma voru fjárhagslega sterk og máttarstólpar atvinnulífsins. Það er því rétt, sem í grg. frv. stendur, að kostnaðurinn við stýrimannaskólann í Vestmannaeyjum er tilfinnanlegur fyrir bæjarsjóðinn. En hitt er þó einnig stórt atriði í þessu máli, að Vestmanneyingar telja það réttlætismál, að stýrimannaskólinn þar verði í sama flokki um fyrirgreiðslu frá ríkisvaldsins hálfu eins og stýrimannaskólinn í Reykjavík. Eins og ég tók fram í upphafi, eru örlög málsins ráðin í þetta sinn, og því verður vísað til ríkisstj. og get ég út af fyrir sig fellt mig við þá afgreiðslu og í trausti þess, að hún greiði vel fyrir þessu máli, mun ég greiða atkv. með nál.