Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (JörB): Á þessum degi fyrir hundrað árum fæddist Tryggvi Gunnarsson bankastjóri og alþingismaður, og þykir mér hlýða, að Alþingi minnist þessa þjóðnýta merkismanns við þetta tækifæri, þó að slíkt sé raunar eigi venja hér í þinginu, að minnast manna á aldarafmæli þeirra, en þessi maður er að því leyti nákomnari þinginu en allir aðrir, að hann hvílir einn manna í heimagarði Alþingis, þeim reit, sem hann gróðursetti og hlúði að með eigin höndum. Það er ekki ætlun mín að telja hér upp hin mörgu og mikilsverðu þjóðnytjastörf Tryggva Gunnarssonar. Ég vil hér aðeins taka mér í munn þau orð, sem þáv. aldursforseti þingsins mælti til minningar um hann á Alþingi 1918, ári siðar en hann lézt: „Aðaleinkenni hans voru óbilandi starfsþrek og einlægur áhugi í að vinna öðrum gagn, frábær ósérplægni og innileg samúð með öllu því, sem lífsanda dregur, jafnt mönnum sem dýrum og jurtum. Fyrir þessara mannkosta sakir mun minning hans lengi í heiðri hjá íslenzkri þjóð.“ Ég vil biðja hv.þdm. að rísa úr sætum sínum minningu Tryggva Gunnarssonar til virðingar. [Allir þdm. stóðu upp.]

Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Málið er ekki sérstaklega umfangsmikið, svo að ég get hagað orðum mínum eftir því. Frsm. meiri hl. hefir skýrt frá því, að samþ. voru á Alþ. 1934 lög, sem fóru í þá átt að breyta tilsk. frá 1872, svo að veiðimönnum yrði heimilt að veiða í netlögum annars manns. Frv. kom aðallega fram vegna þess, að síldveiðimenn kvörtuðu undan því, að hægt væri að bægja þeim frá veiði. Það lítur nú út fyrir, að vansmíði hafi verið á I. frá 1934, úr því hv. 2. þm. S.-M. sér ástæðu til að gera breyt. á þeim, sem gengur á þann veg, að réttur landeiganda sé meir viðurkenndur. En eins og ég segi í nál. minni hl. á þskj. 395, þá er hér verið að leggja skatt á menn, sem veiða síld í netlögum. Ég hefi heyrt minnzt á, að þetta geti borið til, en þá er það oft svo fjarri mannabyggðum, að erfitt er að kontrolera, hver veiðir, - og hvernig á að innheimta prósenturnar, veit ég þá ekki. Ég held, að það sé ranglátt að leggja svona skatt á innlenda síldveiðimenn, þó að þeir taki síld svona nálægt landi. Áður en l. voru staðfest á síðasta þingi, er mér ekki kunnugt, að landeigendur hafi notað sér þetta mikið, en þó mun það hafa kostað óþægindi í nokkrum tilfellum, að menn gátu búizt við því, að það yrði tekið af þeim gjald. Fiskifél. beitti sér fyrir því að fá hin úreltu ákvæði tilsk. frá 1872 úr lögum. Nú á að fara að lögfesta þau á ný, og þar get ég ekki verið með. Þetta er ástæðan til, að ég get ekki fylgt frv. Ég get ekki heldur séð, að þetta gæti borið árangur í raun og veru, þar sem í mörgum tilfellum yrði ómögulegt að staðfesta, hvað miklar þessar prósentur yrðu. Ég leyfi mér því að leggja til, að frv. verði fellt, og fjölyrði svo ekki meira hér um.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt hér brtt. frá hv. 2. landsk.Brtt. þessi er bæði of seint fram komin og skrifl. og þarf því tvennskonar afbrigði.

Frsm. (Páll Zóphóníasaon) Viðvíkjandi þessari brtt. vil ég segja það, að fyrri hluti hennar virðist mér vera til hins verra, því þótt minnt sé á það í lögum, að reikningar starfsmanna skuli vera sanngjarnir, þá er það sízt til skaða. Viðvíkjandi síðari hluta brtt. vil ég geta þess, að hann virðist byggður á misskilningi. Hv. 2. landsk. benti í sambandi við hann á dagpeninga sýslunefndarmanna, en þar er mjög ólíku saman að jafna. Sýslunefndarmenn hafa 7 krónur á dag bæði í kaup og kostnað; en yfirkjötmatsmönnum er ætlað ákveðið kaup, 600 kr. á ári, og auk þess dagpeningar þegar þeir eru á ferðalagi. Það má vel vera, að 4 kr. séu í minnsta lagi, en það eru þó ýmsir opinberir starfsmenn, sem ekki hafa hærri dagpeninga, og ég held því, að það sé ástæðulaust að samþ. þessa brtt. og sé óhætt að samþ. frv. eins og það liggur fyrir.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Við 1. umr. þessa máls hér í d. var gerð nokkur grein fyrir því. Ég sé ekki ástæðu til að fara langt út í það nú. Ég læt mér nægja að vísa til þeirrar grg., sem fylgir frv. Hún gefur nægilega skýringu og fullljóst yfirlit um það, hvers vegna breyt. er komin fram upphaflega og hvaða breyt. er gerð á l. 1934. Sjútvn. hefir ekki orðið sammála um málið. við hv.þm.N.-Ísf. viljum afgr. það eins og það liggur fyrir, en meðnm. okkar hefir ekki getað fallizt á það, og skilar hann sérstöku nál. á þskj. 395. Ég ætla ekki að fara út í þennan ágreining, en gefa frsm. minni hl. tækifæri til að skýra afstöðu sína áður. Ég vil aðeins benda á, að með þeim l., sem samþ. voru á Alþingi 1934 virðist ekki tekið nóg til greina, hver réttur ábúanda ber innan netlaga fyrir sínu landi. Af þeirri ástæðu vil ég leiðrétta með þessari breyt. það, sem rangt er í l. frá 1934. Það eru allir sammála um, að landeiganda beri veiði innan netlaga með dragnót, og þá ætti að vera sama með öðrum veiðarfærum. Ég hefi alltaf litið svo á, að aðaltilgangurinn með l. frá 1934 hafi verið sá, að fá viðurkennt, að einnig sé heimilt að fiska með herpinót í netlögum annara manna. En það gat orkað tvímælis, hvort þetta var heimilt eftir tilsk. 1872. Þá ástæðu getur ekki verið um að ræða, að hér sé verið að skattskylda veiðimenn, því að samskonar ákvæði eru fyrir um veiði með dragnót. Hver sanngjarn maður hlýtur að viðurkenna, að hér er aðeins verið að leiðrétta óheppileg mistök í l. frá 1934. - Læt ég svo þetta nægja, þar til frsm. minni hl. hefir talað.

Magnús Torfason Ég gat þess hér í gær, að mér þættu nokkrir ankannar á þessu frumv., en þá var hvorki hæstv. landbrh. né hv. form. landbn. til staðar í d. Nú sé ég, að hv. form. landbn. rís ekki á fætur til þess að tala um þessar till. mínar, og gæti ég trúað, að ekki hefði verið kallaður saman nefndarfundur til að athuga þær. Nú vildi ég óska þess, að hann lýsti því yfir, hvort hv.nm. hefir verið gert aðvart um þær.

Magnús Torfason Ég gat þess í gær, að mér þætti það koma illa við, að þetta stæði eins og hér er - með leyfi hæstv. forseta: „Einnig skulu þeir hafa ferðakostnað eftir sanngjörnum reikningi, er ráðuneytið úrskurðar, og 4 krónur fyrir fæði og húsnæði fyrir dag hvern, er þeir eru frá heimilum sínum vegna yfirmatsins.“ - þetta má skilja svo, að ef reikningurinn væri ósanngjarn, þá ættu þeir ekkert að fá. Líka má skoða það svo, að ráðuneytið úrskurði ekki reikninga sanngjarnlega, og gæti þannig falizt í því vantraust á ráðuneytið um þau efni. Svo er 4 kr. á dag fyrir fæði og húsnæði of lítið; það er áreiðanlega enginn sæmilegur maður, sem leyfir sér að borga aðeins 4 kr. á dag fyrir fæði og húsnæði. Samkv. þessu leyfi ég mér að bera hér fram skrifl. brtt., sem er svolátandi: „Orðið „sanngjörnum“ falli niður, og í stað „4 kr.“ komi: 7 kr.“ Er þá miðað við það, sem sýslunefndarmenn fá, og það mun víst að þeir sem juku dagpeninga sýslunefndarmanna hafa ekki viljað fara hærra en sanngjarnt er. Þeir hafa aðeins óskað þess, að menn fengju uppborinn beinan kostnað. Að svo mæltu leyfi ég mér að afhenda hæstv. forseta þessa brtt. mína.

Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Það er náttúrlega þarflaust að ræða mikið um þetta mál, því ég heyri engin ný rök, sem ekki voru áður komin fram. Hvað sem frsm. meiri hl. segir um mín rök, eru hans rök a. m. k. ekki betri. Um þetta atriði voru sett lög á þinginu 1934 án nokkurs ágreinings, og vil ég lesa 1. gr. þeirra með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er að veiða með herpinót í netlögum annars manns, án þess að landshlutur sé greiddur, enda sé nótinni ekki fest við land né lagt við festar í netlögum. Nótinni telst ekki lagt við festar, þótt skip, sem er að háfa veiði úr herpinót, liggi fyrir akkeri. Nú er slíkri nót fest við land eða lagt við festar innan netlaga, og skal þá greiða landshlut sem að framan segir.“ Þá kom engin aths. né ágreiningur fram frá hv. 2. þm. S.-M., og skildi ég vel, að hans réttsýni réði þá. Ég er þó ekki að segja, að hann láti rangsýnina ráða nú. En ég býst við, að hv.þm. flytji þetta mál fyrir einhvern annan, en það sé ekki hans eigin sannfæring. Mér hefir verið skýrt svo frá, að komið hafi rödd frá einum virðulegum borgara á Austurlandi um þessa breyt., en annars ekki heyrzt nein óánægja yfir l. annarsstaðar af landinu. Hv. frsm. meiri hl. áleit, að hér væri aðeins um innfjarðaveiði að ræða, en ég býst við, að þetta geti víðar valdið ágreiningi, að nokkur hluti veiðinnar sé innan netlaga, en hinn hlutinn fyrir utan. Er þá illt að dæma um, hvað hverjum beri að greiða, og geta af því myndazt þrætur og málaferli, þar sem deilt er um keisarans skegg. Hv. frsm. meiri hl. leggur mikið upp úr tilsk. frá 1872, sem hann vili ekki láta skerða. En eins og ég hefi bent á, er Alþ. búið að taka mikið af þeim rétti, sem í tilsk. felst. Enda ekkert einsdæmi, að Alþ. breyti ákvæðum eldri l., ef ástæða þykir til. En ég vil ekki breyta þeim l., sem nú gilda, af þeim ástæðum, sem ég hefi áður tekið fram. - Ég sé svo ekki ástæðu til þess að tala meira, því það er svo lítið, sem ég hefi að hrekja hjá hv.frsm. meiri hl., enda er málið svo ljóst, að ekki þýðir að þvæla mikið um það.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég hefi ekki séð brtt. á þskj. 399 fyrr en nú í byrjun fundarins, en vegna þess að mál þetta á að útkljá hér í hv. d. við þessa umr., vildi ég sem frsm. málsins óska þess, að málið verði tekið út af dagskrá í dag, svo hv.þdm. gefist tækifæri til að athuga brtt. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að hv.þm. séu tilbúnir að ræða till. á sama augnabliki og þar eru lagðar fram.

Frsm. (Páll Zophóníasson) Það, sem hv. 2. landsk. hafði við frv. að athuga í gær, var viðvíkjandi þessum orðum: „eftir sanngjörnum reikningi er ráðuneytið úrskurðar.“ Leit hann svo á, að óþarft væri að taka það fram, að reikningurinn ætti að vera sanngjarn, því það lægi í hlutarins eðli, og ráðuneytið myndi ekki samþ. aðra reikninga en þá, sem væru sanngjarnir. Ég lít svo á, að þetta geti að vísu verið rétt, en með þessu er viðurkennt, að reikningarnir eigi að vera sanngjarnir, og þetta er einmitt sett til þess að minna þann, sem reikninginn semur, og þann, sem samþykkir hann, á, að hann eigi að vera sanngjarn. Ég sé þess vegna enga bót í því að fella þetta í burt og tel, að frv. megi samþ. eins og það liggur fyrir.

Frsm. meiri hl. (lngvar Pálmason): Mér finnst rök frsm. minni hl. vera heldur veigalítil, en þó er annað lakara, að hann lítur ekki á rá hlið, sem máli skiptir, sem sé rétt ábúanda, hvort sem það eru jarðeigendur eða ekki, til netlaga. Það er viðurkennt í l., að ábúandi eigi veiðirétt, ég held 60 faðma fram af landi. þann rétt má ekki skerða, nema bætur komi fyrir. Eftir tilsk. 1872 voru taldar hæfilegar bætur fyrir ufsaveiði með nót 4 af hundraði. Að verið sé hér að skattleggja menn sérstaklega, kemur ekki til mála, þar sem þetta hefir verið í l. áður. Það, sem hér er um að ræða, er það, hvort herpinót á að koma undir sömu ákvæði og dragnót. Alþ. hefir gengið inn á það með l. 1934. Um leið og viðurkennt er, að þarna sé tekinn réttur af ábúanda, verður hann að fá hæfilegar bætur fyrir. Sjómönnum er ekki gerður greiði með því, að herpinót komi ekki undir sömu ákvæði og lagnót. Það er miklu frekar bjarnargreiði við sjómenn. Þegar tilsk. 1872 var samin, þekktist ekki þessi veiðiaðferð, og það eru til fleiri veiðiaðferðir, sem hægt væri að færa undir netlög, ýms botnveiði. En ég álít, að slík veiði hafi ekki stuðning í tilsk. frá 1872 né l. 1934. Hér er verið að bæta við leyfi fyrir fiskimenn að veiða með þessum áhöldum líka, auðvitað gegn því, að þeir greiði landeigendum nokkrar bætur. En þessar prósentur eru svo lágar, að þær skipta ekki miklu máli. Hvað það snertir, að átt geti sér stað, að veitt sé í netlögum í óbyggðum, án þess nokkrir viti um, þá getur það verið, en vekja má athygli á því, að með herpinót er sjaldan veitt á grunnu vatni, svo að þær taki ekki í botn og nótin skemmist. Veiði með þeim nálægt landi mun því vera fátið, nema í fjörðum, þar sem nægilegt dýpi er, eins og t. d. á Austfjörðum. Hinsvegar getur orðið ágreiningur út af því, að skip getur rekið inn í netlög, en það held ég komi þó ekki oft fyrir. Bæði um veiði með dragnót og herpinót eiga ákvæði þessa frv. aðallega við veiði innan fjarða. Og þá ætti það ekki að þurfa að vekja mikinn ágreining, hvenær ætti að gjalda landshlut og hvenær ekki. Hitt getur komið fyrir, er skip veiða í herpinót, að þau veiði eitt kastið innan netlaga, annað fyrir utan, og síldin getur þannig lent saman. En úr þessum ágreiningi er auðvelt að leysa. Fyrir þann ágreining er því ekki fórnandi að ganga á hinn tvímælalausa rétt ábúanda, er hann á innan netlaga. Aðaltilgangur l. frá 1934 var að lögfesta, að heimilt væri að veiða með herpinót innan netlaga, en ekki að afnema landshlut, því þá hefði átt líka að afnema tilsk. 1872 með dragnót. Ég held að það sé óþarfi að jagast mikið um þetta mál, því það liggur svo hreint fyrir. Ég trú ekki fyrr en ég tek á, að hv.þm. gangi inn á að veita slík fríðindi á kostnað ábúanda án þess bætur komi fyrir. Hitt getur að vísu í einstökum tilfellum orðið álitamál, fyrir hve mikinn hluta aflans þurfi að bæta. En ég tel, að það hnekki ekki gildi eða nauðsyn frv., og sé gætt hófs, býst ég ekki við, að það muni valda tilfinnanlegum ágreiningi. Hitt er allt annað mál, sem hér er deilt um, hvort sá grundvöllur, sem minni hl. stendur á, sé réttlátur: að taka þennan rétt af ábúendunum án nokkurra bóta.

Magnús Torfason Það er satt, yfirkjötmatsmenn eiga að hafa í árslaun allt að 600 kr., og ég verð að játa, að mér hefir fundizt það einsætt, að ekki eigi að gera þessum starfsmönnum landbúnaðarins of hátt undir höfði, eftir því sem vani er að launa slík störf. Ég er ekki í vafa um, að þetta er starf, sem áríðandi er að vel verði rækt og öll alúð lögð við. En frá því ber að segja, að yfirleitt er því svo farið, að þeir, sem eiga að vinna fyrir landbúnaðinn, eru hafðir útundan. Þarf í því sambandi ekki annað en að minna á hreppstjórana, sem hafa 80 kr. í árslaun, og hefir það haldizt óbreytt langan aldur og aldrei verið bætt við, þótt vitanlega hafi störf þeirra margfaldazt frá því, sem áður var, þegar þetta kaup var sett. Öll þeirra skýrslugerð er orðin meiri og margbrotnari, auk þess sem heita má, að í hverjum mánuði komi til þeirra einhverjar rellur frá stjórnarráði, hagstofu og öðrum aðilum um allskonar skýrslur um allt milli himins og jarðar. Ég vil hreinsa mig af því, að þetta yfirmat verði ekki rækt eins vel og hugsanlegt er. En að láta mennina skaðast á því að ferðast til þess að framkvæma starf sitt er vitanlega til þess að draga úr starfi þeirra, og löggjöfin leggur ekki áherzlu á, að þeir menn standi vel í stöðu sinni, sem hún býr svo við. ver megum ekki vitna í það, þótt sýslumenn hafi ekki ferðakostnað. Fram til 1894 höfðu þeir 2 kr. á dag, en var þá tekið af. Sú stétt hefir aldrei átt upp á háborðið hjá löggjafanum, enda er nú svo komið, að kvartað er undan því af ráðuneytinu, að ekki fáist sæmilegir menn í þau embætti. Þetta hefir líka verið borið saman við sýslunefndarmenn og sagt, að þeir hefðu ekki annað kaup en dagpeningana. vitanlega er það heiður fyrir hvern mann að vera sýslunefndarmaður í sínum hreppi, og það er nokkurskonar heiðursstaða fyrir oddvita, sem staðið hefir vel í stöðu sinni. Þess vegna sækjast fleiri eftir sýslunefndarmannsstarfi heldur en fá það. Auk þess er þess að geta, að hér er aðeins um 3-4 daga starf á ári að ræða, og það að vetrinum, svo að menn sleppa engu niður við það. En um þetta starf, kjötmatið, er slíku vitanlega ekki til að dreifa, en það starf hlýtur að verða nokkurskonar aukastarf fyrir menn. Og þó að kjötmatsmenn hafi nokkur laun, má samt búast við, að þeir verði að fella einhver önnur störf niður að meira, eða minna leyti, þau er þeir hafa áður stundað. Þess vegna er sjálfsagt, að þeir hafi eitthvað fyrir snúð sinn. Það er mín meining, að það komi ekki til mála að skipa mönnum að vinna opinber störf upp á það, að þeir séu matvinnungar og ekki meira. Að síðustu vil ég geta þess, að í Árnessýslu fá sýslunefndarmenn ekki aðeins sína dagpeninga, heldur líka fæði. Það var gert blátt áfram af því, að með því að láta mennina vera á fæði (hjá sýslunni) alla á sama stað gekk starf þeirra miklu fljótar. Sýslufundir í Árnessýslu eru nú í 3-4 daga í hvert sinn, í staðinn fyrir fulla viku í gamla daga, eða lengur. Af því, sem ég hefi nú tekið fram, er það bersýnilegt, að ekki er hægt að bera þetta starf, sem hér um ræðir, kjötmatsstarfið, að neinu leyti saman við störf sýslunefndarmanna.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Við hv.frsm. minni hl. höfumst ólíkt að. Ég gekk inn á að ræða málið frá þeirri hlið, sem að honum snýr, skoða málið frá hans sjónarmiði og meta þau rök, sem hann hafði fram að bera. En þetta gerði hv.þm. ekki. Ég hefi verið að sýna fram á, að l. gangi hér á rétt landeiganda. En þó það geti, eins og ég hefi áður tekið fram, stundum valdið nokkrum ágreiningi, hvernig eigi að skipta afla og hve mikill hluti hans hafi verið tekinn innan netlaga, þá réttlætir það á engan hátt, að borinn sé fyrir borð margra alda réttur landeiganda í þessu efni. Um skiptingu aflans tel ég sjálfsagt, að shlj. framburður skipverja yrði látinn gilda. Ef hv.frsm. minni hl. vildi ræða þá hlið málsins, sem ég hefi snúið að honum, með jafnmikilli sanngirni og ég hefi sýnt hans málstað, hygg ég, að hann myndi snúast á mína sveif. Hann benti á, að l. hefðu verið samþ. á þinginu 1934 án mótmæla. Ég tók það einmitt fram og viðurkenndi, að mér hefði yfirsézt og málið ekki verið nógu vel athugað. En þegar maður verður var við, að eitthvað hefir þannig farið í gegnum hendur hans án nægilegrar athugunar, á hann að vera fús til að bæta úr því. Hitt, að frv. sé flutt fyrir aðra, er að vísu rétt, því það snertir mig ekki persónulega og ég því lítill aðili í því máli. En ég býst við, að eins standi á fyrir hv.frsm. minni hl., að hann sé hér ekki að verja hagsmuni fyrir sjálfan sig, heldur aðra. - Vænti ég, að hv. d. skilji málið og veiti því brautargengi.

Bjarni Ásgeirsson Það er rétt hjá hv. 2. landsk., að ég var ekki viðstaddur umr. í gær, þegar hann hreyfði brtt. sínum, og mér hefir hvorki gefizt tækifæri til að sjá þær né leggja þær fyrir nefndina.