Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EOl): Þá hefst útvarpsumr. um málið. Flokkar þingsins taka til máls í þessari röð: fyrst Alþfl., þá Framsfl., síðan Sjálfstfl. og að lokum Alþb. Umferðir verða tvær, hin fyrri er 30 mín. og hin síðari 15 mín. Þá tekur til máls hæstv. forsrh., Emil Jónsson, fyrir hönd Alþfl.



Herra forseti, hv. áheyrendur. Vegna hlustenda við þessa 3. umr. málsins verður ekki hjá því komizt að endurtaka nokkuð af því, sem sagt hefur verið við fyrri umr., og bið ég hæstv. forseta velvirðingar á því. En þetta er nauðsynlegt til þess að gefa þeim, sem á hlýða, heildarmynd af þeim aðstæðum, sem hafa valdið því, að nauðsynlegt var að flytja þetta frv. Verðbólguþróunin á s. l. ári hefur orðið miklu örari, en nokkru sinni áður. Vísitala framfærslukostnaðar mundi hafa orðið 225 stig 1. jan. s. l., ef ekki hefði verið að gert, en hún var 191 stig 1. jan. 1958. Hækkun á árinu hefði því orðið 34 vísitölustig. Augljóst var, að þessi hækkun mundi hafa haldið áfram með vaxandi hraða vegna hækkunar kaupgjaldsvísitölu í 202 stig 1. des. s. l. úr 185 stigum, sem hún hafði verið í áður. Þessi heljarstökk verðlags og kaupgjalds og þær uggvænlegu afleiðingar, sem hækkuninni hljóta að fylgja, ollu mönnum miklum áhyggjum. M. a. af þessum orsökum lét fyrrv. hæstv. ríkisstj. sérfræðinga sína gefa sér umsögn um málið og till. um, hvaða leiðir væru helzt til úrbóta. Í þeirri álitsgerð var komizt að þeirri niðurstöðu, að vísitala framfærslukostnaðar mundi komast upp í 270 stig næsta haust og kauplagsvísitalan upp í 250 stig. Hún mundi síðan halda áfram að vaxa með hingað til óþekktum hraða, ef ekkert yrði að gert og valda algerum glundroða í efnahagslífi þjóðarinnar, sem að síðustu mundi leiða til atvinnuleysis og hruns. Tvær leiðir var bent á til bjargar. Önnur var sú að leggja á nýja skatta til að mæta auknum útgjaldaþörfum ríkissjóðs og útflutningssjóðs og freista að stöðva vísitöluna, þar sem hún væri nú. Hin leiðin var að reyna að snúa verðbólguhjólinu svo mikið til baka, að takast mætti að komast af án verulegra nýrra skatta, en í staðinn gæfu launþegar og aðrir þegnar þjóðfélagsins eftir einhvern hluta þeirrar hækkunar, sem orðið hafði í krónutali á tekjum þeirra á árinu. Um þetta náðist ekki samkomulag í fyrrv. ríkisstj. Baðst hún því lausnar 4. des. s. l. Alþfl. og Framsfl. vildu fara síðari leiðina, og studdist Alþfl. þar við samþykkt síðasta flokksþings síns, sem haldið var um þetta leyti. Á þetta vildu fulltrúar Alþb. í ríkisstj. ekki fallast þá, og varð því niðurstaðan sú, sem fyrr getur, að ríkisstj. sagði af sér. Tilraunir til nýrrar myndunar meirihlutastjórnar báru ekki árangur og tók þá Alþfl. að sér að reyna að mynda þingræðisstjórn, er freistaði að leysa þetta mál á þeim grundvelli, sem þing Alþfl. hafði lagt og Framsfl og Sjálfstfl. í meginatriðum voru einnig fylgjandi samkvæmt þeim yfirlýsingum, sem flokkarnir höfðu um þetta gefið. Framsfl. fékkst þó ekki til að standa að þessari stjórnarmyndunartilraun, þrátt fyrir það þó að yfirlýst væri, að í meginatriðum mundi verða reynt að fylgja þeim línum, sem vitað var að samkomulag væri um milli flokkanna, en Sjálfstfl. hét stjórninni stuðningi á þann hátt að firra hana vantrausti, á meðan tilraunin væri gerð. Þess má þó einnig geta hér, að fulltrúar Alþb. létu í það skína í viðræðunum um stjórnarmyndunina, að þeir gætu líka hugsað sér að fara þessa leið. En allt var það svo loðið og óákveðið, að auðséð var, að samningar við þann flokk mundu taka lengri tíma en hugsanlegt var að nota til samninganna vegna aðkallandi vandamála og óvíst, hvernig fara mundi, svo að ekki var á það hætt. Minnihlutastjórn Alþfl. tók því að sér að freista að leysa vandann með þeim stuðningi Sjálfstæðisflokksins, sem ég hef áður greint frá. Strax daginn eftir að stjórnin var mynduð, var skipuð nefnd til að gera samninga við bátaútvegsmenn, sjómenn og fiskvinnslustöðvar um rekstrargrundvöll sjávarútvegsins fyrir árið 1959. Þessum samningum við bátaútvegsmenn lauk um áramótin. Samningi milli sjómanna og útvegsmanna var lokið 3. jan., og gátu því róðrar hafizt á venjulegum tíma þess vegna. Samningum við fiskvinnslustöðvarnar og togarana var lokið um miðjan janúar og var þá hægt að gera sér grein fyrir, hvernig útkoman úr því dæmi yrði. Þess má geta, að í öllum þessum samningagerðum var við það miðað, að lagður yrði til grundvallar samningurinn frá s. l. ári, en útgerðarmönnum og vinnslustöðvum bætt sú nettóhækkun kostnaðarliða, sem sannanlega hafði orðið á árinu. Sjómenn fengu þó í sinn hlut öllu meiri hækkun á skiptaverði fisksins, heldur en orðið hafði hjá verkamönnum í landinu, eða um 13% beina hækkun á fiskverðinu, og aðrar kjarabætur, sem taldar eru nema sem svarar 1% í viðbót, eða samtals 14%. Þessir samningar þýddu það, að ef miðað var við vísitölu 185, námu bæturnar í heild til þessara aðila allra, að viðbættum tilsvarandi bótum á útfluttar landbúnaðarafurðir, 158.6 millj. kr. umfram það, sem var s. l. ár. En við samningagerðina kom líka í ljós, að ef miðað var við vísitölu 175 í stað 185, var hægt að lækka bæturnar til útvegsmanna og vinnslustöðvanna úr 158.6 millj. kr. niður í 77.7 millj. kr., eða um 80.9 millj. kr. Var því staðnæmzt við að athuga þann möguleika, hvort þetta mundi fært. Eins og kunnugt er, ákvað ríkisstj. um s. l. áramót að greiða niður verðlag á nauðsynjavörum, aðallega landbúnaðarvörum, mjög verulega, eða sem svarar með 75 millj. kr. á ári. Við þetta lækkaði vísitalan um 13 stig og komst niður í 212 stig. Eftir var þá að brúa bilið niður í 192 stig, sem framfærsluvísitalan þurfti að komast, til þess að kaupgreiðsluvísitalan kæmist niður í 175. Þessum 20 stigum er ógerlegt að ná með niðurgreiðslum einum saman, vegna þess að það mundi kosta ríkissjóð svo mikið fé, að ógerlegt væri að hugsa sér að komast hjá nýjum skattaálögum þess vegna. Sérfræðingar ríkisstj. töldu á hinn bóginn, að ef launþegar gæfu eftir án bóta 10 vísitölustig, mundu hin 10 stigin, sem á vantaði, nást með lækkun á verðlagi sem afleiðing af þessari vísitölulækkun, ef bændur, verzlunarmenn og iðnrekendur gæfu einnig eftir að sínum hluta tilsvarandi. Og þessi leið hefur nú verið valin, og um hana fjallar það frv., sem hér liggur nú fyrir til 3. og síðustu umr. í þessari hv. deild. Í frv. segir, að allar greiðslur, sem fylgja kauplagsvísitölu, skuli frá 1. febr. n. k. fylgja vísitölunni 175. Þó gildir þetta ekki nema til 1. marz, en á því tímabili, í febrúarmánuði, er gert ráð fyrir, að verðlagið lækki það mikið, að vísitalan komist með eðlilegum hætti niður í 18, og hefur ríkisstj. skuldbundið sig til að tryggja það með niðurgreiðslu á því, sem á kann að vanta þá, sem gert er ráð fyrir að gæti orðið 1–2, kannske 3 vísitölustig, vegna þess að það tekur alltaf nokkurn tíma, að kaupáhrifin verki á verðlagið, en þetta ætti ekki að standa nema í örstuttan tíma. Í öllu falli á það að vera tryggt, að frá 1. marz n. k. verði ekki af neinum gefið eftir meira en 10 stig. Í frv. eru svo ákvæði um það, að þessi eftirgjöf nái einnig til bænda, sjómanna, verzlunarmanna, iðnaðarmanna og til gjalds fyrir hvers konar þjónustu, flutninga, ákvæðisvinnu o. s. frv., þannig að allir, sem með einhverju móti er hægt að ná til, beri sinn hluta. Þó að ýmis önnur merk atriði séu í frv., verða þau ekki rakin hér frekar. En á það vil ég þó benda, að frv. gerir ráð fyrir, að tekinn verði upp nýr vísitölugrundvöllur, sem kauplagsnefnd hefur verið að vinna að undanfarin ár og fer miklu nær núverandi neyzluháttum, en gamli grundvöllurinn, sem er orðinn nærri tuttugu ára gamall. En neyzluvenjur almennings og neyzluskipting hefur breytzt mjög á þessum árum, eins og kunnugt er og ætti því þessi grundvöllur að gefa raunhæfari mynd af þeirri breytingu á neyzluvörum manna heldur, en sá gefur, sem nú er í gildi. Þessi breyting er tekin upp samkvæmt ósk minni hluta stjórnar Alþýðusambands Íslands og stjórnar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og annarra launþegasamtaka, sem um málið hafa fjallað. Það má einnig geta þess, að inn í frv. hafa verið tekin ákvæði um að umreikna kaup bóndans í verðlagsgrundvelli landbúnaðarvara fjórum sinnum á ári eins og laun verkamanna og annarra launamanna, í stað þess að þetta er aðeins gert einu sinni á ári nú. Þetta ákvæði var tekið upp samkvæmt ósk Stéttarsambands bænda eða framleiðsluráðs þess. Fleira mætti nefna, en út í það skal ekki farið að þessu sinni. Meginhugsunin, sem á bak við þessar ráðstafanir liggur, er sú, að verðlag verði greitt niður, eins og frekast er mögulegt, án nýrra skatta og síðan komi fram með eðlilegum hætti lækkun á verðlaginu vegna niðurfærslu kaupgjaldsins, en það, sem þá verður eftir, sem hér er reiknað með að verði 10 stig, eða 5.4%, verði gefið eftir. Því ber ekki að neita, að hér er um að ræða nokkra fórn. En þar við er þó því að bæta, að ég tel mig mega fullyrða, að það er engin lausn til á þessu máli, sem ekki kemur á einhvern hátt við almenning. Það hefur t. d. komið fram í umr. um þetta frv. og er mjög athyglisvert, að ef ekki verður að gert og vísitalan heldur áfram að hækka með þeim hraða, sem ég lýsti í upphafi, samkvæmt áliti sérfræðinga, eða sem svarar ca. 5 stigum á mánuði, og launþegar fá ekki hækkunina uppborna nema á þriggja mánaða fresti, þá eru þeir 5 stigum á eftir fyrsta mánuðinn, 10 stigum á eftir annan mánuðinn og 15 stigum á eftir þriðja mánuðinn, eða að meðaltali 10 stigum á eftir, eða nákvæmlega jafnmikið og hér er gert ráð fyrir að gefa eftir. Auk þess koma svo þær nýju skattaálögur, sem óumflýjanlega verður að gera til þess að halda útveginum gangandi, stöðug rýrnun á sparifé og algert öngþveiti í efnahagsmálum öllum, sem leiðir af hinni ört vaxandi verðbólgu. Það er því síður en svo, að menn komist hjá því að gefa eitthvað eftir, þó að þessi leið verði ekki farin. Ég vil þvert á móti segja, að þegar allt verði krufið til mergjar, þá muni þessi leið verða sú, sem almenningi muni reynast léttbærust og allt annað koma verr niður. En hvernig tekst þá að ná endunum saman með þessum ráðstöfunum? Er hægt að gera þetta án nýrra skatta? Það er sá brennandi punktur, sem margir spyrja um, því að allir munu þegar hafa fengið nóg af þeim álögum, sem fyrri ráðstöfunum í þessum málum hafa fylgt. Þessu er því til að svara, að til þess að mæta hinum auknu bótum til sjávarútvegsins og landbúnaðar þarf 77.7 millj. kr., eins og ég hef áður sagt. Til þess að bera uppi niðurgreiðslurnar, sem gerðar voru 1. jan. s. l., þarf 75 millj. kr., og til þess að mæta útgjaldaaukningu ríkissjóðs vegna grunnkaups og vísitölubreytinga er talið að þurfi 22.2 millj. kr., eða samtals 174.9 millj. kr. Og þá er eðlilegt, að menn spyrji: Er hægt að ná þessari upphæð án nýrra skatta, og þá hvar og hvernig? Þessu er því til að svara, að um mörg undanfarin ár hefur sá háttur verið hafður á afgreiðslu fjárlaga, að tekjurnar hafa verið áætlaðar mjög varlega, ég vil segja óþarflega varlega, enda hefur komið í ljós, þegar uppgjör ársins hefur legið fyrir, að þær hafa oftast reynzt mjög miklu hærri, en áætlað var. Það er nú þegar vitað, að greiðsluafgangur s. l. árs muni verða mjög verulegur, þó að ekki sé nákvæmlega vitað, hve mikill hann muni verða. Hafa verið nefndar í því sambandi 50–60 millj. kr. Um töluna skal ég ekkert fullyrða enn sem komið er, en hún kemur til að liggja fyrir innan stutts tíma. Er enginn vafi talinn á, að þó að ekki sé nákvæmlega um töluna vitað nú, að þar muni hægt að fá til ráðstöfunar a. m. k. 20–30 millj. kr. Við athugun tekjuhliðar fjárlagafrv. fyrir 1959 hefur einnig komið í ljós, að tekjurnar eru mjög varlega áætlaðar. Telja þeir, sem gerst mega til þekkja, að hækka megi áætlunina um 48 millj. kr. og hafa þó 35 millj, kr. upp á að hlaupa fyrir umframgreiðslum, eða að tekjurnar muni geta orðið um 83 millj. kr. hærri en áætlað er í frv., miðað við sömu innflutningsáætlun og s. l. ár. Þá er og víst, að með góðum vilja má draga úr gjaldahlið fjárlagafrv., á þann hátt t. d. að fresta framkvæmdum eða draga úr þeim og tel ég alls ekki útilokað, að á þann hátt mætti lækka útgjöldin um 40–50 millj. kr. og væri þó ekki nema um 5% lækkun heildarupphæðar fjárlaga að ræða. Hvort þetta tekst eða ekki, er vitanlega undir hv. alþm. komið. Mér er ljóst, að hér á landi er margt ógert og nauðsynlegt, að það sé gert sem fyrst. En þegar um það er að ræða að forða þjóðinni frá botnlausri verðbólgu, þá tel ég langt frá útilokað að grípa til nokkurs niðurskurðar á gjaldahlið fjárlaganna. Þó að æskilegt væri að komast hjá þessum niðurskurði, þá er þó enn æskilegra að losna við þá verðbólguþróun, sem nú blasir beint við, ef ekki verður að gert. Á það má líka benda, að sú stefna hefur víða gefizt vel, að hið opinbera dragi sig frekar í hlé með sínar framkvæmdir, þegar hin almenna framleiðslustarfsemi er í blóma og frekar skortir innlenda menn til hennar heldur en hið gagnstæða, ríkissjóður komi heldur til með auknar framkvæmdir, þegar hallar undan fæti hjá einstaklingunum og bæti þá úr og fylli í skörðin. Ég tel það því síður en svo neina goðgá, þó að til þessa yrði gripið nú að einhverju leyti. En þegar þessar tölur allar eru teknar saman, þá vantar ekki mikið á, að hægt sé að ná endum saman og engan veginn útilokað, að það sé hægt án nýrra skatta. Það má að vísu segja, að hér sé teflt á tæpasta vað og það er vissulega rétt, en það sýnir aðeins, að farið hefur verið eins skammt í því að leggja byrðar á almenning og frekast má telja mögulegt. Ef til vill má af þessu draga þá ályktun, að nauðsynlegt hefði verið að ganga lengra, en gert er í frv. En það er ekki gert, til þess að meiri líkur séu fyrir því, að vænta megi skilnings almennings á nauðsyn þess, sem gert er. Það hafa í umr. komið fram aðfinnslur út af því, að ekki væri, um leið og þetta frv. væri afgreitt, gengið frá fjárlögunum, til þess að hægt væri að sjá í heild, hver afgreiðsla málsins yrði. Út af því er aðeins það að segja, að til þess hefur ekki verið nokkur tími. Samningunum við bátaútveginn varð að ganga frá sem næst áramótum og það tókst, svo að róðrar gátu hafizt á réttum tíma, en þó þannig, að greiða verður nú úr útflutningssjóði nærri 7 millj. kr. aukalega vegna hinnar háu vísitölu janúarmánaðar. Ef enn ætti að bíða með lausn þessa máls eftir því, að fjárlög væru afgreidd um leið, mundi það kosta enn hærri greiðslu fyrir febrúarmánuð og gera allt málið miklu torleystara vegna hinna auknu útgjalda, sem það mundi hafa í för með sér. Hefur því hiklaust verið horfið að því ráði að freista að leysa eitt atriðið í einu, og vænti ég, að hv. alþm. skilji það og geri sér grein fyrir, að annað er ekki hægt nema með stórlega auknum útgjöldum fyrir útflutningssjóð, sem þá yrði að afla sérstakra tekna til, þegar líka er tekið tillit til þess, að tímanum frá þingsetningu, 10. okt. s. l., og til jóla var eytt í svo að segja einskis nýtt þras um málið án þess að komast að nokkurri niðurstöðu. Því er haldið fram af andstæðingum frv., að með því sé freklega gengið á rétt verkalýðsins og launþeganna yfirleitt. Í fyrsta lagi er því haldið fram, að til þessara samtaka hafi ekki verið leitað og ekkert tillit til þeirra tekið við undirbúning málsins. Í öðru lagi er því haldið fram, að hér sé um óhóflega mikla og óþarfa kjaraskerðingu að ræða og í þriðja lagi er sagt, að með lagaboði á þennan hátt sé verið að taka samningsréttinn af launþegasamtökunum og færa hann yfir til Alþingis. Mér þykir rétt að athuga þessi atriði lítillega. Um fyrsta atriðið er það að segja, að málið var borið undir bæði launþegasamtökin og Stéttarsamband bænda, áður en það var lagt fram og þessum aðilum sagt, að ef þeir hefðu athugasemdir að gera, mundi verða leitazt við að taka þær til greina, ef þær færu ekki í bága við meginstefnu frv. Athugasemdir komu frá Stéttarsambandi bænda, frá Alþýðusambandi Íslands, frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og frá Landssambandi íslenzkra verzlunarmanna og hafa nú lagfæringar og sumar allþýðingarmiklar verið teknar inn í frv. samkvæmt þessum óskum. Það er því fjarri því að vera rétt, að ekki hafi verið til þessara samtaka leitað, heldur þvert á móti. Stéttarsamband bænda lýsti sig samþykkt þeirri stefnu, sem í frv. felst. Nálega helmingur af stjórn Alþýðusambands Íslands, fjórir af níu, taldi að þing Alþýðusambands Íslands, hið síðasta, hafi ekki tekið afstöðu gegn þeirri leið, sem felst í frv. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja telur fyrirhugaðar aðgerðir ríkisstj. miða í rétta átt. Og Landssamband íslenzkra verzlunarmanna telur niðurfærsluleiðina hafa ýmsa kosti fram yfir aðrar leiðir. Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, Samband íslenzkra bankamanna og Iðnnemasambandið voru einnig kvödd til, en hafa ekki gefið umsögn. Ég get því ekki annað sagt en, að leitað hafi verið til allra hugsanlegra aðila um athugun á frv. og að undirtektir allra aðila, sem fram hafa komið, nema kommúnistanna og hv. 7. þm. Reykv., Hannibals Valdimarssonar, sem er með kommúnistum í stjórn Alþýðusambands Íslands, hafi verið jákvæðar. Og var þó sú tíðin, að hv. 7. þm. Reykv., Hannibal Valdimarsson, var á þessari leið ekki alls fyrir löngu, að reynt yrði að fara þannig að, sem frv. gerir ráð fyrir. Í næstsíðasta tölublaði Vinnunnar, í nóvember s. l., sem Alþýðusamband Íslands gefur út og hann er ritstjóri að, segir hann, að framleiðslan eigi að taka á sig nokkurn hluta byrðanna, ríkissjóður eigi að sýna viðleitni til sparnaðar og auk þess geti hann staðið undir nokkurri niðurgreiðslu nauðsynjavara, álagning eigi að lækka, ríkið og sveitarfélög og einstaklingar eigi að draga nokkuð úr fjárfestingu, bændur eigi að lækka framleiðsluvörur sínar - og, segir hann síðan, „því eiga verkamenn að svara með því að falla frá nokkrum stigum af kaupi sínu“. „Nýja vísitölu á að taka upp,“ segir hann einnig, „í stað þeirrar gömlu.“ Þetta sagði hv., 7. þm. Reykv., Hannibal Valdimarsson, í nóvember s. l., áður en hann fór úr ríkisstj. En hér er með orðum hans lýst nákvæmlega þeirri stefnu, sem í frv. felst. En af einhverjum annarlegum ástæðum virðist hann nú hafa skipt um skoðun, eftir að hann fór úr ríkisstj. Það er kannske mannlegt að gera það, en það er ekki stórmannlegt. Um kaupskerðinguna er það að segja, að það liggur ljóst fyrir, hver hún verður, eða 5.4%. Er þó teflt á tæpasta vað, eins og ég hef áður lýst og ég vil undirstrika, að allar aðrar aðferðir, sem til mála koma og athugaðar hafa verið, mundu hafa kostað almenning meira, beint og óbeint, þannig að segja má, að hér hafi ekki verið margra kosta völ. En hitt má fullyrða, að þetta sé skásti kosturinn, þegar á allt er litið. Það er líka rétt, að það komi hér fram, að með niðurfærslunni samkvæmt frv. verður kaupmáttur launa þó heldur meiri á eftir, en hann var í októbermánuði s. l. Síðasta hálmstrá andstæðinga frv. er það, að útgerðarmenn hafi fengið of góða samninga og þess vegna séu greiðslurnar úr ríkissjóði og útflutningssjóði til þeirra of háar. Út af því vil ég aðeins segja, að í samninganefndinni við útvegsmenn voru menn úr öllum stjórnmálaflokkum, sem sæti eiga á Alþingi og það var samhljóða álit þeirra allra, að hagstæðari samning við útgerðarmenn hafi ekki verið unnt að ná, enda hafi þeir ekki fengið bætur sínar hækkaðar nema sem svaraði hækkun í tilkostnaði og að bátarnir mundu ekki hafa getað farið af stað, a. m. k. ekki á venjulegum tíma, ef þær hefðu verið ákveðnar nokkru sem næmi lægri. Þá er síðasta athugasemdin og sú, sem lögð hefur verið hvað mest áherzla á, að með þessu frv. sé verið að taka samningsréttinn af verkalýðsfélögunum. Þetta er hin herfilegasta firra. Félögin halda sínum samningsrétti, þó að frv. verði samþykkt og gert að lögum og eru frjáls að því að gera hvað sem þau vilja í þessu efni á eftir. Samningsrétturinn er nákvæmlega hinn sami og áður. Hins er svo vænzt, að þau athugi vel sinn gang, áður en þau geri ráðstafanir til hækkunar á ný og rjúfi þannig þann varnarvegg, sem hér er verið að reyna að reisa gegn verðbólguflóðinu. Hér er um nákvæmlega sams konar aðgerðir að ræða og gerðar voru 1956 af fyrrv. ríkisstj. og þær, sem boðaðar voru af forseta Alþýðusambands Íslands í Vinnunni í nóvembermánuði s. l., áður en hann fór úr ríkisstj. Sambandið við launastéttirnar í þessum málum getur verið með tvennu móti. Í fyrsta lagi getur það verið þannig að reyna samkomulag fyrir fram við forustumenn samtakanna, sem þó hafa raunverulega ekkert umboð til samninga, því að það vald er hjá hinum ýmsu félögum sjálfum og ekki hjá neinum framámönnum þeirra. Þar getur eingöngu verið um persónulegt álit að ræða og ekkert annað. Í öðru lagi getur þetta samband verið á þann hátt að gera ráðstafanir á þann hátt, að reynt sé að gæta fyllstu sanngirni, og láta svo félögin dæma sjálf á eftir. Þetta síðara er það, sem nú er verið að gera og þá í samráði við heildarstjórnir þessara samtaka, eftir því sem fært hefur þótt og eins og ég hef lýst hér áður. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er tilraun til að leysa mikinn vanda, ekki eingöngu vanda almennings og launastéttanna, heldur þjóðarinnar allrar. Fyrrverandi ríkisstj. vék sér undan vandann, og það hefur komið í hlut Alþfl. að gera tilraunina. Stefna hans í þessu máli er ljós og flokkurinn stendur einhuga um hana. Sjálfstfl. hefur lýst sig fylgjandi henni, og vitað var, að Framsfl. hefur verið inni á sömu hugsun áður. Alþýðubandalagsmenn léðu máls á að fylgja þessari lausn líka, ef þeir yrðu í stjórn, en hafa nú snúizt öndverðir til harðrar andstöðu. Ef frv. nær samþykki á Alþ., sem raunar er ekki vitað enn, ríður mikið á, að þjóðin taki því með skilningi og raunsæi og láti ekki vélast af skrumkenndum og ábyrgðarlausum fullyrðingum andstæðinganna. Á afstöðu þjóðarinnar til þessara ráðstafana veltur að lokum allt. Hún hefur það í sinni hendi, hvort tilraunin tekst eða ekki. Hennar verður að taka lokaákvörðun í málinu. En tilraunin hefur þó verið gerð, tilraun, sem ég fyrir mitt leyti er sannfærður um að ber í sér þá hagstæðustu lausn, sem hægt er að ná nú, eins og komið er, fyrir íslenzka alþýðu og fyrir þjóðina alla.



Herra forseti, góðir hlustendur. Atvinnuvegir Íslendinga eru þannig, að þjóðin þarf að eiga mikil viðskipti við aðrar þjóðir. Til þess að svo geti orðið, verður þjóðarbúið að framleiða mikið vörumagn til útflutnings, sem það fær greitt með erlendum gjaldeyri eða vörum. Það er því meginatriði í þjóðarbúskapnum, að framleiðslan sé stunduð af fullu kappi til lands og sjávar. Ef framleiðslan dregst saman og gjaldeyrisöflunin minnkar, rýrna að sama skapi lífskjör þjóðarinnar og framkvæmdir falla niður að meira eða minna leyti. Með efnahagslöggjöfinni, sem sett var á síðasta þingi, var stefnt að því að stuðla að hallalausum rekstri útflutningsatvinnuveganna og ríkisbúskaparins, að jafna aðstöðu þeirra atvinnugreina, sem afla þjóðarbúinu gjaldeyris, frá því sem verið hafði og gera framkvæmd nauðsynlegs stuðnings við þær einfaldari og að draga úr því misræmi í verðlagi, sem skapazt hafði innanlands undanfarin ár, bæði milli erlendrar vöru og innlendrar og milli erlendra vörutegunda innbyrðis. Í lögunum um útflutningssjóð var ákveðið, að grunnlaun skyldu hækka um 5%, en 9 vísitölustig, sem kæmu fram, eftir að lögin tækju gildi, skyldu ekki hafa áhrif á kaupgjaldið. Í grg., sem fylgdi frv. til l. um útflutningssjóð, var það skýrt tekið fram, að það var þá einróma álit fyrrverandi ríkisstj., að framleiðslan gæti ekki staðið undir meiri kauphækkun, en lögfest var. Í kjölfar frekari kauphækkana mundu sigla kröfur um nýja hækkun á útflutnings- og yfirfærslubótum, hækkun þeirra hefði í för með sér meiri hækkun á framfærsluvísitölunni og hún ylli svo á hinn bóginn nýrri hækkun á kaupgjaldi og afurðaverði og þannig koll af kolli. Enn fremur var tekið skýrt fram í grg. það álit fyrrv. ríkisstj., að í sambandi við lausn efnahagsmálanna væri nauðsynlegt að taka sjálft vísitölukerfið til athugunar, þ. e. þá skipan, að allt kaupgjald og afurðaverð breyttist sjálfkrafa með breytingu á framfærsluvísitölu. Fyrrv. ríkisstj. gerði sér ljóst, að slíkt mál yrði að leysa í nánu samstarfi við stéttasamtökin í landinu og hét því að beita sér fyrir samstarfi við stéttasamtökin um þetta efni. Það, sem nú liggur fyrir í þessum málum, sannar, að þetta álit var rétt. Í grg, með frv. um breytingar á lögum um útflutningssjóð, sem hæstv. núverandi ríkisstj, flytur, er m. a. sagt, að fjárhagsafkoma útflutningssjóðs hafi reynzt tiltölulega góð á árinu 1958 og að líkur séu til þess, að sjóðurinn hefði getað orðið hallalaus á árinu 1959, ef engin ný hækkun bóta eða niðurgreiðslna hefði komið til og aðstæður hefðu orðið svipaðar og á síðasta ári. Á árinu 1958 mun hafa orðið nokkur greiðsluafgangur hjá ríkissjóði og er allmikið um það rætt. Þessar niðurstöður sýna, að með efnahagslöggjöfinni s. l. vor var stigið stórt skref og mikilvægt að því marki að koma á jafnvægi í efnahagsmálum, tryggja rekstur framleiðslunnar og efla þannig þjóðarhag. En Sjálfstfl. sýndi glöggt, eftir að hann komst í stjórnarandstöðu 1956, hver hann er. Eftir að vinstri stjórnin var mynduð, stóðu sjálfstæðismenn að því verki að senda skeyti til erlendra fréttastofnana, þar sem málstaður Íslands var ranglega túlkaður. Jafnframt gerðist Sjálfstfl. kaupkröfuflokkur, tók að hvetja til kauphækkana og beita sínum áhrifum til þess, að kauphækkanir ættu sér stað í einstökum verkalýðsfélögum. Eftir að efnahagslöggjöfin var sett s. l. vor, virðast forustumenn Sjálfstfl. hafa hugsað á þessa leið: Hvað varðar okkur um þjóðarhag? Ef löggjöfin reyndist vel í framkvæmd og þær áætlanir, sem gerðar voru, þegar hún var sett, stæðust vel, mundi það að sönnu bæta þjóðarhag, eins og að var stefnt með löggjöfinni, en það gat styrkt vinstri stjórnina í sessi og torveldað Sjálfstfl. valdabaráttuna, enda jókst mjög á s. l. sumri áróður fyrir því, að verkalýðsfélög segðu upp samningum og krefðust kauphækkana. Til liðs við sjálfstæðismenn í þessu verki komu menn úr verkalýðsflokkunum, sem andstæðir voru efnahagslöggjöfinni. Nú eru afleiðingarnar af þessum verkum komnar í ljós. Þeim afleiðingum lýsa núverandi stjórnarflokkar í grg. með frv. um breyt. á l. um útflutningssjóð, sem hæstv. ríkisstj. flytur, m. a. þannig orðrétt: „Á vegum fyrrv. ríkisstj. var í októbermánuði s. l. gerð athugun á því, hver áhrif þær hækkanir grunnkaups og kaupgreiðslu skv. vísitölu, sem átt höfðu sér stað, síðan lögin um útflutningssjóð voru sett, hefðu haft á rekstrarkostnað útflutningsatvinnuveganna. Þessar hækkanir kaupgjalds voru, eins og kunnugt er, 10.7% umfram það, sem útflutningssjóðslögin höfðu gert ráð fyrir, að því er verkamenn snerti og 7.1% að því er flestar aðrar starfsgreinar snerti. Niðurstöður þessarar athugunar voru þær, að af völdum kauphækkananna væri rekstrarkostnaður útflutningsatvinnuveganna orðinn um 6% hærri, en sá kostnaður, sem bætur útflutningssjóðslaganna voru miðaðar við og til þess að jafna metin mundi þurfa nýja hækkun bóta að upphæð um 105 millj. kr. Þessar áætlanir voru miðaðar við kaupgreiðsluvísitölu 185 og byggðust enn fremur á þeirri forsendu, að skiptaverð á fiski til bátasjómanna hækkaði ekki meir, en kaupgjald verkamanna hafði hækkað, eftir að útflutningssjóðslögin höfðu verið sett.“ Hér við bætist, að samkv. niðurstöðum sérstakrar athugunar á einstökum greinum framleiðslunnar, sem hæstv. núv. ríkisstj. hefur haft til athugunar og samkv. samningum, sem ríkisstj. hefur gert við útvegsmenn og sjómenn, hækkar sú fjárhæð, sem óhjákvæmilegt er vegna kauphækkananna s. l. sumar að færa til atvinnuveganna, eins og skýrt er í grg, frv., úr 105 millj. kr. í 159 millj., miðað við kaupgreiðsluvísitölu 185 stig. Vegna hinna almennu launahækkana hafa til samræmis verið ákveðnar nokkrar uppbætur á laun opinberra starfsmanna og mun það hækka útgjöld ríkissjóðs á þessu ári um 30–40 millj. kr. Vegna þeirrar þróunar í kaupgjaldsmálum, sem átti sér stað s. l. sumar, þarf nú að glíma við hækkun útgjalda hjá útflutningssjóði og ríkissjóði, sem nema mundi samtals eigi fjarri 300 millj. kr., miðað við kaupgreiðsluvísítölu 185 stig. Þetta vandamál lá fyrir þegar í haust. Fyrrv. ríkisstj. vildi hafa samráð við stéttasamtökin um lausn málsins. Niðurstaðan varð sú, að Alþýðusambandsþingið neitaði fyrir sitt leyti að fallast á niðurfærslu, þannig að launþegar og framleiðendur féllu frá verðlagsuppbót, sem samsvaraði nokkrum vísitölustigum, sem þá voru ekki farin að hafa áhrif á kaupgjald og verðlag. Var þá talað um, að fulltrúar á Alþýðusambandsþingi hefðu ekki umboð til slíkrar ráðstöfunar. Þetta gerði málið lítt viðráðanlegt, ef leysa átti það svo, að gagn yrði að til frambúðar, eins og marka má af þeim tölum, sem fyrir liggja, og leiddi til þess, að fyrrv. ríkisstj. sagði af sér. Allan þann tíma, sem vinstri stjórnin sat að völdum, var framkoma Sjálfstfl. í efnahagsmálum lík því, sem vitur maður kvað um einn forustumann norrænan: „Þjóðin það í hegðun Haralds finnur helzt, að krækja vill hann leynigötur.“ Sjálfstfl. var á móti löggjöfinni um framleiðslusjóð og síðar andvígur löggjöfinni um útflutningssjóð, bar þó ekki fram sjálfstæðar tillögur í efnahagsmálum, en af hálfu flokksins var opinberlega viðurkennt, að það hefði þurft að gera eitthvað svipað því, sem gert var. Sjálfstfl. hvatti í blöðum sínum og á annan hátt til kauphækkana, en hélt jafnframt uppi lýðskrumi og reyndi að telja þjóðinni trú um, að hann hefði næg úrræði og góð til að leysa vanda efnahagsmálanna, ef hann fengi aukin völd. Eftir að stjórn Hermanns Jónassonar fór frá völdum og forseti Íslands hafði falið Ólafi Thors að gera tilraun til stjórnarmyndunar, neyddist Sjálfstfl. til að hætta í bili að krækja leynigötur í sambandi við efnahagsmálin og koma um stund út á alfaraveg. Hinn 19. des. s. l. birtust í Morgunblaðinu till. Sjálfstfl. í efnahagsmálum undir fyrirsögninni: „Sjálfstæðisflokkurinn markar viðreisnarstefnu.“ Þar er veigamesta atriðið og það, sem fyrst átti að koma til framkvæmda, þetta: „Launþegar afsali sér 6% af grunnkaupi sínu, og verð landbúnaðarvara breytist vegna hliðstæðrar lækkunar á kaupi bóndans og öðrum vinnutilkostnaði við landbúnaðarframleiðsluna. Þó verði grunnlaun engrar stéttar lægri, en þau voru, þegar efnahagsráðstafanir ríkisstj. tóku gildi á síðastliðnu sumri.“ Þannig er þá aðalatriðið í svokallaðri viðreisnarstefnu Sjálfstfl. Það er eftirtektarvert í þessu sambandi, að kaupgjaldið má vera, að dómi Sjálfstfl., eins og það var ákveðið, þegar efnahagsráðstafanir fyrrv. ríkisstj. tóku gildi s. l. vor. En Sjálfstfl. krefst þess nú, að almenningur í landinu afsali sér hluta af kaupi sínu, og lætur nærri, að sá hluti samsvari þeirri kauphækkun, er sjálfstæðismenn og fleiri unnu að og hvöttu til að knúin yrði fram á s. l. sumri. Það er meginefni frv. þess um niðurfærslu verðlags og launa, sem hér er til umr. og flutt er af hæstv. ríkisstj., að frá 1. febr. n. k. skuli greiða verðlagsuppbót á laun og allar aðrar greiðslur, er fylgja kaupgreiðsluvísitölu, samkv. vísitölu 175 stig. Á bótaupphæðir skv. l. um almannatryggingar skal þó á sama tíma greiða verðlagsuppbót skv. vísitölu 185 stig. Hliðstæð lækkun á að verða skv. frv. á landbúnaðarafurðum, fiskverði og ýmiss konar þjónustu. Ákvæðið um kaupgjaldsvísitölu 175 er við það miðað, að launþegar, bændur og aðrir afsali sér af tekjum sínum sem svarar til 10 vísitölustiga, en talið er, að það jafngildi 5.4% af núgildandi kaupi eða tekjum. Með þessu, ef lögfest verður, hyggst hæstv. ríkisstj. að koma fram lækkun á nauðsynlegum bótum til atvinnuveganna, sem framleiða til útflutnings, er nemur rúmum 80 millj. kr., frá því, sem ella mundi. Margur mun spyrja: Hvernig er því varið með þá stuðningsmenn hæstv. ríkisstj., sem í nóv. s. l. sögðu, að þá vantaði umboð til að mæla með því, að launþegar gæfu eftir af verðlagsuppbót sem samsvaraði nokkrum vísitölustigum? Hver hefur síðan þá veitt þeim mönnum umboð til að styðja lagasetningu um þetta efni? - Nú liggur það ljóst fyrir, að meiri hluti stjórnar Alþýðusambands Íslands er andvígur hæstv. ríkisstj. í þessu máli. En þó að menn spyrji um þennan þátt málsins, liggja ýmsir aðrir þættir þess ljóst fyrir. Þetta frv. sýnir, að forsendur fyrir efnahagsráðstöfunum fyrrv. ríkisstj. voru réttar og að þeir, sem á síðasta þingi samþykktu lögin um útflutningssjóð, sögðu þjóðinni satt. Með þessu frv. segja sjálfstæðismenn og aðrir, sem beittu sér fyrir kauphækkunum í sumar, en styðja nú þetta mál, raunverulega um sjálfa sig: Ef þjóðin hefði ekki tekið mark á okkur í sumar, væri nú engra sérstakra ráðstafana þörf í efnahagsmálum. - Þetta frv. er raunverulega reikningur til þjóðarinnar, þar sem þess er krafizt, að kauphækkununum frá síðasta ári sé skilað aftur. Í þessu frv. er ákvæði um það, að 1. marz 1959 skuli taka gildi nýr grundvöllur vísitölu framfærslukostnaðar í Reykjavík skv. niðurstöðum neyzlurannsóknar þeirrar, er kauplagsnefnd hefur framkvæmt í samráði við hagstofuna. Skal útgjaldaupphæð hins nýja vísitölugrundvallar 1. marz 1959 vera sú grunnupphæð, er síðari breytingar á vísitölu miðast við og jafngildi því grunntölu 100. Það mundu flestum þykja sjálfsagðar leikreglur, að keppinautar standi jafnt að vígi, þegar keppni er hafin. Það virðist jafnsjálfsagt mál og réttmætt í sambandi við hagsmunabaráttu stéttanna, að hlutur þeirra stétta, sem eiga að búa við sambærileg kjör, sé gerður sem jafnastur, um leið og lagður er grundvöllur að nýrri vísitölu. Þessa er ekki að öllu leyti gætt í þessu frv. Hækka þarf laun bónda og verkafólks hans í verðlagsgrundvellinum um 3.3%, svo að vinnuliður hans sé í samræmi við hækkun þá, er varð á tímakaupi í almennri verkamannavinnu í Reykjavík frá 1. sept. 1957 til 23. sept. 1959. Samkv. frv. skal frá 1. maí 1959 skiptaverð á fiski til bátasjómanna og fiskverð það, sem aflaverðlaun togarasjómanna miðast við, hækka í samræmi við þá verðlagsuppbót, sem kann að verða greidd á laun á hverjum tíma. En skv. frv. eiga bændur því aðeins að fá hliðstæða hækkun, að kaupgreiðsluvísitala sú, sem gildir frá byrjun þess tímabils, sem miðað er við, sé minnst 5 stigum hærri en sú vísitala, sem afurðaverð var síðast ákveðið eftir. Í frv. var ekki gert ráð fyrir, að framleiðsluráði landbúnaðarins yrði heimilt að hækka afurðaverð til framleiðenda sem svaraði til þess, að laun bónda og verkafólks hans í verðlagsgrundvelli landbúnaðarvara yrðu færð til samræmis við þá hækkun, sem kynni að hafa orðið á grunnkaupi í almennri verkamannavinnu í Reykjavík á undangengnu 3 mánaða tímabili. Þetta hefur nú verið leiðrétt og ákvæðið um, að vísitala þurfi að hækka um 5 stig, til þess að það valdi breytingum á afurðaverði, hefur verið lagfært að nokkru leyti. Framsóknarfl. mun beita sér fyrir því, að ósamræmið verði að fullu leiðrétt við meðferð málsins. Þrátt fyrir þá lækkun á bótum til útflutningsatvinnuveganna, sem leiða mun af samþykkt þessa frv., frá því sem ella mundi, mun vanta mikið fé í útflutningssjóð. Það er langt frá því, að vandinn sé leystur með þessu frv. Hæstv. ríkisstj. áætlar sjálf, að útflutningssjóð muni skorta um 150 millj. kr., til þess að afkoma hans á þessu ári sé sæmilega trygg. Í þessari áætlun munu þó ekki öll kurl vera komin til grafar. Eftir því sem ráða má af umræðum, mun helzt vera fyrirhugað af núv. stjórnarflokkum að mæta þessum halla þannig, að láta greiðsluafgang ríkissjóðs frá síðasta ári renna í verðbólguhítina, en verja því fé ekki til stuðnings framkvæmdum, að lækka útgjöld fjárlaga frá því, sem lagt er til í fjárlagafrv., um nokkra milljónatugi, - ef það verður samþykkt, mun af því leiða samdrátt verklegra framkvæmda útí um land, - að hækka stórkostlega tekjuáætlun fjárlagafrv., þó að það geti þýtt raunverulegan tekjuhalla á fjárlögum fyrir þetta ár. Allt er þetta beinlínis miðað við, að núv. stjórnarfl. geti tekizt að fleyta efnahagsmálum þjóðarinnar nokkra mánuði, meðan barizt verður í tvennum kosningum. Til þess á að lækka framlög til verklegra framkvæmda, en eyða því fé, sem fáanlegt er, í verðbólguhítina. Öll þessi málsmeðferð er liður í miklu stærri áætlun. Það er yfirlýst stefna ríkisstj. og þeirra flokka, sem hana styðja, að koma á gerbreytingum á kjördæmaskipun landsins, þannig að leggja niður öll núverandi kjördæmi nema eitt. Það á að gera með snöggu átaki á næsta sumri. Núv. kjördæmaskipun er í meginatriðum af fornum rótum runnin. Þegar Alþ. var endurreist, var þeirri meginstefnu fylgt, að sýslurnar mynduðu kjördæmi. Héruðin hvert um sig eiga sögulegan rétt, alveg eins og íslenzka þjóðfélagið í heild. En hinn sögulegi réttur hefur jafnan dugað íslenzku þjóðinni bezt í frelsisbaráttu hennar. Þeir flokkar, sem styðja núv. ríkisstj., telja það helzt að í hinu íslenzka þjóðfélagi, að sjálfstæði héraðanna sé of mikið og íbúar úti um landsbyggðina hafi of mikinn rétt, enda er kjördæmabreytingin aðaláhugamál þeirra. Um þessar fyrirætlanir stjórnarflokkanna gagnvart fólkinu úti um land eiga við orð húsfreyjunnar á Bergþórshvoli, er hún mælti til sona sinna: „Gjafir eru yður gefnar og verðið þér litlir drengir, ef þér launið engu.“ Kjósendur munu fá tækifæri til þess á næsta vori að sýna, hvernig þeir taka á móti gjöfum núv. stjórnarflokka.



Herra forseti. Þegar samstarf um fyrrv. stjórn slitnaði, stakk Framsfl. upp á því, að mynduð yrði þjóðstjórn um efnahagsmálin og landhelgismálið og sú stjórn gerði tilraunir til að ná samkomulagi um nýja kjördæmaskipun. Á þetta vildi núv. forsrh., sem þá hafði með höndum tilraunir til stjórnarmyndunar, alls ekki hlusta. Og ástæðan var sú, að þetta kom ekki heim við áætlanir Sjálfstfl., en Sjálfstfl. vildi ekki eiga þátt í nokkru starfi, nema tryggt væri, að kosningar færu fram strax í vor og kjördæmaskipuninni yrði breytt á þann hátt, sem flokkurinn vildi, þ. e. a. s. öll kjördæmi utan Reykjavíkur afnumin og sett upp örfá stór kjördæmi með hlutfallskosningum. Þessi afstaða Sjálfstfl. hefur mótað meðferð málanna, síðan vinstri stjórninni var sundrað og á henni byggð sú furðulega stjórnarmyndun, sem nú hefur átt sér stað. Þessi hernaðaráætlun Sjálfstfl. byggist alveg tvímælalaust fyrst og fremst á þrennu. Í fyrsta lagi telja þeir og það ekki að ástæðulausu, að eftir því sem kosningar dragist lengur, komi það skýrar í ljós, að þeir hafi ekki á boðstólum nein úrræði í efnahagsmálum, sem þoli nokkurn minnsta samanburð við lýðskrumsáróður þeirra í stjórnarandstöðunni. Þeim mun finnast, að tillaga sú um 6% almenna lækkun kaupgjalds og verðlags, sem þeir hafa neyðzt til að gera, sé alveg nægilegt jarðarmen að ganga undir fyrir kosningar, þótt eigi bætist fleiri slík við hvert af öðru, sem hlyti að verða, ef lengur drægist að halda kosningarnar og afstöðu þyrfti að taka til úrlausnar í fleiri þáttum þjóðarbúskaparins. Í öðru lagi: Sjálfstæðismenn hafa nú lýst því yfir, að þeir ætli að láta koma til framkvæmda þá áætlun um afnám kjördæmanna, sem þeir hafa lengi legið með og ætluðu að koma í framkvæmd 1931, en urðu þá að hætta við, þar sem nægilega mikill hluti þjóðarinnar reis í móti. Er þeim ljóst, að vonlaust mundi að koma slíku fram, ef menn fengju fullt ráðrúm til þess að átta sig, svo að missirum skipti. Í þriðja lagi hafa foringjaráð sjálfstæðismanna, hægri öfl Alþfl. og Þjóðviljamenn í Alþb. gengið með þær hugmyndir undanfarið um efnahagsmálin, að höfuðmeinsemdin væri of mikill fjáraustur í framkvæmdir víðs vegar um landið og að það væri óhugsandi að leysa þau öðruvísi, en á kostnað framkvæmdanna í landinu. Þessa hugmynd telja sjálfstæðismenn á hinn bóginn ekki framkvæmanlega, nema búið sé að minnka aðhaldið utan af landi með því að gerbreyta kjördæmaskipuninni og leysa þingmennina með því úr þeim nánu tengslum, sem þeir hafa nú við fólkið í þessum byggðarlögum og þar með undan því aðhaldi, sem þessi tengsl veita. Þessum síðasta lið í áætluninni munu sjálfstæðismenn hafa áhuga fyrir að leyna fyrst um sinn og tala um hann með þokukenndum orðum, eins og t. d. að endurskoða stefnuna í fjárfestingarmálum og annað því líkt. En kommúnistar og hægra lið Alþfl. tala ekkert tæpitungumál um þessi efni og hafa undanfarið haft beinar till. uppi um að skera niður fjárframlög til framkvæmdanna. Sjálfstæðismenn munu á hinn bóginn væntanlega leika þennan leik þannig að samþykkja ekki niðurskurð fyrir kosningar. Er það í samræmi við þann lið áætlunarinnar, að slíkt sé ekki mögulegt að gera, fyrr en búið sé að breyta kjördæmunum. Þessi áætlun um nýja stefnu í efnahagsmálunum, sem byggð sé á nýrri stjórnarskipun, þar sem höfuðatriðið er að breyta stefnunni í fjárfestingarmálunum til óhags fyrir landsbyggðina til sjávar og sveita, mun verða til hreins ófarnaðar fyrir þjóðina, ef hún nær fram að ganga, og það ekkert síður fyrir íbúa fjölmennustu byggðarlaganna, svo sem höfuðborgarinnar, en aðra landsmenn. Hin mikla velmegun í Reykjavík undanfarið hefur einmitt að mjög verulegu leyti byggzt á því, að með skynsamlegri fjárfestingarpólitík víðs vegar um land, sem hefur stóraukið framleiðslu og atvinnu hvarvetna við sjó og í sveit, hefur straumurinn til höfuðborgarinnar minnkað, framkvæmdamálefni hennar orðið viðráðanlegri á alla lund en áður var og atvinnuástandið verið betra en nokkru sinni fyrr. Allt byggist þetta beinlínis á þeirri jafnvægisstefnu í efnahagsmálum, sem framfylgt hefur verið. Margir eru meira en lítið undrandi á því, að Alþfl. skuli hafa orðið til þess að mynda ríkisstj. til að koma þessari áætlun Sjálfstfl. í framkvæmd. Margir eiga erfitt með að skilja þetta. Augljóst er, að hægri öfl Alþfl. hafa alveg tekið stjórnina þar, þau öfl, sem raunverulega hafa alltaf staðið á móti efnahagsmálastefnu fyrrv. stjórnar, jafnvægisstefnu í fjárfestingarmálum. Með þessu hefur Alþfl. rofið umbótabandalagið. Voru þeir þó vægast sagt ekki kosnir á þing til þess að kljúfa það og mynda stjórnarsamstarf til þess að leggja niður þau kjördæmi, sem þeir voru kosnir fyrir. Alþfl. gat engu tapað í kjördæmamálinu, þótt það væri ekki afgreitt fyrr en, í lok kjörtímabilsins. Framsfl. var reiðubúinn að ganga inn á þá málamiðlun í kjördæmamálinu að fjölga kjördæmakosnum þm. í þeim héruðum, þar sem fólksfjölgun hefur orðið mest. Það rak því enginn nauður Alþfl. né aðra til þess að leggja út í þetta ævintýri, sem nú er fyrirhugað með Sjálfstfl. Engar líkur eru til þess, að stjórnarflokkarnir ráði nokkurn skapaðan hlut við efnahagsmálin, enda munu þeir fullkomlega ætla sér að láta reka á reiðanum eins og með þarf, á meðan þeir koma öðrum áformum sínum í framkvæmd. Samkvæmt þeirra eigin útreikningum vantar 170–180 millj. kr. í útflutningssjóðinn, miðað við, að 10 stiga lækkunin verði samþykkt og eru þó ekki nærri öll kurl komin til grafar. Það er talað um að mæta þessu með hækkaðri tekjuáætlun og niðurskurði á fjárlögum og með því að éta upp nokkurn greiðsluafgang, sem hefur orðið á síðasta ári. Allar svífa þessar fyrirætlanir fullkomlega í lausu lofti og þykjast stjórnarflokkarnir ekki hafa haft tíma til þess að átta sig á því, hvort þetta muni einu sinni vera hægt og þykjast ekkert vita, hvaða skoðun þeir geti að lokum sameiginlega haft um afgreiðslu þessara mála. Sjálfstfl., aðalstjórnarfl., er í þessu sambandi nú undanfarið stundum að tala um slæman viðskilnað fyrrv. stjórnar og vanskilavíxla og fleira í því sambandi. Síðan hv. 1. þm. Reykv., Bjarni Benediktsson, fékk aðgang að stjórnarráðinu bakdyramegin, hefur hann verið að leita að þessum vanskilareikningum, en hann hefur bara enga slíka vanskilareikninga fundið. Þess í stað hefur hann fundið afgang hjá ríkissjóði og að því er manni skilst afgang hjá útflutningssjóði. Og nú síðast hefur stjórnarliðið farið í fiskhúsin og uppgötvað, að meira sé til af fiski en vant er, á því megi eitthvað lifa. Nú horfa þessi mál því þannig, að hallabandalagið hefur helzt uppi áætlanir um að lifa á því að éta upp þessa afganga, sem fyrrv. ríkisstj. skildi eftir í stað vanskilareikninganna, sem ekki hafa fundizt og svo fiskbirgðirnar, sem fyrir voru í landinu við stjórnarskiptin. Allt á að éta upp til þess að halda hallabandalaginu á floti í nokkra mánuði, en stefna þó í botnlaust skuldafen. Á eftir á svo að skera niður framkvæmdirnar og taka upp „nýja fjárfestingarstefnu“, eða „skipulag á þjóðarbúskapnum“, eins og það heitir á máli þeirra, sem í þessa átt stefna, allt eftir því, hvar þeir standa að öðru leyti. Margvíslegum málflutningi er haldið uppi til þess að undirbúa hina nýju fjárfestingarstefnu. Æðisgengnar árásir með dylgjum út af framlögum af lánsfé og með öðru móti til margvíslegra framkvæmda úti um land í gegnum ræktunarsjóð, fiskveiðasjóð, raforkuáætlunina og aðra slíka liði, sem þýðingarmestir hafa verið og mest lyftistöng þeirra framfara, sem orðið hafa. Dylgjur eru byrjaðar út af stuðningi við togaraútgerð úti um land af atvinnuaukningarfé o. s. frv., o. s. frv. Allt er þetta undirbúningur að því, sem koma skal, ef þessi öfl fá vilja sinn. En gamalt máltæki segir: Ekki er sopið kálið, þótt í ausuna sé komið.



Herra forseti. Við heyrðum af orðum hv. 1. þm. S-M., Eysteins Jónssonar, að honum var allmikið niðri fyrir. Hvort hann hefur með mælgi sinni gagnað flokknum á þann veg, sem hann býst við, skal ég ekki segja, en við, sem erum hér í þingsalnum, sáum, að honum var mjög annt um að komast í ræðustólinn, því að rétt áður en hv. þm. A-Sk., Páll Þorsteinsson, hvarf þaðan, fór hv. þm. S-M. með miða og afhenti honum og er enginn vafi á, að hann átti að tákna, að nú var röðin komin að því, að hann átti að þagna, en hinn að taka til máls. Með frv. þessu er ætlunin að gera hina fyrstu af þeim raunhæfu ráðstöfunum, sem fyrrv. hæstv. forsrh., Hermann Jónasson, lýsti í uppgjafarræðu sinni hér á Alþingi hinn 4. des. s. l. að láðst hefði að gera við setningu efnahagslaganna á s. l. vori. Eins og kunnugt er, var sú löggjöf, sem í háði hefur hlotið heitið „bjargráðin“ meðal almennings, sett til að útvega fé, bæði til að geta staðið undir útgjöldum fjárlaga og til efnda á loforðum um útflutningsbætur, sem atvinnurekendum höfðu verið gefin nær hálfu ári fyrr, þ. e. a. s. um áramótin 1957 og 1958. Þegar þau loforð voru gefin, hafði þáverandi ríkisstjórn ekki komið sér saman um, hvernig afla skyldi fjár til að standa við þau, né heldur til að afgreiða fjárlög tekjuhallalaus. Fjárlagaafgreiðslan fyrir árið 1958 var með þeim frumlega hætti, að nokkur hluti vitaðra útgjalda var hreinlega tekinn út af frv. og þar með látið svo sem tekjuhallinn væri úr sögunni. Þáv. ríkisstj. hafði vafalaust í huga að bæta úr þessu, tryggja tekjur handa útflutningssjóði og jafna fjárlögin. En vangaveltur um aðferðina til þess tóku nærri fimm mánuði. Kunnugir segja, að allan þann tíma hafi verið stjórnarkreppa hvern einasta dag, svo að enginn ráðherranna vissi að morgni, hvort stjórnin hjarði til kvölds. Loks var svo látið heita í maílok sem samkomulag væri komið á og bjargráðin lögfest. Með þeim ráðstöfunum var að vísu mikilla tekna aflað, svo mikilla, að sumir hinna fyrrv. ráðherra segja, að greiðsluafgangur ríkissjóðs 1958 hafi orðið milli 60 og 70 millj. kr., auk þess sem vegna þeirrar skattheimtu hafi einhverjum áskotnazt þar fyrir utan 63 millj. kr., sem ríkisstj. ráðstafaði á banadægri sínu með meirihlutaatkv. gegn atkv. minni hlutans og án þess að bera málið undir Alþingi. Er öflun þeirrar fjárhæðar og ráðstöfun hennar rannsóknarefni fyrir sig, sem ekki verður látið niður falla. Með bjargráðunum var sem sagt mikilla tekna aflað, en á þann veg, að ljóst var, að verðbólga hlyti stórlega að aukast, ef ekki væri að gert, en verðbólguvöxturinn var einmitt sá vandi, sem við var að etja. Bjargráðin voru sett til að reyna að ráða við hann, svo úr því að árangurinn varð sá, að verðbólgan jókst í stað þess að minnka, var bersýnilega meira, en lítið varhugavert við þær ákvarðanir, sem þá voru teknar. Dæmi þessa er það, sem hv. 2. þm. S-M., Lúðvík Jósefsson, skýrði frá á Alþingi í gær, að ríkissjóður hefði orðið að greiða nýlega rúmlega 800 þús. kr. vanskilaskuld togarans Gerpis, sem beinlínís væri til orðin vegna yfirfærslugjaldsins, sem lögleitt var með bjargráðunum. Af ræðu hv. þm. A-Sk., Páls Þorsteinssonar, var ljóst, að jafnvel þeir, sem dyggastir eru í þjónustunni, eru farnir að gera sér grein fyrir, að töluvert skortir á um fullkomleik bjargráðanna. Sama játningin um botnleysi þeirra kom fram hjá hv. þm. Str., Hermanni Jónassyni, í uppgjafarræðunni hinn 4. des. s. l., þegar hann sagði: „Í ríkisstjórninni er ekkí samstaða um nein úrræði í þessum málum, sem að mínu áliti geti stöðvað hina háskalegu verðbólguþróun, sem verður óviðráðanleg, ef ekki næst samkomulag um þær raunhæfu ráðstafanir, sem lýst var yfir að gera þyrfti, þegar efnahagsfrv. ríkisstjórnarinnar var lagt fyrir Alþingi á s. l. vori.“ Þetta var úr uppgjafarræðunni. En það voru ekki aðeins hinir gífurlegu skattar, sem settir voru með bjargráðunum, sem hlutu að auka vöxt verðbólgunnar, úr því að ekki var að gert, heldur var einnig með þeim lögboðin grunnkaupshækkun. Þar sem bjargráðin voru einmitt sett af því, að kaup í landinu var þegar orðið of hátt, var það auðvitað algert öfugmæli, einungis sett til að villa um fyrir mönnum, að lögskipa í þeim sjálfum nýja grunnkaupshækkun. Þó að ótrúlegt megi virðast, mun tilætlunin með þessu hafa verið sú að draga úr frekari hækkunum. Árangurinn varð, svo sem sjá mátti fyrir, þveröfugur, enda höfðu stjórnarliðar sjálfir forustu um kauphækkanir, sem í kjölfarið sigldu. Öll stjórnarblöðin, Tíminn t. d. hinn 27. júní, mæltu með frekari kauphækkunum til fyrstu félaganna, sem kröfu gerðu um hækkanir eftir setningu bjargráðanna. Þá er kunnari, en frá þurfi að segja ályktunin, sem bæjarfulltrúi Framsfl., deildarstjóri í fjmrn., bar fram í bæjarstjórn Reykjavíkur hinn 18. sept. s. l. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Bæjarstjórn þakkar verkamannafélaginu Dagsbrún þjóðholla afstöðu að undanförnu í efnahagsmálum þjóðarinnar. Jafnframt ályktar bæjarstjórn, að brýna nauðsyn beri til að hindra, að til vinnustöðvunar komi hjá bænum og bæjarstofnunum í vinnudeilu þeirri, sem fram undan er milli verkamannafélagsins Dagsbrúnar og atvinnurekenda og felur því borgarstjóra að undirrita samninga við Dagsbrún í meginatriðum á grundvelli þeirra krafna, er félagið hefur lagt fram.“ Þannig hljóðaði þessi fræga ályktun. Eins og tíðkast í vinnudeilum, voru kröfurnar í meginatriðum miklu hærri, en ætlunin var að knýja fram. Raunin varð og sú, að örfáum dögum síðar samþykktu Dagsbrúnarmenn sjálfir miklu lægra kaup, en bæjarfulltrúi Framsóknar hafði krafizt að umsvifalaust væri gengið að. Þá er það vitað, að kommúnistar, Moskvu-kommúnistar, sem Tíminn svo kallar þessa dagana, eru allsráðandi í Dagsbrún. Um þessar mundir eiga framsóknarmenn ekki nógu hörð orð til fordæmingar þeim mönnum. En það er ekki lengra síðan, en í miðjum september, að þeir sendu fulltrúa sinn til að þakka þeim þjóðholla afstöðu. Er sú framkoma raunar í fullu samræmi við það, að einmitt S. Í. S., Samband ísl. samvinnufélaga, þar sem Eysteinn Jónsson, hæstv. fyrrv. fjmrh., er varaformaður, var sú stofnun, er beitti sér fyrir að brjóta niður eina varnargarðinn, sem fyrrv. ríkisstj. reyndi að reisa gegn verðbólgunni, það eru kaupfestingarlögin frá því í ágúst 1956. Á meðan þau lög voru í gildi, veitti S. Í. S. starfsmönnum sínum 8% kauphækkun og gerði þar með mun erfiðara fyrir aðra að standa á móti kauphækkunum. Sú afsökun, sem nú er borin fram, að þar hafi einungis verið um samræmingu að ræða, er haldlaus, því að svo er sagt um hverja einustu kauphækkun. Tveir voru þeir hópar, sem framsóknarmenn og kommúnistar hafa í sameiningu fyrr og síðar sýnt fullkominn fjandskap í kaupdeilum. Þegar Iðjufólk, sem eftir langvarandi yfirráð kommúnista í félaginu var um margt verr stætt en aðrir, fékk nokkra leiðréttingu mála sinna vorið 1957, þá snerust bæði framsóknarmenn og kommúnistar gegn þeirri leiðréttingu af miklu offorsi og vitna enn til hennar sem einstæðs hneykslis. Þannig var umhyggjan fyrir þeim, sem lægst kaupið höfðu. Annar hópur, sem varð fyrir barðinu á stjórnarvöldunum, voru farmenn. Þeir töldu sérstaklega á sig hallað í bjargráðunum og reistu kröfu á þeim grundvelli. Sérfræðingur ríkisstj. í efnahagsmálum, Jónas Haralz, gaf þá yfirlýsingu um, að farmenn hefðu orðið verr úti, en aðrir vegna þessarar löggjafar. Eftir það treysti stjórnin sér ekki til að halda í ranglætið og heimilaði hækkun á farmgjöldum til að gera mögulegt, að farmenn gætu fengið hlut sinn réttan. En af einhverjum ástæðum bannaði ríkisstj. algerlega, að birt væri tilkynning sérfræðingsins um, af hverju hækkunin væri nauðsynleg. Sú tilkynning var þó bezta vörnin gegn því, að aðrir reistu kröfur á þeim grundvelli, áð fordæmi hefði verið skapað með leiðréttingum til handa farmönnum. En í þessu sem fleiru var svo að sjá sem hæstv. fyrrv. ríkisstj. gerði sér ekki grein fyrir afleiðingum verka sinna. Eins og af þessu yfirliti sést, hafa á valdaárum fyrrv. hæstv. ríkisstj. sífelldar kauphækkanir og stórkostlegar álögur lagzt á eitt um að auka verðbólguvöxtinn. Gegn þessu voru engar raunhæfar ráðstafanir gerðar af hálfu ríkisstj., eftir að kaupbindingarlögin féllu úr gildi í árslok 1956. Það var því orð að sönnu, sem hæstv. forsrh., Hermann Jónasson, sagði í uppgjafarræðunni: „Í ríkisstj. er ekki samstaða um nein úrræði í þessum málum.“ Um ástæðurnar fyrir því ósamkomulagi skal ég ekki fjölyrða. Málflutningur framsóknarmanna og kommúnista skýrir þær betur, en mér vinnst tími til. Framsóknarmenn telja, að óhæfilegar kauphækkanir eigi fyrst og fremst sök á verðbólguþróuninni. Vissulega er margt, sem þeir segja um hættuna af kauphækkunum umfram getu atvinnuveganna, alveg rétt. En við þá eiga orð séra Hallgríms, þegar hann sagði: „Þetta, sem helzt nú varast vann, varð þó að koma yfir hann.“ Framsóknarmenn og þá ekkí sízt hv. 1. þm. S-M., Eysteinn Jónsson, hafa með atferli sínu, allra manna mest ýtt undir örar og óheilbrigðar kauphækkanir hér á landi síðustu árin. Á sama veg er um kommúnista. Ýmislegt, sem þeir segja um hættuna, sem stafar af ofboðslegri fjárheimt ríkisins, er rétt. Enginn efi er á því, að svo gífurleg skattheimta sem gerir mögulegt, að þrátt fyrir óstöðvandi eyðslu sé nú tekjuafgangur 1958 60–70 millj. kr., að viðbættum 63 millj. kr., sem áskotnuðust vegna bjargráðanna, - slíkar skefjalausar álögur hljóta mjög að ýta undir verðbólguvöxtinn. Hæstv. forsrh., Emil Jónsson, hefur og upplýst, að tekjurnar á fjárlagafrv. fyrir árið 1959 séu vantaldar að mati sérfræðinga í fjmrn. um 83 millj. kr. Hnígur það að hinu sama, að úr hófi er farið um skattheimtuna, og bætir það ekki úr skák, að reynt hefur verið að halda svo stórfelldum fjárhæðum leyndum fyrir Alþingi. Er það í senn vitni ótrúlegrar óreiðu og vilja til að draga fjárveitingavaldið úr höndum Alþingis. Hitt er rétt, sem hv. 1. þm. S-M., Eysteinn Jónsson, hefur haldið fram, að engir hafi verið frekari í fjárkröfum, en einmitt kommúnistar og þess vegna situr ekki á þeim að saka aðra. En það er önnur saga. Nú verðum við að taka afleiðingum þess, sem orðið er fyrir tilverknað þessarar þokkalegu samfylkingar. Hæstv. fyrrv. forsrh., Hermann Jónasson, lýsti ástandinu í uppgjafarræðu sinni hinn 4. des. svo: „Ný verðbólgualda er skollin yfir.“ Og þrátt fyrir alla skattheimtuna og milljónatugina eða hundruðin, sem komu í leitirnar, sagði 1. þm. S-M. hinn 23. jan., að við blöstu tómir sjóðir, missir fjölda manns á íbúðum sínum og botnlaus verðbólguhít. Þannig var ástandið, þegar hann hvarf frá völdum og því miður er ekkert ofmælt í lýsingum þeirra flokksbræðranna Hermanns Jónassonar og Eysteins Jónssonar. Sérfræðingur ríkisstj. í efnahagsmálum, Jónas Haralz, hefur sannað, að þar sem verðbólgan hefur að meðaltali á ári vaxið um 10% frá árinu 1946 fram á 1958, þá er nú fyrirsjáanlegt, að vöxturinn verður 20–30% árlega og sennilega meiri. Hann telur, að næsta haust komist vísitalan upp í 270 stig, og hv. 9. landsk. þm., prófessor Ólafur Björnsson, hefur sýnt fram á, að eftir 1½ ár muni hún verða 400 stig, ef ekki verða gerðar gagnráðstafanir. Almenningur finnur og af eigin útgjöldum, hversu þróunin er orðin geigvænleg. Niðurgreiðslur hæstv. núv. ríkisstj. um áramótin hafa að vísu nokkuð dregið úr ofurþunga útgjaldanna, en þar er um ráðstöfun að ræða, sem senn segir til sín í lækkaðri vísitölu og þar með kaupgjaldi. Hæstv. fyrrv. stjórn færir sér það til afsökunar fyrir því, að hún hafi ekki gert hinar raunhæfu ráðstafanir, sem hún vissi að gera þurfti í sambandi við bjargráðin á s. l. vori, að það væri vegna þess, að hún vildi hafa samráð við stéttasamtökin. Raunin varð og sú, að ríkisstj. beið eftir Alþýðusambandsþingi. Það var haldið síðustu vikuna í nóvember. En voru nokkrar raunhæfar tillögur lagðar fyrir það þing? Nei, síður en svo. Hæstv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, hefur upplýst, að framsóknarmenn hafi lagt tillögur sínar í efnahagsmálum fram á ríkisstjórnarfundi hinn 17. nóv. Síðustu daga í nóvember höfðu ráðherrar kommúnista einnig lagt tillögur sínar fyrir ríkisstj., en hvorki framsóknarmenn né kommúnistar báru þessar tillögur undir Alþýðusambandsþing, þó að þeim hefði verið það í lófa lagið. Í stað þess fór hæstv. fyrrv. forsrh., Hermann Jónasson, á Alþýðusambandsþing og bað þar um frest, sem auðsjáanlega var fyrst og fremst og raunar eingöngu miðaður við það, að sjálft Alþýðusambandsþingið tæki enga málefnaafstöðu til þessa vandamáls, heldur yrði við það látið sitja að veita einhverjum umboð, sem síðan gætu ráðið málunum til lykta að eigin vild. Frestinum var neitað. Sjálft fékk Alþýðusambandsþing ekki neitt færi á því að taka efnislega ákvörðun um málið. Að vísu voru þar á næturfundi bornar fram, ræddar og samþykktar till. í efnahagsmálum, en nærri má geta, hvers virði þvílíkar samþykktir eru, sem gerðar eru á einni næturstund, án þess að mönnum hafi gefizt kostur á að átta sig á málum eða kynna sér forsendur, þegar vandinn, sem við er að etja, er slíkur, að sérfræðingar hafa skrifað um hann hverja álitsgerðina eftir aðra, stjórnmálaflokkar gert um hann ályktun eftir ályktun og lagaboð hafa verið sett eftir lagaboð, en allt komið fyrir ekki. Synjun Alþýðusambandsþings um frest notaði Hermann Jónasson svo sem átyllu til þess að segja af sér. Auðvitað var þar ekki um hina eiginlegu orsök að ræða, heldur einungis átyllu, vegna þess að Hermann Jónasson var búinn að gera sér ljóst, að ríkisstj. hans skorti sökum sundurlyndis öll skilyrði til þess að geta leyst verðbólguvandann, sem hún fyrst og fremst var mynduð til að leysa. Það var af þeim sökum, sem fyrrverandi stjórn „fleygði málinu frá sér“, svo að notað sé orðalag hæstv. forsrh., Emils Jónssonar, á Alþingi í gær. Ef til vill vakti fyrir hæstv. fyrrv. forsrh., Hermanni Jónassyni, að hann með afsögn sinni gæti hrætt samstarfsmenn sína til hlýðni. En það fyllti ekki hina botnlausu verðbólguhít, sem Eysteinn Jónsson réttilega segir blasa við. Á þennan veg var málum komið, þegar leitað var til okkar sjálfstæðismanna um að reyna að mynda ríkisstj. Við gerðum okkur þegar í stað grein fyrir, að þar var þrenns að gæta. Þegar í stað varð að gera ráðstafanir til að stöðva vöxt verðbólgunnar, setja varð nýjar reglur um kjördæmaskipun og tryggja, að nýjar kosningar færu fram, svo fljótt sem við verður komið. Um nauðsyn kosninga ætti ekki að þurfa að fjölyrða. Bæði Framsókn og Alþfl. hétu því fyrir síðustu kosningar að vinna hvorki með kommúnistum né sjálfstæðismönnum á kjörtímabilinu. Þeir hafa að vísu rofið loforðið varðandi kommúnista, en við sjálfstæðismenn teljum okkur ekki samboðið að taka þátt í samstarfi, sem byggist á svikum af hálfu gagnaðila. Frambúðarsamstarf getur því þegar af þeirri ástæðu ekki komið til greina af okkar hálfu fyrr en, að afloknum nýjum kosningum. Rangindi Hræðslubandalagsins við síðustu kosningar gerðu og óumflýjanlegt, að kjördæmaskipuninni yrði breytt. Undanfarinn einn og hálfan áratug hefur endurskoðun stjórnarskrárinnar strandað á ósamkomulagi um nýja kjördæmaskipun. Úr því sem komið er, var ekki um annað að ræða, en að reyna að ná samkomulagi um að hafa nokkur stór kjördæmi með hlutfallskosningum. Framsóknarmenn segja, að með því eigi að leggja öll gömlu kjördæmin niður og það brjóti gegn sögulegri þróun. Hin þrönga staðbundna skipting, sem nú er á kjördæmum hér, á rætur sínar að rekja til þess tíma, er danska einveldið réð á landi hér. Á meðan Íslendingar höfðu frelsi áður og hin fornu goðorð voru við lýði, þá voru þau ekki staðbundin. Þá mátti maður kjósa sér hvern þann goða, sem hann vildi, innan sama fjórðungs. Alveg á sama veg leggjum við nú til, að menn megi kjósa á milli margra innan staðartakmarka, sem segja má að svari til fjórðunganna fornu, enda er svo til háttað, að á engan verði hallað vegna hlutfallskosninganna. Auðvitað eru gömlu kjördæmin ekki lögð niður með þessum hætti, heldur sameinuð á svipaðan veg og þegar piltur og stúlka ganga í hjónaband og slá saman búum sínum. Auðvitað halda þau hvort um sig eftir sem áður sinni sjálfstæðu tilveru og forræði eigna sinna, eftir því sem lög segja til um, þrátt fyrir hjónaband og félagsbú. En úr því að Framsfl. finnur svo mjög að till. okkar um kjördæmabreytinguna, af hverju ber hann þá enga sjálfstæða tillögu fram í málinu? Af hverju hrekkur hann ætíð undan og fæst ekki til að segja hug sinn í þessu mikla máli, þegar til ákvörðunar kemur? Það er vegna þess, að hann vill það eitt að halda við ranglætinu og leiðir þannig meiri hættur yfir umbjóðendur sína, en nokkur annar, því að aldrei blessast til lengdar í lýðfrjálsu þjóðfélagi að sitja yfir rétti samborgara sinna. Tal Framsóknar um þjóðstjórn nú sýnir ótta þeirra herra við kosningar, því að nú þora þeir ekki að leggja til kosninga nema í samstarfi við okkur sjálfstæðismenn, sem þeir höfðu heitið að vinna alls ekki með. En það er einnig eftirtektarvert, að þjóðstjórnartalið bar aldrei á góma í viðræðum okkar og þeirra fyrir jólin, heldur skaut því þá fyrst upp, þegar framsóknarmenn sáu, að þeir voru ella oltnir úr völdunum. En kosningar eru ekki aðeins nauðsynlegar af þessum sökum, heldur og vegna sjálfra efnahagsmálanna. Þegar við sjálfstæðismenn gerðum tilraun okkar til stjórnarmyndunar, settum við það sem frumskilyrði, að tafarlaust yrðu gerðar ráðstafanir til þess að stöðva vöxt verðbólgunnar. Um þetta sögðum við nánar í flokksráðssamþykkt okkar frá 18. des.: „Við athugun á þeim gögnum um efnahagsmálin, sem flokkurinn fékk í hendur fyrir rúmri viku fyrir milligöngu Forseta Íslands, er staðfest, að ástandið í þessum efnum er svo alvarlegt, að ráðstöfun til stöðvunar sívaxandi verðbólgu má með engu móti skjóta á frest. Það er ótvírætt, að þjóðin notar meiri fjármuni, en hún aflar og verður að taka afleiðingunum af því til þess að tryggja efnahagslegt öryggi sitt í framtíðinni. Flokkurinn hefur lagt áherzlu á að finna þau úrræði, er þrautaminnst væru fyrir almenning, en væru þó um leið líklegust til þess að stöðva vöxt verðbólgunnar. Er það mat flokksins, að eftirgreindar ráðstafanir samræmist bezt þessu tvíþætta markmiði: Launþegar afsali sér 6% af grunnkaupi sínu, og verð landbúnaðarvara breytist vegna hliðstæðrar lækkunar á kaupi bóndans og öðrum vinnukostnaði við landbúnaðarframleiðsluna.“ Er þetta síðan skýrt nokkuð, og segir því næst : „Til þess að halda vísitölunni í 185 stigum yrði að auka niðurgreiðslur á vöruverði, er næmi 10–12 stigum. Séu niðurgreiðslur ekki auknar umfram þetta, ætti ekki að þurfa að hækka beina skatta og almenna tolla. Jafnhliða þessum aðgerðum verður þegar í stað að gera ýmsar aðrar ráðstafanir, svo sem í bankamálum og fjárfestingarmálum, til þess að forðast verðbólgumyndun úr þeim áttum. Ráðstafanir þessar til stöðvunar verðbólgunni eru aðeins fyrsta skrefið til jafnvægisbúskapar og heilbrigðrar þróunar í atvinnulífi þjóðarinnar. En til þess að koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum er þörf fjölþættra ráðstafana og telur flokkurinn óhjákvæmilegt, að þjóðin fái, svo fljótt sem við verður komið, í almennum kosningum að meta aðgerðir stjórnarflokkanna að undanförnu og tillögur allra flokka til lausnar þessu mikla vandamáli. Mun Sjálfstfl. þá gera þjóðinni grein fyrir viðhorfi sínu og úrræðum í einstökum atriðum.“ Þetta er úr flokksráðssamþykktinni 18. des. Á Alþingi fékkst ekki meiri hluti fyrir stjórnarmyndun á þessum grundvelli. Þá sneri Forseti Íslands sér til Alþfl., og leitaði Alþfl. til okkar sjálfstæðismanna um stuðning við minnihlutastjórn sína, eins og til hinna flokkanna og féllumst við einir á að veita stuðning á þann veg að verja slíka stjórn vantrausti, á meðan hún væri að reyna að leysa efnahagsmálin. Þá komu Alþfl. og Sjálfstfl. sér saman um megindrætti í lausn kjördæmamálsins og ákveðið var, að kosningar væru látnar fara fram á næsta vori. Svo sem kunnugt er, var þessi stjórn mynduð hinn 23. des., og hefur hún síðan ósleitilega unnið að lausn efnahagsmálanna. Á Alþingi hefur verið lýst yfir því af hálfu Sjálfstfl., að við hefðum talið réttara, að efnahagsmálin hefðu öll verið leyst í einu, þ. e. a. s. þetta frv. hefði verið tengt ákvörðun um auknar niðurgreiðslur vöruverðs, um fiskverð og afgreiðslu fjárl. En vegna þess öngþveitis, sem fyrrv. hæstv. ríkisstj. skildi við málefni þjóðarinnar í, er hún fleygði málum frá sér, varð þessum starfsháttum ekki komið við. Þegar á allt þetta er litið, er sízt of sterklega að orði kveðið, þegar sagt hefur verið, að frv. það, sem hér liggur fyrir, sé að efni til um fyrstu afborgun af vanskilavíxli fyrrv. ríkisstj. Deilt er um, hversu mikil sú kjaraskerðing er, sem í þessu frv. felst. Ég skal ekki blanda mér í þær deilur, en fullyrði aðeins, að hún er áreiðanlega lágmark þess, sem gera þarf, ef ekki á að fara illa. Reynt er að láta jafnt yfir alia ganga. Fjarstæða er, að bændum sé gert rangt til, þvert á móti er ekkí hallað á þá, svo sem framsóknarmenn létu viðgangast, á meðan þeir voru í stjórn. Því fer hins vegar fjarri, að þetta sé eina ráðstöfunin, sem nú þarf að gera. Við sjálfstæðismenn bentum á það strax í flokksráðsályktun okkar 18. des., að nú þegar yrði auk kauplækkunarinnar og aukinna niðurgreiðslna að gera ýmsar ráðstafanir í bankamálum og fjárfestingarmálum til þess að forðast verðbólgumyndun úr þeim áttum. En hér við bætist, að nú er komið í ljós, að ástandið var enn verra, en við þá gerðum okkur grein fyrir. Útvegurinn hefur þurft meiri uppbætur, en ætlað varð eftir þeim gögnum, sem við þá fengum í hendur. Kommúnistar segja raunar í öðru orðinu, að óþarfi sé að hafa þær uppbætur svo miklar, en í hinu orðinu játar Lúðvík Jósefsson á Alþingi, að hæstv. ríkisstj. hafi náð beztum fáanlegum samningum. Gagnrýni hans er því ekki mikils virði. En hækkanirnar eru óneitanlega vitni þess, að verðbólguþróunin hefur verið komin enn þá lengra, en menn jafnvel gerðu sér grein fyrir um miðjan desember. Því meiri nauðsyn er, að stungið sé við fótum og snúið við. Kommúnistar og framsóknarmenn nota það til árásar á hæstv. ríkisstj., að hún hafi enn ekki tryggt sér afgreiðslu tekjuhallalausra fjárlaga og hælast um yfir því, að við sjálfstæðismenn höfum ekki lofað að skera niður framkvæmdir á fjárlögum, svo að nemi 40 millj. kr. Um afgreiðslu fjárl. hefur enn ekki verið samið. Til þess hefur einfaldlega skort tíma. En auðvitað munu sjálfstæðismenn nú sem fyrr taka ábyrga afstöðu til afgreiðslu fjárl. og meta það, hverjar ráðstafanir gera þurfi, til þess að sá megintilgangur náist, að verðbólguvöxturinn stöðvist. Þetta tekst að sjálfsögðu ekki erfiðleikalaust. Ein höfuðvilla fyrrv. hæstv. ríkisstj. var sú að láta sem unnt væri að finna einhverja varanlega lausn efnahagsmálanna, eins og þeir tóku til orða, án þess að almenningur yrði fyrir nokkrum óþægindum. Þrátt fyrir eindæma góðæri s. l. ár og meðalár þar á undan gat hæstv. fyrrv. ríkisstj. aðeins haldið sæmilegri atvinnu við í landinu með því að auka opinberar skuldir nokkuð á 7. hundrað millj. kr., eða hér um bil fimm sinnum meira, en sambærileg skuldaaukning varð á nær 3 ára valdaferli stjórnar Ólafs Thors. Er það raunar eitt vitni ringulreiðarinnar, að opinberum aðilum kemur ekki saman um skuldaaukninguna, svo að munar hundruðum millj. eftir því, hver stofnunin gefur upp tölur. Íslendingum tjáir ekki til lengdar að ætla að lifa með því að bæta stöðugt láni ofan á lán til eyðslu og þeirra framkvæmda, sem þjóðin með eðlilegum hætti á sjálf að leggja fé til. Sá, sem lifað hefur um efni fram, verður annað hvort eða hvort tveggja að draga úr eyðslu eða auka tekjur. Eins og nú háttar til, verðum við að byrja með því að draga úr eyðslu. En það er alger misskilningur, að þetta verði gert örðugleikalaust. Enn sakast gömlu stjórnarflokkarnir innbyrðis á um það, hverjum þeirra sé að kenna um, að upp úr samstarfinu slitnaði og segja, að aldrei hafi verið auðveldara að leysa vandann en einmitt á s. l. hausti. En af hverju leystu þeir þá ekki þennan vanda? Það var vegna þess, að þeir voru ósammála í öllum meginatriðum og höfðu ekki kjark til að gera sér grein fyrir örðugleikunum, sem við var að etja. En þegar þeir sáu afleiðingar verka sinna, skutu þær þeim skelk í bringu og þeir hlupu af hólmi. Örðugleikana ber að líta raunsæjum augum, þá eru mestar líkur til að hægt sé að vinna bug á þeim. Ég játa, að mér virðist sem Alþfl. enn leitist um of við að gera minna, en vert er úr þeim örðugleikum, sem við blasa og ekki verður fram hjá komizt. Þetta segi ég eins og er, jafnframt því sem ég viðurkenni þann meginmun, sem er á framkomu Alþfl. og hinna, sem sjálfir gáfust upp, fleygðu málum frá sér og nú reyna að spilla þeim. Með þessu frv., ef lögfest verður og öðrum nauðsynlegum ráðstöfunum, er hægt að skapa svigrúm fyrir þjóðina til að átta sig á þessum málum. Það svigrúm þarf að nota til þess að gefa kjósendum færi á að segja sjálfir til um, hvernig þeir vilji að málum sé háttað í framtíðinni. Áður en að kosningum kemur, gefst flokkunum að sjálfsögðu færi á að gera grein fyrir skoðunum sínum. Ég skal ekki í kvöld rekja stefnu Sjálfstfl. í einstökum atriðum, til þess skortir mig tíma. Ég læt mér nægja að vitna til flokksráðsályktunarinnar frá 18. des. En fyrst og fremst verðum við að koma á því jafnvægi í þjóðarbúskap okkar, að við getum sloppið úr svikamyllu styrkja og hafta, sem nú binda þjóðina á höndum og fótum. Eðlileg lögmál atvinnulífsins verða að taka hér gildi. Atvinnurekendur verða á ný að fara að reka atvinnu sína upp á eigin áhættu, en ekki almennings, svo sem nú er gert. Við verðum að skapa traust á krónunni og þar með leggja grundvöllinn að víðtækum framkvæmdum. Við eigum að varast erlendar lántökur til að halda uppi meiri eyðslu, en við höfum efni á. En við eigum hiklaust að afla okkur erlends fjár til að hagnýta þá orku, sem í landinu er, þá orku, sem - ef rétt er að farið - áreiðanlega nægir til þess að búa Íslendingum öruggan efnahagsgrundvöll í framtíðinni, þannig að við, er búum á þessari köldu eyju, getum notið jafngóðra lífskjara og nokkur þjóð önnur.



Herra forseti, góðir hlustendur. Hv. 1. þm. Reykv., Bjarni Benediktsson, sem hér var nú að ljúka máli sínu, hefur, eins og alþjóð er kunnugt, fengið sérstök verðlaun fyrir það að skrifa skammir um andstæðinga sína í flokksblað sitt. Við úthlutun þeirra verðlauna hlýtur að hafa verið tekið tillit til þess, hve þm. virðist eiga létt með að halla réttu máli. Þessi eiginleiki hv. þm. kom einkar ljóslega fram nú í ræðu hans, svo mjög sem hann hallaði þar réttu máli í mörgum tilfellum og vitnaði beint í ummæli manna þvert gegn því, sem rétt var. Ég mun víkja nokkuð að sumum rangfærslum hans síðar í þessum umr., eftir því sem tími vinnst til. Það má öllum vera ljóst, að deilur flokkanna um lausn efnahagsmálanna að þessu sinni hafa ekki snúizt um það, hvort stöðva skuli vöxt verðbólgunnar eða ekki. Deilurnar hafa staðið nú eins og jafnan áður um það, hvaða leiðir skuli farnar til stöðvunarinnar, hverjir raunverulega skuli borga kostnaðinn af stöðvunarráðstöfununum. Um þetta hefur verið deilt og um þetta er deilt. Allir hafa flokkarnir lýst yfir þeim vilja sínum, að stöðvunin yrði miðuð við kaupgjaldsvísitöluna 185: Framsfl. taldi, að þetta væri auðvelt með því, að launþegar gæfu eftir 15 vísitölustig eða 8% af kaupi. Bændur áttu engu að fórna, ríkissjóður gat ekkert sparað og engir aðrir en launþegar, gátu neitt lagt fram af kostnaðinum við stöðvunina að áliti framsóknarmanna. Sjálfstfl. var með svipaðar till. Hann taldi hægt að leysa vandann með 6% kauplækkun launafólks og bænda. Aðrir gátu ekkert lagt fram að hans dómi. Kauplækkunartill. Framsóknar, 8%, mundi hafa þýtt um 90–100 millj. kr. í kauplækkun á ári fyrir alla meðlimi Alþýðusambands Íslands, um 30 þús. að tölu. Kauplækkunartill. íhaldsins mundi lækka kaup þessa sama fólks um 80 millj. á ári. Stefna Alþfl. hefur verið nokkuð óljós eins og stundum áður. Hann hefur hrökklazt á milli flokka og ýmist lagt til þetta eða hitt. Á Alþýðusambandsþingi stóðu Alþýðuflokksmenn með Alþb.-mönnum um að móta þá stefnu, að stöðva bæri við kaupgjaldsvísitöluna 185, án þess að nokkur kauplækkun kæmi til greina. Litlu síðar voru Alþýðuflokksmenn komnir í fangið á íhaldinu og búnir að taka að sér að mynda gerviríkisstj. fyrir það. Þá lagði Alþfl. auðvitað fram kauplækkunartill. íhaldsins í frv.formi hér á Alþingi. Alþb. hefur staðið með stefnu Alþýðusambandsþings og viljað verðlagsstöðvun miðað við kaupgjaldsvísitöluna 185 án kauplækkunar. Það hefur bent á, að í stað kauplækkunar, sem næmi 80–100 millj. fyrir alla meðlimi Alþýðusambands Íslands, mætti spara í útgjöldum ríkisins, mætti taka greiðsluafgang ríkissjóðs, auk þess sem margir aðrir aðilar í þjóðfélaginu stæðu nær því að láta nokkuð af sínum gróða til þess að stöðva verðbólguna en verkamenn, bændur og sjómenn. Alþb. hefur bent á, að bankar landsins græða tugi millj. á hverju ári, að olíufélögin hafa álitlegan gróða og að heildverzlunin í landinu græðir mikið. Þessar hafa verið till. flokkanna í aðalatriðum. Um þessar leiðir hefur verið deilt, og ætti því öllum að vera fullljóst, um hvað raunverulega er barizt varðandi lausn efnahagsmálanna að þessu sinni. Frv. það, sem hér er til umr., er svo flutt til þess að lögbinda kauplækkunartill. íhalds og Alþfl. Höfundar frv. segja, að með því verði 10 vísitölustig felld niður bótalaust eða kaupgjald lækkað um 5.4%. Allar líkur benda þó til, að kauplækkun samkvæmt frv. verði allmiklu meiri, sennilega um 9%. Samkv. verðlagi, eins og það er í dag, ætti kaupgjaldsvísitalan að vera l95 stig. Frv. gerir ráð fyrir að færa vísitöluna niður í 175 stig eða lækka hana um 20 stig. Helming lækkunarinnar, eða 10 stig, eiga launþegar og bændur að bera bótalaust, en hin 10 stigin eiga að hverfa með verðlækkunum, sem vonazt er til að leiði af frv., og með viðbótarniðurgreiðslum á vöruverði. Kauplækkunin er augljós og fastbundin, í allra minnsta lagi 5.4%, en verðlækkanirnar eru ekki eins fastbundnar. Í frv. eru engin ákvæði um tölulega lækkun á álagningu eða vöruverði. Þess í stað eru mjög loðin og óákveðin ákvæði um, að færa skuli niður verð á vörum og þjónustu, sem samsvarar launalækkuninni í launalið verðlagsins. Þessi lækkunarákvæði á almennu verðlagi er að finna í 10. gr. frv. Við athugun á málinu í þn. var hagstofustjóri um það spurður, hvað hann teldi að umrædd lækkun á almennu vöruverði og þjónustu mundi nema miklu til lækkunar á vísitölunni. Hagstofustjóri sagði, að ekki væri gott að segja til um það, en sér kæmi til hugar hálft vísitölustig. Já, um hálfu stigi gat það numið, það var allt og sumt. Enginn vafi er á því, að verðlækkun umfram það, sem stafar af beinni kauplækkun bóndans og þar með nokkurri lækkun landbúnaðarvara, verður harla lítil. Hitt mun sönnu nær, að samhliða kauplækkuninni muni verðlag í ýmsum greinum fara hækkandi. Hér skulu nefnd dæmi um það. Iðnrekendur hafa þegar gert kröfu um að fá að hækka allar sínar vörur sem nemur 6% kauphækkun iðnaðarfólks, þar sem þeir hafa nú nýlega byrjað að greiða 6% á kaup starfsfólksins í lífeyrissjóð þess samkvæmt áður gerðum kjarasamningum. Telja má alveg víst, að þessi krafa iðnrekenda verði samþykkt. Þá hafa sömu aðilar krafizt verðlagshækkunar, vegna þess að þeir greiddu 17 vísitölustigin á kaup í desember og janúar. Ríkisstj. hefur samið um það við útvegsmenn að bæta þeim upp sérstaklega kostnaðinn af þessum 17 stigum í janúar og má því einnig telja víst, að iðnrekendur fái þetta sama. Allt bendir því til, að innlendar iðnaðarvörur hækki á næstunni, en lækki ekki. Í nýgerðum samningum við útgerðina er ákveðið, að fiskverð til báta og togara hækki um 70 kr. á tonn, og þó kemur þar til viðbótar nokkur hækkun á svonefndum sérbótum, sem áhrif hafa á fiskverð innanlands. Neyzlufiskverð hækkar því óhjákvæmilega á næstunni og þar með vísitalan af þeim ástæðum. Verðlækkunarhlið frv. er blekking. Á hana getur enginn treyst. En eitt atriði frv. er þannig orðað, að það mun ekki missa marks, en það er kauplækkunarákvæðið. Þegar mál þessi eru rædd, er ekki óeðlilegt, að um það sé spurt, hver sé ástæðan til þess, að sá vandi kom upp, sem nú er við að glíma í efnahagsmálunum. Fyrir ári voru einnig allmiklar umr. um efnahagsmálin. Alþb. hélt því þá fram, að farsælast væri að halda fast við verðstöðvunarstefnuna og byggja áfram upp aukinn útflutning og komast þannig út úr erfiðleikum efnahagsmálanna. Framsfl. og Alþfl. snerust hins vegar gegn stöðvunarstefnunni. Niðurstaðan varð síðan sú, sem kunnugt er, að stöðvunarstefnan var yfirgefin í bili, en farið inn á braut hækkunar og samræmingar. Hækkanir á verðlagi urðu þó nær helmingi minni, en Framsókn og Alþfl. höfðu lagt til. Alþb. varaði sterklega við hækkunarstefnunni. Það benti á, að hækkandi verðlag leiddi alltaf til kauphækkana og að hætt væri við, að hækkanir yrðu meiri, en ráðgerðar væru í upphafi, ef farið væri inn á hækkunarbrautina á annað borð. Það fór líka svo, verðhækkanir urðu miklar og allmiklu meiri ,en þörf var á. En afleiðingar hækkunarstefnunnar urðu svo þær, að vísitalan hækkaði um 17 stig 1. des. s. l. Þannig var vandinn til kominn. Viðbrögð Framsóknar, þegar svona var komið, voru svo þau að neita afleiðingunum af sinum eigin till. og leggja til, að vísitalan yrði tekin úr sambandi eða launþegar tækju á sig verðhækkanirnar bótalaust. Reynslan hefur sýnt, að aðvaranir og tillögur okkar Alþb.-manna voru réttar. Álögurnar voru meiri en þörf var á, verðhækkanirnar urðu of miklar. Greiðsluafgangur ríkissjóðs mun verða um 60–70 millj. kr. á s. l. ári, og þó var síður en svo dregið úr nokkurri eyðslu. Auk þessa voru 63 millj. kr., sem meiri hl. ríkisstj. ráðstafaði, þ. e. ráðh. Framsfl. og Alþfl., gegn atkv. okkar Alþb.ráðherranna daginn sem ríkisstj. lét af völdum, en fé þetta féll til með yfirfærslubótum þeim, sem ákveðnar voru með efnahagsmálalöggjöfinni s. l. vor. Þannig hafa sannanlega verið teknar 120–130 millj. kr. með hækkuðum gjöldum á vörur umfram það, sem bein rekstrarútgjöld kröfðust. Afleiðingar þessarar ofinnheimtu munu nema um 15 vísitölustigum. Það er í beinu framhaldi af þessu, sem við Alþb.-menn höfum lagt það til, að ríkið skili aftur nokkru af því, sem oftekið hefur verið. Við höfum lagt til, að í stað kauplækkunarleiðar íhalds og Framsóknar komi sparnaður í rekstri ríkisins og að frestað sé um tíma þeim fjárfestingarframkvæmdum, sem minni þýðingu hafa í þjóðarbúskapnum. Við höfum lagt til, að nokkuð af greiðsluafgangi ríkisins verði notað til þess að bægja verðbólguhættunni frá. Slíkar till. sem þessar mega kauplækkunarflokkarnir ekki heyra. Að nefna sparnað hjá ríkinu, við því segir Framsókn þvert nei og íhaldið líka. Að nota greiðsluafgang ríkissjóðs gegn verðbólgunni kemur ekki til mála, segir Framsókn og svarar slíku með því að flytja till. á Alþingi um að ráðstafa 25 millj. af greiðsluafganginum til húsbygginga og auðvitað á meiri hlutinn að ganga til húsbygginga í Reykjavík. Ja, öðruvísi mér áður brá. Þá mátti Framsókn ekki heyra nefnda till. okkar Alþb.-manna um að taka nokkurt lán til byggingarsjóðs ríkisins. En nú eru líka kosningar fram undan, nú má verja því fé, sem innheimt hefur verið með almennri verðlagshækkun í landinu, til húsbygginga. Það leynir sér ekki, að ein aðalástæðan til þess, að Framsókn og íhald geta ekki hugsað sér neinn sparnað hjá hinu opinbera, er einmitt sú, að kosningar eru fram undan. Þeir þurfa báðir á miklu fé að halda til þess að bjóða í hv. kjósendur. Íhaldið hefur þegar svarað kosningatillögu Framsóknar um íbúðalánin, og því flytja þm. íhaldsins till. um, að ríkið megi allra mildilegast greiða niður verð á áburði fyrir bændur og þannig verður haldið áfram, á sama tíma og til þess er ætlazt, að verkamenn og sjómenn eigi að fórna hluta af sínu kaupi. Að hverju er stefnt með þeirri efnahagsmálalausn, sem Alþfl. og Sjálfstfl. nú standa að á Alþingi? Ríkisstj. segir, að nýir samningar, sem gerðir hafa verið við framleiðsluna, auki útgjöld útflutningssjóðs á þessu ári um 77.7 millj. kr. Þegar hafa verið ákveðnar auknar niðurgreiðslur, sem nema 75 millj. kr. og ríkisstj. hefur lýst yfir, að hún muni auka þær nokkuð á næstunni. Þá er einnig vitað um nokkur önnur aukaútgjöld, sem til munu falla. Telja má því alveg vist, að aukin útgjöld útflutningssjóðs verði um 200 millj. kr. samkvæmt þessu. En engar till. um tekjuöflun eða sparnað hér á móti eru lagðar fram af stjórnarflokkunum og kemur þar að litlu gagni, þó að Alþfl. lýsi því yfir, að hann vilji gjarnan leggja fram till. í þessu efni, ef Sjálfstfl. vill ekki samþykkja þær. Tekjuöflunin verður sýnilega látin biða fram yfir kosningar. Hér er á ný tekin upp gamla skuldahalastefna íhaldsins. Allt er við það miðað, að Sjálfstfl. þurfi sem minnst að sýna stefnu sína og raunverulegar fyrirætlanir fyrir kosningar. Af þeim ástæðum er sá grái leikur settur á svið, sem nú er leikinn. Íhaldið setti upp leppstjórn sína í þessum tilgangi. Það vissi, hvernig það átti að véla Alþfl. inn í þetta fyrirtæki sitt. Það vissi, að foringjar Alþfl. voru álíka veikir fyrir embættum og vegtyllum eins og ofdrykkjumaður fyrir brennivíni. Af því bauð íhaldið Alþfl. alla stjórnarstólana og slatta af öðrum embættum. Aumingja Alþfl. stóðst auðvitað ekki mátið og gein við agninu og þar með var dúkkustjórn íhaldsins sett á svið. Stefna íhaldsins miðast öll við að svindla sig í gegnum einar eða tvennar kosningar án þess að hafa tekið nokkra ábyrga afstöðu til sjálfra vandamálanna, sem liggja fyrir. Svo tröllriðinn er vesalings Alþfl. af íhaldinu, að hann skilur ekki einu sinni sitt eigin ástand. Sjálfur forsrh., formaður Alþfl., lýsir því yfir og telur sér það til afsökunar á því, sem gert hefur verið, að hann hafi engan samning við íhaldið um nein málefni, aðeins það að íhaldið muni verja stjórnina fyrir vantrausti. Formaður Alþfl. sér ekki, að einmitt þessi yfirlýsing sannar bezt, að stjórnin er algerlega í höndum íhaldsins. Hefði stjórnin haft samning um framgang einhverra mála, sem einhvers virði voru, mátti kannske afsaka stjórnarmyndunina, en því er alls ekki að heilsa. Það er því íhaldið, sem ábyrðina ber á því, sem nú er verið að gera. Það er það, sem knýr fram kauplækkunina. Það er það, sem stefnir út í stórfellda skuldasöfnun, en ætlar að fela það fyrir kjósendum fram yfir kosningar, hvernig á að taka þetta fé af landsmönnum. Þennan feluleik íhaldsins munu allir sjá í gegnum. Með einbeittri afstöðu geta verkamenn og bændur hrundið um koll þessari fyrirætlun íhaldsins. Það er einmitt í kosningunum í sumar, sem alþýða landsins verður að svara kauplækkunarflokkunum á þann hátt, að þeir villist ekki um, hvað svarið þýðir.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég get ekki að því gert, kannske er það nú ljótt, að mér kemur helzt í hug strengjabrúðuleikhús, þegar ég leiði hugann að núverandi hæstv. ríkisstj. Ég sé fyrir mér tvo strengjameistara, handfima og sterka, að tjaldabaki í gervi hv. þm. G-K., Ólafs Thors, og hv. 1. þm. Reykv., Bjarna Benediktssonar. Þeir stjórna fastri hendi af mikilli kunnáttu öllum hreyfingum og athöfnum leikbrúðanna fjögurra á sviðinu framan leiktjalds, og nú getum við gert okkur það í hugarlund, að frumsýning á leikritinu „Kauplækkun til kjarabóta“ sé að hefjast. Ætli það hafi annars nokkurn tíma átt sér stað um viða veröld, að verkalýðsflokkur og íhaldsflokkur, sem í senn er harðsvíraður málsvari atvinnurekendavalds og kaupsýsluhags muna, séu eins og samvaxnir tvíburar og standi sameiginlega að ríkisstj.? En hvað sem um það er, þá er það staðreynd, að Sjálfstfl. og Alþýðufl. hafa tekið upp með sér náið samstarf, sem sjálfsagt er hugsað til margra ára. Því er þannig háttað, að Alþfl. leggur til alla ráðherrana með hálfum þingflokki sínum, en Sjálfstfl. kýs sér heldur það hlutskipti að standa í skugganum, ef hugsazt gæti, að hann með því kæmist hjá að verða dreginn til ábyrgðar fyrir þann einstæða vesaldóm að hafa ekkert - alls ekkert - til málanna að leggja fyrir kosningar til úrlausnar í efnahagsmálum þjóðarinnar. Og nú sjáum við fyrsta ávöxtinn af samstarfi atvinnurekendaflokksins og verkalýðsflokksins. Það er frv. til laga um bótalausa niðurfellingu tíu vísitölustiga á allt kaupgjald eða 5.4% kauplækkun, sem játuð er af foreldrum þessa efnilega frumburðar. Ýmsir aðrir telja þessa kauplækkun miklu meiri. Eins og menn muna, komst Sjálfstfl. að þeirri niðurstöðu, þegar hann var að reyna að mynda ríkisstj. í des. s. l., að höfuðaðgerð í efnahagsmálum yrði að vera a. m. k. 6% grunnkaupslækkun. Kauplækkun sú, sem felst í frv. Alþfl., er nálega jafnmikil og virðist frv. þannig svipa mest í ætt Sjálfstfl. Er heldur ekki ólíklegt, að svo muni einnig verða um fleiri mál, sem ríkisstj. Alþfl. leiðir til lykta? Þar sem það er Sjálfstfl., sem leggur til meginhluta þess þingstuðnings, sem þarf til þess að afgr. mál á Alþingi. Í lok seinasta Alþýðusambandsþings réðu Alþfl.-fulltrúar utan af landi úrslitum um það, að fulltrúar Alþb. og Alþfl. skyldu taka höndum saman um stjórn Alþýðusambands Íslands næstu tvö ár. Með þessu héldu menn, að bundinn væri endir á það nána samstarf, sem verið hafði seinustu árin milli íhaldsins og margra Alþfl.-manna í Reykjavik. Var þessum atburði fagnað af alþýðu manna um allt land, en íhaldið steytti hnefa og brigzlaði Alþfl.-mönnum um svik. Á þessu sama þingi Alþýðusambandsins stóðu fylgjendur Alþfl. og Alþb. hlið við hlið um afgreiðslu á myndarlegri ályktun um efnahagsmál. Lögð skyldi höfuðáherzla á stöðvun verðbólgunnar í nánu sambandi við verkalýðssamtökin, þannig að framfærsluvísitalan yrði ekki hærri en 202 stig og kaupgjaldsvísitalan þannig 185 stig. Bent var á ákveðnar leiðir til að framkvæma þetta. Þær 120–130 millj. kr., sem nú er vitað að voru ofteknar af þjóðinni s. l. vor og valdið hafa verðhækkunum, sem a. m. k. nema 15 vísitölustigum, skyldu nú eðlilega vera notaðar til niðurgreiðslna. Dregið skyldi úr þýðingarminni fjárfestingu ríkisins, sveitarfélaga og einstaklinga, einkum þeirri, sem ekki væri bráðaðkallandi. Nokkur niðurskurður skyldi framkvæmdur á fjárl. og tekna aflað með hækkuðu verði á einkasöluvörum, helzt þó einnig með ríkiseinkasölu á olíum. Þannig taldi þingið, að komizt yrði hjá að leggja á nýja neyzluskatta. Um þetta stóðu fulltrúar Alþfl. og Alþb. saman eins og einn maður. En hvað hefur svo gerzt síðan? Rétt eftir að fulltrúar Alþfl. á Alþýðusambandsþingi voru komnir úr höfuðborginni til heimkynna sinna, hafði forustulið Alþfl. stofnað til nánari íhaldssamvinnu á stjórnmálasviðinu, en nokkru sinni fyrr eða eins og það hefur verið orðað hnyttilega og réttilega: Sjálfstfl. myndaði ríkisstj. Alþfl. Og svo varð eitt fyrsta verk þessarar ríkisstj. íhaldsins og Alþfl. það að ráðast gegn frjálsum samningarétti verkalýðsfélaganna og beita sér fyrir lögbundinni kauplækkun og þetta hvort tveggja án þess að leita nokkurs minnsta samráðs við launþegasamtökin í landinu. Það var fyrst, þegar Sjálfstfl. hafði blessað endanlega yfir málið og frv. var fullmótað í öllum aðalatriðum, sem það var rætt við fulltrúa bændasamtakanna og síðast við fulltrúa Alþýðusambandsins og annarra launþegasamtaka. Þannig hagaði ríkisstj. Alþfl. vinnubrögðum sínum, því miður. Þeir menn, sem að undanförnu hafa horft tárvotum augum ofan í opna gröf Hræðslubandalagsins sæla, hafa stundum að undanförnu verið að hugga sig við fullyrðingar um, að Alþb. væri einnig úr sögunni. Þeir hafa búið til alls konar skröksögur um hatrömm átök, sem nú ættu sér stað innan Alþb. Ja, svo mæla börn sem vilja. En fyrir þessum sögum og fullyrðingum er enginn flugufótur. Alþb. hefur aldrei verið jafnsamhent og sterkt eins og nú. Alþb. hefur heldur aldrei haft jafnþýðingarmiklu hlutverki að gegna eins og nú. Alþfl. er genginn íhaldinu á hönd í kauplækkunarherferð gegn verkalýðnum og öllum launastéttum landsins, en Alþb. er staðráðið í að berjast fyrir þeirri stefnu í efnahagsmálum, sem mörkuð var á Alþýðusambandsþingi af Alþfl.-mönnum og fylgjendum Alþb. í sameiningu. Alþb. vill sannarlega stöðva verðbólgu og vaxandi dýrtíð. En Alþb. krefst þess, að fyrst sé hafinn sparnaður hjá ríkinu, þar næst klipið duglega af ofsagróða auðfélaga og stórgróðamanna, skipulagi verði komið á fjárfestinguna í landinu og henni sett hófleg takmörk, allt þetta áður en ráðizt sé á 5.000 kr. mánaðarlaun meðalfjölskyldu og þrengt að lífskjörum hinna lægst launuðu í þjóðfélaginu, eins og íhaldið og Alþfl. hafa gert að sinni sáluhjálparkenningu í þessu frv. Og þessi stefna Alþb. er rétt stefna, sem alþýða landsins mun fylkja sér um. Hin gamalkunna og þráláta kauplækkunarstefna íhaldsins, sem Alþfl. hefur nú flekazt til að gera einnig að sinni stefnu, er hins vegar röng stefna, falskenning, sem verkalýðshreyfingin hefur alltaf barizt gegn og mun alltaf berjast á móti. En er það nú víst, að verkalýðshreyfingin verði andvíg þessu kauplækkunarfrv. íhaldsins og Alþfl.? Það er nú þegar farið að sjást, hverjar undirtektirnar verða hjá launþegasamtökunum. Miðstjórn Alþýðusambands Íslands markaði strax þann 19. jan. s. l. afstöðu sína til kauplækkunarfrv. með ályktun, sem birzt hefur í blöðum og tvívegis verið lesin hér í þessum umr. Í samþykktinni varaði miðstjórn Alþýðusambands Íslands alvarlega við samþykkt frv. og benti sérstaklega á þá hættu, sem í því felst að ætla að afgreiða aðgerðir í efnahagsmálum án eðlilegs samráðs og samstarfs við launþegasamtökin í landinu. Jafnframt lýsti miðstjórnin yfir því, að hún væri reiðubúin til viðræðna við ríkisstj, um aðgerðir verðbólgunni til stöðvunar á grundvelli þeirrar samþykktar, sem þing Alþýðusambandsins í lok nóv. s. l. gerði í þeim efnum. Landssamband íslenzkra verzlunarmanna hefur í sinni samþykkt um frv. mótmælt skerðingu ríkisvaldsins á frjálsum samningum launþega við vinnuveitendur sem hættulegu fordæmi, sem verkalýðsfélögin verði að gjalda varhuga við. Landssamband verzlunarmanna lagði líka ríka áherzlu á, að þeim byrðum, sem með frv. yrðu lagðar á þjóðina, verði réttlátlega skipt á allra herðar. Til þess að svo verði, segja verzlunarmenn sérstaklega nauðsynlegt, að vandlega sé tryggt, að í raun takist að framkvæma þær lækkanir, sem samkvæmt frv. eiga að verða á vörum og þjónustu, og virðist svo sem þeir leyfi sér að draga það í efa, að svo reynist. Stranglega verður einnig að gæta þess, segja þeir í ályktun sinni, að húsaleiga lækki raunverulega og vinna seld erlendum aðilum lækki ekki og renni mismunurinn þá í ríkissjóð. Með þessu seinasta er bent á þá staðreynd, að samkvæmt frv. mun launakostnaður setuliðsins á Keflavíkurflugvelli lækka verulega, og það verður þannig setuliðið, sem græðir á efnahagsmálaaðgerðum íhaldsins og Alþfl. Afstaða Landssambands íslenzkra verzlunarmanna er andstæð frv. Þá gætir einnig harðrar andstöðu við frv. í samþykktum, sem ég nú hef séð frá fulltrúaráði verkalýðsfélaganna í Árnessýslu, Verkamannafélaginu Hlíf í Hafnarfirði, fulltrúaráði verkalýðsfélaganna á Akureyri, verkamannafélaginu Dagsbrún og Sjómannafélagi Hafnarfjarðar. Í öllum þessum samþykktum er mótmælt þeirri beinu kjaraskerðingu, sem í frv. felist. Lögbundinni lækkun á umsömdu fiskverði er einnig mótmælt og síðast, en ekki sízt skerðingu hins helga samningsréttar verkalýðsfélaganna, sem þau hafa öðlazt í harðri baráttu um áratugi. Má vera, að miklu fleiri verkalýðsfélög hafi þegar mótmælt frv., en þessi viðbrögð sýna ljóslega, að nú telja verkalýðsfélögin vá fyrir dyrum. Hver er þá hin beina kjaraskerðing, sem í frv. ríkisstj. felst? Hún er þessi að því er snertir verkamenn og verkakonur og meiri hjá öllum þeim, sem hærra eru launaðir: Tímakaup verkamanna er nú kr. 23.86, en fer eftir 1. febr. niður í kr. 20.67. Lækkunin á útborguðu tímakaupi nemur þannig kr. 3.19 eða 13.4%. Dagkaupið lækkar þannig um kr. 30.31, ef reiknað er með átta dagvinnutímum og einum eftirvinnutíma, eins og algengast er. Og sé reiknað með 25 vinnudögum í mánuði, lækkar mánaðarkaup verkamanns um 757 kr., en af árskaupi slíks verkamanns nemur lækkunin, sem af frv. leiðir, hvorki meira né minna en 9.093 kr. og gæti fátækan verkamann munað um minna. Á móti þessari kauplækkun kemur svo sparnaður vegna niðurgreiðslu þeirrar, sem ákveðin hefur verið, en hún nemur, þegar miðað er við það magn af kjöti, saltfiski, nýmjólk, kartöflum, smjöri og smjörlíki, sem gert er ráð fyrir að meðalfjölskylda noti samkvæmt grundvelli hinnar nýju vísitölu, sem frv. gerir ráð fyrir að nú verði tekin upp, á mánuði kr. 176.32, og á ári sparast meðalfjölskyldu kr. 2.115.79. Sé þessi sparnaður vegna niðurgreiðslnanna dreginn frá, nemur kauplækkun meðalfjölskyldu verkamanns kr. 527.18 á mánuði, en á ári verður nettókauplækkun hans kr. 6.326.16. Tímakaup verkakvenna í almennri vinnu lækkar úr kr. 18.62 í kr. 16.13 eða um kr. 2.49. Það verður á dag kr. 19.92, rétt við 20 kr. eftir átta stunda vinnu. Hér er því ráðizt á garðinn, þar sem hann er einna lægstur. Þess vegna er það, að ég og hv. 2. landsk. þm., Karl Guðjónsson, flytjum við þessa umr. till. til breyt. á frv., sem er svo hljóðandi: „Enn fremur skal greiða verðlagsuppbót samkvæmt vísitölu 185 á allt grunnkaup kvenna samkvæmt samningum stéttarfélaga, þar til fullum jöfnuði er náð við kaup karla, sem vinna hliðstæð störf.“ Ég trúi því ekki, fyrr en ég tek á því, að Alþfl. snúist gegn þessari sjálfsögðu till., sem miðar að auknu launajafnrétti milli kvenna og karla og hefur þó engin áhrif á vísitölu til hækkunar. En við sjáum, hvað setur. Að því er hlutarsjómenn snertir, fer fiskverðið, eins og menn vita, úr kr. 1.91 í kr. 1.66 eða lækkar um 25 aura á kg. Getur það orðið laglegur skildingur, ef sæmilega aflast. En nú kynni einhver að segja: Hverju á ég eiginlega að trúa? Ég hef lesið það í Alþýðublaðinu og gott ef ekki Morgunblaðinu líka, að þessar niðurgreiðslur og 10 stiga niðurfelling verði mér eftir allt saman til kjarabóta. - Við þessu segi ég aðeins eitt: Trúið engu í blindni, kannske er bezt að þið bíðið, þangað til þið getið þreifað á. Eftir 1. febr. verður ykkar eigin pyngja ólygið vitni í þessu máli og þá sést, hvers konar sannleiksvitni Alþýðublaðið og Morgunblaðið eru. Seinustu dagana hafa Alþýðublaðið og Morgunblaðið sagt, og því sama leyfði hæstv. forsrh., Emil Jónsson, sér einnig að haldá fram hér áðan, að segja eitthvað á þessa leið: Góðir verkamenn, þið megið vera vissir um það, að þetta er allt saman gert ykkur til kjarabóta, þetta er nákvæmlega það sama og Hannibal gerði haustið 1956 og auk þess förum við í þessu frv. í einu og öllu eftir till. Hannibals Valdimarssonar, sem hann gerði grein fyrir í nóv. í haust í ágætri, já, stórmerkri grein í Vinnunni, tímariti Alþýðusambandsins. - Og svo mikið var við haft út af þessari grein, að hæstv. menntmrh. las þessa ágætu grein í heild í ræðu á Alþingi, og daginn eftir var hún einnig birt í heild í Alþýðublaðinu og myndir af höfundi á forsíðu beggja þessara verkalýðsblaða, Morgunblaðsins og Alþýðublaðsins. Öðruvísi mér áður brá. Þvílíkir forláta hræsnarar og falsarar! Á sama hátt hafa þessi verkalýðsmálgögn hampað nöfnum manna eins og Gunnars Jóhannssonar og Einars Olgeirssonar o. fl., allt í þeim tilgangi að telja fólki trú um, að þeir hafi til skamms tíma mælt með svona aðgerðum í efnahagsmálum. En allt er þetta hið argasta fals og blekking. Tökum nú til dæmis það, sem gerðist haustið 1956. Ég spyr: Voru þá og þar felld niður 10 vísitölustig af kaupi manna bótalaust? Nei og aftur nei. Þá stóðu sakir þannig, að 1. sept. átti vísitalan að hækka um 6 stig og nokkrum dögum síðar átti verð á landbúnaðarvörum að hækka um rösk 11%, og nú var lögð ósköp einföld spurning fyrir verkalýðsfélögin: Munduð þið sætta ykkur við þá ráðstöfun, að hvorki vísitöluhækkunin né hækkun landbúnaðarvaranna verði látin koma til framkvæmda? Og svar verkalýðshreyfingarinnar var afdráttlaust á þessa leið: Við mundum ekki aðeins sætta okkur við það. Við ætlumst til þess af þér og ríkisstj., að þetta hvort tveggja verði hindrað með brbl., og þá voru brbl. sett, sem Morgunblaðið var að ljósmynda á dögunum, en þau voru sett í nánu, víðtæku og fullkomnu samráði við verkalýðshreyfinguna, en ekki að henni forspurðri, eins og þetta frumvarpsskrípi er til orðið. Og þá eru það skoðanir mínar í nóvember í hinni ágætu grein í Vinnunni og svo þessar aðgerðir hins vegar. Ég hafði sagt: Óheft verðbólguþróun er leiðin til glötunar. Hana verður að stöðva, og einasta þjóðfélagsaflið, sem það getur, er verkalýðshreyfingin í nánu samstarfi við samtök bændastéttarinnar. Og að lokum sagði ég þetta í margnefndri grein: „Nú þarf að deila byrðunum á bök allra Íslendinga. Framleiðslan getur tekið á sig nokkurn hluta byrðarinnar, ríkissjóður á að sýna nokkra viðleitni til sparnaðar, og auk þess getur hann vel staðið undir nokkurri niðurgreiðslu nauðsynjavara. Álagningu í heildsölu og smásölu á að færa aftur í sömu prósenttölu og s. l. ár. Ríki, sveitarfélög og einstaklingar eiga að draga nokkuð úr fjárfestingu á næsta ári. Bændur eiga að lækka framleiðsluvörur sínar, með því eykst sala þeirra. Og því eiga verkamenn að svara með því að falla frá nokkrum vísitölustigum af kaupi sínu. Nýja vísitölu á að taka upp í stað þeirrar gömlu. Takmarkið með öllu þessu á að vera það, að kaupgjald og verðlag nemi staðar, þar sem það nú er, þ. e. í 185 stigum, svo að atvinnulífíð geti haldið áfram án nýrrar tekjuöflunar eftir þessa aðgerð og þjóðartekjurnar geti haldið áfram að vaxa, eins og þær gerðu á árinu 1958, og það er raunar það eina, sem tryggt getur varanlegar kjarabætur.“ Þetta sagði ég í nóvember og þetta allt er ég reiðubúinn til að standa við í dag. En hvers vegna ertu þá ekki með stjórnarfrv.? spyr hæstv. forsrh., og undir þá spurningu taka með honum hæstv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, og strengjameistarinn að tjaldabaki, hv. 1. þm. Reykv., Bjarni Benediktsson. Spurningu þeirra er auðsvarað: Þetta frv. nýtur hvorki stuðnings verkalýðshreyfingarinnar né samtaka bændastéttarinnar, og hefur það því enga fótfestu í veruleikanum. Hér er byrðunum ekki deilt á bök allra Íslendinga, heldur ráðizt sérstaklega á launastéttirnar. Framleiðslan er ekki látin taka á sig auknar byrðar, heldur eru nokkrum hundruðum útgerðarfyrirtækja og útgerðarmanna réttar 77.7 millj. kr. í nýrri aðstoð. Þetta er nú jafnréttið. Menn hafa í þessum umr. spurt um sparnað ríkissjóðs, og nú er ljóst, að Sjálfstfl. vill engan sparnað á ríkisfé rétt fyrir kosningar. Ekkert orð er um það í frv., að álagning í heildsölu og smásölu verði færð aftur niður í sömu prósenttölu og á s. l. ári. Ekkert orð hefur enn heyrzt um ráðstafanir til að skipuleggja og draga úr fjárfestingu ríkisins, sveitarfélaga eða einstaklinga, og bændur hafa ekki fram að þessu lækkað framleiðsluvörur sínar. En sem svar við því taldi ég ekki útilokað, að launamenn fórnuðu nokkrum vísitölustigum af sínu kaupi. Og síðast, en ekki sízt taldi ég það vera takmarkið með öllu þessu að knýja kaupgjald og verðlag til stöðvunar í 185 stigum eins og Alþýðusambandsþingið mælti með nokkrum dögum síðar. Það var raunhæft takmark, en 10 stiga niðurfellingin í viðbót er kauprán, því að þessi ríkisstj. íhalds og Alþfl. hefur enga getu til að lækka verðlagið sem því svarar. Og svo skulum við þá heldur ekki gleyma því, sem Morgunblaðið hefur margtekið fram: Þetta eru aðeins fyrstu spor, fyrstu aðgerðir í efnahagsmálum, framhaldssporin og síðari aðgerðir verða ekki nefndar á nafn, fremur en snara í hengds manns húsi, fyrr en eftir síðari kosningarnar í haust og við vitum, að það er gengisfelling. Nú er ég við því búinn, að einhver spyrji: Telur þú ekki nauðsynlegt að stöðva verðbólguna og ef svo er, hvers vegna ertu þá á móti frv. ríkisstj.? Þessu er ósköp fljótsvarað: Ég tel höfuðnauðsyn, að verðbólgan sé stöðvuð og það er heitasta ósk verkalýðshreyfingarinnar og allra launamanna, að reistar verði rammar skorður við verðbólguþróun þjóðfélagsins og reynt að stöðva hana hið fyrsta og einmitt þess vegna er ég ákveðinn andstæðingur þessa frv. En er þá ekki stefnt að stöðvun verðbólgunnar með aðgerðum ríkisstj. í þessu frv.? spyrja menn. Nei, því fer víðs fjarri, að svo sé. Með þeim er einmitt stefnt út í stórfellda aukningu verðbólgunnar ásamt tilfinnanlegri og ranglátri kjaraskerðingu vinnandi stétta, eins og sýnt hefur verið fram á. Allir hagspekingar eru sammála um það, að hallarekstur hjá því opinbera auki verðbólgu. Með þessum aðgerðum ríkisstj. er stofnað til stórkostlegs hallarekstrar. Framtíðin á að borga brúsann, það dylst engum og þar með er stofnað til vaxandi verðbólguþróunar. Í öðru lagi er beinlínis stuðlað að aukinni verðbólguþróun í öllu verðlagskerfinu með ákvæðum frv. um tíðari endurskoðun, en áður bæði á landbúnaðarverði og fiskverði við hverja sveiflu, sem framfærsluvísitalan kann að taka upp á við. Það er hin argasta villukenning, að kaup og kjör verkafólks séu höfuðorsök verðbólgu og þess vegna verði að byrja á því að skera vinnulaunin niður, þá stöðvist verðbólgan eins og af sjálfu sér. Hér er nefnilega byrjað á algerlega öfugum enda. Hið rétta er: Frumorsök þeirrar verðbólgu, sem hér hefur verið í íslenzku þjóðfélagi í rúman seinasta áratug, er það óhemjufjármagn á íslenzkan mælikvarða, sem inn í landið flæddi á stríðsárunum og eftir stríðið, um eða yfir 2,000 millj. kr., án þess að útflutningsframleiðslan ykist að sama skapi. Þannig hefur Keflavíkurflugvöllur og allt farganið í kringum hann, alltaf verið stórfelldur verðbólguvaldur og er það enn, þótt í minni mæli sé. Allt of miklum hluta þessa fjármagns var svo varið til aukinna lífsþæginda, ófrjórrar eyðslu og margs konar fjárfestingar, sem ekki leiddi til framleiðsluaukningar, og það er meginbölið. Framleiðsluaukning og aftur framleiðsluaukning ásamt auknum sparnaði ríkisins er því rétta byrjunin, ef í alvöru skal lagt til atlögu við verðbólguþróunin, og með auknum þjóðartekjum er alls ekki líklegt, að til nokkurrar kauplækkunar þyrfti að koma. Þetta frv. er vissulega kauplækkunarfrv. En verðlækkanirnar, sem það lofar, verða vissulega minni, en af er látið og munu koma með seinni skipunum og það er vissulega höfuðmisskilningur, ef það er þá ekki höfuðlygi, að aðgerðum þessa frv. sé stefnt gegn verðbólgunni. Þvert á móti, þetta er svo sannarlega verðbólgufrumvarp, sem einhliða ræðst á launastéttir landsins og riftar frjálsum samningsrétti verkalýðsfélaganna. Það er því heilög skylda Alþingis að mínu áliti að fella þetta frv. Að lokum þetta: Ég harma það sáran, að það skyldi hafa hent verkalýðsflokk að hafa tekið að sér það hlutverk fyrir flokk atvinnurekenda að bera fram á Alþingi Íslendinga frv. til laga, sem brýtur niður samningafrelsi stéttarfélaganna og ákveður stórfellda kauplækkun með lögum. Í þessum harmleik og löngu eftir að hann er af sviði, munu íslenzkar launastéttir ekki gleyma, hver fór með hlutverk Ketils garmsins og því síður mun gleymast sá, sem í þessum leik fór með hlutverk Skugga-Sveins og valdi sér þó stöðu að baki Katli, en það er Sjálfstfl. í þessari mögnuðu aðför, sem nú er gerð að launastéttum Íslands.



Herra forseti, góðir áheyrendur. Ég trúði varla mínum eigin eyrum, þegar ég heyrði hv. 7. þm. Reykv., Hannibal Valdimarsson, hér rétt áðan tala um leikbrúður, sem stjórnað væri af öðrum og ætla þessu að vera spaug um aðra. Hver skyldi það vera hér á Alþ., sem nú dansar fimlegast eftir því, hvernig kippt væri í spottann? Skyldi hv. þm. í raun og veru ekki vita, að það hanga margir spottar aftan úr honum og skyldi hann virkilega ekki finna, hverjir kippa í þá? En þjóðin veit það - og nóg um það. Vandi sá, sem nú er við að etja í íslenzkum efnahagsmálum, er ekki nýr af nálinni. Hann hefur ekki skapazt skyndilega um þessi áramót, og hann er ekki heldur síðan í fyrra eða hittiðfyrra. Í aðalatriðum er um að ræða sama vandamálið og glímt hefur verið við allar götur síðan í stríðslok. Stundum er sagt, að undirrót erfiðleikanna sé, að fjárfesting hafi verið of mikil. Stundum er sagt, að orsökin sé sú, að þjóðin hafi tamið sér of góð lífskjör. Hvorugt er rétt út af fyrir sig og þó er nokkur sannleikur í hvoru tveggja. Vöxtur þjóðarteknanna síðan í stríðsbyrjun hefur verið svo mikill, að þjóðin hefði með eðlilegum og heilbrigðum hætti getað létt sér þau lífskjör, sem hún hefur notið, ef hún hefði ekki jafnframt viljað verja jafnmiklu til fjárfestingar og gert hefur verið. Hún hefði einnig getað haft fjárfestinguna jafnmikla og hún hefur orðið án þess að stofna til verðbólgu, ef hún hefði viljað sætta sig við nokkru lægri lífskjör. En hitt hefur verið ómögulegt: að gera hvort tveggja samtímis, að njóta sömu lífskjara og við höfum notið og halda uppi sömu fjárfestingu og hér hefur verið framkvæmd, nema þá efna til mikillar verðbólgu, eyða gjaldeyrisforða og stofna til mikilla lausaskulda og svipta þannig atvinnu- og viðskiptalífið traustum og heilbrigðum grundvelli og valda öryggisleysi um afkomu bæði framleiðenda og launþega. Það er einmitt þetta, sem hefur gerzt. Í sannleika sagt hefur verðbólgan og söfnun lausaskulda síðan í stríðslok þó verið minni, en búast hefði mátt við með tilliti til neyzlu þjóðarinnar og fjárfestingar hennar og er ástæðan sú, að á árunum 1948–53 nutum við mikillar erlendrar fjárhagsaðstoðar. Síðan hafði þjóðin um skeið mjög miklar óvenjulegar gjaldeyristekjur og um nokkur ár hefur hún fengið óvenjumikið af föstum erlendum lánum til langs tíma. Ef gera á annað hvort, að stöðva verðbólguna eða draga út notkun erlends lánsfjár, að ég ekki tali um, ef gera ætti hvort tveggja, þá verða menn að horfast í augu við, að það er alls ekki hægt að halda hvoru tveggja óbreyttu, fjárfestingunni og neyzlunni. Annað hvort eða hvort tveggja verður að minnka. Ég er þeirrar skoðunar, að fyrst og fremst fjárfestingin eigi að minnka og að það sé hægt að halda neyzlu þjóðarinnar eins og hún er nú, óbreyttri með heilbrigðum hætti. En þá verða menn að hafa kjark til þess að draga mjög verulega úr fjárfestingunni, einkum þeirri, sem ekki verður talin arðbær og stendur ekki í sambandi við útflutningsframleiðsluna. Þetta verður að sama skapi auðveldara sem framleiðsla þjóðarinnar er í örari vexti. Sem betur fer, hefur vöxtur hennar verið ör undanfarin ár, og allt bendir til þess, að sá vöxtur geti haldið áfram, ef engin óhöpp koma fyrir og okkur tekst að stjórna efnahagsmálunum sæmilega. En sá vöxtur getur aldrei orðið svo mikill, að hann leysi allan þennan vanda, heldur getur hann aðeins gert hann auðveldari viðfangs. Að öðru leyti er vandamálið nú við þessi áramót tvíþætt. Þegar efnahagsmálalöggjöfin var samþ. í maí s. l., var í raun og veru frestað að gera ráðstafanir vegna 10 stiga vísitöluhækkunar, sem vitað var að verða mundi. Um það leyti var rætt opinskátt um það í þáv. ríkisstj. og stuðningsfl. hennar, að þessi 10 vísitölustig væru vandamál, sem ræða þyrfti við stéttasamtökin um að leysa. Þess vegna var málinu skotið á frest. Með hliðsjón af þessu er það í rauninni alveg eðlilegt, að hv. 7. þm. Reykv., Hannibal Valdimarsson, skuli hafa gert það að till. sinni í grein í Vinnunni, að launþegar ásamt bændum og öðrum framleiðendum gæfu eftir nokkur vísitölustig og að hann skuli hafa látið þau ummæli falla í ræðu á Alþýðusambandsþingi, að til greina kæmi, að launþegar afsöluðu sér 10–15 vísitölustigum. En vandamálið jókst mjög á síðari hluta nýliðins árs, eins og raunar er alkunnugt. Vegna 6–9% grunnkaupshækkunar þeirrar, sem varð síðari hluta ársins og 2 stiga hækkunar á vísitölu var kaupgjaldið í nóv. s. l. orðið 7–11% hærra, en það kaup, sem bætur til útflutningsframleiðslunnar voru miðaðar við í maí s. l. 1. des. varð síðan enn hækkun á kaupgjaldi vegna hækkunar á kaupgjaldsvísitölu um 17 stig, þannig að við síðustu áramót var kaupgjald orðið 17–21% hærra, en gert var ráð fyrir, þegar rekstrargrundvöllur útflutningsframleiðslunnar var ákveðinn fyrir s. l. ár. Þessi einfalda staðreynd hlýtur að opna augu sérhvers skynsams manns fyrir því. í hvert fjarstæðukennt óefni framleiðslu- og fjármál þjóðarinnar voru komin um síðustu áramót. Á 6 mánuðum hafði krónutala þess kaups, sem launþegar fengu í hendur, vaxið um 17–21%. Enginn heilvita maður getur trúað því, að þjóðarframleiðslan hafi á s. l. ári vaxið um 17–21%, þannig að lífskjör þjóðarinnar geti í raun og veru batnað sem þessu nemur. Hvert mannsbarn hlýtur að skilja, að jafnstórkostlegar breytingar á krónutölu kaups hljóta að langmestu leyti að leiða til samsvarandi hækkunar á verðlagi, þannig að breytingin er sú ein, að fleiri krónur fari um hendur manna en áður. Til lausnar á þeim vanda, sem við blasti um áramótin, er í raun og veru aðeins um tvær aðalleiðir að ræða. Hin fyrri er sú að fara eins að og gert hefur verið um mörg undanfarin ár, þ. e. hækka bætur til útflutningsframleiðslunnar svo mikið sem nauðsynlegt reynist til þess að gera henni kleift að standa undir sannarlegum kostnaðarauka og afla síðan fjár til þess að greiða þessar bætur með nýjum álögum á landsmenn. Þetta mætti kalla hækkunarleiðina. Hin leiðin er sú að lækka tilkostnað útflutningsframleiðslunnar með niðurfærslu kaupgjalds og verðlags svo mikið, að hægt sé að halda aðalútflutningsbótunum, þ. e. þeim, sem greiddar eru á útflutningsverðmæti, óbreyttum og komast þannig hjá því að hækka yfirfærslu- og innflutningsgjöldin. Þetta mætti kalla lækkunarleiðina. Ég skal nú reyna að bera þessar leiðir saman í sem stytztu máli. Ef hækkunarleiðin væri farin, hefur verið áætlað, að fjárþörf útflutningssjóðs og ríkissjóðs yrði um 400 millj. kr., svo að afla hefði þurft þessarar upphæðar, hvorki meira né minna en 400 millj. kr., með því að leggja ný gjöld á landsmenn. Svo gífurleg hækkun yfirfærslu- og innflutningsgjalda hefði auðvitað haft í för með sér mjög mikla hækkun á verðlagi. Bæði kauphækkunin 1. des. og þessi hækkun innfluttrar vöru hefði hækkað innlent verðlag í jan. og febr. mjög verulega. Í mánuðunum des., jan. og febr. hefðu launþegar því þurft að búa við mjög ört hækkandi verðlag, en óbreytt kaup. Kauphækkunin 1. des. hefði þannig smáeyðzt í hækkandi verðlagi. 1. marz hefði kaupið hins vegar hækkað aftur, en í mánuðunum marz, apríl og maí hefði farið á sömu leið og í mánuðunum des., jan. og febr. Verðlagið hefði stöðugt hækkað og án efa örar og örar, því að gera má ráð fyrir, að bændur hefðu krafizt þess að fá afurðaverði sínu breytt til fulls samræmis við þær öru kaupgjaldsbreytingar. Svona hefði þetta haldið áfram. Kaupgjald og verðlag hefði enn hækkað um 25% á einu ári. Kaupgjaldið hefði breytzt á 3 mánaða fresti, en hver kauphækkun hefði fuðrað upp í verðbólgueldi, sem magnazt hefði með hverjum mánuðinum sem leið. Í fyrsta lagi hefðu launþegar alltaf þurft að bíða eftir að fá verðhækkunina jafnaða, í öðru lagi hefðu orðið hækkanir á gjöldum, sem alls ekki er tekið tillit til í gamla vísitölugrundvellinum, svo sem á við um skatta og útgjöld og í þriðja lagi hefði orðið mikil hækkun á verði ýmissar vöru, sem of lítið tillit er tekið til í gamla grundvellinum, vegna þess, hve þýðingarlítil hún var í neyzlunni, þegar sá grundvöllur var fundinn. Af þessum sökum er hækkunarleiðin launþegum tvímælalaust óhagkvæm, jafnvel séð frá þrengsta sérhagsmunasjónarmiði þeirra. Þar við bætist, að hækkunarleiðin hefði leitt yfir þjóðina stórkostlegri, örari verðbólguþróun en nokkru sinni fyrr með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir vöxt og viðgang atvinnulífsins í landinu, auk þess sem hún hefði brennt upp til agna fjórðung af sparifé manna, ungra og gamalla. Ef hins vegar væri farin lækkunarleiðin, hafa athuganir sýnt, að kaupgjaldsvísítala þarf að komast niður í 175 stig, til þess að ekki þurfi að hækka hinar almennu útflutningsbætur og þar með ekki yfirfærslu- og innflutningsgjöldin. Það svarar til 13% lækkunar á því kaupi, sem mönnum hefði verið greitt í des. og jan. Það er þó að sjálfsögðu stórkostleg og raunar augljós blekking, að þessi 13% lækkun á krónutölu kaups, eins og hefur verið í tvo mánuði, jafngildi 13% kjaraskerðingu. Kaupgjald lækkar að krónutölu sem svarar til 17 vísitölustiga. Verðlag ýmist hefur lækkað eða mun lækka sem svarar 17 vísitölustigum, svo að það, sem er gert ráð fyrir að launþegar, bændur og allar aðrar stéttir gefi eftir af kaupi sínu eða tekjum, getur aldrei orðið meira, en sem svarar 10 vísitölustigum eða 5.4% af kaupgjaldinu eða tekjunum. En það er líka rangt að tala um þessa lækkun kaupgjalds sem 5.4% kjaraskerðingu, eins og hv. 2. þm. S-M., Lúðvík Jósefsson, gerði í ræðu sinni áðan. Allar tölur, sem vitnað hefur verið í af hálfu málsvara og blaða Alþb. um svo mikla kjaraskerðingu vegna þessa frv., eru byggðar á því, að launin hefðu getað haldið þeim kaupmætti, sem þau höfðu eftir síðustu kauphækkun, 1. des. s. l. En hvert mannsbarn á að vita, að þetta er ekki rétt. Strax fyrstu dagana í des., þ. e. þegar í stað eftir kauphækkunina, var verðlag byrjað að hækka vegna kauphækkunarinnar og kaupmátturinn þannig að rýrna aftur, krónufjölgunin tekin að brenna á verðbólgubálinu. Sá eldur hefði magnazt. Ef hægt væri að sýna fram á, að unnt hefði verið að stöðva alla hækkun alls verðlags eftir 1. des. s. l. þrátt fyrir kauphækkunina, sem þá var orðin eftir 1. júní, mætti segja, að ráðstafanir þessa frv. hefðu í för með sér kjaraskerðingu, miðað við það ástand. En hver einasti maður á Íslandi veit, að þessu er ekki svo farið og þar með er grundvellinum kippt undan öllum tölunum, sem menn hafa heyrt og hafa séð hampað um svo og svo mikla kjaraskerðingu af völdum ráðstafana þessa frv. Þetta verður raunar einnig augljóst, þegar bornar eru saman meðalárstekjur ýmissa stétta á s. l. ári og væntanlegar tekjur þeirra í ár, miðað við að kaupgreiðsluvísitala verði 175 frá 1. febr. Árið 1958 hafði Dagsbrúnarverkamaður, sem vann 8 tíma á dag og alla virka daga og 5 tíma á viku í eftirvinnu, 56.100 kr. í árslaun. En miðað við kaupgreiðsluvísitölu 175 frá 1. febr. n. k. og út árið, munu árslaun hans 1959 verða 58.700 kr. eða um 2.600 kr. hærri, en þau voru í fyrra. Kaup járniðnaðarmanns mun í ár, miðað við sömu forsendur, verða 71.100 kr., en var í fyrra 70.800. Opinber starfsmaður í 7. launafl, mun nú í ár fá 74.600 kr. í laun, en hafði í fyrra 73.500. Opinber starfsmaður í 10. launafl. hafði í fyrra 60.100 kr. í laun, en mun nú í ár fá 61.000 kr. í laun. Laun allra þessara starfsstétta munu því í ár verða nokkru hærri, en þau voru á s. l. ári, þótt kaupgreiðsluvísitala verði aðeins 175 frá 1. febr. Meðalframfærsluvísitalan var 1958 201 stig, en yrði 203 stig 1959, ef miðað er við óbreytt verðlag frá 1. marz, eins og miðað var við óbreytt kaup frá sama tíma í launatölunum, sem ég nefndi áðan. Hækkun árstekna verður því frá 0.4–4.6%, en hækkun á framfærsluvísitölu aðeins 1%. Það er því mikil blekking, að þetta frv. geri ráð fyrir lækkun á árslaunum manna, miðað við árið 1958. Þess vegna er það á röngum forsendum byggt, þegar reynt er að vekja ugg hjá þeim, sem á síðustu árum hafa stofnað til skulda til þess að koma upp yfir sig húsnæði og telja þeim trú um, að nú muni þeir missa íbúðir sínar, vegna þess að skuldirnar standi í stað, en launin lækki. Það, sem lagt er til í þessu frv., er alls ekki að lækka árstekjur manna frá því, sem var á síðasta ári, heldur hætta við framkvæmd kauphækkunar, sem enginn raunhæfur grundvöllur er fyrir, heldur hefði aukið snúningshraða verðbólguhjólsins svo gífurlega, að beinn voði hefði verið að. Það er alkunna, að fyrrv. stjórnarsamstarf rofnaði vegna ágreinings um efnahagsmálin. Í raun og veru er enginn grundvallarmunur á þeim till., sem á sínum tíma voru lagðar fram um þessi mál af hálfu Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl. Tillögur Alþb. hafa hins vegar því miður frá upphafi verið sumpart óraunhæfar og sumpart óljósar. Alþb. lagði til, að niðurgreiðslur yrðu auknar um 15 stig, án þess að benda á nægilegar tekjur. Þetta var óraunhæft. Alþb. áætlaði bótaþörf útflutningsframleiðslunnar tvímælalaust allt of lága. Þetta var líka óraunhæft. En það, sem ávallt var óljóst hjá Alþb., var, hversu mikla eftirgjöf vísitölustiga hjá launþegum og bændum það vildi samþykkja. Ég segi með ráðnum hug: hversu mikla, því að í samningunum um endurreisn fyrrv. stjórnar sögðu málsvarar Alþb. beinlínis, að þeir væru til viðtals um eftirgjöf 6 vísitölustiga og væri það raunar ekki síðasta orðið. Þetta varpar auðvitað undarlegu ljósi á hina hörðu gagnrýni flokksins á þá 10 stiga eftirgjöf, sem nú er gert ráð fyrir. Ég nefni þetta hér til þess að geta látið þess getið, að meðal ráðamanna Alþb. eru áreiðanlega menn, sem í raun og veru gera sér fulla grein fyrir kjarna þeirra vandamála, sem við er að etja og að skynsamlegast er að taka í aðalatriðum á þeim eins og nú er gert ráð fyrir. Ég held í sannleika sagt, að þetta eigi við um báða fulltrúa Alþb. í fyrrv. ríkisstj. og fleiri menn í þingflokki þeirra. Á hinn bóginn er flokkurinn sem heild og blaðakostur hans á valdi manna, sem hugsa allt öðruvísi og vilja breyta út frá allt öðrum forsendum, manna sem í einu og öllu aðhyllast lífsviðhorf hins alþjóðlega kommúnisma og hafa því í rauninni annaðhvort vantrú eða fyrirlitningu á öllum tilraunum til þess að hafa skynsamlegt vit í efnahagskerfi auðvaldsskipulags. Þeim finnst, að það geti hvort eð er ekki verið annað, en ranglátt og heimskulegt og gleyma þó alveg að taka tillit til þess, að efnahagskerfið á Íslandi nú er mjög ólíkt því auðvaldsskipulagi, sem bæði jafnaðarmenn og kommúnistar deildu fastast á, þegar fræðikenningar þeirra mótuðust í upphafi. Út frá sjónarmiði slíkra manna er það að vissu leyti rökrétt að vera alltaf neikvæður. Því fyrr sem auðvaldsskipulagið verður gjaldþrota, því betra, hugsa þeir. Það er þess vegna í samræmi við innsta eðli og allar grundvallarskoðanir slíkra manna að vera ávallt neikvæður, ávallt í andstöðu, þangað til byltingin hefur orðið sigursæl og þeir sjálfir eru komnir til valda, bera aldrei ábyrgð á jákvæðum ráðstöfunum í þjóðskipulagi, sem þeir eru andvígir. Þeir blátt áfram kunna það ekki, geta það ekki. Það kom ávallt í ljós, þegar taka þurfti mikilvægar ákvarðanir um efnahagsmál í fyrrv. ríkisstj., að slík öfl voru afar sterk í Alþb. Stundum urðu þau að lúta í lægra haldi, en þegar mest á reyndi, urðu þau ofan á og það var höfuðorsök þess, að stjórnarsamstarfið rofnaði. Ég álít þessa staðreynd vera eitt meginvandamál íslenzkra stjórnmála nú í dag, þá staðreynd, að einn af fjórum þingfl. þjóðarinnar, flokkur, sem hefur á að skipa 8 þingsætum, skuli í raun og veru reynast á valdi manna, sem annaðhvort vilja ekki eða geta ekki tekið jákvæða afstöðu til efnahagsvandamálanna, en kjósa heldur neikvæða gagnrýni, þótt umbjóðendum þeirra sé með því augljóslega ekki unnið gagn, heldur tjón. Alþfl. hefur nú undir þessum erfiðu kringumstæðum ekki viljað taka sams konar afstöðu. Hann gerir sér ljóst, að í efnahagsmálunum er þjóðin nú stödd á krossgötum. Ég vil engan veginn segja, að það sé auðvelt eða þrautalaust, hvorki fyrir þjóðina í heild, einstakar stéttir hennar né stjórnmálaflokkana, að halda út á rétta braut. Til slíks þarf oft bæði áræði og ábyrgðartilfinningu og það á nú við. En Alþfl. hefur talið það skyldu sína að flýja ekki erfiðleikana, að vera jákvæður. Í þeim vanda, sem nú steðjar að þjóðinni, vill hann kappkosta að segja henni satt. Þau stjórnarstörf, sem hann hefur nú tekizt á hendur um stundarsakir, mun hann kappkosta að framkvæma heiðarlega og vonar, að sem stærstur hluti þingmanna beri gæfu til þess að sameinast um ráðstafanir í efnahagsmálum, sem þjóðinni í heild megi verða til heilla.



Herra forseti. Fram að þessu hafa framleiðendur ekki mátt hækka verðlag sitt, þótt grunnkaup eða vísitala hækkaði, fyrr en í lok verðlagsárs. Nú á að breyta þessu varðandi framleiðendur sjávarafurða. Flestum mun víst finnast, úr því að þetta er gert, að sama ætti að gilda um aðra framleiðendur einnig, bændurna, en ekki stjórnarflokkunum, eins og stjórnarfrv. ber með sér. Framsfl. tók upp baráttu fyrir jafnrétti í framhaldi af óskum framleiðsluráðs landbúnaðarins. Stjórnarliðið lét undan siga og samþykkt var, að afurðaverð mætti hækka eins og grunnkaup, en jafnrétti fékkst ekki. Önnur vísitöluregla skal gilda fyrir bændur, en aðra framleiðendur. Eftir frv. á að stokka upp verðlagsmálin nú og byrja á nýjum grunni. Fellt var í dag á Alþingi að setja verðlag landbúnaðarafurða í samræmi við kaupgjaldið í dag og verðlag á útflutningsvörum í dag. Saman stóð stjórnarliðið allt og kommúnistar í því að synja bændum jafnréttis við aðra framleiðendur. Eftir þessu mun verða tekið. Lítilmannlega fórst hv. 2. þm. S-M., Lúðvík Jósefssyni, í því að kenna efnahagslöggjöfina aðeins við tvo stjórnarflokkana. Að efnahagslöggjöfinni stóðu allir flokkarnir, sem stóðu að fyrrv. ríkisstj., og kommúnistar eða Alþýðubandalagsmenn gátu ekki bent á neina aðra færa leið í efnahagsmálunum en þá, sem farin var í frv. Hann virtist ákaflega sorgmæddur yfir því, að nokkur greiðsluafgangur hefði orðið s. l. ár og heimtaði, að hann yrði étinn upp og alls ekki notaður til þess að auka íbúðalán eða til annarra slíkra framkvæmda, það fannst honum hneyksli. Greiðsluafgangurinn varð vegna þess, að innflutningur varð óvenjulega mikill vegna mikils lánsfjár, sem tekið var erlendis til framkvæmda á árinu og vegna óvenjulegra tekna af einkasölum á áfengi og tóbaki, sem sumpart byggðist á bættri tollgæzlu. Ef ekki hefði orðið nokkur greiðsluafgangur við þessi skilyrði, þá þýddi það, að fjárlögin hefðu verið raunverulega afgreidd með greiðsluhalla í meðalári. Þessi hv. þm. talaði hér um sparnað í rekstri ríkisins. Við þekkjum, hvað kommúnistar meina með þessu sparnaðartali. Þeir hafa flutt hverja till. eftir aðra síðustu missirin í fyrrv. ríkisstj, um að skera niður verklegar framkvæmdir og til viðbótar að leggja fjárfestingarskatt á verklegar framkvæmdir. Um stjórnarslitin í vetur eða ástæður fyrir þeim er óþarfi að deila. Einar Olgeirsson hefur lýst vígi stjórnarinnar á hendur sér hér á Alþingi. Hann lýsti því yfir í umr. einmitt um þetta frv., að sú stefna fyrrv. stjórnar að endurskoða vísitölukerfið hefði verið hrein fjarstæða og státaði af því, að hans flokkur hefði lokað þeirri leið gersamlega. En menn geta bara hér um bil séð, hvernig þá hefði verið hægt að fást við þessi mál, þegar það er athugað, að jafnvel þótt fallið sé frá 10 vísitölustigum, vantar upp undir 200 millj. inn í kerfið, uppbótakerfið og vegna ríkisbúskaparins. Fyrrv. stjórn gat ekki leyst efnahagsmálin á kostnað framkvæmdanna úti um landið, þó að kommúnistar vildu það, því að með því hefði hún svikið stefnu sína, sem hún lýsti yfir að væri sú að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Og þó að kommúnistar vildu, að stjórnin sviki þessa stefnu sína, þá var það ekki hægt. Hv. 1. þm. Reykv., Bjarni Benediktsson, ræddi hér áðan nokkuð um viðskilnað fyrrv. ríkisstj. Ég hélt, að hv. þm. hefði orðið sér nægilega til athlægis hér á hv. Alþingi um daginn, út af broslegum mótsögnum hans, þar sem hann fyrst lýsti þeim digru sjóðum, sem eftir hefðu verið skildir í stjórnarráðinu og þar með of mikið tekið af þjóðinni, en umturnaðist svo á næstu mínútum út af því, að fyrrv. stjórn hefði verið gersamlega fjárþrota, bætti svo við áætlunum um að lifa af því að éta upp afgangana og fiskbirgðirnar með. En hv. þm. virðist það mest áhugamál að láta hlæja að sér og endurtekur því þessar sömu hlálegu fjarstæður núna hér í þessum umr. Hann virðist vera að búa sig undir að gerast skemmtikraftur á kosningasamkomum sjálfstæðismanna og vill því ólmur verða að athlægi strax. Hann um það. En lítið held ég að þessi málflutningur auki veg hans eða flokksins, og er sízt um það að sakast. Það er gott, á meðan hann heldur þessu áfram. Í fjármálum botnar þessi hv. þm. ekki neitt, ruglar öllum tölum viljandi og óviljandi. Hann ber saman algerlega ósambærilegar skuldatölur, svo að úr verður botnlaus hringavitleysa og talar svo um ringulreið í reikningsfærslu. Annars verð ég að segja, að þessar umr. upplýsa að ýmsu leyti betur, en mátti gera sér vonir um, hvernig línurnar liggja. Ég vona, að það hafi ekki farið fram hjá neinum, hvernig þeir hv. 1. þm. Reykv., Bjarni Benediktsson, og 2. þm. S-M., Lúðvík Jósefsson, kepptust um að lýsa því yfir hér í útvarpinu, að annað eins hneyksli og það að verja 63 millj. af gengismuninum af Ameríkuláninu í ræktunarsjóð, í fiskveiðasjóð, í raforkuáætlunina og í sementsverksmiðjuna, að annað eins hneyksli og þetta, að verja þessum fjármunum í þessar framkvæmdir, vildu þeir ekki láta kenna við sig á einn eða annan hátt. Og hv. 1. þm. Reykv. sagði meira að segja, að þetta væri sérstakt rannsóknarefni, sem ekki væri búið að gleyma. Ja, hvílíkt hneyksli, að þessum fjármunum skuli hafa verið varið til þess að standa undir raforkuáætluninni, bátakaupunum, byggingunum í sveitunum s. 1. ár og til þess að ljúka sementsverksmiðjunni! En þetta sýnir kannske betur, en langar ræður, hvert það er, sem þessir hv. þm. eru að fara með öllu sínu tali um hina nýju fjárfestingarstefnu og þar fram eftir götunum. - Ég vona, að menn hafi tekið eftir þessu. Í umr. þeim, sem hér hafa orðið um þetta mál, hefur Einar Olgeirsson, hv. þm. Reykv., deilt mjög fast á ranga og óarðbæra fjárfestingarstefnu og fjáraustur í atvinnuvegi, sem ekki ættu rétt á sér. En grundvöllurinn undir þessu öllu saman sagði hv. þm. að væri samkeppnin um kjördæmin, sem sagt, áhrif manna úti um landið væru of mikil. Og síðan, þegar hv. þm. hafði útlistað þetta með sterkustu orðum tungunnar og af mikilli mælsku, þá sagði hann: Má vera, að þetta lagist, ef kjördæmunum verður breytt. Og í umr. hér í gærkvöld kom einn af forustumönnum Sjálfstfl., Ólafur Björnsson og hélt fyrirlestur um það, sem annars vegar héti pólitísk fjárfesting, en hins vegar það, sem kalla mætti efnahagslega fjárfestingu. Við vitum, hver hin pólitíska fjárfesting er. Það er fjárfestingin úti um land. En sú efnahagslega, það er eitthvað annað. Og í þessu sambandi var hann að tala m. a. um fiskiðjuverið á Seyðisfirði í mjög niðrandi tón. En það var annað hljóðið í sjálfstæðismönnum, þegar þeir fyrir skömmu voru að státa af forgöngu sinni að byggingu fiskiðjuversins á Seyðisfirði. Annars er bezt að spá sem minnstu um framtíð þess. Það liggur við góða og glæsilega höfn og getur kannske komið að meiri notum, áður en nokkurn varir, heldur en þeir halda, sem nú tala um það í fyrirlitningartón. En það væri fróðlegt að vita hjá þessum hv. forustumanni Sjálfstfl. og öðrum slíkum, undir hvorn flokkinn heyrir t. d. fjárfesting eins og bygging Faxaverksmiðjunnar og Hæringskaupin. Heyrir það undir pólitíska fjárfestingu eða efnahagslega fjárfestingu? Og hvar koma slíkar fjárfestingar eins og þær inn í hugleiðingar þessara hv. þm. um kjördæmamálið og það plan, sem þar liggur á bak við? Og þessi hv. þm., forustumaður Sjálfstfl., hafði bætt því við, að ef hér hefði að undanförnu aðeins verið gætt þess að halda sig við efnahagslega fjárfestingu, þá mundi fjárfestingin hafa minnkað í heild og allt hafa verið í lagi. Jú, sem sagt, ef „pressan“ hefði verið minni og minna fjármagn lagt víðs vegar um landið til uppbyggingar á margan hátt, þá hefði fjárfestingin verið minni og gengið betur í efnahagsmálunum. Á þessu sjá menn gleggra, en nokkru öðru, hvaða lausn það er, sem raunverulega er fyrirhuguð í efnahagsmálunum af hendi þessara manna. Það er margt, sem angrar sjálfstæðismenn um þessar mundir og er það skiljanlegt. Eitt af því er framkoma flokksins í stjórnarandstöðunni undanfarið. Flokkurinn gafst alveg upp við að móta heilsteypta stefnu og reyna að vinna sér fylgi á því. Í þess stað greip flokkurinn til skemmdarverka, beitti sér fyrir hækkunarbaráttu, sem hann vissi að gat ekki orðið launastéttunum til nokkurs gagns, að ekki sé nú minnzt á landhelgismálið og lántökumálin. Notaði flokkurinn meira að segja atvinnurekendavald sitt til þess að koma slíkum hækkunum á, lét útsendara bjóða kauphækkanir, ef tregða var að krefjast þeirra. Nú hefur komið fram eins glöggt og verða má, að fyrrv. ríkisstj. sagði mönnum satt um efnahagsmálin, en Sjálfstfl. sagði mönnum ósatt. Gleggsti vottur um það er till. Sjálfstfl. sjálfs um, að þjóðarnauðsyn beri til að lækka kaupgjald og afurðaverð um 6%. Frv. það, sem hér liggur fyrir til 3. umr., fjallar í raun réttri um að innheimta af þjóðinni þær hækkanir, sem Sjálfstfl. eggjaði menn svo mjög á að taka s. l. ár. Einna gleggst væri kannske að hugsa sér aðalefnið úr þessu frv. sett upp eins og reikning og gæti sá reikningur mætavel hljóðað þannig: Reikningur: Til þjóðarinnar. Frá Sjálfstfl. An. (eða úttekið): Ofreiknað kaup og afurðaverð að áeggjan vorri 170 millj. Undir gæti svo staðið Sjálfstfl., Bjarni Benediktsson, e. u. Betra hefði verið fyrir alla, að ekkert hefði verið farið eftir því, sem Sjálfstfl. sagði í sumar, en þess í stað fylgt stefnu fyrrv. ríkisstj. Þetta er það, sem raunverulega er að gerast. Sjálfstæðismenn eru óánægðir með þennan málflutning og hafa jafnvel látið á sér skilja, að þeir þykktust við hann, en það kemur alveg skakkt niður, að þeir snúi þykkju sinni að okkur í Framsfl. eða öðrum fyrir það, hvernig þessum málum er komið. Ekki höfum við komið þeim í þessa klípu. Þeir hafa gert það sjálfir og þeir geta ekki búizt við öðru, en á þetta sé bent, enda er sannleikurinn sá, að þótt enginn benti á þetta í nokkurri ræðu, þá mundi það alls ekki fara fram hjá mönnum samt. Það er alveg óhugsandi. Þeir, sem fylgzt hafa með stjórnarandstöðu sjálfstæðismanna og vinnubrögðum þeirra undanfarið, kunna á þessu alveg glögg skil. Það munu sjálfstæðismenn eiga eftir að finna. Þegar þessi mál ber á góma, þá reynir hv. 1. þm. Reykv. að verja sig eða draga athyglina frá aðalatriðinu með tveimur slúðursögum. Önnur er um till. framsóknarmanns í bæjarstjórn Reykjavíkur um Dagsbrúnarkaupið. En samhengi þessa máls er þannig, að sjálfstæðismenn ætluðu að hefna sín á Dagsbrúnarmönnum með því að halda fyrir þeim eðlilegum kauphækkunum, eftir að aðrir voru búnir að hækka hjá sér. Það átti að vera refsingin fyrir það, að Dagsbrún hafði lengur farið eftir aðvörunum ríkisstj. gegn kauphækkunum, en önnur félög og minna skeytt um útsendara Sjálfstfl. En till. framsóknarmannsins í bæjarstjórninni var um það, að Dagsbrúnarmenn skyldu njóta sambærilegrar afgreiðslu og aðrir, en slík hefur ævinlega verið afstaða Framsfl. Þá er það sagan um SÍS og kauphækkanir mínar í Sambandinu. Alltaf þegar Bjarni Benediktsson er settur í klípu út af framkomu flokksins í efnahagsmálum, grípur hann til þessarar sömu slúðursögu, að ég hafi reist nýja kauphækkunaröldu 1956 með því að gangast fyrir kauphækkunum hjá SÍS. En málavextir eru þessir: Ný launalög komu í gildi frá 1. jan. 1956, og kaup opinberra starfsmanna hækkaði um 10%. Reykjavíkurbær hækkaði kaup sitt um mitt sumarið 1956, SÍS hækkaði til samræmis um haustið,og gilti hækkunin frá 1. jan. 1956, sama tíma og nýju launalögin. Hér er um alveg hliðstæða breyt. að ræða og var í launalögum ríkisins og hjá Reykjavíkurbæ, ákvörðunin tekin seinna, en greitt frá sama tíma. Hv. þm. býr hreinlega til slúðursöguna um nýja kauphækkunaröldu, sem SÍS hafi reist og endurtekur hana með viku millibili eða svo í Morgunblaðinu í því trausti, að sé lygin endurtekin nógu oft, þá verði henni trúað. En þetta á að draga athyglina frá hækkunarbaráttu sjálfstæðismanna, sem þó öll þjóðin þekkir og þess vegna er þetta þýðingarlaust. Framsfl. hefur ekki haft aðstöðu til að koma á samtökum um þau vinnubrögð í efnahagsmálum, sem hann taldi þjóðarnauðsyn. Það liggur ekki fyrir nú heildaryfirlit um afgreiðslu efnahagsmálanna, en það, sem vitað er, bendir eindregið til þess, að stefnt sé til stórfellds hallarekstrar, sem ásamt fleiru verði til að reisa nýja verðbólguöldu og gera efnahagsmálin erfiðari eftir nokkra mánuði, en þau hafa nokkru sinni áður verið. Framsfl. mun enga ábyrgð taka á ráðstöfunum ríkisstj. Flokkurinn mun á hinn bóginn ekki, þar sem hann hefur engin tök á að koma fram heildarráðstöfunum, sem hann hefur trú á, beita þingstyrk sínum til þess að fella þá þætti í till. ríkisstj., sem að hans dómi mega teljast tilraun til að halda í rétta átt eða eru óhjákvæmilegir, til þess að framleiðslan haldist gangandi, jafnvel þótt einhverja galla megi á þeim tillögum finna. Framsóknarmenn munu ekki gerast skemmdarverkamenn í stjórnarandstöðunni. Yfir hefur nú verið lýst pólitískum ófriði til þess að afnema öll kjördæmin utan Reykjavíkur og heilögu stríði lýst um nýja fjárfestingarstefnu, sem byrjað er að kalla efnahagslega fjárfestingarstefnu í stað pólitískrar, þegar kjördæmaskipun hefur verið breytt. Áður hafa framsóknarmenn bent á, að lokamark andstæðinganna væri að afnema kjördæmin, en það hefur verið svarið og sárt við lagt, að slíkt kæmi ekki til greina, þetta væru bara getsakir framsóknarmanna. En hvað kemur í ljós? Nú er því yfir lýst, að ætlunin sé að lögleiða örfá stór kjördæmi. Það er erfitt að ganga framan að mönnum og segja, að verið sé með þessu að taka af þeim mikilsverðan rétt og minnka áhrif héraðanna. Þess vegna verður að reyna að dulbúa sig í vinargerfið sem fyrr og það er áður vel þekkt. Nú er sagt: Það á að kjósa jafnmarga samtals og áður. Það er meira að segja aukinn réttur að taka þátt í að kjósa fimm eða sex í stað þess að eiga þátt í að velja aðeins einn eða tvo. Það á að vera betra fyrir héruðin að eiga pínulítil ítök í þessum hóp, en að eiga sérstaka fulltrúa, eins og nú er. Eftir þessum falsrökum ætti það að vera enn þá meiri réttarbót að eiga þátt í kosningu enn þá fleiri manna í einu lagi og sú mest að kjósa allan þingheim í einu lagi og afnema alveg alla kjördæmaskiptingu. Svona röksemdafærslu er boðið upp á til þess að slá ryki í augu manna um það, sem fyrirhugað er. Svo segir hv. 1. þm. Reykv., Bjarni Benediktsson, að sameining kjördæmanna sé ekki að leggja þau niður, það sé eins og gifting. Eftir sömu röksemdafærslu væri það ekki heldur að leggja kjördæmin niður að gera landið að einu kjördæmi. Það væri bara að sameina þau. Þessar röksemdir ætlar hv. þm. handa fullorðnu fólki. Þegar sá, sem lagnastur er sjálfstæðismanna að snúa út úr, býður upp á þetta, þá sjá menn, hvernig málstaðurinn er. Áætlunin er sú að slíta fólkið úti um land úr tengslum við þingmennina með hinum stóru kjördæmum. Enginn ræður við að hafa náin tengsl, þegar kjördæmin eru orðin svo gífurlega stór sem fyrirhugað er. Þannig á að minnka aðhaldið utan af landi, áður en höfuðúrræðin í efnahagsmálunum koma til greina. Það á að koma fram í verki, eftir að búið er að breyta til. Eitt höfuðúrræði nýju stjórnarinnar er niðurskurðurinn. En aðrir munu ekki þora í þennan niðurskurð fyrir kosningar. Honum verður því vafalítið frestað, þangað til búið er að afnema kjördæmin og minnka pressuna. Það er ekki út í bláinn, að þeir, sem fyrir kjördæmabreytingunni standa, hafa ekki viljað hlusta á málamiðlunartill. framsóknarmanna um að fjölga þm. kjördæmakjörnum, þar sem fólkinu hefur fjölgað mest. Slíkt mundi þó flestum finnast sanngjarnt, og ég vil biðja menn að taka eftir því, að Framsfl. hefur verið reiðubúinn til slíkrar málamiðlunar. Á þetta hefur ekki verið litið, vegna þess að með því móti yrðu kjördæmin ekki lögð niður. Afnám kjördæmanna er aðalatriðið í þessari nýju áætlun. Nú á að stíga lokaskrefið í því og á ekkert annað er hlustað. En þess ber að gæta, að þessar áætlanir allar um nýja fjárfestingarpólitík, byggðar á nýrri stjórnskipan, eru alls ekki komnar í höfn. Almenningur í landinu á eftir að segja sitt orð. Það hefur skeð áður, að slíkar áætlanir hafa ekki komizt í framkvæmd, vegna þess að fólkið hefur risið á móti, hvað sem flokksforingjarnir sögðu og vildu. Enginn þingmanna er kosinn á þing til þess að leggja kjördæmi sitt niður. Mikill þorri manna úr öllum flokkum er á móti því að leggja niður kjördæmin og á móti þessari nýju fjárfestingarstefnu, sem boðuð er jafnframt. Afstaða manna í því efni fer ekki eftir flokkum. Fólkið í héruðunum hefur það á sínu valdi að knýja fram breyt. á þessum fyrirætlunum eða stöðva þær. - Góða nótt.



Herra forseti. Eins og vænta mátti, hafa þessar útvarpsumræður um frv. hæstv. ríkisstj. til þess að stöðva verðbólguna í landinu verið nokkuð almenns eðlis. Ég gerði þó tæplega ráð fyrir því, að þeir, sem kæmu fram hér í kvöld af hálfu þingmanna, mundu verja svo að segja öllum ræðutíma sínum í að ræða annað mál, sem sé kjördæmamálið, eins og síðasti hv. ræðumaður, 1. þm. S-M., Eysteinn Jónsson, bæði nú í lok þessarar ræðu og í allri fyrri ræðunni, sem hann flutti. Ég vil leyfa mér að gefnu tilefni að gera nokkrar athugasemdir við þau ósannindi og missagnir, sem þessí hv. þm. leyfði sér að hafa um hönd í sambandi við kjördæmamálið og þá breytingu, sem þar er fyrirhuguð. Ég vil leggja áherzlu á það, að sjálfstæðismenn hafa lagt á það megináherzlu í sambandi við þær till., sem þeir hafa undirbúið í sambandi við kjördæmaskipunina, að sjálf stjórnskipun ríkisins verði að miðast við, að kjölfestan, þ. e. hæfilegt jafnvægi í byggðum landsins, sogist ekki fyrir borð. Þrátt fyrir marga galla hinnar gömlu kjördæmaskipunar er það þó ríkt í eðlisfari Íslendinga, að byggðarlögin hafi sína þingmenn. Samfara jöfnum kosningarrétti einstaklinganna er því mikilvægt að hafa í huga jafnvægi byggðanna og þetta höfum við sjálfstæðismenn gert okkur fullkomlega ljóst. En jafnvægi byggðanna er að sjálfsögðu auðvelt að tryggja, þó að sameinuð séu smærri kjördæmi innan eðlilegra byggðarlaga með samstæða hagsmuni. Hv. 1. þm. S-M. endaði ræðu sína með því hér áðan, að þessar breytingar, sem fyrirhugaðar væru, hefðu ekki náð fram að ganga, það hefðu áður verið stöðvaðar breytingar á kjördæmaskipun af hálfu framsóknarmanna. Hann hefði ekki átt að minna á þetta. Það skeði í kosningum 1931, að Framsfl. fékk með þeirri kjördæmaskipun, sem hann virðist vilja halda upp á, 21 þm. kosinn af 36 kjördæmakosnum þingmönnum, sem þá átti að kjósa, með 35% af kjósendum landsins, en Sjálfstfl. fékk þá 12 þm., þó að hann hefði 43.8%. Þetta er það réttlæti, sem þessi hv. þm. hefur barizt fyrir í kjördæmamálinu og öðrum málum hér á þingi. Framsóknarmenn ætla sér ævinlega annan hlut, en öðrum mönnum. Framsfl. fékk þarna í þessum kosningum 60% þingmanna á rúmlega þriðjung kjósendanna. En Framsfl. var þá skamma stund höggi feginn og hann kynni að vera það einnig nú, ef hann ætlar að leggja megináherzluna á það að hanga í ranglætinu. Og ég minni á það, að það liðu ekki nema 2 ár, þar til næstu kosningar fóru fram - og hvernig fór það? Framsfl. tapaði þá þriðjungi af öllum þingmönnum sínum. Það, sem þessi hv. þm., sem talaði hér áðan, og Páll Þorsteinsson, þm. A-Sk., virðast vilja, að ráða skuli í kjördæmaskipuninni, það er það, sem við búum við nú, að Framsfl. fær í síðustu alþingiskosningum 17 þm. kosna með um 13 þús. atkv., þegar Sjálfstfl. fær 19 þm. kosna með yfir 35 þús. atkv. eða nærri þrisvar sinnum stærri kjósendatölu og ætti, ef fullt jafnrétti væri milli kjósenda, rétt hlutfall milli þingmanna og kjósenda, að hafa 46 þm. á móti 17 þm. Framsfl. Mér finnst, að þessir 17 dátar ættu að skammast sín fyrir að sitja hér í þingsölunum í skjóli slíks ranglætis. Það er, eins og ég sagði áðan, meginsjónarmið í till. sjálfstæðismanna í sambandi við kjördæmabreytingu, að nauðsynlegar leiðréttingar á kjördæmaskipuninni fækki ekki þingmönnum strjálbýlisins og hefur heldur þótt rétt að fjölga þingmönnum nokkuð til þess að geta fylgt þessari reglu. Og ég vil alveg sérstaklega taka það fram í sambandi við dreifbýlið, að í till. þeim, sem undirbúnar hafa verið um stærri kjördæmi, er síður en svo, gengið á rétt fólksins í strjálbýlinu. Hitt er sýnu nær, að aðstaða þess batni frá því, sem áður er, a. m. k. í fjölmörgum tilfellum, til þess að hafa áhrif á og samband við þm., sem verða mundu 5 til 6 eða 7 fyrir hvert kjördæmi í stað eins eða tveggja, eins og nú er, því að vitanlega verða þingmenn hinna nýju kjördæma að gæta jafnt hagsmuna sinna kjósenda, hvar sem þeir búa í kjördæminu. Ég er þeirrar skoðunar, að viðhorf manna sé mjög breytt frá því, sem áður kann að hafa verið, varðandi sambúð og samband sveita og kaupstaða eða strjálbýlis og þéttbýlis. Allar þjóðlífsbreytingar síðustu áratugina stuðla að því. Gerbyltingar í samgöngum og samlífi fólksins innan landshluta og milli landshluta segja til sín. Í dag skilst mönnum í vaxandi mæli, að velferð þjóðarinnar í heild veltur á auknu innbyrðis samræmi í þjóðfélaginu, meira jafnvægi og festu, gagnkvæmum skilningi milli stétta og starfsgreina, minni nágrannakryt, vægari flokkabaráttu og minni hreppapólitík. Það er ólán Framsfl. í þessu máli eins og svo mörgum öðrum, að gengi hans veltur á því að viðhalda ranglætinu. Páll Þorsteinsson, þm. A-Sk., talaði um það hérna áðan, að það þættu eðlilegar leikreglur, að keppendur stæðu jafnt að vígi, þegar keppnin hefst. Þetta segja mennirnir, sem hafa haldið í ranglátu kjördæmaskipunina, sem ég var að lýsa áðan. En framsóknarmönnum hefur ekki nægt hið herfilega ranglæti og misrétti í núverandi kjördæmaskipun, heldur tók þessi flokkur sér fyrir hendur fyrir síðustu alþingiskosningar að auka enn þá meira á ranglætið. Þá var stofnað til Hræðslubandalagsins. En það er áreiðanlegt, að það er ekkert fremur, en þau herfilegu kosningasvik Framsóknar, sem þá var stofnað til, sem gera það nú óhjákvæmilegt að breyta kjördæmaskipun landsins, svo að útilokuð séu svikin og ranglætið. Ég skal láta þetta nægja í bili um kjördæmamálið. Þá vil ég þessu næst víkja að vissum einkennum stjórnmálaþróunarinnar á undanförnum árum í tíð vinstri stjórnarinnar, sem mér finnst öðrum fremur áberandi, en þess eðlis jafnframt, að mönnum ber að festa þau í minni, því að þau eru að mínum dómi mjög til viðvörunar, auk þess sem mál það, sem hér liggur fyrir, er bein afleiðing af viðskilnaði fyrrv. ríkisstj, og ekki sízt viðskilnaði hv. 1. þm. S-M. í sambandi við fjármálastjórn landsins. Fólkinu hefur ekki á undanförnum árum verið sagt satt. Loforð hafa ekki verið efnd. Svo mikils hefur verið metið að fara með völdin í þjóðfélaginu, að valdhafarnir sjálfir hafa tapað áttunum og verið sjálfum sér sundurþykkir. Það hefur þar af leiðandi skort alla festu í stjórnarframkvæmdir og stjórnarstefnu og af þessu öllu hefur leitt, að allur almenningur hefur í vaxandi mæli átt erfitt með að átta sig á, hvað við mundi taka frá degi til dags, enda oft staðið þannig á, að sjálfir stjórnarherrarnir hafa ekki vitað það, eins og kom hér fram áður, hvort þeir yrðu deginum lengur ráðherrar eða ekki. Slíkt er stórhættuleg þróun lýðræðisþjóðfélagi. Hún veikir ekki aðeins trú almennings á stjórnarforustunni í landinu, heldur stefnir beinlínis að því, að almenningur glati gersamlega trausti á Alþingi og ríkisstj., á stjórnmálaflokkum og hlutverki þeirra í þjóðfélaginu. Vinstri stjórnin boðaði í upphafi varanleg úrræði í efnahagsmálunum. Hún vissi ekki um nein varanleg úrræði, þegar þessi boðskapur var látinn út ganga. Fyrstu viðbrögðin voru 6 vísitölustiga kaupskerðing, sama eðlis eða svipaðs eðlis og nú er lagt til og kommúnistar fordæma í kvöld. Samtímis var því borið við í grg. fyrir fyrstu fjárl. vinstri stjórnarinnar haustið 1956, að ríkisstj. hefði þá ekki unnizt tími til að marka hina nýju stefnu í efnahagsmálunum. Að ári liðnu, haustið 1957, var nýja stefnan ekki enn fundin og þá var borið við, að ríkisstj. hefði ekki haft tækifæri til að hafa samráð við þm. stjórnarflokkanna. Svo var beðið eftir úrræðum fram að jólum, en engin úrræði og enn var beðið fram að páskum, fram fyrir páska og loks í lok maí s. l. komu hin svokölluðu „bjargráð“. En þau voru þá ekki einhlít. Meira var boðað síðar. Um það átti að bíða samráðs stéttarfélaga eða fyrst og fremst þings Alþýðusambands Íslands. Á meðan magnaðist verðbólgan með ógnarhraða, svo að allir sáu, að efnahagsmálin voru komin í meiri ófæru en nokkru sinni fyrr í tíð þeirrar stjórnar, sem taldi sig myndaða til þess að leysa vandann. Þetta er nú alkunn saga. Lokaorð hennar eru þessi hjá Hermanni Jónassyni, fyrrv. forsrh., þegar hann tilkynnti Alþ. að ríkisstj. hans hefði gefizt upp: „Ný verðbólgualda er skollin yfir. Í ríkisstj. er ekki samstaða um nein úrræði í þessum málum, sem að mínum dómi geti stöðvað hina háskalegu verðbólguþróun, sem verður óviðráðanleg, ef ekki næst samkomulag um raunhæfar ráðstafanir.“ Þetta má segja að sé í fullu samræmi við það, sem þáverandi forseti Sþ., núverandi hæstv. forsrh., sagði, er Eysteinn Jónsson lagði fram þriðju og síðustu fjárlög vinstri stjórnarinnar í haust. Þá sagði Emil Jónsson: „Öllum landsmönnum er nú ljóst orðið, að sú þróun, sem átt hefur sér stað að undanförnu og fjárl. eru á vissan hátt spegilmynd af, er í hæsta máta óheillavænleg og leiðir til hreinnar glötunar, ef ekki tekst á einhvern hátt að stöðva hana.“ Ég skal nefna annað sýnishorn af staðfestuleysi fyrrv. hæstv. ríkisstj. Samþykkt var að krefjast þess, að varnarliðið færi tafarlaust úr landi. Þetta var sett efst á stefnuskrá fyrrv. stjórnar við hliðina á varanlegum úrræðum í efnahagsmálunum. Í þessu máli eru öllum landsmönnum líka ljósar efndirnar. Strax haustið 1956 var málinu skotið á frest. Um sama leyti var samið um nokkurra millj. dollara lán frá ríkisstj. Bandaríkjanna. Nú hefur allt þinglið kommúnista haft geð í sér til þess, eftir að þeir eru komnir úr ríkisstj., að bera fram hér þáltill. um það, að Alþingi álykti að efna ályktun sina um brottför hersins frá 28. marz 1956, - rétt eftir að þeir eru skriðnir úr ráðherrastólunum. En 29. marz s. l. lýsti Alþýðublaðið því, hversu skeleggir þessir menn hefðu verið, meðan þeir voru í ríkisstj., í þessu máli. Þá stóð í Alþýðublaðinu: „Þeir (kommúnistar) tefla að vísu peðunum fram og hafa hátt, en ekki er vitað til, að ráðherrar þeirra hafi í eitt einasta skipti nefnt varnarmálin innan ríkisstj., siðan hún var mynduð. Þeir virðast ekki telja það þess virði. Þvert á móti lýstu ráðherrar þeirra yfir á Alþingi, að þeir væru samþykkir frestun á samningum um dvöl varnarliðsins í des. 1956 í nokkra mánuði, en síðan ekki söguna meir. Þm. kommúnista virðist vera miklu meiri alvara í málinu.“ Mig langar til að tíunda svolítið meira. Það var lofað samráði við svokallaðar vinnustéttir. Það reyndist fals og blekkingar og aldrei var þetta ljósara, en á Alþýðusambandsþingi í haust, þegar var leynt till. stjórnarfl., sem þó er nú upplýst að lágu fyrir í efnahagsmálunum. Það var lofað vinnufriði í landinu, en uppskorið vinnudeilur og verkföll. Það var lofað 15 stórum togurum, - efndir voru engar. Það var lofað leiðréttingu á kosningalöggjöf og kjördæmaskipun, - það var svikið. Það var lofað nýju skipulagi á útflutningsverzluninni, - reyndist eintómur hégómi. Það var lofað stórauknu fjármagni til íbúðabygginga. Þeir lánasjóðir eru tómir og liggur við, að fjöldi manna missi hálfgerðar íbúðir vegna svikanna, að því er Eysteinn Jónsson hefur upplýst hér við 1. umr, þessa máls. Það var lofað endurskoðun bankalöggjafarinnar, sem reyndist eintóm sýndarmennska, utan þess að 13 stjórnarliðum var komið fyrir í nýjum og gömlum stöðum bankastjóra og bankaráðsmanna. Ég segi ekki, að fyrrv. hæstv. ríkisstj. hafi verið mislagðar hendur á öllum sviðum, en ég hef drepið á, hversu henni mistókst hrapallega, þar sem mest lá við. Eins er þetta á fjölmörgum öðrum sviðum efnahags- og fjármála, sem blandazt hafa inn í þessar umr. Og þá langar mig til að koma nokkuð að lántökunum, erlendu lántökunum, sem 1. þm. S-M., Eysteinn Jónsson, gerði hér að umræðuefni. Hann er sí og æ við meðferð þessa máls að inna núverandi hæstv. ríkisstj. eftir því, hvort hún ætli eða ætli ekki að taka eitthvert 5 eða 6 millj. dollara lán, sem fyrrv. ríkisstj. hafi verið með á prjónunum, áður en hún gafst upp. Enginn hefur hælzt um meir, vegna hinna erlendu lána fyrrv. ríkisstj,. en Eysteinn Jónsson. Samt er þetta e. t. v. skammarlegasti og um leið vafasamasti þáttur stjórnarferils vinstri stjórnarinnar, að vera sí og æ betlandi um lánsfé hjá meðlimaríkjum Atlantshafsbandalagsins eftir það, sem á undan var gengið, fyrst og fremst hjá Bandaríkjunum, einnig hjá Þýzkalandi og loks hjá öllum Atlantshafsríkjunum sameiginlega, þegar beðið var um samskotalánið. Vafalaust hefur þetta allt átt að forða vinstri stjórninni frá því að þurfa að þiggja lán frá Rússum, en þó endaði líka með lántöku þar, 50 millj. kr. á s. l. ári. Erlend skuldasöfnun hefur verið geigvænleg undanfarin ár. Á tveggja og hálfs árs valdaferli vinstri stjórnarinnar hafa verið tekin erlend lán á sjöunda hundrað millj. kr. Árlegar greiðslur, vextir og afborganir af erlendum lánum, borið saman við gjaldeyristekjurnar, eru 2.6% í árslok 1955, en 7.5% í árslok 1958. Erlenda skuldabyrðin hefur þannig nærri þrefaldazt á þessu tímabili fyrir þjóðarheildina. En hér við er jafnframt að athuga, að þeir einstöku aðilar, sem skulda erlendu lánin, verða eftir gengislækkunina með niðurfærslugjaldinu að borga þær skuldir og vexti með 55% álagi, og stærstu skuldararnir eru ríkið sjálft og opinberir aðilar. Þannig eru t. d. umsamin föst erlend lán í árslok 1957 samtals 867 millj. kr., reiknað á jafnvirðisgengi, þ. e. einn Bandaríkjadollar kr. 16.28, en verða með 55% yfirfærslugjaldinu, sem lögboðið var í maí 1958, 1.343 millj. kr. Bent hefur verið á, að erlendu lánunum hafi verið varið til þarflegra framkvæmda, eins og sementsverksmiðju, raforkuframkvæmda, ræktunarsjóðs og fiskveiðasjóðs. Eysteinn Jónsson var hér áðan að tala um, að menn hefðu talið þetta eftir. Það er mesti misskilningur. Til allra þessara framkvæmda var varið álíka miklu fé í tíð stjórnar Ólafs Thors á árunum 1953–56 þrátt fyrir sáralitlar erlendar lántökur eða samtals á þeim tíma um 130 millj. kr. Þetta var hægt vegna hinnar öru sparifjármyndunar þá, sem nam í heild um 700 millj. kr. á 4 árum. En vegna hinnar geigvænlegu gjaldeyrisstöðu undanfarið hefðu ekki aðeins umræddar framkvæmdir farið varhluta af fé, ef erlendu lánin hefðu ekki fengizt, heldur hefði vinstri stjórnina gersamlega rekið upp á sker að halda þjóðarbúskapnum gangandi. Það hefði skort gjaldeyri til almennra neyzluvörukaupa landsmanna, ríkissjóður hefði misst hundruð millj. kr. tekjur vegna hinna geysihækkuðu tolla á innfluttu vörunum fyrir hinn erlenda gjaldeyri frá lánunum og útflutningssjóður á sama hátt hefði misst hundruð milljóna í yfirfærslugjald á gjaldeyrinum, eftir að það kom til. Það er því beinlínis rétt, að vinstri stjórnin sællar minningar hafi dregið fram lífið og lifað á erlendri skuldasöfnun, enda heyrðu menn, hvað Eysteinn Jónsson sagði hér áðan, þegar var verið að tala um greiðsluafganginn og menn voru að býsnast yfir því, að þinginu hefði ekki verið gerð grein fyrir því o. s. frv., þá segir þessi hv. þm.: Ja, þetta var bara ein af mörgum afleiðingum af erlendu lántökunum. Annars hefði ég engan greiðsluafgang haft. - Hann hefur sannarlega lifað á því að safna skuldum erlendis, þessi hv. þm. og hæstv. fyrrv. fjmrh. Ég vil svo loksins víkja að einu máli, sem hér hefur ekki komið til umræðu í sambandi við þetta og það er sá ljóður á þessum lánum til aðila eins og ræktunarsjóðs og fiskveiðasjóðs, að báðir þessir sjóðir veita sín lán til bænda og útgerðarmanna og sjómanna í íslenzkri mynt og er því þessum sjóðum voði vís, ef ekki er að gert nógu snemma, ef ný yfirfærslugjöld á erlendan gjaldeyri væru á lögð eins og í tíð vinstri stjórnarinnar eða svipuð gengislækkun og þá átti sér stað. Fiskveiðasjóður verður að afskrifa 6 millj. kr. um síðustu áramót vegna 55% yfirfærslugjaldsins, sem lagt var á á s. l. ári, sem er gengistap á erlendum lánum, sem tekin voru áður, en þetta gengislækkunargjald var á lagt með bjargráðunum. Hann á nú að mestu óráðstafað lánsfé frá seinni hluta s. l. árs, en það er vissulega nýtt vandamál, hvernig með á að fara. Mér er tjáð, að ræktunarsjóður skuldi í erlendum lánum um 80 millj. kr. og hafi það allt nú þegar verið endurlánað í íslenzkri mynt án nokkurrar gengisbreytingartryggingar og líklega er nærri helmingurinn eða nálægt helmingur erlendar skuldir, áður en 55% yfirfærslugjaldið var á lagt og ef svo er, þá er ræktunarsjóðurinn nú þegar orðinn fyrir yfir 20 millj. kr. gengistapi þess vegna. Vextir hækka svo einnig að sama skapi. Aðstaðan er því geigvænleg. Á erlendu lántökunum hvílir því vissulega þungur skuggi, svo að ekki sé meira sagt. Herra forseti. Ég veit, að með vissum rétti geta menn sagt: Það er ekki þessi sorgarsaga, sem nú skiptir öllu máli, heldur hitt: Hvað á nú að taka til bjargar út úr öngþveitinu? En hitt er jafnrétt, að á lærdómi þeim, sem nú hefur fengizt, þótt dýrkeyptur sé, verður nú að byggja. Ég verð að mestu leyti að láta mér nægja að vitna til ræðu hv. 1. þm. Reykv., Bjarna Benediktssonar, um afstöðu okkar sjálfstæðismanna til málanna nú. Í sem stytztu máli er okkar afstaða þessi: Sjálfstæðismenn héldu uppi málefnalegri og öruggri gagnrýni í stjórnarandstöðunni, svo sem þeim bar skylda til. Eysteinn Jónsson sagði áðan, að sjálfstæðismenn mundu finna það, að fólkinu mundi ekki líka stjórnarandstaðan hjá þeim og hvernig þeir hefðu komið fram. Sem betur fer, liggur fyrir nokkurt sönnunargagn um þetta, því að fyrir afstöðu sína í stjórnarandstöðunni hafa sjálfstæðismenn þegar fengið vitnisburð kjósendanna í þessu landi í sveitarstjórnarkosningum, sem fram fóru fyrir ári, en þá hlutu þeir meira en helming allra greiddra atkv. á öllu landinu, þar sem þá var kosið. Í þriðja lagi lögðu sjálfstæðismenn í efnahagsmálunum fram sínar till. strax og aðstæður leyfðu og við fyrsta tækifæri. Eysteinn Jónsson sagði, að sjálfstæðismenn hefðu gefizt upp við að móta stefnuna í efnahagsmálunum. Að heyra nú, að þessi hv. þm. skuli tala um það, að menn gefist upp við að móta stefnu í efnahagsmálunum! Getur nokkur neitað því, að auðvitað bar ríkisstj., fyrrv. hæstv. ríkisstj., að hafa frumkvæði um till. í efnahagsmálunum og það voru ekki aðeins sjálfstæðismenn og Sjálfstfl., sem biðu og biðu eftir till., heldur beið öll þjóðin í 2 ár eftir hinum lofuðu úrræðum, - varanlegum úrræðum ríkisstj., sem svo áttu að heita, í efnahagsmálunum. Og þegar þau loksins komu eftir 2 ár, þá vantaði botninn í þau, eins og viðurkennt er af forsvarsmönnum fyrrv. hæstv. ríkisstj., enda sprakk stj. af þeim sökum, er yfir lauk. Í fjórða lagi gerði Sjálfstfl. fyrir áramótin tilraun til stjórnarmyndunar með tveim frumskilyrðum, sem greint hefur verið frá, að tafarlaust yrðu gerðar ráðstafanir til að stöðva verðbólguna og lögfest yrði á þessu þingi sú breyting á kjördæmaskipuninni, að tryggt sé, að Alþingi verði skipað í slíku samræmi við þjóðarviljann, að festa í þjóðmálum geti náðst. Eftir að þessi tilraun mistókst, ákvað Sjálfstfl. að styðja minnihlutastjórn Alþfl. með þeim hætti að verja hana vantrausti, meðan hún freistaði þess að stöðva verðbólguna og gegn því, að Sjálfstfl. og Alþfl. flyttu á þingi nú stjórnarskrárbreytingu um kjördæmaskipunina og að þing væri rofið og kosningar yrðu í vor. Frv. það, sem hér liggur fyrir, um niðurfærslu verðlags og launa, boðar stöðvun verðbólgunnar. Við styðjum ríkisstj. því heils hugar í því, að það nái fram að ganga. Kommúnistar ákalla nú verkalýðinn og aðra launþega og segja: Sjá, það á að taka launþegana þrælatökum. - Þeirra forskrift er þessi: Það er hægt að ráða fram úr vandanum, án þess að nokkur þurfi að finna fyrir því. Áðan sagði hv. 2. þm. S-M., Lúðvík Jósefsson: Því ekki að taka tugi millj. kr. af bönkum, olíufélögum og heildsölum, en hlífa almenningi? - Ja, því gerði þessi hv. þm. þetta ekki, meðan hann var í ráðherrastól ásamt með félaga Hannibal og báðir voru ekkí svo sjaldan kallaðir olíumálaráðh. og réðu mestu um þessi mál? Nei, þá var ekki verið að hlífa alþýðunni. Ég leyfi mér að segja, að það er með öllu óverjandi að reyna stöðugt að blekkja fólkið, enda mun það ekki láta blekkjast. Kommúnistum er ekki of gott að reyna enn að telja mönnum trú um, að enginn hafi fundið til undan meira en 1.000 millj. kr. nýjum álögum á allan almenning í landinu, sem þeir stóðu fyrir í tíð fyrrverandi ríkisstj. Þeir beittu sér ekki aðeins fyrir launaskerðingu í tíð vinstri stjórnarinnar, heldur stöðugri launalækkun, sem sjálfkrafa leiddi af hinni geigvænlegu og vaxandi dýrtíð, þar sem kaupmáttur launanna þvarr jafnt og þétt og þ. á m. vegna gengislækkunarinnar með 55% yfirfærslugjaldinu á nær allar erlendar yfirfærslur. Innlegg Framsfl. hér í kvöld við afgreiðslu þessa máls er að stíga í vænginn við bændurna, vilja hækka strax verð á vörum þeirra, þegar allt annað á að lækka. Til umræddrar hækkunar eiga bændur rétt, en ekki fyrr en næsta haust. Hins vegar hafa þeir nú fyrst fyrir tilstilli sjálfstæðismanna, enga sérstaka baráttu frá framsóknarmönnum, fengið því til leiðar komið, að verðlag á vörum þeirra er leiðrétt ársfjórðungslega til samræmis við launabreytingar annarra landsmanna. Það er gamla sagan: Framsókn rankar við sér með yfirskinsbændadekri, þegar hillir undir kosningar. Eysteinn Jónsson sagði áðan: Framsfl. tók upp baráttu fyrir því, að verðlagsgrundvöllurinn verði leiðréttur ársfjórðungslega. - Ja, af hverju tók hann ekki upp þessa baráttu fyrr en nú? Af hverju tók hann hana ekki upp, meðan hann var í stjórn og gat ráðið málunum? Við sjálfstæðismenn styðjum heils hugar málstað bænda til jafns við aðrar stéttir og gleðjumst jafnframt yfir því að geta tryggt þeim betri aðstöðu, en meðan Framsókn réð. Bændur hafa ekki í þessu sambandi misst neitt, sem framsóknarmenn höfðu tryggt þeim, meðan þeir réðu og menn taki eftir því, svo að ég noti orð Eysteins Jónssonar: Þá gerðu framsóknarráðherrarnir ekkert til, að bændur fengju þessa umræddu verðhækkun, sem þeir nú hafa talað um. Það verða menn líka að muna. Loks vitna ég til yfirlýsingar hæstv. forsrh. um það, að ef þessi sérstaka hækkun hefði nú átt að koma fram, væri þessu frv. í heild beinlínis stefnt í voða. Á það verður að fallast og að því vilja sjálfstæðismenn ekki stuðla, og mér er nær að ætla, að slík verði einnig afstaða bænda yfirleitt. Herra forseti og hv. hlustendur. Nú eru fram undan mikil tímamót í íslenzkum stjórnmálum. Það er rétt, að reyna mun á þroska og skilning almennings og mönnum er ætlað, að færa fórnir fyrst í stað. En verið er að leggja grundvöll að tvennu: Í fyrsta lagi efnahagslegu jafnvægi í þjóðarbúskapnum, sem framtíðar velferð almennings veltur á að takast megi, í öðru lagi stjórnskipulegu réttlæti, sem er forsenda þess, að festa í þjóðmálum geti náðst. Eru ekki margir orðnir þreyttir á því að hjakka í gamla farinu og hverjir mundu ekki vilja vera með í nýrri sókn að nýjum markmiðum í íslenzku stjórnmálabaráttunni og íslenzkri þjóðlífsþróun? Góða nótt.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Reykv., Jóhann Hafstein, sem hér var að ljúka máli sínu, vék að því, að þm. Alþb. hefðu nýlega lagt hér fram þáltill. á Alþ. um það, að staðið yrði við samþykkt Alþ. frá 28. marz 1956 um brottför hersins úr landinu. Þessi hv. þm. viðhafði þau orð í þessu efni, að við ráðherrar Alþb. hefðum þó ekki minnzt á þetta mál í ríkisstj. þann tíma, sem við sátum þar. Þetta segir þessi hv. þm. sýnilega gegn betri vitund, vegna þess að einmitt í því þskj., sem hann vitnar í, er gerð glögg grein fyrir því, að við höfðum margsinnis tekið málið upp við samstarfsflokka okkar í ríkisstj. og gengið eftir efndum í málinu. Það hafa farið mörg bréf á milli flokkanna. Þetta hefur þessi hv. þm. án efa séð, fyrst hann þekkti þskj., en hann hirti ekki um að skýra þar rétt frá. Það er svo önnur saga, að flokkur þessa hv. þm. og hann bera öðrum meiri ábyrgð á því, að við sitjum enn þá uppi með herinn í landinu. Þessi hv. þm. spurði um, hvernig á því stæði, að við ráðherrar Alþb. hefðum ekki beitt okkur fyrir því þann tíma, sem við vorum í ríkisstj., að tekið yrði nokkuð af gróða olíufélaganna og af gróða verzlunarinnar í landinu. Þetta var vissulega gert. Það var gert í það ríkum mæli árið 1957, að blöð Sjálfstfl. kvörtuðu dag eftir dag yfir því, að of hart væri gengið að þessum félögum. Þau kvörtuðu dag eftir dag undan því, að það ætti sýnilega að leggja verzlunina að velli í landinu. Hins vegar var það svo, að við höfðum gert fulla grein fyrir því, að það var hægt að taka meira af þessum auðfélögum en gert var og þau hafa unnið verulega á nú upp á síðkastið með því að fá sín kjör enn þá bætt. Þessi hv. þm. gerði hér mikið úr því, sem fyrrv. ríkisstj. hefði lofað og ekki staðið við. Í þeim efnum minntist hann á það, að hún hefði lofað að breyta löggjöfinni um afurðasöluna. Það er furðulegt, að þessi hv. þm. skuli leyfa sér að minnast á þetta mál á þá lund, svo sem hans flokkur skildi við afurðasölumál landsins, þegar svo stóð, að það varð að setja reglur um það að banna framleiðendum í landinu að frysta fisk, vegna þess að ráðherra Sjálfstfl. hafði ekki dug í sér til þess að geta selt hann. Eftir að hið nýja skipulag var tekið upp, hefur slíkt aldrei komið fyrir. Þessi hv. þm. minntist á það, að lofað hefði verið nýjum fiskiskipum og við það hefði ekki verið staðið. Reynslan sýnir þó, að í tíð fyrrv. ríkisstj. var fiskiskipastóll landsmanna stórlega aukinn, en á þeim tíma, sem Sjálfstfl. fór með stjórn landsins, rýrnaði fiskiskipafloti landsmanna ár frá ári.

Ég talaði um togara.

Það hefur ekki tekizt að kaupa hina nýju togara til landsins, sem ráðgert var að kaupa. Það er rétt. Það hefur ekki staðið á okkur Alþb.-mönnum. Þar hafa pólitískir fordómar ráðið, að lán voru ekki tekin á þeim stað til kaupanna, þar sem hægt var að fá lánin. - En í þessum efnum væri kannske fróðlegt að minnast nokkuð á loforð íhaldsins. Hverju er íhaldið að lofa landsmönnum núna þessa dagana? Það er að lofa verðlækkun. Hvernig skyldi íhaldið ætla að framkvæma þessa verðlækkun? Hefur ekki bæjarstjórnaríhaldið í Reykjavík lofað Reykvíkingum því að hækka útsvörin um 35 millj. kr. á næsta ári eða um 15%? Skyldi nokkur trúa því, að útsvörin í Reykjavík muni lækka á þessu ári? Hefur ekki bæjarstjórnaríhaldið í Reykjavík þegar tilkynnt mönnum stórkostlegar hækkanir á margs konar bæjargjöldum? Vatnsskattur á að hækka um 100%, fasteignaskattur á að stórhækka, lóðarskatturinn á að þrefaldast, húsaskatturinn á að hækka til mikilla muna, daggjöld á barnaheimilum á að hækka, sundlaugagjöld eiga að hækka o. s. frv. Þannig efnir Sjálfstfl. loforð sín um verðlækkanir. Eitt af því, sem Sjálfstfl. hefur sérstaklega talið sér til gildis og lofað öllum landsmönnum, er það að vernda persónufrelsið í landinu, vernda einstaklingsfrelsið. Hvernig stendur Sjálfstfl. við þetta loforð sitt nú gagnvart launamönnum í landinu, þeim sem hafa gert samkv. réttum lögum samninga um kaup sín og kjör? Nú kemur Sjálfstfl. og sviptir þessa menn alla samningaréttinum, ógildir þá samninga, sem atvinnurekendur hafa undirskrifað með sinni hendi, en ætlar að halda launþegum bundnum við þessa samninga þann tíma, sem samningarnir áttu að standa, þó að búið sé að breyta gildi þeirra. Þannig er það, sem Sjálfstfl. stendur við loforð sín. Hæstv. menntmrh. minntist á það hér í umr., að till. Alþb. í efnahagsmálunum væru óraunhæfar. Það, sem hann færði sérstaklega fram, var það, að Alþb. hefði lagt til, að vísitalan yrði greidd niður um 15 stig, en ekki bent á fé til þess að standa undir þessum niðurgreiðslum. En hvað hefur Alþfl. gert nú, þá daga sem hann hefur setið í ríkisstj.? Hann hefur greitt niður verðlagið um 13 stig og segist ætla að gera það í ríkara mæli. Ætli þetta verði ekki talin nokkuð léttvæg rök hjá hæstv. menntmrh.? Það eina, sem Alþfl. hefur fengið fram af sínum till. og fær samþ. hér á Alþ. í efnahagsmálatill. sínum, er kauplækkunarákvæðið. Ekkert annað fær flokkurinn samþ. Hann hefur fengið neitun frá Sjálfstfl. um það, að sparað verði í ríkisrekstrinum. Hann hefur fengið neitun hjá Sjálfstfl, um það, að tekið verði nokkuð af tekjuafganginum. Hann fær aðeins eitt samþ. hér, það er kauplækkun. Um það atriði gat aldrei tekizt neitt samkomulag við okkur Alþb.-menn. Við léðum aldrei máls á því, að efnahagsmálin yrðu einhliða leyst á kostnað launastéttanna í landinu. 1. þm. S-M. vék hér nokkuð að till. okkar Alþb.-manna um sparnað í ríkisrekstrinum. Hann bregzt sjaldan reiðari við, en ef till. koma fram um sparnað hjá ríkinu og afsökunin er alltaf hin sama. Hann getur ekki ímyndað sér neinn sparnað hjá ríkinu, án þess að slíkt verði látið bitna á íbúunum úti á landi, rétt eins og öll útgjöld ríkissjóðs gangi til fólksins úti á landi. Hann ætti að athuga sín fjárlög betur, þá mundi hann sennilega komast að raun um það, að yfirgnæfandi meiri hluti útgjaldanna gengur hér til stofnana og manna og aðila í Reykjavík og nágrenni. Vissulega er hægt að spara í ríkisútgjöldunum. Vissulega er hægt að spara þar stórar fjárfúlgur í sambandi við óþarfa útgjöld. Við Alþb.-menn höfum bent á, að það er vitanlega engin þörf á því að eyða til lögreglukostnaðar á Keflavíkurflugvelli 3.7 millj. kr. á hverju ári. Það er engin þörf á því að hafa 3 sendiráð á Norðurlöndum. Það er engin þörf á því að hafa 2 sendiráð - mjög kostnaðarsöm - í einni borg, í París og það er hægt að telja upp fjölmarga útgjaldaliði á fjárl. og hefur verið gert æ ofan í æ, sem hægt væri að spara, en þessi hv. fyrrv. ráðh. hefur alltaf staðið gegn. Það er eðlilegt, þegar efnahagsmálin eru rædd, að það spyrji margir um það nú: Hvernig stendur á því, að einmitt nú þurfti krafan um kauplækkun að koma fram? Nú er hagur ríkissjóðs þó góður og hið sama er að segja um hag útflutningssjóðs, sem staðið hefur í skilum með allar sínar skuldbindingar. Rekstrarafkoma atvinnuveganna var góð á s. l. ári. Gjaldeyrisstaðan fór batnandi og birgðir útflutningsvöru, sem öll er þó seld, hafa safnazt í landinu. Það er annað, en var á árinu 1956, þegar íhalds- og framsóknarstjórnin var að hrökklast frá völdum. Annað aðalmálgagn þeirrar ríkisstj., Tíminn, hefur fyrir nokkru lýst á skilmerkilegan hátt, hvernig ástandið var, þegar sú stjórn fór frá. Lýsing Tímans er orðrétt þannig: „Undirbygging atvinnulífsins var öll í ólestri. Fiskiskipastóllinn gekk saman ár frá ári undir stjórn sjútvmrh. íhaldsins. Langvarandi og tíðar vinnutruflanir riðu yfir hver af annarri. Stöðvanir fiskiskipaflotans hjuggu skörð í þjóðartekjurnar, svo að hundruðum millj. kr. nam á hverju ári. Fiskvinnslustöðvar stóðu aðgerðarlausar. Fólkið flutti í stríðum straumum utan af landsbyggðinni og til Faxaflóasvæðisins. Í kauptúnum og sjávarþorpum úti um land grúfði atvinnuleysið yfir eins og viðvarandi sjúkdómur: Allir, sem við gátu komið, hurfu að mannskemmandi setuliðsvinnu suður á Reykjanesskaga: Allt var í vitleysu með markaðsmálin. Þau frystihús, sem einhvern fisk fengu, voru við lokun, því að fiskurinn seldist ekki. Allir sjóðir atvinnuveganna voru tómir. Engin lán fengust til stærri framkvæmda. Bröskurum og fjárplógsmönnum leið vel og íhaldið sá ekkert nema sólskin.“ Þannig var ástandið að sögn Framsóknar, sem þó var beinn aðili að því stjórnarsamstarfi, sem þannig skildi við árið 1956. En á þessu öllu hefur orðið stórkostleg breyting í tíð vinstri stjórnarinnar. Þátttakan í útgerð og framleiðslu hefur stóraukizt. Þannig stunduðu á fyrsta ári vinstri stjórnarinnar 20% fleiri bátar vetrarvertíð, en árið áður og 25% fleiri sumarsíldveiðar. Þessi aukna þátttaka í útgerð átti sér stað án þess, að nokkur teljandi aukning væri orðin í fiskiskipaflota landsmanna. Árið, sem var að líða, var mesta framleiðsluár í sögu landsmanna. Ársaflinn mun vera rúmum 200 millj. meiri að verðmæti, en árið áður og þó hefur aflinn á hvern einstakan bát og í hverjum einstökum róðri ekki verið meiri á s. l. ári, en oft áður. Árið 1958 voru hraðfryst um 75 þús. tonn af fiskflökum, en áður hafði ársframleiðslan aldrei farið yfir 55 þús. tonn. Kjör sjómanna hafa verið bætt frá ári til árs og er nú aftur að nást jafnvægi og nægilega margir íslenzkir sjómenn á fiskibátaflotann. Áður flúði sjómannastéttin í land, svo að til stórvandræða horfði. Nú hafa samningar tekizt við framleiðsluna í tæka tíð og engar framleiðslustöðvanir orðið. Markaðsmálin hafa verið tekin nýjum tökum, samið til nokkurra ára í senn og megnið af framleiðslunni selt fyrir fram. Tekin hefur verið upp skipuleg leit fiskimiða með góðum árangri. Fiskiskipastóllinn hefur verið stóraukinn og lagður grundvöllur að enn þá meiri aukningu hans. Og það, sem þó skiptir mestu máli er, að landhelgin hefur verið stækkuð í 12 mílur og með því er enn lagður grundvöllur að aukinni framleiðslu og bættri afkomu sjávarútvegsins. Þannig hefur tímabili siðspillandi hernámsvinnu verið snúið í stóraukna framleiðslu. Þannig hefur tíma viðvarandi atvinnuleysis úti á landi verið snúið í meiri atvinnu og betri lífsafkomu, en nokkru sinni áður hefur þekkzt þar. Þannig var örugglega stefnt út úr öngþveiti efnahagsmálanna til hinnar einu varanlegu lausnar á efnahagsvandamálum þjóðarinnar, sem er aukin framleiðsla. Sú krafa Framsfl. að krefjast einmitt nú kauplækkunar, þegar slíkir stórsigrar höfðu unnizt í efnahags- og framfaramálum þjóðarinnar, er ekki auðskilin. En forustumenn Framsóknar verða að svara til saka. Þeir verða að gefa fullnægjandi skýringu á því, hvers vegna þeir gerðu þá kórvillu að rjúfa stjórnarsamstarfið og krefjast skilyrðislaust kauplækkunar undir þessum kringumstæðum? Það er þýðingarlaust með öllu að skrökva upp skýringum og segja, að Einar Olgeirsson hafi alltaf viljað sprengja stjórnarsamstarfið. Slíkt er hreinn tilbúningur. Alþb. hefur lagt á það höfuðáherzlu, að eina varanlega lausnin á vandamálum efnahagslífsins er aukin framleiðsla. Möguleikar til aukinnar framleiðslu eru stórkostlegir hjá okkur. Með skipulegri leit að nýjum fiskimiðum eigum við eftir að finna nýjar fiskislóðir og ausa úr þeim ógrynni verðmæta. Með nýjum veiðiaðferðum munum við stórauka það síldarmagn, sem veitt er árlega. Við vitum, að innan 12 mílna landhelginnar eigum við nær ósnert mikil auðæfi í þeim fisktegundum, sem dýrastar eru og veiddar eru hér við land. Við vitum, að við getum tvöfaldað útflutningsverðmæti síldarafurðanna með því að fullvinna þá vöru í landinu í stað þess að flytja meginið út sem hálfunna vöru. Hið sama er að segja um saltfiskinn, sem er enn að mestu fluttur út hálfunninn. Þannig eru möguleikar okkar til aukinnar framleiðslu til öflunar meiri þjóðartekna stórkostlegir. Ráðstafanir í efnahagsmálunum þurfa því allar að miða að því marki, að þessir möguleikar megi nýtast. Deilur ríkisvaldsins við vinnustéttirnar í landinu leiða jafnan af sér framleiðslustöðvanir og minnkun þjóðartekna. Kauplækkunarleiðin nú er því röng og hlýtur að leiða af sér minnkandi þjóðartekjur. Sú stefna stefnir í þveröfuga átt við þá uppbyggingar- og framfarastefnu, sem verið hefur nú um skeið. Sú hrunstefna íhalds og Framsóknar, sem beið skipbrot á árinu 1956 og einkennzt hafði af framleiðslustöðvunum, illa nýttum framleiðslutækjum, hrörnun fiskiskipaflotans, atvinnuleysi úti um land, markaðsvandræðum, flótta sjómanna af fiskiflotanum, af hernámsvinnu í stað framleiðslustarfa, hún hefði haldið áfram að afloknum kosningum 1956 með tilheyrandi kauplækkunum og árásum á kjör almennings, ef Alþb. hefði ekki þá unnið sinn kosningasigur og sannfært menn um, að heilladrýgra mundi vera að hafa samráð og samstarf við verkalýð landsins um stjórn þjóðarbúsins, en ætla að leggjast í nýjan hernað gegn vinnandi fólki í landinu. Nú skýtur hrunstefnan aftur upp kollinum. Nú á aftur að reyna fyrir sér með kauplækkunarárás. Þessu þarf fólkið í landinu að svara á eftirminnilegan hátt. Svarið, sem dugir, þekkja allir. Það er aðeins eitt: Að efla Alþb. í komandi kosningum enn meira en áður. - Góða nótt.