Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Jónsson) Það hefir verið spurt að því hjer í deildinni, hvað stjórninni hafi gengið til að taka að sjer einkasölu á hrossum. Að vísu hefir ekki verið mikið um svör enn þá, en jeg býst við, að stjórnin svari við þessa umr. Í athugasemdum við frv. stjórnarinnar um einkasölu á hrossum er svo að orði komist: „Til þess að reyna að tryggja hagkvæma sölu íslenskra hrossa á erlendum markaði, og til þess að draga úr erfiðleikum við flutning hrossa til útlanda, vegna ónógs skipakosts, taldi stjórnarráðið nauðsynlegt að hafa heimild til að taka í sínar hendur sölu á hrossum til útlanda og svo útflutning þeirra.“ Þetta eru töluverðar ástæður og þessi athugasemd stjórnarinnar hefir við rök að styðjast. Það sjest hvergi á skjölum þessa máls, að stjórnin hafi tekið fram fyrir hendurnar á útflutningsnefnd um það, hverjum selja skyldi hrossin. Sumum kann að hafa dottið í hug, að hrossin hafi verið boðin dönskum húsmönnum til sölu af þeirri ástæðu, að þeir eru samvinnufjelagsmenn. En ekki verður sjeð, að stjórnin hafi haft tilhneigingu til að selja þeim öðrum fremur. Það er vitanlegt, að danska stjórnin fór fram á það við íslensku stjórnina að hafa á hendi einkasölu á hrossum, og gaf henni von um hátt verð. Það hefir þess vegna við engin rök að styðjast, að danska stjórnin hafi farið fram á þessa einkasölu í því skyni, að fá ódýr hross frá Íslandi. Hún gat miklu fremur litið svo á, að þetta væri nauðsynlegt fyrir Dani, til þess að fá nægan fjölda hesta, en hins vegar ekki lagt verulega áherslu á verðið. Þegar litið er á samninga útflutningsnefndar við útflutningsnefndarmanninn, er ekki hægt að saka nefndina um, að hún hafi ekki reynt að fá eins hátt verð fyrir hrossin og frekast var hægt. Menn mega ekki kippa sjer upp við það, þótt verðið á hestunum sje lægra en í fyrra, því að danskir hestar eru nú í hálfu lægra verði en þeir voru þá. Útflutningsnefnd barst tilboð frá dönskum hrossakaupmönnum snemma meðan á samningunum stóð, og síðan ítrekaði nefndin við húsmannafjelögin, hvort þau vildu greiða hærra verð fyrir hestana en hrossakaupmennirnir höfðu boðið. Þau kváðust ekki vilja greiða hærra verð. Hinn 5. júní kom tilboð frá Louis Zöllner. En það er ekki álitlegt. Loks leitaði nefndin fyrir sjer um hrossamarkað í Svíþjóð; en þar var engin eftirspurn eftir þeim, nema fyrir mjög lágt verð. Nefndin hefir þess vegna leitað fyrir sjer um hestamarkað þar sem helst voru tök á, í Danmörku, Svíþjóð og Englandi. Og þessi tilraun hefir gengið, eins og nefndarálitið ber með sjer.  (B. J.: Reyndi nefndin ekki fyrir sjer í Þýskalandi?)  Nei, nefndin hefir ekki leitað þar fyrir sjer. Hún bjóst við, að það mundi vera miklum erfiðleikum bundið að semja við Þjóðverja, og sá sjer því ekki fært að beina neinum samningaumleitunum í þá átt. En hins vegar er gert ráð fyrir markaði á Suður-Jótlandi, ef það verður danskt. Og hrossamarkaður hefst aftur í Þýskalandi, þegar kleift verður að semja við Þjóðverja með góðu móti. Þegar hjer var komið sögunni, tók nefndin að semja við nýjan hestakaupmann, Trygg Levin Hansen að nafni. Þessar samningaumleitanir komust svo langt, að hann var talinn bundinn við tilboð um að kaupa alla íslenska hesta, sem út yrðu fluttir þetta ár, fyrir 400–600 kr. En gallinn á þessum samningaumleitunum var sá, að tryggingu vantaði, enda kipti Hansen að sjer hendinni, þegar á átti að herða. Hann hefir sennilega litið svo á, þegar hann fór að athuga málið betur, að hjer mundi vera gengið lengra en honum væri fært að efna. Hann fjekst aldrei til að gera neina skriflega samninga. En formaður útflutningsnefndar náði í fjelaga hans, Poulsen Karise, og hjelt áfram samningatilraunum við hann. En hann tók fyrst fjarri að skuldbinda sig til að kaupa alla íslenska hesta, sem út kynnu að verða fluttir þetta ár. Hann kvaðst ekki hafa efni á að hætta á að kaupa alt að 6 þús. hesta, ef svo illa skyldi takast til, að hann biði skaða af kaupunum. En loks gekk hann að samningum þeim, sem prentaðir eru í nál. Verðið er svipað og fjelagi hans hafði lofað, en seljandi skal greiða allan kostnað innanlands og almenna sjóábyrgð, og flutningsgjald, sem mestu munar, en að öðru leyti tekur kaupandinn við hestunum á sína ábyrgð á höfn hjer og greiðir verð þeirra, þegar þeir eru komnir á skipsfjöl og sjóábyrgðargjald greitt. Það, sem mun hafa hvatt hann til að skuldbinda sig til að kaupa svona mörg hross, um 4000 var, að hann gerði sjer von um markað fyrir alt að 1000 hross í Suður-Jótlandi. En eftir öllum upplýsingum að dæma eru ekki líkur til, að hægt sje að selja fleiri hross í sjálfri Danmörku en gert er ráð fyrir í erindi þeirra Brödr. Zöllner og P. Westergaard & Sön, þ. e. 3000 hross. En framboðið getur orðið svo mikið, að á markaðinn komi 6–8 þús. hross. Jeg veit að vísu ekki, hversu margir muni vilja selja hross, en af því að hrossasala hefir verið lítil undanfarin ár, geri jeg ráð fyrir, að salan verði nú í meira lagi. Það er ekki ósennilegt, að hægt sje að fá fleiri hross en ákveðið er í kaupsamningunum, eða yfir 4 þús. Það liggur í augum uppi, að það var mikið vandamál að semja við nýja menn og nefndin hlaut að leggja áherslu á, að kaupendurnir gæfu tryggingu fyrir tilboðum sínum, svo ekki yrði gabb úr öllu. En það er einmitt þetta, sem gert hefir samningana erfiðari, því að það er að eins efnamönnum fært að leggja fram til tryggingar alt að 1 miljón króna, til þess að hægt sje að gera bindandi samninga. Þá athugaði nefndin, hvort unt hefði verið að fá hærra verð fyrir hestana, ef samningunum hefði verið frestað. En hún gat ekki betur sjeð en útflutningsnefnd hafi verið ókleift að fá samningunum lengur frestað en til 24. júní, því að maðurinn, sem hafði skuldbundið sig til kaupanna, gat kipt að sjer hendinni, og gaf ekki lengri frest, og síðan gat farið svo, að engir kaupendur fengjust að hrossunum. Útflutningsnefnd hefir og lagt sig í líma með að fá eins hátt verð fyrir hrossin og frekast var unt. Það eru engar líkur til, að kleift hefði verið að fá jafnhátt verð fyrir jafnmörg hross með frjálsri sölu. Þegar farið var að semja við Sameinaða fjelagið um flutningsgjald, kvaðst það ekki fara niður úr 125 kr. fyrir hvert hross, ef salan yrði í höndum einstakra manna. En með því að stjórnin annaðist sölu og útflutning, er flutningsgjaldið ekki nema 100 kr. fyrir hross hvert. Jeg þarf ekki að fjölyrða frekar um þetta efni. Málið er augljóst, og menn ættu að geta áttað sig á því af nál.

Pjetur Jónsson Jeg vil geta þess, til skýringar því, sem sagt er á 2. bls. nál., að gert er ráð fyrir, að hrossin þurfi að vera 1 þuml. hærri á markaðsstað heldur en á útflutningsstað. Í auglýsingu útflutningsnefndar verður hæðarmálið þess vegna 1 þuml. meira en skýrt er frá í nál., með því að þar er sagt frá áskilinni lágmarkshæð hrossanna á útflutningsstað. Þessi mismunur styðst við þá reynslu, að hrossin slæpast og lækka á löngum rekstri; þau geta lækkað um - 1 þuml. En þótt þessi munur komi einkum fram á hrossum þeim, sem rekin eru langt að, vildi nefndin samt gera öllum hjeruðum jafnhátt undir höfði í þessu efni, hvort sem þau væru í grend við útflutningsstað eða langt í burtu.

Bjarni Jónsson Mjer þótti vænt um, er jeg heyrði hv.frsm. nefndarinnar (J. J.) segja það sem loforð, að stjórnin myndi gefa þessi svör, sem jeg hefi beiðst. Jeg sje þarna hæstv. forsætisráðh. (J. M.). Ætti hann nú að gera það. Mjer hefði þótt gaman að fá skýr svör við því, hvers vegna stjórninni þótti ástæða til að taka hrossasöluna í sínar hendur. Því að ástæðan um skiprúmið er alls ekki nægileg. Sama skiprúm, sem stjórnin getur útvegað sjálfri sjer, getur hún og útvegað öðrum, sem hún vill hjálpa. Það er því engin ástæða. Stjórnin gat blátt áfram auglýst, að hún myndi hjálpa mönnum um farkost fyrir hross. Það var enn einfaldara. Var því ekki ástæða til að taka söluna í sínar hendur, en hitt fallegt, að vilja hjálpa mönnum að selja hross sín. Enda virtist það og sjálfsagt, þar sem það er alkunna, að stjórnin hefir haft ráð yfir öllum skipakosti landsins á styrjaldartímunum, og enn er ástandið ekki svo breytt, að menn hafi alment ráð á skipakosti sjálfir, enda eru ekki nema fáir dagar síðan friður var saminn. Jeg vil ekki vanþakka útflutningsnefnd söluna, en það þykir mjer þó undarlegt við gerðir hennar, að samningar skyldu endilega þurfa að gerast svo fljótt. Því að sje þessi kaupskapur Dana sprottinn af þörf á íslenskum hestum, þá átti hún ekki að minka, og þá gerði ekkert til, þótt fullnaðarsamningar hefðu dregist fram á þing. Því að óhætt mun mega fullyrða, að Dönum hefði ekki boðist hestar annarsstaðar frá, sem líkir eru þeim íslensku. Þörfin hefði því verið söm, þótt lengra hefði liðið, og jafnvel gæti svo hafa farið, að Danir hefðu frekar haft hitann í haldinu, það er að segja, ef þetta hefir verið gert til að fylla þörf Dana. En hafi Danir keypt hesta vora af eintómum bróðurkærleika, til þess að vjer yrðum ekki innisvelta með hesta vora, þá var sjálfsagt að grípa gæsina, meðan hún gafst. Ef litið er á mál þetta frá verslunarsjónarmiði, þá var sjálfsagt að bíða. Hjer er og önnur ástæða. Það gat vel opnast markaður fyrir hesta annarsstaðar, þegar búið var að semja frið. Og þótt ekki þurfi að taka Sljesvík til dæmis um hestaþörf í Þýskalandi, þá er því ekki að neita, að þörfin á hestum í Þýskalandi hlýtur að vera mikil nú. Vitanlegt er, að þörfin á þeim hefir verið mikil í stríðinu, og verð á hestum í Danmörku hefir komist svo hátt, af því að eftirspurnin var svo mikil af Þjóðverja hálfu. En sakir þess, að sú hækkun stafaði af stríðinu, þá þarf ekki verðlækkun á dönskum hestum að standa í beinu sambandi við verðlækkun á íslenskum. Verð á íslenskum hestum gat haldist fullkomlega, þótt Þjóðverjar hættu að kaupa af Dönum þeirra stóru hesta. Það er alt önnur tegund hesta, og verðlag á þeim hlýðir alt öðrum lögum. En þó að jeg sje nú að gera mjer þessa skraddaraþanka, þá getur vel verið, að færa megi svo djúp og rík rök að nauðsyn þessarar aðferðar, að telja verði hana alveg sjálfsagða. Fái jeg þessi svör nú, þá mun jeg ekki gera fyrirspurn þá, sem jeg hafði hugsað mjer.

Atvinnumálaráðherra (S. J ): Það eru hestarnir aftur, eins og vænta mátti. Jeg hefi nú litið yfir nál. Aftur heyrði jeg ekki fyrri hlutann af ræðu hv.þm. Dala. (B. J.). Ef til vill hefir þar ekki komið fram neitt nýtt til viðbótar við það, sem hann mælti við 1. umr. Spurningin er, og fyrir mjer er það aðalatriðið, hvort verið hafi veruleg þörf fyrir hrossaseljendur, að stjórnin tók einkasöluna, hvort það hafi verið nauðsyn. Því er hægt að svara, að óumflýjanleg nauðsyn var það ekki. En þörf var að fá sem best verð fyrir hrossin, sem voru farin að fjölga í landinu. Jeg býst við, að menn muni það, sem stendur í nál. um tildrögin. Þar er rjett tekið fram, að stjórnin var ekki búin að bindast neinum samningum um einkasölu, er samningaumleitanir fóru fram við útlenda kaupendur. Stjórnin leitaði álits manna í hrossauðugustu hjeruðum landsins, hvort þeir vildu selja og hve mikið. Jeg veit ekki, hvort farið hefir verið vestur í Dalasýslu, en sjálfsagt hefir verið símað þangað, eins og í önnur hestahjeruð. Þetta voru fyrstu málaleitanir stjórnarinnar til að fá hesta hjeðan. Hún gerði fyrirspurnir um, hve mikið menn vildu selja, og við hvaða verði. En svo kom það upp, að kaupendur, sem vildu fá íslenska hesta og borga þá vel, kiptu að sjer hendinni og vildu ekki borga nærri eins hátt, eða þriðjungi lægra en búist var við. Jeg veit ekki af hvaða ástæðu það var. En þar sem hv.þm. Dala. (B. J.) heldur því fram, að ekki þurfi að vera samband á milli verðfalls á þessu stóra hestakyni hjá Dönum og á íslenskum hestum, þá er slíkt mjög hæpin ályktun, en það má líka hugsa sjer, að þörfin hafi minkað á báðum tegundum, og verð því fallið á báðum. Til samanburðar má benda á það, sem vjer allir vitum, að Danir hafa keypt kjöt hjer á landi mjög ódýrt, en selt sitt kjöt aftur miklu hærra verði til Þýskalands. Getur vel verið hið sama um hestana. Virðist eins rjett að hugsa svo. Jeg ætla ekki að tefja tímann með því að deila við hv.þm. Dala. (B. J.) nje aðra um eðli verslunar yfir höfuð. Það er ekki verulega líklegt, að við getum orðið sammála um það. En það stendur óhrakið, að áður en gert var út um hrossasöluna var leitað álits um það í hrossasveitum landsins, hvort stjórnin skyldi hafa einkasöluna eða ekki. Og þegar framboðið varð lægra, varð stjórnin hikandi og leitaði álits manna. Vildu þá seljendur samt, að stjórnin hjeldi áfram einkasölunni. Þótt ekki næðist til hvers manns, var það yfirleitt svo, að seljendur vildu þetta. Eftir röksemdaleiðslu hv.þm. Dala. (B. J.) var það ekki of seint, fyrst samningar voru gerðir of fljótt. Þeir, sem leitað var til, voru m. a. stjórn Sláturfjelags Suðurlands, sem hafði hugsað sjer að safna saman hrossaframboðum hjer á landi. Var hún því eindregið fylgjandi, að stjórnin hjeldi einkasölunni áfram. Enn fremur var t. d. formaður Búnaðarsambands Suðurlands eindregið með. Jeg skil ekki, hvað vakir fyrir mönnum, er þeir heimta frekari skýringar á þessu. Jeg fyrir mitt leyti verð að efast um, að þeir skilji þá verslunarlegu þýðingu, sem það hefir að safna framboðum saman á eina hönd. Þeir hafa slegið því fram, að af þessu hafi hlotist skaði svo þúsundum króna skiftir, en ef til vill eru það einhverjir hrossa-„spekúlantar“, sem þann skaða hafa beðið. Með því er ekki rökstutt, að landið tapi, og geri jeg því ekki meira úr orðum þeirra en ummælum verslunarfróðra manna hjer í deildinni. Hvað vilja þeir gera? Jeg hefi ekki heyrt, hvort það er hugsun háttv. andstæðinga að láta lögin ganga gegnum deildina eða hvort þeir vilja ekki láta þau ná fram að ganga. Eflaust vita þeir sjálfir, til hvers refirnir eru skornir hjá þeim, og hafa víst gert sjer ljósar afleiðingarnar, ef lögunum verður synjað staðfestingar.

Gísli Sveinsson Nál. háttv. landbúnaðnefndar er, eins og sjá má, að eins umsögn útflutningsnefndar um þetta hrossasölumál. Það er sýnilegt, að hv. landbúnaðarnefnd hefir á engan hátt sjálfstætt athugað málið, eða aflað sjer neinna upplýsinga frá öðrum en formanni útflutningsnefndar. Mátti þá vita fyrirfram, þótt nál. hefði verið styttra, hvernig það myndi vera. Það gefur að skilja, að þegar þeir, er sjálfir hafa framkvæmt, skýra frá framkvæmdum, sem orka tvímælis, þá verður jafnan einhliða frá skýrt. Það er jafnvel eðlilegt, og ekki tiltökumál. En þingnefnd, sem falið er mál til athugunar, og á að athuga meira en frá einni hlið, henni er skylt að rannsaka það frá rótum og sjálfstætt, en á ekki að fara í smiðju til þeirra eingöngu, sem talist geta sjálfir aðiljar í málinu. En þetta hefir hv. landbúnaðarnefnd gert. Hún hefir farið í smiðju til útflutningsnefndar. Á nál. hennar er því ekki mikið að græða, nema rök útflutningsnefndar. Hitt hefir komið fram í umr., hvaða rök landsstjórnin hefir að færa fyrir sinni ráðabreytni. Við 1. umr. var hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) spurður, hvaða nauðsyn hefði knúð stjórnina til þess, á þessum tíma, að taka í sínar hendur einkasölu á hrossum. Svar hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) var engan veginn fullnægjandi, og jeg get nú ekki sjeð, að hæstv. stjórn hafi farið minstu vitund fram í því, að svara fyrir sig. Það hefir komið fram utan þings í blaði, og nú í nál. útflutningsnefndar (því að svo kalla jeg það), að rökin til þessarar sölu eru fyrst og fremst málaleitun dönsku stjórnarinnar til íslensku stjórnarinnar um einkaútflutning og sölu á hrossum. Það er einkennilegt, ef það eiga að vera fullnægjandi rök, þótt einhver erlend stjórn fari fram á það, að eitthvað sje gert, eins og t. d. að hindra sölu á ákveðnum afurðum, fyrir því, að landsstjórnin verður við því, og ræðst í annað eins og það, að hefta alla frjálsa sölu á afurðum landsins og stórskaða með því þegnana. Ef nú er athugað, hvers vegna danska stjórnin fer fram á þetta, þá getur ekki verið um annað að ræða en það, að hún vill fá fyrir hönd Dana, sinnar þjóðar, hestana með sem vægustum kjörum. En þessi vilji og viðleitni dönsku stjórnarinnar getur ekki verið regla fyrir íslensku stjórnina. Þessi málaleitun Dana átti einmitt að verða til þess, að íslenska stjórnin væri enn betur á verði og kastaði sjer ekki í fang dönsku hrossakaupmönnunum, að lítt rannsökuðu máli. Þá er annað atriði, sem nefndin telur til meðmæla með einkasölunni, en það er „álit margra landsmanna“ um, að einkasalan hækkaði verðið og bætti útflutninginn. Því til sönnunar er ályktun frá sýslunefnd Skagfirðinga. Þó að nú Skagfirðingar sjeu miklir menn, og sýslunefnd þeirra hálfu meiri en aðrar sýslunefndir, er mjer þó ómögulegt að fallast á, að hún eigi að ráða fyrir alla landsmenn, eða að þetta geti gert kröfu til að kallast „margir landsmenn“ í slíku máli. Þetta er ekkert smámál, hvort landsmenn eiga að fá sæmilegt verð fyrir afurðir sínar, eða kasta þeim út fyrir hálfvirði. Hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) sagði, að leitað hefði verið álits margra landsmanna um það, hvort einkasalan skyldi halda áfram, en hinu gleymir hann, að stjórnin hafði þegar gert ráðstafanir með bráðabirgðalögum, svo að einkasalan var þegar á komin, er þessa álits var leitað. En hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J) hefir ekki, og útflutningsnefnd ekki heldur, bent á þessa „mörgu landsmenn“.  En þótt svo sje jafnvel, að sýslunefnd Skagfirðinga hafi samþykt þetta, og það mun hið eina, sem stjórnin hefir svart á hvítu, þá er nú sagt, að síðan er sýslufundurinn var hafi Skagfirðingar sumir dregið sig til baka. Þeir hafa víst gengið út frá því í fyrstu, að stjórnin myndi sjá um, að verðið yrði að minsta kosti ekki minna en í fyrra, en nú aftur á móti þóst vissir um, að verð stjórnarinnar væri minna en þeir gætu fengið annarsstaðar. Má af því ráða, að þótt menn ætli að fylgja stjórninni í einhverju, sem hún tekur sjer fyrir hendur, þá er ekki með því sagt, að þeir fylgi henni hversu hraklega sem henni tekst, jafnvel ekki Skagfirðingar. Jeg hefi heyrt það úr Skagafirði, að þegar þeir fengu boðin um verðið, þá hafi t. d. einhver hrossauðgasti hreppurinn, Akrahreppur, engu lofað. Þetta ber vott um, að jafnvel fylgi sýslunefndar muni ekki vera heilt, því að einn nefndarmanna hlýtur þó að vera úr Akrahreppi. Nú er það mjög einkennilegt, þegar verið er að fullyrða um þessa ,,landsmenn“, sem hafi verið spurðir álits, að enginn þingmaður hefir um það heyrt. Getur verið, að útflutningsnefndin hafi spurt örfáa menn í pukri, án þess að almenningur fengi um það að vita. Það er satt að hún hefir farið til eins manns eystra og annars í Reykjavík og svo fengið „álit Skagfirðinga“. Þetta er fylgi allra - eða margra - landsmanna! Sjá allir, að þetta er engin frambærileg ástæða, heldur er það þvert á móti hin mesta ósvinna, að koma á einokun, og koma fram fyrir Alþingi með gerðan samning, bygðan á þessum rökum. Jeg álít, að frsm. (J. J.) sje búið að svara, og þarf ekki að endurtaka það. Þriðja ástæða nefndarinnar er líka ljettvæg. Sláturfjelagið var búið að fá loforð fyrir öllum þessum hrossum, og þá gat landsstjórnin eins fengið skiprúm handa því eins og sjálfri sjer, með sæmilegum kjörum. Hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) játaði það, að nauðsynin til þessa tiltækis stjórnarinnar hefði sjálfsagt ekki verið óumflýjanleg, en jeg tel alls ekki leyfilegt að gera annað eins, nema það sje alveg óumflýjanlegt. Það virðist nú mega ráða af ferðalagi formanns útflutningsnefndar, að honum hafi verið mikið kappsmál að koma út hrossunum, fyrir hvað sem var, en það vill einmitt reynast svo, að þegar menn leggja mikla áherslu á að bjóða út einhvern hlut. þá eru menn minna ginkeyptir fyrir að bjóða í hlutinn en ella. En vitanlega höfðu húsmannafjelögin dönsku þörf fyrir hestana, og hana brýna. enda er það sami aðilinn, sem ríkisstjórn Dana ber fyrir brjósti, þegar hún er að leita hófanna hjá íslensku stjórninni um að taka að sjer einkasöluna. Eða getur hæstv. ráðherra, formaður útflutningsnefndar eða útflutningsnefndin sjálf fært nokkur rök fyrir því, að kaupandi hafi ætlað eða ætli sjer að flytja út hrossin úr Danmörku? Það má ráða af áliti útflutningsnefndar, sem landbúnaðarnefnd kallar sitt, að samningar hafi farið fram í byrjun júní, og verðið ákvarðað þá, og svo framarlega, sem hinn ákveðni hrossafjöldi fengist, áttu þeir samningar að standa. En það sjá nú allir heilvita menn, að þetta var alt of snemt, og samningar vafalaust mátt bíða, uns þing kæmi saman. Rökin, sem færð eru fyrir þessu tiltæki, eru sem sagt á engan hátt fullnægjandi. Alt ber að þeim brunni, að hjer hafi verið flanað að verki, án þess nokkuð ábyggilegt hafi verið við að styðjast hjá stjórninni eða frá landsmönnum. Hið eina, sem landsmenn lögðu hjer til mála, var svar þeirra við þeirri fyrirspurn, hvað menn vildu selja mörg hross. Getur stjórnin varla talið sjer það til inntekta, þó að menn vildu láta hross sín. Menn munu yfirleitt hafa þóst öruggir um, að málinu mundi vegna vel, þegar Sláturfjelag Suðurlands, sem er samvinnufjelag, ætlaði að hafa milligöngu um söluna. Aldrei var spurt í mínu umdæmi, hvort menn vildu einkasölu á hrossum, því að það var búið að lögleiða það áður en fyrirspurnin kom um, hvað menn vildu láta. Að eins kom símskeyti frá stjórninni, þar sem tilkynt var alment bann gegn öllum afurðaútflutningi þessa árs, sem þó fengist leyfður, nema á hrossum, hrognum og meðalalýsi. Datt mjer ekki annað í hug en að hjer væri um ráðstafanir að ræða vegna kúgunar bandamanna og út af ófriðnum, og þegar menn spurðu mig um, hvernig stæði á þessu með hrossin, gat jeg ekki afsakað hæstv. stjórn með öðru en því, að þessu mundi stríðið sjálfsagt valda. Því jeg var að afsaka hæstv. landsstjórn, þótt hún ef til vill trúi því ekki á mig, en þá tókst svo til, að jeg ætlaði henni of góðar hvatir. Annars býst jeg nú vart við því, þó sameiningin væri að láta stjórnina sæta rjettlátri ábyrgð í þessu máli, að það mundi takast, því að jeg býst ekki við, að þetta hv. þing fari að gera sjerstakt veður út af hrossasölunni. Hæstv. landsstjórn hefir sem sje gert svo mörg afglöp og axarsköft áður, að hún hefði ekki getað setið í nokkru öðru siðuðu landi, en þingið hefir ekki fengist um, og hún situr enn, eins og raun gefur vitni. Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) telur hrossin verða að vera minst 47 þuml.; þó sagði hann að hæðin mætti vera 46 þuml. á framskipunarstað. Það er undarlegt, að ekki skyldi nást samningur um „normal“- hæð á hrossunum. Landsmenn verða að selja 47 þuml. hross eins og þau væru 46 þuml., þar sem hjer er reiknuð svo kölluð rýrnun á leiðinni ofan úr hjeraðinu og til skips, sem líka verður misrjetti gegn ýmsum afskektum sýslum. Og tel jeg það illa frá gengið, að hafður sje af landsmönnum þó ekki sje nema einn þuml. af hverju hrossi. Útflutningsnefndin „stelur“ þarna einum þumlungi af hverju hrossi, sem út er flutt. Svo er eins og útflutningsnefndin seilist með verðsetningu sinni eftir að ná í bestu hrossin, en vilji kúga landsmenn til að skilja eftir alt ruslið heima, því að til þess að fullnægja kröfunum verða menn að velja úr hrossum sínum. En þetta er beinasti vegurinn til þess að úrkynja hrossin í landinu. Jeg held, að Danir geti líka gert sig ánægða með að fá hrossin upp til hópa. En auðheyrt er, að háttv. útflutningsnefnd skoðar þetta ekki neitt alvörumál, og það virðist, sem þeir háttv.þm., sem við það eru riðnir, geri bara gys að því. Slíkan áhuga hafa þeir á framleiðslu landsmanna og stórkostlegu fjarspursmáli í afurðasölu þeirra.

Bjarni Jónsson Kjósendur mínir báðu mig að spyrja stjórnina, hvernig stæði á því, að hún tók hrossasöluna í sínar hendur. En stjórnin hefir ekki svarað þessu enn þá. Eitthvað hlýtur að liggja hjer á bak við. Mundi það þá vera tilmæli dönsku stjórnarinnar einna helst? Nú hefir hún þó vart það vald, sem enska stjórnin hafði, nema hún hafi eitthvert það vopn á stjórn vora, sem bíti. Heyrt hefi jeg utan að mjer, að fyrir þetta, að stjórnin íslenska varð við tilmælum þeirrar dönsku um einkasölu á hrossum, hafi fengist betra verð á sykri frá Danmörku, en jeg trúi því ekki.  Enn þá eru alls engar sönnur færðar á það, hvort ekki hefði mátt fá miklu hærra verð fyrir hross. Það lítið jeg veit um hrossasölu í Danmörku er það, að fyrir skömmu var selt í Kaupmannahöfn íslenskt tryppi, þrevett, fyrir 1000 krónur. Það var enginn kostagripur, heldur venjulegt miðlungshross, svo sú sala mælir ekki með hrossasölu stjórnarinnar. Jeg ætla, að hæstvirtur atvinnumálaráðh. (S. J.) nefndi hrossakaupmenn með dálitlum þjósti. Þeir munu þó vart verri en aðrir kaupmenn. Má vel vera, að þeir græði vel, en allir kaupmenn græða meira og minna. Enda er það ekki það, sem seljandi á að líta á, heldur það, hvernig hann getur sjálfur selt, nema það sje sjerstaklega nauðsynlegt, að dönsku hrossaprangararnir græði. Þetta danska húsmannafjelag hefir alveg sjerstaka aðferð til þess að ná í íslenska hesta. Það velur úr hestunum, sendir svo úrkastið til Englands og Svíþjóðar, til þess að fella verðið á íslenskum hestum. Þetta sagði mjer sænskur hestakaupmaður í Göteborg. Hann samdi um kaup á íslenskum hestum við húsmannafjelögin, en þegar Svíinn kom til að velja, var búið að tvívelja úr rjettinni (Fælleden), svo hann fjekk ekki annað en úrkast. Svo kom Svíinn heim og keypti hjer heima hesta, og þá hækkaði verðið að mun á íslenskum hestum. - Þetta danska húsmannafjelag má nú kalla hrossaprangara, sem bera nafn með rentu. Sem sagt tel jeg svör stjórnarinnar, enn sem komið er, ekki nægilega skýrandi, en get hins vegar ekki lagt til, að lögin verði feld, úr því að samningarnir eru gerðir, því jeg veit ekki, hvort hv. stjórn er svo efnum búin, að hún geti borgað skaðabætur.

Pjetur Jónsson Það eru að eins tvö atriði sem jeg vildi athuga og svara nokkrum orðum. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) virtist halda, að Thor Jensen hefði ferðast til Danmerkur beint til að semja um hrossasölu fyrir stjórnina, en það er ekki rjett. Thor Jensen fór sinna erinda og hafði ákveðið ferð sína áður en hann hafði hugmynd um þessa hrossasölu. En af því að ferð hans fjell fyrir um það leyti, sem hrossasalan kom til og stjórnin ákvað einkasöluna, tók hann að sjer erindi fyrir stjórnina í þessu máli. Svo var það hitt atriðið, sem jeg vildi minnast á. Það er um hvatir stjórnarinnar til að halda áfram einkasölunni á hrossunum. Stjórnin gat að vísu hætt við einkasöluna, en þetta var ekki orðið þegar verðtilboðin komu. Eftir hvítasunnuna voru umræður um það milli útflutningsnefndar og stjórnar, hvort sinna ætti fyrirliggjandi tilboðum, og í öðru lagi, hvort stjórnin ætti að halda áfram einkasölunni. Varð það að ráði að bera þetta mál, bæði um einkasöluna og eins um tilboðið, sem frammi var, undir þá menn, sem þetta mál einkum snerti og hægt var að ná í. Útflutningsnefnd boðaði þá, fyrir hönd landsstjórnarinnar, þá menn á fund, sem stjórnin áleit að helst væru fulltrúar hrossaeigenda. Þessir menn voru framkvæmdarstjóri Sláturfjelags Suðurlands og framkvæmdarstjóri Samb. ísl. samvinnufjelaga, af því að sambandið hafði tekið að sjer umboð á sölu hrossa fyrir þau hjeruð, sem það náði yfir. Sláturfjelagið hafði einnig safnað hrossaloforðum, undir þeim skilyrðum, að fjelagið hefði rástöfunarrjett yfir þeim. Það er víst óhætt að segja, að ekki hafi verið hægt að fá fullkomnari fulltrúa fyrir hrossaeigendur. Þá boðaði og nefndin formann Búnaðarfjelags Íslands, og enn fremur náðist í forstjóra kaupfjelagsins „Heklu“ á Eyrarbakka. Því næst var fundurinn haldinn og voru á honum tveir menn úr útflutningsnefndinni. Það voru aðallega tvær spurningar, sem lágu fyrir, fyrst sú, hvort menn vildu halda einkasölunni áfram, og þar næst hitt, að taka afstöðu til boðsins, sem komið var. Nefndin kaus þá afstöðu, að hafa sjálf engin áhrif á málið og láta ekki uppi sitt álit, til þess að hinir fundarmenn væru áhrifalausir í sínu áliti. Niðurstaða þessara manna varð sú, að mæla eindregið með því að halda áfram einkasölunni. Þessi niðurstaða var einnig samhljóða þeirri, sem málsmetandi maður,  Þegar þessi fundur var haldinn, var nefndin enn ekki búin að fá vitneskju um, hvort hægt væri að selja lægri hross en 48 þumlunga. Var henni falið að reyna að koma lægri hrossum að, og það hepnaðist. Fundurinn var haldinn á fimtudag, en svör við fyrirliggjandi tilboði áttu að koma á föstudag. Það fyrsta, sem gera varð, var að reyna að fá tilboðið teygt, að minsta kosti þangað til Thor Jensen væri kominn heim; á þetta lagði fundurinn mikla áherslu, og rjeð því frá að samþykkja boðið breytingarlaust þegar í stað. Og svo fór, að hægt var að fá tilboðið framlengt til 24. júní, en þó svo, að kaupendurnir álitu sig ekki bundna við það að öllu leyti. Um útflutningsnefndina ætla jeg ekki að þrátta hjer. Hennar forum er ekki á þessum stað. Hún hefir ekkert gert í málinu nema það, sem landsstjórnin fal henni, og á að standa landsstjórninni reikningsskap. En jeg fyrir mitt leyti get sagt það, að jeg var því meðmæltur, að einkasalan hjeldi áfram, því það áleit jeg að myndi verða landinu fyrir bestu og að mestu gagni, eins og nú standa sakir. Og ekki hefði verið neitt hik á mjer í sporum stjórnarinnar að gera slíkt hið sama og hún gerði.

Frsm. (Jón Jónsson) Það má víst þrátta lengi um þetta mál. Mjer kemur það þannig fyrir sjónir, að menn verði að dæma eftir líkum, því það er svo fátt ábyggilega upplýst í því. Og aðalatriðið verður óneitanlega það, hvort með þessu móti, að landið taki að sjer einkasölu hrossa, fáist hærra verð fyrir þau eða ekki. Það varðar vitanlega mestu. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) var eitthvað að hnjóða í landbúnaðarnefnd fyrir það, að hún hefði ekki starfað sjálfstætt að athugun málsins. Þetta er alls ekki rjett. Nefndin hefir starfað eins sjálfstætt og hún og aðrar nefndir eru vanar, en hefir vitanlega orðið að leita sjer upplýsinga í málinu. Jeg get sagt fyrir mig, að jeg hefi gengið alveg hlutdrægnislaust að starfi. Jeg hefi reynt að afla mjer upplýsinga, bæði hjá útflutningsnefnd og öðrum, sem jeg vissi til að höfðu skilyrði til að geta gefið upplýsingar. Sjerstaka áherslu hefi jeg lagt á það, hvort með einkasölunni fengist hærra verð en ef salan væri frjáls. Í mínum augum veltur alt á þessu atriði. En jeg hefi ekkert svar fengið. Jeg hefi þess vegna neyðst til að dæma eftir þeim gögnum og líkum, sem fyrir lágu, og byggja niðurstöðuna á því. Þetta hefi jeg gert, og sama er að segja um hina nefndarmennina. Nefndin hefir því starfað fullkomlega sjálfstætt. Þá vildi hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) halda því fram, að lítið væri að byggja á dönsku stjórninni í þessu efni. Hún hugsi vitanlega mest um að fá sem ódýrasta hesta handa Dönum. En afskifti dönsku stjórnarinnar þurfa ekki að vera sprottin af þessari ástæðu. Hitt er miklu líklegra, að hún hafi óttast, að ekki fengjust nógir hestar, borið kvíðboga fyrir, að nóga hesta vantaði, og óttast, að sú yrði reyndin á, ef sala yrði frjáls og verð því lægra. Nauðsyn á hestunum gekk fyrir verðinu. Hins vegar er ómögulegt að sanna, að hærra hefði mátt fá með frjálsri verslun. Það getur ekki hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), og aðrir hafa ekki getað það. Það er aftur á móti bersýnilegt, að stjórnin hefir verið hjer í vanda stödd. Hún gat ekkert vitað með vissu. Reynsla fyrri ára sannaði ekkert í þessu efni. Alt er óvíst, og ógerningur að vita, hvað uppi hefði orðið. Hitt vissu menn, að hestar voru að falla í verði. Annars held jeg, að lítið græðist á því, að ræða þetta mál mikið meira, þar sem engar sannanir koma fram um tap á einkasölunni. Þingmenn geta að eins sagt álit sitt, án þess að geta lagt sannanir á borðið. Verður því að sitja við það, sem komið er, og engan áfellisdóm hægt að kveða upp.

Gísli Sveinsson Jeg ætla að víkja nokkrum orðum að landbúnaðarnefnd, eða rjettara sagt frsm. hennar, hv. 1. þm.N.-M. (J. J.). Hann vildi mæla á móti því, sem jeg hafði sagt um nefndina, að hún hafi ekki starfað sjálfstætt eða athugað málið, sem henni bar. En álitið sýnir sig. Það er ekkert annað en álit útflutningsnefndar. Í raun rjettri hefði það átt að heita svo, en slíkt getur ekki gengið, og þess vegna siglir það undir merki landbúnaðarnefndar. En hvað sem því viðvíkur, þá er það víst, að það er engu að síður álit útflutningsnefndar, sem er aðili í sjálfu málinu. Hv. frsm. (J. J.) talaði um líkurnar, sem hann áleit að mættu sín svo mikils í þessu máli, þar sem svo fátt væri, sem hægt væri að segja með vissu. Þetta er alveg rjett hjá honum; hjer verður að vega eftir líkum, og það var einmitt það, sem jeg var að vona að hv. nefnd mundi gera. Jeg bjóst satt að segja við, að hún mundi bregða upp fyrir okkur metaskál rakanna og hlaða síðan rökum, líkum og staðreyndum eftir því, hvort þær mæltu með eða móti. En þetta hefir nefndinni láðst. Eftir því, sem fram hefir komið, virðist sem hún hafi lítið athugað þessar margumræddu líkur, heldur látið sjer nægja að hafa þær eftir. Hún hefir lítið fengist um það, hvort það, sem fyrir hana var borið, var rjett, heldur hefir tekið það alt sem góða og gilda vöru. Þá kvað hv.frsm. (J. J.) það rangt, að fyrir dönsku stjórninni hefði vakað að fá lágt verð. Þeir segja mest af Ólafi konungi, sem hvorki hafa heyrt hann nje sjeð. Það er vitanlegt, að um þetta verður ekkert sagt með vissu, hvorki af frsm. eða öðrum. Hjer verður því að athuga líkurnar, og þá býst jeg við, að engum geti dulist, að hver og einn vill fá þá vöru, sem hann þarfnast, með eins vægu verði og hægt er. Það er því augljóst, að danska stjórnin hefir vonast eftir að fá hrossin með vægu verði, eins og hún fjekk það líka í fyrra, og þá var verðið þó hærra en það verður nú. Það hefir verið látið í ljós af ábyggilegum manni og kunnugum, að verðið á hrossum í fyrra hafi verið lægra vegna þess, að danska stjórnin ljet íslensku stjórnina fá sykur og kornvöru með vægu verði. Með öðrum orðum, að tvöföld hrossakaup hafi farið fram. Það er þó skárra, að verðið lækki fyrir svona ívilnanir, heldur en fyrir ekki neitt, nema ef til vill grunnhygni. En það er þó engan veginn eðlilegt, og stríðir algerlega á móti eðli og einkennum allrar verslunar, sem hæstv. atvinnumálaráðherra þykist þó vera sjerfræðingur í. Það er óeðlilegt að láta suma borga fyrir aðra, eða í þessu tilfelli, hrossaeigendur borga fyrir alla landsmenn. Menn hafa miðað við verðið frá í fyrra, og gert sig ánægða með það, eftir atvikum, en nú kemur það upp úr kafinu, að það verður mikið lægra, og þá er óskiljanlegt, að menn haldi, að hrossaeigendur sjeu alment ánægðir með það, eða geti ekki hafa haft von um, að það yrði hærra, ef frjálst væri. Það má að minsta kosti virðast ærið einkennilegt, sjerstaklega þegar líka þess er gætt, að það, sem lækkaði verðið í fyrra, er nú fallið úr sögunni, og kemur ekki til greina, sem sje skiftin á hrossum og korni og sykri. Það lítur svo út, sem landsstjórnin hafi ekki athugað líkurnar til fulls, útflutningsnefnd ekki heldur, og að síðustu hefir háttv. landbúnaðarnefnd farið á hundavaði yfir þeirra athuganir. Því skal engan furða, þó ekki sje djúpt rist.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg ætla að eins að drepa á það, að mjer heyrðist hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) segja, að að eins hefði verið leitað tveggja manna. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) tók fram fleiri, svo óþarfi er að telja þá hjer upp. Jeg hefi altaf litið svo á, að ef ráðgast er við fulltrúa, þá megi telja svo, sem leitað sje atkv. þeirra, sem í fjelaginu eru.  (G. Sv.: Ef fulltrúarnir eru í samræmi við skoðun þeirra.)  Jeg vil benda hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) á það, að hann er hjer sem fulltrúi fyrir kjósendur sína og greiðir atkvæði í þeirra nafni.  (G. Sv.: Jeg mun aldrei verða svo djarfur, að ætla að leiða yfir þá einokun.) Viðvíkjandi þessari einkasölu má geta þess, að þegar einn er umsjónarmaðurinn, þá sparast margt, sem annars yrði ekki hjá komist. Má þar nefna t. d. skipakost. Auk þess er hægt að hafa viðskiftin skýrari og fá gleggra, hve mikið á að flytja, og þá spillir ekki hver fyrir öðrum. Jeg veit það um einn hrossakaupmann, að hann spilti fyrir því, að annar kæmi út sínum hrossum. Annars hefi jeg að eins heyrt eitt atriði, sem ætti að vera rök á móti málinu. Hv. þm. Dala. (B. J.) talaði um tryppi, sem hefði verið selt dýrt í Danmörku. Ef þetta er það eina, eitt tryppi, þá ætla jeg engum getum að því að leiða, hvernig þetta mál fer hjer í deildinni. Hjer á landi eru og til dæmi um afarverð á einstaka hesti, enda svo þúsundum kr. skiftir. Eftir rökfærslu hv.þm. (B. J.) ætti að gera þetta að almennum mælikvarða fyrir hestaverði hjer, þ. e. álykta frá því einstaka til hins almenna.

Einar Arnórsson Það er sprottið af misskilningi, að ráðist hafi verið á útflutningsnefnd hjer í dag fyrir afskifti hennar af þessu máli. Gerðir hennar eru eflaust allra þakka verðar. Það virðist augljóst, eftir því, sem fram hefir komið, að hún hafi gert alt, sem í hennar valdi stóð, til að fá sem best verð fyrir hestana. En vitanlega hefir hún orðið að fara eftir skipunum frá hærri stöðum, sem sje stjórninni. Það er að vísu satt, að það er þýðingarlítið að ræða þetta mál mikið nú, því að það má segja, að því sje þegar ráðið til lykta. Stjórnin er víst bundin með samningi, og það getur haft ýmsar leiðinlegar og óþægilegar afleiðingar, ef samningum verður riftað, Það getur dregið óþægilegan dilk á eftir sjer, ekki að eins fyrir stjórnina, heldur líka fyrir alt landið í heild sinni. Það er vitanlegt, að hrossakaupmaðurinn gerir þá allháa skaðabóta kröfu, og landið kemst víst ekki hjá að borga hana. Af þessu er það augljóst, að ýmsir neyðast til að greiða atkvæði með þessu máli, þó þeim sje það þvert um geð. En hitt er annað, og ekki nema eðlilegt og sjálfsagt að menn láti í ljós óánægju sína með framkomu stjórnarinnar. Þá verður það fyrst til, að byrjað er á samningunum þegar í apríl og þeim er ráðið til lykta 24. júní, eða rjettri viku fyrir þing. Það er eins og stjórnin hafi viljað flýta þessu sem mest og ljúka því af áður en þinginu gafst kostur á að láta í ljós sitt álit.  (P. J.: Það er búið að taka það fram, að það var ekki hægt að fá samningunum frestað lengur)  . Það getur vel verið. Hrossakaupmaðurinn hefir fundið, hvar feitt var á stykkinu, og viljað tryggja sjer bitann sem fyrst. Þá hefir verið talað um það, að ekki hafi verið hægt að fá hærra verð. Sjerstaklega var það háttv.frsm. landbúnaðarnefndar (J. J.), og vildi hann skella því yfir á mótstöðumennina að sanna hið gagnstæða. Þetta fæ jeg ekki sjeð að rjett sje. Mjer virðist þvert á móti, að sönnunarbyrðin hvíli á meðmælendum frv. og þeim, sem eru upphafsmenn að því. Þeir hafa borið það fram með þeirri röksemd, að ekki hafi verið hægt að fá hærra verð, og þess vegna ber þeim að sanna hana, því að með henni fellur eða stendur frv. Nú eru allar líkur á því, að öll viðskifti komist bráðlega í samt lag, og þá ekkert til fyrirstöðu því, að verslunin sje frjáls. Þegar þetta er athugað, þá verður það enn ljósara, að þeim, en ekki okkur, ber að færa þessar sannanir, og þá sjerstaklega hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.), sem mun eiga mestan, ef ekki allan, þátt í því. 
             . Hinir voru að minsta kosti ekki hjer á landi, þegar ráðist var í þetta, en annars skal jeg ekki þrátta um það, hver hjer á aðallega sök á máli. Þó að sönnunarbyrðin hvíli eingöngu á meðmælendum frv., þá ætla jeg hjer að tilfæra nokkrar líkur fyrir því, að verðið hefði ekki orðið lægra, heldur þvert á móti hærra, ef verslunin hefði verið frjáls, og styð jeg mig þar aðallega við ræðu hv.frsm. landbúnaðarnefndar (J. J.). Hann sagði, að danska stjórnin hafi ekki verið ófús á að gefa nokkuð hátt verð fyrir hestana, því að hún hafi borið kvíðboga fyrir því, að ekki fengjust nógir hestar. Þetta virðist óneitanlega benda á það, að verðið hefði orðið hærra. Ef danska stjórnin hefði ekki getað fengið hesta eftir geðþótta, þá hefði hún neyðst til að bjóða hærra verð. Það er öllum kunnugt, að verð á vörum fer mest eftir eftirspurn, ef þá ekki nær eingöngu. Mjer virðist, sem hv. 1. þm.N.-M. (J. J.) hafi þarna veitt allsterkar líkur fyrir því gagnstæða, sem hann vildi halda fram. Jeg get annars ekki lagt mikið upp úr þeim bollaleggingum, sem fram hafa farið í þessu máli af hálfu talsmanna frv. Það var þegar búið að semja eða stóð á samningum við útlendinga, sem hross kaupa.  (P. J.: Umleitunum)  . Jeg hefi ástæðu til að ætla, að það hafi verið meira en umleitanir. Thor Jensen var í Kaupmannahöfn seinast í apríl, og þegar svo langt var komið, að hann var tekinn þar að leita samninga, þá hefir stjórnin skoðað sig bundna. Og það sýnir best að hún hefir talið sig bundna, að hún gefur út bráðabirgðalög um sölu hrossa, álítur það nauðsyn að hafa lög að baki sjer, ef í það fer. Nú er búið að taka fullnaðarákvörðun og það að þinginu fornspurðu, og þá er ekki svo hægt um vik að snúa aftur af þeirri braut, sem valin var. En hvernig sem þessu er varið, þá er svo mikið víst, að af hálfu margra þeirra, sem hross vilja selja, er nú talið víst, að hrapað hafi verið að þessu, án þess að svo vandlega væri athugað, sem skyldi. (P. Þ.: Hvaða sannanir hafa komið fyrir því?)  Það eru sannanir fyrir mjer, sem jeg hefi heyrt í viðtali við ýmsa menn, og þegar einhver maður segir, að hann sje óánægður með eitthvað, þá verður slíkt ekki rengt, nema ef vera skyldi af háttv.þm. Mýra. (P. Þ.), sem ef til vill trúir engum í máli þessu nema hæstv. stjórn og útflutningsnefnd.

Hákon Kristófersson Það mætti ætla, að þetta frv. væri eitt af þeim frv., er deildin hefir til meðferðar, sem væri svo vel úr garði gert, að það þyrfti engra athugasemda við því að heita má að það hafi farið umræðulaust gegnum deildina. Jeg hefi ekki haft tíma til að fara rækilega yfir frv. En mjer er óhætt að fullyrða að því fer fjarri, að það sje svo gallalaust sem skyldi. Í 2. gr. frv. er svo ákveðið: „Nú er hæfur læknir eigi fáanlegur í tæka tíð til skoðunar og getur þá stjórnarráðið mælt svo fyrir, að kjötið sje tekið upp síðar og skoðað og stimplað af lækni, á kostnað útflytjanda.“ Það leiðir af sjálfu sjer, að þetta getur haft ærinn kostnað í för með sjer. Hjer er gert ráð fyrir, að læknir stimpli alt kjötið. En nú getur oft verið ókleift að ná í lækni. t. d. í sláturtíðinni, þegar mörg hundruð skrokkar liggja fyrir til söltunar og læknir er sóttur eitthvað annað, til að gegna öðrum embættisverkum. Hver á þá að stimpla kjötið? Jeg vil benda hv. nefnd á að jeg hefi nýlega átt tal við dýralækni og spurt hann að, hvort frv. hafi verið borið undir álit hans, sem jeg að sjálfsögðu bjóst við. Hann kvað það ekki vera, enda þótt sjer kæmi það kynlega fyrir. Hann sagðist að eins hafa sjeð frv. af hendingu uppi í stjórnarráði; þá að eins hlaupið yfir það, en við þann yfirlestur kvaðst hann hafa sannfærst um það, að frv. væri að ýmsu leyti vanhugsað. Jeg vil þess vegna beina þeirri tillögu til háttv. nefndar hvort henni þætti eigi betur fara að biðja hæstv. forseta að taka málið út af dagskrá, til þess að hægt sje að bera það undir álit dýralæknis, sem jeg verð að telja nokkurs virði og jafnframt laga þá galla er háttv. nefnd, við nánari athugun, kynni að sjá á frv. Mjer finst mikils um vert, að frv. verði sem best útbúið af þingsins hálfu sem auðveldast í framkvæmd.

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Nefndinni var kunnugt um, að stimplunin gæti orðið örðug á einstaka útflutningsstað og gæti haft dálítinn kostnað í för með sjer, samkvæmt ákvæðum 2. gr. Í þessu efni munu þó að eins koma til greina nokkrir staðir í Barðastrandarsýslu. En nefndin hefir nú viljað taka þetta ákvæði til íhugunar, eins og jeg gat um við 2. umr. málsins og hefi jeg því umboð til að æskja þess, að málið sje tekið út af dagskrá.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg þarf ekki mikið um frv. þetta að segja. Í greinargerðinni er þess getið, að nefndin flytur það eftir tilmælum hæstv. stjórnar eða hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.). Og ef honum þykir ástæða til frekari skýringa en jeg læt nú fylgja frv., mun hann koma með þær. Ef frv. þetta verður samþ., er það sjálfgefið, að niður fellur frv. það, sem hjer hefir legið fyrir, um framhald á hækkun burðargjaldsins, því að með frv. þessu koma í gildi samningar þeir, sem póstmeistari gerði í utanför sinni, t. d. ákvæðin um burðargjald milli Íslands og Danmerkur. Hjer eru gerðar ýmsar breytingar. Meðal annars er burðargjald lækkað frá því, sem nú er. En það er álit póstmeistara, að það muni ekki verða til þess að rýra tekjurnar. En þá eru auk fjárhagsatriðanna önnur atriði, t. d. það, sem stendur í 1. gr., um breyting á póststjórninni, þannig að komi aðalpóstmeistari, er standi beint undir ráðherra, en sje yfirmaður póstmálanna allra. Ætti sú breyting ekki að kosta svo mjög mikið, en bæta þó mikið um. Hingað til hefir svo verið til hagað, að stjórnarráðið hefir haft á hendi brjefaskifti um smávægileg póstmál, þótt ekki væri nema einn böggull, ábyrgðarbrjef eða póstkrafa, sem ekki hafði komið fram á rjettum tíma. Þekki jeg það af gamalli reynslu, hvílíkt umstang það hefir verið. Með þessari breytingu ættu ýmsar krókaleiðir að falla niður og með því sparast bæði ómak og tilkostnaður. Þá eru enn þá nokkrar nýungar, sem jeg mun ekki fara út í að sinni. En þar sem frv. kemur frá nefnd, sje jeg ekki ástæðu til að vísa því til nefndar aftur.

Forsætisráðherra (J. M.) Út af því, að mín er getið í greinargerð póstmeistara með frv., skal jeg lýsa yfir því, að það er rjett, að það var fyrir hvatningu mína, að hann fór utan í vor. Í utanför minni í haust sem leið athugaði jeg nokkuð mál þetta og áleit þá rjett, að póstmeistari færi utan og tæki þátt í samningum um það við önnur ríki, eftir að Ísland var orðið fullvalda. Mjer var það þá þegar ljóst, að hjer, sem í öðrum ríkjum, þurfti að vera aðalpóstmeistari, nokkurskonar undirráðherra, sem hefði allmikið sjálfstætt vald og umboðsvald út á við. Á þessu er frv. þetta bygt. Þykir það því líka rjett, að þessi póstmeistari standi beint undir ráðherra, en þurfi ekki að leita til skrifstofunnar. Í raun og veru verða því póstmálin mest undir stjórn aðalpóstmeistara. Hann getur því ekki verið um leið póstmeistari í Reykjavík. Alt þetta kemur fram í greinargerðinni, og þarf jeg ekki að fara um það frekari orðum. En þar sem hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) er fjarstaddur, fanst mjer rjett að taka þetta fram. Vil jeg svo þakka háttv. fjárhagsnefnd fyrir að hafa tekið málið að sjer til flutnings.

Flm. (Björn R. Stefánsson) Þegar við háttv.þm. Borgf. (P. O.) bárum fram brtt. um, að ekki yrði hækkaður tóbakstollurinn, gátum við þess, að við hefðum í hyggju að flytja aðrar till., sem jafna myndu upp þann ímyndaða tekjuhalla, sem leitt hefði af því að samþykkja þær brtt. okkar. En nú eru þær brtt. okkar fallnar og hafa því ekki orðið til þess að valda neinum tekjuhalla En þrátt fyrir það ætlum við að standa við það að flytja einhverja till. um tekjuauka, og liggur hjer nú fyrir ein af þeim. Það kann nú sumum að virðast, að hjer sje ekki um mikinn tekjuauka að ræða. En jeg hygg þó, að hann muni nema 29 þús. kr. á ári, því að það hefir fróður maður sagt mjer, að af vörum þessum sjeu hjer framleiddar um 30 smálestir á ári hverju, og eftir því mundi gjaldið nema um 20 þús. kr. Ekki býst jeg við, að þetta veiði til þess að minka tilbúning vörunnar, og það fyrir þá sök, að nú hefir verið samþykt að hækka innflutningsgjald á sömu vörunni, og mun það draga úr aðflutningnum. Áður hefir tilbúningur vörunnar hjer að vísu verið tollfrjáls, en þess ber að gæta, að þá var aðflutningsgjaldið ekki nema 1.25 kr., en er nú hækkað um 0.75 kr., en tollur þessi er ekki nema 0.66 kr. Það ætti því að vera ljóst, að þetta gerir engu erfiðara fyrir um tilbúninginn innanlands en áður var. Við höfum nú ekki sett tollinn á konfekt og brjóstsykurgerð hærri en sem svarar 1/3 af innflutningsgjaldinu, vegna þess að við viljum ekki, að svo fari nú sem þá er slíkur tollur var lagður fyrst á vindlagerðina, því að eins og menn vita, lagðist hún niður skömmu síðar. Að svo fari um brjóstsykurgerðina, þó þessi skattur verði á hana lagður, ætti ekki að þurfa að óttast, því bæði er þessi skattur hlutfallslega lægri, saman borið við aðflutningsgjaldið, og svo var aðstaðan þá miklu erfiðari, þar sem innflutningsgjald það, sem nú er 4 kr. á kg., var þá ekki nema 1 kr. Það getur nú verið, að sumum þyki tekjuaukinn, sem af þessu fæst, svo lítill, að ekki taki að hirða hann. En því er nú svo farið hjer á þingi, að hvað menn telja lítið eða mikið fje, það fer mjög mikið eftir því, hvort menn eru með eða móti því, sem um er að ræða. Þess eru mörg dæmi, að þótt um stórupphæðir sje að ræða, er mjög lítið úr þeim gert af þeim, sem vilja fá þær veittar til einhverra hluta. Aftur á móti geta nokkrar krónur orðið mönnum mesti þyrnir í augum, ef þeir eru málinu mótfallnir. Þetta fer því alt eftir afstöðu manna til málanna. En jeg held nú, að þessi 20 þús. kr. tekjuauki sje alls ekki svo smár, að honum beri að neita, þegar þess er líka gætt, að með þessu er ekki þrengt að iðnaði þessum. Vil jeg svo gera að till. minni, að frv. verði vísað til fjárhagsnefndar.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Fjárhagsnefndin hefir öll orðið sammála um að flytja frv. þetta, að því undanskildu, að einn hv. nefndarmaður er á móti skatti af vöruflutningabifreiðum. Það verður auðvitað álitamál um skatt þennan, hversu hár hann á að vera. Í því tilliti getur vel verið, að finna megi aðra leið heppilegri. En nefndin áleit þetta hæfilegt. Önnur atriði málsins, svo sem um innheimtu skattsins, hefir nefndin borið undirlögreglustjóra, og taldi hann þeim heppilega fyrir komið. Nefndin gengur út frá því, að ef bifreiðarnar borga sig ekki með skatti þessum, þá verði hækkaður taxtinn, og er það aftur á valdi stjórnarinnar, og mun hún fær um að ráða fram úr þeim atriðum. Það er alkunnugt, að bifreiðar spilla mjög vegum, og er það því ekki nema sanngjarnt, að þær bæti að nokkru fyrir. Okkar vegir eru heldur ekki sniðnir fyrir slík farartæki, og þar mun brátt koma, að laga verði þá svo, að færir verði fyrir þau. Það studdi líka nefndina, að henni fanst bifreiðum fjölga hjer fullört, og verður sú fjölgun að nokkru leyti að teljast hreinasti „Luxus“. - Sýnist þetta því vera vel til fallið sem skattstofn. Nú er svo komið með bifreiðar hjer í bænum og víðar, að bæjarstjórn og landsstjórn hafa orðið að taka í taumana, vegna þess, hve ört þeim hefir fjölgað. Hjer í bæ hafa götur alls ekki næga breidd fyrir slík farartæki og eru á engan hátt svo úr garði gerðar, að heppilegar geti talist fyrir þau. Það hefði því getað komið til mála, að bærinn hefði fengið eitthvað af skattinum, en hann hefir ekki komið fram með neina slíka málaleitun, og er því ekki gert ráð fyrir því í frv.

Björn Kristjánsson Mjer þykir það óviðkunnanlegt, þar sem um svo mikið nýmæli er að ræða sem þetta, að enginn skuli taka til orða, nema háttv.frsm. (M. G.). Því verður ekki neitað, að mál þetta er algert nýmæli. Að minsta kosti man jeg ekki eftir því, síðan jeg kom á þing, að komið hafi til tals fyr að leggja skaft á umferð. Jeg minnist þess, að þegar Ölfusárbrúin var bygð, var mikið um það rætt að leggja skatt á hana eða umferð um hana. Ástæðan fyrir því mun hafa verið sú, að þá lögðust niður ferjugjöldin, en það hefir þótt eðlilegt, að slík gjöld hjeldust, þótt þau þægindi fylgdu brúnni, að hægt var að fara viðstöðulaust ferða sinna. Jeg man ekki, hvort það gjald komst á, en hafi svo verið, hefir það ekki staðið lengi.  (E. J.: Það komst aldrei á)  . Það mun rjett vera, en jeg man, að mikið var um það mál rætt. Annars er ekki gott að átta sig á því, hverskonar tollur þetta á að vera, hvort heldur atvinnutollur eða tollur af óþarfa, eða hvað. Atvinnutollur getur það þó ekki talist, þar sem það legst eins á þá menn, sem hafa farartæki þessi að eins fyrir sjálfan sig, eins og í stað reiðhests, og þeir aðrir sem gjaldið greiða, taka það ekki úr sínum eigin vasa, heldur kemur það niður á þeim, sem þeir flytja. Þetta gjald hlýtur því að hvíla á fólki sem umferðagjald. En slíkt hefir ekki þekst hjer áður. En það verður að teljast óeðlilegt að leggja það að eins á þann litla flokk manna, sem í bifreiðum ferðast, en undanskilja allan fjöldann, sem ferðast bæði ríðandi, akandi og á skipum. Auk þess ber þess að gæta, að bifreiðar eru oft notaðar í neyð, bæði til að flytja sjúklinga, leita læknis, og einnig í þarfir lögreglunnar. - Tökum til dæmis, ef bráðliggur á að sækja lækni til sængurkonu, er það þá ekki dálítið einkennilegt, að læknirinn skuli þurfa að greiða sjerstakan skatt fyrir það að ferðast í bifreið og vera miklu fljótari í ferðum, og ef til vill bjarga mannslífum fyrir þá sök? En vera skattfrjáls, ef hann notar reiðhestinn sinn og er miklu lengur á leiðinni. Það er fljótsjeð, að hjer er um slíkt nýmæli að ræða, að ekki má láta undir höfuð leggjast að athuga það vandlega. Og ef það yrði ofan á, að slíkur umferðaskattur kæmist á, hví þá ekki að leggja hann á alla, sem eitthvað ferðast, hvort heldur er akandi, ríðandi eða á skipsfjöl? Háttv. frsm. (M. G.) skýrði frá því, hvernig stæði á þessu frv. Væri orsökin aðallega sú, hversu mjög bifreiðar skemdu vegina. Jeg átti nýlega tal við merkan og greindan bónda, sem býr fyrir austan fjall; hann skýrði mjer frá því, að þær skemdu lítið meira vegina heldur en almennar kerrur. Er þetta líka skiljanlegt. Hjól kerranna eru mjórri og skerast því dýpra niður í veginn heldur en hjól bifreiðanna, sem eru breiðari. þegar maður er á ferð með marga vagna og hefir þá hvern aftan í öðrum, þá renna hjólin öll í sama farinu og mynda djúp vagnför í þá. Hjól bifreiða og bifhjóla eru aftur miklu betur löguð til að bæta vegina heldur en til af rífa þá upp. Það er aftur á móti rjett, að þegar þurkar eru, rýkur meira upp úr veginum undan bifreiðum en kerrum, en það ryk fýkur fljótlega burtu, ef nokkuð kular, þá ber og þess að gæta, að áður en bifreiðarnar komu voru vegirnir austur yfir fjall altaf í ólagi. Þeir voru í upphafi svo illa gerðir, að þeir þoldu ekki kerrurnar. Jeg veit, að menn, sem fóru austur, muna eftir því að hafa sjeð vagna, sem farið höfðu niður í holur á veginum, liggja mölbrotna fyrir utan veginn. Þessi ástæða hv.frsm. (M. G.) virðist mjer því vera harla veigalítil. Önnur ástæða hv.frsm. (M. G.) var sú, að bifreiðum hefði fjölgað um of og of ört hjer á landi. Þetta er að vísu rjett hjá hv.frsm. (M. G.), en þessi aðferð, sem bent er á í frv. þessu, er ekki nægileg til þess að ráða bót á þessu. Þetta gjald lendir sem sje ekki á bifreiðastjórunum, heldur á þeim, er bifreiðarnar nota. Ráðið við of skjótri fjölgun hefði miklu fremur verið að leggja gífurlegt innflutningsgjald á bifreiðarnar. Jeg held rjettast að vísa málinu til nefndar, enda þótt það sje komið úr nefnd, og jeg leyfi mjer að gera það að till. minni, að málinu verði vísað til samgöngumálanefndar, og vona, að fjárhagsnefnd hafi ekkert á móti því. Slíkt mál sem þetta ætti að sjálfsögðu að athugast af þeirri nefnd.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg tók það fram síðast, að þessi skattur væri að nokkru leyti atvinnuskattur, og að nokkru leyti „luxus“-skattur. Átti jeg þar við eins og tveggja manna bifreiðarnar, sem nú er farið að nota hjer. Jeg hefi ekkert á móti því, að þetta frv. sje vel athugað, og því hefi jeg persónulega ekkert á móti því, að málið fari til samgöngumálanefndar, en jeg get ekkert sagt um skoðanir annara nefndarmanna á þessu. Hvað það snertir, að þetta er nýmæli, þá sje jeg ekki, að það, út af fyrir sig, geti verið ástæða gegn þessu frv., því að það getur haft við alveg næg rök að styðjast fyrir því. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) nefndi í sambandi við þetta frv. skattinn, sem einu sinni var í ráði að lagður yrði á þá, er færu um Ölfusárbrú. Jeg skal í þessu sambandi láta þess getið, að mjer er kunnugt um, að ýmsir Árnesingar eru því hlyntir, að lagður sje brúarskattur einmitt á þessa brú, án þess að jeg ætli þó að mæla með því, heldur læt jeg þessa getið til þess að sýna, að hjer er um enga fjarstæðu að ræða. Það er aldrei nema rjettlátt, að bifreiðarnar leggi eitthvað af mörkum til veganna, og jeg veit ekki betur en að þær fari altaf í sama farið, eins og vagnarnir. Þá held jeg þá ekki of góða til að borga þetta, sem nota bifreiðarnar, allra síst það fólk, sem mest notar bifreiðarnar hjer í bænum. Það eru helst strákar og stelpur, er aldrei sjást annars og enginn þekkir nein deili á; ekur þessi lýður um bæinn, er nátta tekur, með allskonar ærslum. Jeg hafði nokkur kynni af þessu, er jeg var settur bæjarfógeti. Var tekinn drengur, er komist hafði ólöglega yfir 800 kr. Er farið var að rannsaka, hvað hann hafði gert af fje þessu, kom það í ljós, að hann hafði eytt því að mestu í bifreiðaakstur. Það kveður jafnvel svo mikið að óhófinu í notkun bifreiða, að sumu fólki finst sjálfsagt að aka heim til sín af kvikmyndahúsunum. Það getur verið heppilegt að leggja hátt innflutningsgjald á bifreiðar, en jeg held, að það kæmi engu síður niður á notendum bifreiða, því að bifreiðastjórarnir mundu leggja á aksturinn það sem innflutningsgjaldinu svaraði. Auk þess yrði þetta gjald ekki annað en verndartollur fyrir þær bifreiðar, sem komnar eru. Á það get jeg fallist, að rjett muni vera að taka fleiri bifreiðar undan en hjer er gert. Jeg átti nýlega tal við mann, er á bifreið, sem hann notar næstum eingöngu í embættiserindum; hann var mjög gramur yfir þessum skatti, og finst mjer ekkert á móti að gera undantekningar með þess háttar bifreiðar. Getur nefndin sem fær þetta mál í hendur, athugað það.

Björn Kristjánsson Viðvíkjandi orðum hv.frsm. (M. G.) um, að þetta sje að nokkru leyti atvinnuskattur og að nokkru leyti „luxus“-skattur, vil jeg láta þess getið, að atvinnuskattur getur þetta ekki verið, því að hann hittir ekki bifreiðaeigendur, heldur þá, sem bifreiðarnar nota. Þá tel jeg það vafasamt, hvort þetta geti heitið „luxus“-skattur. Það er mjög vafasamt, hvort hægt er að kalla það „luxus“, þótt menn, sem vinna alla vikuna, taki bifreið á helgum, til þess að komast út úr bænum. Jeg vil miklu heldur kalla það nauðsynlega hreyfingu til heilsubótar. Áður áttu menn hjer í bænum hesta, er þeir notuðu með þetta fyrir augum; nú hafa menn fargað þeim síðan bifreiðarnar komu. Allir vita, að nú má heita ókleift að kaupa sjer hesta og að fá hagbeit fyrir þá á sumrum. Það var alveg rjett athugað hjá hv.frsm. (M. G.), að það væru mikið stelpur og strákar, sem notuðu bifreiðarnar; en úr þessu verður ekki bætt með þessu frv., því þetta hátterni má segja að orðinn sje aldarháttur hjer í Reykjavík. Jeg held enn fast við þá skoðun mína, að innflutningstollurinn sje eina ráðið til að fyrirbyggja ofvöxt bifreiða.

Sigurður Stefánsson Þótt mjer lítist jafnan vel á tölur, sem auka tekjur ríkissjóðs, þá verð jeg þó að játa, að jeg er ekki hrifinn af þessu frv., og næsta sammála hv. 1. þm. G.-K. (B. K.). Jeg vil skjóta þeirri athugasemd til nefndarinnar, sem fær þetta mál í hendur, að jeg hefi það eftir vegamálastjóra, að við vegagerð ríkissjóðs verði farið að nota bifreiðar, og hefir vegamálastjórinn sagt mjer, að á þann hátt mundu sparast tugir þúsunda. Það liggur því í augum uppi, að þessar bifreiðar eru nauðsynjaverkfæri.  (S. S.: Þetta verða flutningabifreiðar)  . Jeg tala um frv. eins og það er, og þar er engin undanþága gerð með þá tegund. Ef fara á nú að leggja skatt á þessi farartæki, leiðir það mann til þeirrar spurningar, hvort ekki muni rjett að leggja slíkan skatt á önnur farartæki, kerrur, vagna og hesta o. s. frv. Það er ekki nema eðlilegt, að bifreiðar sjeu mest notaðar í bæjunum, þar sem fjölmennið er og vegirnir bestir. Það er sennilegt, að síðar muni bifreiðarnar breiðast út um landið og verða alment flutninga- og farartæki. Vagnarnir voru t. d. fyrst notaðir svo að segja eingöngu í bæjunum, en nú eru þeir höfuðflutningatæki landsmanna, þar sem vegagerð er lengst komin, og það er öllum augljóst, hvílík búbót þeir hafa verið íslenskum landbúnaði, og mjer er nær að halda, að mörgum hverjum bóndamanni mundi þykja á sjer órjettur ger, ef farið væri að leggja skatt á þessi bráðnauðsynlegu flutningatæki. Það mundi eins verða með bifreiðarnar, því þær munu innan skamms verða notaðar til flutninga af bændum, og mætti það heita góð framför, því bæði bera þær miklu meira og eru margfalt fljótari í ferðum heldur en vagnarnir, og mundu því bæði spara tíma og peninga. Þessa ræðu mína má ekki skilja svo, að jeg sje ráðinn í að vera á móti þessu frv., heldur er hún haldin til þess að hvetja nefndina að fara varlega hjer og athuga alt vel. En það verð jeg að segja, að ef jeg væri bóndi austur í Grímsnesi og hefði keypt mjer flutningabifreið, þá þætti mjer hart, ef þungur skattur væri á hana lagður.

Forsætisráðherra (J. M.) Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) er ekki viðstaddur, og mjer er ekki kunnugt um, hvernig hann muni taka þessu frv., en mjer þykir vænt um, að hv. fjárhagsnefnd skuli hafa komið með það, því að jeg tel það fullkomlega rjettmætt að leggja skatt á þessa farkosti. Hvort skattur frv. er ekki of hár, um það skal jeg ekki dæma; má vera, að hann sje of hár. Jeg veit ekki, hvort háttv. fjárhagsnefnd hefir athugað, hversu miklar tekjur eru af einni bifreið yfir árið, en það þyrfti að athuga, og ákveða svo skattinn eftir því. Jeg álít fyrir mitt leyti, að bifreiðar hjer sjeu alt of margar orðnar, og væri því rjett að taka til athugunar till.hv. 1. þm. G.-K. (B. K.), að leggja hátt innflutningsgjald á bifreiðar, en að það var ekki gert löngu áður kemur af því, að jeg held, að engum hafi dottið í hug, að þær mundu á skömmum tíma verða svona margar.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það gleður mig, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) skuli leggja þessu frv. lið, úr því að það hefir sætt mótmælum hjer í hv. deild. Jeg vil benda hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) á það, að ef vegagerð landssjóðs fer að nota bifreiðar við vegalagningu, þá gerir skatturinn henni ekkert, því hann rennur þá bara úr einum vasa ríkissjóðs í hinn. En finnist mönnum þetta óþarfa krókaleið, þá má hæglega taka þær bifreiðar undan. Jeg álít, að þetta mál sje aðallega fjármál, sem heima eigi í fjárhagsnefnd, en jeg hefi þó ekki persónulega á móti því, að því verði vísað til samgöngumálanefndar. Jeg gat ekki sannfærst af orðum hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) um, að skattur þessi sje eigi á rökum bygður. Það er alls eigi nýtt að skattleggja farartæki, sbr. t. d. lausafjárskatt af hestum og skipum. Hjer er því um enga nýja stefnu í skattamálum að ræða, eins og haldið hefir verið fram.

Bjarni Jónsson Að vísa máli úr nefnd til nefndar finst mjer vera nokkuð sama og menn gerðu áður, er þeir átu smjör við flotinu. Hitt er auðvelt, að koma enn fram með brtt. um að leggja samskonar skatt á önnur farartæki, svo sem vagna, hesta og postulahesta. Jeg vil því, að málið gangi áfram, einkum þar eð hæstv. forsætisráðherra (J. M.) telur þetta svo dæmalaust nauðsynlegt. En það má ekki taka eina flutningategundina undan, og svo má ekki heldur gleyma að tolla flugvjelina, sem nú er í vændum að komi.

Benedikt Sveinsson Mjer finst það ekki eins mikil fjarstæða og hv.þm. Dala. (B. J.), þótt málið fari nú til samgöngumálan. Hjer er um merkilegt atriði í samgöngumálum landsins að ræða, og ekki nema rjett, að það verði vel athugað, einmitt af samgöngumálanefnd, hvort rjett sje að skattleggja sum farartæki, þegar landssjóður leggur stórfje til annara. Fjárhagsnefnd lítur að eins á það eitt, að með þessum hætti fáist fje í landssjóð. Alþingi hefir áður þótt svo miklu skifta, hvort bifreiðar reyndust nothæfar á Íslandi, að það hefir veitt fje til þess að kaupa hingað bifreið, meðan þær voru hjer óþektar. Síðan hefir reynslan sannað, að þær eru ágætur „fararskjóti“. Skattur þessi fer því algerlega í bága við þá stefnu, sem hefir ríkt í þinginu gagnvart þessu samgöngutæki og yfir höfuð í samgöngumálum. Menn tala að vísu um, að sumar bifreiðar sjeu óþarfar og sje rjett að skattleggja þær - en er ekki eins um suma reiðhesta, sem kaupstaðarbúar eiga, að þeir sjeu óþarfir? Á þá líka að greiða skatt af þeim?  (E. A.: Eins og af óþörfum hundum)  . Það kemur mjer kynlega fyrir sjónir, að þingið, sem veitir fje til annara samgöngutækja, t. d. flóabáta og vjelbáta, skuli vilja skattskylda bifreiðar. Menn fara margar óþarfaferðir með bátum og skipum, ekki síður en bifreiðum. - Eða hvaða vit er t. d. í að skattleggja bifreiðar, sem ganga til Keflavíkur, en greiða styrk til vjelbáta fyrir að annast ferðir sömu leið. Það er eins og sumir ætli, að bifreiðar sjeu einhverskonar skaðræðsgripir, en gæta þess ekki, að þær eru menningartæki, fólki til mikilla þæginda. Forsætisráðherra (J. M.) virðist leggja megináherslu á það, að bifreiðarnar sjeu orðnar alt of margar. En stjórnin hefir nú reynt að stemma stigu fyrir þeirri fjölgun með hinum þarflega flutningstaxta sínum. Sú ráðstöfun var nauðsynleg til þess að fyrirgirða, að okrað væri á bifreiðunum og þær fluttar inn meir en góðu hófi gengdi. Enn fremur vil jeg benda á, að það getur verið erfiðleikum bundið að heimta inn gjald þetta, því að bifreiðar ganga fljótt af sjer og liggja einatt tímum saman í lamasessi. Og virðist það vera harla hart aðgöngu að heimta skatt af bifreiðum, sem ganga að eins einn eða tvo mánuði ársins, eins og þær gengju alt árið. Hjer er á margt að líta, og vona jeg, að hv. þingdeild verði því ekki mótfallin, að málinu sje vísað til samgöngumálanefndar.

Hákon Kristófersson Jeg á ekki frumkvæði að frv. þessu, þótt það sje komið frá nefnd, sem jeg á sæti í. En mjer kemur það kynlega fyrir, að nokkur skuli geta verið móti öðru eins frv. og þessu. Það er gagnstætt afstöðu manna til annara tekjuaukafrv., því að þeim hefir öllum verið tekið tveim höndum hjer í hv. deild, og það eins, þótt mjög hafi leikið á tveim tungum, hve rjettlát þau væru. Einkanleka virðist mjer fjarri öllum sanni að vilja vísa málinu til samgöngumálanefndar. Sú uppástunga virðist algerlega óþörf, nema ef hún á að skiljast sem vantraust gagnvart fjárhagsnefnd. En jeg gæti hugsað mjer, að fjárhagsnefnd vildi taka málið aftur til íhugunar, og þá að sjálfsögðu taka allar þær bendingar, er fram hafa komið við umr. málsins, til greina. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) bar bifreiðarnar saman við flóabátana. Jeg hefði síst búist við, að honum, jafnviðsýnum og vitrum manni, gæti komið til hugar að jafna slíkum farartækjum saman. Þess ber að gæta, að styrkur til flóabáta er veittur vegna þess, að gert er ráð fyrir, að þeir fari ferðir, sem svari ekki kostnaði. En veit nokkur til þess, að bifreiðar fari nokkurn tíma ferðir án þess að taka fult endurgjald? Um hin svo kölluðu bifhjól, sem sumir kalla biftíkur, er það að segja, að vart mun nein samgöngubót að þeim, og jeg veit þá ekki, hvað á skilið að vera skattað, ef ekki slík óþarfaáhöld, sem að eins ríkir menn geta leyft sjer að eiga. Jeg geri ráð fyrir, að vel geti komið til mála, að nefndin vildi íhuga, hvort ekki mætti lækka skattinn, því satt að segja hefi jeg talið hann, og tel, óhæfilega háan. Jeg get ekki fallist á, að skattur á bifreiðum sje að nokkru leyti órjettlátur. Hitt getur verið dálítið vafamál, hversu skatturinn á að vera hár, og vel get jeg á það fallist, að með skatti þessum, sem hjer er ákveðinn, sje alt of langt gengið. Jeg ber ekki brigður á, að bifreiðar skemmi vegi meira en vagnar. Þeir skemma ekki vegina að verulegum mun, nema þar sem blautt er undir. Jeg vil enda mál mitt á því, að lýsa yfir því, að jeg er algerlega mótfallinn þeirri uppástungu, að málinu sje vísað til samgöngumálanefndar.

Bjarni Jónsson Jeg vildi lýsa yfir því, að jeg hefi enga trú á uppeldismætti tollanna. Og jeg hefi enga trú á, að bifreiðaskattur fái hindrað fjölgun bifreiða. Enda get jeg ekki sagt um, hvort ástæða sje til að fjölga bifreiðum eða fækka. Það eitt er víst, að það er nálega ókleift að ná í slíkan vagn, þegar á þarf að halda, enda er það síst að furða, því að bifreiðar hafa hjer tvöfalt hlutverk að vinna. Þær eru notaðar sem innanbæjar flutningstæki og sem eimlestir utanbæjar, bæði til skemtunar og nauðsynja. Þess vegna þarf hlutfallslega fleiri bifreiðar hjer en erlendis, þar sem menn nota einnig sporvagna og eimlestir. Það er rjett, sem hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) tók fram, að það er rangt að leggja skattinn á flutningatækin; miklu nær að taka hann af farseðlunum. En jeg hefi samt enga trú á, að skatturinn verði neitt uppeldismeðal, nema ef hann skyldi valda því, að fólk rápaði meira. Unga fólkið, sem þyrfti inn að Elliðaám áður en það háttaði, legðist þá ef til vill heldur fyrir heima. - Jeg geri líka ráð fyrir, að leggja mætti skatt á hesta og brennimerkja þá á hófunum, og jafnvel hrúta, ef menn kynnu að nota þá til flutninga, og mætti brennimerkja þá bæði á hornum og klaufum.  (E. A.: En að brennimerkja menn?)  . Það væri verra. Jeg hefi ekkert á móti, að hv. samgöngumálanefnd athugi málið til næstu umr. En jeg vil árjetta það, að jeg tel óþarft að eta smjörið við flotinu og vísa málinu frá fjárhagsnefnd til annarar nefndar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg hefi ekki getað tekið þátt í umr. hjer í dag, því að jeg hefi verið önnum kafinn í Ed. Jeg skal ekki lengja umr. um þetta mál, en kann betur við að lýsa yfir því í fám orðum, að jeg tel rjett að leggja skatt á bifreiðar, en að eins lágan skatt. Jeg vildi áskilja mjer rjett til að koma með brtt. við 2. umr. málsins. -