Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Hér á landi eins og í nágrannalöndunum er atvinnuleysi, mismikið þó eftir landshlutum. Höfuðborgarsvæðið kemur ætíð hlutfallslega verst út hvað þetta varðar, þrátt fyrir mikla fjölgun starfa á því svæði. Á landinu öllu hefur störfum stórfjölgað. Fimm til sex þúsund störf hafa bæst við á undanförnum missirum. Því hlýt ég að álykta að atvinnuástand hafi batnað hér til muna og er það gleðilegt. Konur hafa yfirleitt verið fleiri á atvinnuleysisbótum en karlar á landinu öllu og er það umhugsunarefni. Í skýrslu um skráð atvinnuleysi í Reykjavík frá 30. nóvember sl. frá Vinnumiðlun Reykjavíkurborgar kemur fram að konur á aldrinum 21--40 ára eru langfjölmennasti hópur atvinnulausra, alls 1.075 eða 35% allra á atvinnuleysisskrá. Tæplega 60% kvenna á skrá eru mæður með börn undir 18 ára aldri á framfæri og rúmlega fjórðungur allra kvenna á atvinnuleysisskrá eða 27% eru einstæðar mæður. Um 200 ungmenni 20 ára og yngri voru atvinnulaus á sama tíma. Hæstv. forseti. Í ljósi þessara upplýsinga leyfi ég mér að leggja eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. félmrh.: Í fyrsta lagi. Hvert hefur skráð atvinnuleysi verið á landinu öllu undanfarin tvö ár? Í öðru lagi. Hver hefur verið þróun atvinnuleysis á höfuðborgarsvæðinu samanborið við skráð atvinnuleysi á landinu öllu sl. tvö ár, sundurliðað eftir kynjum og sundurliðað eftir aldri? Í þriðja lagi. Hefur verið gripið til sérstakra vinnumarkaðsaðgerða af hálfu stjórnvalda til þess að rjúfa vítahring þeirra einstaklinga sem hafa orðið atvinnulausir?

Herra forseti. Sem svar við fyrstu spurningunni: Á árinu 1995 var skráð atvinnuleysi í landinu öll 6.538 manns að meðaltali eða 5% af mannafla. Síðastliðna 12 mánuði, nóvember 1995 til og með október 1996, var skráð atvinnuleysi 5.870 eða að meðaltali 4,4%. Liður tvö: Skráð atvinnuleysi á höfuðborgarsvæðinu 1995 var 3.945 manns eða 5,1% af mannafla eða einu prósentustigi hærra en á landinu öllu. Síðastliðna 12 mánuði var atvinnuleysi á höfuðborgarsvæðinu 3.903 eða 5% sem er 0,1 prósentustigi lægra en árið 1995 en 0,6 prósentustigum hærra en á landinu öllu síðastliðna 12 mánuði. Sundurliðað eftir kynjum lítur það þannig út að atvinnulausir karlar á landinu öllu voru 3.063 eða 4% af mannafla árið 1995 en 2.549 eða 3,3% síðastliðna 12 mánuði, sem er lækkun um 0,7 prósentustig. Á höfuðborgarsvæðinu voru atvinnulausir karlar 1.898 eða 4,3% af mannafla 1995 en 4% síðastliðna 12 mánuði sem er lækkun um 0,3 prósentustig. Atvinnulausar konur voru á landinu öllu 3.476 eða 6,4% af mannafla 1995 en 3.322 eða 6% á síðustu 12 mánuðum sem er lækkun um 0,4 prósentustig. Innan félmrn. hefur verið mörkuð sú stefna að vinnumarkaðsaðgerðir á vegum ráðuneytisins miði að því að hjálpa atvinnulausu fólki til sjálfshjálpar. Þetta felur í sér að einstaklingum sem hafa verið atvinnulausir um lengri tíma hefur í mörgum tilfellum verið boðið upp á endurhæfingu í því skyni að gera þá samkeppnishæfa á vinnumarkaði að nýju. Reynslan hefur sýnt að þeir sem hafa verið án atvinnu svo missirum eða árum skiptir eiga orðið erfitt með vinnu beinlínis vegna langtímaatvinnuleysis. Það má nefna nokkrar tilraunir sem gerðar hafa verið á árinu. Ráðuneytið hefur verið beinn þátttakandi í sumum þessara verkefna og styrkt önnur og viðræður standa yfir um þátttöku í a.m.k. einu verkefni. Það er í fyrsta lagi námskeið í fiskvinnslu fyrir atvinnulausa. Þetta námskeið gaf góða raun og var í samráði við fræðsluaðila í fiskiðnaði og Verkamannasamband Íslands og Samband fiskvinnslustöðva. Þetta gaf góða raun og 3 / 4 komust strax í vinnu. Það var komið á fót tilraunaverkefni til eins árs milli félmrn. og Reykjavíkurborgar, vinnuklúbbaverkefni. Þriðjungurinn var borgaður af Reykjavíkurborg, þriðjungurinn af félmrn. og þriðjungurinn af Atvinnuleysistryggingasjóði. Þetta er gert að erlendri fyrirmynd og hefur skilað mjög góðum árangri. Yfir 60--70% þeirra sem þátt tóku hafa fengið vinnu. Atvinnumálanefnd Kópavogs hefur verið í samstarfi við okkur og það er líka mjög athyglisvert verkefni og árangur er 60--70% hjá þeim hópi sem hefur staðið að því. Það standa yfir viðræður milli ráðuneytisins og Kópavogsbæjar um frekari útfærslu á því verkefni. Þá höfum við styrkt námskeið á vegum Sóknar og Reykjavíkurborgar í heimilishjálp en sem kunnugt er vantar mjög starfskrafta til heimilishjálpar hér í borginni. Þá er að geta um skrifstofu EURES-vinnumiðlunarinnar á Íslandi sem var opnuð á þessum vetri. EURES-vinnumiðlunin er sett á stofn til þess að auðvelda fólki að nýta sér frjálsan atvinnu- og búseturétt innan EES. Þessi vinnumiðlun á Íslandi er staðsett hjá Vinnumiðlun Reykjavíkur en kostuð af félmrn. Herra forseti. Tími minn er búinn og hér verð ég að ljúka máli mínu.

Herra forseti. Ég velti fyrir mér tilganginum með þessari fyrirspurn og hlýt að spyrja að því hvort sambandið innan þingflokks Framsfl. sé svo dapurt að hv. þm. verða að nota þessa aðferð til að komast að hæstv. ráðherrum. Annaðhvort hlýtur tilgangurinn að hafa verið sá eða hinn, að gefa hæstv. félmrh. tækifæri til þess að lýsa því yfir að atvinnuástandið væri nú með besta móti og allt í betri átt. Ekki gat ég skilið mál hæstv. félmrh. svo að svo væri, því miður. Og enn sýnist mér nokkuð langt í land með það að efnt verði kosningaloforð Framsfl. um 12 þúsund ný störf sem lofað var þannig að mér sýnist fátt stefna í rétta átt í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. greinargóð svör við spurningum mínum. Það er mjög mikilvægt að atvinnuleysi fari minnkandi. Samt harma ég hlut kvenna. Það er áhyggjuefni að e.t.v. skuli skýring á atvinnuleysi kvenna felast í lágum launum. Að þær telji hag sínum betur borgið á bótum heldur en að taka þátt í atvinnulífinu. Eða höfðar kannski átaksverkefni í vinnumálum ekki til kvenna? Þessu verður að breyta. Ég fagna þessari skýru stefnu stjórnvalda til upprætingar atvinnuleysi og sterkra áherslna í vinnumarkaðsaðgerðum fyrir langtímaatvinnulausa.

Herra forseti. Það leikur nú held ég enginn vafi á því að okkur takist að skapa hér 12 þúsund störf fram til aldamóta. En við þurfum hins vegar að fá að flytja til landsins töluvert vinnuafl til þess að gegna þessum störfum. Hér á landi eru starfandi með leyfi félmrn. um 1.200 einstaklingar en við þurfum sem kunnugt er ekki að veita atvinnuleyfi íbúum á EES-svæðinu þannig að talan er töluvert hærri. Það er líka rétt að geta þess að inn í þessum atvinnuleysistölum er fólk sem er í hlutastörfum, svona upp undir 1.000. Obbinn af því eru konur og hér í Reykjavík voru t.d. fyrir skemmstu 704 konur á skrá, reyndar ekki allar í hlutastörfum, með börn innan sex ára aldurs, og það voru 42% allra atvinnulausra kvenna. Þannig að í sumum tilfellum mun það vera sjálfvalið að vera heima og vinna e.t.v. hluta dagsins. Þetta sker mjög í augun enda er reyndar launakerfi þannig háttað að það er ekki mikil hvatning að taka störf á lægstu laununum fremur en að vera á atvinnuleysisbótum. Það er rétt að geta þess að til atvinnumála kvenna sérstaklega hefur verið varið verulegu fjármagni, 20 milljónum á ári undanfarið. Ég held að þeir peningar hafi nýst ákaflega vel. Þá er líka rétt að geta þess að Atvinnuleysistryggingasjóður hefur afgreitt á þessu ári um 240 milljónir til átaksverkefna en það gerir 350--360 ársverk.

Hæstv. forseti. Smátt og smátt er Íslendingum að verða ljóst að miðhálendi Íslands er ein dýrmætasta perla landsins. Erlendir ferðamenn hafa orð á því að við eigum í miðhálendinu ósnortinn og einn sérstakasta stað í Evrópu sem í vaxandi mæli dregur til sín náttúruunnendur og ferðamenn. Því er mikilvægt að við sjálf skynjum að öll mistök geta ofboðið augum ferðamannsins. Öræfakyrrðin, auðnin, jöklarnir og landslagið gerir svona svæði mjög eftirsóknarvert og dýrmætt. Því er ekkert mikilvægara en að sem fyrst liggi fyrir hverjir fara með stjórnsýslu á miðhálendinu og fyrir liggi svæðisskipulag. Við verðum að fara varlega með alla mannvirkjagerð á þessu svæði. Að sökkva náttúruperlum í þágu virkjana eða dreifa lúpínu um alla mela gæti skapað fordóma í okkar garð og skaðað okkur sem ferðamannaland sé horft til framtíðar. Hæstv. forseti. Því leyfi ég mér að spyrja hæstv. umhvrh.: Hvað líður gerð svæðisskipulags miðhálendis Íslands? Hverjir taka þátt í gerð skipulagsins og við hverja hafa þeir haft samráð? Hver er áætlaður kostnaður við gerð skipulagsins og hvaða áform eru uppi um stjórnsýslu á miðhálendinu?

Hæstv. forseti. Hv. 7. þm. Reykv. hefur borið fram fyrirspurn til mín í fjórum liðum og fyrsti liðurinn er: Hvað líður gerð svæðisskipulags miðhálendis Íslands? Um þetta hefur verið fjallað nokkrum sinnum áður og reynt að gefa skýringar á því hvað þessu líður en sjálfsagt að undirstrika það enn frekar. Drög að svæðisskipulagi miðhálendisins liggja nú fyrir og mun samvinnunefnd um svæðisskipulag m.a. taka afstöðu til draganna í byrjun febrúar nk. Að því loknu er stefnt að því að tillagan verði auglýst og kynnt í samræmi við þá kynningu sem svæðisskipulög skulu hljóta, samanber 16. gr. skipulagslaga, nr. 19/1964, með síðari breytingum. Samkvæmt því skal samvinnunefnd senda Skipulagsstjórn ríkisins tillögu um skipulag ásamt rökstuddri greinargerð. Falli Skipulagsstjórn á tillöguna skal tillagan send til umsagnar þeirra sveitarfélaga sem hún tekur til. Rétt er að benda á að samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í skipulagslögunum eins og þeim var breytt með lögum nr. 73/1993 skal fresta frekari afgreiðslu tillögunnar uns ný skipulags- og byggingarlög hafa verið samþykkt á Alþingi. Frv. til skipulags- og byggingarlaga er til meðferðar á Alþingi og þess að vænta að það nái fram að ganga á yfirstandandi þingi. Endanleg afgreiðsla tillögunnar mun því væntanlega ráðast af þeim ákvæðum í nýjum byggingar- og skipulagslögum sem fjalla um svæðisskipulag miðhálendisins. Af því að hv. þm. Össur Skarphéðinsson skaut fram í áðan þegar fyrirspyrjandi var að bera upp fyrirspurn sína hver hefði komið þessu öllu af stað, þá er það vissulega rétt að það var í hans tíð sem sú breyting var flutt á lögunum um að fela sérstakri nefnd að fjalla um málið og eins upphafið að því að koma inn frv. til breytinga á skipulags- og byggingarlögunum sem er nú til meðferðar. En það kemur nánar fram í svari við 2. lið sem er svohljóðandi: Hverjir taka þátt í gerð skipulagsins og við hverja hafa þeir haft samráð? Samkvæmt þessu tilgreinda ákvæði til bráðabirgða, samanber lög nr. 73/1993, um breytingu á skipulagslögunum, skulu héraðsnefndir þær sem hlut eiga að máli skipa hver um sig einn fulltrúa í samvinnunefnd en ráðherra skipar einn fulltrúa í nefndina og skal hann vera formaður. Formaður þessarar nefndar er Snæbjörn Jónasson, fyrrv. vegamálastjóri, en auk hans eiga sæti í nefndinni fulltrúar héraðsnefnda Borgarfjarðar, Mýra, Vestur-Húnvetninga, Austur-Húnvetninga, Skagfirðinga, Eyfirðinga, Suður-Þingeyinga, Múlasýslna, Austur-Skaftfellinga, Vestur-Skaftfellinga, Rangæinga og Árnesinga. Hver héraðsnefnd af þessum 12 á tvo fulltrúa í nefndinni þannig að það eru því samtals með formanni 25 einstaklingar sem skipa þessa nefnd. Samvinnunefndin hefur haft samráð við fjölmarga aðila sem tengjast skipulagsvinnu á einn eða annan hátt. Nefndin hefur haldið fjölmarga samráðsfundi auk funda með fulltrúum heima í héraði og með fulltrúum stofnana og félagasamtaka. Það má skipta þessum samráðsaðilum í þrjá hópa: 1. Héraðsnefndir og heimamenn. 2. Stofnanir. 3. Félagasamtök. Haldnir hafa verið 15 fundir í hlutaðeigandi héruðum þar sem leitað var eftir upplýsingum og ábendingum í upphafi starfsins. Þá fundi sóttu heimamenn, landeigendur, fulltrúar frá upprekstrarfélögum, sem og frá Vegagerð, náttúruverndarnefndum, skipulagsnefndum og ferðamálafulltrúar. Síðastliðið vor voru haldnir átta fundir með þessum sömu aðilum. Á þá fundi hafa komið samtals um 500 manns þannig að allmargir hafa nú þegar komið að þessari vinnu og fylgst með henni. Þær stofnanir sem nefndin hefur haft samráð við eru Vegagerð, Orkustofnun, Landsvirkjun, Ferðamálaráð, Landgræðsla ríkisins, RALA, náttúruverndarráð, Náttúrufræðistofnun Íslands, Veðurstofa Íslands, Þjóðminjasafn Íslands, Landmælingar Íslands, veiðistjóri, veiðimálastjóri, umhverfisnefnd Alþingis, Samband ísl. sveitarfélaga og Skipulag ríkisins. Og þau félagasamtök sem sérstaklega hefur verið leitað til eru Landvarðafélag Íslands, Ferðaklúbburinn 4x4, Ferðafélag Íslands, Félag ísl. ferðaskrifstofa, Skotvís sem er félag skotveiðimanna, upprekstrarfélög og samtök eigenda hálendisjarða. Af því að stundum er sagt að það séu aðeins fulltrúar héraðsnefndanna sem hafa komið að þessu máli, þá er af þessari upptalningu ljóst að ýmsir aðrir hafa einnig lagt sitt af mörkum. Þriðja spurningin var um kostnað við gerð skipulagsins en áætlaður kostnaður er um 30 millj. kr. og er þá ekki reiknað með vinnuframlagi Skipulags ríkisins. Erfitt er að meta þátt þeirrar stofnunar til fjár í þessu tilviki en segja má þó að einn starfsmaður sem sinnt hefur verkefnisstjórn hafi á starfstíma nefndarinnar nánast sinnt þessu starfi einu auk þess sem skipulagsstjóri sjálfur hefur tekið virkan þátt í meðferð málsins. Fjórði liður spurningarinnar var um áform um stjórnsýslu á miðhálendinu. Má segja að fljótlega eftir að samvinnunefndin hóf störf kom í ljós að stjórnsýslumörk þeirra 40 sveitarfélaga sem hér eiga hlut að máli eru um margt óljós. Að fenginni beiðni nefndarinnar var því settur á fót starfshópur skipaður lögfræðingum tilnefndum af umhvrh., dómsmrh. og félmrh. sem falið var að fara sérstaklega yfir þau mál út frá þeirri forsendu að stjórnsýsla inn til miðhálendis yrði á vegum hlutaðeigandi sveitarfélaga, þ.e. þeirra sem þátt taka í starfi samvinnunefndarinnar og eiga stjórnsýslu á miðhálendinu. Það er því ljóst að stjórnsýsla sveitarfélaganna verður að ná til alls landsins en ekki aðeins til byggða og afrétta og þeirri hugmynd að miðhálendið verði eitt sveitarfélaga þar sem ríkisvaldið komi að málum má segja að hafi í raun verið hafnað af löggjafarsamkomunni. Vísa ég í því sambandi til frv. sem lagt var fram á Alþingi 1991 um slíkt fyrirkomulag en fékk ekki afgreiðslu þingsins.

Virðulegur forseti. Áhugi þingmanna sem annarra á þessu málefni er góðra gjalda verður. Við höfum rætt þetta ítrekað í þinginu það sem af er og oft áður. Ég tek undir áherslur hv. fyrirspyrjanda um gildi þess að gera gott skipulag. Ég vil hins vegar harma að alltaf er verið að taka ákvarðanir sem ganga gegn þessum hugmyndum um að halda hálendinu sem mest utan mannvirkjagerðar og sérstaklega á völdum svæðum. Síðasta dæmið er ákvörðun hæstv. umhvrh. varðandi Hágöngulón sem rýfur með mjög grófum hætti ósnert víðerni þar sem hægt hefði verið virkilega að ná stóru svæði utan mannvirkja. Þarna gengur hæstv. ráðherra gegn ráðum margra góðra manna sem lögðu áherslu á að ekkert yrði úr þessari framkvæmd og hv. fyrirspyrjandi ætti að ýta við hæstv. ráðherra hvort hann getur ekki bætt ráð sitt. Fyrsti umhvrh. sem færði þetta mál inn á Alþingi var Júlíus Sólnes árið 1990 og Alþfl. tók undir þær tillögur sem þá voru um að miðhálendið yrði eitt sérstakt stjórnsýslusvæði en því var hrundið af mönnum í Framsfl. og Sjálfstfl. sem risu öndverðir gegn þessari hugsun þannig að stórir hlutar landsins eru í rauninni utan áhrifa. Það fékkst hins vegar mikilvæg yfirlýsing frá hæstv. umhvrh. í umræðum um skipulagslög þess efnis að allir landsmenn mundu hafa rétt til athugasemda varðandi væntanlegt svæðisskipulag miðhálendisins. Það er mikilvægt og vonandi verður það fest í lög með afgreiðslu skipulagslaga.

Hæstv. forseti. Ég þakka umhvrh. fyrir greinargóð svör í þessu máli.