Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þetta frv. er mjög lítið fyrirferðar, eins og allir sjá, en þó gerir það ráð fyrir töluverðum breyt. á kjördegi, og skal ég í stuttu máli gera grein fyrir þeim. Í fyrra bar ég fram brtt., sem gekk í sömu átt, nefnilega, að kjördagur í sveitum skyldi vera á vori, en að hausti í kaupstöðunum. Þegar þetta mál var til umr., varð ekki samkomulag um þetta, en í fyrra vetur samþ. Alþingi hinsvegar að færa kjördaginn frá 1. vetrardegi yfir á vorið, og var þetta gert vegna sveitanna, sem höfðu sýnt fram á það með rökum, að þeim var hér um bil ómögulegt að sætta sig við haustkjördag, sökum allskonar erfiðleika, sem honum væru samfara. Alltaf þegar þm. hafa komið fram með brtt., sem gengið hafa í þessa átt, hafa kaupstaðirnir risið upp til mótmæla og komið með áskoranir um að láta þetta óbreytt. Ég minnist þess ennfremur, að þegar þetta mál var hér til umr. fyrir nokkrum árum, þá strandaði það á því, að hv.þdm. álitu, að engin sanngirni mælti með breyt., þegar tekið væri tillit til kaupstaðanna. Hinsvegar er það vitanlegt, að það er miklu hægara fyrir sveitirnar að hafa kjördag á vori en hausti, og því er það athugandi, hvort hv. Alþingi getur ekki fullnægt báðum aðilum. Ég geri ráð fyrir, að komið verði fram með ýms rök gegn þessu og borið við erfiðleikum á framkvæmd þessa, ásamt fullyrðingum um, að kjördagur þurfi að vera hinn sami um allt land. En þá má benda á, að það hefir ekki verið svo hér á landi, enda eru þess dæmi, að maður, sem hefir boðið sig fram til þings í einu kjördæmi og fallið þar, hefir komizt að í öðru við sömu kosningar. Í Svíþjóð, sem þó á mikli betri og fullkomnari samgöngutæki en við, sem þetta land byggjum, hefir það verið svo, að til skamms tíma hefir farið allt að því mánuður til þingkosninga, eins og drepið er á í grg. Þessu mun að vísu hafa verið breytt nú nýlega, en gamla venjan var þessi. Ég mun ekki fjölyrða frekar um þessa breyt., en vænti þess, að málinu verði vísað til allshn. að lokinni umr. Að endingu vil ég svo taka það fram, að þetta er eina færa leiðin til þess að fullnægja bæði kröfum sveita og kaupstaða í landinu.

Jón Baldvinsson Það hefði náttúrlega verið ólíkt betra, að breyt. sú, er stjfrv. fer fram á, hefði verið samþ. í fyrra, þegar málið var hér til umr., heldur en að taka þetta upp aftur núna og láta það ganga í gegnum þrjár umr. í hvorri deild. En því var hinsvegar svo farið, þegar þetta mál var til umr. í þinginu í fyrra, að það var borið fram af svo miklu kappi, að ekki var hægt að fá þm. til að hlusta á rökin. En betra er seint en aldrei, og þessi breyt., sem frv. fer fram á, er til bóta, þótt hún nái tæplega nógu langt. Ég var ekki að öllu leyti sammála hæstv. ráðh., þegar hann minntist á, að meiri vandkvæði væru fyrir sveitirnar að hafa kjördag 1. vetrardag heldur en að vorinu, en fyrir þeirri skoðun minni gerði ég grein við umr. þessa máls í fyrra. Þetta mál fer líklega til n. og vonandi er, að þeir menn, sem vildu ekki láta kaupstaðina halda kjördegi sínum í fyrra, hafi nú tekið sönsum á þeim mánuðum, sem síðan eru liðnir. Ég vænti þess einnig, að hæstv. stj. og flokkur hennar leggi alla áherzlu á, að þetta mál nái fram að ganga, og bæti með því úr því ranglæti, sem kaupstaðirnir voru beittir með fyrri breytingunni.

Halldór Steinsson Mér skilst, að þetta frv. sé fram komið með það fyrir augum að gera þeim, sem við sjóinn búa, hægara með að neyta kosningarréttar síns. Ef þetta er tilgangurinn, þá er honum hvergi nærri náð, þótt þetta sé spor í áttina. Ef frv. þetta ætti að koma að fullu gagni, ætti það einnig að ná til kauptúnanna úti um landið, því að það er vitanlegt, að þaðan streymir fólk á sumrin til annara staða í atvinnuleit, og getur því ekki notið atkvæðisréttar síns. Ákvæði frv. ættu því bæði að ná til kaupstaðanna og kauptúnanna, og vil ég vona, að sú hv.n., sem fær þetta mál til athugunar, taki þessi orð mín til greina.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af ræðu hv.þm. Snæf. vildi ég spyrja hann í fullri alvöru, hvort hann sæi nokkra leið til að framfylgja þessu í blönduðu kjördæmi, t. d. hans eigin, ef fólkið í sveitunum kysi að vorinu en kaupstaðirnir á haustin. Það virðist mér alveg óframkvæmanlegt. Hinsvegar mælir hann rök að því leyti, að réttlátast væri að láta kauptúnin njóta sömu réttinda og kaupstaðina, og því vildi ég aðeins spyrja hann, hvort hann sæi nokkra leið til þess.

Halldór Steinsson Ég get ekki verið á sama máli og hæstv. ráðh. hvað þessu atriði viðvikur. Ég fæ ekki skilið, að ekki sé hægt að geyma atkv. frá vorinu til haustsins, en mér virtist, sem hæstv. ráðh. teldi það ógerlegt. Að mínum dómi ætti það ekki að vera bundið neinum erfiðleikum.

Jón Baldvinsson Þetta er alveg rétt hjá hv.þm. Snæf., að hér er aðeins bætt úr ranglætinu að hálfu leyti. Hinsvegar mætti t. d. bæta nokkuð úr þessu með því að hafa sérstök ákvæði um þetta efni fyrir Suðurland, því að þar eru kauptún fleiri en á Norðurlandi, þótt þau ættu einnig að hafa kjördag á sama tíma.

Flm. (Jón Sigurðsson) Frv. þetta er að mestu leyti samhljóða frv. því um sama efni, sem lagt var fyrir Ed. á síðasta þingi. Meiri hl. þeirrar d. hefti framgang málsins að því sinni með því að vísa því til stj. Af umr. um málið virðist mega draga þá ályktun, að í hópi þeirra manna, er stóðu að því að vísa frv. til stj., hafi verið menn, er óskuðu, að stj. gerði eitthvað fyrir þetta mál. Nú er þing komið saman að nýju, og hafa þegar verið lögð fram stjfrv., en ennþá bólar ekkert á neinu í þessa átt. Við flm. þessa frv. töldum það því skyldu okkar að flytja það að nýju til þess að gefa Nd. einnig tækifæri til að segja álit sitt um málið. Á undanförnum árum hafa ekki allfá heimili komið sér upp raforkustöðvum til heimilisnota. Stöðvar þessar eru misstórar, um 4–6 hestöfl, og kosta venjulega 3–10 þús. kr.; þó hefir þessi kostnaður orðið allmiklu hærri á stöku stöðum. Venjulega eru stöðvarnar svo stórar, að heimilin fá nægilegt afl til ljósa, matreiðslu, nauðsynlegrar upphitunar og til smáiðju, ef tæki eru til að notfæra sér aflið á þann hátt. Ég hefi komið á heimili, bæði áður og eftir að þar hefir verið komin rafstöð, og munurinn var svo mikill, að mér fannst það eins og annað heimili. Þó býst ég við, að heimilisfólkinu hafi fundizt munurinn enn meiri. Bændur, sem varið hafa 6–8 þús. kr. í þessu skyni, hafa sagt við mig, að það væri sízt ofborgað. Þeir sæju ekki eftir því, og húsmæðurnar hafa verið á einu máli um það, að þetta væri bezta umbótin, sem hægt væri að veita heimilunum. Þannig hljóðar yfirleitt dómur allra þeirra, er reynt hafa. Enn er engin reynsla fengin fyrir endingu þessara smástöðva. Erlend reynsla mun þó benda í þá átt, að þessar stöðvar séu fremur endingarlitlar, og hafa þær verið lagðar niður, jafnóðum og samtök fengust um stærri virkjun. En þó að Íslendingar tækju ekkert tillit til þessarar erlendu reynslu og byggðu eingöngu úrlausn þessa máls á því að koma upp heimilisstöðvum, eins og harðvítugasti andstæðingur þessa máls í Ed. í fyrra, dómsmrh., hélt fram að væri hin eina rétta stefna í þessu máli, þá hlýtur hver maður að reka sig á það, að fjöldamörg býli víðsv. á landinu eru þannig sett, að þau eiga engan kost á vatnsafli, sem hægt sé að hagnýta til þess að koma upp heimilisstöðvum. Í sléttlendum eða þurrviðrasömum héruðum eru heilar sveitir, þar sem ekki er hægt af þessum ástæðum að koma upp einni einustu heimilisstöð. Í öðrum sveitum eru það kannske aftur einn, tveir, þrír eða fjórir bæir, þar sem slíku verður við komið. Það er einnig augljóst mál, að eftir því sem þeim býlum fjölgar, sem koma sér upp heimilisstöðvum, aukast að sama skapi örðugleikarnir á því að koma upp samvirkjun, er sæi þeim heimilum fyrir rafmagni, er enga aðstöðu hafa til þess að koma sér upp heimilisstöðvum. En hvað á þá að verða um öll þessi heimili? Eiga þau um aldur og æfi að verða dæmd til að fara á mis við þann hagnað og þau lífsþægindi, sem raforkan getur skapað þeim? Ég segi nei. Slíkt nær ekki nokkurri átt. Aðaltilgangur þessa frv. er fyrst og fremst sá, að rétta þeim sveitum eða héruðum hjálparhönd, er lítinn eða engan kost eiga á afli til heimilisvirkjunar, svo að bændur geti fengið raforku með kleifum kostnaði. Í öðru lagi að gefa héruðum kost á að fá rannsökuð skilyrðin til samvirkjunar, svo að ekki sé hrapað að kostnaðarsömum heimilisvirkjunum, þar sem svo hagar til, að góð skilyrði eru til samvirkjunar. Loks er tilgangur frv. sá, að tryggja það, að ekki sé ráðizt í samvirkjun, fyrr en fram hefir farið fullnaðarrannsókn á hverjum stað. Nú er svo háttað þar, sem ég þekki til, að eldsneyti, sem bændur almennt nota, er víðasthvar mjög dýrt. Mór er t. d. víða dýrt eldsneyti, ef miðað er við hitagildi hans, auk þess hafa margar sveitir ekkert eða mjög lélegt mótak. Kolin eru einnig dýrt eldsneyti, þegar búið er að flytja þau langt upp í sveit. Mér hefir verið skýrt frá því, að með núverandi kolaverðlagi hafi smálestin komizt upp í 100 kr. eða þar yfir. Sauðataðsbrennsluna þekkja allir. Hún er mjög dýr, ef miðað er við áburðargildi sauðataðsins og sívaxandi þörf bænda á auknum áburði vegna útgræðslunnar. Í stað sauðataðsins verða þeir að kaupa tilbúinn áburð frá útlöndum fyrir stórfé. Bændur borga þannig útlendingum árlega mikið fé fyrir að brjóta kol og búa til tilbúinn áburð, í stað þess að láta fossana okkar framleiða orku, er losaði bændur við sauðataðsbrennsluna og kolakaupin. Annað er það þó, sem rekur enn meira eftir þessu máli. Það er fólksleysið í sveitunum. Vinnandi fólki í sveitunum fækkar nú með hverju ári sem líður; víða er nú svo komið, að jafnvel á allstórum jörðum er nú ekki annað eftir en bóndinn og húsfreyjan, oft með hóp af ungbörnum. Þeir einir, sem eru þessu nákunnugir, geta gert sér í hugarlund, hvaða starf það er, sem hvílir á þessum konum. Það er látlaust strit frá morgni til kvölds, án þæginda eða hjálparmeðala. Og þrátt fyrir það verður fjölmargt ógert, sem nauðsynlega þyrfti að gera, af því að þær anna ekki störfunum. Sveitakonurnar eru líka farnar að bera þessa merki. Þreyta og áhyggjur slíta kröftum þeirra og starfsþoli löngu fyrir aldur fram. Á síðustu áratugum hefir verið unnið að því að bæta aðstöðu bændanna með því að slétta túnin, nota vélar og hestafl við ýmsa útivinnu, girða löndin, færa saman hin dreifðu peningshús og byggja við þau hlöður. Þessar umbætur létta mjög starf bóndans og gera honum miklu léttara fyrir að komast yfir að inna af hendi útiverkin en áður var. Öðru máli er að gegna með innanbæjarstörfin. Á því sviði situr flest í sömu skorðum og fyrir 20 árum, að öðru leyti en því, að nú er húsmóðirin ein um það verk, sem áður var ætlað 2–3 konum. Um nokkurt skeið hefir hið opinbera beint eða óbeint stutt flestar þær umbætur, er þegar hafa verið taldar, með fjárframlögum eða lánum eða hvorutveggja. Það er þess vegna kominn tími til þess að rétta sveitakonunum hjálparhönd, en það verður á engan hátt betur gert en þannig, að stuðla að því, að sem flestum heimilum á landinu sé gert kleift að njóta þess hagræðis, er raforkan veitir, enda er það samhuga álit allra þeirra húsmæðra, sem ég hefi átt tal við og kynni hafa haft af rafmagnsnotkun, að ekkert mundi betur létta þeim störfin og gera þeim kleift að koma nauðsynjaverkum áfram en notkun rafmagns til heimilisþarfa. Auk þess er það ekkert vafamál, að almenn rafmagnsnotkun mundi umskapa heimilin, gera þau vistlegri og ánægjulegri og eiga drjúgan þátt í því að halda unga fólkinu kyrru í sveitunum. Auk alls þessa, er hér hefir verið nefnt, getur rafmagn haft stórkostlega þýðingu fyrir bóndann, ef það er sett í samband við ýms vinnusparandi tæki. Því var haldið fram í umr. í Ed. um þetta mál í fyrra, að það væri ofvaxið fjárhag ríkissjóðs að leggja fram það fé, sem frv. gerir ráð fyrir að verði varið í þessu skyni. - Meiri hl. fjhn.Ed., sem var andvígur frv., taldi, að tillag ríkissjóðs samkv. því mundi nema rúmum 11 millj. kr., ef koma ætti rafmagn heim á hvert heimili á landinu. Mér ofbýður ekki þessi upphæð, þegar ég lít á þörf sveitanna í þessu efni og þá blessun, sem af þessu mundi leiða fyrir þær, og hinsvegar þegar að því er gætt, hvert óhemju fé þjóðinni hefir reynzt kleift að leggja fram til verklegra framkvæmda á undanförnum árum. Auk þess er óhætt að gera ráð fyrir því, að ýmsum heimilum muni henta betur heimavirkjun, vegna sérstakra staðhátta. Þess gengur enginn dulinn, að það mundi taka langan tíma að koma rafmagni um land allt, en því fyrr, sem byrjað er á því verki, því fyrr ætti því að verða lokið. Það er vert í þessu sambandi að athuga, hversu nú stendur á um þær verklegu framkvæmdir í landinu, er ríkið leggur fé til. Samkv. skýrslu vegamálastjóra verður nú á næstu árum lokið við að byggja hinar stærstu brýr á fjölförnum vegum, en til brúargerða er nú árlega varið svo hundruðum þúsunda kr. skiptir. - Nú er verið að ljúka við að leggja langlínu um land allt, jafnframt því sem árlega er lagt mikið af héraðslínum. Mætti því fullkomlega gera ráð fyrir, þótt eftirleiðis yrði reynt að uppfylla kröfur héraða um símalagningar og brúargerðir á svipaðan hátt og nú er gert, að þá mundi á þessum liðum verða afgangs nokkurt fé, miðað við það, sem nú er árlega lagt fram, sem mætti verja til raforkuveitna í sveitum. Einnig má geta þess, að bráðlega er útrunnið það tímabil, sem ákveðið er, að ríkissjóður leggi Landsbankanum til 100 þús. kr. á ári, og mætti því einnig nota þetta fé í áðurgreindum tilgangi. Loks má geta þess, að árlega eru greiddar stórar upphæðir úr ríkissjóði, bæði samkv. fjárl. og ekki sízt utan fjárl., sem tvímælalaust verður að telja mörgum sinnum betur varið til raforkuveitna í sveitum en að nota þær á þann hátt, sem nú er gert. Það er þess vegna augljóst mál, að þótt frv. þetta yrði að lögum, þá mundi árlega verða hægt að verja allmiklu fé til þessara framkvæmda, ef vel væri haldið á fé ríkissjóðs. Þetta yrði hægt að gera án þess að auka skattabyrði landsmanna eða standa í vegi fyrir öðrum verklegum framkvæmdum eða stuðningi við atvinnuvegina. Hér liggur þess vegna fyrir að taka ákvörðun um það, hvort einhverju af fjármagni ríkissjóðs eigi að beina inn á þessa braut. Að svo mæltu legg ég það til, að frv. verði vísað til fjhn., sem var sú n., sem fjallaði um málið í hv.Ed. í fyrra.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég skal ekki á þessu stigi málsins fara um það mörgum orðum eða fara út í einstök atriði. Ég vil aðeins geta þess, að að sjálfsögðu munu allir þeir, sem hafa trú á því, að hægt sé að bæta lífsskilyrði manna hér á landi til sjávar og sveita, vera fylgjandi því að gera eitthvað endanlegt af hálfu landsbúa allra til að styðja að því, að hægt sé að nota rafmagn til ljósa og hita. Ég vil aðeins segja það í þessu máli, að mér finnst það ekki rétt, sem fram kom hjá hv. aðalflm., að þetta sé aðallega gert fyrir sveitirnar, því eins og þetta frv. er sniðið, er það fyrst og fremst gert fyrir kauptúnin. En það vilja sjálfsagt allir stuðla að því, eftir því sem þeir telja fært, að þessar framkvæmdir verði gerðar, og að þær verði gerðar á skynsamlegan hátt. Vil ég sérstaklega leggja áherzlu á það, sem kom fram hjá hv.flm., að þegar ríkið á að fara af stað með slíkar framkvæmdir, þá má ekki fara af stað með þær fyrr en athugað hefir verið gaumgæfilega, á hvern hátt aðstoð ríkisins á að vera. Þegar ég sigldi á konungsfund í fyrra, setti ég mig í samhand við þann mann, Jakob Gíslason verkfr., sem Alþ. hefir undanfarið verið að styrkja til að athuga svona mál. Ég réði hann þá sérstaklega til þess að athuga þetta og aftalaði við hann, að hann skyldi verja þeim tíma, sem hann ætti eftir af námi sínu, til þess að búa sig undir þetta mál, og kæmi svo í þjónustu hins opinbera á eftir. Þetta varð svo, og fékk hann nokkra aðstoð frá ríkinu til að geta kynnt sér þetta vel; fór hann í þeim erindum til Noregs á eftir. Þegar hann kom heim, var hann ráðinn til að athuga þetta, ásamt vegamálastjóra og rafveitustjóranum í Reykjavík. Þessi n. hefir sérstaklega athugað þetta mál, og mun koma fram með rökstuddar till. - Ég nefni þetta af því, að hv.flm. sagði, að af stj. hálfu myndi ekkert hafa verið gert í þessu máli, en hv.þm. hefir vanrækt að spyrja um það, hvað stj. hafi gert í málinu, því ef hv.þm. hefði gert það, þá hefði hann auðvitað fengið allar upplýsingar um það, hvað stj. hefir aðhafzt. Ég hefi gert það, sem hægt er til að fá góðan undirbúning um þetta mál og ég get skotið því inn hér, af því viðtali, sem ég hefi haft við sérfræðinga, að ég býst við, að þeirra till. muni ekki ganga í þá átt, sem hér er talin heppilegust í þessu frv. Ég skal svo gera nokkrar alm. aths. við þetta frv. Eins og flm. vék að, er hér gengið inn á þá braut að styrkja með fjárframlögum úr ríkissjóði, á svipaðan hátt og hið opinbera leggur fram fé til jarðræktar, rjómabúa og frystihúsa. Ég bendi á þetta af því, að flest af þessu er nýtt, og að því leyti hliðstætt við það, sem hér er um að ræða. - Það er eins og hv.flm. benti á, að þarna er beinlínis verið að styrkja menn til þess, að framleiðslan geti orðið hægari og meiri; fjárstyrkur ríkisins miðar að því að auka getu manna til að standa undir þeirri byrði, sem ríkið leggur á þá, og það réttlætir styrkveitingar ríkisins að búa til styrkari stoðir undir ríkisbúskapinn. Ennfremur hefir ríkið gert mikið til þess, að þjóðin fái betri híbýli. Það miðar ekki að því beinlínis, að framleiðslan verði meiri, heldur að því, að almenningur fái betri líðan. Það er hliðstætt við það að bæta lífsskilyrði manna óbeinlínis, t. d. eins og með rafveitu, til þess að menn geti sparað áburðinn, en aðallega er það til þess að auka vellíðan manna. En eins og máltækið segir, að það er nær skinnið en skyrtan, þá er það líka svo, að við verðum fyrst og fremst að hugsa um það að bæta afkomu manna, að gera framleiðsluna færari til að standa undir því, sem á hana er lagt. Þess vegna segi ég það, að þegar við eigum að taka afstöðu til þess að koma upp rafveitum til almenningsþarfa, þá er það hliðstætt við það, sem gert var með Byggingar- og landnámssjóði og verkamannabústöðum, en það er ekki eins nauðsynlegt og að styrkja menn til að auka afurðaframleiðslu sína. Svo vil ég aðeins með örfáum orðum koma að fjárhagsatriði þessa máls. -Ég verð að segja það, að í því efni hefir undirbúningurinn verið allt of ófullkominn hjá hv.flm. Það var upplýst af öðrum aðila en flm. í Ed. í fyrra, að þetta myndi kosta 71–75 millj. króna, og frá hálfu flm. var ekkert sagt um það þá, hve langan tíma þessi virkjun myndi taka. En nú gerir hv. aðalflm. ráð fyrir, að þetta muni taka heilan mannsaldur, það er m. ö. o., að þjóðin eigi að leggja á sig tveggja millj. króna útgjöld á ári á meðan. En ég býst við, að þjóð, sem þarf svo mikið á sig að leggja til að bæta sína framleiðslu, til þess að borgararnir geti staðið undir þeim byrðum, sem verður að leggja á þá til þess að halda þjóðarbúskapnum uppi, þar sem ekki búa nema 100 þús. sálir, að það sé ofraun fyrir þjóðina að leggja á sig tveggja millj. króna bagga á ári, til viðbótar við annað, þó það sé til að auka lífsþægindi hennar. Ég vil svo að lokum segja það, að ég tel það mjög ríka skyldu þingsins að kveða á um það, hvernig hið opinbera vill styðja þetta mál, og vil ég leita allrar samvinnu, sem unnt er, um það, en sérstaklega vil ég þó heyra till. sérfróðra manna í því efni. Ég vil benda á, að ég er ósamþykkur hv.flm. um það, að hægt sé að taka þetta fyriræki á ríkissjóð án þess að auka tekjur hans, og vil ég þá spyrja hv. aðalflm. og flokk hans, hvort þeim sé svo mikil alvara um þetta mál, að þeir séu reiðubúnir að afla þeirra tekna, sem með þarf til þess að hrinda málinu í framkvæmd. Vil ég þá lýsa yfir því frá minni hálfu, að ég er reiðubúinn að taka í fjárl. útgjöld til þess, en vil um leið geta þess, að nú eru svo miklar byrðar á ríkissjóði, að ekki er hægt að leggja á hann útgjöld, svo mörgum hundruðum þúsunda króna skipti, án tekjuauka. Ég vil segja það fyrir mitt leyti og ég hygg fleiri, að við viljum leita að nýjum tekjustofnum áður en lengra er farið, og vilji hv.flm. og flokkur hans það, mun samvinna við okkur verða auðsótt.

Magnús Jónsson Hæstv. atvmrh. sagði gamla sannleikann, sem náttúrlega er alltaf í gildi hér, að það er ekki nóg að setja fram þarfirnar og sýna fram á, að eitthvert mál sé bæði gott og þarft, til þess að einsætt sé að samþ. það þegar. Menn verða náttúrlega að velja þar á milli, hvað nauðsynlegast sé og kalli mest að. Þegar um þetta mál er að ræða, sem hér er á dagskrá, er þess vegna um það að gera, hvort þær framkvæmdir, sem hér er farið fram á í þessu frv., séu svo nauðsynlegar, þörfin svo brýn, að réttmætt sé að flýta því máli svo mikið, að réttara sé að láta eitthvað annað sitja á hakanum. Hæstv. atvmrh. vildi skipta í tvo flokka þeim málum, sem ríkissjóður stuðlar að framkvæmdum á með fjárframlögum, annarsvegar þegar fé væri veitt til þess beint að auka framleiðslu í landinu og gera menn að styrkari skattþegnum, þ. e. a. s. þegar verið er að styrkja fyrirtæki, sem skila nokkru aftur í ríkissjóð í náinni framtíð. En hitt er þegar verið er að styrkja menn til betri lífsþæginda. Hæstv. ráðh. taldi, og kannske með réttu, að hyggilegra væri að láta það sitja í fyrirrúmi, sem miðaði til þess að gera menn að styrkari skattþegnum, en láta hitt frekar sitja á hakanum. En þegar hæstv. ráðh. svo vill skipa þessu máli í síðari flokkinn alveg skilyrðislaust, þá hygg ég, að það liggi í augum uppi, að það er ekki rétt. Hv. 1. flm. málsins sýndi ljóslega fram á það, að þetta frv. er ekki aðeins til að auka lífsþægindi manna, til að gera þeim vistina notalegri og gera þá ánægðari með að vera kyrrir þar sem þeir eru í sveit komnir, heldur á þetta einnig að geta stuðlað mjög mikið að aukinni framleiðslu og að því að bæta efnahag manna. En svo held ég, að hæstv. ráðh. hafi litið yfirleitt of grunnt á þetta mál með þessari flokkaskiptingu sinni, því að hvað er fyrsta skilyrðið til þess, að meiri afurðaframleiðsla náist til sveita? Það hlýtur þó að vera fyrsta skilyrðið, að fólkið sé þar fyrir hendi, að þar séu einhverjir menn, sem við landbúnað vilja fást, og það er sannarlega sú alalvarlegasta hætta, sem vofir yfir, að sveitirnar tæmist að meira eða minna leyti, og að engir byggingarlánasjóðir eða tilbúinn áburður nægi til að ráða bót á því, vegna þess að fólkið flykkist burt úr sveitunum. Ég hygg þess vegna, að þau málin, sem miða til þess að gera lífsþægindin meiri í sveitunum, séu fyrst og fremst til þess að auka framleiðsluna til sveita. Það er kannske erfitt að gera upp á milli þessara tveggja flokka, en ég vil segja það, að það mál, sem sameinar hvorutveggja flokkana eins vel og þetta, það ætti eiginlega að geta gengið fyrir öllu öðru. Það er annað atriði líka, sem mér finnst, að verði að koma til greina. Við getum skipt þeim málum, sem fyrir liggja, í tvo flokka. Sum góð mál eru þannig, að það er náttúrlega skaði að þurfa að láta þau bíða, vegna þess að menn langar í hagsmunina strax, en svo eru önnur mál, sem beinlínis spillast við það að bíða, og þar er einmitt þetta mál mjög framarlega. Það er ekki rétt að draga kannske þing eftir þing framkvæmdir í slíku máli sem þessu, því að það leiðir ekki aðeins af þeirri bið, að menn nota ekki þá auknu möguleika til meiri framleiðslu og betri líðunar, sem af þeim framkvæmdum mun leiða, heldur fylgir þar með, að málið spillist með hverju ári. Það er sagt, að ekki þurfi nema einn gikk í hverja veiðistöð, enda er hann þegar kominn hér. Menn eru þegar farnir að koma sér upp sérstökum rafstöðvum, þeir, sem eru áhugasamastir og einhvers megnugir og þess vegna verst að missa úr félagsskapnum. Það getur farið svo, ef þetta mál verður látið dragast lengi, að almennar raforkuveitur komist alls ekki á í mörgum héruðum, vegna þess að svo margir af þeirra beztu mönnum gangi frá, af því að þeir hafa skuldbindingar á sér af einkaraforkuveitum. Ég er viss um, að þetta mál mætti draga svo lengi, að það yrði ónýtt, þegar það kæmi til framkvæmda. Auk þess er það, að einkastöðvar eru oft hálfgerðir gallagripir; mönnum er ávallt sagt, að þær séu fullkomnar, en það getur verið sérstaklega hættulegt að því leyti, að hér er farið inn á það svið, sem mönnum er ekki vel kunnugt um. Það er hægt að láta menn „ganga í vatnið“ til að koma upp stöð, ef maður kemur og segist skuli gera það eitthvað ódýrara en annar, því að þá hættir mönnum við að glæpast á lægsta tilboðinu, og fá þá máske hluti, sem eru mjög lítils virði, kannske miklu minna virði en það fé, sem fyrir þá hefir verið látið. En að koma þannig í veg fyrir, að menn séu ginntir til að kaupa hluti, sem eru lítils virði, mælir mjög með þessu frv., því að stórar rafveitur eru mjög öruggar og langvissastar. Ég ætla annars ekki að lengja mjög umr. um þetta mál. - Það hefir komið til mála í einu héraði að byrja á slíkri almenningsvirkjun, og það er ákaflega lærdómsríkt að frétta um það, hvernig málinu þar er tekið. Þótt þar séu flokkadrættir miklir, sem í öðrum héruðum, urðu þó allir ásáttir um þetta mál, og varð til um það þessi vísa: Allir voru sammála um hið mikla hnoss, ef það væri mögulegt að virkja Reykjafoss. Við pólitískar orkuveitur enginn vildi sýsla og Arnór tók í nefið úr dósunum hjá Gísla. En Arnór og Gísli eru mestu andstæðingarnir í héraðinu; við getum litið á þá sem forvígismenn fyrir flokkunum, sem vilja spilla málunum hvor fyrir öðrum. En svo kom mikilsvarðandi mál, sem allir urðu ásáttir um, og þá varð samlyndið svo mikið, að Arnór tók í nefið hjá Gísla. Þetta er eins og þegar eitt stórskáldið okkar lýsti því ástandi, sem sagt er að koma eigi, að ljónið leiki sér með lambinu, - og mér finnst það illt, af hæstv. stj. ekki vill fara hér að eins og þessir góðu menn. Ég get ekki neitað því, að mér finnst dálítið kenna þess í ræðu hæstv.atvmrh., að honum finnist ekki lítið undir því komið, að hægt væri að leysa þetta mál einhvernveginn öðruvísi heldur en gert er ráð fyrir í þessu frv. En það væri ákaflega illa til fallið, ef spurningin um aðferðina væri látin ráða úrlausn þessa máls.

Flm. (Jón Sigurðsson) Ég þarf ekki að vera langorður, því að ég hefi fáu að svara, og svo hefir hv. síðasti ræðumaður tekið af mér ómakið með að svara ýmsu. Ég get verið hæstv. ráðh. þakklátur fyrir upplýsingar sínar og fyrir það, sem hann hefir unnið fyrir málið, og hefir nú, að því er mér skilst, skipað nefnd góðra manna til að rannsaka þetta mál. Þetta get ég verið hæstv. ráðh. þakklátur fyrir, en vildi jafnframt spyrja, hvenær mætti vænta álits frá þessum mönnum. Þá vil ég leiðrétta það, sem hæstv. ráðh. sagði, að það væru kauptúnin, sem hefðu mestan hagnað af, ef þetta frv. yrði að lögum. Ég skil ekki þann barnaskap að slá þessu fram, því að þótt kauptúnin séu ekki útilokuð með þessu frv., þá er það þó öllum vitanlegt, að það eru kauptúnin með sínu þéttbýli, sem hafa möguleika til samvirkjunar, þótt þau njóti einskis beins stuðnings eða fjárframlaga frá því opinbera. Aftur á móti er óvíða svo þéttbýlt í sveitunum, að raforkuveitur beri sig fjárhagslega nema með miklum fjárframlögum frá ríkissjóði. Það er því auðsætt, að það er stór vinningur, að kauptúnin verði í félagi við sveitirnar um þessar framkvæmdir, enda er gert ráð fyrir því, að fjárframlag ríkissjóðs sé mismunandi, eftir því hvort sveitarfélag er í sambandi við fjölmennt kauptún, sem með sinni miklu rafmagnsnotkun getur styrkt fyrirtækið óbeint. Það sjá allir, að það er mikill munur að hafa kauptún sem endapunkt, sem tekur kannske mörg hundruð hestöfl svo að segja á einum stað, eða ef línan ætti að leggjast með bæjum, þar sem hver tekur svona 4–6 hestöfl. Það er þess vegna styrkur fyrir málefnið, að kauptúnin verði með, því að það verða alls ekki sveitirnar, sem bera uppi kauptúnin í þessu efni. Þá vildi hæstv. ráðh. gera mikið úr því, hve mikill munur væri á eðli þessa máls og ýmsum þeim, sem styrkur er veittur hér á þingi, t. d. jarðabótastyrkur og styrkur til vélasjóðs o. fl. þess háttar, og taldi, að hér væri aðeins um að ræða aukin þægindi, menn fengju aðeins notalegra líf o. s. frv. Ég hafði raunar áður bent á, að frá þjóðhagsfræðilegu sjónarmiði væri það ekki vansalaust að kaupa það frá útlöndum, sem við gætum framleitt sjálfir, og átti ég þar við áburðarkaupin í sambandi við áburðarbrennsluna. Auk þess er enginn vafi á því, að ræktun landsins bíður ekki alllítinn skaða við það. En ef það er mikils virði að fá túnin sléttuð, svo að bændur geti komizt af með einn vinnumann í stað 34, þá er það ekki síður mikils virði að létta verki af herðum kvenfólksins, svo að ein kona geti afkastað því verki, er 3 þurfti til áður, ekki sízt þar sem víða er svo komið, að ekki er nema húsfreyjan ein kvenna á bæjunum, og oft nálega ófáanleg hjálp til innanbæjarstarfa, hvað sem á liggur. Enginn neitar því, að rafmagnið getur sparað stórkostlega mannsaflið bæði innanbæjar og utan, ef það er notað þannig. Hér er því um stórkostlegan vinnusparnað að ræða. Sérstaklega ber að gefa gaum að því, að vinnukraftur er víða því nær enginn, enda þekki ég jafnvel dæmi þess, að á sumum heimilum er enginn kvenmaður, og verða karlmennirnir jafnvel að elda matinn ofan í sig sjálfir. Af þessu má ljóslega ráða, hvílík nauðsyn er á, að hafizt sé handa sem bráðast til þess að hagnýta betur vinnuafl sveitanna. Hver getur sagt, hversu lengi sveitakonurnar okkar endast, ef þær eiga lengi að búa við þau erfiðu kjör og það óhemju strit, sem þær eiga nú við að búa. - Nei, það er áreiðanlega hraparlegur misskilningur eða fáfræði hjá hæstv. ráðh., að hér sé farið fram á einhvern „luksus“ sveitakonunum til handa. Hér er um að ræða blákalda nauðsyn, sem ekki er hægt að loka augum fyrir. Sveitakonurnar hér á landi baða sannarlega ekki í rósum, þótt eitthvað sé gert til þess að bæta hagi þeirra. Ég sé að öðru leyti ekki ástæðu til að tala frekar um þetta, þar eð hv. 1. þm. Reykv. tók að mestu af mér ómakið hvað ræðu hæstv. ráðh. snertir. Þó vil ég ekki láta undir höfuð leggjast að segja nokkur orð út af því, sem hæstv. ráðh. sagði um kostnaðarhlið þessa máls. Hann kvað engar kostnaðaráætlanir liggja fyrir þinginu um þetta mál, hvorki nú eða í fyrra. Þetta er að vísu rétt, en ég vil biðja hv.þdm. vel að athuga það, að um heildaráætlun um svo umfangsmikið mál getur aldrei verið að ræða, svo að nokkuð sé á að byggja. Þær framkvæmdir, sem hér er um að ræða, taka sennilega langan tíma, jafnvel mannsaldra. Enginn getur nú sagt með neinni vissu, hvaða verðlag verður á vinnu og efni eftir t. d. 2030 ár. Ef ætti að fara að gera áætlun um slíkt, væri það fálm út í loftið og ekkert annað. Slík áætlun væri einungis leikfang, því hún gæti ekki stuðzt við neinn raunveruleika í framtíðinni. Enda hefir það ekki hingað til verið venja þingsins að krefjast ítarlegra rannsókna og áætlana um hinar ýmsu framkvæmdir. Mönnum hefir verið það alltaf vel ljóst, hversu lítið er einatt á slíkum plöggum að byggja. Oft hafa þau reynzt verri en ekki neitt. Stj. hefir heldur ekki gert þær kröfur til sjálfrar sín í þessu efni, sem hún gerir nú til okkar flm. þessa frv. Þess er skemmst að minnast, að á þinginu í fyrra var töluverð togstreita um það, hvort það myndi kosta 30 þús. eða 100 þús. að koma upp ákveðnum girðingarspotta. Stj. hafði flutt frv. um að ríkissjóður kostaði þessa girðingu, en ekki hafði stj. séð málinu fyrir betri undirbúningi eða rannsókn en þetta, og situr því sízt á henni að setja sig á háan hest hvað þetta atriði snertir. A. m. k. ef við eigum ámæli skilið fyrir undirbúning þessa máls, þá á hæstv. núv. stj. eigi síður skilið ámæli fyrir lélegan undirbúning margra mála, er hún hefir haft með höndum fyrr og síðar. Þá spurði hæstv. ráðh., hvort ég og minn flokkur væri reiðubúinn til að taka höndum saman við núv. stjórnarflokk að afla aukatekna í því skyni að hrinda þessu máli áleiðis. Þessu vil ég svara á þann veg, að áður en slík tekjuöflun fer fram, vil ég og legg áherzlu á, að því fé, sem núv. tekjustofnar gefa ríkissjóðnum, verði fyrst varið til þarflegra framkvæmda, og þar á meðal til raforkuveitna í sveitum. Ég tel því fé á þann hátt miklu betur varið en til einhvers og einhvers hégóma, eins og við hefir þótt brenna hjá núv. stj. Ekki er þó svo að skilja, að ég vilji, að aðrar verklegar framkvæmdir séu stöðvaðar fyrir þessar sakir. En ég verð að álíta, að ef gætt væri nokkurs sparnaðar um meðferð ríkissjóðs og samt kæmi í ljós, að fé skorti til nauðsynlegra verklegra framkvæmda, hvort sem það héti rafveitur eða annað, þá væri kominn tími til að afla ríkissjóði aukinna tekna, og þá hygg ég, að ekki myndi standa á mér eða mínum flokki um samvinnu í þessu máli, enda þyrfti varla að kvíða því, að ekki yrði talsvert fé ávallt á takteinum til þessara framkvæmda smátt og smátt. Hitt kæmi vitanlega til engra mála, að veita árlega feiknafé í þessu skyni; bæði leyfir fjárhagur slíkt ekki, enda myndu slíkar framkvæmdir draga um of vinnukraftinn frá öðrum atvinnugreinum og valda röskun í atvinnuháttum þjóðarinnar. Þá hefi ég svarað flestu af því, sem svara þarf, og skal því ekki tefja umr. frekar.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég hefi hlustað á umr. um þetta mál hér í d. í þeirri von að verða fróðari um það, hvernig hv.flm. hugsa sér fjárhagshlið þessa máls. En ég hefi orðið fyrir algerðum vonbrigðum. Ég hefi einskis orðið vísari um þetta atriði, sem þó verður að teljast meginatriði í þessu máli. Hinsvegar finnst mér hv.flm. hafa eytt óþarflega mörgum orðum um þá þætti málsins, sem allir eru í rauninni sammála um. Það eru engar upplýsingar, sem máli skipta, þótt talað sér langt mál um nytsemi rafmagnsins og þá auknu menning, lífsþægindi og heilnæmi, sem rafmagninu fylgir; þetta er það, sem allir vita og eru sammála um. Sömuleiðis er ending sveitakvenna og sparnaður sauðataðs engin meginrök í þessu máli. Slíkt er að ganga á snið við veruleikann. Höfuðverkefni þeirra, er leggja vilja máli þessu lið, er að ráða fram úr fjárhagshlið þess. Það mun reynast torveldast viðfangs. Hv. 1. flm. sagði réttilega, að engin heildaráætlun lægi fyrir í þessu máli, en svo bætti hann við, að það gerði ekkert til, því áætlanir væru venjulega einskonar leikföng. En ég verð að telja helzt til mikla léttúð að vilja leggja út í slíkt stórfyrirtæki án þess að gera sér hina minnstu grein fyrir, hvort nokkrir möguleikar eru á því að standast kostnaðinn eða láta fyrirtækið bera sig fjárhagslega í framtíðinni. Hér vantar enn ítarlega rannsókn, ekki einungis á því, hvað þetta myndi kosta í framkvæmdinni, heldur og á því, hvort þau heimili, sem af eiga góðs að njóta, hafa nokkra aðstöðu til þess að bera þau auknu útgjöld, sem á þau hljóta að leggjast í þessu skyni. Það þarf að athuga þá hlið sérstaklega, er snýr að notendum væntanlegs rafmagns. Þá talaði hv. 1. flm. um það, að verja mætti í þessu skyni þeim tekjuafgangi, sem nú væri til í ríkissjóði. Hv. þm. virðist halda, að ekkert sé við hann að gera. Sömuleiðis sagði hv.þm. í fyrri ræðu sinni, að þeir tímar kæmu bráðlega, er við gætum minnkað stórum fjárframlög til brúargerða í landinu. Það kann nú að vera, að þingið vilji skipta á þessu tvennu, virkjunum og brúargerðum, og láta hið síðarnefnda sitja á hakanum. En ég álít, að þó hnigið væri að því óheillaráði, þá myndu peningarnir hrökkva skammt. Því það er nú einu sinni svo með okkar afkomu, að ef við fáum kreppuár, þá eru engir peningar aflögu í ríkissjóðnum, og meira að segja erum við þá neyddir til að strika út allar verklegar framkvæmdir í landinu. Ég held því, að málinu verði varla hjálpað á þennan hátt, nema því aðeins, að þingið vilji skera niður töluvert af hinum lögboðnu útgjöldum, en ég hygg flest þeirra þannig vaxin, að ekki verði hjá þeim komizt. Það verður að benda á einhverja aðra og skynsamlegri leið. Segi ég þetta þó ekki af því, að ég vilji máli þessu illa, heldur til þess að menn geri sér það ljóst, að leita verður einhverra sérstakra ráða um fjáröflun í þessu skyni. Mætti það sízt henda þingið að rasa um ráð fram í slíku stórmáli sem þessu. Vil ég að endingu biðja hv.þdm. að athuga þetta mál sem allra bezt, og ekki sízt fjárhagshlið þess.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það eru nokkur einstök atriði í ræðum hv. 1. flm. og hv. 1. þm. Reykv., sem ég vil víkja að nokkrum orðum. Hv. flm. spurði, hvenær vænta mætti álits n. þeirrar, er þetta mál hefði til meðferðar. Um það get ég ekki sagt með fullri vissu, en eigi mun þó á löngu líða, áður en bráðabirgðaálit verður lagt fram hér í þinginu. Þó ber þess að gæta, að hér er ekki um heildarálit að ræða, heldur um grundvallaratriði málsins og það, á hvern hátt sé heppilegast að vinna að framkvæmdum og á hvaða grundvelli ríkið á að taka þátt í þeim. Hv. flm. fór ekki rétt með orð mín, að þetta væri „luksus“ sveitunum til handa. Það hefi ég aldrei sagt. Eða heldur þm., að nokkrum dytti í hug að kalla t. d. húsbyggingar, sem lán eru veitt til úr Byggingar- og landnámssjóði, „luksus“? Ég líkti einungis þessu máli við Byggingar- og landnámssjóðinn og við verkamannabústaðina, sem þingið hafði til meðferðar í fyrra. Ég hirði svo ekki um að svara frekar þessari rangfærslu hv.þm. Þá talaði hv.þm. um áætlanir almennt og taldi þær lítils virði. Það má vel vera, að hv.þm. hafi rétt fyrir sér. En ég vil spyrja hv.þm.: Hver er allsherjarreynsla um áætlanir hinna svokölluðu sérfræðinga? Sú, að áætlanir þeirra eru hér um bil undantekningarlaust of lágar. Í langsamlega flestum tilfellum fer kostnaður fyrirtækja langt fram úr áætlun verkfræðinganna. Þetta er allsherjarreynslan um þessa hluti. M. ö. o., áætlanir má skoða sem lágmark, en lítils virði hvað efri takmörkin snertir.

Hver bjó til áætlunina í fyrra? Ekki var það verkfræðingur

. Það var maður í bæjarins þjónustu, en ekki landsins, eins og hv.þm. getur séð í Þingtíðindunum. Hv. þm. hafði góð orð um, að hann og hans flokkur væri fús til að vinna með okkur að fjáröflun til þessara framkvæmda. Er það vel farið, og horfir þá ekki óvænlega um framgang þessa máls, ef báðir höfuðflokkarnir leggjast á eitt um framkvæmdir. Á mér eða mínum flokki skal ekki standa til þess að gera allt, sem unnt er, fyrir málið, strax þegar við höfum séð till. þeirra manna, sem bezt hafa vit á þessum málum. Hv. 1. þm. Reykv. teygði lopann, sem hans er vandi, en var þó mun skemmtilegri en endranær. Hann gaf í skyn, að við myndum vilja fara aðra leið en flm. frv., til þess að láta þá ekki hafa heiðurinn af frumkvæði þessa máls. Þetta er rangfærsla. Ég sló engu föstu um, hvaða leiðir yrðu farnar, en lagði höfuðáherzlu á ítarlegri rannsókn og athugun. En ef hv.þm. heldur, að við viljum fara aðra leið, þá er það af því, að hann hefir grun um, að hans leið er ófær. Þá kem ég að öðru atriði í ræðu hv. 1. þm. Reykv., sem mér líkaði mjög illa. Hann talaði um rafveitur einstakra manna til sveita, sem reistar hafa verið fyrir tilstilli nokkurra merkra manna í Skaftafellssýslum, og fór niðrandi orðum um. Ég vil segja það, að þessir menn, sem unnið hafa óeigingjarnt og mjög merkilegt starf, eigi annað skilið en að þurfa að sæta niðrandi sleggjudómum af hálfu manna eins og hv. 1. þm. Reykv., sem ekki hefir hið allra minnsta vit á slíkum málum. Situr sízt á þeim hv.þm. að reyna að kasta rýrð á þessa náttúruhögu menn í Skaftafellssýslum; honum væri sæmra að ganga í skóla hjá þessum mönnum og læra af þeim marga nytsama hluti, svo sem óeigingirni og heiðarleik í opinberum störfum. Hv. þm. sagði skemmtilega sögu af Arnóri og Gísla. Það kann að fara svo í þessari hv. deild, að Arnór taki að lokum í nefið hjá Gísla, en hins vil ég þá geta, líka í spaugi, að ég held, að svo hafi farið í Skagafirðinum, að Arnór hafi ekkert rafmagn átt að fá eftir þeirri áætlun, sem fyrir lá. Ég vil að lokum beina því til hv. nefndar, sem ég tel víst að verði fjhn., að hún athugi þetta mál sem bezt, einkum frá fjárhagslegu sjónarmiði; sérstaklega hvernig aflað yrði fjár til þessara framkvæmda. Ég tel þess engar líkur, að málið verði leyst á þeim grundvelli, sem hv. 1. flm. benti á í ræðu sinni, nefnilega að draga fé frá öðrum framkvæmdum í landinu, svo sem brúargerðum, síma- og vegalagningum. Slíkt er fásinna meiri en orðum er eyðandi að. Við megum heldur ekki draga úr fjárveitingum til rjómabúa, fjárræktar, jarðræktar né annara búnaðarframkvæmda. N. verður að koma auga á einhverjar aðrar leiðir til fjáröflunar, ef nokkuð á að verða úr framkvæmdum. Ég er reiðubúinn til samvinnu um fjáröflun til þess, að myndarlega verði hafizt handa, en ella ekki. Hv. flm. vilja gera þetta fyrir afgangsfé. Hvílíkur barnaskapur! Eru mennirnir að gera að gamni sínu? Eða er þetta skollaleikur fyrir þjóðinni? Þeim sem þetta er alvörumál, er ljóst, að þetta verður að gerast myndarlega; það verður að vera myndarbragur yfir öllum framkvæmdum málsins frá upphafi. Þetta vil ég leggja hv.þdm. ríkt á hjarta.

Haraldur Guðmundsson Hér er um stórmál að ræða og eitt mesta menningar- og hagsmunamál þessarar þjóðar. Um það eru allir sammála. Mönnum er það almennt ljóst, að ef takast má að veita raforku út um byggðir landsins og selja við ódýru verði í sambandi við aðra orkugjafa, þá er með því stigið eitthvert stærsta sporið til þess að gera landið byggilegra og vistlegra en það er nú, til þess að opna auðlindir þess og gera fólkinu auðveldara að hagnýta sér gæði þess í jörðu og á. Sjálfsagt vildu alþm. allir og aðrir góðir menn helzt geta séð svo um, að hægt væri að leiða nóg og ódýrt rafmagn heim í hvert einasta hús og bæjarblað á öllu landinu. - Um það þarf ekki að efast. Umr. í hlöðunum undanfarið og hér í hv. d .i dag hafa mest snúizt um það, hvort smávirkjun eða stórvirkjun sé heppilegri til að koma þessu máli í framkvæmd. Málið hefir verið rætt eins og um tvær höfuðleiðir væri að ræða til að fullnægja raforkuþörf almennings í landinu: Annað hvort verði að reisa eingöngu stórar, dýrar og aflmiklar stöðvar og veita orkunni frá þeim yfir stór héruð um langar leiðslur, eða reisa aðallega smástöðvar, sem nægi einum bæ eða fáum hver. Hvorug þessi leið er einhlít, að því er mér virðist. Hér er ekki um að ræða annaðhvort eða, heldur hvorttveggja. Það hlýtur að fara mjög eftir staðháttum einstakra landshluta, hvort af þessu tvennu á við. Þar sem byggð er strjál, er veitukostnaðurinn, leiðslurnar frá stórstöðinni, að sjálfsögðu mestur hluti kostnaðarins. Þar geta smástöðvar því komið til greina. Hinsvegar verður stöðin og virkjunin sjálf meginhluti stofnkostnaðarins í þéttbýlli sveitum og bæjum, en veitukostnaður verður þar tiltölulega langtum minni. Þar eiga stórstöðvar við, ef hentug fallvötn eru þar til. Hæstv. núv. stj. og hennar flokkur vilja leggja mjög kapp á að styðja einstaka menn til þess að koma sér upp smástöðvum fyrir heimili sín. Víst er það eðlilegt, að menn fýsi mjög að fá rafmagn, og að stj. vilji styðja þá viðleitni. En mikinn varhug verður að gjalda við því, að eigi sé gert meira ógagn en gagn með byggingu slíkra smástöðva. Með því að byggja smástöðvar úti um sveitir landsins, þar sem skilyrði eru fyrir stórvirkjun, er dregið úr möguleikunum fyrir því, að stóru stöðvarnar komist upp og geti borið sig fjárhagslega. Það er reginháski, ef slíku er haldið áfram. Hitt er engu minni fásinna, að ætla sér að bíða eftir því, að bætt verði úr raforkuþörf strjálbýlustu sveitahéraðanna með byggingu stórstöðva. Þar er hyggilegast og sjálfsagt að hjálpa einstaklingum til að koma upp smástöðvum til eigin nota. Það, sem því fyrst þarf að gera í þessu máli, er að láta fram fara ítarlega rannsókn á því, hvar stórstöðvar eigi við og hvar smástöðvar henti bezt. Þegar þessi heildarrannsókn hefir verið framkvæmd, ætti að banna einstaklingum að byggja smástöðvar á þeim svæðum eða í þeim byggðarlögum, þar sem skilyrði eru svo góð fyrir stórvirkjun: hentugt fallvatn, þéttbýli og nægilegt verkefni fyrir rafmagnið, að sýnt þyki, að stórstöðvar séu hagkvæmari. Stórar stöðvar verða yfirleitt margfalt ódýrari að tiltölu og bæta samtímis úr þörf flestra manna, og því ber fyrst og fremst að athuga, hvar þeim verður upp komið. Ég hlustaði á ræðu hv. 1. flm. og vil í því sambandi segja, að mér virðist þetta mál miklu stærra en útlit er fyrir, að honum og hv. meðflm. hans sé ljóst. Hv. þm. talaði um ljósaþörf sveitanna og rafmagn til suðu  Hver maður sér, að það getur ekki borgað sig að leggja langar leiðslur, ef til vill fjölmarga kílómetra, heim að bæ, þar sem 4–6 manneskjur eiga heima og reisa þar spennubreytistöð, ef rafmagnið á svo ekki að nota til annars en ljósa og suðu og e. t. v. lítillega til hitunar fyrir þessar fáu manneskjur. Rafmagnið hlýtur að verða allt of dýrt. Eigi slíkt að geta borgað sig, verður bóndinn að hafa eitthvað annað og meira með rafmagnið að gera. Einmitt í sambandi við þetta mál þarf að rannsaka, að hve miklu leyti bændur og kaupstaðabúar geta notað rafmagnið til vinnu. Tel ég fulla ástæðu til þess, að stj. setti á laggirnar nefnd - ég veit að vísu, að orðið nefnd lætur illa í eyrum sumra hv. dm. - til þess að athuga, hverjar breyt. það gæti haft í för með sér í búnaðarháttum Íslendinga, ef rafmagnsmálið yrði leyst þannig, að landsbúar yfirleitt ættu kost á nægu og ódýru rafmagni. Enn er eitt. Það liggur í augum uppi, að þegar á að fara að leggja rafmagnsleiðslur víða um sveitir landsins, veltur mikið á því, að nýbyggingar séu skipulega reistar og öllu svo haganlega fyrir komið, að leiðslurnar verði sem beinastar og styztar. Er þar tilvalið verkefni til athugunar og meðferðar fyrir einskonar skipulagsnefndir í sveitum. Ættu þær þá jafnframt að hafa hliðsjón af vegalagningum og öðru slíku. Hv. flm. drap réttilega á það, að á áætlunum væri lítið að byggja, einkum í málum eins og þessu, þar sem framkvæmdirnar geta náð yfir heilan mannsaldur, eða jafnvel ennþá lengri tíma, að því, er hann sagði. Ég er hv.flm. sammála um þetta atriði. Ég hefi enga trú á því, að verkfræðingar, hversu lærðir og ágætir sem þeir kunna að vera, semji áætlanir, sem geti staðizt heilan mannsaldur eða lengur. Hinsvegar veit ég þess engin dæmi, að í máli, sem er jafnstórkostlegt fjárhagsmál og þetta, sé engin viðleitni sýnd til þess að gera grein fyrir kostnaðinum, kostnaði, sem hlýtur að verða risavaxinn á okkar mælikvarða. Um þann hluta kostnaðarins, sem ræðir um í 5. gr. frv. og ríkissjóði er ætlað að greiða, skal ég taka það fram, að ég álít, að ríkissjóði verði ekki um megn að taka á sig allmiklar greiðslur eða skuldbindingar í þessu skyni. En auðvitað þarf þá að sjá honum fyrir tekjuauka mjög verulegum frá því, sem nú er. Og einhverja viðleitni ættu flm. að sýna til þess að gera grein fyrir, hve miklu þær upphæðir muni nema á næstu árum. Ég minnist þess, að í fyrra, þegar frv. um þetta efni var á döfinni í Ed., áleit n., sem um málið fjallaði, að fengnum upplýsingum frá þeim manni, sem mest skynbragð bar á þessa hluti, að kostnaður við rafmagnsvirkjun samkv. frv. myndi ekki verða minni en 70–80 millj. Til samanburðar skal ég geta þess, að samkv. síðasta fasteignamati eru allar fasteignir, hús, mannvirki, lendur og lóðir í sveitum og kauptúnum virtar á tæplega 50 millj. Rafmagnsveiturnar samkv. frv. eru eingöngu ætlaðar sveitum og kauptúnum, því að flestir kaupstaðir landsins hafa þegar byggt rafmagnsstöðvar. Ég verð að játa það, að mér vex þessi upphæð í augum, hún er 50% hærri en fasteignamatið. Hv. flm. sagði, að bið myndi verða, sumstaðar í mannsaldur eða meira, á framkvæmdum í þessu máli. Í 2. gr. frv. er svo ráð fyrir gert, að sérhvert hérað geti, þegar það æskir þess, heimtað kunnáttumann til að framkvæma undirbúningsrannsókn þessa máls. Slíkar beiðnir myndu vafalaust koma úr flestöllum sveitum landsins, því að alstaðar er áhuginn mikill fyrir að bæta úr rafmagnsþörfinni. Myndi nú ekki örðugt að gera upp á milli héraðanna? Ég er hræddur um, að erfitt verði að ákveða, hverjir eigi að bíða mannsaldurinn, hvað þá lengur. Ég tel sjálfsagt, að máli þessu verði veitt sú þinglegasta meðferð, sem kostur er - verði vísað til fjhn. og nefndin leiti síðan álits þess manns, sem hæstv.forsrh. sagðist vera búinn að setja til ráðuneytis. Ennfremur vildi ég mega beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðh., hvort þessum manni hafi ekki verið falið að rannsaka skilyrði fyrir því, að Suðurlandsundirlendið geti fengið rafmagn úr Soginu, sem Reykjavík nú hefir ákveðið að taka til virkjunar, og þá með hverjum kostnaði. Það virðist sjálfsagt að hefja stórvirkjun þar, sem skilyrðin eru bezt, í hinum blómlegu og þéttbýlu héruðum Suðurlandsundirlendis, og Sogið er talið bezt fallið til virkjunar allra okkar mörgu fossa.

Hann er að rannsaka það

. Ennfremur vil ég skjóta því til hæstv. ráðh., hvort ekki væri ástæða til að láta fróða menn, sem eru kunnugir rafmagnsmálum í öðrum löndum, rannsaka, hverjar breyt. það myndi hafa í för með sér á búnaðarháttum Íslendinga, ef bændur fengju nóg og ódýrt rafmagn.

Þetta á hann að hafa rannsakað í sumar

. Þá er hann meira en meðalmaður að gáfum og vinnuþreki, ef hann hefir getað komizt að fullnaðarniðurstöðu í slíku stórmáli á einu sumri! - Loks vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvort það sé rétt skilið hjá mér, að aðalstarf þessa manns eigi að vera það, að gera heildaryfirlit yfir það, hvaða héruð á landinu séu til þess fallin að bera stórar veitur, og hvaða héruð geti aðeins borið smáveitur. Það væri hinn mesti óleikur, ef ekki væri farið eftir skilyrðum hvers héraðs í þessu efni. Þess vegna er nauðsynlegt að fá slíkt heildaryfirlit fyrir landið allt hið allra bráðasta.

Magnús Guðmundsson Það er varla hægt að segja annað en að undirtektir undir þetta mál hafi orðið sæmilegar. A. m. k. er mikill munur á því, hvernig máli þessu er tekið nú eða í Ed. í fyrra. Þá barðist einn af ráðh. á móti því með svo miklum ákafa, að hann taldi málið gersamlega óalandi og óferjandi. Hinar tiltölulega góðu undirtektir hæstv. stj. nú munn vera því að þakka, að hún hefir fengið að vita, að alstaðar úti um landið er rafmagnsmálið talið svo mikilvægt, að hæstv. stj. sér, að ekkert þýðir að berjast á móti því. Það voru aðallega tvö atriði, sem hæstv forsrh. talaði um. Í fyrsta lagi heimtar hann ítarlega rannsókn málsins. Ég get sagt hæstv. ráðh., að það hefir aldrei verið meining okkar flm. að hrapa að neinu, en hinsvegar vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Hverskonar rannsókn hugsar hæstv. ráðh. að láta gera? Álítur hann, að hægt sé að láta fara fram rannsókn á öllu landinu, áður en hafizt er handa um framkvæmdir? Það yrði áreiðanlega til þess að draga málið um ófyrirsjáanlegan tíma. Slíkri rannsókn má líka alltaf bera við til þess að þurfa ekki að gera alvöru úr neinum framkvæmdum. Hv. þm. Ísaf. talaði um, að það væri undarlegt að hafa enga áætlun við að styðjast. En mér finnst undarlegt, að hann skuli segja þetta, eftir að hann hefir viðurkennt, að slík áætlun er einskis virði. Hv. þm. Ísaf. talaði yfirleitt um þetta mál á þann hátt, að ómögulegt er að vita, hvort hann er með því eða á móti. Hæstv. ráðh. sagði, að sú nefnd, sem hann hefir skipað, mundi komast að annari niðurstöðu en frv. gerir ráð fyrir um það, í hvaða hlutfalli skuli veita styrk í þessu skyni. En okkur flm. dettur ekki í hug að leggja neina áherzlu á, að endilega verði styrkt í því formi, sem við höfum lagt til í frv. Það er álitamál, hvernig eigi að haga því atriði, og ef hæstv. stj. getur fundið eitthvert betra fyrirkomulag, erum við reiðubúnir að taka við því. Hæstv. ráðh. talaði um, að það mundi vera ætlun frsm. að minnka fé til brúagerða. Ég hefi ekki heyrt eitt orð í þá átt, en hinsvegar hafði ég það eftir vegamálastjóra, að það færi áð minnka, sem þyrfti til brúargerða, og það er allt annað mál. Ég skal játa, að ég er alveg á því, áð það er ekki til neins að vera að gera fjárhagslegar áætlanir um þetta mál. Hverjum datt t. d. í hug að fara að búa til áætlanir yfir það, hvað allir vegir á landinu mundu kosta? Eins er með þetta mál. Það veit enginn maður í heiminum, hvað það kemur til með að kosta. Mér er líka alveg sama, hvort það kostar 50 eða 70 millj. Þetta verður að gerast fyrr eða síðar, á lengri eða skemmri tíma, og því fyrr sem byrjað er, því betra. Bæði hæstv.forsrh. og hæstv. fjmrh. hafa talað um fjárhagshlið þessa máls og vildu gefa í skyn, að það væri hreinasta glapræði að bera það fram án þess að séð yrði fyrir sérstökum tekjum. En slíkt er svo oft gert í þessu landi. Og hér stendur einmitt svo á, að stj. og þing ræður, hve mikið fé er veitt á ári hverju. Það kemur heldur ekki til nokkurra mála að fara að búa til skattalög um þetta, áður en maður veit, hvort ríkisstj. vill nokkuð sinna því. Hæstv. ráðh. sagði, að í slæmu ári væri ekkert fé til að leggja vegi eða byggja brýr, hvað þá heldur til að koma upp raforkuveitum. Eftir því að dæma ætti að vera bezt að hætta við þetta allt saman, úr því að það geta komið slæm ár, svo að ekkert fé verði afgangs. Nei, hæstv. ráðh. má vera viss um, að Sjálfstæðisflokkurinn vili óskiptur vinna að því að afla tekna í þessu skyni, en hann vill auðvitað ekki taka hvaða skattstofn sem er, heldur þann réttmætasta. Um þetta kann að verða ágreiningur, en ef viljann vantar ekki hjá öðrumhvorum aðilja, er ég ekki hræddur um, að ekki fáist samkomulag. Viðvíkjandi ræðu hv.þm. Ísaf. skal ég taka það fram, að ég álít það ekki rétta lausn á þessu máli að byggja tómar stórar stöðvar. Hv. þm. hélt því fram, að við flm. hefðum enga hugmynd um, hvað þetta væri mikilvægt mál. Já, það væri náttúrlega gott að fá að ganga í skóla til hv.þm. Ísaf. Ef hann getur veitt okkur nýja og góða fræðslu, tökum við því með þökkum. En hann þarf ekki að segja okkur neitt um mikilvægi málsins. Við vitum, að það er eitthvert hið mikilvægasta mál, sem nokkurntíma hefir verið borið hér fram. Hv. þm. fannst víst, að hann geta slegið rothögg á málið með því að tilfæra kostnaðinn, og nefndi í því sambandi fasteignamatið. En hvað heldur hv.þm., að jarðir landsins hafi verið mikill hluti af vegakostnaðinum, þegar byrjað var að leggja vegi? Með þessu sannar hann ekkert, nema þá það, að hann er hikandi í málinu. Hv. þm. hélt, að örðugt yrði að gera upp á milli héraðanna. Það er alveg það sama og sagt var, þegar byrjað var að leggja vegi. Það þótti alveg ómögulegt, en hvernig hefir farið? Auðvitað hefir oft orðið um það nokkur togstreita, eins og gengur, en allt hefir það þó gengið sæmilega.

Magnús Jónsson Ég ætla aðeins að svara hæstv.forsrh. örfáum orðum viðvíkjandi þeirri áætlun, sem hann er alltaf að krefjast. Hv. þm. Skagf. hafa þegar sýnt fram á, hversu mikils virði slík áætlun mundi verða. Allar verklegar framkvæmdir eru sífelldum breyt. undirorpnar fyrir rás viðburðanna og vegna nýrra uppgötvana, svo að jafnvel hárréttar og vísindalega útreiknaðar áætlanir geta verið orðnar að fjarstæðu eftir nokkur ár eða áratugi. Við skulum taka dæmi: Til skamms tíma þekktu menn lítið annað en reiðvegi hér á landi. Síðan komu kerruvegir og þá þurfti að gera áætlanir um þá. Loks komu bílvegir og allar áætlanir breyttust. Og enn geta komið ný farartæki, sem við alls ekki þekkjum, og með þeim ný tegund af vegum. Kröfurnar breytast, og með þeim framkvæmdirnar. Það er því mesta vitleysa að ætla sér þá dul að fara að gera nákvæmar áætlanir í þessu máli. Það er bara þetta, að þingið verður jafnan að hafa þetta í hendi sér og stilla þannig í hóf, að ekki sé farið of hart í málinu. Eins og hv. 1. þm. Skagf. sagði: verði málið ódýrara en búizt er við, þá er fyrr hægt að koma því í kring, verði það dýrara, tekur það bara lengri tíma. Annars stóð ég aðallega upp vegna þess, að hæstv.forsrh. var að setja talsvert þungt ofan í við mig af því að ég hefði verið að hnýta í einhverja Skaftfellinga. En ég var nú bara að tala um það, hve hættulegt það væri, þegar menn væru að koma sér upp einhverju því, sem þeir ekki þekkja, að þá kæmu menn, sem bjóða hlutinn fram fyrir lægra verð, og þá um leið lélegri. Það eru mörg ljós dæmi um þetta. Ég efa ekki, að það hafi verið mjög samvizkusamir og í alla staði heiðvirðir menn, sem byggðu fyrstu steinhúsin til sjávar og sveita. En verk þeirra, steinhúsin, reyndust handónýt og endingarlaus. Svona er þetta alstaðar. Menn kaupa t. d. oft ódýr hljóðfæri, sem eftir stutta stund reynast algerlega ónothæf. Ég hefi heyrt, að margar þessar stöðvar séu hið mesta hrákasmíði. Sjálfur þekki ég heldur lítið út í þessa hluti, en ég veit, að full nauðsyn er að búa svo um í hverri stöð, að spenna haldist jöfn. En heyrt hefi ég það, að sumstaðar sé ekkert séð fyrir þessu. Þar er stundum spennan svo lág, að aðeins sést glóra í ljósin, en stundum svo há, að allt brennur í sundur. Þó að Skaftfellingar smíði þetta og þó að þeir séu góðir framsóknarmenn - sem út af fyrir sig gerir þá hólsins verða hjá hæstv.forsrh. -, þá tel ég ekki vel farið, að verkið sé þannig unnið, að stór skaði er að. Það er óhætt að segja, að almenningur er mjög fáfróður í þessu efni og varnarlaus fyrir, svo að menn taka yfirleitt því, sem að þeim er rétt. En það er fjarri mér að vilja sérstaklega hnýta í einstaka menn. Ég er ákaflega ófróður um það, hverjir það eru, sem setja upp þessar stöðvar. Ég hefi heyrt, að sumir þessara Skaftfellinga séu þjóðhaga smiðir, sem setja upp raforkustöðvar ódýrari en aðrir. Og ég hefi horft á það með trúaraugum og býst við, að það sé satt. Það er búið að leggja nokkrum sinnum út af Arnóri og Gísla í þessu efni. Ekki finnst mér þar líku saman að jafna, þar sem framsóknarmaðurinn hæstv.forsrh. hefir í hálfgerðum hótunum undir eins og út af her, og kveður sjálfstæðismenn munu vera lína að framfylgja málinu, er á reynir. Með því er hann að setja upp kosningagrýlu í þessu máli.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af ræðu hv. 1. þm. Reykv. vil ég taka það fram, að ég er sammála honum um það, að áætlanir, sem gerðar eru nú þegar, eru veikur grundvöllur til að byggja á. Á þessu sviði eru breytingar hvað örastar, og nýjar uppgötvanir geta komið fram og haft í för með sér miklar afleiðingar fjárhagslega. En ég vil benda hv.þm. á það, að einmitt með því að taka þetta í reikninginn má það vera til mjög alvarlegrar umhugsunar fyrir hv.flm. þessa frv., ekki sízt um þann grundvöll, sem frv. hvílir á, að styrkurinn eigi að liggja í taugunum aðallega. Fyrir fáum árum var það fundið upp að senda skeyti þráðlaust. Og nú tala menn saman þráðlaust. Hvað er sennilegra en við komumst upp á það að senda kraftinn þráðlaust? En hvað verður þá af þessum taugum, sem ríkið er búið að dreifa um?

Vill ráðh. bíða þangað til?

. Nei. En út frá þessari ályktun má draga ýmsar ályktanir, svo að við getum komizt út í allskonar bollaleggingar, ef við förum að ræða það mál. Í sinni ræðu dró hv.þm. ekki úr því, sem hann beindi til Skaftfellinga, þessara þjóðhagasmiða. Hann talaði um hrákasmíði þeirra. Við getum talað um hrákasmíði verkfræðinga allt að einu. En það er bara útkoman sú, að hrákasmiðið, sem hann kvað svo vera, það kostar 4–5 þús. króna, en hrákasmiði verkfræðinganna 20–40 þús. Þetta er sá mikli munur að komast í klærnar á verkfræðingunum eða Skaftfellingum. En reynslan er stundum sú, að þær stöðvar, er Skaftfellingar setja upp og kosta 10 sinnum minna en hjá þeim lærðu mönnum, endast þó miklu betur. Ég býst við, að hv.þm. Rang. gæti sagt okkur átakanleg dæmi um það. Hv. þm. sagði, að ég setti upp kostnaðargrýlu í þessu máli. Það er ekki rétt. Hið eina, sem ég sagði, er það, að við þurfum að fá peninga til þessa og að ég er reiðubúinn að afla þeirra. Hv. þm. Ísaf. talaði um það, að ef haldið væri áfram að styrkja smástöðvarnar, gæti hlotizt meira eða minna ógagn af því. Ég vil minna hv.þm. á það, að þessar smástöðvar eru alls ekki styrktar af hinu opinbera. Hinsvegar kom fram í hans ræðu, að honum er ljóst, að á mörgum svæðum á landinu verður ekki að ræða um stórar rafveitur. Þá er það ræða hv. 1. þm. Skagf. Hann talaði yfirleitt sanngjarnlegar nú en ég átti von á, og þótti mér ýmislegt í hans ræðu skynsamlegra en það, sem fram kom hjá hv.flm.Hv. þm. hélt, að ég vildi bíða eftir heildarrannsókn á öllu landinu og fá eitt allsherjar yfirlit áður en tekið væri til starfa. Þetta hefir mér auðvitað ekki dottið í hug.

Hvaða rannsókn er það þá?

. T. d. það, á hvaða grundvelli ríkið eigi að styrkja þetta, hvort styrkurinn miðist við taugarnar, eins og gert er ráð fyrir í frv., eða heildarkostnað á hverjum stað o. s. frv. Eða á að fara hliðstæða leið og nú við rjómabúin? Ég hefi ekki enn komizt að niðurstöðu um þetta. En eftir samtali við fagfróða menn um þetta mál hygg ég, að við ættum heldur að gera það. En út frá því, sem hann sagði um þetta mál, þá vil ég segja það, að mér dettur ekki í hug að beita þessari rannsókn fyrir til þess að tefja þetta mál. Það einasta, sem ég sagði, að við þyrftum að gera áður en hafizt verður handa í þessu máli, er að afla fjárins. Ég geng ekki inn á það að minnka framlag til samgangna og þess, sem miðar að því að styðja framleiðsluna. Um það, sem ég vék að áðan, hvernig ríkið ætti að styrkja þetta mál, sagði hv. 1. þm. Skagf. eitt, sem gladdi mig: að ef nefnd sérfræðinga kæmist að þeirri niðurstöðu, að styrkja skyldi með öðrum hætti en gert er ráð fyrir í frv., þá vildi hann ganga inn á það. Og ef sérfræðingar halda því fram, að það eigi að fara þessa leið, sem segir í frv., þá skal sannarlega ekki standa á mér. En ég segi, að það er ekki búið að fá álit þeirra ennþá, og ég vona, að það standi ekki lengi á því. Þá þótti mér góð yfirlýsing frá hv.þm. um það, að ekki væri hægt að stöðva þetta mál, en það, sem helzt mundi stöðva það, væri það, að fé yrði ekki fyrir hendi. Vil ég leggja þessi orð út þannig, að hv.þm. sé reiðubúinn til samvinnu um að afla fjárins. Það kom fram í ræðu hans seinna, að hann gerir ráð fyrir, að flokkur hans sé tilbúinn til þess. Hann gat þess um leið, að ágreiningur gæti orðið um leiðir til þess. Því má bæta við, að það eru ótal möguleikar til þess að stöðva málið.

Eru ekki sömu möguleikarnir fyrir stjórnarflokkinn?

. Stjórnarflokkurinn vill fá peningana til framkvæmdanna. Að síðustu sagði hv.þm., að oft hefðu mál verið flutt án þess að sjá fyrir nægum tekjum fyrir útgjöld þau, er af framkvæmdum þeirra leiddi. Það er nú svo, að þegar ríkissjóður er fullhlaðinn byrðum fyrir, þá er ekki hægt að leggja út í stórfyrirtæki án þess að afla nýrra tekna. Ég vil segja, að aldrei fyrr hefir slíkt stórmál verið flutt inn á Alþingi með þeim ummælum frá flutningsmönnum, að það skyldi framkvæmast fyrir afgangsfé. Oft hefir nú orðið rekstrarhalli á ríkisbúskap okkar - ekki færri en tíu ár á stuttu tímabili -, og eftir þessum orðum hv.flm. hefði ekkert átt að gera í þessu máli þau árin. Og hvernig á stj. að vita fyrri part ársins um hina endanlegu afkomu, þegar hún á að taka ákvörðun um, hvort styrkja eigi þetta mál eða ekki? Hvernig á hún að vita um þetta í maí eða apríl, hvort afgangur verður eða ekki? Ég verð að segja, að það er ekki til sóma fyrir myndarlegan bónda úr Skagafirði að koma sem flm. að þessu stórmáli og segja, að þetta eigi að gera fyrir afganga. Ég játa, að hjá hv. 1. þm. Skagf. kom þetta ekki fram.

Halldór Stefánsson Ég ætla ekki að neinu verulegu leyti að taka þátt í almennum umr. um þetta mál. En ég vil leyfa mér að gera fyrirspurn til hv.flm. um eitt atriði. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir, að rafveitufélögin, eða sýslufélögin og hreppsfélög eigi rétt til að fá rannsókn ókeypis hjá ríkinu á því, hvort skilyrði eru til rafveitu í héraðinu. Að þeirri rannsókn lokinni má gera ráð fyrir tvennu: annaðhvort að álitin séu skilyrði fyrir sameiginlegri rafveitu eða að það séu ekki álitin skilyrði fyrir henni. Segjum t. d., að rannsókn leiddi í ljós allar líkur fyrir slíkum skilyrðum í helmingi héraða landsins, en ekki yrðu álitin skilyrði vegna strjálbýlis eða annars í hinum helmingnum, þá skilst mér eftir frv., að hinn fyrrnefndi helmingur héraðanna hefði rétt til framlags úr ríkissjóði til raflagninga, en hinn helmingurinn ekki, af því að skilyrði eru ekki fyrir hendi. Afleiðingin er sú, að þá yrði gert upp á milli héraðanna, þannig að sum fengju rétt, sem önnur gætu ekki öðlazt. Fyrirspurn mín er því sú, hvort það er meining hv.flm. að gera þegnunum í landinu misrétt í þessu máli.

Pétur Ottesen Þó að margt hefi verið býsna sundurleitt í þeim umr., sem hafa orðið um þetta mál, þá hafa þó allir, sem talað hafa, lýst yfir, að þeir væru sammála um að verða við óskum og kröfum manna um, að stutt sé að því á allan hátt að greiða götu þess, að almennt verði hægt að nota það mikla afl, sem liggur óbundið í fossunum á Íslandi. Það er alkunnugt, að við lifum á þeim stað á hnettinum, þar sem veðráttan oft og tíðum fer ómjúkum höndum um landsbúa. Þó að góðæri og mildir vetur hafi verið nú í nokkur undanfarin ár, þá eru Íslendingar of miklir sögumenn til þess að láta það villa sér sýn. Allir vita, að kuldinn í híbýlum manna hefir jafnan valdið okkur miklum erfiðleikum og á áreiðanlega mikinn þátt í því, hvað við höfum lítið mótstöðuafl gagnvart hinum ýmsu sjúkdómum, sem hafa herjað hér upp á síðkastið. Það er svo um sveitirnar, að einmitt samfara bættri húsaskipun hefir hitaþörfin aukizt stórkostlega. Þessari hitaþörf í steinhúsunum er ekki hægt að fullnægja með öðru móti en því víðast í sveitum en annaðhvort að brenna þeim áburði, sem fellur mest til af, sauðataðinu, eða kaupa til þess kol frá útlöndum. Það hagar víða svo til, að ekki er um það að ræða að grafa mó úr jörðu. Hitt er alkunnugt líka, að nú er minna um hrísvið en áður, enda standa hugir landsmanna frekar að því að rækta skógana og láta þá blómgast heldur en að höggva þá niður og brenna. Við erum búnir að verða svo áþreifanlega fyrir barðinu á þeirri vangeymslu landsmanna. Sú illa meðferð skóganna hefir valdið okkur miklu tjóni. Þar sem þetta stendur nú þannig, og þar sem allir, er talað hafa um þetta mál hér í dag, virðast vera mjög sammála um, að hér sé um mikið nauðsynjamál að ræða, þá þykir mér það harla undarlegt, hvað hefir slæðzt inn í þessar umr. Eftir því, sem fram hefir komið, ber ekkert á milli um stefnuna, - að hér sé takmark framundan, sem við eigum að keppa að. Mér hefði því þótt eðlilegast, að umr. hefðu að mestu snúizt um þá hliðina á þessu máli, er að framkvæmdum lýtur, og hver ætti að verða þátttaka ríkissjóðs í að hrinda þessu máli í framkvæmd. En á það mál hefir ekki nokkur af þeim ræðumönnum, sem hér hafa talað, neitt minnzt. Eftir þessu ætti að mega líta svo á, að enginn hafi neitt sérstakt að athuga við ákvæði frv. hvað þetta snertir. Rétt er það, að samkv. þingsköpum á ekki að ræða sérstakar gr. frv. nú við þessa umr.; en hitt er jafnkunnugt, að ef menn finna eitthvað sérstakt athugavert við ákvæði frv., þá þykir gott og rétt að taka það fram nú þegar, til athugunar fyrir þá n., sem fær málið til meðferðar. Og þetta hefir aldrei þótt keyra það úr hófi, að hæstv. forseta hafi þótt ástæða til að taka fram í. Því hefir verið lýst yfir af stuðningsmönnum þessa máls, að um fjárframlög úr ríkissjóði og stuðning að öðru leyti til að hrinda þessu máli í framkvæmd fer vitanlega eftir getu og bolmagni ríkissjóðs á hverjum tíma. Það liggur því vitanlega mjög nærri - eins og gert hefir verið - að líkja þessu við þá ráðstöfun, sem gerð var í öndverðu um það, að verja fé úr ríkissjóði til þess að leggja vegi, byggja brýr, leggja síma og reisa vita og til annara verklegra framkvæmda. En slíkar framkvæmdir hafa verið gerðar frá ári til árs samkvæmt því, sem þingið hefir álitið um getu ríkissjóðs til þeirra hluta í hvert skipti. Þetta hefir verið lagt til grundvallar, auk þess sem lán hafa verið tekin í einstaka tilfellum til slíkra framkvæmda, sem ég nefndi. Um þetta mál er það svo, eigi síður en vegi og brýr, að ekki getur verið um neina áætlun að ræða nema á mjög takmörkuðu sviði. Þess vegna virðist mér þetta mál horfa eingöngu þannig við, hvort nú eigi að leggja grundvöll að því, að ríkissjóður, þegar þessi skilyrði eru fyrir hendi, láti fé af mörkum í þessu augnamiði, - samkv. þeim lögum, sem gerð eru um þetta, og eftir óskum landsmanna sjálfra um þetta og bolmagni þeirra til að leggja fram fé á móti ríkissjóði. Mér finnst þetta vera svo afareinfalt mál, að ekki þyrfti um það að deila, og að allar deilur, sem hér hafa risið, séu utan við málið. Hæstv. forsrh., sem talaði mikið og margt í þessu máli, hefir gert eitt orð að slagorði sínu. Ég nefni það eitt, af því að hann hefir lagt alveg sérstaka áherzlu á það. Þegar maður rekur nagla, fer það nokkuð eftir atvikum, hvað hart maður reiðir hamarinn að hausnum á naglanum. Þetta orð kom fram hjá hv. aðalflm. þessa máls, nefnilega að komið gæti til mála, að leggja það fé til þessa, sem yrði afgangs á hverju ári. Þetta þótti hæstv.forsrh. ákaflega einkennilega um mælt,  Um það þýðir ekki að deila, að allmiklum upphæðum af afgangsfé er nú þessi árin varið til ýmislegs, sem ekki kemst í nokkurn námunda við að vera eins nauðsynlegt og að lýsa hús í sveitum og hita þau. Ég hefi athugað það, að eftir ræðu hæstv. fjmrh. hefir verið greitt utan fjárlaga af þeim afgangi, sem varð á síðastl. ári, 3 millj. 88 þús. kr., eða þar um. Það, sem varið hefir verið til verklegra framkvæmda af þessum afgangi, er ekki nema 854 þús. kr., eða rúmlega það. Er það ekki nema dálítill hluti af þeim mikla afgangi. Ég býst við, að það orki mest tvímælis, hvernig afganginum hefir verið ráðstafað að ýmsu leyti fyrir utan þetta. Það orkar oft tvímælis hvernig þessu afgangsfé er varið utan fjárlaga, og get ég í því efni bent á ýmislegt. Til óvissra útgjalda var á síðastl. ári varið 176 þús. kr. fram yfir það, sem áætlað var. Ég held, þegar þetta er athugað, að það sé fullkomlega réttmætt að tala um, að tekjuafgangi ríkisins á hverju ári væri vel varið í slíkar framkvæmdir, sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Við skulum vænta þess, að Alþ. beri giftu til að áætla tekjurnar jafnan svo varlega, að í sæmilegu árferði verði alltaf nokkur tekjuafgangur, og jafnframt vænta þess, að vakað sé yfir því, að tekjuafganginum sé varið til jafnþarflegra fyrirtækja og þeirra, sem hér er um að ræða. Hinsvegar er það engan veginn meining flm. þessa frv. að byggja framkvæmd þessa frv. eingöngu á væntanlegum tekjuafgangi, - síður en svo, því að þegar búið er að samþykkja þetta mál á Alþingi, verður að sjálfsögðu farið eins að um þetta og um aðrar verklegar framkvæmdir, að áætla í fjárlögum ákveðna upphæð til þeirra árlega; enda talaði hv. 1. flm. um það í fyrstu ræðu sinni, að það yrði að ætla fé til þess í fjárlögum. Ég vænti þess, að nú sé þegar kominn sá skriður á þetta mál, að stjórnarvöld og Alþingi hafi það ekki að hornreku og að veitt verði til þessara framkvæmda árlega fé í fjárlögum eins og gert er nú til annara verklegra framkvæmda. Ég vænti þess ennfremur, eftir því sem fram hefir komið við þessa umr., að í svo stóru máli og hér er um að ræða hverfi aukaatriðin og hinir smávægilegu agnúar í skuggann, og að allir taki nú höndum saman um að hrinda því til framkvæmda; það verður til mikillar blessunar fyrir þjóðina.

Flm. (Jón Sigurðsson) Það hefir ýmislegt komið fram í umr. síðan ég talaði síðast, en því hefir verið svarað af öðrum fylgismönnum þessa frv., svo að ég get verið mjög stuttorður. Hæstv. atvmrh. talaði mikið um rannsókn þessa máls og að það þyrfti sérstaklega að gera sér ljóst, hversu miklar útgjaldabyrðir heimilin gætu borið. Hann virtist ætla verkfræðinganefndinni að athuga það; en ég er á annari skoðun og treysti bændum bezt til þess að dæma um það sjálfir, hvað þeir geta greitt eða lagt á sig til rafveituframkvæmda. Þá sagði hæstv. ráðh., að ég vildi láta hætta við að leggja fram fé til brúabygginga; en þetta er hin mesta fjarstæða. Ég sagði, að samkv. skýrslu vegamálastjóra, sem lægi fyrir fjvn., þá teldi vegamálastjóri, að innan skamms mundi verða lokið byggingu nauðsynlegustu brúa yfir hinar stærri ár landsins, og að þá yrði auðveldara að beina fé ríkissjóðs til annara framkvæmda. Mér dettur ekki í hug, að það verði hætt við að byggja brýr; en nauðsyn þess er ekki jafnmikil og áður, þegar búið er að brúa flestar ár á einum til tveimur stöðum hverja. Hæstv. atvmrh. og fjmrh. gengu báðir framhjá því í ræðum sínum, að skylda ríkissjóðs til þess að leggja Landsbankanum til fjárframlag árlega er nú burtu fallin, svo að þeirri upphæð má verja til framkvæmda þessu máli. En í stað þess hefir hæstv.atvmrh. orðið mjög munntamt í ræðum sínum í dag, og smjattað á því hvað eftir annað, að ég ætlaðist til, að afgangstekjum ríkissjóðs yrði varið til rafveitufyrirtækja samkv. þessu frv., og hann hefir jafnvel slegið því föstu, að ég vildi aðeins verja til þess afgangsfé. Hæstv. ráðh. veit það mjög vel sjálfur, að þetta er alger útúrsnúningur á mínum orðum og stráksskapur, sem honum er ekki sæmandi. Ég get endurtekið það, að margar og stórar fjárveitingar, er stj. greiðir án lagaheimildar úr ríkissjóði, eiga margfalt minni rétt á sér en þetta mál. Og á meðan fé er ausið gegndarlaust úr ríkissjóði til þarflítilla eða óþarfra fyrirtækja, bygginga og ýmiskonar óþarfa, sé ég ekki ástæðu til að leggja nýja skatta á þjóðina; slíkar fjárveitingar ættu að hverfa og því fé væri betur varið til raforkuveitna í sveitum. En ég skal líka endurtaka það, að ef þing og stj. eru sammála um að gæta sparnaðar á útgjöldum ríkissjóðs, þá tel ég sjálfsagt að styðja nýja tekjuöflun eftir þörfum. Það hefir nokkuð verið talað um einkaveitur og samvirkjun. Var svo að skilja á hv.þm. Ísaf., að mönnum væri ekki ljós greinarmunur á því. Ég tók það skýrt fram, að í ýmsum byggðarlögum væru ekki möguleikar til samvirkjunar. En það verður líka að greiða fyrir þeim, og það er sannfæring mín, að full þörf sé á eftirliti með sérveitum einstakra heimila. Það er hörmulegt, þegar einstaklingar eru búnir að leggja mikið fé í slíkar stöðvar, að þá skuli þeir, ef eitthvað bjátar á, þurfa að sitja í myrkri og kulda á miðjum vetri, eldiviðarlausir og óviðbúnir slíkum óhöppum. En ég þekki dæmi þess í Skagafirði.

Þau geta eins komið fyrir, þó að rafmagnsveitur séu stærri

. Það hefir verið hent á, hverja þýðingu rafmagnið hefði fyrir heimilin, eigi aðeins til íbúðarþæginda, heldur og utanhúss. Ég drap aðeins lauslega á þetta í framsöguræðu minni; en enginn vafi er á því, að rafmagnið skapar nýja og óþekkta möguleika til margskonar framkvæmda. Það sýnir reynslan erlendis. Þar telja bændur mestan vinning í því að nota rafmagnið til ýmiskonar iðnrekstrar og til að spara mannsaflið. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um andmæli þau, sem fram hafa komið gegn þessu frv., enda yrði það að mestu sparðatíningur. En áður en ég lýk máli mínu, vil ég aðeins skjóta því til hv.þm. Ísaf., út af því, sem hann talaði um, að erfitt yrði að gera upp á milli héraða í þessu máli, að hann hefir átt sæti í fjvn., þar sem árlega er rætt um, hvaða héruð eigi að fá vegi og síma í hvert skipti og hver verði að bíða um sinn. Ætli það yrði ekki svipað um ákvörðun á rafveituframkvæmdum? Að vísu hafa ekki allir verið ánægðir, en sæmilega hefir þetta gengið hingað til.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það eru aðeins fá orð. Ég get lýst ánægju minni yfir ræðu hv.þm. Borgf. Hann brá ljósi yfir ýms atriði þessa máls, svo að það er nokkru skýrara eftir en áður. Hv þm. sagði, að allir væru sammála um þá nauðsyn, að lýsa og hita heimilin. Og það vil ég láta vera heildarsvipinn yfir þessum umr., þd að við köstumst á nokkrum hnútum. Hv. þm. sagði, að það hefði ekkert verið talað um aðalatriði þessa máls - þátttöku ríkissjóðs í hinum fyrirhuguðu rafveituframkvæmdum. - En þetta er alls ekki rétt. Það hefir komið fram í ræðum hv.l.flm. og í mínum ræðum, hvernig þátttöku og fjárframlögum ríkissjóðs yrði háttað. Hv. 1. flm. og þm. Borgf. hafa mest talað um að verja tekjuafgangi í fjárl. til framkvæmda þessum rafveitufyrirtækjum. En ég hefi bent á, að hér væri um svo þýðingarmikið mál að ræða, að það yrði að sjá ríkissjóði fyrir sérstökum tekjum til að tryggja framkvæmd þess sem bezt. Hv. þm. Borgf. sagði, að það væri „slagorð“ mitt, að nota ætti tekjuafganga í þessu augnamiði. Nei, þetta er „slagorð“ hv.flm. frv. og þeirra flokks, að það eigi að lýsa og hita upp íslenzka sveitabæi fyrir tekjuafganga í fjárl.

Ég hefi aldrei sagt það

. Hv. 2. þm. Skagf. sagði þetta fyrstur. Hv. þm. Borgf. sagði, að það væri tekið með léttúð á þessu máli. Það gera engir aðrir en hv.flm. sjálfir. Það lýsir ótrúlegri smámunasemi, og er meira að segja móðgun við þingið, að koma fram með slíkt stórmál eins og þetta og tala um, að það verði framkvæmt fyrir afganga í fjárlögum. Þetta ber ekki vott um mikinn stórhug hjá hv.flm. frv. Ég gat ekki betur skilið en að hv.þm. Borgf. líkaði þetta vel. Enda fór hann að rökstyðja þessi áform með því að nefna ýms dæmi þess, hvað gert hefði verið fyrir tekjuafganga í fjárlögum. Þó að nú séu að vísu góð tekjuár, þá er engin trygging fyrir, að það haldist framvegis. Þetta ber einmitt ljósastan vott um hug minn og hv.flm. til þessa máls, að ég vil auka tekjurnar því til stuðnings, en þeir ætlast til, að það sé komið undir atvikum og árferði og tekjuafgangi í fjárl., hvernig um það fer. Einn mikilsmetinn þm. í Íhaldsfl., sem á sæti í þessari hv. deild, lét þau orð falla um þetta mái á landsmálafundi síðastl. sumar, að það mundi skipta öldum að hrinda því í framkvæmd. Svona er þá háttað hugsjónamálum Íhaldsflokksins og framkvæmd þeirra. Þeir segja: það á að gerast á öldum og fyrir afganga í fjárlögum! - En við framsóknarmenn viljum byrja á því að tryggja ríkissjóði fastar tekjur, til þess að hægt sé að framfylgja þessu máli, þegar Alþingi ákveður það. Þetta ber ljósastan vott um vinnubrögð flokkanna.

Pétur Ottesen Ég verð að segja það, að ég hefi í seinni tíð séð framan í ýmislegt svart í stjórnmálunum hér á Alþingi, síðan hæstv.atvmrh. settist í þann sess, sem hann skipar nú, og get bent á ýmislegt gruggugt inni fyrir hjá hæstv. ráðh. En nú leyfir hæstv. ráðh. sér að snúa svo út úr ræðu minni upp í opið geðið á þingheimi, með meiri óskammfeilni og blygðunarleysi en ég hefi áður þekkt.  Ég hygg því, að það sé ekki ofmælt, sem ég sagði áðan, þegar hæstv. forseti hringdi, að það er hin svartasta óskammfeilni og blygðunarleysi af hæstv. ráðh. að snúa þannig út úr orðum mínum.