Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur eftirfarandi bréf: ,,Þar sem fjmrh., Friðrik Sophusson, 2. þm. Sjálfstfl. í Reykjavíkurkjördæmi, er erlendis og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með vísan til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjavíkurkjördæmi, Þuríður Pálsdóttir yfirkennari, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti.`` Undir þetta ritar Geir H. Haarde, formaður þingflokks Sjálfstfl. Þuríður Pálsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hún boðin velkomin til starfa.

Virðulegur forseti. Ég kveð mér hér hljóðs um þingsköp vegna þess máls sem er á dagskrá þingsins í dag, frv. til laga um Evrópskt efnahagssvæði. Tilefnið er það sem ég vil beina til hæstv. forseta að krafan um það að ræða þetta mál í þinginu nú að loknu jólahléi er byggð á því af hálfu ríkisstjórnar ekki síst að fram undan sé í þessum mánuði ríkjaráðstefna eða ráðstefna diplómata milli Evrópubandalagsins og EFTA um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Hæstv. utanrrh. sagði við umræðu 21. des., um það leyti sem frestað var umræðu um þetta mál eða í aðdraganda þess, þar sem ræddar voru fréttir af fundi utanríkisráðherra Evrópubandalagsins að líkur væru á því að boðað yrði til ríkjaráðstefnu þegar í janúarmánuði og vitnaði í því sambandi til danska utanríkisráðherrans sem fer með formennsku í ráðherraráði Evrópubandalagsins frá áramótum. Nú hef ég um það upplýsingar frá Brussel á þessum morgni að það sé ekkert á dagskrá hjá framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins sem hefur málið með höndum í framhaldi af fundi utanríkisráðherranna og átti að þreifa á möguleikum til samkomulags, að það sé ekkert á dagskrá að halda slíka ráðstefnu í þessum mánuði og það geti ekki verið á dagskrá hjá Evrópubandalaginu vegna þess að framkvæmdastjórnin hefur ekki umboð til þess að fjalla um málið, til þess að semja um málið, og það getur fyrst verið að loknum næsta fundi utanríkisráðherra Evrópubandalagsins 1. febr. nk. að slíkt umboð fengist og er þó í algjörri óvissu. Ég tel, virðulegur forseti, að það sé mjög einkennilegt að við séum hér að ræða þetta mál og það sé sett á dagskrá þingsins þegar þær upplýsingar sem frá hæstv. utanrrh. og ríkisstjórn koma um þetta mál reynast ekki traustari en þetta ber vitni sem ég hef rakið hér. Ég vil skora á hæstv. forseta og forsætisnefnd þingsins að fara yfir þetta mál í ljósi þessa, rangra upplýsinga af hálfu ríkisstjórnarinnar um stöðu málsins hjá Evrópubandalaginu, og yfir það verði farið. Ég tel líka, virðulegur forseti, og vil nefna það hér áður en ég lýk máli mínu að það sé einkennilegt, svo ekki sé dýpra í árinni tekið, að ætla að afgreiða hér frá Alþingi lög sem hafa ekkert gildi í reynd. En það er ljóst að það frv., sem hér er rætt og er á dagskrá þingsins, hefur í raun ekkert gildi og er það hugmynd þeirra sem bera þetta frv. fram við þingið, að leggja það fram við forseta Íslands, eins og stjórnarskrá kveður á um hálfum mánuði eftir að atkvæðagreiðsla færi fram að lokinni 3. umr., að staðfesta lög sem í rauninni hafa ekkert gildi í reynd. Ég tel óhjákvæmilegt að yfir þessi efni verði farið og skora á hæstv. forseta að gera það hið allra fyrsta og að hafa samráð og funda um það í forsætisnefnd þingsins.

Forseti hefur hlýtt á ábendingar hv. 4. þm. Austurl.

Virðulegi forseti. Það var vissulega tímabært að benda á þetta sem hv. 4. þm. Austurl. benti hér á, að við erum í raun og veru að ræða hér mál sem þyrfti ekkert að vera á dagskrá. Það er orðið svo úr takt við raunveruleikann að það er nánast algerlega tilgangslaust að ræða það þó við séum að ræða að sjálfsögðu mjög mikið og stórt mál sem er þessi samningur, að margra dómi það viðamesta sem Alþingi hefur staðið frammi fyrir frá stofnun lýðveldis. Það er því mjög eðlilegt að margir þurfi að tjá sig um það mál. Annað væri óeðlilegt. Það er misjafnt hve mikið mönnum er niðri fyrir og fer þá ræðutími nokkuð eftir því. Staðan í málinu er þessi: Í allt haust höfum við verið að vinna að ýmsum málum í nefndum sem tengjast þessu frv. um Evrópskt efnahagssvæði beint eða óbeint. Um frv. sjálft hefur verið fjallað á ótal fundum. Mig minnir að einhver hafi nefnt töluna 90 fundi í utanrmn. Ekki efast ég um það að vel hafi verið farið í málið af hálfu þeirrar nefndar þó að ég sé nú ekki endilega sannfærð um það eins og hæstv. utanrrh. að þeir sem þar sitja viti mest um EB og EES. Það minnir mig raunar á það að hæstv. utanrrh. er ekki hér viðstaddur þessar umræður og ég vildi nú biðja um það að hann sæti fundinn, virðulegi forseti.

Forseti mun gera ráðstafanir til þess að koma boðum til hæstv. utanrrh.

Ég held hins vegar að þingmenn, þó að hæstv. utanrrh. telji það ekki, hafi sett sig mjög vel inn í þetta allir sem einn en hafi þeir ekki gert það, þá tel ég það ámælisvert. En nú við 2. umr. erum við hins vegar í þeirri sérkennilegu stöðu að þetta frv. sem við erum að ræða stenst ekki lengur. Við getum ekki greitt atkvæði um það vegna þess að það er ekki í takt við raunveruleikann. Í 1. gr. frv. um Evrópskt efnahagssvæði er rætt um aðildarríki Fríverslunarsamtaka Evrópu sem samningsaðila. Í þeim samtökum er Sviss eitt af sjö ríkjum en Sviss hefur fellt samninginn svo sem kunnugt er. Þar af leiðandi er þessi setning ekki lengur gild. Það eru ekki Fríverslunarsamtök Evrópu sem standa að samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Í öðru lagi er samningur milli EFTA-ríkja um stofnun öryggisstofnunar og dómstóls sem einnig var undirritaður í Óportó 2. maí 1992 og samkvæmt þeim samningi sitja í eftirlitsstofnun EFTA sjö eftirlitsfulltrúar skipaðir af EFTA-ríkjum og í EFTA-dómstólnum eiga að sitja sjö dómarar, einn frá hverju EFTA-ríki. EFTA-ríkin eru sjö. En nú á þessari stundu eru það aðeins sex ríki EFTA sem standa enn að þessum samningi. Eigum við þá að samþykkja að Sviss eigi þarna einn dómara af sjö og gera seinna einhverja bókun í þá átt að þetta eigi ekki lengur við af því að Sviss hafi fellt samninginn? Sama eða svipað má segja um fastanefnd EFTA. Þar er gert ráð fyrir samstarfi EFTA-ríkja um ákvarðanatöku, stjórnun, framkvæmd og samráð vegna samningsins. EFTA-ráðið á hins vegar að starfa áfram samkvæmt stofnsamningi um Fríverslunarsamtök Evrópu og reka skrifstofu sem á einnig að starfa fyrir fastanefndina. Þarna er verið að setja í einn allsherjarhrærigraut nefndastarf allra EFTA-ríkja og svo þeirra EFTA-ríkja sem standa að Evrópsku efnahagssvæði enn þá. Sjá menn virkilega ekki hvílíkur óskapnaður er að verða úr þessu öllu saman? Hann hefur að vísu alltaf verið óskapnaður að mínu áliti þessi samningur um Evrópskt efnahagssvæði en ekki skánar hann við það sem kemur í ljós þegar eitt ríkjanna í EFTA hefur fellt hann. Í greinargerð lagaprófessorsins Björns Þ. Guðmundssonar um málsmeðferð þessa frv. segir m.a. að texti 1. gr. frv. til laga um Evrópska efnahagssvæðissamninginn eins og ætlunin er að samþykkja hann sé meiningarleysa. Hann færir skýr rök fyrir þeirri staðhæfingu í sinni grg. til utanrmn. þann 22. des. sl. og hef ég að nokkru stuðst við þær röksemdir. Ég verð að segja að sú óbilgirni sem hæstv. utanrrh. sýnir í þessu máli er með ólíkindum --- og nú sakna ég aftur hæstv. utanrrh. virðulegi forseti. --- Að halda því fram að ekkert sé því til fyrirstöðu að afgreiða samninginn eins og hann liggur fyrir. Eftir atkvæðagreiðsluna í Sviss er komin upp ný staða í málinu. Svisslendingar áttu að greiða um þriðjung af kostnaði við Evrópskt efnahagssvæði og nú hefur Spánn neitað að fullgilda samninginn fyrr en það er komið á hreint hvernig með þær skuldbindingar verður farið og vill auðvitað að hin EFTA-ríkin taki á sig þær fjárskuldbindingar sem Sviss var áður ætlað að greiða. Samningagerðin um Evrópskt efnahagssvæði er í mikilli óvissu og við ættum að þakka fyrir að vera ekki komin lengra í afgreiðslu hans en raun ber vitni. Það gæti orðið okkur til mikils tjóns að ljúka þessum samningi nú. Fiskveiðisamningurinn sem honum tengist er ónýtt plagg, ekki pappírsins virði, og það er til merkis um flaustursleg vinnubrögð hæstv. utanrrh. að tillögu til þál. um samning milli Íslands, Grænlands og Noregs um loðnustofninn á hafsvæðinu hér í kring hafði gleymst að leggja fram þar til á síðasta degi þingsins fyrir jól. Á heimildum Grænlendinga samkvæmt þessum samningi byggist þó sú túlkun að þeir geti selt EB veiðiheimildir til loðnuveiða sem EB ætlar síðan að nota sem skiptimynt í staðinn fyrir veiðiheimildir á karfa hjá okkur. Það er ekkert sem rekur á eftir þessu máli nú nema hroki og ráðríki í hæstv. utanrrh. Ég verð reyndar að segja að ég kannast við þá eiginleika hans af kynnum okkar á Ísafirði forðum og hann hefur ekki borið gæfu til að lagfæra þá með árunum. Hann virðist hafa tileinkað sér í pólitísku starfi að fara sínu fram og vaða yfir skoðanir annarra eins og engispretta á akri. Ég hef heyrt margan manninn hafa svipaðar skoðanir á framferði hæstv. utanrrh. í þessu máli og ummæli hans í fjölmiðlum undanfarnar vikur um vinnubrögð Alþingis eru dæmi um hrokagikkshátt. Og í greinargerð Björns Þ. Guðmundssonar sem ég nefndi hér áðan segir hann m.a. í niðurlagsorðum, með leyfi forseta: ,,Ég óttast ekki dóm réttarsögunnar um þær lögfræðilegu skoðanir sem ég hef leyft mér að hafa á stjórnarskrárþætti þessa máls, annars vegar og þeirri lögfræðilegu málsmeðferð sem nú er höfð uppi við afgreiðslu margnefnds frv. Ég óttast hins vegar þann valdahroka sem ýmsir embættismenn þjóðarinnar hafa tamið sér í samskiptum við samborgara sína og er engu líkara en sumir ráðherrar telji lýðræði og þingræði beinlínis vera til trafala í þjóðfélagi okkar.`` Þetta eru niðurlagsorð lagaprófessorsins Björns Þ. Guðmundssonar í þessari greinargerð sem hann sendi utanrmn. Alþingis hinn 22. des. sl. Ég tek undir það að þegar valdamestu menn þjóðarinnar eru farnir að haga sér með þessum hætti, þá er lýðræðinu hætta búin. Og að halda því fram að þetta sé eina málið sem skiptir nokkru fyrir okkur Íslendinga nú á þessari stundu er með eindæmum. Ég hefði haldið að þau væru talsvert fleiri. Ég tel að á næstunni verði það kjaramálin sem verði hér í brennidepli. Ríkisstjórnin hefur rofið þjóðarsáttina og launþegar flestir eru með lausa samninga. Það er ekki víst að þær skattalagabreytingar, sem keyrðar voru í gegnum þingið fyrir jól og tekjuöflun ríkisins byggist á, verði langlífar. Þær lagabreytingar hefðu þurft mun meiri umfjöllun og kannski hefði þá verið hægt að breyta þeim til betri vegar. Svo er því haldið fram, m.a. af hæstv. utanrrh., að stjórnarandstaðan sé að tefja málið, halda langar ræður og tefja fyrir ríkisstjórninni á allan hátt. En það er nefnilega þannig að það hefur verið nægur tími til þess í haust að ræða og afgreiða frv. um Evrópskt efnahagssvæði. Það sem vantaði var að sjávarútvegssamningurinn lægi fyrir. Það var alltaf vitað að frv. yrði ekki afgreitt nema svo væri. Sjávarútvegssamningurinn kom hins vegar ekki á dagskrá fyrr en 3. des. sl. og er aðeins búin þar 1. umr. og nú hefur staðan breyst vegna Sviss. EFTA-ríkin eru ekki lengur sem heild aðili að samningnum. Forsendurnar hafa breyst. En hæstv. ráðherra utanríkismála neitar að viðurkenna það. Evrópskt efnahagssvæði getur ekki orðið að veruleika fyrr en í fyrsta lagi líklega í júlí á þessu ári og mörg EB-ríki eiga enn eftir að samþykkja samninginn. Oft hefur staðan í pólitík breyst á styttri tíma en 6 mánuðum. Það getur því margt breyst enn þá. En ég hef grun um að hæstv. ráðherra vilji ekki eiga slíkt á hættu. Hann verður að geta sagt vinum sínum í Evrópu að málið sé í höfn á Íslandi. Ég ætla raunar ekki að eyða tíma í að rekja þetta mál í sögulegu samhengi. Það hafa margir gert á undan mér og ég þarf engu sérstöku við að bæta. En ég ætla hér að lokum að skoða þetta mál út frá sjónarmiði jaðarbyggða. Ísland er oft sagt vera á mörkum hins byggilega heims. Í Evrópu er og verður Ísland í jaðarbyggð. Um það eru menn sammála. Og ef við ætlum að reyna að sjá fyrir okkur þróun mála hér í framtíðinni í tengslum við þetta Evrópska efnahagssvæði er best að byrja í smærri einingum og skoða hvernig málin hafa þróast á þessari öld á okkar litla Íslandi. Ef við förum eins og 60 ár aftur í tímann og skoðum byggðina eins og hún var, þá komumst við að raun um að þá var búið í hverjum firði, í hverri vík í landinu eða svo til. En svo hófst tæknivæðingin. Fólkið leitaði til þorpanna, þjappaði sér saman og komst að raun um að hreyfing fjármagnsins var meiri þar sem fólkið var fleira. Margir nýttu sér tækifærin sem buðust og urðu vel efnaðir á því að nota vinnukrafta hinna fátækari sér í hag. Og bæir urðu til og höfuðborg reis úr ösku og varð að stórborg. Sú stórborg sogaði til sín fjármagnið sem var til í frumvinnslunni úti um landið og eftir fjármagninu kom fólkið alveg eins og gerðist í þorpunum áður. En í sameinaðri Evrópu verður höfuðborgin okkar eins og lítið þorp úti á landi. Og þegar frelsi fjármagnsins, þjónustunnar og vinnuaflsins er orðið algert, þá leitar það inn að miðju. Það kemur ekki hingað innlent fjármagn til að rétta við okkar smáu og illa stöddu fyrirtæki. Til hvers ætti það að gera það? Það er ekkert á því að græða. Arðsemissjónarmiðið ræður, markaðurinn ræður og markaðurinn er Evrópa en ekki Ísland. Eru ekki lífeyrissjóðirnir að leita sér ávöxtunar erlendis nú þegar? Í Morgunblaðinu föstudaginn 18. des. sl. segir, með leyfi forseta: ,,Lífeyrissjóðir byrjaðir að fjárfesta erlendis. Fjórir íslenskir lífeyrissjóðir hafa fjárfest í erlendum verðbréfum á þessu ári fyrir milligöngu verðbréfafyrirtækisins Handsals hf. Nemur fjárfesting þeirra um 15 millj. kr. Að sögn Pálma Sigmarssonar, framkvæmdastjóra hjá Handsali, var settur á stofn deildaskiptur verðbréfasjóður í þessu skyni, Handval hf., og hefur hann fjárfest fyrir 70 millj. kr. í erlendum hlutabréfasjóðum.`` Þetta er aðeins byrjunin og jafnvel talað um að lífeyrissjóðirnir muni fara sér hægt til að byrja með, varlega, en þeir eru byrjaðir og fleiri fylgja á eftir. Þegar hringiða fjármagnsins er komin til Evrópu þá mun fólkið ekki lengur telja eftirsóknarvert að búa á Íslandi. Það leitar inn að miðju, miðju Evrópu alveg eins og gerðist í landinu áður. Það sem verður eftir er frumvinnslan. Nokkrir stórir verksmiðjutogarar sem sópa upp þeim fisktegundum sem enn verða veiðanlegar. Landbúnaður leggst af því hann borgar sig ekki, farandverkafólk frá fátækum löndum kemur e.t.v. hingað, en hér verður ekki það gósenland viðskiptanna sem forsvarsmenn Evrópsks efnahagssvæðis halda fram. Evrópskt efnahagssvæði byggist á hagkvæmni stærðarinnar, ekki á kostum smæðarinnar, vegna þess að það skilar sér ekki í beinhörðu gulli. Kostir smæðarinnar eru fólgnir í öðru. Þeir eru fólgnir í því að vera hluti af landinu, hluti af íslenskri náttúru, vera frjáls Íslendingur í fullvalda ríki, en það skilja þeir ekki sem eru blindaðir af Evrópuhyggjunni, sem selja aðgang að fiskimiðunum fyrir pappírsfisk og tollaívilnanir, sem stendur á sama þó þeir samþykki lög sem að áliti hinna mætustu manna brjóta í bága við stjórnarskrána. Og sem senda síðan hluta af löggjafar- og dómsvaldinu í hraðpósti til Brussel. Ég held því þó ekki fram að það finnist ekki einhverjir kostir í samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Þeir eru til, en í mínum huga vega þeir aðeins 25% á móti göllunum sem eru 75%. Ég er engan veginn tilbúinn til að borga þrefalt verð fyrir þá kosti. Virðulegi forseti. Ég hef hér málað e.t.v. í nokkuð dökkum litum framtíðarmyndina innan Evrópsks efnahagssvæðis. Það þarf stundum sterka liti til að ná athygli. Það þarf kannski heldur ekki Evrópskt efnahagssvæði til þess að þróunin verði á þennan veg sem ég hef lýst en samningurinn stefnir að þeirri þróun. Ég óttast það að menn haldi ekki skarpri sjón og horfi til allra átta vegna þess að þeir hafa blindast af Evrópuhyggjunni. Við Íslendingar eigum að móta viðskipti okkar við aðrar þjóðir með tvíhliða samningum en ekki með pólitískum bandalögum. Við höfum líka góða viðskiptamöguleika á grundvelli nýrra GATT-samninga og samstarf okkar við aðrar þjóðir eigum við að rækta á öðrum sviðum, í Norðurlandaráði, í Evrópuráðinu og hjá Sameinuðu þjóðunum sem sjálfstæð þjóð. Ég mæli eindregið á móti því að við samþykkjum frv. um Evrópskt efnahagssvæði, m.a. af þessum ástæðum sem ég hef hér rakið. --- Nú sé ég, virðulegi forseti, að hæstv. utanrrh. er mættur hér og les blaðið sitt. Ég vænti þess þó að hann hafi hlustað á eitthvað af því sem ég hafði hér að segja.

Herra forseti. Hér í morgunsárið höfum við fengið nýjar upplýsingar frá hinni stóru Brussel um að ráðstefna eða fundur sem fyrirhugað var að halda í kommissaríatinu hafi ekki verið boðaður og verði ekki boðaður á næstunni. Þetta sýnir auðvitað það sem ég hef í æðimörg ár haldið fram, að lítið er að marka það sem kemur frá þessu merkilega kompaníi, svo ég noti orðalag hv. þm. Páls Péturssonar sem hér er mættur að venju og mun vafalaust eitthvað láta frá sér heyra. Ég veit ekki hvort hæstv. utanrrh. veit þessi síðustu tíðindi, ef svo væri þá væri náttúrlega mjög gott að fá vitneskju af hans hálfu um hvaða ný ákvörðun það sé um að fresta þessum málum. Veit ráðherrann um þetta, sem ég er að tala um? --- Hann veit ekki um það, gefur það til kynna með höfuðhreyfingu. En ég efast ekki um að það sé rétt hermt af hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að þarna sé enn einn brestur kominn og að málið sé í upplausn, ekki af okkar völdum heldur annarra. Allt á það væntanlega eftir að skýrast. Þó mér sýnist að varla geti svo farið að ekki verði talsverður dráttur á því að einhverjar nýjar hræringar komi að utan, þá skal ég tala í litla stund meðan mál eru að skýrast og við fáum nýjar upplýsingar. Ég mundi þá fá að tala síðar ef því væri að skipta. En kannski ég fari svolítið aftur í tímann og taki til við að benda á það að við Íslendingar vorum ekkert illa undir það búnir að taka þátt í þessum umræðum sem verið hafa ofarlega á baugi í æðimörg ár. Við settum á stofn nefnd samkvæmt þingsályktun hinn 11. maí 1988. Ég ætla að rekja þessa sögu nokkuð vegna þess að það er allavega gott fyrir þá sem ekki voru þingmenn þá að gera sér grein fyrir því hvað starfað hefur verið í málinu og hvernig að því hefur verið staðið af hálfu stjórnvalda þegar menn voru yfirleitt sammála vegna þess að um hagsmunamál Íslands var að ræða, þá var persónulegur metnaður látinn víkja fyrir þjóðarheill. Það er öðru nær um þessar mundir. En það er sem sagt með þingsályktun 11. maí 1988 að Alþingi ályktar að kjósa nefnd um stefnu Íslands gagnvart Evrópubandalaginu. Þessi nefnd gekk undir nafninu Evrópustefnunefnd. Samkvæmt þingsályktuninni var efni hennar og tillagan á þennan veg, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að kjósa hlutbundinni kosningu nefnd níu alþingismanna til þess að taka til sérstakrar athugunar þá þróun sem fyrir dyrum stendur í Evrópu, einkanlega með tilliti til ákvörðunar Evrópubandalagsins um sameiginlegan innri markað. Nefndin skal kanna áhrif þessara ákvarðana og líklegrar þróunar í Evrópu á íslenskt efnahagslíf og meta þær leiðir sem álitlegastar eru til þess að laga íslenskt efnahags- og atvinnulíf að þeim breytingum sem fram undan eru. Í starfi sínu skal nefndin hafa samráð við samtök atvinnulífs. Nefndin skili skýrslu um athuganir sínar og tillögur fyrir 1. apríl 1989.`` Nefndin var síðan kosin og í henni áttu sæti Eyjólfur Konráð Jónsson og hv. þingmenn Páll Pétursson, Kjartan Jóhannsson, Ragnhildur Helgadóttir, Hjörleifur Guttormsson, Júlíus Sólnes, Guðmundur G. Þórarinsson, Kristín Einarsdóttir og Guðmundur H. Garðarsson. Á fyrsta fundi nefndarinnar sem haldinn var 30. maí 1988 kaus nefndin Kjartan Jóhannsson formann, Eyjólf Konráð Jónsson varaformann og Kristínu Einarsdóttur ritara. Síðan fór Kjartan Jóhannsson af landi brott til að sinna störfum fyrir okkar þjóð erlendis og þá varð Eyjólfur Konráð Jónsson formaður í þessari Evrópustefnunefnd. Ég undirrita sem sagt lýsingar á störfum nefndarinnar sem voru orðin æðimikil og fundirnir voru æðimargir tugir ef það nálgaðist ekki 100 fundi. 7. des. 1990 undirrita ég skýrslu nefndarinnar og geri grein fyrir miklum störfum hennar. Þessi nefnd var raunar aldrei lögð niður og gæti þess vegna verið kölluð saman enn á ný, en mönnum þótti að það væri kannski tvíverknaður og samstaða var svo mikil að menn gerðu ekki ráð fyrir því að það þyrfti beinlínis að hafa einhverja varðhunda yfir helstu ráðamönnum til þess að verk væru unnin og okkar heiðri lands og þjóðar haldið til haga. En niðurstaða í þessari nefnd var samt mikilvæg og hún stendur enn og hefur verið leiðarljós og stefna íslensku þjóðarinnar allt frá þessum tíma. Í þessari merku bók sem Alþingi eða nefndin gaf út, mikil að vöxtum og með fjölbreytilegu og góðu efni sem helstu sérfræðingar okkar skrifuðu í samráði við nefndarmenn, þar er komist að sameiginlegum niðurstöðum. Síðan eru nokkur sératriði sem einstakir nefndarmenn vildu geta um. En á blaðsíðu 253 í þessari bók er vikið fyrst að hinum sameiginlegu ályktunum og niðurstöðum nefndarinnar og þar segir, merkt tölulið 1 undir fyrirsögninni: Aðild að Evrópubandalaginu er ekki á dagskrá. ,,Enginn íslensku stjórnmálaflokkanna hefur á stefnuskrá sinni aðild að Evrópubandalaginu. Sumir flokkanna orða það svo í stefnuyfirlýsingum sínum og samþykktum að umsókn um aðild sé ekki á dagskrá. Aðrir kveða svo að orði að aðild komi ekki til greina.`` Síðan koma sérálitin og raunar enn þá meira um það sem sameiginlegt var, t.d. í tölulið 2 að tryggja þurfi betri markaðskjör fyrir íslenskar afurðir. Þar segir: ,,Nefndin er sammála um að Ísland skuli áfram taka þátt í samstarfi um fríverslun innan EFTA-ríkjanna og að fríverslun taki einnig til Evrópubandalagsins eins og EFTA-ríkin hafa hvert um sig leitast við að tryggja með tvíhliða samningum.`` Við vorum þarna í tvíhliða samningum við Evrópubandalagið en þeim var ekki sinnt sem skyldi. Og áfram heldur: ,,Ekki er samstaða um það í nefndinni að taka eigi þátt í samningum um myndun sameiginlegs evrópsks efnahagssvæðis EFTA og EB á þeim grundvelli sem fyrir liggur eftir könnunar- og undirbúningsviðræður. Meiri hluti nefndarinnar,`` þar á meðal var ég, ,,telur rétt að ganga til formlegra samningaviðræðna með öðrum EFTA-ríkjum, en minni hluti nefndarinnar telur fyrirliggjandi samningsgrundvöll um evrópskt efnahagssvæði óaðgengilegan. Gera nefndarmenn grein fyrir afstöðu sinni til þessa í sérálitum.`` Strax frá þessum degi hef ég verið stuðningsmaður þess að við fylgdumst náið með allri þróun í viðskiptamálefnum Evrópu og menningarmálum og samskiptamálum yfirleitt og er enn þann dag í dag, hvað sem hver vill segja. Ég tel að sú stefna varúðar sem ég hef reynt að túlka innan þessara veggja hafi verið rétt og sé enn rétt. Við getum ekki flasað að neinu, hljótum að byggja okkar afstöðu á því hver þróunin verður úti í hinum stóra heimi eins og sagt var í gamla daga og vera ekkert feimin við það að tala það mál sem menn þarna úti skilja og vera með uppreistan hrygginn þegar við tölum við þá en ekki krjúpandi fyrir einhverju ofurvaldi þótt erlent sé. Það hefur aldrei þótt góð latína á Íslandi. Þetta er sem sagt aðdragandi þess sem síðan hefur gerst og er að gerast. Það er kannski ekkert við því að segja að einhvern tímann komi að uppgjöri á milli þessara óskyldu hagsmuna að vissu marki, þ.e. íslenskra hagsmuna og hagsmuna allra hinna. Nú er það ljóst að í hópi allra hinna er auðvitað klofningur og hann kemur fram í dagsljósið hvern einasta dag, síðast í þessari frétt sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson var að greina okkur frá áðan sem ég hafði ekki heyrt áður. Það var nýtt fyrir mér og það er nýtt fyrir ráðherranum. Það er nýtt fyrir öllum. Samt er látið að því liggja að það eigi núna, jafnvel á morgun eða hinn daginn, að húrra þessu stærsta máli í þjóðarsögunni, fyrir utan kannski lýðveldisstofnunina, í gegn á nokkrum dögum, jafnvel núna í þessari viku með því að beita handafli. Ég skil ekki slíkan hugsunarhátt og ég veit raunar að stjórnarherrarnir hljóta núna þegar þessar síðustu og nýjustu og ágætu fréttir eru að berast að hugsa sitt ráð og alla vega hugsa ég mitt ráð og get alveg sagt það hér umbúðalaust að ég mun ekki greiða atkvæði með samþykkt þessa samnings eða þessara draga að samningi, þessara slitra sem við höfum í höndum sem enginn maður, ég fullyrði að það er ekki nokkur maður til sem getur skilið það allt saman eða púslað saman öllum þeim brotum sem eru á þessum 40.000 blaðsíðum, það væri ofurmenni sem það gæti. Ég get alveg lýst því yfir og er hreykinn af að gera það: Ég mun ekki greiða þessu atkvæði, ég mun greiða atkvæði gegn því. Ef engar undantekningar, fyrirvarar og slíkt nást fram áður en málið kemur til lokaafgreiðslu tel ég mér skylt vegna minna eiða og heitstrenginga gagnvart Alþingi og íslensku þjóðinni að greiða atkvæði á móti, reyna að fella það. En ég vil í lengstu lög komast hjá því. Ég vil enn að við reynum að semja, líklega er best að semja við Evrópubandalagið beint. Ég held að það væri hyggilegast að gefa okkur til þess tíma að undirbúa það og ræða í öllum þingflokkum og ræða í trúnaði og reyna að finna leið sem er íslensk leið, séríslensk leið. Í öllum okkar samskiptum við önnur lönd höfum við verið með sérákvæði. Alltaf. Hvort sem það var í hernaðarmálefnum eða viðskiptamálefnum, af þeirri einföldu ástæðu að við höfum algjöra sérstöðu vegna fólksfæðar landsins og legu. En núna má ekki ganga eftir því að við fáum séríslenska afgreiðslu. Ég trúi því ekki að það verði reynt að viðhafa slík vinnubrögð. Það væri með ólíkindum. Ég trúi því raunar ekki heldur að til sé neinn þingmaður á Íslandi sem muni samþykkja eitthvað sem augljóslega er stjórnarskrárbrot. Menn geta deilt um hvort staðfesting, þ.e. lokaafgreiðsla þessarar tillögu, er stjórnarskrárbrot eða ekki. Menn geta deilt um það. Ég er ekki í nokkrum vafa. Það er brot á stjórnarskránni í bak og fyrir. Það verður ekkert hjá því komist. Það þarf ekkert annað en láta skólabarn lesa 2. gr. stjórnarskrárinnar. Þar liggur það alveg ljóst fyrir hvar dómsvaldið er, hvar framkvæmdarvaldið er og löggjafarvaldið auðvitað. Það liggur alveg ljóst fyrir. Það er ekki í Brussel. Það er á Íslandi. Í þessari umræðu hef ég ekki mikið talað. Menn hafa tekið eftir því. Það eru þrír, fjórir smástubbar, mínar litlu ræður. Í þeim hef ég kannski sagt það sem ég þarf að segja og þeim orðum sem ég var að fara með núna. Nú bið ég, ef t.d. ráðherrarnir mundu hlusta, þeir gera það ekki, --- jú, ég bið utanrrh. afsökunar. Hann er kominn og ég fagna því mjög. --- Er ekki hyggilegt að við tökum okkur öll nokkurra daga frí eftir þessa umræðu, klárum hana og gjarnan að málið gangi til 3. umr., síðan tökum við okkur nokkurra daga frí og einstaklingar og flokkar ræða saman? Það eru komnar nýjar upplýsingar um að það verður nýr dráttur á afgreiðslu mála hjá Evrópubandalaginu eins og alltaf. Það er ekkert nýtt. Það mátti vita og þurfti engan spámann. Ég er ekki spámannlegur þó ég hafi sagt í nokkuð mörg ár að allt væru þetta slitrur. Ég ætla því að bera þá ósk fram við hæstv. forsrh. hvort hann muni ekki vilja beita sér fyrir þessu þannig að við gætum jafnvel haft stutta umræðu nú og gengið að störfum fyrir luktum dyrum. Ef slík ákvörðun er ekki tekin á þessum fundi ræða menn áfram vonandi þannig að reynt verði að sneiða hjá meiðingum sem gætu vakið upp deilur sem aftur yrðu hindrun á þeim vegi að við Íslendingar einu sinni enn stæðum saman úti á við og næðum sameiginlegri niðurstöðu. Ég er til í að skoða allar vendingar sem á því gætu verið. Í því sambandi er kannski gott að rifja hér aðeins upp störfin vegna tvíhliða viðræðna. Ég sé á þessu plaggi sem ég er með að fundirnir í Evrópustefnunefndinni hafa líklega verið fleiri en 100, vegna þess að ég er hér með 86. fundargerðina. Skal ég aðeins geta um hana til þess að skýra hvað ég á við þegar ég tel að við gætum alveg náð öllu sem við þurfum með heilbrigðum eðlilegum samræðum við gagnaðilann, þ.e. Evrópubandalagið. Þetta er fundargerð Evrópustefnunefndar nr. 86 og hún er dags. 18. sept. 1990 kl. 15.00. Mættir eru Eyjólfur Konráð Jónsson, Ásgeir Hannes Eiríksson, Guðmundur H. Garðarsson, Guðmundur G. þórarinsson, Hjörleifur Guttormsson, Kristín Einarsdóttir og Ragnhildur Helgadóttir. Einnig sátu fundinn Gunnar Snorri Gunnarsson, sendifulltrúi í íslensku sendnefndinni í Brussel og Solveig K. Jónsdóttir frá skrifstofu Alþingis. Fundargerðin er nokkuð löng. Ég skal, herra forseti, ekki lesa hana alla heldur það sem beint snertir það sem um er að ræða. Það er kannski byrjunin að Henning Christophersen, sem var varaforseti framkvæmdastjórnar EB eins og menn vita, var í upphafi fundar spurður um mat á afstöðu Svía til inngöngu í EB. Hann kvaðst auðvitað ekki svara fyrir Svía en það væri ljóst að þeir færðu sig nær ákvörðun um inngöngu. Christophersen sagði: ,,Brýnast er nú að líta á framvindu EES-samninga. Hægt væri í stórum dráttum að sætta sig við inntak samningsins sem mundi þó hugsanlega skerðast ef EFTA vildi t.d. ekki láta hann ná til landbúnaðarvara.`` Síðan áfram um bókun Christophersens segir: ,,Hann kvaðst telja að lausnin á málum Íslendinga yrði trúlega ekki að allra skapi. Vissulega hafa Íslendingar opnað markaði sína fyrir iðnvarning frá EB og án þess að fá fríverslun með fisk og fiskafurðir. Jafnvægi þyrfti að nást á þessu sviði.`` Ég bið þingmenn og helst landsmenn alla að taka eftir. Varaforseti framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins segir þetta við fullskipaða nefnd þingmanna okkar úti í Brussel 18. sept. 1990 og nú endurtek ég þessa setningu: ,,Vissulega hafa Íslendingar opnað markaði sína fyrir innflutningi frá EB og án þess að fá fríverslun með fisk og fiskafurðir. Jafnvægi þyrfti að nást á þessu sviði.`` Þetta er auðvitað fundargerð okkar ritara en mjög nákvæm og í einu og öllu rétt. ,,Christophersen sagði að heimsókn Steingríms Hermannssonar forsrh. til framkvæmdastjórnarinnar hefði verið mikilvæg. Þá hefðu heimsóknir Andriessens og Bangemans til Íslands haft mikla þýðingu. Frans Andriessen hefur sagt að sérstökum aðstæðum Íslands yrði að veita athygli.`` Þetta segja þeir sjálfir sem við erum að semja við --- eða ekki að semja við, viljum ekki semja við, höfum ekki virst vilja gera það. ,,Kvaðst Christophersen telja að spurningar um fisk og fiskveiðiréttindi yrðu ekki þær erfiðustu í EES-viðræðunum.`` Það er sem sagt nánast búið að útiloka að ræða við þá. Ég túlka það þannig. Síðar í fundargerðinni segir: ,,Spurt var um álit á ummælum Mitterands í Reykjavík.`` Hann hafði verið hér nokkrum vikum áður og flutt geysilega magnaða yfirlýsingu um fullan stuðning Frakka við baráttu okkar og lífsafkomu --- sem þarf að rifja upp. Ég man hana ekki nákvæmlega. ,,Christophersen kvaðst þekkja ummælin og telja að Mitterand hefði átt við að hann legði til að Íslendingar tækju upp tvíhliða viðræður við EB en ekki að þær kæmu í stað EES-samningaviðræðnanna.`` Þetta tókum við til athugunar. ,,Christophersen sagðist telja að allir vildu ná árangri í EES-viðræðunum og klókara væri fyrir Íslendinga að setja sín sérmál í víðara samhengi innan þeirra en fara í sérstakar samningaviðræður. Þá væri léttara að láta annað en fiskveiðiréttindi í staðinn fyrir fríverslun með fisk og fiskafurðir.`` Að láta annað í staðinn fyrir fisk heldur en veiðiréttindi. ,,Spurt var um fríverslun með fisk og fiskafurðir gegn veiðiheimildum og um styrki í sjávarútvegi. Christophersen sagði að nauðsynlegt væri að komast út úr þeim þrönga farvegi sem þessi umræða væri komin í.`` Hann var að leiðbeina okkur allan tímann. Framkvæmdastjórninni væri nauðsynlegt að geta gefið svör við gagnrýni heima fyrir og það væri t.d. gott að geta bent á að í skiptum fyrir fiskafurðir kæmi annað en veiðiheimildir Þessar veiðiheimildir voru sem sagt aldrei í myndinni. Það er seinni tíma tilbúningur eða undansláttur eða hvað menn vilja kalla það. Eins og þingmenn sjá er ég vopnaður æðimiklum birgðum af pappírum en ég hyggst ekki nota þá núna. Mig langar að varpa þessari spurningu á ný til hæstv. forsrh. hvort hann muni ekki annaðhvort á þessum degi taka forustu í því að reyna að leiða okkur til samninga um okkar eigin lífshagsmuni, að við semjum um þá fyrst áður en við förum að deila um þá við aðra. Hvort þessi tilraun sé ekki gerandi og hvort hæstv. forsrh. mundi ekki vilja reyna gera hana og við mundum öll reyna að stilla okkar máli og fullyrðingum í hóf. Ég fyrir mína parta er að sjálfsögðu meira en reiðubúinn til að gera það.

Virðulegi forseti. Ég tek eftir því þegar ég hlusta á fjölmiðla um þessi áramót að rætt er um að á Alþingi sé málþóf. Í fjölmiðlum kemur hver fullyrðingin af annarri um að stjórnarandstæðingar hafi skipulagt málþóf á Alþingi um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Einkum og sér í lagi halda oddvitar ríkisstjórnarinnar þessu fram. Hæstv. forsrh. hefur margítrekað þetta í fjölmiðlum og hæstv. utanrrh. hefur ekki látið sinn hlut eftir liggja. Því miður trúir stór hluti þjóðarinnar þessu. Ég hlustaði á tvo umræðuþætti í Ríkisútvarpinu sl. laugardag þar sem kallaðir höfðu verið til skrafs og ráðagerða nokkrir einstaklingar úr þjóðlífinu. Í báðum þáttunum var því haldið stíft fram af fleirum en einum þátttakanda í hvorum þætti, án þess að því væri á nokkurn hátt mótmælt, að stjórnarandstaðan væri að skipuleggja málþóf um Evrópska efnahagssvæðið og hefði tafið sérstaklega afgreiðslu þess máls. Ég vildi byrja á því að fjalla um þá spurningu hvort þetta sé virkilega rétt. Ég byrja á því að rifja upp að hæstv. utanrrh. kom fram á blaðamannafundi erlendis hinn 11. des. sl. Hann var þá spurður hvernig á því stæði að ekki væri búið að afgreiða samninginn um Evrópskt efnahagssvæði á Íslandi. Þá kom í fyrsta skipti fram þessi fullyrðing um málþófið á Alþingi Íslendinga því að hæstv. utanrrh. kaus að svara spurningu blaðamanna á þann veg að á Íslandi væru í gildi svo sérstæð þingsköp á þjóðþingi landsins að þingið hefði ekki haft ráðrúm þess vegna til að afgreiða málið. Hvernig stóð á afgreiðslu málsins í þinginu á þessum tíma? Málið hafði alls ekki verið tekið til 2. umr. 1. umr. málsins lauk á tilsettum tíma upp úr miðjum septembermánuði en síðan hafði málið alls ekkert komist á dagskrá. Þegar hæstv. utanrrh. er beðinn um að svara þessari spurningu um afgreiðslu Alþingis á þessu máli á erlendum vettvangi kýs hæstv. ráðherra að segja vísvitandi ósatt um stöðu málsins. Hann kýs að halda því fram að eitthvert málþóf á Alþingi Íslendinga valdi því að afgreiðsla málsins hafi tafist þó að hann viti sjálfur að málið er ekki enn komið til 2. umr., hvað þá meira, og hefur alls ekki verið þar til umræðu mánuðum saman. Hvers vegna hafði málið ekki verið til umræðu hér mánuðum saman? Var það vegna þess að stjórnarandstaðan hindraði að málið væri tekið hér fyrir? Nei. Auðvitað vita allir hv. þm. hvers vegna það dróst fram í desember að taka málið fyrir á Alþingi til 2. umr. Það var samkomulag um það milli stjórnar og stjórnarandstöðu að málið skyldi ekki koma til 2. umr., aðalefnisumræðu málsins, fyrr en sjávarútvegssamningurinn lægi fyrir og hefði verið kynntur á Alþingi. Um þetta voru engar deilur. Það stóð ekkert á stjórnarandstöðunni hvað þetta varðaði heldur stóð á að ríkisstjórnin kæmi málinu frá sér í samningaviðræðum við Evrópubandalagið. Þessi samningur varð ekki til fyrr en í byrjun desembermánaðar og var ekki kynntur hér fyrr en 3. des. sl. Þrem dögum síðar var þjóðaratkvæðagreiðslan í Sviss sem breytti töluvert viðhorfum í þessu máli. Upp komu ýmis lagatæknileg álitaefni þannig að ekki var hægt að hefja 2. umr. málsins, m.a. líka vegna fjarveru utanrrh. sem var erlendis dagana eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna í Sviss. Umræðan hófst því 14. des. sl. og stóð í þrjá til fjóra daga. Um 18 þingmenn munu hafa tekið þá til máls. Síðan var umræðu frestað, ekki vegna þess að neitt málþóf væri hér í gangi, t.d. hafði enginn þingmaður talað oftar en einu sinni þó hver þingmaður hafi rétt til að tala tvisvar við hverja umræðu. Það voru einfaldlega það margir þingmenn sem óskuðu eftir því að taka til máls og síðan átti eftir að afgreiða fjöldamörg frv. um efnahagsmál, þar á meðal sjálft fjárlagafrv. og tíminn til jóla var tekinn til þess. Það vannst því ekki tími til að fjalla frekar um Evrópska efnahagssvæðið. Þjóðsagan um það að í þinginu hafi verið eða sé málþóf um Evrópskt efnahagssvæði byggir á beinum blekkingum og ósannindum. Hún var vakin upp af hæstv. utanrrh. áður en umræðan hófst sem sýnir sannleiksgildi þjóðsögunnar. Vissulega var enn frekar reynt að koma fótum undir þessa þjóðsögu af hæstv. forsrh. daginn eftir að umræðan hófst vegna þess að þann dag, 15. des., byrjaði hæstv. forsrh. að tala um að skera þyrfti niður ræðutíma þingmanna. Þá hafði einn stjórnarandstæðingur, hv. þm. Steingrímur Hermannsson, fengið orðið í þinginu um Evrópska efnahagssvæðið við 2. umr. Aðeins einn þingmaður stjórnarandstæðinga hafði talað þegar hæstv. forsrh. byrjar að tala um það í fjölmiðlum að nú sé þörf á því að skera niður ræðutíma alþingismanna. Var nema von nema þjóðin héldi að hér væri í gangi eitthvert stórkostlegt málþóf? Því miður er áróðursaðstaðan í landinu á þann veg að ekki hefur enn tekist að leiðrétta þennan misskilning og því eyði ég nokkru máli í þennan þátt í upphafi að auðvitað er nauðsynlegt að þjóðin átti sig á því að þetta er þjóðsaga sem hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. bjuggu til og það meira að segja áður en umræðan hófst. Við vitum öll að þetta er gríðarlega margþætt mál. Þetta er langviðamesta mál sem komið hefur til umfjöllunar á Alþingi áratugum saman. Það er svo viðamikið að því má halda fram með fullum rétti að þetta mál sé hundraðfalt að umfangi á við venjulegt þingmál á hv. Alþingi. Það þarf því engum að koma á óvart að ekki sé hægt að afgreiða mál af þessu tagi í einhverri skyndingu. Fyrir utan að vera svona umfangsmikið mál er þetta þar að auki eitt stærsta og örlagaríkasta mál sem Alþingi hefur fjallað um að dómi allra sem nálægt því hafa komið. 2. umr. málsins er aðalefnisumræða og ég mundi telja það hreina hneisu ef Alþingi Íslendinga teldi sig ekki hafa efni á nokkurra daga umræðu um þetta mál áður en 2. umr. er lokið. Ég tel það beina ögrun við þingræðið hér í landinu hvernig hæstv. forsrh. hefur tekið til máls um Alþingi og um rétt þingmanna í þessu efni með því að draga í efa rétt þeirra til þess að fjalla um þetta langviðamesta og örlagaríkasta mál sem við höfum fjallað um hér með eðlilegum hætti og tala um að hér sé í gangi málþóf þegar einn stjórnarandstæðingur hefur fengið tækifæri til þess að fjalla efnislega um málið við 2. umr. Ég tel það hreinan dónaskap við alþingismenn að draga í efa rétt þeirra til þess að fjalla um þetta mál með eðlilegum og venjulegum hætti og ítreka það sem ég sagði áðan að enn hefur enginn alþingismaður talað nema einu sinni við 2. umr. málsins og margir þeirra eru að tala í fyrsta skipti um þetta mál nú. Einn af þeim er t.d. sá sem hér stendur. Ég hef aldrei tekið til máls undir dagskrárliðnum Evrópskt efnahagssvæði í þinginu. Ég hef vissulega skrifað margar greinar um þetta mál í blöð og ég hef komið fram í sjónvarpi og verið á fundum þar sem um þetta hefur verið fjallað. En það stóð þannig á í haust að ég átti þess ekki kost að taka þátt í umræðunni vegna fjarveru og hef ekki komist að enn. Mér finnst mjög ódrengilega að mér vegið þegar því er haldið fram að ég taki þátt í málþófi þegar ég óska eftir því að tala hér um þetta stærsta og örlagaríkasta mál þjóðarinnar með venjulegum hætti. Hæstv. utanrrh. hefur komið með þá athugasemd í fjölmiðlum að erlend þjóðþing hafi verið svo fljót að afgreiða þetta mál að það hljóti að vera eitthvað meira en óeðlilegt við okkur alþingismenn að við skulum vera svona lengi að afgreiða málið. Alþingi Íslendinga er að hans dómi ,,abnormalt``, langt á eftir tímanum og þarf að taka því alveg sérstat tak að það skuli gefa sér lengri tíma til að fjalla um þetta mál en verið hefur í þjóðþingum annarra landa. En ég spyr: Er það í raun og veru nokkuð merkilegt að Alþingi Íslendinga skuli taka sér lengri tíma en önnur þjóðþing til að fjalla um þetta mál? Ég tel að svo sé ekki. Ég tel aðstæður á Íslandi algerlega ósambærilegar við það sem er í öðrum löndum hvað þetta mál varðar. Í fyrsta lagi er alveg ljóst að andstaðan við aðild að Evrópsku efnahagssvæði er miklu meiri, rótgrónari og útbreiddari á Íslandi en í öðrum þeim löndum sem hafa fjallað um þetta mál að Svisslandi einu undanskildu. Því er eðlilegt úr því að andstaðan er svona miklu útbreiddari og rótgrónari meðal þjóðarinnar að það þurfi lengri tíma til að fjalla um málið. Í skoðanakönnunum hefur hvað eftir annað komið fram að meiri hluti þjóðarinnar sé andvígur aðild að Evrópsku efnahagssvæði. Reyndar var seinasta skoðanakönnun á annan veg. Þá virtist vera að meiri hlutinn hefði snúist við og aðeins fleiri væru með en á móti. Það skiptir ekki miklu máli hvað þetta varðar. Andstaðan er mjög mikil meðal þjóðarinnar og greinilegt að þjóðin klofnar í tvo helminga. Það er því fullkomlega eðlilegt að bæði þing og þjóð taki sér góðan tíma til að fjalla um málið og átta sig á öllum hliðum þess. Önnur veigamikil ástæða til þess að það tekur okkur tíma að fjalla um málið er sú að allar ríkisstjórnir annarra ríkja sem hér koma að máli hafa boðað að þær hyggist leiða viðkomandi ríki inn í Evrópubandalagið. Frá þeirra sjónarhóli séð er Evrópska efnahagssvæðið eingöngu millilending á leið inn í Evrópubandalagið. Þær vita að þær verða að gleypa þennan mikla lagabálk Evrópubandalagsins hvort eð er ef til þess á að koma að þær gangi í Evrópubandalagið. Þess vegna finnst þeim ekki að aðildin að Evrópsku efnahagssvæði skipti svo miklu máli. Þær séu á þessari leið hvort sem er og þá sé eins gott að gleypa þennan bita hratt. En ég veit að fleiri geta vitnað um það en ég sem rætt hafa við þingmenn á þjóðþingum Svía, Finna eða Norðmanna að vanþekking þeirra á þessum samningi er mjög áberandi. Ég get sagt hér sögur um viðræður mínar t.d. við þingmenn þessara landa þar sem einstök atriði hafa borið á góma og ég verð var við það að þingmenn sem ég hef rætt við hafa sáralítið vitað um þennan samning og hvað hann fæli í sér. Það stafar auðvitað af því að þessi samningur hefur farið nokkuð hratt í gegnum þing annarra landa. En ég spyr: Er víst að það sé þeim til sóma? Ég dreg það í efa. Ég held að það sé engum til sóma að afgreiða svona stórt og viðamikið mál meira og minna blindandi og það sé Alþingi Íslendinga til sóma að hafa tekið sér góðan tíma. Hæstv. utanrrh. hefur haldið því fram að okkur bráðliggi á að afgreiða þennan samning og það sé nánast þjóðarslys að Alþingi Íslendinga hafi ekki verið búið að afgreiða þetta mál fyrir jól vegna þess að íslenskir hagsmunir séu í hættu. Fyrst hélt hann því reyndar fram að við fengjum ekki aðgang að ráðstefnu um hugsanlegar breytingar á samningnum vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar í Sviss ef við værum ekki búnir að samþykkja málið á Íslandi. Þessu hélt hann fram í sjónvarpi alveg blákalt og varð svo að éta allt ofan í sig daginn eftir þegar honum var sýnt fram á að þetta stæðist ekki út frá sjálfum samningsákvæðunum. Seinna hefur hann haldið því fram, m.a. í viðtölum við stjórnarandstæðinga, að bráðnauðsynlegt sé að við látum hin ríkin, sem hyggjast eiga aðild að Evrópsku efnahagssvæði, vita nú þegar fyrstu dagana í janúar hvað Ísland hyggist fyrir í þessum efnum vegna fundahalda erlendis um þessi mál. En því betur sem þau spil á hendi hæstv. utanrrh. eru skoðuð þeim mun betur kemur í ljós að fyrir þessu eru engin rök. Þetta eru ekkert annað en bláberar fullyrðingar út í bláinn eins og margt annað sem hefur komið frá hæstv. utanrrh. í þessu máli. Það er alveg ljóst að það stendur fyrst og fremst á Evrópubandalaginu að ganga frá sínum málum áður en fjallað er frekar um þetta mál á sérstakri alþjóðlegri ráðstefnu. Það er alveg ljóst að það gerist ekkert í þessu máli í þessum mánuði á neinni alþjóðlegri ráðstefnu. Málið er til áframhaldandi undirbúnings og athugunar og það verður ekki fyrr en í næsta mánuði sem það þarf að liggja fyrir hver sé afstaða Íslands í málinu. Það hafa borist af því fréttir að þegar sé búið að ráða svo og svo marga starfsmenn Evrópska efnahagssvæðisins. Ég spurði hæstv. utanrrh. að því ekki alls fyrir löngu í umræðum utan dagskrár hvort þetta væri rétt, hver greiddi þessum starfsmönnum laun og hvar heimildir væru til að greiða þeim laun. Ég fékk engin svör við þeirri spurningu og ég vildi leyfa mér að ítreka hana hér og nú. Ég tel að við eigum öll heimtingu á að vita hvort hrokinn og yfirlætið í þeim sem eru að undirbúa Evrópskt efnahagssvæði er virklega svo mikið að menn bíða ekki eftir því að viðkomandi þjóðþing hafa staðfest samninginn, hvort menn ganga að því sem gefnu að þeirra vilji ráði áður en starfsmenn eru ráðnir til starfa. Þessari spurningu var ekki svarað og væri æskilegt að fá henni svarað. Ég vék áðan að áróðursaðstöðu talsmanna Evrópska efnahagssvæðisins. Ég viðurkenni að hún er ákaflega sterk en það hefur samt ekki dugað til að sannfæra mikinn meiri hluta þjóðarinnar. Staðreyndin er sú að þjóðinni er áfram skipt til helminga í þessu máli og ekki ljóst hvoru meginn meiri hlutinn liggur þrátt fyrir það að ríkisstjórnin hefur leyft sér að ausa hundruðum milljóna af almannafé, bæði af fé fylgismanna Evrópska efnahagssvæðisins og andstæðinga Evrópska efnahagssvæðisins, til þess að sannfæra þjóðina um kosti þessa samnings. Ég sé að einn hv. þm. ríkisstjórnarinnar hristir höfuðið en þetta er staðreynd. Það hefur verið ausið af almannafé af hálfu ríkisstjórnarinnar m.a. í útgáfu bæklinga. Ef þessir bæklingar eru skoðaðir, þá einkennir þá einmitt að þar er einungis að finna greinargerð fyrir kostunum við það að við eigum aðild að Evrópsku efnahagssvæði. En þar er að sjálfsögðu ekki minnst einu einasta orði á nokkurn þann ágalla sem á hefur verið bent. Þetta einkennir t.d. bæklinginn sem utanrrn. gaf út á sl. sumri og sendi inn á hvert einasta heimili í landinu. Það hafa fleiri komið þar við sögu að reyna að sannfæra þjóðina um kosti þessa samnings. Vinnuveitendur hafa á skipulegan hátt með miklu auglýsingastríði í blöðum ausið fé til þess að reyna að sannfæra þjóðina um ágæti samningsins. Og sjónvarpið hefur ekki látið sinn hlut eftir liggja. Það hefur skipulagt fjölmarga þætti og þeir einkennast allir af því að þar er einungis vikið að kostunum við það að við gerumst aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. En það hefur greinilega verið bannorð að nefna mætti eitt einasta gagnrýnisatriði eða einn einasta ágalla við þennan samning. Ég játa það alveg hispurslaust að við stjórnarandstæðingar höfum átt nokkuð undir högg að sækja áróðurslega séð. Þjóðinni er neitað um að fjalla um þetta mál í almennri þjóðaratkvæðagreiðslu og samtökum sem einbeita sér að því að vekja á því athygli að á þessu máli eru bæði kostir og gallar er algerlega neitað um allan fjárstuðning til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Ég held að ítarlegar umræður á Alþingi séu óhjákvæmilegar, m.a. til þess að okkur, sem sjáum ýmislegt athugavert við þennan samning, gefist betri kostur á að koma sjónarmiðum okkar á framfæri. Umræðum á Alþingi er sjónvarpað og menn verða að sjálfsögðu að skoða það af fyllstu sanngirni að þegar við stjórnarandstæðingar tökum til máls, þá er það ekki vegna þess að við viljum tefja málið. Við höfum engan akk í því í sjálfu sér heldur vegna þess að okkur finnst brýn nauðsyn að dregnar séu fram fleiri hliðar á þessu máli en þær einar sem lúta að kostunum. Það eru býsna margir ágallar á samningnum. Ég ætla að nefna nokkra ágalla. Fyrst ætla ég að flytja stutt yfirlit yfir það sem ég tel að séu helstu ágallar þessa samnings. 1. Það er verulegur ágalli á samningnum að meginmarkmið okkar Íslendinga náðist ekki fram. Við fengum ekki fríverslun með fisk. En þegar samningaviðræður hófust var þetta meginmarkmið okkar Íslendinga og við náðum því ekki fram. 2. Það er verulegur ágalli á þessum samningi að ekki skuli vera beinlínis óheimilt að þjóðríki styrki sjávarútveg sinn. Það var annað aðalmarkmið okkar þegar við gengum til þessara samninga að slík ákvæði yrðu sett í alþjóðlegan samning. Það náðist hins vegar ekki fram og það er mikill ágalli. 3. Það er ágalli við þennan samning að við skulum verða að veita Evrópubandalaginu verulegar veiðiheimildir í íslenskri landhelgi og að það skuli beint eða óbeint tengjast tollalækkunum á fiski, að við skulum þurfa að kaupa tollalækkanir á sjávarafurðum með veiðiheimildum í íslenskri landhelgi. 4. Það er verulegur ágalli, fyrir utan það að veiðiheimildir skulu samþykktar, að opnað er fyrir átök við Evrópubandalagið um áframhaldandi veiðar í íslenskri landhelgi. Því það á að endurskoða fiskveiðisamninginn við Evrópubandalagið með stuttu millibili og það er nokkurn veginn gefið að þeir munu halda sókn sinni áfram á hendur okkur og leitast við á komandi árum að fá nýjar og nýjar veiðiheimildir í trausti þess að við treystum okkur ekki til annars en að gefa eftir. 5. Það er ljóst að gífurlegur kostnaður fylgir þessum samningi og mestar líkur til að hugsanlegur hagnaður okkar Íslendinga af tollalækkunum á fiski étist upp vegna hins gífurlega kostnaðar sem fylgir því að vera þátttakendur í þessu samstarfi. 6. Það er ágalli að við erum að reisa tollmúra gagnvart öðrum ríkjum um leið og við erum að fara í þetta samstarf. Það er alls ekki sjálfgefið að það henti okkur og íslensku efnahagslífi að afnema viðskiptahindranir gagnvart Evrópulöndum en auka þær gagnvart ríkjum sem eru utan Evrópu. Það getur í mörgum tilvikum leitt til öfugþróunar og ég tel því að það sé hreinn ágalli að slíkt skuli fylgja þessum samningi. Þó að það sé ekki lögfest í þessum samningi verður ekki á móti mælt að það er partur af þeim hliðarráðstöfunum sem gerðar eru af hálfu ríkisstjórnarinnar í tengslum við þennan samning. 7. Verið er að veita með þessum samningi 350 milljónum manna réttindi sem við Íslendingar höfum áður einir átt og það lýsir sér með margvíslegum hætti. 8. Ég vil nefna sérstaklega sem áttunda punkt atvinnuréttindi vegna þess að ég tel að sá þáttur málsins muni leiða til þess að hér muni atvinnuleysi aukast. Það er hætt við því að ásókn ófaglærðs verkafólks á íslenskan vinnumarkað muni verulega aukast en aftur á móti muni mjög margir menntamenn leita sér atvinnu erlendis. Sú verður þróunin að við skiptum annars vegar á ófaglærðu fólki frá Evrópu en látum af hendi í staðinn menntamenn sem leita sér vinnu í Evrópu. 9. Ég vil nefna að það er fylgifiskur þessa samnings að öryggisgirðingar sem settar voru upp í lögum um erlenda fjárfestingu eru rifnar niður. Margt af því sem stjórnmálaflokkar komu sér saman um fyrir tveimur árum að ættu að vera lágmarkskröfur gagnvart fjárfestingu erlendra fyrirtækja þeirra á Íslandi er nú hent út í buskann og nokkur meginákvæði þeirra laga að engu gerð. Þetta er stór ágalli. 10. Það er alveg ljóst að íslensk fyrirtæki í þjónustu, einkum og sér í lagi bankastarfsemi, tryggingum, hvers konar verslun og viðskiptum, svo og flutningastarfsemi, verða í sérstakri hættu eftir gerð þessa samnings og allt í óvissu um hvernig þeim reiðir af. 11. Það er alveg ljóst að verði orkufyrirtækin í landinu einkavædd er gífurleg hætta á því að þessar auðlindir hverfi úr eigu Íslendinga í hendur erlendra auðfélaga. 12. Sá ágalli er á þessum samningi, og kannski er það stærsti og örlagaríkasti ókosturinn, að þeir aðilar í EFTA sem eru að gera með okkur þennan samning eru flestir á leið út úr Evrópska efnahagssvæðinu að nokkrum árum liðnum og við kunnum að sitja ein eftir EFTA-þjóðanna í Evrópska efnahagssvæðinu þótt þessi sami samningur henti okkur bersýnilega verr en öllum hinum. Þetta eru þeir 12 meginágallar sem ég tel að séu á þessum samningi og ég ætla að fara um þá nokkrum frekari orðum. Ég vil fyrst víkja að spurningunni um fríverslun með fisk. Ég vek athygli á því ef það hefur farið fram hjá einhverjum að við njótum ekki almennra tollalækkana á sjávarafurðum eftir gerð þessa samnings. Þar verða mjög margar undantekningar og það mikilvægar undantekningar. Ég minni á að þegar um er að ræða niðurlagðan og niðursoðinn ufsa, ferskan karfa og skarkolaflök, lifandi fisk að laxi undanskildum, heilan, ferskan og frosinn fisk, þá er þorskur, ýsa, ufsi, lax, síld og grálúða undanskilin, reyktan urriða, regnbogasilung, þurrkaðan saltfisk, flattan saltfisk, heilan, ferskan og frystan urriða, regnbogasilung, tilreykt, niðurlagt eða niðursoðið fiskmeti, ferska bleikju, íslenskan hörpudisk, heilan ferskan og frystan karfa er tollurinn einungis lækkaður. En það á áfram að vera nokkur tollur á þessum vörutegundum, allt upp í 6% eins og verður á niðurlögðum og niðursoðnum ufsa. Svo eru aftur aðrar sjávarafurðir þar sem tollurinn lækkar alls ekki. Ég tel ágætt að fá það fram í umræðunni hvaða sjávarafurðir eiga þar í hlut. Það verða áfram óbreyttir tollar á ferskum síldarflökum, 18%. Það verða áfram 13% tollar á reyktum laxi. Það verða áfram 12%, tollar á heilum íslenskum humar og humarhölum, 12% tollur á heilsaltaðri og hausskorinni síld, á niðurlagðri síld 10%, á niðurlögðum laxi 5,5%, á ferskum laxaflökum 2%, af heilum ferskum og frystum laxi 2%. Á öllum þessum afurðum eru tollarnir óbreyttir. Við verðum sem sagt að sætta okkur við það að við höfum afnumið alla tolla á vörum sem Evrópuþjóðirnar flytja til Íslands, og það eru meira að segja tíu ár síðan við gerðum það, en við eigum að þola það að allar þær sjávarafurðir sem ég hef nú nefnt verði áfram tollaðar og á sumum þeirra lækkar tollurinn alls ekki. Þetta er ekki jafnræði í viðskiptum. Þetta eru svik við þær hugsjónir sem við bundum vonir við þegar við hófum þessa samningsgerð. Og það sem verra er er að í ýmsum tilvikum er um að ræða afurðir sem binda má töluverðar vonir við að geti orðið aukning í í útflutningi okkar Íslendinga. T.d. er okkur ljóst að allar sjávarafurðir sem veiði er ekki hafin á í dag en kann að verða veiði á á næstu árum vegna áforma um meiri fjölbreytni í íslensku sjávarfangi verða með fullum tolli. Ýmsir vaxtarmöguleikar í íslenskum þjóðarbúskap lenda því einmitt í því að fullur tollur verði þar á. Þetta er ákaflega mikill galli á þessum samningi og bara þetta eina atriði hefði kannski nægt til þess að við stöldruðum og spyrðum okkur sjálf: Eigum við að halda áfram í þessari samningsgerð? Er ekki rétt að setja hnefann í borðið og krefjast þess að útflutningur sjávarafurða njóti nákvæmlega sömu réttinda og útflutningur iðnaðarvara? Við settum okkur það markmið að sjávarfurðir yrðu tollfrjálsar og ríkisstyrkir yrðu bannaðir. Á þeim grundvelli ákváðum við alþýðubandalagsmenn að láta gera þá tilraun hvort hægt væri að ná samningi sem hefði svo hagstæð ákvæði. En við verðum að játa eftir á að þessi tilraun mistókst einfaldlega. Þetta náðist ekki fram. Og ekki er það atriði síður mikilvægt sem lýtur að ríkisstyrkjunum. Við megum ekki vernda veikan iðnað okkar gagnvart harðri samkeppni frá Evrópu. Við megum t.d. ekki vernda okkar skipasmíðaiðnað --- ég ætla nú að koma að skipasmíðaiðnaðinum sérstaklega á eftir --- en við megum ekki vernda ýmiss konar iðnað sem við höfum verið að byggja upp á liðnum áratugum, heldur höfum við orðið að láta hann í samkeppnina og talsvert af honum hefur einmitt mátt þola það að molast niður og verða að engu vegna þessarar samkeppni. En þegar kemur að því að við eigum að flytja til þeirra vörurnar sem við bindum mestar vonir við mega þeir vernda sínar sjávarafurðir. Þetta er auðvitað bein kjaraskerðing fyrir okkur Íslendinga. Þeir eru beinlínis að halda niðri fiskverðinu erlendis með þessum hætti og því var þjóðarnauðsyn að með þessum samningi yrði komið í veg fyrir að Evrópuþjóðirnar héldu áfram að ausa styrktarfé í sjávarútveg og halda þannig lífskjörum Íslendinga niðri. Það er dálítið kaldhæðnislegt að ein grein iðnaðar sleppur. Það er sem sagt leyfilegt á einu sviði iðnaðar að halda styrkjakerfinu áfram og það er einmitt sú iðngrein sem ég nefndi áðan, þ.e. skipasmíðar. Þær má áfram ríkisstyrkja. Við höfðum nefnilega gert okkur vonir um að geta byggt upp mikinn skipasmíðaiðnað í tengslum við okkar sjávarútveg. En auðvitað er það eftir öðru að þá er því komið þannig fyrir að einmitt þennan iðnað áskilja þeir sér allan rétt til þess að halda áfram að ríkisstyrkja og koma þannig í veg fyrir að við Íslendingar getum byggt upp okkar skipasmíðaiðnað. Tímans vegna vil ég ekki fjalla um hvert og eitt af þeim atriðum sem ég nefndi áðan sem meginágalla þessa samnings en ég ætla næst að víkja að kostnaðinum við gerð hans. Það er alveg ljóst að allar upplýsingar sem hæstv. utanrrh. hefur látið frá sér fara um fjárhagslegt gildi samningsins eru ákaflega lítils virði. Í útreikningum hæstv. ráðherra tíðkar hann t.d. að meta tollalækkanir á saltfiski okkur Íslendingum að fullu til tekna, 100%. Hið rétta í málinu er að tollalækkanir á saltfiski koma mörgum aðilum til góða, ekki bara okkur Íslendingum. Í fyrsta lagi koma þeir til góða neytendum á viðkomandi markaðssvæði í lækkun vöruverðs og þær geta líka orðið til að auka hagnað milliliða erlendis. Ég tók eftir því að einn ágætur forustumaður Sambands ísl. fiskframleiðenda var spurður að því í sjónvarpi fyrir skemmstu hvort við Íslendingar fengjum ekki meginpartinn af tollalækkunum á saltfiski sem í vændum væru. Hann taldi það af og frá og var auðvitað með þeim orðum að gera lítið úr fullyrðingum hæstv. utanrrh. um þetta efni. Hann taldi kannski hugsanlegt að við fengjum helminginn af þessum lækkunum í okkar hlut. Síðan komum við að kostnaðarhliðinni. Það er ljóst að við Íslendingar verðum að taka þátt í tugum ef ekki hundruðum nefnda sem tengjast þessu samstarfi. Öllu þessu nefndastarfi fylgja mjög margar utanlandsferðir, dagpeningar og annar ferðakostnaður. Ég held að það sé ekki ofreiknað að þar séu nokkur hundruð milljónir í auknum kostnaði fyrir okkur Íslendinga vegna þessa samstarfs.

Þetta er atvinnubótavinna.

Það er rétt hjá hv. þingflokksformanni Alþfl. að vissulega má líta á það sem atvinnubótavinnu, eins og hann benti á, fyrir sérstaka tegund manna á vinnumarkaði. Ég vil ekki gera lítið úr þeim mönnum sem þar yrðu ráðnir til starfa. Þar fengju sjálfsagt margir ágætis menn störf við sitt hæfi, prýðilegir menn margir hverjir. En þeir verða ekki ódýrir. Ég er hræddur um að við útreikning á þeirri viðmiðunartölu sem við alþýðubandalagsmenn höfum verið með í þinginu þegar við höfum gert tillögu um að auka atvinnu og áætlað að það mundi kosta 2 millj. kr. á starf --- við höfum gert tillögu um að auka atvinnu fyrir 1.500 manns og höfum áætlað að það mundi kosta í auknum útgjöldum ríkissjóðs 3.000 millj. --- höfum við ekki beinlínis haft erindreka hæstv. utanrrh. í huga því að þar þyrfti áreiðanlega að fimmfalda kostnaðinn við hvert starf í það minnsta. Þar við bætist að sjálfsögðu að fjölga þarf verulega í föstu starfsliði sendiráða erlendis. Sá kostnaður hefur enn ekki verið áætlaður en ég hygg að hann telji nokkur hundruð millj. þegar allt er talið saman. Það verður á fleiri en einum stað og býsna margir ráðnir til starfa ef að líkum lætur. Síðan kemur til viðbótar beinn tilkostnaður af okkar hálfu, framlög í sjóði og annað þess háttar. Þegar allt er talið er því ekki ósennilegt að sá kostnaðarauki sem hér yrði á ferðinni yrði einhvers staðar á bilinu 500--1.000 millj. kr. Það er alveg ljóst að þessi kostnaður hefur verið mjög vantalinn en aftur á móti hagnaðurinn af samstarfinu mjög ofáætlaður. Ég nefndi hér áðan sem meginágalla á þessum samningi að við værum að veita 350 milljónum manna réttindi á Íslandi sem Íslendingar hefðu einir áður haft. Við erum í raun og veru að veita 350 milljónum manna nokkurs konar aukaríkisborgararétt hér á landi með þeim réttindum sem því geta fylgt. Nánast flest af réttindum sem felast í ríkisborgararétti fylgja með í kaupunum nema helst almennur kosningarréttur. Það er einmitt kjarnapunktur og kemur fram í samningnum aftur og aftur að það er bannað að veita Íslendingum nein sérréttindi umfram aðra þegna á samningssvæðinu. Þeir fá því m.a. sömu réttindi til að kaupa bújarðir eða laxveiðihlunnindi eða eignast útivistarsvæði á Íslandi eins og þegnar þessa lands njóta. Frá því að fyrst var farið að tala um Evrópskt efnahagssvæði hefur verið um það rætt að við yrðum að setja skýra fyrirvara í samninginn sem gerði okkur kleift að koma í veg fyrir að 350 milljónir manna fengju sama rétt til íslenskra bújarða og íslensks lands og við Íslendingar núna njótum. Því miður hunsaði hæstv. utanrrh. þessa ósk og engin slíkur fyrirvari var settur. Ráðherrann hélt því hins vegar löngum fram að hægt væri að ákveða slíkt með lögum. Það væri hægt að koma slíkum girðingum að í lögum sem tryggðu okkur Íslendingum þennan rétt. Hins vegar hefur komið á daginn að þetta stenst ekki. Það verður aldrei hægt að setja neinar girðingar í lög sem hindra sérréttindi Íslendinga hvað varðar eignarhald á bújörðum. Í þinginu hefur verið flutt frv. þar sem leitast var við að setja upp girðingar af þessu tagi. Gallinn á frv. er hins vegar augljóslega sá að um leið og þar eru sett afar ströng skilyrði um kaup á jörðum gagnvart útlendingum neyðumst við að sjálfsögðu til að setja nákvæmlega jafnströng skilyrði gagnvart Íslendingum sjálfum. Ég er nokkuð sannfærður um að ákvæði af því tagi sem hér hefur verið gerð tillaga um mun aldrei standast einfaldlega vegna þess að þéttbýlisbúar munu aldrei una við að svo ströng skilyrði séu sett. En á sama tíma munu bændur óttast að eignir þeirra verði gerðar verðlausar vegna þess að engin leið sé að selja þær. Það er afar hætt við því að þegar girðingar af þessu tagi eru settar upp, sem verða að vera þannig að þær gildi jafnt um Evrópubúa eins og þéttbýlisbúa á Íslandi og alla Íslendinga, verði afleiðingin sú að jarðirnar falla í verði og hvorki þéttbýlisbúar né bændur vilji við það una. Þess vegna er eins víst að jafnvel þótt slík lög yrðu sett mundu menn gefast upp á öllu saman að fáum árum liðnum og neyðast til þess að opna allar gáttir. Og þá erum við í nákvæmlega sömu sporum og áður. Þá höfum við opnað 350 milljónum manna leið til að kaupa upp íslenskar bújarðir, íslensk útvistarsvæði og íslensk laxveiðihlunnindi. Ég nefndi áðan þann ágalla að öryggisgirðingar í lögum um erlenda fjárfestingu hefðu verið rifnar niður og ætla að víkja nokkrum orðum að þeim punkti. Í lögum sem sett voru á árinu 1991 með atfylgi allra stjórnmálaflokka var m.a. kveðið á um að eignarhluti erlendra aðila í flugfélögum á hverjum tíma skyldi ekki fara fram yfir 49% ef um væri að ræða flugfélag sem stundaði flugrekstur hér á landi. Þetta ákvæði var að sjálfsögðu sett til þess að reyna að tryggja það á öruggan hátt til frambúðar að Íslendingar hefðu forræði yfir íslenskum flugmálum, flugfélögum sem störfuðu hér á Íslandi. Þetta var öryggisgirðing sem hafði það hlutverk að vernda íslenskan flugrekstur. Ein af afleiðingunum af samþykkt samnings um Evrópskt efnhagssvæði er einmitt sú að þessa öryggisgirðingu er verið að rífa niður og allt er opnað hvað varðar samkeppni erlendra flugfélaga á íslenskum flugmálamarkaði. Ég nefni annað dæmi. Í þessum lögum var ákveðið að heildarfjárfesting erlends aðila eða samanlögð fjárfesting fjárhagslega tengdra erlendra aðila í atvinnurekstri hér á landi á einu almanaksári mætti ekki fara fram úr 250 millj. kr. án sérstaks leyfis. Þetta var öryggisgirðing sem við settum upp fyrir tveimur árum og átti að tryggja að ekki yrði um gífurlegar fjárfestingar erlendra aðila í íslensku atvinnulífi að ræða, t.d. uppkaup á íslenskum fyrirtækjum án þess að stjórnvöld hefðu auga með því og gætu gripið í taumana ef þau teldu ástæðu til og þörf á. En þessi öryggisgirðing er ein þeirra sem núna er verið að rífa niður. Ég nefni enn eitt dæmi. Í lögunum um erlenda fjárfestingu stóð, með leyfi forseta: ,,Heildarfjárfesting erlendra aðila í hverri atvinnugrein fyrir sig má ekki fara yfir 25% nema til komi leyfi viðskrh.`` Hér var sett upp öryggisgirðing sem átti að tryggja það að ekki gæti á hljóðlátan hátt og án nokkurs eftirlits opinberra aðila gerst sú veigamikla breyting á íslensku atvinnulífi að erlendir aðilar keyptu sig skyndilega inn í heilan atvinnuveg og næðu þar undirtökum með því að eignast meira en 25% af eigin fé í ákveðinni atvinnugrein. En þetta er ein af mörgum öryggisgirðingum sem verið er að rífa niður með gerð þessa samnings. Það er grátlegt til þess að vita að lög sem voru sett fyrir aðeins tveimur árum síðan með atfylgi allra stjórnmálaflokka, góðri samstöðu í þinginu, skuli vera tætt í sundur með þeim hætti sem raun ber vitni aðeins tveimur árum síðar. Ég vék að því áðan að það væri ágalli á þessum samningi hvernig atvinnumálum yrði háttað og að útlendingar fengju atvinnuréttindi á Íslandi til jafns við Íslendinga með tiltölulega einföldum hætti í svo ríkum mæli sem samningurinn gerir ráð fyrir. Við Íslendingar höfum verið svo hamingjusamir á undanförnum áratugum að hér hefur verið hlutfallslega lítið atvinnuleysi miðað við það sem gerst hefur í nálægum löndum. Í mörgum Evrópulöndum er atvinnuleysið 5--10%. Í sumum Evrópulöndum er atvinnuleysið 10--20% og í einstaka Evrópulöndum er atvinnuleysið þaðan af meira. Þá er ég að tala um löndin sem hugsanlega eiga aðild að væntanlegu Evrópsku efnahagssvæði. Þetta er vissulega að breytast á Íslandi í tíð þessarar ríkisstjórnar og atvinnuleysi hefur þrefaldast á skömmum tíma. En auðvitað er það ljóst að ef inn á íslenskan vinnumarkað flæðir vinnuafl á komandi missirum og árum í einhverjum mæli verða þessar tölur býsna fljótar að breytast og atvinnuleysi, sem er í dag þrisvar sinnum meira en áður var eða eitthvað í kringum 4%, getur verið komið upp í 14%, jafnvel 24% áður en nokkur veit af. Í Evrópubandalaginu eru nefnilega 13 milljónir manna án atvinnu og þarf ekki nema örlítið brot af þeim fjölda að leita til Íslands til þess að atvinnuleysi hér fari upp úr öllu valdi. Ég veit að ýmsir háskólamenntaðir menn renna hýru auga til þessa samnings út frá því sjónarmiði að þeir eigi aukna möguleika á atvinnuréttindum í Vestur-Evrópu eftir gerð samningsins. Þetta hefur verið talið fram sem kostur við samninginn. Þetta er einn af þeim kostum sem hæstv. utanrrh. hefur fjölyrt um og ég ætla ekkert að gera lítið úr að þetta er kostur við samninginn. En það fylgir um leið ágalli og sá ágalli er fólginn í því að ófaglært fólk kann að streyma til Íslands þar á móti í talsvert ríkum mæli. Og það verða vond skipti, ekki vegna þess að fólkið sem þarna á hlut að máli sé neitt verra en við Íslendingar í sjálfu sér, auðvitað ágætisfólk. En við höfum lagt í mikinn kostnað við að mennta okkar háskólafólk og mundum hugsanlega sjá af nokkrum þúsundum þeirra til annarra landa með auknu atvinnuleysi á Íslandi á meðan til okkar streymdi fólk sem hefði enga þekkingu á íslenskri tungu, þekkti ekkert til íslenskrar sögu og væri auðvitað ekki eins hæft að takast á við íslenskan veruleika og þeir sem hér eru bornir og barnfæddir. Það er líka ljóst að samningsstaða verkalýðshreyfingarinnar mun verulega versna við gerð þessa samnings. Forgangsréttur heimamanna til vinnu verður ekki tryggður til lengdar eftir gerð samningsins. Hæstv. utanrrh. hefur gjarnan minnt á að í þessum samningi felist mikil tækifæri fyrir íslenskan sjávarútveg og má stundum skilja af talsmönnum ríkisstjórnarinnar þegar menn láta í ljós viðhorf sín til mála um áramót að þau tækifæri gætu kannski breytt einhverju verulegu varðandi atvinnuástand hér á landi. Auðvitað er þetta ekkert annað en blekking, hin hörmulegasta blekking sem haldið er að landslýð. Því þótt það kunni að vera ákveðin tækifæri fólgin í að tollar lækki á útfluttum sjávarafurðum á vissum sviðum, þá munu fiskarnir sem dregnir eru á land ekki verða neitt fleiri eftir en áður. Þeir verða nákvæmlega jafnmargir og vinnan við sjávarútveginn mun ekkert aukast við það að tollarnir lækki. Hún gæti kannski aukist í vissum tilvikum en hún minnkar sennilega í öðrum tilvikum. T.d. er alveg ljóst að öll þau tækifæri sem verið er að tala um í sambandi við útflutning á ferskum fiski muni hafa í för með sér minni vinnu við sjávaraflann innan lands en áður var. Þess vegna er það ekkert annað en blekking að reyna að halda því fram að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði muni einhverju breyta hvað varðar atvinnuástand hér á landi. Svo er ekki. Það er viðurkennt, bæði af mér og öllum öðrum, að hann getur falið í sér bætta rekstrarafkomu fyrirtækja í sjávarútvegi vegna þess að einstaka fyrirtæki fær eitthvað meira í sinn hlut ef tollar eru lækkaðir en það mun því miður ekki hafa í för með sér aukna atvinnu vegna þess einfaldlega að útfluttur sjávarafli mun ekki aukast að magni til. Ég nefndi áðan sem einn verulegan ágalla á þessum samningi að ýmiss konar þjónusta og verslun yrði í verulegri hættu og ætla að fara um það örfáum orðum frekar. Ég held að erlend fyrirtæki muni hasla sér völl í bankastarfsemi, fjármagnsþjónustu og á sviði tryggingamála. Ég er sannfærður um að erlend fyrirtæki munu ryðjast inn í verslunargeirann af talsverðu afli þegar fram líða stundir. Ég er ekki að segja að það gerist í einni svipan en ég er alveg sannfærður um að sterkir erlendir verslunaraðilar munu ná undirtökum í vissum geirum viðskipta og verslunar á Íslandi að fáum árum liðnum ef þessi samningur verður gerður. Ég er sannfærður um að erlendir aðilar munu komast inn í flutninga á sjó og í lofti í stórauknum mæli frá því sem hefur verið. Ég spyr: Hvaða áhrif mun þetta hafa á þjóðartekjur Íslendinga? Ég minni á að sérfræðingar Verslunarráðsins spáðu því fyrir nokkrum árum að svo kynni að fara að erlend stórfyrirtæki næðu hér undirtökum í verslun og þjónustu allt að 30% á nokkrum árum ef þessi samningur yrði gerður. Ég spyr: Hvaða áhrif hefði það á þjóðarframleiðsluna ef t.d. 30% af viðskiptum og verslun hvers konar í landinu, þar með talin ýmis þjónusta í fjármagnsstarfsemi, bankastarfsemi, tryggingum og í flutningum yrði komin í hendur erlendra aðila? Ég get ekki svarað þessari spurningu, en ég hefði talið að þeir sem hafa undirbúið þennan samning og eru að bera hann fram á Alþingi hefðu átt að gera einhverja grein fyrir þessari hlið málanna. En ég get leyft mér að fullyrða að hæstv. utanrrh., sem á að teljast aðaltalsmaður samningsins á Alþingi, hefur aldrei svo mikið sem vikið að þessari hlið málsins einu einasta orði. Hann hefur ekki haft hugrekki til þess að horfast í augu við þá staðreynd að þarna verða verulegar breytingar á með tíð og tíma og að þetta felur auðvitað í sér ekki bara beint tap Íslendinga hvað þjóðartekjur og landframleiðslu varðar heldur líka eitthvert atvinnuleysi á viðkomandi sviðum vegna þess einfaldlega að störfin flytjast til meginlandsins. Einkum á það við um stöður yfirmanna á viðkomandi sviðum vegna þess að rekstrinum verður í auknum mæli stjórnað frá heimalandinu, frá einhverju Evrópulandinu, en ekki eins og nú er að honum sé stjórnað á Íslandi. Ég er alveg sannfærður um að á þennan hátt muni meira tapast bæði í vinnuafli og í gjaldeyri en vinnst með tollalækkunum á sviði sjávarútvegs. Þetta hefði kannski ekki litið alveg eins illa út ef íslenski sjávarútvegurinn hefði notið jafnréttis á við iðnaðarvörurnar þannig að við Íslendingar hefðum haft aukna möguleika til að sækja fram á sviði sjávaútvegs og fullvinnslu sjávarafurða og verið sterkari aðilar í hvers konar þjónustustarfsemi við sjávarútveg. Því miður fór það svo að slíkt jafnrétti er ekki fyrir hendi. Sóknarmöguleikar okkar á sviði sjávarútvegs eru bundnir svo takmörkuðum tegundum að sóknarfærið á sviði sjávarútvegs mun skila okkur sennilega minna en því sem við látum af hendi þar sem útlendingarnir sækja inn á okkar markað. Ég nefndi það hér sem meginókost við þennan samning að í raun og veru er engin trygging í samningnum hvað varðar orkulindir Íslendinga, þessa mestu auðlind okkar þegar sjávarútvegurinn er frá talinn. Ég viðurkenni það að vísu að meðan sú stefna er í heiðri höfð að opinberir aðilar hafi orkuvinnsluna á hendi má verja sig og ekki bein hætta á ferðum. En ef þeir menn fá að ráða ferðinni sem einkavæða orkugeirann og gefa allt frjálst hvað varðar eignarhald á orkulindum, þá er veruleg hætta á ferð. Þá er sú hætta á ferð að erlendir aðilar komist yfir þessar auðlindir að fáum árum liðnum. Þá geta þeir keypt sig inn í hlutafélög sem stofnuð yrðu til orkuvinnslu ef hlutabréfin yrðu seld á almennum markaði og þá yrði þróunin sú á skömmum tíma að allt þetta svið yrði gefið frjálst og við Íslendingar hefðum þar ekki neina stjórn á. Þetta er veruleg hætta sem ekki er ástæða til að gera lítið úr og lýsir því einmitt í hnotskurn hver aðalágallinn á þessum samningi er. Það sem við hefðum helst viljað vernda alveg örugglega og tryggilega til frambúðar, þ.e. jarðirnar og eignarhald á landi og á auðlindum, er allt í uppnámi ef illa er á haldið. Ég nefndi það líka að kannski væri stærsti og örlagaríkasti ókosturinn við þennan samning sá að við erum að fara inn í bandalag sem mestar líkur eru á að leysist upp að fáum árum liðnum vegna þess að við verðum ein eftir í því af hálfu EFTA-ríkjanna. Þegar farið var út í þessa samninga var rætt um að um tveggja stoða lausn yrði að ræða. Annars vegar yrðu EFTA-ríkin og svo hins vegar Evrópubandalagsríkin. Þessir tveir aðilar ættu að reyna að koma sér saman um reglur sem tryggðu aukin viðskipti milli þeirra og afnám viðskiptahindrana og að þessar tvær stoðir sem samningurinn byggðist á ætti að verða grundvöllur að samstarfi sem byggt væri á jafnrétti. En það fór á annan veg. Samningurinn felur í sér að við erum að lögtaka stóran hluta af lögbók Evrópubandalagsins og gerum það á einu bretti með því að lögtaka þúsundir síðna úr lagakveri Evrópubandalagsins. Það er ekkert ofmælt þegar sagt er að slík lögtaka eigi sér ekkert fordæmi í íslenskri sögu síðan Jónsbók og Járnsíða voru lögteknar á Íslandi fyrir 800 árum. Og það sem meira er. Við eigum síðan á hverju ári að taka við nýjum og nýjum lögum frá Evrópubandalaginu án þess að okkur sé ætlað að breyta þar einu eða neinu. Evrópubandalagið setur lögin, ekki EFTA. Evrópubandalagið tekur hinar endanlegu ákvarðanir og það er EFTA-ríkjanna að taka við því sem að þeim er rétt. Þeim er vissulega ætlaður einhver samráðsréttur á undirbúningsstigi en Evrópuríkin eru ekki skuldbundin til að taka tillit til ábendinga sem frá okkur koma um það hvernig þessi löggjöf eigi að vera. Evrópubandalagsríkin taka hina endanlegu ákvörðun. Þetta samstarf byggist því ekki á tveimur stoðum eins og talað var um í upphafi. Hér er einfaldlega um að ræða höfuðbólið annars vegar og hjáleiguna hins vegar. Á hjáleigunni mun síðan fækka ár frá ári á næstu árum þannig að kannski verðum við Íslendingar ein eftir á hjáleigunni þegar komið er eitthvað fram á þennan áratug. Auðvitað er það þannig að ráðamenn Íslendinga eru einu ráðamenn EFTA-ríkja sem ekki vilja viðurkenna það að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði er fyrst og fremst millilending á leið þjóðanna inn í Evrópubandalagið. Þeir eru að reyna að telja fólki trú um að hér eigi að stansa og stíga ekki lengra skref. Alls staðar annars staðar er það viðurkennt að Evrópskt efnahagssvæði er ekkert annað en biðstöð á leið inn í Evrópubandalagið, undirbúningur að fullri aðild. Svo er að sjálfsögðu á Íslandi eins og í hinum löndunum. Ég efast ekki eitt andartak um það að hljóðið í núverandi ráðamönnum verður orðið töluvert annað einu ári eftir að þessi samningur verður gerður hvað varðar fulla aðild að Evrópubandalaginu en það er núna. Ég læt ekki hæstv. forsrh. blekkja mig neitt þegar hann er að gefa það í skyn og reyna að telja þjóðinni trú um að það verði staldrað við og stungið við fótum eftir að þessi samningur verður gerður og ekki haldið áfram yfir í fulla aðild. Ég hef merkt það mjög greinilega af ýmsum athugasemdum sem fram hafa komið hjá ráðamönnum Alþfl., samþykktum sem sjá má að gerðar eru innan Alþfl., m.a. innan ungliðahreyfingarinnar í þeim flokki, og ýmsu sem til fellur innan Sjálfstfl. Ég hef séð nógu mikið frá þessum aðilum til að vita að núna er ekki talið henta að boða fulla aðild að Evrópubandalaginu. Núna er það látið liggja í þagnargildi að sú umræða mun hefjast af fullum krafti strax eftir að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði er kominn í höfn. Og áreiðanlega hafið þið fleiri en ég tekið eftir saknaðartóninum í hæstv. forsrh. þegar hann hefur verið að ræða um það í fjölmiðlum seinustu dagana að nú séu Íslendingar í raun og veru að missa af strætisvagninum að sækja um fulla aðild að Evrópubandalaginu ásamt öðrum Norðurlandaþjóðum. Maður heyrir það alveg á því hvernig hann tekur til orða að hann hefði heldur kosið að Íslendingar hefðu orðið samferða hinum Norðurlandaþjóðunum í umsókn um fulla aðild að Evrópubandalaginu. En hann telur það ekki pólitískt raunsætt að tala um það nú eða bera fram neina ósk í þá átt. Ég bið ykkur að minnast þessara orða minna eftir eitt ár, minnast þess sem ég segi nú að það verður talað um fulla aðild Íslands að Evrópubandalaginu á allt annan og ákveðnari hátt af hálfu forustumanna í Alþfl. og Sjálfstfl. að nokkrum mánuðum liðnum, ég tala ekki um eftir svo sem eitt ár, en nú er gert, en nú er talið pólitískt raunsætt eða heppilegt. Við alþýðubandalagsmenn erum þeirrar skoðunar að Íslandi eigi ekki að verða aðili að Evrópubandalaginu. Við teljum hins vegar að með aðild að Evrópsku efnahagssvæði sé sporið stigið meira en hálfa leið inn í Evrópubandalagið og því sé brýn nauðsyn að stinga þegar við fótum og stíga ekki þetta skref því ella er verið að flækja okkur í netinu. Við getum nefnilega náð nákvæmlega sama árangri og næst í þessum samningi hvað varðar viðskiptamál með tvíhliða samningi við Evrópubandalagið. Við alþýðubandalagsmenn vorum því eindregið hlynntir að gerður væri samningur við Evrópubandalagið um viðskipti fyrir 20 árum og tókum þátt í því af fullum krafti, enda áttum við þá viðskrh. Þá var samningurinn um sjávarútvegsmál, sem allir þekkja, gerður við Evrópubandalagið gerður og í kjölfar þess bókun 6. Sá samningur, sem er bráðum 20 ára gamall, þarfnast endurskoðunar. Það þarf að taka hann upp og gera hann miklu viðameiri og fjölbreyttari eins og við reyndar höfum gert tillögu um. Út úr slíkum tvíhliða samningi náum við nokkurn veginn alveg því sama og Evrópska efnahagssvæðið gefur okkur. En við sleppum við flesta þá galla, þá ókosti sem ég hef hér verið að rekja og það er auðvitað mergurinn málsins. Virðulegi forseti. Nú fer ég að ljúka máli mínu en vil að endingu varpa fram spurningunni: Fyrir hverja er samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði? Fyrir hverja er hann góður? Er hann góður fyrir sjávarútveg? Jú. Ég neita því ekki að með þessum samningi fást mikilvægar tollalækkanir sem ég er ekki á nokkurn hátt að vanmeta. En ég vek á því athygli að áfram verða tollar á mjög mörgum mikilvægum útflutningsvörum okkar á sviði sjávarútvegs, bæði þeim sem við flytjum nú út og þeim sem ekki eru á skrá en gætu kannski falið í sér ýmsa möguleika. Jafnhliða er það staðreynd að samkeppnisaðstaða Íslendinga gagnvart Norðmönnum versnar beinlínis við gerð samningsins. Að því leyti væri hann betur ógerður og betur kominn á ruslahaugana og reyndar aldrei að vita nema hann lendi þar á endanum. En það er ekkert verra fyrir Íslendinga að átta sig á því að hvað varðar samkeppnisstöðuna við Norðmenn væri samningurinn betur ógerður en gerður. Ég hef nefnt veiðiheimildirnar sem við látum fyrir tollalækkanir. Ég hef nefnt það að við eigum nú fyrir höndum stanslausan slag við Evrópubandalagið um veiðar þeirra í íslenskri landhelgi, sennilega á hverju einasta ári. Því má draga þessa niðurstöðu saman í tvær setningar og segja: Þessi samningur er góður fyrir nokkurn hluta fiskverkenda en hann er vondur fyrir aðra, þar á meðal íslenska sjómenn, enda hygg ég að flestir íslenskir sjómenn séu eindregið andvígir þessum samningi eins og fram hefur komið í ályktunum samtaka þeirra. Menn spyrja sig þá að því: Er þessi samningur ekki góður fyrir iðnaðinn? Það er erfitt að sjá að þessi samningur breyti miklu til hins betra fyrir íslenskan iðnað vegna þess að íslenskur iðnaður fékk tollalækkanir vegna útflutnings íslenskra iðnaðarvara fyrir meira en áratug síðan. Þegar maður fer að rýna í gögn frá talsmönnum iðnrekenda og átta sig á því hvað þeir sjá í þessum samningi rekur maður augun í það að þeir telja helst von í því að þeir hagnist á þessum samningi með því að erlendir aðilar komi inn í myndina og bjóði niður þjónustu- og fjármagnsgreinar á Íslandi og við það að þjónustan, fjármagnsiðnaðurinn, bankastarfsemin og flutningastarfsemin lendi í aukinni samkeppni innan lands muni staða þeirra batna. Það er út af fyrir sig ekkert fráleitur hugsunarháttur. Það er ákaflega líklegt að erlendir aðilar kynnu í ýmsum tilvikum að reyna að undirbjóða íslenska þjónustu- og verslunaraðila til að ná fótfestu í íslensku atvinnulífi. Þá mundu íslenskir iðnrekendur hagnast á því. En við skulum þá horfast í augu við bara allt dæmið. Þá er málið þannig að ef erlend stórfyrirtæki ryðja burtu íslenskum fyrirtækjum í þjónustu og verslun og drepa þau með aukinni samkeppni, þá hagnast íslenskur iðnaður. Þannig er rökfræðin í þessu máli. Þá hlýtur maður að spyrja sig: Er þá endilega víst að hin endanlega niðurstaða sé hagstæð fyrir heildina? Er endanlega víst að það sem er gott fyrir iðnaðinn sé gott fyrir þjóðarheildina? Ég dreg það mjög í efa. Ég óttast að það sem iðnaðurinn græði muni tapast vegna þess að aðrir þættir íslensks atvinnulífs veikist. Ég held að það sé nokkuð ljóst að þessi samningur er hvorki hagstæður fyrir sjómenn né bændur. Það þarf reyndar ekki að eyða frekari orðum að þeim þætti málsins. En hann er heldur ekki hagstæður fyrir íslenskt launafólk að því leyti að hann getur vel átt eftir að hafa í för með sér aukið atvinnuleysi, bæði vegna þess að það er verið að drepa niður íslenska starfsemi á sviði verslunar og viðskipta og líka vegna innflutnings á erlendu vinnuafli. Aftur á móti skal ég vera fyrstur til að viðurkenna að þessi samningur getur verið hagstæður fyrir fjármagnseigendur sem eiga kost á því að flytja fjármagn sitt til annarra landa og ávaxta það þar. En er endilega víst að það sé mjög hagstætt fyrir þjóðarheildina að fjármagnið flytjist úr landi? Það er svo aftur önnur spurning. Ég held að þessi samningur sé mjög hagstæður fyrir þá sem vilja flytja úr landi. En er það endilega víst að það sé hagstætt fyrir þjóðarheildina að horfa á eftir menntamönnum flytja af landi brott, háskólafólki sem við höfum kostað miklu til að mennta? Ég held að það sé mjög vafasamt. Og ég held að það geti verið hagstætt fyrir iðnaðinn að erlent fyrirtæki undirbjóði íslensk fyrirtæki á sviði verslunar og viðskipta. En ég óttast að það sé ekki góð niðurstaða fyrir þjóðarheildina. Það læt ég vera mín lokaorð að þetta mál verður að sjálfsögðu að skoða frá tveimur hliðum en ekki bara frá einni hlið eins og hæstv. utanrrh. hefur leyft sér að gera og sjónvarpið tekið upp eftir honum með mörgum löngum þáttum um málið án þess að víkja nokkurn tíma að einu einasta gagnrýnisatriði, einum einasta ágalla á þessum samningi en telja eingöngu fram kostina. Það eru bæði kostir og gallar á þessum samningi eins og ég hef verið að rekja. Þegar allt er vegið kemur maður vissulega auga á mikilvæga kosti en ágallarnir eru bara miklu fleiri. Og þegar allt er talið saman, þá er niðurstaða mín: Þetta er óhagstætt fyrir þjóðina. Þetta er óhagstætt fyrir þjóðarheildina.

Virðulegi forseti. Hv. þm. sem hér talaði áðan komst þannig að orði að utanrrn. hefði varið hundruðum millj. í kostnað og kynningu vegna þessa máls. Hann fór fleiri orðum um kostnaðarþáttinn. Hann taldi að kostnaður vegna þátttöku í nefndastarfi mundi þýða hundruð millj. aukinn kostnað og að fjölgun starfsmanna í sendiráðum mundi nema hundruðum millj. í aukinn kostnað og lagði síðan saman þessi hundruð millj. og sagði að kostnaðaraukinn mundi vera á bilinu 500--1.000 millj. Nú veit ég ekki, virðulegi forseti, hvaða tilgangi svona málflutningur þjónar, en ef hv. þm. lítur í fjárlagafrv. fyrir síðasta ár getur hann fengið það staðfest að utanrrn. varði til kynningar á málinu alls 13 millj. kr. Þar af þremur millj. í framlög til aðila vinnumarkaðarins, þar á meðal til BSRB, sem hefur væntanlega notað það framlag til þess að auglýsa sína afstöðu til málsins. Að öðru leyti var því varið til þess að gefa út í verulegu magni upplýsingaefni um málið á algerlega óhlutdrægan hátt af sérfræðingum. Þeir menn sem hafa hæst um kröfu um þjóðaratkvæði um málið geta varla andmælt því. Þá gagnrýndi hv. þm. að Samtökin um óháð Ísland, sem eru andstæð þessum samningi, hafi ekki fengið framlög frá utanrrn. til sinnar starfsemi. Því er til að svara að ekki er ráð fyrir því gert í fjárlögum utanrrn. Ef það hefði verð talið æskilegt er auðvitað eðlilegast að Alþingi hefði tekið ákvörðun um það frekar en því hefði verið varið af fjárveitingu eins ráðuneytis. Ég staldra við þessa þætti í málflutningi hv. þm. og segi það eitt að ef annað í málflutningi hans var byggt á svipuðum talnagrundvelli og byggt á svipaðri gerhygli og skoðun á staðreyndum, þá gef ég ekki mikið fyrir hann.

Virðulegi forseti. Það er dálítið erfitt í þeim stutta tíma sem ætlaður er til andsvara að fjalla um jafnflókið og ítarlegt mál og kostnaðarhlið þessa samnings og þá síst af öllu að fara að rekja í smáatriðum hverju hefur nú þegar verið kostað til. Eða dettur einhverjum í hug að hæstv. utanrrh. hafi sagt allan sannleikann í þeim efnum hér áðan og ekkert undan skilið? Ég er hræddur um að sá listi yrði býsna miklu lengri en var rakið hér áðan sem hæstv. utanrrh. hefur kostað til við gerð og kynningu þessa samnings. Ég stend við það að hæstv. utanrrh. hefur mjög vantalið kostnaðarhliðina. Ég nefndi engar tilteknar tölur. Ég sló á það að þarna væri um hundruð millj. að ræða og ætla mér að standa við það. Ég er t.d. alveg sannfærður um að um verður að ræða talsverða fjölgun í sendiráðum erlendis. Ég get ekki nefnt það neitt nákvæmlega hver kostnaðurinn verður en hann verður talsvert mikill. Og ég er sannfærður um að þær tölur sem hæstv. utanrrh. hefur nú þegar sýnt og sýndi við undirbúning fjárlaga eru ekki nema örlítið brot af hinum raunverulega kostnaði sem hann á eftir að kosta til í sambandi við framkvæmd á þessum samningi. Ég held að hann hefði frekar átt að svara því hér áðan, af því að hann var spurður um það, og ég ítreka því spurninguna: Hefur hann ráðið menn til starfa vegna Evrópska efnahagssvæðisins? Ef svo er, með hvaða heimildum var það gert?

Virðulegi forseti. Það fór auðvitað ekki fram hjá neinum að hv. þm. gat ekki staðið við þær órökstuddu fullyrðingar sem hann fór með í ræðu sinni áðan um þennan kostnað. Tölur hafa verið birtar hvað eftir annað, bæði á hv. Alþingi sem svar við fyrirspurnum sem og í nefndum um það hver þessi kostnaður hefur verið og áætlanir birtar um það hver hann muni vera, svo að nefnt sé eitt dæmi. Um fjölgun í sendiráðum Íslands vegna þessa sem nemi 100 millj. kr. er þetta að segja: Fjölgun í sendiráðum Íslands vegna þessa mikla starfs á undanförnum þremur árum, sem hefur auðvitað verið í hámarki, er einn starfsmaður sem var fulltrúi fjmrn., tollasérfræðingur, sem hafði aðstöðu í sendiráðinu í Brussel. Reyndar hefur engin ákvörðun verið tekin um hvort það verður með varanlegum hætti. Áform eru uppi af hálfu menntmrn., iðnrn. og viðskrn. um að koma upp einum fulltrúa, annaðhvort sitt í hvoru lagi eða sameiginlega. Þetta eru þau áform sem uppi hafa verið um það efni.

Virðulegi forseti. Er ekki eftirtektarvert að hæstv. ráðherra skuli í þriðja sinn víkja sér undan að svara spurningunni um það hvort hann hafi ráðið starfsmenn sérstaklega vegna Evrópska efnahagssvæðisins og með hvaða heimildum það er gert? Ég hef spurt hann þrisvar að þessu og hann hefur þrisvar haft tækifæri til að svara en vikið sér undan því. Ég vil svo ítreka að auðvitað er það mergurinn málsins, sem ég vék að í ræðu minni, að upplýsingar frá hæstv. utanrrh. og ráðuneyti hans um þetta mál hafa verið mjög einhliða. Einungis kostirnir við aðild að bandalaginu hafa verið raktir en ókostunum hefur verið sleppt. Sömu sögu er að segja um framsetningu sjónvarpsins. Ég tel þetta hneyksli. Ég tel ekki sanngjarnt að utanrrn. verji mörgum milljónum til að kynna ákveðinn málstað á mjög einhliða hátt og verji til þess fé skattborgaranna en það megi aldrei eyða einni einustu krónu til þess að útskýra ágallana við þennan samning. Ég tel það reyndar líka hneyksli hvernig sjónvarpið hefur haldið á þessu máli, að koma með fjöldamarga þætti um málið án þess að nokkurn tíma sé vikið að einum einasta ágalla málsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að mega koma hér áður en fundarhlé er gert en það er sérstaklega vegna þess að nauðsynlegt er þegar umræður halda áfram að hæstv. utanrrh. skýri það fyrir þinginu hvers vegna hann hefur farið með rangt mál varðandi ríkjaráðstefnu EFTA og Evrópubandalagsins um framhald samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Það kom fram í morgun, en þá var utanrrh. víst fjarverandi, að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson rakti að nú hefur það verið staðfest af hálfu Evrópubandalagsins að engin slík ríkjaráðstefna er fyrirhuguð í janúarmánuði. Hæstv. utanrrh. er hins vegar búinn að segja það hvað eftir annað á Alþingi og á opinberum vettvangi að Alþingi verði að afgreiða þennan samning nú vegna þess að slík ríkjaráðstefna sé fyrirhuguð í janúarmánuði og gott ef hann hefur ekki meira að segja dagsett hana á sínum tíma og nefnt dagsetninguna 9. eða 10. jan. í því sambandi. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál þegar hæstv. utanrrh. fer með rangfærslur af þessu tagi og sér ekki sóma sinn í því að leiðrétta þær á Alþingi. Ég vildi óska eftir því að það hlé sem skapast í umræðunni í kringum hádegisbilið verði notað til þess að forráðamenn ríkisstjórnarinnar gangi í það að hæstv. utanrrh. skýri frá hinu rétta þegar umræður hefjast á ný. Það er auðvitað ekki líðandi að utanrrh. lýðveldisins segi þjóðþinginu og þjóðinni rangt frá hvað eftir annað. Það kom fram í morgun að í fréttabréfi Evrópubandalagsins, sem kemur út daglega, frá 19. des. kemur fram að stefnt sé að því að halda þessa ríkjaráðstefnu í mars á næsta ári. Starfsmenn Evrópubandalagsins staðfestu það við hv. þm. Hjörleif Guttormsson í morgun eins og hann greindi frá að engin eru áform uppi um það að halda slíka ríkjaráðstefnu í janúar. Og þá fyrst verður hægt að ræða um dagsetningu hennar þegar utanríkisráðherrar Evrópubandalagsins hafa á ný komið saman til fundar í febrúarmánuði. Allt það sem utanrrh. hefur sagt á þjóðþinginu um málið, í fjölmiðlum, í viðræðum við forustumenn þingflokkanna þegar menn hafa verið að reyna að koma sér saman um vinnubrögð á þinginu, kemur í ljós að eru ósannindi, svo að maður noti rétta orðið yfir það. Eru bara hrein og klár ósannindi. Ég vil þess vegna mælast til þess að þetta mál verði tekið til skoðunar og hæstv. utanrrh. í framhaldi af því sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson óskaði eftir í morgun, en þá var utanrrh. ekki mættur, geri þinginu grein fyrir því hvers vegna hann greindi rangt frá, dragi fyrri orð sín til baka, biðjist afsökunar á framgöngu sinni og skýri frá hinu rétta í málinu. Því ef það er staðreynd, sem fram kemur í gögnum Evrópubandalagsins, að enginn slíkur fundur verður í janúar og líklegast ekki fyrr en í mars, þá er auðvitað allur málatilbúnaður ráðherrans í þessu á undanförnum vikum með ólíkindum.

Hæstv. utanrrh. óskar að bera af sér sakir.

Virðulegi forseti. Hv. þm. sá sem hér talaði, hafði stór orð. Ég vísa þeim algjörlega á bug sem ósönnum, ómaklegum og órökstuddum. Ég hef engar fullyrðingar látið frá mér fara um það hvenær ríkjaráðstefna yrði haldin. Hitt er rétt að ég vitnaði í staðfest fréttaskeyti í ummæli Uffe Ellemann-Jensens sem var þá að taka við formennsku í Evrópubandalaginu um það að af hálfu Dana væri að því stefnt að hafa ríkjaráðstefnu hið fyrsta, jafnvel í janúar, eins og hann orðaði það. Staða málsins er hins vegar þessi og það verður að koma fram af þessu tilefni. Núna þann 8. jan. munu lagasérfræðingar EFTA koma saman út af málinu, þ.e. frágangi á viðbótarbókuninni sem málið snýst um. Þann 12. jan. mun formennskuland EFTA, utanríkis- og viðskiptaráðherra Svíþjóðar, eiga fund með Delors. Þann 14. jan. eru ráðgerðir fundir, í fyrsta lagi samningamanna beggja aðila til þess að freista þess að undirbúa endanlegan texta til framkvæmdastjórnarinnar, en ráðherraráðið á sínum tíma fól framkvæmdastjórninni að undirbúa málið. Aðrir fundir sem áformaðir hafa verið síðan, eru þann 15. jan. þegar Svíar hitta aftur formennskulandið í Kaupmannahöfn og því næst svokallaður COREPER-fundur eða fundur fastafulltrúa bandalagsins sem á að reyna að ganga endanlega frá niðurstöðu málsins fyrir ráðherraráðsfund í febrúar. Ef menn vilja leggja eitthvað út af þessum upplýsingum þá er þetta að segja: Sú fullyrðing hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar að staða málsins að því er Ísland varðaði stæði eða félli með einhverri dagsetningu á ríkjaráðstefnu er alröng. Spurningin er einfaldlega þessi: Hvenær þurfa Íslendingar, þ.e. Alþingi Íslendinga, að hafa afgreitt málið til þess að unnt sé að ganga með tryggum og öruggum hætti frá efni og formi þessarar viðbótarbókunar? Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef bestar þá þurfa þau svör að liggja ljós fyrir, ekki seinna en fyrir þennan fund þann 14. janúar. Þetta eru þær upplýsingar sem ég hef bestar samkvæmt samráði sem við höfum nú haft við formennskuland EFTA, Svíþjóð, og samráði við báða aðila.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst þakka fyrir það að hæstv. utanrrh. skyldi koma hér upp og fara með þessar dagsetningar. Það ber að þakka það sem hægt er að þakka. Það er þá mikilvægt að það er komið alveg skýrt fram að hæstv. utanrrh. getur ekki flutt þjóðþinginu neina frásögn af því hvenær þessi ríkjaráðstefna er fyrirhuguð. Það eina sem hefur verið ákveðið eru venjubundnir fundir embættismanna, annars vegar EFTA og hins vegar EB og svo hins vegar fundur fulltrúa formennskulandsins með fulltrúum framkvæmdastjórnarinnar. En eins og hæstv. utanrrh. veit manna best hafa slíkir fundir verið fjölmargir og tíðir, m.a. þegar hann gegndi formennsku hjá EFTA. En hin formlega ríkjaráðstefna samkvæmt ákvæðum EES-samningsins, sem á að fjalla um hvað gerist ef eitthvert samningslandið hverfur frá eins og gerðist við úrslit þjóðaratkvæðagreiðslu í Sviss, hefur ekki verið ákveðin og það veit enginn hvenær hún verður haldin. Ég ætla hins vegar ekki að ergja hæstv. utanrrh. með því að fara með fyrir hann hve oft og hve mörgum sinnum hann hefur sagt það beinum orðum eða gefið í skyn að forsenda þess að Íslendingar geti tekið þátt í þessari ríkjaráðstefnu sé afgreiðsla EES-samningins hér á Alþingi og slík ríkjaráðstefna verði í janúarmánuði. Það nægir að minna á viðtalið við utanrrh. kvöldið sem úrslitin í Sviss voru kunn, þegar hann hóf þann boðskap að nú yrði Alþingi að afgreiða EES-samninginn hið snarasta, þá sagði hann nú fyrir jól, vegna þess að ella fengi Ísland ekki aðgang að ríkjaráðstefnunni sem yrði í janúar. Það eru auðvitað fjölmörg slík tilvik af yfirlýsingum ráðherrans sem hægt er að rekja, enda er það í fersku minni manna hér fyrir jólin þegar mikið gekk á í þingstörfum, þá var utanrrh. að segja að það yrði fundur 9. og 10. janúar sem hann yrði að mæta á með fullu umboði og Alþingi yrði þá að vera búið að samþykkja EES-samninginn. Hann nefndi engan slíkan fund nú en við þekkjum auðvitað öll sem vorum í þinginu síðustu dagana fyrir jól hve títt hann nefndi dagsetninguna 9. og 10. janúar. Kjarni málsins er sá, eins og ráðherrann staðfesti hér, að hvorki Evrópubandalagið né EFTA hafa fyrir sitt leyti ákveðið, hvað þá heldur komið sér saman um það hvenær þessi ríkjaráðstefna verður haldin. Hún verður alla vega ekki í janúar, það er alveg ljóst. Utanrrh. fann einhvern fund 14. jan., einhvern embættismannafund sem nauðsynlegt væri að taka mið af við afgreiðsluna hér. Það er auðvitað hreinn tilbúningur vegna þess að þetta mál hefur allt snúist um þau formlegu ákvæði EES-samningsins að vera búinn að ganga frá málum þegar hin formlega ríkjaráðstefna yrði haldin. En það hefur komið hér fram að utanrrh. Íslands, Jón Baldvin Hannibalsson, hefur ekki hugmynd um það hvenær ríkjaráðstefnan verður haldin.

Virðulegi forseti. Það þjónar satt að segja ákaflega litlum tilgangi að birta upplýsingar á Alþingi Íslendinga ef þær eru aðeins tilefni til þess að snúa út úr þeim og leggja þær út á allt annan veg heldur en tilefni er til. Það hefur legið fyrir frá upphafi að ríkjaráðstefnan sem slík með vísan til samningsins sjálfs verður ekki boðuð fyrr en fyrir liggur að undirbúningi hennar er lokið með samkomulagi um tillögur til þess að leggja fyrir hana. Hún er staðfesting á niðurstöðu á ferli. Ég endurtek að það hefur aldrei af minni hálfu verið neitt fullyrt um það hvenær þessi ríkjaráðstefna yrði haldin, en því var lýst yfir af hálfu formennskulands EB að það stefndi að því að halda hana eins fljótt og unnt væri og jafnvel í janúar. Að því er varðar stöðu málsins og stöðu Íslands hér heima þá er það líka alrangt að þeir fundir sem ég var að vísa til væru einhverjir reglubundnir, venjubundnir embættismannafundir sem kæmu þessu máli nánast ekkert við. Það sem ég var að segja var einfaldlega það að það er stefnt að því á þessum fundi sem boðaður er 14. jan. að aðalsamningamenn geti þá gengið frá samkomulagi að texta viðbótarbókunar sem fær síðan framhaldsumfjöllun á fundi fastafulltrúa og þarf síðan að leggja fyrir ráðherraráð Evrópubandalagsins. Það þarf verulegan undirbúning áður en það er gert. Þannig að ég endurtek, virðulegi forseti, það er lítil ástæða til þess að birta upplýsingar um áformaða fundaröð ef það er hv. þm. einungis tilefni til þess að snúa út úr, rangfæra og mistúlka.

Virðulegur forseti. Aðalforseti þingsins var ekki í forsetastóli í morgun þegar ég kvaddi mér hljóðs um þingsköp til þess að vekja athygli á því sem ég læt síðan koma fram í minnisblaði til þingmanna sem ég vænti að hafi komið á borð þingmanna. Ég tel rétt að lesa upp efni þessa minnisblaðs um ráðstefnu stjórnarerindreka EB og EFTA, sbr. 129. gr. EES-samnings, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt upplýsingum sem undirritaður aflaði sér frá framkvæmdastjórn EB í Brussel í morgun, er ekki til umræðu að haldin verði ráðstefna stjórnarerindreka (ríkjaráðstefna, diplomatic conference) um nýjan EES-samning í janúarmánuði. Spurningin um slíka ráðstefnu getur fyrst verið til umræðu EB megin á fundi utanríkisráðherra EB 1. febr. 1993 enda fái framkvæmdastjórn EB þar umboð aðildarríkjanna til að ganga til samningaviðræðna. Fyrst þá og að þessu skilyrði uppfylltu geta menn farið að ræða einhverja dagsetningu fyrir ráðstefnu stjórnarerindreka samkvæmt 129. gr. EES-samnings. Það er því rangt sem utanrrh. hefur haldið fram á Alþingi að nauðsynlegt sé að þingið afgreiði nú frv. til staðfestingar á EES-samningi vegna væntanlegrar ráðstefnu stjórnarerindreka í janúarmánuði. Þar fyrir utan er svo augljóst að EES-samningurinn frá 2. maí 1992 er ekki lengur marktækur og lög sem staðfestu aðild Íslands að slíkum samningi væru hrein markleysa.`` Þetta er efni þessa minnisblaðs og það var efnislega það sem ég rakti og beindi orðum mínum til forseta í morgun að það væri nauðsynlegt að mínu mati að forusta þingsins, forseti og forsætisnefnd tækju þessi mál til athugunar í ljósi þess að staðan er verulega önnur en hæstv. utanrrh. hefur hér ítrekað látið að liggja við þingið í umræðum í desembermánuði og ég gæti fundið ýmsar tilvitnanir því til sönnunar. Ég hef ekki farið hér með neitt rangt mál í sambandi við þetta efni eins og hæstv. utanrrh. sem var ekki heldur hér kominn til þingfundar í morgun þegar ég kvaddi mér hljóðs um þingsköp. Ég fullyrti ekki neitt varðandi þetta annað en það að upplýsingar og staðhæfingar ráðherrans að þessu leyti eru rangar. Ég held að það sé nauðsynlegt --- ekki að munnhöggvast endilega við ráðherrann, það er ekki meginmálið --- að forusta þingsins skoði málið í ljósi þessara staðreynda og fari yfir málið í ljósi þess. Það er greinilega ekkert að marka það sem hæstv. utanrrh. ber hér ítrekað fram sem rök fyrir sinni málafylgju og auðvitað á þingið að skoða þetta sjálfstætt og eins og málin liggja. Sannleikurinn er sá að hvað sem líður embættismannafundum í Brussel eða annars staðar á vegum EB og EFTA þá eru það ekki þeir sem ráða úrslitum um það hvenær menn í raun geta farið að ræða dagsetningu fyrir þessa ríkjaráðstefnu, heldur er spurningin sú hvort framkvæmdastjórn EB fái yfirleitt umboð til samningaviðræðna sem þessari ráðstefnu stjórnarerindreka, eins og hún heitir samkvæmt þýðingu í 129. gr., er ætlað að reka smiðshöggið á að því er ráðherra utanríkismála staðhæfir hér nú. Þannig að þannig liggja málin og það er alveg dæmalaust, virðulegur forseti, að mönnum skuli vera haldið við þingstörf á þessum tíma til að ræða frv. til staðfestingar á lögum sem verða hrein markleysa ef samþykkt verða. Það er dæmalaust og ég skora á forustu þingsins að taka sig til og bera sig saman um þessi efni, hvað þá að ætla forseta lýðveldisins að staðfesta lög í stórmáli, lög sem aðeins væru hrein markleysa, ljóslega.

Virðulegi forseti. Ég skal ekki lengja þetta hér vegna þess að kjarni málsins hefur alveg komið fram. Ég hef ekki rangtúlkað hæstv. utanrrh. Málið hefur snúist um það hvort það væri einhver ákveðin dagsetning sem væri þess eðlis að fyrir þá dagsetningu yrði Alþingi Íslendinga að hafa lokið staðfestingu EES-samningsins ef fulltrúar Íslands ættu að hafa fullt umboð á viðkomandi fundi. Utanrrh. byrjaði fyrst að segja að þetta yrði að gerast fyrir jól, síðan sagði hann fyrir áramót, svo sagði hann fyrir 9. eða 10. janúar. Nú er það komið fram að það er engin slík dagsetning. Það er enginn slíkur fundur ákveðinn. Það er kjarni málsins, hæstv. utanrrh. Það sem ég sagði um vinnuferlið var það að þeir fundir sem hæstv. utanrrh. lýsti eru eðlilegir vinnufundir embættismanna í aðdraganda þess að einhver slíkur formlegur fundur verði haldinn á næstu vikum eða mánuðum. Það liggur fyrir. Þess vegna er það auðvitað mjög mikilvægt varðandi störf þingsins að menn átti sig á því að þessi eilífi dagsetningaleikur utanrrh. er bara sjónarspil. Hann hefur verið að ,,terrorisera`` þingið, svo ég noti það orðalag, frá miðjum desember, heimtað hér afgreiðslu mála fyrir jól fyrst, svo fyrir áramót, núna fyrstu dagana í janúarmánuði, í skjóli einhverra slíkra dagsetninga. Nú er það komið fram að það eru engar slíkar dagsetningar. Nú heldur hann sig við dagsetninguna 14. jan. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Getur hann sagt það hér skilyrðislaust að sendiherra Íslands, samningamaður, Hannes Hafstein, fái ekki aðgang að þessum fundi 14. jan. nema Alþingi sé búið að staðfesta EES-samninginn? Hefur einhver sagt það af hálfu EFTA eða EB? Nei, það hefur enginn sagt það af hálfu EFTA eða EB. Þannig að þessi nýjasta dagsetning í leikritinu, 14. jan., hún er auðvitað jafnmarklaus og allt hitt. En hvað segir Evrópubandalagið? Það kemur fram 19. des. í fréttablaðinu Europe. Þar stendur undir dálknum ,,Evrópubandalagið, EFTA og Evrópska efnahagssvæðið`` að ríkjaráðstefnan til þess að ræða hvað gerist varðandi EES-samninginn í framhaldi af þjóðaratkvæðagreiðslunni í Sviss verður haldin í mars, virðulegi þingheimur. Það hefðu þótt tíðindi á Íslandi þegar menn voru búnir að hlusta á utanrrh. á undanförnum vikum.

Virðulegi forseti. Ég vek athygli hæstv. forseta á því að þessi umræða fer fram undir dagskrárliðnum gæsla þingskapa og væntanlega er tilgangurinn sá af hálfu hv. þingmanna Alþb. að beina því til forseta að þinghald sé óþarft af þeirri einföldu ástæðu að ekki sé búið að negla niður dagsetningu á ríkjaráðstefnu. Ég endurtek að það er til lítils að flytja úr ræðustóli upplýsingar um áformaða röð funda til þess að leysa það mál sem við öll vitum að bíður lausnar ef jafnframt er sagt: Það er bara ekkert að marka, það er bara ekkert að marka. En það eina sem ég get sagt af því tilefni er þetta: Í gær fól ég embættismönnum mínum að hafa samband við utanríkisviðskiptaráðuneyti hinna EFTA-ríkjanna og sérstaklega forustulands EFTA, Svíþjóðar, sem og við fulltrúa okkar gagnvart framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins. Ég hef þegar nefnt hvaða fundir eru áformaðir. Meginverkefni þess fundar sem haldinn verður um miðjan mánuðinn er, samkvæmt þeim upplýsingum, að staðfesta að framkvæmdastjórn stefnir að því að staðfesta og leggja formlega fram tillögur sínar um lausn fyrir aðildarríki Evrópubandalagsins. Ef það á að takast þá verður það að liggja fyrir að EFTA-ríkin séu öll á sama báti, þ.e. að þau hafi staðfest þetta mál, ella getur þetta ekki gengið fyrir sig. Það sem þeir hv. stjórnarandstæðingar vilja þess vegna reyna að sanna, þ.e. að ekki er búið að finna dagsetningu fyrir ríkjaráðstefnu, sannar nákvæmlega ekki neitt. Það verður ekki boðað til neinnar ríkjaráðstefnu til þess að staðfesta formlega orðið samkomulag fyrr en samkomulagið er orðið á undirbúningsfundum og að því er stefnt um miðjan mánuðinn. Ef Íslendingar eru þá enn í sömu sporum í framhaldi af þeirri umræðu sem hér hefur farið fram, þannig að Alþingi hafi ekki náð því að afgreiða þetta mál fyrir þann fund, þá endurtek ég að þá hefur það auðvitað keðju afleiðinga. Auðvitað er öllum ljóst að þessum hv. málþófsmönnum er mjög í mun að koma í veg fyrir það að Ísland geti notið þeirra kosta sem fylgja aðild Evrópsks efnahagssvæðis. En menn eiga að gera greinarmun á einu, þ.e. þeirri pólitísku afstöðu hv. þm. sem liggur fyrir, að þeir eru andvígir þessu samkomulagi, og hins vegar spurningunni um viti borin vinnubrögð á Alþingi Íslendinga, og spurningin um hvort meiri hluti á Alþingi Íslendinga fær yfirleitt fram komið því að mál verði afgreidd leiði til niðurstöðu. Ég tala nú ekki um þegar um er að ræða mál sem varðar einhverja mestu þjóðarhagsmuni Íslendinga í samstarfi við aðrar þjóðir.

Forseti er ítrekað búin að minna á að gert var ráð fyrir að gera hlé --- og nú ætlar forseti að gera hlé. Það er þá hægt að halda áfram með að ræða gæslu þingskapa ef menn sjá tilefni til þess eftir að hlé hefur verið gert í hálftíma. --- Fundarhlé.

Virðulegur forseti. Ég hafði óskað eftir að fá orðið um þingsköp áður en matarhlé var gert. Ég hélt að ég væri á skránni hjá hæstv. forseta. Ég hef í máli mínu á þessum fundi beint orðum mínum til hæstv. forseta varðandi þetta efni, en af því að hæstv. utanrrh. hefur tengst því máli og kom hér inn í umræðuna áðan, þá fyndist mér nú nokkur rök fyrir því að hæstv. utanrrh. væri við til þess að hlýða á mál mitt ef forseti telur það ekki óeðlilega ósk af minni hálfu.

Samkvæmt þingsköpum mundi hv. þm. eiga að beina orðum sínum til forseta um gæslu þingskapa, það sem snýr að forseta, en forseti getur svo sannarlega látið hæstv. utanrrh. vita að hv. þm. vilji gjarnan að hann sé hér staddur og meira getur forseti ekki gert í þeim efnum.

Ég þakka virðulegum forseta. Má ræðumaður doka við hér í stólnum þangað til sést hvort utanrrh. er væntanlegur í þingsal?

Hæstv. utanrrh. veit af þessu máli.

Er hæstv. ráðherra væntanlegur í þingsalinn?

Forseti fékk þau skilaboð að hæstv. utanrrh. viti af því að hv. þm. vilji gjarnan að hann sé hér í salnum. --- Forseta sýnist nú allt útlit fyrir að hæstv. utanrrh. komi ekki í salinn og vildi því biðja hv. þm. að fara nú að hefja sína ræðu um gæslu þingskapa svo forseti geti farið að setja tímaklukkuna af stað og við getum nýtt betur tímann.

Virðulegur forseti. Ég skal fúslega verða við þeirri ósk forseta. Ég hef dokað hér við með samþykki forseta að ég tel og er að sjá hvort hæstv. ráðherra sem ber ábyrgð á því máli sem er hér á dagskrá, eina dagskrármáli fundarins, láti sjá sig. Ég á frekar von á því að það verði óskað nærveru hans af þeim ræðumönnum sem eru hér næstir á mælendaskrá þannig að við tefjum ekki tímann mikið, en ég lýsi nokkurri undrun yfir því að hæstv. ráðherra skuli ekki vera hér við framhaldsumræðu málsins. En það sem ég vildi ræða við hæstv. forseta varðar þær staðhæfingar sem fram hafa verið bornar af hæstv. ráðherra við þingið og við forustu þingsins að það sé nauðsyn á því að ljúka staðfestingu þessa samnings af hálfu Alþingis vegna væntanlegrar ríkjaráðstefnu. Ég vísaði til ummæla ráðherrans 21. des. sl. í morgun þegar ég vakti athygli á þessari stöðu málsins en nú hef ég litið í ræðu ráðherrans frá 15. des. við 2. umr. þar sem ráðherrann talaði alllangt mál og ég vil beina því til hæstv. forseta að forseti kynni sér það sem þá var sagt af hálfu hæstv. ráðherra um hina brýnu nauðsyn að lögfesta málið fyrir jól og fyrir áramót í öllu falli vegna væntanlegrar ríkjaráðstefnu í byrjun janúarmánaðar eða snemma í janúarmánuði. Það liggja hér fyrir ummæli ráðherrans og áherðingar og brýningar gagnvart þinginu að ljúka þessu máli vegna þessarar ríkjaráðstefnu. Ég ætla ekki að taka hér tíma til þess að rekja öll þau ummæli. Þau er víða að finna í ræðu ráðherrans. Hann talar þar um að hér séu eingöngu tæknilegar breytingar á ferðinni og hann segir um ráðstefnuna og ég leyfi mér að vitna í það. ,,Það er efni þeirrar ríkjaráðstefnu sem væntanlega verður kölluð saman í janúar. Fjöldi þeirra ríkja verður að liggja fyrir á þeirri ráðstefnu stjórnarerindreka sem fyrirhuguð er til þess að unnt sé að ganga frá þessari bókun. Svo einfalt er nú það. Það er ástæðan fyrir því að það er nauðsyn að við höfum lokið þinglegri afgreiðslu þessa máls fyrir áramót til þess að vera við því búin ef þessi ríkjaráðstefna verður haldin snemma í janúar.`` Og síðan er þetta áfram í ræðu ráðherrans staðhæfingar af þessu tagi um hina brýnu nauðsyn. Ég taldi nauðsynlegt að vekja athygli hæstv. forseta á þessu um leið og ég minni á að þetta frv. yrði ekki marktækt sem lög frá þinginu vegna þess að samningurinn er markleysa á meðan hann hefur ekki verið endurskoðaður og lagður fyrir að nýju. Og í 26. gr. stjórnarskrárinnar segir, ég leyfi mér að vitna í hana að lokum, virðulegur forseti: ,,Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrv., skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrv. staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Lögin falla úr gildi, ef samþykkis er synjað, en ella halda þau gildi sín.`` Ég vek, virðulegur forseti, athygli á þessari grein stjórnarskrárinnar og þar með í rauninni alvöru þess að hugmyndin er að knýja hér fram og lögfesta frv. sem ekki er marktækt og síðan ber samkvæmt stjórnarskránni að leita staðfestingar forseta lýðveldisins á lögunum innan hálfs mánaðar frá samþykkt þess á Alþingi. Ég treysti því, virðulegur forseti, að forseti og forusta þingsins, forsætisnefnd, taki þetta mál til gaumgæfilegrar yfirvegunar nú þegar.

Virðulegi forseti. Ég tel að það beri að sýna því samúð að hæstv. utanrrh. þorir ekki upp í þingsalinn eftir þetta hlé. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur sýnt fram á það mjög rækilega að yfirlýsingar ráðherrans hér áðan um eigin orð ráðherrans sjálfs voru rangar. Hæstv. utanrrh. fullyrti það í framhaldi af ræðu minni að hann hefði aldrei sagt að það yrði að afgreiða þetta mál fyrir ríkjaráðstefnu í janúarmánuði. Nú hefur Hjörleifur Guttormsson, sem enn þá hefur aðdáunarvert úthald til að lesa ræður ráðherrans, líklegast eini þingmaðurinn hér í salnum sem nennir því og ber að þakka það í sjálfu sér, nefnt eitt dæmi af mörgum um það að hæstv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, hefur sagt það hvað eftir annað hér í ræðustólnum að þessi ríkjaráðstefna yrði í janúar, meira að segja fyrri partinn í janúar, og þess vegna yrði þjóðþingið að afgreiða það frv. sem hér er til umræðu. En ég vil, virðulegi forseti, láta það koma fram til viðbótar að ég óskaði eftir því fyrir áramót við nefndadeild Alþingis, starfsmenn forseta þingsins, að þeir öfluðu upplýsinga um það frá spænska þjóðþinginu hvernig hefði verið farið með staðfestingarfrv. á EES-samningnum í spænska þjóðþinginu. Og á fundi utanrmn. í gærmorgun var lagt fram svar frá spænska þjóðþinginu, virðulegi forseti, sem barst starfsmönnum Alþingis Íslendinga nú eftir áramótin. Og ég vil nú beina því til virðulegs forseta að hann kynni sér það svar sem borist hefur til Alþingis Íslendinga frá spænska þjóðþinginu vegna þess að í því svari kemur fram að spænska ríkisstjórnin ákvað eftir úrslit þjóðaratkvæðagreiðslunnar í Sviss að draga staðfestingarfrv. um EES-samninginn til baka frá þjóðþingi Spánar. Málið var þannig statt á Spáni að fulltrúadeildin hafði fjallað um samninginn, öldungadeildin var með staðfestingarfrv. um EES-samninginn til meðferðar og spænska ríkisstjórnin tók þá ákvörðun að draga það frv. til baka þannig að það hefur gerst í a.m.k. þessu aðildarríki Evrópubandalagsins að staðfestingarfrv. á Spáni um EES-samninginn liggur ekki lengur fyrir þjóðþingi Spánar, það hefur verið dregið til baka. Og svo kemur utanrrh. hér áðan og segir: Fulltrúar ríkjanna fá ekki aðgang að einhverjum fundi 14. jan. ef öll ríkin hafa ekki staðfest EES. Á þá Spánn ekki að fá aðgang að þessum fundi 14. jan. vegna þess að þar liggur ekkert frv. einu sinni lengur fyrir þinginu af því að ríkisstjórnin þar tók það burtu? Það er aðvitað alveg fullkomlega fáránlegt að standa í því, virðulegi forseti, að ræða þetta mál á grundvelli yfirlýsinga utanrrh. sem standast ekki dag frá degi, heldur ekki frá klukkutíma til klukkutíma. Og ég vil nú beina því til forsetans að hann kynni sér það erindi sem borist hefur hingað frá þjóðþingi Spánar um að staðfestingarfrv. um EES-samninginn hefur nú verið dregið til baka í spænska þjóðþinginu og nýtt frv. verður ekki lagt fyrir það fyrr en einhvern tíma með vorinu.

Hæstv. forseti. Mikil umræða hefur farið fram um þann þátt samningsins um Evrópskt efnahagssvæði sem lýtur að því hvort samningurinn brjóti í bága við stjórnarskrá lýðveldisins sem við alþingismenn höfum lagt eið að að halda og virða. Eins og komið hefur fram í umræðunni skipaði utanrrh. fjóra lögfræðinga, þá Þór Vilhjálmsson hæstaréttardómara, Gunnar G. Schram prófessor, Stefán Má Stefánsson prófessor og Ólaf Walther Stefánsson skrifstofustjóra til að gefa álit á þessum þætti málsins. Þeir skiluðu ítarlegu áliti, á margan hátt mjög merkilegu. Þessir sérfræðingar staðfesta að um framsal á valdi sé að ræða en telja stjórnarskrána ekki koma í veg fyrir það, enda sé umrætt vald vel afmarkað á takmörkuðu sviði og ekki verulega íþyngjandi fyrir íslenska aðila. Þetta er merkileg niðurstaða, sett fram af lögfræðingum, og það að maður hefði álitið virtum lögfræðingum. Þeir segja einnig: ,,Þá bendum við á að síðar megi eða beri að gera stjórnarskrárbreytingu ef fram kemur að forsendur okkar standist ekki.`` Hér er vægast sagt mjög einkennilega tekið til orða og niðurstaðan dálítið sérstæð. Dr. Guðmundur Alfreðsson þjóðréttarfræðingur og Björn Þ. Guðmundsson, prófessor í stjórnsýslurétti, skiluðu inn stórgóðri greinargerð þar sem þeir komust að þeirri niðurstöðu að stjórnarskráin heimilaði ekki það framsal valds sem um er að ræða í samningi um hið Evrópska efnahagssvæði. Það er mjög fróðlegt að kynna sér betur niðurstöður og athuganir prófessors Björns Þ. Guðmundssonar og ætla ég aðeins að víkja að þeim nokkrum orðum, virðulegi forseti, en þar kemur m.a. þetta fram í áliti Björns Þ. Guðmundssonar: ,,Lögfræðilegt mat í þessum efnum er erfiðara fyrir þá sök að um er að ræða lögfestingu þjóðréttarsamnings en ekki venjulegs lagatexta. Það leiðir af eðli máls að ákvæði þjóðréttarsamninga byggjast að lokum á flóknu samkomulagi um orðalag og merkingu. Afleiðing þess verður að textinn er oft svo loðinn að erfiðara er að gefa honum nákvæmlega lögfræðilega merkingu en þegar um venjulegan lagatexta er að ræða. Þess vegna gerir t.d. fjórmenninganefndin margháttaða fyrirvara af sinni hálfu þrátt fyrir þá lokaniðurstöðu sem hún lætur frá sér fara. Ef litið er á stjórnarskrárviljann einan, þ.e. það sem vakti fyrir Íslendingum þegar þeir settu sér stjórnarskrá, þykir mér alveg ljóst að hann teldi valdaframsalið samkvæmt EES-samningnum óheimilt. Því til stuðnings nægir að nefna þær aðstæður sem Íslendingar bjuggu við þegar stjórnarskráin var sett. Það hefur varla hvarflað að nokkrum Íslendingi þá að við mundum framselja ríkisvald til erlendra aðila eða þjóðréttarlegra stofnana. Þjóðréttarlegar stofnanir eins og hér um ræðir eru ekki stjórnvöld í skilningi 2. gr. stjórnarskrárinnar samkvæmt gildandi stjórnskipunarrétti. Mat á EES-samningnum og ákvæði 2. gr. stjórnarskrárinnar um framkvæmdarvald verður því ekki á því byggt. Stjórnsýsluhafar í landinu vinna verk sitt að viðlagðri ábyrgð á ákveðnum sviðum sem þeim ber bæði réttur og skylda til að rækja og mega ekki fela það öðrum. Í ráðuneytum viðgengst þó svonefnt innra framsal, þ.e. ráðherra felur öðrum starfsmönnum í ráðuneytinu framkvæmd valds síns. Sú ákvarðanataka er hins vegar ætíð á ábyrgð viðkomandi ráðherra rétt eins og hann hafi staðið sjálfur að verki. Framsal framkvæmdarvalds samkvæmt stjórnsýslurétti til utanaðkomandi aðila þegar lögbær aðili er til í landinu á því sviði er mjög sjaldgæft innan lands. Óþekkt er að slíkt framsal eigi sér stað til útlanda. Fjórmenninganefnd utanrrh. telur að þrátt fyrir ákvæði 2. gr. stjórnarskrárinnar sé valdaframsal heimilt á vel afmörkuðum og takmörkuðum sviðum. Kemst hún að þeirri niðurstöðu að í þessu tilviki sé þeim skilyrðum fullnægt. En hver á að draga mörkin?`` spyr dr. Björn. ,,Hvenær er svið ekki svo nægilega vel afmarkað eða ekki nógu takmarkað til þess að um óleyfilegt valdaframsal sé að ræða? Mat í þessu efni tel ég svo vandasamt og afdrifaríkt að varhugavert sé að láta hinn almenna löggjafa um það. Með EES-samningnum er íslenskt refsivald framselt að hluta. Slíkt vald er svo mikilsvert að óverjandi er að það verði fengið öðrum en dómstólum og stjórnvöldum þeim sem getur nú í stjórnarskránni nema þá að breyta henni. Með því framsali ríkisvalds sem hér er til umræðu er ekki einasta þjóðréttarlegum stofnunum falið bindandi ákvörðunarvald á tilteknum sviðum gagnvart einstaklingum og fyrirtækjum á Íslandi heldur afsala sömu aðilar sér þeirri réttarvernd sem þeir njóta samkvæmt íslenskum lögum og m.a. er fólgin í því að mega bera athafnir stjórnvalda undir umboðsmann Alþingis, undir æðra stjórnvald og að lokum dómstóla. Hér er um að ræða hluta ríkisvalds sem framselt er í hendur fyrirbrigðis sem er nýtt á alþjóðavettvangi og engin reynsla er fengin af. Stjórnskipun þess byggir á réttarhugmyndum og réttarhefðum sem eru í veigamiklum atriðum frábrugðnar þeim forsendum sem stjórnskipun okkar byggist á. Að lokum er rétt að ítreka að það sem nú hefur verið sagt um framsal framkvæmdarvalds á í veigamiklum atriðum við um framsal dómsvalds samkvæmt EES-samningnum. Varðandi dómsvaldið sérstaklega verður hér aðeins vikið að tveimur atriðum. Ég hef miklar efasemdir um að það sé rétt hjá fjórmenninganefndinni að túlka megi EES-samninginn þannig að dómar EB-dómstólsins séu einungis leiðbeinandi en ekki bindandi fyrir dómstóla og stjórnvöld hér á landi. Þrátt fyrir þá takmörkun sem gerð er í samningnum, þ.e. að dómarnir skipti máli og séu efnislega samhljóða, tel ég miklu líklegra að reynslan muni leiða í ljós að líta beri svo á að hér sé um bindandi fordæmi að ræða, enda segir skýrum stöfum að það beri að fara eftir þeim þegar svo stendur á sem í EES- og ESE-samningunum segir. Þessa skoðun byggi ég ekki síst á víðtækri túlkun EB-dómstólsins sjálfs og hlutverki sínu og valdsviði. Hitt atriðið sem ég vil vekja athygli á varðar 60. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að dómendur skeri úr öllum ágreiningi og embættistakmörk yfirvalda. Um þetta segir fjórmenninganefndin einungis: ,,Þessi regla varðar valdskiptingu milli hinna þriggja þátta ríkisvaldsins, en ekki lögverkanir þjóðréttarsamninga. Ef það sem segir í 2. gr. stjórnarskrárinnar heimilar gerð þeirra samninga sem hér er fjallað um hefur ákvæðið í 60. gr. ekki sjálfstæða þýðingu með þeim hætti að það geti leitt til annarrar niðurstöðu.`` Það er rétt sem hér segir að ákvæðið hefur ekki sjálfstæða þýðingu varðandi þá spurningu hvort nú megi lögfesta EES-samninginn að óbreyttri stjórnarskrá, en þar með er ekki öll sagan sögð. Það er að mínu viti villandi að segja einungis að 60. gr. varði valdskiptinguna milli hinna þriggja þátta ríkisvaldsins. Það sem ég nefni dómstólaeftirlitið nær til þess aðhalds sem fólgið er í úrskurðarvaldi dómstóla annars vegar um stjórnskipulegt gildi laga og hins vegar um lögmæti stjórnsýslu. Þegar sagt er að dómstólar eigi úrskurðarvald um stjórnskipulegt gildi laga er átt við þá grundvallarreglu íslensks réttar að dómstólar skeri úr um það hvort lög séu í samræmi við stjórnarskrána og að ekki skuli farið eftir þeim lögum sem að efni til eru andstæð henni. Það er einnig meginregla í íslenskum rétti að dómstólar eigi úrlausn um allar ákvarðanir og athafnir stjórnvalda nema þær séu sérstaklega teknar undan dómsvaldi þeirra, annaðhvort samkvæmt settum lögum eða eðli máls, sbr. 2. gr. og 60. gr. stjórnarskrárinnar. Í þessari meginreglu felst að dómstólar eigi úrskurðarvald um það hvort stjórnvöld hafi verið bær eða hæf til þess að taka ákvörðun og hvort þau hafi gætt réttra lagareglna við meðferð máls, hvort heldur um er að ræða ákvarðanir almenns eðlis, eins og t.d. setningu reglugerða, eða ákvarðanir í einstöku máli. Almennt er þó viðurkennt að framangreind meginregla um úrskurðarvald dómstóla geti sætt takmörkunum. Réttarþróunin hefur hins vegar verið sú að dómstólar telja sig bæra til þess að dæma um athafnir framkvæmdarvaldsins í mjög ríkum mæli. Túlkun 60. gr. stjórnarskrárinnar er mikilsvert og vandasamt fræðilegt úrlausnarefni. Bæði ég og fjórmenninganefndin,`` segir Björn ,,hafa komist að þeirri niðurstöðu að með EES-samningnum sé dómsvald framselt að hluta til dómstóla EFTA og EB. Þegar af þeirri ástæðu hefði verið nauðsynlegt að víkja nánar að inntaki 60. gr. stjórnarskrárinnar vegna hinna bindandi réttaráhrifa ákvarðana þessara dómstóla. Varðandi þessi síðastnefndu álitaefni ber að leggja áherslu á að rannsóknum mínum á þeim er hvergi nærri lokið fremur en á hugsanlegu framsali íslensks löggjafarvalds með lögfestingu EES-samningsins.`` Niðurstaða Björns Þ. Guðmundssonar er því þessi samandregin, virðulegi forseti: ,,Á grundvelli viðurkenndra lögskýringaraðferða stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar tel ég vafa leika á að framsal það á framkvæmdar- og dómsvaldi sem felst í EES-samningnum og hér um ræðir standist gagnvart gildandi réttarreglu 2. gr. stjórnarskrárinnar. Þennan vafa tel ég svo mikinn að ekki megi taka áhættu af að lögfesta EES-samninginn að óbreyttri stjórnarskrá.`` Þetta er niðurstaða hins virta fræðimanns, Björns Þ. Guðmundssonar, prófessors í stjórnsýslurétti. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson fór mjög ítarlega yfir stjórnlagaþátt þessa máls er hann mælti fyrir áliti 1. minni hluta utanrmn. Hv. þm. gerði ítarlega grein fyrir stórgóðu áliti dr. Guðmundar Alfreðssonar þjóðréttarfræðings. Ég vil aðeins víkja að örfáum atriðum í hans greinargerð. Þar segir svo, virðulegi forseti: ,,Sérfræðinganefnd utanrrh. heldur því fram að það megi hugsanlega skýra fyrirmæli í 2. gr. stjórnarskrárinnar um framkvæmdarvaldið þannig að það geti verið í höndum alþjóðastofnana á vel afmörkuðum og takmörkuðum sviðum: ,,Ekki er tekið fram að þetta skuli vera alíslensk stjórnvöld.`` Þessi skoðun þeirra er algjörlega úr lausu lofti gripin og á sér enga stoð í íslenskum stjórnskipunarrétti. Þetta er ævintýramennska í lögfræði og það breytir engu hvort framsalið nær til milliríkjaviðskipta eingöngu eða til annarra málaflokka.`` Hér er mikið sagt en ég dreg ekki í efa að dr. Guðmundur Alfreðsson hefur alla burði til að standa við það sem hann segir hér. Hann segir einnig: ,,Það er mín niðurstaða um framkvæmdarvaldsþátt EES-samningsins að yfirþjóðlegt framsal af þessu tagi fái ekki staðist skv. 2. gr. stjórnarskrárinnar sem felur tilteknum íslenskum aðilum þetta vald. Framsalið stangast líka á við 14. gr. stjórnarskrárinnar um ráðherraábyrgð því að hvorki ráðherrar né önnur innlend stjórnvöld mundu geta borið ábyrgð á ákvörðunum stofnana EFTA og EB þar sem þær heyra alls ekki undir innlenda aðila og enginn slíkur mundi því bera ábyrgð á athöfnunum. Hér vaknar því greinilega spurning um stjórnarskrárbrot.`` Og dr. Guðmundur Alfreðsson segir einnig: ,,Að mínu mati stangast valdaframsal til EB greinilega á við 1. og 2. gr. stjórnarskrárinnar. Við stofnun lýðveldisins skipti stjórnarskrárgjafinn verkum milli íslenskra valdhafa. Ég held því fram í meginmáli þessarar greinargerðar að valdaframsal til yfirþjóðlegra stofnana sé óheimilt að óbreyttri stjórnarskrá en ég fullyrði að stjórnarskrárgjafinn hafi útilokað valdaframsal til yfirþjóðlegra stofnana sem við erum ekki aðilar að. Engu máli skiptir þótt framsalið sé afmarkað og takmarkað við ákveðna málaflokka á viðskiptasviðinu. Þetta er einfaldlega ekki hægt að óbreyttri stjórnarskrá.`` Og að lokum segir dr. Guðmundur Alfreðsson: ,,Það er mín niðurstaða eftir nákvæma skoðun á þessum atriðum og dæmum öllum að breyta þurfi stjórnarskránni og beita til þess 79. gr. hennar þegar frv. til laga um EES kemur til afgreiðslu Alþingis og forseta.`` Hér er skýrt talað. Eftir að hafa íhugað þessi mál og kynnt mér þau eftir bestu samvisku liggur það fyrir að niðurstaða mín er sú að samningurinn standist ekki stjórnarskrá lýðveldisins Íslands sem ég hef svarið eið að. Til viðbótar er svo að endanleg gerð þessa samnings verður ekki í því formi sem Alþingi er ætlað að samþykkja nú. Það liggur alveg ljóst fyrir eftir að Sviss hafnaði samningnum. Það er því vægt til orða tekið og fáránlegt að gera þá kröfu til alþingismanna að þeir verði við þeirri ósk og reyndar kröfu hæstv. utanrrh., Jóns Baldvins Hannibalssonar, að afgreiða slíkan samning nú. Markmiðið með hinu Evrópska efnahagssvæði er að efla ríkjasamsteypur og treysta frelsi fjármagnseigenda og auðhringa. Möguleikar þeirra skulu auknir á kostnað hins frjálsa framtaks einstaklingsins. Það blandaða kerfi velferðarþjóðfélaga sem við þekkjum skal nú ýtt til hliðar. Það er þetta umhverfi sem hin nýja sveit sem nú hefur tekið völdin í Sjálfstfl. hefur því miður villst inn á. Morgunblaðið --- málgagn Jóns Baldvins Hannibalssonar --- hefur hamrað á því að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði muni rífa íslenskt atvinnulíf upp úr þeim öldudal sem það er nú komið í og auka hagvöxt á næstu árum. Hér er vægast sagt allt of sterkt til orða tekið. Ég viðurkenni samt að það eru atriði í þessum samningi sem okkur er ávinningur að. Því neita ég ekki, en sá ávinningur er hvergi nærri því sem af okkur er krafist. Ýmsar leikfléttur til að fegra þennan samning í augum fólks eru hafðar uppi og fullyrt að um verulegan ávinning verði um að ræða. Ef grannt er skoðað er atvinnu- og efnahagsávinningur okkar af þessum EES-samningi falskur og tálsýn ein. Í Evrópu er atvinnuleysi að verða eitt alvarlegasta vandamál þjóðríkjanna. Þar er nú að vaxa upp ótrúlega stór hópur fólks sem aldrei hefur og mun aldrei hafa atvinnu sér og sínum til framfærslu. Þetta er það umhverfi sem Evrópa í dag býður upp á. Þetta er sú lífssýn sem blasir við. Ríkisstjórnin hefur talað mikið um sölu ríkisfyrirtækja frá því að hún kom til valda og er með ýmis áform uppi í þeim efnum, misjafnlega skynsamleg svo ekki sé sterkara að orði kveðið. Eitt áformið er það að breyta ríkisbönkunum í einkabanka. Það er einn liður Evrópukrata til að opna þá möguleika að erlendir bankar eða fjármálastofnanir geti aukið hér umsvif sín og eignast þessar stofnanir og rekið þær sem sín útibú á Íslandi. Nú er hæstv. viðskrh. svo sem ekki reynslulaus í að afhenda banka en þó við vægast sagt vafasaman ávinning. Hér og nú horfir þetta öðruvísi við. Nú skulu dyr Evrópu opnaðar og erlendum aðilum opnuð leiðin til umráða yfir peningastofnunum okkar. Nú passar þetta vel samhliða samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Ríkisstjórnin ætlar sér meira en að selja ríkisbankana. Hún hefur einnig ákveðið að einkavæða orkufyrirtækin í landinu. Hún hefur einnig áform um það. Þær dyr verða því einnig rifnar upp á gátt fyrir útlendinga til að hasla sér þar völl. Hæstv. iðnrh. hefur vegna glataðra tækifæra í stóriðju talað mjög mikið um þann möguleika okkar að flytja út raforku í gegnum sæstreng. Ég er sammála því að hér er um mjög mikið mál að ræða en mikið verk er samt enn óunnið hvernig að skuli staðið hvað varðar eignarhald og framkvæmd alla. Það væri fróðlegt að spyrja hæstv. iðnrh., sem ekki er hér staddur að vísu og ekki nýtt. Ef við gæfum okkur að þetta gengi nú fram þannig að arðsemisútreikningar yrðu mjög jákvæðir á því að selja raforku út eftir sæstreng yrði þá ekki fyrsta verkefni væntanlegra kaupenda þeirrar orku að tryggja sér sjálfum virkjunar- og framleiðslurétt orkunnar á Íslandi og losna þannig við óþarfa millilið sem héti Ísland til framleiðslu og sölu orkunnar eftir að möguleikar erlendra aðila til orkuöflunar hafa verið opnaðir eins og áform ríkisstjórnar eru um. Það væri fróðlegt að fá skoðun hæstv. iðnrh. á þessu sjónarmiði. Af hverju skyldu þessir erlendu aðilar, sem eru tilbúnir til að kaupa orkuna hvort sem er við strönd Englands, ekki byrja á að fjárfesta og tryggja sér orkuréttinn á Íslandi þegar búið væri að opna fyrir slíkt? Af hverju ætti að hafa milliliðinn hér uppi á Íslandi? Auðvitað er verið að rífa hér allar dyr upp á gátt. En er kannski engin hætta á ferðum, ágætu þingmenn? Í dag nýtum við Íslendingar aðeins um 10% af virkjanlegri orku. Það er alveg ljóst að í orku landsins felast alveg gífurlegir möguleikar. Því þarf að ganga hér um með mikilli gát. Í virkjanlegum möguleikum eigum við trúlega um 30--40 milljarða í árstekjur í orkusölu. Það er ekkert lítið sem hér er í húfi. Það er því alveg ljóst að viðsemjendur okkar í EES-samningnum munu gera allt til að koma í veg fyrir að hömlur verði settar á erlenda aðila til að geta komið að þessum auðlindum okkar. Þeir vita nákvæmlega hvað hér er um að tefla. Í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið vantar því skýr ákvæði sem tryggja Íslendingum sjálfum fullt forræði til orkuvinnslu. Verði það ekki gert verður hér óbætanlegt slys. Ég trúi ekki öðru en hv. alþm. átti sig á þeirri hættu eða gildru sem í þessum samningi felst. Það er algert grundvallarmál og sjálfsögð krafa að engir endar verði hafðir lausir við þessa samningasmíð þannig að öllum megi ljóst vera að það sé Íslendinga einna að eiga og reka orkuöflunar- og dreifingarfyrirtæki. Nákvæmlega sömu kröfu verður að setja fram hvað viðkemur landinu sjálfu. Það verður að stöðva þau áform að auðlindir lands og hafs verði notuð sem skiptimynt í viðskipum milli þjóðríkja. Óhjákvæmilega mun EES-samningurinn snerta íslenskan iðnað eins og aðra þætti þjóðlífs okkar. Því miður er það svo að iðnaður okkar á í miklum erfiðleikum. Og ég leyfi mér að draga stórlega í efa að hann sé nægilega vel í stakk búinn til að mæta þeim breytingum sem verða með samþykkt EES-samningsins. Þrátt fyrir fríverslunarsamninginn við EFTA og EB frá árinu 1972, þar sem samið var um að koma á fullri fríverslun með iðnaðarvörur, hefur honum ekki tekist að ná þeirri markaðshlutdeild sem vonir stóðu til. Það vill nefnilega furðuoft gleymast að fríverslun verkar í báðar áttir. Þar er um gagnkvæmni að ræða. Það fer ekki á milli mála að á liðnum árum höfum við mátt horfa upp á hlutdeild erlends iðnvarnings vaxa ótrúlega mikið á íslenskum markaði samfara miklum samdrætti í okkar eigin framleiðslu. Heilu greinarnar hafa nánast horfið og aðrar hafa dregist stórlega saman. Stórkostleg fækkun í mannafla hefur átt sér stað í þessum greinum. Allt þetta hlýtur að valda okkur áhyggjum. Síðan núv. ríkisstjórn komst til valda fyrir rúmu einu og hálfu ári hafa meira en 1.500 störf tapast úr íslenskum iðnaði. Frá því að þessi ríkisstjórn komst til valda hefur hún klúðrað 1.500 störfum í íslenskum iðnaði. Það sýnir okkur betur en flest annað þá uppgjöf sem orðið hefur um íslenska atvinnustefnu. Það sem hefur gerst m.a. er að erlendir framleiðendur iðnvarnings hafa nýtt sér út í æsar þá möguleika sem fríverslunin gaf þeim en íslenskum iðnaði hefur ekki tekist nægilega að fóta sig á hinum evrópska markaði. Sá markaður sem hefur gefið íslenskum iðnaði hvað mest nú um sinn er ekki í þeim hluta Evrópu sem nú er leitað lags við. Sá markaður liggur miklu fremur í Bandaríkjunum, Kanada, Rússlandi, Japan og jafnvel í Asíu. Það var mjög athyglisvert að lesa grein eftir Jóhann J. Ólafsson sem birtist í Morgunblaðinu ekki fyrir löngu síðan. Þar var mjög ítarlega fjallað um risamarkaðinn í vestri, sem hann nefndi svo, og þá möguleika sem þar eru. Það er alveg ótrúlegt að lesa slíkt og hugleiða hversu mikla möguleika við Íslendingar eigum á þessum mörkuðum. Það er tálsýn að með samþykkt samningsins um Evrópskt efnahagssvæði leysist vandamál íslensks iðnaðar. Það er mikil blekking af ráðamönnum að halda slíku fram. Forsvarsmenn íslensks iðnaðar hafa jafnan öðrum fremur hvatt okkur þingmenn til þess að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði verði samþykktur. Ég hef spurt sjálfan mig oftsinnis þegar ég hef lesið bréf þessara samtaka hver hugsunin raunverulega væri. Ég hef satt að segja ekki komist að niðurstöðu. En ég veit að það getur vissulega verið notalegt að láta sig dreyma. En reyndin er sú að það kemur að því að menn hrökkva upp af draumum sínum og veruleikinn blákaldur blasir þá við. Og ég held að það eigi íslenskur iðnaður því miður eftir að reka sig á. Nú þarf öðru fremur hvað viðkemur iðnaðinum okkar að koma upp ákveðinni og skilvirkri iðnaðarstefnu sem eitthvað stendur á bak við og menn meina eitthvað með. Það getur ekki orðið sátt um að möguleikar íslensks iðnaðar nýtist ekki betur en raun ber vitni. Um það getur ekki orðið sátt. Ríkisstjórnin verður að átta sig á því áður en lengra er gengið hverjir og hvar séu bestu möguleikar íslensks iðnaðar. Útspil ríkisstjórnarinnar nú að hækka tolla á vörum frá Bandaríkjunum og Japan er ekkert annað en tollvernd til ríkja EB. Ekkert annað. Þetta sýnir okkur hvað er mikið að marka útreikninga um fjárhagslegan ávinning þessa samnings. Mikil og sterk villuljós hafa leitt menn til þessarar samningsgerðar. Íslenskur iðnaður átti svo sannarlega annað og betra skilið. Fróðlegt hefði verið að fjalla um atvinnu- og réttindamál þeirra er hingað kunna að koma í atvinnuleit. Sá þáttur samningsins hefur allt of lítið verið ræddur á Alþingi og reyndar víðar og á örugglega eftir að valda hér ýmsum erfiðleikum svo ekki sé fastar að orði kveðið. En það er eins og svo margt annað sem órætt er. Ef menn vilja tala ítarlega um þessi mál þá kveður við úr stólum hæstv. ráðherra: Málþóf, málþóf, málþóf. Og það er hart að þurfa að búa við slíkt. Auðvitað eiga þingmenn þann rétt að taka sér allan þann tíma sem þarf til að ræða jafnyfirgripsmikið mál og hér um ræðir. Ég trúi því að margt eigi enn eftir að ræða í þessum málum þó síðar verði. Eitt af því alvarlegasta við þennan samning eru svik við þau áform að heimila ekki veiðar skipa frá Evrópuríkjum innan íslenskrar lögsögu. Ríkisstjórnin hefur gefið eftir í þessu máli og samþykkt að gefa veiðiheimildir fyrir tollaívilnanir. Hver hefði trúað því að Sjálfstfl. mundi einhvern tímann geta fallist á slíkt? Trúir virkilega einhver hér inni því að Sjálfstfl. hefði getað fallist á slíkt? Örugglega eru margir hér inni sem hefðu trúað því að Alþfl. hefði getað gert það. En ég held að það geti ekki verið margir hér inni sem hefðu trúað því að Sjálfstfl. gæti slíkt. Og því verður fróðlegt að fylgjast með atkvæðagreiðslu í þessu máli. Er nema von að við þessar aðstæður spyrji sjálfstæðismenn vítt og breitt um landið: Hvar er gamli flokkurinn okkar? Hvað hefur komið fyrir forustu Sjálfstfl.? Íslenskur sjávarútvegur á í erfiðleikum í dag. Núv. ríkisstjórn hefur engan skilning á málefnum þessarar undirstöðuatvinnugreinar. Því er nú svo illa komið að hriktir í sjálfri undirstöðunni. Miklar vaxtahækkanir og margvíslegar nýjar skattaálögur ásamt miklum kostnaðarhækkunum eru hreint og beint að sliga þessa undirstöðuatvinnugrein. Það er akkúrat við þessi starfsskilyrði sem sjávarútvegurinn er ákaflega illa í stakk búinn til að verjast þeim boðaföllum sem fylgja munu samþykkt þessa samnings. Sjávarútvegurinn er á engan hátt nægilega búinn til að mæta þeim margvíslegu hættum sem að honum steðja við gerð þessa samnings. Það þarf kjark til að halda því fram að með samþykkt EES-samningsins muni sjávarútvegurinn komast á réttan kjöl að nýju eins og talsmenn ríkisstjórnarinnar halda fram. Málflutningur sumra forustumanna sjávarútvegsins í þessu máli er vægast sagt torskilinn, a.m.k. fyrir mig. Hvaða hagsmunaaðilar, ef við skoðum það, í íslenskum sjávarútvegi kalla svo hátt eftir afgreiðslu samningsins? Skyldu það vera þeir sem eru að byggja upp fiskvinnslufyrirtæki í þessum Evrópulöndum til að flytja út og vinna hráefni af Íslandsmiðum sem fremur ættu að vinnast af íslenskum höndum hér heima þannig að íslenska þjóðin gæti sem best notið margfeldisáhrifa vinnslunnar hér heima? Skyldu það vera þeir? Skyldi það geta verið að þarna væru hagsmunatengsl á milli? Skyldi það svo vera, hæstv. ráðherra utanríkismála, að íslenskum sjávarútvegi sé ætlað að keppa á jafnréttisgrundvelli að þessum samningi gerðum? Auðvitað var hopað líka af þessum vígstöðvum samningsins. Auðvitað hopuðu kratarnir af þessum vígstöðvum líka. Er nema von að spurt sé hvort ríkisstyrkir til sjávarútvegs í Evrópulöndum verði lagðir af. Nei, aldeilis ekki. Styrkir sem Evrópubandalagið greiðir til útgerðar og fiskvinnslu koma til með að skekkja mjög samkeppnishæfni íslensks sjávarútvegs. Árið 1990 námu beinir styrkir um 65 milljörðum kr. Til að bæta samkeppnishæfni þessara sjávarútvegsfyrirtækja vegna ýmissa aðgerða, svo sem vegna hollustuhátta, bætir EB við um 85 milljörðum. Til viðbótar þessum 150 milljörðum kr. í ríkisstyrki koma til mjög há framlög sem þeir kalla byggðastyrki. Þarna er verið að búa samkeppnisaðila okkur betur í stakk í vaxandi samkeppni. Styrkur EB jafngildir því að íslenskum sjávarútvegi væri veittur styrkur sem næmi trúlega um 20 milljörðum ísl. kr. Auðvitað dettur engum í hug að slíkt verði gert fyrir íslenskan sjávarútveg. Það þarf mikið að gera til að standast þá samkeppni sem hér um ræðir. Þetta er rekstrarumhverfið og gagnkvæmnin sem íslenskum sjávarútvegi er ætlað að keppa við í draumalandi Evrópukratanna. Við þessar aðstæður mun hráefni fara í vaxandi mæli úr landi og atvinnan vissulega með. Það er heillandi verkefni eða hitt þó heldur sem hér er unnið að af núv. ríkisstjórn á sama tíma og atvinnuleysi hefur aldrei verið meira á Íslandi. Það er heillandi verk. Með þessari þróun er mikil hætta á að við munum í vaxandi mæli verða hráefnisútflytjendur og það er vissulega uggvænleg þróun fyrir okkur Íslendinga. Ég sá það í Morgunblaðinu ekki fyrir löngu að greint var frá ráðstefnu um EES og ný tækifæri í útflutningi. Mig minnir að ráðstefnan hafi verið haldin úti í Viðey. Það kom fram hjá tveimur fyrirlesurum á ráðstefnunni að samkeppnisstaða okkar gagnvart Norðmönnum muni --- batna eins og menn hafa verið að segja? Nei, samkeppnisstaða okkar gagnvart Norðmönnum að gerðum þessum samningi, segja þessir fyrirlesarar, mun versna. Annar fyrirlesarinn sagðist einnig binda miklar vonir við ávinninginn af sölu sjávarafurða --- hvert? Til Evrópu? Ávinningurinn var glæstastur hjá honum til Bandaríkjanna. Þar voru mestu möguleikarnir að hans áliti. Utanrrh. hefur látið reikna út fyrir sig það sem hann kallar fjárhagslegan ávinning vegna tollalækkana sem kæmu til framkvæmda árin 1993 og 1997 miðað við útflutning 1990. Lækkunin átti samkvæmt þessu að vera, ef ég man rétt, um 1,9 milljarðar. Það er villandi og trúlega ekki tilviljun að taka árið 1990 sem viðmiðunarár þar sem samdráttur í útflutningi á ferskum fiski var um 40% á árinu 1991 og samdrátturinn er mikill á þessu ári. Því gefur þetta alranga mynd af þeim ávinningi sem hér er talað um. Hér er margt fleira sem þarf að taka tillit til en látið hefur verið ógert af hæstv. ráðherra. Ég veit ekki nákvæmlega hversu mikið hefur verið flutt út til Bretlands af ferskum fiski á sl. ári. En síðast þegar ég skoðaði þessi mál stefndi það í að verða um 30 þús. tonn sem við áttum að flytja út til Englands. Það er innan við helmingur þess útflutnings sem var fyrir fjórum árum síðan. Menn sjá því hver þróunin hefur orðið. Vissulega grípur hér mikið inn sú ákvörðun sem menn hafa tekið með stjórnun fiskveiða. En þetta sýnir okkur hvað sú tala er fölsk sem menn eru að tala um með þennan mikla ávinning. Eitt enn ber að athuga sem hefur gleymst í þessum útreikningum. Það er það, sem kennt er í öllu venjulegu bókhaldi, að færa þarf í tvo dálka. Það þarf að færa í báða dálkana. En í öllum þessum útreikningum hefur það gleymst og aðeins verið fært í annan dálkinn og hann lagður saman. Ávinningurinn af þessum samningi í krónum talið er því ekki ljós og langt frá að hann sé sá sem talsmenn samningsins halda fram. Það er augljóslega um lægri fjárhæð að ræða sem nemur hvorki meira né minna en hundruðum milljóna króna. Í samningnum er einnig kveðið á um að fyrirtæki megi ekki vera það sem kallað er markaðsráðandi. Það væri mjög fróðlegt --- en því miður eru engir ráðherrar við enn þá og víst vonlaust að biðja um slíkt --- ef ráðherrar heyrðu mál mitt að þeir gæfu okkur aðeins stikkorð um það sem hér er verið að tala um. Hvernig víkur þessum þætti við t.d. hvað viðkemur Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna? Telst Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna markaðsráðandi fyrirtæki? Telst Hagkaup eftir að hafa keypt sig inn í Bónus markaðsráðandi fyrirtæki? Það væri fróðlegt að fá svör við því. Og einnig hverjir það eru sem munu úrskurða í slíkum tilvikum. Munu íslenskir aðilar kveða upp þann dóm eða einhverjir aðrir? Þá væri fróðlegt að fá að vita hverjir þessir aðrir eru. Evrópubandalagið setti í upphafi samningsviðræðnanna fram þá kröfu að Íslendingar heimiluðu veiðar innan fiskveiðilsögu okkar gegn tollalækkun sjávarafurða okkar á EB-markaði. Þessi krafa á ekki að koma Íslendingum á óvart. Þetta hefur okkur ætíð staðið til boða að semja um frá því að við færðum út landhelgi okkar en ætíð hefur því verið hafnað. Um það hefur verið full samstaða þar til nú. Íslendingar börðust við þessi ríki um réttinn til hafsins með málstaðinn einan sem hið beittasta vopn. Sigurinn var okkar og nú viðurkenna allar þjóðir 200 mílna, eða hvorki meira né minna en 758 þús. ferkílómetra efnahagslögsögu okkar nema EB sem enn hefur ekki staðfest Hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þetta eru þjóðirnar sem að sögn talsmanna EES-samningsins eru fullar af samstarfsvilja í garð okkar Íslendinga þrátt fyrir að nú tíu árum eftir samþykkt Hafréttarsáttmálans sé Ísland eina ríki EFTA sem samþykkt hefur þennan sáttmála. Segir það okkur ekki heilmikla sögu? Ætti þetta ekki að verða til þess að við gætum dregið einhvern lærdóm af? Því er óskiljanlegt að nú árið 1992, eða réttum 18 árum eftir að sigur var unninn í landhelgismálinu, skuli vera þeir menn á Alþingi og utan þess sem falla að fótum þessarar ríkjasamsteypu og leggja til að rjúfa þau heit sem íslenska þjóðin stóð sameinuð að að setja. Með þeim samningum sem ríkisstjórnin ætlar að ná fram og lúta að sjávarútvegi er vikið frá grundvallarsjónarmiðum Íslendinga í landhelgismálum. Að samningnum samþykktum munu fiskiskip Evrópubandalagsins geta fiskað innan íslenskrar fiskveiðilögsögu og ásóknin í auknar heimildir mun vissulega vaxa. Með þessu hefur verið fallist á að gefa eftir veiðiheimildir gegn tollaívilnunum, þ.e. auðlindir hafsins fyrir markaðsgengi. Það er hörmuleg staðreynd í dag. Og að hæstv. utanrrh. skuli hæla sér af góðum árangri ætti eitt og sér að nægja til að svipta hann því umboði sem hann hefur fengið frá stjórnarflokkunum til að semja í þessum málum. Hæstv. sjútvrh. sagði dapur í bragði að með þessum samningi hefðu Íslendingar náð fram ýmsum ýtrustu kröfum nema þeirri kröfu að jafnræði verði að vera varðandi veiddan afla. Hæstv. utanrrh. greip auðvitað orðið og sagði hins vegar hnakkakerrtur að vanda að það hafi verið eins og alltaf hafði verið búist við. Það ætti ekki að koma neinum á óvart. Það sést hver hefur beitt línuna í þessu máli. Það er áhyggjuefni að hér er hopað frá grundvallarstefnu hvað varðar gagnkvæmni í veiðiheimildum. Með þessum samningi ríkisstjórnarinnar er mikið óhappaverk unnið. Fiskveiðilögsagan verður opnuð fyrir skipum Evrópubandalagsins sem valda munu íslenskri þjóð óbætanlegu tjóni. Því verður að lýsa ábyrgð á hendur ríkisstjórninni í þessum málum. Síðar á Alþingi munum við svo ræða þau áform ríkisstjórnarinnar sem nú eru uppi að opna fyrir það að erlendir aðilar geti farið að fjárfesta hér í veiðum og vinnslu og eignast og reka sína eigin fiskmarkaði. Við eigum eftir að ræða þann þátt málsins. Hvað hefur eiginlega gerst? Hvernig má það vera að fulltrúar sjávarútvegsins skuli hvetja til að slíkir samningar skuli samþykktir? Annaðhvort eru siglingatækin vitlaus eða þeir sem í brúnni standa þekkja alls ekki á þau því hér er svo augljóslega um glæfrasiglingu að ræða og menn eru óðfluga að nálgast brimgarðinn í þessum málum. Menn velta því nú fyrir sér hvert þessari ferð er heitið sem hér er lagt upp í. Sumir stuðningsmenn þessa samnings halda því fram að ekki sé ætlan að lengra verði gengið en að fordyri Evrópubandalagsins með samningsgerðina. Ef það er rétt, því þá ekki fremur að velja þann kost að taka þegar upp viðræður við Evrópubandalagið með tvíhliða samningum þar sem þegar er ljóst að öll EFTA-ríkin hafa nú lokið upp dyrum að biðsal EB og ætla sér þangað beinustu leið? Með tvíhliða viðræðum okkar nú við Evrópubandalagið tryggðum við hagsmuni okkar betur án þess að fórna sjálfstæði þjóðarinnar í eigin málum, áunnum rétti til hafsins, landi og auðlindum þess. Því fagna ég vissulega fram kominni till. til þál. frá þeim Steingrími Hermannssyni og Halldóri Ásgrímssyni að taka nú upp tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið sem fyrst og fremst væru byggðar á viðskiptahluta þessa samnings sem fyrir liggur um Evrópska efnahagssvæðið. Ef menn vilja ekki taka upp tvíhliða viðræður nú miðað við hvert aðrar þjóðir EFTA stefna gef ég mér þá vísbendingu að stefna ríkisstjórnarinnar sé sú sama og hinna þjóðanna að ná alla leið til EB. Mjög margir telja sig sjá að ekki verði staðar numið við gerð þessa samnings og það verði ekki aftur snúið á þeirri leið sem liggur til Evrópubandalagsins. Ég viðurkenni hér að ég er einn þeirra sem hef áhyggjur af að svo verði. Ummæli ýmissa ráðamanna og samþykktir stjórnmálahreyfinga gefa það svo sterklega til kynna að leiðin sé hafin til hins fyrirheitna lands sem þeir kalla svo og er Evrópubandalagið. Það er fróðlegt að lesa ritstjórnargrein í Alþýðublaðinu sl. haust þar sem fjallað var um ummæli Thorvalds Stoltenbergs, utanríkisráðherra Noregs og hugleiðingar málgagns utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar í framhaldi af þessu. Í Alþýðublaðinu segir: ,,Norðurlandaþjóðirnar nema Ísland virðast nú á hraðleið inn í Evrópubandalagið. Þróun Evrópubandalagsins og innlimun EFTA-landanna í EB hefur rutt stórfelldu og heillandi samstarfi evrópskra þjóða braut.`` Þetta er málgagn utanrrh. sem talar. Eru menn virkilega enn að velkjast í vafa? Hér hefur úlfurinn svo sannarlega leyft sér að líta undan sauðargærunni. Það getur enginn velkst í vafa um hvað Alþfl. er að kynna og hvert þeir ætla að stefna. Það sem þeir segja nú, að stefnan sé ekki á Evrópubandalagið, er vísvitandi sett fram til að blekkja nægjanlega marga á Alþingi til að ná þessu máli í höfn. Í hef áður vitnað til viðtals við Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, hv. þm. Kvennalistans, sem birtist i Morgunblaðinu þar sem hún segir frá niðurstöðum sínum eftir að hafa farið mjög gaumgæfilega yfir samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. En Ingibjörg Sólrún hefur látið svo ummælt að Evrópubandalagið sé skömminni skárra en Evrópska efnahagssvæðið --- þótt hvorugur kosturinn sé góður, bætti hún við. Aðspurð hvort hún hefði nú tekið EES fram yfir EB svaraði hún neitandi. Mér er alveg ljóst, hélt Ingibjörg Sólrún áfram, að ef við förum í Evrópska efnahagssvæðið, þá er EB inni í þeirri mynd. Mér dettur ekki í hug að halda því fram að þetta sé bara EES og síðan ekki söguna meir. Ég held að þeir stjórnmálamenn sem það fullyrða séu annaðhvort að blekkja sjálfan sig eða aðra. Ingibjörg Sólrún svaraði því játandi er hún var spurð hvort hún teldi að leiðin til EB lægi um EES. --- Hv. þm. svaraði því játandi. Hér er vissulega alveg skýrt og tæpitungulaust talað eins og hv. þm. er lagið. Það er Evrópubandalagið sem stefnan hefur verið tekin á með öllu því framsali fullveldis og afsali valds sem því mun fylgja. Það mætti kalla mjög marga fram við þessa umræðu sem mundu tjá sig á svipaðan hátt. Málin hafa verið að skýrast og æ fleiri átta sig nú á því hvert sé áform núv. ríkisstjórnar í þessu máli. Í kosningastefnuskrá Alþfl. 1991 sagði m.a. að Alþfl. útilokaði ekki aðild að Evrópubandalaginu. Ungkratar hafa lýst vilja sínum til inngöngu í Evrópubandalagið. Skoðanir ungra sjálfstæðismanna eru augljósar og öllum kunnar í þessum málum. Vitað er um mjög mikinn og vaxandi þrýsting í Sjálfstfl. til þess sama og ákveðinna afla sem tengjast honum og þekkt eru að öðru fremur en að gefast upp. Þessi hópur leggur áherslu á að eftir að samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði hefur verið samþykktur verði frekari umræður teknar upp um aðild að Evrópubandalaginu. Þetta er öllum ljóst hverju svo sem ráðherrar Sjálfstfl. neita í þessum málum. Það var líka merkilegt og fróðlegt að lesa ítarlegt viðtal sem birtist í Morgunblaðinu fyrir ekki mjög löngu. Viðtal var við forstjóra dönsku sjónvarpsstöðvarinnar TV 2 þar sem hann var spurður m.a.: Ótti Norðurlandabúa gagnvart Evrópubandalaginu og jafnvel samkomulaginu um Evrópskt efnahagssvæði er ekki síst tengdur spurningunni um sjálfstæði. Menn óttast það að missa hluta sjálfstæðis úr landi. Það er augljóst hvað EB varðar en það varðar að afhenda völd til yfirþjóðlegrar stofnunar. En er ótti af þessu tagi einnig á rökum reistur hvað EES varðar? spyr fréttamaðurinn. Svarið var skýrt frá forstjóranum. Hann sagði, með leyfi virðulegi forseti: ,,Ég er meðvitaður um að forsrh. Íslands er nýbúinn að segja að EES sé lokaskrefið hvað Íslendinga varðar og síðan ekki meira. Þetta er aftur á móti nákvæmlega það sama sem danskir stjórnmálamenn hafa sagt og síðan þurft að éta ofan í sig á ný. Poul Schlüter sagði fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna um einingasáttmálann 1986 að ef menn greiddu honum atkvæði þá væri hugmyndin um Evrópubandalagið úr sögunni. Það liðu ekki nema sex ár þangað til hann þurfti að biðja kjósendur um stuðning við sáttmála um pólitískan samruna. ,,Því fyrr``, heldur forstjórinn áfram, ,,sem hér er rætt um hvað felst í sjálfstæðishugtakinu í hinum raunverulega heimi, því betur verðum við undir næsta skref Evrópuþróunarinnar búin því að það get ég fullvissað ykkur um, sama hvað á dynur, EES-umræðan nú er ekki síðasta umræðan sem mun eiga sér stað á Íslandi. Það væri líka bjánaskapur af hálfu Íslendinga að senda ekki rétt boð til Brussel þannig að þið verðið a.m.k. á réttum stað í biðröðinni, þ.e. með hinum Norðurlandaþjóðunum en ekki Austur-Evrópuþjóðunum. Þið ættuð því ekki að bíða meira en ár í viðbót.`` Hér er alveg ótrúlega skýrt talað af manni sem fylgst hefur mjög nákvæmlega með þróun þessara mála, ekki hvað síst á Norðurlöndunum.  Ríkisstjórnin hefur tekið sína ákvörðun í kyrrþey. Vegagerðarmenn hennar og brúasmiðir eru víða að verki að leggja brautina. Það veldur áhyggjum ef stefnan hefur verið tekin á Evrópubandalagið með öllum þeim fórnarkostnaði sem það mun hafa fyrir íslenska þjóð. Sá samningur sem hér er fjallað um er aðeins áningarstaður á fyrir fram ákveðnu ferli. Og það er alvarlegast að farþegarnir hafa ekki verið spurðir. Þeir verða bara einfaldlega fluttir. Einn af öflugustu forstjórum landsins var í umræðuþætti í Ríkisútvarpinu fyrir fáum dögum. Hann spurði hvort við ætluðum að einangrast hér uppi á köldum klaka. Undir þessum orðum forstjórans var mér hugsað til þess að sem barn var manni sagt að Ísland lægi á mörkum hins byggilega hluta jarðar. En nú árið 1993 hélt ég að við ættum að vita miklu betur. Nú er svo komið í breyttum heimi að Ísland liggur á krossgötum nýrra leiða og tækifæra. Það er því vissulega orðið meira en tímabært að við áttum okkur á því hvar og hverjir möguleikar okkar eru. Virðulegi forseti. Ég ítreka þá skoðun mína að með framsali á valdi til yfirþjóðlegrar stofnunar sem samningurinn kveður á um er brotið á stjórnarskrá Íslands. Því geta alþingismenn ekki samþykkt þann samning sem hér er til umræðu. Ég vék einnig að því hér fyrr í máli mínu, virðulegi forseti, að enn nýttum við aðeins um 10% af virkjanlegum orkumöguleikum landsins. Í þessum möguleikum eigum við um 30--40 milljarða kr. í árstekjur í orkusölu. Þau áform að gefa erlendum aðilum rétt til orkuöflunar og sölu verður að stöðva áður en lengra er gengið. Sá auður og ráðstöfun hans verður án alls vafa að vera okkar Íslendinga sjálfra. Þó svo að þjóðin þurfi nú um sinn að búa við minni afla en áður vitum við nú betur en fyrr að hafið er ekki óendanleg uppspretta auðs. Gæfa okkar er sú og nú er það okkar sjálfra að sjá til þess að stofninn vaxi að nýju. Við getum ráðið því sjálfir. Gífurleg verðmæti liggja enn vannýtt eða ónýtt í hafinu umhverfis landið. Forðabúr fiskveiðilögsögu okkar er sá auður sem aldrei má framselja. Slík áform verður að koma í veg fyrir að nái fram. Landið með gögnum þess og gæðum getur enn um langa framtíð búið þessari þjóð betri lífsskilyrði en flestar aðrar þjóðir geta boðið þegnum sínum. Það hefur ekkert komið fram sem bendir til að svo geti ekki orðið áfram. Það sem á hefur skort er fremur hvernig á málum lands og þjóðar hefur verið haldið. Þjóð með þennan auð er ekki á flæðiskeri stödd og þaðan af síður upp á einhverjum köldum klaka eins og forstjórinn sagði. Þótt hæstv. utanrrh. endurtaki í sífellu að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði færi okkur allt fyrir ekkert þá vitum við það nú að það er fals eða fávísi nema hvort tveggja sé. Efnahags- og atvinnulegur ávinningur þessa samnings er tálsýn ein. Virðulegur forseti. Í dag undir þessum umræðum er stjórnmálamönnum og reyndar allri þjóðinni nauðsynlegt að átta sig á því að til eru þau verðmæti sem ekki verða metin og mæld á vog peningahyggjunnar. Fullveldi lands og þjóðar og réttur til að ráða sjálf gæðum hafs og lands get ég aldrei fallist á að verði sett á þá vog. Því mun ég, virðulegi forseti, greiða atkvæði gegn þessum samningi.

Virðulegur forseti. Í athyglisverðri ræðu sem hv. 4. þm. Norðurl. v. flutti um hið Evrópska efnahagssvæði las hann langa kafla úr álitsgerð prófessors Björns Þ. Guðmundssonar sem í sjálfu sér er ekki athugavert ef menn tengja það á einhvern hátt efnislegri umfjöllun um afmarkaða þætti í máli sínu. Það fannst mér hins vegar hv. þm. Stefán Guðmundsson ekki gera og er þá í raun og veru ekki tilgangsríkt að lesa upp úr slíkum álitsgerðum vegna þess að þetta er hluti af þingskjölum og öllum aðgengilegt og allir vita að hv. þm. er læs og svo er einnig um aðra þingmenn á þessari samkundu. Þetta vekur líka athygli vegna þess að í þeim kafla í greinargerð prófessors Björns, sem hv. þm. vitnaði í, er að finna atriði sem ég held að megi leggja áherslu á að þingmaðurinn sjálfur og allir helstu þingmenn stjórnarandstöðunnar eru ekki á sama máli og prófessor Björn Þ. Guðmundsson. Þá á ég einkum og sér í lagi við það er hv. þm. undraðist að fjórmenninganefndin svokallaða skuli hafa komist að þeirri niðurstöðu að hægt sé að framselja vald sem er á takmörkuðu sviði og vel afmarkað. En prófessor Björn hefur einmitt dregið í efa að slíkt væri hægt og hann hefur spurt sjálfur og spurði einmitt í þessum kafla sem hv. þm. vitnaði í: Hver á að draga mörkin? Þess vegna vil ég nú spyrja hv. þm.: Telur hann að Alþingi geti dregið slík mörk? Er hann sammála eða ósammála Birni Þ. Guðmundssyni í þessu afmarkaða atriði sem hann vitnaði sérstaklega í?

Hæstv. forseti. Auðvitað hefði ég getað lesið upp allt álit Björns Þ. Guðmundssonar en gerði það ekki. Ástæðan fyrir því var kannski sú að ég áleit að menn hefðu lesið það. En það eru fleiri sem fylgjast með þessum umræðum en þeir sem hafa þessi þingskjöl undir höndum. Meginniðurstaðan í áliti Björns Þ. Guðmundssonar er dregin saman á lokasíðunni og ég skal lesa það aftur fyrir hv. þm. og aðra sem Björn Þ. Guðmundsson segir: ,,Á grundvelli viðurkenndra lögskýringaraðferða stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar tel ég vafa leika á að framsal það á framkvæmdar- og dómsvaldi sem felst í EES-samningnum og hér um ræðir standist gagnvart gildandi réttarreglu 2. gr. stjórnarskrárinnar. Þennan vafa tel ég svo mikinn að ekki megi taka áhættu af að lögfesta EES-samninginn að óbreyttri stjórnarskrá.`` Sem óbreyttur þingmaður hef ég lagt vinnu í það í sumar og frá því við skildum í vor að reyna að lesa mér til og kynna mér sem best þessi mál. Eftir að hafa skoðað þau grannt hef ég komist að þeirri niðurstöðu að með því að samþykkja þennan samning þá er ég að brjóta það heit sem ég gaf þegar ég sór eið að stjórnarskrá lýðveldisins og við það stend ég.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir ágætt svar hans. En það kom samt ekki fram í máli hans hvort hann er efnislega sammála prófessor Birni um þetta afmarkaða atriði sem ég spurði hann um. Ég vil aðeins geta þess að í þinggögnum um frv. til stjórnskipunarlaga og brtt. sem minni hluti stjórnarskrárnefndar, þ.e. fulltrúar stjórnarandstöðunnar, stóðu að, er beinlínis lagt til að stjórnarskránni verði breytt með þeim hætti að heimilað verði auknum meiri hluta Alþingis að samþykkja milliríkjasamninga sem fela í sér framsal á valdi sé það vel afmarkað og á takmörkuðu sviði. Í þessu efni eru þeir því á mjög öndverum meiði við Björn Þ. Guðmundsson sem telur að Alþingi geti ekki afmarkað þetta vald eða dregið mörkin. Mér finnst stundum eins og í ræðum manna á Alþingi hafi menn ekki tekið nægilegt og eðlilegt tillit til þess hvernig þetta mál hefur þróast í meðförum þingsins því það hefur þróast verulega. Nú eru ekki lengur af hálfu stjórnarandstöðunnar sem heildar þær skoðanir uppi að þetta samkomulag sem slíkt vegi á nokkurn hátt að sjálfstæði íslensku þjóðarinnar eða fullveldi. Þeim fullyrðingum er lokið og lauk í raun og veru með þeirri breytingu sem varð á frv. til laga um breytingu á stjórnskipunarlögunum og þeirri brtt. sem minni hluti stjórnarskrárnefndar lagði fram.

Hæstv. forseti. Aðeins til að bæta við og lesa meira þar sem ég vék einnig að þessum þætti í sambandi við álit dr. Guðmundar Alfreðssonar þjóðréttarfræðings. Mér finnst ástæða til fyrir okkur þingmenn að taka mark á slíkum mönnum og hér er vitnað til. Það eru engir aukvisar sem um þessi mál hafa fjallað og skrifað og við erum að reyna að móta okkur skoðun eftir að hafa lesið þeirra niðurstöður. Guðmundur Alfreðsson segir á einum stað: ,,Sérfræðinganefnd utanrrh. heldur því fram að það megi hugsanlega skýra fyrirmæli í 2. gr. stjórnarskrárinnar um framkvæmdarvaldið þannig að það geti verið í höndum alþjóðastofnana á vel afmörkuðum og takmörkuðum sviðum: ,,Ekki er tekið fram að þetta skuli vera alíslensk stjórnvöld.`` Þessi skoðun þeirra er algjörlega úr lausu lofti gripin og á sér enga stoð í íslenskum stjórnskipunarrétti. Þetta er ævintýramennska í lögfræði og það breytir engu hvort framsalið nær til milliríkjaviðskipta eingöngu eða til annarra málaflokka.`` Hér hélt ég að væri nægilega sterkt að orði kveðið.

Herra forseti. Hv. þm. Tómas Ingi Olrich fór að kenna okkur ný þingsköp að mér virtist vera og gagnrýna málflutning hv. þm. Stefáns Guðmundssonar algerlega að ósekju. Hann gerði ekkert það sem við gerum ekki öll, að reyna að skýra mál sitt sem gleggst og best einmitt með tilvitnunum í helstu fræðimenn. Ég tel ekki að það hafi verið neitt athugavert við þau vinnubrögð. Það er sagt að þetta sé eitt viðkvæmasta og mikilvægasta mál þjóðarinnar og það er rétt. Þess vegna er sjálfsagt að reyna að skiptast á skoðunum öfgalaust og nota þau gögn til þess sem handhægust eru og nærtækust. Það er algerlega úr lausu lofti gripið að gagnrýna hvort heldur forseta eða við gagnrýnum hvert annað á þeim forsendum að við notum ekki eðlileg gögn til þess að greina frá okkar sjónarmiðum. Ég skal ekki tala mikið lengur um það. Þessi þingsköp tel ég eðlileg. Hitt er alveg sjálfsagt að þingmenn hafi verulegar áhyggjur. Það hef ég svo sannarlega og við ábyggilega öll sem hér erum inni. Sumir mæta nú lítið og sjaldan og kannski þeir sem síst skyldu og hefðu mesta þörf fyrir að læra eitthvað en eru fyrir fram búnir að ákveða hvernig þeir ætla að nota sitt atkvæði þegar að þeirri örlagastund líður við 3. umr. málsins, ef það kemst til hennar, að menn verða að gera upp við sig hvort þeir skilja jafneinfaldan hlut og 2. gr. stjórnarskrárinnar. Hver einasti maður sem tekur hana upp og les hana hann veit að það er verið að fremja stórkostlegt brot á stjórnarskránni. Hann veit það í hjarta sínu. Ætlar hann engu að síður að styðja málið?

Hæstv. forseti. Eins og oft fyrri daginn er ráðherrabekkurinn ekki vel setinn. Að vísu er hæstv. viðsk.- og iðnrh. hér. Ekki veit ég hvort hann er í hlutverki staðgengils hæstv. utanrrh. Utanrrh. hæstv. hefur ekki sést á þessum fundi eftir hádegi. Ég sakna hans við umræðuna enda ætla ég í minni stuttu ræðu að fara yfir mörg atriði sem snerta samninginn, ekki síst á fjórfrelsið og ýmis ummæli fyrrum leiðtoga stjórnmálaflokkanna á Íslandi á síðustu áratugum þar sem ég kemst að þeirri niðurstöðu eftir þann lestur að t.d. Gylfi Þ. Gíslason og Bjarni heitinn Benediktsson fluttu svipuð varnaðarorð og andstæðingar þessa samnings gera á Alþingi í dag. Þeir töluðu á mörgum sviðum t.d. ekkert ólíkt og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson þótt ótrúlegt sé. Yfir þetta vil ég fara. Mér hefði enn fremur þótt vænt um ef hæstv. félmrh. gæti verið við þessa umræðu því ég er sannfærður um að enginn af hæstv. ráðherrum situr í jafnmiklum vanda og hæstv. félmrh. verði samningurinn að veruleika. Ég bið því hæstv. forseta að kanna hvort þessir hæstv. ráðherrar geti verið hér við umræðuna. Með leyfi forseta vil ég í upphafi máls míns vitna til merkra ummæla margra af merkustu stjórnmálamönnum Íslands fyrr og síðar. Ummæli sem eru í fullu gildi enn í dag: ,,Farsæld þjóðanna er ekki komin undir því að þær séu mjög fjölmennar eða hafi mjög mikið um sig. Sérhverri þjóð vegnar vel sem hefur lag á að sjá kosti landsins og nota þá eins og þeir eiga að vera notaðir.`` --- Þarna talaði Jón Sigurðsson forseti. Mynd hans hangir yfir ráðherrabekkjunum til áminningar um þá frelsisbaráttu sem þessi þjóð háði í gegnum langa sögu. ,,Frelsis- og sjálfstæðistilfinningin er enn í dag næmasta og viðkvæmasta tilfinningin í brjósti Íslendinga. Það verða allir að vita sem vilja skilja rétt orð þeirra og gerðir. Íslendingar unna frelsi sínu og lögmætu sjálfstæði um alla hluti fram. Þeir vilja leggja jafnvel mikla fjárhagslega hagsmuni í sölurnar fyrir það að fá að ráða sínum sérstöku málum sjálfir.`` --- Hér talaði fyrsti íslenski ráðherrann, Hannes Hafstein. Benedikt Sveinsson alþingisforseti sagði fyrir rúmri öld í þingræðu í þessu húsi, með leyfi forseta: ,,Gætið þess að lög og réttur er hið sterkasta einkenni þjóðernis sem þjóðin lifir og deyr með og það fremur sjálfu móðurmálinu. Vér þurfum eigi að fara til annarra þjóða eða vestur um haf til að sjá þetta. Að vér erum bæði fátæk og fámenn er einmitt hin sterkasta ástæða með frv. mínu því að því meiri háski er oss og þjóðerni voru búin að vér hverfum sem dropi í hafinu inn í önnur sterkari og aflmeiri þjóðerni á móti tilætlan forsjónarinnar sem gaf oss sérstakt þjóðerni og því meira verðum vér að leggja í sölurnar til að svo verði ekki.`` --- Tilvísun lýkur í þessa merku ræðu mælskumannsins Bendikts Sveinssonar. En sú spurning vaknar: Eiga slík ummæli genginna forustumanna eitthvert erindi til Íslendinga í dag? Ég hygg að íslenska þjóðin hafi fram að þessu verið einróma í því að Íslendingar ráði sínum eigin málum sjálfir og njóti einir gæða landsins og landhelginnar. Enn erum við Íslendingar fámennir en ekki fátækir. Hér við ysta haf býr auðug þjóð sem á ærinn auð í landi sínu. Á mörgum sviðum er Ísland ónumið land, heillandi og dýrmætt. Ef menn leiða hugann að þverrandi auðlindum heimsins, t.d. olíunni, kolunum, landrýminu, ósnortinni náttúru og fersku köldu vatni, hlýtur þeirri leiftrandi hugsun að slá niður í hugum viðkomandi að innan áratuga er öll okkar óbeislaða orka í fossum og fallvötnum, allur okkar auður í heitu og köldu vatni, allt okkar víðáttumikla ónumda land orðið að heillandi auðlegð sem gefur af sér ekki minni auðæfi en hið dýrmæta hafsvæði umhverfis landið. En hvers vegna þarf á Alþingi í upphafi árs 1993 að velta vöngum yfir svona málefnum sem ættu að vera hverjum Íslendingi augljós? Er einhver hætta á að landinu verði svo illa stjórnað að við glötum eða gefum öðrum þjóðum eða ríkjasamsteypum frumburðarréttinn og lykilinn að auðæfum og auðlindum þessa lands? Um hvað snýst samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið? Er hann hefðbundinn viðskiptasamningur sem má líkja við fríverslun og aðra viðskiptasamninga sem íslenska þjóðin hefur gert á síðustu árum? Eða er samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið af allt öðrum toga þar sem er vísun á samninga um tollaívilnanir og viðskipti en jafnframt er fórnað ýmsu af því sem setur sjálfsákvörðunarrétt og yfirráð íslensku þjóðarinnar yfir auðlindum og ákvörðunarrétti í verulega hættu? Er verið að skerða íslenskt lýðræði og setja málefni okkar undir miðstýrt stofnanaveldi úti í Evrópu? Er verið að auka líkurnar á því að við verðum leiddir beint inn í Evrópubandalagið og vegna samrunans á mörgum sviðum eigum kannski enga aðra kosti? Um leið og við metum ágóðann af þeim viðskiptahagsmunum sem að einhverju leyti eru fólgnir í EES-samningnum á ýmsum sviðum verðum við enn frekar af kaldri rökhyggju að meta hverju er fórnað. Er verið að stíga skref sem kostar þjóðina sjálfstæðið? Verðum við kot eða hreppur í nýjum bandaríkjum í Evrópu? Ég hef notað jólahátíðina til þess að lesa talsvert af þingræðum íslenskra forustumanna í áratugi. Niðurstaðan af þeim lestri er sú að Íslendingar megi aldrei semja um neitt annað en viðskipti og tolla. Það er niðurstaðan hvar sem menn voru í flokki að við megum í raun aldrei semja um neitt annað en viðskipti og tolla. Umræðan um aðild okkar að bandalögum er ekki ný af nálinni. Fyrir liðlega 30 árum stóð á Alþingi hörð umræða um hvort Íslendingar ættu að sækja um aðild eða aukaaðild að Efnahagsbandalagi Evrópu. Sú umræða kom í kjölfarið á ályktun um það efni á landsfundi Sjálfstfl. og reis hæst eftir að viðreisnarstjórnin stefndi saman fjórtán helstu félagasamtökum atvinnuveganna og krafðist umsagnar þeirra á því hvort ekki bæri þegar í stað að sækja um fulla aðild að Efnahagsbandalaginu. Þrettán þessara samtaka sögðu já, en Alþýðusamband Íslands hafnaði öllu tali um aðild með kempuna Hannibal Valdimarsson í broddi fylkingar. Síðan gerðust auðvitað þeir sögulegu atburðir úti í Evrópu sem drápu sambandsríkishugmyndina á þeim tíma. En það var stjórnarandstaðan á Alþingi sem sótti þá eins og nú að ríkisstjórnarflokkunum. Ég hef tilhneigingu til þess að vitna hér í nokkrar ræður leiðandi manna í stjórnmálaflokkum sem fluttar voru í nóvember 1962 um Efnahagsbandalagsmálið á hinu háa Alþingi. Við skulum hafa það í huga að þar eru á ferðinni stjórnmálamenn sem áttu stærstan hlut að máli í lokabaráttunni þegar lýðveldið var stofnað 1944. Stjórnmálamenn sem komu til framkvæmda útfærslu landhelginnar, fyrst í 12 mílur, síðan í 50 mílur og síðast í 200 mílur. Stjórnmálamenn sem margir hverjir leiddu til lykta mikilvæga samninga í viðskiptum við erlend ríki. Stjórnmálamenn sem nutu og njóta enn mikillar virðingar með þjóð sinni fyrir störf sín, hvort sem þeir eru liðnir eða lifandi. Stjórnmálamenn sem stóðu við svipaðar aðstæður og við nú en voru í raun allir sammála um eitt atriði: Að undir ákvæði Rómarsáttmálans mættum við aldrei ganga. Stjórnmálamenn sem í ræðum höfnuðu fjórfrelsinu sem þá eins og nú var rauði þráðurinn í ferli Efnahagsbandalagsins. Það var að sjálfsögðu alþýðuflokksmaðurinn Gylfi Þ. Gíslason sem var í forsvari ríkisstjórnarinnar í Efnahagsbandalagsmálinu á þessum tíma. Hvað sem sagt hefur verið um afstöðu Gylfa í þessari umræðu, svo sem fullyrðingar um að hann hafi viljað ganga í Efnahagsbandalagið, þá kemur í ljós að við lok málsins árið 1962 er afstaða hans ekkert ósvipuð afstöðu margra andstæðinga Evrópska efnahagssvæðisins í dag. Gylfi afneitar mörgum þáttum frelsanna sem menn lofsyngja hér bæði úr Sjálfstfl. og Alþfl. Gylfi Þ. Gíslason sagði eftirfarandi orð í stórræðu sem hann flutti í þinginu 12. nóv. 1962, með leyfi hæstv. forseta: ,,En þótt Íslandi sé brýn nauðsyn á tengslum við Efnahagsbandalagið telur ríkisstjórnin á hinn bóginn þau tengsl ekki mega vera með þeim hætti að umráðum okkar yfir atvinnulífi landsins og auðlindum þess sé á neinn hátt stefnt í nokkra hættu né heldur menningu okkar og þjóðerni. Rómarsamningurinn er mótaður af því meginsjónarmiði að fullt jafnrétti skuli ríkja milli borgara aðildarríkjanna að því er snertir rétt til atvinnurekstrar, atvinnu og fjárfestingar hvar sem er á bandalagssvæðinu. Markmið þessarar grundvallarreglu er að sjálfsögðu að sem mestur efnahagsárangur hljótist af því að koma sameiginlega markaðinum á fót. En skilyrðislaust jafnrétti hlýtur að fela í sér mikla hættu fyrir litla þjóð sem á sér gamla arfleifð og býr við sérstæða menningu en er að ýmsu leyti skammt á veg komin í þróun atvinnuvega sinna og byggir auk þess afkomu sínar að verulegu leyti á forgengilegum náttúruauðlindum. Í raun og sannleika er aldrei um að ræða fullt jafnrétti milli hins veika og sterka. Það er einmitt einn af hornsteinum þroskaðra þjóðfélagshátta á Vesturlöndum að hin veiki er varinn fyrir misbeitingu valds er leitt gæti af óskoruðu jafnrétti hins sterka og veika. Á hliðstæðan hátt hlýtur smáþjóð eins og Íslendingar að telja sér nauðsyn á að vernda sig ef hún tekur upp náin efnahagstengsl við miklu stærri og sterkari þjóðir. Rómarsamningurinn gerir ekki beinlínis ráð fyrir slíkum vandamálum enda bar þau ekki verulega á góma meðal þeirra ríkja sem stofnuðu Efnahagsbandalagið í upphafi. Þó var sérstaða minnsta ríkisins, Lúxemborgar, viðurkennd á tveim mikilvægum sviðum með sérstökum bókunum eða fyrirvörum við undirskrift Rómarsamningsins. Vandamál okkar Íslendinga er fólgið í því að við þurfum annars vegar að ná þeim viðskiptatengslum við Efnahagsbandalagið sem eru okkur nauðsynleg en hins vegar að fá tryggingu fyrir því að jafnréttisákvæði Rómarsamningsins geti ekki orðið okkur að fjörtjóni.`` Geti ekki orðið okkur að fjörtjóni, segir þessi merki stjórnmálamaður í þessari ræðu sinni. Svo mörg voru þau orð. Við hverju er dr. Gylfi að vara og hvað hefur í raun breyst sem gerir varnaðarorð þess manns sem frjálslyndastur þótti í viðskiptamálum hér dauð og ómerk? Við skulum bera saman aðstæðurnar hér og í Evrópu fyrir 30 árum hvað frjálsa för launafólks um svæðið þýddi þá og nú. Dr. Gylfi segir í sömu ræðu, með leyfi forseta: ,,Sannleikurinn er sá að mikill skortur er á vinnuafli í Evrópu og verður í fyrirsjáanlegri framtíð og mikil tregða er á flutningi verkafólks á milli landa.`` Hver er staðan í dag? Atvinnuleysi er þjóðfélagsböl í flestum ríkjum Evrópu. Síðast í sjónvarpsfréttum Ríkissjónvarpsins í gærkvöldi var greint frá því að nýjustu athuganir á stofnun innri markaðarins sýndu að það mundi herða mjög samkeppni, fækka atvinnutækifærum og valda því að í Evrópu yrði 15% atvinnuleysi fram á næstu öld. Þetta eru daprar atvinnuhorfur. Við sem þátttakendur í þessu atvinnusvæði munum og hljótum að uppskera eitthvert meðaltal af þessu atvinnuleysi. Það er kannski ekki síst þess vegna sem ég óska eftir að hæstv. félmrh. sé við þessa umræðu. Því ég hygg að þó við kvökum yfir 5--10% atvinnuleysi þegar hinn frjálsa för launafólks verður komin í framkvæmd verði lítið hlustað á þær raddir ef sú staða verður í Evrópuríkjunum að 15% atvinnuleysi verður meðaltal. Dr. Gylfi ræddi mjög um í ræðu sinni að við mættum ekki hafna erlendri sérþekkingu og ekki heldur hafna erlendu fjármagni. Ég hygg í sjálfu sér að flestir hv. þm. séu sammála þessum atriðum enn í dag. Það hvarflaði ekki að þessum fyrrum leiðtoga Alþfl. að undirrita fjórfrelsið. Dr. Gylfi segir, með leyfi forseta: ,,Ástæður þess að Íslendingar geta ekki gengist undir reglur Rómarsáttmálans um þessi atriði, liggja ekki í skipan efnahagsmála okkar heldur í smæð þjóðarinnar og einhæfni þeirra náttúruauðlinda sem hún byggir afkomu sína á. Við getum því ekki gert okkur kleift að gangast undir þessar reglur með neins konar breytingum á skipan efnahagsmála okkar og orsakir vanda okkar í þessum efnum geta ekki horfið úr sögunni á ákveðnum tíma, heldur eru varanlegs eðlis. Í hugsanlegum aukaaðildarsamningi yrði þess vegna að viðurkenna sérstöðu Íslendinga að þessu leyti og heimila okkur að setja þær takmarkanir á rétt til atvinnurekstrar og frjálsrar hreyfingar fjármagns og vinnuafls sem við teldum nauðsynlegar til verndar brýnum hagsmunum okkar.`` Þetta er í rauninni ólíkt viðhorfi því sem fulltrúar Alþfl. hafa hér í þingsölum túlkað nú til hins Evrópska efnahagssvæðis. Eða hvað segir núv. leiðtogi Alþfl. í ræðu sinni í þinginu í sumar um fjórfrelsið sem dr. Gylfi hafnaði, eins og ég hef hér rakið, í sinni ræðu fyrir 30 árum við miklu skaplegri aðstæður í Evrópu þar sem ríkti á þeim tíma eftirspurn eftir vinnu? Hæstv. utanrrh. Jón Baldvin segir í ræðu sinni, með leyfi forseta: ,,Meginfyrirvarar Íslands við meginreglum fjórfrelsisins í samningaviðræðunum snerust um fjárfestingar í sjávarútvegi, orkulindum og fasteignum, röskun á vinnumarkaði og innflutningi landbúnaðarvara. Aðrir fyrirvarar skipta ekki máli,`` segir þessi hæstv. utanrrh. Það er líka fróðlegt við þessa umræðu að líta aðeins á fleiri stórræður sem fluttar voru á þessu sama þingi. Þar eiga í hlut menn sem allir voru taldir mjög merkir og stóðu mjög fast á ákveðnum ,,prinsippum`` í frelsisbaráttu Íslands og vörnum gegn því að Íslendingar afsöluðu nokkru af réttindum sínum. Ég ætla, með leyfi forseta, að víkja hér að ræðu Eysteins Jónssonar. Hann sagði við þessa sömu umræðu: ,,Ekki verður betur séð en stefnt sé að því að Efnahagsbandalagið verði bandaríki á meginlandi Evrópu. Rómarsáttmálinn sjálfur er á því byggður að þjóðir bandalagsins gangi undir sameiginlega stjórn sem nær í raun réttri til meginþátta efnahagsmála, atvinnumála og viðskiptamála. Enn fremur á því að þjóðirnar opni auðlindir sínar til lands og sjávar hver fyrir annarri og allir hafi sama rétt í öllum löndunum til að notfæra sér þær. Atvinnurekstur megi allir þegnar þessara landa setja upp að vild í hverju landanna sem er og hafi einnig jafnrétti alls staðar til að leita sér atvinnu. Það er því ljóst og ekki um deilt að þær þjóðir sem í bandalagið ganga afsala sér sjálfstjórn á ýmsum veigamestu þáttum í þjóðarbúskap sínum.`` Enn fremur segir Eysteinn Jónsson: ,,Síðan Íslendingar fengu aðstöðu á ný til að ráða málum sínum sjálfir hefur þjóðin rifið sig upp efnalega og menningarlega. Rétt er að gera sér þess fulla grein að velmegun og uppbygging Íslendinga byggist fyrst og fremst, að öllu öðru ólöstuðu, á auðugustu fiskimiðum heimsins umhverfis landið, í landhelginni og utan hennar og ekki síður á aðstöðunni í landi til að verka sjávaraflann. Þjóðarbúskapur okkar hefur mikið grundvallast á því að þessa aðstöðu höfum við notað fyrir okkur eina. . . . Það á ekki að koma til mála að örsmá þjóð eins og við Íslendingar gangi undir samstjórn á veigamiklum þáttum efnahags-, atvinnu- og viðskiptamála með háþróuðum iðnaðarstórveldum Evrópu. Það jafngilti því að afsala sér alveg yfirráðum í þeim málum sem samstjórnin fjallaði um því augljóst er að Íslendingar gætu alls engin áhrif haft í stjórnun þessa tröllaukna bandalags. Öðru máli gegnir með stórveldin sem í bandalagið ganga því að sum ganga þau í bandalagið beinlínis með það fyrir augum að geta ráðið í bandalaginu. Jafnrétti útlendinga við okkur hér í atvinnurekstrar- og atvinnumálum gæti hæglega leitt til þess og mundi vafalaust leiða til þess að Íslendingar misstu áður en nokkur vissi hvaðan á sig stæði veðrið gersamlega tökin á atvinnu-, viðskipta- og félagsmálalífi landsins. Í þessu sambandi nægir að minna á að í þeim löndum sem mynda Efnahagsbandalagið úir og grúir af fyrirtækjum sem hvert um sig hefur miklu meiri veltu en nemur allri þjóðarframleiðslu Íslendinga. Þar fyrir utan koma svo margvísleg tengsl á milli slíkra fyrirtækja svo að úr verða hrein stórveldi.`` Ekkert hefur breyst í Evrópu hvað þetta varðar. Enn þá eru þar risafyrirtæki sem mundu ná að taka forustuna á mjög mörgum sviðum og sækjast eftir því að komast yfir auðlindirnar. Ég ætla hér fyrir leiðtoga Sjálfstfl. aðeins að rýna ofan í ræðu Ólafs heitins Thors sem mun vera ein af síðustu ræðum hans í þinginu. En þar segir hann, með leyfi forseta: ,,Við ráðherrar Sjálfstfl. í ríkisstjórn erum, eins og ég raunar er þegar búinn að taka fram, sammála þeim sjónarmiðum sem fram komu í ræðu hæstv. viðskrh. Við teljum Íslendingum brýna nauðsyn að ná hagkvæmum tengslum við Efnahagsbandalagið en gerum okkur eins og öll ríkisstjórnin fulla grein fyrir því að geta okkar til að greiða inngangseyrinn er mjög takmörkuð. Verður í þeim efnum fyrst og fremst að treysta á samúð ráðamanna Efnahagsbandalagsins og skilninginn á því að mörg þau höfuðskilyrði sem bandalagið setur meðlimum sínum færa margfalt meiri hættu yfir Íslendinga en þjóðir bandalagsins og það svo að sumt sem öðrum er léttbært getur reynst banvænt íslenskum hagsmunum og jafnvel þjóðfrelsinu sjálfu. Verðum við að byggja vonir okkar á því að vinaþjóðir okkar skilji sérstöðu okkar og geri sér einnig grein fyrir því hvaða áhrif það hefur ef Ísland verður skilið eftir utan dyra.`` Þarna er Ólafur Thors heitinn að rekja það sem margir hafa gert og segir að margir leiðtogar Evrópuríkjanna muni hafa skilning á því að Ísland eigi við þær aðstæður sem hér eru lítið erindi inn í þennan risa, Evrópu. Hugsar maður þá til þess að margir merkir leiðtogar þessara ríkja hafa komið til Íslands og sagt það við forustumenn ríkisstjórna að þeir væru þegar tilbúnir að setjast yfir sérstöðu landsins og að Ísland þyrfti að ná sérstökum samningum. Þeir hefðu skilning á því að við ættum auðlindir sem við mættum aldrei fórna yfirráðum yfir því þá værum við um leið að fórna þjóðinni. Ég rifja þessar ræður upp hér því að ég hygg að öllum sé að verða ljóst að EES-málið hefur þróast með þeim hætti að það er verið að takast á um sama málið og tekist var á um fyrir 30 árum. Að vísu í dálítið öðrum búningi. Ég hef viljað vitna í ræður þessara merku manna til þess að menn átti sig á því að þeir voru annarrar skoðunar, jafnvel við betri aðstæður en eru í dag, að við mættum aldrei fórna ákveðnum hlutum í hendur útlendinga. Þar var rætt um fjórfrelsið. En þeir voru gallharðir á því að við mættum heldur ekki afsala okkur dómsvaldi eða löggjafarvaldi. Það kom aldrei upp í huga þessara manna. Ég ætla að lokum að vitna í ræðu sem Þórarinn Þórarinsson hélt við þessa umræðu. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Frá mínu sjónarmiði líta þessi mál þannig út í dag að það er engin ástæða fyrir Íslendinga að taka upp samninga við Efnahagsbandalagið um önnur mál en tolla- og viðskiptamál. Ég sé enga ástæðu til þess að það séu teknar upp við það samningar um gagnkvæm atvinnurekstrarréttindi, um samræmda efnahagsstefnu, um frjálsan vinnumarkað o.s.frv. Ég get ekki með bestu vitund séð að Ísland hafi neina hagsmuni í sambandi við það að slíkar viðræður séu teknar upp.`` Þetta er í rauninni niðurstaðan í öllum þessum merku ræðum sem ég hef vitnað til að þessir leiðtogar íslensku þjóðarinnar eru í rauninni allir á því að það eina sem menn megi ræða um sé um tolla og viðskipti við útlendinga. Ég sakna þess nú hæstv. forseti að hæstv. félmrh. skuli ekki enn vera við umræðuna.

Forseti hefur látið kanna það að hæstv. félmrh. er ekki í húsinu. En starfsmenn hafa hringt og leitað ráðherrans og fæ ég væntanlega svör skjótt við því hvort ráðherrann getur komið hér. Hv. ræðumaður óskaði einnig nærveru hæstv. forsrh. og hann hefur setið hér í hliðarsal og hlýtt á ræðuna. Enn fremur situr hér við umræðuna hæstv. viðskrh. En forseti skal ganga eftir svörum varðandi hugsanlega möguleika félmrh. til að vera hér viðstaddur.

Kærar þakkir, ég held áfram ræðu minni. Ég vil segja að það er í raun óafsakanlegt að íslensk verkalýðshreyfing skuli ekki hafa skoðað betur þær hættur sem stafa af ákvæðinu um frjálsa för launafólks. Við gefum Evrópuauðvaldinu kost á að eiga og reka hér fyrirtæki jafnt sem fjármálastofnanir. Er þessi frjálsa för launamanna bæði svipa og handjárn á íslenska launamenn? Ég vil spyrja við þessa umræðu hvort þessi frjálsa för verði bæði svipa og handjárn á íslenska launamenn? Verður íslenskt verkafólk smátt og smátt að gefa eftir þau mikilvægu réttindi í launum, tryggingum og veikindum sem áunnist hafa á liðnum árum? Ég spyr þessarar spurningar ekki að ástæðulausu. Við verðum t.d. vör við óeirðir og átök í Straumsvík. Og við getum velt vöngum yfir þeim átökum og spurt okkur sjálf að því, er þar biðtími sem er háður til þess að ná fram handjárnunum og svipunni til að ráða yfir þeim óþægu Íslendingum sem þýska forstjóranum finnst hann glíma við daglega? Verða verkefnin í Straumsvík boðin út? Bíður sá þýski átekta til að hirta íslenska launamenn með EES-samningnum? Fyrir stuttu heyrðist enn sunnar af Reykjanesinu um svívirðilega árás á íslenskt verkafólk. Þar komu íslenskir atvinnurekendur til. Þeir komu í fjölmiðla staddir mitt í 10% atvinnuleysi og sögðust miklu fremur vilja útlendinga í vinnu. Þeir væru bæði duglegri og kröfuminni en þetta íslenska verkafólk. Var þetta kall, lofsöngur, um handjárnin og svipuna sem ég minnti á, sem ýmsir atvinnurekendur hér á landi sjá í EES-svæðinu til að hirta þessa Íslendinga og klípa af áunnum réttindum þeirra sem hafa áunnist með verkalýðsbráttu á liðnum áratugum? Hvernig verður stórverkefnum framtíðarinnar háttað, t.d. virkjanaframkvæmdum hér á landi? Verða Íslendingar settir til hliðar þegar til þeirra kemur eða ef til þeirra kemur? Það er ekkert líklegra en að svo muni fara ef fram fer sem hér horfir. Nei, okkar stærsta hætta er sú að við verðum að hverfa inn í 400 milljóna manna bandalag eða ríki þar sem við verðum eins og mús hjá fíl. Við verðum ekki stórir Íslendingar í jafnréttinu í Evrópu ef EES-samningurinn verður að veruleika. 250 þús. manns í 400 milljóna manna bandalagi. Við hljótum að bjóða þeirri hættu heim að hér verði hreinlega skipt um þjóð á Íslandi. Það er ekki vandi að skipta um fámennar þjóðir. Sagan vitnar um það jafnvel hér í Evrópu að það hafi verið skipt um þjóðir til að aga þær til. Við eigum margar auðlindir sem gróðaþyrstir auðjöfrar Evrópu munu ásælast. Þar á ég ekki bara við hafsvæðið í kringum landið heldur afl í fossum og jörðu og landið sjálft, lítt numið, sem er heillandi land, hreint og tært í augum og huga þess umhverfisvæna manns sem daglega sortnar fyrir augum undan kolaryki og mengun úti í Evrópu. Ég veit að hæstv. utanrrh. mun segja að öryggisákvæðið í 112. gr. geri Íslandi kleift að grípa til öryggisráðstafana ef alvarleg röskun jafnvægis verður á vinnumarkaði. En þá segi ég aftur á móti, þegar það liggur fyrir að í því bandalagi sem við erum að ganga til samninga við og ganga inn í verður atvinnuleysi að meðaltali 15%, þá mun ekki þykja ástæða til að grípa inn í þó menn séu að kvarta undan 5 eða 10% atvinnuleysi á einhverju svæði á Íslandi. EES-samningurinn er ekki kominn til framkvæmda með svipuna og handjárnin en þrátt fyrir það rísa atvinnurekendur upp á mesta atvinnuleysissvæði landsins og segjast ekkert vilja með þessa Íslendinga hafa. Erlent vinnuafl sé miklu betra. Ég fagna því að verkalýðsleiðtoginn úr Keflavík er mættur hér til fundarins. Því svo vel barðist hann nú fyrir verkafólkið á Suðurnesjum að enn hefur hann flotið á þeim atkvæðum hér inn á Alþingi Íslendinga. En nú gerist það í fjölmiðlum þessa lands að mitt í því atvinnuleysi sem þar ríkir og er 10--12% þá koma atvinnurekendur í fjölmiðla og segja að þeir vilji bara útlendinga í vinnu, íslenskt fólk sé óagað og óhæft til vinnu. Það sé kröfuhart og krefjist réttinda og hárra launa. Þetta er staðan. Og ég var að spyrja, hv. þm.: Eru þessir atvinnurekendur að bíða eftir handjárnunum og svipunni sem þeir sjá í samningunum um Evrópska efnahagssvæðið þegar hin frjálsa för launafólks fer að ráða ríkjum í atvinnulífi Íslendinga ekki síður en úti í Evrópu? Hvers vegna halda íslenskir ráðamenn að erlent fólk muni ekki vilja setjast hér að í okkar landi sem hefur fram að þessu boðið þeim bestu lífskjör í víðri veröld? Hingað hafa þegar flust fjölskyldur frá heimssvæðum af allt öðru bergi heldur en Evrópubúar og vegnar hér vel. Ég heyrði um það í fjölmiðlum eitt kvöldið að hér í Reykjavík væru risnir upp austurlenskir veitingastaðir þar sem heilu fjölskyldurnar væru að koma sér fyrir til að sjá sér og sínum farborða, hafa atvinnu og nægan mat og eiga aðstöðu til að mennta sín börn. Og við þekkjum það auðvitað úr sögunni að brot af okkar íslensku þjóð flutti vestur um haf fyrir öld síðan vegna neyðar á Íslandi. Í því landi eigum við 150 þús. Íslendinga sem standa sig vel. Atvinnuleysi er neyð og í mörgum löndum er farið með alþýðumenn eins og hunda og það hér í Evrópu. Og ég hygg að það séu margir íbúar Evrópu sem ekkert hafi við það að athuga að skipta um land til þess að hafa aðgang að atvinnu og lífskjörum. Hver segir að þetta fólk vilji ekki tugum og þúsundum saman koma og freista gæfunnar á Íslandi við þær aðstæður sem nú eru í heiminum í ferðalögum og öðru? Þess vegna gæti það nú gerst á skömmum tíma að við sæjum hér fljótlega svipuð átök og í Svíþjóð og víðar. Átök milli innflytjenda og innfæddra. Átök á milli hvítra og þeldökkra, átök á milli trúarfylkinga o.s.frv. Ég ber ekki í brjósti hatur til þeldökkra en ég tel að Ísland eigi að vera fyrir Íslendinga og best fari á því að í landinu ríki ein þjóð og einn siður. Ein trú eins og menn ákváðu á Þingvöllum fyrir fast að 1000 árum. Ég hef ekkert á móti því að einhverjir erlendir menn setjist að á Íslandi og að Íslendingar eignist erlenda maka. En ég sé ekki að við getum sætt okkur við það að landið verði opnað hér fyrir þeim vandamálum sem vissulega eru fyrir hendi nú í okkar nágrannalöndum. Og ég hygg að flestir sem hér eru í þessum sal þekki þá harmsögu sem nágrannar okkar glíma við vegna mismunandi þjóðarbrota sem takast á um trúmál, um atvinnumál, um réttindi. Ég vil þá í örfáum orðum víkja að fyrirvararæðu Steingríms Hermannssonar frá því í Ósló 1989 við upphaf þess að EFTA-ríkin ákváðu að ganga til þessara samninga við EB. Ég hef oft velt þeirri ræðu fyrir mér hvort hún hafi verið góð ræða eða slæm ræða. Ég veit að efnislega var hún góð og höfðaði mjög til íslensku þjóðarinnar. En gerði þessi ræða það að verkum að Íslendingar sváfu þyrnirósarsvefni þessi þrjú ár sem samningsgerðin hefur staðið yfir? Ræða Steingríms Hermannssonar gaf það til kynna að Íslendingar mundu engum réttindum afsala sér og vera nánast að ganga til þess að semja um niðurfellingu tolla og viðskipta. Hér er búið úr þessum ræðustól að margyfirfara þessa ræðu. Þannig að ég tel ástæðulaust að ég sé að ítreka það. En ég veit það að þessum stjórnmálamanni treysti íslenska þjóðin á þessari stundu og trúði því að fyrirvararæðan yrði höfð til leiðsagnar í málinu. En hvað gerðist? Þessi ræða forsrh. Íslands bar það mjög með sér að Íslendingar væru staðráðnir í að halda gömul og ný ,,prinsipp`` og afsala engum mikilvægum réttindum og var flutt þarna í Ósló. Hvað gerist svo næstu missiri og ár? Fyrirvörunum var ekki haldið til haga, þeir gengu alls ekki upp ef Íslendingar ætluðu að vera með í samningsgerðinni. Hæstv. utanrrh. og hans samningamenn héldu þessum fyrirvörum því miður ekki til haga. Því er það svo að hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson sem ekki hirti um að halda fyrirvörunum til haga og þeirri ríkisstjórnarsamþykkt sem hér var gerð árið 1989 hefur vikið þeim flestum til hliðar. Ég segi ekki öllum því að frjáls réttur í landhelginni var þó ekki leyfður. En það er enginn vafi að við erum að framselja löggjarfarvald til Brussel. Samkvæmt samningunum eiga útlend lög, lög Evrópubandalagsins að gilda á Íslandi og verða hluti af íslenskum rétti. Við eigum hér á Alþingi að kokgleypa mikla lagabálka án þess að mega þar neinu breyta né hafna á raunhæfan hátt. Með þessu eru erlend lög lögtekin og Alþingi afsalar sér umtalsverðum hluta af valdi sínu um aldur og ævi. Í bókun eru öll tvímæli tekin af í þessu efni í samningunum. En þar segir, með leyfi forseta: ,,Fyrir tilvik hugsanlegra árekstra milli staðfestra EES-reglna og annarra lagalegra ákvæða fallast EFTA-ríkin á að innleiða ef nauðsyn krefur lagaleg ákvæði sem fela í sér að EES-reglur hafi forgang í þessu tilviki.`` Það er skýrt tekið fram að EES-reglurnar skuli hafa forgang fram yfir íslensk lög og þar er settur varnagli til að tryggja að lög sem yfir sést að breyta verði að víkja við gildistöku EES. Samningurinn stangast á við stjórnarskrána og er bæði framsal á löggjafar- og framkvæmdarvaldi. Sama er að segja um dómsvaldið. Íslenskir menn skulu á ný sæta dómum erlendra manna. EFTA-dómstólnum og eftirlitsnefndinni verður heimilt að ákveða sektir og févíti á íslenska ríkisborgara. Íslendingur sem fær á sig dóm EFTA-dómstólsins eða neikvæða niðurstöðu EFTA-eftirlitsnefndarinnar getur ekki skotið málinu undir íslenskan dómstól. Þarna er verið að framselja hluta af íslensku refsivaldi til þjóðréttarlegra stofnana. Valdi sem nú er í höndum innlendra stofnana. Hvað auðlindirnar varðar þá er fiskveiðilögsagan opnuð á ný. Hér skulu erlendir togarar frá Evrópubandalaginu fara að skrapa í íslenskri landhelgi. Þetta ákvæði eitt hefði átt að nægja til þess að menn spyrðu hina íslensku þjóð álits því að hvar sem menn standa í þessu máli þá hygg ég að flestir séu sammála um það að landhelgina bæri að verja. Það er í rauninni óafsakanlegt að hleypa útlendingum hér inn á nýjan leik. Enda fögnuðu Spánverjar þessari niðurstöðu og töldu hana góða byrjun á fiskveiðum í fiskveiðilögsögu Íslands. Já, byrjun því bókunin segir að árlega skuli setjast við samningaborð og semja upp á nýtt um veiðimagnið. Hurðinni hefur verið hrundið upp. Við erum undir hælnum árlega við samningaborð þar sem krafan verður meiri, meiri fisk úr íslenskri lögsögu eða þá önnur réttindi. Þarna hafa EB-ríkin náð undirtökum og munu þröngva okkur til að gefa eftir á mörgum sviðum. Ef ekki fást auknar veiðiheimildir þá spyrja þeir bara eftir einhverju öðru. Sama er að segja um bókun um landbúnaðarmál. Þar hafa EB-ríkin ekki sagt sitt síðasta orð og ætla sér aukinn rétt og greiðari viðskipti með landbúnaðarafurðir. Ég hef nú fylgst mjög grannt með því sem einn af nefndarmönnum í landbn. hvernig við höfum kannað það sem að landbúnaði snýr og afurðum landbúnaðarins. Þó að það skuli viðurkennt að í fyrstu atrennu hefur tekist að koma í veg fyrir stórslys í samningagerðinni þá eru þó vissulega þar holur og göt sem ber að varast, sem eru hættulegar fyrir framtíðina. Auðvitað mun það verða svo að með EES-samningunum þá mun ekki síst garðyrkjunni og gróðurhúsabændum verða hætt hvað suðræna ávexti af ýmsum toga varðar. En það er svo með landbúnaðarmálin að þar hafa þeir ekki sagt sitt síðasta orð. Þeir munu vilja koma sínum afurðum hér á okkar markað. Þegar á þessu ári verður sest við það borð. Og við sjáum ekki fyrir endann á því hvernig þar getur farið. Það er nú svo að við Íslendingar lifum hvert á öðru og veitum hvert öðru vinnu við framleiðslu eða þjónustu. Ég hygg að verðum við kaffærðir í offramleiðslu og styrkja- og niðurgreiðsluvörum Evrópuríkjanna þá mundi margur Íslendingurinn sem vinnur úr landbúnaðarafurðunum missa vinnu sína. Og ég er sannfærður um að þegar frá líður munu menn á Íslandi ekki sjá hér lægra verð á matvælum þó þessi leið yrði farin. En það væri harmsaga fyrir íslenska þjóð ef svo væri. Hvað sölu á bújörðum varðar verður engin leið að fallast á girðingar sem í raun takmarka svo sölu bújarða að um eignaupptöku verður að ræða á bændastéttinni og bann við því að aðrir en bændur megi eignast land á Íslandi. Ég get aldrei fallist á þá niðurstöðu. Að það verði settar svo strangar girðingar að bændur verði gerðir eignalausir og að íslenskum ríkisborgurum verði með lögum bannað að eignast land. Það frelsi sem við höfum búið við í þessum efnum hefur reynst vel en þarna sjáum við best hættuna sem í EES býr að 400 milljónir manna skuli eiga að fá sama rétt og við í okkar landi til þessara hluta eins og svo margra annarra sem ég hef rakið. Ég tel að þessi samningur eigi ekkert skylt við EFTA-samninga okkar og aðildina að EFTA. Það var samið um tollfrjálsan aðgang að markaði. EFTA-ríkin gerðu svo fríverslunarsamninga við Evrópubandalagið og við náðum í gegnum bókun 6 merkum tollafríðindum með sjávarafurðir. Þess vegna er það blekking og því miður hefur hún gengið í íslenska þjóð að hér sé eitthvað svipað á ferðinni og þegar við gerðumst aðilar að EFTA. Hér er ekkert svipað á ferðinni eins og ég hef greinilega rakið í ræðu minni og fleiri þingmenn hafa gert. Hér er verið að njörva okkur inn í fjórfrelsi Evrópubandalagsins sem íslenskir stjórnmálamenn höfnuðu í gegnum alla áratugi, þar á meðal dr. Gylfi og dr. Bjarni Benediktsson, fyrrum forsrh. Ég ætla að vitna í örstuttan kafla úr ræðu dr. Bjarna Benediktssonar til að sýna hvaða hug hann bar við svipaðar aðstæður þegar Efnahagsbandalagsmálið var til umræðu fyrir 30 árum. Hann sagði, með leyfi forseta: ,, . . . þá vil ég biðja þingheim að hlusta á það sem ég sagði um þessi efni í ræðu er ég hélt snemma í október 1961, með leyfi hæstv. forseta. Þá sagði ég m.a.: ,,Í Rómarsamningnum, stofnskrá bandalagsins, eru ýmis ákvæði sem eru skynsamleg frá sjónarmiði þeirra þjóða sem búa í þéttbýlum, fullnýttum löndum en skapa mikinn vanda fyrir fámenna þjóð sem lifir í stóru, lítt nýttu landi. Af þeim sökum getur skilyrðislaus aðild Íslands að þessu bandalagi ekki komið til mála og hætt er við að skilyrðin verði svo mörg og skapi slíkt fordæmi að aðrir aðilar eigi erfitt með að una þeim. . . . Hér ríður mjög á að rétt sé á haldið og aflað sé skilnings á sérstöðu okkar þannig að ef við komumst í eitthvert það samstarf eða samband við þetta bandalag að hagsmunir okkar verði ekki fyrir borð bornir. Enn er of snemmt að segja með hverjum hætti þetta verður best gert, meira að segja hvort það er yfirleitt framkvæmanlegt. Til þess að það verði kannað verður vafalaust fyrr eða síðar, þegar tímabært þykir, að taka upp samninga við bandalagið. Vil ég um það segja það eitt að jafnfráleitt væri að hafna umleitunum fyrir fram eins og að fullyrða að það mundi leiða til aðgengilegrar lausnar. Hyggilegast verður að fylgjast náið með athugunum og samningum annarra og meta eftir framvindu þeirra hvenær tímabært sé að kanna til úrslita hvort við getum fengið aðgengileg kjör.```` Þarna kemur fram í ræðu þessa merka stjórnmálaleiðtoga að hann er einnig þeirrar skoðunar að Íslendingar eigi fyrst og fremst að ná samningum um tolla og viðskipti, að þeir verði að gæta sín á Rómarsáttmálanum og þeir megi ekki framselja réttindi sín eða vald. Hér er verið að stofna nýtt þjóðríki með sameiginlegum markaði án landamæra þar sem viðskipti með vörur og þjónustu eru algerlega frjáls og óhindruð, þar sem fjármagn getur streymt óhindrað milli landa og þar sem fólki er frjálst að ferðast um án skilríkja og búa og starfa þar sem það vill. Þetta er það sem við erum að gera í dag. Þetta ætluðu Evrópuríkin að gera fyrir 30 árum. Þessu höfnuðu stjórnmálamenn fyrir 30 árum. Þessu þurfa stjórnmálamenn í dag að átta sig á til þess að ganga ekki í gin ljónsins. Við skulum velta fyrir okkur hvað er að gerast í veröldinni á sama tíma og við erum að loka okkur af í henni Evrópu. Er ekkert nýtt að gerast í veröldinni? Er ekkert nýtt undir sólinni sem okkur ber að huga að við þessar aðstæður? Nýr Bandaríkjaforseti, Clinton, hefur sent Evrópu tóninn og fordæmt það sem hann kallar einangrunarstefnu Evrópu. Hann hefur enn fremur fordæmt einangrunarstefnu Japans. Hann vann kosningabaráttu sína út á það að við þessar aðstæður í heiminum ættu Bandaríkjamenn að hugsa um sitt land og sitt fólk. Hann boðaði í raun óbeint stríð við þá sem eru að girða sig af með viðskiptamúrum. Þetta ítrekaði hann þegar hann tilnefndi utanríkisráðherra sinn á dögunum. Þarna eiga menn eftir að sjá ýmsar breytingar á næstu mánuðum. Nú segja íslenskir seljendur á fiski: Það er Ameríkumarkaðurinn sem er framtíðin. Þar rís verðið. Þar verður hagsveifla næstu árin. Hvað hefur gerst frá því í haust í þeim efnum? Hafa menn áttað sig á þeirri breytingu sem er að verða? Dollarinn hefur farið upp um 25% meðan pundið hefur lækkað um 7%. Dollarinn hefur náð 30% forskoti á sterlingspundið og 14% forskoti á þýska markið. Á síðasta ári var vöxtur landsframleiðslu í Bandaríkjunum 3,9% meðan Þýskaland var í mínus upp á 1,9%. Segja þessar tölur sem liggja fyrir ekki eitthvað um það hvar íslenskir gróðamenn sem eru að selja fyrir gjaldeyri afurðir þessa lands hvert þeir munu beina huga sínum og sjónum á næstu mánuðum? Menn skulu ekkert loka augunum fyrir því að EES-samningurinn lokar okkur af. Við sjáum það þegar undir handleiðslu hæstv. viðskrh. Hann hefur sett tolla á ýmsa varahluti úr bifreiðum. Stríðið er að byrja á milli stórveldanna Evrópu og Bandaríkjanna.

Tekur þátt í stríðinu fyrir hönd Evrópu.

Evrópuleiðtogarnir hafa eignast á Íslandi þann fyrsta sem sá sér fært að kasta stríðshanska og hækka verð á vörum sem eru mikilvægar fyrir íslenska neytendur eða varahlutunum í Toyota. EES-samningurinn er gamla Efnahagsbandalagsmálið komið í nýjan búning. Þar er auðvaldið í Evrópu að ná tangarhaldi á auðlindum og lítt numdu landi og orkulindum. Nú er enginn de Gaulle til að stöðva þessa vitleysu og því miður trúa allt of margir því í málflutningi hæstv. utanrrh., Jóns Baldvins Hannibalssonar, að hér sé viðskiptasamningur á ferð. En hér er verið að gangast undir fjórfrelsið, eins og ég hef rakið, og miskunnarlausa samkeppni auðjöfranna í Evrópu sem einskis svífast. Til þess að heyja slíka samkeppni erum við Íslendingar einfaldlega of fámennir og of litlir. Við hljótum að verða undir í baráttu risanna og við hljótum að fá yfir okkur ýmis þau málefni sem við ráðum ekki við. Þess vegna er það skýr afstaða mín að hvort sem við vorum blekktir inn á þessa leið eða núv. ríkisstjórn sleppti of lausum halanum á hæstv. utanrrh. án þess að skoða hvað í þeim kössum var, þá erum við Íslendingar í hættu staddir. Ég veit ekki hvort hæstv. félmrh., sem er mætt í salinn, hlustaði á ræðu mína um fjórfrelsið en mér þætti vert að spyrja hæstv. félmrh. hvort hún hafi ekki einhverjar áhyggjur af ákvæðinu um frjálsa för launafólks og hvort hún sé sátt við þann tón sem ríkir í álverinu í Straumsvík og hefur komið frá atvinnurekendum á Suðurnesjum um að þeir telji íslenskt verkafólk ekki samkeppnisfært við erlenda verkamenn.

Herra forseti. Þau tíðindi gerðust fyrir jól að samkomulag varð um að það mætti líta á það að menn gætu tekið tvo daga í að verða fertugir. En ég vil spyrja að því, þar sem hæstv. utanrrh. mætir ekki í salinn, hvort enn séu áramót hjá þeim manni.

Hæstv. utanrrh. er í þinghúsinu.

Það væri hollt, herra forseti, fyrir forseta þingsins að lesa þær ræður sem núv. hæstv. landbrh. hélt um þingsköp þegar Sjálfstfl. var í stjórnarandstöðu og þegar menn gerðu kröfu til þess að ráðherrar sinntu sinni skyldu og væru í salnum en litu ekki á þingmenn eins og hunda og þyrftu ekki að vera nálægt. Er forseta ljóst að þessi ósvífni hæstv. utanrrh. er slík að hún verður ekki liðin? Hæstv. utanrrh. á að sitja hér undir ræðum og hlusta. Það er ósvífni af forseta að svara því út úr að maðurinn sé í húsinu. Við erum ekki að spyrja um hvort hann hafi þurft að bregða sér frá 1--2 mínútur vegna þess að hann hafi þurft að sinna einhverjum erindum. Við erum að spyrja um það hvort hann ætli að gegna sinni þingskyldu og sitja í salnum eins og honum ber. Ég skil ekki hvað hefur komið yfir forseta þessa þings ef þeir telja ekki að það sé rétt að verða við slíkum óskum þingmanna. Hvað dvelur utanrrh.? Eru enn þá áramót hjá hæstv. utanrrh.?

Sú spurning sem hv. þm. beindi til forseta var þess efnis að forseti taldi ekki ástæðu til að svara henni. Hefði hv. þm. spurt eftir því hvort hægt væri að fá hæstv. utanrrh. á fundinn hefði forseti að sjálfsögðu brugðist við því.

Herra forseti. Það er sjálfsagt að beygja sig undir þann aga forseta að orða þetta nákvæmlega á þann veg sem forseti telur svaravert og verður það nú gert. Telur hæstv. forseti að hægt sé að fá hæstv. utanrrh. til þess að vera við á fundinum og mun forseti beita sér fyrir því að hæstv. utanrrh. komi í salinn?

Forseti mun gera það og hefur þegar gert ráðstafanir til þess að svo verði gert.

Hæstv. forseti. Í ítarlegri ræðu hinn 15. des. á fyrra ári fjallaði hæstv. utanrrh. um helstu spurningar og athugasemdir sem fram höfðu komið í máli þeirra sem þá höfðu talað í umræðunum um leið og hann tók á ýmsum grundvallaratriðum þessa mikilvæga máls. Ég vil leyfa mér að vísa til þessarar ræðu um margt af því sem síðan hefur komið fram í máli hv. þm. Ég mun því fyrst og fremst við 2. umr. um málið og undir lok hennar fjalla um beinar spurningar og athugasemdir sem til mín hefur verið beint, einkum á sviði fjármagnsmarkaðar og tengslanna við Evrópskt efnahagssvæði á þeim vettvangi. En áður en ég kem að þessum atriðum vil ég láta það koma fram að nefndir þingsins með utanrmn. í broddi fylkingar hafa starfað afar vel að því mikla verki að laga íslenska löggjöf að meginreglum Evrópska efnahagssvæðisins. Ég vil því nota þetta tækifæri til þess að þakka sérstaklega fyrir það góða samstarf sem tekist hefur milli efh.- og viðskn. þingsins og viðskrn. en um hendur þeirrar nefndar hafa farið mörg og mikilvæg mál sem tengjast Evrósku efnahagssvæði. Mér finnst það alveg sérstaklega athyglisvert að þingmenn allra flokka hafa í mjög mörgum greinum reynst sammála um mikilvæg efnisatriði þeirra leikreglna sem í reynd mynda Evrópskt efnahagssvæði. Þetta á ekki síst við um leikreglurnar á fjármagnsmarkaði og gjaldeyrismarkaði en hv. 8. þm. Reykn. beindi einmitt til mín þremur spurningum um banka og gjaldeyrismál. Hv. 7. þm. Reykn. og hv. 1. þm. Austurl. komu einnig nokkuð að þessum málum í sínum ræðum fyrr í umræðunni. Í fyrsta lagi spurði hv. 8. þm. Reykn. hvort EES-samningurinn fæli ekki í sér hættur fyrir íslenska bankakerfið og gjaldeyrissjóði landsmanna. Að mínu áliti verður svo ekki. Ef íslensku bankarnir bregðast rétt við samkeppninni og gæta þess að rekstrarkostnaður þeirra fari ekki úr hófi. Reyndar hefur íslenska bankakerfið á síðustu árum verið að búa sig undir þessa fyrirsjáanlegu auknu samkeppni. Viðskiptabankarnir eru núna stærri en áður eftir fækkun þeirra úr sjö í þrjá. Það hefur verið unnið að hagræðingu í bankakerfinu. Ég nefni t.d. árangur Íslandsbanka sem hefur markvisst skorið niður sinn rekstrarkostnað. Bankinn hefur líka getað nýtt sér hlutafélagsformið á rekstrinum með því að bjóða út nýtt hlutafé og styrkja þannig eiginfjárstöðu sína. Innan ríkisbankanna hefur einnig á síðustu árum verið unnið að skipulagsumbótum og hagræðingu í rekstri. Það er mála sannast að vaxtamunur íslensku bankanna hefur verið tiltölulega mikill á síðustu árum en hann hlýtur að lækka með samkeppni erlendis frá. Af því munu bæði fólk og fyrirtæki hagnast þegar aðhald eykst að íslensku bönkunum vegna meiri samkeppni sem knýr þá til þess að bæta sinn rekstur. Hv. 8. þm. Reykn. nefndi það að hætta kynni að vera á því að stór íslensk fyrirtæki, kannski þau sem best gengju, leituðu frekar utan um lána- og fjármagnsfyrirgreiðslu en önnur fyrirtæki. Um það mál má fyrst og fremst segja að stærstu íslensku fyrirtækin hafa ávallt haft afar mikil viðskipti við erlenda banka. Ég tel líkur á því að með afnámi hafta í gjaldeyrisviðskiptum og með lægri rekstrarkostnaði íslensku bankanna, sem er markmið bankastefnunnar sem nú er fylgt, verði þeir einmitt samkeppnishæfari en áður um þessi viðskipti. Ég tel alls ekki ástæðu til að óttast að þeir muni eingöngu sitja uppi með þau fyrirtæki sem hafa slakari fjárhagsstöðu sem virtist vaka í máli hv. 8. þm. Reykn. Ég vil benda á það sem augljóst kann að vera að innlendu stofnanirnar hafa mikilvægt forskot einfaldlega með nærveru sinni hér. Þær gerþekkja markaðinn og njóta örugglega mikillar viðskiptavildar umfram erlendar stofnanir. Ég bendi á reynslu Dana í bankamálum síðustu 20 árin. Þeir hafa síðan 1972 verið aðilar að Evrópubandalaginu og þar hefur verið fullt starfsfrelsi fyrir erlendar lánastofnanir. Reynslan hefur hins vegar verið sú að dönsku bankarnir hafa haldið velli og erlend bankastarfsemi á danskri grund hefur ekki blómstrað á þessum tíma. Hv. 8. þm. Reykn. nefndi líka hvort breytingin á ríkisbönkunum í hlutafélagsbanka sem áformuð er kynni að veikja bankakerfið. Mín skoðun er sú að slík breyting sé fyrst og fremst mikilvæg til þess að styrkja bankana og bæta samkeppnisstöðu þeirra og þar með atvinnuöryggi þess fólks sem þar starfar. Þá geta þeir aflað sér aukins eigin fjár með hlutafjárútboði. Það er enginn vafi á því að eignaraðild einstaklinga, fyrirtækja og lífeyrissjóða mun færa með sér aukið aðhald að stjórnendum bankanna og um leið bættan rekstrarárangur. Þar á ég fyrst og fremst við aðhald að kostnaði í rekstri þar sem aukin samkeppni mun setja verðlagningu þjónustunnar ákveðin mörk. Að mínu áliti er enginn vafi á því að hægt er að reka íslensku bankana á hagkvæmari hátt en nú er gert og þrátt fyrir þokkalegan rekstrarárangur sumra þeirra megi gera enn betur. Áður var bönkunum auðvelt að bæta afkomuna í rekstrinum með því að auka vaxtamuninn. Framvegis verður áherslan að vera á að ná fram aukinni framleiðni og hagkvæmari rekstri. Ég minni á að Alþingi samþykkti í mars á liðnu ári, reyndar samhljóða, nýjar alþjóðlegar reglur um lágmarkseiginfjárhlutfall banka. Í upphafi ársins 1992 stóðust bankarnir þessar kröfur. Þær gengu í gildi um síðustu áramót og munu gilda um ársreikningana fyrir liðið ár. Ég vil benda á í því sambandi að eiginfjárhlutfall íslenskra banka og stærstu sparisjóðanna er reyndar tiltölulega gott ef við miðum við samsvarandi stofnanir í nágrannaríkjum okkar. Ég bendi á að staða íslensku bankanna er slík að þeir verðskulda fyllsta traust sinna viðskiptavina þótt Landsbankinn hafi í varúðarskyni tekið víkjandi lán hjá Seðlabankanum til þess að vera með eiginfjárhlutfall sitt örugglega réttu megin þegar áramótauppgjörið verður gert. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að þessi stærsta lánastofnun landsins sé yfir allan vafa hafinn hvað þetta varðar. Það er rétt hjá hv. 8. þm. Reykn., eins og hann vék að fyrr í umræðunni, að í skýrslu þeirri sem hann vitnaði til og fjallar um hugsanlega breytingu ríkisbankanna í hlutafélagsbanka var lagt til að ríkissjóður yfirtæki lífeyrisskuldbindingar ríkisbankanna í því skyni að styrkja stöðu hlutafélaga sem um þá kynnu að verða stofnuð. Enn hefur engin afstaða verið tekin til þessarar tillögu en um það var spurt. En við mat á þessari tillögu þarf að líta til margra annarra atriða sem varða myndun hlutafélaga um ríkisbanka. Ég vil líka benda á að þótt ríkisbönkunum verði breytt í hlutafélög er ekki þar með sagt að þegar í stað verði hafin sala hlutabréfa í báðum bönkunum á opnum markaði. Um það hefur vissulega verið rætt að hefja sölu hlutabréfa í Búnaðarbankanum fyrr en sölu hlutabréfa í Landsbanka Íslands. Fjárfesting í slíkum hlutabréfum er vafalaust traust og arðbær fjárfesting þegar horft er til langs tíma. Bankarnir hafa, eins og ég hef þegar nefnt, yfirburðaaðstöðu á íslenskum markaði og hafa öll skilyrði til þess að ná góðum árangri þrátt fyrir aukna samkeppni. Því skyldi heldur ekki gleymt að einmitt vegna gagnkvæmniákvæðanna í EES-samningnum fá íslenskir bankar tækifæri til þess að hasla sér völl erlendis. Þótt sjálfsagt sé að sýna varfærni í þeim efnum, þá munu þeir í framtíðinni vafalaust finna sér þar ýmis verkefni á afmörkuðum sviðum. Í öðru lagi spurði hv. 8. þm. Reykn. hvort þau ákvæði um frelsi í fjármagnshreyfingum milli landa sem finna má í EES-samningnum mundu ekki fela í sér hættu á fjárstreymi úr landi. Reyndar hafa ýmsir aðrir þingmenn nokkuð vikið að þessu í sínu máli. Því vil ég fyrst til svara að samningurinn leggur Íslendingum í rauninni engar skyldur á herðar í gjaldeyrismálum aðrar en þær sem þegar hafa verið teknar ákvarðanir um hér á landi. Ég vil líka leyfa mér að benda á að það er í raun og veru viss tvískinnungur í því að halda því annars vegar fram að á Íslandi séu vextirnir svo háir að fyrirtækin muni leita úr landi eftir lánafyrirgreiðslu og hins vegar sé svo hætta á fjárstreymi úr landi. Menn geta haft aðra skoðunina en ekki báðar í senn. Vegna spurninga sem hér var hreyft um það hvort nýjar reglur breyti fjárstreymi milli Íslands og annarra landa langar mig að rifja það upp að ný stefnumótun í gjaldeyrismálum var sett fram haustið 1990 í tíð fyrri ríkisstjórnar, þar sem hv. 8. þm. Reykn. átti sæti ásamt hv. 7. þm. Reykn. auk ýmissa annarra hv. þm. sem tekið hafa þátt í þessari umræðu. Það var einmitt haustið 1990 sem ákveðið var að aflétta hömlum á langtímahreyfingum fjármagns í fyrir fram tilgreindum áföngum fram til loka þessa árs. Þessari stefnu hefur verið fylgt með góðum árangri en sökum dráttarins sem orðið hefur á gildistöku EES-samningsins hefur þó verið ákveðið, einmitt samkvæmt heimild í nýsettum gjaldeyrislögum, að viðhalda a.m.k. fyrst um sinn hömlum á verðbréfakaupum Íslendinga erlendis. Þetta verður að sjálfsögðu að styðjast við það ákvæði í lögunum sem hv. þm. þekkja frá því þetta mál var samþykkt hér í nóvember. Þá hefur legið fyrir að þegar hömlunum hefur verið létt af langtímahreyfingum fjármagns verði tekið til við að létta af hömlum á skammtímahreyfingum fjármagns í skynsamlegum áföngum fram til ársins 1995. Ég tel að stefnumótun af þessu tagi sé bæði hyggileg og eðlileg og til þess fallin að draga úr líkum á áföllum og hættu á því að menn þurfi að taka skref til baka eftir að hafa stigið eitt fram. Um þetta atriði er einmitt alveg sérstaklega fjallað í nýútkominni greinargerð Seðlabankans um þróun og horfur í peningamálum, gjaldeyrismálum og gengismálum sem ég hygg að þingmönnum muni kunnug. Ég minni á að það var reyndar 11. nóv. sl. sem Alþingi samþykkti þessi nýju gjaldeyrislög. Sú samþykkt var gerð samhljóða. Þar var löggjöfin færð til nútímalegra horfs í ljósi frjálsræðisþróunar síðustu ára. Þar með var einmitt lögleidd meginreglan um frjálsar langtímahreyfingar fjármagns. Um þá lagasetningu var full samstaða innan efh.- og viðskn., í atkvæðagreiðslunum í þingsalnum og meðal þeirra hagsmunaaðila sem gáfu umsagnir um frv. Ég nefni þar sérstaklega Samband ísl. viðskiptabanka af því að hagur bankanna var hér nefndur. Reyndar komu fram ýmsar ábendingar frá hagsmunaaðilum þess efnis að kannski væri farið of hægt. Of hægt væri stefnt að fullu frelsi í gjaldeyrismálum. Að mínu áliti skapast þær aðstæður með auknu frelsi í gjaldeyrisviðskiptum að fjármagn getur leitað úr landi með fjölbreyttari hætti en áður. Mig langar hins vegar til að benda á að allar götur frá árinu 1960 hefur fjármagn átt tiltölulega greiða leið frá landinu sem greiðsla fyrir innflutning eða sem tafir í uppgjöri fyrir útflutning og iðulega hefur það komið fyrir að fjármagn hafi streymt úr landi þegar upp hefur komið kvittur um að gengisfelling væri yfirvofandi. Ekkert slíkt hefur gert vart við sig á liðnu ári eða á þeim tíma sem rýmkað hefur um fjármagnshreyfingar frá haustinu 1990. Í reynd kemur ekkert í staðinn fyrir eðlilegt jafnvægi í þjóðarbúskapnum til að tryggja gjaldeyrisjöfnuð. Áður en frelsið í gjaldeyrismálum var aukið árið 1990 urðu ýmsir til að halda því fram að það mundi leiða til þess sama og getum var að leitt fyrr í þessari umræðu, að fjármagn mundi af þeim sökum streyma úr landi. Þetta hefur alls ekki gerst. Ástæðan er fyrst og fremst sú að raunvextir hafa verið tiltölulega háir, raunhæfir, og því ekki eftir miklu að slægjast erlendis fyrir íslenska sparifjáreigendur. Þá hefur að sjálfsögðu óróinn á erlendum gjaldeyrismörkuðum síðustu vikur og mánuði örugglega sannfært marga um að það væri áhættusamt að festa sitt sparifé erlendis þar sem gengisbreytingar geta þurrkað út nokkurra ára vaxtatekjur í einni svipan. Þess vegna sé betra að halda sig við þann gjaldeyri og þær aðstæður sem menn þekkja best. Sömu sögu er auðvitað að segja af sveiflum í gengi verðbréfa á erlendum hlutabréfamörkuðum sem hafa verið afar miklar síðustu missirin. Hv. þm. nefndi til sögunnar lífeyrissjóðina sem að sjálfsögðu eru fjársterkustu aðilarnir á innlendum fjármagnsmarkaði og helsta uppspretta peningalegs sparnaðar í landinu. Þeir munu væntanlega verða umsvifamestir íslenskra aðila á erlendum fjármagnsmarkaði þegar fram líða stundir og leitast við að ná sem jafnastri áhættudreifingu í ávöxtun þeirra fjármuna sem þeim er trúað fyrir. Ég tel þetta af hinu góða en ekki hinu illa. Það hefur glöggt komið fram í samtölum við forsvarsmenn lífeyrissjóðasambandanna tveggja þegar rætt hefur verið við þá um breytingarnar á gjaldeyrisreglunum að þeir ætla að fara mjög varlega í þessu. Þar kemur einkum tvennt til. Annars vegar er hér alveg nýtt svið á ferðinni sem stjórnendur sjóðanna þekkja ekki mikið til. Hins vegar er að áliti forsvarsmanna sjóðanna andstætt hagsmunum sjóðfélaganna þessi missirin að allt of mikið fjármagn fari úr landi, bæði vegna vaxtakjaranna hér heima og svo vegna fjárfestingarmöguleika og atvinnuþarfa tengdum þeim. Á hinn bóginn er líka hægt að benda á það að fari svo þegar frelsi til langtímafjármagnshreyfinga er fengið að íslenskir aðilar kaupi í verulegum mæli erlend verðbréf gefur það aukið svigrúm til erlendrar lántöku, t.d. af hálfu ríkisins, án þess að það hafi í för með sér hættu á ofþenslu í hagkerfinu. Í þriðja lagi spurði hv. 8. þm. Reykn. um það hvort óskað hefði verið eftir skýrslu frá Seðlabankanum um það hvort gjaldeyrisvarasjóðurinn nægði við hin nýju skilyrði sem EES-samningurinn kveður á um. Auðvitað hefði þar verið réttara að vitna til hinna nýju laga um gjaldeyrisviðskipti sem Alþingi sjálft hefur sett. Því er til að svara að auðvitað hefur sú breyting verið ítarlega rædd við Seðlabankann. Seðlabankinn gefur ráðuneytinu reglulega upplýsingar og skýrslur um gjaldeyrisvarasjóðinn. Tölur Seðlabankans sýna að fyrstu 11 mánuði ársins 1992 batnaði gjaldeyrisstaða bankans um 6,1 milljarð kr. Samanborið við mörg fyrri ár er gjaldeyrisstaðan frekar góð. Með þeim aðlögunartíma sem við fáum samkvæmt EES-samningnum til þess að gefa skammtímahreyfingar fjármagns frjálsar tel ég að breytingin frá höftum til fulls frelsis muni alls ekki valda verulegri röskun á gjaldeyrisjöfnuði landsmanna, enda verði hún framkvæmd í skynsamlegum áföngum sem taki mið af aðstæðum. Ég hef þá lokið, virðulegi forseti, að svara beinum spurningum hv. 8. þm. Reykn. sem reyndar höfðu í sér fólgnar ýmsar ábendingar og spurningar frá öðrum þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðunni. Hv. 4. þm. Norðurl. v. vék sérstaklega að hugmyndum um beinan útflutning á raforku til Evrópu um sæstreng og hver áhrif samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði hefði á það mál. Ég vil fyrst segja um það mál að í iðnrn. er nú unnið að gerð yfirlitsskýrslu um sæstrengsmálið á grundvelli þeirra allmörgu hagkvæmniathugana, bæði tæknilegra og fjárhagslegra, sem ýmist eru í bígerð, er verið að framkvæma eða þegar hefur verið lokið. Í þeirri skýrslu vonast ég til að geta kynnt málið rækilega fyrir þinginu á þessu ári og með þeirri skýrslu megi leggja grundvöll að stefnumótun um þetta mikilvæga mál. Að því má að sjálfsögðu ekki hrapa. Það þarf að huga afar vel að stofnanauppbyggingunni í sambandi við slíkt fyrirtæki og lagahlið málsins, ekki síst um auðlindaaðganginn sem í þessu felst. En þegar litið er á EES-samninginn, þá breytir hann engu um það að Alþingi hefur það í sinni hendi að veita fyrst og fremst --- og eingöngu ef það svo kýs --- opinberum aðilum rétt til þess að virkja orkulindir Íslands. Á það mál hefur EES-samningurinn engin áhrif. Hæstv. forseti. Að lokum nokkur orð um almenna stöðu þessa máls. Ýmsir ræðumenn hafa í þessari umræðu talið að það að EES-samningurinn var felldur í þjóðaratkvæðagreiðslu í Sviss 6. des. sl. hafi á einhvern hátt gerbreytt málinu. Þetta nefndu m.a. hv. 7. þm. Reykn. en einnig hv. 18. þm. Reykv. og hv. 1. þm. Norðurl. v. og reyndar allra síðast hv. 3. þm. Norðurl. v. Auðvitað er rétt að það að Svisslendingar höfnuðu EES-samningnum var áfall í því samningaferli sem við höfum nú unnið að í tæplega fjögur ár. Svisslendingar hafa tekið virkan þátt í þessum samningum og þeir eiga mikilvægan hlut að því að gera EES-samninginn jafnhagfelldan EFTA-þjóðunum og raun ber vitni. Hins vegar er ástæða til þess að ítreka það, ekki síst vegna orða hv. 1. þm. Norðurl. v. að EES-samningurinn er samningur milli einstakra EFTA-ríkja annars vegar og Evrópubandalagsins í heild hins vegar. Að þessu leyti er hann samningatæknilega og lögformlega alveg sama eðlis og fríverslunarsamningar EFTA-ríkjanna hvers um sig við EB. EFTA er ekki samningsaðili að EES-samningnum. EES-samningurinn bindur ekki hendur okkar í viðskiptum við önnur lönd, lönd utan EES-svæðisins og vík ég þar með örfáum orðum að því sem kom fram í ræðu hv. 5. þm. Suðurl. Þetta vildi ég segja um Sviss og samninginn. Reyndar er rétt að rifja það upp að svissneskir kjósendur eru þekktir fyrir að sýna ákaflega mikla íhaldssemi í þjóðaratkvæðagreiðslum. Það tók t.d. margar kosningar og margra áratuga baráttu að koma á kosningarrétti kvenna í Sviss, einkum vegna þess að kantónurnar sem nú felldu þennan samning voru alla tíð á móti kosningarrétti kvenna. Fyrir aðeins tveimur árum var aðild Sviss að Sameinuðu þjóðunum felld í þjóðaratkvæðagreiðslu þrátt fyrir að í Genf sé umfangsmikil starfsemi á vegum Sameinuðu þjóðanna og aðeins New York borg sé mikilvægari hvað þetta varðar. Þetta sýnir auðvitað að þarna er um rótgróna íhaldssemi að ræða sem oftast nær hefur þó breyst við endurteknar þjóðaratkvæðagreiðslur. Þarna er að sjálfsögðu um að ræða einkenni á svissnesku þjóðlífi sem hefur lítið með Íslendinga að gera. En auðvitað vakti það athygli að næstu nágrannar Svisslendinga, íbúarnir í Liechtenstein, skyldu samþykkja EES-samninginn óbreyttan í þjóðaratkvæðagreiðslu aðeins fáum dögum eftir svissnesku atkvæðagreiðsluna. Mér finnst líklegt að þar hafi einhverju ráðið það sem kalla mætti eftirköst þessarar niðurstöðu í Sviss hjá þeim sjálfum og umræðan sem þar fór í kjölfarið. En það hvarflaði greinilega ekki að þinginu eða stjórninni í Liechtenstein að fresta atkvæðagreiðslunni um EES þótt þeirra helsta viðskiptaland og nágranni hefði fellt þennan samning. Úrslitin í Sviss eru auðvitað ákveðið áfall en þau eru alls ekki óbætanlegt slys og EES-samningurinn mun engu að síður komast á. Það hefur ítrekað komið hér fram að það nægir að bæta stuttri bókun við EES-samninginn þess efnis að ákvæðin í honum sem varða Sviss og aðild Sviss að samningnum séu óvirk. Það liggja reyndar fyrir drög að slíkri bókun og miðað við þau verður hún fyrst og fremst þjóðréttarlegs eðlis og hefur því ekki bein réttaráhrif á Íslandi. Það mun því væntanlega nægja að flytja þáltill. til þess að staðfesta slíka viðbótarbókun. Það er líka ástæða til að rifja það upp að EES-samningurinn sjálfur gerir ráð fyrir ákveðnum verklagsreglum ef eitthvert þeirra ríkja sem undirritað hefur samninginn getur ekki staðfest hann. Þeim reglum verðum við að sjálfsögðu að fylgja. Þá kem ég að því hvers vegna það er mikilvægt að Alþingi afgreiði samninginn enda þótt ljóst sé að á næstunni þurfi að gera á honum fáeinar tæknilegar breytingar sem að sjálfsögðu verða bornar upp til staðfestingar á þingi svo fljótt sem kostur er. Meginástæðan fyrir þessu er að sjálfsögðu sú að okkar viðsemjendur og samstarfsaðilar verða að hafa fulla vissu fyrir því að okkur sé alvara með aðildina að EES. Þeir munu varla fást til þess að undirbúa og efna til ráðstefnu stjórnarerindreka, eins og hér hefur nokkuð verið rætt, hvenær sem hún nú nákvæmlega fer fram, og setja þar með af stað ákveðið ferli um nauðsynlegar breytingar á EES-samningnum ef þeir eiga á hættu að Íslendingar hafni samningnum síðar og þannig þurfi þeirra vegna að endurtaka allt ferlið. En einmitt til þess að tryggja það að okkar sjónarmið, okkar hagsmunamál, komist að þegar frá upphafi þurfum við sjálfra okkar vegna að hafa sömu réttarstöðu og Austurríki, Finnland, Noregur og Sviss gagnvart EES á þessari væntanlegu ráðstefnu og í aðdraganda hennar. Virðulegi forseti. Það er einmitt af þessum ástæðum sem það er afar brýnt að við samþykkjum það frv. sem hér er til umræðu. Það er nú á dagskrá af þeim ástæðum og á þeim tíma sem er sjálfum okkur hagfelldastur og sjálfra okkar vegna þurfum að taka þessa ákvörðun sem allra fyrst.

Nú hafa fjórir hv. þm. óskað eftir að veita andsvar þannig að ræðutími í hvert sinn verður aðeins ein mínúta. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir að veita þau svör sem hann flutti hér áðan. Ég tel það satt að segja ágætt dæmi um það hvernig hægt er að eiga málefnalegar viðræður í þinginu um þennan samning og ber að virða það og meta við ráðherrann að taka þátt í umræðum hér með þeim hætti sem hann gerði. Án þess að ég ætli mikið í samanburð milli þeirra nafnanna, hæstv. utanrrh. og viðskrh., þá gæti hæstv. utanrrh. lært ýmislegt af hæstv. viðskrh. í þessum efnum. Það er kannski vænlegra að ræða málin á eðlilegan hátt eins og hæstv. viðskrh. gerði en vera í þessum sífelldu skylmingum við þingið eins og hæstv. utanrrh. Ég hlustaði með athygli á mat hæstv. viðskrh. á því hvaða áhrif þessar breytingar kynnu að hafa á stöðu íslenska bankakerfisins og gjaldeyrisvarasjóðinn. Það er út af fyrir sig rétt hjá honum að sumar af þessum breytingum tengjast sjálfstæðum lögum sem afgreidd voru í tíð síðustu ríkisstjórnar og hafa ekki að forminu til með EES-samninginn að gera. Þó er munurinn sá að þegar EES-samningurinn tekur gildi ber okkur skylda til þess að vera með skipan sem leyfir þetta allt saman en það er í sjálfu sér ekki skylda þegar EES-samningurinn er ekki í gildi. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að frá því að ég bar upp spurningar mínar hefur það gerst í fyrsta lagi að hæstv. viðskrh hefur viðurkennt vissar hættur í þessum efnum með því að láta ekki koma að fullu til framkvæmda þær breytingar sem áður hafði verið talað um. Hann heimilar ekki frá og með nýliðnum áramótum jafnmikil kaup á verðbréfum erlendis og ætlunin var. Það finnst mér sýna viðleitni í þá átt að hamla hér gegn. Enn fremur er komið í ljós að stærsti viðskiptabanki landsins, Landsbankinn, stenst ekki þær kröfur sem gerðar eru til alþjóðlegrar bankastarfsemi og verður að óska eftir fjármagni frá ríkissjóði Íslands á nýbyrjuðu ári til þess að geta staði erlendum bönkum jafnfætis í samkeppninni. Þetta tvennt finnst mér vera viðurkenning í veruleikanum á því að hér þurfum við að fara mjög varlega.

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi er meginreglan um fullt fjármagnshreyfingafrelsi hvað varðar langtímafjármagnshreyfingar bundin í íslensk lög, nánar tiltekið þau sem samþykkt voru 11. nóv. 1992. Í þeim lögum er heimild til þess að fresta þessu þar til samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið hefur gengið í gildi eða til loka ársins 1993. Það er rétt hjá hv. þm. að það var ákveðið að nota þetta heimildarákvæði laganna nú um áramótin með vísun til þess að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði hefur ekki tekið gildi. Það er að sjálfsögðu líka gert í varúðarskyni og ég get sannarlega ítrekað að mikil ástæða er til að fara hér fram af fyllstu varúð. Það verður líka gert, bæði í gjaldeyrismálum og í málefnum ríkisbankanna sem og hv. þm. vitnaði til. Í öðru lagi kom það fram í máli mínu áðan að til þess að fullnægja þeim kröfum um eiginfjárhlutfall sem Alþingi hefur í lög fest fyrr á þessu ári, reyndar samhljóða eins og gjaldeyrislögin, var vissara að haga málum svo að Landsbankinn tæki víkjandi lán. Það kann að vera að við þurfum að huga betur að því hvernig hægt er að ganga enn betur frá því máli. Að því vinna stjórnendur Landsbankans, bankaráð hans og bankastjórn og munu leggja fyrir ríkisstjórnina skipulega áætlun um umbætur og hagræðingu í rekstri bankans, bæði hvað varðar rekstur og efnahag þannig að hann fullnægi öllum slíkum kröfum.

Virðulegi forseti. Þótt það sé alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að þessi ákvæði um fjármagnsstreymi milli Íslands og annarra landa og um eiginfjárhlutfall bankanna sé í íslenskum lögum, þá hafa þau lög eðli málsins samkvæmt verið sett í tengslum við þær breytingar sem með einum eða öðrum hætti tengjast hinu almenna markaðskerfi Evrópu sem hér gengur undir heitinu EES. Það er vissulega tilefni til umhugsunar í þingsalnum að frestun á gildistöku EES gerir okkur kleift að fresta framkvæmd á frjálsu fjármagnsstreymi hvað snertir verðbréfakaup milli Íslands og annarra landa. Hvers vegna eru menn að fresta því núna um áramótin? Það er vegna þess að menn óttuðust áhrifin á gjaldeyrisvarasjóðinn og peningalega stöðu milli Íslands og annarra landa. Ef allt hefði gengið samkvæmt áætlun hefðu íslensk stjórnvöld varla haft þennan möguleika. Sama gildir reyndar um Landsbankann að þær alþjóðlegu reglur sem hér er verið að festa í lög gera það hugsanlega nauðsynlegt fyrir Alþingi að flytja peninga úr ríkissjóði inn í Landsbankann á þessu ári í stað þess að reikna með peningum inn í ríkissjóðinn við sölu hlutabréfa viðskiptabankanna eins og gert er í núverandi fjárlagafrv.

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi vil ég láta það koma alveg skýrt fram að engin ástæða er til að ætla að fjármagnshreyfingar úr landi hefðu valdið Íslendingum skaða þótt fullkomið frjálsræði hefði verið innleitt um sl. áramót. En vegna þess að hugmyndir af því tagi sem hv. þm. lýsir hér eru á sveimi, þá þótti mönnum rétt að nýta til fulls þau varúðarákvæði laganna sem nýsett voru. Það er eina ástæðan en ekki neitt sérstakt tilefni. Í öðru lagi hvað Landsbankann varðar vil ég láta það koma fram að ég hef í hyggju að kynna efh.- og viðskn. þingsins sérstaklega þau áform sem þar eru uppi um skipulagsbreytingar í bankanum og aðgerðir til þess að treysta hag hans því hann er mikilvægasti banki okkar bankakerfis. Hann er um leið undirstaða fyrir fjármögnun atvinnuvega okkar og þess vegna verður hann að standa traustum fótum.

Virðulegi forseti. Ég get undir það tekið sem fram kom hér að það er nokkur munur á því hver rósemi hugarfarsins er annars vegar hjá hæstv. utanrrh. og hins vegar hæstv. viðskrh. Þó fannst mér að ekki bæri mikið á milli ráðherranna í mati á samningsstöðunni og stöðu þessa máls. Hæstv. viðskrh. túlkaði það svo að í rauninni væri einvörðungu um tæknilegar breytingar að ræða sem gera þyrfti á þessum samningi og síðan þyrfti að staðfesta þær. Ég veit ekki hvort ég tók rétt eftir að það yrði hugsanlega með þáltill. Mér fyndist gott ef hæstv. ráðherra útlistaði það nánar því að ég hef satt að segja ekki heyrt það fyrr frá ráðherrum að staðfesting á breyttum samningi kæmi til greina í þinginu með þáltill. heldur hafði ég haldið að þeir sem með þetta mál fara af stjórnvalda hálfu ætluðu sér að fara fram með svipuðum hætti, þ.e. í formi lagafrv. Hitt er annað mál að ég átta mig ekki á því hvernig hæstv. viðskrh. kemst að þeirri niðurstöðu að hér geti einvörðungu orðið um tæknilegar breytingar að ræða í ljósi þeirra krafna sem uppi eru, m.a. frá spænsku ríkisstjórninni í þessu máli, með kröfum um endursamning að því er varðar þróunarsjóðinn og þá upphæð sem EFTA-ríkjunum er ætlað að greiða til þessara --- ég man ekki hvaða orð hæstv. utanrrh. notaði, það var betlilið held ég. 

Hvaða ríki?

Hann nafngreindi þau, hæstv. ráðherra. Það liggur fyrir í ræðum, Spánn, Írland og Grikkland voru þessi betliríki. Það væri ágætt ef hæstv. viðskrh. greindi nánar frá mati sínu á þessari stöðu því að mér sýnist mjög tvísýnt um það hvort Spánn ætlar að una þessu og hvort ekki þarf að koma til endursamnings af þeim sökum.

Hæstv forseti. Það sem ég sagði í ræðu minni hér áðan var að verði þessi viðbótarbókun við EES-samninginn eingöngu þjóðréttarlegs eðlis, þ.e. feli hún ekki í sér nein bein réttaráhrif hér á landi sem festa þurfi í íslensk lög líkt og gildir um mjög marga alþjóðasamninga, þá ber enga nauðsyn til að bera slíkt mál upp á Alþingi í formi lagafrv. heldur eingöngu í formi þáltill. um staðfestingu alþjóðasamnings eins og venja er um slíkar samningagerðir. Fari hins vegar svo að einhver þau efnisatriði breytist sem segja megi að hafi hér bein réttaráhrif yrði form þingmálsins að sjálfsögðu að vera með öðrum hætti, þ.e. í formi lagafrv. Um það hvernig fer með skoðanamun milli Spánverja og hugsanlega einhverra annarra Evrópuríkja innan bandalagsins og meiri hlutans þar innan dyra þá ætla ég engu um þau viðskipti að spá, spyr þar eingöngu að leikslokum og segir reyndar hugur um að margt í því máli geti einfaldast og skýrst ef það er ljóst að EFTA-ríkin, þau sem standa eftir þegar Sviss hefur sagt sig úr félagi við þau um sinn, ná saman um afstöðu sína gagnvart bandalaginu. Þá mun málið allt einfaldast frekar.

Virðulegi forseti. Mér finnst það dálítið sérkennilegt og merkilegt að það skuli vera hæstv. viðskrh. sem greinir þinginu frá þessu mati á því hvernig hugsanlega yrði farið með viðbótarbókun við EES-samninginn. Ekki ætla ég að hafa á móti því að hann viðri sínar skoðanir um það við þingið. Í sambandi við stöðuna að því er varðar sjónarmið einstakra EB-ríkja til þessa máls, þá er það ekki meiri hlutinn sem þar ræður heldur hvert og eitt ríki af því, að hæstv. ráðherra nefndi meiri hluta EB-ríkjanna. Hvert eitt ríki hefur neitunarvald og það algert neitunarvald. Við heyrðum það hjá hæstv. utanrrh. í desember eftir atkvæðagreiðsluna í Sviss að þetta væri allt saman lítið mál en Alþingi Íslendinga yrði að afgreiða þennan samning eftir það til þess að við fengjum samningsstöðu. Það er satt að segja afar sérkennilegur málflutningur ef íslensk stjórnvöld ætla sér ekki meira en það að þurfa að vera með fullfrágengið mál af hálfu Alþingis til þess að telja sig vera marktæk gagnvart Evrópubandalaginu sem viðræðuaðila.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst taka það skýrt fram að þegar ég talaði um meiri hluta Evrópubandalagsríkja var ég á engan hátt að vísa til þeirra ákvörðunartökuaðferða sem við kunna að eiga hverju sinni innan þeirrar stofnunar. Ég var þar fyrst og fremst að tala um það sem kalla mætti ákvörðunarmótun í pólitísku ferli sem þar er að sjálfsögðu í gangi eins og í öllum slíkum stofnunum. Um hitt málið, það hvernig farið verður með viðbótina við EES þegar hún kemur inn á þing að nýju, þá vitna ég til þess að umræður um þetta efni fóru fram í þinginu fyrr í 2. umr. og ætti þess vegna ekki að hafa komið neinum þingmanni á óvart sem fylgst hefur með umræðunni.

Frú forseti. Ég er að sjálfsögðu ánægður með það þó að það komi mér ekki á óvart að hæstv. viðskrh. er í meira jafnvægi en hæstv. utanrrh. Það er hægt að eiga við hann orðastað með eðlilegum hætti án þess að hann skýli sér á bak við hálfsannindi eða þaðan af verra. Hæstv. viðskrh. talaði um árangur Íslandsbanka. Íslandsbanki, eða Útvegsbankinn, var einkavæddur fyrir tilverknað hæstv. viðskrh. með gífurlegum fórnarkostnaði af almannafé. Árangurinn erum við að sjá þessa dagana þar sem Íslandsbanki hækkar vexti framar öðrum og hefur þar forustu um. Hæstv. ráðherra svaraði ekki þeirri spurningu sem hv. 4. þm. Norðurl. v., Stefán Guðmundsson, bar fram varðandi útflutning á raforku. Mergurinn málsins er sá að verði orkuver einkavædd, eins og hæstv. ríkisstjórn hefur á stefnuskrá sinni, þá er engin leið eftir að við erum orðnir aðilar að Evrópsku efnahagssvæði að halda þeim orkuverum alfarið í eigu Íslendinga. Auðvitað felur brotthvarf Sviss frá Evrópsku efnahagssvæði í sér gerbreytingu á öllu málinu. Sviss er öflugasta EFTA-ríkið og samningurinn hlýtur að breytast bæði að formi og efni í grundvallaratriðum. Nú veit ég að hæstv. viðskrh. telur sig hafa gott vit á efnahagsmálum, en ég held að hann ætti að hlífa sér við því að kenna Svisslendingum hvernig þeir eigi að sjá fyrir sínum hag.

Virðulegi forseti. Fyrst um Íslandsbanka. Þótt hann sé laustengdur þessari umræðu vil ég leyfa mér að vísa til skýrslu, sem lögð var fram í þinginu á síðasta fundi fyrir jól, um sölu hlutabréfa ríkisins í Útvegsbanka Íslands hf. sem var undirstaðan undir myndun Íslandsbanka. Þar er m.a. svarað þeirri staðhæfingu hv. 1. þm. Norðurl. v. að bréfin í bankanum hafi verið seld þannig að ríkið hafi haft skaða af. Þvert á móti voru þetta skynsamleg og hagfelld viðskipti þótt jafnan megi um það deila hvort menn hefðu getað fengið eitthvað meira fyrir bréfin. En þarna var líka um annað að tefla, að ná fram skipulagsumbótum í okkar íslenska bankakerfi sem beðið hafði áratugum saman en loksins tókst, ekki eingöngu fyrir tilverknað þess sem hér stendur heldur tilverknað þeirrar ríkisstjórnar sem við báðir studdum, hv. 1. þm. Norðurl. v. og sá sem hér talar. Um virkjunarrétt fallvatna vil ég endurtaka það sem ég sagði hér áðan. Ég tel að ég hafi svarað spurningu hv. 4. þm. Norðurl. v. svo sem unnt er á þessu stigi máls. Ég ítreka að það er ákaflega mikilvægt að búa svo um hnúta að almenningur fái endurgjald fyrir virkjunarrétt fallvatna, að fallvötnin og virkjunarréttur á þeim séu, allt sem ekki eru skýlaust í einkaeigu, almenningseign. Um þá hnúta ætlum við að búa vel. Ég endurtek að það er ekkert í EES-samningnum sem hindrar að Alþingi haldi áfram þeirri reglu að veita ekki meiri háttar virkjunarrétt til annarra en íslenskra ríkisaðila eða opinberra fyrirtækja.

Frú forseti. Í andsvörum er ekki tækifæri til að fara nákvæmlega út í hvort þetta voru skynsamleg viðskipti með Útvegsbankann en ég tel að svo hafi ekki verið. Erfiðleikar Landsbankans, sem hér hefur líka borið á góma, skapast náttúrlega af þeim bága fjárhag sem Reykjavíkurborg býr við. Ef Reykjavíkurborg væri ekki með svona mikinn yfirdrátt í Landsbankanum þyrfti Landsbankinn ekkert á því láni að halda sem hann fær frá Seðlabanka. Öll þessi málsmeðferð sem við höfum verið að vinna hér undanfarna daga fyrir tilverknað ríkisstjórnarinnar er markleysa. Það var ekki rétt hjá hæstv. viðskrh. að okkur ræki nein nauður til að afgreiða þetta lagafrv. hér og nú. Endanleg lög verða að vera öðruvísi. Við vitum að í þingskjölunum stendur ekki hinn endanlegi samningur sem við þurfum að lögtaka. Ef hæstv. utanrrh. taldi sig þurfa meira umboð en hann hefur frá ríkisstjórninni og vildi láta reyna á það á Alþingi hvort meiri hluti væri fyrir þessari samningagerð, þá átti auðvitað að gera það með þáltill. en vera ekki að samþykkja einhver lög út í loftið sem ekki standast og eru hrein markleysa.

Frú forseti. Mér þykir furðu sæta ef hv. 1. þm. Norðurl. v. heldur því fram að það lagafrv. sem við erum að fjalla um sé markleysa þegar til þess er horft að Finnlandsforseti lét sér vel sæma eftir að Svisslendingar höfðu fellt samninginn að fullgilda og staðfesta lög sem eru nákvæmlega þess efnis og þess eðlis sem við ræðum í dag. Á sama hátt má að sjálfsögðu benda á ákvörðun liechtensteinsku þjóðarinnar að tillögu stjórnar og þings í því landi að samþykkja samninginn óbreyttan, eftir að hann var felldur í Sviss, einmitt til þess að tryggja stöðu sína gagnvart framhaldinu. Það gerðu Finnar. Það gerðu Liechtensteinar. Íslendingar verða ekki menn að minni að samþykkja slíkt lagafrv. Því fer fjarri að hér sé um markleysu að ræða. Hér er einmitt um markvissa aðgerð að ræða til þess að tryggja íslenska hagsmuni í lengd og bráð. Þetta vil ég segja skýrt. Um orð þingmannsins um Landsbanka Íslands er ekki ástæða til að fjölyrða hér, en ég vil leyfa mér að halda því fram að sú skýring sem hann gaf á erfiðri stöðu bankans um sinn sé ekki rétt.

Hæstv. forseti. Nú hefur forseti óskað eftir því að utanrrh. komi í salinn og er það vel. Ég get aftur á móti ekki látið hjá líða að spyrja hvort utanrrh. hafi formlega tilkynnt forseta að hann hyggist ekki verða við þeim tilmælum. Ég minnist þess að stundum átti Alþingi Íslendinga hér áður forseta sem kunnu lag á ráðherrum sem sýndu þrjósku og ekki hlýddu. Þeir tilkynntu þeim einfaldlega að gert yrði fundarhlé og mönnum var leyft að kólna svo að þeir áttuðu sig á því að þeir hefðu þingskyldur og kæmu í salinn. Ég óska eftir því að hæstv. forseti upplýsi hvort utanrrh. hefur með formlegum hætti tilkynnt forseta að hann hyggist ekki vera við þessa umræðu.

Forseta hafa ekki borist nein skilaboð en hæstv. utanrrh. er kominn í salinn.

Virðulegi forseti. Meiri hluti utanrmn. hefur lagt fram ítarlegt nál. þar sem tekið er skipulega á öllum þáttum sem snerta það frv. sem hér er til umræðu og svo samninginn sjálfan um Evrópska efnahagssvæðið og löggildingu hans. Þar sem sá sem hér talar er einn af þeim þingmönnum sem ritar undir nál. meiri hlutans verður ekki hér fjallað um málið í heild, heldur hefur hv. 3. þm. Reykv., formaður nefndarinnar, reifað málið á mjög afgerandi hátt. Ég kýs hins vegar að fjalla hér nokkuð um ákveðna þætti þessa máls sem ég tel mikilsverða, einkum vegna þess að þeir snerta viðhorf Íslendinga til fullveldis þjóðarinnar. Það er ljóst að þessir samningar reyna nokkuð á innri samstöðu okkar í mikilvægu máli sem snertir í senn utanríkismál, efnahagsmál og sjálfstæðismál. Ég á fyrst og fremst við þær deilur sem hafa komið upp á Alþingi og meðal þjóðarinnar svo og með fræðimönnum um það hvort Íslendingar séu að afsala sér fullveldi með EES-samningnum og þar með að brjóta stjórnarskrá lýðveldisins. Þrátt fyrir þann ágreining sem hefur verið hér innan löggjafarsamkundunnar um það hvort í EES-samningnum felist afsal fullveldis eða ekki og ef svo er, hvort stjórnarskráin heimili það eða ekki, þá er rétt að geta þess að hér á Alþingi hefur mikið starf verið unnið innan þingsins og á vegum þess til að skýra sem best eðli þessa máls. Og ég er þeirrar skoðunar að verulegur árangur hafi náðst á mörgum sviðum. Það er rétt að viðurkenna þennan árangur, þakka það starf sem til hans hefur leitt, þakka fyrir það að sjónarmið manna hafa færst nær hvort öðru því að það leiðir þá til þess að hægt verði að undirbúa jarðveginn fyrir það að menn nái betur saman í mikilvægu utanríkismáli í framhaldi málsins. Nú er ágreiningslaust að stjórnarskráin heimilar ekki sérstaklega framsal ríkisvalds en jafnframt er í henni ekki tekið fram að slíkt framsal sé óheimilt. Virðist mér ljóst að fræðimenn séu flestir sammála um að í stjórnarskránni sé að finna þá meginreglu að valdaframsal sé óheimilt. Hvort sú meginregla er og hefur verið fortakslaus er hins vegar ágreiningsefni. Skoðanir skiptast nokkuð eftir því hvort menn telja rétt að halda sig við bókstaf stjórnarskrárinnar eða ekki. Á Íslandi hefur gætt mikillar íhaldssemi að því er varðar stjórnlagabreytingar. Það hafa engar grundvallarbreytingar verið gerðar á stjórnarskrá lýðveldisins frá 1944 ef frá eru taldar breytingar á þeim ákvæðum sem snerta kosningar og kjördæmaskipan. Endurspeglar þetta tvö mikilvæg atriði í stjórnmálasögu Íslands. Í fyrsta lagi sýnist mér að það hafi verið litið á stjórnarskrána sem grundvallarreglur sem túlka ber sem ramma um lýðræðið en ekki í ljósi bókstafsins. Hvarflar því naumast að nokkrum manni að 72. gr. stjórnarskrárinnar tryggi ekki fullkomlega tjáningarfrelsi sem nær til nútímafjölmiðla allra þó að þar sé einungis getið um prentfrelsi svo að tekið sé dæmi. Í öðru lagi hefur tiltölulega mikið jafnvægi ríkt í stjórnmálalífi þessarar þjóðar og mikil samstaða um flest grundvallarmál lýðræðisins. Af þessum sökum hafa Íslendingar að mestu komist hjá því að tengja umræður um stjórnarskrárbreytingar pólitískri valdabaráttu en slík tengsl eru hins vegar mjög algeng í ýmsum ríkjum þriðja heimsins þar sem ójafnvægi í stjórnmálum og umbyltingar eru daglegt brauð. Í áliti svonefndrar fjórmenninganefndar sem utanrrh. skipaði í aprílmánuði 1992 kemur fram sú skoðun að í 2. gr. stjórnarskrárinnar felist meginregla sem margar og mikilvægar undantekningar eru frá að því er varðar valdamörk innlendra aðila. Nokkrar undantekningar frá henni eru einnig að mati fjórmenninganefndarinnar í gildandi íslenskum lögum að því er varðar erlenda valdhafa. Í áliti nefndarinnar eru rakin dæmi þess að ákvarðanir erlendra stjórnvalda og úrskurðir erlendra dómstóla séu aðfararhæf hér á landi samkvæmt þjóðréttarsamningum sem Íslendingar eru aðilar að og þá í samræmi við löggjöf sem slíkir samningar hafa orðið tilefni af. Er í þessum efnum m.a. vitnað til Norðurlandasamninga um gagnkvæmt aðfarar- eða fullnustuhæfi stjórnsýsluathafna og dóma frá þessum löndum. Dr. Guðmundur Alfreðsson hafnar öllum fordæmum og þar á meðal með fordæmi Norðurlandasamninganna með eftirfarandi röksemdum sem mig langar til að vitna í beint, með leyfi forseta. Þar segir: ,,Loks vitnar sérfræðinganefndin í Norðurlandasamninga um gagnkvæmt aðfarar- eða fullnustuhæfi stjórnsýsluathafna og dóma frá þessum löndum. Nánari athugun leiðir í ljós að þarna er tvennt ólíkt á ferðinni. Útlend stjórnvöld eða dómstólar fá samkvæmt Norðurlandasamningum aldrei lögsögu yfir íslenskum einstaklingum eða fyrirtækjum nema þeir hafi sjálfir með gerðum sínum komist undir vald erlendrar lögsögu. Það var engin lögsaga flutt úr landinu því að erlend stjórnvöld og dómstólar höfðu þegar vald til að fara með viðkomandi mál. Við tökum aðeins að okkur fullnustuna á gagnkvæmnisgrundvelli. Á EES-svæðinu mundu hins vegar EFTA-eftirlitsstofnunin og dómstóllinn fá lögsögu, svo og stofnanir EB, án þess að íslenskir aðilar aðhafist nokkuð til að kalla lögsöguna yfir sig. Tilvitnunin í þessa Norðurlandasamninga og samanburðurinn eiga því ekki rétt á sér.`` Þetta segir dr. Guðmundur Alfreðsson. Hér víkur dr. Guðmundur að því að Íslendingar hafi ekki haft lögsögu yfir öðrum Norðurlöndum og sé því engin lögsaga flutt úr landi þótt ákvæði erlendra stjórnvalda og úrskurðir dóma snerti íslenska ríkisborgara vegna þess sem þeir hafa aðhafst á erlendri grundu. Þetta er rétt svo langt sem það nær. Hinar erlendu ákvarðanir að því er varðar Norðurlandasamningana eru þó endanlegar og aðfararhæfar hér á landi. Geta þessar ákvarðanir því snert hagsmuni íslenskra ríkisborgara, svo sem eignir þeirra á Íslandi án þess að Íslendingar eigi þess kost að njóta þeirrar verndar sem þeim er áskilin í íslenskum lögum og væntanlega í stjórnarskránni líka. Prófessor Björn Þ. Guðmundsson fjallar einnig um fordæmi í sinni álitsgerð og segir hann þar m.a., með leyfi forseta: ,,Þess eru hins vegar engin dæmi að íslenskt framkvæmdarvald hafi í þessum skilningi verið framselt til erlends stjórnvalds. Þau þrjú dæmi sem fjórmenninganefndin tekur úr samningnum á sviði norrænnar samvinnu til styrktar niðurstöðum sínum falla ekki undir slíkt valdaframsal í skilningi stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar.`` Ég tek það fram að þessi fullyrðing í áliti prófessor Björns er ekki rökstudd frekar. Prófessor Björn fjallar í sínu áliti um þau réttindi þegnanna sem hann telur að Ísland afsali sér með aðild að EES. Hann tíundar þar sérstaklega réttaröryggi sem þegnarnir njóta samkvæmt stjórnarskrá og beinist að stjórnsýslunni. Segir hann þar í sinni álitsgerð, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt íslenskum rétti er heimild til að ákvarða mönnum að greiða fésektir í höndum dómstóla fyrst og fremst en einnig stjórnvalda á vissum sviðum, t.d. sýslumanna og lögreglustjóra. Ef við höldum okkur við stjórnsýsluna, þá er þess fyrst að geta að stjórnsýsluhafar inna störf sín af höndum ,,að viðlagðri ábyrgð``. Til þess að mega hafa hana með höndum verða þeir að fullnægja margvíslegum skilyrðum, t.d. um menntun. Ákvarðanataka þeirra er samkvæmt íslenskum lögum bundin af ýmsum form- og efnisreglum. Gerist stjórnsýsluhafarnir sekir um brot í þessum efnum getur það bæði varðað þá ábyrgð svo og hið opinbera. Aðgerðir þeirra geta enn fremur leitt til þess að ákvarðanir þeirra verði metnar ógildar. Til þess að staðreyna það höfum við ýmis réttaröryggistæki sem eru fólgin í því sem ég nefni stjórnsýslueftirlit. Þar skiptir mestu máli að telji maður rétt á sér brotinn í stjórnsýslunni getur hann borið fram kvörtun við umboðsmann Alþingis, hann getur leitað til æðra stjórnvalds og síðast en ekki síst getur hann borið mál sitt undir dómstóla. Með EES-samningnum hefur íslenskur þegn afsalað sér þessu öllu til stofnana EFTA og EB. Þetta skiptir verulegu máli við mat á álitaefninu því að stjórnarskráin er ekki eingöngu til þess að kveða á um stjórnskipun okkar heldur og ekki síður til þess að vernda réttindi þegnanna.`` Nú er það svo að Íslendingar hafa skuldbundið sig til þess að líta á ákvarðanir stjórnvalda á Norðurlöndum í skattamálum sem endanlegar en aðfararhæfar hér á landi. Var þetta gert annars vegar með staðfestingu á samningi milli Norðurlanda um aðstoð í skattamálum og með lögum nr. 46 frá því í maí 1909. Samkvæmt þeim lögum er það svo að ef kveðnir eru upp úrskurðir t.d. í Noregi um skattskyldu íslensks þegns, þá er sá úrskurður endanlegur og aðfararhæfur hér á landi með fulltingi íslenskra stjórnvalda. Þannig geta íslensk stjórnvöld komist í þá stöðu að þeim er skylt samkvæmt þjóðréttarsamningum og samkvæmt íslenskum lögum að aðstoða erlend stjórnvöld í því að gera fjárnám í eignum íslensks þegns hér á landi án þess að sá hinn sami eigi þess nokkurn kost að leita sér varna í þeim réttaröryggistækjum sem prófessor Björn Þ. Guðmundsson tíundar. Íslenskur þegn getur í því tilfelli ekki leitað til íslensks stjórnvalds til þess að hnekkja úrskurðinum. Ég geri ráð fyrir því að þeir sem settu þessi lög hafi ekki talið sig vera að brjóta stjórnarskrána þó að þetta hafi verið gert. Nú er það ljóst að enginn íslenskur þegn verður að þola slíka úrskurði erlends stjórnvalds nema hann hafi aðhafst eitthvað innan lögsögu viðkomandi ríkis. Engu að síður veita þau lög sem að framan greinir erlendum stjórnvaldsákvæðum aðgang að íslenskum þegnum og eignum þeirra og upphefja þessi eignarréttaröryggisákvæði sem íslensk lög og væntanlega stjórnarskráin veitir okkur. Samanburður við þá lögsögu sem EES-samningurinn markar tel ég að sé leyfilegur þó að ekki sé um nákvæmlega sambærileg tilvik að ræða eins og prófessor Björn Þ. Guðmundsson gerir kröfu um. Ef um nákvæmlega sambærileg tilvik væri að ræða væri naumast þörf á túlkun né umræðu um málið. Til þess að íslenskir lögaðilar komist undir lögsögu eftirlitsstofnunar EFTA eða EFTA-dómstólsins þurfa þeir að stunda milliríkjaviðskipti ellegar hafa áhrif á milliríkjaviðskipti. Er ljóst að Íslendingar hafa ekki, alla vega hingað til, náð með sinni löggjöf til þess að kveða á um reglur í milliríkjaviðskiptum og verður því ekki framselt íslenskt ríkisvald sem ekki hefur verið til. Erfitt er að ímynda sér aðstæður þar sem íslenskt fyrirtæki sem einungis stundar innanlandsviðskipti gæti komist undir lögsögu EFTA-dómstólsins eða eftirlitsstofnunar án þess að það hafi þá þegar verið búið að brjóta íslensk lög og hafi komist upp með það. Ég hallast að þeirri skoðun að þau fordæmi sem getið er um í áliti fjórmenninganefndarinnar séu nothæf sem leiðbeiningar um túlkun á 2. gr. stjórnarskrárinnar þó að þau séu alls ekki nákvæmlega sambærileg tilvik við það réttarsvið sem EES-samningurinn býr til. Má af því leiða að meginregla stjórnarskrárinnar sé sú að framsal ríkisvalds sé óheimilt en að sú meginregla sé alls ekki fortakslaus, í vissum afmörkuðum tilfellum sé það heimilt. Rétt er að geta þess að í meðförum Alþingis á stjórnarskrárþætti EES-málsins hefur að mínu mati komið fram víðtækari samstaða um þennan skilning en upphaflega virtist hægt að búast við miðað við ræður nokkurra þingmanna Í nál. minni hluta stjórnarskrárnefndar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Það er mat minni hluta nefndarinnar að ekki sé heimilt að óbreyttri stjórnarskrá að framselja íslenskt ríkisvald í þeim mæli sem gert er ráð fyrir í EES-samningnum.`` Naumast verður þessi texti skilinn á annan veg en þann að stjórnarskráin heimili framsal valds. Það er ekki spurning hvort slíkt er heimilt heldur hve mikið valdaframsalið geti orðið. Er rétt að minna á að undir nál. rita hv. þm. Steingrímur Hermannsson, Ragnar Arnalds, Kristín Einarsdóttir og Páll Pétursson. Þessir aðilar fallast á þá túlkun stjórnarskrárinnar að ekki sé fortakslaust bannað að framselja íslenskt ríkisvald. Sem rökrétt framhald af þeirri niðurstöðu hafa þessir þingmenn gert það að tillögu sinni að breyta stjórnarskránni með þeim hætti að heimila í 21. gr. hennar framsal á ríkisvaldi að tilskildu samþykki aukins meiri hluta Alþingis. Og að því tilskildu einnig, ber að geta, að það vald sem framselja skal sé vel afmarkað og á takmörkuðu sviði. Í umræðum um 29. mál þingsins og brtt. á þskj. 306 kom það berlega í ljós hjá talsmönnum Kvennalista og Alþb. að þeir líta svo á að hefði stjórnarskrárbreytingin farið fram að tillögu þeirra hefði sú breyting verið fullnægjandi til að EES-samningurinn rúmaðist innan heimilda stjórnarskrárinnar. Ég lít svo á að forustumenn innan stjórnarandstöðunnar hafi hér horfið frá þeirri skoðun að um verulegt framsal á ríkisvaldi sé að ræða í EES-samningnum og nú líti þeir hins vegar þannig á að EES-samningurinn feli í sér framsal ríkisvalds sem sé vel afmarkað og á takmörkuðu sviði. Ég tel fulla ástæðu til þess að undirstrika það hér að á hinu háa Alþingi hafa að því er mér virðist stjórnarflokkar og stjórnarandstaðan nálgast í þessum skilningi sínum á eðli málsins. Ég tel það vera gott mál og til bóta í þessu viðkvæma máli sem reynir talsvert á margar eðlilegar og ásættanlegar tilfinningar. Þessi þróun mála innan stjórnarandstöðuflokkanna er með þeim hætti ef marka má brtt. á þskj. 306 að flm. hennar vex það ekki í augum að Alþingi taki sjálft ákvörðun um það hverju sinni hvaða samningar feli í sér vel afmarkað framsal á valdi og takmarka svið slíks framsal og víkja því mjög greinilega frá mati prófessors Björns Þ. Guðmundssonar sem treystir ekki hinum almenna löggjafa til þess að ákvarða þau mörk en í áliti sínu segir hann, með leyfi forseta: ,,Fjórmenninganefnd utanrrh. telur að þrátt fyrir ákvæði 2. gr. stjórnarskrárinnar sé valdframsal heimilt á vel afmörkuðum og takmörkuðum sviðum. Kemst hún að þeirri niðustöðu að í þessu tilviki sé þeim skilyrðum fullnægt. En hvar á að draga mörkin? Hvenær er svið ekki svo nægilega vel afmarkað eða ekki nógu takmarkað til þess að um óleyfilegt valdframsal sé að ræða? Mat í þessu efni tel ég svo vandasamt og afdrifaríkt að varhugavert sé að láta hinn almenna löggjafa um það.`` Ég hef í máli mínu bent á tvö undirstöðuatriði sem þróast hafa innan stjórnarandstöðuflokkanna við umfjöllun málsins á Alþingi, þ.e. að mér finnst annars vegar liggja ljóst fyrir af hálfu forustumanna stjórnarandstöðunnar að stjórnarskrá lýðveldisins eins og hún er nú hindrar ekki fortakslaust framsal valds og hins vegar að EES-samningurinn felur ekki í sér verulegt valdaframsal heldur framsal sem er vel afmarkað og á takmörkuðu sviði. Ég held að það sé að mörgu leyti nauðsynlegt að leggja áherslu á að ég tel að forustumenn stjórnarandstöðunnar hafi sameinast í þeim skilningi að það framsal valds sem í EES-samningnum sé fólgið sé vel afmarkað og á takmörkuðu sviði. Þessir forustumenn stjórnarandstöðunnar hafa viljað gangast fyrir breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins sem hefði það að tilgangi að rýmka heimildir stjórnarskrárinnar til valdaframsals. Ljóst er með öllu að sú breyting á stjórnarskránni sem þannig var gerð tillaga um hefði að mati flm. veitt stjórnarfarslegt svigrúm til að samþykkja EES-samninginn þó að þeir séu ósammála samningnum. Þess vegna þykir mér fullljóst að þessir flm. litu ekki svo á að það svigrúm sem þeir voru þannig að gera tillögu um væri skapað til þess að hægt væri að afsala fullveldi eða vega að sjálfstæði íslensku þjóðarinnar. Það dettur mér ekki í hug að halda fram að menn hafi verið að skapa þetta svigrúm til þess. Þeir voru efnislega á móti samningnum. Það hefur komið fram í máli margra þeirra að þeir eru efnislega á móti samningnum en þeir hins vegar líta svo á að að því er varðar valdaframsalið þá séu það fyrst og fremst formsatriðin, þ.e. stjórnarskráin, sem stendur í vegi fyrir þessu en ekki efnislegu atriðin. Virðulegi forseti. Ég get ekki látið það hjá líða að leiðrétta rangfærslur sem ég tel hafa komið hér fram á áliti fjórmenninganefndarinnar. En þessar rangfærslur hafa verið ítrekaðar héðan úr þessum ræðustól. Sú skoðun hefur komið fram að með orðalaginu ,,önnur stjórnvöld`` í 2. gr. stjórnarskrárinnar sé ekki tekið fram að þau stjórnvöld skuli vera alíslensk stjórnvöld og hefur því verið haldið fram að álit fjórmenninganna byggist á þeirri forsendu að í þessu orðalagi 2. gr. stjórnarskrárinnar felist heimild til að ákveða með lögum að þættir framkvæmdarvaldsins skuli vera í höndum alþjóðastofnana. Þessi meinta skoðun fjórmenninganefndarinnar hefur óneitanlega orðið tilefni nokkurrar hneykslunar í máli nokkurra þingmanna stjórnarandstöðunnar. Ég vil af þessu tilefni vitna beint í álit fjórmenninganna máli mínu til skýringar. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í 2. gr. stjórnarskrárinnar er talað um forseta lýðveldisins og önnur stjórnvöld samkvæmt stjórnarskránni og öðrum landslögum. Ekki er tekið fram að þetta skuli vera alíslensk stjórnvöld og hugsanlegt er að alþjóðastofnanir séu stjórnvöld eftir 2. gr. Það er með öðrum orðum til skoðunar hvort í 2. gr. stjórnarskrárinnar felist heimild til þess að ákveða með lögum að þættir framkvæmdarvaldsins skuli vera í höndum alþjóðastofnana.`` Hér er sem sagt fleytt fram skoðun en ef menn lesa þessa álitsgerð og þennan kafla álitsgerðarinnar til enda þá kemur í ljós að höfundar álitsgerðarinnar telja sér ekki fært að nota þessa skoðun. Ég ætla, með leyfi forseta, að halda áfram þessari tilvitnun: ,,Þegar haft er í huga hve mikilvægt alþjóðasamstarf er á okkar dögum fyrir Íslendinga sem aðra er þessi hugmynd ekki fráleit. Þar við bætist að unnt er að færa rök fyrir því að skilja beri íslensk stjórnskipunarlög í samræmi við gildandi þjóðarétt á hverjum tíma. Það er hins vegar óvíst miðað við forsendur stjórnarskrárinnar að hve miklu leyti þetta er gildandi íslenskur réttur. Við lögskýringar verður oft að taka þann kost sem er öruggur og af þeim sökum teljum við ekki unnt að byggja niðurstöðu okkar varðandi framkvæmdarvaldið og 2. gr. stjórnarskrárinnar á því að á grundvelli hennar megi fela alþjóðastofnunum framkvæmdarvald í ótilteknum mæli.`` Heildarniðurstaða þeirra er sem sagt sú að þetta sé ekki nothæf hugsun. Þeir bæta síðan við: ,,Síðar verður rætt hvort þetta sé unnt á vel afmörkuðum og takmörkuðum sviðum.`` Og ég bendi hv. þm. á það að hér er komið það orðalag sem síðar varð með brtt. sett inn í frv. til stjórnskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þannig að með þeirri breytingu þá hafa menn nálgast á vissan hátt þann skilning sem fram kemur í áliti fjórmenninganna á því að EES-samningurinn feli ekki í sér fullveldisafsal heldur framsal á valdi á vel afmörkuðu og takmörkuðu sviði. Mér hefur fundist að tilvitnunin sem ég hef hér lokið við hafi verið nokkuð mistúlkuð í máli allmargra þingmanna og tek eftir því að í áramótahugleiðingu hv. 1. þm. Norðurl. e., Guðmundar Bjarnasonar, heldur hann uppteknum hætti að vitna í þetta á ófullkominn hátt og draga af því niðurstöður sem ég tel að séu hæpnar. Umræðan hér á hinu háa Alþingi svo og á öðrum vettvangi hefur vakið upp margar spurningar og mikilvægar um fullveldishugtakið og skilning okkar á stjórnarskránni í síbreytilegum heimi. Sú skilgreining á ríkishugtakinu sem Ólafur Jóhannesson notar í stjórnskipun Íslands varpar nokkru ljósi á þau skilyrði sem sett eru til þess að ríki geti talist fullvalda. Þar eru ríki skilgreind á eftirfarandi hátt, með leyfi forseta: ,,Ríki er mannlegt samfélag, er hefur varanleg yfirráð yfir tilteknu landsvæði, býr við lögbundið skipulag og lýtur stjórn, er sækir vald sitt til samfélagsins sjálfs en eigi til annarra ríkja, enda fari sú stjórn með æðsta vald í landinu óháð valdhöfum annarra ríkja, að öðru leyti en því, er leiðir af reglum þjóðaréttar.`` Við þessa skilgreiningu ber þó að gera nokkra athugasemd að því er varðar það hve óháð ríki verða að vera öðrum ríkjum til að geta talist fullvalda. Hér er ekki átt við samningsbundið framsal á valdi eins og t.d. þegar Íslendingar fólu Dönum að fara með utanríkis- og öryggismál sín en hafa þó litið svo á að þjóðin hafi með sambandslögunum frá 1918 tryggt fullveldi og haldið upp á þann atburð æ síðan án þess að á þau hátíðarhöld hafi nokkurn tímann fallið skuggi efasemda um að við höfum öðlast fullveldi árið 1918. Hér er á hinn bóginn átt við þá þróun mála í alþjóðlegum viðskiptum sem er ein traustasta stoðin undir velferð þeirra ríkja sem fremst standa í heiminum í dag og Ísland er hluti af. Ljóst er að þessi viðskipti, þessi alþjóðlegu viðskipti, sem standa undir velferð flestra þeirra ríkja sem fremst standa í heiminum í dag, gera ríkin mjög háð hvert öðru efnahagslega. Efnahagsleg undirstaða fullveldis er að sjálfsögðu ein af forsendum þess að fullveldi geti talist marktækt. Þau ríki sem mest eiga undir milliríkjaviðskiptum eru háð ákvörðunum sem eru teknar utan þeirra lögsögu. Vil ég í þessu dæmi geta þess að olíukreppur áttunda áratugarins sem voru tvær talsins reyndu mjög á efnahag margra vestrænna ríkja sem höfðu byggt samfélag sitt á þeirri staðreynd að olía hafði verið ódýr og næg á markaði lengi. Þrotlaus barátta Frakka til að draga úr pólitískum áhrifum olíuframleiðsluríkjanna á utanríkisstefnu Frakka leiddi til þess að þeir eru nú í dag stórum minna háðir olíu en áður var. Samt sem áður mundi ný olíukreppa þrengja stöðu þeirra bæði innan ríkisins og út á við í samskiptum þeirra við önnur lönd og hafa áhrif á utanríkismál þeirra. Íslendingar hafa alla tíð frá því að landið byggðist verið háðir milliríkjaviðskiptum. Og þó sennilega aldrei eins og nú. Við höfum reist efnahag okkar á feikilega mikilli sérhæfingu. Þjóð sem á fáar en stórar auðlindir og býr við fremur svalt loftslag sem takmarkar matvælaframleiðslu á ekki annan kost en að reiða sig á að selja og kaupa á alþjóðlegum markaði. Við erum því öllu öðru fremur kaupmenn hér á Íslandi. Og fjöregg okkar er að þessu leyti í höndum þeirra sem kaupa og selja, selja okkur vörur og kaupa af okkur framleiðsluvörur. Höfum við Íslendingar með sérhæfingu okkar þá byggt velferð okkar á hæpnum forsendum að því er fullveldi okkar varðar? Ef einræðisherra í Persaflóa fer í stríð kann rekstrarforsendum að vera kippt undan útgerð á Íslandi. Reglur sem settar eru í Evrópubandalaginu geta neytt okkur til kostnaðarsamra fjárfestinga alveg burt séð frá því hvort við erum með EES eða ekki. Hrun Sovétríkjanna kann að grafa undan ál- og járnblendiframleiðslu hér á landi og gera skuldsetningu þjóðarinnar hlutfallslega svo þunga að hún stefni efnahagslegu sjálfstæði okkar í voða. Höfum við með því að sérhæfa okkur komið okkur í þá stöðu að stórveldi í viðskiptaheiminum kasti á milli sín fjöreggi þjóðarinnar án þess að við fáum mikið við þann leik ráðið? Höfum við með þessum hætti grafið undan sjálfstæði þjóðarinnar með því að byggja velsæld hennar á þeim fáu en stóru gjöfum sem náttúran hefur fengið okkur? Hver er þá valkosturinn í stöðunni? Ber okkur að snúa af braut sérhæfingar og styrkja með þessari þjóð sjálfsþurftarbúskap í þeim tilgangi að efla efnahagslegt sjálfstæði okkar og draga úr yfirþyrmandi viðskiptaáhrifum erlendra ríkja? Þeir sem leggja þrengsta merkingu í fullveldishugtakið hljóta að velta því fyrir sér hvort við getum talist fullvalda þjóð svo háðir sem við erum alþjóðlegum viðskiptum. En sannleikurinn er nú samt sá í mínum augum að þróun nútímaviðskipta á alþjóðlegum markaði hefur gert hina þrengstu skilgreiningu á efnahagslega fullvalda ríki, sem er óháð valdhöfum annarra ríkja, merkingarlitla og ónothæfa í nútímanum. Það er meginstaðreynd að flest iðnríki nútímans eru efnahagslega og þar með stjórnmálalega háð hvert öðru og eiga því ekki annan kost til að tryggja fullveldi sitt en þann að leita leiða til að tryggja að sanngjarnar reglur verði settar um milliríkjaviðskipti. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið er slík viðleitni. Ljóst er að utan hins Evrópska efnahagssvæðis verða Íslendingar jafnháðir EB viðskiptalega séð og áður. Ákvarðanir sem varða lífskjör þjóðarinnar verða eftir sem áður teknar á vettvangi EB. Innan EES öðlast Íslendingar hins vegar stöðu til þess að geta haft áhrif á gang mála. Í hluta samningsins er lýst því ferli sem ákvarðanir um nýjar reglur skulu fylgja. Með EES-samningnum hafa Íslendingar ásamt öðrum EFTA-þjóðum samið um að leggja reglur EB til grundvallar í viðskiptum sínum. EB heldur þeim rétti að hafa frumkvæði að lagabreytingum. Ákvarðanir mótast hins vegar í viðamiklu ferli sem réttara er að líkja við smíðisgrip en atburð. Framkvæmdastjórn EB mótar tillögur að breytingum og reglum. En áður en undirbúningsvinna hefst ber henni að leita óformlega ráða hjá sérfræðingum EFTA-ríkjanna og EB-ríkjanna. Fulltrúar EFTA-ríkjanna eru því aðilar að málinu áður en tillögur framkvæmdastjórnar EB eru mótaðar. Fullmótaðar ganga tillögur framkvæmdastjórnarinnar til ráðherraráðs EB og sameiginlegu EES-nefndarinnar. Til þess að tillagan nái samþykki í EES-nefndinni verða öll ríkin að vera sammála. Hafa því Íslendingar sem og aðrar EFTA-þjóðir neitunarvald í þessu löggjafarferli fyrir utan áhrif á ákvarðanaferlið frá upphafi. Breytingartillagan hefur þó ekki öðlast gildi að landsrétti þegar hér er komið sögu heldur er litið svo á að hún sé þjóðréttarsamningur sem verði að lögleiða hér á landi með stjórnskipulegum hætti. Leggja ber áherslu á að hér er um að ræða samning 18 ríkja um viðskiptareglur og reynt hefur verið að gera aðild EFTA-ríkjanna og þjóðþinga þeirra að samningaferlinu tortryggileg. Í áliti dr. Guðmundar Alfreðssonar segir á þessa leið . . .  ,,,,Setning nýrra EES-reglna fer ekki eftir reglum landsréttar þar sem hér er um að ræða breytingar á þjóðréttarsamningi. Þar eiga því ekki við stjórnarskrárákvæði um frumkvæðisrétt ríkisstjórnar eða þingmanna að lagafrv. eða rétt til flutnings brtt. . . . `` Þessi atriði telur nefndin að ráði úrslitum um það að umrædd ákvæði EES-samningsins séu samrýmanleg 2. gr. stjórnarskrárinnar. Röksemdafærsla nefndarmanna fær staðist og niðurstaðan er formlega rétt. Hún er hins vegar efnislega röng því að frumkvæðisréttur þingmanna að lagafrumvörpum og flutningi breytingartillagna skerðist að sjálfsögðu þegar löggjafarstarfið um sjálfar efnisreglurnar, eins og áður segir, er flutt frá Alþingi til alþjóðastofnana.`` Nú er það svo að allir þjóðréttarsamningar eru þess eðlis að þeir skerða sjálfsákvörðunarrétt þeirra þjóða sem að þeim standa að svo miklu leyti sem skuldbindingum slíkra samninga nemur. Skerðist að sjálfsögðu að sama skapi frumkvæðisréttur hvers þjóðþings og þingmanna sem þar sitja. Er EES-samningurinn að þessu leyti ekki frábrugðinn öðrum þjóðréttarsamningum þó hann sé að sjálfsögðu mjög yfirgripsmikill. Virðulegur forseti. Við lifum í heimi þar sem milliríkjaviðskipti gegna mjög mikilvægu hlutverki, svo mikilvægu í raun að efnahagslegt sjálfstæði fjölmargra ríkja er undir því komið að þessi viðskipti séu stöðug og um þau ríki eining þjóða í milli. Tryggð með þjóðréttarlegum skuldbindingum og fjölþjóðlegu eftirliti. Ísland er eitt þeirra ríkja sem mest er háð því að tryggja alþjóðlega viðskiptahagsmuni sína. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið er áfangi á þeirri braut. Hann treystir stöðu okkar í alþjóðlegum viðskiptum og styrkir efnahagsforsendur okkar sem fullvalda þjóðar. Samningurinn verður að teljast mjög viðunandi þótt vissulega sé hann ekki gallalaus. Helstu annmarka hans tel ég vera að með samningnum næst ekki fullt jafnræði með fríverslun þar eð hún nær ekki til allra fiskafurða auk þess sem viðhaldið er styrkjakerfi í ákveðnum greinum atvinnulífsins innan EB sem keppa við íslenskan atvinnurekstur. Það er einnig í mínum augum annmarki á þessum samningi hve fjárfestingarfrelsið sem þar er áskilið gengur nærri eignarrétti á auðlindum. Hefði ég kosið að Íslendingar héldu fast við fyrirvara um landakaup erlendra manna á Íslandi. Fyrst fallið var frá þeim fyrirvara í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hefur verið leitað leiða til að tryggja hagsmuni Íslendinga í þessu máli með endurskoðun á jarðalögum. Sú leið virðist mér fær þótt hún sé afar flókin og sýnu óþægilegri fyrir okkur en almennur fyrirvari. Ég vil að lokum leggja áherslu á að stjórnarandstaðan hefur nálgast stjórnarflokkana mjög verulega í afstöðu sinni til stjórnarskrárþáttar EES-málsins og ég tel fulla ástæðu til að þakka það starf sem þar liggur að baki. Ég endurtek að það er ekki sýnilegur ágreiningur um það af hálfu stjórnarandstöðunnar, að því er mér virðist, að stjórnarskráin heimili takmarkað framsal á valdi þótt meginregla hennar sé tvímælalaust sú að framsal valds sé óheimilt. Það hefur einnig komið fram af hálfu talsmanna stjórnarandstöðunnar að það valdaframsal sem að þeirra áliti felst í EES-samningnum er vel afmarkað og á takmörkuðu sviði og fallast þeir að því leyti til á grundvallarsjónarmið fjórmenninganefndarinnar. Sú deila sem eftir stendur að því er stjórnarskrárþáttinn varðar stendur um það hvort í EES-samningnum sé fólgið valdaframsal eða ekki og í annan stað ef um vel afmarkað valdaframsal er að ræða hvort stjórnarskráin óbreytt heimilar slíkt framsal. Sú deila verður væntanlega ekki leyst á annan hátt en þann að þingmenn taki afstöðu til málsins í krafti sannfæringar sinnar.

Nú hafa fjórir hv. þm. óskað eftir að veita andsvar við ræðu hv. 5. þm. Norðurl. e. Verður því að takmarka ræðutíma við eina mínútu.

Virðulegur forseti. Ein mínúta, ég verð þá að takmarka mjög það sem ég hef að segja um þessa ræðu en það voru mjög margar athugasemdir sem ég hefði viljað gera. Ég hjó eftir að hv. þm. sagði að stjórnarandstaðan og stjórnin hefðu nálgast í málinu að því er varðaði stjórnarskrárþátt málsins. Þetta þótti mér óskiljanleg og alveg stórfurðuleg fullyrðing þar sem ljóst er að mikill vafi er á því að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði standist íslenska stjórnarskrá. Þess vegna var flutt hér frv. um það að ef um slíkt valdaframsal yrði að ræða eins og í honum felst þá þyrfti meiri hluta hér á Alþingi. Og túlkun þingmannsins var sú að þar með værum við að segja að ákveðið framsal væri heimilt samkvæmt núgildandi stjórnarskrá. Það er alveg ljóst að allt alþjóðasamstarf felur í sér eitthvert mjög takmarkað valdaframsal, t.d. bara aðild Íslands að Sameinuðu þjóðunum. Það hlýtur hv. þm. að vita. Og þess vegna hlýtur að vera alveg óskiljanleg hans fullyrðing að stjórn og stjórnarandstaða hafi nálgast í þessu máli. Það skil ég alls ekki. Auk þess sem mjög margir stjórnarliðar hafa lýst efasemdum með stjórnarskrárþátt málsins. Þannig að það er ekki um það að ræða að allir sem styðja ríkisstjórnina telji að samningurinn standist stjórnarskrá.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá síðasta ræðumanni og kom raunar skýrt fram í ræðu minni að það er enn ágreiningur um stjórnarskrármálið. En ég tel engu að síður að aðilar hafi nálgast hver annan. Alla vega ákveðnir talsmenn stjórnarandstöðunnar. Ég ætla ekki að vitna hér í sérstök ummæli en þau ummæli eru til vegna þess að ég hef kallað þessa afstöðu fram hér í umræðum á þingi. Það sem skiptir mestu máli er það að fullyrðingar um að verulegt valdaframsal sé fólgið í EES-samningnum, að það sé verið að framselja fullveldi íslenska lýðveldisins og það sé vegið að sjálfstæði þjóðarinnar, slíkar fullyrðingar tel ég ekki samræmast því sem fram kemur í brtt. við frv. til stjórnskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands þar sem tekið er fram að það sé heimilt að gera alþjóðlega samninga svo fremi sem það sé meiri hluti Alþingis sem samþykkir þá og að vald það sem framselt er sé vel afmarkað og á takmörkuðu sviði. Og það liggur einnig fyrir að menn telja að EES-samningurinn sé innan þessara marka. Auðvitað hefðu menn ekki farið að gera tillögu um þessa stjórnarskrárbreytingu ef þeir hefðu talið að þar með væri verið að framselja íslenskt fullveldi og vega að sjálfstæði þjóðarinnar.

Virðulegur forseti. Það er alveg greinilegt að hv. þm. vill skilja málið með ákveðnum hætti og hann verður þá að hafa það fyrir sig. En það er alveg ljóst að í EES-samningnum er fólgið valdaframsal. Það eru allir sammála því. En að það sé svo mikið valdaframsal að sjálfstæði íslensku þjóðarinnar sé búið með samþykkt samningsins, það hef ég t.d. aldrei sagt. Það getur vel verið að einhverjir hafi þá skoðun. Það er greinilegt að þingmaðurinn telur að það geti meira að segja svo verið úr því að hann heldur þessu svo stíft á lofti. Ég ætlaði hins vegar að nota seinni mínútu mína í það að benda hv. þm. á að það er að mínu mati mjög ýkt, sem hann heldur, að við getum haft einhver áhrif á ákvarðanaferli innan EB. Lýsingu hans hér tel ég vera langt frá raunveruleikanum. Íslendingar munu hafa óveruleg ef nokkur áhrif á ákvarðanaferlið innan EB ef EES-samningurinn verður staðfestur á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég ber að sjálfsögðu fulla virðingu fyrir þeim skoðunum sem hv. síðasti ræðumaður lýsti sem sínum skoðunum. En ég hlýt þá að líta svo á að þær skoðanir brjóti nokkuð í bága við orðalagið á brtt. á frv. til stjórnskipunarlaga því þar er verið að opna möguleika á því að lögtaka samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Það er verið að opna möguleika til þess og tekið sérstaklega fram að þeir möguleikar séu með þeim hætti að ekki sé verið að framselja vald nema með þeim hætti að það sé á vel afmörkuðu sviði og á takmörkuðu sviði. Ég held að enginn hefði farið að opna þessa leið ef svo hefði verið litið á að þarna væri um valdaafsal að ræða. Ég vil hins vegar geta þess í sambandi við seinni athugasemd hv. þm. að auðvitað koma Íslendingar til með að hafa mjög takmörkuð áhrif innan EES. Smáþjóðir hafa takmörkuð áhrif en þau áhrif eru þó mikils virði og betri en engin.

Herra foreti. Ég vil hæla hv. þm. Tómasi Inga Olrich fyrir að hafa flutt þá ræðu sem hann svo margsinnis hefur beðið um orðið til að fá að flytja og svo margsinnis strikað sig út af mælendaskrá. Ég hefði gjarnan viljað sjá þá ræðu í upphaflegum búningi og þær breytingar sem á hafa orðið. En af því að þetta er að mestu leyti lögfræðilegt álit og að því leyti til sérstætt að það fer í að gagnrýna lögfræði tveggja virtra prófessora, sem almennir lögfræðingar þessa lands hafa ekki þorað að gera, þá tel ég einsýnt að senda beri þennan hluta ræðunnar til lagadeildar háskólans til þess að fá prófessorinn til að leggja mat á það hvað gefið sé fyrir svona lögfræði í skóla, ef um ritgerð væri að ræða. Herra forseti. Ég ætla ekki að leggja dóm á niðurstöðuna en fróðlegt væri að fá að heyra það álit.

Virðulegi forseti. Þessi athugasemd kallar ekki á stórkostleg svör. Ég þakka hv. þm. fyrir hlýleg orð í minn garð. Ef hann hlutast til um að þau orð sem ég hef látið hér falla í dag verði send hv. prófessor til athugunar þá legg ég líka til að þau atriði sem ég hef bent á hér í ræðu minni, að þingmenn stjórnarandstöðunnar leyfa sér að víkja frá áliti þessa virta fræðimanns --- verði líka borin undir hann.

Herra forseti. Ég vil líka þakka fyrir það að hann hefur fullyrt að sjónarmið stjórnarandstöðu og stjórnarsinna hafi færst saman varðandi þann þátt sem snýr að stjórnarskránni. Ég veit það eitt um afstöðu stjórnarandstæðinga að þeir hafa staðið í stað með sitt álit og ekki haggast. Þetta verður því ekki skilið á annan veg en þann að hann upplýsi það hér að stjórnarsinnar hafi fært sig mjög nær okkur í skoðunum. Það sýnir þá árangurinn af því að hafa haldið uppi umræðum um þetta mál. Varðandi þær ábendingar sem fram komu að öðru leyti hjá hv. ræðumanni vil ég vissulega taka það til athugunar, en teldi rétt að hann tíndi það saman til þess að á mig kæmi þá aðeins það hlutverk að sjá um sendinguna.

Virðulegi forseti. Við hv. síðasti ræðumaður getum verið sammála um það sé afskaplega mikilvægt fyrir Íslendinga að gera góða viðskiptasamninga. Ein ástæða þess að ég er andvíg EES er einmitt sú að ég tel að þar séum við að leggja okkar sjálfstæði, þar á meðal efnahagslegt sjálfstæði okkar, í hættu. Í fyrsta lagi vegna þess að við erum að veita aðgang að fiskveiðilögsögu okkar með ónothæfum fiskveiðisamningi, leggja orkufyrirtæki í hættu ef þau verða einkavædd, og enn fremur er ákvæði um landakaup torskilið og hugsanlega enn óleyst mál. Í öðru lagi vegna þess að við erum að opna fyrir mikil ítök erlendra stórfyrirtækja hér vegna þeirrar samkeppnisstöðu sem við sköpum þeim. Og í þriðja lagi vegna þess að við erum að framselja ákveðið fullveldi. Um það er ekki ágreiningur.

Virðulegi forseti. Ég hef veitt því athygli að hv. þm. Tómas Ingi Olrich hefur haft allnokkrar áhyggjur af þessu máli. Ég deili sannarlega þeim áhyggjum með honum. Það hefur birst m.a. í því, sem vakin hefur verið athygli á, að hv. þm. hefur haft þörf til að tala um þetta mál en af hálfu stjórnarforustunnar hefur verið lagst á hann. Það er nú fyrst þegar hæstv. utanrrh. er fjarri sem hann fær að koma í stólinn, geri ég ráð fyrir. Hv. þm. gengur í kringum þetta mál hins vegar á dálítið sérkennilegan hátt, einhver mundi segja eins og köttur í kringum heitan graut, þegar kemur að stjórnarfarsþætti málsins og því valdaafsali sem felst í þessum samningi. Auðvitað nagar það samvisku hv. þm. sem við blasir í þessum samningi. Hann er hér með mjög sérkennilega leikfimi í þá átt að skýra hvers vegna hann treystir sér til að greiða þessum samningi atkvæði og er að hugga sig við það að fyrir liggi hugmyndir af hálfu stjórnarandstöðunnar um að fullveldisskerðing í þessum samningi sé vel afmörkuð og takmörkuð. Auðvitað eru allir sammála um að ekki er verið að leggja af Ísland sem sjálfstætt ríki í eitt skipti fyrir öll. Þetta er auðvitað á takmörkuðu sviði sem hér er um að ræða. Hvort þau eru vel afmörkuð hef ég ekki metið út af fyrir sig, en mér finnst það ekki auðvelda hv. þm. á nokkurn hátt að ganga gegn íslensku stjórnarskránni.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hélt því fram úr ræðustól að það hefði verið lagst á mig og ég hefði ekki fengið að tala í málinu. Það var að vísu þannig að ég strikaði mig út af mælendaskrá til að rýma fyrir stjórnarandstöðunni þannig að hún gæti komið sínum ágætu sjónarmiðum á framfæri. Ég hafði alltaf hugsað mér að tala í málinu og gerði það hér og nú. Það er því mesti misskilningur að það hafi verið lagst á þingmanninn og allra síst má kenna hæstv. utanrrh. um það því að hann er alsaklaus af öllu slíku. Hv. þm. segir að ég gangi í kringum málið eins og köttur í kringum heitan graut. Ég býst við að þetta sé hans háttur á að orða það að ég hef ekki í þessu máli þá einföldu hugmyndafræði sem hv. þm. virðist hafa gripið sig í. Hann sér þessum samningi allt til foráttu. Ég sé hins vegar marga kosti við þennan samning og ég sé ýmsa galla á honum, einkum galla sem hafa komið fram í samningaferlinu og ég hefði viljað sjá öðruvísi. Engu að síður er niðurstaðan sú að ég held að það sé alveg ljóst að við eigum að samþykkja þennan samning þrátt fyrir ágallana sem á honum eru.

Virðulegur forseti. Ég held að áhyggjur hv. þm. liggi nokkuð langt til baka. Ég dreg það ekkert í efa að hv. þm. Tómas Olrich ber þau hagsmunamál fyrir brjósti sem gengið er gegn í margri grein í þessum samningi. Það var ungur og að margra mati efnilegur frambjóðandi í Norðurlandskjördæmi eystra sem ritaði hugleiðingar fyrir kosningarnar 1991. Ég ætla að leyfa mér að hafa hér yfir eina málsgrein úr því safni, með leyfi forseta: ,,Ég tek það skýrt fram að ef ég verð kosinn til starfa á Alþingi Íslendinga mun ég aldrei samþykkja að útlendingar fái sama rétt til að kaupa land hér og við Íslendingar. Hér er um grundvallaratriði að ræða.`` Ég eftirlæt mönnum geta sér til hvaða frambjóðandi þarna hélt á penna.

Virðulegi forseti. Það gekk svo í þessu samningaferli að þegar búið var að ná ákveðnum áföngum var ekki hægt að ganga þá leið til baka. Ég var þeirrar skoðunar að það væri mjög brýnt að halda inni fyrirvara um landakaupin. Það voru deilur um það hvort þeim fyrirvara hefði verið haldið inni eða ekki. Það er hins vegar alveg ljóst að þessi almenni fyrirvari, þessi möguleiki til að tryggja hagsmuni Íslendinga, fór út í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og olli ekki miklu moldviðri innan ríkisstjórnarinnar. Ég skal ekki segja hvað sjálfur þingmaðurinn hefur hugsað um þetta mál en í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar olli það ekki miklu moldviðri. Nú eigum við þess ekki kost að gera annað í þessu máli til þess að tryggja sérréttindi Íslendinga en setja lög sem þrengja að okkur sjálfum en munu í raun leiða til þess að útlendingar munu ekki hafa sama rétt til þess og Íslendingar að kaupa land. Ég ætla að benda þingmanninum á það að samkvæmt samningnum sjálfum hafa þeir það ekki því það tengist fyrst og fremst atvinnustarfsemi þeirra hér.

Herra forseti. Mig langar að koma aðeins inn í þessa umræðu um EES-málið þótt margt sé búið að ræða um það á undanförnum dögum og vikum og að sumra dómi sé nú mál að linni. Ég vil þó láta afstöðu mína til málsins koma fram því að það er óvíst að mér endist þingseta til þess að vera við endanlega afgreiðslu málsins þar sem ég sit hér sem varamaður hv. 2. þm. Vesturl., Ingibjargar Pálmadóttur. Það hefur margt verið rætt um þetta stóra mál á undanförnum vikum og mánuðum, mál sem réttilega hefur verið kynnt sem eitt afdrifaríkasta mál íslenska lýðveldisins frá upphafi og ég hygg að svo muni rétt vera. En mér finnst að því miður hafi mjög skort á hlutlausa kynningu allt frá því að hæstv. utanrrh. sagði okkur frá því með nokkru stolti að við hefðum fengið allt fyrir ekkert með þessum samningi. Í framhaldi af því voru okkur óspart kynntir kostir samningsins en minna gert úr þeim ágöllum sem honum e.t.v. fylgdu. Það hefur verið gagnrýnt hve langur tími hefur farið í þessa umræðu á Alþingi en það staðfestir einungis það sem vitað var að mikill ágreiningur er um þetta mál, ekki einungis hér á þingi heldur meðal þjóðarinnar sjálfrar. Menn eru eðlilega uggandi um afleiðingar af aðild að EES. Við Íslendingar erum engan veginn einir um að efast um ágæti þeirrar stórveldisstefnu sem í þessu felst. Með öðrum þjóðum er mikil andstaða gegn EES-samningnum og ég tala nú ekki um Maastricht-samkomulaginu. Víða hefur þetta verið barið í gegn með litlum meiri hluta þannig að það er ljóst að það eru víðar uppi miklar efasemdir um nauðsyn og ágæti þessa fyrirkomulags en hér á landi. Samkvæmt fréttum má ætla að sú andstaða fari vaxandi í sumum löndum. Ég ætla ekki að ræða hérna alla þætti samningsins, það væri kannski nokkuð tímafrekt, en ég vil aðeins koma inn á örfá atriði sem mér finnst mestu skipta þegar tekin er afstaða til samningsins í heild. Ég vil þá víkja aðeins að einu atriði í áliti meiri hluta utanrmn. í sambandi við þetta mál. Á bls. 2 og 3 segir um afstöðu ríkjanna í Mið- og Austur-Evrópu að það sé ljóst af málflutningi forustumanna þessara ríkja að þeir átti sig á því hve nauðsynelgt er að efla samstarf milli þjóða og ríkja í því skyni að tryggja frið, uppræta tortryggni, ríg og drottnunarhneigð sem er undirrót spennu og blóðugra átaka. Já. Víst er nauðsyn að efla gott samstarf milli þjóða og það eykur skilning. En að slíkt samstarf uppræti ríg og drottnunarhneigð held ég því miður að sé draumsýn sem eigi langt í land með að rætast. Ég tel einmitt að ein aðalhvötin að stofnun svona samtaka sé drottnunarhneigð. Það sé viðleitni þjóða til að ná meiri völdum en þau hafa innan ákveðins svæðis og kannski ekki síður sterkra fyrirtækja, viðskiptarisa, til að skapa sér öryggi og fótfestu á þessum stóra markaði. Það er peningavaldið sem er að ná þarna tökum. Og hvað sem líður fögrum fyrirheitum um jafnan rétt þjóða, stórra sem smárra, bókunum um þetta og hitt, vilja til að stefna að þessu eða hinu svo fremi sem það er hægt, held ég að lítil þjóð eins og Íslendingar eigi eftir að sjá að ráð okkar og tillögur verða lítils metnar í hinum stóra faðmi samsteypunnar. Þegar um er að ræða heild sem 1.400 sinnum stærri, 1.400 sinnum fjölmennari en við, gæti hugsanlega komið til þess ef til ágreinings kæmi að minni hagsmunir yrðu látnir víkja fyrir meiri. Mér finnst eins og ég hafi heyrt þessu einhvern tíma fleygt jafnvel hér á Alþingi að minni hagsmunir yrðu að víkja fyrir meiri. Erum við þá ekki komin kannski í spor Þorgils skarða, ef ég má vitna svo langt aftur í tímann, þegar hann var á valdi Sturlu og Kolbeins í Stafaholti forðum og þeir vildu þröngva honum til eiða. Hann vildi ekki sverja þeim eiða og geta í knefa þeim til launanna. Ég held að við ættum að huga að þessu nú, því að eftirkaupin geta oft orðið erfið ef ekki er hugað að þeim í tíma. Þegar við gerðumst aðilar að EFTA um eða upp úr 1970 átti það að styrkja stöðu okkar á mörkuðum Evrópuþjóða og vissulega gerðist það á vissum sviðum. En sumar greinar íslensks iðnaðar stóðust ekki þá hörðu samkeppni sem þar mætti þeim og nægir að nefna skipaiðnaðinn og húsgagnaiðnaðinn. Sannleikurinn er því miður sá að uppbyggingu iðnaðar á Íslandi hefur alls ekki verið sinnt sem skyldi. Ég er þar ekki að ásaka einn ákveðinn flokk en þetta er bara sú staðreynd sem við stöndum frammi fyrir núna. Mér finnst það satt að segja óraunhæft, svo ekki sé meira sagt, að ætla að okkar vanþróaði iðnaður hafi möguleika til jafns við iðnað annarra þjóða Evrópu á þessum sameiginlega markaði a.m.k. næstu árin. Ég held að við verðum að gera okkur þetta ljóst þegar um þetta er verið að ræða. Annað atriði sem mig langar að víkja að snertir landbúnaðinn og innflutning á landbúnaðarvörum og stöðu innlendu framleiðslunnar gagnvart innflutningi. Ég vildi víkja að örfáum atriðum. Í fyrsta lagi er það staða garðyrkjunnar en ég óttast mjög að staða hennar versni verulega verði samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið samþykktur. Árið 1990 var framleiðsluverðmæti grænmetis og blóma tæplega 1 milljarður kr. Heilsársstörf voru 350, sumarstörf voru 200 og auk þess voru fjölmörg störf í þjónustu sem tengdust þessari atvinnu. Það er því um verulega atvinnustarfsemi þarna að ræða og enginn vafi að atvinna mundi dragast stórlega saman ef til innflutnings á þessum búvörum kæmi. Garðyrkjubændur hafa á síðustu árum gert stórátak til að auka lýsingu í gróðurhúsum og lengja með því ræktunartíma blóma og grænmetis þannig að t.d. rósir eru nú ræktaðar allt árið. Fyrir þessa þróun mundi eflaust taka ef innflutningur á blómum og grænmeti yrði óheftur til landsins eins og gert er ráð fyrir á vissum tímum ársins. Garðyrkjubændum er líka áhyggjuefni hvernig staðið verður að heilbrigðiseftirliti og vöruskoðun og ekki síður hvernig fylgst verður með upprunavottorðum grænmetis og blóma. Allt eru þetta atriði sem þarf nánari útfærslu á. Annað atriði sem ég vil nefna er taka jöfnunargjalda skv. 9. gr. í bókun 3. Þar kom inn í textann ákvæði um að ekki skyldi leggja hærra jöfnunargjald á innfluttar vörur en sem nam tolli eða fastagjaldi 1. jan. 1992. Þann 4. des. 1991 var þessu þó breytt og gengið var frá undanþágu við greinina svohljóðandi: ,,Gjöld sem lögð eru á innflutning til landsins skulu þó aldrei vera hærri en það sem Ísland leggur á innflutning á samningsaðilann árið 1991.`` Með þessu átti að setja undir þann leka sem kominn var í 9. gr. samningstextans en orðalagið er óljóst og ófullnægjandi og þar sem texti samningsins er undirritaður er ekki hægt að breyta honum héðan af. Hugsanlegur ágreiningur um þetta atriði verður því að bíða úrlausnar sameiginlegrar nefndar EFTA og EB þegar og ef hún tekur til starfa. Þriðja atriðið varðandi landbúnaðinn, sem snertir reyndar fleiri aðila er varðandi jarðakaup og lóðir. Þar held ég að muni reynast erfitt að standa gegn ásókn erlendra aðila um að kaupa eignir hér á landi, jafnvel þótt stjórnvöld hafi til þess vilja. Það mun reynast erfitt að setja girðingar, eins og rætt hefur verið um, til að hamla gegn því. Atvinnumálin hafa verið mjög til umræðu að undanförnu og það er að vonum þar sem langt er síðan við höfum búið við svo mikið atvinnuleysi sem nú er. Því hefur verið haldið fram að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið mundi efla hér atvinnu og bæta lífskjör. Gott ef rétt væri. Sjálfsagt mun það geta gerst á einhverjum afmörkuðum sviðum. En ég hef mínar efasemdir um réttmæti þessa og það gefur auga leið að þó að við, sem búum við mikið atvinnuleysi núna, tengjumst atvinnusvæði sem er með tvisvar eða þrisvar sinnum meira atvinnuleysi en hér er eykur það ekki atvinnu hér fyrir alla þá sem nú ganga um án atvinnu. Fjölskyldufólk fer ekki til útlanda til að leita sér að vinnu sem er þá kannski torfengin. Og eftir fréttum í útvarpi eða sjónvarpi í gærkvöldi að dæma er ekki neinn morgunroði fram undan í Evrópu á þessu sviði því við tilkomu hins innra markaðar EB, sem gekk í gildi núna 1. jan., er talið að atvinnuleysi fari vaxandi og nái jafnvel 15%. Mér telst til að þetta samsvari því einn þingflokkur með svo sem 9--10 menn þurrkaðist út ef sama hlutfall yrði atvinnulaust á þinginu, svo maður taki sér nærtækt dæmi. Þá geta menn reiknað út hverjir það yrðu sem færu þar fyrstir frá borði. 
             Þetta er nú alvörumál og ekki rétt að vera með flimtingar um það því að atvinnumálin eru eitt stærsta mál sem við er að fást og ég óttast því miður að vonir ýmissa stjórnmálamanna um að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið leysi úr þeim vanda eigi langt í land með að rætast. Ég óttast að við séum sífellt að fara lengra og lengra út á braut misréttis og misskiptingar þeirra lífsgæða sem þjóðin hefur til skiptanna fyrir þegnana. Þessi þáttur mála á kannski betur heima við aðrar umræður og önnur mál en þetta, en ég get ekki látið hjá líða að víkja aðeins að þessu því að þetta er eitt stærsta mál sem við stöndum frammi fyrir núna. Mikið hefur verið rætt um það hvort þessi samningur stæðist stjórnarskrána og hefur þar sýnst sitt hverjum. Sumir lögfræðingar segja að samningurinn standist stjórnarskrána og aðrir lögfræðingar segja að hún standist hana ekki. Mér sýnist því að á þeim velli sé staðan einn á móti einum. Ég er ekki lögfræðingur og mér skilst á lögskýringum hv. 5. þm. Norðurl. e., sem talaði hér áðan, að hann sé ekki lögfræðingur heldur. Ég vil láta það koma fram að ég er algjörlega ósammála því sem hann kom þar með því að ég tel að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið feli í sér verulegt valdaafsal hjá íslensku þjóðinni, bæði með löggjafarvaldið og eins hitt að við erum settir undir alþjóðlegt vald á ýmsum sviðum sem við höfum engin tök á að hafa þar áhrif á. Ég er sannfærður um að löggjafarvaldið færist óbeint til annarra þegar við erum komin í þá stöðu að verða að samþykkja lög og reglur sem aðrar þjóðir hafa sett sér og höfum nánast engan tillögurétt þar um. Nýlegt dæmi er frv. sem var lagt fram á Alþingi fyrir jólin um flutninga á járnbrautum og skipgengum vatnaleiðum o.fl. Hver trúir því að íslenskt löggjafarþing hefði ótilneytt farið að setja lög um járnbrautir og skipgengar vatnaleiðir? Ég trúi því ekki. Við höfum til skamms tíma lög um friðun á snæhéra. Þau voru sett á sínum tíma. Ég man ekki hvort það var 1847 eða 1797. Það voru þó rök fyrir þeirri lagasetningu því að það stóð til að flytja þá skepnu til landsins þó að hún kæmi aldrei. Snæhérinn kom aldrei en lögin stóðu áfram. En þessa lagasetningu skil ég ekki, því miður. Virðulegi forseti. Mér er ljóst að margir þættir í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið eru jákvæðir okkur Íslendingum. Vissulega veit ég það og því ber ekki að neita. Sérstaklega þó á afmörkuðum viðskiptasviðum. En mörg ákvæði þessa samnings eru óljós og neikvæð fyrir okkur, m.a. í sambandi við fiskveiðar í íslenskri landhelgi, landbúnaðarþáttinn, löggjafarvaldið og margt fleira. Neikvæðu atriðin vega þyngra í mínum huga þegar ég geri upp afstöðuna til þessa samnings og þess vegna mun ég, ef ég kem til með að vera hér við endanlega afgreiðslu þessa máls, greiða atkvæði gegn EES-samningnum. Ég vildi aðeins í stuttu máli láta afstöðu mína koma hér fram. Ég ætla ekki að lengja umræðuna og hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég gerði grein fyrir sjónarmiðum mínum varðandi efnisþætti samningsins og málsmeðferð við 1. umr. og mun því ekki hafa um það langt mál hér. Ég vil þó byrja mitt mál á því að minna á að allt er breytingum háð. Við sjáum það m.a. af því að það Evrópusamfélag sem við sáum fyrir okkur þegar við hófum þessa umræðu á nýjan leik á sl. vori var í raun allt annað en það sem við sjáum í dag. Við erum í raun að fjalla um síbreytilegt ferli sem á þessum tíma breytist frá einni viku til annarrar. Ég vil einnig láta það koma fram sem skýra skoðun mína að ég tel að allir stjórnmálamenn sem hafa fjallað um þetta mál á innlendum vettvangi hafi gert það á þeim grundvelli að þeir hafi verið að vinna að því að tryggja fullveldi okkar Íslendinga í bráð og til lengri tíma litið. Ég vísa þess vegna á bug sem öfgafullum og ómarktækum málflutningi öllum fullyrðingum um að hafi menn ekki hina einu sönnu skoðun á þessu máli séu menn landsölumenn ef ekki landráðamenn. Það er einu sinni svo að alþingismenn telja það að mínu mati sína fyrstu og stærstu skyldu að varðveita það fjöregg sem fullveldi þjóðarinnar er. En það er alveg jafnljóst að við verðum að gera það á hverjum tíma í takt við það sem er að gerast. Þess vegna ítreka ég það sem ég sagði áðan að það er mín skoðun að þetta sjónarmið hafi allir haldið í raun í heiðri. Það ferli sem við lifum, hvort sem það er þetta samningaferli, lífið sjálft eða þróun þjóðar, breytist stöðugt. Það væri óskhyggja að ætla að við getum stöðvað tímann og lifað við það ástand sem er, hvað þá að okkur geti orðið að þeirri ósk okkar að upplifa aftur þá óskatíma sem við kannski sjáum sem þá bestu á okkar þjóðríkistíma. Að mínu mati er það sá tími sem við lifðum á sjötta og sjöunda áratug aldarinnar, nýlega búnir að fá okkar fullveldi, efnahagurinn að blómgast, en ekki enn þá ánetjuð því lífsgæðakapphlaupi sem manni finnst á stundum að hafi sett um of mark sitt á okkar þjóðfélag á síðustu árum. Varðandi efnisþætti samningsins vil ég einungis nefna hér sjávarútveginn til viðbótar við það sem ég nefndi í 1. umr. Ég held að það sé alveg ljóst að það væri afar erfitt fyrir íslenskan sjávarútveg ef við nytum ekki þeirra kosta sem honum býðst á grundvelli hins Evrópska efnahagssvæðis ef það gerðist á sama tíma að okkar helstu keppinautar nytu þess ávinnings. Það mundi þýða að samkeppnisstaða okkar við Norðmenn mundi breytast frá því að við höfum í dag betri stöðu en þeir inn á þennan markað yfir í það að við hefðum lakari stöðu. Gagnvart samningnum væri hins vegar um jafnstöðu að ræða. Það er líka að mínu mati nánast út í hött að nefna ákveðnar tölur varðandi ávinning sjávarútvegsins af samningnum. Talan 1--2 milljarðar, sem hefur verið nefnd, byggist á því að reikna einfaldlega þann toll niður, sem við höfum greitt, eins og hann lækkar af þeim útflutningi sem við höfum í dag. Og sá útflutningur hefur að sjálfsögðu markast af þeim tollaskilyrðum sem við höfum haft á Evrópusvæðinu á þessum tíma. Ef menn ætla að fara í einhvern marktækan reikning þá verða menn einnig að taka tillit til þess hvaða ávinning við getum haft af þessu ef okkur ber gæfa til þess að nýta okkur þau tækifæri sem gefast. En ég undirstrika það, ef okkur ber gæfa. Því að þetta eru einungis tækifæri. Þetta er ekkert fast í hendi. Þá verðum við einnig að meta það til fjár hvað það þýddi ef við þyrftum að fara að keppa við Norðmenn, sem nú ráða yfir mun meiri fiski en þeir hafa gert um árabil og mun betri fiskigengd en við, á lakari samkeppnisgrunni. Einungis með því að taka alla þessa þætti inn í gætum við fengið einhvern raunhæfan samanburð út. En ég ítreka að sá reikningur er það erfiður að ég sé ekki að það þjóni miklum tilgangi að reikna það út. Það er svo erfitt að reikna ávinninginn af tækifærum. Sá ávinningur byggist á okkur sjálfum, hvaða kraft og dug við höfum til þess að nýta þau tækifæri sem uppi eru á hverjum tíma. Ég vil einnig nefna varðandi sjávarútveginn sem oft hefur verið haldið fram að útflutningur okkar sé sveigjanlegur. Við getum fært okkur milli markaða á skömmum tíma ef þannig árar. Og það er bent á að við höfum áður fært okkur, á til þess að gera skömmum tíma, af Bandaríkjamarkaði og á Evrópumarkað. Þetta er rétt ef við erum að flytja út hráefni, óunna vöru. Ég þekki það hins vegar af eigin reynslu að ef við ætlum að hasla okkur völl sem útflytjendur á fullunninni sjávarútvegsvöru þá er um að ræða langtímaferil. Undirbúningsvinnan, að afla markaða, afla viðskiptasambanda og þróa framleiðsluna, er ekki talin í mánuðum heldur árum. Þetta er það sem á að geta gefið okkur mesta framlegð í sjávarútvegi á næstu árum til hliðar við fullvinnslu um borð í frystitogurum. Við stökkvum ekkert á milli markaða á augabragði með þessar vörur. Síðan ætla ég að nefna landbúnaðinn. Þar horfir að mínu mati öðruvísi við. Ég vil nefna það hér sem öllum er ljóst, alla vega í þessum sal, að samningurinn um EES tekur ekki til landbúnaðar nema að takmörkuðu leyti. Þeir samningar sem hafa verið gerðir um verslun með landbúnaðvörur eru hliðarsamningar, ýmist milli einstakra ríkja eða milli EFTA-ríkjanna sem heild og EB-ríkjanna. Ég rökstuddi það við 1. umr. að þar tel ég að Íslendingar hafi ekki staðið á verðinum sem skyldi. Við hefðum átt að geta varið okkar sérstöðu betur en gert var. M.a. er sorglegt til þess að vita að á vissu tímaskeiði dró íslenska ríkisstjórnin samningamenn sína út úr umræðunum um landbúnaðarmálin sem átti að vera ákveðinn þrýstingur á lausn á sjávarútvegsmálunum. Hv. landbn. hefur fjallað nokkuð ítarlega um þessi mál og fengið til þess virtan lögfræðing. Honum varð m.a. spurn: Af hverju var staðið svona að málum? Það hlaut að vera þannig að menn vissu betur sem voru að vinna að málinu en fram kemur í hinni endanlegu gerð. Þetta er einn af þeim þáttum sem mér finnst að hafi mjög miður tekist með í lokafrágangi þessara samninga. Virðulegi forseti. Ég ætlaði að koma eilítið að ummælum utanrrh. um vinnubrögð Alþingis að þessu máli. Ég spyr forseta hvort hæstv. utanrrh. sé ekki í salnum eða hvort það sé þannig að hann heyri til okkar og hvort við verðum að fara að beita gömlu þulunni úr þjóðsögunni: Baulaðu nú Búkolla mín, hvar sem þú ert á landi hér, og þá í það minsta heyri hæstv. ráðherra þó hann kannski láti ekki svo mikið að koma í salinn.

Forseti getur upplýst að hæstv. utanrrh. er í þinghúsinu --- og gengur í salinn á þessari stundu.

Já, þar gekk hæstv. utanrrh. í salinn. Ég var kominn að því að fara örfáum orðum um ummæli utanrrh. um vinnubrögð Alþingis að þessu máli. Ég ætla ekki að fara um það mörgum orðum en ítreka þá skoðun mína, sem hefur komið fram áður, að þau ummæli hafa ekki alltaf verið viðeigandi og ætla ég ekkert að taka dýpra í árinni í þetta skipti. Ég vil minna hæstv. ráðherra á að nefndir Alþingis og stjórnarandstaðan voru tilbúin til vinnu á sl. sumri. Efh.- og viðskn., sem horfði fram á feikimikla vinnu, var kölluð saman tvisvar í sumar til dagsfunda. Ég hafði reiknað með miklu meiri vinnu. Ástæðan fyrir þessu var einföld: Gögn málsins, frv. sem við áttum að fjalla um, voru ekki tilbúin. Þau voru ekki komin frá hæstv. ríkisstjórn. Síðan notaði hv. nefnd allt haustið fram að jólum og fundaði nánast á hverri stundu sem fannst laus, og um það var full samstaða meðal allra nefndarmanna, stjórnar og stjórnarandstöðu, til þess að vinna frv. sem komu til nefndarinnar, misvel unnin, sum því miður mjög illa unnin. Ég er ekki að sakast við einn né neinn í þessu. Ég held að málið sé einfaldlega það að okkar litla embættismannakerfi réð ekki við verkefnið sem því var ætlað. En þeim mun ósanngjarnari finnast mér ummæli hæstv. ráðherra eftir að hafa setið í þeirri nefnd, sem ég nefndi, allt haustið og veturinn fram að jólum til að færa þessi frv. í það horf að þau yrðu til heilla fyrir íslenska þjóð, hvort sem yrði af samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði eða ekki. Ég minni hæstv. ráðherra á það að meiri hluta þessara frv. hefur hæstv. utanrmn. skrifað undir samhljóða, eftir að hafa að vísu tekið út gildistökuákvæði og reynt að búa þau þannig úr garði að þau yrðu til bóta fyrir íslenskt viðskiptalíf hvað sem framtíðin bæri í skauti sér. Varðandi vinnubrögð Alþingis vitna ég til ræðu minnar fyrr í vetur þegar rætt var um Kjaradóm og var til komin vegna ummæla hæstv. fjmrh. um það að ekki hefði verið hægt að kalla saman Alþingi í sumar vegna þess að það hefði tekið svo langan tíma. Ég ítreka þó hér, sem ég sagði þá, að ég er tilbúinn til umræðu um breytingu á þingsköpum og vinnubrögðum Alþingis, en það verður þá líka að byggjast á því að ríkisstjórn á hverjum tíma umgangist Alþingi með meiri virðingu. Ríkisstjórn líti ekki á Alþingi sem afgreiðslustofnun stjórnarfrv. og skilji ekki þingræðið á þann hátt að það þýði að ríkjandi meiri hluti á hverjum tíma geti farið öllu sínu fram. Virðulegi forseti. Þá væri kannski við hæfi að hæstv. utanrrh. stigi nú fyrstu skrefin til nýrra vinnubragða ef hæstv. ráðherra meinar eitthvað með sínum stórorðu yfirlýsingum um starfsemi Alþingis. Væri ekki við hæfi að hæstv. ráðherra gengi í það verk að leita eftir þeirri stefnu sem hægt væri að framfylgja varðandi samninga við Evrópu sem mest samstaða væri um á hinu háa Alþingi Íslendinga? Ég hef þá trú --- ef hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn legðu sig fram um það og hugsuðu um það í þessu mikla og stóra máli hvernig hægt væri að ná um það sem mestri sátt í stað þess að vinna samkvæmt þeirri reglu að koma málinu í gegn í því formi sem það var þegar undirritað var í Óportó, hvað sem hefur breyst í ytri aðstæðum og hvað sem raular og tautar varðandi skoðanir almennings á Íslandi. Þetta ferli er, eins og ég sagði áðan, síbreytilegt og það hafa orðið miklar breytingar á síðustu mánuðum. Ég leit strax á það þannig þegar það kom í ljós á síðasta vetri að flestar EFTA-þjóðirnar aðrar en við ætluðu að sækja um aðild að EB að þar með væri kominn algjörlega nýr flötur á málið fyrir okkur. Okkur bæri þá að líta á samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði ekki sem fordyri að Evrópubandalaginu heldur sem fordyri að tvíhliða samningi okkar Íslendinga við EB, eins og hann kemur til með að verða eftir að hinar EFTA-þjóðirnar hafa gengið þar inn. Það er mín skoðun að það gæti orðið mikil sátt um það í þjóðfélaginu ef Alþingi lýsti yfir þeirri skoðun sinni að það teldi að við fullgildingu samningsins um EES leituðu Íslendingar eftir því að samhliða viðræðum hinna þjóðanna um aðild að EB færu fram viðræður um það að breyta samningnum fyrir okkar hönd í tvíhliða samning. Ég er þess fullviss að um þetta gæti orðið mikil samstaða og sátt í okkar þjóðfélagi. Að vísu gæti verið að ákveðnir hópar mundu einangrast í umræðunni. En þetta er hins vegar bjargföst skoðun og trúa mín. Ég ætla að fara örfáum orðum um alþjóðasamninga, bæði alþjóðasamninga og fjölþjóðasamninga. Það er skoðun mín að Íslendingum sé afar mikilvægt að í heiminum á hverjum tíma séu í gildi reglur um frjáls vöruviðskipti. Við erum einfaldlega það stór útflytjandi að það er okkur afar mikilvægt að eiga aðgang að flestum mörkuðum heims með okkar útflutningsvörur. Samningar okkar þar að lútandi hafa verið tvenns konar. Annars vegar er þátttaka okkar í GATT, Alþjóðatollamálastofnuninni, og á þeim samningum byggist m.a. tollfrelsi okkar með fisk og ullarvörur til Bandaríkjanna og Japans. Til hliðar við slíka alþjóðasamninga hafa verið í gangi viðræður um þrengri markaði. Við vitum af fríverslunarsamningi Norður-Ameríkuríkjanna, sem nú er genginn í gildi, og sama þróun hefur verið við lýði í Evrópu. Það hlýtur einnig að vera nauðsynlegt fyrir hvert ríki að eiga greiðan aðgang að sínum næsta markaði. Þetta höfum við Íslendingar reynt að gera með því að ganga til samninga við EFTA-þjóðirnar á sínum tíma, ganga í EFTA, síðan með bókun 6, sem tryggði okkur á þeim tíma mjög góðan aðgang að markaði Evrópubandalagsins. Ég vil sérstaklega minna hæstv. forsrh. á, þó hann sé ekki hér, vegna ummæla hans áður í þessari umræðu um hlut framsóknarmanna í alþjóðasamningum, að bókun 6 var unnin undir forustu framsóknarmanna á sínum tíma í andstöðu við ýmsa þá sem í dag hampa bókun 6 sem okkar haldreipi. Þetta vil ég minna á í þessari umræðu. Það er því rökrétt framhald af þessu að við leitum enn á ný samninga til þess að fylgja þeirri þróun sem nú á sér stað í Evrópu. Ég tek það fram að margt af því sem þar hefur verið að gerast og sérstaklega innan EB er mér ekki alls kostar að skapi. Það er hins vegar jafnljóst að þessi þróun hefur átt sér stað og við verðum að ná hagstæðum viðskiptasamningum við Evrópu. Það er held ég hlutur sem nánast allir sem um málið hafa fjallað eru sammála um. Það er einu sinni staðreynd að 75% af útflutningi okkar fer inn á Evrópu í dag og ekkert bendir til að það muni breytast í stórum dráttum, enda er Evrópa okkar heimamarkaður og sá heimshluti sem menningarlega og stjórnmálalega er okkur langsamlega skyldastur. Ég hef litið þannig á að það að eiga greiðan aðgang að helstu mörkuðum heims, bæði okkar næstu mörkuðum og fjær, sé eitt mikilvægasta atriðið í þeirri viðleitni að tryggja okkar fullveldi til lengri tíma litið. Því að ef okkur tekst ekki að viðhalda okkar efnahagslífi, ef við höfum ekki tök á því, verður erfitt að viðhalda fullveldinu. Og við lifum orðið í svo nánu samhengi og með svo mikil samskipti við okkar nágrannaþjóðir, sérstaklega Norðurlandaþjóðirnar og fleiri í Evrópu, að Íslendingar munu gera kröfu til hliðstæðra lífskjara og þar eru á hverjum tíma. Því mun verða fylgt eftir af fullri hörku. Ég hef stundum í þessari umræðu nefnt það til þess að undirstrika hvað breytingarnar hafi orðið miklar á til þess að gera skömmum tíma að í dag er það algengara að sveitungar mínir norður í Eyjafirði fari í kaupstað til Glasgow eða Dublinar en það var að menn færu til Reykjavíkur þegar ég var að alast þar upp sem ungur drengur og tel ég mig þó kornungan mann enn þá. Þetta er einfaldlega sá heimshluti sem við eigum svo mikil samskipti við. Við verjum þar að hluta til okkar sumarleyfum og samskiptin verða stöðugt meiri. Menn væru þess vegna algjörlega að berja höfðinu við steininn ef mönnum dytti það í hug að við getum algjörlega litið fram hjá þessari þróun. Ég ætla síðan aðeins að koma að málsmeðferð samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Ég hef rætt við stóran hóp fólks á síðustu dögum norður í landi í mínu kjördæmi. Þetta mál hefur gjarnan borið á góma. Fólk hefur spurt, það hefur viljað fræðast og hefur að mínu mati verið með opinn huga. En eitt hefur staðið upp úr: Við treystum ekki núverandi stjórnvöldum í málinu. Fólk hefur talað um glannalegan málflutning hæstv. utanrrh. og ég hef alla vega eftir þessar viðræður mínar sannfærst um að sú skoðun á við mikil rök að styðjast, sem kom hér fram einhvern tíma fyrr í vetur, að ef einhver aðili hér á landi sé virkilegur óvinur þess að samstaða náist um samningana við Evrópu þá sé það hæstv. utanrrh. Ég geri mér grein fyrir að þetta eru nokkuð stór orð, en ég get ekki annað en látið þau falla hér vegna þess að þetta hefur staðið upp úr í viðræðum mínum við fólk um þetta mál. Nú hef ég fyrir því heimildir að hæstv. ráðherra hafi á margan hátt staðið sig vel þegar hann fór með forustu EFTA-ríkjanna í samningunum við Evrópubandalagið og auðvitað hlýtur maður að fagna því. En því miður hefur þáttur hans inn á við, kynningin, framkoman við Alþingi og hina íslensku þjóð ekki verið á sömu nótum. Og eins og ég sagði áðan stendur kannski ekkert eitt atriði eins mikið í vegi fyrir því að hægt sé að ná samstöðu um málið. Ég ítreka því við hæstv. ráðherra: Vill ekki hæstv. ráðherra snúa við blaðinu og leita samstöðu um þá leið, sem á sér meirihlutafylgi á þingi og væntanlega meðal íslensku þjóðarinnar, að marka ákveðið þá stefnu Alþingis að við förum fram á viðræður um að breyta samningnum í tvíhliða samning milli okkar og þess Evrópubandalags sem þá verður þegar að fullgildingu samningsins lokinni. Virðulegi forseti. Ég mun að lokum gera í örfáum orðum grein fyrir því hvernig ég muni greiða atkvæði þegar kemur að lokaafgreiðslu málsins. Það kom fram í umræðum í gær af hálfu hv. 8. þm. Reykv. að það væri kjarkleysi að sitja hjá við afgreiðslu þessa máls. Ég er hv. þm. ekki sammála. Ég hef tekið þá ákvörðun að sitja hjá við afgreiðslu málsins. Mín afstaða byggist á því, sem væntanlega allir hafa getað skilið af mínu máli fram að þessu, að ég tel að við náum ekki að tryggja viðskiptalega hagsmuni okkar gagnvart Evrópumarkaðnum á komandi árum á annan hátt en á grundvelli viðskiptaþáttar samningsins um EES. Ég tel að sá grunnur hljóti að vera það sem við leggjum til grundvallar þegar við förum fram á að breyta honum í tvíhliða samning. Það gæti verið erfitt fyrir okkur að fitja upp á því á nýjan hátt að samningnum um EES föllnum. En ég vil hins vegar alls ekki taka pólitíska ábyrgð á þeim vinnubrögðum sem hafa verið viðhöfð við lokafrágang á samningnum. Ég tel þess vegna að sú afstaða að sitja hjá við afgreiðslu þessa máls sé fullkomlega ábyrg afstaða og byggð á fullum rökum.

Virðulegur forseti. Mér er nú fyrst að verða það ljóst þegar líður á þessa umræðu hversu gjörsamlega hefur mistekist hjá forustu Framsfl. að stilla saman í þessu stóra máli. Hér koma þingmenn flokksins einn af öðrum og tala úr tveimur heimum. Þeir tala í sína áttina hver. Margir mjög einarðlega gegn þessu máli, og þar finn ég í rauninni fullan samhljóm með þeim málflutningi. Hins vegar koma nokkrir hv. þm., og þeim fer fjölgandi, sem túlka mál með þeim hætti sem mátti heyra hjá hv. síðasta ræðumanni. Það munar í rauninni engu að hv. þm. kynni hér að hann ætli að greiða þessum samningi atkvæði sitt.  Ég er satt að segja afar undrandi á því að þetta geti orðið niðurstaða þingmanna í flokki sem nýbúinn er að halda flokksþing, ganga þar samhljóða frá ályktun eins og flokksþing Framsfl. gerði með mjög skýrum fyrirvörum, rifjar upp fyrirvara miðstjórnar flokksins frá því í maíbyrjun og setur síðan viðbótarskilyrði vegna stjórnarskrárstöðu málsins, árekstur þessa samnings við stjórnarskrána, og orða það svo að flokksþingið beri virðingu, virðulegur forseti, ég er að vitna örstutt í ályktun flokksþings Framsfl.: ,,Flokksþingið ber virðingu fyrir íslensku stjórnarskránni og telur að túlka beri allan vafa henni í hag.`` Síðan er hnykkt á því að það verði að fara fram breyting á íslensku stjórnarskránni áður en svona mál geti yfirleitt komið til afgreiðslu hér á þingi. Hvar eru þeir þingmenn staddir fáeinum vikum eftir þetta flokksþing sem samhljóða stóð þannig að máli og ganga hér þvert gegn þeim meginályktunum sem þar voru gerðar?

Virðulegi forseti. Enn einu sinni stendur hv. 4. þm. Austurl. upp og talar út frá þeim hugarheimi sem honum er væntanlega frá fyrri tíð hugleikinn, að það sé bara til ein skoðun. Það sé hin rétta skoðun og allir sem kunna að hafa einhver, þó ekki sé nema blæbrigði við hana, eigi ekki rétt á sér. Umhyggju hv. þm. fyrir Framsfl., sem hér hefur margsinnis komið fram í ræðustól, hlýt ég að þakka sérstaklega, þó ég efist reyndar um að þar sé mælt af heilum hug. Það er hins vegar, hv. þm., alveg ljóst að innan Framsfl. hafa verið og eru deildar meiningar um þetta mál. Yfir það hefur aldrei verið dregin fjöður. Það var hins vegar gert í Alþb. því það er jafnljóst að þar eru ekki allir á einu og sama máli eða einni skoðun. Mér þætti til að mynda gaman að vita það hvar skoðanir hv. þm. og formanns Alþb. falla saman í þessu máli. Virðulegi forseti. Ég tel að öflugum stjórnmálaflokki, eins og Framsfl., sé það frekar til framdráttar að þar geti fleiri en ein skoðun á þessu máli átt heima. Ég bendi einnig hv. þm. á það að frá því að fyrirvararnir voru settir á miðstjórnarfundi sl. vor hefur ýmislegt breytst í málinu þótt að hv. þm. virðist vera fyrirmunað að horfa á þetta mál öðruvísi en sem fasta og óbreytanlega staðreynd. Mín afstaða byggist á því að við eigum að vinna að því að ná samstöðu um það að snúa EES-samningnum upp í tvíhliða samning okkar við það Evrópubandalag sem verður þegar þar að kemur. Hún byggist líka á þeirri trú minni að um þetta sé í raun veruleg samstaða meðal þingmanna og reyndar meðal íslensku þjóðarinnar.

Virðulegur forseti. Sá munur er á afstöðu Alþb. og Framsfl., eins og hún birtist okkur í þingsölum þessa dagana, að Alþb. mælir einum rómi í afstöðu til þessa samnings, þessa stóra máls sem er hér til meðferðar og er samstiga í því efni. En hér koma þingmenn Framsfl., hluti þeirra, og tala þvert gegn þeirri stefnu sem flokkurinn hefur sameiginlega túlkað á flokksþingi sínu fyrir skemmstu. Hv. þm. túlkaði það svo í sínu máli að við yrðum ætíð að verja fullveldi okkar í takt við það sem er að gerast og hann telur að takturinn sem sleginn er sé þannig að við Íslendingar eigum að ganga til samninga sem skerða okkar fullveldi með þeim hætti sem þessi samningur gerir, til þess sérstaklega, ef ég met efnisatriði ræðunnar, að lenda í eitthvað lakari stöðu markaðslega með fiskafurðir gagnvart Norðmönnum. Ja, er það nú stórhugur. Fyrir utan það að ég er ekki sammála þessu mati efnislega. Hvar hefði þessi hv. þm. verið staddur árið 1970 þegar tekist var á um það á Alþingi Íslendinga hvort við ættum að ganga gegn nauðungarsamningnum við Breta og Vestur-Þjóðverja og færa út landhelgi okkar með langtímahagsmuni þjóðarinnar í huga? Ætli þeir sem hefðu viljað vera í takt og láta hræða sig með markaðsstöðu okkar útflutningsafurða og annað þess háttar, hefðu allir þeir sömu verið þá þeim megin sem þjóðin tók undir í alþingiskosningum 1971? Nei, það er satt að segja hörmulegt að horfa upp á það að menn á besta skeiði, nýlega komnir inn á Alþingi sem fulltrúar Framsfl., skuli tala með þeim hætti sem þessi hv. þm. gerir. Ég er satt að segja aldeilis undrandi á því vegna þess að ég tel mig þekkja til hugarheims þess fólks sem stutt hefur Framsfl. til áhrifa í þessu þjóðfélagi. Það er það sem máli skiptir, hvort menn hlusta á þann slátt eða ekki eða hlaupa yfir allt aðra stöðu og túlka mál með allt öðrum hætti.

Virðulegi forseti. Nú féll hv. þm. í þá gryfju að staðfesta orð mín í svari mínu við andsvari hans áðan. Hans djúpu hryggð, svo ég hafi nú ekki stærri orð, yfir því að einhver skuli leyfa sér að hafa aðra skoðun en þá einu og sönnu sem hv. þm. hefur tileinkað sér. Ég vil benda hv. þm. á það að hann þarf ekkert að óttast um það hver afstaða mín var til landhelgismálsins á sínum tíma og í því máli getur Framsfl. borið höfuðið hátt í öllum þáttum. Að bera það síðan saman við að það sé mín skoðun að okkur sé nauðsynlegt að eiga góða viðskiptasamninga við Evrópu í dag og ganga til þeirra með fullri reisn, þó mér finnist á stundum að hæstv. núv. utanrrh. hafi ekki fylgt því eftir eins og ég vildi, að bera það síðan saman við landhelgismálið og hugsanlegar viðskiptaþvinganir þar, það er vægast sagt ekki stórmannlegur málflutningur. Svo ég taki mér í munn læriföðurtón þingmannsins: Það er ekki sæmandi þingmanni sem hefur setið á þingi svo lengi sem hann hefur gert.

Herra forseti. Mér finnst það ekki sanngjörn árás á hæstv. utanrrh. að bera það á hann að hann sé aðalóvinur þess samnings sem hér er að ná landi. Ungir jafnaðarmenn fagna sigri í Alþýðublaðinu í dag og segja, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við ungir jafnaðarmenn teljum nú sem fyrr inngöngu Íslands í EB óumflýjanlega ýmissa hluta vegna. Hins vegar er EES góður millileikur í stöðunni því þar mundi Íslendingum gefast kærkomið tækifæri til að aðlagast verunni í EB.`` 
             Svo einföld eru þau orð og vissulega verður að óska hæstv. utanrrh. til hamingju með það hversu langt hann hefur komist með lítinn flokk jafnaðarmanna að ná árangri til að koma hugsjónamálum þeirra í framkvæmd.

Hann hefur náð inn í raðir Framsfl.

Hann hefur náð það miklum árangri að mig undrar það vissulega hve langt hann hefur náð. Varðandi annað atriði sem kom fram í ræðu hv. þm. Jóhannesar Geirs Sigurgeirssonar, að Íslendingar mundu gera sömu kröfu til lífskjara og Evrópubúar. Það stendur nú þannig að ef við tökum meðallífskjör í Evrópu í þessu 350 milljóna samfélagi, þá má reikna það út samkvæmt öllum leikreglum að lífskjör á Íslandi eru betri en þar. Þannig standa málin. Hitt er einfaldlega draumóramynd manns sem vill bera sig saman við bestu löndin á þessu svæði. Þau standa betur en Ísland, það er rétt, en við höfum aðeins haft fullveldi um skamma hríð.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan að almenningur á Íslandi mun gera kröfu til sömu lífskjara, ég sagði ekki eins og er í Evrópubandalaginu, ég sagði eins og væri í okkar nágrannalöndum, tiltók Norðurlöndin og nokkur önnur lönd sem okkur er tamast að bera okkur saman við og við höfum mest samskipti við. Við þessi ummæli stend ég. Varðandi það annað, þegar hann vitnar í ummæli sem höfð eru eftir forustumönnum ungra jafnaðarmanna í Alþýðublaðinu í dag, þá var þar rétt í vitnað. Það var rétt tilvitnun. Það staðfestir mína skoðun sem ég lét koma fram við 1. umr. að það verður ekkert hlé á umræðunni um samninga við Evrópubandalagið eftir að búið er að staðfesta samninginn um EES. Umræðan mun byrja strax aftur af fullum þunga og hún mun snúast um það á þeim tíma hvert framhaldið eigi að vera. Þess vegna skiptir það öllu máli, og það skiptir að mínu mati ekki minna máli en samningurinn sjálfur, að Alþingi marki það ákveðið hvaða stefnu á að fylgja í framhaldinu. Að við látum ekki unga jafnaðarmenn ráða, við látum þann vilja sem ég er sannfærður um að meiri hluti sé fyrir í hinu íslenska þjóðfélagi, við látum þann vilja ráða sem vill að við förum í viðræður um að snúa samningnum um EES í tvíhliða samning okkar við Evrópusamfélagið. Ég vil taka þátt í þeim leik, ég vil taka þátt í þeim umræðum. Ég vil ekki eftirláta ungum jafnaðarmönnum og utanrrh. það alfarið.

Herra forseti. Ég ætla ekki að dæma um niðurstöðuna, leikslok munu liggja fyrir síðar. En hitt liggur ljóst fyrir að sá sem vill sitja hjá um borð í skipi sem í dag er róið í áttina inn í EB og ákveður að hafa sigur síðar, sem sagt uppreisn um borð og hafa sigur síðar, hann á vissulega mikið sjálfstraust og fyrir því ber ég virðingu. En ég vil vekja á því athygli að þjóðin fékk ekki að ráða nú, hún var svipt þeim rétti sínum á þann einfalda hátt að Alþingi Íslendinga felldi það að vísa þessu máli í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég er ekkert búinn að sjá það að þjóðin verði spurð um leikslokin frekar ef þeir ráða sem nú taka þessa stefnu.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál núna, en ef hv. þm. óttast það sem ég virkilega óttast einnig að hluti af íslenskum stjórnmálamönnum vilji róa inn í EB þá bið ég hv. þm. að hugleiða það í nokkrar mínútur hvort hættan á því að höfnin yrði EB fyrir hið íslenska þjóðfélag væri meiri að samningnum um EES samþykktum eða að honum höfnuðum. Það er mín skoðun að ef Íslendingar mundu á þessu stigi hafna viðskiptaþætti samningsins um EES þá mundi þrýstingurinn um aðild aukast um allan helming. Þetta voru m.a. þau rök sem ég hygg að við hv. þingmenn höfum verið sammála um þegar við vörðum ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar falli á haustdögum 1989 gegn því vantrausti sem var byggt á því að við ættum frekar að fara strax í tvíhliða samninga, en ekki í samninginn um EES, ekki í þá vinnu. Það var mín skoðun þá að það væri ákveðin vörn gegn því að við yrðum leiddir inn í EB og ég er þeirrar skoðunar enn þann dag í dag.