Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Karl Einarsson) Eins og hv. þingdm. er kunnugt, hefir samvinnunefnd beggja hv. deilda unnið að þessu máli síðan í þingbyrjun, og er álit hennar prentað á þgskj. 514. Nefndin bar fram allmargar breytingar við stjórnarskrána, en flestar þeirra voru að eins orðabreytingar og mjög fáar efnisbreytingar. Till. nefndarinnar eru prentaðar á þgskj. 504, og voru flestar þeirra samþyktar í hv.Nd., svo að stjórnarskráin liggur nú að mestu fyrir eins og nefndin lagði til. Það er því ekki ástæða til að fjölyrða eða rekja frekar brtt. nefndarinnar þar, enda vænti jeg, að allir hv.þm. hafi fylgst með umræðunum um málið. Síðan málið kom hingað hefir nefndin átt hjer fundi með sjer um það, og hefir hún orðið ásátt um að bera fram tvær brtt. við frv. Fyrri brtt. er gerð af samkomulagi við meiri hluta nefndarinnar, þar sem hann fellur frá búsetuákvæðum sínum, en ágreiningurinn um það og rök á báða bóga eru skýrt tekin fram á þgskj. 514, svo það er óþarfi að fara frekar út í það mál hjer, en minni hluti nefndarinnar hjer og meiri hluti samvinnunefndarinnar heldur fast við skoðun sína um það. Annars hefir minni hluti nefndarinnar gengið inn á fyrri brtt. á þgskj. 770, með þeirri skýringu, sem tekin er fram í nál., eða með því að þar sje ekki um annað að ræða en það, sem er lög eða venja. Eftir lögum um ríkisborgararjett, sem hv. þing hefir nú samþykt, kemur þetta og skýrt fram í 9. og 11. gr., því þar er tekið fram, að svona dvöl gefi engum rjett, og þá er ekki nema eðlilegt, að henni fylgi enginn rjettindamissir í heimalandinu. Það er ljóst, að þegar viðkomandi menn ekki vinna neinn borgaralegan rjett eða borgaraleg rjettindi, þá geta þeir ekki mist þau, er þeir hafa. Með þetta fyrir augum getur minni hlutinn fallist á þetta, og það þeim mun fremur, þar sem meiri hluti nefndarinnar heldur fram sömu skoðun um þetta. Meiri hluti samvinnunefndarinnar ætlaði sjer aldrei að setja neinar nýjar reglur um þetta eða útfæra eldri reglur, heldur að eins að taka af öll tvímæli um það. Nefndin kom sjer saman um að gera 2. brtt. á þgskj. 770, um að fella niður íslenskuþekkingu sem skilyrði fyrir kosningarrjetti. Nefndin gerir þetta ekki að kappsmáli, enda hefir till. ekki legið fyrir henni með þessu orðalagi. En nefndin lítur svo á, að ef þetta atriði ætti að hafa raunverulega þýðingu eða útfæra það strangt, þá yrði það erfitt viðfangs. Nefndin telur víst, að þeir Danir, er mundu ílengjast hjer, mundu fljótt læra málið svo, sem nauðsynlegt yrði talið, en þessi till. nær eigi nema til Dana, því annara þjóða menn, er setjast hjer að, þurfa að fá rjett innborinna manna, og hann verður að veita með lögum, til þess að fá hjer kosningarrjett. Nefndin hefir ekki sjerstaklega athugað brtt. á þgskj. 783, frá hv.þm. Snæf. (H. St.), en þar sem lík till. þessari var feld í hv.Nd., þá eru forlög hennar ljós. Í þessari till. er enn fremur mælt svo fyrir, að setja megi með sjerstökum lögum frekari skilyrði eða setja lengri búsetuskilyrði. Þessu get jeg ekki fylgt. Jeg tel sjálfsagt, að stjórnarskráin ákveði til fullnustu, hvaða reglur eigi að gilda um þetta, en það sje með öllu óhafandi, að Alþingi geti á ári hverju verið að breyta þessu fram og aftur eftir geðþótta sínum. Í síðustu 100 ár hefir verið unnið að því í öllum menningarlöndum heimsins að tryggja mönnum almennan borgararjett, og samkvæmt því á þetta atriði að vera fastákveðið í stjórnarskránni. Nefndin hefir heldur ekki tekið afstöðu eða haldið fund um brtt. á þgskj. 706, um að þing sje annaðhvert ár, í stað ár hvert, eins og frv. gerir ráð fyrir. Þetta atriði var rætt í samvinnunefndinni, en hún vildi ekki taka það upp í till. sínar, og sjest á því skoðun hennar á málinu, og till. um þetta var feld með miklum atkvæðamun í hv.Nd. Um brtt. á þgskj. 771 er svipað að segja og um till. á þgskj. 783, að ef hún yrði samþykt, væri engin föst skipun á Alþingi; þá mætti breyta kjördæmaskipuninni, þingmannatölunni, deildaskipuninni, og með nægilega mikilli frekju mætti jafnvel leggja alveg niður aðra deildina. Yfirleitt mætti umsnúa þessu á alla kanta, og væri því í sannleika varhugavert og syndsamlegt að hafa ekkert fast form í stjórnarskránni fyrir svo virðulegri og ágætri stofnun sem hinu háa Alþingi. Um brtt. á þgskj. 784 er það að segja, að það eru frekast orðabreytingar, eftir því sem jeg hefi athugað, og jeg held allar til bóta. Svo hefi jeg ekki meira að segja.

Guðmundur Ólafsson Jeg á brtt. á þgskj. 796, ásamt hv.þm. Snæf. En við höfum síðan athugað, að hún er ekki fullnægjandi, því að ef hún verður samþ., yrði líka að breyta orðalagi 33 og 38. gr. Þess vegna tökum við brtt. aftur við þessa umr.

Sigurjón Friðjónsson Jeg hefi, ásamt hv.þm. Ak. (M. K.), leyft mjer að koma með brtt. á þgskj. 771. Hún er til þess gerð að greiða fyrir því, að landskjörnum þingmönnum megi fjölga, án þess að til þurfi stjórnarskrárbreytingu. Að vísu er ekkert beinlínis því til fyrirstöðu, að fjölga megi þeim, eins og nú er að orði komist í stjórnarskránni, því að heimildin til að breyta tölu þingmanna hlýtur, að mínu viti, einnig að ná til landskjörinna þingmanna. Brtt. er fram komin til þess aðallega, að tala þeirra efri deildar þingmanna, sem kosnir eru af sameinuðu þingi, sje hreyfanleg, eins og aðrar tölur í 26. gr., svo að hlutföllin milli deildanna þurfi ekki að raskast, þó að landskjörnum þingmönnum sje fjölgað. Viðvíkjandi því, að þetta gæti gert laust skipulag deildanna, skal jeg játa það, að þetta er ekki alveg ástæðulaus ótti, en hins vegar svo ástæðulítill, að hann ætti að verða áhrifalaus á úrslit málsins. Og auðvitað getur það ekki komið til nokkurra mála, að af því leiði, að önnur deildin verði lögð alveg niður, þar sem það er víða tekið fram í stjórnarskránni, að deildirnar skuli vera tvær. Um þörfina á fleiri landskjörnum þingmönnum skal jeg ekki fjölyrða, en að eins taka fram, að fjölgun þeirra mundi að líkindum vinna á móti þeirri hreppapólitík, sem alt of mikið þykir bera á í þinginu, og tryggja því yfirleitt meiri og betri starfskrafta; því aðalreglan hlýtur það að verða, að þeir einir fái nægilegt fylgi til að komast að við landskjörið, sem þjóðkunnir eru og að góðu reyndir.

Magnús Kristjánsson Jeg kann ekki við það, að láta þetta mál fara svo út úr deildinni, að jeg minnist ekki á það fáum orðum, og það því fremur, sem jeg er alls ekki ánægður með þá meðferð, sem það hefir fengið í þinginu. Að vísu hefir það verið svo fyrir mjer, að jeg hefi oftast reynt að verja gerðir þingsins jafnvel þó að jeg hafi ekki ávalt samþykt það, sem ofan á hefir orðið. En í þessu máli treysti jeg mjer ekki til að verja gerðir þingsins, það sem af er, þótt jeg feginn vildi. Jeg hafði búist við því, að þingið teldi sjer fyrst og fremst skylt að ganga svo frá stjórnarskránni, eða þessum grundvallarlögum, að þau væru viðunandi um langan tíma, svo ekki þyrfti sí og æ að vera að breyta þeim. En hjer skortir mikið á. Breytingarnar, sem samvinnunefndin öll gat orðið sammála um, eru flestar mjög lítilvægar, og getur jafnvel leikið vafi á því, hvort þær eru allar til bóta. En þegar til þess kom að athuga þau atriði, sem voru grundvallaratriði og verulegt gildi höfðu fyrir framtíðina, þá var samleiðinni lokið. Um þau atriði, sem máli skifta, má segja, að skoðanirnar voru eins margar og mennirnir í nefndinni. En augljóst er, að ekki er þetta heppilegt í öðru eins stórmáli og hjer er um að ræða. Jeg skal nú leyfa mjer að fara örfáum orðum um tvö atriði sjerstaklega, þau sem mestum deilum hafa valdið, sem sje 26. og 29. gr. Fyrst skal jeg þá snúa mjer að 29. gr., þó hún sje síðar í röðinni, því jeg álít það skifta minna máli, hvað þar verður ofan á, því þar er vitanlega að eins deilt um form, en ekki efni, því báðir nefndarhlutarnir hafa tekið það skýrt fram, að þeir sjeu ráðnir í því að setja fullnægjandi tryggingarskilyrði gegn innstreymi útlendinga, svo ekki spillist þjóðernið, tungan eða stjórnmálastarfsemin. Hjer er því að eins að ræða um mismunandi leiðir að sama marki. Eins og kunnugt er, hafði stjórnarfrv. gert ráð fyrir eins árs búsetu. Öllum eru augljósar þær ástæður, sem voru fyrir þessu. Menn álitu enga slíka innstreymishættu yfirvofandi, en hins vegar óhæft að hafa búsetuna svo langa, að Íslendingar sjálfir, sem ytra dvelja, væru gerðir að nokkurskonar útlögum, eða fyrirbyggja innflutning þeirra með óþarflega ströngum skilyrðum. Það virðist því svo, sem nefndinni hefði átt að vera hættulítið að hallast að þessu upprunalega ákvæði, og það því fremur, sem minni hl. vildi gera það til samkomulags að ganga nokkru lengra og aðhyllast 2 til 3 ára búsetuskilyrði. En það leit svo út, sem fyrirfram væri ákveðið, að meiri hlutinn vildi alls ekki samkomulag. Má ske hefði þó sumum fundist þessu bót mælandi, ef minni hl. hefði ekki gert enn þá frekari tilraunir til samkomulags, sem sje með því, að hann vildi setja inn í kosningalögin enn frekari tryggingarákvæði, bæði að því er snertir dvalartímann og þekkingarskilyrði. Með þessu hefði öll hætta átt að vera útilokuð. En meiri hl. vildi samt ekki samkomulag Svo nú þykir mjer úr vöndu að ráða, og svo er um marga fleiri. Því hjer hefir samvinnustirðleiki meiri hl. komið málinu í ógöngur. Jeg veit sem sje, hvaða afleiðingar það getur haft, ef málið nær ekki fram að ganga, en mjer er hins vegar illa við að láta annan eins gallagrip fara frá þinginu og þessi stjórnarskrá er. Jeg hefi þess vegna ekki enn þá tekið ákveðna afstöðu til atkvgr. um málið. Mjer finst það sem sje álíka viturlegt að setja þetta langa dvalartímabil sem skilyrði fyrir kosningarrjetti eins og ef einhver heimilisfaðir bannaði börnum sínum heimilisvist eða gerði þau arflaus, af því hann hygðist með því geta bætt úr ómannúðlegri meðferð á óskilgetnum börnum, sem hann hefði þó orðið að kannast við á sínum tíma. Því hjer er verið að útiloka Íslendinga frá sínu eigin landi, einungis af ótta - og það ástæðulausum ótta - við það, að aðrir muni njóta sömu rjettinda. Yfirleitt hefir þetta mál verið flutt meira af kappi en forsjá, en hins minna gætt, hvað væri heppilegast og rjettlátast. Þá skal jeg minnast á seinna atriðið, 26. gr. Breytingarnar við þá grein höfðu að vísu allmikið fylgi ýmsra nefndarmanna, þó ekki gæti myndast nægur, samfeldur meiri hluti um það. Jeg játa það fúslega, að í mínum augum er þetta veigameira atriði en það fyrra, sem jeg talaði um, því hjer er um grundvallaratriði að ræða. Öllum ætti að vera ljóst, hversu mikla þýðingu skipun þingsins hefir. Og enn þá meira vandamál verður þetta þegar kosningarrjetturinn hefir verið rýmkaður svo mjög, sem raun er á orðin, og þó það hafi verið rjett, og það jafnvel að rýmka hann enn þá meira. En öllum ætti að vera ljós nauðsyn þess, að val þjóðfulltrúanna takist sem best, þannig að til þess veljist hæfir menn og þjóðkunnir, sem fengið hafa reynslu í meðferð opinberra mála á þingi eða í hjeraði, og menn, sem komnir eru svo til vits og ára, að þeir hafi þá lífsreynslu, að þeim sje trúandi til að fara svo með mál þjóðarinnar, að þeim sje borgið, og að þeir geti komið í veg fyrir öll gönuskeið, sem rýmkaður kosningarrjettur gæti haft í för með sjer. Alt þetta verð jeg að telja mjög þýðingarmikið, og ef einhver slík hugsun, um tryggingu gegn gálauslegri meðferð þjóðmála, hefði ekki legið bak við ákvæðin um landskjörið, væri það beinlínis tilgangslaust. Að vísu fekst þessu ákvæði, um landskjörið, ekki hrundið í það horf í upphafi, sem bæði jeg og margir aðrir töldu æskilegast. En þá var tekið það, sem næst fór, í von um, að seinna mundi hægt að kippa þesu betur í lag. En hjá sumum, t. d. meiri hlutanum, virðist þó afturför í þessu efni, þannig, að sumir virðast jafnvel helst á því máli að afnema alveg landskjörið. Þessi skoðun held jeg þó að eigi ekki mikil ítök í þjóðinni. Það er miklu fremur einlægur vilji flestra bestu mannanna, sem mest skyn bera á þjóðmál, að fjölga landskjörnu þingmönnunum. Það, að þetta verði til að auka íhald eða afturhald, eins og það er kallað, er fjarstæða, sem ekki ætti að þurfa að eyða orðum að, og reynslan hefir þegar hrakið. Enn fremur sýnist það nokkuð afkáralegt, og jafnvel hálfgerður barnaskapur, að vera að setja þetta stóra kosningabákn af stað til þess að kjósa þrjá menn. Það er líka augljóst, að meðan mennirnir eru svo fáir, sem kosnir eru, svarar hlutfallskosningin aldrei til þess, sem í orðinu felst og til var ætlast, því mesta misrjetti hlýtur að koma fram í hlutfallinu milli fulltrúanna, sem hver flokkur kemur á þing, þegar þeir eru svona fáir, og það jafnvel þó flokkaskipunin væri heilbrigð, að jeg ekki tali um misrjettinn, sem hlýtur að verða meðan flokkaskipunin er eins óheilbrigð og nú. Breytingin væri til bóta því meira sem landskjörnum þm. væri fjölgað. En viðunandi væri, ef þeim væri fjölgað um helming. Þá gæti skapast nokkurn veginn eðlilegt hlutfall milli flokkanna. Þá er kostnaðaraukinn, þetta handhæga meðal, sem svo margir grípa til, kjósendum sínum til geðs, að því er virðist. Jeg geri samt ráð fyrir, að kjósendum sje engin þægð í smásálarlegum sparnaði, þegar svona stendur á. Jeg get ekki hugsað mjer, að þjóðin sjái í kostnað, sem svarar launum eins embættismanns, þegar um stjórnarbót er að ræða. En þeir, sem eru með sparnaðarhugsanirnar í þessu sambandi, ættu ekki að gera það endaslept, heldur koma með frv. um breyting á kjördæmaskipuninni og fækkun kjördæmakosinna þingmanna. Þá mundi sjást, að sparnaðarhugur þeirra væri einlægur. En þetta er viðkvæmt mál. Sýslurnar vilja ekki missa þingmenn sína. Sýslutakmörkin eru að sumu leyti eðlileg takmörk. Það er ekki hugsanlegt, að höfðatalan ein verði nokkurn tíma lögð til grundvallar fyrir kjördæmaskipuninni. Staðhættir munu altaf verða að ráða miklu. Ef menn nú reynast ófáanlegir til að fjölga landskjörnum þingmönnum vegna kostnaðaraukans, vil jeg benda á leið, þó að jeg geti búist við, að hún verði talin fjarstæða. Ef þjóðin telur sig ekki hafa ráð á að launa nauðsynlegum þingmönnum sínum, þá er þó ætíð það úrræði, að hinir landskjörnu þingmenn tækju engin laun fyrir starf sitt. Það mundi ekki vanta menn samt. Síst mundi það verða til þess að bestu mennirnir drægju sig í hlje. Svo mikla trú hefi jeg á ýmsum góðum mönnum, sem jeg þekki. Þetta verður kann ske skoðað sem spaug, en það er líka alvara. Yfirleitt er jeg mjög óánægður með meðferð þessa máls hjer í þinginu. Jeg er enn óráðinn í því, hvort jeg greiði atkvæði með eða móti frv. úr deildinni. Það hefir flogið fyrir, að sumir þeir þm., sem öflugast hafa barist fyrir 5 ára búsetuskilyrðinu og móti fjölgun þingmanna í Reykjavík og landskjörinna þingmanna, hafi ekki verið eins brennandi í áhuganum undir niðri og út leit fyrir. Þeir hafi þóst sjá hjer leik á borði með að afla sjer kjósendafylgis undir kosningarnar. Þetta má kalla skiljanlegar ástæður, þó hvorki sjeu þær góðar nje gildar. En þess verður maður að krefjast, að menn leiti sjer ekki þjóðhylli á annara kostnað, með því að flytja róg og dylgjur um menn, sem vilja landi sínu og þjóð alveg eins vel og þeir sjálfir. Annars er það hreinasta oftraust á heimsku og þroskaleysi þjóðarinnar að halda, að hægt sje að telja henni trú um, að þeir menn sjeu henni hættulegastir, sem vilja tryggja stjórnarfyrirkomulagið sem best, eins og minni hluti nefndarinnar leitaðist við að gera.

Halldór Steinsson Það mun hafa litla þýðingu að ræða þetta mál frekar en búið er. Flestir eða allir þm. munu vera búnir að taka ákveðna afstöðu í málinu. En þar sem jeg á brtt. við 29. gr., þá vildi jeg láta fylgja henni nokkrar ástæður. Brtt. mín fer í sömu átt og brtt. nefndarinnar, að öðru leyti en því, að búsetuákvæðinu er breytt. Það er sem sje ætlast til þriggja ára búsetuskilyrðis fyrir kosningarrjetti, en að þann tíma megi lengja með einföldum lögum, ef þörf krefur. Jeg er sannfærður um, að okkur stafar engin hætta af innflutningi útlendinga á næstu tímum Það er því fyllilega tryggilega um búið, að menn bíði þrjú ár eftir kosningarrjetti, einkum þegar tekið er fram, að því megi breyta, sem vitanlega verður þá gert, ef einhver hætta virðist vera á ferðum. Brtt. mín er meðalvegur á milli stjórnarfrv., eins og það var upphaflega, og frv. eins og það nú er úr garði gert, og vonast jeg til að hún geti orðið til að koma á samkomulagi í þessu ágreiningsmáli.

Jóhannes Jóhannesson Það kemur nægilega skýrt fram í nál., að meiri hlutinn hefir engan veginn breytt skoðun sinni, og ástæðan til þess, að hann kom ekki fram með brtt. nú, er sú, að meiri hlutinn á þingi hefir lagt svo mikla áherslu á 5 ára búsetuskilyrðið, að engin von er um að fá því þokað. Þetta var meiri hluta nefndarinnar ljóst, og vildi hann því ekki stofna málinu í hættu með því að reyna að koma að brtt. Það er augljóst, að meiri hluti nefndarinnar verður að láta undan fyr eða síðar, og þá er best að gera það strax. En engum þeirra, sem eru sammála meiri hluta nefndarinnar, virðist þetta svo stórvægilegt atriði, að hann vilji til vinna að fella stjórnarskrárfrv. í heild sinni fyrir það. Af þessum ástæðum kom mjer dálítið á óvart, þegar jeg sá brtt.háttv.þm. Snæf. (H. St.). Jeg hugsaði, að honum væri eins farið og okkur hinum, sem höfum ákveðið að láta þegar undan. Jeg skal enn geta þess, að nefndin hefir tekið skýrt fram, og leggur áherslu á, að hún álítur 5 ára búsetuskilyrðið engan veginn koma í bág við sambandslögin, en við nefndarmenn leggjum mikla áherslu á, að íslenskukunnáttuskilyrðið verði numið burtu. Eins og málið er vaxið, getum við ekki greitt atkv. með brtt.hv.þm. Snæf. (H. St.).

Frsm. (Karl Einarsson) Hv. þm. Ak. (M. K.) hafði sitthvað að segja um 26. gr., og mintist á, að ekki hafði fengist samkomulag í samvinnunefndinni um mikilsverð ákvæði í þeirri grein. Jeg skal játa það, að hver höndin var upp á móti annari, þegar um breytingu á 26. gr. var að ræða. Og greinin ber það með sjer, eins og hún nú er, að menn hafa viljað láta tölu þingmanna óútkljáða á þessu þingi. Atkvæðagreiðslan í hv.Nd. sýndi og, að ekki er árennilegt að fá nokkuð ákveðið fram á þessu þingi um þetta. Hv. þm. (M. K.) talaði nokkur falleg orð um ágæti landskjörinna þingmanna. Hann kvað þá yfirleitt vera starfshæfa og þjóðkunna menn, sem komnir eru til vits og ára. Hjer höfum við 6 landskjörna þm., sen allir hafa auðvitað þessa eiginleika jeg skal ekki draga það í efa. En jeg geri ráð fyrir, að sumir af okkur hinum þykist líka hafa einhverja af þessum ágætu eiginleikum, og að það megi gera ráð fyrir, að svo verði framvegis. Það er samt ekki einskisvert að hafa flokk sex fastra manna, sem stundum gætu haldið aftur af nýjum mönnum og athugað mál þeirra grandgæfilega. Hv. þm. AK. (M. K.) gat þess, að komið hefði fram í samvinnunefndinni, að best væri að hafa enga landskjörna þm. Það kann að vera, að þessi skoðun hafi komið fram hjá einum manni, en eins og hv.þm. (M. K.) sagði, voru skoðanirnar um þessa grein jafnmargar mönnunum. Um mig get jeg sagt það, að jeg vildi gjarnan fjölga landskjörnum þm., en jeg ræð ekki nema mínu atkvæði, og því er fullsjeð, að á þessu þingi verður ekki hægt að koma fram neinu ákveðnu um þingmannafjölda. Það verður að bíða næstu þinga. Tillaga hv. 1. landsk.varaþm. (S. F.) og hv.þm. Ak. (M. K.), á þgskj. 771, er óheppileg, vegna þess meðal annars, að samkvæmt henni er ekki að eins hægt að fjölga þingmönnum, heldur og að fækka þeim. En fækkun þingmanna væri mjög óheppileg, eftir skoðun hv.þm. Ak. (M. K.) sjálfs. Ef nefnd væri í till. ákveðin tala þingmanna, mundi jeg ef til vill hafa getað fylgt henni, en í þessu formi er hún óaðgengileg. Hv. þm. Ak. (M. K.) sagði, að það gengi hneyksli næst, að þetta stóra bákn væri sett af stað, landskosningarnar, til að kjósa eina þrjá menn. En samkvæmt þessum reglum eru kosnir 6 menn af 14 í efri deild, og það álít jeg hreint ekki vera lítið. Það er alt að því helmingur annarar deildarinnar. Jeg hefi ekki heyrt haldið fram, að menn hafi komið sjer saman um að fjölga þingmönnum: heldur hefi jeg ekki heyrt, að kaup þingmanna sje alment talin ölmusa; hefir það helst komið til orða hjá hv.þm. sjálfum, og hugsanlegt er, að einhver blaðamaður hafi slegið því fram, til þess að slá um sig. Þá er auðvitað sú leiðin til, að gjalda þingmönnum ekkert kaup. En mjög eru skiftar skoðanir um hversu heppilegt það sje. Þá talaði hv.þm. Ak. (M. K.) um 29. gr. og sagði, að þar væri deilan að eins um formsatriði. Verð jeg að lýsa yfir, að jeg get ekki fallist á þann skilning. Er jeg sammála meiri hluta nefndarinnar um, að það hafi mikla þýðingu. Getur og hver maður sjeð, að það er ekki eingöngu formsatriði, að dómari og tvö vitni eigi að vera viðstaddir. Mjer finst heldur ekki formsatriði, hvort það er hverju þingi í sjálfsvald sett að taka atkvæðisrjettinn af heilum flokki manna, að hvert þing geti með einföldum lögum breytt búsetuskilyrðinu. Jeg álít, að það geti orðið beinlínis hættulegt, að þingið geti þannig hringlað með kosningarrjettinn.  (M. K.: Ótrú á framtíð landsins)  . Það er ekki ótrú á framtíð landsins, en við álítum, að svo stórt mál þurfi rækilegan undirbúning, þann undirbúning sem stjórnarskrárbreyting gefur. Hver einstakur maður á ekki að vera háður geðþótta hvers þings í þessu efni. Hv. þm. Ak. (M. K.) þótti undarlegt, að nefndin hefði ekki getað komið sjer saman. En mjer finst ekki tiltökumál, þó nefndin hafi skifst í þessu máli eins og það kom fram. Þá hjelt sami hv.þm. því fram, að meiri hluti nefndarinnar væri að reyna að vinna sjer þjóðhylli með framkomu sinni. Verð jeg að lýsa yfir, að dylgjur um slíkt eru á engum rökum bygðar. Að lokum skal jeg taka fram, að jeg er á sömu skoðun og áður, um að þétta atriði eigi að standa í stjórnarskránni.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skal með nokkrum orðum gera grein fyrir afstöðu minni í þessu máli. Hæstv. forsætisráðherra skýrði frá því, er þetta mál kom fram í hv.Nd., að jeg hefði alveg óbundnar hendur í því. Þegar jeg fór til Kaupmannahafnar, var farið að ræða þetta mál í stjórninni, en það var ekki til lykta leitt. Jeg hjelt fram 5 ára búsetu, en bjóst við, er jeg fór utan, að 2 ár yrðu ofan á hjá meiri hluta stjórnarinnar, en það varð þó eigi. Leit jeg að vísu svo á, að þetta væri ákaflega mikilvægt atriði, en jeg vildi þó ekki af þeirri ástæðu beiðast lausnar, því jeg bjóst við, að þetta mundi lagfærast á þinginu, og virðast mjer nú allar horfur á, að sú spá muni rætast. Jeg lít svo á, að kosningarrjetturinn sje svo þýðingarmikill fyrir þjóðfjelagið, að það verði að búa sem allra best um hann. Það er rjetturinn til að ráða yfir landinu, og þess vegna eiga landsins börn að njóta hans, eða þeir, sem hafa búið svo lengi í landinu, að ætla megi, að þeir hafi fengið hlýtt þel til landsins og skilji, hvað landinu er fyrir bestu. Jeg sje ekki ástæðu til að fara ítarlegar út í þetta efni nú, því mjer hefir skilist á nefndarálitinu, að meiningin sje að halda 5 ára búsetuskilyrðinu áfram. Skilst mjer, að þeir, sem hjeldu fram styttri tíma, hafi beygt sig, og sje jeg því ekki ástæðu til að halda umræðum um það efni uppi. En fyrir mjer vakti ekki nema 5 ára búsetan. Ef það skilyrði er fastákveðið, get jeg felt mig við, að skilyrðið um kunnáttu í íslenskri tungu falli burt. Jeg verð að játa, að jeg kann illa við, að með sjerstökum lögum megi ákveða fleiri skilyrði fyrir kosningarrjetti, eins og hv. minni hluti samvinnunefndar lagði til. Finst mjer best við eigandi, að kosningarrjetturinn sje fastákveðinn í stjórnarskránni og að honum verði eigi breytt nema með stjórnarskrárbreytingu. Hv. þm. Ak. (M. K.) þarf varla að svara. Hann gaf í skyn, að þessu væri haldið fram af mönnum, sem vildu afla sjer fylgis við næstu kosningar. Jeg hygg, að þetta sje stórkostlegur misskilningur. Þetta mál er svo stórt og þýðingarmikið, að jeg geri engum manni þær getsakir, að hann reyni að nota það til að afla sjer fylgis við kosningar. Jeg þykist vita, að meiri hluti hv.þm. sje með 5 ára búsetunni af fylstu sannfæringu, af því þeir telja framtíð landsins best borgið með því móti. Þá ætla jeg að minnast á brtt. 771. Mjer hefir skilist, að ef hún yrði samþykt, mætti gera hvora deild eins sterka eða veika og vera vildi með einföldum lögum. Þannig mætti breyta algerlega skipun þingsins og þungamiðju þess. Finst mjer það t.d., hvort háttv.Ed. er sterk eða veik, vera grundvallaratriði, sem ekki megi breyta með einföldun lögum. Hvað snertir hina landskjörnu þingmenn, skal jeg geta þess, að um þá hafa verið mjög deildar meiningar. Þegar núgildandi stjórnarskrá var á döfinni, var mikið um þá rætt, en ofan á varð þó, að þeir skyldu vera 6. Menn báru kvíðboga fyrir, að of mikið íhald mundi verða í Ed. ef allir þingmenn hennar væru landskjörnir. Af dæmum annara þjóða má sjá, að varasamt er að hafa efri málstofuna of sterka. - Get jeg tekið til dæmis frændþjóð vora Dani. Þar hefir þetta fyrirkomulag, eins og mönnum er kunnugt, reynst mjög illa nú á þessu síðasta ári. - Jeg álít því ekki rjett að hafa landskjörna þingmenn í meiri hluta í þessari deild. Að öðru leyti skal jeg taka það fram, að mjer virðist óvarlegt að gera stjórnarskrána svo úr garði, að það megi breyta flestum atriðum hennar með einföldum lögum. Jeg heyri sagt, að brtt. 796 sje tekin aftur við þessa umr., en jeg ætla þó að benda á, að reynslan hefir sýnt síðustu árin - mig minnir frá 1911 - að altaf hefir verið nauðsyn að halda þing á hverju ári. Yfirleitt eru nú orðin svo mörg og stór mál, sem fyrir liggja, að það veitir alls eigi af, að þing komi saman hvert ár. - Á þeim árum, sem þing ekki kemur saman, er stjórnin og nokkuð einráð. Hygg jeg, að yfirleitt muni reynast heppilegra, að þingið hafi hönd í bagga með henni. - Jeg vona því, að þessi brtt. verði feld, ef hún kemur aftur fram. Jeg hefi nú gert grein fyrir afstöðu minni og læt þar við sitja að sinni.

Kristinn Daníelsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram nokkrar brtt., á þgskj. 784. Jeg mun samt eigi tala langt um þær, því að háttv.frsm. (K. E.) hefir staðfest, að þær sjeu eingöngu orðabreytingar, og mælt með þeim. Jeg verð að eins að gera athugasemd við síðustu málsgrein 41. gr. Þar er síðasta orðið „því“, en ef brtt. mín við 41. gr. nær fram að ganga, á þar að standa ,,þeim“. Jeg skal ekki tala meira um brtt. mínar, en legg þær undir dóm háttv. deildarmanna. Mjer finst liggja í augum uppi, hvernig um þetta mál muni fara hjer í háttv. deild. Um 29. gr. er ekki ástæða að fjölyrða, þar eð háttv.frsm. (K. E.) hefir gefið greinilega og - mjer liggur við að segja - drengilega yfirlýsingu um afstöðu nefndarinnar til hennar. - En það er eitt atriði, sem jeg vildi spyrja háttv. nefnd um. Mjer er eigi ljóst, hvernig hún hefir hugsað sjer að tryggja Reykjavík rjettindi til að fá fleiri þingmenn. Sá rjettur er ómótmælanlegur og viðurkendur af öllum. Sömuleiðis hefir Hafnarfjörður gert kröfu til að fá sjerstakan þingmann, sem hann einnig á fullan rjett á eftir mannfjölda. Þennan hnút hefði mátt leysa með því að afnema landskjörnu þingmennina og láta Reykjavík og Hafnarfjörð fá sína þingmenn í þeirra stað. - Háttv. þm. Ak. (M. K.) taldi víst að það fyrirkomulag hefði ekki fylgi þjóðarinnar. Jeg skal taka fram, að sú ástæða hefir eigi aftrað mjer frá að bera slíka tillögu fram. Fór jeg til þings með áskorun frá kjósendum mínum um að bera fram slíka tillögu, en jeg hefi þó ekki gert það vegna þess, að jeg hefi heyrt á háttv.þm. mörgum, að það muni ekki vera til neins. Jeg verð að játa, að jeg get ekki sjeð, hvernig á að ráða fram úr þessu máli, eftir því sem 26. gr. er orðuð. Allir verða hygg jeg og að játa, að þingmönnum þurfi nauðsynlega að fjölga. Háttv. Ed. er vanskipuð eins og er. Þegar ráðherrar eiga þar sæti tveir, eins og nú, er ekki hægt að framfylgja þingsköpum vegna þess, að ekki eru nógu margir til að fullskipa nefndir, svo löglegt sje. En ef svo færi, að þeir yrðu 3, eins og ekki er ómögulegt að fyrir gæti komið, yrðu alger vandræði að skipa nefndir í deildinni. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál, en jeg hygg, að brtt. á þgskj. 771 ráði ekki á neinn viðunanlegan hátt úr þessu. Ef það þýðir, að landskjörnum þm. megi með einföldum lögum fjölga eða fækka eftir geðþótta, tel jeg varhugavert að gengið sje inn á þá braut. Má segja, að setningin sje þá jafnvíg á báðar hendur, þannig, að eitt þing gæti afnumið landskjörna þm., en annað svo fjölgað þeim um helming. Tel jeg þingskipunina svo mikilsvert atriði, að ekki megi breyta henni svo mjög í fljótræði, og ef til vill að þjóðinni fornspurðri. Skal jeg svo ekki fjölyrða um málið, en vildi hreyfa þessu til þess, að hv. þingdm. ljetu í ljós hvernig þeim líst að ráða fram úr þessum vanda.

Sigurjón Friðjónsson Hv. frsm. (K. E.) vildi halda því fram, að fastákveðið væri í 3. mgr. 26. gr. frv., að landskjörnum þm. mætti ekki fjölga fram yfir 6, nema stjórnarskrárbreyting kæmi til. En þar er á sama hátt ákveðið, að kjördæmakosnir þm. skuli vera 34 að tölu. - Nú eru menn sammála um það, að tölu kjördæmakosinna þm. megi breyta með einföldum lögum, og sje jeg þá ekki betur en að sama hljóti að gilda um landsk.þm., eftir orðalagi greinarinnar. Jeg skal ekki fara frekari orðum um gr. þessa. Jeg lít svo á, að hún sje illa úr garði gerð, og kenni það frekar meiri en minni hluta samvinnunefndarinnar. Viðvíkjandi fyrirspurn háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.), um kröfu Reykjavíkur að hafa fleiri þm., skal jeg benda á, að í nefndinni voru sett inn í frv. ákvæði um það, að ef þm. fyrir Reykjavík væri fjölgað, skuli þeir kosnir hlutbundinni kosningu. Var þetta gert með það fyrir augum og til þess að greiða því götu, að þm. fyrir Reykjavík verði bráðlega fjölgað, sem ekki þótti heppilegt nema með þessu skilyrði. Annars hefi jeg ekki ætlað mjer að fara langt út í mál þetta, þar sem það hefir verið mikið rætt og þá sjerstaklega í nefndinni. En það var aðallega vegna brtt. á þgskj. 783, að jeg bað um orðið. Öllum má vera kunnugt, eftir það, sem á undan er farið, að jeg tel hana til bóta. En meiri hl. nefndarinnar í þessari hv deild, sem er minni hluti samvinnunefndarinnar, áleit ekki rjett að koma með brtt. í þessa átt, af þeirri ástæðu, að hann taldi sjálfgefið, að hún yrði tekin út í háttv.Nd., og kynni þá að fara svo, að því fylgdu meiri breytingar til hins verra, og væri þá ver farið en heima setið. Viðvíkjandi ræðu háttv.þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) um það, að við nefndarmenn höfum bundið okkur í nál. til að greiða ekki atkv. með þessari brtt., er það að segja að jeg álít, að við höfum bundið okkur til að koma ekki með fleiri brtt. sjálfir en þær, sem nál. fylgja, en eigum hins vegar óbundin atkv. um þær brtt., sem fram hafa komið frá öðrum háttv.þm., og eins um hitt, hvort við greiðum atkvæði með stjórnarskránni út úr þinginu eða ekki. En þó tel jeg rjettara, að háttv.þm. Snæf. (H. St.) vildi taka brtt. sína aftur þar sem jeg hygg, að hún geti ekki orðið málinu að gagni, eins og þingið er skipað.

Halldór Steinsson Það er vegna áskorana um að taka aftur brtt. þá, er jeg hefi flutt, að jeg er neyddur til að standa upp. Háttv. þm. Seyðf (Jóh. Jóh.) sagði, að sjer hefði komið óvart, að jeg skyldi koma fram með þessa brtt. Mjer kom óvart, að hann skyldi segja þetta, þar sem jeg vissi ekki betur en að honum væri kunn skoðun mín á þessu máli. - Hjer á þinginu hafa komið fram tvær stefnur, önnur sú, að krefjast 5 ára búsetu sem skilyrði fyrir kosningarrjetti, en hin á þá leið, að krafist væri 2 eða 3 ára búsetu, en að jafnframt væri gefin heimild til að hækka áratöluna í kosningalögunum. Þessar tvær stefnur komu glögt fram í háttv.Nd., en ef Ed. samþykkir frv. í e. hlj., yrði það ekki rjettur spegill af vilja þeirra þm., er hana skipa. Að vísu hafa 3 hv. þingdeildarmenn gert grein fyrir því í nál., hvers vegna þeir hafi ekki komið fram með brtt. um þetta atriði, en ef brtt. kemur ekki til atkvæða, sjest hvergi, hvernig við hinir lítum á málið. Það er því svo langt frá því, að jeg vilji taka þessa brtt. aftur. - Þvert á móti held jeg henni fast fram, og vil biðja hæstv. forseta um að hafa nafnakall um hana, þegar til kemur.

Magnús Kristjánsson Umræður um mál þetta hafa verið mjög hóflegar, eins og vera ber. Það er því ekki mikil ástæða fyrir mig að taka til máls, sjerstaklega þar sem mjög lítið hefir fram komið, er fer í bág við það, sem jeg hjelt fram í fyrri ræðu minni. Þó virðist mjer, að hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) hafi ekki skilið til hlítar afstöðu nefndarinnar hjer í deildinni. Virðist hann ganga út frá því, að í henni hafi orðið algert samkomulag, og það með ljúfu geði af hálfu okkar, sem vorum í minni hluta samvinnunefndarinnar. - En samkomulag getur það ekki kallast, þó að tilgangslaust hafi verið fyrir okkur að berja höfðinu við steininn, þar sem fyrirsjáanlegt var, að okkar málstaður, þótt betri væri, yrði gersamlega fyrir borð borinn. - Jeg get ekki kallað það samkomulag, þó við svo búið hafi verið látið standa af okkar hálfu, þar sem það hefði orðið stjórnarskránni að falli, ef við hefðum haldið fast við okkar málstað. Og ef ekki hefði staðið sjerstaklega á, myndi jeg ekki hafa skoðað huga minn um að greiða atkvæði móti frv. En nú stendur svo á, að mjög er erfitt um samkomulag hjer á þingi, vegna reipdráttar mismunandi flokksbrota, og er því óhjákvæmilega nauðsynlegt að flýta sem mest fyrir nýjum kosningum. Þá mintist hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) á það, og ræða hans gekk aðallega í þá átt, að varla væri verjandi, að nokkur ákvæði, er snertu kosningarrjett manna, væru tekin fram í sjerstökum lögum. En jeg álít, að þetta sje ástæðulaust. Þeir sem halda þessu fram, hafa nokkurskonar ótrú á framtíðinni og þeim mönnum, sem fara með mál þjóðarinnar eftir okkur, en jeg lít svo á, að þeim sje eins vel treystandi og okkur til þess að hafa vakandi auga á velferð þjóðarinnar og breyta kosningarskilyrðunum eftir því, sem við á á hverjum tíma. Hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) komst svo að orði, að hans skoðanabræður teldu sig vera að vinna í þá átt, að sjá hag landsins betur borgið. - Verður ekki annað lagt í þau orð en að hag landsins hefði verið laklega borgið, ef stefna minni hluta samvinnunefndarinnar hefði orðið ofan á í málinu. - Get jeg ekki annað sjeð en að í þessu felist, vægast sagt, svæsin aðdróttun um minni hluta samvinnunefndarinnar, aðdróttun, sem er ómakleg og ósamboðin ráðherra að bera fram að ástæðulausu. Ætla jeg ekki að dvelja lengur við þetta, enda má það kallast útkljáð mál, þar sem jeg og skoðanabræður mínir höfum orðið að beygja okkur nauðugir. En þeir tímar kunna að koma, að hægt verði að ráða bót á þessu. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á brtt. okkar hv. 1. landsk.varaþm.(S. F.) við 26. gr., á þgskj. 771. Hún er komin fram í fullu samræmi við skoðun okkar í nefndinni um það, að brýn nauðsyn beri til að fjölga bæði landskjörnum og kjördæmakjörnum þingmönnum, sjerstaklega með tilliti til Reykjavíkur. Þessi skoðun fjekk ekki meiri hluta í samvinnunefndinni, og ekki bljes heldur byrlega fyrir henni í hv.Nd., þar sem sú deild vildi heldur sætta sig við, að Reykjavík búi áfram við það misrjetti, sem nú á sjer stað. Þó að hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) og háttv.frsm. (K. E.) hafi lagst mjög á móti tillögunni, vona jeg, að hv. deild sjái, að hún er til bóta, og leysi þá hnúta, sem ekki eru nema að nokkru leystir með ákvæðinu: ,,breyta má þessu með lögum“, þar sem það nær að eins til kjördæmakosinna þingmanna. Jeg álít, að það, að brtt. þessi verði samþykt, geti aldrei orðið til skaða; en innan skamms mun það talið velviðeigandi. Jeg skildi ekki, við hvað hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) átti, þegar hann hjelt því fram, að óheppilegt væri, að tölu landskjörinna þm. væri breytt, þar sem það hefði glundroða á deildarskipununum í för með sjer. - Hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) hlýtur þó að sjá, að sami glundroðinn hlýtur að eiga sjer stað, þegar heimildin til að fjölga kjördæmakosnum þm. með einföldum lögum verður notuð. Jeg vildi beina þeirri spurningu til hæstv. fjármálaráðh. (S. E), hvort honum hafi verið fullkomlega alvara, er hann sagði að reynslan hefði sýnt, að varhugavert væri, að önnur þingdeildin væri skipuð mönnum, er kosnir væru á sjerstakan hátt. Hann sagði í því sambandi, að það hefði sýnt sig, bæði í Danmörku og á Englandi, að sú hefði orðið raunin á. - Hefir það sennilega átt að sýna, að slíkt gæti einnig komið fyrir hjer. En þetta er alls ekki sambærilegt. Þar er deildaskipunin bygð á æfagömlu og úreltu fyrirkomulagi. - Á Englandi eru t. d. tilnefndir menn í efri málstofuna, sem þjóðin sjálf hefir mjög lítil áhrif á, hverjir eru kjörnir. En hjer á landi er það þjóðin sjálf, sem tilnefnir mennina, og má ganga út frá því vísu, að ekki verði valdir aðrir menn en þeir, sem þjóðin ber mest traust til og byggir frekustu og fegurstu framtíðarvonir sínar á. Þess vegna verð jeg gersamlega að mótmæla því, að aukning landskjörinna þingmanna geti haft nokkur slík áhrif hjer á landi. Annars hygg jeg, að hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) hafi ekki sagt þetta í alvöru, en slegið því fram í því trausti, að þm. hafi ekki gert sjer grein fyrir þessu. Hæstv. fjármálaráðh. (S. E ) gat þess, að með fjölgun landskjörinna þingmanna myndi skapast íhald, og taldi hann það hættulegt. En jeg álít, að þó að reynt sje að gera það orð illa þokkað hjá almenningi, muni það ekki hafa haft tilætlaða verkun hjá öðrum en þeim, sem síst eru færir um að leggja dóm á landsmál. Jafnvel þó þessi deild gæti í bili tafið eitthvert stórmál, sem kemur frá Nd., sje jeg ekki, að neitt sje að óttast, því jeg treysti því, að hvert gott málefni sem er muni ekki verða látið niður falla, heldur borið fram til sigurs, þegar það hefir verið nægilega athugað, en gönuskeiðin - mjer liggur við að segja galgopapólitíkin - í stóru málunum gæti leitt til þess, að stigin yrðu þau óheillaspor, sem seint eða aldrei yrði fyrir bætt, því ef unggæðingsskapurinn einn rjeði lögum og lofum í landinu, gæti afleiðingin orðið sú, að þjóðin yrði leidd út á glapstigu, sem hún umfram alt ætti að varast. Býst jeg nú við, að hv.þm. sjái, hvað vakir fyrir þeim, er fjölga vilja landskjörnum þm., og það jafnvel svo, að þeir skipi meiri hl. í þessari deild. Því með stórauknum kosningarrjetti geta komið inn í Nd., margir hugsjónamenn með brennandi áhuga, sem vilja vinna stórvirki á skömmum tíma. - Getur það verið gott, en slík mál þurfa að grannskoðast, og gæti þá verið gott, að hin deildin væri þannig skipuð, að þau yrðu vel og vandlega athuguð áður þeim væri til lykta ráðið.

Fjármálaráðherra (S. E.) Háttv. þm. Ak. (M. K.) færði fram máli sínu til stuðnings - að því er mjer skilst - að erfitt myndi að leiðrjetta misrjetti það, er Reykjavík hefir orðið fyrir, að því er þingmannatölu snertir, ef brtt. hans og hv. 1. landsk.varaþm. (S. F.) yrði ekki samþ.Hv. þm. (M. K.) getur ekki verið alvara, þar sem einmitt er gert ráð fyrir, að tölu þm. megi breyta með einföldum lögum.  (M. K.: Þetta er útúrsnúningur, sem jeg skal leiðrjetta seinna)  . Jeg vildi helst að háttv.þm. leiðrjetti strax, ef um misskilning er að ræða af minni hálfu. Háttv. þm. Ak. (M. K.) sagði, að deildarskipunin breyttist jafnt hvort landsk.þm. yrði fjölgað eða ekki, ef notuð væri heimild 26. gr. til að auka tölu kjördæmakjörinna þm. með einföldum lögum. Þetta er ekki rjett, því meðan tala landskjörinna þm. í Ed. er fastskorðuð er ekki hægt að gerbreyta eins deildaskipuninni og ef einnig mætti breyta tölu þeirra með einföldum lögum, eins og brtt. fer fram á. Þá kemur aðalatriðið. Mjer skildist það hneyksla háttv.þm. (M. K.), að jeg játaði, að með aukinni tölu landskjörinna þm. gæti skapast íhald, sem orðið gæti hættulegt Háttv. þm. má þó vera kunnugt um það, að í baráttunni, sem háð var út af núgildandi stjórnarskrá, var það talin aðalástæðan móti landskjörnum þm., að of mikið íhald mundi skapast, og að erfitt mundi verða að ráða við Ed. af þeim orsökum. Sú millileið var farin, að hafa landskjörna þingmenn ekki í meiri hluta í deildinni, því talin var hætta á, að örðugleikarnir, sem komið höfðu fram annarsstaðar vegna íhalds efri málstofunnar, t. d. í Danmörku, gæti einnig átt sjer stað hjer. Við skulum taka dæmi. Ef samþykt verður að hafa kjörtímabil landskjörnu þm. 8 ár, gæti svo farið, að mál, sem hvað eftir annað væru samþykt í Nd., og það jafnvel með mjög miklum meiri hluta, gætu ekki náð fram að ganga vegna mótstöðu Ed. Og þó þingið væri rofið hvað eftir annað, og vilji þjóðarinnar kæmi skýlaust í ljós, gagnaði það ekkert vegna þess, að þingrof nær ekki til landskjörinna þm. Og svo skulum við halda lengra. Nú gæti verið, að þingið vildi breyta stjórnarskránni, til þess að koma í veg fyrir þetta, en það myndi einnig stranda á sama skerinu, ef landskjörnir þm. stæðu á móti. Hitt er annað mál, að nokkurt íhald sje í þessari deild, en til þess tel jeg nægilegt, að hún sje skipuð eins og hún er nú. Þar með er engan veginn sagt, að landskjörnir þingmenn sjeu altaf íhaldssamari en aðrir þingmenn, en eftir öllum atvikum eru meiri líkur til þess. Þykist jeg þá hafa fært rök fyrir máli mínu, enda reynsla annara þjóða mín megin í þessu efni. Um búsetuna skal jeg taka undir það með hv.þm. Ak. (M. K.), að fyrirsjeð er, hvernig henni verður ráðið til lykta, og er því engin þörf að ræða það atriði frekar.

Guðjón Guðlaugsson Jeg stend að eins upp til þess að gera grein fyrir atkvæði mínu, með því að jeg á enga brtt. við frv. Um brtt. á þgskj. 783 skal jeg láta þess getið, að jeg er samþykkur henni, og hefi jeg áður látið þá skoðun mína í ljós þótt ekki væri á þingfundi. Um brtt. nefndarinnar skal jeg geta þess, að jeg er þeim svo samþykkur, að ef þær næðu ekki fram að ganga, myndi jeg ekki hika við að greiða atkv. móti stjórnarskránni. Það er helst brtt. á þgskj. 771, sem mjer þykir ástæða til að fara nokkrum orðum um. 26. gr. stjórnarskrárinnar er sú grein hennar, sem jeg hefði helst haft löngun til að breytt yrði, þótt ekki hafi jeg komið fram með brtt. við hana, enda ota Nd.- menn því óspart fram, að gagnslaust sje að breyta stjórnarskránni hjer, Ed. verði að segja já og amen við henni. Jeg skal nú játa það, að það er ekki gott eða heppilegt, að stjórnarskrárbreytingar sjeu tíðar; en þó er þetta frv. svo úr garði gert, að það getur ekki staðið lengi sem lög, og er illa farið að breyta um stjórnarskrárákvæði eins og menn hafa skóskifti, en 26. gr. frv. er svo, að ekki verður hjá því komist að breyta innan skamms. Frá mínu sjónarmiði hefir brtt. á þgskj. 771 að geyma þann eina veg, sem er til þess að girða fyrir þetta, jafnvel þótt jeg telji alt að því óviðurkvæmilegt að leyfa slíka breyting sem þingmannaskipun með einföldum lögum. Jeg lít svo á, sem rjettast hefði verið, að þingið hefði nú þegar útkljáð í stjórnarskránni sjálfri það atriði, sem enga bið þolir, sem sje fjölgun þingmanna. Það er næstum óhugsanlegt, að þingið sýni það kæruleysi, að verða ekki við hinni rjettmætu kröfu um fjölgun þingmanna í Reykjavík. Þetta misrjetti, sem Reykjavík er beitt, er hreinasta hneisa, og mætti ekki minna vera en hjer væri heilmikið fjölgun um helming. Jeg er einnig á því, að átt hefði að fjölga landskjörnum þingmönnum, en ekki með einföldum lögum. Í sambandi við þetta stendur það, að ef fjölgað yrði þingmönnum, þá þyrfti og að athuga skipun deildanna. Ef fjölgað yrði um 4, væri rangt að hafa þá alla í Nd. Þegar svo er ástatt sem nú, að meiri hluti ráðherranna á sæti í Ed., þá er sú deild ekki fullskipuð, og í rauninni ekki hægt að fullnægja þingsköpunum með þeirri tölu, sem nú er. Millivegur væri sá, að leiða Reykjavík af - því að meira er það ekki - með 2 þingmönnum og fjölga landskjörnum þingmönnum um tvo eða setja tölu þingmanna 44. Jeg er hissa á því, að uppástunga skuli ekki hafa komið fram í þá átt. En þá er það þessi hræðsla við íhaldið, sem hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) gat um. Jeg fæ með engu móti sjeð, að óttast þurfi, að Ed. verði nokkuð íhaldssamari, ef um verulega skynsamleg mál er að ræða. Ef öll Ed. væri landskjörin, sem jeg er nú helst á, þá mundi hún ekki drepa nauðsynleg mál, sem Nd. vill koma fram; það er ómögulegt að hugsa sjer. Ef svo væri, að öll deildin væri svo forstokkuð, þá er áreiðanlegt, að eitthvað væri bogið við þau mál. Ella myndi þjóðin láta fljótt til sín heyra, svo að Ed. yrði ekki vært lengi. Annars eru það skrítnar skoðanir, sem koma fram hjá mönnum um þá stefnu, sem menn kalla íhald eða afturhald. Margir telja, að menn verði miklu íhaldssamari þegar þeir verða gamlir. Þessari skoðun verð jeg algerlega að mótmæla. Af eiginni reynslu get jeg ekki fundið annað, er jeg prófa mig, en að jeg sje miklu meiri framsóknarmaður eftir að jeg varð gamall en á meðan jeg var ungur. Jeg hefi heyrt það utan að mjer, að jeg hafi verið talinn mesti berserkur og vígamaður fyr meir. En þetta get jeg ekki samþykt. Við það að rannsaka mig og framkomu mína sje jeg, að jeg hefi fyr meir verið íhaldssamur; t. d. get jeg nefnt það, að þegar járnbrautarmálinu var hjer fyrst hreyft, þá gerði jeg mitt til þess að drepa það; sömuleiðis spyrnti jeg þá af alefli móti akvegum. En nú er jeg á þeirri skoðun, að járnbrautir, akvegir og yfirleitt bættar samgöngur sjeu hið verulegasta skilyrði fyrir sönnum framförum. Þessi reynsla sýnir það, að menn verða framsóknarmenn með aldrinum, þótt verið hafi íhaldsmenn ungir. Vjer höfum og dæmin fyrir oss í hv.Nd.; sumir hinna yngri manna, sem þar láta hæst, eru alt annað en framsóknarmenn. Nei, jeg hygg það vel ráðið að fjölga landskjörnum þingmönnum, af því að þeir eru fulltrúar þjóðarinnar í heild sinni, og væri þá hentast, að þeir væru kosnir allir í einu, svo þjóðin væri ekki að óþörfu ónáðuð með tíðum kosningum. Í sambandi við þetta vil jeg hreyfa einu atriði, sem mjer þætti fróðlegt að vita, hvernig háttv. nefnd lítur á; jeg á við landskjörna varaþingmenn. Það er nú svo, að landskjörið fer fram á listum eftir flokkum, og er talið víst, að þeir, sem fremstir eru, sjeu vissir, þótt mönnum lærist æ betur og betur að snúa þeim við, enda er það heimilt. Nú gefur maður kost á sjer á slíkum lista, en úrslitin verða þau, að hann verður varamaður. Það er ósanngjarnt að halda þeim manni í dýflissu, svo að hann megi ekki gefa kost á sjer í einstöku kjördæmi. Vjer þekkjum það allir að maður, sem ekki náði kosningu sem landskjörinn, náði þó kosningu í kjördæmi. Það þykir mjer þó mjög óeðlilegt, að maður, sem þjóðin vill ekki hafa að fulltrúa sínum, jafnvel ekki í varamannssæti, skuli mega verða þingmaður, en hinn, sem hún treystir svo, að hún vill hafa hann að varamanni, skuli ekki mega verða í kjöri í kjördæmi. Þetta þætti mjer gott að nefndin athugaði, og fleiri atriði í sambandi við landskjörið, eins og t. d. það, hversu fara skuli um það, ef landskjörinn þm. segir af sjer og enginn varamaður er til á hans lista, svo að ef til vill komist að varamaður af lista andstæðs flokks. Þetta og fleira er athugavert í þessu sambandi. En þótt jeg helst vildi í sjálfri stjórnarskránni nú þegar færa upp tölu þingmanna í þá átt, sem jeg nú hefi nefnt, þá verð jeg samt, með því að engin tillaga liggur fyrir í þessa átt, að vera með till. á þgskj. 771, jafnvel þótt jeg telji hana ekki heppilega að forminu til.

Magnús Torfason Það, sem jeg vildi segja, eru að eins nokkrar athuganir um 26. gr., með því að þræta hefir orðið um, hvernig beri að skilja hana. Það hefir verið föst trúarsetning, að tölu landskjörinna þingmanna væri ekki hægt að breyta nema með stjórnarskrárbreytingu. Það er fyrst nú nýlega, að menn hafa athugað þetta gjör. Var eðlilegt, að menn litu svo á, að eigi væri hægt að breyta þessu nema með stjórnarskrárbreytingu, því þessir háttv.þm. voru skarðfyllar konungkjörnu þm., og því gengið út frá því, að tala þeirra væri jafnóhagganleg og hinna konungkjörnu. En við vitum það, að skoðanir manna breytast með ári hverju, og það, sem hefir verið óskeikul trúarsetning manna í þúsundir ára, það getur verið rifið niður á svipstundu. Við höfum sjeð þessa dæmin síðustu árin, og því er ekki að furða þótt efasemdir rísi um þennan gamla skilning á greininni. Ef greinin er athuguð nánar, þá er í fyrstu málsgrein tekið fram, að á þingi skildi sitja 40 þjóðkjörnir þingmenn, og að því megi breyta með lögum. Það mun nú enginn vilja neita því, að landskjörnir þingmenn sjeu hjer taldir með. Í 3. málsgrein er sagt, að kjördæmakosnir þingmenn skuli vera 34, en landskosnir þingmenn 6. og þar stendur ekki, að því megi breyta með lögum. Nú eru allir samdóma um að breyta megi tölunni 34. En jeg get ekki sjeð nein merki þess af orðalagi greinarinnar, að hún banni fremur að breyta tölunni 6 en tölunni 34, og það liggur í báðum greinunum, að þær eru miðaðar við töluna 40. Þessi grein bannar heldur ekki, að landskjörnir þingmenn sjeu fleiri en 6. Því ef svo hefði átt að vera, hefði greinin átt að vera orðuð á þann veg, að 6 þingmenn væru kosnir með hlutbundnum kosningum, en hinir í sjerstökum kjördæmum. Þá hefði greinin verið skýrt og skorinort orðuð, og ekki um neitt að villast. Í þessari grein er enn ein tala, sem ekki er sagt að megi breyta með einföldum lögum. Sameinað Alþingi á að kjósa 8 menn til efri deildar, en það hlýtur að vera meiningin, að það megi breyta þessu með einföldum lögum. Það má vel hugsa sjer, að 16 þingmenn eigi sæti í efri deild, eins og till. hefir komið fram um, og þá hlyti að þurfa að kjósa 10 þingmenn til efri deildar. Þessi málsgrein hefði annars átt að vera eins orðuð og jeg tók áðan fram um tölu kjördæma- og landskjörinna þingmanna. Jeg benti á það áðan, að það hefir verið trúarsetning, að eigi mætti breyta tölu landskjörinna þingmanna nema með stjórnarskrárbreytingu, en það er skrítið að skoða allar tölur í greininni breytilegar nema þessa.  (K. E.: Þær eru bara afleiðing)  . Það má eins segja hið sama um töluna 6, að hún sje bara afleiðing. Að því er þetta snertir, gæti því verið hætta á, að hvert þing, sem vildi fjölga landskjörnum þingmönnum, teldi sig hafa fulla heimild til þess. Mjer finst því rjettast, að þessi grein væri tekin til nánari athugunar af nefndinni og að flutningsmenn geymdu brtt. sína um hana til 3. umr. Þingið getur tæplega verið þekt fyrir að skilja svo við þessa grein, er fjallar um svo mikilvægt atriði, að það orki mjög tvímælis, hvernig hún á að skiljast, því vitanlega var tilætlunin, að tölu landskjörinna þm. gæti ekki orðið breytt með almennum lögum.

Frsm. (Karl Einarsson) Hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) gerði fyrirspurn um það, hvernig hún ætlaði að ráða fram úr spurningunni um fjölgun þingmanna fyrir Reykjavík, er hann taldi að Reykjavík ætti fulla kröfu til, og nefndi enn fremur í þessu sambandi Hafnarfjörð, sem hefir gert kröfu til þingmanns. Það kom fram í samvinnunefndinni, að það þyrfti að fjölga þingmönnum eitthvað, og að það mundi reka að því innan skamms, jafnvel um leið og stjórnarskráin gengi í gildi, en það fjekst ekki meiri hluti í nefndinni fyrir neinni slíkri tillögu, og þar sem nefndin leit svo á, að hægt væri að fjölga þeim með einföldum lögum og samhliða síðari meðferð stjórnarskrármálsins á næsta þingi, þá tók nefndin sem slík enga afstöðu til þessa atriðis. Það getur komið fyrir að skipun efri deildar og reglur þær, er þingsköpin setja, rekist á stjórnarskrána, en þá verða þingsköpin að víkja í framkvæmdinni, enda þótt það kunni að einhverju leyti að vera óheppilegt. Hv þm. Ísaf. (M. T.) vildi halda því fram, að brtt. sú, er komið hefir fram um 26. gr., sje engin efnisbreyting, en svo er frá sjónarmiði nefndarinnar, því með tillögunni er gefin heimild til að fækka landskjörnum þingmönnum, en til þess vill nefndin ekki veita neina heimild. Mig furðar það, hvað mönnum hefir orðið tíðrætt um 26. gr. Því mjer líst, að ekki sje hægt að skilja hana nema á einn veg. Í fyrstu málsgrein er tekið fram, hversu þingmenn skuli vera margir, í 2. málsgr. hve margir í hvorri deild. Þessu má breyta með lögum, en í 3. málsgr. er tekið fram, hversu margir þingmenn skuli vera kosnir um land alt. Landskjörið er nýtt hjer, en það stendur ekki neitt um það, að tölu landskjörinna þingmanna megi breyta. Tölurnar 34 og 8 eru að eins afleiðing af þeim tölum, sem áður eru, 40÷6=34 og 14÷6=8, svo ef þingmenn yrðu t d. 44, þá ættu kjördæmakosnir þingmenn að vera 44÷6=38. Þetta er ofur skiljanlegt. En það væri mjög athugavert, ef hvert einstakt þing hefði leyfi til að breyta þessu eftir geðþótta sínum. En jeg skal taka undir með hv.þm. Ísaf (M. T.), að þessa grein mætti orða svo, að þetta væri skýrt og skorinort. Þá vildi hv. 1. landsk.varaþm. (S. F.) kenna meiri hl. samvinnunefndarinnar, að eigi hefði verið hreyft við 26. gr., og skildist mjer hann þar eiga við þann meiri hluta, er myndaðist um búsetuskilyrðið. En það er ekki rjett. Meiri hluti nefndarinnar komst ekki, fremur en nefndin í heild sinni, að neinni ákveðinni niðurstöðu í málinu, og menn skiftust þar alt öðruvísi um þetta en um búsetuskilyrðið. Tek jeg þetta fram, svo eigi valdi misskilningi, því þm. munu ekki vilja láta eigna sjer þær skoðanir, sem þeir ekki hafa. Það er rjett, sem hv.þm. Ak. (M. K.) tók fram, að það er ekki hægt að líkja landskjörinu og þar með efri deild við þær málstofur, sem teknar hafa verið til samanburðar. Landskjörnu þingmennirnir eru kosnir af sömu mönnum og hinir kjördæmakosnu, þótt aldurstakmarkið sje í við hærra, og jeg tel enga hættu á, að þeir mundu vera of íhaldssamir; að minsta kosti bæri ekki á því, á meðan þeir bera ekki hina ofurliði. Jeg hefi ekkert að athuga við það, þó að landskjörnum þingmönnum væri eitthvað fjölgað í svipuðu hlutfalli og við hina aðra þingmenn í efri deild, en jeg er eindreginn á móti því, að hvert einstakt þing sem vill geti gert það, án þess að bera það undir þjóðina. Slíkt atriði á að vera í stjórnarskránni. Því, er hv. 4. landsk.þm. (G. G.) var að tala um varaþingmenn, þarf jeg litlu að svara. Það munu allir vera á einu máli um það, að varalandsþingmaður megi bjóða sig fram við kjördæmakosningar, og það jafnvel án þess að hann segi af sjer varaþingmenskunni. Jeg býst við, að öll nefndin líti svo á þetta . . .1) Frá ræðuskrifaranum (V. Þ. G.) vantaði niðurlag ræðu frsm. (K. E.) og sömuleiðis upphaf ræðu fjármálaráðh. (S. E.).

Fjármálaráðherra (S. E.) *) Frá ræðuskrifaranum (V. Þ. G.) vantaði niðurlag ræðu frsm. (K. E.) og sömuleiðis upphaf ræðu fjármálaráðh. (S. E.). En meiri líkur eru til þess, að eldri menn og íhaldssamari komist á þing við landskosningar en kjördæmakosningar. Ein sú ástæða, sem fram hefir komið móti landskjörinu með svo fáum mönnum, er að þetta sje alt of stórt „apparat“. Þó eitthvað kunni að vera til í þessu, mun þó enginn telja eftir sjer þann kostnað, sem af því leiðir, ef með því fæst heppileg skipun þingsins En einmitt þessi skipun og þá sjerstaklega jafnvægið milli deildanna, er svo stórt atriði og mikilsvert, að það verður að standa í stjórnarskránni sjálfri. Viðvíkjandi 26. gr. held jeg, að athugasemdir hv.þm. Ísaf. (M. T.) sjeu rjettar og því full ástæða til að athuga þá grein betur.

Kristinn Daníelsson Mjer skildist á svari hv.frsm. (K. E.) til mín, að hann ætlaðist til, að fjölga mætti þingmönnum Reykvíkinga með einföldum lögum, og mundi því tilgangslaust að ætla að koma ákvæði um það inn í stjórnarskrána. Um brtt. þær, sem fyrir liggja í sambandi við þingmannafjölgunina og landskjörið, vil jeg geta þess, að eins og orðin liggja nú í 26. gr., mætti skilja svo, sem allir liðir væru breytilegir, eftir því sem hv.þm. Ísaf. (M. T.) segir. En þó að svo mætti leggja út orðin, þá væri þessi skilningur fyrirbygður bæði af því, að þessir landskjörnu menn komu í stað hinna konungkjörnu, og eins af allri meðferð málsins. En ef hins vegar brtt. á þgskj. 771 kemst fram, þá slær hún föstum þeim skilningi, að allar tölurnar sjeu breytilegar. En eins og jeg hefi tekið fram, er jeg því mótfallinn, að þessu yrði slegið föstu, því jeg vil ekki fjölga landskjörnum þingmönnum. Jeg vildi þvert á móti helst afnema þá. Jeg geri lítið úr því íhaldi, sem skapaðist við þetta fyrirkomulag því þess gætir sama sem ekkert. En annars ber að gæta, sem ekki hefir verið minst á í þessu máli, og það er það, að þetta fyrirkomulag gæti alveg ruglað meiri hluta afstöðunni í þinginu. Við skulum hugsa okkur, að nýr meiri hluti komi í Nd., en gamli meiri hlutinn sitji eftir sem áður í Ed., svo hvor deildin yrði uppi á móti annari. Þetta gæti gert m. a. ómögulegt að koma fram stórmálum, eða mynda nýja stjórn, og liggur í augum uppi, í hverjar ógöngur það gæti leitt.

Guðjón Guðlaugsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. við frv.; eru það hinar sömu og voru samþyktar áður hjer í hv. deild, og því ekki þörf á að ræða þær mikið; það var svo mikið talað um þær þegar þær voru samþyktar hjer. Hv Nd. breytti frv. í hið fyrra form sitt, og hún vildi ekki einu sinni mæta oss á miðri leið, t. d. með því að samþykkja annanhvorn liðinn. Það er því ljettari eftirleikurinn. Jeg lít svo á, að með frv. þessu sje verið að setja á fót bannlög gegn þessum atvinnugreinum, en alls ekki verið að hugsa um tekjuauka fyrir landssjóðinn. En slík bannlög eru hvorki nauðsynleg nje holl fyrir þjóðfjelagið, því affarasælast mun vera að efla fremur iðnað vorn og atvinnugreinar en að leggja allskonar höft fyrir hann. Og jeg tel víst, að hv.þm., er samþyktu brtt. um daginn, hafi litið svo á málið, og vænti jeg, að þeir hviki ekki frá því; annars læt jeg það ráðast, hvernig um brtt. fer; jeg hefi ekki átt tal við aðra um hana.

Fjármálaráðherra (S. E.) Þessi breyting á frv. var gerð af svo miklum meiri hluta í hv.Nd., að jeg tel þýðingarlaust að setja frv. í sama horf og það fór hjeðan. Úrslitin í sameinuðu þingi fyrirsjáanlega viss.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Það urðu svo miklar umræður um þetta mál áður hjer í hv. deild, að ekki er þörf að auka þær. Jeg vil að eins lýsa yfir því, að fjárhagsnefndin hefir athugað frv. eftir að það kom frá hv.Nd. nú, - sem felt hefir breytingu þá, er ófyrirsynju var gerð á því hjer í hv. deild -, og hefir komist að sömu niðurstöðu og áður, að leggja til, að frv. verði samþykt óbreytt.

Kristinn Daníelsson Við 1. umr. var ekkert talað um þetta mál, og jeg kynni illa við, að það færi í gegnum tvær umr. án þess að orð væri sagt um það. - Launamálanefndinni þótti einsætt, að hækka bæri laun ráðherra, en vildi síður taka þá upp í launafrv., og varð niðurstaðan sú, að málið skyldi afgreitt í því formi, sem það nú liggur fyrir í. Jeg vil þó taka fram, að það getur tæpast borið sig, að þeir fái ekki hærri laun en tiltekin eru í frv. 10 þús. kr. án dýrtíðaruppbótar eru í raun og veru ekki meira nú en 4 þús. kr. voru fyrir stríðið, og geri jeg ráð fyrir, að engum hafi þá þótt 4 þús. kr. hæfileg ráðherralaun. Sama get jeg sagt um risnufje forsætisráðherra; það er óhæfilega lágt. Jeg læt þessa getið nú við þessa umr., svo menn hugsi sig frekar um áður en málið verður afgreitt úr deildinni.

Forseti: Jeg legg það til, að till. þessari verði vísað til mentamálanefndar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vil að eins skjóta því til hv.flm. (M. T.), hvort ekki megi vísa málinu nú þegar til fjárhagsnefndar og geyma umr. um það þar til frv. um toll á kolum kemur frá hv.Nd.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg fellst á tilmæli hæstv. fjármálaráðh. (S. E.).

Forseti: Frv. þetta er komið frá hv.Nd., var þar í allsherjarnefnd, og legg jeg til, að það fari til sömu nefndar hjer.