Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Pétur Ottesen: Ég var ekki viðstaddur hér í hv. d., þegar þetta mál var til 1. umr. Gafst mér þess vegna ekki kostur á að heyra, hvort nýjar ástæður lægju til grundvallar fyrir því, að þetta frv. er tekið upp aftur nú. Á síðasta Alþingi var þetta mál flutt af sjútvn. eins og það er flutt nú. Eftir að nokkur gagnrýni hafði farið fram við 1. umr., sem var snemma á þingi, var málið ekki tekið fyrir aftur á því þingi. Nú sýnist mér, eftir því sem ég get borið saman frv., sem nú er flutt, og grg. þess og það, sem flutt var á þinginu í fyrra, að það sé alveg óbreytt. Þetta frv. er fram komið meðfram vegna þess, að eitthvert félag í Svíþjóð hefir farið fram á að fá einkaleyfi til 15 ára til ostruræktar hér við land. Það hafa farið fram einhverjar rannsóknir um, hvaða staðir muni heppilegastir til þess. Eru það Hvalfjörður og Kollafjörður, sem þá helzt koma til greina. Í þeim plöggum, sem ég sá frá þessu sænska félagi í fyrra, minnist ég þess, að þar er skýrt tekið fram, að sá fjörður, sem slík tilraun til ostruræktar yrði gerð i, yrði gersamlega að vera friðaður fyrir öllum öðrum veiðum. Það væri því alls ekki hægt að koma við að friða einstök svæði innan þessara fjarða. Um Hvalfjörð er það að segja, að ég tel það ekki ná neinni átt að friða þann fjörð og megi alls ekki undir nokkrum kringumstæðum útiloka veiðiskap þar fyrir slíkar tilraunir sem þessa ostrurækt, þótt hún kynni að eiga nokkurn tilverurétt. Þarna í Hvalfirði er þorskveiði, laxveiði, hrognkelsaveiði, beitutekja og kolaveiði nokkur. Á síðastl. sumri var stunduð dragnótaveiði á þessu svæði. Það er þess vegna svo fráleitt að gera þar þær tilraunir, sem hafa það í för með sér, að útilokaðir yrðu þeir hagsmunir, sem menn hafa af að stunda þarna þessar margbreyttu veiðar, sem geta orðið nokkur stuðningur fyrir bændur, ekki sízt á þessum erfiðu tímum, þegar fjárpestin er að eyðileggja bústofninn. Nú er samkv. frv. atvmrh. gefið óskorað vald til að friða stór svæði eins og honum sýnist, þótt að vísu eigi að koma bætur fyrir hlunnindamissi. En þó er í frv. ekkert tekið fram. hver eigi að greiða þær bætur, heldur aðeins sagt, hver eigi að kosta matið eða yfirmatið. Ef aðeins um þessa tvo staði hér við land er að ræða til ostruræktar, þ. e. Hvalfjörð og Kollafjörð - sem algerlega þyrfti þá að friða - og ef allt er tekið bókstaflega, sem tekið er fram í bréfi frá þessu sænska félagi, þá álít ég það alveg útilokað að stunda slíka veiði hér. Mig langar til að vita, hvort þetta frv. er byggt að öllu leyti á sömu óskum frá sænska félaginn og frv. í fyrra, þannig að það eigi að gera þessar tilraunir á sama grundvelli, að banna allan veiðiskap á þeim svæðum, sem til raunirnar eiga að fara fram á. Ég álít, að ef þetta frv. á fram að ganga, þurfi að gera við það viðtækar brtt. til 3. umr.

* Frsm. (Sigurður E. Hlíðar): Herra forseti! Eins og ég gat um við 1. umr., var frv. sama efnis borið fram í fyrra að tilhlutun atvmrn. Eins og hv. þm. Borgf. tók fram, er frv. óbreytt frá því í fyrra. Það má vera, að hæstv. atvmrh. hafi eitthvað fram að bera í þessu máli, sem ekki er á prenti. Geri ég ráði fyrir, að hann muni nú við umr. gefa slíkar upplýsingar, et um þær er að ræða. Sjútvn. var einhuga um að flytja þetta frv., eins og í fyrra, og engar þær ástæður hafa komið fram, sem geta gert það að verkum, að sjútvn. hviki frá áliti sínu, sem byggt var á rannsóknum um þetta mál. Ágreiningur hv. þm. Borgf. er um það, að honum finnst, að með frv. þessu sé algerlega lokað fyrir veiðiskap eða nytjar af þeim fjörðum, sem rannsóknirnar yrðu gerðar i. Ef ég man rétt, var lagt hér fram í fyrra kort af þeim stöðum, sem tiltækilegastir þóttu til þess að gera þessar tilraunir á. Þetta kort var gert að tilhlutun Árna Friðríkssonar fiskifræðings, sem mun hafa einna mesta þekkingu hérlendra manna um ýmsa aðstöðu hér við strendur landsins. Hann hefir tjáð mér það munnlega, að þessir staðir sunnanvert við Faxaflóa væru tiltækilegastir, því þar væri helzt það hitastig. sem þyrfti. Ef ég man rétt, voru 15 staðir markaðir á þessu korti hér við Faxaflóa, þar á meðal nokkrir í Kollafirði, og flestir fyrir innan Hvalfjörð og alla leið vestur á Seltjarnarnes. Svo er tekið fram í 1. gr. frv: „ Atvmrh. skal heimilt að ákveða í reglugerð, að tiltekin svæði í fjörðum inni skuli um tiltekinn tíma friðuð til ostruræktar fyrir hverskonar veiðum, öðrum en ostruveiðum. Ennfremur skal þar ákveðið, hvernig og á hvaða árstíma heimilt sé að stunda ostruveiðar“. Er því eftir þessu korti aðeins að ræða um vissa parta af fjörðunum, sem þyrfti að friða, og helzt voga eða vikur, sem kæmu til greina um tilraunir til ostruræktar, því þeir veiðistaðir eru aðeins miðaðir við grunnsævi. Þess vegna er Hvalfjörður, eftir því sem Árni Friðriksson telur, ekki í hættu fyrir truflun á laxa- og fiskigöngum né veiðiskapur héraðsbúa. Í 3. gr. er ekki tekið fram, hverjir eigi að borga skaðabætur. Ég álit það liggja opið fyrir, að annaðhvort sé það ríkissjóður eða þeir, sem fá einkaleyfi til tilraunanna. Það bendir margt til þess, að það verði það félag, sem á undanförnum árum hefir sótt um einkaleyfið. Ennþá er tími til að gera brtt., sem nauðsynlegar kunna að þykja, eins og nm. hafa áskilið sér rétt til að gera. Frá sjónarmiði okkar í sjútvn. eru engar þær ástæður fyrir hendi, sem geti unnið á móti framgangi þessa máls, í það minnsta ekki svo stórvægilegar, að nein hætta sé á ferðum, einkanlega með tilliti til þess, að við erum reiðubúnir til að taka brtt. til greina, sem fram kunna að koma við 3. umr. málsins.

*Pétur Ottesen: Mér þykir ákaflega gott að hafa getað leitt hér fram svo greinilega þann tvískinnung, sem alveg óhjákvæmilega virðist hafa verið hér á flutningi þessa máls. Í frv. eru ekki tiltekin nein svæði, sem vafasamt er, hvort ekki hefði átt að vera, þar sem viss svæði þykja tiltækilegri en önnur fyrir þessar tilraunir. En þegar tekið er tillit til þess, að það er ekkert um þetta í frv., og hinsvegar litið á Bréfið frá leyfisbeiðendum, sem þeir hafa skrifað um þetta efni, þá hygg ég það staðfesti þann tvískinnung, sem í þessu máli er. Í þessu bréfi er tekið greinilega fram, að sá fjörður eða flói, sem slíkar tilraunir verði gerðar í, verði algerlega friðaður fyrir öðrum veiðum. Svo kemur hv. þm. 9k. og segir, að það sé alls ekki meining þessa sama félags, og líka sé það óþarfi að friða nema viss svæði. Ég veit ekki, hvaða sérþekkingu hv. þm. Ak. hefir á veiðiskap yfirleitt, en mér þykir ótrúlegt, að hann hafi hana á slíkum veiðiskap, þar sem þessi veiðiskapur er ekki til hér við land og ostrur ekki til hér, og verður að flytja þær hingað í kössum. Með allri virðingu fyrir þekkingu hv. þm. Ak. verð ég frá mínu leikmannssjónarmiði að álita, að leyfisbeiðendur þessa félags, sem hafa í þjónustu sinni fagmenn á þessu sviði, séu færari að dæma um; hve viðtæka friðun þurfi til þess að geta stundað slíkar tilraunir. Ef það væri meiningin að framkvæma þessar tilraunir með ostrurækt í Hvalfirði og banna þar alla aðra veiði, nær það auðvitað ekki nokkurri átt að leyfa slíkt. Og sama máli gegnir um Kollafjörð. Þótt hv. þm. Ak. væri að telja upp 15 voga og víkur við Faxaflóa, eru þær allar við Hvalfjörð og Kollafjörð. Ég hefi talað við Árna Friðríksson fiskifræðing um þetta mál. Hefir hann látið þá skoðun í ljós, að hann væri í vafa um, hvort hitastig sjávarins væri nægilegt til þess að hægt væri að rækta hér ostrur, og fer þá heldur fátt að mæla með því að leggja út í slíka óvissu og eyðileggja alla aðra veiði á þessum stöðum. Ég býst við að bera fram brtt. fyrir 3. umr. Mér finnst það væri viðkunnanlegra að taka það fram í frv., hver eigi að borga skaðabæturnar. Mér skilst, að þótt ekki ætti nema að taka annan þessara fjarða til tilrauna til ostruræktar og banna þar alian annan veiðiskap, og jafnvel þó að það væri ekki nema viss svæði, gæti það orðið töluverð upphæð. Félagið mun hafa búið svo vel um hnútana, að þegar þessi 15 ár eru liðin, eigi þeir að fara frá skaðlausir, þannig, að viðtakandi á að borga allan tilkostnað, og ekki einasta það, heldur líka fyrir þá væntanlegu hagsmuni, sem landsmenn kynnu að hljóta af ostruræktinni hér við land. Finnst mér því eðlilegast, að leyfisbeiðendur ættu að borga þær skaðabætur, sem af friðun þessara vissu svæða kynni að leiða og þá alveg sjálfsagt að taka það fram í frv. Ég get ekki dæmt um málið nema út frá því bréfi, sem kom frá þessu sænska félagi. Og tel ég líka ólíklegt, að þar hefði verið kveðið svo að orði um alla friðun viðkomandi staða, ef það væri ekki alveg nauðsynlegt.

* Frsm. (Sigurður E. Hlíðar) : Ég vil benda hv þm. Borgf. á það, að þótt ég sé ekki neinn sérfræðingur í sjávarútvegsmálum, þá munu aðrir í sjútvn. bera meira skyn á það. Flutningur frv. byggist á rannsóknum Árna Friðrikssonar um þetta efni. Hann hefir verið fenginn til að rannsaka þá staði, sem markaðir eru á kortinu fyrir þessar tilraunir, er liggur hér í skrifstofunni. Mér þykir dálítið hlálegt, að hv. þm. Borgf. skuli hafa eftir Árna Friðrikssyni, að það muni ekki nægilegt hitastig til ostruræktar við Faxaflóa. Árni Friðriksson sagði við mig, að við Faxaflóa myndu vera einu staðirnir á landinu, þar sem hægt myndi að stunda ostruveiðar. Enda ber kortið það með sér. Það er ekki rétt, sem hv. þm. Borgf. hélt fram, að þessir 15 staðir, sem markaðir eru á kortinu, séu aðeins við Hvalfjörð og Kollafjörð, því þeir ná alveg vestur á Seltjarnarnes. Ég vil benda á, að í 1. gr. frv. segir: „Atvinnumálaráðherra skal heimilt að ákveða í reglugerð, að tiltekin svæði í fjörðum inni skuli um tiltekinn tíma friðuð til ostruræktar fyrir hverskonar veiðum, öðrum en ostruveiðum. Ennfremur skal þar ákveðið, hvernig og á hvaða árstíma heimilt sé að stunda ostruveiðar“. Ég er hissa á því, að hv. þm. Borgf. skuli ekki láta sér skiljast, að með frv., sem hér er til umr., um ostrurækt, er ekki um lokun á fjörðum að ræða, enda þótt það sé tiltekið í bréfi frá sænska félaginu, sem sækir um þessi einkaréttindi. Ég veit ekki til, að hæstv. ríkisstj. hafi gert nokkra samninga við það félag.

Frsm. (Pálmi Hannesson) : Herra forseti! Þetta frv. er flutt að ósk hæstv. kennslumálaráðherra af menntmn. Tildrög málsins eru þau, að 15. apríl síðastl. skipaði forsrh. 9 manna n. til að taka til íhugunar íþróttamálin í landinu. N. var falið að rannsaka og leggja fyrir Alþingi till. um, hvernig hagkvæmast verði að efla íþróttastarf og líkamsrækt meðal þjóðarinnar, fyrst og fremst með það sjónarmið fyrir augum, að áhrif íþrótta til þroska og heilsubótar og hressingar nái til sem flestra í landinu. N. hefir, eins og grg. frv. ber með sér, rannsakað þessi mál samkvæmt því bréfi, sem hæstv. ráðh. skrifaði henni, og fyrsta niðurstaðan af starfi n. er frv. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 37. Um það verður ekki deilt, að heilsa og vinnuþrek þjóðarinnar sé dýrmæt eign. Um það verður heldur ekki deilt, að íþróttir, rétt stundaðar, eru og hljóta að vera mjög þýðingarmiklar fyrir heilsu og vinnuþrek þjóðarinnar. Íþróttirnar eru uppalandi, - það viðurkenna allir utanlands sem innan -, en um leið varasamar, ef þær eru ekki rétt stundaðar. Þess vegna er það mjög eðlilegt, að ríkið láti þessi mál til sín taka, og það er ekki vonum fyrr í raun og veru, að slíkt frv. sem þetta er fram komið, því að eins og hv. d. er kunnugt eru hér á landi engin l. til um íþróttir. Íþróttaáhugi er nú mjög vaxandi hjá öðrum þjóðum, og á undanförnum áratugum hafa þær sett l. um íþróttamál. Má þar til fyrst nefna Norðurlönd og England. N. rannsakaði ástandið í íþróttamálum á landinu, en eins og kunnugt er, hafa íþróttir hér á landi verið framkvæmdar af frjálsu framtaki meðal landsmanna, einkum unga fólksins. Það hefir með félögum sínum byggt upp þá íþróttastarfsemi, sem hér hefir verið rekin, að vísu með allmiklum og vaxandi styrk frá því opinbera, og jafnframt því hefir farið fram lögbundin íþróttastarfsemi í sambandi við skólana og þó öllu minni en í nágrannalöndunum. Sú opinbera aðstoð, sem veitt hefir verið til íþróttamála, má segja, að hafi ekki verið skipulögð. Hefir farið mjög eftir ástæðum, hverjir hlotið hafa styrk frá því opinbera, og um þau mannvirki, sem reist hafa verið fyrir opinberan styrk, hafa ekki verið til nein almenn ákvæði, a. m. k. hafa ekki verið til nein lagafyrirmæli um setningu reglugerðar fyrir þau. Þetta taldi n. ekki æskilegt og hefir reynt að ráða bót á því með frv. því, sem hér liggur fyrir. N. hefir frá upphafi verið einhuga um, að íþróttirnar eigi fyrst og fremst að hvíla á herðum áhugamannanna í landinu, eins og verið hefir, því að áhuginn er um alla hluti næsta nytsamlegur, og þó kannske allra mest um íþróttamál, því að íþróttirnar hafa það hlutverk, að beina inn í heilbrigða farvegi þeirri afgangsorku, sem einstaklingarnir hafa, einkum þó þeir, sem yngri eru, og áhuginn verður aldrei keyptur við fé, ekki fremur á sviði íþróttamálanna en á öðrum sviðum. N. hefir reynt að beina frv. í þá átt, að opinber aðstoð um íþróttamál verði skipulegri framvegis en hingað til. Aftur hefir hún stillt kröfum um fjárframlög í hóf og lagt á vald þingsins, hve miklu fé verði til íþrótta varið. Þá skal ég víkja nokkuð að frv. Það er í 6 köflum. Fyrsti kaflinn er um stjórn og skipun íþróttamála. Það er fyrst ákveðið, að íþróttamálin skuli heyra undir kennslumálaráðuneytið að því leyti sem hið opinbera lætur þau mál til sín taka. Er það aðeins lögfesting á venju og sjálfsagður hlutur. Í 3. gr. er það nýmæli, að til aðstoðar ráðherra skuli vera íþróttafulltrúi og íþróttanefnd. Íþróttafulltrúinn skal vera sérfræðingur á sviði íþróttamála, en hafa auk þess almenna þekkingu um uppeldismál. Er gert ráð fyrir, að hann starfi í sambandi við skrifstofu fræðslumálastjóra og hafi fyrst og fremst eftirlit með íþróttastarfsemi í skólum, en geti verið til leiðbeiningar sem kunnáttumaður fyrir þá, sem vilja til hans leita um slíka hluti. Eins og hv. d. er kunnugt, hafa að undanförnu verið settir eftirlitsmenn um ýmis opinber og hálfopinber mál. Getur því tæplega talizt freklega af stað farið um þessi mál, þó að gert sé ráð fyrir, að einn sérfróður maður hafi eftirlit með þeim af hálfu þess opinbera og sé almenningi til aðstoðar og leiðbeiningar í íþróttamálum. Þá er annað meginákvæði í þessu frv., en það er, að stofna skuli íþróttasjóð. Þessi íþróttasjóður á að fá framlag frá ríkissjóði, eftir því sem fé er veitt til í hverjum fjárlögum, eða þá annan fastan tekjustofn, sem Alþingi leggur honum. Eins og kunnugt er, hefir verið varið allmiklu fé til íþróttamála, beint og óbeint, en eins og ég gat um áðan, hafa þau framlög ekki verið skipulögð. Í þessu frv. er lagt til, að sérstök n. verði skipuð, sem hafi með höndum úthlutun fjár úr íþróttasjóði. Teljum við það heppilegra en að Alþingi sjálft úthluti því til einstakra aðilja. Til þess að hafa stjórn sjóðsins með höndum er gert ráð fyrir, að 3 manna nefnd verði skipuð af kennslumálaráðh. Er gert ráð fyrir, að einn verði skipaður samkv. till. Í. S. Í, annar samkv. till. U. M. F. Í. Er með þessu leitað samvinnu milli þess opinbera og þeirra félagasambanda, sem hafa unnið ómetanlegt starf fyrir íþróttirnar í landinu. Ríkisstj. skipar svo þriðja manninn. Með þessu er reynt að tryggja samvinnu milli þessara félagasambanda og ríkisvaldsins til að úthluta fé úr íþróttasjóði og til annars þess, sem þessari n. verður falið. Þá eru sett ákvæði um íþróttamannvirki almennt og skilyrði, sem íþróttafélög eða aðrir aðiljar verða að uppfylla til þess að geta orðið styrks aðnjótandi af hálfu þess opinbera. Næsti kafli, sem er 3. kafli, fjallar um íþróttir í skólum. Þar eru settar nokkru strangari reglur en áður. Í fyrsta lagi eru það reglur um húsnæði til íþróttaiðkana, í öðru lagi um leikvelli og í þriðja lagi um íþróttagreinar. Frv. gerir ráð fyrir, að öllum fullþroskuðum, heilbrigðum börnum sé skylt að læra sund. Fram að þessu hefir sundkennsla verið mikið styrkt af því opinbera, og er það af tveimur ástæðum. Hin fyrri er sú, að sundið er mjög holl og heilsusamleg íþrótt, en sú síðari, að þessi íþrótt er sú, sem næst því er að bjarga mannslífum. Á hverju ári heyra menn um mörg slys og drukknanir vegna þess, að menn voru ekki syndir. Mannslífin eru dýr, og þegar það getur farið saman að stunda holla íþrótt og auka öryggi mannslífa hjá þessari sjómannaþjóð, sem einnig lifir við erfið landskilyrði, þá þótti n. alveg sjálfsagt að gera sund að skyldunámsgrein. N. rannsakaði skilyrði til sundnáms víðsvegar um land, og komst hún að þeirri niðurstöðu, að heitar sundlaugar væru nú svo víða, eða þá skilyrði til að koma þeim upp, að vel væri fært þess vegna að gera sund að skyldunámsgrein. Þá eru líka sett ákvæði um, að heilsufræði skuli kennd í öllum skólum, og er það ákvæði sett vel vitandi um þær hættur, sem röng íþróttastarfsemi getur haft í för með sér. Ennfremur er gert ráð fyrir. og heilsufræðikennslan sé fyrst og fremst miðuð við líkamsrækt og vitneskju um skaðsemi eiturnautna. Næsti kafli er um íþróttakennslu og skilyrði. sem sett eru um menntun kennara, sem takast megi á hendur kennarastarf við íþróttafélög eða skóla. En vegna þess, hvernig högum er háttað í landinu, þar sem mikið dreifbýli er, þá var horfið að því ráði, að setja í frv. ákvæði um íþróttakennslu í sambandi við héraðsskólana, sem veitti mönnum rétt til leiðbeininga í íþróttaiðkunum í sínum heimahögum. Ennfremur eru aukin skilyrði um íþróttakennslu í kennaraskólanum, þannig að þeir, sem þaðan útskrifast, séu færir um að kenna börnum íþróttir og veita leiðbeiningar í íþróttafélögum. Þá kemur 5. kafli, sem er um frjálsa íþróttastarfsemi. Þar er því slegið föstu, sem alltaf vakti fyrir n., að hækka hlut frjálsrar íþróttastarfsemi í landinu svo mikið sem unnt væri. Er hér veitt full viðurkenning þeim 2 félagasamböndum, sem hafa íþróttir á stefnuskrá sinni og hafa mest unnið fyrir íþróttamálin, en það eru U. M. F. Í. og Í. S. Í. Þá er einnig gert ráð fyrir, að landinu verði skipt í íþróttahéruð. Er það nokkuð eftir útlendri fyrirmynd, en þó um leið fellt í skorður þeirra skilyrða, sem eru hér á landi. Það vakti fyrir n., að íþróttahéruðin séu ákveðin þannig, að þeir, sem þar eru og vilja stunda íþróttir, eigi sæmilega hægt með að því er samgöngur snertir að koma saman á þeim stöðum, þar sem skilyrði eru viðunandi og mannvirki hafa verið gerð til íþróttaiðkana. Það vakti fyrir n. að skapa í sveitum það, sem nefna mætti orkustöðvar, ekki raforkustöðvar, heldur mannlegrar orku, sem mættu verða til gagns og bóta fyrir unga fólkið í landinu. Þetta taldi n. mikið atriði. Loks eru ákvæði, sem ekki féllu undir neinn kafla, t. d. meðferð íþróttamannvirkja, gildistöku l. o. fl., sem hv. þdm. sjá við lestur frv. viðvíkjandi styrkveitingum til íþróttaframkvæmda hugsaði n. sér, að þar yrði samstarf milli 3 aðilja, í fyrsta lagi félögin sjálf, að þau legðu fram ókeypis þá vinnu, sem þyrfti til að koma mannvirkjunum upp, sveitar-, bæjar- eða sýslufélag legði fram þá lóð, sem þyrfti fyrir íþróttamannvirkið, en það opinbera legði fram þær fjárhæðir, sem þyrfti. Þetta virtist n. eðlilegur og skynsamlegur grundvöllur til að reisa íþróttamannvirkin á. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara inn á fleiri atriði frv. við þessa umr. Ég vænti, að hv. þdm. sé ljóst, að hér er um allmikið menningarmál að ræða og að það er farið með fullkominni gætni í málið af hálfu n., einkum um fjárframlög. Ég vil einnig taka það fram, að meðnm. mínir hafa í þessum fyrsta þætti starfs okkar sýnt óvenjulega stefnufestu og óvenjulegan skilning á getu og þörf þjóðarinnar í þessum efnum. Menntmn. flytur frv., en einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til að koma fram með brtt. síðar.