Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta, sem hér er lagt fram, er samið í dómsmrn. og er byggt á þeim endurskoðuðu ríkisborgararéttarlögum, sem á seinustu árum hafa verið sett í hinum Norðurlöndunum, að minnsta kosti Danmörku, Svíþjóð og Noregi, en okkar löggjöf í þessum efnum hefur lengst af fylgt þessum norrænu fyrirmyndum, og þótti því eðlilegt að semja hin íslenzku lög upp nú að nýju, eftir að frændur okkar höfðu sett ný fyrirmæli um þessi efni hjá sér. Okkur var á sínum tíma gefinn kostur á því að taka þátt í þeirri endurskoðun laganna, sem þeir létu fram fara, en við töldum ekki ástæðu til þess. Við höfum ekki mannafla til þess að taka þátt í slíku samstarfi eins og skyldi, en höfum oft haft þann hátt á, svipaðan eins og hér, að nota okkur niðurstöðurnar af því starfi, sem þannig er unnið, og taka upp hér þau nýmæli, sem við geta átt. Aðalbreytingin í þessu frv. frá því, sem áður hefur verið hér, er sú, að nú er ætlazt til, að konur geti öðlazt og haldið sérstöku ríkisfangi, án þess að það sé leitt af ríkisfangi eiginmanna þeirra, eins og meginreglan hefur verið fram að þessu. Það má segja, að í þessu komi fram sjálfstæðari réttarstaða kvenna, heldur en áður hafi gilt. Má auðvitað um það deila, hvort fyrirkomulagið í þessu efni sé í raun og veru hentara, en hitt er greinilegt, að eðlilegt er, að þau ríki, sem mest hafa samskipti, hafi um þetta hliðstæðar reglur, þannig að ekki verði árekstur um það, til hvaða ríkis hver skuli vera talinn. Eins og til háttar, er því enginn vafi á því, að þessi meginbreyting laganna er til góðs, og er nauðsynlegt, að hún verði hér lögfest, úr því að svo hefur verið gert í nágrannalöndum okkar. Þá er einnig breytt nokkuð aldri, hækkað úr 16 árum í 18 ár, hvenær menn öðlist sjálfstætt ríkisfang. Loks hefur verið gerð breyting á fyrirmælunum um það, með hvaða skilyrðum menn fái ríkisfang með sérstökum lögum. Í núgildandi ákvæðum hér á landi eru fyrirmæli um það, að unnt sé með sérstökum lögum að veita mönnum ríkisfang, ef tilteknum skilyrðum sé fullnægt. Þessi ákvæði fá ekki staðizt, vegna þess að í stjórnarskránni er tekið fram, að Alþingi setji lög um það, hvenær menn öðlist ríkisborgararétt, og getur þess vegna eitt Alþingi ekki bundið hendurnar á síðari þingum. Það er því alveg í valdi hvers einstaks Alþingis, hvort það vill hlíta þessum almennu skilyrðum eða ekki. Almennu skilyrðin gætu haft gildi og mundu vitanlega hafa gildi, ef ríkisborgararéttinn ætti að veita með stjórnarvaldsákvörðun. En úr því að svo er ekki, úr því að ríkisborgararéttinn á að veita með sérstökum lögum hverju sinni, þá eru þessi almennu fyrirmæli þýðingarlaus, þ.e.a.s., þau eru þýðingarlaus að lögum. Þau geta haft þýðingu sem eins konar minnisblað fyrir Alþingi um það, að þessu vilji það fylgja, en slíkt minnisblað geta menn haft alveg án þess að það sé sett í lögum, og er í raun og veru óviðurkvæmilegt að hafa slík almenn ákvæði, sem eru órökvís samkvæmt hinum almennu fyrirmælum stjskr. Mér sýndist því rétt, úr því að lögin voru endurskoðuð á annað borð og átti að semja nýtt frv., að fella þessi fyrirmæli niður. Efnislega má segja, að þetta skipti ekki miklu máli, en frá formlegu sjónarmiði er enginn vafi á því, að rétt var að fara að eins og gert er í þessu frv. Hins vegar er ætlazt til þess, að allnáinna upplýsinga sé aflað um umsækjendur um ríkisborgararétt, áður en kemur til kasta Alþingis, og er nánar kveðið á um það í 6. gr. þessa frv., og í athugasemdunum er, í samræmi við óskir, sem fram komu í Ed. á siðasta þingi, gerð nokkur grein fyrir því, hvernig slíkra gagna er aflað í nokkrum nágrannalöndum okkar. Ég hygg, að þetta séu aðalbreytingarnar, sem fólgnar eru í þessu frv., en rétt er að skýra frá því, að eitt meginatriði norrænu laganna tók ég ekki upp í frv., heldur geri aðeins grein fyrir því í athugasemdum. Það er sem sagt ráðgert, að borgarar þeirra Norðurlanda, sem um það gera samning sín á milli, geti með vissum skilyrðum og eftir tiltekna dvöl í landinu öðlazt ríkisborgararétt, án þess að lagaákvæði komi til. Þetta ákvæði, sem mun vera komið í gildi milli Noregs, Svíþjóðar og Danmerkur, er í sjálfu sér skiljanlegt þeirra í milli, þar sem þar er um að ræða þjóðir, sem eru mjög skyldar að tungumáli, búa mjög nærri hver annarri og eru tiltölulega jafnstórar, ekki mjög mikill fjöldamunur á íbúatölu þeirra. Hér á landi horfir þetta allt öðruvísi við, og ég mundi telja það hættulegt ákvæði hér, ef útlendir menn, hverjir sem eru, gætu fengið ríkisborgararétt hér á landi án afskipta löggjafarvaldsins, einungis ef þeir eru búnir að dveljast hér svo og svo langan tíma og fullnægðu öðrum skilyrðum. Hér er eitt dæmi þess, að þó að það sé gott fyrir okkur að taka þátt í norrænni samvinnu, þá eiga ekki öll ákvæði, sem þessir aðilar koma sér saman um, við um okkar þjóð, og þess vegna verður með varúð að taka upp þau samningsatriði, sem þessir aðilar kunna að semja um sín á milli. Vera kann, að einhverjir hv. þm. séu á öðru máli, en ég um þetta, en þá er hægurinn hjá að gera á því breyt. við meðferð málsins og láta Alþingi skera úr, en ég tel sjálfur eftir allrækilega íhugun, að þetta ákvæði hinna norrænu laga geti ekki átt við á Íslandi. Að svo mæltu vil ég leggja til, að frv. verði afgr. til 2. umr. og sent til hv. allshn.



Herra forseti. Í lögum nr. 51 frá 1937, um bæjanöfn, er ákveðið, að greiða skuli gjald af leyfisbréfum fyrir bæjanöfn. Þetta gjald var upphaflega í lögunum ákveðið 10 kr. fyrir nýbýli, en 25 kr. fyrir hverja breytingu bæjarnafns, en er nú orðið með álagi samkv. seinni lögum 24 kr. og 120 kr. Nú hefur það valdið ýmsum óþægindum og töfum, að þetta gjald er heimtað af breytingu á bæjanöfnum og af nýjum bæjanöfnum, og þar sem þetta skiptir engu máli fyrir ríkissjóð, þá telur ráðuneytið rétt að leggja til, að þetta gjald sé látið niður falla, og því er þetta frv. fram borið. - Ég vil leggja til, að að lokinni umr. verði málinu vísað til 2. umr. og menntmn.



Herra forseti. Þetta frv. um laun háskólakennara og breyt. á l. um Háskóla Íslands er flutt vegna eindreginna tilmæla háskólans, sem telur, að ekki verði lengur undan því ekið að bæta við einu prófessorsembætti í lagadeild. Lagadeildin hafði flesta prófessora, þegar háskólinn var stofnaður, en þá voru þeir þrír. Nú eru allar aðrar deildir háskólans með hærri tölu prófessora, en lagadeildin, sem nú hefur enn þá sömu tölu prófessora og þegar skólinn var stofnaður. Þar hefur engu verið bætt um, þó að starf deildarinnar hafi vaxið, eins og kunnugt er, mjög mikið frá þeim tíma, að skólinn var stofnaður fyrir 4 áratugum. Þessi skortur á föstum kennurum í deildinni veldur því meðal annars og ekki sízt, að yfirferðir í einstökum kennslugreinum taka miklu lengri tíma, en æskilegt væri. Hvað snertir útgjöld fyrir ríkissjóð í þessu sambandi, þá verður hér ekki að öllu leyti um nýtt embætti að ræða, vegna þess að verði skipaður nýr prófessor, tekur hann við kennslu, sem nú er greidd með hálfum dósentslaunum. Prófessorslaun eru nú rúm 54 þús. kr., en hálf dósentslaun eru rúm 25 þús. kr., þannig að mismunurinn, sem þarna kæmi fram til gjaldauka fyrir ríkissjóð fyrir þessa breytingu, er milli 28 og 29 þús. kr. Ég vil því mæla mjög eindregið með því, að þessi breyting, sem hér er farið fram á, nái samþykki þingsins. - Að lokinni þessari umr. legg ég til, að málinu verði vísað til 2. umr. og menntmn.



Herra forseti. Á Alþingi 1948 var samþ. þáltill. um að skora á ríkisstj. að láta fara fram endurskoðun á lögum um hlutafélög og firmalögum. Var hæstaréttardómurunum Árna Tryggvasyni og dr. Þórði Eyjólfssyni falin þessi endurskoðun, og hafa þeir síðan unnið að henni. Hafa þeir samið frv. þetta til hlutafélagalaga, sem hér er lagt fram, og einnig hafa þeir í samningu frv. til firmalaga, sem verður lagt fyrir Alþingi á næstunni. Frumvarpið um hlutafélögin hefur verið til rækilegrar athugunar í dómsmrn., bæði af mér og skrifstofustjóranum, og höfum við einnig haft samráð við nokkra fróða menn í þessum efnum, og hefur að sumu verið farið eftir tillögum þeirra um breytingar á frv., þannig að segja má, að frv., eins og það liggur fyrir, sé ávöxtur af samstarfi þessara aðila, þó að þeir hæstaréttardómararnir eigi þar auðvitað langmestan þátt í og hafi lagt fram meginhluta vinnunnar og undirbúningsins að þessu mjög rækilega og vel samda frv., sem fyrir liggur. Í hinu nýja frv. til firmalaga, sem enn er ekki fullbúið, eins og ég tók fram áðan, en vonandi verður til áður en langt um líður, er gert ráð fyrir skipun skráningarstjóra ríkisins, sem annist skráningu allra firma, bæði einstaklinga og félaga, þar með talin skráning hlutafélaga og samvinnufélaga. Nú fer firmaskráning fram í hverju lögsagnarumdæmi á landinu, en þessu á að breyta með hinu nýja fyrirkomulagi, þannig að einn skráningarstjóri verði fyrir allt landið. Með því vinnst nauðsynlegt samræmi í framkvæmd þessara skráninga, en auk þess eru skráningarstjóra falin ýmis þýðingarmikil störf í frv. því um hlutafélög, sem hér liggur fyrir. Á með þessu fyrirkomulagi að skapast aukin trygging fyrir því, að um þessi mikilvægu mál fjalli sérfróður maður, sem öðlast víðtækari reynslu, en einstakir embættismenn geta fengið. Samgöngur eru orðnar svo góðar hér á landi, að ekki á að koma að sök, þótt skráningarstjóri sé einn fyrir allt landið. Gert er ráð fyrir, að ráðherra skipi skráningarstjóra. Ætla mætti, að kostnað úr ríkissjóði leiddi af þessu fyrirkomulagi, en til að standa straum af kostnaði við þetta embætti er ráðgert í frv. til firmalaga, að auk venjulegra skráningargjalda greiði skrásett atvinnufyrirtæki og félög, þar með talin hlutafélög og samvinnufélög, smávægilegt árlegt gjald, væntanlega ekki yfir 300 kr. á ári, en með því er unnt að tryggja, að enginn sérstakur kostnaður falli á ríkissjóð vegna þessarar skipunar, þannig að þetta yrði þá ekki ósvipað því, sem nú á sér stað um bifreiðaeftirlitið, þar sem gjöldum er svo hagað og breytt til samræmis við það, að ekki komi sérstakur kostnaður á ríkissjóð af þeirri starfrækslu. Frv. það til hlutafélagalaga, sem hér liggur fyrir, er miklum mun ýtarlegra en núgildandi lög, og í því felast margvísleg nýmæli. Núgildandi hlutafélagalög eru orðin 30 ára gömul og fyrir löngu orðin ófullnægjandi. Eins og kunnugt er, hefur hlutafélögum fjölgað mjög ört á síðari árum. og hefur því fengizt mikil reynsla af starfsemi þeirra. Meginkostir þessara félaga eru þeir, að þau gera ýmsan stóratvinnurekstur kleifan með söfnun fjárframlaga úr ýmsum stöðum á eina hönd, og hin takmarkaða ábyrgð félagsmanna hvetur menn til þátttöku í ýmsum atvinnurekstri, sem þeim mundi oft þykja of áhættusamt að reka á eigin ábyrgð. Vegna hinnar takmörkuðu ábyrgðar verður aftur á móti að tryggja það, að hag lánardrottna félags sé borgið með ákvæðum um greiðslu og varðveizlu hlutafjár. Einnig ber að tryggja hag hluthafanna sjálfra, þannig að þeir séu ekki blekktir um stofnun og starfrækslu félagsins. Tekur þetta einnig til þeirra, sem síðar eignast hlutabréf. Að því er varðar stofnun hlutafélaga, eru aðalbreytingar samkv. frv. þessar: Gert er ráð fyrir, að lágmarkstala stofnenda hækki úr 5 í 7. Þá er og félögum og stofnunum leyft að vera stofnendur, en eftir núgildandi lögum geta það eingöngu verið einstaklingar. Um greiðslu hlutafjár eru þau nýju ákvæði sett, að að minnsta kosti helmingur þess skuli greiddur fyrir skráningu félagsins, en allt skal það vera greitt innan árs frá skráningu. Undantekning er þó gerð um vátryggingarhlutafélög. Til tryggingar því, að hlutafé sé greitt eins og tilkynnt er, er krafizt sérstaks vottorðs endurskoðanda um það efni. Ef hlutafé er greitt með öðru en reiðufé, er sett sú aðalregla, að mat fari fram á þeim verðmætum, og það mat síðan lagt til grundvallar. Skráningarstjóri getur þó veitt undanþágu frá mati, ef honum þykir ljóst, að eign sé ekki of hátt verðlögð. Lágmarksfjárhæð hlutafjár er hækkuð úr 2000 kr. í 20.000 kr. vegna verðbreytinga. Þá er og hlutafélagi bannað að eiga sjálfs sín hluti, enda er slík sjálfseign nú alls staðar bönnuð nema hér, þar sem hún raunverulega er aðeins lækkun á hlutafé. Ákvæði frv. um hækkun og lækkun hlutafjár eru miklum mun ýtarlegri, en í núgildandi lögum. Sama er að segja um ákvæðin um hluthafafundi. Þá er nýtt ákvæði um, að þeir hluthafar, sem ekki nafngreina sig á hlutabréfaskrá, njóti ekki annarra félagsréttinda en réttar til arðtöku auk forgangsréttar sem aðrir hluthafar, ef hlutaféð hækkar. Atkvæðisrétt á félagsfundum hafa þeir hins vegar ekki. Almenna reglan um atkvæðisrétt er sú eins og áður, að einfaldur meiri hluti ræður úrslítum á félagsfundum. Um ýmis mikilvæg málefni þarf þó aukinn meiri hluta, og er þá í sumum tilfellum þeim hluthöfum, sem ofurliði eru bornir við atkvgr., veittur réttur til, að meiri hlutinn leysi til sín hluti þeirra. Eru víðar í frv. nýmæli um aukinn rétt þeirra hluthafa, sem verða í minni hluta við atkvgr. Um félagsstjórn og framkvæmdastjóra eru ýmis ný ákvæði, og sama máli gegnir um endurskoðendur. Þá eru og ýmis nýmæli um ráðstöfun arðs, og má þar sérstaklega geta ákvæða um varasjóð, sem takmarka arðsúthlutun. Er gert ráð fyrir því, að félögum sé skylt að leggja fé í varasjóð, ef vel gengur, án þess þó að það fé verði dregið út úr rekstrinum. Ýmis ný ákvæði eru sett um félagsslit, bæði að því er varðar skyldu til félagsslita og frjáls félagsslit. Meðal annars eru ýtarleg ákvæði um, hvernig að skuli farið, þegar hlutafélög eru sameinuð. Einnig eru ný ákvæði um svo nefnda samstæðu hlutafélaga, „koncern“, þ. e. þegar eitt hlutafélag hefur vegna hlutafjáreignar eða af öðrum ástæðum yfirráð í öðru hlutafélagi. Að því er varðar hlutafélög, sem nú eru löglega stofnuð, taka ýmis ákvæði frv., svo sem um tölu hluthafa, upphæð hlutafjár og greiðslu þess, ekki til þeirra. En að því leyti sem ákvæði frv. taka til þessara eldri félaga, verða þau að breyta samþykktum sinum í samræmi við það. Eins og ég sagði áður, þá hygg ég, að þetta frv. sé mjög vandað og í því felist mörg merk nýmæli, sem ég hef lítillega reynt að gera grein fyrir. Ef til vill yrði því þó hreyft til gagnrýni, að nýmæli frv. kynnu að vera fræðilega rétt og ættu við sums staðar, þar sem viðskiptalíf er flóknara en hér og mannfjöldi meiri, þannig að menn eru ekki eins kunnugir hver öðrum eins og er í okkar litla þjóðfélagi, en þótt svo kunni að vera. þá eigi það ekki að öllu leyti við staðhætti hér á landi. Ég bendi á þessar athugasemdir af því, að mér er ljóst, að þær munu koma fram. Sjálfur hygg ég þó, að þær standist ekki í meginatriðum, heldur verði það þvert á móti til stórra bóta, ef frv. verður lögfest. Samt mundi ég ráðleggja þeirri nefnd, er fær frv. til athugunar, að senda það til umsagnar þeirra aðila, sem hafa verulega reynslu í þessum efnum, og er þá eðlilegt t. d., að Verzlunarráð og Landssamband íslenzkra útvegsmanna, sem hvort tveggja eru samtök atvinnurekenda, er tíðka það að hafa hlutafélagsform á rekstri sínum, fái frv. til athugunar. Eins væri ef til vill ekki óeðlilegt, að Eimskipafélag Íslands, sem er alþjóðarfélag og umsvifamesta hlutafélag, sem hér er rekið, fengi frv. til athugunar. Hins vegar hefur það þegar verið til athugunar hjá próf. Ólafi Lárussyni, sem kennir þessi fræði við háskólann, og hans athugasemdir að flestu leyti teknar til greina. Það hefur einnig verið sent til borgarfógetans í Reykjavík, sem mjög fjallar um þessi mál, en hann mun ekki hafa látið uppi neitt álit. - Að svo mæltu legg ég til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

forseti (SB). Ég leyfi mér að vekja athygli hv. þingmanna og hæstv. ríkisstjórnar á því, að samkvæmt breytingum á þingsköpum er nú gert ráð fyrir, að þingmenn allir mæli frá ræðustóli vegna tæknilegrar upptöku, vélrænnar upptöku á þingræðum.