Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og segir í nál. á þskj. 606, hefur allshn. mælt með því, að frv. til l. um veitingu ríkisborgararéttar, sem er á þskj. 492, verði samþ. með þeim breytingum, sem n. leggur til á þskj. 607. Þess ber að geta, að á þeim fundi, sem ákvörðunina tók, voru ekki mættir nema þrír nm. og þar af undirritaði einn nál. með fyrirvara. Það er svo, að við afgreiðslu þessa máls hafa gilt mismunandi sjónarmið. Sams konar frv. hefur verið borið fram hér í deildinni áður, og var þá unnið að því af allshn. þessarar d., sem var skipuð sömu nm. og nú. Sjónarmið n. var þá að afgreiða málið allþröngt, þ.e.a.s., að nærri enginn skyldi fá ríkisborgararétt, nema hann væri af íslenzku bergi brotinn, fæddur af íslenzku foreidri, og svo Norðurlandamenn. Þegar frv. var afgreitt í Nd. á síðasta ári, kom í ljós, að allshn. gat ekki litið svo á málið sem n. þeirrar hv. d. né fylgt þeirri reglu, sem þar var fylgt, og gekk nauðug inn á þá braut, sem hún fór þá. - Í Nd. voru nú allir teknir inn á frv., sem höfðu dvalizt hér 10 ár og umsóknir komu frá, en aðrir, sem ekki höfðu dvalizt hér þann tíma, voru allir felldir niður án tillits til þess, hvort þeir væru fæddir Íslendingar og væru af íslenzku foreldri eða ekki. Þeir hafa sett sér þessa reglu og skáru alla hina úr frv. Þegar frv. kemur svo til allshn. Ed., eru nm. ekki ánægðir með þessa afgreiðslu. En vegna þess að svo margir tengja vonir sínar við afgreiðslu þessa máls, vill n. freista þess að fá það afgreitt með þeim brtt., sem hún hefur gert. Eins og málið horfir nú, þótti n. ekki rétt að gera neina allsherjar athugun á þeim, sem sóttu og voru teknir, og hinum, sem ekki voru teknir. Leggur n. fram brtt. sínar á þskj. 607, er byggjast eingöngu á einstökum upplýsingum, sem n. fékk. Mun ég gera nokkra grein fyrir þeim. Nr. 1 og 5 voru upphaflega á frv., en voru felldir burt samkv. reglu n. Þessir menn eru báðir danskir og hafa dvalizt hér í rúm 5 ár, þannig að ríkisstj. getur veitt þeim ríkisborgararétt, því að það ár, sem þeir komu, voru sett ákveðin takmörk, hvort heldur um var að ræða Dani eða Íslendinga. Af þeirri ástæðu leyfum við okkur að leggja til, að samþ. verði að veita þessum tveimur mönnum ríkisborgararétt. Þá er það nr. 2 á brtt. 607. Hann er búinn að dvelja hér tilskilinn tíma. - Nr. 3 er nunna í Hafnarfirði. Virðist það hafa stafað af misskilningi, að hún var ekki tekin með, því að önnur nunna var tekin og eins stendur á um báðar. Nr. 4 er íslenzk kona, rúmlega tvitug, sem giftist Færeyingi hér og fluttist til Færeyja og missti sinn íslenzka ríkisborgararétt. Bjó hún rúmt ár í Færeyjum, en fór svo heim í sumar til stuttrar dvalar. En eiginmaðurinn fór þannig að ráði sínu, að hann seldi eigur þeirra og fór á skip. Veit hún ekkert, hvar hann er niður kominn. Er ekki annað fyrir hana að gera en vera hér kyrr og fá skilnað. Er því mjög erfitt fyrir hana að vera erlendur ríkisborgari. Mér er kunnugt um, að þetta er rétt, því að ég reyndi að bjarga eignum hennar, en það var of seint. - Nr. 6 er fræðimaður af þýzkum uppruna, sem er búinn að dveljast hér samfleytt síðan 1935. Mér þótti rétt að gera grein fyrir þessu. Ég vil skjóta því til hæstv. dómsmrh., að sú aðferð, sem höfð hefur verið við veitingu ríkisborgararéttar, er vægast sagt mjög óheppileg. Er það sérstaklega áberandi, þegar deildirnar hafa hvor sína aðferð til að vinna eftir og geta ekki komið sér saman um neinar reglur. Virðist nauðsynlegt, að málið sé betur búið í hendur þingsins, ef það á að afgreiðast vel. Ef litið er á upphaflega frv., má sjá, að þar eru teknir aðeins sjö umsækjendur, en síðan hafa margir bætzt við. Allur skjalabunkinn er svo sendur til n., og er ekkert undarlegt, þó að einhver mistök verði við afgreiðslu jafnumfangsmikils máls, þegar til er ætlazt, að það sé afgreitt með slíkum hætti sem nú. Leyfi ég mér að benda á, að eðlilegt væri að afgreiða málið með öðrum hætti í framtíðinni. Það kann ekki góðri lukku að stýra, þegar deildirnar geta ekki verið sammála um þá aðferð, sem nota á við afgreiðslu málsins. - Legg ég til, að frv. verði samþ. með áorðnum breytingum.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau orð hv. frsm. allshn., að það er vægast sagt óheppileg aðferð, sem hefur verið höfð við afgreiðslu þessa máls. Ég var ekki á fundi n., þegar málið var afgreitt þar. Hafði ég ekki fengið boð um fundinn, hvort sem það hefur stafað af mistökum eða símabilunum. Eins og nú er lagt til að málið verði afgreitt, fæ ég ekki komið auga á, að nein regla gildi við afgreiðslu þess. Hefur meiri hl. n. tekið upp menn, sem n. í Nd. tók út úr frv. Meira að segja er ekki farið eftir reglunni um 10 ára húsetuskyldu. Verður því ekki hægt að segja, að farið sé eftir öðru en persónulegri afstöðu þeirra manna, sem með þetta fara. En n. er sjálf ekki sammála um, hvaða reglum eigi að fara eftir, og deildirnar geta heldur ekki komið sér saman um fastar reglur. Ég verð að segja, að ég get ekki tekið þátt í afgreiðslu máls, sem er svona persónulegt, nema fyrir fram séu settar reglur um afgreiðslu þess. Ég get ekki tekið afstöðu til manna, sem ég þekki yfirleitt alls ekki, aðeins eftir því sem einstakir menn á þingi segja um þá. Það getur verið, að persónuleg afstaða eins manns geti ráðið því, hverjir fá ríkisborgararétt og hverjir ekki. Ég held, að mönnum sé ljóst, að þetta eru vinnubrögð, sem eru þm. til lítils sóma, og má ekki við svo búið standa. Þyrfti að endurskoða lögin um ríkisborgararétt, bæði með tilliti til þess, hverjir fái ríkisborgararétt og hverjir væru sviptir ríkisborgararétti. Við setningu laganna um veitingu ríkisborgararéttar mætti taka tillit til þeirra nýju reglna, sem ýmsar þjóðir hafa tekið upp, t.d. með tilliti til þess, hvernig konur fá ríkisborgararétt við giftingu. En sérstaklega þyrfti að endurskoða reglurnar um það, hvernig menn fái ríkisborgararétt, hverjum sé falið að veita hann og hverjum hann sé veittur. Gæti komið til mála, að sérstakt próf færi fram á þessum mönnum undir umsjá óhlutdrægra aðila, áður en málið kæmi á þing, þótt Alþingi hefði svo endanlegt vald til að skera úr því, hverjir fái ríkisborgararétt. Einnig þyrfti að setja reglur um sviptingu ríkisborgararéttar. Ættu að vera til reglur um það, að menn, sem hafa fengið ríkisborgararétt, geti verið sviptir honum, ef þeir uppfylla ekki þau skilyrði, sem þeim væru sett. Þekki ég slík tilfelli hér, þótt ég muni ekki fara lengra út í þetta nú, en það þarf að setja ákvæði um þetta. Ég átti ekki hlut að brtt. allshn., en þær eru ekki í samræmi við reglur þær, sem giltu í fyrra, ekki í samræmi við reglur Nd. og ekki í samræmi við lög um ríkisborgararétt. Það má vel vera, að full ástæða sé til að veita þessum mönnum ríkisborgararétt, en eftír þeim upplýsingum, sem ég fékk á fyrsta fundi n., þá get ég ekki greitt atkv. með sumum þeim mönnum, sem eru í brtt. Ég á erfitt með að taka þátt í afgreiðslu slíks máls sem þessa.



Herra forseti. Að nafninu til er ég með meiri hl. allshn., en ég undirskrifaði nál. með fyrirvara. Helzt hefði ég kosið, að sömu reglu og d. hefur fylgt undanfarin ár við veitingu ríkisborgararéttar hefði verið fylgt nú, því að ég álít, að það eigi að fara mjög varlega í þetta mál. Höfum við dæmin fyrir okkur um, að þetta hefur verið stórlega misnotað. Er þess skemmst að minnast, hvernig nokkrir Þjóðverjar, sem fengu ríkisborgararétt, misnotuðu hann. Mér virðist, að með þessari tillögu sé búið að opna öll hlið meira en æskilegt er. Ég hlustaði ekki á alla ræðu hv. 7. landsk. þm., en ég vil taka undir með honum, að þessi afgreiðsla málsins er óviðunandi. Ég teldi rétt að breyta lögunum um veitingu ríkisborgararéttar og það verði síðan vandlega athugað, hvaða menn eru þess verðir, að þeim verði veittur hann, og verði það þá sérstök deild stjórnarráðsins, sem hann veiti. Þeir hv. nm., sem voru á fundi nefndarinnar, þegar hún afgreiddi málið, töldu, að samkv. samþykkt Nd. á því yrði erfitt að gera á því stórfelldar breyt., eins og hefði orðið að gera, ef fylgja hefði átt reglu þessarar deildar, og það yrði til þess, að það yrði ekki útrætt, og ýmsir menn yrðu þá fyrir vonbrigðum, sem Nd. með samþykki sínu er búin að gefa góðar vonir um, að verði teknir upp. En þessi deild verður hins vegar að gera sér ljóst, að ef frv. verður samþykkt nú eins og það liggur fyrir, þá verður á næstunni að taka upp allmarga menn, sem felldir hafa verið niður undanfarið. Ég skal játa það, að ég hefði viljað fella niður allmarga af þessu frv., sem ekki eru Skandinavar, að undanteknum nunnunum, og mun greiða atkvæði á móti þeim mönnum, sem ekki uppfylla þau skilyrði, sem þessi deild hefur sett fyrir veitingu ríkisborgararéttar hingað til. Og ég vil að endingu bera þá ósk til hæstv. dómsmrh., að hann láti á næstunni endurskoða lögin um ríkisborgararétt, hvernig menn fá hann og missa, og þar verði teknar upp ákveðnar reglur, sem losi Alþingi undan því að þurfa í hvert skipti sem hann er veittur að grafast fyrir um það um hvern einstakling, hvort hann uppfylli þau skilyrði, sem við höfum sett fyrir veitingu réttarins.



Herra forseti. Þegar þetta mál var afgr. í fyrra, tók ég þátt í afgreiðslu þess. Nefndarmenn höfðu skiptar skoðanir á því, hvaða reglu bæri að fylgja í þessum efnum, og komu þar aðallega til greina þrjár reglur, en allir voru sammála um það, að einhverri reglu yrði að fylgja og það væri óviðunandi, að þar væri engin regla, sem hægt væri að fara eftir. Í þetta skipti var farið eftir ákveðinni reglu, en allir voru sammála um það, að sú regla væri ekki ætluð til frambúðar, en ég var henni fylgjandi, af því að ég taldi, að aðalatriðið væri, að þarna væri einhver regla, sem hægt væri að fara eftir. Hitt er algerlega óviðunandi, að veiting ríkisborgararéttar fari eftir því, hvað einstakir deildarmenn eru duglegir að róa og reka áróður fyrir þeim mönnum, sem þeir vilja veita ríkisborgararétt, og þar komi til greina persónuleg vinátta þeirra við þessa menn og jafnvel vitneskja manna um pólitískar skoðanir þeirra. Nú heyri ég það á máli þeirra þriggja manna, sem hér hafa talað um þetta mál, að þeir eru allir á sama máli og þeir voru í fyrra, og vekur það því meiri furðu mína, að þeir skuli leggja til, að frv. verði samþykkt með þeirri handahófsafgreiðslu, sem hér er lagt til. Ég verð að segja, að ég tel það vera algerlega ósamboðið virðingu Alþingis og vítavert, að dómsmrn. skuli leggja málið þannig fyrir. Það er engan veginn samboðið virðingu þingsins að afgreiða málið á svona losaralegan hátt. Ég tel, að þessi afgreiðsla sé svo vítaverð og svo mikill skrípaleikur, að ég mun ekki taka þátt í afgreiðslu þess og ekki greiða atkvæði um það, - ég tel, að það sé ekki samboðið neinum manni að taka þátt í slíkri afgreiðslu máls sem þessari.



Herra forseti. Ég veit ekki, hvort hæstv. dómsmrh. er viðstaddur.

Hann mun vera í húsinn.

- Ég vil í sambandi við þetta mál leyfa mér að minna á atvik, sem kom hér fyrir í þinginu fyrir nokkrum árum og varð ekki til þess að auka á virðingu Alþingis. Það var þegar rætt var um frv. til l. um að veita ákveðnum mönnum ríkisborgararétt, og var það mál afgreitt við sex umr. á einni nóttu. Ég benti á það í sambandi við það mál, hvað óviðurkvæmilegt það væri að brjóta þingreglurnar og sjálf lögin til þess að koma þessu máli í gegn. Og það var ekki að tilefnislausu, að ég gerði það, því að það hefur nú upplýstst, að enginn af þessum sjö eða átta mönnum hefur nokkru sinni stigið fæti sínum á íslenzka grund og þetta var aðeins gert í því skyni að veita þessum mönnum, sem ætluðu að flytjast til Suður- Ameríku, tækifæri til að komast þangað á okkar nafni, hún var þeim lokað land, nema við hefðum veitt þeim rétt til þess með því að veita þeim ríkisborgararétt. Ég hélt, að þetta atvik ætti að vera nóg til þess að minna allshn. á að hika við að afgr. þetta mál, eins og það er undirbúið. Það hefur verið minnzt á það af hv. 1. landsk. þm., hvað óviðurkvæmilegt það er að afgr. þetta mál á þennan hátt og það yrði að setja fastar reglur um þetta atriði. Það eru til í lögum nr. 64 frá 1935 ákveðnar reglur um veitingu ríkisborgararéttar, en hér eru þær þverbrotnar án þess svo mikið sem að gera breytingu á þeim sömu lögum um leið. Það eru í þeim lögum ákveðnar reglur um það, að viðkomandi menn hafi orðið að vera hér a.m.k. 10 ár, en hins vegar er það látið óátalið, þó að mönnum sé veittur ríkisborgararéttur, sem aldrei hafa komið til landsins. Þetta mál er því vandasamara, sem við verðum að gæta þess fremur en aðrar þjóðir, að hingað fái ekki að flytjast aðrir menn en þeir, sem uppfylla þessi skilyrði að öllu leyti. Það er ekki lítil hætta, sem í því er fólgin að taka upp hina og þessa menn, sem hljóta þennan rétt aðeins fyrir áróður einstakra manna, en geta á engan hátt uppfyllt þau skilyrði, sem við hingað til höfum fylgt í þessu efni. Ég get því á engan hátt fylgt þessu frv. og mun bera fram rökstudda dagskrá um það efni, að þessu máli verði vísað frá og ríkisstj. láti fara fram athugun á þessum lögum um ríkisborgararétt, hvernig menn fá hann og missa, og að það mál þurfi ekki eftir það að koma fyrir Alþingi. Það er einungis stjórnaratriði að veita ríkisborgararétt, og það á að gera eftir ákveðnum reglum. Ég get fallizt á. að það þurfi að athuga aftur reglurnar frá 1935. Ég get t.d. fallizt á það, að ekki sé nauðsynlegt, að mennirnir hafi verið 10 ár í landinu. Ég tel, að það gæti verið réttlætanlegt að veita þeim mönnum, sem framið hafa einhverja sérstaka dáð, ríkisborgararétt fyrr en öðrum, og gæti þar alveg nægt eitt ár. Það má í því sambandi minna á, að brezka ríkið veitir mönnum, sem hafa unnið einhverja sérstaka dáð, ríkisborgararétt fyrr en öðrum mönnum. Þeir telja, að ef maðurinn hefur gert eitthvað það, sem sé svo mikilsvert fyrir þjóðina, að til sérstakra dáða megi teljast, þá sé það vel þess virði að veita honum þar fyrir ríkisborgararétt og landinu reyndar sæmd að því. En meginreglan hlýtur að vera sú, að maðurinn skuli hafa verið langan tíma í landinu, og sú regla verður að setjast þannig, að ríkisstj. geti veitt þennan rétt, en það þurfi ekki að vera að bera það undir þingið hverju sinni, hverjir skuli fá ríkisborgararétt og hverjir ekki. Ég held, að það sé fyllilega tími til kominn að breyta þessu máli í þetta horf. Það er ekkert aðkallandi að veita ríkisborgararétt á þessu ári og hægt að koma málinu í það horf, sem við erum hér að ræða um, áður en þing kemur aftur saman næsta haust. Það er ekkert, sem tapast við það, þó að beðið sé með að afgreiða þetta mál þangað til búið er að ganga úr skugga um það, hvaða reglur menn vilji að ráði í þessu efni og hvaða menn eiga réttinn samkvæmt þeim reglum. Allt annað er vansæmd fyrir þingið, vansæmd á sama hátt og það var stórlega vitavert að veita þremur eða fjórum fjölskyldum, sem aldrei komu til landsins, ríkisborgararétt.



Herra forseti. Það er út af ummælum hv. 1. landsk. þm., sem ég vildi segja fáein orð. Hann gat þess sérstaklega í sambandi við afgreiðslu málsins í fyrra, að það hefði verið afgr. með hliðsjón af afgreiðslu þess á síðasta þingi á undan og að ekki hefði með því átt að fara að innleiða neina reglu um veitingu ríkisborgararéttar. Þessi afstaða n. í fyrra var algerlega bundin við það mál, sem þá var til afgreiðslu, en n. lýsti því sérstaklega yfir, að hún væri ekki með þeirri afgreiðslu að skapa neina reglu um veitingu þessa réttar. En eins og þetta mál lá nú fyrir, þá átti allshn. um það að velja að láta málið vera óafgreitt, og það vildi hún ekki láta viðgangast, eða á hinn bóginn að halda sig við einhverjar reglur um þetta efni. Hún hefði getað haldið við þær reglur, sem hún fór eftir í fyrra, eða þær reglur, sem hv. Nd. fór eftir nú. Og þar sem segja má, að nokkuð mikið beri á milli hjá deildunum í þessu máli, þá þótti okkur, sem að afgreiðslu málsins stóðum nú, réttast að fara milliveginn og láta nokkuð af þeim kröfum, sem við annars hefðum viljað fara eftir, og þó að við værum á engan hátt ánægð með þær reglur, sem hv. Nd. hafði farið eftir. Ég held ég megi segja, að Nd. hafi t.d. bundið sig við 10 ára takmarkið.

Nei.

Jú, það má ég fullyrða.

Nei, þetta er rangt.

Ja, ég hef ekki skoðað plögg þessa fólks, en ég tók trúanlegt það, sem þeir sögðu mér, sem að afgreiðslu málsins stóðu í Nd., og þeir sögðu, að þeir hefðu bundið sig við það aldurstakmark. Og ég sé ekki, að við séum á neinn hátt nær því takmarki að fara á sanngjarnan hátt með veitingu þessa réttar, þó að deildirnar fari að slást um það, hverjum á að veita þennan rétt og hverjum ekki. En nú er málinu háttað þannig, að Nd. afgr. þetta mál í fyrra á allmikið annan hátt en hún hefði kosið og lét þá nokkuð að óskum okkar. Mér finnst því skynsamlegast, þar sem svo langt er liðið á þing, - og ef þetta mál fær ekki framgang nú strax, þá eru líkur fyrir, að það verði alls ekki afgreitt, - að við slökum nokkuð til í því til samræmis við óskir Nd. Það er engan veginn svo erfitt að hugsa sér, ef sú leið hefði ekki verið farin, að þessar tvær nefndir hefðu farið í hár saman út af þessu máli. Nú var okkur öllum það fullljóst, að það voru vandræði að afgreiða málið eins og það lá fyrir. En þá kom það til athugunar, að með því að samþ. það í Nd., þá var búið að vekja vonir í brjósti ýmissa af þessu fólki og það hlaut að verða fyrir vonbrigðum, ef þetta mál hefði verið fellt hér eða einstakir menn teknir þaðan út. Hv. þm. Barð. var að tala um það, að reglur hefðu verið brotnar. Á það við afgreiðslu þessa máls eins og það er í dag?  Ég mun að sjálfsögðu greiða þessu máli mitt atkvæði og tel, að þeir menn, sem upp hafa verið teknir, hafi verið teknir á öruggum grundvelli.



Herra forseti. Ég sagði það áðan, að ég mundi hera fram rökstudda dagskrá við þetta mál. Ég vil nú leyfa mér að lesa hana hér upp. „Í trausti þess, að ríkisstj. láti endurskoða lög nr. 64 28. jan. 1935, um ríkisborgararétt, hversu menn fá hann og missa, og leggi fyrir næsta Alþingi frv. til laga um breytingar á þeim lögum, þar sem ákveðnar reglur séu settar fyrir því, hvaða skilyrði menn skuli uppfylla til þess að öðlast ríkisborgararétt, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég mælti fyrir þessu áðan og þarf ekki fleiri orð um það að hafa, að ég tel rétt, að um þetta séu settar ákveðnar reglur og þegar þær einu sinni hafa verið uppfylltar, þá sé það á valdi sérstakrar stjórnardeildar að veita mönnum þennan rétt og Alþingi hafi þar ekkert um að segja, nema það vilji breyta þeim reglum, og þá verði það gert með lagabreytingum, en því verði hins vegar hætt að bera fram um það sérstakt frv., hvenær menn skuli fá ríkisborgararétt. Ég verð nú að segja það, að ég hef aldrei heyrt önnur eins rök og þau, sem fram komu hjá hv. frsm. n. áðan fyrir þessu máli, hvernig ætti yfirleitt að fara með þau mál, sem á einhvern hátt hafa vakið vonir í brjósti einhverra manna. Ég held, að ef ætti að samþ. öll mál, sem vekja einhverjar vonir hjá einhverjum, þá yrði nú að samþ. flest mál. Ætli yfirleitt séu borin fram nokkur mál hér á þingi, sem ekki vekja einhverjar vonir? Hvernig hefði þá átt að fara með söluskattinn? Hefði ekki átt að samþykkja hann? Ætli hann hafi ekki vakið vonir hjá mörgum einstaklingum í þeim bæjarfélögum, sem nú eru aðframkomin og illa stödd? Þetta er alveg ný kenning um það, hvenær eigi að samþ. mál og hvenær ekki. Það var samþ. í Nd., að söluskatturinn skyldi renna að nokkru til bæjarfélaganna, en við hér í þessari deild vildum ekki samþ. það vegna þeirrar ábyrgðar, sem því fylgdi að stefna þannig öllu fjármálalífi landsins í voða. En ef við hefðum átt að fara eftir því, hvort það frv. hefði verið búið að vekja einhverjar vonir í brjósti ýmissa manna, þá held ég, að við hefðum nú mátt samþ. hann. Og ef það á nú að fara að innleiða þessa reglu, þá vil ég biðja menn að minnast hennar, þegar að því kemur að greiða atkvæði um mörg af þeim málum, sem ég hef borið fram. Ég held satt að segja, að þau hafi vakið vonir í brjósti margra og að ýmsir verði fyrir vonbrigðum, ef þau verða ekki samþykkt.

Ég held það verði enginn fyrir vonbrigðum.

- Ég verð að segja það, að ég tel, að þetta séu ákaflega veik rök fyrir einu máli. Ég vil svo ekki vera að tefja þetta mál með frekari umr., en leyfi mér að leggja þessa rökstuddu dagskrá fram, og vona, að menn sjái, að það er langréttast að afgreiða þetta mál nú á þann hátt, sem þar er lagt til.

Forseti (BSt): Mér hefur borizt frá hv. þm. Barð. svo hljóðandi rökstudd dagskrá: „Í trausti þess, að ríkisstj. láti endurskoða lög nr. 64 28. jan. 1935, um ríkisborgararétt, hversu menn fá hann og missa, og leggi fyrir næsta Alþingi frumvarp til laga um breytingar á þeim lögum, þar sem ákveðnar reglur séu settar fyrir því, hvaða skilyrði menn skuli uppfylla til þess að öðlast ríkisborgararétt, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Liggur þessi till. hér fyrir til umr.



Herra forseti. Það er aðeins út af þessari rökstuddu dagskrá, sem ég vil benda á það, að hún hvílir á misskilningi, því að í stjórnarskránni segir, að ríkisborgararétt skuli veita með lögum. Það á með öðrum orðum að ákveða það í hvert skipti, hverjir skuli hljóta þennan rétt. Og þegar menn eru eins og nú að tala um það, að það sé ómögulegt að meta það í hvert skipti, hverjir eigi að hljóta þennan rétt, og þeir séu óánægðir með þær reglur, sem um það eru látnar gilda, þá eru þeir ekki að segja annað en að þeir séu óánægðir með stjórnarskrána og eiga því að beita sér fyrir breytingum á henni í þessu sambandi, en þangað til henni hefur verið breytt, þá er hún í gildi umfram aðrar reglur. Og þegar menn eru að vitna í lög frá 1935, þá er um það að segja, að þau eru markleysa og stríða á móti stjórnarskránni, það er ekki hægt með lögum að taka það vald af Alþingi, sem stjórnarskráin ætlast til að það hafi. Hitt er annað mál, sem hv. 8. þm. Reykv. talfærði við mig, áður en þessi umr. fór fram, að rétt væri, að dómsmrn. aflaði sér gleggri upplýsinga um þá menn, sem meiningin er að veita ríkisborgararétt hverju sinni, og leggja þær upplýsingar fyrir Alþingi ásamt umsóknum þessara manna. Ég er alveg á því, að sú ábending hafi við rök að styðjast, og því hef ég lagt fyrir dómsmrn. að láta athuga, hvort ekki sé hægt að gera eitthvað til þess að fá bót á þessu. En eins og sakir standa og á meðan stjórnarskráin er óbreytt í þessu efni, geta menn ekki komizt hjá því að taka afstöðu til hvers og eins, og geta það þá verið bæði stjórnmálaskoðanir og kunningsskapur, sem ræður afstöðu manna, og getur þá hver þm. skapað sér reglur um þessi atriði. En af þessum sökum finnst mér ekki viðhlítandi að afgreiða málið með þeirri rökstuddu dagskrá, sem bv. þm. Barð. hefur lagt fram, og ég get lýst því yfir, að ég mun ekki treysta mér til að undirbúa slíka löggjöf, sem að mínum dómi mundi stangast á við ákvæði stjórnarskrárinnar.



Herra forseti. Ég get ekki neitað því, að það er alveg rétt, sem hæstv. dómsmrh. sagði, að með lögunum frá 1935 voru ekki sett lög, sem banna það, að Alþ. geti veitt ríkisborgararétt hverjum og hvenær sem það vill. En ástæðan til þess, að þessi lög voru sett 1935, var sú, að þá var hin mesta óregla á þeim hlutum, hvaða skilyrði umsækjendur um ríkisborgararétt þyrftu að uppfylla til þess að fá réttinn, og þessi óregla gekk svo langt, að mönnum var jafnvel veittur ríkisborgararéttur hér, þótt þeir hefðu ekki dvalizt hér nema um örskamman tíma. Menn voru svo ósparir á veitingu þessa réttar hér í þinginu, að það þótti ástæða til að setja einhver lög, sem takmörkuðu þetta. En hæstv. dómsmrh. hafði rétt fyrir sér að miklu leyti, þótt hann hafi kannske ekki haft það að öllu leyti, ef orð hans eru skilin út í yztu æsar, því að þingið getur að sjálfsögðu sett lög um það, eftir hvaða reglum ríkisborgararéttur skuli veittur. Þannig eru þessi 1. frá 1935 þýðingarlítil á vissan hátt, vegna þess að Alþ. getur breytt þeim hvenær sem því þóknast. Þó hafa þessi lög dugað nokkuð, því að eftir þeim reglum, sem þingið setti sér þannig, hefur verið farið í aðalatriðum við veitingu ríkisborgararéttar síðan. Þau hafa dugað eins og eins konar krítarstrik, sem ekki hefur verið farið yfir, og hafa því dregið úr því gáleysi, sem ríkti áður í þessum efnum. Hvort þingið vill nú fara að setja slíkar reglur með nýjum lögum eða þá með endurskoðun á l. frá 1935, er að sjálfsögðu undir vilja þess komið, en það er rétt hjá hæstv. dómsmrh., að þau standa ekki í veginum fyrir því, að þingið getur veitt ríkisborgararétt eftir öðrum reglum og þarf ekki að taka tillit til þeirra. En ég get sagt það eins og það er, að mér þótti ástæða til að setja þessi lög, þótt ég vissi, hve lítið lagalegt gildi þau hefðu, vegna þess að íslenzkur ríkisborgararéttur er svo mikils virði og eftirsóttur. Við erum ein af þeim fáu þjóðum, sem ekki nota sinn kvóta til innflutnings í þau lönd, sem mikil eftirsókn er eftir að komast til. Og það hefur víða vakið mikla eftirtekt, og má kannske segja, að það sé dálítið undarlegt, að í þessu kalda landi hefur kvótinn til innflutnings í hin eftirsóttu lönd ekki verið notaður. Þess vegna hafa margir erlendir menn sótzt eftir að fá ísl. ríkisborgararétt til þess að komast inn í þau lönd, sem útilokað er að þeir kæmust til frá sínum eigin löndum. Og er ég komst að því, að svona stóð á, að það átti að nota ísl. ríkisborgararétt til þessa, þá var tekið fyrir það af ráðuneytinn á þann hátt, að ráðuneytið mælti ekki með því, að þeir fengju ríkisborgararéttinn. Ég man sérstaklega eftir tveimur dæmum, þar sem svona stóð á og umsækjendurnir uppfylltu öll þau skilyrði, sem krafizt var í þessu efni, en fengu þó ekki réttinn, vegna þess að við komumst að því, að þeir ætluðu að nota ísl. ríkisborgararétt til þess að komast til annarra landa, þar sem þeir víssu, hve okkar innflutningskvóti var lítið notaður. En það er mjög illa séð hjá öðrum þjóðum, sem eðlilegt er, ef við látum slíkt liðast. En þannig hefur sem sagt ísl. ríkisborgararéttur verið mjög eftirsóttur. - Eins og menn geta séð, er raunar enginn ágreiningur um þetta atriði á milli mín og hæstv. dómsmrh., en ég vildi bara, að hv. þm. tækju eftir því, að lögin frá 1935 hafa þannig gert geysilegt gagn. Þau hafa komið í veg fyrir, að ísl. ríkisborgararéttur hafi verið veittur með jafnmikilli ógætni og áður.



Herra forseti. Ég hef nú talað tvisvar um þetta mál, en ég spurði um það í fyrri ræðu, hvort hæstv. dómsmrh. gæti ekki verið viðstaddur, en var þá sagt, að hann væri fjarverandi, og vil ég því leyfa mér að segja nokkur orð núna. Hæstv. dómsmrh. lýsti því yfir, að það væri ekki hægt að samþ. rökstuddu dagskrána vegna þess, að hún stríði á móti ákvæðum stjórnarskrárinnar, enda væru lögin frá 1935 einskis virði. Ég skal nú ekki fara að taka upp umr. við hann um svo veigamikil lagafyrirmæli. Hins vegar virðist mér, að samstarfsmaður hans í ríkisstj. sé nokkuð á annarri skoðun í þessu efni. Þegar ég talaði um þetta mál áður, benti ég á, að mér fyndist eðlilegast fyrir okkur hér að koma á föstum reglum um skilyrðin fyrir því, að hægt væri að veita ríkisborgararétt, svo að ráðuneytið gæti síðan veitt hann án þess að spyrja Alþ., og ég get ekki skilið, að slíkar reglur þyrftu að brjóta í bága við stjórnarskrána. Og þegar bornar eru hér fram breytingar, þá verða þær að koma fram við þau lög, sem gilda í þessu efni. Mér finnst þetta eðlilegri starfsaðferð en að hér sé sett fram frv. um þetta efni á hverjum tíma og þá velti allt á kunningsskap og áróðri, hverjir fá ríkisborgararéttinn og hverjir ekki. Ég vænti því, að hæstv. dómsmrh. sjái sér fært að láta útbúa fastar reglur um þessa hluti, eins og gert var 1935, sem séu a.m.k. til leiðbeiningar fyrir Alþ. Ég veit ekki betur en farið hafi verið eftir lögunum frá 1935 í stórum dráttum og oft vitnað í þau, svoleiðis að eitthvert gildi hafa þau haft. - Ég skal svo ekki ræða frekar um þetta atriði. En ég vildi spyrja hæstv. dómsmrh. að því, hvort til ráðuneytisins hafi ekki borizt umsókn um ríkisborgararétt fyrir Björn Hallsson, fæddan í Danmörku, en faðir hans er íslenzkur. Faðir hans hefur sagt mér, að hann hafi lagt fram í ráðuneytinu umsókn fyrir nokkru, en ég sé, að hann er ekki tekinn hér með, og mér er sagt, að skjöl hans hafi ekki komið til hv. allshn. En ég vil óska eftir þeim upplýsingum, hvort hans umsókn hafi ekki borizt til ráðuneytisins og hvort það hafi þá lagzt á móti henni. Ég mun þá kannske við 3. umr. bera fram brtt. um þennan mann, og ég vildi óska, að hv. nefnd geti tekið gögn hans til athugunar, ef þau hafa borizt til ráðuneytisins.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, þar sem hæstv. landbrh. tók fyrir í ræðu sinni nokkuð af því, sem ég ætlaði að segja. En ég vil benda hæstv. dómsmrh. á það, sem kom og fram í ræðu hv. þm. Barð., að þótt það sé hans skoðun, að ríkisborgararétt eigi ekki að veita samkvæmt föstum lögum frá Alþ., þá felast ekki nein ákvæði um slíkt í till. þeirri til rökstuddrar dagskrár, sem hv. þm. Barð. hefur lagt fram. Það felst ekki í henni, að Alþ. hætti að veita ríkisborgararétt með lögum í hvert sinn. Það er því óhætt að samþ. rökstuddu dagskrána þess vegna, að hún þarf ekki að leiða til stjórnarskrárbrots. Ég benti á það áður, að ég teldi fulla ástæðu til að endurskoða reglurnar um veitingu ríkisborgararéttar, bæði um það, hverjir skuli fá ríkisborgararétt, og enn fremur og ekki síður að breyta reglunum um meðferð þessara mála í sambandi við umsóknirnar. Það er nauðsynlegt að breyta eitthvað meðferð og undirbúningi þessara mála, áður en þau koma fyrir þingið. Þess vegna sé ég ekki, að hæstv. dómsmrh. þurfi að þvertaka fyrir það að láta fara fram endurskoðun á þessum reglum, sérstaklega með það fyrir augum, að meðferð umsóknanna um ríkisborgararétt verði breytt, enda þótt ríkisborgararéttur verði veittur með lögum frá Alþ. eins og áður samkvæmt stjórnarskránni. - Ég vil benda á, að hluti nefndarinnar, sem ég hélt að væri meiri hl., en ég sé nú, að svo er ekki, hefur gert till. um að taka þrjá menn inn í frv., sem uppfylla ekki skilyrðið um 10 ára dvöl hérlendis, en það skilyrði er í lögunum frá 1935, og fær það því ekki staðizt, að nefndir í þinginu hafi haldið þessar reglur, sem í lögunum eru. Það er líka vitað, að hv. allshn. Nd. hefur ekki farið eftir þessari reglu í a.m.k. einu tilfelli, þar sem hún hefur ekki tekið upp mann, sem uppfyllti öll skilyrðin, en tók aftur á móti út einn mann, sem nefnd þessarar hv. deildar hafði tekið inn, vegna þess að hann uppfyllti ekki skilyrðið um 10 ára dvöl hér á landi. Það er því sýnilegt, að hér er ekki farið eftir reglum laganna frá 1935, auk þess sem engar reglur eru til um meðferð málsins í heild.



Herra forseti. Út af fyrirspurn hv. þm. Barð. er það sannast að segja, að ég man ekki með neinni vissu eftir þessum manni, en þó er eins og ég kannist við, að hann hafi lagt fram umsókn og við talið einhvern annmarka á hans máli. Ég man þetta þó ekki með vissu, en sannast að segja veit ég ekki, hvort nokkur ávinningur er að því fyrir nokkurn að draga það mál hér fram. Þó hef ég auðvitað ekkert á móti því, að nefndin spyrjist fyrir um hans gögn í dómsmrn. Hins vegar er það ljóst, að það er nokkur meiningarmunur á milli mín og hv. þm. Barð. í þessu máli. Hann vildi telja það mögulegt, að stefnt yrði að því að taka þetta mál úr höndum Alþ. Þetta álit ég að sé óheimilt, ef ákvæði stjórnarskrárinnar í þessu efni eiga að gilda. Hitt er svo að sjálfsögðu rétt, eins og kom fram hjá hæstv. landbrh., að lögin frá 1935 geta hafa haft móralskt gildi. Þau hafa getað gilt sem eins konar sáttmáli, sem þm. hafa gert sín á milli um þetta mál, en lagalega þýðingu hafa þau ekki haft. Ég held, að okkur greini ekki á um þetta. Ég neita því ekki, að almennar reglur geti haft nokkra þýðingu. En það verður að virða mér þessa skoðun mína nokkuð til vorkunnar, því að ég var kennari við lagadeildina, þegar þessi lög voru sett, og ég hélt því þá alltaf fram, að lagalega væru lögin þýðingarlaus og í andstöðu við stjórnarskrána, svo að þessa skoðun mína fékk ég þá. Og þess vegna segi ég það, að ég treysti mér ekki til að setja reglur, sem ég samkvæmt sannfæringu minni tel, að ekki fái staðizt. En ef deildin samþ. þessa rökstuddu dagskrá, þá hún um það. Hinu er ég sammála, sem kom fram hjá hv. 7. landsk., að það er eðlilegt, að þingið ætlist til þess, að þessi mál verði betur undirbúin, er þau koma inn í þingið, og mun ég reyna að beita mér fyrir því, að svo verði gert. Um endurskoðun sjálfra laganna um ríkisborgararétt vil ég segja það að öðru leyti, að það hafa nú verið sett um þetta ný lög á Norðurlöndunum. Áður voru íslenzk lög um þetta efni í nokkru samræmi við lög þeirra landa, en nú er það þá ekki lengur, og við höfum skoðað það gaumgæfilega, hvort rétt væri að breyta ísl. lögum í samræmi við þær breyt., sem þessi lönd hafa gert, og sýndist okkur, að það væri ekki rétt að leggja slíkar breytingar fyrir það þing, sem nú er að ljúka. Að vissu leyti væri kannske hentugt og skemmtilegt að fylgja reglum hinna Norðurlandanna í þessu efni, en þó kynni það að vera, að í þeirra reglum fælust ákvæði, sem við vildum ekki samþ.



Herra forseti. Hv. Nd. hefur gert talsverðar breyt. á þessu frv., en þó ekki að því er varðar meginefni þess. Tel ég að vísu, að þær breyt., sem gerðar hafa verið í Nd., séu til lítilla bóta og sumar til hins verra. Samkvæmt frv. skilst mér, að nú sé ekki heimilt Tryggingastofnuninni, þó að samþykki ráðh. komi til, að nota neitt af því fé, sem rennur í þennan sérstaka sjóð af erfðafjárskatti, til þess að byggja heimili. En upprunalega frv. gerði ráð fyrir, að heimilt væri að nota féð þannig, auk þess sem heimilt væri að lána til þeirra aðila, sem um ræðir í 3. gr. - Í öðru lagi var gerð sú breyt. á 2. gr., að gert er ráð fyrir, að þessi lán megi nema allt að 2/3 af stofnkostnaði vinnuheimilis eða vinnustofu og vinnutækja. Mér sýnist augljóst, að það eigi langt í land, að þessum sjóði yrði leyft að lána svo mikinn hluta af stofnkostnaði, og því sé slæmt að gefa þessum aðilum vonir um að geta fengið meira fé en líkur eru til, að þeir geti fengið. - Þrátt fyrir þessa agnúa tel ég frv. vera að meginefni hið sama og þegar það upprunalega fór hér úr d., þ.e., að þetta fé, erfðafjárskatturinn og erfðafé ríkissjóðs, skuli lagt til hliðar í þeim tilgangi að nota það til þess að koma þessum stofnunum upp. Mun ég því ekki gera neinar till. til breyt. á frv., en vil mæla með því, að frv. sé samþ. óbreytt. Tveir nm. heilbr.- og félmn. eru mér sammála um þetta, og veit ég ekki til, að neinn af nm. hafi aðra afstöðu í málinu, en ef svo er, þá kemur það fram.



Ég vil aðeins lýsa því yfir, að ég er fylgjandi þessu frv. Eins og kemur fram í grg., þá bar ég þetta mál fram á sínum tíma í öðru formi, en meginkjarni málsins hefur jafnan verið að fá þetta fé sem fastan tekjustofn til að standa undir þeim kostnaði, sem er því samfara að framfleyta fólki, sem er komið á elliár og hefur slitið sér út á störfum fyrir þjóðfélagið, og jafnframt hinn, sem af einhverjum ástæðum hefur orðið fyrir þeim erfiðleikum að verða öryrkjar, án þess að það stafi frá ellilasleika. Þess vegna er ég viss um, að með þessu frv. er stigið ákaflega stórt og merkilegt spor í heilbrigðis- og félagsmálum þjóðarinnar, þar sem þessir menn hafa aðstöðu til þess að framfleyta sjálfum sér, þegar þeir þurfa á að halda. - Ég er þakklátur hv. heilbr.- og félmn. fyrir að taka þetta mál upp, og ég er einnig þakklátur hæstv. fjmrh., sem féllst á, að málið næði fram að ganga á þann hátt, sem það liggur fyrir, og vil vænta þess, að hv. d. vilji samþ. frv. óbreytt.



Herra forseti. Þetta mál þarf ekki langa framsögu. Með 1. gr. er sú breyt. gerð á gildandi l., að sektir eru hækkaðar úr 100–10000 kr. í 500–50000 kr., eða fimmfaldaðar. - Í síðari gr., sem er viðbót við l., sem nú gilda., eru þau ákvæði ný, að ríkisstj. er heimilað að setja nánari ákvæði í reglugerð. Það er dálítið vafasamt, hvort þess er þörf, því að eins og l. eru nú, þá er ríkisstj. heimilað að gera allar ráðstafanir, sem henni þykir þurfa. en hað þótti réttara að bæta þessu ákvæði við. - Í 2. gr. er prentvilla; þar stendur „slitrað“, en á að vera „slátrað“, og vænti ég, að hæstv. forseti leiðrétti það. N. er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. Ég vil geta þess, að ég legg mikið upp úr ákvæðum frv. um að bæta gripi, sem slátrað er, og að þær bætur séu alveg fullar. ekki vegna mannanna, sem hlut eiga að máli, heldur vegna þess, að það þarf að ýta undir menn að segja til undireins, þegar einhver sjúkdómur kemur upp, svo að því sé ekki leynt. En það eru nokkuð meiri líkur til þess, að menn hummi það fram af sér, ef þeir búast við, að það verði skorið hjá þeim fyrir litlar bætur. Þetta vil ég taka fram, af því að það hefur komið fyrir í slíkum tilfellum, þegar skelmum hefur verið slátrað af ótta við sjúkdóma, að viðkomandi mönnum hefur þótt bæturnar það litlar, að þeir hafa látið orð falla í þá átt, að þeir mundu ekki hafa sagt til sjúkdómsins, hefðu þeir vitað, að yrði drepið hjá þeim og þeir fengju ekki meiri bætur. Þess vegna legg ég mikið upp úr þessu ákvæði.



Herra forseti. Ég var víst í gær, þegar ég að ósk hæstv. forseta frestaði ræðu minni, að mestu leyti búinn að gera grein fyrir afstöðu minni til frv. Ég hafði lýst því, hvaða breytingum frv. hafði tekið, og ég hafði lýst afstöðu minni til hinnar rökstuddu dagskrár og hvers vegna ég kaus að slást í för með þeim mönnum, er vilja hafa ákvæðin um gagnfræðadeild við mentaskólann á Akureyri aðeins til bráðabirgða, en ekki varanleg lög. Því hefur verið haldið fram af forráðamönnum menntaskólans á Akureyri, að skólinn hafi yfir miklu húsrými að ráða og ef gagnfræðadeildin þar yrði lögð niður, mundi verða þar mikið pláss ónotað. Ég hef haldið því fram, að svo þyrfti ekki að vera, og var að gera grein fyrir því, er ég hætti ræðu minni í gær. Ég var, að því er mig minnir, staddur í kjallara menntaskólans á Akureyri. Þar var borðstofa heimavistarinnar, og það ber ekki vott um, að nægilegt húsrými hafi verið þar, að hún var tvísetin við allar máltíðir fram að síðasta ári, er hún var flutt í heimavistarhúsið nýja. Í öðru lagi hafa söfn skólans verið geymd niðri í kjallara. Af því hefur leitt, að þau koma að ákaflega litlu gagni við kennsluna. Það ætti þar að flytja eðlis- og efnafræðisöfnin upp á efri hæðina og koma þeim fyrir þar, sem heimavistarherbergin hafa verið fram til þessa. En þetta hefur ekki verið gert, og svo tala forráðamenn skólans um það, að þeir hafi allt of mikið húsrúm. En það er vitað mál, að kennsla í eðlis- og efnafræði kemur ekki að hálfum notum, nema því aðeins að viðeigandi tæki séu fyrir hendi í kennslustofunni. Forráðamenn menntaskólans á Akureyri ættu því að sjá sóma sinn í því að koma þessu fyrir eins og tíðkast í öllum almennilegum menntaskólum. Það mun því mjög draga úr því, að hann hafi nokkurt húsrúm afgangs, ef aðeins þessu verður komið í viðunanlegt horf. Í gamla daga hjá Stefáni heitnum Stefánssyni skólamelstara var náttúrugripasafnið uppi, en nú hefur það orðið að þoka niður, og hefur stofan, sem það var geymt í, verið tekin undir hátíðasalinn. Hátíðasalnum í menntaskóla Akureyrar er skipt í þrennt, og eru að minnsta kosti tveir hlutar hans notaðir sem kennslustofur. Það er mjög bagalegt, svo að ekki sé meira sagt, að þurfa að nota hátíðasalinn sem kennslustofu. Ég mundi að minnsta kosta óska þess í mínum skóla, að þess þyrfti ekki með. Það er mjög bagalegt, að í hvert skipti, sem þarf að nota salinn, skuli þurfa að ryðja þaðan burt stólum og borðum, auk þess sem það hefur í för með sér miklar skemmdir á þessum húsgögnum. Ég tel, að það, sem forráðamönnum menntaskólans á Akureyri beri að gera, sé að búa sem bezt í haginn fyrir lærdómsdeild skólans og gera hana eins vel úr garði og bezt þekkist hjá sams konar skólum. Þetta á skólinn að gera, en halda ekki eins fast í reipið um það að sleppa ekki gagnfræðadeildinni. Ein ástæðan, sem forráðamenn skólans bera fram fyrir því, að skólinn mundi hafa of mikið húsrúm ónotað, ef gagnfræðadeildin yrði lögð niður, er sú, að nemendum í lærdómsdeild hafi á hinum síðari árum frekar fækkað en fjölgað. En af hverju stafar þetta? Það stafar af því, að forráðamenn skólans hafa gert allt til þess að reyna að sópa að sér sem flestum gagnfræðanemum, en ekki gert neitt til þess að fjölga lærdómsdeildarmönnum, svo að þeir hafa orðið að leita annars staðar fyrir sér, m.a. á Laugarvatni, en menntaskólinn á Akureyri hefði hæglega getað tekið á móti öllum menntaskólanemum, sem þar stunda nám. Ég held því fram, að forráðamenn menntaskólans á Akureyri hafi misstigið sig illa í því að efla ekki skólann nægilega sem menntaskóla. Ég skal nú víkja að menntaskólanum í Reykjavík, en frv. er nú komið í það form, að hann hafi einnig gagnfræðadeild áfram. Ekki mun þetta ákvæði samt vera komið inn í frv. af því, að rektor menntaskólans í Reykjavík sé þess svo sérstaklega fýsandi, heldur af því, að hann vill, að sínum skóla sé gert jafnt undir höfði og menntaskólanum á Akureyri. Ekki mun of miklu húsrými vera fyrir að fara í menntaskólanum í Reykjavík, því að á síðastliðnu hausti taldi rektor sig ekki geta tekið á móti sexskiptri menntadeild og tilkynnti það fræðslumálastjóra og lagði til, að lágmarkselnkunn til upptöku í hana yrði hækkuð úr 6 upp í 6.40, en nú fer rektor fram á að taka við þremur gagnfræðadeildum. Ég get ekki skilið, hvernig hann ætlar sér að fara að því að bæta við þrískiptri gagnfræðadeild, úr því að húsrúm er svo takmarkað til lærdómsdeildarkennslu. Þessir unglingar, sem þannig á að þrengja inn í menntaskólann í Reykjavík, geta farið í hvaða gagnfræðaskóla sem er hér í Reykjavík eða þá annars staðar á landinu. En afleiðingin af því, ef ákvæðið um gagnfræðadeild við menntaskólann í Reykjavík er samþykkt, verður sú, að byggja þarf viðbót við skólann fyrir milljónir króna. Nei, það, sem á að gera í þessu máli, er að efla menntaskólana til síns hlutverks, en hlúa að gagnfræðaskólunum til að undirbúa ungt fólk til 1. bekkjar náms í menntaskóla. Niðurstaðan uf þessu er sú, að nauðsyn menntaskólans á Akureyri til að hafa gagnfræðadeild er engin og menntaskólinn í Reykjavík hefur enga aðstöðu til þess. Í menntaskólanum á Akureyri munu nú vera um 320–330 nemendur, en það er að áliti allra skólamanna hámark þess nemendafjölda, sem á að vera í einum skóla, því að allt uppeldisgildi fer minnkandi eftir því, sem nemendur eru fleiri. Ég sé því ekki annað en menntaskólinn á Akureyri sé orðinn nógu stór.  Nú er svo fyrir mælt, að á miðskólastiginu skuli auk hinnar bóklegu kennslu fara fram nokkur verkleg kennsla. Þetta hefur ekki verið gert í menntaskólanum á Akureyri þrátt fyrir afgangshúsnæði. Það er ásetningur menntaskólanna að taka ekki upp verklega kennslu, þótt gagnfræðadeildir starfi þar áfram. Ég spyr: Veit nokkur til þess, að menntaskólarnir á Akureyri og í Reykjavík hafi fyrirætlanir um að inna af hendi þessa lagalegu skyldu? Þá er að víkja að hinni fjárhagslegu hlið þessa máls. Samkvæmt núgildandi lögum eiga kennarar á gagnfræðastigi að kenna fleiri stundir á viku og eru þar að auki í lægri launaflokki en menntaskólakennarar. Ef þetta frv. verður nú samþ. og gagnfræðadeildir verða við menntaskólana, munu kennararnir við þessa skóla annast þessa auknu kennslu. Þeim verða greidd sömu laun og menntaskólakennurum, og þar að auki hafa þeir færri kennslustundir. Við það, að kennsluskylda er minni við menntaskóla, verður að fjölga þarna kennurum, og hefur það í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Kennarar á gagnfræðastigi hafa látið þetta mál nokkurn veginn kyrrt liggja fram til þessa, en ef þetta verður framtíðarákvæði, býst ég við, að þeir fari fram á, að sömu kjör verði alls staðar við kennslu undir miðskólapróf, og verður ekki gott að standa á móti þeirri réttlætiskröfu. Þá er komið að því, ef þetta frv. nær fram að ganga, hvernig eigi að velja nemendur í þessar gagnfræðadeildir. Ef menntaskólinn í Reykjavík er tekinn sem dæmi, þá verður hann annaðhvort að taka upp samkeppnispróf og velja síðan þá 20–30 unglinga, sem hæsta einkunn hljóta, en þá er búið að sólunda því kerfi, að unglingar hvaðanæva af landinu hafi jafna aðstöðu til inntöku í menntaskóla, og aftur komið í það horf, sem áður var. Ármann Halldórsson kennari hefur komið að þessu í álitsgerð, sem ég mun síðar víkja að. Annaðhvort yrði að fara þessa leið eða þá að úthluta menntaskólanum ákveðið svæði hér í höfuðstaðnum. Ef sú leið yrði farin, mundi það hafa í för með sér, að unglingar með mjög misjafnt gáfnafar settust á sama skólabekk. Við þetta yrði öll kennsla mjög erfið, því að það er hinn mesti vandi að annast kennslu, þar sem nemendur eru misvel að sér, og enn þá verra verður þetta fyrir það, að menntaskólakennarar eru vanir að kenna úrvalsnemendum. Ef þessi leið yrði nú farin, þá kæmu svona jafnaðarlega 5–10 nemendur úr hverjum 25–30 manna bekk, sem hæfir yrðu til að stunda menntaskólanám. Ég held því, að þetta yrði mjög óheppilegt fyrirkomulag. - Á svipaðan hátt yrði þetta á Akureyri. Unglingar úr ákveðnu hverfi í bænum hæfu þar gagnfræðanám, en með því fyrirkomulagi fengi skólinn ekki þann úrvalsstofn, sem hann er vanur að fá strax í 1. bekk, eða þá að skólinn yrði að taka upp samkeppnispróf, en þá er búið að brjóta þessa jafnréttisreglu, sem ég áðan gat um og er einn helzti kostur hinnar nýju skólalöggjafar. Þeir á Akureyri hafa kynnzt því, hvernig það er að hafa gagnfræðadeild við menntaskólann þar samhliða gagnfræðaskólanum. Það er reynt með öllum brögðum að koma sem flestum unglingum strax í menntaskólann til þess að reyna á þann þátt að tryggja þeim framhaldsnám þar. Þetta hefur orðið til þess, að skóli Þorsteins M. Jónssonar hefur orðið fyrir verulegum starfstruflunum. Ég skal nú reyna að stytta mál mitt, en snúa mér að umsögn Ármanns Halldórssonar uppeldisfræðings. Hann er eins og ég norðanmaður, og hefur hann ekki fyrr sent frá sér álitsgerð um þetta mál. Hann hefur auk þess mikla reynslu sem barnaskólastjóri og kennari við kennaraskóla Íslands. Þá má geta þess, að einn af harðskeyttustu kennurunum fyrir norðan er bróðir Ármanns Halldórssonar. Skoðanir Ármanns Halldórssonar á þessum málum eru því vel grundvallaðar, og hann telur, að ekki eigi að heimila þessa breyt. Í IV. fskj. á þskj. 618 víkur Ármann að kostum þeirrar verkaskiptingar milli gagnfræðaskóla og menntaskóla, sem var tekin upp með fræðslulögunum frá 1946 og hann telur einkum vera fólgna í þrennu. Í fyrsta lagi, að inntökuprófi í menntaskólana er frestað um 2–3 ár. Þá eru unglingarnir vissari um það. hvað þeir ætlast fyrir og hvaða nám þeir ætla að stunda, heldur en ef þeir þurfa að ákveða þetta á 12–13 ára aldri. Þetta er kostur, enda telur Ármann það almennt álit skólamanna, að með þessu móti sé hægt að haga vali nemenda til menntaskólanáms miklu farsællegar en áður var. Í öðru lagi telur Ármann, að betra sé, að unglingarnir eigi sem lengst samleið á námsbrautinni, og að um 15–16 ára aldur taki áhugaefni unglinganna að skýrast, svo að flestir hafi þá að eigin vilja tekið ákvörðun um það, hvað þeir ætlast fyrir, og greiningin komi því af sjálfu sér og sársaukalaust. Í þriðja lagi álítur hann, að þroski nemenda á aldrinum 13 ára til tvítugs sé svo ólíkur, bæði andlega og líkamlega, að vafasamt sé að ala þá upp í sömu stofnun, ef annars er kostur. - Þá víkur Ármann að ókostum samkeppnisprófanna, eins og þau voru framkvæmd áður við menntaskólann í Reykjavík, og telur, að með þessari breytingu sé stefnt að því að taka upp sama hátt á inntöku nemenda í menntaskólann og tíðkaðist þá, nema horfið verði að því, að honum verði úthlutað tiltekið hverfi, eins og á sér stað um gagnfræðaskóla bæjarins. Hann telur hins vegar, að ekki sé hægt að gera ráð fyrir því, að meira en 20 af hverjum 100 unglingum séu lagaðir til langskólanáms, og það yrðu því 5–6 „menntaskólanemendur“ í hæsta lagi í hverjum bekk í miðskóladeildinni. Álítur hann, að kennarar menntaskólans séu sízt hæfir til þess að kenna nemendum, sem séu mjög mismunandi að þroska og gáfnafari, af því að til þessa hafi þeir átt kost á því að hafa samvalinn nemendahóp. - Þá minnir Ármann Halldórsson á það, að þegar breytingin var gerð á fræðslulöggjöfinni, hafi það verið gert í góðu samkomulagi við kennara menntaskólans í Reykjavík, og að þá hafi verið talið sjálfsagt, að menntaskólarnir yrðu bara fjögurra ára skólar, svo að ekki þyrfti að útiloka fólk utan af landi, heldur væri hægt að taka við nemendum hvaðanæva af landinu í 1. bekk. Ef þessi breyt. verður gerð, gæti farið svo, að öll sæti verði setin, svo að aðrir kæmust ekki að, þó að þeir hefðu lokið landsprófi. Þannig gæti meira að segja farið í báðum menntaskólunum, og þá yrðu það Reykvíkingar og Akureyringar, sem fyrst og fremst mundu raða sér í sætin.

Menn hafa þegar lesið þessa umsögn Ármanns Halldórssonar með athygli.

Hæstv. forseti segir, að menn hafi lesið þessa umsögn með athygli, og er þá vonandi, að rökin, sem þar koma fram, verði ekki að engu höfð. Ég vil minna á það, að hæstv. dómsmrh. taldi það ósvinnu, ef afgr. ætti mál, sem hér var til meðferðar fyrir skömmu, án þess að leitað væri álits landlæknis og viðkomandi læknis. Hann taldi það ekki ná nokkurri átt, að málið væri afgr., fyrr en talað hefði verið við þessa lækna. Það var gert, og málið var fært í þann farveg, sem þessir sérfræðingar mæltu með. Í þessu máli liggur fyrir álit margra skólastjóra, fræðslumálastjóra og fræðslufulltrúa gagnfræðastigsins um það, að óhæfa sé að gera þessa breyt. En samt er þetta mál vakið upp á ný og reynt að knýja það fram, þegar komið er að þingslitum. Nú þarf ekki að leita til sérfræðinganna, heldur er málið gert að einhverju því mesta og versta klíkumáli, sem komið hefur fyrir þingið mörg undanfarin ár.



Herra forseti. Þegar þetta mál var til umr. á þinginu í fyrra, þá lét ég það afskiptalaust og taldi rétt að láta þingið skera úr um það, hvort þessi skipan yrði höfð eða sú skipan, er fræðslulöggjöfin gerir ráð fyrir. Þá fór það svo, að málið var stöðvað á síðustu stundu, og nú er það komið fram aftur. Ég hef talsvert hugsað um málið síðan og hef þurft að gera það, því að sótt hefur verið á. Ég vil segja það, að því lengur sem ég hef um það hugsað, því minni er mín sannfæring um það, að rétt sé að færa þetta í það horf, sem um er beðið af menntaskólanum á Akureyri. Ég er þeirrar skoðunar, að það eigi ekki að verða við þessari beiðni. Hins vegar leit svo út í Nd., að málið mundi ná fram að ganga, að vísu í nokkuð sérstöku formi, og ég sagði þá, að ef málið væri samþ., yrði að vera um vararlega lausn að ræða, en ekki bráðabirgðaráðstöfun. Ég vildi, að d. gerði sér ljóst, að hér væri um varanlega breyt. á fræðslulöggjöfinni að ræða. Þrátt fyrir þetta gekk málið í gegn með miklum meiri hl. Menntaskólinn á Akureyri hefur aðallega sótt þetta mál, því að menntaskólinn í Reykjavík hefur ekki gert annað en heimta sama rétt og menntaskólinn á Akureyri. Fái menntaskólinn á Akureyri þessa heimild, vill menntaskólinn í Reykjavík fá hana líka, og það sýnist vera sanngirnismál. Mér hefur skilizt, að aðalröksemd menntaskólans á Akureyri fyrir breyt. sé sú, að skólinn geti alið upp sína menn, fengið frá byrjun stofn, sem gengi gegnum allan skólann, og haft því meiri festu í för með sér fyrir skólalífið. Þetta hefur einnig komið fram hjá rektor menntaskólans í Reykjavík. Mér finnst, að þessi rök séu ekki svo þung, að þess vegna beri að breyta fræðslulöggjöfinni. Mér skilst, að brtt. á þskj. 618 heimili báðum menntaskólunum að hafa þessa miðskóladeild til ársins 1954. Ég skal ekki segja um það, hvort menntaskólinn í Reykjavík notar þessa heimild, verði hún veitt, þó er ég ekki frá því. En ég vil benda á það, að telja má, að húsrúm menntaskólans í Reykjavík sé þegar fullskipað og meira en það, því að kennsla fer nú fram frá því klukkan 8 á morgnana til klukkan 7 á kvöldin, og það er viðurkennt, að skólinn er ofsetinn með þessum hætti. Það er í fyrsta skipti á þessu hausti, sem menntaskólinn í Reykjavík hefur ekki getað tekið við nemendum, sem æskja þess að fá inntöku og hafa rétt til þess. Það voru um 20–30 af þeim, sem náðu landsprófi í vor, sem rektor neitaði um inngöngu. Þetta mál kom til rn., og eftir þóf varð það að samkomulagi í þetta skipti, að málið yrði leyst með því að stofna einn bekk í viðbót til þess að taka við þessum nemendum, eingöngu vegna þess, að fólk er í þeirri góðu trú, að börn, sem náð hafa landsprófi, eigi rétt á því að fá inngöngu í skólann. Af þessu leiðir, að gera verður ráðstafanir fyrir næsta haust, því að sýnt er, að skólinn getur ekki tekið við öllum, sem rétt eiga þar til framhaldsnáms. Ef skólinn vildi neyta réttar síns og nota þá heimild, sem honum er gefin samkv. þessu frv., hefði það því það í för með sér, að enn fleiri yrðu útundan. Þegar skólinn er orðinn fullsetinn, þá er ekki hægt að taka fleiri nemendur nema með því að skaffa aukið húsrúm og aukna kennslukrafta, og ef þessi þróun heldur áfram, verður að leita til Alþ. og biðja um fjárveitingu til þess að leysa vandann. Hins og ég sagði áðan, var það afstaða mín í Nd., að þessi heimild yrði veitt varanlega eða ekki. Mig skortir sannfæringu um það, að mér beri að nota þessa heimild, sem felst í ákvæðum til bráðabirgða, og veita þessa undanþágu til vorsins 1954. Hvers vegna miðað er við vorið 1954, er mér ekki ljóst, því að skólinn á Akureyri hefur ekki þessa deild, a.m.k. ekki opinberlega, og það er því ekki verið að leysa skólann upp. Hvað er unnið við að miða við árið 1954? Ber ekki að sama brunni á þinginu 1953, að nýtt frv. verði borið fram um að framlengja þetta enn á ný? Ég tel rétt að taka það fram, að mig skortir alla sannfæringu um það, að mér beri að nota heimildina.



Herra forseti. Þegar þetta mál kom fyrst fram, var um það að ræða að heimila menntaskólanum á Akureyri einum þessa undanþágu ákveðinn tíma. Það var túlkað sem bráðabirgðaráðstöfun, sem rétt væri að heimila þar til skólinn gæti komið sér fyrir. Nú hefur þessu verið breytt svo, að sömu heimild á að veita menntaskólanum í Reykjavík, sem getur ekki tekið við nemendum, sem hafa lagalegan rétt til að fá inngöngu í skólann. Það er vitað, að ekki er fé fyrir hendi til þess að byggja hús fyrir skólann, svo að nægilegt húsrúm sé til þess að taka á móti þeim eins og sakir standa, hvað þá ef til þess kæmi, að þessi heimild yrði veitt og notuð. Auk þess er vitað, að byggður hefur verið í Reykjavík gagnfræðaskóli til þess að sinna þessu verkefni, og það er einnig kunnugt, að á Akureyri hefur verið byggður gagnfræðaskóli. Ég sé því ekki, að málin standi þannig, að hægt sé að framlengja þessa undanþágu. Ég mun því ekki greiða atkv. með brtt. og ekki heldur með frv. eins og það kom frá Nd. Hæstv. ráðh. hefur auk þess lýst yfir því í Sþ., að hann mundi selja á stofn þriðja menntaskólann. Þá verða til þrír menntaskólar í landinu, og tel ég bezt að aðgreina þá alveg frá öðrum skólum. Ég skal svo ekki tefja umr. frekar, en ég taldi rétt að láta hv. d. vita, að ég mun hvorki greiða atkv. með brtt. n. né frv., heldur styðja það, að málinu verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Hér hafa verið haldnar langar ræður um þetta mál, sérstaklega af einum hv. þm., en það kom lítið nýtt fram frá því, sem þessi hv. þm. sagði í fyrra og þá var svarað. Ég ætla ekki að svara hinni löngu ræðu hans, en aðeins minna á eitt eða tvö atriði. Hæstv. menntmrh. sagði eitthvað á þá leið, að hér væri ekki verið að framlengja nein réttindi, sem menntaskólarnir hefðu nú, og þá sérstaklega menntaskólinn á Akureyri, því að þessar deildir hefðu ekki starfað þar í vetur, að minnsta kosti ekki opinberlega. Þetta er rétt, en veturinn í vetur er líka eini veturinn, sem svo hefur verið ástatt, að gagnfræðadeild hafi ekki verið við menntaskólann. Í þessu sambandi vil ég benda á það, að með þeim breyt., sem gerðar voru á skólakerfinu með nýju fræðslulögunum, voru að minnsta kosti hlunnindi, sem bæði Akureyringar og aðrir Norðlendingar hafa haft, tekin af þeim. Möðruvallaskóli, sem stofnaður var árið 1880, var gagnfræðaskóli, og hann var stofnaður af ríkinu og rekinn fyrir landsfé. Þegar svo þessi skóli var fluttur til Akureyrar, hélt hann áfram sem gagnfræðaskóli og var rekinn fyrir landsfé. Svo þegar stofnaður var menntaskóli á Akureyri, var lærdómsdeildin sett ofan á gagnfræðaskólann. Það er því óneitanlegt, að með því að svipta skólann á Akureyri þessari gagnfræðadeild, þá er réttur eða hlunnindi tekin frá Akureyri og Norðlendingum, sem þeir hafa haft í 70 ár. Og það er nú þannig, að mönnum finnst, að þeir hafi meiri rétt til að halda því, sem þeir hafa hlotið, heldur en að fá ný réttindi. Það hefur verið bent á það, að á Akureyri sé ágætur gagnfræðaskóli. 

Jú, jú.

Að minnsta kosti eru Akureyringar látnir sitja fyrir. Og vegna þessara gagnfræðaskóli hefur verið á Akureyri, sem öllum stóð opinn, þá hefur engin hreyfing orðið í Eyjafirði til þess að koma upp héraðsskóla. Og þó að unglingunum sé vísað á gagnfræðaskóla Akureyrar, þá er það þannig, að þar er engin heimavist, svo að við nám í þeim skóla þyrftu utanbæjarmenn að hafa húsnæði og fæði úti um bæ á Akureyri. Hvað það snertir, sem hv. 6. landsk. talaði mikið um, að nemendahópurinn, sem kæmi í þessa skóla, væri svo ólíkur að aldri, þetta væru óþroskaðir unglingar annars vegar og hins vegar hálffullorðið fólk, þá vil ég segja það, að það er ekki lengra síðan en svo, að ég man vel eftir því, þegar latínuskólinn hér í Reykjavík var óskiptur, og þá komu í 1. bekk 32 ára piltar, þeir sem höfðu góða aðstöðu til náms, og einnig tvítugir menn. Í þessum skóla voru nemendurnir allt frá 12 ára og upp í þrítugt. Það kom meira að segja fyrir, að menn útskrifuðust þaðan um fertugt. Það valt á ýmsu í þessum skólum, en ég held, að það hafi aldrei valdið neinum óyfirstíganlegum erfiðleikum, hvað nemendurnir voru misjafnir að aldri. Ég er að vísu aðeins leikmaður í þessum sökum, en ég hef þó fengizt við kennslu, að vísu aðeins barna og unglinga, aldrei við svokallaða æðri kennslu. Mér sem leikmanni er ómögulegt að gera mikið úr þessu. Að minnsta kosti hefur reynslan sýnt það, að það er hægt að hafa saman í bekk 12 ára drengi og tvítuga menn og það með gáðum árangri. Mér þykir sízt hæfa að tefja tímann með því að þrátta um þetta og ætla því ekki að fara frekar út í það. Ég kvaddi mér aðallega hljóðs út af ummælum hæstv. menntmrh., en út af ummælum hæstv. ráðh. vildi ég leyfa mér að bera fram fyrirspurn. Það er slæmt, að hæstv. ráðh. skuli vera vikinn af fundi, en fyrirspurnin var út af þeim ummælum hans, að hann væri ekki sannfærður um, hvort hann mundi nota þessa heimild, ef frv. yrði samþ., hvorki frv. óbreytt né frv. eins og það kemur frá meiri hluta n. - Fyrirspurnin er sú, hvort hæstv. ráðh. ætli að nota þessa heimild, ef frv. nær fram að ganga. Hvað hann ætlar að gera, skiptir hér öllu máli, en ekki, fyrir hverju hann hefur sannfæringu. Það þyrfti að fá fulla vissu um þetta á meðan frv. liggur hér fyrir hv. deild, því ef heimildin verður aldrei notuð, þá er þýðingarlaust að samþ. frv. sem heimild, þá þarf að breyta því í bein fyrirmæli. Ég sé ekki ástæðu til að fresta umr. nú, en þetta verður að taka til athugunar.



Herra forseti. Það var ekki ætlun mín að taka hér til máls, en vegna orða, sem féllu hjá hæstv. menntmrh., þá ætla ég að segja nokkur orð. Hann sagði, að á Akureyri væri ekki verið að leysa neitt upp, því að þar væri enginn miðskóli. Þetta er að vísu rétt á yfirborðinu, en rangt, ef það er krufið til mergjar. Á Akureyri er starfandi 30 manna námsflokkur, sem svarar til miðskóla, eða þar er kennt hið sama og í miðskóla. Þetta er gert til að komast yfir það dauða bil, sem skapaðist, er máli þessu var vísað frá með bolabrögðum á Alþingi í fyrra. Sem sárabót fengu Akureyringar leyfi til að halda uppi þessum námsflokkum, þar sem nemendurnir borga kennsluna sjálfir. Sambandið er ekki slitið, ef Alþingi vildi veita skólanum þann rétt að halda áfram. Það eru í raun og veru þrír bekkir í miðskóladeildinni og ekki búið að slíta þráðinn. Nú vil ég spyrja: Hvers vegna á að slíta þennan þráð? Hv. 6. landsk. hefur talað mikið um þetta mál og talar þar sem miðskólastjóri. Hann hefur frá því fyrsta verið nokkuð áttavilltur í þessu máli. Þegar ég las nál. á þskj. 618, þá sá ég þar, að hann hafi viljað fella það, en það samkomulag hafi þó náðst milli nm., að 4 þeirra vildu samþ. það með breyt. - Mér virtist hann vera að átta sig. - En þegar ég las aftur á móti nál. minni hl. (PZ) á þskj. 619 - og heyri hv. 6. landsk. lýsa yfir því, að hann styðji till. þá, sem þar kemur fram, leynir sér ekki, að hann er orðinn rammáttavilltur aftur, og í þeirri villu veður hann síðan. Þegar ég athugaði nál. á þskj. 619, þá fannst mér það undarlegt, vegna þess að hv. tillögumaður sagði, að óþarft væri að ræða till. nánar, en þar segir, að nú liggi fyrir till. um, að ríkisstj. láti endurskoða skólalöggjöfina, og í von um, að svo verði, þá telji hann rétt að vísa þessu máli til ríkisstj. - Í von um hvað? Sennilega, eftir því, sem tillögumaður hefur talað, „í von um“, að miðskóladeildin komi ekki til greina. En rétt rök væru að breyta engu, af því að endurskoðun er sennilega fyrir dyrum. Slíta ekki þráðinn. Raska í engu hinum gamla vinsæla skóla. Leyfa Norðlendingum, úr því að þeir óska þess, að nota það húsnæði, sem fyrir hendi er við skólann og nýbúið er að reisa. Sundra ekki kennaraliði skólans. Hrekja ekki nemendur úr skólanum. Hið minnsta, sem vinir Akureyrarskólans geta ætlazt til af Alþingi, er, að það bíði með breytingar á honum, þar til þá að skólalöggjöfin hefur verið endurskoðuð og endurskoðunin talið breytingar réttmætar. Máli þessu var hrundið í fyrra með bolabragði. Verði tillagan á þskj. 619 samþykkt, þá er beitt músarbragði. - Bágborin er glíman af hálfu andstæðinga þessa máls.



Herra forseti. Ég hef ekki tekið þátt í umr. um þetta mál, sem mér hefur fundizt vera talsvert hitamál, og gerði ekki heldur, er þetta var hér áður til meðferðar. Ég þekki þó talsvert sögu þessa máls og minnist þess, að ég var einn af þeim mönnum, sem studdu að því að koma upp heimavist á Akureyri eins og hún nú er, fyrir þá sök að ég áleit hennar mikla þörf af þrem ástæðum. Í fyrsta lagi var heimavistin allt of lítil. Í öðru lagi var því alltaf haldið fram, að timburheimavistirnar væru ónothæfar sökum eldhættu, og var því alltaf hafður vökumaður í skólanum. Ég álelt þá, að ef byggð yrði ný, stór heimavist, þá mundi vera hægt að nota gömlu heimavistirnar, með því að gera á þeim einhverjar breytingar, til annarra hluta. Eins var það vegna þess, að það var vitað mál, að þetta mundi styrkja mjög aðstöðu sveitapilta til að leita sér æðri menntunar, vegna þess að þá fengju þeir húsnæði og eins fæði ódýrt í heimavistinni, eða það var að minnsta kosti ódýrt. Af þessu þrennu taldi ég ástæðu til að koma heimavistinni upp. Ég skal ekki fara að ræða það, hvernig hægt hefði verið að nota gömlu heimavistirnar, en ég hef alltaf litið svo á, að það sé fyrsta atriði fyrir fátæka pilta úr sveit, sem ætla að leita sér æðri menntunar, þar sem ekki er auðhlaupið að því að ná í peninga, að fá fæði og húsnæði ódýrt seinustu 4 árin, svo að námið gæti orðið þeim hæfilega ódýrt. Þetta hlýtur alltaf að verða aðalatriðið fyrir pilta, sem ætla að stunda nám, og þetta vitum við, sem stundað höfum nám og erum úr sveit. Mér finnst eðlilegt að gera menntaskólana á Akureyri og hér að menntaskólum og halda sig við það, því að það ætti að vera auðvelt fyrir fátæka pilta úr sveit að stunda nám við þær ódýru aðstæður, sem nú eru á Akureyri og Laugarvatni. Ég tel, að það eigi að koma þessu svo fyrir, að þegar þessu verði breytt, þá líði þeir piltar, sem nú stunda nám á Akureyri, ekkert tjón af. Ég tel það mjög miður farið, ef ekki verður hægt að leysa þetta ástand upp án þess, að þessir piltar biði við það tjón. Ég tel, að það sé ekki betra fyrir skólann að fá þessi réttindi, en ég tel, að hann verði að halda þeim þannig, að piltar þeir, sem nú stunda nám, bíði ekki tjón af, en verði annars gerður að menntaskóla. Sá skóli, sem mér þykir vænst um, er gamli gagnfræðaskólinn á Akureyri. Þar sem mér þykir vænt um skólann, þá þykir mér leitt, að hann skuli sækja um þetta og ég verði að greiða atkvæði á móti því, en ég get ekki látið tilfinningar minar ráða, þar sem ég álit heppilegra fyrir hann að vera 4 ára skóla. Tveggja ára gagnfræðaskólamenntunar geta allir aflað sér, meira að segja geta duglegir sveitapiltar lesið að mestu leyti heima. Þess vegna verð ég að greiða atkvæði á móti þessu, þótt mér þyki vænt um skólann, því að ég tel þetta heppilegra, en ég tel það mjög miður farið, ef ekki verður hægt að leysa upp þetta ástand án þess, að þeir piltar, sem þar eru, bíði tjón. Menntmrh. talaði um, að skólanum yrðu veitt þessi réttindi til 1954, og getur verið, að þá verði hægt að komast hjá því, að þessir piltar bíði tjón. - Ég skal svo ekki ræða um þetta frekar, en taldi rétt að gera grein fyrir afstöðu minni í þessu máli.



Herra forseti. Ég skal vera eins stuttorður og ég get. - Það kom fram í ræðu hæstv. menntmrh. hér áðan, að hann væri æ minna og minna sannfærður um réttmæti þessa máls. Ég vildi aðeins minnast þessara ummæla hæstv. ráðh., að hann sagði, að þótt þessi heimild væri veitt, þá væri ekki víst, að hann sæi sér fært að nota hana. - Hæstv. menntmrh. gerði grein fyrir aðstöðumun skólanna á Akureyri og í Reykjavík til að taka við nemendum. Ég vil svo aðeins víkja að því, sem hæstv. forseti sagði um þetta mál. Hann sagði, að Möðruvallaskólinn gamli hefði verið algerlega rekinn fyrir ríkisfé. Þetta er rétt. Gagnfræðaskólinn á Akureyri hefur líka verið rekinn fyrir ríkisfé, menntaskólinn einnig, og get ég því ekki séð, að Akureyri hafi verið svipt neinu. En hvaða ástæða er til þess að halda þessum forréttindum áfram? Hin nýja skólalöggjöf er rétt að komast í framkvæmd, og það er eðlilegt, að hún fái nokkurn reynslutíma, áður en breytt er til. Ræða hv. þm. S-Þ. bar keim af tilfinningum hans fyrir þessum skóla. - Í vetur starfar enginn 1. bekkur miðskóla við menntaskólann. En til þess að hafa mál sitt fram, þá hafa Akureyringar látið í það skína, að þeir mundu stofna sérstakan námsflokk til þess að hafa mál sitt fram. Annar bekkur er starfandi, og það er álitamál, hvort hann gangi undir landspróf. Um þetta skal ég ekkert segja. Nú hafa forsvarsmenn þessa máls talað mikið um það, að nauðsynlegt væri að hagnýta það mikla húsnæði til kennslu, sem fyrir er nú við menntaskólann á Akureyri. Nú er það svo, að þegar á fund fjvn. kemur, virðist þetta mikla húsnæði ekki fullgert. Að minnsta kosti segir hv. þm. Ak., að nauðsynlegt sé að fá 11/2 millj. kr. fjárveitingu til húsnæðisins. Þegar húsið er fullbyggt, er gert ráð fyrir, að um 130 nemendur fái húsnæði í 250–300 manna skóla. Það er því fyllilega þörf fyrir þetta húsrými. Það má því alveg eins búast við því, að ekki líði á löngu, að aftur verði skortur á húsnæði. – Ég læt svo útrætt um þetta að sinni, ef ekki gefst sérstakt tilefni til.



Herra forseti. Er hv. 1. þm. Eyf. flutti ræðu sína, var ég ekki viðstaddur. Hins vegar er mér sagt, að hann hafi spurt um, hvað ég mundi gera, ef sú heimild, sem sett er fram á þskj. 618, yrði samþ., að óskiptar miðskóladeildir störfuðu við menntaskólana. Ég vil nú ekkert segja um það að svo komnu máli, hvað ég mundi gera. Ég get sagt, að ég hef ekki sannfæringu fyrir því, að ég ætti að nota þessa heimild. Ég gæti hugsað mér, að miðskóladeild starfaði eitthvað áfram á Akureyri, en ég hef ekki sannfæringu fyrir því að nota heimildina, en ef skorið er á þráðinn, mun það að sjálfsögðu valda deilum.