Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Samkv. dansk-íslenzkum sambandslögum frá 1918 eru nú tæp 4 ár þangað til Danir eða Íslendingar hafa það í hendi sér að óska endurskoðunar á sambandslögunum og fara fram 2 breytingar, sem þeim þykir nauðsynlegar, og tæp 7 ár þangað til Íslendingar hafa það einir í hendi sér að fella samninginn úr gildi með þeim ákvæðum, sem þar segir, ef ekki hefir fengizt samkomulag undanfarin þrjú ár um endurskoðun á samningnum eða nýjan samning. Það má því segja, að tími sé til kominn fyrir þingið og þjóðina að gera sér glögga grein fyrir því, hvernig hún ætlar sér að mæta þessu máli þá, í fyrsta lagi, hvort hugsanlegar séu breytingar á núgildandi samningi, í öðru lagi, hverjar þær breytingar eru, og í þriðja lagi, hvernig hentast verði að búa sig undir þau auknu ábyrgðarmiklu störf, er þá kynnu að færast yfir á hendur landsmanna sjálfra. Þetta mál hefir verið tekið til meðferðar á Alþingi áður. Það var á þinginu 1928 í sambandi við fyrirspurn frá þáverandi þm. Dal., Sigurði Eggerz, og hljóðar fyrirspurnin svo, með leyfi hæstv. forseta: „Vill ríkisstjórnin vinna að því, að sambandslagasamningnum verði sagt upp eins fljótt og lög standa til, og í því sambandi íhuga eða láta íhuga sem fyrst, á hvern hátt utanríkismálum vorum verði komið fyrir bæði sem haganlegast og tryggilegast, er vér tökum þau að fullu í vorar hendur?“ Þessari fyrirspurn svaraði þáverandi forsrh. Framsfl., Tryggvi Þórhallsson. m. a. þannig fyrir flokksins hönd: „Ríkisstj. og Framsfl. telur það alveg sjálfsagt mál, „að sambandslagasamningnum verði sagt upp eins fljótt og lög standa til“, og þar af leiðandi er ríkisstj. og flokkurinn reiðubúin til „að vinna að því“. Ríkisstj. og Framsfl. lítur svo á, að sambandslagasamningnum eigi að segja um meðal annars til þess, að „vér tökum utanríkismálin að fullu í vorar hendur“, og þar af leiðandi er ríkisstj. og Framsfl. reiðubúin til þess að „íhuga eða láta íhuga sem fyrst, á hvern hátt utanríkismálum vorum verði komið fyrir bæði sem haganlegast og tryggilegast“, enda telur ríkisstj. sér skylt að gefa því máli alveg sérstakan gaum.“ Einnig var henni svarað af öðrum þáv. þingflokkum, Alþfl. og Íhaldsfl., n mjög svipaðan hátt, og þó að Alþfl. kvæði nánar á um þetta mál, má samt segja, að fyrirspurninni hafi verið svarað svo að segja samhljóða af öllum flokkum þingsins. Nú er það að vísu svo, að 2 núverandi þingflokkar voru þá að forminu til ekki til, það eru Sjálfstæðisflokkurinn og Bændaflokkurinn, og þó að meginhluti þeirra þm., sem þá skipuðu Íhaldsfl., séu einnig nú á þingi í Sjálfstfl., þá er ekki víst, eða a. m. k. ekki vitað, að þeir vilji skrifa undir allt, sem Íhaldsfl. á þeim tíma hélt fram í landsmálum. Það er því ástæða enn á ný til þess að taka þetta mál fyrir hér á þinginu, auk þess sem þetta mál þarf að ræða fyrir alþjóð í tíma, þar eð það er bæði í eðli sínu og að formi til alþjóðarmál, þar sem það eru ákvæði um það, að samningurinn verði þá aðeins úr gildi numinn, að fyrst og fremst 2/3 þm.samþ. það, og auk þess 3/4 kjósenda, sem taka þátt í atkvgr. um þetta mál, og 3/4 atkvæðisbærra kjósenda verða að taka þátt í atkvgr. til þess að hún teljist gild; þess vegna er nauðsynlegt, að málið sé rætt meðal þjóðarinnar, svo að hún geri sér fyllilega grein fyrir því og hvaða stefnu hún þar aðhyllist. Ég vil nú geta nokkurt yfirlit yfir þetta mái, þróun þess á síðustu árum og þá reynslu, sem Íslendingar hafa fengið um meðferð sinna mála frá því að þeir hófu sína endurreisnarbaráttu á síðustu öld. Og ég vil strax taka það fram, að sú reynsla, sem fengizt hefir í sjálfstæðisbaráttunni, hefir staðfest það, að þeir menn, er skeleggastir hafa verið á hverjum tíma í stjórnmálabaráttu okkar, hafa næstum alltaf haft á réttu að standa. Ég hygg aldrei hafi verið skiptaar skoðanir meðal íslenzku þjóðarinnar um það, að bezt væri, að hún væri þess umkomin að fara með öll sín mál, en aðalágreiningurinn og það, sem flokkaskiptingu olli, stafaði af því, að menn voru misjafnlega trúaðir á það, hversu fær þjóðin væri um að taka sín eigin mál í sínar hendur og fara með þau, en eins og ég sagði áðan, hefir hver sú réttarbót, sem þjóðin hefir öðlazt, sérhvert spor, sem stigið hefir verið áfram í þessu máli, í reyndinni orðið ný og ný sönnun fyrir því, að rétt var að krefjast þeirra réttarbóta og stigu þau spor. Eftir hina ströngu baráttu í sjálfstæðismálinu 1907, 1908 og 1909 var málið í svipinn komið í strand vegna mótstöðu sambandsþjóðar okkar, og ekki sízt vegna þess, að íslenzka þjóðin var klofin um málið. Svo lá það að nokkru leyti niðri og var óleyst, þegar heimsstyrjöldin skall á. En þá var íslenzka þjóðin raunverulega skorin frá þeirri þjóð, sem hún var í sambandi við, og líka frá öðrum þjóðum, svo að hún varð að standa á eigin fótum, því að ef Íslendingar hefðu ekki sjálfir bjargað sér þá í viðskipta- og verzlunarmálum, þá hefðu þeir fengið að deyja drottni sínum. Þess vegna vil ég segja, að sú reynsla, sem á styrjaldarárunum barst þjóðinni í hendur um getu hennar og mátt, hafi fyrst og fremst orðið til þess að leysa sambandsmálið, þannig að sú aukna trú, sem þjóðin fékk á sjálfri sér, varð til þess að sameina hana svo að segja sem einn mann utan um þær kröfur, sem þá voru gerðar og staðfestar í sambandslagasamningnum. En að öðru leyti var það kenningin, sú er ofan í varð í styrjaldarlokin um „rétt smáþjóðanna“, og afstaða sambandsþjóðar okkar til Suður-Jótlands, sem olli því, að Danir gengu lengra til móts við okkur en nokkurn tíma áður. Og ég vil segja, að sömu reynslu, sem við höfum fengið af baráttu fyrir málum okkar inn á við, höfum við einnig fengið þessi 18 ár, síðan sambandslögin voru samþ., að því er snertir starfsemi þjóðarinnar út á við. Það er dálítið fróðlegt í þessu sambandi að athuga ýms ákvæði í sambandslögunum, sem sum virðast skrifuð nokkuð hikandi hendi, og sjá, hvernig þróunin hefir verið í þeim á undanförnum árum. Ég skal t. d. minna á 10. gr., þar sem sagt er, að hæstiréttur Danmerkur skuli hafa æðsta dómsvald í íslenzkum málum. Síðar í gr. er Íslendingum þó getin heimild til þess að stofna sinn eiginn dóm. Og reynslan varð sú, að ekki var látið líða lengur en til 1919 að nota þessa heimild; þó að nokkrar breyt. hafi síðar verið gerðar á lögunum um hæstarétt og nokkrar deilur stundum verið háðar innbyrðis um hæstarétt, þá býst ég ekki við, að til sé nokkur maður meðal Íslendinga, sem lætur sér detta í hug að færa þetta til fyrra horfs. Þú vil ég minna á 8. gr. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Danmörk hefir á hendi gæzlu fiskiveiða í íslenzkri landhelgi undir dönskum fána. ...“. Þetta stendur í fyrri hluta gr., en í seinni hlutanum er Íslandi gefin heimild til þess að taka landhelgina í sínar hendur, að öllu eða nokkru leyti, á sinn kostnað. Reynslan í þessu efni hefir verið sú sama, að Íslendingar hafa strax notað sér þá heimild, sem í þessari gr. telst. um að taka gæzluna í sínar hendur. Þjóðin hefir keypt dýr gæzluskip og hefir síðan verið að smáleita fyrir sér um fullkomnun á gæzlunni, þannig að hún kæmi að sem mestum notum, en yrði þó sem ódýrust, og það má segja, að gæzlan sé nú að mestu leyti rekin af þjóðinni sjálfri undir hennar eigin fána. Og ég býst við, að allir séu nokkurnveginn sammála um, að eigi gæzla landhelginnar að verða unnað en nafnið tómt, þá hljóti þjóðin sjálf að taka hana algerlega í sínar hendur. Og þó að það ákvæði þessarar gr., að Íslendingar gætu tekið alla gæzluna í sínar hendur, hafi ekki verið notað til þess ýtrasta enn, þá má segja, að þjóðin liti á það sem sanngjarna kvöð gagnvart okkar sambandsþjóð, sem samkæmt 6. gr. hefir sama rétt til landhelginnar eins og Íslendingar sjálfir, að hún leggi, meðan það ákvæði gildir, nokkurt fé af mörkum til þess að verja sameiginlega landhelgi. En þegar sambandslagasamningnum verður sagt upp, tel ég, að það verði sjálfsagt eitt af því fyrsta, sem ísl. þjóðin sameinist um, að hina sameiginlegi ríkisborgararéttur falli niður, og þá vitanlega um leið krafan um landhelgisgæzluna. Í 7. gr. sambandslaganna er Íslendingum gefin heimild til þess að gera samninga við erlend ríki um íslenzk mál, þó að þessi mál að forminu til liggi aðallega og raunar eingöngu í höndum okkar sambandsþjóðar, þar sem við höfum falið henni meðferð þeirra fyrir okkar hönd. Reynslan hefir í þessum málum orðið nákvæmlega sú sama og í öðrum atriðum, sem ég hefi minnzt á. Íslendingar hafa orðið að gera marga flókna verzlunarsamninga, sem þeir voru knúðir til vegna haftastefnu stórþjóðanna, og þessa samninga hafa þeir orðið að mestu eða öllu leyti að hafa með höndum sjálfir. Ég skal aðeins nefna nokkra þýðingarmikla samninga, sem við höfum haft með höndum á síðari árum; það er t. d. verzlunarsamningurinn við Noreg, samningar við Spánverja, Breta, Ítali og árlegir samningar við Þjóðverja, svo ég aðeins nefni nokkur dæmi. Það er í þessu sambandi skylt að geta þess, að danskir embættismenn, bæði sendiherrar og aðrir, hafa sýnt vilja og alúð í því að verða okkur að liði. En reynslan verður vitanlega sú, að vegna þess að þeir hafa ekki nægilega þekkingu á íslenzkum staðháttum og atvinnulífi, þá hafa þeir orðið harla vanmáttugir í þessum efnum, þrátt fyrir þeirra góða vilja. Það hlýtur að koma að því, að það verða Íslendingar, og þeir einir, sem verða að reka þau erindi sjálfir, sem talað er um í 7. gr. Þeir verða að treysta á sjálfa sig í þeim efnum, ef nokkur á að vera fær um að annast þau. Það er nokkurnveginn seð, að Íslendingar verða að búa sig undir að taka utanríkismálin að fullu og öllu í sínar hendur, þegar þeir eiga þess kost samkvæmt dansk-íslenzka sambandslagasamningnum. Og þá er að gera sér grein fyrir, á hvern hátt þessu verði bezt fyrir komið. Þetta er mikið vandamál, og sannarlega kominn tími til, að þjóðin geri sér grein fyrir, hvernig þessu verði fyrir komið. Af þessum ástæðum er þessi þingsályktunartillaga fram komin. Eins og hv.þm. sjá, er þessi þáltill. borin fram af utanríkismálan., eða nokkrum hluta hennar. Ég harma það mjög, að ekki hefir gefizt tækifæri til að ná til allra nefndarmanna til þátttöku í framburði þessarar till. En það hefir því miður ekki verið hægt, af þeim ástæðum, að stjórnarandstæðingar hafa nú um nokkurt skeið ekki tekið þátt í störfum utanríkismálan. Ég harma þetta mjög og álít, að þó að við Íslendingar berjumst hart og óvægilega um innanlandsmálin, þá eigum við að standa sem einn maður, þegar um er að ræða mikilsverð utanríkismál. Ég skal ekkert um það segja, hvaða afstöðu aðrir þingflokkar kunna að taka í þessu máli, en af fram komnum brtt. geri ég ráð fyrir, að flokkarnir geti staðið saman um meginefni þáltill. Um það atriði í brtt. á þskj. 71, að í stað þess að við ætlumst til, að utanríkismálanefnd fari með þessi mál, þá ætlast flm.brtt. til, að skipuð verði sérstök n. í málið, þá vil ég segja það, að ég álít, að það hafi ekki minnstu þýðingu. Það verði aðeins undirnefnd úr utanríkismálan., og mjög sennilegt, að sömu menn yrðu kosnir í þessa n. og nú eru í utanríkismálan. Ég vil enda þessi orð mín með því að bera fram þá ósk sem formaður utanríkismálan., að Sjálfstfl. geti farið aftur að taka þátt í störfum utanríkismálanefndar, og að það megi verða svo í framtíðinni, að hvað margir flokkar sem hér á landi berjast um innanlandsmálin, þá megum við bera gæfu til að sýna þann þjóðarþroska að vinna saman sem ein óskipt þjóðarheild hvenær sem erlend vandamál ber að höndum.

*Héðinn Valdimarsson: Eins og hv.þm. Mýr. lýsti yfir, er þessi till. til þál. borin fram af aðalmönnum og varamönnum af hálfu stjórnarflokkanna í utanríkismálanefnd. Ég skal ekki fara að rekja sögu sjálfstæðismálsins, en aðeins geta þess, að á þinginu 1928 bar Alþfl. fram þá till., að skipuð yrði utanríkismálanefnd. Þessi till. var samþ., og hefir n. starfað síðan. Eftir að þessi n. var skipuð hafa utanríkismálin verið tekin fastari tökum heldur en áður var gert af þingi og stj. Að sjálfsögðu geta alltaf komið ýms mál fyrir í utanríkismálan., sem ágreiningur kann að rísa út af, en það er þó óhætt að segja það með vissu, að meira samkomulag hefir ríkt um þessi mál heldur en innanlandsmálin. En n síðustu tímum hefir það komið fyrir, að Sjálfstfl. hefir hætt að taka þátt í störfum utanríkismálan. Hann hefir að vísu kosið sína fulltrúa í n., en þeir hafa ekki mætt, og þær ástæður, sem menn læra fyrir þessu, eru þær, að hv. form. Sjálfstfl. geti ekki starfað í n. með einum vissum manni, sem er í utanríkismálanefnd; aðrar ástæður hafa ekki verið færðar fyrir þessu. Í þeirri till., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir því, að ríkisstjórnin, í samráði við utanríkismálanefnd, komi með till. og undirbúi meðferð utanríkismálanna eins og þau koma til verða, þegar Ísland hefir tekið þau að fullu í sínar hendur. Ég vil benda á ýmsan undirbúning, sem nauðsynlegur er fyrir utan það, sem að Alþingi snýr, t. d. að undirbúa menn til að rækja ýms störf innanlands og utan í sambandi við þessi mál, svo sem samningagerðir við erlendar þjóðir, og að sjálfsögðu þá ekki sízt sambandsþjóð vora Dani. Það er ekki ætlazt til eftir þessari till., að skilnaður þessara mála fari öðruvísi fram heldur en vinsamlega, og munu Danir sjálfir ekkert hafa á móti því, að þetta fari svo sem öll rök liggja til. Af þeim málum, sem Danir fara með í okkar umboði, eru utanríkismálin þau helztu, og verður ekki annað sagt en að við megum vel við una, hvernig þau mál hafa verið meðfarin af hálfu Dana í okkar umboði. Að sambandslögin feli í sér meiri hlunnindi fyrir Dani heldur en Íslendinga, skal ég ekki um deila, þó að það verði að sjálfsögðu ekki hrakið, að fleiri Danir njóta nú góðs af ákvæðum samningsins heldur en Íslendingar. En þetta er sem sagt mál, sem þarf að hugsa vel og skipa á þann hátt, sem beztur þykir. Ég vildi mega vænta þess, að þetta mál fengi góðar undirtektir hv. stjórnarandstæðinga, og ef það eru aðeins einhver smávægileg formsatriði, sem þeir setja fyrir sig í sambandi við þessa þáltill., þá gefst hér tækifæri til að ræða þau atriði, og vænti ég þess, að slíkt þurfi ekki að standa fyrir því, að allir flokkar geti komið sér saman um afgreiðslu þessa máls.

Ólafur Thors Ég fór fram á það við hæstv. forseta síðastl. mánudag, þegar þetta mál var til umr., að það yrði tekið út af dagskrá, til þess að Sjálfstfl. gæfist tækifæri til þess að ræða það á flokksfundi, hvaða afstöðu hann vildi taka til þessarar till. til þál. Ég skýrði frá því, að Sjálfstfl. hefði frá þingbyrjun haft þessi mál til umr., en ekki gengið endanlega frá þeim till., sem hann vildi koma með í málinu. Sjálfstfl. hefir nú sagt skýrt og ótvírætt til um sinn vilja í málinu, eins og brtt. á þskj. 71 ber með sér. Það verður að játa, að það hefir verið fremur hljótt um sjálfstæðismál þjóðarinnar lengst af þann tíma, sem liðinn er síðan sambandslögin gengu í gildi 1918. Þó hefir þessi lögin stundum verið rofin. Á síðari árum hafa blöð Sjálfstfl. oft minnzt á þetta mál, og ýmsir af málsvörum flokksins hafa gert það að umtalsefni á fundum. Þó hefir þögnin eftirminnilegast verið rofin 1928, þegar þáv. þm. Dal., Sigurður Eggerz, fyrrv.forsrh., bar fram þá fyrirspurn, sem frummælandi málsins, hv.þm. Mýr., las upp eða gat um í sinni frumræðu. Þessa fyrirspurn er að sjá í A-deild Alþt. frá 1928 á bls. 120. Þáverandi þm. Dal. spurði þá að því. hvort ríkisstjórnin mundi vinna að því, að sambandslagasamningnum yrði sagt upp, þegar tækifæri gæfist til þess, og í því sambandi láta íhuga, á hvern hátt utanríkismálum vorum verði komið fyrir, er vér tökum þau að fullu í vorar hendur. Þessari fyrirspurn var svarað mjög greinilega af þáv. hæstv.forsrh., Tryggva Þórhallssyni, sem þá var aðalráðamaður Framsfl. Henni var einnig svarað af núv. hv. 1. þm. Skagf. fyrir hönd þess flokks, er þá var nefndur Íhaldsflokkur, og hv. 2. þm. Reykv. fyrir hönd Alþfl. Og þó að mér þyki, að tvímælis orki um, að hans svar hafi verið svo greinilegt sem skyldi, þá hefi ég þó enga ástæðu til að véfengja, að hann hafi viljað kveða skýrt á um afstöðu sína í þessu máli, sízt eftir að hafa hlustað á ræðu hans hér nú. Því er haldið fram í grg. fyrir þessari till., að vegna þess að Sjálfstfl. var ekki stofnaður 1928, þá geti verið vafi á því, hvort hann vilji skrifa undir það, sem þá var talað fyrir hönd Íhaldsflokksins. Þetta gefur mér tilefni til að segja það, að enda þótt Tryggvi Þórhallsson, þáv. forsrh., hafi á Alþ. 1928 lýst því yfir fyrir hönd síns flokks, að hann mundi skýrt og óhikað vilja hagnýta þann rétt, sem 18. gr. sambandslaganna gefur Íslendingum til þess að losna undan þeim samningi, þá sé með þeirri yfirlýsingu ekki fengin nein óyggjandi vissa fyrir því, að núverandi þingflokkur framsóknarmanna sé á sömu skoðun. Með alveg sömu rökum getur maður sagt, að enda þótt Alþfl. 1928 hafi talið rétt að ganga hina sömu braut, þá sé ekki þar með fengin vissa fyrir því, að Alþfl. á Alþ. nú, sem mun vera helmingi mannfleiri, vilji það sama. Ég verð einnig að vekja athygli á því, að það hafa komið fram, a. m. k. á erlendum vettvangi, ummæli, sem gætu að vissu leyti dregið úr fullvissu sambandsþjóðarinnar um fyrirætlanir Íslendinga í þessu efni. Ég minnist ekki að hafa verið á stjórnmálafundum, þar sem forystumenn stjórnarflokkanna hafi látið falla ummæli, er bentu til þess, að þeir mundu ætla sér að sýna linkind í þessum málum, en ég hefi margsinnis séð ummæli, sem höfð hafa verið eftir þeim, að vísu á erlendum vettvangi, sem kveða mjög óskýrt á um, hvað fyrir íslenzku þjóðinni vakir á sínum tíma um uppsögn sambandslagasamningsins. Ég man ekki betur en síðustu ummælin væru höfð eftir hv. 2. þm. Árn. á síðastl. vori, þar sem sagt var eftir honum, að enginn áhugi ríkti fyrir sjálfstæðismálinu á Íslandi. Aðstaða Sjálfstfl. til málsins er hinsvegar alveg skýr. m. a. vegna þess, að í hinni stuttu prentuðu stefnuskrá flokksins eru markaðar tvímælalausar línur í þessu máli, á þann hátt að óyggjandi er, að Sjálfstfl. krefst þess, að uppsagnarákvæði 18. gr. sambandsl. séu hagnýtt þegar í stað, er lög leyfa, og taki þá Íslendingar í sínar hendur alla stjórn allra sinna mála og séu landsins gæði hagnýtt landsins börnum einum til framdráttar. Sjálfstfl. hefir nú talið ástæðu til að bera fram þessa brtt. og vill með því kveða skýrar á og marka ákveðnar stefnu þjóðarinnar í þessu máli heldur en gert er með till. stjórnarsinna á þskj. nr. 46. Hv. frsm., hv.þm. Mýr., sagði að vísu, að þessari till. væri ætlað að þýða eitt og hið sama eins og kæmi fram í till. sjálfstæðismanna á Þskj. 71. Ja, ég verð nú um það að segja, að ef það hefir verið tilgangurinn, þá er a. m. k. hæpið, að ég ekki kveði sterkar að orði, að hann hafi tekizt. Í till.hv. stjórnarsinna segir í sjálfu sér ekki annað en það, að það sé skorað á ríkisstj. „að undirbúa í samráði við utanríkismálin, skipulag á meðferð utanríkismála, innanlands og utan, sem bezt kann að henta, er Íslendingar taka alla stjórn „þeirra mála“ í sínar eigin hendur.“ - Ég vek athygli þingheims á því, að það er skýrt sagt stjórn „þeirra“ mála. Ef tilgangurinn hefði verið að marka skýra afstöðu með þessari till., án þess þó að láta hana fjalla um annað og meira en utanríkismál, þá hefði mér sýnzt, svona fljótt á litið, að það hefði verið réttara að segja: „er Íslendingar taka alla stjórn sinna mála í sínar eigin hendur“, í staðinn fyrir að segja „alla stjórn þeirra mála“. Ég verð að segja það, að auk þess sem þessi till. stjórnarsinna, eins og hún er, ekki nær eins vítt eða segir eins mikið eins og till. okkar sjálfstæðismanna í þessu efni, þá má leiða líkur að því, að hún sé vitandi vits og af ásettu ráði látin kveða þannig á, að hægt sé að skilja það svo, að við Íslendingar séum nú í dag ekki ráðnir í öðru en því, að taka stjórn utanríkismáhinna í okkar hendur, þótt ég verði að viðurkenna, að ræður beggja þeirra hv.þm., sem hér hafa talað fyrir hönd Framsfl. og Alþýðufl., gefa tilefni til að mótmæla, ef á okkur væri borið, að þessi skilningur hefði eingöngu vakað fyrir. En sjálf till., eins og hún er orðuð, gefur nú samt sitt tilefni til að álykta á þá leið, sem ég hefi greint. Ég get hinsvegar ekki séð, að það geti verið neinum á móti skapi, sem hugsar á þá leið, sem frsm. flokkanna hafa kveðið á, að samþ. þá brtt., sem við sjálfstæðismenn berum fram á þskj. 71. Þessi till. tekur af öll tvímæli um það, hvað Íslendingar ætla sér í þessum efnum, þegar tilskilinn tími er útrunninn. Og það, sem Alþ. lýsir yfir, ef samþ. verður þessi till. Sjálfstfl., er skýrt og skorinort þetta: Við Íslendingar viljum nota heimild 18. gr. sambandsl. til þess að krefjast þess, að strax eftir árslok 1940 verði byrjað á samningum um endurskoðun sambandsl. Í öðru lagi viljum við enga samninga gera í staðinn, heldur hagnýta ákvæði sömu gr. um að fella sanmingana með öllu úr gildi þremur árum eftir að þessi endurskoðunarkrafa kemur fram. Þetta er stefna Sjálfstfl. í þessu máli. Og ef stjórnarfl. eru á sama máli, þá taka þeir af öll tvímæli með því að samþ.till. Sjálfstfl. Þeir eiga hægra með að gera þetta, þar sem báðir frsm. flokkanna eru í raun og veru búnir að segja, að það vakti ósköp svipað fyrir þeim. Fyrir mér vakir í þessu máli engin tilhneiging til þess að helga Sjálfstfl. einhverja sérstöðu í þessu efni, eins og t. d. að hann vilji ganga lengra í þjóðernisátt eða að hann sé skeleggari í þessu máli en hinir flokkarnir. Fyrir mér vakir það eitt, að gera ýtrustu tilraun til þess að Sjálfstfl. og stjórnarfl. megi eiga samleið um að kveða skýrt og ótvírætt á um það, að við Íslendingar ætlum að hagnýta okkur til hins ýtrasta allan þann rétt, sem 18. gr. sambandsl. gefur okkur til þess að losna í einu og öllu við sambandsl. Ég vil taka það skýrt fram líka, að í þessu liggja frá okkar hendi engin ámæli í garð Dana, ekki allra minnsti vottur af kala til dönsku þjóðarinnar. En við teljum eingöngu, að uppsögn sambandsl. og það, að Íslendingar taki í sínar hendur alla meðferð sinna mála og hagnýti öll gæði landsins landsins börnum einum til framdráttar, sé bæði metnaðar- og hagsmunamál íslenzku þjóðarinnar. Og það er út frá því, og eingöngu út frá því sjónarmiði, sem þessi till. er borin fram. Það hefir verið vikið hér að því af hv. 1. flm.þáltill. stjórnarsinna, þm. Mýr., að við Íslendingar höfum tekið landhelgisgæzluna að langmestu leyti í okkar hendur. Ég gat ekki betur skilið en svo, að hann teldi það ákaflega eðlilegt, að við hefðum gert þetta. En ef það er eðlilegt, að við Íslendingar önnumst landhelgisgæzlu okkar að langmestu leyti, þrátt fyrir fátækt okkar annarsvegar og mikinn tilkostnað hinsvegar, þá er það ekki aðeins eðlilegt, heldur sjálfsagt, að við stigum lokasporið í þessu máli og tökum alla landhelgisgæzluna í okkar hendur. Og þetta verður því eðlilegra, sem það verður æ ljósara, að sú gæzla, sem Danir hafa hér við land, er að mestu leyti nafnið tómt. Hagnaður okkar af henni er að mestu leyti sú ánægja, að vita, að önnur þjóð heldur uppi landhelgisgæzlu við okkar land, - að erlend þjóð annast það, sem íslenzk lögregla á að annast. Það er enginn sjálfstæðisþembingur, þó að ég segi, að ég tel ákaflega leiðinlegt, að við Íslendingar fyrir þá sáralitlu hagsmuni, sem þarna kunna að vera í boði, látum það lengur við gangast, að Danir sigli í íslenzkri landhelgi undir dönskum fána sem lögregla íslenzkrar landhelgi. Ég er sannfærður um það, að þegar við erum búnir að búa við það um stutt árabil, að hafa landhelgisgæzluna að olíu leyti í okkar höndum, því þykir jafnhlægilegt, að okkur skuli nokkurn tíma hafa dottið í hug að láta Dani hafa það starf með höndum, eins og það þykir nú, að Danir skyldu hugsa sér þann möguleika, að sjálfstætt og fullvalda ríki ætti sinn æðsta dómstól í höfuðborg annars ríkis. Ég viðurkenni mjög fúslega, að það er ákaflega miklum vandkvæðum bundið hér í okkar fámenna þjóðfélagi í landi kunningsskaparins, en hinsvegar landi fjandskaparins - að það er ákaflega erfitt að halda uppi öruggu réttlæti í dómsmálum með fámennum innlendum dómstólum. En sjálfstæði þjóðarinnar, hvort sem hún er fámenn eða fjölmenn, á ekkert val í þessu efni. Íslendingar skildu, að þeir urðu að flytja dómstólinn inn í landið, þegar þeir voru búnir að fá viðurkenningu fyrir að vera fullvalda þjóð. Alveg á sama hátt álít ég, að við eigum að taka landhelgisgæzluna í okkar hendur. Um utanríkismál get ég að mörgu leyti tekið undir það, sem hv.þm. Mýr. sagði, að við Íslendingar erum búnir að hafa með höndum að efnishliðinni til um allmörg ár stjórn þeirra mála. Það kom berlegast í ljós í ófriðnum mikla 1914–18, að við áttum ekkert til Dana að sækja um stjórn utanríkismála okkar. Við sendum þá upp á okkar eindæmi okkar menn til Englands til þess að semja þar við Englendinga um öll okkar viðskiptamál. Og við höfum æfinlega síðan, þegar eitthvað hefir skipt verulegu máli, sent okkar eigin menn, sem hafa auðvitað að eðlilegum hætti orðið að bera hita og þunga dagsins. Þetta er ákaflega eðlilegt og alveg ámælislaust fyrir Dani, þó að Íslendingar lýsi yfir, að Íslendingar hljóti að vera færastir um að fara með stjórn sinni eigin utanríkismála, eins og annara sinna mála. Við þekkjum bezt, hvar skórinn kreppir að, og við höfum - að Dönum alveg ólöstuðum og með fullri viðurkenningu á góðum vilja þeirra og mikilli viðleitni okkur til framdráttar - mestan áhuga sjálfir á að lina skókreppuna. við sjálfir vitum bezt, hvar og á hverjum tíma ber að leggja höfuðáherzlu á einstök samningsatriði í milliríkjasamningum milli Íslands og annara þjóða. Ég er sammála því, sem till.hv. stjórnarsinna áreiðanlega skýrt kveður á um, að við Íslendingar eigum í einu og öllu að taka stjórn utanríkismála í okkar hendur. Enda er það svo, að búin er að vera í mörg ár alveg sérstök skrifstofa í stjórnarráðinu, sem hefir sérstakan skrifstofustjóra, sem stjórnar öllum þessum málum og leggur þau upp í hendur þess ráðh., sem á hverjum tíma fer með utanríkismál. En engu að síður er það leiðinlegt að þurfa að biðja aðra þjóð að forminu til um leyfi til þess að mega koma fram eins og fulltíða menn í þessu efni. Þegar ég var við riðinn samninga við Norðmenn árið 1932, kom það í ljós, um það bil sem þeim var lokið, að við áttum undir högg að sækja um það, hvort við, sem höfðum gert samningana, fengjum að skrifa undir þá eða sendiherra Dana í Osló skrifaði undir þá, maður sem á engan hátt hafði nærri samningunum komið og vissi ekkert, hvað í þeim stóð. Og satt að segja brutu Norðmenn aldagamlar venjur í sínum utanríkismálum til þess að gera Íslendingum kleift að undirskrifa samningana, án þess að Danir kæmu þar til. Þetta og þvílíkt er að minni hyggju ákaflega óviðfelldið. Ég vil beina því sérstaklega til framsögumanna stjórnarflokkanna, að mér hefir ekki þótt vera nægilega skýrt tekið fram og ótvírætt í þeirra ræðum, að Íslendingar telji, að ákvæði 6. gr. sambandsl., jafnréttisákvæðin, séu með öllu óviðunandi. Það nær ekki nokkurri átt, að þjóð eins og við, sem á gnægð ónotaðra fjársjóða, bæði í sjónum við strendur landsins og í sjálfu landinu, veiti annari þjóð, sem er 30 sinnum fjölmennari en við, og meir en það, sama rétt til þess að hagnýta sér landsins gæði eins og landsins eigin börn hafa. Það nær engri átt að gera þetta í býttum fyrir það, að við megum njóta samskonar réttar í Danmörku. Og það nær ekki nokkurri átt að láta þetta í skiptum fyrir neitt. Þetta er réttur, sem íslenzka þjóðin má aldrei afhenda nokkurri annari þjóð, hvað svo sem hún fengi í staðinn. Því að enda þótt Danir hafi ekki hagnýtt sér þennan rétt - ég verð að segja þeim til lofs og okkur til láns - þannig, að okkur hafi verið neinn voði að, þá hefðu þeir getað verið búnir á þessum 25 árum að hagnýta sér þennan rétt til þess að festa sig svo hér í landinu, fjárhagslega og á ýmsan hátt, að okkur hefði getað orðið nokkuð örðugt um að segja upp samningunum. Ég hefi alltaf talið, að þessi 6. gr. væri langskaðlegasta gr. sambandsl., og ég vona, að stjórnarfl. vilji kveða skýrt og greinilega á um þetta efni nú þegar, svo að það þurfi ekki að orka neins tvímælis. Við sjálfstæðismenn álitum, að samningar sambandsl. hafi verið okkur mjög hagkvæmir, þegar þeir voru gerðir, en þó hafi 18. gr. þeirra verið það dýrmætasta, sem við eignuðumst með þeim, - gr. sem heimilar okkur að losna við þá með öllu. Ég vil taka undir ummæli Sigurðar Eggerz, er hann komst þannig að orði á Alþ.-–1928: „En hve langt erum vér frá markinu, ef sambandslögin væru skoðuð sem seinasta sporið? Og hve stutt er ekki að markinu, ef vér gerum skyldu vora og notum fyrirheit sambandsl.?“ Ég vona, að við berum allir gæfu til þess að sameinast um þetta mál, þannig að óeining verði okkur ekki þar að ógæfu fyrir sjálfa okkur og niðja okkar. Ég skal svo aðeins að öðru leyti út af ummælum frsm. flokkanna segja það, að ég tel það rangt hjá hv.þm. Mýr., að það gildi einu, hvort sú n., sem á að fjalla um þessi mál, verður kosin sérstaklega, þannig að miðstjórnir flokkanna nefni hver sinn mann í hana, eða hvort utanríkismálan. á að undirbúa þetta mál í samráði við ríkisstj. Þetta gildir ekki einu þegar af þeirri ástæðu, að einn flokkur þingsins, Bændafl., á engan mann í utanríkismálan. Það hefir oftar en einu sinni komið í ljós, að stjórnarfl. vilja ekki, að hann fái sæti í þeirri n., þó að hann hafi óskað eftir því. Og ef hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm. Reykv. hafa meint nokkurn skapaðan hlut með fagurgala - nei, ég skal ekki nota það orð - þeim hugðnæmu orðum, sem þeir viðhöfðu hér í sambandi við einlægar og hjartfólgnar óskir um samstarf og samvinnu í þessu efni, þá hlýtur afleiðing þess að verða sú, að þeir vilji gefa öllum stjórnmálafl. Alþ. kost á að hafa mann í þeirri n., sem á að undirbúa þessi mál. Út af þeim ummælum hv. 2. þm. Reykv., að ástæðan fyrir því, að sjálfstæðismenn hafa sagt upp samvinnu í utanríkismálan, sé sú, að ég vilji persónulega ekki sitja í n., sem Jónas Jónsson á sæti í, og að ekkert annað hafi heyrzt sem ástæða fyrir því, vil ég láta nægja að segja aðeins það, að hv. 2. þm. Reykv. veit miklu betur. En ég ætla ekki að nota tíma þingsins í dag til þess að gera þetta að umræðuefni. Ég hygg, að blærinn á Sþ. í dag yrði ekkert virðulegri, þó að farið væri að gera upp sakirnar í þeim efnum, og geri það ekki, enda þótt hv. stjórnarfl. hafi gefið nokkurt tilefni til umr. um það mál. Ég leiði þess vegna hjá mér að svara þessum ummælum að þessu sinni. Ég vil svo aðeins að lokum segja það, að eins og það er ekki rétt hjá hv.þm. Mýr., að það skipti engu máli, á hvern hátt þessi n. er skipuð, þá er að minni hyggju það heldur ekki rétt, að engu máli skipti, hvort til þess sé vandað, að í ályktunum og samþykktum Alþ. um sjálfstæðismálið komi vilji þjóðarinnar skýrt og ótvírætt fram. Og ég leyfi mér í lengstu lög að vona, að hv. stjórnarsinnar geti sætt sig við að kveða skýrar á en gert er í þeirra till. með því að samþ. okkar till. Og ég leiði athygli þeirra að því, að ef þeir fella okkar till., Þá verður það kannske af einhverjum skilið þannig, að þeim hafi þótt of skýrt kveðið á í okkar till. um það, hvers þjóðin ætlaðist til í þeim efnum. En við skulum forðast að gefa nokkrum aðilja, hvort það er sambandssjóð okkar eða aðrir, tilefni til að álíta, að við séum ekki einhuga og án alls flokkarígs ákveðnir í að leiða þetta mál farsællega til lykta.

*Þorsteinn Briem: Ég verð að segja, að það gladdi mig að heyra þau orð af vörum hv. 1. flm. þessarar þáltill., að hann hefði kosið, að allir fl. hefðu getað fylgzt að í þessu, máli. Það gladdi mig að heyra það, að hann harmaði, að allir fl. hefðu ekki getað tekið þátt í meðferð þeirra mála, sem nefnd eru utanríkismál. Það gladdi mig að heyra þau ummæli af hans vörum, að utanríkismálin væru sameiginlegt vígi allra landsins barna og tákn þess, að þau stæðu enn í sínu fulla gildi orð Fjölnismanna: „Íslendingar viljum vér allir vera“. Þessi orð glöddu mig mjög. Og ég efast ekki um, að þessi orð hv. 1. flm. hafi verið mælt af einlægum hug. En jafnframt því get ég ekki orða bundizt, að þessi orð, svo gleðileg sem þau voru, vöktu hjá mér nokkra undrun, ekki vegna þess, að ég efist um, að sá, sem orðin mælti, meini þau, heldur vegna þess, að hjá þeim ráðandi stjórnarflokkum hefir þetta skoðunarmið og löngun í þessa átt ekki komið ljóslega fram. Skal ég ekki að þessu sinni fara nánar út í að telja til þess dæmi, heldur aðeins minna á, að á undanförnum þingum hefir það átt sér stað, þótt það sé í allmiklu ósamræmi við þessi orð, að einn flokkur þingsins hefir með sameiginlegum atkv. þessara flokka á þingi verið útilokaður frá að fylgjast á formlegan hátt með í meðferð utanríkismála í gegnum utanríkismálanefnd. Ég verð að skilja þessi orð hv.flm. þannig, að hér sé ný stefna tekin að þessu leyti, og þá get ég fagnað því. Bændafl. getur lýst því yfir, að hann aðhyllist þá yfirlýsingu, sem Tryggvi Þórhallsson gaf á þingi 1928 um utanríkismál. Bændafl. getur tekið undir þau orð hv.flm.till., að Íslendingar verði að treysta sjálfum sér, svo í utanríkismálum sem í öðrum málum, ef þar á að nást æskilegur árangur. Þetta hefir reynslan sýnt, m. a. í þeim dæmum, sem áður hefir verið vitnuð í, samninga okkar við okkar næstu þjóðir, og einnig samninga okkar við aðrar helztu viðskiptaþjóðir okkar, svo sem ítalíu, Spán og Þýzkaland. Hv. l.flm. mælti á þá leið, að menn mundu vera misjafnlega trúaðir á það, hversu fær þjóðin væri til að auka öll sín mál í sínar eigin hendur. Ég vil taka það fram, að ég kannast ekki við þess dæmi, að neitt hafi komið fram frá núv. þingflokkum, sem sýni þetta, nema ef vera skyldi það, að þess hefir orðið vart nú á síðustu árum, að sá sligandi væri í sumum málum, sem snerta utanríkismálin, sérstaklega landhelgisgæzlunni, eins og verið hefir á undanförnum árum í ýmsum öðrum málum, sem utanríkismálunum við koma. En með því að ég óska ekki eftir umr. um það mál í sambandi við þessa þáltill., skal ég ekki segja fleira um það. Ég hygg því, að öllu athuguðu, að um stefnuatriði þessa máls verði ekki ágreiningur. Hitt getur orðið skoðunar- og jafnvel álitamál, á hvern hátt við eigum að undirbúa okkur undir það, að taka þessi mál öll í okkar hendur, og hvað snertir það atriði þá tel ég, að þessi þáltill. gefi þegar tilefni til nokkurs ágreinings, þar sem það er ekki sérstaklega tekið fram í þessari till., að öllum flokkum þingsins skuli gefast kostur á að taka þátt í og fylgjast með þeim undirbúningi, sem þar er fyrirhugaður. Vil ég í því sambandi vitna til þeirra ágætu orða, sem hv. 1. flm. lét falla, að það væri sín ósk, að allir flokkar þingsins gætu fylgzt með í þessum málum. Viðvíkjandi þeirri brtt., sem hér liggur fyrir á þskj. 71, get ég tekið fram, að ég tel 1. málsl. brtt. öllu skýrari en tilsvarandi málslið í aðaltill., en síðari málsl. hefir þann kost að mínum dómi, að hann tryggir öllum flokkum þingsins rétt til að fylgjast með og taka þátt í ákvörðunum og undirbúningi þeirra mála, sem hér ræðir um. Mun ég því greiða atkv. við þessa umr. með þessari brtt., en vil hinsvegar fyrir hönd þess flokks, sem ég tilheyri, áskilja mér rétt til að bera fram brtt. við síðari umr. En ég vil taka það fram, að af hendi Bændafl. er það skilyrðislaus krafa, að allir flokkar fái rétt til að fylgjast með og taka þátt í þeim undirbúningi, sem nauðsynlegur er til þess, að okkar íslenzka ríki geti tekið stjórn allra sinna mála í sínar hendur.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vil lýsa ánægju minni yfir þessari till. Jafnframt vil ég þakka flokkum stjórnarandstæðinga fyrir góðar undirtektir undir efnisatriði þessarar till. En um leið vil ég taka það fram, að þessi till. má að minni hyggju á engan hátt skoðast sem vottur um óanægju í garð sambandsþjóðar okkar fyrir afskipti hennar af þessum málum. Sambandsþjóð okkar hefir tekið tillit til þeirra óska, sem hafa komið fram um það frá okkur, að eiga fulltrúa þar, sem við höfum óskað þess. Hinu er ekki til neins að neita, að sendimenn og embættismenn Dana skortir í sambandi við okkar mál kunnugleik, sem við einir getum lagt til. Og svo er að lokum það, að í sumum atriðum fara hagsmunir okkar og þeirra ekki að öllu leyti saman. Ég hefi þó enga ástæðu til að ætla, að þetta mál fáist ekki leyst með fullu samkomulagi beggja ríkjanna, heldur hygg ég, að eins og sambandslögin frá 1918 hafa orðið til að styrkja samband og vináttu okkar við Dani, eins mundi það sýna sig, þegar þetta spor yrði stigið, að segja sambandinu upp. Þá yrði það til að bæta enn sambúð og samvinnu þessara frændþjóða. Mér er því mikið ánægjuefni, að svo gott samkomulag skuli vera um efnisatriði þessa máls sem hér er komið fram, og það er fjarri mér að vilja metast um það við aðra flokka, hver hafi fyrstur hreyft þessu máli eða lengst viljað ganga í því, því að það skiptir í sjálfu sér engu máli. Annars skilst mér, að ágreiningur sé um orðalag till. og að nokkru leyti um efni hennar. Mér skildist á hv.þm. G.-K., að hann teldi, að orðalag till. kveði ekki nægilega glöggt á um, hvort það sé ætlun okkar Íslendinga að taka öll okkar mál í eigin hendur, sérstaklega þó um jafnréttisákvæðið. Til þessa liggja eðlilegar orsakir. Hv. þm. hlýtur að sjá, að um leið og sambandslögunum er sagt upp, er tekin afstaða til jafnréttisákvæðisins, og það þarf engan undirbúning. Utanríkismálin aftur á móti þurfa undirbúnings við. Ég sé því ekki, að brtt. breyti neinu, þó að það væri samþ. að segja „sinna mála“ í staðinn fyrir „þeirra mála“, eða „að taka öll málefni landsins í eigin hendur“. En ástæðan til þess, að ekki er minnzt á jafnréttisákvæðið í till., er sú, að það mál þarf engan undirbúning, en hitt krefst mikils undirbúnings, að við tökum utanríkismálin í okkar hendur. Ég geri þó ráð fyrir í sambandi við jafnréttisákveðið, að við þurfum þar samkomulag við sambandsþjóð okkar, vegna þess að fjöldi Dana hefir lengi verið búsettur hér og notið réttar samkvæmt sambandslögunum. Eins hefir verið fjöldi Íslendinga búsettur í Danmörku og notið þar réttinda samkvæmt sambandslögunum. Hér verður að leita samkomulags af hlutaðeigandi stj., en engin ástæða er til að ætla, að það valdi örðugleikum. Get ég ímyndað mér, að þar muni standa jafnt á um hagsmuni beggja þjóðanna. Hv. þm. G.-K. tók fram í sinni ræðu, að hann teldi sjálfsagt, að Íslendingar tækju nú þegar landhelgisgæzluna í sínar hendur. Um þetta er komin fram sérstök till. á þskj. 57, svo að ég skal láta bíða að ræða það mál þangað til sú till. verður rædd. En ég er í höfuðatriðunum sammála því, sem hv. 1. flm. sagði í framsöguræðu sinni, að ég lít svo á, að meðan Danir hafa jafnan rétt og við til fiskveiða hér við land, þá sé ekki óeðlilegt, að þeirri kvöð sé ekki algerlega af þeim létt, að leggja nokkuð til landhelgisgæzlunnar. Ég sé ekki, að það þurfi þau ár, sem eftir eru til sambandsslita, að særa metnað Íslendinga fremur en hingað til. Þá er síðara atriðið í till. stjórnarandstæðinga á þskj. 71, þar sem lagt er til, að stj. skipi fjögurra manna n. eftir tilnefningu frá miðstjórnum þingflokkanna, er geri tillögur um framtíðarskipun utanríkismálanna. Ég tel það mjög óeðlilegt og óheppilegt, að lausn þessa máls verði ákveðin á þennan hátt. Þetta er mál, sem sjálfsagt er, að stj. undirbúi í samráði við utanríkismálun., en eftir brtt. eiga þingflokkarnir að öllu leyti að ráða vali nefndarmanna, án þess að stj. á nokkurn hátt taki þátt í starfsemi n. Þetta tel ég mjög óheppilegt, alveg án tillits til þess, hvaða stj. kann að sitja í hverjum tíma. Hv. þm. G.-K. og hv. 10. landsk. fundu að því, að einn flokkur þingsins, Bændafl., ætti engan mann í utanrmn. Ég vil benda á, að það er hægur hjá fyrir hv. stjórnarandstæðinga að bæta úr þessu. Vandinn er ekki annar en sá fyrir þessa flokka að sameina sig um kosningu í utanrmn. Sé ég enga örðugleika hjá þeim til þess. Hv. þm. G.-K. vék að því, að í yfirlýsingu Alþfl. 1928 hefði afstaða hans ekki komið skýrt fram. Ég vil algerlega vísa þessu á bug. En hv. 2. þm. Reykv., sem hafði orð fyrir flokknum þá, mun víkja að því nánar við þessa umr. Ég sé svo ekki ástæðu til að segja fleira um þetta mál að þessu sinni, en vil að síðustu enn á ný taka það fram, að mér er það ánægja, að till. hefir komið fram og hvernig undirtektir hv. stjórnarandstæðinga hafa verið um hana.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég sé ekki ástæðu til að tala um þetta langt mál. Ég hefi á öðrum vettvangi talað allgreinilega um þessi mál um síðustu áramót, og ég hlýt þess vegna að lýsa ánægju minni yfir því, að þessi till. er komin fram og hvernig henni hefir verið tekið. En það, sem ég sé ástæðu til að taka fram við þessa umr., er það, að þar sem þessum tveimur sjónarmiðum ber nokkuð á milli, þar get ég í sjálfu sér fallizt á, þó að ég telji það ekki máli skipta, því að ég geri það ekki að neinu atriði, hvort orðalaginu er breytt á þann hátt, sem hv.þm. G.-K. tók fram, og ég vil undirstrika það, að þótt þáltill., sem fyrir liggur, verði samþ. þannig, þá ber ekki að skilja það á þann hátt, að horfið sé frá því, sem liggur í brtt., eins og hv.þm. G.-K. tók fram, og ef til vill mætti skilja, og það er vegna þess, að ég lít svo á, að að svo miklu leyti sem brtt. kann að ganga lengra en þáltill., þá hefir af hálfu Framsfl. verið gefin yfirlýsing um þessi efni árið 1928, sem stendur enn alveg óbreytt og við getum endurtekið, enda liggur ekkert fyrir frá þeim tíma, sem gefur ástæðu til að ætla, að sú aðstaða hafi á nokkurn hátt breytzt. Þetta sé ég ástæðu til að taka fram, vegna þess að það gæti ella valdið misskilningi, þegar tekið er tillit til þeirra orða, sem hv.þm. G.-K. lét falla. Viðvíkjandi ummælum hv.þm. um orð, sem hefðu átt að falla hjá forustumönnum flokksins um sjálfstæðismálið erlendis, vildi ég mega segja það, jafnvel þótt því hafi ekki verið beint til mín, að þegar ég hefi verið spurður um þessi mál erlendis, þá hefi ég gefið það eina svar, að um þessi mál hefði verið einróma samþykki á þingi 1928. Það hefir verið mitt svar, þegar ég hefi verið spurður um sjálfstæðismálið, og ég get ekki séð, að hægt sé að gefa skýrara svar en það. Það hefir verið í þessu sambandi minnzt á tvö atriði, sem að sjálfsögðu falla undir yfirlýsinguna frá 1928, en þessi þáltill., sem fjallar um utanríkismál, nær ekki yfir. Annað er jafnréttisákvæðið, sem mörgum er þyrnir í augum. Um það er ekki heldur neinn ágreiningur. Hitt er landhelgismálið, og um þau er í rauninni það sama að segja, því að eins og flestum hv.þdm. mun kunnugt, þá er það ástæðan fyrir landhelgisgæzlu Dana hér, rökstutt af grg. fyrir sambandslagasamningnum, að þeir hafa rétt til fiskiveiða hér við land, sem aðrar þjóðir hafa ekki, og gæzlan eigi að koma sem endurgjald fyrir það. Hver ánægja hefir ríkt um þetta ákvæði, sest ljóslega á því, að í sambandslaganefndinni, sem hefir haft með þetta mál að gera. hefir enginn ágreiningur orðið um það. Að lokum vil ég svo segja það um þessi mál, að vitanlega er það alveg rétt, að menn séu sammála um yfirlýsingar og séu skeleggir í því. En ég held, að hitt skipti ekki minna máli, hversu skeleggir við verðum í að búa okkur undir að taka þessi mál í okkar hendur. Og ég vil óska, að við verðum ekki síður samtaka um undirbúninginn en við erum nú samtaka um að gefa yfirlýsingar.

Magnús Torfason Það stendur nú nokkuð sérstaklega á fyrir mér í þessu máli að sumu leyti. Ég mun hafa verið hinn eini þeirra hv.þm., sem hér eiga sæti, sem ekki gat fellt sig við sambandslagasamninginn 1918, og er líklega sá eini þeirra, sem telja má víst um, að ekki geti fjallað um þetta mál 1943. Ég býst þá við því, að menn skilji það, að ég skoða það sem rétt minn að fara um það nokkrum orðum, er mér nú gefst færi til þess. Það hefir verið sagt hér, að mikill áhugi væri fyrir sambandsmálinu meðal þjóðarinnar. Ég skal nú ekki um þetta segja, annað en það, að um þetta mál hefir verið rætt við mig minnst allra hinna stærri mála af mínum kjósendum. Ég hefi því ástæðu til þess að draga þá ályktun af minni reynslu, að þessi áhugi þjóðarinnar sé ekki eins ríkur og hér hefir verið sagt. Til þess eru líka eðlilegar ástæður, og þá fyrst og fremst tvær. Önnur er sú, að síðan sambandslögin gengu í gildi höfum við getað farið allra okkar ferða í þessum efnum, og höfum gert það. Það hefir því ekki vakið okkur til umhugsunar um utanríkismálin eða áhuga á þeim, að við höfum þar orðið varir við nokkurn fjötur um fót. Hin ástæðan er sú, að hin síðari árin a. m. k. höfum við fyrst og fremst orðið að hugsa um daginn og veginn og afkomu til næsta morguns. Það er því alveg eðlilegt, að þessa áhuga gæti ekki svo mjög. Og ef menn tryðu á hann, - hví er þá umræðum þessum um utanríkismálin ekki útvarpað, eins og umræðum um ýms önnur mál, sem í sjálfu sér eru miklu smávaxnari? Hv. flm. sagði fyrst í ræðu sinni, að ástæðan til þess, að við tökum ekki meira af okkar málum í hendur okkar 1918 en raun varð á, hefði verið sú, að við hefðum ekki talið okkur færa um að fara með utanríkismálin þá. En hér var meira efni í en almenninngur vissi. Ég var í fullveldisnefnd 1918 og hafði ekki hugmynd um, hvað á bak við lá. Menn gengu þess duldir, að á stríðsárunum voru hér raunverulega uppi tveir flokkar, sem skiptust milli Breta og Þjóðverja. Þessi skipting var þegar komin á 1915, og var ef til vill ekki nema eðlileg. En hún hafði komið fram hjá valdamesta manni þingsins um skeið, sem hallaðist að Þjóðverjum. Upp úr þessu fengum við svo brezku samningana. Það var reynsla þeirra manna, er fylgzt höfðu með þessu, sem gerði það að verkum, hve deigir við vorum að heimta rétt okkar 1918, og varð til þess að sumir kapparnir nutu sín ekki í því máli. Að vísu var allhátt risið á þinginu, er það kom saman út af sambandslögunum, en lágkúrulegt var það að loknum samningsgerðum. Ég sagði áðan, að viðhorfið gagavart utanríkismálunum í stríðsárunum hefði ráðið mestu um úrslitin 1918. Það er víst, að þá vorum við ekki færir um að taka þau í okkar hendur. Ég læt ósagt, hvort við erum það nú. En á hitt get ég fallizt, að við gerum aldrei of mikið að því að undirbúa okkur til þess. Því minni sem þjóð er, því meira mæðir á henni í þessum efnum og því betur þarf það að vanda, sem vel á að standa. Ég get því fylgt þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir. Ég tel hana beint framhald á því, sem gerðist 1928, og tel rétt að halda áfram í því fari. En ég álít ekki ástæðu til þess að fara nú að samþ. ákvæði, sem fyrst eiga að koma til framkvæmda eftir sjö ár, því að margt getur breytzt á langri leið. Þannig gæti Evrópuófriður orðið þess valdandi, að við yrðum þá ekki lengur sérstakt ríki, og ekki Danmörk heldur. Ég tel allar slíkar yfirlýsingar óþarfar, og það því fremur, sem áður hafa komið fram skýrar yfirlýsingar frá öllum flokkum hér á þingi. Það eina, sem við höfum til Dana að sækja, eru fjárkröfur, og ekkert annað en fjárkröfur, og þær ætti utanríkismálanefndin að hafa með höndum. Ég veit að vísu vel, að sumir hafa talið, að 1918 höfum við gert upp allar slíkar fjárkröfur. En mín skoðun er, að þjóðin hafi aldrei samþ. slík málalok, hvað sem þinginu líður. En fjárhagslegar og menningarlegar kröfur þarf að leysa áður en nokkrir nýir samningar eru gerðir við Dani. Þær verða að vera undanfari þeirra. Það var minnzt hér á það ákvæði um hæstarétt í sambandslögunum, að hæstiréttur Dana skyldi vera okkar æðsti dómstóll, þangað til við stofnuðum okkar eiginn hæstarétt, eins og bráðlega var gert. Þetta var talið sambærilegt við annað bráðabirgðaákvæði í lögunum, um strandgæzlu Dana hér við land, og fært til rökstuðnings þess, að við ættum einnig að taka hana að fullu í okkar hendur. En að mínu áliti er þetta tvennt ekki sambærilegt. Meðan Danir og Færeyingar hafa hér sama rétt til fiskveiða og við sjálfir, ber þeim líka skylda til að hafa strandgæzluna með höndum að nokkru leyti. Og því tel ég vafasamt, að rétt sé að létta af þeim með öllu þeirri kvöð, að gæta þeirra fiskimiða að nokkru, sem þeir hafa jafnan rétt til og við sjálfir. Og ég er þess jafnvel fullviss, að á næstu sjó árum geti vel sú breyting á orðið, að við verðum að heimta, að Danir gæti betur skyldu sinnar í þeim efnum hér eftir en hingað til. En hvað sem því líður, verður að leysa þetta mál með samkomulagi við Dani, því það, að ætla að fara að banna þeim að gæti landhelginnar, væri fjandsamleg athöfn, en slíkt eigum við að forðast við öll ríki. Ég þarf ekki annað en að vitna til aðstöðu minnar áður til sönnunar því, að ég vil, að við tökum utanríkismálin í okkar hendur, enda væri ekki annað skynsamlegt. Eitt atriði tel ég þó vafasamt í þessu efni, og það er, hvort við eigum að slíta konungssambandinu 1943. Út í það mál fer ég ekki hér, en þar er þó um það að ræða, hvort við höllum okkur frekar að Norðurlandaþjóðum en öðrum. Um það hefir konungssambandið mikil áhrif. Að vísu hefi ég myndað mér mína eigin skoðun um þetta mál, en ég tel ekki ástæðu til að láta annað uppi um það nú en þá ósk, að það verði gaumgæfilega athugað.

*Héðinn Valdimarsson: Við fyrirspurn Sigurðar Eggerz 1928 komu fram svör Alþýðu- og Framsóknarflokksins um afstöðu þeirra til sambandsmálsins 1943. En fyrirspurn þessi var á þessa leið: Vill ríkisstjórnin vinna að því, að sambandslagasamningnum verði sagt upp eins fljótt og lög standa til, og í því sambandi íhuga eða láta íhuga sem fyrst, á hvern hátt utanríkismálum vorum verði komið fyrir bæði sem haganlegast og tryggilegast, er ver tökum þau að fullu í vorar hendur? Hv. þm. G.-K. hefir lýst því, hve svör flokkanna hafi fallið, og sagt, að svör Íhaldsfl. og Framsfl. væru ótvíræð, en virtist véfengja svör Alþýðuflokksins. Yfirlýsing Tryggva Þórhallssonar fyrir hönd Framsfl. var á þessa leið: „Ríkisstjórnin og Framsóknarflokkurinn telur það alveg sjálfsagt mál, „að sambandslagasamningnum verði sagt upp eins fljótt og lög standa til“, og þar af leiðandi er ríkisstj. og flokkurinn reiðubúin „að vinna að því“. Ríkisstjórnin og Framsóknarflokkurinn lítur svo á, að sambandslagasamningnum eigi að segja upp meðal annars til þess, að „vér tökum utanríkismálin að fullu í vorar hendur“, og þar af leiðandi er ríkisstjórnin og Framsóknarflokkurinn reiðubúin til þess að „íhuga eða láta íhuga sem fyrst, á hvern hátt utanríkismálum vorum verði komið fyrir bæði sem haganlegast og tryggilegast, enda telur ríkisstj. sér skylt að gefa því máli alveg sérstakan gaum“. Er ekki um það að villast, að þessi svör eru skýr. En ég segi fyrir hönd Alþýðuflokksins, að við getum fallizt á svör Tr. Þ., það sem þau ná, en bæti við: „Að þessu leyti erum við samþykkir svörum hæstv.forsrh., en við vildum gjarnan bæta því við, að við erum þeirrar skoðunar, að konungssambandi milli Íslands og Danmerkur eigi að vera slitið að fullu, þegar það er hægt. Jafnframt vil ég beina þeirri fyrirspurn til annara flokka hér á þingi, hvort þeir séu mér ekki sammála um, að Ísland eigi sem fyrst að verða frjálst lýðveldi“. M. ö. o., við föllumst alveg á afstöðu Tryggva Þórhallssonar, en við bætum því við, að konungssambandi eigi að slíta að okkar áliti þegar hægt er, og spyrjum, hvort aðrir flokkar vilji fylgja okkur í þessu. Sigurður Eggerz þakkaði Alþfl. og Framsfl. fyrir skýr stór, en færðist undan að svara spurningu minni. Hann segir svo: „Hitt atriðið, um stjórnarfyrirkomulagið eftir uppsögnina, lít ég svo á, að ekki sé hér til umræðu, og þó sambandslagasamningnum sé sagt upp, þá hefir það ekki áhrif á konungssambandið“. Ég tel hinsvegar hæpið að halda konungssambandinu, ef engin önnur mál eru sameiginleg. Svar Alþfl. tók svo af skarið í þessu máli, að hinir flokkarnir treystust eigi til að svara nokkru af því. Ég vil taka þetta fram af því, að sumir þeir, sem áður börðust fastast gegn sjálfstæði landsins, eru að væna Alþfl. um óheilindi í þessu efni. Hinsvegar var Sjálfstfl. þá ekki til í núverandi gervi, þótt ganga megi út frá því, að þingmenn flokksins hafi sömu skoðun nú og þá er hann hét Íhlaldsflokkur. Sama er að segja um Bændafl., þótt meðlimir hans hafi áður verið í Framsóknar- og Sjálfstæðisflokknum. Ég er af öðrum ástæðum líka frekar með till. frá utanrmn. en till. frá hinum 3 sjálfstæðismönnum, því að hún gengur að sumu leyti lengra í praktíska átt. Þar er beinlínis gert ráð fyrir undirbúningi að uppsögn sambandsl., en aftur er í till. þeirra sjálfstæðismannanna, sem allur flokkurinn fylgir sennilega, aðeins gert ráð fyrir, að málið verði undirbúið fyrir næsta þing. Að því er þennan undirbúning snertir verð ég að segja, að ég sé ekki, að hjá því verði komizt, að nokkur kostnaður fylgi slíkum undirbúningi, og er í sjálfu sér ekkert við því að segja. Þá er talað um það í síðari hluta till. þeirra, að 4 manna n. skuli skipuð eftir tilnefningu frá miðstj. þingflokkanna, er geri till. til Alþingis um framtíðarskipun utanríkismála og um tilhögun atkvgr. samkv. 18. gr. sambandsl. En eftir gildandi l. á utanríkismn. að fjalla um þessi mál, og verður ekki framhjá henni gengið um það. Það eina, sem hægt væri að gera í þessu efni, væri að skipa sérstaka nú innan utanríkismn., til að fjalla um málið. Ég get lýst yfir því sem minni skoðun, að hinir pólitísku flokkar hafa ekki aðeins rétt, heldur einnig skyldu til að taka afstöðu til utanríkismála. - Hv. 10. landsk. lýsti yfir afstöðu síns flokks til þessa máls og gat þess, að flokkurinn myndi hafa verið betur undir það búinn að taka afstöðu til till., ef hann hefði átt mann í utanríkismn. En ég vil minna hv.þm. á það, að meðan hann var ráðh., hafði Alþfl. ekki heldur atkv.magn til að eiga mann í þessari n. og átti þar fulltrúa aðeins af því að annar flokkur rýmdi til fyrir honum. Hið sama ætti að geta gilt um Bændafl. nú, og teldist hann þá ekki órétti beittur. Hinsvegar hefði ég ekkert á móti því, að hv.þm. sæti í utanríkismn., fremur en hver annar, og hvernig svo sem þeim málum lyktar, er sjálfsagt að hafa samvinnu við Bændafl. um lausn þessa máls. Hann er þingflokkur og á sína kjósendur, svo að taka verður tillit til hans um þetta mál, og mætti jafnvel í þessu efni leita álits fleiri flokka en Bændafl. En þessi atriði liggja nú til athugunar til síðari umr. Legg ég til, að málinu verði vísað til síðari umr. og utanríkismn., ég legg því til við hv.flm., að þeir taki aftur till. sína til síðari umr., svo að hægt sé að verða á eitt sáttir.

*Þorsteinn Briem: Ég get þakkað hv. síðasta ræðumanni fyrir þau orð, að sjálfsagt sé að hafa samvinnu við Bændafl. um þetta mál og að flokkurinn eigi rétt á að eiga sæti í utanríkismn. Ég skoða því sem tekin aftur ummæli hæstv. utanríkismrh., þar sem hann virtist aðeins vilja bjóða Bændafl. upp á leið, sem honum er ekki fær. Þakka ég hv.þm. sem ráðandi manni í Alþfl. þessi ummæli og skoða þau sem síðustu yfirlýsingu hans. Gleðst ég yfir þessari yfirlýsingu, því að annars hefði ég orðið að líta svo á, sem aðrir flokkar ætluðu sér að troða á rétti eins flokks, rétti, sem þingflokkar eiga allir.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég get látið mér vel líka undirtektir þær, sem málið hefir fengið við þessa umr., því að þær hafa sannað það, sem ég hefi haldið fram, að hv.þm. myndu yfirleitt sammála um meginatriði þessa máls. Ég þarf ekki að ræða það frekar en gert hefir verið af hv. 2. þm. Reykv., hvort ástæða hafi verið til fyrir okkur að taka það fram í till., að við álitum rétt að segja upp sambandsl., þegar tími væri til kominn. Flokkarnir eru áður búnir að gefa yfirlýsingu um þetta mál, og verður að skoða hana sem þeirra síðasta orð í málinu, meðan ekki kemur annað fram, og álítum við því óþarft að taka þá yfirlýsingu serstaklega upp í till. okkar. Álítum við, að till. beri það fullgreinilega með sér, að flokkar þeir, sem að henni standa, séu í aðalatriðum sammála í þessu efni. Hv. þm. G.-K. fór nokkuð nákvæmlega út í sum atriði viðvíkjandi sambandsl. og óskaði t. d. eftir því, að flokkarnir gæfu yfirlýsingu um það, hvaða afstöðu þeir vildu taka til ákvæðanna um ríkisborgararétt. Um þetta er það að segja, eins og ég hefi þegar tekið fram, að fyrir liggur yfirlýsing um það, og samkvæmt henni er gert ráð fyrir, að þegar lögunum sé sagt upp, þá sé um leið skuldbindingum í því efni lokið. Í umr. um landhelgisgæzlu hefi ég minnzt á þetta og látið í ljós það álit, að sameiginlegum ríkisborgararétti ætti að vera lokið með uppsögn sambandsl. En að því er landhelgisgæzluna snertir, álít ég ekki rétt að ræða það mál nú, meðal annars af því, að ég veit ekki betur en að fyrir liggi till. frá sjálfstæðismönnum um það efni, og verður þá það atriði væntanlega rætt í sambandi við hana. Þá sagði hv.þm., að það væri rangt hjá mér, að það gilti einu, hvort mál þetta færi í utanríkismn. eða n. þá, sem þeir sjálfstæðismenn vilja skipa. Ég sagði ekki þetta, heldur hitt, að það mætti gilda Sjálfstfl. einu, hvor n. væri, því að hann myndi fá inn í hina nýju n. suma þá sömu menn og hann á nú í utanríkismn. Hitt er ekki mín skoðun, að það gildi einu, hvor n. sé, því að utanríkismn. er sú, sem samkvæmt þingsköpum á að fara með utanríkismálin, og þeir, sem í henni sitja, ættu yfirleitt að vera öðrum kunnugri þessum málum. Hv. þm. benti á, að sá ljóður væri á ráði utanríkismn., að Bændafl. ætti ekki sæti í henni, og hv. 10. landsk. gerði einnig kröfu til sætis í n. fyrir hönd þess flokks. Ég get sagt eins og hv. 2. þm. Reykv., að ég hefði ekkert á móti því, að Bændafl. ætti sæti í n. Ég tel rétt að fylgja þeirri reglu, sem fylgt hefir verið fram að þessu, að gefa öllum flokkum kost á að sitja í utanríkismn. Hitt er annað mál, að það gæti orðið örðugt viðfangs, ef flokkarnir yrðu margir, en sæti í n. hinsvegar takmörkuð að tölu. En það vill nú svo vel til, að í sögu n. er til fordæmi um það, hvernig leysa má þetta mál. Frá því 1928, þegar n. var fyrst sett á stofn, og til 1934 var það svo, að Alþfl. hafði ekki bolmagn til að fá fulltrúa í n., en það mál var þá leyst þannig, að stærsti flokkur þingsins, Framsfl., dró einn mann sinn út úr n., til þess að Alþfl. gæti fengið þar sæti. Nú fyndist mér viðeigandi, að þessari reglu væri fylgt, að stærsti flokkur þingsins, sem flesta fulltrúa í n., tæki einn mann sinn úr n., til þess að annar flokkur, sem engan á, gæti fengið þar sæti, og ætti þetta að geta orðið nú, ekki sízt með tilliti til þess, að þeir flokkar, sem hér er um að ræða, eru báðir í stjórnarandstöðu og ættu því að geta unnið saman, og þar sem slík ráðstöfun myndi í engu raska hlutföllunum í n. Vil ég að síðustu leggja til, að málinu verði vísað til utanríkismn., og gefst þá væntanlega tækifæri til að athuga nánar orðalag till. milli umr. Fer ég þess því á leit við hv. sjálfstæðismenn, að þeir taki sína till. aftur við þessa umr., svo að hægt verði að athuga báðar till. og full eining geti orðið við síðari umr.

Ólafur Thors Ég sé ekki þörf á að ræða margt um ummæli hv. stjórnarsinna. Þau lágu yfirleitt utan við aðalkjarna málsins. Þó vil ég taka til meðferðar nokkur atriði. Hæstv. atvmrh. lét svo um mælt, að frá hans sjónarmiði væri till. okkar óheppileg lausn á málinu, því að málið ætti að vera til meðferðar í utanríkismn., en ekki n., sem ríkisstj. hefði ekki aðstöðu til að hafa áhrif á. Ég vil benda honum á, að þó að okkar ráð yrði tekið, er ekki loku fyrir það skotið, að stj. geti haft áhrif á störf n. Það er t. d. ekkert því til fyrirstöðu, að hæstv. ráðh. ætti sjálfur sæti í n. þessari eða ýmsir þeir menn, sem nú sitja í utanríkismn. En að því er snertir aðferðir til að fullnægja kröfu Bændafl. um sæti í utanríkismn., get ég Iýst yfir því, að sú úrlausn, að Sjálfstfl. víki sæti og kjósi bændaflokksmann í staðinn, liggur ekki fyrir. Það er þegar búið að kjósa í n., og það verður ekki gert aftur á þessu þingi, nema þá að svo verði ákveðið, að fjölga skuli í n. Ég get sætt mig við afstöðu hæstv.forsrh., en hann lét þau orð falla, að hann vildi athuga, hvort ástæða væri til að setja sig gegn því orðalagi, er Sjálfstfl. vill viðhafa til að þoldi klæða þá hugsun, sem virðist vaka fyrir öllum þingflokkunum. Ég skoða þetta að vísu ekki sem loforð frá hæstv.forsrh., en mér virðist svo sem orð hans bendi til þess, að hann vilji líta á till. okkar með allri sanngirni. Ég er með þessu í raun og veru að svara hv. 1. flm. og get því leitt hjá mér ræðu hans að öðru leyti en því, að fyrir Sjálfstfl. er það ekki aðalatriðið, að komast hjá að vinna að þessu máli með ákveðnum manni, heldur að koma því til leiðar, að lausn fáist á málinu, er gefi sem gleggsta mynd út á við af þeirri samheldni, eindrægni og einbeittni, sem í því ríkir, þó án alls kala til nokkurrar þjóðar. Ég er, eins og hæstv.atvmrh., sannfærður um það, að sambandsslitin þurfa á engan hátt að verða til þess að draga úr vinarhug þeim, sem ríkir milli okkar og sambandsþjóðarinnar. Þá vík ég fáum orðum að hv. 2. þm. Reykv. Hann sagði mig hafa ómaklega deilt á sig fyrir að hafa haft ógleggri afstöðu til málsins 1928 en umboðsmenn annara flokka. Ég gerði nú reyndar ekki svipað því eins mikið úr þessu og hann vill vera láta. En yfirleitt legg ég meira upp úr því, sem menn segja í dag, en því, sem þeir kunna að hafa sagt fyrir 9 árum. Einmitt þess vegna óskum við sjálfstæðismenn, að gefnu tilefni, að þingið láti nú koma skýrt fram, hvað fyrir því vakir, án tillits til þess, hvað einhverjir menn kunna áður að hafa gert eða sagt. En ástæðan til, að ég viðhafði áður sögð orð um ræðu hv.þm. 1928, er sú, að af 11/2 dálks ræðu hans í þingtíðindunum er ekki nema 1/4, sem fjallar um sjálft málið, en hinn hlutinn er um konungssambandið og aðra óviðkomandi hluti, eins og til að dylja, að honum hafi ekki verið kærkomin fyrirspurn sú, er fram kom. En það getur verið, að ég hafi þar ekki séð rétt í hug hans. Það er ekki rétt hjá hv. 2. þm. Reykv., að till. stjórnarsinna gangi lengra en till. sjálfstæðismanna. Ég held, að það sé alveg öfugt. Mér finnst full ástæða til að krefjast þess, að stjórnarflokkarnir staðfesti nú að gefnu tilefni með nýrri yfirlýsingu, að þeir vilji það sama í dag og þeir vildu 1928, því að það er enganveginn ómögulegt, að flokkar, sem samanstanda nú að nokkru leyti af öðrum mönnum en þá, vilji nokkuð annað í dag en fyrir 9 árum. Auk þess hnígur okkar till. líka að því, að láta taka til athugunar, hvaða form ætti að vera á þeirri atkvgr., sem fram þarf að fara í sambandi við endanlega uppsögn samningsins, og það út af fyrir sig er verkefni, sem ég hygg, að þurfi mikillar athugunar við. Ég skal svo að lokum segja það, að ég tel það aðalatriðið í þessu máli, að till. okkar sjálfstæðismanna gengur lengra og er í öllum efnum skýrari heldur en till. stjórnarsinna. Ég endurtek það, að verði henni vísað frá eða hún felld. þá geti það gefið öðrum aðiljum tilefni til að álykta, að þingviljinn sé eitthvað breyttur eða a. m. k. linari heldur en 1928. Ég vil svo út af tilmælum beggja umboðsmanna stjórnarflokkanna um það, að við sjálfstæðismenn tökum aftur þessa till. til síðari umr., beina til hæstv. forseta, hvort honum þyki eðlilegt að fresta umr. og vísa till. til n. vilji hann það ekki, þá mun ég f. h. Sjálfstfl. verða við þeim tilmælum, að taka till. aftur, og geri það hér með, ef hæstv. forseti telur ekki rétt að verða við þeirri málaleitun, sem ég hefi beint til hans. Ég skal svo geta þess, að enda þótt sú misklíð, sem valdið hefir samningsslitum milli Sjálfstfl. og stjórnarsinna, sé óútkljáð, þá telur Sjálfstfl., að í þessu sérstaka máli sé rétt, að Sjálfstfl. vinni með þeim mönnum, sem af stjórnarbendi eru í utanríkismálanefnd. Ég vona, að sá góði andi, sem ríkt hefir í þessum umr., megi einnig ríkja í n., og ég vænti, að hún beri gæfu til að ganga svo frá þessu máli, að orki orki tvímælis, hvað það er, sem íslenzka þjóðin vill og í framtíðinni ætlar sér.

*Hannes Jónsson: Það var sérstaklega eitt atriði, sem ég vildi ræða hér lítils háttar, og það er, hvernig n. skyldi skipuð, til þess að hægt væri að fá sem bezta samvinnu um lausn þessara mála. Eins og hv.flm. hafa lýst yfir í grg.till., þá er það álit þeirra, að þessu máli sé bezt ráðið með samstarfi allra flokka, en nú virðist það koma fram hjá hv.frsm., að þessu verði ekki hægt að koma í framkvæmd, vegna þess að Bændafl. eigi ekki fulltrúa í utanríkismálan., og vill hann kenna stjórnarandstæðingum um, að svo sé ekki, og í þessu sambandi benti hann á sögu utanríkismálanefndar og tilveru hennar. - Ég vil benda á, hvernig þetta hefir verið með skipun hinnar dansk-ísl. ráðgjafarnefndar - eða sambandslaganefndar, eins og hún er venjulega kölluð -, og skal aðeins taka þar 2 dæmi. Árið 1927 átti að bæta fjórða manninum í nefndina, og þá þurfti einnig að kjósa mann í staðinn fyrir Bjarna Jónsson, sem þá var dáinn, þannig að 2 menn þurfti að kjósa í n. Íhaldsfl. stillti aðeins upp einum manni á sinn lista, og varð þar af leiðandi ekki á neinn hátt þess valdandi, að kosning þyrfti að fara fram á milli lista. Þá kom fram annar listi með nafni Jóns Baldvinssonar. En það, sem verður til þess, að kosning fer fram milli lista, er það, að Benedikt Sveinsson bar fram lista með Jakob Möller, og fyrir þær sakir varð að fara fram kosning um þessa 3 lista. En sá listi fékk ekki nema 2 atkv., en það var nægilegt til þess, að kosning varð að fara fram. - Ég skal svo benda á, hvernig fór með kosningu í þessa n. 1934. Þá átti að kjósa í n. 4 fulltrúa. Alþfl. hafði fallizt á það, að hver flokkur tilnefndi mann í þessa nefnd, og hann sýndi þennan vilja sinn með því að stilla aðeins einum manni á lista hjá sér. Sjálfstfl. var einnig reiðubúinn til þess að setja aðeins einn mann á sinn lista, ef aðrir flokkar þingsins vildu fallast á þá skipun. Framsfl. hafði gert ráðstöfun til þess, að það væri einungis settur einn maður 2 lista hjá sér, af því að þeir höfðu ekki atkvæðamagn til að koma fleirum að í n. En hvað skeður? þegar þeir sjá, að Bændafl. á að koma að sínum fulltrúa í n., Tryggva heitnum Þórhallssyni, þá stilla þeir upp 2 mönnum á lista hjá sér, til þess að fram yrði að fara kosning milli listanna. Það var einungis gert til að fella þann mann, sem Bændafl. hafði borið fram, Tryggva Þórhallsson, frá kosningu, því að það var vitanlegt, að ef ætti að kjósa um lista, mundi sjálfstfl. bera fram þá tölu, sem hann hefði rétt til samkv. atkvæðamagni að koma að í n. - Nú sýnist mér, að þetta sé enn að endurtaka sig. Samkv. yfirlýsingu hv. 2. þm. Reykv. virðist mér, að það sé skoðun Alþfl., að allir flokkar eigi að hafa fulltrúa í þeirri n., sem um þetta mál fjallar. Þetta er alveg í samræmi við skoðun Alþfl. 1934. Þeir hafa e. t. v. orðið áður fyrir þeirri rangsleitni að fá ekki að skipa þessa eða aðra n., af því hvað þeir voru fámennir, og fundið til þess, hve óréttmætt var að beita slíku ofbeldi gagnvart minni flokkum. En framsóknarmenn virðast enn ætla að halda við flokkastreitunni, jafnvel út í utanríkismálin sjálf, þrátt fyrir það, hvað blíðmálir þeir eru um, að allir flokkar eigi að vinna sameiginlega, þegar til þessara sjálfstæðismála komi. Ég skal játa það, að mér finnst það sjálfsögð skylda þingsins að ganga frá þessu máli á svipaðan hátt og gert er á þskj. 71, en sem persónulegri skoðun minni skal ég bæta því við, að ég teldi það ekki nema eðlilegt, að ákveðið væri, að sá ráðh., sem fer með utanríkismálin, starfi ásamt þessum fulltrúum frá hverjum flokki. Ég vil aðeins skjóta þessu fram, til þess að það geti komið til athugunar, þegar þetta mál verður endanlega afgr., sem ég vænti, að verði gert á þann hátt, að Bændafl. verði gefinn kostur á því að eiga fulltrúa, sem fjallar um þessi mál með þeim öðrum aðiljum, sem til þess verða kjörnir af Alþ. Ef ekki verður að því hnigið að kjósa sérstaka n., sem mér finnst mjög eðlilegt, þá vænti ég, að stjórnarflokkarnir geri breytingu á fyrri afstöðu sinni til Bændafl. og gefi honum kost í því að koma fulltrúa inn í utanríkismálanefnd. Þó það kunni nú að vera svo um okkar sjálfstæðismál, að einum eða öðrum þyki við reisa okkur nokkuð erfiða byrði með því að ætla okkur að vera að öllu leyti sjálfstæðir, af því hvað við séum fámennir, fátækir og smáir, þá hljótum við þó að hafa réttinn til þess eins og stærri þjóðirnar að hafa metnað til þess að vernda okkar sjálfstæði, ekki sízt fyrir það, að við stofnuðum okkar þjóðfélag fyrir það, að það átti að beita kúgun og ofbeldi í því ríki, sem forfeður okkur bjuggu í og flýðu frá. Við Íslendingar höfum alveg sérstakan rétt til þess að fá að vernda okkar sjálfstæði, því að við förum ekki fram á annað en að verða einráðir yfir okkar eigin málum. Við ásælumst ekki hagsmuni neinna annara þjóða og viljum á engar aðrar þjóðir leita. En til þess að þessum málum verði virkilega vei fyrir komið í framtíðinni, þá er nauðsynlegt, að alir flokkar, a. m. k. þeir, sem á þingi eiga fulltrúa, fái aðstöðu til þess að ráða þessum málum til lykta.