Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár fer fram utandagskrárumræða um atvinnuleysið og aðgerðir ríkisstjórnarinnar gegn því. Málshefjandi er hv. 8. þm. Reykn. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa, þó þannig að umræðan mun standa í um þrjár klukkustundir eða þar til kl. 13.30. Samkvæmt því hefur hver þingflokkur til umráða um 35 mínútur. Um þetta fyrirkomulag umræðunnar er samkomulag milli þingflokka.

Virðulegi forseti. Við höfum hlustað á það að hæstv. forseti er að tilkynna að hér fari fram utandagskrárumræða og það hafi orðið samkomulag um það milli þingflokka að hún standi í allt að þrjár klukkustundir. Ég vil spyrja hæstv. forseta að því hverjir sömdu um það að ræðutími þingflokka skyldi vera --- líklega 35 mínútur. Ég kannast ekkert við að Kvennalistinn hafi verið hafður með í ráðum um það og ég hélt þó að það væri venja þegar um takmarkaðan ræðutíma þingmanna er að ræða í utandagskrárumræðu að haft væri samráð við alla formenn þingflokka. Það hefur ekki verið gert að þessu sinni og því vil ég spyrja hæstv. forseta: Hverjir sömdu um það fyrir þingflokk Kvennalistans að takmarka þessa umræðu? Ég lít svo á að við séum algerlega óbundnar af þessu samkomulagi og þar af leiðandi megi hver þingmaður Kvennalistans tala í 15 mínútur tvisvar.

Forseti vill greina frá því að borist hefur til hans frá forseta þingsins þetta samkomulag sem forseti þingsins hefur gert við formenn þingflokka eftir því sem sá forseti sem hér stendur veit best. Hafi þar orðið á einhver mistök varðandi formann þingflokks Samtaka um kvennalista ber auðvitað að biðjast velvirðingar á því en forseti sá sem hér stendur hefur eigi haft neinar spurnir af því fyrr. Annað getur forseti ekki upplýst um þetta mál.

Hæstv. forseti. Ég verð að lýsa yfir sérstakri óánægju minni með þessa ráðstöfun eins og hún liggur hér fyrir. Ég kannast ekki við það að formenn þingflokka hafi gert þetta samkomulag við forseta. Þegar ég fór úr þinghúsinu um hálfsjöleytið í gær, þá vissi ég ekki annað en þessi umræða ætti að vera ótakmörkuð. Ég frétti það síðan í morgun að það hefði orðið niðurstaða að menn hefðu fallist á það í samtölum við forseta, sem ég tók ekki þátt í en ég er núna starfandi formaður þingflokksins, að þetta yrði þriggja tíma umræða. Ég lýsi yfir sérstakri óánægju minni með það. Mér er kunnugt um að fjöldi þingmanna hefur áhuga á að taka þátt í þessari umræðu í dag og ég tel að það þurfi að leita leiða til þess að gefa mönnum tækifæri til að taka þátt í þessari umræðu. Hér eru mikil alvörumál á ferðum og við hljótum að fá að hlusta á talsmenn stjórnarflokkanna útskýra það fyrir okkur og þjóðinni með hvaða hætti verði brugðist við því mikla atvinnuleysi sem er á ferðinni og hvernig ný atvinnutækifæri sem EES-samningurinn og aðrar ráðstafanir ríkisstjórnar í atvinnumálum muni koma okkur til góða í framtíðinni. Við þurfum að taka okkur langan tíma til þessarar umræðu og þrír klukkutímar eru ekkert nálægt því nóg auk þess sem það er mjög erfitt að sætta sig við það að hvað eftir annað þegar stór mál eru tekin fyrir í þinginu sé almennum þingmönnum ekki gefið tækifæri til að taka til máls. Ég fer fram á það við forseta að menn leiti leiða til þess að ná samkomulagi um það að umræðan haldi áfram. Ég nefni þann möguleika að menn haldi sig við það að takmarka ræðutímann en menn geti síðan ótakmarkað komið hér og tekið til máls.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson talaði við mig í gær og ræddi við mig um möguleika þess að hægt væri að ræða í dag um atvinnuleysismál og á milli okkar fóru þau orð að hugsanlega gætu tveir klukkutímar dugað. Skömmu síðar talaði ég við forseta þingsins sem sagði mér að fulltrúi Kvennalistans hefði rætt um það við forseta að um væri að ræða hálftíma umræðu. Í viðtölum mínum, sem er kannski óþarfi að vera að rekja hér, við hv. formann Alþb. nefndi ég það til sögunnar að forsrh. væri ekki á landinu og kannski eðlilegra að bíða með umræðuna þar til hann kæmi en vegna eindreginna óska var á það fallist að hafa umræðuna í dag. Eftir viðræður á milli mín, forseta þingsins, formanns Alþb. og varaformanns þingflokks framsóknarmanna varð niðurstaðan sú að umræðan tæki þann tíma að hún hæfist í upphafi þingfundar og stæði til kl. 13.30, m.a. vegna þess að ég á ekki kost á því að vera hér miklu lengur í dag sökum þess að ég þarf að hverfa af landi brott. Þetta hélt ég að hefði verið gott samkomulag um og tók að mér að tala við fulltrúa Alþfl. sem var gert. Hafi hins vegar ekki verið talað við fulltrúa Kvennalistans ber að sjálfsögðu að biðjast afsökunar á því því að það eru hrein mistök sem hafa byggst á því að það hlyti að koma út á eitt ef umræðan væri þrír tímar en ekki hálftími. En hafi það misfarist vil ég fyrir hönd þeirra sem tóku þátt í þessum viðræðum hreinlega biðjast afsökunar á því og tel að þetta séu mistök sem ég vona að okkur verði fyrirgefið. Þetta vildi ég láta koma fram og að frá mínum sjónarhóli er ekkert því til fyrirstöðu að fresta umræðunni til mánudagsins. En ef hún fer fram í dag tel ég að hún verði að vera takmörkuð með þessum hætti auk þess sem þess ber að geta að það er auðvitað hægt að taka málið upp með öðrum hætti hvenær sem er þegar þingmönnum þóknast.

Virðulegi forseti. Hæstv. fjmrh. hefur lýst hér í grófum dráttum þeirri atburðarás sem varð í gær og hans frásögn er í alla staði rétt. Ég vil bæta við hana því að ég sagði við hæstv. forseta Salome Þorkelsdóttur að á undanförnum missirum hefðu komið fram óánægjuraddir ef umræða um mikilvæg mál væri takmörkuð eins og á að gera hér í dag því að margir þingmenn hefðu þá og að öllum líkindum nú einnig verið óánægðir með það að af þeim væri tekinn rétturinn til þess að taka þátt í slíkri umræðu. Ósk mín var upphaflega um ótakmarkaðan umræðutíma fyrir þessa mikilvægu umræðu sem ég held að allir geri sér grein fyrir að er einhver sú mikilvægasta sem við þurfum að taka þátt í á þinginu. Mér var síðan skýrt frá utanferð hæstv. forsrh. Afstaða mín var sú að ég óskaði að tala við forsrh. hver svo sem það svo væri á hvaða stundu sem væri og mundi ekki gera neina athugasemd við það hver gegndi því embætti vegna þess að ég er að tala um stefnu ríkisstjórnarinnar og ég reikna ekki með að hún sé önnur eftir því hver talar fyrir henni. Þess vegna skiptir það út af fyrir sig ekki höfuðmáli hvort það er Davíð Oddsson eða núv. starfandi forsrh., Friðrik Sophusson, eða sá sem tekur við af honum síðar í dag, hæstv. sjútvrh. Þorsteinn Pálsson. En ég teldi nú skynsamlegt að forseti leitaði eftir viðræðum meðan við hefjum umræðuna við fulltrúa þingflokkana um að taka upp aðra skipan þannig að menn geti verið sæmilega sáttir við þessa umræðu. Ég mun ekki fyrir mitt leyti gera neina athugasemd við það þó að hæstv. fjmrh. þurfi að víkja frá umræðunni þó ég skilji mjög vel að hann kjósi að vera í henni til loka.

Herra forseti. Sú umræða sem hér fer fram um stjórn þingsins hlýtur hvað tímalengd snertir að grundvallast á 72. gr. þingskapanna, en þar segir svo, með leyfi forseta, hvað þetta áhrærir: ,,Enn fremur skal forseti hafa samráð við formenn þingflokkka um fyrirkomulag umræðna um mikilvæg mál ef ætla má að umræður verði miklar. Forseti getur þá, með samþykki allra þingflokka, ákveðið að ræðutími skuli vera annar en ákveðinn er í 44., 48. og 50. gr. og hve lengi umræðan má standa.`` Það liggur þess vegna ljóst fyrir að einn þingflokkur hefur algert neitunarvald í þessum efnum og þarf ekki að ræða það frekar. Vilji þingheimur ekki una því, þá hefur hann ekkert við að styðjast nema 90. gr. Ég vek athygli á þessu vegna þess að þó að völd hæstv. forsrh. séu mikil, þá er ekki gert ráð fyrir því að hann stjórni líka þinghaldinu. Það er skýrt í 72. gr. að það er verkefni sem falið er forseta þingsins.

Forseti vill taka fram vegna orða hv. 2. þm. Vestf. að hér er rétt vitnað í 72. gr. þingskapalaga. Með tilliti til þess að hér kunna að hafa orðið á mistök telur forseti rétt eftir að umræðan er hafin að fulltrúar þingflokka hittist ásamt forseta þingsins, sem kemur væntanlega fljótlega hingað til hússins, og leitist við að ná samkomulagi um þetta mál og láta þá linna hið fyrsta þessum umræðum að sinni um stjórn þingsins þannig að hægt sé að taka til við umræðuna. Vænti ég að fulltrúar þingflokka geti fallist á að sú skipan sé viðhöfð.

Virðulegi forseti. Til að rekja þessa sögu nákvæmlega, þá er það alveg rétt sem hér kom fram hjá hæstv. fjmrh. að ég spurðist fyrir um það í gær hvort ég gæti fengið utandagskrárumræðu um atvinnuleysið þegar forsrh. væri kominn heim. Mér var kunnugt um það að hann kæmi ekki fyrr en eftir helgi. Ég sagði að það gæti í því tilfelli allt eins verið um að ræða hálftíma umræðu þar sem ég hygðist bera fram beinar spurningar, sem forsrh. gæti fengið áður en umræðan færi fram, og jafnframt bera fram skriflega fyrirspurn í allmörgum liðum um það til hvaða ráðstafana ríkisstjórnin hygðist grípa nú þegar. Atvinnuleysið er skollið á. Það vex frá mánuði til mánaðar og ég vil fá bein svör við spurningum um það hvað ríkisstjórnin ætlar að gera. Það er allt í lagi að tala um þetta hér í dag í þrjá til fjóra tíma en það er ekki víst að við fáum neinar tillögur. Það er ekki víst að við fáum neinar nákvæmar ráðstafanir á því hvað á að gera. Það er það sem ég vil fá og með því að leggja fram skriflega fyrirspurn, þá verður það ekki til umræðu í þinginu en ég vil fá utandagskrárumræðu um það og skrifleg fyrirspurn kæmi í framhaldi af því.

Forseti mælist til þess að formenn þingflokka eða fulltrúar þingflokka komi saman á fund eftir að umræðan er hafin ásamt forseta þingsins til þess að freista þess að þeim ágreiningi sem hér hefur komið upp verði eytt og niðurstaða fengin. Þá hefst utandagskrárumræða sem lýst hefur verið og til máls tekur málshefjandi, hv. 8. þm. Reykn.

Virðulegi forseti. Um langa tíð hefur verið samstaða um það með okkur Íslendingum að hafa hér á landi siðað samfélag. Siðað samfélag felst í því að sérhver einstaklingur eigi í senn rétt og möguleika til að vinna og þannig tryggja sjálfum sér og fjölskyldu sinni framfæri, hamingju í heimilislífi og öryggi. Það sem er að gerast í okkar litla samfélagi nú er að þetta grundvallareinkenni siðaðs samfélags er að bresta. Um þessar mundir búa þúsundir fjölskyldna á Íslandi við atvinnuleysi og örvæntingu. Það sem verra er, það er engin von til að úr rætist. Í hverri viku bætast hundruð í þennan hóp. Á hverri klukkustund bætast 15 nýjar fjölskyldur við flokk atvinnulausra á Íslandi, 15 heimili á hverri klukkustund verða að horfast í augu við það að þau hafa verið skilin frá hinu siðaða samfélagi þar sem atvinna veitir öryggi og tryggir afkomu. Fyrir rúmu ári síðan sagði forsrh. Davíð Oddsson og félmrh. Jóhanna Sigurðardóttir þegar atvinnuleysið jókst að innan tíðar með vormánuðum yrði það úr sögunni. Í áramótaávarpi sínu til þjóðarinnar boðaði forsrh. Davíð Oddsson að harla gott ástand ríkti í íslensku þjóðfélagi, nánast einstakur árangur efnahagsstefnu þessarar ríkisstjórnar. Hann málaði með gylltum pensli lýsingu á íslensku þjóðfélagi en í dag í kuldanum og frostinu, rokinu og garranum koma þúsundir atvinnuleysingja á Austurvöll til að spyrja ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, spyrja Alþfl. og spyrja Sjálfstfl.: Hvað á að gera? Kjörorð þess fundar er: Við viljum vinnu. Á sama degi og þær þúsundir, sem atvinnuleysið hefur slitið frá hinu siðaða samfélagi á Íslandi, koma á Austurvöll dvelur forsrh. Davíð Oddsson í kyrrlátu, afslöppuðu umhverfi samkvæmt lýsingu Morgunblaðsins í dag í svissnesku fjallaþorpi með helstu auðkýfingum veraldarinnar þar sem yfir 100 einkaþotur bíða á flugvöllum. Og árgjaldið til að taka þátt í þessum lúxusfundi í Sviss er 1 millj. kr. Afslappað og rólegt umhverfi, segir Morgunblaðið í dag sem lýsingu á þeim fundi þar sem forsrh. Íslands situr innan um þá sem borgað hafa eina milljón í aðgangseyri að fundinum og einkaþoturnar, ekki taldar í stykkjum heldur í hundruðum bíða eftir ráðstefnugestum. En á Austurvöll koma hinir atvinnulausu og spyrja: Hvað á að gera? Í desember voru yfir 8 þús. Íslendingar atvinnulausir. Það voru rúm 6% af mannaflanum. Fjölgunin frá mánuðinum á undan hafði verið um 30%. Á hverri viku bætast 50 nýjar fjölskyldur á atvinnuleysisskrá Verkamannafélagsins Dagsbrúnar. 25% félagsmanna í Múrarafélaginu eru án atvinnu. 40 fjölskyldur bætast á degi hverjum í hóp hinna atvinnulausu. Og er það ekki hróplegt fyrir félmrh. Alþfl., sem á sunnudaginn ætlar á hátíðarfundi að opna ár fjölskyldunnar, að á þessu ári fjölskyldunnar verði 15--25% félagsmanna fjölmargra samtaka launafólks án vinnu og samkvæmt upplýsingum forustumanna félaganna er það mestallt fjölskyldufólk? Einkennið á íslenska samfélaginu í upphafi árs fjölskyldunnar er fleiri fjölskyldur atvinnulausar á Íslandi en nokkru sinni fyrr í áratugi. Er það þá ekki stílbrot að félmrh. Alþfl. skuli ætla að opna ár fjölskyldunnar með sérstakri hátíðarsamkomu? Bak við þessar tölur er mannlegur harmleikur. Bak við þessar tölur er gjaldþrot, örvænting, ótti og upplausn. Ætlar ríkisstjórnin virkilega að sitja aðgerðarlaus hjá þegar verið er að slíta í sundur það einkenni hins siðaða samfélags okkar Íslendinga sem við höfum talið til grundvallaratriða? Ég hef þess vegna hér í dag beðið um umræðu til að spyrja ríkisstjórn Íslands hvað hún ætli að gera. Og það er spurt að því í dag vegna þess að í boðskap forsrh. til þessa hefur hann ekkert haft fram að færa annað en lýsa því að allt væri harla gott sem ríkisstjórnin hefði gert og orsökin að atvinnuleysinu lægi í þorskinum einum. Ef ekki væri brestur í þorskstofni þá væri hér ekkert atvinnuleysi. Forsrh. hefur lýst því yfir að í raun fallist honum hendur, ríkisstjórnin hafi gert allt í fjárlögum, gengisbreytingu og vaxtamálum sem henni sé fært að gera og það eina sem eftir sé sé að ná þorskstofninum upp á ný. En eru þessar skýringar hæstv. forsrh. haldbærar? Er það rétt hjá fulltrúum ríkisstjórnarinnar að Ísland skeri sig úr hvað lítið atvinnuleysi snerti, það sem einkenni íslenska hagkerfið sé að hér sé náð betri árangri en annars staðar og eina ástæðan sem reidd er fram til þeirra þúsunda sem koma á Austurvöll í dag sé þorskurinn? Nei, hvorugt af þessu er rétt. Nýlega hafa birst tölur sem sýna það með skýrum hætti að árið 1993 var annað besta aflaárið síðan veiðar hófust. 29. desember kemur það fram í sjávarútvegsblaði Morgunblaðsins að það ár sem ný er liðið er metár hvað afla snertir. Það er aðeins hægt að finna eitt annað ár með minni afla. Og ef litið er yfir veiðarnar þá blasir það við að í fjölmörgum fiskstofnum var um að ræða algert met. Aldrei hefur veiðst meira af karfa en á sl. ári. Aldrei hefur veiðst meiri loðna en á sl. ári og rækjuaflinn skaraði einnig fram úr. Það er því alveg ljóst að þótt þorskafli hafi eitthvað minnkað, eru heildarveiðar Íslendinga á árinu 1993 meiri en nokkru sinni fyrr ef frá er skilið eitt ár. Og það er reyndar athyglisvert, hæstv. ráðherra, að 15. des. birtast þær niðurstöður að þorskaflinn á sl. hausti, haustinu 1993, er rúmum 7 þús. tonnum meiri en á sama tíma 1992, þannig að sú staðreynd blasir við að á þessum haust- og vetrarmánuðum sem nú eru liðnir er um 7 þús. tonna meiri afli en á árinu 1992. Skýringuna á vaxandi atvinnuleysi í nóvember og desember er því ekki að finna í minnkandi þorskafla frá árinu á undan og er þó aflinn í Smugunni ekki talinn með í þeim tölum. Og tvö öflugustu sölusamtök í sjávarútvegi á Íslandi hafa nú nýlega birt niðurstöðutölur um það að þau hafa um þessar mundir verið að stórauka útflutning sinn og verðmæti. Íslenskar sjávarafurðir og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, tvö öflugustu sölusamtök Íslendinga, fagna metári í sölu afla á erlendum mörkuðum á því ári sem nú er nýliðið. Aukningin hjá Íslenskum sjávarafurðum var um 9% að verðmæti útflutningsafurða á liðnu ári og fram kemur í upplýsingum þeim sem fyrirtækið hefur sent frá sér að verðmæti frystra afurða jókst um 7% frá árinu á undan og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna jók útflutning sinn á liðnu ári um 2 milljarða miðað við árið 1992 og tekjur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, verðmætið í útflutningi sjávarafurða hefur aldrei verið meiri í íslenskum krónum talið en á liðnu ári. Þess vegna er skýring hæstv. forsrh. og ríkisstjórnarinnar að afsaka núverandi atvinnuleysi með bresti í afla og verðmætum sjávarafurða röng, hún er einfaldlega fölsk. Hún stenst ekki staðreyndir vegna þess að árið 1993 var annað mesta aflaárið í sögu Íslendinga. Þorskaflinn undanfarna mánuði er 7 þús. tonnum meiri en í fyrra og tvö öflugustu sölusamtökin á Íslandi, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og Íslenskar sjávarafurðir, hafa fengið mun meira verðmæti á undanförnum missirum út úr útflutningi sínum en árið á undan. Skýringin, afsökunin liggur ekki heldur í því að ríkisstjórnin geti fagnað einhverjum sérstökum árangri í alþjóðlegum samanburði. Atvinnuleysið á Íslandi er helmingi meira en t.d. í Japan. Atvinnuleysið á Íslandi er álíka og í Noregi. Atvinnuleysið á Íslandi er aðeins minna en í Bandaríkjunum. Það er þess vegna rangt hjá hæstv. ráðherrum að þeir geti bent til landa, hvort sem það er nágrannaland okkar Noregur eða tvö öflugustu hagkerfin í heiminum, Bandaríkin eða Japan, og sagt: Vegna þess að það er atvinnuleysi út um alla veröld hlýtur að vera atvinnuleysi hér þó hér sé það minna. Það sem hins vegar sker sig úr þegar litið er á alþjóðlegan samanburð er að hagvöxturinn á Íslandi er minni. Ísland sker sig nefnilega úr í alþjóðlegum samanburði í einu tilliti, þ.e. hagvöxturinn. Og hver er skýringin? Skýringin felst í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Það var tekin hér upp fyrir rúmum tveimur árum síðan efnahagsstefna sem fól í sér allt önnur vinnubrögð, allt aðrar áherslur í hagstjórn en áður. Það hefur verið sagt að markmiðið hafi verið að ná verðbólguni niður. Þá gleymist það að í tíð síðustu ríkisstjórnar hafði tekist að ná verðbólgunni niður án þess að atvinnuleysið héldi innreið sína. Í tíð síðustu ríkisstjórnar var nefnilega sýnt og sannað að það er hægt að hafa bæði litla verðbólgu og forðast atvinnuleysi. Alveg á sama hátt og síðasta ríkisstjórn sýndi það að verðbólgan á Íslandi var ekki náttúrulögmál, að okkur tókst með réttri efnahagsstefnu að ná verðbólgunni úr 30% niður í lága eins stafs tölu. Á sama hátt segi ég hér í dag og staðreyndirnar sanna það mál að það er ekki heldur náttúrulögmál að lítil verðbólga birtist í atvinnuleysi, vaxandi atvinnuleysi, miklu atvinnuleysi. Það er efnahagsstefna atvinnuleysisins sem leiðir til þess. Og þær tölur komu skýrt fram á Stöð 2 í gær þegar rakið var með nákvæmum hætti hvernig atvinnuleysið hefur aukist frá árinu 1991 til ársins 1992 og síðan frá 1992--1993. Það hefur þrefaldast á valdatíma ríkisstjórnarinnar án þess að nokkur teljandi breyting hafi orðið á verðbólgunni. Það er mjög svipuð verðbólga um þessar mundir og hún var á þeim missirum þegar ríkisstjórnin var að taka við. Munurinn er í raun og veru hverfandi lítll. En hinn stóri munur birtist í atvinnuleysistölunum. Þar hefur um þreföldun verið að ræða. Alþb. hefur varað við því í langan tíma að þessi efnahagsstefna samdráttar, frjálshyggju, sú efnahagsstefna sem fylgt var í Bandaríkjunum af Reagan og Bush, fylgt í Bretlandi af Thatcher og Major, fylgt var í Kanada í stjórn Íhaldsflokksins en hafnað hefur nú verið í kosningum bæði í Bandaríkjunum og Kanada, þessi efnahagsstefna er að leiða fram hér á Íslandi nákvæmlega sama atvinnuleysið, sama brestinn í hinu siðaða samfélagi okkar Íslendinga eins og hún gerði í þeim löndum þar sem þessi stefna hefur verið reynd. Við alþýðubandalagsmenn lögðum fram haustið 1992 ítarlegar tillögur um breytta efnahagsstefnu. Við gengum á fund ríkisstjórnarinnar og buðum þeim samvinnu allra flokka í landinu um breytta stjórnarstefnu. Ríkisstjórnin taldi sig þá hafa öll ráð í sinni hendi. Hún hafnaði þeirri samvinnu. Í dag koma þúsundirnar á Austurvöll til að mótmæla afleiðingunum af efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Undanfarna mánuði hefur Alþb. síðan kynnt ítarlega útfærslu á okkar tillögugerð, tillögugerð sem við höfum gefið vinnuheitið Útflutningsleiðin vegna þess að hún felur í sér annað forrit, aðrar áherslur í hagstjórn á Íslandi heldur en ríkisstjórnin hefur fylgt. Við rekjum þar með ítarlegum hætti hvernig með nýjum áherslum í fjárfestingu, í skattamálum, í stjórn peningamála, varðandi rannsóknir og fjölmarga aðra þætti hagstjórnarinnar á Íslandi sé hægt að snúa þessari þróun við, ekki með því að bíða eftir einhverri stórlausn eins og álveri og þessi ríkisstjórn gerði á sínu fyrsta ári, heldur með því að láta hundruð og jafnvel nokkrar þúsundir smárra og meðalstórra fyrirtækja fá möguleika til þess að skapa nýja atvinnu, svara samdrættinum með sókn til útflutnings. Og það er athyglisvert að fyrir fáeinum vikum síðan birti einn af þekktustu athafnamönnum á Íslandi, sá sem hlaut að mig minnir árið 1992 verðlaun sem athafnamaður ársins, ítarlega lýsingu á því hvernig fyrirtæki hans, prentsmiðjan Oddi, hefði snúið við samdrættinum sér í hag. Fyrirsögnin í viðskiptablaði Morgunblaðsins var á þessa leið: ,,Höfum náð að vega upp samdrátt með útflutningi.`` Í þessu viðtali við athafnamann ársins, Þorgeir Baldursson í Odda, birtist í reynd kjarninn í þeirri efnahagsstefnu sem við alþýðubandalagsmenn höfðum lagt fram með ítarlegum hætti og erum nú að vinna að með því að bjóða fjölmörgum aðilum til slíks samstarfs. Ég sagði í upphafi, virðulegi forseti, að siðað samfélag hefði um áratugi verið markmið okkar Íslendinga. Við hefðum deilt hér um leiðir. Þjóðin hefur skipst í flokka eftir stefnum en við höfum væntanlega öll verið sammála um það að markmið okkar væri siðað samfélag þar sem allar fjölskyldur í landinu gætu búði við það öryggi sem atvinnutekjur af traustri vinnu skapa. Nú er stefna þessarar ríkisstjórnar að slíta það öryggi í sundur. Ef ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, Alþfl. og Sjálfstfl., getur ekki á næstu vikum lagt fram ítarlega og sannfærandi lýsingu á því til hvaða aðgerða hún ætlar að grípa til að snúa þjóðinni frá braut vaxandi atvinnuleysis, þá á hún að rjúfa þing og boða til kosninga. Íslenska þjóðin hefur ekki efni á því að hafa á hverri klukkustund 15 nýjar fjölskyldur ganga í sveit atvinnuleysingjanna. Íslenska þjóðin hefur ekki efni á því að harmleikur, vonbrigði og sársauki haldi innreið sína i brjóstum hinna atvinnulausu. Sú ríkisstjórn sem ekki ræður við þann vanda á að viðurkenna það. Þess vegna lýk ég máli mínu, virðulegi forseti, um leið og ég ber fram þá spurningu til ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar: Hver eru ykkar úrræði? Hvað á að gera? Að ítreka þá tillögu að ef ríkisstjórnin á allra næstu vikum leggur ekki fram sannfærandi tillögugerð um nýsköpun í íslenskum efnahagsmálum þá á hún tafarlaust að rjúfa þing og boða til kosninga og gefa þjóðinni kost á því að velja nýja ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Aðgerðir gegn atvinnuleysi eru að sjálfsögðu forgangsmál ríkisstjórnarinnar. Reyndar er sömu sögu að segja í flestum ef ekki öllum löndunum í kringum okkur. Verulegt atvinnuleysi verður ekki þolað hér á landi til frambúðar, eyðileggingarmáttur þess er mikill og við sjáum félagslegar og sálfræðilegar afleiðingar allt of víða í þjóðfélaginu. Íslenska þjóðin er starfsöm og hefur byggt afkomu sína á mikilli vinnu. Okkur þykir öllum sárt að sjá heilbrigt fólk með vinnufúsar hendur standandi í biðröð til að bíða eftir atvinnuleysisbótum. Það er því fullkomlega eðlilegt og um leið æskilegt að umræða um þetta mál og þennan mikla vanda sem að okkur steðjar fari fram hér í dag. Benda má á fjölmargar samverkandi orsakir atvinnuleysis hér á landi. Ég hygg að flestir séu sammála um að ytri áföll, einkum minni þorskafli og lægra verð á afurðum okkar, bæði fiski og áli, eigi stærstan þátt í samdrættinum sem leitt hefur til atvinnuleysis. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sem hóf þessa umræðu gaf í skyn að það væri rangt sem sagt hefur verið að verðlag okkar á afurðum erlendis hefði lækkað eins og sagt hefur verið æðioft. Ég kynnti mér það alveg sérstaklega og ef við lítum á verðlag á sjávarafurðum eins og það er mælt í janúar 1991 og síðan aftur í desember á sl. ári, 1993, þá hefur verðfall orðið á milli 24--25%, hvorki meira né minna, mælt í SDR. Við skulum átta okkur á því að það er ekki hægt að bera saman íslenskar krónur á öllum tímabilum en þetta er betri mælikvarði og þetta er vísitala sem reiknuð er út hér á landi og ég hef hingað til ekki heyrt menn efast um það að þetta séu ekki réttar tölur. Við skulum þess vegna ekki gera minna úr þeim vanda sem þessi þjóð á við að glíma en efni standa til. Í öðru lagi vil ég minna á að langvarandi stöðug efnahagslægð í okkar heimshluta hefur haft lamandi áhrif á útflutningsgreinar Íslendinga ásamt minnkandi kaupmætti í Austur-Evrópu í kjölfar gjaldþrots kommúnismans. Þessu til viðbótar má nefna fjárfestingarmistök á umliðnum árum og offjárfestingu sem fjármögnuð var með erlendu fé og byggðist kannski fremur á bjartsýni en raunsæi. Sem dæmi um þetta má nefna að ríkissjóður afskrifaði 8--10 milljarða á árunum 1990--1993 af töpuðum fjárfestingarkröfum og meira er í vændum á þessu ári og sjálfsagt á næstu árum, m.a. í sjóðakerfinu. Mikil erlend skuldasöfnun þjóðarinnar þegar góðæri ríkti hefur auðvitað orðið til þess að nú, þegar saman dregur, þarf að greiða niður þessar skuldir. Það er athyglisvert að afborganir og vextir af erlendum lánum sem greiða þarf á yfirstandandi ári eru 51 milljarður kr. eða um það bil helmingurinn af íslensku fjárlögunum þegar litið er á þjóðarbúið í heild. Þetta eru vaxtagreiðslur, greiðslur afborgana af lánum sem tekin voru þegar góðæri ríkti á Íslandi og þrengir auðvitað kosti okkar nú þegar verr árar. Ríkisstjórnin hefur á undanförnum tveimur árum þurft að fást við gífurlega efnahagserfiðleika og atvinnuleysi í miklu stærri stíl en Íslendingar hafa átt að venjast. Sjálfsagt má deila um árangurinn en full ástæða er til að rifja upp að í skýrslu Alþýðusambands Íslands í nóvember 1992 fyrir um það bil 15 mánuðum síðan var talið að atvinnuleysi hér á landi gæti farið í 20--25% ef ekkert yrði að gert. Markmið ríkisstjórnarinnar er og hefur verið að koma í veg fyrir aukið atvinnuleysi með víðtækri samstöðu og samstarfi, einkum við aðila vinnumarkaðarins. Þetta hefur verið varnarbarátta og sem betur fer hefur nokkur árangur náðst við erfiðar aðstæður. Hv. þm. spurði um aðgerðir. Skipta má aðgerðum ríkisstjórnarinnar gegn atvinnuleysinu í þrennt. Í fyrsta lagi hefur ríkisstjórnin lagt áherslu á að bæta stöðu atvinnulífsins. Með stöðugu verðlagi, auknu frelsi í viðskiptum milli landa, lækkun skatta á atvinnureksturinn, lækkun vaxta og hagstæðu raungengi hefur samkeppnisstaðan verið styrkt og rekstrarskilyrðin bætt. Í öðru lagi hafa aðgerðir ríkisstjórnarinnar miðað að því að stuðla að friði á vinnumarkaði og hófsömum kjarasamningi. Þannig hefur tekist í góðu samkomulagi við aðila vinnumarkaðarins að draga úr kaupmáttarskerðingu þeirra sem lakast eru settir með sérstökum aðgerðum í ríkisfjármálum. Lækkun skatta á matvæli nýtist t.d. þeim sem eru með tekjur undir skattleysismörkum og lækkandi vextir koma skuldugum fjölskyldum til góða. Í þriðja lagi hefur ríkisstjórnin dregið úr atvinnuleysi með beinum aðgerðum. Rekstrartilfærslur og rekstrarútgjöld ríkisins hafa verið lækkuð til að mæta auknum útgjöldum til sérstakra atvinnuskapandi verkefna. Samið hefur verið við sveitarfélögin um framlög til atvinnumyndandi verkefna einnig og það er gert í samvinnu við Atvinnuleysistryggingasjóð. Opinbert fé hefur verið lagt til fiskeldis og loðdýraræktar í því skyni að þessar atvinnugreinar geti vaxið aftur um leið og skilyrði batna á erlendum mörkuðum. Vandamál skipasmíðaiðnaðarins hefur verið til meðferðar í ríkisstjórn. Samþykkt hefur verið að leggja fram fjármagn til að styrkja stöðu íslenskra skipasmiðja vegna niðurgreiðslna af hálfu t.d. Norðmanna og unnið er að tillögum um það hvernig við getum beitt undirboðs- og jöfnunartollum til þess að ná fram þeim árangri að styrkja stöðu íslenska skipasmíðaiðnaðarins. Þá hefur ríkisstjórnin í samstarfi við Háskóla Íslands lagt fé til rannsóknastyrkja fyrir námsmenn sem ekki hafa átt kost á sumarvinnu og stuðlað hefur verið að útflutningi verkefna, m.a. í tengslum við alþjóðlegar aðgerðir. Ég minni á í því sambandi það sem er að gerast fyrir botni Miðjarðarhafs, það sem er að gerast í Eystrasaltsríkjunum og ríkisstjórnin hefur fylgst með og styrkt aðgerðir einstaklinga og fyrirtækja sem hafa verið að leita að verkefnum erlendis til að styrkja atvinnustöðuna hér heima. Það má auðvitað spyrja að því hvernig þessar aðgerðir og fleiri sem mætti nefna til hafa skilað sér í baráttunni gegn auknu atvinnuleysi. Ég minnti áðan á það að fyrir 15 mánðum sagði ASÍ: ,,Atvinnuleysi hér á landi verður 20--25%`` --- það var í nóvember 1992 --- ,,ef ekkert verður að gert.`` En við getum einnig borið okkur saman við aðrar þjóðir. Í Evrópubandalaginu er spáð að atvinnuleysi vaxi á yfirstandandi ári og verði yfir 12%. Í Svíþjóð var atvinnuleysi árið 1990 áþekkt atvinnuleysinu hér eða um 1,5%. Samkvæmt spá stjórnvalda þar verður atvinnuleysi um það bil 8,5% á yfirstandandi ári og ef við teljum með það fólk sem er á námskeiðum, einfaldlega vegna þess að það fær ekki vinnu, þá er líklegt að atvinnuleysi megi teljast um 12%. Í Finnlandi var atvinnuleysið lítið meira en hér á landi fyrir örfáum árum. Það var 3,4% 1990. Þar er ástandið einna verst og talið er að atvinnuleysi þar á yfirstandandi ári verði tæplega 20%, ég endurtek, tæplega 20% og jafnvel í Noregi þar sem hagvöxtur hefur verið tiltölulega stöðugur, þeir hafa lifað m.a. á olíu og ég hygg að olían í norsku efnahagslífi sé svipuð að stærð og þorskurinn í því íslenska, þrátt fyrir þetta allt saman hefur atvinnuleysið í Noregi vaxið og er spáð að það verði um 6% á yfirstandandi ári. Og stundum heyrist Sviss vera nefnt sem dýrðin og Eden í þessu sambandi. Og það er rétt að atvinnuleysi í Sviss árið 1990 var miklu minna en hér á landi eða 0,6% en í ár verður það 5,5% og er þó Sviss það land þar sem atvinnuleysi er einna minnst í heiminum. Þetta segi ég nú vegna þess að þegar þessi samanburður er tíundaður þá kemur í ljós að þrátt fyrir allt hefur okkur tekist í okkar varnarbaráttu að koma í veg fyrir vaxandi atvinnuleysi því að í þessum löndum sem ég nefndi til sögunnar, sérstaklega á Norðurlöndum, þar hafa ríkisstjórnir og aðrir þurft að fást við sams konar efnahagsvandamál og hér á landi.

Sagðirðu að ríkisstjórninni hefði tekist að koma í veg fyrir vaxandi atvinnuleysi?

Já, verulegt vaxandi atvinnuleysi. Ég hef sagt það,  Atvinnuleysisvandinn er alþjóðlegur og hefur nú um skeið herjað einmitt á velferðarríkin á Norðurlöndum með óvægnari hætti en áður. Í norrænu fjármálaráðherranefndinni hefur atvinnuleysisvandinn verið ofarlega á dagskrá. Sömuleiðis hefur málið verið tekið upp innan EFTA á vegum fjármálaráðherranna og á sameiginlegum vettvangi EFTA og EB, ekki síst í kjölfar hvítrar skýrslu Delors og skýrslu sem EFTA-ríkin skrifuðu um þetta mál. Atvinnumálin, hagvaxtarmálin og atvinnuleysismálin hafa verið til sérstakrar meðferðar í OECD. Þar hafa sérfræðingar brotið þetta mál til mergjar og skýrsludrög hafa verið kynnt ríkisstjórnum þessara landa. Ég ætla að sjálfsögðu ekki hér að ræða efnisatriði þessara skýrslna, sem hafa komið upp í samstarfi fjármálaráðherranna en í fjmrn. höfum við kappkostað að fylgjast með þessum málum. Við höfum sótt suma þessa fundi og átt samstarf við aðila vinnumarkaðarins, sérstaklega ASÍ, VSÍ og nú upp á síðkastið BSRB um þessi mál. Það má kannski segja að í þessum skýrslum komi fram þegar atvinnuleysið er greint og á því getum við lært að atvinnuleysisvandinn sé þrenns konar. 1. Hann er af tæknilegum ástæðum, þ.e. atvinnuleysi verður til vegna tækniframfara. 2. Um kerfisbundið atvinnuleysi er að ræða, þ.e. atvinnuleysið hefur haldið áfram að vera til þrátt fyrir hagvöxt, þrátt fyrir að sveiflan niður á við hafi hætt og efnahagslíf hafi orðið skárra í löndunum. Þetta hafa menn kallað kerfisbundið atvinnuleysi og felst m.a. í því að talið er að vinnumarkaðurinn sé gallaður, enda skulum við taka eftir að atvinnuleysi er ekki einungis af efnahagslegum toga. Atvinnuleysisvandinn er líka af kerfislægum toga, getur verið vegna þess að við stöndum ekki rétt að kjarasamningum. Um þetta hafa verið skrifaðar lærðar ritgerðir. Í því samband má minna á ritgerð eða ræðu Þorvaldar Gylfasonar prófessors, sem hann flutti á norrænum vettvangi, en talsvert hefur einmitt verið staðnæmst við þetta atriði upp á síðkastið, sérstaklega þegar rætt er um atvinnuleysisvandann í Evrópu og hann borinn saman við atvinnuleysisvandann í Japan og Bandaríkjunum en þar hefur verið staðið að málum með sitt hvorum hættinum. 3. Síðan er um sveiflubundinn vanda að ræða þegar samdráttur verður og fólk missir vinnu sína af þeim ástæðum. Ég nefni þetta hérna vegna þess að ég er sannfærður um að í framtíðinni verði litið á þennan vanda meira í alþjóðlegu samhengi heldur en gert hefur verið hingað til og við munum sjá að það er nauðsynlegt að leysa atvinnuleysisvandann á alþjóðlegum grunni en ekki einungis með heimaaðgerðum. Þetta er mönnum að verða miklu ljósara en áður og dæmi um það eru einmitt umræður um skipasmíðaiðnaðinn þar sem þjóðir eru sífellt að reyna að jafna aðgerðir á milli í stað þess að taka sig saman um það að hafa skilyrðin til atvinnurekstrar með sama hætti í löndunum. Á þetta vil ég leggja sérstaka áherslu hér. Á síðasta ári var atvinnuleysi hér 4,3% sem var heldur minna heldur en spáð hafði verið þegar kom fram á árið. Á yfirstandandi ári er gert ráð fyrir 5% atvinnuleysi. Í desember á sl. ári var skráð atvinnuleysi 6,3%, hafði verið 4,7% í nóvember. Í janúar 1994 má búast við að atvinnuleysi verði 7--8%, kannski nær 8%. Þetta mikla atvinnuleysi nú í desember og janúar er árstíðabundið atvinnuleysi sem stafar af lokun fiskvinnslustöðva á landsbyggðinni. Atvinnuleysi meðal kvenna á landsbyggðinni er næstum 10% í desember, 14% á Austurlandi og þetta atvinnuleysi meðal kvenna gæti enn aukist í þessum mánuði sem nú er að líða. Þetta mikla atvinnuleysi nú í desember og janúar má að hluta til rekja til sjómannaverkfallsins sem hefur verið leyst. Það leiddi til uppsagna fjölda fiskvinnslufólks. Hins vegar má gera ráð fyrir að atvinnulausum fækki í lok janúar og á næstu mánuðum eftir því sem sjávarútvegurinn fer meira í gang og átaksverkefni sveitarfélaganna hefjast. En það er ljóst að átaksverkefni sveitarfélaganna í samvinnu við Atvinnuleysistryggingasjóð munu hefjast fyrr á þessu ári en á síðasta ári. Þetta eru upplýsingar sem ég hef m.a. frá Þjóðhagsstofnun en hún kannar nú atvinnuástandið og mun gefa út nýja spá í næsta mánuði og það er alls óvíst að um breytingar á spánni verði að ræða en spáin fyrir árið í ár er 5% eins og ég sagði áðan. Aðalatriðið er að flestir eru sammála um að botninum í efnahagslægðinni verði náð á þessu ári og hagvöxtur verði á því næsta. Þetta helgast ekki síst af því að ekki er gert ráð fyrir því að skera þurfi niður aflakvóta á næsta fiskveiðiári umfram það sem gert hefur verið. Einnig er búist við að fyrirtæki hér á landi geti ein sér eða í samvinnu við önnur, með samstarfi sín á milli, aukið útflutningsverðmæti sjávarafurða og annarra afurða vegna tollabreytinga á Evrópska efnahagssvæðinu. Hv. þm. tók inn í ræðu sína og hneykslaðist á því að forsrh. væri á fundi úti í Sviss og nefndi einnig til sögunnar að hann væri hissa á því og hneykslaðist á því að félmrh. ætlaði að tala um fjölskyldumál nú þegar atvinnuleysisvandinn er eins og hann er hér á landi. Ég vil einungis segja það að forsrh. er á fundi með m.a. fjölda þjóðarleiðtoga sem fjalla m.a. um það mál sem við erum að tala um hér í dag. Það er afar mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því að við lifum ekki einir í þessu heimi. Atvinnuleysisvandinn er ekki séríslenskur vandi og við höfum mikið gagn af því að ræða við forustumenn annarra þjóða. Þetta vil ég að komi hér mjög skýrt fram í þessari umræðu. Atvinnuleysið er heldur ekki einungis vandamál stjórnvalda, ekki einungis vandamál ríkisstjórnarinnar eins og helst var að skilja á hv. þm. Þetta er vandamál þjóðarinnar allrar og þess vegna hefur ríkisstjórnin kappkostað í sínu starfi og með sínum aðgerðum að eiga sem allra best samstarf við sem flesta aðila, ekki síst aðila vinnumarkaðarins. Þetta er það sem skiptir máli í þessu sambandi og ég vona að ég hafi með þessari ræðu minni lýst aðgerðum ríkisstjórnarinnar og lagt áherslu á það að við leysum ekki þennan vanda með upphrópunum eða ásökunum hverjir á aðra. Við leysum þennan vanda með samstilltu átaki þjóðarinnar og sem betur fer getum við sagt nú að við sjáum fram á betri tíð.

Virðulegi forseti. Það hafa orðið ótrúleg umskipti í íslensku samfélagi á síðustu tveimur og hálfu ári. Í raun eru þessi umskipti alger. Heilu kynslóðirnar eru nú í fyrsta skipti að upplifa það að þurfa að búa við atvinnuleysi. Þetta eru þær kynslóðir sem hafa á síðustu tveimur áratugum, sem menn hafa viljað kalla framsóknaráratugina, búið við það að geta treyst því að það væri full atvinna í landinu og hafa getað gengið að atvinnu þegar þær kæmu út á vinnumarkaðinn. Þetta eru kynslóðirnar sem hafa geta búið við öryggi í menntamálum, hafa getað búið við öryggi í heilbrigðismálum. Það hefur ekki verið spurt hvort menn ættu peninga áður en þeir leituðu sér læknishjálpar. Það eru þessar kynslóðir sem hafa lifað í raun allar björtustu hliðar á íslensku samfélagi, hafa vitað að það væri gott að búa á Íslandi og hvergi betra. En í dag eftir tveggja og hálfs árs setu þessarar íhaldsstjórnar, samstjórn Alþfl. og Sjálfstfl., er þetta fólk nú að upplifa það að hafa ekki atvinnu, það er að upplifa óvissuna, það er að upplifa óttann og það er að upplifa örbirgðina sem af atvinnuleysinu leiðir. En þetta er líka skulduga kynslóðin, kynslóðin sem er krafin þess að greiða námslánin sín að fullu, kynslóðin sem er krafin þess að greiða húsnæðislánin sín að fullu, kynslóðin sem þarf að greiða hærri skatta en nokkur önnur kynslóð sem hefur komið hér á undan, kynslóð sem hefur upplifað meiri álögur bæði í heilbrigðismálum og menntamálum en nokkur önnur kynslóð. Þetta fólk spyr auðvitað nú: Hvar eru skattalækkanirnar sem Sjálfstfl. lofaði fyrir síðustu kosningar? Hvar er 35% skattþrepið í tekjuskattinum sem Sjálfstfl. lofaði þjóðinni á landsfundi sínum 1991? Hann lofaði að lækka skattana um 9.150 millj. En skattprósentan á einstaklingana er komin upp í 42%. Hvar eru 80 þús. kr. skattleysismörkin sem Alþfl. lofaði fólkinu fyrir kosningarnar 1991? Þau eru komin niður í 57 þús. kr. Og það er nefnilega þannig komið fyrir mörgum fjölskyldum í landinu sem bæði hafa þurft að þola kjaraskerðingu og ekki síst þeir sem enga atvinnu hafa að það er núna til fólk sem á ekki fyrir skólavörunum fyrir börnin sín, það á ekki fyrir fötum á börnin í skólann og það eru margir því miður sem ekki eiga einu sinni fyrir mat. Hæstv. fjmrh. kom hér eins og vænta mátti í ræðustólinn og lýsti því yfir að þetta væru auðvitað allt saman þessar erfiðu ytri aðstæður sem menn þyrftu að búa við. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að það hefur bjátað hér á í ytri aðstæðum hjá okkur á síðustu árum. En það er of mikið gert úr því að rekja allan vandann til ytri aðstæðna. Staðreyndin er sú að ef menn líta á og bera saman þau ár sem ytri aðstæður hafa verið erfiðar, bæði árin 1983 og 1988 og horfa einvörðungu á ytri aðstæðurnar, þá er staðreyndin sú að aflinn er meiri á þessu ári en bæði 1983 og 1988. Verðið á erlendum mörkuðum, hæstv. fjmrh., er 20% hærra í dag en það var 1983. Verðbólgan var 130% 1983 en hún er 0% í dag og það var ekki þessi ríkisstjórn sem náði verðbólgunni niður, það var fyrri ríkisstjórn í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins. Árið 1983 var því spáð að það yrðu 5.000 manns atvinnulausir ef ekkert yrði gert í upphafi árs 1984. Sú ríkisstjórn sem þá var starfandi undir forustu Framsfl. greip til aðgerða til þess að tryggja að ekki skyldi hér ríða yfir landið holskefla atvinnuleysis. Það skiptir nefnilega máli, hæstv. fjmrh., hverjir það eru sem stjórna þessu landi á hverjum tíma. Vandinn sem við búum við núna er heimatilbúinn. Og við þurfum ekki að fara lengra aftur heldur en til miðs árs 1991 þegar vextirnir voru hækkaðir, niðurskurður átti sér stað í opinberri þjónustu sem leiddi til samdráttar, skattar á einstaklinga voru hækkaðir, álögur opinberra gjalda á einstaklingana voru hækkaðar, álögur á atvinnulífið þá voru auknar þó að það hafi verið gerðar leiðréttingar nú sem leiddu til tapreksturs sem atvinnulífið hefði ekki náð sér út úr. Af þessu komu gjaldþrotin og í kjölfar gjaldþrotanna kom atvinnuleysið. Þær aðgerðir sem ríkisstjórnin greip til um mitt ár 1991 voru skemmdarverk í hagstjórn og það eru þau skemmdarverk sem menn því miður búa enn við í dag. En afleiðingarnar af verkum ríkisstjórnarinnar eru þær að fjárfestingin er lítil. Það eru engin ný atvinnutækifæri sem skapast. Það eru minni skatttekjur, það er aukinn fjárlagahalli, það eru hærri vextir, það eru hærri skattar, það eru lakari lífskjör sem aftur leiða til minni skatttekna. Þannig hefur ríkisstjórnin í raun og veru búið til vítahring, vítahring sem hún er ekki fær um að koma þjóðinni út úr, en þennan vítahring þarf að rjúfa. Við framsóknarmenn höfum kynnt tillögur sem við köllum ,,Átak til endurreisnar``, tillögur í efnahags- og atvinnumálum. Þær tillögur gera ráð fyrir því að menn geti rofið þennan vítahring og komist út úr honum. En það mun taka tíma því að þau skemmdarverk sem við höfum nú þurft að þola í efnahagsstjórn munu taka langan tíma að bæta fyrir. Við segjum því hiklaust: Þessi ríkisstjórn verður að fara frá. Ríkisstjórn sem ekki hefur manndóm í sér til þess að tryggja fulla atvinnu fyrir fólkið í landinu, tryggja þau grundvallarréttindi sem einstaklingurinn á að búa við, sem er að hafa fulla atvinnu, það er ríkisstjórn sem verður að fara frá.

Virðulegi forseti. Það er ljóst að þó að atvinnuleysi hér sé með því minnsta samanborið við þau lönd sem við berum okkur saman við þá er það allt of mikið og afleiðingarnar mjög alvarlegar, bæði félagslegar og fjárhagslegar, sérstaklega fyrir þær fjölskyldur sem lenda í langtímaatvinnuleysi. Ríkisstjórnin hefur brugðist við vandamálum vaxandi atvinnuleysis með ýmsum hætti. 1. Megináherslan hefur verið á beinar atvinnuskapandi aðgerðir með verulegum fjármunum frá ríkissjóði til að flýta verkefnum á vegum ríkis og sveitarfélaga sem ætlað var að ráðast í síðar. 2. Með því að leggja áherslu á virkar vinnumarkaðsaðgerðir til að hagnýta þann óvirka stuðning sem liggur í dagpeningagreiðslum Atvinnuleysistryggingasjóðs. 3. Með því að endurskoða það öryggis- og þjónustunet sem atvinnulaust fólk þarf að reiða sig á. 4. Með því að efla starfsmenntun og önnur námskeið sem stuðla að aukinni hæfni og aðlögun vinnuaflsins til að takast á við breyttar aðstæður. 5. Síðast en ekki síst með því að bæta verulega stöðu fyrirtækja og heimila með efnahagsaðgerðum sem leitt hafa til verulegrar vaxtalækkunar og nánast engrar verðbólgu. Í ljósi vaxandi atvinnuleysis hefur ríkisvaldið líka breytt ýmsum áherslum í atvinnumálum. Vaxandi atvinnuleysi hefur þannig gert það að verkum að ríkisstjórnin hefur hafið virkari stuðningsaðgerðir við vinnumarkaðinn en nokkru sinni fyrr. Þannig hafa um þrír milljarðar kr. verið lagðir fram af hálfu ríkisins til atvinnuskapandi verkefna umfram það sem gert var ráð fyrir í því fjárlagafrv. fyrir árið 1993 sem lagt var fyrir Alþingi haustið 1992. Þá lögðu sveitarfélögin fram 500 millj. til atvinnuskapandi verkefna á sl. ári í gegnum Atvinnuleysistryggingasjóð. Á þessu ári verður varið 1.200 millj. kr. af hálfu ríkis og sveitarfélaga til virkra vinnumarkaðsaðgerða. Nú er unnið að reglugerð sem gefin verður út næstu daga sem stuðla mun að enn virkari vinnumarkaðsaðgerðum. M.a. er þar lögð áhersla á að styrkja sérstök verkefni sem einkum eru ætluð námsmönnum sem lokið hafa námi og komast ekki á vinnumarkaðinn vegna atvinnuástandsins. Einnig að heimilt verði að styrkja atvinnuleysi einstaklinga til að hleypa af stokkunum eigin viðskiptahugmynd með þeim hætti að þeir haldi atvinnuleysisbótum í ákveðinn tíma meðan verið er að láta á það reyna að hugmyndin sé framkvæmanleg. Með nýlegum breytingum á lögum um Atvinnuleysistryggingasjóð hefur atvinnuleysistryggingakerfið líka verið gert sveigjanlegra og víðtækara. Sérstakt átak var gert í atvinnumálum kvenna á þessu ári þar sem gerðar eru tilraunir með ýmsar vinnumarkaðsaðgerðir. En umfram þær 15 millj. sem veittar eru til atvinnusköpunar fyrir konur árlega var veitt sérstakt 60 millj. kr. framlag til atvinnusköpunar fyrir konur um allt land vegna meira atvinnuleysis meðal kvenna en karla. Ég tel að þær 60 millj. sem sérstaklega var veitt til atvinnumála kvenna á sl. ári hafi reynst svo vel að ríkisstjórnin hljóti að skoða það sérstaklega í þessu atvinnuleysi sem nú er að áframhald verði á þessu átaki. Fjármagni var þar einkum varið til nýsköpunar, framþróunar og markaðssetningar og nýttist fjármagnið m.a. til handiðnaðar ýmiss konar þar sem unnið var úr íslensku hráefni. Einnig var fjármagn veitt til aðhlynningarstarfa, námsaðstoðar og svokallaðra vinnuskipta þar sem fólk er í hlutavinnu á móti námi og heldur engu að síður sínum launum og rýmir þannig fyrir einstaklingum á atvinnuleysisskrá. Þær vinnumarkaðsaðgerðir sem hafa verið notaðar í öðrum löndum hafa einnig verið til skoðunar í ráðuneytinu með tilliti til þess hvort þær geti komið að gagni hér á landi. Flestar þessar aðgerðir eiga það sameiginlegt að vera mjög kostnaðarsamar og byggjast oft á því að verulegt atvinnuleysi hafi skotið rótum sem ekki verður leyst með atvinnuskapandi aðgerðum. Ég tel að margar þeirra eigi erindi nú þegar sem tilraunaverkefni á vegum ríkis og sveitarfélaga og Atvinnuleysistryggingasjóðs. Þetta á t.d. við um aðgerðir sem stuðla að hreyfanleika vinnuafls innan lands, aðgerðir sem hvetja menn til sjálfstæðrar atvinnusköpunar, námsatvinna, deildar stöður og vinnuskipti sem ég nefndi hér áðan. Ég vil einnig nefna að á lokastigi er endurskoðun á lögum um vinnumiðlun sem eiga að fela í sér öflugra vinnumiðlunarkerfi með sérhæfðri ráðgjafarþjónustu. Enn fremur er í undirbúningi átak í atvinnumálum fatlaðra en tillögur þar að lútandi verða tilbúnar vonandi á næstu vikum. Ég vil einnig nefna að mikil þörf er fyrir starfsmenntun og hefur verið brugðist við því á ýmsan hátt en ætla má að 10 þús. manns hafi notið góðs af lögum um starfsmenntun í atvinnulífinu sem Alþingi samþykkti fyrir tæpum tveimur árum síðan. Ég vil fara nokkrum orðum um atvinnuleysistölurnar nú og hvaða ályktanir megi af þeim draga. Atvinnulausum fjölgar í heild að meðaltali um 33% frá nóvember til desember en hefur fjölgað um 32% frá nóvember í fyrra. Undanfarin 10 ár hefur atvinnuleysi aukist um rúmlega 45% að meðaltali frá nóvember til desember. Um 9.700 manns eru skráðir atvinnulausir í lok ársins. Þessi fjöldi atvinnulausra er auðvitað óviðunandi þótt vonir standi til að þetta mikla atvinnuleysi verði ekki viðvarandi. Atvinnuleysi hefur aukist mikið frá því í október alls staðar á landinu. Skýringar á þessum breytingum eru í fyrsta lagi slæm aflabrögð í nóvember og mikil stöðvun fiskvinnslu og veiða seinni hluta desembermánaðar. Aðrar árstíðasveiflur í atvinnurekstri á þessum tíma vega einnig þungt auk þess sem verulega dró úr átaksverkefnum þegar líða tók á árið. Þær atvinnuleysistölur sem við erum að sjá núna í lok desember og væntanlega í janúar eru miklar sveiflutölur þar sem sveiflan skýrist af miklum árstíðasveiflum í íslensku atvinnulífi og verkfalli sjómanna sem getur gert um 5.000--6.000 manns í fiskvinnslu atvinnulausa um skamman tíma. Hins vegar er ljóst að vaxandi samdráttur er á mörgum sviðum atvinnulífsins sem að verulegu leyti orsakast af slæmum ytri aðstæðum eins og verðfalli á útflutningsframleiðslu og samdrætti í þorskveiðum. Þannig hefur fækkað um 6.800 ársverk hjá fyrirtækjum síðan 1988, mest í iðnaði eða um 4.200 ársverk, þar af um 1.800 í fiskiðnaði. Þá hefur fækkað um 1.400 ársverk í verslun, veitinga- og hótelrekstri. Í byggingarstarfsemi, sem mikið hefur verið í umræðunni, hefur hins vegar fækkað um 40 ársverk á þessu tímabili og án þess að lítið sé gert úr þeim vanda sem þar er, þá er ljóst að árstíðasveiflur í byggingariðnaði eru miklar. Í landbúnaði hefur fækkað á þessu tímabili um 570 ársverk, um 450 í peningastofnunum, um 315 í samgöngum og fjarskiptastarfsemi. Einungis hefur orðið aukning í ýmissi þjónustustarfsemi um samtals 200 ársverk, í fiskveiðum um 90 ársverk sem skýrist af aukinni vinnslu úti á sjó og fjölgun smábáta. Á móti þessari miklu fækkun ársverka hjá fyrirtækjum vegur aukning um 2.100 ársverk hjá hinu opinbera og um 650 í annarri starfsemi sem þýðir þegar á heildina er litið að fækkað hefur um 4.000 ársverk frá 1988--1993. Að einhverju leyti er hér um hagræðingu að ræða en ekki samdrátt þó ljóst sé að við höfum farið í gegnum mjög erfitt samdráttarskeið. Það sem einkum hefur breyst er að atvinnuleysið er orðið almennara og takmarkast ekki lengur við árstíðabundnar sveiflur í sjávarútvegi eða aðra tímabundna erfiðleika í þeirri grein. Þannig hefur atvinnuleysið í þéttbýli hér á höfuðborgarsvæðinu og við Eyjafjörðinn minnkað miklu minna en víðast hvar annars staðar í þeim atvinnubata sem varð fram til ágúst. Ástæða þess er að lítið hefur dregið úr samdrætti sem orðið hefur í iðnaði og verslun undanfarin ár í kjölfar aflasamdráttar og lækkunar á heimsmarkaðsverði helstu útflutningsgreina. Atvinnuástandið hefur nú versnað eins og atvinnuleysistölur bera með sér og munu tölur janúarmánaðar vafalaust verða um 7--8% en væntanlega mun úr atvinnuleysinu draga strax í lok þessa mánaðar. Áhrif átaksverkefna sveitarfélaga og aukinna opinberra framkvæmda fer aftur að gæta á næstunni. Þjóðhagsstofnun spáir nú að atvinnuleysi verði 5--5,5% á þessu ári þannig að atvinnuleysi fer vart undir þau mörk fyrr en í sumar. Þetta þýðir að talsvert atvinnuleysi verður viðvarandi næstu mánuði. Áhersla hins opinbera þarf að vera margþætt til þess að takast á við atvinnuleysið. 1. Að bæta skilyrði hins almenna vinnumarkaðar og stuðla að þróun og nýsköpunar í atvinnulífinu. 2. Að leggja áherslu á virkari atvinnuskapandi vinnumarkaðsaðgerðir hjá ríki og sveitarfélögum og aðgerðir sem einnig hvetja einkafyrirtæki til að ráða atvinnulaust fólk. 3. Að auka aðgerðir sem styrkja félagslegar og menntunarlegar þarfir vinnuafls og vinnumarkaðar. 4. Að sérstökum vinnumarkaðsaðgerðum verði beitt sem tryggi úrræði fyrir fólk sem búið hefur við langtímaatvinnuleysi. Það er þýðingarmikið að veita aukið fjármagn í alla þessa þætti því þeir eru innbyrðis háðir og styðja hver annan. Stuðla þarf að því að fjármagn Atvinnuleysistryggingasjóðs nýtist sem best í virkar vinnumarkaðsaðgerðir og sem minnst í óvirkar bótagreiðslur. Viðhalda þarf hæfni og starfsorku þess vinnuafls sem um lengri eða skemmri tíma þarf að búa við atvinnuleysi. Þó að atvinnulausir séu eðlilega ósáttir við þær tekjur sem atvinnuleysisbótakerfið tryggir þeim og sérstaklega að þær séu í engu samræmi við fyrri tekjur áður en þeir verða atvinnulausir eins og viðgengst t.d. á Norðurlöndum þá hefur núv. kerfi það fram yfir atvinnuleysistryggingakerfi flestra annarra landa að þar eru engin tímatakmörk önnur en 70 ára aldur hve lengi fólk getur verið á atvinnuleysisbótum. Að þessu leyti eru langtímaatvinnulausir betur tryggðir en víða annars staðar. Menn eru engan veginn sammála um hvort ofangreind atriði séu kostir kerfisins eða gallar. Með auknu atvinnuleysi hefur bótatíminn víðast hvar verið styttur og önnur framfærsluaðstoð komið í staðinn. Spurningin er um hvort þörf sé á sérstöku launatengdu tryggingakerfi eins og lífeyrissjóði sem gæti bætt upp það tekjutap sem þeir verða fyrir þegar þeir eru atvinnulausir. Þessi umræða kann að verða almennari ef atvinnuleysi vex enn frekar og verður viðvarandi. Annað vandamál í núverandi kerfi er sá hópur fólks sem er að koma inn á vinnumarkaðinn og hefur enga möguleika, hvorki á vinnu né atvinnuleysisbótum. Um getur verið að ræða fólk sem er að koma úr námi, fæðingarorlofi, veikindum, fangelsum eða einhverju ólaunuðu starfi eins og að vera heimavinnandi. Það er ljóst að nauðsynlegt er að fylgjast grannt með vandamálum þessara hópa og tímabært að athuga rækilega hvernig við er hægt að bregðast gagnvart þessum hópum. Rétt er að nefna í þessu sambandi að í undirbúningi eru breytingar á lögum um vinnumiðlun sem eiga að auka þjónustu við þessa hópa sem aðra atvinnuleitendur, ekki síst langtímaatvinnulausa. Tvímælalaust er það svo að atvinnuástandið er verst hjá ófaglærðu fólki sem stjórnvöld verða að huga sérstaklega að hvernig við skuli bruðgist. Í nóvember sl. var ófaglært starfsfólk meira en þriðjungur atvinnulausra og hefur þeim vafalaust fjölgað verulega í desember og janúar. Þetta er hátt hlutfall þegar til þess er litið að 17% þeirra sem eru vinnandi er ófaglært fólk. Á eftir ófaglærðu fólki sem er yfir þriðjungur atvinnulausra kemur síðan verslunarfólk sem var tæp 12% atvinnulausra í nóvember sl. Aukningin hefur einnig orðið nokkur í langtímaatvinnuleysi en þeim sem hafa verið atvinnulausir í 52 vikur eða lengur hefur fjölgað úr 318 frá nóvember 1992 í 479 í nóvember 1993. Flestir atvinnulausra eða um 2.500 manns í nóvember sl. hafa verið atvinnulausir í 4--12 vikur og tæplega 1.300 í 13--25 vikur. Þegar litið er á aldursskiptingu atvinnuleysis er stærsti hópurinn á aldrinum 20--29 ára eða um 2.100 manns í nóvember sl. og síðan 30--39 ára eða um 1.500 manns þannig að ljóst er að atvinnuleysið hittir helst fyrir ófaglært fólk og unga fólkið. Til allra þessara staðreynda þarf að líta þegar hugað er að úrlausnum fyrir þá hópa sem við atvinnuleysi búa. Það er einnig ljóst að atvinnuleysi fylgir gífurlegur vandi fólks að standa við fjárhagsskuldbindingar, m.a. vegna húsnæðislána. Í október sl. gaf ég því út reglugerð sem heimilaði skuldbreytingar á lánum vegna atvinnuleysis eða langvarandi veikinda. Einnig var gert samkomulag við lánastofnanir um samstarf á þessu sviði. Húsnæðisstofnun hafa borist 280 umsóknir um aðstoð vegna greiðsluerfiðleika, um 32% þeirra eru vegna atvinnuleysis og 35% vegna verulega minnkandi tekna. Ég vil einnig nefna að heimild í lögum um Húsnæðisstofnun hefur verið beitt sem felur í sér að fresta greiðslum hjá lántakendum Byggingarsjóðs verkamanna ef greiðslubyrði lána fer yfir tiltekið hlutfall af tekjum greiðenda. Þessari heimild hefur verið beitt með þeim hætti að vanskil, afborganir og vextir næstu eins til tveggja ára eru ekki innheimt á því tímabili. Slík ákvæði eru ekki fyrir hendi hjá Byggingarsjóði ríkisins og húsbréfadeild. Ég tel brýnt að þeirra heimilda verði aflað og mun því beita mér fyrir því þannig að þeir sem búið hafa við langvarandi atvinnuleysi eða mikinn tekjumissi og eru þar af leiðandi í miklum vanskilum í almenna lánakerfinu standi þessi úrlausn einnig til boða. Ég tel einnig að huga þurfi sérstaklega að lögum um greiðslujöfnun. Ákvæði eru þannig nú að mismunur launa og lánskjara eru sett á sérstakan biðreikning. Ég hef óskað eftir því við Húsnæðisstofnun ríkisins að sérstaklega verði skoðað að útvíkka lögin um greiðslujöfnun þannig að ekki verði aðeins litið til launa og lánskjara og mismunar á því heldur taki lögin meira mið af því hvernig launin hafi dregist saman og við ákveðna viðmiðun í samdrætti launa megi flytja hluta skuldarinnar á biðreikning eða greiðslujöfnunarreikning sem greiðist í lok lánstímans. Þetta er vandmeðfarið en ég tel nauðsynlegt að skoða hvort ekki megi beita slíku úrræði. Að lokum vil ég nefna að ég tel brýnt að hraða hér í gegnum þingið frv. sem nú liggur fyrir Alþingi um að greiða m.a. út skyldusparnað til þeirra sem búa við atvinnuleysi. Mjög er spurt um afgreiðslu þessa máls af atvinnulausum sem eiga inni skyldusparnað og vænti ég góðrar samstöðu um að hraða því máli gegnum þingið.

Virðulegi forseti. Atvinnuleysi sem blasir nú við hverjum manni hverfur ekki nema gripið verði til raunverulegra virkra aðgerða. Ríkisstjórnin virðist ekki fær um það með strútshætti sínum að stinga sífellt höfðinu í sandinn. Hún hefur ekki burði til þess að takast á við þetta vandamál og fyrir það geldur öll þjóðin. Áhrif atvinnuleysisins segja til sín á margvíslegan hátt. Félagsleg vandamál aukast og krafturinn í samfélaginu minnkar. Atvinnuleysið var 6,3% í desember og það var þriðjungs aukning frá árinu áður, en þá hafði aftur orðið svipuð aukning frá árinu þar á undan. Auk þess er talsvert dulið atvinnuleysi og það er ekki síst meðal kvenna. Skráð atvinnuleysi meðal kvenna er jafnframt hærra en meðal karla. Á fjórum svæðum á landinu er það yfir 10%, það er á Suðurnesjum, Norðurlandi vestra, Norðurlandi eystra og á Austurlandi en alls var atvinnuleysi kvenna í desembermánuði 7,7% á móti þeim 5,3% atvinnuleysis karla. Þetta eru geigvænlegar tölur og það sem ég óttast mest er það að menn séu að byrja að venjast þessu og sætta sig við það. Það finnst mér ekki að samfélag okkar hafi efni á. Við höfum búið á margan hátt við sveigjanlegan vinnumarkað og sterkt atvinnulíf hér á Íslandi og þær raddir sem nú heyrast um það að til sé eitthvert eðlilegt atvinnuleysi, hvort sem menn kalla það kerfislægt eða eitthvað annað, það eru raddir sem mér finnst að verði að hljóðna. Því miður hefur ríkisstjórnin hvorki vilja né getu til að glíma við þetta erfiða verkefni. Hún býr þegnum sínum aðeins lamandi umhverfi fyrir nýsköpun. Þessu verður að breyta. Hver eru t.d. viðbrögðin við því átaki sem leiddi af sér fjöldann allan af ferskum og lofandi hugmyndum, átaksins sem var gert þegar heilum 60 millj. kr. var varið til sérstaks atvinnuátaks kvenna? Reyndin varð sú að vísa varð frá fjölmörgum fýsilegum hugmyndum, bæði frá fyrirtækjum, sveitarfélögum og einstaklingum. Þetta er auðvitað engin hemja, enda segir svo í greinargerð með nokkrum trega frá þessum starfshópi sem sá um útdeilingu fjármagnsins. Starfshópnum var mikill vandi á höndum við að velja á milli hinna fjölmörgu umsókna sem bárust frá einkaaðilum. Hafandi að leiðarljósi þær vinnureglur sem starfshópurinn setti sér, þá var það að tillögu hópsins að styrkja einkaaðila að upphæð 33,6 millj. og þetta fjármagn varð það einasta sem var til ráðstöfunar. Á sama tíma var meintur milljarður í umferð, milljarður sem að vísu var fyrst og fremst tilfærsla á verkefnum og það virtist ekki vera hægt að ná neinu fjármagni þaðan yfir í þetta verkefni þar sem virkilega voru hugmyndir sem þessum hópi þótti afskaplega hart að þurfa að vísa frá. Hæstv. félmrh. lýsti þeirri skoðun sinni í ræðu hér áðan að ríkisstjórnin hljóti að verja meiru til atvinnumála kvenna í framtíðinni og mikið vona ég að hún hafi rétt fyrir sér vegna þess að ég held að það verði öllu samfélaginu til framdráttar. Hins vegar hlýt ég að spyrja: Af hverju fékk þessi málaflokkur ekki meira af þessum milljarði sem ríkisstjórnin vill meina að hún hafi lagt til atvinnusköpunar? Um það er að vísu deilt en eitthvað hlyti að hafa verið hægt að fá hafi virkilega hugur fylgt máli hjá ríkisstjórninni sem þóttist vilja gera eitthvað í atvinnumálum kvenna. Ég er svo sannarlega ekki að lasta það sem vel var gert, en hins vegar finnst mér afskaplega sárt að það skuli vera í svona smáum stíl og ég held að við munum öll gjalda þess að ekki var betur gert. Sem betur fer er það að mestu liðin tíð að menn tali í lítilsvirðingartóni um hinar smærri lausnir. Við horfum fram á það núna að þeir sem áður höfðu trú á álver, ofurvirkjanir og aðrar ónýtar allsherjarlausnir hafa nú komið auga á gildi hinna smærri lausna þar sem byggt er á hugviti og handverki, námi, nýsköpun, frumkvæði og ferskri hugsun. Það er að sjálfsögðu vel. En það er samt sem áður mjög sérkennilegt og mjög sorglegt að horfa upp á það að þegar eitthvað er farið að ganga vel eins og í ferðaþjónustu og tengdum greinum, t.d. minjagripagerð og fleiru, þá á að fara að sverfa að þessari atvinnugrein. Stjórnarandstöðunni tókst naumlega að afstýra því rétt fyrir jólin að sá atvinnuvegur, ferðaþjónustan, sem lofar bestu og skilar nú um það bil 10% af gjaldeyristekjum okkar, yrði skattlagður jafnvel til dauða. En þessar athafnir lofa sannarlega ekki góðu. Það vantar líka athafnir en ekki bara orð, ráðstefnur og skýrslur, við höfum nóg af slíku. Við höfum haldið nógu marga fundi. Við höfum séð nógu mikið af ljómandi góðum skýrslum um það hvernig og hvað eigi að gera en það vantar athafnir og þrátt fyrir ræður hæstv. ráðherra hér á undan þá sé ég ekki að það hilli undir að það verði neinar umbætur sem orð er á gerandi. Við höfum frá iðnrn. alveg ljómandi skýrslu sem heitir ,,Stuðningur stjórnvalda við nýsköpun í atvinnulífi.`` Ég lýsi eftir aðgerðum. Við höfum líka frá félmrn. alveg ljómandi skýrslu um rannsókn á afleiðingum atvinnuleysis. Þar er sannarlega tæpt á ýmsum mætum hugmyndum til þess að sporna við þessu atvinnuleysi. En ég lýsi eftir aðgerðum. Það sem hér hefur verið lýst að gera eigi er einfaldlega ekki nóg og það sem eftir stendur er að það eru veigamiklar gloppur sem við getum ekki sætt okkur við að sjá í þessum tillögum. Það vantar athafnir eins og t.d. aðgang að áhættufjármagni þannig að við leggjum niður þann ömurlega löst að fólk þurfi að leggja heimili sitt og fjölskyldu sinnar undir, ef ekki heimili ættingja sinna, í hvert sinn sem reyna á að byggja upp nýtt fyrirtæki, nýjar hugmyndir. Sumir virðast geta sótt í sjóði en þorri fólks getur það ekki og fær ekki þá fyrirgreiðslu sem æskilegt er og gæti orðið til þess að atvinnulíf okkar yrði fjölbreyttara nema leggja að veði íbúðarhúsnæði sitt. Því segi ég: Núverandi sjóða- og lánastefna er lamandi og ekki hvetjandi. Það er bara beðið um fasteignaveð. Það er ekki beðið um frumlegar eða framkvæmanlegar hugmyndir og góðar áætlanir byggðar á þekkingu eða jafnvel byggðar á einhverri áhættu sem þá mætti deila á milli fleiri aðila ef menn eru reiðubúnir til að taka áhættu því að það mun að sjálfsögðu ekkert gerast ef það er aldrei tekin nein áhætta í atvinnulífi. Það sem skiptir hins vegar mestu máli er að þessari áhættu sé dreift með einhverjum skynsamlegum hætti og að það sé gerð sú krafa að menn komi með góða útfærslu á því hvernig þeir ætla að gera hlutina, fái til þess hjálp ef þess gerist þörf en ekki bara að þeir komi með lauslega hugmynd og fasteign. Við höfum þegar sopið seyðið af þessari stefnu og hún hefur ekki skilað okkur þeirri fjölbreytni í atvinnulífi sem við þurfum. Okkur vantar líka athafnir eins og þær að bregðast skjótt við sveiflum í atvinnulífi, ekki með þeim máttlausa milljarði sem skilaði okkur í sumar litlu nema flýtingu á einstaka framkvæmdum, kannski skárri vegum eitthvað fyrr en ella og einhver hús sem nauðsynlega þurftu á endurbótum að halda fengu svo sannarlega endurbætur. En þessar aðgerðir út af fyrir sig sögðu okkur kannski ekki eins mikið eins og við höfðum óskað. Ég segi t.d.: Hvers vegna eru biðlistarnir á endurhæfingarsjúkrahúsunum ekki styttir í snatri? Okkur skortir ekki hæfan mannskap. Ekki skortir okkur búnað. Ekki skortir okkur sjúklinga því að þar bíða margra ára listar sárþjáðs fólks. Það er ekki þetta sem skortir, heldur skortir það að vera reiðubúinn að leggja til ákveðið fjármagn, en kannski er það stefna ríkisstjórnarinnar að halda mönnum frekar vinnulausum og verklausum á listum öryrkja frekar en að bjóða upp á þá endurhæfingu og þær aðgerðir sem vissulega er þörf á til þess að fela enn frekar atvinnuleysið. Ég ætla stjórnvöldum hvorki svona frumlega hugsun né það að vera svona illkvittin en óneitanlega er þetta mjög einkennileg stefna. Varðandi ræðu hæstv. fjmrh. þá held ég að það sé óhjákvæmilegt að minna á að það gengur ekki að skella skuldinni á einhverjar kerfisbundnar skekkjur í anda málflutnings þess manns sem hann vitnaði í. Ég óttast það að ef menn eru ekki reiðubúnir til að horfast í augu við hinn raunverulega vanda heldur leita sífellt að skekkjum hjá öðrum, hvort sem það er hlutlaust kerfi eða eitthvað annað, þá séu þeir ekki tilbúnir að gera neitt sem snýr að þessari þróun. Gagnrýni á þessum kerfisbundnu skekkjum er þegar komin fram. Ég heyri að bæði verkalýðsfélög og vinnuveitendur eru sammála um að þetta séu alls ekki heilagar hugmyndir og síður en svo líklegar til þess að vera raunverulegar þannig að ég bendi á það að þarna er ekki um einhvern stórasannleik að ræða. Þarna er um ábendingu að ræða sem sjálfsagt er að taka alvarlega en það má ekki nota hana til að fela sig á bak við og það er það sem ég óttast að sé sífellt verið að gera. Ég verð að benda á einstakar tillögur sem við kvennalistakonur og fleiri höfum lagt fram sem gætu orðið til þess að sporna við atvinnuleysi en ég vil gera skýran greinarmun á þeim aðgerðum sem eru til þess að grípa inn í sveiflukennt atvinnuleysi sem alltaf skýtur upp kollinum, m.a. þegar harðnar í ári tímabundið, en við eigum ekki að sætta okkur við það og við eigum ekki að þurfa að sitja uppi með þann hala lengi áfram. Ég bendi t.d. á þá hugmynd og þáltill. okkar kvennalistakvenna um styttingu vinnutíma. Þetta er leið sem margir telja að sé fær til þess að minnka atvinnuleysið þó það væru ekki nema einhver störf sem sköpuðust með því að vinnutíminn væri styttur án kjaraskerðingar, þá held ég samt sem áður að það sé tilraunarinnar virði og þar að auki hefur þessi langi vinnudagur lengi verið ljóður á ráði okkar Íslendinga. Ég bendi á að atvinnuátak það sem gert hefur verið víða um land, ekki síst meðal kvenna, hefur skilað miklu og þess vegna þarf að leggja meira fjármagn til. Ég vil líka benda á athyglisverðar tillögur Jóns Erlendssonar um það að atvinnuleysisbætur verði nýttar á virkan hátt þannig að fólk nýti sér þann tíma sem það er atvinnulaust til þess að byggja upp hugmyndir og hæfni í atvinnu framtíðarinnar og ég ítreka það enn og aftur að það er nauðsynlegt að áhættufjármagn fáist til nýsköpunar. Fyrr erum við í rauninni að gera mjög miklar vitleysur. Ég bendi á einstakar tilraunir eins og lúðueldi við Eyjafjörð þar sem ekki var haldið áfram fyrr en tryggt var fjármagn. Þetta tók bæði tíma og óþarfa fyrirhöfn. Það leiddi í ljós að þessar leiðir vantar en menn í það skipti náðu að skrapa saman þannig að hægt var að halda áfram frá hugmyndastigi yfir á tilraunaeldisstig og þessar tilraunir lofa góðu. Þetta þarf að gera. Vonandi þurfum við ekki að láta reyna mikið á kosti atvinnuleysistryggingakerfisins sem hæstv. félmrh. benti okkur á, þ.e. að atvinnulausir eiga rétt á bótum endalaust.

Virðulegi forseti. Það er kalt í Reykjavík í dag. Það er kalt á Austurvelli fyrirsjáanlega í dag hjá þeim þúsundum sem þar ætla að fjalla um atvinnuleysisvandann. Það er kalt þrátt fyrir loforðin sem formaður Alþfl. gaf í útvarpsumræðum fyrir fáeinum missirum um 7 milljarða kr. í nýjar tekjur þjóðarbúsins vegna EES, um fleiri þúsund atvinnutækifæri sem formaður Alþfl. lofaði þjóðinni og atvinnulausum Íslendingum í fyrra. Það er kalt og fólkið blæs í gaupnir sér og það sér ekki fram úr þessu nema með þeim eina hætti sem er í raun og veru hægt að grípa til núna, og hver er hann? Hann er sá að ríkisstjórn Íslands segi af sér. Þannig liggur málið. Það er það sem gæti yljað fólki í dag, að sjá von í því hrikalega atvinnuleysi sem nú er uppi og Alþfl. --- Jafnaðarmannaflokkur Íslands, ber höfuðábyrgð á af því að hann hefur staðið fyrir því að innleiða hér harðara markaðsþjóðfélag en við höfum nokkru sinni áður haft, þar sem vinnuaflinu, fólkinu sjálfu er kastað þegar markaðnum þóknast ekki að kaupa það á því verði sem hentar í hinu alþjóðlega samkeppnisumhverfi þess. Þetta er staðan, virðulegi forseti og hún birtist ekki aðeins í tölum, köldum tölum sem ráðherrarnir lesa hér upp eins og vélmenni úr ræðustól Alþingis. Hún birtist líka í tölum eins og þeim sem ég fékk í morgun frá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar þar sem staðan er þannig að það hefur verið veitt á síðasta ári aðstoð frá Félagsmálastofnun upp á 435 millj. kr. sem er 50% hærri upphæð en í hittiðfyrra, 50%. Hún birtist í tölum eins og þeim að í þessum mánuði er gert ráð fyrir að tvisvar sinnum fleiri einstaklingar fái aðstoð frá Félagsmálastofnun Reykjavíkur en í janúar í fyrra og í hittiðfyrra. Og svo kemur hér fjmrh. sem er 2. þm. Reykv. og segir orðrétt og ég hváði þegar hann sagði það: ,,Ríkisstjórninni hefur tekist að koma í veg fyrir vaxandi atvinnuleysi.`` Staðreyndin er sú að atvinnuleysi í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur þrefaldast. Þannig hefur henni tekist að koma í veg fyrir vaxandi atvinnuleysi. Þetta ætti hæstv. fjmrh. að reyna að segja við fólkið í kuldanum á Austurvelli í dag. Okkur hefur tekist að koma í veg fyrir vaxandi atvinnuleysi. Og vélmennisræðan sem félmrh. flutti hér áðan um hinn mikla árangur ríkisstjórnarinnar, það ætti líka að reyna að flytja hana í kuldanum úti á Austurvelli í dag. Ja svei! Og í einu stærsta byggðarlagi landsins, Akureyri, sem iðnn. Alþingis heimsótti í síðustu viku, er staðan þannig að það er verið að tala um að atvinnulausir geti í þessum mánuði farið í allt að 900--1.000 manns. Félagsmenn í Iðju á Akureyri sem voru fyrir nokkrum árum um 900 eru nú um 400 talsins. Skipasmíðaiðnaðurinn á Akureyri sem áður hafði í vinnu mörg hundruð manns er nú með um 150 manns í einu fyrirtæki þar sem búist er við að geti orðið gjaldþrot og algjör stöðvun alveg næstu daga. Af hverju? Af því að ríkisstjórnin hefur ekki fengist til þess að grípa til aðgerða sem hefðu dugað til þess að halda skipasmíðaiðnaðinum áfram. Ég skora á fleiri þingmenn en þá sem eru í iðnn. að fara og kynna sér atvinnuleysisstefnuna í framkvæmd einmitt á Akureyri. Þar sést hún glöggt. Hver hefur stefnan verið? Hvað hefur þetta lið verið að gera annað en að flytja vélmennisræður hér frá Alþingi, annað en að lengja niðurlægingarbiðraðirnar atvinnulausra, annað en að breyta þjónustukerfi við atvinnulausa í niðurlægingarvélar eins og þegar þau breyttu lögunum um Atvinnuleysistryggingasjóð í fyrra þannig að núna geta vörubílstjórar sem verða atvinnulausir ekki fengið atvinnuleysisbætur, nema með hverju? Með því að selja vörubílana. Og núna geta trillusjómenn ekki lengur fengið atvinnuleysisbætur, nema með hverju? Nema með því að selja trillurnar. Þannig að þegar á að fara að bæta atvinnuleysisþjónustukerfið sem slíkt þá er því breytt í niðurlægingarmaskínur. Það er því sama hvort litið er á atvinnuþáttinn í þessu eða þjónustuþáttinn, ríkisstjórnin þarf að fara. Hún þarf að fara. Hún gerir ekkert og það litla sem hún gerir er yfirleitt til bölvunar. Hvað kostar þetta í mannlegri þjáningu? Í félagslegum og sálrænum vandamálum af margvíslegum toga? Um það veit út af fyrir sig enginn. En ríkisstjórnin hefur reiknað út hvað þetta kostar í peningum. Það liggur fyrir í skýrslu um atvinnuleysisvandamálið sem hér var dreift fyrir jólin. Samkvæmt henni er það svo að á þessu ári mun þjóðarbúið að öllum líkindum tapa 9--10 þús. millj. kr. á atvinnuleysinu --- 9--10 milljörðum kr. á atvinnuleysinu. Þar af opinberir aðilar, ríki og sveitarfélög um 6 milljörðum kr. Af hverju er ekkert gert? Af því að það má ekki gera neinn sem truflar hin göfugu, heilögu, hin helgu vé markaðarins. Þó viðurkenna þeir sjálfir í opinberri skýrslu eins og skýrslunni um skipasmíðaiðnaðinn sem birtist á dögunum að t.d. með því að leggja ríkisstuðning upp á 50--100 millj. kr. í skipasmíðaiðnaðinn þá megi auka tekjur ríkis og sveitarfélaga og þjóðarbúsins um margfalda þá tölu, mörg hundruð milljónir króna. Staðreyndin er auðvitað sú að ríkisstjórnin, og það kom mjög skýrt fram í ræðu hæstv. fjmrh. áðan, vill bregðast við vandanum í efnahags- og atvinnumálum núna eins og um góðæri væri að ræða. Það á að beita sömu markaðsaðferðunum og taldar eru gilda í góðæri. Nú er ekki góðæri, nú eru erfiðir hlutir í gangi og þess vegna þarf að grípa til óvenjulegra ráðstafana. Þeirra að flytja til fjármuni, það þarf að beita aðferðum róttækrar jafnaðarstefnu í landinu og það þarf að beita útflutningsleið en hafna innflutningsleið. Hafna þeirri leið sem byggist á því að brjóta niður útflutningsatvinnuvegina og flytja allt inn í staðinn, bæði vöru og þjónustu þangað til þjóðin hefur ekkert að gera. Og hvað segir svo fjmrh., virðulegi forseti? Hvert er hans svar? Við verðum að leysa málin á alþjóðlegum grunni. Þeir eru orðnir svo alþjóðlegir þessir snillingar að þeir vilja fara að flytja út verksvit sitt við að stjórna þjóðum. Guð hjálpi öðrum þjóðum. Hæstv. fjmrh. hafði ekkert að segja. Hann skilaði auðu á öllum sviðum, sagði ekki neitt nema þetta að hann vildi að við leystum málið á alþjóðlegum grunni. Þangað er forsrh. núna farinn, hann er víst að leysa málið á alþjóðlegum grunni, í hlýjum notalegum sölunum niðri í Sviss. Það er best að fjmrh. fari líka og svo utanrrh. á eftir og geta þar lesið ræðurnar sínar fínu um fjölgun atvinnutækifæranna, milljarðana sem fylgja EES og alla möguleikana sem þeir voru að útmála í fyrra og mættu í leiðinni skammast sín fyrir að hafa reynt að ljúga að fólki --- með leyfi hæstv. forseta.

Virðulegi forseti. Atvinnuleysi er mikill bölvaldur í íslensku samfélagi í dag og atvinnusköpun hlýtur að vera meginviðfangsefni allra í íslensku þjóðfélagi, jafnt stjórnvalda sem samtaka launþega og vinnuveitenda. Þetta er verkefni þjóðarinnar allrar og atvinnuleysi er meginbölvaldur í íslensku samfélagi í dag. Þetta vita allir. Um þetta eru allir sammála. Það þarf ekki að halda hér utandagskrárumræðu til að vekja athygli á þessu því þetta er öllum ljóst. Það sem skiptir hins vegar meginmáli er það hvernig brugðist verður við þessum vanda. Hvernig verður brugðist við vandanum? Verður brugðist við vandanum með atvinnusköpun í anda fortíðarinnar? Hv. þm. Svavar Gestsson gat hér um Akureyrardvöl iðnn. Hann sleppti því hins vegar að geta þess að í fyrirtækjum sem hafa lengi glímt við mikinn vanda, ég nefni sérstaklega skinnaiðnaðinn og ullariðnaðinn, þar er frekar bjartsýni heldur en áður hefur verið og það er m.a. vegna þess að þar hefur verið komið til móts við þarfir fyrirtækja til að laga sig að nýjum aðstæðum sem höfðu komið fram fyrir löngu með tilstilli Atvinnuleysistryggingasjóðs og framlaga frá opinberum aðilum. Það er verið að skoða fyrir norðan málefni Slippstöðvarinnar. Það er búið að gera eina tilraun til þess að koma því fyrirtæki á réttan kjöl sem var gjörsamlega í þrotum þegar þessi ríkisstjórn tók við. Og það er verið að gera nýja tilraun til þess núna með nýjum iðnrh. að taka á vandamálum skipasmíðaiðnaðarins. Þessu sleppti hv. þm. en ég ætla hins vegar að geta þess sérstaklega að á fundi iðnn. með verkalýðsfélögunum á Akureyri þá gaf að líta hvernig menn vilja taka á þessum atvinnuleysisvanda. Í máli hv. þm. Páls Péturssonar á fundi með atvinnulausum á Akureyri þá gat hann þess að hann væri farinn að velta því fyrir sér að það væri full ástæða til þess að örva atvinnulíf með hærri verðbólgu. Og ég heyrði ekki betur en í máli hv. þm. Finns Ingólfssonar áðan þá hafi einmitt komið fram saknaðartónn frá framsóknaráratugnum, eins og hann kallaði það svo, þegar atvinnulíf var sterkt. Og hv. þm. Anna Ólafsdóttir Björnsson gat þess líka sérstaklega að atvinnulífið áður fyrr hefði verið sterkt atvinnulíf. Við skulum skoða þetta dálítið nánar. Eigum við að skapa atvinnu hér á landi í anda fortíðarinnar? Að sjálfsögðu hefur verkalýðshreyfingin ekki mælt með því. Hún hefur mælt með því að það verði barist fyrir stöðugleika, það verði barist fyrir atvinnusköpun á grundvelli stöðugleika. Ég nefni sérstaklega Guðmund Gylfa Guðmundsson, hagfræðing ASÍ, sem hefur varað við þessum hugmyndum sem Páll Pétursson orðaði á fundinum á Akureyri. Auðvitað er hægt að skapa atvinnu með óðaverðbólgu þegar fyrirtækin og einstaklingarnir keppast við að fjárfesta vegna þess að krónurnar brenna á verðbólgubálinu og vöruverð þýtur upp á við með miklu meiri hraða en peningarnir í launaumslögunum. Þetta er hægt og þetta var gert í stórum stíl. Þessar aðstæður sem ég lýsti hér voru aðstæður fortíðarinnar, þær skapa ekki traustan grundvöll undir atvinnustarfsemi, það er öðru nær. Þær skapa einmitt grundvöll fyrir því að atvinnustarfsemin verði byggð upp með þeim hætti að atvinnuleysi komi í ljós síðar meir og þær skapa í raun og veru þær aðstæður að það er innbyggt atvinnuleysi í kerfinu sem menn fela á meðan svo er haldið áfram. Það er ekki á slíkum tímum og var ekki fjárfest í rannsóknum og þróunarstarfsemi, það var fjárfest í tækjum og steinsteypu. Er þetta sá draumur sem menn vilja horfa til baka til? Já, mér heyrist það vera, að þetta sé draumurinn sem menn vilja endurvekja á Alþingi nú þegar fólk býr við raunverulegar afleiðingar af þessu ástandi. Og þegar blásið er til fundar um atvinnumál og atvinnuleysi, þá vilja menn hverfa til baka til þessara tíma. Er það skynsamlegt? Er þetta það sem koma skal? Það er að sjálfsögðu líka hægt að halda uppi háu atvinnustigi með því að eyða umfram það sem aflað er, með því að slá lán endalaust erlendis, með því að stofna til viðskiptahalla stöðugt hreint sem stóð nú reyndar í 20 ár. Auðvitað hefur sá viðskiptahalli staðið undir einhverri þenslu og atvinnu sem á því byggir. Er þetta það sem koma skal? Auðvitað er það ekki það sem koma skal. Hér minntist hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson á það að atvinnuleysi væri helmingi meira á Íslandi en í Japan í dag. Er atvinnuleysið í Japan 2,5%? Er það 2%, hv. þm.? Nei, það er löngu viðurkennt að þetta atvinnuleysi er miklu meira. Af ábyrgum aðilum er talað um að það sé innbyggt atvinnuleysi í Japan sem nemi 5--6%, sumir tala um 7%  Það hefur verið stefna þessarar ríkisstjórnar að hverfa frá þessari tegund af atvinnustefnu og fyrir það hefur hún verið harðlega gagnrýnd af stjórnarandstöðunni. Það er í raun og veru eitt af meginverkefnum þessarar þjóðar að hverfa frá skammtímalausnum í þessum efnum og reyna að horfast í augu við vandann. Við stöndum ekki vel að vígi nú til að glíma við þessi verkefni en við gerum það samt. Við lifum nú á tímum lækkandi verðlags á afurðum okkar og ég er undrandi á því að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson skuli hafa haldið því fram hér áðan að afurðir okkar hafi hækkað í verði þegar það er staðreynd að afli okkar lækkaði í verði að meðaltali um 10% í erlendum gjaldeyri.

Tekjur fyrirtækjanna hafa aukist. Lestu bara ... skýrslu.

Afli okkar lækkaði um 10% á sl. ári í erlendum gjaldeyri og það er það sem skiptir máli en ekki íslensku krónurnar.

Það eru heildartekjurnar sem skipta máli.

Þetta tek ég fram vegna þess að það er fáránlegt að halda því fram að þessi meginstaðreynd hafi ekki áhrif á atvinnustigið hér. Hún hefur þeim mun meiri áhrif en áður að við höfum verið að laga okkur að raunveruleikanum á öllum öðrum sviðum. Þannig að þessir erfiðleikar koma að fullu niður á atvinnustigi okkar. Þetta vil ég taka fram hér að mér finnst ankannalegt og sérkennilegt að efna til umræðu um atvinnumál á Íslandi án þess að taka tillit til þess að atvinnulífið á Íslandi hefur á mörgum árum orðið að horfast í augu við sérstök vandamál sem eiga rætur að rekja á þremur meginsviðum. Í fyrsta lagi hefur orðið mikill aflasamdráttur og verðfall á löngum tíma. Það hafa orðið mikil umskipti í okkar viðskiptaumhverfi. Ég nefni sérstaklega þá umbyltingu sem hefur orðið í Austur-Evrópu. Þar höfum við glatað mjög sterkum mörkuðum sem áður voru og við vorum innstilltir á, höfðum vanið okkur á. Auk þess hefur komið gífurlegt framboð af þessum láglaunasvæðum á vörutegundum sem má flokka undir undirboð á mörkuðum í Vestur-Evrópu og þetta könnumst við öll við. En sennilega eru alvarlegustu mistökin sem orðið hafa á Íslandi og bitna nú harðlega á atvinnulífinu óstjórn í efnahagsmálum sem hefur leitt til rangra fjárfestinga og til þess að atvinnustig hefur litið út fyrir að vera miklu betra heldur en það var. En hér var innbyggt atvinnuleysi sem átti eftir að koma í ljós og hefur verið leitt í ljós núna og menn horfast nú í augu við. Ég held að það sé rétt að leggja áherslu á það að það er þetta sem menn verða að takast á við, við þetta verða menn að glíma. Og hvernig er hægt að glíma við það? Það er hægt með því að takast raunverulega á við vandann, með því að fjárfesta í því sem skiptir máli, sem eru rannsóknir og þróunarstarf, með því að fjárfesta í mannaflanum sem þarf að laga sig að síbreyttum aðstæðum. Og það er verið að gera þetta. Það er búið að auka hér rannsóknafé um 90% á tveimur árum. Það er verið að laða fyrirtækin til þess að taka aukinn þátt í rannsóknastarfsemi sem þau hafa ekki gert sem skyldi á undanförnum árum. Það er verið að laga þessa atvinnuþróun að því með því m.a. að styrkja tæknimenn inn í fyrirtæki til þess að örva rannsóknastarfið. Þetta er allt saman gert, þetta skilar ekki árangri strax. Það þýðir ekki að horfa framan í þjóðina og segja að þetta skili árangri strax, enda segi ég það ekki. En það mun skila árangri þegar til lengri tíma er litið.

Virðulegi forseti. Við alþingismenn og þjóðin öll krefjumst þess að ríkisstjórnin geri grein fyrri atvinnu- og launastefnu sinni og þeim áformum sem koma mega í veg fyrir það launamisrétti sem nú er og það skelfilega atvinnuleysi sem hér virðist vera orðið viðvarandi og aldrei hefur mælst meira nema ef vera kynni á árunum fyrir 1970 þegar sömu flokkar fóru með völd í landinu. Hverju hafa áform þessara áróðurspésa ríkisstjórnarinnar, sem gefinn var út fyrir réttu ári síðan með yfirskriftinni ,,Aðgerðir gegn atvinnuleysi``, skilað launafólki í dag? Það munu launþegar sjálfir segja ríkisstjórninni hérna fyrir utan Alþingishúsið síðdegis í dag. Er það kannski rétt, sem ráðherrar hafa gjarnan gripið til í vörn sinni fyrir getuleysi sínu við að skapa atvinnulífinu ásættanleg starfsskilyrði og launþegum viðunandi laun og atvinnustig, að viðskilnaður ríkisstjórnar Steingríms Hermannsonar hafi verið svo slæmur að þar liggi öll sökin? Hvað segir Alþýðublaðið um það? ,,Hagstæðara ár en flesta grunaði var árið þegar sú ríkisstjórn fór frá völdum,`` segir Alþýðublaðið. Þjóðhagsstofnun kveður líka upp dóm um viðskilnað ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar og þar segir að afkoma atvinnuveganna, einkum sjávarútvegs og iðnaðar, hafi þá verið með því besta sem verið hafði í áratugi. Það er álit Þjóðhagsstofnunar sjálfrar. Það sannaðist svo ótvírætt við stjórnarskiptin að skjótt skipast veður í lofti. Allt það mikla starf sem unnið hafði verið til endurskipulagningar í atvinnulífinu og auknum atvinnutækifærum launafólks var brotið niður á fyrstu starfsdögum núverandi ríkisstjórnar. Morgunblaðið skýrir frá ummælum Þorsteins Pálssonar sjútvrh. þar sem hann lýsir ástandinu í sjávarútvegsmálunum þannig að 59% þeirra séu á beinni gjaldþrotabraut. Þetta segir sjútvrh. sjálfur. Það er dómurinn á stefnu ríkisstjórnarinnar. Hvað segir Landssamband ísl. útvegsmanna á sínum ársfundi um stefnu núv. ríkisstjórnar í undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar, sjávarúteginum? ,,Hrun í sjávarútvegi á næsta ári ef óbreyttri stefnu núverandi ríkisstjórnar verður haldið áfram.`` Á þeim tæpu þremur árum sem núv. ríkisstjórn hefur setið við völd hafa tapast hvorki meira né minna en um 1.300 til 1.500 störf í íslenskum iðnaði. Og íslenskur landbúnaður og störf honum tengd eru á hraðri niðurleið. Stefnuleysi í sjávarútvegi hefur orðið til þess að vinnsla afurðanna flyst í vaxandi mæli út á sjó þannig að verðmæti í landi nýtast ekki og fiskverkafólk verður atvinnulaust. Með stefnu sinni hefur ríkisstjórnin fundið upp eilífðarvél á gjaldþrotabraut sinni. Með ríkisstjórn Davíðs Oddssonar urðu mikil þáttaskil í íslensku þjóðlífi. Það komu ekki aðeins nýir ráðherrar með nýjar hugsjónir og stefnumið. Það komu einnig nýir ráðgjafar sem töldu það ásættanlegt markmið að atvinnuleysi á Íslandi gæti verið sem næst því sem það er í Evrópu en þar er það á bilinu 10 til 20%. Glæsileg lífssýn ungra manna eða hitt þó heldur. Ráðgjafarnir leggja nú til að farið verði að þjálfa og undirbúa fólk að búa við atvinnuleysi á Íslandi. Vitringar og ráðgjafar ríkisstjórnarinnar spá í sínar kristalkúlur og dr. Þorvaldur Gylfason segir að sjávarútvegurinn skipti okkur sífellt minna máli eins og hér kemur fram. Það mun hafa verið fyrir um það bil fimm árum sem þessi spekingur spáði en reyndin er nú samt sú að þrátt fyrir svo bágborin rekstrarskilyrði sem greinin má starfa við skilar útvegurinn hvorki meira né minna en um 75--80% á skiptaborð þjóðarinnar. Er nema von að illa fari þegar vegurinn er varðaður slíkum villuljósum? En á þá íslensk þjóð fáa möguleika. Nei. Hér eru margvíslegir möguleikar til að hrinda atvinnuleysinu frá dyrum launafólks. Forseti Landssambands iðnaðarmanna sagði á iðnþingi að fluttar væru inn iðnaðarvörur sem hægt væri að framleiða hér á landi fyrir hvorki meira né minna en um 20 milljarða kr. á ári hverju. Ekki væri óraunhæft markmið, sagði forseti Landssambands iðnaðarmanna, að færa það mikinn hluta þessarar framleiðslu inn í landið að skapa mætti hvorki meira né minna en um 4--5 þús. ný atvinnutækifæri í iðnaði. 
             Allir sem láta sig atvinnumál einhverju skipta vita að milljarðatugir eru í nýjum möguleikum í sjávarútvegi og þúsundir nýrra atvinnutækifæra. Hér vantar markvissa atvinnustefnu. Ísland býr yfir þeim auðæfum að hér á hvorki að þurfa að vera atvinnuleysi né fátækt eins og því miður virðist nú vera. Misskiptingin í landinu er orðin óskapleg. Atvinnuleysið er notað af ríkisstjórninni sem hagstjórnartæki, fjármagn og völd eru skipulega flutt á fárra hendur og þaðan er deilt og drottnað. Samráð og samvinna eru þessari ríkisstjórn framandi hugtök. Því er nú svo illa komið fyrir íslenskri þjóð.

Virðulegi forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. v. krafðist þess að ríkisstjórnin gerði við þessar umræður grein fyrir atvinnustefnu sinni. Það er sjálfsagt að verða við því. Tímans vegna verðum við þó að takmarka okkar mál og ég læt mér nægja að nefna og draga fram í dagsljósið tíu meginatriði sem varða þessa atvinnustefnu. Í fyrsta lagi er það að tryggja íslensku atvinnulífi stöðugleika og lægri verðbólgu heldur en víðast hvar í viðskiptalöndum okkar. Í öðru lagi er það að tryggja kjarasamninga til tveggja ára og frið á vinnumarkaði sem ekki hefði tekist án atbeina ríkisstjórnarinnar. Í þriðja lagi er það að skapa íslenskum útflutnings- og samkeppnisatvinnuvegum hagstæðari samkeppnisstöðu heldur en verið hefur í a.m.k. fjóra áratugi. Í fjórða lagi er það að hafa skapað íslensku atvinnulífi gerbreytt skattaumhverfi þannig að skattlagning íslenskra atvinnufyrirtækja er nú einhver hin hagstæðasta ef við berum saman við aðrar samkeppnisþjóðir. Í fimmta lagi nefni ég sérstakar aðgerðir í sjávarútvegi til að tryggja rekstrarstöðu hans. Í sjötta lagi nefni ég til samræmdar aðgerðir þessarar ríkisstjórnar til þess að ná fram lækkun vaxta, bæði raunvaxta og nafnvaxta á traustum forsendum. Í sjöunda lagi nefni ég til nýja milliríkjasamninga sem opna íslenskum útflutningsatvinnuvegum ný tækifæri. Tækifæri til að efna til nýrrar sóknar á erlendum mörkuðum og eins til nýrrar vöruþróunar og aukinnar framleiðni innan lands og reyndar atvinnuskapandi aðgerða. Í áttunda lagi nefni ég sérstaklega aðgerðir sem eiga að stuðla að nýsköpun, vöruþróun og atvinnusköpun í atvinnulífinu. Í níunda lagi nefni ég sérstakar aðgerðir til þess að greiða götu útflutningsfyrirtækja á erlendum mörkuðum. Í tíunda lagi nefni ég sérstakar aðgerðir innan ramma fjárlaga sem lúta að framlögum á síðustu tveimur árum á bilinu 3 til 4 millj. kr. í samstarfi við sveitarfélögin til atvinnuskapandi aðgerða. Þessi tíu atriði nefni ég sem meginatriði þeirrar atvinnustefnu sem þessi ríkisstjórn hefur fylgt.

Hvað eru margir atvinnulausir?

Að því er varðar sérstakar aðgerðir til þess að létta undir með og greiða götu þeirra sem fyrir barði atvinnuleysisins hafa orðið vísa ég til þeirra upplýsinga sem fram komu í máli félmrh. og þá sérstaklega sérstakar aðgerðir til skuldbreytinga og greiðsluaðstoðar þeirra sem eiga í greiðsluerfiðleikum, ekki síst húsbyggjenda og fleiri slíkar aðgerðir.

Hefur þá stefnan mistekist með núverandi atvinnuleysi eða var það . . . ?

Ég hef nefnt hér til sögunnar tíu meginatriði þeirrar atvinnustefnu sem núv. ríkisstjórn fylgir og þá er ástæða til að spyrja: Hefur stjórnarandstaðan fram að færa í grundvallaratriðum mikla gagnrýni á þá stefnu sem hér er lýst? Hefur stjórnarandstaðan lýst einhverri annarri atvinnustefnu?

Svarið er já. Heil bók verið gerð um hana.

Já, það væri hægt að víkja að bókinni, útflutningsleiðinni frægu.

Já, já.

Ég ætla nú að takmarka það.

Nei, þú ættir ekki að gera það.


             En ég ætla að fara nokkrum orðum um hvert og eitt þessara atriða sem ég hef nefnt til sögunnar. Það er rétt sem fram hefur komið að í tíð síðustu ríkisstjórnar tókst að draga úr verðbólgu sem hafði verið hér landlæg og til mikils skaða fyrir íslenskt atvinnulíf. Það er alveg fyrirsjáanlegt að verðbólga á næsta ári verður lægri en víðast hvar annars staðar í viðskiptalöndum okkar. Þetta þýðir einfaldlega að með þeim hætti er íslenskum atvinnufyrirtækjum í skjóli kjarasamninga til tveggja ára við skilyrði lágrar verðbólgu líka sköpuð tækifæri til þess að taka skynsamlegar ákvarðanir til að treysta því að atvinnurekstur þeirra býr við stöðug ytri skilyrði. Það vita allir sem nálægt atvinnurekstri hafa komið að þetta er eitt mikilvægasta skilyrðið sem unnt er að fullnægja að því er varðar atvinnustefnu. Að því er varðar kjarasamninga, annað meginatriðið, er alveg ljóst að þessir kjarasamningar hefðu ekki náðst nema fyrir atbeina ríkisstjórnarinnar og varðar það bæði aðgerðir í skattamálum og bein framlög til atvinnuskapandi aðgerða í samvinnu við sveitarfélögin. Þriðja atriðið er hagstæðari samkeppnisstaða en sl. fjóra áratugi. Þrátt fyrir mikla erfiðleika í sjávarútvegi bæði varðandi niðurskurð aflaheimilda, sérstaklega í þorskveiðum, og hríðfallandi afurðaverðs á erlendum mörkuðum sem leiddi til þess að ríkisstjórnin varð að fella gengið í tvígang, haustið 1992 og síðan um mitt ár 1993, var það hins vegar gert með þeim hætti að stöðugleikanum var ekki raskað og kjarasamningum var ekki kollvarpað. Þetta þýddi með öðrum orðum að verðhækkanir í kjölfar gengisbreytingarinnar, sem gerbreytti rekstrarstöðu útflutningsgreina og ekki síst sjávarútvegsins, urðu mjög skammvinnar. Raungengi íslenska gjaldmiðilsins er þess vegna hagstæðara nú bæði fyrir íslenska útflytjendur og samkeppnisiðnað á innlendum markaði heldur en hefur verið í 40 ár. Samkeppnisstaða Íslendinga á erlendum jafnt sem innlendum markaði hefur vegna hagstæðara raungengis ekki verið betra í annan tíma. Ég nefndi til sögunnar í fjórða lagi gerbreytt skattaumhverfi. Skattlagning íslenskra atvinnufyrirtækja hefur um áratuga skeið verið frábrugðin skattlagningu atvinnufyrirtækja í grannlöndum þannig að erlendir aðilar hafa yfirleitt ekki fengist til að leggja fram fé til eflingar íslensku atvinnulífi nema með sérstökum skilyrðum um undanþágur og forréttindi að því er varðaði skattamál. Skattaumhverfi íslenskra fyrirtækja er nú fyllilega sambærilegt við skattaumhverfi atvinnulífsins í nálægum löndum enda hefur sú breyting orðið á að erlendir aðilar sem rætt er við að leggja fram fé til íslensks atvinnulífs gera ekki lengur sérkröfur í skattamálum. Þeir eru reiðubúnir að sætta sig við íslensk skattalög eins og þau nú eru. Hér á ég bæði við niðurfellingu aðstöðugjaldsins, lækkun tryggingagjalda og almenna lækkun á tekjuskatti fyrirtækja. Að því er varðar sérstakar aðgerðir í sjávarútvegi þá er það rétt að sú leið hefur ekki verið farin að afla erlendra lána til að halda fyrirtækjum á floti til skamms tíma. Hins vegar hefur verið gripið til aðgerða eins og þeirra að Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins var lagður niður og greiddur út til eigenda og frá og með 1. jan. sl. hefur útflutningur á öllum fiski nema grásleppuhrognum verið gefinn frjáls, þar á meðal útflutningur á saltfiski. Nýir söluaðilar hafa verið að hasla sér völl erlendis og gengið vel. Þess er skemmst að minnast að það þótti tíðindum sæta í upphafi árs að fyrirtæki eins og Vinnslustöðin í Vestmannaeyjum lýsti því yfir að hún hefði ætlað að hætta framleiðslu á saltfiskflökum til að koma á markað á Spáni og Portúgal ef ekki hefðu komið til þær tollalækkanir sem urðu í upphafi árs sem afleiðing af EES-samningunum. En framkvæmdastjórinn lýsti því yfir að hann gerði sér raunsæjar vonir um það að geta tífaldað þessa framleiðslu einfaldlega vegna þeirrar tollaniðurfellingar sem varð í upphafi árs. Ríkisstjórnin undirbýr nú ný lög um þróunarsjóð sjávarútvegsins til að greiða fyrir hagræðingu í íslenskum sjávarútvegi og fiskvinnslu og til að auðvelda sjávarútveginum að laga sig að gerbreyttu starfsumhverfi. Ég nefndi til sögunnar vaxtalækkun. Þegar ríkisstjórninni hafði tekist að draga úr viðskiptahalla úr 18 milljörðum í lok síðasta kjörtímabils niður í um 3 milljarða væntanlega á þessu ári, lækka útgjöld hins opinbera um a.m.k. 8,5 milljarða, festa í sessi stöðugleika í verðlagsmálum og á vinnumarkaði og hafði beitt aðgerðum til þess að bregðast við þeim vanda í kjölfar hruns fiskstofna, þá setti ríkisstjórnin fram samræmda áætlun um lækkun vaxta. Þennan árangur notaði ríkisstjórnin til þess að bregðast við á innlendum lánamarkaði í því skyni að ná fram lækkun vaxta og tókst með því að lækka vaxtastigið í landinu mjög verulega. Þetta er aðgerð sem Íslendingar hafa beðið um lengi. Hún bætir stöðu heimilanna í landinu um a.m.k. 2--5 milljarða kr. á ársgrundvelli, hún færir atvinnufyrirtækjum í landinu 2,5--3 milljarða í kjarabætur á sérhverju 12 mánaða kjaratímabili. Þetta er mikilvægasta aðgerðin sem gerð hefur verið til að breyta til bóta starfsumhverfi fyrirtækja og efnahagsumhverfi íslenskra heimila. Sjöunda atriðið sem ég nefni er ný tækifæri á erlendum mörkuðum í kjölfar EES-samningsins. Um það er auðvitað hægt að fjalla í löngu máli. Ég læt mér nægja að vísa til þess sem ég sagði, einfalt dæmi af Vinnslustöðinni í Vestmannaeyjum vegna þess að það dæmi er algilt. Með þessum samningi er sjávarútvegurinn á Íslandi í fyrsta skipti settur jafnfætis keppinautum sínum og öðrum iðnaðarframleiðendum á því markaðssvæði sem tekur við meira en 3 / 4 af öllum okkar afurðum. Fjöldi íslenskra fyrirtækja er búinn að vinna að því lengi vegna þess dráttar sem varð á gildistöku samningsins að nýta sér þessi tækifæri. Og það eru hin réttu viðbrögð við því þegar við stöndum frammi fyrir minni afla að gera úr honum meiri verðmæti. Þetta er ekki bara spurningin um aukna sókn á erlendum mörkuðum heldur einnig vöruþróun innan lands sem mun alveg ótvírætt þýða fleiri störf og atvinnutækifæri innan lands. Það er svo athyglisvert að þeir sem beita sér fyrir þessari umræðu voru flestir hverjir í hópi þeirra sem greiddu atkvæði á Alþingi Íslendinga gegn þessum samningi, gegn þessum nýju atvinnutækifærum eða sættu sig við það hlutskipti að sitja hjá. Að því er varðar áttunda atriðið, atvinnuþróun og nýsköpun, þá vil ég nefna eftirfarandi: Iðntæknistofnun, m.a. í samstarfi við Iðnlánasjóð, hefur á síðustu árum aukið þjónustu við frumkvöðla í atvinnulífi og við nýsköpun innan fyrirtækja. Dæmi um það eru verkefni eins og Vöruþróun 1992 og á næsta ári Vöruþróun 1994 þar sem einstaklingar og fyrirtæki með góðar hugmyndir fá verulega aðstoð við þróun og markaðssetningu. Fleiri slíkar áætlanir eru þegar bæði í undirbúningi og í framkvæmd. Það hefur verið lögð aukin áhersla á samstarf rannsóknastofnana atvinnuveganna og eru nýjustu dæmin um það samstarf á sviði matvælarannsókna og þróun tæknibúnaðar fyrir sjávarútveg. Ríkisstjórnin hefur samþykkt nýja stefnu í vísindamálum sem á að gera opinber framlög skilvirkari fyrir atvinnulífið og þannig mætti lengi telja. Þess er síðan að geta að íslenskir vísindamenn og stofnanir eiga nú kost á þátttöku í fjölda rannsókna- og þróunarverkefna í kjölfar EES-samningsins sem vafalaust verður þeim lyftistöng. Fram kom í máli eins hv. þm. að bein framlög til aukinna rannsókna og nýsköpunar hafi verið því sem næst tvöfölduð. Þannig mætti lengi telja. Loks er að geta þess að ríkisstjórnin hefur með beinum framlögum í samstarfi við sveitarfélögin lagt fram fé til atvinnuskapandi aðgerða sem alveg ótvírætt skilaði umtalsverðum árangri á síðasta ári. Félmrh. vék síðan að því að að svo miklu leyti sem þessar aðgerðir hafa þrátt fyrir allt ekki dugað hér frekar en annars staðar til þess að koma á fullri atvinnu þá hefur ríkisstjórnin beitt sér fyrir öðrum aðgerðum og hefur enn aðrar í undirbúningi til að létta undir með þeim sem hafa orðið fyrir barðinu á því þungbæra hlutskipti að missa vinnuna. Virðulegi forseti. Það er ástæða til að fagna því ef Alþingi Íslendinga efnir til umræðu um atvinnustefnu, um atvinnumál og um aðgerðir til að draga úr atvinnuleysi og bæta kjör þeirra sem tímabundið eiga við atvinnuleysi að stríða. Ég viðurkenni það að ég á hins vegar nokkuð bágt með að skilja hugarfar þeirra manna sem telja að þetta mál sé sérstakt tilefni til þess að hreykja sjálfum sér, slá sig til riddara eða gefa á þessu máli þær einfeldningslegu skýringar að hér sé einungis um það að ræða að í ríkisstjórn Íslands sitji illgjarnir menn sem beinlínis stefni að því að koma á atvinnuleysi eða viðhalda því. Ég fæ ekki séð að nokkur sé að bættari, hvorki þeir menn sem þessum málflutningi beita né heldur það fólk sem hefur orðið fyrir barðinu á atvinnuleysinu. Satt að segja hélt ég við værum öll sammála um það að atvinnuleysið væri þess konar mannfélagslegt böl að við værum öll sammála um að það væri alvarlegra en svo að það ætti að vera bitbein í pólitískum skotgrafahernaði af þessu tagi. Ég ber ekki mikla virðingu fyrir því þegar menn reyna að segja að það séu engar raunverulegar ástæður fyrir því að atvinnuleysið hefur reynst vera svona illviðráðanlegt vandamál. Þegar menn t.d. segja að ástæðunnar sé alls ekkert að leita í sjávarútveginum vegna þess að afli hafi reynst vera meiri en spáð var í upphafi. Má ég fara örfáum orðum um það hverjar eru orsakir þess að kreppir svona að í okkar þjóðfélagi. Ég held að einfaldast sé að gera sér grein fyrir því með þessum hætti: Ef við við berum saman vöxt þjóðarframleiðslu á Íslandi á árinu 1988 til þess sem spáð er á árinu 1994 og gerum samanburð á því ár frá ári við aukningu þjóðarframleiðslu í helstu viðskiptalöndum OECD er niðurstaðan sú að Íslendingar hafa verið að dragast aftur úr. Við höfum verið að fara í gegnum samfellt hnignunar- og samdráttarskeið. Þessi samanburður leiðir það í ljós að ef við hefðum haft sama hagvöxt, sömu aukningu þjóðarframleiðslu, og þessi viðskiptalönd okkar þá væri þjóðarframleiðsla okkar núna 250 milljörðum meiri en hún er í dag. 

Bölvað rugl er þetta.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir að þessi umræða skuli fara fram í dag. Auðvitað hefði Alþingi átt að sjá sóma sinn í því að taka atvinnumálin og atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar og ástandið almennt á vinnumarkaðinum til gagngerðrar umræðu á þingi og, eins og ég segi, þó fyrr hefði verið. En um leið og ég fagna þessari umræðu hlýt ég að lýsa því yfir að mér finnst það þyngra en tárum taki að hún skuli þurfa að fara fram í skugga þess að í dag verður á Austurvelli útifundur vegna ástandsins í atvinnumálum. Ég held að það sé tiltölulega nýtt í sögu Alþingis að það skuli þurfa verkalýðshreyfinguna til að skipuleggja sérstakar aðgerðir og sérstaka fundi til þess að mótmæla stöðunni í atvinnumálum. En svona er nú fyrir okkur komið og auðvitað stendur það upp á þessa ríkisstjórn sem nú situr og hefur tekið að sér að halda um stjórnartaumana öðrum fremur að benda á leiðir til úrbóta í þessum málum. Hér hafa verið nefndar tölur um atvinnuleysi og ef ég man þær rétt þá mun atvinnuleysi núna vera um 6,3% og því spáð að það fari jafnvel upp í 7--8% í janúar. Í hópi atvinnulausra eru konur enn sem fyrr fjölmennari en karlar. Fjmrh. nefndi m.a. að atvinnuleysi meðal kvenna á landsbyggðinni væri 10%. Þetta eru gífurlega háar tölur. Við erum komin upp á þennan evrópska skala, sem við svo lengi höfum reynt að forðast, í atvinnuleysistölum. Það bitnar öðrum fremur á konum og reyndar, eins og hér hefur líka komið fram, á ungu fólki. Síðustu tölur sem ég sá um atvinnuleysi hjá hópnum 16--20 ára voru 16%. 16% atvinnuleysi hjá hópi fólks á aldrinum 16--20 ára. Þetta atvinnuleysi leggst mjög þungt á þennan hóp vegna þess að stór hluti hópsins á engan rétt á atvinnuleysisbótum og stendur því á berum bökkum annaðhvort undir náð fjölskyldu kominn eða þarf að leita á náðir sveitarfélaga. Hér kom fram í máli málshefjanda að 15 nýjar fjölskyldur bætast við í hóp þeirra sem verða atvinnuleysinu að bráð á hverri klukkustund. 10--11.000 manns eru án atvinnu á Íslandi í dag. Þetta eru gífurlega háar tölur sem eru algjörlega óþolandi fyrir íslenskt samfélag að búa við. En tölurnar eru eitt og örlög þess fólks sem býr við atvinnuleysi er allt annað. Ég vil leyfa mér að fullyrða það að atvinnuleysi á Íslandi sé mun erfiðara að þola en á Norðurlöndunum. Bæði vegna þess að vinnumórall á Íslandi hefur verið mjög strangur og harður og hér hefur yfirleitt verið skortur á vinnandi höndum en ekki offramboð. Þetta er því algjörlega nýtt í okkar sögu. Það er engin hefð fyrir þessu. Við þurfum að fara aftur til áranna í kringum 1968 til þess að kynnast viðlíka --- ekki einu sinni viðlíka atvinnuleysi og rauninni miklu aftar eða á fjórða áratuginn til þess að slíkar tölur sjáist sem við sjáum í dag. Þannig að hefðin er ekki fyrir þessu og því er þetta miklu meiri höfnun sem fólk upplifir sem verður atvinnuleysinu að bráð. Þar að auki búum við við það kerfi í atvinnuleysistryggingum að fólk sem missir vinnu missir miklu meira í tekjum en almennt gerist í löndunum í kringum okkur. Þar heldur fólk yfirleitt ákveðnu hlutfalli af tekjum sínum en hérna sitja allir við sama borð, þ.e. fá sömu upphæð út úr atvinnuleysistryggingum og má kannski segja að í því felist ákveðið jafnræði og það sé eðlilegt út frá sjónarmiðum tryggingakerfisins að þannig sé um hnútana búið. Hins vegar þýðir það þá að tekjumissir ákveðins hóps fólks verður mjög tilfinnanlegur og tilvera fólks breytist gjörsamlega. Auðvitað hefur þetta fólk skipulagt alla sína fjárfestingu hvort sem það er í íbúðarhúsnæði, í bílum, í menntun eða öðru slíku út frá tilteknum tekjum og þegar sá grunnur brestur þá missir fólk nánast allt úr höndum sér. Við sjáum að tekjumissir fólks verður mjög mikill í ákveðnum hópum en við sjáum það líka að fátækt eykst mjög mikið í íslensku samfélagi. Kennarar tala um það að þeir séu farnir að sjá það aftur að illa hirt og vannærð börn komi í skólana. Nokkuð sem sást ekki hér um langt árabil. Þetta er að koma aftur inn í skólana. Það hefur líka verið sagt mikið frá því í fréttum að undanförnu að innbrot hafi aukist verulega, innbrot í íbúðarhúsnæði og innbrot í bíla og við upplifum það þingmenn að við þurfum að passa sérstaklega hlutina okkar því hér er gengið inn daglega og gerðar tilraunir til þess að ræna peningaveskjum frá þingmönnum. Auðvitað er þetta vegna þess að það þrengir verulega að. Þetta er nýtt fyrirbæri í íslensku samfélagi sem við erum að sjá hérna. Um leið og þrengist að í íslensku samfélagi þá er staðan verst hjá þeim sem verst eru settir og ég held ég hafi séð það í blöðunum í gær t.d. að það gekk mjög illa hjá Hjálparstofnun kirkjunnar að safna, mun verr en yfirleitt hefur gengið áður og það er bara vegna þess að það eru miklu færri sem eru aflögufærir. Ég held að það sé hlutur sem við verðum að hafa í huga og það er örvænting þess fólks sem missir allt út úr höndunum á sér. Auðvitað geta sumir borið fátækt með reisn. Við höfum mörg dæmi um það að fólk geti borið fátækt með reisn og komist sæmilega í gegnum hana, en fátækt er í eðli sínu ljót og hún verður aldrei öðruvísi. Hún skapar mörg fórnarlömb sem þarf að sinna annars staðar og hefur ómæld útgjöld í för með sér. Þeir sem ekki geta leitað á náðir atvinnuleysistrygginga leita jú á náðir sveitarfélaga og fá þar fjárhagsaðstoð, a.m.k. í stærstu sveitarfélögunum. Baggi þeirra hefur aukist verulega að undanförnu. Ég hef nefnt það áður og get gert það aftur að t.d. hjá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar þurfti að verja á sl. ári 300 millj. kr. í fjárhagsaðstoð og leita sérstaklega eftir aukafjárveitingu upp á 100 millj. kr. vegna aukins fjölda skjólstæðinga hjá Félagsmálastofnun. Þetta á auðvitað ekki bara við í Reykjavík. Þetta á t.d. við í öllum nágrannasveitarfélögunum sem hafa þurft að auka verulega framlög sín til fjárhagsaðstoðar og sú spurning vaknar auðvitað hvernig þessi sveitarfélög eigi að fara að ef svona heldur fram sem horfir. Útsvarstekjur þeirra hafa minnkað verulega en á sama tíma eykst byrðin vegna aukins atvinnuleysis. Hvernig geta þessi sveitarfélög síðan bætt sér þetta upp? Þau hafa ekki sömu meðöl til þess og ríkisvaldið hefur og ekki sömu tök á því og ríkisvaldið hefur. En hvað er svo gert í þessum málum? Hvaða atvinnustefna er mörkuð? Hvaða atvinnustefnu hefur verið lýst í þessari umræðu? Hver er árangurinn af þeirri umræðu sem fer fram í dag? Hvað ætla menn að gera? Ég hlýt að spyrja að því vegna þess að mér hafa fundist svörin afskaplega rýr. Ég átti reyndar von á þeim flestum. Hæstv. utanrrh. las upp í tíu liðum hver væri atvinnustefna ríkisstjórnarinnar og hann hefði svo sem getað sparað sér ómakið vegna þess að við höfum heyrt alla þessa frasa margsinnis áður. Þeir heyrðust reyndar líka hjá hæstv. fjmrh. í svarræðu hans áðan. Það eru alltaf þessir sömu frasar. Það er frasinn um stöðugleika, um lækkun vaxta, um bætta samkeppnisstöðu fyrirtækjanna, um það að skapa skilyrði fyrir fyrirtækin á markaðnum og um það að láta markaðinn vinna. Þetta er atvinnustefnan í hnotskurn sem þessi ríkisstjórn hefur og sem lýst var í 10 liðum af hæstv. utanrrh. Ég þarf ekki að fara í gegnum þá aftur. Það er ekki atvinnustefna sem þarna var lýst. Það er verið að lýsa því hvernig stjórnvöld ætla að láta íslenskt samfélag laga sig að alþjóðlegu viðskiptaumhverfi. Það fólst ekkert annað í þessu. Þetta var ekki atvinnustefna og við hljótum að lýsa eftir henni hér. Hver er atvinnustefnan? Hvernig ætla íslensk stjórnvöld að taka á þeim málum sem við blasa á íslenskum vinnumarkaði? Hvernig ætla þau að vinna þannig að störf skapist? Ég held að menn hljóti að átta sig á því og viðurkenna það í hjarta sínu þó þeir segi það kannski ekki hér að það þarf öflugri og sértækari aðgerðir í atvinnumálum en stjórnvöld hafa gripið til hingað til. Ríkisvaldið verður að beita sér af miklu meiri krafti í atvinnumálum. Það hefur öll tækin til þess að beita sér í atvinnumálum. Eitt af því sem nefna má í því sambandi er t.d. áhættufjármagn, að ríkisvaldið beiti sér fyrir því að áhættufjármagn í fyrirtæki aukist verulega. Þá er ég að tala um áhættufjármagn sem byggir þá á því að hugmyndir sem fólk hefur séu metnar og ekki alltaf leitað eftir veðum í einhverjum meira og minna verðlausum fasteignum. Því við höfum séð það á undanförnum árum að það er lítil trygging í þessum fasteignum þegar til á að taka og afskriftir bankanna og fjárfestingarlánasjóðanna sýna það kannski hvað best. Það sem menn verða að fara að gera er að skapa forsendur fyrir áhættufjármagni og meta þau verkefni sem fjármagnið er látið í en ekki einungis veðin sem í boði eru. Það þarf líka að styrkja verulega og styðja við bakið á litlum og meðalstórum fyrirtækjum og það þarf að gerast með raunhæfum aðgerðum. Það er kannski að bera í bakkafullan lækinn að nefna þetta eina ferðina enn af því að það höfum við auðvitað gert hér mörg hver oft og tíðum en staðreyndin er sú að nýleg úttekt sem gerð var innan OECD-landanna sýnir að meðalfjöldi starfsmanna og fyrirtækja fer lækkandi í veröldinni. Gróskan hefur verið í litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Þannig má nefna að á 9. áratugnum í Bandaríkjunum urðu fjórum sinnum fleiri ný atvinnutækifæri til hjá fyrirtækjum með færri en 100 starfsmenn en hjá 500 stærstu fyrirtækjunum. Kannanir hafa jafnframt leitt í ljós, og það hlýtur að vera mikilvægt fyrir okkur Íslendinga, að 85% þessara starfa sem ég var að tala um urðu til hjá fyrirtækjum með færri en 20 starfsmenn. Ísland er samfélag smáfyrirtækjanna og við eigum að læra af þessu og við eigum að styrkja og styðja við bakið á litlum og meðalstórum fyrirtækjum, t.d. líka með því að aðstoða þau við að koma upp fyrirtækjanetum. Þetta kunna að vera sértækar aðgerðir í anda fortíðar eins og hv. þm. Tómas Ingi Olrich minntist á áðan. Það skiptir ekki öllu máli, ég er sannfærð um þessar sértæku aðgerðir sem ég er m.a. að nefna hér eru nauðsynlegar. Menn hafa talað um kerfislægan vanda, að hluti af þessu atvinnuleysi sé kerfislægt og menn tíðka það gjarnan að tala um kerfislægan vanda. Það kann vel að vera að hluti af atvinnuleysinu sé kerfislægur en það þýðir þá ekki heldur að koma með kerfislausnir á þeim vanda. Það þarf þá að koma með nýjar hugmyndir og nýja hugsun inn í málin og ekki gamaldags kerfishugsun. Hér var minnst á skýrslu sem iðnrn. hefur látið taka saman um nýsköpun í atvinnumálum og stuðning ríkisvaldsins við það. Það vekur athygli að 11 karlmenn standa að því að semja þessa skýrslu eða komu að því með einum eða öðrum hætti, 11 karlmenn og ekki ein einasta kona. Þetta er ekki boðlegt ef menn ætla að fara að taka á atvinnumálum. Þegar atvinnuleysi meðal kvenna er t.d. mun meira en meðal karla þá er ekki boðlegt að aðeins karlmenn komi að því að taka á þeim málum. Ég fullyrði að þar er ekki, hjá stórum hluta þeirra a.m.k. og ég ætla alls ekki að alhæfa neitt um það, að finna þær nýju hugmyndir og þá nýju hugsun sem þarf til þess að takast á við þann kerfislæga vanda sem hér er á ferðinni. Hér hefur verið talað um að mikið sé rætt um atvinnuleysi. Það er mikið skrifað. Það liggja þverhandarþykkar skýrslur úti um alla Evrópu um atvinnuleysið og vandann í atvinnumálum. Það eru haldnar ráðstefnur og fundir daglega um þessi mál. Ég er sjálf nýkomin af einni slíkri á vegum EES þar sem var verið að tala um atvinnuleysi. Því miður verður það að segjast að menn tala nánast allir um það sama. Það skiptir ekki mál hvort það eru kratar eða íhaldsmenn eða ,,líberalar`` eða hvað þeir eru, þeir tala allir um það sama. Þeir búa til einhvern tíu liða lista eins og hæstv. utanrrh. var með hér áðan. Það eru allir með þennan sama lista  Hv. 9. þm. Reykn., Ólafur Ragnar Grímsson, sagði það hér að það þyrfti nýtt forrit í hagstjórnina og ég er alveg sammála honum um það. Það þarf nýtt forrit í hagstjórnina. Hins vegar veit ég ekkert um það hvort hv. þm. hefur það endilega upp á vasann. Ég er ekki endilega sannfærð um það. Á þessum EES-fundi sem ég var á var einmitt verið að tala um þennan tíu liða lista. Þar kom einn Íri og sagði: Takið bara Írland. Þetta er allt svona á Írlandi. Við erum með litla verðbólgu, við erum með lægri vexti en víðast hvar annars staðar, það hefur verið fjárfest mikið í menntun og starfsmenntun fólks á Írlandi, framleiðni hefur aukist og við höfum verið að auka útflutning okkar. Allt þetta hefur verið að gerast en við erum með 20% atvinnuleysi og það væri 30% ef það hefði ekki flust svona margt fólk frá Írlandi. Eru menn ekki á villigötum? Eru menn ekki að hugsa bara vitlausar hugsanir þessa dagana í Evrópu og líka þeir menn sem sitja hér við stjórnvölinn? Því miður virðist öll þessi umræða um atvinnuleysið og stöðuna í atvinnumálum opinbera svo skelfilega getuleysi hins vestræna hagkerfis til þess að taka á þessum málum og ráðleysi stjórnmálamanna. Ég ætla svo sem ekkert að undirskilja sjálfa mig frá því en stjórnmálamenn eru ráðlausir í þessum málum og það er það sem er hættulegt því það getur verið hættulegt lýðræðinu og það er alveg nauðsynlegt að menn fari að hugsa nýjar hugsanir í þessum málum og afleggi þröngsýnina og afleggi kreddur markaðshugsunarinnar sem hér tröllríður öllu.

Virðulegi forseti. Það er ekki að heyra á þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar að breytingar séu að verða á atvinnustefnu stjórnarinnar. Það kom ekkert nýtt fram eða annað það sem gefur fyrirheit um nýja tíma, hvorki í ræðum hæstv. fjmrh. né hæstv. félmrh. Varðandi þá ræðu sem hæstv. utanrrh. flutti áðan þá undrar mig að ég gat ekki betur heyrt á máli ráðherrans en að hann vildi helst ekki að þessi mál væru rædd. Hann taldi engan tilgang með því og hann gerði stjórnarandstöðunni upp að hún hefði einhverjar annarlegar hugsanir í garð ráðherra stjórnarinnar í atvinnumálum. Það væri auðvitað ekki gott ef svo væri en ég heyrði ekki betur en hæstv. ráðherra gerði stjórnarandstöðunni upp annarlegar hvatir, svo ekki sé meira sagt, með þessum umræðum sem þó eru bæði tímabærar og nauðsynlegar. Því verður því miður ekki á móti mælt að atvinnuleysið hér á landi hefur vaxið óhugnanlega undanfarin missiri og því miður virðist ekkert lát á þeirri þróun, hvað þá að úr atvinnuleysinu dragi. Um síðustu áramót var atvinnuleysi á landinu öllu skráð um 6,3% en það er vitað að atvinnuleysisskráningin segir ekki alla söguna. Atvinnuleysið er í raun meira. Í Norðurlandskjördæmi eystra var atvinnuleysi 9,7%. Á Akureyri, þar sem ég bý, var atvinnuleysið um síðustu mánaðamót 14%. Það hefur minnkað núna niður í 10%. Þegar þessi orð eru töluð er 10% atvinnuleysi á Akureyri. Þetta er í einu orði sagt óhugnanlegt. Hv. 9. þm. Reykv., Svavar Gestsson, talaði áðan um heimsókn sína til Akureyrar þar sem hægt væri að fá eins konar sýnikennslu í því hvernig atvinnustefna ríkisstjórnarinnar getur leikið einstaka staði. Má það vel vera að svo sé. Ég vil hins vegar taka það fram að á Akureyri eru mýmargir möguleikar og margt hægt að gera og vissulega hefur margt verið gert þar þó þar hafi verið við mikla erfileika að stríða undanfarin ár. En ég tók líka eftir því að hv. þm. Tómas Ingi Olrich átaldi Svavar Gestsson fyrir að hafa sleppt ýmsu því sem gert hefur verið í atvinnumálum á Akureyri. Hann nefndi m.a. endurreisn Slippstöðvarinnar Odda en hann sleppti ýmsu líka. Það verður að taka það fram þegar það er sagt að þegar rekstur Slippstöðvarinnar Odda var endurreistur fyrir u.þ.b. rétt rúmu ári var það gert þrátt fyrir áhugaleysi og aðgerðarleysi ríkisstjórnarinnar og átti þó ríkið 1 / 3 í fyrirtækinu.

Þetta er ekki rétt.

Ríkið ákvað að koma hvergi nærri í þeim málum og kannski er það einmitt þess vegna . . .

Þetta er alrangt.

Hæstv. ráðherra, það mun koma að þér og þá getur þú svarað þessu. Ég ætla að nota minn tíma til að flytja mitt mál og svo tekur þú til máls síðar.

Ekki ávarpa í annarri persónu hér.

Ég bið forláts á því. Ríkisstjórnin segir ástæður atvinnuleysisins stafa af ytri ástæðum og samdrætti í sjávarafla. Það er mikil einföldun vegna þess að landsframleiðsla hefur aukist og verðmæti sjávarafla hefur orðið miklu hagstæðara en gert var ráð fyrir og haldið hefur verið fram allt fram undir þetta. Ég vil ekki gera lítið úr þeim erfiðleikum sem við er að etja í efnahagsmálum þjóðarinnar og vissulega er vandi ríkisstjórnarinnar mikill. Hún er hins vegar ekki eina ríkisstjórnin sem hefur átt við erfiðleika að glíma og hefur auk þess væntanlega verið mynduð til þess að taka á þeim vandamálum sem við er að glíma og upp koma. Það var engan bilbug að finna á forsrh. þegar ríkisstjórnin tók við völdum á vordögum 1991. Ekki var á honum að heyra að hann teldi erfiðleika fyrri ríkisstjórnarinnar mikla né merkilega og hann einbeitti sér að því um margra mánaða skeið sem hann kallaði fortíðarvanda og skipaði meira að segja sérstaka nefnd til að fjalla um þennan meinta fortíðarvanda. Ég vona að næsta ríkisstjórn sem tekur við af þessari láti sér ekki eins annt um vanda núv. ríkisstjórnar því þá mun engin nefnd duga. Ég sé ekki betur en það muni þurfa sérstakt ráðuneyti, ráðuneyti fortíðarvandans, ef svo fer fram sem horfir. Það ráðuneyti mun því miður hafa ærin verkefni. En hvað hefur þá þessi ríkisstjórn gert til að taka á atvinnuleysisvandanum? Ríkisstjórnin hóf feril sinn með því að hækka vexti þannig að hvorki atvinnulíf né einstaklingar fengu undir þeim ósköpum risið. Hún fjallaði þannig um efnahags- og atvinnumál að halda mátti að hér væri allt í kaldakoli. Hún fylgdi harðsvíraðri gjaldþrotastefnu sem hefur þegar skaðað íslenska þjóðfélagið alvarlega en engu skilað. Og hún dró tennurnar úr þeim opinberu stofnunum sem helst hafa unnið að uppbyggingu atvinnulífsins á landsbyggðinni og vanvirti störf þess fólks sem þar starfar. Ríkisstjórnin segir að það sé ekki hlutverk stjórnvalda að taka þátt í atvinnurekstri, en þetta mál er bara ekki svo einfalt þó svo ríkisstjórnin segi það. Sveitarstjórnir verða að taka þátt í atvinnurekstri vegna þess að þó ríkisstjórnin geti horft upp á það að byggðarlög veslist upp, þá munu sveitarstjórnirnar ekki gera það. Þær munu gera allt sem þær geta til þess að halda uppi atvinnulífi á stöðunum og þær hafa gert það, m.a. á Akureyri þrátt fyrir að svo mikið atvinnuleysi ríki þar. Afleiðingar þessarar stjórnarstefnu eru óöryggi og vonleysi. Hjól atvinnulífsins hafa hægt á sér og það þarf enginn að vera hissa þó árangurinn sé ekki burðugri en reyndin er á. Það verður þó að viðurkenna að ríkisstjórnin hefur að nokkru snúið frá villu síns vegar. Þegar ljóst var að vaxtaokrið var einfaldlega að keyra þjóðina niður lækkaði ríkisstjórnin vextina með handafli, þó að það væri bannorð í upphafi stjórnarsamstarfsins. Þegar ríkisstjórnin sá að skapast hafði algerlega óviðunandi ástand í atvinnumálum tók hún á sig rögg og viðurkenndi að gera yrði ráðstafanir til að skipasmíðaiðnaður á Íslandi byggi við svipaðar aðstæður og skipasmíðaiðnaður í nágrannalöndunum. Vonandi tekur ríkisstjórnin aftur á sig rögg og grípur til ráðstafana til að rétta skipasmíðaiðnaðinn við, en eigi það að bera árangur þolir það enga bið. Fleiri dæmi væri hægt að tína til, en það er hart að búa við að það skyldi taka tvö ár fyrir ríkisstjórnina að komast að því að ýmis þau ráð, sem hún gagnrýndi fyrri ríkisstjórn fyrir að beita, voru þegar allt kom til alls þrautalending hennar sjálfrar, ekki síst vegna þess að svo löngum tíma var eytt í skoðun á fortíðarvandanum. Það eru enn blikur á lofti. Enn berjast sterk öfl í ríkisstjórninni fyrir óheftum innflutningi búvara og segja að með því einu verði hagur neytenda helst bættur. Ekki veit ég við hvaða neytendur ríkisstjórnin talar, en það er öruggt að það eru ekki þeir neytendur sem misst hafa atvinnu sína nú þegar vegna samdráttar í búvöruframleiðslunni og það eru örugglega ekki heldur þeir neytendur sem munu missa atvinnu sína ef þessi öfl ná sínu fram. Þessi þjóð mun aldrei geta lifað af innflutningi einum saman, jafnvel þó hann fáist á undirboðsspottprísum fyrst um sinn. Óheftur innflutningur búvara er stórhættulegur þjóðinni og er ekki hagsmunamál neytenda þegar málið er skoðað, ekki síst eins og nú stendur á, stórfellt atvinnuleysi og vaxandi, því miður. Þegar menn standa frammi fyrir þeim vanda sem nú er orðinn, vefst fyrir ýmsum hvað beri að gera. Nú verður að styrkja þá atvinnuvegi sem þjóðin býr við því það er mun ódýrara og auðveldara að verja það sem fyrir er en að byggja upp nýtt. Jafnframt verður að rétta við nýjar atvinnugreinar sem hafa átt erfitt uppdráttar, svo sem fiskeldi og loðdýrarækt. Það þýðir ekkert að horfa stöðugt til baka og láta töp og erfiðleika fortíðarinnar blinda sér veginn til framtíðarinnar. Þeim hagnaði sem sjóðir atvinnulífsins hafa dregið sér frá atvinnuvegunum, sem hafa í raun ekki getað staðið undir þeim lánskjörum sem þeim hafa verið boðin, þeim fjármunum má verja til rannsókna- og þróunarstarfs og síðan nýsköpunar og uppbyggingar á grundvelli þeirra starfa. Ég hef hins vegar enga trú á því að þessi ríkisstjórn, sem ekki getur einu sinni tekið grundvallarafstöðu í stefnumótun aðalatvinnuvega þjóðarinnar, ég hef enga trú á því að henni takist að koma atvinnumálum þjóðarinnar í þann farveg sem viðunandi er. Hún tók við góðu búi frá fyrri ríkisstjórn, en valdi þann kost að benda á ímyndaða sökudólga í vandamálum sem ekki voru til. Hún lokaði sjálfa sig inni í blindgötu sjálfsvorkunnar og aðgerðarleysis. Þessi ríkisstjórn er ríkisstjórn brostinna vona og glataðra tækifæri og það besta sem hún getur gert í atvinnumálum íslenskrar þjóðar er að fara frá og koma aldrei aftur.

Virðulegur forseti. Þegar efnt var til þessarar umræðu hélt ég að það væri verið að fjalla um mál sem allir þingmenn létu sér við koma og undirbjó mig því til þess að flytja hér mál og tillögur sem gætu lotið að því að skapa atvinnu á Íslandi. Ég vil fyrir hönd þeirra atvinnulausu standa hér og segja: Vér mótmælum allir að þingheimur skuli ekki sýna þessu máli meiri virðingu heldur en hann gerir. Ég ætla ekki að flytja mína ræðu. Ég geymi það til betri tíma.

Virðulegi forseti. Við Íslendingar stöndum frammi fyrir miklu meira atvinnuleysi en nokkur okkar hefði trúað fyrir þrem árum síðan. Við stöndum á rústum gjaldþrota fyrirtækja og við stöndum frammi fyrir gjaldþrota heimilum. Við stöndum frammi fyrir hræðilegum mannlegum harmleik sem af atvinnuleysinu stafar, sorg, reiði, fjárhagserfiðleikum, fátækt og veikindum, bæði andlegum og líkamlegum. Við horfumst í augu við veröld sem við viljum ekki og þetta horfumst við í augu við á ári fjölskyldunnar. Ástæðurnar fyrir því hvernig komið er eru margar. Ástæðurnar eru samdráttur til lands og til sjávar, en ástæðurnar eru líka heimatilbúnar að stórum hluta til. Rekstrargrundvöllur flestra fyrirtækja er bágur. Vextir hafa sligað allt of skuldug fyrirtæki. Og þó svo vextir fari nokkuð lækkandi núna þá kemur það of seint vegna þess að það er erfitt að bólusetja sjúkling sem þegar er dauðvona og mörg þessi fyrirtæki sem allt of skuldsett eru koma sér ekki upp úr skuldasúpunni þótt vextir lækki í dag. Hvernig stendur á þessu? Sem betur fer eru ekki öll fyrirtæki alveg í rúst. Nokkur þjónustufyrirtæki standa sem betur fer sæmilega, en flestir undirstöðuatvinnuvegirnir standa hörmulega. Það þurfa allir sitt. Ríkið þarf sitt, sveitarfélögin þurfa sitt, orkufyrirtækin þurfa sitt og bankarnir þurfa sitt. Og allar þessar afskriftir sem bankarnir þurfa að standa frammi fyrir þýða að sjálfsögðu áframhaldandi háa vexti. Á þessu er ekki nokkurt lát. Ég sagði hér áðan að sem betur fer væru nokkur fyrirtæki sem standa vel. Það eru olíufélögin, það eru tryggingafélögin og það eru flutningafyrirtæki. Ég segi sem betur fer. Það verður því miður ekki lengi vegna þess að hver dregur annars taum. Það er undirstaðan sem verður að ganga. Alveg sama hvað menn tala hér fagurlega um rannsóknir og vísindi. Þau munu að sjálfsögðu hjálpa okkur, en við munum bara ekki lifa svo lengi sem fjárhagslega sjálfstæð þjóð að við getum beðið eftir því. Hlutirnir eru svo alvarlegir. Og hvernig hefur hæstv. ríkisstjórn brugðist við þessum mikla vanda? Hún hefur brugðist við þessum vanda með aukinni samkeppni. Samkeppni er lausnarorðið, samkeppni á öllum sviðum þjóðfélagsins. Við erum 250 þúsund manns á Íslandi. Hvernig getum við staðið í samkeppni við aðrar þjóðir? Við skulum líta á það. Við erum í samkeppni um skipasmíðaiðnaðinn. Norðmenn greiða niður 13%. Niðurgreiðsla til skipasmíðaiðnaðarins í Noregi er 13%. Við erum í samkeppni við það. Á Íslandi má ekki tala um niðurgreiðslur. Við skulum taka áfram dæmi. Það er verið að bjarga skipasmíðaiðnaðinum í dag. Með hverju? Ekki með niðurgreiðslum heldur með jöfnunargjöldum. Mun það bjarga þeim iðnaði? Nei, það mun ekki bjarga þeim iðnaði heldur vegna þess að lánafyrirgreiðslan er allt önnur í þessum löndum heldur en á Íslandi. Og munu þessar 70 milljónir bjarga skipasmíðaiðnaðinum sem skuldar nærri 2 milljarða? Menn eru að tala um 70 millj. til skipasmíðaiðnaðarins. Það eru sértæku aðgerðirnar fyrir skipasmíðaiðnaðinn. Það er eins og 1 / 4 úr lítilli heilsugæslustöð. Þetta er ekki einu sinni hlægilegt, þetta er sorglegt. Ég er áfram að tala um samkeppnina. Við heyrum það æ oftar að það sé nauðsynlegt fyrir bændur á Íslandi að fá meiri samkeppni. Landbúnaður á Íslandi muni aldrei lifa nema með aukinni samkeppni. En frammi fyrir hverju standa bændur í dag? 40--50% samdrætti og aukinni samkeppni á öllum sviðum innflutnings. En þeir þurfa samt meiri samkeppni. Það verður þannig að það verða örfáir bændur í þessu landi ef við trúum svo staðfastlega á samkeppni innflutnings, vegna þess að ef við tökum t.d. landbúnaðinn sérstaklega, þá gefur hvert eitt starf í landbúnaði 2--3 störf í þjónustu. Þessu munum við tapa. Og á hverju ætla allir að lifa allt í kringum landið, í öllum bæjum og þorpum sem lifa á þessari þjónustu við landbúnaðinn? Mér er spurn. Það er alltaf verið að tala um neytendur. Auðvitað erum við öll neytendur í þessu landi, en allir neytendur þurfa líka að hafa atvinnu. Nú gætu margir haldið að ég sé á móti eðlilegri samkeppni. Það er ég alls ekki. En það þarf að vera rekstrargrundvöllur á sama hátt og annars staðar til að við getum tekið þátt í þessari samkeppni. Hann er ekki til staðar. Ef ég tek bara vextina einu sinni enn. Eru nafnvextir í Danmörku ekki rúmlega 7% en á Íslandi 11,5%? Við erum ekki samkeppnisfær. Og ég held áfram að tala um samkeppni. Hvernig má það vera að Ríkiskaup telji sér hag í því að kaupa erlendis það sem kaupa má á Íslandi á sama tíma og sagt var frá því í sjónvarpinu í gær að 25% múrara á Íslandi væru atvinnulausir og allt að því 20% trésmiða á Reykjavíkursvæðinu? Samt sem áður telur Ríkiskaup hagkvæmt fyrir íslensku þjóðina að kaupa þetta erlendis frá og við séum ekki samkeppnisfær hvað gæði varðar á þessu sviði. Og svo segjum við: ,,Við skulum velja íslenskt.`` Við verðum að meina það sem við segjum og við verðum að hafa kjark til þess að vernda það sem við höfum. Við höfum ekki efni á öðru. Mér finnst oft skorta mikið á það þegar verið er að tala um atvinnufyrirtæki á Íslandi, að talað sé um það af mikilli skynsemi. Mér finnst að það gleymist oft þegar verið er að tala um fyrirtæki og það sé allt í lagi að þau fari í gjaldþrot, að það er fólk sem vinnur hjá þessum fyrirtækjum. Mér finnst að það gleymist hvað hvert gjaldþrot kostar mikið, ekki bara eigendur fyrirtækjanna heldur þá sem vinna hjá fyrirtækjunum og þá sem eiga fé hjá fyrirtækjunum. Og ég trúi því ekki að það sé rétt, eins og umræðan gengur út frá, að landbúnaðarstéttin sé samansafn af einhverjum mafíósum og þeir sem vinna við sjávarútveginn séu samansafn af einhverjum sjóræningjum. Við þurfum að koma þessari umræðu á eitthvert hærra plan. En fyrst og fremst held ég að það þurfi meiri samvinnu innan greinanna sjálfra. Ég ýti ekki öllum þessum vanda yfir á ríkisstjórnina. Ég tel að það sé mikilvægt að innan landbúnaðarins sé meiri samvinna en er í dag og ég tel að það sama gildi um sjávarútveginn. En ég verð að segja að það er ekki mikið sem vekur bjartsýni eftir þessar umræður hér í dag. Það er ekki mikið, nánast ekki neitt. Utanrrh. fór með EES-ræðuna sína sem við kunnum öll býsna vel, um hina miklu, auknu möguleika Íslendinga á Evrópumarkaði. Ég ætla ekki að gera lítið úr því, en ég bara minni á það einu sinni enn að til að geta tekið þátt í þessari samkeppni þá þurfum við að vera samkeppnisfærir. Við Íslendingar eigum marga möguleika, við eigum þúsund möguleika og ég vona að við berum gæfu til að standa saman til að nálgast þessa möguleika því við getum það. Því miður hættum við þessari umræðu í dag án þess að lausnir séu uppi á borðinu. En ég vona að það líði ekki margar vikur með sömu gjaldþrotahrinu og við horfum á og við fáum að sjá bjartari daga með hækkandi sól.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki hugsað mér að rekja hér frekar tölur heldur en gert hefur verið. Það er alveg ljóst öllum hugsandi mönnum sem horfa á þessi mál út fyrir veggi þessa húss að þörfin er orðin brýn á aðgerðum. Núv. ríkisstjórn hélt þegar hún komst til valda að hún þyrfti ekkert að gera til að sporna við atvinnuleysinu. Markaðurinn átti að leysa það eins og allt annað. Frjálshyggja, markaðshyggja, það er grundvallaratriði og trúarbrögð hjá hæstv. ríkisstjórn. Hæstv. fjmrh. sagði hér áðan að það væri hægt að flokka atvinnuleysið. Það væri tæknilegt vandamál, það væri kerfisbundið vandamál og sveiflubundið vandamál. Dugar það fyrir fólkið sem er atvinnulaust að fá fram einhverjar skilgreiningar? Nei, það sem dugar eru aðgerðir, ekki þetta eilífðar tal um að búa í haginn fyrir atvinnulífið. Það hefur engu skilað í aukinni atvinnu. Jukust eitthvað störfin við það að fella niður aðstöðugjaldið? Nei, það var bara fært yfir á skattgreiðendur sem þurftu þá að bera enn þá stærri hluta af rekstri hins opinbera en áður var. Hefur það skilað einhverju að lækka tekjuskatt fyrirtækja? Vissulega ekki vegna þess að það kemur þeim fyrirtækjum sem illa standa og fólk þarf að reiða sig á að engu gagni. Þau greiða hvort eð er engan tekjuskatt. Og hafa fyrirtæki eins og Eimskip sem gengur vel fjölgað fólki vegna þess? Alls ekki. Þau keppast bara við að skrá skip sín undir þægindafána og þurfa ekki einu sinni að ráða Íslendinga til vinnu. Og hvað sagði svo ráðherrann um aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Hann sagði m.a. að átaksverkefni sveitarfélaga færi í gang fyrr en áður. Það er út af fyrir sig ágætt. En hvenær kemur að átaksverkefnum ríkisstjórnarinnar? Hver eru þau? Er það aðeins vegagerð? þó hún sé svo sem góðra gjalda verð. Hvenær verður notað það fjármagn sem lofað var í fyrra að færi til hinna ýmsu verkefna ríkisins, t.d. til viðhalds bygginga, landgræðslu, nýsköpunar, rannsókna eða eitthvað annað? Ríkissjóður á nú samkvæmt greiðsluuppgjöri sem nýlega hefur komið fram að standa betur að vígi en fjárlög og fjáraukalög frá því í haust gerðu ráð fyrir. Og hvers vegna er það? Vegna þess að milljarðurinn sem átti að fara til atvinnuskapandi framkvæmda er enn þá óhreyfður. Hann er bara geymdur í ríkissjóði fram yfir áramót. Við getum líka sýnt betri stöðu í buddunni okkar ef við geymum það að fara til læknis, við verðum samt að gera það einhvern tímann. En við eigum kannski þá peninga í buddunni um mánaðamótin af því að við geymdum það í þessum mánuði. Ríkissjóður getur líka sýnt betri greiðslustöðu, betra sjóðsuppgjör, af því að hann notar ekki þá peninga sem hann hafði lofað til atvinnuskapandi framkvæmda fyrr en kannski ári seinna eða kannski aldrei. Ég held að það verði að setja fjármuni í atvinnulífið. Ríkið verður að gera það rétt eins og sveitarfélögin. Við getum litið á tölurnar sem atvinnuleysið kostar, 7--8 milljarða á ári. Nýlega höfðum við þingmenn hér á borðum okkar tölur um hvað gjaldþrot fyrirtækja kosta ríkissjóð. Það eru líka nokkrir tugir milljarða ef við tökum þó ekki væri nema valdatímabil þessarar ríkisstjórnar. Ég vil fá það fram hér á Alþingi, þó það verði kannski ekki í þessum umræðum, þá vil ég fá það fram frá hæstv. forsrh. og ríkisstjórninni hverjar eru tillögur ríkisstjórnarinnar í atvinnumálum. Verður viðhaldsverkefnum hraðað? Verður lagt fram áhættufé til stofnunar atvinnurekstrar? Verður hætt við einkavæðingu, t.d. Lyfjaverslunar ríkisins þar sem eru 60 ársverk? Og með einkavæðingu og sölu verður örugglega stefnt að fækkun starfsmanna því það er jú liður í hagræðingunni. Heldur ríkisstjórnin virkilega að atvinnuleysi minnki með tilkomu þeirra alþjóðasamninga sem við erum að gera? Hefur atvinnuleysi minnkað í Evrópu með tilkomu innri markaðarins? Nei, það heldur áfram að vaxa. Hv. 10. þm. Reykv. rakti hér áðan þá stöðu sem er á Írlandi. Stöðugleiki, lág verðbólga, búið í haginn fyrir atvinnuvegina o.s.frv., en atvinnuleysið vex samt og það mundi vera enn þá meira ef fullt af fólki hefði ekki flutt í burtu. Það er líklega svipað og þegar við Vestfirðingar ræðum stöðu atvinnulífsins á Vestfjörðum. Það er stöðugt vitnað til þess að þar sé það lægst á landinu, minnsta atvinnuleysi á landinu, besta atvinnan á Vestfjörðum segja menn. En hvers vegna? Vegna þess að þar hefur fækkunin orðið langmest í öllum landshlutum. Í öllum kjördæmum hefur fólksfækkun orðið langmest á Vestfjörðum. Og þess vegna er auðvitað minnst atvinnuleysi þar þó það verði sennilega ekki til frambúðar, því miður, vegna þess að þar horfa menn nú fram á hrun, algert hrun, á næstu mánuðum vegna þess að kvótinn er búinn og það er ekki að neinu öðru að hverfa því að fiskveiðar og fiskvinnsla eru okkar stóriðja. Konur hafa raunar verið að reyna að bregðast við. Stofna fyrirtæki, iðnfyrirtæki. En það sem vantar fyrir áhugasamt fólk sem vill reyna að bjarga sér er fjármagn, líka aðgangur að áhættufjármagni. Við kvennalistakonur lögðum fram hér fyrir tveimur árum tillögu um að stofna lánatryggingasjóð kvenna. Þeirri tillögu var hafnað og vísað á ráðherra bankamála að skoða það mál. Þar hefðu konur haft greiðari aðgang að lánsfjármagni en nú er, ef það hefði orðið að veruleika. Og ég vil bara spyrja: Eru mörg fyrirtæki kvenna í landinu sem hafa orðið gjaldþrota? Reyndar ekki. Ég hygg að það megi telja þau á fingrum annarrar handar. 

Virðulegi forseti. Með þessum umræðum var ríkisstjórn Íslands gefið tækifæri til að svara því fólki, sem innan tíðar kemur á Austurvöll, hvað ríkisstjórnin ætlar að gera. Hæstv. fjmrh. hefur talað hér, hæstv. utanrrh. hefur talað hér, hæstv. félamrh. hefur talað hér. En því miður er það þannig að fólkið sem innan tíðar kemur hér á Austurvöll hefur engin svör fengið. Hæstv. utanrrh. varði allri sinni ræðu við að telja upp tíu atriði sem ríkisstjórnin hefði framkvæmt á valdaferli sínum. Hann sagði orðrétt að ,,atvinnustefna ríkisstjórnarinnar fælist í þessum tíu atriðum``. Hver er árangurinn? Árangurinn er þreföldun atvinnuleysis frá því að ríkisstjórnin tók við. Árangurinn er sá einstæði fundur, neyðarfundur launafólks í Reykjavík, sem verður á Austurvelli innan tíðar. Og hafði utanrrh. eitthvað að segja um hvað ætti að gera nú í vetur? Nei, hann nefndi ekki eitt einasta atriði. Og hvað sagði hæstv. félmrh.? Hæstv. félmrh. gerði ekki annað í dag, í sinni vélrænu ræðu, en að rekja hitt og þetta sem voru eins konar fínpússningaraðgerðir á atvinnuleysinu. Fínpússningaraðgerðir á atvinnuleysinu. Er það virkilega þannig að hæstv. félmrh., ráðherra Alþfl., sjái það eina fram undan að fínpússa atvinnuleysið? Hæstv. utanrrh. var auðvitað enn að tala um EES. Hæstv. utanrrh. er að halda til Asíu. Ég óska honum góðrar ferðar. Það sýnir heimssýn þessa utanrrh. að eftir rúm fimm ár í embætti er hann nú að fara sína fyrstu ferð til Asíu, en hefur árlega farið yfir tíu, jafnvel tuttugu ferðir til Evrópu. Hæstv. utanrrh. ætti að átta sig á því að skýringin á því að fyrirtækið Íslenskar sjávarafurðir, önnur öflugustu sölusamtök Íslendinga, jók tekjur sínar á sl. ári, fólst í því að markaðshlutdeild Íslenskra sjávarafurða í Asíu og í Bandaríkjunum óx, en markaðshlutdeildin í Evrópu minnkaði. Það er nefnilega ein skýringin á því hvers vegna atvinnuleysið hefur aukist að þessi ríkisstjórn hefur horft á hið hnignandi markaðssvæði Evrópu sem sína framtíðarsýn. Hún hefur aðhafst það eitt að tengja íslenska hagkerfið við hið hnignandi markaðssvæði heimsins, Evrópu, í stað þess að horfa sókndjörfum huga til þeirra heimssvæða þar sem hagvöxturinn og sóknin í hagkerfinu er mest. Það sýnir fátt betur atvinnustefnu Jóns Baldvins Hannibalssonar að fyrst nú, eftir fimm ára feril í embætti, ætlar hann að halda til Asíu. Það eru ekki illgjarnir menn sem hér hafa talað, hæstv. utanrrh. Menn hafa talað hér ekki vegna þess að þeir séu vondir menn heldur vegna þess að þið eru með vonda stefnu. Það er það sem hefur brugðist, það sem þið eigið að játa sem ykkar ósigur. Svo var spurt að því: Hvar eru okkar tillögur, okkar sem hér höfum talað? Ég nefndi það hér, taldi óþarfa að rekja það, að Alþb. hefur lagt hér fram heila bók, yfir 100 bls., með mörg hundruð tillöguliðum og ítarlegri greiningu á því hvers vegna núv. efnahagsstefna sé röng og hvernig hið nýja forrit efnahagslífsins á Íslandi eigi að líta út. Þegar ég var að kynna það hér á sl. ári hvernig margar af meginhugmyndum þessarar leiðar tengjast þeirri breytingu sem varð í hagstjórn í Bandríkjunum á síðasta ári með tilkomu nýs forseta, eftir stjórnartíð Reagans og Bush, þá hæddist hæstv. forsrh. að mér. En hvað hefur gerst í Bandaríkjunum? Þó að þar séu enn þá miklir erfiðleikar þá hefur þróuninni verið snúið við. Þá er núna sókn í efnahagslífinu. Þá eru öll helstu einkenni hagkerfisins með öðrum formerkjum vegna þess að stefnunni var breytt. Og það er einmitt það sem er kjarninn í þessari umræðu hér í dag, að án þess að breyta um stefnu verður ekki hægt að snúa þessu við. Ef ekki kemur hér ný ríkisstjórn, með nýja stefnu og nýtt forrit í efnahagsmálum á Íslandi þá verða atvinnulausir Íslendingar því miður að koma áfram á Austurvöll. Koma áfram á Austurvöll til að mótmæla, til að krefjast stefnubreytingar. Þess vegna segi ég við þá ráðherra sem hér hafa talað í dag og engan nýjan boðskap flutt: Þið eigið að sýna manndóm og viðurkenna að þetta hefur ekki tekist, efna til kosninga og láta þjóðina, sem er hæstiréttur okkar, dæma. Alþb. er reiðubúið að leggja sína stefnu í þann dóm. Við erum reiðubúin til að biðja um umboð til að innleiða hér nýtt forrit í hagstjórn á Íslandi. Og við segjum við ríkisstjórnina: Rjúfið þingið, efnið til kosninga, látið ekki bara fundinn á Austurvelli í dag vera tákn um það sem þjóðin er að segja, leyfið þið þjóðinni í kjörkassanum að ákveða hvaða stefna eigi að ríkja á Íslandi.

Virðulegi forseti. Þessar umræður utan dagskrár sem hafa átt sér stað í dag hafa að mörgu leyti verið athygliverðar og ágætar. Ég mun samt fyrst og fremst beina sjónum mínum að atriðum sem ég tel að þurfi leiðréttingar við. Ég vil fyrst harma það að hv. varaþm., Guðmundur Stefánsson, þingmaður Norðurl. e., hélt því fram þegar hann gagnrýndi hv. þm. Tómas Inga Olrich, að hann hefði gleymt að segja frá því að þessi ríkisstjórn hefði ekkert gert fyrri slippstöðina Odda. Það er nú einu sinni þannig að þessi ríkisstjórn gerði það sem sú fyrri gerði ekki og það var að láta nýtt fjármagn í Slippstöðina, 35 millj. kr. og beita sér fyrir sameiningu fyrirtækjanna. Þetta var gert í tíð þessarar ríkisstjórnar til að styrkja stöðu Slippstöðvarinnar og var harla gagnrýnt af öðrum skipasmíðastöðvum. Þetta vil ég að komi sérstaklega fram því að þarna fór hv. þm. ranglega með hlutina og það harma ég að sjálfsögðu. Hv. 10. þm. Reykv. flutti hér ræðu, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, nýkomin af fundi um atvinnumál og atvinnuleysismál, og sagði að menn töluðu mikið og lýsti því sem kom fram í minni ræðu, að þar hefði einungis verið minnst á sömu frasana. Sömu frasana! Við skulum skoða þetta örlítið betur. Er það frasi að segja frá því að hér ríki nú stöðugt verðlag sem tryggir kaupmátt og styrkir samkeppnisstöðu fyrirtækjanna íslensku? Er það frasi að skýra frá því að ríkisstjórnin hafi stutt frelsi í viðskiptum og þá einkum viðskipti við aðrar þjóðir? Er það frasi að lækka skatta á fyrirtækjum til að styrkja stöðu þeirra? Það hefur verið gert. Er það frasi þegar sagt er frá því að raungengi íslenskra fyrirtækja sé mjög hagstætt um þessar mundir? Er það frasi þegar sagt er frá því að vextir hafi verið lækkaðir? Er það frasi þegar því er lýst að nokkrir milljarðar hafi gengið til að styrkja atvinnulífið á Íslandi? Þar á meðal með atvinnuskapandi aðgerðum eins og lýst var í ræðu hæstv. utanrrh. Allt eru þetta aðgerðir til þess að styrkja samkeppnisstöðu fyrirtækjanna, samkeppnisstöðu atvinnulífsins, til að koma í veg fyrir aukið atvinnuleysi. Og þingmaðurinn kemur í ræðustól og hefur ekkert annað til málanna að leggja en að segja að þetta séu frasar. Við heimtum að sjálfsögðu betri skýringar á stefnu Kvennalistans heldur en þessa yfirlýsingu. Það sem kom fram í þessum umræðum hér í dag og þá einkum hjá hv. þm. Tómasi Inga Olrich, var hvernig sýnt var fram á hvernig gamlar syndir, og ég er ekki að nefna neinn sérstakan stjórnmálaflokk í því sambandi, hvernig gamlar syndir hlaðast upp þegar við reynum að fela dulið, innbyggt atvinnuleysi. Það gerðist með því að við tókum erlend lán á erlend lán ofan og nú er komið að skuldadögunum þegar illa árar. Það hefur komið fram í þessum umræðum að við þurfum í ár að greiða hvorki meira né minna en 51 milljarð í afborganir og vexti, 51 milljarð, m.a. vegna lána sem hafa verið notuð til hluta í atvinnulífinu, til að halda úti atvinnu, til fjárfestinga sem hafa mistekist og við höfum verið að afskrifa 8--10 milljarða núna á þremur árum og verðum að halda því áfram. Þetta er það sem stendur upp úr þessari umræðu í dag. Þetta er það sem skýrir m.a. og hefur skýrt best hvers vegna við stöndum í þessum vandræðum í dag. Það kom skýrt fram hjá hv. þm. Það hefur hins vegar ekkert komið frá stjórnarandstöðunni. Það eina sem hefur verið sagt hér er að formaður Alþb. hefur lýst því að hann hafi skrifað bók upp á 100 bls. og ég efast ekki um að það skaffar nokkrum prenturum vinnu að koma þeirri bók út, ég skal ekki mótmæla því. Sú bók lýsir fyrst og fremst bandarískri reynslu. Hann hefur gengið í smiðju til höfunda sem ég þekki suma hverja eins og Lester Thurow sem hafa skrifað ágætar bækur, ég skal ekki mótmæla því. Hann hefur lýst stefnu Clintons Bandaríkjaforseta. En Clinton Bandaríkjaforseti, eins og fleiri stjórnmálamenn í Bandaríkjunum, hefur m.a. haldið úti þeirri stefnu að það eigi ekki að fara evrópsku leiðina. Það eigi að vera meiri sveigjanleiki, meiri launamunur, það eigi að byggja á skammtímavinnu fyrir fólk og það eigi jafnvel að vera hálfsdagsvinna o.s.frv. Er það þetta sem hv. þm. vill sjá? Í þessum umræðum, virðulegur forseti, hefur komið fram að við höfum skýrt orsakirnar. Við höfum lýst aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Við höfum sýnt hvernig okkur hefur tekist að koma í veg fyrir aukið atvinnuleysi með okkar aðgerðum. Við höfum borið okkur saman við álit Alþýðusambandsins í nóvember 1992 þegar spáð var 20% atvinnuleysi. Við höfum sýnt fram á það hvernig atvinnuleysið í nágrannalöndunum hefur vaxið miklu hraðar en hér. Það hefur líka komið fram í þessum umræðum að þótt atvinnuleysi sé allt of mikið í þessum mánuði og þeim síðasta þá er von á betri tíð af því að sjómannaverkfallinu er lokið og nú má búast við að atvinnuskapandi aðgerðirnar skili sér. Botninum verður væntanlega náð í ár. Hagvöxtur verður á næsta ári og það er mikilvægt að haldið verði áfram. Íslenska þjóðin þolir að sjálfsögðu ekki og um það erum við öll sammála sem betur fer í dag --- íslenska þjóðin þolir það ekki til lengdar að atvinnuleysið setjist hér að til framtíðar. Þetta er lítið þjóðfélag, viðkvæmt þjóðfélag, þetta er eins og lítil fjölskylda. Það mál sem við höfum rætt í dag er mjög mikilvægt. Það er ekki bara mikilvægt fyrir ríkisstjórnina, það er mikilvægt fyrir alla stjórnmálamenn, það er mikilvægt fyrir alla þjóðina og það er mikilvægast af öllu að við höldum áfram að leysa þetta mál með víðtæku samkomulagi stjórnvalda og þeirra sem að málinu hafa komið að undanförnu, sem eru verkalýðssamtökin annars vegar og atvinnurekendur hins vegar. Þannig höfum við staðið að verki og þannig mun ríkisstjórnin áfram standa að þessu verki.

Virðulegi forseti. Eftir þá umræðu sem hér hefur farið fram um atvinnuleysisvandann, sem verður haldið áfram að ræða úti í þjóðfélaginu, þá er óhjákvæmilegt að spurt sé: Hvenær kemur til umræðu sú skýrsla sem liggur fyrir um afleiðingarnar af atvinnuleysi á íslenskt þjóðfélag, bæði frá félagslegu og efnahagslegu sjónarmiði séð? Sú skýrsla hefur legið fyrir frá því í desembermánuði. Hún var saman tekin á grundvelli þáltill. sem var samþykkt í fyrravor að frumkvæði okkar alþýðubandalagsmanna, sem höfum haldið vakandi umræðu um þessi mál oft í þessari stofnun. Og ég tel að það sé kominn tími til að þessi skýrsla verði tekin hér til umræðu og spyr hæstv. forseta: Hvenær kemur þessi skýrsla til umræðu? Ég tel að það sé brýnt að það gerist strax eftir komandi helgi. Er þess kostur, hæstv. forseti?

Forseti mun taka þetta til athugunar og sjá hvenær hægt verður að koma þessari skýrslu á dagskrá sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til lyfjalaga. Þann 18. ágúst 1991 skipaði þáv. heilbr.- og trmrh. Sighvatur Björgvinsson nefnd undir formennsku Brynjólfs Sigurðssonar prófessors til að athuga hugmyndir um breytingu á lyfjadreifingu með tilliti til stefnu ríkisstjórnarinnar um aukið frelsi og aukna samkeppni í lyfjasölu með það að markmiði að lækka tilkostnað og álagningu á lyfjum og um leið bæta þjónustu á því sviði. Í skipunarbréfi nefndarinnar segir: ,,Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra hefur ákveðið að skipa nefnd sem fær það verkefni að athuga hugmyndir um breytingu á lyfjadreifingu, sérstaklega með það í huga að meira frjálsræði en nú ríkir í þessum málaflokki geti leitt til meiri hagkvæmni og betri þjónustu á þessu sviði þannig að dregið verði úr álagningarþörf án þess að slakað verði á öryggiskröfum með tilliti til búnaðar, vöruframboðs og faglegs eftirlits. Nefndinni er falið að gera tillögur að breyttu fyrirkomulagi lyfjadreifingar, -skráningar og heildsölu með þeim hætti sem athuganir hennar leiða í ljós að þurfi svo að framangreindum markmiðum verði náð.`` Nefndin skilaði áliti sínu í byrjun apríl 1992. Í niðurstöðum nefndarálitsins segir m.a. eftirfarandi: ,,Sýnt er fram á að nauðsynlegt sé að taka upp hlutfallsgreiðslur fyrir lyf ef ná eigi fram samkeppni á smásölustigi. Vegna ákvæða um stjörnumerkt lyf og lyf í B-flokki og reyndar einnig vegna reglna um greiðslur elli- og örorkulífeyrisþega fyrir lyf þá verður árangur af hlutfallsgreiðslum takmarkaður nema breytingar verði gerðar á greiðslufyrirkomulagi fyrir ofangreinda lyfjaflokka. Þá er vert að vekja athygli á að af og til koma mjög dýr lyf á markað. Framleiðendur þeirra hafa að jafnaði einkaleyfi til framleiðslu á þeim til nokkurra ára. Þessi lyf geta verið svo dýr að útgjöld sjúkratrygginga vegna eins slíks lyfs geta hæglega numið tugum og jafnvel hundruðum milljóna króna. Mikilvægt er að gerðar séu ráðstafanir til þess að þessi dýru lyf séu ekki notuð í stað ódýrari lyfja ef hjá því verður komist út frá læknisfræðilegu sjónarmiði. Almannatryggingakerfið er á föstum fjárlögum. Gera verður ráð fyrir að staðið skuli við fjárlög. Þegar óvænt útgjöld koma til eins og vegna nýrra dýrra lyfja þarf að vera hægt að beita sveigjanleika annaðhvort með auknum fjárveitingum eða að nefnd skipuð fulltrúum Tryggingastofnunar ríkisins, lyfjanefndar, landlæknis og ráðuneytis gæti ákveðið aðra tilhögun á greiðsluþátttöku sjúkratrygginga en almennar reglur leyfa.`` Í nefndarálitinu segir enn fremur: ,,Vilji stjórnvöld koma á frelsi í lyfjadreifingunni telur nefndin ráðlegast að fyrst verði komið á hlutfallsgreiðslum fyrir lyf. Fyrst þegar breyttu endurgreiðslukerfi hefur verið komið á er tímabært að rýmka reglur um lyfsöluleyfi þannig að frelsi til að stofna apótek aukist. Meðan verið er að komast að því hvort samkeppni muni eiga sér stað getur verið ráðlegt að hafa hámarksverð á lyfjum þannig að fyrirtækin hafi tækifæri til að keppa innan þess ramma sem hámarksverðið veitir. Verði sú raunin á að samkeppnin verði næg til að halda niðri lyfjaverðinu opnast möguleikar til að létta opinberum afskiptum af smásöluverði lyfja, hvort sem það væri gert með því að afnema hámarksverðið eða með því að heimila lyfsölum að ákveða afgreiðslugjald upp á eigin spýtur fyrir hverja lyfjaávísun. Leita þarf leiða til að örva samkeppni í innflutningi og heildsölu lyfja. Í því sambandi þyrfti m.a. að kanna kosti og galla samhliða innflutnings (parallel import) og meta hugsanlegan ávinning sem slíkt fyrirkomulag gæti haft í för með sér. Ætla verður að auknu frelsi í lyfjasölu fylgi fjölgun útsölustaða og þar með greiðari aðgangur að lyfjum sem að öðru jöfnu leiðir til hærri heildarkostnaðar. Á móti kemur aukin kostnaðarvitund þeirra sem nota lyf ef hlutfallsgreiðslur verða teknar upp auk þess sem vænta má aukinnar samkeppni. Í því sambandi er samanburður við lyfjaverð á erlendum mörkuðum mikilvægur. Ef endurgreiðslur sjúkratrygginga verða miðaðar við verð lyfja á erlendum mörkuðum mun það hvetja lyfjaheildsala til að komast að hagstæðara verði en sem nemur viðmiðunarverðinu. Einnig munu sérstakar ráðstafanir vegna nýrra dýrra lyfja geta dregið úr lyfjakostnaði. Lyfjakostnaður ræðst mjög af ávísanavenjum lækna. Af hálfu heilbrigðisyfirvalda hefur til skamms tíma lítið verið gert að því að fræða lækna um ný lyf. Fræðsla á því sviði hefur nær alfarið verið í höndum lyfjaframleiðenda og umboðsmanna þeirra. Eðlilegt er að sú fræðsla sé gerð í eiginhagsmunaskyni og beri keim af einhliða áróðri. Nauðsynlegt er að koma á mótvægi við slíka upplýsingagjöf og er eðlilegt að það starf fari fram á vegum heilbrigðisyfirvalda. Breyttar reglur um endurgreiðslur sjúkratrygginga auka þörf lækna fyrir upplýsingar um lyf þar sem hlutfallsgreiðslur munu leiða til að hagsmunir sjúklinga og sjúkratrygginga fara saman þegar læknir tekur ákvörðun um lyfjagjöf.`` Þetta sagði m.a. í niðurstöðum nefndarálits frá því í apríl 1992. Frá þeim þeim tíma hafa ákveðin markviss skref verið tekin í þá veru sem lýsti í nefndaráliti. M.a. hefur aukin hlutdeild sjúklinga og lyfjanotenda verið tekin upp og vissulega vakið með köflum deilur. Á hinn bóginn held ég að ekki verði um það deilt, að kostnaðarvitund og þar með virkt eftirlit kaupenda þessarar þjónustu hefur verið miklum mun meira en áður var. Innan Efnahagsbandalags Evrópu hafa skilmálar og reglur um viðurkenningu lyfja fyrir fólk og dýr verið samræmdar í síauknum mæli og stefnt er að einum sameiginlegum lyfjamarkaði í Evrópu. Samræmdar aðgerðir EB og EFTA miða m.a. að því að samkeppni aukist og upplýsingar um markaðinn verði aðgengilegri á sameiginlega markaðnum á sviði verðlagningar og þátttöku almannatrygginga í lyfjakostnaði. Stefnt er að því að ákvæði í lögum aðildarlanda hins sameiginlega evrópska markaðar, sem koma í veg fyrir samkeppni í verði og þjónustu, verði afnumin. Við samningu lagafrv. hefur verið tekið mið af þeim tilskipunum um lyfjamál sem samþykktar hafa verið innan Efnahagsbandalagsins og gilda munu innan Evrópska efnahagssvæðisins. Búast má við að fleiri tilskipanir varðandi lyfjamál verði samþykktar innan EB sem nú þegar eru í formi tillagna, tilmæla og orðsendinga frá ráði EB. Gert er ráð fyrir að þau ákvæði tilskipana EB um lyfjamál sem ekki felast í frv. verði felldar inn í reglugerðir sem settar verða í kjölfar samþykktar þessarar. Framangreint nefndarálit, sem ég fór nokkrum orðum um, auk fyrirsjáanlegrar þróunar Evrópumarkaðar styður þá stefnu ríkisstjórnarinnar að stuðla verði að lækkun dreifingarkostnaðar á lyfjum með því að koma á samkeppni á öllum stigum. Lagafrv. þetta, sem samið hefur verið í heilbr.- og trmrn., hefur verið sent til umsagnar á ýmsum stigum við samningu þess, m.a. Læknafélagi Íslands, Apótekarafélagi Íslands, Lyfjafræðingafélagi Íslands, Stéttarfélagi ísl. lyfjafræðinga, Félagi ísl. stórkaupmanna, lyfjanefnd og Lyfjaeftirliti ríkisins. Þessir aðilar og ýmsir aðrir hafa gefið álit sitt og hefur þess verið freistað eftir föngum að taka tillit til athugasemda sem fram hafa komið. Eins og kunnugt er náðist ekki að ljúka umfjöllun um frv. til lyfjalaga, sem lagt var fram á Alþingi 19. apríl 1993, fyrir þinglok sl. vor og þetta frv. sem ég hér mæli fyrir byggir á. Heilbrn. Alþingis sendi það frv. ýmsum aðilum til umsagnar og bárust margar og sumar allviðamiklar athugasemdir til baka. Af þeim má ráða að skiptar skoðanir voru um einstök atriði, en einnig komu fram góðar ábendingar um það sem betur mátti fara. Í sumar fól ég eftirfarandi aðilum að endurskoða fyrra frv. og gera tillögur til breytinga: Einari Magnússyni, deildarstjóra í heilbrrn., Geir Haarde alþm., Guðjóni Magnússyni, skrifstofustjóra í heilbrrn., Sigbirni Gunnarssyni alþm. og Sólveigu Guðmundsdóttur, deildarstjóra í heilbrrn., var falið að fara yfir þær athugasemdir sem bárust heilbrn. Alþingis og fara í ýmsar hugsanlegar breytingar og lagfæringar á hinu fyrra frv., aðallega þó til að tryggja betur lyfjadreifingu í dreifbýli, sem var eitt þeirra atriða sem hæst bar hér í umræðu á þinginu á síðasta ári. Endurskoðað frv. gerir ráð fyrir sömu grundvallarbreytingu frá gildandi lögum og fyrra frv., en eins og ég gat um er þó tekið tillit til ábendinga, sérstaklega varðandi lyfjaverslun í dreifbýli. Helstu breytingar frá gildandi lögum felast í eftirtöldum atriðum: 1. Í samræmi við reglur Evrópska efnahagssvæðisins er skilið á milli skráningar lyfja annars vegar og markaðsleyfa þeirra hins vegar. Nýjar reglur um skráningu og markaðsleyfi hafa m.a. í för með sér að um samhliða innflutning lyfja munu gilda sömu reglur og nú eru innan Efnahagsbandalagsins. Hér er um að ræða lyf sem þegar eru skráð og þekkt hér á landi en kunna að vera framleidd á öðrum stað en tilgreint er í skráningargögnum og fyrir annan markað. Með þessari heimild er hugsanlegt að auka samkeppni í innflutningi og lækka þar með lyfjaverð. Svo að dæmi sé tekið eru í flestum tilfellum nákvæmlega sömu lyfin á markaði í Danmörku og Svíþjóð, en munur á verði einstakra lyfja getur numið tugum prósenta. Með því að heimila samhliða innflutning væri t.d. hægt að kaupa lyfin frá Svíþjóð, þar sem þau eru almennt mun ódýrari en í Danmörku. Að sjálfsögðu verður að gæta að öryggi lyfjanna, en væntanlega þyrfti ekki að hafa miklar áhyggjur af því atriði í þessu einstaka dæmi, þar sem löndin eru Danmörk og Svíþjóð, þar sem sömu öryggiskröfur eru gerðar til lyfja í báðum löndum. Reglugerð þarf hins vegar að setja um samhliða innflutning í samræmi við þær reglur sem gilda munu á Evrópska efnahagssvæðinu til að tryggja að ekki komi fölsuð lyf inn á markað eftir þessari leið. 2. Aukið frelsi til að setja á stofn lyfjabúðir. Gert er ráð fyrir að ekki þurfi lengur forsetaleyfi til lyfjasölu og að reglur um stofnun apóteka verði rýmkaðar. Handhafar lyfsöluleyfa munu fá eins árs aðlögunartíma til að aðlagast breyttum aðstæðum. Eftir þann tíma er heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra skylt að veita hverjum þeim umsækjanda sem uppfyllir skilyrði frumvarpsins lyfsöluleyfi. Endurskoðað frumvarp gerir ráð fyrir að ráðherra sé heimilt að takmarka fjölda lyfjabúða í þeim heilsugæsluumdæmum þar sem fjöldi íbúa er undir 5.000 á grundvelli rökstuddra athugasemda frá stjórnum heilsugæslustöðva viðkomandi umdæmis. Einnig gerir endurskoðað frumvarp ráð fyrir að ráðherra sé heimilt að fela stjórn heilsugæslustöðvar rekstur lyfjabúða í þeim heilsugæsluumdæmum sem enginn lyfjafræðingur fæst til að sinna en þörf fyrir lyfjabúð er talin ótvíræð. Er með þeim hætti komið til móts við ábendingar frá dreifbýlinu. 3. Aukið frelsi í verðlagningu lyfja. Verðlagning lausasölulyfja verður gefin fjáls en hámarksverð sett á lyfseðilsskyld lyf og dýralyf. Dregið verður að öðru leyti úr opinberum afskiptum af lyfjaverði og lyfjaverðlagsnefnd verður lögð niður. 4. Breytingar verða á reglum um auglýsingar lyfja. Heimilt verður að auglýsa lausasölulyf í samræmi við reglur sem gilda munu á Evrópska efnahagssvæðinu en reglur um auglýsingar annarra lyfja eru hertar. Lyfjabúðir fá heimild til að auglýsa verð og þjónustu. 5. Sjúkrahússapótek getur annast afgreiðslu lyfja til sjúklinga sem útskrifast og göngudeildarsjúklinga og verða reikningslega aðskilin frá öðrum rekstri sjúkrahússins. 6. Lyfjagreiðslunefnd verður skipuð og fær hún það verkefni að ákveða hámarksverð á lyfseðilsskyldum lyfjum, dýralyfjum og þátttöku almannatrygginga í lyfjakostnaði sjúkratryggðra í samræmi við lög um almannatryggingar og fjárlög hverju sinni. 7. Í frv. er gert ráð fyrir að allir dýralæknar fái heimild til að kaupa lyf í heildsölu til að nota í sjúkravitjunum, en ekki einungis héraðsdýralæknar og apótek eins og nú er. Gert er ráð fyrir að þeir hafi síðan heimild til að selja dýralyf á allt að hámarksútsöluverði sem ákveðið er af lyfjagreiðslunefnd. Frumvarp þetta fellir saman í ein lög lyfjalög nr. 108/1984, með síðari breytingum, og lög um lyfjadreifingu, nr. 76/1982, með síðari breytingum, og gerir ráð fyrir að heiti þeirra verði lyfjalög. Auk þeirra nýmæla, sem frumvarpið hefur að geyma, eru lagðar til nokkrar breytingar og lagfæringar á gildandi lögum í ljósi reynslu af framkvæmd þeirra og í samræmi við reglur Evrópska efnahagssvæðisins. Þannig er fækkað allverulega þeim ákvæðum laganna sem mæla fyrir um setningu reglugerða en þess í stað sett almenn heimild til að setja í reglugerðir nánari ákvæði um framkvæmd þeirra. Virðulegi forseti. Ég hef hér drepið á nokkur helstu atriði frv. til lyfjalaga sem að sönnu er um margt viðamikið og lýtur að fjölmörgum þáttum heilbrigðiskerfisins. Ég bind við það vonir að frv. þetta leiði í fyrsta lagi til umtalsverðrar lækkunar álagningar lyfja og þar með lækkunar útsöluverðs. Það gerist m.a. fyrir tilverknað hins hliðstæða innflutnings, parallel import, sem gerir það að verkum að samheitalyf geta verið flutt til landsins af fleiri en einum og fleiri en tveimur aðilum frá fleiri en einu og fleiri en tveimur löndum þannig að samkeppni kemst á strax á innflutningsstiginu. Með þessu er verið að brjóta upp og leggja af það einkasölukerfi sem gilt hefur á þessu sviði um langt árabil og hefur auðvitað leitt til þess að verðlagningu og álagningu lyfja hefur verið haldið uppi, enda kerfið út af fyrir sig ekki borið í sér neinn hvata til annars. Í annan stað bind ég við það vonir að í viðskiptum innflytjenda, heildsala og smásala verði virk samkeppni sem leiði enn fremur til lækkaðs verðs. Eins og ég gat um í ræðu minni hér er við það miðað að á lyf sem gerð er krafa um að læknar ávísi er sett hámarksverð. Þar með er tryggð samræmd verðlagning á landinu öllu. Veit ég vel að ýmsir aðilar sem hafa innflutning og sölu lyfja með höndum hafa af því áhyggjur að á hinum ýmsu kaup- og sölustigum lyfja, heildsölu og smásölu, geti þetta þýtt að það halli á einn aðila framar öðrum. Með öðrum orðum að heildsalinn kunni að bera skarðan hlut frá borði en smásalinn ekki, ellegar öfugt. Ég vænti þess hins vegar, þegar jafnvægi kemst á, eins og í öðrum viðskiptum með matvöru og aðra vöruflokka, þá komist þarna jafnvægi á fyrir tilverknað þeirrar samkeppni sem lagt er upp með. Ég vek auðvitað sérstaklega athygli á því, virðulegi forseti, að þrátt fyrir mjög verulegan árangur til lækkunar lyfjakostnaðar á mann hér á landi á allra síðustu missirum sem auðvitað, eins og ég gat um, hefur að hluta til orðið vegna stærri hlutdeildar notenda í verði lyfja, þá hefur allt að einu heildarkostnaður við lyf, hvort heldur um er að ræða beingreiðslur notenda ellegar niðurgreiðslur hins opinbera, Tryggingastofnunar ríkisins, leitt til þess að lyfjakostnaður á mann hér á landi hefur farið lækkandi ár frá ári. Það er þvert á þá þróun sem verið hefur á öðrum Norðurlöndum, en betur má ef duga skal og ljóst er að lyfjakostnaður á mann hér á landi samanborið við það lægsta sem gerist hjá öðrum Norðurlöndum hefur verið allt að tvöfaldur. Á hinn bóginn liggur það einnig fyrir að lyfjanotkun hér á landi er með því lægsta sem gerist í þessum samanburðarlöndum okkar. Með öðrum orðum að við Íslendingar gegnum heilt notum ekki lyf í óhófi þó að auðvitað séu á því undantekningar eins og öllu öðru. Það sem auðvitað vekur hins vegar mestu athyglina er sú misvísun sem felst í þeirri staðreynd að annars vegar er um að ræða hæstu útgjöld á mann á öllum Norðurlöndum en með lægstu heildarnotkun lyfja sem segir okkur það að lyfjadreifingarkerfið og það verðmyndunarkerfi sem hér hefur viðgengist um langt árabil er úr sér gengið og dugar ekki. Með öðrum orðum eru lyf einfaldlega of dýr hér á landi og brýn nauðsyn á því að bregðast þar við. Ég vil hins vegar undirstrika, virðulegi forseti, að þess er vitaskuld gætt í því frv. sem ég hef hér farið orðum um að ekki verði slakað á því öryggi sem er nauðsynlegt þegar rætt er um og höndlaður er varningur á borð við lyf. Um leið er hins vegar farið inn á þá braut að bæta enn frekar þá þjónustu sem svo nauðsynleg er á þessum vettvangi og færa hana nær fólkinu. Vænti ég þess að sú verði niðurstaðan þegar frv. verður afgreitt frá hinu háa Alþingi og verður að lögum. Ég hef hér í örfáum orðum, virðulegi forseti, rakið helstu breytingar sem frv. til lyfjalaga hefur í för með sér. Ég vil vekja á því athygli sérstaklega líka og árétta það að við meðferð þessa máls hefur verið litið til þeirra ábendinga og þeirrar gagnrýni sem kom fram við hið fyrra frv. um sama efni, sérstaklega er lýtur að þjónustu á þessu sviði úti á landsbyggðinni. Þar er áhyggjuefnið kannski af tvennum toga fyrst og síðast. Í fyrsta lagi að aukið frelsi til samkeppni geti á smáum stöðum leitt til þess að markaðurinn hrynji. Í sveitarfélagi eða héraði þar sem apótekari er fyrir og hefur kannski ekki úr allt of miklu að moða; að þá birtist annar og fari í samkeppni sem leiðir til hruns beggja þessara aðila eða hvort þeir væru fleiri. Til að girða fyrir hættu af þessum toga er það áskilið í frv. að í þeim héruðum sem telja 5 þús. eða færri íbúa verði stjórnum viðkomandi heilsugæslustöðva heimilt að setja saman rökstudda greinargerð um það hvort æskilegt sé að fjölga útsölustöðum og ef ekki þá hvers vegna. Þarna er ákveðinn þröskuldur settur við óheftri og óbeislaðri þróun á þessum vettvangi til að girða fyrir þá hættu sem ég rakti áðan. Hitt aðaláhyggjuefnið hefur verið það að svo kunni að fara að apótekarar og lyfjafræðingar sem haldið hafa úti þjónustu víða úti á landsbyggðinni hópist hingað á höfuðborgarsvæðið og fara í þá samkeppni sem hér hefur verið og mun væntanlega verða í auknum mæli og skilja eftir sín gömlu svæði meira og minna þjónustulaus. Til að tryggja það að ævinlega verði til staðar lágmarksþjónusta í hverju þessara umdæma er hér heimilað með skýrum hætti að viðkomandi heilsugæslustöðvar geti haft með höndum þessa nauðsynlegu þjónustu heima í héraði. Jafnframt er af tekið mjög umdeilt ráðslag í þessum efnum, nefnilega það fyrirkomulag sem menn hafa orðið að grípa til sem er umsýsla lækna með ávísun og sölu lyfja. Það gefur auðvitað auga leið að hagsmunir hljóta að rekast á við þær aðstæður með einum eða öðrum hætti þegar sami aðili hefur með að gera að ávísa á lyf og um leið að selja þau sömu lyf. Á því máli er tekið eins og ég gat um, virðulegi forseti, í þessu frv. og tekin af öll tvímæli um hvernig með skuli fara ef hin hefðbundna og venjubundna meginleið sem hér um getur, þ.e. stofnun lyfjabúðar eða apóteks, nær því fram að ganga af einhverjum orsökum þá hefur heilsugæslustöðin og opinberir aðilar þessa þjónustu með höndum. Virðulegi forseti. Ég hygg að ekki sé ástæða til þess í inngangi að fara nánar ofan í saumana á frv. Ég vænti þess að hér geti átt sér stað ítarleg og efnisleg umræða um frv. í heild og einstök atriði þess og enn fremur að ítarleg skoðun fari fram í hv. heilbr.- og trn. en það er einmitt tillaga mín að frv. verði vísað til hennar að aflokinni 1. umr. og til 2. umr.

Virðulegur forseti. Mér er kunnugt um það að samkvæmt samkomulagi við formenn þingflokka mun ekki ætlunin að ræða þetta frv. hér heldur einungis að ráðherra mæli fyrir því og síðan tökum við umræðu um frv. síðar. Ég vil því ekki láta hjá líða vegna þessarar ræðu hæstv. heilbr.- og trmrh. að koma því á framfæri áður en lengra er haldið hvað þetta frv. er í rauninni sérkennilega útbúið. Í frv. eru heilbrigðissjónarmiðin víkjandi en fyrst og fremst samkeppnissjónarmið ríkjandi, sjónarmið um það hvernig hinn frjálsi markaður eigi að vinna, þröng fjárhagsleg sjónarmið séð frá sjónarhóli ríkisins. Ég vil bara vekja athygli á því að í markmiðsgrein frv. segir og er það náttúrlega lýsandi fyrir frv. í heild sinni: ,,Markmið laga þessara er að tryggja landsmönnum nægilegt framboð á nauðsynlegum lyfjum með sem hagkvæmastri dreifingu þeirra á grundvelli eðlilegrar samkeppni og í samræmi við þær reglur sem gilda á hinu Evrópska efnahagssvæði.`` Þ.e. höfuðmarkmiðið er að tryggja nægilegt framboð með sem hagkvæmastri dreifingu á grundvelli samkeppni. Síðan segir í þessari markmiðsgrein: ,,Það er jafnframt markmið með lögum þessum að tryggja eftir föngum gæði og öryggi lyfja og lyfjaþjónustu, draga úr óhóflegri notkun lyfja og minnka lyfjakostnað.`` Það ætti auðvitað að vera höfuðmarkmið allra lyfjalaga að tryggja gæði og öryggi lyfja og lyfjaþjónustu, draga úr óhóflegri notkun og tryggja kostnað. Það ætti að vera höfuðmarkmið. Það fer eftir öðru að í greinargerð með frv. er eiginlega engin tilraun gerð til faglegrar úttektar í lyfjamálunum heldur bara einblínt á þröng fjárhagsleg sjónarmið. Þegar ráðherra talar hér um matvæli þá finnst mér ekki hægt að tala um matvæli og lyf í sama orðinu. Við viljum hafa frjálsa samkeppni í matvæladreifingu og sölu á matvöru, m.a. vegna þess að það getur aukið veltu og það er það sem það gengur út á. Við viljum hins vegar ekki auka veltu í lyfjum. Við viljum helst draga úr notkun á lyfjum og það á auðvitað að vera meginmarkmið en ekki samkeppnin.

Það er rétt að forseti upplýsi það að gefnu tilefni að það var gert samkomulag um það hér milli formanna þingflokka og forseta að hæstv. ráðherra flytti framsögu í þessu dagskrármáli í dag og síðan yrði umræðunni frestað þar til eftir helgina. Það sama gildir um annað dagskrármálið, að aðeins verða fluttar framsöguræður 1. og 2. minni hluta í því máli í dag en að öðru leyti verður umræðu frestað.

Hæstv. forseti. Ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með það að þetta mál skuli ekki koma til umræðu. Mér var fullkomlega ókunnugt um að ekki ætti að ræða þetta mál í dag. Það hefur enginn upplýst mig um það og ég vil reyndar mótmæla þessum hætti á meðferð mála að ráðherrar komi og lesi yfir fólki einhverja embættismannaræðu um frumvörp en síðan fari umræða fram mörgum dögum seinna. Ég vænti þess þá, virðulegur forseti, að hæstv. heilbr.- og trmrh. verði viðstaddur þá umræðu þegar hún kemur á dagskrá. Því það er auðvitað á engan hátt boðlegt að ráðherra hristi af sér hér ræðu og síðan tali þingmenn hver við annan um frv. Ég harma þetta því mjög. Ég tók þátt í þessari umræðu í fyrra og ætlaði svo sannarlega að gera það hér í dag. Ég vildi þá mælast til þess, frú forseti, að ég verði sett á mælendaskrá hér og nú þegar umræðan fer fram og jafnframt að hæstv. heilbrrh. verði viðstaddur þá umræðu.

Hv. þm. er á mælendaskrá þegar umræðan heldur áfram og að sjálfsögðu verður séð til þess að þetta mál komi ekki á dagskrá nema hæstv. ráðherra sé við.  [14:20]

Virðulegur forseti. Ég vil taka af öll tvímæli í þessa veru og segja það skýrt að það var ekki að minni beiðni að þessi háttur var á hafður og kann ég út af fyrir sig ekki um það að segja hvaðan sú beiðni kom þó að mig renni í grun að sú utandagskrárumræða sem fram fór í morgun að frumkvæði hv. þm., formanns Alþb., hafi kannski verið meginástæða þessa. Ég tek undir með henni um að auðvitað væri langeðlilegast að umræða af þessu tagi gæti verið heildstæð og ég fullvissa hana um, eins og ég raunar gat um í mínum inngangi, að ég hef ætlað mér að vera viðstaddur þessa umræðu og taka í henni þátt og bað reyndar um að hún gæti orðið tiltölulega ítarleg og efnisleg þannig að hv. Alþingi gæti komist að sem bestri niðurstöðu um frv. sem hér er til umræðu. Ég vil að það kæmi mjög skýrt fram að það er ekki að undirlagi mínu sem þessi háttur er á hafður, langt í frá.

Virðulegur forseti. Það var samkomulag á fundi með hæstv. forseta og formönnum þingflokka um þessa málsmeðferð. Ég hafði samband við fulltrúa okkar í heilbr.- og trn. en kallaði ekki saman þingflokksfund og hafði ekki samband við nema þá sem urðu á vegi mínum og hér með biðst ég afsökunar á því að hafa ekki reynt að ná í alla þingmenn flokksins til þess að kynna fyrir þeim þetta samkomulag. Mér þótti þetta skynsamlegt og okkur fannst það skynsamlegt að hafa þessa málsmeðferð. Við vissum það vegna þess hve stuttur tími er fram undan hér í dag fyrir þingfund að það yrði ekki hægt að klára umræðuna um lyfjalögin. Hún yrði of löng til þess. Við töldum að það væri gott að menn gætu hlýtt á ræðu hæstv. ráðherra og haft hana til umhugsunar og síðan yrði fundinn góður tími til þess að taka þessa umræðu og klára hana. Ég tel enn að það hafi verið skynsamleg niðurstaða og vonast til þess að menn muni sætta sig við þessa málsmeðferð.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd 1. minni hluta allshn. fyrir nál. á þskj. 385 um frv. til laga um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið ásamt brtt. á þskj. 386 en það er aðeins formbreyting sem ekki þarfnast nánari skýringar við. Nefndin hafði mál þetta til umfjöllunar á tveimur þingum, bæði 116. og 117., og fékk upplýsingar víða að eins og fram kemur í nefndarálitinu. Með frv. er stefnt að því að fullnægja skuldbindingum íslenska ríkisins samkvæmt 34. gr. samnings EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls svokallaðs EES-samnings. Þar kemur nánar tiltekið fram að ef álitaefni rísa við rekstur máls fyrir dómstóli í EFTA-ríki um skýringu samningsins um Evrópska efnahagssvæðið þá eigi slíkur dómstóll að geta leitað eftir ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins um skýringaratriðið áður en málinu verður ráðið til lykta. Umrædd 34. gr. EES-samningsins heimilar hverju aðildarríki að EES um sig að ákveða nánar hvaða dómstólar geta farið þessa leið með þeim eina áskilnaði að aðgangur til þessa þurfi að vera fyrir hendi fyrir dómstóla sem kveða upp úrlausnir sem ekki verður skotið til æðri dómstóla. Í frv. er farin sú leið að fullnægja þessu samningsákvæði með því að ráðgera heimild til að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins handa þeim tveimur íslensku dómstólum sem kveða upp óáfrýjanlega dóma, Hæstarétti og félagsdómi. Að auki er lagt til með frv. að aðrir dómstólar geti farið sömu leið því að með 1. gr. er ráðgert að héraðsdómstólarnir, sem er kveðið á um í I. kafla laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, nr. 92/1989, geti leitað eftir ráðgefandi áliti af þessum toga. Með þessum síðastnefnda hætti er e.t.v. gengið lengra í frv. við að veita heimildir til að krefjast álits EFTA-dómstólsins en áðurnefnd 34. gr. EES-samningsins krefur. Ég get hins vegar samsinnt þeim rökum fyrir þessu sem fram koma í athugasemdum við frv., að það sé heppilegra að álits sem þessa verði aflað strax við rekstur máls á fyrsta dómsstigi ef þess gerist þörf á annað borð. Með þeirri tilhögun vinnst í senn að mál verði dæmt á sama grundvelli fyrir báðum dómstigum, bæði fyrir héraðsdómi og Hæstarétti, sem er í samræmi við almennar réttarfarsreglur og að ekki sé hætta á að málsaðili áfrýi máli til Hæstaréttar gagngert til þess að geta krafist að álits EFTA-dómstólsins verði aflað, en sú staða gæti einmitt komið upp ef ekki væri hægt að fá slíkt álit við rekstur máls í héraði. Það hlýtur að teljast heppilegri leið að álit EFTA-dómstólsins liggi sem fyrst fyrir enda gæti það í mörgum tilfellum stuðlað að því að mál sættust þegar álitið lægi fyrir eða eftir atvikum komið í veg fyrir að máli verði áfrýjað. Í slíkum tilfellum mundi það flýta meðferð máls að fá álitið meðan málið er rekið fyrir héraðsdómi en slíkt er til þess fallið að veita réttaröryggi. Að öðru leyti tel ég tilefni til að vekja sérstaka athygli á eftirfarandi atriðum varðandi þetta frv.: 1. Hafa verður það hugfast að frv. felur eingöngu í sér heimild handa íslenskum dómstólum til að leita eftir áliti EFTA-dómstólsins en þetta yrði þeim aldrei skylt. Það er þannig lagt algerlega í vald innlendra dómstóla að ákveða hvort þeir nýta sér þennan kost undir rekstri dómstóls. 2. Ástæða er til að gefa því gætur að í 1. gr. frv. kemur skýrlega fram að álit EFTA-dómstólsins yrði aðeins ráðgefandi um skýringu á vafaatriðum EES-samningsins. Ráðgefandi álit bindur því ekki íslenska dómstóla við úrlausn málsins heldur er þess eingöngu aflað til leiðsagnar ef dómstóllinn getur samsinnt skýringu EFTA-dómstólsins. Markmiðið með þessu er að sjálfsögðu að leitast við að tryggja samræmda skýringu EES-samningsins fyrir dómstólum aðildarríkjanna og þess væri eflaust að vænta að íslenskum dómstólum þætti vert að taka mið af áliti EFTA-dómstólsins ef á þetta reyndi. Einfaldlega gæti reynt á svo sérhæfð og afmörkuð atriði samningsins í dómsmáli að erfitt væri fyrir innlendan dómstól að leita áreiðanlegrar vitneskju um hvernig einstaka samningsákvæði hafa verið skýrð eða beitt í framkvæmd eftir öðrum leiðum. Þessi leið yrði því til augljóss hagræðis undir slíkum kringumstæðum. 3. Ekki síst verður að taka það sérstaklega fram að ákvæði frv. gera eingöngu ráð fyrir því að álits EFTA-dómstólsins yrði aflað varðandi skýringu EES-samningsins. Til EFTA-dómstólsins verður því ekki leitað um álit á einu eða neinu öðru, hvorki um efni innanríkisréttar í öðrum samningsríkjum né sönnunaratriði í málið. Það er enn fjær lagi að ræða um að hér sé verið að veita heimildir til að leita álits EFTA-dómstólsins á íslenskum réttarreglum. Heimildin er einfaldlega bundin við atriði varðandi skýringu EES-samningsins. Fyrir vikið er þess varla að vænta að þessi staða geti komið upp í neinum teljandi mæli við rekstur dómsmála hér á landi. Það má því helst lýsa inntaki þessa frv. á þann hátt að þar sé verið að veita íslenskum dómstólum heimild til að afla sér svara um sérhæfð skýringaratriði þessa milliríkjasamnings sem er örugglega mjög fágætt að geti reynt á við rekstur dómsmáls. Auk þess er frv. flutt til að efna um leið skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt áðurnefndri 34. gr. EES-samningsins.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. 2. minni hluta allshn. um frv. til laga um álit EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Eins og fram kemur í greinargerð frumvarpsins er það flutt vegna ákvæða 34. gr. samnings milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls. Þar er kveðið á um lögsögu EFTA-dómstólsins til þess að gefa ráðgefandi álit um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Alþingi samþykkti þann samning um leið og það samþykkti samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Þar með samþykkti Alþingi skuldbindingu um að gera þá breytingu á íslenskum lögum að opna heimild til að leita til dómstóls erlendis um forskrift að íslenskum dómum. Því er þetta frv. flutt til að festa í lög heimild til handa íslenskum dómstólum til að leita með framangreindum hætti ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í tengslum við rekstur dómsmála hér á landi. Ég hafði hugsað mér að bera fram spurningar til hæstv. dómsmrh. í sambandi við þetta frv. og vildi því spyrjast fyrir um það hvort hann verður ekki viðstaddur þessa umræðu.

Hæstv. dómsmrh. er í húsinu og honum verður gert viðvart.

Takk fyrir. Þetta frv. er eitt af mörgum sem lögð hafa verið fyrir Alþingi og ýmist samþykkt eða bíða afgreiðslu til að samræma íslensk lög lögum og reglugerðum Evrópubandalagsins eins og þau voru hinn 1. júlí 1992. Hins vegar hefur komið fram bæði í fréttum frá hinum Norðurlöndunum og eins nú nýlega í viðtölum við íslenska þingmenn sem eru í EFTA-nefndinni að síðan 1. júlí 1992 og fram að síðustu áramótum hafa verið gerðar 400 lagabreytingar hjá Evrópubandalaginu sem meiri hluti Alþingis hefur skuldbundið okkur til að taka til greina og hlíta með lagabreytingum þó að EFTA-þjóðirnar hafi engin áhrif getað haft á gerð þeirra. Ég ætlaði að spyrja ráðherra því um stöðu þeirra mála í dómsmrn. og vildi óska eftir að hann gæti komið.

Forseti hefur þegar gert ráðstafanir til að gera hæstv. ráðherra viðvart svo forseti væntir þess að hann komi hér í salinn á hverri stundu. Hann er að koma, er forseta sagt.

Ég mun þá doka örlítið við. Hæstv. ráðherra er hér kominn inn fyrir dyrnar þó ekki sé hann í sæti sínu. Mig langaði að bera fram þá spurningu til hæstv. ráðherra: Hversu mörg þeirra 400 mála, sem Evrópubandalagið hefur samþykkt síðan 1. júlí 1992 og fram að síðustu áramótum snerta dómsmrn., hvernig undirbúningi þeirra verður hagað og hvenær þau verða lögð hér fram á Alþingi ef eitthvert þeirra krefst lagabreytinga á íslenskum lögum? Það kom fram nú síðast í viðtölum við þingmenn sem voru á þingmannafundi EFTA að þarna er um að ræða alls 400 lagabreytingar sem hafa verið gerðar á þessum tíma. Því er spurt: Hvað mikið af þeim snertir dómsmrn. og hvernig verður hagað meðferð þeirra? Síðan vil ég þá enn fremur spyrja hæstv. dómsmrh. hvernig verður hagað því að dómsmrn. fylgist með lagaundirbúningi nýrrar lagasetningar hjá Evrópubandalaginu sem við jafnframt eigum þá að gera að okkar lögum og hvernig haft verður samband við Alþingi eða allshn. meðan á vinnslu þeirra stendur. Hvort Alþingi og allshn. fyrir þess hönd fái ekki að fylgjast með undirbúningi þessarar lagasetningar þannig að Alþingi geti þá haft þau áhrif á undirbúninginn sem gefið var fyrirheit um að EFTA-þjóðirnar ættu að fá tækifæri til. Samkvæmt 34. gr. samningsins milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls á sú skylda aðeins við dómstóla eða rétti þar sem úrlausn þeirra getur ekki sætt málskoti samkvæmt landslögum. Skylda slíkra heimilda nær því ekki til héraðsdómstóla. Í þessu frv. er hins vegar kveðið á um að sú heimild skuli einnig ná til héraðsdómstólanna og hlýtur sú ákvörðun að orka tvímælis af ýmsum ástæðum. Hún gerir að engu þá fullyrðingu í 34. gr. samningsins þar sem segir að það sé á valdi dómstóls eða réttar að taka ákvörðun um það hvort álits skuli leitað. Hafi annar hvor málsaðili óskað eftir því við héraðsdómara að hann fái álit EFTA-dómstólsins en héraðsdómari kveðið upp þann úrskurð að hafna því getur málsaðilinn skotið þeim úrskurði til Hæstaréttar. Hæstiréttur hefur þá heimild til að skylda héraðsdómara samkvæmt íslensku réttarfari að leita úrskurðarins þó héraðsdómari hafi talið sig hafa næga dómgreind til að kveða upp dóminn án þess að fá leiðbeiningar um það frá EFTA-dómstólnum. Þá er það ljóst að sætti báðir málsaðilar sig við dóm undirréttar án þess að dómari hafi valið þann kost að fá erlenda forskrift að honum svo að honum verður ekki áfrýjað, þá mun aldrei koma til þess að leitað verði álits EFTA-dómstólsins og það sparar þjóðfélaginu ærna fjármuni og einnig tíma í sambandi við málsmeðferðina. En okkur finnst vissulega vera ærið nægur sá tími sem það tekur oft að fá fullnustu eða lokadóm í mál. Það kom fram í máli Þórs Vilhjálmssonar hæstaréttardómara, sem nú hefur verið skipaður fyrsti fulltrúi Íslands í EFTA-dómstólnum, að tímafrestir eru engir í ákvæðum um dómstólinn og ekki heldur í starfsreglum hans svo að engu er hægt að svara um það hversu langan tíma tæki frá því að málum er vísað til EFTA-dómstólsins þangað til hann kveður upp álit sitt. En Þór sagði að gerð hefðu verið drög að þessum starfsreglum fyrir dómstólinn og þau send viðkomandi ríkjum til umsagnar. Þá var borin fram í nefndinni ósk um að nefndin fengi starfsreglurnar til skoðunar, sérstaklega til þess að reyna að gera sér grein fyrir kostnaðarhliðinni sem ekkert er minnst á í þessu frv. Þarna var aðeins um að ræða drög að starfsreglum sem komnar voru eins og kemur fram í nefndarálitinu, en ég vil geta þess að það hefur láðst að setja það í yfirskrift yfir þeim fylgiskjölum sem fylgja með nefndarálitinu. En í þessum fylgiskjölum sem fylgja nefndarálitinu eru teknar þrjár greinar úr starfsreglunum en því miður eru þær á ensku því að ekki var talið fært að veita tíma til þess að fá þær þýddar því að hér er um mikið rit að ræða. Þetta eru starfsreglurnar eða drög að þeim sem við fengum í hendur eftir að við höfðum óskað eftir því. Og mér finnst það slæmt að svo hart skuli hafa verið rekið á eftir hv. formanni allshn. sem yfirleitt leggur sig fram um að koma til móts við óskir nefndarmanna að ekki skyldi vera unnt að fá þýðingu á þessum reglum því að hér er að sjálfsögðu um mjög mikilvægt gagn að ræða. Þetta eru starfsreglur fyrir dómstóllinn sem kveða á um fjölmörg atriði í sambandi við starfsemi hans og hljóta að hafa áhrif á það viðhorf hvernig við viljum ganga frá þessu frv. og gera að lögum. En það er áreiðanlega ekki stór hluti þingmanna sem getur á örstuttum tíma gert sér nákvæmlega grein fyrir flóknu lagamáli í svona stóru riti á ensku þannig að þeim séu ljós öll atriði málsins. Ég vil því spyrja hæstv. dómsmrh. að því hvort hann telji það ekki nauðsynlegt að allshn. fái í hendur svo mikilvæg gögn eins og þetta á íslensku til þess að fjalla um við meðferð mála þannig að þessi saga endurtaki sig ekki aftur. Eða er þetta aðeins upphafið að því að hv. þingmenn verði í meira og minna mæli að styðjast við erlend gögn þegar kemur að því að framfylgja EFTA-reglunum? Það er þá til viðbótar þeirri spurningu um vinnubrögð og vinnuaðstöðu sem ég bar fram áðan. Hér kom fram í framsöguræðu hv. frsm. 1. minni hluta allshn. að dómur eða álit þetta sem væri leitað eftir væri aðeins ráðgefandi en ekki bindandi. En þetta stangast á við það sem segir í greinargerð með 1. gr. frv. um raunveruleikann í þessu máli, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Álitið á aðeins að vera ráðgefandi eins og segir í 1. mgr. 1. gr. og bindur það því ekki héraðsdómara við úrlausn máls þótt vissulega verði að telja að eftir því yrði að öðru jöfnu farið að því leyti sem úrlausnin veltur á álitaefninu.`` Því kemur í huga annað, enda er þá spurningin: Hvert er gagnið að mati þeirra sem styðja það að fá slíkt álit á lægra dómstigi, ef ekkert tillit á að taka til þess og kveða upp andstæðan dóm? Ég get a.m.k. ekki séð að að sé heppilegt að fá slíkt álit sem fyrst ef það skiptir nokkru máli hvort það kemur fyrr eða síðar. En eins og þarna kemur fram í greinargerð frv. þá verður þetta álit að mati hæstv. dómsmrh. í frv. hans hin endanlega niðurstaða sem kveðin verður upp í EFTA-dómstólnum. Af þeim sökum hljóta málsaðilar að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að rökstyðja mál sitt frammi fyrir hinum fjarlæga dómstóli áður en dómur þar verður upp kveðinn þar sem dómarar í þeim dómstóli þekkja lítt til aðstæðna hér á landi nema sá eini sem skipaður er af Íslendingum sjálfum. Það er líka gert ráð fyrir í 27. gr. þeirra starfsreglna sem ég ræddi um áður, og það er ein greinin sem tekin er upp sem fylgiskjal með nefndarálitinu, að málsaðilar mæti fyrir réttinum og flytji sitt mál. Það er enn fremur fjallað um það í 97. gr. starfsreglnanna. Í þessum starfsreglum eru líka nefndir þeir fjölmörgu aðilar innan EFTA og Evrópubandalagsins sem eiga að fylgjast með og geta haft áhrif á meðferð máls fyrir dómstólum. Það þarf að tilkynna öllum þessum aðilum að þetta mál liggi fyrir svo að þeir eigi kost á að skoða það og setja fram athugasemdir. Það er því erfitt að gera sér grein fyrir hversu mikinn tíma og hversu mikið umstang þetta kann að hafa í för með sér. Í 72. gr. þessara reglna eru svo nokkur ákvæði um gjafsókn, en það virðist nú lítt hægt að treysta á hversu þau verða haldgóð. Það var því skiljanlegt þegar við spurðum Þór Vilhjálmsson og fleiri í nefndinni um hugsanlegan kostnað vegna álitsbeiðni, hvort sá kostnaður mundi nema tugum eða hundruðum þúsunda kr. eða jafnvel meira, að þá fengum við engin svör. Útlagður kostnaður vegna álitsbeiðni væri í raun hluti af málskostnaði í aðalmálinu fyrir hinum íslenska dómstóli og um þann kostnað og greiðslu á honum verður því dæmt í málinu. Yrði sá sem tapaði málinu dæmdur til að greiða þeim sem ynni allan slíkan málskostnað auk eigin kostnaðar þá gæti þar orðið um ómælda upphæð að ræða. Eins og á þessu sést hafa ýmis ákvæði í starfsreglunum áhrif á þann kostnað sem á Íslendingum mun lenda í framtíðinni vegna forsjár hins erlenda eða fjarlæga dómstóls. --- Er hæstv. dómsmrh. horfinn aftur á braut?

Það er verið að gera hæstv. ráðherra viðvart.

Já, ég ætlaði að bera fram eina spurningu enn og það getur vel verið að þær verði fleiri. En ég ætlaði að spyrja hæstv. dómsmrh. hvort hæstv. dómsmrh. finnist ekki ástæða til þess að alþingismenn fái nánari upplýsingar um það hversu mikill þessi kostnaður gæti orðið og það væri ákaflega æskilegt ef fyrir 3. umr. málsins gæti allshn. fengið einhverja vitneskju um það frá dómsmrn. hvernig það mæti það hve kostnaðarauki gæti orðið mikill. Og ég vil síðan sérstaklega spyrja hæstv. dómsmrh. að því hvort hann telji það sanngjarnt að málsaðili sem á enga sök á því að hinn fjarlægi dómstóll verði látinn fjalla um málið eigi þrátt fyrir það að greiða ómældar fjárhæðir fyrir það að annaðhvort dómarinn telji sig sjálfur ekki færan um að kveða upp dóminn án forskriftar eða Hæstiréttur treysti ekki héraðsdómara til þess að fjalla um málið. Annar minni hluti telur að það sé fráleitt að fari nú svo að dómari fallist á eða verði knúinn til að leita hins erlenda álits frá hinum fjarlæga dómstóli þá eigi þessi kostnaður að bitna á aðila sem á enga sök á því að til þessa kostnaðar var stofnað. Því leggur 2. minni hluti til að sá kostnaðarauki sem af þessu stafar verði greiddur af ríkissjóði nema að því einu undanskildu að ef annar hvor málsaðilinn hefur óskað eftir því sjálfur þá beri hann að sjálfsögðu ábyrgð á kostnaði sínum. Og 2. minni hluti ber fram brtt. um það á sérstöku þingskjali, þskj. 422. Á því þskj. er einnig brtt. við 1. gr. um það að heimildin til þessa málskots nái eingöngu til Hæstaréttar en niður falli þar sem við erum ekki skuldbundin til samkvæmt samningnum að það nái til héraðsdómstólanna. Ég tel að hér sé um grundvallaratriði að ræða hvort við Íslendingar ætlum að ganga lengra í utanstefnum en við höfum skuldbundið okkur til eða munum skuldbinda okkur til samkvæmt þeim milliríkjasamningum sem við gerum eða hvort við viljum treysta á okkur sjálfa og hafa frjálsar hendur í öllum þeim málum sem við höfum ekki afsalað okkur rétti til að ráða. Ég tel að reynsla síðustu vikna hafi gert þetta atriði ennþá brýnna vegna þess að það kom í ljós strax þegar EES-samningurinn var að ganga í gildi að þá komu fram aðilar sem virtust telja það þjóna sínum hagsmunum að geta leitað til hins fjarlæga valds til þess að fá hag sinn bættan. Það virðist því miður alltaf vera einhverjir til sem reyna að nýta sér slíka smugu í von um ávinning á kostnað náungans og samfélagsins. Hæstv. forsrh. ásakaði nýlega hv. alþm. um að stjfrv. hefði verið lætt í gegnum Alþingi og það orðið að lögum án þess að þeim hefði verið ljóst hvað í því fólst. Slíkar ásakanir hljóta að hvetja alla hv. alþm. til að gera sér sem best grein fyrir öllum atriðum sem fjallað er um í þingmálum og hvaða áhrif lögleiðing þeirra muni hafa í för með sér. Enn þá brýnna er að gera það þegar um svo afdrifaríkt ákvæði er að ræða eins og felst í þessu frv. Ég vil því hvetja alla hv. alþm. sem hafa hugsað sér að greiða þessu frv. atkvæði óbreyttu, samþykkja það þannig, að svara afdráttarlaust þeirri spurningu af hverju þeir vilji ganga lengra en við höfum skuldbundið okkur til að sækja fyrirmæli frá fjarlægum löndum um úrskurði dómstóla þar sem þekking og skilningur á aðstæðum okkar og högum hlýtur að vera takmarkaður. Væri það ekki eðlilegra ef dómari hefði ekki að eigin mati næga þekkingu á því sem um er fjallað að hann færi sjálfur og kynnti sér þær reglur sem verið er að fjalla um frekar en að skjóta málinu til fjarlægra dómstóla. Og þegar hann hafi aflað sér slíkrar þekkingar þá kveði hann upp sinn sjálfstæða dóm. Ég held að það hafi komið í ljós að það eru sífellt fleiri og fleiri að gera sér grein fyrir því að ýmis atriði í efnahagsstefnu Evrópubandalagsins, sem byggist á harðvítugri samkeppnis- og framleiðnikröfu, hafa margar hættur í för með sér. Ég ætla ekki að fara frekar út í það hér en það minnir okkur á að fara ekki í blindni eftir því sem þar er sagt og ákveðið heldur reyna í sem ríkustum mæli að treysta á okkar eigin dómgreind. Þá vil ég minnast á síðustu brtt. sem 2. minni hluti leggur til og það er ákvæði um að þessi heimild nái til félagsdóms falli brott. Það er upplýst að félagsdómur í Danmörku þarf ekki að hlíta neinni slíkri forskrift og enn þá er óljóst hvernig frá þessu verður gengið á hinum Norðurlöndunum. Ég vil í því sambandi aðeins geta hér umsagnar sem barst nýlega frá Vinnuveitendasambandi Íslands og fjallar um þetta atriði en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fallast má á það sjónarmið að vegna samræmis sé eðlilegt að félagsdómur hafi sömu heimildir og héraðsdómur að þessu leyti. Gæta þarf þó hins sérstaka eðlis félagsdóms að geta tekið mjög hratt á málum þannig að hægt sé að fá endanlegan dóm á örfáum dögum. Því verður að ganga út frá að umræddri heimild verði ekki beitt í þeim málum þar sem miklu skiptir að fá hraða dómsúrlausn.`` Okkur er sjálfsagt öllum kunnugt um það að yfirleitt er knúið mjög fast á að fá skjóta úrlausn frá félagsdómi en á meðan við höfum ekki hugmynd um hvernig mál munu ganga fyrir sig hjá þessum nýja dómstóli, hversu langan tíma það tekur, þá held ég að það sé ákaflega óskynsamlegt að binda sig því að hægt sé að tefja mál um ófyrirsjáanlegan tíma fyrir félagsdómi hér með því að krefjast þess að álits sé leitað og dómurinn telji sig þurfa að fallast á það. Því leggjum við til að þetta ákvæði verði fellt brott úr frv. Komi það í ljós síðar að við séum búin að skuldbinda okkur óhjákvæmilega til þess að gera þetta, þá yrði að sjálfsögðu að taka það til endurskoðunar, en mér finnst að á sumum sviðum í sambandi við lagabreytingar göngum við lengra heldur en flestallar aðrar þjóðir í að flýta okkur að lögleiða þessi ákvæði, bæði með hraða og jafnvel efnislega líka, og það sé ekki ástæða til á þessari stundu a.m.k. og vonandi aldrei að binda félagsdóm þessum kvöðum. Hæstv. forseti. Ég mun ekki fjalla meira um þetta núna. Það hefur komið fram að það hefur verið samið um að umræðu verði nú frestað en ég vil vonast til þess að þegar umræða heldur áfram þá muni hæstv. dómsmrh. svara þeim spurningum sem ég hef borið fram og ég veit eða tel líklegt að æskilegra sé fyrir hann að afla sér nánari upplýsinga um þær á meðan og geri því ekki kröfu til að fá svar við þeim nú.