Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Efni þessa frv. er það, að á árinu 1957 skuli innheimta skemmtanaskatt eftir sömu reglum og gilt hafa undanfarin ár. Fjárþörf þeirra fyrirtækja, sem njóta góðs af skemmtanaskattinum, mun á árinu 1957 sízt verða minni en hún hefur verið undanfarin ár, og er því eðlilegt og nauðsynlegt, að framlengd verði lagaákvæði varðandi skemmtanaskattinn. Mæli ég því með því eindregið, að frv. þetta nái fram að ganga og að því verði að lokinni umr. vísað til hv. fjhn.



Herra forseti. Hv. þd. kemur þetta frv. að sjálfsögðu ekki á óvart, Það er gamall kunningi, eins og hæstv. menntmrh. gat um, endurflutt frá ári til árs. En af tilefni þess vil ég leyfa mér að beina einni fsp. til hæstv. ráðherra. Á undanförnum árum hefur oftlega verið um það rætt, að nauðsyn bæri til þess að endurskoða gildandi lagaákvæði um skemmtanaskatt. Ég hygg meira að segja, að þessu tali hafi verið svo langt á veg komið, að hjá einhverri af fyrrverandi hæstv. ríkisstj. hafi verið hafinn undirbúningur að þessari endurskoðun og jafnvel á Alþ. gefnar yfirlýsingar um það, að slík endurskoðun skyldi fram fara. Nú vildi ég spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ráðh., hvort hann og núv. hæstv. ríkisstj. hafi nokkuð slíkt í hyggju. Ég vil segja það, að á því er mjög rík nauðsyn, að endurskoðun þessarar löggjafar fari fram. Greiðsla skemmtanaskatts er í dag hin handahófslegasta. Undanþágur þær, sem gilda um greiðslu skattsins, eru að minni hyggju mjög ósanngjarnar og koma misjafnlega niður. Hins vegar er um að ræða mjög ríka þörf þeirra aðila, sem skemmtanaskattsins eiga að njóta. Í því sambandi má t. d. benda á, að félagsheimilasjóður, sem fær nú, að ég hygg, 35% skattsins, hafði eitt sinn, fyrir nokkrum árum, 50% hans. En á undanförnum árum hefur verið smáhöggvið í þennan eina tekjustofn félagsheimilasjóðs, þannig að sjóðurinn er nú engan veginn fær um að gegna því hlutverki, sem honum var ætlað. Hjá stjórn sjóðsins liggja fyrir tugir umsókna, sem ekki er hægt að sinna, og biður félagslíf fólksins úti um land allt í sveitum og við sjávarsíðu hinn mesta hnekki af þessu. Í öðru lagi má á það benda, að þjóðleikhúsið, rekstrarsjóð þess, skortir alltaf fé. Á rekstri hússins verður verulegur halli frá ári til árs, og Alþ. hefur oft staðið uppi í töluverðum vanda með að leysa fjárþörf þessarar merku menningarstofnunar. Þegar á allt þetta er litið, þá held ég, að naumast verði gengið á snið við þá staðreynd, að brýna nauðsyn beri til þess að endurskoða þessa löggjöf. Mér þykir ekki óeðlilegt, að núverandi hæstv. ríkisstj. þurfi að fá frv. eins og þetta í gegnum þingið á þessum tíma og framlengdar þær álagsheimildir, sem í því eru. En ég mundi telja það mjög vel farið, ef hæstv. menntmrh. gæti hér gefið eitthvert fyrirheit um það, að þessi margrædda endurskoðun þessarar löggjafar skyldi fram fara á næstunni.



Herra forseti. Það er í framhaldi af því, sem hv. þm. N-Ísf. (SB) minntist á, að ég kvaddi mér hljóðs. Á síðasta þingi flutti ég ásamt þáv. hv. þm. Barð. frv. um, að félagsheimilin fengju á ný þann hluta skemmtanaskattsins, sem þau höfðu til 1. jan. 1952. Þessu frv. var vísað frá hér í hv. d. með rökstuddri dagskrá, þar sem skorað var á ríkisstj. að endurskoða félagsheimilalögin og tryggja félagsheimilasjóði auknar tekjur. Ég vildi leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh., hvað þessari endurskoðun líður, hvað langt hún er komin. Ég hef ekki orðið var við neitt frv. í þessa átt, og flutti þess vegna á ný nú á þessu þingi sama frv. og ég flutti á síðasta þingi. En það liggur hjá hv. fjhn. d., og ég veit ekki, hvað hún muni við það gera, en hygg, að hún bíði eftir að fá vitneskju um, hvað líði þessari endurskoðun.



Herra forseti. Fsp. hv. þm. N-Ísf. (SB) varðandi endurskoðun gildandi laga um skemmtanaskatt er mjög eðlileg. Í því sambandi vildi ég skýra frá því, að fyrir tveimur til þremur mánuðum fól ég þremur embættismönnum að endurskoða gildandi lög um skemmtanaskatt, með sérstöku tilliti til þeirra undanþáguákvæða, sem í l. eru varðandi gjaldskyldu og þá framkvæmd, sem verið hefur á l. að því er þetta snertir. En það er rétt hjá hv. þm., að nokkurt handahóf hefur ríkt að því er snertir veittar undanþágur undan greiðslu skemmtanaskatts. Ég hef ekki enn fengið tillögur þeirra þremenninga, en einmitt fyrir rúmum tveimur vikum óskaði ég eftir því, að þeir hröðuðu störfum sínum. Ég fékk þá það svar, að mál þetta væri mjög viðamikið og mjög flókið og væri það ástæðan til þess, að þeim þremenningunum hefði ekki tekizt að ljúka störfum sínum. Varðandi fsp. hv. þm, V-Sk. (JK) um afdrif frv. hans um aukna hlutdeild félagsheimilasjóðs í tekjum skemmtanaskatts vil ég segja þetta: Mér hefur alla tíð verið mjög ljós þörf félagsheimilasjóðs fyrir sem mestar tekjur. Og því vildi ég við bæta, að mér hefur orðið þörf félagsheimilasjóðsins enn ljósari, eftir að ég tók við síörfum í menntmrn. og kynntist af eigin raun þeirri miklu fjárþörf, sem þar er að mæta. Hins vegar er málið ekki einfalt viðureignar, eins og gildandi lög um skemmtanaskatt eru, því að hinn aðalaðilinn, sem skemmtanaskattsins nýtur, þ. e. rekstrarsjóður þjóðleikhússins, hefur einnig mjög brýna fjárþörf, svo mikla, að hluti þess af skemmtanaskattinum nægir ekki til þess að greiða þann halla, sem verið hefur á þjóðleikhúsinu undanfarin ár, og kannast sérstaklega þeir, sem í fjvn. eru, við það, að þurft hefur að bæta hér við um 400 þús. kr. Flokksmenn hv. þm. V-Sk. allmargir hafa og flutt í Sþ. tillögu um það að ráða 5–10 nýja starfsmenn við þjóðleikhúsið, þ. e. söngvara. Það er mál, sem hefur verið í athugun í þjóðleikhúsráði og menntmrn. og ég er persónulega mjög hlynntur. En til þess að geta látið verða af því, er auðvitað um gjöld að ræða, sem núgildandi tekjur hrökkva ekki fyrir. Og það er auðvitað alveg augljóst mál, að meðan skattstofninn sjálfur er óbreyttur, þ. e. a. s., meðan skemmtanaskatturinn er ekki beinlínis hækkaður, er ógerningur að gera hvort tveggja, auka fjárveitingar af skemmtanaskatti til félagsheimilasjóðs og auka fjárveitingar af skemmtanaskatti til þjóðleikhússins, þó að hvort tveggja sé nauðsynlegt. Þess vegna er það, að ég mun taka það til athugunar sérstaklega, þegar þessi þriggja manna embættismannanefnd hefur skilað störfum, hvort endurskoðun þeirra á undanþáguákvæðunum mundi geta leitt til aukinna tekna af skemmtanaskattinum, og ef mér þykir hún ekki duga til til þess að mæta fjárþörf félagsheimilasjóðs og þjóðleikhússins, mun sjálfur grundvöllur skemmtanaskattslöggjafarinnar verða tekinn til endurskoðunar.



Herra forseti. Í framhaldi af þeim umræðum, sem um þetta mál hafa orðið, vil ég geta þess, að fjhn. þessarar d. hefur tekið til athugunar og umr. frv. hv. þm. V-Sk. (JK) um breyt. á l. um skemmtanaskatt og þjóðleikhús, og við athugun n. kom það fram, sem öll n. féllst á, að fyrst bæri að vita, hvað liði endurskoðun þessara laga samkv. þeirri rökstuddu dagskrá, sem samþ. var hér í fyrra út af sama máli. Það var því samþ. í n., að nm. bæru fram fsp. til hæstv. menntmrh. um, hvað liði endurskoðun þessara laga. Nú hefur þessi fsp. verið borin hér fram í sambandi við þetta mál, sem á dagskrá er, og hæstv. menntmrh. svarað. Ég tel því, að þessu sé fullnægt, sem fjhn. samþykkti. Það liggur ljóst fyrir, hvernig þetta mál stendur, að það er enn í athugun og búizt við árangri þeirrar athugunar eftir stuttan tíma, Hitt er svo annað mál, að það er ekki hægt að blanda því máli saman við þetta frv., sem fyrir liggur. Þetta frv. er um framlengingu á álagi á skemmtanaskatt, sem mundi gilda jafnt fyrir því, hvernig honum er skipt, og þetta frv. þarf að öðlast lagagildi fyrir áramót auðsjáanlega, því að það er miðað við allt næsta ár.



Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir hans glöggu upplýsingar í sambandi við fsp, mína. Hann hefur upplýst, að fyrir skömmu hafi hann skipað nefnd til þess að endurskoða gildandi löggjöf um skemmtanaskatt, eins og rætt hefur verið um, að gert skyldi á undanförnum árum. Ég tel það mjög vel farið, að úr þessu hefur orðið, og vil nú einungis skora á hæstv. ráðh. að sjá um það, að þessi ágæta n. láti nú ekki Alþ. og þá, sem áhuga hafa fyrir þessu máli, bíða eftir því mörg ár enn, Ég vil í þessu sambandi minna á það, að ég flutti fyrir nokkrum árum hér á Alþ. frv. um það að breyta nokkuð innheimtuaðferð skemmtanaskatts og auka þar með tekjur af þessum tekjustofni mjög verulega, þannig að unnt væri að styrkja bæði leikstarfsemi og byggingu félagsheimila í miklu ríflegra mæli en unnt hefur verið, Ég er þess alveg fullviss, að ef þessi löggjöf verður endurskoðuð og henni breytt í samræmi við gerbreytta aðstöðu í íslenzku þjóðlífi, er hægt að fá stórauknar tekjur af skemmtanaskatti, tekjur, sem hægt er að nota til þess að standa undir margvíslegri menningarstarfsemi. Það er mjög ánægjulegt, að einmitt með innheimtu skemmtanaskattsins, sem þó hefur fyrst og fremst verið greiddur í stærstu kaupstöðum landsins, hefur verið unnt að styðja merkilega menningarstarfsemi, koma upp þjóðleikhúsi og síðar að stuðla að stórbættri aðstöðu til iðkunar félagslífs um land allt. Hér í Reykjavík er vel á veg komið í þessum efnum. En úti um land brestur mjög á það, að fólk hafi sæmilega aðstöðu til þess að njóta fjölbreytts félagslífs og skemmtanalífs, sem við þó vitum að er víða frumskilyrði fyrir því, næst því, að fólkið hafi góð afkomuskilyrði, að fólkið fáist til að una úti í byggðunum til sjávar og sveita. Ég skal ekki fjölyrða um þetta, en ég vænti, að eftir að skemmtanaskattslögin hafa verið endurskoðuð, verði ekki einungis hægt að styðja strjálbýlið í mjög vaxandi mæli til byggingar félagsheimila, heldur og að færa út starfsemi þjóðleikhússins á svipaðan hátt og hæstv. ráðh. minntist á, að nokkrir hv. flokksmenn mínir í Nd. leggja til, nefnilega að stofnað verði til fastrar óperu við þjóðleikhúsið, en það er skoðun flestra, að að því væri hinn mesti menningarauki og ekki einungis menningarauki, heldur sköpuðust einnig með því auknar líkur fyrir því, að þjóðleikhúsið yrði rekið á fjárhagslega sæmilegum grundvelli. Reynslan hefur sýnt það, að af söngleikunum hefur þjóðleikhúsið haft góðar tekjur. Sú listgrein er svo ný hér á landi og svo vinsæl, að að söngleikum er tryggð meiri aðsókn en yfirleitt er hægt að gera ráð fyrir að leikritum. Ég vænti þess vegna, að árangurinn af þessari endurskoðun, sem við höfum knúið á um ár eftir ár og hæstv. núv. menntmrh. hefur talið skynsamlega og sjálfsagða með því að skipa þessa nefnd, verði sá, að stórauknar tekjur fáist til þess að standa undir þeirri menningarstarfsemi, sem hér er um að ræða. Ég hef ekki viljað blanda þessu beint inn í þetta frv., sem hér liggur fyrir, þ. e. a. s. inn í afgreiðslu þess, en mér fannst það liggja beint víð, að þessi fsp. kæmi fram í sambandi við þetta mál. Ég er ekki að mæla gegn því, að hæstv. ríkisstj. fái þá heimild, sem í frv. er og allar undanfarandi ríkisstj. hafa aflað sér á hverju ári. En ég taldi sjálfsagt og eðlilegt að hreyfa þessu máli í heild í sambandi við meðferð þessa frv.



Herra forseti. Ég tek undir þakkirnar til hæstv. ráðh. fyrir þessar upplýsingar, sem hann hefur gefið hér, varðandi endurskoðun félagsheimilalaganna. En ég vil segja það í þessu sambandi, að það er ekki til neins að ætla sér að skipta skemmtanaskattinum til þess að fullnægja þörf félagsheimilanna og þjóðleikhússins. Það er langsamlega of lítið fé, sem þar er um að ræða. Ef á að haldast sú skipting, sem nú er, að þjóðleikhúsið fái þann hluta, sem það hefur haft, og félagsheimilin ekki nema 35%, verður að auka tekjur félagsheimilasjóðs á annan hátt handa félagsheimilunum. Það er útilokað annað, því að annars fer í sama öngþveitið, það hrúgast upp skuldir á félagsheimilin. Annars vil ég segja það, að ólíku er saman að jafna, félagsheimilunum og þjóðleikhúsinu. Allur sá halli, sem á rekstri þjóðleikhússins er, er tekinn úr ríkissjóði. Það er í heimildargrein fjárl. heimilt að greiða 450 þús. kr. halla á rekstri þjóðleikhússins. Félagsheimilin hafa engan slíkan sjóð upp á að hlaupa. Þau verða að sitja með skuldirnar og vonleysið og bíða eftir, að eitthvað úr rætist. Það verður að auka tekjur félagsheimilasjóðs.



Herra forseti. Það er enginn ágreiningur milli mín og þeirra tveggja hv. þm., sem talað hafa, um það, að sjá þarf bæði félagsheimilasjóði og þjóðleikhúsinu fyrir auknum föstum tekjum frá því, sem nú á sér stað. Skemmtanaskatturinn eða skemmtanaskattslöggjöfin, eins og hún hefur verið framkvæmd undanfarin ár, þ. e. a, s. með þeim undanþáguákvæðum, sem gilt hafa í framkvæmd, rís ekki undir eðlilegri fjárþörf félagsheimilasjóðs og þjóðleikhúss. Það var þess vegna, sem ég fól þeim þremur embættismönnum, sem ég bað að athuga þessi mál, alveg sérstaklega að rannsaka, hvort breyting á gildandi undanþáguákvæðum gæti aukið tekjurnar samkv. gildandi skemmtanaskattslögum. Þegar sú niðurstaða liggur fyrir, mun ég svo eða rn., eins og ég gat um áðan, taka til athugunar, hvort þörf er á að breyta sjálfri grundvallarlöggjöfinni um skemmtanaskattinn. Ég geri mér von um, að breytt framkvæmd á undanþáguákvæðunum muni auka skemmtanaskattstekjurnar eitthvað, en hversu mikið það mun verða, þori ég ekki að segja á þessu stigi málsins. En ef það reynist lítið, ef það reynist miklu minna en nemur eðlilegri viðbótarfjárþörf félagsheimilasjóðs og þjóðleikhúss, þá stendur það, sem ég sagði áðan, að þá mun ég beita mér fyrir því, að sjálf skemmtanaskattslöggjöfin verði endurskoðuð, til þess að sjá um, að skattstofninn skili auknum tekjum. Hv. þm. N-Ísf. gat þess, að það yrði mikil breyting til bóta á starfsemi þjóðleikhússins, ef söngleikaflutningur yrði gerður að föstum lið í starfsemi þess. Í þessu sambandi vil ég aðeins minna á, að samkv. gildandi lögum um þjóðleikhús er það fast hlutverk þjóðleikhússins að flytja söngleika og leikdansa, ballett, auk leiklistarflutningsins sjálfs, sem hingað til hefur að vísu verið aðalverkefni þjóðleikhússins. Það þarf því enga lagabreytingu til þess að telja söngleikaflutning vera eitt af hlutverkum þjóðleikhússins. Það á sér þegar stað nú, og söngleikar hafa verið fluttir þar reglulega öll undanfarin ár, Það er að vísu ekki alveg rétt hjá hv. þm., að óhætt sé að fullyrða, að söngleikaflutningurinn sé arðvænlegri en leiklistarflutningurinn, Nákvæm athugun, sem gerð hefur verið á því - en hana hef ég látið gera fyrir nokkru - leiðir það að vísu ekki í ljós. En ef rétt er reiknað, tel ég það alls ekki merg málsins. Ég tel, að það eigi alls ekki að leggja það sjónarmið á það, hvað flutt sé í þjóðleikhúsinu, hvað borgi sig bezt. Þar á hið listræna gildi að hafa meginþýðingu, og þjóðleikhúsið á, eins og það hefur gert, að hafa flutning söngleika reglulega á starfsskrá sinni, og ég tel, að söngleikaflutninginn eigi að auka. Það er einmitt af þeim sökum, sem ég vil nota þetta tækifæri til þess að skýra frá því, að það er einmitt af þeim sökum, sem fyrir nokkru hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að ráða fastan hljómsveitarstjóra að þjóðleikhúsinu, og fyrir valinu varð dr. Victor Urbancic, sem er öllum tónlistarunnendum að mjög góðu kunnur. Hann hefur fyrir hálfum öðrum mánuði verið ráðinn fastur starfsmaður þjóðleikhússins sem hljómsveitarstjóri þess, og var einmitt tilætlunin, að það væri fyrsta sporið í þá átt að tryggja aukinn flutning söngleika við þjóðleikhúsið. En án þess að við það starfi fastur hljómsveitarstjóri, er ekki unnt að vinna frekar að undirbúningi málsins. Ég tel því, að fyrsta sporið hafi þegar verið stigið með ráðningu hins fasta hljómsveitarstjóra, og tel val hans hafa tekizt mjög vel. Annað mun svo vonandi á eftir koma.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur haft til athugunar og afgreiðslu lagafrv. það, er hér liggur fyri til 2. umr. um bann við hnefaleikum. Einn n ., hv. þm. S-Þ., var fjarstaddur, en hinir voru einu máli um að mæla með því, að frv. yrð samþ. óbreytt. Eftir að þetta mál hlaut afgreiðslu í n., barst hv. þingmönnum Ed. bréf frá framkvæmdastjórn íþróttasambands Íslands. Í því segir, að „órökstuddar og öfgafullar“ árásir hafi verið gerðar á hnefaleikana. Íslenzkir læknar hafa hvað eftir annað bent á, að hnefaleikur er heilsunni skaðlegur, og þeir hafa rökstutt það með dæmum úr eigin reynslu, auk þess sem þeir hafa stuðzt við skráðar athuganir erlendra lækna. Þær árásir eru því engan veginn órökstuddar. Þá segir í þessu bréfi, að ruglað hafi verið saman hnefaleikum atvinnumanna og áhugamanna, en á þessu tvennu sé reginmunur. Á höggum þessara manna kann að vera einhver stigmunur, en rothögg geta báðir hópar gefið. Hér á landi munu eingöngu vera áhugamenn, og hafa þeir áþreifanlega sannað, að slíkir geta einnig veitt þung högg og afleiðingarík. Í bréfi sambandsstjórnar er á það minnt, að samkv. lögum er Íþróttasamband Íslands æðsti aðili um alla frjálsa íþróttastarfsemi áhugamanna í landinu. Telur hún þann rétt skertan, verði frv. að lögum. Alþingi hefur sett íþróttalög, og er þeim í engu breytt með frv. því, er hér liggur fyrir. Íþróttasambandið verður eftir sem áður æðsti aðili um alla frjálsa íþróttastarfsemi í landinu. Sá réttur verður í engu skertur. Um hnefaleik má það annars segja, að hann fellur vart undir íþróttalögin, sbr. 1. gr. þeirra, þar sem lýst er, hvað íþrótt sé. Rothögg eru ekki líkleg til „að auka heilbrigði manna, og brotin nef munu ekki talin vottur um líkamsfegurð. Bréfriturum finnst það fráleitt, að Alþingi ákveði hverju sinni, hvaða íþróttir séu leyfðar eða bannaðar. Er þar til því að svara, að ef ásannast, að einhver íþrótt sé hættuleg heilbrigði manna, þá er engum skyldara en Alþingi að taka í taumana. Íþróttir eru skyldunámsgreinar í skólum landsins, og öll íþróttastarfsemi er riflega styrkt af stjórnarvöldum. Eins og Alþingi hefur búið í haginn fyrir íþróttastarfið með góðri löggjöf, eins er því rétt og skylt að taka í taumana, ef í skjóli þeirrar löggjafar er iðkaður óhollur og siðspillandi leikur. Samkv. frásögn hæstv. menntmrh. hefur forseti Íþróttasambandsins tjáð sig hlynntan því, að hnefaleikur legðist niður hér á landi. Hann vildi þó ekki, að Alþingi legði þar hönd að, heldur ætti frumkvæðið að koma frá stjórn Íþróttasambandsins. Það frumkvæði hefur þó ekki komið, og var þó nægur tími til, því að þetta frv. lá fyrir síðasta Alþingi og dagaði þá uppi. Raunar væri það engan veginn nægilegt, að stjórn Íþróttasambands Íslands hannaði hnefaleika. Eftir sem áður gætu unnendur þeirra stofnað og starfrækt hnefaleikafélög og unnið mikið tjón, þótt þau stæðu utan Íþróttasambandsins. Ég læt nú útrætt nm þetta bréf frá framkvæmdastjórn Íþróttasambandsins. Einn undirskrifenda þess, annar en forseti sambandsins, sagði í mín eyru fyrir fáum dögum, að hnefaleikar mættu gjarnan deyja út hér á landi. Samt hafði hann skrifað undir bréfið. Er ekki eitthvað kergjublandið í þessum málflutningi sambandsstjórnarinnar? Frá fundi Læknafélags Reykjavíkur í nóv. barst Alþingi einróma áskorun um að samþ. frv. til laga um að banna hnefaleika, og sams konar áskorun barst Alþingi 14. des. frá 63 kennurum á Akureyri. Á meðal þeirra má nefna heilsufræðikennara Jóhann Þorkelsson héraðslækni, skólameistara menntaskólans og einn helzta íþróttafrömuð norðanlands, Hermann Stefánsson. Alvarleg slys hafa orðið hér á landi vegna barsmíða drukkinna hnefaleikara. Erlendis eru dauðaslys í hnefaleikakeppni ekki fágætir viðburðir. Greindi íslenzkt dagblað frá einu slíku dauðaslysi alveg nýlega. Þung högg í höfuðið eru alltaf varhugaverð og afleiðingar þeirra ófyrirsjáanlegar. Ég lít svo á, að bann við kennslu og keppni í hnefaleik sé þáttur í almennum slysavörnum og bann ekki ómerkilegur. Ég legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.