Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Fornar sögur segja frá því, er þetta land var numið, að öll vötn væru full af fiski. Þess er getið, þá er Hrafna-Flóki dvaldi hér hinn fyrsta vetur á Barðaströnd, að þá gætti hann þess eigi að afla fóðurs búpeningi sínum, en lagði alla stund á fiskveiðar, svo að fénaður hans fell um veturinn. Það bendir margt til þess, að þessar fornu sagnir um fiskisæld muni vera réttar, m. a. nafnið Laxá, sem er enn í dag mjög svo algengt heiti á ám, einnig þeim, sem enginn lax gengur í nú, en þar hefir áður án efa verið fiskigengd mikil. Þetta ásamt mörgu fleiru af slíku tægi bendir til þess, hvernig náttúra landsins hefir verið rænd með því að eyða gæðum landsins, unz það varð æ fátækara og fátækara. Á síðustu áratugum hafa verið gerðar róttækar hindranir gegn rányrkjunni, með aukinni jarðyrkju og verndun skóga. Það hefir verið reynt að græða þau sár, sem fyrir skilningsleysi þjóðarinnar hafa verið greidd náttúru landsins þetta ætti ekki sízt að gilda um veiði í vötnum landsins. Þetta er mál, sem menningarþjóðirnar hafa tekið rækilega til meðferðar hjá sér. Víða erlendis er fiskurinn ræktaður á líkan hátt og búféð hér hjá okkur. Þar þurfa bændurnir svo að segja ekki annað en að skreppa út fyrir bæjarvegginn til þess að fá sér í soðið. Það er ekkert efamál, að hér er ekki síður hægt að rækta þessa tegund nytjadýra en aðrar. Um einn af okkar búnaðarfrömuðum, einn með þeim allra fremstu, síra Björn Halldórsson í Sauðlauksdal, er sagt, að hann hafi geymt silung í læk skammt frá Sauðlauksdal, til þess að geta gripið til hans, þegar þörf var fyrir á heimili hans. Það sýnist svo, sem hann hafi haft opin augu fyrir hugmyndinni um ræktun fiskjar til hagsældar fyrir búendurna. Við vitum glögg dæmi til þess, þó ekki séu þau mörg, að það hefir verið komið veiði í vötn, þar sem engin var áður. Ég veit t. d., að úr Mývatni hefir verið fluttur silungur í nálæg vötn, er sýndust lítilfjörleg, jafnvel smátjarnir, en reynslan hefir sýnt, að þar var hægt að rækta silunginn til mikilla hagsbóta fyrir þá, er hlut eiga að máli. Það er enginn vafi á því, að hér á landi eru því nær óakmörkuð skilyrði fyrir ræktun fiskjar í stórum stíl, bæði í ám og vötnum. Ég hygg, að ég geti fyrir hönd landbn. mælt með þessu frv., þó að skoðanir væru dálítið skiptar um einstök atriði í frv. Laxveiðalögin frá 1886 voru mikið til bóta frá því, sem áður var, og hafa þau án efa hindrað það, að lax hafi gereyðzt í ýmsum vötnum, sem komin voru að því að fara í auðn, ef ekkert hefði verið að gert. En hinu er ekki að leyna, að löggjöf þessi hefir ekki verið næg vörn gegn rányrkju á þessu sviði. Hefir lax gengið víða mjög til þurrðar. Telja fræðimenn, að ef ekki verði að gert í tæka tíð, geti svo farið, eins og farið hefir sumstaðar annarsstaðar, að laxinn eyðist svo, að erfitt sé að fá nægan stofnfisk til klakræktar. Verður því að teljast, að bráð nauðsyn kalli að, að löggjöfin sé endurbætt og það sem fyrst. Þess verður að geta, að mjög tíðkast deilur milli þeirra, er veiði eiga í straumvötnum, um skiptingu veiðinnar milli þeirra, sem búa neðar og ofar með ánni; það er atriði, sem verður að viðurkenna, að mjög erfitt er að leysa, en til þess er reynt í frv. Það hefir og víða tíðkazt, að veiðiréttar hefir verið seldur undan jörðum, er átt hafa, og er það af mörgum álitið mjög óheppilegt; er ég og þeirrar skoðunar og tel þau ákvæði þessa frumv., er banna slíkt, mikla réttarbót. Frumv þetta er samið af nefnd, er atvmrh. skipaði í nóv. 1929 til þess að endurskoða eldri lagafyrirmæli um veiði í vötnum og ám og semja frv. þar um. Tilgangur þess kemur fram í fjórum höfuðatriðum. Í fyrsta lagi það, að auka friðun á laxi og silungi umfram það, er verið hefir, því að reynslan hefir sýnt, að lögin eru ekki nægileg í þessu efni til þess að halda við stofninum, hvað þá að auka hann. Í öðru lagi er það tilgangurinn að jafna veiði milli aðila í sama fiskihverfi. Í þriðja lagi að hindra það, að veiðihlunnindi verði skilin frá þeim jörðum, sem hafa þau, og reyna til að sameina þau aftur jörðunum, þar sem þau hafa verið frá skilin. Fjórða höfuðatriðið er að stuðla að því, að tekizt geti skipulagsbundinn félagsskapur meðal veiðieigenda við sama fiskihverfi, sem sameiginlegra hagsmuna hafa að gæta, um verndun veiðihlunninda og ræktun þeirra, sem hið opinbera styðji með styrkveitingum, með tilliti til klaks o. fl. Allar þessar fjórar uppistöður frv. eru merkilegar fyrir málið og byggjast á nauðsyn. Landbn. hefir ekki að öllu leyti orðið sammála um frv. Tveir nm. hafa skrifað undir nál. með fyrirvara, enda hafa frá öðrum þeirra, hv. hm. Borgf., komið fram brtt. á þskj. 338, sem ég ætla þó ekki að ræða fyrr en hv.flm. hefir mælt fyrir þeim sjálfur. Landbn. hefir varið miklum tíma til þess að athuga þetta frv. Margir hafa talað við n. um málið, og það hefir komið í ljós, að menn líta allmisjafnt á það, hvernig leysa skuli málið. Það gefur að skilja, að ekki er hægt að gera öllum til hæfis um það, hvernig lögum þessum er fyrir komið. Álit manna, margra hverra, mótast allmikið af stundarhagsmunum þeirra og breytilegu viðhorfi. En til slíks má ekki of mikið tillit taka, þegar um það er að ræða að vernda og auka þau verðmæti, sem framtíðin á að njóta. Ég skal svo ekki hafa orð þessi fleiri um málið almennt, en snúa mér að því að skýra brtt. landbn. á þskj. 304 nokkru nánar. Við 1. gr. frv. hefir n. gert eina litla brtt.Gr. er eingöngu orðaskýringar, en upp í þær hefir ekki verið tekið, hvað orðið sjór þýddi í frumv. N. leggur til, að til samræmis við brtt: sé tekin upp í gr. þannig skilgreining á orðinu sjór eins og það er notað í frv.: „Sjór: salt vatn utan árósa“. Aðra brtt. flytur n. við 2. gr. 5. tölul., að í staðinn fyrir „rétti“ komi „afnotarétti“. Það er talað þarna um, að landeigandi geti afsalað sér öllum veiðirétti í vatni þann tíma, sem réttur til stangarveiði er skilinn frá landareigninni og leigður öðrum. Okkur finnst réttara, að í þessu sambandi sé notað orðið „afnotaréttur“, því að þar er aðeins átt við afnotarétt. Við 3. gr. gerir n. þrjár brtt. Ég skal geta þess, að við þetta frv. er komið fram mikið af brtt. frá hv.þm. Borgf., og þar á meðal um að fella 3. gr. alveg niður. En um hans brtt. ætla ég ekki að ræða að svo stöddu. Hv. minni hl. n. (PO og MG) mun vera okkur hinum nm. samþykkur um brtt. okkar við 3. gr., ef hann fær ekki sína brtt. á þskj. 338 samþ. þessari frvgr. er fyrst og fremst ákvæði um það, að ef veiðiréttur hefir verið skilinn frá jörðum áður en þessi lög öðlast gildi, þá geti eigendur jarðanna krafizt hans aftur. Er gert ráð fyrir, að nægilegt sé, að helmingur þeirra jarðeigenda, sem hlut eiga að máli, krefjist innlausnar á veiðiréttindunum. Okkur í n. þykir fulllangt gengið, að aðeins helmingur hlutaðeigenda geti krafizt innlausnar, og leggjum því til, að 3/4 hlutar þeirra verði að krefjast innlausnar, ef hún á fram að fara. Þá er gert ráð fyrir í 2. málsl. 3. gr., að ef innlausnar er krafizt, en eigi af öllum landeigendum, sem veiðiréttindi hafa misst, þá geti eigandi veiðiréttarins heimtað að þeir, sem ekki kröfðust innlausnar, leysi þó einnig til sín veiðirétt í vatninu, hver fyrir sínu landi. Þeir, sem ekki vilja innleysa veiðiréttinn, eiga þannig að beygja sig fyrir meiri hl. þetta mun gert til verndar þeim, sem veiðiréttinn eiga ná, til þess að þeir þurfi ekki að sitja eftir með gagnslausan veiðirétt, þegar búið er að innleysa hann beggja vegna við. N. finnst þetta nokkuð hart, að skylda menn til að innleysa veiðirétt, sem þeir ekki óska eftir að fá og þeir e. t. v. eiga mjög erfitt með að innleysa. Við leggjum því til, að þessi innlausnarskylda hvíli á þeim, sem innlausnar krefjast, að þeir verði einnig að innleysa veiðiréttinn fyrir landi þeirra, sem ekki vilja gera það, ef samkomulag næst ekki á annan hátt. Í þriðja lagi leggjum við til, að 4. töluliður 3. gr. falli niður. Við sjáum ekki ástæðu til annars en að þeim veiðirétti, sem er í eigu ríkis, kirkju og sveitarfélaga, sé einnig skilað til eigenda þeirra jarða, sem hann hefir verið skilinn frá, ef þess er krafizt; okkur finnst, að það sama eigi að ganga yfir þessa aðila og aðra, sem veiðiréttindi hafa eignazt frá öðrum jörðum. Þá er ein smá brtt. við 6. gr., 4. brtt. á þskj. 304, sem raunar þarf ekki frekari skýringu við. Í gr. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Nú skilur vatn landareignir, og er þá landeiganda hvorum veiði jafnheimil“. Þarna mun gert ráð fyrir, að báðir aðilar eigi veiðiréttinn í vatni því, sem löndin skilur, enda er reglan, að svo sé, en eins og nú er, er hitt líka hugsanlega, að veiðiréttindin fylgi aðeins annari landareigninni. Þess vegna leggjum við til, að bætt sé inn í málsgr. orðunum „enda fylgi veiðiréttur báðum landareignum“. Er þá skorið úr um þetta atriði, svo að ekki orkar tvímælis. Þá er 5. brtt.n., við 12. gr., þar sem ákveðið er, hvernig veiðiskýrslur skuli gefnar. Samkv. frv. er ætlazt til, að tvöfaldar skýrslur séu gefnar, af þeim, sem stunda veiði, og heim, sem veiðina kaupa, ef um meira en 25 kg. á mánuði er að ræða. N. álitur óþarft, að aðrir gefi skýrslu en þeir, sem veiðina stunda, og leggur því til, að þau ákvæði gr., sem ræða um, að kaupendur veiðinnar gefi einnig skýrslu, séu numin burt. Þá er 6. brtt.n., við 13. gr. þar er getið um, að þar, sem laxveiði hefir verið stunduð í sjó og hún sérstaklega verið metin til dýrleika í fasteignamati, skuli hún leyfileg afram, og er tekið fram, að miðað skuli við fasteignamatið frá 1922. okkur þykir réttara að miða þetta við fasteignamatið, sem gengur í gildi á þessu ári, og leggjum því til, að í staðinn fyrir ártalið 1922 komi 1932. B-liður 6. brtt. er aftur aðeins leiðrétting á tilvitnun í niðurlagi 4. tölul., sem er röng í frv. 7. brtt.n. er við 14. gr. frv., 2. tölul., þar sem talað er um, að ekki megi leggja silunganet né hafa ádrátt í sjó nær árósum en í 500 metra fjarlægð, þar sem um á er að ræða, sem fiskur gengur í úr sjó. N. þótti rétta nokkuð strangt ákvæði og áleit, að ekki stafaði nein hætta af því, þó leyft væri að leggja silunganet á þessum stöðum og hafa ádrátt þar, sem um er að ræða ár, sem enginn lax gengur í úr sjó. Samkv. því leggjum við til, að einungis sé hannað að hafa ádrátt í nánd við ósa þeirra vatnsfalla, sem lax gengur í. Þá kemur 9. brtt., við 16. gr. Þar er svo fyrir mælt, að eigi megi veiða lax nema á tímabilinu frá 1. júní til 13. sept. ár hvert. N. þykir þetta fullþröngt. Laxveiði hefir í ýmsum héruðum verið byrjuð fyrr en þetta, og n. þykir ekki ástæða til að meina það. Meiri hl. n. álítur þó ekki þörf á að ganga lengra en það, að leyfa, að veiðin megi byrja 20. maí, því að óvíða mun veiði vera byrjuð fyrr nú, og líklega hvergi. Samkv. því leggjum við til, að í stað 1. júní komi 20. maí í 1. lið gr. þetta breytir þó ekki því ákvæði gr., að hvergi má veiða lengur en 3 mánuði, það gerir tímann aðeins ofurlítið hreyfanlegri. Tveir af nm. vilja gera víðtækari breyt. á þessari gr., og flytur hv.þm. Borgf. brtt. um það, en eins og ég hefi tekið fram, ætla ég ekki að víkja að hans till. fyrr en hann hefir sjálfur gert grein fyrir þeim. Tvær brtt. höfum við gert við 3. málsgr. þessarar sömu gr. Þar er svo tiltekið, að ekki megi veiða göngusilung nema á tímabilinu frá 1. apríl til 13. sept. ár hvert þetta þótti n. of strangt, að banna algerlega veiði eftir 15. sept. Hún álítur, að ef þessu væri framfylgt, mundi það stórmikið rýra nytjar ýmsra jarða af göngusilungsveiði. Við leggjum því til í b-lið brtt. við 16. gr., að hætt sé aftan við 3. lið gr.: Þó getur ráðherra, eftir tillögum veiðimálastjóra, heimilað, að göngusilungur sé veiddur lengur í lagnet“. Lagnetaveiðin mun vera sú veiðiaðferð, sem minna tjóni veldur heldur en ádráttur og aðrar þvílíkar aðferðir. Sjáum við ekki ástæðu til að setja fast takmark um, hvað langt fram eftir haustinu megi veita leyfi til hennar. Þá er brtt. við 17. gr., þess efnis, að í stað þess, að í frv. er gert ráð fyrir, að lax skuli friðaður fyrir allri annari veiði en stangarveiði 60 klst. á viku hverri, þá leggur meiri hl. n. til, að þessi friðunartími sé færður niður í 48 stundir. Um þetta atriði er n. ekki sammála, og fer ég ekki frekar út í það að sinni, hvað milli ber. Önnur dálítil efnisbreyt. er við þessa sömu gr. Í frv. er gert ráð fyrir, að ádrátt megi aldrei hafa á milli kl. 12 á miðnætti og kl. 12 á hádegi. N. vill breyta þessu þannig, að aldrei megi hafa ádrátt frá kl. 9 ardegis til kl. 9 að kvöldi. Það er álit margra, að ádráttur sé skaðlegri að nóttu til heldur en að deginum. Það hefir og verið forn venja að hafa ekki ádrátt að næturlagi, og sér n. ekki ástæðu til, að það sé verið að breyta til í því efni. Þá er 11. brtt., við 21. gr. frv. Er hún aðeins til samræmis við þá breyt., sem n. leggur til, að gerð sé á 16. gr., og þarf ég ekki að ræða frekar um það. Þá hefir n. gert brtt. við 25. gr., þar sem lagt er til, að 3. tölul. gr. falli niður. Þar er svo ákveðið, að lagnir, sem ekki hafa verið notaðar síðasta veiðitíma áður en lögin öðlast gildi, megi ekki taka til notkunar aftur nema veiðimálastjóri leyfi. N. sér ekki ástæðu til að leggja þetta bann á, að menn þurfi að sækja um leyfi til veiðimálastjóra til að nota veiði, þó að hún hafi ekki verið hagnýtt undanfarið ár. Þá er ekki um brtt. að ræða fyrr en við 48. gr., sem er 13. brtt. á sama þskj. Þar ræðir um, hvernig jafna skuli niður kostnaði við starfsemi fiskiræktarfélaga. Er gert ráð fyrir í frv., að aðallega verði honum jafnað niður eftir áætluðu veiðimagni þeirra jarða, sem hátt taka í félagsskapnum. Þó er þar heimilað að jafna allt að 1/4 hluta kostnaðarins niður eftir landverði viðkomandi jarða eftir fasteignamati. Það álítur n. alls ekki réttlátt, því að það gæti orðið til þess, að einstökum jörðum yrði íþyngt meira en tilsvarandi er við þau not, sem þær hafa af starfsemi félagsins. N. álitur það einu réttu og sjálfsögðu leiðina að jafna kostnaðinum niður eftir áætluðu verði þeirra hlunninda, sem leiðir af þeim ráðstöfunum, sem gerðar eru. Samkv. því leggur hún til, að sú málsgr., sem fjallar um heimild til að jafna niður hluta af kostnaðinum eftir landverði viðkomandi jarða, sé felld burt. 14. brtt., sem er við 58. gr., er aðeins leiðrétting á tilvitnun, og er því ekkert um hana að segja. 15. brtt., við 59. gr., er einnig smávægileg. Þar ræðir um, hvernig boðað skuli til félagsstofnunar, þegar veiðifélög á að mynda. Er gert ráð fyrir, að þá séu boðaðir á fund ábúendur allra þeirra jarða á fyrirhuguðu félagssvæði, sem veiði er stunduð á eða hefir verið stunduð um undanfarin 10 ár. N. sér enga ástæðu til að miða við það, að veiði hafi verið stunduð á undanförnum 10 árum, og leggur því til, að orðin „þar sem veiði. . . 10 ár“ falli burt. 16. brtt. er aðeins leiðrétting á prentvillu. 17. brtt. er við 64. gr., og er það aðeins orðabreyting. N. virðist 2. og 3. liður gr. óskýrt orðaðir og leggur til, að þeir séu orðaðir eins og 17. brtt. segir til um. Ég held, að þar sé um engan efnismun að ræða, heldur finnst okkur hugsunin koma skýrar fram heldur en með orðalagi frv. Þá er 18. brtt., sem er við 73. gr. þar er rætt um bætur til þeirra, sem misst hafa selveiðinytjar vegna þess, að samkv. frv. er leyfilegt að styggja og eyða sel, þar sem hann kemur í veiðivötn eða ósa þeirra. Samkv. frvgr. á ríkissjóður að greiða þessar bætur til þeirra, sem búa á jörðum, sem eru í eigu ríkis, kirkju eða sveitarfélaga, en annars eiga eigendur lax- og göngusilungsveiði í viðkomandi fiskihverfi að greiða þær, þeir, sem látið hafa styggja selinn til að auka veiði sína. Okkur virðist réttast að lata það sama gilda um greiðslu þessara bóta. Hvort sem jarðirnar eru í eigu einstaklinga, ríkis, kirkju eða sveitarfélaga, að baeturnar séu greiddar af þeim, sem fá aukna laxveiði vegna útrýmingar selsins, og leggjum því til, að 3. tölul. gr. falli burt. 19. brtt. er aðeins orðabreyt., en ekki efnis. Í 20. brtt. eru bráðabirgðaákvæði, sem snerta 11. og 12. kafla frv. Þar ræðir um þau útgjöld, sem ríkissjóður á að taka á sig vegna framkvæmdar þessara laga, sem eru ekki svo lítil. Það er ætlazt til, að fiskiræktarfélögin og fiskiræktin sé styrkt á svipaðan hátt og jarðræktin samkv. jarðræktarlögunum nú. N. lítur svo á, að ekki sé um það að ræða, eins og nú horfir um hag ríkissjóðs, að leggja megi á hann auknar kvaðir samkv. þessu frv. þegar í byrjun. Við leggjum því til, að bætt verði nýjum kafla aftan við frv. með bráðabirgðaákvæðum um það, að fyrst og fremst komi ákvæði 12. kafla um styrk til fiskiræktarfélaga ekki til framkvæmda fyrr en fé er veitt til þess í fjárl., og í öðru jagi, að framkvæmd 11. kafla frv., sem ræðir um stjórn og eftirlit veiðimála, sé slegið á frest fyrst um sinn, en að sá maður, sem haft hefir á hendi eftirlit með laxa- og silungaklaki í landinu, taki við störfum þeim, sem veiðimálastjóra og veiðimálanefnd er ætlað að gegna í framtíðinni eftir frv. Á þann hátt eiga lögin ekki að baka ríkissjóði aukin útgjöld fyrst um sinn. Ég hefi þá í stuttu máli gert grein fyrir brtt.n. á þskj. 304, og skal ég svo ekki hafa mál mitt lengra að svo komnu.

Pétur Ottesen Ég á hér nokkrar brtt. við þetta frv., og er þær að finna á þskj. 338. Ég get lýst því yfir nú þegar, að ég er fullkomlega sammála því, sem hv.frsm. hefir sagt um þær brtt., sem n. flytur sameiginlega við frv. Þær brtt. eru allar til bóta; með þeim eru sniðnir af frv. að miklu eða öllu leyti ýmsir auðsjáanlegir verksmiðjugallar, sem á því voru. En að mínum dómi er það svo um þetta frv., að þó að þær brtt., sem n. öll hefir komið sér saman um að flytja, séu til mikilla bóta, þá er samt sem áður æðimargt eftir í frv., sem lagfæringar þarf og breytinga. Og ég er þess fullviss, að þótt mínar brtt. væru einnig samþ., þá væri samt margt eftir í frv., sem reynslan mun sýna, þegar til framkvæmdanna kemur, að sjá hefði þurft við og breyta. Það er ekki nema eðlilegt, þar sem laxveiðalöggjöfin er orðin mjög gömul, að fram fari endurskoðun á henni. Þessi löggjöf hefir verið mjög merkileg á sínum tíma og vel til hennar vandað, enda hefir verið að henni búið hátt á fimmta tug ára. Hv. frsm. 1. þm. Skagf., sagði, að laxveiðin hefði mjög gengið úr sér síðustu áratugina og að höfuðmarkmiðið með þessu frv. væri aukin friðun. Það er alveg rétt að því er snertir laxveiði í árósum og ármynnum, að þá er hún ýmist bönnuð alveg eða þá mjög takmörkuð, en þetta er ekki einhlítt til að friða laxinn og vernda viðkomuna, því þótt ádráttarveiðin - sem tvímælalaust er hættulegasta veiðiaðferðin - sé nokkuð takmörkuð uppi í ánum, þá er samt heimild í frv. til ádrattárveiða, sem nota má þannig í hinum vatnsminni bergvatnsam, að þar sé hægt að draga upp nálega hverja bröndu. Það getur því, ætla ég, brugðizt til beggja vona með það, þótt frv. verði samþ., að þá leiði af því sú friðun eða öryggi fyrir viðkomu og aukningu laxveiðinnar, sem ráð er fyrir gert. Það má vel vera, að því sé svo háttað sumstaðar, að laxveiði hafi mjög rýrnað í seinni tíð. Á öðrum stöðum eru mjög áhöld um laxveiðina nú og áður, þegar miðað er við meðalveiði um nokkurt árabil. En reynslan sýnir það, að laxveiðin er mjög misjöfn frá ári til ars. En það er svo með laxveiðarnar og laxagöngurnar eins og með fiskigöngur yfirleitt, að það eru mjög mikil áraskipti að þeim; laxinn gengur misjafnlega mikið upp í árnar. Hann mun háður sama lögmáli og aðrar fisktegundir, að göngur hans og mergð fer eftir því, hvernig tekst til um klakið árlega, en það er aftur bundið ýmsum skilyrðum, eftir því sem fiskifræðingar segja, t. d. hvað fiskinn snertir, hreyfingum sjávarins, hitastigi o. s. frv. Sérstaklega mun margt koma til greina við það, hvernig tekst um laxaklakið, því að miklum og margvíslegum hættum er það undirorpið í ánum. Fyrsta brtt. af þeim, sem ég flyt hér á þskj. 338, er við 2. gr. frv. Í þeirri gr. er ákveðið, að ekki megi skilja veiðiréttindi frá jörðum, þ. e. a. s., að ekki megi selja veiðirétt eða leigja hann öðrum en heim, sem á jörðinni býr, með einni undantekningu, sem þó er háð samþykki veiðimálastjóra, veiðimálan. og ráðherra. Þessir þrír aðilar mega nefnilega samkv. frvgr. veita leyfi til að leigja rétt til stangarveiða tiltekið tímabil, allt að 10 árum. Mér finnst það hljóti að vera svo, þegar um er að ræða laxveiði, eins og önnur jarðarafnot, að fyrst og fremst beri að líta á það, að sem mest not verði að þeim hlunnindum, vitanlega þó innan þeirra takmarka, sem lög setja á hverjum tíma. Nú er það, eins og kunnugt er, mjög mismunandi, hvað mönnum er sýnt um að hagnýta hin ýmsu náttúrugæði bæði til lands og sjávar, og á það ekki sízt við um veiði í ám og vötnum. Sumum er mjög sýnt um slíka hluti, en aðrir virðast litla hæfileika hafa til þess að færa sér slík hlunnindi í nyt. Það er því engan veginn víst , að sá, sem á veiðijörð býr í hvert skipti, sé hinn líklegasti til þess að hafa mikið upp úr veiðinni, sjálfum sér og um leið þjóðinni í heild til hagsbóta, heldur getur það verið mikið hagkvæmara, að öðrum sé falið að fara með þessi hlunnindi jarðarinnar. Virðist mér varhugavert að setja slíkar hömlur sem þessar og einskorða þetta við handleiðslu þess manns, sem á jörðinni býr í hvert skipti, eða einskorða þetta eins og gert er í frv. Þá hefi ég og lagt til, að gerð verði lítil orðabreyt. á 2. gr., að 1. málsgr. orðist svo: Landeigandi hefir einn umráð veiði í vötnum í landi sínu. Er þetta eðlilegra orðalag en það, sem í frv stendur. Þá hefi ég lagt til, að 3. gr. falli niður. Viðurkenni ég, að brtt. landbn. við þá gr. sé til bóta, því að gr. er óframbærileg eins og hún er í frv. Eru þar lagðar ósæmilegar kvaðir á báða aðila. Held ég, að það stappi svo nærri stjskr., að ómögulegt sé að samþ. En með till. landbn. er a. m. k. að nokkru leyti siglt framhjá því stjórnarskrárbroti. Ég verð að líta svo á, sem frjálst samkomulag eigi að vera undirstaða samninga milli aðila um það, hvernig æskilegast væri, að eignarrétti þessara veiðivatna væri háttað, og væri æskilegast, að eignarrétturinn hyrfi aftur undir þær jarðir, sem áður hafa haft hann. Stendur ekkert fyrir því af hálfu þeirra laga, sem nú eru, að slíkt samkomulag gæti orðið. - Fer ég svo ekki fleiri orðum um þessar brtt. mínar. Þá vil ég minnast á 6. gr. þessa frv., sem n. hefir gert brtt. við og hv.frsm. gert grein fyrir. Bendi ég á þessa gr. sem dæmi þess, hve margt er vanhugsað í frv. og flausturslegt. Stendur í 6. gr., að undir öllum kringumstæðum eigi þeir, sem land eiga að veiðivatni, veiði út frá sínu landi, en megi jafnframt draga vað að landi hins. nú er það alkunnugt, að sérstakar jarðir eigi veiði á ákveðnum svæðum í ám, t. d. alla veiði í ákveðnum hyljum eða fljótum. Í flestum tilfellum mun þetta þannig til komið, að kirkjur hafa eignazt þessi réttindi sem gjöf frá mönnum á dánardægri. Efast ég ekki um, að þeir menn, sem setið hafa yfir samningu þessa frv. og kynnt sér gögn málsins, hljóti að vita, að einstakar jarðir eiga ákveðin veiðisvæði í ám og vötnum. Býst ég ekki við, að þeir ætli að afnema algerlega þann rétt, en eins og gr. er orðuð, er það því líkast, því að þar stendur, að hver maður eigi skilyrðislausan og ótvíræðan veiðirétt út frá sínu landi. nú hefir n. séð, hvað þetta rekur sig skýlaust á eignarréttinn, og hefir hún því, til þess að gera það samrímanlegra, skotið inn í orðunum: „enda eigi landeigandi veiði í vatninu“. Sýnir þetta, hversu margt er þarna vanhugsað og flausturslegt, því að vitanlega er ekki hægt að upphefja skýlausan rétt, sem til er í þessu efni. Þá kem ég að brtt. við 16. gr. Með ákvæðunum í 16. gr. er gerð sú höfuðbreyt. frá því, sem nú er, að því er slegið föstu með lögum, að á sama degi skuli byrja veiði hvar sem er á landinu, og á sama degi hætta. N. gefur þarna með till. sínum að vísu ofurlítið svigrúm, en svo lítið, að segja má, að þessu sé slegið föstu fyrir allt landið. Nú hafa þeir skýru menn, sem sömdu laxveiðil. frá 1886, miðað sína lagasetningu við það, að laxinn hagar göngu sinni ákaflega misjafnlega á ýmsum stöðum landsins. Þegar þessi lög voru samin, var fylgt þeirri reglu að láta héraðsstjórn hvers staðar ákveða þetta. En með ákvæði frv. um þetta, er gengið í berhögg við þessa sjálfsögðu reglu. Er mér kunnugt um það af viðtali við menn víðsvegar um land, t. d. alþekktan dugnaðarmann á sviði laxaklaks og veiðiskapar, Árna bónda Jónsson á Alviðru í Árnessýslu. Átti hann tal við n. og lagði áherzlu á það, að því ákvæði eldri l. væri haldið, að það væri á valdi héraðsstjórna í hverjum stað, hvenær veiði skuli byrja og hvenær henni skuli hætta. Ég hefi nú með brtt. mínum við 16. og 17. gr. viljað færa þessi ákvæði frv. í svipað horf og er í gildandi l. Ætla ég, að með því sé málinu bezt borgið og mest trygging fyrir haganlegu fyrirkomulagi í hinum ýmsu héruðum. Í brtt. mínum er ekki gert ráð fyrir því, að veiða megi lax nema 3 mánuði ársins, en í frv. er þetta rýmra; er þar gert ráð fyrir 31/2 mánuði, þegar um er að ræða stangaveiði. N. flytur brtt. um það, að veiðitíminn mætti byrja fyrr en frv. gerir ráð fyrir, eða 20. maí, í stað 1. júní. Er þetta miðað við það, að í Hvíta í Borgarfirði er nú byrjað að veiða 20. maí. Getur verið, að svo hagi til víðar á landinu, þótt mér sé það ekki kunnugt. Þó að þetta falli saman við þau ákvæði, sem nú gilda um það, hvenær veiði byrji í þessari tilteknu á, þá er þessi heimild ekki skilyrðislaus, því að það er lagt á vald atvmrh., veiðimálastjóra og veiðimálanefnda að ákveða, hvenær veiði skuli byrja og hvenær hún skuli enda, innan þeirra takmarka, sem sett eru. Geta þessir aðilar því ákveðið t. d., að veiði byrji 1/2 mánuði síðar en hið setta takmark bendir til, og kæmi það vitanlega hart niður á þeim mönnum, sem veiðirétt eiga í þeim ám, sem nú er heimilað, að veiði byrji 20. maí. Þegar lax gengur snemma - en það er mjög breytilegt, hvað snemma hann gengur -, þá er það sögn kunnugra manna, að laxinn sé allmikið genginn í Hvítá og þær ár, er í hana renna, þegar veiði hefst. Það er því skýrt af því, sem ég nú hefi sagt, að það er ekki tryggt, að menn fái afram að búa við heppileg ákvæði í þessu efni, sem þrautreynd eru orðin, þó að brtt.n. yrði samþ. Því flyt ég brtt. mína um það, að það skuli vera áfram á valdi héraðsstjórna, hvenær veiði byrji á hverjum stað og hvenær henni skuli hætt. Ætla ég að varla sé hægt um það að deila, að á þann hátt sé bezt um búið, að láta þá aðila, sem kunnugastir eru, hafa vald til að ákveða þetta. Þá er í frv. öll silungsveiði í ám bönnuð eftir 15. sept. Gildir sama tímalengd fyrir laxveiði og göngusilungsveiði í ám. Hér er ekki einasta skertur veiðiréttur manna, heldur jafnvel alveg af þeim tekinn sumstaðar, t. d. að því er snertir Hvítá, Grímsá og Norðurá, því að göngusilungsveiði er þar eingöngu um að ræða að haustinu til, og helzt hún venjulega fram í miðjan desember. Held ég, að mörgum muni þykja hart að láta taka af sér þennan möguleika til sjálfsbjargar. Er þessi göngusilungsveiði drjúgur búhnykkur fyrir þá, sem geta notfært sér hana. Við þessu væri ekkert að segja, ef þess væri þörf, til þess að fyrirbyggja of mikla ánauð af laxveiði, en því er ekki fyrir að fara, því að þessi silungsveiði fer fram á öðrum tíma en laxveiðin, og er þá lax að mestu genginn út til sjávar, og þó að eitthvað væri eftir, eru þessi silungsnet svo smáriðin, að lax getur ekki ánetjazt í þeim, enda engin dæmi til þess, að lax hafi veiðzt nokkurntíma í þessi silunganet. Þá segja mér kunnugir menn, að laxaseiðum stafi hætta af göngusilungnum, sem sé mjög gráðugur í þau. Fer að þessu leyti saman álit kunnugra manna þar efra og Englendinga þeirra, er veiði hafa stundað í Grímsá, því að þeir hafa lagt ríkt á við bændur að ganga vel fram í því að veiða silunginn, því að laxveiðinni stæði hætta af honum, sökum þess, hve gráðugur hann sé í laxaseiðin. Ef byggja má á þessu, þá er þarna verið að stuðla að ófriðun á laxi, með því að leggja hömlur á silungsveiðina. N. var ljóst, að hér var of langt gengið, og flytur því brtt., en sá er hængur á, að það er það samþykki ráðh. og veiðimálastjóra, hvort heimil sé veiði silungs á þeim tíma, sem hann veiðist, svo að ekki er fyrir það girt, að lagður verði steinn í götu manna að færa sér þessa veiði í nyt. Þá eru brtt. mínar við 17. gr., og eru þær í samræmi við brtt. við 16. gr. og í framhaldi af þeim. Munurinn á brtt. mínum og brtt.n. við þessa gr. er þó ekki ýkjamikill. Ég geri með brtt. minni um þann tíma, sem öll net skulu vera í landi, ráð fyrir 48 stunda friðun, og er ég þar sammála meiri hl. n. um, að það sé ekki rétt að ganga lengra í þessari friðun en það, að lengja þennan tíma úr 36 stundum, sem hann nú er í gildandi lögum, í 48 stundir á viku, en samkv. frv. er öll veiði bönnuð í 60 klst. á viku hverri. Og ég sé nú, að öðrum eða einum af þrem höf. þessa frv. hefir ekki þótt nógu langt gengið í þessu efni, þegar hann samdi frv., því að nú flytur hann brtt. um, að friðunartíminn skuli vera ekki 60, heldur 72 stundir á viku hverri. Ég ætla nú, að menn muni geta fallizt á það, þegar litið er á allar kringumstæður, að ekki sé ástæða til að lengja þessa friðun meira, en landbn. leggur til, og ég nú í þessari minni till. Í sambandi við þetta vil ég benda á, að þar sem um er að ræða stórar ár, eins og um Hvítá í Borgarfirði og Ölfusá, er það ekki, miðað við breidd ánna, tiltölulega stuttur spotti undan landi, sem heimilt er að leggja lagnetin á, og auk þess mega ekki samkv. ákvæðum frv. vera minna en hundrað metrar milli lagna. Virðist þá, að t. d. Hvítá í Borgarfirði og öðrum slíkum stórvötnum muni vera nógu rúmur gangur fyrir laxinn til þess að komast leiðar sinnar upp árnar, þar sem svo langt er á milli lagna, svo að það sé ekki ástæða til að ganga lengra í þessum takmörkunum en að banna alla veiði 2 daga í viku, eða 48 klukkustundir. Enda er með því friðunin aukin um 1/3 frá því, sem er í gildandi lögum. Ég vil ennfremur benda á það í þessu samhandi, og í sambandi við þýðingu, og þá sérstaklega hið fjárhagslega gildi laxveiðanna, að sá lax, sem veiðist neðarlega í ám og snemma á veiðitímanum, er miklu verðmætari vara heldur en sá lax, sem veiðist ofarlega í ám og seint á veiðitímanum, því að það er ekki einungis svo, að sá lax, sem veiðist seint, sé engin vara á erlendum markaði - en þar er mikið af laxinum selt -, heldur er beinlinis bannað þar að selja hann lax, sem farinn er að dökkna við það að liggja lengi í ánum, þar sem hann fær litla fæðu og megrast því tiltölulega fljótt. N. var öll sammála um að breyta ákvæði frv. um þann tíma, sem ádráttur mætti fara fram á á hverjum sólarhring. Það virðist nokkuð með undarlegum hætti, að mþn. eða höf. þessa frv. skyldi gera breyt. á þessu frá því, sem er í gildandi l., í þessa átt, þó það sé alviðurkennt af öllum, sem vit hafa á þeim hlutum, að það stafi mest hætta af ádráttarveiðunum einmitt þegar farið er að dimma af nóttu. Fyrir laxinn og silunginn er mest hættan af því að draga á í hyljum, þar sem hann safnast saman, þegar dimma tekur af nóttu. Mér þótti því undarlega við bregða, og mörgum öðrum, sem talað hafa um það við mig, þegar ég sá, að nú átti að leyfa að draga á til miðnættis, í stað náttmála, sem nú er, og sem er það síðasta, sem leyfa má áadrátt fram eftir kvöldi. Það er því mjög undarlegt, að mþn. skuli hafa farið að breyta þessu og færa einmitt leyfið yfir á þann tíma, sem laxinum og silunginum stafar mesta hætta af ádrættinum. Mér hefir verið sagt það af mönnum, sem mikinn kunnugleika hafa á því, hvernig laxinn hagar sér í ánum, að á daginn haldi hann sig mest á grynningunum, í straumnum og í hrotum, en dregur sig svo aftur ofan í hyljina, þegar fer að dimma og safnast þar saman í torfur. Með þessu ákvæði er vitanlega stórum aukin sú hætta, sem laxinum stafar af ádráttarveiðinni. þetta eru nm. allir sammála um að færa til betri vegar og í það skynsamlega horf, sem það nú er í, í gildandi lögum. Í raun og veru er á brtt. minni og n. ekki mikill munur að öðru leyti en því, að miðað við ákvæði 16. gr. frv., um það, hvernig hagað skuli ákvörðun um það, hvenær veiðitíminn skuli byrja og enda. innan þess tíma, sem þar er til tekinn, þá geri ég ráð fyrir, að þetta sé lagt í vald héraðsstjórnanna á hverjum stað. Ég vil benda á það, að ég geri ráð fyrir, að það megi draga á 5 daga í hverri viku, en nú má samkv. gildandi 1. draga á alla virka daga. Í frv. er gert ráð fyrir, að ekki megi draga á nema 4 daga í viku, en þó er ráðh. heimilt að veita undanþágu frá þessu, eftir till. veiðimálastjóra, svo að í þeim tilfellum, þegar um slíkt leyfi væri að ræða, er enginn munur á minni brtt. og frv. Næst hefi ég þá leyft mér að koma með brtt. við 28. gr. Það er nú svo í þessu frv., að möskvastærð þeirra netja, sem nota má til laxveiði, er minnkuð frá því, sem hún er í núgildandi l. Í núgildandi l. er svo ákveðið, að möskvar megi eigi vera minni ummáls en 9 þumlungar að gömlu máli, en það mun jafngilda liðugum 23 cm. En samkv. ákvæðum frv. má möskvastærðin ekki vera minni en 41/2 cm. leggurinn, en með þessu ákvæði er möskvastærðin minnkuð allmikið. Þegar hún er miðuð við eldri ákvæði um þetta. Ef reiknað væri með sama hætti og í frv. er gert, er möskvaleggurinn samkv. núgildandi ákvæðum 5–6 cm., nákvæmlega reiknað 51/2 cm. eða kannske rúmlega það. Ég sé nú ekki, af hvaða ástæðu það er gert, að minnka möskvastærðina; ég hélt, að það væri frekar til óhagræðis og spillis fyrir veiðarnar heldur en hitt. Vitanlega er mest verðmæti í stóra laxinum og því ávinningur að veiða ekki laxinn fyrr en hann hefir náð fullum þroska, og er þá nær sanni, að ég ætla, að halda þeirri möskvastærð, sem nú er, því að hún mun vera meira miðuð við það, að ekki beri að leggja gildrur fyrir smálax, heldur bíða eftir að hann taki fullum þroska. Það er sagt um laxinn, að hann sé hagspakur og sæki upp í þær ár, sem hann er uppalinn í. Virðist mér því, að þetta stefni hjá n. til þess, sem miður sé, sem sé til þess að draga úr veiði stórlaxa með því að drepa laxinn á ungum aldri. Enda var vanur laxveiðamaður, sem talaði við mig um þetta, og enda fleiri mjög hneykslaðir yfir þessu ákvæði og töldu hiklaust, að það færi í þá áttina, sem miður er. Og ég sé, að Halldór Vilhjálmsson á Hvanneyri og Sigurður Fjeldsted hafa skrifað Alþingi um þetta mál og vekja athygli þess á þessu ákvæði, sem þeir telja fara alveg í öfuga átt, og leggja þeir mjög á móti, að það verði lögleitt. Þeir álíta, að vel gæti komið til mála að stækka riðilinn, en alls ekki að minnka hann. Og í viðtali, sem ég átti við Halldór á Hvanneyri í dag, sagði hann mér, að hann hefði kynnt sér norska löggjöf um þetta efni, og segir, að í nýjustu norskri löggjöf um þetta efni, frá 1930, sé gengið út frá sömu möskvastærð og er hjá okkur nú í gildandi lögum. Ég hefi því borið fram brtt. við þær 3 gr. frv., sem þetta er tekið fram í, að það skuli vera sömu ákvæði um þetta áfram og eru í núgildandi 1., nefnilega, að ummál möskvanna verði 23 cm., en það samgildir sem allra næst 9 þumlungum eftir gamla málinu. Þá hefi ég borið fram við 29. gr.brtt. um, að 4. málsgr. falli niður. Þar er svo ákveðið, að eigi megi hafa ádrátt í á nær fastri veiðivél en 200 metra. Mér er kunnugt um, að með þessu ákvæði er algerlega tekinn laxveiðirétturinn af sumum jörðum, sem nú hafa mjög mikil laxveiðaafnot, og að þau verðmæti þessara jarða hverfa, sem byggjast á þessum laxveiðum og metin hafa verið til dýrleika ásamt jörðunum og tekið tillit til þessa verðgildis við kaup og sölu á þeim. Hér er því gengið mjög freklega til verks í því að skerða viðurkenndan eignarrétt manna, eins og reyndar á fleiri sviðum í þessu frv. Þess vegna hefi ég leyft mér að bera fram brtt. um, að þetta ákvæði falli niður. Í öðru lagi hefi ég flutt brtt. við sömu gr. um, að þar sem ákveðið er í 2. og 3. málsgr., að eigi megi draga ádráttarnet yfir meira en 2/3 hluta af breidd ár í senn og að fyrirstöðunet eða annað, er tálmar undankomu fiskjar, megi eigi nota við ádrátt í ám, þá geti ráðh., eftir till. veiðimálastjóra, veitt undanþágu frá þessum ákvæðum, og ætla ég, að þessi ákvæði geti eigi síður heyrt undir undanþáguákvæði frv. en ýmislegt annað samkv. ýmsum gr. þessa frv. Þá er það brtt. við 31. gr. frv., og er það síðasta brtt., sem ég flyt að þessu sinni við frv. Þar er svo ákveðið í 2, mgr. 31. gr., að ekki megi vera skemmra en 100 metrar á milli lagna. Nú er það svo, að það hagar mjög misjafnlega til um það á hinum ýmsu stöðum, hvort hægt er að koma við slíkum lögnum. Nú getur það verið, að svo hagi til, að mjög langt sé á milli lagna, að það sé ekki hægt með kleifum kostnaði að koma lögn við þar, sem hún má vera, en að aftur á móti sé á öðrum stöðum hægt að koma mörgum lögnum við á stuttu bili. Getur þetta 100 metra haf því orðið til þess að eyðileggja lagnir, sem nú eru notaðar, án þess að hægt sé að koma við öðrum lögnum með því millibili, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Því hefi ég lagt til, að ráðh. geti, að fengnum till. veiðimálastjóra, veitt undanþágu frá þessu ákvæði. Nú er í gildandi lögum svo ákveðið, að á milli lagna séu 30 faðmar, svo að munurinn er allverulegur. Ég legg því til, að þetta verði eitt af undanþáguskilyrðum frv., því mér skilst, að það sé varla rétt að láta þetta ákvæði gilda skilyrðislaust. Ég hefi þá rakið þær brtt., sem ég á við þetta frv., og get ég því látið hér staðar numið um það, en ég vænti, að allir hv. dm. sjái, að með þeim er málið fært inn á betra, eðlilegra og heppilegra svið, sérstaklega 16. og 17. gr. frv., og að þeir því geti orðið mér sammála um að samþ. þessar brtt. mínar. Enda er það svo, að þær ganga að engu þeyti í áttina til að draga úr öryggi frv., heldur til þess að samríma eins og hægt er einstakar kringumstæður við ákvæði frv. yfirleitt. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta. En fyrirvari minn miðast við það, eins og brtt. mínar sýna, að ég tel ekki að með brtt.n., þótt þær séu allar til bóta yfirleitt, sé komið á nauðsynlegri lagfæringu á frv. Og ég geng þess heldur ekki dulinn, að þótt brtt. mínar verði samþ., þá komi síðar ýmislegt fram, sem reynslan sýnir, að betur fari á annan veg. Og þá er það Alþingis síðar að verða við þeirri nauðsyn, sem menn sjá á því að breyta l. og gera á þeim þær bætur, sem ákjósanlegar eru, og reynslan sýnir, að rétt er og nauðsynlegt að gera.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég ætla, að af einstökum lagabálkum sé þetta mjög svo myndarlega frv. um lax- og silungsveiði ýtarlegasta lagafrv., sem liggur fyrir þessu þingi. Það er mjög ánægjulegt að fá nú myndarlega nútímalöggjöf um þessi mál, og það er ekki vafamál, að það er mjög aðkallandi nauðsyn, og er líklegt til að verða til meiri nytja fyrir þetta fólk, sem lönd á að veiðivötnum, en ýmislegt annað, sem gert hefir verið. Þess vegna hefi ég horfið að því ráði, að endurskoða löggjöfina um þetta efni, og í samráði við Búnaðarfélag Íslands að láta undirbúa nútímalöggjöf um lax- og silungsveiðar. Og ég vil leyfa mér að halda því fram, að þessi undirbúningur hafi tekizt mjög vel og að það hafi verið vandað mjög mikið til hans, og að þeir menn, sem þennan undirbúning höfðu á hendi, hafi innt af hendi mikið og gott starf, en það voru þeir Ólafur prófessor Lárusson, Pálmi rektor og fiskifræðingur Hannesson og svo einn þm., sem nú er hæstv. forseti þessarar d., og var hann formaður nefndarinnar. Ég hefi allmjög kynnt mér þetta frv., og það er mitt álit, og ég er viss um, að fleiri líta svo á, að það sé mjög myndarlegur grundvöllur til að byggja á löggjöf um þetta mál. Hinsvegar er ég í engum vafa um það, að frv. er ekki gallalaust, fremur en önnur mannanna verk, og það er rétt, sem hv.þm. Borgf. sagði, að þegar á að fara að framkvæma svo stóran lagabálk sem þennan í einstökum atriðum, þá kemur reynslan og bendir á ýmislegt, sem fyrst framkvæmdarvaldið og þar næst löggjafarvaldið verður að gera umbætur a. En út af ummælum hv.þm. Borgf., sem hann hafði um frv. í sambandi við ákvæðið í 6. gr., að það væri mjög flausturslegt verk, vil ég segja það, að ég tel það mjög ofmælt, þótt svo kynni að vera, að það færi betur á að orða þetta eitthvað öðruvísi, t. d. á þann hátt, sem hv. landbn. hefir orðið ásátt um að leggja til, þá nær það ekki neinni átt að kveða upp slíkan almennan dóm út frá einu atriði. Við hliðina á því, hvað þessi lagabálkur er myndarlegur í heild sinni, verður þetta algert aukaatriði. Nú hefir n. skilað þessu frv. frá sér, og að baki till. hennar liggur mikil vinna, þó nokkuð hafi hún sjálfsagt getað stuðzt við það, sem gert var í fyrra, þegar þetta frv. þá lá fyrir n. Ég fagna því, að n. hefir orðið sammála um að leggja það til, að lögin fái nú afgreiðslu frá þinginu. Hinsvegar hefir orðið nokkur ágreiningur um einstök atriði innan n., en ég vona, að við meðferð hv. d. á frv. verði þessi ágreiningur ekki svo ríkur, að n. geti ekki haldið afram að sameinast um málið í heild sinni, svo að frv. geti nú fengið afgreiðslu. Annars skal ég ekki gera að umtalsefni einstakar brtt., því þó þær séu margar, er ekki í raun og veru um svo stóran ágreining að ræða. En ég vil þó sérstaklega geta þess viðvíkjandi bráðabirgðaákvæðinu, að vegna þeirra erfiðu kringumstæðna, sem nú eru, mun stj. ekki sjá sér fært að leigja nú þegar í þann kostnað, sem frv. gerir ráð fyrir, heldur leggur áherzlu a, að því sé frestað, þangað til eitthvað hefir batnað í ári. En þangað til mun stj. reyna að komast af með ódýrari rekstur á þessum málum, með því að fá aðstoð manns frá Búnaðarfélaginu og Fiskifélaginu til að annast þau störf, sem veiðimálastjóra eru ætluð, að svo miklu leyti sem þau verða að koma til framkvæmda strax. Það er annars gott, að einn maður úr mþn., sem sé hæstv. forseti, er hér til að taka þátt í umr. um þetta mál, því hann er, vegna starfs síns í n. og þátttöku í undirbúningi málsins, því miklu kunnugri en ég eða nokkur annar hv.þm. Þess vegna mun ég bíða með, þar til ég hefi heyrt, hvað hann segir, að taka afstöðu til einstakra till. Ég vil þó víkja að 2 atriðum, sem hv.þm. Borgf. minntist á. Hann er nú reyndar ekki staddur í d., en það gerir ekkert til, því það eru ekki ádeiluatriði. Hv. þm. Borgf. var að draga í efa, að það væri nokkuð, sem ræki á eftir að fá löggjöf um þetta efni, og sagði, að það væri ekki sjáanlegt, að lax eða silungur gengi neitt til þurrðar. Ég skal ekki fara út í það. En ég ætla, að á síðustu áratugum, og þó sérstaklega - ef ég mætti skjóta því hér inn - ef lengra er farið aftur í tímann, til þess rits, sem merkilegastar upplýsingar hefir að geyma um þetta mál og sem mjög gaman er að lesa - og á ég þar við jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns. Hún segir glögglega frá ýmsu um þetta efni. Ég hefi kynnt mér það allt mjög rækilega, einmitt um þetta hérað, hérað hv.þm. Borgf., Borgarfjörðinn, og það er mjög merkilegt að lesa það, sem þeir þar segja, Árni Magnússon og Páll Vídalín, um það, hvernig hagaði til um þessi mál fyrir 200 árum síðan. Þá var ekki byrjuð laxveiði á þeim slóðum, þar sem aðalveiðin er nú. En þá var laxveiði til stórmikils gagns á mörgum efri jörðunum, svo sem Lundi og Reykholti og fleiri jörðum, þar sem nú er ekki laxveiði svo teljandi sé. En með skynsamlegri löggjöf mætti takast að auka mikið laxveiðina, bæði þar, sem hún er mest nú, og líka uppi í héruðunum, þar sem veiðin hefir minnkað. Að síðustu vil ég segja nokkur orð út af orðum hv.þm. Borgf. Hann vildi álita, að það þýddi alveg sitthvað, „að fengnum tillögum veiðimálastjóra“ og „eftir tillögum veiðimálastjóra“. Ég hygg, að af flestum stj. hafi verið litið svo á, að þetta hvorttveggja þýddi alveg það sama. Ég hefi minnzt á þetta við fyrrv. ráðh., hv. 2. þm. Reykv., og hann sagði, að stj. bæði á undan honum og eftir, hefðu verið þessarar skoðunar. Ég verð því að álíta, að þær ályktanir, sem hv.þm. Borgf. dró af þessu „eftir tillögum“ séu ekki réttar.

Ekki leit hæstv. stj. svo á 1929

þetta mun þó í flestum tilfellum hafa verið framkvæmt eins og ég hefi nú sagt, og það geta menn líka sannfærzt um með því að tala við hv. 2. þm. Reykv. Ég vil mjög eindregið óska þess, að frv. geti nú fengið endanlega afgreiðslu og að full vandvirkni verði viðhöfð við afgreiðslu þess.

Jónas Þorbergsson Það er aðallega tvennt, sem mig langar til að vekja athygli hv.þdm. á í sambandi við þetta mál. fyrsta lagi eru það brtt.hv.þm. Borgf., sem hann hefir borið fram á þskj. 338, sem ég vil gera aths. við, og þá sérstaklega þá till., þar sem hann leggur til, að felld séu niður þau ákvæði 2. gr., að veiðirétt megi eigi skilja frá jörðum. Ég álít mjög varhugavert að samþ. þessa brtt. Það er alkunnugt, að sá háttur er farinn að tíðkast, að einstakir menn, sem eiga ráð á miklum fjármunum og hafa tíma til að skemmta sér, hafa tekið veiðirétt í ýmsum ám á leigu um lengri eða skemmri tíma, og jafnvel svo tugum ára skiptir. Þeir hafa svo byggt sér lystihús við þessi veiðivötn og stundað þar stangarveiði sér til skemmtunar. Afleiðingarnar af þessu hafa svo orðið þær, að veiðivötn þessi eru algerlega vanrækt. Þarna geta ekki myndast veiðifélög, meðan svona er háttað, þar verður ekkert klak og ekkert gert fyrir ána. Þar með er loku skotið fyrir það, að veiðin geti orðið til nytja þeim jörðum, sem að ánum liggja. Það hefir vitaskuld verið freistandi fyrir menn, áður en skilningur á nytsemi þessarar veiði var vaknaður, að ganga að þeim boðum, sem þessir menn buðu til að fá umráð yfir veiðinni sér til skemmtunar þetta fór mjög í bága við þá almennu þjóðarhagsmuni, sem eiga að geta leitt af skynsamlegri meðferð þessa veiðiskapar, og það fer einnig mjög í bága við þann aðaltilgang, sem er á bak við þessa merkilegu löggjöf, sem hér á að setja, því að meginstefna þessa frv. er sú, að því er mér skilst, að gera veiðivötnin sem allrahagnýtust fyrir alla þá, sem jarðir eiga þar að. Ég vil því mjög alvarlega vara menn við þessari till.hv.þm. Borgf. Ef hún yrði samþ., þá yrði það til þess að viðhalda þessum skaðlega ósið, sem kominn er á í meðferð veiðivatna. Þá er annað atriði, sem ég vil aðeins minnast á. Í 30. gr. 2. málsl. segir, að girðingar megi aldrei ná yfir meira en 1/3 hluta af breidd árinnar og aldrei megi girða yfir aðalstraumlínu ár. Með þessari málsgr. á að slá því alveg föstu í lögum, að aldrei megi girða yfir aðalstraumlínu ár og aldrei yfir meira en 1/3 hluta af breidd ar, hvernig sem á stendur. En nú er það svo, að von um veiði er mest um aðalstraumlínu ár, og venjulega hagar svo til, að aðalstraumlína er í miðri á. Nú skilst mér, að eftir þessu frv. sé mönnum fyrirmunað undir svona kringumstæðum að leggja lengra en út í 1/3 árinnar frá hvoru landi, en miðja árinnar og þá aðalstraumlínan skuli vera fyrir utan takmörk veiðivélanna. Að vísu er gert ráð fyrir í 68. gr., að frá þessu megi veita undanþágu þar, sem veiðifélag er starfandi við ár, en samt sem áður álít ég varhugavert að láta þetta ákvæði vera í frv., vegna þess að svo getur hagað til, að ekki sé hægt að mynda veiðifélag við ána, eða getur á. m. k. orðið langur dráttur á stofnun slíks veiðifélags þetta ákvæði yrði óeðlilegar hömlur á afnotarétti manna af veiðivötnunum, því að með því að samþ. það er mönnum bannað að hafa veiðivélar sínar þar, sem helzt eru líkur til, að eitthvað veiðist. Ég vil því skjóta því til hv. landbn., hvort hún vilji ekki taka þetta atriði til vinsamlegrar athugunar. Ég er fús til samvinnu við hana um þetta og vona, að hún vilji styðja eða þá bera fram brtt., þar sem svo sé ákveðið, að girðingar megi aldrei ná lengra en í miðja aðalstraumlínu ár.

Jörundur Brynjólfsson [óyfirl.]: Ég ætla, að það hafi verið á Alþingi 1930, sem þetta frv., eða frv. sama efnis, var fyrst flutt. Það kom seint fram á þinginu og vannst ekki tími til að sinna því að verulegu leyti. Svo var það borið fram aftur á vetrarþinginu 1931, ásamt nokkrum viðaukum og breytingum, og nú er það enn lagt hér fram á ný, og eru ýmsar af heim brtt., sem fram komu við frv. frá landbn. Nd. á vetrarþinginu 1931, færðar inn í frv. Hv. frsm. landbn. hefir nú vikið að málinu almennt og þýðingu þess, hversu mikið það varðar þjóðfélagið og þá, sem beinlínis njóta þess, hvernig löggjöfin um þetta efni er úr garði gerð. Ég fjölyrði svo ekki meira um það, en vil með nokkrum orðum víkja að þeim brtt., sem fram hafa komið við frv., fyrst af hálfu landbn. og síðar að brtt.hv.þm. Borgf., og þá að ræðu hans í sambandi við þær. Ég ætla ekki að víkja að þeim brtt. landbn., sem eru minni háttar, heldur aðeins að þeim, sem ég tel varhugaverðar og stefna í skakka átt. Ég vil ekki eyða tíma til að ræða um hinar, sakir þess að þær skipta minna máli og það yrði of langt mál að rekja þær. Brtt. n. við 13. gr. frv. lýtur að því, að í stað þess, að í frv. er ætlazt til, að sú laxveiði í sjó verði leyfileg framvegis, sem metin hefir verið til fasteignamats 1. apríl 1922, þá er í brtt. gert ráð fyrir að leyfa þá laxveiði í sjó, sem metin hefir verið til fasteignaverðs 1. apríl 1932. Um þetta atriði, laxveiði í sjó, er það að segja, að sanngjarnt þótti að heimila framvegis þá veiði, sem metin hafði verið til fasteignaverðs í matinu frá 1922, en nú vill n. framlengja þessa ívilnun eða viðurkenningu til 1. apríl 1932. Ég skal nú ekkert fullyrða um, hvort laxveiði í sjó hefir verið tekin upp á nýjum stöðum síðastl. 10 ár, eða eftir 1. apríl 1922. En hitt er kunnugt, að raddir hafa komið fram um það á Alþingi að banna laxveiði í sjó, og þess vegna hygg ég, að menn hafi ekki tekið hana upp á síðari árum. Ég hefi ekki spurzt fyrir um það, hvort þessi sjávarveiði hafi verið metin á ný til hlunninda í hinu nýja fasteignamati, en ég held, að það hafi ekki verið tekið tillit til hennar umfram það, sem áður var. Samt sem áður held ég, að það sé óheppilegt, allra hluta vegna, að taka þetta ákvæði úr brtt. upp í lögin, en það má segja, að það sé meinlaust, ef þessi sjávarveiði hefir hvergi verið tekin upp, en hafi svo verið, þá er brtt. til hins verra, því meira sem veitt er af laxi í sjó, því skaðlegra er það fyrir laxveiði í ám og vötnum. Og hreinlegast hefði það verið, að komið hefði fram till. um, að laxveiðiréttur einstaklinga eða einstakra jarða í sjó væri innleystur, jafnvel þó að hið opinbera hefði þurft að hlaupa þar undir bagga og kosta einhverju til þess; veiðirétturinn getur varla verið metinn svo hátt samkv. fasteignamati. Skoðun mína um skaðsemi af laxveiði í sjó byggi ég á því, sem viðurkennt er hvarvetna um lönd, að hún valdi mestu tjóni og leiði til þess, að laxinn gengur smám saman til þurrðar. Ég get minnt á það, að Norðmenn, Danir og Svíar harma það mjög, að laxveiði í sjó skuli hafa verið heimiluð hjá þeim, og hið sama hefir viða komið fram í Norður-Ameríku, þar sem talið er, að sú veiði hafi mest fækkað laxinum. Þess vegna mæli ég mjög eindregið á móti þessari brtt. landbn. og vænti, að hv.þd. sýni þá varfærni í þessu máli, að hún felli hana. Þá er brtt.n. við 14. gr., að 2. tölul. orðist svo sem þar segir. Leggur n. til, að gengið sé skemmra en ákveðið er í frv., þannig að ekki skuli sett takmörk fyrir lagningu silungsnetja í árósum eða í nánd við þá. En í frv. er lagt til, að hið sama gildi um þau og ádráttarveiði. Þó að þetta skipti ekki miklu máli, þá tel ég varlegra að langa ekki lengra en frv. gerir ráð fyrir um heimild til þessarar veiði. Þá er ein brtt. frá landbn. við 17. gr., um vikufriðunina. Í frv. er gert ráð fyrir 60 klst. vikufriðun á lax- og göngusilungsveiði í ám. Mig rekur minni til, að í grg. frv. hafi ég áskilið mér rétt til þess að flytja brtt. við þetta atriði, þar sem ég taldi n. hafa gengið of skammt um ákvörðun á friðunartímanum. Ég tel ekki gengið nægilega langt með því að ákveða friðunartímann 60 klst., og því síður 48 klst., eins og landbn. leggur til, og byggi ég það álit mitt á erlendri reynslu, sem hefir leitt í ljós, að þessi friðunartími er allt of stuttur, t. d. fyrir vatnsföll í Noregi og Svíþjóð. Sérstaklega hefir þetta komið glöggt fram að því er snertir vatnsföll í Noregi, og þó hefði vikufriðunin þar mátt vera skemmri en hér á landi, af því að árnar eru þar flestar styttri og þola því betur skemmri friðunartíma. Reynsla Norðmanna er sú, að stytzta friðun á viku megi ekki vera skemmri en 72 klst., og auk þess hafa veiðimálastjórnir í einstökum héruðum heimildir til þess að ákveða miklu lengri vikufriðun, allt upp í 5 sólarhringa, sérstaklega þar, sem um er að ræða fastar veiðivélar og önnur föst veiðitæki. - ég ætla því, að hv.þdm. megi vera það ljóst, að ég gangi ekki of langt í kröfum um vikufriðun, þó að ég flytji brtt. um, að skemmsta friðun skuli vera 72 klst. á viku. Í vötnum og ám í Noregi er nú orðin mjög lítil laxveiði, þar sem hún var áður allmikil, og er því einkum borið við, að orsökin sé fyrst og fremst mikil laxveiði í sjó og of stutt vikufriðun í ám og vötnum. Þess vegna hefir friðunartíminn nú verið lengdur og veiðimálastjórnum einstakra héraða heimilað að lengja vikufriðunina upp í 4–5 sólarhringa, eins og áður er sagt, eftir því hvaða veiðitæki eru notuð. Þar að auki er þessum málum þannig háttað í Noregi, að mikið hefir verið byggt af klakhúsum og laxinum verið haldið við á þann hátt. En þrátt fyrir alla þessa viðleitni, eru sumstaðar þeir annmarkar á, að eigi er hægt að starfrækja klakhúsin, af því að laxveiðin er svo lítil. Milliþinganefndin, sem undirbjó þetta frv., hefir látið það í ljós, að hún hefði kosið að banna laxveiði í sjó, til þess að auka laxgengdina í árnar, en sakir þess, hversu erfitt er að innleysa þau veiðiréttindi á þessum þrengingartímum, þá var frá því horfið. Í Danmörku er þessum málum þannig komið, að sakir þess, hve laxinn hefir lítið verið friðaður þar, þá eru Danir búnir að missa alla von um að geta fjölgað laxinum þannig, að veiðin aukist frá því, sem hún er nú. Ég mun svo ekki fjölyrða um þessa brtt. mína að sinni, en vík e. t. v. nánar að vikufriðuninni síðar í sambandi við svar mitt til hv.þm. Borgf. Þá kem ég að brtt. landbn. við 73. gr. frv., um það, hvernig fara skuli með bætur fyrir missi selveiðanytja á jörðum. Í 3. lið frvgr. er stungið upp á því, að ábúendur á jörðum ríkis, kirkju eða sveitarfélaga fái greiddar bætur fyrir missi selveiðinytja á ábýlisjörðum sínum við ófriðun selsins, er greiðist úr ríkssjóði, enda falli þær niður við næstu ábúendaskipti á jörðum þessum. Landbn. hefir ekki getað fallizt á þetta og leggur til, að það atriði verði fellt niður úr frv. Hinsvegar ætlar hún laxveiðinotendum að greiða þessar bætur. Það er nú svo, að óvíða eru friðlýst selalátur í árósum, en ef svo fer, sem búast má við, að laxveiðamennirnir greiði ekki þessar bætur, þá tefur það mjög fyrir útrýmingu selsins. Mér þykir leitt, að hv. meiri hl. landbn. skyldi henda sú smámunasemi að vera á móti þessu atriði. Og til allra hv.nm. vil ég segja það, að ég harma, að þeir skuli ekki hafa skilning á því, að slíkt mál sem þetta má ekki velta á lítilfjörlegum stundarhagsmunum; það er miklu meira framtíðarmál en svo. Það er enginn efi á því, að ef lög um lax- og silungsveiði eru skynsamlega sett og skorður reistar við því, að selurinn eyði laxinum, svo sem föng eru á, þá gefa þau landsbúum margar millj. kr. tekjur, þegar fram líða stundir. En hitt er líka jafnvíst, að ef hv.þdm. hafa ekki það glöggan skilning á þessu máli, að þeir láti sér í augum vaxa lítilsháttar útgjöld úr ríkissjóði um stundarsakir til friðunar laxinum í einni af beztu veiðiám landsins, þá dregur það mjög úr áhrifum þessara laga. Þessi á, sem ég á við, er Ölfusá. Þar eru þrjú friðlýst selalátur, sem tilheyra þremur jörðum, og ein þeirra er einstaklingseign; verður því að greiða eiganda hennar bætur fyrir missi selveiðinytja þar. Hinar tvær, Hraun og Arnarbæli í Ölfusi eru kirkjueign, og eftir till. landbn. yrðu laxveiðieigendur einnig að greiða ábúendum þeirra jarða samskonar bætur. Af þessu myndi því leiða töluverðan kostnað fyrir ekki fleiri menn en laxveiði stunda í Ölfusá, og jafnvel tilfinnanlegan. Hvort víðar stendur svipað á, veit ég ekki, en víst er um það, að hverfandi kostnaður væri fyrir ríkissjóð að inna þessa greiðslu af hendi vegna Arnarbælis. Presturinn þar er orðinn roskinn og má því búast við, að þar verði prestaskipti áður en langt um líður, en þá falla bæturnar niður samkv. frv. hér er um meira að ræða en fjármunina eina, þar sem er skilningur sá, sem Alþingi á að sýna mönnum í efnum sem þessum. Ég vil því vænta þess, að hv. d. felli brtt. landbn. Ég ætla, að ég þurfi ekki að taka til athugunar aðrar brtt. landbn. Þær eru allar minni háttar og breyta ekki stefnu frv. Vík ég þá að ræðu hv.þm. Borgf. og mun minnast á brtt. hans um leið og ég andmæli ræðu hans, en ekki ræða þær sérstaklega. Hv. þm. Borgf. sagði, að landbn. hefði sniðið stærstu agnúana af frv., en taldi þó, að hann hefði með brtt. sínum fært það í enn betra horf. Að því er snertir þær brtt.n., sem eru leiðréttingar á tilvitnunum til greina, get ég tekið undir þetta, en um efnishliðina er ég á öðru máli. Hv. þm. sagði, að ég hefði gert of mikið úr því, að laxveiðin hefði minnkað, og kvað meðalveiði ekki minni en áður. En ég tel hæpið að byggja á þeim skýrslum. Útbúnaður til laxveiði er allur betri en áður og enginn vafi er a, að með þeim veiðitækjum og fé, sem lagt hefir verið í laxveiðina á síðari árum, hefir verið gengið nær fiskgengdinni en áður var. Enginn vafi er á því, að færri laxar en áður komast fram hjá veiðivelum í árósum. Þótt hv.þm. vilji byggja á tölu laxanna, sannar það lítið. Hitt sannar miklu meira, á hve mörgum jörðum lax er veiddur. En þar hefir breyting á orðið. Og eftir þeirri breytingu að dæma getur þess ekki orðið langt að bíða, að laxinn gangi til þurrðar, eins og reyndin hefir orðið á erlendis. Ég vil lítið eitt drepa á, hvernig háttað hefir verið um veiðina að þessu leyti fyrr og nú. Ég hefi áður hér á þingi gefið skýrslu, þar sem saman var borin laxveiði á jörðum eftir Jarðabók Árna Magnússonar og hagskýrslur um sama efni frá 1928. Vil ég nú tilgreina þessar tölur og ennfremur tölur eftir skýrslum frá 1930, en það eru yngstu skýrslur um þessi efni. Veiðijarðir voru: Sýsla: Eftir Jarðab. Á.M. 1928 1930 Árnessýsla ........ 50 38 30 Mýra- og Borgarfjs... 90 60 35 Húnavatnssýsla ...... 85 46 37 Skagafjarðarsýsla .. 55 13 6 þessar tölur sanna miklu meira en tala laxanna, þótt í svipuðu horfi sé og áður. Hv. þm. sagði, að menn hefðu svo mest nota af veiðinni, að þeir veiddu sem mest á hverjum tíma innan ramma laganna þetta kann rétt að vera, en þó verður að slá þann varnagla, að séð verði um, að laxinn gangi ekki til þurrðar. Hitt er augnabliks hagnaður, sem getur leitt til hins mesta tjóns. Hv. þm. Borgf. þótti settar við því of ríkar skorður, að hlunnindi fylgdu jörð og jarðeigandi hefði þeirra nytjar. Hann minntist á 5. tölul. 2. gr., þar sem segir svo: „Nú er réttur til stangarveið: skilinn við landareign samkv. 4. málsgr., og er þá löglegt, að landeigandi jafnframt afsali sér rétti til annarar veiði í vatninu það tímabil, sem stangarveiðin er við landareignina skilin“. Ég veit ekki, hvort ég skildi hann rétt, en mér heyrðist á honum, að hann teldi, að með þessu væri þeim, sem tekið hafði á á leigu til stangarveiði, gefinn frekari réttur til veiði í ánni. En slíkt er auðvitað fjarstæða, þar sem það yrði undir samningum komið milli leigjanda og veiðieiganda. Hv. þm. flytur brtt. um, að 3. gr. falli niður, en í henni er svo ákveðið, að þar sem veiðiréttur er skilinn frá landareign, áður en lögin öðluðust gildi, megi eigendur leysa veiðina til sín, hver fyrir sinni landareign, ef meiri hl. þeirra krefst og ráðh. og veiðimálanefnd samþykkir. Hv. þm. kvað illa um þetta búið, enda stríddi það á móti stjórnarskránni. Slíkt er fjarstæða, þar sem hér er ákveðið, að fullt verð komi fyrir og sé eigi gert nema almenningsheill krefji, þ. e. meiri hl. landeigenda óski þessa. Slíkt er í samræmi við ýms önnur lög og samþykktir þingsins og brýtur því alls ekki í bág við stjórnarskrána. Get ég í því efni vitnað í ýmsa fremstu lögfræðinga vora, sem stuðluðu að undirbúningi frv., enda var þetta atriði ýtarlega rætt í nefndinni. þá kom hv.þm. Borgf. að 6. gr. Hann tók hana sem dæmi þess, hversu flausturslega n. hefði leyst störf sín af hendi, og vildi kasta þeim steini að n., að greinin væri mælikvarði á hana og störf hennar. Ég skal nú ekki fara að þrátta við hv.þm. Borgf. um þessi ákvæði. En ég þykist þess fullviss, að hv.þm. hefir ekki kynnt sér þau nógu vel, fremur en 3. gr., til að vera dómbær um þau, og sízt til að geta brigzlað n. fyrir þau. En hann hefði átt að gæta sjálfs sín betur en svo, að hann legði út á þennan hála ís. Hann hefir sett alveg sama ákvæðið í vatnalögin frá 1924. 124. gr. þeirra laga er frá orði til orðs eins og 6. gr. þessa frv. Ég man ekki til, að hv.þm. hafi þá látið eitt orð falla um, að sú grein bryti í bág við lög og rétt. Ef hann hefir séð það, hefir hann a. m. k. brotið þingmannsskyldu sína með því að þegja. En ég ætla nú ekki, að svo hafi verið, heldur hafi hann nú ofmælt. Ég vil minna hv.þm. á, að hægt er að skírskota til eldri laga um þetta efni en laganna frá 1923. Ákvæði Jónsbókar í landsleigubálki, 56. kap., eru mjög áþekk, og vil ég með leyfi hæstv. forseta, lesa þau upp: „Hverr maðr á vatn ok veiðistöð fyrir sinni jörðu ok á sem at fornu hefir verit, nema með lögum sé frá komit. Vötn öll skulu svá renna sem at fornu hafa runnit; veiti þat engi maðr af bæ eða á bæ annars. nema þat brjóti sjálft“. Til frekari glöggvunar vil ég leyfa mér að lesa upp 6. gr. „Nú skilur vatn landareignir, og er þá landeiganda hvorum megin veiði jafnheimil. Rétt er hvorum þeirra að hafa ádráttarveiði og draga vað að hvoru landi sem vill. En bæta skal hinum landspell eftir mati, ef ekki semur. Skipta má veiði samkvæmt 4. gr.“. Þannig hljóðar gr., og samkv. ákvæðum hennar er alveg ljóst, að ef einhver jörð á veiðirétt frá báðum löndum, en ekki land nema öðru megin ár, koma þessi ákvæði um veiðirétt landeiganda beggja megin ár ekki til greina. Ákvæði Jónsbókar um þetta efni hljóða svo ennfremur: „Hvervetna er menn eigu fiskiá saman, þá á hvárr at veiða sem vill, meðan úskipt er ánni, ok draga váðir at hváru landi er þeir vilja, en eigi skal hann öðrum veita. En ef nokkurr þikkiz mishaldinn af, þá beiði hann skiptis á, ok skipti VI grannar þeira; þeir skulu skipta víkum eða smærum, en þeir skulu ráða, ef þá skilr á, er lengrum vilja skipta“. Ég get bætt því við, að ljóst er, að forfeður vorir hafa haft glöggan skilning á þessu sem öðru og gætt þess að setja undir lekann, og betur en nútímamenn, sem breytt hafa árfarvegum, eins og ég mun víkja að síðar. Ég veit jafnvel til, að opinberri eign hefir verið stórspillt á hann hátt. Ég hirði ekki að lesa meira úr Jónsbók, þótt ýmislegt fleira sé í þessum kapitula, sem gaman hefði verið að rifja upp, en læt þetta nægja til að sýna, að ákvæði frv. eru hin sömu að efni til. Frv. vill stefna að því sama og forfeður vorir, að þær landsnytjar, sem hér ræðir um, geti haldizt sem bezt og helzt stóraukizt. Hv. þm. minntist á veiðitímann og fannst óheppilegt, að hann skyldi ekki vera tilfæranlegur. Á þessu er þó gerð nokkur rýmkun í 2. lið 16. gr., en ekki skoða ég það sem neitt höfuðatriði, að sýslunefndir fjalli um það mál, og finnst, að það ætti fremur að vera á valdi fiskiræktarfélaganna. Þá sagði hv.þm., að við hefðum lengt veiðitímann úr 3 mánuðum í 31/2 mánuð. í 2. lið 16. gr. stendur þó: „Á tímabili því, er getur í 1. málsgr., má þó hvergi stunda laxveiði, aðra en stangarveiði, nema 3 mánuði“ þetta er því byggt á misskilningi hjá hv.þm. Um stangarveiðina er ákveðið, að hún megi hefjast 1. júní og verði að enda 17 sept., eftir því hvenær hún byrjar. en megi ekki standa lengur en 3 mánuði. Hefjist veiðin 1. júní, verður hún að hætta í ágústlok. Hv. þm. sagði, að ákvæði þau, sem áður hefðu verið í lögum um þessi efni, hefðu gefizt vel, og því verið óþarft að breyta þeim. Hann kvað veiðitímann vera styttri eftir sinni brtt. en frv. okkar, en það er ekki rétt, eins og ég hefi sýnt fram á. Hitt tel ég vafasamt, að hægt sé að fullyrða, að ástand það, sem verið hefir, hafi gefizt vel: Ég ætla, að víða, einkum við árosa, hafi verið þrengt svo að, að lítil fiskiför hafi orðið ofar í ánum. Held ég því, að ekki sé hægt að skírskota til reynslunnar í þessum efnum, þó að fleira komi raunar til greina en veiðitíminn einn. Ég get reyndar sagt það, að fleira kemur til greina í þessu sambandi en ráð eitt, hvenær veiðin byrjar. En ég get ennfremur sagt hv.þm. Borgf. það, að það er engan veginn þýðingarlítið, að veiði byrji ekki fyrr en fiskigengd er byrjuð. Það er sökum þess, hvernig þessi fiskur verður að haga göngu sinni upp í vatnsföllin. Þegar hann kemur utan af hafinu, þarf hann að nema staðar við árósana og venjast súrefni hins ferska vatns. Hann lætur því flóðið, bera sig fram og aftur um árósana áður en hann gengur upp í árnar. Það er því enganveginn tilgangslaust, að veiði byrji ekki mjög snemma. Það eru auðvitað takmörk fyrir því, hve seint hún má byrja, en mikils er um það vert, að veiðinni sé þannig háttað, að laxinn geti án tafar haldið áfram göngu sinni. Hv. þm. Borgf. minntist þess í þessu sambandi, að þörf væri að gera göngusilungi sömu skil. Gat hann þar um, hve margir þeir yrðu, sem misstu hlunninda af afnotum Hvítár í Borgarfirði og Norðurár, ef þessi ákvæði frv. næðu einnig til hans. Það má vera, að menn missi hlunninda um stundar sakir. Ég skal ekki um það deila. En ég vil benda hv.þm. Borgf. á reynslu annara þjóða í þessu efni. Þegar Norðmenn settu sína laxveiðilöggjöf árið 1848, höfðu þeir ströng ákvæði um göngusilung. Síðar meir, þegar sú löggjöf var endurskoðuð, gáfu þeir eftir á þeim ákvæðum og heimiluðu að veiða silunginn lengur. En hin fyrsta reynsla af þeirri ráðabreytni var sú, að laxgengd og veiðiskapur á göngusilung minnkaði. Nú á seinni tímum hafa þeir mjög hert sína löggjöf þessu viðvíkjandi, og láta eitt yfir báðar þessar tegundir ganga hvað veiðiskap snertir. Ég get einnig bent hv.þm. á laxveiðilöggjöf Englendinga; þeir gera þar engan mun á þessum tegundum. Hv. þm. Borgf. drap í þessu sambandi á upplýsingar, sem hann hefði fengið hjá Halldóri Vilhjálmssyni, skólastjóra á Hvanneyri og Sigurði Fjeldsted í Ferjukoti. Einnig skírskotaði hann til einhvers Englendings, sem hefði stundað stangarveiði við Grímsá í Borgarfirði, og taldi að göngusilungur væri hinn mesti vágestur fyrir laxaseiðin í ánum. Hvaðan sem slíkar upplýsingar koma, vil ég fullvissa hv.þm. um, að þetta er ekki á neinum rökum byggt. Göngusilungurinn gerir ekki hið minnsta tjón. Það er vatnasilungurinn, urriðinn, sem þar er mestur vágestur. Það er ekki í fyrsta skipti, sem þeir, er rányrkju hafa stundað í stórum stíl og orðið meir til meins en gagns, þykjast bera manna bezt skyn á þessi mál. Ég minnist ritsmíðar úr þessari átt fyrir nokkrun árum, þar sem þeir menn, sem riðnir voru við flutning slíks frv. sem þessa hér á þingi, voru heimskaðir fyrir að þeir hefðu ekki stundað laxveiði og hefðu því ekki vit á þessum málum. En eftir fenginni reynslu fullyrði ég, að það eru einmitt þessir menn, sem mest hefir á borið og mest hafa spyrnt við fótunum, þegar átt hefir að ráða einhverja bót á þessum málum. Og frá þeirra hálfu hefir komið fram næsta lítil þekking á lifnaðarháttum og eðli þessara fiskitegunda, og þeir ættu því að hafa hljótt um „fróðleik“ sinn, ef hann er ekki meiri en enn hefir komið fram. Og ég vil beinlínis benda hv.þm. Borgf. á, að hann skuli ekki leggja of mikið upp úr áliti þessara manna, þótt þeim hafi auðnazt að drepa nokkrar bröndur í ám og hugsi um það eitt að drepa sem mest. Það væri undarlegt, ef jafnmiklir veiðimenn og Englendingar hefðu slík ákvæði í sinni löggjöf, ef þeim fyndist þau vera til skaða. Englendingar hafa mjög mikið gert til þess að bæta sína laxveiði, og má því nærri geta, hvort slík ákvæði eru að þeirra áliti til hinnar mestu skaðsemdar fyrir laxinn. Það þarf ekki að benda á annað en þetta til þess að fá fulla sönnun fyrir því, að rétt er að hafa hin sömu ákvæði um göngusilung og lax. Ég vona, að þessi aðvörun, sem kemur nú hér fram í þinginu af minni hálfu, verði bending til Borgfirðinga um að fara ekki að ráðum þessa enska sportmanns, sem leigt hefir Grímsá til stangarveiða, og uppræta nú ekki hverja silungsbröndu úr ánni, þvert á móti hæna göngusilung sem mest í vötnin. Hv. þm. Borgf. harmaði mjög að ein þeirra brtt., sem fram væru bornar um þetta efni, skyldi kveða svo á, að það væri háð vilja veiðimálastjóra, hvort frekar skyldi rýmka til í þessum efnum, og finnst hún ganga tæplega nógu langt. En ég er búinn að lýsa yfir því, að þær ganga allt of langt og eiga ekki rétt á sér. Ég er ekki að álasa hv.þm. Borgf. fyrir það, að hann flytur þessa brtt. Hafi hann ekki þekkt til þessara atriða áður, þá er hverjum manni það vorkunnarmál að leggja trúnað á orð þeirra manna, sem einir þykjast sitja inni með allan fróðleik. En menn skyldu varast að taka tillit til þeirra manna, sem hafa hagnað af því, að gengið sé sem næst veiðiskap þessara nytjafiska, sem ganga í vötnin hér á landi. Það er vissulega búið að ganga allt of langt í því efni. Ég kem þá að vikufriðuninni, sem hv. hm. gerði að umtalsefni. Ég var búinn að víkja að henni áður, svo að ég get farið fljótt yfir sögu. Hv. þm. benti á, að þar sem um væri að ræða stórár eins og Hvíta í Borgarfirði og Ölfusá, þá væri ekki mikil hætta, þótt veiðivélar næðu út í miðjar árnar. Og þótt vikufriðunin væri ekki lengri en 48 stundir, eins og lagt hefir verið til, þá ætti viðhaldi göngusilungs ekki að vera hætta búin. Ég er áður búinn að víkja svo rækilega að þessu atriði, að ég þarf ekki miklu við að bæta. En ég get aðeins tekið það fram, að reynslan er búin að sýna, að slíkt fyrirkomulag á veiðitækjum í vatnsföllum og jafnvel þótt það nái sumstaðar út í miðjar árnar, þá hefur fiskigengdin þorrið stórum. Hér er heldur ekki einungis um breidd ánna að ræða, heldur einnig hvernig straumfallið er, og er því nauðsynlegt, að reistar séu skorður við því, hvar koma megi veiðivélum fyrir. Þess vegna er það nauðsynlegt að tiltaka lengd bilsins milli hinna föstu veiðivéla í ánum, og till.n. er byggð á því, að þar sé eigi skemmra á milli en 100 metrar. Í veiðilöggjöf Norðmanna er þetta einnig talið hið minnsta, sem vera megi. Þá minntist hv.þm. á ádráttinn og þótti undarlegt að mþn., sem virtist vilja friða laxinn, skyldi færa veiðitímann frá kl. 9 til 12. Ég get sagt hv.þm. Borgf., að ég legg enga áherzlu á þetta atriði þetta var einungis ákveðið af þeim ástæðum, að við töldum heppilegra, þar sem þessi veiði fer fram um sláttinn, að veiðimennirnir gætu notað tímann að kvöldinu og tafizt minna frá öðrum verkum. Viðvíkjandi því, sem hann sagði, að laxinn sækti í hyljina á kvöldin og að þetta fyrirkomulag væri því líklegra til að spilla og uppræta veiðiskap í vötnum, þá hygg ég það vera úr lausu lofti gripið, því að mér er kunnugt um það, að laxinn leitar frekar á grynningarnar í myrkri, sérstaklega þar sem möl er í botninum. En um þetta atriði mun ég annars ekki gera neinn ágreining, það má færa tímann til kl. 9, ef menn hafa trú á því, og ég tel ekki rétt að setja hitt í frv., ef allir eru uppfullir með, að þetta sé heppilegra. Takmörkunum þeim, sem frv. setur um adráttarveiði, hefi ég ekkert á móti, enda er svo um búið í frv., að eftir tillögum þess manns, sem hefir þessi mál með höndum og á að hafa hina beztu dómgreind um þá hluti, á að vera hægt að friða hvern þann stað, sem hætta getur stafað af, að ádráttarveiði sé stunduð þetta er og rétt, því að tilgangslítið væri að þrengja að veiði við árósana, ef nokkrum mönnum ætti að haldast uppi að spilla veiðinni með ádrætti, sem bætt var úr með öðru ákvæði, og vil ég ekki stuðla að því, að þessi veiði verði til þess að rýra friðun laxins. Að öðru leyti held ég, að ég þurfi ekki að fjölyrða frekar um vikufriðunina. Hefi ég minnzt rækilega á hana áður og get látið mér nægja að skírskota til þess. Þá er ákvæði 28. gr. frv. um möskvastærðina, sem hv.þm. Borgf. kemur með brtt. við. Ég get fyrir mitt leyti lýst yfir því, að ég tel það litlu máli skipta, þótt möskvastærðin verði ákveðin eins og hann nú leggur til, í stað þess, sem lagt hefir verið til af hálfu mþn. En viðvíkjandi þeim röksemdum, sem hann ber fram fyrir sínu máli, að nauðsynlegt sé að hafa þessa möskvastærð, til þess að hlífa unglaxinum, þá get ég sagt hv.þm. Borgf. það, að slíkt er engin röksemd fyrir þessari brtt. Það er þannig háttað um göngu laxins í ferskt vatn, að þangað kemur nær ekkert annað en fulltíða lax. Það er vísindalega sannað, að ekki nema örfá prósent af laxi koma nokkurn tíma upp í árnar. Þeir koma þangað ekki fyrr en þeir eru orðnir kynþroska, og ekki nema örlítið brot af heim laxi, sem eitt sinn hefir aukið kyn sitt þar, kemur aftur. Líka er þess að geta í þessu sambandi, að um fleiri en eina tegund af laxi er að ræða, og smálaxinn, sem veiðist hér stundum, er sérstök tegund, sem ekki nær meiri þroska. Hv. þm. Borgf. skírskotaði í þessu efni til bréfs frá , þeim mönnum, sem ég minntist á áðan - þeim Halldóri Vilhjálmssyni á Hvanneyri og Sigurði Fjeldsted í Ferjukoti -, þar sem þeir láta eitthvað í ljós um það, hve þetta væri stórhættulegt unglaxinum. En ég hefi vikið að því aður, hve álit slíkra manna er lítils virði. Þeir höfðu skírskotað þar til norskra laga. Ég man ekki, hvaða möskvastærð hv.þm. nefndi.

Svipað og í gömlu lögunum, eða rúmlega 23 cm. að ummáli

. Það mun rétt vera, eða 5,8 cm. milli votra hnúta. En í þessu sambandi vil ég geta þess, að laxinn í Noregi er nokkru stærri en sá, sem gengur í árnar hér, svo þar á þetta betur við. Ég verð einnig að minnast á það, að Norðmenn höfðu áður það ákvæði, að ekki mætti fara nær árósum með veiðiskip en 400 metra, og þykist ég vita, að í þessu bréfi, sem þessir Borgfirðingar hafa sent þm. sínum  Viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði, að ekki mætti fara nær árósunum en tiltekið er í frv., og vildi telja, að sumar jarðir yrðu fyrir skaða sökum þess, þá held ég, að það yrði óvíða, þótt ég þori hinsvegar ekki að staðhæfa neitt um það. Þá minntist hv.þm. á það, sem ég hefi að nokkru vikið að áður, að ef svona langt ætti að vera á milli veiðivéla, myndi sumstaðar eigi unnt að koma veiðivélum fyrir í ánum, því að víða væru staðhættir til þess að ganga frá lögnum beztir með stuttu millibili. Þessu skal ég ekki mótmæla, því að það má vel vera rétt, þótt það réttlæti ekki þessa veiðiaðferð. Og með því móti gæti orðið gengið hættulega nærri fiskistofninum. Hvað sem þessu ákvæði líður, er nauðsynlegt, til þess að tryggja friðun þessara landsnytja, að eigi sé haft skemmra millibil en hér er lagt til. Ég hefi þá drepið á þau atriði í ræðu hv.þm. Borgf., sem mér þóttu verulegu máli skipta, og get látið hér staðar numið. Ég vil aðeins í þessu sambandi minna á það, að ef erlendum þjóðum, sem í þessum efnum hafa sömu hagsmuna að gæta, hefði ekki verið það ljóst, hve þýðingarmikið þetta atriði er, þá hefðu þær ekki sett um það jafnrækilega löggjöf og ekki harmað, eins og nú, hve þau ákvæði hafa verið seint sett, sem tryggja þessi veiðihlunnindi. En svo hefir farið, að þeim hefir orðið það til hins mesta tjóns, hve veiðilöggjöf þeirra var áfátt. nú getum við hrósað happi yfir því, hve tiltölulega lútið fé er búið að leggja í veiðivélar í vötnum, og við eigum að nota okkur þá aðstöðu til þess að setja á löggjöf, sem hamlar því, að veiðinni verði spillt, áður en það er um seinan, því að það er víst , að ef við sýnum hirðuleysi í þessu efni, þá hafa menn áður en varir lagt mikið fé til fullkomnunar þessum veiðiútbúnaði, til þess að grípa upp veiðina. Og innan fárra ára myndi laxveiðinni í þessu landi verða stórkostlega spillt frá því, sem nú er. Sem dæmi þess, hve þær þjóðir, sem orðið hafa of seinar í þessu efni, hafa átt við mikla örðugleika að stríða, má benda á reynslu Norðmanna, sem á árunum 1848–1930 hafa fimm sinnum orðið að endurbæta sína löggjöf. Og þó er svo komið þessum veiðiskap, að þeir, sem orðið hafa of seinir á sér, harma, hve síðla þeir komu auga á þær varnarráðstafanir, sem þeir upphaflega hefðu átt að setja, en nú er orðið erfiðara viðfangs. Það mun einnig vera svo hvað Bretland snertir, að fá eru þau þing, sem þar hafa verið háð frá því á 19. öld, að ekki hafi komið þar fram meiri og minni tillögur til breytinga á laxveiðalöggjöfinni, og hafa þær gengið í þá átt að reyna að tryggja enn betur þessi hlunnindi, og tilraunir hafa verið gerðar til þess að auka fiskigengd í þessum vötnum. Mér dettur í þessu sambandi í hug á ein á Írlandi, sem ekki var laxgeng nema nokkuð upp eftir, en var svo gerð laxgeng lengra. og innan stundar var stórkostleg veiði fyrir ofan hinn áður ófæra foss. Ég man ekki glöggt, hve það skipti mörgum þúsundum punda á ári á þessu tiltölulega litla svæði, en það var mikið. Ég vænti því, að d. sýni þessu máli hinn bezta skilning og jafnframt hina mestu varfærni í að skemma ekki þau atriði í frv., sem gerð eru til endurbóta okkar laxveiðalöggjöf, þótt þau kynnu á hinum fyrstu árum að skerða hagsmuni þeirra, sem nú veiða mest. Ég er sannfærður um, að innan stundar fá þeir á skömmum tíma, en þó með minni tilkostnaði, miklu meira verðmæti en nú, auk þess sem fleiri menn á landinu nytu þeirra gæða. Það er skylda hv.þdm. að gera sér þess ljósa grein, að í þessu efni er ekki einungis verið að vinna fyrir stundarhagsmuni nokkurra manna þetta er fyrst og fremst fyrir framtíðina gert.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Ég skal ekki lengja umr. mjög með því að svara þeim aths., sem fram komu við till. landbn. Hv. 1. þm. Árn. gerði aths. við þrjár af brtt.n., og skal ég þá fyrst leyfa mér að fara nokkrum orðum um þær till. og hans aths. Fyrst gerði hann aths. við brtt. okkar við 13. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að þegar um ræðir að laxveiðaréttindi í sjó hafa verið metin til fasteignamatsverðs, leggjum við til, að miðað sé við hið nýja fasteignamatsverð, sem gengur í gildi nú á þessu ári, en ekki fasteignamatið frá 1922. Hv. þm. benti á, að það væri mjög óvarlegt að færa út veiðirétt í sjó, en búast mætti við, að laxveiðihlunnindi í sjó hefðu víðar verið metin við hið nýja mat heldur en við fasteignamatið frá 1922, og mundi því breyting n. verða til þess, að víðar mætti stunda laxveiði í sjó en ella. Í því sambandi skal ég taka það fram, að ég er í raun og veru á því, að undantekningarlaust hefði átt að banna laxveiði í sjó, og hefði því getað fylgt því, að þau ákvæði hefðu verið felld úr frv. En að mínu áliti á annaðhvort að fella rétta allt í burt eða þá taka tillit til allra þeirra staða, þar sem þetta nú er metið. Mér finnst ekki koma til mála að miða við matið frá 1922, þar sem nú hefir verið metið af nýju, og því vil ég halda fast við till.n. um að miða við nýja fasteignamatið. Ég get ekki fallizt á það fyrir n. hönd, að hún taki til greina þær aths. hv.þm., að þetta sé á svo fáum stöðum, að það geri ekki nokkurn mun. Ef þær jarðir, þar sem hlunnindi þessi hafa verið metin 1922, fá að halda þeim, þá er rétt og sjálfsagt, að þær jarðir, þar sem hlunnindi þessu kynnu að hafa verið metin í hinu nýja mati, fái einnig að halda þeim. Þá gerði hv.þm. einnig aths. við brtt. við 17. gr., þar sem lagt er til að færa vikufriðunina úr 60 stundum í 413 stundir. Ég gat þess við framsögu málsins, að n. klofnaði um þetta atriði. En fyrir mitt leyti var ég á móti því að færa þetta niður í 48 stundir og er því í þessu atriði sammála hv.þm. Ég geri ráð fyrir, að hv.þm. Borgf. muni svara fyrir sitt leyti og þeirra nm., er sömu skoðun hafa um þetta atriði. Á hinn boginn er ég á móti brtt.hv. 1. þm. Árn. um að færa friðunartímann upp í 72 stundir á viku hverri. Ég tel það rétt eins og í frv. er, að friðunin sé höfð 60 stundir. Hv. 1. þm. Árn. gat þess, að Norðmenn hefðu 72 stunda vikufriðun þetta er rétt, en ég hygg, að þetta sé of stórt stökk í einu. Ég hygg, að ekki sé ráðlegt að fara lengra fyrst um sinn en frv. gerir. Að lokum gerði hv.þm. nokkrar aths. við 18. brtt.n., um baetur til selveiðieigenda. Ég lít svo á, að úr því að leggja á á laxveiðieigendur bætur fyrir selveiðimissi til þeirra manna, er búa á jörðum í einstakra manna eign, þá sé eins eðlilegt, að þeir greiði bætur til þeirra, er búa á jörðum í opinherri eign. Ég sé enga ástæðu til að gera upp á milli þessara tveggja flokka landsdrottna. Í flestum tilfellum má gera ráð fyrir, að við eyðingu selsins komi aukin laxveiði í staðinn, svo þessar bætur séu aðeins tímaspursmál. Hv. 1. þm. Árn. gat um eitt friðlýst selalátur í Arnarbæli, sem hið opinbera ætti og nauðsynlegt væri, að ríkissjóður greiddi bætur fyrir, ef eyðilagt væri, en ég get ekki skilið, að þetta eina tilfelli gæti réttlætt það að ganga frá hinni almennu reglu um það, hvernig bótum þessum skuli fyrir komið. Ég get því ekki fyrir hönd n. fallið frá þessari brtt. Í raun og veru hefi ég ekki fleira að segja við hv. 1. þm. Árn., þar sem hann hafði ekkert við aðrar brtt. landbn. að athuga. Út af ummælum hv.þm. Dal. um 30. gr., þar sem svo er ákveðið, að girðingar megi aldrei ná yfir meira en 1/3 hluta af breidd ár og aldrei megi girða yfir aðalstraumlínu, verð ég að fara nokkrum orðum. Honum þótti ákvæði hennar of hörð og vildi láta þau vera undanþæg. Ég get vitanlega ekki skýrt frá afstöðu n. til þessa atriðis núna, enda liggur enn ekki fyrir brtt. um það. En persónulega þykir mér varhugavert að leyfa nokkrar undanþágur frá þessum ákvæðum þetta er eitt af höfuðakvæðum frv. til þess að friða laxinn á göngu hans upp árnar, og er að mínum dómi mjög svo varhugavert að veita nokkrar undanþágur frá slíkum aðalfriðunarákvæðum frv. Það er hætt við, að slík heimild yrði teygð og toguð, svo undanpágan yrði að aðalreglu. Hinu er ekki hægt að neita, að þetta ákvæði getur komið alltilfinnanlega við einstaka menn, þar sem sérstaklega stendur á um aðstöðu til veiðiskapar. En það verður að vera svo hér sem ella, að hagsmunir einstaklinga viki fyrir hagsmunum heildarinnar. En um þetta skal ég ekki fara fleiri orðum nú, þar sem brtt. liggur ekki fyrir við þessa umr. Hv. 1. þm. Arn. talaði hér rækilega um brtt.hv.þm. Borgf. á þskj. 338. Ég mun því ekki tala langt mál um þær, og það, sem ég segi um þær, segi ég sem þm., en ekki sem frsm.n., því að hún er klofin um þær. En sjálfur er ég að mestu sammála því, sem hv. 1. þm. Árn. sagði um þær. Höfuðbreytingar hans snerta 1. og 2. gr. frv. Ég tel þær að mörgu leyti hættulegar. Hann vill fella það ákvæði 2. gr. niður, að veiðiréttur skuli jafnan fylgja landi því, er að veiðivatni liggur, og hafa þar um allt óbundið. Ég vil benda á, að með þessu frv. eru felld niður ákvæði vatnalaganna, 103. gr., um þetta efni. Þau eru ekki eins ströng og ákvæði 2. gr. frv., en eru þó allhörð. Með brtt.hv.þm. Borgf. eru gildandi ákvæði í vatnalögunum um þetta efni felld niður og ekkert sett í staðinn. Ég er á þeirri skoðun, að sjálfsagt sé að veiði fylgi jafnan jörðu. Þess eru dæmi, að hitt hefir verið misnotað mjög, veiðin nídd og jarðirnar rúnar að nytjum hennar. Sá, sem situr jörð, hugsar að jafnaði meira um það, að veiðin haldist við; hún er ekki einungis honum ætluð, heldur og öllum þeim, er eftir hann sitja jörðina. En hafi maður veiðiréttinn einn, kannske um stuttan tíma, hugsar hann um að notfæra sér hann sem bezt og sinnir því ef til vill engu, hvort stofninn gereyðilegst um alla framtíð. Um stangaveiði gildir allmjög annað, því að þar er ekki bæta á, að stofninn eyðileggist. því er samkv. frv. heimilt að skilja stangarveiði frá jörðu um tiltekið tímabil. En ég tel þessar brtt.hv.þm. Borgf. fráleitar. Hv. þm. taldi, að menn mundu fara í kringum þessi ákvæði og nota jeppa, en það væri ekki rétt að neyða menn til að fara í kringum lögin. Nú vil ég leyfa mér að benda á, að hv.þm. er eindreginn bannmaður. Engin lög er meira farið í kringum en bannlögin. Þó vill hann halda þeim uppi, þótt hægt sé að fara í kringum þau. 3. gr. frv. vill hv.þm. fella alveg burt þetta er í beinu áframhaldi af afstöðu hans til 2. gr. Úr því hann vill ekki hindra það, að jarðir missi veiðirétt sinn, þá er eðlilegt, að hann sjái heldur ekki ástæðu til að gera mönnum mögulegt að sameina veiðiréttinn jörðum sínum aftur, ef þeir hafa þegar misst hann. En eins og ég álít rétt að fyrirbyggja það framvegis, að veiði sé skilin frá jörðum, eins tel ég sjálfsagt að lagfæra þau mistök, sem þegar eru orðin á þessu. Annars skal ég ekki fara frekar út í þetta; það hefir hv. 1. þm. Árn. gert, og er ég honum samþykkur. Ég skal þó geta þess, að svipuð ákvæði eru víða í erlendri löggjöf, svo að þetta er ekkert nýtt. Það getur því varla verið um neitt stjórnarskrárbrot að ræða, eins og heyrzt hefir. Þá flytur hv.þm. miklar brtt. við 16. gr. frv., þar sem hann vill setja það á vald sýslunefnda að akveða veiðitímann. Mér sýnist það óþarft að leggja þetta á vald sýslunefnda. Ég get ekki fallizt á, að það sé heppilegt að gera veiðitímann meira tilfærilegan en nefndin leggur til í sínum till., enda mun ekki hægt að benda á, að það brjóti í bág við venjur hinna ýmsu héraða um, hvenær laxveiði sé stunduð. Þá vill hv.þm. rýmka ákvæði frv. um veiði göngusilungs. Það er vitanlega hættulegt að leyfa ádrátt á göngusilung í laxveiðivötnum eftir friðunartíma laxins. Það er ekki unnt að leyfa ádrátt í laxveiðivötnum án þess að leggja laxinn í hættu. Í sumum sveitum er talað um að fá eitthvað stórt, þegar lax kemur í ádrátt með silung. Ég hygg það viðurhlutamikið að rýmka ádráttaveiði frá því, sem er í frv. Ég væri fremur tilleiðanlegur til að þrengja hana enn frekar en gert er í frv., því að ég hygg, að ádráttur sé ein hin skaðlegasta veiðiaðferð. Þá vill hv.þm. leyfa ádrátt 5 daga í viku, í stað þess, að frv. leyfir hann aðeins í 4 daga. Ég er þessari brtt. mótfallinn og vildi fremur fara niður í 3 daga. Þeir, sem eitthvað hafa verið riðnir við laxveiði munu vera á einu máli um það, að ádráttur sé ein hin versta veiðiaðferð. Úr því hv.þm. vitnaði í Halldór á Hvanneyri, þá vil ég gera það líka. Hann sagði, þegar hann átti tal við landbn., að það væri einn hinn mesti ókostur frv., að það gerði of greitt fyrir með ádrátt. Það þyrfti að þengja enn meir. Það er engin ástæða til að stækka möskvastærðina, af ástæðum þeim, sem hv. 1. þm. Árn. hefir þegar getið. það er vísindalega sannað, að aðeins örlítið brot af laxinum gengur í árnar oftar en einu sinni. Smálaxinn er einungis sérstakt kyn, en ekki óþroskaður lax, er gengur aftur í árnar, eins og hv.þm. Borgf. heldur. Að bíða eftir því, að hann stækki, væri því svipað og ef við færum að bíða eftir því, að íslenzkur hestur yrði eins stór og józkur hestur. Ég sé ekki ástæðu til að ræða meira að sinni um brtt. þær, er hér liggja fyrir.

Halldór Stefánsson Það eru aðeins örfá orð. Það hefir komið fram í umr. um þetta mál, einkum af hendi hv.frsm.n., að það væri gengið út frá þessu máli sem bráðabirgðalausn á samgöngubótum fyrir héruðin austanfjalls. Ég hafði skilið það svo, að upphaflega hefði þetta verið hugsað sem endanleg lausn á þessu máli og hætti bæði viðunandi og helzta tiltækilega samgöngubótin fyrir þessi héruð. En ég verð að segja það, að ef þetta á að skoðast aðeins sem bráðabirgðalausn, þá er hér ekki um nokkurn skynsamlegan grundvöll að ræða. Við höfum veg þarna austur, sem ekki er verri heldur en almennt gerist um vegi hér hjá okkur, og ef svo á að fara að kosta milljónum til að leggja annan veg við hliðina, og það svo aðeins er bráðabirgðalausn, þá verð ég að segja það, að það er svo hörmuleg afgreiðsla sem verið getur á einu máli. Ef það vakir fyrir mönnum, að þessi nýi vegur verði aðeins bráðabirgðalausn á þessu máli, þá skil ég ekki hugsanagang þeirra, því að það má þó vera ljóst, að það, að fyrst á að leggja milljónaveg til bráðabirgðaúrlausnar, muni þó ekki flýta fyrir því, að ráðizt verði í að leggja milljónir í járnbraut á eftir. Ég skil ekki - nema ég hafi misskilið tilgang hæstv. stj. -, hvernig hæstv.atvmrh. getur farið að taka athugasemdalaust við ummælum hv.frsm.n. Nema það sé hreinlega viðurkennt, að þessi lausn sé hugsuð sem endanleg lausn á samgöngunum austur, mun ég greiða atkv. á móti þessu máli.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég skal fyrst geta þess um brtt. frá hv. þ.m. V.-Sk. á þskj. 327, að ég hefi spurt form. samgmn. (SvÓ) að því, hvort hún hafi nokkuð við hana að athuga, og kvað hann það ekki vera, enda finnst mér ekki ástæða til þess.  Út af ummælum hv. 1. þm.N.-M. vil ég segja það, að ég get náttúrlega ekki ráðið við það, hvaða ummæli ýmsir hv.þm. hafa í sambandi við afgreiðslu þessa máls eða annara. Ég get látið það í ljós af minni hálfu, að ég hefi hugsað mér þetta og geri mér von um það sem endanlega lausn á þessu samgöngumáli. Ég geri mér von um það, en náttúrlega get ég ekki, eða austanþm. nú neinn annar sagt, hvaða ákvarðanir Alþ. kann að taka í framtíðinni í þessum málum eða öðrum. Maður getur aldrei vitað hvað Alþ. kann að gera einhverntíma síðar. En það er mín trú, að þetta verði endanleg lausn á þessu máli. En það getur þar fyrir náttúrlega vel verið, að eftir svo sem 15–20 ár eða lengri tíma verði teknar upp allt aðrar samgöngur þarna austur yfir, t. d. flugsamgöngur eða eitthvað svoleiðis.

Halldór Stefánsson Hæstv. ráðh. segir, að hann geri sér von um, að þetta verði endanleg lausn á þessu máli, en að hann geti ekki ráðið við, hvernig aðrir líti á það. Mér þykir það höfuðmunur, hvort þessi fyrirhugaði nýi vegur er hugsaður sem bráðabirgðalausn eða menn hugsa sér, að það sé sú lausn, sem endanlega eigi að taka í þessu máli. Og ég vil ákveðið segja það, að ef það kemur ekki fullkomlega ákveðið fram, að þetta sé sú endanlega lausn, sem eigi að taka á þessum tíma - ég er ekki að tala neitt um það, hvað menn muni gera einhverntíma í framtíðinni, eftir mannsaldra, en miðað við þann tíma, sem rétta er gert - þá get ég ekki séð, að það sé að neinu leyti forsvaranleg afstaða að fylgja því, að leggja milljónir í að leggja nýjan veg við hliðina á öðrum vegi - að færa til veg, sem þó er í betra lagi þeirra vega, sem við höfum. Aðeins til að fá hann á betri stað, og eiga það svo yfir höfði sér, að þetta sé alveg ófullnægjandi samgöngubót fyrir þessi héruð. Ég verð að segja það, að afgreiðsla málsins á þeim grundvelli er alveg óviðunandi og óforsvaranleg.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Um þetta gildir önnur hliðstæðstaðreynd, sem sé sú, að það er ómögulegt fyrir nútíðina að binda hendur þingsins um það, hvað það geri í framtíðinni, eða fulltrúa héraðanna fyrir austan um það, hvaða kröfur þeir megi gera síðar fyrir hönd sinna héraða, eða vilji láta þingið gera. Það er að ég eins með þetta eins og - svo ég taki dæmi - þegar Lagarfljótsbrúin var byggð. Engum manni dátt þá í hug að fara fram á það, að engin önnur brú yrði byggð á það í Fljótsdalshéraði. Það, sem hér liggur fyrir að greiða atkv. um, er ekki það, hvað menn kunni að gera í þessum málum einhverntíma í framtíðinni, heldur það, hvort eigi að afgreiða málið á þessum grundvelli nú, og við því segi ég hiklaust já. Ég held, að með þessu frv. sé verið að leysa nú á viðunanlegan hátt úr hinni brýnu þörf héraðanna fyrir austan fjall fyrir bættar samgöngur, sem muni duga þeim um langan tíma.

Halldór Stefánsson Það er aðeins örstutt aths. út af samanburði hæstv. ráðh. á brú á Lagarfljót og brú við hliðina og þessum vegi og vegi við hliðina. Sagði hann, að engum hefði dottið í hug að heimta yfirlýsingu um það, að aldrei yrði beðið um brú við hliðina á Lagarfljótsbrúnni. Ég get vel trúað því, að það hafi engum dottið í hug að heimta slíka yfirlýsingu. Það hefði heldur engum dottið í hug að fyrra bragði að fara fram á slíka yfirlýsingu hér, ef héruðin hefðu ekki verið að biðja um annað samgöngutæki í sambandi við þennan veg. En það er sá munur á, að þegar Lagarfljótsbrúin var byggð, var enginn, sem var að biðja um brú við hliðina á henni. En hér er verið að gera kröfu um veg við hliðina á vegi. 

Jörundur Brynjólfsson Ég hefi til þessa, að þessu sinni, ekki tekið hátt í umr. og lítið lagt til þessa máls. En það þó ekki fyrir þá sök, að þetta mál snerti ekki mitt kjördæmi allmikið, heldur af því, að mér hefir sýnzt það eiga svo góðum viðtökum að fagna hér í hv. d., að það myndi fá svo tímanlega afgreiðslu héðan á þessu þingi, að hv.Ed. myndi vinnast nægur tími til að afgreiða það. Það er erfitt að segja, hve mikil bót verður að þessari vegarlagningu fyrir samgöngurnar austur. En það er þó ljóst, að hún ræður mikla bót á þeim frá því, sem nú er. Samgöngurnar austur yfir fjall að vetrarlagi eru nú svo erfiðar, langtímum saman, að þær mega heita lítt kleifar, bæði sakir kostnaðar og yfirferðar. Nú er viðskiptum svo háttað milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur annarsvegar og Suðurlandsundirlendisins hinsvegar, að Það má kallast mjög aðkallandi nauðsyn, bæði vetur jafnt sem sumar, að vöruflutningar teppist ekki milli þessara staða. En það hefir sýnt sig, að þrátt fyrir það, að marga undanfarna vetur hefir verið með snjóléttasta móti, hefir það verið hlutaðeigandi héruðum litt bærilegt að annast flutninga yfir Hellisheiði, sakir kostnaðar. Mjólkurbúin þar eystra hafa tjáð mér, að á síðasta vetri hafi kostnaðurinn við mjólkurflutninga þeirra stundum komizt upp í 10–17 aura á lítra. Það má nú vera öllum ljóst, hver blóðtaka það er íbúum héraðanna, ef þeir eiga að annast flutninga frá Suðurlandsundirlendinu með slíkum kostnaði. Lega vegarins yfir Hellisheiði er svo, að það er ekki unnt að halda uppi ferðum um hann, ef nokkra snjóa leggur að ráði, öðruvísi en með ærnum kostnaði. Og ég get ekki hugsað annað en að menn breytist svo á heim flutningum, að þeir fyrr en varir leggi árar í bát, ef ekkert er að gert. En það væri Reykjavík og Hafnarfirði, ekki síður en héruðunum fyrir austan Hellisheiði, óbætanlegt tjón, ef þannig færi. Efast ég ekki um, að öllum hv. dm. sé það ljóst, hvert tjón af því hlytist. Viðvíkjandi till. þeim, sem fyrir liggja, þá treysti ég mér ekki til að segja, hvort með þeim séu fullar bætur ráðnar á samgöngumálum héraðanna fyrir austan Hellisheiði. En að allmikil bót yrði að þeim, það efast ég ekkert um. Fyrst er nú það, að lega hins nýja vegar er ráðgerð á þeim stað, sem snjóléttara er en þar, sem gamli vegurinn liggur, og kunnugir telja, að verði veginum hleypt nokkuð upp þar, sem snjóþyngst er, þá muni hann lengstum verða fær. En ef mjög mikla snjóa leggur, mun það þó verða talsverðum annmörkum bundið að halda uppi ferðum eftir þessum nýja vegi. En hreinskilnislega sagt, þá sé ég ekki, eins og tímarnir eru nú og framundan, að nokkur önnur lausn á samgöngumáli Sunnlendinga fáist en þessi. Og þó það sýni sig fyrr eða síðar, að þessi umbót sé svo ófullkomin, að hún sé lítt við unandi, þá munu vafalaust þeir menn, sem við löggjafarmálin fást þá, ráða þar á þá bót, sem þá kann að þykja skynsamlegust og heppilegust. Þetta mál er þannig vaxið, að það þolir ekki meiri drátt en á því er orðinn, því að hvert ár, sem líður án þess að nokkuð sé að gert, leiðir af sér óbætanlegt tjón fyrir héruðin eystra, hér í Rvík og í Hafnarfirði. Svo vil ég aðeins segja það, að undir framkvæmd þessa máls - og þar verður maður að treysta því, að sú ríkisstj., sem verkið lætur framkvæma, og þeir menn, sem hún felur framkvæmd þess, geri sitt bezta - undir því, hve heppilega vegurinn er gerður og vel frá honum gengið, er það komið, hversu mikil samgöngubót hann verður. Hinsvegar er málið þannig vaxið, að það þolir enga bið. Af drætti á framkvæmdum stafar mikið tjón, bæði fyrir íbúa héraðanna austanfjalls, og engu síður fyrir menn hér vestan við heiði, bæði í Reykjavík og Hafnarfirði. Ég get svo Iátið að mestu útrætt um þetta mál; aðeins vildi ég taka það fram, að ég treysti því, að ríkisstj. muni, þegar til framkvæmda kemur, lata rækilega undirbúa málið og rannsaka sem bezt, hvar heppilegast sé að leggja fyrirhugaðan veg. Ég veit ekki, hversu ýtarleg eða áreiðanleg sú rannsókn er, sem gerð hefir verið á vegarstæðinu, en tel sjálfsagt, að í því efni verði leitast við að vanda undirbúninginn eins vel og föng eru á. - Ég vænti þess svo, að hv.þdm. leyfi þessu frv. að fá sömu afgreiðslu við þessa umr. sem hinar fyrri, og lofi því að ganga fram. Út af brtt.hv.þm. V.-Sk. á þskj. 327 skal ég geta þess, að ég hafði óskað þess við hv.flm., að hann tæki brtt. aftur, og varð það að samkomulagi, því að við nánari athugun kom okkur saman um, að hún væri óþörf og skipti litlu máli, hvort hún verður samþ. eða ekki. Ákvæði frv. um þetta efni eru hin sömu og í vegalögunum, og í 4. gr. frv. er einmitt ákvæði um það atriði, sem brtt. fjallar um, og þess vegna ætla ég að hún sé óþörf, en þar sem hv.þm. V.-Sk. er ekki hér mættur, veit ég ekki, hvernig á að fara með brtt., en komi hún hinsvegar til atkv., þá óska ég, að hv.þd.m. felli hana. Ég læt svo máli mínu lokið, en vænti þess, að hv. d. taki frv. með velvild og samþ. Það við þessa síðustu umr.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af ummælum hæstv. forseta hefi ég ekki ástæðu til að segja neitt. Ég er ekki í neinum vafa um það, að sú afstaða, sem hann tekur til m:ilsins, er hin skynsamlegasta fyrir íbúana austanfjalls. En út af ummælum hv. 2. þm. Skagf. um tvískinnung í þessu máli, þá skil ég, að hann meinar þar járnbrautarhugmyndina, sem lengi hefir verið uppi. En ég álít einmitt, að með samþykkt þessa frv. getum við alveg losnað við þennan tvískinnung, sem verið hefir í málinu. Og ég hefi þá trú, að við með þessu frv. leysum þetta mál á forsvaranlegan hátt fyrir sjáanlega framtíð.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þegar fjhn. afgreiddi frv. Þetta til 3. umr., þá voru tvö atriði í því, sem n. hefði ekki tekið lokaákvörðun um. Það var þó aðallega við 22. gr. frv., síðari málsgr., þar sem ákveðið er, að brunabótasjóðir sveitabæja og annara húsa utan kauptúna samkv. l.gr. laga nr. 35, 27. júní 1921, skuli mynda tryggingarsjóði sveitabæja utan Kaupstaða og kauptúna. Hitt atriðið var um það, hvernig fé brunabótasjóðsins skyldi ávaxtað. Um þessi atriði hafði n. ekki tekið endanlega ákvörðun. Ennfremur er rétt að geta þess, að brtt.hv. 3. landsk. og hv.þm. A.-Húnv., sem þá var tekin aftur til 3. umr. að ósk n., var einnig tekin til athugunar í n. á milli umr.N. hefir nú tekið þessi atriði öll fyrir til endanlegrar ályktunar og hefir borið fram brtt: á þskj. 333. Skal ég vikja að þeim nánar. Er þá fyrst brtt. við 3. gr.Hv. 3. landsk. og hv.þm. A.-Húnv. höfðu í brtt. þeirri, er þeir frestuðu til 3. umr., lagt það til, að skyldutrygging utan kaupstaða og kauptúna gengi ekki í gildi fyrr en frá 1. jan. 1935. Fjhn. komst að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að veita frest um framkvæmd þessa atriðis og fellst á, að svo yrði gert. En henni þótti réttara að binda þetta við gjalddaga félagsins, þann sem ákveðið er um í frv., og leggur því til, að skyldutryggingin að því er ofangreint atriði snertir gangi í gildi 15. okt. 1934. En um leið og þetta var gert þótti n. rétt að orða gr. um, en efnisbreyt. er þó ekki önnur en þessi. 2. brtt.n., við 6. gr., er aðeins lagfæring á gr. Það er lagt til, að fellt verði niður orð, sem telja má, að hafi verið nokkurskonar eftirlegukind í frv. frá 2. umr. Þá kemur 3. brtt., við 20. gr.N. hafði rætt þetta nokkuð áður, en ekki gert till. um, hversu því skyldi ráðið. En það er atriðið um það, hversu sjóðir félagsins skuli geymdir og ávaxtaðir. Um þetta er nú ekki mikið að segja, þó nokkur meiningamunur kunni að vera um þetta. En rétt er þó að ákveða eitthvað um það í lögunum. Ég tel þau ákvæði um ávöxtun sjóðanna, sem nefndir eru í brtt.n., nægilega rúm, svo að þau muni ekki hefta starfsemi brunabótafélagsins. Hér kemur sérstaklega til athugunar síðasta málsgr. þessarar brtt., þar sem heimilað er, með samþ.atvmrh. í hvert sinn, að verja fé sjóðanna til sérstakra útlána gegn nægum tryggingum, ef þau eru á einhvern hátt til stuðnings starfsemi félagsins. N. hafði sérstaklega í huga lán til kaupstaða og kauptúna, sem væru veitt til þess að treysta brunavarnir þeirra. Þetta hefir verið nokkuð gert, og því verður ekki neitað, að slíkt er ekki lítils virði fyrir félagið, ef það má lána nokkuð út á annað borð. Það er gott að fá skaða bættan, en hitt er þó meira virði, bæði fyrir sjóðinn og líka fyrir tryggjendur, að fyrirbyggja bruna. Þá kemur 4. brtt., við 22. gr. Um þetta atriði, hvort rétt væri með þessum l. að ákveða, að brunabótasjóðir, sem myndazt hafa samkv. l. frá 1921, skuli teknir og afhentir Brunabótafélagi Íslands sem tryggingarsjóður sveitabæja utan kaupstaða og kauptúna, bárust n. kvartanir utan af landi. Forráðamenn brunabótafélaga sveitanna líta svo á, að þeir sjóðir, sem þannig hafa myndazt, séu eign viðkomandi hreppsfélags, án þess að n. vilji leggja fullnaðardóm á, hversu réttmætt þetta er, þá telur hún þetta þó varhugavert og vill ekki leggja til, að þetta ákvæði frv. verði lögfest. Ég skal játa það, að frá mínu leikmanns sjónarmiði get ég ekki betur séð en að með ákvæði frv. sé verið að ráðstafa eign hreppsfélaga, sem óvíst er, að löggjafarvaldinu sé heimilt. Auk þess munu hreppsfélögin líta svo á, að þegar lögleidd verður skyldutrygging í öllum hreppsfélögum landsins, þá ætti, ef þetta ákvæði stendur, að gera þeim hreppsfélögum að skyldu, er þá byrja að tryggja í brunabótafélaginu, að leggja fram tilsvarandi stofnsjóðstillög. En ég hygg, að allir geti orðið sammála mér um það, að sú kvöð er alveg fráleit. Við getum gert okkur ofurlítið ljósari grein fyrir þessu, er við athugum það, að eftir núgildandi l. er hverjum hreppi það frjálst, hvort hann kemur á fót hjá sér brunabótasamþykkt eða ekki, og að menn mega ganga úr félaginu, ef þeir tryggja annarsstaðar. Það hefir komið fyrir, að þetta hefir verið gert, að menn hafa farið til annara félaga með tryggingar sínar, svo brunabótafélag sveitarinnar hefir lagzt niður. Í því tilfelli hafa sjóðir þeirra runnið til Sveitarsjóðsins. Ég held því, að ákvörðun n. viðvíkjandi niðurstöðu 22. gr. frv. sé rétt eins og sakir standa. Hitt er einnig rétt, að það væri hagur fyrir brunabótafélagið að eignast þessa sjóði. Þeir munu nú samanlagðir nema um 50 þús. kr. Það má því segja, að þessi ákvörðun n., ef samþ. verður, rýri tryggingu brunabótafélagsins fyrir þessum auknu og nýju tryggingum í sveitunum. Þetta er sátt, en þó er nú miklu álitlegra heldur en þegar brunabótafélagið var sett á stofn og hafði ekki að bakhjarli nema takmarkaða ábyrgð. Ríkissjóði hafa á þeim tíma, sem það er búið að starfa, safnazt allverulegir sjóðir. Ég hygg, að sá hluti sjóðsins, sem er fyrir kaupstaði og kauptún, nemi nú orðið um millj. kr. og hinn sameiginlegi sjóður sveitaiðgjalda fyrir áhættu brunabótafélagsins er nú á annað hundrað þús. kr. Ég álít því ekki, að hér sé um óforsvaranlega áhættu að ræða, og vona, að þó að brtt. þessar komi ekki fyrr en við 3. umr., þá líti hv. deild svo á, að þær séu réttmætar og að þær nái samþykki. Tel ég þó forsvaranlega frá frv. gengið. Ég hefi farið um þetta nokkuð mörgum orðum. Ég vildi, að það kæmi eins skýrt fram eins og mér væri unnt, hvernig á þessum brtt. stendur og hvernig n. hefir litið á þetta atriði. Um síðustu brtt. þarf ég ekki að ræða. Hún er aðeins afleiðing af brtt við 3. gr. frv. Þarf ég svo ekki að skýra þetta nánar. Ég geri ráð fyrir, að svo verði litið á af einhverjum hv.þdm., að fjhn. hafi verið nokkuð lengi með þetta mál. Ég skal ekki neita því, að svo sé, enda hefir n. lagt allmikinn tíma í að athuga frv. og gera það sem bezt úr garði. Ég hygg, að Brunabótafélag Íslands sé og eigi að verða ein af mestu nytjastofnunum þessa lands. Er því nauðsyn að ganga vel frá þeim l., er það á að starfa eftir. Það er heldur ekki ólíklegt, að ýmsir hv. dm. kannist við það, að fjhn. hafi lagt mikla vinnu í frv., enda komið með margar brtt. Samstarf n. um þetta mál hefir verið hið ákjósanlegasta. Allir hafa viljað tryggja sem bezt bæði hag viðskiptamannanna og félagsins í framtíðinni. Þótt brtt.fjhn. kæmi nú á síðustu stundu og ef til vill einhverjum að óvörum, þá vona ég, þó að ég hafi máske ekki skýrt efni þeirra vel, að þær séu svo ljósar sjálfar, að hv. dm. átti sig skjótlega á efni þeirra og séu viðbúnir að greiða um þær atkv. Vona ég, að þær verði samþ. og frv. að því loknu samþ. til Nd. og að það geti orðið að l. á þessu þingi. Ég vil geta þess, að fjhn. hefir átt tal við forstjóra brunabótafélagsins um þessar brtt. Taldi hann þar flestar eða allar viðunandi. Og þótt hann væri ekki sammála n. um 4. brtt., þá fellst hann samt á rök fjhn. Er það og von, að forstjórinn sé heldur á móti því, að rýrðar séu tekjuvonir og eignir félagsins, að því leyti sem forsvaranlegt væri að krefja þær. Ég læt svo við þetta sitja. Vonast ég til, að hv. deild fallist á brtt. og samþ. frv.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Þetta frv. var upphaflega flutt í Nd. af meiri hl. fjhn. þar og eftir tilmælum fjmrh. Við meðferðina í Nd. breyttist frv. sama og ekkert að efni til og liggur því hér fyrir að mestu leyti í sama formi og það var fyrst. Fjhn. þessarar d. hefir ekki getað orðið sammála um þetta frv., þar sem minni hl. getur ekki fallizt á að rétt sé að setja slík lög sem þessi. Með þessu frv. er verið að stofna þriggja manna ríkisskattan. Hlutverk þessarar n. er eiginlega tvennskonar. Í fyrsta lagi, að n. úrskurðar kærur, sem til hennar er beint út af úrskurði yfirskattan. um tekju- og eignarskatt og sömuleiðis um útsvör. Í öðru lagi að samræma skattaframtöl og skattaákvörðun í hinum einstöku skattahéruðum landsins, og auk þess hafa eftirlit með störfum skattanefnda. þessi úrskurður, sem hér er talað um að leggja undir ríkisskattan., hefir hvað viðvíkur tekju- og eignarskatti heyrt undir fjmrn., en útsvörin hafa aftur á móti heyrt undir atvmrn., svo framarlega sem málið hefir ekki verið þess eðlis, að það hefir att að ganga undir úrskurð dómstólanna. Það er vitanlegt öllum þeim, sem um þetta mál hafa fjallað, að það ríkir ósamræmi í skattaframtali og skattaálagningu í hinum einstöku skattahéruðum landsins. Og þó að fjmrn. hafi við ýms tækifæri reynt að gefa leiðbeiningar og reynt að kippa þessu í lag, þá hefir það enn ekki tekizt, enda hefir fjmrh. mjög örðuga aðstöðu til að líta eftir, hvernig skattan. rækja starf sitt. En sannleikurinn er sá, að það er mikið komið undir dugnaði og samvizkusemi skattan., hvort ríkissjóður fær þær skatttekjur, sem honum ber að réttu. Það hlýtur því að velta á miklu fyrir ríkissjóð, hvort þessi mál eru í því lagi, sem þau ættu að vera. En meiri hl. litur svo á, að litlar líkur séu til þess, að þetta komist í viðunandi horf, nema slík n. sem þessi sé skipuð. Ég get ekki hugsað mér, að nein mótbára geti komið fram gegn því, að þessum málum verði komið í viðunandi horf. Það eina, sem hægt er að hafa á móti því, að þessi n. verði skipuð, er það, að hún mun baka ríkissjóði nokkur útgjöld. En meiri hl. litur svo á, að kostnaðurinn við n. muni ekki verða nema lítið brot af heim tekjuauka, sem hún skapar með starfi sínu, auk þess sem meira réttlæti myndi ríkja en áður milli hinna einstöku skattahéraða. Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um, að ríkissjóður muni fá margborgaðan hann kostnað með auknum skatttekjum samkvæmt þessu frv. Þó að slíkt frv. sem þetta hafi ekki komið fyrr fram á þingi, þá er það ekki af því, að sú hugsun hafi ekki vaknað fyrr, að fyrirkomulag sem þetta þyrfti að setja á stofn. Það kemur beinlínis fram í lögunum um útsvör frá 1916, að gert er ráð fyrir, að þegar ríkisskattanefnd er komin á stofn, þá skuli úrskurðir, sem áður heyrðu undir atvmrn., heyra undir nefndina. Þá hefir þeim, sem að þessari löggjöf stóðu, verið ríkt í huga, að nauðsyn væri á einhverri slíkri n. En auk þess hefir aðalefni frv. verið áður flutt hér á þingi í frv. um tekju- og eignarskatt, sem flutt var á þingi 1930. Þar var tekin sú aðferð, sem mun vera sumstaðar í nágrannalöndum okkar, að slík ákvæði sem þessi yrðu sett í lögin um tekju- og eignarskatt. Það frv. um tekju- og eignarskatt, sem lagt var fyrir þingið 1930, var samið af meiri hl. mþn., sem þá starfaði í skattamálum. Þetta sýnir, að það hefir verið þeim mönnum ljóst, sem um þessi mál hafa fjallað og þekkja inn á þau, að nauðsynlegt var að koma betra skipulagi á þau en verið hefir. Af þeim ástæðum, sem hér hafa verið taldar, leggur meiri hl. fjhn. til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Ég hefi gert grein fyrir því í nál. 298, að ég get ekki fallizt á, að það sé rétt að fara að stofna til þessarar gjaldaaukningar, sem frv. hefir í för með sér, á yfirstandandi krepputíma. Það eru 3 verkefni, sem þetta frv. ætlar ríkisskattanefnd þeirri, sem þar er farið fram á að stofna. Það má telja fyrst, að færa á úrskurðarvald, sem nú er hjá fjmrn. að því er snertir tekju- og eignarskatt og hjá atvmrn. að því er snertir útsvarskærur, í hendur þessarar nýju n. Það hefir að vísu áður verið gert ráð fyrir því í löggjöf, að þetta úrskurðarvald, að því er útsvarsmálin snertir, væri fært í hendur slíkrar n., ef hún yrði stofnuð. En eftir því, sem ég veit bezt, hafa þessir úrskurðir verið fremur fáir í báðum ráðuneytunum. Ég get ekki talið það aðkallandi þörf á krepputíma að setja á stofn svona n. til þess að fá úrskurðarvald flutt úr ráðuneytunum til hennar. Þá er það næst, að frv. ætlar n. leiðbeiningarstarfsemi fyrir skattan. og yfirskattan. til að samræma framkvæmd laganna um tekju- og eignarskatt. Framkvæmd laganna er nokkuð misjöfn á mismunandi stöðum í landinu. En það eru erfiðleikar á því að samræma framkvæmd þessara laga, og langmest að því er tekur til landbúnaðarins. Og það er af því, að öll löggjöf á svo dæmalaust illa við landbúnaðinn eins og hann er ennþá rekinn hjá okkur. Á þessu sviði væri kannske mest þörf á leiðbeiningum, en um það er að segja, að eins og stendur er þar ekki um neina fjárhæð að ræða fyrir ríkissjóð, því að það getur vitanlega ekki komið tekju- og eignarskattur af landbúnaði svo neinu nemi, a. m. k. ekki þar, sem hann er rekinn í gamla horfinu, með vöruskiptaverzlun aðallega. Þá er kvartað um það, að nokkur brögð séu að því, að framkvæmd laganna um tekju- og eignarskatt sé ekki eins röggsamleg í kaupstöðum, þar sem það eru skattan., sem fara með þessi mál, eins og hér í Reykjavík, þar sem skattstjóri er með föstu skrifstofuhaldi. Það getur verið, að nokkuð sé hæft í þessu. En ég held, að það mætti til bráðbirgða fá nauðsynlegar umbætur á einfaldari og kostnaðarminni hátt en að setja á stofn þessa n., sem sé að fjmrn. kostaði einhverju til að láta mann fara til þessara staða og tala við skattan., athuga skattaframtöl, útvega upplýsingar og gefa leiðbeiningar. Fjmrn. hefir allt vald, sem þarf í þessu efni, það þarf ekki að setja á stofn nýja ríkisskattan. til að útvega það vald. Þá er það loks þriðja atriðið, að n. á að hafa vald til að breyta úrskurði skattan. um skattgjöld. Að því er þetta atriði snertir, þá tel ég, að þetta ákvæði í frv. sé mjög óviðeigandi. Eftir 4. gr. frv., næstsíðustu málsgr., getur ríkisskattan. af sjálfsdáðum breytt ályktunum skattan. og yfirskattan., þótt ekki hafi verið kært, en hún skal þó gera aðilum aðvart áður en hún breytir skattgjaldi þeirra. Ég tel alveg óhæfilegt að leggja slíkt vald í hendur ríkisskattan. Til samanburðar skal ég skýra frá því, hvaða skipun er á samskonar málum í Danmörku, þar sem lögin um tekju- og eignarskatt eru í allri tilhögun talsvert svipuð og hjá okkur. Þar er tilsvarandi n., sem heitir landsyfirskattaráð, valin til þess að heimta allar upplýsingar, sem skattan. og yfirskattan. eiga heimtingu á að fá. Hún hefir rétt til að taka til rannsóknar hvert það atriði Viðvíkjandi skattaálagningu, sem henni sýnist, ef skattan. að hennar dómi hafa ekki lagt skattinn rétt á, hvort sem það er af því, að þar hefir vantað upplýsingar, eða af öðrum ástæðum. Þá ber landsyfirskattaráðinu að senda hlutaðeigandi skattan. þær upplýsingar, sem það hefir. En ef skattan. gerir ekki þær breyt., sem landsyfirskattaráðið telur þurfa, þá fyrst hefir landsyfirskattaráðið rétt til að gera breytingar. Menn sjá, að með þessum ákvæðum í dönsku lögunum er skattan. tryggður sá réttur, að gerðum þeirra verður ekki breytt án þess að upplýsingar séu fyrir þær lagðar og þeim þar með gefið tækifæri til að leiðrétta verk sín. Þetta er sjálfsagt, því að með þessu eina móti fá skattan. nauðsynlegt aðhald til að vanda sitt verk. Einnig er réttur gjaldendanna betur tryggður en með þeim ákvæðum, sem í frv. eru, því að gjaldandi á þá aðgang að því að tala við sína skattan. um þær nýju upplýsingar, sem hún kann að hafa fengið, og gefa skýrslur, ef honum þykir þörf. Hér er sem sagt alveg skilyrðislaust vald lagt í hendur ríkisskattan. til þess að gera hverjum manni þann skatt, sem henni þóknast. Ég álít ótækt og langt frá því að vera nægilegt réttaröryggi fyrir gjaldendur landsins að leggja slíkt vald í hendur einnar n., sem gert er með þessari málsgr. Það eru svipuð einkenni á þessu frv. og öðrum frv., sem fram hafa komið á seinustu árum og hafa í fór með sér aukinn kostnað fyrir ríkissjóð, og það er, að vikið er frá því, sem áður þótti sjálfsagt, að þessi kostnaður væri ákveðinn í lög unum sjálfum. Ég veit ekki, af hverju það er. Það lítur út fyrir, að mönnum þyki ófýsilegt að láta þessa nýju löggjöf hampa sínum aukna tilkostnaði framan í menn. En þetta er orðinn fastur siður. Þó að skipuð sé ný staða, þá er hætt að ákveða, hver launin skuli vera, sem alltaf var gert áður. Í þessu efni fylgir frv. hinni nýju reglu. það stendur í 9. gr., að kostnaður við störf n. skuli greiðast ú ríkissjóði og að hann skuli ákveðinn í fjárl. Ég vil leiða athygli að því, að ef frv. verður samþ. við 2. umr., þá eru til bein fyrirmæli í þingsköpum um það að vísa slíku máli til fjvn. viðvíkjandi fjárhagsatriðinu. En verði frv. vísað til 3. umr., þá geri ég kröfu til þess, að þingsköpum verði fylgt og fjárhagsatriði frv. verði vísað til fjvn. Ég geri þetta til þess, að hægt sé að leggja fyrir d. við síðustu umr. málsins till. frá fjvn. um það, hver launagreiðsla samkv. frv. skuli vera, ef það verður að lögum. En aðaltill. mín er sú, sem skráð er á þskj. 298, að málinu verði vísað frá að þessu sinni og stutt verði að því, að fjmrn. veiti nauðsynlegar leiðbeiningar til að samræma framkvæmd laganna um tekju- og eignarskatt án tilfinnanlegs aukakostnaðar fyrir ríkissjóð.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég þakka meiri hl. n. fyrir till. hennar í þessu efni. Það getur varla verið ágreiningur um það, að það muni vera til bóta að færa úrskurðarvald í skatta- og útsvarskærum í hendur slíkrar n., og frv. er þannig úr garði gert, að einmitt fleiri slíkar kærur mundu koma fram, ef frv. yrði að lögum. Löggjöfinni er nú svo háttað, að ýmsar kærur, sem mér hafa borizt í hendur, sumpart „prívat“ og sumpart opinberlega, eru þannig vagnar, að ómögulegt er að sinna þeim. En n. með þessu valdi, sem um hefir verið talað, gæti rannsakað þessi mál til hlítar og breytt úrskurði yfirskattan., þó ekki hafi komið fram kærur frá málsaðilum, Ég hirði ekki að nefna nein einstök nöfn þessu til sönnunar, heldur get aðeins um þá staðreynd, að meiri skattur hefir náðst vegna aðgerða skattstjórans. Ríkisskattan. á, með aðstoð skattstjórans í Reykjavík, að koma samræmi á skattframtöl um land allt. Er það bæði nauðsynlegt vegna ríkisins og eins vegna skattþegnanna, því að rétt er, að ein lög gangi yfir alla. Og þeir menn, sem telja það höfuðnauðsyn, að atkvæðisrétturinn sé jafn fyrir alla, hvar sem er á landinu, ætu að viðurkenna, að það gildir ekki síður um þá reglu, sem tekju- og eignarskatturinn er reiknaður eftir. Leiðbeining og eftirlit um þetta er því nauðsynlegt. Skattstjórinn, sem ráðunautur nefndarinnar, verður að vísu aðalmaðurinn. - Það má nú kannske segja, að fjmrn. geti sent slíkan mann út um land til eftirlits og leiðbeininga. En þá verður líka kostnaðurinn við ferðalögin samur og jafn við það, sem hann verður, ef frv. er samþ. það er því ekki sparnaður að fella frv., nema því sem nemur launum sjálfrar skattanefndarinnar. En sé það gert, þá skortir það úrskurðarvald, sem n. er ætlað að hafa og þörf er á. Þótt frv. verði samþ., þá býst ég nú ekki við, að eytt verði miklu fé í ferðakostnað á fyrsta ári, eða meðan þröngt er í búi. Þó n. væri leyft að ferðast eða senda umboðsmann sinn, þá yrði aðeins um það að ræða, að senda sérfræðing til þeirra ferða, og þó ekki nema takmarkað. Skattstjórinn væri vitanlega tilvalinn til slíkra ferða, en það væri vitanlega aldrei langur tími árlega, sem hann mætti missa sig frá störfum sínum hér. Þetta er að vísu ekki hægt að nefna í frv. Og n. hefði óskorað vald um, hvern hún sendir. Skattstjórinn er aðeins einn af hennar undirmönnum. Ef n. álítur hann góðan til þessa starfs, þá er vitanlega sjálfsagt fyrir hana að senda hann. Ég veit það, að skattstjórinn, sem nú er, nýtur mjög mikils trausts um sína starfsemi, bæði hjá flokksmönnum sínum og eins mönnum úr mótstöðuflokkum. Ég hefi heyrt suma hina stærstu gjaldþegna hér í bænum bera honum hið bezta orð. Telja þeir, sem líka er rétt, að hann vilji ávallt gera hið sannasta og réttasta, hver sem í hlut a. Er slíkt gott, þar sem þó dómar um menn og starf þeirra eru venjulega pólitískir. Ég skal láta í ljós, að viðvíkjandi því atriði, að n. er gefið vald til að breyta ályktunum skattanefnda án þess yfir sé kært, þá hefi ég ekkert á móti því, að þetta sé orðað öðruvísi, eða ákvæðinu sé breytt líkt og hv. 1. landsk. talaði um, enda hefi ég talið rétt, að þær breyt., sem þannig væru gerðar, væru áður bornar undir viðkomandi skattanefndir. Frv. sýnir, að til þessa er ætlazt, en rétt má vera, að taka beri það skýrara fram. En allt veltur á því, að n. hafi óskorað úrskurðarvald, eins og tíðkast í Danmörku og víðar. Hitt er mér ekkert kappsmál, hvað tekið er fram í lögunum um samband skattþegna og n., en sjálfsagt er að gera öllum sem hægast fyrir. Um þetta á enginn ágreiningur að vera, þar sem heldur enginn ágreiningur er um, að n. hafi úrskurðarvald og leiðbeiningastarf með höndum. Þá kem ég að kostnaðinum. Ég hefi ekkert amazt við, að hann væri ákveðinn í fjárl., enda er svo fyrir lagt í frv. Ég hefi áður við umr. um þetta mál sagt, að ég teldi 1200 kr. laun að meðaltali hæfilegt á hvern mann í ríkisgjaldan. En vilji Alþ. fullbinda þetta, þá er rétt, að fjvn. taki það atriði til athugunar. Ég hefi hugsað mér, þegar svo væri komið, að sýnt væri, að frv. þetta mundi ganga fram, að leggja til við fjvn., að hún ætli 5–6 þús. kr. til þessa. Á erfiðum tímum er þetta nóg. En þegar batnar í ári og fastar verður gengið að framkvæmdum, þá má leggja fram meira starf í þetta. Hv. 1. landsk. sagði, að ekki væri rétt á krepputímum að stofna til slíkra útgjalda sem þetta væri. En ég segi, að á slíkum tímum sé rétt að stofna til tekjuauka, eins og ég álít, að þetta frv. sé En slíkt fær nú litlar undirtektir hér, og á þeim grundvelli mætti máske standa á móti því hér, þótt sú ástæða hafi að vísu ekki enn verið notuð. En það væri réttara „argument“. Ég þekki engin útgjöld, sem hafa orðið til meiri tekjuauka fyrir ríkissjóð heldur en þau útgjöld, sem fóru til þess að stofna skattstofuna fyrir fjórum árum. Þau útgjöld hafa fært ríkissjóði tugi eða jafnvel hundruð þúsunda í auknum skottum. Þegar nú framkvæmd tekju- og eignarskattslaganna er orðin föst hér í Reykjavík, þá er einnig rétt að koma þeim málum í fast horf um land allt. Annars verður um misrétti að ræða gagnvart Reykjavík. Þeir, sem oft tala um jafnrétti þegnanna og ranglæti, sem sýnt er Reykjavík, ættu að vera með þessu frv. Ég hefi einmitt lagt það til, bæði í Nd. og hér, að frv. þetta verði samþ., vegna þess að það gefur auknar tekjur í ríkissjóðinn, sem á krepputímum er sérstök þörf fyrir. En í þessu felst líka réttlæti, sem ávallt á við.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Hv. minni hl. n. hefir nú gert grein fyrir afstöðu sinni. Hann sagði, að það væri lítið að gera við úrskurði um þessi mál. Svo hefði það verið og svo væri það. Hann sagði, að það ósamræmi, sem væri um framkvæmd þessara l., stafaði af því, að erfitt væri að samríma þessa löggjöf landbúnaðinum. Það er rétt, að erfitt er að samríma l. landbúnaðinum, eins og þau eru nú. Og ég er sammála um, að þar er stundum ekki um mikla upphæð að ræða til eða frá. En hitt mun stafa af ókunnugleika, eða þá af því, að hv.þm. sé sama, hvaða trassaskapur sé viðhafður á þessu sviði, ef hann heldur, að ekki sé mikið að gera á þessu sviði, svo framarlega sem til þess er ætlazt, að þeir, sem verða hart úti um álagning tekju- og eignarskatts, eigi greiðan aðgang að úrskurðarvaldi, sem hefir aðstöðu til að kynna sér allar málsástæður niður í kjölinn og koma þessum málum yfirleitt í sæmilegt horf. Það mun líka vera ókunnugleika hv.þm. að kenna, ef hann heldur, að skattaframtöl og skattalagning sé í sæmilegu lagi alstaðar. Ég veit vel, að framkvæmd tekju- og eignarskattslaganna er stórum lakari víða úti um land heldur en hér í Reykjavík. Það getur reyndar vel verið, að hv.þm. álíti, að framkvæmd þessara l. hafi verið í góðu lagi frá því fyrsta, bæði hér í Reykjavík og úti um land, og því ekki þörf neinna umbóta. En þetta eru aðeins venjulegar úrtölur þeirra manna, sem engar endurbætur vilja á því, sem um er að ræða í þann og þann svipinn. Hv. þm. gerði mikið úr því, hversu það væri óeðlilegt og óvenjulegt að leggja svo mikið vald í hendur slíkrar nefndar, sem í því liggur að breyta niðurstöðum skattstjórna og skattanefnda, án þess að tilkynnt séu úrslitin. Þetta er ekki stórt atriði og ríkisskattan. hefir með þessu ekkert meira vald en skattan. hafa nú. Er það yfirleitt ekki talið hættulegt. Hv. minni hl. skilur 4. gr. svo, að ríkisskattanefnd eigi að gera hlutaðeigendum aðvart áður en hún breytir skatti þeirra, svo þeir geti sagt álit sitt um málið. Þetta teljum við meirihl.menn smátt atriði. En ef þetta þykir svo áriðandi, þá er ekki annað en koma með brtt. um það fyrir 3. umr. Meiri hl. n. mun ekkert amast við því. Fjhn. hafði dönsku skattalögin til samanburðar og athugaði þetta og fannst engin ástæða til að breyta þessu. Þá talaði hv. minni hl. um það, að ekkert væri ákveðið um kostnaðinn við störf þessarar n. Það er rétt, að þetta er ekki tiltekið í frv., en þar stendur, að kostnaðurinn skuli vera ákveðinn í fjárl. Ætti það að vera sæmileg trygging fyrir því, hvað ætlað skuli til þessara hluta. Þá gerðist hv. minni hl. óvenjulega hátíðlegur yfir frv. og heimtaði, að fjárhagsatriði þess væru borin undir fjvn. Ákvæði um þetta mun nú finnast í þingsköpunum frá 1915, og var þá nýtt ákvæði. Eitthvað mun hafa verið gert að þessu á fyrstu þingunum á eftir. En svo fundu menn fljótt, hver hégómi þetta var, ef það ætti svo að segja að leggja hvert mál undir úrskurð fjvn. Þetta féll því bratt niður og engum hefir þótt taka því að fylgja þessu fram síðan, hv. 1. landsk. ekki heldur. Þessi orð ber þó ekki að skilja svo, að ég sé neitt mótfallinn því, að þetta sé gert, ef nú þykir endilega bráðnauðsynlegt að taka þetta upp við þetta frv. Og ég skal gjarnan verða við þeirri ósk hv. minni hl. að senda frv. til fjvn. Ég hefi ekkert á móti því, að það sé gert. En ég er bara hissa á því, að hv. minni hl. skyldi nú allt í einu fara að muna eftir því, að þetta ákvæði var til.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl]: Ég þarf að svara hæstv. fjmrh. nokkrum orðum og hefði því gjarnan óskað, að hann gæti verið viðstaddur nokkur augnablik.

Þórólfur for að sækja hann

. Það þýðir þó vonandi ekki það, að hæstv. fjmrh. sé kominn til annars og betra heims. - ég heyrði það á ræðu hæstv. fjmrh., að þessi nýja n., sem hann vill lögleiða, er honum kært barn. Ég skal ekki mikið við hann deila um ágæti hennar. Ég get viðurkennt, að nokkrar ástæður mæli með því, að hún verði til, en ég hefði þó talið rétt að hlífzt væri við skipun slíkrar n. nú, vegna kostnaðar, sem af henni hlýtur að leiða. Og það er einkennilegt að vilja stefna til aukinna útgjalda, þegar hagur ríkissjóðs er kominn á það hástig eymdarinnar, sem fjármálastjórn hv. 2. þm. Eyf. skildi við hann í. En ég skal þó ekki fast mjög um það, ef hæstv. fjmrh. stendur við það að leggja fram og fá úrskurðað á þinglegan hátt, hversu miklu fé megi verja til framkvæmdar laganna, og gerir það áður en frv. fær fullnaðarafgreiðslu í þinginu. Þegar menn sjá framan í hann kostnað, sem af þessu má leiða, þá geta menn metið það, hvort rétt sé kostnaðarins vegna að samþ. frv. Ég held því fram, að ekki skorti vald til þess að úrskurða um þessi mál í fjmrn. Það er miklu fremur starfskraftaatriði þar. En um það hefir ráðh. óskorað vald. Hæstv. fjmrh. fór að gera hæfileika skattstjórans að umtalsefni, án þess að tilefni væri gefið. Það er að vísu ekki nema gott, að hæstv. fjmrh. beri lof á sína embættismenn, en það getur líka orðið oflof, og þá einnig á skattstjórann. Ég er nú ekki nema einn af ákaflega mörgum gjaldendum þessa bæjar. En vegna orða hæstv. ráðh. finn ég mig knúðan til að segja frá því, að honum hefir ekki tekizt ennþá að reikna rétt út mínu tekju- og eignarskatt. Ég hefi næga þekkingu á tekju- og eignarskattslögunum til þess að sjá, þegar ranglega er á mig lagt. En ég get sagt það, að hann hefir verið lipur við að eiga og tekið til greina umkvartanir mínar, að einu smáatriði undanteknu, sem ég varð að leita til skattanefndar um og fékk líka leiðréttingu á því þar. Ég sé því ekki, að hann beri neitt af öðrum embættismönnum, Þótt hann kunni að vera góður. Ég held því, að hæstv. ráðh. hafi hlaðið á hann oflofi. Ég veit líka af fleirum tilfellum, sem líkt er ástatt um, þar sem orðið hefir að leiðrétta tekju- og eignarskattinn hjá þeim skattgjaldendum, sem færir hafa verið um að reikna út skattinn sjálfir. En það er vitanlegt, að allur þorri skattgjaldenda hefir ekki þá þekkingu á þessari löggjöf, að hann sé fær um að gera aths. og geta borið sig upp við skattstofuna, þótt ekki sé rétt upphæð sett á skrá. Ummælum hæstv. ráðh. um, að staðið verði gegn þessu frv. af því það sé tekjuaukafrv. þarf ég ekki að svara. Það hefir engum komið til hugar að standa gegn frv. af þeirri ástæðu. Hv. frsm. meiri hl. var eitthvað órótt út af þessu. Þótt hann sé ekki vanur því að koma fram með ádeilur, sem er líka rétt fyrir hann, því hann er enginn maður til að standa í slíku, þá sagði hann samt nú, að mér væri sama, hvaða trassaskapur ætti sér stað um framkvæmd tekju- og eignarskattslaganna. Þessi lög hafa nú staðið síðan þau voru gefin, sem var á þingi 1921. Báðir höfum við verið ráðh. síðan og átt báðir að gæta þessara laga sérstaklega. Og báðir höfum við komizt af án nokkurrar ríkisskattanefndar. Hann sagði, að framkvæmd skattalaganna úti um land væri verri en hér í Reykjavík. Ég ber ekki á móti því, að nokkuð sé hæft í þessu. En ég held því fram, að okkur beri nú að hlífast við þessum aukna kostnaði, sem af frv. mundi leiða, og framkvæma þetta á einfaldari og ódýrari hátt. Þá talaði hv.frsm. meiri hl. nokkuð út af aðfinnslum mínum um ákvæði frv. um valdsvið n. En heldur var lítið á þeim ummælum að byggja. Hann vísaði til þess, að ríkisskattan. væri ekki ætlað meira vald en skattanefndum nú er ætlað, þegar gjaldþegn telur ekki fram. Þetta kann að vera rétt, en sá er þó alltaf munurinn, að ríkisskattanefnd er ætlað þetta vald, hvort sem gjaldþegn telur fram eða ekki telur fram, og að úrskurður hennar er fullnaðarúrskurður. Annars þarf ekki svo mjög um þetta að deila eftir að hæstv. fjmrh. hefir fallizt á, að rétt sé að setja nákvæmari ákvæði um starfssvið n. og vald en nú er í frv. Þá sagði hv.þm., að sé hefði fundizt ég óvenjulega hátíðlegur, þegar ég minntist á það, að þingsköpum væri fylgt. Ég get vel skilið það, að þessum hv.þm., með fjármálaráðherrafortíð sína að baki, finnist það vera óþarflegur hátíðleiki hjá óbreyttum þingmönnum, að minna hv.þdm. á að hafa gat á, hvernig farið er með fé það, sem þinginu er trúað fyrir að ráðstafa. Hans fjármálaráðherramennska er sannarlega rödd hrópandans á eyðimörku um það, að eitt sinn var svo komið, að Alþingi réð engu um meðferð ríkisfjár, vegna þess að í ráðuneytinu sat fjmrh., er setti nafn sitt undir þær ávísanir, sem að honum voru réttar, án þess að gefa því nokkurn gaum, hvort heimilt væri að greiða þær eða ekki. Ég get því vel skilið það, að honum þyki það tilgerð, er þm. gerast til þess að minna á þá skyldu Alþingis að hafa gat á þessu efni. Honum þótti það broslegt, ef þessi deild óskaði að vísa fjárhagsatriði frv. til fjvn., og það þrátt fyrir það, þótt þetta frv. standi þó mörgum öðrum framar að því leyti, að í því er gert ráð fyrir, að kostnaður af því komi í fjárlög. Mér finnst þetta ekki broslegt, en hitt finnst mér sorglegt, að hér er nú búið að stýra svo fjármálum ríkisins í eindæma góðæri með óvenjulegum tekjum, að liggur við gjaldþroti, eingöngu fyrir það, að Alþingi hefir ekki nógu röggsamlega haldið í hemilinn á stjórn, sem óvenjulegar tilhneigingar hafði í þá átt að gæta þess að engu, hvort heimild væri til fjárgreiðslna eða ekki.

Jón Baldvinsson Það eru nú 10 ár liðin síðan skattalögin voru sett, og frá upphafi hefir verið gert ráð fyrir ríkisskattanefnd. Sannast að segja hefir það dregizt nokkuð lengi að setja slíka nefnd. Það hefir verið talið réttilega, að tekjuauki mundi verða að þessu frv., en auk þess mundi skatturinn koma réttlátar niður. Það er alkunnugt, að framtöl manna í Reykjavík eru vandaðri en annarsstaðar af landinu. Ég á með þessu ekki sérstaklega við bændur, því að það er alkunnugt, að þar er ekki af miklu að taka En það er margvíslegur annar atvinnurekstur utan Reykjavíkur, sem sorglega lítið eftirlit hefir verið haft með að því er til tekjuframtals tekur. Ég álít, að slík n. verði þörf stofnun. Mér skilst, að það sé ekki mikill ágreiningur um það. Því er játað af hv.frsm. minni hl., að fjmrn. hafi nú vald til að framkvæma það, sem þetta frv. ætlar n. Ég held nú, að ráðuneytið hafi a. m. k. ekki eins ákveðið vald og frv. ætlar n., og einkum hygg ég þó, að eftirlitið yrði slælegar framkvæmt, ef það yrði falið einhverjum starfsmanni ráðuneytisins, sem rækti það sem aukastarf. Auk þess finnst mér það rétt hjá stj. að fara ekki að fjölga hjá sér starfsmönnum vegna þessa, heldur leita lagaheimildar. Ég mun því greiða frv. þessu atkv. Ég álít það muni verða til bóta og til þess að skattalögin veði jafnar og réttlátar framkvæmd. Mér þykir það hafa dregizt fulllengi að koma þessu í framkvæmd. Þar sem saman fer réttlætismál og tekjuauki fyrir ríkissjóð, þá er ekki áhorfsmál að láta það ganga fram.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég get allvel sætt mig við þær undirtektir, er frv. hefir fengið, og ég mun ekki láta það bregðast að gera ráðstafanir til þess, að útgjöld þau, er af því stafa, komi í fjárlög, og má ætla, að þinginu sé ljúft að samþ. litla fjárhæð í því skyni, því það er vist, að hér verður um tekjuauka að ræða. Það, sem mest skortir á nú, er, að leitað sé að og vandlega gengið eftir öllu, sem skattskylt er. Ýmsir hafa legið á því laginu að gefa ekki upp, þegar þeir hafa getað búizt við, að á þá yrði lagt minna með því móti. Þeir hafa reiknað með því, að skattanefndir myndu reyna að sýna þeim sanngirni, en yrði hinsvegar ekki nógu kunnugt um raunverulegan hag sinn, til að taka tillit til allra eigna og tekna. Slíka linkind þarf að koma í veg fyrir, og það er auðveldast með því að hafa eftirlitið í höndum manna, er búa fjarri og standa ekki í persónulegum kunningsskap við gjaldþegnana. Það er alkunnugt, að frá því að útlendingar fyrst fóru að setjast hér að og allt fram á síðustu tíma, þá hafa þeir legið á því laginu að hóta að hverfa burt úr héraði með allan sinn atvinnurekstur, ef þeir fengju ekki að ráða sköttum sínum sjálfir. Sá aukni kostnaður, sem orðið hefir við skattstofuna hér í Reykjavík, hefir aðallega stafað af auknu starfi við að sjá um að allt komi í leitirnar. Það hefir mikill árangur orðið að þeirri leit, og því þarf að halda vel við. Og þetta þarf að reka annarsstaðar eins og hér. Það er nauðsynlegt, að vald ríkisskattanefndar sé svo víðtækt sem frv. gerir ráð fyrir. En það kann að mega ákvarða það nánar en frv. nú gerir. Það er ekki einungis gegn einstökum mönnum, sem því þarf að beita; það getur orðið nauðsynlegt að beita því gegn öllum gjaldþegnum í heilum hreppum. Mér varð það á áðan að hæla einum starfsmanni ríkisins. Það er þó fátítt, að slíkum mönnum, sem sitja við ríkisjötuna og naga sína bita þar, sé hælt, og eru þeir þó margir, sem eiga þakkir skildar fyrir störf sín. Af því að nokkuð þurfti að draga úr því lofi, þá vil ég nefna annan starfsmann, sem heyrir undir mitt ráðuneyti, tollstjórann í Reykjavík, sem ég vil lofa líka. Mig langar til að vita, hvort eitthvað þarf að draga úr því lofi líka. Ég ber ekki brigður á, að það geti hent skattstjórann að gera skekkjur. Það er mannlegt og erfitt að standa í þeirri stöðu án þess að slíkt komi nokkru sinni fyrir. En ég vil fullyrða, að þó honum verði slíkt á um einstök atriði, þá er það ekki af ásetningi. Ég er sannfærður um, að hann vill ávallt komast að réttri niðurstöðu, og hefir þar engin aukasjónarmið óviðkomandi sínu starfi. Það var þetta, sem ég vildi segja, en ekki hitt, að hann væri óskeikull.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Hv. frsm. minni hl. færði engin ný rök fram og er því líklegt, að við þurfum ekki að ræðast mikið meira við um frv. En það leit svo út, að nokkur meinlaus ummæli, er ég viðhafði um þá till. hans að vísa frv. til fjvn., hafi komið nokkru geðrofi á hug hans. Vera má og, að þar hafi nokkru um valdið góð ummæli hæstv. fjmrh. um skattstjórinnn í Reykjavík. Þetta tvennt hefir haft slæm áhrif á skapsmuni hv.þm., og út af því fór hann að tala um störf mín í stjórnarráðinu. Ég mun mi ekki ræða um þau hér; þau koma þessu máli ekkert við. Mér var það ekki ókunnugt áður, að hv.þm. hafði ekki álit á mér til þessa starfa eða annara hluta. En þar sem hv.þm. talaði um það, að ég hefði þar ekki gert annað en borga út ávísanir, er ég vissi ekki, hvort heimilt væri að greiða samkv. fjárl. eða ekki, þá get ég upplýst það, að ég gerði dálítið meira. Ég varð líka að greiða upphæðir, er þessi hv.þm. hafði sjálfur gleymt að ávísa í sinni ráðherratíð og loforð var um frá honum. Ég geri ráð fyrir, að þar hafi aðeins verið um gleymsku að ræða. Af hverju hún hefir stafað, veit ég ekki. En mér datt í hug, að hún kynni að hafa stafað af því, að hv.þm. hafi eytt of miklum tíma í að lesa „Manninn frá Suður-Ameríku“. -

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Það, sem ég þykktist við, voru ekki hin ómerkilegu og lítilsvirðandi ummæli hv.frsm. meiri. hl. viðvíkjandi sjálfsagði framkvæmd Alþingis á skyldugu eftirliti með útgjöldum ríkisins, né heldur hin meinlausu ummæli hæstv. fjmrh. um skattstjórann. En það voru þau ummæli hv.frsm. meiri hl., að mér stæði á sama, hvaða trassaskapur ríkti á þessu sviði. Ég verð að segja það í fullri hreinskilni, að ég þori að leggja undir dóm allra óhlutdrægra manna afrek okkar beggja á sviði fjármálastjórnarinnar, og það mun enginn geta talið hann hafa rétt á að bera á mig trassaskap. Það mun hann skilja einhverntíma, þegar hann fær séð það, að hann hefir verið verkfæri í höndum sér verri manna til að gereyðileggja það starf, sem ég taldi aðalárangur fjármálastjórnar minnar, nefnilega viðreisn fjárhagsins. Mér getur runnið í skap við að hugsa um það út af fyrir sig, þótt það sé ekki æst upp með órökstuddum svigurmælum í minn garð. Ég veit ekki, hvað hv.þm. átti við, þegar hann gat um, að ég hefði gleymt að ávísa einhverjum upphæðum úr ríkissjóði og hann svo orðið að gera það. Þetta gæti verið skiljanlegt, ef hann hefði tekið við ráðherraembætti eftir mig, en svo var nú ekki. Annar maður, sem nú er latinn, gegndi því embætti þar á milli, og hefði mér þótt líklegt, að það hefði orðið hans hlutskipti að bæta úr þeirri gleymsku, en ekki þessa hv.þm., er tók við embættinu löngu síðar. - Ef síðustu orð hv.þm. hafa átt að skiljast svo, að ég hafi vanrækt embætti mitt vegna skemmtibókalestrar, þá verð ég að segja það, að slík ummæli eru honum illa sæmandi. Sjálfur hefir hann átt aðgang til að bera saman mín handaverk þar við starf fyrirrennara minna og eftirmanns, og hefði því getað fundið, að ekki lá þar minna starf eftir mig en nokkurn þeirra.

Bjarni Snæbjörnsson Um leið og ég þakka samgmn. og d. fyrir góðar undirtektir við þetta frv., vildi ég leyfa mér að minna hv. samgmn. á það, að í dag eru nú liðnar 5 vikur síðan annað mál, sem ég flyt, var afgr. af d. til n. á ég við frv. um nýjan veg milli Hafnarfjarðar og Suðurlandsbrautar. Er þar að vísu um meira og umfangsstærra mál að ræða en þetta er, og óskylt þessu máli, en þar sem vegamálastjóri atti að vera búinn að skila áliti sínu um málið fyrir þetta þing, samkv. þál., sem ég flutti og samþ. var á sumarþinginu í þessu efni, og n. ætti því að hafa með löndum öll þau gögn, sem hún þarf við um málið, vildi ég beina því til n., að hún afgreiddi þetta mál sem fyrst, sérstaklega þar sem hér er nú komið til umr. annað mál, sem þarf að taka mikið tillit til í sambandi við þetta, þar sem er bifreiðaskatturinn. Vona ég, að n. geti verið búin að afgreiða þetta frv. mitt áður en bifreiðaskatturinn kemur hér til endanlegrar meðferðar í d., því að afstaða mín til hans fer mjög eftir því, hvernig þessu máli reiðir af.

Páll Hermannsson Ég vil geta þess út af ummælum hv.þm. Hafnf., að samgmn. hefir tekið þetta mál, sem hann drap á, til meðferðar á fundum sínum og att viðtal um það við vegamálastjóra, en eins og hv.þm. Hafnf. mun kunnugt, hefir vegamálastjóri ekki enn skilað umsögn sinni um málið, og hefir n. af þeim ástæðum ekki getað tekið það fyrir til endanlegrar meðferðar. Átti ég tal um þetta við vegamálastjóra fyrir 2 dögum, og tjáði hann mér þá, að þessi skýrsla væri nú að verða fullbúin og mundi koma á næstunni. Geri ég ráð fyrir því, að ekki liði á löngu, þar til n. skilar áliti sínu um málið, eftir að hún hefir fengið þessa skýrslu frá vegamálastjóra.

Haraldur Guðmundsson Ég tel frv. þetta, þó lítið sé, talsvert varhugavert. Samkv. því, sem lagt er til í þessu frv., eiga þessi gjöld að ganga fyrir öðrum kröfum, þ. á m. sjóveðrétti verkamanna í veiðiskipunum. Ég tel, að fyrir greiðslu þessara gjalda sé fullkomið öryggi í þeim sama lögtaksrétti og gildir fyrir önnur lög um gjöld, sem bæjarstjórnir þurfa að innheimta. Þó hér sé ekki um stórar upphæðir að ræða, þá geta afleiðingarnar orðið þær, að sjómenn sama sem greiði þessi gjöld af kaupi sínu. Ég mun því greiða atkv. á móti þessu frv. og vona, að aðrir geri það, sem eins líta á þetta mál og ég. Það er óþarft að tala frekar um þetta mál, því að það má vera öllum ljóst, að ekki er rétt að rýra sjóveðréttinn með því að færa þessa kröfu að þarflausu fram fyrir rétt verkamanna til þess kaups, er þeir hafa unnið fyrir, og síðast þegar þetta frv. kom til atkv. hér á Alþ., var horfið frá að samþ. það, horfið frá að skerða sjórétt skipverja, sem þá var álitið, að ætti að ganga á undan þessum gjöldum. Trygging skipverjanna fyrir greiðslu sinni er fulllítil fyrir því, þó ekki sé farið að skerða hana á þennan hátt. Og trúað gæti ég því, að bankarnir, sem veð hafa í skipunum og lána til rekstrar, telji frv. næsta óheppilegt.

Jónas Þorbergsson Ég á örlitla brtt. á þskj. 321, en það er engin efnisbreyt., heldur aðeins orðabreyt., til að færa orðalag málsgr. til betra máls, og vona ég því, að hún sæti engri mótspyrnu, og tel, að það sé ekki ástæða til að fjölyrða um hana.

Frsm. (Jón Jónsson) Allshn. hefir komizt að þeirri niðurstöðu, að þetta frv. sé réttmætt í öllum aðalatriðum. Er ótilhlýðilegt, að opinberir starfsmenn taki umboðslaun af viðskiptamönnum þeirra stofnana, sem þeir vinna fyrir. Ræðir aðalgr. frv. um þetta, og hefir n. því ekkert við hana að athuga, en lítur þó svo á, að þótt bannað sé að taka umboðslaun af viðskiptum vegna stofnananna sjálfra, nái þetta ekki til annara viðskipta, sem stofnununum eru óviðkomandi og rekin prívat af starfsmönnum stofnananna eða forstjórum þeirra. Að því er snertir starfsmenn samvinnufélaga, þá gat n. ekki fallizt á, að rétt væri að banna það með lögum, að starfsmenn þeirra tækju umboðslaun. Samvinnufélögin eru einkafyrirtæki og eðlilegast, að þau ráði sjálf, hvernig þau haga launagreiðslum starfsmanna sinna, og ástæðulaust, að löggjafarvaldið fari að blanda sér inn í þetta. Samkv. þessu leggur n. því til, að frv. verði samþ. með þeirri breyt., að 2. mgr.l.gr. falli niður.

11353Jón Baldvinsson: Ég hefi ekki ástæðu til annars en að vera ánægður með undirtektir hv.allshn. við þetta frv. mitt, en get þó ekki fallizt á þá breyt., sem n. vill á því gera. Ég get ekki gengið inn á þá skilgreiningu n., að kaupfélögin séu einkafyrirtæki, og í almenningsálitinu eru þau það a. m. k. ekki, enda skera þau sig úr að því leyti, að hlutafélögin eru lokuð félög, en kaupfélögin hinsvegar opin öllum almenningi. Þá er og á það að líta, að sett hefir verið sérstök löggjöf að því er snertir skattgreiðslur kaupfélaganna, og var þetta gert vegna þess, hve mjög starfsemi þeirra nálgast opinbera starfsemi. Þessi eðlismunur á kaupfélögunum annarsvegar og hlutafélögunum hinsvegar olli því, að ég kaus að láta ákvæði frv. ná einnig til kaupfélaganna. Annars skal ég taka það fram til hugarhægðar fyrir hv. 3. landsk., að ég er ekki með þessu að beina neinu misjöfnu til kaupfélaganna í þessu efni. Ég hefi ekkert slíkt tilfelli í huga, og er enda ekki kunnugt um neitt dæmi þess, að starfsmenn kaupfélaganna hafi tekið slík umboðslaun, og hygg, að það hafi aldrei átt sér stað. En eins og ég áður sagði, lít ég svo á, að kaupfélögin séu opinber fyrirtæki, svipuð og ríkisfyrirtæki, og því þykir mér rétt vera að láta þetta ákvæði frv. einnig ná til þeirra. Ég er ekki viss um, að það hafi verið rétt af hv.frsm. að vera að láta það uppi, að ef forstjórar opinberra stofnana hefðu einhvern prívatrekstur með höndum, kæmu þeir ekki undir ákvæði laganna að þessu leyti. Sá rekstur má þó a. m. k. ekki vera í sambandi við fyrirtæki, er þeir veita forstöðu, því þá yrði oft erfitt að gera upp á milli í þessum efnum. Ég vil svo að lokum endurtaka þakkir mínar til n. fyrir afgreiðslu málsins, en eins og ég hefi tekið fram, get ég ekki fallizt á brtt. og mun því greiða atkv. gegn henni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég hefi það eitt út á þetta frv. að setja, að það er ekki nógu viðtækt. Ég er að vísu samdóma hv. 2. landsk. um það, að engin slík óráðvendni hefir átt sér stað hjá samvinnufélögunum, en þetta getur þó komið fyrir eigi að síður. Kaupfélögin eru almenningsstofnanir, þó að ekki séu þau ríkisstofnanir, og tel ég sjálfsagt, að þau komi einnig undir ákvæði þessara laga, og mun ég því greiða atkv. á móti brtt.n. Hefi ég og hugsað mér að bera fram brtt. við frv. við 3. umr. í þá átt, að hlutafélögin séu og tekin hér með í þetta. Tel ég rétt, að þau séu einnig undir aðhaldi að þessu leyti, því að þau eru nú að verða meiri og meiri þáttur í okkar þjóðfélagslífi, og það leiðir beint af formi hlutafélaganna, að ekki er hægt fyrir hluthafana, sérstaklega þó þá, sem smáa hluti eiga, að fylgjast með í rekstri þeirra, sem þannig verður eingöngu á valdi framkvæmdarstjóranna, og er því rétt, að þeir séu einnig undir aðhaldi í þessum efnum.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég vil ekki kannast við það, að samvinnufélögin séu opinberar stofnanir, því að þau byggjast eingöngu á frjálsum samtökum félagsmanna þeirra. Og að því er skattalöggjöfina snertir, er fjarri því, að þar sé um nein sérstök fríðindi að ræða samvinnufélögunum til handa. Um það, að ekki hafi verið rétt af mér að taka það fram, að ákvæði laganna tækju eingöngu til viðskipta vegna stofnananna sjálfra, má segja, að það var að vísu óþarft að taka þetta fram að því er snertir forstjóra stofnananna, því að það er ekki gert ráð fyrir, að þeir fari jafnframt með viðskipti fyrir sjálfa sig, en þetta er hinsvegar hugsanlegt um almenna starfsmenn stofnananna, t. d. að þeir jafnframt starfi við sparisjóð eða banka. Get ég ekki ímyndað mér, að hv. 2. landsk. vilji láta fara svo strangt í ákvæði frv. að banna þessum mönnum að taka þóknun.

Jón Þorláksson Ég er sammála n. um það, að rétt sé að fella ákvæðið um starfsmenn samvinnufélaganna niður úr frv. Ekki af því, að ég álíti, að þessir starfsmenn megi, taka umboðslaun, ef það er á móti ráðningarsamning þeirra eða á móti þeirri hugsun, sem lögð var til grundvallar um ráðningu þeirra eða skipun. Það er af öðrum ástæðum, að ég álít, að ákvæðið um samvinnufélögin eigi ekki heima í þessum lögum. Í hegningarlögunum, sem að vísu eru nú orðin gömul og úrelt á mörgum sviðum, en eru hinsvegar þaulhugsuð og með rökréttum aðgreiningum, er gerður greinarmunur á refsiákvæðunum að því er snertir opinbera starfsmenn, ef þeir fremja slíkt, og öðrum starfsmönnum. Gilda strangari ákvæði um embættismenn hins opinbera, ef þeir verða brotlegir í þessum efnum, heldur en ef um er að ræða starfsmenn í þjónustu einkafyrirtækja, sem gerast brotlegir í hinu sama. Tel ég óheppilegt að taka undir eitt ákvæði það, sem þannig heyrir undir mörg ólík ákvæði í hegningarlögunum. Hegningarlögin gera og ennfremur greinarmun á starfsmönnum ríkisins og starfsmönnum sveitarfélaga, en ég legg þó ekki jafnmikla áherzlu á það, því að hvorirtveggja mega að vísu kallast opinberir starfsmenn. Þó að starfsmenn sveitarfélaganna séu því teknir upp í slíkt frv., gerir það ekki til. Ef hinsvegar þætti þörf á að breyta refsiákvæðunum að því er snertir menn, sem eru í þjónustu einkafyrirtækja og brotlegir verða um þetta, á það heima í öðru frv. en þessu. - Af þessum röklegu ástæðum mun ég greiða atkv. með till.n. Það gæti líka staðið svo á, að félag, og þó samvinnufélag væri, beinlínis semdi svo við forstjórann, að honum skyldi launað með umboðslaunum. Það gæti hugsazt, og er ekki neitt óheiðarlegt við það. En frv. girðir fyrir það, að ríkið geti gert slíka samninga við forstjóra sinna stofnana, og það álít ég rétt, að ríkið borgi starfsmönnum sínum með beinum launum.