Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til húsaleigulaga. Frv. byggir á gildandi lögum um húsaleigusamninga sem sett voru 1979 og er að meginstofni til samhljóða því frv. sem lagt var fram á 115. löggjafarþingi að teknu tilliti til umsagna sem um það höfðu borist. Nú eru liðin rúm 13 ár frá því að sett var fyrsta heildarlöggjöf hér á landi um samskipti aðila leigumarkaðarins. Á þessum reynslutíma hafa komið fram ábendingar um ýmis atriði sem betur mættu fara og á það jafnt við þætti er lúta að leigusölum og leigjendum. Hér á landi hefur ekki þróast öruggur og stöðugur markaður fyrir leigjendur líkt og þekkist víða hjá nágrönnum okkar. Ein af ástæðunum fyrir því er sú að aðstoð hins opinbera í húsnæðismálum hefur í meira mæli og jafnvel einvörðungu verið bundin við þá sem eru að eignast húsnæði. Málefnum leigjenda og leigumarkaðar hefur oft verið lítið sinnt. Leiguíbúðir eru nauðsynlegur valkostur í húsnæðiskerfinu og mikilvægt er að skapa forsendur fyrir góðum samskiptum aðila á leigumarkaði. Samkvæmt niðurstöðum könnunar sem Félagsvísindastofnun gerði fyrir félmrn. í maí og júní 1992 kom í ljós að 13% bjuggu í einhverri tegund af leiguhúsnæði en 7% svarenda leigja á almennum markaði. Rúm 14% búa án endurgjalds í húsnæði foreldra eða ættingja og rúm 73% búa í eigin húsnæði. Úrtakið miðast við fólk á aldrinum 18--75 ára. Það sem einkennir almenna leigumarkaðinn hér á landi er að leigusalar eru langoftast einstaklingar sem leigja út aðeins eina íbúð. Samskiptin á þessum markaði eru því oft mjög persónuleg. Einnig er algengt að þeir sem leigja á almennum markaði tengist leigusala vensla- eða vináttuböndum. Þetta sýnir m.a. hve mikilvægt það er að húsaleigulög sem kveða á um samskipti aðila á leigumarkaði séu skýr og aðgengileg öllum almenningi. Í september 1990 skipaði ég nefnd með fulltrúum frá félmrn., Húsnæðisstofnun ríkisins, Leigjendasamtökum og Húseigendafélaginu til að gera tillögur um endurskoðun gildandi laga um húsaleigusamninga. Samkvæmt skipunarbréfi var nefndinni falið að leggja fram tillögur um endurbætur á gildandi lögum um húsaleigusamninga hvað varðar tryggingarfé, tilkynningarskyldu, ákvæði um leigu á atvinnuhúsnæði, húsaleigunefndir, úttektarmenn og gera tillögur um stofnun og starfrækslu sérstakra húsaleigumiðlana. Nefndin skilaði niðurstöðum í mars fyrir réttu ári með frv. að húsaleigulögum sem lagt var fram í apríl á 115. löggjafarþingi en var ekki afgreitt. Í frv. því sem nú er lagt fram eru gerðar tillögur um ýmsar veigamiklar breytingar á gildandi lögum. Lögð er til sú veigamikla breyting að ákvæði gildandi laga um fardaga verði að fullu og öllu lögð niður. Þá er lagt til að gerðar verði breytingar hvað varðar forgangsrétt leigjenda sem ætlað er að efla heimilisrétt og öryggi gagnvart geðþóttauppsögnum. Þá hefur allri efnisröðun verið breytt frá því sem er í gildandi lögum í því skyni að gera lögin aðgengilegri öllum almenningi en hér er einmitt um að ræða þann lagabálk sem að líkindum er einna oftast notaður af almenningi. Það sem hér er lagt fram er frv. til heildarlaga í stað frv. til breytingar á gildandi lögum. Frv. byggir á tillögum nefndarinnar að mestu leyti að undanskildum breytingum sem gerðar hafa verið við frekari umfjöllun í félmrn. og með hliðsjón af þeim athugasemdum og umsögnum sem borist hafa. Meginbreytingar frá eldri löggjöf sem felast í frv. þessu eru eftirfarandi: Fyrst má nefna að forgangsréttur leigjenda er aukinn verulega en heimilisréttur leigjenda hefur hingað til, þrátt fyrir að setning gildandi laga um húsaleigusamninga fyrir rúmum 13 árum síðan bætti þar nokkuð um, verið mun vanþróaðri en í flestum nágrannalöndum okkar. Um forgangsrétt leigjenda er fjallað í sérstökum kafla, X. kafla, og er lagt til að hann taki nú til allra leigusamninga, jafnt tímabundinna sem ótímabundinna. Gert er ráð fyrir að leigjandi sem stendur í skilum með leigugreiðslur og ekki brýtur að öðru leyti gegn leigusamningi eigi að jafnaði forgangsrétt að hinu leigða svo fremi húsnæði sé áfram falt til leigu. Frá forgangsréttinum eru þó verulegar undantekningar samkvæmt frv., svo sem þegar leigusali býr sjálfur í sama húsnæði eða ef hann hyggst ráðstafa húsnæðinu til náinna skyldmenna. Þá getur leigjandi aldrei öðlast forgangsrétt sjálfkrafa heldur verður hann ætíð að fara skriflega fram á hann. Þá er lagt til að fellt verði niður gildandi ákvæði um fardaga. Það er samdóma álit flestra aðila sem tengjast húsaleigumálum að þessi ákvæði séu óþörf. Ekki verður séð að meiri þörf sé á að binda flutninga leigjenda milli íbúða við ákveðna daga vor og haust en almenn íbúðaskipti á íbúðamarkaði sem eiga sér stað hvenær ársins sem er. Þá valda núgildandi ákvæði oft lengingu leigutíma sem aðilar höfðu alls ekki reiknað með. Slík lenging er reyndar oftast leigjenda í hag og hefur með þeim hætti nokkuð bætt stöðu leigjenda þótt oft hafi slíkur framlengdur leigutími verið mjög í óþökk leigusala. Þó eru einnig ýmis dæmi um að leigjendur séu krafðir um leigugreiðslur eftir að þeir hafa flutt úr húsnæðinu í krafti fardagaákvæðanna. Nefndin leggur því til að fardagaákvæðin verði afnumin jafnframt því sem uppsagnarfrestur er lengdur þannig að hann verði aldrei styttri en sex mánuðir. Einnig er á það að líta að hinn aukni forgangsréttur leigjenda sem felst í X. kafla frv. mundi draga verulega úr gildi þeirrar leigutímalengingar sem leitt getur af núverandi ákvæðum um leigufardaga. Þá er lagt til að stofnsett verði sérstök kærunefnd húsaleigumála sem bæði leigjendur og leigusalar geta leitað til vegna ágreinings sem kann að rísa um túlkun leigusamnings eða framkvæmd hans. Kærunefndinni er ætlað það hlutverk að skila skriflegum álitsgerðum varðandi deilumál og vafaatriði sem óhjákvæmilega hljóta að rísa í samskiptum aðila leigumarkaðarins. Í reynd hefur félmrn. í ríkum mæli á síðustu árum vísað erindum og klögumálum einstaklinga til úrlausnar hjá Húsnæðisstofnun ríkisins. Eðli málsins samkvæmt er ýmsum vandkvæðum bundið að ráðuneytið sinni deilumálum sem kunna að vera milli leigjenda og leigusala. Talið er heppilegra að sérstök nefnd taki að sér þetta hlutverk alfarið. Kærunefndinni er ætlað, telji hún að ákvæði laga hafi verið brotin, að kveða upp rökstuddan úrskurð innan tveggja mánaða frá því að beiðni barst eða vísa málinu frá á rökstuddan hátt. Úrskurðir nefndarinnar eiga að vera fullnaðarúrskurðir þannig að ef aðili vill ekki una niðurstöðu nefndarinnar verður hann að leita til dómstóla. Frv. gerir ráð fyrir að ákvæði um húsaleigunefndir falli brott. Meginástæða þess er sú að reynslan hefur sýnt að húsaleigunefndir sveitarfélaganna hafa af ýmsum ástæðum sjaldnast náð að starfa eins og til er ætlast í gildandi lögum. Þá var með lögum nr. 70/1990, um félagslegar íbúðir, kveðið á um að stofna sérstakar húsnæðisnefndir sveitarfélaga sem m.a. skulu fylgjast með framvindu húsaleigumála. Eðlilegast þykir að fela þessum nefndum fyrra hlutverk húsaleigunefndanna. Gert er ráð fyrir að byggingarfulltrúar embætta sveitarfélaganna taki við því hlutverki sem sérstakir úttektarmenn hafa í gildandi lögum. Núgildandi ákvæði um úttektarmenn og úttekt leiguhúsnæðis hafa engan veginn náð tilgangi sínum og slíkt starf hefur aðeins farið fram í litlum mæli í fáum sveitarfélögum. Störf við úttekt leiguhúsnæðis eru í eðli sínu mjög áþekk störfum byggingarfulltrúanna sem nú þegar eru starfandi í öllum sveitarfélögum og því má telja eðlilegast að fela þeim umrætt úttektarhlutverk. Þá eru ákvæði um húsaleigumiðlanir í ýmsum atriðum endurskoðuð og gerð fyllri og ítarlegri en áður. M.a. er lagt til að félmrn. verði sá aðili sem veitir leyfi til að reka leigumiðlun í stað lögreglustjóra samkvæmt núgildandi lögum. Í frv. eru ákvæði um að tillögur um atvinnuhúsnæði verði frávíkjanleg og ákvæði húsaleigulaga gildi því aðeins um atvinnuhúsnæði að ekki hafi samist um annað milli aðila. Hin ófrávíkjanlegu ákvæði frv. eru fyrst og fremst sniðin að íbúðarhúsnæði og eiga misvel við um atvinnuhúsnæði enda standa aðilar þá miklum mun jafnara að vígi en þegar um íbúðarhúsnæði er að tefla. Einnig er leitast við að draga nokkuð úr formfestu núgildandi laga, t.d. hvað varðar skyldur aðila um skriflegar tilkynningar. Jafnframt er lagt til að ákvæði laganna verði í ríkari mæli frávíkjanleg en verið hefur samkvæmt núgildandi lögum. Loks má nefna að efnisröðun og kaflaskipan er í grundvallaratriðum breytt frá gildandi lögum. Er leitast við að efni sé skipað í eins konar tímaröð þannig að fyrst er fjallað um gerð leigusamnings og kröfur um ástand húsnæðis, en atriði eins og uppsögn, riftun leigusamnings og skil leiguhúsnæðis komi í síðasta hluta laganna. Markmiðið með þessu er að gera lögin aðgengilegri fyrir allan almenning en nefna má fleiri atriði sem þjóna sama markmiði. Flestir kaflar frv. eiga sér beina samsvörun í núgildandi lögum. Í frv. er að auki að finna tvo nýja kafla, þ.e. X. kafla sem ber heitið Forgangsréttur leigjenda og VIII. kafla sem heitir Aðgangur leigusala að leigðu húsnæði. Þá er lagt til að tveir kaflar gildandi laga falli brott. Um er að ræða kafla XIV., sem nú heitir Könnun bæjarstjórna á fjölda leigjenda, o.fl. og XVI. kafla um refsiákvæði. Frv. fylgja ítarlegar athugasemdir um einstaka kafla og greinar þess. Ég tel ekki ástæðu til að fara yfir öll atriðin hér. Að því er varðar einstaka kafla og greinar frv. skal þó vikið að því helsta. Í I. kafla er fjallað um gildissvið laganna. Þar er tekið fram með skýrari hætti en áður að þau skuli taka bæði til íbúðar- og atvinnuhúsnæðis. Í 2. gr. er sú meginregla sett fram að lögin verði ófrávíkjanleg en frá þeirri reglu eru undantekningar í vissum tilvikum. Í þessu frv. er lagt til að samningsfrelsi aðila verði aukið. Þá er lagt til að ákvæði laganna verði frávíkjanleg hvað atvinnuhúsnæði varðar og gilda þá og því aðeins að ekki hafi um annað samist milli aðila. Ástæðan er sú að samningar um atvinnuhúsnæði eru í ýmsum grundvallaratriðum frábrugðnir samningum um íbúðarhúsnæði og því talið heppilegra að samningsfrelsi ríki. Í II. kafla er fjallað um gerð samninga. Skv. 4. gr. er gert ráð fyrir að Húsnæðisstofnun taki við hlutverki félmrn. hvað varðar útgáfu eyðublaða fyrir húsaleigusamninga og ákvarðar endurgjald fyrir þau. Þá er gert ráð fyrir því í 5. gr. að sveitarstjórnir, félagasamstök og aðrir þeir aðilar sem leigja út húsnæði geti einnig gefið út sérstök samningseyðublöð með leyfi félmrn. Í 9. gr. er afnumin skylda leigusala til þess að tilkynna leigjanda með tímabundinn leigusamning að leigusamningur verði ekki enn endurnýjaður. Tilgangur breytingarinnar er sá m.a. að einfalda samskipti aðila leigusamnings. Einnig er í sömu grein afnumin tilvísun til ákvæðis um fardaga, en það er ein af meginbreytingum sem felast í þessu frv. að lagt er til að fardagaákvæði eldri laga verði afnumin. Í IV. kafla er fjallað um viðhald leiguhúsnæðis og er þar lögð meiri áhersla en áður á höfuðábyrgð leigusala á viðhaldi hins leigða húsnæðis, en viðhaldsskylda leigjenda síðan skilgreind nánar þar sem um er að ræða undantekningar á skyldum leigusala. Þá er í 33. gr lagt til að skorður við fyrirframgreiðslur eigi aðeins við íbúðarhúsnæði en samningsfrelsi gildi um annað húsnæði en til íbúðar. Þótt jafnvægi á leigumarkaðnum hafi aukist á undanförnum árum og kröfur um fyrirframgreiðslu leigu hafi minnkað með minnkandi verðbólgu og samningsstaða leigjenda því styrkst þykir enn þörf á því að vernda leigjendur íbúðarhúsnæðis með því að takmarka fyrirframgreiðslu á leigu. Lagt er til að umræddar skorður við fyrirframgreiðslu á leigu fyrir íbúðarhúsnæði verði mildaðar frá því sem nú er, en skv. 3. mgr. 51. gr. gildandi laga öðlast leigjandi sjálfkrafa leigurétt í fjórfaldan þann leigutíma sem hann greiðir fyrir ef hann greiðir fyrir fram fyrir meira en þrjá mánuði. Lagt er til að þessi sjálfkrafa framlengingarréttur verði aflagður og rétturinn verði háður því að leigusali verði ekki að kröfu leigjanda um endurgreiðslu á ógreiddri fyrirframleigu. Þá er einnig lagt til að þessi réttur til framlenginga verði styttur úr fjórföldum þeim tíma sem leigjandi greiddi fyrir í þrefaldan. Í 34. gr. er tekið á því þegar leiga er greidd fram í tímann með viðskiptabréfum. Hefur því verið haldið fram að ekki sé um fyrirframgreiðslu að ræða í slíkum tilvikum þar sem leigjandi verði ekki fyrir beinum peningaútlátum í upphafi og frekar sé um tryggingar fyrir leigugreiðslum að ræða. Lagt er til í frv. að því sé slegið föstu að sé leiga greidd með þessum hætti, þá teljist það fyrirframgreiðsla. Ákvæði gildandi laga um tryggingarfé hafa þótt stirð í vöfum og hafa verið tiltölulega lítið notuð. Í 38. gr. frv. eru lögð til mun fyllri ákvæði hvað þetta varðar en er í núgildandi lögum og í 1.--4. tölul. 1. mgr. eru þeir kostir nefndir sem æskilegastir eru taldir og vænst er að algengastir verði þegar fram í sækir. Ekki þótti þó fært að hafa þessa kosti tæmandi talda og er því aðilum skv. 5. tölul. heimilt að semja um annars konar tryggingu. Gildir því samningsfrelsi að þessu leyti. Algengt er að tryggingar séu nú í formi tryggingarvíxla, tryggingarbréfa, skuldabréfa og jafnvel óútfylltra tékka. Slíkar tryggingar hafa í för með sér verulegt óöryggi fyrir leigjendur og þykir því nauðsynlegt að stemma stigu við því. Í X. kafla frv. er lögð til sú meginregla að leigjandi íbúðahúsnæðis skuli hafa forgangsrétt til leigu þess að leigutíma loknum ef það er falt til leigu í a.m.k. eitt ár. Þá er lagt til, eins og áður var nefnt, að forgangsrétturinn verði aukinn og gildi einnig um ótímabundna leigusamninga. Á forgangsréttinum er þó lagt til að verði ýmsar undantekningar sem taldar eru upp í 11. tölul. í 49. gr. Undantekningar þessar eru gerðar til að koma til móts við hagsmuni leigusala sem eðlilegt og sanngjarnt er að virtir séu þegar eignarréttur hans og ráðstöfunarréttur sætir slíkum takmörkunum sem forgangsréttur leigjanda felur í sér. Í 54. gr. frv. er fjallað um uppsagnarfrest. Þar er lagt til að uppsagnarfrestur af beggja hálfu sé ætíð sex mánuður þangað til leigutími hefur náð fimm árum. Eftir það verði uppsagnarfrestur eitt ár af hálfu leigjanda. Lenging uppsagnarfrests af hálfu leigjanda úr þrem mánuðum í sex á fyrsta ári leigutímans þykir sanngjörn með tilliti til afnáms fardagaákvæðis gildandi laga. Í XII. kafla er fjallað um riftun leigusamnings. Þar er að finna verulegar viðbætur miðað við ákvæði gildandi laga. M.a. er lagt til að alvarleg vanræksla leigusala varðandi viðhald íbúðar og almennt ástand hennar geti haft í för með sér riftun af hálfu leigjanda. Þá er lagt til að nýr töluliður bætist við þar sem kveðið er á um riftunarheimild leigjanda ef heimilisfriður hans raskast verulega af völdum annarra aðila er afnot hafa af sama húsi. Einnig er í nýjum tölulið lagt til að leigjandi hafi skýra riftunarheimild ef leigusali hindrar umráð og afnot hans af hinu leigða eða ef leigusali gengur um hið leigða húsnæði í heimildarleysi. Í 72. gr. er að finna þau skilyrði sem menn verða að uppfylla til að geta fengið leyfi til leigumiðlunar. Þá er lagt til að félmrn. birti auglýsingu um veitingu leyfis m.a. til að tryggja réttaröryggi almennings í þessum efnum. Loks er í 85. gr. og jafnframt síðustu grein frv. lagt til að ákvæði frv. tækju gildi 1. júní 1993. Þá er lagt til að mælt sé fyrir um það að aðilum beri fyrir 1. sept. 1993 að endurskoða samninga sína til samræmis við ákvæði frv. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Virðulegi forseti. Þar sem svo háttar til að ég á þess kost að fjalla um þetta mál í nefnd tel ég ekki nauðsynlegt að ræða það mjög mikið á þessu stigi en þó eru tvö atriði sem mig langaði til að nefna. Fyrra atriðið er það sem kom fram í ræðu hæstv. ráðherra um að nauðsynlegt væri að leiguhúsnæði yrði raunhæfur valkostur í húsnæðiskerfinu. Það kom enn fremur fram í framsöguræðu ráðherra að einungis 13% búa í leiguhúsnæði. Það er því ljóst að leigumarkaðurinn hér á landi er tiltölulega smár einkum ef við miðum við það sem gengur og gerist í nálægum löndum. Það er hægt að draga fram mörg atriði til skýringar á því hvers vegna aðstæður hér eru öðruvísi en t.d. annars staðar á Norðurlöndum en eitt af því sem er til nokkurs baga í þróun íbúðarleigu sem raunhæfs valkosts er skattalöggjöfin og sú staðreynd að enn hefur ekki verið gefur skattalegur valkostur til þeirra sem leigja íbúð til jafns við þá sem búa í eigin íbúð. Menn eru með löggjöf sem miðast við að valið sé að koma sér upp eigin húsnæði. Þar á ég fyrst og fremst við vaxtabæturnar sem eru þannig að þeir sem kaupa eða byggja húsnæði til eigin nota fá endurgreidda vexti og verðbætur að ákveðnu marki samkvæmt reglum sem um það gilda. Séu menn hins vegar leigjendur gilda engar sambærilegar ívilnanir gagnvart þeim. Hér er því greinilega um verulega mismunun að ræða eftir því hvorn kostinn fólk velur í sínum húsnæðismálum. Það er kaldhæðnislegt að svo skuli vera í dag að það er eiginlega sparnaður fyrir ríkissjóð ef fólk sem á húsnæði velur þann kost að leigja það. Ef það af einhverjum ástæðum leigir húsnæðið fellur niður réttur húsnæðiseigandans til vaxtabóta af lánum íbúðarinnar af því að hún er ekki lengur til eigin nota. Hins vegar öðlast leigjandinn engan rétt til skattafsláttar eða ívilnana sambærilegra við vaxtabætur. Þessi staðreynd vinnur gegn því að boðið sé fram leiguhúsnæði. Ég vildi gjarnan spyrja hæstv. ráðherra hvað liði áformum ríkisstjórnarinnar um að koma á húsaleigubótum eða ígildi þeirra. Það er atriði sem hæstv. ráðherra hefur lagt mikið kapp á, að því er mér skilst, að fá í framkvæmd, bæði í þessari ríkisstjórn og þeirri fyrri, en var ekki nægjanlega ágegnt í síðustu ríkisstjórn en þess hefur mátt vænta að hinn nýi samstarfsaðili Alþfl. yrði viðráðanlegri að hrinda fram þessari miklu réttarbót fyrir leigjendur. Ég spyr hæstv. ráðherra hvað líði úrbótum á þessu sviði. Ég vil nefna eitt atriði sem stendur eilítið í mér hvort unnt er að setja í lög en það verður vafalaust skoðað í nefndinni. Það er ákvæði í gildistökugreininni, 85. gr. Þar segir að menn skuli hafa endurskoðað húsaleigusamninga sem eru í gildi við gildistöku laganna, þ.e. sem voru gerðir áður en lögin voru sett, til samræmis við ákvæði þessara laga fyrir 1. sept. 1993. Í raun og veru er þessi lagagrein að rifta þeim samningum þar sem það verður lagaleg kvöð að menn breyti samningi einkaréttarlegs eðlis sín í milli sem er gerður með lögmætum hætti samkvæmt lögum sem gilda þegar þeir eru gerðir. Ekki er ég að nefna þetta vegna þess að ég telji það endilega slæmt að menn breyti sínum samningum til samræmis við frv. --- það getur verið til bóta fyrir menn eða ekki eftir atvikum --- heldur er ég að velta upp þeirri spurningu hvort unnt sé að setja svona ákvæði inn í lög. Fleira ætla ég ekki að nefna á þessu stigi, virðulegi forseti, en ég vænti þess að þetta frv. fái rækilega skoðun í nefnd og mun spara mér umræður um einstök efnisatriði frv. önnur en ég hef þegar nefnt til 2. umr. málsins.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni um nauðsyn þess að koma á húsaleigubótum sem á döfinni hefur verið lengi, bæði af hálfu þessarar ríkisstjórnar og hinnar fyrri. Flest löndin í kringum okkur aðstoða leigjendur meira en gerist hér á landi og aðstoð í formi húsaleigubóta hefur tíðkast lengi á Norðurlöndum. Ég hef lagt mikla áherslu á að komið verði á aðstoð til að draga úr húsnæðiskostnaði leigjenda og hef lagt áherslu á að það verði gert í formi húsaleigubóta. Ég tel ekki búandi við það öllu lengur að fólk sem getur ekki komið sér upp þaki yfir höfuðið og þarf að vera á leigumarkaðinum og er kannski með lágar tekjur, 50--70 þús. kr. mánaðartekjur en þarf að greiða kannski helminginn eða 3 / 4 af því í leigugreiðslur fái ekki aðstoð frá hinu opinbera. Nýlega skilaði nefnd til mín tillögum í formi skýrslu undir heitinu ,,Almennar húsaleigubætur á vegum sveitarfélaga``. Tillögur þessar voru unnar af nefnd með aðild ASÍ, BSRB, Kennarasambands Íslands, félmrn., fjmrn., Sambands ísl. sveitarfélaga og Húsnæðisstofnunar. Þar koma fram almennar tillögur nefndarinnar. Ég hef í framhaldi af niðurstöðu hennar skipað þriggja manna nefnd til þess að útfæra frekari tillögur til að draga úr húsnæðiskostnaði leigjenda með aðild félmrn., fjmrn. og Sambands ísl. sveitarfélaga. En tillögur nefndarinnar lúta sérstaklega að því að framkvæmdin verði á vegum sveitarfélaga en ekki eins og áður var í tíð fyrri ríkisstjórnar en þá voru uppi tillögur um að húsaleigubætur yrðu greiddar í gegnum tekjuskattskerfið með hliðstæðum hætti og vaxtabætur. Ég vænti þess að ekki dragist um of að nefnd þessi skili til mín niðurstöðum og útfærslu á tillögum til þess að draga úr húsnæðiskostnaði leigjenda.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Hún hefur upplýst að fallið hefur verið frá fyrri hugmyndum um húsaleigubætur í gegnum skattkerfið en nú beinist athyglin og vinnan að því að finna upp eitthvert bótakerfi í gegnum sveitarfélögin. Það getur vel komið til greina að mínu viti og tel ég sjálfsagt að skoða til þrautar hvaða leiðir eru færar þar í gegn. En mér þykir dálítið merkilegt að eftir að Sjálfstfl. er orðinn samstarfsaðili Alþfl. og hæstv. félmrh., sem hefur alla tíð lagt mikla áherslu á aðstoð við leigjendur, er fallið frá þessari stefnu sem var búið að marka. Ég hlýt að álykta sem svo að það sé að kröfu Sjálfstfl. að fallið sé frá því að leigjendur séu jafnréttháir húsnæðiseigendum í gegnum skattkerfið. Að það sé raunveruleg stefna og krafa Sjálfstfl. að mismunur sé á milli þeirra sem eiga húsnæði og þeirra sem leigja húsnæði af skattalegum ástæðum. Annað sem vekur mikla athygli mína er að enginn nefndarmaður Sjálfstfl. í félmn. hefur einu sinni sést í þingsalnum undir framsögu og umræðum um þetta stjfrv. 

Virðulegi forseti. Vegna síðustu orða hv. síðasta ræðumanns er það mjög mikill misskilningur að Sjálfstfl. hafi sýnt þessu máli sem hér er til umræðu tómlæti. Ég hef þvert á móti átt mjög góð samskipti við Sjálfstfl. og ekki síst formann þingflokksins um framgang þessa máls. Það er því vissulega misskilningur að Sjálfstfl. sýni þessu máli tómlæti þó svo virðist að ekki séu margir sjálfstæðismenn viðstaddir þessa umræðu, eins og reyndar er frá öllum flokkum. Það eru mjög fáir þingmenn í salnum núna. Varðandi húsaleigubætur og hvort það sé krafa Sjálfstfl., eins og hér var orðað, að leigjendur séu ekki jafnréttháir eigendum gegnum skattkerfið og hvort það sé krafa Sjálfstfl. að vísa þessu til sveitarfélaga, þá er það einnig rangt hjá hv. síðasta ræðumanni. Nefndin fjallaði ítarlega um þetta mál með aðild, eins og ég sagði, ASÍ, BSRB, Kennarasambandsins, félmrn. og fjmrn. og komst að þeirri niðurstöðu --- nefndin, það var ekki krafa Sjálfstfl. --- að það væri rétt á þeim tímapunkti að óska eftir því að fulltrúi Sambands ísl. sveitarfélaga tæki sæti í nefndinni vegna þess að nefndin taldi skynsamlegt að skoða þá hlið að fella framkvæmdina undir sveitarfélögin vegna þess að á vegum sveitarfélaganna er niðurgreiðsla til leigjenda, t.d. gegnum niðurgreiðslu á leiguhúsnæði. Einnig hafa sveitarfélögin verið með styrki til láglaunafólks sem leigja þarf á almennum markaði. Það þótti því skynsamlegt að skoða þá leið hvort ekki væri rétt að samræma þetta og setja framkvæmdina á eina hendi til sveitarfélaganna í staðinn fyrir að hafa tvöfalt kerfi til leigjenda, annars vegar hjá sveitarfélögunum og hins vegar hjá ríkinu í gegnum skattkerfið. Fulltrúi Sambands sveitarfélaga skrifaði undir þetta álit þar sem fram kemur að skoða eigi að framkvæmdin verði hjá sveitarfélögunum og Samband ísl. sveitarfélaga hefur fallist á að skoða málið áfram með fjmrn. og félmrn. með hliðsjón af þeim tillögum sem fram hafa verið settar.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst láta í ljós ánægju mína með það samstarf sem liggur að baki frv. sem hér liggur frammi, samstarf milli stjórnarflokkanna um samningu og undirbúning að þessu veigamikla og mikilvæga máli. Ég leyfi mér að fullyrða að í þessu frv. felist miklar og mikilvægar réttarbætur á þessu tiltekna sviði en sem kunnugt er hefur ágreiningur oft og tíðum risið um núgildandi lög á þessu sviði. Það hefur af mörgum verið talið, þar á meðal þeim sem hér stendur, að núgildandi löggjöf um húsaleigumál sé ekki með þeim hætti að hún greiði fyrir hagsmunum leigjenda heldur þvert á móti hamli gegn því að húsnæði sé boðið til leigu, dragi þannig úr framboði á húsnæði og verði þar með til þess að leigukostnaður hækki að ástæðulausu. Í þessu stóra frv., sem er upp á 85 greinar, er tekið á ýmsum málum sem ágreiningur hefur verið um varðandi gömlu lögin og ýmsar breytingar á þeim gerðar, eins og fram kom í máli ráðherra. Ég tel að í öllum aðalatriðum sé þetta til verulegra bóta. Mér er kunnugt um það að að baki þessu frv. er allvíðtækt samkomulag aðila sem hafa látið sig þessi mál nokkru varða, þar á meðal Leigjendasamtakanna og Húseigendafélags Reykjavíkur. Allt skiptir það miklu máli. Ég tel að eins og þetta frv. er úr garði gert eigi að vera tiltölulega fljótlegt fyrir hv. félmn. að vinna úr málinu. Nefndinni bárust á fyrra þingi umsagnir ýmissa aðila um þetta efni og ég tel að málið sé þannig úr garði gert að nefndin ætti að geta lokið afgreiðslu þess á tiltölulega skömmum tíma. Hitt vekur nokkra athygli, virðulegi forseti, að enda þótt þetta mál hafi verið til umfjöllunar á síðasta þingi og hafi legið frammi í þó nokkrar vikur, þingmönnum til kynningar, skuli fulltrúi Alþb. í félmn. taka það eina efnisatriði til umfjöllunar hér hvernig hátti til um gildistökuákvæði laganna. Hans eina efnislega framlag til umræðu um þetta stóra 85 greina frv. eru þessar fjórar línur sem eru gildistaka frv. Allt hitt sem hann tók til umræðu kemur þessu frv. ekki við. Spurningar hans um húsaleigubætur varða ekki þetta frv. og koma því máli ekki við. Útúrsnúningar hans og ónot í garð Sjálfstfl. í því efni eru þar af leiðandi út í hött og missa gjörsamlega marks. Félmrh. hefur skýrt nákvæmlega fyrir viðstöddum hvar það mál er á vegi statt. Það er í ákveðinni meðferð milli stjórnarflokkanna og annarra aðila og menn bíði bara rólegir þangað til þeirri meðferð lýkur. Ég vara hins vegar við einfeldnislegum niðurstöðum í því efni. Ég vara við því að menn dragi skýrar línur milli annars vegar leigjendahúsnæðis og eigendahúsnæðis vegna þess að það er nú einu sinni þannig að langflestir landsmenn eru einhvern tímann á ævinni í hópi beggja þessara aðila. Menn eru gjarnan leigjendur á fyrri árum ævinnar og verða síðan flestir hverjir eigendur síns eigins íbúðarhúsnæðis síðar á ævinni. Það er ekki einfalt mál að skilgreina hverjir þessir hópar eru eða með hvaða hætti réttlæti sé til skila haldið að því er varðar bætur til þessara aðila. Þetta vildi ég að kæmi fram, virðulegi forseti, um leið og ég fagna því að þetta frv. er komið til umræðu og treysti því að það fái málefnalega umfjöllun í hv. félmn.

Virðulegi forseti. Um það hefur verið auðvitað pólitískur ágreiningur hvaða markmiðum menn ættu að stefna að í húsnæðismálum. Sjálfstfl. hefur haft þá stefnu að stuðla að sjálfseignarstefnu í húsnæðismálum. Aðrir flokkar, t.d. Alþb., hafa haft þá stefnu að menn séu jafnréttháir hvort sem þeir velji þann kost að eignast húsnæði eða leigja það. Aðgerðir hins opinbera með lagasetningu, t.d. í gegnum skattalöggjöf, eiga ekki að mismuna einum valkostinum umfram annan. Þannig er það í dag en hæstv. félmrh. ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl. boðaði á síðasta þingi að fljótlega kæmu fram tillögur um húsaleigubætur. Þær hafa ekki komið fram enn og nú er upplýst að málið sé komið í allt annan farveg. Það sé búið að taka hugmyndina um húsaleigubætur út af borðinu og menn séu núna að skoða einhverjar leiðir í gegnum sveitarfélögin. Það geta ekki verið neinar almennar leiðir. Þær hljóta að vera sértækar gagnvart fólki, tekjutengdar og eignatengdar og beinast fyrst og fremst að félagslegu húsnæði. Því með þessu er búið að ýta málinu út úr þeim farvegi að geta verið almennur valkostur í húsnæðismálum yfir í það að vera sértækur.

Virðulegi forseti. Það er athyglisvert hvað hv. þm. reynir að vera með útúrsnúninga og misskilja það sem hefur verið sagt. Hann heldur því t.d. fram að húsaleigubætur séu úti af borðinu. Það er rangt hjá hv. þm. Þetta er spurning um framkvæmdina, hvort framkvæmdin á húsaleigubótunum sé í gegnum skattkerfið eða hjá sveitarfélögunum. Ég hef rökstutt það sjónarmið nefndarinnar að hún telji skynsamlegra að skoða þá leið að framkvæmdin sé hjá sveitarfélögunum. Hv. þm. hélt því einnig fram að nú væri búið að setja þetta í þann farveg að húsaleigubætur kæmu bara vegna félagslegra íbúða. Það er líka rangt hjá hv. þm. Nefndin hefur fyrst og fremst beint sjónum sínum að þeim hópum sem eru á almenna leigumarkaðinum en það eru um 3.300 manns og hafa þeir ekki neina aðstoð í formi niðurgreiddrar leigu eða húsaleigubóta. Þeir sem hafa fengið inni hjá sveitarfélögunum hafa verið með niðurgreidda leigu og sumir lágtekjuhópar hafa fengið styrk til þess að greiða húsaleigu á almennum markaði. Húsaleigubætur eru því ekki úti af borðinu og ég vil að það komi skýrt fram og að hv. þm. leyfist ekki að snúa út úr því sem hér hefur verið sagt vegna þess að í mínum orðum kom aldrei fram að húsaleigubætur væru úti af borðinu. Ekki er óeðlilegt að nokkurn tíma taki að ná niðurstöðu í þetta mál. Ég minni á að í síðustu ríkisstjórn vorum við í þrjú ár að skoða þetta mál og ekki fyrr en á síðustu dögum síðustu ríkisstjórnar var frv. lagt fram um það efni. Það er því ekki óeðlilegt að nýr flokkur sem kemur að þessu máli þurfi líka tíma til þess að skoða það.

Virðulegi forseti. Þau lög sem verið er að leggja til endurskoðunar eiga rætur að rekja til stjórnarsamstarfs Alþfl., Alþb. og Framsfl. 1978 og 1979. Það var Magnús H. Magnússon, félmrh. og heilbr.- og trmrh., sem beitti sér fyrir því að þessi lög voru sett og aðstoðarmaður hans, Georg Tryggvason trúi ég að hann hafi heitið, var formaður þeirrar nefndar sem undirbjó þau lög sem nú eru í gildi um húsaleigu. Áður höfðu engin lög verið til um húsaleigu á Íslandi með þessum hætti, umfangsmikil lög um réttindi leigjenda. Það segir náttúrlega dálítið mikið um stjórnmálasögu Sjálfstfl. að hann skuli með þessum hætti hafa haft úrslitaáhrif á gang þjóðmála um áratuga skeið án þess að hafa viljað setja lög um húsaleigu. Með öðrum orðum þurfti að reka hann út úr Stjórnarráðinu til þess að sett yrðu lög um húsaleigu af því að Sjálfstfl. hefur aldrei beitt sér fyrir neinum félagslegum úrbótum. Hann hefur alltaf verið dreginn nauðugur í þeim efnum. Það hafa ævinlega verið vinstri stjórnir eða slíkar stjórnir sem hafa lagt af stað með félagslegar úrbætur. Þess vegna er það út af fyrir sig eðlilegt að hv. 8. þm. Reykv. svíði það nokkuð þegar hv. 5. þm. Vestf. fer orðum um hann og flokk hans eins og áðan var gert. Það frv. sem hér liggur fyrir er endurskoðun á þessum lögum og það hefur út af fyrir sig verið leitað samstöðu við þá endurskoðun. Ég hygg að í grófum dráttum megi segja að frv. sé sæmilegt eins og það lítur út, það hefur verið lagt fram áður í þinginu og ég hef farið yfir það. Ég fór yfir það á síðasta þingi af því að það var þá lagt fram. Aðilar að samningu frv. voru m.a. fulltrúar frá samtökum leigjenda, Jón Kjartansson frá Pálmholti, og að því komu fleiri slíkir aðilar eins og Jón Rúnar Sveinsson sem nauðaþekkja þessi mál. Reyndar minnir mig að Jón Rúnar hafi verið aðili að málinu alveg frá upphafi, bæði sem félagi í Leigjendasamtökunum og sömuleiðis sem starfsmaður Húsnæðisstofnunar ríkisins. Hins vegar er alveg augljóst mál og kemur skýrt fram í umræðunni, sem nú hefur farið fram, að hæstv. félmrh. og hæstv. ríkisstjórn hefur ákveðið að leggja til hliðar áformin um húsaleigubætur. Í síðustu ríkisstjórn var það m.a. að tillögu minni, og ég man eftir sérstaklega einum stuðningsmanni þáv. ríkisstjórnar, Aðalheiði Bjarnfreðsdóttur, sem lagði mjög mikla áherslu á það að lög yrðu sett um húsaleigubætur. Þegar ríkisstjórnin var endurskipulögð í september 1989 minnir mig að í viðauka við stjórnarsáttmálann hafi verið tekið inn sérstakt ákvæði um að vinna að húsaleigubótum. Það er rétt sem hæstv. félmrh. segir að það er út af fyrir sig ekkert einfalt mál að taka inn húsaleigubætur sem eru tengdar skattkerfinu vegna þess að þær hljóta að koma við fleiri þætti slíkra bóta, t.d. persónuafslátt, barnabætur, tekjutengdar og ótekjutengdar barnabætur eftir atvikum. Allt þetta verður að skoða. Sömuleiðis aðra félagslega þætti af ýmsum toga eins og auðvitað félagslegan stuðning sveitarfélaganna að svo miklu leyti sem hann er til. Hins vegar segir hæstv. félmrh. okkur núna þau tíðindi, og ég hygg að það komi fleirum en mér og hv. 5. þm. Vestf. nokkuð á óvart, að ákveðið hafi verið að henda þessum hugmyndum þannig að í raun og veru er um róttæka stefnubreytingu að ræða. Staðreyndin er auðvitað sú að sveitarfélögin eru allt öðruvísi í stakk búin til þess að taka á þessum málum en ríkið og það að setja þetta inn í almennt félagsmálakerfi sveitarfélaganna er í grundvallaratriðum allt annar hlutur en að vera með þetta á vegum ríkisins og skatttengt. Við skulum ímynda okkur að þetta hefði verið sett á og að við værum með kerfi þar sem sveitarfélögin kæmu við sögu. Við skulum ekki ræða það ítarlega hvað það er fráleitt að ætla litlum sveitarfélögum eitt eða neitt í þessum efnum, en við skulum aðeins ræða það hvernig Reykjavík, sem er langstærsta og langríkasta sveitarfélagið, framkvæmdi þetta. Auðvitað er alveg ljóst að hún mundi framkvæma það á sömu forsendum og hún framkvæmdir aðra félagslega aðstoð þannig að þeir einir mundu þá fá möguleika á því að fá húsaleigubætur sem væru undir tilteknum tekju- og framfærslumörkum. Nákvæmlega eins og Félagsmálastofnun Reykjavíkur ákveður framfærslustyrki til þeirra skjólstæðinga sinna sem til hennar leita. Gríðarlegur fjöldi fólks, mörg þúsund manns á hverju ári, fær stuðning hjá Félagsmálastofnun Reykjavíkur eftir svokallaðri kvarðareglu sem annars vegar er miðuð við almenna launataxta í landinu eins og þeir eru á hverjum tíma og hins vegar þá húsaleigu sem viðkomandi þarf að borga. Reykjavíkurborg hefur því um árabil --- mér liggur við að segja áratuga skeið --- greitt húsaleigustuðning til þessa fólks sem býr við sérstaklega hraklegar félagslegar og efnahagslegar aðstæður. En það er ekki það sem við vorum að tala um. Við vorum að tala um almennar húsnæðisbætur sem gengju til leigjenda þannig að þeir væru nokkurn veginn jafnsettir og þeir sem eru að kaupa sér húsnæði á hverjum tíma. Nú er það auðvitað þannig að Sjálfstfl. og Alþfl. eru búnir að koma hlutunum þannig fyrir að enginn venjulegur launamaður eignast húsnæði núna með þeim hætti sem gerðist fyrir 20--30 árum. Eiginhúsnæðisstefna, sem Sjálfstfl. vildi í heiðri hafa í orði, er úr sögunni fyrir tilstuðlan Sjálfstfl. Auðvitað er það sérstaklega vaxtaokurstefnan og hinir frjálsu vextir sem teknir voru upp 1984 sem hafa gert það að verkum að útilokað er fyrir fólk með venjulegar launatekjur að eignast húsnæði eins og staðan er í dag. Húsbréfin breyta þar svo að segja engu um gagnvart þessu fólki. Staðreyndin er sú að við höfum örugglega öll í höfði okkar fjölda dæma af ungu fólki sem er að reyna að koma yfir sig húsnæði og getur það ekki og er þó með allgóðar tekjur. Ég hef við höndina og í höfðinu á mér ein þrjú dæmi um einstaklinga, hjón í öllum tilvikum, sem eru að kaupa sér íbúðir sem kosta á bilinu 6--9 millj. kr. Þetta er allt fólk sem er með tiltölulega mjög góðar tekjur og í öllum tilvikum er þetta afar erfitt. Það er liðin tíð að fólk eignist húsnæði með þeim hætti sem gerðist fyrir 30 árum eða svo. Það er liðin tíð. Það er sagnfræði. Þess vegna býr unga kynslóðin í dag við allt önnur lífskjör en voru áður að þessu leytinu til. Það er auðvitað fyrst og fremst vaxtaokurstefnan sem ræður þar úrslitum. Unga kynslóðin býr við allt önnur lífskjör að þessu leytinu til og líka að því leytinu á komandi árum að kjörin hjá Lánasjóði ísl. námsmanna hafa verið gerð verri en þau hafa nokkru sinni áður verið. Ungt fólk, sem er að fara út í lífið eins og það heitir, á vinnumarkaðinn, horfir fram á níðþunga greiðslubyrði húsnæðislána og námslána sem það kemst aldrei út úr alla sína ævi eins og staðan er í dag. Við skulum gera okkur grein fyrir því að þarna hefur orðið bylting í landinu og þess vegna er það auðvitað krafa sem eðlilegt er að sé einmitt sett fram í tengslum við þessa umræðu að teknir verði upp skatta- og tekjutengdir húsleigustyrkir þannig að menn viðurkenni þann veruleika að búið er að eyðileggja eiginhúsnæðiskerfið eins og það var, önnur úrræði verða að koma til og hæstv. núv. félmrh. ber auðvitað gríðarlega ábyrgð í þessu efni. Fyrst og fremst vegna þess að hún hefur setið sem félmrh. í ein fimm ár bráðum eða sex, og í öðru lagi vegna þess að á kjörtímabilinu þar á undan, fyrir 1987, var hún með hærri kröfur og meiri loforð en nokkur annar alþingismaður, og er þá mikið sagt, um að hægt væri að leysa allan vanda húsnæðismálanna svo að segja einn, tveir og þrír, aðeins ef Alþfl. kæmist til valda í íslenskum stjórnmálum. Það væri skemmtilegt, a.m.k. fróðlegt fyrir þingmenn ef einhver nennti einhvern tímann að lesa upp þó það væri ekki nema brotabrotabrot af ,,samlede værker`` hæstv. félmrh. meðan hún var í stjórnarandstöðu og flutti úr ræðustólnum loforðaflauminn um það að ,,allt þetta skal ég gefa þér ef þú aðeins fellur fram og tilbiður Alþfl. í næstu kosningum þar á eftir``. Það var sem betur fer ekki gert, en hæstv. félmrh. hefur ekki tekist að leysa þessi mál. Þau hafa því miður farið stöðugt versnandi þann hálfa áratug sem hún hefur setið í þessum stól. Afrekin eru ekki meira en svo og þess vegna er auðvitað eðlilegt að við segjum: Við gerum kröfu um húsaleigubætur, skatttengdar húsaleigubætur, og bersýnilegt er að þá kröfu verður að reyna að taka upp, ef ekki á Alþingi þá á öðrum vettvangi á næstu vikum úr því að ríkisstjórnin er búin að vísa þessu máli frá sér og ætla hreppunum í landinu að leysa vandann.

Virðulegi forseti. Ítrekað er því haldið fram af hálfu þingmanna Alþb. við umræðuna að búið sé að leggja til hliðar húsaleigubætur og húsaleigubætur séu úti af borðinu. Þetta er rangt og enn eina ferðina skal ég segja það. ASÍ og BSRB hafa lagt mikla áherslu á húsaleigubætur, ekki síst BSRB. Þeir skrifa undir og þessa skýrslu án nokkurs fyrirvara. Þýðir það að búið sé að leggja til hliðar húsaleigubætur? Svarið er auðvitað nei. Hv. síðasti ræðumaður eyddi nokkrum orðum um það að ég væri búin að eyðileggja húsnæðiskerfið þau fimm ár sem ég hef setið sem ráðherra. Því vísa ég auðvitað á bug. Því til sönnunar vil ég rifja upp að í tíð minni sem félmrh. hafa verið reistar 3.300 félagslegar íbúðir af 8.000 sem til eru á landinu öllu frá upphafi 1929. Er það ekki að byggja upp félagslega aðstoð og byggja upp húsnæðiskerfi sem þjónar jafnt láglaunafólki og þeim sem geta komið sér þaki yfir höfuðið? Í tíð minni sem félmrh. hefur verið komið á húsbréfakerfi þar sem fólk þarf ekki að standa í biðröðum eftir lánum en getur fengið lán þegar það óskar eftir að koma sér upp húsnæði. Lánshlutfallið er 65% af verði íbúðar en ég vil rifja upp fyrir hv. þm. Svavari Gestssyni að þegar hann var félmrh. þá man ég ekki betur heldur en lánshlutfallið hafi verið um 15% sem fólk fékk í gegnum húsnæðiskerfið en ekki 65% eins og það er í dag. Á þeim tíma var því gert að fá stóran hluta af lánum sem það þurfti á að halda gegnum bankakerfið á dýrum vöxtum. Ég er alveg sannfærð um það að ef fólk metur stöðuna eins og það var þegar hv. þm. var félmrh. og stöðuna eins og hún er núna á húsnæðismarkaðinum að það mundi ekki vilja skipta og taka upp kerfið eins og það var þegar hv. síðasti ræðumaður var félmrh.

Virðulegi forseti. Auðvitað er grundvallarmunur á þessu tvennu sem hæstv. ráðherra er að bera saman vegna þess að þá voru vextirnir miklu lægri. Þá var þessi vaxtaokurstefna ekki komin í algleyming eins og síðan varð og það er rétt hjá hæstv. ráðherra að menn geta fengið húsbréf á háum vöxtum en menn geta ekki borgað þau. Það er vandinn. Núna liggur fyrir að almenningur á Íslandi er skuldsettari en nokkru sinni hefur áður verið. Það er m.a. vegna þess að menn hafa gengið býsna langt að því er þetta húsbréfakerfi varðar. Kjarni málsins er auðvitað sá sem hér hefur komið fram og er viðurkennt af hæstv. ráðherra að ríkisstjórnin hefur ákveðið að leggja hugmyndir um skatttengt húsaleigubótakerfi til hliðar og þó að ASÍ og BSRB skrifi undir einhverja skýrslu fyrirvaralaust þá verð ég í fyrsta lagi að segja að ég þekki ekki þessa skýrslu, ég hef ekki séð hana. Hefur henni verið dreift til þingmanna? Ef svo er ekki þá óska ég eftir því að það verði gert þar sem að hæstv. félmrh. gerir svona mikið úr því að ASÍ og BSRB hafi skrifað undir þetta kerfi sem hún er að tala fyrir í ræðustól á Alþingi. Þá er nauðsynlegt að hún dreifi skýrslunni til hv. þm. til þess að þeir geti metið málið. Úr því að hæstv. ráðherra á einn andsvarsrétt enn þá spyr ég hana: Hvað kostar það kerfi í heild sem gert er ráð fyrir að taka upp samkvæmt þessari fyrirvaralausu skýrslu sem hæstv. félmrh. vitnaði áðan í?

Hæstv. forseti. Hv. þm. hélt því fram áðan að fólk gæti ekki borgað húsnæðislán sín eftir að húsbréfakerfið var tekið upp. Ég vil upplýsa hv. þm. um það að vanskil eru ekki meiri eftir að húsbréfakerfið var tekið upp en í 86-kerfinu. Einmitt í kjölfar þess er 86-kerfið var lagt niður þurfti að taka upp greiðsluerfiðleikalán vegna þess að fólk var í vandræðum og gat ekki staðið skil af þeim skammtímaskuldum sem það þurfti að taka þegar 86-kerfið var.  Varðandi það hvað húsaleigubæturnar kosta og fram koma í skýrslunni þá eru það um 300 millj. kr.

Virðulegi forseti. Aðeins ein sagnfræðileg athugasemd, misgengishópurinn varð auðvitað til fyrst og fremst vorið 1983 þegar ríkisstjórn Framsfl. og Sjálfstlf. bannaði vísitölu á laun, en verðbætur á lánum, skuldum, fengu að spinnast upp úr öllu valdi. Þá varð misgengishópurinn til. Eins og menn muna urðu átökin á vegum þessa hóps og skipulagið á vegum hans fyrst og fremst á árunum 1984 og 1985. Auðvitað var það fyrst og fremst vegna þess að menn gripu til þess, mér liggur við að segja siðlausa athæfis, að banna vísitölu á laun en leyfa vísitölu á lán á sama tíma, að þessi misgengishópur varð til. Hæstv. forseti. Mér þykir það merkilegt að það hefur komið fram hjá hæstv. félmrh. að þær hugmyndir sem uppi eru um húsaleigubætur eru upp á u.þ.b. 300 millj. kr. Ég hlýt að fara fram á það og endurtek ósk mína um það að upplýsingar um skýrsluna komi núna fram þannig að við getum metið það hvernig gert er ráð fyrir því að þessar 300 millj. komi við sögu. Ef gert er ráð fyrir því að sveitarfélögin greiði þetta og t.d. að þetta komi að einhverju leyti í staðinn fyrir þær húsaleigubætur sem sveitarfélögin eru hvort eð er að greiða.

Þetta er viðbót.

Ef þetta er viðbót þá bendi ég á að Reykjavíkurborg ein er að greiða upphæð sem svarar til a.m.k. þriðjungs af þessari tölu. Hún ein. Það er því augljóst að hér er um að ræða tiltölulega mjög lága tölu. Loks bendi ég, hæstv. félmrh., á að ríkisstjórn hennar lagði til fyrir örfáum vikum að afnema eða lækka vaxtabætur mjög verulega, um 10% ef ég man rétt. Af hverju var það? Það var vegna þess að ríkissjóður sjálfur er að kikna undan því að borga vaxtabætur af húsbréfunum sem hæstv. félmrh. var að mikla sig af hér áðan.

Hæstv. forseti. Verktakafyrirtækið Sveinbjörn Runólfsson sf. fór þess á leit við samgrn. með bréfi 7. júlí sl. að fá leyfi til þess að flytja inn gröfupramma sem það hugðist nota við holræsaútlagnir fyrir Reykjavíkurborg. Skv. 21. gr. laga nr. 51/1987 er óheimilt að flytja inn skip eldri en 12 ára en pramminn var þá rúmlega tvítugur. Áður hafði fyrirtækið leigt sams konar pramma frá Danmörku og greitt fyrir hann 30 þús. kr. á dag í leigu. Ráðuneytið leitaði umsagnar Siglingamálastofnunar um prammann. 22. júlí 1992 birti stofnunin umsögn sína og segir þar m.a.: ,,Siglingamálastofnun getur fyrir sitt leyti fallist á innflutning prammans, þó með því skilyrði að heimild til undanþágu frá lögum fáist til innflutnings þar sem pramminn er meira en 12 ára gamall og að íslensk lög og reglur séu uppfyllt að öðru leyti.`` Hinn 10. ágúst sl. heimilaði ráðuneytið Sveinbirni Runólfssyni sf. innflutning umrædds pramma og var heimildin veitt með fyrirvara um samþykki Alþingis. Umræddur prammi er að dómi Siglingamálastofnunar í lagi. Hann er notaður einvörðungu við verklegar framkvæmdir við landsteina og ber uppi vinnuvélar. Verð prammans var um 3,7 millj. kr. og miðað við leigugjald þess pramma sem fyrirtækið hafði á leigu áður er ljóst að hagkvæmara er að eiga fleytu af þessu tagi og ætti hagræðing af því tagi að geta stuðlað að aukinni hagkvæmni við framkvæmdir í fjöruborðinu eins og holræsalagnir. Með þessu frv. er leitað eftir samþykki Alþingis fyrir þessum kaupum. Ég legg til, hæstv. forseti, að málinu verði vísað til samgn. og vænti þess að hún geti afgreitt málið fljótt.

Virðulegur forseti. Þetta mál er ekki stórt í sniðunum. Ég kvaddi mér fyrst og fremst hljóðs vegna þess að í frv. er gert ráð fyrir því að leyfa innflutning á gröfupramma sem er, eins og fram kemur í umsögn um 1. gr., 22 ára. Í lögum frá 1987 er gert ráð fyrir því að flytja megi inn skip séu þau yngri en 20 ára. Þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir því að skip eldri en 20 ára fáist ekki flutt inn hefur ráðuneytið lagt fram frv. um að flytja inn skip sem er 22 ára. Mér finnst þetta út af fyrir sig svolítið merkilegt. Ég ætla að taka það fram að ég er ekki þar með að segja að ég sé á móti því að pramminn verði fluttur inn. En ég sé ástæðu til að vekja athygli á þessu og tel ástæðu til þess fyrir samgn. að velta því fyrir sér hvort yfirleitt eigi að vera með einhvern hámarksaldur á skipum sem eru flutt inn og ef sá hámarksaldur á að vera fyrir hendi hvort hann eigi endilega að vera 20 ár. Hann gæti þess vegna verið þau 22 ár sem liðin eru síðan sá prammi var smíðaður sem hæstv. samgrh. vill leyfa innflutning á til þess að samræmi verði a.m.k. milli orða og gerða hæstv. samgrh. í þessu máli.

Hæstv. forseti. Í 4. málsl. 3. gr. laga um útflutning hrossa segir að landbrh. skuli ákveða þóknun fyrir skoðun hrossa og eftirlit með útflutningi og greiðist hún úr ríkissjóði. Framkvæmdin hefur verið með þeim hætti að þessi kostnaður hefur verið greiddur af eigendum hinna útfluttu hrossa. Þetta frv. er flutt til þess að lögin séu í samræmi við framkvæmdina. Ég vænti þess að þingið geti á það fallist og legg til að málinu verði vísað til landbn. og 2. umr.

Hæstv. forseti. Frv. til laga um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim er ætlað að koma í stað fimm gamalla lagabálka sem gilda um tiltekna búfjársjúkdóma, varnir og útrýmingu þeirra. Frv. er endurflutt lítillega breytt frá fyrri gerð en það náði ekki fram að ganga eins og kunnugt er á síðasta þingi. Þá fékk hv. landbn. frv. til meðferðar og leitaði eftir umsögnum og liggja þær fyrir, m.a. frá Búnaðarfélagi Íslands, Tilraunastöð Háskóla Íslands í meinafræði að Keldum, Páli A. Pálssyni, fyrrv. yfirdýralækni, Dýralæknafélagi Íslands og yfirdýralækni. Ráðuneytið hefur tekið umsagnir og ábendingar til athugunar og unnið að breytingu á frv. í samráði við formann landbn., hv. þm. Egils Jónsson. Ég vona að sú vinna geti flýtt fyrir því að landbn. treysti sér til afgreiða frv. Fyrir utan orðalagsbreytingar sem gerðar hafa verið á einstökum greinum eru helstu breytingar eftirfarandi: Við 1. gr. frv. hefur verið bætt einum staflið þar sem lýst er tilgangi laganna, sem sé þeim að lögunum sé ætlað að tryggja að búfjárafurðir framleiddar í landinu séu heilnæmar. Við 2. mgr. 5. gr. frv. hefur verið bætt ákvæði um að eigendum dýra skuli skylt að veita alla nauðsynlega aðstoð vegna varúðarráðstafana sem gera þurfi á grundvelli laganna gegn útbreiðslu eða til útrýmingar sjúkdómi sem upp kunni að koma. Ákvæði svipaðs efnis hefur einnig verið bætt við 17. gr. varðandi hreinsun, sótthreinsun og aflífun dýra. Í 12. gr. er fjallað um varnarlínur og hefur orðalag greinarinnar verið gert skýrara en áður en efnislega eru ákvæði greinarinnar samhliða ákvæðum 2. og 3. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 7. gr. laga nr. 23/1956, sem nú gilda um sauðfjárvarnarsvæði. Aukið hefur verið efni 25. gr. frv. Nú er kveðið á um skyldu til að merkja líffæri og sauðfé sem slátrað er þegar það sleppur yfir varnarlínur. Merkt líffæri ber að senda án tafar til rannsóknar. Gert er ráð fyrir því að eigendur fái bætur fyrir sauðfé sem slátrað er, enda séu líffæri úr því send til rannsóknar sem er mikilvægt til að unnt sé að fylgjast með heilsufari viðkomandi sauðfjár og leggja mat á sjúkdómshættu. Þá skal bent á að bætt hefur verið við nýrri málsgrein í 27. gr. frv. um heimild til að skipa þriggja manna dýrasjúkdómanefnd undir forustu yfirdýralæknis en gert er ráð fyrir að hann verði formaður nefndarinnar. Það fyrirkomulag samrýmist því markmiði frv. að samræma eins og unnt er stjórn og framkvæmd sjúkdómavarna á þessu sviði sem mjög er til þess fallið að auka til muna alla hagkvæmni og skilvirkni framkvæmda við sjúkdómavarnir. Leiðir það til sparnaðar fyrir ríkissjóð þegar til lengri tíma er litið. Gert er ráð fyrir að aðrir nefndarmenn í dýrasjúkdómanefnd en yfirdýralæknir séu skipaðir eftir tilnefningu Stéttarsambands bænda og Búnaðarfélags Íslands. Þau lög sem gert er ráð fyrir að falli brott, verði frv. að lögum, eru lög um heimild til að banna innflutning ósútaðra skinna og húða, lög um berklaveiki í nautpeningi, lög um varnir gegn því að gin- og klaufaveiki og aðrir alidýrasjúkdómar berist til landsins, lög um varnir gegn útbreiðslu næmra sauðfjársjúkdóma og útrýmingu þeirra og lög um sauðfjárbaðanir. Um tvö fyrstnefndu lögin er það að segja að ekkert hefur reynt á ákvæði þeirra svo að árum skiptir. Í síðastnefndu lögunum, um sauðfjárbaðanir, er það að segja að þau skylda eigendur og umráðaaðila sauðfjár og geita til að láta fara fram böðun á því annan hvern vetur til að útrýma kláða og öðrum óþrifum. Böðunarskylda þessi er unganþæg og í framkvæmdinni er hún aðeins virk á miklum minni hluta landsins. Er löngu tímabært að afnema slík ákvæði, enda miklu eðlilegra að kveða sérstaklega á um böðun í reglugerð þar sem hennar er þörf af sjúkdómaástæðum og betri samstaða mun fást um slíkar útrýmingaraðgerðir. Frv. það sem hér liggur fyrir tekur til allra sjúkdóma í dýrum og er öllum ákvæðum um varnir og útrýmingu sjúkdóma skipað í ein lög. Lögð er áhersla á að með frv., þótt samþykkt verði, sé ekki að neinu leyti slakað á kröfum gildandi laga í þeirri baráttu sem á sér stað og þarf að eiga sér stað til varnar því að sjúkdómar dýra berist til landsins eða að útrýmingu þeirra. Í sambandi við fyrrnefnd atriði hafa lög nr. 11/1928, um varnir gegn því að gin- og klaufaveiki og aðrir alidýrasjúkdómar berist til landsins, reynst traustur bakhjarl. Fullyrða má að öll ákvæði laganna sem máli skipta séu tekin upp í frv. þetta. T.d. er aukið við í upptalningu þeirra vörutegunda sem bannað er að flytja til landsins þar sem hætta er talin á að smithæfni geti fylgt slíkum innflutningi. Ég legg til, hæstv. forseti, að frv. verði vísað til landbn. og 2. umr.

Frú forseti. Ég vil láta það koma fram við umræðuna að ég held að þetta frv. sé að ýmsu leyti til bóta. Það kemur í stað gamalla lagabálka sem sumir eru orðnir úreltir. a.m.k. í einstökum atriðum. Ég legg hins vegar áherslu á að þessi lagabreyting má ekki verða til þess að við slökum á um sjúkdómavarnir. Það er stóraukin hætta á því að sjúkdómar berist til landsins með auknum innflutningi búvara, m.a. sem afleiðing af samningum um EES og GATT og fyrirsjáanlega verður um aukinn innflutning á búvörum að ræða í framtíðinni. Þar að auki erum við í verulegri hættu vegna innflutnings sem nú þegar á sér stað, bæði löglega og ólöglega. Ég hef ekki haft tækifæri til þess að bera nákvæmlega saman ákvæði þessa frv. við þau lög sem verið er að nema úr gildi en treysti því að nefndin komi til með að gera það nákvæmlega. Þetta má ekki, eins og ég sagði, verða til þess að slakað verði á að nokkru leyti. Ég er með litla spurningu til ráðherra varðandi orðalag 10. gr. Þar segir að óheimilt sé að flytja til landsins eftirtaldar vörutegundir: ,,Hey, málm, alidýraáburð, gróðurmold og rotmassa blandað alidýraáburði, hráar og lítt saltaðar sláturafurðir, . . . `` Nú vissi ég að bannað er að flytja inn hráar sláturafurðir en ég vissi ekki að heimilt væri að flytja inn hráar sláturafurðir ef þær væru mikið saltaðar. Ég vildi gjarnan að fyrir lægi betri skilgreining á þessu. Ég hef ekki rekist á hana í skýringum. Síðan er örstutt athugasemd af persónulegum toga varðandi orðaskýringar. Einhvern veginn er það svo að ég kann ákaflega illa við að telja eldisfiska með búfé. Ég held að það sé ekki í samræmi við máltilfinningu okkar landbrh. Ég á reyndar einnig erfitt með að hugsa mér loðdýr undir heitinu búfé. Kann þó að vera að það sé nærtækara. Ég á mjög erfitt með að kalla eldisfiska búfé.

Frú forseti. Ég tel að þetta frv. sem mun, ef samþykkt verður, koma í stað fimm lagabálka um varnir gegn dýrasjúkdómum vera til mikilla bóta. Þær breytingar sem gerðar eru leiða til bættrar stjórnunar og markvissari ákvarðanatöku í takt við þann tíma sem við lifum í dag og byggjast að miklu leyti á niðurstöðum rannsókna sem framkvæmdar eru á vel útbúnum stofnunum. Ég held að frv. auki öryggi okkar hvað varðar hugsanlegan innflutning á smitefnum sem valdið geta sjúkdómum og vil því stuðla að því að það verði samþykkt. Að sjálfsögðu má deila um einstök atriði sem menn geta haft mismunandi skoðanir á hvernig best fari en það mun væntanlega vera skoðað í hv. nefnd. Hvað varðar ummæli hv. 1. þm. Norðurl. v. um alifiska og loðdýr, þá er ég honum ósammála. Ég held að nauðsynlegt sé að flokka bæði eldisfisk og loðdýr með öðru búfé. Þessar dýrategundir eiga hvergi annars staðar heima ef þær eru aldar til þess að hafa af þeim afurðir. Í öllum grundvallatriðum á það sama við um þessar dýrategundir og þær dýrategundir sem við höfum ræktað frá aldaöðli og okkar málkennd eflaust byggist á. Ég er sannfærður um það að með tíð og tíma mun málkennd þjóðarinnar og hv. 1. þm. Norðurl. v. breytast og hann verða mér sammála í þessu efni.

Hæstv. forseti. Út af ummælum hv. 1. þm. Norðurl. v. vil ég fyrst taka fram að auðvitað er laukrétt hjá honum að lög eru ekki trygging fyrir því að nægilega vel sé hugað að sjúkdómavörnum. Ég er fullkomlega sammála honum um það. Það veltur á framkvæmdinni og hún verður að sjálfsögðu erfiðari eftir því sem viðskipti og ferðir verða greiðari milli landa og flutningar og viðskipti meiri. Þess vegna er nauðsynlegt að vera mjög vel á verði að þessu leyti varðandi sjúkdómavarnir. Ég skal ekki segja hvað sé eðlilegt að kalla búfé. Ég þykist hafa tekið eftir því í auglýsingum að gullfiskar og jafnvel slöngur séu kölluð gæludýr og hænsn fiðurfé. Með hliðsjón af slíkri orðnotkun get ég vel fellt mig við að eldisfiskur sé búfé. Í lagaskilningi skiptir auðvitað mestu að skýrt sé um hvað lögin fjalla og til hvers þau taka. Ég vil minnast á annað. Hér er upptalning á búfé og þar eru kanínur ekki felldar undir loðdýr. Þó eru ullarkanínur í skilgreiningu annarra laga kölluð loðdýr svo hér hlýtur að vera átt við kanínur til átu en ekki til framleiðslu á ull. Það sem segir í a-lið 10. gr., þar sem talað er um innflutning á hráum og lítt söltuðum sláturafurðum, hef ég skilið svo að þar sé verið að tala um þær vörutegundir sem helst sé smithætta af. Ég hef ekki treyst mér í viðræður eða umræður við yfirdýralækni um þá hluti. En þessi málsgrein breytir að sjálfsögðu engu um að óheimilt er að flytja inn sláturafurðir til landsins og breytir samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði engu um það. Að sjálfsögðu kemur þetta til athugunar í landbn. og ég hef engar skoðanir fyrir fram í þeim efnum.

Frú forseti. Þó ég gerði athugasemdir við að eldisfiskar væru kallaðir búfé má ekki skilja mál mitt svo að ég vilji undanskilja þá sjúkdómavörnum. Ég held að það sé einmitt mjög mikilvægt að staðið sé rétt og skynsamlega að sjúkdómavörnum. Ég ber mikið traust til hv. 3. þm. Reykn., Árna M. Mathiesen, í því efni að standa vörð um heilbrigði eldisfiska. Það var ekki mín meining að draga neitt þar úr eða undanskilja. Ég gerði einungis athugasemd við þessa málnotkun. Ég held að sjúkdómavarnir séu ákaflega mikilvægar. Íslendingar hafa hvað eftir annað orðið mjög hart úti vegna búfjársjúkdóma svo það hefur legið við landauðn. Ég minni á fjárkláða. Ég minni á mæðiveiki. Það vill svo til að ég man eftir niðurskurði sauðfjár á Norðurlandi vestra. Ég var þá barn og þá var algjör niðurskurður á sauðfé á stórum svæðum. Þetta hafði í för með sér feiknalega mikla efnahagsörðugleika. Mér er það í minni að fyrsta haustið eftir fjárskipti voru einungis lögð inn 2.600 lömb í sláturhúsið á Blönduósi. Þetta er landbúnaðarhérað sem síðar framleiddi til slátrunar um 70.000 dilka. Það var svipaður fjöldi fólks sem hafði framfæri sitt af sauðfjárrækt og þó reyndar nokkru fleiri en núna. Af þessu geta menn því séð að þar hefur verið þröngt í búi og lítið innlegg frá einstökum bændum þegar heildartalan var ekki nema 2.600 dilkar. Ég held að við eigum að vanda okkur. Ég er mjög fýsandi þess að menn slaki ekki um of á kröfunum um sjúkdómavarnir hvorki á því sem ég kalla búfé eða eldisfiskum.

Frú forseti. Ég held að það sé alveg ljóst af þeim orðum sem hér hafa fallið, bæði hjá mér og 1. þm. Norðurl. v., að við erum alveg sammála um mikilvægi þess að varna því að sjúkdómar berist til landsins hvort sem þeir berast í hinar hefðbundnu dýrategundir eða hinar nýrri tegundir sem við höfum til eldis. Þar ber ekkert á milli. Hér hefur a-lið 10. gr. frv. aðeins borið á góma þar sem sérstaklega er minnst á hráar eða lítt saltaðar sláturafurðir. Þessi grein er samhljóða 2. grein laga nr. 11/1928, um varnir gegn því að gin- og klaufaveiki og aðrir alidýrasjúkdómar berist til landsins. Þar er einmitt talað um hey, hálm og aldýraáburð, hráar og lítt saltaðar sláturafurðum hverju nafni sem nefnast o.s.frv. Eini munurinn á þessum greinum er sá að búið er að bæta fleiri tegundum inn í 10. gr. Er það í takt við þá þróun sem orðið hefur í landbúnaði okkar og vil ég þá helst nefna svokallaðan rotmassa blandaðan alidýraáburði sem notaður er til svepparæktar.

Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir frv. til laga um breytingar á lögum um sjúkdómavarnir búfjár. Vissulega er eðlilegt að breytingar séu gerðar á slíkum lögum þegar aðstæður breytast. Eitt atriði í því sambandi eru þau þáttaskil að nú vonast menn til að búið sé að ná tökum á ýmsum búfjársjúkdómum sem hafa orðið íslenskum bændum þungir í skauti. Þar má nefna síðast riðuna sem menn vænta að ekki þurfi að grípa til umfangsmikilla aðgerða til að berjast á móti heldur verði það bundið við einstaka býli. Ég vil þá nefna eitt í sambandi við það. Hér er gert ráð fyrir breytingu á sauðfjársjúkdómanefnd. Hún var mikilvægur liður til að tengja fulltrúa frá landbúnaðinum betur við þær aðgerðir sem þarna þurfti að ráðast í. Það er mikilvægt að áfram verði haft sem nánast samband við bændastéttina við framkvæmd þessara laga. Hitt atriðið sem ég vildi minnast og taka undir það sem hér hefur komið fram er að leggja áherslu á að ekki verði slakað á sjúkdómavörnum í sambandi við innflutning. Þar fengum við nýlega dæmi um sjúkdóm sem barst hingað til lands en virðist nú hafa tekist að koma í veg fyrir að yrði að mikilli farsótt. En það minnir á að hættan er alltaf fyrir hendi. En sérstaklega finnst mér nauðsynlegt að standa vel á verði í sambandi við alþjóðasamninga og að gefnu tilefni vegna yfirlýsingar hæstv. utanrrh. um að nota eigi þá samninga til að brjóta niður múra um landbúnaðinn undirstrika að því verði ekki beitt þannig að það brjóti niður múra varna gegn sjúkdómum. Ég skal ekki í umræðu um þetta mál víkja að annarri hlið þeirrar hótunar en vissulega væri alvarlegt ef það yrði að einhverju leyti á kostnað varna gegn búfjársjúkdómum.

Hæstv. forseti. Ef ég man rétt hefur sami þingmaður og nú lauk máli sínu farið viðurkenningarorðum um mjög einarða samþykkt ríkisstjórnarinnar um það að hvergi skuli hvikað í sambandi við sjúkdómavarnir þó svo að samningar tækjust um GATT. Þetta mál varðar að sjálfsögðu ekki samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði eins og hv. þm. er kunnugt. Samkvæmt þeim höfum við alveg á okkar valdi hvaða heimildir verða gefnar til innflutnings á hráum sláturafurðum. En í sambandi við hugsanlega GATT-samninga hefur ríkisstjórnin kveðið á um það mjög skýrt hver sé hennar vilji. Því miður hef ég samþykkt hennar ekki hér við höndina en það er kannski rétt að hafa hana nærtæka til að geta gripið til hennar þegar þessi mál koma upp. En ég þykist muna það að hv. þm. hafi við annað tækifæri lýst yfir ánægju sinni yfir því að ríkisstjórnin vilji standa á því að verjast þeim innflutningi sem getur haft sjúkdómahættu í för með sér. Ég vil líka minna á að samkvæmt því frv. sem hér liggur fyrir verður gengið lengra í þeim efnum en framkvæmdin var í tíð síðustu ríkisstjórnar.

Hæstv. forseti. Ég hygg að það sé rétt munað hjá hæstv. landbrh. að ég taldi að sú yfirlýsing sem ríkisstjórnin gaf á sínum tíma væri viðunandi og tók undir hana. Hins vegar fannst mér reyndar hæstv. utanrrh. ekki fylgja henni eftir í öllum atriðum í viðræðum erlendis má segja strax eftir að hún var gerð. En ég skal ekki hafa fleiri orð um það nú en ítreka hins vegar að yfirlýsing hæstv. utanrrh. um að nota eigi alþjóðasamninga til að brjóta niður múra um landbúnaðinn er miklu nýrri en sú yfirlýsing sem hæstv. landbrh. vitnaði til. þar sem hún kom m.a. fram í áramótagrein hæstv. utanrrh. og var reyndar búin að koma fram í ræðum hans skömmu áður.

Hæstv. forseti. Ég skal ekki um það segja hvort samkomulag hæstv. utanrrh. við hv. þm. sé eitthvað verra nú en það var áður en þessi mál eru að sjálfsögðu í höndum landbrn. Ég hygg að yfirlýsing mín sé alveg fullnægjandi. Það verður staðið eins fast á vörnum gegn sjúkdómum og kostur er og er á valdi yfirdýralæknis og framkvæmdarvaldsins.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. þessa afdráttarlausu yfirlýsingu. Vissulega vonast ég til að hann fái stuðning samráðherra sinna og annarra sem hann þarf á að halda til að hún standi.

Frú forseti. Varðandi yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um GATT-samningana þá var hún til bóta. Ég fagna því að hæstv. landbrh. man eftir þeirri yfirlýsingu. Ég er ekkert viss um að hæstv. utanrrh. muni eftir þeirri yfirlýsingu. Hann hefur ekki haldið henni á lofti svo ég viti á þeim vettvangi þar sem unnið er að GATT-samningunum. Ég geri ráð fyrir að sendiherra okkar í Genf hafi lagt fram þetta blað. Síðan hefur því verið stungið undir stól. Samkvæmt þeim kunnugleika sem ég hef í Genf þá trúi ég að þessi yfirlýsing ríkisstjórnar Íslands sé ekki í minnum manna og ekki ofarlega á dagskrá. Ég heiti á hæstv. landbrh. að vera vel á verði um að þessari yfirlýsingu sé haldið til haga og ekki bara haldið til haga heldur farið eftir henni. Ég bið hann að halda samráðherrum sínum harkalega við efnið.

Hæstv. forseti. Þetta frv. er lagt fram til að afla nauðsynlegra heimilda til handa búnaðarskólunum til að innheimta skráningargjöld af nemendum og jafnframt gjaldtöku af seldum búvélum til að standa undir kostnaði við vinnu- og verktæknirannsóknir og tilraunir og prófanir bútæknideildar Rannsóknastofnunar landbúnaðarins. Tilgangur frv. er að styrkja fjárhagslega stöðu viðkomandi stofnana miðað við núverandi fjárframlög ríkissjóðs. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir að bætt verði nýrri málsgrein við 32. gr. laga nr. 55/1978, um búnaðarfræðslu. Eftir þeim lögum starfa Bændaskólarnir á Hvanneyri og á Hólum í Hjaltadal. Ekki er óeðlilegt að nemendur skólanna taki einhvern þátt í fjármögnun á beinum kostnaði vegna náms við skólana, en rekstur þeirra er kostnaðarsamur og fjárveitingar þröngar. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir sambærilegri heimild fyrir Garðyrkjuskóla ríkisins á Reykjum í Ölfusi sem starfar eftir lögum nr. 91/1936. Í báðum tilvikum er gert ráð fyrir að upphæð skráningargjalda sé háð samþykki landbrh. Fjárlög gera ráð fyrir að starfsemi bútæknideildar RALA verði að miklu leyti kostuð með þjónustugjöldum eins og það er orðað. Það varð hins vegar að samkomulagi að lagt yrði sérstakt gjald á allar seldar búvélar og er stefnt að því að innheimta um 8 millj. kr. á ári. Frv. gerir ráð fyrir að gjaldið verði að hámarki 2%. Sala búvéla hefur numið um 800 millj. kr. á ári undanfarin ár. Miðað við það þarf gjaldið að nema 1%. Hins vegar má reikna með minnkandi búvélakaupum bænda vegna samdráttar í framleiðslu og þar af leiðandi þarf eflaust að reikna með u.þ.b. 1,5% gjaldi. Gjaldtakan hækkar grundvöll sauðfjár- og mjólkurframleiðslu að hámarki um 0,1% þegar áhrif hennar verða að fullu komin fram. Bútæknideildin annast m.a. búvélaprófanir. Markmið þeirra er að meta verkhæfni, styrkleika og almennt notagildi tækjanna við íslenskar aðstæður. Fyrir þessar prófanir eru tekin gjöld. Þótt þau séu væg er langt frá því að öll ný tæki séu sett í prófun. En það sem skiptir e.t.v. meira máli er sú starfsemi deildarinnar sem lýtur að rannsóknum og athugunum á því hvers konar tækni hentar hér við búskap, undir hvaða kringumstæðum á að hagnýta tiltekinn tækjabúnað, hvernig skipuleggja skuli saman tækjabúnað og byggingar, hvaða áhrif vélarnar hafa á umhverfið, sérstaklega hvað varðar meðferð ræktaðs lands o.s.frv. Þetta er þróunarvinna sem ekki snertir beint hinar eiginlegu búvélaprófanir og ekki er hægt að innheimta fyrir sem slíkar en skiptir enn meira máli við ákvarðanir um skynsamlaga vélafjárfestingu og fyrir hagkvæmni í landbúnaði almennt. Þar sem auðveldlega má rökstyðja að bændur hafi haft tilhenigingu til offjárfestinga í búvélum ber að leggja enn ríkari áherslu á þennan þátt í starfsemi deildarinnar og ekki getur talist óskynsamlegt að leggja vægt gjald á sölu búvéla í því skyni. Það ætti þvert á móti að tryggja að um fullnægjandi rannsóknastarfsemi sé að ræða sem komi að haldi. Sem dæmi um slíkar rannsóknir má nefna samanburð á hagkvæmni mismunandi heyverkunaraðferða sem á síðustu árum hefur verið eitt veigamesta verkefni bútæknideildar. Þar hafa rannsóknir á svokallaðri rúllutækni verið hvað fyrirferðarmestar enda er það sú tækni sem örast hefur rutt sér til rúms hér nýlega. Lokst má nefna að verulegur þáttur í starfi bútæknideildar eru leiðbeiningar til einstakra bænda um val á tækjum og kennsla og námskeið í notkun þeirra. Ég vona, hæstv. forseti, að hv. landbn., sem mun fá þetta frv. til meðferðar, vinni hratt að athugun þess. Samkvæmt fjárlögum er gert ráð fyrir að þau gjöld sem hér er talað um innheimtist. Ef það nær ekki fram að ganga verður að sjálfsögðu að endurskoða rekstraráætlanir viðkomandi stofnana með hliðsjón af því og draga úr starfsemi þeirra. Ég legg til, hæstv. forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og landbn.

Frú forseti. Hér er nú um óttalegt skítafrv. að ræða. En það er kannski ekki nema í samræmi við ýmislegt annað sem ríkisstjórnin gerir í málefnum námsmanna. Raunar ætti þetta að vera í tveimur frv. a.m.k. III. kafli þessa frv. á ekki beint við um búnaðarfræðslu. Það er nokkuð villandi að hengja hann saman við skólagjöldin. Hér er verið að lögfesta skólagjöld vegna þess að fjárhagur skólanna er þröngur. Ég vil minna hæstv. landbrh. á að fjárhagur nemenda í þessum skólum er þröngur og það er verið að leggja byrðar á þá. Lögfesta gjaldtöku af nemendum og það tel ég illa farið. Það einkennir afar margar aðgerðir þessarar ríkisstjórnar hvað þær eru ákaflega óréttlátar. Það er helst veist að þeim sem minnst mega sín og þessi ríkisstjórn hefur eins og þráfaldlega hefur sannast sérstakan ímugust á námsmönnum. Þetta er svo sem í stíl við annað sem ríkisstjórnin hefur verið að gera í málefnum námsmanna. Ég er andvígur þessari gjaldtöku. Varðandi III. kafla frv., þ.e. að hækka búvélar til bænda um 2%, þá er það kannski ekki nema eins og dropi í hafið. Ég geri ekki lítið úr því að það sé kannað hvaða vélar henta og hvernig unnið sé að þessari könnun. Ég held reyndar að það sé fullkomin ástæða fyrir bændasamtök og landbrn. að fara með formlegum hætti ofan í verðmyndun á búvélum. Hæstv. ráðherra talaði um offjárfestingu í landbúnaðarvélum. Það kann að hún sé einhver. En ég stend í þeirri meiningu að búvélar séu miklu dýrari á Íslandi en þær þyrftu að vera. Þarna væri hægt að rétta hlut landbúnaðarins með myndarlegum hætti. Viðskiptahættir með búvélar og ég tala nú ekki um varahlutaverslun fyrir búvélar eru aldeilis ekki til fyrirmyndar. Um það ætla ég ekki að nefna dæmi í þessum fáu orðum mínum, en ég tel að það sé sérstakt athugunarefni og umhugsunarefni og málefni sem þarfnist úrbóta. Búvélaprófanir hafa átt sér stað um alllangt skeið. Sjálfsagt hefur þar verið margt vel unnið en ég held samt að þessar álitsgerðir sem settar hafa verið fram hafi verið allt of vægar. Það hefur ekki verið varað nægilega við óhentugum eða gölluðum vélum. Það hefði kannski flokkast undir atvinnuróg og bændur hafa í góðri trú keypt vélar sem ekki uppfylltu þau skilyrði sem þær hefðu átt að gera. Þær hafa verið meira og minna gallaðar. Varðandi offjárfestinguna þá er það varðandi rúllubaggatæknina að hún er alveg tvímælalaust stórt spor í framfaraátt í heyverkun. En hún útheimtir allt annan vélakost og það sem verra er allt annan húsakost en fyrri tækni og þar af leiðandi eru ekki bara vélarnar sem þarf að kaupa heldur þarf ef vel á að vera að byggja allt upp frá grunni, heygeymslur og aðstöðu til að koma fóðrinu til gripanna. Það má segja að þetta geti stuðlað að offjárfestingu þar sem menn verða að verja svo miklum fjármunum til að koma breytingunni á þannig að með fullnægjandi og hentugum hætti sé. Þrátt fyrir það held ég nú að rúllubaggagerðin hafi verið mjög stórt spor í framfaraátt í íslenskum landbúnaði.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst og fremst taka undir það sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði hér um þetta frv. Ég held að það sé ákaflega óheppilegur tími nú að fara að taka upp skólagjöld á nemendur í þessum skólum. Við sjáum á fylgiskjali með frv. að þarna er um töluverðar upphæðir að ræða þar sem Bændaskólinn á Hvanneyri á að afla 800 þús. kr. og Bændaskólinn á Hólum 600 þús. kr. og Garðyrkjuskóli ríkisins 600 þús. kr. Þetta er kannski ekki mjög hátt hlutfall af heildarkostnaði nemenda við námið en hann leggst þá ofan á það sem áreiðanlega er sumum ekki allt of auðvelt að greiða eins og aðstæður eru núna. En við vitum að það er mikið öryggisleysi í þróun landbúnaðar hér á landi, þ.e. hvernig hann muni þróast á næstu árum og kannski því ekki allt of mikill áhugi á að afla sér náms í þessari atvinnugrein. Því er það ákaflega slæmt að setja svona gjald á við þær aðstæður til viðbótar við þá upphæð sem þarna er greidd. Ég held að það hafi mjög neikvæð áhrif fyrir nemendur að það skuli vera talinn sérstakur gjaldstofn fyrir ríkissjóð að innheimta skólagjald frá þeim. Ég held að við þessar aðstæður þurfi miklu frekar að reyna að ýta undir ungt fólk að afla sér þekkingar í þessari atvinnugrein þannig að það rætist frekar sem við viljum vissulega trúa að það muni birta fljótt aftur hjá þessum atvinnuvegi. Þá er auðvitað grundvallaratriði að hafa næga þekkingu á hvernig þar á að haga störfum svo árangurinn verði sem bestur. Gjaldið af búvélunum er auðvitað einn liður í skattlagningu á atvinnuveginn. Miðað við þær umræður sem fram hafa farið, m.a. GATT-umræðurnar, þá finnst mér að þarna sé farið í algerlega öfuga átt. Samkvæmt þeim drögum sem liggja fyrir í GATT-viðræðunum þá er takmarkað hvað ríkið má greiða af beinum greiðslum til landbúnaðar. Hins vegar eru þar engar skorður settar við því hvað má styðja að rannsókna- og þróunarstarfi. Því stefnir það sem sagt í öfuga átt ef hér á að íþyngja atvinnuveginum með þessum hætti. Því það er rétt sem hér kom fram hjá hæstv. ráðherra og hv. 1. þm. Norðurl. v. að rannsókna- og þróunarstarfsemi er mjög mikilvæg fyrir alla atvinnuvegi og ekki síst fyrir landbúnaðinn. Núna stendur t.d. yfir ráðunautafundur Búnaðarfélags Íslands og Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og þar hafa verið haldin mjög mörg fróðleg erindi, m.a. um rannsóknir á heyverkun sem sýnir það hversu þar er um álitlega aðferð að ræða fyrir okkar aðstæður en jafnframt hversu mikilvægt það er að þar sé staðið rétt að verki því það getur skipt algjörlega sköpum um það hversu hagkvæmt þetta er fyrir búið.

Hæstv. forseti. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því í lögum um búnaðarfræðslu og lögum um Garðyrkjuskóla ríkisins að heimilt sé að innheimta af nemendum innritunargjöld, efnisgjöld, pappírsgjöld og nemendasjóðsgjöld og skuli upphæð gjaldanna háð samþykki ráðherra. Mér finnst skýrara að hafa þetta í lögum. Það hefur tíðkast og gerði það áreiðanlega þegar hv. 2. þm. Suðurl., Jón Helgason, fór með landbúnaðarmál að sum af þessum gjöldum voru innheimt af nemendum. Þau voru kölluð efnisgjöld og þar fram eftir götunum. Hér er heimildin orðuð mjög skýr og ég fer ekki í launkofa með það að ég tel það heilbrigt að skólagjöld séu innheimt af nemendum í framhaldsskólum og háskólum. Ég vil í þessu sambandi minna á að mikill metnaður er nú í Hólaskóla til þess að færa námið þar á hærra stig en verið hefur. Ef það á að geta tekist vel þá er nauðsynlegt að fjárveitingar til þess skóla verði auknar. Hér er alls ekki um nýtt mál að ræða. Það hefur löngu verið upplýst hér í þinginu að skólagjöld hafa viðgengist. Ég tel hins vegar ástæðulaust að vera að fara í einhvern feluleik með þá hluti. Ég er fylgjandi skólagjöldum, þau hafa tíðkast í mismunandi mæli í mismunandi skólum. Þau hafa verið hærri í Verslunarskóla Íslands en í flestum skólum öðrum. Í sumum öðrum skólum hafa félagasamtök greitt niður kostnað við skólana. Þannig hygg ég t.d. að samvinnuhreyfingin hafi greitt niður kostnað við uppbyggingu Samvinnuskólans á Bifröst og þar fram eftir götunum. Með sama hætti og ýmis fyrirtæki greiddu niður eða gáfu stórgjafir til að unnt yrði að reisa Verslunarskóla Íslands, þá nýju og glæsilegu byggingu sem er hér í hinum nýja miðbæ. Hefur rekstur þessara skóla beggja verið til mikillar fyrirmyndar og líka fyrir þá sem hafa staðið á bak við uppbygginu þeirra, bæði sem bygginga og líka þess innra starfs sem þar hefur farið fram. Ég er sem sagt pínulítið undrandi á því að hv. 1. þm. Norðurl. v., Páll Pétursson, skuli kalla þetta óttalegt skítafrv. Hér er ekki verið að tala um nýja hluti. En á hinn bóginn kemur það mér að sjálfsögðu ekki á óvart þótt stjórnarandstaðan andmæli álögum af þessu tagi. Það er í samræmi við eðli stjórnarandstöðunnar að gera slíka hluti en á hinn bóginn í samræmi við gott stjórnarsamstarf sem við á sínum tíma áttum við Framsfl. um að slík gjöld skuli upp tekin. Um búvélarnar vil ég aðeins segja það að á síðasta ári var formlega tekið í notkun nýtt og glæsilegt bútæknihús. Það er engin vafi á því að það fé sem við höfum nú til umráða til rannsókna almennt á þessu sviði sem öðrum er minna heldur en við hefðum kosið. Ég er fylgjandi því að taka þetta gjald upp sem hér er kveðið á um til þess að skapa meira rými fyrr aðrar rannsóknir sem Rannsóknastofnun landbúnaðarins hefur með höndum. Þetta er liður í því að gera rannsóknastarfsemina öflugri og um leið að vekja athygli á því að ekki er óeðlilegt að atvinnugreinin sjálf leggi fram fé til þess að rannsóknastarfsemi geti verið fullnægjandi. Á hinn bóginn fer ég ekki dult með það að það hafa komið fram ýmsar raddir á fundum sem ég hef átt með bændum og forustumönnum þeirra hvort ekki sé rétt að draga úr þeim miklu sjóðagjöldum sem lögð eru á landbúnaðinn. Þau mál eru nú í athugun eins og hv. þm. er kunnugt. Niðurstaða hefur dregist meira en góðu hófi gegnir en vitaskuld hljóta þessi mál að vera í stöðugri endurskoðun. Ég vil sérstaklega taka undir það sem hv. 1. þm. Norðurl. v. talaði um í sambandi við innflutningsgjöld á búvélar. Ég er honum fullkomlega sammála um að nauðsynlegt sé að endurskoða þá hluti frá grunni. Það tekur til varahlutaverslunar einnig og raunar líka þess kostnaðar sem bændur hafa af lyfjaverslun og ýmsu öðru sem of langt yrði upp að telja hér. Þessi mál eru í sérstakri rannsókn. Guðjón Eyjólfsson, löggiltur endurskoðandi, hefur þessi mál öll í endurskoðun fyrir landbrn. Ég veit ekki betur en að það sé í fullri samvinnu við bændasamtökin og hann hefur raunar skilað áfangaskýrslu um þau efni.

Hæstv. forseti. Ég skil ekki alveg hvað hæstv. landbrh. á við með að þetta mál sé eitthvað í fastari skorðum með því að setja það í lög. Jú, hér er komin lagaheimild um að það megi innheimta skólagjöld. Það eru engin takmörk á hvað þau mega vera há, ekki eftir lagagreininni. En hins vegar koma fram í fylgiskjali frá fjmrn. þessar tölur sem ég nefndi áðan um heildarupphæð þeirra og þannig er settur rammi með fjárlögunum um hvað þetta á að vera há upphæð. Ég býst við skólanefndir og skólastjórar verði þá knúin til að fara eftir því sem áveðið er í fjárlögum til að ná þessari upphæð og sama verður þá ráðherra að gera. Þannig að það eru engar skorður settar fyrir því hversu stór hluti af námskostnaði þetta má verða.

Frú forseti. Ég ætla sannarlega ekki að fara að mótmæla fjárveitingum til Hólaskóla. Ég tel að hann sé ekki ofhaldinn af þeim fjárveitingum sem ákveðnar hafa verið á fjárlögum. En ég tel að skólinn eigi að rekast fyrir þær fjárveitingar sem ríkið ákveður. Ég er algerlega andvígur því að lögfesta verulegar álögur á blanka nemendur. Þetta nám er talsvert dýrt, sennilega talsvert mikið dýrara en margt annað nám sem ungmennum stendur til boða. Það er eins og fram kom hjá hv. 2. hv. þm. Suðurl. þá er ekki þak á þessu. Guð má vita hvað núv. ríkisstjórn, ef henni endist aldur til, kemur til með að spenna þessi gjöld upp. Mér finnst ekki sambærilegt að bera saman skólagjöld í ríkisskólum og einkaskólum. Það hefur auðvitað tíðkast um langa hríð að í einkaskólum væru innheimt skólagjöld. Það er út af fyrir sig ekkert við því að segja en það er ekki saman að jafna um ríkisskólana. Og það réttlætir ekki að fara að taka upp skólagjöld í ríkisskólum þó að það hafi tíðkast í einkaskólum. Ég er andvígur skólagjöldum, frú forseti. Ég vil jafnrétti til náms óháð efnahag. Ég fagna hins vegar áhuga hæstv. ráðherra að standa að bættum viðskiptaháttum um búvélar.

Hæstv. forseti. Það eru miklar kröfur gerðar til búnaðarskólanna af þeim nemendum sem þar eru og það er í mörgum tilvikum og flestum tilvikum kannski nemendur sem komnir eru á þrítugsaldur, orðnir stúdentar eða hafa menntað sig í öðrum greinum og þeir ætlast auðvitað til þess að tími þeirra nýtist vel. Það eru skólagjöld í Háskóla Íslands. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að það hefur viðgengist í öllum búnaðarskólunum að nemendur hafa greitt efnisgjöld og ýmislegt annað þannig að hér er ekki að því leyti verið að fara neitt inn á ótroðnar slóðir. Þar að auki vil ég að síðustu segja að fjárlög hverju sinni afmarka það við hvaða fjárhæð skólagjöld miðast.

Virðulegi forseti. Varðandi það frv. sem hér er til umræðu þá er þetta stefna ríkisstjórnarinnar í hnotskurn að gera efnaminna fólki erfitt að afla sér menntunar. En það er dálítið merkilegt að heyra að það sé nauðsynlegt að leggja skólagjöld á bændaskólana og garðyrkjuskólann á sama tíma sem ríkisstjórnin er að tala um að efla verkmenntun í landinu. Það er verið að mismuna fólki þarna stórlega eftir efnahag og þeir sem hafa erfiðan efnahag fara þá ekki lengur í þessa verkmenntaskóla. Og í sambandi við seinni hluta frv. --- eins og fram hefur komið hér, þá ættu þetta auðvitað að vera tvö frumvörp, ekki eitt vegna þess að hér er um tvö óskyld efni að ræða, þarna er líka verið að tala um RALA og þjónustugjöld á búvélar sem fluttar eru inn --- þá finnst mér þetta líka vera í hnotskurn það sem ríkisstjórnin er að gera í sambandi við atvinnulífið almennt. Það er alls staðar verið að leggja nýjar álögur á atvinnulífið og þarna er verið að leggja nýjar álögur á landbúnaðarvélar. Í þriðja lagi finnst mér að það væri kannski ráð að ríkisstjórnin færi að skoða það að auka rannsóknir á innfluttum matvælum meira en orðið er og það mundi kannski örva íslenskan landbúnað ef ríkisstjórnin tæki sig nú til og skoðaði betur það sem við erum að flytja hér inn, t.d. ýmiss konar garðyrkjuvörur. Ég er alveg viss um að ef rannsóknir t.d. á tómötum, gúrkum o.s.frv. sem verið er að flytja inn í dag væru auknar, þá yrði innflutningur bannaður. Ég er alveg viss um að það eru ýmis aukefni í þessum vörum sem eru skaðleg. Ég held að hæstv. landbrh. ætti að auka rannsóknir á innfluttum matvælum meira en gert hefur verið hingað til og einbeita sér að því og hætta að letja atvinnulífið með auknum sköttum.

Hæstv. forseti. Hv. þm. hlýtur að hafa mistalað sig þegar hann sagði að allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar miðuðu að því að íþyngja atvinnulífinu. Hv. þm. er kunnugt um að þetta er ekki rétt. Skýrasta dæmið um það er að aðstöðugjaldið var fellt niður og má hafa um það fleiri orð. Ég veit ekki hvort hv. þm. ætlaðist til þess að orð hans skildust svo að það hefði fram að þessu verið séð fyrir þörfum þeirra skóla, landbúnaðarskólanna og annarra þeirra skóla þar sem verkmenntun hefur verið kennd. Það er síður en svo. Það hefur auðvitað skort mikið á að það hafi tekist. Við höfum ekki getað sinnt verkmenntun í landinu eins og við höfum kosið og auðvitað er þetta frv. liður í því að reyna að koma betur til móts við nemendur heldur en ella yrði hægt. Í öðru lagi liggur það ljóst fyrir að ríkissjóður er ekki einhver óþrjótandi lind sem menn geta endalaust sökkt sinni ausu í. Við tókum ekki við góðu búi að því leyti og auðvitað ber stjórn ríkisfjármála nú keim af því við hvaða búi var tekið. Innbyggður fjárlagahalli var gífurlegur. Menntamálin voru komin í ógöngur. Það er laukrétt hjá hv. þm. að fram að þessu hefur ekki verið nægilega gaumur gefinn að því hvaða eftirlit sé hægt að hafa með innfluttum matvælum, en ég hef verið að reyna að gera ráðstafanir til þess að þar megi herða eftirlit, m.a með sérstöku gjaldi sem þeir skulu greiða sem innflutninginn annast og er ætlast til þess að því tvígjaldi sé haldið sérstaklega til haga.

Virðulegi forseti. Það sem ég er að tala um þegar ég segi að ríkisstjórnir örvi ekki atvinnulíf er að það örvar ekki atvinnulíf að leggja einn milljarð t.d. á sjávarútveginn. Það örvar ekki atvinnulíf að leggja virðisaukaskatt á prentiðnað í landinu. Það örvar ekki atvinnulíf að leggja virðisaukaskatt á orku.

Ferðaþjónustu?

Ég tala nú ekki um ferðaþjónustu, hæstv. landbrh. Það var svar bænda við auknum samdrætti, það var að efla ferðaþjónustu. En svar ríkisstjórnarinnar við þeirri atvinnugrein er aukin skattlagning. Það er þetta sem ég er að tala um, hæstv. landbrh. Og ég var að tala um það að mér þykir það ekki vera alveg í takt þegar hæstv. ríkisstjórn ætlar að örva verkmenntun í landinu að á sama tíma ætlar hún að leggja aukinn skatt á nemendur sem stunda verkmenntun.

Hæstv. forseti. Ég hélt að öllum þingmönnum væri það vel kunnugt að mikið skortir á það að okkar gjaldeyrisöflun sé í því horfi sem hún þyrfti að vera. Á sl. árum hefur mikið vantað á það að við höfum gert okkar sem skyldi í sambandi við gjaldeyrisskapandi atvinnugreinar sem kemur okkur nú í koll. Og það er auðvitað líka rétt sem hv. þm. á að vera kunnugt af því að hann talaði sérstaklega um sjávarútveginn, þá hefur það fyrst og fremst verið vegna mikillar arðsemi sjávarútvegsins sem hér hefur verið unnt að halda uppi þeim lífskjörum sem við höfum búið við á undanförnum árum. Nú bregður hins vegar þannig við að þorskstofninn hefur brugðist og auðvitað hlýtur það einhvers staðar að koma við. Það þýðir ekki að koma hingað einhvern tíma upp í ræðustólinn og tala eins og það skipti engu máli hvort við getum veitt þorsk í sama mæli og áður og reyna að gera því skóna að það sé einhver sérstakur vilji ríkisstjórnarinnar að draga úr tekjum þjóðarbúsins í heild sinni þegar það eru náttúrulegar orsakir sem eru höfuðorsakavaldurinn. Auðvitað má velta því fyrir sér hvort rétt hafi verið staðið að því hvernig við nýttum þorskstofninn á liðnum árum og spyrja að því í hvaða höndum sjávarútvegurinn hefur verið og hvað það er sem raunverulega veldur því að ekki skuli hafa verið lögð meiri áhersla á það t.d. að kanna lífríki sjávarins á liðnum árum og áratugum, ég veit ekki hvort ég á að segja frá 1971, allan þann tíma sem Framsfl. hefur verið við völd hér. Við tökum við þessu búi. Við verðum að standa frammi fyrir því að þorskstofninn hefur hrunið og við höfum ekki haldbærar skýringar á því af hvaða sökum það hefur verið. Hitt er líka auðvitað laukrétt að með því að við lögðum aðstöðugjaldið niður þá höfum við styrkt innlenda matvælaframleiðslu á kostnað erlendrar vegna þess að aðstöðugjaldið bitnaði miklu þyngra á innlendu matvælaframleiðslunni en innfluttu vörunni sem er auðvitað augljósast ef við tökum Hagkaup sem dæmi sem ekki þurfti að greiða aðstöðugjaldið nema einu sinni og berum það hins vegar saman við innlenda verksmiðjuframleiðslu.

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég nú þakka hæstv. landbrh. fyrir mjög góða ræðu um sjávarútvegsmál. Við erum alveg sammála um það að við viljum efla gjaldeyrisskapandi atvinnugreinar. Það sem ég var að segja hér áðan var að aðalvaxtarbroddurinn í atvinnulífinu hefur verið í ferðaþjónustu og menn hafa bundið miklar vonir við er nú sérstaklega skattlögð og mér finnst það vera alveg þvert ofan í allt sem ráðherra sagði hér áðan að standa að þeirri aðgerð.

Hæstv. forseti. Hæstv. landbrh. svaraði ekki fyrr en eftir að hv. 1. þm. Norðurl. v. hafði komið með andsvar sitt svo að ég hafði ekki tök á að koma á eftir honum með athugasemd í andsvörum áðan en ég hef hér rétt til að tala tvisvar og þess vegna vildi ég víkja aðeins að þessu máli frekar. Að vísu hefur nú hæstv. landbrh. fært málið þannig í átt til almennrar umræðu um atvinnumál og væri það vissulega hægt að halda lengi áfram. Ég skal samt ekki fara mikið lengra út í það heldur fyrst og fremst um það atriði sem við ræddum um. Það eru skólagjöldin og það sem kom fram hjá hæstv. landbrh. í orðum hans segir mikið um eðli málsins. Hann sagði: Það fer eftir fjárlögum hverju sinni hvað skólagjöldin þurfa að vera há. Það er sem sagt búið að opna heimild með þessu að leggja skólagjöld á nemendur til þess að standa undir reksturskostnaði skólanna eins og þarf til þess að hafa skólahaldið í eðlilegu horfi, til þess að bæta upp það sem á vantar af fjárveitingu hverju sinni. Ef fjárveiting er t.d. aðeins helmingur af rekstrarkostnaði skólans, þá stendur skólanefnd og skólastjóri frammi fyrir því: Á að leggja hálfan skólakostnaðinn á nemendur eða eigum við að leggja skólahaldið niður eða skerða það stórkostlega? Frammi fyrir því sama stendur þá ráðherra, hvort hann á að samþykkja þá tillögu sem skólanefnd og skólastjórn væri knúin til þess að koma með til hans eða á að leggja skólahaldið í rúst. Og það er auðvitað erfið ákvörðun fyrir aðila sem hafa áhuga á þessari fræðslu ef þeir yrðu að skerða námið svo mikið að það yrði algerlega óviðunandi. Þetta er held ég aðalkjarninn í þessu máli. Það er verið að lögfesta þarna heimild til þess að innheimta ótakmörkuð gjöld af nemendum og upphæðin á að miðast við það, eftir því sem hæstv. landbrh. sagði, hvaða upphæð er veitt á fjárlögum, hvað mikið vantar þar til eðlilegs skólareksturs.

Virðulegi forseti. Af efnisatriðum þessa frv. vil ég segja um 1. og 2. gr. að ég lýsi yfir andstöðu við þau áform að leggja á svokölluð skráningargjöld eins og það heitir í athugasemdum. Ég tek eftir því að þessi gjöld í 1. og 2. gr. eru tilgreind þannig í textanum að þar er sagt ,,svo sem``, ,,svo sem innritunargjöld, efnisgjöld, pappírsgjöld, nemendasjóðsgjöld`` þannig að það er ljóst af orðalagi frumvarpstextans að hér er ekki um tæmandi upptalningu að ræða á þeirri heimild sem er verið að fara fram á að fá. Ég les það út úr þessum frumvarpstexta að það mætti bæta við öðrum gjöldum en þeim sem þarna eru upp talin því að það kemur ekki fram í textanum að hér sé um að ræða tæmandi upptalningu á gjöldum sem er verið að leggja á nemendur. Í öðru lagi geri ég athugasemd við það að ekki er sett hámark í lagatextann á þau gjöld sem ætlað er að nemendur greiði. Hér er verið í raun og veru að fara fram á það við Alþingi að það framselji skattlagningarvald til framkvæmdarvaldsins. Ég tel að menn eigi að fara mjög varlega í að veita heimildir í þá veru og þegar hægt er að fallast á að veita slíkar heimildir verði það að gerast með afmörkuðum hætti eins og t.d. þeim að upphæð gjalda sem heimilt er að taka sé tilgreind í lagatextanum. Það tel ég algert lágmark til þess að um sé að ræða viðunandi framsal á skattlagningarvaldi að mínu mati. Þá vildi ég gera athugasemd við það sem ég heyrði hæstv. landbrh. í tvígang halda hér fram í ræðustól að ríkisstjórnin hefði lagt aðstöðugjaldið niður. Það er rangt, virðulegi forseti. Aðstöðugjaldið hefur ekki verið lagt niður. Lög um aðstöðugjald eru enn í fullu gildi og þeim hefur ekki verið breytt. Eina breytingin sem menn hafa gert á aðstöðugjaldi er að samþykkja sérstök lög um að það aðstöðugjald sem verður lagt á á þessu ári, 1993, verði ekki innheimt. Eða með öðrum orðum sérstök lög um innheimtu álagðs aðstöðugjalds á þessu ári, 1993. Þegar þetta ár er liðið verða hlutirnir í nákvæmlega sama fari og verið hefur, ekki aðeins að aðstöðugjaldið verði til sem skattur, heldur líka lagt á og innheimt þannig að það þarf sérstök lög til að afnema aðstöðugjaldið sem skatt og það hefur ekki verið gert. Aðstöðugjaldið er til enn þá sem skattur og það er enn þá lagt á og engin breyting hefur verið gerð á því. Og það mun verða innheimt á komandi árum nema sérstök lög verði um það sett. Þannig að það er rangt sem hér hefur verið haldið fram að búið sé að leggja niður aðstöðugjaldið. Þetta vildi ég að væri alveg skýrt svo að það væri enginn misskilningur á ferðinni af hálfu þingmanna eða annarra sem hlýða á umræður héðan frá þinginu að aðstöðugjaldið er enn til og hefur engu verið breytt í þeim efnum öðru en því að samþykkja viðbót um að álagt aðstöðugjald þessa árs verður ekki innheimt. Ég vil minnast á það í leiðinni, virðulegi forseti, að í fjárlögum þessa árs er umdeilanlega frá þessu gengið. Það er ekki gert ráð fyrir því í fjárlögunum að tekjuskattur eða sú upphæð sem menn ætla að innheimta í tekjuskatt á þessu ári sé í samræmi við raunveruleikann. Í lagatextanum minnir mig að standi að innheimtur tekjuskattur nettó verði 13.100 millj. en í raun og veru er gert ráð fyrir að það verði 4.350 millj. kr. hærra í innheimtan tekjuskatt nettó ef ég man þessa tölu rétt, en á móti er gert ráð fyrir að ríkissjóður greiði sveitarfélögum sérstakar greiðslur vegna aðstöðugjalds þessa árs 4.250 millj. Og ég hefði talið eðlilegra að ganga þannig frá fjárlögum að þau væru í samræmi við veruleikann og lögin, að nettó tekjuskattur hefði verið hækkaður í fjárlögunum til samræmis við raunveruleikann og gjaldamegin í fjárlögunum væru þessar greiðslur sem eru bara eins árs greiðslur til sveitarfélaga vegna þess að aðstöðugjald þessa árs verður ekki innheimt.

Hæstv. forseti. Ég var farinn að sakna hv. 5. þm. Vestf. Kristins H. Gunnarssonar og er feginn að hann skuli hafa komið í ljós. Auðvitað er rétt að nauðsynlegt er að leiðrétta meiri háttar misskilning hjá ráðherra þegar hann heldur því fram að aðstöðugjaldið hafi verið lagt niður. Eins og þingmaðurinn segir þá má enginn mikssilningur vera. Þetta verður að vera skýrt. Aðstöðugjaldið hefur ekki verið lagt niður. Hins vegar er það rétt að það verður ekki innheimt. Það er mikill munur á þessu tvennu, hv. þm.

Virðulegi forseti. Ég geri ráð fyrir að þetta frv. muni fá umfjöllun eins og ástæða er til í hv. landbn. Þar sem ég á ekki sæti í henni þá hef ég áhuga á því að sjónarmið mín komi á framfæri í 1. umr. og það jafnvel þótt ég viti það að þau eru hin sömu og fulltrúa okkar kvennalistakvenna í landbn. Mér finnst full ástæða til þess að gerð sé athugasemd við það þegar verið er að auka álögur á nemendur í landinu og ekki síst finnst mér það mjög hæpin röksemdafærsla sem kemur fram í athugasemdum við lagafrv. þetta sem réttlæting á því að lögð séu skólagjöld á nemendur í bændaskólunum á Hvanneyri og Hólum í Hjaltadal og sömuleiðis Garðyrkjuskóla ríkisins en það stendur þar, með leyfi forseta: ,,Ekki er óeðlilegt að nemendur skólanna taki einhvern þátt í fjármögnun á beinum kostnaði vegna náms við skólana, en rekstur þeirra er kostnaðarsamur og fjárveitingar þröngar.`` Þetta er vandamál sem er skilgreint en niðurstaðan eða lausnin sem gefin er, að nemendur eigi að fara að taka þátt í fjármögnun á beinum kostnaði vegna náms við skólana og það án þess að því séu sett nokkur takmörk, finnst mér algerlega út í hött. Ef eitt nám er kostnaðarsamara en annað eins og hér er talað um og fjárveitingar þrengri til eins náms en annars --- og nú bíð ég eftir að hæstv. ráðherra finni sér tíma til þess að fylgjast með umræðunni, virðulegi forseti. Hann þurfti að rjúka frá og --- er kominn aftur. Ef eitt nám er öðru fremur dýrt og ef fjárveitingar eru skornar frekar við nögl í einu námi en öðru á það að sjálfsögðu ekki að bitna á nemendum, það er út í hött. Mér finnst þetta einfaldlega ekki gild röksemdafærsla. Ef þessi röksemdafærsla væri viðurkennd þá er verið að beina fólki í það nám sem er ódýrast og í rauninni hefur verið mikil tilhneiging til þess. Öllum hefur verið beint í bóknám og ekki í verknám vegna þess að það er svo miklu ódýrara að reka bóknám en verknám. Þetta er einmitt hluti af vanda skólakerfis okkar og ef á að opna fyrir meiri mun á þeim kostnaði sem nemendur bera af námi sínu eftir því hvaða námsleið þeir velja þá finnst mér keyra um þverbak. Ég held líka að full ástæða sé til þess að vekja athygli á því að við kvennalistakonur höfum mælt mjög eindregið gegn skólagjöldum og út af fyrir sig eru það fullgild rök í þessu máli. En ég held að enn meiri ástæða sé til þess að vekja athygli á þessari undarlegu röksemdafærslu og þeirri hættu sem er boðið heim með því að viðurkenna slíka röksemdafærslu. Einnig má sjá fram á það að ef hægt er að velta öllum kostnaðinum yfir á nemendurna þá er auðvitað freisting fyrir ríkið að skerða eða skera fjárveitingar sínar enn frekar niður á meðan einhverjir nemendur skila sér því að hér eru ekki settar aðrar takmarkanir en þær að ráðherra þarf að samþykkja þetta gjald. Honum er sjálfsagt vandi á höndum ef honum er ætlað að skera mikið niður í sínu ráðuneyti en einatt er verið að þrýsta á ráðherra með slíkt. Ef þetta verður að lögum mun það sjálfsagt verða framkvæmt eftir því hver heldur um stjórnvölinn en mér finnst að skýr ákvæði vanti um það að skólagjöld yfir höfuð eigi ekki að vera lögð á. Það eigi í mesta lagi að vera einhver lágmarksgjöld vegna einhverra umframþarfa vegna einhvers sérstaks náms en ekki að hægt sé að leggja á skólagjöld sem hindri nemendur í að geta valið sér nám við hæfi. Okkur veitir ekki af að hafa vel menntað fólk með fjölbreytta menntun hér og það jafnt verkmenntun sem bóknámsmenntun.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um afnám laga um löndun loðnu til bræðslu. Á sínum tíma þótti nauðsynlegt að setja á fót sérstaka nefnd til þess að hafa stjórn á hendi með löndun loðnu. Nú hafa allar aðstæður breyst. Hvort tveggja er að veiðarnar eru stundaðar í aflamarkskerfi og verðmyndun orðin frjáls þannig að nútímaveiði- og viðskiptahættir gera það að verkum að opinber miðstýring á loðnulöndun er í engu samræmi við þær aðstæður sem við búum við í dag og hún hefur því verið aflögð. Með þessu frv. er lagt til að það verði formlega staðfest með því að fella lögin um loðnunefndina niður. Ég legg svo til, frú forseti, að frv. verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um Skálholtsskóla. Frv. er ætlað að leysa af hólmi gildandi lög um Skálholtsskóla frá 1977. Frv. sama efnis, sem nefnd um málefni Skálholtsstaðar hafði samið, var lagt fram á 115. löggjafarþingi en var þá ekki útrætt. Það frv. sem nú er lagt fram er samið á grundvelli hins eldra frv. og að teknu tilliti til breytinga á því sem samþykktar höfðu verið á kirkjuþingi. Skálholtsnefndina, sem hér er vísað til, skipaði ég vorið 1991 í samráði við biskup Íslands og menntmrh. til þess að huga að málefnum Skálholts og gera tillögur þar að lútandi. Það frv. um Skálholtsskóla, sem nefndin samdi og er grundvöllur þessa frv. sem nú er flutt, fól í sér tillögur nefndarinnar um framtíðarskólarekstur á staðnum en nefndin mun bráðlega skila af sér heildstæðri skýrslu sem væntanlega getur orðið grundvöllur að frekari stefnumótun í málefnum Skálholtsstaðar. Nefndina skipuðu Ásdís Sigurjónsdóttir deildarsérfræðingur, skipuð samkvæmt tilnefningu fjmrh., séra Jón Einarsson prófastur, skipaður samkvæmt tilnefningu kirkjuráðs, séra Jónas Gíslason, vígslubiskup Skálholtsstiftis, skipaður samkvæmt tilnefningu biskups, séra Sigurður Sigurðarson sóknarprestur, skipaður samkvæmt tilnefningu menntmrh., og Lára Margrét Ragnarsdóttir alþingismaður sem er formaður nefndarinnar. Stærsta breytingin í því frv. sem er nú lagt fram er sú að frv. geymir ekki í sér jafnnákvæma lýsingu á skipulagi og rekstri stofnunarinnar og áður var gert heldur er það kirkjunnar að móta það starf sem þar fer fram. Þar sem áður var t.d. í 4.--6. gr. fjallað ítarlega um skipun og starf skólaráðs og forstöðumanns er nú sagt í 4. gr. að um þetta skuli ákveðið nánar í samþykktum fyrir skólann sem kirkjuráð setji. Kirkjuráð mun þannig ákvarða skipulag og rekstur skólans með samþykktum sínum. Í samþykktunum verður t.d. kveðið á um stærð skólaráðsins, stöðu þess og hlutverk. Einnig um stöðu, ábyrgð og valdsvið rektors. Þá er nú bætt inn í frv. ákvæði til bráðabirgða um að lögin skuli endurskoðuð innan fjögurra ára með hliðsjón af endurskoðun samkomulags ríkis og kirkju um rekstur skólans en það samkomulag gildir til 31. des. 1995. Í athugasemdum með frv. er saga skólans rakin en hann tók til starfa árið 1972 undir stjórn séra Heimis Steinssonar. Bygging skólans hófst hins vegar tæplega 10 árum áður. Var skólabyggingin að miklu leyti fjármögnuð fyrir söfnunarfé Skálholtsvina og lýðháskólamanna á Norðurlöndum. Samkvæmt núgildandi lögum um Skálholtsskóla heyrir skólinn undir menntmrn. og skal starfa í anda norrænna lýðháskóla. Þróunin í skólamálum á undanförnum árum, m.a. tilkoma fjölbrautaskólanna, hefur hins vegar leitt til þess að minni áhugi virðist vera á lýðháskólanámi en áður var þegar Skálholtsskóli hóf göngu sína fyrir rúmum 20 árum enda hafði fjölbrautaskólum þá ekki verið komið á fót. Þetta hefur haft þær afleiðingar í för með sér að undanfarin ár hefur skólinn í raun ekki starfað sem hefðbundinn lýðháskóli innan þess ramma sem lögin frá 1977 marka honum heldur hefur hann meira færst í það horf að vera kirkjuleg menningar- og fræðslustofnun og hefur starfsemi hans einkum verið í formi ráðstefnuhalds og námskeiða sem hafa vakið áhuga og verið vel sótt. Með hliðsjón af þessari þróun og ríkjandi skólastefnu virðist rekstur hefðbundins lýðháskóla ekki vera raunhæfur kostur. Því er alveg ljóst að nauðsynlegt er að marka skólanum nýjan farveg með nýjum lögum. Með frv. hefur verið leitast við að laga starfsemi Skálholtsskóla að þörfum samtíðarinnar og þá einkum að þörfum kirkjunnar. Jafnframt hefur verið tekið mið af því sem best hefur gerst í starfi skólans á undanförnum árum. Í frv. er lagt til að Skálholtsskóli verði kirkjuleg menningar- og menntastofnun sem starfi á vegum þjóðkirkju Íslands undir stjórn kirkjuráðs en ríkið taki þátt í kostnaði af rekstri hans samkvæmt samningi sem dóms- og kirkjumálaráðherra, menntmrh., fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs annars vegar og biskup Íslands fyrir hönd kirkjuráðs hins vegar hafa gert með sér og er samningurinn fylgiskjal með frv. Í honum er gert ráð fyrir að ríkið greiði árlega 4 millj. kr. í grunnframlag til rekstrar skólans. Að auki veitir ríkissjóður framlag til skólans sem árlega nemi sömu fjárhæð og skólinn fær frá öðrum aðilum en ríkissjóði árið þar á undan, þó aldrei hærri fjárhæð en 2 millj. kr. Samkvæmt samningnum er ríkissjóður ekki skuldbundinn til fjárframlaga vegna stofnkostnaðar. Tekið skal fram að samkvæmt 1. mgr. 8. gr. núgildandi laga um Skálholtsskóla skal ríkissjóður greiða rekstrarkostnað skólans að fullu nema rekstrarkostnaður heimavistar sem skal greiðast að 86%. Enn fremur skal ríkissjóður greiða 80% af stofnkostnaði kennsluhúsnæðis sem byggt verður eftir gildistöku laganna. Í 7. gr. samningsins kemur fram að samkomulag hafi orðið um það milli menntmrh. og kirkjuráðs í samræmi við 5. mgr. 8. gr. laga um Skálholtsskóla, nr. 31/1977, að húsnæði skólans verði afhent í samræmi við lög nr. 32/1963, um heimild til að afhenda þjóðkirkjunni Skálholtsstað. Skólinn er þannig ekki sjálfseignarstofnun lengur heldur heyrir hann stjórnunarlega og fjárhagslega undir kirkjuráð og hin einu beinu afskipti sem ríkisvaldið hefur af rekstri skólans er í gegnum samninginn um þátttöku ríkisins í rekstri hans. Þessi skipun á sér fordæmi í stuðningi ríkisins við suma einka- og sérskóla. Koma fram í samningnum allar þær kröfur sem ráðuneytin vilja gera um skil langtímaáætlana skólans, fjárhagsáætlana og ársreikninga. Einnig eru í samningnum ákvæði um tiltekna fulltrúa sem skulu eiga sæti í skólaráði en kirkjuráð ræður samsetningu skólaráðs að öðru leyti og stærð þess. Þótti ekki óeðlilegt að tengja það við ákveðinn stuðning ríkisins við stofnunina að í skólaráði ættu sæti fulltrúi frá Háskóla Íslands, Samtökum um tónlistarstarf í Skálholtskirkju, en starf þeirra hefur vakið mikla athygli og verið einn helsti vaxtarbroddurinn á Skálholtsstað sl. ár, og í skólaráði var einn fulltrúi frá sveitarfélaginu en það hefur lengi þótt heppilegt að tengja það meira við staðinn og staðfesta þannig vaxandi áhuga heimamanna á málefnum Skálholtsstaðar. Frú forseti. Ég hef í aðalatriðum farið yfir efni þessa frv. Ég legg á það áherslu að það verði að lögum á þessu þingi því eins og ég hef áður vikið að virðist grundvöllur brostinn fyrir rekstri skóla í Skálholti á grundvelli núgildandi laga og því er nauðsynlegt að skjóta nýjum lagastoðum undir það starf sem þar hefur verið að festast í sessi og menn vilja byggja upp í Skálholti. Þetta frv. stefnir að því að í Skálholti verði starfrækt öflug sjálfstæð, kirkjuleg menningar- og menntastofnun sem hefur að markmiði að efla tengsl kirkju og þjóðlífs og stuðla að sem víðtækustum áhrifum kristinnar trúar og kristinnar menningar í íslensku þjóðlífi. Slík menntastofnun er samboðin virðingu þessa fornfræga staðar og verður kirkjunni og þjóðlífinu til heilla. Ég legg svo til, frú forseti, að frv. verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir með hæstv. kirkjumálaráðherra að það er nauðsynlegt að breyta lögum um Skálholtsskóla í samræmi við breyttar staðreyndir sem við blasa. Ekki þýðir að ætla sér að reka skóla sem er í engu samræmi við samtíðina og yrði aðeins dauð stofnun. Þetta frv. fer til allshn. þar sem ég á sæti og því skal ég ekki fjölyrða mikið um það en vil bera fram eina spurningu í sambandi við frv. það er að hvergi kemur fram undir hvaða ráðuneyti skólinn skal falla. Það segir aðeins í 1. gr.: ,,Gerður skal samningur um þátttöku ríkissjóðs`` og með fylgir samningur sem þrír ráðherrar hafa ritað undir. Ég held að nauðsynlegt sé að þessi stofnun sé ekki skilin eftir þannig í lausu lofti að ekkert ráðuneyti telji sig bera algerlega ábyrgð á starfsemi skólans þó svo að kirkjuráði sé falin stjórnin. Ég held að nauðsynlegt sé að ríkið sleppi ekki alveg af honum hendinni. Að vísu er gert ráð fyrir því með þeim samningi sem þarna fylgir að ríkið greiði a.m.k. 4 millj. næstu þrjú árin og getur vel verið að það nægi til þess að koma starfseminni eitthvað af stað. Ef kirkjunni tekst að finna þarna grundvöll til þess að reka góða stofnun, sem ég tel að sé mjög mikilvægt, ekki aðeins fyrir Skálholtsstað heldur einnig fyrir þjóðfélagið þá er slæmt að henni sé af hálfu ríkisins skorinn svo þröngur stakkur að ekki komist til framkvæmda það sem mönnum sýnist að vel geti farið. Allt þetta munum við að sjálfsögðu ræða í allshn. og ég mun styðja að þetta frv. verði afgreitt og þá á þann hátt sem samkomulag verður um að sé vænlegast fyrir þessa stofnun. En mig langaði aðeins að spyrja hæstv. kirkjumálaráðherra að því hvort ekki sé rétt að í frv. komi ótvírætt fram að þessi stofnun heyri undir kirkjumálaráðuneytið.

Hæstv. forseti. Ég tek undir það sem síðasti hv. ræðumaður sagði. Ég fagna því að það skuli loks komið fram nýtt frv. til laga um Skálholtsskóla. Það hafði löngu verið ljóst að skólinn var í uppnámi og hvorki þjónaði þeim kröfum sem til hans voru gerðar né nýtti eins og vera skyldi það fé sem til skólans féll. Ég vil taka undir það sem hv. 2. þm. Suðurl. sagði að mér finnst nokkuð óljóst undir hvaða ráðuneyti skólinn á að heyra. Satt best að segja er frv. afar stutt og segir lítið. Nú kann vel að vera að það sé með ráðum gert. En ég vil benda á að það er t.d. afar óljóst hver á að veita skólanum forstöðu. Það segir ekkert um hvort þarna á að vera skólastjóri og þá hver eigi að skipa hann eftir því sem mér sýnist best. Það er því erfitt að sjá hver á að stýra skólanum ef af skóla verður. En meginástæðan fyrir því að ég kom í ræðustól er sú að fyrir mörgum árum, ég hygg að það hafi verið árið 1983, vakti ég athygi á því hvernig komið væri fyrir merku bókasafni sem er á Skálholtsstað. Úr því urðu nokkur blaðaskrif og satt best að segja hart sótt að mér fyrir afskiptasemina. Sú var ástæðan fyrir henni að ég kom í þetta bókasafn og fór ekki fram hjá neinum sem þangað kom að merkt safn passíusálma, ég hygg allar útgáfur passíusálma sem út hafa komið á Íslandi, lágu þarna undir skemmdum og var bæði mygla og fúkki í þessum bókum. Því var ljóst að þarna varð eitthvað að gera. Ég hygg að þegar þetta gerðist hafi fyrrv. hv. þm. Friðjón Þórðarson verið kirkjumálaráðherra og úr húsnæði var bætt þarna og rakastig lagað til þannig að ég hygg nú að þessar bækur séu í betra ástandi núna en þær voru. En enn þá hef ég nokkrar áhyggjur af þessu bókasafni vegna þess að ég hygg að þarna séu bækur sem eru illfáanlegar annars staðar. Ég vil minna þá á sem taka við skólanum og staðnum og hafa tekið að sinna því að sá menningararfur, sem þarna er, verði ekki eyðileggingu að bráð. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvernig það sé hugsað hver stýri skólanum og hver ráði þá þann sem til þess veldist. En að öðru leyti skal ég ekki gera margar athugasemdir við frv. Ég held að það sé af hinu góða að einhver lagarammi sé gerður um rekstur staðarins. Það auðveldar fjárveitingavaldinu mjög að vita hvað menn hyggjast fyrir með þennan skóla. Ég held líka að nauðsynlegt sé að líta aðeins í yfirstjórnarmál þar á staðnum. Ég held að þau hafi ekki verið í nógu góðu lagi og kannski of margir aðilar þar að ráða sömu hlutum og skal ég ekkert fjalla frekar um það. Ég held að þarna þurfi að koma reglu á mál. Skálholt er okkur öllum afar hjartfólginn staður og ég held að varla sé til sá Íslendingur sem ekki vill veg og vanda staðarins sem mestan. Ég vil sérstaklega færa því fólki þakkir sem hefur reist staðinn úr deyfð og doða en það er tónlistarfólkið sem hefur haldið uppi tónleikum á ári hverju og ber þar ekki síst að þakka Helgu Ingólfsdóttur semballeikara og okkar ágæta flautuleikara Manuelu Wiesler sem oft hefur lagt þar gott til. Margir aðrir hafa með list sinni komið staðnum aftur inn á landakort íslenskrar menningar og hafa gefið fjölmörgum og þúsundum bæði erlendum mönnum og Íslendingum ógleymanlegar stundir þar á staðnum. Frú forseti. Ég vil aðeins að lokum óska þess að hv. allshn. fari vandlega yfir þetta frv. og geri það af næmi og mér liggur við að segja kærleika þó það sé nú ekki mikið notað orð hér í þingsölum. Ég held að þarna sé merkt mál á dagskrá og ég vil aðeins óska okkur öllum þess að Skálholtsstaður eigi eftir að endurheimta sína fornu frægð og vona að Alþingi Íslendinga standi ævinlega vörð um málefni staðarins.

Virðulegur forseti. Ég kvaddi mér aðallega hljóðs vegna þess að hv. 14. þm. Reykv. nefndi að allmargir aðilar koma við sögu í Skálholti og á síðasta kjörtímabili þá gerði ég satt að segja nokkuð margar tilraunir til að reyna að stuðla að því að menn tækju á skipulagsmálum Skálholtsstaðar í heild. Ég ræddi þá sem menntmrh. við þáv. biskup Íslands og þáv. kirkjumrh. og óskaði eftir að þessi ráðuneyti, en undir forustu kirkjunnar, beittu sér fyrir því að fram færi heildarstefnumótun fyrir þróun Skálholtsstaðar, m.a. uppbyggingu svæðisins, hvaða hús eiga að vera hvar og í þágu hvaða starfsemi. Satt best að segja þá fannst mér viðbrögð kirkjunnar furðulega sljó í þessu máli. Ég hef grun um að einhver undarleg innri valdabarátta hafi verið innan kirkjunnar, sem ég nenni ekki að tala um úr þessum virðulega stól, sem réði því að kirkjan náði ekki vopnum sínum í málinu og fékkst þess vegna ekki til þess að taka á móti þeim áhuga sem birtist í stjórnkerfinu að öðru leyti með eðlilegum hætti. Þetta ítreka ég, virðulegi forseti, og segi jafnframt við hæstv. kirkjumrh. að fyrir mitt leyti að skora ég á hann að beita sér fyrir því að samstarf verði á milli allra aðila, ráðuneytanna og kirkjunnar um þetta mál og um framtíðarskipulag Skálholtsstaðar. Ég tel mjög mikilvægt að ekki aðeins kirkjan komi þar við sögu heldur líka mennta- og menningarmálaráðuneytið, ekki aðeins vegna skólans, heldur líka vegna þeirrar menningarstarfsemi sem hv. 14. þm. Reykv. gat um áðan og ber auðvitað að taka undir þakkir hennar, ekki síst til Helgu Ingólfsdóttur, í því sambandi. En fleira steðjar að Skálholtsstað en sá vandi að menn geti ekki komið sér saman um hvernig á að raða í hús á því svæði. Fyrir skömmu munu hafa birst hjá sýslumanni Árnesinga fulltrúar fjmrn. og óskað eftir því að eign ríkisins og fjmrn. á Skálholtsstað yrði þinglýst. Í nýlegri eignaskrá íslenska ríkisins, sem var birt á sl. ári, er Skálholt orðið undir fjmrn. Það hygg ég að hinum fornu biskupum, sem að vísu lögðu á tíund af þeim stað fyrstir manna í landinu, hefðu þótt mikil forsögn ef þeir sem eiga að annast fjármál ríkisins ættu að yfirtaka þann andlega höfuðstað þessa lands. Sumir segja Suðurlands, ég segi stundum þessa lands. Af þessu tilefni vil ég spyrja hæstv. kirkjumrh.: Hver á Skálholt? Ég er þeirrar skoðunar að fjmrh. hafi ekkert með Skálholt að gera og það beri að halda höndum hans frá Skálholti. Auðvitað á kirkjan að fara með Skálholt og kirkjumrh. að svo miklu leyti sem það mál heyrir undir ríkisstjórnina á hverjum tíma. Varðandi það frv. sem hér liggur fyrir þá náttúrlega væri hægt að stytta það mjög mikið vegna þess að það segir ekkert annað í þessu frv. en að það eigi að leggja Skálholtsskóla niður eins og hann hefur verið. Það eru til lög um Skálholtsskóla sem heyra undir menntmrn. Menntmrn. hefur haft með skólann að gera frá því að lögin voru sett í upphafi en í lögunum segir að kirkjuráð geti tekið ákvörðun um þá starfsemi sem þarna fer fram, hvernig henni er hagað og hvort hún fer yfirleitt fram. Þess vegna gæti yfirstjórn kirkjunnar ákveðið á grundvelli gildandi laga að mínu mati, að haga starfseminni eins og gert er ráð fyrir í frv. Ekki þarf frv. til þess. Það eina sem þarf frv. til í þessu efni er að það standi í því að ríkið eigi að leggja til samkvæmt samningi á ári hverju tiltekna fjármuni. Það eina sem er mikilvægt í þessu frv. þegar upp er staðið, virðulegi forseti, er ekki frv. sjálft heldur fylgiskjalið þar sem gert er ráð fyrir því að ríkið leggi Skálholti til --- ég held 4 millj. kr. á ári um nokkurra ára skeið. Það hefði líka verið hægt að koma þessu fskj. við á grundvelli gildandi laga, það þarf engar lagabreytingar til þess. En ef menn vilja endilega hafa þetta svona, úr því það er samkomulag við kirkjuna um að hafa þetta svona þá ætla ég ekki að fara fyrir mitt leyti, að svo miklu leyti sem ég kem nálægt þessu máli, að skipta mér af því. Þetta mál var ítarlega rætt í samstarfsnefnd Alþingis og þjóðkirkjunnar, bæði á þessu ári og í fyrra. Í frv., eins og það var lagt fyrir nefndina í fyrra, var það miklu ítarlegra. Þar var kveðið á um einstök atriði í skipan skólans, mér liggur við að segja hvað ætti að læra og hvaða deildir ættu að vera og þar fram eftir götunum. Ég var andvígur því. Ég taldi að ef það ætti að flytja frv. á annað borð þá ættu þetta að vera rammalög og ef kirkjan ætlaði að ráða þessu á annað borð þá ætti hún að ráða því öllu. Mér sýnist að það sé niðurstaðan þannig að svarið við þeim spurningum sem fram komu hjá hv. 2. þm. Suðurl. hljóti að vera það að það sé bara kirkjuráð, það sé biskup, sem hafi þarna hið æðsta vald undir yfirstjórn kirkjumrh. Mér er sagt að nokkrar deilur hafi orðið um það í þinginu í gær til hvaða nefndar mál færi. Ég ætla ekki að taka þær deilur upp en aðeins að benda á að það er mikið álitamál hvort þetta frv. á að fara til allshn. Samkvæmt hefðum á Alþingi hefði menntmrh. átt að flytja þetta frv. og það hefði svo átt að fara til menntmn. og síðan er það allsherjarnefndarmál. Þannig hefur venjan verið þegar mál hafa verið flutt á milli ráðuneyta. Það er verið að flytja mál á milli ráðuneyta með þessu frv. Það er verið að taka það frá mennmrn. og flytja það yfir til kirkjumrn. Ég hefði því talið eðlilegast að menntmn. hefði fengið þetta mál til meðferðar en með hliðsjón af aðdraganda málsins og því að það hefur verið fjallað um það í þessari samstarfsnefnd Alþingis og þjóðkirkjunnar þá ætla ég ekki að gera neinar athugasemdir við það út af fyrir sig. Aðalerindi mitt er sem sagt að óska eftir því að hæstv. kirkjumrh. svari tveimur spurningum. Í fyrsta lagi: Hver á Skálholt? Og í öðru lagi: Er hann tilbúinn til að beita sér fyrir því að teknar verði ákvarðanir um það hvernig hagað verður samstarfi varðandi framtíðarnotkun Skálholtsstaðar, samstarfi allra þeirra sem þar eiga hlut að máli?

Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið hjá ráðherra byggir frv. þetta á frv. um Skálholtsskóla sem samið var af nefnd um málefni Skálholtsstaðar og flutt var á vorþingi á sl. ári. Frv. hefur verið einfaldað eins og fram kemur í athugasemdunum og er nú í formi ramma um starfsemina. Talsverðar umræður urðu í nefndinni um formið á frv. á sínum tíma og hversu nákvæmt það ætti að vera. Niðurstaða nefndarinnar varð þá sú að það skyldi verða samþykkt eins og það var flutt á sl. ári. En eftir umfjöllun á kirkjuþingi í október sl. var það ljóst að almennur áhugi og vilji var fyrir því að einfalda frv. í formi rammafrumvarps. Nefndin hefur ekki gert athugasemdir við þá breytingu enda telur hún að sá samningur sem fylgir frv. feli í sér frekari útfærslu sem er í samræmi við grundvallarhugmyndir nefndarinnar um starfsemi skólans og eðli umfangs skólans. Ég vil einnig geta þess að nefndin mun á næstunni skila endanlegri skýrslu um málefni Skálholtsskóla og Skálholtsstaðar alls þar sem m.a. kemur fram hlutur bókasafns og hugmyndir um framtíð þess, hugmyndir um framtíð skólans að sjálfsögðu, um nýtingu landsins og um aðra þætti en þá sem falla beint undir kirkjuna. Þessi skýrsla mun væntanlega sjá dagsins ljós nú á næstu vikum. Ég er ekki í nokkrum vafa um að kirkjunni mun takast að skapa góðan grundvöll fyrir starfsemi Skálholtsskóla og ekki síst miðað við þann áhuga sem ég hef orðið vör við innan kirkjunnar og meðal annarra áhugamanna um málefni kirkjunnar og Skálholtsstaðar. Þess vegna vænti ég þess að það takist að skapa góðan grundvöll fyrir starfsemi skólans og sú breyting, sem nú verður á starfseminni, verði skólanum og kirkjunni heilladrjúg.

Virðulegi forseti. Ég vil fara nokkrum orðum um það frv. sem hér er til umræðu. Á síðasta þingi var lagt fram frv. um Skálholtsskóla sem dagaði uppi í nefnd. Nú hefur það verið allnokkuð endurskoðað og ég fagna því að menn skuli virkilega reyna að taka á málefnum skólans og þeirrar stofnunar sem Skálholt óneitanlega er. Það er umhugsunarvert að hér koma upp aftur og aftur umræður um það undir hvaða nefnd mál eigi að heyra. Hér er einmitt á ferðinni mál sem er í rauninni margþætt. Það er um það að ræða að það á að þróa áfram alhliða menningar- og menntastofnun í kirkjulegum anda. En jafnframt er um að ræða að við erum að fjalla um einn helsta menningar- og sögustað þjóðarinnar þar sem þarf að vera ýmiss konar þjónusta við ferðamenn, fræðsla um staðinn o.s.frv. Auk þess vil ég minna á það verkefni sem er óunnið í Skálholti en það er fornleifauppgröftur bæjarhúsanna og annarra húsa sem þar stóðu sem ég held einmitt að gæti vakið mikla athygli á staðnum og dregið að mikinn fjölda ferðamanna. Það er verkefni sem ég vildi sjá ofarlega á dagskrá menningaryfirvalda landsins. Það er því margþætt verkefni að stjórna þessum stað. Í sjálfu sér treysti ég kirkjunni vel til þess en hún þarf að vera í samráði við ýmsar aðrar stofnanir svo sem ferðamálayfirvöld og þá sem annast varðveislu menningararfs þjóðarinnar sem sinna fornleifauppgreftri og annað slíkt. Það rifjast upp fyrir mér að í Ungverjalandi er höfuðmiðstöð kirkjunnar nokkuð langt frá höfuðborginni í borg sem heitir Estagon, þar er ein stærsta dómkirkja álfunnar, þetta var fyrrum höfuðborg landsins. Það er ekki fjarlægt að hugsa sér að miðstöð kirkjunnar sé utan Reykjavíkur á þeim sögulega stað sem Skálholt er og að uppbyggingin þar miðist ekki eingöngu við að koma þar á fót menningar- og menntastofnun heldur nokkurs konar miðstöð kirkjunnar í landinu. En þetta eru auðvitað allt saman framtíðardraumar og framtíðarhugmyndir. Aðalatriðið er að byggja staðinn upp af raunsæi. Nokkrar spurningar vakna þegar maður lítur á þetta frv. og þá ekki síst það hvernig hinn fjárhagslegi grundvöllur verður. Það kemur fram hér í frv. og skýringum og fylgiskjali að búið er að gera samning milli ráðuneyta og kirkjunnar um framlög af hálfu ríkisins. Greinilega er gert ráð fyrir því að framlög komi frá öðrum og væntanlega verður Skálholtsskóli með sjálfstæða tekjuöflun að einhverju marki, m.a. vegna námskeiða og ráðstefna og annars sem þar mun fara fram. En ég spyr mig að því til hvers þessir peningar duga. Mér þykja þetta vera lágar fjárhæðir sem hér eru nefndar. Því miður verð ég að viðurkenna að ég missti af ræðu ráðherrans og það kann að vera að hann hafi greint frá því hvernig menn hugsa sér að halda uppi rekstri í Skálholti og þeirri nauðsynlegu uppbyggingu sem þar þarf að fara fram. Mér sýnist þeir peningar sem hér er gert ráð fyrir dugi hvergi nærri til þess að efla þarna mikla starfsemi. Ég vil beina þeirri spurningu til ráðherrans hvernig menn hugsa sér að fjármagna starfsemina og hvort hann telur að þetta dugi til að þarna verði sú öfluga menningar- og menntastofnun sem ætlunin er að byggja upp. Ég spyr mig líka hvað menn eiga við með norrænni lýðháskólahefð og hvort hún eigi í raun og veru við í þessu samhengi. Á sínum tíma var meiningin að byggja upp lýðháskóla í Skálholti. Segja má að sú tilraun hafi að nokkru mistekist. Ekki reyndist vera grundvöllur fyrir slíkum skóla hér þó þeir hefðu reynst vel annars staðar á Norðurlöndum. En það er auðvitað allt annað þegar verið er að byggja á gömlum hefðum eins og í Danmörku eða þegar á að fara að reisa nýja tegund skóla hér á landi. Þetta reyndist ekki vel og ég spyr hvort tilvísunin eigi nokkurn rétt á sér í 1. gr. Ég beini því til nefndarinnar að huga að því. Í 4. gr. kemur fram að kirkjuráð skipar skólaráð Skálholtsskóla til fjögurra ára í senn. Eins og fram kom í máli síðasta ræðumanns er náttúrlega um rammalöggjöf að ræða og síðar verður kveðið nánar á um það í reglugerð hvernig öllu skipulagi verði háttað. En ég spyr: Hvað hugsa menn sér skólaráðið stórt og hvernig skipað? Eru ákveðnar hugmyndir um hvernig það verði skipað og hverjir eigi að koma þar að verki? Ég tek undir það sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði að þetta mál á auðvitað alveg eins heima í menntmn. og í allshn. En ég vil beina því til allshn., sem menn hlaða þindarlaust verkefnum á, dag eftir dag, að hún sendi okkur í menntmn. þetta frv. Þetta mál er lagt fram af kirkjumrh. og þar af leiðandi tel ég víst að málinu verði vísað til allshn. samkvæmt ósk hans. En ég vil beina því til nefndarinnar að hún sendi okkur málið til umsagnar í menntmn. þannig að það verði hugsanlega hægt að benda á fleiri fleti þessa máls. Ég held að það yrði ekki nema til góðs eins að fleiri nefndir fjalli um málið á Alþingi. Jafnvel má nefna samgn., sem fer með ferðamál, í því sambandi því að við megum ekki gleyma því að alhliða uppbygging þarf að fara fram í Skálholti og menn mega ekki gleyma þeim mikla þætti sem ferðaþjónustan er í því samhengi og að allt þetta verður að mínum dómi einungis til að efla Skálholtsstað.

Frú forseti. Hv. 2. þm. Suðurl. gerði að umtalsefni að ekki væri skýrt undir hvaða ráðuneyti hinn nýi Skálholtsskóli mundi falla. Að vísu er rétt að það kemur ekki berum orðum fram í frumvarpstextanum en það leiðir hins vegar af eðli máls að um er að ræða skóla sem heyrir ekki lengur undir menntmrn., heldur er verið að flytja skólann frá menntmrn. til kirkjunnar. Hann mun lúta yfirstjórn hennar, þ.e. kirkjuráðs og samskipti kirkjuráðs við stjórnvöld eru við kirkjumrn. Ég tel því ótvírætt ljóst hver sé stjórnskipuleg staða skólans. Ástæða er til að ítreka það hér að það er megintilgangur þessa lagafrv. að gera skólann að sjálfstæðum skóla undir yfirstjórn kirkjuráðs en ekki undir yfirstjórn ráðuneytis. Samskipti ráðuneytis og kirkjunnar um málefni skólans fara síðan fram á grundvelli þess samnings sem gerður er og það er ástæðan fyrir því hvernig lagafrv. er samið að þessu leyti. Hv. 14. þm. Reykv. gerði að umtalsefni að frv. væri afar stutt og það er rétt. Í því sambandi er rétt að minna á, sem hv. 9. þm. Reykv. hefur reyndar gert, að í umræðum um málið í fyrra komu fram þær athugasemdir að frv. væri fullítarlegt og ætti að vera rammalöggjöf en kirkjan sjálf ætti að ráða meira um innra starf skólans og skipulag. Nefndin sem að þessu hefur unnið hefur fallist á þau sjónarmið og ráðuneytið fyrir sitt leyti. Ég tel það vera eðlilega skipan og það sýnir sjálfstæði skólans og kirkjunnar og þess vegna er frv. flutt í þessum búningi nú og ég hygg að það sé í sjálfu sér kostur að það skuli hafa styst. Hv. 9. þm. Reykv. gerði hér að umtalsefni samstarf um skipulag mála í Skálholti. Sannleikurinn er sá að ég ákvað að frumkvæði biskups að skipa nefnd til að fjalla um málefni Skálholtsstaðar, skipulag hans til lengri framtíðar og höfuðverkefni. Þetta frv. sem við erum að ræða hér er fyrsti árangur af starfi nefndarinnar en hún mun innan tíðar skila lokaskýrslu sinni. Eins og áður hefur komið fram hefur nefndin starfað undir stjórn hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur. Í nefndinni hafa átt sæti auk fulltrúa kirkjunnar, fulltrúi frá menntmrn. og fjmrn. þannig að það heildarsamstarf þessara aðila sem hv. þm. gat um hefur átt sér stað og hillir nú undir að á grundvelli þess samstarfs liggi fyrir ákveðin skýrsla með tillögum um uppbyggingarstarf í Skálholti. Þá spurði hv. þm.: Hver á Skálholt? Því er auðsvarað. Ríkið tók þá ákvörðun, Alþingi Íslendinga tók þá ákvörðun á sínum tíma að afhenda kirkjunni Skálholt og um það varð góð samstaða. Það má vera að einhverjir alþýðubandalagsmenn á þeim tíma, það var snemma á þroskaferli þess flokks, hafi þá ekki haft fullan skilning á því að rétt væri að kirkjan sjálf hefði yfirráð yfir Skálholti en fagnaðarefni að nú er um það algjör þjóðarsamstaða. Hv. þm. gerði einnig að umræðuefni til hvaða nefndar þetta frv. ætti að fara. Um það urðu nokkrar umræður þegar frv. var flutt á síðasta þingi. Ég lít svo á með ótvíræðum hætti að þetta frv. eigi að fara til allshn. Þetta er frv. sem fjallar um skóla á vegum kirkjunnar og ber þess vegna samkvæmt þingsköpum að vísa því máli til allshn. þó í frv. sé kveðið á um að lög falli úr gildi sem til þessa hafa heyrt undir menntmrn. Hv. 18. þm. Reykv. spurði um fjárhagsgrundvöll frv. Skýrt er kveðið á um það í frv. hvernig hann er. Það verður síðan kirkjunnar sjálfrar að móta skólastarfið á þeim fjárhagsgrundvelli. Það er eðli þessa frv. að það starf og þær ákvarðanir eru teknar á vegum kirkjunnar en ekki stjórnvalda. Hv. þm. spurði einnig hvort ekki væri óeðlilegt að vísa til norrænnar lýðháskólahefðar í frv. með því að reynslan hefur sýnt að ekki hafa ræst ýtrustu vonir manna um að byggja skólann alfarið upp á grundvelli norrænnar lýðháskólahefðar. Ég tel rétt og eðlilegt að hafa þessa tilvísun í frv. Skólinn hefur enn tengsl við lýðháskóla á Norðurlöndum og væri rangt að slíta þennan grundvöll í uppbyggingu skólans á sínum tíma enda standa óskir kirkjunnar til þess að sá upphaflegi hornsteinn í skólastarfinu verði áfram virtur með þessum hætti. Þá spurði hv. þm. hversu fjölmennt skólaráðið ætti að vera og hverjir ættu að sitja þar. Um það eru ekki nein ákvæði í þessu frv. Það ákveður kirkjan í samþykktum fyrir skólann. Í samningnum er hins vegar tekið fram að tryggt er að tilteknum aðilum er tryggður réttur til að tilnefna menn í skólaráð eins og háskólanum og þeim aðilum sem staðið hafa að tónlistarhaldi í Skálholti með miklum myndarbrag og lyft Skálholtsstað á undanförnum árum svo og heimamönnum sem allir eru sammála um að mikilvægt er að tengja því uppbyggingarstarfi enda er og hefur verið heima fyrir mikill áhugi á starfinu. Frú forseti. Ég held að ég hafi þá vikið að helstu fyrirspurnum sem hafa komið fram. Ég vil þakka hv. þm. fyrir góðar undirtektir undir frv. og treysti því að Alþingi ljúki afgreiðslu þess innan ekki langs tíma.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. dóms- og kirkjumrh. fyrir svör hans. Þó ekki síst og sérstaklega fyrir þá yfirlýsingu sem fram kom hjá honum að þjóðin væri öll sammála um að þjóðkirkjan ætti Skálholt. Það hefur bersýnilega farið fram hjá honum að fjmrn. er ekki sammála hæstv. ráðherra í þessu efni. En með þessari yfirlýsingu lít ég svo á að hæstv. ráðherra hafi tekið undir þær athugasemdir sem þjóðkirkjan hefur gert við eignaskrá ríkisins. En þjóðkirkjan hefur gert formlegar athugasemdir við eignaskrá ríkisins og komið þeim á framfæri við rétta aðila, bæði Alþingi trúi ég og sömuleiðis fjmrn. og Ríkisendurskoðun. Þetta er náttúrlega ekki síst mikilvægt vegna þess, virðulegi forseti, að núv. hæstv. dóms- og kirkjumrh. lofaði því þegar hann fékk syndaaflausn hjá biskupi --- einn kirkjumrh. hefur hann verið talinn þurfa á því að halda undanfarna áratugi --- að afhenda og tryggja það að kirkjan héldi öllum eigum sínum. Því miður var ekki tekið meira mark á orðum hans en svo að fjmrn. gaf út að bragði eignaskrá ríkisins þar sem allar kirkjurnar voru inni. En ég heyri það á hæstv. ráðherra að hann hefur fullan hug á að fylgja fyrri yfirlýsingum sínum eftir og fagna ég því að hann skuli styðja þau sjónarmið sem ég hef t.d. haldið fram í þessu efni og ég heyri að liðsmönnum mínum fjölgar ört á þessu sviði.

Frú forseti. Rétt er að taka það fram vegna ummæla hv. 9. þm. Reykv. að í framhaldi af niðurstöðu kirkjueignanefndar lýsti ég því yfir að það væri eðlilegt og rétt að umræða yrði hafin á milli ríkis og kirkju um það hvernig staðið yrði að framkvæmd á niðurstöðum þess álits. Ríkisstjórnin samþykkti tillögu mína um málsmeðferð í því efni. Í framhaldi af því var komið á fót sjálfstæðum viðræðunefndum dóms- og kirkjumrn. annars vegar og kirkjunnar hins vegar til að fjalla um niðurstöður kirkjueignanefndarinnar og hvernig þeim yrði komið í framkvæmd og það starf er nú í fullum gangi. Öllum var ljóst, bæði ráðuneytismönnum og kirkjunnar mönnum, að það kynni að taka nokkurn tíma að komast að endanlegri niðurstöðu um hvernig að því verki yrði staðið en fundir þessara nefnda eru nú haldnir og með ákveðnum og öruggum hætti er unnið að framgangi þess máls.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir upplýsingarnar og vildi jafnframt benda honum á að láta fjmrn. vita af því að kirkjueignanefnd sé að störfum og málið sé í traustum og öruggum farvegi áður en fleiri menn verða sendnir til þess að leggja hald á eignir kirkjunnar hjá sýslumannsembættunum í landinu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nýju frv. til hjúskaparlaga í annað sinn. Frv. er lítið breytt frá því ég mælti fyrir því í fyrra skiptið í aprílmánuði á sl. ári. Frv. er samið af sifjalaganefnd en í henni áttu sæti Ármann Snævarr, fyrrverandi hæstaréttardómari, sem var formaður nefndarinnar, Baldur Möller, fyrrverandi ráðuneytisstjóri, Drífa Pálsdóttir deildarstjóri og Guðrún Erlendsdóttir, forseti Hæstaréttar. Ritari nefndarinnar hefur verið Anna Guðrún Björnsdóttir, deildarstjóri í menntmrn. Sifjalaganefnd hefur farið að nýju yfir frv. einkum með hliðsjón af ábendingum og tillögum í umræðum á Alþingi og í umsögnum um frv. er bárust allshn. Með þessu frv. til nýrra hjúskaparlaga er lagt til að steypt verði í einn lagabálk ákvæðum þeirra laga sem nú eru í gildi á þessu sviði, þ.e. lögum nr. 20/1923, um réttindi og skyldur hjóna og lögum nr. 60/1972, um stofnun og slit hjúskapar, en báðum þeim lagabálkum var breytt 26. maí sl. með lögum nr. 39/1992. Þá voru ýmis ákvæði frv., sem ég mælti fyrir 3. apríl sl., felld í þau lög af tilefni aðskilnaðar dómsvalds og umboðsvalds í héraði 1. júlí sl. Auk þess voru felld í lögin nokkur ákvæði sem fólu í sér verulegar réttarbætur fyrir aðila. Frv. það er varð að lögum nr. 39/1992 var flutt af allshn. þar sem ekki gafst tóm til að fjalla um hjúskaparlagafrv. í nefndinni í heild sinni og afgreiða það á síðasta löggjafarþingi. Í athugasemdum með frv. er þeim breytingum, sem í því felast frá núgildandi lögum, lýst ítarlega en ég ætla að gera í stuttu máli grein fyrir því hverjar helstu breytingar felast í frv. Í I. kafla þess, sem fjallar m.a. um jafnstöðu og verkefnaskiptingu hjóna segir í 2. gr. að hjón séu í hvívetna jafnrétthá í hjúskap sínum. Er hér lagt til að afnuminn verði sá munur á lagastöðu karla og kvenna sem er að finna í núgildandi lögum um réttindi og skyldur hjóna. Í 2. mgr. 3. gr. er nýmæli að hjónum sé skylt að veita hvort öðru upplýsingar um efnahag sinn og afkomu. Í II. kafla frv. um hjónavígsluskilyrði er lagt til að fækkað verði hjúskapartálmum frá núgildandi lögum en sú stefna hefur verið ríkjandi í norrænni sifjalögjöf og víðar. III. kafli frv. um könnun á hjónavígsluskilyrðum hefur að geyma nokkuð fyllri reglur um þetta efni en eru í núgildandi lögum en felur ekki í sér umtalsverðar breytingar á þeim enda þykja þær hafa gefið góða raun. Í IV. kafla frv. um hjónavígslu er fjallað um borgaralega og kirkjulega hjónavígslu, hverjir framkvæmi hana og hvar og hverjum sé kræf borgaraleg hjónavígsla. Þar eru m.a. skýrari ákvæði en í núgildandi lögum um heimildir þjóðkirkjupresta sem látið hafa af embætti til að gefa saman hjón og það nýmæli að skyldleiki eða vensl vígslumanns við hjónaefni valdi ekki vanhæfi hans til þess. Í V. kafla frv. um ógildingu hjúskapar er svo til óbreyttur frá núgildandi lögum en þetta réttarúrræði er nánast óþekkt hér á landi og í nágrannalöndum okkar. Ýmis ákvæði VI. kafla frv. um hjónaskilnaði voru lögfest með lögum nr. 39/1992. Þar gætir verulegara nýmæla og hafa reglur um hjónaskilnaði verið einfaldaðar og skilnaðarástæðum fækkað. Í 40. og 42. gr. er að finna veigamiklar breytingar. Í 40. gr. frv. er mælt fyrir um lögskilnaðarástæðu sem miðast við að annar maki beiti hitt ofbeldi eða gerist sekur um ósæmilegt atferli af kynferðistoga gagnvart börnum sem búa hjá hjónum. Atferli sem greinin tekur til getur falið í sér líkamsárás, sbr. XXIII. kafla almennra hegningarlaga, eða verið kynferðisbrot samkvæmt XXII. kafla sömu laga. Þetta atferli er oft ofbeldiskennt en getur einnig verið ósæmileg kynferðishegðun án þess að beitt sé ofbeldi. Í upphaflegri gerð frv. var þessum verknaðartilvikum lýst samfellt með almennu orðalagi og án sundurgreiningar. Við endurskoðun greinarinnar var talið gleggra að greina sérstaklega hvort tilvik um sig, líkamsárás og kynferðisbrot, og þykir það marka betur efnisinntak lögskilnaðarástæðunnar. Sáttaákvæði í 42. gr. frv. hefur að geyma nokkur nýmæli, m.a. að ekki sé skylt að leita sátta með hjónum um framhald hjúskaparins nema þau hafi forsjá fyrir ósjálfráða börnum en við þær aðstæður mælir tillitið til barna með skyldubundnum sáttatilraunum. Í öðrum tilvikum þykja ekki rök til að þvinga hjón til sáttaumleitana en lögð er áhersla á að þau eigi þess ávallt kost þegar þess er óskað. Í VII. kafla frv. eru svo einkaréttarreglur um ábyrgð hjóna á framfærslu fjölskyldunnar. Í þessum kafla eru felld saman ákvæði um framfærsluskyldu hjóna, bæði meðan hjúskapur varir og eftir skilnað hjóna en ekki gætir verulegra nýmæla frá gildandi rétti. Ákvæðin eru þó um margt einfaldari í sniðum en núgildandi lagareglur. Ákvæðum í VIII. kafla frv. sem fela í sér nokkur nýmæli er einkum ætlað það hlutverk að veita yfirlit yfir eignadeildir í hjúskap og hafa leiðsögugildi. Í 53. gr. er eignamynstri í hjúskap lýst samfellt og þar greindar þær eignadeildir sem til greina geta komið og í 54. gr. er hugtakið ,,hjúskapareign`` skilgreint. Í 55. gr. segir hvernig séreignir geti myndast og í 56. gr. er fjallað um sameignir hjóna og þar lagt til að fræðiskýring verði lögfest. Í IX. kafla um forræði maka á eignum sínum gætir ekki nýmæla í fyrri þætti kaflans um almenn ákvæði. Í síðari þætti hans um takmarkanir og forræði maka yfir eignum sínum er fjölskyldu maka veitt ríkari vernd gegn ráðstöfun hans á fasteign er fjölskyldan býr í en í gildandi lögum og einnig gegn ráðstöfun maka á innbúi á sameiginlegu heimili hjóna o.fl. Þá er ákvæði í 66. gr. um heimild til riftunar á gjöf maka til þriðja manns nýmæli. Í X. kafla frv. um skuldaábyrgð hjóna er safnað saman í einn kafla dreifðum ákvæðum um þetta efni í lögum nr. 20/1923, um réttindi og skyldur hjóna, en meginreglurnar eru óbreyttar. Lagt er til að afnumin verði ákvæði gildandi laga er mismuna hjónum með einum eða öðrum hætti, enda samrýmast þau ekki jafnréttisviðhorfum nútímans. Í XI. kafla eru ákvæði um samninga milli hjóna, þar á meðal séreignir samkvæmt kaupmála. Samhengisins vegna eru einnig í kaflanum reglur um aðrar séreignir, svo sem vegna fyrirmæla gefenda eða arfleiðenda. Helstu nýmæli kaflans eru þau að lagt er til að unnt sé að ákveða með kaupmála að venjulegt innbú á sameiginlegu heimili hjóna sem aflað er eftir gerð kaupmála verði séreign og unnt verði að tímabinda kaupmála og gera þá skilyrta, t.d. þannig að kaupmáli hafi ekki lengur gildi ef hjón eignast sameiginlegan skylduerfingja. Fleiri nýmæli eru einnig í þessum kafla sem er ítarlega lýst í athugasemdum með frv. Í XII. kafla frv. sem fjallar um kaupmála er skipað samfellt dreifðum ákvæðum laga nr. 20/1923, m.a. um hæfi til kaupmálagerðar, form kaupmála og reglur um skráningu þeirra. Í kaflanum eru ýmis nýmæli, m.a. vottun á undirritun kaupmála, skráningu í veðmálabækur, afskráningu kaupmála o.fl. Reglur um skráningu kaupmála eru svipaðar núgildandi reglum sem hafa verið lagaðar að nýjum lögum. Um fjárskipti milli hjóna án skilnaðar og vegna hjúskaparslita greinir í XIII. og XIV. kafla frv. Í þessum köflum er m.a. að finna efnisreglur um opinber skipti til fjárslita milli hjóna þar sem reglan um helmingaskipti milli hjóna er eftir sem áður meginregla við þessi skipti en rýmkaðar heimildir eru til frávika frá henni frá því sem er í núgildandi lögum. Einnig er þess freistað að gera aðgengilegt yfirlit yfir ferli skiptameðferðar með því m.a. að vísa til viðeigandi reglna í XIV. kafla skiptalaga nr. 20/1991. Hér gætir ýmissa nýmæla sem eru rækilega reifuð í athugasemdum með frv. Í XV. kafla frv. eru reglur um réttarfar í hjúskaparmálum og í XVI. kafla eru ákvæði um meðferð og úrlausn stjórnvalda í málum samkvæmt frv. Báðir þessir kaflar voru felldir í hjúkskaparlögum með lögum nr. 39/1992. Í XVII. kafla er loks fjallað um gildistöku laganna sem lagt er til að verði þann 1. júlí nk., lagaskil og brottfallin lög. Frú forseti. Ég hef þá í öllum aðalatriðum farið yfir meginefni þessa nýja frv. til hjúskaparlaga og legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allshn. og 2. umr.

Virðulegi forseti. Svo sem fram kom í framsögu hæstv. dómsmrh. er hér um að ræða það sem eftir var af hliðstæðu frv. frá því í fyrra, en allshn. afgreiddi aðeins hluta þess vegna tímaskorts í fyrra. Það hafa verið gerðar nokkrar breytingar á frv. og þær allar í rétta átt að mínu mati. Þær láta kannski ekki mikið yfir sér, en varðandi 40. gr. þá tel ég að þar sé rétt gert að skilgreina að átt sé við kynferðisbrot einnig í þeirri grein því að vissulega er það ofbeldi. Hins vegar stendur það enn eftir og kemur fram í athugasemdum við frv. eins og það liggur nú fyrir að skilgreining á því hvað telst ofbeldi samkvæmt þessari grein tekur til þess að þarna sé um mjög mikið ofbeldi að ræða, líkamlega áverka og annað slíkt og það tel ég að sé algjörlega óviðunandi og tek undir með þeim sem gert hafa athugasemdir við þetta. Ég tel að þarna sé gengið of skammt í skilgreiningu á ofbeldi, það eigi að viðurkenna þá hugsun sem að mörgu leyti var viðurkennd við breytingu á hegningarlögum að ofbeldi almennt sé mjög alvarlegt athæfi. Það er ekki hægt að segja í öðru orðinu að einungis mjög alvarlegt ofbeldi, jafnvel ofbeldi sem leiðir til beinbrota eða stórkostlegra líkamsáverka, sé það eina sem hægt er að flokka undir ofbeldi, en í hinu orðinu að sjálfsögðu verði að líta á allt ofbeldi alvarlegum augum. Ég held að hér hljóti að verða að gera betur og ég hef trú á því að innan allshn. verði hægt að vinna að þessu máli --- vonandi til gagns. Það eru nokkur önnur atriði sem ég sé ástæðu til að gera hér að umtalsefni. Ég fagna því að svolítið klúðurslegt orðalag í 5. gr. hefur verið leiðrétt. Ég ætla ekki að fara að rekja það, en það er greinilegt að þarna hefur góðri ábendingu verið tekið. Varðandi frv. í heild vil ég vekja athygli á því að í umsögnum um frv. sem fram kom á sl. vori kom m.a. fram hjá Siðmennt, félagi áhugafólks um borgaralegar athafnir, að í Svíþjóð hafa verið gerðar athugasemdir við það hversu illa fólk er upplýst um það hve mikill munur er á óvígðri sambúð og hjónabandi vegna þess að oft er látið í veðri vaka að hér sé um meira og minna sömu réttarstöðu að ræða. Svo er ekki og það kemur raunar glöggt fram í þessu frv. að þetta tekur einungis til þeirra sem eru í hjúskap og tryggir ákveðin réttindi þeim til handa. Það vantar hins vegar samræmingu og ákveðna afstöðu sem þyrfti að koma til þess að hve miklu leyti óvígð sambúð og vígð sambúð eða hjónaband, samkvæmt því sem skilgreint er í þessu lagafrv., að hve miklu leyti hér er um hliðstæður að ræða og að hve miklu leyti er munur á milli þessara sambúðarforma. Það vantar í rauninni að fá þetta á hreint. Ég vil einnig vekja athygli á því að það kemur fram í sömu umsögn að það hefur greinilega verið tekið af skarið hér um það að það verður ekki viðurkenndur hjúskapur samkvæmt þessum lögum milli samkynhneigðs fólks. En ég vil vekja athygli á því að á sl. þingi var samþykkt hér þáltill. um það að það skyldi sérstaklega fara fram athugun og úttekt í því skyni að bæta réttarstöðu samkynhneigðra. Þriðja atriðið í þessari umsögn sem ég sé ástæðu til að halda til haga hér við þessa 1. umr. málsins er að einungis er getið þess að trúfélög og borgaraleg yfirvöld geti annast vígslur. Ég hef vissulega tækifæri til þess að skoða það betur í nefnd umfram það sem gert var í fyrra. En það er ekki í rauninni opnað fyrir að félög eins og Siðmennt, sem þeir skilgreina í þessari umsögn sem lífsskoðunarfélag, hafi sama rétt og trúfélög. Nú hlýtur það að vera álitaefni hvort það eru aðeins hin viðurkenndu trúfélög sem átt er við. Félög sem byggja á einhvers konar guðstrú eða félög sem, að einhverju leyti má telja hliðstæð en byggja ekki og telja sig ekki standa fyrir neinum trúarbrögðum sem slíkt. Ég held að það sé full ástæða til þess að vekja athygli á þessum atriðum núna við þessa 1. umr. málsins. Það voru nokkur fleiri atriði sem ég sá ástæðu til að gera athugasemd við. Í athugasemd við 40. gr. --- svo að ég víki aftur að henni því að ég geri ráð fyrir að það verði kannski sú grein sem helst verður tekist á um eða það er trúa mín. Nú skal ég bara bíða eftir að hæstv. ráðherra losni --- það er verið að tefja hann svolítið --- áður en ég held áfram máli mínu. --- Ég tek það sem svo að hæstv. ráðherra sé núna laus úr því samtali sem hann var í og þá kem ég með mína athugasemd. En það var því miður misskilningur þannig að ég bíð bara áfram. Ég vil gera athugasemd við skilgreiningar á líkamsárás í 40. gr. svo að ég víki aftur að þar sem mér finnst einfaldlega að það sé ekki hægt að skilja um hvað er verið að ræða þegar sagt er í þessum athugasemdum neðarlega á bls. 54 í þessu frv. Þar kemur þessi skilgreining, með leyfi forseta: ,,Um líkamsárás er hér miðað við að hún sé allalvarleg, bæði þegar litið er til þess hve hættuleg hún er og hverjar afleiðingar hennar séu, þ.e. að hún valdi tjóni á líkama og heilbrigði, þar á meðal andlegu heilbrigði árásarþolans. Athuga ber hvort um endurtekið ofbeldisverk sé að ræða. Í 2. mgr. felst að gefa skuli gaum að því hvort atferlið sé fallið til að vekja alvarlegan ótta um ofbeldi að nýju. Þetta á m.a. við ef um tilraunaverknað er að tefla.`` Það er þessi síðasta setning sem mér er alveg gersamlega óskiljanleg og þar sem ég geri ráð fyrir að þessar skýringar við einstakar lagagreinar hafi gildi og þar sem hér er um nákvæmlega það að ræða sem ég gerði fyrst að umtalsefni, skilgreiningar á því hvað sé alvarlegt ofbeldi, þá tel ég að það sé óhjákvæmilegt að við fáum að vita um hvað er verið að ræða þarna. Ég vek athygli á því að þarna rétt fyrir neðan kemur það skýrt fram að það er skilningur þessara laga, og það kom raunar fram í framsöguræðu hæstv. ráðherra líka, að minni háttar líkamsmeiðingar falla utan þessa ákvæðis. Þarna er nógu skýrt að orði kveðið en ég ítreka það jafnframt að ég er mjög ósátt við nákvæmlega þessa skilgreiningu. Ég held að þetta sé ekki af hinu góða. Þetta eru atriði sem ég held að sé mikilvægt að taka fyrir nú þegar og fylgja eftir síðan í starfi í nefnd en sem betur fer á ég nú sæti í þessari störfum hlöðnu nefnd, allshn., sem verið er að vísa málum til og ég vona að það gefist nú færi til þess að taka upp sómasamlega umræður um þau mál en jafnframt með þeim hætti að þetta frv. nái fram að ganga með þeim breytingum sem æskilegt er að verði á því. Eins og marka má af þessum síðustu orðum mínum, þá er ég í meginatriðum sátt við margt af því sem kemur fram í frv. en ég tel ágallana þá sem eru það alvarlega að það sé ekki viðunandi. Ég held að ég spari mér það nú að fara út í aðrar breytingar sem gerðar hafa verið á frv. hérna eða gera að umræðuefni fleiri athugasemdir eða efnisatriði að svo stöddu, en varðandi séreignir bæði í hjónabandi og við skilnað, þá vil ég þó vekja athygli á því að mér þykir ekki alveg nógu skýrt orðalag í þeim greinum sem þar er um fjallað um það hvernig ráðstafa megi eigum í hjónabandi. Það kemur ágætlega skýrt fram að það megi ekki ráðstafa til leigu eða afhenda eigur. Þetta er m.a. í 60. og 61. gr. þar sem orðalagið að afhenda, veðsetja eða leigja innbú og aðrar eigur er ekki heimilt nema með skriflegu samþykki hins hjóna. Það er ekki heimilt fyrir annað hjóna að ráðstafa með þessum hætti eigum nema með samþykki. Aftur á móti finnst mér ekki kveðið skýrt á um hvernig háttað er með sölu og þetta getur verið yfirsjón hjá mér en mér finnst alla vega að þetta ætti þá að vera í þessum tilteknu lagagreinum, 60.--61. gr., og þetta er eitt af því sem við þurfum að athuga betur í allshn. Ég held að ég hafi nú nefnt það helsta sem mér finnst ástæða til að taka fyrir núna. Hér er að mörgu leyti um mjög merkilegt mál að ræða og einkum er það sá kafli sem lýtur að verkaskiptingu milli hjóna og þær breytingar sem nú hafa orðið í jafnréttisátt og jafnstöðuátt sem ég fagna og því finnst mér mikilvægt að önnur atriði sem þurfa lagfæringar við að mínu mati tefji ekki það sem gott er í þessu frv. Ég hef trú á því að við góða skoðun í allshn. muni vera hægt að komast að niðurstöðu sem allir geta sætt sig við og því mun ég ekki tefja það að þetta mál komist nefndar og sé ekki ástæða til þess.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á umferðarlögum nr. 50/1987. Með frv. er lagt til að gerðar verði ýmsar breytingar á umferðarlögum í ljósi þeirrar reynslu sem fengist hefur af framkvæmd þeirra á undanförnum árum. Enn fremur felast í tillögunum nokkur atriði sem ekki er nú tekið á í lögum og önnur atriði eru endurskoðuð vegna nýrra aðstæðna. Gildandi umferðarlög frá 1987 tóku gildi 1. mars 1988, fólu í sér margvíslegar breytingar frá fyrri lögum um þessi efni. Mesta breytingin var í því fólgin að umferðarreglur voru samræmdar umferðarreglum erlendis og reglum alþjóðasamnings um umferð sem gerður var í Vínarborg 1968. Ísland hefur þó ekki enn gerst aðili að þeim samningi m.a. vegna annmarka sem felast í lögunum. Þegar frv. til umferðarlaganna var til lokameðferðar hér á Alþingi í marsmánuði 1987 var bætt við það ákvæði til bráðabirgða þess efnis að þau skyldi endurskoða fyrir árslok 1991. Þetta frv. er flutt til þess að fullnægja ákvæði þessu í lögunum. Því miður hefur það dregist úr hömlu að þeirri endurskoðun yrði lokið. En þær breytingar sem hér liggja fyrir eru grundvöllur þess starfs. Ég mun þá, frú forseti, gera nokkra grein fyrir helstu ákvæðum frv. en vísa að öðru leyti til hinna almennu og sérstöku athugasemda sem prentaðar eru með frv. Ég vík fyrst að atriðum sem beinlínis varða öryggi þeirra sem eru í umferðinni. Með 19. gr. frv. er lagt til að ákvæði um notkun hlífðarhjálms sem frá 1977 hafa gilt við akstur bifhjóla (þar með eru talin létt bifhjól) gildi einnig við akstur torfærutækja. Samkvæmt umferðarlögum teljast torfærutæki annars vegar létt ökutæki á beltum og hins vegar létt ökutæki á hjólum, einkum tví- og þríhjól sem aðallega eru ætluð til aksturs utan vega. Eru ökutæki þessi, sem flest eru hraðskreið, einkum notuð utan vega og þá við erfið skilyrði. Samkvæmt 71. gr. umferðarlaga er kveðið svo á að hver sá sem situr í sæti bifreiðar sem búið er öryggisbelti skuli nota það. Ákvæði þetta hefur gefið tilefni til álitaefna við túlkun. Er því með 18. gr. frv. lagt til að ákvæði þetta verði gert skýrara og að skyldan nái til hvers sem notar sæti sem búið er belti. Með 18. gr. frv. er einnig lagt til að tekið verði upp í umferðarlögin ákvæði um að ökumaður skuli sjá um að farþegi yngri en 15 ára noti viðeigandi öryggis- eða verndarbúnað, svo sem öryggisbelti, barnabílstól eða annan búnað ætlaðan börnum. Er þetta í samræmi við norrænar reglur hér að lútandi. Hins vegar eru ekki efni til að kveða á um ábyrgð ökumanna á því hvort farþegar almennt noti öryggisbelti. Með 32. gr. umferðarlaga var ákveðið að við akstur bifreiðar og bifhjóls skuli lögboðin ljós jafnan vera tendruð. Var hér um að ræða nýmæli. Reynsla af skyldunotkun ökuljósa allan sólarhringinn hefur verið góð og þykir rétt að leggja til með 6. gr. frv. að ákveðin verði skyldunotkun ljósa allan sólarhringinn á öllum vélknúnum ökutækjum. Með 10. gr. frv. er lagt til að ökuréttindaflokkar verði aðlagaðir alþjóðlegum reglum. Á það við um réttindaflokka er varða bifreiðar annars vegar og eftirvagna hins vegar. Þá er lagt til vegna fjölgunar aflmikilla bifhjóla og tíðni umferðarslysa þar sem bifhjól koma við sögu að heimild verði veitt til að taka upp sérstakan réttindaflokk til að mega stjórna bifhjólum sem eru með aflvél sem er meira en 125 rúmsentimetrar að slagrúmmáli. Samkvæmt 57. gr. umferðarlaganna má æfingaakstur á bifreið því aðeins fara fram að við hlið nemanda sitji löggiltur ökukennari og æfingaakstur á bifhjóli má aðeins fara fram undir leiðsögn og eftirliti löggilts ökukennara. Talið hefur verið að það sé að nokkru leyti reynsluleysi að kenna að ungir ökumenn lenda oftar í umferðaróhöppum en aðrir ökumenn. Ástæða þess sé í sjálfu sér ekki vanþekking á umferðarreglum eða léleg ökukennsla heldur fyrst og fremst of lítil reynsla í akstri. Er talið að bæta megi úr þessu með því að heimila nemanda að æfa sig í akstri með leiðbeinanda sem þegar hefur hlotið reynslu í akstri þannig ökutækis. Er slík heimild fyrir hendi í nokkrum löndum og er talin hafa skilað góðum árangri. Er þá oft um það að ræða að foreldri eða eldra systkini sé þannig leiðbeinandi. Með 11. gr. frv. er lagt til að dómsmrh. verði heimilað að setja reglur um slíkan æfingaakstur enda uppfylli leiðbeinandi tiltekin skilyrði. Í slíkum reglum mundi þá einnig verða kveðið frekar á um æfingaaksturinn, svo sem hvaða þjálfun nemandi skuli hafa hlotið, hvar og hvenær æfingaakstur megi fara fram o.s.frv. Æskilegt er að nemanda gefist rúmur tími til að stunda æfingaakstur áður en hann gengst undir ökupróf. Því er talið heppilegt að nemandi getið hafið ökunám fyrr en þremur mánuðum áður en hann öðlast aldur til að fá ökuskírteini svo sem nú er. Er því lagt til að þessi tími verði lengdur í sex mánuði. Með umferðarlögunum 1987 var sú breyting gerð að kveðið var á um sviptingu ökuréttinda en í eldri lögum var kveðið á um sviptingu ökuleyfis og réttar til að öðlast það. Breytingin var ekki skýrð í frv. þótt telja verði að ætlunin hafi verið að nota hugtakið þannig að það tæki til beggja tilvika. Hæstiréttur hefur túlkað þetta ákvæði umferðarlaganna þannig að ekki sé með dómi unnt að svipta mann rétti til að öðlast ökuskírteini. Þessi túlkun leiðir þó ekki til þess að sá sem ekki hefur ökuréttindi en hlýtur refsingu fyrir brot vegna háttsemi sem varðar sviptingu ökuréttinda eigi varinn rétt til þess að fá útgefin ökuréttindi. Lögreglustjóri getur þá synjað hlutaðeigandi um útgáfu ökuskírteinis á grundvelli 68. gr. a í almennum hegningarlögum. Með 22. og 23. gr. frv. er lagt til að á ný verði tekið í umferðarlögin ákvæði þess efnis að svipta megi mann rétti til að öðlast ökuskírteini. Er lagt til að orðið ökuréttur verði notað í þessu sambandi og að svipting ökuréttar feli þá í sér hvort heldur er sviptingu réttar samkvæmt ökuskírteini eða sviptingu réttar til að öðlast ökuskírteini. Með 22. gr. frv. er enn fremur lagt til að orðin ,,vegna öryggis umferðarinnar`` verði felld niður í 1. mgr. 101. gr. laganna. Segir þar nú að svipta skuli ökumann rétti er telja verður með hliðsjón af eðli brotsins eða annars framferðis hans sem ökumanns varhugavert vegna öryggis umferðarinnar eða hann hafi ökuréttindi. Með því að fella hin tilvitnuðu orð niður verður heimild til að svipta ökurétti rýmri og getur hún þá náð til fleiri tilvika, t.d. þess þegar ökumaður gerist oft sekur um akstur án þess að hafa öðlast ökuskírteini eða verið sviptur ökuréttindum. Þá vil ég vekja athygli á nýmæli sem felst í 3. gr. frv. og varðar akstur utan vega í þéttbýli. Er þar lagt til að ákveðið verði að akstur utan vega í þéttbýli skuli vera óheimill á svæði sem ekki er ætlað fyrir umferð vélknúinna ökutækja. Svæðin sem hér er um að ræða mundu m.a. vera opin svæði, tún, garðar og önnur viðlíka svæði í þéttbýli. Mundi akstur þar því aðeins vera heimill að landeigandi eða annar þar til bær umráðamaður leyfði. Af 43. gr. umferðarlaganna leiðir að akstur svonefndra torfærutækja í þéttbýli er ýmsum annmörkum háður. Lögregluyfirvöld hafa þó talið annmarka á að amast við akstri þessara ökutækja í byggð eða á opnum svæðum í bæjum en af akstri þessum stafar oft veruleg truflun og hætta svo sem á svæðum sem ætluð eru til útivistar, auk þeirrar truflunar sem verður af hávaða. Ákvæði 3. gr. frv. er eingöngu ætlað að taka til þéttbýlis. Það tekur því ekki til aksturs utan vega að öðru leyti. Þá vil ég nefna breytingar sem lagðar eru til með 14.--16. gr. frv. Eins og kunnugt er tók Bifreiðaskoðun Íslands hf. við verkefnum Bifreiðaeftirlits ríkisins að því er varðar skráningu ökutækja, skoðun þeirra og eftirlit. Á árinu 1988 var gerður sérstakur samningur um þetta milli dómsmrn. og fyrirtækisins þar sem félaginu var veittur einkaréttur til almennrar skoðunar til loka ársins 2000. Fyrirtækið sem að helmingi til er í eigu ríkissjóðs hefur staðið myndarlega að uppbyggingu skoðunarstöðva víðs vegar um landið. Nú eru hins vegar í undirbúningi breytingar á þessu fyrirkomulagi. Skömmu fyrir jól voru afgreidd héðan frá Alþingi ný lög um vog, mál og faggildingu. Hefur þannig verið sett almenn löggjöf um viðurkenningu, faggildingu, á aðilum sem taka að sér ýmiss konar viðurkenningu, vottun og prófun á efni, framleiðslu, mannvirkjum, búnaði, ferli, þjónustu og fleira, svo og hæfni og þekkingu þeirra er að því starfa. Undir þetta mun falla það hverjir megi annast skoðun ökutækja. Slíkar skoðunarstöðvar munu annast hvort heldur er almenna skoðun ökutækja eða einstaka þætti skoðunar, svo sem endurskoðun. Bifreiðaskoðun Íslands hf. hefur þegar fallist á að öðrum aðilum sem uppfylla almenn skilyrði verði heimilað að skoða ökutæki almennri skoðun þrátt fyrir ákvæði í samningi þess við ráðuneytið um einkarétt þess til almennrar skoðunar og á grundvelli gildandi lagaákvæðis hefur þegar verið sett reglugerð um starfshætti þeirra sem annast lögboðna skoðun ökutækja. Munu þær reglur taka gildi 1. jan. 1994. Ég hef hér gert grein fyrir nokkrum atriðum sem felast í frv. til breytinga á umferðarlögum sem hér liggur fyrir. Til enn frekari skýringar leyfi ég mér að vísa til athugasemda þeirra sem fylgja frv. Ég vil geta þess að dómsmrn. hefur komið á framfæri við hv. allshn. tillögu um breytingu á 22. gr. umferðarlaga sem varðar framúrakstur við gatnamót. Vegna túlkunar bifreiðatryggingafélaganna á þeirri grein sem reyndar hefur ekki verið staðfest af dómstólum, er lagt til að inn í greinina verði bætt ákvæði þannig að ljóst verði að því leyti sem framúrakstur við slíkar aðstæður er ekki bannaður, sé hann því aðeins heimill að skilyrði til þess séu að öðru leyti fyrir hendi. Með bréfi ráðuneytisins til allshn. vegna þessa fylgir greinargerð þar sem raktar eru forsendur fyrir því að með nýju umferðarlögunum var fallið frá fortakslausu banni við framúrakstri á eða við gatnamót og hann heimilaður við tilteknar aðstæður, með það í huga að tryggja greiða umferð án þess að stofna umferðaröryggi í hættu. Umferðarlög og reglur eru eigi ein sér fullnægjandi til þess að vel fari í umferðinni. Þar þurfa allir að leggja sitt af mörkum. Þar kemur til hegðan ökumanna og annarra vegfarenda, ábyrgð eigenda og notenda ökutækja og einnig ábyrgð þeirra sem leggja til vegina sem umferðin fer eftir, ríkis og sveitarfélaga. Allir þessir aðilar þurfa að leggjast á eitt. Það þarf að kynna þær reglur sem gilda og opna skilning allra á gildi þeirra og því að eftir þeim sé farið. Alþingi hefur komið á fót sérstakri stofnun, Umferðarráði, sem m.a. er ætlað að beita sér fyrir bættum umferðarháttum, beita sér fyrir og standa fyrir umferðarfræðslu og sameina sem flesta aðila til samstilltra og samræmdra átaka í umferðarslysavörnum og bættri umferðarmenningu. Starfsemi Umferðarráðs þarf að efla og styrkja. Í því skyni samþykkti Alþingi á síðasta vetri og að mínu frumkvæði breytingar á hlutverki Umferðarráðs þannig að því er nú falið að hafa með höndum umsjón með ökunámi, eftirliti með ökukennslu og annast ökupróf. Með því að samhæfa þessa þætti almennri starfsemi Umferðarráðs styrkir það stofnunina til frekari verkefna á sviði umferðarfræðslu til bættrar umferðarmenningar. Þessi breyting á hlutverki Umferðarráðs hefur komið til framkvæmda í áföngum. Almenn ökupróf fluttust til Umferðarráðs þegar í vor og ökuprófin og hin hefðbundna starfsemi ráðsins fluttist undir sama þak í nýju húsnæði um mitt sl. sumar. Í haust var gefin út námsskrá fyrir nám til aukinna ökuréttinda. Fer slíkt nám nú fram undir eftirliti Umferðarráðs á vegum þriggja ökuskóla sem til þess hafa fengið viðurkenningu stjórnar ráðsins. Þá er á vegum Umferðarráðs unnið að námsskrá vegna bifhjólanáms og fyrirhuguð er endurskoðun eldri námskrár vegna almennra ökuréttinda. Enn fremur er þess að geta að gert hefur verið samkomulag við Kennaraháskóla Íslands um að hann í samstarfi við Umferðarráð taki að sér að annast menntun ökukennara og er fyrirhugað að slíkt nám geti hafist á hausti komanda. Ég tel að starfsemi Umferðarráðs megi enn efla. Til þess hefur hins vegar m.a. skort fjárveitingar. Með samþykkt Alþingis nú fyrir áramótin á sérstöku umferðaröryggisgjaldi er renna á til Umferðarráðs vænkast hins vegar hagur þess og gefur því tækifæri til að takast á við þessi verkefni. Innan ráðsins hefur verið rætt um að gera sérstaka áætlun um aukið umferðaröryggi og átak til þess að koma í veg fyrir umferðarslys og er unnið að þeim málum á þeim vettvangi um þessar mundir. Frú forseti. Ég hef þá lokið við að gera í aðalatriðum grein fyrir efni þessa frv. og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Virðulegi forseti. Hér er um nokkuð stórt mál að ræða og ég vil vekja athygli á því að hv. allshn. fær til meðferðar frv. sem felur í sér leið til að ná verulega niður kostnaði í heilbrigðisþjónustu. En eins og oft hefur komið fram þá er það metið svo að kostnaður þjóðfélagsins við umferðarslys sé allt að 10 milljarðar kr. Það var eitt atriði í ræðu hæstv. dómsmrh. sem mig langaði til að gera athugasemd við eða vekja athygli á, en það voru þau ummæli hans að menn teldu að reynsluleysi ungra ökumanna væri einn meginvaldur umferðarslysa. Ég hef oft velt því fyrir mér hvort menn mundu í dag setja svona flókin tæki, eins og bílar eru, öflug og flókin tæki, í hendurnar á 17 ára unglingum. Þegar þetta aldurstakmark var ákveðið á sínum tíma þá voru bílar ekki nærri því eins öflugir og þeir eru núna og það er auðvitað bara ekki reynsluleysi sem veldur því að ungir ökumenn eru valdir að flestum umferðarslysum og því miður skaða þeir sjálfan sig í mjög mörgum tilvikum, heldur er það spurningin hvort það er ekki einfaldlega um þroskaleysi að ræða. Hvort það er ekki verið að fela ungu fólki, eða setja því í hendur tæki sem það hefur hreinlega ekki þroska til að stýra. Mér finnst þetta vera mjög alvarleg spurning sem við stöndum frammi fyrir í þessu efni og ég vil beina því til hv. allshn. að hún hugleiði það hvort ekki verði að hækka bílprófsaldur, því það er alveg óskaplegt að horfa upp á öll þessi slys og þetta er auðvitað allt of dýrt fyrir það fólk sem í því lendir, og þá er ég að tala um í hamingju og lífsmöguleikum, og þetta er líka allt of dýrt fyrir samfélagið. Ég vil beina því til hæstv. dómsmrh. 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þetta frv. þó það sé eins og hann gat um, aðeins síðbúnara heldur en kveðið er á um í gildandi umferðarlögum frá 1987. Væntanlega sýnir sá dráttur að ekki hafi verið talin mjög aðkallandi þörf á breytingum á lögunum og þá að þær breytingar sem voru gerðar með þeim umferðarlögum hafi tekist vonum framar. Þær breytingar voru þá mjög miklar frá því sem áður hafði verið. Reyndar hafa síðar verið gerðar breytingar á umferðarlögum eins og hæstv. ráðherra gat um, en ég ætla ekki að fara að fjölyrða um þær eða einstök atriði þessa frv. nú, þar sem ég á sæti í allshn. og þar mun málið verða skoðað. Þessi mál eru mjög erfið og alltaf álitamál hvernig þeim á að haga með lagasetningu í einstökum atriðum en það mun nefndin að sjálfsögðu reyna að vega og meta eftir því sem kostur er. Nefndin hefur einnig fengið ábendingar og tillögur frá öðrum aðilum sem verða þá skoðaðar um leið. Ég vænti þess að það gefist tóm til að athuga þetta mál vel þó að ég vilji taka undir það með hæstv. ráðherra að æskilegt sé að það verði afgreitt núna á þessu þingi til þess að þær umbætur sem í því eru komi sem fyrst til framkvæmda.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir að flytja þetta frv. og tel að í því séu ýmis atriði sem ástæða er til að komi til breytinga á þeim lögum sem eru í gildi. Ég vil benda á það að ég skil það þannig að þegar talað er um torfærutæki þá sé ekki verið t.d. að tala um snjósleða. Er það réttur skilningur minn? Ég tel að það sé full ástæða til að velta því fyrir sér hvort það eigi ekki að hafa snjósleðana með í þeirri skilgreiningu yfir það sem menn kalla torfærutæki. Það er mjög nauðsynlegt finnst mér að koma betra skikki á það hvernig menn fara með þau tæki, ekki síður en hvernig menn fara með fjórhjól eða þríhjól eða önnur torfærutæki. Ég vil fagna því að það komist inn ákvæði þar sem þeir möguleikar til að æfa ungt fólk í meðferð ökutækja verða bættir. Þetta hafa menn verið að stelast til að gera í gegnum tíðina og stundum verið teknir af lögreglunni. Ég veit ekki hvort menn hafa verið sektaðir, en áminntir, og alla vega veit ég til þess að lögreglan hefur verið að framfylgja því að það sé ekki verið að leyfa unglingum að keyra bíla þó það sé utan alfaravegar, þá hafa löggæslumenn talið sig verða að skipta sér af því ef þeir hafa orðið varir við það. Ég tel að það sé til mikilla bóta að gefa þennan möguleika. En það var kannski aðallega eitt sem fékk mig til þess að standa hér upp til að taka til máls við þessa umræðu og það voru þau orð hæstv. dómsmrh. að Bifreiðaskoðun Íslands hefði staðið myndarlega að því að skoða ökutæki og því verkefni sem hún hefur tekið að sér á því sviði. Það er kannski hægt að hafa orðið ,,myndarlegt`` um gjaldskrána og uppbyggingu fyrirtækisins í upphafi. En það fer nú að fjúka í skjólin þegar menn fara að skoða hvernig málin standa núna. Nú hefur Bifreiðaskoðun Íslands ákveðið það að hún ætli ekki að mæta með sín tæki til að skoða bifreiðir á stórum svæðum landsins. Ég held t.d. að það sé ekki meiningin að bjóða upp á bifreiðaskoðun á norðanverðu Snæfellsnesi á þessu ári. Þeir sem eiga að láta skoða bílana sína samkvæmt lögum á því svæði verða væntanlega að keyra suður á Akranes eða eitthvað annað til þess að láta þá skoðun fara fram. Svoleiðis er þetta vítt og breitt um landið. Ég hef ekki séð þessi bréf frá Bifreiðaskoðun og veit ekki nákvæmlega hvernig þessu er farið en ég veit það að það er ætlast til þess að menn keyri hundruð km til þess að láta fara fram þá skoðun sem fyrir er mælt með lögum að skuli fara fram. Og ég verð að segja það að ég get ekki kallað það myndarlega staðið að málum fyrir nú utan margt annað sem maður mundi vilja ræða í sambandi við Bifreiðaskoðun Íslands og hefði verið ástæða til þess að láta fara fram athugun og láta gera sérstaklega skýrslu. Og ég vil nú spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann muni ekki beita sér fyrir því að það verði gefin út sérstök skýrsla um það með hvaða hætti til hefur tekist að einkavæða skoðun bifreiða á Íslandi og það verður þá allt tekið þar með, kostnaður þeirra sem þurfa að láta skoða bílana sína og sú þjónusta sem upp á er boðið, hvað menn höfðu áður en Bifreiðaskoðun Íslands tók við þessu og hvað menn höfðu í dag í þjónustu og eins hvernig eignamálin standa, hver eignamyndunin hefur verið í þessu fyrirtæki og með hvaða hætti hún hefur orðið. Ég tel að þarna sé á ferðinni mikið slys hvernig að þessum málum var staðið á sínum tíma og einkareksturinn á þessu og einokunin sem raunverulega er þarna fyrir hendi en hefur þó verið dregið dálítið úr að allt hefur þetta hefur þetta meira og minna farið óhönduglega hjá stjórnvöldum alveg frá upphafi málsins, ég tek það fram.

Frú forseti. Vegna þeirra ummæla sem hér hafa fallið um Bifreiðaskoðun ríkisins er rétt að taka fram enn á ný að ég hygg að það sé erfitt að mæla því mót að Bifreiðaskoðun Íslands hefur staðið mjög myndarlega að uppbyggingu þeirra skoðanastöðva sem byggðar hafa verið. Hitt er rétt og að mínu mati eðlileg gagnrýni að ýmsum finnst að þjónusta sem menn verða að sækja lögum samkvæmt að þessu leyti sé í mörgum tilvikum allt of fjarri heimahögum manna og m.a. vegna þeirrar gagnrýni tók dómsmrn. það upp til viðræðna við Bifreiðaskoðun Íslands að breyta ákvæði í samningi ráðuneytisins og fyrirtækisins um einkaréttinn, en í samningnum eins og hann var gerður 1988 var kveðið á um að fyrirtækið hefði óskoraðan einkarétt fram til loka ársins 2000. Þessum viðræðum lauk með því að fyrirtækið féllst á að gefa þennan einkarétt eftir og um næstu áramót verður frjálst að stofna fyrirtæki til þess að annast skoðun bifreiða á grundvelli tiltekinnar kröfu um það hvernig skoðunin fari fram og hvaða búnað slík fyrirtæki hafa. Ég geri ráð fyrir því að menn séu almennt sammála um að menn mega ekki slaka um of á kröfum í þessu efni því að á miklu veltur að við getum tryggt það að halda hér uppi ríkum kröfum varðandi búnað ökutækja í öryggisskyni. En ég vænti þess að með þessari breytingu skapist skilyrði fyrir einkaaðila að setja á fót fyrirtæki og veita þessa þjónustu og þannig verði unnt að koma til móts við þær eðlilegu athugasemdir sem fram hafa komið um að þjónustan sé í mörgum tilvikum of fjarlæg notandanum. Ég geri einnig ráð fyrir því að á næsta ári verði byrjað að selja hluti ríkisins í Bfreiðaskoðun Íslands og eignarhaldi ríkisins verði þannig smám saman aflétt og upphaflegum markmiðum verði á þann veg náð.

Virðulegur forseti. Ég get nú ekki sagt að ég geti bundið miklar vonir við það þó að nýir aðilar fái tækifæri til þess að setja upp skoðunarstofu af þessu tagi eða bifreiðaskoðun. Mér skilst að þær kröfur sem verði gerðar til þeirra fyrirtækja verði það strangar og það þurfi það dýran búnað til þess að fullnægja þeim að það sé nú ekki líklegt að einhverjir aðilar fari að setja upp skoðunarstöðvar þar sem Bifreiðaskoðun Íslands sem hefur nú einkarétt á þessu í dag og hefur allt landið undir treysti sér ekki til þess að láta einu sinni sínar skoðunarstöðvar sem eru þó á hjólum koma einu sinni á ári eða tvisvar til þess að láta skoða bílana. Mér finnst það ákaflega ólíklegt að þessum aðilum verði bætt upp þjónustan með einkareknum skoðunarstöðvum ef það er rétt sem ég hef heyrt um þessar kröfur. Þannig að því miður get ég ekki bundið miklar vonir við þetta. Ég fagna því heldur ekkert sérstaklega þó að hæstv. ráðherra sé að lýsa því yfir að það standi til að fara að selja hlut ríkisins í þessu fyrirtæki vegna þess að ég tel að það sé full ástæða til þess að ríkið reyni að standa í ístaðinu inni í þessu fyrirtæki og stjórna þessum málum að einhverju leyti með sínu eignarhaldi þar þangað til þessum málum er þá komið í betra og eðlilegra horf heldur en nú er. Þetta fyrirtæki er rekið frá upphafi því miður sem algert gróðafyrirtæki og þó að hæstv. ráðherra hafi nú beitt sér fyrir því að reyna að draga svolítið úr því hvernig menn höguðu sér gagnvart neytendum á síðasta ári, þá hefur það ekki dugað til og nú er þetta nýja komið upp að nú á bara að draga úr þjónustunni og í staðinn fyrir að þessu fyrirtæki hefði þá verið gert skylt að veita a.m.k. einhverja lágmarksþjónustu, þá getur það komist upp með það að bara hætta að veita þjónustuna. Og það skal þá bara vera mál þeirra manna sem bílana eiga hvar sem þeir búa á landinu hvort þeir komast einhvers staðar í skoðun eða hvort þeir keyri 200--300 km til þess að mæta til skoðunar. Ég tel að hæstv. ráðherra hefði átt að beita sér fyrir því og hann eigi að beita sér fyrir því að Bifreiðaskoðun Íslands veiti þá þjónustu sem eðlileg er þar til skipan mála hefur breyst með þeim hætti að það sé ekki allt of langt til næstu skoðunarstöðvar fyrir bíleigendur í landinu.

Virðulegi forseti. Ég vil fagna ýmsu sem er í þessu nýja frv. um breytingar á umferðarlögum og það er ýmislegt þar í tíma talað. Það er gert ráð fyrir að bæta ökukennslu. Það er gert ráð fyrir að nemendur fái meiri þjálfun áður en þeir taka bílpróf og það er allt af hinu góða. Það eru gerðar meiri kröfur til ökumanna stærri bifhjóla í þessu frv. en gert er í dag og það er einmitt þar sem stærstu og erfiðustu slysin verða, á þessum stóru bifhjólum, þar sem ungt fólk hefur ekki þroska til að stjórna svo aflmiklum ökutækjum. Þetta er allt af hinu góða. En ég vil í framhaldi af því líka taka undir með hv. þm. sem var hér í andsvari áðan, Kristín Ástgeirsdóttir, 18. þm. Reykv., sem talaði um það að henni þætti rétt að skoða hvort aldurinn 17 ár væri ekki of lágur fyrir próf. Mér finnst rétt að skoða það. En í sambandi við það sem hv. 3. þm. Vesturl. var að tala áðan um Bifreiðaskoðun Íslands, þá vil ég taka undir hvert orð sem hann sagði. Það er auðvitað alveg ólíðandi að maður t.d. frá Hellissandi sem er bæði með einkabíl og atvinnuökutæki þurfi að fara tvisvar sinnum niður í Borgarnes til að láta skoða ökutæki sitt. Þetta er mjög dýrt og þetta er að mínu mati alger óþarfi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig stendur á því að verið er að leggja niður þessa skoðunarstofu á hjólum, sem miklar vonir voru bundnar við að færi í kringum allt land. Mig langar líka að spyrja: Hvað er svona flókið við bifreiðaskoðanir að það þurfi allt þetta apparat í kringum þær? Ég hélt satt að segja í einfeldni minni að venjulegur bifvélavirki réði við skoðun á bíl. Þetta væri nú ekki flóknara en það. Alla vega trúum við almennum bifvélavirkjum fyrir að gera við ökutæki okkar og ég treysti mér vel til þess að fara með minn bíl í skoðun til löggilts aðila í þessum efnum --- venjulegs bifvélavirkja --- og treysti honum fullkomlega til þess að skoða bílinn minn. Ég skil ekki hvers vegna þetta er svona flókið. Það er verið að gera ýmsar flóknar aðgerðir á sjúkrahúsum og mönnum út um allt land en það er ekki hægt að skoða bíla t.d. á Hellissandi eða Stykkishólmi af því að það er svo flókið.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um undirbúning vegna hálfrar aldar afmælis lýðveldisins 1944. Þessi tillaga er stutt og er best að lesa hana ásamt athugasemd: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa 6 manna nefnd til að gera tillögur um hvernig fagna eigi hálfrar aldar afmæli hins íslenska lýðveldis árið 1994. Skal hver þingflokkur tilnefna einn fulltrúa til setu í nefndinni. Forsætisráðherra skipar formann nefndarinnar, án tilnefningar. Athugasemdir við þáltill. þessa: Sumarið 1994 verða liðin 50 ár frá stofnun íslenska lýðveldisins og er við hæfi að þessara merku tímamóta í sögu þjóðarinnar verði minnst með viðeigandi hætti. Nefndin skal gera tillögur um hvernig fagna eigi þessum tímamótum, auk þess að taka afstöðu til hvernig undirbúningi afmælisins skuli háttað.`` Hér á dagskránni er önnur tillaga sem verður einnig fylgt úr hlaði við sama tækifæri sem er efnislega í sama anda. Eins og þessi tillaga sem ég kynnti ber með sér, þá er í henni gert ráð fyrir nefnd sem Alþingi mundi tilnefna í eða hver þingflokkur mundi tilnefna í auk þess sem forsrh. mundi skipa formann nefndarinnar, væri nefnd þar sem jafnræði væri milli stjórnar og stjórnarandstöðu um skipan í nefndinni. Mér finnst fara vel á því í sambandi við hátíðahald eða fagnað vegna hálfrar aldar afmælis hins íslenska lýðveldis, að í nefnd sem um það fjallar gæti ekki meirihlutaskipunar stjórnar eða stjórnarandstöðu á hverjum tíma. Það sé líklegra til þess að um mál megi fjalla í sátt að haga skipun nefndarinnar með þessum hætti. Við þekkjum mörg dæmi þess að tilefni af þessu tagi hafa verið notuð með myndarlegum hætti í okkar stuttu fullveldissögu og af þeim fagnaði hefur ekki aðeins verið stundargaman þó gott sé heldur hafa jafnframt verið lögð drög að farsælum ákvörðunum sem hafa gert þjóðinni gagn til lengri tíma. Jafnframt hafa slíkir atburðir verið til þess fallnir að þjappa þjóðinni saman. Við Íslendingar erum dálítið gefin fyrir deilur og karp sem út af fyrir sig þarf ekki sérstaklega að kvarta yfir því að það getur verið af hinu góða að takast á um efni, en það getur líka verið kostur fyrir þessa litlu þjóð að nota þessi hátíðlegu tilefni og mikilvægu til þess að leita samstöðu og sátta og finna þann samhug sem þessi þjóð þarf ríkulega á að halda. Ég tel ekki, þótt tímamótin séu merkileg að endilega sé nauðsynlegt að til þessara hátíðahalda eða tímamóta sé varið mjög miklum fjármunum. Ég tel að það sé hægt að gera góðan fögnuð án þess að stórkostlegum fjármunum sé til þess varið. Það sé ástæða til þess að stilla slíku í hóf á þeim tímum sem við nú lifum, en þó að slíkt sé gert þá tel ég að það sé hægt að standa að slíkum tímamótum og hátíðahöldum með myndarbrag. Þau séu til þess fallin að minna okkur á að okkar barátta, þessa fámenna lýðveldis, er eilífðarbarátta um fullveldi þess í margvíslegum skilningi. Við fáum mörg dæmi um það um þessar mundir í nágrenni okkar að sú barátta er ævarandi. Ég tel að hvert stórafmæli eigi m.a. að nota til þess að skerpa hugsun um þau efni. Jafnframt tel ég nauðsynlegt að slík tímamót yrðu notuð til þess að menn huguðu að landinu sjálfu og þeirri skuld sem við teljum okkur auðvitað með réttu eiga landinu að gjalda og þess vegna hljóti þættir eins og umhverfisþættir, landgræðsla, skógrækt og slíkir þættir að vera ofarlega í þeim hugmyndum sem ræddar yrðu í tengslum við afmælishaldið. Ég vona að um þessa tillögu og þá tillögu sem mælt verður fyrir hér á eftir geti orðið bærileg samstaða hér í þinginu. Það má finna að því að dregist hefur að þessi mál komi til umræðu og skal ég fyrir mitt leyti taka það á mig, en hins vegar er nú sú reynsla að það vill gjarnan vera þannig að undirbúningur af þessu tagi fer ekki almennilega í gang fyrr en fer að hilla undir það verk sem vinna skal. Ég hygg, virðulegi forseti, að ég láti þessi fáu orð nægja til að fylgja þessu máli úr hlaði.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli hæstv. forsrh. áðan eru þær tillögur sem eru á dagskrá þessa fundar varðandi afmæli lýðveldisins það skyldar að eðlilegt er að þær séu ræddar saman. Tillögurnar eru að mörgu leyti svipaðar að öðru leyti en því að í tillögu hæstv. ríkisstjórnar er gert ráð fyrir því að ríkisstjórnin skipi sex manna nefnd þar sem flokkarnir tilnefni fulltrúa en hæstv. forsrh. skipi síðan formann nefndarinnar. Í tillögu minni og tveggja annarra þingmanna, hv. þm. Jóns Helgasonar og Kristínar Einarsdóttur, er hins vegar gert ráð fyrir því að Alþingi kjósi hlutfallskosningu sjö manna nefnd er hafi það verkefni að undirbúa af hálfu Alþingis 50 ára afmæli íslenska lýðveldisins 1994. Nefndin kjósi sér sjálf formann og kostnaður af störfum hennar skuli greiddur af Alþingi, eins og segir í okkar tillögu, til að undirstrika að við viljum að Alþingi sjálft ákveði hvernig því verði hagað að minnast 50 ára afmælisins en það verði ekki ríkisstjórnin ein sem hafi með það mál að gera. Í grg. tillögunnar segir svo, með leyfi forseta: ,,Aðeins tæp tvö ár eru þar til lýðveldið Ísland á 50 ára afmæli.`` --- Það hefur reyndar styst vegna þess að það hefur dregist að mælt væri fyrir tillögunni. --- ,,Nauðsynlegt er að hefjast þegar handa við að undirbúa afmælið með viðeigandi hætti. Alþingi hefur jafnan skipað öndvegi við undirbúning stærri hátíðahalda þjóðarinnar. Því er eðlilegt að Alþingi hafi forustu um hátíðahöld á 50 ára afmæli lýðveldisins. Hér verður ekki gerð nein tilraun til þess að birta yfirlit yfir það sem gera mætti í tilefni hátíðarinnar. Benda má þó á átak í menningarmálum, bæði almennt og á einstökum sviðum menningar, átak í umhverfismálum o.fl. Í tillögunni sjálfri er hins vegar kveðið á um það að flýtt verði af þessu tilefni endurskoðun stjórnarskrárinnar. Sá dráttur, sem orðið hefur á því verki, hlýtur að vera Alþingi áhyggjuefni. Því er lagt til að þannig verði á málum haldið að Alþingi nái að samþykkja nýja stjórnarskrá fyrir 50 ára afmælið.`` --- Stendur í grg. sem er skrifuð fyrir alllöngu, líklega rúmu ári síðan. ,,Hér er átt við almenn ákvæði stjórnarskrárinnar en ekki þau sem lúta að kosningalögunum. Um þau gilda allt önnur lögmál og reynslan sýnir að það er ekki affarasælt að blanda þessum málum saman. Í framsögu verður greint frá ýmsum hugmyndum sem til greina koma við það að minnast 50 ára afmælis lýðveldisins.`` --- Segir hér, o.s.frv. Með öðrum orðum er hér gefið undir fótinn með það tvennt að annaðhvort verði lögð áhersla á að efna til sérstakra menningarviðburða í tilefni af 50 ára afmæli lýðveldisins með menningahátíðahöldum af margvíslegu tagi. En þegar kemur að því hefur það verið svo í seinni tíð að mér a.m.k. hefur fundist að hugmyndir manna um hátíðahöld af þessu tagi séu oft býsna fátæklegar. Menn reyna að endurtaka svo að segja frá hátíð til hátíðar eitt og annað sem verður oft býsna leiðigjarnt og fábreytilegt. Spurningin er þess vegna fyrst og fremst sú hvort það er hugsanlegt að við getum hér á Alþingi náð saman um eitthvað sem sameinar okkur og þjóðina líka, eitthvað sem kostar kannski ekki verulega fjármuni en markar tímamót og er um leið í okkar verkahring að gera eitthvað sem við höfum kannski vanrækt alllengi. Ég er þeirrar skoðunar að það sem við gætum best gert í þessu efni væri að sameinast um endurskoðun á stjórnarskránni. Að við göngum í það verk með myndarlegum hætti með fulltrúum frá öllum flokkum að endurskoða stjórnarskrána í heild, ekki síst mannréttindaákvæði hennar og að við í því skyni látum ekki nægja að setja niður stjórnarskrárnefnd eða framlengja umboð þeirrar sem nú situr, heldur ákveðum að halda sérstakt stjórnlagaþing sem tekur fyrir stjórnarskrána eina og ekkert annað og tekur ekki kosningalagaþáttinn. Vegna þess að reynslan er sú að um hann þurfa menn margt að deila og margt að pexa og þræta fram og aftur en að við látum okkur nægja að taka fyrir hina almennu mannréttindaþætti stjórnarskrárinnar. Til þess að rökstyðja þetta enn frekar má í fyrsta lagi benda á þá umræðu sem varð hér um stjórnarskrána um daginn í sambandi við Evrópskt efnahagssvæði. Það er alveg greinilegt að það er bullandi ágreiningur um ýmis atriði varðandi framkvæmd og túlkun stjórnarskrárinnar. Það er slæmt fyrir þjóðina að það sé ágreingur um grundvallarlögin sjálf. Í öðru lagi má benda á að þegar stjórnarskráin var sett 1944 töldu menn og lýstu því yfir að hún væri sett til bráðabirgða eins og hún leit út. Í því sambandi leyfi ég mér, virðulegi forseti, að vitna til ritgerðar um stjórnarskrána frá árinu 1945 eftir Ólaf Jóhannesson fyrrv. forsrh. þar sem hann segir: ,,Þó að sú stjórnarskrá ásamt síðari breytingum væri frjálsleg í ýmsum greinum er ekki nema eðlilegt að sum þeirra ákvæða er þá þóttu réttmæt og viðeigandi þurfi nú nokkurrar endurskoðunar og breytingar við.`` --- Á árinu 1945 er þetta sagt. --- ,,Viðhorf manna og ýmsar ástæður hafa tekið svo gagngerðum breytingum frá þeim tíma er þessi ákvæði urðu upphaflega til. Mun það nú orðið nokkuð almenn skoðun að þörf sé ýmissa endurbóta á lýðveldisstjórnarskránni enda í rauninni ráðgert að stjórnarskrá sú er samþykkt var í fyrra yrði aðeins bráðabirgðastjórnarskrá sem tekin skyldi til rækilegrar endurskoðunar.`` Þessi orð voru skrifuð á árinu 1945. Í þriðja lagi bendi ég á í þessu sambandi, virðulegi forseti, að umboðsmaður Alþingis hefur fyrir alllöngu, ég hygg að það hafi verið á árinu 1988, sent forsetum Alþingis bréf þar sem hann vakti athygli á því að í íslensku stjórnarskrána vanti ákvæði um veigamikil mannréttindi svo sem --- ég vitna til bréfs umboðsmanns --- ,,um skoðanafrelsi, um jafnrétti, um bann við afturvirkum refsilögum, um vernd fjölskyldulífs og rétt til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi``. Það er skoðun umboðsmanns sem kemur enn fremur fram í þessu bréfi: ,, . . . að setning nýrrar stjórnarskrár hafi dregist úr hófi.`` Það ber því allt að sama brunni í þessum efnum. Þarna eigum við verk að vinna. Þarna höfum við vanrækt verk sem við þurfum að vinna í þessari virðulegu stofnun. Ég hefði þess vegna haldið að menn ættu mjög alvarlega að velta því fyrir sér hvort ekki er unnt að ná samstöðu um þessi almennu ákvæði stjórnarskrárinnar í tengslum við eða fyrir 50 ára afmæli lýðveldisins sumarið 1994. Til viðbótar við þessi almennu orð má kannski benda á það, virðulegi forseti, að fjöldi þingmanna hefur flutt frv. um breytingar á stjórnarskránni. Í því sambandi nefni ég t.d. mjög mörg þingmál sem hv. 3. þm. Norðurl. v. hefur flutt um breytingar á stjórnarskránni. Mig minnir einnig að t.d. hv. 1. þm. Norðurl. v. og hv. 1. þm. Vestf. hafi iðulega flutt frv. um breytingar á stjórnarskránni. Það er því ljóst að mjög margir þingmenn hafa velt þessum málum fyrir sér. Þess vegna legg ég á þetta svo mikla áherslu hér, virðulegi forseti, að ég tel að hér sé um að ræða mál sem er með þeim hætti að það eigi að vera hægt að sameina þingið og þjóðina um það. Ég lagði á það áherslu áðan, virðulegi forseti, að kosningalagaþátturinn yrði fyrir utan þetta mál og það segi ég af gamalli reynslu. Við reyndum að vinna að þessu hvoru tveggja í senn á árunum 1980 til 1983. Það tókst ekki. Þá urðu menn svo uppteknir af kosningalagaþættinum að menn fengust ekki til þess að afgreiða hinn almenna þátt stjórnarskrárinnar. Ég heyri núna að ýmsir aðilar eru að hreyfa hugmyndum um breytingar á kosningalögum. Það hef ég gert með munnlegum hætti á opinberum vettvangi en ég sé líka að Samband ungra sjálfstæðismanna, trúi ég, og einhverjir aðilar á vegum Sjálfstfl. eru að hreyfa þessum hugmyndum. Það er gott og vel. En ég legg þó á það mikla áherslu í þessu sambandi að ef menn ætla að breyta kosningalögunum yfir höfuð, þá er það sérverkefni og sjálfstætt verkefni. Ég held að það væri beinlínis hættulegt ef menn færu að blanda þessu tvennu saman. Reynslan sýnir okkur að það gæti stöðvað stjórnarskrármálið sem slíkt og það er þess vegna sem ég hef lagt á það þetta mikla áherslu. Ég tel með öðrum orðum, virðulegi forseti, að það sé við hæfi að við ákveðum í tilefni af 50 ára afmæli lýðveldisins að endurskoða stjórnarskrána, að við höldum stjórnlagaþing, að við höldum þing á Þingvöllum og ljúkum þeirri endurskoðun stjórnarskrárinnar í tilefni 50 ára afmælisins og við reisum okkur dálítið og reynum að finna samnefnara sem við finnum öll að við eigum dálítið í. Ég hef ekki hugsað mér, virðulegi forseti, að gera um það tillögu að þessari tillögu verði á þessu stigi málsins vísað til nefndar. Ég ætla aðeins að leggja til að henni verði vísað til síðari umræðu með von um að forsætisnefnd og aðrir forustumenn í þinginu, eins og formenn þingflokkanna, taki málin almennt til skoðunar á næstunni. Ég tel það heppilegri og affarasælli leið en að binda mál af þessu tagi í einni þingnefnd.

Hæstv. forseti. Hér hefur verið mælt fyrir tveimur till. til þál. sem varða hálfrar aldar afmæli lýðveldisins sem er á næsta ári. Annars vegar tillaga sú sem hæstv. forsrh. mælti fyrir og er á þskj. 351 og hins vegar sú tillaga sem hv. 9. þm. Reykv., 1. flm., hefur nú mælt fyrir og er á þskj. 192. Ég er flm. þessarar till. til þál. sammála um það að Alþingi hefur í krafti sögunnar veigamiklu hlutverki að gegna við undirbúning hátíðahalda á 50 ára afmæli lýðveldisins og að þess verði minnst á verðugan hátt. Í mínum huga ber að gera það með þeim hætti að það verði til að styrkja samstöðu og samkennd þjóðarinnar. Þetta mál er þess eðlis að það á að vera hafið yfir allt dægurþras og flokkadrætti því eitt er okkur Íslendingum heilagt og það er sjálfstæði okkar sem þjóðar. Ef það er einhver stund sem Íslendingar hafa upplifað að þjóðin fyndi til samkenndar sem ein sál, þjóðarsál liggur mér við að segja, þá var það í rigningunni á Þingvöllum 17. júní 1944. 50 ár eru að vísu ekki langur tími í lífshlaupi þjóðar og okkur, sem áttum því láni að fagna að vera stödd á Þingvöllum á þeirri hátíðlegu stundu þegar lýst var yfir stofnun fullvalda og sjálfstæðs ríkis á Íslandi, mun sú stund ógleymanleg. Ég þakka flm. fyrir að leggja þessa tillögu fram og hreyfa málinu. Það er vissulega löngu tímabært að hefja undirbúning málsins en það er líka rétt að taka fram að málið hefur verið í undirbúningi þó með óformlegum hætti sé. Bæði hefur verið rætt á fundum í forsætisnefnd og við forsrh. um undirbúning málsins. Það gefur auga leið að Alþingi og ríkisstjórn hljóta að hafa náið samráð sín á milli um mótun tillagna er varða hátíðahaldið og undirbúning þess. Að sjálfsögðu í góðri samvinnu allra þingflokka. Þannig hefur ávallt verið að málum staðið þegar merkra atburða hefur verið minnst í sögu íslensku þjóðarinnar. Þá hef ég í huga Alþingishátíðina 1930, stofnun lýðveldisins 1944 og hátíðahöldin sem fram fóru á Þingvöllum 1974 í tilefni 1100 ára afmælis Íslandsbyggðar. Ýmislegt hefur borið á góma og verið til athugunar um efnislega þætti undirbúnings. Ég ætla ekki að fara að tíunda það sérstaklega hér en ég vil gjarnan nefna erindi frá Þjóðskjalasafni Íslands sem hefur lýst áhuga á að eiga hlut að hátíðahöldum í tilefni 50 ára afmælis lýðveldisins með því að gefa út á bók með skjölum og skýringum á sögu lýðveldisins. Þá hefur Þingvallanefnd lýst yfir vilja sínum til samstarfs um þau atriði sem snúa að væntanlegum hátíðahöldum á Þingvöllum og einnig hefur heimildarkvikmynd verið nefnd. En það verður að sjálfsögðu verkefni þeirrar undirbúningsnefndar, sem væntanlega verður kosin, að kanna með hvaða hætti best verður staðið að slíkum hátíðahöldum og sé ég því ekki ástæðu til að fara nánar út í einstök efnisatriði. Ég ítreka að það er mikilvægt að á hv. Alþingi verði góð samvinna um undirbúning þessa merka áfanga í sögu lýðveldisins. Þessi atburður á sér svo rík ítök í hugum okkar allra að höfuðmáli skiptir að við leggjumst á eitt um að gefa hátíðahaldinu sem vandaðastan og veglegastan blæ. Þá er efst í huga að minnast með hlýhug og þakklæti þeirra kynslóða sem börðust fyrir auknu sjálfstæði íslensku þjóðarinnar og bjuggu í haginn fyrir komandi kynslóðir. Að því búum við í dag. Varðandi þann þátt tillögunnar sem er á þskj. 192 og lýtur að nýrri stjórnarskrá vil ég taka undir orð hv. 9. þm. Reykv. áðan að vissulega væri við hæfi að sameinast um það mál og mér finnst ástæða til að kanna það. Ef hægt væri að koma því í kring að sett yrði ný stjórnarskrá, að sjálfsögðu yrði þátturinn um kosningalög og kjördæmaskipan að vera undanskilinn, get ég tekið undir að það gæti orðið verðugt viðfangsefni. Ég nefndi að það væri mikilvægt að við sameinuðumst um með hvaða hætti staðið verður að undirbúningnum. Þessi tillaga gerir ráð fyrir því að kjósa sjö manna nefnd hlutfallskosningu. Tillaga sú sem hæstv. forsrh. mælti fyrir gerir ráð fyrir að fulltrúar allra þingflokka eigi sæti í þessari undirbúningsnefnd. Ég á von á því að allir geti sameinast um þetta atriði. Mér finnst eðlilegt að skipuð verði nefnd að tilhlutan allra þingflokka. Eins og kom fram í máli hv. 9. þm. Reykv. er ekki lagt til að þessum tillögum verði vísað til fastanefndar heldur gert ráð fyrir að forsætisnefnd fjalli um þær áður en þær koma fyrir þingið aftur til afgreiðslu. Ég get tekið undir þessa hugmynd hans. Mér finnst það einföld og góð lausn og með því móti væri hægt að afgreiða þetta mál með skjótum hætti. Ég vil gjarnan geta þess að það var einmitt sú hugmynd sem ég hafði um hvernig staðið yrði að afgreiðslu þessa máls, að það yrði í samráði við forsætisnefnd og formenn þingflokka sem mundu væntanlega fjalla um það. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð mín fleiri. Ég vildi aðeins láta í ljósi stuðning minn við þessar tvær tillögur og þykist mega treysta því að um það náist góð samstaða í þinginu hvernig að þessum málum verður staðið.

Frú forseti. Á dagskrá í dag eru tvær tillögur um sama efni. Ég hygg að hægt sé að koma saman einni tillögu svo að báðum tillögunum sé gert jafnhátt undir höfði þannig að góð meining allra tillögumanna nái fram að ganga. Ég held að það sé mjög mikilvægt við þetta sérstaka tækifæri, 50 ára afmæli lýðveldisins, að reyna að forðast flokkadrætti við undirbúning þess og framkvæmd hátíðahaldanna. Ég held að það fari best á því að reyna að sameina þjóðina svo sem frekast er kostur og forðast að blanda inn í þetta pólitískum deilumálum. Í hinu merkilega riti Guðjóns Friðrikssonar um Jónas Jónsson frá Hriflu er sagt frá undirbúningi alþingishátíðarinnar 1930. Þar kemur fram að hugmyndir voru uppi af hálfu þáv. stjórnarandstöðu um að nota tækifærið og klekkja á þáv. dómsmrh. með málatilbúnaði á hátíðaþingi á Þingvöllum. Manni finnst eftir á þegar maður les þessar frásagnir alveg með ólíkindum hvað mönnum gat dottið í hug 1930. Sem betur fór náðu þær hugmyndir ekki fram að ganga. Ég held að við ættum að reyna að standa sameinuð og myndarlega að þessum hátíðahöldum. Ég er alveg sammála hæstv. forsrh. að við ættum að forðast að gera þetta að einhverri bruðlhátíð. En ég held að heppilegt sé að reyna að gæta eðlilegrar reisnar. Ég tel fyrir mitt leyti að til þess að ná sem mestri pólitískri einingu sé fullt svo eðlilegt að skipa nefndina með þeim hætti sem lagt er til í tillögu þremenninganna, þ.e. kjósa hana hlutfallskosningu, þó að mér finnist hitt fyrirkomulagið líka vel geta komið til greina. Það skiptir mig ekki miklu máli hvort nefndin er skipuð sex mönnum eða sjö. Hvað varðar hugmyndina um breytingu á stjórnarskrá, sem í tillögu þremenninganna er tengd afmælinu, finnst mér að hún gæti vel komið til skoðunar, þ.e. að setja sér einhver tímamörk til endurskoðunar stjórnarskránni. Það getur vel verið að þessi tími sé ekki verr valinn en annar. Ég tel að við Íslendingar búum við tiltölulega mjög góða og tiltölulega mjög skýra stjórnarskrá og getum í megindráttum verið ánægðir með framsetningu hennar og þann anda sem hún boðar. Ég verð að vísu að játa að mér finnst að sumir alþingismenn umgangist hana ekki af nægilegri alvöru en ætla ekki að rifja upp dæmi þar um sem hefur borið á góma hér fyrr í vetur. Þrátt fyrir að mér finnist stjórnarskráin góð tel ég réttmætt að leggja nokkra vinnu í endurskoðun hennar eða athugun á hverju þurfi að breyta. Það vantar nútímaleg ákvæði um mannréttindi. Það vantar ákvæði sem heimila Íslandi að gerast aðili að fjölþjóðasamningum sem nauðsynlegt kann að vera að gera, t.d. um umhverfismál, þar sem strandar á ákvæðunum um fullveldið. Það vantar ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu. Mér líst vel á það að Alþingi verði kvatt saman sérstaklega til fundar um stjórnarskrána þar sem önnur efni verði ekki tekin fyrir og get prýðilega vel stutt þá hugmynd. Ég tel jafnframt að a.m.k. ef leita á að einingu sé mikilvægt að taka kosningalagaþáttinn út og ræða hann sérstaklega undir öðrum formerkjum en ekki í tilefni afmælishátíðar lýðveldisins. Ég hygg að það geti miklu fremur orðið eining um aðra þætti en þann þátt sem, eins og menn þekkja, er mjög viðkvæmur. Að vísu myndaðist eining á Alþingi um núgildandi kosningalög. En það er sannast mála að sjálfsagt er enginn ánægður með þau. Þau eru út af fyrir sig ekki óréttlát en á hinn bóginn eru þau flókin og gallar á þeim, sem að vísu voru fyrir séðir, það hefur sannast. Núgildandi kosningalög eru engin eilífðarsmíð. Sjálfstfl. er farinn að hreyfa breytingarhugmyndum að kosningalögum sem útheimtir að sjálfsögðu stjórnarskrárbreytingu. Ég verð að játa að það sem ég hef heyrt af þeim hugmyndum, sem eru að vísu aðeins úr fjölmiðlum og í mjög lauslegri útgáfu, líst mér ekki á. Ég held að þær bæti ekki núgildandi kosningalög og enda eru þær sjálfsagt settar fram fyrst og fremst til þess að smala saman Sjálfstfl. í næstu kosningum þannig að ekki verði kosið um verk núv. ríkisstjórnar í næstu kosningum. Ég lýsi stuðningi við þær hugmyndir sem koma fram í þáltill. Ég styð það að við reynum að minnast með mjög viðeigandi hætti lýðveldisafmælisins 1994 og er tilbúinn að leggja fram vinnu í því sambandi.

Virðulegi forseti. Ég lýsi yfir stuðningi mínum við það mál sem hér er til umræðu. Eins og fram hefur komið er um tvær tillögur að ræða. Á þeim er nokkur munur sem þó skiptir kannski ekki meginmáli. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt að vonandi tekst forsætisnefnd að finna leið út úr málinu. Það skiptir auðvitað ekki öllu máli hvort nefndarmenn eru sex eða sjö. Aðalatriðið er að út úr því starfi komi góð tillaga og að nefndin geti tekið til starfa sem allra fyrst. Ég vil einmitt vekja athygli á því að það er að verða kominn miður febrúar þannig að það er aðeins rúmlega eitt ár til stefnu. Ég mundi halda að sá tími sé harla naumur og því mjög brýnt að við afgreiðum þetta mál sem allra fyrst. Ég tek undir þær hugmyndir hv. þm. Svavars Gestssonar að tengja þetta endurskoðun stjórnarskrárinnar. Það verk hefur dregist allt of lengi og þó að margt sé gott í hinni íslensku stjórnarskrá, þá er því ekki að leyna að í hana vantar ýmis mannréttindaákvæði sem betur mætti kveða á um. Hættan er sú að sagan endurtaki sig og verkið sofni í nefnd vegna þess að mönnum þyki málið of flókið og finnist einhvern veginn að um varanlegar breytingar sé að ræða. Það sé verið að vinna eitthvert endanlegt verk. En auðvitað er alltaf hægt að taka stjórnarskrána upp aftur og aftur ef aðstæður breytast þó að menn séu yfirleitt á því að það beri að breyta stjórnarskrám sem allra minnst. En einhverra hluta vegna hefur þetta verk dregist mjög úr hömlu. Það er rétt sem kom fram hér áðan að auðvitað hefur kosningalagaþátturinn haft þar mikil áhrif á. Margt kemur til greina þegar hugað er að því að halda upp á hálfrar aldar afmæli lýðveldisins. Ég vil minna á einn þátt. Ég tel að okkur beri skylda til að halda þjóðinni við efnið og hún þekki sögu sína og muni hvaðan við erum sprottin og hverju við höfum orðið til að kosta í okkar landi til þess að halda uppi því samfélagi sem við búum í. Því vil ég reifa hér þá hugmynd hvort ekki mætti beita sér fyrir því að skrifuð verði Íslandssaga fyrir nemendur í skólum landsins og reyndar mannkynssaga líka því að það er mjög brýnt að endurskoða kennslubækur og fá heildaryfirsýn yfir sögu landsins. Eins og ég segi vantar okkur líka átakanlega nýjar mannkynssögubækur sem eru skrifaðar út frá íslenskum forsendum og íslenskum veruleika í staðinn fyrir að menn hafa stöðugt verið að þýða sögubækur. Við lifum í síbreytilegum heimi og það þarf auðvitað að endurskoða sögubækurnar. Hver tími lítur á söguna út frá sínum sjónarhóli. Ég tók með mér í ræðustólinn glænýja útgáfu af Evrópusögu sem skrifuð er af 12 evrópskum sagnfræðingum. Þetta er náttúrlega mikið áhugamál fyrir Evrópusinna og þá sem hafa mikinn áhuga á auknu samstarfi við Evrópuþjóðir en hér er í fyrsta sinn reynt að horfa á sögu Evrópu frá sameiginlegum sjónarhóli. Þessi skrif hafa reyndar verið gagnrýnd af ýmsum, sérstaklega Bretum sem þykir sér ekki gert nógu hátt undir höfði. Hér er um nýja tilraun að ræða fyrir skólanemendur í Evrópu sem sýnir okkur kannski best að það eru nýir straumar í sagnfræðiritun og söguritun og við þurfum auðvitað að fylgjast með í þeim efnum. Því vil ég líka taka undir þá tillögu sem Þjóðskjalasafnið hefur sett fram um að saga lýðveldisins, eins og hún birtist okkur í skjölum, verði aðgengileg. Það held ég að sé mjög athyglisverð hugmynd og ég vona að hún komist í framkvæmd. Það er ekki mikið meira um þetta að segja, virðulegi forseti, annað en ítreka að ég held að það sé mjög brýnt að við göngum frá þessu máli sem allra fyrst. Við vitum að hátíðahöld af því tagi sem fram undan eru þurfa langa og ítarlega skipulagningu og því má þetta mál ekki bíða.

Hæstv. forseti. Tillögurnar tvær sem hér eru til umræðu um það hvernig undirbúa skuli hálfrar aldar afmæli lýðveldisins á næsta ári eru sannarlega orð í tíma töluð. Ég vil taka undir tillögu þingforseta um það hvernig með þær skuli farið í þinginu. Ég tel að það fari afar vel á því að forsætisnefnd þingsins og formenn þingflokkanna fjalli um þessar tvær tillögur utan þingfunda og frá þeim komi svo tillaga, væntanlega sameiginleg, leyfi ég mér að lýsa yfir að ég vona, um það hvernig best verði að því staðið að undirbúa viðeigandi hátíðahöld á þessu merkisafmæli í okkar sögu. Ég ætla ekki að gera hér að umtalsefni einstaka þætti eða efnisatriði sem hreyft er í tillögunum tveimur, en vildi eingöngu lýsa stuðningi mínum við það að þessar tillögur verði afgreiddar hið fyrsta þannig að ríkisstjórn og Alþingi undirbúi veglega og virðulega þennan merkisatburð í sögu okkar. Það er hverju orði sannara sem fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni að ekki er seinna vænna að fara að undirbúa þetta stórafmæli í sögu þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Aðeins vegna þess sem hv. 1. flm. síðari tillögunnar nefndi, þá vek ég athygli á því að báðar tillögurnar gera ráð fyrir atbeina Alþingis, annars vegar með kosningu nefndar og hins vegar skipun nefndar þar sem hver þingflokkur tilnefnir einn fulltrúa til setu í nefndinni. Ég vil taka það strax fram að mér er sú skipan ekkert föst í hendi þannig að ef fram kemur ríkur vilji innan forsætisnefndarinnar til breytingar er ég fyrir mitt leyti opinn fyrir breytingum í þá veru sem mönnum finnst skynsamlegast. Vegna þess sem hv. flm. nefndi um stjórnarskrána, þá get ég tekið undir með honum að það er umhugsunarefni hvort ekki beri að nota þetta tækifæri og tilefni til að hnykkja á þeirri vinnu sem menn hafa viljað láta fara fram en þá finnst mér koma til athugunar hvort ekki væri rétt að kjósa nýja stjórnarskrárnefnd. Við höfum ekki kosið stjórnarskrárnefnd síðan 1978. Ég tel því a.m.k. umhugsunarefni hvort ekki væri rétt að kjósa sérstaklega nýja stjórnarskrárnefnd til þess að fjalla tiltölulega hratt um þetta mál þrátt fyrir að fyrir liggi mikil vinna frá fyrri stjórnarskrárnefndum og sérfræðingum sem fyrir þær nefndir hafa starfað. Vegna þess sem segir í greinargerðinni að þannig yrði haldið á málum að Alþingi næði að samþykkja nýja stjórnarskrá fyrir 50 ára afmælið, þá vil ég hafa fyrirvara í þeim efnum því að þar með eru menn að setja ákveðinn endapunkt á kjörtímabilið og ég hef ákveðin sjónarmið, eins og menn geta ímyndað sér, í því sambandi. En það á ekki að þurfa að breyta hinu að meginvinna gæti verið langt komin á afmælisárinu þó ég vilji ekki skuldbinda mig til að standa að því að stjórnarskrárbreyting yrði samþykkt hinn 17. júní 1994 og kjörtímabilið þar með stytt um tæpt eitt ár. Mér finnst fullkomlega koma til álita það sem nefnt er í greinargerðinni, og reyndar í tillögunni sjálfri, um að huga sérstaklega að stjórnarskránni en þá bið ég menn að hugleiða hvort ekki sé við hæfi að skipuð verði ný stjórnarskrárnefnd til að fjalla um þá þætti sérstaklega.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðurnar sem hér hafa farið fram og þakka sérstaklega hæstv. forseta Alþingis fyrir þau orð sem hún lét falla í þessum umræðum. Ég er sammála því sem fram hefur komið að auðvitað kemur tiltölulega margt upp í hugann varðandi atburði sem hægt væri að efna til í tengslum við afmæli lýðveldisins. Hér hefur margt verið nefnt. Mér fannst þetta gott sem bent var á í sambandi við Þjóðskjalasafn. Mér fannst gott að heyra að Þingvallanefnd vildi eiga aðild að málinu. Mér fannst einnig góð hugmyndin hjá hv. 18. þm. Reykv. varðandi söguna. Ég bendi hins vegar á það, virðulegi forseti, að við höfum á undanförnum áratugum iðulega við svipuð tilefni tekið ákvarðanir um að rita bækur, halda fundi eða stórar ráðstefnur eða jafnvel að byggja hús eða jafnvel að rækta landið. Staðreyndin er sú að eftir því sem þessar ákvarðanir hafa verið hátimbraðri þeim mun erfiðara hafa menn átt með að standa við þær. Það er nú bara þannig. Ég held að við eigum að velta því fyrir okkur hvort ekki sé til ákvörðun sem er þannig að hún stendur lengi en er samt ekki bara flugeldasýning, er ekki bara hátíðasamkoma fyrir Reykvíkinga og nánasta umhverfi heldur ákvörðun sem snertir þjóðina alla, landsmenn alla hvar sem þeir búa. Ég held að ákvörðun um endurskoðun stjórnarskrárinnar sé einmitt af þessu tagi. Ég held reyndar að endurskoðun stjórnarskrárinnar og sérstakt stjórnlagaþing væru einmitt ákvörðun af þessum toga. Ég tek undir það sem fram kom áðan hjá hæstv. forseta, og hafði reyndar komið lauslega fram í máli mínu áður, að ég tel að sú málsmeðferð sem hér er gert ráð fyrir, að málinu verði ekki vísað til nefndar heldur sé óformlega til meðferðar í forsætisnefnd, sé skynsamleg og að formenn þingflokkanna komi að sjálfsögðu að því. Ég tel líka nauðsynlegt, sem kom fram hjá hv. 18. þm. Reykv., að tillögurnar verði afgreiddar fljótt. Ég bendi á að ég skrifaði þann tillögutexta sem ég er aðili að í janúar 1992. Það er því kominn dálítið langur tími síðan þetta var upphaflega lagt fyrir. Hitt er líka nauðsynlegt að rifja upp, eins og hæstv. forsrh. benti á, að það hefur gríðarlega mikil vinna farið fram í sambandi við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Það liggur fyrir alveg óhemjumagn af prýðilegum textum í þeim efnum, m.a. frá þeirri stjórnarskrárnefnd sem Gunnar Thoroddsen veitti forstöðu á sínum tíma. Gögn frá henni voru lögð fram í skýrsluformi á Alþingi á sínum tíma þar sem greint var frá ekki aðeins öllum þeim tillögum sem flokkarnir gátu náð saman um varðandi þetta mál heldur voru þar líka tillögur frá hverjum flokki fyrir sig að svo miklu leyti sem hinir flokkarnir höfðu ekki samþykkt þær. T.d. voru ýmsar tillögur í þeirri skýrslu frá þingflokki Alþb. man ég eftir. Þar voru ýmsar tillögur frá þingflokki Alþfl., t.d. varðandi eignarhald á landi ef ég man rétt sem aðrir flokkar höfðu ekki alveg hiklaust viljað skrifa upp á og þannig mætti lengi telja. En vinnan liggur þarna fyrir að verulegu leyti og þess vegna er það hárrétt sem fram kom hjá hæstv. forsrh. að það má hugsa sér að á þessu máli sé tekið núna og í það fari nokkrir mánuðir á vegum stjórnarskrárnefndar, annaðhvort þeirrar sem nú situr og hún fái þá sérstakt hvatningarbréf í þeim efnum, eða að einhver stjórnarskrárnefnd verði endurskipulögð, en það verður þá líka að vera samkomulag um það. Það er í raun og veru nauðsynlegt að samkomulag sé um hvert einasta skref í máli af þessu tagi. Ég bendi á að á síðasta kjörtímabili náðum við samkomulagi um breytingar á stjórnarskránni. Við breyttum hvorki meira né minna en því að Alþingi, sem áður hafði verið í tveimur málstofum, er núna í einni. Það var gríðarlega mikil og róttæk breyting á stjórnskipun Íslendinga. Mér finnst að sú breyting og það hvernig unnið var að henni sýni að það á að vera hægt að ná samstöðu um þessi veigamiklu mál. Varðandi síðan það, virðulegi forseti, sem kom fram hjá hæstv. forsrh. að hann væri ekki tilbúinn til að skrifa upp á það að ný stjórnarskrá ætti að taka gildi 17. júní 1994. Hann gerir sér bersýnilega von um það að ríkisstjórn hans sitji þangað til og kannski eitthvað aðeins lengur. Ég get alveg skilið þetta sjónarmið forsrh. að öllu gamni slepptu. Það er einfalt að koma til móts við það með því að lokaafgreiðslan á málinu færi ekki fram á þessu sérstaka stjórnlagaþingi heldur síðustu dagana áður en Alþingi er rofið og efnt til kosninga, hvort sem það yrði seint á árinu 1994 eða snemma á árinu eða á miðju árinu 1995. Það er ákaflega einfalt að koma til móts við það sjónarmið. Þegar ég tala um stjórnlagaþing er ég ekki að gera tillögu um að kosið verði sérstaklega til stjórnlagaþings. Ég geri ráð fyrir því að sömu þingmenn sitji stjórnlagaþingið og þeir sem kosnir eru nú á Alþingi. Það verði um að ræða aukaþing sem hafi þetta eina verkefni. Þó ekki sé hægt að banna mönnum að taka ýmis önnur mál fyrir eins og við þekkjum úr fyrri sögu er hægt að halda þannig á málum að þetta taki fyrir stjórnarskrána og ekkert annað og ná um það samstöðu. Ég tel það mikilvægt sem fram kom hjá hæstv. forseta Alþingis að við eigum af þessu tilefni að leitast við að sameinast um sérstakt mál sem varðar þjóðarhag. Mér finnst að umræðurnar og andinn í þeim sé með þeim hætti að við getum gert okkur vonir um að lendingin verði jákvæð. Hæstv. forseti Alþingis minntist að það hefði verið ánægjulegt að vera á Þingvöllum 17. júní 1944 í rigningunni. Því miður hafði ég ekki aðstöðu til að vera þar staddur þar sem nokkuð skorti á að ég væri borinn í þennan heim um það leyti og hef lengi harmað þau mistök foreldra minna að leysa það mál ekki með öðrum hætti. En ég vil líka segja í tilefni af þessum orðum hæstv. forseta Alþingis að ég held að þeim fækki sem beri í hjarta sér þá tilfinningu sem varð til 17. júní 1944. Ég held að við sem síðan höfum tekið við störfum í landinu höfum vanrækt að flytja þessa tilfinningu áfram á milli kynslóðanna. Ég held að eitt af því sem við gætum gert í sameiningu væri að gefa nýjum kynslóðum þessa tilfinningu eða a.m.k. að vekja hana á ný í brjóstum okkar ef við höldum skynsamlega á málum í tilefni af 50 ára afmæli lýðveldisins.

Hæstv. forseti. Þetta er auðvitað merkt mál og ánægjulegt að ræða það á hinu háa Alþingi að 50 ár skuli brátt vera liðin síðan Ísland varð lýðveldi. En varðandi þá málsmeðferð sem hér er á ferð er ég dálítið ósammála þeim sem hér hafa talað. Það er grundvallarmunur á Alþingi öllu og ríkisstjórn hverju sinni. Þess vegna er ég dálítið undrandi á því að menn skuli telja sjálfsagt að ræða þessar tillögur báðar í einu. Ég sé ekki að þær þurfi neitt endilega að hafa samflot. Ríkisstjórnin eða hæstv. forsrh. þarf heldur ekkert að bera fram tillögu um að Alþingi feli ríkisstjórninni eitthvað í þessu efni. Auðvitað hefði ríkisstjórnin getað skipað nefnd til að halda þessi tímamót hátíðleg án þess að spyrja Alþingi leyfis til þess. Það er auðvitað í valdi ríkisstjórnar hverju sinni. Ég verð að lýsa því yfir að sem aðili að forsætisnefnd þingsins er ég ekkert endilega viss um að ég sé sammála því að Alþingi feli ríkisstjórninni eitt eða annað í þessu tilviki. Ég tel að ríkisstjórnin hafi allt vald til þess að leggja sitt fram við þau hátíðahöld sem í hönd fara á næsta ári. Hér væri miklu nær að ræða það sem Alþingi sjálft hyggst gera í tilefni þessara tímamóta og það er allt annað. Ég vil minna hv. þm. á að það hvarflaði ekki að nokkrum manni að leita til ríkisstjórnarinnar þegar ákveðið var hvernig Alþingi ætlaði að minnast 1000 ára kristnitöku í landinu. Þingforseti lagði fram tillögu og Alþingi samþykkti að beita sér fyrir ritun sögu kristni á Íslandi og áhrifa hennar á þjóðlíf allt. Ég held að þessar tillögur eigi þar af leiðandi ekkert endilega samflot. Það er svo sannarlega á valdi hæstv. forsrh. að standa myndarlega fyrir hátíðahöldum, ég gæti hugsað mér á Þingvöllum, á næsta ári. Alþingi verður hins vegar að gera upp við sig hvað það vill gera, þ.e. sameinað Alþingi. Það sem sameinað Alþingi hlýtur að gera --- og þá á ég ekki við sameinað Alþingi í gamalli merkingu, við erum sameinað Alþingi, og gæti ekki betur gert en að styrkja sína eigin innviði og þá auðvitað með því að vinna að nýrri stjórnarskrá sem allir eru sammála um að hefur mjög svo skort á og verið allt of lengi í gerð. Þess vegna er ég innilega sammála tillögu hv. 9. þm. Reykv. að það er svo sannarlega meginhlutverk Alþingis að vinna að því að gefa þjóðinni nýja stjórnarskrá á þessum hátíðlegu tímamótum. Ég er einnig sammála hæstv. forseta þingsins, hv. 2. þm. Reykn. Auðvitað reynum við að halda þessa hátíð í friði og sátt og enginn Íslendingur, eða sjálfsagt fáir, finnst sem ekki hlýnar ofurlítið um hjartarætur þegar minnst er þjóðhátíðardags Íslendinga. Ég tala ekki um þegar hann ber upp á 50 ára afmæli lýðveldisins. En við megum heldur ekki láta það vera innantómt gjálfur. Það vill einu sinni svo til að líkur eru á að einmitt 1. jan. 1994 taki gildi samningur sem þetta sama háa Alþingi hefur samþykkt sem framselur að verulegu leyti vald löggjafarþingsins. Það er ekki góð afmælisgjöf á 50 ára afmæli lýðveldisins og það er ekki hægt að komast hjá því að minnast á það í þessari umræðu. Það er alltaf gaman að fara með ættjarðarljóð. Það vill nú til að menn yrkja minna og minna af þeim en þau gömlu eru sígild og ævinlega góð en við verðum auðvitað að gera betur. Við verðum að sýna þjóðinni á þessum degi að við erum þjóð í vexti. Við erum ekki þjóð sem ætlar að gera út af við íslenskar bókmenntir með skattlagningu. Við ætlum að hlúa að þessum meginmenningararfi okkar. Við ætlum að efla sjálfstæði okkar. Við ætlum að vera hugmyndarík, bjartsýn og sterk þjóð sem leggur höfuðáherslu á menntun hvers einasta Íslendings frá barnsaldri til æviloka. Við megum ekki sökkva okkur í viðkvæmni þegar rætt er um þessi tímamót. Við verðum að sýna að við höfum gengið til góðs þessi 50 ár, ,,götuna fram eftir veg``, eins og góður maður sagði. Við verðum þá að sýna það í verki að það sé þess virði að halda þennan dag hátíðlegan. Ég er alveg viss um að að því viljum við öll einhvers staðar innst inni vinna. Ég skal ekki eyða tíma hæstv. forseta og hv. Alþingis og lengja mikið tölu um þetta en um þetta mætti auðvitað margt segja. En ég vil ítreka það sem ég sagði áður að ég held að við megum ekki rugla saman sameinuðu Alþingi og því sem það hyggst gera á þessum tímamótum og hvað ríkisstjórnin, hver sem hún verður, kýs að gera sem hún hefur auðvitað allt vald til og áreiðanlega góðan vilja, hver sú ríkisstjórn sem verður á þessum merku tímamótum.

Hæstv. forseti. Ég átta mig ekki alveg á athugasemdum hv. 14. þm. Reykv. Það er út af fyrir sig hárrétt hjá hv. þm. að ríkisstjórnin hefði getað skipað nefnd upp á sitt eindæmi til að undirbúa þessi hátíðahöld, en ég hygg að það sé mál manna og a.m.k. þeirra sem hér hafa tjáð sig að það fari afskaplega vel á því að atbeini Alþingis sé mikill og mestur í sambandi við þennan undirbúning allan. Ég hygg að ekki hefði farið vel á því að nefnd á vegum ríkisstjórnarinnar og síðan nefnd á vegum Alþingis væru í einhvers konar samkeppni um hátíðahöld af þessu tagi. Ég tel því að sú umræða sem hér hefur átt sér stað hafi verið í algjörlega réttum farvegi og undirbúningur þess að það megi nást sæmileg samstaða um þetta mikla mál. Auðvitað er það svo að við Íslendingar getum komið okkur upp þrefi um flesta hluti ef við viljum og eigum létt með það. En við eigum líka einstaka sinnum að geta hafið okkur upp yfir það og kostað kapps um að vinna að málum eins og þeim sem hér eru um rædd núna í sameiningu þannig að það verði þjóðinni allri og þinginu ekki síst til sóma.