Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Arnórsson) Nefndin hefir í hyggju að koma með brtt. um orðalag á sinni eigin brtt., og vill því mælast til, að málið verði tekið af dagskrá.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Jeg býst nú við, að þetta mál fari að verða útrætt frá minni hálfu. Þetta frv. er þannig vaxið, að óþarfi er um það að deila. Gallarnir eru auðsæir. Í framsöguræðu minni reyndi jeg að haga svo orðum mínum, að ekki þyrfti að komast hiti í umræðurnar. En mjer finst ekki laust við, að nokkurs kapps hafi kent af hálfu hv. minni hl. nefndarinnar. Háttv. frsm. minni hl. (M. G.) sagðist vera hissa á, hvað meiri hl. gerði þetta mál svart í augum þingsins. En jeg undrast engu minna, hvað mikið hann reynir að gylla frv. - Það virðist svo, sem hv.frsm. minni hl. (M. G.) þyki einskis vert, að um leið og lagðar eru þungar kvaðir á Landsbankann, þá er Íslandsbanka veittur rjettur til að auka hlutafje sitt og veltufje um miljónir króna, og með því gefið tilefni til þess að kasta sjer út í allskonar fjárgróðafyrirtæki, sem gætu orðið hættuleg fyrir landið og Landsbankann. Hv. framsm. minni hl. (M. G.) finst ekki heldur skifta miklu máli, þótt ríkið sleppi íhlutunarrjetti þeim, sem það hefir nú um rekstur Íslandsbanka, svo að hann geti hagað öllum framkvæmdum eftir eigin geðþótta, og það þótt ofan á þetta bætist, að gjald hans til ríkissjóðs er minkað stórum, einmitt á þeim tíma, sem bankar í nágrannalöndunum greiða fje, sem skiftir miljónum, til ríkisþarfa. - Hjer er því greinilega farið í öfuga átt við það, sem tíðkast annarsstaðar. Og þetta telur minni hl. alls ekkert athugavert. En þegar svo langt er komið blindninni í þessu máli, þá er tilgangslaust fyrir meiri hl. að ræða það öllu meira; jeg geri ráð fyrir, eins og málið nú er komið, og eftir gyllingar hv. minni hl., að þá muni ekki þýða að halda uppi deilum. Að eins vildi jeg fá að drepa á fáein atriði. - - Háttv. framsm. (M. G.) gat þess í ræðu sinni, að jeg teldi þingið hafa misstigið sig í þessu máli áður fyr, og því ætti mjer að vera ljúft að stíga spor til baka. - Þetta er rjett; enda skal jeg fúslega fylgja hv. framsm. minni hl. (M. G.), þegar jeg sje, að hann er á rjettri leið í málinu. En það spor, sem hann er nú að stíga, leiðir út í enn meiri ófæru. - Enn vildi hv.frsm. minni hl. (M. G.) gera mjög lítið úr áhrifum bankaráðsins á rekstur Íslandsbanka. Það kann rjett að vera, að þeirra hafi lítið gætt. En það er ekki lögunum að kenna, heldur þinginu, og úr því er auðvelt að bæta. - Þá eru eftirlitsmennirnir, sem mælt er fyrir um í þessu frv. Um þá er það að segja, að jeg legg ekki meira upp úr þeim en hv. minni hl. upp úr bankaráðinu, því valdsvið þeirra er miklu minna heldur en bankaráðsins. Hið eina, sem þeir geta haft hönd í bagga með, er að gæta þess, að bankinn gefi ekki út of mikið af seðlum. Að öðru leyti geta þeir engin áhrif haft á starfsemi bankans. - Þá sagði hv. framsm. minni hl. (M. G.), að afstaða Íslandsbanka til ríkisins væri óbreytt eftir frv. Það er ekki rjett. Eftir frv. verður Íslandsbanki ekki lengur seðlabanki í eiginlegri merkingu, og hefir því ekki sömu skyldum að gegna og venja er um slíka banka. Hann getur því tekið sjer fyrir hendur eitt og annað, sem honum er óleyfilegt sem seðlabanka. Viðvíkjandi því, sem háttv.frsm. minni hl. (M. G.) sagði, að bankinn gæti fengið nægilegt fje að láni, þó að hann yki ekki hlutafje sitt, þá get jeg ekki gengið inn á, að svo sje. Því þegar bankinn tekur lán, verður hann að gefa tryggingu fyrir því, og til þess hefir hann ekki annað en hlutafjeð. Lánstraust bankans er því bundið við upphæð hlutafjárins. Enn fremur sagði hann, að það hefði mátt skilja orð mín á þann veg, að hann hefði reynt að hafa áhrif á skoðanir nefndarmanna. Það sagði jeg ekki. Heldur hitt, að er málið var rætt við bankastjórn Landsbankans, þá hefðu komið fram margar nýjar skýringar á því. Jeg er ekki að lá hv.frsm. minni hl. (M. G.), þótt hann hafi skýrt málið frá sjónarmiði hv. minni hl. Það er ekki nema eðlilegt. Og jeg læt ósagt um, hvort hann hefir ætlað að „agitera“ fyrir málinu í nefndinni. Þá talaði hann um, og taldi miklu tryggilegra, að eins og ástandið væri, þá hefði Landsbankinn seðlaútgáfuna, og tæki þar með að sjer stjórn peningamálanna. Því skal jeg ekki bera á móti. Að eins er spurning um, hvort bankinn sjer sjer það fært, eins og hjer er í pottinn búið. Að minsta kosti álítur bankastjórnin það ekki. Hins vegar er óhætt að fullyrða, að Landsbankinn getur haft allmikil áhrif á fjármálastefnurnar, með þeim stuðningi, sem löggjafarvaldið getur látið honum í tje. Sú skoðun kom líka fram í deildinni - það var víst bæði hv. framsm. minni hl. (M. G.) og hæstv. forsætisráðherra (J. M.) - að það væri nauðsynlegt að eiga þetta frv. í fórum sínum, ef snurða kæmi á þráðinn í samningum við Íslandsbanka um seðlaútgáfurjettinn. Þetta er nokkuð nýtt hjer. Og það verður varla skilið á annan veg en þann, að Íslandsbanki mundi ekki vilja þiggja framlengingu á seðlaútgáfurjettinum, ef þetta frv. næði ekki fram að ganga. En fyrir mitt leyti er jeg viss um, að bankinn hefir hyggnari fjármálamönnum á að skipa en svo, að þeim kæmi slíkt til hugar. En hvað sem um þetta er, þá bætir það ekki málstað hv. minni hl. Íslandsbanki hefir svo marga viðskiftamenn og stóra, að honum mundi ekki haldast uppi að draga saman seglin og innheimta stórfje. Það yrði til stórtjóns, ekki einasta viðskiftamönnunum, heldur og bankanum sjálfum. Þetta kemur því ekki til mála, allra síst sem meðmæli með þessu frv. - Líka var því haldið á loft hjer í deildinni, að meiri hl. nefndarinnar bakaði sjer talsverða ábyrgð með því að leggja á móti frv. Því fer fjarri, að jeg geti fallist á, að þetta sje rjett eða sanngjarnt á nokkurn hátt. Málið er þannig vaxið í stuttu máli, að undanfarin þing hafa framlengt rjett Íslandsbanka til seðlaútgáfu um víst tímabil. Nú hafa staðið samningar við bankann um að fá þessu breytt, ef það sje mögulegt. Þessir samningar eru svo lagðir hjer fram fyrir hv. þingdeild í frumvarpsformi. Ef nú þinginu þykir þessir samningar óaðgengilegir, þá fellir það frv., og þá stendur málið nákvæmlega á sama grundvelli og á undanförnum þingum. Jeg get heldur ekki sjeð, að það sje móðgun gagnvart Íslandsbanka á neinn hátt. Þá kom það og fram hjá hv.frsm. minni hl. (M. G.), að hann teldi dagskrána vera skrítinn og óviðkunnanlegan endi á þessu máli. Þar er jeg honum heldur ekki sammála. Jeg get ekki skilið, að það þurfi neina sjerstaka viðhöfn til að fella þetta frv. Hvort dagskráin er borin upp nú þegar, eða ekki fyr en við 2. umr., ef frv. kemst þá svo langt, það læt jeg mig engu skifta. Jeg skal láta þess getið, að meiri hl. er fús til að láta það bíða til 2. umr. Annað mál er það, að atkv. get jeg ekki greitt með málinu áfram; jeg sje enga ástæðu til að tefja þingtímann með því að halda líftórunni í máli, sem sjálfsagt er að fella. Mjer er ekki kunnugt um það, hvernig málið stendur í deildinni, en færi svo, að frv. yrði samþ., þá get jeg ekki annað en óskað þess, að það reyndist happadrýgra fyrir landið heldur en meiri hl. fjárhagsnefndar þorir að vona.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Háttv framsm. meiri hl. (E. Árna.) hneykslaðist á því, að við minni hluta menn flyttum mál þetta af svo miklu kappi. En jeg get ekki sjeð, að hjer hafi verið meira kapp á lagt en venjulegt er við flutning mála, nema ef honum kynni að finnast svona af því, að hann hafi átt erfitt með að andmæla skoðun minni hl. Og jeg kannast alls ekki við að hafa farið með neinar gyllingar, og ef svo væri, þá hefði háttv.frsm. meiri hl. átt að færa einhver rök að þeim orðum sínum, að jeg hefði verið að gylla frv. um of. En það er svo langt frá því, að svo sje, því að jeg sagði, að ef jeg hefði mátt ráða samningunum, þá hefðu þeir orðið öðruvísi. En þar með hefi jeg viðurkent það, að mjer líki frv. ekki alls kostar vel. En það gefur að skilja, að þegar samningar fara fram milli tveggja aðilja, þá getur ekki annar öllu ráðið, heldur hljóta málalokin að verða eftir samkomulagi. Bæði hjá háttv.frsm. meiri hl. (E. Árna.) og háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) kom fram hræðsla við það, að heimila Íslandsbanka að auka hlutafje sitt. En þeir ættu að setja sig í spor hluthafa bankans. Þá mundu þeir fljótt sjá, hve mikil hætta er á, að sú aukning verði í stórum stíl, ef þeir eru ekki vissir um að geta ávaxtað það fje hjer. En það fer aftur eftir því, hve mikill markaður verður hjer fyrir bankafje. Sá markaður getur nú orðið talsvert mikill, en án seðla getur enginn banki rekið stór viðskifti, og þá seðla mundi Íslandsbanki verða að fá hjá Landsbankanum. Hættan er því engin. Þá er annað „Consession“ bankans er alveg óbreytt fyrir því, þótt þetta frv. verði að lögum. Hann má ekki fást við fleiri starfsgreinar eftir en áður. Og það er einmitt eitt af aðalatriðum málsins, að „Consessionin“ helst óbreytt, og því getur bankinn jafnt hjer eftir sem hingað til gefið sig við gróðafyrirtækjum. Háttv. frsm. meiri hl. (E. Árna.) sagði, að bankar greiddu nú alment annarsstaðar mikið fje í landsþarfir. Það er alveg rjett. En hann verður að gæta þess, að Íslandsbanki hefir nú einu sinni fengið lausn frá sköttum í 30 ár, og þann rjett er ekki hægt að taka aftur. Það er því ekki rjett að vitna til erlendra banka í þessu atriði. Þetta gjald, sem bankinn á að greiða, verður því eingöngu fyrir þessar 2½ milj. kr. í seðlum, sem bankinn má gefa út. Og það er ekki rjett hjá háttv.frsm. meiri hl. (E. Árna.), að það gjald verði minkað. Hann verður að muna það, að seðlaútgáfan nemur nú um 9 miljónum, og fyrir það borgar bankinn sem næst til jafnaðar 70 þús. krónur á ári, en eftir frv. á hann að greiða 50 þús. kr. fyrir að eins 2½ miljón kr. Og ef Íslandsbanki stendur sig við það að greiða 50 þús. kr. fyrir að gefa út 2½ miljón, þá ætti Landsbankinn ekki síður að standa sig við að gefa út það, sem um fram er, fyrir ekki neitt. Háttv. framsm. meiri hl. (E. Árna.) heldur, að hjer sje stigið eitt spor áfram út í þá ófæru, sem komið var út í áður, en jeg held, að hjer sje sporið tekið til baka úr henni aftur, með því að taka aftur nokkuð af seðlaútgáfurjettinum. Þá gerði hann lítið úr eftirlitsmönnunum. Taldi hann þá í mesta lagi geta haft eftirlit með því einu, að tryggingarreglunum væri fylgt. En jeg vil leyfa mjer að benda á það, sem stendur í 7. gr. frv. um þetta atriði. Þar segir svo: „Þessir menn skulu hafa stöðugt eftirlit með seðlaútgáfu bankanna og að tryggingarreglunum sje fylgt, og skýra ráðherra þeim, sem bankamál bera undir, skriflega frá því, jafnskjótt og þeir verða einhvers þess varir, sem þeir telja hættulegt seðlabanka eða varhugavert starfsemi hans. Eftirlitsmenn þessir hafa aðgang að öllum bókum og skjölum bankanna, sjóði þeirra, verðbrjefum og málmtryggingu, þannig, að eigi fari í bága við afgreiðslu í bankanum. Nánari reglur um starf þessara manna setur ráðherra sá, er bankamál bera undir.“ Hjer er þeim vissulega falið fleira en að líta eftir því, að tryggingarreglunum sje fylgt. Þeir eiga að athuga allan rekstur bankans, og skýra ráðherra frá jafnharðan ef einhverju er ábótavant. En þar með er það gefið, að Íslandsbanki samþykkir að teljast seðlabanki eftir sem áður, þar sem hann skuldbindur sig til að vera háður slíku eftirliti. Og hvers virði það er sjest best á niðurlagi 2. gr. þess frv., sem hjer á dagskrá næst á eftir. Þar stendur, að ráðuneytið geti felt úr gildi ályktun aðalfundar bankans, ef því finst hún fara í bága við tilgang hans, samkvæmt inngangsorðum laga nr. 66, 10. nóv. 1905. Það er því ekkert „Argumentum“ að segja, að Íslandsbanki sje ekki lengur seðlabanki. Hann hefir með þessu viðurkent, að hann væri það, og játast undir þær skyldur, sem því fylgja. Um það þarf því ekki að deila, hvort hann er það í raun og veru eða ekki. En þetta er einmitt eitt af þeim atriðum, sem samninganefndin lagði mikla áherslu á, að bankinn yrði framvegis háður sama eftirliti sem seðlabanki. Háttv. framsm. meiri hl. (E. Árna.) gat ekki neitað því, að heppilegra væri ef viðskiftakreppa yrði í landinu, að Landsbankinn hefði forystuna í peningamálum. En hann hjelt, að hann yrði ekki fær til þess, þó að hann fengi seðlaútgáfurjettinn. En það er misskilningur. Það getur sá best, sem hefir seðlaútgáfurjettinn, því að ef viðskiftateppa kemur, er það, sem mest á ríður, að draga úr henni, en það má einmitt gera með hæfilegri seðlaútgáfu. Þá virtist mjer háttv. framsm. meiri hl. halda því fram, að jeg hefði álitið, að Íslandsbanki vildi ekki þiggja frekari seðlaútgáfurjett. En jeg hefi aldrei sagt neitt í þá átt. Jeg held þvert á móti, að hann mundi verða því guðsfeginn. Það stendur líka í nál., að hann vildi það helst. Menn verða líka að muna það, að að eins annar bankastjórinn er samningunum fylgjandi, hinn er á móti þeim, og það er öllum kunnugt, að bankinn álítur sig tapa á því að missa þennan rjett. Jeg hefi ekki talað um þá ábyrgð, sem hv. meiri hl. baki sjer með máli þessu. Ef nokkur hefir minst á slíkt, þá mun það hafa verið hæstv. forsætisráðherra (J. M.). En jeg get tekið undir það, að undarlegt virðist að hugsa ekkert um framhald þessa máls, þar sem nú er að eins hálfur mánuður eftir af tíma þeim, sem bankinn hefir heimild til aukinnar seðlaútgáfu. Það er þó vitanlegt, að vegna viðskiftanna má ekki draga inn þá seðla, sem fram yfir eru 2½ miljón kr., auk seðla Landsbankans. Að jeg telji það móðgun gegn Íslandsbanka, ef frv. verður ekki samþ., það er hreinasta fjarstæða. Jeg veit, að annar bankastjórinn yrði því feginn, ef ekki báðir. Jeg sagði að eins, að jeg teldi það hyggilegra að brjóta ekki að baki sjer þessa einu brú, sem hægt er um að fara. Og jeg vildi ekki, að þessi rökstudda dagskrá yrði borin undir atkv. fyr en við 2. umr. En það má gjarnan fyrir mjer. Jeg hefi enga persónulega „interesse“ fyrir málinu. Jeg gleymdi í fyrradag að minnast á eitt skilyrðið. Það er innlag Íslandsbanka í Landsbankann. Í nál.hv. meiri hl. stendur svo, að það sje einungis Íslandsbanka í hag, og það sjeu hlunnindi, sem Landsbankinn hafi aldrei notið hjá Íslandsbanka. En það vill nú svo vel til, að jeg fór í morgun til hr. Sighvats Bjarnasonar bankastjóra, og átti tal við hann um þetta efni. Sýndi hann mjer þá reikning, þar sem Landsbankinn getur lagt fje inn í Íslandsbanka gegn 3% vöxtum. Þetta telur Íslandsbanki alveg sjálfsagt fyrir seðlabanka, því að hann þarf ekki annað en að taka nýja seðla, ef tekið er óvænt út úr þessum reikningi. Þetta er að vísu ekki í lögunum, en það eru samningar um það milli bankanna. Það sýnist ekki heldur neitt voðalegt að taka við peningum gegn 3% vöxtum, þar sem Landsbankinn greiðir nú 4% í sparisjóðsvexti og 4½% vexti á hlaupareikningum. Að hjer sje um hlunnindi að ræða, sem Landsbankinn hafi aldrei notið hjá Íslandsbanka, er ekki rjett, þar sem samningar þeir, er jeg mintist á, eru nú orðnir 6–7 ára gamlir. Þá talaði háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) langt mál, og skal jeg svara honum með nokkrum orðum. Hann sagði meðal annars það, að Íslandsbanki gæti með því, að auka hlutafje sitt, neytt Landsbankann til að gefa út seðla takmarkalaust. Bygði hann þá skoðun á 6. gr. frv. En hann verður að athuga það, að Landsbankinn á að takmarka seðlaútgáfuna eftir viðskiftaþörfinni, og færi Íslandsbanki fram á meira en hún krefur, þá er Landsbankinn ekki skyldur að láta seðlana af hendi. Undir þennan leka er líka sett með 7. gr. frv., þar sem svo er ákveðið, að eftirlitsmennirnir skýri ráðh. jafnskjótt frá, ef þeir verða einhvers vísari, sem þeim þykir varhugavert. Þessi hræðsla háttv.þm. (J. B.) er því bygð á tómum misskilningi. Þá gerði háttv.þm. (J. B.) mikið úr bankaráðinu. Eftir skilningi hans var það einhver sjerstök fyrirmyndarstofnun. Hann hefði nú ekki þurft að lesa upp ákvæðin um bankaráðið, því að mjer voru þau kunn áður. Allra síst hefði hann átti að leggja áherslu á það, að ráðh. mætti sitja á fundum bankastjórnarinnar, því að það hafa þeir aldrei gert og munu ekki heldur gera, þótt þeim sje heimilað það. Jeg býst ekki við, að neinn ráðherra hafi svo litið við að fást, að hann geti verið bankastjóri jafnframt. Þetta ákvæði er því að eins sett til ginningar, en hefir enga „praktiska“ þýðingu. Þá las háttv. þm (J. B.) upp kafla úr ræðu eins látins konungkjörins þm. (H. Sv.), til að sýna það, að allir þessir menn, sem bankaráðið skipa, ættu að vera tryggir og hliðhollir landinu, þar á meðal ráðherrann sjálfur. En þegar þess er gætt, að þessi orð eru töluð árið 1901, meðan ráðherrann er danskur, þá fer þetta að líta dálítið undarlega út. Þá taldi háttv.þm. (J. B.) það mjög hæpið, að eftirlitsmennirnir gætu haft nokkur áhrif. En jeg get ekki sjeð, að þeir standi ver að vígi en bankaráðið, þar sem stjórnarráðið setur reglugerð um starfsemi þeirra, en í bankaráðinu hafa verið menn utan af landshornum, sem hvergi hafa náð nærri að koma. Annars er það sjerkennilegt við hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), að ef hann kemst í hita, hættir honum við að segja ýmislegt, sem hægt er að finna höggstað á, eins og t. d. það, að sjávarútvegurinn kynni að magnast svo, fyrir tilstilli Íslandsbanka, að landbúnaðurinn legðist niður. Þótt slíkt væri hugsanlegt, þá á Íslandsbanki, samkvæmt tilgangi sínum, að efla báða þessa atvinnuvegi, og ef hann ynni að eyðingu landbúnaðarins, hefði hann þar með fyrirgert rjetti sínum. Annars mun þetta frekar sagt í hita en í fullri alvöru. Þá sagði háttv.þm. (J. B.), að seðlaútgáfan væri alveg óviss, hún gæti farið niður í 2% miljón kr., og gæti því orðið byrði fyrir Landsbankann. En það getur hún þó ekki orðið fyr en hún fer niður fyrir 2½ miljón kr., og vitaskuld fer hún aldrei svo langt niður, þar sem hún er nú 9 miljónir kr., og þó þarf að auka hana. Háttv. þm. (J. B.) spurði, hvers vegna Íslandsbanki vildi ganga inn á frv., þar sem vitanlegt væri, að hann gerði það ekki, ef hann sæi sjer búið tjón af því. Það er eðlileg spurning. En jeg vil þá benda honum á það, að að eins annar bankastjórinn var með því. Ástæðan er sú, að hann býst alls ekki við því, að þingið vilji láta bankann hafa seðlaútgáfurjettinn til frambúðar. En nú er komið að prentun seðlanna, og þarf því að fá málið afgert. Og þar sem bankinn vill gjarnan hafa þennan rjett áfram, þá er enginn vafi á því, að hann yrði því feginn, ef frv. yrði felt. En það er ekki hægt að segja, nema hann kynni nú að setja einhver ný skilyrði, ef honum væri gefið undir fótinn með að fá rjettinn framvegis til að gefa út það, sem eftir er. Jeg vil því ekki láta fella frv. áður en leitað er nýrra samninga við bankastjórnina um seðlaútgáfuna. Enginn vafi er á því, að það væri í þágu Íslandsbanka, ef frv. væri felt. Um seðlaútgáfuna er óhætt að segja, að hún heldur áfram að aukast. Þegar Íslandsbanki byrjaði, var honum leyft að gefa út 2½ miljón kr., og var þá haldið, að landið þyrfti ekki á meiru að halda í þessi 30 ár. En ekki leið á löngu, þar til leyft var að auka hana, og nú er hún komin upp í 9 miljónir. Og það fer aldrei svo, að þessi aukning falli niður, þó nú sje hún af sjerstökum ástæðum. Á næstu 15 árum getur hún aukist stórum meira en fyrirsjáanlegt er, alveg eins og ekki var unt að sjá það fyrir 1903, að hún mundi aukast svo, sem nú er raun á orðin. Annars sje jeg ekki ástæðu til að slást fyrir máli þessu, meira en gert er. Jeg hefi reynt að benda á það, sem máli skiftir, en jeg get skilið, að það geri háttv.þm. deiga við að samþ. þetta frv., að bankastjórn Landsbankans snýst nú á móti því, eftir að hafa verið því fylgjandi áður. Sömuleiðis býst jeg við, að það sje ekki uppörfandi fyrir háttv.þm., að ráðherra sá (S. J.), sem lagði þetta frv. fyrir háttv. Alþingi, skuli aldrei láta sjá sig meðan á umræðunum stendur, og virðist liggja það í ljettu rúmi, þótt snúist sje á móti því. Mjer liggur það nokkuð á hjarta, hvað gert verður við þetta frv. við þessa umr., því að jeg tel rjett, að reynt verði á nýjan leik að komast að einhverjum samningum um seðlaútgáfurjettinn í framtíðinni, og tel því rangt að drepa frv. að svo stöddu. Vildi jeg reyna að fá menn til að leiða þetta mál til lykta á eins heppilegan hátt og hægt er. Jeg segi fyrir mig, mjer finst það skifta töluverðu máli, hvort þessi rjettur er veittur Íslandsbanka 5–10 eða 15 ár. Um skemri tíma er ekki að tala, þar sem honum í nál.háttv. meiri hl. er gefið undir fótinn með, að hann muni fá þennan rjett í lengri tíma.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer þykir það harðla undarlegt, að sumir skuli halda, að mjer sje þetta mál mikið kappsmál, því í raun og veru er mjer það alls ekkert kappsmál. Fyrst og fremst hefði mjer aldrei dottið í hug að gefa samþykki mitt fyrir, að þetta frv. væri borið fram sem stj.frv., hefði ekki bankastjórn Landsbankans verið því þá fylgjandi. Mín skoðun var frá upphafi, að heppilegast væri, að Landsbankinn fengi annaðhvort allan seðlaútgáfurjettinn, eða þá, ef það reyndist ófáanlegt, með bærilegum kjörum, þá að Íslandsbanki fengi rjettinn, eftir því sem viðskiftaþörf krefur, fyrir meiri eða minni hluta þess tíma, sem eftir er af einkaleyfi hans. Þetta álit mitt var bankastjórn Landsbankans kunnugt, er frv. varð til. En það, sem jeg tel ábótavant í þessu máli, og það, sem jeg kann ekki við hjá háttv. meiri hl. fjárhagsnefndar, er, að hún skuli koma með till. um að fella málið, án þess að gera ráð fyrir, hvað gera skuli eftir á. - Eins og hv.frsm. minni hl. (M. G.) tók fram, er nú svo komið, að eftir 14 daga er heimildin fyrir Íslandsbanka að gefa út fleiri seðla en 2½ miljón kr. úti. Af tilviljun hitti jeg hr. Sighvat Bjarnason bankastjóra í morgun; sagði hann mjer, að búið væri að gefa út alla þá seðla, sem má. Þar sem það hefir komið fram hjá háttv.frsm. meiri hl. (E. Árna.), að honum lægi í ljettu rúmi, hvort þessi dagskrá yrði látin bíða þar til síðar, þá finst mjer sjálfsagt, að nefndin tali við bankastjórn Íslandsbanka og viti, hvort hún hefir ekki betra að bjóða. Og ef ekki vill ganga saman, að hún athugi þá, hvort ekki er hægt að laga þetta einhvern veginn. Væri það að minsta kosti sjálfsagt af nefndinni að komast fyrir álit þingsins um það, með hvaða kjörum ætti að láta Íslandsbanka halda seðlaútgáfunni. Ef nú þetta frv. er felt, hvað hygst þá nefndin fyrir? Ætlar hún þá á nýjan leik að byrja samninga við Íslandsbanka? Eða býst hún við, að Íslandsbanki leiti á náðir hennar og vilji fá aukinn seðlaútgáfurjett? Hitt gæti jeg hugsað, að Íslandsbanki yrði tregur til að byrja nýja samninga. Jeg býst ekki við, að þetta frv. gangi fram, og tel það hvorki eðlilegt eða rjett, úr því að Landsbankastjórnin er því nú andvíg. Er þetta mál var undirbúið í vetur, var bæði samið við stjórn Íslandsbanka og ráðgast við stjórn Landsbankans, af nefndinni, sem skipuð var. Um málsins gang veit jeg ekki, því málið heyrir ekki undir mig. Að vísu átti jeg hlut í því að skipa mennina í samninganefndina, og veit jeg ekki annað en að það sje viðurkent, að þessir menn hafi verið mjög vel valdir og leyst starfið mjög vel af hendi. Að jeg stend hjer að nokkru leyti fyrir svörum kemur af því, að jeg, samkvæmt ósk þingsins, mintist á þetta mál við hina erlendu bankaráðsmenn Íslandsbanka.

Gísli Sveinsson Jeg ætla ekki að blanda mjer inn í það í þessu máli, sem kalla mætti ádeilu milli einstakra manna. Jeg ætla ekki að blanda mjer í það, þótt einstaka þm., svo sem hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) geri nú upp við stjórnina sína, en þess vil jeg þó láta getið, að þótt jeg og fleiri háttv.þm. hefðum ýmislegt út á stjórnina að setja, þá hefir okkur þó aldrei komið til hugar að bregða neinum ráðherranna um, að þeir væru föðurlandssvikarar. Annars furðar mig á, hversu margir bankafræðingar eru alt í einu risnir upp hjer í hv. deild. Og mig furðar á, eftir ummæli þau, er hv.frsm. meiri hl. (E. Árna.) ljet falla, að það væri ekki allra færi að dæma um þetta mál, og gætu hv.þm. alment ekkert sagt af viti um það. Þetta er alveg rjett, því að aðstaða seðlabanka gagnvart þjóðfjelaginu og til annara banka er eitthvert mesta og flóknasta mál bankapólitíkurinnar um öll lönd, og er því einkennilegt, ef þeir, sem ekki eru meira bankafróðir en búandmenn þessarar hv. deildar hljóta að vera, geta sagt, hvað eigi að gera og hvað eigi ekki að gera í slíkum málum. Að vísu eru hv.þm. meiri hl., þeir hv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.), hv. 1. þm. Árn. (S. S.) og hv.þm. Barð. (H. K.), efunarlaust mikilhæfir menn. En að þeir væru bankafróðari en alment gerist um menn með líkri mentun, það vissi jeg ekki. Jeg hefði því kunnað betur við, frá almennu sjónarmiði, að þessir hv.þm. (E. Árna., S. S. og H. K.) hefðu látið sjer nægja að skýra frá skoðun þeirra manna, er þeir hefðu trúað að skyn bæru á málið, t. d. bankastjóra Landsbankans, eða einhvers annars, og lýsa svo yfir því, að þegar þessir menn legðu þetta til, t. d. að fella frv., þá treystust þeir ekki að hallast að því, einkanlega er það hefir nú líka komið fram hjá háttv. framsm. meiri hl. (E. Árna.), að hann hefir ekki frekari rök fram að færa en þau, sem um er getið í nefndarálitinu. Að því er mjer virðist, er það aðallega þrent, sem deilt er um. Fyrst og fremst, hvort Landsbankinn mundi hafa hagnað eða tap af seðlaútgáfurjettinum. Meiri hl. hv. nefndar segir, að hann mundi tapa, ef hann taki seðlaútgáfurjettinn nú. Auðvitað er þetta, eins og allir sjá, ekki annað en ágiskun, staðhæfing. Þá er spurningin um, hvort þessi staðhæfing sje á nokkrum rökum bygð. Verðum við þá að líta til þeirrar reynslu, er við höfum þessu viðvíkjandi, því að reynslan er og verður altaf öruggasti og besti leiðarvísirinn í þessu máli, sem öðrum. Vjer getum í þessu máli litið til reynslu einnar stofnunar, og er það Íslandsbanki. Hefir hann grætt eða tapað á seðlaútgáfunni? Jeg býst við, að allir háttv.þm. sjeu sammála um, að hann hafi grætt á henni. Að minsta kosti hefir hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), sem nú hefir verið settur bankastjóri um tíma, á undanförnum þingum hamrað á því, bæði í tíma og ótíma, hversu óforsvaranleg hlunnindi seðlaútgáfan sje Íslandsbanka. Hefir hann tæmt málið að stóryrðum til þess að auglýsa þetta hneyksli. Það er því ekki að undra, þótt mann furði, að nú skuli hann leggjast þvert á móti því, að Landsbankinn fái seðlaútgáfurjettinn, af því að hann tapi á því.  (B. Sv.: Jeg sagði aldrei, að hann mundi tapa á honum)  . Hv. þm. (B. Sv.) sagði, að allar líkur væru til þess, að Landsbankinn tapaði, eins og nú stæðu sakir. Nú hefir Íslandsbanki grætt á útgáfunni, og hver eru þá rök til þess, að Landsbankinn tapi? Eftir þeim spyr jeg. En ef það eru nú ekki hlunnindi fyrir Landsbankann að fá seðlaútgáfurjettinn, þá býst jeg við, að þessir sömu háttv.þm. muni og framvegis verða því mótfallnir, að Landsbankinn fái hann, þó að sá tími sje kominn, er liðin eru þessi 15 ár, sem Íslandsbanki á eftir að hafa hann enn. Verða þessir hv.þm. því líklegast að fara fram á, að Íslandsbanki vildi gera svo vel að halda honum áfram, vildi gera svo vel að halda áfram að gefa út seðlana eftir viðskiftaþörfinni. En hver er reynslan í þessu máli? Á henni á, eins og jeg sagði áðan, að byggja umr. Og reynslan er sú, að dómi allra þeirra, utan lands og innan, sem vit hafa á, að seðlaútgáfa sje yfirleitt mikil hlunnindi. Hvernig stendur þá á því, að Landsbankinn skuli þurfa að tapa á seðlaútgáfunni, þegar Íslandsbanki og allir aðrir bankar, sem slík hlunnindi hafa, græða, annaðhvort beinlínis eða óbeinlínis? Jeg læt mjer nægja að spyrja þessarar spurningar. Enn fremur er því haldið fram af þeim, er fella vilja frv., að ef það gangi fram, þá falli burtu öll trygging fyrir eftirliti með starfrækslu Íslandsbanka af hálfu hins opinbera. Eftirlitsmennirnir, sem 7. gr. frv. gerir ráð fyrir, verði ekki að neinu haldi. Jeg spyr, hver er reynslan viðvíkjandi þessu, viðvíkjandi bankaráðinu? Hún er nú orðin svo þjóðkunn, að það veit hvert mannsbarn, sem sje, að þessir bankaráðsmenn hafa aldrei verið annað en „humbug“. Bankaráðsstarfið hefir aldrei verið veitt öðruvísi en sem bitlingur. Hafa í þessa stöðu einatt verið skipaðir menn, sinn af hverju landshorni, menn, sem því engan veginn gátu stöðuglega litið eftir starfi bankans, eða aðrir, sem alls ekki voru færir til þess; enda ekki til þess ætlast. Fyrir þessu hefir Alþingi staðið, og hverjar líkur eru til, að bankaráðið yrði eftirleiðis öðruvísi skipað? Mjer sýnist svo á horfast hjer í þinginu, að bitlingasýkin fari ekki minkandi. - Nei, það er ekki furða, þótt hátt láti í bitlingamönnum þingsins, núverandi eða tilvonandi, er til tals kemur að afnema þetta bankaráð! Þetta eru aðalatriðin, sem jeg vildi taka fram, viðvíkjandi málinu alment. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) taldi, að það væru engin dæmi til, að „privat“- banka hafi verið veitt slík hlunnindi sem þau, að fá að auka hlutafje sitt. Veit þá hv.þm. (J. B.) ekki, að „privat“-bankar eru einmitt miklu frjálsari en þjóðbankar? Á þjóðbönkunum og seðlabönkunum hvíla miklu fleiri hömlur vegna skyldunnar, sem þeir hafa að gegna við alþjóð. Þegar litið er á það, hvernig á þessu máli muni standa, þá er það sjeð og vitað, að þingið hefir sjálft samþykt, að farið skyldi inn á samningaleiðina. Og þessi tilraun var gerð af mönnum, sem eg býst við að enginn dirfist að efast um, að þeir hafi verið fullvel til þess fallnir. Jeg veit að minsta, að einn þessara manna muni vita meiri deili á þessum efnum heldur en hinir hv. 3 eða 4 þm., sem dæma um þessa samninga. En tilgangurinn gat ekki verið sprottinn af öðru en því, að koma í veg fyrir, að Íslandsbanki hjeldi seðlaútgáfurjettinum áfram. Og jeg fæ ekki betur sjeð en að þetta hafi verið þjóðlegasta stefnan, að ná seðlaútgáfurjettinum, þótt ekki væri í bráð nema að nokkru leyti, í hendur landsins, eða Landsbankans. Jeg geri ráð fyrir, að þeir, sem vilja fara þessa leið, verði hjer eftir, eins og nú um stund hefir bólað á, stimplaðir sem þjóðníðingar. Því að svo hefir málið verið rætt, m. a. í blaði einu, sem stendur nærri sumum mönnum hjer í deildinni.  (E. A.: Þar á meðal atvinnumálaráðherra)  . Það er nú víst að kveðja hann. En því er þó ekki að leyna, að blaðið styður atvinnumálaráðherra, sem hefir lagt frv. fyrir þingið. Og það er þó fullyrt, að bankastjórar Landsbankans hafi ekki sjeð neitt í vegi fyrir þessu, er málið var borið undir þá í byrjun. En nú bregður svo kynlega við, að þeir treysta ekki bankanum til að taka við seðlaútgáfunni, jafnvel þótt í stjórn bankans sitji nú um tíma maður, sem hæst hefir látið um þetta áður. Nú er bankastjórnin orðin svo kjarklaus, að hún treystist ekki til að taka hluta af seðlaútgáfurjettinum í sínar hendur. Nú heldur hún, að það mundi verða landinu til stórtjóns. Eftir þær umbætur, sem nú hafa verið gerðar á stjórn bankans, þar sem stjórn hans skipa 3 menn, hver með þekkingu á sínu sviði, að því er ætla skal, skyldi maður hafa ætlað, að bankastjórnin hefði reynt að taka við þessum hlunnindum, eða þá koma með einhver rök fyrir höfnuninni. Og mjer eru það mikil vonbrigði, að bankastjórnin skuli ekki treysta sjer að taka tilboðinu. En einkennilegast virðist mjer það þó vera, að bankastjórnin skyldi ekki vita þetta meðan verið var að semja. Því að þá hefði aldrei til þess komið, að frekar yrði af samningum. Jeg geri að minsta kosti ráð fyrir, að málið hefði aldrei komið fram gegn eindregnum mótmælum bankastjóranna. Þess vegna neyðist maður til þess að efast um, að bankavitið hafi flust inn í Landsbankann við breytinguna. Jeg verð að taka undir það með ýmsum öðrum, að mjer er forvitni á að vita, hvað meiri hl. ætlast fyrir. Jeg á ekki við það, hvort á að semja við Íslandsbanka um, að hann auki seðlaútgáfuna nú um sinn. Hann verður vitanlega fús á það, því að það er hans hagur. Jeg lít rýmra á málið. Jeg spyr: Hvað á að gera framvegis ? Á að vera loku fyrir skotið, að landið nái nokkurn tíma seðlaútgáfurjettinum af Íslandsbanka? Það sýnist vera um aldur og æfi beinn óhagur eftir till. meiri hl. Mjer er forvitni á að vita, hvað nefndin hugsar sjer að gera við málið í framtíðinni. Meiri hl. verður að svara til. Á nú að leggja árar í bát í þessu þjóðmáli, sem að þessu hefir verið áhugamál svo margra góðra manna?

Einar Arnórsson Jeg skal ekki vera langorður, því að jeg sje ekki, að hv. deild sje nokkru nær um, hvort landinu sje hagur eða óhagur í að taka þennan seðlaútgáfurjett í sínar hendur. Það má reikna út, hvern hag landssjóður hefir haft af árgjaldinu. Miðað við reikninginn frá 1918 hefir hagnaðurinn verið 140 þús. kr. Ef þetta skipulag hefði þá verið komið á, hefði hann orðið rúm 60 þús. Landssjóður hefði þess vegna tapað tæpum 80 þús. á breytingunni. Hitt er ekki auðvelt að segja um, hvort sömu tölur ganga aftur næsta ár. Til þess að þetta borgi sig þarf Landsbankinn auðvitað að fá tilsvarandi hagnað og hann yrði hjá landssjóði. Nú er auðvitað erfitt að segja um, hvern hag bankinn hefði af þessu nýja skipulagi. Það fer eftir ýmsum atriðum, sem ekki er hægt að segja um nú, t. d. viðskiftaþörfinni. Því meiri sem viðskiftaþörfin yrði, því meira yrði að gefa út af seðlum, og því meiri yrði hagnaðurinn af útgáfunni. En því minna, sem gefið yrði út af seðlum, því minni yrði hagnaðurinn. En þetta er ekki hægt að reikna fyrirfram. Við vitum meðaltal þeirrar seðlafúlgu, sem bankinn hefir haft í veltu í seðlum. Árið 1918 hefir hún verið nálega 6 milj. kr. Ef reiknað er með þeirri fjárhæð, mundi Landsbankinn hafa unnið upp þann halla, sem landssjóður biði af skiftunum. Hvort þetta nemur meira eða minna framvegis er erfitt að segja. Ekkert liggur fyrir um það, hvern tilkostnað Landsbankinn kann að hafa af fjárflutningi fyrir Íslandsbanka, og er því ómögulegt að gera sjer grein fyrir því. Hitt er annað mál, að ef Landsbankinn tæki í sínar hendur allan seðlaútgáfurjettinn, væri hann sjálfkjörinn til að taka sjer á herðar alla forystu í peningamálum. Hins vegar sýnist vera nokkuð hæft í því, að bankastjórarnir hafi ekki trú á, að þetta gæti orðið. Hitt er óvíst, hvort þetta stafar af ótrú á málefninu sjálfu eða því, að þeir treystist ekki til að fara með fjárráðin. En fullyrt er, að bankastjórnin hafi álitið þetta vera aðgengilegt í vetur, enda mundi stjórnin aldrei hafa borið frv. fram hjer á þingi gegn samþykki bankastjóranna. Fjárhagsnefnd virðist ekki hafa íhugað málið nógu rækilega. Sjerstaklega hefði meiri hl. átt að skoða fleiri möguleika. í nál. þremenninganna (M. G., P. A. Ó. og Þ. Þ.) er skýrt frá þrennskonar tilboðum, og er svo að sjá, sem landssjóður hafi átt kost á öllum seðlaútgáfurjettinum. En af því að minni hl. nefndarinnar telur tilboðið í stjórnarfrv. vera viðunandi, er ekki ástæða fyrir hann að fara frekar út í þá sálma. En meiri hl. átti að gera grein fyrir því, hvernig hann liti á hina hlið tilboðsins, sem merkt er með I. En um það hefir deildin ekkert fengið að vita. Mjer sýnist óvíst, að sú leið sje ekki fær, og jafnvel betri en hin, að taka við nokkrum hluta rjettarins. Sú leiðin, að taka við öllum útgáfurjettinum, 2½ miljón, er þó skýrari og hreinni. Það er að eins um að ræða fjárgreiðslu í eitt skifti fyrir öll, og þá ekki tekið fram, að hann vilji fá leyfi til að auka hlutafje sitt eftir þörfum. Jeg get ekki felt mig við dagskrá meiri hl. Hún gerir ráð fyrir, að samningaumleitanir sjeu strandaðar og málið lagt á hilluna í 15 ár. Ef frv. verður rutt úr götunni með rökstuddri dagskrá, vil jeg, að það komi fram, að ekki sje ætlast til, að málið sje kistulagt þessi 15 ár, sem eftir eru af sjerleyfistímanum. Jeg er ekki viss um, að loku sje fyrir það skotið, að bankinn fengist til að slaka eitthvað á skilyrðunum. Meiri hl. hefir ekki vikið einu orði að því, hver skilyrði hann teldi vera aðgengileg. Hann mun auðvitað svara þessu á þá leið, að fyrir sjer hafi ekki legið annað en frv. En jeg geri ráð fyrir, að alt málið hafi legið fyrir fjárhagsnefnd, og hana bar skylda til að athuga það í heild. En þessa skyldu hefir hún vanrækt. Nefndin hefir að eins komið með þessa rökstuddu dagskrá og vill þar með kistuleggja málið. Jeg hlýt þess vegna að vera á móti dagskránni, en áskil mjer hins vegar óbundnar hendur um atkvæði um frv. sjálft.

Jörundur Brynjólfsson Það hefir margt verið rætt um þetta mál, og margt af því, sem sagt hefir verið að þessu sinni, er hið sama, eða svo svipað því, sem fram kom hjer áður, að jeg get farið fljótt yfir sögu. Frsm. minni hl. (M. G.) drap á nokkur atriði, sem sýndust mæla með því, að frv. næði fram að ganga, og hann vildi gera lítið úr ástæðum okkar, sem erum á móti. Jeg ætla mjer ekki að tína upp einstök atriði úr ræðu hans, en vildi að eins drepa á örfáa megindrætti, sem mjer virðast skifta mestu máli, og snerta það, er jeg hafði látið áður um mælt sjerstaklega. Fyrst drap hann á það, að engin ástæða væri fyrir þingið að óttast frv., þar sem annar bankastjóri Íslandsbanka legði á móti því. En á þessu er ekki að byggja. Því að hitt er jafnframt víst, að sá bankastjórinn, sem helst fer með fjárráð bankans, telur sig vera fúsan til að ganga að frv. Ef til vill er það af því, að hann býst við, að seðlaútgáfurjetturinn verði tekinn af bankanum, þegar þessi 15 ár eru liðin, sem eftir eru af leyfistímanum. Og jeg býst við, að hann fari nærri um það, að það verði gert. En hvort það verður gert fer eftir því, hversu þjóðin verður vönd að því, að velja sjer fulltrúa. En vonandi er, að henni takist það ekki álíka höndulega og 1901. En sennilega stafar þessi skoðun bankastjórans þó fremur af því, að hann geri ráð fyrir, að þjóðin hafi vitkast af þeirri reynslu, er hún hefir nú fengið af því, að hafa veitt erlendum hlutafjelagsbanka seðlaútgáfurjettinn; og jeg vona, að hann reynist þar sannspár. Jeg skal láta þá skoðun mína í ljós, að þó ekki verði fallist á þessi boð Íslandsbanka nú, þá er ekki óhugsandi, að takast megi að ná betri kjörum seinna. Mjer finst ekki sambærilegur seðlaútgáfurjettur Íslandsbanka við hina litlu aukning á seðlaútgáfurjetti Landsbankans með öllum þeim kvöðum, sem henni eiga að fylgja, því að þótt gera megi ráð fyrir, að Landsbankinn muni þurfa á allmiklum seðlum að halda, má ske að eins öðru hvoru, í framtíðinni, þá er það með öllu á huldu, og hagir geta hæglega breyst svo, að vonir manna um það bregðist með öllu. Þess ber vel að gæta, að Landsbankinn á að taka að sjer að uppfylla ýmsar skyldukvaðir við Íslandsbanka, sem ekki eru í neinu samræmi við hina litlu aukning seðlaútgáfurjettarins, sem hann á að öðlast. Það mundi að líkindum verða hagur fyrir Landsbankann að fá aukinn seðlaútgáfurjett sinn, eins og hjer er ráð fyrir gert, ef kvaðirnar fylgdu því ekki, og ef ekki væri bersýnilegt, að ríkissjóður, eða landið og þjóðin í heild, mundi bíða tjón við það. Þegar þetta tvent er tekið til greina, þá er ekki teflandi á tvær hættur með að láta Landsbankann taka upp á sig slíkar byrðar, sem geta orðið honum sjálfum til tjóns og bersýnilega til skaða fyrir ríkissjóð. Það er alt öðru máli að gegna, þótt Íslandsbanka þyki gott að hafa seðlaútgáfurjettinn, eins og honum er háttað. Það var frá upphafi sitthvað að hafa í umferð ein 750,000 kr. eða 2½ miljón króna, og síst að undra, þótt Íslandsbanki sje fús á að halda þeim seðlaútgáfurjetti sínum, með jafngóðum kostum og hann hefir hann. Hitt er nokkuð annað, þótt Landsbankinn sje ekki ginkeyptur fyrir að kaupa dýrum dómum rjettinn til að gefa út seðla og setja í umferð þá fyrst, þegar 2½ miljón króna af Íslandsbankaseðlum og 3/4 miljón króna af núgildandi Landsbankaseðlum eru allir komnir í umferð. Að óreyndu er ósýnt, hvað hann hefir upp úr þessari svo kölluðu tilslökun Íslandsbanka. Háttv. frsm. minni hl. (M. G.) drap á, að það ætti ekki að vera viðsjárvert fyrir Landsbankann, þótt hann þyrfti að taka á móti seðlum Íslandsbanka gegn 3% ársvöxtum, þar sem hann sæktist eftir að fá sparisjóðsfje gegn 4% ársvöxtum. Þetta skilyrði er þó auðsjáanlega sett til að tryggja hagsmuni Íslandsbanka, að hann þurfi aldrei að liggja með ávaxtalausa seðla. Reyndar hefi jeg aldrei lagt mikla áherslu á þetta atriði. En hlunnindi geta það þó ekki heitið fyrir Landsbankann að taka upp á sig þessa skyldukvöð. Þá drap háttv.frsm. minni hl. (M. G.) á ummæli mín um 6. gr., þar sem Landsbankanum er gert að skyldu að greiða með seðlum sínum ókeypis og eftir þörfum í Reykjavík fjárhæðir, sem Íslandsbanki borgar inn í reikning Landsbankans í Kaupmannahöfn. Þessu eru engin takmörk sett, og gæti það komið Landsbankanum í koll að verða að greiða þannig fyrirvaralaust stórar fjárupphæðir. Háttv. þm. (M. G.) gerði ekki mikið úr þessu. Hann sagði, að girt væri fyrir þetta með ákvæðum 1. gr., þar sem Landsbankanum væri heimilað að gefa út seðla eins og viðskiftaþörfin krefði. En þá vil jeg spyrja: Hvar er tryggingin fyrir því, að viðskiftaþörfin sje rjett metin og hagur alþjóðar sje þar hafður fyrir augum? Og hver ákveður þessa viðskiftaþörf?  (M. G.: Eftirlitsmenn og stjórnin)  . Það er nú alls ekki víst, að þessi þrjú ráð, stjórn, eftirlitsmenn og bankastjórn, verði ein um að ákveða hana, og þó svo væri nú, þá getur Íslandsbanki á skömmum tíma gerbreytt henni með athöfnum sínum, og beinlínis skapað með þeim þær viðskiftakröfur, sem Landsbankanum yrðu hættulegar. Setjum svo, að efnaðir vinir Íslandsbanka erlendis frá vildu fara að reka fiskveiðar í stórum stíl hjer við land, og að eins 4–5 þeirra kæmu hingað, með þó ekki væri meira en 5 trollara hver, og gerum enn fremur ráð fyrir, að þeir hefðu höfuðviðskifti sín við Íslandsbanka, hefðu mikil fjárráð og nægar tryggingar fyrir fjárlánum sínum. Ætli að það geti þá ekki komið fyrir, að það yrðu alt annað en smáræðis upphæðir, sem Íslandsbanki færi fram á að Landsbankinn borgaði út fyrir þá hjer á landi gegn greiðslum erlendis? Og mundu þá eftirlitsmennirnir ásamt landsstjórn og bankastjórn verða einir um það að ákveða, hver viðskiftaþörfin væri? Jeg held ekki. Jeg held, að Íslandsbanki, undir slíkum kringumstæðum, yrði sá, er ákvæði viðskiftaþörfina ekki síður. Þetta gæti beinlínis orðið Landsbankanum hættulegt, þar sem vel gæti fyrir komið, að greiða þyrfti heilan tug miljóna króna, eða meira. Ætli hin þrjú háttsettu ráð gætu ekki orðið að lúta í lægra haldi. Og ætli það sje ekki ærið óvíst, að eingöngu yrði höfð fyrir augum viðskiftaþörf Íslendinga. Hjer gæti orðið greidd gata fyrir stórfeldum atvinnurekstri útlendinga hjer á landi, en flestir munu sammála um, að áhrif hans muni oss eigi alls kostar holl. Jeg segi ekki, að þetta verði; en það getur orðið. En vísastir mundu þó þeir menn verða til þess að styðja að því, sem fyrst og fremst hugsa um að fá sem mestan arð af fje sínu, og hingað til hefir sjávarútvegurinn gefið góðan ágóða, svo að búast má við, að hluthafar bankans hefðu ekkert á móti því, þótt bankinn gerði nokkuð mikið að því að leggja fje í þennan atvinnuveg. Höfuðskoðanamunur okkar háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) sýnist vera sá, að jeg tel hann of bjartsýnan um hagnað Landsbankans af því að ganga að frv. þessu, og ekki vera eins tortrygginn og jeg er. En mín sannfæring er, að hjer ríði á að vera varfærinn og hafa vaðið fyrir neðan sig. Og ekkert beri að gera í þessu máli, nema maður sje viss um einhvern vinning, að minsta kosti viss um að bíða ekki tjón af breytingunni. Þá drap hv.þm. (M. G.) á orð mín um bankaráðið, og gerði hann ekki mikið úr getu þess að stjórna Íslandsbanka. Jeg hefi aldrei haldið því fram, að það hafi hingað til gert undur og stórmerki. En það verð jeg að segja, að þótt hingað til hafi Alþingi rækt miður en skyldi skyldu sína að vanda bankaráðskosningu, og bankaráðsmannanna þar af leiðandi lítið gætt, þá er ekki gerandi ráð fyrir, að það haldi hinu sama áfram. En nú er einmitt tækifæri til þess fyrir þingið að vakna og fara að hugsa sig vel um að velja þá menn eina í bankaráðið, sem hafa vit til og ráð á að láta þar til sín taka. Ef alment ætti að hlíta rökleiðslu hv.þm. (M. G.) í þessu, þá mætti með sama rjetti segja, að ef einhvern tíma hefir illa tekist til með eitthvað, þá hljóti hinu sama að halda áfram. Jeg vona t. d., að þótt Íslendingar hafi einu sinni slysast til að selja útlendingum seðlaútgáfurjett í hendur, þá muni þeir ekki gera það í annað sinn. Það er annað, þótt ýmsum sýnist ekki keppikefli að fá þetta örlitla brot af seðlaútgáfurjetti, sem hjer er á boðstólum, með öllum þeim skyldum og kvöðum, sem honum eiga að fylgja. Hv. þm. (M. G.) sagði, að jeg hefði sagt í hita það, sem jeg talaði um sjávarútveginn, þegar þetta mál var hjer áður til umræðu, og ótta þann, sem af honum gæti staðið. Nei, langt í frá, jeg sagði það með mestu ró, að vel yfirhuguðu ráði. Þó er það eigi svo að skilja, að mjer standi alveg á sama, hvernig um þau mál fer, þegar jeg ætla, að heill þjóðar minnar sje má ske háski búinn; enginn skal ætla, að jeg horfi hálfsofandi og með jafnaðargeði á slíkt. En því held jeg fram, að svo geti sjávarútvegurinn orðið voldugur, að til skaða verði fyrir landið í heild sinni. Hv. þm. (M. G.) sagði, að skylda bankans væri að styðja atvinnuvegi landsins. Það er alveg rjett, en svo gæti bankinn stutt einn atvinnuveg, að það yrði þjóðinni í heild sinni til tjóns. Tökum til dæmis byggingu raforkuvera. Engum getur dulist það, að hin mesta nauðsyn væri á stuðningi til þess að byggja rafstöðvar til hitunar, ljósa, smáiðnaðar, og til samgöngubóta. Stuðningur í því skyni væri mjög nauðsynlegur og góður. En ef mjög mikið fjármagn yrði sett í þessi fyrirtæki, ráðist væri t. d. í stóriðju, og við rjeðum engu um þær framkvæmdir, þá gæti það orðið okkar þjóð til hins mesta tjóns. Þannig er takmarkalítill fjáraustur til einhvers atvinnuvegar, án þess að þess sje nokkuð gætt, hver áhrif það kann að hafa á þjóðarhaginn í heild og aðrar atvinnugreinar, eitt hið hættulegasta vopn á allan þjóðarhag og menning. Eins og hæfilegt fje til stuðnings eins atvinnuvegar er hin mesta lyftistöng fyrir þjóðina, þá getur fjáraustur útlendinga, með hagsmuni þeirra einna fyrir augum, til einnar atvinnugreinar, orðið til hinnar mestu bölvunar fyrir þjóðfjelagið. Með þessu frv., ef það verður samþ., er Íslandsbanki nær einráður um athafnir sínar. Því hefir verið skotið hjer fram, að allmargir gerðust nú bankafróðir í þessari deild, en það þarf engan bankafróðleik til þess að sjá agnúana á þessu máli, það þarf ekki nema heilbrigða skynsemi, og það þarf ekki að fæla neinn frá að fella frv. þetta, að Ísland þarfnist meiri seðla en Íslandsbanki á rjett á að gefa út, því að eins og nú er ástatt, hvílir á honum skylda til að sjá landinu fyrir nægum seðlaforða, ef krafist er. Þar sem meiri hl. fjárhagsnefndar hefir verið álasað fyrir það, að hann hafi ekki reynt að komast að samningum við Íslandsbanka um aukna seðlaútgáfu, þá er því til þess að svara, að það er ekki heimtandi af fjárhagsnefnd, að hún fari að vasast í því, sem er hlutverk og skylda landsstjórnarinnar að gera. Jeg held, að það hefði ekki verið ofverk stjórnarinnar að grenslast eftir því hjá fjárhagsnefnd, hvernig hún liti á þetta mál, og haga sjer svo eftir því.  Háttv. þm. (G. Sv.) hafði það eftir mjer, að jeg hefði sagt, að engin dæmi væru til, að „privat“-banki hefði jafnmikil rjettindi eins og nú ætti að fara að veita Íslandsbanka. Hann mun ekki herma orð mín fullkomlega rjett. Þó skal jeg ekki um það deila. En jeg vil spyrja, hvort nokkurt dæmi muni finnast þess, að „privat“-banki, þar sem meiri hluti hlutafjárins er útlend eign og nær allur ágóðinn af því rennur til útlendinga, njóti annara eins hlunninda og Íslandsbanki nýtur hjer. Má ske vildi hv.þm. (G. Sv.) nefna mjer þá banka, ef hann þekkir þá. En jeg vil bæta því við, að þótt einhversstaðar fyndust dæmi slíks, þá er það síst eftirbreytnisvert, og ekki mundi það talinn þjóðarhagur. Hitt er miklu heillavænlegra, að bankastarfsemin sje sem mest í höndum innlendra manna, en ekki útlendinga, og frá því sjónarmiði er rjettara að takmarka fremur starfsemi Íslandsbanka en að færa hana út. En með þessu frv. má fullyrða, að hún sje ekki takmörkuð, þótt líklega sje ætlast til þess af meðmælendum þessa frv., því sjálfsagt tel jeg, að í góðu skyni hafi frv. verið flutt inn á þing. Þar sem bankastjórninni er ekki um að taka við þessari aukningu á seðlaútgáfurjetti Landsbankans, þá þykir mjer líklegast, að það komi til af því, að hún líti á fleira en hag bankastofnunarinnar einnar; bankastjórarnir munu líta á þjóðarhaginn í heild sinni, og telja það óhagkvæmt fyrir hann, að Íslandsbanki fái hlunnindi þau, sem frumv. vill veita honum, og fyrir þá sök vilji þeir ekki keppa eftir auknum seðlaútgáfurjetti handa Landsbankanum, þótt þeir að öðrum kosti hefðu gjarnan viljað fá hann. Það er ekki rjett að draga þá ályktun, sem hv.þm. (G. Sv.) vill gera af því, að bankastjórnin vill ekki taka við þessari aukningu seðlaútgáfurjettarins, að hún vilji ekki seðlaútg.rjettinn, og af því hún vill ekki fallast á þetta mál, þá hafi ekki aukist bankaþekkingin í bankanum við þá breyting, er gerð var á stjórninni fyrir skömmu.  (G. Sv.: Jeg dró enga ályktun; jeg spurði bara)  . Ætlast hv.þm. (G. Sv.) til að við förum að svara þeirri spurningu, sem hann treystir sjer ekki til að svara sjálfur? Eða ætlast hann má ske til, að bankastjóri sá, sem hjer á sæti í deildinni, fari að svara henni?

Jón Jónsson Við umræður um þetta mál þarf að athuga, hvað vakað muni hafa fyrir þinginu, þegar það fór fram á það við stjórnina að rannsaka málið og leita samninga við Íslandsbanka. Jeg hygg, að fyrir þinginu hafi vakað, að viðsjárvert væri að veita Íslandsbanka ótakmarkaðan seðlaútgáfurjett, einkum þar sem eftirlitið með bankanum væri ekki eins gott eins og það þyrfti og ætti að vera. Þetta var eflaust ástæðan fyrir því, að tekið var að semja við Íslandsbanka. Árangurinn af þeim samningum er sá, að hjer liggja fyrir tvö tilboð frá bankanum, sem þingið getur kosið um. En gallinn er sá, að nefnd sú, sem um málið hefir fjallað í þinginu, hefir að eins tekið afstöðu til annars tilboðsins, en ekkert sagt um, hvort hitt tilboðið, tilboðið, sem samninganefndin talar um, sje aðgengilegt eða ekki. Annað tilboðið er um kaup á hindrunarrjetti Íslandsbanka, að aðrir seðlar sjeu gefnir út hjer á landi en hans en hitt um kaup á öllum seðlaútgáfurjetti Íslandsbanka. Nefndin í þinginu hefir nú snúið sjer að fyrra tilboðinu, og vill meiri hl. hafna því, en minni hl. taka því. Um hitt tilboðið ræðir hún ekki, og þess hefir lítið verið getið í umræðunum um málið. Hygg jeg, að vert væri að athuga það betur en gert hefir verið. Það hefir komið fram við umræðurnar, að hætta væri á, að upp mundu koma peningavandræði hjer á landi og viðskiftakreppa. Með þetta fyrir augum er rjett að athuga það, hvort vjer mundum betur eða verfarnir með því, að Íslandsbanki hefði nokkum hluta af seðlaútgáfurjettinum í sínum höndum og Landsbankinn nokkurn hluta, eða hvort eigi mundi betra, að einn banki hefði hann allan. Því sýnist sjálfsagt að athuga hitt tilboðið betur en gert hefir verið hingað til, áður en málið er útkljáð í deildinni. Mjer skilst sem sje, að það sje töluvert aðgengilegra, tilboðið um afsal alls seðlaútgáfurjettarins af hálfu Íslandsbanka, en hitt, um útgáfurjett að því, sem er fram yfir 2½ milj. kr. Þótt það sje töluverð upphæð að borga út í einu, og þó að bankinn kunni að setja það fyrir sig að borga 350 þús. kr. fyrir seðlaútgáfurjettinn, þá getur ríkissjóður það. Hann getur tekið lán til þess. Vjer lifum á lánum nú hvort sem er, og þetta er ekkert stórfje, miðað við allar þær miljónir, sem nú eru í veltunni hjá okkur sem lánsfje. Mjer hefði því virst eðlilegri leið, að hv. fjárhagsnefnd tæki málið út af dagskrá nú og velti því fyrir sjer, hvort ekki væri rjett, að kaupa allan seðlaútgáfurjettinn með þeim kjörum, sem boðin eru. Og ef henni litist svo, gæti hún lagt álit sitt um það fyrir deildina, og þá yrðu greidd atkv. með eða móti, eftir því sem skoðanir falla. Jeg skal taka það fram um frv. þetta, að mjer finst það ekki aðgengilegt. Mjer virðist hálfankannalegt, að tveir seðlabankar sjeu í landinu. Þá virðist mjer sem tveir bankar sjeu í landinu, er skift sje á milli ábyrgðinni um seðlaútgáfu. En það tel jeg ekki heppilegt. Jeg er hræddur um, að nefndin og aðrir háttv.þm. hafi sett of mjög fyrir sig þessa yfirlýsingu Landsbankastjórnarinnar, að bankanum væri um megn að greiða þessi 350 þús. kr. Það er í sjálfu sjer ekki stór upphæð, í samanburði við það, ef hægt væri að koma í veg fyrir, að Íslandsbanki hafi ótakmarkaða seðlaútgáfu í framtíðinni. Og það fer eftir því, hvernig Landsbankanum er stjórnað, hvort nokkur hætta getur af því risið að greiða svo mikið fyrir seðlaútgáfurjettinn. Vjer höfum borið kvíðboga fyrir, að ekki mundi fást nægileg trygging fyrir því, að seðlar bankans væru tryggir, hvað sem í slægist fyrir okkur. Það er sú hætta, sem við höfum haft fyrir augum. Og einmitt af því, að bankaráð Íslandsbanka hefir verið kosið eins og hv.þm. V. Sk. (G. Sv.) tók fram, þá er sjerstök ástæða til að vera kvíðandi. Það er nú ekki annað en hjegómi, bitlingar handa einstökum mönnum. En vitanlega mætti kippa þessu í lag og gera þær kröfur, að þeir menn, sem kosnir eru í bankaráðið, hafi eftirlit með bankanum. Hingað til hefir alt verið átt undir bankastjórn Íslandsbanka. Hefir það enn ekki orðið að klandri. En fyrst vjer eigum að lögum rjett til þess að líta eftir rekstri bankans, á eftirlitið vitanlega að vera raunverulegt eftirlit. Með tilliti til frv. skal jeg lýsa því yfir, að jeg tel rangt að miða við bankaráðið, eins og það nú er. Og jeg vil alls ekki gera lítið úr því, að við höfum yfirtökin í bankaráðinu um alt það, er að rekstri bankans lýtur, þótt það hafi verið lítils virði undanfarið. Jeg vil því skjóta því til nefndarinnar, að hún taki þetta mál út af dagskrá og athugi báðar leiðirnar í þessu máli, og leggi síðan fram skriflegt álit um það, hvort fyrri leiðin sje farandi eða ekki.

Björn Kristjánsson Það þarf tæpast að lýsa því, að hjer á landi eru til hæfileikar til að gera uppgötvanir, og þeir mundu koma í ljós, ef eitthvað væri að þeim hlynt. En það hefir aldrei verið gert. Meiningin með einkaleyfislöggjöf er að verðlauna nýjar uppgötvanir og hvetja menn til starfa. Í stærri löndunum eiga menn hægra með að gera uppgötvanir en í þeim minni, þó að hæfileikarnir sjeu jafnir. Menn eiga þar kost á meiri fræðslu, geta betur fylgst með síðustu uppgötvunum og fært sjer þær í nyt, og menn geta fyr komið uppgötvunum sínum á markaðinn, geta fyr notið þeirra og fengið vinnu sina og hæfileika borgaða. í þessum löndum geta menn frekar haft gagn af stuttum einkaleyfistíma en í hinum. Aðstaðan er í alla staði gerólík. Hjer verður að veita meira svigrúm til þess að menn geti haft not af þessum uppgötvunum sínum. Það má segja, að nú sjeu allar bjargir bannaðar þessum mönnum, nema að rýmkað sje um. Það er meira að segja svo, að menn verða að fara til útlanda til að smíða sýnishornið af uppfundningu sinni, og eru það ekki lítil óþægindi, því ferðin er dýr, mennirnir oftast ókunnugir, og kostar fje og fyrirhöfn að koma sjer á framfæri. Þó einhver sje hjer hagur, þá er hann útilokaður frá því, sem hverjum uppgötvara er nauðsynlegt, og það er að læra að teikna. Hann verður að láta smíða sýnishornið fyrir sig af þessum ástæðum. Þegar á alt þetta er litið, virðist það augljóst, að 5 ára einkaleyfi er of stuttur tími. Að vísu er það tekið fram í frv., að leyfið megi framlengja um tvisvar 5 ár, og verður það þá alls 15 ár. En það er alveg á valdi stjórnarráðsins, hvort það verður gert. Í öðrum löndum er leyfið látið ná til óslitinna 15 ára og veitt skilyrðislaust. Þegar menn sjá þá örðugleika, sem íslenskir uppgötvunarmenn eiga við að búa, verður augljóst, að einkaleyfisgjöld þau, sem ákveðin eru í frv., eru alt of há. Í Danmörku er borgað fyrir einkaleyfi í 15 ár 675 kr. En eftir þessu frv. ætti sá, sem kaupir einkaleyfi hjer, að borga með stimpilgjaldi 1100 kr. fyrir jafnlangt tímabil. Nú er þess að gæta, að þessi einkaleyfisgjöld ber að sjálfsögðu að miða við, hversu mikinn arð uppgötvunin getur gefið í aðra hönd af viðskiftunum innanlands. Og hjer á landi er markaðurinn mjög lítill, þar sem íbúar landsins eru að eins 90 þúsundir. En í Danmörku eru þeir 3 miljónir. Það má því búast við, að uppgötvunin, ef hún snertir Ísland sjerstaklega, gefi af sjer jafnmikið minni arð hlutfallslega, eins og fólkið er færra hjer en í Danmörku. Annað mál er, ef uppgötvunin er þess kyns, að hún nær til fleiri landa; þá eykst auðvitað markaðurinn. En þá verður sá, sem í hlut á, einnig að greiða einkaleyfisgjöld þar. En nú er þetta ekki verstur galli þessa frv. Heldur er aðalgallinn sá, hvernig uppgötvarinn á að geta fengið einkaleyfið. Af öllu því, sem að frv. má finna, álít jeg að þetta sje það versta Þar er svo ákveðið, að uppgötvarinn getur ekki fengið leyfið, nema því að eins, að hann hafi í höndum sönnun frá útlendri „Patentkommission“, eða einkaleyfisnefnd, fyrir því, að uppgötvunin sje einkaleyfisfær. Þetta gæti máske verið mögulegt, en þar er sá hængur á, að útlendar „Patentkommissionir“ eru ekki skyldar að láta slíkt álit í tje, nema umsækjandi sæki um einkaleyfi þar. Þannig verður þá sá, sem ætlar að fá einkaleyfi á einhverju, sem t. d. að eins hefir gildi fyrir Ísland, fyrst að fá einkaleyfi á því í öðru landi. Af þessu mundi leiða mikill aukakostnaður, og óvissa um það, hvort uppgötvunin væri talin einkaleyfishæf í útlöndum. Jeg vil leyfa mjer að benda þeirri nefnd á þetta, sem á að fjalla um málið. því þessi lög, þannig úr garði gerð, veita engum innlendum manni meiri rjett til að nota einkaleyfi hjer en áður hefir verið. Og ef sett eru lög um þetta á annað borð, er ilt, að þau skuli ekki koma að neinum notum. Jeg vil því stinga upp á, að leyfistíminn sje 15 ár óslitin. Og leyfisgjaldið sje fært niður. Og enn fremur að hjer sje sett á stofn einkaleyfisnefnd (Patentkommission). Það mun að vísu rjett athugað hjá hæstv. stjórn, að nokkuð muni erfitt að setja slíka einkaleyfisnefnd, sökum þess að hún geti ekki fylgst nægilega vel með og vitað um, hvort ekki hafi verið veitt einkaleyfi á samskonar uppfundningu áður. En slíkar nefndir í öðrum löndum verða að halda ýms rit sjer til stuðnings, þar sem tilkynt er um allar nýjar uppgötvanir. Og jeg er sannfærður um, að t. d. Iðnaðarmannafjelagið hjer og verkfræðingafjelagið mundi geta bent á menn, sem hæfir væru í slíka nefnd. T. d. 3 menn. Svo framarlega sem ekki verður sett hjer slík „Patentkommission“, sem menn hjer gætu snúið sjer til, þá er þetta frv. algerlega gagnslaust fyrir okkur Íslendinga. Aftur á móti opnar það á gátt allar leiðir fyrir útlendingum. Því þeir geta altaf lagt fram sin útlendu einkaleyfisbrjef á einhverju, sem þeir vildu fá einkaleyfi á hjer. Jeg vil skjóta þessu til væntanlegrar nefndar, og benda henni á, að jeg álít frv. ótækt án þess arna. Þessar krókaleiðir, sem ætlast er til að umsækjandi verði að fara, eru með öllu ófærar. Jeg sje að svo komnu ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar. Þó vil jeg að eins drepa á eitt enn. Hæstv. stjórn virðist bera kvíðboga fyrir því, að hjerlendir dómstólar geti ekki dæmt slík mál, sem þessi. Þessi ótti held jeg að sje alveg ástæðulaus. Þess er að gæta, að dómstólarnir munu ekki dæma eftir öðru en skjölum þeim, sem fyrir liggja um málið. Það verður því sök aðilja sjálfs, ef hann ekki leggur fram þau gögn í málinu, sem nægja. Að lokum vænti jeg þess, að samkvæmt þessum bendinguin sjái nefndin sjer fært að bæta einkaleyfisnefndinni inn í frv. og ákvæði um, hvaða störf hún eigi að rækja.