Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. N., sem hefur haft þetta mál, sem er stjórnarfrv., til meðferðar, hefur reynt að setja sig dálítið inn í það og rætt það við Gunnar Böðvarsson verkfræðing, sem hefur undirbúið málið og að mestu samið frv. f.h. ríkisstj. Það eru nokkrir staðir, sem hafa hug á því að koma á hjá sér hitaveitu. Má þar nefna Húsavík, Hveragerði, Hrísey o.fl., og það þykir þörf á því að setja l., sem mynduðu ramma um, hvernig slíkar hitaveitur komist á, þar sem aðstaða þykir til að koma þeim upp. Sá rammi er nú skapaður með þessum l. Við fljótan lestur þeirra var ég til að byrja með dálítið hræddur við þær undantekningar, sem gerðar eru í 1. gr., þar sem hitaveitukerfi af ákveðinni stærð þurfa ekki að vera með. Þetta er sett inn í l. af því, að á nokkrum stöðum, bæði hér í Rvík og annars staðar, eru smáhitaveitukerfi, flest frá stórum miðstöðvum í samliggjandi húsum með fleiri íbúðum, og það hefur ekki þótt rétt að neyða þessi hitaveitukerfi undir öllum kringumstæðum og alltaf til að vera í heildarveitunni. Við nánari athugun sáum við, sem Gunnar Böðvarsson benti okkur líka á, að ef þessar smáhitaveitur væru það margar eða lægju þannig, að þær væru í vegi fyrir því, að heildarhitaveita gæti komizt á í viðkomandi bæ, þá eru í 6. gr. gerðar nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að heildin geti tekið þessar smáhitaveitur eignarnámi og neytt þær til að vera inni í heildinni. Þetta þarf þó ráðherra að úrskurða að undangenginni rannsókn, þannig að þegar nánar er að gáð, þá er sú hætta, sem mér í fyrstu virtist geta legið í þessu, sérstaklega hvað Hveragerði snertir, í raun og veru ekki fyrir hendi. Það er að minnsta kosti alltaf hægt að koma henni burt, þótt það geti tekið dálítinn tíma og fyrirhöfn að gera það. N. varð sammála um það, eftir að hafa lesið frv., reynt að setja sig inn í það og fengið um það upplýsingar frá verkfræðingnum, sem ég áðan nefndi, að mæla með því við hv. deild, að frv. yrði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Þetta frv. er um breyt. á l. nr. 46 frá 5. apríl 1948, um fiskmat og meðferð, verkun og útflutning á fiski, og er flutt eftir ósk atvmrn. og hefur þegar fengið afgreiðslu í hv. Nd. Frv. felur það í sér, að fjölgað verði yfirfiskmatsmönnum, og er það eftir ákveðinni ósk framleiðenda, að þessari breyt. er hreyft. Nú er það að vísu svo, að með frv. er engan veginn gengið eins langt og óskir framleiðenda voru, og geri ég ráð fyrir, að óánægju kunni að verða vart út af því, að ekki hefur verið farið lengra í þessu máli eins og stendur. En forsaga málsins er sú, að núgildandi l. um fiskmat voru sett 1948, og var það einn þáttur í þeirri litlu viðleitni til sparnaðar, sem ráðuneyti Stefáns Jóh. Stefánssonar beitti sér fyrir, þótt reynslan sýndi, að fæst af því kæmist í framkvæmd, sem þá var fyrirhugað. Þá var svo ástatt í fiskmatsmálunum, að hér voru starfandi 3 matsstjórar: fiskmatsstjóri fyrir saltfisk með sérstaka skrifstofu og 5 yfirfiskmatsmenn sér til aðstoðar, freðfiskmatsstjóri með skrifstofu og 5 yfirfiskmatsmenn sér við hlið, og auk þess var sérstakur skreiðarmatsstjóri. Á þessum tíma var framleiðsla á saltfiski miklu minni, heldur en hún er nú og framleiðslan á freðfiski líka stórum minni en nú er. Hér við bætist, að skreiðarverkun var svo til engin á þessum tíma og ekki séð þá, að hún hæfist að nokkru verulegu leyti. Það var þó aðallega af sparnaðarástæðum, að ég, sem fór með þessi mál sem sjútvmrh. í þann tíð, áleit, að of mikill kostnaður væri við þetta mat og því mætti fyrir koma á ódýrari hátt og þó á tryggilegan hátt með því að færa saman starfsemina eins og gert var með lagasetningunni frá 1948. Sparnaðurinn við þetta var þá eitthvað um 160 þús. kr. á ári fyrir ríkissjóðinn. Ég held, að það hafi verið forsvaranleg ráðstöfun að gera það á þeim tíma, sem var. Hitt getur svo aftur komið til mála, að þau lög, eins og önnur lög, þurfi athugunar og breyt. við eftir breyttum aðstæðum. Það var mikill vandi að finna sérstaklega matsstjórann, því að þekking manna í þessum efnum, t.d. á verkun á saltfiski og þvílíku, hafði ekki aukizt á stríðsárunum, heldur þvert á móti. Stríðsárin voru búin að fara svo með þekkingu manna á saltfiski, að það mátti segja, að þar væri hvorki orðin til framleiðsluþekking né matsþekking nema hjá hinum eldri fiskmatsmönnum, sem höfðu fyrir stríð verið við slík störf. Nú sýndi það sig og, þegar saltfisksframleiðsla og saltfisksverkun færðist í aukana eftir stríðið, að við vorum ákaflega illa á vegi staddir, hvað snertir verkun á þessari vöru. Við hlutum af því talsvert mikil og þung áföll á erlendum markaði, fiskurinn þótti illa verkaður og sérstaklega illa metinn o.s.frv. Ég held, að orsökin hafi verið sú, eins og ég benti á áðan, að þekking manna á þessu sviði var svo til niður fallin. Að minnsta kosti hafði henni mjög hrörnað. Og stríðsárin og sú vinna, sem stunduð var á þeim, hvort sem heldur var við framleiðslustörf eða annað, að minnsta kosti í sjávarplássunum, voru sízt til þess fallin að kenna mönnum vandvirkni. Hroðvirkni jókst mjög á ýmsum sviðum á þessum árum og það sýndi sig og kom hart niður einmitt á fiskverkuninni og þá ekki hvað sízt saltfisksverkuninni. Ég ætla, að nú sé talsvert góðum árangri náð hjá saltfisksframleiðendum og raunar hjá fiskmatinu líka í þessum efnum. Kvartanir yfir fiskinum eru orðnar tiltölulega litlar, í sumum tilfellum engar, og ber og við, að fiskinum er blátt áfram hrósað af kaupendunum, án þess að eftir því hafi verið leitað, eins og átti sér stað með síðustu farma, sem fóru til Spánar og voru verkaður fiskur. Samt sem áður er það svo, að fiskmatið hefur sætt ákaflega mikilli gagnrýni. Ég vil ekki segja, að sú gagnrýni hafi ekki átt rétt á sér í ýmsum tilfellum, en á mörgum sviðum hefur gagnrýnin verið ósanngjörn og of lítið jákvæð. Vel má vera, að það eigi ekki eins vel við nú að hafa allt matið undir einni skrifstofu eða einni yfirumsjón eins og þegar þessi l. voru sett, sem nú er verið að breyta lítils háttar. Ég vil benda á, að ein framleiðslugrein á þessu sviði hefur síðan svo að segja hafið sig upp af jafnsléttu, a.m.k. færzt mjög í aukana, og það er skreiðarframleiðslan. Eins og stendur er markaður góður fyrir þá vöru og líkindi til, að hann haldist, og þess vegna búa sig margir undir það nú að gerast skreiðarframleiðendur, sem ekki hafa gert það áður, og hinir, sem voru byrjaðir á herzlu á fiski til útflutnings, virðast allir færast í aukana og viða að sér efni í trönur til að þurrka skreið á í stórum stíl. Stofnað hefur verið sérstakt skreiðarsamlag, og það fór fram á það við hæstv. sjútvmrh., að matið á skreiðinni yrði algerlega leyst frá öðru fiskmati og settur yrði sérstakur skreiðarmatsstjóri. Ráðuneytið hefur ekki nema að nokkru leyti orðið við þeim tilmælum, en að svo miklu leyti sem það er gert af ráðuneytisins hálfu, þá liggur það fyrir í því frv., sem hér um ræðir. Ráðuneytið hefur tekið þá stefnu í þessu máli að leggja til, að fjölgað yrði fiskmatsmönnunum í 8 úr 6, eins og nú er. En hin raunverulega hækkun er ekki alveg eins mikil, vegna þess að í lögunum frá 1948 var til heimild í þá átt, að einum yfirfiskmatsmanni mætti bæta við, ef nauðsyn krefði, þó að hann væri ekki sérstaklega upp talinn í lögunum. Og hin stórum aukna saltfisksverkun og önnur verkun, t.d. freðfisksverkun, olli því svo að segja þegar í stað, að þessa heimild laganna varð að nota, svo að í rauninni hafa verið starfandi 7 fiskmatsmenn undanfarið, og þó að þeim nú sé fjölgað í 8, þá er hin raunverulega aukning ekki nema einn yfirfiskmatsmaður. Honum er ætlað að hafa sérþekkingu á meðferð og verkun harðfisks, eins og skreiðin er oft nefnd í daglegu tali, og leiðbeina um skreiðarmat um land allt. Það er vissulega mikið varið í það að fá slíkan leiðbeinanda, en ég efast um, að spor hins háa rn. í þessu efni til umbóta sé nógu langt tekið. Hitt skal svo viðurkennt, að það er nokkur umbót, sem hér á sér stað, og rétt að fallast á það eins og við horfir. Sjútvn. kynnti sér þetta mál og átti þess kost að heyra röksemdir fyrir því. Henni var ekki heldur ókunnugt nm hinar áköfu raddir, sem uppi eru um að gera umbætur á fiskmatinu frá því, sem nú er. En hún réðst ekki í það af sjálfu sér að gera breyt. á þessari till. hæstv. ríkisstj., vegna þess að það er hæstv. ríkisstj., eða sá ráðh., sem fer með þau mál, og það rn., sem verður að undirbúa slíkar breyt. og gangast fyrir þeim, og á síður við, að einstakar n. í þinginu gangi þar fram fyrir skjöldu, nema því aðeins að sýnt sé, að annað tveggja sé fyrir hendi, fullkomið andvaraleysi af hálfu þeirra, er með þessi mál fara, eða þá að till. úr þeirri átt stefni að dómi þm. eða þn. í öfuga átt við það, sem skyldi. Hvorugt tel ég að liggi fyrir. Maður getur ekki sagt, að það sé fullkomið andvaraleysi í þessum málum hjá rn., þó að það láti ekki þegar í stað undan þeim háværu kröfum, sem eru um það að gera breyt. á matinu, og það spor, sem stigið er með frv., er vissulega til fyrirgreiðslu og til nokkurrar úrlausnar í þessu máli, þó að ekki sé það full lausn. Hitt ber svo á að líta, að það mundi eðlilega auka tilkostnað ríkissjóðs mjög verulega, ef ætti að taka upp hið þrískipta gamla matsfyrirkomulag, eins og margir framleiðendur álíta þó að væri rétt. Sjútvn. þessarar hv. d. féllst því á það eftir atvíkum að mæla með samþykkt þessa frv. án breyt., og er það gert í þeirri von, að sú breyt., sem frv. sjálft gerir á lögunum, geti orðið til nokkurrar hjálpar við framleiðsluna og þá einkum og sér í lagi við framleiðslu skreiðarinnar, þar sem hinum nýja yfirfiskmatsmanni er ætlað að vera þar til leiðbeiningar, ekki einasta á einum framleiðslustað, heldur þeim öllum, sem verða nú í framtíðinni bæði norðan- og sunnanlands og ef til vill líka á Austfjörðum. - Ég vil geta þess við þetta tækifæri, að n. var ekki algerlega fullskipuð, þegar afstaða var tekin til málsins, þar eð einn hv. nm., hv. 6. landsk. þm. (GÍG), sat ekki þann fund, er málið var afgreitt á.



Herra forseti. Um frv. þetta er ekki margt að segja, og hefur fjhn. verið sammála um að leggja til við hv. d., að það verði samþ. óbreytt. Það, sem hér er farið fram á, er það aðallega, að Útvegsbankinn hafi sömu réttindi um ýmis atriði, eins og t.d. með vaxtatöku, þó að fasteignaveð sé á bak við, eins og Landsbanki Íslands; einnig um það að krefjast veðbókarvottorða ókeypis til eigin afnota eins og þeir bankar hafa aðrir, sem hafa starfað, bæði Landsbankinn og Búnaðarbankinn. Yfirleitt er þetta frv. aðeins til að koma á samræmi milli þessara þriggja banka um þau réttindi, sem þar er talað um og aðallega eru innifalin í því, sem ég hér hef minnzt á. - Sem sagt, n. leggur til, að hæstv. d. samþ. frv. þetta óbreytt.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir til 3. umr., var samþ. hér í gær í þessari hv. d. við 2. umr. eins og það var í byrjun borið fram í Nd. og eftir tilmælum landbn. þessarar hv. d. Við nánari athugun þótti n. rétt að breyta þessu frv. lítils háttar og hefur þess vegna nú við 3. umr. borið fram brtt. á þskj. 471. Þetta er sem sagt formsbreyt., en ekki efnisbreyt. á frv. og er í því fólgin, að efni 2. og 3. gr. í frv. er fellt í eina grein, sem verður 2. gr. Breyt. er sú, að í stað þess, sem í 2. gr. frv. segir, að „þegar eignarnám hefur farið fram samkv. 1. gr., skal ríkisstj. selja Kelduneshreppi jörðina“ o.s.frv., kemur heimild. Það þótti rétt að hafa þetta ekki bein fyrirmæli, heldur breyta því í heimild. Vil ég þá leyfa mér að lesa brtt. eins og hún er á þskj. 471, með leyfi hæstv. forseta. Hún hljóðar þannig: „Þegar eignarnám hefur farið fram samkv. 1. gr., skal leita umsagnar nýbýlanefndar um, á hvern hátt jörðin verði bezt nýtt, og er ríkisstj. heimilt að selja eða ráðstafa jörðinni á annan hátt í samræmi við till. nýbýlanefndar, en þó skal Kelduneshreppur ávallt hafa forkaupsrétt að þeim hluta jarðarinnar, er telja verður afréttarland. Um söluverð jarðarinnar eða hluta hennar skal fara eftir mati dómkvaddra manna.“ Þarna er sem sagt efni tveggja greina komið saman í eina grein, og fellur þá niður 3. gr. N. þótti að athuguðu máli réttara að afgr. frv. á þennan hátt frá sér, og ég vil geta þess, að þessi breyt. var borin undir flm. frv., og var hann henni samþykkur. N. væntir, að hv. deild geti fallizt á þessa brtt. núna við 3. umr.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls í gær leyfði ég mér að rekja það nokkuð samkvæmt hinni skýru grg., sem fylgir því, og vísa til grg. og þess, sem ég sagði þá varðandi málið í heild. En um nál. á þskj. 469 vil ég taka það fram, sem raunar kemur fram í því, að aðeins 3 nm. voru á fundi, er málið var afgreitt, og hafði einn af þessum þremur, hv. 4. þm. Reykv., fyrirvara um afgreiðslu málsins, en meiri hl. af þeim, sem voru viðstaddir, vildi samþykkja frv. óbreytt. Fyrirvari sá, sem hv. 4. þm. Reykv. áskildi sér, er varðandi tvær brtt., sem hann nú hefur borið fram á þskj. 468, og eru nú raunar þrjár, en sú þriðja er afleiðing af tveimur þeim fyrri. En eins og segir í nál.

Þær eru nú fjórar.

Afsakið, þær eru fjórar, en tvær þær síðari eru afleiðing, hækkunarákvæði, sem leiðir af tveimur þeim fyrri. En eins og segir í nál., þá eru þessar till. um það, að hann vildi láta hækka tekjumarkið, sem skerðing lífeyris var miðuð við, um 50% frá því, sem nú er, en það mundi þýða hækkuð iðgjöld til trygginganna og framlög til þeirra af opinberu fé um nálega 3%, og yrði hlutur ríkissjóðs af þeirri hækkun um 900 þús. kr. Önnur breyting, sem hv. 4. þm. Reykv. leggur til, er, að tekin verði inn ákvæði um mæðralaun, sem mundu nema 2% hækkun á tekjuliðum stofnunarinnar og kosta ríkissjóð um 600 þús. kr. Heildarhækkun sú, sem þessar breytingar mundu hafa í för með sér, mundi nema 5% á öllum iðgjöldum, sem greidd eru til trygginganna, og sömuleiðis á öllum framlögum til þeirra, og mundi kostnaður ríkissjóðs af þessu nema um 11/2 millj. kr. Það var nú hvort tveggja, að meiri hl. taldi, að ekki mundi heppilegt að gera slíkar hækkanir nú, hvorki að því er varðar iðgjöldin né heldur að því er varðar framlög hins opinbera til trygginganna og ekki heldur þá hækkun á hluta ríkissjóðs. Enn fremur er það, að það kemur fram í grg. þeirri, sem hér liggur fyrir, og umsögn um frv., að það er gert ráð fyrir, að innan tveggja ára fari fram heildarendurskoðun á tryggingalögunum. Töldum við í meiri hl. rétt að fresta þessum miklu breytingum þangað til slík endurskoðun hefði farið fram. Sá meiri hl., sem var til staðar á þessum nefndarfundi, leggur því til, að frv. verði samþykkt óbreytt eins og það liggur fyrir á þskj. 454.



Herra forseti. Ég er sammála meðmn. mínum um að mæla með því, að frv., eins og það liggur fyrir, verði samþ., að undantekinni 4. gr., um óbreytta framlengingu bráðabirgðaákvæðis laganna, sem mælir svo fyrir, að elli- og örorkulífeyrisgreiðslur skuli skertar hjá þeim mönnum, sem hafa tekjur umfram visst lágmark. En auk þess vil ég bæta inn í frv. nokkrum fleiri atriðum, eins og brtt. mínar á þskj. 468 bera með sér. Að því er 4. gr. frv. snertir, vil ég taka það fram, að með tilliti til ummæla, sem hæstv. fors.- og félmrh. viðhafði hér í þessari hv. d., þegar framlenging bráðabirgðaákvæðisins var til umr. á siðasta þingi, þá leyfði ég mér að vænta þess, að hæstv. ríkisstj. mundi bera fram á þessu þingi till. um annaðhvort afnám skerðingarákvæðisins eða verulega linkun á þeim ákvæðum. Og allt fram undir síðustu daga hef ég búizt við því, að frá hæstv. ríkisstj. mundu koma till. um þetta efni, eins og líka ljóst verður á þeirri grg., sem fylgdi frv. frá hæstv. ríkisstj., því að þar er frá því skýrt, að ýmsar ábendingar hafi verið athugaðar í þessu sambandi og fengin áætlun um kostnað við þær breyt., sem þar hefur verið drepið á. Nú hefur, mér til mikilla vonbrigða, ekki neitt af þessu orðið, og flyt ég því þessar brtt., sem hér eru prentaðar á þskj. 468. Eru þær allar, að undantekinni 2. brtt., um mæðralaun, við það miðaðar, að ákvæðinu um skerðingu lífeyris sé breytt sem næst í það form, sem ég taldi mig hafa ástæðu til að ætla að hæstv. ríkisstj. mundi leggja til, þó að ekki hafi nú af því orðið. Ég skal svo ekki hafa þennan formála lengri, en víkja að brtt. Fyrsta brtt. fjallar um breyt. á 2. málsgr. 13. gr. í lögunum frá 1946 og er þess efnis, að þeir, sem njóta eftirlauna af opinberu fé, sem eru lægri en nemur hálfum öðrum lífeyri, skuli fá ellilífeyrisgreiðslur frá Tryggingastofnuninni allt að því að fylla upp í þá upphæð, hálfan annan lífeyri. Lífeyrisgreiðslan nemur nú á fyrsta verðlagssvæði 6.120 kr., þannig að þeir menn, sem njóta eftirlauna samkv. 18. gr. eða eftirlauna frá sérstökum lífeyrissjóðum og hafa lægri eftirlaun en 9.180 kr., ættu að fá viðbót frá Tryggingastofnuninni allt að þeirri upphæð. Það er 50% hækkun á því skerðingarmarki, sem núna er miðað við, þ.e.a.s. úr 6.120 kr. upp í 9.180 kr. Því hefur margsinnis verið hreyft hér á hv. Alþ., að þessir menn hafi að vissu leyti orðið hart úti, þegar tryggingalögin voru sett, þannig að þeir, sem höfðu ekki hærri lífeyrisgreiðslur eða eftirlaun heldur en lífeyrir frá Tryggingastofnuninni nemur, höfðu ekki bætt sín kjör neitt frá því, sem áður var. Þeir einir, sem höfðu lægri upphæð í eftirlaun heldur en lífeyrisgreiðslur námu, fengu einhverjar bætur frá Tryggingastofnuninni, þ.e.a.s. fyllt upp í sem svaraði einföldum lífeyri. Hér er gert ráð fyrir að ganga til móts við þessar réttmætu kvartanir með því að hækka það mark, sem miðað er við að lífeyrir og eftirlaun samtals megi nema, upp í hálfan annan lífeyri, eða sem svarar 9.180 kr. fyrir einstakling á 1. verðlagssvæði. Önnur brtt. er um að taka upp nýjan bótaflokk, mæðralaun til ekkna, fráskilinna kvenna og ógiftra mæðra, sem hafa 2 börn eða fleiri á sínu framfæri. Frv. um þetta efni hefur nokkrum sinnum verið lagt fyrir þingið á undanförnum árum, og nú liggur fyrir hv. Nd. frv. um þetta sama efni, og eru meginatriði þess tekin upp í brtt. mína. Samkv. henni er gert ráð fyrir því, að einstæð móðir, sem hefur fyrir 2 börnum að sjá, skuli fá árlega sem svarar 1/3 úr lífeyrisupphæð, eða 1.360 kr. í grunn. Það eru liðlega 2 þús. kr. með núverandi vísitölu. Ef börnin eru 3, er ætlazt til að hún fái sem svarar 2/3 úr lífeyrisupphæð, en séu börnin 4, þá fái hún fulla lífeyrisupphæð fyrir sig, auk þess barnalífeyris að sjálfsögðu, sem greiddur er með börnunum. Í þessari till. er miðað við það, að einstæð móðir, sem er sæmilega hraust og vinnufær, eigi að geta séð fyrir barni, ef það er ekki nema eitt, með þeim barnalífeyri, sem Tryggingastofnunin greiðir henni. Séu börnin 2, leiðir að sjálfsögðu af því, að hún á óhægara með að vinna sér inn tekjur. Séu börnin fleiri, þá fer þeim mun meira af hennar tíma til að sjá um börnin, og þeim mun minni möguleikar eru fyrir hana til að afla sér tekna. Séu börnin orðin 4, verður að telja, að undir flestum kringumstæðum sé fullkomið verk fyrir konuna að annast um þau, og það er því gert ráð fyrir því, að hún fái þá greitt sem svarar fullum lífeyri. Það skal tekið fram, af því að ýmsir hafa fundið að þessari till., að það mundi sérstaklega falla í hlut ógiftra mæðra, að skýrslur sýna, að meginþorrinn af óskilgetnum börnum eru einbirni, en tiltölulega lítill hluti af mæðrum óskilgetinná barna á fleiri en eitt barn og mjög fáar fleiri en tvö. Þá vík ég að 4. till., sem í sjálfu sér er meginefni minna brtt., en það er, að skerðingarmarkið fyrir þá, sem hafa aðrar tekjur en lífeyrinn, verði hækkað um 50% frá því, sem nú er. Samkv. gildandi reglum eiga menn rétt á óskertum lífeyri, þó að aðrar tekjur nemi jafnhárri upphæð eins og lífeyririnn nemur samkv. lögunum, en það er fyrir einstaklinga á 1. verðlagssvæði nú 6.120 kr. Ef tekjurnar fara fram úr því marki, þá lækkar lífeyririnn um 1 kr. fyrir hverjar 2, sem tekjurnar nema, og fellur siðan niður með öllu fyrir einhleypinga á 1. verðlagssvæði, ef tekjurnar ná 18.360 kr. Eftir brtt. mínum er gert ráð fyrir því, að þó að maðurinn hafi 9.180 kr. í tekjur á 1. verðlagssvæði, þá fái hann fyrir því óskertan lífeyri, þannig að lífeyrir og tekjur megi þá nema samtals nokkuð yfir 15 þús. kr. án nokkurrar skerðingar á lífeyri. Séu tekjurnar meiri, þá á lífeyririnn að lækka eftir þeim reglum, sem ég gat um áðan, og falla niður, þegar tekjurnar eru komnar í liðlega 21 þús. kr. Tilsvarandi breyt. verður svo á 2. verðlagssvæði og eins tilsvarandi breyt. á greiðslu lífeyris til hjóna. Ég verð að telja, að þessi breyt. á skerðingarákvæðunum sé alveg sjálfsögð. Það var ekki tilætlunin, þegar lögin voru sett, að skerðing vegna tekna almennt gilti lengur en fyrstu 5 árin eftir að lögin tækju gildi. Nú hefur þetta verið framlengt um eitt ár, og það verður að játa, að það er býsna hart að fara strax að skerða lífeyri manns, sem ekki hefur nema 6 þús. kr. tekjur, t.d. hér í Rvík, ef hann kemur eitthvað upp fyrir það mark. Hér er því lagt til, eins og ég gerði grein fyrir áðan, að skerðingarmarkið verði hækkað um 50%, upp í liðlega 9 þús. kr., en skerðingarreglurnar að öðru leyti látnar haldast óbreyttar. Þriðja brtt. er svo bein afleiðing af hinum, sem ég hef nefnt. Þar er gert ráð fyrir því, að iðgjöld og framlög verði hækkuð eins og í gr. segir, þ.e.a.s., iðgjöld kvænts manns á 1. verðlagssvæði hækki úr 390 kr. upp í 410 kr., eða um 20 kr. á ári í grunn, - ég tala hér alls staðar um grunnupphæðir. Fyrir kvæntan mann á 2. verðlagssvæði nemur hækkunin 15 kr., og fyrir aðra iðgjaldsgreiðendur nemur hún 15 kr. á ári, einnig miðað við grunnupphæðir. Iðgjöld atvinnurekenda er gert ráð fyrir að hækki á 1. verðlagssvæði um 25 aura á viku, en á 2. verðlagssvæði um 20 aura á viku. Þá er gert ráð fyrir, að framlag sveitarfélaganna hækki um hér um bil 500 þús., úr 10.8 upp í 11.3 millj., og að framlag ríkissjóðs hækki úr 17.4 upp í 18.3 millj., eða um 900 þús. kr. í grunn. Þessar hækkanir nema rétt í kringum 5% til uppjafnaðar. Aukinn kostnaður Tryggingastofnunarinnar vegna breyt. á skerðingarmarkinu er áætlað að nemi nokkuð yfir 2 millj. kr. og kostnaðaraukinn vegna mæðralaunanna nálægt 2 millj., eða samtals nokkuð yfir 4 millj. kr. á ári alls, sem útgjöld Tryggingastofnunarinnar mundu aukast af þessum sökum. En sú upphæð nemur rétt í kringum 5% af þeim tekjuliðum, sem stofnunin nú hefur samkv. lögum. Eru þessar till. um breyt. á 24. gr. laganna frá 1952 við það miðaðar, að þessi tekjuauki fáist. Af þessu mundu grunnupphæðir framlags ríkissjóðs og sveitarsjóða hækka, eins og ég hef gert grein fyrir, um 500 þús. kr. í grunn, eða samtals útgjaldaauki þessara aðila verða nokkuð yfir 2 millj. kr. ári. Þessi hækkun, sem hér er um að ræða, er að minni hyggju ekki það mikil, að neinum sérstökum erfiðleikum valdi, enda var mér kunnugt um það, að ríkisstj. var allt fram undir það síðasta mjög að hugsa um það að taka upp og gera að sínum till. þær breyt. á skerðingarmarkinu, sem hér eru bornar fram, hvað sem því nú veldur, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki séð sér fært að bera þessar till. fram. Ég álít, að þessar breyt. séu aðkallandi, - ég vil segja alveg sjálfsagðar, - og ég álít, að sá kostnaðarauki, sem af þessu stafar, 5% aukning á framlögum til trygginganna, sé ekki það mikill, að það valdi sérstökum erfiðleikum og að af þeim sökum ætti ekki að vera hægt að gera þessar breyt. nú þegar. Meðnm. mínir telja rétt að láta þessar breyt. bíða, þar til heildarendurskoðun laganna fari fram, sem væntanlega verður fyrir árslok 1954, og er ég þeim sammála um, að nauðsynlegt verði að endurskoða lögin fyrir þann tíma, vegna þess að ýmis ákvæði í þeim eru miðuð við þau áramót. Hins vegar held ég, að það væri mjög gott að vera þá búinn að fá nokkra reynslu af þessum breyt., sem hér er gert ráð fyrir og áreiðanlega verða kröfur uppi um að gerðar verði á lögunum, þannig að hægt sé að sjá fyrir með fullri vissu þá, hver kostnaður fylgdi þessu og hvort ekki væri þá bætt úr þeim stærstu ágöllum, sem nú eru á lögunum, eins og ég hygg að margir mundu telja að gert væri, ef þessar till. fengjust samþykktar.



Herra forseti. Þótt hv. frsm. meiri hl. hafi nú gert ýtarlega grein fyrir því frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 454, og ég hafi ekki skrifað undir nál. með fyrirvara, þá vildi ég þó gera hér nokkra grein fyrir því hvers vegna ég er sammála þeim breyt., sem lagt er til að gerðar séu á löggjöfinni með því frv., sem hér er til umr. Eins og hv. frsm. tók fram, þá er 1. gr. frv. vegna breyt. á framlagi til sjúkrasamlaganna. Það þótti nauðsynlegt að hækka framlag ríkissjóðs til sjúkrasamlaga, þegar hækkuð voru daggjöldin á ríkisspítölunum úr 60 kr. upp í 70 kr., eins og nú er gert ráð fyrir á fjárlögum. Þess vegna er þessi brtt. borin fram, eins og hv. frsm. hefur lýst, og mun sú breyt. hafa í för með sér um 1.100 þús. kr. aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Nú er þetta ekki nema áætlunarupphæð, en samkomulag hefur orðíð um það milli ríkisstj. og fjvn. að taka inn á fjárl. 1 millj. kr. hærra framlag til þess að mæta þessum útgjöldum, í trausti þess, að það muni nægja á árinu. Um þetta atriði er enginn ágreiningur, hvorki í n. né hjá hæstv. ríkisstj. Hins vegar er það rétt, sem hv. 4. þm. Reykv. tók fram, að það var getið um það nokkurs konar fyrirheit af hæstv. heilbr.- og félmrh. hér í fyrra, að þeim ákvæðum, sem ákveða um greiðslu ellilauna, skyldi aðeins verða frestað um eitt ár. Hafði hæstv. ráðh. látið fara fram mjög nákvæma athugun á því, hvað það mundi kosta ríkissjóðinn að nema viðmiðunina alveg í burtu. Eftir því sem upplýst er, mundi þetta kosta tryggingarnar um 10 millj. kr., ef viðmiðunin væri afnumin, þannig að hver aðili, sem væri 67 ára, fengi fullar ellibætur, hvort sem hann hefði miklar eða litlar tekjur. Það var einnig athugað þá, hver kostnaðarhliðin yrði, ef aðeins væri miðað við 75 ára aldur og eldri. Ég hygg, að ég fari rétt með, og leiðréttir hv. 4. þm. Reykv. mig, ef svo er ekki, að það mundi kosta um 6 millj. fyrir tryggingarnar, ef greiddar yrðu bætur til allra, sem væru 75 ára og eldri. Ég verð nú að segja, að við vorum nokkuð undrandi yfir því, að þessi upphæð skyldi vera svo há, þegar takmarkið væri sett upp í 75 ár, en það mun ekki þýða að deila við dómarann um það atriði. Þær skýrslur, sem hafa fengizt um þetta atriði, munn sanna það, að þetta mun kosta þá upphæð, sem hér um ræðir, ef það hefði átt að færa takmarkið upp í 75 ár og greiða síðan öllum þeim, sem voru það gamlir eða eldri, full ellilaun. Ég verð að segja fyrir mína parta, að mér hefði þótt það ákaflega æskilegt, að slíkt hefði verið gert. En ég hef því miður ekki getað fallizt á það á þessu stigi og skal koma að því síðar. Þá hafði einnig verið rætt um það og það athugað, hvað það mundi kosta, ef hækkuð yrði viðmiðunin um 50%, eins og lagt er til í brtt. á þskj. 468, og eftir því sem upplýst er, mun það kosta 960 þús., ef sú breyt. væri gerð á löggjöfinni. Ég skal viðurkenna, að það hefði einnig verið mjög æskilegt að fara inn á þá tilhögun nú, en með því að bæði ber að stefna að því, að viðmiðunin verði afnumin að fullu annars vegar og hins vegar að endurskoðun fari fram á löggjöfinni, ekki einasta á þessu atriði, heldur svo mörgum öðrum atriðum, eins fljótt og verða má, og helzt ekki síðar, en innan tveggja ára, þá þótti mér rétt að fylgja því ráði að gera ekki þær breyt. á löggjöfinni, sem hér hefur verið rætt um, þ.e.a.s. að hækka viðmiðunina eða nema hana alveg í burtu. Þegar tryggingalöggjöfin var samþ. hér á hv. Alþ., féll það í hlut minn fyrir hönd Sjálfstfl. að hafa með þessi mál að gera í hv. heilbr.- og félmn. þessarar d. og hafa þar samvinnu við hv. 4. þm. Reykv. Hefur sú samvinna haldizt öll þessi ár, því að við höfum báðir átt sæti í n. síðan. Lagði ég á það megináherzlu í sambandi við afgreiðslu málsins, að ekki yrði gengið lengra í sambandi við bætur til nokkurs aðila en svo, að hægt væri að standa við þær óbreyttar í framtíðinni. Frá mínu sjónarmiði hefur það alltaf verið meginatriði, að tryggingarnar þyrftu ekki að bregðast þeim aðilum, sem bætur hafa fengið samkv. lögum, hvort heldur það hafa verið fjölskyldubætur, barnalífeyrir, ekkjubætur eða ellilaun, og stend ég ákaflega fast á því enn þann dag í dag. Ég teldi það vera stórkostlegt áfall fyrir tryggingarnar, ef það kæmi nokkru sinni fyrir, að það þyrfti að fara að fresta greiðslu bóta eða draga úr þeim frá því, sem ákveðið er með lögunum. Það mundi skapa vonbrigði hjá mönnum, sem byggt hafa afkomu sína m.a. á bótum úr tryggingunum, enda er mér kunnugt um það, að tryggingarnar eru orðnar slíkur liður í framfærslu hjá fjöldamörgum mönnum, að vitað er, að það eru til sveitir í þessu landi, þar sem hvert eitt einasta heimili hefur einhverjar bætur frá tryggingunum. Þetta er mitt sjónarmið í sambandi við tryggingamálin, og þess vegna vil ég ekki leggja til, að farið sé lengra í bótum en ríkissjóður getur og treystir sér til að uppfylla annars vegar og skynsamlegt þykir að leggja hins vegar bæði á atvinnuvegina og einstaklingana sjálfa í sambandi við iðgjöldin, fyrr en búið er að koma þeim málum í það horf, sem ég hef ávallt frá upphafi óskað eftir, að tryggingunum yrðu tryggðir ákveðnir tekjustofnar, sem ekki væru háðir afkomu ríkissjóðsins á hverjum tíma. Það tel ég ákaflega nauðsynlegt mál, og ég vildi beina því til hv. 4. þm. Reykv., sem er forstjóri trygginganna og sjálfsagt verður með í að athuga og endurskoða lögin, hvort ekki sé mögulegt að finna slíkan tekjustofn fyrir tryggingarnar, þar sem slíkar tekjur gætu að minnsta kosti tekið við áföllum í erfiðum árum. Hefur nokkuð verið byrjað á þessu í sambandi við erfðafjárskattinn, þar sem það hefur nú verið ákveðið, að hann skuli renna til þess að standa undir ákveðnu verkefni í sambandi við tryggingarnar, en ég tel, að það þurfi að fara miklu lengra inn á þá braut og að búa verði miklu betur um tekjustofna fyrir tryggingarnar heldur en gert hefur verið, ef það á að vera unnt að uppfylla þau loforð, sem gefin hafa verið í sambandi við lögin, þ.e. að minnka ekki bæturnar eða draga þær saman á einn eða annan hátt, en þar til þeim málum er komið í það horf, sem ég hef lýst, á ég ákaflega erfitt með að fylgja því að leggja þyngri byrðar á tryggingarnar, þar sem ég hef ekki neitt öryggi fyrir því, að þær geti þá staðið við sínar skuldbindingar. Þetta er ástæðan fyrir því, að ég hef ekki viljað fallast á, hvorki nú né fyrr, að bæta útgjöldum á tryggingarnar, nema því aðeins að hægt sé að tryggja á annan hátt tekjur á móti en þann, sem gert er ráð fyrir í lögunum, þ.e.a.s. beint úr ríkissjóði. Ég skal enn fremur taka það fram hér í sambandi við mæðralaunin, að ég tel, að sú brtt., sem hér er borin fram og er nú ekki neitt nýtt atriði, þar sem hún hefur verið borin fram hér á hverju ári, ætti jafnvel meiri rétt á sér heldur en nokkrar aðrar þær till., sem bornar eru fram á þskj. 468, og hefði ég ákaflega mikla tilhneigingu til þess að geta fylgt henni, að vísu kannske eitthvað breyttri, en því miður get ég ekki á þessu stigi málsins heldur lagt til, að hún verði samþykkt, og hygg ég, að þar fari saman áhugi minn annars vegar og áhugi hv. 8. þm. Reykv., þó að hann hafi af sömu ástæðu lagt til, að þessi till. verði ekki samþ. nú. Við munum bæði hafa þá skoðun, að það væri æskilegt, ef það væri hægt að taka þá till. inn, en hún kostar ríkissjóðinn 600 þús. kr., og mun ekki þykja ástæða til þess að bæta þeim útgjöldum á fjárlögin í ár eins og nú standa sakir. Ég vil hins vegar segja það, að ef það verður endanleg niðurstaða í þessari hv. deild að láta 500 þús. kr. í bókaútgáfu, þá geymi ég mér allan rétt til að athuga afstöðu mína í þessu máli, því að þá tel ég, að þeir hinir sömu menn séu svo bjartsýnir í fjármálum, að þeir ættu ekki að standa á móti 600 þús. kr. framlagi til þess að geta mætt þessum þörfum og óskum fjöldamargra manna í landinu. Ég mun því greiða atkvæði með frv. eins og það er og greiði á þessu stigi málsins atkvæði á móti brtt. á þskj. 469. Ef þetta mál þyldi bið, hefði ég óskað eftir því, að það yrði ekki afgreitt fyrr en séð væri endanlega fyrir um það mál, sem var hér til umræðu áðan, en ég sé ekki, að það sé mögulegt að draga málið svo lengi, enda er þá möguleiki til þess að taka upp í hv. Nd. þessar till. aftur, ef ske kynni, að hv. Ed. yrði svo bjartsýn á fjárhagsafkomu ríkisins, að það sé óhætt að bæta þar ofan á 500 þús. kr. í öðrum lið, sem ekki er eins aðkallandi að mínu áliti eins og sá, sem hér um ræðir.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umr. mjög, enda sízt ástæða til að deila við hv. þm. Barð. um þetta efni, því að mér er kunnugt um, að hann segir það rétt, að hann hefur í sínum flokki verið sá maður, sem bezt hefur unnið að framgangi tryggingal. hér á Alþ., sem ég kann honum þökk fyrir. En út af þeim orðum, sem hann lét falla um athugun ríkisstj. á því, hvað það mundi kosta að fella með öllu niður takmarkanir á lífeyrisgreiðslum samkv. bráðabirgðaákvæðinu, og sérstaklega því, sem hann sagði um að greiða að fullu þeim mönnum, sem orðnir eru 75 ára og eldri, þykir mér ástæða til að benda á nokkur atriði. Það voru mjög athuguð eftir beiðni ríkisstj. ýmis atriði eða ýmsar hliðar á því að fella niður skerðinguna á lífeyrisgreiðslum og þá sérstaklega fyrir menn, sem hefðu náð vissum aldri. En við þá athugun kom það í ljós, að það var allmikill meiningarmunur milli mín og tryggingaráðs annars vegar og hæstv. ríkisstj. hins vegar um það, hvernig skyldi afla fjár til þessa. Þeir menn, sem orðnir eru nú 75 ára, hafa engan eyri greitt til almannatrygginganna og aðeins greitt tvö ár lítils háttar til alþýðutrygginganna, sem voru í gildi áður en almannatryggingalögin komu, þannig að í raun og veru hafa þeir menn, sem þessum aldri hafa náð, ekkert borgað til trygginganna. Ef nú væri ákveðið að borga þeim fullan lífeyri í viðbót við lífvænlegar tekjur, segjum 20–30 þús. kr., þá er það í sjálfu sér gott og fallegt. En er það réttlátt og sanngjarnt að leggja iðgjöld á þá, sem nú bera uppi kostnaðinn við tryggingarnar, til þess að greiða þessum mönnum lífeyri í viðbót við lífvænlegar tekjur, þegar þeir hafa engin iðgjöld greitt til stofnunarinnar frá fyrstu tíð? Það er annað atriði. Þetta var ástæðan til þess, að tryggingaráð gat ekki mælt með fyrstu ábendingunni, sem greint var frá í fylgiskjalinu með frv. hér áðan. Tryggingaráð litur svo á, að það sé ekki réttlátt eða eðlilegt að hækka iðgjöld á almenningi, sem nú stendur undir tryggingunum, til þess að borga lífeyri þeim, sem hafa lífvænlegar tekjur - segjum 20–30 þús. kr. - og ekkert hafa greitt til trygginganna, þó að þeir hafi náð þeim aldri, sem hér var nefndur áðan. Það er mín skoðun, að það sé mjög vafasamt að gera það. Þess vegna hefur tryggingaráð bent á aðra leið í þessu efni, sem það fyrir sitt leyti telur líklegasta, sem sé þá, að athugað verði, hvort ekki sé rétt að breyta ákvæðum l. í það horf, að réttur til ellilífeyris sé ekki eingöngu bundinn við ákveðinn aldur, 67 ár, heldur jafnframt það, að hlutaðeigandi maður hafi látið af störfum. Markmið og tilgangur trygginganna er ekki út af fyrir sig að greiða lífeyri þegar vissum aldri er náð, heldur að tryggja menn fyrir því, að þegar þeir eru óvinnufærir fyrir aldurssakir, þá skuli þeir hafa rétt á ákveðnum lágmarkstekjum, eða þegar tekjur þeirra falla niður vegna þess, að þeir hafa látið af störfum og ekki getað unnið lengur. Þessi grundvallarregla er líka notuð í tryggingum, sem við höfum sjálfir hér á landi, og það er í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Þar er ekki ákveðið, að menn skuli fá eftirlaun eða lífeyri þegar þeir eru orðnir 65 ára og mega hætta störfum, heldur þegar þeir eru orðnir að minnsta kosti 65 ára, ef þeir þá hafa látið af störfum, en meðan þeir halda áfram sínum störfum njóta þeir að sjálfsögðu ekki eftirlauna í viðbót við sín laun. Ég álit, að það sé fullkomlega athugandi, hvort ekki sé vert að færa þessa reglu, sem gildir um tryggingarnar úr Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, yfir á almannatryggingarnar almennt. Og það er einmitt sú ábending, sem kom frá tryggingaráði til ríkisstj. og hún telur, að mér skilst, að vert sé að athuga í sambandi við endurskoðun á tryggingalögunum fyrir árslok 1954. En það breytir ekki því, að menn, sem eru á tekjubilinu frá 6–9 þús. kr., eiga að minni hyggju að fá rétt til fulls og óskerts lífeyris engu að síður, hvað sem ræðst að því er framtíðina varðar með hina, sem hafa hærri tekjur, því að ég geri ekki ráð fyrir því, að það verði nokkru sinni gengið svo langt niður í þessu efni, að maður, sem hefur 9.000 kr. tekjur og ekki meira, verði talinn halda áfram störfum. Það getur ekki verið nema lítill hluti af hans starfi, sem svarar til slíkra tekna. Þetta vildi ég nú láta fylgja til skýringar út af þeim orðum, sem hv. þm. Barð. lét hér falla um þetta efni áðan. Ég er honum sammála um þýðingu trygginganna, þær séu orðnar núna svo mikill þáttur í afkomu alls almennings í landinu, að ég hygg, að það komi ekki til mála, að það séu bornar fram í alvöru till. um að skerða þær. Ég skal t.d. benda á það hér í Reykjavík, að þar nema bótagreiðslur Tryggingastofnunarinnar einnar saman nokkuð yfir 3 millj. kr. á hverjum einasta mánuði og það einmitt til þess fólks, sem hefur engar, sáralitlar eða litlar aðrar tekjur heldur en þær bætur, sem úr tryggingunum koma, auk þess sem sjúkrasamlögin greiða fyrir læknishjálp, sjúkrahússvist og annað þess háttar nokkuð yfir eina millj. kr. á hverjum mánuði. Það þarf engum getum að því að leiða, hversu miklu það mundi breyta hjá fólki, ef þessar tryggingar yrðu skertar verulega, að ég ekki tali um, ef þær yrðu felldar niður. Mér þykir vænt um þau viðurkenningarorð, sem hv. þm. Barð. - og enda líka hv. frsm. - lét falla um nauðsyn mæðralauna. Og ef von væri til þess, að hann gæti fylgt þessari till. með því að fresta afgreiðslu málsins um einn til tvo daga, þá mundi ég að sjálfsögðu ekki vilja missa af þeim líkum. En ekki get ég látið vera að benda á, að þessi áhugi hefur nú komið fram hér fyrr. Ég held, að þetta sé í fjórða skiptið, sem þessar till. eru bornar fram hér á þingínu síðan almannatryggingalögin voru samþykkt, og alltaf hefur þeim verið tekið vel, en aldrei hefur verið svo ástatt með fjármálin eða annað, að hægt væri að samþykkja þær. Ég verð að segja, að þó að mér sé vel kunnugt um það, að erfitt sé að koma saman fjárlögum, þá hygg ég nú, að með samvizkusamlegri leit mætti finna einhverjar fjárveitingar þar, sem jafnvel væru heldur minna aðkallandi, en þær 500–600 þús. kr., sem það mundi kosta ríkissjóðinn að samþykkja till. um mæðralaun. Og ég vildi vona, að við nánari athugun á því gætu nú bæði frsm. nefndarinnar og hv. þm. Barð., formaður fjvn., komið auga á eitthvað slíkt, ef ekki væri þá fært að hækka einhverja tekjuliði sem því svaraði, sem ekki er nú óhugsandi heldur. Að því er snertir ummæli hv. þm. Barð. um nauðsyn þess að finna sérstakan tekjustofn fyrir tryggingarnar, þá er ég honum sammála um það, að það væri mjög æskilegt. Í sjálfu sér er ekki erfitt að benda á einhvern tekjustofn í því efni, heldur liggja erfiðleikarnir sennilega í því, að það er talið, að það séu önnur útgjöld, sem kalli að til þess að verja fénu til. En ég skal aðeins minna á, að tiltölulega nýr skattur eins og söluskatturinn, sem var lagður á í ákveðnu augnamiði, til þess að standast uppbótagreiðslur á útflutningsafurðir og niðurgreiðslur hér innanlands, og nú er áætlað að muni gefa í tekjur á næsta ári í kringum 90 millj. kr., er enn í lögum og enn í fjárlögum, þrátt fyrir það þó að útflutningsuppbætur séu niður felldar og uppbótagreiðslur hafi mjög verið skertar. - Allur kostnaður ríkis og sveitarfélaga samanlagt á öllu landinu vegna trygginganna mun vera í kringum 60 millj. kr. Það eru áætlaðar um 35 millj. kr. í fjárlögum af hálfu ríkissjóðs, og mun vera eitthvað milli 24 og 25 millj. kr. frá sveitarsjóðunum eftir sömu áætlun. Þessar 60 millj. kr. eru þó ekki nema um 2/3 hlutar af því, sem söluskatturinn er áætlaður í frv. hæstv. fjmrh. nú. Nú verð ég að segja það um söluskattinn, að hann er nú einn af þeim sköttum, sem mér er nú verst við af þeim tollum og sköttum, sem nú eru á lagðir. Að sjálfsögðu mætti nokkuð lagfæra það með því að bæta úr verstu smíðagöllunum á honum, þannig að hann sé ekki marglagður á. En ef hann er tekinn á annað borð, þá sýnist mér, að það lægi ekki fjarri að nota hann einmitt í þessu augnamiði. Þetta er aðeins ábending, sem ég legg hérna fram, án þess að mér detti í hug, að á þessu þingi verði nokkru slíku ráðið til lykta. Ég geri mér sem sagt enn vonir um, að við afgreiðslu málsins hér í d. komist menn á þá skoðun, að sú hækkun, sem gert er ráð fyrir að muni leiða af mínum brtt. og nemur fyrir ríkissjóðinn ekki nema eitthvað nálægt 11/2 millj. kr., sé ekki svo mikil, að erfiðleikum valdi, og sú hækkun á iðgjöldum, sem gert er ráð fyrir að komi á iðgjaldagreiðendur, 15–20 kr. í grunn á hvern, sé ekki svo mikil, að ekki sé beinn vinningur að því að fá fyrir það þau auknu fríðindi og þær auknu bætur, sem þetta mundi gera tryggingunum fært að greiða af hendi.



Herra forseti. Ég skal verða við tilmælum hæstv. forseta um að ræða ekki mjög þetta mál hér. Ég get látið nægja að vísa að mestu leyti til grg. Þar er tekið fram, hvers vegna frv. er fram borið, og vil ég leyfa mér að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa frv. var málið reifað að nokkru leyti af hæstv. menntmrh. Get ég því verið stuttorðari um það nú heldur en ella. Menntmn. er sammála um það, að styðja beri þessa stofnun, eftir því sem nauðsyn er á og fé vinnst til. Hún er einnig sammála um það, að það er hæfilegra og viðkunnanlegra og landinu til meiri sóma að leggja fram beint fé til stofnunarinnar, annaðhvort að hún hafi vissar tekjur af formlegri sölu og gróða ríkisins af áfengi eða þá beint úr ríkissjóði, sem væri heppilegast, heldur en hitt, að lifa á lögbrotum, áfengislagabrotum þegnanna, og það sé alveg háð því á hverjum tíma velgengni þessa sjóðs og aukning bókaútgáfunnar, að sem mest og flest áfengislögbrot séu háð í landinu, svo að sektir komi sem mestar til ríkissjóðs - eða réttara sagt til þessa sjóðs. Eins og sakir standa virðist þessari stofnun vera allmikils fjár þörf, því að allir vita, hversu geysilega dýrtíð hefur nú aukizt og ekki sízt á sviði bókaútgáfu. Um hinar deildir sjóðsins skal ekki vera fjölyrt hér, því að þar má nokkuð sníða stakk eftir vexti, en þar sem stjórn þessa sjóðs, menntamálaráð, hefur hafizt handa um ýmsar merkar og ágætar útgáfur og menningarrit fyrir þjóðina, þá er erfitt að hætta þar við í miðjum klíðum, og í raun og veru er þjóðinni mjög nauðsynlegt að fá þau rit sem fyrst út. Það er búið að gefa út nú þegar fjögur bindi af Íslandssögu hinni lengstu, sem gefin hefur verið út, og menn bíða langeygðir eftir því, að meira komi af því riti, sem á að verða alls 10 bindi. Þegar er hafizt handa um Íslandslýsingu, mjög rækilega, sem einnig er mjög nauðsynlegt verk, þar sem við nú búum við lýsingu Þorvalds Thoroddsens á landinu, sem var ágæt og prýðileg á sínum tíma, en það leikur ekki á tveim tungum, að við erum orðnir á eftir flestum öðrum þjóðum um að hafa reglulega góða og fjölþætta lýsingu af landi okkar. Ég hygg jafnvel, að þar standi Grænland framar undir hinni svo kölluðu „ágætu stjórn“ Dana með lýsingu af sínu landi. Þó að hún sé ekki færð í eina sérstaka bók, þá er í því riti, sem snertir það, líklega öllu rækilegri lýsing af flestum svæðum Grænlands heldur en nokkurn tíma er hér á voru landi, Íslandi. Þetta má ekki svo búið standa. Menningarsjóður er búinn að ráða sér ritstjóra, Eyfirðing, ágætan að því er virðist, vísindamann að mörgu framarlega, Steindór Steindórsson, og er þegar farið að hefjast handa og komnar nokkrar ritgerðir um það efni, sem þegar er búið að leggja fram fé til og kaupa. Í þriðja lagi er það, að historisk-topografiska lýsingu, sögulega staðháttalýsingu, eigum við ekki aðra hér, heldur en Kaalund gamla, sem nú er þegar uppseldur, og þótt góður væri á sínum tíma, mun hann þykja ærið úreltur. Nú er þegar búið að ráða mann til framkvæmda um að gefa út sjálfstæða íslenzka bók um það efni, sem verður sennilega viðlíka stór og Kaalund, í tveimur bindum, og virðist sá maður vera mjög vel að sér í þeirri grein, og ætti að gera ráð fyrir, að sú bók yrði mörgum til gagns og ánægju. Einnig er það leikritaútgáfa þessa sjóðs, sem sýnist vera mörgum til gagns og gleði, og fleiri bækur eru slíkar, sem hann hefur á prjónunum nú og hefur gefið út, en þessar bækur, fræðibækur margar, er nauðsynlegt að séu ekki seldar við ofurverði, og því er það, að nauðsynlegt er og rétt að styrkja, eftir því sem föng eru á, þetta fyrirtæki. Við nm. erum, eins og nái. ber með sér, nokkuð bogavarir um þetta atriði og vildum nú skjóta því undir hv. deild, hvort hún vildi ekki við þessa umr. samþykkja frv. eins og það nú liggur fyrir, en n. mun taka fyrir 3. umr. frv. til athugunar, hvort ekki sé heppilegra að breyta því á annan veg, t. d. þannig, að framlagið komi beint úr ríkissjóði, en óskum þess helzt, að ekki verði farið að koma með slíkar breytingar nú við 2. umr., því að það er alltaf tími við 3. umr. til að athuga þetta, enda er ekki víst um nema fram komi fjárframlag nú á fjárlögum til sjóðsins, svo að það breytist þá nokkuð öll aðstaða, og verður sennllega beðið með 3. umr., en þá verður komið fram, hvað hæstv. stjórn og fjvn. vill gera á því sviði. Þess vegna er það ósk okkar, að nú við þessa umr. verði frv. samþykkt eins og það liggur fyrir og n. hefur flutt það, en við 3. umr. verður alltaf tækifæri til að koma með brtt., ef hv. dm. þykir ástæða til þess, eða n. jafnvel getur tekið til sinna ráða um það atriði, en eins og allir sjá, er nú ástand svoIeiðis um tekjur sjóðsins, að ekki má við svo búið standa, nema því aðeins að hann leggi niður sína bókaútgáfu að mestu leyti.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls minntist ég á það, hvort hv. n. vildi ekki gera þá breytingu á þessu frv., að tekjurnar væru ekki bundnar við rekstrarhagnað Áfengisverzlunar ríkisins. Nú sé ég í nál., að hv. n. hefur ekki treyst sér til þess að koma fram með þá breytingu, sem ég minntist á, og þykir mér það miklu miður. Ég tók það fram þá og skal endurtaka það hér, að ég tel, að því fleiri aðilar sem eiga afkomu sína undir gróða Áfengisverzlunar ríkisins, því erfiðara verður að fá þeim málum kippt í það horf, sem nauðsynlegt er fyrir þjóðarheildina, enda er það ekki annað, en að fara í felur með þetta framlag að vera að taka það af ágóða Áfengisverzlunarinnar, sem annars rennur óskiptur til ríkisins, svo að það er í raun og veru að taka þetta úr ríkissjóði. Ég sé einnig, að hv. n. leggur til, að frv. verði samþykkt. Að vísu sagði hv. frsm. í ræðu sinni hér, að það yrði athugað fyrir 3. umr. Sé ég ekki, hvers vegna á að geyma að ákveða um svo stórt fjárframlag sem hér um ræðir, hvorki meira né minna en hálfa milljón króna, er á að fara til bókaútgáfu til Menningarsjóðs, og hefði ég haldið, að það þyrfti að ræða um þau atriði nokkru nánar í sambandi við afgreiðslu fjárl. Það hefur ekki þótt rúm fyrir hálfa milljón króna á fjárl. nú, þótt það hafi verið til nauðsynlegri þarfa, m. a. til heilbrigðismálanna. Ég vil mjög vara hv. deild við að samþykkja frv. eins og það liggur fyrir nú, m. a. vegna þess, hversu erfitt er að koma saman fjárl. eins og stendur. Ég hygg, að það séu margir menn, sem heldur vildu láta eitthvað af þessu fé til þess að bæta úr aðkallandi þörf í sambandi við líknarstarfsemi, en að keppa við frjálsa aðila um bókaútgáfu, jafnvel þótt það sé svo merk bókaútgáfa eins og hv. frsm. lýsti, en 500 þús. kr. árlega til slíkrar bókaútgáfu er ekkert lítið fé. Ég vil því leyfa mér að bera fram hér brtt., þrátt fyrir tilmæli hv. frsm., um að 2. málsgr. 1. gr. orðist svo: „Ríkissjóður greiðir til Menningarsjóðs framlag eftir því, sem árlega er ákveðið í fjárlögum, enda sé það miðað við, að Menningarsjóður geti jafnan haldið áfram eðlilegri starfsemi.“ Ég viðurkenni það, að Menningarsjóður eins og margar aðrar stofnanir á að halda áfram starfsemi sinni, en það verður alltaf að vera undir mati Alþingis, hvort það sé nauðsynlegt að leggja í það hálfa milljón árlega eða hvort hægt sé að koma því öðruvísi og heppilegar fyrir. Ég vil því leyfa mér að leggja þessa brtt. fram til hæstv. forseta. Ef hv. frsm. n. óskar þess, að hún sé tekin aftur til 3. umr. og því fylgja einhver loforð frá n. um það, að greininni verði breytt eitthvað í þá átt, sem ég fer fram á, þá skal ég að sjálfsögðu verða við þeim tilmælum, en að öðru leyti óska ég eftir því, að efnislega gangi atkvæði um þetta mál hér við þessa umræðu.



Herra forseti. Ég vil leiðrétta það hjá hv. þm. Barð., að hér er ekki í raun og veru verið að ræða um hálfa milljón, heldur er það í hæsta lagi í kringum 300 þúsundir, því að þegar hefur sjóðurinn 200 þúsundir eða nálægt því í sektafé, sem rynni auðvitað til ríkissjóðs, ef þetta frv. gengur í gildi, og verður séð um það, eins og í raun og veru má líka sjá á nál. okkar nm. Ég held, að það skilji ekki svo mjög mikið á um það hjá okkur hv. þm. Barð., hvert ber að stefna í þessu, en ég vil sérstaklega, eftir því sem ég sagði áður líka, óska þess, að hann vildi draga þessa brtt. sína aftur til 3. umr., þar sem við nm. gefum í skyn, að við munum endurskoða þessa yfirlýsingu í nál. okkar fyrir 3. umr. Það er þannig, eins og ég drap á líka í fyrri ræðu minni, að það getur komið fyrir, að þessi hv. þm. sem formaður fjvn. eigi eða komi til að eiga drjúgan þátt í því að ákveða í þetta sinn skömmtun til sjóðsins. Ég geri ekki ráð fyrir því yfirleitt, að þetta frv. verði afgreitt héðan frá deildinni, fyrr en komin er nokkurn veginn vissa um það, hver sú greiðsla verður og það beint frá ríkissjóði eða hvort hún verður nokkur. Þess vegna er það, að mér þætti það heppilegast frá mínu sjónarmiði séð, og ég veit það, að samnefndarmenn minir eru á sömu skoðun, að við fengjum hér nokkurn veginn ákveðna yfirlýsingu um, hvað deildin vill í þessu efni, hvort hún í raun og veru vill styðja þennan sjóð og þessar útgáfur, sem nú er verið að koma fram með, og ég hygg, að málið geti leystst, þótt á annan hátt kunni að verða heldur en með formlegu samþykki laga, og eigi ef til vill hægara með að leysast, svo að vel fari hjá öllum, einmitt með því að fá ákveðna og styrka viljayfirlýsingu hjá deildarmönnum. En sem sagt, ég tel það ekki viðunandi að hafa þessar sektartekjur til Menningarsjóðs. Ég tel það heppilegra - og við teljum það allir nm. heppilegra, að greiðslan komi beint frá ríkissjóði, heldur en frá áfengissölu ríkisins, ef því verður við komið, og þess vegna er það þannig, að við óskum eftir því núna að fá viljayfirlýsingu þingdeildarinnar um stefnuna, hvort það á að styrkja Menningarsjóð eða ekki nú, en erum tilbúnir og meira að segja í samráði við hv. þm. Barð. að taka ákvörðun og tala við hann, ef hann tekur sína brtt. aftur núna til 3. umr. Ég vænti þess fastlega, að við fáum núna ákveðin svör og Menningarsjóður fái einnig frá deildinni svar um það, að hún vilji styrkja hann, ef ekki á annan hátt, þá á þennan, sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. frsm. og hv. menntmn. fyrir þá yfirlýsingu, sem hann gaf hér, að hann teldi, að það væri heppilegra, að framlagið kæmi beint úr ríkissjóði, en að Menningarsjóður hefði tekjur sínar frá áfengisverzluninni, ef hægt væri að koma því þannig fyrir, og er það í fullkomnu samræmi við mína till. og umræður mínar um málið hér áður. Ég skal einnig gjarnan verða við tilmælum hv. frsm. um að taka till. aftur til 3. umr. Það, sem vakir fyrir mér, er aðeins að fá lausn málsins á sem eðlilegastan og beztan hátt, og er hér með till. tekin aftur til 3. umr. Ég vil hins vegar benda hv. frsm. á, að mér þætti ekki óeðlilegt, þegar um svo stóra upphæð er að ræða eins og hér, um 500 þús. kr., þá lægju fyrir hér hjá hv. deild nokkur gögn í sambandi við starfrækslu Menningarsjóðs. Þótt þau séu í höndum hv. frsm., þá eru þau ekki í nál., og hefði verið náttúrlega eðlilegast og æskilegast, að þau hefðu verið birt með nál„ svo að þm. hefðu getað kynnt sér þau. Ég vil í þessu sambandi leyfa mér að upplýsa, að bókaútgáfur núna í landinu og bókasöfn hafa upp undir 500 þús. kr. úr ríkissjóði fyrir utan þessa stofnun hér, m. a. fornritaútgáfur nokkuð, en þó hafa bókasöfnin nærri 300 þús. kr. beinan styrk og þess utan yfir 150 þús. kr. frá skemmtanaskattinum, svo að það er síður en svo, að hér sé skorið nokkuð við nögl sér í sambandi við útgáfu merkra bóka hér á landi. Auk þess gæti ég hugsað mér, að það væri meiri nauðsyn að láta einhverjar ákveðnar fúlgur til Menningarsjóðs í sambandi við ákveðin verk á vissum árum, þó að ekki sé sett fast framlag, eins og ætlazt er til hér, með lögum, en alltaf er ég til viðræðna um þessi mál við hv. n. og tek þar af leiðandi nú á þessu stigi mína tilh aftur til 3. umr.



Herra forseti. Það var ekki út af frv. sjálfu, sem ég ætla að taka til máls. Það var út af ummælum hv. þm. Barð. um það, að prenta beri hér mikil og mörg gögn í þessu máli. Það er auðvitað ágætt og gott að hafa þau prentuð, en ég kann betur við þann sið að safna gögnum til nefndarinnar og gefa aðeins útdrátt úr þeim, eins og í raun og veru er gert í grg. þessari. Ég er á þeirri skoðun, að það sé miklu heppilegra fyrir landslýðinn að verja fé í það að gefa út menningar- og merkisrit eins og til að mynda Menningarsjóður er að gefa út heldur en allt of langdregin og margupptuggin ummæli og álitsgerðir frá kannske 6–7 aðilum, sem hver étur upp eftir öðrum, og er ekki nema til kostnaðar og erfiðleika að gefa slíkt út á prenti. Þess vegna stendur þannig á því, að við förum jafnan, þar sem ég er frsm., hóflega í að láta prenta nema það, sem ég sé að er nauðsynlegast fyrir málið, en í þessu máli skal hv. þm. Barð. fá til umráða öll þau gögn, sem hér liggja fyrir hjá n., til lestrar og lærdóms.