Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hákon Kristófersson Jeg hefi eiginlega ekkert sjerstakt um frv. að segja, annað en það, sem jeg sagði við 1. umr. þess. Jeg sje, að það er komin fram brtt. við það á þskj. 92 frá hv.þm.N.-Þ. Jeg hefi ekkert á móti henni, en leyfi mjer aðeins að leggja það til, að frv. verði samþ. með brtt. - Þessi Sigurðarstaðavík mun vera á miðri Melrakkasljettu að norðanverðu, og má telja hagkvæmt að fá slíkri löggildingu á komið. Og á það vil jeg benda, að ef þessi lög verða eigi til gagns, þá geta þau að minsta kosti ekki skaðað, með þeim takmörkunum, sem sett eru. Fleira hefi jeg svo ekki um frv. að segja, en býst við, að hv. d. sýni því sömu velvild og við 1. umr. og lofi því að ganga áfram.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Eins og nál. ber með sjer þá hefir n. klofnað og minni hl. komið fram með breyt. á frv., þó hann gangi ekki alveg á móti því. Mun hann gera grein fyrir sínu áliti sjerstaklega. Stj. mun hafa átt frumkvæði að þessu frv., vegna ósamræmis, sem á sjer stað í núgildandi kosningalögum. En úr því að farið var að hreyfa við löggjöfinni á annað borð, mun henni hafa þótt rjett að nota tækifærið til að koma um leið fram fleiri breyt. á lögunum, svo sem rýmkun kosningarrjettar í lýðræðisáttina. Samkv. frv. færist aldurstakmarkið úr 25 árum niður í 21 ár. Þessi kosningarrjettaraldur er kominn á í öllum nágrannalöndunum, en er nú í fyrsta sinn settur inn í löggjöf hjer á landi. Önnur breyt. er í því fólgin, að menn, sem þiggja af sveit. fá að halda kosningarrjetti sínum óskertum, án þess að eiga þar undir ákvörðun pólitískra sveitarstjórna. Þriðja breyt. er á þá leið, að allir bæjarfulltrúar skulu kosnir í einu fjórða hvert ár, og auk þeirra varafulltrúar. Kosning varafulltrúa er nauðsynleg sparnaðarráðstöfun, til þess að ekki þurfi að efna til nýrra kosninga, ef aðalfulltrúi deyr eða forfallast. Þessu er eins fyrir komið og við landskjör þingmanna. Kosturinn við það að kjósa alla bæjarfulltrúana í einu er aðallega sá, að með því fyrirkomulagi geta minstu flokkarnir notið atkvæða sinna og komið að fulltrúum, þó að, þeim sje það ómögulegt undir núverandi fyrirkomulagi. Gert er ráð fyrir, að kosið verði í fyrsta sinn samkv. þessum l. árið 1930, svo að nýju kjósendurnir fái þá þegar tækifæri til að neyta kosningarrjettar síns. Auk þeirra breyt., sem jeg nú hefi nefnt, er ætlast til, að borgarstjóri sje kosinn af bæjarstjórn, í stað þess að hann nú er kosinn af bæjarbúum. Þetta er nauðsynleg breyt., þar sem svo verður að líta á, að borgarstjóri sje ekkert annað en framkvæmdarstjóri bæjarstjórnar. Það er mjög óheppilegt að skapa tvenskonar vald til framkvæmda í bæjarmálum, eins og nú getur átt sjer stað, bæjarstjórn og borgarstjóra, sem hvorugt lúti öðru og geti stefnt sitt í hvora áttina. Loks er ákveðið, að bæjarstjórn Reykjavíkur megi kjósa tvo borgarstjóra og skifta störfum núv. borgarstjóra á milli þeirra. Borgarstjórastarfið í Reykjavík er nú orðið svo umfangsmikið og margþætt, að engin vanþörf væri á slíkri greiningu. Borgarstjóri hefir nú í sinni þjónustu sjerstakan skrifstofustjóra, auk gjaldkera og ýmissa sjerfræðinga. En í bæjarstjórninni hefir það oft komið til orða að skifta embættinu í tvent, og jafnvel að stofna bæjarráð í stað þeirra fastanefnda, er bæjarstjórnin nú kýs. Til þessara nefndastarfa fer mikill tími, og bæjarfulltrúarnir, sem sitja í nefndunum, eiga örðugt með að kynna sjer nógu vel málin til framkvæmda. Veitti því ekki af sjerstöku ráði til að annast þessi störf. í frv. er gefin heimild til að fara í þessu efni að dæmi erlendra borga. Flestar aðrar breyt. frv. á gildandi lögum eru aðeins til þess að samræma þær breyt., sem jeg nú hefi lýst, við gildandi lög. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. með tveimur minniháttar brtt. Fyrri brtt. er við 8. gr. Sú gr. ákveður, að kosning hreppsnefnda skuli fara fram á vorhreppaskilaþingi, en í brtt. er ákveðið, að kosning megi fara fram að haustinu. Er þessi brtt. borin fram vegna þess, að í sumum hreppum er hentugra að kjósa hreppsnefndir á haustin en vorin. Verður aðalfundur hreppsbúa að gera þessa samþykt, en hreppsnefnd getur það eigi upp á sitt eindæmi. Hin brtt. er við 13. gr. frv. og getur tæplega talist efnisbreyting; hún er aðeins fólgin í því, að gert er ráð fyrir fleiri en einum lista, er fram kunni að koma til kjörstjórnar í tæka tíð við bæjarstjórnarkosningar, þar sem ekki sjeu fleiri á listum en á að kjósa, og kjörstjórn tekur því gilda.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Allshn. hefir ekki getað orðið á einu máli um þetta frv., og hefir það komið í minn hlut að skýra afstöðu minni hl., og mun jeg nú gera það með nokkrum orðum. Breyt., sem frv. gerir á gildandi lögum, ef það verður samþ., eru aðallega þessar: 1. Rýmkaður kosningarrjetturinn. 2. Umboð allra bæjarfulltrúa landsins fellur niður í janúar 1930, og þá eru kosnar bæjarstjórnir í öllum kaupstöðum, ásamt varafulltrúum, til 4 ára. 3. Bæjarstjórnir kjósa bæjarstjóra (borgarstjóra) eftir. hverjar kosningar til 4 ára, í fyrsta sinni 1930. 4. Kosningakærufrestir styttir. Ýmsar minniháttar breyt. læt jeg vera að nefna, því að þær eru að sumu leyti afleiðingar af aðalbreyt., en að sumu leyti svo lítilfjörlegar, að þær skifta ekki máli. Um aðalbreyt. vil jeg aftur á móti fara nokkrum orðum. Hið fyrsta, rýmkun kosningarrjettarins í sveitarmálefnum, er í því fólgið, að aldurstakmarkið er fært niður úr 25 árum í 21 ár og að þeir, sem standa í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk öðlast kosningarrjett. Fyrra atriðið lætur minni hl. hlutlaust, og mun ekki heldur greiða atkv. gegn 1. gr. vegna síðara atriðisins. Hinsvegar er ástæða til að benda á það, að svo framarlega sem gildandi ákvæði fátækralaganna eru framkvæmd eins og vera ber og til er ætlast, þá standa yfirleitt þeir einir í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk, sem hafa orðið styrksþurfar af ástæðum, sem þeir eiga sjálfir sök á. Breyt. þessi veldur því þess vegna, að þeir menn, sem vegna leti, drykkjuskapar eða annarar óreglu hafa orðið fátækrastyrksþurfar, öðlast kosningarrjett í sveitarmálefnum og verða einnig kjörgengir. Þessa breyt. get jeg undir engum kringumstæðum talið til bóta. Mjer sýnist það í raun og veru alveg fráleitt, að þeir menn, sem í verkinu hafa sýnt það, að þeir geta ekki stjórnað sínum eigin málum, eigi að ráða fyrir aðra. Mjer finst það vera alveg hæfileg refsing á þessa menn, að þeir hafi hvorki kosningarrjett nje kjörgengi. Þetta vil jeg benda á, en þykist þó vita, að ekki sje til neins að benda á það, því að það mun nú staðráðið að samþ. þetta. Jeg veit að sönnu, að sá hópur manna, sem hjer er um að ræða, er ekki stór, en það var þó talið á síðasta þingi, að mynduð væri „stjett slæpingja“, eins og sagt var í stjfrv. um letigarð, og til þessarar „stjettar“ var tekið svo mikið tillit, að yfir þá var ákveðið að reisa hæli. Mun þetta hæli nú fullgert og nauðsynlegar framkvæmdir látnar sitja á hakanum fyrir því. Hjer sýnist því aðeins vera áframhald þeirrar stefnu, sem upp var tekin í fyrra, að hossa og veita meiri rjett þessu úrhraki þjóðarinnar. Jeg bið, að það sje vel athugað, að jeg tala hjer aðeins um slæpingja og drykkjuræfla. Að minni hl. samt sem áður ekki greiðir atkv. gegn 1. gr., þrátt fyrir þetta, er af því, að sá hópur manna, sem hjer ræðir um, er svo fámennur. En jafnrangt er þetta í raun og veru engu að síður. Þetta getur maður sagt, að sje nokkurskonar framhald af löggjöf síðasta þings. Þá var ákveðið að byggja yfir þessa menn, sem í aths. við stjfrv. voru kallaðir „stjett slæpingja“, og átti það sennilega að sýna, að þetta væru allmargir menn. Jeg held nú, að of mikið sje gert úr því - eins og jeg tók fram í fyrra -, að hjer sje um heila stjett að ræða, og vil þvert á móti ganga út frá, að þeir sjeu ekki mjög margir. En þessi „stjett, sem sumir kölluðu, þótti á þinginu í fyrra nógu margmenn og nógu mikils verð til þess að verja allmiklu fje í að byggja yfir þessa herra. Og það hefir nú verið gert, og látnar sitja á hakanum nauðsynlegar framkvæmdir fyrir því. En þrátt fyrir þetta ákvæði þá mun minni hl. ekki greiða atkv. móti 1. gr.; hann lætur hana hlutlausa, en lætur nægja að benda á þetta. Um aðra aðalbreyt. er það að segja, að minni hl. getur ekki sjeð neina ástæðu til að láta niður falla umboð allra bæjarfulltrúa landsins í jan. 1930, nje heldur að stytta kjörtímabilið. Ef það er hæfilegt, að hreppsnefndarmenn starfi í sex ár og fari ekki allir úr n. í einu. - og hæstv. stj. virðist álíta það, þar sem hún hefir engar brtt. fram borið um þetta -, þá skil jeg ekki annað en að svipað sje um bæjarstjórnir. Ekki get jeg fundið neina ástæðu til, að allir bæjarfulltrúar t. d. í Neskaupstað í Norðfirði eigi að fara frá í jan. 1930, eftir liðlega eins árs starf frá þeim, sem ætla má, að þeir sjeu komnir vel inn í starf sitt. Hingað til hefir því verið haldið fram, að nauðsynlegt væri að skifta ekki um alla í einu í bæjarstj. eða sveitarstj. En eins og jeg tók fram, virðist hæstv. stj. álíta, að þessi regla sje ekki nauðsynleg gagnvart sveitum. En jeg get ekki sjeð, að á starfi bæjarstjórnar og hreppsnefndar sje neinn eðlismunur. Jeg get ímyndað mjer, að mjer yrði svarað því, að það sje engin hætta á, að öll bæjarstjórnin fari í einu, því að sömu mennirnir mundu verða teknir upp á lista sem áður voru. En jeg vil því til svars benda á það, að í þessu frv. eru ákvæði, sem heimila hverjum manni, sem hefir verið fjögur ár í bæjarstj., að skorast undan endurkosningu. Og það er mjög títt, að menn þykjast vera búnir að fá nóg af slíkum störfum eftir fjögur ár eða svo. Jeg get því ekki sjeð neina tryggingu fyrir því, að ekki sje skift uni allar bæjarstj. í einu. En gildandi ákvæði voru einmitt sett til þess að fyrirbyggja, að slíkt gæti átt sjer stað. Hvort það sama gildir um varanefndarmenn, að þeir geti skorast undan endurkosningu eftir fjögur ár, sýnist mjer ekki skýrt eftir frv., og væri gott að heyra, hvað hæstv.forsrh. segir um það. Að athuguðum þessum ástæðum. sjer minni hl. ekki ástæðu til að aðhyllast þessa breyt. Þá er þriðja breyt., að bæjarstjórnir skuli kjósa borgarstjóra eða bæjarstjóra, í stað þess, að nú gerir það almenningur í bæjunum. Þessi breyt. sýnist fara í þveröfuga átt við það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um þetta frv. - og með rjettu að vissu leyti -, nefnilega, að það stefndi í lýðræðisáttina. Það er áreiðanlega ekki spor í lýðræðisáttina að taka rjettinn af bæjarbúum og flytja hann til hinnar fámennu sveitar bæjarfulltrúanna. Jeg get ekki sjeð, að það sje rjett hjá hv.frsm. meiri hl., að bæjarstjórar væru eiginlega starfsmenn bæjarstjórnar. Jeg lít þvert á móti svo á, að bæjarstjóri eða borgarstjóri sje starfsmaður allra bæjarbúa, og því eigi hann að vera kosinn af þeim. Hann er þeirra umboðsmaður, en miklu síður umboðsmaður bæjarstjórnar. Það er margt fleira, sem bæjarstjóri hefir að gera en að framkvæma vilja bæjarstjórnar. Fjöldamörg störf hvíla á honum lögum samkv. Og það er ekki nema eðlilegt, að borgarar bæjarins, sem hafa svo ákaflega mikið saman við borgarstjóra að sælda, fái að ráða kosningu hans, en ekki sá fámenni hópur, sem kosinn er í bæjarstj. Og jeg verð að telja það blátt áfram óeðlilegt, að borgarstjóri telji sig frekar umboðsmann bæjarstj. en bæjarbúa yfirleitt. Þá ætla jeg að minnast enn á það ákvæði, að bæjarstjórar skuli kosnir í fyrsta sinn 1930, eftir að hinar almennu kosningar hafa farið fram. Nú er það svo, að í ýmsum kaupstöðum landsins er nú þegar búið að ráða bæjarstjóra til lengri tíma en til ársbyrjunar 1930. Á þá að rjúfa samninga við þessa menn? Eða er það meiningin, að þeir eigi að enda út sinn tíma? Ef svo er, þá vantar ákvæði um það í frv. Jeg get ekki sjeð, að nein bæjarstjórn hafi heimild til að segja við sinn bæjarstjóra, sem ráðinn er til ársins 1931 eða 1932: Þú skalt fara frá í jan. 1930. Mjer sýnist þeim opin leið, er fyrir þessu verða, að fara í mál við bæjarstjórnina og fá dóm fyrir því, að samningur skuli haldinn. Jeg veit ekki betur en að svona sje ástatt í Reykjavík og á Akureyri, og jeg held líka á Seyðisfirði. Mjer er sjerstaklega kunnugt um þetta á Akureyri, því að bæjarstjórinn þar sagði mjer fyrir skömmu, að hann væri ráðinn til ársins 1932. Í 16. gr. þessa frv. er settur frestur um kærur og áfrýjun kæra út af þessum kosningum. í gildandi lögum er kærufrestur í sveitum 14 dagar, þegar skotið er úrskurði hreppsnefndar til sýslunefndaroddvita, og líka þegar skotið er úrskurði bæjarstjórnar til atvinnumálaráðuneytisins. Þessi grein frv. gerir þá breytingu, að í sveit skuli kæran vera komin í hendur sýslunefndaroddvita innan 14 daga frá dagsetningu úrskurðarins, og í kaupstöðum skal tilkynna atvinnumálaráðuneytinu innan viku, og skjöl þau, sem fylgja áfrýjuninni, lögð í póst innan sama tíma. Þessar breyt. báðar eru til hins verra. Þegar um er að ræða áfrýjun til sýslunefndaroddvita út af kosningu hreppsnefndar, þá er þessi tími alt of stuttur, - einir 14 dagar frá úrskurði hreppsnefndar og þangað til brjefið á að vera komið í hendur sýslunefndaroddvita. Hjer nægir að nefna Austur-Skaftafellssýslu. Jeg er alveg viss um, að það er venjulegast ómögulegt að koma kæru til sýslumannsins í Vík, nema senda beinlínis með hana. Fyrst líða nokkrir dagar frá því hreppsnefndin kveður upp sinn úrskurð og þangað til kærandi fær að vita um úrskurðinn. En samt eru taldir 14 dagar frá dagsetn. úrskurðarins. Sjeu 15 dagar liðnir, þá má ekki taka áfrýjunina til greina. Þetta er alt of stuttur tími. Jeg get ekki sjeð, hvaða ástæða er til að breyta ákvæði gildandi laga, sem jafnan hefir verið skilið þannig, að nóg sje að hafa sett áfrýjunarkæru í póst áður en þessi frestur er liðinn. Það er ekki nema sjálfsagt að krefjast, að þetta sje gert nokkurnveginn fljótt, en hjer er gengið alt of langt í þeirri kröfu. Alveg sama er að segja um kærufrest í kaupstöðum. Mjer er það hulin ráðgáta, hvaða tilgang það hefir að skylda menn í kaupstöðum til þess að senda atvinnumálaráðuneytinu símskeyti um það, að þeir sjeu búnir að láta í póst áfrýjun á þessa eða þessa kosningu. Hvað varðar ráðuneytið eiginlega um það? Ekki fer það að stökkva upp og vinna neitt að málinu fyr en skjölin koma. Þessi breyt. er þýðingarlaus með öllu, þó að hún sje kannske meinlaus. Jeg þykist nú vita, að hæstv. ráðh. hafi komið með þessa breyt. vegna úrskurðar um kosningakæru frá Akureyri í vetur. Og jeg get reyndar vorkent honum, þó að hann vilji komast úr því öngþveiti, sem hann lenti í. Enda er sá úrskurður með öllu rangur. Ákvæðið í gildandi lögum - sem er gamalt, þó að það sje sett fram í nýrri löggjöf - hefir altaf verið skilið svo, að það nægði að láta skjöl í póst innan þessa kærufrests. Og það var gert, eftir því sem jeg veit best, í þessu tilfelli. Minni hl. getur ekki verið meðmæltur þessu þrönga frestsákvæði, sem gengur nær rjetti kærenda en nokkur þörf er á. Í meðferð þingsins á lögum nr. 43 frá 1926 komst inn dálítið ósamræmi á milli 35. og 37. gr. út af brtt., sem samþ. var í Nd. En ekki olli þetta neinum vandkvæðum við kosninguna 1927. En 1928 og 1929 virðist þetta hafa bagað að einhverju leyti. Jeg held það sje bara af því, að bæjarstjórnum hafi ekki verið gefnar leiðbeiningar um það, hvernig þær ættu að koma samræmi á. En úr því að farið er fram á að bæta úr þessu, vill minni hl. ekki setja sig á móti, enda viðurkennir hann líka nokkurt ósamræmi. En hann sjer þó ekki ástæðu til að fara lengra en það að heimila atvmrh. að setja þær reglur, sem þarf, til þess að skipulag það komist á, sem ráðgert er í 5. gr. laganna frá 1926. Og þetta er hægt að gera með því að kjósa menn til mislangs tíma. Við erum nú búnir að lifa við þessi lög í fimm ár, og það er því ekki langt þangað til skipulag það kemst á, sem ráðgert er í 5. gr. laga frá 1926. Eftirtektarvert þótti mjer það við 1. umr. þessa frv., að enginn tók til máls, auk hæstv. ráðh., nema hv. 2. þm. Reykv. Og innihald hans ræðu var nú ekkert annað en það að þakka stjórninni fyrir þetta frv. Þar af má marka, hverskonar frv. hjer er á ferð. Og jeg verð að segja, að mjer finst, að með þessu frv. fái jafnaðarmenn uppfyltar allar sínar ítrustu óskir í þessum málum. Fulltrúi þess flokks, sem sat í nefndinni, hafði ekki nokkurn skapaðan hlut að athuga í þessu efni. Frv. snertir sveitirnar miklu minna en kaupstaðina. Það má segja, að það snerti sveitirnar mjög lítið. En það gefur jafnaðarmönnum í kaupstöðum byr undir báða vængi, og gefur þeim eins miklar líkur til þess að ná yfirráðum í kaupstöðum eins og hægt er að gefa þeim. Og þó að þeir hefðu sjálfir búið þetta frv. til í hendurnar á sjer, þá hefðu þeir ekki getað gert betur.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil leyfa mjer að þakka hv.n. fyrir skjóta og góða afgr. þessa frv. Og þó að n. hafi ekki orðið sammála um afgr. málsins í heild, þá hefir það komið fram, og nú síðast í ræðu hv.frsm. minni hl., að einnig sá nefndarhluti gengur inn á það, að það á sjer stað ósamræmi í löggjöfinni um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða, sem verður að laga. Út af orðum hv.frsm. seinast í sinni ræðu um ósamræmið í lögunum og hvernig það hefði komist á, vil jeg aðeins bæta því við, að það ósamræmi byrjaði mjög skýrt í tíð hans sem atvmrh. Það var í hans tíð, að tvennar kosningar fóru fram samtímis í jan. 1927, önnur í Reykjavík, hin á Ísafirði, og kosið var með alveg ólíkum hætti í hvorum stað. Jeg áfellist þetta ekki, og get játað, að í þeim úrskurðum, sem gerðir hafa verið í atvinnumálaráðuneytinu í minni tíð, hefir verið farið eftir þeirri grundvallarreglu, sem hv. 1. þm. Skagf. byrjaði á, nefnilega að láta meiri hl. bæjarstjórnanna ráða, hvernig lögin yrðu framkvæmd, af því að ekki er hægt að fara að öllu leyti eftir bókstaf laganna. Áður en jeg vík að einstökum atriðum, ætla jeg aðeins að víkja að síðustu orðum hv.frsm. minni hl. Hann sagði, að það væru sjerstaklega jafnaðarmenn, sem fengju allar sínar óskir uppfyltar með frv., og að þessar kosningar gæfu jafnaðarmönnum byr undir báða vængi. Ja, - það er þá bara af því, að hv. 1. þm. Skagf. álítur, að jafnaðarmenn eigi svo miklu meira fylgi að fagna hjá hinni ungu kynslóð. 

Má jeg skjóta inn í? Þetta er eina ákvæðið, sem minni hl. var ekki á móti

. Hvað skyldi það þá vera, sem hv.þm. telur svo hættulegt? Að láta kjósa alla í einu er ekki annað en að láta hlutfallskosningu njóta sín fullkomlega og auka rjettlæti. Það væri æskilegt, ef hv.þm. vildi gera nánari grein fyrir þessum ótta sínum, - þó að mjer komi það auðvitað ósköp lítið við, hvernig þeir bítast einhversstaðar í bæjum, hv. 1. þm. Skagf. og hv. jafnaðarmenn. Jeg læt mig það mjög litlu skifta. Þá vil jeg aðeins geta þess um brtt., sem meiri hl. flytur við frv., að við þær hefi jeg ekkert að athuga. Að vísu heyrði jeg ekki upphaf ræðu hv.frsm. meiri hl., en út frá því, sem jeg heyrði, býst jeg ekki við tilefni til aths. En út af ræðu hv.frsm. minni hl. vildi jeg svo gera nokkrar aths. Hann hafði talsvert út á það að setja, að það væri ekki lengur skilyrði fyrir kosningarrjetti, að menn stæðu ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk, og komst inn á það, að hann taldi verið að gefa slæpingjum og drykkjumönnum kosningarrjett. Hann fór allmörgum orðum um það, að þeir, sem ekki kunni fullkomlega að stjórna sínum eigin fjárhag, þannig að þeir yrðu vel efnum búnir, þeir ættu ekki að mega hafa áhrif á, hvernig hag bæjarfjelagsins sje stjórnað. Þessi mælikvarði getur leitt út í miklar öfgar. Það eru sumir af mætustu og mestu mönnum þessa lands, sem hafa átt við mjög þröngan fjárhag að búa, og það svo, að legið hefir við gjaldþroti. Jeg get nefnt merkasta búnaðarfrömuðinn á öldinni, sem leið, Torfa í Ólafsdal, og Jón Sigurðsson merkasta stjórnmálamanninn af öllum. Ef hv.þm. vill yfirleitt fara að verða mjög strangur í þessu efni og heimta af mönnum mikil efni til að mega vera afskiftasamir um opinber mál, þá geta afleiðingarnar orðið mjög óþægilegar. Jeg fyrir mitt leyti álít það blett á löggjöf okkar, að menn, ef til vill vegna óviðráðanlegra atvika, missi kosningarrjett. Hitt er rjett, sem hv.frsm. minni hl. drap á, að hjer er tiltölulega um mjög fáa menn að ræða. Einmitt þess vegna álít jeg, að þetta ákvæði eigi ekki að sjást í löggjöfinni. Nokkur smáatriði nefndi hv.þm. Hann vildi ekki láta umboð niður falla 1930. En sje það ekki gert, þá verður árekstur, og það verður ekki hægt að framkvæma bæjarstjórnarkosningu í Reykjavík fyr en búið er að breyta lögunum. Hann var á móti því að stytta kjörtímabilið. En það stendur í nánu sambandi við hitt, að kjósa alla í einu. Það er ekki óeðlilegt að hafa kjörtímabilið sex ár, þegar á að endurnýja helminginn aðeins við hverja kosningu. Alt annað mál er, þegar kjósa á alla í einu. Þá taldi hv.frsm. minni hl. óskýrt ákvæðið um leyfi til að skorast undan kosningu, hvort það næði til varamanna eða ekki, og spurði mig, hvernig jeg liti á það. Jeg er enginn lögfræðingur að vísu, en mjer skilst þetta atriði vera skýrt í 3. gr. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Þeim, er setið hafa samfleytt 4 ár í bæjarstjórn eða 6 ár í hreppsnefnd eða lengur, er þó óskylt að taka við kjöri fyr en jafnlangur tími er liðinn síðan hann átti þar síðast sæti“. Mjer skilst þetta þýða það, að varamenn hafi því aðeins rjett til að skorast undan, að þeir hafi setið í bæjarstjórn. Frá mínu leikmannssjónarmiði lítur þetta svo út, að ekki sje um aðra að ræða en þá, sem starfað hafa í bæjarstjórn. Hv. frsm. minni hl. gat þess ennfremur, að ákvæði frv. um kosningu borgarstjóra og bæjarstjóra stefndi ekki í lýðræðisáttina. Jeg er því sammála. Og þar með sjer hv.frsm., að meiningin með þessu frv. er ekki það, að stefna einhliða í lýðræðisátt, heldur það, að koma á því skipulagi, sem stj. álítur rjett og affarasælast. Stj. lítur svo á, að aðstaða borgarstjóra gagnvart bæjarstjórn sje hin sama og aðstaða ráðherra gagnvart Alþingi. Og þar sem það er sjálfsagt, að þingið tilnefni ráðherra, en þeir sjeu ekki kosnir um land alt, þá sje svipað farið í eðli sínu um borgarstjóra og bæjarstjóra. Sama gildir um það, að hreppsnefnd, en ekki hreppsbúar, kýs hreppsnefndaroddvita. Eins og jeg benti á við 1. umr., þá geta orðið óþægilegar afleiðingar af hinu skipulaginu. Vel getur bæjarstjóri verið í ósamræmi við meiri hl. bæjarstjórnarinnar, og er það með öllu óhafandi. Þá gat hv.frsm. minni hl. þess, að búið væri að velja borgarstjóra í sumum bæjum til lengri tíma, og yrðu þeir að sleppa stöðunni áður en ráðningartími þeirra væri úti, mundu bæjarstjórnirnar verða að greiða full laun. Þetta má vel vera, en mjer finst þetta að nokkru leyti vera einkamál bæjarstjórnanna og það sje á þeirra valdi, hvernig þær ráða fram úr þessu. Annars mætti athuga þetta atriði nánar til 3. umr. og bera þá fram brtt., ef mönnum sýndist svo, að rjettara væri að tiltaka það í lögunum, að núverandi borgarstjórar gegndu starfi sínu þar til ráðningartími þeirra væri útrunninn. Að málaferli gætu orðið út af því, ef núverandi borgarstjórar yrðu leystir frá starfinu áður en ráðningartími þeirra væri úti, finst mjer í sjálfu sjer ekki svo athugavert. Það er ekki lengra á að minnast en að hv. 1. þm. Skagf. hefir núna þessa dagana tapað máli, sem hann flutti fyrir hæstarjetti um líkt atriði.

Það er ekki sama

. Nei, jeg skal játa, að það var ekki sama að efni til, en þó mjög hliðstætt, og hv.þm. tapaði því hreinlega. En með þessum dómi er þá líka kunnugt orðið, hvernig hæstirjettur lítur á slík mál. Að lokum hafði hv.frsm. minni hl. ýmislegt að athuga við kærufrestinn. Jeg býst nú við, að hann sjái, ef hann gáir betur að, að það sje ekkert óeðlilegt, þó að þetta atriði sje sett inn í lögin, því þar sem kjósa á alla bæjarstjórnina í einu, má ekki leika vafi á nema sem allra stystan tíma, að kosningin sje gild. Áður, á meðan bæjarstjórn var kosin í þrennu lagi, var hún altaf starfhæf og kom ekki að sök, þótt nokkum tíma tæki að úrskurða um gildi kosninga. En eftir að hún er kosin öll í einu lagi, er nauðsynlegt að hafa allan hraða á í þessu efni. Jeg sje ekki ástæðu til að fara að deila við hv.frsm. minni hl. um úrskurð þann, er jeg feldi um bæjarstjórnarkosningarnar á Akureyri nú fyrir skömmu. Jeg er ekki lögfróður maður og deili því ekki við lögfræðinga um slík mál. En jeg leitaði til manna, er betra vit hafa á þessu en jeg, og á áliti þeirra og lögskýringum bygði jeg úrskurð minn. Jeg held, að það sjeu ekki fleiri atriði í ræðu hv.frsm. minni hl., er nokkru máli skifta eða ástæða er til að svara. Vænti jeg svo góðrar afgreiðslu um þetta mál.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Hæstv. atvmrh. hefir svarað hv.frsm. minni hl. svo rækilega, að jeg þarf eiginlega litlu við að bæta. Hv. minni hl. segist ekki vera á móti 1. gr. frv., en af orðalaginu í nál. þeirra fjelaga virðist mega ráða það, að þeir sjeu ekki sjerstaklega meðmæltir 1. gr. Enda sagði hv.frsm. minni hl., að hann væri að minsta kosti á móti því, að allir þeir, sem þegið hafa sveitarstyrk, fái kosningarrjett. Það þarf eflaust engan að furða á þessu, sem man, hvaða undirtektir slík mál hafa fengið hjá hv. 1. þm. Skagf. á meðan hann var ráðherra. Andstaða gegn þessu frv., sem hjer liggur fyrir, hefir aðallega komið frá andstæðingum hæstv. stj. Og eitt af því, sem stjórnarandstæðingar finna frv. til foráttu, er það, að heppilegt sje, að bæjar- og sveitarstjórnir skuli ákveða, hverjir þeirra, sem fengið hafa sveitarstyrk. hafi kosningarrjett og hverjir ekki. Þessi grein fátækralaganna er enn í gildi, en ómögulegt að vita, hvernig hún gefst enn sem komið er úti um land alt. Slíku ákvæði má náttúrlega misbeita á ýmsan hátt af hinu pólitíska valdi sveitarstjórna, og þótt sagt sje, að með þessu sje hægt að girða fyrir, að ónytjungar og letingjar hafi kosningarrjett, þá verður dómur sveitarstjórna í þeim málum varla einhlítur. Enda yrði þá aðeins gerður greinarmunur milli slíks fólks eftir því, hvort það sje fátækt eða ríkt, þannig að ef peningana vantar ekki, þá verði kosningarrjetturinn ekki af mönnum tekinn. Slíkur greinarmunur er ranglátur og er rjett að láta í því efni eitt yfir báða ganga, fátæka og ríka, enda er hægt nú að svifta ónytjunga fjárráðum með öllu, og er sú leið ólíkt eðlilegri til þess að hafa hemil á þeim. Hv. frsm. minni hl. mintist lítið á 21 árs kosningarrjettinn, og er það skiljanlegt. Hann hefir verið móti slíkum till. áður og mun að líkindum vera það enn, þó hann þykist nú ætla að greiða atkv. með 1. gr. eins og hún er í frv. En á móti öllum öðrum gr. frv. eru þeir báðir, hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. Barð. Annars vildi jeg segja, að jeg fyrir mitt leyti mundi geta fallist á að stytta kjörtímabilið úr 4 árum niður í 3 ár. örar breyt. á stjórnmálum gætu orðið þess valdandi, að mikil þörf væri á því, einkum þó í bæjunum, að kosningar færu fram á 3 ára fresti. En um þetta liggur ekkert fyrir, og þar sem öll bæjarstjórnin á að verða kosin í einu lagi og til 4 ára í senn, verður að telja það framför frá því, sem nú er, að kjósa helming 3. hvert ár. Með því móti tekur það 6 ár að ná meiri hluta um einstök mál, en eftir þessu frv. er þó hægt að skifta um á 4 ára fresti. Hv. þm. var að gefa í skyn, að Íhaldsflokkurinn gæti tapað við að öll bæjarstjórnin væri kosin í einu. Þetta getur vel verið, en það getur líka hugsast það tilfelli, þar sem tveir aðalflokkar eru nú í bæjarstjórn, að ekki aðeins annar þeirra tapi við breytinguna, heldur jafnvel báðir, því að upp rísi þriðji flokkurinn, sem til sje í bænum, en hafi ekki áður haft afl til þess að koma manni að í bæjarstjórn og komi að t. d. 2 fulltrúum. í þessu sambandi mintist frsm. minni hl. á Neskaupstað í Norðfirði, sem nýbúinn er að fá bæjarrjettindi og bæjarstjórn. Ef hann hefir með því verið að tala fyrir sinn flokk sjerstaklega, þá held jeg, að hann hafi þar ekki miklu að tapa, því jeg veit ekki annað en að Íhaldsflokkurinn í Neskaupstað hafi við bæjarstjórnarkosningarnar í vetur aðeins fengið einn eða tvo menn talsins. En frá hálfu hinna flokkanna, sem sigruðu, er varla um eigingirni að ræða, þó að þeir leggi með því, að nýjar kosningar fari fram á næsta ári. Enda er það ekki nema í alla staði eðlilegt, þegar fjöldi nýrra manna fær kosningarrjett, að þeim sje gefinn kostur á að neyta þess rjettar sem allra fyrst, svo að breyting sú, sem gera má ráð fyrir, að verða kunni á bæjarstjórnunum við það, að fjöldi nýrra manna fær að kjósa, komi sem fyrst í ljós. Þá sagði hv.frsm. minni hl., að við jafnaðarmenn færum í þveröfuga átt við lýðræðisstefnu okkar með því að fallast á, að borgar- eða bæjarstjóri skuli hjer eftir kosinn af bæjarstjórn, en ekki af kjósendum bæjanna, eins og nú tíðkast, og skildist mjer ekki betur en að hæstv.atvmrh. ljeti þetta að nokkru leyti gott heita. En jeg get ekki fallist á, að þetta fari að neinu leyti í bág við stefnu okkar jafnaðarmanna. Meira að segja held jeg, fyrir mitt leyti, að það muni reynast heppilegra til frambúðar, að bæjarstjórnin sjálf velji borgarstjóra heldur en að almenningur kjósi hann. Eins og þessu er háttað nú, er það vel hugsanlegt, að sá borgarstjóri geti risið upp, sem fari sínar eigin götur, án þess bæjarstjórn viti, og jafnvel getur borgarstjórinn farið svo langt í einræði sínu, að hann fari beinlínis á móti till. bæjarstjórnar. Og sjeð frá bæjardyrum okkar jafnaðarmanna í bæjarstjórn Reykjavíkur, þá er það kunnugt um núverandi borgarstjóra, að hann hefir í mörgum málum tekið sjer fult einræði í bæjarmálum, eins og dverg-Mussolini. Borgarstjórinn á vitanlega að framkvæma það, sem bæjarstjórn skipar fyrir um. En jeg gæti nefnt þess mörg dæmi, að þetta er ekki gert hjer í Reykjavík. Hinsvegar má gera ráð fyrir, þegar borgarstjórinn er kosinn af meiri hl. bæjarstjórnar, að hann mundi telja það skyldu sína að framkvæma alt það, sem bæjarstjórnin skipar fyrir um. Fulltrúarnir í bæjarstjórn framkvæma vilja bæjarbúa, og í samræmi við það á borgarstjórinn að haga sínum framkvæmdum. Þetta ákvæði frv. er því fullkomlega í anda lýðræðisins. Enda skal jeg bæta því við, að það eitt út af fyrir sig, að borgarstjóri, sem ekki er jafnframt bæjarfulltrúi, skuli hafa atkvæðisrjett, er þvert á móti lögmáli því, er hlutfallskosningar byggjast á. Með því er meiri hlutanum gefið eitt atkvæði í hvaða máli sem er, og getur það oft riðið baggamuninn. Annars verð jeg að segja það, að mjer þótti það undarleg ályktun hjá hv.frsm. minni hl., er hann hjelt því fram, að ákvæðið um að kjósa alla bæjarfulltrúana í einu væri sett í frv. með tilliti til jafnaðarmanna. Miðað við þá atkvæðatölu, sem jafnaðarmannaflokkurinn fjekk við síðustu kosningar, er ekki líklegt, að hann bæti við fulltrúatölu sína þegar á næsta ári. En hitt er vitanlega rjett, að vaxandi flokkur hefir von um að geta bætt við sig síðar og bíður því betra tækifæris. En það er um annan flokk að ræða, sem segja mætti um, að þetta væri gert fyrir. Það er frjálslyndi flokkurinn, og þó að hann sje í andstöðu við jafnaðarmannaflokkinn og megi teljast fámennur, þá á hann þó rjett á að fá fulltrúa að tiltölu við hina flokkana. Þess vegna vænti jeg, að hv.þm. sjái og viðurkenni að þetta sje rjett, og þó að við jafnaðarmenn fylgjum þessu, að þá. sje það alls ekki í gróðaskyni gert eða til þess að fjölga okkar fulltrúum, heldur aðeins vegna þess, að við fylgjum yfirleitt jafnrjetti allra í þjóðmálum. Þá varð hv.frsm. minni hl. tíðrætt um, að erfitt mundi fyrir suma kaupstaðina að losa sig við núverandi borgar- eða bæjarstjóra, af því að þeir væru ráðnir til lengri tíma, og nefndi í þessu skyni Akureyri og kaupstaðina á Austurlandi. Um þetta er náttúrlega engu að spá, en nefna mætti þó sem dæmi, að Alþingi hefir litið svo á, að það hefði vald til að gera slíkar skipanir, eins og t. d. í fyrra, er hv. 1. þm. Reykv. (MJ) varð nauðugur viljugur að hröklast úr bankaráði Landsbankans, vegna þeirra breytinga, er þingið gerði þá á lögum bankans. En þó aldrei nema svo kunni að fara, að sumir þessir bæjarstjórar verði endurkosnir, þá er það engin skylda bæjarstjórnar að gera það. Vilji meiri hl. bæjarstjórnar aftur á móti kjósa annan bæjarstjóra, þá gerir hann það, og getur aldrei af því leitt annað nje meira en það, að greiða fráfarandi bæjarstjóra laun fyrir þann tíma, sem eftir er. Gæti vel hugsast, að einhversstaðar á landinu, t. d. hjer í bænum, þætti svo mikilsvert að losna við núverandi borgar- eða bæjarstjóra, að slík launagreiðsla þætti vinnandi vegur. Og mjer finst ekki nema eðlilegt, að bæjarstjórnir ráði þessu hver út af fyrir sig. Um að kærufrestur sje of stuttur, þarf jeg litlu að svara. Hæstv. atvmrh. tók flest fram um það, sem segja þurfti. Ef menn ætla sjer að kæra kosningu, þá eru flestir sjaldan lengi að átta sig á því, svo óþarft virðist þess vegna að hafa kærufrestinn lengri. Að lokum skaut hv.frsm. minni hl. nokkrum orðum til okkar jafnaðarmanna og þótti sjerstaklega eftirtektarvert, að við skyldum fylgja þessu frv. En við það er ekkert undarlegt, þar sem frv. fer fram á að rýmka kosningarrjettinn á tvennan hátt: Í fyrsta lagi með því að færa aldurstakmarkið niður í 21 ár, og í öðru lagi að þeginn sveitarstyrkur skuli ekki svifta menn kosningarrjetti, en fyrir þessari rjettarbót höfum við jafnaðarmenn barist árum saman. Það er einnig rangt, að frv. þetta sje eingöngu borið fram vegna bæjanna. Kosningarrjetturinn er hinn sami hvort sem er um sveit eða kaupstaði að ræða. Jeg veit það, að við jafnaðarmenn hefðum haft frv. betra að ýmsu leyti, hefðum við samið það eftir geðþótta okkar. En eins og flokkum er skift í landinu sem stendur, þá tel jeg, að frv. sje vel við unandi og þess vegna eigi það að verða að lögum.

Sigurður Eggerz Jeg ætla aðeins að lýsa afstöðu minni til þessa frv. með örfáum orðum. Fyrsta höfuðbreytingin er sú, að aldurstakmarkið um kosningarrjett í kaupstaðar- og sveitarmálefnum skuli fært niður í 21 ár, og tel jeg þetta mikla rjettarbót. Það er ekki nema sjálfsögð krafa, að menn, sem náð hafa þessum aldri, fái kosningarrjett. Um sveitarstyrkinn vil jeg segja það, að mjer hefir altaf þótt það blettur á löggjöf okkar, að þeir menn skuli sviftir kosningarrjetti, sem orðið hafa styrkþurfar vegna óviðráðandi orsaka. Því það er vitanlegt, að margir þeir, sem lent hafa í örbirgð, geta verið tillögugóðir og lagt margt gott til þjóðmálanna engu síður en hinir. Hjer er verið að nema þennan smánarblett burt úr löggjöfinni, og get jeg ekki annað en glaðst yfir þeirri breytingu. Um það, að kjósa alla bæjarfulltrúana í einu, hefi jeg ekkert að athuga. Get enda vel fallist á, að það muni að ýmsu leyti geta orðið til bóta. En eitt atriði er það í frv. þessu, sem jeg tel, að sje spor aftur á bak, og það er ákvæðið um, hvernig kjósa skuli borgar- eða bæjarstjóra. Jeg get ekki betur sjeð en að það sje í meira samræmi við lýðræði, að borgarstjóri sje kosinn af öllum kjósendum bæjarins, og sje því ekki, hvers vegna eigi að hverfa frá því. Að bæjarstjóri ráði síður við borgarstjórann, ef hann er kosinn af öllum bæjarbúum, þykja mjer hæpin rök. Það er þá aðeins ónýt bæjarstjórn, sem ekki notar aðstöðu sína til þess að segja fyrir verkum og láta framkvæma þau. Svo er annað við þetta að athuga. Með því að láta bæjarstjórn kjósa borgarstjóra hafa kjósendur bæjarins óbein áhrif á kosninguna, en eins og nú er hafa þeir bein áhrif á kosninguna. Það er því sýnilegt, að á þessu er mikill munur og að beina leiðin gefur kjósendum meiri rjett. Þess vegna kemur mjer það dálítið undarlega fyrir sjónir, að hv. jafnaðarmenn skuli vera jafnhrifnir af þessu eins og þeir láta í veðri vaka.  Það er annað atriði, sem jeg verð að vera sammála hv. minni hl. um, að ekki geti komið til mála, að borgarstjórar eða bæjarstjórar verði kosnir samkv. lögum þessum fyr en hinn samningsbundni tími þeirra er útrunninn, ef sæti þeirra hefir þá ekki losnað fyr af öðrum ástæðum. Alþingi má ekki á neinn hátt ýta undir menn um að rjúfa löglega samninga.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Hæstv. forsrh. segir, að vandræðin yfir ósamræminu í lögunum um kosningar í málefnum sveita og bæja hafi byrjað strax í minni stjórnartíð. Jeg man ekki eftir neinum vandræðum. En eftir því man jeg, að jeg átti tal við bæjarstjóra á þeim stöðum, sem kosið var, og gaf þeim ýmsar leiðbeiningar til þess að losna við kærur, og það varð líka til þess, að engar kærur komu fram. Hefði þessu verið fylgt áfram, hefði verið hægt að fyrirbyggja alt það vafstur, sem kosningakærur hafa í för með sjer. Annars er ástæðulaust að vera að deila um þetta við hæstv.atvmrh. Minni hl. vill bæta inn í frv. heimild fyrir atvmrh. til þess að samræma þau atriði í lögunum, sem hjer er um að ræða. Þá var hæstv. ráðh. að tala um, að jeg vantreysti mínum flokki, er jeg taldi, að hann mundi hafa skaða og tapa fylgi við rýmkun kosningarrjettarins. Þetta er alveg út í hött og jeg hefi ekkert um þetta sagt, en úr því að jeg set mig ekki móti breyt. á kosningaaldrinum, þá ætti hæstv. ráðh. að geta ályktað af því, að jeg muni ekki telja þetta stórskaða fyrir þann flokk, sem jeg telst til. Það er ekki svo, að jeg haldi, að hlutföllin milli flokkanna muni raskast, þótt kosningaaldurinn verði færður niður. En hitt dylst engum, sem þessum málum er kunnugur og þekkir makk stjórnarinnar og jafnaðarmanna, að sú stytting kjörtímabilsins, sem í frv. felst, er gerð eingöngu til að þóknast jafnaðarmönnum, enda er það þeirra háttur, að vilja, að altaf sje verið að breyta til.

Já, til hins betra

. Það er nú venjulega aukaatriði hjá þeim, hitt er aðalatriðið, að ekkert fái að standa óhaggað, hvorki lög nje annað. Hæstv. forsrh. sagði sig litlu skifta, hvort jafnaðarmenn eða íhaldsmenn væru ofan á í bæjunum. Hann virtist hugsa eitthvað á þessa leið: „Þeir einir eigast hjer við, er jeg hirði ekki, hvort lifa eða drepast“. Jeg hjelt satt að segja, að hæstv.forsrh. mundi farast vingjarnlegar orð í garð jafnaðarmanna, bandamanna sinna. En ef svo er, að honum er jafnsárt um íhaldsmenn og jafnaðarmenn, þá hefir hugur hans breytst mjög frá því í fyrra, og stórum til bóta, og gleður það mig auðvitað mjög mikið. Jeg verð að segja það, að jeg skil ekki, hvað hæstv.forsrh. er að fara, þegar hann talar um Torfa í Ólafsdal og Jón Sigurðsson í sambandi við sveitarstyrki.

Sjálfsagt það, að þeir hafi verið ónytjungar

. Jeg talaði aðeins um slæpingja, og jeg á bágt með að skilja, hvernig hæstv.forsrh. gat dottið þessir menn í hug í því sambandi. Enda þótt þeir hafi ekki Verið neinir ríkismenn, lá þó aldrei við, að þeir þyrftu að leita opinbers styrks, nje þiggja sveitarstyrk, og allra síst hefði það verið fyrir slæpingsskap. Jeg gerði þá fyrirspurn til hæstv.forsrh., hvort varamaður gæti skorast undan kosningu. Svaraði hann því neitandi, og þar við vill hann láta sitja. En það kemur hvergi fram í frv., að þetta sje vilji löggjafans um þetta efni. Að vísu má segja, að ef einhver skyldi skorast undan kosningu, þá mætti vísa til þeirra umr., sem hjer hafa fram farið um málið, og tækju þær þá af skarið og útilokuðu allan misskilning. Hæstv. forsrh. fanst jeg ætti að vera glaður yfir því, að ekki væri haldið einhliða í lýðræðisáttina. En jeg verð að segja það, að það er í mínum augum enginn kostur á þessu frv., þótt það stefni til baka í sumum atriðum. Þvert á móti. Annars veit jeg það vel, að jafnaðarmenn vilja ekki kannast við, að frv. sje í eðli sínu andstætt lýðræðishugsun þeirra. Jeg get ekki annað en verið hv.þm. Dal. samþykkur um það, að eðlilegast væri, að borgar- og bæjarstjóri sje kosinn af bæjarbúum, en ekki af bæjarfulltrúunum. Hann er umboðsmaður allra bæjarbúa fyrst og fremst, en ekki sjerstaklega bæjarstjórnarinnar. 

Menn leita til borgarstjóra í þúsundatali

. Þetta er einmitt ágæt upplýsing hjá hv. 1. þm. Reykv. Bæjarbúar leita til borgarstjóra í þúsundatali, af því þeir ná ekki til bæjarstjórnarinnar.  Viðvíkjandi ráðningartíma og samningum bæjar- og borgarstjóra í kaupstöðum virtist hæstv.forsrh. ganga inn á, að vert væri að athuga það, sem minni hl. hefir sagt um það atriði. En hann vili leggja það á vald bæjarstjórnanna að lagfæra það, en gæfir þess ekki, að slíkt er þeim venjulega ómögulegt. Samkv. þessu frv. á að kjósa 1930, og bæjarstjórnirnar geta því ekki haldið samningana, nema framlengja ráðningartímann. Og mjer þætti fróðlegt að vita, hvað hv. 2. þm. Reykv. segði um það, ef ætti að fara að framlengja ráðningartíma borgarstjórans í Reykjavík, eins vel(!) og þessi hv.þm. ber honum söguna. Auðsætt er, að ekki er hægt að skylda bæjarstjórnir til að kjósa áfram sama manninn, þótt hann sje ráðinn með samningi. Jeg benti á þetta í nefndinni, en meiri hl. áleit frv. svo heilagt, að það mætti ekki setja slíkan blett á það, eða hreyfa við því að neinu leyti. Þá mintist ráðh. á úrskurð þann, sem hann gaf á yfirstandandi vetri út af kosningadeilunni á Akureyri. Virtist helst mega skilja á orðum hans, að úrskurður þessi væri á ábyrgð skrifstofustjóra þess, sem hefði með slík mál að gera.

Það sagði jeg ekki

. Mjer er að vísu ókunnugt um, hvað skrifstofustjórinn hefir lagt til úrskurðarins, en hinsvegar get jeg bent á úrskurði frá stjórnarráðinu, sem benda í gagnstæða átt. Þá láðist hæstv.forsrh. það, að svara aðfinslum mínum um ýms veruleg atriði frv., t. d. kærufrest í sveitum. Reyndar sagði hann eitthvað á þá leið, að í kaupstöðum væri nauðsynlegt að fá að vita sem fyrst, hvort bæjarstjórn sje löglega kosin eða ekki. Það er að vísu alveg rjett, en þá vil jeg benda hæstv. ráðherra á það, að þótt ákvæði þessa frv. verði að lögum, stendur alt við það sama í því efni eftir sem áður. Eftir núgildandi lögum á að setja kæruna í póst með viku fyrirvara, og verður þetta einnig svo framvegis, nema hvað bætt er við ákvæði um þetta símskeyti, sem auðvitað er alveg gagnslaust, því að engan úrskurð er hægt að kveða upp fyr en skjölin koma. Jeg þarf litlu að svara hv. 2. þm. Reykv. Hann sagði, að jeg og mínir flokksmenn hefðum komið í gegn 43. gr. fátækralaganna frá 1927. Þetta er auðsæ missögn hjá hv.þm., því að við vorum í minni hl. þá á þinginu, og hefðum því ekki getað komið þessari grein inn í lögin án tilstyrks frá öðrum flokkum. Hinsvegar álít jeg það langt frá því að vera níð um minn flokk, þótt sagt sje, að við höfum komið því þarfa ákvæði, sem felst í 43. gr., inn í lögin. Þegar jeg hefi komist að raun um, að sveitarstjórnirnar fari ekki rjett með þá grein, þá mun jeg vera breyt. fylgjandi, en fyr ekki að óreyndu máli. Annars er alls ekki hægt að ganga nær stjórnarskránni en sú grein gerir, og ef ganga á lengra á þessari braut, verður að breyta henni. Sjálf. er greinin skýr og tekur yfir öll tilfelli, þar sem það er lagt í vald sveitarstjórna að ákveða um, hvort maður skuli teljast hafa þegið sveitarstyrk eða ekki. Að öðru leyti ljet þessi hv.þm. það í ljós, að frv. þetta væri ekki eins gott og það gæti verið og að hann hefði ef til vill getað gert það betur úr garði sjálfur. En jeg verð nú að draga það stórlega í efa; að minsta kosti ber ekki nál. vitni um, að hann hafi haft mikið við frv. að athuga, enda eru breytingar þær, sem meiri hl. vill gera við frv., mjög fáar og lítilfjörlegar, og ein af þeim snertir eingöngu sveitirnar, svo að ætla má, að hún sje ekki frá honum runnin. Þá gat þessi hv.þm. þess, að í Neskaupstað myndi minn flokkur ekki skaðast á því, þótt kosið væri eftir þessu frv. Hjer kemur greinilega í ljós sú skoðun hv.þm., að öll mál eigi að afgerast eftir flokkshagsmunum. Jeg álít þetta rangt og háskasamlegt í mörgum tilfellum. Það ætti alls ekki að kjósa í bæjarstjórnir eftir pólitískum flokkshagsmunum. Þm. neitaði því, að það væri að hverfa af lýðræðisbrautinni að láta bæjarstjórn kjósa borgarstjóra í stað bæjarbúa. Jeg vil vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt um það atriði. Annars vil jeg benda á það, að hæstv. stjórn hefir venjulega verið svo eftirlát við þennan hv.þm., að hún hefir haldið í lýðræðisáttina, þegar hann hefir óskað, og til baka, hafi þm. óskað þess, og svo mun og vera í þessu tilfelli, þótt hvorugur aðili vilji kannast við það. Að lokum skal jeg lítillega snúa mjer að hv.þm. Dal. Jeg þarf ekki að svara honum miklu, því flest, sem hann sagði, studdi minn málstað. Þó erum við ósammála um aðra breyt. á 1. gr. Jeg held, að hann hafi ekki tekið eftir því, að jeg sagði, og leiddi rök að, að samkv. 1. gr. núgildandi laga eru þeir einir útilokaðir frá kosningu, sem vegna óreglu og slæpingsskapar ekki geta sjeð sjer farborða. Hv. þm. Dal. heldur þó sennilega ekki, að slíka menn ætti að setja í opinberar trúnaðarstöður, svo sem bæjarstjórnir og þvílíkt. En eftir síðari brtt. á 1. gr. er ekkert til fyrirstöðu, að slíkt gæti komið fyrir. Þegar ekki er hægt að skilja þessa menn frá fjöldanum, þá verður auðvitað ekki girt fyrir slíkt. En ákvæði núgildandi laga gera einmitt nokkuð til að skilja sauðina frá höfrunum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vildi fyrst segja nokkur orð í spaugi til hv.frsm. minni hl. Hann gat þess, að stjórnin hefði verið eftirlát jafnaðarmönnum, og haldið í lýðræðisáttina eða öfugt, eftir því hvað þeir óskuðu. Já, hv.þm. getur að vísu skoðað þetta svo, en að mínu áliti lægi eins beint við að segja, að jafnaðarmenn væru eftirlátir stjórninni og vildu þóknast henni í hvívetna, og meðal annars styðja þetta frv. Annars hefi jeg enga sjerstaka aðstöðu til að rannsaka hjörtu og nýru þessara hv.þm. fremur en annara þm. Út af orðum hv.frsm. minni hl. um, að frv. þetta sje fram komið samkvæmt ósk jafnaðarmanna og að þeirra undirlagi, þá skal jeg taka það fram, að ef þetta væri rjett, þá væri einmitt rýmkun kosningarrjettarins úr 25 árum niður í 21 ár stóra atriðið frá sjónarmiði jafnaðarmanna. En þetta vill hv.þm. ekki kannast við, heldur heldur hann því fram, að stóra atriðið sje stytting kjörtímabilsins, því að jafnaðarmenn vilji altaf vera að kjósa.

Jeg sagði að breyta

. Kemur út á eitt. Þetta er furðulegur misskilningur hjá hv.frsm. minni hl., því frv. miðar einmitt í gagnstæða átt. Samkvæmt elstu kosningalögunum átti að kjósa annaðhvert ár, samkvæmt núgildandi lögum þriðja hvert ár, en eftir þessu frv. á að kjósa fjórða hvert ár. Þetta atriði er rökrjett afleiðing af því, að kjósa á alla í einu. Það, sem sterkast mælir með þessu frv., er það, að eftir því verða kosningar rjettlátari en þær hafa verið hingað til, Hlutfallskosningar tryggja smærri flokkunum meiri rjett. Eftir gildandi lögum eru þeir mjög órjetti beittir. T. d. er einn flokkur í Reykjavík, sem bauð fram lista við síðustu bæjarstjórnarkosningar, en kom engum manni að einungis vegna skipulagsins. Átti flokkurinn þó tvímælalaust rjett á að eiga fulltrúa í bæjarstjórn eftir atkvæðamagninu að dæma. Hið sama á sjer stað á Siglufirði, með Framsóknarflokkinn bar. Þetta frv. er því fram komið til þess að litlu flokkarnir í bæjunum geti notið sín. Ummæli hv.þm. um Torfa í Ólafsdal og Jón Sigurðsson voru útúrsnúningur einn, og mjög færð á verra veg. Þessi hv.þm. sagði áðan, að þeir menn, sem ekki gætu talist efnalega sjálfstæðir, ættu heldur ekki að hafa stjórn og forræði bæjar- og sveitarfjelaga með höndum. Það var í þessu sambandi, að jeg gat þessara manna. Þá mintist þessi hv.þm. á það, að þótt borgarstjóri væri kosinn af bæjarstjórn, gæti hann þó komist í andstöðu við meiri hluta bæjarstjórnar í einstöku atriðum. Þetta er engin ný upplýsing; slíkt á sjer meira að segja stað á Alþingi oft og einatt, og í því efni mun þessi hv.þm. hafa eigin reynslu frá ráðherratíð hans, og gæti jeg bent honum á ekki allfá dæmi þessu til sönnunar. Hinsvegar er ekkert til fyrirstöðu því, eins og nú er ástatt, að kosinn verði jafnaðarmannaborgarstjóri, en íhaldsbæjarstjórn, og sjá allir, hvílíkur háski gæti af slíku stafað. Frumvarpið miðar einungis að því, að skapa meiri festu og samræmi í stjórn bæjar- og sveitarfjelaga. Það miðar að því, að þingræðið komi betur í ljós og til þess að meiri hlutinn fái notið sín. - Hvað kærufrestinum viðvíkur, þá er þar einungis um smávægilegt atriði að ræða. En hv.þm. svaraði þar sjálfur fyrir mína hönd, þegar hann benti á úrskurðinn, sem gefinn var út af Akureyrarkosningunni á yfirstandandi vetri. Hv. þm. má skilja það, að jeg álít úrskurðinn rjettan, og þess vegna að setja beri þetta ákvæði inn í lögin. Af þessu leiðir, að kærufresturinn verður að vera eins stuttur og mögulegt er. Loks langar mig til að svara hv.þm. Dal. nokkrum orðum. Hann virtist vera mjer sammála í öllum atriðum, nema því um kosningu borgarstjóra. Vildi hann leggja sjerstaka áherslu á, að Alþingi gengi ekki á undan í því, að rofnir væru samningar, og er nokkuð rjett í því. En jeg vil benda hv.þm. á bað að þó lofsvert sje að halda fiármálasamninga við 4–5 menn. eins og hjer ræðir um, þá er hitt þó óneitanlega miklu meira um vert, að styðja að því, að haldnir sjeu allir fjármálasamningar á þessu landi, með því að festa verðgildi peninganna. Þetta kemur að vísu ekki beint þessu máli við, en jeg vil nota tækifærið til að minna þennan hv.þm. og aðra á þetta, þeim til frekari íhugunar.

Jóhann Jósefsson Þegar jeg kvaddi mjer hljóðs, var hv.þm. Dal. enn ekki kominn að því atriði, sem hann átaldi síðar í ræðu sinni, og það var ákvæðið um að svifta bæjarbúa rjettinum til að kjósa sjálfir borgarstjóra og leggja hann á vald meiri hluta bæjarstjórnarinnar. Hann hefir því tekið að mestu af mjer ómakið, og get jeg því sparað mjer langa ræðu að sinni. Jeg er hv.þm. sammála um, að eðlilegast sje að miða kosningarrjett við 21 árs aldur. En út af því, sem þessi hv.þm. sagði um rjett sveitarstyrksþega til kosninga, þá vil jeg vekja athygli hans á því, að þennan rjett hafa þeir samkvæmt núgildandi lögum, svo framarlega að sje um heiðarlega fátækt að ræða, en ekki slæpingskap, óreglu eða þvílíkt. Þessi lagabreyting er þess vegna alls engin rjettarbót fyrir þá. Mjer er kunnugt um, að lögin eru túlkuð og framkvæmd mjög frjálsmannlega af sveitarfjelögum, svo frjálsmannlega sem frekast er heimilt. Og mjer kemur ekki til hugar að átelja slíkt. Síður en svo. Það er jafnvel betra að ganga lengra en skemra í þessum efnum. Það er betra, að fleiri fái að kjósa en lög standa til, heldur en hitt, að nokkrum verði meinað það, sem rjett hefir til þess. En ákvæðið um kosningu bæjarstjóra er mjög mishepnað hjá hæstv. stj. Þykist hæstv. stj. hafa gert rjettarbót með þessu frv., þá má með rjettu segja, að hún taki aftur með annari hendinni það, sem hún gaf með hinni, þegar tekinn er rjetturinn af íbúum bæjanna til þess að velja sjálfir bæjarstjóra. Þegar hæstv.forsrh. vildi bera þetta saman við flokkana á Alþingi og val ráðh., þá er það ekki sambærilegt nema að litlu leyti. Það kemur ekki nærri eins skýrt fram við kosningar bæjarstjóra og kosningar til Alþingis, að farið sje eftir pólitískum skoðunum. Þar kemur svo margt annað til greina. Er athugandi, að eftir frv. á meiri hluti bæjarstjórnar að ráða bæjarstjórann, og getur sá meiri hluti verið mjög veikur, t. d. 6 af 10 bæjarfulltrúum. Gæti þá verið hætt við, að ekki fengjust hæfir menn í þessar stöður, ef hægt er að reka þá, ef þeir eru í ósamræmi við meiri hluta bæjarstjórnarinnar. Mun það alls ekki holt fyrir bæjarmálin, að bæjarstjórinn sje um of háður meiri hlutanum. Af minni eigin reynslu í þessu efni get jeg bent á það, að meiri hluti bæjarstjórnar er oft hvikandi og ósammála. Eru það ekki altaf pólitískir samherjar, sem fylgjast að í einstökum málum, heldur eru það oft menn af báðum flokkum, sem fylgjast að í einstökum málum. Trygging er því engin fyrir, að bæjarstjórinn sje ávalt í samræmi við meiri hlutann, þótt hann sje valinn af sama meiri hluta og er í bæjarstjórninni. Gæti hann hæglega á stuttum tíma verið kominn í ósamræmi við meiri hl. í mörgum málum. í bæjarstjórninni eru það hagsmunamál bæjarins, sem taka verður fult tillit til, og er þá sjálfsagt að leggja pólitískan ágreining til hliðar fyrir velferðarmálum bæjarfjelagsins. Aftur á móti gengu þeir út frá því, hæstv.forsrh. og hv.frsm. meiri hl., að alt eigi að fara eftir flokksfylgi í bæjarmálunum. Jeg er þessu algerlega ósammála. Vitanlegt er, að það er bæjarstjóri, sem hefir mest áhrif á gang allra mála. Hann er framkvæmdarstjóri bæjarins og venjulega sjálfkjörinn formaður í flestum nefndum. Hann kemur fram fyrir bæinn út á við, og kemur svo að segja með efniviðinn upp í hendurnar á nefndunum. Bæjarfulltrúar, sem eru ýmsum öðrum störfum hlaðnir, eru mjög háðir vilja bæjarstjóra um ýms mál. Hann kallar saman nefndir og velur þeim fundarstað og tímá. Yfirleitt ríður mest á honum, á ráðsmensku hans og stjórnarhyggindum. Þó er eitt atriði, sem jeg vil sjerstaklega minnast á í þessu sambandi. Er það bæjarvinnan, sem bæjarstjóri ræður fyrir að mestu leyti einsamall. Mjer er að vísu ekki kunnugt um, hvort það er svo hjer í Reykjavík, en víðast úti um land er það svo, að bæjarstjóri ræður, hverjir hljóta þá vinnu, sem bæjarfjelagið veitir. í flestum bæjum stundar allstór hópur manna þessa vinnu, og er hún aðalatvinna sumra. Hv. frsm. (HV) sagði, að bæjarstjóri ætti að gera það, sem bæjarstjórnin segði honum að gera, þ. e. það, sem meiri hl. vill. Þá væri það meiri hl. bæjarstjórnarinnar, sem ætti að úthluta vinnunni. Álít jeg það dálítið hæpið, því að þá væri hætt við, að farið yrði eftir þeirri lífsskoðun hv. 2. þm. Reykv. og hans fylgismanna, að alt eigi að meta eftir pólitískum skoðunum og tryggu flokksfylgi. Hinsvegar ef bæjarstjóri væri kosinn af borgurunum, þá kæmi fleira til greina en pólitískar skoðanir. Er það áreiðanlega alt eins heppilegt, að bæjarstjóri sje ekki mikill flokksmaður á neina sveifina, heldur mun affarasælast, að hann, sem form. og framkvæmdarstjóri bæjarins, geti starfað í friði og samvinnu við alla. fulltrúana. Verður þessu best náð með því að láta alla bæjarbúa kjósa hann, en ekki fámennan hóp innan bæjarstjórnarinnar. Þarf jeg ekki að eyða fleiri orðum að þessu til þess að gera það skiljanlegt, að það er með öllu ónauðsynlegt, að meiri hl. bæjarstjórnar hafi algerlega óskorað vald um, hver sje bæjarstjóri. Minni hl. þarf þar líka að hafa sín ítök. En þetta er alveg eftir hugsunarhætti hv. 2. þm. Reykv. og í samræmi við framkomu hans í síldareinkasölumálinu á þinginu í fyrra, að láta meiri hl. öllu ráða, en minni hl. engu. Fer þetta algerlega í bága við skoðun jafnaðarmanna, þá, sem þeir þykjast hafa um rjett minni hlutans við kosningar til Alþingis og bæjarstjórna, og þá skoðun þeirra, að valdið eigi að vera sem mest í höndum borgaranna sjálfra, en ekki hjá fámennri klíku einstakra manna. Fer þetta ákvæði algerlega í bág við það, sem menn alment kalla lýðræði, því að hjer er rjetturinn til þess að velja bæjarstjóra tekinn af íbúunum og hann fenginn í hendur nokkrum mönnum. Á svo bæjarstjórnin að sitja og standa eins og þessi fámenna klíka vill vera láta.  Mig furðaði stórlega á því, að hæstv.forsrh. sagði, að sjer stæði á sama, hverjir hefðu betur í kaupstöðunum, íhalds- eða jafnaðarmenn. Er vitanlegt, að það eru þessir flokkar, sem berjast þar um völdin, og hygg jeg, að báðir þessir flokkar haldi því fram, að það sje alls ekki sama, hvor þeirra hafi töglin og hagldirnar. En hæstv.forsrh. stendur á sama um þetta. Hvernig á nú að skilja þessi ummæli hans? Vona jeg, að ekki eigi að skilja þau svo, að hann beri ekki jafnt hag bæjanna og sveitanna fyrir brjósti. Hafði jeg vænst þess af hæstv.forsrh., að hann ljeti ekki slík ummæli falla, sem gætu hljómað vel úr munni hv.þm. Str., en sóma sjer illa þegar þau koma frá forsætisráðherra Íslands.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Aðeins örfá orð út af ummælum hv.þm. Vestm. um það, hvort jeg bæri meira fyrir brjósti hag sveita eða kaupstaða. Veit hv.þm. það ósköp vel, að mínar áhyggjur eru meira bundnar við sveitímar, en hann þarf ekki annað en að athuga framkomu mína í málum, sem snerta Vestmannaeyjar, til þess að sjá, að jeg er kaupstöðunum alt annað en fjandsamlegur. Sem þm. Str. barðist jeg af öllum mætti fyrir ræktunarmáli Vestmannaeyja. Sem ráðh. átti jeg í fyrra tal við hv.þm. Vestm. um hafnarmál Vestmannaeyja og veitti honum þær útskýringar og aðstoð í því máli, sem jeg gat. Hjelt jeg því, að það væru miklu fremur aðrir en hv.þm. Vestm., sem hefðu ástæðu til þess að kvarta undan mjer, enda hefi jeg heyrt, að hann hafi á fundi austur í Eyjum látið falla mjög lofsamleg ummæli um þennan þm. Str., sem hefði verið sjer svo innan handar. Annars álít jeg, að landbúnaðurinn hafi verið hafður svo afskaplega útundan hjá stjórnarvöldunum, að taka þurfi mikla stefnubreytingu til þess að tryggja, að honum verði lyft hærra en áður. Tel jeg það meiru máli skifta heldur en hvernig þeir bítast þessir flokkar, sem í bæjunum berjast. Hv. þm. Vestm. fann að því, að bæjarstjórnin ætti að kjósa bæjarstjórann, og færði fyrir því ýmsar ástæður, en þegar þær eru athugaðar, sjest, að þær eru einskis virði. Hann sagði, að það væri tilviljunarmeirihl., sem mundi ráða, hver yrði bæjarstjóri, þegar hann er kosinn af bæjarstjórn. Ætti þó að velta minna á tilviljun, þegar kosnir eru allir fulltrúarnir í bæjarstjórnina, heldur en þegar aðeins er kosið um einn mann, Það er rjett hjá hv.þm. Dal., að það er meiri hl. bæjarstjórnarinnar, sem á að ráða stefnunni í bæjarmálunum. Á þar ekki að fara eftir sömu línum og í landsmálapólitíkinni, heldur á bæjarmálapólitíkin að sitja í fyrirrúmi; gildir þetta hvort sem um bæjarstjóra eða bæjarstjórn er að ræða, en auðvitað setur meiri hl. bæjarstjórnarinnar sinn svip á stefnuna. Þá taldi hv.þm. Vestm., að bæjarstjóri gæti hæglega á stuttum tíma komist í ósamræmi við meiri hl. bæjarstjórnarinnar, og er það rjett. Þessi röksemd hans gildir samt í ennþá ríkara mæli gegn því skipulagi, sem nú er. Gæti vel hugsast, að bæjarstjóri væri í andstöðu við bæjarstjórnina alt kjörtímabilið út, en milli þeirra þarf þó að vera gott samkomulag. Bendir þetta þá á, að það sje að rjettu lagi bæjarstjórnin, sem eigi að kjósa bæjarstjórann, því að þá eru meiri líkur fyrir góðu samkomulagi heldur en ef hann er kosinn af öðrum aðilja. Þá sagði hv.þm., að bæjarstjórinn ætti helst ekki að vera ákveðinn flokksmaður, og væri gott, að minni hl. ætti einhver ítök í honum. Jeg er nú kunnugur hjer í Reykjavík, og hjer er kosinn borgarstjóri með almennri kosningu, og fer þó mjög fjarri, að þessu sje svona varið hjerna. Jeg býst alls ekki við, að núverandi borgarstjóri hjer vilji viðurkenna, að jafnaðarmenn eigi nokkur ítök í sjer. Vil jeg þó alls ekki áfella borgarstjóra á neinn hátt, því að hann er mjög duglegur og um margt hæfur í sínu embætti. Ætla jeg í þessu sambandi að bera af mjer þær sakir, sem hv.þm. Dal. kom með, að jeg hafi kosið hann þegar hann bauð sig hjer fram við borgarstjórakosningar á móti þeim manni, sem nú skipar það embætti. Bæjarstjórnir eru skipaðar þeim mönnum, sem kjósendurnir hafa falið æðsta vald í málefnum bæjarins. Er því langeðlilegast, að þessir sömu menn ákveði, hver eigi að hafa framkvæmdirnar á hendi í þeim málum, og getur hjer því ekki verið um að ræða að fá völdin í hendur fámennri klíku. Yfirleitt finst mjer rök hv.þm. Vestm. vera svo vaxin, að þau geri miklu fremur að styðja málstað frv. en veikja, og ásakanir hans í minn garð koma sannarlega úr hörðustu átt.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg hefi litlu að svara hæstv.forsrh., og öðrum engu. Hann sagði, að það væri ekki víst, að það væri hann, sem fylgdi jafnaðarmönnum, heldur væri fult svo líklega, að það væru þeir, sem væru honum fylgispakir hjer, þar eð þeir fylgdu frv. hans, sem beygði af lýðræðisbrautinni. Vil jeg þá minna á, að á þinginu í fyrra báru jafnaðarmenn fram till., sem fór í sömu átt og frv. forsrh. nú, og er þá ekki ólíklegt, að hæstv.forsrh. hafi tekið málið upp á sína arma einmitt fyrir áskoranir þeirra. Að þessu athuguðu verður ekki sagt, að ummæli mín sjeu á sandi bygð. Þá taldi hæstv.forsrh., að jeg hefði viljað snúa út úr orðum sínum um Jón Sigurðsson og Torfa í Ólafsdal. Það er fjarri mjer að vilja snúa út úr, en mjer fanst afar óviðkunnanlegt að heyra nöfn þessara manna nefnd í sambandi við sveitarstyrk og þurfamensku slæpingja. Þetta smekkleysi hlaut jeg að vita. Þá er alrangt hjá hæstv.forsrh., er hann talar um, að svipað samband sje milli borgarstjóra og bæjarstjórnar annarsvegar og Alþingis og ráðh. hinsvegar. Borgarstjóri er ráðinn til ákveðins tíma og bæjarstjórn fær engu um þokað fyr en kjörtími hans er úti, en ráðh. verður að fara frá þegar meiri hl. þingsins krefst þess. Er hjer um að ræða tvent alveg ólíkt, og geta slíkar fyrirmyndir frá Alþingi alls ekki átt við um bæjarstjórnir. Þetta benti jeg á í minni fyrstu ræðu, og hv.þm. Vestm. tók undir það með mjer. Hæstv. forsrh. kvaðst vilja bæta úr þeim göllum, sem komið hefðu í ljós, að væru á kosningalögunum, t. d. við Akureyrarkosninguna. Hjer á svo að lögleiða alveg sömu ákvæði og áður, að því undanskildu, að menn þeir, sem kæra vilja kosningu, eiga að senda stjórnarráðinu símskeyti, þegar þeir hafa látið kæruna í póst. Þetta tel jeg óþarfa og enga bót. Hæstv. forsrh. taldi, að meiri trygging væri fyrir góðri samvinnu milli borgarstjóra og bæjarstjórnar, ef hann væri kosinn af bæjarstjórninni sjálfri. Ef kosningin er pólitísk, er hætt við, að svo verði ekki, heldur þvert á móti. Er meiri trygging fyrir góðri samvinnu, ef borgarstjóri er kosinn af íbúum bæjarins, heldur en t. d. með eins atkv. meiri hl. í bæjarstjórn, því þá gæti minni hl. ef til vill litið svo á, að verið væri að neyða upp á sig manni, sem hann vildi ekkert hafa með að gera.

En ef hann er kosinn með eins atkv. meiri hl. af borgurunum?

. Þá er öðru máli að gegna, enda hafa kosningar hjer sýnt, að stundum er ekki kosið eftir pólitískum línum. Annars skal jeg ekki lengja umræðurnar frekar en orðið er.

Jóhann Jósefsson Hæstv. forsrh. vildi leggja þann skilning í ræðu mína, að hún hefði verið röksemdafærsla með þeim ákvæðum frv. þessa, sem jeg deildi á, en ekki á móti þeim. Hvaða skilning, sem hæstv. ráðh. þóknast að leggja í ummæli mín, þá stend jeg við það, sem jeg sagði, að jeg tel það mjög óheppilegt, að bæjarstjóri sje ákveðinn flokksmaður. Á jeg þar ekki við, að hann megi ekki vera flokksmaður í einhverjum stjórnmálaflokki, heldur það, að jeg vil ekki, að í bæjarmálum láti hann að jafnaði flokkshagsmuni ráða, því að það eru þau mál, sem koma embætti hans við. Hitt á ekki að koma embættisstörfum hans við, hvaða pólitíska skoðun hann hefir. Út af þessum orðum mínum dró hæstv. ráðherra þá ályktun, að jeg teldi t. d. borgarstjórann hjerna í Reykjavík ekki hæfan til þess að vera borgarstjóri, af því að hann væri mjög ákveðinn pólitískur flokksmaður. Þessum ályktunum ráðherrans leyfi jeg mjer að vísa aftur til föðurhúsanna, því að orð mín gáfu ekkert tilefni til þeirra. Hvað snertir það atriðið, að draga kosningu bæjarstjórans undan valdi kjósendanna í hendur örfáum bæjarfulltrúum, þá verð jeg að telja það miður heppilegt, eins og jeg tók fram áðan. Jeg tel það öldungis sjálfsagt, að hann sje kosinn af sömu aðiljum og bæjarfulltrúarnir, sem sje af öllum kjósendum bæjanna. Þá óskaði hæstv. ráðherra eftir því, að jeg gæfi frekari skýringu á þeim orðum mínum, þar sem jeg sveigði að ummælum hans í garð bæjanna. Skýringin á þeim orðum mínum liggur hvergi annarsstaðar en í fyrri ræðu hans sjálfs. Það snart mig hálfilla sem fulltrúa fyrir bæjarfjelag, hve kalt virtist anda til bæjanna í ræðu hans. Jeg get ekki hugsað mjer, að hæstv. ráðherra, stöðu sinnar vegna, sje það sama, á hverju veltur í bæjunum. Þá taldi hann, að ummæli mín hefðu komið úr hörðustu átt, þar sem hann hefði veitt mjer viðtal til þess að ræða við mig um hafnarmál Vestmannaeyinga. Þetta er aldrei nema rjett, en þá kom jeg fram sem talsmaður míns hjeraðs, og jeg taldi mig aðeins gera skyldu mína, eins og t. d. hæstv. ráðherra gerði, þegar hann studdi okkur Vestmannaeyinga í ræktunarmálunum, og eins og jeg gerði, þegar jeg hrósaði honum fyrir það heima í Vestmannaeyjum. Að endingu skal jeg taka það fram, að jeg álít sum ákvæði frv. þessa svo stórgölluð, að þau dragi alveg úr þeim kostum, sem það annars kann að innihalda.

Sigurður Eggerz Jeg er hæstv.forsrh. þakklátur fyrir það, að hann vildi leggja til að gerður væri fyrirvari um þá menn, sem hefðu samning. En jeg skildi ekki, hvað það átti að þýða hjá honum að fara að blanda gengismálinu inn í þessar umræður, því væri farið að tala um það af alvöru, gæti kannske lengst í þeim. Annars kemur mjer það dálítið undarlega fyrir, að ekkert stýfingarfrumvarp skuli vera komið fram ennþá, þar sem jeg hefi heyrt úr ráðherrastólnum, að það væri sama sem búið að stýfa, og hið sama hefi jeg sjeð í útlendum blöðum. Hefi jeg því leitað með logandi ljósi eftir þessu frv., spurt eftir því hjá skjalaverði, í skrifstofunni o. v., en enginn hefir um það vitað. Mun jeg því að þessu sinni ekki ræða frekar um gengismálið við hæstv. ráðherra; læt það bíða þar til stýfingarfrv. kemur fram. Það var alveg rjett hjá hæstv. ráðherra, að það væri í meira samræmi við lýðræðishugsjónina, að bæjarstjórinn væri kosinn af borgurunum. Jeg get því trúað, að brúnin fari að síga á einhverjum jafnaðarmanninum, þegar þeir heyra, að fulltrúar þeirra á Alþingi fylgi ákvæðum, sem draga úr rjetti almennings, með öðrum orðum víki af braut lýðræðisins. En það eru þeir að gera með því að fylgja ákvæði frv. þessa um kosningu bæjarstjóranna.

Svona eru þeir inn við beinið. - ÓTh: Það eru ljótu karlarnir

. Jeg vænti því, að hv. jafnaðarmenn þessarar deildar athugi þessi rök mín og hverfi frá villu síns vegar og greiði að minsta kosti atkvæði með því, að kosning bæjar- og borgarstjóra verði með sama hætti hjer eftir sem hingað til. Hv. þm. Vestm. og hv. 1. þm. Skagf. mega ekki blanda hjer saman parlamentariskum reglum, sem gilda á Alþingi, og reglum þeim, sem gilda í bæjarstjórnum. Hjer á Alþingi eru þær reglur, að stjórnirnar fara frá völdum, komi þær ekki gegnum þingið stór principmálum. Um ekkert slíkt er að ræða í bæjarstjórnunum, Borgarstjórarnir sitja eftir sem áður, þó að þeir komi ekki málum sínum fram í bæjarstjórninni. Hvað snertir kosningarrjett þeirra manna, sem þegið hafa sveitarstyrk, þá fæ jeg ekki sjeð, að hægt sje að girða fyrir það með öllu, að enginn fái hann, sem ekki er hans maklegur. Annaðhvort virðist mjer, að allir slíkir menn eigi að hafa hann eða enginn, því jeg fæ ekki sjeð, að það geti komið til mála að velja þar sauðina frá höfrunum. Að leggja þannig helgustu rjettindi borgaranna í hendur örfárra manna, getur ekki talist sæmandi í siðuðu þjóðfjelagi.

Þannig er það þó í gildandi lögum

. Mjer er öldungis sama, þó aldrei nema það sje í gildandi lögum; það er blettur á löggjöfinni, sem þarf að þurka burtu, og það hefir verið blettur á löggjöfinni að taka rjettindi af mönnum, enda þótt þeir hafi þegið af sveit, því að með því hafa margir heiðvirðustu borgarar þjóðfjelagsins verið settir á bekk með glæpamönnum. Þá sagði hæstv. ráðherra, að hann hefði ekki kosið mig sem borgarstjóra, þegar jeg var í kjöri við þær kosningar. Fyrir það er jeg hæstv. ráðherra beinlínis þakklátur, því að jeg bauð mig fram nauðugur, gerði það aðeins fyrir þrábeiðni ýmsra manna, og er því þakklátur öllum þeim, sem ekki kusu mig, því að jeg er sannfærður um, að mjer hefði aldrei fallið sú staða. Að jeg fór að minnast á þetta nú, var af því, að jeg mundi eftir núverandi sambandi hæstv. ráðherra og jafnaðarmanna. Við þessa borgarstjórakosningu mun jeg hafa fengið allmörg atkvæði frá jafnaðarmönnum. En hæstv. ráðh. kaus mig ekki, af því að hann var þá gallharður heimastjórnarmaður. En nú er það alt breytt. Já, tíminn breytir mönnum. „Tíminn“ breytir mönnum. Að öðru leyti vísa jeg til þess, sem jeg hefi áður sagt um frv. þetta. Jeg tel það til bóta, en vona, að ákvæði það, sem er í gildandi lögum um kosningu borgarstjóra, fái að standa óbreytt.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Hjer hefir allmjög verið deilt um það ákvæði frv., sem snertir kosningu borgarstjóranna. Er því best að athuga, hvað starfssvið þeirra er í raun og veru. Eftir hlutarins eðli eiga þeir ekkert annað að vera en framkvæmdarstjórar bæjarstjórnanna, eins og t. d. hafnarstjórinn hjer er fyrir höfnina, rafmagnsstjórinn fyrir rafveituna, gasstjórinn fyrir gasstöðina og bæjarverkfræðingurinn fyrir verkfræðileg störf bæjarins. Borgarstjórar eru ábyrgir fyrir bæjarstjórnunum og verða lögum samkvæmt að fá samþykki þeirra í nær öllu, sem þeir framkvæma. Það er því langt frá því, að þessar stöður sjeu sjálfstæðar, þar sem alt framkvæmdavaldið er hjá bæjarstjórnunum. Því er harla undarlegt að láta annað vald skipa þessa menn en það, sem segir þeim fyrir verkum. Ef gengið væri inn á þá braut að gera breytingar á frv. þessu í lýðræðisáttina, myndi jeg geta fallist á það, og þá jafnframt fara fram á, að bæjarfulltrúarnir væru settir undir mjög mikið eftirlit kjósendanna, t. d. þannig, að kjósendur gætu afturkallað kosningu þeirra, ef þeir brygðust því málefni, sem þeim í upphafi var falið að vinna fyrir. En þar sem ekkert slíkt liggur fyrir að þessu sinni, og engin von um, að það næði fram að ganga, þýðir ekki að vera að fara út í þá sálma nú. En hvað snertir borgarstjórakosninguna, þá hygg jeg, að með frv. því, sem hjer liggur fyrir, sje fengin meiri trygging fyrir því, að þeir verði kosnir, sem ekki eru fyrst og fremst flokksmenn, heldur embættismenn, fremur en er eftir því fyrirkomulagi, sem nú er, því að reynslan hefir sýnt, að það er örðugt í stærri bæjum að fá annan kosinn borgarstjóra en þann, sem hefir stóran flokk að baki sjer, hversu vel sem maðurinn kann að vera til slíks starfa fallinn. Þannig hefir það að minsta kosti verið hjer, að borgarstjórinn hefir verið kosinn pólitískt, enda hefir hann talið það sína helgustu skyldu að ganga sem allra lengst í þeim efnum, því að þess eru t. d. engin dæmi, að hann hafi haft til lengdar mann á skrifstofum bæjarins, sem ekki hefir verið ákveðinn pólitískur stuðningsmaður hans. Það má nú vel vera, að þetta ástand breyttist lítið til batnaðar, þó skift verði um þá aðilja, sem velja borgarstjórann, en verra en það er nú getur það aldrei orðið.

Myndi það batna, ef jafnaðarmenn kæmust í meiri hluta?

. Já, víst er um það. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að fara öllu fleiri orðum um þetta mál nú, því að mjer virðist líka, að hv. meiri hl. sje farinn að fallast á flest það, sem felst í frv., nema breytinguna á kosningu borgarstjóranna. Áður en jeg lýk máli mínu get jeg samt ekki látið hjá líða að benda á þá miklu hræsni, sem kom fram í ræðum þeirra hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. Vestm., þegar þeir voru að tala um, að ekki mætti eiga sjer stað að kjósa pólitískt í bæjar- og sveitarstjórnir. Jeg held, að þeir hefðu sem allra minst átt að tala um slíka hluti. Hv. þm. Vestm. man það ekki ef til vill nú, að hann ekki alls fyrir löngu gekk eins og grenjandi ljón um í Vestmannaeyjum til þess að æsa fólk upp í því að kjósa pólitískt við bæjarstjórnarkosningar, jafnframt því sem hann var að „agitera“ fyrir sjálfum sjer í bæjarstjórnina. En hv. 1. þm. Skagf. er það eflaust kunnugt, að samþingismaður hans, háttv. 2. þm. Skagf., og skjólstæðingur fór eins og þeytispjald um allan Skagafjörð síðastl. vor til þess eins að spana landslýðinn upp í það að gera allar hreppsnefndar- og sýslunefndarkosningar þar pólitískar.

Þetta er lygi

.

Halldór Stefánsson Háttv. frsm. minni hl. og fylgismenn hans hafa haldið því fram, að þeim þætti óviðkunnanlegt að veita þeim þurfamönnum kosningarrjett, sem sökum leti eða ómensku hefðu orðið styrkþegar. Þetta þarf alls ekki að vera svo eftir frv., því að í 2. tölulið 1. gr. er það gert að skilyrði fyrir kosningarrjettinum, að menn sjeu fjár síns ráðandi. En eins og kunnugt er, hafa sveitarstjórnir vald til þess að taka fjárráð af þurfamönnum, ef þess gerist þörf, en í slíku tilfelli sem þessu má það teljast beinlínis rjett og nauðsynlegt, því að þeir menn, sem sannanlegt er um, að verði annara byrði sakir leti og ómensku, eiga sannarlega ekki að hafa fjárráð sín sjálfir.

Hákon Kristófersson Að jeg finn ástæðu til þess að taka til máls að þessu sinni, er ekki sökum þess, að hv.frsm. minni hl. hafi ekki gert fulla og glögga grein fyrir aðstöðu okkar minnihl.manna, eða af því, að jeg telji hann að nokkru leyti hafa orðið að láta í minni pokann fyrir hv.frsm. meiri hl. Heldur er það sökum þess, að hv.frsm. meiri hl. gat þess meðal annars í ræðu sinni, að við minnihlutamennirnir myndum ekki meina það, að við í raun og veru vildum færa aldurstakmarkið fyrir kosningarrjett niður í 21 árs aldur. Já, það er nú svo, að ýmsir menn telja sjer sæmandi að kveða upp sleggjudóma yfir öðrum og ætla þeim miður góðar hvatir. Jeg verð fyrir mitt leyti - og jeg býst við fyrir hönd okkar minnihl.manna beggja - að mótmæla þessu. Jeg hefi eigi með besta vilja getað komið auga á þær umbætur, sem hæstv.forsrh. og meiri hl. hv.n. telur felast í frv. Kosningarrjettur manna í sambandi við þeginn sveitarstyrk hefir orðið hjer talsvert ágreiningsatriði og hv.þm. Dal. sagði, að hjer væri verið að afmá smánarblett af löggjöfinni. Enda þótt jeg taki jafnan nokkuð tillit til þess, sem svo mætur maður segir, get jeg ekki fallist á, að hjer þurfi ekki að setja einhver takmörk, eins og annarsstaðar. Það er kunnugt, að landslög ákveða, að svokallaðir glæpamenn hafa ekki kosningarrjett. En hvað er glæpamaður? Er það sá maður, sem sú ógæfa hefir hent fyrir rás atburðanna að taka nokkurra króna virði, eða er það sá, sem auk ýmissar annarar óráðvendni er slíkur vandræðamaður, að bæjar- eða sveitarstjórn getur ekkert við hann tjónkað, eftir að hann er orðinn almenningi til byrði? Það er kunnugt, að slíkir vandræðamenn eru til, enda hefir hv. 2. þm. Reykv. (HV) sagt, að til væru fullkomnir vandræðamenn í þessum efnum.  Fyrst og fremst er svo ákveðið í 43. gr. fátækralaganna, að sveitarstyrkur geti fallið niður, og í öðru lagi er hreppsnefndum heimilt að skoða slíkan styrk sem lán, en við slíkt lán er enginn rjettindamissir bundinn. Svo hefir þetta verið í framkvæmdinni þar, sem jeg þekki til, og við höfum álitið okkur þetta fullkomlega heimilt. En auðvitað verða takmörkin að liggja einhversstaðar. Þarf ekki annað en benda á þær takmarkanir, sem gerðar eru á kosningarrjetti til landskjörs. Þar er kosningarrjettur bundinn við 35 ára aldur, vegna þess, að svo hefir verið litið á, að menn, sem komnir væru á þann aldur, væru þroskaðri en 25 ára gamlir kjósendur. Þær takmarkanir eru ekki bundnar við þeginn sveitarstyrk eða þ. u. 1. Þótt jeg líti svo á, að 21 árs gamlir menn sjeu að ýmsu leyti óþroskaðri til þátttöku í opinberum málum en þeir, sem eldri eru, hefi jeg og hv. 1. þm. Skagf. getað fallist á, að tími sje til kominn að veita þeim þennan rjett. Aðdróttanir hv. 2. þm. Reykv. í garð okkar út af þessu eru því með öllu ómaklegar. Viðvíkjandi kosningu borgarstjóra verð jeg að segja, að jeg er enn sömu skoðunar og jeg var í nefndinni, að jeg tel heppilegra, að borgararnir kjósi hann en fámenn bæjarstjórn. Hitt álít jeg fjarstæðu eina, að borgararnir geti afturkallað kosningu fulltrúa sinna í bæjarstjórn, og tel það svo tvíeggjað sverð, að jeg vona, að ekki komi til mála, að því verði beitt. Það leiðir af sjálfu sjer, að borgarstjóri fer með framkvæmdarvald bæjarstjórnar og verður oft og tíðum að taka ýmsar ákvarðanir upp á eigin spýtur, eins og oddvitar í sveitum verða svo oft að gera. Að búast við því, að pólitísk bæjarstjórn kjósi ópólitískan borgarstjóra, finst mjer vera önnur fjarstæðan. Yfirleitt virðist mjer, að skoðanir og tillögur hv. 2. þm. Reykv. í þessu máli sjeu sprottnar af því, að hann sje óánægður með þann borgarstjóra, sem nú er í Reykjavík. En þegar verið er að taka ákvarðanir, sem varða landið í heild sinni um langan tíma, má ekki miða afstöðu sína við sjerstakan mann. Ummælum hv. 2. þm. Reykv., þar sem hann brá þeim hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. Vestm. um hræsni, býst jeg við, að þeir svari sjálfir. Allir vita, að þessi illgirnislegu ummæli voru með öllu ómakleg og órökstudd. Sama er að segja um orð hans um hv. 2. þm. Skagf., auk þess sem það atriði kom ekki við því máli, sem hjer liggur fyrir, og er ilt til þess að vita, að jafnmikilhæfur maður og hv. 2. þm. Reykv. skuli koma fram með svo rakalausar staðhæfingar. Mjer virðist þetta vera endurtekning á skollaleik þeim, sem leikinn var hjer í deildinni í gær. Þá kvartaði þessi hv.þm. yfir óheiðarlegum ummælum um sig, en nú beitir hann þeim sjálfur. 

Þeir álfta það ekki óheiðarlegt

. Jeg vil hjer leiðrjetta dálítinn misskilning, sem fram kom hjá hv.þm. Vestm. á orðum hæstv.forsrh.

Jeg þakka!

. Hann sagði, að sig skifti minstu, hvernig pólitískir andstæðingar í bæjunum rifust sín á milli. En mjer finst nú altaf grátlegt, þegar góðir menn gera það, sem þeir eiga ekki að gera, og hæstv.forsrh., sem á að vera útvörður laga og siðgæðis í landinu, geti ekki staðið á sama, hvernig undirsátar hans, ef jeg má svo að orði kveða, haga sjer. Jeg held, að hann hafi sagt þetta til þess að stríða andstæðingunum, en ekki af því, að hann hafi meint það. Það kom dálítið óþægilega við mig, er nöfn þeirra Jóns forseta og Torfa í Ólafsdal voru nefnd í sambandi við kosningarrjett þessara fátæku manna, sem fylgismenn frv. þykjast ávalt bera fyrir brjósti og tala með svo miklum fjálgleik um. Það er líklega af því, að jeg er harðari í lund en þessir menn, að jeg hefi ekki orðið var við neina kúgun á fátæklingum af hálfu sveitar- og bæjarstjórna. Jeg veit ekki betur en að sveitarstjórnum farist yfirleitt vel við þá, sem þurfa að leita á náðir þeirra. Jeg get m. a. sagt hv.þm. Dal. það, að jeg þekki hrepp, þar sem nokkrir menn hafa þegið af sveit, en standa þó allir á kjörskrá. Og ef hv.þm. skyldi segja, að þetta væri eigi heimilt eftir núgildandi lögum, þá er því til að svara, að engar kærur hafa komið fram yfir þessu.

Jóhann Jósefsson Háttv. 2. þm. Reykv. hefir ekki enn fengið rjettan skilning á því, hvaða þýðingu það hefir að taka rjettinn til að velja bæjarstjóra af borgurunum, og verður víst þýðingarlítið að reyna að fá hann til að skilja það. Ummæli hans um hræsni hjá mjer get jeg látið mjer í ljettu rúmi liggja, en satt að segja furðar mig á, að sá hv.þm. skuli dirfast að nefna hræsni á nafn.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þetta frv. er ekki nýr gestur hjer á Alþingi. Það hefir verið hjer á ferðinni áður og þá einnig í Ed. 1921 var það lagt fram hjer sem stjfrv., og hafði þáverandi og núverandi landlæknir, Guðm. Björnsson, skrifað aths. þær, er fylgdu frv., og hefir að sjálfsögðu átt mestan þátt í samningu þess. Maður skal því ætla, að sá maður, sem haft hefir æðstu stjórn heilbrigðismálanna með höndum um langt skeið, hafi sjeð brýna þörf og hagsmuni fyrir setningu slíkra laga, enda virðast ástæður þær, sem frv. er rökstutt með, afarsterkar. Hvað sem annars má segja um rjettmæti lyfjanotkunar, þá er hitt víst, að lyfjakaup eru stór útgjaldaliður hjá almenningi. Og þótt segja megi, að lyfjanotkun sje um of, þá hefir reynslan sýnt, að ekki er þægilegt að fá því breytt. Þess eru dæmi, að sumir af okkar allra bestu læknum hafa í byrjun ætlað sjer að draga úr lyfjanotkun með því að gefa sjúklingunum aðeins góð ráð í þeim tilfellum, er þeir töldu meðul óþörf eða gagnslaus. En reynslan hefir orðið sú, að sjúklingarnir hafa leitað til annara lækna og fengið meðul hjá þeim. Þessir læknar, sem draga vildu úr lyfjanotkun, hafa því bráðlega orðið að taka upp í sinn praksis að gefa út lyfseðla, þótt þeir væru sannfærðir um, að lyfin gerðu hvorki til nje frá. Hjer er aðeins um trú fólksins á lyfin að ræða. Og þeirri trú er ekki auðvelt að breyta. Lyfin verða því talsverður útgjaldaliður hjá almenningi, og spurningin er þá bara sú, hvernig hægt sje að lækka þann lið. Er það einn tilgangur þessa frv. - Annars liggja margar aðrar ástæður fyrir því. Skal jeg til glöggvunar leyfa mjer að lesa upp kafla úr grg. þeirri, sem fylgdi frv. 1921. Þar segir landlæknir m. a. - með leyfi hæstv. fors.: „Hinsvegar er það eins og hjer háttar til afarerfitt að tryggja sjer það, að þær vörur, sem lyfsalar flytja inn, sjeu jafnan ósviknar og óskemdar og í alla staði svo vandaðar sem vera ber. Og jafnframt leikur jafnan svo mikill vafi á um innkaupsverð þeirra, að það er mjög erfitt fyrir heilbrigðisstjórn landsins að ákveða útsöluverð lyfja svo að hvorugt vilji til, að þröngvað sje hag lyfsala, eða þeim ætlaður óþarflega mikill ágóði. Af þessum ástæðum hefi jeg komist að þeirri niðurstöðu, að það horfi þjóðinni í alla staði ótvírætt til heilla, að ríkið taki í sínar hendur allan innflutning og alla stórsölu á lyfjum, umbúðum og hjúkrunargögnum.“ Landlæknir getur þess í sömu athugasemd, að innkaup á þessum lækningavörum muni nema -1 miljón kr. Að vísu var það í mestu dýrtíðinni. En hinu má og gera ráð fyrir, að notkun hafi aukist sem svarar þeirri verðlækkun, sem síðan hefir orðið. Hjer sje því um alt að milj. kr. innkaup að ræða. Er því augljóst, að allmiklu getur munað, hvernig innkaupin eru gerð. Ef alt er á einni hendi, er samkvæmt algengri verslunarreglu trygging fyrir, að varan fáist með lægra verði heldur en ef margir kaupa sama magn í smáskömtum. Um það er ekki hægt að deila með rökum. Þá er og hægara að komast í bein sambönd við framleiðanda. Nú mun það vera svo, að mikill hluti lyfja er keyptur frá dönsku firma, Alfred Bentzon, sem er eitt af stærstu lyfsölufirmum. Það hefir selt hingað mest öll lyf og eins þau, sem framleidd eru í öðrum löndum, enda sagt, að það hafi fengið einkaumboð fyrir Danmörku og Ísland hjá ýmsum verksmiðjum, þar sem þeir eru einna þektastir umboðsmenn í Danmörku. Hjer er því um hliðstætt dæmi að ræða því, sem var með áburðinn. Þar var líka firma í Danmörku, sem hafði umboð fyrir Ísland. En þegar ríkisstjórnin hjer tók söluna í sínar hendur, þá fjellust þýsku seljendurnir á að láta áburðinn án milliliða. Sennilega verður það eins í þessari grein og verður þá komist fram hjá þessum öðrum óþörfu umboðsmönnum, sem ekki tekst núna. Nú hefir það gengið svo til í Danmörku og sennilega eins hjer, að þetta firma, Alfr. Bentzon, hefir lagt lyfsölum fje til að byrja með atvinnurekstur sinn. Lyfsalarnir hafa því orðið háðir þessu finna og lent í skuldafjötrum og setið í þeim alla tíð. Veit jeg ekki, hvort svo hefir gengið til hjer. En svo hefir það verið í Danmörku, eftir því sem dönsk blöð herma. Ef hægt væri að komast hjá milliliðum, eru líkur til að hægt verði að ná betra innkaupsverði en nú. Jeg þykist ekki þurfa að fara fleiri orðum um þetta nú. Vil aðeins vísa til hins rækilega álits landlæknis, er jeg gat um áður. Óska svo, að frv. þessu verði vel tekið og því að umr. lokinni verði vísað til allshn.

Jónas Kristjánsson Maður er nú farinn að venjast því að sjá einkasölufrv. borin fram hjer á Alþingi. Þeim fjölgar ár frá ári. Það eru eins og nýir og nýir skollafingur, sem reyna að festa sig á rótum hinna og slást í einkasölulestina. Jeg gæti nú samt látið vera að segja nokkuð misjafnt um þetta, ef það horfði til gagns fyrir land og þjóð. En svo er ekki að mínu áliti. Enda hafa þau einkasölulög, sem starfrækt hafa verið, sýnt, að þeir hagsmunir hafa ekki náðst, sem vonast var eftir. Áður voru það lyfsalarnir einir, sem máttu panta lyfin, en læknar voru skyldir að kaupa af lyfjabúðunum. Þannig stóð þar til landsverslunin fór að afgreiða pantanir lækna. Hefi jeg engan heyrt kvarta undan því fyrirkomulagi, sem nú er, og virðist þá engin ástæða vera til að breyta. Hv. flm. vildi halda því fram, að varan yrði ódýrari. En honum tókst ekki að koma fram með neitt það, sem styddi skoðun hans. Ennfremur hjelt hann því fram, að varan yrði vandaðri. En jeg hefi enga trú á því, að lyfin verði vandaðri hjá þeim, sem enga þekkingu hafa á lyfjaverslun svo sem gert er ráð fyrir í frv., þar sem forstjóra Áfengisverslunar er ætlað að hafa þetta með höndum. Það eru því engar líkur til að betur gangi með þetta fyrirtæki en tóbaks- og steinolíueinkasölurnar, sem gáfu gagnstæða raun við það, sem vonast var eftir. Þar að auki mundi þetta valda óþægindum. T. d. er það svo með sáraumbúðir, sem almenningi er þörf á að sjeu sem víðast á boðstólum, en með einkasölu yrði ógreiðari aðgangur að þeim og þær sennilega dýrari. Þá er og annað, sem mælir móti einkasölu, og það er, að árlega eru lyfjabúðum og læknum send ókeypis sýnishorn af nýjum meðalategundum, sem þeir svo reyna að láta sjúklingum í tje ókeypis oft og einatt. Eru þau svo keypt áfram, ef þau reynast vel. Væri skaðlegt ef tæki fyrir þessa nauðsynlegu framþróun. - Er því margt að athuga við frv. þetta. Þá er sjálf einkasöluhugsunin. Jeg sje ekki að hún verði hjer frekar en annarsstaðar almenningi til hagsbóta. Jeg skil ekki, að það sje heppilegt að setja á menn þetta einokunarhelsi á öllum sviðum. Það er eitur í mínum beinum, að framtak einstaklingsins sje heft, nema sýnt verði, að það sje þjóðinni til því meiri hagsbóta, en jeg hefi ekki trú á að það verði. Jeg vil ekki búa svo um, að hverri hendi, sem rjett er fram til framtaks, sje öxin vís, en að því virðist nú stefnt. Slíkt er að reiða vopn að heilbrigðri framþróun þjóðarinnar. Jeg skil ekki í þeim mönnum, sem aldir eru upp við frelsi fjallanna, sem hafa verið smalar eins og jeg og andað að sjer fersku fjallaloftinu, jeg skil ekki í þeim, ef þeir geta verið með slíkum lögum, sem hefta frelsi og framtak manna. Það er betur hægt að skilja, að slíkar skoðanir þroskist í þrengslum og fátækrahverfum stórborganna. Jeg verð ætíð mótfallinn því að ganga inn á þá stefnu, og sjerstaklega, er ekki verður sjeð, að það sje neinum til gagns. - Hv. flm. sagði, að frv. þetta væri ekki nýr gestur hjer á Alþingi. En það er gestur, sem jeg vildi sem sjaldnast sjá.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg bjóst við aths. við frv. þetta, en síst frá læknum. Jeg bjóst við að þeir mundu veita því stuðning, þar sem hjer er fullkomlega sjeð fyrir hag lækna og þeim trygð vörugæði. Meginástæður fyrir þessu frv. eru hinar sömu og athugasemdir landlæknis við frv. 1921. Ef því hv. 5. landsk. vill glíma við þær röksemdir, þá getur hann snúið sjer til landlæknis og sagt honum, að það sje tóm vitleysa, sem hann hafi talið málinu til gildis og hann hafi verið að smíða einokunarklafa með frv. 1921. Hv. þm. sagði, að þetta væri nýr skollafingur, en frv. er nú einmitt gamalt hjer í deildinni, og var þá borið fram og farið höndum um það af þeim, er best máttu hafa vit á því. Jeg skal því ekki rífast við hv. 5. landsk. um gildi frv., enda færði hann engin rök gegn því. Hv. þm. sagðist engan lækni hafa heyrt kvarta undan fyrirkomulagi því, sem nú er. En jeg hefi heyrt lækna kvarta yfir því. Og í morgun hringdi nágrannalæknir hv. 5. landsk. til mín, og lýsti ánægju sinni yfir því, að þetta frv. væri fram komið og óskaði þess, að það yrði að lögum sem fyrst. Það eru því ekki allir læknar sammála um þetta. Það má segja, að hv. 5. landsk. færði engin rök móti frv. önnur en þau, að hann kvaðst mótfallinn einkasölu alment. Nefndi hann máli sínu til stuðnings einkasölu á olíu og tóbaki. Hv. þm. sló því fram, að þessar einkasölur hefðu reynst illa, en færði engar sannanir fyrir því. En jeg vil nú benda hv. 5. landsk. á það, að hv. 1. þm. Skagf. (MG), sem hv. 5. landsk. trúir á og fylgir í öllum hlutum, var upphafsmaður tóbakseinkasölunnar og lýsti því yfir, að hún hefði uppfylt allar þær vonir, sem hann gerði sjer um hana í upphafi, þótt hann gerðist banamaður hennar með því að sitja hjá við atkvæðagreiðslu. Jeg vil skora á hv. 5. landsk. að leita upplýsinga um þetta hjá þessu átrúnaðargoði sínu. Steinolíueinkasalan er nú að vísu nokkuð flóknara mál. En sá, sem flutti það inn í þingið, var hv. 1. þm. G.-K. (BK). Jeg get því bent hv.þm. á það, að „autoritetin“ fyrir þessum einkasölum báðum er að finna í hans eigin liði. Ef hv.þm. trúir á þessi „autoritet“, sem jeg að vísu geri ekki, þá ætti hann að vera vel ánægður með einkasölufyrirkomulagið. Þá sagði hv. 5. landsk. (JK), að eigi væri trúandi fyrir slíkri verslun mönnum, sem ekki væru fróðir í þeim efnum, og vitnaði í það, að eftir frv. væri forstöðumanni Áfengisverslunarinnar ætlað að sjá um kaup á lyfjunum. Það er rjett hjá hv.þm., að til þess er ætlast í frv., en hann veit einnig, að í lögunum um áfengisverslun ríkisins er það til tekið, að maður með lyfjafræðiprófi skuli hafa eftirlit með lyfjasölu áfengisverslunarmnar. Hygg jeg það vera í 4. gr. laga um áfengisverslun ríkisins. Ætti lyfjaverslunin því að vera í góðum höndum, og virðist mjer varla hægt að ganga lengra, en að umsjón sje falin sjerfróðum manni.  Að lokum vil jeg benda á það, að svo er til ætlast í frv. á þskj. 86, að einkasalan selji lyf í stórsölu til lækna og lyfsala. Að vísu er ætlast til, að lagt verði lítilsháttar gjald í varasjóð, ef töp yrðu á versluninni, en jeg tel sjálfsagt, að lyfin verði seld við svo vægu verði sem unt er. Mundi einkasalan því tryggja það, að gerð yrðu betri innkaup, og ennfremur, að varan væri betri.

Halldór Steinsson Eins og hv.flm. gat um, lá frv. fyrir þinginu 1921, er gekk í svipaða átt og frv. það, sem nú er til umr. Fyrir því frv. voru aðallega þrjár ástæður. Í fyrsta lagi átti það að tryggja, að ætið væru nægar lyfjabirgðir í landinu. Þótti bera talsvert á því á stríðsárunum og næstu árum á eftir, að vöntun varð á ýmsum lyfjum, einkum hitalyfjum, er farsóttir og kvefpestir gengu. Ennfremur þótti það koma fyrir, að lyf reyndust skemd, svo sem veronal, aspirin o. fl. Í þriðja lagi þótti mörgum meðulin of dýr og að lyfsalar auðguðust óhæfilega á þessari verslun á þeim árum, enda mátti heita að hún væri rekin sem einokun, þar eð lyfjabúðir voru aðeins örfáar á landinu. - Þetta voru ástæðurnar fyrir því, að stj. flutti frv. þetta 1921, og var það gert í samráði við landlækni, Guðmund Björnson. Síðan hafa tímarnir breyst mjög mikið. Lyfjabúðum hefir fjölgað, t. d. eru þær orðnar fjórar hjer í Reykjavík og lyfjabúð í öllum kaupstöðum landsins. Þegar samkepnin er orðin svona mikil, er um leið trygt, að eigi verða fluttar inn skemdar vörur. Einnig er það trygt, að nægar birgðir af lyfjum eru jafnan til í landinu. Og loks minkar gróði lyfsalanna eftir því sem samkepnin eykst, og geta þeir ekki lengur selt lyfin með okurverði, enda hafa lyfjabúðirnar nú taxta, eins og kunnugt er. Auk þess hafa þær eignast keppinaut, síðan hjeraðslæknum var leyft að panta meðul sín beint frá útlöndum. Sje jeg þess vegna enga ástæðu til þess, eins og nú stendur á, að bera fram þetta frv., því að lyfin verða hvorki ódýrari læknum nje almenningi með einkasölufyrirkomulagi, en það mun vera tilgangur frv. Hv. flm. hjelt því fram, að finna eitt í Danmörku hefði einokun á lyfjum og umboð fyrir nálæg lönd, og skiftu lyfjabúðirnar hjer á landi nær eingöngu við það firma. Jeg hygg að þetta sje ekki rjett hjá hv.flm., lyfjabúðirnar geta eins vel skift við t. d. England og Þýskaland og gera það líka. Þessi ástæða hans er því ljettvæg, en það kann að vera að þær skifti mest við Danmörku. Þá vitnaði hv.þm. í landlækni í þessu máli, og spurði, hvort það hefði verið vitleysa, er hann lagði til 1921. Árið 1921 var frv. þetta rjettmætt, en eins og jeg benti á áðan, hefir margt breyst síðan. Jeg vil heldur ekki segja að frv. það, sem nú liggur fyrir, sje vitleysa, en það er nú með öllu óþarft. Þá finst mjer ótækt það, er segir í 4. gr. frv., að forstöðumaður áfengisverslunarinnar veiti lyfjasölunni forstöðu. Var það eitt af því, er landlæknir lagði mesta áherslu á, að það starf væri falið manni með lyfsalaprófi. En þetta mætti laga í nefnd. Eins og jeg hefi áður sagt álít jeg frv. óþarft eins og nú standa sakir, og get jeg þess vegna ekki greitt því atkv. mitt.

Flm. (Jón Baldvinsson) Hv. þm. Snæf. hefir nú rakið tildrög þessa máls 1921 og ástæður þess þá. Hefi jeg ekkert við það að athuga og er þar sammála hv.þm. En svo bætti hann því við, að síðan hefðu tímarnir breyst mjög mikið. Sagði hann, að samkepnin væri nú orðin svo mikil um sölu á lyfjum, að engin hætta væri á því framar, að þau yrðu seld með okurverði. Þá sagði hann, að þar sem lyfjabúðir væru orðnar svo margar, væru ætíð nægar lyfjabirgðir í landinu, og af fjölda þeirra leiddi einnig það, að gróði lyfsalanna væri minni en áður var, þar eð þeir yrðu að leggja minna á vöruna samkepninnar vegna. Ef ástæður þessar eru athugaðar rjettilega, liggur í augum uppi, að þær hljóta allar að mæla með einkasölu lyfja. Samkepnin leiðir til þess, að varan verður dýrari. Lyfsalar eru orðnir svo margir, að þeir geta ekki allir haft nóg að gera. Hinsvegar eru þeir neyddir til þess að hafa margt starfsfólk, til þess að geta fullnægt viðskiftaþörfinni, er hún nær hámarki. Auk þess verða lyfsalar að greiða mjög háa húsaleigu, og yfirleitt er kostnaður við slíka verslun mjög mikill. En hvar eiga lyfsalar að taka það fje, sem með þarf til þess að standa straum af þessum gífurlega kostnaði? Ekki mega þeir tapa, þeir eru því neyddir til þess að leggja á vöruna. Hjer er því enn ríkari ástæða til þess að halda fram einkasölu en áður. Eftir því sem lyfjabúðirnar hafa minna að gera, hafa þær minna fje í veltu. Af því leiðir, að birgðir verða minni en á meðan lyfjabúðirnar voru færri. Nú eru þær orðnar alt of margar og þrífast ekki. Er líkt á komið með þeim og smáverslunum hjer í Reykjavík, þær munu vera einhver lakasta atvinnugrein, sem hægt er að stunda. Afleiðing hinnar miklu „samkepni“ hlýtur að verða sú, að almenningur fær vörurnar við dýrara verð. Allar hinar breyttu aðstöður mæla því með einkasölunni. Þá gat hv.þm. þess, að lyfjabúðirnar hefðu taxta, er þær seldu lyfin eftir. Mjer skilst af athugasemdum við frv. frá 1921, að það muni erfitt að ákveða þann taxta svo að hann yrði rjettlátur, og sömuleiðis að líta eftir því, að lyfjabúðirnar fylgi verðskránni. Hv. þm. mintist einnig á lyfjasölu áfengisverslunarinnar og að hjeraðslæknar og spítalar gætu skift við hana. Þetta er að vísu bót frá því, sem áður var, en það er ekki nægilegt. Því hver verslar í sínu horni eftir sem áður. Reykjavíkur Apótek, Laugavegs Apótek og áfengisverslunin senda pantanir sínar hver í sínu lagi, og afleiðingin er sú, að ekki næst lægsta innkaupsverð á vörunum. Væru hinsvegar allar lyfjapantanir sameinaðar, mætti vænta lægra verðs, því að eins og menn vita, þarf víst vörumagn til þess að fá lægsta verð. Hv. þm. Snæf. sagði, að það mundi ekki rjett, að lyfjabúðirnar væru bundnar við eitt firma í Danmörku. Jeg sagði heldur ekki að þær væru bundnar við það firma, en aðalverslun þeirra mun þó vera við firmað Alfred Bentzon, annaðhvort beint, eða við þær verksmiðjur, er hann vísar þeim á, en hann tekur provision af viðskiftunum. Þannig er það oftast með kaupmennina, þeir eru svo stoltir yfir því að hafa bein sambönd, en í raun og veru situr þá einhver milliliður og hirðir háa provision af viðskiftum þeirra.  Jeg hefi nú athugað þau rök, er hv.þm. bar fram gegn frv., en að þeim yfirveguðum finst mjer að niðurstaðan hljóti að verða sú, að hentugra muni að kaupa lyf landsins í einu lagi en í smákaupum eins og nú er gert.

Halldór Steinsson Jeg vil aðeins gera örstutta athugasemd. Við hv.þm. (JBald) getum aldrei orðið samferða á þessari einokunarbraut, er hann vill fara. Hann álítur, að þar sem samkepnin er mest, sje verðið hæst. Þýðir ekki að deila við hann um það, en jeg er þar á gagnstæðri skoðun. Jeg tel samkepnina nauðsynlega til þess að fá gott verð. Hv. þm. hjelt því einnig fram, að lyfin mundu fást ódýrari, ef þau væru keypt í einu lagi fyrir alt landið. Meðalforði lyfja, er þarf handa Íslandi, er eins og krækiber í ámu þegar borið er saman við þörf annara landa, og mun jafnast á við það er minni borgir erlendis nota af lyfjum árlega. Hygg jeg því, að hv.þm. sje of bjartsýnn um að takast muni að fá lyfin með lægra verði, ef keypt eru í einu lagi, þegar eigi er um meiri forða að ræða. Hvað því viðvíkur, að lyfsalar hjer skifti aðallega við Alfred Bentzon, þá gera þeir það eflaust vegna þess, að þeir álíta sig hafa hagnað af því og fá betri kjör þar en í Englandi og Þýskalandi.

Jónas Kristjánsson Hv. 4. landsk. (JBald) mintist á tóbakseinkasöluna í sambandi við það mál, er hjer liggur fyrir, og hafði þau orð eftir hv. 1. þm. Skagf., að hún hafi gefist vel. Ef jeg man rjett, sagði hann, að tóbakseinkasalan hefði ekki brugðist sínum vonum. Annars þótti mjer það best við tóbakseinkasöluna, að hún seldi minna af tóbaki en áður var gert. Ástæðan fyrir því var sú, að með einkasölufyrirkomulagi er afgreiðsla jafnan lakari, og erfiðara er að fá vöru, sem líkar. Þótt það sje gott, að litið sje selt af tóbaki, þá er slíkt ekki gott, ef um lyf er ræða, en jeg býst við því, að útkoman yrði sú sama, ef tekin væri upp einkasala á lyfjum. Þá fanst mjer hv.þm. ekki taka nægilegt tillit til þess, að alt verð á lyfjum er ákveðið eftir gjaldskrá, er læknar og lyfsalar fara eftir. Einnig ber þess að gæta, að þótt lyfin væru keypt í einu lagi, yrði að sjá til þess, að landið skaðaðist ekki á sölunni. Býst jeg við því, að tilhneiging yrði til þess að hafa verðið heldur í hærra lagi, en afleiðing þess yrði sú, að lyfin yrðu dýrari almenningi en áður.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg gleymdi áður að geta um afstöðu landlæknis til þessa máls, en nú spurði jeg hann hver hún væri, og fjekk það svar, að hún væri sú sama og 1921. Vildi jeg aðeins upplýsa um þetta atriði, og einnig að í 4. gr. laga þeirra, er vísað er til í frv., er það tekið fram, að forstöðumaður lyfjaverslunarinnar eða aðstoðarmaður hans, skuli hafa lyfsalapróf.

Halldór Steinsson Mjer þykir leitt að heyra, ef afstaða landlæknis er óbreytt síðan 1921 þrátt fyrir þær breytingar, er á hafa orðið. Annars leyfi jeg mjer að efast um, að hv.þm. fari rjett með orð landlæknis. Mín afstaða í þessu máli er gerbreytt síðan 1921, og þótt jeg leggi mikið upp úr orðum landlæknis í ýmsum málum, get jeg ekki átt samleið með honum í þetta sinn, svo framarlega sem hv.þm. hefir hermt orð hans rjett.