Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Umræðurnar skiptast í tvær umferðir. Í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund, en fulltrúar annarra þingflokka 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver flokkur 10 mínútur til umráða. Röð flokkanna verður þessi í báðum umferðum: Sjálfstfl., Alþb. og óháðir, Þjóðvaki, Framsfl., Alþfl. og Samtök um kvennalista. Ræðumenn verða: Fyrir Sjálfstfl. Davíð Oddsson forsrh. í fyrri umferð og Björn Bjarnason menntmrh. í þeirri síðari. Fyrir Alþb. og óháða tala í fyrri umferð Ólafur Ragnar Grímsson, 8. þm. Reykn., Bryndís Hlöðversdóttir, 12. þm. Reykv., og Ögmundur Jónasson, 17. þm. Reykv., en í þeirri síðari Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e. Fyrir Þjóðvaka tala Jóhanna Sigurðardóttir, 13. þm. Reykv., og Svanfríður Jónasdóttir, 6. þm. Norðurl. e., í fyrri umferð en Ásta R. Jóhannesdóttir, 18. þm. Reykv., og Ágúst Einarsson, 11. þm. Reykn., í þeirri síðari. Af hálfu Framsfl. tala Guðmundur Bjarnason landbrh. og Hjálmar Árnason, 7. þm. Reykn., í fyrri umferð, en Valgerður Sverrisdóttir, 3. þm. Norðurl. e., í þeirri síðari. Ræðumenn Alþfl. verða: Jón Baldvin Hannibalsson, 9. þm. Reykv., og Össur Skarphéðinsson, 15. þm. Reykv., í fyrri umferð, en Sighvatur Björgvinsson, 4. þm. Vestf., í þeirri síðari. Af hálfu Samtaka um kvennalista talar Kristín Ástgeirsdóttir, 14. þm. Reykv., og Guðný Guðbjörnsdóttir, 19. þm. Reykv., í fyrri umferð, en Kristín Halldórsdóttir, 12. þm. Reykn., í þeirri síðari. Hefst nú umræðan og tekur fyrstur til máls hæstv. forsrh., Davíð Oddsson.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Ný ríkisstjórn tók við völdum í landinu eftir kosningarnar sem fram fóru 8. apríl sl. Ríkisstjórnin var mynduð aðeins 15 dögum eftir kosningarnar og því skapaðist engin óvissa um stjórn landsins og þróun efnahagsmála eins og stundum hefur gerst þegar stjórnarmyndunarviðræður hafa dregist mjög á langinn. Okkar kjördæma- og einkum kosningaskipan leiðir til þess að samsteypustjórnir fara að jafnaði með fyrirsvar landsmála. Sjaldnast er ljóst fyrir kosningar hvers konar samstarf tekst á milli flokka eftir kosningar því oftast nær ganga flokkar til kosninga með algerlega óbundnar hendur hvað það varðar. Niðurstaðan varð sú að stærri stjórnarflokkurinn úr síðustu ríkisstjórn og stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn tóku höndum saman um stjórn landsins til næstu fjögurra ára. Ekki verður annað sagt en að sú niðurstaða sé í fullu samræmi við úrslit kosninganna og vilja kjósendanna eins og hann má lesa út úr niðurstöðum talnanna. Sjálfstfl. var í forustu í síðustu ríkisstjórn og hélt velli í kosningunum. Framsfl. leiddi stjórnarandstöðuna og jók fylgi sitt verulega. Auðvitað voru áherslur þessara tveggja flokka nokkuð ólíkar í kosningunum, bæði vegna þess að þeir eru ólíkrar gerðar og vegna hins að flokkarnir komu til kosninganna úr gagnstæðum áttum. Annar flokkurinn leiddi stjórn og hinn stjórnarandstöðu. Engu að síður verður ekki annað sagt en að sú stefnuyfirlýsing sem flokkarnir komu sér saman um sé rökrétt framhald af kosningabaráttu þeirra. Í stefnuyfirlýsingunni kemur fram að lögð er áhersla á traust, öryggi og festu á öllum sviðum þjóðlífsins. Það á að varðveita þá stöðu í efnahagslífinu sem náðst hefur, en jafnframt gefa fólkinu í landinu og fyrirtækjum þess möguleika á að nýta vel vilja sinn til verka og tryggja jafnræði þeirra í samkeppni við erlenda aðila. Í stefnuyfirlýsingunni eru tíunduð nokkur helstu áhersluatriði sem fylgja verður fast eftir eigi að ná þeim markmiðum sem ég lýsti. Jafnframt hafa flokkarnir ákveðið að vinna sérstaka verkefnaáætlun sem verður tilbúin til kynningar fyrir þing og þjóð á haustdögum. Þar verður gerð grein fyrir helstu þáttum og útfærslu þeirra verkefna sem stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar tekur til. Herra forseti. Bati er nú að verða á flestum sviðum efnahagslífsins og mikilvægt er að þar verði enginn afturkippur. Hinu er þó ekki að leyna að það tekur tíma fyrir þjóð að vinna sig út úr sjö ára stöðnunarskeiði. Það verður ekki gert á einum degi eða einum mánuði, en ekki er óeðlilegt að á fjögurra ára tímabili megi takast að byggja atvinnulífinu traustan grundvöll, stuðla að bættum kjörum í landinu og minnkandi atvinnuleysi. Könnun Þjóðhagsstofnunar á atvinnuástandi í apríl 1995 sem birt var 12. þessa mánaðar sýnir að nú telja atvinnurekendur æskilegt að fjölga nokkuð starfsmönnum en fyrir ári síðan töldu þeir sig þurfa að fækka fólki töluvert mikið. Þetta eru mikil og góð umskipti. Um allan hinn vestræna heim ber nú mjög á ótta um að velferðarkerfið sé að komast í þrot. Forustumenn í stjórnmálalífi sem og leiðtogar launþegahreyfingar og forráðamenn atvinnulífs hafa af þessu vaxandi áhyggjur. Nú má halda því fram að velferðarkerfið sem slíkt njóti nánast óskoraðs stuðnings allra stjórnmálaafla í landinu rétt eins og raunin er í nálægum löndum. Það er því ekki vegið að velferðarkerfinu utan frá af pólitískum forsendum heldur er meinsemdin innvortis, liggur í kerfinu sjálfu og stjórnlitlum vexti þess langt umfram það sem hagvöxtur hefur gefið tilefni til á hverjum tíma. Velferðarkerfinu verður hvorki haldið við hér á landi né annars staðar með auknum lántökum, hvort sem er erlendum eða innlendum. Auðvitað er sá kostur til að ýta vandanum á undan sér einhver missiri eða jafnvel ár með stórkostlegum halla á ríkissjóði og söfnun skulda. Það verður ekki gert endalaust. Slík stefna mundi springa fyrr en síðar. Þá mundi blasa við sársaukafullur og stórfelldur niðurskurður sem væri óhjákvæmilegur. Núverandi ríkisstjórn vill ekki fara þá leið. Hún vill stöðva sjálfvirkni í útgjöldum ríkissjóðs á þessum sviðum sem öðrum í tæka tíð án þess að raska velferðarkerfinu sjálfu. Hún vill með kerfisbreytingum nýta þá fjármuni sem varið er til stærstu útgjalda ráðuneyta og einstakra framkvæmda með sem bestum hætti til þess að undirstaða velferðar verði treyst og takast megi með ráðdeild og skilvirkni að veita sambærilega þjónustu og sambærilegt öryggi með svipuðum fjármunum og nú er gert. Með sama hætti verður stefnt að nýskipan í ríkisrekstri, fjölgun útboða, sameiningu stofnana, fleiri þjónustusamningum og breyttu launakerfi sem eflir ábyrgð og frumkvæði stjórnendanna. Keppikefli ríkisstjórnarinnar verður að ná jafnvægi í fjármálum ríkisins á kjörtímabilinu. Það er oft haft á orði að almenningur í landinu hafi lítinn áhuga á hugtökum á borð við ríkissjóðshalla eða jöfnuð í ríkisfjármálum. Umræður um slíkt og slíka þætti fari fyrir ofan garð og neðan og eigi ekki mikinn hljómgrunn. Vel má vera að þetta sé rétt en hitt er þó fagnaðarefni að á síðustu missirum hefur aukist skilningur á því að til lengdar verður eyðslu okkar sem nú er á dögum ekki velt yfir á framtíðina. Framtíðin mun einfaldlega ekki rísa undir slíkri skuldabyrði. En það er ekki síður mikilvægt að afkoma ríkissjóðs og rekstur hans er ekki eingöngu spurning um skuldir næstu kynslóða, heldur hefur óhagstæð afkoma ríkissjóðs þegar áhrif á allt okkar daglega líf. Það er nefnilega óhrekjanleg staðreynd að gangi ríkissjóður harðar fram en tekjur hans leyfa er hann kominn í bullandi samkeppni við atvinnulífið og einstaklingana í landinu. Þanþol efnahagslífsins leyfir ekki þá togstreitu og margs konar fylgikvillar koma í ljós. Einn sá versti er að lánsfjáreftirspurn hins opinbera ýtir undir að vextir verði óeðlilega háir. Sem betur fer hefur tekist að tryggja að vextir eru nú svipaðir hér á landi og gerist í okkar nágrannalöndum. En það má ekki mikið út af bera svo að vaxtahækkanir verði. Því er stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar og þau fyrirheit sem þar eru gefin til þess fallin að treysta grundvöll lágra vaxta og ýta undir vaxtalækkun þegar fram í sækir. Ríkisstjórnin hefur einsett sér að taka skattkerfið til endurskoðunar og mun leitast við að eiga um það gott samráð við helstu aðila á vinnumarkaði. Markmiðið verður að draga úr skattsvikum, að lækka jaðarskatta, sem eru bersýnilega orðnir truflandi og ganga gegn réttlætisvitund manna um jafnræði í skattheimtu. Um leið verður leitast við að einfalda skattkerfið og gera það öllum skiljanlegra. Skattaívilnun verður beitt til þess að hvetja almenning í landinu til að leggja áhættufé í atvinnufyrirtæki. Hugsunin er sú að undirbúningur allra þessara breytinga fari strax af stað og verði lokið á næsta ári þannig að niðurstöðu megi ná um þessi efni í tengslum við þá kjarasamninga sem gerðir verða í lok þess árs. Það er ekki ætlun ríkisstjórnarinnar að auka umsvif ríkisins á þessu kjörtímabili. Áfram verður unnið að einkavæðingu í ríkisrekstri og í fyrstu verður lögð áhersla á að breyta rekstrarformi ríkisviðskiptabanka og fjárfestingarlánasjóða. Sama máli gegnir um fyrirtæki og stofnanir í eigu ríkisins sem eru í samkeppni við einkaaðila. Unnið verður að sölu ríkisfyrirtækja á kjörtímabilinu í samræmi við ákvarðanir Alþingis. Í kosningaslagnum sem nýlega er afstaðinn gáfust okkur þingmönnum fjölmörg tækifæri til að eiga skoðanaskipti við þúsundir kjósenda. Við tókum eftir því að nokkurs óróleika gætir um skipan sjávarútvegsmála víða um landið. Það þarf ekki að koma á óvart að farvegur óánægju og gagnrýni í þessum mikla málaflokki er margslunginn. Skoðanir eru mjög skiptar og fara eftir aðstæðum á hverjum stað. Nálægð við fengsæl mið hefur áhrif á afstöðu manna og svo með hvaða hætti uppbyggingu skipaflota og vinnslu í landi er háttað. Ríkisstjórnin leggur áherslu á að sjávarútvegurinn búi við festu í starfsskilyrðum og þar sé ekki tjaldað til einnar nætur. Á hinn bóginn verði að leitast við að bregðast við þeirri gagnrýni og þeim umkvörtunarefnum sem mest bar á í kosningabaráttunni. Í stefnuyfirlýsingunni segir, með leyfi forseta: ,,Að [ríkisstjórnin hyggist] tryggja stöðug og góð rekstrarskilyrði útflutningsgreina og stuðla að nýsköpun og sókn í vöruþróun og markaðssetningu.`` Áréttað er að byggt sé að mestu á aflahlutdeildarkerfi í sjávarútvegi en banndagakerfið svonefndra krókabáta verði tekið til endurskoðunar. Síðan segir áfram, með leyfi forseta: ,,Skapað verður svigrúm til að rétta hlut þeirra aflamarksbáta sem harðast hafa orðið úti vegna minnkandi þorskafla. Öflugar líffræði- og hagkvæmirannsóknir eru forsenda skynsamlegrar fiskveiðistjórnar og eðlilegrar þróunar hennar. Sérstök áhersla verður lögð á að bæta umgengni um auðlindir sjávar. Tryggja þarf hagsmuni Íslands varðandi veiðar utan fiskveiðilögsögunnar með því að afla málstað Íslands fylgis á alþjóðavettvangi og með samningum við aðrar þjóðir. Stefnt er að því að festa í stjórnarskrá ákvæði um að auðlindir sjávar séu sameign íslensku þjóðarinnar og að stjórn fiskveiða og rétti til veiða skuli skipað með lögum.`` Það er ánægjuefni að margt bendir til þess nú að uppbyggingarstefna í nýtingu sjávarfangs sé loks að bera nokkurn árangur og það jafnvel fyrr en menn gátu ætlað. Þýðingarmikið er að draga ekki of víðtækar áætlanir á þessu stigi af takmörkuðum upplýsingum þótt margt bendi til þess að við séum að komast yfir það versta hvað þorskinn varðar. Í tiltölulega knappri stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er vikið nokkuð að öðrum þáttum en þeim sem ég hef þegar gert að umræðuefni. Þar er m.a. fjallað um þá erfiðleika sem landbúnaður og úrvinnslugreinar hans hafa átt í og sérstaklega áréttað að búvörusamning frá 1991 þurfi þegar að taka til endurskoðunar, m.a. með hliðsjón af þeim mikla vanda sem sauðfjárbændur standa frammi fyrir nú eins og kunnugt er. Stjórnarflokkarnir eru sammála um að treysta verði tekjugrundvöll bænda og nefna til sögunnar hvað það varðar að nauðsynlegt sé að losa um framleiðsluhömlur og auka sveigjanleika í framleiðslustjórn, stuðla að nýsköpun og fjölbreyttari atvinnu til sveita og auðvelda bændum breytingar á búháttum og búskaparlok. Gæta verður vel að hagsmunum neytenda í þessu sambandi, enda eiga neytendur og framleiðendur þegar grannt er skoðað ríka sameiginlega hagsmuni. Á undanförnum árum hefur verið gert mikið átak í vegagerð og ríkisstjórnin mun, m.a. til að efla byggð í landinu, tryggja markvissar framkvæmdir í samgöngumálum. Í alþjóðlegri umræðu ber nú meira en oft áður á rökræðum um gildi þekkingar og skipun menntamála í einstökum löndum. Nú þegar margar auðlindir veraldar virðast fullnýttar þá horfa þjóðirnar til þekkingar sem þess brunns sem lengi megi ausa úr. Er nú svo komið að flestar þjóðir telja að því hærra sem menntunarstigið í löndunum er því betur standi þjóðirnar að vígi í hinni hörðu alþjóðlegu samkeppni um betri lífskjör. Fjárfesting í menntun og þekkingu sé líklegri til þess að skila arði en fjárfesting í sumum öðrum þáttum hefðbundinnar framleiðslu og þjónustu. Það hlýtur því að vera verðugt verkefni ríkisstjórnar og þings á þessu kjörtímabili að tryggja að Ísland verði ekki eftirbátur annarra í þessum mikilvæga málaflokki. Það kom glöggt fram í kosningabaráttu sem nú er nýafstaðin að skipulag og framkvæmd húsnæðismála hvílir mjög þungt á mörgum og sérstaklega hefur yngra fólkið áhyggjur af því að erfiðara sé nú en löngum fyrr að koma þaki yfir höfuð nýstofnaðrar fjölskyldu. Ríkisstjórnin mun því leita leiða til þess að greiða götu þess unga fólks sem er að eignast sína fyrstu íbúð. Jafnframt verður hugað að stöðu þeirra sem búa við húsnæðisskuldir vegna lána ríkisins og freistað að finna möguleika á lengingu slíkra lána. Tengingar húsnæðismála og skattamála og þróun jaðarskatta kemur til sérstakra álita þegar verkefnaáætlun vegna þessa málaflokks verður kynnt. Herra forseti. Fyrr í þessum mánuði minntust menn þess að 50 ár eru liðin frá lokum síðari heimsstyrjaldar í Evrópu. Af því tilefni var ég viðstaddur hátíðarhöld í Moskvu í boði Rússlandsforseta ásamt þjóðhöfðingjum og ráðherrum frá tugum annarra ríkja. Heimsstyrjöldin síðari er mesta blóðbað sem sögur fara af. Talið er að um 50 millj. manna hafi týnt lífi í styrjöldinni. Ísland lenti í lykilstöðu í orrustunni miklu á hafinu milli Evrópu og Norður-Ameríku. Talið er að rúmlega eitt hundrað íslenskir sjómenn hafi farist beinlínis vegna styrjaldarinnar. Þessi blóðtaka er hlutfallslega álíka mikil og margar miklu fjölmennari þjóðir urðu fyrir. Þá er ljóst að hefði Þýskaland nasismans sigrað í hernaðinum á meginlandinu, sem munaði ekki miklu, hefði það leitt til langvarandi styrjaldar á Atlantshafi og stórátaka um Ísland. Af síðari heimsstyrjöldinni má draga margar ályktanir. Ég vil leyfa mér að vekja sérstaka athygli á þremur þeirra. Fyrsti lærdómur lýðræðissinna af síðari heimsstyrjöldinni var sá að þegar öfl á borð við nasisma fara á kreik verður að halda þeim í skefjum af fullri hörku. Þrátt fyrir þá friðarást sem lýðræðisþjóðum er eiginleg þurftu þær að horfast í augu við að hernaður væri í senn réttlætanlegur og óumflýjanlegur þrátt fyrir fórnir og hörmungar. Í annan stað er viðurkennt að brugðist var of seint við ógnuninni frá nasismanum. Í kalda stríðinu gegn kommúnismanum stóðust Atlantshafsbandalagsríkin prófið og sigruðu að lokum án styrjaldarátaka. Þau hafa einnig síðan gert sér grein fyrir nauðsyn þess að halda áfram samvinnunni í Atlantshafsbandalaginu til að tryggja öryggi og stöðugleika í Evrópu. Þess vegna verður aðildin að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarf við Bandaríkin áfram þungamiðja öryggisstefnu þjóðarinnar. Þriðji lærdómur lýðræðissinna af síðari heimsstyrjöldinni var sá að vildu þeir tryggja til langframa réttlátan frið yrðu hugsjónir lýðræðis og réttarríkisins að breiðast út um heiminn. Í kjölfar kalda stríðsins hefur þessum hugsjónum vaxið ásmegin en nýfengið lýðræðið er víða brothætt og annars staðar býr stór hluti mannkyns við einræði og skort á grundvallarmannréttindum. Baráttan fyrir útbreiðslu lýðræðis og mannréttinda heldur því áfram. Íslendingar eru vopnlaus þjóð en þeir geta eigi að síður tekið virkan þátt í þessari baráttu og þannig stuðlað að friði og stöðugleika í heiminum. Ísland hefur í þessu skyni tekið þátt í umfangsmiklu alþjóðlegu samstarfi og á margvísleg samskipti við nágranna sína ekki síst Evrópuríkin. Málefni Evrópusambandsins eru um þessar mundir í mikilli deiglu. Mikil óvissa ríkir um svonefnda ríkjaráðstefnu sambandsins og almennt er talið að nýr forseti Frakklands hafi töluvert aðrar áherslur en fyrirrennari hans. Hagsmunum Íslands er vel borgið í núverandi stöðu eins og kunnugt er. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta, að hún vilji: ,, . . . treysta samskiptin við Evrópusambandið á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, fylgjast náið með þróun mála innan sambandsins á næstu missirum og kynna íslenska hagsmuni fyrir aðildarríkjum þess. Áhersla verður lögð á að tryggja viðskiptasamstarf og önnur samskipti Íslands við Bandaríkin. Kannaðar verða hugmyndir, sem fram hafa komið, um fríverslunarsamstarf Bandaríkjanna og annarra Atlantshafsríkja og hvort í þeim felist sóknarfæri fyrir íslensk fyrirtæki.`` Herra forseti. Ég vil víkja nokkrum orðum að þeim viðkvæmu og alvarlegu deilum sem við Íslendingar höfum átt í vegna stjórnunar fiskveiða, ekki síst á úthafinu. Ekki er hægt með neinni sanngirni að halda því fram að Íslendingar hafi ekki staðið með ábyrgum hætti að stjórnun fiskveiða hvort sem er í eigin lögsögu eða á alþjóðlegu hafsvæði. Framganga okkar, bæði á úthafsveiðiráðstefnu Sameinuðu þjóðanna og í samningaviðræðum um Barentshaf og um norsk-íslensku síldina, gefur ekkert annað til kynna. En góður vilji okkar dugar ekki einn. Til þess að leysa þessar deilur þarf, líkt og í öllum öðrum milliríkjadeilum, pólitískan vilja allra samningsaðila. Við Íslendingar höfum sýnt slíkan vilja. Við höfum verið reiðubúnir til að takmarka veiðar okkar á alþjóðlegu hafsvæði í Barentshafi gegn sanngjörnum kvóta, sem fæli í sér mun minni afla en íslenskir sjómenn gætu náð án slíkra samninga. Við höfum boðið að afli og kvóti yrði tengdur stærð þorskstofnsins í Barentshafi þannig að okkar kvóti félli niður ef stofninn færi niður fyrir tiltekin mörk. Frá því að síldarstofninn hrundi undir lok sjöunda áratugarins hafa Íslendingar ítrekað óskað eftir viðræðum um þann stofn. Þegar Norðmenn féllust loks á að þær viðræður gætu farið fram vorum við reiðubúnir til þess að líta fram hjá allri þessari forsögu og einnig því að Norðmenn hafa einhliða ákveðið kvóta fyrir sig og Rússa án eðlilegs samráðs við okkur. Við vorum tilbúnir til þess að semja um sanngjarna hlutdeild í þessum veiðum, líkt og við höfum nefnt í Barentshafi, og að hún yrði minni en við gætum veitt án samninga. Allar fiskifræðilegar forsendur voru fyrir síkum samningi um síldina. Það má segja að nú sé komið einstakt tækifæri til þess að ná samningum vegna þeirra stóru árganga síldar sem væntanlegir eru á næstu tveimur árum. Samningsumleitunin átti einungis við veiðarnar í ár en hefði veitt aukið svigrúm fyrir samninga um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum í framtíðinni. Því miður hafa viðsemjendur okkar ekki haft sama pólitíska vilja og pólitískt þrek til að ná samkomulagi hvort heldur í Barentshafi eða í síldinni og hefur mikið skort upp á. Mér sýnist augljóst að meginástæðan sé sú að mál þessi séu í einhvers konar pólitískri klemmu eða hnút hjá viðsemjendum okkar og það leiðir til þess að verulega skorti á að nægjanlegur vilji og sveigjanleiki sé fyrir hendi af þeirra hálfu til að ná samkomulagi. Þetta er miður og auðvitað bindum við vonir við að þessi sjónarmið verði skaplegri hjá okkar viðsemjendum á næstunni svo fljótlega megi koma á ábyrgri fiskveiðistjórnun á úthafinu. Gerist það ekki er veruleg hætta á að öll þessi mál fari í enn harðari hnút. Það er ekki í samræmi við hagsmuni ríkjanna sem hér eiga hlut að máli, það er ekki í anda norræns samstarfs og það er ekki í samræmi við vilja núverandi ríkisstjórnar. Herra forseti. Það vorþing sem nú er ný hafið mun taka nokkur mikilvæg mál til úrlausnar. Ríkisstjórnin væntir þess að hún geti átt gott samstarf við þingið allt um framgang þeirra mála og jafnframt skipun mála á kjörtímabilinu í heild. Ef við höldum þeirri festu sem fengist hefur og göngum hægt um dyr efnahagsbatans er bjart fram undan í íslensku þjóðfélagi. Hagvöxtur hér á landi að undanförnu stenst fyllilega samanburð við það sem hefur verið að gerast annars staðar. Landsframleiðslan jókst í fyrra um 2,8% og áætlað er að hún aukist um 3% á þessu ári. Þetta eru nánast sömu hagvaxtartölur og að meðaltali í aðildarríkjum OECD fyrir sömu ár. Jafnframt er efnahagur Íslendinga traustari en oft er látið í veðri vaka. Þannig er landsframleiðslan á mann nú um 7% meiri en að meðaltali í OECD-ríkjum og 23% meiri en að meðaltali í Evrópuríkjum OECD. Sé aðildarríkjum OECD raðað eftir verðmætum landsframleiðslu á mann er Ísland nú í 8. sæti af 25 ríkjum. Gera má ráð fyrir því að þorskafli fari hægt en örugglega vaxandi og sæmilegar vonir eru um að álver í Straumsvík verði stækkað. Ástæða er til að ætla að framkvæmdir við Hvalfjarðargöng geti hafist næsta haust og stöðugt gengi og skaplegir vextir muni tryggja að útflutningsiðnaðurinn vaxi enn á næstu árum og jafnframt að ferðaþjónustan eflist. Vaxtarsprotarnir eru því margir og tækifærin fjölmörg og því er mikið í húfi að vel sé haldið á þeim spilum sem þjóðin hefur á hendi. Ríkisstjórnin mun leggja mikla áherslu á að auka samheldni þjóðarinnar, tryggja samvinnu vinnuveitenda og launþega og að sátt ríki milli dreifbýlis og þéttbýlis. Samstillt átak og góð sátt með mönnum mun tryggja að afkoma okkar allra fari batnandi ár frá ári á því kjörtímabili sem nú er nýhafið. Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Ég þakka áheyrnina.

Virðulegi forseti. Hæstv. forsrh. sagði í upphafi stefnuræðu sinnar að myndun ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Framsfl. sé í fullu samræmi við úrslit kosninganna og vilja kjósenda eins og hann birtist í niðurstöðum talnanna. Það má vera, hæstv. forsrh., að það sé hægt að raða þingsætatölunum saman á þennan hátt, en hitt er víst að sú stefna sem hæstv. forsrh. kynnti hér í kvöld er ekki í samræmi við þau fyrirheit sem þjóðinni voru gefin í kosningunum. Efst á blaði í stefnuræðu forsrh. hér áðan var niðurskurður í velferðarkerfinu. Aðgerðir gegn ,,innvortis meinsemdum`` velferðarkerfisins, svo notað sé orðalag hæstv. forsrh. Mér er spurn, Íslendingar góðir: Sögðu Sjálfstfl. og Framsfl. þjóðinni fyrir kosningar að brýnasta verkefni þeirra í nýrri ríkisstjórn væri niðurskurður í velferðarkerfinu? Var þá minnst á innvortis meinsemdir í heilbrigðismálum og menntamálum? Næst á blaði hæstv. forsrh. var svo áframhald á þeirri einkavæðingarstefnu sem Sjálfstfl. setti á oddinn á síðasta kjörtímabili. Mér er spurn: Sagði Framsfl. þjóðinni að einkavæðing banka og fjárfestingarlánasjóða væri brýnasta verkefnið ef Framsfl. tæki sæti í nýrri ríkisstjórn? Nei, Framsfl. lofaði 12.000 nýjum störfum til aldamóta. Kvöld eftir kvöld komu ungar stúlkur og ungir drengir á sjónvarpsskjáinn í kosningaauglýsingum Framsfl. og sögðu þjóðinni hvað þau ætluðu að verða. Enginn ætlaði að verða atvinnulaus. 12.000 ný störf til aldamóta voru einkunnarorð Framsfl. í kosningunum. Kjarninn í því trúnaðarsambandi sem hann bað um milli sín og kjósenda. Þetta helsta kosningaloforð Framsfl. hefur nú gufað upp strax á fyrstu vikum nýrrar ríkisstjórnar. Og í þeirri stefnuræðu sem hér var flutt áðan og í stjórnarsáttmálanum sem gefinn var út fyrir fáeinum vikum er ekki að finna eitt orð, ekki eitt einasta orð, um fyrirheitið 12.000 ný störf til aldamóta. Þvert á móti gaf Þjóðhagsstofnun, helsta trúnaðarstofnun ríkisstjórnarinnar, út það álit strax eftir myndun ríkisstjórnarinnar að Íslendingar gætu búist við til aldamóta að árlega yrði 4% atvinnuleysi í landinu. En Framsfl. lofaði meiru. Hann lofaði tafarlausum aðgerðum til að bjarga neyðarástandi í húsnæðismálum og forða gjaldþrotum þúsunda heimila í landinu. Í stefnuræðunni í kvöld og í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar var heldur ekki eitt orð, ekki eitt einasta orð, um slíkar tafarlausar aðgerðir til að forða neyðarástandi í húsnæðismálum og gjaldþrotum heimilanna. Framsfl. lofaði að leiðrétta hróplegt óréttlæti í skattamálum einstaklinga og fjölskyldna, sérstaklega ungs hjónafólks með börn og mikinn húsnæðiskostnað. Hér í kvöld, fyrir fáeinum mínútum, sagði hæstv. forsrh. að engar leiðréttingar yrðu gerðar í skattamálum á þessu ári og engar leiðréttingar yrðu gerðar í skattamálum einstaklinga og fjölskyldna á næsta ári. Það væri þá fyrst árið 1997 þegar kjörtímabilið væri hálfnað að þess væri að vænta að slíkar breytingar kæmu til framkvæmda. Voru það fyrirheitin sem þingmenn Framsfl. gáfu ungu barnafjölskyldunum í landinu fyrir fáeinum vikum síðan að þær yrðu að bíða, bíða til ársins 1997 til að fá leiðréttingu á hróplegu óréttlæti í skattamálum? Framsfl. lofaði að tafarlaust yrðu gerðar breytingar á lánakjörum íslenskra námsmanna en nú á engar slíkar breytingar að gera á þessu þingi þannig að íslenskir námsmenn munu í upphafi skólaársins í haust búa áfram við sama óréttlæti og lögleitt var í tíð síðustu ríkisstjórnar. Virðulegu tilheyrendur. Sú stefna sem Davíð Oddsson, hæstv. forsrh., kynnti er í öllum meginatriðum í samræmi við áherslur Sjálfstfl. og verk hans. Ég vil skora á talsmenn Framsfl. hér í kvöld, hvern og einn þeirra, að tilgreina þó ekki sé nema eitt atriði í þeirri stefnuræðu sem hæstv. forsrh. flutti áðan sem er í samræmi við þau fyrirheit sem Framsfl. gaf þjóðinni í síðustu kosningum, fyrirheitin í atvinnumálum, fyrirheitin í skattamálum, fyrirheitin í húsnæðismálum, fyrirheitin í menntamálum, fyrirheitin í heilbrigðismálum. Eitt atriði af öllum þessum fyrirheitum Framsfl. sem hægt var að finna í stefnuræðu hæstv. forsrh. Niðurlæging Framsfl. í hinni nýju vist hjá Sjálfstfl. er síðan kórónuð með því að fyrstu frv. sem ríkisstjórnin leggur fram á þessu þingi eru hin svokölluðu ,,brennivínsfrumvörp``. Frv. um einkavæðingu ÁTVR til að gefa frjálsan innflutning á áfengi. Þessi frv. voru flutt á síðasta þingi og þá börðust þingmenn Framsfl. í þessum ræðustól, í þessum þingsal, fyrir þremur mánuðum síðan, maður á eftir manni, eins hart og þeir gátu gegn þessum sömu áfengisfrumvörpum og eru fyrstu þingmálin sem ríkisstjórn Sjálfstfl. og Framsfl. leggur fram á þessu þingi. Hæstv. núv. félmrh. Páll Pétursson sagði að hann mundi aldrei samþykkja slík frv. En nú gerir Framsfl. einkavæðingu á áfengissölunni að fyrsta þingmáli nýrrar ríkisstjórnar. Það eru ekki atvinnumálin, 12.000 ný störf, sem eru fyrsta þingmálið. Það eru ekki skattamálin, leiðréttingin á misréttinu, sem eru fyrsta þingmálið. Það er ekki neyðarástandið í húsnæðismálunum sem er fyrsta þingmálið. Það er ekki óréttlætið gagnvart íslenskum námsmönnum sem er fyrsta þingmálið. Nei, það er gamla einkavæðingarfrumvarpið, ÁTVR, frá hæstv. fjmrh. Sjálfstfl., Friðriki Sophussyni, sem er fyrsta þingmálið. Aðgerðir í atvinnumálum þola greinilega bið að dómi þessarar ríkisstjórnar. Aðgerðir í húsnæðismálum þola greinilega bið. Aðgerðir í skattamálum þola greinilega bið. Aðgerðir í málefnum námsmanna þola greinilega bið. En einkavæðing áfengissölunnar, mál sem allur Framsfl. barðist gegn fyrir þremur mánuðum, þolir greinilega enga bið. Svo langt er gengið að í gær fór ríkisstjórnin fram á það að Alþingi kæmi saman til sérstaks fundar í fyrramálið svo hægt væri að hefja afgreiðslu brennivínsfrumvarpanna strax í þessari viku. Þannig birtist okkur strax á fyrstu sólarhringum þingsins eðli þessarar nýju ríkisstjórnar. Ríkisstjórnar sem er að öllu leyti í málefnamerkjum Sjálfstfl., ríkisstjórnar sem framkvæmir aðeins samkvæmt þeirri áhersluskrá sem Sjálfstfl. setur á oddinn. Stefnuræða forsrh. í kvöld staðfestir þessa niðurstöðu. Í henni, eins og ég sagði áðan, er ekki að finna eitt einasta atriði um þau fyrirheit sem Framsfl. gaf þjóðinni fyrir fáeinum vikum síðan. Flokkurinn sem talaði um trúnað og traust. Hvar er nú fyrirheitið um trúnað og traust? Það hefur reynst innihaldslaust þegar á hólminn var komið. Enda er sjálfur persónugervingur traustsins, hæstv. utanrrh., formaður Framsfl. önnum kafinn við önnur störf sem hann telur greinilega mikilvægari en að vera hér í kvöld við fyrstu stefnuræðu þessarar nýju ríkisstjórnar til þess að gera þjóðinni grein fyrir fyrirheitum Framsfl. og efndunum á þeim í þessum stjórnarsáttmála. Fjarvist formanns Framsfl., hæstv. utanrrh., í kvöld þar sem hann telur fund í útlöndum vera mikilvægari en að mæta til stefnuumræðu ríkisstjórnarinnar á Alþingi Íslendinga er sláandi tákn um stöðu Framsfl. í þessari ríkisstjórn. Virðulegi forseti. Það er verkefni vinstri manna og félagshyggjufólks að veita þessari ríkisstjórn mótspyrnu. Í því verki er mikilvægt að okkur skiljist öllum að í samstöðunni felst afl, að dreifing kraftanna dregur úr áhrifum, að öflung samfylking vinstra fólks og jafnréttissinna er eina aðferðin sem dugir til að brjóta þessa ríkisstjórn á bak aftur. Alþb. var á síðasta ári reiðubúið að mynda slíka samfylkingu. Alþb. sýndi í kosningunum að við teljum mikilvægt að efna til samstarfs með óflokksbundnu félagshyggjufólki og Alþb. er enn og verður á næstu árum opið fyrir öllum hugmyndum og öllum aðferðum til að breikka þá sveit sem ætlar sér að binda enda á valdaferil hægri stjórnar sem birti hér í kvöld boðskap sinn í fyrsta sinn. Íslenskir vinstri menn, við skulum vanda þá samvinnu vel því mikið er í húfi.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Við höfum í kvöld hlýtt á boðskap hæstv. forsrh. og ríkisstjórnarinnar. Þar er með almennum orðum tæpt á ýmsu sem góðra gjalda er vert eins og því að stuðla að bættum kjörum í landinu og minnkandi atvinnuleysi, að laga skattkerfið að réttlætisvitund manna um jafnræði í skattheimtu, að berjast fyrir lýðræði og mannréttindum í samfélagi við aðrar þjóðir. Hér er fagur boðskapur á ferð og það væri óskandi að úr honum rættist. Atvinnuleysi er eitt mesta böl sem á þjóð getur herjað og því hlýtur það að vera meginverkefni þeirra sem við stjórnvölinn sitja að takast á við það af öllum mætti. Skattkerfið á vissulega að vera réttlátt og lýðræði og mannréttindi vilja allir Íslendingar í hávegum hafa. Því miður er það þó svo að mér hættir til að efast um að þessi háleitu markmið nái fram að ganga og það á áreiðanlega við um marga. Í þjóðfélagi sem vill berjast fyrir lýðræði og mannréttindum á að ríkja jafnræði á milli fólks. Í slíku þjóðfélagi á ekki að líðast misrétti af neinu tagi og fólkið í landinu á að eiga jafna möguleika á að njóta lífsins gæða. Í slíku samfélagi á að ríkja samhjálp svo þeir sem minna mega sín geti reitt sig á að samfélagið hlaupi undir bagga þegar í harðbakkann slær. Þar á ekki að ríkja lögmál frumskógarins um að hver sé sjálfum sér næstur. Það á að vera hlutverk stjórnvalda að sjá til þess að landsmenn geti notið réttlætis á sem flestum sviðum. Stjórnvöld eiga ekki að sitja aðgerðalaus og horfa upp á misréttið viðgangast og komi slíkt misrétti upp á yfirborðið er það skylda þeirra sem sitja við stjórnvölinn að vinna að því að því sé eytt. Virðulegi forseti. Fyrsta þingskjal þessa vorþings er frv. til laga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þar er ásamt fleiru lagt til að inn í stjórnarskrána verði sett almenn jafnræðisregla auk þess sem sérstaklega er vikið að því að konur og karlar skuli njóta jafns réttar í hvívetna. Ekki þótti nægilegt að í stjórnarskránni væri almenn jafnræðisregla heldur þótti nauðsynlegt að hafa sérstakt ákvæði um að konur og karlar skuli njóta jafns réttar í hvívetna. Og hvers vegna? Jú, rökin fyrir því að hafa slíkt ákvæði í stjórnarskránni eru m.a. þau að þrátt fyrir að jafnrétti kynjanna sé nú tryggt í lögum þá ríkir það ekki í framkvæmd. Það þurfi því að tryggja það í raun en einhverra hluta vegna hefur gengið illa að gera jafnréttislöggjöfina gildandi hér á landi. Nýleg skýrsla Jafnréttisráðs um launamyndun og kynbundinn launamun staðfestir það sem marga hefur grunað lengi, að konur eru rétt rúmlega hálfdrættingar á við karla í launum. Í öllum stéttum þjóðfélagsins búa konur við rýrari hlut en karlar launalega séð þótt misréttið aukist með aukinni menntun. Með öðrum orðum, á Íslandi ríkir gífurlegt launamisrétti. Íslenskar konur eru orðnar langþreyttar á að bíða eftir viðhorfsbreytingu sem leiðir til þess að störf þeirra verði metin til jafns á við störf karla. Auk þess er málið ekki einkamál okkar kvenna. Það snýst hreinlega um mannréttindi. Ríkisstjórn sem vill berjast fyrir mannréttindum á ekki að láta slíkt misrétti líðast. Hún á að beita sér fyrir því af öllum mætti að eyða slíku misrétti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er að finna örlitla klausu um það að hún muni vinna gegn launamisrétti af völdum kynferðis og stuðla að jafnari möguleikum kvenna og karla til að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína. Við sem viljum jafnrétti fyllumst ekki bjartsýni við lestur þessarar klausu enda er erfitt að sjá hvernig framkvæma eigi herlegheitin. Hún felur reyndar líka í sér ákveðinn misskilning því staðreyndin er sú að launamisréttið er ekki byggt á því að konur hafi svikist um að þroska hæfileika sína. Þær hafa verið að þroska hæfileika sína allt sitt líf, rétt eins og karlar, en það hefur bara ekki fært þeim ábata. Ég sakna þess að hæstv. forsrh. hafi ekki séð ástæðu til þess að minnast neitt á þetta mikilvæga úrlausnarefni í stefnuræðu sinni. Í kosningabaráttunni mátti nefnilega sjá margs konar merki þess frá báðum stjórnarflokkunum, að ekki sé minnst á stjórnarandstöðuflokkana, að taka þyrfti á launamisréttinu. Kjósendur máttu því í einlægni vænta þess að á því yrði tekið af fullri einurð. Því miður verð ég að segja það í hreinskilni að ríkisstjórnin gefur ekki þá mynd af sér að hún sé líkleg til afreka í þessum efnum. Hún er í huga margra ríkisstjórn stöðnunar og í raun ávísun á óbreytt ástand á flestum sviðum þjóðlífs. Skýrast kemur það fram í ráðherravali stjórnarflokkanna þar sem nú situr aðeins ein kona af tíu. Skilaboðin til íslenskra kvenna eru þessi: Það er ekki komið að ykkur en við ætlum að hjálpa ykkur til að þroska hæfileika ykkar og njóta eigin atorku. Haldið ykkur á mottunni á meðan. Góðir tilheyrendur. Launamisréttinu verður að linna. Við getum ekki státað af því að búa í þjóðfélagi lýðræðis og mannréttinda á meðan slíkt misrétti viðgengst og að því er virðist án þess að stjórnvöld hafi af því teljandi áhyggjur. Stjórnvöld verða að gera sér grein fyrir því einnig að launamisréttið er aðeins ein mynd þess misréttis sem ríkir á milli kvenna og karla og þurfum við ekki að tíunda það að hvert skref í átt til jafnræðis skiptir máli. Þess vegna skiptir það líka máli hvert hlutfall kvenna og karla er í ríkisstjórn eða í stjórnmálum almennt. Þeir sem vilja leiðrétta misréttið þurfa því líka að líta í eigin barm og huga að því í hvívetna hvort eigin stefna hvetji til jafnréttis kynjanna í einu og öllu. Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Hróplegt misrétti á ekki að viðgangast. Réttlætisvitund allra þeirra sem vilja gott þjóðfélag með mannréttindi í fyrirrúmi krefst þess að launamisrétti kynjanna verði leiðrétt og að til þess verks verði gengið strax.

Þingforseti. Góðir Íslendingar. Ég vil byrja á því að óska nýrri ríkisstjórn Íslands velfarnaðar í starfi. Það hlýtur að vera sameiginleg ósk okkar allra að ríkisstjórninni farist landsstjórnin vel úr hendi og það besta sem fram kemur í stjórnarsáttmálanum sem birtur var á dögunum og í yfirlýsingu hæstv. forsrh. hér áðan hlýtur að vera okkur sameiginlegt keppkefli að nái fram að ganga. Við hljótum öll að taka undir tilboð og óskir um sátt og samvinnu og að sjálfsögðu viljum við ganga bjartsýn og með reisn inn í 21. öldina en í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir einmitt að hún vilji leggja að því grunninn að svo geti orðið. Í kosningabaráttunni hétu stjórnarflokkarnir okkur því að skila þjóðinni betra Íslandi, eins og það hét á máli Sjálfstfl., á meðan Framsókn varð tíðrætt um traust og trúverðugleika, að standa við gefin fyrirheit, að saman færu orð og efndir og var þar enginn greinarmunur gerður annars vegar á fyrirheitum flokksins um stórátak í atvinnumálum, tafarlausa aðstoð við fjölskyldufólk í fjárhagserfiðleikum og hins vegar afdráttarlausri afstöðu gegn einkavæðingu og markaðsvæðingu almannaeigna sem í tíð síðustu ríkisstjórnar gekk undir vinnuheitinu einkavinavæðing og varð fræg að endemum. Og það mega framsóknarmenn eiga að þeir tóku af einurð og festu þótt í þessari umræðu, bæði á liðnu kjörtímabili og ekki síður í nýafstaðinni kosningabaráttu eins og þingræður, yfirlýsingar og fyrirheit núverandi þingmanna flokksins á fundum, stórum og smáum, bera glöggt vitni um. Þess vegna munu menn fylgjast grannt með því á hvern hátt þessir sömu einstaklingar láta fara sama orð sín fyrir kosningar og efndir að þeim loknum. Þegar á morgun hefur hæstv. fjmrh. krafist þess að menn taki til hendinni við að markaðsvæða brennivínssölu í landinu. Þar verður fyrsti prófsteinninn. Hæstv. forsrh. sagði hér áðan að hann hefði orðið var við það í kosningabaráttunni að þjóðinni þætti það vera réttlætismál að draga úr jaðarsköttum sem á mæltu máli eru tekjuskattar og tekjutenging barnabóta, vaxtabóta og annarra greiðslna í millifærslukerfinu. Og hann upplýsti okkur um að ríkisstjórnin væri að íhuga að taka á þessu ranglæti. En ekki núna. Og ekki á næsta ári heldur. Það á að gera það í tengslum við kjarasamninga sem taki gildi á árinu 1997 og þá væntanlega sem skiptimynt til að halda kaupinu niðri, eða hvað? Er það virkilega ætlun hæstv. ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar að semja um kosningaloforð stjórnarflokkanna við launafólk og það eftir tvö ár? Er það þetta sem samvinnan og sáttin eiga að byggjast á? Eitt er víst að sé þessi raunin, þá er ekki gengið fram af mikilli reisn. Og það er umhugsunarefni að það hafi þurft þingkosningar til að koma ráðamönnum í skilning um staðreyndir sem öllu venjulegu fólki hafa verið ljósar um árabil. Í tengslum við fjárlög undangenginna ára hefur það jafnan verið stafað ofan í hæstv. ríkisstjórn Davíðs Oddssonar að hún hafi gengið of langt í skerðingu á fjölskyldubótum því auk atvinnuleysisins er það samtvinnuð skerðing á kaupmætti kauptaxta á liðnum árum og hækkun jaðarskatta sem veldur því að margt fólk er nú að missa fótanna í lífinu. Hæstv. forsrh. segir nú þessu fólki að það þurfi að bíða til ársins 1997 til að tekið verði á þessum málum af einhverri alvöru. Þá fyrst sé tíminn til að skoða jaðarskatta. En brennivíninu, því skal lokið fyrir Jónsmessu. Hæstv. forsrh. og aðrir hæstv. ráðherrar --- og ég vona svo sannarlega að menn rísi undir allri þeirri virðingu sem menn temja sér í ávörpum hér innan þingsins --- það verður að segjast að sú fullyrðing hæstv. forsrh. hér áðan að um velferðarkerfið ríki pólitísk sátt stenst ekki eða hefur alla vega ekki staðist til skamms tíma nema hér sé verið að boða stefnubreytingu. Það hefur að vísu verið almenn sátt með þjóðinni um þessi efni. En ágreiningur um skipulag velferðarþjónustunnar hefur einmitt sett svip á stjórnmálaumræðu síðustu ára. Fyrrv. ríkisstjórn tók t.d. til við það að selja aðgang að skólum og sjúkrahúsum en af óljósu orðalagi í stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstjórnar verður ekki séð hvert framhaldið verður. En þegar hafðar eru í huga hvers kyns yfirlýsingar ráðamanna eru um nauðsyn á niðurskurði, breytingar á vinnulöggjöf og almannatryggingum og þegar við heyrum hæstv. forsrh. gefa fjárfestum og peningamönnum undir fótinn með einkavæðingu og tali um skattívilnanir eins og hann gerði í stefnuræðu sinni hér áðan, þá er ljóst að allt ber að sama brunni og fyrri daginn. Þjóðin þarf öll enn sem áður að halda vöku sinni gagnvart ríkisstjórn Davíðs Oddssonar. Það er stundum sagt að hver ríkisstjórn eigi að fá hveitibrauðsdaga, laus við aðhald og gagnrýni. Þessu er ég ósammála. Á meðan þúsundir Íslendinga eru án atvinnu og aðrar þúsundir í alvarlegum þrengingum, þá á ekki að ríkja í Stjórnarráðinu nein hjónabandssæla hafin yfir gagnrýni. Og frómt frá sagt þá ætla ég að trúa mönnum fyrir því að heldur hrýs mér hugur við því að við þessar aðstæður skuli einkavæðing á brennivíni og umræða um eigin kjör þingmanna vera orðið forgangsviðfangsefni ríkisstjórnar og Alþingis. Það er ekki svona sem menn fara að því að ganga með reisn inn í nýtt kjörtímabil.

Herra forseti. Með stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar sem einkennist af frjálshyggju og einkavæðingaráformum hefur Framsfl. tekið ofan grímuna. Við blasa hægri úrlausnir í stað félagshyggjuúrlausna sem flokkurinn boðaði fyrir kosningar. Þau öfl sem vilja mynda öflugt bandalag gegn ofurvaldi frjálshyggjunnar hljóta að vara sig á þeim tvískinnungi sem birtist í því hvernig Framsfl. breytir sinni pólitísku hugmyndafræði og stefnumálum eftir því hvernig vindar blása fyrir og eftir kosningar. Rökrétt niðurstaða kosninganna var ekki hin gamalkunna helmingaskiptastjórn Framsóknar og Sjálfstfl. eins og forsrh. heldur fram. Rökrétt niðurstaða kosninganna var að svara kalli þjóðarinnar um hvernig taka eigi á misskiptingunni í kjörum landsmanna sem ríkisstjórnin gerir ekki í sinni stefnuyfirlýsingu. Hvaða leiðir á að fara til að taka á ónýtu launakerfi og misréttinu í launamálum kynjanna? Það minnir að vísu á orð hæstv. forsrh. sem skilja má svo að í jafnréttismálum sé nægjanlegt að taka á launajafnrétti kynjanna, en óþarfi sé að tryggja konum valdajafnvægi í þjóðfélaginu á við karla sem ég tel harðan áfellisdóm á stefnu sjálfstæðismanna í jafnréttismálum. Hitt er aftur á móti satt og rétt hjá hæstv. forsrh. að fólkið í landinu veit aldrei hvaða ríkisstjórn það er að kjósa yfir sig að loknum kosningum. Fólk veit svona álíka mikið um það og hvort það fær vinning í happdrætti líkt og við í Þjóðvaka vöruðum við fyrir kosningar. Það er alveg ljóst að þessi ríkisstjórn er fyrst og fremst mynduð um ráðherrastóla en ekki málefni. Megináherslan í stefnuyfirlýsingunni er lögð á velferðarkerfi fyrirtækja og fjármagnseigenda án þess þó að boðaðar séu neinar markvissar aðgerðir til að skapa þau 12.000 störf sem Framsfl. lofaði á kjörtímabilinu. Nei, þvert á móti má lesa út úr orðum hæstv. forsrh. hér áðan niðurskurð fyrst og fremst á velferðarkerfi fólksins. Hvergi í stjórnarsáttmálanum er minnst á þá 4--5 milljarða sem Framsfl. taldi nauðsynlegt að verja til lífskjarajöfnunar, nýsköpunar í atvinnulífinu og aukinna framlaga til menntamála. Framsóknarmenn töldu á síðasta þingi og í kosningabaráttunni að enga bið mundi þola að taka á skuldastöðu heimilanna, koma á greiðsluaðlögun og fjármagnstekjuskatti og draga úr skattálögum á fólk með hækkun á skattleysismörkum og vaxta- og barnabótum. Þetta má nú bíða. Engu að síður er full ástæða til að fagna loforði hæstv. félmrh. um að lánshlutfall í húsbréfakerfinu verði hækkað í 75% eins og við í Þjóðvaka boðuðum þó að vissulega séu á því þeir annmarkar eins og hann sjálfur benti á að ráðherrann á eftir að ræða við Seðlabankann og láta fjmrh. vita af þessum áformum sem kostar 1--1,5 milljarða í aukinni útgáfu húsbréfa. Það er líka ánægjulegt að hæstv. ráðherra hefur áttað sig á því að sú stefna framsóknarmanna að lengja húsbréfalánin og flytja húsbréfakerfið til bankanna er varhugaverð og ekki sú búbót fyrir fólk sem þeir boðuðu fyrir kosningar þó að ágreiningur sé að vísu um það milli félmrh. og viðskrh. og heiðarlegra hefði verið að gera fólki grein fyrir þessari afstöðu í kosningabaráttunni. En stundum geta orð ráðherra orðið að efnahagsvandamáli og það gæti sannast á hæstv. félmrh. Yfirlýsingar hans um húsnæðismálin geta haft mjög óæskileg áhrif á fasteigna- og vaxtamarkaðinn ef fólk fer nú í biðröð eftir því að ráðherrann standi við yfirlýsingar sínar og fólk fari almennt að fresta sínum fasteignaviðskiptum þar til þessi loforð hans verða efnd. Slíkt gæti hæglega komið í bakið á fólki og skrúfað upp vexti og afföll. Ný vaxtaskriða sem farin er af stað getur orðið býsna alvarleg fyrir atvinnulífið og ekki síst fyrir heimilin í landinu sem aukið hafa skuldir sínar um 29 milljarða á 12 mánuðum á sama tíma og atvinnulífið hefur dregið saman sínar skuldir um 9 milljarða kr. Það er staðreynd að mörg heimili í landinu búa við sára fátækt og aðgerðir ríkisvaldsins að undanförnu hafa ekki gengið í þá átt að jafna tekjuskiptinguna og brúa bilið milli ríkra og fátækra í þjóðfélaginu sem virðist sífellt fara vaxandi. Ekkert bendir til þess að þessi ríkisstjórn jafni kjörin í landinu eða taki á því efnahagslega misrétti sem hvarvetna blasir við. Það sýnir líka vel í hvílíkt öngstræti launamálin eru komin þegar lægstu launin samsvara varla atvinnuleysisbótum þannig að það borgar sig ekki að vinna. Þörf er á gífurlegum millifærslum í gegnum skattkerfið til að auka ráðstöfunartekjur láglaunafólks sem m.a. hefur leitt til þess að háir jaðarskattar eru nú orðnir vinnuletjandi. Hið opinbera greiðir í raun umtalsverðan hluta af ráðstöfunartekjum fólks sem segja má að sé niðurgreiðsla á launum fyrir atvinnureksturinn í landinu. Lágu launin eru ekki bara vanvirða við þær þúsundir fjölskyldna sem við þau þurfa að búa, heldur eru þau einnig orðin meiri háttar efnahagsvandamál á Íslandi. Kaupmáttur fólks er orðinn þannig að fólk hefur orðið ekki efni á að kaupa vöru eða þjónustu atvinnulífsins sem aftur eykur á atvinnuleysið um leið og það kemur einnig fram í minni tekjum ríkis og sveitarfélaga af samneyslunni og beinum sköttum. Góðir áheyrendur. Byrjunin á þessu stjórnarsamstarfi lofar ekki góðu. Að taka á brýnum málum fyrir heimilin í landinu má bara bíða að mati ríkisstjórnarinnar en tíma þessa þings virðist eiga að nota aðallega í að koma í gegn hluta af einkavæðingaráformum sjálfstæðismanna, stíga hænufet í breytingum á sjávarútvegsmálum og væntanlega knýja í gegn heimild til að taka upp ofurtolla á innfluttar landbúnaðarvörur. Við í Þjóðvaka teljum að standa verði þannig að málum að breytingar í kjölfar GATT-samningsins verði raunverulegur hvati til breytinga í landbúnaði sem tryggi bæði hag neytenda og bænda. Mikilvægt er í tengslum við ákvörðun um tollígildi á innfluttar landbúnaðarvörur að taka til umræðu endurskoðun á búvörusamningnum. Í samráði við bændur og neytendur þarf að ná samstöðu um breytingar í landbúnaði sem hafi það að markmiði að atvinnugreinin nái hagkvæmni og geti keppt við innfluttar búvörur með lágmarksstuðningi frá ríkissjóði. Þar ætti m.a. að koma til skoðunar að ná víðtæku samkomulagi milli bænda og neytenda um einfaldari, skilvirkari og hagkvæmari skipan í vinnslu og hjá öðrum milliliðum. Endurskoða þarf einnig núverandi beingreiðslur til bænda með það að markmiði að ná sátt um að afnema þær í áföngum og í staðinn komi greiðslur sem ekki tengjast framleiðslumagni, heldur séu byggðastyrkir eða miðist við búháttabreytingar og að viðunandi verklokasamningar yrðu gerðir við eldri bændur og aðra sem vilja hætta störfum í landbúnaði. Jafnframt því þarf að tryggja frjálsan og heilbrigðan markað og verðmyndun með búvöru innan lands þannig að tryggt sé að bændur og sölusamtök þeirra búi ekki við fákeppni eða einokun örfárra verslunarkeðja á búvörumarkaði. Brýnt er einnig að fara yfir álögur, skatta og tolla í landbúnaði með það að markmiði að jafna aðstöðu innan atvinnugreinarinnar og gera henni kleift að standa að þessu leyti jafnfætis landbúnaði í grannlöndunum. Góðir áheyrendur. Við í Þjóðvaka teljum útilokað að þetta þing fari heim án þess að fram fari ítarleg umræða um það hvernig ríkisstjórnin ætlar að taka á skuldastöðu heimilanna og atvinnumálunum, en ætla má að um 10 þúsund manns gangi nú um atvinnulausir. Við teljum að gera þurfi áætlun í samráði við aðila vinnumarkaðarins um nýja sókn í atvinnumálum jafnframt því að fram fari heildarendurskoðun á lögum um atvinnuleysistryggingar sem tryggi betur réttindi og framfærslumöguleika atvinnulausra en núgildandi löggjöf er sniðin að allt öðrum aðstæðum á vinnumarkaði en nú er. Þjóðvaki mun veita þessari ríkisstjórn harða en málefnalega stjórnarandstöðu og fylgja eftir þeim málum á Alþingi sem við boðuðum kjósendum okkar í kosningabaráttunni. Þar verður megináherslan lögð á nýja sókn í atvinnumálum með umbyltingu í menntamálum, markvissu átaki í jafnréttismálum kynjanna og uppstokkun á launa-, lífeyris- og skattakerfi til tryggja betur hag fólks með lágar og meðaltekjur. Koma þarf á samræmdri fjölskyldustefnu og jafna kjörin milli dreifbýlis og þéttbýlis. Samhliða því munum við leggja áherslu á að jafna atkvæðavægi landsmanna og tryggja skýrari skil milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Við viljum líka endurreisa trúnað milli stjórnmálamanna og fólksins í landinu. Í því skyni munum við meðal annars leggja fram á þessu þingi frv. um starfsemi stjórnmálaflokka og fjárreiður þeirra. Góðir Íslendingar. Við viljum endurvekja mannleg verðmæti í samfélaginu, mannúð, samhjálp og sjálfsvirðingu einstaklingsins andspænis ofurvaldi frjálshyggjunnar sem byggir á að hver sé sjálfum sér næstur. Þróun íslenskra stjórnmála hefur leitt til víðtæks trúnaðarbrests í stjórnmálum og viðskiptalífi milli einstaklinga og almannastofnana. Fólk krefst réttlætis og mannúðlegrar jafnaðarstefnu og að mannúð og virðing fyrir mannréttindum skipi aftur æðri sess í samskiptum manna. Að því munum við í Þjóðvaka vinna.

Virðulegi forseti. Þegar hlýtt er á stefnuræðu hæstv. forsrh. sem hann flytur fyrir hönd nýrrar ríkisstjórnar og skoðast því sem stefna ríkisstjórnarinnar í hinum ýmsu málaflokkum þá hljóta kjósendur að velta því fyrir sér hvort það hafi verið þetta sem þessir flokkar, Framsfl. og Sjálfstfl., lögðu megináherslu á í kosningabaráttunni. Var þetta það sem þið bunduð vonir við? Hið almenna orðalag og þau efnisatriði sem tiltekin eru og þó e.t.v. enn fremur það sem ekki er nefnt vekur upp spurningar um þann trúnað sem ætti að ríkja milli kjósenda og stjórnmálamanna þannig að menn vissu fyrir fram hvaða stefnu þeir væru að kjósa þegar þeir kjósa flokk. Kjósendur hljóta einnig að fylgjast af athygli með því hvernig ný ríkisstjórn forgangsraðar sínum málum inn í þingið. Ég minnist þess ekki að gjörbreytingar á áfengislöggjöfinni, breytingar sem hvorki eru í samræmi við almenna umræðu um varnir gegn vímuefnum né heilbrigðisáætlun, væru kosningaloforð núv. stjórnarflokka í nýliðinni kosningabaráttu eins og fyrstu stjfrv. gætu gefið til kynna. Það hefði verið meira í samræmi við væntingar og vilja landsmanna að hér hefðu verið sýnd mál sem svara þeim áleitnu spurningum sem leita á fólk sem óttast um atvinnu sína og þar með hag fjölskyldu og barna. Eða foreldra sem vilja betra skólakerfi fyrir börnin sín til að búa þau undir samkeppni um vinnu og lífskjör í óvissri framtíð. Eða spurningum þeirra sem við vanheilsu eiga að stríða eða af öðrum ásætðum standa höllum fæti og hafa þess vegna ekki sömu möguleika og hinir að bjarga sér í þjóðfélagi þar sem viðbrögð stjórnvalda við efnahagskreppu hafa ekki einu sinni getað varið venjulegt launafólk áföllum. Það kann að virðast eðlilegt að því fólki finnist hugðarefni stjórnmálamanna og áherslur stundum í ljósárafjarlægð frá þeirri baráttu sem háð er til að halda á floti þeirri litlu efnahagseiningu sem við köllum heimili. Til að bregðast við breyttum aðstæðum og búa okkur undir 21. öldina er okkur nauðsyn að eignast fjölbreytt öflugt menntakerfi með aukinni áherslu á verk- og tæknimenntun og skipulögðu samstarfi skóla og atvinnulífs. Við þurfum líka að efla endurmenntun og starfsþjálfun vegna tækninýjunga í atvinnulífinu. Einungis þannig getum við nýtt þau sóknarfæri sem felast í gæðum landsins og þeirri verkþekkingu sem er til staðar hjá fólkinu í landinu. Það hlýtur að vera lykilatriði í nýrri atvinnusókn, atvinnusókn þar sem aukin framleiðni og bætt kjör verða að vera í forgrunni, því ef svo verður ekki mun Ísland einfaldlega tapa í samkeppninni um fólk í framtíðinni. Betra og fjölþættara menntakerfi er þannig forsenda framfara í atvinnulífinu og betri lífskjara. Það er jafnframt svar við atvinnuleysi. Vegna sparnaðar og niðurskurðar í skólakerfinu hefur það þróast með þeim hætti að það nám sem mesta peninga kostar, tækni- og verknám ýmiss konar, hefur dregist saman en hefðbundið bóklegt nám, sem kostar minnst, hefur aukist. Þó almenn bókleg menntun sé að sínu leyti jákvæð þá þurfum við engu síður en þær þjóðir sem við erum í samkeppni við að leggja nýjar áherslur. Þær áherslur verða ekki lagðar nema til komi auknar fjárveitingar. Jafnframt er nauðsynlegt að háskólamenntun verði efld og boðið verði upp á sem fjölbreytilegasta kosti, m.a. með fagháskólum. Þeir sem segjast vilja breyta þessu, því þeir skilji nauðsyn þess sem forsendu framfara í atvinnulífinu, verða að sýna þann vilja í verki með auknum fjárveitingu til menntamála. Þar mun reyna á vilja núverandi ríkisstjórnar strax við gerð næstu fjárlaga. Lífsbaráttan er hörð í þessu landi og umbun fyrir erfiði má ekki vera minni hér en í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Vinnuveitendasambandið kýs að gera samninga í stóru samfloti þar sem meðaltalsafkoma er lögð til grundvallar. Við hljótum að velta því fyrir okkur af hverju það má ekki sjást hvaða fyrirtæki eða atvinnugreinar treysta sér til að greiða hærri laun. Hvaða fyrirtæki eða atvinnugreinar hafa nýtt sér það svigrúm til að bæta sinn rekstur sem stöðugleiki undanfarinna ára og skattatilfærslur frá fyrirtækjum yfir á herðar launafólks hafa skapað. Fjöldi vinnandi fólks er þannig settur að það sækir um og sumir fá aðstoð félagsmálastofnana til að komast af. Bara í Reykjavík eru 22% þeirra sem fá stuðning félagsmálastofnunar með atvinnu. Hvaða sögu segir það? Meðal annars þá að skattpeningar eru í stórum stíl notaðir með beinum hætti til að greiða niður laun fyrir atvinnureksturinn í landinu. Er víst að þess þurfi í öllum tilvikum? Eru öll fyrirtækin sem greiða sínu fólki samkvæmt lágmarkskjarasamningum svo illa stödd að þau þurfi á slíkri niðurgreiðslu að halda? Þarf atvinnureksturinn í landinu ekki það aðhald sem felst í opinni umræðu um velferðarkerfi fyrirtækjanna, velferðarkerfi sem tekur einnig á sig þá mynd að framtíðinni er slegið á frest. Atvinnuháttabreytingum eða aðlögun að nýjum aðstæðum er frestað með ,,vestfjarðaaðstoðum`` ýmiss konar. Hafa menn ekki áhyggjur af því að það velferðarkerfi sé að komast í þrot eða af þeim slaka og metnaðarleysi sem það velferðarkerfi kann að valda? Þess verður ekki vart í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, þar er einungis að finna áhyggjur af útþenslu velferðarkerfis fólksins. Ýmislegt bendir til þess að fiskveiðistjórnun og uppbygging fiskstofnanna geti skilað okkur árangri á næstu árum. Þar með megum við vænta þess að arðurinn af okkar sameiginlegu auðlind aukist. Í verkefnaskrá sjútvrn. kemur fram vilji til að kanna möguleika á að koma á sveiflujöfnun í sjávarútvegi bæði til að tryggja stöðugleika í greininni og jafnvægi gagnvart öðrum atvinnugreinum. Jafnframt eru fyrirheit í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um hagstætt raungengi. Við hljótum að spyrja hvort hér sé verið að gefa fyrirheit um enn aukna ríkisforsjá í atvinnulífinu með verðjöfnunarsjóðum samkvæmt gamla laginu eða hvort ríkisstjórnin hyggst leggja á veiðileyfagjald og láta þá sem nýta auðlindina greiða fyrir afnot af henni. Með beitingu veiðileyfagjalds væri hægt að jafna út sveiflur og koma í veg fyrir að raungengi hækki til skaða fyrir annan atvinnurekstur í landinu og einnig að svara þeirri réttlætiskröfu fólksins í landinu að eignarhald þjóðarinnar á auðlindinni verði staðfest með því að greitt sé fyrir afnotin. Æ fleiri útgerðaraðilum er einnig að verða það ljóst að nauðsynleg sátt um fiskveiðistjórnunina mun ekki nást án þessa. Kannanir leiða í ljós að þeim fyrirtækjum sem er umhugað um ímynd sína gengur betur. Hluti af ímynd fyrirtækis er hvernig það gerir við sína starfsmenn, jafnt konur sem karla. Kjarasamningar um lágt grunnkaup gera beinlínis ráð fyrir því að yfirborganir eigi sér stað. Slík tilhögun kjarasamninga er eitt af því sem gerir kynbundinn launamun mögulegan, það að mismuna körlum og konum í launum þó um sambærileg eða jafnverðmæt störf sé að ræða. Það á jafnt við um almenna vinnumarkaðinn og hinn opinbera. Á þessu þingi verður lögð fram till. til þál. um framkvæmdaáætlun til að ná fram launajafnrétti kvenna og karla. Samþykki slíkrar tillögu ætti að vera auðfengið í ljósi þess að í nýliðinni kosningabaráttu var það orðið baráttumál allra stjórnmálaflokka að draga úr launamun kynjanna. Til að fylgja þeim áhuga eftir er nauðsynlegt að fram fari vinna sem hafi það að markmiði að ráðast í aðgerðir sem taka á launamisréttinu. Virðulegi forseti. Í okkar fámenna samfélagi ætti að vera auðveldara en víðast annars staðar að uppræta misrétti hvar sem það kann að fyrirfinnast og stuðla þannig að jafnrétti fólks. Einungis þannig er mögulegt að góð sátt verði milli manna. Frá því sjónarhorni verða störf ríkisstjórnarinnar ekki síst metin. Út frá því mun okkar stjórnarandstaða og aðhald verða. --- Ég þakka þeim sem hlýddu.

Hæstv. forseti. Góðir tilheyrendur. Ný ríkisstjórn hefur tekið við völdum í landinu. Framsfl. á á ný aðild að ríkisstjórn eftir að hafa verið í stjórnarandstöðu síðasta kjörtímabil. Samstarfsflokkur Framsfl. í ríkisstjórn er Sjálfstfl. sem leiddi stjórnarsamstarf undanfarin fjögur ár. Ég vil í upphafi máls míns gera grein fyrir þessari stjórnaraðild Framsfl., hvernig hana bar að og hvaða áherslur við munum leggja í stjórnarsamstarfinu á því kjörtímabili sem nú er að hefjast. Framsfl. hlaut góða kosningu í alþingiskosningunum. Í kosningabaráttunni lögðum við megináherslu á nokkur aðalatriði. Í fyrsta lagi að auka atvinnu og skapa ný störf. Í öðru lagi að koma skuldsettum heimilum til aðstoðar. Í þriðja lagi töldum við að menntamál ættu að sitja í fyrirrúmi á næsta kjörtímabili og síðast en ekki síst lögðum við áherslu á ábyrga stefnu í ríkisfjármálum og nauðsyn þess að ná niður ríkissjóðshallanum á kjörtímabilinu. Við töldum að kosningaúrslitin staðfestu það að stór hluti kjósenda treysti Framsfl. til að hrinda þessum stefnumálum í framkvæmd og lögðum því áherslu á að ef tækifæri gæfist þá ættum við að ganga til ríkisstjórnarsamstarfs við þann flokk eða flokka sem vildu taka á þessum málum með okkur. Í kosningabaráttunni lýstum við því margsinnis yfir að flokkurinn gengi til kosninga með óbundnar hendur um stjórnarsamstarf að kosningum loknum. Jafnoft var það sagt, bæði af formanni Framsfl. og öðrum frambjóðendum hans, að eðlilegt væri að reyna stjórnarmyndun með þáverandi stjórnarandstöðu ef ríkisstjórnin félli. Þegar kosningaúrslitin lágu fyrir kom í ljós að ríkisstjórnin hélt meiri hluta sínum þó tæpur væri. Möguleikinn á að stjórnarandstöðuflokkarnir mynduðu ríkisstjórn var því alls ekki fyrir hendi. Það var ljóst að ný ríkisstjórn yrði ekki til nema með þátttöku annars hvors fyrrv. stjórnarflokksins. Forustumenn Sjálfstfl. töldu að fyrra stjórnarsamstarf hefði of veikan meiri hluta og því nauðsynlegt að leita til annarra flokka um myndun ríkisstjórnar með meiri þingstyrk að baki. Ef bæði Framsfl. og Alþb. hefðu hafnað viðræðum við Sjálfstfl. hlaut niðurstaðan að verða óbreytt stjórn þar sem vitað var að Alþfl. var fús til slíks stjórnarsamstarfs. Við þessar aðstæður töldu forustumenn Framsfl. og þingflokkur framsóknarmanna eðlilegt að ganga til stjórnarmyndunarviðræðna. Í þeim ríkti gagnkvæmt traust og viðurkenning á sjónarmiðum hvors flokks fyrir sig. Báðir flokkarnir voru tilbúnir að taka með festu á þeim erfiðu vandamálum sem við blasa. Stefnuyfirýsingin er ekki löng en hún er markviss og byggir á meginatriðum úr kosningastefnuskrám beggja flokkanna. Stjórnarandstaðan telur að lítið beri á fyrirheitum þeim sem Framsfl. lagði mesta áherslu á í kosningabaráttunni í þessari stefnuyfirlýsingu, nú síðast formaður Alþb. í umræðunum hér áðan. Þetta er alrangt og með öllu óskiljanlegt hvernig hægt er að halda slíku fram ef kosningastefnuskrá okkar og stefnuyfirlýsingin eru bornar saman. Ummæli formanns Alþb. hér áðan um fjarveru utanrrh., sem er að gegna skyldustörfum sínum, eru vart svaraverð og dæma sig sjálf. Aðaláhersluatriði okkar framsóknarmanna í kosningabaráttunni var að berjast gegn atvinnuleysi, efla atvinnulífið og fjölga störfum. Í stjórnarsáttmálanum er lögð megináhersla á það að treysta undirstöður öflugs atvinnulífs enda er það forsenda þess að störfum fjölgi. Það verður að viðhalda stöðugleika í efnahagsmálum og skapa skilyrði fyrir hagvöxt. Með auknum fjárfestingum og nýsköpun í atvinnulífinu verður best unnið gegn atvinnuleysinu. Í öðru lagi lögðum við áherslu á nauðsyn þess að gripið yrði til aðgerða til þess að koma skuldsettum heimilum til hjálpar. Í stefnuyfirlýsingunni er fjallað um nauðsyn þess að gera breytingar á starfsemi Húsnæðisstofnunar ríkisins og breyta lánum á þann hátt að hægt sé að létta greiðslubyrði fólks. Þá segir að stuðlað verði að því að einstaklingar sem eiga í alvarlegum greiðsluerfiðleikum hafi möguleika á því að ná tökum á fjármálum sínum. Í stefnuyfirlýsingunni er greint frá því að vegur menntunar og rannsókna verði aukinn en það er forsenda nýsköpunar í atvinnulífinu. Þetta var þriðja áhersluatriði okkar framsóknarmanna í kosningabaráttunni. Og ekki síst lögðum við áherslu á nauðsyn þess að ná jafnvægi í ríkisfjármálum á kjörtímabilinu. Fyrri ríkisstjórn fór einnig af stað með þetta fyrirheit en tókst ekki að standa við það. Við munum leggja mikla áherslu á að þetta markmið náist þó að okkur sé ljóst að það verður erfitt að ná niður miklum ríkissjóðshalla og standa jafnframt við þau fyrirheit sem gefin hafa verið um félagslegar úrbætur. En jafnvægi í ríkisfjármálunum er einnig grundvöllur þess að hægt sé að byggja öflugt velferðarkerfi. Í þessu ríkisstjórnarsamstarfi fer Framsfl. með marga mikilvæga málaflokka. Má þar fyrst nefna utanríkismálin. Við lifum nú í heimi þar sem alþjóðleg samskipti og viðskipti hafa tekið miklum breytingum á tiltölulega fáum árum og Íslendingar verða að sjálfsögðu að laga sig að. Í stefnuyfirlýsingunni segir að samskipti við Evrópusambandið verði treyst á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið og fylgst verði náið með þróun mála innan sambandsins á næstu missirum. Umsókn um aðild að Evrópusambandinu er ekki á dagskrá þessarar ríkisstjórnar. Á vettvangi iðn.- og viðskrn. er nú unnið að ýmsum þeim málum sem skipt geta sköpum um hvernig til tekst að styrkja atvinnulífið og fjölga störfum. Þar eru e.t.v. mikilvægastar þær breytingar sem fyrirhugaðar eru á skipulagi banka og fjárfestingarlánasjóða, og Framsfl. tók skýrt fram í sinni kosningastefnuskrá, og hvernig hægt er að nýta fjármuni sem best til þess að styrkja atvinnulífið. Til skoðunar eru möguleikar á að stækka álverið og útlit fyrir að ásættanlegir samningar séu að takast. Mun það að sjálfsögðu einnig hafa jákvæð áhrif á efnahags- og atvinnulíf. Félmrh. hefur nú þegar hafið undirbúning að því að lagfæra skuldastöðu heimilanna, bæði með breytingum á útlánareglum Húsnæðisstofnunar og með öðrum aðgerðum sem komið geta skuldugum fjölskyldum til hjálpar og aðstoðað þær við að ná tökum á fjármálum sínum á nýjan leik. Það er sannarlega mikið og þarft verk. Aðkoman að heilbrigðismálum var erfið. Þar biðu mörg óleyst vandamál. Má þar fyrst nefna harðvítugar deilur um tilvísunarkerfið svokallaða sem nýr heilbrrh. er að leita lausna á. Eins og allir vita hafði fyrrv. heilbrrh. ekki lokið heimavinnunni og útilokað var að kerfið gæti gengið upp eins og það var hugsað í tíð fyrri ríkisstjórnar. Flestar stofnanir sem undir heilbrrn. heyra eiga í miklum rekstrarerfiðleikum. Á næsta ári þarf því að huga að mörgum málum í þessum viðkvæma en kostnaðarsama málaflokki sem heilbrigðis- og tryggingamálin eru. Jafnframt því að gæta ýtrasta aðhalds og sparnaðar verður lögð áhersla á að veita þjónustuna þannig að ásættanlegt sé fyrir þá sem á henni þurfa að halda. Landbúnaðarmálin falla nú á ný undir Framsfl. eftir sjö ára stjórn Alþb. og Sjálfstfl. á þessari atvinnugrein. Þar er svo sannarlega verk að vinna. Sem þingmaður kjördæmis þar sem landbúnaður er mikilvæg atvinnugrein geri ég mér grein fyrir því að landbúnaðurinn á við mikla erfiðleika að etja. Eftir að hafa setið nokkra daga í landbrn. er mér ljóst að vandinn er enn meiri en ég hafði álitið áður. Sérstaklega á þetta þó við um sauðfjárræktina en aðrar búgreinar eru betur settar. Unnið hefur verið samkvæmt búvörusamningi frá 1991 og ljóst að þó að sá samningur hafi gefið ákveðna tryggingu þá blasir nú við að hann getur ekki gilt lengur óbreyttur. Ef svo fer fram sem horfir með samdrátt í kindakjötsneyslu stefnir í gjaldþrot fjölmargra sauðfjárbúa. Neyslan dregst hratt saman þessa mánuðina og greiðslur samkvæmt samningnum taka mið af neyslunni. Á þetta hafa menn horft að undanförnu en ekki brugðist við eða ekki viljað taka á vandanum. Kannski hefur aðgerðaleysi stafað af ósamkomulagi innan fyrrv. ríkisstjórnar um nauðsynlegar úrlausnir. Það skal ósagt látið. Það er skýrt tekið fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að búvörusamningurinn frá 1991 verði tekinn til endurskoðunar og sérstaklega verði litið til þess mikla vanda sem sauðfjárbændur standa nú frammi fyrir. Ég hef þegar sett þá vinnu af stað með viðræðum við fulltrúa bændasamtakanna. Einnig er ljóst að skoða verður kerfi framleiðslustýringar og framleiðslustjórnunar í þessu sambandi og leita nýrra leiða sem stuðla að nýsköpun og fjölbreyttari atvinnuháttum til sveita og auðvelda bændum breytingar á búskaparháttum eða jafnvel búskaparlok. Það verður að leggja mikla áherslu á vöruþróun sem tekur mið af breyttum neysluvenjum fólks og markaðssókn sem byggist á hreinleika og hollustu afurðanna. Vonir eru að sjálfsögðu bundnar við markaðssókn erlendis og eru tilraunir í gangi á því sviði. Þá stendur landbúnaðurinn frammi fyrir nýrri samkeppni vegna alþjóðaviðskiptasamninga sem Íslendingar hafa gerst aðilar að. Þetta er nýtt umhverfi sem landbúnaðurinn þarf að fá tíma til að laga sig að og verður ekki umflúið. Ég vil leggja áherslu á það að landbúnaðurinn og neytandinn eiga í öllum aðalatriðum samleið og sjónarmið sem stundum hafa verið uppi um ágreining á þessu sviði eiga ekki rétt á sér. Landbúnaðurinn verður að laga sig að óskum og kröfum markaðarins og neytandinn verður einnig að hafa þolinmæði til þess að gefa þessari atvinnugrein tíma til að aðlaga sig breyttum aðstæðum. Áherslur í landgræðslu og skógrækt þurfa að miðast við það m.a. að auka hlut bænda í framkvæmdum og á þann hátt að létta á hinum hefðbundnu búgreinum. Framsfl. stýrir nú umhvrn. í fyrsta skipti og talandi um áherslur í landgræðslu og skógrækt eru gróður- og jarðvegseyðing einmitt meðal alvarlegustu umhverfisvandamála sem þjóðin glímir við. Deilur um vægi einstakra orsakavalda þarf að setja niður en einbeita kröftunum þess í stað að úrbótum þar sem þær eru brýnastar. Á sviði umhverfismála bíða fjölmörg önnur úrlausnarefni. Ég mun leggja áherslu á það að við verndum og varðveitum okkar fögru náttúru og veitum einstaklingunum jafnframt tækifæri til að njóta hennar. Frárennslismál, sorphirðing og endurvinnsla eru málefni sem þarf að huga að og við þurfum að búa betur í haginn þannig að ásættanlegt sé. Skattkerfið þarf að taka mið af umhverfisvernd og nauðsynlegt er að koma skilagjaldi á fleiri vörur, ekki síst spilliefni þannig að tryggt sé að þau fari ekki út í náttúruna og valdi þar ómældum skaða um langa framtíð. Íslendingar eiga að vera virkir þátttakendur í umhverfismálum á alþjóðavettvangi og sýna það og sanna að landið okkar hefur öll skilyrði til þess að vera leiðandi land á því sviði. Land hreinleikans, óspilltrar náttúru og ómengaðs umhverfis. Hæstv. forseti og góðir tilheyrendur. Framsfl. mun leggja sig fram um það að standa við þau fyrirheit sem hann gaf kjósendum sínum í kosningabaráttunni og undirstrikuð eru í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórn Sjálfstfl. og Framsfl. og stuðningsmenn hennar á Alþingi munu leggja sig fram um það að treysta atvinnulíf, viðhalda stöðugleika í efnahagsmálum, skapa fleiri atvinnutækifæri og treysta með því velferðarkerfið í landinu. --- Ég þakka áheyrnina.

Herra forseti. Ágætu tilheyrendur. Segja má að verkefni nýhafins Alþingis séu tvíþætt. Annars vegar aðkallandi úrlausnarefni og hins vegar að búa þjóðina undir 21. öldina. Nýliðin kosningabarátta bar þess merki að íslensk þjóð hefur verið að ganga í gegnum tímabil hremminga og erfiðleika sem m.a. hafa komið fram í ólíðandi atvinnuleysi, erfiðri skuldastöðu margra heimila og ámóta þáttum. Ástæða er til að ætla að nú sé þetta tímabil hremminga senn að baki. Svo sem fram hefur komið hér fyrr í kvöld eru mörg jákvæð teikn uppi fyrir efnahagslíf þjóðar okkar. Ég leyfi mér að nefna síldarauðinn óvænta, jákvæðar fregnir frá sjómönnum um mikla og aukna þorskgengd, áhuga stórra erlendra aðila á fjárfestingum hérlendis og þannig mætti áfram telja. Þetta þýðir með öðrum orðum að hin frægu hjól efnahagslífsins séu byrjuð að snúast að nýju og það felur í sér bata, það felur í sér ný störf og minnkandi atvinnuleysi, það felur í sér möguleikann á því að lagfæra skuldastöðu heimilanna og létta byrðir þeirra. Enda hlýtur það að vera meginskylda allra hv. alþm. að skapa þegnum landsins skilyrði til að lifa hér mannsæmandi lífi. Það er á þeirri forsendu m.a. sem Framsfl. gekk til stjórnarsamstarfs. En sérstaða okkar Íslendinga er sú að vera háð dyntóttum auðlindum. Hagkvæm skilyrði eins árs geta horfið á einu vetfangi og sent okkur aftur á upphafsreit. Við hljótum að búa okkur undir 21. öldina með því að verjast slíkum sveiflum. En slíkur gjörningur gerist ekki að sjálfu sér, til þess þarf markvissar aðgerðir. Til þess þarf m.a. skýra sjávarútvegsstefnu, stefnu sem tekur mið af hámarksnýtingu auðlindarinnar en gætir jafnframt verndunarsjónarmiða í sátt allra hinna ólíku hagsmunaaðila. Líklega er þó meira réttnefni að ræða um fiskvinnslustefnu í stað veiðistefnu því hráefnið á að gefa af sér sem mest verðmæti og sem flest störf í stað þess að hverfa úr landi lítt eða illa unnið. Þar liggja sóknarfæri okkar ef við berum gæfu til að skapa atvinnugreininni þau skilyrði sem þarf til fullvinnslu sjávarfangs. Í raun má segja að sömu forsendur gildi um landbúnaðinn og aðrar starfsgreinar svo sem ferðaþjónustu, þ.e. að skapa þeim skilyrði og forsendur til að njóta sín og blómstra á eigin forsendum. En fleira þarf til. Stjórnmálamenn hafa lengi talað um mikilvægi menntunar og gildi hennar fyrir þjóðina. Þrátt fyrir göfuglyndi þeirra í tali hefur inntak menntunar lítið breyst í langan tíma. Til að gera langa sögu stutta má segja að akademískar áherslur séu ráðandi innan skólakerfis meðan atvinnulífið og starfsmennt sjást þar lítið. Það er gleðiefni og ber vott um sátt að allir flokkar lögðu áherslu á þennan þátt í nýliðnum kosningum. Án nokkurs vafa verður það í gegnum heilbrigt menntakerfi sem við búum okkur best undir 21. öldina og fyrir því eru einfaldlega mörg og gild rök. Ég leyfi mér að nefna örfá. Mikið er talað um að framleiðni á Íslandi sé óeðlilega lág. Getur ekki verið að áðurnefnd gjá milli atvinnulífs og skóla eigi þátt í þeirri staðreynd? Getur verið tilviljun ein að í framlögum til menntamála sem hlutfall af þjóðarframleiðslu röðumst við jafnneðarlega og þær þjóðir sem lægstar eru í framleiðninni? Það vinnuafl sem skólakerfið skilar til atvinnulífsins endurspeglar ekki umhverfi sitt. Með tengingu á milli skóla og atvinnulífs má skila verðmætara vinnuafli og þar með skapa skilyrði fyrir aukinni framleiðni. Um 35--40% nemenda gefast upp í framhaldsskólum landsins í dag, m.a. vegna þess hversu þröngt og takmarkað námsframboð er. Íslendingar búa yfir miklum auðlindum til sjávar og sveita. Stærsta auðlind okkar er þó mannvitið og skólakerfinu ber að rækta þá auðlind þannig að nýsköpun og hugmyndaauðgi verði sýnileg og skili okkur efnahagslegum framförum. Þar er líklega mesta sóknarfæri okkar og því verður að fylgja eftir með góðum stuðningi við rannsóknir og nýbreytnistörf. Það er með öðrum orðum komið að því að standa við hin fögru fyrirheit til margra ára um gildi menntunar í íslensku samfélagi. Þannig rennum við stoðum undir nýja þætti í atvinnulífi okkar, þannig aukum við verðmætasköpun okkar, þannig siglum við inn í 21. öldina. Þess vegna hlýtur að verða eitt af mikilvægustu verkefnum Alþingis að skapa skólunum þau skilyrði að þeir geti staðið undir væntingum okkar til 21. aldar með breyttum áherslum og langþráðum friði um starfið í skólum landsins. Menntun skilar sér á löngum tíma, hún er fjárfesting til framtíðar. Samkvæmt nýlegri könnun kemur í ljós að um þriðjungur unglinga á Íslandi telur framtíðina vonlitla. Þetta er áfellisdómur, þetta eru þung högg. Það er einmitt meginskylda okkar alþingismanna að skapa ungu fólki tiltrú á framtíðina. Það gerum við með bættu skólastarfi, með innihaldsríku menningarlífi þar sem einstaklingar kunna og geta notið andlegra verðmæta og menningararfsins. Það gerum við með því að skapa skilyrði fyrir blómlegu atvinnulífi þar sem ungt fólk öðlast trú og bjartsýni á framtíðina. Það leiðir, herra forseti, einmitt hugann að hlutverki okkar hér í þinginu. Marga hef ég heyrt spyrja þeirra spurninga hvort stjórnarandstaða allra tíma skilji hlutverk sitt þannig að hún skuli hafa það eitt að leiðarljósi að vinna gegn stjórnarstefnu hverju sinni. Við að hlýða á ræðu hv. alþm. Ólafs Ragnars Grímssonar hér í kvöld, þá rifjuðust þessar spurningar einmitt upp og, ekki það að ég fagni ekki umhyggju hans fyrir Framsfl., þá kom líka í hugann fleyg setning frá miklum kvenskörungi af Vesturlandi, Guðrúnu Ósvífursdóttur, eftir ræðu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar um sinn gamla flokk: ,,Þeim var ég verst er ég unni mest.`` Í athyglisverðri ræðu virðulegs forseta í gær var vikið að ýmsum grundvallarþáttum í störfum hæstv. Alþingis, þar á meðal að aðgreiningu löggjafans frá framkvæmdarvaldi. Ég fagna slíkri umræðu en spyr jafnframt hvort ekki sé ástæða til að skoða starfshefðir hvað varðar samskipti stjórnar og andstöðu hverju sinni. Við nýsettu þingi blasa mörg mikilvæg mál er snerta hagsmuni þjóðarinnar. Forsendur þess að ná árangri hljóta að vera skýrar, heiðarlegar leikreglur en umfram allt málefnalegar í þágu þess fólks er veitt hefur okkur trúnað sinn. --- Ég þakka áheyrnina.

Virðulegi forseti. Fyrstu orð mín úr þessum ræðustól í upphafi nýs kjörtímabils skulu vera þau að árna þeim hv. alþingismönnum sem valist hafa til setu í ríkisstjórn Íslands persónulega velfarnaðar í störfum fyrir land og þjóð. Þetta segi ég þrátt fyrir það hvernig til þessa stjórnarsamstarfs var stofnað, --- með vél og táli, en vegna þess að ég veit að þeim mun ekki af veita að árnaðaróskir fylgi í upphafi. Það sést strax í upphafi af því að hæstv. forsrh. treysti sér ekki til þess í ræðu sinni hér áðan að skýra stefnu ríkisstjórnar í meginmálum nema í hálfkveðnum vísum. Hann tæpti á nokkrum fyrri pörtum en botnarnir eru uppi í Borgarfirði eða í þessu tilviki e.t.v. norður á Höllustöðum. Orðfærið er slétt og fellt en inntakið vantar. Og hvar eru stjórnarfrumvörpin um breytingar á stjórnun fiskveiða og framkvæmd GATT-samningsins sem þetta þing á að fást við? Þau höfum við ekki séð enn svo að þau ræðum við ekki í þessari umferð. Virðulegi forseti. Fáein orð um kosningaúrslitin og stjórnarmyndunina. Ég vil fyrst nota þetta tækifæri og þakka þeim 19 þúsund kjósendum sem veittu Alþfl. og málefnum hans brautargengi í kosningunum. Fyrir ykkar atbeina hélt fyrrv. ríkisstjórn að vísu velli, en afl atkvæða var ekki nóg til að tryggja að stefna okkar jafnaðarmanna yrði áfram mótandi afl í stjórn landsins. Það er ekki við þessa 19 þúsund kjósendur að sakast. Kosningaúrslitin sýna ótvírætt að hefði forustumenn okkar jafnaðarmanna borið gæfu til að varðveita samstöðu hreyfingarinnar, þá hefði Alþfl. styrkt stöðu sína í kosningunum og vafalaust verið áfram við völd í aðdraganda nýrrar aldar. Fyrir vikið eru jafnaðarmenn nú án afgerandi áhrifa á stjórn landsins. Fyrir vikið var Framsfl. afhent lyklavöldin í Stjórnarráðinu. Páll Pétursson er ekki bara orðinn félmrh., hann er ekki bara orðinn pósturinn Páll frá Brussel, og verði honum að góðu, heldur er hann líka orðinn ásýnd þessarar ríkisstjórnar sem jafnréttismálaráðherra. Fyrir vikið var forðagæslumönnum framsóknarkerfisins gefið tækifæri til að renna saman í nýja, hefðbundna helmingaskiptastjórn um varðveislu sérhagsmuna og óbreytt ástand. Þeir kjósendur sem létu telja sér trú um að leiðin til þess að sameina jafnaðarmenn væri að sundra þeim, hljóta nú að naga sig í handarbökin. Ekki vantaði að við vöruðum við í kosningabaráttunni að einmitt þetta yrði líklegasta niðurstaðan ef Alþfl. bæri skarðan hlut frá borði í kosningunum. Þetta eru dýrkeypt mistök eins og síðar mun koma í ljós. Það mun koma í ljós á þessu kjörtímabili hvort við getum sameiginlega látið okkur mistökin að kenningu verða og gert það sem skyldan býður til að bæta fyrir þau. Ég sagði mistök, herra forseti, því að þegar við jafnaðarmenn lítum til baka yfir farinn veg eftir átta ára ríkisstjórnaraðild megum við vel við una þann árangur sem náðst hefur. Það eru því mikil mistök, einmitt þegar okkur hafði tekist að snúa erfiðri varnarbaráttu undanfarandi ára í sókn, að yfirlýstir jafnaðarmenn stöðvi þá sókn í miðjum klíðum með sjálfsmarki, á íþróttamáli, og afhendi andstæðingunum völdin á silfurfati. Herra forseti. Það er til marks um það hversu málflutningur framsóknarmanna í stjórnarandstöðu var marklaus og haldlaus að nú þegar þeir setjast í stjórnarstólana, þá geta þeir ekki kvartað undan því að þeir taki ekki við góðu búi. Og þeir munu engum nema sjálfum sér geta um kennt ef þeir glutra niður árangrinum eins og þeir gerðu vissulega í ríkisstjórnum framsóknaráratuganna. Verðbólgan er lægri en í flestum viðskiptalöndum. Það ríkir einstæður verðstöðugleiki á Íslandi. Samkeppnisstaða útflutnings- og samkeppnisgreina er betri en nokkru sinni á grundvelli rétts og hagstæðs gengis. Viðskiptajöfnuður við útlönd hefur verið hagstæður þrjú ár í röð. Það hefur tekist að stöðva erlenda skuldasöfnun þjóðarbúsins þótt ríkissjóður sé enn með innbyggðum halla og safni skuldum, en það verður eitt meginviðfangsefni þessa kjörtímabils að gera þar bragarbót á. Skuldir fyrirtækja hafa farið minnkandi og afkoma þeirra batnandi. Eftir sjö ára erfiðleikatímabil er hagvöxtur tekinn að glæðast á ný. Kjarasamningar til tveggja ára hafa eytt óvissu um stöðugleikann. Nýjum störfum fer fjölgandi. EES-samningurinn sem hinn nýi stjórnarflokkur, Framsfl., fór hamförum gegn, ekki síst pósturinn Páll, hefur verkað sem vítamínsprauta á íslenskan sjávarútveg og reyndar þjóðarbúskapinn í heild. Fyrir hans tilverknað erum við nú að vinna verðmætari vöru úr minni afla. Og stóriðjuframkvæmdir eru loksins í sjónmáli á ný. Þennan efnahagsbata má nýta bæði til þess að bæta lífskjör, að jafna lífskjör og að jafna kjör milli kynjanna á vinnumarkaðnum ef rétt er á málum haldið. Þessi efnahagsbati byggðist hvorki á töfrabrögðum né skyndilausnum. Hann er árangur skynsamlegrar hagstjórnar sem Framsfl. í stjórnarandstöðu fór hamförum gegn. Það er umhugsunarefni að þvílíkur árangur í stjórn efnahagsmála hefur aldrei í lýðveldissögunni náðst nema þegar Alþfl. hefur verið í ríkisstjórn. Slíkur árangur hefur aldrei náðst í helmingaskiptastjórnum Sjálfstfl. og Framsfl. Sú sögulega staðreynd segir sína sögu. Það hlýtur að vera frjálslyndu og umbótasinnuðu fólki sem hingað til hefur talið sig eiga samleið með Sjálfstfl. alvarlegt umhugsunarefni að hinir andlegu leiðtogar hans nú, þeir Davíð Oddsson og Björn Bjarnason, skuli ótilneyddir telja sig helst eiga samleið á vit 21. aldarinnar í félagsskap póstsins Páls og Guðna Ágústssonar. Það segir líka mikla sögu. Sérstaklega er þetta frjálslyndu fólki raunverulegt áhyggjuefni vegna þess að því fór auðvitað fjarri að allur vandi væri leystur í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. Innri veikleikar og óleyst vandamál blasa við þegar við skyggnumst undir yfirborðið og horfum til framtíðarinnar. Lausnir á þessum vandamálum kalla á langtímahugsun, áræði og umbótavilja frammi fyrir varðstöðu kerfislægra sérhagsmuna sem þessi ríkisstjórn er mynduð utan um. Það er einmitt slíka langtímahugsun, stefnufestu og framtíðarsýn sem er hvergi að finna, hvorki í stefnuyfirlýsingu stjórnarflokkanna svokallaðri né í ræðu hæstv. forsrh. Það er þetta sem vantar. Og það er þetta sem vekur ugg í brjóstum frjálslyndra og umbótasinnaðra Íslendinga þegar þeir hugleiða það hlutskipti þjóðarinnar að vera undir stjórn þessara dauflyndu kerfisflokka allt til aldamóta. Hverjir eru þessir innri veikleikar og þessi óleystu vandamál sem ég nefni svo? Íslenskt atvinnulíf er einhæft og fábreytt. Það ber sterk einkenni þróunarlands vegna þess hversu háð við erum vinnslu hráefna. Og þótt forsrh. hafi í ræðu sinni hér áðan talað drýgindalega um landsframleiðslu á mann, þá er þar aðeins hálf sagan sögð vegna þess að framleiðnin í íslensku atvinnulífi, verðmætasköpunin á hverja unna vinnustund og fjármagnseiningu er einhver hin lægsta í okkar heimshluta. Fyrirtækin eru smá. Eiginfjárstaða þeirra er veik og vaxtarfæri þeirra á heimamarkaði er afar takmörkuð fyrir iðnað og þjónustugreinar sem við verðum að byggja upp ef við meinum eitthvað með orðum okkar um að skapa ungu kynslóðinni atvinnu við arðbær störf. Það er þessu sem við þurfum að breyta. Okkur vantar kerfisbreytingu í úreltum kerfum í landbúnaði og sjávarútvegi. Við verðum að leysa sambúðarvanda sjávarútvegsins annars vegar og iðnaðar- og þjónustugreina hins vegar með því að taka upp veiðileyfagjald fyrir aðgang að auðlindum sjávar. Þannig leggjum við grunn að raunverulegri hagvaxtarstefnu sem byggir á jafnræði allra atvinnugreina í opnu samkeppnisþjóðfélagi með þátttöku erlends áhættufjármagns með vaxandi útflutning að meginmarkmiði. Það er ekki síst þess vegna sem við eigum í alvöru út frá þjóðarhagsmunum að búa okkur með kerfisbundnum hætti undir aðildarumsókn að Evrópubandalaginu. Ella er hætt við því að við höldum áfram að dragast aftur úr þeim þjóðum sem við hingað til höfum reynt að halda til jafns við. Ella er hætt við að okkur takist ekki að skapa þau arðbæru og vel launuðu störf sem hvarvetna eru vaxtarbroddur hinna tæknivæddu þjóðfélaga framtíðarinnar. Þess vegna má þjónkun við sérhagsmuni, sem er erindi Framsfl. í pólitík og framsóknarmannanna í Sjálfstfl., ekki fæla okkur frá róttækum kerfisbreytingum og tefja för okkar inn í 21. öldina. Þess vegna hlýtur það að vera meginverkefni okkar íslenskra jafnaðarmanna á þessu kjörtimabili að læra af mistökum fortíðarinnar, að finna nýjar leiðir til þess að brjóta niður þá múra úrelts flokkakerfis sem sundrar afli okkar til umbóta þegar mest ríður á. Það, herra forseti, verður því meginverkefni okkar á þessu kjörtímabili sem nú gegnum trúnaðarstörfum fyrir Alþfl. -- Jafnaðarmannaflokk Íslands.

Hafi hv. 9. þm. Reykv. verið að ávarpa hæstv. félmrh. með orðunum ,,pósturinn Páll`` þá vill forseti koma því til skila að slíkt ávarp er ekki við hæfi.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Sérhver ný ríkisstjórn leggur að sjálfsögðu upp með þann staðfasta ásetning að gera sitt besta fyrir land og þjóð. Núverandi ríkisstjórn er engin undantekning frá því og fyrir mitt leyti óska ég henni velfarnaðar í starfi. Hún nýtur þess umfram margar fyrri stjórnir að taka við svo góðu búi að það þarf sennilega sérstaka afreksmenn til að koma í veg fyrir að í hönd fari veruleg uppsveifla. Enn er of snemmt að spá um hvort slíka afreksmenn er að finna í ríkisstjórn Íslands. Hæstv. félmrh., sem jafnan er þó í essinu sínu þegar hann leikur hlutverk fílsins í glervörubúðinni, er þó þessa dagana að gera heiðarlega tilraun til að sprengja upp samninginn um EES og takist honum það er aldrei að vita nema honum takist líka að sprengja upp þann efnahagsbata sem ella væri óumflýjanlegur. Samstjórn Framsfl. og Sjálfstfl. hefur alltaf leitt af sér stöðnun og jafnvel afturför. Það er einfaldlega söguleg staðreynd. Ástæðan er eðli slíkra stjórna. Innan þeirra verða óhjákvæmileg átök á milli ósættanlegra stefnumiða, annars vegar sérhagsmunagæslu Framsóknar og hins vegar frjálslyndis þess arms Sjálfstfl. sem hægt er að kalla framfarasinnaðan. Afleiðingin hefur jafnan orðið pattstaða þegar kemur að róttækum ákvörðunum og niðurstaðan er kyrrstaða sem í stjórnmálum jafngildir afturför. Og það er fróðlegt að sjá að á örskömmum ferli núv. ríkisstjórnar, þá er pattstaðan þegar komin upp. Stjórnarliðar úr Sjálfstfl. segja að ríkisstjórnin muni einkavæða ríkisbankana. En hverjir börðust hatrammlegast gegn því á síðasta kjörtímabili? Það voru núv. félmrh. Páll Pétursson og fyrrverandi tilvonandi landbrh., hv. þm. Guðni Ágústsson, en landbúnaðarráðherraefnið fyrrverandi er maður ódeigur og hefur þegar lýst því yfir í Alþýðublaðinu að fyrr mundi hann kaldur liggja en hann einkavæddi Búnaðarbankann. Annað dæmi vil ég taka, herra forseti. Frumkvöðlar í atvinnulífi vildu kaupa sig inn í mjólkurbúið í Borgarnesi, ráðast í nýja framleiðslu á grundvelli hefðbundins mjólkuriðnaðar og innleiða samkeppni í einokunarveldið sem Framsókn hefur byggt upp í greininni. Eðlilega vakti þetta mikinn fögnuð í Sjálfstfl. Nei takk, sagði Framsókn og setti hramminn í borðið. Af hverju? Af því að það hefði skaðað einokunarfyrirtæki í Reykjavík sem á kostnað neytenda stórgræðir á því að þurfa ekki að standa í samkeppni. Og Framsókn var nákvæmlega sama að það kostaði 30 störf í landbúnaðarhéraði þar sem atvinna liggur ekki á lausu. Og sannarlega er það dapurlegt hlutskipti fyrir formann Sjálfstfl. að vera í hlutverki útfararstjórans þegar frumkvæði að nýju framfaraskeiði í stirðnaðri atvinnugrein er jarðsungið með þessum hætti. En svona, ágætu tilheyrendur, verða afleiðingarnar af kjötkatlastjórn Framsóknar og Sjálfstfl. í hverju framfaramálinu á fætur öðru á komandi árum: Kyrrstaða, stöðnun, afturför. Við hverju á svo sem að búast? Djúpstæð og gagnkvæm tortryggni er aldrei lykill að farsælu hjónabandi. Leyfist mér, herra forseti, að lesa nokkrar tilvitnanir í texta sem á eftir að verða sígildur. Þar segir m.a.: ,,Kjósendur ættu að vera farnir að átta sig á því að síst af öllu er ástæða til að treysta framsóknarmönnum þegar fjármál eru annars vegar. . . . Sagan kennir okkur að framsóknarmenn fara hvorki vel með eigið fé né annarra.`` Hver talar svo um hina ágætu framsóknarmenn? Þetta, herra forseti, er tilvitnun í blað sem sjálfstæðismenn í Reykjavík gáfu út fyrir nokkrum vikum og oddviti þeirra situr hér --- hæstv. forsrh. Þetta er lýsing sjálfstæðismanna á sínum eigin samstarfsflokki. Í Morgunblaðinu birtist líka auglýsing um að Framsfl. hefði verið ábyrgur fyrir áratuga óstjórn, hefði brennt upp sparifé landsmanna, sett verðbólguna yfir 100%, skapað skjól fyrir pólitísk hrossakaup, staðið fyrir stórfelldu sjóðasukki, sóað 45 milljörðum af fé skattborgaranna. Þar er sagt að pólitísk spilling í stjórnartíð Framsóknar hafi verið svo gífurleg að fjármunum hafi beinlínis verið úthlutað eftir flokksskírteinum. Herra forseti. Það voru ekki góðvinir Framsóknar í Alþfl. sem sömdu þetta stórfróðlega safn köpuryrða. Nei, herra forseti, það var birt á ábyrgð formanns Sjálfstfl. sem er þó orðvar maður eins og þjóð veit. Þetta eru sem sagt ástarhótin sem gengið hafa millum þeirra manna sem nú þæfa sameiginlegt sokkaband á kærleiksheimili ríkisstjórnarinnar. Ber þetta vitni um gagnkvæmt trúnaðartraust? Er hægt að ætlast til þess að samstarf manna sem tala af þvílíkri ást hver um annan leiði til farsældar fyrir þjóðina? Það er vissulega hægt, --- ef menn trúa á kraftaverk. Gagnvart eigin flokksmönnum þá varði formaður Sjálfstfl. þá ákvörðun að leiða Framsókn inn í ríkisstjórn með því að segja að Framsfl. væri breyttur flokkur. Hann hefði nýtt andlit. Þetta nýja andlit sáum við þegar raðað var á ráðherrabekkinn. Framsfl. átti kost á því að sýna breytingarnar í verki með því að leiða inn í ríkisstjórnina fulltrúa nýja andlitsins, unga fólksins, og viti menn, þegar upp var staðið þá var fulltrúi ungu kynslóðarinnar Páll Pétursson félmrh. Hins vegar verður það að segjast Páli Péturssyni, ráðherra jafnréttismála og barnaverndar, til hróss að hann er ekkert að hafa fyrir því að fela hið nýja andlit Framsóknar. Fyrsta verk hans var að reyna að hindra staðfestingu á reglum um vernd barna og ungmenna sem á að takmarka óhóflega vinnu þeirra. Og svo merkilega vill til að bæði ASÍ og VSÍ sóttu fast að fá reglurnar staðfestar. Og hvað veldur þessari vinsamlegu afstöðu ráðherrans til íslenskra barna? Jú, reglugerðin á sér rætur innan EES og besti vinur barnanna hefur sem kunnugt er sýnt EES afskaplega lítil ástarhót. Það skiptir hann engu þó afstaðan geti leitt yfir þjóðina dýrkeyptar gagnaðgerðir ríkjanna sem standa að EES. Þetta, herra forseti, þetta er hið nýja andlit Framsfl., þetta er andlitið sem hæstv. forsrh. þótti slægur í. Það vill hins vegar íslensku atvinnulífi til happs að formaður Framsfl. hefur tekið hæstv. ráðherra félagsmála á hné sér í fjölmiðlum og tugtað hann eins og óþægan krakka. Kannski dugar það. EES er staðreynd og Alþfl. er stoltur af því að hafa með þeim samningi samræmt gönguleið þjóðarinnar inn í nýja framtíð. Steinn Steinarr orti einu sinni ljóð sem mér þykir lýsa vel stöðu Framsfl. um þessar mundir. Ljóðið heitir ,,Undanhald samkvæmt áætlun``. Það er nefnilega engu líkara en að Framsókn sé á vel skipulögðu undanhaldi frá sínum eigin kosningaloforðum. Húsnæðismálin voru helsta tromp flokksins og þau sýna þetta í hnotskurn og það var sannarlega ekki skorið við nögl þegar Framsókn setti fram loforðin. Það átti að ráðast í víðtækar skuldbreytingar. Það átti að koma upp sérstökum björgunaraðgerðum. Það átti að koma upp sérstakri greiðsluaðlögun. Það átti að frysta húsnæðisskuldir tímabundið. Það átti að lækka af þeim vexti. Það átti jafnvel að lækka skuldirnar sjálfar. Herra forseti. Ég hygg að það sé Íslandsmet en ekkert af þessum loforðum finnst í sáttmála stjórnarinnar. Ekkert einasta. Hæstv. heilbrrh. hefur sem kunnugt er sérstakan áhuga á öldrunarmálum. Er ekki tilvalið að hún láti nú athuga hvort þetta ótrúlega minnistap stafi af ótímabærum hrumleika Framsóknarforustunnar eða hvort verið geti að flokkurinn sé einfaldlega kominn á skipulegan flótta frá sjálfum sér? Enginn lofaði þó jafnmiklu og hæstv. viðskrh. sem hét t.d. að lækka greiðslubyrði húsnæðislána um 25%. Nú er hins vegar staðfest að aðferðin sem átti að nota til þessarar miklu lækkunar byggðist á röngum útreikningum. Reikningsskekkjuna er sjálfsagt að fyrirgefa. Það tók hæstv. vaxtamálaráðherra ekki nema fimm daga í embætti til að sýna þjóðinni fram á að á flestu hefur hann betra vit heldur en vaxtamálum. Og af því tilefni sagði fyrrv. ráðherra Sjálfstfl. af mikilli vinsemd það ,,gróflega dapurlegt`` að hæstv. viðskrh. skyldi yfirleitt koma nálægt vaxtamálum. Ég vænti þess að þingmenn Sjálfstfl. séu sammála þessum fyrrv. ráðherra sínum og reyndasta bankastjóra landsins. ,,Styrkurinn liggur í undanhaldinu`` --- segir í kvæði Steins Steinars og samkvæmt því er Framsfl. fullur af styrk þessa dagana. Hann hefur flúið næstum því öll þau loforð sem hann gaf í kosningabaráttunni. Hann hlýtur að geta notað þennan styrk til að beita handafli til að lækka vexti eins og flokkurinn predikaði allt síðasta kjörtímabil. Eins og frægt er, virðulegi forseti, tók það loforðaglaðasta framsóknarmanninn, hæstv. viðskrh., einungis fimm daga að missa frá sér vaxtafótinn. Það mun þó tæpast vefjast fyrir hinum lýríska ritstjóra Tímans, hv. þm. Jóni Kristjánssyni, að mæra ráðherrann vel í vikulegum skjallpistlum sínum um forustu Framsfl. og ef í óefni stefnir getur hann alltént leitað til höfundar Grettissögu og gert að einkunnarorðum um hæstv. vaxtamálaráðherrann og raunar framsóknarráðherrana alla það sem þar segir um Öndund tréfót: ,,Hann var fræknastur einfættra manna sem þá voru uppi á Íslandi.``

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Guðrún Helgadóttir, fyrrv. alþm., á í fórum sínum merkan grip. Það er danskort eins og þau sem dömur höfðu hangandi í keðju sér um háls á dansleikjum hér fyrrum til að skrá niður beiðnir virðulegra herra um næsta vals eða polka. Það var eins gott að ruglast ekki í röðinni til að forðast móðganir eða til að geta raðað þeim eina rétta á góðan stað þannig að hann fengi bestu dansana. Að loknum kosningum hér á landi hefst atburðarás sem líkja má við dansleik af gamla taginu. Stjórnmálaflokkarnir skrá sig á danskort hvers annars, biðja um dans en segja um leið: Ég ætla að dansa við alla hina líka svona í fyrstu umferð. Kannski er verið að skoða og þreifa, kannski hafa miklar augngotur og hneigingar farið fram og ljóst að einhverjir tveir ætla saman í lokadansinn og að opinbera trúlofun sína á eftir. Nú á vordögum var ballið með eindæmum stutt og fáum boðið upp í dans. Davíð Oddsson, hæstv. forsrh., sagði skilið við Jón Baldvin Hannibalsson, hv. þm., eftir stormasama sambúð, þeysti út í sveit á fund framsóknarmaddömunnar, bar umyrðalaust upp bónorð og fékk jákvætt svar. Kaupmáli var saminn í hasti, brúðkaup haldið og síðan flutt inn á stjórnarheimilið ásamt nauðsynlegu fylgdarliði. En þá strax kom í ljós að hjónakornin höfðu ekki tileinkað sér nútímabúskaparhætti þrátt fyrir fögur fyrirheit. Allt skyldi skipulagt með gamla laginu. Stjórn hins óbreytta ástands er tekin við, eins og sjá má af stjórnarsáttmálanum og samsetningu heimilismanna. Enn einu sinni á aðeins ein kona sæti í ríkisstjórn Íslands meðan konur eru um helmingur ráðherra í flestum hinna Norðurlandanna. Í öðrum Evrópulöndum og í Bandaríkjunum dettur stjórnmálamönnum ekki í hug að bjóða þegnum sínum upp á jakkafatastjórnir af því tagi sem hér tíðkast. Það þykir einfaldlega ólýðræðislegt og óhæf endurspeglun á samfélaginu og þeim mismunandi viðhorfum sem þar ríkja. Síðast í kvöld bárust fregnir af því að nýkjörinn forseti Frakklands skipaði tólf konur í nýja ríkisstjórn. Honum dettur auðvitað ekki annað í hug en að standa við gefin loforð. Skipan íslenskra ríkisstjórna er orðin að viðundri meðal vestrænna þjóða. Þar ríkir mikill en vægast sagt ömurlegur stöðugleiki. Við hljótum að spyrja hvernig í ósköpunum á því stendur að slíkt gerist á því herrans ári 1995 --- 80 árum eftir að íslenskar konur fengu kosningarrétt og 20 árum eftir að þær sýndu svo eftirminnilega fram á þýðingu sína fyrir samfélagið á heimsfrægum útifundi á Lækjartorgi. Hvernig er hægt að bjóða okkur svona lagað á sama tíma og fyrir liggur skýrsla íslenskra stjórnvalda sem lögð verður fyrir kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Peking í haust sem sýnir hve hlutur kvenna er rýr í valdastofnunum hér á landi og mannréttindi á þeim brotin m.a. í launamálum og hvað varðar heimilisofbeldi? Hvernig er það, er ráðamönnum alveg sama um orðstír Íslands á alþjóðavettvangi? Finnst þeim boðlegt að leggja fram fyrir alheim upplýsingar um vaxandi launamisrétti kynjanna? Finnst þeim boðlegt að segja frá því að hlutur kvenna í sveitarstjórnum og á Alþingi Íslendinga standi í stað? Finnst þeim boðlegt að sýna umheiminum að ekkert sé gert til að leiðrétta þetta misvægi milli kynja þegar tækifæri gefst? Er ekki meiningin að standa við mannréttindasáttamála og aðra sáttmála sem Ísland hefur undirritað? Og ég spyr: Er þess að vænta að ríkisstjórnin fylgi eftir væntanlegri framkvæmdaáætlun Sameinuðu þjóðanna í réttindamálum kvenna ef hugarfarsbreytingin sem Sjálfstfl. boðaði í kosningabaráttunni er ekki komin lengra en þetta innan ríkisstjórnarinnar? Er það ekki hlutverk stjórnmálamanna að gæta almannahags og að þróa samfélagið í átt til aukins réttlætis, jöfnuðar og lýðræðis? Á næstu dögum verða staðfestar hér á Alþingi breytingar á stjórnarskrá íslenska lýðveldisins sem m.a. kveða á um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis. Þar segir einnig að konur og karlar skuli njóta jafns réttar í hvívetna. Það er nöturlegt á að horfa að á sama tíma og löggjafinn tekur sig á og tryggir mannréttindi kvenna í stjórnarskránni skuli þeir sem taka að sér hlutverk framkvæmdarvaldsins og hafa tækifæri til að rétta hlut kvenna í stjórnkerfinu auglýsa karlrembu sína með svo eftirminnilegum hætti og komast upp með það. Íslenskar konur hljóta að hugsa sinn gang eftir atburði undanfarinna vikna en þeir sanna svo ekki verður um villst hvað Kvennalistinn hefur mikilvægu hlutverki að gegna og hver nauðsyn er á öflugri kvenfrelsisbaráttu jafnframt sterkum samtökum kvenna og breiðri samstöðu til að konur fái það sem þeim ber og geti haft eðlileg áhrif á mótun samfélagsins hverjar sem þær eru. Í nýafstaðinni kosningabaráttu tókst að koma launamálum kvenna og því launamisrétti sem þær eru beittar rækilega á dagskrá. Allir stjórnmálaflokkar tóku undir kröfur um afnám launamisréttis kynjanna. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er að finna loforð um að unnið verði gegn launamisrétti af völdum kynferðis. Hæstv. forsrh. lét þau orð falla að þetta fyrirheit væri flokkssystrum hans mun dýrmætara en ráðherrastólar og formennska hér og þar, þær skyldu bara vera ánægðar. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að ríkisstjórnin grípi til aðgerða gegn launamisréttinu og verður vel fylgst með efndum en það er mikill misskilningur að halda að mannréttindabarátta kvenna snúist um það eitt að jafna launamuninn. Hún snýst um frelsi og sjálfstæði kvenna til að velja sér þann lífsfarveg sem þær kjósa og að þær séu ekki hindraðar af lögum, venjum, aldagömlum lögmálum eða hagsmunum og samtryggingu karlveldis sem öldum saman hefur mismunað konum. Það þarf vissulega hugarfarsbyltingu til að ná því markmiði að kynin standi jafnt að vígi svo sem íslenskum stjórnvöldum ber að vinna að, bæði samkvæmt íslenskum lögum og alþjóðasáttmálum, en þó þarf fyrst og fremst vilja og aðgerðir. Það er rétt að gefa ríkisstjórninni tækifæri til að sýna hver viljinn er og til hvaða aðgerða verður gripið en mér segir svo hugur um að verulegs aðhalds verði þörf. Herra forseti. Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar og stefnuræða hæstv. forsrh. sem hér var flutt í kvöld bera með sér að ekki er von mikilla umbrota eða uppstokkunar í stjórnkerfinu hvað þá í stefnu stjórnvalda á því kjörtímabili sem fram undan er. Allt er slétt og fellt á yfirborðinu og ekki annað að lesa út úr ræðunni en að allt sé í nokkuð góðu lagi í þessum besta heimi allra heima. En ekki er allt sem sýnist. Við skulum minnast þess að stefnuyfirlýsing Viðeyjarstjórnarinnar sálugu vorið 1991 gaf ekki til kynna það sem á eftir fylgdi í niðurskurði, einkavæðingu og handahófskenndum árásum á velferðarkerfið. Þótt nú ári betur í íslensku þjóðlífi og enn eitt síldarævintýrið virðist hafið er langt í frá að hin nýja ríkisstjórn taki við blómlegu búi. Allt síðasta kjörtímabil var ríkissjóður rekinn með miklum halla. Sá reikningur er ógreiddur. Ríkisstofnanir hafa verið í miklu fjársvelti og stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík var gert að spara svo mikið að reksturinn er sums staðar við öryggismörk. Skólakerfið og Lánasjóður ísl. námsmanna urðu fyrir verulegum niðurskurði en víðtækt samkomulag er um að við svo búið megi ekki standa vegna framtíðarinnar. Herra forseti. Stóru spurningarnar sem samfélag okkar stendur frammi fyrir eru þær hvernig við getum skapað hér jöfnuð og jafnrétti, hvernig við ætlum að standa undir rekstri velferðarkerfis sem tryggir öldruðum, sjúkum, fötluðum og öðrum sem þurfa á aðstoð að halda nauðsynlega þjónustu, hvernig við ætlum að byggja upp enn öflugra menntakerfi og hvernig við ætlum að skapa þau 12.000 störf sem Framsfl. lofaði landsmönnum að til yrðu fyrir aldarlok. Hvar á að skera niður og hvernig á að ná í auknar tekjur til að standa undir sívaxandi þjónustu sem m.a. á rætur í breyttri aldursskiptingu þjóðarinnar og fjölgun aldraðra? Við þessum spurningum er einungis óljós svör að finna í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og engu líkara en að nýfengin hjónabandssæla hafi blindað parið svo gjörsamlega að kaldur veruleikinn úti fyrir sé gleymdur og grafinn. Utan veggja gamla Stjórnarráðshússins er fólk sem glímir við gífurlegar skuldir heimilanna. Um götur Reykjavíkur gengu í gær 3.247 atvinnuleysingjar og við þá tölu má bæta öllum þeim sem stríða við atvinnuleysi úti á landi. Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar finnur enn ekki fyrir neinum efnahagsbata og þar innan dyra ríkir ekki stöðugleiki í útgjöldum til þurfandi, heldur vöxtur. Herra forseti. Það er mér mikið áhyggjuefni hve lítil áhersla er lögð á atvinnusköpun og atvinnuleysi í þeim boðskap sem borist hefur frá ríkisstjórninni. Eru stjórnvöld farin að sætta sig við atvinnuleysið eða halda þau að það hverfi eins og dögg fyrir sólu með auknum síldveiðum og aukinni byggingarvinnu? Því miður eru orsakir atvinnuleysisins margslungnari en svo að það leysist með aukinni vinnu í fiskiðnaði úti á landsbyggðinni. Herra forseti. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar fær það hlutverk að stjórna landinu fram undir aldarlok. Ætlar hún að undirbúa þjóðina fyrir nýja öld með því að sækja fram, jafna lífskjörin, bæta stöðu kvenna og koma Íslendingum í röð helstu jafnréttisþjóða, eða á að hjakka í sama farinu, dragast aftur úr og brjóta mannréttindi á konum? Ég bið íslenskar konur að minnast þess að fyrir 20 árum lögðu tugir þúsunda kvenna niður vinnu í heilan dag til að sýna fram á mikilvægi vinnuframlags þeirra. Í heilan dag var atvinnulífið lamað. Konur búa yfir krafti sem getur knúið fram breytingar. Sá kraftur felst í samstöðu og aðgerðum sem verður að grípa til ef þessi ríkisstjórn ætlar að bregðast konum eins og svo margar hinna fyrri. Það er ekkert dansiball fram undan. Danskortin eru komin niður í skúffu og það er ekki hægt að bíða þess að þessir stjórnarherrar eða aðrir bjóði upp í dans þegar réttlætið er annars vegar. Konur verða sjálfar að grípa til sinna ráða og nýta tækifærin sem fram undan eru. Það þolir enga bið að bæta stöðu kvenna vegna okkar sjálfra og vegna þeirrar framtíðar sem bíður komandi kynslóða. --- Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Að alþingiskosningum loknum var sú krafa sterkari en nokkru sinni fyrr að stjórnarflokkarnir sýndu í verki að þeir eru farvegir fyrir völd kvenna. Hvernig stóðust þeir prófið? Því miður er staðan á stjórnarheimilinu verri nú en undanfarin ár. Sem fyrr er aðeins ein kona ráðherra, og það sem verra var: Henni var nánast vantreyst frá fyrsta degi af leiðarahöfundi Morgunblaðsins. Enginn ráðherra Sjálfstfl. er kona. Forseti Alþingis er karlmaður og sama er að segja um alla kjörna varaforseta þingsins bæði frá stjórn og stjórnarandstöðu. Er þetta ásættanleg niðurstaða í lýðræðisþjóðfélagi sem búið hefur við lögbundið kynjajafnrétti í 20 ár? Þó það hafi lengi tíðkast að mismuna konum á öllum sviðum mannlífsins er það að verða viðurkennd lýðræðisleg krafa að mismunun á grundvelli kynferðis eða litarháttar sé mannréttindabrot. Það er ekki langt síðan minni hlutinn í Suður-Afríku varð að deila völdum með svarta meiri hlutanum, það var ekki hægt lengur að andmæla lýðræðislegu kalli samtímans. Það sama er að gerast nú með konur hér á landi. Þó að núv. ríkisstjórn hafi sterkan meiri hluta sér að baki og baði sig í sælu hveitibrauðsdaganna er hún í margra huga fyrst og fremst karlastjórn með eina konu innan borðs. En hvað eiga stjórnarflokkarnir að gera þegar kvenþingmenn beggja flokka eru um eða innan við 20% þingmanna þeirra? Ég læt þá sjálfa um að svara því með von um betra gengi kvenna innan allra stjórnmálaflokkanna í næstu kosningum. Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar er stutt og einkennist af almennum viljayfirlýsingum, sem ekki kom á óvart miðað við þá flokka sem hér eiga í hlut, einkum Sjálfstfl. Nánari hugmyndir um útfærslu skortir og bent er á að útbúin verði verkefnaskrá fyrir hvert ráðuneyti sem kynnt verði á þinginu í haust. Stefnuræða forsrh. bætir hér mjög litlu við. Heimavinnunni er einfaldlega ekki lokið. Gefið er t.d. til kynna í stefnuyfirlýsingunni að mikið standi til að gera í menntamálum en í stefnuræðunni er réttilega bent á að fjárfesting í menntun sé líklegri til að skila arði en fjárfesting í öðrum þáttum framleiðslu og þjónustu. En það er allt og sumt. Menntmrh. hefur lýst því yfir á öðrum vettvangi að lengja beri skóladaginn á næsta ári en ekki er eitt orð sagt um það í stefnuræðunni. Ég fagna yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um að stefnt sé að því að festa í stjórnarskrá ákvæði um að auðlindir sjávar séu sameign íslensku þjóðarinnar. Mér finnst þó orðalagið loðið og hef grun um að sami tvískinnungurinn haldi áfram og einkennir núgildandi lög. Hagsmunaaðilar selji aflaheimildir dýrum dómi sín á milli sem þeir fá gefins frá ríkisvaldinu. Ekki verður séð að sátt náist um aflamarkskerfið meðal þjóðarinnar nema til komi einhvers konar aflagjald. Þjóðin, sem á auðlindina, hlýtur að vilja fá meira fyrir sinn snúð en eina setningu í stjórnarskrá sem er merkingarlaus miðað við núverandi stefnu. Meira að segja útgerðarmenn sjálfir eru farnir að átta sig á réttmæti þessarar kröfu. Skyldi ríkisstjórn kolkrabbans og smokkfisksins huga að lýðræðislegu tilkalli almennings til auðlindarinnar eða eiga svokallaðir hagsmunaaðilar að ráða ferðinni? Verða óánægjuraddirnar kveðnar niður með því að leyfa sumum að fara á sóknarmark? Það verður fróðlegt að fylgjast með því þegar þessi mál koma nú inn í þingsali á þessu þingi. Einkum og sér í lagi verður fróðlegt að fylgjast með því hvernig hagsmuna almennings verður gætt. Annað mál sem liggur fyrir vorþinginu er endursamþykkt á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Þar náðist samkomulag um almenna jafnræðisreglu og um orðalag sem kveður á um að konur og karlar skuli njóta jafns réttar í hvívetna. Fróðlegt verður að fylgjast með hvort þetta greiðir fyrir meðferð mála fyrir dómstólum og styrki núverandi jafnréttislög sem því miður hafa reynst mjög haldlítil þegar á reynir. Það er til lítils fyrir löggjafann að setja framsækin lög ef dómstólar túlka þau ávallt miðað við hefðina. Þetta hefur verið reyndin í ýmsum málum sem varða ofbeldi gagnvart konum þrátt fyrir víða refsiramma. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er talað um að vinna eigi gegn launamisrétti af völdum kynferðis. En um það er ekki orð í stefnuræðu hæstv. forsrh. Ekki eitt einasta orð. Eru jafnréttismálin kannski alveg komin af dagskrá stjórnarinnar eftir öll átökin um ráðherrastólana og formennsku í nefndum? Það er einlæg von mín að forneskjuleg viðhorf hæstv. félmrh. til vinnutíma barna, sem er að gera okkur að viðundrum í samstarfi þjóðanna, boði ekki áþekkar skoðanir hans í jafnréttismálum. Rök hans gegn því að takmarka vinnu barna undir 15 ára aldri, nefnilega þau að þá verði að hækka laun foreldranna, eru vonandi ekki staðfesting á því að til valda sé komin ríkisstjórn afturhalds og stöðnunar. Það er löngu kominn tími til að venjulegt fjölskyldufólk geti lifað af eigin launum og að vinnutíminn verði styttri en nú er. Við kvennalistakonur erum í mannréttindabaráttu. Það vakti sérstaka athygli mína þegar utanríkisráðherra Kína var hér á dögunum að þegar hann var spurður um stöðu mannréttindamála í Kína sagði hann að Kínverjar settu aðrar áherslur á oddinn en Vesturlönd þegar þeir skilgreindu mannréttindi, m.a. teldu þeir brýnt að fólk gæti unnið fyrir sér. Það skyldi þó aldrei vera að á þessu sviði standi jafnvel Kínverjar okkur framar hvað mannréttindi varðar. Við búum hér við hagkerfi þar sem tiltekin prósenta mannaflans er atvinnulaus, nú tæp 7%. Þetta atvinnuleysi er markviss leið til að halda hagkerfinu í ,,æskilegu`` jafnvægi. Stór hluti þeirra sem þó hafa vinnu getur alls ekki lifað af laununum sínum því þau eru allt of lág. Það er svo sannarlega kominn tími til að hér verði samið um lífvænleg kjör fyrir 40 stunda vinnuviku og að óhóflegri yfirvinnu linni. Þetta hefur verið eitt helsta baráttumál Kvennalistans frá upphafi þar sem óhófleg yfirvinna slítur fólki um aldur fram og kemur í veg fyrir að foreldrar og börn njóti eðlilegra samvista, auk þess sem hún dregur oft úr framleiðni fyrirtækja. Að auki stóreykur þessi yfirvinna kynjamisrétti á vinnumarkaði, m.a. í skjóli sporslukerfisins svokallaða sem tíðkast á ótrúlegustu stöðum á íslenskum vinnumarkaði. Þessu þarf að breyta strax. Um það höfum við kvennalistakonur þegar lagt fram tillögu á þessu vorþingi sem lið í þáltill. um að afnema launamisrétti kynjanna en það mál þolir enga bið. Kannski þurfum við Kínverja eða þrýsting frá Evrópu til að hrista af okkur hlekki forneskjulegs hugarfars. Tímarnir eru breyttir og þjóðfélagið hlýtur að gera þá kröfu til okkar stjórnmálamanna að grundvallarmannréttindi séu virt. Mismunun kynjanna snýst ekki aðeins um völdin á Alþingi, um ráðherrastóla og formennsku í nefndum, eins og ætla mætti af umræðu síðustu daga. Mismunun kynjanna er ekki heldur einskorðuð við launamálin og þá alvarlegu staðreynd að kynbundinn launamunur hefur aukist á flestum sviðum sl. tíu ár og er nú mestur hjá háskólamenntuðu fólki. Mismunun og misrétti kynjanna kemur einnig fram hjá dómsvaldinu, á heimilunum, í skólunum, í kirkjunni, í verkalýðslögunum, í Vinnuveitendasambandinu, í fjölmiðlunum, í föðurnafnakerfinu, í tungumálinu, í kennslubókunum, í ráðuneytunum, í bankaráðum og þannig get ég talið upp hverja einustu valdastofnun þjóðfélagsins. Karlveldið er alls staðar og því viljum við breyta. Kynferði á ekki að ráða því hvert hlutskipti fólks verður í lífinu. Það er brot á mannréttindum. Þó íslenski löggjafinn hafi viðurkennt þetta lengi þá leyfðu stjórnarherrarnir sér í kosningabaráttunni að tala um þörf á hugarfarsbreytingu sem greinilega hefur ekki enn náð til þeirra sjálfra, a.m.k. ekki þingmanna Sjálfstfl. Það bakslag sem virðist hafa orðið í jafnréttisbaráttu kynjanna bæði hér og víðar er mikið áhyggjuefni. Ég vona að við kvenfrelsiskonur tvíeflumst við mótlætið og berum gæfu til að finna þær leiðir sem best duga til að dætur okkar þurfi ekki að byrja baráttu okkar frá grunni. Gárungarnir hafa bent á að nú eigi stjórnarandstaðan að fylkja sér saman undir forustu kvenna og bjóða karlveldinu í stjórnarflokkunum birginn. Þetta er umhugsunarvert ekki síst í ljósi þess að kannanir hafa sýnt að í kjósendahópi vinstri flokkanna og Kvennalistans eru konur í meiri hluta en karlar kjósa hægri öflin í ríkari mæli en konur. Einnig er ljóst að konur eru þær sem hafa haldið uppi velflestum vinnudeilum að undanförnu enda ærin ástæða til vegna vanmats á störfum þeirra og menntun. Verður þetta framtíðin? Ætla hægri öflin að hrekja kvenfrelsisbaráttuna til vinstri þrátt fyrir tilkall sjálfstæðra kvenna til aðildar, reyndar á forsendum karla, sjálfstæðiskonum til eðlilegrar skelfingar? Við kvennalistakonur vonum að sem margbreytilegastar raddir kvenna fái að heyrast héðan úr þessu púlti um aldur og ævi því við erum sannfærðar um að saman verði að fara pólitísk völd kvenna, laun þeirra og kjör. Við viljum að konur öðlist völd og laun til jafns við karla. Þá fyrst er kominn jarðvegur fyrir hugarfarsbreytinguna sem stjórnarherrarnir hafa kallað eftir, jarðvegur sem leiðir til áþreifanlegra breytinga á hugarfari þeirra sem kjósa í prófkjörum flokkanna og þeirra sem eru við völd. Þá fyrst mun koma betri tíð fyrir alla, konur börn og karla. Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Ég hef lokið máli mínu. Ég þakka áheyrnina.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Annað ráðuneyti Davíðs Oddssonar er myndað til að tryggja traust, öryggi og festu á öllum sviðum þjóðlífsins. Að baki ríkisstjórninni stendur mikill meiri hluti þingmanna og hið sama má segja um stuðning hennar meðal þjóðarinnar, hann er ótvíræður. Hér á Alþingi standa stjórnarflokkarnir tveir, stærstu flokkar þjóðarinnar, frammi fyrir stjórnarandstöðu sem er sundruð og sundurleit þótt hún segist vilja sameinast. Umræðurnar hér í kvöld hafa sýnt okkur að þessir flokkar hafa lítið annað til mála að leggja þegar hagsmunir þjóðarinnar eru í húfi en marklaus hnjóðsyrði í garð framsóknarmanna. Fráfarandi formaður Alþb., stærsta stjórnarandstöðuflokksins, hefði átt að beina umhyggju sinni að eigin flokki. Alþb. verður á næstu mánuðum bundið við innbyrðis átök. Í málgagni flokksins, Vikublaðinu, birtist í síðustu viku grein eftir ritstjóra þess þar sem segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Íslenskir sósíalistar eiga í erfiðleikum með fortíðina vegna þess að þeir höfðu ekki döngun í sér til að horfast í augu við eðli hugmyndafræðinnar sem elstu flokksfélagarnir ánetjuðust á þriðja áratugnum.`` Í þessum orðum felst mikilvæg viðurkenning úr óvæntri átt á nauðsyn þess að Alþb. og óháðir geri upp við hina sósíalísku fortíð. Vegna klofnings er Alþfl. í sárum eins og fram kom í ræðu formanns hans. Herra forseti. Í ræðu sinni komst hæstv. forsrh. þannig að orði: ,,Fjárfesting í menntun og þekkingu er líklegri til að skila arði en fjárfesting í sumum öðrum þáttum hefðbundinnar framleiðslu og þjónustu.`` Undir þessi orð tek ég heils hugar. Þau vekja þá spurningu hvort við nálgumst ekki umræður um mennta- og skólamál, vísindi, rannsóknir og menningu á röngum forsendum með því að kenna ráðuneyti þessara mála við útgjöld. Í þeirri skilgreiningu felst að við séum að verja skattfé almennings með frekar neikvæðum hætti. Mörk eru dregin á milli atvinnuvegaráðuneyta sem kennd eru við sjávarútveg, iðnað, landbúnað og viðskipti og útgjaldaráðuneyta eins og menntmrn. Oft má skilja umræðu þannig að í fyrri flokknum séu ráðuneyti sem skapa tekjur og atvinnu en hinum síðari þau sem eyða opinberum fjármunum. Þessi flokkun er til marks um úreltan hugsunarhátt. Útgjöld til menntamál eru ekki eyðsla heldur fjárfesting. Góð menntun og þekking þjóðarinnar eru jafnvel mikilvægari auðlindir en þær sem finnast til lands og sjávar. Menntmrn. er eitt helsta atvinnuvegaráðuneyti okkar þegar grannt er skoðað. Þar vísa ég ekki aðeins til þeirra þúsunda eða tugþúsunda sem starfa í skólunum heldur til hins mikla gildis sem menntun og þekking hefur fyrir atvinnu hér og hvarvetna annars staðar. Er brýnt að skólar og menningarstofnanir almennt tileinki sér starfshætti sem eru í samræmi við kröfur tímans. Þetta á við um innra starf og nýjar hugmyndir um rekstrarform, framtak einkaaðila og aðferðir til að tryggja að opinberir fjármunir nýtist sem best. Ferðaþjónusta er vaxandi atvinnugrein. Í Viðskiptablaðinu í gær birtist úttekt á henni. Blaðið kemst að þeirri niðurstöðu að öll upplýsinga- og rannsóknavinna vegna ferðaþjónustu sé í molum, nánast engin tölfræði sé til og ekkert vitað um þá ferðamenn sem hingað koma. Upplýsingar séu þó undirstaða alls, markaðssetningar, áætlunargerðar, skipulagningar og fjárfestingar. Ekki er vitnað til þessara orða hér til að taka undir dóminn sem í þeim er felldur. Á hinu er vert að vekja rækilega athygli að lausnin á vandanum felst að mati blaðsins í auknum rannsóknum og þekkingu. Þetta á ekki aðeins við um ferðaþjónustuna heldur alla atvinnustarfsemi. Hún fær ekki þrifist sem skyldi nema hugað sé að þessum grundvallarþáttum. Við blasir að taka stefnumarkandi ákvarðanir um sjávarútvegsfræði og matvælarannsóknir. Þar á að hafa að leiðarljósi að Íslendingar verði í forustu á heimsmælikvarða og með hliðsjón af því hlýtur að koma til álita að stofna hér sjávarútvegsskóla í samvinnu við Sameinuðu þjóðirnar. Menntun er sífellt að verða alþjóðlegri. Ótti við að aukið alþjóðasamstarf sé menningu okkar hættulegt er með öllu ástæðulaus. Að mínu mati á hið gagnstæða við. Við höfum gaman af því að bera saman kjör okkar og annarra þjóða. Slíkur samanburður byggist yfirleitt á fjárhagslegu mati. Lífskjörin ráðast þó af miklu fleiru, m.a. af grósku í menningar- og listalífi og aðstöðu til að stunda það. Sem betur fer viljum við Íslendingar aðeins líta til hins besta og þess sjást víða merki. Ísland er ekki verstöð heldur þrífst í landinu þjóðfélag sem stenst miklu strangari kröfur. Þar ræður menning og menntun úrslitum. Í þessu tilliti má ekki heldur einblína á útgjöld sem eyðslu. Framlög til menningarmála eru fjárfesting í betra og fjölbreyttara þjóðfélagi. Samkeppni um vinnuafl er alþjóðleg. Með aðild að Evrópska efnahagssvæðinu opnuðum við ekki aðeins íslenskan vinnumarkað fyrir íbúum annarra landa, við opnuðum einnig þennan stóra, evrópska vinnumarkað fyrir Íslendingum. Til að menn geti nýtt sér hin nýju tækifæri þurfa þeir að vera vel menntaðir. Til að Ísland geti haldið í þá einstaklinga sem eiga greiða leið til góðra starfa hvar sem er þarf íslenskt þjóðfélag að standast alþjóðlega samkeppni við þá sem eru í fremstu röð. Í þessari skilgreiningu felst mikil áskorun, ekki síst á hendur þeim sem standa að menntun og menningu þjóðarinnar. Hún snertir einnig fjölmarga aðra þætti er lúta sérstaklega að yngri kynslóðunum og má þar nefna íþróttir. Fátt er þjóðum meira til framdráttar heima fyrir og út á við en öflugt íþróttastarf bæði til keppni og heilsuræktar. Á síðasta kjörtímabili fór fram endurskoðun á lögum um grunnskóla og framhaldsskóla. Mótuð var ný menntastefna. Grunnskólastarf verður flutt af höndum ríkisins til sveitarfélaganna fyrir 1. ágúst 1996. Það tekst ekki nema í góðri samvinnu við sveitarfélög, kennara og foreldra. Ekki er unnt að framfylgja grunnskólalögunum án náinnar samvinnu við foreldra. Þeir hljóta næst á eftir börnum að teljast stærsti hagsmunahópur sem skólakerfið þjónar. Þeim ber í raun skylda til að láta skólamál sig varða. Einnig verður unnið að því að hrinda í framkvæmd lögunum um listnám á háskólastigi og vænti ég góðrar samvinnu við Bandalag íslenskra listamanna um það mál. Frv. til laga um framhaldsskóla verður endurflutt næsta haust. Unnið verður að því að koma á fót uppeldisháskóla og þannig mætti áfram telja. Skólastarf og allt atvinnulíf þrífst ekki nema á grundvelli rannsókna og upplýsinga. Nýta á nýja tækni til upplýsingaöflunar og miðlunar. Er fagnaðarefni hve íslenskir skóla- og vísindamenn hafa verið ötulir við að tileinka sér nýja tækni á þessu sviði. Verður að gæta að því að hið tæknilega umhverfi þeirra standist kröfur tímans og sé í samræmi við hina miklu notkun. Ég tel óhjákvæmilegt að stjórnvöld marki skýra og víðsýna stefnu varðandi upplýsingatæknina og hljóta yfirvöld menntamála að koma þar mjög við sögu því að stærstu notendurnir eru einmitt á þeirra starfsvettvangi. Áður var minnst á ferðaþjónustuna og vaxandi gildi hennar. Hvergi dafnar hún betur en þar sem hún þróast í blómlegu menningar- og listalífi. Að þessu þarf ekki aðeins að huga í þéttbýli heldur um land allt. Menningarstofnanir eiga þannig að vera lifandi þáttur í atvinnulífinu án þess að slegið sé af fræðilegum og faglegum kröfum. Við þurfum að búa þessum stofnunum sómasamlega aðstöðu. Taka þarf ákvarðanir í því efni vegna gamalla bygginga og einnig nýrra, eins og að því er varðar tónlistarstarfsemi í höfuðborginni. Allt kostar þetta peninga, mikla peninga. Markmið á þessum sviðum þarf að samræma því höfuðmarkmiði ríkisstjórnarinnar að ná jafnvægi í fjármálum ríkisins á kjörtímabilinu. Í kosningabaráttunni lögðu allir stjórnmálaflokkar meiri áherslu á menntamál en oftast áður. Ég vona að sú áhersla njóti sín í verki þegar teknar verða ákvarðanir um ráðstöfun takmarkaðra fjármuna ríkissjóðs. Mikilvægt er að í því efni líti menn til þess sem skilar mestum árangri til lengdar en láti ekki stjórnast af stundarhagsmunum. Herra forseti. Góðir Íslendingar. Minnumst þess að það eru engir aðrir en Íslendingar sem hafa þeirri skyldu að gegna um gjörvalla heimsbyggðina að gæta íslenskrar tungu og menningar. Við vörpum þeirri ábyrgð ekki af herðum okkar með þátttöku í alþjóðlegu samstarfi. Á hinn bóginn mun það auðvelda okkur alhliða sókn út á við ef við sinnum heimavinnu okkar vel. Ríkisstjórn sem leggur áherslu á traust, öryggi og festu á öllum sviðum þjóðlífsins er stjórn sem vill öflugt og agað skóla- og menntakerfi og standa vörð um íslenskan menningararf.

Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Ég leyfi mér að bjóða ríkisstjórnina velkomna til starfa og óska nýjum ráðherrum velfarnaðar. Einnig menntmrh. Birni Bjarnasyni, hv. síðasta þm. kalda stríðsins, sem hér talaði áðan og er enn við sama heygarðshornið eins og heyra mátti. Það er tilgangslaust annað en viðurkenna það að úrslit alþingiskosninganna á sl. vori og þó ekki síður tilurð ríkisstjórnarinnar í kjöfarið urðu íslenskum vinstri mönnum vonbrigði. Það veldur auðvitað vonbrigðum að hægri stefna er hér fest í sessi annað kjörtímabilið í röð. Framsfl. hefur nú valið sér það gæfusnauða hlutverk að taka við hlutskipti hækjunnar sem styður við völd hægri aflanna í landinu. Þessi ræðumaður vill engar spár og allra síst hrakspár hafa uppi um störf hinnar nýju ríkisstjórnar. Hún hefur í byrjun nokkurn byr vegna þess að ytri aðstæður eru nú um margt hagstæðar. Á hinn bóginn bíða fjölmörg óleyst vandamál og svo virðist sem bið ætli að verða á því að staðið verði við stóru orðin og loforðin sem gefin voru af miklum fjálgleik í kosningabaráttunni, ekki síst af Framsfl. sem lofaði skjótri úrlausn á ýmsum brýnum vandamálum, svo sem vanda húsbyggjanda, vanda heimilanna og lofaði því að skapa hér 12 þúsund ný störf á nokkrum árum. Einna alvarlegust virðast þó svikin ætla að verða í skattamálum. Þar töluðu báðir stjórnarflokkarnir, að vísu hvor með sínu nefi, um nauðsyn þess að gera lagfæringar. Ekki síst átti að hverfa frá óhóflegri tekjutengingu bótaliða. Nú er upplýst að ekkert standi til að gera fyrr en á síðari hluta kjörtímabilsins. Hveitibrauðsdagar stjórnarinnar hverfa nú hver af öðrum í gleymskunnar djúp og handan þeirra birtist veruleikinn, veruleiki atvinnuleysis, veruleiki erfiðleika í húsnæðismálum, veruleiki gífurlegrar skuldasöfnunar heimilanna og fyrr en varir verður tekið að spyrja um efndir. Þegar á þessu stutta vorþingi mun á það reyna hvort ríkisstjórnin sýnir lit í því að standa við gefin loforð. Stjórnarsáttmálinn segir fátt um aðgerðir í þessum efnum og hér í kvöld er til umræðu einhver innihaldslausasta stefnuræða sem sögur fara af. En úrslit þingkosninganna og tilkoma hægri stjórnar gefa okkur vinstri mönnum um leið tilefni til að staldra við og meta stöðuna. Við þurfum og eigum að líta í eigin barm og spyrja okkur: Hvers vegna fór þetta svona? Hvers vegna er styrkur vinstri hreyfingarinnar í landinu ekki meiri? Af hverju náum við ekki að hafa meiri áhrif, komast oftar að stjórn landsins, ráða meiru um það hvernig íslenskt samfélag þróast? Samstarf stjórnmálaafla sem að einhverju leyti kenna sig við vinstri stefnu, félagshyggju eða jafnaðarstefnu, er nú sem oft áður og endranær talsvert til umræðu. Á því eru m.a. þær augljósu skýringar að vinstri hreyfingin hefur ekki náð að hafa þau áhrif sem hún vill og ætlar sér að hægri stjórn er sest að völdum eina ferðina enn og mörg framboð og flokkar dreifa kröftunum um of. Við hljótum einnig að spyrja okkur hvort sjálf umræðan hafi verið á villigötum. Við höfum rætt um form, við höfum rætt um foringja, við höfum rætt um samvinnu, bandalög eða sameiningu en allt of lítið um innihald. Ég sannfærist æ betur um nauðsyn þess að allir þeir sem á annað borð telja sig fylgjendur vinstri stefnu, jafnaðarstefnu og félagshyggju vinni að því fyrst og síðast að sameinast um pólitísk grundvallaratriði. Takist það er eftirleikurinn auðveldur. Ef litið er til þess hvernig vinstri heyfingin í ýmsum nálægum löndum er saman sett og hvaða árangri hún hefur náð kemur í ljós að það er á ýmsa vegu. Á hinum Norðurlöndunum hafa stórir tiltölulega vinstri sinnaðir jafnaðarmannaflokkar með mun róttækari stefnu en íslenski krataflokkurinn haft mikil áhrif á þróun þjóðfélagsins undanfarna áratugi. Í Frakklandi sameinuðust margir flokkar og flokksbrot á vinstri kantinum í stóran flokk, franska sósíalistaflokkinn, 1971 ekki síst fyrir tilstuðlan hins merka stjórnmálamanns, François Mitterrands, og hafa í kjölfarið haft mikil áhrif. Annars staðar hafa vinstri flokkar náð árangri með samvinnu eða kosningabandalögum. Sigur Reykjavíkurlistans hér í borginni er nýlegt og glæsilegt dæmi um slíkt samstarf, sameiginlegt framboð flokka sem eftir sem áður starfa sjálfstætt áfram. Hér á Íslandi höfum við hins vegar hvað landsmálin varðar undanfarin ár og undanfarna áratugi fyrst og fremst fengið kennslustundir í því hvernig menn ná ekki árangri. Lærdómurinn er að mínu mati sá að menn sameina ekki stjórnmálaflokka ofan frá. Menn sameina ekki stjórnmálaflokka í beinni útsendingu í fjölmiðlum. Menn sameina ekki stjórnmálaflokka með því að stofna nýja flokka. Nei, verkefnið hlýtur að vera að sameina sem flesta um tiltekin pólitísk grundvallaratriði. Grundvallaratriði vinstri stefnu eins og jöfnuð í launum og lífskjörum. Grundvallaratriði eins og það að velferð og félagslegt öryggi sé tryggt án tillits til efnahags, aldurs, kynferðis, búsetu o.s.frv. Grundvallaratriði eins og það að undirstöðuþættir menntunar og heilsugæslu standi öllum til boða án endurgjalds. Grundvallaratriði eins og það hvernig kostir markaðarins eru nýttir en þó þannig að hann sé beislaður, sé þjónn en ekki herra, tæki en ekki trúarbrögð. Grundvallaratriði eins og það að hagvöxtur nútímans megi ekki verða á kostnað náttúrunnar og lífsgæða komandi kynslóðar. Um slík grundvallaratriði og mörg, mörg fleiri þurfa vinstri menn að sameinast, finna sér samnefnara sem menn síðan fylkja um. Form slíkrar samfylkingar er svo eitthvað sem þróast og ræðst í framhaldinu. Hvort það tekur á sig birtingarform samvinnu og samstarfs, kosningabandalaga eða sameiningar, er í raun úrlausnarefni sem kemur sjálfkrafa í kjölfarið. En núverandi ástand í íslenskum stjórnmálum er hins vegar óviðunandi frá sjónarhóli okkar vinstri manna. Herra forseti. Um margt hafa línur nú skýrst í íslenskum stjórnmálum. Framsfl. hefur kosið að skilgreina sig með afdráttarlausum hætti sem miðjuflokk og núv. formaður hans, Halldór Ásgrímsson utanrrh., hefur gert upp við allt sem heitir vinstri stefna og félagshyggja í þeim herbúðum. Framsfl. birtist nú þjóðinni sem miðjuflokkur með hægri slagsíðu. Flokkur sem væntanlega sér það sem eðlilegt hlutverk sitt í framtíðinni að vinna með Sjálfstfl. Það eina sem eftir er í þessu uppgjöri Framsfl. við félagshyggjuna er að drjúgur hluti kjósenda flokksins meðtaki skilaboðin, hverfi frá flokknum og taki þátt í að byggja upp öflugan vinstri flokk á komandi árum. Stóra verkefni okkar vinstri manna er því umsköpun íslenskra stjórnmála með það að markmiði að efla hér til áhrifa sterkan vinstri flokk, vinstri samfylkingu, og breyta styrkleikahlutföllum í íslenskum stjórnmálum verulega þannig að ríkisstjórnarmyndun af því tagi sem við stöndum nú frammi fyrir geti ekki oftar orðið veruleikinn. Engin önnur getur sú framtíðarsýn verið sem við eigum og verðum að berjast fyrir og í þeirri baráttu þurfa að vinnast a.m.k. áfangasigrar á þessu kjörtímabili. Þá sigra þurfum við ekki að vinna vegna okkar sjálfra, ekki vegna flokka okkar, ekki vegna valdanna, heldur vegna fólksins í landinu og framtíðar þess. Það er sannfæring mín að þorri íslensku þjóðarinnar vilji viðhalda hér öflugu velferðarkerfi, kerfi samhjálpar og samábyrgðar og því mun þessi ríkisstjórn kynnast verði hún svo gæfusnauð að leggja til atlögu við velferðarkerfið. Tíminn sker úr um það, dómur reynslunnar er jafnan ólygnastur og að lokum verður þessi ríkisstjórn dæmd af verkum sínum en ekki loforðum. --- Ég þakka áheyrnina.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Hæstv. forsrh. lýsir í ræðu sinni yfir stuðningi við velferðarkerfið og vill treysta undirstöður velferðarinnar með ráðdeild og skilvirkni. Það er gott og blessað og við getum án efa öll tekið undir það, en hvað þýðir þetta? Hvernig velferð er verið að tala um? Í dag er löng bið eftir aðgerðum á sjúkrahúsum. Landlæknir hefur bent á að tæplega ársbið er að meðaltali, t.d. eftir bæklunaraðgerðum, og meðalaldur þeirra sem bíða er 46 ár, þ.e. fólk á miðjum vinnualdri. Meðan þeir bíða eru þeir á dýrum lyfjum, sjúkradagpeningum og óvinnufærir. Ráða verður bót á þessu ástandi. Það eykur velferð. Aukin áhersla er nú lögð á forvarnir og er það vel. Öflugar forvarnir gefa fyrirheit um betra heilsufar í framtíðinni og vonandi aukna hamingju og vellíðan. Það er hluti af velferðinni. Í Reykjavík bíða nú á þriðja hundrað aldraðra í brýnni þörf eftir hjúkrunarrými. Mun fleiri eru á biðlistum. Allt þetta fólk þarf umönnun heima á meðan ekki leysist úr vanda þeirra. Við blasa einnig sumarlokanir á sjúkrahúsum og þá verða aðstandendur sjúklinga að leggja á sig aukin störf á heimilum, umönnunarstörf við sína nánustu til að gera þeim kleift að dvelja heima sem lengst. Hið opinbera á að meta þessi störf og greiða fyrir þau. Á því er misbrestur. Það ber að meta umönnunarstörf á heimilum óháð hver veitir þau. Það er líka velferð. Herra forseti. Mönnum verður hér tíðrætt um efnahagsbatann. En hvernig á að nýta þann efnahagsbata sem menn telja sig merkja í efnahagslífinu? Afnema verður eftirágreiðslu námslána. Námsmenn kröfðust þess fyrir þessar kosningar að kosið yrði um menntamálin. Stjórnarflokkarnir lofuðu að taka á lánamálunum og einn hæstv. ráðherra Framsfl. lýsti því yfir, aðspurður á fjölmennum fundi með námsmönnum, að hann mundi ekki svíkja það loforð að afnema eftirágreiðslurnar fyrir ráðherrastól í ríkisstjórn með Sjálfstfl. Það er dapurlegt að hvergi er minnst á afnám eftirágreiðslu námslána í fyrirheitum og stefnumálum þessarar ríkisstjórnar. Ég vona að það þýði ekki að þau loforð verði svikin. Orð og efndir eiga að fara saman. Betra efnahagsástand verður að nýta til að rétta hlut lífeyrisþega sem hafa framfærslu sína af greiðslum úr almannatryggingum. Sá hópur bar skarðan hlut frá borði miðað við launþega þegar laun hækkuðu á almennum vinnumarkaði í vetur. Lífeyrisþeginn með 48.000 kr. fékk 2.300 kr. hækkun á meðan launþeginn með sömu upphæð í laun fékk 3.700 kr. Stórum hópi lífeyrisþega er ætlað að lifa á tekjum undir lágmarksframfærslu. Það er lítilsvirðing við þá sem hafa skilað sínum starfsdegi eða eru óvinnufærir vegna sjúkleika eða fötlunar. Rúm 22% þeirra sem fengu fjárhagsaðstoð frá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar í fyrra voru lífeyrisþegar. Mannsæmandi lífeyrir er grundvallarmannréttindi aldraðra og öryrkja. Það almannatryggingakerfi sem við búum við er löngu úr sér gengið, það þarfnast gagngerrar endurskoðunar. Á níunda þúsund manns eru nú á atvinnuleysisskrá, þ.e. um 7% vinnufærra manna. Hér er átt við skráð atvinnuleysi svo atvinnuleysið er meira. Bregðast verður við vanda þessa stóra hóps fljótt. Við búum við úrelt lög í atvinnuleysistryggingum, þau voru sett við allt aðrar aðstæður en nú ríkja. Atvinnuleysið er orðið viðvarandi og þörf annarra úrræða. Í Reykjavík í dag eru fleiri skráðir atvinnulausir en á sama tíma í fyrra. Efnahagsbatinn hefur ekki komið fram í betra atvinnuástandi. Tölurnar tala sínu máli. Fjórðungur atvinnulausra í borginni er ungt fólk á aldrinum 16--25 ára. Hér eru námsmenn ekki meðtaldir, þeir eiga ekki rétt á atvinnuleysisbótum. Næg atvinna er bæði velferðar- og heilbrigðismál því atvinnuleysi brýtur niður andlega og líkamlega heilsu fólks. Það sem vekur ugg er hversu margir atvinnulausir fá ekki aðstoð í velferðarsamfélagi okkar. Réttur til bóta er oft ekki til staðar eða þær duga ekki fyrir lágmarksframfærslu. Margir þurfa að leita eftir aðstoð sveitarfélaga. Í Reykjavík einni eru atvinnulausir 40% þeirra sem fengu þar fjárhagsaðstoð í fyrra. Á vanda þessa fólks verður ríkisstjórnin að taka. Nú reynir á hvort velferðin sem menn eru að ræða um er velferð fyrirtækjanna eða velferð fólksins. Það eru margir sem búa við erfitt hlutskipti í þessu velferðarsamfélagi okkar. Laun eru of lág og launamisrétti ríkir. Ekkert hefur heyrst um skjót viðbrögð stjórnvalda með slæmri skuldastöðu heimilanna og orð eins og greiðsluaðlögun, skuldbreyting og tímabundin frysting skulda hafa ekki heyrst frá því fyrir kosningar. Hvað þá hækkun launa kvenna til jafns við karla. Herra forseti. Góðir landsmenn. Friður afskiptaleysis mun ekki ríkja gagnvart ríkisstjórninni af hálfu stjórnarandstöðunnar í þessum málum. --- Góðar stundir.

Herra forseti. Ríkisstjórn á að dæma af verkum hennar og það er kjósenda að gera það. Hlutverk stjórnarandstöðu er að ræða um ætluð verk stjórnarinnar í ljósi stefnuyfirlýsingar hennar og stefnuræðu. Þar er ekki feitan gölt að flá. Yfirlýsingin er óljós og fáir skýrir drættir. Það eru vond stjórnmál þegar framkvæmdarvaldið kýs að stjórna frá degi til dags í krafti óljósra fyrirheita. Stefna ríkisstjórnarinnar er vitaskuld ekki byggð á úrræðum félagshyggju eða jafnaðarmanna þar sem samhjálp og sjálfsvirðing einstaklinga eru grundvallaratriði. Þessi ríkisstjórn er mynduð um aðdráttarafl ráðherrastóla og óbreytt valdakerfi stjórnmálamanna. Völundarhús valdamannanna í Sjálfstfl. og Framsfl. nær ekki einungis yfir stjórnmálin heldur fyrirtækin, verkalýðshreyfingu, bankakerfi, útflutning og margt, margt fleira. Það er einungis angi ríkjandi valds sem blasir hér við á hinu virðulega Alþingi. Þetta vald flokkanna í þjóðfélaginu er ólýðræðislegt og flestum hulið. Það er e.t.v. gott að þessi samstaða afturhalds, stöðnunar og íhaldssemi hafi náð saman í ríkisstjórn. Það skerpir skilin í stjórnmálum. Stefnuyfirlýsingin er í anda þeirra manna sem taka eigin völd fram yfir breytingar byggðar á hugsjónum. Í stefnuyfirlýsingu og stefnuræðu hæstv. forsrh. eru engin nýmæli. Við búum við mikið atvinnuleysi og félagsleg vandamál vegna þessa hafa stóraukist. Ríkisstjórnin hefur enga stefnu á því sviði. Við höfum lengi búið við misrétti atkvæðisréttar sem er grunnréttur samfélagsins. Engin afdráttarlaus fyrirheit eru um að leiðrétta þetta. Stefna ríkisstjórnarinnar í sjávarútvegsmálum er máttlaus. Þingmenn Þjóðvaka munu flytja tillögu um upptöku veiðileyfagjalds og skipun nefndar til að undirbúa það mál. Í kosningabaráttunni lagði Þjóðvaki mikla áherslu á að breyta verðmyndunarkerfinu í sjávarútvegi. Nú þegar fer þriðjungur botnfisksaflans um fiskmarkaði og við teljum að það hlutfall verði að auka. Sjómannasamtökin eru sama sinnis. Væntanlegt verkfall á flotanum verður ekki leyst nema komið verði til móts við þessar hugmyndir. Við skulum þó reyna að standa saman í einu máli, ríkisstjórn og stjórnarandstaðan, og það er baráttan fyrir rétti okkar á úthafinu. Það er mikið áhyggjuefni ef erlendur floti ofveiðir karfastofna okkar á Reykjaneshrygg eða við fáum ekki sanngjarnan hlut í síldar- og þorskstofnum í norðurhöfum. Það ber að íhuga hörðustu aðgerðir til að tryggja rétt okkar, m.a. útfærslu landhelginnar, einir eða með öðrum þjóðum, tímabundið þar til niðurstaða fæst á alþjóðvettvangi. Efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar felst í því að efla fjárhag ríkisins á kostnað velferðakerfisins. Þetta er slæm stefna. Auðvitað á að skapa meiri verðmæti í þjóðfélaginu frekar en að ráðast á velferðarkerfið og til er einföld aðferð sem ríkisstjórnin virðist ekki hafa hugmynd um. Framleiðni íslenskra fyrirtækja er með því lægsta í Evrópu. Þjóðvaki, ein stjórnmálahreyfinga, benti mjög ákveðið á þetta í kosningabaráttunni. Nú tóku vinnuveitendur þetta upp á sínum aðalfundi. Þarna liggja sóknarfærin. Fyrirtækin verða að standa sig betur, en íslensk fyrirtæki greiða nú einna lægsta skatta í Evrópu. Samt ætlar ríkisstjórnin enn að bæta hag fyrirtækja. Hvers konar efnahagsstefna er þetta? Á að vernda íslenskt atvinnulíf eins og þurfalinga? Á að knýja launastigið hér enn neðar niður og krefjast sífellt lengri vinnudags af launafólki? Stjórnarandstaðan mun bíða enn um sinn eftir stefnu ríkisstjórnarinnar. Víst er, herra forseti, að sjaldan hafa þingheimi í upphafi þings verið birt jafninnihaldslítil plögg og stefnuyfirlýsingin og stefnuræða hæstv. forsrh. Ef þetta verður til marks um stjórnarhættina, þá verður vandlifað hér fyrir marga næstu fjögur árin. --- Ég þakka þeim sem hlýddu.

Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Alþingi kemur nú saman að loknum kosningum. Nýtt kjörtímabil er að hefjast, annað í röðinni eftir að róttækar breytingar voru gerðar á þingsköpum og störf Alþingis færð í eina málstofu. Hver er reynsla okkar af þessum breytingum? Höfum við gengið til góðs götuna fram eftir veg, eins og skáldið sagði forðum? Störf okkar sem alþingismanna eru umdeild og þannig hlýtur það alltaf að verða. En eru störf Alþingis skilvirk? Eru samskipti alþingismanna og almennings eins og þau eiga að vera? Er löggjafarstarfið vel rækt hér á hv. Alþingi? Það kjörtímabil sem nú er nýlokið var prófraun á breytt form í störfum Alþingis, ekki einungis hvað varðar afnám deildaskiptingar heldur einnig hvað varðar aukna ábyrgð stjórnarandstöðu á störfum þingsins. Við alþingismenn erum flest þeirrar skoðunar að þetta hafi tekist vel og því er mikilvægt að haldið verði áfram á þessari braut og löggjafinn þannig styrktur gagnvart framkvæmdarvaldinu. Hvort sem það er að þakka breyttu formi á störfum þingsins eða öðru er það staðreynd að starfsandinn í sölum Alþingis tók miklum breytingum á fjórum nýliðnum árum. Það var sérkennilegt að upplifa það á síðasta degi Alþingis í vetur að flest þingmál fóru ágreiningslaus í gegnum þingið þrátt fyrir að kosningar væru í nánd og þingmenn væru að hlaupa út í kosningabaráttu eins og kálfar á vordegi. En eitt er að geta starfað saman að lausn mála og annað er að hafa mismunandi skoðanir. Það er vegna mismunandi grundvallarskoðana á landsmálum sem fólk skiptist í stjórnmálaflokka og rökrétt afleiðing af því er að menn greini á. Ég sótti nýlega norræna ráðstefnu um almenningsfræðslu sem haldin var hér á landi. Þar var m.a. fjallað um kúnstina að tala saman, að skiptast á skoðunum og komast síðan að niðurstöðu. Í nútímaþjóðfélagi er ástæða til að hafa áhyggjur af þessum mikilvæga þætti mannlegra samskipta sem reyndar er undirstaða lýðræðisins. Ég vona að það Alþingi sem nú er nýhafið verði sönnun þess að í þessari virðulegu stofnun skiptast menn á skoðunum og komast síðan að niðurstöðu, sameiginlegri þegar best lætur. Hitt er líka í fullu samræmi við lýðræðið að skoðanir séu skiptar. Sannleikurinn er sá að ástand stjórnmála er á margan hátt betra hér en víðast annars staðar. Við búum við ríka lýðræðishefð og réttlætiskennd sem er byggð á kristinni trú og á sér djúpar rætur í þjóðarsálinni. Hæstv. forseti. Það hefur verið mynduð ný ríkisstjórn í landinu, ríkisstjórn Sjálfstfl. og Framsfl. Það hefur komið fram í skoðanakönnunum að hún nýtur trausts hjá þjóðinni og það er von mín að hún reynist þess trausts verð. Samstaða var um það innan Framsfl. að hefja samstarf við Sjálfstfl. Aðstæður voru þannig eftir að talið var upp úr kjörkössunum að engum hefði átt að koma á óvart að svona færi. Þegar tekið er tillit til þess ágreinings sem var orðinn á milli stjórnarflokkanna í síðustu ríkisstjórn hefði það verið afleitur kostur fyrir land og þjóð að sitja uppi með slíka stjórn áfram. Þess sjást glögglega merki nú eftir að ný ríkisstjórn hefur tekið við að það er tekið á málum af einurð og festu sem áður ríkti ágreiningur um. Má nefna utanríkismál í því sambandi. Það var alvarlegt fyrir hagsmuni þessarar þjóðar að ráðamenn voru ósamstiga um viðkvæm utanríkismál. Allir sjá að slíkt getur haft alvarlegar afleiðingar í för með sér. Við fyrrv. samstarfsflokka í stjórnarandstöðu á hv. Alþingi vil ég aðeins segja það að þeirra flokkar þurftu einfaldlega að standa sig betur í kosningunum til þess að það gæti orðið raunhæfur möguleiki að mynda með þeim ríkisstjórn, enda gátu formaður og varaformaður Alþb. og óháðra ekki leynt gremju sinni yfir slælegri frammistöðu í kosningunum í ræðum sínum fyrr í kvöld. Það þýðir ekki að sakast við okkur framsóknarmenn, við jukum okkar fylgi umtalsvert, en það dugði ekki til. Í janúar sl. birtist nafnlaus grein í málgagni Alþb. sem bar yfirskriftina: ,,Hægri sinnaðir karlar til valda í Framsókn.`` Þessir karlar voru formaður flokksins, hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson og þáv. formaður þingflokksins, hæstv. iðnrh. og viðskrh., Finnur Ingólfsson. Þessir nýju forustumenn eru enn fremur í grein þessari sagðir hlynntir hægri sinnuðum körlum úr atvinnulífinu en konur í flokknum séu hornreka. Þetta er rifjað upp núna m.a. af þeim ástæðum að innan Framsfl. hefur konum verið treyst til ábyrgðarstarfa eftir þessar kosningar og er ég ákaflega stolt yfir því. Þetta er þróun sem hefur verið að eiga sér stað á alllöngum tíma og ég fullyrði að hún mun halda áfram. Markmiðið er að sjálfsögðu fullt jafnrétti á þessu sviði sem öðrum og það er samstaða um það innan Framsfl. að jafnrétti skuli náð. Hæstv. forseti. Við framsóknarmenn skilgreindum okkur með skýrum hætti á miðju íslenskra stjórnmála í nýliðnum kosningum og bárum fram vel útfærða stefnuskrá. Við sögðum m.a. að á þessu kjörtímabili þyrftu ríkisvaldið og aðilar vinnumarkaðarins að vinna að lífskjarajöfnun og framsækinni atvinnustefnu. Við teljum það sameiginlega hagsmuni atvinnulífsins, launþega og ríkisvaldsins að öflugt atvinnulíf blómstri svo að heimilin og fyrirtækin geti greitt niður skuldir sínar. Við sögðum að á síðari hluta kjörtímabilsins, ég endurtek, að á síðari hluta kjörtímabilsins verði 2 til 3 milljörðum kr. varið til lífskjarajöfnunar með því að draga úr skattálögum á meðaltekjufólk, með hækkun skattleysismarka, vaxtabóta, barnabóta og barnabótaauka. Við þetta verður staðið. Eins og fram hefur komið þá setur ríkisstjórnin sér það markmið að ná jafnvægi í ríkisfjármálum á kjörtímabilinu og er það í fullu samræmi við málflutning framsóknarmanna fyrir kosningar. Allir gera sér grein fyrir því að það verður ekki auðvelt og það krefst forgangsröðunar á ýmsum sviðum. Við framsóknarmenn höfum fylgt raunsærri stefnu á sviði ríkisfjármála og það gerðum við einnig sem stjórnarandstöðuflokkur. Við lögðum ekki fram útgjaldatillögur án þess að því fylgdu tillögur um auknar tekjur fyrir ríkissjóð, enda eru slíkar tillögur varla pappírsins virði. Að gefnu tilefni skal tekið fram að ríkisstjórnarflokkarnir ætla að endurskoða lög um Lánasjóð ísl. námsmanna ef það skyldi hafa farið framhjá einhverjum hv. alþm. Hæstv. forseti. Þó að flestir hafi nóg með dægurþrasið og að fást við lausn mála frá degi til dags er mikilvægt endrum og sinnum að horfa lengra fram á veginn til nýrrar aldar, velta því fyrir sér hvort við mennirnir séum að fara vel með umhverfi okkar og hvort við séum að búa í haginn fyrir komandi kynslóðir. Fyrir okkur Íslendinga sem og aðra jarðarbúa er það mikilvægt að við séum ekki að taka af höfuðstól auðlindanna heldur nýtum okkur vextina til afraksturs. Það er auðvelt að tengja alla framtíðarmöguleika því að okkur takist að fara vel með landið okkar og fiskimiðin umhverfis. Hagsmunir atvinnulífsins og umhverfisins verða að fara saman. Það er því ákaflega vanhugsað þegar því er t.d. haldið fram að sami ráðherrann geti ekki farið landbúnaðarmál og umhverfismál. Fram til þessa hefur verið tilhneiging til að stilla umhverfismálum og landbúnaðarmálum upp sem andstæðum. Því verður að linna. Í sumum tilfellum hafa einstaklingar notfært sér þessar ímynduðu aðstæður til þess að hagnast persónulega á kostnað málefnisins. Það getur nefnilega stundum komið sér vel í hita leiksins að eiga sér ímyndaðan óvin. Áhugi á náttúruvernd og umhverfismálum almennt hefur aukist á undanförnum árum. Það þarf að efla þann áhuga enn frekar og vinna gegn því, sem stundum hefur mátt skilja á málflutningi einstakra manna, að umhverfismál séu bara fyrir fáa útvalda með prófgráðu á því sviði. Við framsóknarmenn höfum alltaf verið þeirrar skoðunar að það þurfi að nytja landið, auðlindir þess og gæði. Í þeim efnum þarf hins vegar að kunna sér hóf. Þetta vitum við í dag en þetta vissu forfeður okkar ekki fyrr á öldum, enda skal fúslega viðurkennt að hóf hefur ekki alltaf verið haft að leiðarljósi í landnytjum þegar sagan er skoðuð. Það er mikilvægt í þessum efnum, eins og svo mörgum öðrum, að ríkisvaldið vinni að því að ná sátt á milli aðila, að unnið verði af ábyrgð að sameiginlegum hagsmunum þjóðarinnar. Það eru sameiginlegir hagsmunir þessarar þjóðar að fara vel með landið. Það skiptir okkur öll máli, hvort sem við búum í sveit eða bæ. --- Ég þakka þeim sem hlýddu.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hæstv. forsrh. hefur líkt vegferð ríkisstjórnarinnar við ökuferð á þjóðvegi. Hann lítur á sjálfan sig sem ökumanninn, sem nokkurs konar Bjössa á mjólkurbílnum. Stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar á Alþingi sér forsrh. fyrir sér sem varadekkin sín. Ekki vantar hann varadekkin fyrir þessa hæstv. ríkisstjórn, þau eru hér á víð og dreif um allan sal. Hins vegar hefur ökumanninum alveg láðst að segja okkur hvert akstrinum er heitið. Í hroðvirknislega unnum stjórnarsáttmálanum er fátt sem hönd er á festandi og ræða forsrh. hér áðan var notalegt spjall um ekki neitt. Það er sjálfsagt að gefa hæstv. ríkisstjórn tíma til að marka sér stefnu og kynna hana, en það mun hún sjáanlega ekki treysta sér til að gera fyrr en í haust og fram að þeim tíma skulum við leyfa henni að njóta vafans. Það litla sem heyrst hefur frá ráðherrunum er hins vegar ekki mjög gæfulegt. Á fyrsta starfsdegi ríkisstjórnarinnar lýsti utanrrh. því yfir að ríkisstjórnin hefði undir höndum tæki til þess að koma í veg fyrir hækkun vaxta og ríkisstjórnin mundi beita þeim. Það hefur nú harla lítið sést til þessara tækja. Bæði forsrh. og viðskrh. lýstu því yfir daginn eftir að þar sem nú væri komin ríkisstjórn með traustum þingmeirihluta væri með öllu ástæðulaust að hækka vexti. Bankarnir tóku ekki mikið mark á þessu. Hátíðlegt kosningaloforð Framsfl. um að lengja lánstíma húsnæðislána reyndist við nánari athugun vera vanhugsað og sjálfur félmrh. tók þannig til orða að málið þyrfti mikla skoðun áður en það yrði framkvæmt ef það yrði þá gert. Sami ráðherra hefur lýst því yfir, eins og komið hefur hér fram, að hann muni leita allra leiða til að þvælast fyrir því að Ísland staðfesti tilskipun Evrópusambandsins um vernd barna og unglinga og um hæfilegan vinnutíma. Þannig ætlar íslenska ríkisstjórnin að gæta sóma síns og lands síns á vettvangi Evrópuþjóða. Þá hefur heilbrrh. lýst yfir vilja sínum til að reisa meðferðarstofnun þar sem á að leggja inn á kostnað ríkisins þá Íslendinga sem langar til að hætta að reykja. Mikið meira hefur ekki komið frá hæstv. ráðherrum og vænti ég þess að hlustendur séu mér sammála um að þetta sé ekki dæmi um vel heppnaðan sunnudagsbíltúr hjá hæstv. forsrh. Í spjalli sínu fyrr í kvöld ræddi hæstv. forsrh. um lok síðari heimsstyrjaldarinnar og þær ályktanir sem draga má af þeim hildarleik. Honum sást þó yfir meginatriði málsins frá sjónarhóli okkar Íslendinga, þ.e. hvaða lærdóma íslenskir stjórnmálaforingjar drógu. Hvernig brugðust þeir við sem leiddu þessa þjóð á árunum eftir styrjöldina miklu? Fyrir heimsstyrjöldina var Ísland einangrað land sem hafði lítil samskipti við aðrar þjóðir. Það fylgdi hlutleysisstefnu sem er annað nafn á einangrunarstefnu og hugarfar Bjarts í Sumarhúsum var hugarfar margra landsmanna. Þetta land húkti eitt sér og einangrað lengst norður í ballarhafi þar sem menn hokruðu að sínu, táðu ullina sína, leiddu sjaldnast hugann að umheiminum og umheimurinn vissi varla að þetta ríki væri til. Lærdómurinn sem íslenskir þjóðarleiðtogar dróu eftir heimsstyrjöldina síðari var að þessari afstöðu Íslendinga til hlutskiptis síns í umheiminum og stöðu sinni í samfélagi þjóðanna yrði að breyta. Þá vildu fjölmargir Íslendingar hverfa á ný á vit einangrunarhyggjunnar, hlutleysisins og útúrboruháttarins. Þá átti Ísland leiðtoga, menn eins og Ólaf Thors og Bjarna Benediktsson, sem börðust fyrir breytingum, börðust fyrir því að Ísland mætti til leiks sem fullgildur aðili í samfélagi þjóðanna, gerðist virkur þátttakandi í vestrænni samvinnu og starfsemi hinna sameinuðu þjóða, léti að sér kveða og tæki afstöðu. Þeir vildu að Ísland tæki á sambærilegan hátt þátt í viðskiptasamstarfi þjóða með aðild að fjölþjóðlegu samstarfi um gjaldeyrismál, um verslun og viðskipti og síðan um aðildina að EFTA. Og forustumenn þjóðarinnar sem voru leiðtogar en ekki sporgöngumenn almenningsálitsins höfðu sigur. Gerbreytingin sem varð á viðhorfi Íslendinga varð ekki af sjálfu sér. Hún kostaði baráttu og átök hér innan lands því að einangrunarhyggjan og útboruskapurinn átti þá og á sér enn marga öfluga talsmenn meðal landsmanna. En leiðtogar þjóðarinnar á þessum árum vissu að það er hlutverk leiðtoga að horfa til framtíðar og ryðja nýja braut en ekki að elta óskilgreint almenningsálit. Reynslan hefur sýnt að stefna þeirra var rétt. Ísland öðlaðist sess í alþjóðlegu samstarfi, hefur notið þar álits og haft áhrif og íslenska samfélagið hefur lagað sig að samfélögum Vesturlanda til mikilla hagsbóta fyrir sérhvern landsmann. Þetta var sá lærdómur sem forustumenn íslensku þjóðarinnar tileinkuðu sér að lokinni seinni heimsstyrjöldinni og hæstv. forsrh. láðist að geta um. Það er ástæða til þess að rifja upp þessa atburði af því að nú stöndum við Íslendingar aftur á krossgötum. Að þessu sinni er það ekki heimsstyrjöld, sem því veldur, heldur hraðfara ferli efnahagslegs og stjórnmálalegs samruna þeirra þjóða sem eru okkur Íslendingum skyldastar og við höfum mest samskipti við. Það samrunaferli hefur gengið miklu hraðar en menn bjuggust við og er því spurningin til Íslendinga knýjandi: Hvað hyggst þessi þjóð fyrir? Ætlar hún að vera með eða ætlar hún að hverfa aftur á vit einangrunarhyggjunnar og hugarfars Bjarts í Sumarhúsum? Herra forseti. Það er mikið áhyggjuefni að forustumenn Íslendinga skuli nú ætla að sitja hjá og hafast ekki að í staðinn fyrir að leiða þessa þjóð á vit nýrrar framtíðar. Eigum við að standa á þessum krossgötum þangað til við dögum uppi á morgni nýrrar aldar eins og nátttröllin í þjóðsögunum eða ætla forustumenn þjóðarinnar að sýna sömu framsýni og sama kjark og forustumenn hennar gerðu á árunum eftir stríð? Núv. ríkisstjórn segist vera ríkisstjórn stöðugleika. Það má til sanns vegar færa. En hún er miklu fremur stjórn stöðnunar af því að forustumenn hennar skortir nú vilja leiðtogans til að ryðja þjóðinni braut til nýrra tíma til að lýsa henni veginn til framtíðar. Tíminn líður, herra forsrh. Hann bíður ekki eftir þeim sem hafast ekki að. ,,Sjá, tíminn hann er fugl sem flýgur hratt. Hann flýgur máske úr augsýn hér í kvöld.`` Þannig kvað Magnús Ásgeirsson. En þannig gæti farið fyrir okkur Íslendingum að bæði tíminn og tækifærin flygju úr augsýn okkar og einangrunin verði aftur hlutskipti þessarar þjóðar ef forustumenn hennar skortir skilning á nýjum aðstæðum eða dirfsku til að láta Ísland gerst virkan þátttakanda í stefnumörkun þeirrar heimsálfu sem við tilheyrum. --- Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Eftir býsna kvenvinsamlega kosningabaráttu átti ég satt að segja von á metnaðarfyllri stefnuræðu forsrh. en við fengum að heyra hér fyrr í kvöld. Hann virtist eitthvað svo skilningsríkur í garð kvenna fyrir kosningar og áhugasamur um viðhorfsbreytingu en það er orð sem skyndilega skaut upp kolli í kosningabaráttunni. Reyndar höfum við kvennalistakonur talað um nauðsyn viðhorfsbreytingar í garð kvenna í ekki færri en 12 ár. En það er náttúrlega allt annað og áhrifameira að heyra það úr ranni stærsta og voldugasta stjórnmálaflokks landsins. Margir hrifust af þeirri viðhorfsbreytingu Sjálfstfl. sem fram kom í kosningabaráttunni og konur innan hans urðu býsna góðar með sig og lýstu fyllsta trausti á karlaforustuna til að rétta hlut kvenna. Að vísu heyrðist ein og ein tala um nauðsyn kvenlegrar handleiðslu en það var sett fram meira eins og í léttum dúr því að auðvitað gengur ekki að vera með einhverjar efasemdir um getu foringjanna í stærsta flokki landsins til að skilja kall tímans og vilja þeirra til að gegna því kalli. Svo er miklu líklegra að þeir geri sitt gagn sé þeim hossað svolítið. Konur um allt land vörpuðu öndinni léttar og sáu fram á betri tíð með blóm í haga. Stærsti flokkur landsins bara tilbúinn til að taka kvennabaráttuna upp á sína arma. Þetta var eitthvað annað og merkilegra en hjáróma tuð óánægðra kvenna sem heimtuðu að fá að breyta ástandinu sjálfar og það á eigin forsendum, hvað sem það nú þýddi. Fólk var að vísu meira en fúst til að viðurkenna að kvennalistakonur hefðu gert gagn með þessu tuði en nú væri mál til komið að gefa þessum sínöldrandi frekjudósum frí. Þær væru búnar að hreyfa við málum, þær væru búnar að stuðla að fjölgun kvenna í stjórnmálum, þær væru búnar að breyta umræðunni þó nokkuð og nú væri best að láta gömlu flokkana um þetta eða kannski nýja flokkinn, Þjóðvaka, sem virtist hafa ýmsar áherslur hinar sömu og Kvennalistinn en var hefðbundnari í formi sem væri líklega farsælla. Þannig virðast margir kjósendur hafa hugsað. En við heyrðum það í máli hæstv. forsrh. hvernig hann hefur kosið að skilja kjósendur og hvaða skilaboð hann hefur til þeirra nú. Allt hefur nefnilega sinn tíma, það vita allir hugsandi menn. Kynjamisrétti er t.d. nokkuð sem ræða ber fyrir kosningar en alger óþarfi að eyða að því orðum eftir kosningar. Viðhorfsbreyting er ágætis tískuorð, sem gott er að brúka í kosningabaráttu, og endilega leggja áherslu á að slík og þvílík breyting tekur langan tíma og náttúrlega erfitt að vinna að henni með beinum hætti. Það er um að gera að flagga konum fyrir kosningar og umbera hjal þeirra um jafnrétti, jafnvel kvenfrelsi og efnahagslegt sjálfstæði kvenna. Það hefur sýnt sig að duga vel til atkvæðaveiða. En eftir kosningar tekur alvaran við og þá er tekið upp ábyrgðarfyllra tal um stöðugleika og festu sem passar náttúrlega illa við markmið kvennabaráttu sem kallar á breytingar og hreyfingu. Og jafnvel þótt konur séu nú eftir kosningar enn að veifa þessari skýrslu um kynbundinn launamun sem virtist eitt aðalmál kosningabaráttunnar er óþarfi að hafa miklar áhyggjur af því vegna þess að enn er langt til næstu kosninga. Já, konur góðar. Efnahagslegt sjálfstæði kvenna virðist allt í einu svolítið fjarlægara en það var fyrir örfáum vikum. Það ætlar líklega að verða með það eins og hækkun skattleysismarkanna sem var eitt helsta kosningaloforð árið 1991. Hæstv. forsrh. ætti þó ekki að vera svona kærulaus um launamisréttið. Þolinmæði kvenna og umburðarlyndi er að vísu mikið en það er ekki takmarkalaust. Ráðherrann hefði t.d. haft gagn af að mæta á morgunverðarfund hjá Kvenréttindafélagi Íslands í fyrradag og heyra hljóðið í konunum þar. Líklega hafa þó stjórnarkonur ekki haft rænu á því að bjóða ráðherranum á fundinn. Konur eru því miður alltaf dálítið önnum kafnar að tala hver við aðra í stað þess að reyna að skipta um forrit í blessuðum körlunum. En reyndar er ólíklegt að hæstv. forsrh. hefði gefið sér tíma þennan morgun því að hann var að búa sig undir aðalfund Vinnuveitendasambandsins um hádegisbilið, hefur sennilega verið að semja ávarp um stöðugleika og festu. Á fund Kvenréttindafélagsins kom hins vegar nýbakaður félmrh. úr Framsfl., sem virðist nú horfinn héðan úr salnum, en það var reyndar ágætlega við hæfi að hann mætti á þennan fund því að flokkurinn hans sem í eina tíð og reyndar til skamms tíma var gersamlega óforbetranlegur karlaflokkur er allt í einu orðinn kvenhollur og treysti meira að segja konum til að leiða heila tvo lista af átta í síðustu kosningum. Það verður bara að teljast nokkuð gott hjá slíkum flokki, enda leyndi sér ekki hreykni þingflokksformannsins hér áðan og lái ég henni það ekki. Hins vegar eiga framsóknarmenn alveg eftir að sanna það að þeir hafi raunverulegan áhuga á að bæta stöðu kvenna í þjóðfélaginu og þeir þurfa t.d. að sýna að þeir kunni einhver önnur ráð gegn launamun kynjanna en að konur breyti náms- og starfsvali sínu eins og þeir létu ítrekað hafa eftir sér í kosningabaráttunni. Eða eiga það kannski að vera skilaboð heilbrrh. til þeirra 200 hjúkrunarfræðinga sem munu ganga út af sjúkrahúsum landsins um næstu mánaðamót vegna þess að stjórnvöld hafa tekið einhliða ákvörðun um að lækka laun þeirra? Það skyldi þó aldrei hafa eitthvað með málið að gera að hér er um kvennastétt að ræða. En það er fleira sem vantar í stefnuræðu forsrh. en einhverja viðleitni til að virðast áhugasamur um mannréttindi kvenna. Í stefnuræðu forsrh. er ekki orð um umhverfismál. Þó eru umhverfismál á Íslandi í miklum ólestri og verkefnin á því sviði ótalmörg og bráðnauðsynleg og þau eru ekki síst nauðsynleg vegna þess að möguleikar okkar til nýsköpunar og eflingar atvinnulífi byggjast fyrst og fremst á þeim auðæfum sem felast í tiltölulega hreinni og lítt mengaðri náttúru landsins. Þar liggja möguleikar okkar í ferðaþjónustu og matvælaframleiðslu og raunar getur góð ímynd landsins í þessu tilliti selt nánast hvað sem er. Að vanrækja þennan þátt er jafnheimskulegt og að sinna ekki fóðrun og hirðingu bestu mjólkurkýrinnar í fjósinu. Það var afskaplega augljóst að umhvrn. var afgangs þegar gengið var frá skiptingu ráðuneyta við myndun ríkisstjórnarinnar og það skorti allan kraft í umfjöllun landbrh. og umhvrh. hér áðan um þennan málaflokk, því miður, því að brýnt er að auka vægi umhverfismála í stjórnkerfinu og snúa vörn í sókn á öllum sviðum umhverfismála. Það þarf að efla fræðslu um alla þætti umhverfismála og auka rannsóknir á náttúru lands og sjávar. Sérstaða Íslands er lykilatriði í atvinnulífi okkar í nútíð og framtíð og sem dæmi má nefna að íslensk náttúra er í rauninni lifandi kennslubók og kjörinn vettvangur alþjóðlegrar vísinda- og rannsóknastarfsemi. Það væri verðugt verkefni að koma hér á fót fleiri alþjóðlegum vísinda- og rannsóknastofnunum á borð við Jarðhitaskóla Sameinuðu þjóðanna, Norrænu eldfjallastöðina og vísindastofnun þá sem kennd er við Vilhjálm Stefánsson og verið er að leggja grunninn að norður á Akureyri. Það þarf að gera áætlun um nýtingu landsins og um varðveislu landgæða og endurheimt þeirra sem tapast hafa. Það þarf að friðlýsa fleiri svæði með fagurri og sérstæðri náttúru og það þarf að bæta aðstæður til móttöku ferðamanna um allt land. Þetta eru brýnustu verkefnin og það er með öllu óskiljanlegt að ekki skuli vera orð um þessi mál að finna í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Það er einfaldlega lífsspursmál að mannkynið taki umhverfisvandann miklu fastari tökum en hingað til og þar verður íslenska þjóðin að leggja sitt lóð á vogarskálarnar. Við eigum að stefna ótrauð að sjálfbæru þjóðfélagi þar sem réttur komandi kynslóða til lífs og velfarnaðar er virtur. Herra forseti, góðir áheyrendur. Sú ríkisstjórn sem nú nýtur hefðbundinna hveitibrauðsdaga er því miður ekki líkleg til stórra verka á þeim sviðum sem ég hef hér gert að umtalsefni. Hún mun ekki reisa sér minnisvarða á sviði umhverfismála nema þann einan að vanrækja þann málaflokk og hún mun engum stömpum steypa til þess að rétta hlut kvenna í launamálum. En kvennabaráttan heldur áfram og hver veit nema viðhorfsbreyting í garð kvenna verði smám saman meira en orðið tómt, jafnvel á þessu kjörtímabili sem nú er hafið. Orðið er alltént komið á dagskrá og megi gott á vita. Ég þakka þeim sem hlýddu og býð góða nótt.