Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg hefi fátt um þetta frv. að segja. Það er komið frá stjórninni og fer fram á ofurlitla hækkun á vitagjaldinu, vitanlega í þeim tilgangi að auka tekjur landssjóðs, með því líka að vitagjald er lægra hjer á landi en annarsstaðar, og allur kostnaður við byggingu og starfrækslu vitanna orðinn dýrari en áður. Það er ekki gott að segja um það, hve miklu þessi tekjuauki muni nema, en ekki er útlit fyrir, að hann verði mikill fyrst um sinn. Eftir þeim tekjum, sem orðið hafa fyrri helming þessa árs af vitagjaldinu, þá er mjög vafasamt, að það nái þeirri upphæð, sem stjórnin hefir áætlað, enda þótt hækkun þessi verði samþ. En nefndin telur, að frv. gangi í rjetta átt, og leggur því til, að það verði samþ.

Frsm. (Björn Stefánsson) Í frv. þessu felast engin laganýmæli, svo að teljandi sje, en það dregur saman í eina heild ekki færri en 8 eldri lög og lagabreytingar. Er það út af fyrir sig næg ástæða til þess, að því sje vel tekið. Nefndin hefir samt jafnframt viljað gera á því nokkrar breytingar til bóta. Efnisbreytingar geta þær samt tæplega talist. Í stjórnarfrv. var stærsta breytingin frá gildandi lögum það, að hámark lendingasjóðsgjalds var fært upp í 5 af hundraði. Háttv. Ed. færði það aftur ofan í 2 af hundraði. Meiri hluti nefndarinnar hjer í Nd. þótti þetta enn ofhátt og vildi færa það niður í 1%. Tveir af okkur vildu láta þetta standa, eins og það kom frá háttv.Ed., en var þó ekki svo mikið kappsmál um það, að við vildum fara að kljúfa nefndina. Um það vorum við allir sammála, að í stjórnarfrumvarpinu væri þetta altof hátt ákveðið. Þar sem margir sækja að einni verstöð til að róa þar lengri eða skemri tíma, þá gæti farið svo, þegar þeir rjeðu sig, að þeir athuguðu ekki þetta háa lendingasjóðsgjald, en tækju fyrst eftir þessum háa skatti, þegar þeir færu að gera upp og halda heim. Við vorum sammála um að vilja ekki leyfa neinni verstöð að leggja svo háan skatt á þá, er þangað sækja til að leita sjer bjargar. Helsta breytingin á gildandi lögum er sú, að afnema að miða lendingasjóðsgjaldið við hlut. Ástæðurnar eru þær: 1. að engin viss regla er það, að afli eða ágóði af útgerð standi í rjettu hlutfalli við stærð skips; 2. þessi stærri skip borga hærri hafnarsjóðsgjöld og vitagjöld, og álítur nefndin ekki rjett að miða lendingasjóðsgjald einnig við stærðina eina; því leggur nefndin til, að það sje miðað við hundraðsgjald af aflanum og ekkert annað. Önnur brtt. nefndarinnar er það, að hún vill, að hægt sje að krefja um lendingasjóðsgjald þótt um styttri tíma sje að ræða en heila vertíð, enda er mjög mismunandi, hvað kallað er vertíð og hvað þær eru langar á ýmsum árstímum og í ýmsum landshlutum. Að svo mæltu skal jeg leyfa mjer að mæla með því, að frv. verði samþ. með brtt. nefndarinnar.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg skal einungis geta þess, að þetta frv. er komið frá stjórninni. Háttv. Ed. samþykti frv. óbreytt að efni til. Allsherjarnefndin hefir nú athugað frv., og leggur hún til, að það verði samþykt með nokkrum orðabreytingum. Nefndin lítur svo á, að þetta sje nauðsynjamál, og vill mæla hið besta með því, að það nái að ganga fram.

Frsm. (Einar Árnason) Jeg get verið stuttorður. Þetta frv. hefir gengið gegnum háttv.Ed. Það felur í sjer breyting á ræktunarsjóðslögunum, sem ekki er stórvægileg, að eins sú, að í stað þess, að eftir núgildandi lögum má verja nokkrum hluta vaxtanna til lífsábyrgðarkaupa, til tryggingar lánum, er nú farið fram á, að nokkrum hluta vaxtanna verði varið til að styrkja Búnaðarfjelag Íslands til kaupa, tilrauna og útbreiðslu landbúnaðarverkfæra. Þessi ákvæði um styrk til lífsábyrgðarkaupa hafa lítið verið notuð og því orðið að litlu gagni, og því er þessi breyting komin fram. Það má telja víst, að vextirnir muni koma landbúnaðinum að meira liði á þann hátt, sem frv. fer fram á að verja þeim, því að vafalaust er hjer um framtíðarmál og nauðsynjamál að ræða, með því að vjelar ryðja sjer nú mjög til rúms í búnaði. Landbúnaðarnefndin mælir því með, að frv. gangi fram óbreytt.

Á 3. fundi í Nd., fimtudaginn 5. júlí, var útbýtt Frumvarpi til heimildarlaga fyrir landsstjórnina til þess að selja ýmsar nauðsynjavörur undir verði og að gjalda verðhækkunina eftir því, sem lög þessi greina (A. 31).

Frsm. meiri hl. (Þorsteinn Jónsson) Þegar gert er út um þetta mál, þá er það nauðsynlegt, að menn geri sjer ljóst, hvernig hagað skuli þeim bjargráðum, sem eiga að koma í veg fyrir, að menn verði í nauðum staddir, vegna afleiðinga dýrtíðarinnar. Sú leið, sem meiri hluti bjargráðanefndar hefir virst heppilegust og komið sjer saman um, er í fám orðum þessi, að koma því þannig fyrir, að sem flestir geti orðið sjálfum sjer nógir og lifað styrklaust. Þetta álítur meiri hlutinn að best sje framkvæmanlegt á þann hátt, að landið sjái mönnum fyrir atvinnu, eftir mætti, þeim sem enga hafa eða ekki næga, og enn fremur, að það jafnvel veiti mönnum lán til að koma einhverju því í framkvæmd, er hefði aukna atvinnu í för með sjer. Hugsunin hjá meiri hlutanum er sú, að það sje skylda þingsins að gera alt sem hægt er til þess, að það fje, sem landið leggur fram til að hjálpa mönnum, verði ekki eins og hvert annað tapað eyðslufje, heldur fje, sem ávaxtar sig. Og leiðin til þess er einmitt sú, sem hjer er gert ráð fyrir að farin verði, að fje verði varið í nytsöm fyrirtæki, sem veita atvinnu, sem menn geta lifað af. - Jeg hefi athugað nákvæmlega þær 3 leiðir, sem komið hafa fram í þessu máli, og niðurstaða mín er sú, að leiðin, sem meiri hluti vill fara, verði sú hagkvæmasta, og sú, sem borgar sig best. Um leið og landið sjer fyrir mönnum, með því að veita þeim atvinnu, þá fær það endurgoldið það fje, sem það hefir lagt fram. - Hin leiðin, sem hv. minni hluti vill fara, styrkleiðin, er hvergi nærri eins heppileg. Því að þessi vöruafsláttur, sem hjer er talað um, kemur öllum til góða, jafnt þeim, sem þurfa, og hinum, sem ekki þurfa. Jeg býst við, að minni hluti geri þetta til þess að gera þeim, sem styrk þurfa, enga minkun, eða láta það ekki líta svo út, sem að hjer væri um sveitarstyrk að ræða. - Það kæmi mjer ekki á óvart, þegar þessum orðum mínum verður svarað, að þá kveði við sami sónninn og þegar verið var að tala um dýrtíðaruppbótina. - Ef maður athugar nákvæmlega till. minni hluta í þessu máli, þá dylst engum, að eftir ákvæðum hans munu þeir einnig verða styrktir, sem ekki þurfa. Það má að vísu vel vera, að sumir, sem verða þess aðnjótandi, verji þeim styrk vel. En það verður líka að taka tillit til þess, að landssjóður er engin ótæmandi mjólkurkýr. Auk þess yrði þessi hjálp hvergi nærri nóg þeim, sem verst eru staddir, og þá ekki heldur þessi afsláttur á nauðsynjavöru. - Jeg skal svo með örfáum orðum minnast á frv. háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) um dýrtíðarstyrk. Eins og við var að búast af honum taldi hann það taka hinum frv. fram og vera það, sem væri best hugsað. Jeg get ekki láð honum, þó að hann líti svo á sjálfur, en býst samt ekki við, að fleiri líti svo á. Við þetta frv. er þá fyrst það að athuga, að hann telur víst, að þeir, sem myndu fá lán hjá landssjóði, myndu fúsir á að endurgreiða þau svo fljótt sem þeir gætu. Jeg býst satt að segja við, að hvorki hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) eða aðrir myndu láta sjer svo ant um það. Jeg geri ráð fyrir, að það mundi litið á þennan styrk líkt og aðra styrki, sem veittir eru hjer á Alþingi. - Það er enn fremur mjög hætt við, ef þetta frv. nær fram að ganga, og ef það yrði venja að biðja um styrk, að þá mundu fleiri verða til þess en þeir, sem þyrftu, því að eftir frv. er öllum gert mögulegt að fá þennan styrk, ef þeir aðeins fá meðmæli hjá hlutaðeigandi sveitarstjórn. Og mjer er fullkomlega kunnugt um það, að víða í sveitum úti um land er því þannig farið, að hver sveit vill fá sem mesta peninga til sín, eins og eðlilegt er, og mundi því ekki hika við að gefa sem flestum sínum mönnum meðmæli, sem svo landstjórnin er skyldug að sinna samkvæmt frv. - Það gæti líka verið bagalegt, ef svo færi, sem hæglega getur orðið, að einhver vanrækti að senda styrkbeiðni fyr en í síðustu forvöð, og gæti þá dregist lengi áður en hún væri tekin til greina. En aftur hinir, sem hefðu verið nógu forsjálir, sætu að sínum styrk, meðan hinir má ske liðu neyð. Þessir gallar á frv. hv.þm. eru svo auðsæir, að ganga fjarstæðu næst, og gerist ekki þörf að rökræða það frekar. - Þá mintist hv.þm.V.-Sk. (G. Sv.) enn fremur á það, að sveitarfjelög þyrftu ekki að fá þessa heimild, sem meiri hluti vill gefa, til lántöku hjá landssjóði; þau gætu alveg eins farið í bankann. Þar til er því að svara, og liggur opið fyrir, að ekki eru bankarnir skyldugir til að sinna öllum lánbeiðnum, er þeir fá; þeir geta beinlínis sagt, að þeir sjái sjer ekki fært að lána meira. Og í hvaða hús er þá að venda fyrir sveitarfjelögin ? Hv. þm. V. Sk. (G. Sv.) ljet í ljós mikla hræðslu við það, að ef frv. meiri hluta yrði samþ. þá mundi fje landssjóðs verða misbrúkað. En hann er ekki hræddur um, að eins gæti farið ef hans eigið frv. yrði að lögum, þótt öllum öðrum sje auðsýnilegt að svo yrði. - Að endingu vil jeg benda á það, að jeg ber engan kvíðboga fyrir því, að sveitarfjelögin fari að taka stærra lán en þau geta komist af með, þar sem gert er ráð fyrir, að þau endurborgi það strax og þeim er unt. - Þó fyndist mjer rjett, að til mála gæti komið seinna meir, að landssjóður gæfi eitthvað eftir af þessum lánum, ef sjerstakar ástæður eru fyrir hendi. Bjargráðanefndin lagði áherslu á að fá menn til að vinna að framleiðslu í landinu, að svo miklu leyti, sem mögulegt er. En þá tíma ársins, sem ekki er hægt að vinna að framleiðslu, þá verði mönnum útveguð önnur atvinna. Þetta var það, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) virtist athugaverðast við frv. meiri hlutans. Þá talaði hann um það, hvílíkt glapræði og óráð það væri að fara að leggja í slík fyrirtæki, er útlent efni væri svo dýrt og ilt að ná því. Hjer er farið utan við það, sem meiri hlutinn hefir ætlast til. Meiri hlutinn hefir ætlast til þess, að landssjóður rjeðist í þau ein fyrirtæki, er lítið útlent efni þyrfti til, fyr en þá seinna. Það stendur víst í till. meiri hlutans, að veita skuli atvinnu við að undirbúa byggingar og stórhýsi, brúargerðir, hafnargerðir og vegagerðir. Með þessu er ekki sagt, að draga þurfi að útlent efni, svo sem járn og sement, heldur vinna að þessum fyrirtækjum að svo miklu leyti sem íslenskt efni nægir. Um vegagerðir í stórum stíl er það að segja, að þótt landssjóður rjeðist í þær, þarf ekki mikið útlent efni til þeirra. Þar sem stórar brýr þarf á vegum gætu þær vel beðið. Því er þetta atriði hjá hv.þm. V.-Sk. ekki rjettmæt mótbára. Jeg býst nú ekki við að fjölyrða meir að sinni, því að jeg hygg það svo ljóst, hverja leið skuli fara í þessu máli. Það er skylda þingsins að kasta ekki fje í þá, er ekki þurfa, eða þannig, að það verði alt eyðslufje, heldur reyna, ef hægt er, að fá eitthvað fyrir snúð sinn, eins og t. d. vinnu. Þingið ber og skylda til að sjá þeim fyrir nægum styrk, er ekki geta lifað án hjálpar. Það ber öllum saman um. Eins og jeg hefi bent á, verður þetta ekki gert með till. minni hlutans og ekki heldur með till.hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), því að þá fá þeir einir hjálpina, er geta komið sjer nógu vel við sveitar- og bæjarstjórnir.

Frsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Jeg ætla að minna þessa hv.þm. í deildinni á það, hve óðfúsir þeir voru fyrir fáum dögum til að hjálpa einni sjerstakri stjett í landinu. Þeir gáfu út lög um að styrkja embættismenn í landinu og verðlauna barnamenn. Þeir menn, er telja heimilt að veita fje til að hjálpa embættismannastjettinni í landinu, munu ekki fylgja till. meiri hlutans. Jeg er ekki í vafa um, að þeir fylgja annaðhvort till. minni hl.eða till.hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Þeir geta ekki farið eins að við fátæklingana og tófan við storkinn, er hún bauð honum þunna súpu á flötum diski. Hann gat ekki notið fæðunnar, þannig fram borinnar, með mjóa nefinu. Jeg endurtek það, að jeg er ekki í vafa um, hvar hjálparar embættismannanna verða í þessu máli. Hjer er ekki að ræða um verkamenn ríkisins, heldur fólk, sem þarf hjálpar; ekki menn, er skylda er til að borga, heldur þá, sem eru ofurliði bornir í hallæri. En þá kemur til athugunar fyrir þessa ágætu menn, sem svo eru fúsir að hjálpa embættismönnum, hverjar af þrem tillögum eru bestar. Þá eru fyrst till.hv. meiri hluta bjargráðanefndar, þar sem mest eru auðvitað bjargráðin. Þeir vilja heimila landinu að veita bæjar- og sýslufjelögum lán til að lána mönnum aftur til matvörukaupa. Það verður ekki svo seint fyrir fátæklingana að kaupa mat og eldivið fyrir þessi lán, ef þeir eiga að bíða þess, að ráðherra sigli og fái lögin staðfest! Svo í nóvember-desember leita þeir til sveitarstjórna eða sýslunefnda. Sýslunefndir senda landsstjórn brjef með næsta pósti og lánið kemst í kring svona með vorinu! Svo að vonandi geta þessi lán hjálpað þeim til að lifa veturinn, sem eru olíulausir og matarlausir. Þetta er svo sem ekki illa hugsað! En ef nú er athugað, hversu að hefir verið farið hingað til, þá er það fyrst, að stjórnin kaupir vörur og flytur til landsins. Síðan sjer hún um, að þær sjeu fluttar út um land alt, úthlutað með nokkru móti til hjeraðsstjórna, og svo útbýtt til einstakra manna með seðlum, svo að ekki verði matarskortur. Það eiga hjeraðsstjórnir að sjá um. Landsstjórn hefir hlaupið undir bagga með þeim með lánum. Þetta er þá bjargráðið. Heimila stjórninni að gera það, sem er heimilt án heimildar! Stjórnin þarf enga heimild, ef hún þarf að lána. Þá væri verslunaraðferð stjórnarinnar óhyggileg, ef henni væri bannað að lána. Er jeg ekki í vafa um, að stjórnin geri það framvegis heimildarlaust. En ef það er aðalbjargráðið að heimila með lögum það, sem getur gengið án þess að þingið segi eitt orð, þá er meiri hlutinn ágætur. Þá er hann mikið hjálpráð landi þessu. Annars skil jeg svo þessa 1. gr. í frv. meiri hlutans, sem hjer sje átt við peningalán, en ekki gjaldfrest á vörum landssjóðs. Eins og jeg hefi áður sagt getur stjórnin veitt það án heimildar.  Þá er og annað við þetta að athuga. Hreppsfjelög og sýslufjelög hafa lánstraust annarsstaðar og þurfa ekki að leita til okkar. Ímynda jeg mjer, að þau hafi flest svo mikið lánstraust, að þau geti fengið lán þar er þau vilja. Þetta er aðaltill. hv. meiri hluta bjargráðanefndar, því að hinar greinarnar, er á eftir fara, eru samhljóða áliti minni hlutans að öðru en því, að minni hlutinn hefir ákveðið, að lánið skuli fyrnast á 10 árum, en meiri hlutinn hefir tekið það ráð að láta það eftir sömu 10 ár verða sveitarskuld. Þeir fátæklingar, sem vilja, geta þakkað meiri hlutanum fyrir þetta; jeg geri það ekki, nje heldur þeir, er jeg þekki. Þetta er alt, sem ber á milli vor og meiri hlutans. Þetta frá meiri hlutanum er engin hjálp, heldur svipaðar veitingar og jeg nefndi áður, er tófan bar storkinum mat á flötum diski. Alt öðru máli er að gegna um frv. hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Það stefnir að sama takmarki og till. minni hlutans, sem sje að hjálpa, en ekki að þykjast vilja hjálpa. Oss ber að eins á milli um aðferðina, en aðferðin er sú sama, að hjálpa þar sem þörfin er. Um framkvæmdina erum vjer alveg ósammála. Jeg er sannfærður um, að hans frv. er ekki framkvæmanlegt; bæði tekur framkvæmdin oflangan tíma og er oftorsótt, en sjerstaklega mun þó hrúgast inn svo mikið af styrkbeiðnum, að engin stjórn gæti þekt, hvar nauðsynin væri mest. Það yrðu ekki 2000 manns, heldur 20000, og yrðu þeir allir styrktir, næmi sú upphæð ekki hundruðum þúsunda heldur miljónum, og það meira en 2 milj., sem er það hæsta, er þarf, ef okkar till. verður samþ. En það er ekki fjárhæðin, er mjer vex í augum. Þótt 20000 umsóknir kæmu, og allar yrðu afgreiddar, yrði þó margur fátæklingurinn út undan. Hitt kemur niður á alla og hlýtur að koma niður á fátæklingana. Að svo miklu leyti sem um almennar vörur er að ræða, svo sem brauðefni og olíu, kemur það niður á öllum, en kol sjerstaklega á kaupstaðarbúa, og í kaupstöðum búa einkum þurrabúðarmenn. Mætti jafnvel segja, að það væri misrjetti að hafa grundvöllinn svona. En svo stendur á, að kol eru svo afarmikill hluti af útgjöldum manna, að ekki er von til, að menn með meðaltekjum geti klofið þau. En hitt er ekkert voðalegt, þótt fáir menn sjeu með og njóti afsláttar, er ekki þurfa. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) hjelt, að hann gæti það. En jeg veit marga á hans eða okkar reki, er varla geta klofið þetta. Jeg veit, að það er mjög hátt að segja, að ? hluti þurfi ekki, og er viss um, að það er ekki meira en ? hluti, ef það er svo mikið. Svo að háskinn er ekki svo mikill, að þetta komi niður á marga óverðuga. Það verður mjög örðugt að vinsa þá úr, og kostar mikið, en annar vegur er ljettari, sjerstaklega fyrir hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), af því að hann situr í þeirri nefnd, er fjallar um skattafrv., og frv. mitt, er vísað var til nefndarinnar, en hún hefir ekki tekið alt, heldur hluta af, í það frv., er hún flytur sjálf, leggur ráðin á. Það ráð er að hækka skatt á þeim landsmönnum, er hæstar hafa tekjur, með tilliti til þess, að þeir hafa ekki orðið út undan með þennan styrk, afsláttinn. Þessi leið er að vísu krókótt, en þessi sundurgreining í hafra og sauði fer eins og þegar hv. þingmenn eru að meta efnahag embættismanns, sem á engin börn og annars, sem á tvö börn. Þess háttar er ómögulegt að vega. Nei. Ráðið er að láta svona almenna linkind yfir alla ganga, og taka svo aftur af þeim, er efnaðri eru, með skatti. Jeg sje svo ekki, að jeg þurfi að tala frekar, því að ekkert kom það fram í umr., er svaravert sje. Jeg ætla, að hv.frsm. meiri hluta (Þorst. J.) svaraði aths. hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) um stórhýsabyggingar, er hann sagði, að til þess þyrfti að kaupa sjer í skaða byggingarefni frá útlöndum, er verst stæði á. Sú var ekki hugmynd bjargráðanefndar, heldur vinna að undirbúningi bygginga, draga að sand og grjót og gera vegi úr innlendu efni, til þess að ráða einhverja bót á atvinnuskortinum, sjerstaklega í bæjum, um það leyti árs, er ekki er unnið að framleiðslu. Þarf jeg svo ekki að tala meira. Við erum sammála, hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) og jeg, um að veita þeim hjálp, er þurfa, en jeg tel hans frv. miklu erfiðara í framkvæmd en frv. minni hlutans, en það ber á milli, að hann telur, að afslátt fái og þeir, er þurfa ekki hjálpar, en jeg tel, að honum megi aftur ná með skatti. Er svo ekki þörf fleiri orða af hálfu minni hlutans, því að þar sem menn eru svo góðgjarnir að vilja hjálpa þeim, sem ekki eru hjálpar þurfar, veit jeg, að þeir muni samþykkja till. minni hlutans um almenna hjálp.

Gísli Sveinsson Hv. frsm. minni hlutans (B. J.) hefir að vísu lýst yfir því, að við værum sammála um tilganginn, og mun það rjett vera, að takmarkið sje hið sama, en því einkennilegri þykir mjer sú leið, er minni hlutinn fer, að landssjóður borgi öllum verðhækkun. Það getur ekki leitt til hjálpar þeim, er sjer í lagi þurfa hennar. Það er ekki greiðara að fara margar leiðir að sama takmarki en að fara eina leið að því.  (B. J.: Ekki ef hún er fær.!)  . Jeg vil spyrja hv. framsm. minni hlutans, ef hann vill á hlýða. Ef svo kann að koma fyrir, að þessi greiðsla landssjóðs á verðhækkun hrekkur ekki, og ýmsir menn í þjóðfjelaginu þess vegna komast í neyð, af þessum þrengingum, hvað vill minni hl. þá gera? Svo getur orðið, hvor leiðin sem farin er, af þeim, sem meiri og minni hluti nefndarinnar bera fram, að samt þurfi að hjálpa einstökum mönnum. Jeg vil fara einfaldari leið, hjálpa frá upphafi þeim er þurfa, og þeim einum, því að til annars eða meira hefir landssjóður ekki fje. Jeg býst við, að minni hlutinn svari, að ef fátæklingum dugar ekki, að goldin sje fyrir þá hálf verðhækkun, þá ætti landssjóður að gjalda meiri hluta hennar. Annars þarf jeg ekki að tala mikið um tillögur minni hlutans, því að við erum sammála í meginatriðunum, sammála um, að hlaupa þurfi undir bagga með þeim, er dýrtíðin kreppir mest að, en við erum ósammála um, hvaða aðferð skuli hafa til að hjálpa þeim; en sú leið, sem þeir hafa valið til þess, mun reynast ófær. Þá sný jeg máli mínu að hinum ágæta meiri hluta, sem virðist vera allmikill á lofti og hafa valið sjer frsm. (Þorst.J.) þar eftir; hefir vegtylla sú stigið honum svo til höfuðs, að hann fer hamförum hátt uppi, og horfir smáum augum á okkur smælingjana fyrir neðan sig. Hv. frsm. meiri hl. (Þorst. J.) heldur, að menn muni unnvörpum, eigi síður efnamenn en fátæklingar, leita styrks, ef frv. mitt fær framgang. Þetta segir hann auðsjáanlega af því, að hann hefir ekki lesið frv. mitt vandlega. Í því stendur í 2. gr., að sá, sem styrks þurfi að leita, skuli snúa sjer með umsókn sína þar að lútandi til bæjar- eða sveitarstjórnar, þar sem hann á heima, og sendi hún síðan þá umsókn til landsstjórnarinnar, eftir að hafa rannsakað hag styrkbeiðanda, og hún sendir vottorð um alt þetta til landsstjórnarinnar. Hjer er með berum orðum sagt, að sveitarstjórn eigi að rannsaka hag styrkbeiðanda og gefa vottorð sitt um þörf hans, ef hún telur hann styrkþurfa, og svo koma þau undur fyrir, að risið er upp með rosta hjer í þingsalnum og sagt fullum fetum, að sveitarstjórnum sje ekki trúandi fyrir að rannsaka málið, ekki trúandi fyrir að gefa drengskaparvottorð, sem nokkuð sje á byggjandi. Það er nær ótvírætt gefið í skyn, að sveitarstjórnir muni ekki víla fyrir sjer að gefa falsvottorð, til þess að ná fje inn í sveit sína. Það er ekki sæmilegt að bera sveitarstjórnum slíkan vitnisburð; að minsta kosti verð jeg að segja, að mjer eru ekki sveitarstjórnir kunnar að slíku. Jeg þekki að vísu ekki þær sveitarstjórnir, sem eru næstar hv.frsm. (Þorst. J.), en þó verð jeg stórum að efast um, að þær eigi þann áfellisdóm skilið, sem hann leyfir sjer að kveða upp um sveitarstjórnir, og má ætla, að þær kunni honum verðugar þakkir fyrir svo hraklegan dóm. Jeg var nú svo einfaldur og auðtrúa, að jeg hjelt, að óhætt mundi að trúa stofnunum þessum fyrir rannsókn þeirri, sem jeg ætlast til að fari fram, opinberum stofnunum, sem um tugi ára hefir verið trúað fyrir mikilsverðum málum og trúað fyrir að semja og gefa mikilsverðar skýrslur. Það vill nú svo til, að hv. meiri hl. kemst ekki hjá að láta sveitar- og bæjarstjórnir sjá um framkvæmdir bjargráða sinna. En mjer er spurn, óttast þeir ekki, að það fari þeim öfugt úr hendi? Því að varla geta þeir þó búist við, að þeim farist betur að framkvæma þeirra ráðstafanir en mínar. Hv. frsm. (Þorst J.) heldur, að um styrk þennan sæki mesti fjöldi verðugra og óverðugra. Látum svo vera; en við umsóknunum tekur sá málsaðili, sem jeg trúi vel, sveitar- og bæjarstjórnir. Jeg trúi þeim fyrir því að gefa vottorð þeim einum, sem verðugir eru styrksins, en sinna ekki hinum. Þá sagði hv.frsm. (Þorst. J.) að það tæki svo langan tíma að ná í styrkinn, ef fara ætti eftir mínum tillögum. En það tekur ekki síður langan tíma að ná í fje eftir tillögum hv. meiri hl. Ef einhversstaðar er í haust sú neyð, að sveitarstjórn telji nauðsynlegt að útvega sveitinni lánsstyrk, þá er nú fyrsta sporið að koma sjer niður á, hve mikils láns muni þurfa að leita. Svo er því næst að semja og senda styrkbeiðnina til landsstjórnarinnar, og þegar þangað er komið, þá þarf stjórnin að afgreiða málið, og getur nokkuð tafist fyrir því, ef fjöldi er af slíkum lánbeiðnum, sem að drífur, og enn getur liðið alllangur tími þangað til sveitar- eða bæjarstjórnin hefir fengið fjeð í sínar hendur og ráðstafað því. Það er því af hugsunarleysi, eða öðru verra, að vera að prjedika það, hve langur tími gangi til að ná í hjálp þá, sem jeg ætlast til að veitt sje, en draga dulur á það, að ekki verður fljótara að ná í hjálpina eftir tillögum hv. meiri hl. Þá hneykslaðist hv.frsm. (Þorst J.) á því, að menn væru eftir frv. mínu látnir sjálfráðir um það, hvort þeir borguðu þessa skuld sína eða ekki. Jeg sje ekki betur en að hjálp sú, sem mönnum er veitt á þessum erfiðu tímum, nái best tilgangi sínum, ef svo er til hagað þegar í byrjun, að þeim sje gert að sjálfsögðu heimilt að borga síðar meir, ef þeir geta, en gefinn að fullu eftir styrkurinn, ef þeir verða þess eigi megnugir að greiða hann síðar. Það er mun skemtilegra fyrir styrkþegana að vita þegar í upphafi, að hverju þeir hafa að ganga, en að verða að eiga alt undir náð síðar meir. Hv. frsm. (Þorst. J.) talaði um, að á bönkunum hvíldi engin skylda til að veita hreppsfjelögum lán, þótt þau leituðu þeirra hjá þeim. Jeg veit, að engin lagaskylda hvílir á þeim til þess. En mjer er líka kunnugt um, að sum sveitarfjelög hafa þegar haft undirbúning um lántöku í bönkunum, og mjer er einnig kunnugt um, að bankarnir hafa tekið til athugunar þessar lántökur, og að þeir eru fúsir á að hlaupa undir bagga. Það er nú ekki heldur nein sjerleg peningaþröng hjá bönkunum, því að nú sem stendur þurfa þeir lítið að brúka peninga sína til annars en í þarfir landsstjórnarinnar og annars þess, er dýrtíðinni við kemur. Atvinnuvegunum er nú svo háttað, að ekki er sýnilegt, að stórlán þurfi í bráð til þeirra, og ýmsir eru þeir, sem nú að haustinu og í vetur munu borga bankaskuldir sínar. Það er sú leið, sem vjer eigum að fara, að veita þeim hjálp sem þurfa, skjóta geiri þangað, sem þörfin fyrir er. Meiri hlutinn segir nú, að hann ætlist til, að landssjóður gefi eftir, ef til vill, eitthvað af lánum sínum síðar meir. En því þá að gefa undir fótinn með svona loðnum loforðum; það er þó svo sem auðsjeð, hvað mennirnir meina; þeir vilja, hvað sem öðru líður, láta líta svo út, að landssjóður fái sitt aftur. En því þá ekki játa það hreinskilnislega? Jeg tek það aftur fram, að jeg held að það sje ekki hætt við því, að sveitarfjelögin færu að róta fje inn til sín með fölskum vottorðum, þótt þau vissu það fyrirfram, að dýrtíðarstyrkurinn til einstakra manna í sveitinni væri ekki afturkræfur. Annars væri líka auðvelt að slá varnagla við því, með því ákvæði, að sveitarfjelögin ábyrgðust nokkurn hluta af styrk þessum. Jeg sagði það áðan, að jeg teldi það athugavert, að landssjóður færi nú að ráðast í stór atvinnufyrirtæki. Það gæti verið tvent við það að athuga, bæði að landssjóður yrði nú að kaupa alt dýrum dómum, sem frá útlöndum þyrfti að kaupa til að framkvæma vinnuna, og líka gæti það orðið til þess að draga menn frá framleiðslunni, frá heimilum sínum og heimaatvinnu, gæti orðið til að draga þá úr sveitum til kauptúna, þar sem helst má búast við, að ráðist yrði í stór fyrirtæki við stórhýsasmíð, hafnargerðir og þess háttar. Reyndar þótti hv.frsm. (Þorst. J.) jeg fara rangt með, er jeg var að tala um undirbúning undir byggingar. Hann kvað nefndina ekki hafa átt við annan undirbúning en þann, sem ekki þyrfti útlent efni til. Sje þessi meiningin, þá er nál.hv. meiri hlutans heldur óljóst orðað; þar stendur, að landsstjórninni sje heimilt að verja fje úr landssjóði til atvinnubóta, svo sem til „undirbúnings bygginga stórhýsa, sömuleiðis við vegagerð, hafna-, brúa- og vitabyggingar“ o. s. frv. Hefir maður ekki leyfi til, þegar þannig er orðað, að álykta, eins og jeg gerði, að hjer geti naumast verið um þann undirbúning einan að ræða, er ekkert útlent efni heimti. Látum svo vera, að hugsunin sje svona óljós, og að skilja eigi orðin á annan veg en beinast liggur við að skilja þau. En það hefði þá átt að vera auðvelt fyrir jafnvolduga nefnd og hv. bjargráðanefnd og jafnmikinn garp og hv.frsm. hennar (Þorst. J.) þykist vera, að orða tillögur sínar svo ljóst, að allir skildu. En hvað sem þessu líður, þá er þó hitt varhugaverða atriðið eftir. Hjer er stefnt að því, ef ekki er allrar varúðar gætt, að draga menn frá heimilum sínum og sveitavinnu, og er hætt við, að það reynist alt annað en holt eða heppilegt.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg bið ekki um orðið til að lýsa afstöðu stjórnarinnar til þessa máls, heldur að eins til að láta í ljós, hvernig jeg skil það, og hvernig mjer sýnist vænlegast að samrýma þær ýmsu skoðanir, sem hjer hafa komið fram. Það er sameiginlegt öllum þessum tillögum, sem hjer liggja fyrir, að þær vilja bæta úr neyð þeirri, sem búist er við að yfir vofi. Meiri hlutinn telur það best mega verða með því að sjá mönnum fyrir lánum, og með auknum atvinnufyrirtækjum. Minni hlutanum líst sá vegur vænlegastur að gefa almenningi kost á helstu lífsnauðsynjavörum með lækkuðu verði, en hallast þó líka að því, að landsstjórnin og sveitarfjelög og bæjar sjái mönnum fyrir vinnu og lánveitingum. Þá kemur loks frv. hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), sem leggur til, að þeim sje veittur óafturkræfur styrkur, sem styrkþurfar eru. Þetta frv. er einfaldast og minstum örðugleikum bundið til framkvæmda, ef nægilegt fje er fyrir hendi. En jeg hygg, að það muni hafa svo mikil fjárútlát í för með sjer, að nauðsynlegt sje þá að undirbúa þegar, að stjórnin hafi nægilegu fje yfir að ráða. Það hefir verið sagt, að bankarnir muni geta lánað fjeð, en þeir eru ekki ótæmandi uppspretta, og sá brunnur getur orðið þurausinn áður en varir, sje ekki á einn eða annan veg sett undir lekann í tíma. Það er mjög tvísýnt, að landsstjórnin geti útvegað alt það fje, sem þarf til að bæta úr neyð þeirri, sem yfir getur dunið, enda tvísýnt, hve heppilegt er, að hún sje ein um það. Hitt mun verða affærasælast, að samvinna sje í þessu efni milli sveitar- og bæjarfjelaga, sýslufjelaga og landsstjórnar, og að hvert sveitar- og bæjarfjelag styðji fyrst og fremst styrkþurfendur sína, leiti síðan til sýslufjelagsins, þar sem máttur þess þrýtur, og sýslufjelagið á sama hátt til landsstjórnarinnar. Jeg hygg, að ekki þurfi að verða mikil brögð að því, að hjálpin komi ofseint, hverri tillögunni sem fylgt er. Nú eru allmiklar vörubirgðir fyrirliggjandi í landinu, bæði hjá kaupmönnum og landsstjórninni, og eftir síðustu fregnum eru góðar vonir um, að hægt verði að bæta fyrst um sinn í skarðið, fyrir það sem eyðist. Þessar vörur verða sjálfsagt dreifðar nokkuð út um landið, og því hægt með stuttum fyrirvara að grípa til þeirra, er full samvinna hefir tekist milli sveitarfjelaga og sýslufjelaga og landsstjórnar. En höfuðatriðið í hverri tillögunni sem fylgt er er, að fje sje fyrir hendi til að grípa til. Um atvinnuhjálpina er það að segja, að það er sjálfsagt ætlast til að veita þá atvinnu, sem útheimtir sem allra minst þarf með af útlendu efni. Verðlækkun á helstu lífsnauðsynjum hefir mikið til síns máls; en hvorki hv.þm. Dala. (B. J.) nje aðrir geta gert nema afarlauslega áætlun um það, hvort þessar tvær miljónir, sem þeir tilnefna, muni vera nokkuð nærri lagi eða ekki, og væri gott, að það væri tekið til nánari athugunar til 3. umr.  (B. J.: Við tillögumenn höfum gert allnákvæma áætlun um, hvað þurfa mundi til að fullnægja tillögum okkar, og á henni bygðum við, er við nefndum 2 miljónir)  . Jeg hefi hvergi sjeð þessa áætlun.  (B. J.: Það láðist að taka hana inn í greinargerð frv., en hún getur sjálfsagt verið til sýnis þeim er vilja)  . Enn er eins að gæta. Eins og orðum er hagað í frv. gæti verið um það að ræða, að verðlækkunin ætti að ná aftur fyrir sig, alt til byrjunar styrjaldarinnar. Tillögur hv. minni hluta eru því í sumu óljósar, og munu reynast einna örðugastar í vöfum, þegar til framkvæmda kemur. Þegar alt er tekið til greina, mun verða einna auðveldast fyrir stjórnina að hallast að tillögum meiri hlutans; en má vera, eins og jeg sagði þegar í upphafi, að hægt sje að miðla málum og leiða saman skoðanir, því að hvert frv. um sig hefir sína kosti og ókosti. Það gæti t. d. komið til greina, að veitt væri einhver hlutfallsleg uppgjöf á greiðslu styrks þess, sem mönnum er veittur á þessum ógnatímum.

Frsm. meiri hl. (Þorst. J.): Hv. frsm. minni hluta (B. J.) og hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hafa enn á ný viljað hrekja röksemdir meiri hluta í þessu máli. Frsm. minni hl. (B. J.) kvað stjórnina eftir frv. minni hl. hafa sömu heimild til að lána mönnum fje sem eftir frv. meiri hluta. Þetta er ekki rjett; hjer er mikill munur á. Eftir tillögu meiri hlutans er stjórnin skyldug til að veita lán þetta til 10 ára; en eftir núgildandi lögum eru engin slík ákvæði til. Hann kvað sveitarfjelög ekki heldur mundu skorta lánstraust hjá bönkum. Hv. þm. (B. J) ber hjer höfðinu við steininn, og vill ekki sannfærast um, að svo geti farið fyrir einstökum sveitarfjelögum, að lánstraust þeirra hjá bönkunum þrjóti; og ekki virðist hv.þm. (B. J.) heldur vilja fallast á það, að það sje eðlismunur á því, hvort landsstjórnin veitir lánið eða bankar. Hv. þm. (B. J.) gengur líka alveg fram hjá þeirri hugsun minni og þykir hún ekki umtalsverð, er jeg segi, að vel geti komið til mála síðar meir að gefa eitthvað eftir af lánunum. Þá fann hv.þm. (B. J.) að því, að það, sem ógreitt væri af lánum þessum eftir 10 ár eftir að stríðinu er lokið, skyldi teljast sem sveitarstyrkur. Við gerðum ráð fyrir, að á svo löngum tíma mundu flestir hafa fengið ráð til að losast við skuldir þessar, og varla aðrir eiga þær þá ógreiddar en þeir, sem hvort sem var mundu hafa orðið að þiggja sveitarstyrk einhvern tíma á tímabilinu; og fengi mín hugmynd framgang, að eigi væri loku skotið fyrir einhverja eftirgjöf, þá mundi það varla koma fyrir, að nokkrum þeim yrði reiknað þetta lán sem sveitarstyrkur, sem annars hefði ekki orðið að þiggja af sveit. Þá talaði hv.þm. (B. J.) um, að svo langan tíma þyrfti til að koma lánveitingunni í kring, eftir tillögum meiri hlutans, að hjálpin kæmi ofseint, og að lengur þurfi eftir henni að bíða eftir frv. meiri hlutans en frv. minni hlutans; það væri ekki hægt að fara að gera neinn undirbúning fyr en lögin væru búin að fá staðfestingu. En þetta sama gildir og um frv. minni hlutans, og jeg skil ekki í, að það geti haft nokkurn forgangsrjett til að geta orðið staðfest fyr en hitt; og sje hægt að fara að byrja á undirbúningi undir eins og þingið hefir afgreitt frv. minni hlutans sem lög, þá gildir alveg hið sama um frv. meiri hlutans. Hv. þm. (B. J.) taldi það kost við frv. minni hlutans, að verðlækkunin ætti að ná til allra; en jeg hefi þegar áður tekið það fram, að þetta verður aldrei nema kák. Ef hv. minni hluti vill veita svo mikinn styrk öllum, að þeir fái nóg, sem minst þurfa, en þó, að allir landsmenn fengju jafnmikið, þá myndi þurfa að margfalda miljónirnar, er hv. minni hluti vill veita til afsláttar á vörum. Þá mundi svo langt frá, að 2 miljónir nægðu, að efasamt er, hvort 20 miljónir mundu til hrökkva, því að ekki kæmu nema um 220 kr. á mann, ef allir ættu að fá jafnt. Það er engin nýung hjer í deildinni, að hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sje drjúgur af frv. sínum, hvort sem þau hafa við nokkur rök að styðjast eða engin. Það er heldur engin nýung, þótt hann vaði elginn um mál, er hann virðist bera lítið skynbragð á. Hann var svo óheppinn, að hann var ekki kosinn í bjargráðanefndina og gat því ekki orðið framsögumaður hennar, hvorki meiri hluta nje minni hluta. En til þess að fara ekki algerlega varhluta af framsögu bjargráðamálanna, hefir hann verið svo ráðagóður, að búa til frv. sitt um dýrtíðarstyrk. Það var ekki rjett haft eftir mjer, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði, að jeg hafi dróttað því að sveitarstjórnunum, að þær mundu gefa falsvottorð. Það er vandi að gefa slík vottorð sem þessi, og má búast við, að sveitarstjórnir gefi heldur sveitungum vottorð en að eiga það á hættu að gera mönnum, sem þeim væri í alla staði vel við, rangt til.  (G. Sv.: Kattaryfirklór!)  . Þingmaðurinn ætti að vera svo vanur kattaryfirklóri hjá sjálfum sjer, að hann sæi, að þetta er rjett hjá mjer, en ekkert yfirklór. Það er ilt við þá menn að eiga, sem aldrei sansast á rjett mál, þegar þeim hefir orðið á að bera fram einhverja vitleysu. En svo hefir þm. V.-Sk.(G. Sv.) farið í þessu máli. Hann hefir áður haldið því fram, að sveitarstjórnir myndu misbrúka vald sitt, ef frv. meiri hluta bjargráðanefndar yrði samþykt. Traust hans á sveitarstjórnunum hefir verið eitthvað minna en það er nú, þegar hann hjelt þessu fram. Annars munu deildarmenn sýna við atkvæðagreiðsluna, hvað þeim finst rjettlátt, og er það von mín, að það frv. verði samþykt, sem yrði landsmönnum og landssjóði til mestra heilla.

Björn Stefánsson Jeg mun verða því meðmæltur, að öll þessi frv. fái að ganga til 2. umr., og þó get jeg engu þeirra fylgt óbreyttu til hlítar. Fyrst skal jeg nefna frv. hv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Það finst mjer afaróaðgengilegt, að landssjóður greiði alt að helmingi þeirrar verðhækkunar, sem orðið hefir af völdum stríðsins. Jeg hygg, að reikningar manna um það, hve mikið þeir hafa brúkað af allri nauðsynjavöru síðan stríðið hófst, sjeu ekki í svo góðu lagi eða vel geymdir, að þeir megi teljast öruggur grundvöllur til að byggja dýrtíðaruppbót á.  (J. B.: Misskilningur)  . Eftir frv. er ekki ætlast til, að greidd sje verðhækkun á allri nauðsynjavöru. Ýmsum vörutegundum er slept. Jeg skal t. d. nefna sykur. Hefir minni hluta nefndarinnar líklega þótt óviðfeldið að telja sykurinn með, úr því að búið var að fella frv. um lækkun á sykurtollinum. Enda hefði það verið eðlilegasta aðferðin til að greiða nokkurn hluta verðhækkunar á sykri, að lækka tollinn. Þá tel jeg það ófært í frv. meiri hlutans, að lán, sem veitt verði einstökum mönnum vegna dýrtíðarinnar, skuli teljast sveitarstyrkur, ef þau eru ekki endurgreidd að fullu innan 10 ára. Jeg býst við að margur maðurinn, sem nú þarf á dýrtíðarstyrk að halda, geti verið orðinn heilsubilaður eftir 10 ár. Hins vegar er það alkunna, að margir fátækari manna, sem eru þó duglegir og atorkusamir, vinna sjer sjaldnast svo mikið inn, að það geri meira en hrökkva til brýnustu nauðsynja. Það er ekkert að lasta þá, þótt þeir þyrftu styrks nú á þessum voðatímum, en væri aftur mjög ómannúðlegt að svifta þá almennum mannrjettindum 1927, þótt þeir hafi notið styrks 1917, þar sem svona alveg sjerstaklega stendur á. Í 1. gr. meiri hluta frumvarpsins er talað um lán, en renta hvergi nefnd á nafn. Líklega ætlast hv. meiri hluti til, að engin renta sje greidd af þessum lánum, en það þyrfti helst að taka það fram í sjálfu frv. Heppilegra væri líka að setja eitthvert hámark um þau lán, sem sveitarstjórnum er heimilað að taka úr landssjóði. Mætti miða hámarkið við eitthvert krónutal á hvert nef. Það tel jeg alveg rjett, sem ætlast er til í frv. hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að dýrtíðarstyrkurinn sje ekki afturkræfur hjá lánþega. Hitt tel jeg óráðlegt að gefa sveitarstjórnum ótakmarkaðan ávísunarrjett á landssjóð, nema einhver kvöð væri sett á sveitarstjórnir um endurgreiðslu síðar meir, að einhverju eða öllu leyti, því að búast má við, að miklu fleiri myndu leita þessara lána en þeir, sem annars þægju sveitarstyrk. Sveitarstjórnir gætu einnig mjög mikið notað þetta til að hlífa sjer við styrkveitingum til þurfalinga sinna, og gætu jafnvel notað það til að koma fótum undir ýmsa hreppsbúa, sem erfitt eiga, á landssjóðs kostnað. Því tel jeg mjög varasamt að hafa þær ábyrgðarlausar. Hve mikið þetta myndi kosta landssjóð er ekki hægt að segja, en jeg hygg, að það færi mikið fram úr áætlunum hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Yfirleitt geðjast mjer best að frv. meiri hluta nefndarinnar, en er ekki ánægður með það, nema á því verði gerðar nokkrar breytingar.

Einar Arnórsson Jeg skal að eins snúa mjer að örfáum atriðum. Því hefir verið haldið fram, að dýrtíðarhjálp minni hlutans, að greiða nokkurn hluta verðhækkunar, muni langt frá því nægja öllum. Ef menn lesa frv., munu þeir sjá, að hún mun þó nægja mörgum. Verðhækkun er greidd af þeim vörum, sem mesta þýðingu hafa í öllum búskap, og það gengur jafnt yfir alla. En minni hlutinn hefir líka hugsað til þeirra, sem ekki nægir þessi hjálp. Hann ætlast líka til, að mönnum verði hjálpað með því að veita þeim vinnu. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) virtist líta svo á, að þetta væri sjerstakt fyrir meiri hlutann, en svo er ekki. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) var að tala um „að gefa fje úr landssjóði“ í sambandi við frv. hv.þm. Reykv. (J. B.). Það er öllum þessum frv. sameiginlegt, að þau fara fram á, að fje sje gefið úr landssjóði, og á það ekki síst heima um frv. hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.).  (Sv. Ó.: En ekki um frv. meiri hlutans)  . Jú, að nokkru leyti. Það hefir komið fram í umræðunum, að meiri hlutinn býst við, að eitthvað verði gefið eftir af lánunum, sem veitt verða. Eitt vildi jeg enn minnast á, sem borið hefir verið minni hlutanum á brýn, nefnilega það, að mörgum sje ætlaður styrkur ófyrirsynju eftir till. hans. Það er að vísu satt. En minni hlutinn taldi erfitt að skilja sauðina frá höfrunum, og tók því það ráð að láta jafnt ganga yfir alla. Það er hægur leikur að jafna þetta aftur, þegar lagt er á menn heima í hjeraði. Eins væri hægt að hækka tekjuskattinn. Með þessu móti mætti taka þann styrk af efnamönnunum aftur, sem þeir ófyrirsynju hafa notið. Þá hefir kent nokkurs misskilnings á einu atriði í tillögum minni hlutans hjá þeim hv. atvinnumálaráðherra og hv. 2 þm. S.-M. (B. St.). Hann sagði, að erfitt mundi að færa nokkrar sönnur á það, hve mikið hver um sig hefði fengið af þessum vörum síðan stríðið hófst. Þessa þarf ekki með, því að minni hluti bjargráðanefndar leggur alls ekki til, að þetta ákvæði sje látið verka aftur fyrir sig. Það krefst þess enginn, að hv. 2. þm. S. M. (B. St.) fari að gera grein fyrir, hve mörg rúgbrauð hann hefir etið síðan stríðið hófst, eða hve mörgum kg. af kolum hann hefir brent o. s. frv. Ef gert hefði verið ráð fyrir, að lögin ættu að verka aftur fyrir sig, þá var athugasemdin rjett, en fyrst að svo er ekki, þá er hún fálm út í loftið. -  (B. St.: Jeg gekk út frá, að lögin ættu að verka aftur fyrir sig)  . - Það er ekki venja, að lög sjeu látin verka aftur fyrir sig, og aldrei geta þau gert það nema það sje tekið fram í lögunum sjálfum. Að öðrum kosti er ekki hægt að gera ráð fyrir, að þau gildi nema fyrir ókominn tíma. Það eina, sem þarf að grafast fyrir í þessu efni, er það, hvaða verðlag hafi verið á þessum vörutegundum áður en stríðið byrjaði. Hitt skiftir engu, hve mikið hefir verið keypt af þessari vöru á tímabilinu frá því að stríðið byrjaði til þess er lög þessi ganga í gildi. Á þessum sama misskilningi virtist, eins og sagt var, einnig bóla hjá hæstv. atvinnumálaráðh. En honum er, að því er þetta snertir, einnig svarað með því, sem hjer er sagt, að lög gilda að eins fyrir ókominn tíma, nema sjerstaklega sje öðruvísi ákveðið í lögunum sjálfum. Jeg get ekki skilið, að nokkrir verulegir erfiðleikar þurfi að verða á því að komast að því, hvert verð var á vörum þessum um það bil sem stríðið hófst, sumarið 1914. Um það eru ábyggilegar skýrslur til. Þá hefir því verið haldið fram, að tillögur minni hluta nefndarinnar mundu verða nokkuð erfiðar í vöfum fyrir stjórnina. Jeg get ekki sjeð neina verulega ástæðu til að óttast það. Landsstjórnin getur sjálf sett verðið á þá vöru, sem er í hennar vörslum, og það er nú einmitt mikill hluti af þessum vörutegundum. Svo borgar hún mismuninn á sínu eigin verði og því, sem þeir verða að borga, er kaupa vöru sína hjá öðrum. Þetta get jeg ekki skilið, að sje svo erfitt. En ef frv. það, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) flytur, verður að lögum, þá get jeg vorkent stjórninni. Án þess að fara að öðru leyti út í þetta frv. get jeg sagt það, að ef verulega neyð bæri að dyrum, og reyndar hvort sem er, þá gætu þær orðið nokkuð margar styrkbeiðnirnar, sem landsstjórninni bærust, ef hún ætti að úthluta styrk hverjum einstökum eftir tillögum sveitar- og bæjarstjórna. Hjer úr Reykjavík veit jeg t. d., að beiðnirnar yrðu margar. Það mundi því ganga nokkuð seint að afgreiða þessar styrkbeiðnir, svo seint, að sumir gætu verið dánir úr hungri og harðrjetti áður en þeim bærist þessi styrkur. Þó að hugsunin í þessu frv. sje óneitanlega mjög falleg, þá býst jeg ekki við, að hægra yrði að framkvæma ákvarðanir þess heldur en tillögur minni hluta nefndarinnar. Jeg er viss um, að það yrði miklu erfiðara. Eftir minni reynslu um afgreiðslu mála, sem ganga verða gegnum 2 eða fleiri liði, veit jeg, að stundum getur þurft langan tíma til að afgreiða styrkbeiðnirnar, fyrst frá bæjar- eða sveitarstjórn og síðan frá stjórnarráðinu. Mismunurinn á tillögum meiri hluta nefndarinnar og minni hlutans er ekki eins mikill og meiri hlutinn lætur af. Minni hlutinn ætlast til, að stjórninni sje veitt heimild til að greiða ákveðinn hluta af verðhækkun allra nauðsynlegustu vörutegundanna, en það vill meiri hlutinn ekki. Um það hefir verið talað, hve mikilli upphæð þessi uppbót mundi nema. Hægt er að sýna fram á það nokkuð ábyggilega, enda var búið að reikna það nákvæmlega út, og jeg skil ekki, hvernig á því stendur, að sá sundurliðaði útreikningur, sem minni hluti nefndarinnar hafði í höndum, hefir ekki verið tekinn með í greinargerðina. Það er alveg rjett, sem hv.frsm. (B. J.) hefir um það sagt, að það var alt saman sundurliðað og nákvæmlega reiknað út, og útreikningarnir bygðir á skýrslum um innflutning á þessum vörutegundum síðustu árin. Jeg vil svo ekki teygja þessar umræður meir. Eftir undirtektunum að dæma býst jeg við, að tillögur meiri hlutans nái fram að ganga. Við minni hluta menn kippum okkur ekki upp við það. Við erum farnir að venjast því að bíða ósigur í þessum dýrtíðarmálum. En tillögur okkar eru ekki verri fyrir það, því að það vita allir menn, að það eru ekki altaf bestu tillögurnar, sem best ganga í fjöldann.

Jörundur Brynjólfsson Það er nú búið að ræða þetta mál svo mikið, að ekki er ástæða til að dvelja lengi við einstök atriði. Þegar jeg hreyfði þessu máli hjer í deildinni fyrst og bar fram frv. mitt, þá færði jeg það aðallega sem ástæðu, að útlit væri fyrir, að margir menn ættu svo bágt, að þeir mundu alls ekki geta bjargast af í nánustu framtíð, nema eitthvað væri gert til að ljetta á þeim ófriðarbyrðina. Síðan hefir útlitið mikið breyst til hins verra. Útlitið um atvinnu á komandi vetri er afar ískyggilegt fyrir þá, sem enga framleiðslu hafa, og enn fremur hefir atvinnan brugðist fjölda fólks í sumar, að minsta kosti öllum þeim, sem stunda síldarvinnu. Í vetur verður því að hjálpa, ef hjá vandræðum á að komast. Þeir, sem síldarvinnu stunda, koma heim með tvær hendur tómar, eða jafnvel skuldugir eftir sumarið, svo að geta má nærri, hver afkoman verður hjá þeim í vetur, einkum hjá þeim, sem hafa fjölskyldu fyrir að sjá. Áreiðanlega verður mjög lítið um atvinnu í vetur, nema hvað landssjóður kann að gera til að veita mönnum vinnu. Botnvörpungunum verður að öllum líkindum ekki haldið úti, svo að neinu nemi. Að minsta kosti er óvarlegt að treysta því. Margir hafa haft atvinnu við þá á undanförnum vetrum, bæði á skipunum sjálfum og eins við afla þeirra í landi. Í vetur má gera ráð fyrir, að vinna við fisk og sjávarútveg verði mjög lítil, því að vjelbátar og róðrarbátar geta aldrei bætt upp það tjón, sem stafar af því, að botnvörpungarnir hætta. Þá kem jeg að þeim leiðum, sem menn hafa hugsað sjer til þess að afstýra vandræðunum. Frumvörpin, sem fram eru komin, eru 3, og miða öll að sama marki, þótt þau greini á um leiðirnar. Auðvitað aðhyllist jeg helst tillögur okkar minni hluta bjargráðan. Þó tel jeg frv. hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) ganga í sömu átt og allnærri þeim hugsunum, sem fyrir mjer hafa vakað í þessu máli. Það er að eins fyrirkomulagsatriði, sem okkur ber á milli, og jeg er hræddur um, að erfitt verði að framfylgja frv. hans. En jeg er honum þakklátur fyrir að hafa komið með þetta frv., því að með því hefir hann sýnt, að hann hefir opin augu fyrir því, hve útlitið er ískyggilegt og að nauðsyn sje að gera eitthvað til bjargar. Um frv. hans ætla jeg svo ekki að fjölyrða frekar. - Meiri hluti bjargráðanefndar vill ráða bót á vandræðunum með tillögum sínum, en jeg er þess fullviss, að þeim tilgangi nær hann ekki með þessu frv. Í áliti meiri hlutans stendur, að þeir vilji ráða bót á vandræðunum með því að veita mönnum atvinnu. Það viljum við líka, eins og álit okkar ber með sjer. Meiri hlutinn telur þetta samt ekki nægilegt. Hann gerir ráð fyrir að veita lán til framfærslu þeim, sem ekki geti komist af án þess. Því sama gerum við ráð fyrir. En það skilur á milli meiri hlutans og minni hlutans, að meiri hlutinn vill láta skoða þessi lán sem sveitarlán, ef þau eru ekki greidd á 10 árum eftir að stríðinu lýkur, en minni hlutinn vill jafnvel láta þau falla niður, ef þörf gerist. Þetta ákvæði meiri hlutans gerir það að verkum, að lánin verða minna notuð. Þeir gera ekki ráð fyrir, að frelsisþrá þeirra manna, sem á styrk þurfa að halda, sje mikil. En jeg er þess fullviss, að margur, sem á láni þyrfti að halda, mundi stórkvelja sig áður en hann tæki lán með þessum skilyrðum. Þá þykir mjer meiri hlutinn gera fullmikið úr því, að menn geti bjargast á sinni eigin atvinnu. Þótt atvinna fáist, þá er kaupgjaldið ekki nógu hátt til að fleyta fram lífinu, eins og nú er ástatt. En að gera ráð fyrir hærra kaupi er fásinna. Einstakir atvinnuveitendur munu alls ekki hækka kaupgjald. Það er vitanlegt, að margir vinnuveitendur láta nú vinna sjer til skaða, og ef hækka ætti kaupið eins og þyrfti, þá mundu þeir alveg hætta að láta vinna, og ekki batnaði ástandið við það. Með tilliti til þessa sneið minni hlutinn tillögur sínar. Jeg játa það, að jeg hefði kosið, að lengra hefði verið haldið í þá átt, að landssjóður bæti mönnum upp verðhækkun á nauðsynjavörum, heldur en minni hluti bjargráðanefndar leggur til, en jeg sá, að jeg mætti til að gefa þetta eftir, ef jeg ætti að gera mjer vonir um að koma nokkru í gegn, því að jeg vissi nokkuð um hug sumra deildarmanna í þessu efni. Jeg held, að hv.frsm. meiri hl. (Þorst. J.) hafi yfirleitt gert fullmikið úr því, að menn gætu bjargað sjer sjálfir. Það, sem hann tók fram um aukna framleiðslu, verður ekki til bjargar neinum á komandi vetri. Menn lifa ekki á þeim kartöflum í vetur, sem þeir ætla að setja niður næsta vor. Allar slíkar ráðstafanir eru náttúrlega góðar, en þær eru fyrir seinni tímann. Við tölum um tímann, sem er fyrir höndum og um bjargráð, sem ekki þola bið. Málinu er þannig varið, að ekki er gott að gera tillögur fyrirfram. Hægast væri að ráða bót á vandræðunum jafnóðum og að þrengir. En þingið á að eins stutta setu fyrir höndum, og það verður að gera einhverjar ráðstafanir til hjálpar, þar sem ástandið er eins og það er, og útlit fyrir, að það versni. Jeg vil að lokum minna meiri hlutann og þá, sem honum fylgja, sem vilja reiða sig á að alt farnist vel, á það, að þeir bera ábyrgðina á því, hvernig fólkinu reiðir af, ef lítið verður gert til hjálpar.

Frsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Það hittist illa á, að allir, sem nú tala í röð, skuli vera öðrum megin. Enginn meiri hluta maður hefir nú vaðið fram á vígvöllinn til þess að sýna, hvað rjett sje í þeim ágreiningsmálum, sem nú er rætt um. Þeir tveir háttv.þm., sem á undan mjer hafa talað, hafa hrakið alt, sem meiri hlutinn hefir haft á borð að bera. Reyndar hefir ekkert þurft að hrekja því að af hálfu meiri hl. hefir þetta ekki verið annað en þeim líkur Pílatatusar-handaþvottur, sem ekki er orðum að eyðandi. Jeg stóð að eins upp til þess að benda mönnum á það, áður en til atkvæða er gengið, hverjir það eru, sem bera ábyrgðina á gerðum þingsins í þessu máli. Það eru hvorki embættismenn nje Reykvíkingar, heldur nær eingöngu bændur. Þeir hafa stundum verið með bríxl á hendur okkur um það, að við vildum ekkert gera til þjóðþrifa. Nú eru það þeir sjálfir, sem ekki vilja að neitt sje gert, og ábyrgðin hvílir því á þeim, meiri hluta bjargráðanefndar, og þeim, sem fylgja þeim að máli.

Gísli Sveinsson Það hefir komið fram, að í öllum þeim leiðum til bjargráða, sem nefndar hafa verið, geti verið um „gjöf“ að ræða frá landssjóði. Það, sem athuga þarf, er það, hvernig gjöfin komi best að haldi. Það hefir verið játað, að þótt sú leið verði ekki farin, sem jeg bendi á, heldur önnur hvor hinna, þá geti að því rekið að styrkja verði einstöku menn. Talað hefir verið um það, að það taki langan tíma að afgreiða hjálpina eftir sumum tillögunum. En það hlýtur altaf að taka langan tíma eins þótt farið sje eftir þeim tillögum, sem lengst ganga. Eftir tillögum minni hluta bjargráðanefndar kemur hjálpin misjafnt niður og mundi að miklu leyti lenda hjá þeim, sem síður verðskulda hjálp eða þurfa á henni að halda. Jeg tel ókleift að ná aftur með skatti því, sem menn fengju óverðskuldað, við það að landssjóður greiddi verðhækkunina. Það vita allir, að ekki þykir auðhlaupið að því, að ná rjettlátum skatti af venjulegum tekjum, því að tekjur aukast ekki altaf á sama hátt og framleiðslan, og ólíklegt er hins vegar, að allir kæmust upp á það að telja sparnað þann, sem þeir hefðu af verðhækkunargreiðslu landssjóðs, með tekjum sínum. Alt kapp verður að leggja á það að geta komið þar til hjálpar, sem þörfin er fyrir, og annarsstaðar ekki, því að allir hljóta að verða sammála um það, að allir verði að bjarga sjer sjálfir, sem eitthvað geta. Háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) þarf jeg ekki að svara viðvíkjandi ummælum hans út af fyrri ræðu minni. Hann fór þar með rangt mál, eins og jeg reyndar gat búist við af honum. Annars finst mjer ekki sem best samræmi í því hjá honum, er hann treystir ekki sveitarstjórnunum til að gefa landsstjórninni vottorð um, hverjir sjeu styrkþurfar, en ætlast þó til, eins og meiri hluti bjargráðanefndar fer fram á, að sveitarstjórnirnar hafi alla dýrtíðarhjálp í höndum. Mjer er ekki ljóst, hvernig slíkt getur komið heim og saman.

Frsm. (Jón Jónsson) Jeg tek hjer með frv. aftur.

Forseti: Samkvæmt þessu er þá frv. tekið aftur, og er úr sögunni, ef enginn tekur það upp. Enginn varð til þess að taka frv. upp. Frv. því tekið aftur.

Frsm. (Jón Jónsson) Eftir samkomulagi við hv.flm. (S. S.) er frv. hjer með tekið aftur.

Forseti: Samkvæmt þessu er þá frv. tekið aftur, ef enginn tekur það upp. Enginn gerðist til að taka frv. upp. Frv. því tekið aftur.

Sveinn Ólafsson Sumt af því, sem jeg hafði ætlað að nefna, hefir verið tekið fram af hæstv. atvinnumálaráðherra, og sumt af hv. 2. þm. S.-M. (B. St.). Eitthvað er að athuga við öll þessi frv., en það er misjafnlega mikið. Öll stefna þau að sama marki, þótt leiðirnar, sem þau vísa á, sjeu þrjár. Sú fyrsta er, að nokkur hluti verðhækkunar á nauðsynjavörum sje greiddur úr landssjóði. Önnur, að mönnum sje veittur óafturkræfur dýrtíðarstyrkur. Og þriðja, að mönnum sje veitt fje að láni með vægum kjörum. Af þessum þremur aðferðum finst mjer sú síðastnefnda nálgast mest að vera nothæf. Fyrsta aðferðin hefir tvo stóra galla. Fyrst og fremst eru engar líkur til, að það nægi, þótt greiddur væri einhver hluti verðhækkunarinnar, því að gera verður ráð fyrir því, að ýmsir geti ekki einu sinni greitt lágmarksverðið, og yrði þá að grípa til annara ráða. Í öðru lagi myndi þessi uppbót lenda að töluverðu leyti hjá þeim, sem engrar uppbótar þurfa með. Fjöldi manns myndi fá dýrtíðarstyrk allsendis ófyrirsynju. Önnur aðferðin, að veita óafturkræfan styrk þeim sem þyrftu, gæti í fljótu bragði virst bæta úr þörfunum. En hún yrði afskaplega örðug í framkvæmdinni. Það yrði freisting fyrir sveitarstjórnir að mæla með mönnum, sem ekki hefðu brýna þörf. Aðhaldið er ekkert eftir frumvarpinu. Jeg þykist því mega fullyrða, að slíkur styrkur yrði mjög misbrúkaður, og að þetta reyndist glæfraleið. Síðasta aðferðin, að veita sveitarstjórnum lán, sem þær veiti aftur einstökum mönnum, án kvaða um rjettindamissi, hefir kosti beggja hinna aðferðanna og ýmsa fleiri umfram. Líka gerir hún ráð fyrir óbeinum styrk, það er að segja atvinnuveitingu. Það er einhver hin besta hjálp, sem hægt er að veita, að hjálpa mönnum til að hjálpa sjer sjálfir, og við þá hjálp skapast heilbrigður metnaður. Þar sem ætlast er til að skuldirnar verði afturkræfar, munu menn fara varlegar í að stofna til þeirra en ella. Jeg hygg því, að þessi tillaga yrði í reyndinni sú þjálasta og sú sem nær best tilganginum. Jeg skal ekkert segja um, hve mikil þessi upphæð yrði eða lánveiting. Um það getur enginn sagt að svo komnu. Það er allsendis óvíst, hve nær stríðið endar. En því gæti jeg trúað, að hún yrði snögt um meiri en hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hjelt. Jeg hallast ákveðið að frv. meiri hlutans, en geri þó ráð fyrir, að það verði lagað í ýmsum atriðum áður en það verður afgreitt.