Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg gat þess við 2. umr., að brtt. um það, hve nær lög þessi skyldu öðlast gildi, mundi koma fram við 3. umr. Þessi brtt. er á þgskj. 153, og samkvæmt henni ganga lögin í gildi 1. jan. næstkomandi. Er auðsætt, að það verður að vera ákveðið svo, því að lögin um hækkun burðargjalds gilda til ársloka 1919. Vona jeg því, að hv deild hafi ekkert að athuga við till. þessa.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Mjer þykir hlýða að láta þessari till. okkar til þingsál. fylgja nokkur orð. Það hefir mikið verið um það rætt, hve mikið afl við ættum fólgið í fallvötnum okkar. Menn hafa gert sjer glæsilegar vonir um þau þægindi og það hagræði, sem þau gætu veitt landsmönnum, þegar þau væru komin í notkun. Margir hafa spáð því, að í þessum vötnum lægi framtíð Íslands. Menn hafa ekki að eins ætlað, að þau mundu breyta öllum híbýlaháttum vorum, heldur mundu þau og gerbreyta öllum atvinnuvegum og fyrirtækjum hjer á landi. Og flestir hafa álitið, að þessi breyting yrði til bóta. Sumir efast um gæfuna, sem af þessu leiddi fyrir heildina. Þeir líta svo á, að alt sje undir því komið, hverjir beisli fossana, og hvernig það afl, sem úr þeim fæst, sje notað. Það sem aðallega hefir vakað fyrir almenningi viðvíkjandi virkjun fossanna, eru þau algengu þægindi, svo sem rafmagn til ljósa og hitunar, smáiðnaðar og þess háttar. Alþýða manna hefir síður gert sjer grein fyrir, hver áhrif það hefði, ef farið væri að reka hjer stóriðnað. Hver sem í það rjeðist, hver sem beislaði fossana í stærri stíl, þá er það víst, að það hefði mikil áhrif á allan lifnaðarhátt manna, og sumt yrði óneitanlega til bóta. Jeg fyrir mitt leyti er ekki í efa um það, að þetta getur því aðeins orðið til bóta, að landið sjálft taki starfræksluna í sínar hendur. Eins og drepið hefir verið á, þá eru allar helstu orkulindir landsins í höndum útlendinga. Það getur þess vegna ekki verið að ræða um, að landið taki að sjer að starfrækja þetta afl, nema að það taki í sínar hendur eitthvað af þeim stórám eða vatnsföllum, sem nú eru í annara höndum. Þetta verður landið að gera, hvaða skilningur sem ofan á kann að verða um það, hver eigi vatnið í raun og veru. Þegar það kemur til álita, hvar landið eigi að leita fyrir sjer, þá er á margt að líta. Það verður að líta á vatnsaflið sjálft, hvað mikið það er, og hve auðvelt er að nota það. Það verður að líta á afstöðu þess til þeirra staða, sem helst þyrftu á þessu afli að halda, líta á umhverfið og flutningsmöguleika, ræktunarskilyrði landsins til búnaðar og annað þess háttar. Þetta hygg jeg að mönnum verði fyrst til að líta á. Eins og menn vita, þá er þannig ástatt um það vatn (Sogið), sem hjer er um að ræða. Það er hagkvæmast frá því sjónarmiði, sem jeg lýsti áðan. Allir, sem eitthvað þekkja þar til, eru sammála um það, að varla geti ákjósanlegri stað hjer á landi. Það liggur tillölulega nærri Reykjavík, en þar yrði þörfin fyrir rafmagnið mest. Því er þannig í sveit komið, að það liggur í einhverju best búnaðarhjeraði landsins og nærri besta markaðinum fyrir innlendar afurðir. Umhverfið er lítt ræktað, en getur borið margfalt meira en nú er. Auk þess eru nú í undirbúningi búnaðarframkvæmdir, sem margfalda framleiðslumagn þessara hjeraða, þar sem eru vatnaveitingarnar. Slík aðstaða hlýtur að gera mikið og ráða mestu um virkjun vatnsaflsins. Flutningar yrðu ekki ýkjaörðugir, því það liggur nærri Reykjavík. Þar hefir það líka aðalmarkað sinn fyrir rafmagnið, og í kauptúnunum austan fjalls, sem líka mundu mikið nota það. Af þessu er það auðsætt, að landið verður að ná tangarhaldi á þessu vatnsfalli, og það eru fleiri en jeg, sem vænta þess, að svo verði. Jeg vona, að flestir hv. þingdeildarmenn geti verið mjer sammála um þetta, geti orðið sammála um það, að landið þarf nú þegar að gera ráðstafanir til að ná Sogsfossunum á sitt vald. Í þessu sambandi ætla jeg, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp örstutta greinargerð frá rafmagnsnefnd, sem bæjarstjórn Reykjavíkur skipaði til að íhuga þetta mál 1917. Greinargerðin hljóðar þannig: „Rannsókn F. I. virðist hafa leitt það í ljós, sem og mátti vænta, að Elliðaárnar hafa ekki nóg framtíðarafl handa Reykjavík. Jafnvel þó renslisjöfnun, stíflun og stöðvabyggingu við Elliðaárnar sje hagað svo, að smám saman megi auka aflið alt upp í 4800 hestöfl, þá er fyrirsjáanlegt, að sá tími kemur, að sú hestaflatala nægir ekki. Nú er ekkert vatnsfall til vestan Mosfellsheiðar og Hellisheiðar, sem hefir svo mikið afl, að slægur sje í því til viðbótar við afl Elliðaánna. Næsta vatnsfallið, sem komið getur til greina, er Sogið. Enda er það líka hentugasta vatnsfallið, sem völ er á til rafmagnsframleiðslu handa Reykjavík, þegar sá tími kemur, að efni og ástæður leyfa byggingu nægilega stórrar rafmagnsstöðvar til matreiðslu og hitunar. En eins og nú er ástatt, er engin trygging fyrir því, að Sogið verði laust eða fáanlegt í þessu skyni, þegar kraftar Reykjavíkur leyfa, að slík stöð verði reist. Þetta virðist oss þó nauðsynlegt að tryggja, og að því miðar tillaga II.“ Þessi tillaga II, sem jeg ætla líka að lesa upp, með leyfi forseta, hljóðar þannig: „Að bæjarstjórnin fari þess á leit við landsstjórnina, að með lögum verði heimilað að taka vatnsaflið í Soginu eignarnámi handa Reykjavíkurkaupstað, eða til vara, að vatnsaflið í Soginu verði tekið eignarnámi handa landsstjórninni, en Reykjavíkurkaupstað trygður kauprjettur án framfærslu að svo miklu af vatnsaflinu, sem kaupstaðurinn vill nota“. Þessi ályktun var lögð fram á fundi í bæjarstjórn Reykjavíkur 27. febr. 1917 og var þá til umræðu. En eins og kunnugt er, þá ákvað bæjarstjórnin í fyrra sumar að byggja stöð til bráðabirgða við Elliðaárnar. Það, sem rjeð mestu um, að sú samþykt var gerð, var hið hörmulega ástand í heiminum. Eldsneyti og ljósmeti var í afarverði, og miklar horfur á, að skortur yrði á því; í það minsta gat enginn sagt um það, hvort nægilegt yrði til af því. Alt útlit var fyrir, að hinn mesti atvinnuskortur yrði í bænum, og var ætlast til, að vinnan við að byggja þessa stöð bætti úr atvinnuleysinu. Þá voru og gefnar góðar vonir, af verkfræðingunum, sem rannsakað höfðu þetta mál, að vel vinnandi væri að fá trygga og aflmikla stöð við Elliðaárnar. Enginn gat þá sagt um, hve stríðið stæði lengi, og það var sem rjeð, að þessi samþykt var gerð; ella mundi það ekki hafa orðið. Hið ískyggilega ástand rjeð beinlínis, að samþykt var að byggja þessa stöð. Og nú þegar átti að fara að framkvæma þetta verk, þá hefir sitthvað komið í ljós, sem bendir á, að áætlanir þær, sem gerðar hafa verið um þetta verk, standast hvergi nærri, og menn fjarlægjast það meir og meir, eftir því sem lengur líður, að byggja þessa stöð. Öllum var það ljóst, enda sjest það skýrt á þeirri greinargerð, sem jeg las upp, að þessi stöð gat ekki orðið til annars en að bæta úr brýnustu þörfinni í svip. Eins og vitanlegt er, þá var að eins þörf Reykjavíkur höfð fyrir augum, enda ekki að vita, hve nær landið rjeðist í slíka virkjun. En ef landið ræðst í að virkja nokkurt vatnsafl, þá getur enginn vafi leikið á því, og um það virðast allir sammála, að Sogið er eini staðurinn, sem komið getur til greina fyrst um sinn. Þar hlyti fyrsta stöðin að verða reist. Og ætti Reykjavíkurbær að byggja sjer framtíðarstöð, þá er enginn staður eins vel til þess fallinn og Sogið. Að þeirri niðurstöðu komst nefndin (1917), sem falið var að rannsaka málið ítarlega, og er það engin furða. Jeg hefi líka bent á áðan, hvers vegna þessi staður er best til virkjunar fallinn. Þegar þetta alt er tekið með, þá má það ekki dragast lengur, að landið nái ótvíræðum umráðarjetti og notarjetti yfir þessu vatnsfalli. Og þá auðvitað fyrir sjálft sig, en ekki í því skyni, að eftirláta þann rjett eða þau rjettindi neinum, hvorki Reykjavíkurbæ nje öðrum. En Reykjavík mundi nú samt með því gerður hinn mesti greiði, svo hún hætti við að byggja stöðina við Elliðaárnar. Þá kem jeg að hinu atriðinu, hvort landinu muni vera þetta kleift. Jeg get því miður ekki gefið þær upplýsingar, sem æskilegar væru. Þó hefi jeg nokkuð reynt að kynna mjer málið. Jeg hefi grenslast eftir því, hvað vötn hafa verið seld með afli og rjettindum til notkunar á landi eftir þörfum til notkunar vatnsaflinu. Niðurstaðan hefir orðið sú, að vanalega er hestaflið selt fyrir svona um 30–60 aura. Það er nokkuð mismunandi. Eftir því ætti Sogið að kosta um 50 þús. kr. Það kann að vera, að það mundi ekki vera selt fyrir það verð. Það yrði má ske dýrara. En það ætti ekki að vera frágangssök, þó að það yrði eitthvað dýrara. Það borgaði sig þó áreiðanlega að taka það. Jeg hefi hvað eftir annað bent á, hvað vel því er í sveit komið og hvað það þess vegna er mikils virði. Hestaflið í Soginu er verðmætara en í nokkru öðru vatnsfalli, vegna þess að þar er hægast að nota það. Auk þess get jeg nefnt eitt enn, sem gerir Sogið verðmætara, og það er Þingvallavatn. Vegna þess er ekki hlaup eða þurð í Soginu; vatnið sjer um, að aflið og vatnsmagnið sje nokkurn veginn jafnt alt árið í kring. Það er vatnsgeymir fyrir Sogið, gerður af náttúrunnar völdum. Þá er að athuga, hvað það mundi kosta að virkja Sogið. Þar er ómögulegt að segja neitt ábyggilegt. Alt er á hverfanda hveli í því efni. Jeg get að eins skýrt hjer frá lauslegri áætlun um kostnaðinn, og hún er um bæði tilfellin, bæði það, hvort virkja á 40 þús. eða 60 þús. hestöfl. Þessi áætlun er frá verkfræðingnum Guðm. Hlíðdal og er látin í tje rafmagnsnefndinni, sem bæjarstjórn Reykjavíkur skipaði í málið. Þessi áætlun er bygð á rannsókn fyrir fossafjelagið Ísland, og er gert ráð fyrir, að fá megi 44 þús. hestöfl fyrir 3,214 þús. kr. Þá var viðhalds- og rekstrarkostnaður 327,220 kr. Með hærri stíflu var áætlað, að fá mætti 61 þús. hestöfl, og þau kostuðu 5,547 þús. kr., en viðhald og rekstrarkostnaður yrði 527,940 kr. í þessari áætlun var ekki talinn með kostnaður við vega- og járnbrautalagningu, en Hlíðdal bjóst við, að hann mundi verða 920 þús. kr. Þess ber enn að geta, að alt efni og vjelar eru miklu dýrari nú en þegar áætlunin var gerð. Jeg vænti þess, að hv. deild taki málinu vel og sjái, að hjer er um almenningsheill að ræða. Jeg er á sömu skoðun og þeir hv.þm. Dala. (B. J.) og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að ekki sje æskilegt að fá erlent auðmagn inn í landið til stóriðju. Jeg er ekki eins hrifinn af því gulli og þeim grænu skógum, sem sumir álíta að því fylgi. Jeg get ekki haldið annað en að það verði hjer sem annarsstaðar, að þeir, sem flytja fjeð inn, skoði sig ávalt sem útlendinga og hugsi að eins um að græða eins mikið fje og þeim er unt. Því fje veita þeir svo inn í sitt eigið land. Gróði okkar yrði þá lítill, og erfitt yrði að afstýra þeim illu afleiðingum, sem stóriðja og innflutningur erlends verkafólks hlyti að hafa í för með sjer. Að endingu vil jeg vona, að deildin taki málinu vel, og jeg vænti stuðnings hennar til að hrinda því áfram. Jeg ætla að leyfa mjer að leggja til, að málinu verði vísað til fossanefndarinnar að lokinni umræðunni, og vænti þess, að hún breyti því og fari með það eftir því, sem hún álítur heppilegast. Jeg álít, að það sje óþarfi að brýna fyrir mönnum að athuga málið vel; jeg býst við, að það sje mikilvægt í augum allra deildarmanna, eins og það er mikilvægt í mínum augum.

Bjarni Jónsson Það er ekkert nýtt, ekki nein mikilsverð uppgötvun, sem hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hefir gert, að sjá Sogið, eins og helst er á honum að heyra. Á þingi 1917 bar jeg fram frv. þess efnis, að landið keypti vatnsafl. Jeg áleit þá, eins og aðrir, að landið þyrfti að kaupa það. Jeg man ekki, hvort jeg tók það fram í frv. eða í umræðunum, að jeg áliti Sogið best til þess fallið. Það væri ódýrast og því best í sveit komið. Svo gleymdi hv., þm. (J. B.) að geta þess, að meiri hluti fossanefndarinnar hefir sent stjórninni frv. þess efnis að rannsaka, hvað kostaði að virkja Sogið, og má því nærri geta, að hann hefir sjeð Sogið og athugað, hvernig það væri til slíks fallið. Frá því að jeg hafði fyrst ástæðu til að láta í ljós skoðun mína á þessu máli, hefi jeg haldið því fram, að best væri, að landið virkjaði sjálft Sogið. Þetta hefir alt frá upphafi, frá því fyrst var farið að hreyfa þessum fossamálum, verið mín skoðun, og jeg hefi ekkert farið í launkofa með hana. Jeg hafði sem sje sjeð kosti Sogsins fyrir löngu, eins og reyndar allir hafa sjeð þá. Það er þess vegna dálítið skrítið, þegar hv.þm. (J. B.) heldur hjer langa ræðu og lýsir þessum kostum með miklum fjálgleik, eins og enginn hefði fyr orðið var við það. Það skaðar að vísu aldrei að brýna þetta fyrir mönnum, en þá er hægt að gera það með örfáum orðum. Það er ótvírætt nálægðin, umhverfið, sem skipa Sogsfossunum fremst. Það hefir minna að segja, hvort það eru beitarlönd og búskapar eða ekki. Iðjuverið þarf ekki að vera nálægt orkuverinu og mundi ekki verða. Það yrði hjer í Reykjavík aðallega og við hafnir. Búskapurinn verður þess vegna að eins kostur, þegar litið er á það, að þeir, sem vinna að því að koma orkuverinu upp, geta fengið þar ódýrt smjör og mjólk og aðrar búsafurðir. En þó að það sje gott, þá getur slíkt aldrei orðið neinn aðalkostur. Um þetta þarf ekki að deila. Það var auk þessa eitt, sem hv.flm. (J. B.) talaði um og gaf upplýsingar viðvíkjandi, hversu mikið mundi kosta að taka eignarnámi vatnsaflið í Soginu, og útbygging þess. Jeg sje nú af þessu, að hann mun ætla sjer að fá viðurkenningu þingsins með því á eignarrjetti ávatnsorku alment. Því að svo framarlega sem landið sjálft ætti vatnsorkuna, þá þyrfti ekkert eignarnám til, og ekki heldur, ef hún væri einskis eign. Það er ekki nema því að eins, að hún sje í höndum einstaklinga. Hv. 1. þm. Reykv. sagði í áætlun sinni, að kostnaður við að taka vatnsaflið í Soginu eignarnámi mundi svara nærri 50 þús. kr. Jeg skal ekkert um það segja, hversu rjett þetta er reiknað, og hvort það er miðað við meðalverð á hestaflinu. En hitt veit jeg, að vatnsaflið hefir hingað til oft verið selt ódýrt hjer á landi. Það hækkaði ekki í verði fyr en fjelagið „Sleipnir“ tók að kaupa Hvítá. Þeir sem að því stóðu, buðu betri borgun en menn höfðu gert áður, og áður lögðu menn sig betur í framkróka til að tæla þessar eignir út úr mönnum fyrir tiltölulega lítið verð. Þetta er nú í sjálfu sjer ekki svo mikilvægt. En jeg vildi benda á það, því til sönnunar, er jeg sagði áðan, að eignarrjettarspursmálið er í raun og veru aukaatriði, þegar um kostnaðinn er að ræða. Kostnaðurinn við að reisa orkuvirki þau, sem hjer er átt við, mundi verða alt að 10 milj. króna, og orkuveita til annara staða sennilega 5 milj. króna. Samtals yrði þá kostnaðurinn nálægt 15 milj. kr. Af þessu má sjá, að þó svo þyrfti að kaupa eignarrjettinn fyrir 50 þús. kr., þá er sú upphæð svo hverfandi lítil, saman borið við annan kostnað, að hún verður aldrei annað en aukaatriði, alveg frá sjeð því hvort rjetturinn er einstakra eign eða ekki. Hitt er aftur á móti meira um vert, að fá ótvíræðan umráðarjettinn, með tilliti til útlendinga, er kynnu að ásælast hann. Nú er svo komið um flest vatnsföll hjer á landi, að það skiftir litlu máli fyrir þjóðarhag okkar Íslendinga, hvort komist verður að þeirri niðurstöðu, að vatnið sje eign einstakra manna eða ekki, því menn hafa verið svo bráðlátir, að allir eru búnir að selja, sem hafa getað. Mjer þætti vænt um, ef hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) vildi gefa mjer upplýsingar um, hvort það væri ásetningur hans og hinna flutningsmannanna að fá með þessu viðurkenningu þingsins fyrir einstaklingsrjetti yfir vatni. Það stendur í fyrirsögn tillögunnar: „lögnám landinu til handa á umráðum og notarjetti vatnorku allrar í Sogi“. Þetta orðalag get jeg ekki felt mig við, samkvæmt því, er jeg áður hefi sagt. Jeg hefði ekki furðað mig á, þó staðið hefði um lögnám á landsnyt, áveiturjetti eða veiðirjetti, eða öðru, sem mönnum ótvírætt er gefinn rjettur yfir. En alt öðru máli er að gegna um vatnorku. Einmitt um hana stendur deilan milli meiri og minni hluta fossanefndarinnar, hvort heimilt sje að notfæra sjer hana eftir vild, eins og til dæmis veiðirjett eða annað, er jeg nefndi áðan. Jeg vil geta þess í þessu sambandi, að það er heimilað í einum lögum að nýta vatnsorku. Það er í námulögunum frá 1907. Samkvæmt þeim hefir námueigandi heimild til að nota vatnsaflið í þarfir rekstrar á námunni. Eftir því að dæma lítur út fyrir, að þá hafi ekki vatnsaflið verið álitið einstaklingseign. Mjer þætti fróðlegt að fá að vita hjá hv. flutningsmönnum, hvort þeir hafi orðað till. sína á þessa leið af ásettu ráði, til að skera úr um þetta vafaatriði. Sje það ekki meining þeirra, finst mjer orðalagið ónákvæmt; það mætti t. d. orða það svo, að landið „taki í sínar hendur“ o. s. frv. Annars finst mjer óþarft að gefa neinar reglur um aðferðina í þessu skyni. Ef stjórnin eða landið ætlaði að hagnýta sjer vatnorkuna, mundi hún auðvitað gera það eins og lög standa til.

Benedikt Sveinsson Vjer flm. þessarar tillögu höfðum ekki búist við því, að hún mundi valda miklum þrætum hjer í þingdeildinni. Töldum vjer henni víst örugt fylgi hvorstveggja hluta fossanefndarinnar, þar sem vjer vissum, að formælandi meiri hlutans vill engu útlendu fjelagi fá í hendur nokkurt fallvatn hjer til stóriðju, og í annan stað hefir minni hlutinn talið alveg sjálfsagt, að landið sjálft tæki vatnorku Sogsins í eigin þjónustu. Það er og bein tillaga eins af nefndarmönnum, hr. Guðm. Eggerz. Hv. fyrri þm. Reykv. (J. B.) tók fram helstu rök þess, hverja nauðsyn ber til, að landið tryggi sjer alla vatnorku í Soginu nú þegar, og vil jeg í fám orðum styðja og árjetta hans mál. Allir viðurkenna, að landið þurfi á allmiklu rafmagni að halda til ýmissa nytja, og hvergi jafnmiklu í einum stað sem í nánd við Reykjavík. Hitt er og jafnkunnugt, að hjer í grend er ekkert það stórvatn, er fullnægi þörfum landsins, sem er nándarnærri jafnhentugt og hagfelt til nýtingar sem Sogið. Lega þess er hin ákjósanlegasta, eins og frsm. (J. B.) gat um, þar sem það liggur svo sem miðja vegu milli fjölbygðustu staða landsins, þar sem á aðra hönd er Reykjavík og Hafnarfjörður, ásamt mannmörgum og þjettbygðum bygðarlögum, en á hina bæirnir austanfjalls: Stokkseyri, Eyrarbakki og Þorlákshöfn og öll Árnessýsla, fjölmennasta og framfaravænlegasta hjerað landsins. Auk þessarar hagkvæmu legu sinnar hefir Sogið annan höfuðkost til síns ágætis umfram öll önnur stórvötn landsins sem er sá, að það fellur úr Þingvallavatni, langstærsta vatnsgeymi, sem til er á þessu landi. Þessi mikli vatnsgeymir, sem náttúran leggur til ókeypis, jafnar vatsmegin Sogsins svo, að það má teljast hið sama vetur og sumar, og er langtum minna háð breytingum af vorleysingum, rigningum eða langvinnum þurkum, en nokkurt annað stórvatn landsins. Aftur er vatnsmegin jökulánna, t. d. Hvítár og Þjórsár mjög háð veðráttufari og árstíðum. Stundum flóa þær með jökulhlaupum og ofsavexti yfir alla bakka, stundum liggja þær niðri í grjóti, og kostar ógrynni fjár að jafna svo vatnsmegin þeirra, að við megi hlíta. Af þessu er augljóst, að Sogið hefir þá tvo aðalkosti, sem ákjósanlegastir eru, umfram öll stórvötn önnur: hagkvæmasta legu og öruggast og jafnast vatnsmegin - Og hverjum skyldi Alþingi fremur vilja unna að njóta þessara kosta en þjóðinni sjálfri? Það hefir verið ymprað á því, að óvíst væri, hvort landinu væri kleift að ráðast í það, að setja upp orkuver við Sogið. Giskað á, að það kynni að kosta um 10 miljónir, ef alt vatnsaflið, 60,000–70,000 hestöfl, væri tekið. En þótt bægðir væru á að ráðast í svo stórt fyrirtæki þegar í stað, þá mundu þó fáir örvænta svo um framtíðarhag þjóðarinnar að efast um, að henni yrði það fært síðar. Þess vegna er jafnnauðsynlegt, að landið tryggi sjer alla vatnorkuna, þótt hún yrði ekki öll notuð þegar í stað. Það er engin ástæða til að taka alt vatnsaflið í einu til notkunar, nema vissa sje fyrir því, að það svari vel kostnaði. En hitt er brýn nauðsyn, að tryggja landinu alla vatnorku í Soginu nú þegar, og ekki eftir neinu að bíða. Ekkert fallvatn hefir verið svo eftirsótt sem það sem vonlegt er, - allir vita, að það er í „hers höndum“, - og að því leyti sem taka þarf lögnámi rjettindi landinu til handa, þá er alveg áreiðanlegt, að það verður miklu ódýrra nú en nokkru sinni áður. Framkvæmd á því að tryggja landinu vatnorkuna í Soginu þolir enga bið, meðfram vegna raflýsingafyrirtækis Reykjavíkur, - enda er ekki eftir neinu betra að bíða. En svo sem kunnugt er, var sú vandræðaráðstöfun gerð í bæjarstjórn Reykjavíkur í fyrra, áður en sáust endalok ófriðarins, að reisa litla rafmagnsstöð við Elliðaár (eða Grafarvog), sem kosta mundi 2–3 miljónir króna, og hafa svo sem 1000 hesta afl. Í þetta var ráðist sem dýrtíðarráðstöfun, og utan bæjarstjórnar hefir það aldrei haft neitt fylgi. Nú, við „breyttar kringumstæður“, má heita, að hver einasti maður sje andvígur þessu fyrirtæki, og jafnvel í bæjarstjórn eru skoðanir manna óðum farnar að fráhverfast því. Ekkert myndi því verða Reykvíkingum meiri gleðifrjett heldur en það, að landið trygði sjer Sogsfossana og bærinn gæti sem allra fyrst vænst þess að fá þaðan nægilegt rafafl, og þar með losað sig við að fleygja miljónum sínum í þessa afardýrkeyptu bráðabirgðavandræðastöð við Elliðaár eða Grafarvog, sem enginn veit enn, hvar tiltækilegast væri að hola niður. Hv. þm. Dala. (B. J.) spyr oss flutningsmenn að því, hvort vjer viljum með tillögunni lýsa yfir ákveðnum skilningi vorum á deilu þeirri, sem orðið hefir í fossanefnd, um eignarrjett á vatni eða vatnorku, og hvort vjer jafnvel ætlum að láta hv. þingdeildarmenn „taka afstöðu“ og binda hendur sínar gegn meiri hluta fossanefndarinnar með fylgi sínu við tillöguna. Þessari spurningu skal jeg svara alveg afdráttarlaust, þannig, að það er svo langt frá, að vjer ætluðum að láta menn binda hendur sínar um „eignarrjettar“-deiluna, að vjer vildum einmitt orða tillöguna svo, að þetta viðkvæma deiluefni þyrfti ekki að blandast í umræðurnar. Tillagan er einungis nauðsynleg varúðar ráðstöfun. Fyrir oss vakir ekkert annað en að fá það alveg trygt og örugt og tvímælalaust, að landið hafi full og óskoruð umráð yfir allri vatnorku í Soginu og landi meðfram því eftir þörfum sjer til handa - hver sem niðurstaða verður um deiluefni fossanefndarinnar: eignarrjett vatnorkunnar. Ef tillaga vor er ekki nógu vel orðuð að þessu leyti, þá er það á valdi nefndarinnar að umbæta slíkt. Vjer erum ánægðir, ef þessi yfirlýsti tilgangur vor með tillögunni nær tvímælalaust fram að ganga, en orðalag hennar að öðru leyti skiftir oss engu. Annars þykir mjer hv þm. Dala. (B. J.) óþarflega viðkvæmur út af orðalagi tillögunnar. Hann sagði, að enginn gæti tekið þann hlut eignarnámi, sem hann ætti sjálfur. Þetta vitum vjer, og ekkert væri oss flutningsmönnum kærara en að landið ætti nú vatnorku alla í Soginu (og annarsstaðar) og þyrfti því engu verði að kaupa. En hitt er öllum kunnugt, að útlent auðfjelag hefir starfað að því um mörg ár að klófesta Sogið, og telst nú hafa náð leigusamningum á mestallri vatnorku þess. Auk þess hefir Reykjavík keypt þar nokkur vatnsrjettindi og aðstöðurjettindi á landi fyrir 30 þús. króna.  (B. J.: Bærinn hefir þá keypt af þeim, sem ekki átti með að selja)  . Dómstólarnir einir munu skera úr því til hlítar, hvort hjer er um kaupfox að ræða. En þar sem svona er komið yfirráðum Sogsins í verki, þá getum vjer ekki fallist á, að það sje nein goðgá að gera gangskör að því, að fullar bætur sjeu á ráðnar, með þeim hætti, sem heimilað er í lögum, hvort sem farið er eftir þeim greinum fossalaganna, sem vjer höfum skírskotað til, eða öðrum lagastöfum. Vjer óskum þess eins, að tillagan nái fram að ganga að efni til, þegar á þessu þingi. Nauðsyn þjóðarinnar krefst þess, að það bregðist ekki. Treystum vjer og þinginu að láta það ekki bregðast.

Pjetur Jónsson Það eru tveir háttv.þm. úr bæjarstjórn Reykjavíkur, sem eru flutningsmenn þessarar till., er hjer liggur fyrir, og mætti ef til vill ætla af því, að þeir flyttu hana að einhverju leyti fyrir bæjarstjórnarinnar hönd. Sjerstaklega er eðlilegt, að mönnum dytti þetta í hug, af áliti því, er hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) las upp áðan. En hv.þm. (J. B.) láðist að geta þess, er síðar gerðist í málinu. Áður en Alþingi kom saman 1917 kom til stjórnarinnar beiðni frá fossafjelaginu Íslandi um sjerleyfi til þess að byggja út Sogsfossana og reka fossiðnað með aflinu úr þeim. Var frumvarp um þetta síðan flutt í Ed. Alþingis 1917. Þá varð það að samningum milli bæjarstjórnarinnar og fossafjelagsins, að hún tæki aftur beiðni sína um eignarnám á fossunum. Það mun hafa verið álit bæjarstjórnarinnar þá, að heppilegra væri að treysta því, að svo hagfeldir samningar tækjust milli hennar og fossafjelagsins um not bæjarins af vatnsaflinu, fremur en að hætta á, að landið eða bærinn gætu af sjálfsdáðum bygt út fossana í næstu framtíð, svo að gagni kæmi. Þetta var nú skoðun bæjarstjórnarinnar þá, og mjer er ekki kunnugt um, að henni hafi snúist hugur síðan. Auk þessa er það skoðun mín, að hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hafi ekki gert nákvæma áætlun um, hve mikið mundi kosta að taka fossana eignarnámi. Jeg geri ráð fyrir, að eitthvert tillit yrði tekið til þess, er Reykjavíkurbær gaf fyrir þennan litla hluta af vatnsafli Sogsins, er hann keypti nú fyrir ekki löngu síðan, og hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) gat um. Rjetturinn yfir þessum parti var borgaður eins og hann var metinn, á 30 þús. kr. Og þó aldrei nema sje gengið út frá því, að hann standi óskertur, eins og hann var keyptur, þá er þetta að eins lítill angi af því afli, er Sogið hefir að geyma.  (B. J.: Hvað voru það mörg hestöfl?)  . Það hefir ekki, svo jeg viti til, verið reiknað út. Og ef þetta yrði haft sem mælikvarði fyrir öllu vatnsafli Sogsins, þá yrði verðið nokkuð hátt. Nú er svo til tekið í till. þessari, að Alþingi ályktar að skora á landsstjórnina að gera nú þegar ráðstafanir til þess, að landið nái fullum umráðum og notarjetti á allri vatnorku í Soginu, alt frá upptökum þess og þar til er það fellur í Hvítá. Það er því ekki að eins neðri hluti Sogsins, heldur það alt upp í gegn. Það dylst því engum, að hjer muni meira en lítið fje þurfa, ef taka á það alt eignarnámi. En þá er spurningin: Er þetta gert fyrir Reykjavíkurbæ, og ætlar hann að snara út fje þessu? Annars finst mjer till. þessi algerlega óþörf, eftir að komnar eru fram till. meiri hluta fossanefndarinnar. Eftir þeim skilst mjer skoðunin verða sú, að ekki þurfi að taka Sogsfossana eignarnámi. Að sama brunni ber og, þótt farið sje eftir áliti minni hluta fossanefndar. Eftir hans tillögum verður Sogið heldur ekki virkjað með heimild löggjafarvalds og landsstjórnar.  (B. Sv.: Er hv.þm. á þeirri skoðun?)  . Það kemur ekki málinu við, en hitt liggur í augum uppi, að það atriði verður að útkljá áður en landið fer að kaupa þessi rjettindi, svo að það fari ekki að greiða fje fyrir það, sem það reynist svo að hafa átt. Og þótt svo færi, að skoðun minni hluta yrði ofan á hjer á þingi, þá liggur samt ekkert á fyrir landssjóð að ausa út peningum þessum. Öllu mun óhætt um það, að vatnsafl þetta skreppur ekki burt, þar sem leyfi Alþingis þarf til að virkja fossana. Það er því nægur tími til að framkvæma eignarnám þetta, þegar minni fjárnauð er en nú. Till. er því þýðingarlaus. En nú kemur til kasta fossanefndarinnar að ráða til um framgang hennar.

Bjarni Jónsson Það var út af orðum hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), að jeg stóð upp. Mjer þótti vænt um að heyra þá yfirlýsingu frá honum sem flm.till., að sá væri ekki tilgangur þeirra hv.flm., að fá það viðurkent hjer á þingi, að vatnið væri eign einstaklinganna. En það, sem jeg sagði áður um orðalag till., bendir í þá átt, þar sem talað er um lögnám á vatnorku. Jeg sundurliðaði þá rjettindi einstaklinganna til umráða og afnota, svo sem til veiða, áveitu, drykkjar, yfirflutnings og fleira. Það alt mætti taka eignarnámi, og sömuleiðis vatnsbakkann og lönd, sem að liggja; að eins ekki vatnorkuna. Um hana má ekki hafa þau orð, að taka eignarnámi. En svarið var mjer fullnægjandi, og þarf því ekki annað en lagfæra orðalagið, svo að þetta verði dómstólamál eftir sem áður. Þó jeg nú telji þetta aukaatriði, þá skal það játað, að það verður því stærra, því meir sem verðið hækkar. Og ef þessi litli hluti, sem bærinn hefir keypt af Soginu, hefir kostað 30 þús. kr., þá verður Sogið dýrt alt. Þetta er að eins strengur með öðrum bakkanum, en enginn foss. Það er víst ekki meira en lítill hluti af öllu afli Sogsins. Verð alls vatnsins fer því nokkuð að hækka, og verður því viðurhlutameira að kasta því burt, sem bæði jeg og einn helsti lögfræðingur landsins heldur fram, að ekki sje eignarhæfur hlutur, heldur heyri undir yfirráð ríkisins, eins og almannafje, „res communes“. Þá vil jeg nefna því til styrktar, að landið taki Sogið til virkjunar, hestorknatölu þá, sem það er talið hafa. Með þeim ágæta vatnsmiðli, sem minst hefir verið á, Þingvallavatni, er talið, að úr því megi fá 60–70 þús. hestorkur. Þess má geta til, að Reykjavík og nálægir bæir hjer ásamt Eyrarbakka og Stokkseyri, auk smáþorpa, sem þar kynnu að myndast eystra, og bóndabæja, sem nærri liggja, mundu bráðlega þarfnast helmingsins af því afli. Það mundi svara til einnar hestorku á mann, og er það ekki of mikið í borið, þar sem hjer mundi koma upp smáiðnaður ýmiskonar, þegar farið er að virkja vatnið og kostur gefst aflsins. Þá eru ekki eftir nema um 30 þús. hestorkur, sem ráðstafa þyrfti landinu að skaðlausu og háskalausu. Þá má gera ráð fyrir, að 7–10 þús. hestorkur færu til þess að vinna salt úr sjó, sem mikil líkindi eru til að hjer megi gera, þó vissara sje að bíða með það þar til sjest hefir, hve vel ganga tilraunir Norðmanna í þeirri grein. Þá eru enn eftir um 20 þús. hestorkur, sem leyfa mætti til ýmissar iðju, sem fátt fólk þarf til. Mætti t. d. taka til þess af fólki því, sem hjer er í bænum og fæst til að flytja burt, þótt lítið sje við að vera. Það mundi að líkindum frekar fást til að flytja til slíkra iðjuþorpa. Með þessu móti væri sjeð um það, að alt þetta svæði hefði næga raforku til ljósa og hita og ýmissa starfa, sem nú þarf bifvjela við; t. d. prentsmiðjur í bæjunum, trjesmíðavjelar o. fl. gætu fengið þaðan afl. Þetta væri mikill ávinningur, og ætti að geta trygt þennan hluta landsins fyrir öðrum eins hörmungum og hjer hafa dunið yfir, þegar eldsneyti og ljósmeti hafa komist í tífalt verð. Og það veit enginn, hve langt er þess að bíða, að slíkt beri aftur að höndum, eða það sem verra er, að þær vörur verði ófáanlegar. Þetta er aðferðin, að taka minni vötnin til hagnýtingar, svo að landsmenn fái orkuna til sinna þarfa, án þess að stóriðnaður komist að. Fyrirtækið verður því að vera sniðið svo, að það beri sig án hans. Þetta verður því stærsta vatnsfallið, sem tekið verður fyrst um sinn. Til viðbótar má velja smærri vötnin annarsstaðar. Þá mun alt vel fara, híbýli manna verða betri og bjartari og lífið ljettara, án þess að þjóðerni og tunga sje lagt í sölurnar. Þá var að eins eitt enn, sem jeg vildi segja við hv.flm. Það var ekki rjett, sem annar þeirra (B. Sv.) virtist halda fram, að jeg væri hjer að vekja deilu. Það var að eins fyrirspurn, sem jeg kom fram með. Raunar minti jeg hv. aðalflm. (J. B.) á það, að fleiri hefðu talað um Sogið og skoðað það en þeir, sem hann taldi upp. En það var alls ekki til þess að mótmæla. Enda hefir það, sem hjer er farið fram á, altaf verið mitt keppikefli í málum þessum. Kemur það fram í frv. því, sem jeg flutti 1917, þegar Íslandsfjelagið sótti um sjerleyfið til virkjunar. Stóð jeg þá í þeirri meiningu, að vatnið væri eign einstakra manna, en vildi láta landið kaupa. Sjest það best á 3. gr. þess frv., en hún er svo: „Lög þessi heimila stjórninni sjerstaklega að beita eignarnámsheimildum þeim, er getur í 2. gr., til þess að taka í sínar hendur fossa og vatnaafl á Suðurlandinu, er best liggur við til notkunar“. En það er einmitt Sogið. Þar af geta hv.flm. ráðið, að jeg hefi aldrei verið á móti því, að landið taki það til umráða. Jeg býst því við, að hv.flm. geti skilið það, að það er annað, að spyrja um eitt einstakt atriði, en hitt, að setja sig á móti málinu. En jeg hefi að eins spurt, og þegar fengið svar við þeirri spurningu minni, svo að hjer er ekki um neitt deiluefni að ræða.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Háttv. meðflm. minn (B. Sv.) hefir þegar tekið að mestu af mjer ómakið, að því er snertir ræðu hv.þm. Dala. (B. J.). Um orðið „lögnám“ í fyrirsögn till er það að segja, að það var alls ekki meiningin með því að blanda þessu máli inn í deiluna um eignarrjettinn. Í því skyni völdum við orðalagið, sem er á tillögunni sjálfri, um að landsstjórnin næði umráða- og notarjetti á Soginu. Það getur vel verið, að mátt hefði finna annað betra, en þá mun óhætt að treysta hv. nefnd til þess. Stefnan með till. er að eins sú, að landið nái fullum og óskoruðum rjetti á þessu vatnsafli. Um þau orð hv.þm. (B. J.), að jeg hefði getað nefnt fleiri, sem sjeð hefðu Sogið, er það að segja, að jeg minnist ekki þess, að jeg hafi verið að telja þá menn upp, enda mætti það æra óstöðugan að telja þá alla upp, auk hinna, sem um það hafa ljósar hugmyndir án þess að hafa sjeð það eigin augum. Þau orð hv.þm. (B. J.) voru því alveg óþörf. Tilgangur till. er sá, eins og jeg drap á í framsöguræðu minni, að ýta við mönnum meðan tími er til, svo að þeir láti ekki vatnsfall þetta ganga úr greipum sjer. Þar með er ekki sagt, að byrja skuli á útbyggingunum þegar í stað. En jeg verð að telja það hafa nokkuð til síns máls að koma fram með till. þessa nú. Á frv. hv.þm. Dala (B. J.), á þgskj. 44, þar sem talað er um rannsókn Sogsins, er gert ráð fyrir, að kostnaðurinn við þá rannsókn verði endurgreiddur landsgróði af þeim, sem fær það til virkjunar. Hv. þm. (B. J.), sem mjer hefir virst altaf hafa staðið fremstur þeirra manna hjer, sem ekki hafa viljað láta ganga landinu úr greipum orkulindir þess, hann er þá ekki enn kominn lengra en það, að hann gerir ráð fyrir, að besta og hentugasta afllindin verði öðrum leyfð til afnota. Þó ekki hefði annað en þetta verið, þá veitir það till. fullan rjett. Sami hv.þm. mintist á það, að hann hefði altaf haldið því fram, að nauðsyn bæri til þess, að landið hefði þessi yfirráð. En fyrst hann, þrátt fyrir þá skoðun, er ekki kominn lengra en frv. hans sýnir, hvar munu þeir þá standa, sem aldrei hafa komist með tærnar í hælaför hans í þessu máli? Varla munu þeir vera komnir langt á undan honum? Eða er varlegt að gera ráð fyrir því? En jeg vona nú samt, að augu þeirra opnist einnig fyrir því, hve nauðsynlegt er að tryggja landinu orkulindir sínar. En eitt er víst, að því lengur sem það verður dregið, því dýrara og erfiðara verður það. Nú er það öllum ljóst, hve dýrmætt Sogið er og hve nauðsynlegt það er, að landið nái umráðum yfir því. Frv. háttv.þm. (B. J.) er því tilgangslaust, þar sem engar rannsóknir þarf til, til þess að sannfærast um, að landið verður að ná þessum yfirráðum. Sú rannsókn gæti blátt áfram orðið landinu til tjóns, ef hún færi fram áður en það hefir náð umráðunum. Hjer er því farið algerlega öfugt að og kenni jeg það óglöggskygni hv.þm. (B. J.), en ekki hinu, að hann vilji ekki vel. Mjer þótti vænt um að heyra það, að þrátt fyrir þetta frv. sitt er hann eindregið með því, að landið nái sem fyrst umráðum yfir vatninu, og vonast jeg því eftir stuðningi hans í fossanefndinni, svo að mál þetta verði afgreitt á heppilegan hátt, þegar á þessu þingi. Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um ræðu hv.þm. S.-Þ. (P. J.); hún snerti lítið till. Hann virtist sakna þess, að jeg fór ekki nákvæmar út í ályktanir bæjarstjórnarinnar. En mjer fanst það ekki skifta nokkru í þessu máli. Það er satt, að hún tók aftur ósk sína 1917, þegar fossafjelagið „Island“ leitaði leyfis til að virkja Sogsfossana. Var það af því, að hún hjelt, að þær óskir gætu þá orðið til að tefja fyrir því, að bærinn fengi rafmagn. Hún bjóst þá ekki við því, að landið tæki vatnsaflið í sínar hendur, enda kom það ekki í ljós, að hæstv. stjórn gerði neinar ráðstafanir til þess. Bæjarstjórninni var því vorkunn þó hún drægi sig í hlje í bili. Nú hefir það komist í orð að byggja smástöð inni við Elliðaár, eins og jeg gat um áðan. En sjálfsagt hefði það aldrei verið samþ., ef ekki hefði verið slíkur skortur, sem var á eldiviði og ljósmeti í fyrra. Það var eina ástæðan, sem rjeð, því að undir eins þegar frjettist til friðar og menn fengu von um, að nægilegt næðist til elds og ljósa, þó engin von væri um verðlækkun fyrst um sinn, þá mundi alls ekki hafa fengist meiri hluti atkvæða í bæjarstjórn fyrir þessu. Þetta sýndi því að eins, hve þörfin er mikil fyrir rafmagn í Reykjavík. Þó þykir mjer líklegt, að bæjarstjórnin hætti við það að byggja þessa smástöð, þrátt fyrir það, að hún var búin að ákveða það. Það bætist líka á, að því betur sem það fyrirtæki er rannsakað, því veikari verður trúin á það. En auðvitað er þessi tillaga ekki komin fram eingöngu vegna hagsmuna Reykjavíkur, heldur, og allra helst, vegna hagsmuna landsins alls. Um þessi 30 þús. kr., sem varið hefir verið til vatnskaupa í Soginu, er það að segja, að það getur ekki verið neinn mælikvarði á það, hvað kosta muni alt Sogið. Það hlýtur að fara eftir því, hvað það kostar þá, sem nú hafa umráðin yfir því. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) drap á, að ekki þyrfti að taka vatnið eignarnámi, ef það kæmi upp úr kafinu, að landið ætti vatnið. Þessu er því að svara, að það mál er alveg óútkljáð, og má ekki skilja till. okkar flm. (B. Sv.) svo, að við í því kveðum nokkuð á um það atriði. Við eigum að eins við, að landið taki það eignarnámi, eins og lög standa til, sem ómögulegt verður að komast hjá að greiða fyrir. Þá drap hv. sami þm. (P. J.) á, að till. væri óþörf og mætti bíða, því að vatnið hyrfi ekki. Það er að sönnu rjett, að ekki er hætt við, að vatnið hverfi, en fyrir því er till. ekki óþörf. Það gæti sem sje farið svo, að eftir nokkur ár yrði aðstaðan orðin svo breytt, að landssjóður gæti ekki komist yfir vatnið nema með ærnum kostnaði og örðugleikum, sem nú eru ekki fyrir hendi. Fyrir þennan brunn viljum við birgja meðan tími er til. Till. þessi er því nokkurskonar varúðarráðstöfun, því þó landssjóði sje fremur fjefátt nú, er ekki víst, að honum verði hentara að borga ef til vill miklu meira fje síðar. Gæti með því verið sparaður eyririnn, en hent krónunni, og því miður er margt bæði í sögu þings og þjóðar, sem sannar, að það hefir oft verið gert. Ættu þau víti að verða okkur nú að varnaði. Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessa till., og vona jeg, að hv. deild sýni í verkinu, að hún sje samþykk okkur flm. (B. Sv.) um, að sem fyrst beri að ná tangarhaldi á þessu vatni.

Sveinn Ólafsson Það er fátt eitt af því, sem komið hefir fram, sem jeg vil minnast á. Fyrst og fremst skal drepið á deiluna um eignarrjettinn að vatninu. Nú virðist það vera að koma í ljós, að sú deila sje ekki óverulegt aukaatriði, eins og sumir hafa verið að klifast á hjer í deildinni, og hallmæla minni hl. fossanefndar fyrir að hafa klofið sig frá vegna hans. Allir, sem talað hafa, eru sammála um það, að nauðsyn beri til, að ríkið fái sem fyrst umráð yfir Soginu, og er það enginn vafi, að svo er; kostnaðurinn verður meiri og aðstaðan erfiðari eftir því sem tímar líða. Um þetta er ekki deilt, en það, sem veldur orðasennunni, er að menn vilja ekki ákveða sig viðvíkjandi spurningunni um eignarrjettinn. Þess vegna kemur það nú berlega í ljós, að sú spurning er aðalatriðið í þessu máli, já, svo róttæk, að ómögulegt virðist að framkvæma tillöguna, jafnvel ekki orða hana, án þess að hnjóta um eignarrjettinn. Ósk þeirra manna, sem vilja láta ríkið ná umráðum á vatnsaflinu í Soginu, veltur á, hvernig komist verður fram hjá þessum meinlega slagbrandi, sem meiri hl. fossanefndar skaut inn í málið með því að vekja þessa fáránlegu deilu um eignarumráðin. Væri sá moðreykur horfinn, mundu leiðir auðfundnar að því að ná Soginu undir umráð ríkisins. Þessi fáu orð get jeg látið mjer nægja um þetta atriði, en það er ýmislegt annað, sem borið hefir á góma, sem jeg vil stuttlega drepa á. Hv. þm. Dala. (B. J.) hefir tvívegis tekið það fram, að búið væri að selja því nær alla vatnsorku í landinu, sem nokkurs væri verð, og það skifti því eigi máli, hver teldist hafa umráð leifanna. Út af þessum ummælum hv.þm. (B. J.), og sjerstaklega af því, að hann hefir tvívegis slegið þeim fram, vil jeg leyfa mjer að upplýsa að á öllu svæðinu frá Þjórsá austur um land og hálfhringinn að Jökulsá á Fjöllum er alt óselt. Þessi fullyrðing þm. (B J.) er því fullkomin staðleysa. Enn fremur skal þess getið, að engin vatnsrjettindi hafa verið seld í Skagafjarðarsýslu, lítið í Húnavatnssýslu, ekkert í Dalasýslu, ekkert í Mýrasýslu og tiltölulega lítið í Borgar- fjarðar- og Snæfellsnessýslum. Þegar vel er athugað, kemur því í ljós, að miklu meira er óselt en selt. Þess vegna er ríkinu eigi þörf að taka mörg vötn lögnámi, og því síst með bessaleyfi. Aðstöðunnar vegna virðist þá nauðsynlegt, að ríkið fái umráð yfir Soginu, en ekki vegna þess, að það eigi ekki nægt af vatni óbundið, bæði á fasteignum sínum og í almenningum. Minna mætti á Botnsá í Hvalfirði í ríkisþarfir eða hjeraðs, þótt hún muni í eignarumráðum einstakra manna. Eitt atriði hefir hv.þm. Dala. (B. J.) tekið fram, sem mjer hefir ekki gefist kostur á að mótmæla fyr en nú, og það er, að einstaklingar hafi farið svo óvarlega með það vatn, er þeir töldu sig eiga, að þeim sje ekki trúandi fyrir því í framtíðinni. Hjer til er því fyrst að svara, eins og áður var nefnt, að flestir eiga óselt enn í dag. Í öðru lagi má það til afsökunar telja þeim, sem ógætilega hafa fargað vatnsrjettindum, að þar hefir ríkið verið þeim til fyrirmyndar. Það hefir leigt vatnsrjettindi sín mjög kappsamlega, og fyrir smáræði, svo sem Brúarfossa í Laxá, Goðafoss í Skjálfandafljóti, Hafursstaðafoss í Jökulsá, Sogsfossana að austan og loks Urriðafoss í Þjórsá, sem einn er leigður hærri leigu. Það á því ekki við að dreifa hjer óvarkárni einstaklinganna eingöngu, heldur er sjálft ríkisvaldið samsekt; það hefir gengið á undan með illu eftirdæmi og fargað fyrir hálfan hleif bestu fallvötnum sínum. Þá vil jeg snöggvast koma að áætluninni um kostnað við töku Sogsins og virkjun. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) taldi líklegt, að taka vatnsins kostaði stórfje. Á það get jeg ekki fallist. Hvorki er leigumáli „Skjálfanda“ í Soginu svo hár, nje heldur hefir fjelagið kostað miklu til undirbúnings. Eftir leigusamningnum, sem mun vera frá 1907, eru Sogsfossarnir leigðir fyrir 1500 kr. árlega fyrstu 5 árin, þá 2250 kr. um 10 ár, en 3000 kr. þaðan af. Hæsta leiga kemur því ekki til fyr en 1923. Tilvitnun hv.þm. (P. J.) til kaupa Reykjavíkurbæjar á parti úr Kistufossi þýðir ekkert. Það var að eins lítill hluti allrar vatnsorku Sogsins, og auk þess er kaupsamningur sá mjög hæpinn, og ef til vill tóm markleysa, því að Sogið virðist alt leigt „Skjálfanda“ eftir samningnum 1907. Kostnaðaráætlunin um 15 miljónir til að virkja Sogið er óþörf grýla. Það liggur alt eins nærri að ætla, að þá virkjun megi gera fyrir 7–8 miljónir, úr því að „Titan“ áætlar virkjun á Urriðafossi með orkutaugum til Reykjavíkur að eins 7 miljónir, og hann þó talinn tvígildur við Sogið. Jeg álít þess vegna ekki að eins æskilegt, heldur einnig álitlegt, að taka Sogið eignarnámi til ríkisvirkjunar. Jeg nefni hiklaust eignarnám, því að jeg viðurkenni enga aðra leið færa án samninga, og hjer er um efunarlausa eign að ræða þeirra, sem land eiga að vatninu.

Benedikt Sveinsson Það hefir komið fram sem almenn skoðun hjer í deildinni, að landið eigi að helga sjer full yfirráð yfir Sogsfossunum, hvað sem líði deilunni um eignarrjett vatns. Á þetta hefir verið lögð áhersla bæði af hv.þm. Dala. (B. J.), sem telja má formælanda meiri hluta fossanefndarinnar, og hv. 1. þm. S.-M. (Sv Ó.), sem talar af hálfu minni hluta fossanefndar. Einnig hefi jeg lesið allskorinorða grein í „Tímanum“, þar sem mörg rök eru leidd að því, að landið þurfi að fá umráð yfir Soginu. Það er því hreinasta undantekning, er hv.þm. S.-Þ. (P. J.) virðist vilja leggja á móti þessu máli. Var hann að reyna að leiða rök að því, að þetta gæti verið bæði skaðlegt, heimskulegt og óþarft. Sami hv.þm. (P. J.) var að reyna að vjefengja skýrslu þá, sem hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) las hjer upp, um óskir bæjarstjórnar Reykjavíkur, að fá landsstjórnina til þess að taka Sogsfossana eignarnámi, og sagði, að ekki hefði það komið fram, hvað á eftir hefði farið í því máli. En það breytir engu, hvað síðar hefir farið fram í því máli, nema síður sje. Að vísu er það rjett, að bæjarstjórn Reykjavíkur hjelt ekki til streitu ósk sinni um, að landið tæki Sogsfossana, og var það af því, að þá átti hún í samningum við fossafjelagið „Ísland“, og hjelt hún um tíma, að hún mundi þannig geta fengið ódýrari orku en með því að koma þar sjálf upp stöð. Bæjarstjórnin hafði keypt rjettindi við Sogið fyrir 30 þúsund krónur, til þess að tryggja sjer aðstöðu þar, og sýnir það best, hvort það er hjegóminn einber, að hún hafi ætlað að fá rafafl úr Soginu handa Reykjavík - Síðar varð hlykkur á þessu, og var þá aftur farið að braska í því að setja stöð við Elliðaárnar eða í Grafarvogi - til bráðabirgða. En annars er óþarft að fara að rekja alla þá krákustíga, sem bæjarstjórnin hefir fetað í þessu máli. Hv. þm. (P. J.) hjelt því fram, að óþarft væri að ausa fje út fyrir það, sem landið ef til vill ætti. En það hefir aldrei verið ætlun vor flm., því að auðvitað kaupir landið það eitt, sem það kemst ekki hjá. Á hinn bóginn vildi hann gera mikið úr, að dýrt yrði fyrir landið að kaupa fossana, ef það þyrfti þess á annað borð, og benti hann á, hversu dýr sá hlutinn hefði orðið Reykjavík, er hún hefði náð tangarhaldi á. Jeg fæ ekki annað skilið en full hliðsjón yrði höfð af því, hversu dýrt þeir keyptu vatnsorkuna, er nú þykjast eiga hana. En þó að hv.þm. (P. J.) sje talinn mikill fjármálagarpur, þá held jeg, að honum skjátlist, er hann hyggur, að ódýrara muni verða að kaupa síðar, og er mjer nær að kalla það ráð hans hreinasta Lokaráð. Verðið á Soginu nú má heita gjafverð, svo mikið gjafverð, að það er hægðarleikur fyrir einstaklinga að kaupa það, en ef hikað verður nú, þá er það að eins til þess, að verðið hækkar. Þá spurði hv.þm. (P. J.), hvort Reykjavík ætlaði sjer að verða hluttakandi í fyrirtækinu, ef landið rjeðist í það. Jeg get svarað því, að ef nú yrði hikað, mundi Reykjavíkurbær alls ekki verða með, því að þegar hann hefir ráðist í að byggja einhverja stundarstöð, og eyða þar til öllu lánstrausti sínu og meira til, þá mun hann láta þar við sitja þangað til í síðustu lög. En á hinn bóginn er það nokkurn veginn hárvíst, að svo fremi, sem landið ræðst í að beisla Sogið - ef til vill, að meira eða minna leyti í fjelagi við aðra - þá er auðgert að fá meiri hluta bæjarstjórnar til þess að leggja í fyrirtækið þær 2 miljónir, sem bærinn hefir nú handbærar. Þar sem svo má heita, að það sje einróma álit hv.þm., að sjálfsagt sje að ná valdi yfir Sogsfossunum nú þegar, þá skil jeg ekki annað en að till nái fram að ganga. En það, sem meðal annars ýtti undir oss flm. að bera þessa till. fram, er það, að jafnvel í frv. hv.þm. Dala. (B. J.) er gert ráð fyrir, að ekki sje úr vegi að leigja einhverju fjelagi fossana, en vjer viljum ekki vera að bolast í þessu máli, heldur ganga hreint til verks og fá það trygt nú þegar, að íslensku þjóðinni gangi ekki úr greipum það vatnsfallið, sem auðveldast er viðfangs og best í sveit komið, - mestur dýrgripurinn -, og ef menn brestur dug og einurð til þessa nú, þá uggir mig, að ekki verði hægra um þau vik seinna, þegar auðfjelögin erlendu hafa enn betur búið í haginn og trygt sjer fleiri fylgifiska, utan þings og innan, heldur en enn þá er orðið.

Bjarni Jónsson Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hefir borið mig þeim brigslum, að jeg hafi látið undan síga í þessu máli. En þetta er hin argasta vitleysa, því að þótt svo sje sagt í frv. mínu: „Ef landsstjórnin felur öðrum rannsóknir þessar“ o. s. frv., þá er það ekki annað en varnagli, því að ef svo færi, að einstökum mönnum yrði leyft að virkja Sogið, þá er ekki nema rjett, að þeir kosti sömuleiðis mælinguna. En það getur hv.þm. (J. B.) aldrei borið mjer á brýn, að jeg hafi hopað nokkuð í þessu máli eða öðrum, því enn hefir hann ekki þurft að hvetja mig til framkvæmdanna, og jeg býst við, að við hverfum svo báðir af þessari jörð, að hann þurfi þess ekki.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Fyrst vil jeg víkja nokkrum orðum að hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), og get jeg þá frætt hann á því, að það vatnsafl, sem bæjarstjórnin keypti, er allmikið, og jeg þykist mega fullvissa hann um, að tryggilega sje gengið frá öllum samningum. En hversu margar hestorkur bærinn á í Soginu get jeg ekki sagt með neinni vissu, því það hefir ekki enn þá verið rannsakað til fulls svo jeg viti. Hv. þm. Dala. (B. J.) getur skemt sjer við að hafa fylgst með í því, að rannsóknarkostnaðurinn við Sogið skyldi endurgreiðast landssjóði af þeim, sem veitt yrði heimild til að virkja það, og talið það sem vott um ötulleik sinn í þessu máli. Ef hv.þm. (B. J.) hefði verið einlæglega trúaður á það, að landið bygði út fossana, og alls ekki viljað annað, þá hefði hann ekki getað verið með þessu ákvæði. En þar sem hv.þm. (B. J.) hefir áður viljað ganga svo langt, að litlar horfur hafa verið á, að margir gætu fylgt honum fyrir þær sakir, en vill nú hins vegar ekki fara lengra en frv. ber með sjer, hefði maður rjett til að giska á, að þeir, sem áður voru miklu hægfarari í þessu máli, mundu nú standa heldur aftarlega og vera smástígir  (B. J.: Vill þm. hlífa þeim við að greiða í landssjóð, sem fær að virkja?)  . Jeg álít, að það komi ekki til mála, að aðrir virki Sogsfossana en landið sjálft. Þetta er því að eins undanhald í málinu hjá hv.þm. Dala. (B. J.).  (B. J.: Hv. þm. gengur illa að skilja)  . Þm. (B. J.) tjáir ekki að hreykja sjer af því, að hann skilji þetta betur en aðrir. Um það mundu hv. þingdeildarmenn geta borið og aðrir þeir, sem heyrt hafa til.  (B. J.: Þm. getur ekki greint rjett frá röngu)  . Hann getur það engu síður en hv.þm. Dala. (B. J.).

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg skal leyfa mjer að láta fylgja nokkur orð frv. þessu, er við flytjum hjer sessunautarnir (B. J. og E. A.). Fyrst skal jeg geta þess, að þá er fossanefndin var í utanför sinni síðastliðið sumar, varð jeg svo óheppinn að fá kvefpest þá, er inflúensa nefnist, er við komum í Osló. Gat jeg fyrir þá sök ekki orðið fjelögum mínum samferða, er þeir fóru að skoða fossamannvirki norður í landinu. En það var lán í óláni, að jeg kyntist þar í Osló norskum verkfræðingi, S. Kloumann að nafni. Er það maður, sem unnið hefir við flest fossafyrirtæki í Noregi, og er nú forstöðumaður einnar slíkrar stofnunar vestan til í Noregi; jeg man ekki hvar. Hann hefir stundað og lært þessi fræði og haft atvinnu af þessum rekstri, en hefir jafnan, frá því er fyrst kom til orða að virkja vötn í Noregi, ráðið mönnum til að vera mjög varkárir. Hann hefir sagt mjer, að eftir sinni reynslu, og með tilliti til mismunar á fólksfjölda í Noregi og á Íslandi, þá færi svo, að ef stofnað væri á Íslandi stórfyrirtæki í líkum stíl og í Noregi, þá gætu ekki liðið meira en 10–20 ár þar til Íslendingar hefðu mist öll tök á að halda tungu sinni og þjóðerni, og um íslenska þjóð væri þá eigi lengur að ræða þetta sagði hann mjög ótvírætt við mig, í einkasamtali. Síðan reit hann mjer brjef það, er jeg hefi látið þýða og prenta sem greinargerð með frumvarpi því, er hjer liggur fyrir, og jeg vona, að háttvirtir þingdeildarmenn lesi með athygli. Þótt það sje varkárlega orðað, er þar undir niðri hin sama skoðun sem jeg nú hefi frá skýrt, og hann sagði mjer sjálfur í mjög ótakmörkuðum orðum. Það er því auðsjeð, að ef við getum fallist á skoðun þessa manns, þá er það ekkert smámál, er um það er að ræða, að virkja mikla vatnsorku á Íslandi. Það er engu minna mál en málið um sjálfstæði Íslands, sem við höfum fengist við undanfarandi ár. Það var að eins barátta fyrir viðurkenningu á sjálfsögðum rjetti, sem við höfum átt. Sú viðurkenning er nú fengin. En það mál gengur ekki eins langt og djúpt og þetta mál, því að það er enn meira, ef umráð þjóðarinnar yfir landinu, þjóðerni hennar og tunga er í veði. Er því ekki hægt að hlaupa að atkvæðagreiðslu um það, rjett eins og um hrossasölu, jafnvel þótt hún geti verið allstórt fjármál. - Það verður ekkert á móti þessu. En af því að svo er, sem jeg hjer segi um mikilvægi þessa máls, munu allir fallast á, hver nauðsyn það er, að ríkið sjálft hafi alt í hendi sjer, er víkur að stóriðnaði og vatnsorkufyrirtækjum hjer á landi. Hvernig má búast við, ef hagur einstaklinganna er þá meiri, að þeir neiti sjer um stórfje bara af því, að þeir vilja hafa vit fyrir þessari þjóð, öllum landslýð, svo að hún verði ekki yfirbuguð af erlendum innfluttum verkalýð og útlendu auðvaldi? Þess er ekki að vænta af einstökum mönnum, því að þótt menn væru svo þjóðræknir, að þeir vildu þetta gjarnan, og mætti vel vænta þess af mörgum Íslendingi, þá er ekki að búast við, að hver maður, sem umráð hefir fallvatna og vatnsorku, sje svo vitur, að hann þekki hættuna. En miklu fremur má ætla, að ríkið sjálft, stjórn þess og Alþingi, hafi betur vit á þessum hlutum og láti aldrei viðgangast, að hjer sje stofnað fyrirtæki, er haft geti þær afleiðingar, að sú þjóð, sem byggir og bygt hefir þetta land, missi tungu sina og þjóðerni og yfirráð landsins heima fyrir. Mun óhætt mega gera ráð fyrir, að þing og stjórn verði jafnaðarlega svo skipuð, að það verði að minsta kosti miklu óhættara að leggja slík vandamál undir þeirra dóm en einstakra manna. Vilji menn nú draga hjer dæmi til, þá er ekki annað en að líta í skrá þá, er hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir samið og prentuð er í nefndaráliti meiri og minni hl. Má þá sjá, hver meðferð hefir verið á vatnsafli landsins undanfarið, og hvort engin ástæða sje til að óttast hættu, ef svo verður fram haldið stefnunni. Öll Þjórsá - milli fjalls og fjöru, miljón hestöfl - seld útlendum mönnum. Öll Hvítá seld, meðan fossanefndin sat á rökstólum, sumpart útlendum mönnum, en sumpart innlendum. Jeg man ekki, hvort eftir er nokkurt vatnsfall, sem virkjandi væri, sunnan lands eða norðan, sem ekki er annað tveggja, selt eða leigt. Sjá því allir, að einstökum mönnum er ekki trúandi fyrir svo miklu afli. Er þess vegna mikil hætta á ferðum þeirri þjóð, sem á mikið afl í sínu landi, en hefir ekki mátt til að nota það. Það getur Íslenska þjóðin ekki. Hana vantar vinnukraft. Þótt hún færi öll til og sneri sjer að vatnsvirkjun og stóriðju, annaði hún því ekki að hagnýta sjer alla vatnsorku í landinu. Er því ekki ofmælt það, er jeg segi um hættuna, og heldur ekki ofmælt, að þeir einstakir menn, er þykjast eiga orkuvötnin, eru ekki færir um að gæta hagsmuna landsins, ríkisins og þjóðarinnar í þessu máli. Virðist þá ekki annað fyrir en að Alþingi setji lög, svo að ríkið hafi í hendi sjer, hvort virkja skuli fallvötn landsins eða ekki, og hve mikið virkja skuli. Þetta er það, sem jeg hefi kallað aðalatriði í þessu máli. Er í því sambandi sama, hvort menn hallast að meiri eða minni hl. fossanefndar um skilning á lögum landsins, hvort einstakir menn eiga vatnsaflið, eða enginn einn maður. Má í báðum tilfellum hafa þá sömu aðferð, að til hverrar vatnsorkuvirkjunar sem er þurfi leyfi ríkisstjórnarinnar, nema um smærri fallvötn og þar, sem sveitarfjelög virkja handa sjálfum sjer, til þess eins, að fullnægja raforkuþörf manna í hjeraðinu. Að öðru leyti gildir sama um alla virkjun í iðnaðarskyni. Allir þurfa að fá leyfi, hvort sem þeir eru innlendir eða útlendir, hvort sem þeir eiga vatn eða ekki. Þess vegna á að heimila stjórn og þingi í hvert sinn að banna eða leyfa. Til þess eru þessi lög sett um raforkusjerleyfi. Að þessu hnígur það, er jeg sagði fyrir, er þessi mál voru til umr., að fossanefndin hefði ekki klofnað um aðalatriði málsins. Minni hl. hefir í höfuðatriðum lagt til hið sama og meiri hl., enda var háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) okkur sammála um þetta. Hygg jeg, að það reynist eigi vandi að samræma skoðanir meiri hl. og minni hl. um þessa landvörn, sem þarf til þess, að þjóðinni sje óhætt fyrir aðsókn auðmanna og erlendra fjárbrutlsmanna, sem ná vilja tökum á þessum afllindum landsins. Í þessu sambandi er það aukaatriði. hver vatnsaflið á. En þó getur það atriði haft stór mikla þýðingu. Hugsum oss, að allar sölur á íslensku vatnsafli sje löglegar, og erlendir kaupendur sjeu rjettir eigendur vatnsaflsins, eigi vatnið, engu síður en botn og bakka Segjum svo, að sjerleyfislög nái fram að ganga, og svo skynsamlega sje að farið, að engum sje leyft að setja á stofn stóriðnað, svo neinu nemi. Hvað gera þá þessir erlendu eigendur? Vjer getum vel hugsað oss, að þeir fari til stjórnar sinnar og segi við hana: „Viltu ekki verja mig og rjett minn fyrir þessum ofríkismönnum þar norður á hala veraldar, svo að jeg fái notað mína eign eftir vild“. Nú skyldu menn gera ráð fyrir, að þjóðin væri enn í ófriðarham, og væri þá alls ekki óhugsandi, að hún neyddi íslenska ríkið til að láta sonum sínum þetta í tje. En ef dómstólar eru látnir skera úr, þá þarf þó meiri brjóstheilindi til, ef neyða á þá íslenska ríkið til að brjóta öll sín lög, þau lög, sem gilt hafa síðan þetta land bygðist. Jeg að eins bendi á þetta, svo háttv.þm. sjái, að ekki er vert að gefa einstaklingunum þau rjettindi, sem þeir eiga ekki, eins og minni hl. vill. Og þó að gullið sje ekki mikið í fossunum á þeirra manna mælikvarða, sem stórhuga eru, þá ætti þeim þm., sem ekki tíma að veita fátækum mönnum þúsund króna styrk til nauðsynlegrar mentunar, að hrjósa hugur við að gefa þetta. Einkum er hjer um bóndans mál og búnaðarins að ræða, því ef virkjun kemst á, þá er það búnaðurinn, sem áreiðanlega verður fyrst fyrir barðinu á stóriðnaðinum. Allir, sem vetlingi valda, mundu hverfa frá bóndanum til að leita sjer atvinnu þar. Og svo mundi eftir 5–10 ára Jörfagleði, meðan ósköpin væru að komast í kring, verða ávöxtur, er einyrkjur þyrftu að hjálpa dætrum sínum til að geyma hans. Mundi því fylgja ógleði nokkur, er landsmenn sæu, að vonirnar um framfarir og hagkvæmari lífsskilyrði af stóriðnaðarins völdum voru tálvonir einar. Iðnrekendur sitja hjer auðvitað að eins meðan þeir eru að græða og hverfa svo heim. Þess vegna skil jeg ekki, að því verði nokkurn tímann komið inn í höfuðið á nokkrum þm. eða nokkrum manni yfirleitt, að stóriðnaður sje hollari landsmönnum en landbúnaður og sjávarútvegur, sjerstaklega í landi eins og Íslandi, sem hefir svo góð fiskimið. Vona jeg svo, að hv. deild taki frv. vel, því að stefnan í því er rjett og sjálfsögð. Vil jeg leyfa mjer að leggja til, að því verði vísað í hina sömu hv. nefnd, sem hin önnur vatnafrv. hafa farið í.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Frv. á þgskj. 123 hefi jeg leyft mjer að bera fram með það fyrir augum, að lögleitt verði frv. í sömu átt, og nál. minni hl. vill vera láta, og einnig með það fyrir augum, að hjer kunni að koma upp meiri háttar vatnsvirkjanir á næstunni. Frv. er bygt á þeim vatnsrjetti, sem ríkir í landinu, og ríkt hefir, og gæti þess vegna staðist og náð fram að ganga, þó að vatnalögin gengju ekki fram, því að það gerir ráð fyrir samskonar skipun í vatnamálum og ríkt hefir í landinu að fornu og nýju. Það er ekki af því, að jeg æski eftir stóriðjunni inn í landið, eða vilji bjóða henni heim, að jeg kem fram með frv. þetta, heldur af því, að jeg býst við, að hjá henni verði ekki komist til lengdar. Það eru nú þegar fram komnar svo háværar raddir um, að hrinda beri þessum stórgróðafyrirtækjum af stað, að þing og stjórn mun vart geta staðið í móti, og verða að láta undan. Ef jeg mætti sjálfur kjósa, vildi jeg láta stóriðjuna bíða enn um stund. Jeg held, að hún samþýðist illa innræti voru og uppeldi þjóðarinnar á liðnum öldum; held, að við sjeum illa fallnir til að vera stóriðjuþjóð. Einhæfi stóriðjunnar á illa við okkur, sem erum meiri náttúrubörn en frændþjóðirnar og þann eiginleika tel jeg líka bestu vörnina gegn illum og útlendum áhrifum. Eins og menn sjá, fylgir eigi greinargerð frv. á þgskj. 123, en hana geta menn lesið í nál. minni hl. fossanefndar, bls. 71–80. Með frv. er stefnt að því, að stemma stigu fyrir einræði einstaklinganna um hagnýtingu vatnsorku í stórum stíl, og frv. að því leyti samstætt því frv., sem flutt var hjer næst á undan. En að öðru leyti er margt, sem greinir þau að, og margt ólíkt í þeim, enda eru þau bygð á gersamlega ólíkum undirstöðum, þar sem meiri hl. byggir á því, að ríkið eigi vatnsrjettindi öll, en minni hl. á því, að einstaklingurinn eigi þau rjettindi, hver á sínu landi. Jeg hefi ekki gert ráð fyrir, að ríkinu væri nein nauðsyn að hlutast til um minni háttar virkjun á fossum, og setti þess vegna lágmarkið fyrir því, hve nær leita þyrfti sjerleyfis, við 500 eðlishestorkur. Svo litla virkjun virðist mjer ríkið muni geta látið afskiftalausa, nema að því er kemur til eftirlits vegna öryggis, alveg eins og jeg geri ráð fyrir, að ríkið fáist ekki um, þótt einstakir menn hafi eimskip í förum með 500 hestafla vjel fram með ströndum landsins, eða setji upp versksm. með 500 hestafla gufuvjel. Auðvitað má deila um það, hvar lágmark orkunnar til sjerleyfisveitingar skuli sett. Jeg geri ráð fyrir, að framför sú í iðjuaðferðum, sem bólað hefir á síðari árin, kunni að leiða til breytinga á þesslegum ákvæðum, þegar stundir líða. En sje á þetta litið frá sjónarmiði nútímans, þá virðist engin þörf eða ástæða til að takmarka frjáls umráð landeiganda framar í þessu efni en jeg hefi lagt til að gert verði. Meiri hl. hefir gert ráð fyrir, að ríkið taki strax í taumana, þegar komin eru 200 hestöfl, og hann ætlar í hverju tilfelli hinni svo nefndu vatnastjórn að skamta landeigendum vatnsnotin úr hnefa, láta hann að eins fá að nota það, sem heimilisþörf hans krefur, og þó aldrei meira en 200 hestöfl, hvernig sem á stendur, nema hann fái sjerleyfi. Annars má enn fremur bæta því við um samanburðinn á þessum tveim frv., að meiri hl. frv. er mjög langdregið, tyrfið og fult af kínverskri smásmygli, en alstaðar á þetta almáttuga vatnamálaráðuneyti, sem meiri hl. vill skapa, að vera með nefið niðri í hverri lækjarsprænu. Mitt frv. er hins vegar mjög óbrotið og stutt, sniðið að mestu eftir lögum Norðmanna um sama efni, þótt ekki sje það eins langt. Eftir því, sem jeg hefi best getað, hefi jeg breytt ákvæðunum og lagað þau eftir íslenskum staðháttum, enda hygg jeg, að þau nái yfir öll þau „praktisku tilfelli“, sem okkur mæta á næstu árum. Af því, að þetta er 1. umr., skal jeg ekki fara frekar út í einstök atriði, en verð þó að drepa á eitt, sem jeg legg mikla áherslu á og tekið er fram í 3. gr. Það er um, hvernig með skuli fara, þegar sótt er um leyfi til vatnsvirkjunar, sem fer fram úr 40000 hestöflum. Jeg legg til, að sjerleyfi til slíkrar virkjunar geti því að eins fengist, að 2 þing leyfi, og fari fram kosning milli þeirra þinga. Álít jeg sjálfsagt, að þjóðin skeri úr um það með atkvæðagreiðslu, hvort slíkt fyrirtæki leyfist, og álit tryggingnna ófullnægjandi fyrir því, að eitt þing, sem ef til vill er kosið vegna annars máls, gæti nauðsynlegrar varúðar. Sá möguleiki er nefnilega til, að nokkrir menn í þinginu vildu styðja að slíkri sjerleyfisveitingu kjördæma sinna og legðu þannig málinu lið af afsakanlegum ástæðum, en þeim til stuðnings gætu svo komið veikar sálir þingsins, sem gullið hefði glapið, og þannig fengist meiri hluti með leyfisveitingu, sem þjóðinni væri þvert um geð og jafnvel hættuleg. Einhver kann að segja, að þetta sje ill getsök í garð þingsins, en sagan geymir eitthvað þessu líkt, og er aldrei fyrir að synja, að slíkt geti fyrir komið, en ákvæðið um tveggja þinga samþykki ætti að aftra því, að þannig yrði svikist að þjóðinni með sjerleyfi. Jeg vil því með engu móti missa þetta ákvæði úr frv., og tel það eina örugga hemilinn við hættulegum sjerleyfisveitingum. Vil jeg svo mælast til, að frv. verði vísað til fossanefndar og umr. frestað.

Bjarni Jónsson Út af því, sem háttv.flm. (Sv. Ó.) nefndi, má benda á, að við ætlumst til, að það yrði lagt fyrir þing, ef maður sækir um að virkja meira en 5 þús. hestorkur. En jeg er efablandinn um, hvort það eigi að koma til þingrofs út af því. Jeg álít, að það sje lítil trygging í því. Ef viðsetjum svo, að þingið neiti þessu leyfi, þá verður það rofið og stofnað til nýrra kosninga. Þá er ekki óhugsandi, að þjóðin leyfi það. En ef hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) vill leggja til, að þing skuli rofið, ef það veitir leyfið, þá get jeg verið honum samferða. í því fælist óneitanlega mikil trygging, en ekki í hinu, að rjúfa þing, hvort sem það neitar eða játar.

Flm. Sveinn Ólafsson): Jeg ætla að leyfa mjer að leiðrjetta misskilning, sem kom fram í ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.). Jeg geri ráð fyrir, að þessi misskilningur sje sprottinn af því, að hann hefir ekki lesið greinargerð mína við sjerleyfislagafrv. nógu rækilega. Jeg gerði ekki ráð fyrir, að þingið yrði rofið, þótt sjerleyfi yrði samþ., heldur að málið yrði ekki afgreitt fyr en eftir nýjar kosningar. Þingið mundi þá sitja sinn kjörtíma, en við næstu kosningar ljeti þjóðin í ljós álit sitt á málinu. Jeg get ekki litið svo á, að það skifti miklu máli, landsins vegna, hvort slíkt leyfi dregst tveim árum lengur eða skemur, og óþarfa tel jeg að flýta sjerleyfisveitingum, að eigi verði beðið kosninga, einkum þegar ráðgert er að stytta kjörtímabil úr því, sem nú er.

Á 16. fundi í Nd., föstudaginn 25. júlí, var frv. enn tekið til 1. umr. Forseti tók málið af dagskrá.