Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Kristinn Andrésson) : Herra forseti. Frv. þetta er samið af mþn. í skólamálum, sem skipuð var 30. júní 1943 af þáverandi menntmrh. samkv. þingsályktun. En n. fékk það verkefni að rannsaka kennslu- og uppeldismál þjóðarinnar og gera till. um skipun þeirra. Í mþn. áttu þessir menn sæti : Jakob Kristinsson þáverandi fræðslumálastjóri, Aðalbjörg Sigurðardóttir frú, Kristinn Ármannsson, Ásmundur Guðmundsson, Sigfús Sigurhjartarson og Ingimar Jónsson. Eftir að Jakob Kristinsson lét af störfum og flutti burt, tók Helgi Elíasson sæti hans í nefndinni. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er einn þáttur í heildarkerfi, sem mþn. gerir till. um, og er þegar komið fram í Nd. frv. um barnafræðslu, sem er einn liður í fyrirhugaðri skipan þessara mála. Eins og kunnugt er, hefur það fyrirkomulag, sem ríkt hefur, verið miðað við einstaka skóla og skólaflokka, og hefur það einatt reynzt bagalegt og skapað erfiðleika fyrir nemendur. T. d. hafa gagnfræðaskólar og héraðsskólar starfað eftir ósamhljóða reglugerð og þar af leiðandi veitt misjafnlega hagkvæman undirbúning undir framhaldsnám. Með þessu frv. er gerð tilraun til að tengja saman og samræma alla skóla í landinu, allt frá barnaskólunum til háskólans. Eins og tekið er fram í 2. gr. frv., skiptist skólakerfið í 4 stig, barnafræðslustig, gagnfræðastig, menntaskóla- og sérskólastig og háskólastig. Á barnafræðslustiginu eru barnaskólar frá 7 til 13 ára, eða einu ári skemur en nú er. Þá tekur við gagnfræðastigið, en á því stigi eru 3 tegundir skóla, unglingaskólar með 2 ára námi, þá miðskólar með 3 ára námi og gagnfræðaskólar með 4 ára námi. Tveir fyrstu bekkir þessa stigs mundu jafngilda tveim fyrstu bekkjum í gagnfræðaskólum þeim, sem nú eru, en 3 vetra miðskóli mundi svara til þriggja neðstu bekkja gagnfræðaskóla. Námi í miðskólunum lýkur með landsprófi, miðskólaprófi, og er það ein mesta nýjung í þessum lögum. Þetta próf veitir rétt til inngöngu í sérskóla og menntaskóla með þeim takmörkunum, sem settar kunna að verða. Eftir þessu frv. eru gagnfræðaskólarnir sjálfstæðir skólar. Það eru fjögurra ára skólar, nema í sveitum. Þar er fræðslumálastjórn heimilt að leyfa gagnfræðaskólum að veita aðeins tveggja ára fræðslu að loknu unglingaprófi. Úr gagnfræðaskólunum er ekki eins og áður var bein leið upp í menntaskólana, heldur frá miðskólunum. En burtfararpróf úr gagnfræðaskólum veitir rétt til náms í ýmsum sérskólum og til starfs við ýmsar opinberar stofnanir. Þriðja stigið er 4 ára menntaskólar með svipuðu fyrir komulagi og nú er. Fjórða stigið er háskólastig, þar er háskólinn, en til náms í honum þarf stúdentspróf, eins og nú er. Þetta er í stórum dráttum bygging fræðslukerfisins, þ. e. 4 stig, sem taka við hvert af öðru. Ég vil þá víkja að helztu breytingum, sem þetta fyrirkomulag felur í sér frá því, sem nú er. Barnaskólarnir ná samkv. frv. yfir 6 aldursflokka í stað 7. Til þessa liggja sterk rök, og eru þau til færð í grg. Samkv. áliti uppeldisfræðinga er eðlilegra að miða námsskiptinguna við 13 ára aldur en 14 ára aldur, en á þessum árum er þroski unglinganna hvað örastur. Þótt gert sé ráð fyrir skólaskyldu barna frá 7 ára aldri, má búast við, að undanþágur verði veittar frá þessu ákvæði, a. m. k. í sveitum eða allt til 8–9 ára aldurs. Heimild er gefin til að koma á fót smábarnaskólum fyrir börn á aldrinum 5–7 ára. En önnur mikilvægasta breyt., sem frv. felur í sér, er lenging skólaskyldualdursins um eitt ár, eða frá 7 til 15 ára aldurs, í stað þess, að áður var þetta frá 7–14 ára aldurs. Í flestum menningarþjóðfélögum hefur reyndin orðið sú, að barnafræðslan nægir ekki til að fullnægja þeim kröfum, sem þjóðfélagið gerir til þegnanna. Hér er farið sem vægast í sakirnar, einungis bætt við einu ári. Annað aðalnýmæli þessa frv. eru miðskólarnir og landsprófið. Í grg. fyrir frv. færir mþn. rök fyrir kostum þessa fyrirkomulags, og eru þau einkum þessi: Að ýmissa hluta vegna sé heppilegra að greina menntaskólana alveg frá gagnfræðaskólunum, þar sem of snemmt sé fyrir börn innan 14 ára aldurs og forráðamenn þeirra að kveða á um það, hvort þau skuli stunda menntaskólanám og jafnvel háskólanám eða meta hæfni þeirra til þess. Enn fremur, að með þessu fyrirkomulagi sé fleirum gefinn kostur á að fá stúdentsmenntun, þar eð áður var það ofvaxið fjárhag þorra manna að kosta börn til sex ára náms við menntaskóla í Reykjavík eða á Akureyri. Jafnframt er óeðlilegt, að sami skóli, sem velur nemendur í lærdómsdeild eftir samkeppnisprófi, annist sjálfur í gagnfræðabekkjum sínum undirbúning nokkurs hluta keppendanna. Skiptingin á verknáms- og bóknámsdeild eykur fjölbreytni og uppfyllir þá skoðun mþn., að skólarnir eigi að skapa einstaklingunum sem mestan þroska og við sem flestra hæfi. Þótt þetta sé nokkur nýbreytni, þá er hér ekki um neina byltingu að ræða frá því, sem verið hefur. Réttara væri að segja, að þessi skipan staðfesti þá þróun, sem verið hefur á síðustu árum, og samræmdi þá skóla, sem til eru. Í frv. um gagnfræðanám gerir mþn. áætlun um þann kostnaðarauka, sem leiðir af frv. Er þá fyrst um að ræða kostnað, sem leiðir af lengingu á skólatímanum. Samkv. skýrslum frá 1942 mundi þetta fyrirkomulag þýða um 3000 fleiri nemendur eða um 120 kennara og 20 skólastjóra. Þegar litið er á kennaralaun eins og þau eru nú, er þetta mikill kostnaður. En eftir upplýsingum frá fræðslumálastjóra hefur þróunin orðið þannig síðan 1942, að nemendaaukningin nú mundi verða einungis 40% af því, sem þá var, og sennilega má gera ráð fyrir sömu þróun á næstu árum. Jafnvel þótt þessi lög yrðu ekki samþ., þá er líklegt, að flestir unglingar mundu leita sér framhaldsmenntunar í framtíðinni. En ef gert er ráð fyrir, að aukningin yrði 1800 nemendur og þar frá dragist um 600 í sveitum og þorpum, þá eru eftir 1200 nemendur eða 40 kennarar. Eins og nú horfir við má gera ráð fyrir auknum kostnaði af kennarahaldi. Reiknað með 4 þús. kr. ársgrunnlaunum til hvers kennara verður það um 1200 þús. kr. Samkv. því, sem menntmn. Nd. áætlar, yrði rekstrarkostnaður um helmingur þeirrar upphæðar, eða um 600 þús. kr., eða kostnaður alls 1800 þús. kr., en þetta er miðað við það, þegar öll löggjöfin samkv. þessu frv. yrði komin til framkvæmda, en það tekur 5–6 ár samkv. því, sem frv. sjálft gerir ráð fyrir. Af þessu eiga menn að geta fengið nokkra hugmynd um kostnaðinn af þessari löggjöf, ef hún kæmi til framkvæmda, en hvort sem það yrði eða ekki, mundi þróunin halda áfram í þá átt, að æskulýðurinn muni sækja eftir aukinni framhaldsmenntun og þjóðfélagsstörfin krefjast hennar í ríkara mæli. Þá er kostnaðurinn við að byggja skólana. Menntmn. þessarar d. hefur farið yfir þetta frv. ásamt menntmn. Nd. N. hafa unnið saman að frv. og gert við það nokkrar aths., sem menntmn. Nd. hefur tekið til athugunar, og hefur hún gert fáeinar breyt. á frv., og er sú breyt. helzt, að heimilað er nú að gefa undanþágu frá 15 ára skólaskyldu. 8. gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta : „Öll börn og unglingar eru fræðsluskyld á aldrinum 7–15 ára. Þó getur fræðsluráð ákveðið að fengnu samþykki fræðslumálastjórnar, að fræðsluskylda í einu eða fleiri skólahverfum innan fræðsluhéraðsins skuli aðeins ná til 14 ára aldurs, ef hlutaðeigandi skólanefnd óskar þess. Heimilt er sveitarfélögum með samþykki fræðslumálastjórnar að hækka fræðsluskyldualdur til 16 ára.“ - Í hinu upphaflega frv. hljóðaði gr. þannig: „Öll börn og unglingar eru fræðsluskyld á aldrinum 7-15 ára og skulu ljúka barnaprófi og unglingaprófi, svo framarlega sem þau hafa til þess heilsu og þroska. Heimilt er þó sveitarfélögum með samþykki fræðslumálastjórnar að hækka fræðsluskyldualdur til 16 ára.“ Meiri hl. menntmn. þessarar d., sem skrifar undir nál., telur að vísu þessa breyt. heldur til spillis, en þar sem hér er aðeins um heimild að gera og samþykki til undanþágu frá fræðsluráði og fræðslumálastjórn, þá hefur ekki þótt ástæða til að breyta frv. aftur að þessu leyti í fyrra horf, og leggur meiri hl. n. til, að frv. verði samþ. - Einn nm., hv. þm. S.-Þ., hefur ekki getað fylgt frv. og skilar sérstöku áliti. Ég held, að ekki sé ástæða til að fjölyrða meira um frv. þetta út af fyrir sig. Það er komið fram frv. um barnafræðslu og eins frv. um gagnfræðanám, og gefst tilefni til, þegar þessi frv. koma hvert fyrir sig, að ræða nánar um einstök atriði. Þetta er aðeins um skólakerfið í heild og samræmingu þess, raunverulega sjálfa grind fræðslukerfisins: Ég mun ekki fjölyrða meira um frv. að svo stöddu, en legg til, að það fái fljóta afgreiðslu í d. og verði samþ.

Frsm. minni hl:(Jónas Jónsson) : Þetta mál hefur varla fengið eins góðan undirbúning og maður skyldi ætla, þar sem það umbreytir algerlega því uppeldisformi, sem hefur viðgengizt á Íslandi í þúsund ár, og innleiðir hér mjög framandi fyrirkomulag, sem kannske hefur getað átt við hjá útlendum þjóðum, t. d. í stórborgum iðnaðarlandanna, en ekki ástæða fyrir fram að halda, að eigi hér við að öllu leyti. Ég held, að ekki væri óviðeigandi að vekja máls á því, hvernig þessi stóra nýjung, sem hér er borin fram, hefur komizt á framfæri í þessu formi, sem hún hefur nú. Það mun hafa verið 1942, fyrir kosningarnar þó, að tveir framsóknarþm., Bjarni Bjarnason og Pálmi Hannesson, bera fram þáltill. um að skipa n. til að íhuga skólamál landsins. Þessi till. var rædd í Sþ., en það kemur glögglega fram í þingtíðindunum, að áhugi hefur ekki verið mikill fyrir þessu, því að þegar Pálmi Hannesson er að mæla fyrir till., þá kvartar hann um, að séu auðir stólar, og það, tók heldur hér um bil enginn til máls. Till. sýnir, að þessir tveir skólamenn hafa viljað gera eitthvað til endurbóta, en það liggur ekkert fyrir frá þeirra hendi um, að öllu eigi að umsnúa í uppeldi þjóðarinnar. Till. var samþ. Þá var menntmrh. hv. þm. Str., sem átti að tilnefna menn í n. Ég geri ráð fyrir, að það, að hann gerði það ekki, hafi verið af því, að honum hafi ekki þótt það mikil nauðsyn. Síðan hverfur hann frá ráðherrastörfum, en í staðinn kemur hv. 1. þm. Reykv., en hann sá ekki, heldur ástæðu til að sinna þessari till. Að öllum líkindum hafa báðir gleymt, að þessi þál. væri til, af því að enginn áhugi var á bak við, eins og líka kom fram í ræðu Pálma Hannessonar, þegar hann var að tala um auða stóla. Svo kemur utanþingsmannastj., og hún skipar n., og sýnist hafa ætlazt til, að í henni væru menn úr öllum flokkum eða menn, sem ættu þar innangengt. Það kom fram með Einar Arnórsson, þáverandi menntmrh., að þótt hann sé kannske ekki í neinum flokki, þá stendur hann svo nærri einum flokki sem hægt er. En þótt Einar sé mikill eljumaður og lærdómsmaður, þá hefur hann þó að öllum líkindum ekki uppgötvað þetta, heldur sá flokkur, sem hefur tekið málið upp, en fyrir atbeina þessa ráðh. kemst þessi n. á, og Einar Arnórsson skipar í hana marga menn. Hún hefur síðan starfað af miklum krafti, en raunverulega algerlega í anda eins flokks, þ. e. a. s. kommúnistaflokksins, enda varð það svo, þegar Einar fór og ný skipan var gerð á ráðuneytinu, að þá varð menntmrh. maður úr þessum flokki, sem hefur sýnt áhuga á þessari breyt., og ég álít, að frá flokkssjónarmiði kommúnista hafi verið hyggilega á þessu máli haldið, og allar líkur eru til, að þeir hafi mótað það eftir því, sem hentugast má verða þeirra áróðri og framtíðardraumum, og þess vegna ekki annað hægt að gera en óska þeim til hamingju, sem hafa staðið fyrir og fengið menn til að starfa að undirbúningi undir þessa mjög einkennilegu byltingu í uppeldismálum okkar. Ég mun samt, án þess að ég vilji nokkuð draga úr gleði þessa flokks og forráðamanna hans, segja, að þó að mér finnist þeir hafa haldið mjög hyggilega á sínum spilum í þessu efni og ekki útilokað að fá einhverja samþykkt gerða, þá mundu framkvæmdir í þessum efnum verða einna líkastar öðrum framkvæmdum, sem þessi flokkur hefur staðið að í bæjarstjórn Reykjavíkur. Þar lagði sami maður, Sigfús Sigurhjartarson, til, að byggðar væru 500 íbúðir, líkast því, sem Guð ætti að byggja þær með yfirnáttúrlegum krafti, og enn fremur að byggja 10 nýja togara. Einn af þeirra forustumönnum, líka menntamálafræðingur, Steinþór Guðmundsson, sagði um þessa togara: Mér er sama, hvort þeir koma eða ekki, en ég vil fá að tala um þá. Þessir togarar og hús hafa verið kennd við pappír og kallaðir pappírstogarar og pappírshús. Eins verður með þetta mál. Ég er hræddur um, að þetta verði pappírsskólar og pappírsnemendur, því að þótt málið sé ágætlega fallið fyrir áróður þessa flokks, þá er veruleikinn ekki alltaf eins hagstæður og draumar þessara manna. Kem ég þá aftur að því, er n. hafði verið skipuð. Í þessa n. var valinn einn duglegasti áróðursmaður kommúnista, Sigfús Sigurhjartarson, sem er látinn tala við borgaralegu flokkana. Flm., Pálmi Hannesson og Bjarni Bjarnason, voru ekki valdir. Ekki var heldur reynt að velja í n. þá menn, sem hafa staðið að miklum skólamálaframkvæmdum, eins og Sigurð Guðmundsson á Akureyri eða Aðalstein Eiríksson, skapara skólans á Reykjanesi vestra, eða Bjarna Bjarnason, sem er einna athafnamestur af öllum skólastjórum landsins. N. starfaði meira að segja á Laugarvatni heilt sumar án þess að sjá ástæðu til að tala við hann nema fáar mínútur og hafði að engu till. hans í þessu efni: Í þessa n. voru skipaðir nokkrir kommúnistar og svo einn maður, sem var hygginn og reyndur, Ingimar Jónsson. Hans aðstaða er ákaflega táknandi fyrir þetta mál. Hann gengur inn á þessar stórkostlegu till. Við getum allir skilið, hvað Reykjavík á að leggja fram í þessu efni, þegar þess er gætt, að Reykjavík hefur byggt Austurbæjarskólann, Laugarnesskólann og Melaskólann, en samt er langt frá því, að fullnægt sé normalþörf fyrir barnaskóla í Reykjavík eftir núgildandi l., og ef Reykjavík á nú að bæta 4 árum ofan á, þá verður þar nokkuð hart í ári. Að vísu er verið að byggja mjög stóran skóla, Ingimarsskólann, en það verður eins og dropi í hafinu, því að einnig verður að gera stórkostlega aukningu á menntaskólanum í Reykjavík, sem fremur lendir á ríkinu en bænum, og mun ég síðar víkja að því. Það er athugunarvert við aðstöðu þessa eina manns, sem átt hefur í skólaframkvæmdum. Honum var fenginn þessi skóli fyrir 1930 og nokkrir mjög góðir kennarar, og sjálfur er hann röskur maður. Þessi skóli hefur starfað síðan hér í bæ, fyrst eini unglingaskólinn, síðar kom að vísu annar, sem bærinn kostaði að nokkru leyti. Þegar maður fer að athuga pappírseðli þessara till. og hvað allt er út í loftið um þessar stórkostlegu framkvæmdir, þá verður að athuga, hvað sá maður í þessari n., sem mest vit hefur á þessu, hefur átt við að búa síðan 1929. Hann hefur staðið fyrir unglingaskóla, haft dugandi kennara og mikla aðsókn, en ríki og bær hefur ekki fyrr en nú getað byggt nokkurt hús yfir hann. Hann hefur verið á hrakhólum í aumum húsakynnum, og nú er verið að grafa fyrir grunninum. Af hverju? Dettur nokkrum í hug, að Reykjavíkurbær, sem er framfarabær á margan hátt, þar sem allir vilja framfarir, hafi ekki viljað gera betur? Nei, sannleikurinn er sá, að Reykjavík og ríkið hafa ekki þótzt hafa peninga til þess. Og þá kemur upp sú spurning, hvort Alþingi telji, að allt þetta skólakerfi muni fljótlega komast í framkvæmd, þegar Ingimarsskólinn, sem er þó ekki nema lítið brot, verður að bíða svo lengi eftir, að byggt sé, þó að bæði ríki og bær standi þar að. Og þá kemur maður að því, að það vaki fyrir hv. flm. allt annað en að þetta verði gert, því að það verður aldrei gert, þó að kannske einn eða annar vilji gera það af góðsemi við þann flokk, sem fyrir því berst, að samþ. það. Þetta mál er eins og pappírstogararnir hans Steinþórs Guðmundssonar, að það verður aldrei gert. En svo kemur annað í ljós, þegar farið er að gagnrýna þetta mál. Þegar ölæðið er farið af mönnum og þeir hættir að trúa því, að allir séu milljónerar, þá getur farið eins og fór hér í Reykjavíkurbæ nú um síðustu bæjarstjórnarkosningar. Hér er fjöldi manns, sem býr í lélegum húsakynnum, kjöllurum og hermannaskálum, en þegar kom fram boð um 500 nýjar íbúðir til handa þessu fólki, þá kaus það ekki, af því að það vissi, að þetta voru gagnslausar kosningablekkingar, og þess vegna höfðu þeir ekki fyrir því að kjósa. Það verður að segja kjósendum í Reykjavík til verðugs hróss, að þeir sýndu þann þroska að láta ekki leika á sig á þennan hátt. Öðruvísi fór fyrir Nd. í þessu máli, því að hún hefur því miður tekið þessu máli nokkuð líkt og þeir góðu fiskar í hafinu, sem taka beitu á öngli, en eftir er að vita um þessa d., hvort hún sýnir sig miður hæfa til að skilja þetta pappírsfyrirkomulag en meiri hluti Reykjavíkurbúa. Þá kem ég að því, sem er kjarninn í þessu, sem ég hef gefið kommúnistaflokknum viðurkenningu fyrir að hafa frá sínu flokkssjónarmiði skilið rétt, en það er það, að fyrst og fremst hefur íslenzka þjóðin í nálega þúsund ár búið við það uppeldi, sem er mjög sérkennilegt og mjög sterkt og á allan hátt gersamlega ólíkt því kerfi, sem nú á að renna upp eins og einhver dásemd. Það skyldum við halda, að ekki hefði verið hátt risið á forfeðrum okkar á þjóðveldisöldinni, þegar ekki voru skólar nema á tveimur eða þremur sveitaheimilum í landinu. En frá þessu tímabili eru þó þær bókmenntir, sem þjóðin er að reyna að hæla sér af og bera af bókmenntum þeirra þjóða, sem höfðu fleiri skóla. Og það var ekki einungis á þjóðveldistímanum, heldur allt til þessa dags, sem Íslendingum tókst að hafa hér sérstakt uppeldi, þar sem hefur farið saman líkamleg og andleg vinna og farið vel. Ég átti nýlega tal við einn af þeim mönnum, sem eru heldur hlynntir þessu frv., og hann var að tala um þetta ágæta kerfi, sem ætti að koma. Það er enginn vafi, að fyrir þessum manni vakti, að þetta ætti að vera einhver himnastigi, sem menn ættu að ganga frá hinum mesta ófullkomleika til hins mesta fullkomleika. Ég benti honum á einn mann. Hann var ekki aðeins okkar mesti stjórnmálamaður, heldur og mesti vísindamaður og mesti sagnfræðingur. Hann var fæddur í sveit og alinn þar upp, kemur í engan skóla nema hjá föður sínum. Hann tekur síðan stúdentspróf og byrjar síðan að sækja tíma við háskóla. Getum við búizt við að fá nokkuð betra upp úr þessu kerfi, sem hér á að koma? Hefði verið nokkuð betra, að Jón Sigurðsson hefði verið í barnaskóla á Patreksfirði frá 7–13 ára aldri, farið síðan í gagnfræðaskóla á Bíldudal og þaðan í menntaskóla og komið aðeins heim á sumrin til föður síns. Ég er ákaflega efaður um, að það hefði verið nokkuð fullkomnara uppeldi. Ég skal taka annan mann sem dæmi. Það er Grímur Thomsen. Hann er fæddur á menntasetrinu Bessastöðum. Af einhverjum ástæðum er hann ekki settur í skólann þar, heldur í heimakennslu, er síðan í tvö ár hjá presti á Álftanesi og verður síðan stúdent. Þetta virðist ekki hafa skaðað hans lærdóm. Víð skulum athuga svona dæmi. Jón Sigurðsson stundar aldrei skóla, Grímur Thomsen í tvö ár, en þetta eru menn, sem eru með mestu lærdómsmönnum okkar sögu. Og ég vitna hér ekki aðeins til okkar stærstu manna, heldur til allra þeirra ágætu og beztu manna þjóðarinnar í mörgum greinum, sem að mjög miklu leyti hafa stuðzt við sjálfsmenntun. Nú get ég ekki annað en komið að því, að þetta mætti kallast leiðinlegur vitnisburður fyrir mig, sem hef gert kennslu að mínu lífsstarfi. En þó að ég hafi alltaf verið hlynntur skólastofnunum, þá hef ég þó viljað, að það væri í hófi, því að ég get ekki neitað því, að mér stendur stuggur af ýmissi vöntun í þessu kerfi. Ég vil aðeins benda á það sem dæmi, - það hefur verið athugað., - að ekki einn einasti maður af þeim, sem við köllum þjóðskáld, hefur gengið í barnaskóla á Íslandi, það skiptir svo gersamlega um, svo lamandi áhrif virðist það hafa á þeirra skapandi gáfu. Við getum litið yfir raðir okkar miklu skálda. Hannes Hafstein frá Möðruvöllum, Einar Benediktsson frá Elliðavatni, Jónas Hallgrímsson úr Eyjafirði o. s. frv., Jón Sigurðsson og Guðmundur Kamban vestan af landi, Davíð Stefánsson úr Eyjafirði, Tómas Guðmundsson austan frá Sogi, og ég fullyrði, að það er barnaskólunum að kenna, að ástandið er nú svona. Ef þess vegna á að fara að breyta hér um, þá á ekki að gera það í þá átt, sem hér er gert ráð fyrir, heldur eitthvað í þá átt, að það verði líkara því, sem Jón Sigurðsson og Grímur Thomsen áttu við að búa. Þetta kerfi, sem hér er lagt fram fyrir okkur, getur ef til vil1 átt við í iðnaðarborgum eins og Leeds og Manchester, en til okkar á það ekkert erindi. Ég vil gera hér eina undantekningu, og hún er mjög merkileg. Það er maður, sem hefur vaxið upp í bæ. Hann er ekki skáld, heldur merkilegur vísindamaður og rithöfundur, sem skrifar ákaflega vel, Það er dr. Helgi Péturss. En hvernig er það með þennan rithöfund? Þeir, sem hafa kynnt sér, vita, að þegar hann var kandídat, skrifaði hann eins og hver annar maður, sem hafði gengið í gegnum skóla. En hvað gerir hann? Hann tekur sig til og les okkar klassísku rithöfunda með það fyrir augum að láta þá fara í sig. Hann les Snorra og Jónas Hallgrímsson, les rit okkar mestu andans manna. Þetta er eina undantekningin. Þessi maður er ekki skáld, en hann er rithöfundur og skrifar snilldarlega, en ritsnilld hans er fengin á þennan hátt. Það er því ekki undarlegt, þó að ég og aðrir, sem hafa veitt þessu eftirtekt, taki ekki með minni hrifningu á móti þessu kerfi Sigfúsar Sigurhjartarsonar, sem hefur legið eins og farg á börnunum, þegar á nú að fara með það enn þá lengra í óheillaáttina. En hver er þá meiningin hjá þeim flokki, sem berst fyrir þessu? Hvað vill hann? Þeir vilja setja hér upp fyrirkomulag, sem er rússneskt, og þeir segjast ætla að gera það með illu eða góðu. Og þetta kerfi er ekki hægt að setja á nema með hervaldi. Íslendingar eru að þessu leyti einhver örðugasta þjóð, af því að þeir eru svo miklir einstaklingshyggjumenn, og þetta hervald getur ekki verið íslenzkt, heldur verður það að vera útlent. Þessi flokkur stefnir nú að því eftir skipunum frá yfirboðurum sínum, að hér verði deild í heimsríki, þar sem hervaldi er beitt. Og allt, sem gert er til að minnka einstaklingskraftinn hér á landi, er mjög skynsamlegt frá þessu sjónarmiði, allt, sem deyfir, allt, sem lamar mótstöðukraftinn, og það hefur aldrei fyrr komið fram frv., sem er eins fullkomið að þessu leyti. Hitt er annað mál, að ef ekki verður með útlendu hervaldi hægt að beygja þjóðina, þá býst ég við, að þessi frv. verði álíka merkileg og pappírstogararnir 10, en þar með er ekki sagt, að þurfi að samþ. þetta frv. Ég vil segja það, að einn nefndarmannanna, Ingimar Jónsson, hefur nú um fleiri ár verið í miklu húsnæðishraki með skóla. Ég skil það mætavel, að honum fellur það illa. Þarna hefur hann séð sér leik á borði og gert grín að mannfélaginu. Hér eru kröfur um víðtækar skólabyggingar. Þetta eru kröfur frá hinum sömu mönnum, sem hafa ekki einu sinni getað reist hús yfir þá unglinga, sem sótt hafa skóla Ingimars. Hann veit vel, hvernig þessi mál standa, og gerir nú grín að okkur á þingi. Eins og þessir menn geti reist skóla eftir þessu stóra kerfi, þegar þeir hafa ekki einu sinni reist t. d. yfir æskuna í Ingimarsskólanum. Nú kem ég að því, sem er algerlega ótækt fyrir þjóðina. Það á að reyna að samþ. þessi frv. núna einmitt rétt fyrir kosningar. Ríkið á að taka á sig þessar stórkostlegu byrðar, sem af frv. þessum leiðir. Þessi n. hefur hraðað störfum með miklum dugnaði, ef hann er þá nokkur til. Ég man ekki eftir því, að um málið hafi birzt nokkur blaðagrein, hef ekki heyrt þingmenn tala um það sín á milli. Yfirleitt hefur það ekki verið nokkurs staðar rætt nema e. t. v. eitthvað lítillega af menntmn. og menntmrh. Síðan gekk frv. hljóðalaust í gegnum Nd., og svo á að láta okkur samþ. það núna á stundinni. Nú vil ég biðja hv. þm. að athuga, hvað það er eiginlega, sem farið er fram á með lögfestingu þessa frv. Í fyrsta lagi er skólaskylda frá 7–13 ára. Hér er þó hægt að veita smávægilegar undanþágur, sem í rauninni er þó ekki hægt. En aðalhugsunin er sú að reyna að koma öllum nemendum bæði úr sveit og kaupstað inn í menntaskóla. Auðvitað verður þá að fjölga þeim og síðan að stækka háskólann. Kjarninn er sá, að bæta á úr þeim misrétti, sem verið hefur, svo að nemendur úr strjálbýlinu eigi hægara með að komast í háskóla. Þess vegna hafa sumir látið blekkjast til fylgis við frv. þetta. Þótt margir hafi fylgt frv. til þessa, ættu þeir að athuga sinn gang. Næsta stigið kemur, þegar búið er að hafa börnin í barnaskólum í 7 ár. Þá kemur tveggja ára skólavist í viðbót. Menn geta auðveldlega skilið, að í svona áætlun er engin vitglóra. Við getum hugsað okkur sem dæmi eina sýslu, t. d. Árnessýslu. Þar er héraðsskóli á Laugarvatni fyrir 150 nemendur. Meginþorri þeirra er úr Árnessýslu, en þó margir víðs vegar af landinu. En eftir þessari breytingu yrði að stækka skólann svo, að hann tæki 200 nemendur og yrði þó einungis fyrir Árnessýslu. Það yrði því að stækka Laugarvatnsskólann allverulega. Það yrði því að reisa ekki fáa, heldur fjöldamarga nýja skóla í öllum þeim héruðum, þar sem engir héraðsskólar eru. Fyrst er gengið í barnaskóla og síðan í unglingaskóla. En það, sem er lærdómsríkt í þessu sambandi, er þetta, að við, sem höfum fengizt við kennslu um margra ára skeið í framhaldsskólum, höfum rekið okkur á það, að venjulega eru það langbeztu nemendurnir, sem hafa verið minnst í barnaskóla, en versna svo eftir því, sem þeir hafa verið lengur. - Í stuttu máli, ef þetta verður lögfest, legg ég niður kennslu. Ég tek það ekki í mál að taka börn, sem hafa verið þrælkuð í barnaskólum í 7 ár og síðan í unglingaskólum í 2 ár. Það er ætlazt til, að öll börn, hvar sem er á landinu, geti keppt um að komast inn í menntaskóla. Svo á að gerbreyta héraðsskólunum, það má ekki einu sinni kalla þá héraðsskóla, heldur gagnfræðaskóla. En þessir menn sjá ekki, að það er ekki hægt að þurrka héraðsskólana út. Hvað haldið þið t. d. um Laugaskóla í Þingeyjarsýslu? Sá skóli var reistur með samskotum og frjálsu vinnuframlagi; það var fólkið, sem reisti skóla eins og það vildi hafa hann. Síðan hefur breiðzt út verkleg menning frá þessum skóla, ef svo má segja. Mikið af húsmunum, er fólk hefur þar um slóðir, er komið frá þessum skóla. En aðrir eru raunar verr settir, sem fjarst eru slíkum skólum. Í þessu sambandi má minnast á dónaskapinn, þegar talað er um það í fullri alvöru að leggja niður héraðsskólana. Þeir ætla að leyfa sér að þurrka út þá skóla, sem fólkið hefur byggt upp og þúsundir manna hafa reist af frjálsum vilja. Þeir ætla að eyðileggja skólana. En það verður ekki hægt að gera það með heimsku og vesalmennsku. Héraðsskólar og húsmæðraskólar sveitanna hafa sínar sjálfstæðu stjórnir. En nú á að svipta þá stjórninni og þurrka þá út. Í raun og veru er ástandið í þjóðmálum okkar að verða óbærilegt. Peningarnir fljóta. Ég hitti t. d. nýlega mann einn, sem verið hefur kennari úti á landi. Ég spurði hann, hvað hann hefði haft í laun, áður en launalögin nýju gengu í gildi. Hann sagði: „Áður hafði ég 2000 kr. yfir árið og stundaði svolítinn búskap, en nú hef ég 19000 kr.“ Þessi maður komst vel af, var góður kennari og kom börnum til manns. Nú standa skólarnir þannig að vígi, að þótt rúða brotni eða hurð fari af hjörum, þá er engin heimild né fé til þess að gera við. Á næsta þingi verður svo ríkið að taka að sér alla viðgerð héraðsskólanna. Allt á að breytast, því að þetta passar ekki í „kram“ kommúnistanna. Í framtíðinni á þetta að líta svona út: Í sveitum á að reisa stóra heimavistarskóla. Þar eiga börnin að vera í 7 ár. Síðan eiga börnin að vera í 2 ár í héraðsskólum, sem nú kallast gagnfræðaskólar. Engum blandast hugur um það, að þetta verður nokkuð dýrt. Það þarf að stækka Laugarvatnsskóla um ¼, bara til þess að hann geti fullnægt Árnessýslu einni. Þá geta menn séð, hvílíku Grettistaki þarf að lyfta í öðrum sýslum. Hvað halda menn um t. d. Strandasýslu o. s. frv.? En bíðum við, þegar á allt er litið, þá er þetta ekki það versta. Það er annað meira og verra, sem kemur nú til sögunnar. Það á að taka börnin frá heimilum sínum, þegar þau eru 7–15 ára. Hvernig haldið þið, að fari um sveitaheimilin þá ? Eins og nú háttar í sveitum er varla um annað að ræða á heimilum þar en hjónin og börn þeirra. Svo á að taka börnin þaðan. Nú vita allir, að börnin hjálpa mikið til við alls konar störf á sveitaheimilunum. Þau hafa líka gott af því. Ég hef áður minnzt á skáldin og önnur stórmenni, sem vaxið hafa upp í íslenzku sveitunum. Það má segja, að eitt hið bezta uppeldismeðal, sem völ er á, er sveitalífið. Að vinna að framleiðslunni úti í náttúrunni er hverju barni hollt. Ég held, að ef þetta frv. verður framkvæmt, sem verður raunar ekki, þá muni sveitirnar leggjast í eyði. Það verður ekkert nema gamla fólkið eftir, og þegar það deyr, þá deyr sveitalífið líka. En nú vona ég, að hv. þm. og aðrir muni glögglega, hvað kommúnistar hafa tuggið upp í ræðum sínum. Hafa þeir ekki sagt, að það ætti að leggja sveitirnar í eyði, þar væri engin menning? Jú, þennan söng hafa allir heyrt kommúnista kyrja. Þetta er líka það, sem þeir vilja. Þeir vilja leggja sveitirnar í eyði. Þetta er líka stórkostlegasta úrræðið, sem þeir hafa fundið upp hingað til. Sveitirnar skulu eyðilagðar, segja kommúnistar. Ég talaði fyrir nokkrum dögum við einn greindan bónda í Rangárþingi. Hann á við svo hagstæð skilyrði að búa, að börnin hans ganga í svonefndan heimangönguskóla í 4 mánuði á ári. Bóndinn var ekki lengi að taka eftir því, að skólinn hafði þau áhrif á börn hans, að þau fjarlægðust framleiðslustörfin, þau fjarlægðust heimilið og búskapinn. Þó átti þetta sér stað um heimangönguskóla. Hvað halda menn þá, ef börnin hefðu gengið í heimavistarskóla? Svo er líka enn eitt, sem er átakanlegt. Það er auðvitað, að ekki eru til nema sárafáir kennarar, sem geta gengið börnum í foreldrastað. Þess vegna er sá missir, sem börnin verða fyrir við þetta skólahald, algerlega ótalinn. En það á kannske að eiga sér stað einhver frysting, eins og títt er nú á dögum. Það verður þá víst frysting sálarinnar. Ef við hyggjum nú að, hvað veldur, að ekki skuli koma nein skáld né andans menn úr barnaskólum bæjanna, t. d. hér í Reykjavik, þá er ástæðan sú, að börnin umgangast hvert annað svo mikið, en ekki fullorðna fólkið. Það er enginn vafi á því, að börnin læra málið mun betur af samvistum sínum við fullorðna fólkið. Nægir þar að minna á Bólu-Hjálmar og marga fleiri. Ég man t. d. eftir því, að fyrir nokkrum árum kom í fréttum útvarpsins, að drengur nokkur hefði hrapað illilega í Austur-Skaftafellssýslu. Þessi piltur var 15 eða 16 ára gamall. Síðan ritaði drengur þessi frásögn um atburð þennan. Er velmetinn læknir hér í Reykjavík hafði lesið þessa grein, varð honum að orði : „Enginn stúdent getur skrifað svona gott mál, ef hann hefur aðeins gengið í menntaskóla.“ En var nú þessi piltur mikið menntaður? Alla sína menntun hafði hann fengið heima, lesið fornsögurnar og góðar bókmenntir. Það, sem þarf að gera hér við börnin í Reykjavík, er það, að þau umgangist meira fullorðið fólk. En af því að barnaskólar í Reykjavík eru ekki hér til umræðu, vil ég ekki ræða það mál frekar. En nú á að taka börnin af heimilunum og setja þau í heimavistarskóla. Ætli málinu hraki ekki þá? Ég sem kennari um margra ára skeið get borið um það, að ég vil heldur fá nemendur úr skólaleysi en úr skólum. Ég vil heldur hafa nemendur úr strjálbýlinu, þar sem lítil skólaþrælkun er, heldur en úr kaupstöðum. Nú má enginn skilja ummæli mín svo, að ég vilji helzt enga skóla hafa. Það er hinn herfilegasti misskilningur. En ég vil leggja áherzlu á það, að skólarnir okkar eru ekki nógu góðir. Með þessu fyrirkomulagi verða heimilin gerð vanmáttug, börnunum verður spillt og þau hverfa frá framleiðslustörfunum. Þetta hefur allt sín áhrif. Nú eru gerðar kröfur um hærra kaup. Og það á að fara að gera út 30 pappírstogara og hver veit hvað. En ég er ekki viss um, að þessir bóklærðu menn verði neitt ánægðir yfir því að eiga að fást við útgerð. Þeir segja sem svo: Við erum búnir að læra. Við viljum ekkert eiga við togara né báta. - Þeir eru líka orðnir fínir menn og vilja hafa hvítt um hálsinn. Nú virðist eiga að keppa að því að láta öll börn verða stúdenta. Nú er ég ekki á móti því, að menn verði stúdentar, sbr. afskipti mín af menntaskólanum á Akureyri. En ég er ekki viss um, að allir þurfi að verða stúdentar. - Útkoman er sú: fyrst á að hafa skylduskóla og skyldunám, og svo á einn stór og mikill atburður að gerast, það á að halda landspróf. Það eiga allir að þreyta, og þeir, sem standast það, eiga að ganga inn í menntaskóla. Það verður að reisa marga skóla af ýmsu tagi í hverri sýslu. Eitt ætti öllum að vera ljóst, að þetta verður dýrt. Þá er enn eitt leiðinlegt atriði, sem frv. gerir ráð fyrir. 9. gr. þess hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú getur nemandi ekki stundað skyldunám sökum fjárskorts, og skal þá veita styrk til þess af almannafé.“ Til dæmis maður, sem er húðarletingi, þarf ekki að vera að hugsa um að vinna fyrir sér sjálfur. Hann á heimtingu á því samkv. 9. gr., að ríkið eða sveitin leggi honum til fé. Er þetta að ala fólkið upp í góðum anda? Nú skulum við athuga þetta betur. Það er fleira, sem sýnir, hversu frv. þetta er dásamlega hugsað. Þeir hafa víst frétt, að hjá einni frændþjóð okkar, Dönum, væru krakkar prófaðir og síðan skipt á milli bóknáms- og verknámsdeilda. Hér í Rvík er háð dæmafátt próf um inntöku í menntaskólann. Foreldrar hafa oftast sett af stað öll kvalatæki til þess að koma tornæmum unglingum inn í „fína“ skólann. Það á að skipta börnunum í „fína“ deild og svo „óæðri“ deild. Verri vitleysu er yfirleitt, ekki hægt að gera, að brennimerkja suma krakkana fína, en aðra ófína. Aðrir eiga í framtíðinni að vinna sér inn brauð í sveita síns andlitis, en hinir eiga að bera hvítt hálslín. Það getur vel verið, að þetta sé allt í lagi frá sjónarmiði kommúnista, en það eru ekki menn eins og Sigurður Guðnason, sem eru að berjast fyrir þessu, heldur kommúnistarnir, sem hafa strandað á námsbraut sinni. Sumir hafa e. t. v. komizt inn í háskóla, en aldrei lokið prófi. Þannig er þetta í öllum löndum, þegar farið er að athuga lífssögu kommúnistanna, - við þekkjum þá. - Eftir því sem fleiri fælast framleiðsluna, eftir því verður meira af óánægðu fólki, og það velur sér sína foringja. Ég þarf nú ekki að tala um þá, sem lenda í „fínu“ deildinni, hvort þeir líti ekki niður á þá í þeirri „óæðri.“ Nú sjá það allir, að ekki geta allir foreldrar komið börnum sínum í menntaskóla. Hér er allt að drepast undir því, að aðeins 25 börn komast þangað árlega, því að húsnæðið vantar. Ég held ég geri hér útúrdúr til að bera mig undan ranglátu ámæli þess efnis, að ég í 15 ár hafi hindrað börnin í Rvík frá því að mannast í menntaskóla, að aðeins komist þar að 25 börn. Það vantaði húsnæði, og ég vildi ekki taka stofnanir úti í bæ. Það er nú langt síðan ég hef setið í því sæti, sem þetta ámæli beinist að, og situr nú í því kommúnisti. Það, sem ég gerði, var vegna þess, að ekki var til húsnæði, og allir eftirmenn mínir hafa gert það sama. Fyrir hæstv. fjmrh. vofir nú yfir að byggja yfir börnin fyrir hálft landið. En það kostar peninga. Nú vil ég meina, að enginn hörgull sé á stúdentum. Það hefur verið svo, að menn, miklir skörungar frá 1840, komu utan af landi úr hinum dreifðu byggðum og brilleruðu við inntökupróf í Kaupmannahafnarháskóla. Úr Flensborg hafa og komið menn inn í háskólann eins og Einar Arnórsson. Mundi það vera nokkuð betra fyrir Hafnfirðinga, að kennslan yrði miðuð við framhaldsnám? Höfuðgallinn á þessu frv. er, að öll fræðsla er miðuð við, að flestum sé gefið tækifæri á að verða stúdentar. Þetta á að framkvæma öðruvísi, og ætla ég að gera till. um, að settir verði upp stúdentaskólar í sveit, einn á Austurlandi, á Eiðum, og annar á Laugarvatni. Nú kem ég að einu atriði, sem er söguleg staðreynd, en það er fjarri því, að ég ætli að kasta rýrð á háskólamenn. Ef athuguð er verzlun Íslendinga árið 1870, þá er hún aðallega í höndum útlendinga, aðeins fáir íslenzkir kaupmenn. Ef við athugum svo nú, 70 árum síðar, þá er enginn útlendur kaupmaður. Þessi þáttur, að gera verzlunina innlenda, var merkur þáttur í sjálfstæðisbaráttunni. Maður gæti hugsað, að menn með langa menntun sæktust eftir að vera kaupmenn. Svo er þó ekki. Þessi grein hefur verið leyst af mönnum með enga skólamenntun. Þetta er ekki eins og það á að vera, eitthvað er bogið við skólafræðsluna, og það, sem er bogið, er, að menn með enga skólagöngu gera þessi verk, og það er af því, að ekki hefur verið lögð áherzla á dugnaðinn. Ágætir fræðimenn hafa komið, en skólarnir hafa aðeins verið miðaðir við embættismenn. Við þurfum fyrst af öllu skólagengna athafnamenn. Af embættismönnum, sem gengið hafa í framleiðsluna, er 1 læknir og 2–3 prestar, sem hafa búskap. Embættismennirnir hafa fjarlægzt framleiðsluna. Ég álít, að þessi umhyggja fyrir að gefa aukinn aðgang að menntaskóla sé ekki rétt. Ekki mundi hafast annað upp úr því en að aðsókn yrði of mikil og engin trygging fyrir því, að þeir mundu styðja framleiðsluna, og það hefur þau áhrif, að þeir almennu skólar, héraðsskólarnir, verða sviknir inn á að vera undirbúningur undir þetta mikla kapphlaup. Hæstv. kennslumrh. gengur ekki inn á, að frv. sé stjfrv. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta miklu meira. En þetta er sú versta og grunnfærasta leið, sem Nd. hefur haft við afgreiðslu máls. Hér fann svo sá kommúnisti, sem mest hefur staðið fyrir þessu, aðferð til að hindra, að málið fengi þinglega afgreiðslu. Fyrir nokkrum dögum var mér tilkynnt, að menntamálanefndarfundur yrði daginn eftir. Fundurinn varð mjög lauslegur. Upp úr þeim umsvifum, sem á fundinum urðu, kom svo þetta nál. á þskj. 426: „ N. hefur athugað frv. og mælir með því, að það verði samþ. Einn nefndarmanna (JJ) var ekki á fundi, er málið var afgr. Tveir nefndarmanna (HG og EE) áskilja sér rétt til að koma fram með brtt. eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma.“ - Það er sýnilegt, að þessir menn hafa ekki athugað frv. Ég hef leyft mér að koma fram með brtt. Í frv. endar 1. gr. á orðunum „mynda samfellt skólakerfi.“ Í stað þeirra komi orðin: „mynda skólakerfi landsins.“ Við 2. gr. frv. geri ég þá brtt., að í stað orðanna „Á gagnfræðastiginu eru unglingaskólar, miðskólar og gagnfræðaskólar“ komi: „á miðskólastiginu eru unglingaskólar, gagnfræðaskólar og héraðsskólar.“ Við 3. gr.: Greinin orðist svo: „Barnaskólar eru fyrir börn á aldrinum 7–13 ára. Í sveitum eru börn frá 7–10 ára aðeins prófskyld. Barnafræðslunni lýkur með barnaprófi.“ - Þá kemur 4. gr., sem er óskiljanlega illa hugsuð, alls konar flækjur og rekst hvað á annað. Ég geri þá brtt., að greinin orðist svo : „Heimilt er að hafa framhaldsdeild fyrir unglinga við barnaskóla, eftir því sem fé er veitt í því skyni á fjárlögum og frá hlutaðeigandi sveitar- og bæjarsjóðum. Gagnfræðaskólar skulu vera í kaupstöðum, en héraðsskólar í sveitum, eftir því sem fyrir er mælt í sérstökum lögum um þá skóla. Skal fjölga gagnfræða- og héraðsskólum og stækka þá, sem nú eru til, til að geta fullnægt frjálsri aðsókn nemenda, og eftir því, sem fé er lagt fram í þessu skyni frá ríkinu, bæjarfélögum, sýslum og einstökum mönnum. Þar sem bæjarstjórn óskar eftir, að gagnfræðaskóli starfi í 4 ársdeildum, og tekur á sig nauðsynlegan útgjaldaauka, skal kennslumálastjórnin veita þá heimild. Kennslu skal haga á þann hátt í gagnfræða- og héraðsskólum, að námstímanum sé skipt nokkuð að jöfnu, eftir því sem við má koma, milli verknáms, íþrótta og bóknáms. Allar kennslugreinar skulu vera prófskyldar.“ Mín skoðun er sú, að yfirgnæfandi bóklegt nám í gagnfræðaskólum sé hættulegt. Þess vegna legg ég áherzlu á verknám og íþróttir. Þá er brtt. við 5. gr. Greinin orðist svo : „Menntaskólar skulu vera 4 í landinu, hver með 4 ársdeildum. Skal einn vera í Reykjavík, annar á Akureyri, þriðji á Laugarvatni og fjórði á Eiðum. Tveir hinir síðast nefndu menntaskólar hefja starfsemi sína, þegar Alþingi eða aðrir aðilar leggja fram fé til rekstrar skólanna.“ Þá legg ég til, að 8. gr. falli niður. Þá er brtt. við 9. gr. „Fyrir almannafé“ komi: ríkisfé. Þá er brtt. við 10. gr. um að greinin orðist svo : „Fyrirmæli um kostnað og rekstur þeirra skóla, sem um getur í 2. gr., skulu sett með landslögum. Reglugerðir um skipulag námsins skulu settar af fræðslumálastjórninni að því er snertir barna- og unglingaskóla, af skólanefndum gagnfræða- og héraðsskóla með samþykki kennslumálaráðherra fyrir þær stofnanir og af kennurum menntaskólanna með samþykki ráðherra vegna menntaskólanna.“ Í 11. gr. álit ég, að of stuttur tími sé ætlaður til framkvæmda, þar sem gert er ráð fyrir, að það sé gert á árunum 1946–1952. Ég hef því gert brtt. um, að greinin orðist svo : „Lög þessi taka gildi á árunum 1950–1960, enda hafi frumvarpið áður náð samþykki meiri hluta kjósenda við almenna þjóðaratkvæðagreiðslu í landinu.“ Ég vil svo að endingu mælast til þess við . hæstv. forseta, að þar sem frv. hefur ekkert verið rætt og lítið vandað til þess, þá verði því vísað aftur til nefndar.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja tímann lengi, það eru aðeins örfá orð. Ég vil taka undir það, að málinu verði frestað og að n. athugi það betur. Það er sýnilegt á nál., að n. hefur ekki athugað málið vel. Nú eru að koma fram allvíðtækar brtt. frá minni hl. n., en mjög er erfitt að átta sig á þeim við fljótan yfirlestur. Ég tel óþarft að vísa málinu formlega aftur til n., en ef því er frestað, þá liggur í hlutarins eðli, að n. ber að taka brtt. til athugunar. Ég álít þetta merkilegt mál, og ég fellst ekki á, að það sé eins byltingakennt og kommúnistiskt og hv. seinasti ræðumaður hélt fram. Mér virðist málið ganga í sömu átt og þróunin hefur verið undanfarið. Í margar aldir var það svo, að æðri menntun og alþýðumenntun voru aðskildar. Sérstakan undirbúning þurfti til að komast inn í latínuskólann. Árið 1904 eða 1905 var það ákveðið, að samband skyldi vera milli gagnfræðaskólans norðlenzka og menntaskólans hér og lægri bekkjunum væri breytt í gagnfræðaskóla. Þessi breyting gekk í sömu átt og þetta frv., að gera mönnum kleift að koma frá alþýðumenntun inn í menntaskóla. Hv. seinasti ræðumaður minntist einkum á einn mann hér áðan, Hannes Hafstein. Ungur hefur hann byrjað á námi, þótt hann hafi ekki gengið í barnaskóla. 12 ára kom hann í latínuskólann og 18 ára varð hann stúdent, en ég held hann sé ekki dæmi um menn, sem eru eyðilagðir á námi á unga aldri. Þótt ég telji þetta frv. merkilegt, raskar það í engu því, sem ég sagði áðan, að athugun þessa máls í nefnd hafi verið í minna lagi. - Mér finnst mikilsvert, að áður en ég greiði atkv. fái ég að sjá tillögur hv. þm. S.-Þ. Ég vil undirstrika það, að málið verði tekið af dagskrá.

Forseti (ÞÞ) : Þar sem allmargir þm. hafa farið fram á, að málið verði tekið af dagskrá, þá verður það gert. En tveir dm. hafa kvatt sér hljóðs, og ef þeir óska sérstaklega eftir því, að taka nú til máls, þá mun það veitt.



Herra forseti. Ég get ekki viðurkennt, að það eigi að vera á valdi eða komið undir vilja form. viðkomandi n., hvort málið á að fara til n. eða ekki. Ég tel, að hæstv. forseti hefði átt að bera upp till. hv. þm. S.-Þ., og vil ég vísa til 16. gr. þingskapa þessu viðvíkjandi. Mér kemur og á óvart hollusta hæstv. forseta við hv. form. menntmn. - Þá vil ég spyrja, hvort þetta mál hafi fengið löglega meðferð og hvort ekki sé ástæða til, að forseti skerist í leikinn um meðferð þess. Varðandi efni þessa frv. vil ég segja það, að mér virðist erfitt að taka afstöðu til þess, fyrr en öll hliðstæð frv. eru fram komin. Ég er hvergi nærri samþykkur öllu, sem hv. þm. S.-Þ. sagði um þetta mál, en hins vegar held ég, að ekkert væri á móti því, að n. fengi þetta til frekari athugunar.

Forseti (ÞÞ): Ég vil taka það fram út af ræðu hv. 6. þm. Reykv., að mér virðist ástæðulaust að leita úrskurðar um það, hvort málinu skuli vísað til n., þar sem þegar er ákveðið, að málið skuli ganga til nefndar. Varðandi það atriði, að strax hefði átt að leita atkvæða um uppástungu hv. þm. S.-Þ., þá vildi nú svo til, sem stundum vill verða, að d. var ekki ályktunarfær.

Frsm. meiri hl. (Kristinn Andrésson) : Ég vil taka það fram, að það er á misskilningi byggt, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði um störf n. í þessu máli, en það var vonlegt, að hann tryði hv. þm. S.-Þ. Málið hefur verið ýtarlega athugað bæði í menntmn. efri og neðri deildar og nefndir beggja deildanna sátu á mörgum fundum sameiginlega.

Voru allir mættir?

Nei, ég skal upplýsa það, að hv. þm. S.-Þ. mætti aldrei á þessum fundum, en það skal tekið fram, að fundur sá, sem menntmn. Ed. hélt, var löglega haldinn og löglega boðaður. Þrír nm. voru mættir og höfðu samband við fjórða nefndarmanninn, hv. 3. landsk. þm. Ég sé ekki ástæðu til þess, að málið fari aftur til n. vegna ónógrar athugunar, en hins vegar eru hér fram komnar brtt., sem vera má, að rétt sé, að n. athugi, þótt mér virðist þær svo víðs fjarri efni og tilgangi frv., að ég býst ekki við, að margir hv, þm. vilji virða þær athugunar.



Ég vil aðeins bera af mér sakir, þar sem gert hefur verið lítið úr mínu starfi í hv. n, í þessu máli. Sannleikurinn er sá, að mikið hefur verið að þessu máli unnið. Við sátum á mörgum og löngum fundum bæði með menntmn. Nd. og mönnum úr mþn., og sá fundur, sem menntmn. þessarar d. hélt, var löglega boðaður á löglegum tíma. Það má vera, að hv. þm. S.-Þ. hafi falið sig svo vel, að hann hafi ekki fundizt.

Er það venja hans?

Ég hafði litið svo á, að ástæðulaust væri að vísa málinu aftur til n., en ef þingvilji er fyrir því, þá get ég fallizt á að hraða þessu ekki svo mjög. Annars sýnist mér, að þessar till. minni hl. þurfi einkum athugunar við frá minni hl. sjálfum.



Ég rengi ekki það, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að flestir nm. hefðu athugað málið. En nefndir eru ekki einungis skipaðar til þess að kynna sér málin sjálfar, heldur einnig til þess að skýra málsatriði fyrir samþm. sínum, eftir að athuganir hafa farið fram. En í þessu nál. er sáralítil tilraun gerð til þess að skýra málið, það eru alls um 3 línur, og auk þess er nú fram komið, að það er einungis frá meiri hl. n,, en víðtækar brtt. koma nú fram frá hv. minni hl. Ég treysti mér ekki til að taka afstöðu til þessara brtt. að svo stöddu og sýnist sjálfsagt, að málið fari til n. aftur. Hitt skiptir svo ekki máli, hvort það er samþ. með atkvgr. hér í d., úr því að hv. n. hefur fallizt á að athuga brtt. og taka afstöðu til þeirra.



Ég held, að hv. form. n. hafi ekki áttað sig á, að Alþingi er í tveim deildum og við þá skipan er öll meðferð mála miðuð. Þess vegna er það, að þegar ein n. annarrar þd. tekur upp á því að setja á fundum með n. úr hinni þd., þá er það fullkomið aukaatriði viðvíkjandi afgreiðslu mála. Annars vildi ég skjóta því til hv. 1. þm. Reykv., sem sótti þessa fundi, að ég held, að betra hefði verið fyrir hann að vera þar ekki, því að þótt ég meti áhuga hans fyrir þessu máli, þá tel ég ekki rétt, að hann stofni sér í lífshættu vegna þess, en eftir því sem frétzt hefur, gætu þessar fundarsetur hv. þm. orsakað, að við misstum hans við hér í deildinni.



Ég vildi einungis bera fram þakkarávarp til hv. þm. S.-Þ. fyrir umhyggju hans í minn garð. En til að fyrirbyggja allan misskilning vil ég upplýsa það, að mig hefur ekki hent neitt slys, sem stendur í sambandi við þetta mál eða er viðkomandi störfum mínum í menntmn. Viðvíkjandi samvinnu menntmn. beggja d. er það að segja, að þar er ekki um neitt nýtt uppátæki að ræða. Slík samvinna er fullkomlega samkv. þingsköpum.

Þetta eru nokkurs konar böll

. Ég hef nú ekki séð minnzt á böll í þingsköpum. En þetta er algengt, að slík samvinna eigi sér stað. Þá vil ég segja það við hv. 1. þm. Eyf. viðvíkjandi því, sem hann var að fetta fingur út í nál., að frsm., n. hefur flutt hér ýtarlega framsöguræðu og skýrt málið. En þar sem n. þessarar d. stóð að þeim efnisbreyt., sem frv. tók í Nd., sem raunar voru litlar, er eðlilegt, að álit hennar sé stutt. Nál. er frá óskiptri n., og það haggar því ekki, þótt einn hv. nefndarmaður taki sig til síðar og gefi út nál. Það er bókað, hverjir voru viðstaddir, þegar málið var afgr., og það var ekki afgr. frá klofinni n.

Það gerir sama gagn, þótt nál. komi síðar

. Það má vera, að það geri sama gagn, en það er óviðkunnanlegt, að brtt. skuli þá ekki fylgja nál., en koma fram fyrst nú, og vitanlega nær það engri átt, að hvaða þm. sem er geti hvenær sem er komið með brtt. og krafizt þess, að máli sé vísað til n. vegna þeirra.



Ég kannast að vísu við ákvæði þingskapa um samvinnu nefnda. En ég get ekki rennt því niður, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að málið væri afgr. frá óskiptri n. Hér eru fram komin tvö nál. og auk þess áskilur einn nm. sér rétt til að fylgja brtt., m. ö. o., málið er afgr. af minni hl, n.

Nál. er frá óskiptri n.

. Að formi til en ekki efni. Einn nefndarmanna var fjarverandi, er málið var afgr., og annar óánægður með niðurstöðu nefndarinnar. Mér þykir einsætt, að hv. n. verði við þeirri ósk að athuga málið ásamt fram komnum brtt. nánar, og tel, að til þess eigi ekki að þurfa atkvgr.