Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Benedikt Sveinsson : Mér virtist háttv. deild sýna nokkuð mikla léttúð, þegar hún samþykti þetta frv. við 2. umr. með þó nokkrum meiri hluta. Það er þó ekki svo lítið athugavert, eins og nefndarálitið sjálft ber með sér, að stuðla að því, að hérar verði fluttir í landið og látnir aukast hér og margfaldast. Háttv. nefnd kvartar um að hún hafi ekki fengið fullnægjandi upplýsingar um það, hvort hér sé um skaðleg dýr að ræða eða ekki. Þetta var þó það fyrsta, sem nefndin var skyldug að gera, áður en hún gæti farið að mæla með innflutningi héra. En mér finst nú satt að segja síður en svo, að nefndarálitið bendi í þá átt, að nefndin hafi þurft að vera í nokkrum vafa. Eg sé ekki betur, en að þar sé fengnar æðimiklar upplýsingar um það, að hér sé einmitt um ærið skaðleg dýr að ræða. Í nefndarálitinu er það haft eftir þrem fræðiritum eftir útlenda höfunda, að í fyrsta lagi sé hérar mjög skaðlegir fyrir sveitabændur (Landmandebogen). - Í öðru lagi, að þeir geta orðið mjög nærgöngulir á vetrum, engin girðing haldi þeim nema þéttriðin vírnet, og engin leið sé til að útrýma þeim, nema sú að skjóta þá. Vér höfum nú verið að berjast við að eyða refum hér á landi í þúsund ár og hefir ekki tekist að útrýma þeim enn. Eg hygg, að hér gæti farið eins. - Í þriðja lagi er sagt, að hérar bíti nýgræðinginn í skóglendi og nagi börk af trjám í harðindum. Harðindi eru nú meiri hér á landi en víðast annarstaðar, svo að hætt er við að meira myndi bera á ágangi héranna hér, en t. d. í Danmörku og Noregi. Hér kemur vafalaust aldrei sá vetur, að ekki mundi þar kallaður harður, og samkvæmt því verða hérar nærgöngulir við skóga, naga börk af birki og reyni og allan nýgræðing á hverjum einasta vetri. Sagt er og að þeir fari í kálgarða á nóttum og éti kálið. Eg hygg nú ekki vafa á því, að þetta sé alt skaðlegt, og að þar sem þessum þrem fræðiritum ber saman í þessu, - og önnur fræðirit hefir nefndin ekki haft með höndum - þá geti þingið talið þetta viðunandi upplýsingar til þess að friða samvizku sína, þótt það felli þetta frumv. Hitt get eg ekki skilið, að það fari að ganga þvert ofan í allar þessar upplýsingar og samþykkja nú frumvarpið, fyrr en það hefir fengið aðrar staðbetri, sem hrinda þessum. Ef það sannaðist einhverntíma, að gagnsemin af þessum dýrum væri mjög mikil, þá væri ætíð hægur hjá að leyfa innflutning á þeim síðar. Þá hefir nefndin og borið þetta mál undir þann mann hérlendan, sem hún segir að varði þetta mest og hún hyggur, að bezt skynbragð beri á það, enda ætti helzt að vilja hlynna að skógleifum vorum, en það er skógræktarstjórinn, með því að hérar hafast mjög mikið við í skógum. Eg sé nú ekki betur, en hann kannist við það, að þessi dýr sé harla skaðleg skógræktinni, svo að þau geti jafnvel snarlega etið upp þessar litlu gróðrarstöðvar vorar, sem hann og fleiri hafa verið að basla við að koma upp síðasta áratuginn. En þó virðist svo, sem hann vilji bera í bætifláka fyrir dýr þessi. Hann segir, að hér sé ekki um ræktaðan skóg að gera nema einstöku gróðrarreiti. En er það ekki nóg? Eg sé ekki betur en að hérarnir mundu þá einmitt leggjast á þá og verða þeim því skæðari, sem þeir eru víðáttuminni. En skógarvörðurinn kemur með þetta þjóðráð, að þar sem sé ekki nema um smásvæði að ræða, þá sé hægurinn hjá að girða þau með vírnetum! Það myndi þó kosta ekki all-lítið fé og auk þess mikið eftirlit. - Sama segir hann um kálgarðana, en hræddur er eg um, að bændum þætti það lítil búbót, að þurfa að fara að girða kálgarða sína með vírnetum. Hér er um allvarhugavert atriði að ræða, og frá mínu sjónarmiði er það algerlega ótilhlýðilegt að samþykkja þetta frv. fyrr en fengnar eru nánari upplýsingar; hér þarf skýlausa vissu fyrir því, að hérarnir verði meir til gagna en tjóns, ef þingið á að stuðla að flutningi þeirra í landið. Skógarvörðurinn fullyrðir, að hérarnir geri ekki mikið tjón í samanburði við sauðfé. Það er sjálfsagt rétt, en hvað sannar það ? Er það ekki öllum vitanlegt, að sauðféð, sem helmingur þjóðarinnar lifir á, gerir landinu einnig ómetanlegt gagn? En það, sem þessir góðu herrar, héramenn, eiga eftir að sanna, er það, hvort hérarnir geri ekki meiri skaða og það margfalt meiri en sauðkindin, móts við það gagn, sem hvori um sig gerir. Þessi samanburður skógræktaratjórans er því algerlega marklaus. - Að öllu þessu athuguðu leyfi eg mér að leggja til, að málið verði felt við þessa umræðu.



Eg get verið stuttorður að þessu sinni. Það er einkennilegt við þetta nefndarálit, að í því er alt tilfært á móti málinu, en ekkert með því, enda man eg ekki betur, en að háttv. framsögum. (G. H.) tæki það fram berum orðum, að nefndin vildi enga ábyrgð taka á þessu frv. En úr því að nefndin er svona óviss, þá sýnist mér það vera sjálfsagður hlutur, að deildin fari ekki heldur að taka á sig þá ábyrgð, sem leiðir af því að samþ. þetta frumv. Sumir segja, að eitthvert gagn megi hafa af þessum kvikindum. Þau eru sögð góð átu, og þá er bjórinn sjálfsagt einhvers virði, en líklega mun þó veiðimannsánægjan vera mest. En eg skil ekki, að þessi gagnsemi héranna sé svo mikils virði, að rétt sé að stofna í þá hættu, að þeir geri oss ef til vill langt um meira tjón. Háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) gat um vírnet skógræktarstjórans. Það held eg að gæti orðið þungur baggi að girða alla gróðrarreiti með vírnetum, og auk þess myndi það tæplega að haldi koma, því að hérarnir gæti sjálfsagt farið yfir þau á vetrum þegar snjóar eru og grafið sig undir þau á sumrum. Eg býzt nú við að sumir þeir, sem greiddu atkvæði með málinu til 2. umr. með nafnakalli, áliti sig bundna við sitt »já«. En þar sem málinu er svo komið, að sumir eru einbeittir í að samþykkja það, en aðrir jafnákveðnir í að fella það og þriðji flokkurinn óráðinn, þá álít eg vel við eigandi að afgreiða málið með svohljóðandi rökstuddri dagskrá : Með því að mál þetta virðist ekki horfa til neinnar verulegrar gagnsemi landi og lýð, enda eigi nægilega upplýst, þykir deildinni ekki ástæða til að taka ákvörðun um það, og tekur hún því fyrir næsta mál á dagskrá.

Hannes Hafstein : Eg er sannfærður um, að þeim manni, sem hefir boðist til að gefa héra til innflutnings í landið, þætti mjög leitt, að hann skyldi hafa verið að skifta sér af þessu, ef hann vissi, að menn hér áliti það til ills. Hann bauð þetta af góðum huga og hefir ekki dottið í hug, að menn mundu álíta hérana þá skaðræðisgripi, eins og gert er á þessu þingi. Annarstaðar eru hérar stranglega friðaðir, t. d. í Danmörku, Noregi, Svíþjóð og Þýzkalandi og að eins lítinn tíma ársins leyft að skjóta þá, svo að þessi mikla hræðsla, sem hér bólar á, virðist ekki hafa fest djúpar rætur í þessum löndum. Mig brestur að vísu þekkingu til að dæma um, hvort þeir geti gert nokkurn skaða, en eftir mínu litla viti getur í öllu falli ekki verið hætt við að sá skaði geti orðið ýkja mikill. Hér er svo mikið landrými, að hérarnir þurfa ekki þrengslanna vegna að ásælast mannabýlin, og náttúra þeirra mun kenna þeim að reyna að halda sér utan bygðanna eftir megni, því að þeir eru, eins og kunnugt er, mjög styggir og hræddir, svo að það er orðið að almennu máltæki, þegar einhver sýnir af sér mikla, ástæðulausa hræðslu, að segja að hann sé »hræddur eins og héri«. Um sumartímann, þegar jarðargróður er í blóma, leita þeir vafalaust til fjallanna og sjást ekki í bygðum, en þó að þeir á vetrum leituðu niður til bygðanna, eins og rjúpan, þá mundu þeir varla geta valdið miklum skemdum, því að ekki er þar svo fjölskrúðugt af aldingörðum né skógarprýði, að eftir miklu sé að seilast af slíku heima við bæina; menn hafa ekki verið svo áfjáðir hingað til, að rækta skóg né skrauttré í kring um híbýli sín. Engin kálgarðshola mundi að vetrarlagi bíða neinn baga af því, þótt einhver veslings héri þefaði þar um frosin beðin. Hérinn er alment talinn afarmeinlaust dýr, sem þar að auki er gott átu og þykir því víðast búbót fremur en hitt. Hingað til hefir það verið ósk alþingis, að fjölga fremur dýrategundum í landinu, en fækka þeim, eins og öll friðunarlög landsins votta. Eg held, að það sé alt of mikil hérahræðsla, að halda að landauðn stafi af því, að þessi litla og ómannýga skepna flytjist hingað. Hreindýr hafa verið flutt hingað og friðuð og þingið hefir veitt stóra upphæð til að flytja inn ramefld moskusnaut, þó nærri megi geta, að meiri ástæða getur verið hjartveikum mönnum að hræðast þau, heldur en veslings hérana. Þau hafa reyndar ekki verið flutt inn ennþá, en þingið hefir sýnt vilja sinn í því efni, með því að bjóða fram 10 þúsund krónur hér um árið til að fá þau. Eins og eg sagði í upphafi, er eg sannfærður um, að þennan mann, sem bauðst til að gefa hérana, langar ekki til að troða þeim upp á landið í óþökk landsmanna. Hann hélt að þetta boð sitt yrði vel þegið, og ef þingið vill ekki þiggja það nú, er engin hætta á, að hann bjóði það aftur, eða flytji hérana inn án þeirra friðunarákvæða, sem eru nauðsynlegt skilyrði fyrir tímgun þeirra fyrst í stað.  (Benedikt Sveinsson: Þessi maður á víst ekki alla héra heimsins, svo að Íslendingar verða varla í stór-vandræðum að útvega þá seinna, ef þeir verða sannfærðir um, að gagn sé að innflutningi þessara dýra)  .



Eg kannast fyllilega við, að það sé eðlilegt að þær athugasemdir komi fram, sem háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) kom með. En hann mintist ekki á neitt atriði, og ekki heldur háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), sem nefndinni væri ekki fyllilega ljóst. Að svo miklu leyti var dómur nefndarinnar um frv. á rökum bygður, að hann var ekki feldur án þess að taka tillit til kosta og ókosta þess, þó að nefndin gæti ekki beinlínis mælt með því. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) tók mikið fram af því, sem eg vildi sagt hafa. Á sumrum er langlíklegast að hérarnir haldi sig í óbygðum, því að þeir eru ekki gjarnan á mannafæri, ef þeir eiga annars kost. Á vetrum hvarfla þeir svo til bygðanna og halda sig ef til vill í grend við bæina, en ekki hygg eg, að mönnum stafi nein veruleg hætta af þeim, og ekki heldur hvað skógana snertir.  (Einar Arnórsson : Það stafar þó ekki mannhætta af þeim!)  . Að vísu stendur ekki lífi manna hætta af þeim, en eignir manna gæti ef til vildi verið í hættu. Þó held eg að þeir geti lítið eða ekkert tjón gert við bæina, og um það er eg ekki í neinum vafa, að lítið bizt af skógum okkar af hérunum í samanburði við það, sem aðrar skepnur okkar bita þá. Eitt held eg að fullyrða megi : Það er alla ekki hægt að fá nægilegar upplýsingar til að byggja á, hvað mikinn skaða hérarnir geri. Það má þó telja áreiðanlegt, að þeir geri einhvern skaða, en ekki mikinn, og að líkindum miklu minni en menn ætla. Meginástæða nefndarinnar er þessi: Í öllum nágrannalöndum okkar eru hérar, og engum okkar hefir borist til eyrna að þar hafi verið talað um að útrýma þeim. Okkur þótti samvizkusamlegra að tilfæra alt, sem við vissum, til athugunar fyrir þingið, og eg held að við þurfum ekki að gera okkur vonir um, að það fáist nokkurntíma upplýsingar fram yfir þær, sem deildin hefir nú. Menn kunna að segja, af því að þessum dýrum fjölgar nokkuð ört, að svo gæti farið, að þau yrði að landplágu. En því er fljótsvarað: Hérarnir eiga örðugra uppdráttar hér heldur en annars staðar, og þeim fjölgar miklu minna en menn skyldu ætla, vegna þess hve fljótt þeir æxlast. Ungarnir eru viðkvæmir og þola illa veðurhörkur, og auk þess verða þeir öðrum dýrum að bráð. Það var einu sinni sagt, að hérar hefði verið í Vestmannaeyjum, og þótt gera þar mikinn skaða, og því hefði verið gengið að því með oddi og egg að útrýma þeim. Eg hefi spurt fræðimann einn um þetta, og sagði hann, að það myndi ekki hafa verið hérar, heldur kanínur, og er það skiljanlegra, því að þær eru þektar að því að fara illa með jarðveginn. Þetta tilfærðum víð af samvizkusemi, en töldum það annars ekki neina hættu. Og okkur hefði ekki dottið í hug að leggja til, að þetta frv. yrði samþykt, ef við hefðum haft ástæðu til að halda, að af því hlytist hætta fyrir bændur og búalið.

Bjarni Jónsson : Eg verð að játa það, að hérafræðin er eina og lokuð bók fyrir mér, nema hvað eg hefi heyrt þess getið, sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) nefndi, að þeir væri ekkert orðlagðir fyrir hugprýði. Eg hefi lesið nefndarálitið og álit skógræktarstjórans. Eg trúi því eins og skylt er, sem slíkt Autoritet segir, og legg þessvegna mikið upp úr áliti þess manns. Hann er sjálfsagt vel kunnugur hérunum, því að nóg er af þeim í Danmörku. Það sem hann meðal annars segir um harða vetur, er sjálfsagt miðað við harða vetur í Danmörku, en eftir því eru altaf harðir vetur hér. Skógræktarstjórinn stingur upp á þeirri vörn gegn ágangi þessarra dýra, að setja vírnet í kring um gróðrarstöðvar og garða. Það getur verið, að þetta sé snjallræði, en þó held eg að hérarnir myndu komast yfir vírinn á fönn, og þá eru trjátoppunum ekki grið gefin. Eg býst við, að jafnvel með vírnetum alt í kring, gæti skógarstöðvarnar ekki varið sig fyrir nagdýrum þessum. Eg kalla hérana ekki nagdýr, af því að eg haldi að þeir tilheyri þeim flokki dýra, er svo nefnist, heldur af því, að þeir eru síbítandi og nagandi. En skemmist ein gróðrarstöð af völdum héranna, þá er þar með upp unninn allur sá hagur, sem getur orðið af innflutningi þeirra. En að girða með vírnetum fyrir þetta dýr, myndi verða harla kostnaðarsamt, og minnir það mig á aðra uppástungu: að sá til skóga upp um afrétti og hafa svo nokkra ríðandi menn til að gæta þess, að sauðfénaður og aðrar skepnur fari ekki um þau svæði afréttarins. Það myndi varla veita af einum 600 riddurum til þess. Fejlberg hendi gaman að þessari tillögu og vitnaði í það, sem stendur í einni matreiðslubók: »Taka skal silfurdisk« . . . náttúrlega hvort sem silfurdiskur er til á heimilinu eða ekki. Það yrði dýrt að hafa alla þessa riddara, hitt yrði líka dýrt með vírnetin. Ef hérinn er hræddari við menn heldur en við tóuna, þá er görðunum ekki hætt, en gróðrarstöðvunum því hættara. Hvað er svo unnið við að fá þessi blessuð dýr inn í landið ? Háttv. framaögum. (G. H.) sagði, að þau tímguðust ekki neitt ákaflega fljótt. Gagnsemin yrði þá víst heldur ekki mikil, og skaðinn þá um leið væntanlega minni. Það er sagt, að héraket sé góður matur, en eg veit að það er algengt þar sem héraket er á borðum, t. d. í Khöfn, að spyrja, hvort það sé kattaket.  (Hannes Hafstein: Getur hérinn gert að því ?)  . Eg get svarað háttvirtum 1. þm. Eyf. (H. H.) því, að eg saka alls ekki hérana um það. Eg saka heldur ekki þann mann, sem hefir boðist til að gefa héra til innflutnings í landið, fyrir tilboð hans. Eg er sannfærður um, að hann hefir boðið þetta í bezta tilgangi, og eg tel mér sjálfsagt að vera honum þakklátur fyrir, að hann hefir, ótilkvaddur af öllum, verið að hugsa um gagnsemi þessa lands. Ekki er heldur hægt að liggja stjórninni á hálsi fyrir það, að hún lætur þetta boð hans koma undir atkvæði þingsins. En þó að eg vilji ekki láta taka þessu boði, þar sem þessir hérafróðu menn hafa ekkert gott um gagnsemi hérans að segja, þá get eg bæði verið stjórninni og manninum þakklátur fyrir boðið. Það gagn, sem hafa mætti af hérunum, er varla mikils virði og vegur ekki á móti þeim skaða, sem búast má við að af honum hlytist. Það er ketið og skinnið, en aðalatriðið mun því vera veiðigleðin. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að með þessu auðgaðist dýralíf hér á landi. Ef það á að metast ástæða fyrir frumv. þessu, má alveg eins segja, að rétt sé að flytja hingað til lands rottutegundir ýmsar eða önnur kvikindi, því að þar með auðgast dýralífið. En ekki nær það nokkurri átt að bera hérana saman við moskus-uxa. Það er töluvert meira gagn, sem fengist af moskusuxum, og vert að leggja sig í meiri hættu við þá heldur en hérana, sem ekkert gagn fæst af. Eg mun hallast að dagskránni, sem fram er komin, og vænti eg, að sama geri aðrir háttv. þm., sem eru eins og eg, ekki hérafræðingar. Það var rétt hjá háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.), að þetta boð stendur ekki, ef frumv. verður felt. En eg býst ekki við, að þessi maður, sem hérana býður fram, hafi umráð yfir öllum hérum heimsins, og ef því síðar meir þætti nauðsynlegt að fá hingað héra, ætti það að vera hægt, þótt þetta frumv. verði felt. Það hefir verið sagt, að ekki væri vitað, hvert gagn mætti hafa af hérum, fyrr en þeir hafa verið fluttir inn í landið. Mér þykir líklegt, að um þetta megi þó fá vitneskju hjá öðrum þjóðum. Nú er bókasafnið hér ekki auðugt að ritum um þetta, en það ráð mætti taka, að senda sendiherra, t. d. ráðherra, og, ef vildi, náttúrufræðing einhvern með honum, til að rannsaka málið. Þess vegna tel eg rétt að sam þykkja dagskrána. Jafnvel þótt ófriður sé, býst eg ekki við, að hérarnir hafi sig svo mjög í frammi, að enginn verði eftir. Svo er líka heppilegra að hafa fengið vírnetin áður en þeir koma.



Eftir ræðum sumra manna í dag er svo að heyra, að mönnum sé ekki vel ljóst, hver dýr sé um að ræða. Sumir virðast halda, að hérar sé kettir, eða jafnvel kálfar. Þvílíkar fjarstæður er undarlegt að heyra af vörum þingmanna. Eins og kunnugt er, eru hérar bæði í Danmörku og Færeyjum. Til Færeyja eru þeir nýkomnir, og eru eyjarskeggjar mjög ánægðir með að hafa fengið þá. Mér er kunnugt um það, að í Jótlandi, þar sem eg hefi verið nokkur ár, eru allir ánægðir með það, að hérar sé friðaðir, sem mig minnir að sé á tímabilinu frá því í ágúst og þangað til á aðfangadagskvöld. Háttv. þingm. N.-Þing. (B. Sv.) líkti hérunum við tóur. Þetta er mjög fáránleg samlíking. Tóur eru styggar og slægar. Hérar eru stundum styggir, stundum spakir. En þeir eru samlitir jörðinni, svo að ilt er að sjá þá. Að hérar geti valdið skemdum á kálgörðum hér, það tel eg alveg útilokað. gálgarðar eru oftast við bæi, en á hverjum bæ hér er hundur, og ekkert eru hérar hræddari við en hunda, og hundar ekki í annað sólgnari en að elta héra. Mér er kunnugt um það, að á akurhænsaveiðum hlaupa hundarnir oft frá, ef þeir finna lykt af héra, og verður ekki hægt að hafa gagn af þeim. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) heldur því fram, að hérar grafi sig inn í kálgarða. Ekki held eg að hann gæti orðið doktor í hérafræði. Hérar liggja oft í kálgörðum, en aldrei þegar regn er, því að vætuna er þeim illa við; þeir þola ekki, að vot kálblöðin strjúkist um bökin á þeim. Eins er um tóur, að í regni eru þær aldrei í skógum. Eg er hræddur um, að háttv. þm. (E. A.) hafi blandað saman kanínum og hérum. Kanínur grafa sig í jörð, en hérar grafa aldrei. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði, að skinnin af hérunum mundu vera einhvers virði. En svo er ekki, að minsta kosti ekki skinn af hérategund þeirri, sem er í Danmörku. En hérar þykja góðir til matar og eru í Danmörku seldir á 2–4 kr. stykkið. Bændur í Danmörku hafa mikið gagn af að leigja land til héraveiða. Eg hefi sjálfur tekið þar land á leigu til héraveiða. Það var ekki meira en svo sem 20 mínútna gangur á langveginn, en 10–15 mín. á þverveginn. Fyrir það varð eg að gjalda 40 kr. í leigu. En veiðin varð 2–3 hérar, 20–30 akurhæns og fáeinar lóur. Ekki veit eg hvaða matsöluhús það hefir verið, þar sem háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir fengið kattakjöt að eta fyrir hérakjöt, en fullyrða má eg, að ekki hefir það verið 1. klassa hótel. Eg legg til, að vér tökum þessu boði þakksamlega. Eg hefi heyrt marga bæði á Austurlandi og Vesturlandi minnast á, að það væri undarlegt, að vér skyldum ekki hafa sýnt þá framtakssemi að flytja hingað héra, úr því að Færeyingar hafa flutt þá til sín og eru ánægðir með. Háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) telur það ónáttúrlegt hjá héragreyjunum að þeir bíta gras og kál. Á sama hátt ætti hérunum að þykja það ónáttúra hjá háttvirtum þm. að hann etur baunir og graut.



Mér kom það ekki á óvart, að háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) talaði á móti nefndarálitinu. Nefndarálitið er hans skæðasti óvinur. Nú er eftir að vita, hvor sigur ber úr býtum, framsögumaðurinn í skrifarasætinu hér í deildinni, eða framsögumaðurinn í nefndarálitinu. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) hélt fyrirlestur um héra- og kattafræði. Hann telur ilt að útrýma hérum, af því að þeir sé samlitir jörðunni. Eg býst nú við, að þá verði þeir nú eigi síður samlitir jörðinni hér en annarsstaðar, og því jafnilt eða verra að útrýma þeim hér. Sami háttv. þm. (G. E.) segir, að hérar hafist við í kálgörðum í Danmörku, þegar þurt er, en býzt ekki við, að þeir muni sækja í kálgarða hér, af því að hundar eru á hverjum bæ. En ekki eru hundar í skógum til að varna því, að hérar nagi börkinn. Hundar eru og víst oftast lokaðir inni á nóttum, og geta þá ekki varið kálgarðana. Ekki geri eg ráð fyrir því, að menn hafi miklar veiðinytjar eða veiðigleði af hérum á háfjöllum á sumrum. Á vetrum, þegar hart er, koma hérar til bygða, og geta þá valdið skemdum, t. d. á heyi, sem ekki er í hlöðum.

Hannes Hafstein : Mér heyrist, að ýmsir háttv. þingmenn haldi, að óleyfilegt sé að lögum, að flytja héra hingað til lands. Þetta er misskilningur. Allir mega flytja inn héra, án nokkura leyfis. Hér er spurningin um það eitt, hvort hérar, sem boðist er til að gefa landinu, eigi að vera friðaðir fyrst í stað, eða ófriðhelgir frá upphafi. Og eg verð að segja, að það væri nýstárlegt af þessu háttv. þingi, sem frægt er orðið sérstaklega fyrir friðanalög sín, þingi, sem hefir friðað rándýr eins og seli, friðað ránfugla, eins og erni og auk þess »alla titlinga«, ef það nú vildi neita veslings hérunum um allan frið og grið. Eg vil biðja menn að líta sem snöggvast á málið frá dálítið annari hlið, án nokkurrar óvildar eða fylgis við hérana. Setjum svo, að hérar væri orðnir ílendir hér, að vér hefðum verið eins hepnir og frændur vorir í Færeyjum, að hafa haft hér talsverða héraveiði, og bragðað hið ágæta og ljúffenga hérakjöt. Setjum, að svo kæmi fram lagafrumvarp hér á þingi um það, að friða hérana um stund eða tíma ára, af því að ella væri hætta á að þeim yrði útrýmt. Hvað mundi þingið gera? Eg er sannfærður um, að hver einasti maður á þingmannabekk mundi hiklaust greiða atkvæði með friðunarfrumvarpi. Það sem hér liggur fyrir, er í eðli sínu að eins friðunarfrumvarp, heimild til friðunar fyrst um sinn; um annað þarf ekki að biðja. Hvern mun gerir það þá, þótt friðunarinnar sé beiðst fyrirfram? Eg er viss um, að þingið hefir friðað mikinn fjölda dýra, sem minna gagn er að friða. Enda mun vera svo í öllum siðuðum löndum, sem eru svo heppin að hérar eru þar, þá eru þeir friðaðir að einhverju leyti, eins og eg hefi áður drepið á. Háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) virtist skilja svo orð mín, sem enginn annar maður ætti ráð á hérum en þessi maður, sem gert hefir oss þetta boð. Þetta er mikill misskilningur. En hitt er víst, að hann er sá eini, sem boðist hefir til að bera kostnaðinn við þessa tilraun, hvort hérar þrífist hér, gefa skepnurnar og láta flytja þær hingað, og koma þeim fyrir í landinu á sinn kostnað. Mér skilst, að vér sitjum hér á rökstólum um það, hvort vér viljum þiggja boðið eða ekki. Vér ráðum auðvitað sjálfir hverju vér svörum. En ekki þurfum vér að stríða við slíkt tilboð frá sama manni á næsta þingi, ef vér fellum þetta frumv. nú. Það var það, sem eg sagði, og háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) »misskildi«. Hér er eiginlega ekki um stórmál að ræða. En að minni hyggju eitt af skringilegri afrekum þessa þings, ef það feldi þetta frumv., án þess einusinni að þakka manninum fyrir vingjarnlegt boð. Í tillögunni til rökstuddrar dagskrár, sem fram er komin, bólar ekki á neinu þakklæti fyrir boðið, öllu fremur þvert á móti.



Eg hefi þakkað manninum og ætti að vera nóg, að þökkin komi fram í umræðunum. Eg skil það vel, að hér er að eina um friðun að ræða, ekki bann gegn innflutningi. Það er auðvitað gagnslaust að flytja hingað héra og skjóta þá jafnharðan sem þeir koma á land. Það skilja allir. En hitt draga menn í efa, hvort jafnmikið gagn eða gleði geti hlotist af hérunum sem skaði. - En dagskráin væri mér engu ókærari, þótt manninum væri þar vottað þakklæti. Hérafræðingurinn að austan hefir misskilið mig. Eg hafði það á orði, að kjötsalar hefði á boðstólum kattakjöt, er þeir segði vera hérakjöt. Auðvitað átti eg ekki við héra á fæti, jafnvel þótt í »fyrsta klassa« væri.

Framsögum.  (Guðm. Hannesson : Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.)  var að segja fyndni um það, að eg kæmi í bága við þá skoðun á málinu, sem nefndarálitið lætur í ljós. Það var fyndni ef það getur þá kallast því nafni - en ekki rökrétt ályktun út frá nefndarálitinu. Nefndarálitið endar á því, að öll líkindi sé til að gagnið af hérunum verði svo mikið, að það geri meira en vega upp á móti skaðanum, sem talið er að þeir muni vinna. Eg skal fúslega játa, að nefndin getur enga ábyrgð tekið á þessu, hún veit ekki hvernig reynslan verður, en hún telur meiri líkur mæla með því, að hérarnir vinni meira gagn en skaða, og þess vegna leggur hún til, að frv. verði samþykt. Það er því í fullkomnu samræmi við nefndarálitið, að eg og aðrir nefndarmennirnir greiða atkvæði með frv. Það hefir því við engin rök að styðjast, að eg hafi farið hringferð í málinu, eg held þeirri sömu skoðun fram, sem eg hafði upphaflega, og nefndarálitið lætur í ljós.



Eg ætla mér ekki að halda langa ræðu um þetta mál. Það sýnist vera svo augljóst og óbrotið, að engin þörf sé á að skýra það framar en í nefndarálitinu er gert. Það eru þrjár breytingar á landsdómslögunum frá 20. okt. 1905, sem meira hl. nefndarinnar hafa virst óhjákvæmilega nauðsynlegar og eigi megi bíða. Fyrsta breytingin er um ruðningarrétt inn, að meiri jöfnuður verði þar gerður milli beggja málsaðilja, sóknara og ákærðs. Önnur breytingin er sú, að forseti dómsins verði ávalt tekinn úr flokki hinna lögfróðu sjálfkjörnu dómenda. Þá er þriðja breytingin um það, að tveir þriðju dómendanna nægi til þess, að dæma ráðherrann sekan, í stað fjögra fimtu, sem nú er ákveðið. Þessi uppástunga kom fram á alþingi 1905 þegar landsdómslögin vóru í smíðum, en var þó feld. Þessu er víða svo fyrir komið að einfaldur meiri hluti er látinn nægja til þess að fella sektardóm, og ætti því að vera nægilegt, þó að ekki væri krafist stærri meira hluta en tveggja þriðju af dómendunum. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um málið. Eg vænti þess að háttvirt deild sjái, að hér muni nauðsyn á vera og taki frv. því vel.

Pétur Jónsson : Eg get lýst því yfir, að mér virðast þær breytingar sem frv. fer fram á, á engan hátt óeðlilegar eða óheppilegar. En þegar það er tekið og borið saman við nefndarálitið, þá virðist mér það óþarft. Í nefndinni varð niðurstaðan sú, að víkja þessu máli til stjórnarinnar og fela henni að leggja fyrir næsta reglulegt alþingi frv. til laga um landsdóm. Þegar búist er við því, að stjórnin taki þessa till. til greina, hvort sem nefndarálitið verður látið nægja, eða sérstök þingsályktunartill. um þetta efni verður samþykt, þá virðist mér öldungis óþarft að breyta nú gildandi lögum að eins til eins árs nema ef svo væri, sem eg veit ekki til að bólað hafi á, að sérstök þörf væri fyrir hendi að beita lögunum, annaðhvort gagnvart hinum nýja ráðherra, eða hinum fráfarandi. En þó að svo væri, þá væri það ekki allskostar eðlileg aðferð að breyta lögunum fyrir slíkt einstakt tilfelli.

Bjarni Jónsson : Mér þótti furðulegt að heyra það, sem háttv. þm. S.- Þing. (P. J.) sagði nú. Eg hafði ekki ímyndað mér, að hann hefði svo mikið ímyndunarafl til að bera, sem til þess þarf að koma fram með slíkt. Vér gengum inn á það í nefndinni að fresta málinu og gefa stjórninni kost á að íhuga hverjar breytingar þyrfti að gera á öllum lagabálkinum. En þessar breytingar, sem hér er farið fram á í þessu frv. þótti oss svo nauðsynlegar og sjálfsagðar, að þeim mætti alls ekki slá á frest. Því að meðan lögin eru eins og þau eru, verða þau dauður bókstafur. Þetta stendur ekki í neinu sambandi við fráfarandi eða núverandi ráðherra. Það sem háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) gaf í skyn í þá átt, er alveg ný hugsun í mínu hugskoti. Eg veit ekki til að nokkrum manni, öðrum en honum, hafi dottið slíkt í hug. En ef hann ætlar að bjarga fráfarandi ráðherra frá sakfellingu með því að drepa þetta frv. nú, þá hjálpar það ekki. Því að ef þessar breytingar komast á að ári, þá væri nægur tími til að kæra ráðherrann, ef hann hefði brotið gegn landsdómslögunum. Eg skil ekki, hvers vegna er verið að leiða annað eins og þetta inn í umræðurnar, því að það er algerlega út í loftið. Hitt er eins og allir vita í skauti framtíðarinnar, hvenær lögunum þarf að beita. Þessi lög eru eins og önnur lög til tryggingar gegn hættu, en hvenær hættan kemur, veit enginn. Það getur orðið í kvöld eðs á morgun, eftir einn mánuð eða tvo. Það lítur ekki friðlega út nú, og það getur margt borið við í sambandi við þetta land, sem gerir það að verkum, að frekari þörf verði á þessum lögum en ella mundi. Eg er þess fulltrúa, að ekki þurfi að beita þessum lögum gegn núverandi ráðherra, en eg veit ekki nema einhver taki við á eftir honum, sem þörf væri á að kæra. Eg er heldur ekki að ákæra fráfarandi ráðherra á nokkurn hátt og eg veit ekki til, að nokkur maður hafi gert það. Annars er rétt, að háttv. frams.m. (E. A.) haldi hér svörum uppi.



Það er óþarfi af háttv. þm. Dal. (B. J.), að gefa það öðrum að sök, þó að hann skilji ekki mælt mál. Eg hélt satt að segja, að honum, eins mentur og hann er, hefði ekki átt að vera það ofvaxið að skilja það, sem eg fór með. Eg var ekki að gera flutningsmönnum frumv. upp neina ákveðna hugsun, heldur sagði eg, að jafnvel þótt eg teldi þessar breytingar, sem fram á er farið, til bóta, þá þætti mér óþarfi að vinda svo bráðan bug að þeim, að þær megi ekki bíða til næsta þings, úr því, að þá er ætlast til, að öllum landsdómslögunum verði breytt. Eg taldi þetta óþarft, nema ef svo væri, að menn hefði í hyggju að beita lögunum nú þegar - eg sagði ekki að neinn maður hefði það í hyggju - og jafnvel þó að svo væri, þá taldi eg það óviðeigandi. Eg vona, að aðrir háttv. þm. skilji þetta, þó að háttv. þm. Dal. (B. J.) geri það ekki.

Framsögum. (Einar Arnórsson) : Eg held, að það sé með öllu óþarft að hefja kappræður um þetta mál. Eg þakka háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) fyrir undirtektirnar, því að hann taldi breytingarnar vera til bóta, frá sínu sjónarmiði. Það sem hann hafði á móti frv. var það, að úr því að nefndin væri á einu máli um það, að öll landsdómslögin þyrfti að endurskoða, þá mætti þessar breytingar bíða eftir þeirri endurskoðun. En eins og háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) veit, ekki síður en nefndin, er langt stig á milli þess, að máli sé beint til stjórnarinnar, og að það sé af hennar hálfu og eftir rannsókn hennar lagt fyrir þingið og enn lengra til þess, að það komi aftur frá þinginu sem lög. Það geta liðið mörg ár á milli. Það er ekki sagt, að stjórnin finni ástæðu til að taka þessa málaleitun til greina. Við ráðum ekki yfir hennar hugarfari. Og það er eigi heldur víst, að það þing, er stjórnin kynni að leggja málið fyrir, afgreiddi það heldur frá sér í lagaformi og til fullnaðar. Vegna þess að okkur var þetta ljóst, komum við fram með þessar bráðnauðsynlegu breytingar, sem hér eru taldar. Hitt var ekki rétt hjá háttv. þm. S.-Þing. (P. J.), að meiri hluti nefndarinnar hefði nokkurn sérstakan ákveðinn mann í huga, sem hann eða þingið hefði ástæðu til að kæra fyrir landsdómi, hvorki neinn þeirra manna, sem enn eru á lífi af þeim, sem stjórnina hafa haft á hendi, né þann mann, sem nú fer með hana. Það er jafnvel mesta fjarstæða að geta þess til, að okkur mundi detta í hug, að við þyrftum að kæra þann mann, sem við flutningsmenn frumvarpsins höfum nýlega sýnt það traust að fela mál vor og stutt til ráðherradóms. Eg get fullvissað háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) um það, að þessi hræðsla hans er á engum rökum bygð. En hitt virtist okkur, að svo lengi gæti staðið á endurskoðun laganna, að á þeim tíma gæti margt það borið við, sem gæfi ástæðu til að beita þeim. Þess vegna vildum við ekki slá því á frest að koma fram með þessar breytingar. Eg sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið að svo komnu.

Jón Jónsson : Eins og háttv. þingmenn hafa sjálfsagt veitt eftirtekt, var háttv. þm. Strand. (M. P.) þetta frumv. upp í efri deild, og er þar farið fram á að breyta atkvæðisrétti sýslunefndaroddvita á sýslunefndarfundum. Það hefir nefnilega komið fyrir, að ágreiningur hefir orðið út af atkvæðisrétti sýslunefndaroddvitana. Hann hefir, eins og allir vita, atkvæðisrétt á sama hátt og aðrir sýslunefndarmenn, en auk þess hefir hann úrskurðarvald, þegar atkvæði verða jöfn. Úrskurðar stjórnarráðsins hefir verið leitað um það, hvernig beri að skilja þetta atriði laganna, og hljóðaði hann á þá leið, að þegar atkvæði væri jöfn á sýslunefndarfundum, réði sá helmingurinn úrslitum, sem sýslumaður fylgdi að málum. Þetta virðist mér ósanngjarnt og tíðkast ekki annarstaðar, að því er eg frekast veit. Breytingin sem gerð er með þessu frumvarpi er því að eins sú, að svifta sýslunefndaroddvita þessum tvöfalda atkvæðisrétti. Eftir frumvarpinu hefir sýslunefndaroddviti atkvæðisrétt eins og áður, eina og hver annar nefndarmaður, en missir réttinn til úrskurðar, ef atkvæði eru jöfn. Hér á afl atkvæða að ráða á fundum. Verður því mál talið fallið, ef atkvæði eru jöfn. Þetta virðist mér vera nauðsynlegt og hér er um fullkomið jafnrétti að ræða. Eg vona því að þingið taki þessu frumvarpi vel, og vona að þeir sýslunefndaroddvitar, sem sæti eiga hér á þingi, leggi ekki stein í götu þess.

Matthías Ólafsson : Eg er samdóma háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) um nauðsyn þessa frumvarps. En mér finst það eigi ganga nógu langt. Eg sé enga ástæðu til þess, að sýslunefndaroddviti hafi nokkurt atkvæði, þegar hann á ekki heima í héraðinu. Til dæmis sýslumaðurinn í Norður- og Vestur-Ísafjarðarsýslu, hann hefir atkvæði í sýslunefnd beggja sýslnanna, en á heima í Ísafjarðarkaupstað. Þetta virðist mér rangt og vil því leyfa mér að koma, við næstu umræðu málsins, fram með svo hljóðandi viðaukatillögu: »Oddviti hefir því að eins atkvæðisrétt, að hann eigi heima í sýslufélaginu«.



Eg þakka háttv. þingm. V.-Ísf. (M. Ó.) fyrir það, hve vel hann tekur í þetta mál. Eg get fyrir mitt leyti tekið undir með honum um það, að sýslunefndaroddviti ætti ef til vill ekki að hafa atkvæðisrétt, þegar hann á ekki heima í sýslufélaginu. En eg sé samt ekki, að af því geti stafað nein hætta. Og sumum kynni að finnast það ósanngjarnt, af því að hann ber ábyrgð á fjárhag sýslunnar. Hætta getur engin af því stafað, að hann hafi eitt atkvæði, því að þó svo væri, að hann héldi einhverju fram, sem færi í bága við vilja einhverra sýslunefndarmanna, þá er alt af hægurinn hjá fyrir sýslunefnd, að taka af honum ráðin með atkvæðamagni.

Frams.m. (Sigurður Sigurðsson): Eg veit ekki hvort eg skil það rétt, háttv. forseti, að það sé einungis frumv. á þskj. 54, sem hér er til umræðu. 



Eg vil aðeins lýsa yfir því, fyrir hönd flutningsmannanna, að þetta frumv. er tekið aftur.