Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BSt): Of skammt er liðið frá 1. umr. málsins. Enn fremur liggur hér fyrir skrifl. nál. um frv. og er á þessa leið: „ Allshn. hefur athugað frv., og leggja undirritaðir nefndarmenn til, að frv. verði samþykkt. Alþingi, 16. des. 1948. Þorst. Þorsteinsson frsm., Lárus Jóhannesson fundaskr., Hermann Jónasson.“ Til þess að málið geti komið hér til umr. nú, þarf að leyfa afbrigði um þessi tvö atriði.



Herra forseti. Það er um frv. þetta það að segja, að allshn. hefur ekki haft mikinn tíma til þess að athuga það, en þeir þrír undirritaðir nm. töldu samt, að ekki væri um annað að gera, en að leggja til, að þetta frv. væri samþ. Um frv. sjálft get ég verið fáorður, þar sem líka hæstv. utanrrh. er hér sjálfur viðstaddur í hv. þd. En ég vil geta þess, að þó að það standi ekki í nál., þá óskaði einn nm. að hafa óbundnar hendur um frv. En þeir nm., sem hér eru undirritaðir á nál., voru sammála um að leggja til, að frv. væri samþ. óbreytt. Og mér er kunnugt um hv. form. n., að hann er sömu skoðunar og leggur þetta til, jafnvel þótt hann hafi ekki mætt hér í dag og geti ekki gert grein fyrir atkv. sínu.



Herra forseti. Mér er sagt, að hv. þdm. hafi spurzt fyrir um það hér í gær, þegar þetta mál var hér til 1. umr. - en þá gat ég því miður ekki verið við hér á fundi, af því að ég var á stjórnarfundi -, hvað liði samningum þeim, sem hér um ræðir um nokkur atriði í sambandi við alger sambandsslit við Danmörku. Formlega séð er ekki ýkja mörg atriði að semja um. Og af Íslands hálfu skiptir það tiltölulega litlu máli, hvernig formlega verður frá þessu gengið, þar sem þegar hefur verið tekin afstaða til þess, sem mest var áriðandi, nefnilega um það, hvernig færi með gagnkvæman ríkisborgararétt milli landanna og þá þeirra Dana, sem hér hafa öðlazt jafnrétti við Íslendinga í skjóli sambandslaganna. Í Danmörku er það aftur á móti þannig, að Danir telja sambandslögin enn þá formlega í gildi og Íslendingar þar njóta hlunninda samkvæmt því. Þetta eru nú að mínu viti leifar af fyrra ástandi, sem ekki eiga lengur við. En ef Danir kjósa að hafa þann hátt á, þá þeir um það. Við vitum, að sá samningur, sem felst í sambandslögunum, er niður fallinn: Og varðandi innri löggjöf Dana viðkomandi Íslandi, þá hefur hún ætið verið svo, að Íslendingar hafa ekki átt gott með að skilja hana frá sínu sjónarmiði, og þá einnig þetta nú, að Danir álíta sambandslögin enn í gildi. En þeir um það. Það er þeirra að ákveða, hvenær þeir telja sambandslögin formlega niður felld. En það eru sérstaklega tvö atriði, sem valda því, að ég hef ekki talið neinn vinning að ýta á eftir því, að þessum samningagerðum væri lokið. Annars vegar það, að enn þá er óafgert, hvernig verður með íslenzku handritin hin fornu, sem eru í Danmörku og Íslendingar hafa gert kröfu til. Það er að vísu vitað, að þau fást nú ekki með neinum beinum samningum í sambandi við þessi sambandsslit. Það er vonlaust. Ef Danir eiga að fást til að afhenda þau, þá verður það ekki nema einhliða ákvörðun, sem á sér stað af þeirra hálfu, án þess að þeir telji neina skuldbindingu á sér hvíla til þess. Það er eina vonin, að þeir geri þetta af frjálsum vilja. En fyrr en formlega er gengið frá samningunum um sambandsslitin, hef ég ekki séð ástæðu til að reka neitt á eftir með það, að við fáum handritin. E.t.v. þykir það óeðlilegt af Íslendinga hálfu, að samið sé um sambandsslitin, án þess að vikið sé að handritamálinu. En það er vitað, að það er útilokað, að handritin fáist þann veg með samningum. Hitt er svo annað atriði, sem Íslendingar hafa haldið fram, að ef Danir, þ.e.a.s. Færeyingar, ættu að fá nokkurn rétt til fiskveiða í íslenzkri landhelgi, þá verði Íslendingar þar á móti að fá einhver fiskveiðiréttindi við Grænland eða einhvers konar aðstöðu þar. Á því hafa Danir talið mikil vandkvæði, fyrst og fremst vegna þess, að almennir danskir borgarar hafa ekki fiskveiðiréttindi við Grænland. Svo blandast í þetta ákvæði um beztu kjarasamninga, o.s.frv. En áður en gengið er of langt í því að athuga, hvort hægt er að fá einhvern rétt við Grænland fyrir okkur Íslendinga í skjóli þess réttar, sem Færeyingum yrði fenginn til frambúðar hér við land til fiskveiða, svipað og í þessu frv. eru ákvæði um um stundarsakir, eða þá á einhvern annan veg - og er ég þó ekki sérstaklega trúaður á, að slík skipti yrðu fáanleg -, en áður en úr skugga yrði um það gengið, hvort þau væru fáanleg eða ekki, hefur mér þótt nauðsynlegt, að úrslit yrðu á því, hvort Íslendingar ættu að krefjast Grænlands alls eða ekki. Nú hefur hver nokkuð sína skoðun á því, hvort líkur séu til þess, að Íslendingar fái viðurkenndan forráðarétt yfir Grænlandi öllu, sem yrði þá undirstaða m.a. undir fiskveiðiréttindum fyrir okkur við Grænland. Þetta er umdeilt mál, og um það hefur verið rætt í sameinuðu þingi, og skal ég ekkert um það segja hér. En meðan till. um þetta liggja fyrir hæstv. Alþ. og ætla má, að einhver verulegur hluti þjóðarinnar trúi á, að þessi möguleiki sé fyrir hendi, þá hef ég ekki talið fært að knýja á um það, að gengið væri úr skugga um það, hvort við gætum fengið fiskveiðiréttindi við Grænland eftir öðrum leiðum, t.d. í skiptum í sambandi við fiskveiðiréttindi Færeyinga hér við land, því að slík skipti yrðu afneitun á rétti okkar yfir öllu Grænlandi. Við þyrftum ekki að fara í slík skipti, ef við ættum þann meiri rétt yfir Grænlandi, sem dr. Jón Dúason og aðrir með honum halda fram, að við eigum. Ég er þess vegna hræddur um, að erfitt muni vera að ganga frá framtíðarsamningum við Dani um þessi efni, nema því aðeins, að við annaðhvort féllum frá kröfu okkar til alls Grænlands eða misstum úr hendi okkar þann e.t.v. veika möguleika, sem við kynnum að hafa á því að geta skipt á fiskveiðiréttindum Færeyinga hér við réttindi okkur til handa í Grænlandi. Þær ástæður hafa orðið til þess, að ég hef ekki séð neina ástæðu til þess að reka á eftir því, að þessum samningum yrði hraðað. E.t.v. má líta svo á, að hvor tveggja þessi mál, handritamálið og fiskveiðiréttindi okkur til handa við Grænland, séu nú meir óskamál heldur en að það sé þannig, að raunverulegir möguleikar séu til þess að koma þeim fram. En a.m.k. vil ég ekki verða til þess, að óskir Íslendinga í þessum efnum eigi lengra í land með að rætast heldur en áður var. Og þess vegna held ég, að það sé rétt að láta þetta mál vera nokkuð óljóst nú um hríð. Og að því styður ósk mín, sem er í samræmi við ósk dönsku stjórnarinnar, um það, að þessi fiskveiðiréttur Færeyinga verði framlengdur um eitt ár, en málið að öðru leyti látið liggja í bili.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þær ágætu upplýsingar, sem hann hefur gefið um þetta mál, en vildi þá mega spyrja um, hvort það sé út af fyrir sig nokkur ástæða til að binda þessi tvö mál saman, hin endanlegu sambandsslit og fiskveiðiréttindi Færeyinga hér við land. Gæti það ekki hugsazt, að gengið yrði frá sambandsslitunum, þó að Færeyingar héldu þessum rétti, m.a. á þeim grundvelli, sem hæstv. ráðh. talaði um, að ekki yrði afsalað sér að fullu rétti til Grænlands, með því t.d. að hafa það mál óafgert. Ég er ekkert að andmæla þessu frv., sem hér liggur fyrir. Síður en svo. Og ég mun greiða atkv. með því. En mér datt þetta bara í hug, vegna þeirra upplýsinga, sem nú liggja fyrir, að þetta sé kannske ekki svo mjög bundið við sjálft málið, hvort um fiskveiðiréttindin sé samið síðar meir, því að mér skilst á hæstv. ráðh., að ekki mundi vera hægt að semja um fiskveiðiréttindi Færeyinga hér við land og fiskveiðiréttindi okkar við Grænland gagnkvæmt, ef endanlega væri ekkí búið að ganga frá málum okkar gagnvart Grænlandi. Ég vildi einnig gera nokkra fyrirspurn út af því, sem hæstv. ráðh. tjáði okkur hér, að Danir teldu sambandslögin enn í gildi og hefðu þau sem lög hjá sér, hvort það sé rétt, sem frétzt hefur hingað, að heiti konungsins í Danmörku sé þannig, að hann kalli sig konung Danmerkur og Íslands o.s.frv. Þetta út af fyrir sig hefur ekki mikla þýðingu, hvernig heiti þessa konungs er látið vera. En ef þetta er rétt, sem heyrzt hefur, væri gott að fá um það upplýsingar. Kæmi það þá heim við það, sem hæstv. ráðh. upplýsti hér, að Danir telji sambandslögin enn í gildi. Þá vildi ég enn fremur spyrja hæstv. dómsmrh. um, hvort nokkuð frekara hafi verið gert í þeim málum, sem minnzt var á hér í sameinuðu þingi, um dánarbætur fyrir Íslendinga þá, sem drepnir voru í Danmörku saklausir, sem vitað er um tvo, og bætur til þeirra manna, sem haldnir hafa verið þar í fangelsi í fjölda mörg ár. Mér er kunnugt um, að hæstv. dómsmrh. hefur lagt mikla vinnu í það og orðið mikið ágengt í því að fá þessa menn leysta úr fangelsi fyrir þann tíma, sem ákveðinn var með dómum, að þeir skyldu lausir látnir. Nú vil ég spyrja um, hvort það hefur verið minnzt á þessi mál í sambandi við sambandsslitin eða hvort hugsað er að gera þau mál upp eða hvort hugsað er af hæstv. utanrrh. að gera ekkert í þeim málum frekar. Ég hef frétt í dag, að í Svíþjóð sé hafinn málflutningur út af sömu ástæðum, út af a.m.k. einum aðila sænskum, sem hafa vakið mjög mikla athygli í Danmörku. Og í þeim fréttum, sem ég hef fengið um þetta, sem ég vil ekki segja, að séu ábyggilegar, er mér tjáð, að öll líkindi séu til þess, að Danir tapi því máli. - Vildi ég gjarnan fá að að heyra álit hæstv. dómsmrh. um það atriði, sem ég hef nefnt hér, um leið og ég vil þakka honum fyrir það mikla starf, sem hann hefur unnið í sambandi við þessi mál, sumpart sjálfur og sumpart látið aðra gera allmikið til þess að lina þrautir þeirra manna, sem hnepptir voru í fangelsi og tóku oft út miklar þrautir í fjölda mörg ár.



Herra forseti. Ég óskaði við 1. umr. þessa máls að fá upplýsingar, sem þá var ekki unnt að fá, sökum þess að hæstv. utanrrh. var þá ekki viðstaddur í hv. d. Mig langaði til þess að vita um, hvers konar samningar hefðu farið fram, því að í 1. gr. frv. er talað um samninga, sem nú standi yfir. Hefur nú hæstv. ráðh. skýrt frá því og gert grein fyrir, hvers vegna hann hafi farið sér hægt um þá samninga. Ég skil vel þær aðstæður og tel eftir atvikum rétt, að ekki hefur verið kapp á það lagt að ljúka samningum um þetta eina atriði. Fyrir mér var þetta því upplýsing, sem hæstv. ráðh. flutti hér áðan, að Danir viðurkenndu ekki sambandsslitin. Og vil ég þá út af því spyrjast fyrir um það, hvort íslenzkir þegnar, sem nú eru í Danmörku við nám og eitt og annað, notfæri sér þá enn þá jafnréttisákvæði sambandslaganna og séu þá í skjóli þeirra og njóti þannig þeirra hlunninda, sem við nutum áður, er sambandslögin voru í fullu gildi, og hvort hæstv. ráðh. telur ekki, að slíkt geti veikt okkar rétt gagnvart Dönum, hvað þetta mál snertir, samninga viðkomandi sambandsslitunum milli Íslands og Danmerkur.



Herra forseti. Menn hafa nú misskilið mig að því leyti, að ég ætlaði a.m.k. ekki að segja, að Danir hafi ekki viðurkennt sambandsslitin, því að þau hafa þeir viðurkennt, sem glögglega kemur fram í því, að þeir hafa útnefnt tvo sendiherra til hins íslenzka lýðveldisforseta, hvern á fætur öðrum, og auk þess tekið á móti fulltrúa íslenzka lýðveldisins í opinberri heimsókn til lands síns og ekki á nokkurn hátt seilzt til afskipta af málefnum Íslands, sem þeir áttu að fara með samkvæmt sambandslögunum, eins og utanríkismálum, og eins látið sér vel líka, að Danir hefðu ekki jafnrétti við Íslendinga hér á landi lengur samkvæmt sambandslögunum,. nema eftir þeim reglum, sem Íslendingar voru að mestu búnir að setja áður, en kynnu að öðru leyti að hafa komið sér saman um í sambandi við þessa samninga. Þeir hafa því bæði í orði og verki viðurkennt sambandsslitin, á því er ekki vafi. Af einhverjum ástæðum, mér óskiljanlegum, hafa þeir hins vegar enn þá formlega sambandslögin í gildi hjá sér sem dönsk lög, eða það ætla ég, að sé rétt, og mér skýzt þá illa, ef þetta er ekki svo. Þessi lög eru einungis sem lög í þeirra landi. Og það verkar þá einkanlega varðandi réttindi Íslendinga þar, og nær eingöngu eins og sakir standa. Og viðkomandi því, sem vikið var að, hvort það geti verið hættulegt, þá held ég, að það geti ekki verið það, vegna þess, sem ég hef greint, og einnig hins, að menn eru búnir að koma sér saman um, hvað eigi að koma í staðinn, þó að ekki hafi endanlega verið formlega gengið frá því, af því að við höfum ekki sérstaklega gengið eftir því, að þessum samningum lyki. Það hefði sjálfsagt verið hægt fyrir rúmu ári að ganga endanlega frá þessu. En við vildum doka við, sumpart af því, að við vildum athuga það, og sumpart vegna þess, að það sýndist dálítið hæpið, ef það er vilji þingsins að gera einhverjar réttárkröfur viðvíkjandi Grænlandi, án þess að gera einhvern fyrirvara um það. Nú hefur það aldrei verið ákveðið ætlunin að gera þessar kröfur, og hefur aldrei komið fram fyrr en í þeirri þáltill., sem hv. þm. Borgf. hefur verið með. En ef það kynni að vera einhver hugsanlegur möguleiki til þess, að þessar kröfur yrðu af okkur teknar upp, mundum við veikja mjög okkar aðstöðu í því efni, ef við gengjum endanlega frá sambandsslitunum, án þess að hreyfa þessu Grænlandsmáli. Þess vegna hef ég talið óráðlegt af okkar hálfu að vera að ýta á eftir þessum samningum á þessu stigi. Og ég held, að við getum ekki glatað neinum rétti, þó að um þetta verði dokað við, sem ég nefndi, vegna þess að Danir hafa í einu og öllu viðurkennt sambandsslitin, nema varðandi þetta, sem þeir nánast gera sér til gamans, að láta sambandslögin enn þá vera í gildi sem dönsk lög, sem að ég hygg eru leifar af þeirri gremju, sem var hjá þeim á vissu tímabili, þegar þessum málum var ráðið til lykta hér hjá okkur, án þess að við þá væri talað. Varðandi heiti Danakonungs, þá man ég ekki betur en Friðrik IX. hafi sleppt Íslandi úr konungsheiti sínu. Kristján X. mun hafa haldið því í heiti sínu, meðan hann lifði, en hans sonur og eftirmaður sleppti Íslandi úr konungsheiti sínu. Annars skiptir þetta sáralitlu máli. Konungur Dana hefur enn þá mörg lönd í heiti sínu, sem ekki hafa tilheyrt hans yfirráðum öldum saman. Þetta er líkt eins og menn hafa gaman af að ganga með orður, að konungurinn hefur gaman af að skreyta sig með landanöfnum, sem tilheyra aðeins fortíðinni gagnvart hans yfirráðum. Hvort tveggja þetta er meinlaust gaman og ekki til þess beinlínis að setja út á, en tiltölulega þýðingarlítið. Þetta er nú konunglegur siður og eitt af því, sem maður á erfitt með að skilja til hlítar. En varðandi fyrirspurn, sem fram kom um það, hvort ekki mætti ljúka þeim samningum, sem eftir er að ganga frá við Dani út af sambandsslitunum, án þess að gera um leið út um það atriði, sem leiðir af sambandsslitunum og taka þarf afstöðu til, sem er réttur Færeyinga hér, þá er auðvitað hægt að veita Færeyingum á eftir þennan rétt, þó að fyrst gert sé út um hitt, það er rétt. En það er gefinn hlutur, að Danir mundu í sambandi við þessa samninga sækja nokkuð fast eftir viðurkenningu á þessum réttindum Færeyinga um nokkurt árabil og ekki aðeins fyrir eitt ár. Og ég hafði talið, að einmitt í sambandi við það að líta á óskir þeirra yrði óhjákvæmilegt að gera tilraun um að fá einhver réttindi fyrir Íslendinga við Grænland. Ég hef ekki mikla trú á því, að það takist. En óverjanlegt er annað en að gera þá tilraun af Íslendinga hálfu. Og ég á erfitt með að átta mig á, hvernig hægt mundi vera að gera það svo að, að gagni gæti orðið, meðan við erum með þá hugmynd um að gera kannske enn frekari kröfur til Grænlands. Ég hygg þess vegna, að það mundi vera erfitt að koma því fram að gera formlega út um það atriði, um réttindi Færeyinga við Ísland, án þess að þetta meira eða minna blandaðist þar inn í. Þess vegna álít ég réttara, að réttarkröfur okkar til Grænlands lægju ljósar fyrir, en þær gera í dag, áður en þessum samningum er lokið. Ef Danir vilja pressa okkur til þess að ljúka þessum samningum, eigum við erfitt með annað að gera, en að ganga að því að ljúka samningunum. En mér virðist ekki vera beinlínis ástæða fyrir okkur til að hraða því að ljúka þessum samningum, af þeim ástæðum, sem ég hef greint. Hv. þm. Barð. spurði mig svo um bætur fyrir miska gerðan Íslendingum í Danmörku í stríðslokin. Það efni er nú þessu máli, sem hér liggur fyrir, óskylt, og er auðvitað ekki hægt að taka það upp í sambandi við þessa formlegu. samninga út af sambandsslitunum. Hitt verð ég að segja sem mína skoðun og hef sagt áður við einstaka aðila, sem til mín hafa leitað, um sum af þessum málum a.m.k., að bezt teldi ég að erfa sem minnst að hægt er í þeim málum. Og í því eina tilfelli, þar sem leitað var nú til mín um bótakröfur á hendur danska ríkinu fyrir fangelsun, sem íslenzkur maður þoldi í Danmörku á stríðstímanum, þá taldi ég málið allt svo hæpið, að ég taldi ekki geta komið til mála, að ríkisstjórn Íslands skipti sér af því á þá lund að taka upp málið gagnvart danska ríkinu. Ég átti þátt í því, að sá maður var losaður úr fangelsi. En mér duldist ekki, að maðurinn hafði verið dæmdur með formlegum dómi í Danmörku. Ég skal ekkert segja meira um það mál hér, en ég hafði ekki trú á því, að það yrði þessum manni til vinnings eða Íslandi til sæmdar að hreyfa málinu frekar. En maðurinn mátti kalla sig góðan að sleppa úr því fangelsi, sem hann var í, og bezt teldi ég að erfa sem minnst í þeim efnum. - Hitt er svo annað mál, þar sem um það var að ræða, að íslenzkir menn voru þar vegnir. Gagnvart öðru tilfellinu er það svo, að aðstandendur mannsins eru í Danmörku, að því er ég bezt veit, og hafa ekki um þetta mér vitanlega leitað aðstoðar íslenzkra stjórnarvalda. Enda mun nú sannleikurinn vera sá, að þó að sú fjölskylda hafi að ýmsu leyti verið illa leikin, þá var þó linaður dómur, að menn töldu, á einum fjölskyldumeðlimnum vegna þeirra hörmunga, sem yfir fjölskylduna höfðu dunið. Og sannleikurinn er sá, að erfitt hefur verið að tala um þau mál af skynsemi í Danmörku og erfitt að komast að rótum þeirra. - Varðandi hitt tilfellið, sem hv. þm. Barð. er því miður allt of kunnugt um og alla okkur tekur sárt, er á það að líta, að það hefur verið fyrir þennan vegna mann, sem féll fyrir morðingjahendi, verið greiddur styrkur úr ríkissjóði fram á þennan dag. En nú er einhver tregða um þessa yfirfærslu. En ég sé ekki ástæðu til að afturkalla þann lífeyri, sem ekkjan hefur haft. Og ég hef talið, að á meðan sá lífeyrir er tekinn af aðila, þá væri ekki grundvöllur fyrir frekari aðgerðir í þessu efni. Þetta er mjög viðkvæmt mál, ekki sízt þegar manni blandast ekki hugur um, að að vissu leyti á sér stað ofnæmi í þessum málum. Danir lita ekki á þessi mál með því hlutleysi og dómgreind, sem sú mjög menntaða og ágæta þjóð að öðru leyti gerir í flestum málum, og það er vegna þess, að þetta er of samtvinnað hennar hörmungasögu, og hún á þess vegna erfitt með að gera sér fulla grein fyrir því hlutlaust, hvað gerzt hefur í þessum efnum. Ég segi þetta ekki Dönum á neinn hátt til óvirðingar, heldur sem skýringu á þeim fyrirbrigðum, sem þar hafa gerzt, m.a. í sambandi við þessi mál, sem hv. þm. Barð. drap á. Og varðandi góða framtíðarsambúð við Dani, sem ég vil vinna að - þó að ég hafi jafneindregið verið með skilnaði við þá á sínum tíma - þá hef ég talið, að varlega bæri að fara gagnvart Dönum í þessum þeim mjög svo viðkvæmu málum, meðan þeirra sár eru að gróa, svo að ekki yrði fjandskapur úr - en við mundum þó e.t.v. engu fá framgengt - og þá ýfðust sár Dana svo, að þeim yrði erfiðara að komast í rétt hugarfar gagnvart Íslendingum og komast yfir þær meinsemdir, sem stríðslokin höfðu í för með sér fyrir þjóðlíf þeirra sjálfra.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þessar upplýsingar. Ég ætlaðist ekki til þess, að máli því, sem hann síðast ræddi, væri blandað í þetta mál, sem fyrir liggur, þó að ég gerði þessa fyrirspurn. Skal ég ekki ræða það frekar. Það gefst e.t.v. tækifæri á öðrum vettvangi til þess að gera út um það í sambandi við gögn, sem fram hafa komið um þessi mál yfirleitt, og skal ég ekki frekar blanda því í þessar umr.



Herra forseti. Ég hygg, að flestum hv. þm. muni vera það næsta óljóst, hvað hefur gerzt frá því á árinu 1944 og fram til þessa í samningamálum milli Íslands og Danmerkur út af sambandsslitunum. Ég minnist þess ekki, að nokkur opinber skýrsla hafi komið fram um málið. Ég held, að rétt sé, að Alþ. hafi ekki átt þess kost að fá yfirlit yfir þessi samningamál. Ég hef hins vegar eitthvert hugboð um það, að samninganefnd muni vera starfandi af Íslands hálfu, en svo fróður er ég ekki, að ég viti, hverjir Íslendingar skipa þessa samninganefnd, og því síður veit ég, hvort þeir hafa starfað á fleiri eða færri samningafundum. Ég veit eiginlega ekki heldur, hvort Danir hafa gengið til slíkra samninga og tilnefnt menn af sinni hálfu til þeirrar samningagerðar, svo að fyllileg viðurkenning sé af þeirra hendi um það, að hér sé fyrir hendi milliríkjasamningagrundvöllur. Aftur á móti er mér kunnugt, að Danir hafa sérstaka nefnd í handritamálinu, og virðast þeir vilja taka það mál til úrlausnar af sinni hendi án sambands við önnur þau mál, sem snerta sambandsslit milli Íslands og Danmerkur. Og þykir mér líklegt, að það sé heppilegra, að fjallað sé um þau mál út af fyrir sig, heldur en í sambandi við önnur mál þeirrar þjóðar. Það er rétt, að hæstv. ráðh. orðaði það svo, sem hann upplýsti um sambandslögin, að Danir teldu sambandslögin enn þá formlega í gildi, og er þá spurningin, hvort þeir telja þau að öllu leyti í gildi eða aðeins að nokkru leyti fallin úr gildi. Og mér er, eins og um fleiri atriði, alveg óljóst, hvaða atriði þeirra laga þeir þá telja í gildi. Ýmis höfuðatriði þeirra laga þykist ég vita, að þeir telji ekki lengur í gildi. En viðvíkjandi því, sem ég sagði áðan, mundi ég telja mjög óviðkunnanlegt, ef Íslendingar hafa frá árinu 1944 og fram til þessa dags notfært sér ýmis réttindi, sem íslenzkum þegnum bar eftir sambandslögunum, ef Íslendingar notfæra sér þau fríðindi enn þá þrátt fyrir sambandsslitin. Ég get vel skilið, að Danir telji sér skylt að veita Íslendingum jafnrétti, t.d. um styrkveitingar úr dönskum sjóðum, þegar Íslendingar eru þar í landi við nám, ef þeir líta þannig á, að sambandslögin séu í gildi. En óviðkunnanlegt virðist mér, ef Íslendingar notfæra sér þennan rétt enn þá á þessum grundvelli. Vafalaust lita Danir svo á, að réttindi og skyldur samkvæmt sambandslögunum séu jafnt í gildi, og vilja þá sennilega fá fullnægt sömu kröfum eftir sömu lögum á hendur Íslendingum, þegar Íslendingar vilja notfæra sér réttindi samkvæmt þeim. Hér var um það spurt, hvort Ísland væri ennþá í heiti konungs Dana, og lét hæstv. utanrrh. það í ljós, að svo mundi ekki vera nú, og ég hygg, að það sé rétt. En ef það væri, þá væri það ámóta skraut í konungstitlinum eins og hin danska kóróna er enn þá sem skraut yfir íslenzka dómsm.- og utanrrh. hér í þessari hv. deild.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) Hv. 3. landsk. þm. segist ekki vita, hvort Danir hefðu skipað nefnd til þess að semja við okkur um þau mál, sem eru afleiðingar sambandsslitanna. Það er nú vitað mál, að strax á árinu 1945 voru skipaðar nefndir af báðum þjóðunum til slíkrar samningagerðar. Í n. áttu sæti af Íslendinga hálfu Jakob Möller, nú sendiherra, sem varð sendiherra einmitt um sama leyti í Danmörku, Stefán Jóh. Stefánsson, nú forsrh., Eysteinn Jónsson, nú menntmrh., og Kristinn Andrésson, þáverandi alþm. Þessir menn eru í n. af Íslands hálfu, og hefur einmitt verið haft nokkurt samráð við þá um það, sem frekar hefur gerzt í málinu. Þessir menn fóru út sumarið 1946 og höfðu með sér a.m.k. einn sérfræðing, Ólaf Lárusson, og hófu samninga og komust þá að niðurstöðu um það, sem mestu máli skipti í þessu, þ.e.a.s. um það, hvernig færi með rétt þeirra danskra og íslenzkra borgara, sem búsettir væru í hvoru landinu fyrir sig utan síns heimalands og höfðu áður notið jafnréttisákvæða sambandslaganna. Íslendingar hafa síðan lögfest þessi fyrirmæli hjá sér, en Danir munu enn þá hafa formlega í gildi sambandslögin, eða þeir hafa haft þau lög í gildi a.m.k. til skamms tíma. - Aftur á móti er það einnig vitað, að Danir skipuðu nefnd til þess að semja við þessa Íslendinga. Ég man ekki til hlítar, hverjir voru í henni af Dönum. En í henni voru direkter Mahr, Halvdan Hendriksen og Hans Hedtoft, og einhverjir fleiri voru í nefndinni. Og ég man, að þeir komu hingað til áframhaldandi samningagerðar 1946, en danska nefndin óskaði svo eftir, að íslenzka nefndin gengi til samningagerðar við Danmörku 1947. Mest voru þetta þó veizluhöld árið 1946, sem við urðum að endurgjalda í Danmörku. En þá hafði nú svo skipazt, að tveir nefndarmannanna íslenzku voru ráðherrar og áttu ekki heimangengt, en Kristinn Andrésson sjúkur, svo að af þeim ástæðum var ekki farið til Dana um þetta þá. Og er það ein ástæðan fyrir því, að dregizt hefur að ganga endanlega frá þessu. Það er ekki nokkur vafi á, að Danir hafa margviðurkennt sambandsslitin, sem m.a. kemur fram í því, að þetta frv., sem hér liggur fyrir nú, er beinlínis flutt samkvæmt óskum dönsku stjórnarinnar. Ef Danir héldu fram, að sambandslögin væru í gildi sem samningur gagnvart Íslandi, þá mundu þeir ekki óska eftir þessu, því að þá mundu þeir halda fram, að Færeyingar mættu fiska hér án sérstakrar löggjafar nú af okkar hálfu. Nú er óskað eftir því eftir diplomatískum leiðum, að við samþykkjum þetta nú, nánast af greiðasemi, þangað til endanleg skipun verður fengin um það. Og það er bein viðurkenning og yfirlýsing þess, sem aldrei hefur verið efazt um frá því 17. júní 1944, að Danir viðurkenna, bæði að lögum og í framkvæmd, sambandsslitin. Hinu ráðum aftur á móti við ekki, hvaða rétt Danir veita svo íslenzkum borgurum í Danmörku - alveg eins og við gætum, ef við vildum, veitt t.d. Dönum, Kínverjum eða ýmsum öðrum mikinn rétt hér á Íslandi, án þess að nokkra samninga þyrfti við þeirra ríkisstjórnir að hafa um það. Það væri mál, sem við gætum gert upp á okkar eigin spýtur. Eins geta Danir veitt okkar mönnum í Danmörku meiri rétt en íslenzka stjórnin út af fyrir sig óskaði eftir. Og það væri beinlínis óviðeigandi af íslenzku ríkisstj. að setja út á frekari réttarveizlu af þeirra hálfu til okkar manna, en þeir eru skyldugir til. En ég hygg þó, að Danir hafi séð um það að gera sjálfum sér ekki tjón í þessum efnum, þannig að það verði þeim til skaða. - Annars hefur verið bezta samvinna um þessi efni við Dani og fullrar góðvildar þar að mæta af hálfu danskra stjórnarvalda. Hv. 3. landsk. þm. taldi óviðeigandi, að mér heyrðist, að kóróna væri yfir þessum stóli, sem ég sit í, og kannske þá líka á alþingishúsinu. - Mér er sagt, að á Spáni sé það síður, að þegar byltingar verða, þá sé dreginn strigapoki yfir kórónuna á konungshöllinni, til þess að hún sjáist ekki, meðan lýðveldið varir. - Nú hef ég ekki séð sérstaka ástæðu til þess að beita mér fyrir því, að belgur væri dreginn yfir kórónuna, hvorki á alþingishúsinu né þessum stóli, eða hún söguð af, vegna þess að t.d. á alþingishúsinu og dómkirkjunni og á þessum ráðherrastólum líka er þetta, kórónan, og annað, sem minnir á konunginn, tákn þess, hvenær þessir hlutir voru gerðir, sem merki um það t.d., að þetta hús var reist í tíð ákveðins konungs og að dómkirkjan var endurbyggð í tíð ákveðins konungs og annað slíkt. En með því að taka þessi tákn burt væri verið að reyna að dylja það, sem ekki er ástæða til að dylja, að þessir hlutir eru frá vissu tímabili í sögu Íslendinga. Og okkar lýðveldi er alveg jafnöruggt þrátt fyrir þessi gömlu merki. Og þess vegna finnst mér ástæðulaust að amast við þessu.



Herra forseti. Ég er alveg sammála hæstv. ráðh. um það, að kórónan á ráðherrastólunum sé ekkert annað en sögulegar minningar, sem ég tók fram, að ég sjái ekki nokkra minnstu ástæðu til að amast við, enda hélt ég því ekki fram í ræðu minni áðan, að þessi tákn beri að afnema. Ég tel, að slíkar sögulegar minningar eigi einmitt ekki að afnema. Ég mundi síður en svo vilja láta taka kórónuna af framhlið þessa húss og afnema hana út af þeim misskilningi, að hægt væri að slá með því striki yfir þá staðreynd, að Íslendingar hafa lotið Danakonungi. - En það hefur þegar borið nokkuð á slíkri tilhneigingu til þess að afnema ýmsa þætti úr sögu Íslands. Mér virðist, þegar legsteinn Páls Stigssonar er tekinn úr Bessastaðakirkju, að þar sé um tilraun að ræða til þess að fjarlægja minninguna um hinn óviðkunnanlega þátt úr menningarsögu staðarins. Ég hefði talið, að legsteinn Magnúsar Gíslasonar og legsteinn Páls Stígssonar hefðu báðir átt að vera kyrrir á Bessastöðum til minningar um þær dekkri og bjartari hliðar þessa sögustaðar. Sama segi ég um þær minningar, sem eru á þessu húsi um hið danska konungsvald hér á landi, að ég held ekki, að hin minnsta ástæða sé til þess að hagga við þeim. Í því, sem hæstv. ráðh. sagði um það atriði ræðu minnar, að ég teldi óviðkunnanlegt, að Íslendingar sæktu um viss hlunnindi í Danmörku, sem þeir hefðu notið samkvæmt sambandslögunum, virtist mér hann leggja áherzlu á það í sínu svari, að hann héldi, að Danir mundu ekki veita slík réttindi sér í skaða. Það var alls ekki hagur Dana, sem ég bar fyrir brjósti, heldur hitt, að mér fyndist ekki sæmandi Íslendingum að sækja um fyrirgreiðslur samkvæmt lögum, sem þeir teldu sjálfir úr gildi fallin. Það er kannske ekki hægt fyrir íslenzk stjórnarvöld að standa í vegi fyrir slíku. En mín skoðun er, að þetta sé óviðkunnanlegt, eftir að Íslendingar líta þannig á, að sambandslögin séu ekki í gildi, hvorki einn né neinn stafur í þeim.