Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Bjarni Snæbjörnsson): Það er líkt ákomið með þetta frv. og það næsta á undan, þannig, að undanfarið hefir verið sami tollur á innfluttu efni til kassagerðar, hvort sem það hefir verið hálfunnið, alunnið eða óunnið. Nú er komin kassagerð á stofn hér í Reykjavík, sem er fullkomlega samkeppnisfær við iðnað annarsstaðar í þessari grein, en hún hefir átt erfitt uppdráttar, þar sem hún vinnur úr óunnu efni, en nú er farið að flytja inn allmikið af kössum, sem eru alunnir að öðru leyti en því, að þeir eru settir saman hér á landi, en það er ófært að hafa sama toll á þessum vörutegundum. Nú er öllum ljóst, að kassagerðin getur ekki verið samkeppnisfær við þessar vörur, sem, eru fluttar að alunnar, þó það sé betri vara, sem gerð er hér. Í frv. er lagt til, að settur sé 10% verðtollur á þetta hálf- og alunna efni, og mælir iðnn. eindregið með því, að þetta verði samþ. hér á Alþ., svo að ríkisvaldið bæti úr þeim misrétti, sem nú á sér stað.

*Magnús Jónsson: Ég vil spyrja hv. iðnn. um, hvort hún hafi athugað, að það sé tryggt, að kassar hækki ekki í verði, ef þetta frv. verður að l. Ég þykist vita, að þótt hér sé fyrirtæki, sem getur unnið úr óunnu efni, þá getur það fyrirtæki á engan hátt keppt við erlendar verksmiðjur í að undirbúa efnið til kassagerðar hér á landi. Það er athugandi, að erlendar verksmiðjur vinna efnið í svo stórum stíl, að hér er ekkert fyrirtæki, sem kemur í hálfkvist við þær, sem undirbúa efni til kassagerðar um allan heim, og gæti verið gott, ef verksmiðjur hér gátu fengið efnið svo og svo mikið undirbúið fyrir líkt verð og óunnið timbur. Þegar slík 1. sem þessi eru sett, verður að atbuga vel, að enginn sé órétti beittur. Hér er margskonar iðnaður, sem það skiptir miklu máli fyrir, hvort kassar fáist ódýrir eða ekki, þar sem verksmiðjurnar nota mjög mikið af kössum til að senda vörur sínar í. En reynslan hefir venjulega orðið sú, að hafi verndartollar verið settir á einhverjar vörur, þá verður það til að hækka verð á innlendri vöru. Enda er ekki langt síðan hæstv. fjmrh. sagði, að allmikið af innlendum iðnaði ynni í skjóli þessara tolla. Þá missir ríkissjóður tolltekjurnar af innfluttum vörum jafnframt verðhækkuninni. Ég segi þetta ekki af því, að ég sé á móti frv., heldur aðeins af því, að ég vildi spyrja hv. iðnn., hvort hún hefir kynnt sér, að þetta muni ekki leiða til verðhækkunar.

* Frsm. (Bjarni Snæbjörnsson): Að vísu hefir iðnn. ekki kynnt sér þetta mál sem slík, en ég hefi átt tal við þann mann, sem á kassagerðina hér, og hann hefir tjáð mér, að svo mundi ekki verða; verð mundi verða svipað og nú er. En hann sagði, að ef þetta ástand yrði óbreytt, yrði hann að leggja niður verksmiðjuna, þar sem svo mikið væri flutt inn af unnu efni, en það yrði til mikils vinnutaps. Það má vera, að réttara sé fyrir n. að fá skriflega umsögn frá manninum, og má athuga þetta nánar við 3. umr., þegar þau gögn liggja fyrir.

*Jóhann Jósefsson: Ég er hræddur um, að iðnn. sé hér á varhugaverðri braut. Ég hefi reynslu fyrir því, hvað kassar kosta hér og það efni, sem flutt er inn í þá. Mér líkar það illa, að settur sé sérstakur innflutningstollur á efni í kassa, auk þess sem áður lá á því samkv. öðrum greinum tolllaganna. Ég vildi gjarnan fá að heyra, hvort hv. frsm. iðnn. álítur ekki, að þetta verði til þess að kassar hækki yfirleitt í verði. Ég tel heppilegra, að málið væri tekið af dagskrá og umr. frestað, svo að hv. iðnn. geti kynnt sér málið betur. Nú er það svo, að kassar þeir, er hér eru unnir, eru dýrari en ef efnið er fengið tilhöggið frá útlöndum og kassarnir reknir hér saman. En þar sem við þurfum svo mikið á kössum að halda til útflutnings á framleiðsluvörum okkar, tel ég mjög varhugavert, ef farið yrði að tillögum hv. n., sökum þess að verð kassanna mundi hækka.

Frsm. (Bjarni Snæbjörnsson) Hv. síðasti ræðumaður vildi láta fresta umr., svo að iðnn. gæti athugað málið betur. Ég sé enga ástæðu til þess, þar sem þetta er 2. umr., og n. gæti athugað það atriði, sem hv. ræðumaður minntist á, milli 2. og 3. umr.

* Frsm. (Jón Baldvinsson): Iðnn. hefir athugað þetta mál, sem er í rauninni aðeins framlenging á l. nr. 5 frá 9. jan. 1935. Í þeim l. eru nokkur undanþáguákvæði, sem gilda til ársloka 1937, og taldi n. nauðsynlegt, að þau ákvæði yrðu framlengd, þar sem nokkur iðnaður er kominn upp hér á landi í þessum greinum, svo sem tunnuverksmiðjur á Akureyri og Siglufirði og hampiðjan hér í Reykjavík, og töldum við, að þessi iðnaður væri bezt verndaður með því að láta þau fá tollundanþágu af óunnu efni, þar sem tollur er annars jafnhár af unnu sem óunnu efni í þessar vörur. Telur iðnn. því, að samþ. eigi frv. eins og það liggur fyrir á þskj. 216.

* Frsm. (Jón Baldvinsson) : Þetta frv. er, eins og hv. dm. sjá, mikill lagabálkur í 52 gr. og 6 köflum. Málið er um tollheimtu og tolleftirlit, hvernig því skuli haga. Þetta frv. er undirbúið af embættismönnum ríkisstj. og hefir áður legið fyrir þinginu, en þá voru fundnir á því ýmsir agnúar, svo ekki þótti fært að samþ. það með þeim á. Nú hafa þeir verið sniðnir af; m. a. hefir frv. verið sýnt Eimskipafélagi Íslands, sem hefir mikilla hagsmuna að gæta í sambandi við tolleftirlit o. fl., sem í frv. er, og munu að endingu hafa verið tekin upp ákvæði þau, sem Eimskipafélagið taldi sig geta unað við. En þetta er meiri bálkur en svo, að n. hafi getað sett sig inn í hvert einasta atriði þess, enda þetta mál svo „tekniskt“, að það er þeirra manna, sem vel eru inni í tolleftirliti og tollheimtu, að fjalla um það. Hefir tollstjórinn í Reykjavík, Jón Hermannsson, tjáð mér, að hann hafi lagt mikla vinnu í að gera það samrýmanlegt og sambærilegt við hliðstæða löggjöf erlendis. Í íslenzkri löggjöf eru ekki til svo ýtarleg ákvæði um þetta efni, sem þurfa þykir, og er þeim, sem til eru, öllum komið hér saman í eina heild, og er ætlazt til, að þessi lagabálkur innifeli í sér öll gildandi l. með viðbótum og breytingum, sem taldar eru nauðsynlegar og greiða fyrir tolleftirliti og tollheimtu. Er mikill áhugi meðal þeirra manna, sem við slíkt fást, að þetta frv. fáist í gegn. Slíkum l. má finna til foráttu, að þeir, sem tollinn eiga að greiða, kunna þeim illa fyrst um sinn, en þau standa til bóta, þegar reynslan sýnir, hverju breyta þarf. Vera má, að einhver smáatriði frv. hefðu mátt betur fara, en til að gagnrýna frv. þyrfti að þrautlesa það og kynna sér mjög vel, hvað n. hefir ekki unnizt tími til. Það er því till. n., að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir. Eins og ég sagði áðan er þetta embættismál og ekki eitt þeirra mála, sem flokkarnir beita sér fyrir, svo um það ætti ekki að þurfa að verða neinn ágreiningur. Legg ég því til fyrir hönd n., að frv. nái samþykki hv. Ed. Þar sem það hefir gengið í gegnum umr. í Nd. og aðeins eru eftir 2 umr. í þessari hv. deild til að það verði að l., ætti það að geta gengið greiðlega.



Herra forseti! Frv. þetta hefir legið fyrir landbn., en þegar fundur var haldinn um það, voru ekki allir nm. á fundi. Við sem á fundinum vorum, ég og hv. 6. landsk., vorum ekki að öllu leyti sammála um það. Ég vildi leggja til, að frv. væri samþ. óbreytt, en hann vildi gera á því nokkrar breytingar. Þetta mál er svo margrætt, að óþarft er að hafa langa framsöguræðu. Aðalbreytingar, sem í frv. felast frá núgildandi l., eru þær, að í stað þess, að verðjöfnunargjald af mjólk mátti ekki fara upp fyrir vissa prósenttölu af verðinu, er það nú óákveðið hér og ætlazt til, að það fari eftir þörfum, svo að mjólkin verði til bænda með sama verði, að frádregnum ýmsum liðum, sem fram eru teknir í löggjöfinni. Það er fyrst og fremst mjólk, sem framleidd er á haustmánuðunum, þegar mjólk er minnst; hana má selja einum eyri hærra, og menn, sem búa nálægt bænum, mega einnig selja sína mjólk einum eyri hærra en aðrir. Með þessum og nokkrum öðrum undantekningum er mjólkin greidd með sama verði yfir allt verðjöfnunarsvæðið, nema hvað gerður er munur á kostnaði, sem leiðir af dýrum flutningum. Það sýndi sig með ákvæði fyrri l. um tekjur verðjöfnunarsjóðs, að þær nægðu ekki til að ná tilætlaðri verðjöfnun, og því er gripið til þess að breyta l. Mönnum er mál þetta svo kunnugt, að ekki er ástæða til að fara um það fleiri orðum, og um brtt. mun ég ekki tala fyrr en flm. þeirra hafa gert grein fyrir þeim.



Eins og hv. 1. þm. N.-M. tók fram, klofnaði n. um málið, og er þríklofin í raun og veru. Ég get ekki gengið að þessu frv. óbreyttu og hefi því gert tvær brtt. við það. Að ég hefi ekki farið lengra út í málið, orsakast af því, að ég hefi ekki sökum anna haft nógu góðan tíma til að athuga það, enda barst mönnum það til eyrna, að samkomulag hefði orðið um það milli stjórnarflokkanna að láta þetta mál ganga í gegn á þessu þingi, og það fljótlega. Geri ég því ekki ráð fyrir, að þeir menn séu hingað komnir til að láta sannfærast af rökum eða fara eftir brtt., sem fram koma, en það mun sýna sig í kvöld, hvort nokkur fótur er fyrir þessu. Ég ætla ekki að vera margorður um þetta mál, enda er svo ástatt fyrir mér, að fjvn. situr nú á rökstólum, og er hún einmitt komin saman til atkvgr., svo ég geri ráð fyrir, að ég taki ekki mikinn þátt í umr. nú. Þetta mjólkurmál er í raun og veru mikið randamál. Ég játa, að full þörf var á löggjöf um það. En ef vel hefði átt að vera, þá hefði hún þurft að geta komizt á án þess að pólitík hefði verið hleypt í málið, en því miður hefir það komizt inn í straumkast stjórnmálanna, því varla hefir staðið meiri styr um önnur mál heldur en mjólkurmálið í seinni tíð, og þó hlé hafi verið í bili, þá virðist hann vera að vakna upp aftur. Ég hefi litið tekið þátt í þessum deilum, enda hefir mín aðstaða verið þannig, að hérað það, sem ég á heima í, hefir ekki haft þar nein sérstök réttindi eða kvaðir, en ég hefi jafnan reynt að líta hlutdrægnislaust á allar málsástæður. Það eru, eins og ég sagði áðan, aðallega 2 till., sem liggja fyrir frá minni bendi. Þær eru að mestu leyti teknar upp eftir brtt., sem komu fram við málið í hv. Nd. Fyrri brtt. er um það, að við ákvarðanir um greiðslu verðjöfnunargjaldsins verði tekið hæfilegt tillit til hins mismunandi kostnaðar, sem er við framleiðslu þessarar vöru á verðjöfnunarsvæðinu. Eins og nú standa sakir er öllum það vitanlegt, að á þessum stóru svæðum, sem hér er um að ræða, er feiknamikill munur á því, hvað framleiðsla vörunnar kostar. Við vitum, að það er nokkuð dýrara að framleiða mjólk í grennd við Reykjavík, þar sem menn verða að brjóta holt og urðir til þess að vinna þar ræktuð lönd og geta haft mjólkurframleiðslu, heldur en þar, sem löndin liggja svo að segja fullbúin til heyvinnslu með vélum, svo að það þarf ekki nema áburðinn. til þess að þau séu töðugæf. Vinnan er líka hér miklu dýrari heldur en lengra úti á landi, og það verður að taka tillit til þess. Yfirleitt á sú skoðun að ríkja, að þeir menn, sem eiga erfiðari aðstöðu, fái heldur betri kjör til þess að geta haldið við byggðinni. Hér hafa menn í góðri trú á betri markað en annarsstaðar lagt út í að rækta lönd umhverfis Reykjavík með ærnum kostnaði. Ef svo fer, að söluverð vörunnar er ekki fyrir framleiðslukostnaði á einum stað, en greitt ef til vill miklu meira en framleiðslukostnaður á öðrum stað, þá mun fólkið dragast að þeim stað, þar sem það hefir meiri gróða af sinni atvinnu. Það getur því farið svo, að það dragi úr framkvæmdum hér, og það getur orðið til þess, að fólk, sem býr hér nálægt, fari beint inn í bæina, þegar það getur ekki alið önn fyrir sér á sínum löndum. Ég hefi tekið upp þessa till. vegna þess, að hún hjálpar mönnum til þess að fá sem næst framleiðslukostnaði. Ég sé ekki annað en sá heppilegasti aðili til þess að reikna út, hver hinn raunverulegi framleiðslukostnaður er, sé Búnaðarfélag Íslands. Um hina aðalbrtt. mína get ég verið fáorður. Það er almennt viðurkennt, að sú breyt. hafi í raun og veru fullkominn rétt á sér og það er talið að hún hljóti að koma bráðlega. En í bili er tregðazt við að láta þessi fyrirmæli koma fram. Ég sé ekki ástæðu til að draga að lögfesta þetta atriði, úr því gera má ráð fyrir, að það verði fyrr eða síðar. Ég ætla svo ekki að lengja umr. að þessu sinni meira. Ég vænti þess, að menn líti með sanngirni á þessar till. og fylgi þeim, ef ekki er allt bundið fyrirfram.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Það er nú svo fátt hér af þm., að það tekur því tæpast að tala langt mál, og tíminn til kl. 7, þegar fundi verður sennilega frestað, er stuttur. Þó get ég ekki komizt hjá því að minnast á þau atriði í ræðu hv. 1. .þm. Reykv., sem ég tel, að séu á misskilningi byggð. Hv. þm. minntist á það, að framkvæmd laganna bæri yfirleitt mikinn keim af þeirri stefnu, sem ríkiststj. hefði fylgt. Hann benti á það, að þetta væri heppilegt fyrirkomulag, sem tekið væri upp í lögin nú, og gengi lengra en núgildandi ákvæði, og í þá átt, sem ríkti í Noregi um þessi mál. Það er alveg rétt, að Norðmenn hafa tekið upp fyrirkomulag um sölu mjólkur, sem gengur lengra á einn og annan hátt en okkar mjólkurlög eins og þau eru nú. Sama máli gegnir um Englendinga, eða þá þjóð, sem hefir verið einna tregust til að taka upp fyrirkomulag, sem miði í þá átt að svipta einstaklinga frelsi á verzlunarsviðinu. Og það sýnir það bezt, að þessar ráðstafanir varð að gera. Þá minntist hv. þm. á, að það væri eðlilegt, að hér hefði fengið að eiga sér stað hin eðlilega þróun. En það er nú það, sem bæði þeir og við höfum rekið okkur á, að sú „eðlilega þróun“ var sú, sem farið var að bera á hér í Rvík, þegar mjólkurbúðirnar voru komnar upp í 108. Þróunin verður þá á þann hátt, að fjármunirnir, sem fara í milliliði, verða alveg óþolandi miklir, en framleiðendur fá, þrátt fyrir nokkuð hærra mjólkurverð, mjög lágt verð. Sem dæmi um þróunina má taka eitt þorp hér í nágrenni, sem hefir verið utan mjólkurskipulagsins, eftir ósk íbúanna þar. Þar var mjólk á sölumarkaðnum komin niður í 17 aura lítrinn. Þetta er sú eðlilega þróun, sem varð í mjólkurmálunum, og hún er ekki þessleg, að sótzt sé eftir henni, enda hafa þessar þjóðir, sem ég minntist á, reynt að afstýra henni. Þá minntist hv. þm. á það, að það væri óánægja frá Reykjavík Ég get fullvissað hv. þm. um það, að það verður aldrei hægt að setja lög um þetta atriði eða önnur, þar sem verðjöfnun á sér stað, nema að einhver óánægja verði. Þetta hefir sýnt sig bæði í Noregi og Englandi, og alstaðar þar, sem mjólkurlögin eru framkvæmd, að hver og einn telur, að sinn hlutur eigi að vera stærri en hann er. Ég held þó, og kem að því seinna, að Reykvíkingar þurfi ekki að vera óánægðir í þessu efni. Þá benti hv. þm. á það, að neytendur hafi óttazt, að mjólkin hækkaði í verði fyrir þetta skipulag. En ég benti jafnhliða á, að reynslan er allt önnur en sú. Mjólkin hefir lækkað um allt að 2 aurum í útsölu, og ég hygg, að hún sé eina nauðsynjavaran, sem lækkar í þessu landi, en eftir öllum eðlilegum ástæðum og eftir því markaðsverði, sem nú er á nauðsynjavörum, hefði mjólkin átt að hækka verulega í verði. Og hvað sem bændur geta haldið lengi út að selja vörur sínar þannig, þá gera þeir það nú. Ég hefi fengið upplýsingar hjá manni, sem hefir kynnt sér það erlendis í sumar, að mjólk er seld sumstaðar miklu hærra en hér. Í Noregi mun hún vera svipuð, en t. d. í Englandi mun verðið vera allt að 50 aurum. En á þessum tímum hefir mjólkin hér lækkað. Hv. þm. hélt, að það gæti varla verið ætlunin að halda mjólkurverðinu niðri, því það væri sagt annað í sveitinni, þegar væri verið að ræða þessi mál þar. Og þetta er rétt að því leyti, að við höfum stöðugt haldið fram, sem reynslan hefir sýnt og sannað, að þetta hvort tveggja getur farið saman, að verðið hækki til framleiðanda, þó að það lækki til neytenda, því milliliðakostnaðurinn við dreifingu mjólkur hefir stórkostlega lækkað. Svo að þessi rök, sem við höfum haldið fram í málinu, stangast á engan hátt. Kem ég þá að þessu stríði aftur, sem ég minnist á, að ég myndi tala um nánar, að mótmæli komu fram frá framleiðendum í Rvík, þegar lögin voru samin. En ég þori alveg að fullyrða það, að aðstaða Reykvíkinga síðan mjólkurlögin voru sett, og nú samkv. þessum lögum, er stórum mun betri - það gildir sama um Hafnarfjörð - heldur en áður en mjólkurlögin komu. Og ég hygg, að ef hv. 1. þm. Reykv. hefði leitað sér upplýsinga um aðstöðu Reykvíkinga og Hafnfirðinga nú og áður en mjólkurlögin voru sett, hefði þetta orðið niðurstaðan. Vitaskuld kvarta alltaf framleiðendur, og það gera flestir á þessum slæmu tímum. En ég hygg, að umkvartanir frá Reykjavík séu yfirleitt ekki háværar; og hafa ekki verið undanfarna tíma. Því að áður en mjólkurlögin voru sett, var komin svo mikil óreiða á innheimtu hjá framleiðendum hér í Rvík, að það borgaði sig betur, að sögn þeirra sjálfra, að selja mjólkina fyrir 25 aura lítrann, og það í stórum stíl, heldur en að selja hana á 40 aura og eiga síðan eftir að innheimta. Nú er það þannig, að þessir framleiðendur selja margir hverjir utan við samsöluna, a. m. k. nokkurn hluta, fyrir 40 aura hvern lítra, að frádregnum 3,2 aurum. Ég hefi nýlega látið afla skýrslna í Reykjavík og nágrenni og látið leggja nokkuð mikla vinnu í það, og niðurstaðan orðið sú, að þeir fá 36,7 aura fyrir hvern lítra, og sótzt er mikið eftir mjólkinni, vegna þess að margir vilja heldur ógerilsneydda mjólk. Og það er vegna þessarar aðstöðu á markaðnum í Rvík, að þeir geta fengið stöðuga eftirspurn eftir vörunni. Þeir þurfa ekki að selja öðrum en þeim, sem standa vel í skilum. Eg fullyrði, að framleiðendur á þessu svæði, sem hafa stundað mjólkurframleiðsluna undir þessu skipulagi, hafa sízt af öllu ástæðu til að kvarta eða vera óánægðir. Ég veit ekki, hvort það hefir verið einhver misskilningur hjá hv. 1. þm. Reykv., þar sem hann sagði, að það væri alveg fráleitt að blanda mjóikinni á bæjarlandinu saman við mjólk utan úr sveit, utan lögsagnarumdæmis Rvíkur. Þetta er ekki gert almennt. þeir, sem standa framarlega í framleiðslunni og hafa hætt þrifnað í sínum fjósum og fullnægja yfirleitt vissum skilyrðum samkv. heilbrigðiseftirliti, sem gert er miklu strangara en áður, fá að selja beint til neytenda ógerilsneydda mjólk og geta alveg komizt undir þessa undanþágu, og þetta er í samræmi við það, sem gildir innan söluhverfisins. það er vitanlega ákjósanlegast, að framleiðendur komi þrifnaði í fjósunum í það horf, að viðunandi sé frá heilbrigðislegu sjónarmiði, til að selja mjólkina ógerilsneydda. Um þetta er undanþáguákvæði í 5. gr. gömlu mjólkurlagunna, og fyrir þetta, ef þeir vilja vinna fyrir utan samsöluna og borga 3,2 aura, hafa þeir á þann hátt fullkomna vernd fyrir þennan markað sinn. Og ég er ekki í neinum vafa, að þessi vernd fyrir framleiðendur í Rvík er geysimikils virði, eins og líka má sjá af því, að hinir hyggnu bændur og framleiðendur áður töldu það lagnað að selja lítrann fyrir 25 aura ef þeir fengju greiðslu með skilum. Og þegar minnzt er á það, að sjálf Rvík eigi að vera frjáls með sína framleiðslu, þá er því að svara, sem oft hefir líka verið svarað áður, að ef svo ætti að vera, þá er það líka auðvitað mál, að um leið og væri gefið alveg fullt frelsi fyrir framleiðendur mjólkur í lögsagnarumdæmi Rvíkur og Hafnarfjarðar, þá myndi framleiðslan komast í það horf, sem hún stefndi í fyrst eftir að mjólkurlögin voru sett. Þar sem undanþágan var til staðar, voru kúabúin flutt í stórum stíl inn í lögsagnarumdæmi Rvíkur, - hey einnig flutt og fóðurbætir að sama skapi. Það var byrjað á þessu strax eftir að elztu mjólkurlögin voru sett. Dæmi er, að hér fyrir innan bæ og einnig fyrir vestan bæ var byggt 54 kúa fjós á 7 dagslátta túni. Og ekki annar heyfengur til staðar fyrir þetta fjós. Hér er þess vegna farinn sá millivegur, sem við að athuguðu máli álitum þann eðlilegasta. Og það er langt frá því, að komið hafi fram það, sem hv. þm. ætlaði að færa rök fyrir, - fjandskapur gegn ræktun á bæjarlandinu. Eins og líka kemur greinilega fram í ákvæðunum, að þessi undanþága fyrir Rvík hefir einmitt gilt fyrir þá menn, sem hafa 1 hekt. ræktað land fyrir hverja kú. Það er svo langt frá því, að verið sé að sporna á móti ræktuninni. heldur er verið blátt áfram að örva ræktunina hér í Rvík og koma henni á þann grundvöll, sem er eðlilegastur, að mjólkin sé framleidd með heyi, en ekki fóðurbæti. Því að sjálfsögðu er það mjög þjóðfélagslega skaðlegt að hafa mikla mjólkurframleiðslu á aðkeyptum fóðurbæti, þegar mjólkurframleiðslan er orðin svo mikil, að erfitt er að selja vöruna svo að vel fari. Hv. þm. talaði líka um það, að lögin væru fyrst og fremst sett fyrir austanfjallsmenn, en ég þarf tæpast að svara því, þar sem ég hefi með rökum sýnt fram á, að Reykvíkingar eru stórum betur settir nú en áður en mjólkurlögin voru sett. Yfirleitt er það þannig, að þessi lög hér, eins og annarsstaðar, koma öllum framleiðendum að gagni, vegna þess að þau losa þá við mikið af milliliðakostnaði og halda mjólkurverðinu stöðugu, og reynslan hefir annars sýnt að ekki er unnt að gera með skipulagsleysi. Og reynslan hefir ekki aðeins sýnt það hér og sýnir enn í dag, heldur hefir reynslan sýnt þetta sama bókstaflega alstaðar. Það er þess vegna alveg rangt að halda því fram, að mjólkurlögin séu sett sérstaklega fyrir einhvern vissan hluta framleiðenda. Þau eru sett fyrir þá alla. Svo er hér brtt., sem hv. 1. þm. N.-M. hefir nú að vísu minnzt á, en ég vildi samt aðeins drepa á þær. Þar er lagt til, að verðjöfnunargjaldið sé ákveðið eftir á, en ekki fyrirfram. Þetta mun vera mjög erfitt í framkvæmdinni fyrir þá sök, að framleiðendum er greitt verð mjólkur á 14 daga eða viku fresti. Og það hefir alltaf verið og verður að hafa það svo í framkvæmdinni, að verðjöfnunargjaldið er tekið jafnóðum og greitt er. Því ef á að ákveða það mánuði eftir á, myndi þurfa að innheimta gjaldið hjá framleiðendum aftur, nema það væri þá látið koma þannig niður, að taka allt af síðustu vikunni, sem ég hygg, að mörgum þætti koma verr við. Því að sú reynsla, sem fengizt hefir á undanförnum árum og fæst stöðugt, gerir fært að ákveða verðjöfnunargjaldið fyrirfram eins og þarf að vera. Og þess vegna má þetta standa eins og það er í frv. En svo er það 3. efnisgr. l. gr., sem bv. 1. þm. Reykv. gerir að sinni till. að falli niður. Því að ef ekki, þá telur hann, að undanþáguheimildin fyrir Rvík sé gerð að engu. Eins og hann orðaði það, má ákveða verðjöfnunargjaldið eftir geðþótta. Þetta er rétt, því ef frv. er athugað nánar, er verðjöfnunargjaldið fyrir Rvík í frv. alveg fastákveðið og má ekki fara með það hærra en til er tekið svo að það getur aldrei gengið út yfir þessa undanþágu á neinn hátt. Að svo miklu leyti sem þetta kynni að líta þannig út, að það gengi út yfir aðra, t. d. þá, sem búa utan við lögsagnarumdæmið vestan heiðar, þá getur það ekki heldur orðið, því að það er ákveðið, ef verðjöfnunarsjóðsgjaldið reynist hærra fyrir einhvern en reynslan sýnir að nauðsynlegt er, þá rennur það í verðjöfnunarsjóð, enda hefir það áhrif á ákvörðun verðjöfnunargjalds, þannig, að þegar það verður ákveðið síðar, verður tekið tillit til þess, hvað þeir hafa borgað, en verður ekki endurgreitt, heldur lagt í sjóð, og borga þeir þá þeim mun minna næst, sem þeir eiga meira inní. Svo að þetta getur ekki gengið út yfir þá, sem framleiða vestanfjalls. Þá er c-liður, að í staðinn fyrir „sama verð, fyrir mjólkina“ komi „sama verð fyrir jafngóða mjólk“. Þetta ákvæði er líka, eins og b-liðurinn, atriði sem kemur í sama stað niður, vegna þess, að það er ætlazt til þess og beinlínis fyrirskipað í 13. gr. l., að það skuli flokka mjólkina í gæðaflokka og þá um leið verðflokka. Og þess vegna er það beinlínis ákveðið í l. eins og þau eru, að framleiðandinn fái sama verð á sama sölustað fyrir jafngóða mjólk. Og þó að mætti vitanlega taka þetta fram annarsstaðar í l. einnig, eins og gert yrði, ef þessi brtt. yrði samþ., þá er það í sjálfu sér alveg óþarfi. Því að þetta er greinilega ákveðið í 13. gr. og hefir einatt verið þannig í framkvæmdinni. Og í því sambandi má svara þeirri fyrirspurn, sem þessi sami þm. beindi til mín um það, að mjólkin myndi verða flokkuð vestanfjalls, en hann hafði heyrt, að það væri ekki gert austanfjalls, - hann fullyrti það ekki frá sjálfum sér. En það er ekki heldur rétt, að það hafi verið þannig í framkvæmdinni, og getur ekki komið til mála. Og ég get upplýst, að mjólkin að austan er tvískoðuð, í stað þess að mjólkin hér vestra er skoðuð einu sinni og flokkuð einu sinni. Mjólkin í búunum austur frá er flokkuð þar í gæðaflokka og verðflokka, og síðan hér líka í mjólkurstöðinni. Og ég get líka upplýst, að sá maður, sem kom verulega góðu lagi á flokkunina hér og hefir það til sins ágætis að vera mjög strangur í því efni, kom einmitt frá búunum fyrir austan fjall og gekk mjög strangt í að flokka mjólkina eins og hann hefði gert fyrir austan. En með því hefir bann komið góðu lagi á mjólkurframleiðsluna að mörgu leyti austanfjalls, þó að það kostaði mikið stríð, eins og oft vill verða. Þessi brtt. er í sjálfu sér engin breyt. á l.; og þar sem þetta er ákveðið áður, er ég frekar á móti henni, eins og brtt. í b-lið, af þeirri ástæðu, að ég vil ekki, ef hjá verður komizt, láta málið ganga til Nd. aftur. Þá er það, að fyrsti málsl. 4. gr. falli niður. Það er ekki heldur efnisbreyting. Ég get fallizt á, að þetta er betra mál. En hér ber að sama brunni eins og ég var að benda á viðvíkjandi c-lið; en það er ákveðið, að menn skuli fá sama verð fyrir mjólk sína komna á sölustað, en svo stendur „sbr. þó 13. gr.“, þ. e. í sambandi við það, að mjólkin er flokkuð í gæðaflokka og verðflokka. Það á þó að flokka mjólkina, og þetta „þó“ á að undirstrika þá reglu. Ég viðurkenni, að það er nóg að segja „sbr. 13. gr: “, en þetta hefir þótt gefa meiri áherzlu. Viðvíkjandi atriðinu um þessa 3 þús. lítra og þeim ákvæðum, sem hv. 1. þm. Reykv. minntist á, vil ég segja, að þessir 3 þús. lítrar eru ákveðnir eftir skýrslum um meðalnyt undanfarin ár, og þær skýrslur eru fengnar frá framleiðendum í Rvík. Það má segja, að það ætti að safna skýrslum stöðugt á hverju ári og gera tíðari mælingar á mánaðarnyt. En það er ákaflega mikil fyrirhöfn því samfara og vitað mál, að með því ástandi, sem nú er orðið í nautgriparæktinni, er þetta talin meðalnyt, nema eitthvað alveg sérstakt komi fyrir, meðalnyt á þessu öllu svæði hér sunnanlands. En óþurrkarnir um allt Suðurlandsundirlendið munu nú hafa í sumar gengið nokkurn veginn jafnt yfir austanfjalls og vestan þannig að meðalnytin lækkar yfirleitt. Og þó að ég vefengi ekki, að menn vildu gefa rétt upp, hver er meðalnyt á þessu svæði, þá kostar það nokkra fyrirhöfn að fá sannanlega réttar skýrslur um það atriði. Virðist mér því eðlilegast að miða við þessa meðalnyt, sem miðað er við í l. eins og þau eru nú, sem fengin er eftir þessum upplýsingum frá framleiðendum. Og ég held það sé óhætt að staðhæfa, að þó að einhver vandkvæði séu á því nú að framleiða þessa meðalnyt, vegna þess hve ákaflega illa gekk með heyskap í sumar, þá muni það vera venjulega hægt. Viðvíkjandi seinasta atriðinu, að ákvæðið til bráðabirgða falli niður, geri ég mér satt að segja von um, að náist samkomulag um framkvæmd l. eftir að þeim er breytt í þetta horf. Og mér finnst nú af viðtölum, sem ég hefi átt við framleiðendur, að ýms tákn bendi til þess, að svo megi verða, og fremur hefir þokað í þá átt. En hinsvegar treysti ég mér ekki til að mæla með því, að ákvæðið til bráðabirgða verði látið falla niður í þetta skipti. Raunar er það rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að eftir að þessi ákvæði eru orðin að l., er ekki neitt sérstakt um að deila milli framleiðenda, vegna þess að þeir hafa sameiginlega hagsmuni. Má þess vegna búast við, að þetta samkomulag náist; þó að það sé náttúrlega ekki útilokað af reynslunni hér - og alstaðar annarsstaðar -, að eitthvað dragist samkomulagið, og sé þess vegna betra að hafa bráðabirgðaákvæðið fyrst, meðan verið er að koma framkvæmdum af stað. Ég hefi nýlega verið að kynna mér fyrirkomulag á mjólkursölumálum í Englandi. Og þó að samkomulagið hafi verið slæmt hér stundum um mjólkurskipulagið, þá er óhætt að fullyrða, eftir því, sem dagblöðin skýra frá, að samkomulagið þar hefir stundum verið ennþá lakara, og hefir þar orðið að leysa upp fundi hvað eftir annað. En þrátt fyrir þetta hafa Englendingar haldið fast við sitt skipulag. Það er í þessum efnum svo afarerfitt að komast hjá óánægju, vegna þess að hver aðili telur sinn hlut eiga að vera stærri en hann er. En ég geri mér sem sagt von um samkomulag. Og þar gerir hv. 1. þm. Reykv. mér alveg rangt til, að ég óski eftir því fyrir mig að hafa þetta skipulag í mínum höndum. Ég vil miklu fremur vera laus við það og láta bændur sjálfa hafa stjórnina þegar ég sé að þeir geta það án þess að skipulagið biði hnekki. Það held ég að flestir geti skilið. Það er svo um þetta mál, að það á ýmsan hátt veldur miklu annríki og kostar mikið erfiði að halda skipulaginu uppi, þó að þetta sé nokkuð breytt í seinni tíð. Ég get minnzt á það hér, að mikið hefir verið um það rætt, að mjólkurstöðin í Rvík sé ekki eins og hún þyrfti að vera til þess að hægt sé að senda þaðan alveg fyrsta flokks vörur að öllu leyti og ég hefi leitað samkomulags við alla framleiðendur um það, að þeir yrðu samtaka um að byggja nýja mjólkurstöð og fullkomnari, sem gæti sent frá sér hinar fullkomnustu neyzluvörur fyrir bæinn. Þeir hafa tekið því miklu betur en því hefir verið tekið nokkurn tíma áður. Það hefir verið minnzt á, að það þyrfti að leggja niður gömlu stöðina með miklu tjóni fyrir bændur vestanfjalls. Ég tók það til ráðs að fá mann frá útlöndum, sem ekki er um deilt, að er einn af færustu mönnum í þessari grein á Norðurlöndum, byggingu slíkra stöðva, og hefi látið hann í samráði við eigendur mjólkurstöðvarinnar hér rannsaka möguleika fyrir endurbótum á þessari stöð, eða að koma mjólkurvinnslunni þannig fyrir, að hún verði sem hagkvæmust og eyðileggi sem minnst verðmæti fyrir bændum vestanfjalls. Og jafnframt að málinu verði komið í það horf, að stöðin verði fyrsta flokks. Ég hygg, að náist samkomulag milli bænda um það, að búin standi öll að þessari stöð. Og það er spor í áttina til þess, að þeir geti tekið við stjórn þessara mála. Þetta þokast í áttina. En eins og ég sagði, hygg ég hentugra að hafa báðabirgðaákvæðið enn, meðan verið er að koma framkvæmdum af stað.



Herra forseti! Þeir tveir hv. þm., sem hér eiga brtt. á þskj. 365 og 362, hafa báðir lýst þeim, og í þessu sambandi talaði hv. 1. þm. Reykv. allmikið um sögu þessa máls. Ég skal ekki fara langt út í að svara honum, enda hefir hæstv. forsrh. þegar gert það, en þó vil ég ekki láta hjá líða að benda á nokkur atriði, sem hann nefndi og eru eiginlega eins og spegilmynd af allri hans ræðu. Hann var t. d. að tala um, að það væri mikill skattur, sem hefði verið lagður á herðar manna hér á bæjarlandinu með því að skylda þá til þess að gerilsneyða mjólk. Það væru 100 þús. kr. á ári hér í Reykjavík, sem rynnu beint í sjóð vegna stöðvargjaldsins. Það væri ekki svo vel með þetta eins og það fé, sem rennur í verðjöfnunarsjóð, sem það færi að nokkru leyti til annara manna. Allt gjaldið, sem stöðin fær, er 110 þús. kr. Eftir því ætti 'ít af allri mjólk, sem í stöðina fer, að vera framleiddur af öðrum mönnum en þeim, sem búa á bæjarlandinu. Ætti því allt svæðið frá Skarðsheiði til Hellisheiðar, að Reykjavík meðtalinni, að framleiða lít hluta af þeirri mjólk, sem fer í stöðina. Svona var sannleikurinn að því er þetta atriði snertir. Svona var hv. þm. vel inni í málinu að því er þetta snertir, og svipað var það á öðrum stöðum.

Þetta er tómur misskilningur hjá hv. þm.

. Í öðru lagi var hv. þm. að hella sér mikið yfir gerilsneydda mjólk og skylduna til að gerilsneyða hana. Hann gleymdi ákvæðinu um undanþágu í þessu sambandi. Hann hélt því fram í þessu sambandi, að það nægði, ef dýralæknir skoðaði kýrnar einu sinni á ári, og ef þær væru þá heilbrigðar þann eina dag, þá væri svo sem ekki að efa, að þær væru það alla hina 364. Svona var rökstuðningur hv. þm., og á svipaðan hátt voru röksemdir hans að öðru leyti. En það var þó eitt, sem gladdi mig í þessum almennu hugleiðingum hans, og það var það, að hann hellti sér mikið yfir þann stað í grg. frv., þar sem talað er um, að menn hafi verið hissa á mjólkuraukningunni. Hann vissi það fyrir, þegar mjólkurl. mundu verða sett og verðið þeirra vegna hækkaði á mjólk til bænda, en lækkaði um 2 aura í Rvík, þá mundi koma aukning á mjólkinni. Hv. þm. hefir staðið á móti l., af því að hann hefir ekki viljað þessa aukningu.

Nei

. Hann hefir ekki viljað, að kúafjöldinn ykist eða ræktaða landið, eins og hann upplýsti, að hefði orðið með setningu laganna. Þetta er nýtt „moment“, sem maður heyrir hér lagt fram; þegar ljós sögunnar er farið að skína á hlutina í minni hv. þm., og þetta „moment“ sýnir eina ástæðuna til þess, að hann var á móti þessari aukningu á sínum tíma. Ég hefi hér nefnt dæmi af handahófi, og þau nægja til þess að sýna, að hitt, sem hv. þm. talaði um sögu málsins, var af álíka sterkum rótum runnið og annað í ræðu hans - staðlausir stafir, og annað ekki. Að því er snertir brtt. þær, sem hér liggja fyrir, þá talaði hæstv. forsrh. allrækilega um brtt. á þskj. 365, svo að ég þarf ekki miklu við það að bæta, en þó get ég ekki stillt mig um að benda á 2. brtt. á því þskj., stafl. b við 3. gr., þar sem lagt er til, að það sé bætt við þau ákvæði, sem fyrir eru í 13. gr. l. um flokkun mjólkurinnar eftir gæðum, en vegalengd og aldur mjólkurinnar hafður sem mælikvarði. Þessi brtt. sýnir það eitt með öðru, hve hv. þm. hefir eiginlega lítið sett sig inn í þessi mál. Það eru yfirleitt tvær aðferðir notaðar í heiminum til þess að rannsaka gæði mjólkurinnar í mjólkurbúum og rjómabúum og báðar eru viðhafðar hér, en undir hvoruga kemur vegalengd eða aldur nema óbeint. En það hefir engum dottið í hug að vera eins frumlegur og hv. 1. þm. Reykv. að láta þessar venjulegu aðferðir liggja á milli hluta, en hafa aftur kílómetrafjöldann, sem búið er að keyra mjólkina, og klukkutímafjöldann síðan hún kom úr kýrspenanum fyrir mælikvarða. Nú er það eins og allir vita, að mjólk, sem er ekki nema á öðrum tímanum, getur verið afleit á einum stað, en hinsvegar 30–40 tíma gömul mjólk góð á öðrum stað, svo að það þarf ekki að standa í neinu sambandi við gæði mjólkurinnar, hvort hún er flutt lengur eða skemur. Það var aðallega till. frá hv. 6. landsk. á þskj. 362, sem hæstv. ráðh. minntist ekkert á, og ég vil þess vegna minnast lítið eitt á. Það er 1. brtt., a-liður við 1. gr., sem líka var á ferðinni í Nd., en mér skildist hv. 1. þm. Reykjav. vera að mæla á móti. Um þá till. vil ég segja það, að ég skil satt að segja ekki vel, hvernig hugsað er að framkvæma hana. Við ákvörðun gjaldsins á að taka hæfilegt tillit til mismunandi kostnaðar við framleiðsluna á ýmsum stöðum. Við skulum hugsa okkur tvo bændur. Í Múla í Reykjavík er líklega bezta kúabú í bænum. Þar er meðalnytin kringum 3½ þús. l., og með því fóðri, sem kýrnar þurfa, kostar 1/3 minna að framleiða mjólkina hjá þessum manni heldur en hjá þeim manni, sem nefndur var í umr. í kvöld og á miklu verri kýr. Kostnaðurinn við framleiðsluna er misjafn hjá þessum mönnum. Samkv. till. á Búnaðarfélag Íslands að hafa eitthvert eftirlit með þessu og gefa upplýsingar um, hvað megi leggja mikið verðjöfnunargjald á ódýru mjólkina og hvað mikið á dýru mjólkina, og svo á að bæta upp mismuninn, svo að sá, sem á dýru mjólkina, af því að hann á slæmar kýr, fái sama verð eins og hinn. Þetta er víst til þess að hvetja menn til þess að hafa ódýra framleiðslu og eiga sem bezta gripi. Ég skil ekki þennan hugsunarhátt. Ég held því, að það eigi ekki að samþ. þessa till. - 2. till., sem er við 3. gr., er um mjólkurstjórnina, sem samkv. till. á að koma í staðinn fyrir bráðabirgðaákvæðin, sem eru í núgildandi l. Hún kemur af sjálfu sér, þegar sú reynsla og samvinna næst milli manna á mjólkursvæðinu, að þeir taki stj. í sínar hendur, því að þá falla bráðabirgðal. í burtu, en meðan það ekki er og ekkert liggur fyrir um, að sá grundvöllur sé til staðar, þá er nauðsynlegt að halda bráðabirgðal., og þá er ástæðulaust og rangt að samþ. þessa brtt. Í sambandi við það er 3. brtt., sem ekki á að samþ., ef 2. brtt. er ekki samþ. Um till. á þskj. 365 þarf ég fátt að segja, því að ég hefi þegar talað um b-lið 2. brtt. og hinar hefir hæstv. forsrh. hrakið sundur lið fyrir lið og sýnt fram á, að sumpart eru þær óþarfar, eins og c-liður 1. brtt., eða að þær eru meira og minna til skemmda og eiga ekki að samþ. Það er aðeins a-liður undir stafl. 2, sem ég finn ástæðu til þess að fara um nokkrum orðum, og það er þessi 3000 lítra kýrnyt, sem ég finn sérstaklega ástæðu til þess að minnast á. Skal ég þá fyrst upplýsa, að af þeim 800–1000 kúm, sem nú eru hér í Rvík, liggja fyrir skýrslur um tæplega 300, sem sýna, að meðalnytin fyrir 1936 var 2980 kg. hjá fullmjólka kúm, en 1 kg. af mjólk er ekki alveg sama og 1 lítri, því að eðlisþyngd mjólkurinnar er 1,016 -l,021. Það hreyfist dálitið, og þessar tölur sýna, að samkv. mjólkurskýrslunum liggur ársnytin aðeins fyrir neðan 3000 lítra, en í sambandi við þessa 3000 lítra er rétt að minnast á það, hvernig þessi tala er komin inn í l. Hún kom í Nd. á sínum tíma á þann hátt, að upprunalega, Þegar verið var að eiga við l. og meðalársnytin var höfð sem grundvöllur undir það, hve mikil mjólk átti að vera undanþegin verðjöfnunarsjóðsgjaldi, þá átti að ganga út frá ákveðinni lítratölu á kú. Þá voru þeir hv. þm. Reykv. Jakob Möller og Pétur Halldórsson, mjög harðir á því, að meðalársnytin í Rvík væri 3500 lítrar, og vildu halda þeirri tölu uppi, en við meðferð málsins í d. breyttist þetta svo, að lítraákvæðið varð ekki grundvöllurinn fyrir því, hve mikið menn sluppu við að borga af, heldur hve mikið menn þurftu að borga af, og þá komu sömu menn með jafnsterka fullyrðingu um það, að nú væri kýrnytin ekki nema 2500 lítrar, sem daginn áður var 3500 lítrar. Það var óþægileg aðstaða að halda fram því þveröfuga við það, sem áður hafði verið fullyrt, og afleiðingin af því var sú, að farið var nálægt því rétta, í kringum 3000 lítra. Þessi tala kom inn með samkomulagi milli allra aðilja, og þess vegna sé ég enga ástæðu til að fara að breyta henni nú, enda þótt till. hv. 1. þm. Reykv. geri hvorki til né frá að því er snertir þetta atriði, því að þetta er nálægt meðaltali, og það verður aldrei sett þarna nein tala, sem ekki verður eitthvað til ágóða fyrir suma og öfugt fyrir aðra, því að það eru vitanlega ekki allir, sem hafa meðalnyt; það eru nokkurn veginn jafnmargir fyrir ofan og neðan. Ég held þess vegna, að hv. d. geri rétt í því að fara ekki að senda þetta frv. milli d. með því að samþ. einhverja smáorðabreyt., og jafnvel þótt það væri einhver efnisbreyt., sem gæti farið betur, heldur eigi að samþ. frv. óbeytt og lofa því að fara þannig í gegnum þingið eins og stendur, og þá eru miklar líkur fyrir því, að þessi bráðabirgðaákvæði, sem litið var á með litlum velvildaraugum af sumum, eins og hv. 1. þm. Reykv., sem var að tala um, að þessar „stundarsakir“, sem ákvæðin áttu að gilda, væru orðnar nokkuð langar. Hann veit, að stundum getur stundin verið nokkuð löng, og ég hygg, að sú stund komi áður en langt um liður, að sú samvinna fáist um mjólkurl. milli framleiðenda, að þeir geti orðið það sammála, að þeir taki málið í sínar hendur. Þetta er sú eðlilega þróun, sem á að verða í þessu máli. Á meðan hún er ekki fyrir hendi, þarf á bráðabirgðaákvæðunum að halda, og það á ekki að setja neitt í staðinn fyrir þau. Það er orðið svo áliðið kvöldið, að ég sé ekki ástæðu til að ræða um þetta lengra mál, enda voru þau dæmi, sem ég tilfærði, nægileg til þess að benda mönnum á, hvað miklum rökum ræða hv. 1. þm. Reykv. var reist á, en hitt, sem ég fór ekki út í, var svipað eins og það, sem ég hefi tekið.



Ég er aðallega sammála hv. 1. þm. N.-M. um eitt, að það sé orðið nokkuð framorðið. Það var það skynsamlegasta, sem hann sagði, og skal ég því fara að hans dæmi og vera ekki alltof langorður. Hann sagði, að till. þær, sem ég hefi borið fram, væru smávægilegar, og ég læt mér það lynda, að þær séu það. Þeim mun viðurhlutaminna er að samþ. þær, því að ég get fullvissað hann um það, að það er engin hætta á því, að ekki sé hægt að afgr. frv., þó að þessar leiðréttingar yrðu samþ., því að frv. hefir nógan tíma til þess að ná samþykki með þeim þingvilja, sem má búast við, að sé bak við það í hv. Nd. Hv. þm. vildi sýna fram á, hversu óheyrilega heimskulega ég hefði talað, þegar ég var að lýsa andstöðunni á móti mjólkurl., þegar þau voru sett. Hann hélt því fram, að ég hefði sagt, að það hafi átt að leggja 100 þús. kr., eða svo tekið sé dýpra í árinni 120 þús. til 150 þús. kr. gjald á menn að óþörfu, með því að neyða þá til þess að láta gerilsneyða alla mjólk. Svo vildi hann sýna fram á, hver heimska þetta væri, með því að segja, að stöðvargjaldið allt væri 110 þús. kr. Allar þessar bollaleggingar eru út í hött hjá hv. þm. Ég var ekki að tala um það ástand, sem er; ég var að lýsa því, hvað það var, sem olli þessari sterku andstöðu. Þá var gert ráð fyrir, að meginhlutann af mjólkinni í Reykjavík væri skylt að gerilsneyða, og það var talið, að það kostaði hér um bil 8–9 aura að gerilsneyða mjólkina, og þar sem um er að ræða 2 millj. lítra, þá þarf ekki mikinn reikningsmann til að sjá, að það var lagður 160 þús. til 170 þús. kr. skattur á menn fyrir að gerilsneyða mjólkina, sem þeir gátu selt eins góða úr fjósunum til neytenda. Nú veit ég vel, að þetta hefir reynzt þannig, að menn hafa ýmist hætt hreinlæti í fjósum sínum eða að það hafi verið dálítið minnkaðar þessar óvinsælu kröfur um, að það þyrfti endilega að gerilsneyða alla mjólk, svo að þessi kostnaður er ekki nú svo mikill. Hv. þm. sagði, að ég væri spámannlegar vaxinn en nokkur annar maður fyrst ég hefði séð fyrir, að það yrði stórkostleg aukning á mjólkurframleiðslunni við að þessi l. væri samþ. Ég skil ekki, hverskonar spádómsgáfu þurfti til þess að spá öðru eins og þessu. Héruðin fyrir austan fjall eru mjög vel fallin til kúaræktunar, og það, sem stendur í vegi fyrir því, að menn breyti búskap sínum í kúabú skap, er að þeir fá ekki nógu hátt verð fyrir mjólkina, svo að það þarf ekki spámann til að sjá, að ef hver litri af mjólk, sem framleiddur er á undirlendinu, er svo og svo mikið bættur upp, að menn halli sér þá frekar að þessum búskap á eftir. Ég veit ekki, hvað mikið það er, sem búið er að borga í verðjöfnunargjald austur yfir fjall, en ég var að reyna að reikna það í huganum, og mér virtist það vera nálægt 3/4 millj. kr., en það hlýtur að vera afarmikið gjald, sem hefir verið borgað fyrir mjólk og rjóma og annað, sem bætt hefir verið upp. Ég skal ekki segja fyrir víst, hve mikið þetta gjald er. En ég tek þakksamlega við upplýsingum frá hv. 1. þm. Rang., ef hann brýtur ekki þing reglur með því að veita þær. En það er, a. m. k. eftir þeim mælikvarða, sem á þetta er hægt að leggja, svo mikið gjald, að enginn maður þarf að undrast, þegar ein búskapargrein fær stórfé sér til styrktar, en aðstaða annara greina landbúnaðarins er ekki bætt að sama skapi, þó að menn breyti sínum búnaðarháttum á þennan hátt. Víða, þar sem svona skipulagi hefir verið komið á, hefir aukning mjólkurframleiðslunnar orðið geysimikil, þó að hún hafi kannske orðið ennþá meiri hér hlutfallslega en í nágrannalöndunum, vegna þess hve miklu fé hefir verið varið til styrktar þessari framleiðslu hér hjá okkur. Já, þá fellur nú ljós sögunnar yfir allan kúaflotann, eftir því sem hv. þm. sagði. Hann sagði líka, að það væri auðséð hvað mér gengi til; að ég hefði á móti því, að kúafjöldinn væri aukinn. Ja, ég verð nú að segja, að þegar kúafjöldinn er orðinn það mikill, að mjólkurframleiðslan er nokkurn veginn það fyllsta, sem hægt er að selja við viðunandi verði, þá álít ég ekki skynsamlegt að auka kúafjöldann úr því. Offramleiðsla er hættuleg, svo á mjólk sem öðru. Maður sér það á grg. frv., að þeir, sem frv. hafa samið, eru orðnir í standandi vandræðum með kúafjöldann, einmitt vegna þess, hvað menn hafa breytt sínum búskap úr öðrum búskapargreinum yfir á kúabúskap. Því að þó að verðjöfnunargjaldið væri hækkað upp í hæsta gjald, sem l. gera ráð fyrir, þá hefir samt verið langt frá því, að hafi nægt til þess að bæta upp mjólkurverðið eins og þurft hefði. Eftir því sem kúnum fjölgar meira, eftir því verður verðjöfnunargjaldið meira ófullnægjandi. Og þegar framleiðsla mjólkur er orðin svo mikil, að verðjöfnunargjaldið útheimtir meira fé en hægt er með góðu móti að greiða, þá er kúafjöldinn orðinn meiri en heilbrigt er. Það er mikið spursmál, hvort ekki þarf að grípa til annara ráðstafana heldur en þessa gjalds á mjólkinni til þess að geta borið uppi þennan mikla kúafjölda. Hv. þm. sagði, að et þetta frv. yrði samþ., þá mundi það verða til þess að koma á prýðilegu samkomulagi milli allra aðilja. En ætli þetta frv., ef samt. verður, gæti ekki alveg eins einmitt í sambandi við hinn mikla kúafjölda, orðið til langstærsta árekstursins, sem gæti orðið í þessu sambandi, sem sé, að verðjöfnunargjaldið verði alveg óbærilegt, einmitt vegna kúafjöldans og vegna þess, hve mikill partur af mjólkinni fer í vinnslu, sem aftur geti leitt til þess, að allur almenningur fengi of lítið fyrir sína mjólk eða að mjólkurverðið að öðrum kosti stórhækkaði? Það er því að mínu áliti allt annað en góður friður í þessum málum fram undan, þó að þetta frv. verði samþ. Þá fannst hv. þm. það goðgá hjá mér, að mér virtist, að ég vildi taka til greina ekki aðeins gerlagróður í mjólkinni, heldur líka hvaða vegalengd væri búið að flytja hana, þegar metin væru gæði hennar. Ég get hugsað mér, að það sé nokkuð óvanalegt, að neyzlumjólk komi jafngömul á markaðinn eins og á sér stað hér á landi. Samgöngur í öðrum löndum eru miklu greiðari, og mjólkina þarf ekki heldur að flytja eins langt, vegna þess að þéttbýlið er miklu meira þar en hér. Mér þykir líklegt, að þar þurfi ekki að leggja ákaflega mikla viðáttu undir eitt verðjöfnunarsvæði. Ég get vel trúað, að þetta spursmál, hvort mjólkin skemmist sem markaðsvara við langa flutninga, hafi bara alls ekki komið þar til greina. Þar að auki þarf enginn að hugsa sér, að flutningur á mjólk á ákaflega þýðum járnbrautarvögnum - og þannig mun mjólkin mest vera flutt víða erlendis - sé neitt á móts við það gutl á mjólkinni, sem verður við það að flytja hana á bílum á vondum vegum, kannske upp undir 100 km. Þá ætlaði hv. þm. að nudda mér upp úr einhverju, sem Jakob Möller og Pétur Halldórsson hefðu sagt. Ég hefi víst nóg á minni könnu, þó að ég svari ekki fyrir þá. Ég veit ekki, hvernig stendur á þessum 900–1000 kúm, sem hv. þm. sagði, að væru hér í Rvík. Árið 1935 voru þær held ég 627, og ég grennslaðist eftir því á hagstofunni í dag, hvað þær mundu vera margar. Þeir höfðu þar ekki nýrri skýrslur en frá árinu 1936, og eftir þeim virðist kúaeign hér í Rvík vera nokkuð svipuð þá og árið 1933. Mjög illa kann ég við það, að í frv. eru tvö lögsagnarumdæmi á landinu tekin út úr og þar er slegið föstu, hvað meðalársnyt skuli talin úr hverri kú, nefnilega 3000 l., en hinsvegar ákveðið, að ef meðalársnyt á öðrum stöðum reynist lægri, skuli hún ekki reiknuð svo út sem í þessum tveimur tilteknu lögsagnarumdæmum.

Það er af því, að þessi lögsagnarumdæmi standa utan við skipulagið, þannig að mjólkin þaðan fer ekki gegnum samsöluna, en mjólk úr öðrum lögsagnarumdæmum öllum á samlagssvæðinu fer í gegnum samsölur

. Ég sé ekki, að það komi neitt þessu við. Það kemur til greina um alla mjólk, sem ekki heyrir undir þetta skipulag, að hún fer ekki í gegnum samsölur. Ef menn t. d. á Akureyri vilja selja sína mjólk beint til neytenda, þá verða þeir að borga verðjöfnunargjald, sem verður aftur miðað við þessa lágu ársnyt úr hverri kú, ef meðalnitin reynist lægri en 3000 lítrar. Það er vitanlega ekki með sanngirni hægt að verja það að hafa ekki alveg eins ákvæði um alla í þessu efni,sem ekki selja gegnum samsölur. Það getur ekki verið annað en rangt að taka Reykjavík og Hafnarfjörð út úr í þessu efni, eins og gert er í frv. Og hvað sem um þetta er annars hægt að segja, ef 1000 kýr eru hér í Rvík og þær mjólka 2 millj. lítra samtals, þá eru það a. m. k. ekki 3000 l., sem hver kýr mjólkar að meðaltali, ef rétt er reiknað. Það getur ekki staðizt.  (Raddir af þingbekkjum: Það er rétt athugað hjá hv. þm.)  . Ég vík þá að hæstv. forsrh. og hans svari. Hann sagði, að með mjólkurl. væri stefnt að sama skipulagi hér á landi sem nú er hjá Norðmönnum. Ég hefi þegar bent á, að þó að þetta sé á yfirborðinu líkt, þá er þetta tvennt þó ekki eins, vegna þess að í Noregi hafa framleiðendur öll yfirráð þessara mála í eigin höndum. Og það horfir allt öðru visi við hjá þeim, þar sem þeir geta engum um kennt, hvernig um þetta skipulag hjá þeim fer, öðrum en sér sjálfum. Mér er sagt, að um samsölur sé þar ekki að ræða, heldur sé það hvert mjólkurbú eða félag, sem stjórni sölu sinnar mjólkur, en menn séu þar ekki neyddir saman í samsölur. En meginástæðan til allra þeirra árekstra og allrar þeirrar stirðni, sem fram hefir komið í sambandi við mjólkursölumálin hér hjá okkur, er sú, að það fæst ekki, að stjórn þessara mjólkurmála sé í höndum framleiðendanna sjálfra. En ætli það hafi nú ekki getað blandazt ögn af pólitík inn í þetta? Það er ögn þægilegt fyrir pólitískan ráðh. að geta skipað fyrir og skikkað og skapað mönnum kjör og geta haft hönd í bagga um það, hverjir eigi að hafa betri hlutann af því hagræði, sem þetta skipulag skapar. Þó honum því náttúrlega leiðist að hafa með þessi mjólkurmál að gera, þá hafa þau kannske ekki orðið alveg gagnslaus. Ég skal hlaupa yfir minni atriði, t. d. hvort hin eðlilega þróun hafi stefnt rétt í mjólkursölumálunum hér í Rvík, hvort hún hafi stefnt eins og á Akureyri, þar sem mjólkurverðið komst niður í 17 aura pr. lítra. Mér þykir ekki ólíklegt, að Thor Jensen og aðrir, sem mikilla hagsmuna höfðu að gæta um, að mjólkurverðið hrapaði ekki niður úr öllu valdi, hefðu kannske getað haft vit á því að skipuleggja mjólkursöluna á eigin spýtur fyrr en verðið var komið niður í 17 aura pr. lítra. Mér hefir aldrei dottið í hug, að rétt væri að sporna við því, að löggjafinn kæmi með hjálpandi hönd, heldur hefir mér þótt það rétt, að slíka hjálparhönd ætti að rétta mjólkurframleiðendum til þess að koma á söluskipulagi, ef þeir ekki eru færir um það aleinir. En þróunin gekk nú bara ekki í þá átt að láta mjólkurverðið hrapa niður úr öllu valdi. Hæstv. landbnrh. sagði eftirtektarverð orð í sambandi við minar hugleiðingar út af þessari geysiaukningu á mjólkurframleiðslunni, sem ég tel komna langt út fyrir það, sem heppilegt er. Hæstv. ráðh. var að tala um, að það væri vafamál, hversu lengi bændur héldu út að selja þessa vöru sína svo lágu verði, þegar aðrar neyzluvörur hækkuðu í verði, og benti á, að alsstaðar annarsstaðar hefði mjólkin hækkað. Stendur þá mjólkurverðhækkun fyrir dyrum? Er þá frv., sem hér liggur fyrir, einskonar forspil að því, að nú eigi að hækka mjólkurverðið? Ég get vel trúað því, að löggjöf eins og þessi geti stuðlað að því, að ómögulegt verði annað en að hækka mjólkurverðið. Ef á að jafna verðið á allri þessari mjólk, sem nú verður að fara meira og meira hlutfallslega af í vinnslu til þess að framleiða úr henni svo og svo ódýra osta o. þ. h., þá verður meðalverð á henni hvað af hverju svo lágt, að bændur geta ekki framleitt hana lengur fyrir það verð, sem nú er á henni. Þá vil ég segja, að betur hafi verið farið en heima setið, ef bændur eru á yfir 100 km. svæði lokkaðir til þess með fégjöfum að hreyta um búskaparháttu, til þess að framleiða vöru, sem enginn markaður er orðinn fyrir, og það svo verður til þess að varan verður að hækka í verði fyrir 1/3 hluta þjóðarinnar, sem þarf mjög á mjólk að halda og kæmi engin gjöf verr en að hækkað yrði mjólkurverðið. Það ætti heldur að auka kjarabætur bænda með þeirri aukningu á neyzlu á mjólk, sem kæmi fram við það, að aukið hlutfall af henni væri selt sem neyzlumjólk óunnin. Mörg heimili eru ýmist að auka stórum mjólkurneyzlu sína vegna þess hvað aðrar vörur hækka í verði, eða hafa í hyggju að gera það. Þetta væri heilbrigð stefna fyrir mjólkursölumálið, ef tekizt gæti og ef hún yrði til þess, að mjólkurneyzla ykist stórum. Og tvímælalaust ætti að ná verðjöfnunargjaldi, sem nauðsynlegt kann að verða fram yfir það, sem nú er, með öðrum hætti heldur en með því að hækka mjólkurverðið, til þess að forðast þann árekstur, að annaðhvort verði bændur að framleiða mjólkina með tapi eða þurfi að hækka hana í verði. Þá sagði hæstv. fors.- og landbrh., að mjólkin hefði hækkað í verði til framleiðenda. Ég býst nú við, að þetta sé rétt eða ekki rétt, eftir því við hvaða framleiðendur er átt. Ég efast ekki um, að svo sé um mjólkurverðið til þeirra, sem áður fengu enga uppbót, en nú hafa fengið verðjöfnunargjald. En eftir því, sem ég hefi komizt næst, hefir verð hennar lækkað, en ekki hækkað til þeirra, sem verðjöfnunargjaldið verða að bera. Ég skal ekki segja um þá, sem selja mjólk beint til neytenda, hvaða áhrif þessi löggjöf hefir haft á viðskipti þeirra. Það kann að vera, að þeir nái betur inn sínum skuldum heldur en áður. En ég hefi fyrir satt, að þeir menn, sem senda mjólk sína til gerilsneyðingar í samsöluna, muni fá 1–2 aurum minna fyrir lítrann nú heldur en þeir fengu hjá Mjólkurfélagi Reykjavíkur áður. Það er ekki alveg auðvelt að bera þetta saman með nákvæmum tölum, vegna þess, hvernig útborgun er hagað. Aðstaða framleiðenda í Reykjavíkurlögsagnarumdæmi hefir batnað, segir hæstv. forsrh. Hvers vegna er þá þessi óánægja? Ég skil ekki. af hverju þessir sömu menn eru óánægðir með þetta skipulag. Það er ekki það venjulega, að menn séu óánægðir með það, sem þeir hafa peninga upp úr. A. m. k. er enginn óánægður út af mjólkursölufyrirkomulaginu af þeim, sem fá verðjöfnunargjaldið. Þeirra aðstaða hefir batnað. Þeir eru ánægðir. Hvers vegna er þá óánægjan? Ég heyri um nýja og nýja menn, sem verða að hætta alveg við kúabú hér í lögsagnarumdæmi Rvíkur, síðan þessi breyt. komst á. Ég hefi verið að reyna að komast að því, hvort kúm hefir fækkað hér í Reykjavík í heild síðan samsalan kom. Skýrslur eru ekki svo nýjar til, að hægt sé að vita um það með vissu. En ég held, að þeim sé hætt að fjölga. Hvers vegna er það, ef löggjöf þessi bætir aðstöðu framleiðenda mjólkur í Rvík til framleiðslunnar, að þessir menn hverfa frá þessum atvinnuvegi og hætta? Hæstv. forsrh. sagði, að þeir, sem seldu ógerilsneydda mjólk beint til neytenda, fengju 36-37 aura fyrir mjólkina.

Þetta er lágmarksverð nettó, en þeir selja hana allir fyrir 40 aura lítrann

. Ég þrátta ekki við hæstv. forsrh. um tölur. En ef verð mjólkurinnar er 38 aurar og borgaðir eru 3–4 aurar af þeirri sömu mjólk í verðjöfnunargjald, þá skil ég ekki, hvernig þessir sömu framleiðendur fá 36–37 aura nettó fyrir mjólkurlítrann. Jafnvel þó að þessir menn seldu mjólkina á 40 aura, væri það frítt reiknað að ætla þeim að fá þetta nettó, því að alltaf er einhver kostnaður við að senda mjólkina heim til neytendanna.

Mjólkin er seld á 38 aura í fjósunum, en á 40 aura heimsend

. Ég hefi keypt dálitið af mjólk í fjósum, og hún hefir verið seld þar á 38 aura. Get ég ekki ætlað, að þeir, sem selt hafa mér, geti fengið 36–37 aura fyrir hana nettó. Hæstv. forsrh. taldi erfiðleika á því að reikna út verðjöfnunargjaldið eftir á, vegna þess að þá mundi þurfa að innheimta það á eftir. Mér er nú sagt, að mönnum sé greitt út fyrir mjólkina einu sinni í mánuði, fyrir 21. hvers mán. fyrir hvern liðinn mánuð. Það er ekki hægt að neita því, að verðjöfnunargjaldið er enn þá vissara, ef hægt er að reikna það út eftir á. Ef samsalan vinnur ekki alveg peningalaust. þá væri ekki frágangssök, þó að hún svaraði út einhverju fyrirfram, sem hún gæti tekið inn, þegar hún reiknar verðjöfnunargjaldið á næsta mánuði. En ef ákvörðun verðjöfnunargjaldsins er ekkert annað en bara reikningsdæmi, þar sem reiknað væri út meðalverð allrar mjólkur á verðjöfnunarsvæðinu, sem fer til ýmissa nota, þá er öruggasta leiðin til þess að reikna þetta gjald rétt út, að reikna það út eftir skýrslum. Þannig hafa Norðmenn það. Þeir heimta skýrslur frá mjólkurbúunum og reikna svo út verðjöfnunargjaldið upp á brot úr eyri. Viðvíkjandi brtt. minni um það, að láta ekki ágóða mjólkursölunnar renna í verðjöfnunarsjóð, verð ég að játa, að ég skildi ekki eitt orð í því, sem hæstv. forsrh. sagði um það. Hann talaði um, að verðjöfnunargjaldið væri hægt að ákveða svo og svo hátt, og ég veit ekki hvað og hvað. En þetta atriði liggur ljóst fyrir og kemur verðjöfnunargjaldinu hreint ekkert við. Það stendur hér í 3. efnismgr. 1. gr. frv., með leyfi hæstv. forseta: „Tekjuafgangur mjólkurbús eða mjólkursamsölu á sölusvæðinu skal renna í verðjöfnunarsjóð“, og síðast í þeirri sömu mgr. sem beint framhald af þessari tilfærðu setningu: „enda hafi það þá áhrif á ákvörðun verðjöfnunargjaldsins“. M. ö. o., þetta, hversu mikill ágóði verður af mjólkursölunni, það skal hafa áhrif á ákvörðun verðjöfnunargjaldsins alveg eðlilega. Því meiri sem ágóðinn verður af mjólkursamsölunni því lægra getur verðjöfnunargjaldið orðið til þess að geta bætt upp alla mjólkina. Og með því að borga mönnum nógu lágt fyrir mjólkina og láta vera nógu mikinn gróða á sölunni gæti komið að því að lokum, virðist mér, að ekkert verðjöfnunargjald þyrfti að borga til samsölunnar, með því að ágóðinn á sölunni gæti nægt til þess að bæta mjólkurverðið upp. Og í raun og veru, ef engar undanþágur væru undan því að greiða verðjöfnunargald, þá væri þetta langeðlilegasta aðferðin til að greiða verðjöfnunargjaldið. En þegar vissir menn hafa undanþágu frá verðjöfnunargjaldi, en taka á hinn bóginn þátt í samsölunni, þá er augljóst, að hægt er að svipta þá algerlega þessari undanþágu með því bara að láta útborgun á mjólk vera svo lága, og þetta hefir meira að segja verið framkvæmt þannig. Ekki man ég betur en ég sæi fyrir nokkru harðorða deilu í blöðum um það, að ágóði, allmikil fúlga, af samsölunni, væri bara notaður til þess að borga það, sem krafa á verðjöfnunargjaldi væri hærri en innkomið verðjöfnunargjald. Og það er svo sem alveg vitanlegt, að þessi gróði er alveg nákvæmlega jafnt tekinn af þeim, sem undanþágu hafa frá verðjöfnunargjaldi, og þeir þar með sviptir þessum hlunnindum. Þetta held ég sé alveg ljóst. Ég vildi, að hæstv. forsrh. tækist að vera dálitið skýrari, þegar hann útskýrir þetta næst. En mér virðist þetta augljóst. Ég get vel trúað því, að mjólkurframleiðendur þeir, sem ekki eru undanþegnir verðjöfnunargjaldi, noti sér sinn meiri hluta einmitt til þess að ákveða útborgun fyrir mjólkina svo lága, að verðjöfnunargjaldið lendi jafnt á öllum, hvort þeir hafa undanþágu eða ekki. Af því að hæstv. forsrh. andmælti þessu nokkuð í sinni ræðu, hefi ég borið það undir glögga menn, og þeir geta ekki komizt í skilning um, að þetta sé öðru vísi en ég álit það vera. Ég tek náttúrlega gilt svar forsrh., því að maður í hans stöðu má ekki gefa nema rétta skýrslu, viðkomandi fregninni um að austanmjólkin hefði ekki verið flokkuð, eða verð misjafnað á henni, - að það væri algerlega kviksaga. Mér fannst hann satt að segja samt kveða dálítið laust að orði meðan hann falaði með sínum eigin orðum. En þegar hann las yfirlýsingu frá hv. 1. þm. Árn., fannst mér allt miklu ákveðnara; yfirlýsingin var mjög ákveðin. En hæstv. forsrh. sagði ekki annað en að mjólkin hefði einatt verið flokkuð í verðflokka, og býst ég líka við, að þetta hafi ekki verið gert að fullkominni reglu, enda hefi ég aldrei heyrt annað en að fyrir þetta hafi komið, að menn hafi fengið fullt verð, þó ekki hafi verið fyrsta flokks vara eða annars flokks vara. Um þetta „þó“ skulum við ekki deila. Við höfum þar báðir jafn rétt fyrir okkur. Ef frv. verður samþ. óbreytt, á „þó“ að standa þarna. Í minni till. segir, að menn fái jafnt verð fyrir jafngóða mjólk, og þá má vitna í 13. gr. Þessi síðari brtt. mín, um að fella niður „þó“, er ekki annað en afleiðing af fyrri brtt. minni, og mun ég taka hana aftur, ef mín fyrri brtt. verður ekki samþ. Ég skal lítið ræða um það, sem hæstv. forsrh. talaði um mjólkurstöðina hér og nýja mjólkurstöð, sem ætti að reisa í staðinn. Þetta er, eins og við vitum, ákaflega mikið hitamál, þar sem hæstv. forsrh. tók leigunámi stöð Mjólkursambands Kjalarnesþings. Hinsvegar efast ég nú um, hvort þessi afskaplegi sérfræðingur, sem forsrh. hefir látið rannsaka þetta, sé svo alveg fullgildur maður. að hann dæmi nokkurn hæstaréttardóm um, hvað gera á í þessu máli. Ég man ekki betur en ég heyrði um það þegar þessi maður var á ferð í sumar, að dómur hans færi mjög í aðra átt en dómur annars manns, sem þetta var borið undir, og sem í raun og veru er miklu meira mark tekið á á þessu sviði, sem er mjólkurbúaráðunautur dönsku stj., sem hefir athugað fyrirkomulag á stöðinni eins og hún er nú og telur, að það sé alveg sjálfsagt að una við hana með umbótum. En hinn mun bara vera verkfræðingur frá „prívat“-firma, sem byggir allskonar mjólkurstöðvar hvar sem vera skal, og vill byggja þær og byggja sem allra flestar, rétt eins og góður fatakaupmaður vill fá hvern mann til að fá sér nýja kápu. Mér er sagt, að hann vildi byggja nýtt hús, en taka gömlu vélarnar, sem eru fullgildar, og setja þær þangað. Ég skal ekki fara langt út í rökræður um þetta, ég er ekki nógu kunnugur málinu, en ég hygg, að það standi nokkuð orð á móti orði hjá þessum dönsku sérfræðingum. Og það hygg ég allir séu sammála um, að gera skuli allt, sem mögulegt er, til þess að notast við það, sem til er í landinu af þessum hlutum. Það er ekki svo „flott“ með gjaldeyri og peninga, að vert sé að henda því, sem nothæft er, jafnvel þó að maður geti fengið eitthvað, sem í svipinn er ennþá finna. Hæstv. forsrh. var í raun og veru ekki mikið á móti því, að bráðabirgðaákvæðið félli niður; hann sagði, að það mundi falla bráðlega niður af sjálfu sér, ef þessi lög yrðu samþ. Það var eiginlega loforð, þegar lögin voru sett fyrir þremur árum og fjórum mánuðum. Ég veit ekki betur en síðan hafi hvað eftir annað komið frétt um það, að nú yrði það alveg á næstunni. En það er eins og alltaf hafi verið tveir tígulkóngar í spilunum, og þannig situr enn allt í þeim sama ófarnaði, að framleiðendur á öllu þessu geypivíða svæði eru sviptir umráðum yfir sinni vöru og þetta falið nefnd, sem að vísu á að geta farið með þessi mál nokkurn veginn, en er þó ekki rétt að láta taka fram fyrir hendurnar á þessum mönnum, sem eiga vöruna. Mér skildist yfirleitt á ýmsum andmælum hæstv. forsrh. viðvíkjandi brtt. mínum, að hann teldi þær ekki í raun og veru mikið á móti hans vilja, heldur öllu heldur, að hann hefði svona tekið það í sig að vilja hafa frv. óbreytt; og kannske er einhver ótti, að málið nái þá ekki fram að ganga á þessu þingi. En ég get ekki séð annað en að nægilegt svigrúm sé á þessu þingi til að afgr. frv., þó að einhver breyting verði á því gerð.



Herra forseti! Það fer eins og fyrri daginn þegar mjólkin kemur til tals, að umræðurnar teygja tímann, og skal ég ekki miklu bæta við þau mörgu orð, sem sögð hafa verið. Þó langar mig að staldra ofurlítið við einstök atriði. Yfirleitt miðar frv. að því að tryggja betur hag framleiðenda, og er kveðið skýrt að orði í 1. gr. frv., t. d. að allir mjólkurframleiðendur á verðjöfnunarsvæðinu fái sama verð fyrir mjólk sína, komna á sölustað verðjöfnunarsvæðisins. Nú er það vitað, að sú mjólk, sem flutt er til sölu, t. d. til Reykjavíkur, frá fjarlægum stöðum hins feikistóra verðjöfnunarsvæðis, getur engan veginn verið jafngóð. Því að það eitt út af fyrir sig að flytja mjólkina langa leið á slíkum farartækjum, sem um er að gera, og á hinum ójöfnu vegum, með öllum þeim hraða og hristingi, sem fylgir, hlýtur að hálfeyðileggja mjólkina. Að vísu er skýrt tekið fram í 13. gr. mjólkurl. að flokka skuli mjólkina eftir fitumagni og gerla. En þegar eru athugaðar allar aðstæður á hinu feikistóra svæði um meðferð á þessari vöru áður en hún kemst í hendur neytenda, þá get ég ekki séð, að þeim aðilja, sem vitanlega er engu minna verður en sá aðilinn, sem framleiðir - sé tryggt að fá ætíð góða vöru. Fyrir því tel ég, að brtt. hv. 1. þm. Reykv. undir stafl. e, þar sem hann vill skýrt taka fram, að sama verð fyrir mjólk komna á sama stað þýði einnig „fyrir jafngóða mjólk“, eigi fullan rétt á sér. Þessi breyt. lagar frv. til mikilla muna. Það er nú einu sinni svo, að fólk í kaupstöðum vill gjarnan, eins og aðrir, fá góða vöru fyrir peninga sína, og ekki sízt þegar varan er alldýr, og við vitum, að mjólkin er talsverður útgjaldaliður á hverju heimili. Þess vegna er það skylda þeirra, sem að þessu máli vinna, að reyna til að sjá svo um, að þessi vara sé sem bezt að gæðum. Þá hefi ég hugsað mér að minnast á annað atriði þessa frv., síðustu málsgr. 3. gr., þar sem talað er um, að framleiðanda, sem nýtur undanþágu frá verðjöfnunargjaldi, sé heimilt að undanskilja til heimilisþarfa ½ lítra á dag á hvern heimilismanna sinna. Ég vil nú segja það, að úr því að farið er að skammta svona vöru til eigenda hennar, þá þykir mér skammturinn í minnsta lagi, já, svo lítill, að ég tel hann algerlega ófullnægjandi. Það má gera ráð fyrir, að á heimilum upp og ofan séu fleiri eða færri börn. Og halda hv. þdm., að ½ lítri af mjólk á dag nægi handa barni á fyrsta ári til dæmis? Og ef á að fara að skammta mjólkina þannig úr hnefa, þá veit ég ekki hvað langt við gætum komizt í að spilla heilsufari barnanna. Þegar þess er þar að auki gætt hvað fæði margra barna er einhæft, þá sé ég því síður ástæðu til að láta slíkt standa í löggjöf landsins. Þá má einnig benda á, að á sveitabæjunum er oft mjög gestkvæmt, og þykir húsmæðrunum gott að geta gefið gestum sínum mjólk að drekka, - og hvað endist hálfpotturinn þá, er gesti ber að garði? En það er nú tekið skýrt og skorinort fram í l. að undanskilja ½ lítra á hvern heimilismann og síðan skilgreint hverjir teljist heimilismenn, þ. e. þeir, er framleiðandi hefir á framfæri, svo og hjú hans. En það allra merkilegasta er, að það eru ekki nefnd nein börn, ekki gert ráð fyrir þeim. Þess vegna hefði ég viljað láta standa þarna „hvern fullorðinn heimilismann hans“, en láta börnin njóta þeirrar mjólkur, sem þau þurfa, án þess að setja lagareglur um, hvað smábarn megi drekka af mjólk á dag. Mun ég bera fram brtt. um þetta. Þá kem ég að síðustu gr., 4. gr., þar sem talað er um, að ef mjólk, rjómi eða skyr er flutt inn á sölusvæði einhvers verðjöfnunarsvæðis af öðrum en þeim, sem sérleyfi hafa, þá skuli varan gerð upptæk með miklu brauki og bramli. Nú getur maður tekið til dæmis, að á þessu sölusvæði sé einhver kona í sveit, sem á góða kunningjakonu í kaupstað á sama sölusvæði, og langar hana til að gefa vinkonu sinni rjómaflösku eða nýmjólkursopa, og klipi nú af þessum hálfa potti til þess, - þá spyr ég: Er það meiningin, að hrifsa eigi þetta af henni og gera upptækt og fara þar að öllu eftir bókstaf þessara laga? Mér hefði fundizt réttara, að í staðinn fyrir „í heimildarleysi“ kæmi: „í ábata- eða hagnaðarskyni“, því að það er vitanlega það, sem andi laganna ætti að miða að, að menn flyttu ekki vöruna inn á verðjöfnunarsvæði leyfislaust í hagnaðarskyni. Sumum kann að virðast þetta smátt atriði, en mér sýnist það óprýði á l., og mættu þau sízt við meiri óprýði en á þeim er nú þegar.



Um flest þessi atriði, sem við hv. 1. þm. Reykv. höfum verið að karpa um, er búið að tala æðioft áður, og ætla ég ekki að rifja það upp. Get ég að mestu vísað til fyrri ræðu minnar, nema um eitt atriði. Það er sérfræðingurinn. Hann kom ekki í sumar, heldur alveg nýlega og er nýfarinn. Býst ég því ekki við, að það sé sami maðurinn og hv. þm. átti við. Og get ég gefið þær upplýsingar, að ég símaði til sendiherraskrifstofunnar og bað hana að gefa mér upplýsingar um, hvaða sérfræðing maður gæti fengið beztan frá Danmörku; og jafnframt til Ósló og spurði sendiherraskrifstofuna, hver sérfræðingur í Noregi væri beztur. Eftir fengnar upplýsingar fekk ég mann til að inna þetta af hendi, upplýsingar, sem liggja fyrir og koma fram á sínum tíma, ef þess er óskað.



Ég get verið mjög svo fáorður, enda er kominn dagur að kvöldi. Ég vildi aðeins svara hv. 1. þm. N.-M. örfáum orðum, en hann er nú ekki við. Hann kvaðst ekki vita, hvernig ætti að framkvæma þá ákvörðun, sem talað er um í 1. brtt. minni, að taka hæfilegt tillit til mismunandi kostnaðar á mjólkurframleiðslunni. Og hann tók það dæmi, að á einum bæ mjólkuðu kýrnar betur en á öðrum, og þá yrði að fara eftir því. Þetta er misskilningur hjá hv. þm. Það, sem ég á við, er það að á svæðum innan verðjöfnunarsvæðisins verði að athuga - t. d. í hrepp - hvað meðaltalsframleiðslukostnaður er fyrir kúna, og samkvæmt þeim mismun, sem reynist, ætti að mismuna með verðjöfnunargjald. Og það er einmitt tekið fram, hvernig á að framkvæma þetta. Það er Búnaðarfélag Íslands, sem á að gera till. um, hver mismunur sé á framleiðslukostnaði. Mér virðist það ágætt t. d. að fá hv. 1. þm. N.-M. til þessarar skýrslugerðar; ég geri ráð fyrir að hann verði duglegur að því, en svo verður auðvitað allt athugað og endurskoðað áður en það er tekið gott og gilt. Um hina brtt. sagði hann, að hún mundi koma af sjálfu sér og væri sjálfsögð. En því þá ekki að láta hana koma strax? Brtt. mínar eru hóflegar og geta ekki hneykslað neinn. Og ég er sannfærður um, að þær mundu ná fram að ganga, ef málið væri ekki þegar orðið samningsbundið eða þm. fastir á þeirri skoðun að láta ekki breyta frv. Annars sést við atkvgr., hversu þeim hnútum er háttað.

*Magnús Jónsson: Ég vona, að hæstv. forseti leyfi mér að fara örfáum orðum um málið almennt, áður en ég minnist á brtt. þær, sem ég hefi borið fram. Þetta mál var ekki rætt neitt hér við 1. umr., og þó það sé tækifæri til þess að koma að almennum aths. við 3. umr., þá býst ég við, að það borgi sig hvað vinnubrögð snertir að minnast heldur nokkrum orðum á málið almennt nú. Ég skal ekki fara óhæfilega langt út í það. Mjólkurl. eru hér um bil jafngömul núv. ríkisstj. Þau voru fyrst sett sem bráðabirgðal. sama haustið og ríkisstj. tók við völdum. Þau bráðabirgðal. komu svo náttúrlega fyrir næsta þing á eftir, sem kom saman skömmu seinna, og voru þau þá afgr. Maður getur sagt, að þessi l. hafi frá upphafi borið dálítinn keim af þeirri stjórnarstefnu sem komið hefir fram hjá núv. ríkisstj., að taka málin á nokkuð einræðislegan hátt og hirða ekki mjög um, að eðlileg þróun og samkomulag manna á milli fái að ráða, heldur líta einstrengingslega á ákveðnar þarfir, og setja þegar í stað lagaákvæði um það, sem mönnum þykir áfátt. Þegar þessi mjólkurl. voru sett, þá komu þegar í stað fram mjög mikil andmæli frá Rvík. Ég held mig að nokkru leyti við Rvík, vegna þess að ég er fulltrúi þess kjördæmis, og þar sem Rvík á svo mikilla hagsmuna að gæta, bæði vegna neyzlu þessarar vöru og framleiðslu hennar þar, þá er eðlilegt, að raddir komi fram þaðan fyrir munn þm. þess kjördæmis. Það var þá þegar mikill uggur í mönnum hér út af þessum l. Fyrst og fremst getur maður minnt á neytendurna. Þeir voru hræddir við, að með þessu fyrirkomulagi myndi verð mjólkurinnar hækka til neytendanna, þar sem farið var fram á að leggja allmikil gjöld á þá mjólk, sem auðveldast var að framleiða og ná til, eins og þá var. Menn óttuðust þetta, enda er ómögulegt að neita því, að l. voru í upphafi sett til þess að forða frá verðfalli á mjólk. Mig undrar nokkuð, að við umr. í Nd. um þetta mál virðast einstaka hv. þm. hafa verið að halda fram allt öðru um málið, og það sömu þm., sem áður héldu því fram, að þetta væri gert til að vernda bændur og aðra mjólkurframleiðendur gegn of miklu verðfalli. Það átti að forða frá mjólkurstríði, sem stafaði af of miklum aðflutningi mjólkur á vissum tíma árs og þar af leiðandi frá hruni á verði mjólkurinnar. Hitt er svo annað mál, að neytendur mjólkur líta náttúrlega ekki með mikilli gleði á beinar ráðstafanir löggjafans til þess að gera dýrari þá vöru, sem er svo ákaflega mikið notuð af fátækum ekki síður en ríkum. Það sem menn borga fyrir mjólk í Reykjavík, er svo verulegur hluti af kostnaðinum við það að lifa, ekki sízt þar, sem börn eru á heimili, að það er ákaflega eðlilegt, að það komi fram nokkur uggur og ótti við ráðstafanir, sem gerðar eru til þess að hækka þá vöru. Það komu þess vegna nokkur andmæli frá Reykjav. út af þessu. En það var dálítið einkennilegt fyrirbrigði að samtímis því, sem neytendur mjólkur voru hræddir við þessi 1., þá komu einnig fram allmikil andmæli frá framleiðendum mjólkur einmitt hér á bæjarlandinn. Það var af því, að með þessum l. var beinlínis stefnt í þá átt að taka að miklu leyti af framleiðendum á bæjarlandinu þá sérstöku hagsmuni, sem þeir höfðu af því að vera búsettir alveg við bæinn, og geta þannig hagnýtt mjólkina á betri hátt en þeir, sem voru fjær. Þetta kom m. a. fram í því, að gerilsneyðingarskylda var sett á alla mjólk. En menn, sem framleiddu mjólk á bæjarlandinu, og seldu hana til fastra kaupenda beint úr fjósinu, gátu ekki hugsað sér, að mjólkin yrði nein skaðræðisverzlunarvara, þó hún færi beint úr fjósum til ákveðinna neytenda. frekar en annarsstaðar á landinu, þar sem engin gerilsneyðingarskylda er. Með því að neyða menn til að gerilsneyða alla mjólk, þá var lagður á menn mikill kostnaður, sem ekki fer til neins, nema þeirra, sem taka að sér gerilsneyðinguna, og þá þeirra, sem hafa atvinnu af henni, en það er ekki ætlazt til, að það sé gróðafyrirtæki. Ég verð að segja, að ég gerði orð þeirra manna að mínum, þegar mjólkurl. voru til afgreiðslu, sem gátu ekki séð, ef nákvæmt heilbrigðiseftirlit var haft með kúnum, og dýralækni t. d. gert að skyldu að skoða hverja kú einu sinni á ári, að hægt væri að fá hollari mjólk en þá. sem kom beint úr fjósinu til neytenda. Gerilsneyðingin kemur þá fyrst til greina, þegar farið er að hella saman mikilli mjólk, svo kaupandi getur ekki greint uppruna mjólkurinnar. Þá kemur til greina þörfin á að bæta úr því samsulli með því að gerilsneyða alla mjólkina til þess að forðast hættu af einstökum gripum, sem kunna að eiga sína nyt í öllum þeim stóra sjóði. Hitt er fráleitt, að mjólkin sé hættuleg, þó hún sé framleidd í fjósi rétt við Rvík og flutt beint á heimilin í Rvík frekar en á öðrum heimilum landsins, svo framarlega sem þess er gætt, að gripirnir séu heilbrigðir. Þetta var eitt óánægjuefnið. Það er ekki rétt að rifja þetta upp frekar, heldur aðeins minna á þetta sem sögulega endurminningu. En með þessu var lagt á mjólkurframleiðendur gjald, sem hér í Rvík hefir farið upp í 100 þús. kr. Þetta er gjald, sem í raun og veru var ekki nein brýn nauðsyn að leggja á. Annað var það, að menn óttuðust þann kostnað, sem leiddi af skipulaginu, því margir framleiðendur mjólkur hér við Rvík lifðu á sinni framleiðslu, þannig að þeir önnuðust allt viðvíkjandi mjólkinni sjálfir, svo sem að aka henni í bæinn til þeirra, sem neyttu hennar, og spöruðu sér þannig milliliðakostnað. Það var þess vegna allerfið aðstaða hjá Rvík út af þessu máli, þar sem bæði var óánægja neytenda og framleiðenda á bæjarlandinu. En það var ekki miskunn hjá Magnúsi, þegar l. voru sett, því hnefinn var bara settur í borðið og sagt, að svona skyldi það vera, og ekki öðruvísi. Ég vil ekki gera mönnum getsakir um það, hvað mönnum hafi gengið til með þessu, en ég er hræddur um, að dálítil pólitík hafi blandazt í þetta mál, og þá sérstaklega austanfjallspólitík. Það var sérstaklega Framsfl., sem leit hýru auga til manna fyrir austan fjall, og hann gerir það líka enn. Þar var land að vinna, og það er eins og Filippus af Makedóníu sagði, að hver borg er vinnanleg, ef asni klyfjaður gulli kemst inn fyrir borgarhliðin. Ríkisstj. hugsaði eins. Það er líka hægt að vinna kjördæmi með verðjöfnunargjaldi. Ég vil ekki segja, að þetta hafi brugðizt ríkisstj. á neinn hátt. Gjaldið hefir streymt austur og atkv. til þeirra, svo nú ráða þeir fyrir austan fjall, og þá er sennilega einum höfuðtilgangi mjólkurl. náð. Ég lýsti því yfir, þegar l. voru sett, að mér fyndist eðlilegt, að þetta skipulag, sem var sett á mjólkursöluna, væri látið ná til þeirrar mjólkur, sem flutt væri að til Rvíkur. Mér fannst það ekkert ósanngjarnt, að heild út af fyrir sig, þó hún sé innan ríkisheildarinnar, fengi sjálf að ráða og skipa um þá mjólk, sem hún sjálf framleiðir. Það var talið, að notaðir séu í Rvík um 6 millj. lítrar af mjólk. Af þessari mjólk var talið, að 1/3 væri framleiddur á bæjarlandi Reykjavíkur, eða 2 millj. lítra. Þá vildum við, sem litum á þetta út frá sjónarmiði Reykjavíkurbæjar, segja, að mjólkurþörf Rvíkur væri 4 millj. lítra, eða rúmlega það, og um þá mjólk skyldu þeir skipa eins og þeim sýndist. Þar gætu þeir fyrirskipað gerilsneyðingu og verðjöfnun til að jafna milli manna, en láta í friði þá mjólk, sem framleidd væri á bæjarlandinu. Það væri á okkar ábyrgð að neyta þeirrar mjólkur, og ef hún væri óholl, þá kæmi það niður á okkur, en þeir skyldu bara láta okkur í friði með hana. Alveg eins og kaupþörf eins lands á einhverri vöru er það, sem vantar á framleiðslu landsins sjálfs á þessari vöru, þá er markaðsmöguleiki Rvíkur fyrir mjólk það, sem bæinn vantar á framleiðslu mjólkur handa sér. Þetta fannst mér sanngjörn afstaða. Ég bauðst til að vera í fullri samvinnu um hverskonar umbætur og fyrirmæli, sem menn vildu lögtaka um hina aðfluttu mjólk til Rvíkur, en ég vildi fá Rvíkurmjólkina undanskilda. Um þetta var ekki að ræða, og ég og aðrir vorum ekki grunlausir um, að þessi ræktun bæjarlandsins væri ef til vill ekki vel séð hjá þeim, sem framleiddu mjólk hér í kring og vildu koma mjólk sinni á markaðinn í Rvík. Það fer að verða skrítinn landbúnaðaráhuginn, ef slík ræktun, sem farið hefir fram á bæjarlandinu, þar sem ræktaðir hafa verið 524 hektarar með því að breyta holtunum kringum Rvík í fögur tún, er talinn bjarnargreiði við landbúnaðinn, svo það verði að þröngva kosti þeirra manna, sem ráðizt hafa í þessa ræktun, með jöfnuði á verði, þannig, að þessi ræktun hætti eða dragist saman eða það, sem ræktað hefir verið, falli í órækt aftur. Allt þetta eigi svo aðeins að gera til þess að aðrir menn, sem annarstaðar búa, geti fengið meiri markað. Þannig hefir þetta komið út. Þessi ræktun hér var, eins og hv. 2. minni hl. landbn. tók fram, ákaflega dýr og byggðist beinlinis á því, að aðstaðan fyrir þessa menn var betri, eins og sést á því, að þeir fengu 5 aurum meira fyrir lítrann af sinni mjólk heldur en aðrir, sem stafaði af því, að þeir gátu komið mjólkinni nýrri til neytendanna. Það er ekki hægt að neita því, að það er mjög erfitt fyrir þá menn, sem ráðizt hafa í stórar framkvæmdir út frá ákveðnum forsendum. ef þessum forsendum er svo kippt í burtu allt í einu. - Ég skal svo ekki fara lengra út í þetta viðvíkjandi Rvík. En það er önnur misklíð, sem þessi l. hafa valdið og ég skal minna skipta mér af, en það er misklið, sem komið hefir fram milli þeirra, sem áttu að skipta herfanginu á milli sin, bændanna utan Rvíkurlandsins. Þetta var misklíð milli þeirra, sem bjuggu vestan og austan heiðar, og þessi misklíð hefir haldið áfram. Þetta er í sjálfu sér ekki óeðlilegt, því bændur vestan heiðar höfðu að nokkru leyti sömu aðstöðu og þeir, sem ræktuðu bæjarlandið. Þeir hafa líka ráðizt í ræktun, sem var að vísu ekki eins dýr og ræktun bæjarlandsins, en þó dýrari en fyrir austan fjall. Þessi ræktun byggðist líka að nokkru leyti á því, að þeir, sem í hana lögðu, töldu sig hafa betri aðstöðu til að njóta mjólkurmarkaðarins í Reykjavík. Þessir menn töldu sig því geta setið að markaðinum í Rvík. En ég ætla ekki að fara frekar út í þennan ágreining. Hann hefir orðið örlagaríkur að ýmsu leyti, og valdið því að nokkru leyti, að l. hafa aldrei komizt fullkomlega til framkvæmda eins og látið var í veðri vaka að þau væru hugsuð. Ég hefi heyrt, að einmitt þessar breyt., sem nú er verið að hugsa um að gera á mjólkurl., eigi að koma af þessari misklíð milli bænda vestan og austan heiðar. Það eigi að gera það með því að gera öllum jafnhátt undir höfði og gera aðstöðumuninn að engu, eða sama sem engu. Ég hafði álitið, að það ætti að fara öðruvísi að í þessu máli, og þá hefði betur farið. Ég hefði viljað byggja miklu meira á þeirri þróun, sem var í fullum gangi, þegar l. voru sett. Það var uppi tilfinning fyrir því, að það þyrfti að koma á föstu fyrirkomulagi um aðflutning og sölu mjólkur hér, og framleiðendurnir sjálfir voru að berjast við að koma þessu á. Það var svo ekki nema sjálfsagt, að löggjafarvaldið gripi inn í og aðstoðaði til að komast yfir örðugasta punktinn. Ég er sannfærður um, að þá hefði málið farið miklu betur, ef löggjafinn hefði aðeins komið sem hjálpandi hönd til þess að hjálpa samtökum framleiðendanna sjálfra til þess að komast yfir einstaka punkta, sem oft geta verið, þegar margir eiga í hlut. Það hefði því verið miklu betra, að löggjafinn hefði komið sem hjálpandi hönd, en ekki slegið hnefanum í borðið og sagt, að svona skyldi það vera, hvort sem mönnum líkaði betur eða verr. Með þessu frv. er gengið lengra en gert hefir verið í framkvæmd mjólkurlaganna frá 1934. Og ég verð að segja, að mér virðast þessar breytingartilraunir í frv. allar stefna lengra og lengra í þá sömu átt, sem ofskipulagningin vill sjálfkrafa fara. Löggjöf getur valdið þeim straumbreytingum á fáum árum, að ekki sé um annað að gera en að halda áfram undan straumnum, hversu varhugavert sem manni þykir það. Samt er ég hissa á ýmsu bæði í frv. og grg. þess. T. d. því, þegar þar stendur, að menn hafi ekki órað fyrir þeirri miklu mjólkuraukningu, sem varð 1934–36 á verðjöfnunarsvæði Rvíkur. Menn máttu gæta þess, hvað uppland Rvíkur er stórt og fært um mikla framleiðslu, en hún sjálf lítil til að nota mjólkurafurðirnar. Verðjöfnunargjaldið kom mönnum til að minnka kjötframleiðsu, en auka mjólkina. Allir nota sér möguleikann til að selja mjólk, þegar þeim er bætt það upp í verðjöfnunarpeningum, ef þeir eiga erfiðari aðstöðu til flutninga. Svo er eins og löggjafinn hafi hrokkið við, þegar hann sá allan þennan mjólkurstraum - og gerir nú ráðstafanir á kostnað nærsveitamanna, eða einhverra, til að auka hann enn meir. Verðjöfnunargjaldið, sem í upphafi átti ekki að fara hærra en í 5%, var hækkað upp í 8%, en nú þykir það allt of lítið, nú á það að mega hækka alveg ótakmarkað samkv. þessu frv. Mjólkursölunefnd ræður ein hæð þess og má eins og það er svo skemmtilega orðað: „breyta því svo oft sem þurfa þykir“. Brtt. frá hv. 2. minni hl. landbn. get ég fallizt á að efninu til. Ég tel rétt að verðjöfnunargjaldinu séu einhverjar skorður settar, og er aðeins hræddur um, að ákvæði 1. brtt. við 1. gr. séu nokkuð rúm og of lítið bindandi. Það eru lög, sem hafa tog, ef aðeins er tekið fram, að taka skuli hæfilegt tillit til mismunandi kostnaðar - - á hinum ýmsu stöðum“. Ég vildi mælast til þess við hv. flm. 2. minni hl. landbn., að hann reyndi að finna annað orðalag, þó að mér sé ekki enn ljóst, hvernig hægt er að orða hana, svo að gagni komi. Ég hefi þess vegna borið fram brtt. (þskj. 365) án þess að snerta við þessu atriði, en legg til í fyrsta lagi, að mjólkursölunefnd reikni út verðjöfnunargjaldið eftir á fyrir hvert tímabil, þegar séð er, hve mikið þarf til verðjöfnunar. - Mér er spurn: Hvað á mjólkurverðlagsnefnd að gera, ef ekki þetta? Það er ekki hún, sem ræður hæð gjaldsins, ef fylgt er lögunum, heldur ákveðst það af mjólkurmagninu og því, hve mikið er selt sem neyzlumjólk, hve mikið fer í osta til útflutnings, mysuost, skyr o. s. frv. og við hvaða verði. Ég bið þá, sem að frv. standa, að leiðrétta mig í þessu, ef það er ekki rétt. Mér skilst, að með þessu sé verið að innleiða mjög svipað fyrirkomulag og verið hefir kringum Osló, þar sem verðjöfnunargjaldið er reiknað út fyrir hvern mánuð eftir á. Þar er það hreinn útreikningur. Hér vil ég ekki binda þetta við mánuð, heldur eitthvert lengra tímabil, sem í:kveðið yrði með reglugerð. Í öðru lagi legg ég til, að 3. efnismálsgr. 1. gr. falli niður. En í þeirri málsgr. er ákveðið, að tekjuafgangur mjólkurbús eða mjóikursamsölu á sölusvæðinu skuli renna í verðjöfnunarsjóð, eftir að nauðsynlegar afskriftir hafa farið fram og aðrar nauðsynlegar greiðslur, „enda hafi það þá áhrif á ákvörðun verðjöfnunargjaldsins“. - Ég legg mjög mikla áherzlu á það, að þetta falli niður. Ef hagnaður verður á samsölunni hér eða í Hafnarfirði, rennur hann til verðjöfnunar samkv. þessu ákvæði. Þegar mjólkurverðlagsnefnd ræður útborgaða verðinu og verðjöfnunargjaldinu, getur hún látið þennan hagnað verða svo mikinn, að hann komi næstum eða alveg í staðinn fyrir verðjöfnunargjald, og gert með því að engu undanþágu framleiðenda á bæjarlöndum Rvíkur og Hafnarfjarðar, þá undanþágu, sem þeir njóta nú fyrir eina kú á hvern fullræktaðan hektara af landi sínu. Það er auðséð, að nefndin getur sett útborgaða verðið svo lágt, að hagurinn af undanþágunni sé alveg farinn. Nú vil ég ekki ætla löggjafanum það, að hann vilji taka með annari hendinni það, sem hann gefur með hinni, og treysti því fastlega, að hv. deild samþ. þessa brtt. 3. brtt. mín er aðeins leiðrétting, að í staðinn fyrir „sama verð fyrir mjólk sína“ komi „sama verð fyrir jafngóða mjólk“. - Ég hafði gaman af því, að hv. frsm. 1. minni hl. orðaði þetta eins í sinni ræðu og ég í brtt. Enda er það eina rétta skýringin á orðtakinu, að bændur eigi að fá sama verð fyrir sömu vöru á sölustað. Og það vita allir, að mjólk er einhver sú vara, sem fljótust er að spillast á einhvern hátt. Það er ekki meining laganna að meta alla mjólk fyrsta flokks verði. Það er 13. gr. laganna, sem segir, hvernig tryggja á, að mjólkin sé sama vara og hún á að vera. Í 4. málsgr. 1. gr. frv. er vísað til 13. gr. „(sbr. þó 13. gr.)“. Ég sé ekki annað en þetta „þó“ sé pennaglöp og eigi að falla burt. Þá er brtt. mín við a. gr., að verðjöfnunargjaldið skuli miðast við meðalársnyt úr kú í hverju lögsagnarumdæmi. En meðalársnytin sé því aðeins áætluð 3000 lítrar úr kú, að ekki sé á staðnum nautgriparæktarfélag, er gefið geti skýrslu um raunverulega nythæð. - Það hefir verið sagt, að það væri ívilnun við þá, sem búa á bæjarlandi Rvíkur, að miða ársnyt þar við 3000 lítra, því að þeir gætu komið nytinni hærra. Þetta eru mjög villandi ummæli, því að meðalnytin er miklu lægri.

Já, 2980

. Margir hafa sagt mér, að hún væri ekki yfir 2500 lítra.

En það er vitleysa

. Þetta er mjög misjafnt, m. a. eftir árferði og möguleikum til kjarnfóðurkaupa. Mér er sagt, að á sumum búum komi menn ekki ársnytinni einu sinni upp í 2000 lítra á kú. Hitt er ekki að marka, þó að skýrslur nautgriparæktarfélaga sýni, að hægt sé að komast upp undir 3000 lítra meðalnyt eða jafnvel hærra með kjarnfóðrun. - Í hv. Nd. var frv. breytt til spillis og þessi brtt. mín gengur að miklu leyti í þá átt að færa frv. í sitt upprunalega form með dálítið ýtarlegri orðum. Og mér finnst það svo ljótt að sjá í lögum, að í einu einasta lögsagnarumdæmi skuli miðað við 3000 lítra ársnyt, alveg ranglega, en í öllum öðrum við raunverulega, útreiknaða nythæð, að ég trúi ekki öðru en hv. deild sjái sóma sinn í því að fella það burt. Því næst hefi ég gert brtt. um að ný gr. bætist í frv. á eftir 3. gr., á þá leið, að auk þess, sem mjólk er metin með tilliti til þess gerlagróðurs, sem í henni finnst, skuli taka tillit til aldurs hennar og þeirrar vegalengdar, sem búin er flutt til sölustaðar. Þetta ákvæði á að falla inn í 13. gr. laganna, þar sem ræðir um flokkun til verðs. - Það er hjáleitt að setja reglur um fitumagn t. d., en telja fituna í mjóikinni eins, hversu gömul sem hún er eða langt að flutt og mikið búin að hristast. Mér er sagt, að mjólk, sem kemur hingað lengst austan yfir fjall, sé iðulega 2–3 sólarhringa gömul, og það viðgengist að fella hana ekkert í verði fyrir það. Ég spyr, hvort sannur sé sá orðrómur, að metin sé allstranglega mjólk hér úr nærsveitunum. en ekki mjólkin að austan. Ég veit, að margar sögur, sem ganga, eru ekki réttar, en ég vonast þá líka til, að það svar, sem kemur við þessu, verði satt. Auðvitað er að því lengra sem farið er í því að borga verðuppbætur á mjólk að austan, því ríkar verður að ganga eftir því, að sú mjólk sé ekki metin meira en hún er verð. - Mig minnir, að einhver þjóð, ég held Þjóðverjar, hafi í mjólkurskipulagi sínu ákvæði í líka átt og ég fer hér fram á. Mjólk, sem er skekin á slæmum vegum fulla 100 km., eins og austan úr miðri Rangárvallasýslu, getur a. m. k. hvergi talizt sama vara og mjólk, sem staðið hefir sama tíma kyrr í íláti á svölum stað. Mér datt satt að segja í hug að setja ákvæði um það, hvað verðið ætti að lækka mikið fyrir tilteknar vegalengdir, sem mjólkin yrði flutt, en ég gat ekki fundið nægar fyrirmyndir til að ákveða þann lækkunarstiga sanngjarnlega og lét það heldur vera óákveðið í brtt. Enda á öll nánari flokkun að vera reglugerðaratriði. Svo er að lokum brtt., sem kemur málinu öllu og brtt. mínum mjög mikið við, en hún er sú, að ákvæði mjólkurlaganna um stundar sakir falli niður. Því að það er í raun og veru skilyrðið fyrir því, að ég gæti gengið með þessari fullkomnu verðjöfnun, sem frv. fer fram á, - þetta ef framleiðendurnir fá aðeins að ráða því fullkomlega sjálfir, hvernig fyrirtækin eru rekin. Þannig mun það vera í Noregi, þaðan sem fyrirmyndin er tekin; þar hafa framleiðendur sjálfir fullkomna stjórn á þessu og meiri yfirstjórn en við myndum hafa hér, þó þetta ákvæði um stundarsakir sé numið burt. Þar er þessu þannig hagað að n., sem hefir yfirstjórn aflar nokkurra skýrslna um, hvað af mjólk kemur í hvern verðflokk. Hennar starf er að taka á móti, reikna út og greiða út þetta verðjöfnunargjald. Það er vitaskuld alveg skilyrðið að þetta gangi allt með ánægju af, að framleiðendur fái sjálfir að ráða. Þar að auki verður maður að segja, að þetta er orðin hreinasta skrípamynd af bráðabirgðaákvæði, sem átti aðeins að gilda í 3–4 mánuði, að það skuli vera komin 3 ár, og er þetta því miður afarljós mynd af þessum heilindum. Fyrst fengu bændur í hendur hátíðlega með 5. gr. öll mjólkurbú og alla stjórn sem annaðist um sölu og dreifingu og alla framkvæmd. En svo er bara sett ákvæði, sem tekur þetta vald af bændunum, og fengið skipaðri n. í hendur. Og það er ekki látið nægja. Því svo er sett ákvæði, sem reynslan hefir sýnt, að það þarf samkomulag allra til að samþ., og þá er ekki annað en að fá einn mann til að eyðileggja það, og ef hann bregzt, þá þarf samþykki landbúnaðarráðherra. Ég heyrði af hendingu, þegar ég gekk um Nd., þegar þetta mál var þar til umr., að einn helzti meðmælandi þessa frv., 1. þm. Rang., sagði það, að þetta fyrirkomulag, sem frv. felur í sér myndi nema burt þann misskilning, sem hefði verið milli manna austan og vestan heiðar, svo að nú yrði sátt og samlyndi um málið. Þótti mér gott að heyra þetta, og það styrkti mig í þeirri trú, að þessi brtt. mín um að afnema ákvæðið um stundarsakir verði samþ., þar sem það er gert á sama tíma og breytingin á lögunum, sem þessi hv. þm. telur vera nægilega til þess, að bændur og framleiðendur geti loks fengið að taka málið í sínar hendur. - Ég hefi nú mælt fyrir þessari brtt. minni og mun láta mínu máli lokið að sinni.