Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hugmyndir okkar Alþfl.-manna og tillögur um þjóðareign á landi eru löngu kunnar. Fyrstu tillögur Alþfl. um þessi mál voru lagðar fyrir Alþingi af Braga Sigurjónssyni alþm. árið 1970 eða fyrir röskum einum áratug. Var þar um að ræða till. til þál. um endurskoðun löggjafar um óbyggðir landsins, vötn, ár, jarðhita og námur. Í till. var lagt til að Alþingi legði fyrir ríkisstj. að láta sérfróða menn semja frv. eða frumvörp að lögum um eignarráð og eignarréttindi yfir óbyggðum landsins, stöðuvötnum, fallvötnum, jarðhita svo og hvers konar námum og vinnslu verðmæta úr jörðu, þar sem stefnt væri að því m. a. að allt hálendi landsins og óbyggðir þess yrðu lýst alþjóðareign. Till. þessi, sem fyrst var flutt á Alþingi 1970, hefur síðan tekið ýmsum breytingum. Árið 1972 var henni breytt verulega nefndist þá till. til þál. um eignarráð á landinu, gögnum þess og gæðum. Árið 1976 breyttu þm. Alþfl. síðan þessari tillögugerð í formlegt frv. og fluttu þeir Bragi Sigurjónsson og Jón Ármann Héðinsson frv. til l. árið 1976 um eignarráð yfir landinu, gögnum þess og gæðum. Þá hafa þm. Alþfl. einnig flutt sérstök þingmál þessu tengd, svo sem frv. til l. um breytingu á lögum um framkvæmd eignarnáms, sem flutt var á 100. löggjafarþinginu árið 1978, og frv. til l. um breytingu á orkulögum, sem þm. Alþfl. voru meðflm. að á þingunum 1974, 1975 og 1976, en upphaflega var þetta frv. samið og flutt af þáv. orkumrh. Magnúsi Kjartanssyni. Tillögur Alþfl. um eignarráð á landinu, gögnum þess og gæðum eru mjög yfirgripsmikið mál og varðar fjölmarga þætti landa og landgæða. Frá því umr. um málið hófust teljum við Alþfl.-menn að stuðningur við ýmis meginsjónarmið okkar um þjóðareign á landi hafi farið vaxandi, enda er staðreyndin sú, að stöðugt er verið að kreppa meira að almenningi um aðgang að landi, not þess og nytjar. Þannig hefur t. d. sú till. okkar Alþfl-manna nú hlotið almenna viðurkenningu að mati okkar, að náttúruauðlindir, svo sem djúphiti og orka í fallvötnum landsins og virkjunarréttur, eigi að vera eign þjóðarheildarinnar, en ekki tiltekinna einstaklinga, og að sama máli skuli gegna um óbyggðir og hálendi landsins. Mér leikur sérstök forvitni á að vita hjá hæstv. iðnrh. hvort hann hafi í huga að beita sér fyrir því á Alþingi í vetur, að flutt verði frv. eða frumvörp sem taka af öll tvímæli um að virkjunarréttur djúphita og fallvatna sé í eign þjóðarheildarinnar, en ekki einstakra einstaklinga eða hópa þeirra. Ef svo er ekki munum við Alþfl.-menn óska eftir því við þingflokk hæstv. ráðh., Alþb., að við stöndum saman um að flytja frv. til I. um breytingu á orkulögum sem hæstv. þáv. iðnrh. Magnús Kjartansson átti frumkvæði að flutningi á. Ef hins vegar hæstv. iðnrh. hefur í huga að gera eitthvað í þessum málum á Alþingi í vetur vænti ég þess fastlega, að við getum orðið sammála, Alþb.-menn og Alþfl.-menn, um að fylgja slíku máli eftir. Ég held að almennt sé mönnum orðið ljóst hvílík nauðsyn er á því, að enginn vafi hvíli á um að náttúruauðlindir. svo sem djúphiti og orka fallvatna, séu í eign þjóðarheildarinnar, en ekki einhverra örfárra einstaklinga. Við flm. þessa frv. teljum að m. a. vegna tillöguflutnings og málflutnings Alþfl.-manna sé nú orðinn mjög almennur stuðningur við sum atriði í tillögugerð Alþfl. um þjóðareign á landi og ætti ekki að vera neitt því til fyrirstöðu að þau atriði gætu náð fram að ganga. Hins vegar gerum við okkur fyllilega ljóst að ýmis önnur atriði í okkar tillögugerð, svo sem að íslenska þjóðin í heild skuli eiga veiðirétt í veiðivötnum og ám landsins, eru umdeildari og ríkir ekki eins mikill almennur skilningur og stuðningur við þau atriði í stefnu okkar og þau sem ég gerði að umtalsefni rétt áðan. Að þessu athuguðu höfum við þm. Alþfl. talið rétt að láta nú á reyna hvaða einstök atriði í stefnumótun og tillögugerð okkar um eignarráð yfir landinu, gögnum þess og gæðum hafi öðlast nægan stuðning til þess að von sé ti1 að þau náist fram á Alþingi Íslendinga. Við höfum því brugðið á það ráð, þm. Alþfl., að í staðinn fyrir, eins og við höfum áður gert, að flytja þetta stóra og mikla mál um eignarráð á landinu, gögnum þess og gæðum í einu þingmáli á Alþingi, annaðhvort í mynd lagafrv. eða sem till. til þál. um almenna stefnumörkun Alþingis, þá verði þetta umfangsmikla mál brotið upp í einstaka þætti og flutt síðan sjálfstæð þingmál um hvern þátt um sig og þannig látið á reyna hvaða hugmyndir Alþfl.-manna, og þá sérstaklega þær sem notið hafa almenns stuðnings í þessu landi, geti náð afgreiðslu á Alþingi. Þannig verða flutt á þessu þingi margar till. og lagafrv. um einstök atriði í stefnu og tillögugerð Alþfl.- manna um eignarráð yfir landinu, og er frv. það, sem hér um ræðir, eitt þeirra. Af öðrum málum má nefna till. til þál. um orlofsbúðir fyrir almenning. Eins og menn muna eftir, því að sú till. hefur verið rædd á Alþingi, stefnir hún að því að bújarðir ríkisins, sem ekki eru nýttar til búskapar, verði fengnar almenningi eða almannasamtökum til útivistar og til þess að byggja þar á orlofsbúðir eða sumardvalaraðstöðu. Einnig munum við endurflytja lagafrv. um framkvæmd eignarnáms og er það nú í undirbúningi. Þá munum við væntanlega einnig endurflytja frv. til l. um þjóðareign á háhitasvæðum og virkjunarrétti á þeim, náist ekki eða hafi ekki náðst að fyrirlagi hæstv. iðnrh. samkomulag um flutning slíks máls á þessum vetri. Þannig munum við þm. Alþfl. gera hin einstöku atriði í stefnu og tillögugerð Alþfl. um eignarráð yfir landinu, gögnum þess og gæðum að sjálfstæðum þingmálum nú á þessu þingi og láta þannig á reyna hvernig háttað er afstöðu annarra þm. og þingflokka til einstakra atriða í þeirri stefnu. Frv. það, sem hér er flutt, takmarkast við að lýsa öll þau landssvæði þjóðareign sem skýlausar eignarheimildir annarra en ríkisins finnast ekki fyrir, m. ö. o. að það verði tryggilega frá því gengið, að þau svæði á okkar landi og þau landgæði, sem enginn getur gert eignarréttarlegt tilkall til, hvorki einstaklingar, félagasamtök, sveitarfélög, upprekstrarfélög né aðrir aðilar, verði í eitt skipti fyrir öll lýst alþjóðareign. Með sama hætti verði farið með vatnsréttindi, jarðhita, námuréttindi og önnur fasteignarréttindi sem aðrir eignaraðilar finnast ekki að. Í framkvæmd mundi þetta þýða að allar óbyggðir Íslands yrðu lýstar þjóðareign ásamt flestum eða öllum afréttum og hálendissvæðum sem formlegt eignarhald annarra aðila er ekki fyrirfinnanlegt á. Á þeim svæðum mundi íslenska þjóðin gera tilkall til allra fasteignarréttinda, svo sem vatnsréttinda, jarðhita, námuréttinda og annarra réttinda sem bundin eru eignarrétti lands, en beitarréttindi þau, sem fylgja einstökum bújörðum, upprekstrarfélögum eða sveitarfélögum, stæðu óskert svo og veiðiréttindi öll og allar aðrar eignarheimildir annarra en ríkisins sem sönnun er færð fyrir. Ég vek í þessu sambandi sérstaka athygli á því, að dómstólar hafa komist að þeirri niðurstöðu, að skilið geti verið á milli annars vegar takmarkaðs eignarréttartilkalls, sem menn geta gert til slíkra landssvæða, t. d. hvað varðar beitiréttindi og veiðirétt, og formlegs eignarhalds. M. ö. o. hafa dómstólar komist að þeirri niðurstöðu, að einstaklingar, upprekstrarfélög og sveitarfélög geti gert tilkall til þess að halda og teljast eiga beitarréttindi á afréttum og hálendissvæðum án þess að um formlegt eignarhald að öðru leyti sé að ræða. Við gerum ekki með frv. þessu tillögur um að þessu sé á nokkurn hátt breytt, m. ö. o.: að upprekstrarfélög, bújarðir, sveitarfélög og aðrir þeir, sem slík réttindi eiga, svo sem beitarréttindi eða veiðiréttindi, haldi þeim réttindum sínum óskertum, en eignarrétturinn, sem ekki er fyrir hendi á landssvæðinu í heild, falli til ríkisins. Stefna af því tagi, sem tekin er í frv. þessu, mundi líka afgreiða ýmis deilumál sem niðurstaða þarf nauðsynlega að fást í. Nú hafa fallið dómar nýverið sem gera að verkum að bráðnauðsynlegt er að taka afstóðu til þess, hver teljist vera formlegur eigandi ákveðinna landa og landssvæða á Íslandi. Svo nefnd séu þrjú dæmi þar um vil ég fyrst víkja að því. að nýlega féll dómur um að bændur við Mývatn teldust ekki eiga botn vatnsins sem þeir höfðu gert eignarréttarlegt tilkall til. Fyrst niðurstaða dómstóla er sú, að ekki bændur og væntanlega þá ekki sveitarfélög né félög bænda við Mývatn eigi botn vatnsins, hver er það þá sem fer með formlegt eignarhald á því svæði? Auðvitað þarf að skera úr um það. Dómstólar hafa komist að þeirri niðurstöðu, að íbúarnir við Mývatn eigi þetta ekki. Ber þá ekki að ganga svo frá, að það sé þá almenningur, ríkisvaldið í nafni almennings, sem með þennan eignarrétt fari? Svo nefnt sé annað dæmi, þá reis upp deila milli Eyfirðinga og Skagfirðinga um hvorir teldust eiga Nýja-bæjarafrétt. Dómur hefur fallið í því máli á þann veg, að hvorug geti gert eignarréttarlegt tilkall til þessa landssvæðis, hvorki bændur í Skagafirði, bændur í Eyjafirði né heldur samtök þessara aðila. Fyrst það er niðurstaða dómstóla þarf auðvitað að ganga frá því, hver það er þá í þjóðfélaginu sem fer með þennan eignarrétt og telst eiga þetta land. Það liggur auðvitað í augum uppi, að það getur enginn annar verið en þjóðarheildin, ríkisvaldið í nafni þjóðarheildarinnar, en um það þarf að fá úrskurð með lagasetningu frá Alþingi. Þriðja dæmið, sem ég vildi gjarnan fá að nefna hér, varðar enn eitt deilumál. Fyrir nokkrum árum var áhugamönnum um rjúpnaveiði bannaður allur veiðiskapur á Hellisheiði af bændum og sveitarfélögum sem töldu sig eiga þar veiðiréttindi og töldu sig hafa fullkomið eignarhald á þessu landssvæði. Þessar deilur enduðu með því, að lögreglan á Selfossi elti uppi nokkrar rjúpnaskyttur þar á heiðinni og tók af þeim bæði veiði og skotfæri að beiðni þeirra sem töldu sig vera landeigendur þarna, enda væru rjúpnaveiðimenn þar í banni. Rjúpnaveiðimenn höfðuðu skaðabótamál á ríkissjóð vegna þess að afskipti lögreglunnar á Selfossi af þeirra málum hefðu verið óleyfileg þar sem bændur og þeir aðilar, sem hefðu talið sig eiga þetta land og bannað veiðiskap á því, gætu ekki gert eignarréttarlegt tilkall til landsins og þarna væri því öllum íslenskum ríkisborgurum heimilaður fullur og frjáls aðgangur og veiðiskapur samkv. almennum reglum þar um. Niðurstaða er nýfengin í þessu deilumáli. Þar var ríkissjóður dæmdur skaðabótaskyldur og dæmdur til að skila umræddum veiðimönnum bæði vopnum og veiði og greiða einnig skaðabætur. Lögreglan hefði ekki haft leyfi til að elta rjúpnaskyttur þessar upp á heiði og taka þar af þeim vopn og veiði, þar eð þeir bændur og þeir aðilar, sem hefðu bannað veiðiskap á heiðinni, gætu ekki talist formlegir eigendur þessa umdeilda landssvæðis. Þá rís enn spurningin: Ef úrskurður dómstóls er á þá lund, að upprekstrarfélögin og einstaklingarnir, sem þarna eiga hlut að máli, geti ekki gert eignarréttarlegt tilkall til þessa landssvæðis, hver er það þá sem á það? Málum af þessu tagi mun fjölga á næstu árum. sérstaklega í sambandi við deilur um virkjunar- og vatnsréttindi, og því er nauðsynlegt að úrskurðir liggi fyrir. Þegar niðurstöður dómstóla eru á þá lund, að einstaklingar eða samtök þeirra geti ekki talist fara með formlegar eignarheimildir á ákveðnum landssvæðum á hálendi landsins, verður að skera úr um með lagasetningu frá Alþingi hver sé þá talinn eiga þessi landssvæði, hver hafi umráðarétt yfir þeim. Það nær auðvitað ekki nokkurri átt, að það sé óvíst um slíkt, að það sé t. d. hægt að meina almenningi aðgang að landssvæðum eða telja að ákveðin landssvæði allt upp að hájöklum landsins séu í einkaeign og þeir, sem hafi þar eignartilkall, geti meinað öllum almenningi frjálsan aðgang að slíku landi, ef það liggur ekki alveg ljóst fyrir að heimildir séu fyrir slíku. Ég vil sem sé ítreka að með frv. þessu er alls ekki gerð tillaga um eignaupptöku eða eignarnám á landssvæði, hlunnindum eða öðrum eignarréttindum sem eru eign annarra en ríkisins. Frv. gerir ekki ráð fyrir að neitt sé tekið af neinum slíkum, hvorki bændum, samtökum þeirra, sveitarfélögum né heldur öðrum lögaðilum. Samþykkt frv. mundi í engu breyta þar um. Þessir aðilar hefðu í sínum höndum jafnt eftir sem áður allar þær eignir og eignarheimildir sem þeir hafa. Einasti tilgangur frv. er að lýsa yfir að land og landsréttindi, sem aðrir eigendur finnast ekki að, skuli eftirleiðis talin eign þjóðarheildarinnar og að um þá þjóðareign verði settar ákveðnar reglur sem tryggi bæði rétt og skyldur almennings gagnvart slíku landi og landgæðum. Almenningur þarf einnig að taka á sig skyldur gagnvart slíkum eignum sem settar eru í eigu þjóðarinnar, jafnframt því sem almenningur fær aðgang að slíku landssvæði. Er vel við eigandi að slíkt sé gert einmitt núna, þegar talað er um að verja talsverðum fjárfúlgum úr sameiginlegum sjóði þjóðarinnar til að bæta fyrir spjöll genginna kynslóða á landinu þegar rætt er um nauðsyn á því, að áfram sé haldið því starfi. Auðvitað fer ekki saman að biðja í öðru orðinu um fé úr sameiginlegum sjóðum þjóðarinnar til slíkra þarfa, þar eð Ísland sé eign þjóðarheildarinnar og þjóðarheildin eigi að greiða kostnaðinn af því að bæta það sem miður hefur farið hjá gengnum kynslóðum, en ætla svo að neita því í hinu orðinu, að þessi sama þjóð fái að öðlast frjálsan aðgang að því landi og landgæðum sem enginn annar eigandi finnst að. Nú er vel líklegt að ágreiningur geti orðið og verði um hvaða löndum og landgæðum eignarheimildir annarra en ríkisins liggi fyrir á. Í 5. gr. frv. er þannig ráð fyrir því gert, að fjmrn., sem á samkvæmt frv. að annast framkvæmd laganna, byrji á því að láta kanna eignarrétt á öllu landi og landgæðum utan heimalanda og birti slíka könnun opinberlega. Verði þannig öllum þeim, sem hlut eiga að máli, gefinn kostur á að koma fram breytingum og leiðréttingum á skránni. Loks er fjmrn. lögð sú skylda á herðar, að ef óvissa þykir ríkja í þeim efnum skuli rn. leita úrskurðar á málinu fyrir dómstólum. Með þessu á að vera frá gengið svo öruggt sé, að ekki verði um neinar eignaupptökur að ræða né eignarnám, heldur aðeins það eitt, sem er tilgangur flm. frv. og meginatriði frv., að lýsa þau landssvæði og landgæði þjóðareign sem aðrir eigendur finnast ekki að. Þetta er ekkert nýmæli, sem hér er verið að varpa fram, herra forseti. Nákvæmlega sams konar könnun og hér er rætt um að gera var gerð í Noregi fyrir nokkuð mörgum árum. Þótti þar nauðsynlegt að gera slíka könnun áður en ráðist yrði í mjög umfangsmiklar virkjunarframkvæmdir í Noregi. Norsk stjórnvöld töldu nauðsynlegt, áður en til slíkra stórvirkjunarframkvæmda kæmi, að gengið yrði úr skugga um, hvar væru mörkin á milli almannaeigu og einkaeigu, til þess m. a. að lesa þau vandkvæði og þau ágreiningsefni sem kynnu að vakna varðandi virkjanir og virkjunarframkvæmdir eða ef einhver vafi ríkti á um hvaða land og landgæði væru í eigu einkaaðila og hvaða land og landgæði í eigu þjóðarheildarinnar eða sveitarfélaga. Þessi könnun tók nokkuð langan tíma í Noregi, enda er um mikið viðfangsefni að ræða. Mig minnir að það komi hér einhvers staðar fram í frv., hvað þessi könnun, samning slíkrar skráar um hvar væru fyrirfinnanlegar heimildir um einkaeignarrétt á löndum og landgæðum og hvar ekki, tók langan tíma. Ég held að sú vinna hafi tekið u. þ. b. 20 ár í Noregi. Það er einnig gert ráð fyrir því í þessu frv., að góður tími verði gefinn til að útbúa slíka skrá og ganga frá slíkri könnun eins og kemur fram í 5. gr. frv., en þar er lagt til að gefinn sé tími allt til ársins 1955 til að ganga frá könnun af þessu tagi og leysa þau ágreiningsefni sem kynnu að rísa milli ríkisvaldsins annars vegar og lögaðila hins vegar um eignarrétt á landi. Þó svo að þetta frv. öðlaðist gildi t. d. á þessum vetri væri það þó ekki fyrr en eftir árið 1995 sem gera mætti ráð fyrir að meginefni þess kæmist til framkvæmda, og áður en það kæmist til framkvæmda væri búið af hálfu fjmrn. að gera mjög ítarlegar kannanir á því, hvar eignarréttur einstaklinga og samtaka þeirra væru fyrir hendi á landi og landgæðum utan heimalanda og hvar ekki. Væri um vafa að ræða, sem ekki næðist samkomulag um á milli stjórnvalda annars vegar og þeirra aðila, sem hagsmuna eiga að gæta, hins vegar, yrði leyst úr honum fyrir dómstólum með því að leggja fjmrn. þá skyldu á herðar að óska eftir úrskurði dómstóla um slík efni, þannig að einstaklingarnir, sem hlut ættu að máli, þyrftu ekki að taka málið upp gagnvart rn., heldur rn. sjálft hafa frumkvæðið að því að leita úrskurðar dómstóla. Þá vek ég einnig athygli á því, herra forseti, að í grg. þessa frv. er jafnframt skýrt frá öllum þingmálum Alþfl. um eignarráð á landi, allt frá árinu 1970 þegar þau fyrst voru lögð fram. Bið ég þm. eindregið að bera saman annars vegar þetta frv., sem aðeins lýtur að ákveðnum þætti þess málatilbúnaðar alls, og svo þau þingmál, sem gerð er grein fyrir í grg. frv., til þess að menn geti gengið úr skugga um afdráttarlaust, að tilgangurinn með þessu frv. er sá einn að leystur verði ágreiningurinn, sem uppi er um mörk almannaeignar og einkaeignar í þessu landi, og frá þeim málum verði gengið, ef ekki næst sátt á milli aðila, þá með úrskurði dómstóla, og niðurstaða málsins verði síðan sú, að þau landssvæði og þau landgæði á landi okkar, sem enginn annar eignaraðili finnst að, verði úrskurðuð eign þjóðarheildarinnar. Herra forseti. Ég legg svo til að að lokinni þessari umr. verði frv. þessu vísað til 2. umr. og væntanlega til hv. félmn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umfjöllunar um land í þjóðareign, eins og fram kom í framsögu 1. flm., er hluti af eignarréttartillögum þeirra Alþfl.-manna, sem þeir hafa flutt hér á hv. Alþingi fyrr. Þm. Alþb. hafa á undanförnum árum einnig flutt hér á hv. Alþingi mál sem varða þetta málefni, m. a. frv. um breytingu á stjórnarskipunarlögum sem að sumu leyti fellur að því frv. sem hér er til umr. Þótt skemmra sé farið á ýmsan hátt með tillögum þm. Alþfl. Gert var ráð fyrir að við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar bættist ákvæði um að eignir, sem enginn hefur sannanlega átt og séu þess eðlis að þær þurfi að nýtast af þjóðarheildinni, verði lýstar sameign þjóðarinnar með stjórnarskrárákvæðum. Tillagan fól í sér að öll verðmæti í sjó og á sjávarbotni innan efnahagslögsögu svo og almenningar, afréttir og önnur óbyggð lönd utan heimalanda teldust sameign þjóðarinnar allrar, einnig námur í jörðu, orka í rennandi vatni og jarðhiti neðan við 100 m dýpi. Þá var gert ráð fyrir að eignarrétti á íslenskum náttúruauðæfum, landi og landgrunni skyldi að öðru leyti skipað með lögum. Landsmönnum öllum yrði tryggður réttur til eðlilegrar umgengni og útivistar í landinu. Við eignarnám á landi, í þéttbýli sem dreifbýli, skyldi almennt ekki taka tillit til verðhækkunar sem stafar af uppbyggingu þéttbýlissvæða í næsta nágrenni, opinberum framkvæmdum eða öðrum ytri aðstæðum, heldur bæri að miða mat við verðmæti hliðstæðra eigna þar sem þess háttar ástæður hefðu óveruleg áhrif til verðhækkunar. Þá var og gert ráð fyrir, að með þeim takmörkunum, sem þar greindi, skyldi við það miða að bændur héldu eignarrétti á jörðum sínum, beitirétti í óbyggðum og öðrum þeim hlunnindum í heimalöndum og utan þeirra sem fylgt hafa íslenskum búskaparháttum á liðnum öldum. - Í þessum málum er stefna Alþb. óbreytt. Í því frv., sem hér er til umr., er lagt til að Alþingi samþykki lög um land í þjóðareign. Flm. hafa fellt burt ýmis ákvæði sem minni líkur eru á að samstaða náist um, miðað við þeirra fyrri flokkstillögur. Ég tel ekki rétt að fara að metast á um hvort hér sé verið að falla frá fyrri hugmyndum eða ekki. Sjálfsagt er að kanna hvort sú meðferð þessa stóra máls, sem hér er lögð til, njóti stuðnings Alþingis. Ég vænti þess, að svo sé. Hér á ég við 1. gr. frv. 2.–5. gr. frv. eru um framkvæmd aðalefnis þess samkv. 1. gr. Þau atriði þarf að athuga vel í nefnd og má vera að þar sé breytinga og viðbóta þörf.

Iðnrh. (Hjörleifur Guttormsson). Herra forseti. Afstaða okkar Alþb.-manna til efnis þess, sem um er fjallað í frv. til l. sem hér er til umr., er vel kunn. Hv. þm. Skúli Alexandersson hefur lýst henni vel í sínu máli á undan og ég hef þar út af fyrir sig engu við að bæta. En vegna fsp. frá hv. 1. flm. varðandi það, hvort þess sé að vænta, að flutt verði af ríkisstj. hálfu frv. sem varða vatnsréttindi og jarðhita og styrkingu almannaréttar í því samhengi, vil ég segja hér nokkur orð. Á árinu 1979 skipaði ég sem iðnrh. nefndir á grundvelli þess í stjórnarsáttmála þáv. ríkisstj., að virkjunarréttur fallvatna og djúphiti í jörðu skyldu verða þjóðareign. Þessar nefndir störfuðu nokkuð og önnur þeirra, sú er fjallaði um virkjunarréttindi fallvatna, skilaði áliti ekki alls fyrir löngu. Þetta nál. mun ég kynna innan ríkisstj. mjög fljótlega og það verður einnig aðgengilegt hv. alþm. Ég mun kanna hvort á grundvelli þess sé vilji fyrir því að flytja frv. um þetta efni á vegum ríkisstj. Um það vil ég ekki fullyrða að svo stöddu þar sem ekki var full samstaða innan þessarar nefndar um málið. Það liggur því ekki fyrir hvort vilji sé fyrir því að flytja það á grundvelli meirihlutaálits nefndarinnar. Ég tel hins vegar mjög æskilegt og raunar nauðsynlegt að víkka almannaréttinn hvað snertir virkjunarrétt fallvatna og mun stuðla að því fyrir mitt leyti, að það mál komist inn á vettvang Alþingis og reynt verði að ná sem víðtækastri samstöðu þar að lútandi. Um hitt efnið, þ. e. almannarétt og jarðhitann, fjallaði nefnd á sínum tíma. Hún lauk ekki störfum. Málið var þá tekið til meðferðar innan iðnrn. af hæstv. iðnrh. Braga Sigurjónssyni og að því unnið á vegum rn. síðar af sérfróðum aðilum. Ég hef fyrir nokkru kynnt innan ríkisstj. og hjá aðilum í ríkisstj. frv. um þetta efni sem þar er nú til meðferðar, og ég vænti þess, að samstaða takist um flutning þess máls sem stjfrv. á þinginu í vetur þó að ekki liggi það enn þannig fyrir að ég geti um það fullyrt. Samkv. efni þess frv. er gert ráð fyrir víðtækum almannaréttindum varðandi jarðhita sem sækja þarf í iður jarðar og kallaður hefur verið djúphiti. Er það mjög í anda þess sem að er vikið í þeirri rammalöggjöf sem þetta frv., sem hér er til umr., fjallar um. Ég vil að endingu lýsa almennum stuðningi mínum við efni þessa frv. sem hér er fram sett, þó að einstök útfærsluatriði geti þurft nánari athugunar og hugsanlega breytinga við. Það hef ég ekki kynnt mér nógu nákvæmlega til að lýsa viðhorfum að því leyti. En ég vil sérstaklega lýsa fylgi mínu við efni 4. gr., þar sem vikið er að reglum sem setja þarf um svæði, sem teljast almannaeign í landinu, og raunar fleiri svæði þar sem um nytjarétt er að ræða þótt ekki sé um skýran eignarrétt að ræða. Það er að mínu mati brýnt verkefni að vinna upp fyrr en seinna skilmerkilegt landnýtingarskipulag til þess að umgengni okkar við landið, gögn þess og gæði verði með óðrum og betri hætti en verið hefur til þessa. Ég tel einnig nauðsynlegt að reyna að stuðla að sem. bestri sambúð þeirra, sem í strjálbýli búa og nytja landið, gögn þess og gæði þar og almennings í þéttbýli, sem þarf og á að eiga sinn rétt til landsins í umgengni við það engu síður en þeir sem teljast hafa þar lögformlegan eignar- eða umráðarétt.



Herra forseti. Ég get ekki lofað þingheimi því að taka jafnjákvætt undir þetta frv. og þeir tveir þm. sem hér hafa talað á undan mér á eftir flm. Þetta frv., sem hér er flutt, er gamall kunningi og hefur komið þráfaldlega til umr. á Alþingi, eins og rakið er í fskj. með því. Þegar svo oft er búið að flytja frv. er svo sem engin furða þó að það sé einhver ruglingur í upptalningunni. Ég sé að a. m. k. hefur fallið úr eitt ár sem þetta var flutt, árið 1971. Ég minnist greinilega að þá varð allmikil umr. um málið í Ed., sem ég átti þá sæti í. Þær till., sem hér hafa verið fluttar á Alþingi áður, og frv. um þessi efni eru, eins og flm. kom inn á, allmiklu ítarlegri og taka yfir fleiri þætti þessa máls en það frv. sem hér er flutt. Mig minnir að flm. orðaði það eitthvað á þá leið, að það væri gert með vilja að taka út úr því þau atriði, sem helst væru líkleg til að valda ágreiningi, og að með því móti væri líklegra að frv. yrði samþykki. Þetta er að sjálfsögðu rétt. En ég vil að menn hugleiði um leið til hvers það leiðir ef svo fer, sem flm. lætur liggja að að hann vonist til, að frv. verði samþ. í þessu formi þó að till. um þetta efni hafi verið hafnað í fyrri útgáfu. Það hefur verið sagt að það væri gott ráð, ef menn vildu koma máli sínu fram og hefðu rétt fram höndina til þess, að hverfa frá því að rétta höndina alla, en koma fingrinum að. Það mun vera mála sannast, að ef þetta frv. verður samþ. er það byrjun á miklu stærra máli og erfiðara fyrir þá sem eru á annarri skoðun um þjóðnýtingu landeigna en þeir sem þetta frv. flytja. Það er sagt hér í grg., að í framkvæmd þýði þetta frv. ekki annað en að allar óbyggðir Íslands yrðu lýstar þjóðareign, þær sem ekki fyndust fyrir eignarheimildir annarra, og þar væri átt við allt hálendissvæðið, afrétti o. fl., og því fylgjandi að sjálfsögðu þá vatnsréttindi, jarðhitaréttindi og námuréttindi og önnur réttindi sem bundin eru við jarðeignir eins og venja hefur verið. Ég ætla ekki að tala langt mál um þetta. Ég tel ekki þörf á því, þetta hefur verið rætt hvað eftir annað hér á Alþingi. Ég vil þó fara nokkrum orðum um greinarnar hverja fyrir sig. Ef litið er til 1. gr. frv., að þau landssvæði skuli teljast þjóðareign, eins og ég gat um áðan, sem eignarheimildir einstaklinga eða annarra lögaðila finnast ekki fyrir, þá verð ég að telja að þessi grein og 5. gr., sem einnig tengist 1. gr. algjörlega, séu báðar óeðlilegar og óþarfar. Þær eru óþarfar vegna þess að það eru mörg mál enn óupplýst um það, hvernig eignarheimildum er háttað, og ég tel alrangt að hefja leikinn á því að lýsa því yfir að það, sem ekki finnast nú á stundinni eða á næstu tímum ákveðnar eignarheimildir fyrir, allt til 1995, skuli teljast þjóðareign. Mér kemur í hug að það væri ógaman ef það skyldi þurfa að endurtaka sig hvað eftir annað sá leikur sem var hafinn, ef ég man rétt, 1974 þegar ríkissjóður höfðaði mál gegn nokkrum hreppum í Rangárvallasýslu um afréttarlönd. Í því málastappi stóð í nokkur ár, þangað til það kom á daginn að málatilbúnaður ríkissjóðs var ekki í lagi og málið varð að falla niður. Enn hafa ekki fengist úrslit í því máli, að ég best veit. Ég held að það væri miklu eðlilegri og viðkunnanlegri leið að ríkið þyrfti ekki að vera í málaferlum við sveitarfélögin, því að það er ég viss um, að það fylgir eftir ef þetta frv. verður samþykkt. Sveitarfélög, sem hafa um það nokkra hugmynd að þau eigi þennan rétt, láta hann ekki af hendi nema fá fullar bætur fyrir eða hafa varið eignarrétt sinn fyrir dómstólum. Ég held að ég hafi tekið rétt eftir því, að hv. flm. sagði áðan að nauðsynlegt væri að fá þessi ákvæði lögfest því að það þyrfti að fást úr því skorið, hver ætti það sem enginn gæti sannað eignarrétt sinn á. Ég skil ekki meininguna í því, hvaða þýðingu það hefur ef enginn getur sannað eignarrétt sinn á landi eða einhverjum réttindum. Þá getur það ekki fallið til annars en ríkisins. Það hefur hvað eftir annað verið rætt um hver ætti afréttina t. d. og hálendið. Það hefur líklega verið um 1969 eða 1970 sem Páll Líndal, sem var formaður Sambands ísl. sveitarfélaga, skrifaði um það í tímaritið Sveitarstjórnarmál hvernig þessum málum væri háttað. Þar segir hann m. a.: „Það hefur verið könnuð töluvert eldri löggjöf um eignarrétt á almenningum. Hefur verið bent á, að samkv. bæði þjóðveldislögunum, þ. e. Grágás, og Jónsbók hafa almenningar verið taldir eign fjórðungsmanna, þ. e. bænda í hverjum landsfjórðungi. Er mjög vafasamt, hvort þessum fornu ákvæðum hefur nokkurn tíma verið breytt, en það þýðir, að landsfjórðungarnir, eða væntanlega sveitarfélögin í hverjum landsfjórðungi, eru sameigendur allra almenninga í hverjum landsfjórðungi fyrir sig.“ Þetta voru orð Páls Líndals. Ég mun hafa getið þess í umr. sem varð um þetta málefni fyrr á Alþingi, að í raun og veru hefðu ýmis sveitarfélög á Suðurlandi fengið staðfestingu á því, að ríkið gerði ekki athugasemdir við það, að þau teldu sig hafa eignarheimild að afréttunum. Í því falli rakti ég samninga sem hreppsnefnd Gnúpverjahrepps gerði við sölu á vatnsréttindum í Þjórsá tvívegis. Það mun hafa verið 1914 sem Gnúpverjahreppur seldi Títan hf. ákveðin réttindi til virkjana og ákveðnar landspildur. Þá voru ákveðin atriði tekin undan og geymd sem réttindi sveitarfélagsins. Til frekara öryggis, þegar sá samningur var gerður, var samningurinn sýndur yfirdómaranum í Reykjavík og hann skrifar upp á samninginn: „Gert í samráði við mig. Eggert Briem.“ - Annar samningur var gerður af sömu hreppsnefnd 1916 við Einar Benediktsson og þá seld landspilda. Undan tekin voru viss réttindi, svo sem námaréttur, viðarhögg og e. t. v. fleira, sem ég man nú ekki, en á sama hátt var þessi samningur sýndur yfirdómaranum í Reykjavik og á hann ritað: „Samningur þessi er gerður í samráði við undirritaðan eftir ósk hreppsnefndarinnar. - Reykjavík, 3. okt. 1916. - Eggert Briem, yfirdómari“. Það fer því ekki á milli mála, að hið opinbera eða ríkisvaldið leit svo á, að þessar sölur væru heimilar sveitarsjóðunum. Þær voru heimilar fyrir það, að litið er svo á að þetta sé eign sveitarfélaganna. Ég vil undirstrika það, sem sagt er í þeim orðum sem ég vitnaði í eftir Pál Líndal, að það er ekki vitað að þeim ákvæðum hafi verið breytt sem í Grágás og Jónsbók er getið um. Það má einnig geta um það, að í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns er tekið fram að einstakar jarðir eigi hluta í ákveðnum afréttum. Þá ætla ég að fara nokkrum orðum um 2. gr. frv. sem hér liggur fyrir. Þar er gert ráð fyrir að fjmrn. annist framkvæmd laga þessara, hafi umsjón og eftirlit með eignunum. Það er ekki nema eðlilegt, ef um eignir er að ræða, sem er vissulega til í sumu falli. Þá er sagt að þar skuli semja skrár yfir fasteignir og réttindi. Þess skal getið hvernig nýtingu er háttað hverju sinni, hverjir nýta og hvaða leigugjöld eru greidd. Skrána á að birta reglulega. Skoðum þessa grein í ljósi þeirrar næstu, 3. gr. Hún hefst á því, að sagt er að óheimilt sé að leigja einstaklingum eða lögaðilum landssvæði, landsréttindi eða hlunnindi, sem talin eru í 1. gr., þannig að réttur almennings til umferðar og afnota glatist eða verði háður gjaldtöku. Ef horfið er að því ráði að lýsa landssvæði eins og afréttina þjóðareign verður að koma til einhvers konar samningur milli þeirra, sem not hafa haft af þeim, til þess að þau geti haldist áfram. Það er ekki víst að það komi til þess, að um neinar leigur verði að ræða sem goldnar væru fyrir beitarréttindi og því um líkt, því að það mun mála sannast að það er ærinn kostnaður sem leggst í það að nýta þessi réttindi, eins og smölun og slíkt, og ég hygg að ef ríkissjóður ætti að sjá um þá eign sína, að hreinsa hana á haustin, ef ekki eru leigð not af landinu með öðrum hætti til annarra aðila sem sæju um þetta, þá fyndist til þess að þetta kostaði peninga. Þó er ein undantekning frá þessu. Það er heimilt að leigja þessi lönd öðrum og jafnvel taka fyrir greiðslu, skilst mér, ef um er að ræða skipulögð orlofsbúða- eða útivistarsvæði fyrir almenning. Mér dettur nú i hug: Hvað er almenningur í þessu efni? Við skulum segja að það mundu einhverjir menn, kannske margir menn, 20–30 menn, mynda með sér félag og óska eftir að fá landssvæði fyrir skipulagt orlofsbúðasvæði. Er það almenningur sem þannig hefur rétt til þess arna eða er það ekki almenningur líka ef starfsmenn einhverrar ákveðinnar stofnunar komast í þetta færi að fá ákveðin svæði til umráða hjá ríkissjóði? Þetta er óljóst orðað og þarf að taka verulega til athugunar. Ég tel þetta svo óglöggt að það verði ekki við unað eins og það er sett fram hér. Í 4. gr., er gert ráð fyrir að setja í samráði við ákveðna aðila almennar reglur um nýtingu þeirra hlunninda landa og landgæða sem teljast þjóðareign og í þeim reglum eigi að vera ákvæði um ítölu og varnir gegn ofbeit og rányrkju, umgengnisrétt almennings og annað það sem lýtur að afnotum lands og landgæða í gróðurvernd. Þessi grein er að mínu mati algerlega óþörf. Í fyrsta lagi eru ákvæði um þetta sérstaklega í náttúruverndarlögunum, og í jarðalögunum eru einnig lagaákvæði sem ganga í sömu átt. Í lögunum um ítölu eru ákvæði, sem er fyllilega auðvelt að beita, ef þess þykir vera þörf, um varnir gegn ofbeit og rányrkju. Nýlega hafa verið felld inn í lög um landgræðslu ríkisins þau ákvæði sem mjög hafa aukið rétt landgræðslustjóra til að hafa afskipti af þessum málum. Vildi ég halda að þessi atriði, sem ég hef sagt hér frá, væru nægilega glögg og skýr til þess að ekki þyrfti á þessari lagasetningu að halda eða því sem í þessari lagagrein felst. Hitt er annað mál, að ég á von á að ef hið opinbera setur reglur um umgengnisrétt almennings og annað það sem lýtur að afnotum landsins, sem er í þjóðareign, muni fljótt koma í ljós að þar verður um fleiri boð og bönn að ræða en er yfirleitt í þeim löndum sem eru í einkaeign. Það er ég alveg viss um, að þá getur komið til greina að eltir verði uppi veiðimenn með byssur og rjúpnakippur sem víðast hvar fá að ganga frjálsir um í einkaeignarlöndum. Herra forseti. Ég mun ekki hafa miklu fleiri orð um þetta frv. að sinni. Ég vil þó, áður en ég lýk máli mínu, vekja athygli á því, að frv. þetta gerir ráð fyrir að landið sé þjóðnýtt, ekki allt að vísu, en góð byrjun þó, er horft er til fyrri tillagna Alþfl.-manna og yfirlýstra áforma þeirra. Þessi stefna er röng, að mínu mati og varhugaverð í þessu falli. Ég ætla að hag þess almennings í landinu, sem vitnað er til í frv., sé síður borgið á eignarlöndum ríkisins en nú er í löndum bænda og sveitarfélaga. Ef dæma má eftir fenginni reynslu um slík landssvæði má vænta miklu frekari fyrirmæla um umferð, boð og bönn eftir að sú breyting yrði á sem hér er stefnt að að koma á. Eins og ég sagði áðan ætla ég að jafnvel rjúpnaveiðibann verði miklu harðara í höndum ríkisvaldsins en í höndum bænda eins og þeir hafa beitt því. En það vil ég að öllum sé ljóst, að það má ekki koma mönnum á óvart þó að gripið sé fram fyrir hendur þeirra sem bera með sér skotvopn, svo margir sem það eru sem fara óvarlega með þá hluti. Ég veit af allt of mörgum dæmum um að gripir hafa borið það með sér, þegar þeim hefur verið fargað, að einhverjir þeir, sem haft hafa byssur milli handa, hafa ekki miðað á réttan fugl þegar þeir tóku í gikkinn. Þetta frv. er að mínu mati óþarft og ég er andvígur því í því formi sem það er og ég er andvígur því að hefja sókn að því að þjóðnýta land á Íslandi.



Herra forseti. Þingheimur hefur fengið að venjast tillöguflutningi Alþfl.-manna um þessi efni á undanförnum árum, eins og réttilega kemur fram í fskj. þessa frv. þeir hafa flutt mörg mál þessu skyld á undanförnum árum. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki getað fallist á þann málatilbúnað, og enn er svo að ég get ekki heldur fallist á þetta frv. Það er ekki vegna þess að Alþfl. flytji það að ég er á móti því, eins og ég var vændur um í gærkvöld í allt öðru máli sem einn Alþfl.þm. flutti og taldi mig vera á móti vegna þess að hann væri Alþfl.-maður, heldur vegna þess að ég er ekki samþykkur þeirri hugsun, sem þarna liggur að baki, og ekki þeim aðferðum, sem þarna er lagt til að beita. Að mörgu leyti er þetta frv. hófsamara en sumt af þeim frv. sem áður hafa verið flutt, enda að sumu leyti hófsamari fulltrúar Alþfl. á þingi nú en stundum áður. Þó er það ekki algild regla. Ég tek það fram, að það er sérstaklega í þessu máli sem hófsemi þeirra er þó aðeins betri og það er mjög vel. Ég held að menn ættu ekki að vera að blása að mögulegum deiluefnum milli bændastéttar og þeirra sem í þéttbýli búa. Ég held að það sé gott ef í þessu frv. er ekki sama heiftin í garð bænda og stundum hefur áður verið. En hér er náttúrlega augljóslega verið að reyna að ná taki á fingrinum, eins og var tekið fram áðan, jafnvel þó að ekki sé reynt að hrifsa alla höndina eða jafnvel handlegginn. Ég held að það sé af hinu góða að efla sem best góð samskipti á milli bænda og þéttbýlisbúa. Þeir þurfa að sýna hver öðrum skilning og sanngirni. Það stendur ekki á bændum, vil ég leyfa mér að segja, að taka á jákvæðan hátt undir tilraunir til góðra samskipta eða hafa frumkvæði um þau. Svo við víkjum hér að l. gr. þessa frv. er vafalaust að ríkið á nú þegar mikil landssvæði og óumdeild á hálendi landsins. En mörkin eru víða óljós því að bændur eða samtök bænda eða sveitarfélög eiga hins vegar mestan hluta heiðarlanda næst byggðum og jafnvel langt upp á hálendi. Fyrir þessu eru allrahanda bréf, sum pottþétt, sum orka kannske meira tvímælis. Það er ákaflega mikið úrlausnarefni fyrir lögfræðinga ef ætti að fara að setja skýr mörk á hvað væru eignarlönd og á hverju bændur eða sveitarfélög hefðu heimildir og hverju ekki. Þetta er verkefni sem er risavaxið og ákaflega dýrt því ég býst ekki við að allir þeir „júristar" sem þar þyrfti að kveðja til, væru tilbúnir að leggja fram af fórnarlund einni saman sitt starf. Jafnframt er líka óþarfi að vera að efna til þeirra átaka sem þar yrðu fyrirsjáanlega, því að sjálfsögðu mundu forráðamenn sveitarfélaga reyna að standa á rétti sinna sveitarfélaga og ekki níðast á því sem þeim hefur verið til trúað. Ég held sem sagt að þetta verkefni megi bíða. Það er ekki mjög brýnt að fá úr þessu skorið, nema í einstökum afmörkuðum tilfellum þar sem hugsanleg umsvif manna geta krafist þess, að enginn vafi leiki á um eignarhald og réttindi. Ég er ekki að hafa á móti eðlilegri umferð almennings um þau lönd sem hér um ræðir, þ. e. þau lönd sem bændur hafa eignarhald á eða telja sig hafa. Ég er alls ekki að hafa á móti eðlilegri umferð, svo framarlega sem gengið er skikkanlega um og siðsamlega. Þegar komið er að þessu atriði er óhjákvæmilegt að minnast á það, að á sumum stöðum hálendisins er orðinn of mikill átroðningur af ferðamönnum. Það er orðinn hörmulega mikill átroðningur af ferðamönnum á sumum viðkvæmum stöðum á hálendinu, þar sem er náttúrufegurð og menn safnast saman, og úr því verður að bæta. Náttúrlega verða menn að keyra eins og siðaðir menn um landið, ekki djöflast upp um holt og börð og skilja eftir flakandi sár hvar sem þeir hafa farið, heldur einnig að ganga þrifalega um. Jafnvel þó menn gangi þrifalega um og séu allir af vilja gerðir að ganga þokkalega frá sorpi er ákaflega mikill misbrestur á að það takist nægilega vel. Menn eru að reyna að urða rusl, en hafa ekki til þess hentug tæki og fjallarefur og veður rífa þetta allt saman fyrr eða síðar upp. Það er ekkert annað ráð við þessu en það, að menn flytji með sér til byggða það sorp sem til fellur og ekki er hægt að koma fyrir með tryggum hætti. - Ég þekki náið eina vinsæla ferðamannaslóð. Þar er að verða svo, að á fárra km fresti sjást tætlur af svörtum sorppokum. Þeir eru flestir frá sömu ferðaskrifstofunni sem skipuleggur ferðir þarna um. Plastið eyðist ekki og af þessu er ótrúlega mikil raun og sóðaskapur. Þetta er atriði sem þarf að huga mjög að. Líka þarf náttúrlega að huga að því, að búpeningur sé látinn í friði, að ekki séu gerð hervirki í veiðiskap og því um líkt, sem líka hefur aðeins viljað við brenna þegar menn hafa ekki gætt að sér. Hér var áðan minnst á meðferð skotvopna. Get ég tekið undir þau orð hv. þm. Steinþórs Gestssonar, að það er ástæða til að fara varlega með skotvopn, sérstaklega að sumrinu. Ég er ekki að hafa á móti hóflegri rjúpnaveiði, ef hún er skynsamlega framkvæmd og af hæfum mönnum. En allt of margir stunda nú þennan veiðiskap sem ekki ættu að gera það, bæði sjálfum sér og öðrum til armæðu og stundum jafnvel til fjörtjóns. Ég lít svo á að eignarhaldinu á landinu sé best komið í höndum bænda - ekki fyrir það, að það sé bara gaman fyrir bændur að eiga landið, heldur vegna þess að þeir þekkja þetta land best, þ. e. hver sinn blett, og hafa alveg örugglega næmasta tilfinningu fyrir því, meðferð þess og varðveislu. Þetta land, sem við erum hér um að tala, er stórkostlegt verðmæti í sjálfu sér og það er ekki sama hvernig það er meðhöndlað. Ég er alveg viss um það, þó að menn hafi kannske ekki yfirsýn eða væntumþykju á nema tiltölulega litlu landsvæði hver, þyki kannske ekki jafnvænt um allar heiðar eða jafnvænt um öll fjöll, þetta deilist þannig niður að það er nánari tilfinning en hjá öðrum. Ég sagði að þetta land væri stórkostleg verðmæti í sjálfu sér. Það þarf að fara þannig með það og skila því þannig af sér að það sé ekki ómerkilegra en þegar við tókum við því, helst aðeins betra. Af þessu landi er náttúrlega sjálfsagt að hafa nytjar. Það er ekki keppikefli að láta þetta land standa allt á sínu. Það er meinlaust að beita það hóflega og það er réttmætt að beita það hóflega. Og af þessum heiðarlöndum eru geysimiklar búskaparnytjar. Heiðarlöndin eru undirstaða hagkvæmrar sauðfjárræktar á Íslandi og þau eru mjög mikilsverð trygging fyrir heilbrigði sauðfjárins og jafnframt fyrir kjötgæðum, vegna þess að þarna vaxa aðrar plöntur en niðri á láglendinu og af því skapast annað bragð af kjöti og betra. Svona beitilönd eru mjög óvíða til í veröldinni á þeim svæðum sem eru svo hamingjusöm að hafa ekki verulega mengun og liggja svipað og hálendi Íslands. En þessi stórkostlegu beitarnot, sem ég var að tala um, koma ekki bara bændum til góða. Þau koma reyndar bændum ekkí til góða nema eins og hverjum öðrum þjóðfélagsþegnum fjárhagslega. Verðlagsgrundvöllur landbúnaðarafurða er þannig upp byggður, að bændum eiga að vera tryggð laun í samræmi við tekjur nokkurra annarra stétta. Kostnaðarliðir við búrekstur eru reiknaðir inn í verðlagsgrundvöllinn: mannvirki, áburður, fóðurbætir, vélakostnaður, fjármagnskostnaður o. s. frv., en gras sem vex á óræktuðu landi er ekki reiknað inn í þennan verðlagsgrundvöll, þannig að þau strá, sem t. d. spretta á minni jörð eða minni heiði, koma ekki einasta mér til góða og mínum búrekstri, heldur þjóðarbúinu öllu og hverjum einasta landsmanni, vegna þess að þetta gras er hvergi fært til verðs. Allt það fóður, sem búpeningur tekur á óræktuðu landi, kemur hvergi til reiknings. Væri afréttum t. d. lokað fyrir búfé yrði að beita í stærri stíl á ræktað land. Það hefði náttúrulega í för með sér stórhækkað kjötverð. Afurðirnar af þessu landi koma því, við það skipulag sem við búum við, að sjálfsögðu allri þjóðinni til góða. Ávextir landsins spretta fyrir alla þjóðina, ekki einungis fyrir bændur. Ég ætla ekki að ræða um veiðiskap, enda er þessi tillaga ekki beint um hann. Ég ætla aðeins að benda á að mér finnst það orka tvímælis í 2. gr. í frv. að setja fjmrn. yfir þessi landssvæði því landbrn. hlýtur að hafa mjög um það að segja. Síðan er það með mig eins og hv. þm. Steinþór Gestsson, sem hér talaði næstur á undan mér, að yfirleitt er ég á móti þjóðnýtingu sem slíkri. Mér er heldur andstæð sú hugsun sem að baki henni liggur. Það getur einstöku sinnum verið réttmætt að þjóðnýta, það viðurkenni ég fúslega, en það má líka ganga of langt í því. Ég held að eignarrétturinn sé nokkuð sem við þurfum að hafa í heiðri. Mér sýnist þetta frv. vera óþarft og mjög vandasamt í framkvæmd, kannske óframkvæmanlegt nema með ógurlegum tilkostnaði að fá botn í það samkv. 5. gr., hvernig eignarrétti hverrar þúfu sé háttað. Þess vegna held ég að þetta sé verkefni sem við getum geymt okkur. Og ég er ekki samþykkur því að rétta fram þennan fingur sem hér er verið að reyna að ná taki á.



Herra forseti. Ég þakka fyrir að mega tala fyrir þessum tiltölulega mjög einföldu breytingum sem lagt er til að gera í frv. til l. um breyt. á lögum nr. 48/1966, um Stofnlánadeild verslunarfyrirtækja (verslunarlánasjóð), og frv, til laga um breyt. á lögum nr. 45/1972, um Stofnlánadeild samvinnufélaga, en þessi mál eru 11. og 12. mál hér á dagskránni. Ef ég vík fyrst að frv. til laga um breyt. á lögum um Stofnlánadeild verslunarfyrirtækja fjallar það um breytingu á lögum nr. 48 frá 1966, um Stofnlánadeild verslunarfyrirtækja, og er flutt sérstaklega að ósk bankaráðs Verslunarbankans, en bankaráð fer með stjórn Stofnlánadeildarinnar. Í frv. er langt til að hámarkslánstími þeirra lána, sem Stofnlánadeildin veitir, verði lengdur í 25 ár. Samkv. gildandi lögum er hámarkslánstími 12 ár með þeirri undantekningu að lán til kaupa á áhöldum má ekki veita til lengri tíma en 5 ára nema sérstakar ásræður mæli með því. Nú er svo komið að þessi hámarksákvæði, sem á sínum tíma voru sett til þess að auka veltu, íþyngja lántakendum, þ. e. verslunarfyrirtækjum. umfram það sem eðlilegt getur talist. Þær breytingar, sem hafa orðið almennt á lánskjörum með tilkomu fullrar verðtryggingar, gera nauðsynlegt að lánstími sé lengdur. Af þessum ástæðum legg ég til að hámarkslánstími allra lána er Stofnlánadeildin veitir, einnig þeirra sem veitt eru til kaupa á áhöldum, verði miðaður við 25 ár. Þessi breyting ætti að stuðla að betri starfsskilyrðum verslunarfyrirtækja. Svo ég víki að hinu frv. til laga um breyt. á lögum um Stofnlánadeild samvinnufélaga gerir það frv. ráð fyrir breyt. á lögum nr. 45 frá l972, um Stofnlánadeild samvinnufélaga. Það er einnig lagt fram samkv. ósk og þá samkv. ósk bankaráðs Samvinnubankans sem gegnir störfum stjórnar við Stofnlánadeildina. Þetta frv. gengur í sömu átt og frv. um breytingar á Stofnlánadeild verslunarfyrirtækja. Þó er ekki að finna í gildandi lögum um Stofnlánadeild samvinnufélaga sérákvæði um styttri lánstíma ef um kaup á áhöldum er að ræða, heldur er sami hámarkstími, 12 ár, látinn gilda um öll lán er Stofnlánadeildin veitir. Lagt er til að þessi hámarkstími verði 25 ár. Að öðru leyti vísa ég til þess, sem ég sagði áður um frv. til l. um breyt. á lögum um Stofnlánadeild verslunarfyrirtækja, og sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta að því er ég tel sjálfsagða mál. Ég beini því vinsamlega til þeirrar þingnefndar, sem fær málið til meðferðar, að hún hraði meðferð þess eftir því sem hún telur unnt, og legg til að báðum frv. verði vísað til hv. fjh.- og viðskn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Ég taldi rétt að koma hér nokkrum athugasemdum á framfæri áður en þetta mál fer til nefndar. Í umr. um þetta mál s. l. mánudag, sem fjallar um sérstakt eftirlit með gjaldskrám og verðtöxtum, gat ég ekki betur heyrt en að hæstv. viðskrh. tæki að verulegu leyti undir gagnrýni mína á skort á eftirliti með gjaldskrám ýmissa aðila og þar með undir forsendur og rökin fyrir því, að lögð er til þessi lagabreyting. Það, sem okkur greinir á, er að hæstv. ráðh. telur lagabreytingu óþarfa, en ég tel stoð í lögum nauðsynlega til að að tryggt sé að það eftirlit komi til framkvæmda sem bæði ég og hæstv. ráðh. erum sammála um að á skorti. Ég tel að þar sem ljóst er að framkvæmdavaldið hefur ekki haldið uppi nauðsynlegu eftirliti, jafnvel þó það eftirlit eigi að rúmast innan þeirrar rammalöggjafar sem fyrir hendi er um verðlagsmál, sé skylda löggjafans að búa svo um með lagabreytingu að ekki sé hægt að sniðganga það eftirlit í framkvæmd, en það getur löggjafinn gert með því að gera lögin ákveðnari og markvissari að því er þessu viðvíkur. Ég lagði áherslu á það í máli mínu s. l. mánudag að verðmyndunargrunnurinn í gjaldskrám t. d. tannlækna hefði ekki verið skoðaður og því lítið vitað um hvernig gjaldskrárnar væru upp byggðar. Undir þetta tók hæstv. ráðh. og sagði að verðmyndunargrunnurinn hefði ekki verið kannaður. Hæstv. ráðh. taldi að ástæðan væri sú, að verðlagsyfirvöld hafi ekki haft sérhæfðu fólki á að skipa til að sinna þessu verkefni og til þyrfti að koma aukin fjárveiting til að geta sinnt því verkefni sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Hæstv. ráðh. sagði að Verðlagsstofnun hefði upplýst að hún treysti sér ekki til að halda uppi nauðsynlegu eftirliti eða gera athuganir á flóknum gjaldskrártöxtum nema kalla til sérfræðilega aðstoð í miklu ríkari mæli en nú er gert. Á þessu er einmitt tekið í þessu frv., sem hér er til umr., þannig að sérhæfðir starfsmenn Verðlagsstofnunar fjölluðu um uppbyggingu gjaldskráa og hefðu reglulegt eftirlit með þeim. Ég er ósammála hæstv. ráðh. um að ekki sé nauðsyn á lagabreytingu. Ég tel einmitt að slík stoð í lögum, sem hér er lagt til, muni tryggja frekar að svo sé búið að Verðlagsstofnun að hún geti sinnt hlutverki sínu í þessu efni og fái til þess nauðsynlegt fjármagn. Því ber vissulega að fagna, sem fram kom í máli hæstv. ráðh. hér á mánudaginn, að nú hafi Verðlagsstofnun í hyggju að hefja athugun á verðmyndun í gjaldskrá tannlækna. En ég vil undirstrika enn og aftur að reynslan sýnir okkur að nauðsyn sé á sérstöku ákvæði um hvernig skuli að þessum málum staðið hjá Verðlagsstofnun og hvernig skuli að henni búið til að með reglubundnum hætti sé hægt að halda uppi eftirliti ekki bara hjá tannlæknum. heldur öðrum aðilum einnig sem undir engu eftirliti hafa verið hingað til. Það er ekki nóg að gera þetta einu sinni. Þetta mál þarf að vera í sífelldri skoðun. Stoð í lögum og sérstakt ákvæði þar um hlýtur að flýta fyrir, að slíkt verði framkvæmt, og frekar tryggja að til þess verði veitt nauðsynlegt fjármagn. Í máli hæstv. ráðh. um þetta mál s. l. mánudag kom einnig fram, að lög um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti væru hugsuð sem rammalöggjöf með heimildum til að grípa inn í verðmyndun eftir því sem verðlagsyfirvöld telja þörf á hverju sinni. Er það ekki einmitt þetta sem mikið hefur verið gagnrýnt í störfum Alþingis, að of mikið sé gert að því að setja rammalöggjöf og reglugerðarákvæði og með því afsali löggjafarvaldið sér óeðlilega miklu valdi í hendur framkvæmdavaldsins? Hætta er einnig á að rammalöggjöf veiti framkvæmdavaldinu ekki nógu mikið aðhald, og líka má spyrja hvort svo sé um hnútana búið af hendi löggjafans að framkvæmdavaldinu sé gert kleift að sinna hlutverki sínu, eins og virðist raunin með gjaldskrár- og verðtaxta sem hér eru til umr. Ber ekki löggjafarvaldinu að grípa inn í þessa rammalöggjöf að nýju þegar það sýnir sig að hún veitir ekki það aðhald sem þó hlýtur að hafa vakað fyrir löggjafanum? Hæstv. ráðh. teflir fram þeim rökum, að bein verðlagsákvæði varðandi gjaldskrár samrýmist vart þeirri þróun sem að hefur verið stefnt í verðlagskerfinu. Mér finnst þau rök léttvæg á móti því, að reynslan sýnir okkur að sérstök ákvæði um gjaldskrár eru nauðsynleg því framkvæmdavaldið hefur ekki haldið uppi nauðsynlegu eftirliti. Það er kjarni þessa máls, enda hefur hæstv. viðskrh. viðurkennt að skort hafi á eftirlit og verðlagsyfirvöld hafi lítil afskipti haft af gjaldskrám. Þegar svo er liggur beinast við og er raunar skylda löggjafans að hafa afskipti af þessu máli að nýju með beinu lagaákvæði sem veitir aðhald og erfitt er að sniðganga.