Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Þorgilsson) Hlutafjelög eru orðin afaralgeng í öllum menningarlöndum, svo sem kunnugt er, jafnvel svo algeng, að nú ráðast einstaklingar sjaldnast í fyrirtæki, sem mikils fjár þarf til eða mikil áhætta fylgir, nema með því móti að stofna hlutafjelag og láta það annast fyrirtækið. Ef eigi væri sú leið, að stofna hlutafjelög, mundi því oft eigi fást nægilegt fjármagn til stórfyrirtækja. Hlutafjelög geta því verið til mikils gagns, beinlínis til mestu þjóðþrifa. Því ber ekki að neita, að heimild sú, sem venjan og löggjöfin hefir helgað, til þess að stofna hlutafjelög og starfa með þeim, hefir oft verið notuð í öðru skyni en löglegt er. Það er því mjög mikilsvert, að svo sje um búið, að sem minst hætta sje á, að fjárglæfrar geti verið framdir í sambandi við þau. Það er einkum hlutverk hlutafjelagalöggjafar að vernda almenning að þessu leyti. En jafnframt ber að taka hitt til greina, að gera mönnum ekki óþarfa óþægindi eða leggja of miklar hindranir í veg fyrir stofnun hlutafjelaga og starfsemi. Hjer á landi hafa verið stofnuð tiltölulega mörg hlutafjelög á síðustu árum, og þeim fjölgar óðum. En löggjöf landsins er mjög fátæk af ákvæðum um hlutafjelög. Þau eru stofnuð og þau starfa að mestu eftir reglum, sem leiða má af almennum grundvallarreglum löggjafarinnar. Þörfin fyrir samfeld lög þess efnis er því auðsæ, enda fyrir löngu viðurkend. Árið 1914 var samþ. hjer í neðri deild hins háa Alþingis tillaga til þingsályktunar um að skora á landsstjórnina að undirbúa og leggja fyrir næsta Alþingi frumvarp til laga um hlutafjelög, og frá þeim tíma hefir þó alt viðskiftalíf vort orðið stærra og margbrotnara og hlutafjelögum stöðugt fjölgað. Það er því að óskum hins háa Alþingis, að hæstv. stjórn hefir hrundið þessu máli af stað, með því að hún hefir nú lagt fyrir þingið frv. það, sem hjer liggur fyrir til 2. umræðu í háttv. þingdeild. Frumvarpið hefir gengið í gegn um háttv.Ed. og hafa verið gerðar þar við það nokkrar breytingar; flestar smávægilegar nema ein, um atkvæðisrjett hluthafa. - Allshn. hefir haft frv., eins og það nú er, með áorðnum breytingum, til athugunar á mörgum fundum sínum, og þó hún viðurkenni það ofverk fyrir þingnefnd, með öðrum önnum, að rannsaka ítarlega jafnmikið mál eins og hjer er um að ræða, og að við því megi búast, að með reynslunni geti það komið í ljós, ef frv. verður að lögum, að einhver ákvæði vanti í það eða einhverjum ákvæðum sje ofaukið, þá hefir nefndin ekki sjeð ástæðu til að gera við það breytingar, sem til bóta gætu leitt, og leggur hún því til, að frv. verði samþ. óbreytt. Samanber þskj. 339. Eftir að nefndin hafði afgreitt frv. þannig til háttv. þingdeildar, hafa komið fram brtt. við það frá háttv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.). Samanber þskj. 358. Nefndin hefir tekið þessar brtt. til athugunar með samanburði við frv. og ekki getað fallist á þær, nema 4. breytingu við 29. gr. frv., og þó með þeim takmörkunum, sem sjá má á þskj. 389. Jeg skal svo leyfa mjer að fara stuttlega yfir brtt. á þskj. 358. Þá er það fyrst breyting við 10. gr. frv., a-liður. Nefndin telur ákvæði frumvarpsins betra og að það veiti fjelaginu meiri tryggingu, að fjórði hluti hlutafjárins sje lagður fram við byrjun starfrækslunnar en aðeins einn tíundi hluti. B-liðinn álítur nefndin mjög lítils um vert atriði og síst neina verulega bót, svo að vert sje að hrekja frv. milli deilda fyrir þá breytingu. Um b-lið 10. gr. vil jeg aðeins segja það, að nefndin getur ekki gert þann mun á því, hvort fjelag sje tilkynt til skrásetningar áður en það tekur til starfa, eða að það sje tilkynt ekki síðar en mánuði eftir að það er löglega stofnað, sem að sjálfsögðu er þá um eða áður en það tekur til starfa. Um tvær næstu brtt.háttv.þm. (Ó. P.) þarf jeg ekki að fjölyrða; nefndin getur ekki heldur fallist á þær.

Jón Þorláksson Háttv. þm. V.-Ísf. (Ó. P.), sem liggur sjúkur, á hjer brtt. á þskj. 358, og hefir beðið mig að gera grein fyrir þeim í forföllum sínum. Mjer er því ljúfara að verða við þessu, sem jeg að öllu leyti er honum sammála og tel allar þessar brtt. til bóta, þótt jeg leggi enga sjerstaka áherslu á 1. lið b. Því að það ákvæði er til annarsstaðar í frv. Jeg get þá byrjað á því að þakka háttv.frsm. (E. Þ.) fyrir þá kurteisi, er hann hefir sýnt flm.brtt. með því að andmæla þeim, áður en búið væri að gera grein fyrir þeim. Þar næst vil jeg þó geta þess, að þetta frv. um hlutafjelög er talsvert umsvifamikið fyrir þá, er stofna vilja hlutafjelög. Og það, sem aðallega má að þessu frv. finna, er það, að frv. er sniðið svo mjög eftir útlendu fyrirkomulagi. Í raun og veru hefði átt betur við að setja hjer lög með færri ákvæðum, sniðnum eftir þeim góðu venjum, er myndast hafa hjer við stofnun hlutafjelaga. Og brtt. á þskj. 358 miða allar að því að færa frv. nær því, sem hjer hefir reynst góð venja í þessum efnum. 1. brtt. við 10. gr. er um það, að hlutafjelag megi taka til starfa þegar stofnfjár er greiddur. Hún er miðuð við það, að til er ein tegund fjelaga, sem venjulega byrjar að starfa án þess að meira en 1/10 hlutafjár hafi verið innborgaður. Það eru tryggingarfjelög. Og í þessu tilfelli get jeg ekki litið svo á, að tryggilegra sje að hafa ákvæði frv., sem er 1/4, því hætt er við því, að það ákvæði verði til þess, að þessi fjelög verði stofnuð með lægri hlutafjárupphæð en ella, að menn hafi nafnverð hlutanna lægra. Gerum ráð fyrir, að nauðsynlegt þætti að innborga 100 þús. kr., þá má hlutafjeð samkvæmt lögunum ekki vera meira en 400 þús. kr., en samkvæmt brtt. 1 miljón. Hins vegar er svo um öll fjelög, að skylda er að tilkynna hve mikið sje innborgað, svo að engum á að geta vilst á því, þótt ekki sje alt innborgað, en styrkur fjelagsins er einmitt metinn eftir því innborgaða hlutafje. Þessi brtt. er því til bóta. Um 1. brtt. b. ætla jeg ekki að fjölyrða, þar sem jeg álít efni hennar til annarsstaðar í frv. Þá kemur 2. brtt. við 23. gr., um að fella burtu 5. tölulið, um að skylda sje að halda skrá yfir það, hver fari með atkvæðin á fjelagsfundum. Þetta er í nánu sambandi við það, að lagt er til, að ákvæðið um, að enginn megi fara með meira en fimta hluta atkv. í fjelaginu, falli burtu. Jeg læt því bíða að tala um þessa brtt. þangað til jeg kem að hinu. 3. brtt. við 24. gr. fer fram á það að koma frv. í betra samræmi við þá venju, sem innleiðst hefir hjer í þessu efni. Háttv. Ed. hafði bætt þessu ákvæði aftan við greinina: ,,Þó má stjórnin, ef sjerstakar ástæður eru fyrir hendi, bjóða út hlutafjárauka, að áskildu samþykki hluthafafundar“. Þetta ákvæði er mjög óskýrt og gagnstætt allri venju hjer. Það virðist verða að skilja það svo, að ef hluthafafundur eftir á samþykkir ekki hlutafjáraukningu, þá eigi að endurgreiða mönnum það, er þeir hafa borgað inn, eða að menn aðeins skrifi sig fyrir hlutum, og borgi svo eftir að samþykki hluthafafundar til hlutafjáraukningar hefir komið til. Það má heita föst venja hjer, að fjelagslög ákveði hve mikið hlutafje skuli vera í minsta lagi, og svo er stjórninni gefin heimild til að auka hlutafjeð að vissu marki, en til aukningar þar fram yfir þarf þó samþykki aðalfundar. En eins og 24. gr. er nú, þá orkar það tvímælis, hvort þessi heimild er fyrir hendi. Brtt. fer hins vegar fram á að gera þetta ótvírætt, og mjer virðist óskiljanlegt, hvernig háttv. nefnd hefir getað haft á móti því, að stjórninni sje í fjelagslögum veitt heimild til að gera það, sem hluthafafundur með einföldum meiri hluta atkvæða getur heimilað henni. Það er síður en svo, að brtt. gefi stjórninni meira vald, heldur er það þvert á móti þannig, að sá málsliður greinarinnar, sem á að falla burtu, gefur henni meira vald en það, sem í staðinn á að koma. En það virtist háttv. framsögumaður helst hafa á móti þessari brtt., að hún yki vald fjelagsstjórnar. Þá er 4. brtt. við 29. gr. Hún er fram komin vegna þess, að reynslan hefir sýnt, að nauðsynlegt er að hafa ákvæði um það, að hlutafjelögin geti sjálf ógilt þau brjef, er glatast hafa. Það er svo mikið umstang og kostnaður við það að fá ógildingardóm á hlutabrjefi, sjerstaklega fyrir menn, sem búsettir eru langt frá þeim dómara, sem á að taka málið fyrir, að það svarar alls ekki kostnaði að láta slíkan dóm fram fara, nema um stóra hlutarupphæð sje að ræða, og því er nauðsynlegt að hafa í lögum fjelagsins heimild fyrir fjelagsstjórnina til að annast slíka ógildingu sjálf. Mjer er kunnugt um það, að í einu fjelagi hjer, Eimskipafjelaginu, hafa hlotist vandræði af því, að svona ákvæði var ekki til í fjelagslögunum. Jeg sje heldur ekki, að varhugavert sje að láta þetta ná til allra hlutabrjefa. Ef hlutabrjef hljóðar upp á nafn, þá getur alls engin rekistefna orðið. Ef brjefið finst seinna, þá eru aðeins til tvö brjef með sama númeri, en þá koma einnig fram 2 arðmiðar með sama númeri, og þegar þeirra verður vart, er hægt að fá þetta lagfært. Sje brjefið handhafahlutabrjef, þá geta að vísu viðskiftin tekið til fleiri manna, en gefi fjelagsstjórnin út nýtt brjef, en hitt er ekki glatað, þá ber fjelagið ábyrgð þeirra gerða. Fjelagsstjórnin getur búist við, að ef hún getur ekki náð aftur hlutabrjefi, er hún hefir gefið ranglega út, þá verði hún að bera fjárhagslegar afleiðingar af því, og það mun reynast nægileg viðvörun fyrir hana til að nota þessa heimild með allri varkárni. Þá kem jeg að 5. brtt., sem bæði háttv.frsm. (E. Þ.) og mjer finst mest um, að fella burtu ákvæðið um, að enginn hluthafi megi eiga eða fara með meira en fimta hluta saman lagðra atkvæða í fjelaginu. Það er sagt, að fordæmi hafi fundist fyrir þessu ákvæði í sænskum lögum um hlutafjelög, en það er í ósamræmi við okkar venjur, svo og venjur þeirra landa, er vjer höfum mest viðskifti við, sem sje Danmörk og Noreg. Þar er slíkt ákvæði ekki til. Og það er föst venja um þau brjef, er ganga kaupum og sölum á kauphöllum, að jafn rjettur til áhrifa í fjelaginu fylgi öllum brjefunum. Þessi takmörkun atkvæðisrjettar gæti komið til mála, ef hún væri í samræmi við tilgang þessarar lagasetningar, en hann er í fyrsta lagi sá, að stuðla að ímyndun þessa fjelagsskapar, og í öðru lagi sá, að tryggja hagsmuni þeirra utanfjelagsmanna, er þurfa að skifta við þessi fjelög, svo að þetta fjelagsfyrirkomulag verði ekki notað til þess að draga aðra menn á tálar í viðskiftum. Hlutafjelagafyrirkomulagið hefir náð útbreiðslu vegna þess, að á þann hátt er unt að koma á fót ýmsum fyrirtækjum, sem enginn einstaklingur vill eða treystist að koma á fót. Hins vegar hefir þetta hlutafjelagafyrirkomulag ekki náð sínum viðgangi fyrir það, að hentara hefir þótt, að margir ráði fyrir einu fyrirtæki en fáir. En þetta ákvæði getur naumast rjettlæst af neinu öðru, nema ef svo er litið á, að ver fari ef fáir ráða heldur en ef margir ráða. Nú er það hinsvegar svo, að ákvæðið getur ekki fyrirbygt það, að ráð öll lendi í höndum eins manns eða fárra manna. Eimskipafjelagið hefir t. d. 12500 kr. hámark á þeirri fjárhæð, sem einstakur maður getur greitt atkvæði fyrir á fundum, en jeg veit af eigin reynslu, sem ritari fjelagsins, að þetta ákvæði er að öllu leyti þýðingarlaust í því efni að takmarka atkvæðafjölda einstakra manna. Það er altaf hægt að fá 1–2 eða 3 kunningja sína með, ef einhver ræður yfir meiru en sem svarar leyfilegri atkvæðatölu. Þetta hefir verið gert hjer, og það hefir verið ómögulegt að hindra það. Eins mundi verða um þetta ákvæði. Þetta ákvæði kemur líka ankanalega við annað ákvæði í lögunum, um að ekki megi vera færri en 5 hluthafar. Ef hluthafar eru ekki nema 5, þá verða þeir að eiga allir jafnmikið í fjelaginu. Það er tilgangslaust að ætla sjer að binda hendur manna svo. Eina afleiðingin verður sú, að merin verða tregari til að kaupa hluti, og löghlýðnir menn verða ófáanlegir til að kaupa hluti fyrir fjárupphæð, sem er hærri en takmark það, sem atkvæðafjöldinn er bundinn við. Þá bakar þetta ákvæði erfiðleika í hlutafjelögum, sem hafa marga hluthafa, og þar kem jeg að 2. brtt., sem sje, að 5. tölul. 23. gr. falli burt. Það er afskaplega mikil bókfærsla, sem fylgir því, að þurfa að halda skrá yfir það, hvaða hluthafar gefi sig fram og hverjir fara með umboð til þess að greiða atkv. á fundum fjölmennra hlutafjelaga. Nægir þar að benda á Eimskipafjelagið. Þar þótti ástæða til að tryggja það, að hlutir kæmust ekki mjög á hendur einstakra manna og ekki í hendur útlendinga, og þess vegna voru þvílík ákvæði sett þar í fjelagslögin. En það er alt annað að hafa þá aðferð í einstökum tilfellum en að skylda öll hlutafjelög til slíks með landslögum. Þessu verður að breyta, ef tillagan um að fella burtu takmörkun atkvæðarjettarins verður samþykt. En ef ákvæði frv. þar um standa óbreytt, þá verður að halda slíka skrá, svo að enginn fái atkvæðaseðla fyrir meira en 1/5 hlutafjárins. Um seinustu brtt. skal jeg vera stuttorður. Hún er sjálfsögð, þótt háttv.frsm. (E. Þ). sæi sjer ekki fært að líta hana þeim augum. Það er engin ástæða til þess að meina fjelagi að leggja í sjóð á góðum árum, til þess að geta greitt hluthöfum arð í vondum árum. Slíka viðleitni á miklu fremur að styðja með löggjöfinni. Ef ákvæðum löggjafarinnar er þannig háttað, að þau hvetja fjelögin til að borga sem mest út á góðu árunum, en leggja sem minst í sjóði, þá kæmi þetta ekki einungis niður á hlutafjelaginu sem slíku, heldur kæmi það líka hart niður á hluthöfunum. Er full ástæða fyrir löggjöfina að hlynna að því, að sjóðirnir verði innleiddir sem víðast. Eigi sje jeg neina ástæðu til þess að setja takmarkanir um, hvaða arð hlutafjelagið megi greiða þessi ár, fremur en yfirleitt, og síst er ástæða til að einskorða það við bankavexti. Arðurinn, sem útborgaður er, verður ýmist hærri eða lægri, eftir því, hvernig hag fjelagsins er varið hverju sinni.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg þarf ekki að hafa langa framsögu, því að háttv. deild er kunnugt um, hvernig málinu er varið. Óska jeg, að frv. fari til allsherjarnefndar. Hygg jeg það best komið þar, því að hjer er ekki um fjármál að ræða. Vildi jeg einnig mælast til, að verulegar ræður um málið yrðu ekki fyr en við 2. umr.

Gunnar Sigurðsson Það blandast víst engum hugur um það, að hjer er um mjög mikið nauðsynjamál að ræða, þar sem síldaratvinnuvegurinn er. En jeg skal taka það fram, að mjer þykir þetta mál, bæði af hálfu sjútvn. og stjórnar Síldveiðifjelagsins, illa undirbúið, þótt sjútvn. hafi gert tilraunir til þess að breyta því til batnaðar. Jeg rjeðst því í það á síðustu stundu að gera nokkrar brtt. við frv. Aðalatriðið, sem fyrir mjer vakti að koma með þessar brtt., var að útiloka það, að algerlega væri tekið fram fyrir hendurnar á útlendingum um að koma hjer síld á land, þótt hv.flm. (M. K.) teldi það nauðsynlegt. En mjer er það nú með öllu óskiljanlegt, að úr því að ekki sje hægt að meina mönnum að veiða síld utan landhelgi, að þá ætti að fara að meina mönnum að fara með síldina á land til verkunar. Það gæti líka komið okkur illa, að ganga svo hart að útlendingum þessum, þar sem vjer erum svo mjög upp á þá komnir, Svía með síldarmarkaðinn og Norðmenn með kjötmarkaðinn. Þeir gætu hæglega gert okkur þá skráveifu, sem okkur kæmi mjög illa. Hins vegar gætu þeir ekkert sagt við því, þótt þeir væru settir á sama bekk og okkar síldveiðifjelög. Það á að takmarka veiðina, og það er líka hægt, að því er útlendingana snertir. Samkvæmt 1. gr. þarf sjerstakt leyfi hjá ríkisstjórninni til þess að verka síld hjer í landi. Það er nú að vísu erfitt að skera úr því, hverjir skuli fá slíkt leyfi og hverjir ekki, en jeg sje þó ekki, að annað ráð sje fyrir hendi. Og í höndum sanngjarnrar og röggsamrar stjórnar ætti leyfisgjöfum að geta verið svo hagað, að ekki væri gengið á hlut neinna landanna. Það mundi þegar mjög draga úr komu þessara þjóða, er þeir eru neyddir til að selja í samlögum við landsmenn og með sama verði og þeir. Eftir frv. stjórnar Síldveiðifjelagsins er hægt að banna útlendingum að verka síld hjer, en ekki hægt að koma í veg fyrir það, að Íslendingar yrðu leppar fyrir þá, og það mundi áreiðanlega verða í stórum stíl. Í mínum brtt. er nú gengið út frá því, að fjelagsstjórnin skuli skipuð 5 mönnum, og skal ríkisstjórnin skipa formann, en fjelagið kjósa hina 4. Þetta gerði jeg til samkomulags, því að annars væri æskilegast, að stjórnin hefði sem allra mest vald. En eins og frv. er nú, er ekki að sjá, að stjórninni sje ætlað að gera annað en að veita þessi leyfi. Að vísu á hún að samþykkja þá væntanlegu reglugerð, en það er of lítið. Satt að segja hefði jeg helst kosið, að salan væri algerlega í höndum stjórnarinnar eins og nú standa sakir. Þessi lög eru „skematisk“, beinagrind, sem á að fylla út með væntanlegri reglugerð. Jeg hefði kosið þau ítarlegri frá byrjun. Þau munu reynast mjög gölluð þegar til framkvæmda kemur, og þess vegna er ein brtt. mín sú, að þau skuli endurskoða á næsta reglulegu Alþingi. Jeg álít að um þetta mál þurfi merkilegan lagabálk; jeg fylli ekki flokk þeirra manna, sem hefir ótrú á þessum atvinnuvegi, heldur álít jeg, að síldveiðarnar muni í framtíðinni reynast þjóðinni arðsöm atvinnugrein, ef vel er á haldið. Þá hefi jeg gert brtt. við 9. gr.; að í stað 50 smálesta komi 10 smálestir. Mjer skilst, að það hafi vakað fyrir frv. höfundinum, að þeir, sem hafa stærst skip, skuli og hafa mest yfirráð. En nú er það að verða uppi á teningnum, að 30–50 smálesta skip sjeu heppilegust til síldveiða og muni í framtíðinni útrýma stærri skipunum við þann atvinnuveg, og sýnist því ástæðulaust að útiloka slíka menn frá atkvæði. Þetta finst mjer óviðeigandi og hin mesta óbilgirni í garð þessara manna. Þykist jeg vita, að það hafi ekki verið tilgangur háttv. sjútvn., en það getur orðið svo í framkvæmdinni. Jeg vil taka það fram þegar, að jeg er reiðubúinn að taka aftur brtt. mínar þangað til við 3. umr. og reyna að koma mjer saman við þá hv.þm., sem þá munu hafa í hyggju að koma fram með brtt. Jeg býst og við því, eftir lauslegu tali við hv.frsm. (M. K.), að um samkomulag geti verið að ræða um ýms atriði, nema um það að leyfa útlendingum að verka hjer síld. Jeg vil gjarnan láta takmarka veiði útlendinga hjer við land, en sú takmörkun mun koma nokkurnveginn af sjálfu sjer, þó að ekki sje beinlínis ákvæði í frv., sem banni þeim veiðina. Þá hefir mjer láðst að fella burtu sektarákvæðið úr 10. gr., sem þó átti að falla í burtu um leið og feld var niður 4. gr. Mun jeg gera það við 3. umr.

Magnús Jónsson Jeg hafði hugsað mjer að svara því nokkrum orðum, sem háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) sagði um þetta mál við 1. umr. Mun þess þó varla vera þörf, því háttv.frsm. (M. K.) mundi hafa svarað honum á líkan hátt og jeg mun nú gera. Þessi háttv.þm. (St. St.) lagði afarmikið upp úr þessari áskorun frá þeim Siglfirðingunum, og einnig þeim voða, sem hægt væri að stefna að okkur frá Norðmönnum og Svíum. Jeg held nú, satt að segja, að þessar hótanir sjeu ekki mjög háskalegar. Háttv. þm. (St. St.) sagði, að Norðmenn mundu salta síldina utan landhelgi, ef frv. þetta yrði að lögum, og þannig fylla síldarmarkaðinn. Mjer er óhætt að segja, að þetta er bara grýla. Það hefir þegar verið reynt að salta síldina á skipunum, og sú reynsla hefir ekki bent í þá átt, að þetta verði gert í framtíðinni. Þarf og ekki annað en þekkja ofurlítið til síldarsöltunar, til þess að sjá, að þessi aðferð er ómöguleg. Það er þá fyrst, að skipin rúma svo lítið - 400–500 tunnur - að það hlyti að verða nokkuð dýrt að gera út með slíku fyrirkomulagi. Í öðru lagi er það, að aðstaðan er mjög ill til þessa úti á rúmsjó og í plássleysinu um borð, og því ekki hægt að verka síldina þar, svo í lagi sje. Hefir og reynslan verið sú, að síld, sem þannig hefir verið verkuð, hefir reynst mjög illa. Í þriðja lagi má benda á það, að ef nokkuð er leggjandi upp úr mati á íslenskri síld, þá ætti ekki að vera hægt að koma með ómetna síld á markaðinn sem príma íslenska síld. Ef sú ómetna síld getur þar kept við þá, sem metin er, ja, þá sje jeg ekki til hvers síldarmatið er, og væri þá rjettast að leggja það niður. Annars skal jeg ekki fjölyrða meira um þetta atriði. Jeg býst við, að allir sjái, að þetta er algerlega marklaus ógnun. Nokkuð meira kann hin ógnunin að hafa til síns máls, að samþykt þessa frv. geti kostað okkur viðskiftastríð við Noreg og Svíþjóð. En mikið spursmál er, hvort ekki væri út í það leggjandi, ef það væri eina ráðið til þess að vernda þennan atvinnuveg, sem getur gefið af sjer miljónir króna, ef rjett er á haldið. Ekki eru það heldur mjög margvísleg viðskifti, sem við höfum við þessar þjóðir, og þyrfti það því alls ekki að setja okkur stólinn fyrir dyrnar, þó eitthvað dragi úr þeim viðskiftum. Helsta varan, sem við seljum Norðmönnum, er saltkjötið. Getur vel verið, að sá markaður legðist niður, ef Norðmenn settu toll á kjötið. En jeg held, að saltkjötsverkun vor verði aldrei til frambúðar, og mundi því slíkur tollur herða á okkur til þess að finna betri og hagkvæmari verkunaraðferðir. Aðrar íslenskar afurðir eru ekki til muna fluttar til Noregs, nema þá lýsi, sem Norðmenn kaupa af okkur í gróðaskyni, og færu varla að hætta því, sjer í óhag. Frá Noregi hefir verið flutt hingað til landsins talsvert af niðursuðuvörum, en nú hefir stjórnin bannað að flytja inn slíkar vörur, að minsta kosti í bráð. Timbur getum við og fengið annarsstaðar frá, og erum ekki bundnir Norðmönnum um þá verslun. Jeg hefi nú sýnt fram á það, að viðskiftum okkar við þessar þjóðir er ekki þannig farið, að þær geti sett okkur á nokkum hátt stólinn fyrir dyrnar. En þó álit jeg rjett, að stofna ekki til viðskiftastríðs. nema það sje óhjákvæmilegt og eina ráðið til þess að koma síldarútveginum í sæmilegt horf. Þá lagði háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) afarmikið upp úr andmælum Siglfirðinga gegn þessu frv. Sagði hann, að það væri bæði, að þeir hefðu best vit á málinu, enda væri þeim og annast um síldarútveginn af öllum landsmönnum. Því skal hjer alls ekki neitað, að þeir hafi vit á þessu máli. En jeg hygg, að þaðan sje síst að vænta góðra tillagna um þetta mál. Er það fyrir þá sök, að þeir munu meta það mest að fá útlendinga þangað sem flesta, til þess að stunda síldveiðarnar, en hirða minna um heill atvinnuvegarins í heild. Útlendir menn eiga mesta þá síld, sem þar veiðist, og því ekki mikið í húfi fyrir Siglfirðinga, þótt síldin seljist illa. Jeg viðurkenni það, að þetta eina bæjarfjelag verður fyrir talsverðum hnekki af ákvæði frv. um búsetuna, og væri það að vísu gott, ef hjá því væri hægt að komast. Jeg óttast, að þótt þetta frv. verði að lögum, þá muni það samt ekki koma að tilætluðum notum, vegna þess, að mjer finst Síldveiðifjelagið hafa á sjer of mikinn prívatfjelagsblæ, og því ekki slík festa í fjelaginu, sem nauðsynlegt er. Jeg gæti trúað því, að það yrði oft freisting fyrir ýmsa að fara fram hjá ákvæðum laganna og pukra utan hjá fjelagsskapnum, þegar menn sjá sjer hag í því. Og jeg fyrir mitt leyti er sannfærður um, að þó ekki sje hægt að neita því, að allmikil trygging sje í því fólgin að bægja útlendingum frá, þá muni þó betur borga sig að leyfa þeim að stunda hjer nokkra veiði, en búa heldur sem allra best um síldarsöluna. Jeg viðurkenni, að það væri mjög æskilegt að sneiða hjá viðskiftastríði, og jeg held, að vel mætti breyta frv. þannig, að til óvináttu þyrfti ekki að draga milli ríkjanna. En það er með því að leggja minni áherslu á það atriðið, sem jeg líka er hræddur um, að verði erfitt í framkvæmd, sem sje að takmarka veiðina, en bæta það aftur upp með því að tryggja söluna sem allra best. En það hygg jeg, að best yrði gert með því, að landsstjórnin hefði hana á hendi. Í frv. er gert ráð fyrir því, að fjelagið sjálft hafi hana á hendi, en jeg þykist sjá það strax í hendi mjer, að þar vanti það vald og bolmagn, sem þarf til þess að koma í veg fyrir, að einstakir menn, í hagsmunaskyni í svip, geri heildinni of mikinn skaða. Hitt álít jeg miklu tryggara, að ríkisstjórnin annist síldarsöluna. Mætti í því efni fara ýmsar leiðir, annaðhvort þá, að stjórnin skipaði sjerstaka nefnd til þess að sjá um söluna eða að stjórnin selji sjálf. Mundi jeg telja þá leið heppilegri, því mest er undir því komið, að búa vel um sölu síldarinnar. Þá kem jeg að takmörkun 7. gr. á því, hversu mikla síld megi veiða. Jeg tók ekki eftir því í framsögu háttv. flutningsmanns, hvernig ætti að framkvæma þetta ákvæði. Og jeg held satt að segja, að sú framkvæmd verði altaf nokkuð erfið. Ef nú fjelagið t. d. kemst að því, að ekki megi koma á markaðinn nema 120 þús. tunnur, en útgerðarmenn gætu aflað 300 þús. tunnur. Hvernig á þá að draga úr? Er þá annaðhvort að draga jafnt af öllum eða útiloka suma útgerðarmennina algerlega. Það liggur í augum uppi, að engin sanngirni er í því að útiloka suma frá markaðinum. En ef hitt ráðið verður tekið, þá gæti vel svo farið, að útgerðin borgi sig ekki fyrir neinn. Jeg býst því við, að hjer standi við bókstaf laganna, „að fjelagið geti gert þetta“, en framkvæmdin verði engin. Jeg er því í engum vafa um, ef landsstjórnin annaðhvort annast sjálf um söluna eða felur hana færum mönnum, að þá muni verða miklu fastari tök á fjelagsskapnum og meiri trygging fyrir góðri sölu. Hins vegar er það ekki nema sanngjarnt, að Síldveiðifjelagið hefði ráð í Reykjavík, er gætti hagsmuna fjelagsins og væri eins konar ráðunautur stjórnarinnar. Skal jeg svo ekki fjölyrða um þetta frekar. Jeg á hjer ekki neina brtt., en álít rjett, að málinu verði vísað til 3. umr., því það má til að afgreiðast á þessu þingi. Því eins og nú er komið, þá munu bankarnir alls ekki lána fje til síldarútgerðar í sumar, nema einhver trygging sje fyrir hendi um síldarsöluna. Við 3. umr. munu vafalaust koma fram brtt. við frv., í svipaða átt og jeg hefi nú talað. Og þar sem háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) hefir tjáð sig fúsan til að taka sínar brtt. aftur, þá vona jeg, að við hann geti tekist samkomulag. Ennfremur vona jeg, að háttv.þm. Ak. (M. K.), sem hefir manna mestan áhuga á þessu máli. muni líta á það, hvort ekki sje mögulegt samkomulag og giftudrýgra fyrir framgang málsins - samkomulag, sem ekki sje undanhald, heldur öruggari lausn þessa mikla vandamáls.

Stefán Stefánsson Jeg hjó eftir því í upphafi, að háttv.frsm. málsins (M. K.) mundi vera það kærara, að sem flestir tækju til máls áður en hann talaði. Skal jeg verða við þeirri ósk hans fyrir mitt leyti. Háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) vildi ekki leggja mikið upp úr vilja Siglfirðinga í þessu máli. Jeg get ekki verið honum þar samdóma. Þess ber einnig að gæta, að þetta er eina röddin, sem heyrst hefir um frv. utan af landi. Og í þessum eina stað, þar sem frv. hefir verið rætt, hafa 240 atkvæðisbærir menn verið eindregið á móti því. Gæti þetta bent til þess, að líkar yrðu undirtektir undir frv. í fleiri hjeruðum, ef það væri þar rætt. Þessi háttv.þm. (M. J.) sagði, að Siglfirðingum væri sjerstakur hagur í því, að þetta frv. yrði ekki samþykt. Það má vel vera. En þingmaðurinn á eftir að sannfæra mig um það, að landinu í heild væri ekki hagur í því líka, að frv. næði ekki fram að ganga. Þessi sami háttv.þm. (M. J.) sagðist ekki leggja mikið upp úr því, að Norðmenn mundu verka síldina utan landhelgi. Jeg held, að þetta sje sagt æðimikið út í bláinn. Jeg gat þess við 1. umr. málsins, að árið 1919 hefðu útlendingar fiskað 70 þús. tunnur síldar á þennan hátt, og það án þess að nokkrar hömlur væru á það lagðar, að þeir fengju að verka síldina í landi. Jeg býst því við, að þetta frv. verði til þess að hvetja þá til að halda áfram þessari aðferð, en ekki til þess að letja þá. Og ef þetta fer mikið í vöxt, þá er það fyrir okkur bæði fjártap og atvinnutap. Og jeg held, að það sje mikið spursmál, hvort slíkt mundi ekki hafa áhrif á aðstöðu okkar á erlendum markaði. Jeg er ekkert að ögra með þessu, en vil aðeins benda á þetta sem afleiðing af samþykt frv. Þessi háttv.þm. (M. J.) neitaði ekki, að af þessu frv. gæti hlotist viðskiftastríð. En vildi þó leggja út í það. En hitt segi jeg, að við sjeum ekki færir um að heyja viðskiftastríð. Hann gat þess líka, að ekki væri að búast við því, að þetta mál fengi heppileg úrslit, og því ekki vænst, að síldarútvegsmönnum sje það eins mikið áhugamál eins og öðrum, er stunda þennan sama útveg. En jeg legg eins mikið upp úr því, sem aðrir landsmenn en leyfisbeiðendur segja um þetta, og hygg, að þeir, sem fara fram á þetta, hafi eins mikið vit á því og hverjir aðrir. Háttv. frsm. (M. K.) gat stuttlega um þetta við 1. umr. þessa máls. En mjer finst jeg ekki hafa fengið nægilegar upplýsingar að því leyti, hverjar afleiðingarnar af þessu kynnu að verða, hvort þær yrðu til góðs eða ills. Það eru miklar líkur til, að þær verði talsverðar á annanhvorn veginn. Það má því segja, að þetta sje mjög mikilsvarðandi mál og þurfi því vendilega athugun og undirbúning. En þessi undirbúningur virðist mjer of fljótlegur, og því þörf á meiri rannsókn á málinu heldur en þegar hefir verið gerð. Mjer datt í hug að flytja svo hljóðandi rökstudda dagskrá: „Með því að búast má við, að nú sje komið að þingslitum og ekki vinnist tími til að athuga þetta mál svo sem þarf, þá telur deildin rjett að vísa því til stjórnarinnar til frekari rannsóknar til nsta þings, og tekur fyrir nsta mál á dagskrá“. Af þessu sjest, að jeg vil að menn fái öll þau gögn í hendur, er hægt sje á að byggja, til þess að ráða málinu til lykta. Þetta er mikilsvarðandi atvinnuvegur, því hann veitir miklu fjármagni inn í landið og mörgum atvinnu. Hann á því heimtingu á því, að honum verði sýndur sá sómi, að þetta mál sje svo vel undirbúið, sem hægt er, og fyr er ekki rjett að láta þetta frv. ganga undir atkvæði. *)Hjer er slept úr handritinu setningu, sem virðist vera ófullkomin og óskiljanleg eftir sambandinu. Ræðumaður (St. St.) hefir ekki leiðrjett ræðuna.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Jeg mintist á þetta mál nokkrum orðum við 1. umr., og þýðir ekkert að vera að endurtaka það. Háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) hefir einnig tekið af mjer ómakið, ef eitthvað hefði verið, sem ekki var áður nægilega skýrt. Háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) talaði nokkuð um, að þetta mál væri mjög athugunarvert, enda auðsjeð á því, að 5 brtt. hafa komið fram, sem ganga í þá átt að gera málið lítils eða einskis virði. Jeg vil fyrst, áður en jeg tala um brtt., minnast nokkuð á þær almennu athugasemdir, er þessi hv.þm. (Gunn. S.) bar fram. Það var raunar ekki neitt nýtt; það var það sama, sem menn bera við, er þeir vilja hamla framgangi einhvers máls, að segja að það sje illa eða ónægilega undirbúið. Þetta var aðalástæðan, en hann rökstuddi hana ekki. En því er nú svo varið með þetta mál, að það er vel undirbúið af þeim mönnum, sem best gátu undirbúið það og mest afskifti hlutu að hafa af því í framkvæmd. Hann kvað svo að orði, að það mætti ekki verða að lögum. Hann gerði mikið úr þessari fullyrðingu, en með allri virðingu fyrir lagaþekkingu hans og reynslu í málum, þá verð jeg að segja, að hann hafi tekið of djúpt í árinni. Hann mintist á það, að það væri hættulegt að samþykkja lög eins og þessi, sem kæmu í bága við hagsmuni annara þjóða, er við kynnum að vera komnir upp á með viðskifti. Þessu hefir áður verið svarað, og þó ekki í þessu sambandi. En þessi andmæli gegn frv. eru bygð á misskilning. Það er alls ekki ætlast til þess, að þeir útlendingar, sem hafa rjettindi hjer í landi. verði sviftir þeim, heldur verða þeir að sæta sömu kjörum og skilyrðum og landsmenn sjálfir. Það er gert ráð fyrir, að útlendingar geti ekki komið hingað hópum saman og flutt út framleiðsluna og eyðilagt markaðinn fyrir okkur. Ef háttv.þdm. skilja ekki þetta, þá furða jeg mig ekki á því, að þeir andmæla frv. Sami háttv.þm. (Gunn. S.) gerði mikið úr því, að ef frv. kæmist til framkvæmda, þá mætti búast við, að allir útlendingar, er hafa rjettindi hjer, mundu mótmæla þessu. Þá mætti og búast við, að útlendingar gerðu úlfaþyt út af fleiru en þessu, og ekki tel jeg holt, að við sjeum mjög viðkvæmir fyrir öllu þess konar. Jeg ætla ekki að svara þessum hv.þm. (Gunn. S.) fleiru; mótbárur hans gefa ekki frekari ástæðu til andsvara. Þá er 1. brtt. á þskj. 521, við 1. gr. Hún er nákvæmlega eins orðuð og brtt. nefndarinnar á þskj. 478, og því þýðingarlaus. Í 2. brtt. sinni fer þessi sami háttv.þm. (Gunn. S.) fram á, að feldar verði niður 2., 3. og 4. gr. frv. Jeg skal geta þess, að ef þessi brtt. verður samþ., þá gerir það frv. einskis nýtt. Jeg gæti aftur á móti fallist á 3. brtt. hans, að ríkisstjórnin útnefni formann fjelagsstjórnarinnar. Þá virtist háttv.þm. (Gunn. S.) leggja talsverða áherslu á, að ákvæði 9. gr. um stærð skipanna verði breytt þannig, að hún væri ákveðin 10 smálestir, í stað 50. Honum virðist þetta áhugamál, en það stafar aðeins af misskilningi þessa háttv.þm. (Gunn. S.) Hann sagði, að það væri hart að útiloka frá fjelagsskapnum þessa menn. En það er langt frá því, að það yrði gert; ef þeir sækja um inntöku, þá fá þeir hana eins og aðrir. En þetta er gert af því, að þeir þurfa þá ekki að sækja um inntöku fyr en eftir á, og því sje jeg ekki, að nein ástæða sje til að samþ. þessa brtt. Um 5. brtt. er það að segja, að hún er alveg ónauðsynleg. Ef lögunum er eitthvað ábótavant, þá verður þeim breytt strax og gallar þeirra koma í ljós. Um brtt. á þskj. 478 þarf jeg ekki að tala, hún er aðeins til að færa 1. gr. til betra máls og ákveða nánar um innihald hennar. Þá kvartaði háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) undan því, að honum hefði virst vera tekið ómjúkt á andmælum hans við 1. umr. En jeg man ekki eftir, að þeim hafi verið svarað á annan hátt en við átti, þó að þá kæmi dálítill skoðanamunur fram. Jeg bjóst ekki við, að honum mundi koma það svo mjög á óvart, þótt jeg segði álit mitt nokkurnveginn skýrt og skorinort. Sami háttv.þm. (St. St.) vill líka vísa þessu máli til betri athugunar til stjórnarinnar, og vitnaði þar til undirtekta 220 Siglfirðinga; en jeg veit ekki, hvort það hafa alt verið kjósendur. Það stendur nú alveg sjerstaklega á með þennan kaupstað. Þar hefir veiðiskapur útlendinga aukist svo mjög, en með því hefir líka reynsla fengist fyrir því, að það muni naumast arðvænlegt að stunda þennan atvinnuveg í framtíðinni, ef útlendingum fjölgar þar úr þessu. Jeg nenni svo ekki að svara hinum einstöku atriðum; það yrði altof langt mál. Mig furðar stórkostlega á því, að þegar fyrst var rætt um þetta mál, þá voru flestir sammála um, að nauðsyn væri á því að koma föstu skipulagi á þennan atvinnuveg. En þegar kemur til þess að taka ákveðna stefnu, þá verður þessi úlfaþytur út af því og menn sjá alstaðar ljón á veginum, og mjer liggur við að segja, að verið sje að mála fjandann á vegginn. Jeg held því fram, að hjer sje um stóra hættu að ræða, og nauðsyn beri til að reyna að fyrirbyggja hana, eftir því sem hægt er, svo þessi atvinnuvegur leggist ekki í kaldakol. Jeg vil nú vísa til greinargerðarinnar, sem frv. fylgdi, og ef háttv. þingmenn vildu hafa fyrir að kynna sjer hana, þá mundi það líklega hafa áhrif á skoðanir þeirra. Jeg skal ekki vera langorður um dagskrána, en jeg tel það illa farið, ef hún verður samþykt; en jeg vona, að deildin lofi frv. að ganga til næstu umræðu, svo að deildarmenn, sem hafa áhuga á þessu, fái tækifæri til að reyna að finna ráð, er flestum gæti geðjast að. Að endingu skal jeg geta þess, að jeg álít, að þeir, sem greiða atkvæði með þessari dagskrá, sjeu með því að eyðileggja einn álitlegasta atvinnuveg landsins. Háttv. þingmenn ættu jafnframt að athuga það, að með því verða þeir einnig þess valdandi, að við verðum undirlægjur erlendra yfirgangsseggja.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg verð aðeins að taka undir þau ummæli, að þetta sje athugunarvert mál á margan hátt. Háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) tók það rjettilega fram, hversu athugavert það er. Jeg tel það sjerstaklega athugavert að leggja svona mikið vald og óskoraða ríkisvernd í hendur á einstöku fjelagi. En það mun vera á ferðinni tillaga þess efnis, að ríkið hafi meiri umsjón með fjelaginu, og vil jeg því ekki tefja tímann að þessu sinni, en vildi beina því til sjávarútvegsnefndar að hún, áður en hún tæki afstöðu til málsins. gæfi mjer tækifæri til viðtals um frv., og gæti þá vel verið, að málið kæmist í það horf, að una mætti við það. En að svo stöddu finst mjer rjett, að það gangi í gegnum þessa umr., og treysti jeg því, að sjávarútvegsnefnd tali við mig um málið, áður en það kemur til 3. umr.

Magnús Jónsson Jeg ætlaði aðeins að segja, að jeg hefi sama skilning á þessu eins og háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), að útlendingar eru útilokaðir eftir frv. Ef t. d. menn í Noregi og Svíþjóð sendu hingað skip, og eru ekki búsettir.  (M. K.: Þeir þurfa að vera búsettir)  . Ekki veit jeg til þess, að svo sje nú, enda væri þá óskiljanlegur þessi þytur, sem mjer skilst, að mest sje einmitt út af búsetuákvæðinu. En það er þetta, sem jeg verð að leggja meiri áherslu á, það, að síldarsölunni sje komið í gott horf, og það höfum við í hendi okkar að gera, heldur en að takmarka veiðina. Það er líka miklu erfiðara í framkvæmdinni. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) vitnaði í fiskveiðarnar 1919, en þá var það ekkert annað en andmæli eða demonstration móti tunnutollinum. Sagði hann og, að veiðst hefðu 70 þús. tunnur af síld, sem söltuð hefði verið á skipum utan landhelgi, og að slík veiði mundi mjög fara í vöxt, ef frv. yrði samþ. En mig gildir það einu, hversu margir tugir þúsunda hafa verið fluttir út af slíkri síld, en hitt veit jeg, að það voru færri tugir góð og gild vara. Og á þá háttv.þm. (St. St.) eftir að svara því, hvernig reynslan var, og það get jeg sagt, að reynslan var sú, að það verður aldrei reynt aftur. Eins er með hina mótbáruna, því það er ekki hægt að taka tillit til, hvað einstakir Siglfirðingar segja. Þeir hafa mestan áhuga á því, að sem flestir verki síld þar, en minni á hinu, hvernig síldarsalan gengur, eða hve mikið útvegurinn gefur af sjer; því það eru fáir Siglfirðingar, sem gera út. Með þessari rökstuddu dagskrá sinni vill þessi háttv.þm. (St. St.) gera lítið úr því að bíða eitt ár, og virðist mjer það ekki benda á sjerlegan áhuga á málinu. Jeg fyrir mitt leyti álít það stórháskalegt að bíða, ekki síst þar sem útvegurinn er nú lamaður eftir tvö síðustu ár og getur horfið í hendur útlendingum alveg, ef ekki er að gert. Og þá er óvíst, að hann komist í hendur landsmönnum aftur. Útgerðarmenn eru illa staddir og geta ekki gert út, nema góð trygging sje fyrir sölu síldarinnar. Sú ástæða, að komið sje nærri þingslitum og þing sje dýrt, er nokkuð út í bláinn og miðar að því að kasta krónunni til að spara eyrinn. Þessi atvinnuvegur veltir stórfje, svo einn eða tveir þingsetudagar mundu borga sig. ef þessu máli væri vel borgið. Jeg treysti því fastlega, að deildin láti mál þetta ganga til 3. umr. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hefir óskað eftir viðtali við nefndina, sem bar þetta mál fram, og það boðar ef til vill, að einhver lausn fáist á þessu máli. Æskilegast væri því, ef háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) vildi taka dagskrá sína aftur.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg tek undir það með háttv. síðasta ræðumanni, að dagskráin verði tekin aftur. Jeg hygg, að ekki sje ástæða til að vísa málinu frá þessu þingi, þó það kæmi seint frá stjórn síldarsamlagsins. Þetta er mikilsvert og athugavert mál, og hefði ekki veitt af að fá betri undirbúning en það hefir fengið. Mjer er vel kunnugt um, hvernig frv. er til orðið, og er undarlegt, að sjávarútvegsnefnd skyldi ekki vera beðin fyrir það fyr. Jeg vildi andmæla því, að frv. yrði felt með rökstuddri dagskrá, en vil þó ekki segja, hvort það sje heppilegt, að frv. verði samþ. á þessu þingi. Frv. tæplega nægilega undirbúið til þess. Jeg játa, að 3. brtt. frá 1. þm. Rang. (Gunn. S.) bætir úr: hygg, að heppilegt sje, að stjórnin hafi þar meira hönd í bagga með en frv. gerir ráð fyrir. Það er reyndar ýmislegt fleira að athuga, en jeg held jeg láti nú við þetta sitja. Og vildi jeg svo óska, að málið mætti koma til 3. umr.

Stefán Stefánsson Það var ekki meiningin fyrir mjer að vinna málinu ógagn með ofurkappi. Með tilliti til þess, sem hæstv.forsrh. (J. M. ) sagði, og jeg býst við, að hæstv. atvrh. (P. J.) líti líkum augum á málið, tek jeg dagskrána aftur. Jeg kem með hana aftur við 3. umr., ef mjer líka ekki breytingarnar.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Mig furðar á þessum sífeldu endurtekningum um, hve málið sje illa undirbúið. Jeg verð að mótmæla að svo sje, en það er auðvitað hægur vandi að segja þetta, án þess að færa nokkur rök fyrir því. Hvað því viðvíkur, að hæstv. forsætisráðherra þótti varhugavert að gefa fjelaginu svo mikið vald, þá er því til að svara, að valdið er ekki mest hjá fjelaginu eða framkvæmdastjóra þess, heldur hjá hæstv. stjórn. Því enginn má stunda þennan atvinnuveg án leyfis stjórnarinnar, enda öðlast lög fjelagsins og reglur eigi gildi, nema með samþykki hennar. Til þess að útrýma þeim ótta, sem hefir gripið menn, hefir mjer dottið í hug að koma með breytingu, þess efnis, að setja í frv. ákvæði á þá leið, að stjórninni sje heimilt að fresta framkvæmdum laganna, að einhverju eða öllu leyti. ef nauðsynlegt þykir. Ef frv. er samþykt með þessu ákvæði, gæti það þá orðið til gagns, þótt framkvæmdum væri frestað í bráð, sem jeg alls ekki geri ráð fyrir að þyrfti. Við verðum að leggja kapp á, að geta rekið atvinnuvegi okkar, án íhlutunar óviðkomandi manna. Ef það er rjett, sem haldið er fram, að útlendingar leggi kapp á að njóta hagnaðar af þessum atvinnuvegi fyrir þegna sína, þá er ekki nema maklegt, að einhver hlunnindi komi á móti. Jeg vildi aðeins benda á, hvort þetta ákvæði gæti ekki komið til mála. Hæstv. forsætisráðherra hefir óskað viðtals við nefndina. Tek jeg því þakksamlega og vænti að málið gangi til 3. umr.

Gunnar Sigurðsson Jeg verð að láta í ljós ánægju yfir því, að háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) skyldi taka dagskrá sína aftur, og vona jafnframt, að hún komi ekki aftur við 3. umr. Jeg sje mig knúðan til að svara háttv.þm. Ak. (M. K.). Hann talaði illkvitnislega í minn garð og kvað brtt. mínar stafa af misskilningi. Jeg verð að álíta, að sá misskilningur sje hjá háttv.þm. (M. K.), með því hann segir þær enga breytingu á því, sem er. Þó segir hann, að brtt. mínar geri málið lítils virði. Þetta get jeg ekki skilið. Jeg álít brtt. mjög víðtækar og frv. ekki geta orðið að lögum eins og það er. Jeg legg áherslu á, að síldin komist á eina hönd, og tel það einnig þýðingarmikið atriði að takmarka framleiðsluna. Hitt aftur á móti hefir engin veruleg áhrif, hvorki um söluna nje framleiðsluna, þótt útlendingar slæðist með, ef sömu lög gilda um þá. Og svo jeg minnist á landbúnaðinn í þessu sambandi, þá hygg jeg, að til mála geti komið, að Norðmenn taki það svo óstint upp, ef frumvarpið yrði samþ. í þeirri mynd, sem það er nú, að þeir leggi innflutningstoll á saltkjöt. Og væri það ver farið. Hvað snertir brtt. við 9. gr., þá skildi jeg ekki tilgang háttv.þm. Ak. (M. K.), að útíloka þessa menn. Það lá beinna við að gefa þeim undanþágu. Það kom talsvert annað hljóð í strokkinn hjá háttv.þm. Ak. (M. K.), þegar hann heyrði hvernig hæstv.forsrh. (J. M.) tók í málið, eins og vænta mátti. Háttv. þm. (M. K.) skifti heldur snarlega um stefnu. Annars fyndist mjer eftirleiðis vel við eiga, að hv.þm. Ak. (M. K.) sparaði sjer að láta skoðun sína í ljós um mál, fyr en hann vissi um vilja hæstv.forsrh. (J. M.); en á því er raunar sá galli, að það kemur einatt fyrir, að ilt er að vita fyrirfram um hans skoðun. Annars tek jeg ekki undir það að fela stjórninni allar framkvæmdir í máli þessu, svo mikið hefi jeg sjeð af framkvæmdasemi hennar. Það væri til að svæfa málið algerlega.

Magnús Kristjánsson Það er að vísu leitt að tefja tímann, en jeg verð þó að segja örfá orð. Mjer finst skilningur háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) ekki hafa glæðst, þótt honum hafi verið bent á hið rjetta í þessu máli. Hann heldur fram sömu kórvillunni, svo maður gæti hugsað, að háttv.þm. (Gunn. S.) hefði ekki lesið frv. Þótt jeg beri fulla virðingu fyrir lögspeki háttv.þm. (Gunn. S.), þá get jeg ekki fallist á, að sá skilningur felist í frv., að útlendingar, sem fullnægja ákvæðum laganna um búsetu hjer á landi, megi ekki verka síld í landi. Jeg þarf svo ekki að fjölyrða frekar um þessi atriði, og skal ekki lengja umræðurnar. En jeg verð að víkja nokkrum orðum að seinustu athugasemdum, eða öllu heldur aðdróttunum, háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) í minn garð, þar sem hann sagði, að jeg hefði snarsnúist í máli þessu eftir skoðun hæstv. forsætisráðherra (J. M.). Talshátturinn segir, að ómerk sjeu ómagaorðin, og þyrfti því ekki að svara þessu frekar, fremur en ýmsu úr þeirri sömu átt. Og jeg held, sannast að segja, að háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) hefði sjálfur orðið þess var oftar en einu sinni, að jeg hefi haldið fast við mitt mál og mínar skoðanir og ekki hvikað frá þeim, hver sem í hlut á. Og það hefði þessi háttv.þm. (Gunn. S.) gott af að leggja sjer sjálfum á hjarta, svo hann yrði ekki framvegis leiksoppur í höndum sjer verri manna.

Gunnar Sigurðsson Jeg ætlaði aðeins að gera smáathugasemd. En þegar jeg heyrði, hvað háttv.þm. Ak. (M. K.) var merglaus, þó hann væri uppblásinn, að vanda, þá get jeg fallið frá því og skal ekki lengja umræður meira. Aðeins skal það tekið fram, að það er misskilningur hjá háttv.þm. (M. K.), að jeg hafi nokkurntíma orðið þess var, að hann hefði sjálfstæða skoðun; slíkt dytti mjer aldrei í hug að bera honum á brýn; en hitt veit jeg aftur á móti, að þingmaðurinn (M. K.) mundi ganga út í opinn dauðann fyrir skoðanir háttv. stjórnar, hve fjarstæðar sem þær væru. Háttv. þm. (M. K.) var að tala um, að jeg væri leiksoppur í höndum mjer verri manna. Jeg veit nú ekki. hver ætti að hafa áhrif á mínar skoðanir í þessu máli eða öðru. En ætti jeg hinsvegar að fara að meta það, hvort þm. (M. K.) væri betri eða verri en þeir, sem hann dansar eftir, þá býst jeg varla við, að það mat mundi falla þm. (M. K ) í vil, og er þó ilt að meta þar á milli.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Niðurstaða nefndarinnar sjest í nál. á þskj. 506. Hún hefir ekki getað fallist á það að veita heimild þessa alment, og sje jeg ekki ástæðu til þess að taka upp aftur ástæður nefndarinnar úr nál. Hins vegar gat hún fallist á það, að sýslumanninum í Skaftafellssýslum yrði veitt slík undanþága, þar sem aðstaða í Skaftafellssýslum er sjerstök, enda er frv. komið fram frá sýslumanninum þar. Og með þessum breytingum leggur nefndin til, að frv. verði samþ.

Þorleifur Jónsson Jeg get fallist á það, eftir atvikum, að hafa frv. í þessari mynd, sem hv. nefnd hefir lagt til. Þörfin á þessu er hvort eð er mest í Skaftafellssýslu, og þar mundi lögun um mest, eða nær eingöngu, verða beitt, svo aðaltilgangi þess er að mestu jafnt náð eftir sem áður. En um ástæðurnar fyrir nauðsyn undanþágunnar í Skaftafellssýslum, þarf jeg ekki að fjölyrða, en get vísað til þess, sem áður hefir verið um það sagt.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Eins og nál. á þskj. 340 ber með sjer, hefir nefndin ekki getað mælt með frv. Breytingin á sveitarstjórnarlögunum, sem hjer er um að ræða, var gerð 1919, - eða kann ske er það ekki rjett að kalla það breytingu, þar sem þessi sama heimild fólst í lögunum óbreyttum áður, samkvæmt skilningi margra góðra lögfræðinga. En til að fyrirbyggja allan misskilning var svo sett inn ákvæði um slægjuafnotin, enda er þess mesta þörf, að öll ákvæði, er snerta sveitarmálefni, sjeu skýr og greinileg. Aðalástæða þess, að þörf var á breytingu, var sú, að það hefir mjög færst í vöxt á síðari árum, að kaupstaðarbúar fái lánaðar slægjur hjá bændum, og selja svo heyið í kaupstöðum, og það er nú sumstaðar svo komið, að heilar jarðir eru nær einvörðungu notaðar á þennan hátt, og öll áhöfn, sem á jörðunum var, er niður fallin. Þá er það líka orðið altítt, að þessir menn taki slægjulönd á leigu hjá bændum, oft kannske til margra ára, og hafa öll umráð og not þess lands, rjett eins og um venjulega ábúð væri að ræða. Þetta hefir reynst mörgum arðvænlegur atvinnuvegur, og er því mjög eftirsóttur, og er fult útlit fyrir, að meginhluti jarða í sumum hreppum, að minsta kosti í námunda við Reykjavík, verði nytjaðar á þennan hátt. Þar sem svo er nú, að hjer er um sjálfstæða, arðberandi atvinnugrein að ræða, hefir það að vonum valdið óánægju, bæði hreppsnefnda og íbúanna alment, að ekki mætti skattleggja þennan atvinnuveg, eins og aðra, þannig að hann sje útsvarsskyldur þar, sem atvinnan er rekin, og þetta er því fremur óeðlilegra, þar sem sveitarstjórnarlögin gera ótvírætt ráð fyrir því, að allur sjálfstæður atvinnurekstur sje útsvarsskyldur þar, sem hann er rekinn. Hins vegar er það ekki rjett, sem haldið hefir verið fram, að hjer væri um nýjar álögur að ræða, og er ástæða til að undirstrika það. Hjer er aðeins um það að ræða, að nokkur hluti útsvarsins sje greiddur á öðrum stað, þannig að utansveitarmaður, sem stundar heyskap í einhverjum hreppi, greiði útsvar af þeim atvinnurekstri þar, en að sjálfsögðu ber að taka það til greina, þegar útsvar er á hann lagt í hans eigin hreppi. Það er beinlínis skylt eftir sveitarstjórnarlögunum. Sje þetta misnotað á einhvern hátt, sem vel getur komið fyrir, þar sem niðurjöfnunin eftir efnum og ástæðum er og verður altaf meira og minna handahófsverk, þá er auðvitað opin leið til þess í þessu tilfelli, sem öðrum, að leita rjettar síns á þann hátt að skjóta máli sínu til sýslunefnda. Frv. þetta ber það með sjer, að skýring á þessu ákvæði, um útsvarsskyldu af slægjuafnotum, hefir valdið einhverri óánægju í Skagafirðinum, en að því er virðist á greinargerð fyrir frv. mun það nokkuð stafa af misskilningi á útsvarsgreiðslum. En vel má það rjett vera, að nauðsyn slíks ákvæðis sje ekki eins brýn þar og hjer í námunda við Reykjavík og stærri kaupstaðina, en rjettmæti þess er í sjálfu sjer hið sama fyrir því. Eins og þetta frv. er orðað, útilokar það með öllu, að hægt sje að leggja útsvar á slægjuafnot í nokkru einasta tilfelli, nema þegar um raunverulega ábúð er að ræða. Það er að vísu reynt að láta í veðri vaka, að svo sje, en sje þetta krufið til mergjar, er það sýnt, að þess er enginn kostur. Þeir, sem að þessu frv. standa, eru svo skýrir menn, að þeim hlýtur að vera þetta fullljóst, og því full ástæða til að gruna þá um græsku í málinu. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um málið, en vísa til nál., og leyfi mjer aðeins að endurtaka það, að jeg vona, að háttv. deild felli þetta frv.

Jón Sigurðsson Mjer þykir leitt, hvernig hv.allshn. hefir snúist við þessu frv. Mjer virðist breytingin, sem frv. gerir ráð fyrir, sjálfsögð og eðlileg. Þegar þingið 1919 breytti 36. gr. sveitarstjórnarlaganna á þann veg, sem hún er nú, þá mun það hafa haft fyrir augum ákveðnar staðreyndir, þær, að í nánd við kaupstaðina væri ein eða jafnvel fleiri jarðir, sem kaupstaðarbúar hefðu náð eignarhaldi á, hefðu þar enga ábúð, en nytjuðu, og það aðallega til slægna, án þess að sveitarfjelagið gæti lagt nokkuð á eigendurna eða afnotin. Á móti þessum aðförum mun breytingin hafa verið fyrst og fremst stíluð; það sjest best á umræðunum í Ed., því þar segir hv.frsm. að hann vonist eftir, að lögin verði ekki skilin á þann veg, að lagt verði á menn útsvar, þótt þeir fái slægjur lánaðar handa skepnum sínum. Jeg get hugsað, að ýmsum hv.þm. hafi verið talsvert rík í huga hætta sú, er einstökum sveitarfjel. kynni að stafa af kaupstöðunum, sem áður er getið um, svo að þá hafi í svipinn ekki brugðið fyrir öðrum dæmum. En hjer er líka á aðra hlið að líta í þessu máli, og það er einmitt hún, sem jeg vil reyna að draga lítils háttar fram til athugunar. Um leið og ákveðið var, að lagt skyldi á slægjuafnot, þótt engin ábúð fylgdi, gátu hreppsnefndir lagt á alla utansveitarmenn, sem fengu lánaðar slægjur í hreppnum. Þar, sem jeg þekki til, eru þetta í venjulegu árferði oftast fátækir kaupst.búar, sem slægjast eftir heyskap handa kú og nokkrum kindum, til þess að geta veitt börnum sínum mjólk og yfirleitt hollara og betra fæði, enda mun það sannanlegt, að einmitt þessi mjólkurdropi hefir aðallega haldið lífinu í þeim suma veturna, og er óviðeigandi, að slík viðleitni sje höfð að skattstofni. Enn fremur eru það bændur á harðbalakotum, sem stundum verða að leita á náðir annara hreppa um heyöflun. Fyrir slægjuafnotin mun greitt alt að 5 kr. undir útheyshestinn, eftir staðháttum og heygæðum. Í flestum tilfellum er það eigandinn, sem jafnframt er ábúandinn, sem slægjurnar lánar og hefir beinar tekjur af engjaláninu. Það mun rjett vera, sem hv.frsm. (P. O.) sagði, að það getur verið talsverður gróðavegur að taka engjastykki á leigu og selja svo heyaflann, en í flestum tilfellum mun þó aðalgróðinn verða hjá þeim, sem slægjurnar lánar. Þess munu nokkur dæmi, að einstöku bændur láni engjar fyrir 1–3 þús. kr. á ári, og á nokkrum stöðum, þar sem engjalönd eru víðáttumikil af náttúrunnar hendi, hafa lönd sem áður voru ónotuð eða sem bithagi, verið lánuð út til slægna, og reynst gott engi, án þess að hlutaðeigandi bóndi hafi þurft að takmarka bú sitt eða kosta nokkru til. Fyrir þá menn er þetta. Á þessar tekjur á að leggja, en ekki elta ólar við alla, sem fá slægjublett lánaðan. Ef gengið er út frá því, að lagt sje á tekjur, þá getum við hugsað okkur, að bóndi hafi bú. Þá lætur hann skepnur sínar breyta heyinu í verðmæti, og á þær tekjur er lagt. En við getum líka hugsað okkur, að hann láni út engi, og þá fær hann þetta sama verðmæti, aðeins á annan hátt. Það er sem slægjutollur. Og jeg skal geta þess, að síðastliðið ár var mikið lánað af engjum, og mörgum hyggnum búmönnum þótti það borga sig betur, innan vissra takmarka. Ef svo væri, þá hljóta allir að sjá, að hjer er ekki um nein uppgrip að ræða. Og þegar það er tekið með í reikninginn, að sá maður, sem verður að fá sjer lánaðar slægjur, á miklu verri aðstöðu á allan hátt en sá, sem á jörðinni býr, bæði að því er snertir heyflutning og alla aðra þá örðugleika, sem leiða af því að þurfa að „liggja við“, eins og kallað er; þá verður manni að spyrja: Á hvað á að leggja hjá leigjanda? Samkvæmt sveitarstjórnarlögunum á að leggja á arðsama atvinnugrein. En eins og sjest, þá er hjer alls ekki um arðsama atvinnugrein að ræða fyrir þá, sem fá lánaðar slægjur, heldur fyrir hina, sem selja þær á leigu, og er það þó síður en svo, að slík ákvæði væru mjer í hag, þar sem jeg leigi sjálfur burt mikið af slægjum, en á okkur á fyrst og fremst að leggja. Til þess nú að gera sveitarfjelögunum engan órjett og til þess, að fullkomin sanngirni komi fram, þá hefi jeg stungið upp á þeirri miðlunartill., að ef jörð er lögð í eyði og eigandi eða leigusali slægna er utanhrepps, þá er hreppsnefndinni gefið leyfi til þess að leggja á slægjuafnotin, því þá getur hreppsnefndin ekki náð til þeirra tekna, sem leigusali fær til álagningar. Sje leigusali slægna aftur á móti búsettur í hreppnum, eða aukaútsvarsskyldur, er útsvarið lagt á tekjur hans af slægjuláninu. Jeg vil þess vegna fullyrða, að sveitarfjelögin missi einskis við, þótt þessi breyting verði, af eðlilegum og rjettmætum tekjum. Hv. nefnd hefir haft ýmislegt að athuga við frv. mitt, og hlýtur svo að vera, þar sem hún svo eindregið vill hefta framgang þess. Fyrst getur hún þess, að þegar slægjulönd væru leigð út, þá seldu leigjendur oft mikið hey og hefðu hagnað af því. Það má vel vera, að svo sje einhversstaðar, en jeg þekki engin dæmi til þess. En við lagasmiði er mjög varhugavert að elta ólar við einstök tilfelli. Það getur vitanlega oft hent, að einhverjir selji land á leigu til slægna fyrir óhæfilega lágt verð, og því verði á litlar tekjur að leggja, en við því verður ekki spornað, fremur en því, að sumir menn verða alla sína æfi ráðleysingjar. Hreppsnefndirnar verða að leggja á slíka menn eftir gjaldþoli. Þá segir nefndin, að hjer sje ekki verið að leggja aukin gjöld á menn, því þeir greiði þeim mun minna útsvar í sínum eigin hreppi, sem á þá er lagt annarsstaðar. Þetta þykir mjer nokkuð fljótfærnislega sagt. Jeg vii þá fyrst benda hv. deild og hv. nefnd á það, að um leið og lagt er útsvar á menn, þá minkar gjaldþol þeirra að sama skapi, en þarfir hreppsins eru jafnmiklar fyrir það, hvort menn fá slægjur innan sveitar eða utan. Það þarf jafnt að fullnægja þörfum hreppsins, þótt svo væri, að helmingur hreppsmanna fengi slægjur utansveitar og greiddi þar helminginn af sínum útsvörum. Afleiðingin verður sú, að útsvörin hljóta að hækka, bæði á þeim, sem slægjumar fengu, og hinum, sem heyjuðu heima. Það eru kaupstaðabúarnir, sem einkum verða að leita út fyrir hreppinn og verða því harðast úti, eins og áður er sagt. Þetta væri hægt að sanna með einföldu reikningsdæmi. Þá getur nefndin þess, að altaf sje hægt að kæra. Það er mikið rjett, en jafnvíst er það, að mjög margir vilja heldur liða órjett en að standa í slíku stappi. Þá kem jeg að því atriði, sem nefndin virðist telja grundvallarástæðuna fyrir andstöðu sinni gegn þessu frv., og nál. byggist á, að þarna sje raskað meginreglu sveitarstjórnarlaganna, sem sje sú, að leggja útsvar á sjálfstæðan atvinnurekstur. Jeg mótmæli því algerlega, að 36. gr. fylgi slíkri reglu. Þar stendur: „Ekki er heimilt að leggja aukaútsvar á útvegsmenn úr öðrum hreppi í sama sýslufjelagi eða við sama fjörð eða flóa, sem útræðið er í, ef á þá er lagt útsvar í sveitarfjelagi þeirra.“ Ef þetta er ekki sjálfstæður atvinnurekstur, sem hjer er um að ræða, þá veit jeg ekki, hvað er sjálfstæður atvinnurekstur. Og þótt aðeins væri um uppsátur að ræða og aðgerð á afla, þá yrði það að teljast sjálfstæður atvinnurekstur. Jeg fer því aðeins fram á það, að slægjuafnot verði sett hliðstæð við þetta ákvæði. Þess vegna er hjer ekki um neitt brot að ræða á einhverri meginreglu, því hafi hún átt að vera, þá brýtur greinin hana sjálf með áðurnefndu ákvæði, og jeg vænti þess, að hv. deild liti með meiri sanngirni á þetta mál en hv.allshn. Jeg skal þá ekki fjölyrða meira um þetta að sinni. Ef til vill gefst mjer tækifæri til að fara nokkrum fleiri orðum um það síðar.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg verð að segja fáein orð um þetta mál, því að hv.allshn. hefir gert mjer þann heiður að nefna mig í nál. sínu á þskj. 340. Það er nú rjett, sem þar er eftir mjer haft, og vil jeg bæta því við, að í allshn. 1919 var jeg þess fremur letjandi, að lög þau yrðu sett, sem nú er tilætlunin að breyta, og var ástæðan til þess sú, að jeg áleit, að breytingin væri alls ekki nauðsynleg. Hitt ugði mig ekki, sem nú er fram komið, að lög þessi yrðu misbrúkuð, og þess vegna hlýt jeg nú að fylgja að málum háttv. samþm. mínum (J. S.), um að fá þessu kipt í lag, með því að skilja úr þau tilfelli, sem ekki eiga hjer við. Fyrir mjer stendur þetta mál þannig, að notandi slægna eigi ekki að greiða útsvar þar sem slægjuland er, ef hann er þar ekki búsettur, nema hreppur sá, sem slægjuland er í, hafi ekki á annan hátt tekjur af landinu. Hins vegar sýnist engin sanngirni í því, að t. d. sá, sem fær 5–10 hesta heyskap í næsta hreppi, gegn fylsta gjaldi til manns, sem þar er búsettur, eigi að borga útsvar fyrir þessar slægjur, því að leigusali er útsvarsskyldur. Það er og heldur ekki rjett að útsvarsskylda fleiri utanhreppsmenn en minst er nauðsyn á, því að það er kunnara en frá þurfi að segja, að hreppsnefndir eru ekki eins sanngjarnar í álagning sinni á utanhreppsmenn og skyldi. Jeg er því hissa á því, að hv.allshn. skyldi ekki geta gengið að þessu frv.. en vona, að deildin sjái sjer fært að samþ. það.

Björn Hallsson Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara og vildi með nokkrum orðum skýra frá því, hvers vegna jeg gerði svo. Það var ekki vegna þess, að jeg væri alveg og með öllu ósammála meðnefndarmönnum mínum, því að þá hefði jeg skrifað sjerstakt nál. Jeg var sammála þeim um það, að sjálfsagt væri að leggja útsvar á mikil jarðarafnot utan hrepps til heyskapar, sem svo er seldur, án þess að hreppurinn hafi hans not. En það þykir mjer ósanngjarnt, að lagt sje á, þótt fátæklingar í kaupstöðum þurfi að fá fáeinna hesta slægju leigða til afnota, til þess að fá mjólk handa börnum. Mjer þætti líka ósanngjarnt, ef jeg lánaði nágranna mínum utan hrepps smáengjablett, af því að hann gæti ekki fengið hann í sínum eigin hreppi, vegna grasbrests þar, að þá sje hægt að leggja útsvar á hann í mínum hrepp. Það þykir mjer ranglæti. Þessi maður verður þó að borga mjer fyrir engjalánið, og fæ jeg því tekjurnar. Að vísu segir nefndin í nál., að opin leið sje til þess að kæra, ef of hátt er lagt á, en jeg er á sama máli og hv. 2. þm. Skagf. (J. S.) um það, að margir hika við að kæra vegna fárra króna. Það kostar oft talsverða fyrirhöfn. Flestum mun kunnugt um það, að hreppsnefndir eru mjög tregar til að breyta útsvörum, nema augljós ástæða sje til, og sýslunefndir eru enn tregari til að breyta úrskurðum hreppsnefnda. Þær vilja ekki innleiða útsvarskærur á sig meira en nauðsynlegt er. Vita líka, sem rjett er, að hreppsnefndir eru kunnugri ástæðum aðilja en þær. Þess vegna finst mjer ósanngjarnt að leggja á þau heyskaparafnot, sem frv. þetta ætlast til að sjeu undanþegin útsvari. En jeg er sammála nefndinni um það, að útsvari þurfi að ná af þeim utanhreppsmönnum, sem leigja heilar eða hálfar jarðir og flytja heyið og selja í burtu. Með því tapast auðvitað gjaldþol af þeirri framleiðslu, sem mætti hafa á jörðinni. Þannig mun það til, að menn í Reykjavík leigi heilar jarðir í sveitunum í kring og „spekúleri“ með heyið. Hlutaðeigandi hreppur þarf auðvitað að ná útsvari af þeim mönnum. Það kom til orða í nefndinni að reyna að fara einhverja miðlunarleið, en hún fanst engin, svo að tiltækileg þætti. Það var t. d. talað um binda slægjuafnot við ákveðna hestatölu, en auðvitað er ávalt hægt að fara í kringum slíkt, og því þótti það ekki tiltækilegt. Jeg hefi því sem stendur tilhneigingu til að hallast heldur að frv., og mun að minsta kosti greiða atkv. með því til 3. umr. og sjá svo, hvort jeg get ekki komið með brtt. til miðlunar og samkomulags.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Jeg hafði búist við skýringu frá hv.flm. (J. S.) á þessu innskoti, þar sem hann ætlar sjer að tryggja það, að þegar svo stendur á, að jarðir hafa runnið undir yfirráð kauptúna, þá sje hægt fyrir hreppinn að ná tekjum af þessum jörðum. Eftir sveitarstjórnarlögunum er nú hægt að gera þetta. Þeir menn eru allir útsvarsskyldir að nafninu til, því að allar jarðir eru að einhverju leyti í byggingu einhvers manns; hitt er undantekning. En það er iðulega ekki nema að nafninu til, sem þeir, er ábúðarrjettinn hafa, eru útsvarsskyldir, þegar þeir lána allar landsnytjarnar. Þá eru það þeir, sem þær nytjar hafa, sem fleyta rjómann ofan af, meðan verið er að eyðileggja jarðirnar og flytja alt út úr hreppnum. En eftir frv. er ómögulegt að leggja útsvar á slægjuafnot þeirra manna. Því verður ekki í móti mælt. Það eru að vísu, eins og jeg áður drap á, nokkuð aðrir staðhættir hjer en í Skagafirði hvað þetta snertir, en ræða hv.flm. (J. S.) virtist öll vera miðuð við staðhætti eins og þeir eru þar. En það ber á fleira að líta, en slík mál sem þessi krefjast víðsýnis og þess, að litið sje á það, sem þjóðarheildinni sje hagkvæmast og vörn í. Jeg skal nú til frekari skýringar koma fram með ástæður fyrir því, hver nauðsyn hreppum, einkum þeim, sem eru í nánd við stóra kaupstaði, er slíkra ákvæða, og benda á það, sem rangt var í orðum hæstv. fjrh. (M. G.) um gjaldþol hreppanna. Sjerhverja jörð má telja gjaldstofn í hreppsfjelaginu, og hvað þessi gjaldstofn getur borið fer eftir jarðargæðunum, en þau fara aftur á móti ekki minst eftir því, hvernig jörðin er setin. Nú er reynslan sú um flestar eða allar þær jarðir, sem þannig eru setnar, að megnið af heyskapnum, ef ekki allur heyskapurinn, er fluttur burt af jörðunum, og þær jarðir fara í niðurníðslu og órækt, og loks ef til vill alveg í eyði. Til þessa eru mörg dæmi. En á þennan hátt rýrna jarðirnar eða hverfa alveg sem gjaldstofn fyrir hreppsfjelagið. Það hefir reynst svo, að minsta kosti í námunda við kauptún, og þó einkum kaupstaði, þar sem tiltölulega auðvelt er að koma heyinu á markaðinn, að það er ekkert sambærilegt, hvað það eru fljótteknari peningar fyrst í stað að selja heyið, en reka venjulegan búskap á slíkum jörðum. Þetta freistar manna, og því er nú komið sem komið er, um meðferð og notkun jarða hjer á næstunni og víðar. Því verður hverju hreppsfjelagi að gefast færi á því að skattleggja slíkan atvinnurekstur í samsvörun við þann arð, er hann gefur, og jafnframt taka tillit til þess, sem gjaldstofninn - jörðin - rýrnar við þessa meðferð, en þetta er því aðeins hægt, að það sje atvinnurekandinn, sem greiðir útsvarið, því venjulega er ekki tekið meira eftirgjald eða leiga fyrir þær jarðir eða landsnytjar, sem þannig er með farið, en þegar um verulega ábúð er að ræða. Þar sem því er nú þannig háttað, að heil hreppsfjelög eru háð þessum búsifjum - þessari hættu - þá vænti jeg þess, að hv. deildarmenn liti svo á, að það sje ekki einasta rjett, heldur blátt áfram nauðsynlegt og sjálfsagt, að slík ákvæði sjeu í lögunum, sem hjer um ræðir, og nú eru í þeim. Það má benda á það, hvílíkt ósamræmi það er, að maður, sem hefir, þó að ekki sje nema að nafninu til, ábúðarrjett á jarðarskika, sem ef til vill er ekki nema hálft eða heilt jarðarhundrað að dýrleika, er útsvarsskyldur, en svo er annar maður, sem hefir á leigu, ef til vill mikið lengri tíma, engjastykki, sem gefur af sjer 3–400 hesta af heyi, að hann skuli ekki þurfa að borga grænan eyri í útsvar í því hreppsfjelagi. Hv. flm. frv. (J. S.) talaði út frá staðháttum norður þar og sagði, að jeg mætti ekki miða við sjerstakar ástæður eða aðstöðu hjer syðra. Jeg held, að þetta sje alment við alla stærri kaupstaði, og sýnist mjer þá, að rjettara muni að miða löggjöfina við hin stærri atriðin, en ekki hin minni, sem hv.flm. (J. S.) nefndi. Hv. flm. sagði einnig, að það væri hart að skattleggja heyskap manna, þó að þeir heyjuðu nokkra hesta handa skepnum sínum. Er það rjett, að alt horfir öðruvísi við, þegar um slíkt smáræði er að ræða, enda munu fæstar hreppsnefndir hirða um, þegar svo á stendur, að leggja útsvar á svo smávægileg afnot, þó að það sje fullkomlega rjett í sjálfu sjer. Þetta atriði skiftir því litlu máli, en mitt atriði hefir stórvægilega þýðingu. Þá sló hv.flm. (J. S.) á þann strenginn, að þetta væri hart fyrir fátæka kaupstaðarbúa, er afla þyrftu hollrar fæðu fyrir börn sín, sem eigi mundu geta notið hennar með öðru móti. En til þessa er því að svara, að þau hjeruð, sem slík gæði leggja til kaupstaðanna, ættu að mega njóta einhvers góðs af því. Um mennina á harðbalakotunum, sem þyrftu að fá slægjur og hv.flm. (J. S.) aumkaði sig mjög yfir, er það að segja, að oft eru jarðir þær góðar til útbeitar og þar landkostir góðir, og getur þá oft staðið svo á, að þar geti verið um skifti að ræða, á t. d. slægjum og vor- og haustgöngu og upprekstri á sumrum. En annars eru þetta alt smávægileg aukaatriði. Það er nú orðið algengt nú á síðari tímum, að ýmsir lausamenn leika lausnin hala með stórar hjarðir af kvikfjenaði og láta bændur sæta afarkostum um vinnu sína. Sýnist mjer, að ekki sje sjerlega vandfarið með menn þessa og gjarnan mega þeir eitthvað láta af mörkum. Er það og sanngjarnt, að gjaldið skiftist niður á milli þeirra hreppsfjelaga, sem þeir reka atvinnu sína í. Hv. flm. (J. S.) sagðist þekkja dæmi þess, að menn hefðu orðið að borga 5 kr. undir hestburðinn. Má vel vera, að þetta sje rjett, en engin dæmi þekki jeg þess, að menn hafi orðið að sæta slíkum afarkostum. Bendir þetta til þess, að Skagfirðingar muni ekki vera mjög hörundssárir að nota sjer neyð annara manna, og er þetta ef til vill nokkur ráðning á því, hvílíkri óánægju þetta hefir valdið norður þar. Þá gat hv.flm. (J. S.) þess, að þrátt fyrir það, þó þessi skifting ætti sjer stað á atvinnurekstrinum, þá minkaði ekki skattgjaldsþörfin í því hreppsfjelagi, sem maðurinn ætti heimili í, en hann yrði ófærari til að borga. Jeg held, að þetta geti nú einmitt horft öfugt við, því að fæst af þessum mönnum fá heyskap handa skepnum sínum, heldur eru þetta aðall. menn, sem þykir betur borga sig að fást við þetta og selja heyið heldur en fara í kaupavinnu. Er því sennilegt, að þessir menn verði færari gjaldendur eftir en áður í sínum hreppi, að því leyti sem þetta er arðvænlegra en kaupavinnan. En auk þess er það órannsakað mál, hvort þeir menn, sem heyja handa skepnum sínum, t. d. reka kúabú og sækja fóðrið í aðra hreppa, njóta ekki svo góðs af þessum atvinnurekstri eða að hann sje þeim svo arðvænlegur, að þeir hafi miklu breiðara bak til gjaldabyrði en ella myndi. Það eru allar líkur til, að svo sje. Enn gat háttv.flm. (J. S.) þess, og vildi vefengja þau orð mín, að það væri sýnilega andi sveitarstjórnarlaganna að leggja á allan sjálfstæðan atvinnurekstur. Nefndi hann máli sínu til stuðnings dæmi úr sveitarstjórnarlögunum, sem sanna átti undantekninguna. Er það rjett, að þessi undantekning er í lögunum, en var aðeins sett þar vegna staðhátta hjer, og getur hv.þm. Barð. (H. K.) borið vitni um það með mjer, að þetta var meiningin með undanþágunni. Er reglan því ekki brotin, þótt ákvæði þetta sje í lögunum, því það er alt annars eðlis í sjálfu sjer, að útsvarsskylda nái ekki til þeirra manna, sem róa við sama flóa eða fjörð og leggja aflann á land aðeins um stundarsakir, en flytja hann í burtu von bráðar og verka heima hjá sjer. Þessi afli er veiddur í hinum stóra almenning, sjónum, en í hinu tilfellinu er verið að flytja í burtu verðmæti úr hreppunum, sem þar er aflað, og þar með teknir í burtu bjargræðis- og framleiðslumöguleikar hreppsbúa, sem því nemur. Verður heldur ekki á móti því mælt, að þetta sje andi sveitarstjórnarlaganna, og gæti jeg lesið margt upp úr þeim, sem sannaði þetta ótvírætt. Hæstv. fjrh. (M. G.) fann ástæðu til þess að árjetta orð hv.flm. (J. S.), enda mun hann eiga sinn þátt í frv. Er það dálítið einkennilegt, því aðstaða hæstv. ráðherra (M. G.) hlýtur að vera nokkuð örðug, því að hann var eindreginn stuðningsmaður þessarar skýringar minnar á þinginu 1919. En þar sem hann var þetta, þá skýtur það óneitanlega dálítið skökku við að vilja nú skjóta ákvæði inn í lögin, sem útilokar tilganginn með breytingunni 1919, og meira til. Veit jeg, að ef hæstv. fjrh. (M. G.) ætti að dæma eftir lögum þessum, þá mundi honum ómögulegt að ná tekjum af slægjuafnotum í einu einasta tilfelli. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að það væri hart, að menn, sem heyjuðu fáa hesta handa skepnum sínum, yrðu að borga mikið útsvar af því. Um það er nú eigi að ræða, að menn borgi mikið útsvar, því útsvarið fer auðvitað eftir því, um hvað mikið er að ræða, og sýnist mjer, að óverjandi sje að skjóta jafnskaðlegu ákvæði og þessu inn í lögin, til þess að komast hjá öðru eins smáræði. Þykir mjer kenna hjer nokkurs ístöðuleysis hjá hæstv. fjrh. (M. G.), að hann skuli verða sem reyr af vindi skekinn, þegar hann finnur goluþytinn frá þeim Skagfirðingum. Ber jeg kvíðboga fyrir því, að ef Skagfirðingar ybbast nokkuð við skattalögunum, sem þetta þing hefir á prjónunum, þá muni hæstv. fjrh. (M. G.) rjúka upp til handa og fóta og krefjast breytinga á skattalöggjöfinni, eftir því sem vindurinn blæs hjá þeim þar norður frá. Jeg gleymdi að geta þess í framsöguræðu minni, að hv. 2. þm.N.-M. (B. H.) skrifaði undir nál. með fyrirvara. Vildi hann gera lítið úr þeirri tryggingu, að skjóta mætti málinu til sýslunefnda. Mundu þær tregar til afskifta og breytinga. Eftir minni þekkingu á sýslunefndum eru þær ætíð reiðubúnar til að skerast í leikinn, ef þær halda, að einhver hreppsbúi hafi orðið fyrir ranglæti, og rjetta hluta hans. Eru þessi ummæli hv.þm. (B. H.) ámæli á sýslunefndirnar, og er það leiðinlegt, ef þær eiga það skilið austur þar; hjer veit jeg að þær eiga það ekki.

Flm. (Jón Sigurðsson) Ef jeg hefði haldið, að svona langar umr. mundu spinnast út af jafnlitlu frv., mundi jeg næstum hafa hikað við að koma fram með það. Jeg ætla mjer eigi að minnast nema á örfá atriði í ræðu háttv.þm. Borgf. (P. O.). Hann talaði mjög um það, að jarðir, sem notaðar væru til slægna á þennan hátt, færu í niðurníðslu - jafnvel í auðn. Má vel vera, að þetta geti átt sjer stað. En hvert er læknismeðalið við þessu? Það er ekkert komið fram enn, nema útsvarsálagningin; hún á að bæta úr þessu, en jeg fæ ekki sjeð, að hún bæti neitt úr skák. Þetta er því sagt alveg út í bláinn hjá hv.þm. Borgf. (P. O.). Hann óskaði skýringar á innskotinu og hvernig það mundi verða framkvæmt. Jeg gat þess lauslega, að þegar einhver jörð væri ekki í ábúð, sem komið getur fyrir, þá mætti leggja útsvar á notanda slægnanna. Búi aftur á móti maðurinn, sem lánar slægjurnar, á jörðinni, eða er búsettur í hreppnum, þá nýtur hann teknanna af slægjulánum, og því fullkomlega sanngjarnt, að hann gjaldi af þeim. Þá vildi hv.þm. (P. O.) gera sjer mat úr því, að Skagfirðingar notuðu sjer neyð annara og tækju 5 kr. undir hestinn. Jeg skal nú ekki dæma um mannkosti Borgfirðinga, en ólyginn sagði mjer, að dæmi mundu til finnast, að þeir tækju annanhvern hest, og mun það síst minna vera.  (P. O.: Þetta er ekki rjett)  . Háttv. frsm. (P. O.) vildi draga það í efa, að útsvörin dragi úr gjaldþoli manna, og vill jafnvel fullyrða það gagnstæða. Til þess að taka af öll tvímæli í þessu efni vil jeg benda honum á sumarið 1918. Þá vildi það til í sumum sveitum, sem hafa tómar vallendisengjar, að ekki var eitt högg sláandi á útengi. Fór þá svo, að nálega heil sveitarfjelög urðu að leita út fyrir hreppsfjelagð sitt til þess að fá slægjur, mest sinuflóa, sem tæpast höfðu verið slegnir í manna minnum. En sem betur fór, voru þessi lög þá ekki í gildi, því þá hefðu heil sveitarfjelög orðið að borga fyrst og fremst útsvar í öðrum hreppum, auk útsvaranna í sínum eigin hreppi, í ábæti á alt það tjón, er þessir menn urðu fyrir af því að þurfa að kaupa slægjur langt að, flutning á heyi og margt fleira. Það er vonandi að slíkt sumar komi ekki fyrir meðan núgildandi álagningarákvæði eru í gildi. Það væri að bæta gráu ofan á svart. Jeg ætla ekki að ræða þetta frekar. Býst við, að við hv.þm. Borgf. (P. O.) sannfærum hvorugir annan, þó að við hjeldum áfram.

Björn Hallsson Það er aðeins stutt athugasemd út af því, að hv.frsm. (P. O.) vildi taka það sem ámæli eða aðdróttun í garð sýslunefnda, að jeg sagði, að þær væru oft tregar til að taka til greina útsvarskærur. Jeg mótmæli því eindregið, að þetta sje nokkur aðdróttun í garð sýslunefnda. Jeg þóttist skýra þetta svo frá minni hlið, að hv.frsm. (P. O.) þurfti ekki að hlaupa upp á nef sjer fyrir sýslunefndirnar út af því. Er mjer fullkunnugt um, að þær nota flesta agnúa, sem þær geta, til þess að vísa frá útsvarskærum. Jeg hugsa, að það sje viðar en þar sem jeg þekki best til. Jeg benti á það, að hreppsnefndir þektu venjulega kærendur betur heldur en sýslunefndin, og ættu því hægra með að taka það til greina og athugunar, enda hafa sýslunefndir við nógu öðru að snúast á sýslufundum. Hv. þm. (P. O.) sagði, að sjer þætti leitt, að sýslunefndir þar eystra væru svona gerðar, eins og hann komst að orði. Mjer er óhætt að fullyrða, eftir þeirri reynslu, sem jeg hefi af þeim, að þær sjeu ekki til fyrirmyndar um það, sem miður fer. Og jeg get ekki viður kent, að sýslunefndin í N.-M.-sýslu sje ámælisverð, þó að hún hafi ekki tekið allar útsvarskærur til greina, sem henni hafa borist. Annars ætla jeg ekki að fjölyrða meira, því mjer finst vera búið að ræða nóg um ekki margbrotnara mál en þetta. Jeg vildi aðeins bera það af mjer, að jeg hafi verið með aðdróttanir í garð sýslunefnda. Og jeg held líka, að mjer sjeu jafnvel kunn sýslunefndastörf og hv.þm. (P. O).

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg stend upp aðeins til að sýna það, að harðmæli hv.þm. (P. O.) skaut mjer engum skelk í bringu. Jeg vil benda á, að það er ekkert einsdæmi að breyta lögum frá 1919. Háttv. frsm. (P. O.) hefir sjálfur verið með í því.  (P. O.: Launalögunum)  . Já, þeim og ýmsum öðrum lögum. Jeg hefi tekið það fram áður, og hv.frsm. (P. O.) viðurkent það, að jeg var því mótfallinn 1919 að skjóta inn því ákvæði, sem nú er tilætlunin að draga úr. Hv. frsm. (P. O.) hefir því enga ástæðu til að tala um ístöðuleysi af minni hálfu. En annars er það misskilningur, að það sje ístöðuleysi að láta sannfærast af reynslunni, en það er þvermóðska að láta aldrei sannfærast. Hvort jeg er stímamýkri við Skagfirðinga en hann við Borgfirðinga skal jeg ekki um dæma, en góðar bendingar vil jeg taka til greina, hvaðan sem þær koma, þótt mjer sje einna kærast að taka þær til greina, ef þær koma frá Skagfirðingum.

Þorleifur Guðmundsson Jeg get ekki látið hjá líða að segja nokkur orð, þó að mjer þyki umræður þessar orðnar fulllangar. Jeg álít, að háttv.flm. (J. S.) hafi í raun og veru mikið til síns máls. En jeg verð að taka undir mótmæli háttv.frsm. (P. O.) gegn einu ákvæði frv. Jeg get ekki betur sjeð en ef frv. verður samþ. óbreytt, þá sje stór hætta á, að hreppar nálægt kaupstöðum og kauptúnum leggist í eyði. Háttv. flm. (J. S.) ber fyrir sig, að það megi leggja á útsvarsskylda hreppsmenn, sem leigja út slægjurnar. Jeg mótmæli því, að það sje mögulegt, því að venjulega eru slægjurnar leigðar svo lágt, að það svarar nálægt því, sem afnotarjetturinn gefur af sjer. Jeg veit, að áður var talsvert oft, bæði í minni sveit og víðar, þar sem jeg þekki til, leigðar út slægjur, bæði innan- og utansveitarmönnum, en nú er alveg hætt að leigja innansveitarmönnum vegna þess, að Reykvíkingar og ýmsir aðrir kaupstaðarbúar bjóða miklu hærra í afnotin. En þá er ófært að leggja ekki á þessa menn útsvör. Nú er svo komið, að 8–10 jarðir eru lagstar í eyði í þeirri sveit, sem jeg er í. En hvar á þá að fá það fje, sem bændur á þessum jörðum hafa greitt í sveitarsjóð? Jeg nefni þetta aðeins sem glögt dæmi upp á afleiðingar frv. Jeg ætla ekki að lengja meira umr. en vil taka það fram, að ef gengið er inn á þessa braut, þá má ganga að því vísu, að hreppar nálægt Reykjavík og öðrum fjölmennum kaupstöðum og kauptúnum muni leggjast í eyði.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg get reyndar sagt, að hæstv.forsrh. (J. M.) hafi tekið ómakið að mestu af frsm. í þessu máli, svo það er varla gustuk að yrðast við hv.flm.till. (B. J.) meira, eins illa og hann er kominn með rökfærslur sínar fyrir till.Allshn. getur látið sjer í ljettu rúmi liggja stóryrði hv.þm. (B. J.) í hennar garð, um heimsku, fáfræði og bull, því þau eru fallin á hv.þm. (B. J.) sjálfan, eftir skýrum rökum hæstv.forsrh. (J. M.) í gær, sem sýndu, að ræða hv.flm. (B. J.) er einber lokleysa. Fyrir nefndina er ekki ástæða til að eltast við öfugmæli og fullyrðingar þessa hv.þm. (B. J.) um hana sjálfa og álit hennar. Hann heggur niður í álitið á við og dreif og reynir að gera úlfalda úr mýflugunni. Hann sagði, að ummæli allshn. stönguðust eins og mannýgir hrútar. Hann sagði, að um utanríkismálin væri ekki um neina íhlutun að ræða frá okkar hálfu, heldur hrein og bein yfirráð. Allshn. hefir hvergi neitað því, að Ísland hefði yfirráð yfir utanríkismálum sínum. En hún segir, að Íslendingar hafi falið Dönum að fara með umboð sitt í þessum málum, samkvæmt 7. gr. sambandslaganna. Og þó að talað sje um íhlutun frá Íslendinga hálfu um meðferð Dana á umboðinu, þá nær engri átt að kalla það öfugmæli. Hitt er víst, að nafnbreytingin ein á ráðherra getur hvorki aukið eða rýrt yfirráð vor yfir þessum málum. Verksvið íslensku stjórnarinnar verður ekkert meira fyrir það, þó að einn ráðherrann sje kallaður utanríkisráðherra. Tal hv.þm. Dala. (B. J.) um það er ekkert nema hjegómatildur og líkist meira skrumauglýsingum og upphrópunum ábyrgðarlausra þjóðmálaskúma heldur en orðum gætinna og reyndra stjórnmálamanna, sem hugsa meira um að vera en sýnast. Þá kallaði hv.þm. (B. J.) það fjarstæðu og hneykslaðist mikið á því, að nefndin, eins og sjálfsagt er, kallaði það búhnykk fyrir okkur, að Danir og Íslendingar vinni í sameiningu að samningum við erlend ríki. Jeg vil ekki tefja tíma þingsins með því að fara út í allar meinlokur hv.þm. Dala. (B. J.) um nál.allshn.Hv. þm. B. J.) taldi það nauðsyn fyrir íslensku stjórnina og íslenska hluta dansk-íslensku nefndarinnar, að yfirlýsing fengst um 2. lið till. Þessi yfirlýsing er þegar fengin í nál.allshn., og þar að auki hefir hæstv.forsrh. (J. M.) ekki vefengt, að skoðun íslenska hlutans sje rjett. Þá mintist hv.þm. Dala. (B. J.) á Knud Berlin. Hann á, samkvæmt ummælum þm., að hafa fengið slík tök á dönsku stjórninni, að hún sje honum sammála um það, að sendiherramir sjeu ekki íslenskir embættismenn. Þetta fullyrðir hv.þm. Dala. (B. J.). En hvaðan honum kemur slík viska, er mjer næsta óskiljanlegt. Þetta skýtur líka nokkuð skökku við, því að í fyrra vildi danski hluti ráðgjafarnefndarinnar ekki útkljá neitt um þetta, áður en hann vissi nokkuð um álit dönsku stjórnarinnar. Mikil er nú trú þm. Dala. B. J.) á lærdómi og áhrifum Knud Berlins, en sú var tíðin, að hann var ekki mikill spámaður hjá honum, þótt hann sje nú eitt hans stærsta „autoitet“. Jeg vil í þessu sambandi minnast á annað átrúnaðargoð þm. Dala. B. J.), Ragnar Lundborg. Hann hefir látið uppi álit sitt um atriði það, sem getur um í 2. lið till.þm. Dala. (B. J.). En það var þannig, að hv.þm. hefir ekki mikið viljað flíka því. Því hefir þó hingað til verið haldið á lofti, sem þessi stjórnmálamaður hefir sagt um íslensk stjórnmál, og ekki síst af þm. Dala. (B.?.). Nú hefir hann haldið meir á lofti kenningum Knud Berlins. Hann vill nú ná ske kalla Ragnar Lundborg pólitiskan forngrip, sem lifi í endurminningum um liðinn tíma og hafi ekkert vit á nútímastjórnmálum, eins og hann sagði í gær um formann allshn. En þá hefir hann mikið breytt skoðun á honum í seinni tíð. En annars er það sannast sagt um þann vitra og lærða herra, Knud Berlin, að landar hans taka nú orðið lítið mark á skrifum hans um Íslandsmál. Hann er búinn að skrifa yfir sig, og þeir eru hættir að hlusta á hann. Danastjórn mun óhikað fara allra sinna ferða fyrir honum. En annars hygg jeg, að svo geti líka farið fyrir þm. Dala. (B. J.) sem K. B., að landar hans hætti að taka hann alvarlega, fyrir hinar sífeldu ýfingar hans og stælugirni, fullveldisskraf og fullveldishroka. Jeg skal ekki segja, hvort þetta verður seint eða snemma á æfi hans, en fyr eða síðar rekur að því. Hv. þm. (B. J.) talaði um það, að meðan við hefðum ekki sendiherra, jeg held helst í öllum ríkjum veraldarinnár, þá vissi heimurinn ekki um fullveldi Íslands. Ef við þyrftum að auglýsa fullveldi vort með sendiherrum í öllum löndum, þá myndum við skara fram úr öðrum ríkjum að sendiherrafjölmenni, eins og við værum auðugir og hefðum miljónir milli handanna. Jeg efast nú ekki um, að hv.þm. Dala. (B. J.) muni álíta, að okkur skorti síst fje til þessa. Það er altaf viðkvæðið hjá honum, að þetta margborgi sig. Allar sendiherrasveitir, hvert ráðunautsstarf, margborgar sig, og því betur, því meir sem til þeirra er kostað. Þótt oss skorti fje til að launa þessum sendiherrum, þá er ekkert annað en taka lán, 5, 10, 15 miljónir á ári. Hvað gerir það? Sendiherrarnir auglýsa fullveldið úti um heim allan! Sumum mönnum kynni nú samt að virðast, að slíkar fjárreiður væru ekki vel fallnar til þess að auka fjárhagslegt sjálfstæði ríkisins. En þessa menn álítur þm. Dala. (B. J.) gamaldags, og ekkert tillit takandi til þess, þó að ríkið sigli sig um koll með þessu sendiherratildri meðal annars. Það eru smámunir í augum hans. En ef þessi leið væri farin, þá gæti farið svo, að við þyrftum að biðja Knud Berlin að útvega okkur nokkurra miljóna lán í Danmörku. Við borguðum svo aftur þegar við værum orðnir auðugir og víðfrægir af þessum sendiherrum. þá er gott að hafa þm. Dala. (B. J.) til að fara fyrstur bónarveg að Knud Berlin. Annars verð jeg að segja það, að mjer virðist afstaða þm. Dala. (B. J.) til tillögunnar orðin næsta undarleg, og mun jeg síðar víkja að því. Í ræðu sinni í gær sagði hann, að ágreiningurinn um 2. lið till. ætti að geta varnað því, að við flytum sofandi að feigðarósi o. s. frv. Þetta kann nú að vera, að við sjeum sofandi, en það stafar þá af því, að það er ekki farin að sýna sig nein hætta á ferðum, ekkert bendir til þess, að Danir ætli að ganga á gerða samninga. En þm. Dala. (B. J.) vill gera mikið veður úr ágreiningnum, meira í orði, minna á borði. Það má helst ráða af orðum hans, að hann vilji, að deilunni verði aldrei ráðið til lykta. Hann vill, að íslenski hluti nefndarinnar þrátti við danska hluta nefndarinnar, íslenska stjórnin þrátti við dönsku stjórnina, og íslenska þjóðin þrátti við dönsku þjóðina. En það er ekki nærri því komandi, að hann vilji láta ráða deilunni til lykta með gerðardómi. Bara halda áfram og ganga fram hjá ráði því, sem gert er ráð fyrir í 17. gr. sambandslaganna. Þetta minnir á karlinn, sem misti konuna sína, en þeim hafði komið mjög illa saman. Þegar menn sáu hann gráta á eftir, var hann spurður, hví hann grjeti. Það er nú svona, sagði karlinn, jeg er búinn að missa nöldrið mitt. Það er eins og sumir menn geti ekki lifað án þess að eiga í deilum. Nú, þegar sjálfstæðisdeilunni við Dani er lokið, þá á að fara að vekja upp nýja deilu á öðrum grundvelli. Þessir menn halda, að föðurlandsást og ættjarðarumhyggja sje í því einu fólgin að eiga í erjum við sambandsþjóðina. Við höfum enn þá mikið saman við Dani að sælda, þrátt fyrir sambandslögin, og þeir hafa ekkert tilefni gefið til ófriðar. Það dugir ekki að stökkva upp á nef sjer án þess að reyna að jafna alt með sjer á friðsamlegan hátt, eins og siður er allra greindra manna og gætinna. Það er rangt hjá þm. Dala. (B. J.), að Danir viti ekki um vilja þings og þjóðar í máli þessu, nema þingið samþykki þessa þál. hans. Þess þurfum við ekki, þótt við að hinu leytinu könnumst við, að skilningur íslensku nefndarmannanna á þessu atriði sje rjettur, að því er snertir þennan lið. Þá kem jeg að því, sem mjer þótti undarlegast af öllu undarlegu í ræðu þm. (B. J.). Hann sagði sem sje, að ef til vill væri það best, að þál. væri feld. Þetta er ekki í sem bestu samræmi við það, sem hann hafði áður sagt, að íslensku nefndarmönnunum væri það ómetanlegur stuðningur og góður bakhjari að hafa skýran vilja þingsins að baki sjer, er þeir kæmu á fund með dönsku nefndarmönnunum. Því undarlegri er nú sú niðurstaða að óska, að till. sje feld. Þetta sýnir, hversu mikið er að marka vaðal þm. (B. J.) og lýsir ekki miklum áhuga á málefnum þeim, sem hann berst fyrir og flytur. Nú hefi hefi jeg engan stuðning til þess frá allsherjarnefnd að fella till.; henni er ekki mikið í mun, að hún sje feld; hún vill aðeins afgreiða hana á þinglegan hátt, vísa því til stjórnarinnar að jafna ágreininginn á friðsamlegan hátt og hefja ekki deilur og illindi að óþörfu. En annað mál er það, hvað hún kann að gera fyrir þm. Dala. (B. J.), er hann tekur fyrst 3 liði aftan af henni og óskar svo helst, að hinir sjeu feldir. En auðvitað, ef hv. deild vill heldur samþykkja þál. en dagskrána, þá hefir allsherjarnefnd ekkert út á það að setja. Það er síður en svo, að hún vilji draga úr stjórninni að vaka yfir rjetti Íslands, að ekki sje gengið á hann af hinum aðiljanum, en hún heldur því fram, að dagskráin sje eini þinglegi vegurinn til að afgreiða málið. Jeg get ekki stilt mig um, áður en jeg sest niður, að minnast með nokkrum orðum á brtt.þm. Dala. (B. J.), þar sem hann leggur til, að 3 síðustu liðir till. skuli feldir niður. Eitt af mörgu einkennilegu við þessa brtt. er það, að henni fylgir greinargerð. Slíkt hefi jeg aldrei sjeð hjer á þingi fyr, að greinargerð fylgi brtt. Að vísu er greinargerð þessi fremur líkræða yfir 3 síðustu liðum till. en greinargerð í venjulegum skilningi. Hún kemur sama og ekkert við tillöguna, en er öllu heldur lýsing á allsherjarnefnd. Allshn. kippir sjer nú ekki upp við það, þótt þm. Dala. (B. J.) lýsi henni með mikilli andagift og kalli hana eina af skepnum jarðar. Hann segir meðal annars, að öllum skepnum jarðarinnar sjeu veitt einhver vopn til að vega með og verjast. Hitt er vitað mál, að þessum gæðum er misskift, og sú skepna, sem í þingmáli er nefnd þm. Dala., hefir orðið ærið afskift í þeirri úthlutun, ef ráða má af sókn og vörn hennar í þessu máli, þegar hún hefir legið vikum saman á þessum eggjum sínum og þrjú af þeim eru orðin fúl í fullveldishreiðrinu. Notar nú skepna þessi þau einu vopn, sem hún hefir, munn sinn og matarlyst, og jetur þessi lífsafkvæmi sín. Að lokinni máltíð kemur svo þessi sama skepna fram fyrir deildina og mælist til þess, að hún kasti út þessum þremur, sem eftir eru. En flestir munu nú vænta þess, að hv. deild segi nú við hana hið sama, sem Skarphjeðinn sagði forðum við þorkel hák, að nær væri henni að stanga fúleggin úr tönnum sjer en að vera að japla frammi fyrir deildinni á öllum þessum hjegóma. Jeg skal að endingu geta þess, að mjer er öldungis sama hvað þessi þingskepna vestan úr Dölum segir frekar um þetta mál. Jeg ætla mjer ekki að eiga frekari orðastað við hana að sinni.

Bjarni Jónsson Jeg vænti þess, að hæstv. forseti veiti mjer sama rjett sem öðrum frsm., og leyfi mjer að halda hjer dálítinn ræðustúf, þótt í þriðja sinn sje. Minna tillæti get jeg ekki sýnt hinum gráskeggjaða öldung þarna á horninu, arfþega Jóns Sigurðssonar frá Ísafjarðardjúpinu. Það er nú kann ske einhver munur að vera þingskepna úr Dölunum. Fylgir því minni vegur, en eigi þykir mjer ólíklegt, að þingskepnunni úr Dölunum veitist ljettara að valda sínum arfi en arfþega Jóns Sigurðssonar sínum. Þá skal jeg snúa mjer að ræðu hæstv. forsætisráðherra (J. M.). Jeg hygg, að það hafi ekki verið nema eitt atriði í ræðu hans, sem jeg þarf að svara. Hann sagði það, að framferði mitt gæti ekki talist fullkomlega „loyalt“ gagnvart danska hluta nefndarinnar. En þetta er fjarri sanni. íslenski hluti nefndarinnar ljet bóka álit sitt um þetta efni í fyrra, og var það þýtt á dönsku og fengið þeim í hendur, svo dönsku nefndarmennirnir máttu vel um það vita. Svo því er ekki hjer til að dreifa, að verið sje að vega aftan að þeim. Það var ekkert annað en þetta, sem jeg þurfti að svara hæstv.forsrh. Þá mun jeg snúa máli mínu að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), arfþega Jóns Sigurðssonar. Þá kom kærleikurinn fram hjá hv.þm. (S. St.). Fyltist hann fjálgleik og miskunnsemi við mig og þótti ekki gustuk að fara illa með mig. En jeg get látið hv.þm. (S. St.) vita, að hann getur ekki farið illa með mig; hann fer aðeins illa með sjálfan sig. Hv. þm. (S. St.) sagði, að allsherjarnefnd ljeti sjer í ljettu rúmi liggja allar vitleysur mínar og hártoganir. En það, sem jeg sagði, studdist við prentað mál, undirskrifað af öllum nefndarmönnum. Jeg held, að skrif þetta sje verk hv.þm. (S. St.), því að fáum öðrum trúi jeg til þess að hafa svo skarpan heila að geta raðað saman öllum þeim mannýgu hugsanahrútum, sem þar stangast. Og held jeg, að arfþega Jóns Sigurðssonar sje hollara að þegja en verða sjer oftar eins til skammar. Þá er eitt dæmi enn um rökfimi þessa hv.þm. (S. St.), að hann telur íhlutun sama sem íhlutunarsemi. Hv. arfþegi Jóns Sigurðssonar! Mikil er heimska mannanna. Þá sýndi hv.þm. (S. St.) dæmi prestmælgi sinnar, með því að kalla það lýðháskólatildur, hjegómagirni, flónsku, asnaskap, að hafa utanríkisráðherra fyrir Ísland, og hefi jeg ekki talið upp nema einn tíunda hluta af faguryrðum þessa kostaþingskjörgrips þeirra N.-Ísf. (S. St.). Það hefði sennilega þótt einkennilegt í Noregi um 1905, að kalla það tildur að vilja hafa norskan utan ríkisráðherra. Nú er líkt ástatt um Íslendinga, og sýnir þetta skilning hv.þm. (S. St.) á landsmálum. Það er ekki hæg að saka menn um það, þó að þeir verði elliærir, en hitt er miður ákjósanlegt, er þeir hafa áhrif á stjórnmál landsins. Ummæli hv.þm. (S. St.) um Knut Berlin og Ragnar Lundborg voru tuggir upp eftir hæstv. forsætisráðherra. Það er satt, að Knud Berlin mun í litlum metum í Danmörku nú, en á skammri stund skipast veður í lofti. Hann hef haldið fram ákveðinni skoðun um þetta mál, og líkindi eru til, að stjórn Danmerkur fallist á hana, að minsta kosti um útsenda ræðismenn. Er því full ástæða til að hefjast handa hjer. Hv. þm. (S. St.) þurfti ekki að nefna Ragnar Lundborg, því að hæstv. forsætsráðherra hafði tekið það alt fram áður. Jeg kannast við, að hann fór rje með, en þó að Ragnar Lundborg hafi verið í afhaldi hjá mjer, þarf jeg ekki að láta hann ráða skoðunum mínum. Þegar hv.þm. (S. St.) hafði haft þetta upp, tók hann að mæla frá sjálfs síns brjósti, og voru það gífuryrði og fúkyrði að vanda. Hann talaði um mont, þrætugirni og annað, sem jeg nenni ekki að hafa yfir. Jeg býst við að Jóni Sigurðssyni hefði þótt gaman að hlusta á hv.þm. (S. St.), og hefur honum líklega ekki þótt það með öl spauglaust, að þm. kallaði sig arfþegi hans. Vitanlega hefir hv.þm. (S. St.) aldrei borið giftu til að hafa skilning á sjálfstæðismálum landsins, og nú þegar ellihroki hans meinar honum að fara að ráðum sjer vitrari manna, kemur allur sá misskilningur í ljós. Hv. þm. (S. St.) fær ekki skilið, hver hagnaður okkur megi að því verða, að fara sjálfir með mál okkar, en fyrir því hef hann sjálfur barist, þegar hann var á sínum rjetta stað, attaníoss. Nú blaðrar hann um sendiherra í öllum ríkjum, skrafar um 10–15 milj. kr. útgjöld til utanríkismála, og ætlar hann þá líklega ekki að vera eins knífinn við þá og hann er, þegar um fjárlögin er að ræða. Ef hann væri ekki farinn að ryðga í reikningnum og búinn að gleyma öllu því, sem hann hefir áður lært, vissi hann, að ekki er fram á annað farið en að einn ráðherranna hafi utanríkismál á hendi og heiti rjettu nafni utanríkisráðherra, og að stjórnin fylgi þeirri skoðun, að þeir menn, sem í stjórnarerindum eru sendir í önnur lönd frá Íslandi, heiti sendiherrar um stundasakir. Skyldi Jón Sigurðsson ekki hafa fallist á röksemdir þessa kosta og kynjagrips. Jeg sagði ekki skepna, því að það er hv.þm. (S. St.) ekki, nema þá skepna skaparans, ef skaparinn hefir getað skapað slíkt. Það er rjett hjá hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að til misklíðar er ekki komið, en jeg vil búa svo tryggilega og skilmerkilega um hnútana, að til hennar þurfi ekki að koma. Jeg sagði, að þetta væri rjett hjá hæstv.forsrh. (J. M.), en þó að hv.þm. (S. St.) hafi tuggið það upp, efast jeg um, að það hafi við annað að styðjast í höfði hans en illgirni til málsins. Hjer er aðeins um það að ræða, að undirbúa væntanlegan samning og samkomulag á komandi sumri, og gera það svo, að við stöndum ekki ver að vígi en Danir. Margt var það, sem hv.þm. (S. St.) ætlaði okkur að gleypa, en fátt lagði hann til frá sjálfum sjer annað en tilhæfulausar staðhæfingar og skammaryrði. Hann bar það á mig, að jeg ætti mitt eigið afkvæmi. Þetta var sagt nokkuð oft í deildinni hjer fyrir skömmu um hæstv. stjórn, og þótti hæstv.forsrh. (J. M.) það þá heldur miður sæmilegt eða þinglegt. En arfþegi Jóns Sigurðssonar var svo lystargóður að eta það upp einu sinni enn, og honum velgdi ekki við, því að hann hefir eflaust sjeð hann svartan fyr. Því næst hóf hv.þm. (S. St.) ljótan munnsöfnuð, að sið sínum, og talaði aðallega um fúlegg. Hann þekkir þau úr Vigur. Það er öllum kunnugt, að með sáttmálanum er hafið nýtt kerfi í íslenskum stjórnmálum. Með honum er lokið öllu sjermálastandi og deilum um það, hvort eitthvað sje sjermál eða sammál. Sá gamli afturhaldsandi, sem lýsti sjer í þessari deilu, er dáinn og grafinn, en eftir er aðeins kross á leiði hans, hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Hann hefir fengið mál og kallar það nú gorgeir að berjast fyrir viðurkenningu á rjettindum Íslands. Í hjarta sínu gremst honum líklega, að nokkur skuli halda því fram, að rjettindi Íslands sjeu til, en það hefir Jón Sigurðsson sannað og mætti sá, er kallar sig arfþega hans, vita það. Það var skoðun Jóns Sigurðssonar, sem sigraði 1918. Þá fengum við viðurkendan þann rjett, sem hann sannaði, að við ættum. Þessa viðurkenningu vorum við yfirleitt búnir að fá á öllum sviðum nema einu, utanríkismálunum. Á þeim varð aðalbreytingin. Það vill löngum verða svo, þegar þjóð sækir rjettindi sín til annarar þjóðar, sem þeim hefir haldið, að utanríkismálin verða aðaldeiluefnið, af því að þau eru í raun og veru mikilvægust sjálfstæði þjóðanna. Svo var um Norðmenn og Svía, svo er um Íslendinga og Dani. Norðmönnum nægði það ekki, að þeirra menn voru skipaðir í sænsk virðingarembætti til þess að fara með utanríkismálin. Þjóðarmetnaður sá, sem Austmenn hafa varðveitt, krafðist þess, að þeir færu með þau sjálfir. Þeir voru þess albúnir að fara í stríð til þess að berjast fyrir þessum rjetti, en þó var málefnasamband milli Noregs og Svíþjóðar, en milli Íslands og Danmerkur er hreint konungssamband. þetta höfum við fengið viðurkent, og nú er aðeins eftir að framkvæma það. Utanríkisráðherra Íslands á að stjórna öllum utanríkismálum þess, skipa menn í þesskonar embætti, ráða starfi þeirra og skrifa undir allar ákvarðanir þar að lútandi með konungi. þetta er íslenska skoðunin. En arfþegi Jóns Sigurðssonar (S. St.) er á annari skoðun. Hann vill, að öll utanríkismál Íslands sjeu í höndum Dana, vill helst, að utanríkismál Íslands sjeu ekki til, og ef Ísland vill eitthvað skifta sjer af þeim, kallar hann það íhlutunarsemi. Hann segir, að nægilegt sje að hafa fengið rjettinn viðurkendan, þó að hann sje ekki notaður, og á hann sje gengið. Það á að salta þessi rjettindi, eða verra, það á að láta þau verða fúlegg úr Vigur. Hv. þm. vita um, með hvaða hug sáttmálinn var gerður 1918. Það var til þess ætlast, að Íslendingar færu sjálfir með utanríkismálin, en til þess þurfti að hafa einhvern, sem bæri ábyrgð á þeim fyrir Alþingi. Ef svo verður ekki, flækjast þessi mikilsverðu mál milli stjórnarskrifstofanna, og framkvæmdir þeirra verða af handa hófi, eða þau verða alveg lögð í hendur Dana, og sjálfstæði Íslands er þá nafnið eitt. þetta ætti arfþegi Jóns Sigurðssonar að sjá, ef hann er sá frelsisgarpur, sem Ísfirðingar eflaust halda hann, úr því þeir senda hann á þing. Það var ljóslega til þess ætlast, að Ísland hefði jus legationum, enda hafði það fengið fulla viðurkenningu fyrir þeim rjetti. Frá Noregi komu heillaóskir, frá ríkisþinginu, en engin viðurkenning hefir enn komið frá norsku stjórninni, og hún hefir hjer aðeins ræðismann en ekki sendiherra. Það er þó ekki svo, að hún sje ekki full af velvildarhug til vor Íslendinga, en hún virðist ekki hafa skilið sáttmálann milli Íslendinga og Dana rjett, sem ekki er von, þar sem hann hefir ekki verið rjett framkvæmdur. Sænska stjórnin sendi sendiherra um stundarsakir í fyrra, en jeg sá í blaði, að þingið sænska hefði neitað fjárveitingu til sendingar sendiherra hingað. Vegna þess, hve slælegar hafa verið framkvæmdir allar á þessari grein sáttmálans, telja Svíar þar sennilegast móðgun við Danmörk, að senda hingað sendiherra, og ekki munu þær hljómsterku raddir um þjóðernisgorgeir, tildur, mont, uppskafningshátt og spjátrungsskap, sem ómað hafa hjer í sölum Alþingis, ýta undir erlendar þjóðir að sýna viðurkenningu á fullveldi Íslands. Jeg veit um þessar þjóðir, hversu velviljaðar þær eru Íslandi, og sjerstaklega íslenskri menning, og að ástæðan til þess, að viðurkenning hefir ekki komið enn frá stjórnum þeirra, er sú, að þær hafa ekki á rjettan hátt verið látnar vita um, hvern skilning beri að leggja inn í 7. gr. Þjóðverjar eru þeir einu, sem hafa sýnt fulla viðurkenningu á Íslandi, þar sem þeir hafa sent sendiherra til konungsins yfir Íslandi, sem búsettur er í Danmörku. þetta ætlast jeg til, að hv. þingmenn skilji. Það kann að vera, að það sjeu fleiri en þessi arfþegi Jóns Sigurðssonar (S. St.), sem vilja halda, að það sje illkvitni úr mjer, fúlmenska og þrætugirni, að jeg skuli halda fram rjettum skilningi á 7. gr., en vonandi verða þeir ekki margir. Það er ljettur leikur fyrir fulltrúa þessarar þjóðar, að bregðast henni þegar mest ríður á. En svik eru það, þjóðsvik, og svik við Alþingi 1918, og svik við rjettan málstað. Af því að þessi hv. arfþegi Jóns Sigurðssonar er ræðumaður og vanur að tala bæði um það, sem er á himnum uppi og á jörðu, bendi jeg honum á kvæði eitt eftir Árna Garborg, þar sem maður nokkur, þjóðsvikari eins og hann, er að gera kölska reikningsskap gerða sinna, og segir: Margir una þeim ljetta leik, á lönd í friði herja. Þig fylgispakur að fullu jeg sveik það fólk, sem jeg átti að verja. En hann getur þess líka, að fólkið hafi tekið þessu illa, og heldur áfram: Nú burtu hræddir þeir hafa sig, og hagnýtist illa verkið; með hrolli stara þeir hvast á mig og horfa á svikamerkið. Svo biður hann kölska að taka það af, svo að hann geti borið höfuðið hátt hjá þjóð sinni, en kölski vill ekki verða við því, og segir: Meinsvara brennisteins bragð á vör best er mjer gleði fundin. Og geðþekk er mjer þín frægðarför, til fagnaðar þjóðin bundin. Á hlið við Júdas og hlið við Kark hlaust þú hið efsta sæti. En höfuðs þíns biksvart brennimark burt jeg ei numið gæti. Það fylgir þjer yfrum æfihaf og utar lífsins kveldi. Það getur alls ekki gengið af í gervöllum helvítis eldi.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal reyna að vera stuttorður, því að mál þetta hefir þegar tekið alt of langan tíma, þar sem vitanlega er alls ekki svo mikið, sem deilt er um. Okkur kemur saman um aðalatriðin, einkum hvað snertir 2. lið. Aðeins er deilt um það, að jeg áleit óþarfa að koma með mál þetta inn á þing, áður en stjórnirnar eru búnar að reyna að koma sjer niður á því máli með hjálp lögjafnaðarnefndarinnar. Mjer fanst óviðkunnanlegt að koma með það inn á þing, meðan það, eins og flm. (B. J.) rjettilega tók fram, svo að segja væri fyrir sáttanefnd. Og eins og kom fram í því, sem hann las upp, þá eru það stjórnirnar, sem fyrst eiga að hafa til meðferðar þau ágreiningsmál, sem fram kunna að koma. Það er ágreiningur um það, hvort taka eigi upp nafnið utanríkisráðherra og setja þá um leið upp sjerstaka stjórnardeild. En til þess að koma á fót slíkri skrifstofu þarf sjerstaka fjárveitingu. Það má vel komast af með það fyrirkomulag, sem nú er, fyrst um sinn; enn þá hefir ekkert rekist á. Þá kem jeg að því atriði, sem ágreiningur er einnig um, að mjer finst engin þörf á því, að allir sendimenn, sem landið sendir, skuli bera sendiherranafn í hverju tilfelli. Þetta er nú allur ágreiningurinn. Ef þingsályktunartillaga þessi verður samþykt, þá verður líka alt Alþingi að gera það, þar sem af því mundi leiða fjárútlát, og jeg gæti ekki tekið til greina slíka fjárveitingu aðeins frá annari deildinni. En sem sagt, það er engin deila um aðalatriðin. Aðalágreiningurinn var frá byrjun um hinar till., sem nú er búið að taka burtu, og hv.þm. (B. J.) segir sjálfur, að að því leyti sem 1. lið snertir, þá er þar alls ekki spurning um 7. gr., því að þar er um algerl. innlent mál að ræða, svo það er mjög villandi að tala þar um framkvæmd á 7. grein sambandslaganna. En eins og jeg sagði, þá getur stjórnin ekki tekið þessa þál. til greina nema hún komi frá öllu þinginu, auk þess sem fjárveiting yrði þá að fylgja.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg skal ekki tefja tímann með því að fara í hnútukast við hv.þm. Dala. (B. J.). Jeg tel öll hans ummæli dauð og ómerk, eins og hver önnur landsómagaorð.

Forseti (B. Sv.) Jeg verð að víta hv.þm. (S. St.) fyrir að viðhafa slík ósæmileg ummæli, ekki síst þegar um svo alvarlegt mál er að ræða.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Jeg ætla aðeins að minnast á örfá atriði í ræðu háttv. 2. þm. Skagf. (J. S.). Hann spurði, hvort jeg hjeldi, að gjaldskylda á slægjuafnot væri læknismeðal við því, að jarðir leggist í eyði. Það er ekki til umræðu hjer, hvernig eigi að fyrirbyggja það, en jeg vona, að við getum orðið sammála um nauðsyn þess, þegar um það verður rætt. En ekki get jeg álitið, að það sje meira læknismeðal við þessari hættu að undanþiggja þá, sem þannig nota jarðirnar, allri útsvarsskyldu í þeim hreppum, er jarðirnar eru í. Þá vildi hv.þm. (J. S.) enn reyna að andmæla því, að frv. útilokaði ekki með öllu, að hægt væri að ná útsvörum af slægjuafnotum, en það er gersamlega tilgangslaust fyrir hann, því það er eins og fálm druknandi manns. Sje jörðin í ábúð, þó ekki sje nema aðeins að nafni til, og það eru þær flestar, þá er sveitarfjelagið, eftir frv., útilokað frá að geta lagt útsvar á þann, sem hefir afnot slægnanna. Jeg get tekið það dæmi, að maður úr Reykjavík fer t. d. upp á Kjalarnes og fær þar slægjur á leigu og selur heyið til Reykjavíkur með góðum hagnaði. Eftir frv. er þá ekki hægt að skattskylda hann um einn eyri til Kjalarneshrepps, þó að hann fái allan hagnaðinn af afnotum lands, sem undir þann hrepp liggur. Sem betur fer, eru slík dæmi, sem hv.flm. (J. S.) nefndi frá árinu 1918, mjög sjaldgæf, en í löggjöf verður æfinlega að byggja á því, sem venjulegt er, byggja á aðalatriðum, en síður því, sem er aukaatriði. Um sýslunefndir þarf jeg ekki að orðlengja við hv. 2. þm.N.-M. (B. H.). Jeg hafði þessi orð vegna þess, að hann gaf mjer fult tilefni til þess.