Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og fram kom við umr. þessa máls, þegar það var hér síðast á dagskrá, mun frv. það, sem hér liggur fyrir, í sjálfu sér vera harla þýðingarlítið, því að hér er um staðfestingu á brbl. að ræða, en þau brbl. hafa þegar komið til framkvæmda, og áhrifum frá þessari lagasetningu verður ekki kippt til baka aftur, svo að það atriði út af fyrir sig, hvort þetta frv. nær fram að ganga eða ekki, getur í rauninni ekki, úr því sem nú er komið, haft nein veruleg áhrif. En það eru nokkur atriði í sambandi við þetta mál, sem eru þess eðlis, að ekki er óeðlilegt, að nokkuð sé um það rætt. Það munu allir hv. alþm. minnast þess, að Kópavogsmálið, eða frv. til l. um bæjarstjórn í Kópavogi, sem lá fyrir Alþ. s.l. vor, gekk hér fram með nokkuð sérkennilegum hætti á sínum tíma, og hér urðu þá allmiklar umræður um málið, sem ég skal nú ekki fara að rifja upp. En á það má þó minnast í þessu sambandi, að þá var því haldið hér statt og stöðugt fram, að fyrir lægi ótvíræður vilji íbúanna í Kópavogi um það, að þeir óskuðu eftir þeirri breytingu, sem þá var lagt til að lögfesta. Og vitnað var þá m.a. í það, að fyrir hendi væru undirskriftir meiri hluta íbúanna í Kópavogi, sem sönnuðu, að þeir óskuðu eftir þessum breytingum. Þegar ég og aðrir alþm. vöktum athygli á því, að þessar undirskriftir voru ekki í samræmi við gildandi kjörskrá í hreppnum, þá var slíku ekki sinnt, og hæstv. ríkisstj. tók að sér að hamra það í gegn hér á Alþ., að ekki væri um að villast, að meiri hluti hreppsbúa óskaði eftir breytingunni. En síðan hafa farið fram kosningar í Kópavogshreppi, og hygg ég, að í þeim kosningum hafi eftirminnilega sannazt það, sem ég og fleiri héldum hér fram, að það væri síður en svo, að það lægi fyrir, að meiri hluti íbúanna í Kópavogi óskaði eftir þeim aðgerðum, sem hér var verið að lögfesta. Í þeim umræðum, sem hér fóru fram um þetta mál s.l. vor, var m.a. minnzt á kjörskrármálið í sambandi við hinar væntanlegu kosningar. Það höfðu sem sagt komið fram raddir um það, að þeir minnihlutamenn í hreppnum. sem stóðu fyrir öllu þessu eindæma brölti, vildu ekki sætta sig við að hlíta almennum landslögum um samningu kjörskrár og vitnuðu iðulega í það, að miklu réttara væri að leggja nýjasta manntal til grundvallar, en víkja frá settum lagareglum um samningu kjörskrár. En það kom líka fram, að hæstv. ríkisstj., sem hafði tekið að sér að reka mál þessara aðila hér á Alþ. með þeim furðulega hætti, sem allir kannast við, treysti sér ekki til þess að flytja hér, um leið og ákveðið var, að hreppurinn í Kópavogi skyldi gerður að kaupstað, breytingar varðandi kjörskrárregluna. Þó að þetta væri orðið hér umræðuefni á hv. Alþ. og skiptar væru skoðanir í þessum efnum, þá treysti hæstv. ríkisstj. sér ekki til þess að taka upp ákvæði um þetta í það frv., sem þá lá hér fyrir, og lét það líða hjá, og var þá vitanlega ekki um annað að ræða en að fara eftir gildandi lögum um það efni. En svo gerist þetta furðulega atriði, sem hér liggur nú fyrir í frumvarpsformi. að ríkisstj. grípur til þess að breyta lögunum um kjörskrá í þessu tilfelli, þrátt fyrir það að hún lét hjá líða að setja slíkt í lög, þegar málið lá hér fyrir á Alþ. og þegar þessi mál einmitt um kjörskrána voru hér rædd. Þetta verður að teljast alveg furðulegt, en þó reyndar í fullu samræmi við öll vinnubrögð í þessu máli. Nú hefur það einnig gerzt hér í sambandi við nokkrar umræður, sem fram hafa farið um þetta frv., að hæstv. félmrh., sem hér hafði orð fyrir frv., hefur reynt að réttlæta þessar einstöku aðgerðir og það á þann hátt, sem hlýtur að hafa vakið furðu allra þeirra, sem nokkuð hafa komið nærri sveitarstjórnarmálum. - Ég tek nú eftir því, að hæstv. félmrh. er ekki staddur hér, og hefði ég þó vænzt þess, að hann væri hér viðstaddur, þegar mál þetta er rætt, en ég vildi alveg sérstaklega beina orðum mínum til hans í sambandi við það, sem hann sagði hér í umræðunum um málið, er það var síðast á dagskrá. Hæstv. félmrh. vildi rökstyðja aðgerðir sínar í þessu efni með því, að hann hefði ekki annað gert en að leggja til, að nýjasta kjörskrá, sem samin hefði verið í hreppnum, yrði lögð til grundvallar við kosninguna, og slíkt væri vitanlega ákaflega eðlilegt og mjög lýðræðislegt, eins og hann sagði, og hann mundi leggja slíkt til í hverju öðru tilfelli, þar sem eins stæði á um. Þetta er alveg furðuleg yfirlýsing frá hæstv. félmrh., þeim manni, sem hefur yfir sveitarstjórnum og bæjarstjórnum að segja í öllum þessum efnum. Það er engu líkara en að hæstv. ráðh. hafi ekki tekið með í reikninginn, að það eru til gildandi lög um þessi atriði, lög, sem ekki eingöngu varða Kópavog, heldur öll önnur sveitarfélög í landinu, lög, sem hafa staðið um árabil, og lög, sem eru enn í fullu gildi, þó að veitt séu afbrigði frá þeim í einstöku tilfelli, þar sem það þykir betur henta, eins og í þetta skipti. Hér er ekki um það að ræða, að í þessu tilfelli hafi átt að kjósa eftir einhverri úreltri kjörskrá, gamalli kjörskrá, og að það hefði verið til önnur nýrri kjörskrá, sem eðlilegra hefði verið að leggja til grundvallar. Lögin um samningu kjörskrár eru alveg skýr, að þó að kjörskrá sé samin í febrúarmánuði, eins og lög standa til, þá er það mjög greinilega fram tekið, að sú kjörskrá, sem þá er samin, skuli ekki taka gildi fyrr en næsta ár á eftir, fyrr en seinni hluta janúarmánuðar árið á eftir. Það er miklu oftar, að það hefur komið fyrir, að efnt hefur verið til aukakosninga, heldur en í þetta skipti í Kópavogi. Aukakosningar hafa iðulega farið fram. Ég minnist þess t.d., að í mínu byggðarlagi fóru fram aukakosningar til bæjarstjórnar fyrir nokkrum árum, og þær fóru fram um mjög svipað leyti árs og þessar kosningar, sem nú fóru fram í Kópavogi. Þá var mikill hiti í bæjarmálunum hjá okkur, og menn deildu þar hart, en það datt engum í hug, að það þyrfti að fara að breyta lögunum um kjörskrá eða kosningafyrirkomulagi í sambandi við þessar aukakosningar, og það hefur sveitarstjórnarmönnum yfirleitt ekki komið tii hugar. Það var til þar gildandi kjörskrá samkvæmt landslögum, og hún var lögð til grundvallar í kosningunum, og það kom engum manni annað til hugar, og þeim ráðherra, sem þá fór með félagsmál, kom ekki heldur til hugar að fara að framkvæma þessa nýju aðferð, sem hæstv. félmrh. telur nú að sé lýðræðislegri en sú, sem er lögfest í landinu. En það, sem mestu máli skiptir þó í þessum efnum, er, að auk þess sem það lágu frá öndverðu ákveðin rök fyrir því, af hverju þetta var ákveðið svona, að kjörskrá, sem samin er í febrúarmánuði, skuli ekki taka gildi fyrr en í byrjun næsta árs, að auk þess sem það lágu alveg ákveðin rök fyrir því, að þetta var lögfest á þennan hátt, sem sagt þau, að áður en réttmætt þótti, að maður fengi kosningarrétt í einu sveitarfélagi, átti hann að hafa búið þar tiltekinn tíma, og það var það, sem lá til grundvallar, - en auk þess er svo hitt, að það hefur þótt alveg óhjákvæmilegt að hafa ákveðið samræmi í þessum efnum um allt land, en ekki að eitt skyldi geta gilt á þessum stað og annað á hinum. Þeir menn, sem nú voru teknir inn á kjörskrá í Kópavogi og eftir hinum nýju ákvæðum voru látnir fá kosningarrétt þar, höfðu samkvæmt gildandi kjörskrám annars staðar, margir hverjir, rétt til þess og hafa hann enn til að kjósa þar. Breytingin, sem þarna var gerð, kemur m.a. þannig fram, að nokkrir aðilar fengu kosningarrétt við þessar sérstöku kosningar löngu fyrr en lög stóðu til að þeir fengju hann, en nú, þegar þær kosningar eru gengnar um garð, stendur aftur svo á, að þeir menn ýmsir, sem höfðu verið sviptir kosningarrétti með því, að önnur kjörskrá var lögð til grundvallar, eru nú aftur orðnir kosningabærir í Kópavogshreppi. Þeir voru settir út af gildandi kjörskrá á þennan hátt aðeins í þessum sérstöku kosningum, en færu nú t.d. fram kosningar aftur í Kópavogi af einhverjum ástæðum, þá eru þeir samkvæmt gildandi landslögum og gildandi kjörskrá þar í hreppnum aftur komnir þar á kjörskrá, sem sviptir voru atkvæðisrétti þar í kosningunum 2. okt. Þetta heitir vitanlega hið argasta hringl með kjörskrá, sem hæstv. félmrh. lýsti þó yfir hér að hann teldi mjög hættulegt alltaf. Hann mundi að sjálfsögðu aftur þurfa að setja brbl., ef efnt yrði til kosninga á nýjan hátt, áður en sú kjörskrá tekur raunverulega gildi, sem var kosið eftir síðast, því að hún var aðeins sett í gildi meðan á þessum kosningum stóð, en annars öðlast hún ekki gildi fyrr en í byrjun næsta árs. Með því að setja slík brbl. sem þessi er því verið að koma hinum mesta glundroða á milli einstakra sveitarfélaga um það, hvar viðkomandi aðili hefur fullan kosningarrétt, og það er það atriði, sem er stórhættulegt. Ef hæstv. félmrh. er í raun og veru á þessari skoðun, sem hann reyndi hér að túlka, sem ég dreg nú mjög í efa, þá ætti hann að sjálfsögðu að leggja hér fram frv. um það, að gildandi lögum um kjörskrár yrði breytt, og þá ætti að ákveða, að í hvert skipti yfirleitt, sem kjósa á, ætti í snatri að semja kjörskrá, svo að hún væri sem allra nýjust, og á þá kjörskrá ætti að taka alla þá menn, sem þá væru búsettir í viðkomandi hreppi. Þetta er vitanlega grundvallarbreyting á því skipulagi, sem ríkt hefur hjá okkur í þessum efnum, og ef þetta væri tekið í lög, þá væri mjög auðvelt að hafa úrslitaáhrif með skyndiflutningi nokkurra manna á kosningar í einstökum sveitarfélögum. Með skyndiflutningi væri þá hægt að hafa úrslitaáhrif á atkvgr. með flutningi manna rétt um það leyti, sem kosning færi fram. Ef hæstv. félmrh. er í rauninni á þessari skoðun, þá á hann vitanlega að flytja um þetta frv. og láta þetta gilda um allar sveitarstjórnarkosningar á landinu, því að þá fyrst kæmi eitthvert samræmi í þetta. En að hafa ákvæðin þannig, að í einu sveitarfélaginu beri að fara eftir gildandi lögum um samningu kjörskrár, semja hana í febrúarmánuði og hún tekur ekki gildi fyrr en í janúarmánuði næsta ár á eftir, og menn fá þar atkvæðisrétt eftir því, en í enn öðru sveitarfélagi séu sett skyndilög um það, að þessu skuli komið fyrir á allt annan veg, veldur vitanlega hinu argasta misrétti og hættulegum glundroða, sem ekki verður séð fyrir endann á. Ég býst við, að hæstv. félmrh. hafi gert sér grein fyrir því, að nú að afstöðnum þessum kosningum í Kópavogi er gamla kjörskráin, sem hann kallar, í fullu gildi. Nú eru þeir menn, sem á þeirri kjörskrá eru, einir kosningabærir í Kópavogi, en ekki hinir, sem standa á þeirri kjörskrá, sem kosið var eftir nú síðast. Það er alveg augljóst mál, að þetta tiltæki um breytingu á kjörskrá í sambandi við kosningarnar í Kópavogi er í rauninni sama eðlis og fyrri þættir þessa máls, sem ég minntist hér á, elns og sjálf lagasetningin um bæjarstjórnina í Kópavogi. Þetta er algert frávik frá venjulegum reglum og lögum, sem gripið hefur verið til í fáti af þeim, sem létu flækja sér út í þessi vandræði, og miklu réttara er vitanlega fyrir þá aðila, sem létu hafa sig út í þessi vandræði, sem sagt hæstv. ráðh., að játa hreinskilnislega, að þeir hafi verið gabbaðir af minni hl. í hreppsnefndinni í Kópavogi, að þeir hafi verið hafðir þarna að ginningarfíflum og þeir hafi því gert ýmislegt það, sem þeir vildu í rauninni ekki að þeir hefðu nokkurn tíma gert, og játa það hreinlega, að eitt af því, sem þeir hafa þarna ranglega gert, er einmitt það, sem nú á hér að staðfesta með þessu frv., breytingin á kjörskrárákvæðum. Hitt er vitanlega fyrir neðan allar hellur, að sjálfur félmrh. landsins skuli reyna að túlka þessa breytingu á þann veg, sem hann gerði hér, að hún sé fyrst og fremst í anda stjórnarskrárinnar, eins og hann orðaði það hér, hún sé í anda hins sanna lýðræðis. Það er alveg furðulegt að reyna að halda því fram, en leggja þó ekki í að flytja breytingu á gildandi lögum til samræmis við þennan anda stjórnarskrárinnar og þetta sanna lýðræði, sem hæstv. ráðh. reynir að halda fram að hafi staðið að baki þessum gerðum. Það er víssulega rétt, sem hér hefur verið bent á, að það er alvarlegra en svo, að ráðherrar ættu að gera nokkurn leik að því að hringla til með lögin um kosningar og um samningu kjörskrár, og í einstökum tilfellum a.m.k. ætti ekki að gera það. Ég held, eins og ég sagði í upphafi, að það skipti ekki verulegu máli, hvort þetta frv. verður samþ. hér eða ekki, því að það hefur eflaust náð sínum fulla tilgangi. En hitt er enn í fullu gildi í sambandi við þetta mál, að þeir, sem stýra sveitarstjórnarmálefnum landsins, viðurkenni, að slík tiltæki sem að hringja svona með kjörskrár eru ekki verjandi ráðstöfun, og hæstv. Alþ. ætti að taka fyrir það í eitt skipti fyrir öll með því að sýna það með samþykkt sinni á einn eða annan hátt, að það geti ekki fallizt á það, að með brbl. sé gripið á þennan hátt inn í kosningalög og kjörskrár, því að ekki er gott að segja, hvað af slíku kann að leiða síðar.



Herra forseti. Hæstv. félmrh. ræddi ofur lítið um það, sem ég hafði sagt um þetta mál, og mér þykir mjög leitt, að hann skuli ekki sýna sig í þessari hv. d. nú. Það var að vísu hraustlega gert af honum að hafa þó framsögu í málinu og taka til máls aftur, en það hefði verið karlmannlegra að reyna að halda áfram, fyrst hann kaus ekki þann kostinn að biðja þessa d. afsökunar á allri þessari lagasetningu sinni og öllum afskiptum sínum af þessu máli. Hann tók þann kostinn að saka mig um ýmsa hluti, en standa aftur á móti sjálfur mjög fastur á því, að allt hefði verið rétt, sem hann hefði gert. Ég held, að það sé nú bezt út frá því að athuga ofur lítið og rifja upp, hvernig stendur á því, að hæstv. félmrh. og hæstv. forsrh. og raunverulega þar með ríkisstj. öll skuli vera komin í þá flækju og vera búin að gera sér þá skömm, sem þeir hafa gert sér með öllum sínum afskiptum af þessu svonefnda Kópavogsmáli. Ég vil þá í fyrsta lagi mínna menn á, að það var kosið í hreppsnefndina í Kópavogi 1954, og mótsett við það, sem gert var með aðra hreppa í landinu, var ekki kosið þar bara einu sinni, heldur var kosið þar tvísvar. M.ö.o.: Kjósendur í Kópavogi höfðu fengið mjög gott og meira að segja endurtekið tækifæri til þess að láta í ljós sínar skoðanir á því, hvers konar stjórn skyldi fara þar með ráðin í hreppnum. Í þessum tveim kosningum, sem fram fóru 1954, var ekki minnzt einu orði á það af hálfu þeirra flokka, sem voru í andstöðu og voru í minni hluta í Kópavogi, að það þyrfti að skapa kaupstað upp úr Kópavogshreppi. Það mál hafði alls ekki komið til greina. Hins vegar var valdhöfunum hér í Reykjavík, hæstv. ríkisstj., illa við úrslitin í þessum tveim kosningum. Ríkisstj. var strax illa við úrslitin í fyrstu kosningunum og lét þess vegna endurtaka kosninguna af hreinni átyllu, notaði smávægilega átyllu, sem annars hefur aldrei verið notuð í bæjarstjórnarkosningum eða hreppsnefndarkosningum hér. En valdhöfunum líkaði ekki heldur við hin endurteknu úrslit, og hvað er þá gert? Jú, það, sem er gert, er það, að fundið er upp á því að fara að breyta Kópavogshreppi í kaupstað til þess að fá fram þriðju kosningarnar. Það er farið að hringla með löggjöf um þessa hluti hér á Alþingi eingöngu í einum einasta tilgangi, og það er í þeim tilgangi að láta verða einar kosningar enn þá í Kópavogi, enda kom það greinilega fram í ræðum hæstv. forsrh., þm. G-K. (ÓTh), við þær umr., sem hérna fóru fram; að það, sem hann áleit að væri hægt að gera með því að láta fara fram einar kosningar ennþá, þótt þær kostuðu það að gera Kópavog um leið að kaupstað, væri að steypa þeirri stjórn, sem Kópavogsbúar höfðu kosið sér, og þá alveg sérstaklega að koma þar oddvitanum, sem verið hefur, Finnboga R. Valdimarssyni, hv. 6. landsk., út úr forustuaðstöðunni þar, keppinaut hans í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Svona var í pottinn búið með þetta mál. Það var ekki af áhuga fyrir því að skapa kaupstað í Kópavogi, sem lög um kaupstað í Kópavogi eru sett hér í gegnum Alþ. Það var af áhuga fyrir því að fá fram þriðju kosningarnar í Kópavogi til þess að reyna að pína og véla kjósendurna þar til þess að kjósa sér stjórn, sem væri að skapi auðvaldsins í Reykjavík, og þetta lét meiri hluti Alþ. hafa sig út í að samþykkja, þótt það megi geta þess um leið, þeim þm. stjórnarflokkanna, ja, ég vildi segja til maklegs hróss kannske, að þeir þögðu yfirleitt um málið. Það stóð enginn þeirra upp til þess að reyna að verja það, þegar það var sett í gegn, en þeir greiddu kannske atkvæði með samvizkunnar mótmælum margir þeirra. Lögin um kaupstað í Kópavogi og þar af leiðandi þessi lög um kjörskrána í Kópavogi eru sett fram til þess að reyna að koma frá lýðræðislega kosinni stjórn í þessum hreppi, sem nú er orðinn að kaupstað, af því að valdhöfunum líkaði ekki við þessa stjórn. M.ö.o.: Þegar fólkið í þessu viðkomandi umdæmi er búið að láta í ljós sínar skoðanir á þann hátt, sem stjórnarskráin fyrirskipar, með leynilegri atkvgr., þá á fyrst að þvinga það til þess og reyna að binda það með því að undirskrifa opinberlega áskoranir hér til Alþ., sem lýst er yfir af hálfu forsrh. að hafi meira gildi en leynilegar kosningar, og svo á eftir með brbl. um sérstaka kjörskrá að reyna að útiloka svo og svo marga menn, sem annars höfðu löglega kosningarrétt í Kópavogi, frá því að kjósa, allt í trúnni á það, að með öllu þessu móti geti tekizt að steypa þeirri stjórn, sem meiri hl. íbúanna í Kópavogi hafði kosið sér. Það var verið að skapa átyllu til þess að láta fara fram einar kosningar enn þá, og þetta er vert að menn muni, því að þetta er misnotkun á löggjafarvaldi Alþingis. Öll þessi lagasetning, bæði brbl., sem núna liggja fyrir, og laganna þá, er í þeim tilgangi að þóknast valdhöfunum hjá þjóðinni, sem þar eru í augnablikinu, en út frá öllu þessu er svo ríkisstj. búin að flækja sér inn í slíka bendu, að hún veit ekki, hvernig hún á að komast út úr þessu nú. Þess vegna stendur hún nú uppi ráðþrota, þorir ekki að verja sitt mál hér, hefur það raunar eitthvað svipað og hún hafði það, þegar við vorum að ræða hérna um sjálf kaupstaðarlögin, og ætlast svo bara til þess, að hennar flokksmenn hlýði henni, standi stöðuglega við allt, sem hún gerir, hvaða hneyksli sem það er. En þó er hún svo langt komin nú, að t.d. í sjálfu blaði hæstv. félmrh., Tímanum, birtast greinar undirskrifaðar af mönnum, sem forustu áttu að hafa í Framsfl., um, að þetta hafi verið frumhlaup og að þetta hafi verið rangt, sem þarna var gert. Auðvitað er það gefið mál, að hefði verið farið að, án þess að um ofsókn hefði verið að ræða gegn lýðræðislega kosinni stjórn í Kópavogshreppi, þá hefði auðvitað verið beðið þangað til á þingi 1957 með að setja lög um kaupstað í Kópavogi, ef þá hefði legið fyrir ákvörðun og samþykkt á því af hálfu meiri hl. hreppsnefndar, eftir að fram hefðu farið tilraunir til sameiningar við Reykjavík og ekki tekizt, og þá hefðu farið fram kosningar, ef sett hefðu verið lög um kaupstað í Kópavogi, í janúar 1958 eins og í öðrum bæjum landsins. Það, hve sérstaklega var þarna að farið, var sem sé eingöngu með það fyrir augum að fá einar kosningarnar enn þá, fá þriðju kosningarnar á hálfu öðru ári. Þegar hæstv. ríkisstj. er búin að misnota sitt vald og fylgispekt þm. sinna til þess að hefja ofsóknir á hendur lýðræðislega kosinni stjórn í Kópavogshreppi og er farin á rassinn með þetta allt saman og hefur fengið slíka ráðningu í kosningunum, að flestar stjórnir eða a.m.k. þeir ráðherrar, sem þarna voru ábyrgir, hefðu sagt af sér á eftir, þá kemur nú hæstv. félmrh. hér fram og fer að tala um, að þeir menn, sem séu að tala á móti sér í þessu efni í þessu máli, skilji ekki anda lýðræðisins. Ég verð að segja það, að farið er að færast fullmikið í aukana að reyna að kenna allar ofsóknir og allt ofbeldi, sem núverandi valdhafar beita, við lýðræði, og ég held, að þessir hæstv. ráðh. ættu að gæta sín ofur lítið í notkuninni á þessu orði. Hafi verið nokkurs staðar brotið á móti anda og bókstaf lýðræðisins í sambandi við allt þetta framferði, þá er það með framkomunni viðvíkjandi Kópavogshreppi og íbúum hans, og það er ekki valdhöfunum að þakka, að þeir ráku þá eins duglega af höndum sér og þeir gerðu. Meira að segja sjálfur forsrh. fór þangað suður eftir. Þó að hann hafi ekki tíma einu sinni til þess að skreppa til Danmerkur og tala við forsrh. þar, þá fór hann suður í Kópavog til þess að stjórna kosningunum þar og sýna, að hann gæti lagt alþýðuna þar að velli, sem hafði skapað sér samtök um, hvernig ætti að stjórna þeim hreppi. Ég held þess vegna, að það sé tími til kominn, að hæstv. félmrh. fari nú að reyna að kynna sér anda lýðræðisins og læra eitthvað af mistökum þeirra kumpánanna í sambandi við þeirra framferði í Kópavogshreppi. Hann leyfði sér að staðhæfa hér annað eins og það hér í umr., að hvenær sem svona stæði á, mundi hann aftur gefa út svona brbl. Og nú, þegar hv. 11. landsk. hefur þar að auki sýnt fram á, með hvílíkum endemum þessi lög eru samin, þá sjá hv. þm. bezt, hve fjarri öllum sanni og hve fjarri öllu viti það er að láta einni ríkisstj. haldast uppi að fara að eins og hún hefur gert, fyrst með því að píska lagasetninguna um kaupstað í Kópavogi í gegnum þingið með því móti sem gert var og svo með því að gefa út önnur eins endemislög og þau, sem hérna liggja fyrir. Það er eins og hæstv. félmrh. skilji ekkert af því, sem sveitarstjórnarlögin og kosningalögin yfirleitt byggjast á, ekkert af þeirri hugsun, sem ég var þó ofur lítið að reyna að skýra hér fyrir honum við 1. umr., búsetuskilyrðið allt, - hugsun, sem einu sinni var Þó svo rík í hugum okkar Íslendinga, að við álítum alveg sérstaka ástæðu til þess að nota þau ákvæði um búsetuskilyrðin til þess að vernda okkur gegn vissri hættu, sem við álitum stafa af sambandslagasamningunum frá 1918. Ég margtók fram í þeirri ræðu, sem ég hélt, að það hefði legið ákveðin hugsun á bak við þær ákvarðanir, sem væru viðvíkjandi manntalinu, gildistöku þess og öllu slíku. Ekkert af þessu virtist hæstv. félmrh. skilja. Svo talaði hæstv. félmrh. um, að það, sem ég hefði sagt, ekki sízt þegar ég hefði minnzt á kaup og sölu í sambandi við kosningarnar, væri allt saman mælt út í loftið, og hann kvaðst ekki þekkja þetta innræti. Það er leitt að heyra hæstv. ráðh. vera með slíkan Pílatusarþvott, sama ráðh. sem sett hefur sérstakan lénsherra, sem ekki hefur verið uppi hér á Íslandi nú í nokkrar aldir, í Kópavogshrepp til þess að reyna í krafti eignarréttar ríkisins á jörðum í Kópavogshreppi að hafa áhrif á skoðanirnar. Mér er sem ég sjái, hvernig skrifað mundi vera í Tímanum og að makleikum, ef ráðh. Sjálfstfl. leyfðu sér einhverja svona hluti. Þessi umboðsmaður, þessi lénsherra, er svo látinn vera efsti maður á lista Framsfl. í Kópavogshreppi og gera alveg sérstaklega mikið að því að úthluta og lofa úthlutunum og öðru slíku rétt fyrir kosningar og vera þar að auki umboðsmaður þeirra, sem eiga að úthluta íbúðarhúsalánum, og svo kemur þessi hæstv. félmrh., sem hefur skipað þennan lénsherra og séð um, að hann yrði umboðsmaður fyrir úthlutun íbúðarhúsalána, og segir og þvær sínar hendur: Ég þekki ekki slíkt innræti eins og að vera að tala um kaup og sölu í sambandi við kosningar. Hæstv. félmrh. var að tala um, að ég væri að tala mikið í þessu máli. Ég skil það ósköp vel. að honum finnist ég tala of mikið. Það hefur nú samt sýnt sig, að ég og þeir, sem höfðu sömu skoðun og ég, bæði flokksbræður mínir í Sósfl. og hv. 3. landsk. úr Alþfl., sem töluðu mikið í Kópavogsmálinu, hafa talað fyrir munn fólksins. Þeir höfðu rétt að mæla í þessum efnum. Þeir hafa talað fyrir því, sem rétt var, og ég vil leyfa mér bara að spyrja að því, hvort sé nokkur sá maður í þinginu nú, og þar að forsrh. og hæstv. félmrh. meðtöldum, sem ekki mundi heldur kjósa, að hann hefði látið vera að samþykkja lögin um kaupstað í Kópavogi á síðasta þingi og sloppið við allt, sem síðan hefur gerzt. Mér þætti a.m.k. ákaflega gaman að fá yfirlýsingu hérna frá hv. þm. um, að þeir væru harðánægðir með allt þetta, sem þeir hefðu gert og hlotizt hefði af þeirra verkum. Ég held þess vegna, að það væri bezt fyrir þessa hæstv. ráðh., næst þegar þeir kvarta um, að við tölum of mikið, að hlusta ofur lítið betur á það og fara dálítið meira eftir því. Það mundi kannske forða þeim frá nokkrum hneykslum, sem þeir gera sig seka um annars. Hins vegar býst ég náttúrlega við, þó að stólarnir þeirra kunni að vera góðir, að þeir heyri ekki mikið. En það mætti a.m.k. þýða það, að þeir færu í framtíðinni að hugsa sig dálítið um, hvað þeir bjóða Alþingi. Um eitt gekk þó hæstv. félmrh. það langt, að hann baðst afsökunar, og það var um það, að hann sagðist ekki hafa athugað í tíma, að það hefði þurft að breyta lögunum um kjörskrá eða setja ný og sérstök ákvæði; annars hefði hann auðvitað séð um, að slík breyting hefði verið í frv. um kaupstað í Kópavogi, sem lagt var fyrir Alþ. Það sagði hann að væri yfirsjón, sem hann bæðist afsökunar á, og það væri öllum eðlilegt að gera mistök. En hæstv. félmrh. og forsrh. höfðu í því frv., sem þeir lögðu fyrir Alþ., sjálfir tilgreint í grg. þá tölu um fjölda þeirra, sem væru á manntali í Kópavogshreppi, sem er tilgreind í þeirra greinargerð til forseta Íslands, þegar þeir biðja um bráðabirgðalög, 3228. Og þessi mannfjölgun þar var eina röksemdin hjá þeim auk hinna undarlega fengnu yfirlýsinga um, að það ætti nú að fara að gera Kópavogshrepp að kaupstað. Í öllum þeirra umr. kom það alveg greinilega fram og einmitt í því, sem verið var að ræða um kjörskrána, eins og hv. 11. landsk. kom hér inn á áðan, að þeir vissu um þetta, og það lá í loftinu hjá þeim, að þeir ætluðust til þess, að það yrði nú eitthvað breytt þarna um, að það yrði séð um, að það yrði almennileg kjörskrá, sem kosið væri eftir. En þeir voru, strax eftir að afhjúpuð voru fyrstu hneykslin þeirra, ósannindin, sem voru í grg., sem þeir lögðu þá fyrir Alþingi, blekkingarnar, sem þar voru, orðnir svo feimnir við meðferð málsins á þingi, að þeir þorðu ekki að leiðrétta eða gera tilraun til að leiðrétta nokkurn skapaðan hlut í sambandi við þetta mál. Ef hæstv. félmrh. hefði lesið sæmilega grg. fyrir því frv., sem hann flutti sjálfur í fyrra, og ég tala nú ekki um, ef hann hefði hlustað á umr., sem fram fóru hér á Alþ., þá hefði hann breytt þessu þá. En það er eins og þetta hafi verið gert svo hugsunarlaust, svo gersamlega út frá metnaðinum og ofbeldislönguninni einni saman, að ekkert vit komst þarna að. Þess vegna var það meira en þetta, sem hæstv. félmrh. átti að biðjast afsökunar á. Hann átti að biðjast afsökunar á öllum afskiptunum af þessu máli; þau hafa verið eitt hneyksli frá upphafi til enda. Hv. 11. landsk. sýndi hér fram á áðan, hvernig meira að segja sjálf þessi brbl. eru þannig úr garði gerð, að strax og þau hafa öðlazt gildi og kosningarnar 2. okt. eru liðnar, eru menn, sem sviptir voru kosningarrétti með þessum brbl., búnir að fá kosningarréttinn aftur. Hafði hæstv. félmrh. kannske ekki heldur hugsað út í þetta? Eða tekur hann fyrst eftir þessu, þegar hv. 11. landsk. bendir honum á það? Eða ætlar hann að standa sig álíka vel og seinast, að heyra ekki einu sinni það, sem honum er bent á hér? Á enginn endir að verða á öllum þeim hneykslum og vitleysum, sem verða í sambandi við löggjöf frá Alþ. í sambandi við þetta mál? Það hefur komið fyrir hæstv. ríkisstj. áður, að hún hefur orðið að setja sérstök brbl., meira að segja norður á Sauðárkróki, til þess að laga lög, sem hún var að píska í gegnum þingið, m.a. af því að hún vildi ekkert tillit taka til þess, sem henni var bent á, meðan lögin voru til meðferðar. Og mér sýnist, að þetta eigi að fara að verða regla hjá hæstv. ráðherrum. Þá eru málin komin þannig, að þessi lög eru orðin um að svipta í 9 mánuði eða svo ákveðna kjósendur í Kópavogshreppi atkvæðisrétti og láta þá fá hann aftur eftir að bæjarstjórnarkosningarnar eru búnar, en sjá hins vegar um með því að setja brbl. eftir að þing er farið heim og láta kosningarnar fara fram áður en Alþ. kemur saman, að Alþ. hafi engan möguleika til að leiðrétta nokkurn skapaðan hlut í sambandi við þessa hluti. Ég nefndi hér í sambandi við þær almennu umr. um þetta mál og það fordæmi, sem væri skapað með þessum lögum, dæmi um, ef Sjálfstfl. væri einn í ríkisstj. og t.d. væri að hringla eitthvað í sambandi við kosningalögin um Vestur-Ísafjarðarsýslu eða eitthvert slíkt kjördæmi, þar sem litlu munaði. Og í stað þess að vilja fara nú ofur lítið að hugsa út frá þessum athugasemdum, þá staðhæfir hæstv. félmrh. hér, að þetta sé allt saman hárrétt. M.ö.o.: Ef ætti að fara að misnota kosningalögin, rangfæra þau, gefa út brbl. til þess að geta séð um að flytja menn á milli staða í tíma, þannig að það kæmi ákveðnum flokki, sem við völd sæti, til góða, allt þetta virðist hæstv. félmrh. nú ætla að gleypa og samþykkja, eingöngu vegna þess að hann hefur einu sinni verið flæktur út í þessa vitleysu alla saman í sambandi við Kópavogshrepp. Í staðinn fyrir að sjá, hvers konar vitleysu hann sé búinn að gera, biðjast afsökunar á því og segja, að svona nokkuð láti Framsfl. ekki íhaldið hafa sig út í aftur, þá er komið hér og staðið alveg stíft á þessu: Jú, svona skulum við alltaf haga okkur, m.ö.o. eyðileggja eitt af því, sem er aðalgrundvöllurinn í sjálfum kosningalögunum, ákvæðið um búsetuna, trygginguna gegn því, að hægt sé að hringla þannig í sambandi við einstök kjördæmi, að hægt sé með skjótum flutningum manna að hafa úrslitaáhrif þar. Ég get skilið þetta, ef Framsfl. væri að búa sig undir að breyta stjórnarskrá og lögum þannig, að allt landið ætti að verða eitt kjördæmi. En meðan núverandi kjördæmaskipting stendur í landinu og ákvæði, sem nú eru viðvíkjandi búsetuskilyrðunum í kosningalögunum, eru ákaflega þýðingarmikil til þess að tryggja, að ekki sé hægt að misnota þau bókstaflega, þá hélt ég, að þetta væri varasamt fyrir Framsfl., svo að ég tali nú ekki um lýðræðið, að fara inn á þá braut að slá því föstu, sem hæstv. félmrh. hér gerir. Hæstv. félmrh. sagði, að þetta væri ekki svo stórt mál, að það ætti að vera að rífast eins mikið út af því og ég hefði verið að gera. Þetta litla frv. væri ekki svo þýðingarmikið, að það borgaði sig. Það er alveg rétt, þetta er út af fyrir sig ekki stórt frv. En hins vegar eru afglöpin, sem eru orsökin að því, að það er fram komið, táknræn afglöp fyrir núverandi ríkisstjórn. Það eru afglöp, sem stafa af ofmetnaði, af ofbeldistilraunum gagnvart kjósendum, sem henni er illa við. Það eru afglöp, sem stafa af ofsókn gegn lýðræðislega kosinni stjórn í hreppsfélagi hér undir handarjaðrinum á Reykjavíkurauðvaldinu, hreppsstjórn, sem stjórnarflokkarnir þess vegna vildu steypa, hvað sem það kostaði, og fengu slíka ráðningu fyrir, að áhrif hefur haft um allt land. Þess vegna eru það táknræn afglöp, sem liggja til grundvallar þessu frv., sem hérna liggur fyrir. Annars gat ég ekki betur heyrt en hæstv. félmrh. mundi jafnvel ekki hika við að breyta hlutum, sem stærri væru en kosningalögin, ef núverandi valdhafar þyrftu á því að halda. Hann komst svo að orði í sinni ræðu, að það væri erfitt að fylgja stjórnarskránni út í æsar. Ég veit ekki, hvort hann hefur kannske verið að rifja upp fyrir sér, að hans flokkur og Sjálfstfl. hafa einu sinni leikið sér að því að brjóta stjórnarskrána og gefa sjálfum sér réttindi til að sitja á Alþ., þó að þeir hefðu þau ekki eftir stjórnarskránni, svo að ég tali ekki um þau stjórnarskrárbrot, sem þeir hafa framið síðan í sambandi við að koma hernum hingað inn í landið og annað slíkt. Ég held nú, að þeir menn, sem alltaf hafa lýðræðið á vörunum, verði að fara dálítið gætilega í sínu tali. Ég vil minna þá flokka, sem oft vilja kalla sig þá einu sönnu lýðræðisflokka hér í landinu, á það, að þeir eru um leið einu flokkarnir, sem hafa brotið stjórnarskrána í þessu landi, hafa svikizt um að láta fara fram kosningar. Ég held, að það sé rétt fyrir þá að tala varlega í þessum efnum. Við, sem börðumst á móti þeim afglöpum, sem gerð voru í sambandi við Kópavogsmálið, höfum aldrei brotið nein þau lýðræðisréttindi, sem við höfum í okkar landi, eða gert tilraun til að brjóta þau. Og það er vert fyrir hæstv. félmrh. að muna, að það erum við og þeir, sem hafa staðið með okkur, Sósfl. og Alþfl. og þeir, sem hafa staðið með þeim, sem hafa orðið að knýja það fram hér á Íslandi á síðustu 20 árum að auka lýðræðið í þessu landi, skapa meira og meira almennan kosningarrétt og jafna hann, en Framsfl. staðið á móti. Ég kann ekki við, að hæstv. ráðh. séu að leyfa sér það tal, sem hæstv. félmrh. leyfði sér hér áðan í þessum efnum. Það er frekja, sem maður verður að mótmæla, þó að það sé mjög leitt, að þeir menn, sem hafa hana í frammi, skuli ekki treysta sér til að standa hér á Alþ. fyrir sínu máli og kjósi alltaf að láta þögnina eða ráðherraherbergin geyma sig. Hann lýsti því þó yfir hér seinast, að þeir mundu aldrei fara í felur með þessa hluti. Það var þó það, sem gert var í fyrra í Kópavogsmálinu, og það er það, sem gert er enn. Mér þykir leitt, að hæstv. forsrh., sem enn mun vera veikur, skuli ekki vera mættur hérna til að taka þátt í þessum umr. Ef það reynist rétt, sem hæstv. félmrh. sagði, að þetta mál ætti að fara í gegnum þingið, þá verður kannske tækifæri til þess að tala við hæstv. forsrh. og minna hann á hans yfirlýsingu, því að samkvæmt henni átti yfirlýsingin í Kópavogi, skriflega yfirlýsingin alræmda, að verða upphafið að því að afnema almennan, leynilegan kosningarrétt á Íslandi sem óhentugra fyrirkomulag en opinberar kosningar. En hvernig svo sem um þetta mál fer, þá álit ég, að sú nefnd, sem fær þetta til meðferðar, ætti að athuga það alvarlega, hvort hún á ekki að veita hæstv. ríkisstjórn ávítur fyrir meðferð hennar á þessu máli. Það má ekki minna vera en að Alþ. láti þá skoðun í ljós, að kosningalögin og ákvæði, sem þau varða, séu ekki fyrir ríkisstjórnir til að kukla með þau og hræra, eins og þeim hentar í hvert skipti, til þess að reyna í skjóli þeirra að steypa þeim stjórnum, sem fólkið hefur kosið sér í landinu. Ég held, að það sé nauðsynlegt, að sú nefnd, sem fær málið til meðferðar, athugi þetta mjög gaumgæfilega og láti skoðun sína í ljós um það, hvort ekki þurfi að taka fram fyrir hendur ríkisstjórna, sem leyfa sér að fara að eins og hér hefur verið gert.



Frv., sem hér er til umr., er flutt af hæstv. stjórn til staðfestingar á brbl., sem hún gaf út 23. júlí í sumar. Það hefur þegar komið fram í umr., hvert efni þessa frv. sé, og mönnum er það ljóst. Með þessum brbl. var ákveðið, að við bæjarstjórnarkosningar í Kópavogskaupstað, sem fram fóru nú í byrjun þessa mánaðar, skyldi farið eftir kjörskrá, sem samin var í febrúarmánuði s.l. og byggð mun hafa verið á manntali, sem fór fram þar seint á árinu 1954. En ef brbl. hefðu ekki verið gefin út, þá mundi hafa verið kosið eftir kjörskrá, sem samin var ári fyrr og byggð á manntali, sem fram fór seint á árinu 1953. Það er þessi breyting, sem brbl. valda. Nú hafa tveir hv. þdm., hv. 2. þm. Reykv. og hv. 11. landsk. þm., flutt hér alllangar ræður um þetta mál, bæði á þessum fundi og á fundi áður í deildinni. og þeir telja, að það hafi verið rangt af stjórninni að gefa út þessi brbl. Þeir hafa talað um afglöp í því sambandi og fleira þess háttar, þannig að það hefur komið greinilega fram, að þeir telja, að það hefði ekki átt að gefa út brbl. Hins vegar hefur ekki þrátt fyrir þeirra löngu ræður komið, að því er mér finnst, nógu greinilega fram, hvað þeir vilja nú láta gera í þessu máli. Og það var þess vegna, sem ég bað um orðið, að ég vildi gjarnan fá frá þeim nánari skýringar á því. Vilja þeir, úr því að þeir eru svona mikið á móti þessum brbl., láta fella þetta frv. og gera svo ráðstafanir til þess, að Kópavogsbúar fái að kjósa aftur sem fyrst í bæjarstjórn og þá eftir kjörskránni, sem samin var í ársbyrjun 1954? Mér skilst, að þetta væri eini möguleikinn til þess að koma málinu á þann grundvöll, sem það hefði staðið á, ef þessi brbl. hefðu aldrei verið gefin út. Þetta fannst mér ekki koma nógu greinilega fram hjá hv. ræðumönnum og vildi því gjarnan fá að vita, hvað það er, sem þeir raunverulega vilja nú gera í þessu efni. Þingmenn hafa fyrr hlustað á raddir úr Kópavogi, og ef það kæmi nú fram t.d., að meiri hl. bæjarstjórnar þar óskaði eftir því, að úr þessum - ja, afglöpum, sem sumir telja að ríkisstj. hafi framið, yrði bætt á þennan hátt, að lofa þeim að kjósa aftur og þá eftir gömlu kjörskránni, þá álít ég, að þingmenn ættu að taka þetta mál til umhugsunar. En ég tel, að það sé nauðsynlegt fyrir þingmenn að fá að vita, hvað andmælendur frv. vilja í þessu gera, áður en við tökum afstöðu til málsins við atkvgr. hér.



Herra forseti. Ég er hræddur um, að hv. þm. V-Húnv. ætti að hlusta ofur lítið betur á þær ræður, sem haldnar eru hérna. Ég byrjaði í þeirri ræðu, sem ég hélt um þetta mál, að skýra einmitt mjög greinilega frá því, að þó að þessi brbl. væru felld hérna á þinginu, þá stæðu jafnt þær kosningar, sem fram hefðu farið í Kópavogi, þær hefðu alveg jafnt sitt gildi, svo að ef hv. þm. V-Húnv. er farinn að hafa áhyggjur út af því, að það yrðu nú kannske einar kosningarnar enn í Kópavogi, - og hann hefur nú fram að þessu ekki sýnt mikinn áhuga á að forða Kópavogsbúum frá kosningum, - þá skal ég alveg losa hann við þær áhyggjur. Þó að þetta frv. verði fellt og þó að það verði gert þannig, að það væri ríkisstj. mjög til smánar, þá þurfa Kópavogsbúar þess vegna ekki að fara út í einar kosningar enn. Þeir eru búnir samkv. þessum brbl., sem höfðu lagagildi í sumar, að kjósa sér sína bæjarstjórn. Ef nú hins vegar hæstv. ríkisstj. skyldi detta í hug, að fyrst það tókst ekki með þessum ofbeldisbráðabirgðalögum hennar í sumar að fá kosna bæjarstjórn í Kópavogi, þannig að henni væri að skapi, og henni dytti þess vegna í hug að semja nú á þinginu enn ein ný lög um, að nú skuli fara fram kosning í Kópavogi eftir manntalinu, sem kosningarnar máttu ekki fara fram eftir, þegar þessi brbl. voru sett, þá skal ég segja hv. framsóknarmönnum og sjálfstæðismönnum, að það mundi ekki heldur þýða fyrir þá, því að þó að þeir færu að kjósa eftir því manntali og kjörskrá á grundvelli þess, sem sé einu löggildu kjörskránni, sem var í fyrra, þá mundu þeir líka liggja í því og miklu verr en núna. Þess vegna, þó að þessi brbl. séu felld, þá stendur bæjarstjórnin í Kópavogi. Hins vegar er það gefið, og það er - og það vona ég nú, að hv. þm. V-Húnv. komi til með að skilja - það eina, sem Alþ. á að gera, þegar svona nokkuð kemur fyrir, ekki bara að fella svona brbl., heldur líka að fella þá ríkisstj., sem leyfir sér að haga sér svona.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, voru á árinu 1936 sett heildarlög um meðferð einkamála í héraði, og voru þau mikil bót á sínum tíma frá því, sem verið hafði, því að þá hafði um nokkrar aldir verið hér mjög á reiki um setningu löggjafar um þessi efni, sumpart stuðzt við norsku lög Kristjáns 5. og þó vafi á um ýmis ákvæði þeirra, hver í gildi væru, og síðan tilskipanir gamlar ýmsar og viðbætur við þær frá síðari tímum, allt í brotum og orðið úrelt, eins og von var. Það var því mikið og gott verk, þegar þáverandi ríkisstj. beitti sér fyrir því, að ný lög um meðferð einkamála væru sett, og var aðalhöfundur þeirrar löggjafar Einar Arnórsson dr. juris, þáverandi hæstaréttardómari. Nú eru nærri liðin 20 ár síðan þessi réttarbót fékkst, og er það ekki nema að vonum, þar sem þarna var að víssu leyti um íslenzka frumsmíð að ræða, að upp hafi komið, að ýmsir gallar reyndust á og að leiðrétta hefur þurft eftir því; sem reynsla hefur sagt til um. Þess vegna var það, að á árinu 1952 skipaði ég þá Einar Arnórsson, Gizur Bergsteinsson og Jónatan Hallvarðsson í nefnd til þess að endurskoða þessa löggjöf, og síðan skipaði ég til viðbótar Theódór B. Líndal, þá hæstaréttarlögmann, einnig í þessa nefnd, og var það samkvæmt sérstökum óskum málflutningsmanna eða lögmanna, því að þeir töldu til bóta, að fulltrúi þeirra starfaði einnig að endurskoðuninni. Þessir menn hafa síðan sinnt þessu starfi að meira eða minna leyti, en þó er þess að geta, að Einar Arnórsson hvarf skjótlega frá, því, hann tók þátt einungis í endurskoðun 1. kafla frv. eða fyrstu greinanna, en hirti síðan ekki um að gefa sig lengur að þessum störfum. Á s.l. vetri fékk dómsmálaráðuneytið svo frv. frá þeim, sem eftir voru í n., þeim Gizuri Bergsteinssyni, Jónatan Hallvarðssyni og Theódór Líndal, sem nú er orðinn prófessor, eins og vitað er, og hefur málið verið allrækilega athugað í rn. og síðan rætt við nefndarmenn, og árangur þess starfs er sá mikli lagabálkur, sem hér liggur nú fyrir í 302 greinum. Tel ég sízt ofmælt, þótt sagt sé, að þar sé um mjög mikið og gott verk að ræða, sem þakka ber öllum þessum nefndarmönnum að hafa unnið að, en þá ekki sízt Gizuri Bergsteinssyni, núverandi hæstaréttarforseta, sem þarna hefur haft forustuna, þó að hinir hafi vissulega unnið með honum að þessu mikla verki. Í þessum mikla lagabálki, sem nú er lagður fyrir hv. Alþingi, felast mörg nýmæli, og er ekki hægt hér að gera grein fyrir öllum þeirra. Mörg þeirra eru algerlega lögfræðilegs eðlis og tekur því ekki að rekja öll þau atriði hér, þó að þau einnig hafi verulega þýðingu fyrir allan almenning, þar sem þau verka á úrlausn og meðferð mála, en eru þó svo sérfræðilegs eðlis, að ég tel þýðingarlaust að rekja þau hér í einstökum efnum. Önnur atriði frv. eru frekar þess eðlis, að líklegt er, að almenningur láti þau til sín taka, og mun ég sérstaklega reyna að rekja þau í þeim orðum, sem ég segi. Fyrsta meginbreyting frv. er sú, að lagt er til, að sáttanefndir séu lagðar niður og þær lögskipuðu sáttatilraunir, sem sáttanefndir og á síðari árum einnig dómarar hafa átt að gera. Sáttanefndir voru fyrst settar hér seint á 18. öld og hafa tíðkazt síðan og oft verið taldar vinna þarflegt verk. En það er sameiginlegt álit þeirra, sem þetta frv. hafa undirbúið, og dómsmrn., að eins og nú sé komið, séu sáttanefndirnar orðnar úreltar og þýðingarlaust að hafa þær. Reynslan er sú, og fer í vöxt, að mál eru oft höfðuð án þess, að þau séu nægilega undirbúin, og það er ekki fyrr en langt er komið málsókninni, sem aðilar í raun og veru hafa gert sér fulla grein fyrir því, hvers eðlis málstaður þeirra er og hvort hann hefur verulegar líkur til þess að sigra, þegar til dóms kemur. En reglan hefur hins vegar verið sú, eins og ég segi, að áður en efnismeðferð málsins hefst, hefur átt að gera sáttatilraun, þ.e.a.s. á því stigi málsins, þegar hugurinn um málsókn er oft einna mestur í málsaðilum og áður en málið er búið að fá þá meðferð, að þeir hafi til hlítar gert sér grein fyrir öllum aðstæðum. Ef sáttatilraunin hefur ekki farið fram eða á hefur bjátað um hana, leiðir það aftur á móti til þess eftir gildandi lögum, að síðari málsmeðferð ónýtist, og veldur það aðilum oft kostnaði og töfum. Það hefur því verið talið vænlegra, bæði til raunverulegra sátta og til þess að draga úr óþörfum málsóknum, að breyta hér til, að gera miklu ríkari kröfur en áður til þess, að mál sé sæmilega undirbúið, áður en það er höfðað eða lagt fyrir dóminn, sem kemur fram í því, að stefnan á að vera mun ýtarlegri en hún hefur verið. Það á að rekja gang málsins í meginatriðum og stefnandi einnig að hafa gert sér grein fyrir helztu sönnunargögnum, sem hann ætlar að leggja fram. Og með tilsvarandi hætti er ætlazt til þess, að verjandi sé skjótlega við því búinn að leggja fram skýrslu um viðhorf málsins af sinni hálfu. Með þessu er það von manna, að komið verði í veg fyrir málsóknir, nema því aðeins að aðill hafi gert sér raunverulega grein fyrir bæði, eins og ég sagði, hvers eðlis kröfur hans eru og hvaða líkur hann hefur til þess að færa sannanir fyrir sínu máli. Ef aðili neyðist til þess að gera þetta strax í upphafi málsóknar, þá er óþarft um leið að láta hann leggja málið til sátta, vegna þess að hann á þá sjálfur að vera búinn að mynda sér skoðun, eftir atvikum með aðstoð lögmanns síns um það, hvort hann telji málið líklegt til framgangs eða ekki. Hins vegar er svo til ætlazt, að dómari geti, - honum sé það ekki skylt, en hann geti á hvaða stigi málsins sem er leitað sátta með aðilum og eftir atvikum skipað til þess sérstaka menn, og það er skoðun þeirra þrautreyndu manna, sem um þessi efni hafa fjallað við samningu frv., og er sérstök ástæða til að taka fram, að Einar Arnórsson átti einnig þátt í þeirri till., að þessi aðferð muni sízt gera sættir óvænlegri en áður, þó að sáttanefndirnar séu lagðar niður, heldur muni þetta horfa til þess, að málin öll verði betur undirbúin, og þar með líklegt. að dómara geti, annaðhvort einum eða með milligöngu þeirra, sem hann kveður til, fremur en áður tekizt að koma á sáttum, þegar hann gerir það á því stigi, er hann telur líklegast til verulegs árangurs. Þessi breyting, sem ég hef nú nefnt, er ein af aðalbreytingum frv., að leggja sáttanefndirnar niður og hverfa frá skyldunni til sáttaumleitana, þó að heimild til dómara í þeim efnum eigi að haldast, en í stað þessa komi krafa um mun rækilegri málsundirbúning aðila strax frá upphafi en verið hefur. Því er ekki að leyna, að málsóknir hafa farið mjög í vöxt hér undanfarið, og sést af því, að sáttakerfið sem slíkt hefur ekki haft tilætluð áhrif til að draga úr málsóknum, og eins það, að málin hafa ekki verið nógu vel undirbúin. Það er meira að segja oft svo, að dómarar hafa orðið, um það bil sem átti að taka málið upp til dóms, að krefjast frekari upplýsinga, vegna þess að undirbúningur var allsendis ófullnægjandi og aðilar og málflytjendur viðast um of hafa byggt á því, að dómendur mundu af eigin hvötum krefjast upplýsinga um það, sem þeir töldu máli skipta. Slíkt torveldar hins vegar mjög meðferð málsins og hlýtur að seinka henni, um leið og það ýtir undir óþarfar og vonlausar málsóknir, enda er komið svo, að t.d. hæstiréttur er nærri því keyrður í kaf af of miklum störfum, það er svo mörgum málum áfrýjað til hans, að vafasamt er, ef ekki verður að gert, að þeir menn, sem þar sitja, geti lengur annað öllum þeim málum, sem þeir eiga að dæma, og er slíkt vissulega ótrúlegt í ekki stærra þjóðfélagi en okkar, en það verður ekki um villzt, þegar litið er á þann mikla málafjölda, sem dómararnir þurfa nú að fjalla um. En frv. er ætlað ekki sízt að reyna að greiða fyrir því að draga úr og hindra þessar þýðingarlausu og vonlausu málsóknir. Af einstökum atriðum umfram þetta er ef til vill sérstök ástæða til að geta þess, að ætlazt er til, að héraðsdómurum sé veitt heimild, rýmri en áður, til þess að kveðja samdómendur í vandasömum málum og málum, þar sem sérkunnáttu þykir sérstök þörf. Heimild nokkuð svipuð hefur verið veitt nú þegar um opinber mál, og sýnist ástæða til þess að veita ekki þrengri, heldur jafnvel rýmri heimild, einnig um einkamálin. Þá er einnig dómara veitt heimild til að halda dómþing í máli, er undir hann ber, hvar sem er á landinu, enda þyki það nagkvæmt vegna öflunar gagna, málflutnings og dómsuppsögu. Er hér sem sagt um þá nýjung að ræða, að þá er hugsanlegt, að dómari geti farið út fyrir sitt lögsagnarumdæmi og haldið þar dómþing í máli, en þó því aðeins, að málið hafi upphaflega verið réttilega lagt fyrir hann, en ekki þann dómara; sem að venju hefur lögsögu í því þingi, sem dómþingið á að halda í. Þá er ætlazt til þess, að dómarafulltrúar hér í Rvík og raunar við hin stærri dómaraembætti fáí heimild til þess að vinna algerlega á sjálfs sín ábyrgð, og er það vegna þess, að yfirmönnum þeirra reynist með þeim málafjölda, sem hér er um að ræða, ómögulegt að fylgjast með þeim og þar af leiðandi óeðlilegt, að þeir eigi að bera ábyrgð á verkum þessara undirmanna sinna. Þá eru sett sérstök fyrirmæli um það, að ef víkja á dómara úr starfi, þá megi ekki gera það nema með dómi, og um slíkt mál á að fjalla sérstakur starfsdómur, sem svo er nefndur, þ.e.a.s. dómur, sem á að vera skipaður einum kennara í lagadeildinni, þeim elzta, og tveimur dómurum tilnefndum af dómsmrh., tíu ár í senn, að því er ég hygg, en þeir eiga ekki að fá þóknun fyrir dómsetu nema miðað við hvert mál, sem þeir fjalla um. Það þykir eðlilegra, að slíkur fjölskipaður dómur fjalli um mál, þar sem um er að ræða hliðsetta embættisdómendur, enda eru fordæmi fyrir slíku annars staðar að. Smávægileg breyting er það og mundi horfa til sparnaðar, að ætlazt er til, að héðan í frá dugi einn þingvottur í stað tveggja áður. Þá er gerð sú breyting, að umdæmi hvers héraðsdómara á að verða ein og sama dómþinghá, í stað þess, að nú er þeim skipt í margar smærri þinghár, eins og kunnugt er, en þó á dómsmrh. að vera heimilt eftir till. héraðsdómara að skipta einni þinghá í fleiri. Þú eru ákvæði um það, að heimilt á að vera að leita lögregluaðstoðar, ef því er að skipta, til þess að hafa upp á stefndum manni, sem m.a. kemur af því, að í fjölbýlinu verður erfiðara að finna þá, sem stefnt er, heldur en meðan flestir menn bjuggu úti um sveitir, þar sem tiltölulega fámennt var á hverjum stað. Þá er tekið berum orðum fram í 8. kafla laganna, að dómari skeri úr því hverju sinni eftir mati á þeim gögnum, sem hafa komið í dómsmáli, hvaða atvik skuli sönnuð, enda bindi einstök lagafyrirmæli hann ekki um mat í þeim efnum, og eru sönnunarreglurnar mótaðar eftir þessari meginreglu, sem raunar hefur gilt áður, þó að ekki væri gætt fulls samræmis um að fella þá úr gildi eldri reglur, er kynnu að benda til frekari bindingar í þessu en tilætlunin var að gilti. Þá á að reyna að eyða þeim sið, sem mjög hefur tíðkazt hér, að menn hafa verið fengnir til að skrifa undir vottorð utan réttar og síðan komið fyrir dóm og staðfest þar vottorðin. Þetta er ekki heppilegt, vegna þess að með því er í raun og veru búið að binda vitni nokkuð fyrir fram og síður líkur til þess, að hið sanna komi í ljós. Þess vegna er meiningin, að slík vottorð á yfirleitt ekki að taka gild, heldur eiga vitnin að vera spurð sjálfstætt um málið, þegar þau koma fyrir dóm. Þá er mjög aukið á skyldu vitna til þess að mæta á fjarlægum stöðum frá því, sem verið hefur, þannig að jafnvel er heimilað að kveðja mann, sem háður er lögsögu íslenzka ríkisins og dvelur í útlöndum, hingað til lands til vitnisburðar, og er það algert nýmæli. Og eins eru mun lengri vegalengdir innanlands, sem vitni er skylt að fara til að bera vitni, heldur en áður hefur verið, en að vísu á að tryggja manninum greiðslu á þeim kostnaði, sem verður við þessi ferðalög. Þessi ákvæði eru eðlileg, bæði vegna þess að ferðalög eru nú mun auðveldari en áður hefur verið og eins hins, að menn gera sér æ betur ljóst, að æskilegt er, að dómari sjálfs aðalmálsins fjalli sem mest um það og yfirheyri þar með vitni, ef við verður komið, en þurfi ekki að hlíta skriflegri frásögn um vitnisburð, sem kann að vera rétt í öllum atriðum, en gefur þó aldrei eins lífandi mynd af því, sem gerzt hefur, eða skapar sömu skilyrði til þess að gera sér grein fyrir trúverðugleik vitnis og ef vitni er sjálft leitt fyrir sjálfan dómarann, sem að lokum á að dæma um þess trúverðugleika. Þá hefur það tíðkazt hér á landi frá fornu fari, að mál væru látin vera komin undir aðildareiði, þ.e.a.s., að dómurinn er að því leyti ekki lokaorðið, að hann segir, að málið skuli annaðhvort falla á þennan veg eða hinn eftir því, hvort sá aðili, sem dómstóllinn tiltekur, fæst til þess að vinna eið fyrir dómi að einhverju tilteknu atriði, sem málið á að vera undir komið og tiltekið er í dómnum. Þetta þykir vera ótryggt, og hæstiréttur hefur nú um nokkuð langt árabil aldrei látið mál vera komið undir slíkum aðildareiði, nema einungis í barnsfaðernismálum, þar sem það getur verið bein lagaskylda eftir núgildandi ákvæðum. Og í samræmi við þann hátt, sem hæstiréttur hefur tekið upp og er aftur í samræmi við gildandi eða ríkjandi skoðanir í réttarfarsfræðum, er nú ráðgert að fella niður heimild til þess að láta mál velta á aðildareiði, þ.e.a.s. í þessu frv. er það fellt niður. Enn standa þrátt fyrir gildistöku þessa frv., þó að það nái fram að ganga, lögin um barnsfaðernismál, en þau þarf að endurskoða strax og sýnt er, hvort þetta frv, nær fram að ganga eða ekki, en þar koma einnig fleiri vafaatriði til, og okkur sýndist ekki tímabært að leggja frv. um það og nokkur önnur atriði fyrir hv. Alþ. fyrr en í ljós kæmi, hvaða byr þetta frv. fengi. Hins vegar er svo ætlazt til þess, að aðili verði kvaddur fyrir rétt og gefi þar skýrslu að viðlögðum drengskap um málið, en þá fer það eftir mati dómara á þessu atriði eins og um önnur sönnunargögn, hversu mikils sú skýrsla verður metin, þannig að málið veltur aldrei formlega á henni einni, þó að dómara geti hins vegar virzt sú skýrsla svo sennileg, að hún ráði í hans huga úrslitum málsins. Í 13. kafla frv. eru sett fyrirmæli um öflun sönnunargagna til tryggingar, þ.e.a.s., þó að ekki sé komið til málsóknar eða hún sé fyrirsjáanleg, þá getur stundum staðið þannig á, að aðil?. hafi beinna hagsmuna að gæta að afla vissra sönnunargagna, og er veitt heimild til þess samkv. þessum ákvæðum, og er það nýmæli hér á landi. Ég minntist á það áður varðandi málsmeðferðina, að sáttatilraunin á að falla niður fyrir sáttanefnd og skylda dómara til að annast um sættir, en í þess stað á stefnan að verða miklu ýtarlegri en verið hefur. Síðan er ráðgert að eigi sér stað eins konar frumflutningur málsins, þar sem á að undirbúa sjálfan aðalflutninginn, sem er munnlegur, og greinist málflutningurinn með þessum hætti í þennan frumflutning og aðalflutning. Þar er þess einnig að geta, að dómara á að vera heimílt að krefjast skriflegrar skýrslu frá aðilum til undirbúnings hinum munnlega aðalflutningi málsins. Mér er það ljóst, að viss hætta kann að vera í því, að þessi skriflega skýrslugerð komi að mestu leyti í stað munnlega málflutningsins, þannig að horfið yrði aftur að skriflegum málflutningi, sem tíðkanlegur var áður en lögin frá 1936 gengu í gildi, og einn aðalvinningurinn við þá lagasetningu var talinn vera að eyða skriflega málflutningnum. Með því fyrirkomulagi, sem nú er stungið upp á, kann sem sagt, ef ekki verður vel að gætt, að skapast sú hætta, að um of verði aftur horfið til skriflegs málflutnings. En vonandi verða dómstólarnir hér á verði og hindra það, því að öllum ber saman um, að munnlegur málflutningur, þó að hann geri meiri kröfur til málflytjenda og dómara, sé miklu líklegri til réttra og skjótra málsúrslita en skriflegur málflutningur. En þessi krafa um skriflega skýrslu af hálfu aðila er gerð vegna þess, að komið hefur á daginn, eins og ég gat um fyrr, að málflytjendur hafa oft ekki undirbúið mál nógu vel, áður en til munnlegs málflutnings hefur komið, þannig að hinum munnlega málflutningi hefur orðið að fresta um langan tíma oft til þess að afla gagna, og þannig hefur mikill tími og erfiði farið til einskis, og það er til þess að tryggja það, að málið sé orðið hæft til munnlegs málflutnings, sem dómara er fenginn réttur til að áskilja slíka skriflega skýrslugerð. Um þetta eins og fleira fer auðvitað algerlega eftir því, hvernig á verður haldið, en ég játa, að þó að mér sé ljóst, að þetta atriði sé ef til vill, ef það heppnast, eitt af þýðingarmestu ákvæðum frv., þá kann líka svo að fara, að þetta atriði verði til misnotkunar, ef slöpp framkvæmd verður, og til að skapa óþarfan drátt og málalengingar frá því, sem til er ætlazt. Hér ríður því mikið á, að málflytjendur og dómarar undir yfirumsjá hæstaréttar haldi rétt á. Og ef illa fer, þá má búast við því, að þetta atriði kunni að gefa tilefni til endurskoðunar frv. eða laganna, áður en langt um líður, en við skulum vona, að til þess komi ekki, heldur reynist þeir hafa rétt fyrir sér, sem bjartsýnir eru um, að þetta ákvæði leiði til góðs, og ég játa, að svo getur vissulega farið. Þá er þess að geta, að mjög hefur á því borið eftir setningu laganna 1936, að mál hafa verið tafin með því að kæra einstök atriði þeirra til hæstaréttar. Það er rúm heimíld að skjóta úrskurðum dómara um einstök atriði til hæstaréttar, t.d. því atriði, hvort veita elgi frest. Ef dómari synjar um frest, þá var 1936 sköpuð heimild til þess, að þann úrskurð mætti kæra til hæstaréttar, og það varð þá til þess, að málið frestaðist á meðan. Með þessu hefur í raun og veru verið farið í kringum synjunina á frestinum, málið verið dregið á langinn og mörg óþörf smáatriði verið lögð fyrir hæstarétt, sem hafa ekki aðeins orðið til tafar hinum einstöku málum, heldur um of tekið upp tíma hæstaréttar frá þarflegri störfum. Hér er því lagt blátt bann við því, svipað og áður var, að kæra úrskurð um synjun á fresti, auk þess sem takmörkuð er að öðru leyti heimildin til kæru á einstökum atriðum, þó að ekki sé hún alveg felld niður. Þá er veitt ríkari heimild en áður til þess að fullnægja hér dómum og byggja á dómum, sem kveðnir eru upp í öðrum ríkjum. Svipuð heimild hefur nú um alllangt bil verið í gildi samkvæmt sérstökum samningum og lögum milli Norðurlandanna fimm, en eðlilegt sýnist að viðurkenna einnig dóma, sem kveðnir eru upp í öðrum ríkjum, er hafa tilsvarandi réttarfar og menningu, og er opnuð leið til þess samkvæmt 20. kafla frv. Þá er einnig opnuð leið til þess að heimila endurupptöku mála, sem endanlegur dómur hefur verið kveðinn upp í í héraði. Slík heimild hefur verið til varðandi hæstarétt og hefur verið notuð með heimíld í lögjöfnun varðandi héraðsdóma í einstöku tilfellum, en bein lagaheimild hefur ekki verið fyrir hendi. en talin er þörf á því, að slík heimild fáist, og er hún veitt í 21. kafla frv. Ég hef þá í stuttu máli reynt að gera grein fyrir þeim helztu breytingum, sem í þessum lagabálki felast og líklegt er að almenna þýðingu hafi. Hins vegar eru, eins og ég sagði, fjöldamargar breytingar um hrein lögfræðileg efni, sem ég tel þýðingarlaust að rekja hér, en hv. n. athugar eftir því, sem hún telur efni standa til. Ef þetta frv. nær fram að ganga, þá þarf að setja lög um nokkur önnur efni. það sem kallað er afbrigðileg meðferð einkamála, breyta þeim sérlögum, sem í þeim efnum gilda, og þeim köflum, sem eru nú í almennu réttarfarslögunum um þau efni. Við töldum ekki rétt eða ástæðu til að leggja þau frv. fram samhliða þessu, heldur mundi það verða gert skjótlega eftir að þetta frv. næði fram að ganga eða þegar sýnt er, að það muni ná fram að ganga, eftir því sem tími vinnst til. Þá er þess einnig að geta, að brýn nauðsyn er talin til þess, að réttarfarsreglurnar um hæstarétt, hæstaréttarlögin, verði einnig endurskoðuð. Þau eru nú búin að standa í gildi allt frá því hæstiréttur var fluttur inn í landið, sett 1919, og aukin reynsla og breyttir hættir hafa auðvitað gefið ríkt tilefni til endurskoðunar á þeim, og geri ég ráð fyrir og hefur dómsmrn. reyndar nú þegar hlutazt til um, að endurskoðun á þeim lögum verði hafin áður en langt um líður. Að svo mæltu vonast ég til, að frv. verði vísað til 2. umr., og legg til, að það fari til athugunar hjá hv. allshn. deildarinnar.



Fyrir nokkru var skipuð nefnd til þess að íhuga lög nr. 60 1939, um gjald af innlendum tollvörutegundum. Í nefndinni var einn fulltrúi frá Félagi íslenzkra iðnrekenda, en hinir tveir voru frá fjármálaráðuneytinu. Nefndin skilaði áliti, en varð ekki sammála, þannig að fulltrúi Félags íslenzkra iðnrekenda skilaði minnihlutaáliti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er aðallega byggt á áliti meiri hlutans með nokkrum viðbótartill., sem komið hafa frá tollstjóranum í Reykjavik. Efni þessa frv. er nokkur ákvæði til tryggingar eftirliti með þessari framleiðslu og eftirliti með því, að réttmæt gjöld séu af henni greidd, og svo á hinn bóginn ákvæði um að fella niður viðaukana, sem sífellt hafa verið framlengdir frá ári til árs á þessi gjöld, en gert ráð fyrir að setja í staðinn ákvæði um gjald jafnhátt stofngjaldinu eins og það er nú og viðaukunum. Ég leyfi mér að leggja til, að málinu verði vísað til hv. fjhn. að lokinni 1. umr.

Einar Olgeirsson [frh.] : Ég var víst að svara hv. 3. þm. Reykv., ef ég man rétt, og hann hafði verið að spyrja meðal annars, hvar kaupfélögin kæmu inn til þess að hafa eftirlit viðvíkjandi verðlaginu, og ég hafði verið að upplýsa hann um það og hafði endurtekið þá yfirlýsingu, sem hv. 1. landsk. gaf hér, að kaupfélögin hér í Reykjavík og smákaupmenn hér hefðu ekki hækkað sína álagningu. Heildsalarnir höfðu hækkað sína álagningu um 30%. Það lá fyrir og var staðfest. En smásalarnir, þ.e. kaupfélagið og smákaupmennirnir, höfðu ekki hækkað sina álagningu. Ég hafði verið að ræða í þessu sambandi nokkuð við hann um aðstöðu kaupfélaganna, t.d. ekki sízt kaupfélagsins hér í Reykjavík, til að heyja baráttu til að stjórna verðmyndun hérna, og ég hef aflað mér ofur lítilla upplýsinga í þeim málum síðan, sem mér þykir fróðlegt að leggja fyrir Alþingi. Það var upplýst, að það hefði orðið allmikil hækkun hjá heildsölunum á þeirra álagningu, sem sé 30%, og um það var verið að deila, hvernig það væri allt saman til komið og hvort það væri réttlátt. Og ég minntist nokkuð í því, sem ég sagði, á aðstöðumuninn fyrir t.d. kaupfélagið að berjast fyrir því að reyna að halda verðlaginu niðri, samanborið við þá aðstöðu, sem heildsölunum væri gefin. Ég skal upplýsa það t.d. hvað lánin snertir, að á árinu 1953 aukast útlán bankanna þriggja til verzlunarinnar um 74 millj. kr., á árinu 1954 um 42 millj. kr., og það hefur ekkert af allri þessari lánaaukningu farið til dæmis til kaupfélagsins hér í Reykjavík, en það hefur vafalaust þorrinn af því runnið til heildsalanna. Ég skal ekki segja, hvað smákaupmenn fá mikið lán, ég efast um, að það sé sérstaklega mikið. En það er eflaust, að sömu heildsalarnir sem fá 74 millj. kr. i aukningu á lánum á árinu 1953, eru þeir, sem taka síðan til að hækka álagninguna hjá sér um 30%. En þeim, sem í smáverzluninni eiga að reyna að vinna eitthvað að því að halda niðri verðlaginu eða halda því í skefjum, eru engin lán veitt. Ég ætla, ef hv. heildsalar þessarar deildar ætla að fara að gera þessi mál þannig að sérstaklega miklu umtalsefni, að óska eftir því, að það verði þá farið að rannsaka, hvaða aðilar það eru, sem fá lánin í bönkunum, og það yrði lagt fyrir hér á Alþ., svo að við sjáum það. Svo talaði hv. 3. þm. Reykv. um, að það væri nú ekki aldeilis svartur markaður í vörunum núna, það væri eitthvað annað. Ég var að því kominn að minna hann á, hvers konar svartur markaður væri kominn í staðinn fyrir svarta markaðinn í vörunum, sem einu sinni hefði verið, að nú væri svartur markaður á peningum, þannig að hann væri sjálfur í sérstakri nefnd til þess að rannsaka, hve víðtækur hann væri, og ég var að minna hann á um leið, hvernig svarti markaðurinn væri i húsnæðinu, þannig að það væru þverbrotin öll þau lagaákvæði, sem nú eru í gildi viðvíkjandi því, hvaða verð eigi að taka fyrir húsnæðið, og yfirvöldin gera enga tilraun til þess að láta lögin vera í gildi viðvíkjandi þessu. Hverjum er þessi svarti markaður að kenna? Hann er þeim að kenna, sem afnámu húsaleigulögin, en bönnuðu samtímis mönnum einu sinni að byggja yfir sig, og síðan hafa verið að gera bæði einstaklingum og heildarsamtökum erfiðara og erfiðara að byggja nauðsynleg íbúðarhús. Hvergi á Norðurlöndum hafa húsaleigulög verið afnumin. Alls staðar hefur þetta verið látið haldast til þess að reyna að halda í hemilinn á verðlaginu og til þess að reyna að hindra, að verðið á útflutningsframleiðslunni þurfi að vera allt of hátt. Það er skiljanlegt, að ef húsaleiga hækkar mjög mikið, þá þýðir það, að verkamenn hljóta að hækka sitt kaup á eftir, og það, að verkamenn síðan hækka sitt kaup, lendir auðvitað á útflutningsframleiðslunni, eins og gefur að skilja, og það er það, sem vissir aðilar, sem koma hér oft, kvarta yfir. Hvað hafa þeir sjálfir svo gert hvað húsnæðismálin snertir í þessum efnum? Ég hef sýnt fram á það hér og hv. 3. þm. Reykv. hefur ekki reynt að mótmæla því, að fyrir tíu árum var þriggja herbergja íbúð í Reykjavík leigð á 150 kr. Nú í vor kostaði hún 1500 kr. Nú eru jafnvel slíkar íbúðir leigðar á 2000 kr., í gömlum húsum, byggðum fyrir stríð. Það var óhugsandi að gera þetta án þeirra laga, sem Sjálfstfl. og Framsfl. settu hér i gegnum þingið um afnám á húsaleigulögunum. Hvað hefur þetta þýtt? Það hefur þýtt það, að þar sem verkamannakaupið var t.d. 1946, Dagsbrúnarmannskaupið hér í Reykjavík. kr. 8.03 á tímann, þá er það núna 16 kr. rúmar. Sem sé: húsaleigan hefur tífaldazt fyrir tilstilli stjórnarflokkanna. Kaup verkamannsins hefur tvöfaldazt. Svo eru til í þessu þjóðfélagi og það í stjórnarstólunum menn, sem leyfa sér að halda því fram, að það sé kauphækkun verkamanna, sem veldur dýrtíðinni. Sömu mennirnir sem skipuleggja dýrtíðina, sömu mennirnir sem kipptu burt öllum hömlum á dýrtíðinni og virðast síðan æsa braskarana í þjóðfélaginu út í það að auka dýrtíðina sem mest og lána þeim peninga þjóðarinnar, til þess að þeir geti unnið að því að auka dýrtíðina sem mest, koma og leyfa sér svo að halda því fram, að það sé kauphækkun verkamanna, sem valdi dýrtíðinni, þegar húsaleigan er tífölduð, á sama tíma sem kaup verkamanna er tvöfaldað. Það er skiljanlegt, að það fari að verða hálferfitt fyrir slíka menn að standa fyrir sínu máli hér á Alþingi. Ég held yfirleitt, fyrst það er farið að ræða svona mikið verðmyndunina í sambandi við þessi mál, að það væri nauðsynlegt, að við gerðum ráðstafanir til þess að rannsaka, hve mikið það er, sem milliliðirnir taka í sinn hluta af þeim þjóðartekjum, sem myndaðar eru á Íslandi, hve mikið það er, þegar verðmyndun er að eiga sér stað hér, sem rennur til í fyrsta lagi skipafélaganna. Við höfum tekið eftir því, að það hefur ekki verið nokkur skapaður hlutur, sem hefur verið eins arðbær á undanförnum árum og að eiga skipafélög og eiga flutningaskip, - ég tek fram, að það eru flutningaskipafélög, - enda er það svo, að flutningaskipunum hefur fjölgað á undanförnum árum, og er það út af fyrir sig gott, á sama tíma sem togurunum hefur fækkað. Ég held það mætti nú rannsaka það, hvernig stendur á því, að fjármagnið skuli streyma svona ört í flutningaskipin og þau félög, sem hafa með þau að gera. Það mundi þá ef til vill koma í ljós, að það væri nokkuð mikil gróðamyndun þar, og þeir, sem eru að reyna að kenna verkamönnum um vöxt dýrtíðarinnar, ættu að taka fyrir rannsóknirnar á því atriði. Við skulum þá í öðru lagi athuga, hve mikið það er, sem fer til bankanna. Við vitum, að gróði bankanna á ári er ekki minni en milli 40 og 50 millj. kr., sem sé margfaldur við það, sem allt tapið er á togurunum, sem mest er talað um. Og við skulum alveg gera okkur ljóst, að þetta er eitt af því, sem ræður verðmynduninni í þjóðfélaginu, og eitt af því, sem ræður því, hvernig auðurinn skiptist. Sama máli gegnir viðvíkjandi olíufélögunum, viðvíkjandi vátryggingarfélögunum, viðvíkjandi heildsölunum, eða - svo að við tökum aðra hluti - húsbyggingarfélögunum og þeim aðilum, sem gera að gróðavegi að byggja íbúðarhús og selja þau alldýrt eða að leigja þau út. Það væri líka gott í þessu sambandi að framkvæma rannsókn á verðmynduninni á lóðunum t.d. hér í Reykjavík og hve mikið fé það er, sem runnið hefur í hrein braskverðmæti í sambandi við lóðirnar. Ég held, að þegar menn eru að tala svona mikið um þessi mál og hlut verkamanna í því að auka dýrtíðina, veitti ekki af, að það væri rannsakað og það alveg ofan í kjölinn, hvernig er um alla þessa milliliði og hvað mikið af því þjóðarverðmæti, sem skapað er með vinnu verkalýðs á hverju ári, rennur til þeirra. Nú vil ég taka eitt fram í þessu sambandi, og það er, að hæstv. ríkisstj. hefur sjálf með sinni pólitík, ekki sízt í húsnæðismálunum, mjög mikil áhrif um það, hvaða kröfur verkamenn verða að gera til kaups. Eitt af því, sem alveg sérstaklega veldur því, að verkamenn hafa á undanförnum árum orðið að gera kröfur í þessum efnum, er hækkunin á húsnæðinu, ekki aðeins vegna þess, að menn verði að leigja svo miklu dýrara en fyrr, eins og ég gat um áðan, heldur líka vegna annars. Verkamannastéttin gerir í vaxandi mæli kröfur til þess að eignast sínar íbúðir, og það hefur sýnt sig, að það er erfiðara og erfiðara fyrir menn að fá þak yfir höfuðið öðruvísi en að eignast íbúðirnar sjálfir, koma sér upp þaki sjálfir. Á sínum tíma var reynt að vinna að þessu með lögunum um verkamannabústaðina. Löggjöfin upp á síðkastið hefur ekki verið þeim sérstaklega hliðholl. Verkamenn hafa farið inn á aðrar leiðir til að reyna að bæta þarna úr sínum brýnustu nauðþurftum, en þetta hefur verið gert þeim erfiðara og erfiðara. Baráttan hjá verkamönnum fyrir því að fá að eignast íbúð og þá um leið að borga þá íbúð hefur af hálfu stjórnarvaldanna verið gerð þeim æ erfiðari. Hún hefur verið gerð þeim erfiðari á tvennan hátt. Hún hefur annars vegar verið gerð þeim erfiðari með því, að þeim hefur verið neitað um lán til þess að byggja, og í öðru lagi hafa peningarnir verið gerðir miklu dýrari, vextirnir hafa verið hækkaðir. Hafi þeir hins vegar fengið lán, þá er það venjulega til svo skamms tíma, að þeir verða að borga þessar íbúðir upp á tiltölulega skömmum tíma. Þetta þýðir hins vegar allt saman, að verkamaðurinn, sem verður að borga sína íbúð niður kannske á 10–20 árum, verður eðlilega að gera meiri kröfur viðvíkjandi kaupgjaldi en svo framarlega sem hann gæti alltaf fengið sér tryggðar íbúðir, þannig að hann þyrfti ekki að borga fyrir þær nema það sem samsvaraði 10% af sínu kaupi. Nú er það svo, að hjá fjöldanum af verkamönnum fer helmingurinn af kaupi Dagsbrúnarmanns, sem vinnur átta tíma á dag, í að borga húsnæði. En hver hefur nú verið afstaða hv. 3. þm. Reykv., sem hér var að tala til okkar í þessu máli, áður fyrr og það meðan hann var ráðherra? Meðan hann var ráðherra, lagði hann einmitt fyrir hönd Sjálfstfl. það sérstaklega fyrir bankana að lána ekki til íbúðarhúsabygginga, sem sé að reyna að koma í veg fyrir það, að verkamenn gætu fengið lán til íbúðarhúsabygginga. Það er glöggt, hvernig núverandi stjórnarflokkar einmitt hvað lánin snertir hafa hagað sér í þessum málum. Ég hef hér fyrir mér og það frá ekki lélegri heimild frá sjónarmiði stjórnarflokkanna en Framkvæmdabanka Íslands, í riti hans Úr þjóðarbúskapnum, samanburð á því, hvernig ríkisstj. með sinni stjórn á bankapólitíkinni hefur farið að annars vegar gagnvart heildsölunum með að veita þeim lán og hins vegar gagnvart þeim, sem eru að byggja íbúðarhús, með að veita þeim lán. Það stendur í þessari skýrslu Framkvæmdabankans, að á árinu 1953, svo að ég taki það ár eitt, sé aukningin á útlánum Landsbankans, Útvegsbankans og Búnaðarbankans til verzlunarinnar 74.6 millj. kr. Á sama tíma, á árinu 1953, er aukning á lánum til íbúðarhúsabygginga 3.4 millj. kr. Það er það, sem lánin til íbúðarhúsabygginganna jukust, á sama tíma sem verzlunin fékk 74.6 millj. kr. Á árinu 1953 var hins vegar það, sem Framkvæmdabankinn hér kallar fjármögnun, þ.e. framlag einstaklinganna og heildanna til íbúðarhúsabygginga í sveitum og bæjum, alls 129 millj. kr., viðhaldið á því 26 millj. kr., kostnaðurinn 155 millj. kr., á þessu sama ári sem þeir fá frá þessum bönkum 3.4 millj. kr. til þessa. M.ö.o.: Mönnunum, sem eru að reyna að byggja yfir höfuðið á sér, er svo að segja neitað um lán af þessum bönkum. Þó að þeir byggi fyrir 155 millj. kr. eða haldi við sínum húsum, þá eru lánin aðeins aukin um 3.4 millj. kr. En verzlunin fær 74 millj. kr. til viðbótar fyrri lánum á sama ári. Þannig er fjármagnið veitt út úr bönkunum til heildsalanna, á sama tíma sem einn aðalheildsalinn og Sjálfstæðisflokkurinn bannar að lána til íbúðarhúsabygginga. Svo er komið hér ár eftir ár og sagt við menn, að þessir flokkar hafi alveg sérstaka umhyggju fyrir því að gera mönnum kleift að eignast sjálfir íbúð. Sjálfstfl. meira að segja segir: Hver einasti maður á að eiga sína eigin íbúð. - En þetta er framkvæmdin á hlutunum. Ég þarf ekki að minna á í þessu sambandi, hvernig farið hefur verið að á öðrum sviðum, hvernig bæjunum hefur verið gert ómögulegt á sama tíma að byggja í staðinn fyrir þær heilsuspillandi íbúðir, sem versna ár frá ári, og hvernig haldið er í við byggingu verkamannabústaðanna og hvernig svo núna seinast í sumar voru smáíbúðalánin afnumin, án þess raunverulega að nokkuð kæmi í staðinn. Ég held þess vegna, að í þeim umræðum, sem hér hafa orðíð í sambandi við þetta mál um verðmyndunina, orsakirnar til hennar og annað slíkt, sé ástæða til þess að rannsaka allmiklu betur en gert hefur verið einmitt þann gífurlega þátt, sem hinir svokölluðu milliliðir og þá fyrst og fremst stórlaxarnir hér í Reykjavík og þær stofnanir, sem ríkisstj. sjálf getur raunverulega stjórnað, hafa átt í því að auka dýrtíðina og hrifsa til sín í vaxandi mæli ávöxtinn af þeirri vinnu, sem verkalýðurinn skapar. En svo að síðustu út af þeim ummælum, sem hvað eftir annað hafa fallið í þessum málum um, að verkamennirnir megi ekki hækka sitt kaup, vil ég leyfa mér að spyrja þessa menn, sem alltaf eru að tala um, að þeir, sem geti ráðið því, hvernig verkfallsvopninu sé beitt, ættu ekki að beita því til kauphækkunar, hvernig þeir ætlist til, að við beitum því. Í vinnulöggjöfinni er alveg skýrt fyrir mælt, að það sé til kauphækkana og annarra slíkra kjarabóta, sem verkamenn hafa rétt til að beita því. Þar segir í 17. gr., 2. tölulið, með leyfi hæstv. forseta: „Óheimilt er að hefja vinnustöðvun, ef tilgangur vinnustöðvunarinnar er að þvinga stjórnarvöldin til að framkvæma athafnir, sem þeim lögum samkvæmt ekki ber að framkvæma, eða framkvæma ekki athafnir, sem þeim lögum samkvæmt er skylt að framkvæma, enda sé ekki um að ræða athafnir, þar sem stjórnarvöldin eru aðili sem atvinnurekandi. Gildandi lög um opinbera starfsmenn haldast óbreytt þrátt fyrir þetta ákvæði.“ Því er hvað eftir annað haldið fram, að verkamenn ættu að beita sinum samtökum til þess að knýja fram, að ákveðið verð sé lækkað á ákveðnum hlutum eða breytt sé um viðvíkjandi stjórnarstefnu jafnvel í vissum greinum, og þetta sé það, sem fyrst og fremst ætti að nota verkfallsréttinn til. Þetta ætti m.ö.o. að þýða það í fyrsta lagi, að verkamenn ættu með verkfallsvopninu að ákveða t.d. farmgjöld skipanna á ákveðnum vörutegundum, að þeir ættu að ákveða vaxtafót bankanna á ákveðnum lánum, að þeir ættu að ákveða, hve mikið bankarnir gera að því að lána út til t.d. íbúðarhúsabygginga verkamanna og til hvað langs tíma, að það séu gerð verkföll til þess að ákveða, að nú skuli lánaðar út svona og svona stórar fúlgur, og það sé ekki látin nein vinna fara fram hér í þjóðfélaginu, fyrr en bankarnir séu búnir að fallast á það, að svona mikið skuli nú lána og gegn svona vöxtum, að verkamennirnir geri verkföll til þess að ákveða, hvort heildsalarnir skuli t.d. fá að leggja á vöruna eða t.d. hvort öll verzlunin skuli aðeins fara fram í gegnum ríkið eða í gegnum Samband íslenzkra samvinnufélaga, sem væri kannske ódýrara, vegna þess að það sé ætlazt til, að verkamennirnir ákveði, hvernig verðið skuli myndast, og að verkamenn eigi þá að gera verkfall til þess að ákveða, hver skuli vera húsaleigan, og þá væntanlega líka, að verkfallsnefndirnar, jafnvel verkfallsverðirnir, eigi kannske að taka að sér að sjá um framkvæmdir á þeim ákvörðunum, sem settar væru samkv. slíku um, hver húsaleigan skyldi vera. M.ö.o.: Allt, sem stjórnarvöldin vanrækja að gera, eiga verkamenn að sjá um að gera með verkföllum. Það virðist vera kenning þessara manna, sem prédika, að verkamennirnir eigi að stjórna verðmynduninni í þjóðfélaginu, en þeir megi bara ekki gera það eina, sem lögin .heimila þeim, að hækka sitt kaup. Ég vil gjarnan fá umræður um svona mál á grundvelli, þar sem hægt er að ræða við menn af viti. Meina menn þetta? Meina menn þá ef til vill, að verkamenn eigi t.d. að gera verkfall til þess að setja núverandi ríkisstjórn af og koma á ríkisstj., þar sem hugsað sé almennilega um hag almennings i sambandi við allar verðlagsmyndanir í þjóðfélaginu? Á verkamannastéttin að fara að taka það að sér með verkföllum að stjórna verðlagsmynduninni i þjóðfélaginu? Það sjá allir menn, sem hugsa um þetta, að það er eins og hver önnur vitleysa að halda þessu fram, nema það sé ætlazt til þess, að við, sem gætum kannske haft áhrif þarna á, færum að beita verkfallsvopninu sem beinu hápólitísku vopni til þess að steypa ríkisstjórn og setja aðra, því að öðruvísi væri ómögulegt að hafa áhrif á þessar verðlagsmyndanir. Í þjóðfélagi, þar sem ríkið sjálft er farið að vera raunverulega aðalaðilinn í öllum verðmyndunum í þjóðfélaginu og sá, sem hefur mest áhrif á um það, yrði það að vera þannig. Þess vegna er þetta eins og hver önnur bábilja, og það er sérstaklega bábilja af þeim sömu mönnum sem sjálfir hafa með afskiptum ríkisins, eins og þegar þeir afnema húsaleigulögin, orðið til þess að skapa alveg gífurlega dýrtíð á hinum ýmsu sviðum. Ef við ætlum að fara að ræða þessi mál, þá skulum við sem sé ræða þessi mál í fullri alvöru og ekki bara eins og reynt er í vissum blöðum að þyrla upp ryki og blekkja almenning með áróðri á móti þeim aðferðum verkamanna, sem þeim eru einum svo að segja heimilaðar með vinnulöggjöfinni, að hækka sitt kaup. Ég vildi svo að síðustu viðvíkjandi þessu frv. benda á, að það væri máske rétt fyrir n., sem það fer til, að athuga nokkuð um skipun nefndarinnar sjálfrar. Að ólöstuðum öllum þeim mönnum, sem lagt er til að þarna séu í, vil ég aðeins minna á það, að t.d. í frv. því, sem form. Framsfl. flutti 1948–49, voru þeir aðilar, sem skipuðu þá n., sem bæði réð verðlagsstjóra og átti að hafa mikil völd í verðlagsmálum, Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Kvenfélagasamband Íslands og stjórn Stéttarsambands bænda. Og ég tek eftir, að t.d. í tillögum, sem þm. Þjóðvfl. hafa flutt hér, leggja þeir til, að jafnvel alþýðusamtökin sjálf útnefndu alveg mennina í þetta. Ég gæti trúað a.m.k., að ef ætti að setja það meira yfir á ábyrgð almennings í landinu að hafa eftirlit með verðlaginu, af því að ríkisstj. gefist upp á að gera slíkt, þá mætti það gjarnan endurskoðast, hvort ekki væri rétt, að samtökin hefðu þar heldur meiri áhrif en gert er ráð fyrir í þessari 1. gr. Ég vil svo, eins og ég hef áður tekið fram, mæla með þessu frv. og vonast til þess í sambandi við umræðurnar um það, að hægt verði almennt að ræða nokkru meira verðlagsmálin og gera upp sakirnar i þeim efnum.