Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ágúst Helgason) Það mun vera sjaldgæft, að jafnalmennar kröfur hafi borist þinginu um að breyta lögum eða afnema eins og nú um lögin frá 1924 um sauðfjárbaðanir. Hið innlenda baðlyf, sem þau lög fyrirskipa að nota eingöngu, hefir reynst miður en til var ætlast. Að vísu eru til menn, sem telja þetta baðlyf nýtilegt, en öllum almenningi hefir reynst það ónýtt, ekki einu sinni getað unnið á færilúsinni, auk heldur á kláðamaurnum. Kláðinn hefir aukist að mun í sumum hjeruðum landsins síðan farið var að nota þetta innlenda baðlyf. Bændur eru nú orðnir svo vanir sauðfjárböðunum og búnir að fá svo mikla reynslu í að nota ýmsar tegundir baðlyfja, að þeim ætti að vera trúandi til að velja sjer þá baðlyfstegund, sem þeim hefir reynst best, og jeg er í engum vafa um, að það er hollast að láta þá sjálfráða um það. Hepnist það, að gera innlent baðlyf samkepnisfært að gæðum og verði við erlendar baðlyfjategundir, ætti að sjálfsögðu að nota það. En eins og nú standa sakir, vil jeg mæla fast með því; að bændur verði látnir sjálfráðir um valið, eins og ætlast er til með þessu frv., og vil jeg því eindregið leggja til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Frsm. meiri hl. (Eggert Pálsson) Jeg skal byrja á því að geta þess, að það er prentvilla í nál. meiri hlutans, á bls. 2. 10. línu að ofan. Þar stendur „hnoða“, en á að vera: bræða. Jeg hefi gert ráðstafanir til þess að skrifstofan leiðrjetti það. Það hefir fallið í minn hlut að verða frsm. meiri hl. allshn., og skal jeg nú lofa því að verða ekki langorður, enda munu hv. deildarmenn vera orðnir æðiþreyttir. Jeg skal nú viðurkenna það, að jeg hefi ekki mikið vit á sveitarstjórnarmálum; jeg hefi ekki mikið fengist við þau um dagana, þótt jeg að vísu hafi komið nokkuð nærri þeim. Jeg reiði því hvorki þekkingu nje vit í þverpokum í þessu efni. En slíkt hið sama verður tæplega sagt um meðnefndarmann minn, hv.þm. Seyðf. (JóhJóh). Hann hefir um langt skeið verið sýslunefndaroddviti og bæjarstjóri á Seyðisfirði, og hefir því fyrir það öðlast mikla reynslu og þekkingu á þessum málum. Jeg hygg því, að jeg standi á traustum grundvelli, er jeg fylgi honum að málum í þessu efni. En hvað sem okkar þekkingu líður, þá býst jeg þó við, að þeir, sem frv. sömdu í upphafi, taki okkur þó fram í þekkingu á þessum efnum. Það má að minsta kosti segja, að reynslan hafi sýnt það. Í Nd. komu margar brtt. fram við frv. En reynslan varð sú, að þær fjellu flestar. hv minni hl. (GuðmÓ) segir, að höfund eða höfunda frv. muni hafa skort kunnugleika á þessum málum, eða þá að sjónarhringur þeirra hafi ekki náð neitt að gagni út fyrir kaupstaðina. Þetta er harðlega að orði komist og ekki sanngjarnt, þar sem jeg veit, að hæstv. atvrh. hefir nokkuð haft hönd í bagga með samningu frv. En hann hefir lengi verið sýslunefndaroddviti í einu stærsta landbúnaðarhjeraði þessa lands og hlýtur því að hafa mikla þekkingu á þessu sviði. Jeg get og vel fyrirgefið hv. minni hl. slettur hans í garð okkar meðnefndarmanna sinna. Við vitum, að hann á það til að vera nokkuð glettinn, og því fúsar erum við að fyrirgefa það, þar sem við vitum, hvað samkomulagið hefir altaf verið gott í nefndinni. Honum finst það rekast á, að við teljum eðlilegt, að Nd. hafi þurft langan tíma til að athuga þetta frv., en við treystum okkur til þess að afgreiða það á svona stuttum tíma. En það er nú svo að mál þurfa venjulega lengri tíma í Nd., og kemur það af því, að hún er mannfleiri. Kemur það í ljós hjer sem annarsstaðar, að betra er fámenni en fjölmenni til rólegrar athugunar. Um þetta frv. er það að segja, að allshn hefir lagt venjulega vinnu í það. Hún hefir lesið það gaumgæfilega yfir og borið það saman við stjfrv. og athugað breytingarnar, svo ekki er hægt að segja, að hún hafi kastað til þess höndunum. En að því er snertir afstöðu okkar meiri hlutans, þá teljum við kosti þessa frv. marga. Aðalkostur þess er, að það safnar öllum laga ákvæðum um þetta saman í eitt og samræmir þau. Vegna kosta frv. erum við tilleiðanlegir til að bera hlýjan hug til þess í heild sinni. Svo er líka gaumur gefandi fordæminu í Nd.Brtt. þær, sem þar komu fram, voru flestar feldar og gerðu ekki annað en tefja fyrir málinu. Ekki er líklegt, að betur færi hjer, eða þá að Nd. gengi að þeim brtt., er hjer yrðu samþyktar. Þess vegna má það vera skiljanlegt, að við þyrftum minni tíma til að athuga frv. þetta heldur en hv. minni hluti, sem var fyrirfram ákveðinn í því að skilja gera breytingar. En þó hafa þær orðið færri en jeg hafði ástæðu til að búast við. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að vera langorðari að svo komnu, þar sem ekki liggja fyrir neinar brtt. frá okkur. Ef mjer finst ástæða til þess að tala um brtt.hv. minni hl., þá getur það komið til greina seinna. Annara býst jeg við, að hæstv. atvrh. taki af mjer ómakið um það.

Frsm. minni hl. (Guðmundur Ólafsson) Það er nú að mestu leyti tekið fram í nál. á þskj. 523, sem jeg þarf að segja um þetta mál alment. Þess er getið í nál., að fleiri breytingar hefði þurft á frv. en jeg hefi treyst mjer til að koma með við þessa umræðu. Jeg hefi fært þau rök fyrir því, að það hefir verið of naumur tími til þess að athuga þetta vandasama mál svo vel sje. Jeg leit því svo á, að þótt jeg sæi mjer ekki fært að koma fram með svo gagngerðar breytingar, sem jeg hefði talið nauðsynlegt, þá væri þó betra en ekki að koma fram með nokkrar. Vænti jeg, að háttv. deild sjái, að þær breytingar, sem jeg hefi komið með, sjeu til bóta. Jeg hefði t. d. gjarnan viljað, að því hefði verið haldið að hafa fardagaárið fyrir reikningsár í hreppum, í stað almanaksársins, og hefi jeg fært gild rök fyrir því í nál., að slíkt sje að öllu leyti hentugra fyrir sveitirnar. Mjer finst jeg og hafa fært nokkuð gild rök fyrir því, að höfundar frv. hafi meira haft fyrir augum kaupstaðina en hreppana, er þeir sömdu frv. Hv. frsm. meiri hl. vildi láta það líta svo út, sem hæstv. atvrh. væri aðalhöfundur þessa frv. En eftir því sem jeg þekki til hæstv. atvrh., þá kannast jeg lítið við hans fingraför á því. Jeg gæti því best trúað, að hann hefði mjög lítið að því komið. Orðalag frv. er víða mjög klaufalegt og ósmekklegt. Nægir í því efni að benda á 3. tölul. 4. gr. Þar er verið að gefa gjaldendum leiðbeiningar eða reglur um, hvernig þeir eigi að láta hreppsnefndir eða bæjarstjórnir vita um ástæður sínar. Vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr greininni. Þar stendur svo, að til greina skuli taka: „Ástæður aðilja að öðru leyti, svo sem fjölskyldu hans, heilsufar hans eða þeirra, sem á vegum hans eru, höpp eða óhöpp, sem hann hefir orðið fyrir, svo sem slys. dauðsföll, fjárskaða af sjó“ - og fleira, sem þar er talið. Það er ekki hægt að skilja þetta á annan veg en að fyrstu höppin, sem að höndum geti borið, sjeu slys, dauðsföll og fjárskaðar af sjó! Jeg á bágt með að trúa því, að slíkt orðalag sem þetta sje verk hæstv. atvrh., og þótt jeg tryði því, að hann hefði samið það, þá gæti jeg ekki verið sá hræsnari að lofa það. Þar sem hv.frsm. meiri hl. gat þess, að jeg hefði verið fyrirfram ákveðinn í því að koma fram með brtt. við frv. Þá má eins segja um hann og hv. meiri hl., að hann hafi verið fyrirfram ákveðinn í því að samþykkja frv. óbreytt. hvernig sem það væri. Hv. frsm. meiri hl. byrjaði á því að skýra frá prentvillu, sem stæði í nál. meiri hl. Jeg vil í þess stað benda á, að það eru að minsta kosti tvær prentvillur í sjálfu frv. Á bls. 4 í niðurlagi 7. gr. er orðfæri, sem jeg felli mig ekki við og veit ekki til, að sje móðins, og hygg því, að hljóti að vera prentvilla. Mjer finst vera ofaukið a. Þar stendur „þessa árs“ í stað „þess árs“. Þá er á bls. 5 í upphafi 9. gr. Þar stendur „útvarið“, á að vera „útsvarið“. Jeg vona, að jeg móðgi hæstv. ráðherra ekki með þessu, en jeg man eftir því, að hann tók það illa upp fyrir mjer í öðru máli, er jeg mintist á prentvillur, og kallaði það útúrsnúninga. Jeg er ekki með þessu að gera mikið úr því, þótt prentvillur komi fyrir, en mjer finst rjett að vekja athygli á þeim, fremur ef þær standa í frv. en þótt þær standi í nál. Þá sagði háttv.frsm., að meiri hlutinn hefði ekki haft neitt verulegt að athuga við frv., vegna hinna mörgu kosta, sem prýddu það. Mjer hefði nú fundist viðkunnanlegra, að hann hefði bent á einhvern þessara mörgu kosta.

Jeg talaði um samræmið

. Jú, hann nefndi samræmið. Það er gott að samræma þar, sem það er hægt, en frv. sýnir, að hjer hefir verið færst meira í fang en fært er. Þetta frv. er að mínu viti mjög óglögt og þvælingslegt. Meiri hluti þess eru undantekningar. Það er oft, að aðalreglan í greinunum er ein lína, en svo geta greinarnar verið nokkuð langar, en alt, sem á eftir kemur, eru undantekningar. Eftir frv. er ein af breytingum þeim, sem það gerir á fyrirkomulagi þessara mála, að yfirskattanefnd er ætlað að úrskurða útsvarskærur. Jeg býst nú kannske við, að sú breyting stafi af þessari breytingu með reikningsárið, því að kærurnar verða orðnar ársgamlar, ef ætti að úrskurða þær á venjulegum sýslufundartíma, og sjerstaklega af því, að niðurjöfnun á að fara fram á öðrum tíma en nú. Jeg skal ekkert segja um það, hvort yfirskattanefnd er ekki fult eins vel fær um þetta, en jeg er viss um að meiri kostnaður fylgir því, að það verður að halda sjerstakan aukafund í yfirskattanefnd, og þeir geta meira að segja, ef einhver hreppur vill nota sjer þessa nýju rjettarbót, orðið einir fjórir á ári, og getur það orðið nokkur kostnaður fyrir sýslusjóði, því að þeir munu eiga að borga. Jeg vona, að hæstv. ráðh. (MG) leiðrjetti mig, ef jeg fer ekki rjett með. Þetta er í mínum augum enginn kostur, og vil jeg ekki fullyrða, að þessu væri öðruvísi betur fyrir komið. Það má vel vera, að yfirskattanefnd sje alt eins vel fær til að gera það, en þarna er auðsjáanlega stofnað til nýs kostnaðar, og tel jeg það ekki neinn kost, því að þar, sem jeg þekki til, hafa sýslusjóðirnir nóg að borga án þess. Þá kann jeg ekki við ákvæðið í 26. gr., þar sem um úrskurði er sagt, að hvorki yfirskattanefnd eða atvinnumálaráðuneytið megi breyta útsvari, nema þessi stjórnarvöld sjeu viss um, að það hafi verið að minsta kosti l0% of hátt eða of lágt. Þetta þykir mjer ekki mikill kostur, því að hvorki yfirskattanefnd nje ráðuneytið hefir þá vald til að breyta útsvari, nema það væri þá svona hæfilega vitlaust; það getur þó munað nokkru, að minsta kosti á háum útsvörum, þó að það sje ekki nema 10% of hátt eða lágt, og ekki er þetta betra en í sveitarstjórnarlögunum nú því að þar er þó ekki verið að setja nein takmörk um það, hve mikið þurfi að vera skakt til þess að megi leiðrjetta það. Jeg veit nú ekki, hvort hv.frsm. meiri hl. telur þetta alt kosti, sem jer hefi bent á í frv., en ef svo er, þá lít jeg alt öðrum augum á það. - Þá sagðist hv.frsm. meiri hl. ekki hafa mikið vit á sveitarstjórnarmálum; jeg skal nú náttúrlega ekki segja um þetta, þótt mjer satt að segja þyki það ekki vel trúlegt um mann, sem búið hefir í sveit svo tugum ára skiftir, og því líklega ekki sloppið hjá að vera í hreppsnefnd og kannske oddviti. Það er ekki vanalegt, að menn sjeu svona af hjarta auðmjúkir og lítillátir, og að minsta kosti óvanalegt, að menn byrji á framsöguræðu sinni með því að lýsa yfir því hátíðlega, að þeir hafi ekkert vit á málinu, en aðeins treysta á þann ágæta mann, hv.þm. Seyðf. (JóhJóh), sem hafi verið sýslunefndaroddviti og hafi því svo gott vit á því. Þykir mjer undarlegt, ef hv.þm. (EP) getur þannig gengið undir hönd hv. meðnefndarmanns síns með skoðun sína á málinu, og skal jeg ekki trúa því nema hv.þm. endurtaki það, en jeg tók þetta svo, að hv.þm. væri að þagga niður samvisku sína um það, að það gerði ekkert til hvað það snerti, hvernig notaður hefði verið tíminn af allshn. til þess að athuga málið, því að það skiftir auðvitað ekki máli, hvort haldnir eru margir fundir eða fáir, ef maður slær því föstu með sjálfum sjer í byrjun, að maður hafi ekkert vit á málinu. Þá sagði háttv.frsm. meiri hl. að komið hefðu margar brtt. við þetta frv. í hv.Nd., sem ekki hefðu náð samþykki, og taldi það benda á að þeirra hefði ekki verið þörf frv. hefði verið svo gott frá stjórnarinnar hendi og hv. deild sjeð, að það hefði ekki verið nema til þess að spilla frv. að hleypa þeim að. Þó munu vera nokkrar undantekningar á þessu, því að eitthvað var samþykt af þeim, og að brtt. komu frá mörgum þm. sýnir, að margir eru óánægðir með frv. En það er rjett hjá hv.frsm. meiri hl., að margt af þeim var felt, en ætli það geti ekki farið líkt hjer, því að mjer finst, að ef meiri hl. þessarar hv. deildar væri líkur meiri hl. hv.allshn., að þykjast ekki þurfa að athuga málið og þykja nóg að samþykkja það, þá myndu mínar brtt. feldar, enda hefir hv. meiri hl. lýst yfir því í nál. sínu að hann ætli ekki að samþ. neinar brtt., sem fram komi, og þá ekki heldur þær, sem honum þættu til bóta. Og þótt ekki væri nema annar nefndarmaðurinn, sem lítið eða ekkert vit hefði á málinu, þykir mjer það samt hreystilega sagt að gefa þá yfirlýsingu, að hann að sjálfsögðu yrði á móti öllum brtt., því að hv.þm. (EP) gæti þó hugsað sjer, að einhverjar af þeim væru til bóta, þótt hann náttúrlega skilji ekkert í þeim. En það er nú svo, að háttv.þm. eru nú orðnir svo ringlaðir í höfðinu hjer í þessari háttv. deild, af því að komið er svo nærri þingslitum, þá er sama þótt háttv. deild hafi ekkert athugað málið; það er samt sjálfsagt að drífa það fram, og menn varðar þá ekki svo mikið um það, hvort fleiri eða færri stórir agnúar eru á því, og það er þá líka besta atvinnuvon fyrir næsta þing að sitja þá mánuðum saman við að lagfæra þessi lög og önnur líkt vönduð. Það verða ekki ómyndarlegri Alþingistíðindin eða Stjórnartíðindin fyrir það. Jeg hugsaði satt að segja ekki, að svona fáránleg yfirlýsing hefði yfir höfuð getað komið frá þessum tveim háttv. meðnefndarmönnum mínum, ef þetta hefði ekki fyrir þeim vakað, en jeg hefi aldrei álitið, að það borgaði sig að gera mikilsverð frv. að lögum á seinustu dögum þingsins, aðeins til þess að hafa afgreitt mörg lög, og jeg held, að þingið hefði verið í eins miklu áliti og að maklegleikum, þótt það sum árin hefði afgreitt færri lögin og þótt minna hefði þurft að leiðrjetta af nýjum lögum heldur en venjan hefir verið. Þá gat hv.frsm. meiri hl. um einhverja glettni hjá mjer í nál. til hv. meðnefndarmanna minna. Mjer þykir leitt að heyra það, því að jeg ætlaði ekki að móðga þá, en mjer finst, að jeg hafi fulla ástæðu til að segja þetta um þá hvað þetta mál snertir, því að mjer finst það vera hvað á móti öðru hjá þeim, að telja það ekki of langan tíma fyrir hv.Nd. að hafa þetta mál í því nær 10 vikur, en þessa deild ekki nema hálfan mánuð, og geta þó ekki sint málinu nema helminginn af þeim tíma vegna fjárlaganna, og jeg verð að gera miklu minna úr þessu starfi allshn. við frv. heldur en hv.frsm. gerði, sem sagði, að við hefðum borið frv. nákvæmlega saman við núgildandi lög um þetta efni, því að jeg fullyrði, að við höfum aldrei lokið við þann samanburð. Við höfðum fjóra fundi, mjög stutta í málinu. Þá sagði hv.frsm., að það væri eðlilegt að það þyrfti meiri vinnu við málin í hv.Nd. Það getur náttúrlega verið, að það sje eðlilegt, en meira fer það þó eftir því, fyrir hvaða deild málið er lagt fyrst. Jeg get játað, að líklega þurfi minni vinnu í málinu fyrir þá deild, sem seinna fær það til athugunar. Jeg vil taka það upp aftur, að það er hreint ekki rjett, að allshn. þessarar hv. deildar hafi lagt venjulega vinnu í þetta frv., samanborið við önnur frv., sem hún hefir haft til meðferðar; jeg hugsa t. d., að hv.frsm. meiri hl. vilji ekki ábyrgjast það, eftir þá vinnu, sem hann hefir lagt í frv., hvort það er rjett, að allar þær lagagreinar, sem taldar eru upp í enda frv., falli burt. Við bárum þær aldrei saman; líklega hefir hv.Nd. gert það, eða jeg get að minsta kosti hugsað mjer það, en skekkja kom fram hvað það snerti í frv. um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða. Þá sagði hv.frsm., að það þýddi ekki að koma með brtt. hjer því að þær myndu fara eins og í háttv.Nd. Jeg vil nú ekki fara eftir því, hvort það þýðir mikið eða lítið að koma með brtt., heldur eftir því, hvort jeg álít það rjett eða ekki. En að hinu leytinu furðaði hv.frsm. meiri hl. á því, að minni hl. skyldi ekki koma með fleiri brtt. heldur en orðið hefði. Jeg væri nú kannske hissa á því líka, ef ekki hefði staðið svo á, eins og jeg tók fram, að jeg, hafði ekki nægilegan tíma til þess; það var hert á mjer með nál. og jeg athugaði frv. ekki lengur en hv. meðnefndarmenn mínir, á fjórum stuttum fundum, og jeg hefi líka tekið það fram, að þó að jeg hafi ekki komið með fleiri brtt. en þetta, þá er það ekki af því, að jeg ekki teldi æskilegt, að fleiri hefðu verið gerðar. Jeg skal þá fara nokkrum orðum um þessar brtt. mínar. Fyrsta brtt. mín er, eins og hv. deildarmenn munu hafa sjeð, við 3. gr. frv. Þar legg jeg til, að í staðinn fyrir sýslunefnd komi sýslumaður, ef sveitarstjórn þarf að sækja til sýslunefndar um leyfi til þess að hækka útsvörin. Jeg álít, að það sje heppilegra og það er að minsta kosti í meira samræmi við það, sem samþykt var viðvíkjandi kosningum í málefnum sveita og kaupstaða. Jeg álít, að það sje nægilegt að snúa sjer til sýslunefndaroddvita, því að það getur sparað kostnaðinn við aukasýslunefndarfund, en mjer þykir sá kostnaður óþarfi, því að sýslufund er ekki hægt að halda öðruvísi en svo, að það kosti sýsluna þó dálítið. Jeg hefi áður tekið fram, hvað mjer þótti óhæfilega orðaður 3. liðurinn í 4. gr., en samt kom jeg nú ekki með brtt. við hann, en aftur á móti með brtt. um að fella nokkuð út 1. lið þeirrar greinar. Nú hljóðar hann svo, með leyfi hæstv. forseta: „Útsvar skal leggja á eftir efnum og ástæðum. Skal þá til greina taka: 1. Eignir aðilja, hverjar þær eru og hversu verðmætar, hversu miklar skuldir hvíla á aðilja og hversu miklar eignir hann á afgangs skuldum ....“. Jeg kann nú ekki við þetta, því að jeg býst ekki við, að hvorki nokkur hreppsnefnd eða bæjarstjórn geti nú ekki sjeð það með ljettu móti, hve mikið verður afgangs skuldum, þegar hún veit bæði um eignir og skuldir gjaldþegns, eða að minsta kosti eru henni ætlaðir erfiðari útreikningar hjer síðar í frv., svo að hún ætti hæglega að geta reiknað þetta. Þá legg jeg til, að viðbót komi aftan við 9. gr., 1. b., að aftan við liðinn bætist: enda láti útgerðarmaður fullverka aflann á staðnum. Eftir þessum lið getur skip orðið útsvarsskylt, sem leggur upp afla sinn utan heimilissveitar útgerðarmanns að minsta kosti samtals 4 vikur af gjaldárinu, og vil jeg þá láta þetta koma aftan við. Mjer finst nefnilega, að þessi atvinnurekstur, eins og hann er tilfærður í frv., sje svo lítilfjörlegur, að varla sje vert að gera skip útsvarsskylt, ef það fylgir ekki með, að þarna eigi að verka aflann. Sumir hafa líka haldið því fram sem kosti á þessu frv., að það vildi draga úr eltingaleiknum með útsvarsálagningar utan heimilissveitar, en þetta atriði frv. miðar jafnvel til þess að auka eltingaleikinn við þessa menn. Eins er það líka í núgildandi lögum, að menn verða ekki útsvarsskyldir, þótt þeir stundi bátfiski og leggi upp afla í öðrum hreppi, ef það er innan sýslunnar eða við sama fjörð eða flóa. Þarna er útsvarsskyldan því aukin við það, sem nú er. Jeg hefi því miður ekki haft megilegan tíma til að kynna mjer þetta, frekar en margt annað í frv., en heyrt hefi jeg það sagt, að einmitt allmikil harðdrægni sje oft viðhöfð í svona tilfellum. Þá kemur nú stærsta brtt. Það er sú, að jeg legg til, að 12. gr. falli niður. Jeg býst nú við, að hv. deildarmenn að minsta kosti hafi frv. fyrir framan sig og hafi jafnvel lesið það yfir, flestir þeirra, og jeg skil varla, að þeir að minsta kosti sjái það ekki fljótt, að þessi grein er þó nokkuð margbrotin, og eftir þeirri fyrirhöfn, sem hún bakar, mun þurfa að fá eitthvað í aðra hönd. Það er nefnilega í þessari grein reglan fyrir því, hvernig á að skifta niður útsvörum á milli heimilissveitar gjaldþegns og atvinnusveitar. Það er nokkuð margbrotið og á líka sitt við í hverju tilfelli, nefnilega eftir því, hvort það eru meiri sveitarþyngsli í atvinnusveitinni eða heimilisveitinni. Jeg vildi, með leyfi hæstv. forseta, mega lesa upp niðurlag hennar, því að hún er svo löng og leiðinleg, að jeg býst ekki við, að nokkur forseti vildi leyfa mjer að lesa hana alla. Niðurlagið er þannig: „Finna skal, hvort útsvör verði talin hlutfallslega hærri eða lægri í einni sveit en annari, með því að leggja saman í hvorri sveit eða hverri hlutfallið milli skuldlausra eigna gjaldþegna sveitarinnar eftir síðasta skattframtali og útsvara þar, hlutfallið milli skattskyldra tekna þeirra og útsvara og hlutfallið milli gjaldendatölu sveitarinnar og útsvara, og deila síðan með 3. Skera þær tölur, er þá koma fram, úr því, í hvorri sveit eða hverri sje hlutfallslega hærra eða hæst útsvar.“ Þetta skilja nú allir; það er aðeins tekið meðaltal og alveg rjett, að það er hægt að sjá mismun sveitarþyngsla af þessu. En svo kemur rúsínan: „Atvinnumálaráðuneytið getur sett reglur til leiðbeiningar um þetta atriði, og er heimilt, ef það kemur í ljós, að fyrstnefnda hlutfallsins gætir of mikið, að draga úr gildi þess með því að deila eignum samkvæmt skattframtali með tölu, er telst hæfileg, þó ekki hærri en 10.“ Jeg gæti nú hugsað mjer, að hann mætti vera nokkur ár í hreppsnefnd eða yfirskattanefnd, hv.frsm. meiri hl., til þess að hann yrði flinkur í þessu verki, eftir þeim vitnisburði, sem hv.þm. (EP) gefur sjálfum sjer um þekkingu í útsvarsmálum, auk þess sem jeg veit, að í hv.Nd. urðu þó nokkrar deilur um þessa 10, sem átti að nota seinast svona eftir tilfinningu, og sumum háttv.þm. í Nd. þótti hæfilegra að hafa hámarkið 7. Það mun hafa verið háttv.þm. Mýr. (PÞ), sem hjelt því fram í háttv.Nd., að 7% myndi hæfilegt og hæstv. atvrh. hefir enn ekki getað sagt, hvort 10% væri hæfileg tala. Hinsvegar hefir hann vafið þetta og flækt í ræðu sinni, án þess nokkuð verulegt væri upp úr því að hafa. Þegar nú þess er gætt, að nokkuð af útsvarinu þarf heimilissveit að greiða atvinnusveit, þá þarf hún að fá skýrslur þar að lútandi, sem skifting útsvarsins miðast við, svo slíkt getur vel farið fram með einföldum hætti, ef 12. gr. fellur niður, milli hreppsnefndanna, og ekki sýnt, að þess rjettlætis verði ver gætt, sem mest er talað um, að frv. eigi að skapa. Mjer virðist rjettara, að jafnað sje niður eftir þörfum heimilissveitarinnar og atvinnusveit borgað samkvæmt því, og þó að það kæmi á daginn, að það yrði vitund ónákvæmara í stöku tilfelli en þeir menn gera ráð fyrir að verði, sem halda fram þessari skiftingu samkv. 12. gr., þá væri það vel til vinnandi, til þess að vera laus við allar þær flækjur og vafninga, sem verða mundu í framkvæmd hennar. Enda næst með þessari skiftingu, eins og greinin er orðuð, ekki það rjettlæti, sem af er gumað, eins og jeg er margbúinn að sýna fram á. Annars held jeg, að þeir háu herrar, er þessa 12. gr. hafa samið hafi lagst of djúpt og ekki gert sjer ljóst, hvað þeir voru að fara, enda er hún með því versta í frv., og sú aðferð, sem þar er ætlast til að nota, miklu lakari en það, sem nú tíðkast. Að minsta kosti virðist mjer við nánari athugun, að með gömlu aðferðinni náist meira rjettæti. Eftir henni munar það þó aldrei meira en þessum 10%, sem ranglega má leggja á samkv. frv. Þá kem jeg að næstu brtt. minni, við 16. gr. Jeg held það sje rjett hjá mjer, að það hafi komist inn í frv. í hv.Nd., að þeir, sem sæti eiga í niðurjöfnunarnefnd í hreppum, skuli taka borgun fyrir starf sitt úr hreppssjóði. Þetta er nýmæli, því fyrir það er engin þóknun ákveðin í lögum nú. Hinsvegar virðist mjer, ef það á að dragast fram á slátt, að nefndarmennirnir þurfi að svara útsvarskærum, sjeu þeir ekki of sælir af því, þó að þeir fengju 5 kr. á dag fyrir þá vinnu, en til þess vil jeg ekki láta koma, enda engin borgun ákveðin í því augnamiði. Felli jeg mig því best við, að frv. hafi engin ákvæði að geyma í þessu efni, og legg því til, að seinni hluti greinarinnar falli niður. Þeir, sem vita, hvað útgjöldin eru orðin há, sem jafna þarf árlega niður í hreppunum, munu tæplega telja nauðsynlegt að ætla niðurjöfnunarnefnd dagkaup. Allur fundahaldakostnaður vegna niðurjöfnunar er líka greiddur nú úr hreppssjóði, svo að frá sjálfum sjer leggja nefndarmenn ekki annað til en tíma þann, sem starfið tekur. Þá er það næst brtt. mín við 17. gr., um að fella niður, að konur geti skorast undan því að taka sæti í niðurjöfnunarnefnd. Þessi brtt. er í samræmi við það, sem jeg og fleiri hv.þm. hafa haldið fram. Hæstv. atvrh. mæltist til, að brtt. þessi biði til 3. umr., og get jeg eftir atvikum fallist á það, þótt jeg hinsvegar megi ætla, að hv. deild sje sama sinnis um þetta efni og áður. Þá kem jeg að þeirri brtt. minni, sem er við 21. gr. og fer fram á að fella bæði framan og aftan af þeim tíma, sem jafna megi niður útsvörum á. Í frv. er ætlast til, að niðurjöfnun byrji með febrúarmánuði. En þar sem mjer skilst, að bæði hreppsnefndum og bæjarstjórnum sje ætlað að hafa aðgang að skattaframtali gjaldenda til hliðsjónar við niðurjöfnunina, þá virðist mjer illa til fallið að taka febrúarmánuð með, þar sem vitanlegt er, að skattaframtalsskýrslum þarf ekki að skila fyr en í febrúarmánaðarlok.  (Atvrh. MG: Í Reykjavík)  . Nei, í Reykjavík þurfa sumir gjaldendur ekki að skila framtalsskýrslu fyr en í lok marsmánaðar, að mig minnir, svo það er út í loftið og ekki á neinum rökum bygt að reikna með febrúarmánuði einnig hvað Reykjavík snertir. Annars vil jeg í sambandi við það, sem hæstv. atrvh. greip fram í fyrir mjer, benda á, að það meðal annars sannar þetta, sem jeg og fleiri hafa haldið fram, að þeir, sem lagt hafa hönd að samning þessa frv., hafa fremur haft kaupstaðina fyrir augum, en tekið minna til athugunar, hvernig hagar til úti um sveitir.  (Atvrh. MG: Þetta er útúrsnúningur !)  . Hann um það, hæstv. atvrh., hvort hann kallar það útúrsnúning eða ekki, en jeg skýt því til þeirra hv.þm., sem eitthvað þekkja til í sveitum, hvort það sje ekki rjett hjá mjer, að ekki sje ætlast til, að skattaframtalsskýrslur liggi frammi til notkunar fyr en í febrúarmánaðarlok. Jeg fer líka fram á að stytta tímabilið aftan frá. Mjer þykir óþarft, að niðurjöfnunin dragist langt fram á vor. Þess vegna legg jeg til með brtt. minni, að tímabilið, sem jafna má niður útsvörum á, reiknist frá 1. mars til 15. apríl. Það, sem fyrir mjer vakir með því að stytta aftan frá, er það, að ekki lendi það í vorönnum að svara kærum, því nóg er vinnan samt, sem þetta hefir í för með sjer, að ástæða sje til að auka mönnum meiri óþægindi en þörf gerist. Enda finst mjer, að þessi tími sje nógu langur til niðurjöfnunar, einkum þó með tilliti til þess, að síðar í greininni er heimilað, að niðurjöfnun megi fara fram síðar á árinu, ef sjerstakar ástæður eru fyrir hendi, en um það verður að sækja til atvinnumálaráðuneytisins. Jeg fer nú líklega að stytta mál mitt úr þessu, enda held jeg, að hv.þdm. þurfi ekki að hlusta á aðfinslur mínar, ef þegar er ráðið, að frv. skuli ná fram að ganga, hversu ilt sem það er. Vona jeg þó, að ýmsir skilji, að það margir gallar sjeu á frv., þó að hv. meiri hl. skilji það ekki, eða vilji ekki skilja það, og þeir svo stórir og varhugaverðir, að varlegt sje, að slíkt festist í löggjöf okkar.

Einar Árnason Jeg skal fúslega játa það, að það mun erfitt að gera frv. svo úr garði, að öllum líki. Það er alkunna, að þegar minst er á útsvör, þá er það viðkvæmt mál, því að það tekur til svo margra, og hverjum einum finst þar stefnt að sjer að einhverju leyti. Jeg er einn í tölu þeirra, sem ekki eru ánægðir með þetta frv. Skal jeg þó ekki halda langa ræðu um smáatriði nje fara út í neitt skæklatog. Það er stutt síðan þetta frv. kom fyrir deildina; hefir síðan verið annríki mikið og ekki tök á fyrir deildarmenn að lesa það svo niður í kjölinn, sem þörf er á, til þess að gera sjer ljóst hvert atriði. Það, sem jeg meðal annars finn að frv., er að það er nokkuð flókið, svo að jeg er hræddur um, að framkvæmd þess verði erfið. Þar kemur fyrst og fremst til greina, að reikningsárinu er breytt. Mjer virðist, eftir þeirri reynslu, er jeg hefi í sveitarstjórnarmálum, að fardagaárið sje hentugra eins og hjer hagar til. En með því að miða við almanaksárið breytist tíminn, sem útsvörum er jafnað niður á, svo og gjalddagi þeirra. Nú fara flutningar manna milli sveita mest fram á vorin og mun þetta því valda óþægindum og erfiðleikum. Maður, sem flyst búferlum, er ekki í sömu sveit, er honum ber að greiða útsvar og er það var lagt á hann. Þetta yrði til óþæginda bæði fyrir manninn og sveitarstjórnirnar. En yfir höfuð er frv. þannig bygt, að ef þessu er breytt með almanaksárið verður að bylta því öllu við. En jeg treysti mjer ekki til þess sakir naums tíma, enda bjóst jeg ekki við nægu fylgi í deildinni til þess. Jeg gat þess áðan, að frv. væri flókið, og jeg er hræddur um, að svo reynist, að hreppsnefndum muni veitast erfitt að átta sig á ýmsum ákvæðum þess. En jeg tel nauðsynlegt, að þau lög sem almenningur þarf að nota jafmikið og þessi lög, sjeu gerð svo einföld og óbrotin sem hægt er. Jeg held, að þetta frv. myndi auka til muna skriffinskuna og rekistefnur milli sveita, en þær eru jafnan vandræðamál. Í þessu frv. kemur fram sú stefna, að það sje aðallega heimilissveit gjaldþegna sem leggi á útsvör, er síðan skiftist milli heimilissveitar og atvinnusveitar. Þetta er alveg nýmæli, og það ekki alllítið. En hræddur er jeg um, að af því mundi leiða, að áætlanir sveitarstjórna yrðu óábyggilegar, tekjur allar óvissari sökum erfiðleika á innheimtu. Það fer ekki hjá því, að meira tapast af útsvörum með þessu fyrirkomulagi heldur en nú. Má búast við, að heimilissveitir innheimti ekki eins rækilega, er þær vita, að þær eiga að skila kannske meiri hluta innheimtufjárins í hendur annarar sveitar. Í frv. er að sönnu gerður nokkur munur á, hvort menn stunda atvinnu eða reka. Um þá, er atvinnu stunda, má gera ráð fyrir að undantekningar sjeu, ef útsvör þeirra þurfa að skiftast, nema í því tilfelli, að atvinna þeirra hafi gefið þeim óvenju miklar tekjur. Aftur á móti um þá, er atvinnu reka utan heimilissveitar, þá er eftir núgildandi lögum lagt á þá í sveit, þar sem atvinnureksturinn fer fram. Eftir frv. á að leggja á þá í heimilissveit þeirra. Þetta er ákaflega mikil breyting frá því, sem nú er. Er jeg hræddur um, að kvartað verði undan þessu, ef til framkvæmda kemur. Því hefir verið haldið fram, að lögð hafi verið útsvör þyngri en góðu hófi gegndi á utansveitaratvinnurekendur. Eftir þessu frv. virðist ekki hætta á, að slíkt kæmi fyrir, þótt atvinnusveit fái að halda rjettinum til útsvarsálagningar, vegna þess, að úrskurðarvaldið um upphæð útsvarsins er tekið frá aðiljum, sem það hafa haft, og flutt til þeirra, er geta litið óhlutdrægari augum á málavöxu. Nú á seinni árum ber mikið á því, að atvinnurekendur sjeu á sífeldu flökti milli landsfjórðunga og flytji sig til atvinnurekstrar til ýmsra staða, og er ákaflega hætt við því, þegar heimilissveit á að annast innheimtu útsvara, að það verði næsta erfitt. Getur farið svo, að sumt náist aldrei. Jeg hefi því leyft mjer að koma með brtt., sem stefnir í þá átt að gera atvinnurekstur útsvarsskyldan á þeim stað, sem hann er rekinn. Tel jeg það með því trygt, að þau hjeruð, þar sem atvinnurekstur fer fram, eigi ekki á hættu tekjumissi, með því að þau hafa betri aðstöðu til innheimtu en heimilissveitir. Stefnubreytingar í útsvarslöggjöfinni yrðu heldur ekki eins stórar og snöggar með því að samþykkja þessa brtt. Reynsla er fyrir því, t. d. á Siglufirði, að menn geta á örskömmum tíma, kannske 1–2 vikum, rekið atvinnu, sem gefur þeim feikna arð. Virðist ekki nema sanngjarnt, að hjerað, sem veitir þeim aðgang til að afla sjer slíkra tekna, hafi rjett til að leggja á þá útsvar, en þurfi ekki að eiga alt undir heimilissveit þeirra, hvað henni þóknast að skamta atvinnusveitinni. Jeg hefði nú álitið rjett að fresta framgangi frv. í þetta sinn. Hinsvegar getur það verið þægilegur grundvöllur fyrir þjóðina til að átta sig á málinu. láta sjer verða ljóst, hvað þurfi að endurbæta og hvert beri að stefna. Mjer er að vísu kunnugt, að leitað var álits og umsagnar sveitarstjórna um útsvarsmálið. En þótt einhverjar þeirra hafi sent svör, er varasamt á þeim að byggja að svo stöddu. Hlýtur alt að vera í óvissu og molum enn. Þarf bæði tíma og undirbúningsgrundvöll til að átta sig á þessu máli. Jeg teldi því vel til fallið, að frv. lægi til athugunar til næsta þings. Það er ekkert óeðlilegt við það, þó að svo stórt og flókið mál, sem grípur svo mjög inn í fjárhagsmál landsmanna, verði ekki afgreitt á einu þingi. Jeg lofaði að fara ekki út í einstök atriði, enda hefi jeg ekki gert það. Mest almennar athugasemdir, sem jeg hefi gert við frv. - Jeg tel stefnu þess svo gerólíka því, sem við höfum átt við að búa, að þess er ekki að vænta, að menn geti felt sig við það. Það hefir verið talinn kostur við frv., að þar væri gerð tilraun til að samræma útsvarslöggjöfina um land alt. Kann að vera, en jeg efast um, að það sje hægt, síst að koma á samræmi milli sveita og kaupstaða. Því hafa sumir stungið upp á að hafa sjerstakt form fyrir kaupstaðina. En heldur ekki í þeim hagar eins til alstaðar. Það er einmitt mjög ólíkt ástatt í hinum ýmsu kaupstöðum landsins. Þetta ásamt fleiru sýnir, að þörf er á að athuga þetta mál nánar en þegar hefir verið gert.



Að svo komnu ætla jeg ekki að taka til máls, en geymi mjer til 3. umr. að gera athugasemd við 17. grein.

Björn Kristjánsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram eina brtt. við þetta frv. Ef jeg hefði haft tíma til að setja mig inn í málið svo sem vert var, hefði jeg borið fram fleiri brtt., því margar umkvartanir og óskir um breytingar hafa komið úr kjördæmi mínu. Jeg skal þó geta þess, að sú brtt., sem jeg ber fram, er ekki til orðin vegna óska úr mínu kjördæmi. Eins og hv. deild er kunnugt, eina kaupfjelög að greiða útsvar af arði söludeilda sinna. Nú er það vitanlegt, að hið opinbera getur ekkert eftirlit haft með bókfærslu fjelaganna eða vitað, hve mikið þau selja utanfjelagsmönnnm. Það er því algerlega undir ráðvendni kaupfjelagsstjóranna komið, hve rjettar upplýsingar eru gefnar um þetta. Jeg hygg, að gera megi ráð fyrir, að flestir gefi nokkurnveginn rjetta skýrslu um þetta. Þó liggur hjer fyrir kæra frá einni hreppsnefnd, þess efnis, að kaupfjelagsstjórinn í hennar hreppi, sem vera mun nokkuð harðgerður maður, gefi ekki rjettar upplýsingar um þetta efni og hafi jafnvel gerst svo djarfur að hafa í hótunum við hreppsnefndina, ef hún legði ekki svo og svo lítið á fjelagið, og látið í veðri vaka, að hann mundi finna aðra leið til þess að komast hjá gjaldinu, ef hún færi ekki að vilja sínum. Jeg fer ekkert út í það, hvernig hann mundi fara að þessu, og les ekki heldur upp kæruna, skýri aðeins frá þessu. Þessi hreppur er bláfátækur og hefir engin ráð að afla nauðsynlegra tekna. Kemur honum því mjög bagalega, að kaupfjelagið skuli skjóta sjer undan því að greiða lögmætt útsvar. Brtt. mín fer fram á, að þegar grunur leikur á um svona undanbrögð, sje hreppsnefndum gefið meira vald til að áætla þennan tekjulið heldur en frv. gerir ráð fyrir. Það ætti auðvitað að vera auðvelt að kæra þetta, en af skiljanlegum ástæðum getur oft staðið svo á, að hreppsnefndir vilji hliðra sjer hjá því og kjósi heldur að líða en stríða. Nú er tækifæri til að laga þetta. Eins og jeg tók fram, hefi jeg ekki haft tíma til að koma fram með þær brtt., sem kjördæmi mitt hefir óskað eftir. En aðalkrafan þaðan er sú, að haft sje sama reikningsár og verið hefir. Ef sú breyting verður ekki á gerð, get jeg ekki greitt frv. atkv. Jeg þarf svo ekki meira um þetta að segja. Mjer er sama, þó frv. fari til 3. umr., ef von er um, að þessu verði breytt þá.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg er þakklátur hv. meiri hl. allshn. fyrir afgreiðslu þessa frv. Jeg get líka að vissu leyti verið ánægður með brtt.hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ), því þær snerta ekki mjög mikið kjarna málsins, eins og jeg kem að síðar. En ummæli hans, sem fylgdu, og þau, sem í nál. standa, er jeg mjög óánægður með. Minni hl. kvartar yfir því, að lítill tími hafi gefist til að athuga málið. En þó að frv. væri ekki vísað til nefndar í þessari deild fyr en 19. apríl, þá hefir frv. legið fyrir þinginu frá því í þingbyrjun, og jeg hygg, að hv.þm. (GuðmÓ) hafi ekki verið þess óvitandi, að það mundi koma fyrir þessa deild. Hann hafði því fulla ástæðu til að setja sig inn í efni þess framan af þingtímanum, meðan lítið var að gera. Það er ekki hægt að álasa mjer fyrir það, þó frv. væri lengi í Nd. Það tafðist þar af því, að fjárlögin voru á dagskrá um sama leyti, og var þá þetta mál látið sitja á hakanum. Annars verð jeg að segja, að málið hefir grætt talsvert við að vera svona lengi í Nd. Frv. var athugað þar vandlega. Margar brtt. komu fram, en voru flestar feldur. En þegar 28 menn víðsvegar af landinu leggja sig í bleyti um þetta mál og bera fram brtt. sínar, sem svo eru flestar feldar, þá er ekki líklegt, að meiri hluti almennings sje á bak við þær brtt. Það er öllum ljóst, og hefir verið játað í umræðunum, að ekki sje lítill vandi að semja löggjöf um þetta efni, og skattamál yfirleitt, svo öllum líki. Af beinum sköttum eru útsvörin þyngsti skatturinn og verða jafnan deiluefni, þó hugmyndin, sem á bak við liggur, að jafna niður eftir efnum og ástæðum, sje sanngjörn. En reynslan mundi verða sú, að þó allir þingmennirnir 42 að tölu kæmu með sitt frv. hver um þetta efni og ætta kost á að bera sig saman, þá myndu engar tvær skoðanir falla saman að öllu leyti. Út af því, sem hjer hefir verið minst á, að vafasamt væri, hvort rjett væri að láta gilda sömu reglur um þetta efni á öllu landinu, vil jeg benda á, að útsvarslöggjöfin er skattalöggjöf, en ein tekjuskattslög gilda fyrir alt land, og ætti þá hið sama að geta gilt um útsvörin. Háttv. frsm. minni hl. hjelt, að best færi á, að ein lög giltu fyrir kaupstaði og þau kauptún, sem eru sjerstakir hreppar, en önnur fyrir aðra hreppa. En þegar hv. 1. þm. Eyf. (EA) mintist á þetta atriði, hjelt hann fram, að aðstaðan í kaupstöðunum væri mjög mismunandi og varla gætu gilt sömu reglur í öllum kaupstöðum. Svona eru skoðanirnar skiptar. Það er áreiðanlegt, að það verður aldrei hægt að ganga frá frv. um þetta efni svo, að allir þingmenn geti skrifað undir hvert einasta ákvæði. Það hefir verið talað um, að óheppilegt mundi vera að breyta reikningsárinu. Þó liggur engin brtt. fyrir í þá átt, og virðist því tilgangslítið að vera að ræða um það. Jeg skal taka fram, að leitað var álits hreppsnefnda landsins um þetta atriði, og voru einar átta á móti því að breyta til af þeim, sem svarað hafa. Mjer finst heldur ekki vera hjer um mikla breytingu að ræða. Mjer er kunnugt um, að haldið er áfram að taka á móti tekjum og greiða gjöld síðasta fardagaárs langt fram yfir gjalddaga, og oft er hreppsreikningurinn ekki fullgerður fyr en í nóvember. Þó sá siður væri tekinn að gera upp um nýár, munaði það ekki miklu. Í nál. minni hl. segir, að óheppilegur gjalddagi á útsvörunum sje ákveðinn í frv. Því er til að svara, að það ákvæði var sett í Nd., og þar eru líka sveitamenn ekki síður en hjer, svo jeg get ekki gert mikið úr því, sem hv. minni hl. segir um þetta. Mjer er kunnugt um það frá eldri tímum, að sýslusjóðsgjöldin voru ekki altaf borguð í júnímánuði, og jeg held, að ekkert hafi verið kvartað undan því, þó það væri ekki gert fyr en á síðari hluta sumarsins. Um þurfamannaframfærið er það að segja, að það er ekki frekar borgað í fardögum heldur en á öðrum tímum. Það mun oft koma upp í útsvör og greiðist, þá með reikningsjöfnuði. Minni hl. segir, að lítið tillit sje tekið til sveitanna í þessu frv., en hann nefnir ekki nein dæmi. Mjer sýnist brtt., sem fram eru komnar, vera á báða bóga, snerta bæði kaupstaði og sveitir. Ummæli hv.frsm. minni hl. um höfunda frv. læt jeg mig litlu skifta. Þeir eru kunnugir í sveitunum. ekki ósvipað því, sem hann sjálfur. Hv. l.þm. Eyf. sagðist ekki hafa komið með brtt. um reikningsárið af því, að hann byggist ekki við, að hún hefði fylgi í þinginu. En hvaða ástæða er þá til að vera móti frv. þess vegna? Hver á að afgera þessi mál, ef ekki þingið, eftir óskum hreppsnefnda? Minni hl. þykir meira dreginn taumur kaupstaða, eins og jeg drap á, en það er ekki rjett, enda kemur hv. 1. þm. Eyf. með brtt., sem sýnir óánægju fyrir hönd kaupstaða og er veigameiri en nokkur brtt.hv.frsm. minni hl. Hv. frsm. minni hl. hjelt, að jeg hefði lítið komið nærri frv. og gaf í skyn, að það mundi þá hafa verið betra. Jeg á nú ekki þessi rósa ,,kompliment“ skilið.  Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að það væri sjálfsagt meiningin að láta samþ. frv. nú til þess að fá sjer atvinnu við að breyta því á næsta þingi.  Jeg skal þá koma að brtt.hv. minni hl. það er fyrst við 3. gr., þar sem hann vill láta koma „sýslumaður“ í staðinn fyrir „sýslunefnd.“ Eftir því sem hv.frsm. mælti fyrir till., er þetta eintómur misskilningur. Það er einmitt tilgangurinn, að sýslumaður útkljái málið upp á væntanlegt samþykki sýslunefndar á næsta sýslufundi. Þetta er alveg eins og í gildandi sveitarstjórnarlögum; þar er víða til tekið, að þetta og þetta eigi sýslunefnd að gera. Hefir það verið „,praktiserað“ þannig að oddviti afgerir málin til bráðabirgða og leggur síðan fyrir sýslunefnd til samþykkis. Eitt dæmi mjög glögt er samþykki til lántöku ábyrgðar eða slíks. Þetta hefir 20 ára „praksis“ á bak við sig. Þessi brtt. er því alóþörf sjálfsagt bygð á þeim misskilningi, að kalla þurfi sýslunefnd saman í hvert skifti, enda mælti hv.frsm. þannig fyrir henni. Get jeg, ef hann vill, sýnt honum í sveitarstjórnarlögunum fjölmörg dæmi um þetta.  Hv. frsm. breiddi sig talsvert yfir breytinguna við 4. gr. og sagði, að ekki mundi vera til svo heimsk hreppsnefnd á þessu landi, að hún gæti ekki dregið skuldir frá eignum til þess að sjá, hvað mikið er eftir. Jeg viðurkenni, að þetta er rjett. En hv.þm. hefir ekki fundið það, sem liggur bak við þetta, sem sje, að það er ekki einungis að finna, hvað mikið er afgangs skuldum, heldur þarf að taka tillit til þess, þegar jafnað er niður, hvaða hlutfall er á milli eigna og skulda. Það er oft svo, að þeir, sem skulda mikið, eiga erfiðara að öðru jöfnu; því að skuldirnar bera háa rentu án þess að víst sje, að tilsvarandi fje sje upp úr eigninni að hafa. Þetta hefir hv.þm. ekki athugað, að það er alveg sjálfstætt atriði, hlutfallið milli skuldlausra eigna og skulda annarsvegar og eigna hinsvegar. Jeg skal bæta því við um 2. brtt., að þótt þetta væri ekki, sem jeg sagði, að þetta lægi sjerstaklega á bak við, þá sje jeg ekki ástæðu til að breyta frv. bara vegna þess. Það getur ekkert gert til, þó að þetta standi. Þá er brtt. við 9. gr. Það er gamall kunningi úr Nd. og náði ekki samþykki þar. Jeg var satt að segja ekki á móti þessari brtt., en meiri hlutinn var á móti henni. Gæti jeg í raun og veru gengið inn á hana nú, ef jeg vildi annars ganga inn á að breyta frv. hjer. Þá kem jeg að 12. gr., sem hv.þm. A.-Hún. var allharðorður um. Hann sagði, að hún væri della og vitleysa.  Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að komið hefði fram till. í Nd. um að breyta þeirri tölu, sem nefnd er í niðurlagi 12. gr., úr 10 og niður í 7. Þar hefir hann misskilið eitthvað. Það sem rætt var um í Nd., var það, að hafa yfirleitt þá reglu við útsvarsálagningu, að leggja 1 á móti 7 á eignir og tekjur, eða 1 á eignir þegar 7 væri á tekjum. En það er alt annað en það, sem um er að ræða í þessari grein. Jeg sje ekki, að hv.þm. hafi að neinu leyti sýnt fram á, að þessi grein sje ósanngjörn. Jeg tel hana mikla rjettarbót og nauðsynlegra. En jeg viðurkenni, að hún er ný; og það er það, sem ýmsir hnjóta um. Þeir vilja ekki breyta neitt frá því, sem nú er, þótt í rjettlætisáttina sje. Næst er brtt. við 16. gr., um það, að ekki sje nein heimild til að borga fyrir niðurjöfnun útsvara. Þetta ákvæði var sett inn í Nd., og jeg verð að segja, að jeg get ekki fundið neitt athugavert við að lofa sýslunefnd að ákveða þetta. Þetta er aðeins heimild. Jeg get gjarnan sagt, að jeg geri ekki ráð fyrir, að hún verði notuð nema þar, sem niðurjöfnunin er tals vert mikið verk. Það er hart, að menn þurfi að sitja við þessi störf kannske viku, eins og er á hinum stærri stöðum, og ætla þeim enga borgun. Um brtt. við 17. gr. þarf jeg ekki að ræða, þar sem hv.þm. A.-Húnv. hefir gengið inn á að taka hana aftur til 3. umr. Þá er brtt. við 21. gr., sem hv.þm. var mjög svo harðorður um eins og fleiri greinar. Honum fanst það svo ákaflega heimskulegt að leyfa niðurjöfnun frá l. febrúar til maíloka, vegna þess, að skattaskýrslurnar á að hafa til hliðsjónar, en þær komi ekki fyr en í febrúarlok. Jeg skaut því þá fram í fyrir honum, að þetta væri ekki þannig í Reykjavík, heldur væru menn skyldaðir til að láta sínar skýrslur af hendi fyrir janúarlok, en þá ærðist hv.þm. ennþá meir og kvað þetta vera svo ágæta sönnun fyrir því, að hjer væri eingöngu verið að hugsa um kaupstaðina. En jeg er viss um, að það skilur hver maður, að hjer í Reykjavík þar sem þarf að jafna niður á fleiri þúsund gjaldendur, er nauðsynlegt að geta byrjað á því svo fljótt á árinu og unt er. Hjer í Reykjavík er byrjað síðast í janúar og ekki lokið fyr en í apríllok. Nú segir í 21. gr., að sýslunefnd geti ákveðið, hvenær eigi að jafna niður útsvörum á tímabilinu frá l. febr. til 31. maí. Og jeg er alls ekki hræddur um, að nokkur sýslunefnd á landinu sje svo skyni skroppin, að hún fari að fyrirskipa niðurjöfnun í febrúar, þegar annarsstaðar í frv. er fyrirskipað að hafa skattaskýrslur til hliðsjónar, sem koma ekki fyr en í febrúarlok. En þetta er afleiðing af því, að lögin eiga að gilda fyrir alt landið. Sá tími sem hv.þm. A.-Húnv. tiltekur, er alt of stuttur, að minsta kosti fyrir Reykjavík. Getur verið, að það sje eina undantekningin; en þess ber vissulega að gæta, að lögin eiga líka að gilda fyrir Reykjavík. Þá kem jeg að hv. 1. þm. Eyf. (EÁ), sem tók undir það, að frv. væri flókið og erfitt að átta sig á. En hann áleit ágætt að fá það sem grunvöll til þess að láta þjóðina segja um það álit sitt. Sje það nú svo flókið og torskilið sem hann vill vera láta, þá held jeg þjóðin skilji það ekki mikið og þurfi því að fá einhvern til að þýða það á betra mál og skiljanlegra. Annars get jeg vísað til þess, sem jeg áður sagði, að jeg er viss um, að það verður ekki hægt að fá nein samstæð svör í heild frá hreppsnefndum og sýslunefndum. Það lítur hver sínum augum á hlutina. Hann sagði, að það mundi aukast skriffinska út af þessu frv. Nú vil jeg minna á það, að ástæðan til, að farið var að skipa fyrir að endurskoða þessa löggjöf, var sú, að hún þótti ranglát og ekki viðunandi. Ranglætið sögðu menn í fyrra væri í því fólgið, að þegar lagt er á útsvar annarsstaðar en í heimasveit gjaldanda, væri hann beittur rangindum. Það hafa verið nefnd mjög átakanleg dæmi um það. En svo þegar á að fara að lagfæra þetta, þá eru menn alveg búnir að gleyma, að þeir hafa beðið um endurskoðun, og barma sjer út af því, að það þurfi að skrifa nokkur brjef til þess að leiðrjetta þetta. Til hvers er verið að búa til lög? Ætli það sje ekki til þess að koma fram rjettlæti, þó að það kosti örlitla fyrirhöfn. Brtt. hans miða að því að halda við þessum gömlu lögum um það að láta leggja á menn þar, sem þeir hafa atvinnu, þrátt fyrir það, að einmitt þetta atriði var þess valdandi, að heimtuð var endurskoðun á útsvarslöggjöfinni. Þessi brtt. er svo sem ekki nýr gestur. Hún kom fram í Nd. tvisvar sinnum, að jeg ætla, en þar var ekki litið við henni, því að hún kæmi í veg fyrir, að bót yrði ráðin á misrjettinu. Jeg þarf ekki að fara út í að nefna dæmi til þess að sýna fram á, hvernig farið er með menn, sem lagt er á utan heimilis síns. En það eru dæmi, sem sýna það virkilega, að það er ekki að ástæðulausu verið að firrast þetta nú. Það er rjett hjá háttv.þm. (EÁ), að það er nýmæli, að heimasveitin jafni niður öllu útsvarinu, þótt hlutaðeigandi stundi atvinnu annarsstaðar svo og svo lengi. En það er einungis gert til meira rjettlætis. Það hefir verið svo, að menn hafa svo að segja varla mátt vinna fyrir eyrisvirði á sumum stöðum hjer á landi til þess að verða ekki útsvarsskyldir. Og þótt þeir hafi meira að segja tapað á atvinnu sinni tugum þúsunda króna, hafa þeir samt orðið að greiða svo þúsundum króna skiftir í útsvar, jeg get vel, - ef hv. 1. þm. Eyf. vill, - nefnt honum dæmi upp á það, en ætla ekki að gera það nema þann gefi sjerstakt tilefni til þess. Hv. þm. hjelt, að heimasveitin mundi ekki innheimta útsvörin fyrir atvinnusveitina, - myndi verða einhver slóðaskapur með það. Jeg get ekki ímyndað mjer það, þar sem hún á líka sjálf að fá að minsta kosti 1/3 af útsvarinu. Hann viðurkendi það, háttv. 1. þm. Eyf., að það myndi verða sjaldgæft að skifta útvörum þeirra, sem atvinnu stunda annarsstaðar. Það hefir nú verið svo, að þeir hafa verið eltir svo rækilega, að það má ekki lengur ganga. Það hafa t. d. þingmenn Árnessýslu sagt mjer, að menn vildu flytja burt frá Eyrarbakka, sem stunda atvinnu hjer, því að þeir fengju svo hátt útsvar hjer í bænum fyrir sína atvinnustundun. Annars er það um þessa skiftingu að segja, að þetta er regla, sem hefir verið tekin upp erlendis og þótt gefast vel. Þar hefir líka það sama átt sjer stað og komið var fram hjer, er aðrir leggja á en heimasveitin, að þá urðu menn fyrir svo miklu ranglæti, að það þótti ekki fært annað en taka upp þessa reglu, - að skifta svipað því, sem hjer er farið fram á. Það er regla, sem gefst vel erlendis, og jeg sje ekki ástæðu til að ætla, að hún gefist ekki vel hjer. Þegar verið var að lögleiða tekjuskattinn, sögðu menn þetta sama um skriffinskuna og að enginn myndi botna í þessu öllu saman, aldrei myndu verða neinar tekjur og ekki neitt, alt færi þetta í vitleysu. Nú kvartar enginn um, að neitt af þessu eigi sjer stað, síðan menn eru komnir á lagið með það. Hv. þm. sagði, að flutningur milli sveita yrði oft því valdandi, að sveitin tapaði útsvarinu. Þetta mun vera alveg rjett, að menn fara úr einum stað í annan að leita sjer atvinnu, og svo er ekki hægt að ná af þeim útsvari. En úr þessu bætir frv. Það er lagt á manninn þar, sem hann á heimili, síðan skift milli þessara atvinnusveita, svo framarlega, að skifting geti eftir reglum frv. komið til greina, og heimilissveitin stendur skil á hluta atvinnusveitar af útsvarinu. Þá sagði hann, að stefna frv. væri gerólík því, sem nú á sjer stað. Það finst mjer ekki vera. Það eru teknar upp nokkrar nýjar reglur, en meginreglan er sú gamla regla að jafna niður eftir efnum og ástæðum. Grundvöllurinn er sá sami. Þessar nýju reglur ganga sumpart út á það að leggja á gjaldendur sem allra mest í heimasveitinni, og einnig eru þar reglur gefnar í sambandi við að skifta útsvörum milli heimasveitar og atvinnusveitar. Þetta er þungamiðjan í nýbreytninni. Þessu, sem hv.þm. sagði um kaupstaði og sveitir, hefi jeg áður svarað, þegar jeg sýndi fram á, að þeir væru ekki heldur sammála hv.þm. A.-Húnv. og hv. 1. þm. Eyf. Og eftir því, sem jeg heyri nú á hv. 1. þm. Eyf., þá er hann ekki heldur sammála háttv.þm. A.-Húnv. um allar hans brtt. Svona er þetta sitt á hvað í útsvarsmálunum. Þá kem jeg að lokum að hv. 1. þm. G.-K. (BK). Hann sagði, að kvartanir hefðu komið úr hans kjördæmi yfir þessu frv. Jeg rengi það ekki. En mjer er kunnugt um, að það hefir einnig komið þakkarávarp þaðan yfir þessari miklu rjettarbót, sem felst í frv. Annars skal jeg segja um hans brtt. eins og um aðrar brtt., að jeg mun ekki fylgja henni. Mjer sýnist fullrækilega hugsað fyrir þessu í frv., því að samvinnufjelög og kaupfjelög eiga að gefa glöggar skýrslur um sína verslun við utanfjelagsmenn. Sjeu þær ekki glöggar, þá er niðurjöfnunarnefnd heimilt að leggja á það, sem hún telur hæfilegt. Að ekki sje hægt að hafa eftirlit með þessu, er ekki rjett. Þessi fjelög eru skyld til að hafa bókfærslu eins og aðrir, sem versla, sem á að sýna þetta. En jeg skal viðurkenna, að það er erfitt þar, sem hönd selur hendi, en þó er það alls ekki ókleift. Það má altaf segja, að grunur sje á um það, að ekki sje rjett með farið; 2 eða 3 hreppsnefndarmenn geta borið því við, að ekki sje rjett frá skýrt, en það dugir ekki að straffa fjelögin fyrir það, það verður að vera á rökum bygt, það sem fram er borið í því efni. Hann sagði, að fyrir lægi kæra. Um það veit jeg ekkert, en sje svo, verður hún að sjálfsögðu tekin til greina, svo framarlega, sem hún er á rökum bygð. Jeg geri ráð fyrir því, að mjer gefist tækifæri til að taka aftur til máls, og get jeg þá sparað því, sem jeg kynni að hafa gleymt. Að svo stöddu sje jeg ekki ástæðu til að lengja umr. frekar.

Frsm. minni hl. (Guðmundur Ólafsson) Hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) og hv. 1. þm. G.-K. (BK) taka í líkan streng hvað frv. snertir og jeg, að það sje ekki eins gallalaust og þeir vilja láta líta út, hæstv. atvrh. og hv.frsm. meiri hl. Hv. 1. þm. G.-K. tók það beinlínis fram, að úr hans kjördæmi hefðu komið fram allmiklar umkvartanir yfir frv. og óskað eftir, að það næði ekki fram að ganga í því formi, sem það er. Þá verð jeg að snúa máli mínu til hæstv. atvrh. Mjer kom nú ekki óvart, þótt hann reyndi að andmæla mjer, en hitt þótti mjer undarlegt, að hann er ekki jafnsleipur skrifari og jeg hafði búist við. Það kom fyrir - og það nokkrum sinnum, - að hann tilfærði í ræðu sinni orð, sem hann kvaðst hafa ritað niður eftir mjer, en sem jeg hefi aldrei sagt. Hæstv. atvrh. hóf mál sitt á því að flytja meiri hl. þakkir fyrir, hve vel hann hefði tekið í frv. Þetta er ekki nema vonum framar ánægjulegt, þegar maður er með jafngallað frv., að fá 2 nefndarmenn - háttvirta vildi jeg sagt hafa - af þremur til þess að samþykkja frumvarpið óbreytt. Honum þykir þetta mikilsvert og finst það litlu skifta, hvort jeg er með eða móti, enda skildist mjer, að hann vilja láta það skína í gegn, að jeg hefði lítið vit á þessu máli. Hann sagði, að frv. hefði legið í allan vetur fyrir þinginu, og átti víst að skilja það sem svo að nógur tími hafi verið til að athuga það. En jeg veit ekki til, að frv. hafi tafist lengur en þörf gerist - og ef til vill tæplega það - hjer í þessari háttv. deild. Enda hefi jeg haft nóg að gera að athuga þau frv., sem vísað hefir verið til þeirra nefnda, sem jeg á sæti í, þó að jeg færi ekki sjerstaklega að bæta á mig að athuga frv., sem liggja fyrir hv.Nd. Annars þykja mjer þessar skoðanir undarlegar því eftir þeim að dæma ætti að hætta við að vísa málum til nefnda hjer, sem koma úr hv.Nd., og líklega þá, að sama eigi að gilda um frv., sem hjeðan fara, að engin þörf sje á að vísa þeim til nefnda í hv.Nd., nema það eigi að skiljast svo, að háttv.Nd. sje svo óskeikul í sínum athugunum, að Ed. sje skyldug til að gleypa við öllu, sem þaðan kemur. Þá sagði hæstv. atvrh., að dregist hefði að taka málið á dagskrá hjer. Það kannast jeg nú ekki við, þegar litið er á þann tíma, sem hv.Nd. þurfti til að athuga það. En það er vitanlega satt, að það þarf ekki langan tíma til athugunar, ef svo er farið að, eins og hv. meiri hl. lýsir yfir, því helst er svo að skilja, að meiri hl. hafi verið ráðinn í því að ganga að frv. áður en það kom til deildarinnar. Hann sagði líka hæstv. ráðh., að 28 menn í Nd. hefðu lagt sig í bleyti að athuga málið og komið með brtt., sem flestar hafi verið feldar, og átti það að vera sönnun þess, að þeirra hefði ekki verið nein þörf. En hafi nú 28 hv.þm. þurft að leggja sig í bleyti til að athuga frv., þá virðist mjer það bending um, að eitthvað hafi nú verið athugavert við það. En jeg held þeir hafi nú aldrei verið svo margir, svo þetta er víst eitthvað orðum aukið.  (Atvrh. MG: Þetta er víst ekki útúrsnúningur!)  - Sje það útúrsnúningur, þá var komið svo mikið af slíku í minn garð, að jeg þykist ekki þurfa að biðja neinnar afsökunar. - Hann sagði líka erfitt að bera fram frv., þegar skoðanir 42 manna væru svo skiftar, að engir tveir ættu samleið um, hvað rjettast og best væri í þessu efni. Þess vegna væri ómögulegt að vera alla ánægða. Jeg ætlaði nú samt að sætta mín við frv. í bili, þó að allar breytingar kæmust ekki fram að þessu sinni, sem jeg hinsvegar tel, að hefði þó verið full þörf á. Annars vona jeg að verða ekki borinn því af hæstv. ráðh., að koma með útúrsnúning þó jeg hafi eftir honum, að það sje ótrúlegt, að jeg viti ekkert í sveitarstjórnarlögum. Hæstv. atvrh. sagði ágætt og nauðsynlegt að hafa ein útsvarslög um land alt, og tók þar dæmi af skattalögunum. En það er alt annað að hafa ein skattalög. Þar gefa allir upp sínar tekjur og eignir, hvort heldur er um kaupstað eða sveit að ræða, svo þessu tvennu er ekki hægt að jafna saman. Þá sagði hann, að jeg væri óánægður með að breyta til um fardagaárið, og jafnvel fleiri, en fanst þó, að við hefðum átt að bera fram brtt. um að breyta því. Jeg tók það fram, að vegna tímaleysis hefði jeg ekki sjeð mjer fært við þessa umr. að breyta því, enda leiddi sú breyting til töluvert margra annara breytinga. Hinsvegar hefi jeg lýst því yfir, að jeg mundi lofa frv. að ganga fram, þó að alt fengist ekki, sem jeg vildi. En það kalla jeg fullmikla nýjungagirni, að vilja ekki lofa fardagaárinu að gilda fyrir sveitirnar, þó að upp sje tekið almanaksár fyrir kaupstaðina. Þá sagði hann, að leitað hefði verið álits hreppanna um þetta efni, og aðeins 8 hefðu verið á móti almanaksári. Jeg hefi hvorki haft tíma nje tækifæri til þess að kynna mjer þessi svör, en býst við, að þetta sje rjett, en líklega vantar þá svör úr allmörgum hreppum. Annars þykir mjer ekkert undarlegt, þó að nokkrar hreppsnefndir glæpist á þessu, þar sem hæstv. ráðh. gerir það. En það er ekki frambærileg ástæða, sem hann færði fyrir því, að almanaksárið sje hentugra sveitunum, þar sem hann hjelt því fram, að hreppsreikningurinn væri gerður í nóvember og allar tekjur og gjöld taldar til þess tíma. Jeg þekki ekki þetta, enda er þarna gert ráð fyrir, að reikningarnir sjeu gerðir á ólöglegum tíma. Þar, sem jeg þekki til, eru tekjur og gjöld miðuð við fardaga, þó að reikningurinn sje sjaldnast gerður fyr en í nóvember. Hjer virðist því um óþarfa hótfyndni að ræða, að ákveða með lagasetningu það, sem gert er ráð fyrir, að ekki verði farið eftir í neinu. Þá sagði hæstv. atvrh., að gjalddaginn, 15. júlí, hefði verið settur inn í frv. í hv.Nd., og mun það rjett vera, en þú að það sje sett inn þar, verð jeg, að álíta það jafnóheppilegt. Hann sagði líka, að greiðslur hreppanna væru sjaldnast intar af höndum á rjettum gjalddaga. Þetta kannast jeg nú ekki við, að sje rjett að öllu leyti, því þar, sem jeg þekki til, er reynt að standa í skilum með þessi gjöld á manntalsþinginu, þó eitthvað standi eftir, svo það er engin bót, að gjalddaginn sje mánuði seinna. Enda þarf ekki að gera ráð fyrir því eftir þessu frv., að gjöldin greiðist á þinginu, því lítil líkindi eru til, að neinn eyrir sje í kassanum, sje gjalddaginn miðaður við 15. júlí. Þetta stríðir því algerlega á móti þeim kenningum hæstv. ráðh., að hentugra sje, að gjaldárið sje almanaksárið. Eftir þessu þarf þá að leggja á þá gjaldendur útsvar, sem flytja inn í sveitina fyrri hluta ársins, þó að búið væri að leggja á hann fyrir alt árið í þeirri sveit, er hann flytur sig úr. Ef t. d. jafnað er niður í febrúar, vita menn lítið, hvort bóndi fer úr sveitinni með vorinu eða ekki.  (Atvrh. MG: Þá kemur skiftingin til greina)  . Jú, mikið rjett, en jeg er ekki hrifinn af henni. Jeg álít heppilegra að leggja sem oftast á gjaldendur í einum og sama stað. Sama er að segja um þurfamenn, að þeim er ráðstafað frá fardögum til fardaga, og geta því verið á tveim stöðum um reikningsárið eftir frv. Nei, hvernig sem jeg athuga rök hæstv. ráðh. og velti þeim fyrir mjer, þá get jeg ekki fundið neitt í þeim, sem mæli með því, að almanaksárið sje heppilegra fyrir sveitirnar en fardagaárið. Þá áttu það víst að vera mikil meðmæli með frv., að höfundar frv. væru jafnkunnugir í sveitum eins og jeg. Frv. hefir nú ekki verið feðrað, svo jeg viti með vissu, hverjir að því standa, en þó finst mjer ýmislegt benda til, að þeir muni þó tæplega eins kunnugir, hvernig hagar til úti í sveitum, eins og jeg. Hann sagðist líka sjálfur hafa komið nærri frv., og efast jeg ekki um það; að minsta kosti hefir hann látið sjer ant um það í þinginu. En fátt finst mjer bera vott um það, að hann hafi verið með í ráðum um að semja það, enda tók hann það fram um höf., að hann væri makalaus smekkmaður á mál. Þau orð á jeg bágt með að trúa, að hann hefði haft um sjálfan sig. Þá þótti hæstv. atvrh. óþarft hjá mjer að kunna illa við orðalag 3. liðs 4. gr., þar sem verið er að skýra fyrir gjaldendum að telja fram höpp og óhöpp og byrjað svo á slysum og haldið áfram. Jeg held, að það sje rjett hjá mjer að þykja skrítið, þegar byrjað er að telja upp höpp, að fara þá að nefna slys og halda áfram að telja upp eintóm óhöpp. Eftir því að dæma gæti það talist slys, ef frv. slampaðist í gegnum þingið. Og máli sínu um þetta atriði lýkur hæstv. ráðh. með því að segja, að minni hl. hafi skilið svo við frv., að hann hafi ekki skilið það. Jeg verð nú að telja það lítil meðmæli með stjfrv., að það sje svo úr garði búið, að jeg hafi ekki botnað upp nje niður í því. Jeg hefi þó átt nokkur ár sæti í hreppsnefnd, verið oddviti, sýslunefndarmaður og gegnt ýmsum fleiri sveitarstörfum. Og þessum störfum held jeg, að mjer hefði ekki verið trúað fyrir, ef jeg hefði ekkert skilið í þeim. En hinu held jeg að sje óhætt að slá föstu, að fleirum en mjer mundi reynast stirt að nota 12. gr. eins og hún er nú í frv. Þá kom hæstv. atvrh. með það, að jeg væri því mótfallinn, að yfirskattanefndir úrskurði um útsvör manna, í stað sýslunefnda. Þó að það sje rjett hjá honum, að sýslunefnd skipi fleiri menn en að jafnaði eiga sæti í yfirskattanefnd, þá getur samt svo farið, að dýrara reynist að fela skattanefnd að úrskurða um útsvarskærur heldur en að leggja það fyrir sýslufund, sem þarf að halda hvort sem er, vegna svo margra mála, sem fyrir hann eru lögð. En það gæti verið, að halda þyrfti fleiri fundi í yfirskattanefnd, og það kostaði jafnvel meira, þó að nefndarmennirnir sjeu ekki nema þrír. Þá kunni hæstv. ráðherra illa aðfinslum mínum um 10% skekkjuna og sagði, að það breytti ekki grundvelli frv. Um það skal jeg ekkert deila, en viðvíkjandi því, að jeg hefði ekki komið með brtt. við þetta, þá er því að svara, að jeg játa, að það var yfirsjón af mjer, en þó ekki meiri en það, að úr því má bæta enn. Ef þessum fáu brtt. mínum verður tekið vel, hefi jeg hugsað mjer að bera fleiri fram við 3. umr. frv. Hinsvegar vona jeg, að hæstv. ráðh. geti fallist á, að frv. versni ekki, þó að þessari 10% skekkju verði slept, sem hann vill löghelga með samþykt frv. Jeg vil með leyfi hæstv. forseta, lesa hjer upp 26. gr. Hún er stutt, ekki nema 3 línur, og hljóðar á þessa leið: „Kærum, sem koma eftir kærufrest, verður ekki sint. Ekki má yfirskattanefnd eða atvinnumálaráðuneyti heldur breyta útsvari, nema svo reynist, að það hafi verið að minsta kosti 10% of hátt eða of lágt.“ Þá spurði hæstv. ráðh., hvort heppilegra væri að samþ. frv. nú eða geyma alt til næsta þings, en ljet þess þó jafnframt getið, að mikið hefði það kostað að koma því þetta á leið, sem orðið er. Það mátti þó skilja á honum, að hann hefði nokkuð unnið að því sjálfur, svo það hefir ekki kostað ríkissjóð sjerstaklega. En hefir hann reiknað út, hvað kosta muni að breyta jafngölluðum lögum á næstu þingum og gera þau svo, að sem flestir megi við þau una? Þá vjek hæstv. ráðh. að brtt. mínum og kvaðst vera á móti þeim öllum, nema einni. Þá var það ákvæði, að þegar hreppsnefnd þarf að hækka útsvörin fram úr meðaltali síðustu þriggja ára, að viðbættum 1/5, þarf hún að sækja um það til sýslunefndar. Taldi hæstv. atvrh. það kost á þessu ákvæði, að því væri ekki breytt frá núgildandi lögum. Það er nú raunar sjaldsjeður kostur á þessu frv., því að yfirleitt má heita, að í því sje reynt að breyta öllu, sem hugsanlegt er, sem mest frá núverandi skipulagi. - Þetta mun nú vera svo í lögum, og það vissi jeg áður en hæstv. ráðh. tók það fram, en mjer þykir óviðfeldið að sækja um þetta til sýslunefndar, þegar sýslunefndaroddvitinn sker úr því í raun og veru samt. Því að í frv. til laga um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða var þetta vald fært yfir á sýslunefndaroddvitann, og man jeg ekki, að hæstv. atvrh. hefði neitt við það að athuga. Veit jeg ekki, hvað á að þýða að skjóta þessu til sýslunefndar, þegar valdið er alt í eins manns hendi. Um aðra brtt. mína á þskj. 371 fór hæstv. ráðh. nokkrum orðum, þótt mjer væri ekki vel ljóst, hvað hann var að fara. Sagði hann, að þau orð, sem jeg fer fram á, að feld sjeu niður - sem sagt að til greina skuli taka, hve miklar eignir maður eigi umfram skuldir - mættu ómögulega missa sig. Jeg var nú ekki vel heima í rökunum, sem hann færði fyrir því. Hann sagði, að eignir og skuldir væru sjálfstæð atriði. Jeg geri nú ekki ráð fyrir, að það breytist mikið, þótt mín till. verði samþ. En það er nú svona, að þegar á að hafa á móti öllum brtt., er ekki von, að sum rökin verði góð. Inn á 3. brtt. mína þóttist hæstv. atvrh. geta gengið fyrir sitt leyti, svo að hv.þdm. mega þá kannske samþykkja hana, ef þeir halda, að hún sje til bóta. Síðan talaði hæstv. ráðh. um 12. gr. Þar ber okkur ekki á milli, af hverju hún er inn komin. En það er eftir að vita, hvort meira rjettlæti næst með henni eða núgildandi skipulagi. Mjer kemur ekki til hugar, að hægt sje að ná fullu rjettlæti, hvort sem hún stendur eða ekki. En jeg álít, að hún sje alt of fyrirhafnarsöm og komist lítið eða ekkert nær markinu. Hitt hefi jeg aldrei sagt, að jeg vissi ekki, að tilgangur þess, sem samdi, var góður. Það virðist ekki heldur altaf vera verið að hugsa svo mikið um rjettlætið í þessu frv. Eins og t. d. þetta, sem jeg nefndi áðan, að ekki má breyta áfrýjuðum útsvarsúrskurði nema skekkjan sje minst 10%. Maður, sem ætti að hafa 1000 kr. útsvar, yrði þá að sætta sig við að borga 99 kr. framyfir, og hefði ekkert nema útlátin, ef hann vildi fá það leiðrjett. Það má ekki einu sinni láta hann njóta rjettar síns. Þá hafði hæstv. ráðh. á móti 5. brtt. minni. Þótti honum hart, að hreppsnefndir þyrftu að starfa að þessu vikum saman, ef þær fengju ekki túskilding fyrir. - Jeg held nú, að það sje ekki ákaflega víða, sem hreppsnefndir eru margar vikur að jafna niður, og hvorki styttir það setuna nje ljettir álögurnar, ef þær þurfa líka að skrapa saman í kaupið. Það flýtir a. m. h. ekki fyrir. Út af 7. brtt. minni sagði hæstv. ráðh., að jeg hefði sagt, að það veri „heimskulegt“ að taka febrúar með. Jeg býst nú varla við, að jeg hafi verið svona orðljótur, en hitt mun jeg hafa sagt, að jeg kynni ekki við að hafa febrúar með, því að þá væru engin framtöl komin. En úr því hæstv. atvrh. er nú svona ant um febrúar, get jeg vel gengið að því til samkomulags, að ekki sje ákveðið tímatakmark þeim megin skert, en hinu takmarkinu, 15. apríl, vil jeg halda, svo að útsvarskærur sjeu um garð gengnar, þegar útivinna byrjar til sveita. Vil jeg því spyrja hæstv. forseta, hvort jeg mætti ekki breyta brtt. minni þannig, að hún yrði: febrúar–15. apríl.  Hefi jeg þá ekki fleira að segja að sinni.

Einar Árnason Jeg get verið afarstuttorður enda eru aðeins örfá atriði, sem jeg þarf að minnast á. Það er þá fyrst reikningsárið. Hæstv. atvrh. hjelt því fram, að þægilegra væri að hafa almanaksárið reikningsár heldur en fardagaárið. Sagði hann, að nú væri altítt, að sveitarstjórnir færðu ýmsar upphæðir á hreppsreikninga löngu eftir að fardagaárið væri liðið. Jeg þekki nú ekki til þessa, en þó má vera, að einhverjar sveitarstjórnir geri slíkt. En það er eigi að síður rangt. En þótt almanaksárið væri notað, geri ráð fyrir, að því fremur verði færðar á það ár upphæðir, sem þar eiga ekki heima, ef menn vilja komast hjá því að skifta þeim á tvö reikningsár, t. d. kostnaður við ómagaframfærslu, sem altaf er reiknaður milli fardaga, eða fræðslumálakostnaður, því að fræðsluárið er frá hausti til hausts. En þetta er ekkert aðalatriði. Hjer liggur ekki fyrir nein brtt. um þetta. En jeg get ekki stilt mig um að segja, að jeg hefi hvergi rekist á í frv., að sagt væri, hvenær hreppsnefnd á að hafa lokið hreppsreikningi, hvenær hann á að liggja frammi, nje hvenær á að skila honum til sýslumanns. Get jeg trúað, að einhver hreppsnefnd yrði í vafa um þetta. Þá virtist hæstv. ráðh. leggja óþarflega mikið í þau orð mín, að frv. væri óskiljanlegt. Virtist hann halda, að jeg hefði ekki skilið það sjálfur, og væri því til lítils að senda það til hreppsnefnda til umsagnar til næsta þings. Jeg hafði aldrei kvartað undan, að mjer gengi illa að skilja frv., en sagði hinsvegar, að ýmsum hreppsnefndum mundi ganga illa að átta sig á því, því að það er víða flókið. Hæstv. ráðh. mintist á rjettlæti í frv. í sambandi við brtt. mínar, og hjelt hann, að ómögulegt væri að ná því nema með aukinni skriffinsku og fyrirhöfn. Jeg er nú hræddur um, að einhverntíma gangi illa að ná rjettlæti með þeirri rekistefnu milli sveitanna, sem stofnað er til með frv. Vil jeg efast um, að heimilissveit manns hafi altaf nægileg gögn til að geta lagt rjettilega á utansveitaratvinnurekstur manna, og er það mín skoðun, að þar standi atvinnusveitin best að vígi. Hæstv. atvrh. tók það fram, að fyrir gæti komið, að menn, sem skaða hefðu beðið, yrðu útsvarsskyldir. Það er nú ekkert nýtt, heldur er svona altaf. Sveitin verður að fá sitt, þótt tap hafi orðið á atvinnurekstri öllum á árinu. - Þá held jeg, að jeg hafi ekki ástæðu til að fara út í fleiri atriði í ræðu hæstv. atvrh. En jeg verð að segja nokkur orð út af ræðu hv. 1. þm. G.-K. (BK). Hygg jeg, að hún sje bygð á misskilningi. Hann virtist halda, að kaupfjelögin yfirleitt gætu ekki gert greinarmun á því, hvað fjelagsmenn hefðu verslað við þau og hvað utanfjelagsmenn. 

Frsm. meiri hl. (Eggert Pálsson: ) Hv. frsm. minni hl. hneykslaðist á því, að jeg sagði, að jeg hefði ekki grundvallaða þekkingu á útsvarsmálum. En það er samt svo. Fyrst er jeg kom í embætti mitt eystra, kusu sóknarbörn mín mig í hreppsnefnd, en mjer þóttu þau störf ekki svo skemtileg, að mig langaði til að hafa þau á hendi lengur en jeg þurfti. Þegar kosið var aftur, bað jeg því hreppsbúa að láta mig lausan, og gerðu þeir það að óskum mínum. Og þótt jeg haf langan tíma setið í sýslunefnd, hefi jeg ekki þurft þar á að halda svo óttalega víðtækri þekkingu í sveitartjórnarmálum. Þess vegna hefi jeg orðið að styðjast við reynslu annara í þessum málum. Hefir mjer ekki dulist, að þeir hafa þar róttæka þekkingu, og ber jeg því fult traust til þeirra. Á jeg þar sjer í lagi við höfunda frv. og hæstv. atvrh., auk hv. samnefndarmanns mín, þm. Seyðf. (JóhJóh). Hversu oft byggja þm. ekki á nál.? Þegar nefndir klofna ekki, þá sökkva einstakir þm. sjer oft ekki niður í málin, en treysta nefndinni. Frsm. minni hl. gat um það, að tíminn, sem allshn. hafði til þess að athuga frv., hafi verið stuttur. Því hefir nú ekki verið neitað af okkur. En það mætti segja líkt um fleiri mál, ef ætti að fara að bera slíkt fyrir sig. Tíminn er oft alt of stuttur og mörg merk mál daga uppi vegna þess. En annars held jeg, að ekki hafi verið svo sjerlega hrapað að athugun þessa máls. Nefndin las frv. yfir og bar það saman við gildandi lög, enda var hún vel sett að því leyti, að það var ágætur lögfræðingur í nefndinni. Nefndin hafði fjóra fundi um málið, og getur það tæplega talist lítið um eitt mál. Ef fjórum fundum hefði verið varið til hvers máls, sem fyrir nefndina kom, þá hefðu fundir hennar þurft að vera margir. En því er ekki svo varið. Stundum eru 3 og 4 mál afgreidd á sama fundinum. Hv. frsm. sagði, að það liti út fyrir, að við vildum samþykkja þetta frv. nú til þess að næsta þing hefði nóg að gera við að breyta því. En ef þetta frv. verður ekki samþykt nú, þá er enginn grundvöllur til þess að byggja á. Að vísa frv. til sveitarstjórnanna nú, held jeg að væri verra en að samþykkja það og láta þær glöggva sig á því sem lögum. Athugunin verður skarpari í framkvæmdinni en við yfirlestur. En ef tekin væri upp leið hv. minni hluta, að fresta samþyktinni til næsta þings, þá mundi þetta mál taka upp mikinn tíma á næsta þingi, án þess að betri niðutstaða fengist. Það er óhugsandi, svo skiftar sem skoðanirnar eru hjer á þinginu, að sveitarstjórnirnar yrðu sammála eða ánægðar. Alstaðar kæmi fram einhver óánægja. Það, sem mjer þykir einkennilegast hjá hv. minni hl., er, hve fáar breytingar hann kemur fram með, úr því hann fór að koma með breytingar á annað borð. Jeg vissi, að hann hafði hug á fleirum, og þá varð það ekki síður ljóst af ræðu hans. Jeg get nú leitt hjá mjer að gera athugasemdir við þessar brtt. Það hefir hæstv. atvrh. gert og sýnt fram á, að þær eru ekki bráðnauðsynlegar. Háttv. frsm. hefir borið það fyrir sig, að sig hafi skort tíma til þess að bera fleiri brtt. fram. Það má vera, að svo sje, en með sum atriði, sem hann vildi breyta, hygg jeg, að ekki hefði þurft langan tíma til að koma fram með brtt. um, svo sem t. d. almanaksárið. Það hefði ekki þurft langan tíma til brtt. í þá átt. Jeg get ekki neitað því, að grunur minn er sá, að úr því að brtt. eru ekki fleiri eða merkilegri en þetta, þá sje tilgangurinn með þeim aðallega sá, að fresta málinu, svo það nái ekki fram að ganga nú. Það þurfti ekki nema eina eða tvær brtt. til þess. Jeg finn svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Hæstv. atvrh. hefir tekið brtt. til athugunar, og svo sje jeg líka, að tveir hv.þm., sem flutt hafa brtt., standa hvor á móti öðrum.

Björn Kristjánsson Jeg tók það fram áðan, að jeg byggist við því, að flest stærri kaupfjelög hjeldu sæmilega reikninga yfir það, sem þau selja til utanfjelagsmanna, svo athugasemd háttv.l.þm. Eyf. (EÁ) var með öllu ástæðulaus, því að jeg bar engar sakir á kaupfjelögin. Jeg heyrði því miður ekki ræðu hæstv. atvrh., en mjer er sagt, að hann hafi sagt, að í frv. fælist það vald, sem jeg ætlast til, að hreppsnefndunum verði veitt. En í frv. er það miðað við, ef kaupfjelögin gefi ekki glögga skýrslu. En hver dæmir um það, hvort skýrslan er glögg eða ekki? Það er miklu sterkara að orði kveðið í till. minni, því eftir henni er hreppsnefndunum fengið þetta vald, ef þær hafa grun um, að samvinnufjelag beiti undanbrögðum til þess að komast hjá rjettmætu útsvari. Hæstv. atvrh. hlýtur að sjá, að eftir till. minni hafa hreppsnefndirnar meira vald en þær fá samkv. frv. Jeg gat þess í fyrri ræðu minni, að það væri ekki að ástæðulausu, að jeg ber fram þessa brtt., og skal jeg nú skýra háttv. deild frá því, hvers vegna jeg geri það. Svo er mál með vexti, að einn kaupfjelagsstjóri kemur því svo fyrir hjá sjer, að hann lætur utanfjelagsmenn taka alt út í sinn reikning, sem þeir taka út, og borga alt inn í sinn reikning, sem þeir borga inn. Hann býr þannig til einn stóran reikning fyrir sjálfan sig. Og þetta er gert í svo stórum stíl, að hann hefir prentuð eyðublöð með nafni sínu sem úttakanda. Jeg hefi hjer eina slíka nótu, sem jeg ætla að sýna hv. sessunaut mínum. Þetta eru hrein og bein svik, en hreppsnefndin hefir ekki bolmagn til þess að reka þau af sjer. Þannig sjest, hvernig fara má í kringum þetta, og farið er í kringum þetta, ef ekki er haft nákvæmt eftirlit og strangt. Þess vegna er þessi brtt. mín bæði rjettmæt og nauðsynleg. Jeg tel áríðandi að setja undir þennan leka strax. Þetta er alls ekki sprottið af andúð gegn kaupfjelögunum. Það er viðkomandi hreppsnefnd, sem hefir beðist hjálpar og stendur á bak við þetta.

Frsm. minni hl. (Guðmundur Ólafsson) Jeg þarf að svara háttv.frsm. meiri hl. nokkrum orðum. Hann byrjaði á því að segja, að jeg hafi hneykslast á því, að hann hefði sagt, að þekking sín á sveitarstjórnarmálum væri ekki mjög grundvölluð eða djúptæk. Hann komst nú ekki svo að orði í fyrstu ræðu sinni, enda hefði jeg ekki hneykslast á því, þótt hann hefði gefið sjer svofeldan dóm. En hann sagði þá, að hann hefði ekkert vit á þeim málum. En það kom nú fram í ræðu hans, að hann hafði sæmilegt meðalvit á sveitarstjórnarmálum, sem og ekki er að furða, því hann hefir lengi verið í hreppsnefnd, og þá sennilega einhverntíma oddviti, og sá maður, sem hefir verið hreppsnefndaroddviti, getur ekki verið alveg blár í þessum efnum. Auk þess mun hann vera meðal stærstu gjaldenda sinnar sveitar, og mun því vilja vita, með hve mikilli sanngirni á hann er lagt, en það getur hann ekki nema að hafa nokkurt vit á málinu. Jeg held, að það hafi oft komið fyrir, að ungir sýslumenn hafi verið ver að sjer í sveitarstjórnarlögum en gamlir sýslunefndarmenn. Af því að honum þótti leiðinlegt að sitja í hreppsnefnd stafaði sú kórvilla, að hann vildi ekki skylda konur til þess að taka á móti kosningu. Úr því að honum þykir leiðinlegt að fást við slíkt, þá finst mjer, að hann hefði heldur átt að ýta undir það, að konur væru skyldaðar til að taka við kosningu, svo að það sje því fremur hægt að lofa þeim karlmönnum að sitja hjá, sem leiðist að skifta sjer af þessum málum. Þá gat hann þess að þó að hans þekking væri takmörkuð, þá hefði hann haft reyndan og góðan mann að styðjast við. Jeg skal nú ekki gera lítið úr þekkingu þessa háttv. meðnefndarmanns okkar á þessu efni, en mjer fanst óþarft af háttv.frsm. meiri hl. að gera svona lítið úr sinni þekkingu. En enginn getur haft mikla þekkingu á máli, sem hann athugar lítið. Þá gat hann þess, að sumir þm. fylgdu nefndum að málum. Það er nú ekkert við því að segja, ef það sjest af nál., að nefndirnar hafa athugað málin rækilega. En jeg vil ekki ráða neinum til þess að greiða atkvæði eftir nál. meiri hl. allshn. í þessu máli. Það er ekki hægt að byggja á því. Þar er talið líklegt, að frv. sje gott og hótað að greiða atkvæði á móti öllum brtt. Þá sagði hann, að mjer hefði ekki þótt meðferð málsins í allshn. fullkomin. Það er rjett; mjer þótti tíminn of lítill til góðrar athugunar, þótt nefndin hjeldi 4 fundi um málið. Þó sum mál sjeu svo auðveld, að hægt sje að afgreiða þau á einum fundi, eða jafnvel 2–3 á sama fundi, þá er því ekki svo varið um þetta mál. Það er mjög vandasamt, og það hefir hv. meiri hluti líka játað með því að þykja eðlilegt, hve lengi það var í nefnd í Nd. og lengi þar í deildinni. Þá vjek hann að þeim ummælum mínum, að það yrði vinna fyrir næsta þing að lagfæra missmíðin, ef þetta frv. yrði samþykt nú. En hann sagði, að ef það yrði ekki samþykt nú, þá fengist enginn grundvöllur til þess að byggja á, en það mundi betra, að hreppsnefndirnar fengju að reyna þetta sem lög heldur en þeim væri sent frv. til yfirlestrar. Jeg kann nú ekki við það, að Alþingi láti hreppsnefndirnar kenna sjer að búa til lög; það er ekki vani í öðrum málum. Þeir, sem áhuga hafa á þessum málum, hafa sama gagn af frumvarpinu eins og þó það væri gert að lögum. Jeg held, að flestum muni finnast, að heppilegast sje að vanda sem best til lagasmíðinnar í upphafi. Þá sagði hann, að óhugsandi væri, að allar sveitarstjórnir yrðu ánægðar; altaf mundi einhverjir hafa eitthvað að athuga við frv. En því betur sem lögin eru úr garði gerð fyrst, því meiri líkur eru til þess, að færri verði óánægðir. Þá tók hann fram, eins og líka hæstv. atvrh., að sig furðaði á því, hve fáar brtt. jeg hefði borið fram, þar sem jeg hefði þó haft margt við frv. að athuga. En er það ekki eðlilegt, að jeg komi ekki fram með svo mjög margar brtt., þegar meiri hl. lýsir því yfir, að hann sje staðráðinn í því að greiða atkvæði á móti öllum brtt., sem fram kunni að koma? Það er ekki venjulegt að sjá þvílíkar yfirlýsingar í nál., og slíkt dregur kjark úr mönnum. Því aðeins ber jeg fram brtt., að jeg ætlast til, að þær nái fram að ganga. En það er ekki hægt að sannfæra mig um það, að þó brtt. verði samþyktar nú, þá komist frv. ekki í gegnum þingið. Þá finst honum, að jeg hefði ekki þurft langan tíma til þess að koma fram með brtt. um reikningsárið. En jeg veit, að það þyrftu að vera fleiri brtt. samfara þeirri brtt., sem hann hefir ekki mælt á móti að væri til bóta, en úr þeirri vöntun mun jeg geta bætt við 3. umræðu. Það hefir hæstv. atvrh. ekki gert, og hv.frsm. meiri hl. vill heldur ekki gera það, eða talar ekkert um það. Svo finst hv.frsm. öll framkoma mín gagnvart málinu í heild sinni benda til þess, að fyrir mjer muni ekki, vaka annað en að jeg vilji hindra, að það gangi fram á þessu þingi. Það væri nú ekki svo vítavert af mjer, ef jeg áliti það svo slæmt eins og hv. meðnefndarmenn mínir segja; en ef það væri til þess eins að ónýta alla þá vinnu, sem í það hefir farið, þá væri það ekki fallega gert af mjer. En ef meiri hlutinn af brtt. mínum yrði samþyktur, þá myndi jeg að sjálfsögðu samþykkja frv., svo að jeg held, að jeg eigi ekki fyrir öllum þessum tilgátum hv.frsm. meiri hl. Líka mundi jeg bæta við 1–2 brtt. við 3. gr. En svo fór hv.frsm. meiri hl. að tala um, hvernig það mundi fara, ef þetta frv. yrði ekki samþykt á þessu þingi, og næsta þing þyrfti að taka til þess aftur. Sú lýsing var svo, að þá fengist ekkert gott upp úr því og að frumvarpinu myndi þá stórum spilt. Það er nú ekki beinlínis heiður fyrir Alþingi, þetta, að við að sjálfsögðu fengjum ekki frv. bætt og lagað með því að fá tækifæri til þess að athuga það betur, heldur myndi það versna mikið, en það er mín skoðun, og jeg held meira að segja, að hún sje rjett, að hefðum við í allshn. þessarar hv. deildar fengið frv. nógu snemma, svo að við hefðum getað gert nauðsynlegar brtt. við það, þá hefði frumvarpið miklar bætur fengið og nefndin ekki klofnað, en af því að nú er komið svo nærri þingslitum, þá skal drífa það í gegn, hvernig sem það er.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal reyna að vera ekki margorður, og jeg skal reyna líka að hafa ekki rangt eftir hv.frsm. minni hl., þótt honum þætti jeg gera það áðan, en þar til er því að svara, að jeg hefi ekki gert það viljandi, og jeg get heldur ekki fundið, að hv.þm. hafi getað bent á, að jeg hafi farið með rangfærslur eftir honum.  Jeg sagði aldrei, að það hefði komið brtt. frá 28 þm. í Nd., því að það er fyrst og fremst, að um þingtímann hafa þar ekki verið nema 27 þm., og sá, sem er veikur, hefir ekki borið fram brtt., og ekki allir hinir, en þessir þm. komu með brtt. að því leyti, sem þeir voru óánægðir, en jeg geng út frá því, að þeir, sem ekki komu með brtt., hafi verið nokkurnveginn ánægðir. Jeg skil ekki annað en að þetta sje nokkuð skýrt, og annað sagði jeg ekki áðan. Jeg fæ ekki sjeð, að ilt sje að hafa sömu reglu um alt land, og að minsta kosti get jeg ekki skilið, að það sje ófært. Þetta eru þó skattamál, og jeg þekki ekki til þess í öðrum löndum, að mismunandi reglur sjeu fyrir einstök hjeruð, að minsta kosti ekki um almenna skatta. En við samningu slíks frv. verður líka að taka tillit til þess, að það á að gilda fyrir staði, þar sem öll ákvæði þess geta ekki átt við. Það er alveg rjett, sem hv.frsm. minni hl. tók fram, að svör komu ekki frá öllum hreppsnefndum; en það er nú svo um þær, sem ekkert svar kom frá, að það get jeg alveg eins tekið mjer til inntekta eins og hv.frsm. minni hl., og jeg er alveg sannfærður um það, að í mörgum sveitum er það siður að færa á reikning síðastliðins fardagaárs þær tekjur og þau gjöld, sem innheimst hafa eða verið greidd eftir fardaga það ár, sem reikningurinn er gerður, svo framarlega sem þau tilheyra því reikningsári. Jeg þekki það vel, því að jeg var ekki nema 14 ára þegar jeg bjó til fyrsta sveitarsjóðsreikninginn, og hefi haft talsvert með það að gera síðan. Einnig sá jeg meðan jeg var sýslumaður, hvenær reikningarnir eru dagsettir. Sami hv.þm. vildi halda því fram, að sýslusjóðsgjöld væru að miklu leyti borguð á manntalsþingum, en það er upp og niður þar sem jeg þekki til. Jeg hygg, að sýslunefndaroddvitar hafi ekki gengið hart eftir, að hreppsnefndir borguðu alt á þingum. Þá finnur hv.þm. að því, að gjalddagi sje eftir að sýslusjóðsgjöld eru fallin í gjalddaga, - en hvernig er það þá nú? Gjalddagi á sveitarútsvörum er 31. desember, og lengra er það frá gjalddaga sýslusjóðsgjaldanna en frv. ráðgerir, og jeg þekki ekki, að hreppsnefndir bíði með peninga í kassa frá 31. desember þangað til manntalsþing eru haldin. Faðerni frv. get jeg sagt hv.þm., ef hann er þá ánægðari; við Einar prófessor Arnórsson erum höfundar að því. Við komum okkur saman um efnið, og svo setti hann það í stílinn. Það er því ekkert vafasamt faðerni að frv.  Þá var hv.þm. að tala um að tala um vinnu við frv. og að hún mundi vera dýr. Það var ekki það, sem jeg átti við; jeg átti við kostnaðinn á þinginu, því að það hefir farið langur tími í það og mikið í prentkostnað. Jeg átti alls ekki við kostnaðinn við samningu frv. Hv. þm. sagði, að jeg hefði sagt, að jeg mundi verða við brtt. við 3. gr. frv.; en það er ekki rjett. Jeg sagði það í Nd., að jeg gæti samþykt breytingu á þeirri grein; jeg sagði, að jeg vildi helst fá frv. óbreytt hjer, og þess vegna gæti jeg ekki lagt til með brtt., enda þótti mjer líklegt, að hún fjelli, þegar frv. kæmi aftur til Nd. Mjer þykir leitt, ef jeg hefi verið svo óskýr, þegar jeg talaði um brtt.hv.þm. við 4. gr., að hann hefir ekki skilið mig, en jeg átti við það, að það er ekki alt fengið með því að vita, hve mikið maðurinn skuldar. Þarf ekki annað en að benda á, að sá maður, sem á 50 þús. kr. skuldlausar, er venjulega færari um að greiða hærra útsvar heldur en annar, sem á 200 þús. kr. og skuldar 150 þús. kr. Jeg veit nú ekki, hvort jeg hefi sett þetta svo fram, að hv.þm. hafi skilið mig. Ef svo er ekki, þá bið jeg hv.þm. að gefa mjer merki, svo að jeg geti skýrt það á ný. Hv. þm. gefur mjer ekkert merki, svo að jeg geri ráð fyrir, að hann hafi skilið það, sem jeg sagði.  Svo er niðurjöfnunartíminn. Jeg vona, að það viðurkenni allir hvað Reykjavík snertir, að hjer þarf alllangan tíma, enda er hann hjer frá 1. febrúar og til aprílloka, því að það er orðin svo mikil vinna við þetta verk. En það er eins með þessa grein, að hjer eru það sýslunefndir, sem ákveða nær niðurjöfnun skuli fara fram, og að sýslunefndum sje ekki trúandi til að ákveða hentugastan tíma til niðurjöfnunar, fæ jeg ekki sjeð, eða að þær endilega þurfi að hnjóta á því að ákveða niðurjöfnun strax í febrúar, þegar á að hafa nýjustu skattskrár við hendina. Og eins má gjarnan búast við því, að þær hafi vit á að setja tímann ekki svo seint, að útsvarskærur geti ekki verið komnar áður en vorannir eru byrjaðar. Bæði þessi atriði eru lögð á vald sýslunefnda og bæjarstjórna, til þess að þær geti valið þann tíma, sem eftir öllum ástæðum er hentugastur á hverjum stað, og mjer er ekki um að sjá, að hægt sje að sýna meiri lipurð í löggjöfinni heldur en þetta, og ekki unt að sjá neina ástæðu til að meina þessum stjórnarvöldum að hafa þetta vald í sínum höndum. Út af orðum hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hefi jeg lítið að segja. Hv. þm. talaði ósköp hógvært og rólega og mintist á almanaksárið, en jeg sje enga ástæðu til að fara að minnast á það, þar sem engin brtt. liggur fyrir, en jeg vil aðeins geta þess, að það er ekki annað að sjá en að það sje vilji meiri hluta hreppsnefnda hjer á landi að hafa almanaksárið reikningsár. Og þó að skiftar sjeu skoðanir um það, þá er þó ómögulegt að gera svo, að öllum líki. Hv. þm. benti á, að fræðsluárið væri frá hausti til hausts, og þetta er alveg rjett, - en hvernig er hægt að komast þar af án þess að hafa fardagaárið, og enginn hefir þó kvartað yfir því? Það er þá ekki alveg nauðsynlegt að hafa fardagaárið, eftir því. Um ómagameðlag er það að segja, að það er venjulega greitt í einu lagi, og líka er venjan sú að það er látið koma upp í útsvar, svo framarlega sem þurfalingurinn á heimili í framfærslusveitinni, sem venjulegast er. Það er rjett, að í þessu frv. er ekkert sagt um hvenær á að hafa sveitarsjóðsreikninga tilbúna, en það er engin gleymska nje galli, því að þetta atriði á heima í sveitarstjórnarlögunum og kemur til greina við endurskoðun þeirra laga, sem talað hefir verið um að fara skuli fram fyrir næsta þing. Þá var hv.þm. ennþá að tala um það, hvað frv. væri flókið. Jeg get ekki viðurkent, að það sje flóknara en skattalöggjöf yfirleitt hlýtur að vera. Það er ekki hægt að búa til lög, sem við fyrsta yfirlestur virðast ekki dálítið flókin, því að þá mundu þau verða svo löng, og mjer er til efs, að þó að þau væru lengri, yrðu þau nokkuð skýrari fyrir því. Þá sagði hv.þm., að rjettlæti fengist ekki með auknum skriftum. Það er rjett, að það fæst ekki með auknum skriftum eingöngu, en það er oft fyrsta meðalið til að ná rjettlæti, og jeg álít, að ekki sje unt að vernda rjett heimilissveitar, atvinnusveitar og gjaldþegns, nema með því að láta sem oftast jafna niður á gjaldþegn íheimilissveit og skifta svo útsvarinu í rjettum hlutföllum á milli sveitanna, þótt það kosti nokkuð auknar skriftir. Þá talaði hv. 1. þm. Eyf. um. að það mundi verða rjettlátust niðurjöfnun á mann þar, sem hann rekur atvinnu, en jeg skal nú sýna hv.þm. fram á það með einföldu dæmi: Maður, búsettur í Reykjavík rekur atvinnu á Siglufirði. Þar veit niðurjöfnunarnefnd ekki um neitt annað af hans atvinnu en það, sem gerist á Siglufirði, og vantar því að taka alt tillit til þess annars, sem gerist heima fyrir hjá honum, sem best verður gert í heimilissveit, þar sem hann telur fram eignir sínar og tekjur og þar sem hægt er að leggja það best til grundvallar, sem mestu skiftir hans ástæður. Háttv. þm. nefndi útsvar af tapi, og mjer dettur ekki í hug að neita því, að oft þarf að leggja á mann, sem beðið hefir stórt tap á atvinnurektri sínum. Kemur það einkum fyrir, ef lagt er á mann á atvinnustað, sem hefir grætt þar, en tapað stórkostlega heima fyrir. Á atvinnustaðnum er lagt á hann að öllu leyti eins og það væri tómur gróði á hans atvinnu, en það getur í heildinni verið mikið tap, svo að útsvarið eigi að vera miklu lægra. Jeg get lokið máli mínu með því að segja hv. 1. þm. G.-K. (BK), af því að hann var ekki inni í deildinni, þegar jeg talaði síðast, að mjer þykir of langt gengið í hans brtt., að ekki þurfi að vera nema um grun að ræða. Og hvað það snertir, að hv.þm. segir kvartanir úr sínu kjördæmi yfir þessu frv., þá get jeg aftur svarað hv.þm. því, að jeg hefi fengið talsvert miklar þakkir einmitt úr hans kjördæmi fyrir þær rjettarbætur, sem í frv. eru fólgnar, og vona jeg, að það geti dálítið vegið salt í huga hv.þm., enda hefir mjer aldrei dottið í hug að geta búið til frv. um svona efni án þess að það kæmu kvartanir einhversstaðar frá. Jeg veit, að það eru miklar rjettarbætur í þessu frv., sem hjer liggur fyrir, og þó að ekki sje langt síðan þetta frv. kom fram, hefi jeg heyrt margar raddir um, að það er beðið með talsverðri eftirvæntingu eftir því, hvort frv. nær fram að ganga eða ekki.

Frsm. minni hl. (Guðmundur Ólafsson) Jeg skal nú ekki flytja langt mál, enda á jeg víst ekki rjett til þess, og því síður er líka ástæða til þess, því að jeg hefi nú átt svo mikið orðastað við hæstv. atvrh. út af þessu máli, að það er svo sem auðheyrt, að hann ætlar ekki að láta sannfærast. Hæstv. ráðh. byrjaði á því að segja, að mál væru ekki þm. óviðkomandi, þótt í annari deild væru. Það hefi jeg heldur ekki sagt, en hitt mun vera venjan, að það mun vera heldur lítið athugað á meðan það er í hinni deildinni, enda oft enginn tími til þess. Svo segist hæstv. ráðh. vita, að jeg hefði athugað málið, - hafa heyrt það á mjer. Það er að vísu rjett, að jeg las frv. yfir, en það getur naumast heitið mikil athugun. Svo hefir hæstv. ráðh. játað, að það hafi vantað svör frá ýmsum hreppsnefndum, eins og jeg bjóst við. En það var ekki skakt hjá mjer, að hæstv. ráðh. nefndi þessa 28 þm. í hv.Nd., sem gert hefðu brtt. við frv., en jeg hefi kannske tekið það of bókstaflega, að þeir hafi allir gert brtt., en jeg skrifaði það eftir hæstv. ráðh., að þessir 28 þm. hefðu lagt sig í bleyti við að gera breytingar við frv. Jeg mótmælti því, að tekjur og gjöld væru tekin í sveitarreikning fram að þeim tíma, er hann væri gerður, en þetta getur verið venja þar, sem hæstv. atvrh. þekkir til, en jeg þekki það ekki. Þá sagði hæstv. atvrh., að jeg hefði gengið fast eftir faðerni frumvarpsins. Það þóttist jeg nú ekki gera, en það verður varla sagt um höfunda frv., að þeir sjeu kunnugri í sveit og högum sveitamanna heldur en jeg. Líka sagði hæstv. atvrh. það, að hentugra mundi vera að láta yfirskattanefnd úrskurða útsvör manna heldur en sýslunefnd, vegna þess að það fyrirkomulag mundi verða ódýrara. Það held jeg, að ekki sje rjett. Svo talaði hæstv. ráðh. um það, að nauðsynlegt væri að samþykkja frv. nú þegar, og bar því við, að það mundi spara mikið, svo sem prentunarkostnað og annað. En frómt frá að segja finst mjer málinu ekki liggja svo afskaplega mikið á, að mjög miklu gæti skift, þótt það yrði ekki afgreitt nú, því að mörg mál liggja enn fyrir hinn háa Alþingi, t. d. fyrir hv.Nd. En það lítur nú svo út, að ekki þurfi að vanda þau lög, er hv. Alþingi setur, og mjer finst, að nú sje tekið það nýmóðins ráð að samþykkja hjer alt. Þá talaði hæstv. atvrh. um það, hve nauðsynlegt væri að taka tillit til eigna manna og skulda. Þetta vita nú allir, að sá, sem á t. d. 200 þús. krónur, en skuldar 150 þús. kr., stendur ver að vígi en hinn, sem á 50 þús. kr., en skuldar ekki neitt. Er því óþarft að fjölyrða um þetta.  (Atvrh. MG: Ekki hefir hv.þm. sjeð þetta)  . Hvenær hefir hann sýnt það, að hann hafi ekki sjeð þetta ?  (Atvrh. MG: Brtt. hans bera það með sjer)  . Jeg álít, að það sje óþarfi að áskilja hreppsnefndum sjerstaka borgun fyrir störf sín, enda mundi það draga dilk á eftir sjer, alveg eins og með embættismennina, að þegar einum var veitt uppbót, kom öll strollan á eftir. Að svo mæltu skal jeg ekki lengja umr. meira um þetta mál að þessu sinni.

Frsm. (Ágúst Helgason) Jeg sje ekki ástæðu til að fara að minnast á tildrögin til þess, að frv. þetta um einkasöluheimild er fram komið; þau eru hv.þdm. kunn. Jeg vil aðeins benda á, að mikla nauðsyn ber til að gera verslun með þá vöru, sem um er að ræða, sem hagkvæmasta að unt er. Það er fyrst nú síðustu árin, að bændur hjer á landi eru farnir að gera tilraunir að nokkum mun með það, hvort svarað geti kostnaði að nota tilbúinn áburð út um sveitir landsins, og virðist reynslan helst benda til, að svo geti verið, þar sem flutningskostnaður er ekki því meiri. Síðan jarðræktarlögin gengu í gildi, hefir áhugi bænda fyrir að auka túnræktina mjög mikið aukist, en áburðarskortur er mestur þrándur í götu fyrir túnræktinni, eins og allir vita. Túnræktinni getur ekki miðað ört áfram, nema því aðeins, að tilbúinn áburður fáist með svo vægu verði, að svarað geti kostnaði að kaupa hann og flytja út um land, en að því er stefnt með þessu frv. Nú hagar svo til, að kalksaltpjetur, bæði norskur og þýskur, er bundinn einkasöluumboði hjá einu verslunarhúsi hjer, sem því er einrátt um útsöluverð áburðarins hjer á landi. Af þannig löguðu verslunarfyrirkomulagi er naumast góðs að vænta, þar sem engin verslunarsamkepni getur komist að. Mjer mun verða svarað því, að samkepnin komist heldur ekki að, ef Búnaðarfjelag Íslands hefir einkasöluna, en þar er öðru máli að gegna, því að Búnaðarfjelag Íslands á ekki að hafa neinn hagnað eða gróða af sölunni, heldur aðeins leggja á vöruna óumflýjanlegan kostnað. En þess verður ekki vænst, að einkaverslun selji án þess að hafa hagnað, og þessvegna er auðsætt, að áburðurinn ætti að geta verið ódýrari, ef Búnaðarfjelag Íslands hefði söluna á hendi, heldur en hún væri hjá verslun, sem vitanlega hugsar um að hafa hagnað af sölunni. Jeg sje ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar. Jeg vænti þess, að hv.þdm. skilji það til hlítar, hver meiningin er með þessu frv., aðeins sú, að gera áburðinn svo ódýran sem hægt er, eða koma í veg fyrir, að óþarfa kostnaður leggist á hann við söluna. Jeg vænti þess, að hv.þm. þessarar deildar, ekki síður en hv.þm.Nd., kunni að meta tilgang þessa frv., sem er einungis sá, að greiða veginn fyrir túnræktinni, og vænti því, að hv.þd. samþykki frv.

Gunnar Ólafsson Jeg skrifaði undir nál. þetta með fyrirvara, eins og þskj. 528 ber með sjer, og með því hafði jeg aðallega fyrir augum, að ef brtt. á sama þskj. verður ekki samþ., þá myndi jeg vera hneigður til að vera á móti frv., en jeg skal geta þess, að í sjálfu sjer er jeg mótfallinn allri einkasölu yfirleitt, alstaðar þar sem hjá því verður komist, en þó jeg vilji ekki fara út í það mál hjer eða tildrög þess, þá er óhætt að geta þess, að á söluumboði þessarar vöru hafa orðið nokkuð mikil mistök. Það er auðvitað, að það kemur hjer með að fá vöruna ódýrari, og ekki síður þetta, að bændur eru afar óánægðir yfir því að hafa ekki alveg tökin á sölu þessa áburðar; jeg segi, að þeir sjeu óánægðir með þetta, en þar með segi jeg ekki, að sú óánægja sje á neinum rökum bygð, jeg held, satt að segja, að hún sje meira bygð á misskilningi, eða að óánægjan hafi komið út af þeim mistökum, sem urðu í þessu tilfelli. Mín skoðun er sú, að þetta hefði mátt laga alt saman með góðu, án íhlutunar löggjafarvaldsins, en úr því að svo er nú komið sem komið er, og þegar það nú liggur í loftinu, að Búnaðarfjelag Íslands geti innan skamms tíma fengið þetta einkasöluumboð, þá vil jeg fyrir mína parta ekki standa á móti því. Jeg vil nefnilega hjálpa þar til, að þessi áburður fáist svo ódýr sem frekast er hugsanlegt, að hann geti fengist, því að það er öllum ljóst, að það er eitt af meðulunum til að stuðla að jarðræktinni og þá um leið að velgengni þeirra, sem þá atvinnu stunda, en jeg skal ekki fara lengra út í þetta mál; jeg hefi aðeins lýst afstöðu minni til þess og læt það nægja.

Björn Kristjánsson Það má segja, að Íslendingum sje laus höndin, þegar um það er að ræða að búa til „Monopol“. Ef einhver ymprar á því að koma á „Monopol“ á einhverri vörugrein, þá en það gert í von um aukinn gróða. Ávalt skýtur þeirri hugsun upp hjá sumum stjórnmálaflokkunum í landinu, að enginn megi eignast neitt og að enginn megi hagnast á öðrum. Þeir vilja með öllu upphefja það náttúrulögmál, að einn lifi á öðrum, og að hollast sje, „að báðir hafi haginn“ í viðskiftunum. En það get jeg fullvissað alla góða menn um, að það tekst aldrei að ná yfirleitt í síðasta eyrinn af hagnum í viðskiftunum, þó að menn verji til þess persónulegu, fjárhagslegu og pólitísku sjálfstæði sínu og jafnvel drengskapnum. Sá þroskalausi hugsunarháttur færir aldrei varanlegan ágóða heim í hlaðið, heldur tap og aftur tap. Viðskifti, sem bygð eru á þeim hugsunarhætti að ná í síðasta eyrinn, verða aldrei arðvænleg til frambúðar, og viðskiftaástandið í landinu ber ljósastan vott um, hve slík viðleitni, að ná í síðasta eyrinn í viðskiftunum, er hættuleg. Af þessum hættulega viðskiftahugsunarhætti, sem er áreiðanlega mesta böl Íslands, er frv. þetta sprottið. Saga þessa máls er stuttlega sögð þannig, eftir upplýsingum þeim, er jeg hefi aflað mjer: Árið 1922 fór búnaðarmálastjóri á fund Norsk hydro til að vita, með hvaða kjörum fjelag þetta vildi selja saltpjetur til Íslands. Mun hafa samist um, að Búnaðarfjelagið gerði einhverja tilraun með sölu saltpjetursins. Einkasölu fjekk það þó ekki. Þegar heim kom, pantaði búnaðarmálastjóri dálítinn slatta til reynslu. En á fundi Búnaðarfjelagsins, í janúar 1923, samþykti það svohljóðandi tillögu: „Samþ. að Búnaðarfjelagið hafi enga áburðarsölu á þessu ári, en vísi þeim, sem um áburð spyrja, til Sambands íslenskra samvinnufjelaga, sem pantar áburð fyrir kaupfjelögin.“ En Sambandið vildi ekki taka að sjer söluna. - Þegar S. Í. S. vildi ekki sinna málinu, fer búnaðarmálastjóri til Nathan & Olsen til þess að fá þá til að vinna fyrir því að innleiða þessa vöru. Og endalokin verða, að Nathan & Olsen fá 1925 aðalumboð hjá Norsk hydro til að selja þessa vöru hjer á landi. Búnaðarmálastjóri hefir lagt samþykki sitt á álagningu Nathan & Olsens, sem ákveðin hefir verið á vorin 7–8%, og hefir firmað auk annars borið áhættuna af gengistapi. Verðið hefir þannig verið ákveðið á vorin, svo menn gætu pantað í tíma, sem þó sársjaldan tekst. Hefir firmað því oftast tekið á sig áhættuna af að panta vöruna upp á væntanlega sölu, svo hún yrði til í tíma. Firmað hefir svo selt saltpjeturinn út um alt land, stundum á 10 hafnir í senn, og orðið að hafa þar umboðsmenn og þess utan orðið að lána vöruna um óákveðinn tíma. Það má nú nærri geta, hvort slík verslun gefur mikinn arð eins og á stendur, þar sem bæði verður að hafa umboðsmenn út um alt land fyrir hvern smávöruslatta og að lána vöruna að auki, þegar bankavextir eru 7½%. Menn ættu að þekkja, hversu fljótt borgun kemur, í landi, þar sem almennast er, að menn þekkja engan gjalddaga á skuld eða í verslun. Sem dæmi um þetta vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp brjefkafla frá merkum bónda, sem býr nálægt einum hafnleysukaupstaðnum og er að panta saltpjetur. Brjefið er dagsett 20. mars þ. á. og hljóðar svo: „Heildsalar Nathan & Olsen, Rvík. Hjer með leyfi jeg mjer að gefa yður til kynna, að jeg óska að kaupa af yður á þessu ári 7 sekki af Noregssaltpjetri, og vona jeg, að jeg sje ekki of seinn með þá pöntun. Þess vil jeg geta undir eins, að jeg get ekki borgað við móttöku, en að sjálfsögðu einhverntíma á árinu.“ Firmað Nathan & Olsen á nú að þola hegningu fyrir það, sem jeg hefi nú lýst, með því að setja lög um „Monopól“, sem sviftir firmað þessum viðskiftum, sem það er löglega að komið. - Og þetta á að gera þrátt fyrir það, að firmað hefir boðist til að selja hverjum sem er saltpjeturinn með aðeins 2% álagi, ef það þarf ekki að hafa ábyrgðina á gengistapi eða öðru, nje bíða reksturstap. En þetta er alveg sama þóknunin, sem Nathan & Olsen mundu halda áfram að fá frá Norsk hydro, þó að þetta frumvarp yrði að lögum. Það er því síður en svo, að firma þetta missi nokkurs í, þótt frumvarp þetta verði að lögum. Og það getur því ekki verið það, sem verið er að seilast eftir, að hafa fjárhagslegan hag af frumvarpinu. Nei, alls ekki. Í hinu felst hagurinn, að búa til nýjan „Monopól“; það er sósíalistastefnan, sem hjer stingur upp höfðinu enn á ný. Og ávinningurinn yrði ekki lítill, því það eru mörg firmu hjer, sem hafa samskonar aðalumboð á útlendum nauðsynjavörum, svo sem herra H. Benediktsson; hann hefir einkasölu á smurningsolíum, sementi, hveiti og rúgmjöli frá stórum firmum. Tóbaksverslun Íslands hefir aðalumboð fyrir Ísland á tóbaki einnar stærstu heimsverslunarinnar. Þeir Johnson & Kaaber hafa aðalumboð fyrir mörg útlend firmu, þar á meðal Ludvig Davids Exportkaffi o. s. frv. Og þessi aðalumboð þýða ekki neitt einokunarverð á vörunum; það er laust við það. Venjuleg aðalumboðslaun er 1–2% af vörunni. Ef nú þetta frumvarp verður að lögum, þá verður næsta stigið að taka einkasöluumboðið af þessum firmum og öðrum, sem hafa aðalumboð, og að því er sjáanlega stefnt. Jeg hefi spurst fyrir um það hjá Nathan & Olsen, hvort þeir leggi nokkra áherslu á að hafa þessa sölu á hendi til einstakra manna eða fjelaga, og kváðu þeir það ekki vera. Þeir vilja gjarnan sleppa umstanginu og ábyrgðinni af sölu til almennings og una við 2% sölulaunin frá verksmiðjunni. Jeg vænti jeg hafi þá skýrt, hversu tilefnislaust þetta frumvarp er, ef það er framborið í því skyni, að landbúnaðurinn græði á því. Ef Norsk hydro ætti að fá sjálft að senda þessa smáslatta á allar hafnir og taka á sig alla áhættuna og ómakið, þá mundi vara þessi verða enn dýrari, og sennilega eins, þó að öðrum væri falin smásalan. Menn ættu að sjá af þessu, að það er ekki nóg, þó að þingmenn skrifi frumvarp á hnje sjer, sem fer í þá átt að umsteypa verslunarvenjum og verslunarlögmáli heimsins. Það hefst ekkert upp úr því nema skömm og skaði. Og það er ekki eins og Noregssaltpjetur sje eini fáanlegi saltpjeturinn til áburðar. Chilesaltpjetur er líka til og er nú sem stendur heldur ódýrari en sá norski. Það er því opin leið til að skapa samkepni, enda kvað nú í ár hafa verið pöntuð um 100 tonn af þessum saltpjetri. Það er því ekkert, sem getur rjettlætt „Monopól“ á þessari vöru.

Frsm. (Ágúst Helgason) Það var svo sem við því að búast, að hv. 1. þm. G.-K. (BK) yrði á móti þessu frv. En með því að snúast í móti því er hann að styðja aðra einkasölu, sem er miklu verri einokun, þar sem aðeins eitt firma á landinu verslar með þessa vöru. Að vísu er hægt að flytja hjer inn Chilesaltpjetur, en sú áburðartegund þykir ekki gefast vel, að minsta kosti ekki eins vel og norskur eða þýskur saltpjetur. Hv. þm. (BK) þakkaði firmanu Nathan & Olsen það, að áburður þessi er farinn að flytjast hingað til lands, og kvað þá eiga að njóta þess. En jeg held, að þetta sje ekki rjett. Aðalskriðurinn komst á málið, þá er Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri fór utan fyrir 3 árum og samdi við Norsk hydro um áburðarverslunina. Þá sagði sami hv.þm. (BK), að Búnaðarfjelagið hefði ekki fengið umboð hjá Norsk hydro. Þetta er ekki rjett. Jeg hefi sjeð brjef frá verksmiðjunni til Búnaðarfjelagsins um það efni, áður en Norsk hydro komst í hendurnar á Nathan & Olsen. Og þó hv.þm. (BK) þyki ekki mikið að greiða 2% umboðslaun, þá er það verra en ekki að verða að láta það til firmans Nathan & Olsen að óþörfu, í stað þess að fá vöruna beint frá verksmiðjunni og losna við það aukagjald. Mjer er fyrir mitt leyti sjerstaklega ant um þessa vöru, að hún geti orðið sem ódýrust. Og mjer væri ekki eins sárt um það, þótt Nathan & Olsen næði í einhverjar prósentur af kornvöru eða öðrum nauðsynjavörum, því að það er sem sje alveg á takmörkum, að það svari kostnaði, eins og nú stendur, að kaupa erlendan áburð og flytja hann út um landið, svo að verðhækkun á honum, þótt ekki sje mjög mikil, getur orðið þess valdandi, að bændur gefist upp við að nota hann. En eins og allir vita, er landbúnaðurinn svo staddur nú, að það má ekkert á bjáta fyrir honum, og þess vegna er mjer sárt um það, að óþörf álagning sje á þessari nauðsynjavöru.

Sigurður Eggerz Jeg stend aðeins upp til þess að gera grein fyrir atkvæði mínu. Jeg hefi altaf verið á móti einkasölu, á hvaða vörutegund sem er, og hefi lýst því svo oft yfir hjer í hv. deild, að óþarfi ætti að vera að endurtaka það enn einu sinni. Því hefir verið haldið fram, að hjer sjeu alveg sjerstakar ástæður fyrir hendi, en hv. 1. þm. G.-K. (BK) hefir nú lýst yfir því, að firmað Nathan & Olsen muni fúst til þess að ákveða verð á áburðinum í samráði við Búnaðarfjelag Íslands. Jeg hefði getað skilið þessa einkasölukröfu, að hún er komin fram, ef það hefði sýnt sig, að firmað Nathan & Olsen hefði sýnt bændum ósanngirni og áleitni í viðskiftum. Þá hefði málið horft alt öðru vísi við. En hjer liggur ekkert fyrir um það, og jeg lít svo á, að þessi einkasala sje þessi sami barnasjúkdómur, sem altaf hefir þjáð Íhaldsflokkinn og kemur í ljós aftur og aftur. Þó það virtist svo í fyrra, að kveða ætti niður alla einkasölu, sbr. afnám tóbaks- og steinolíuverslunar, sýnist nú sem einkasölufarganið sje að byrja af nýjum krafti og að hæstv. stjórn fylgi því nú sem fastast. Jeg mun greiða atkvæði á móti þessum barnasjúkdómi, sem altaf er að koma fram.

Eggert Pálsson Jeg býst við því, að jeg eigi að taka til mín þessa sneið hv. 1. landsk. (SE), vegna þess, að jeg hefi skrifað undir nál. fyrirvaralaust. En jeg skal þegar benda á, að það stendur skýrt í frv., að nefndin er ekki hlynt einkasölu yfirleitt. Og það, sem rjeð því, að jeg skrifaði undir nál., voru þær sjerstöku ástæður, sem mikið hefir verið rætt um í hv.Nd. og landbúnaðarn. beggja deilda, að Búnaðarfjelag Íslands hafði áður haft einkaumboð fyrir Norsk hydro hjer á landi, en mist það fyrir óheppileg atvik. Og það er víst, að Búnaðarfjelagið vildi ekki sleppa umboðinu, en misti það þó. Mjer finst það nú satt að segja ekki neitt brot á „principi“, þó að menn álíti rjett, að Búnaðarfjelagið fái þetta umboð aftur. Og það, sem fyrir mjer hefir vakað með því að vera með frv., er, að mjer þykir eðlilegt og sjálfsagt, að stjórnarflokkurinn jafnt sem aðrir rjetti Búnaðarfjelagi Íslands hjálparhönd, til þess að það geti haldið sínum rjetti. En hefði ekki eldri samningur verið á bak við áður, hefði mjer ekki dottið í hug að gefa Búnaðarfjelaginu nje öðrum rjett til slíkrar einkasölu sem hjer er farið fram á. En jeg vil hjálpa Búnaðarfjelaginu til þess að ná aftur því umboði, er það hefir fyr haft. En þótt jeg hafi gengið inn á þetta, vil jeg alls ekki láta bregða mjer um það, að jeg sje hvikull í skoðunum mínum á einkasölu yfirleitt. Jeg vonast til þess, að ef frv. verður samþ., þá verði það til þess, að Nathan & Olsen sleppi umboði sínu og styðji þannig að frjálsri verslun í landinu. Og ef þeir sleppa umboðinu, kemur heimild frv. aldrei til greina. Að öðru leyti en þessu hefi jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um málið. Jeg hygg, að afskifti mín af því verði eigi talin til hreppapólitíkur, því að það mun minna snerta mitt kjördæmi en flest önnur sveitakjördæmi, því að þótt ekki sje minni þörf fyrir aukna ræktun þar en annarsstaðar, er það vart hugsanlegt, að þær sveitir geti haft gagn af útlendum áburði. Það er lokuð leið, að bændur þar eystra geti dregið hann að sjer í rjettan tíma, því að það er ekki altaf sem nú, að Hellisheiði sje snjólaus allari veturinn. Venjan er sú, að hún er ekki fær vögnum fyr en undir lok, en þá er orðið of seint að ná í áburð.

Björn Kristjánsson Þar sem hv.frsm. (ÁH) talar um, að sjer sje sárt um þessa vöru, þá lái jeg honum það ekki. Mjer er líka sárt um hana og verslun með hana. En jeg hefi sýnt fram á það, að hún fæst ekki með lægra álagi en 2%, hvort sem það er Búnaðarfjelag Íslands eða aðrir, sem umboð hafa fyrir verksmiðjuna. Og þetta sýnir það, að frv. hefir enga þýðingu. Hv. 2. þm. Rang. (EP) talaði um það, að ekki þyrfti annað en að Nathan & Olsen slepti umboði sínu. Jeg verð að segja, að mjer þykir það ekki geðslegur viðskifta-„moral“, að neyða menn til þess að sleppa hluta af lífsframfæri sínu, og það er ekki hægt að segja, að það sje sanngjarnlegt gagnvart neinum að segja: „Láttu af hendi þitt umboð, annars set jeg lög, sem banna þjer að njóta þess.“ - Jeg fordæmi þann hugsunarhátt, og jeg endurtek það enn, að þó frv. þetta verði að lögum, fær landbúnaðurinn fyrir það alls ekki ódýrari vörur.

Frsm. (Ágúst Helgason) Mjer skildist á hv. 1. landsk. (SE), að hann teldi líklegt, að firmað Nathan & Olsen hefði lagt lítið á áburðinn. Jeg get þá sagt hv. þingm., að árið 1924 lagði firmað 15–18% á áburðinn, og tel jeg það ekkert smáræði. En á sama tíma bauðst annað firma til þess að selja áburðinn fyrir Búnaðarfjelag Íslands með aðeins 2% álagningu. Hjer er nokkuð mikill munur á. Háttv. 1. þm. G.-K. (BK) hjelt því fram, að firmað Nathan & Olsen mundi halda umboðinu jafnt eftir sem áður, þó að frv. þetta yrði samþ., og halda sínum launum. Háttv. þm. ætti þá ekki að taka sárt firmans vegna, þó frv. yrði samþykt. En þar sem firmað hefir ekki gert samning við Norsk hydro nema til tveggja ára, er ekki ólíklegt, að eftir þau 2 ár gætu umboðslaunin til Nathan & Olsen horfið. Mjer finst kenna nokkurs ósamræmis hjá háttv. 1. þm. G.-K. (BK), þar sem hann segir, að hagnaður firmans af þessari verslun sje mjög lítill, en telur hins vegar verið að svifta firmað lífsviðurværi sínu með frumv. 

Flm. (Einar Árnason) Það hefir orðið alllangur dráttur á, að till. þessi kæmi til umr., og er sá dráttur mjer einum að kenna. Liggja til þess ástæður, sem jeg hirði ekki að nefna, enda hafa þær engin áhrif á málið. Jeg þarf ekki að tala hjer langt mál, vegna þess, að efni þessarar till. er kunnugt í deildinni frá tveim undanförnum þingum. Þarf líka engum að koma það á óvart, þó að jeg flytji það nú, þar sem legið hefir frammi í lestrarsal þingsins áskorun frá yfir 500 kjósendum á Siglufirði um að leggja niður vínsölu ríkisins þar. Þegar jeg flutti samskonar till. og þessa fyrir tveim árum, lýsti jeg að nokkru vandræðum þeim og siðspillingu, sem vínsölunni hefði orðið samferða. Jeg ætla ekki að endurtaka það nú og sje heldur enga ástæðu til þess, þar sem jeg er fyrirfram fullviss um, að allir hv.þdm. skilja og viðurkenna, að það er ekki aðeins full ástæða, heldur og brýn nauðsyn, að afnema áfengissöluna þar. Þegar svo þar við bætist, að flestallir alþingiskjósendur á Siglufirði óska eindregið eftir að losna við þessa plágu, þá er ekki að undra, þó spurt verði og það í alvöru, hvers vegna ekki sje búið að leggja niður vínsöluna á Siglufirði. Þeir menn eru margir meðal þjóðarinnar, sem líta svo á, að þegar þessar tvær ástæður eru fyrir hendi, siðspillandi áhrif vínsölunnar og eindregin ósk hlutaðeigandi íbúa að losna við hana, þá sje ekki snefill af ástæðu eftir til að halda henni áfram. Það er einkum tvent, sem ætíð hefir verið borið fram sem ástæður gegn niðurlagning þessarar vínsölu. Í fyrsta lagi það, að ríkissjóður hafi svo miklar tekjur af vínsölunni á Siglufirði, að hann megi ekki við að missa þær, og af þeirri ástæðu verði að halda í hana. Í öðru lagi, að það sje brot á verslunarsamningi við Spán, ef fækkað sje útsölustöðum í landinu frá því, sem nú er. Um fyrra atriðið er það að segja, að jeg er persónulega sannfærður um, að engin stjórn, hvorki sú, er nú situr, nje nokkur önnur, láti slíkt hafa áhrif á gerðir sínar í þessu efni. Get jeg því slept að minnast á það. Þá kem jeg að síðara atriðinu. Verð jeg að játa, að sje sú ástæða á rökum bygð, þá er hún svo veigamikil, að fram hjá henni verður ekki gengið. En nú er það svo, að margir líta svo á, og er jeg einn í þeirra tölu, að niðurlagning vínsölu á Siglufirði sje alls ekki brot á þeim samningi, sem gerður hefir verið við Spánverja. Og jeg held, að mjer sje óhætt að segja, að alment er því ekki trúað, að það væri neitt brot á samningnum, þó ekki væri útsala annarsstaðar en í Reykjavík. Þegar þetta Spánarmál var til meðferðar hjer í þinginu fyrir 3–4 árum, var því haldið fram af þeim, sem voru hlyntir því að láta að óskum Spánverja, að það væri þeim aukaatriði, hvort hjer seldist mikið eða lítið af þessum umræddu vínum. Spánverjar sjálfir mundu líta svo á, að það skifti engu fyrir vínframleiðslu þeirra eða vínmarkað, hvort við, þessar fáu hræður hjer uppi á Íslandi, drykkjum meira eða minna af því. Hitt mun hafa verið aðalatriðið fyrir þeim, að brjóta á bak aftur bannstefnuna hjer á landi. Að þetta hafi verið svo, má ótvírætt sjá á orðalagi undanþágulaganna sjálfra og einnig á ummælum nefndar þeirrar, er hafði málið til meðferðar á þinginu 1922. í 2. gr. laganna frá 4. apríl 1922 segir svo: „Ráðherra getur með reglugerð sett ákvæði til varnar misbrúkun við sölu og veitingu þessara vína. Þó mega ákvæði þessi ekki ganga svo langt, að þau geri að engu undanþágu vínanna frá ákvæðum aðflutningsbannslaganna“. Kröfur Spánverja hafa aldrei gengið lengra en það, að ekki yrðu gerðar þær ráðstafanir hjer, sem koma í veg fyrir það, að menn ættu aðgang að því að fá þessi vín keypt í landinu. Aldrei munu þeir, svo að mjer sje kunnugt, hafa sett fram neinar kröfur um ákveðna útsölustaði. Það virðist því óhugsandi, að það yrði talið brot á samningnum, þó ekki sje útsala á Siglufirði. Til frekari árjettingar vil jeg skírskota til ummæla Einars H. Kvarans, sem var annar þeirra tveggja manna, sem sendir voru fyrir landsins hönd til þess að semja við Spánverja. Í opinberri skýrslu, er hann gaf, er hann kom úr sendiförinni, segir hann m. a.: „Vjer verðum altaf að hafa það hugfast, að Spánverjar krefjast ekki neinna vínkaupa af sjer, heldur aðeins þess, að mönnum sje ekki hjer á landi bannað að afla sjer vínanna með einhverjum hætti. Ef Íslendingar fengjust til að neita sjer um vínin, þyrftum vjer engin vín að kaupa. Svo að samtök í þá átt eru engin samningsrof við Spánverja. Slík samtök eru eitt hið drengilegasta þjóðræknismerki, sem jeg get hugsað mjer á þessum tímum. En hvað sem því líður, verðum vjer líka að muna eftir því, að Spánverjar skifta sjer ekkert af þeim hömlum, sem vjer kunnum að leggja á áfengissöluna, ef ekki verður sagt, að breytingin frá bannlögunum sje engin í raun og veru. Ekki skifta þeir sjer af því, hvort útsölustaðir eru margir eða fáir, eða hverjum reglum salan er bundin“. Þessi ummæli trúnaðarmanns landsins í þessu máli eru eftirtektarverð. Hann segir hiklaust, að Spánverjar skifti sjer ekkert af því, hvort útsölustaðir eru margir eða fáir. Svipuð ummæli koma fram í nál. þingnefndar þeirrar, er um málið fjallaði. Sú nefnd var skipuð 12 mönnum úr báðum deildum, og rannsakaði hún öll skjöl, er að málinu lutu. Í áliti nefndarinnar segir svo: „En nú er oss það fullkomlega heimilt að beita þeim ráðstöfunum til hóflegs innflutnings og umsjónar með sölunni, sem oss líst, svo framarlega sem það gerir ekki undanþáguna frá bannlögunum að engu“. Þegar kunnugt er, að slík ummæli eru fyrir hendi frá þeim mönnum, er hafa kynt sjer mál þetta, er ekki undarlegt, þó að menn láti sjer ekki skiljast, að það sje brot á samningnum, ef útsala ríkisins á Siglufirði verði lögð niður. Og af því að jeg álít, að hjer verði ekki um brot að ræða, þá flyt jeg þessa till. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara lengra út í málið. Vænti jeg, að deildin vilji viðurkenna rjett Siglfirðinga í máli þessu og samþ.till.

Forsætisráðherra (JM): Jeg get sagt eins og hv.flm. (EÁ), að jeg þarf ekki mikið að segja um þetta mál, enda mun svar mitt vera kunnugt frá tveim undanförnum þingum. Það er satt, að það mun vera nokkuð meiri þörf fyrir Siglfirðinga að losna við vínsöluna en fyrir suma aðra kaupstaðina. Mjer virðist samt ekki unt að sinna þessari beiðni Siglfirðinga, en neita samskonar erindum frá t. a. m. Vestmannaeyingum, enda mun nokkuð líkt með þeim kaupstöðum að þessu leyti. En það er nú svo, að allir kaupstaðirnir, og Rvík einnig, hafa mótmælt áfengisútsölunni. Allir vilja kaupstaðirnir vera lausir við útsölu vínanna, einnig Rvík. Útsölu Spánarvínanna hefir verið neytt upp á kaupstaðina. Að vísu sáu Vestmanneyingar það vel, að vjer urðum að vinna það til fyrir markaðinn á Spáni að leyfa innflutning vína, og ljetu það álit sitt í ljós hreint og beint í fyrstu, en engu að síður vildu þeir gjarnan nú vera lausir við vínsöluna, ef unt væri. Jeg vildi gjarnan af þjóðhagslegri þörf, að unt væri að taka upp algert áfengisbann aftur, en jeg sje þess engan kost að gera neina verulega breytingu í því efni, eins og nú stendur. Jeg get því ekki tekið þetta erindi til greina nú, fremur en á undanförnum þingum. Hv. þm. (EÁ) veit vel um ástæðurnar fyrir þessu, og get jeg því ekki gefið önnur svör en jeg hefi áður gert. Jeg vil ekki ámæla fyrverandi stjórn fyrir ákvarðanir hennar í þessu máli. Hún hefir gert það minsta, sem hún áleit fært. Hv. flm. (EÁ) telur sig eflaust skyldan til að flytja málið fyrir kjósendur, en hann hefir jafnan gert það hóflega. Hann sagði og rjettilega, að tekjuspurningin væri ekkert aðalatriði, enda er ekki um miklar tekjur að ræða fyrir ríkissjóð af vínsölunni á Siglufirði. Jeg skal svo láta hjer staðar numið og vísa að öðru leyti til fyrri svara minna um þetta mál.

Flm. (Einar Árnason) Jeg skil þá ummæli hæstv.forsrh. (JM) svo, að hann sjái sjer ekki fært að sinna þessu máli. Jeg gat þó ekki fengið það út úr orðum hans, að það væri af því, að fleiri kaupstaðir mundu á eftir koma. En jeg tel vel forsvaranlegt að leggja niður vínsöluna á Siglufirði, þó það væri ekki gert annarsstaðar. Mjer finst vel hugsanlegt að gera upp á milli kaupstaðanna. Það kemur auðvitað ekki til mála að leggja niður alla sölu vínanna alstaðar á landinu. Það væri vitanlega brot á samningnum. En eftir opinberum skjölum, sem fyrir liggja, er ómögulegt að sjá, að nauðsyn hafi verið til að hafa svona marga útsölustaði. Þó má vel vera, að erfiðara sje að fækka þeim til muna, eins og nú er komið, en að hafa þá færri upphaflega. En jeg get ekki skilið, að nauðsyn beri til að halda í allar þær útsölur, sem nú eru starfandi. Það verður því að fara um till. eins og deildinni sýnist. En jeg býst ekki við, þó að hún verði feld, að það sannfæri þá menn, sem álíta útsölustaðina óþarflega marga.

Sigurður Eggerz Hart er að þurfa á hverju þingi að endurtaka sömu skýrsluna um fyrirkomulag vínsölunnar. Það var alvarleg ósk mín, að hægt væri að sneiða hjá því að hafa útsölustaði annarsstaðar en í Rvík. Og með þeim hug fór jeg utan, er reglugerðin var staðfest. Þessi afstaða mín var í fullu samræmi við alla afstöðu mína til bannmálsins. Jeg held, að jeg geti öruggur vísað til þess, að jeg hafi staðið fast með bannmálinu. Jeg barðist áður gegn öllum undanþágum frá bannlögunum. Og er jeg var bæjarfógeti í Rvík, held jeg, að jeg hafi greinilega sýnt það, að jeg lagði minn skerf til þess að koma framkvæmd bannlaganna í sem best horf. En svo kom hinn örlagaþrungni tími, er velja skyldi um, hvort við vildum heldur veikja hina fjárhagslegu aðstöðu þjóðarinnar eða slaka til á bannlögunum. Við urðum að velja milli tveggja hugsjóna, verndunar hins fjárhagslega sjálfstæðis þjóðar vorrar og bannmálsins. Þeir, sem ábyrgðina höfðu, treystust ekki til þess að kippa aðalstoðunum undan fjárhag vorum og kusu því heldur hina leiðina, að láta undan síga í bannmálinu. Jeg vík að því aftur, er jeg fór utan og endanlega skyldi gengið frá málinu, að þá fór jeg í þeim hug að hafa takmarkanirnar sem allra mestar, eða eina útsölu, í Rvík. En er jeg hafði ráðfært mig við formann nefndar þeirrar, er fór til Spánar fyrir vora hönd, en hann var einnig bannmaður, þá sá jeg mjer ekki annað fært en að haga málinu eins og nú er orðið. Takmarkanir þær, sem gerðar eru, eru einnig, ef að er gáð, æði miklar, því enginn hreppur, ekkert kauptún á landinu þarf að hafa vínsölu. Það eru aðeins kaupstaðirnir. Og veitingar eru aðeins á einum stað, í Rvík. Úr því svo miklu var fórnað í þessu máli, þá mátti ekki með þessum reglugerðarráðstöfunum koma í veg fyrir það, að þessi fórn kæmi að fullum notum. Það kom hjer ekki fyrir löngu síðan fram till. á þingi um að hækka tollinn á vínunum. Jeg rjeð þá eindregið frá því, að þetta væri gert, enda kom það á daginn síðar, að það var mjög heppilegt, að tollurinn var ekki hækkaður. Mjer er næst að halda, að ef hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hefði staðið með sömu ábyrgð og jeg, þá mundi hann hafa hagað sjer eins í málinu. Ef nú þessi till.hv.þm. yrði samþ., þá mundu auðvitað samskonar tillögur koma úr hinum öðrum kaupstöðum. Mundi nú hv.þm. í alvöru þora að mæla með því við landsstjórnina, að þessar tillögur yrðu allar teknar til greina? Jeg býst við því, að enn fari svo, að þeir, sem ábyrgðina bera, líti á hinar fjárhagslegu þrengingar, sem mundu stafa af því, ef þessar ráðstafanir yrðu gerðar, sem væru varhugaverðar fyrir samninginn. Um hitt get jeg verið sammála hv.þm., að það var þungt að þurfa að beygja sig í þessu máli. En úr því að nauðsynin heimtaði það, þá er að taka afleiðingunum. Ekki greiðist úr málinu, þó ósanngjörnum árásum sje beint að einstökum mönnum, fyrir aðgerðir, sem bygðar eru á þekkingu þeirra manna, sem best voru inni í málinu.

Flm. (Einar Árnason) Jeg viðurkenni fyllilega, að hv. 1. landsk. (SE) er bannstefnunni trúr, enda er hann sjálfur bindindismaður. Hitt er annað mál, hvort honum hefir tekist að rata hinn rjetta meðalveg í þessu efni. Hann hefir aldrei sannað það, enda verður það tæplega sannað, þar sem reynsla er ekki til á öðru skipulagi þessa máls en því, sem nú er. Jeg veit, að hv.þm. hefir reynt að koma öðrum í skilning um, að honum hafi tekist að rata hinn rjetta veg í þessu máli, en mjer hefir ekki skilist, að honum hafi tekist að sannfæra áheyrendur sína um þetta. Hv. 1. landsk. (SE) spyr mig, hvort jeg mundi greiða atkvæði með því, að aðrir kaupstaðir en Siglufjörður fengju að losna við vínsölustaðina. Jeg hefi tekið það fram áður, að jeg hefi þessa afstöðu til Siglufjarðarkaupstaðar vegna þess, að þar stendur alveg sjerstaklega á. Það er ekki aðeins hinn mikli fólksfjöldi, sem þar er saman kominn um aðalveiðitímann, heldur er einnig nálægð Siglufjarðar við Akureyri ein næg ástæða til að samþ. þetta. Jeg mundi og telja það nokkra bót, ef einhverjar takmarkanir væru settar á vínútsöluna á Siglufirði, t. d. ef þar aðeins væri leyft að selja vínin fyrri hluta dagsins. Þetta teldi jeg þó a. m. k. óhætt gagnvart Spánverjum og samningnum við þá. Jeg efast yfir höfuð um, að það sje rjett að gera jafnmikið úr áhættunni við takmarkanir á vínsölunni hjer á landi og hv. 1. landsk. (SE) og hæstv.forsrh. (JM) gera. En svo að jeg svari spurningu hv. 1. landsk., tel jeg mig alls ekki bundinn með atkv. mínu um þessa till. til þess að greiða atkv. með því að losa Akureyri við vínútsölu, þó það kæmi til orða.

Sigurður Eggerz Jeg hygg, að þessi sjerstaða hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) til Siglufjarðar geti verið sprottin af því, að þessi bær er í hans kjördæmi. Jeg vil t. d. leyfa mjer að benda á Vestmannaeyjar. Það er bær, sem er alveg hliðstæður Siglufirði í þessu tilliti, eða t. d. Hafnarfjörður. Jeg skil svo sem vel, að kaupstaðirnir vilja losna við vínsöluna, en þeir verða að beygja sig fyrir nauðsyninni. Því hefir verið haldið fram, að gera mætti eina tilraun, um t. d. einn kaupstaðinn. En sú tilraun gæti orðið of dýr. Hún gæti gefið tilefni til, að samningnum yrði sagt upp. Jeg tel þýðingarlaust að deila um þetta frekar, enda munu þeir reynast fáir, sem vilja breyta því, eða rjettara sagt treystast til að breyta því, sem jeg hefi gert í málinu. Hæstv. forsrh. hefir bæði í fyrra og einnig við þessar umræður látið í ljós, að hann hefði ekkert að athuga við aðgerðir mínar í þessu máli, og er jeg honum þakklátur fyrir það.

Ingvar Pálmason Viðvíkjandi ræðu hæstv.forsrh. (JM) hefi jeg ekki neitt sjerlegt að athuga Hann svaraði því sama núna eins og hann svaraði þessu máli á síðasta þingi, þ. e. að hann gæti engu á orkað. Þetta er í fullu samræmi við fyrri afstöðu hans til þessa máls, og er í rauninni ekkert við það að athuga. Jeg er þess fullviss, að hæstv.forsrh. er banninu ekki óvinveittur, þrátt fyrir þetta. Jeg sje sömuleiðis litlar ástæður til að deila við hann um afskifti hans af þessu máli. Hann játar það, að hann sje fús til að draga eitthvað úr eða minka söluna á þessum stöðum. Gallinn er bara sá, að jeg veit ekki til, að hann hafi gert eða einu sinni reynt til þess að gera nokkuð í þá átt. Jeg er sammála hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) í flestum atriðum þessa máls, en þó ekki öllum. Hann sagði, að Siglufjörður hefði sjerstöðu meðal kaupstaðanna á landinu, og er það satt. Það er mjög óeðlilegt að hafa tvo vínsölustaði innan sömu sýslu, og það liggur því beint við, að ef breyta á til í þessu einhversstaðar, þá er það þarna.  (Forsrh. JM: Hvað er um Hafnarfjörð?)  . Þetta er dagsanna. Það ætti að bera niður á öðrum hvorum þessara staða eða báðum. Jeg efast um, að Spánverjar viti af því, að þessir bæir eru til hjer, og því síður þyrftu þeir að vita um það, þó þessi tilbreytni yrði gerð með þá. Nema Spánverjum hafi formlega verið tilkynt, hverjir útsölustaðirnir væru hjer á landi? Hitt er eðlilegt, þó að fleiri kaupstaðir kæmu á eftir og vildu fá sömu hlunnindi og Siglufjörður, ef hann yrði losaður við vínið, og jeg er ekkert hræddur við afleiðingamar af því. Jeg hefi heyrt þessa grýlu nefnda æði oft, að Spánverjar mundu neyta þess sem átyllu til að segja upp verslunarsamningnum við okkur. Jeg efast um, að þeir yfir höfuð mundu spyrja það, þó útsölustöðum yrði fækkað að mun hjer á landi. Jeg ímynda mjer og, að þó við legðum niður allar vínveitingar, sem að vísu munu ekki vera leyfðar nema hjer í Reykjavík, mundu Spánverjar litla hugmynd hafa um það. Vínveitingarnar hjer í Rvík eru tæplega leyfðar vegna þess, að Spánverjar hafi krafist þess. Hv. 1. landsk. (SE) byrjaði ræðu sína með því að lýsa því yfir, að hann væri bannmaður, og skal jeg ekki efa, að svo sje, enda hefir hann lýst þessu áður. Hann sagði og frá því, að þegar hann hjer um árið fór utan til þess að binda enda á samningana við Spánverja, hafi það verið hans fasti ásetningur að hafa aðeins einn útsölustað á öllu landinu, þ. e. í Rvík. En þegar hann var búinn að ráðfæra sig ytra við sína menn, bilaði þessi góði ásetningur hans, og þá sveik hann hugsjónir bannsins, sem hann var svo mjög fylgjandi, að sjálfs sín sögn. Hann sagði, að tvær hugsæisstefnur hefðu borist í huga sínum, að vernda bannið og að vernda fjárhagslegt sjálfstæði landsins. Jeg veit, að þetta er satt, að þetta tvent fylgist mjög að. Bannið eflir fjárhagslegt sjálfstæði landsmanna. En jeg veit líka hitt, að í utanferð sinni skifti þessi hv.þm. (SE), sem þá var forsrh., um stefnu í þessu máli. Hann kveðst hafa farið mjög eftir tillögum sendimanna þeirra, sem við sendum suður til Spánar til samningaumleitana. Um þetta skal jeg ekkert segja með vissu, því það verður ekki vitað, hvað þeir hafa ráðlagt honum. En nýlega las hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) upp hjer í deildinni kafla úr yfirlýsingu frá hr. Einari Kvaran, þar sem hann tekur alveg af skarið um það, að Spánverjar hafa aldrei gert kröfur til ákveðinna útsölustaða. Jeg efast ekki um, að hr. E. Kvaran hafi farið rjett með þetta. Þess vegna tel jeg ósannað, að Spánverjar skifti sjer af því, þó breytt verði til um útsölustaðina hjer á landi. Jeg verð því að krefjast frekari sönnunargagna af hv. 1. landsk. (SE) í þessu máli. Geti hann ekki lagt fram sannanir fyrir þessum kröfum Spánverja, getur hann ekki losað sig við þann grun, sem á hann er fallinn, að hann sje farinn að verða linur bannmaður. Hann linaðist talsvert mikið í utanförinni. Hafi Spánverjar gert kröfur í þá átt að hlutast til um, hve margir útsölustaðir vína yrðu ákveðnir, ætti að vera auðvelt að sanna þær. En jeg efast um, að hv. 1. landsk. (SE) geti fært nokkrar sannanir fram. Jeg hygg, að hann sanni þetta aldrei, vegna þess, að Spánverjar hafi alls ekki krafist þessa. Því hefir áður verið haldið fram, að niðurlagning útsölunnar á Siglufirði mundi verða orsök til samningsslita við Spánverja. Um þetta skal jeg ekkert fullyrða, en ósennilegt tel jeg það þó. Jeg tel það æði ósennilegt, að Spánverjar fari að hlutast til um innanlandsmál okkar. Ef þeir hefðu ætlað sjer að gera það, hefðu þeir þegar í upphafi krafist útsölustaða í hverjum bæ á landinu, en þeir hafa mjer vitanlega aldrei gert það. Hv. 1. landsk. (SE) gat þess í síðari ræðu sinni áðan, að úr því, sem komið væri, mundi vera ráðlegast að falla frá kröfunum um niðurlagning útsölunnar á Siglufirði. Þetta kann að vera, en um leið og þetta er gert, er fallið frá öllum aðalhugsjónum bannmanna, og þá er betra að kannast hreinskilnislega við það og játa, að við sjeum algerlega fallnir frá bannstefnunni. Nei, það er áreiðanlega ekki á hans valdi að skipa fyrir um þetta. Jeg er líka sannfærður um, að kröfunum um þetta verður haldið áfram, þangað til allar útsölur og veitingar hafa verið lagðar niður og algert bann kemst á aftur. Þetta ætti hv. 1. landsk. (SE) að vita. Það getur að sjálfsögðu farið svo, að langan tíma þurfi til að ná þessu marki, en fráfall hans hefir enga þýðingu í þessu máli. Áður en jeg sest niður vil jeg nota tækifærið til að leggja áherslu á það, að jeg tel sjálfsagt að leggja niður þessa vínútsölu á Siglufirði, og reynist það svo, er frá líður, að það hafi engin óþægindi haft í för með sjer, þá á hiklaust að leggja þær alstaðar niður. Mjer þykir mjög undarlegt, hversu harðvítuglega því er haldið fram, að ekki hafi verið hægt að komast hjá því að ákveða þessa útsölustaði svo marga, en þó er ekki færð fram ein einasta sönnun þess, að Spánverjar hafi krafist þeirra. Hitt gæti verið skiljanlegt, ef danskir vínsalar hefðu talið sjer hagstæðara að fá sem flesta útsölustaði hjer á landi. Þeir hafa auðvitað ekkert haft á móti því, að útsölustaður væri í hverjum kaupstað landsins. Það er og eitthvað undarlegt við það, að tveir útsölustaðir skyldu vera ákveðnir í einni og sömu sýslu á Norðurlandi. Á öllu Austurlandi er aðeins einn einasti útsölustaður, og ekki hefir heyrst annað en að Spánverjar gerðu sig ánægða með það. Þá gegnir og sama um Hafnarfjörð. Það var engin þörf á útsölu þar, svona nálægt Rvík. Nei, hjer hafa einhverjir annarlegir og huldir kraftar verið að verki, þegar þessu var ráðið til lykta. Það verður aldrei hrakið, að það hafa verið aðrir en Spánverjar, sem hafa ráðið úrslitum þessa máls, og er það ásökunarvert, að það virðist að óþörfu gert. Jeg hefði getað skilið það, að Spánverjar hefðu krafist t. d. eins útsölustaðar í hverjum landsfjórðungi, en þessu hefir aldrei verið haldið fram, að svo hafi verið. Þvert á móti hefir einn samningsnefndarmanna lýst því yfir, að Spánverjar hafi engrar íhlutunar krafist um útsölustaði. Hvað sem verður um þessa þáltill. að þessu sinni, þá hætti jeg ekki við að hreyfa þessu máli meðan jeg á sæti á Alþingi. Jeg vænti þess, að slík till. sem þessi komi aftur fram, enda er áður margyfirlýstur þjóðarvilji til um þessa stefnu. Nú hefir og stjórnin lýst því yfir, að hún vilji styðja bannstefnuna, en ef stuðningurinn á ekki að verða meiri en það, að játa aðeins trúna í orði, en sýna hana ekki í verkinu, ef engu má hagga í því, sem þegar hefir gert verið í þessu máli, þá efast jeg um, að kjósendur verði hrifnir af slíkum stuðningi við bannið. Jeg vildi aðeins koma þessum aths. að í umr. um þetta mál - að hv. 1. landsk. (SE) hefir, þegar hann var ráðherra, farið lengra en þörf var á, er hann veitti undanþáguna frá bannlögunum í fyrstu. Jeg veit, að hann misvirðir þetta ekki við mig. 

Sigurður Eggerz Það er nú svo í þessum stjórnmálum, að það koma fyrir undarlegir hlutir. Þannig byrjar hv. 2. þm. S.-M. (IP) nú á eldhúsdegi gagnvart mjer, 2–3 árum eftir að jeg læt af stjórn. Hv. þm. (IP) talaði mikið um, að jeg hefði breytt stefnu minni í þessu máli í utanför minni. Þetta er ekki rjett. Það lá í hlutarins eðli, að jeg vildi gera alt, sem í mínu valdi stóð, til þess að takmarka vínsölu í landinu. Jeg hafði hugsað mjer, að það mætti komast af með einn útsölustað, en eftir að jeg hafði aflað mjer frekari upplýsinga, sá jeg, að þau takmörk voru of þröng. Þá var það, að jeg ákvað útsölustaði í öllum kaupstöðum landsins, en jeg skal játa, að jeg var ekki að reikna út landfræðilega legu þessara staða. Hv. þm. (IP) sagði, að jeg gæti aldrei sannað, að ekki hefði mátt sleppa kaupstöðunum. Þetta er alveg satt, en hitt getur hv. 2. þm. S.-M. (IP) ekki heldur sannað, að það hafi ekki verið nauðsynlegt að taka einmitt kaupstaðina. Það er einmitt vegna þess, að hv.þm. (IP) veit, að jeg get aldrei sannað þetta, að hann er svo drengilegur að reyna á mjög óviðeigandi hátt að gera mig tortryggilegan, með því að gefa í skyn, að danskir vínkaupmenn hefðu haft áhrif á gerðir mínar!  Hv. þm. (IP) talaði um, að engin krafa hefði komið frá Spánverjum um útsölustaðina. Eftir að búið var að gera ráðstafanir hjer á Alþingi, var auðvitað, að jeg fór ekki að hefja nýjan samning við Spánverja um þetta, eða spyrja þá um það. Ef jeg hefði gert það, hefði alt málið verið tekið upp að nýju. Hv. þm. (IP) gerir sjer ekki ljóst, hvað það er erfitt að koma á slíkum milliríkjasamningum. T. d. átti sambandsþjóðin, Danir, mjög erfitt með að ná samskonar samningum fyrir sig og Færeyinga. Ríkissjóðurinn danski verður svo að greiða Færeyingum mismuninn á því og hinum bestu kjörum, en það er allmikið fje. Þetta bendi jeg á, til þess að sýna, hvað mikið er í það varið að ná góðum kjörum. Þegar búið var að gera samning, varð að taka afleiðingunum af því. Jeg sje, að hæstv. forseti (HSteins) vill ekki leyfa mjer að tala lengur. Jeg hefði annars kunnað því betur, að hæstv. forseti hefði, þegar jeg hefi orðið fyrir svo hörðum árásum, leyft mjer að tala svolítið lengur. Hv. þm. (IP) fór að tala um landskjörið. Þarna átti að búa til kjölfestu fyrir hans lista, svo að alt er þetta eintóm kosningabrella. En er það nú heppilegt fyrir þá menn, sem trúa á bannið og vilja leiða bannmálið fram til sigurs, að óvirða þá menn, sem vitanlegt er að hafa ærlega staðið með því? Bendir ekki sú pólitík á, að hv.þm. (IP) sje alveg sama um málið, en vilji búa til úr því kosningabrellu. Hv. þm. (IP) hefir aldrei mótmælt því, að jeg hafi staðið með bannmálinu. En jeg býst ekki við, að hv.þm. (IP) takist að gera mig tortryggilegan, þegar jeg er búinn að sýna þjóðinni, hvernig aðdróttanir hans eru. Þær munu þá liggja á honum eins og þungt farg.

Ingvar Pálmason Jeg skal ekki vera harðorður í garð hv. 1. landsk. (SE), þar sem hann er nú dauður, en jeg verð að segja, að þessi síðasta ræða hans bar meiri keim af hita en röksemdum. En hv.þm. mótmælti engu af því, sem jeg sagði.  Hv. þm. sagði, að jeg hefði tekið upp eldhúsdag gagnvart sjer. Jeg er nú svo ókunnugur eldhúsdögum, en þetta mál er þannig vaxið, að í sambandi við það er ekki hægt að komast hjá því að fella dóm yfir hv. 1. landsk. (SE). Hann sagði, að hann hefði ekki breytt stefnu í ákvörðuninni um útsölustaðina. Jeg hafði þar bara fyrir mjer hans eigin orð. Hann sagði, að hann hefði farið að heiman með þeim ásetningi að hafa aðeins einn útsölustað. En niðurstöðuna þekkja allir. Hann sagði, að eftir að hafa ráðfært sig við menn í útlöndum, hefði hann sannfærst um, að nauðsynlegt væri að hafa útsölustaðina fleiri en einn. Jeg sagði, að danskir vínsalar hefðu haft „interessu“ fyrir, að útsölustaðirnir væru sem flestir. Þetta kallar hv. 1. landsk. (SE) svo óheiðarleg orð, að hann hótar mjer ærumeiðingum, ef jeg ætli að standa við þau. Hv. 1. landsk. má lýsa mig svo ljelegan sem hann vill. En jeg býst ekki við, að jeg noti nokkurn tíma þau orð við hv. 1. landsk., að hann hafi ástæðu til að fara í mál við mig. Sem sagt, það kendi í ræðu hv.þm. (SE) meiri hita en röksemda. Það, sem jeg sagði um stefnubreytingu hans, var eftir hans eigin orðum. Hafi þau verið röng, verður hann sjálfur að bera ábyrgð á því. Hv. þm. (SE) sagði, að hann hefði ekkert verið að horfa á það sjerstaklega, hvort útsölustaðirnir væru 1 eða 2 í sömu sýslunni. Mjer hefði fundist eðlilegra að ákveða 1 útsölustað í hverjum fjórðungi, og mjer finst vera hægt að ætlast til þess af jafnkunnugum manni og hv. 1. landsk. er, að hann hefði tekið þá stefnu. Hefði hann viljað vinna fyrir bannið, sem jeg hygg að hann hafi viljað gera, var ólíkt nær að gera það. Þá segir hv.þm. (SE), að það verði aldrei sannað, hvort krafa Spánverjanna hafi verið sú, að hafa útsölustaðina fleiri en einn. Þessu hjelt jeg fram, og hv.þm. segir, að í skjóli þess arna noti jeg þetta. En ef þessi tillaga verður samþ., þá er það þó einn vegurinn til þess að benda á líkur fyrir því, að Spánverjar hefðu viljað hafa staðina fleiri. Hvað mundi hv. 1. landsk. segja, ef tillagan yrði samþ. og Spánverjar segðu ekki neitt? Fer þá ekki dómurinn að verða honum í óhag? Hann tók fram, að nú, þegar búið væri að ákveða þetta, yrði að taka afleiðingunum af þeirri ákvörðun. Það er alveg rjett, og þess vegna er það, að jeg hefi orðið þungorður í garð hv.þm. (SE). Ef ekki hefði verið ákveðinn nema einn útsölustaður, þá hefði ekki nú þurft að deila um að leggja hann niður. Jeg get ekki skilið, að hver og einn geti verið fullkominn bannmaður, þegar hann sættir sig við svo og svo marga útsölustaði. En ef hvorki má hreyfa hönd nje fót af ótta við Spánverja, hvenær tekur þá samningurinn enda? Jeg býst við, að ef við aldrei þorum að hreyfa við þessu, verði Spánarsamningurinn seint upphafinn. Jeg vil benda hv. 1. landsk. (SE) á það, af því að það snertir aðra hugsjón hans, að ekki er óhugsandi, ef við höldum áfram þessu voli og víli við Spánverja, að þeir komi og segi: Við viljum hafa fleiri útsölustaði. Hvað gerum við þá? Jeg ætla ekki að fara mörgum orðum um niðurlagið á ræðu hv.þm. (SE). Hann sagði, að jeg væri hjer að útbúa kosningabrellu, sem ætti að vera kjölfesta fyrir sigur míns lista. Þetta er sagt alveg út í bláinn og að ástæðulausu. Ef jeg einhvern tíma losna af þingi, býst jeg við, að jeg hafi annað að gera en að útbúa kosningabrellur. Hv. þm. (SE) tók það fram, að hann væri vissulega sami bannmaðurinn og hann hefði verið. Það getur vel verið, en honum sem bannmanni hefir yfirsjest, og jeg hefi ekki farið fram á annað en að hann viðurkenni það. Skal jeg svo ekki fara um þetta fleiri orðum. Jeg býst við, að mesti hitinn sje rokinn úr hv. 1. landsk., enda er öll ástæða til þess. Hvernig sem fer um þessa till., tel jeg sjálfsagt, að hún skeri úr því, hvort Alþingi vill gera tilraun til þess að fækka útsölustöðunum. Þjóðin krefst þess. Undanfarið hafa verið höfð góð orð um að gera alt, sem hægt væri, en enginn árangur hefir sjest. Það er miklu betra, að Alþingi segi hreint og beint: Við viljum ekkert gera. Þá veit þjóðin, að hverju hún gengur, enda mun það koma fram við þessa atkvgr. Jeg held, að það sje alveg nýtt í sögu áfengisverslunarinnar hjer á landi, að útsölustöðum hafi verið þröngvað upp á kaupstaðina. Jeg er viss um, að það hefði hvergi mælst illa fyrir, þótt heimtað hefði verið samþykki viðkomandi kaupstaðar með meiri hl. atkv. Jeg held, að Spánverjar hefðu aldrei gerst svo djarfir að heimta, að sá rjettur borgaranna væri fyrir borð borinn, sem þeir hafa haft í fjöldamörg ár, að mega ákveða, hvort þeir vildu hafa hjá sjer vínsölu eða ekki. Jeg býst við, að við hefðum getað vitnað í gamlar venjur, sem hjer hafa gilt um þessi efni. Jeg held, að ef Spánverjar hefðu ekki virt þessa gömlu reglu, þá hefði það mælst mjög illa fyrir. Hefði þá verið fengin full vissa fyrir, að þeir hefðu blandað sjer inn í frelsi einstakra borgara landsins. Hv. 1. landsk. (SE) getur varla mótmælt þessu. Það er margt, sem til greina kemur í þessu máli, en jeg mun nú ekki segja meira um þetta í bili, því að hv. 1. landsk. er nú dauður, svo að hann getur ekki borið hönd fyrir höfuð sjer. En hann ber mesta ábyrgð á þeim skyssum, sem gerðar hafa verið í þessum efnum. En jeg vil aðeins undirstrika það, að í þessu mátti fara þá leið að ákveða útsölustaðinn aðeins einn, svo lengi Spánverjar ekki kröfðust þess að hlutast til um, hvernig útsölu vínanna væri hagað innanlands. Ætla jeg þá ekki að tefja hv. deild með lengra máli í þetta sinn.

Forsætisráðherra (JM): Mjer skilst, að hv. 2. þm. S.-M. (IP) sje hjer að taka upp þær umræður, sem voru um þetta mál 1921 og 1922, þegar rætt var um, hvort leyfður skyldi innflutningur Spánarvína. Það, sem hv.þm. vildi að gert hefði verið í upphafi, er sama sem við hefðum sagt við Spánverja: Við skulum leyfa að selja Spánarvín, en þá verður að samþykkja það á hverjum stað, að þar megi hafa vínsölu. Ef enginn kaupstaður - svo sem líklegt er - hefði viljað hafa vínsölu, heldur þá hv. 2. þm. S.-M. (IP), að Spánverjar hefðu gert sig ánægða? Nei, það, sem Spánverjar sögðu, var aðeins þetta: Ef þið leyfið ekki innflutning og sölu á Spánarvínum, þá tökum við hærri toll af ísl. fiski. Það er hrein vitleysa hjá hv.þm. (IP), að við hefðum átt að spyrja Spánverja, hvernig útsölu vínanna skyldi háttað. Þá varðaði ekkert um það, og þeir fóru ekki fram á nein afskifti af því, aðeins að samningurinn væri haldinn. En hefðu þeir álitið samninga svikna á sjer, var ekki um annað að gera en að þeir hækkuðu tollinn. Árás hv.þm. á hv. 1. landsk. (SE) er því á engum rökum bygð. Hv. þm. hugsar sem svo, að best sje að reyna, hvað við megum leyfa okkur, þangað til Spánverjar segi upp samningnum. En jeg held, að það gæti orðið dýrt spaug. Hv. þm. sagði, að ekki væri ómögulegt, að Spánverjar heimtuðu fleiri útsölustaði. Það má vel vera, að svo fari - ef við gefum tilefni til. Og það get jeg sagt hv.þm. (IP), að ekki eru allir Spánverjar ánægðir með samninginn heldur.

Sigurður Eggerz Hv. 2. þm. S.-M. (IP) ljet í veðri vaka, að jeg hefði ekki rætt þetta mál nægilega við aðra menn, áður en jeg ákvað útsölustaðina. En þetta er gripið úr lausu lofti. Því að jeg ræddi málið einmitt mjög vandlega við formann sendifararinnar til Spánar, Svein Björnsson, og einnig við Jón Krabbe. Vildi jeg fyrst ekki hafa nema einn útsölustað, en ljet þó af því, til þess að eiga ekki á hættu, að Spánverjar segðu samningnum upp þegar í stað. Yfirleitt hefir þessi hv.þm. talað með svo miklu ábyrgðarleysi, að undrum sætir. Hann segir, að við getum reynt, hvort Spánverjar segi upp samningnum, ef við fækkum útsölustöðum vínanna. En er þarna ekkert í hættu? Það getur kostað miljónir króna. Nú stendur hv. deild í sömu sporum og jeg stóð, þegar jeg átti að gera ákvarðanir um fjölda útsölustaðanna. Vill hv. deild, að útsölustaðirnir sjeu lagðir niður, og vill hún taka á sig ábyrgðina á afleiðingunum? Mig langar ekki til þess.

Jóhann Jósefsson Á síðasta þingi flutti jeg fyrirspurn til hæstv. stjórnar um það, hvort hún sæi sjer fært að leggja niður útsölu Spánarvínanna í Vestmannaeyjum. Var það gert eftir eindreginni áskorun þingmálafundar þar. Hefir sjálfsagt verið ætlast til þess, að jeg flytti þáltill. eins og þá, sem hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hefir hjer fram borið. En jeg vissi, hver hætta var á ferðum og hve afdrifaríkt það gæti orðið fyrir þjóðina og fjárhag hennar, ef ógætilegt spor væri stigið í þessu máli. Kaus jeg því að fara hina leiðina. Nú eru liðin nokkur ár síðan áreksturinn varð milli Spánverja og Íslendinga. Frá okkar hálfu var þarna um lífsskilyrði að ræða fyrir annan helsta atvinnuveginn. Frá Spánverja sjónarmiði hefir það líklega litið svo út, að hjer væri ekki um Ísland eitt að ræða, heldur um grundvallarreglu, sem þeir beittu gegn öllum bannlöndum. Var því ekki við því að búast, að við gætum komist hjá hættulegu tollstríði við Spánverja, ef annað hefði verið gert en úr varð. Því var það, að nær allir þáverandi hv.þm. greiddu atkv. með undanþágunni frá bannlögunum. Mjer kemur ekki til hugar, að nokkur maður, jafnvel stækur bannmaður, muni ásaka þáverandi Alþingi og stjórn fyrir gerðir þeirra í þessu máli. Hjer hefir í dag verið allhörð kappræða milli tveggja hv.þdm., hv. 1. landsk. (SE) og hv. 2. þm. S.-M. (IP). Báðir eru þeir einlægir bannmenn, en sá er munurinn, að annar hefir komist í að taka ákvörðun á stórhættulegum tíma um það, hvort meira bæri að meta, aðflutningsbann á ljettum vínum eða fjárhag landsmanna. Hinn hefir óneitanlega þægilegri aðstöðu, að standa ábyrgðarlaus utan við og gera athugasemdir frá sínu sjónarmiði eftir á. Jeg ætla ekki að fara að leggja neinn heildardóm á þá stjórn, sem þá sat hjer á landi, er samkomulagið fekst við Spánverja. En enginn, sem þekkir hug hv. 1. landsk. (SE) til bannmálsins, efast um, að hann hafi gert það, sem úr varð, til knúinn af hættunni, sem vofði yfir atvinnuvegum landsmanna. Hv. 2. þm. S.-M. (IP) sagði, að nú þegar væri sjálfsagt, að úr skæri um þetta mál. En jeg verð að kannast við, að jeg er ekki við búinn að stíga það spor, sem gæti fengið Spánverja til að kippa að sjer hendinni. Mjer finst ástandið hvorki leyfa það nje rjettlæta. - Jeg skal þó játa, að þeir, sem mest hafa barist fyrir að losna við útsölur vínanna, hafa mikið til síns máls, þar sem þeir vilja útrýma drykkjuskaparbölinu. En menn verða að kannast við, að það voru knýjandi ástæður, sem ollu því, að undanþágan var gerð, og þær sömu ástæður eru enn fyrir hendi. Má því ekki rasa fyrir ráð fram, og heilladrýgra getur verið fyrir framtíðina, að farið sje gætilega í sakirnar. Hv. 1. landsk. (SE) sagði í einni af sínum ræðum, að flm. þessarar till. hlyti að vera ljóst, að hið háa Alþingi gæti ekki samþykt hana. Jeg veit nú ekki, hvort hv.flm. en það ljóst, en mjer er það fyllilega ljóst, að verði vínsalan lögð niður á einum stað, þá eiga aðrir kaupstaðir sömu kröfu um það. Jeg mundi þegar sjá mig til knúinn að bera fram samskonar till. fyrir mitt kjördæmi, og eins hygg jeg að yrði um ýmsa aðra. Hitt er annað mál, hvort jeg álíti það hyggilega gert að fækka útsölunum. Hæstv. forsrh. (JM) hefir ekki talið það óhætt, en hins vegar veit jeg, að stjórnin er fús á að athuga, hvað hægt er að gera í málinu, og fara svo langt sem hún sjer sjer fært. Það er vel hugsanlegt, að því hafi ekki verið nægur gaumur gefinn, hvort ekki væri hægt að gera einhverjar ráðstafanir í kaupstöðunum til að draga úr vínnautn. - Jeg á við ráðstafanir af hálfu hins opinbera, en ekki bindindisstarfsemi templara. - Jeg held því, að það rjettasta, sem hægt er að gera í þessu máli, eins og atvik liggja til, sje að vísa því til hæstv. stjórnar, í því trausti, að hún geri það, sem hægt er á hóflegan hátt, til að takmarka útsölu vínanna. Jeg þori ekki að heimta, að útsölurnar sjeu skilyrðislaust lagðar niður. En jeg álít, að verði till.hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) samþ., þá sje þar með sama sem komin samþykt um alla hina kaupstaðina. - Það er því tillaga mín, að málinu sje vísað til hæstv. stjórnar.

Flm. (Einar Árnason) Jeg vil aðeins gera grein fyrir því, að jeg get ekki fylgt því að vísa þessu máli til stjórnarinnar. - Þegar jeg flutti samskonar till. á þingi fyrir 2 árum, tók jeg hana aftur, af því að hæstv.forsrh. (JM) lofaði að gera það, sem unt væri, og jeg vildi sjá, hvort hæstv. stjórn sæi sjer ekki fært að gera eitthvað í málinu án þess að deildin skæri úr. En nú hefir enginn árangur orðið af því, og neyðist jeg því til að halda till. minni fram.

Ingvar Pálmason Jeg skal nú vera ákaflega stuttorður, en ætla aðeins að gera örlitla aths. við orð hæstv.forsrh. (JM). Hann sagði, að jeg tæki upp aftur þær umræður, sem hefðu orðið, þegar talað var um, hvort látið skyldi undan Spánverjum eða ekki. Það má vel vera, að svo sje. Jeg var þá ekki á þingi og get ekki sagt um, hvaða orð þá fjellu. Jeg geri ekki heldur ráð fyrir, að jeg hafi sagt nokkuð, sem ekki var búið að segja áður. Hæstv. ráðh. (JM) sagði, að Spánverjar hafi ekki gert neinar kröfur um útsölustaði. Þetta var einmitt það, sem jeg hjelt fram. En auðvitað var engin deila um það, að einhver útsölustaður skyldi hafður, heldur aðeins um það, hvort þeir skyldu vera einn eða fleiri. Hv. þm. Vestm. (JJós) hefir lýst yfir því, að hann væri ekki viðbúinn að greiða atkv. með því að leggja útsölustaði Spánarvína niður. Það má vera, en hitt sýnist tilgangslaust, að vísa þessu máli nú til stjórnarinnar, þar sem hún hefir nú lýst yfir því, að hún sæi sjer ekki fært að gera neitt. Hitt er skylt, að þingið lýsi yfir, hvaða afstöðu það hefir í málinu.

Jóhann Jósefsson Þetta mál horfir ekki alveg eins við og hv.þm. (IP) vill láta líta út fyrir. Honum er e. t. v. af einhverjum ástæðum fróun að geta sagt frá því, að hann hafi ekki trú á að vísa málinu til hæstv. stjórnar. En hv. 2. þm. S.-M. (IP) er alt of gamall og reyndur maður til að tala svo ljettúðlega sem hann gerir. Ef hv.Ed. leggur fyrir hæstv. stjórn að leggja niður útsölurnar, þá er það yfirlýstur þingvilji, og mundi hæstv. stjórn sennilega haga sjer eftir því. En það jeg veit hefir ekkert nýtt komið fram frá Spánverjum, sem rjettlæti það, að þetta sje gert. Og þar sem fyrverandi stjórn mun hafa gengið svo langt í þessu máli sem fært var, nálgast þetta, að gengið sje á samninga við Spánverja. Hins gengur enginn dulinn, að kröfurnar um að losna við vínið munu halda áfram, og stjórnin verður að taka til vandlegrar athugunar, hvort það er ekki hægt að takmarka útsöluna án þess að lenda í deilum við Spánverja. Það eru líka fleiri leiðir til þess að draga úr áfengissölunni en að leggja vínsöluna niður og flytja birgðirnar burt. Jeg held, að sú leið sje hyggilegri, að draga smátt og smátt úr vínsölunni, þó að takmarkið, að losna við vínið, náist seinna með því móti, heldur en leggja niður umræðu- og umhugsunarlítið vínsöluna í einum kaupstað landsins, sem mundi þá gilda fyrir þá alla. Jeg held, að í þessu máli sje betri krókur en kelda. Þó hv. 2. þm. S.-M. (IP) vilji spranga yfir kelduna, þá get jeg ekki fylgt honum þá leið, en legg til, að þessu verði vísað til stjórnarinnar, í trausti þess, að hún og viðkomandi bæjarstjórnir athugi, hvað hyggilegast er að gera í því að takmarka vínsöluna í kaupstöðum landsins.

forseti (HSteins): Áður en gengið verður til dagskrár fer fram atkvgr. um kröfu þá, er fram kom í fundarlok í gær, um að till. til þál. um aðstöðu málfærslumanna við undirrjett yrði tekin á dagskrá þessa fundar. Þar sem það er nú í fyrsta sinni hjer í deildinni í minni forsetatíð, að þessari óvenjulegu aðferð hefir verið beitt til að knýja mál á dagskrá, mætti ætla, að ekki sje nema um tvær ástæður að ræða. Önnur er sú, að hjer sje svo mikilsvert mál á ferðinni, að það ætti að sitja fyrir öðrum og þyldi enga bið, eða þá hitt, að jeg sem forseti hafi dregið málið óhæfilega lengi. En nú er það svo, að þessari till. var útbýtt 4. þ. m., síðastl. þriðjudag, tekin á dagskrá daginn eftir, og svo 7. þ. m. kemur þessi krafa fram.

Hve mikið er eftir af þinginu?

. Það er a. m. k. svo langur tími, að engin ástæða er til að ætla, að þetta mál komist ekki að. Annars er það samkv. þingsköpum, að hv. deild sker úr, hve sanngjörn þessi krafa er, og skal jeg í þessu sambandi geta þess, að jeg hafði ætlað mjer, áður en þessi krafa kom fram, að taka málið á dagskrá á mánudaginn.

Þá get jeg fallið frá kröfunni

. Já, það hafði jeg ætlað mjer, og hv.flm. (JJ) hefði auðvitað getað fengið að vita það, ef hann hefði minst á málið við mig.

Jónas Jónsson Að fenginni þessari yfirlýsingu hæstv. forseta, um að málið komi á dagskrá næsta fundar, getum við hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) og hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) fallið frá kröfunni.