Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða efnislega um þetta frv., enda hafa farið fram miklar umræður um það. En ég sé ekki betur en að ef þetta frv. yrði að lögum mundi það auka aðstöðumuninn sem er í þjóðfélaginu, þvert ofan í þau loforð sem stjórnmálaforingjar allra flokka gáfu í sambandi við breytingar á stjórnarskránni og kosningalögunum. Ég held að ástandið í þjóðfélaginu sé ekki heldur þannig að ástæða sé til að leyfa mörgum nýjum útvarpsstöðvum og jafnvel sjónvarpsstöðvum að taka til starfa. Ég mun greiða atkvæði á móti þessu frv.



Herra forseti. Ég leyfi mér að mæla hér fyrir nál. 3. minni hl. menntmn. á þskj. 522 og brtt. við frv. til útvarpslaga á þskj. 518. Frv. til útvarpslaga var lagt fram á Alþingi í þingbyrjun, í annarri viku októbermánaðar. Í frv. sagði að ný útvarpslög skyldu öðlast gildi 1. nóvember 1984. Þannig voru Alþingi ætlaðar röskar tvær vikur til að ræða og afgreiða þetta flókna mál. Slík vinnubrögð af hálfu hæstv. ráðh. munu nánast einsdæmi. Öllum var auðvitað ljóst að þessi dagsetning, þetta skamma ráðrúm, dugði hvergi nærri til þess að málið gæti fengið eðlilega umfjöllun á Alþingi. Er það raunar skoðun 3. minni hl. menntmn. að þetta mál sé þess eðlis að það sé með öllu óverjandi að hraða því svo sem að var stefnt og að mörg atriði þyrfti að ræða og fjalla um frekar ef tími hefði unnist til í nefnd. Má þar sem dæmi nefna að meiri hl. n. viðurkennir að núverandi innheimtufyrirkomulag afnotagjalda Ríkisútvarpsins er ekki lengur nothæft. Samt flytur meiri hl. ekki brtt. við þann kafla frv. sem fjallar um innheimtu afnotagjalda en boðar slíka tillögugerð á síðari stigum málsins. 3. minni hl. n. telur að frv. ríkisstj., eins og það var lagt fram, sé í mörgu ábótavant, enda er komið á þriðja ár síðan frv. var samið og margt hefur síðan breyst í þessum efnum. Fjölmargir aðilar hafa sent menntmn. umsagnir og ábendingar og margt athyglisvert hefur komið fram í umfjöllun n. um frv., en fæst af þessu hefur meiri hl. n. fallist á að gera brtt. um. Það er skoðun þm. Alþfl. að veigamiklar breytingar þurfi að gera á frv. þar sem það sé í ýmsum atriðum gallað og enn fremur sé rétt að koma til móts við fjölmargar skynsamlegar ábendingar sem er að finna í umsögnum sem nefndinni hafa borist. T:I þess að gefa aðeins til kynna hvers eðlis þessar ábendingar hafa verið, sem fram hafa komið ýmist í nál. eða í munnlegum umsögnum umsagnaraðila sem nefndin kvaddi á sinn fund, vil ég nefna nokkur atriði. Fyrsta spurningin, sem kæmi til álita, var t.d. um eignarrétt á boðveitukerfum eða kapalkerfum. Um það var talsvert rætt við 1. umr. málsins hvort menn skyldu taka upp það sem kallað hefur verið svonefnd „common carrier“ regla, greina í milli annars vegar eignarréttar á veitukerfunum sjálfum og hins vegar þeirra útvarpsfélaga sem kynnu að æskja leyfis til að reka stöðvar og annast dagskrárgerð. Dæmi um önnur álitamál er t.d. hvernig rétt sé að skipa útvarpsréttarnefnd. Kæmi til álita að gefa hlustendafélögum aðild að henni eða fulltrúum starfsmannaráða með málfrelsi og tillögurétti? Annað dæmi er um áfrýjunarrétt, þ.e. ef útvarpsréttarnefnd synjar um leyfi eða í tilviki leyfissviptingar eða vegna kæru um brot einkastöðva á skilyrðum fyrir leyfisveitingu, hvernig þá skuli meðhöndla málið, til hvaða aðila ætti að skjóta slíkum ágreiningsefnum til endanlegs úrskurðar. Eitt álitamálið er um varðveisluskyldu efnis, hvort ekki þurfi að tiltaka lágmarkstíma sem einkastöðvum væri skylt að geyma spólur með útsendu efni öðru en fréttaefni á handritsblöðum. Enn eitt álitamál kom til umfjöllunar í nefndinni skv. ábendingum reyndra fréttamanna. Það var um þá vinnureglu t.d. einkastöðva í Bandaríkjunum sem kennd er við svokallaðan „delay time“, m.ö.o. að stöðvunum er gert skylt að láta líða nokkurn tíma í beinni útsendingu. Þetta er út af fyrir sig tæknilegt atriði sem gerir það að verkum að hægt verður að bregðast við í beinni útsendingu ef þörf krefur. Ein ábending frá Félagi fréttamanna var hvort rétt væri að lögbinda reglur um fréttaflutning og gerð auglýsinga, sbr. athugasemdir Ólafs Sigurðssonar fréttamanns í bréfi frá Félagi fréttamanna. Enn eitt álitamálið er að því er varðar auglýsingar, hvort þær skuli að öllu leyti vera frjálsar, að einhverju leyti takmarkaðar eða hvort rétt sé að útvarpsréttarnefnd kveði eitthvað á um auglýsingataxta. Enn eitt álitamál er hvort setja eigi ákvæði um bann við fjármögnun á dagskrárefni frá fjársterkum aðilum, sbr. athugasemd frá Félagi blaðamanna sem víkur að því sem kallað er „sponsorship“, þ.e. að fjársterkir aðilar kaupi sér dagskrárefni í auglýsingaskyni. Verulegt álitamál lýtur að fjármálum Ríkisútvarpsins, ekki aðeins að því hvort fella eigi niður sérstök afnotagjöld og taka upp nefskatt, eins og við leggjum til, heldur ýmislegt fleira í því samhengi. Í athugasemdum og ábendingum var komið á framfæri hugmyndum um að taka beri sérstakt leyfisgjald af stöðvum eða taka upp menningarsjóðsgjald svo sem tillögur meiri hl. lúta að. Ein ábendingin var sú að rétt væri að taka upp ákvæði um tryggingarfé t.d. vegna hugsanlegrar skaðabótaskyldu, meiðyrða eða brota á almennum starfsreglum. Álitamál er með hverjum hætti stöðvarnar eru að öðru leyti jafnar fyrir skattlagningu, hvort rétt sé að leggja sérstakt gjald á erlent efni í þágu innlendrar dagskrárgerðar. Eitt atriði, sem rétt þótti að taka afstöðu til, var ákvæði um innlend hlustendafélög og þátt þeirra við eftirlit með eða gagnrýni á útvarpsefni. Erindi bárust frá fulltrúum íslenskra fjarskiptaverkfræðinga þar sem þeir færðu rök að því að nauðsynlegt væri að innlendur iðnaður fengi rýmri aðlögunartíma. Töldu þeir það vera að lágmarki tvö ár og vitnuðu til reynslu annarra þjóða í því efni. Enn eitt álitamálið var hvort ekki bæri að taka upp ákvæði um skyldur einkastöðva gagnvart almannaþjónustu, svo sem eins og almannavörnum, veður- eða öryggisþjónustu, hvort ekki bæri að hafa ákvæði um hámarkshlutfall erlends efnis í dagskrárgerð, gildistökuákvæði, hvort nauðsynlegt væri að hafa lengri aðlögunartíma. Talsvert mikil umræða fór fram um skilyrði fyrir leyfisveitingum einkastöðva. Þar kom m.a. fram sú ábending að rétt væri að slík félög væru opin félög og jafnvel með lágmarksaðild hlustendafélaga. Eitt álitamálið var hvort rétt væri að skylda einkastöðvar til að bera fyrir sitt leyti ákveðinn hluta af gjaldtöku eða skattlagningu vegna reksturs Sinfóníuhljómsveitar Íslands. Ábending kom fram frá tæknimönnum um nauðsyn þess að taka upp öflugra gæðaeftirlit, sem þyrfti að vera óháð Pósti og síma, að því er varðar innflutning eða framleiðslu á tækjabúnaði. Tillögur komu fram um lagaskyldu að því er varðar fræðsluútvarp og skyldu útvarps- og sjónvarpsstöðva vegna námskeiðalhalds í dagskrárgerð og vegna fræðsluútvarps. Veruleg umræða fór fram um hlutverk útvarpsréttarnefndar, hvort rétt væri að setja reglur fyrir fram um meðhöndlun á kærum, hvort rétt væri að setja strangari ákvæði um eftirlit en nú er í útvarpslagafrv. skv. þeirri ábendingu blaðamanna að nú væru ákvæði í prentrétti sem settu blöðunum strangari skyldur í þessum efnum, hvort lengra skyldi ganga í því að kveða á um það í lögum eða reglugerð að skoðanahópar hafi jafnan tíma eða rétt til jafns tíma í sambandi við umræður um ýmis álitamál. Þetta styðst við þekkta reynslu frá Bandaríkjunum, svokölluð „equal time“ ákvæði sem þar eru nokkurn veginn algild. Þá komu fram ábendingar frá blaðamönnum og starfsmönnum fjölmiðla um nauðsyn ákvæða sem tryggðu sjálfstæði dagskrárgerðarmanna gagnvart eigendum með hliðsjón af siðareglum blaðamanna. Ábendingar komu fram um nauðsyn þess að hafa ákvæði um svokallaðan andmælarétt og þá vísað til reglna úr prentrétti um rétt einstaklinga til þess að fá birtar leiðréttingar samdægurs ef þeir eru bornir sökum í ríkisfjölmiðlum, eins og ágætt dæmi var um hér nýlega í ríkisfjölmiðli. Ábendingar komu um ákvæði um viðurlög við leyfisbrotum og þannig mætti lengi telja. Sannleikurinn er sá að hér er yfirleitt hreyft athugasemdum og tillögum sem styðjast ýmist við lög eða reglur eða starfsvenjur við slíkan rekstur með öðrum þjóðum. Það er ákaflega miður að umræða um þetta var ákaflega takmörkuð í nefndinni sem og hitt að niðurstöður meiri hl. voru þær að vísa flestum af þessum ábendingum á bug. Ég mun ekki ræða það frekar. Þetta nægir til að sýna fram á að frv. í sinni upphaflegu mynd þarfnaðist mjög rækilegrar umfjöllunar. Að svo mæltu mun ég snúa mér að því að gera grein fyrir þeim brtt. sem við leggjum hér fram, en þær eru ítarlegastar þeirra sem fyrir liggja í þessu máli. Í fyrsta lagi leggjum við til að kaflaskiptingu frv. verði breytt. Við teljum okkar till. að kaflaskiptingu eðlilegri og skýrari en sú kaflaskipting sem er í frv. ríkisstj. Skv. brtt. 3. minni hl. n. skal kaflaskipting frv. vera sem hér segir: I. kafli. Réttur til útvarps. II. kafli. Ríkisútvarpið. III. kafli. Staðbundið útvarp. IV. kafli. Útvarpsréttarnefnd og útvarpsfélög. V. kafli. Endurvarp og dreifing dagskrárefnis frá innlendum og erlendum sendistöðvum. VI. kafli. Ábyrgð á útvarpsefni. VII. kafli. Ýmis ákvæði. Brtt. 3. minni hl. er að finna á þskj. 518. Ég mun ekki gera grein fyrir öllum þessum brtt. heldur eingöngu þeim sem við teljum þýðingarmestar og þá einnig vekja athygli á helstu nýmælum: 1. Lagt er til að inn í frv. komi nýtt ákvæði um boðveitur sveitarfélaga. Ábendingar um það efni hafa borist bæði frá Sambandi ísl. sveitarfélaga og Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Boðveitur á vegum sveitarfélaga eru ýmist þegar staðreynd eða í uppbyggingu í mörgum nágrannalöndum okkar. Um slíkar veitur er flutt efni af mörgu tagi. Má þar til nefna hljóðvarpsdagskrár, sjónvarpsdagskrár og svokölluð skjárit eða „videotex“. Enn fremur eru slíkar boðveitur notaðar til að flytja tölvuboð. Boðveitur eru því bæði notaðar til fjölmiðlunar og til einstaklingsbundinnar boðmiðlunar í formi tölvuboðmerkja. Upphaflega voru þessar boðveitur háðar þráðum, þær voru kapalkerfi. Tilkoma glertrefjaþráða, sem nú standast fyllilega samkeppni við venjulega kapla hvað snertir verð, hefur valdið byltingu á þessu sviði og önnur nýtilkomin nýjung mun einnig valda miklum breytingum á þessu sviði. Sú nýjung er að komið er fram á sjónarsviðið þráðlaust kerfi þar sem nota má um 12 sm bylgjulengd og hægt er að flytja margar rásir samtímis á afmörkuðu svæði fyrir tiltölulega lágt verð. Gert er ráð fyrir því í okkar tillögum að boðveitur lúti hver um sig sérstakri stjórn sem eingöngu sjái um rekstur hennar en hafi ekkert með dagskrárgerð að gera eða útsendingu efnis. Að mati 3. minni hl. er hér um að ræða þriðja meginatriðið, nefnilega að glögg skil séu gerð milli annars vegar dreifikerfisins og hins vegar þess aðila sem leggur til innihaldið, þ.e. sjálfa dagskrána. Fjölmargir aðilar, útvarpsfélög og einstaklingar, eiga þannig aðgang að einu sendikerfi sem er undir stjórn annars aðila. Allir, sem uppfylla sett skilyrði, eiga aðgang að boðveitunni. Þetta fyrirkomulag þýðir að boðveitan er í rauninni öllum opin. Hún er það sem á ensku máli er nefnt „eommon carrier“ sem er grundvallarregla varðandi framtíðarþróun þessara mála í grannlöndum okkar. Ekki er gert ráð fyrir því að þeir aðilar, sem senda út efni í boðveitukerfi, geti aflað sér tekna með auglýsingum þar sem þeir eiga auðvelt með að innheimta afnotagjöld. Ákvæðin um boðveitur sveitarfélaga eiga að tryggja að öllum almenningi nýtist kostir hinna nýju fjölmiðlunartækni. Þau eiga að tryggja að ekki taki við einokun einkaaðila af einokun Ríkisútvarpsins. Í þessum skilningi er þetta algert grundvallaratriði. Þau eiga að tryggja að ekki aðeins fjölgi þeim aðilum sem fást við útvarps- og sjónvarpsrekstur heldur aukist raunveruleg fjölbreytni að því er varðar dagskrárefni og áhorfendur og hlustendur hafi raunverulegt val. Tjáningarfrelsi eykst með þessu fyrirkomulagi og lýðræði fær betur notið sín. Í þessum skilningi er þetta grundvallaratriði þessa máls. 2. Því er slegið föstu í tillögum 3. minni hl. að Ríkisútvarpið skuli starfrækja fræðsluútvarp en ábendingar um þetta efni bárust m.a. frá Starfsmannafélagi Ríkisútvarpsins. Upplýsingaþjóðfélagið er nú að leysa iðnaðarþjóðfélagið af hólmi og nám og menntun er ekki og verður ekki framvegis bundið við hið hefðbundna skólakerfi. Endurmenntun á miðjum aldri og á efri árum kemur til með að verða almenn regla í okkar þjóðfélagi á næstu árum. Þá er þess að geta að í skólabænum Akureyri er mikill áhugi á því að hefja tilraunastarfsemi á sviði fræðsluútvarps núna á næstunni og nýta í því sambandi þá aðstöðu sem Ríkisútvarpið hefur komið upp á Akureyri. 3. Lagt er til að tvær nýjar deildir, fræðsludeild, sbr. brtt., og tæknideild, verði starfræktar við Ríkisútvarpið. Ýmsir munu þeirrar skoðunar að óeðlilegt sé að binda deildaskiptingu stofnana í lög. Engu að síður er þetta lagt til hér til að leggja megináherslu á þessa skipulagsbreytingu. 4. Gerð er tillaga um að útvarpsstjóri verði skipaður til fimm ára í senn en ekki lagðar hömlur á endurráðningu hans ef hann reynist afburðamaður. 5. Þá er það nýmæli í tillögum 3. minni hl. að við Ríkisútvarpið starfi sérstaki starfsmannaráð og skal fulltrúi þess eiga sæti á fundum útvarpsráðs. Skal starfsmannaráðið vera ráðgefandi um málefni stofnunarinnar. 6. Lagt er til að núverandi fyrirkomulagi á innheimtu afnotagjalda verði gjörbreytt. Nefskattur verði tekinn upp í stað afnotagjalds. Eftir að heimilað var að skrá fleiri en eitt sjónvarpstæki á nafn sama einstaklings hafa ágallar núverandi kerfis komið skýrt í ljós. Kerfið er gloppótt og reyndar ónothæft að mati þeirra sem gerst til þekkja. Tillaga 3. minni hl. er sú að allir Íslendingar á aldrinum 20–70 ára, sem ekki eru sérstaklega undanþegnir, greiði útvarpsgjald enda njóta allir landsmenn þjónustu útvarpsins hvort sem þeir eru skráðir útvarpsnotendur eða ekki. Þetta er tillaga um verulegan sparnað í opinberum rekstri vegna þess að með henni má leggja niður núverandi innheimtukerfi. Margoft hafa verið gerðar tillögur um breytingar í þessum efnum en þær hafa hingað til ekki náð fram að ganga. 7. Gert er ráð fyrir að Framkvæmdasjóður Ríkisútvarpsins verði lagður niður en fjallað verði um fjárfestingar Ríkisútvarpsins á Alþingi á sama hátt og þar er fjallað um almennan rekstur þess. 8. Sérstakur kafli fjallar skv. okkar tillögum um staðbundið útvarp. Þar er í fyrsta lagi fjallað um útvarp sem fram fer um boðveitur sveitarfélaga. Þar gerum við greinarmun á útvarpi sem er óreglubundið og getur átt sér stað á vegum ýmissa aðila og hins vegar reglubundnu útvarpi á vegum viðurkenndra útvarpsfélaga sem afli sér tekna með afnotagjöldum. Í þriðja lagi er um að ræða reglubundið, staðbundið hljóðvarp sem útvarpsfélag rekur, sendir út efnið frá eigin sendistöð og aflar sér tekna með auglýsingum skv. nánari reglum. 9. Ítarleg ákvæði eru um útvarpsréttarnefnd, verksvið hennar og skipan. Þá eru greind skilyrði sem útvarpsfélag þarf að uppfylla til að hljóta viðurkenningu. Meðal þessara skilyrða má nefna: - Félagið er skráð skv. ákvæðum hlutafélagalaga. - Tilgreina skal ábyrgðarmann útsendinga. - Setja skal fjártryggingu vegna ábyrgðar á útsendingum. Í brtt. okkar er gert ráð fyrir, miðað við verðlag í upphafi árs 1985, um 5 millj. kr. tryggingarfjárhæð. - Félagið skuldbindi sig til að halda í heiðri almennar grundvallarreglur um lýðræði og tjáningarfrelsi, stuðla að almennri menningarþróun og efla íslenska tungu. - Félagið kosti eitt gerð þeirrar dagskrár sem það sendir út og a.m.k. helmingur dagskrár sé byggður á innlendu efni. - Upptökur af öllu útsendu efni verði geymdar í sex mánuði. - Félagið skuldbindi sig til að hlíta úrskurðum útvarpsréttarnefndar og geri henni grein fyrir almennri dagskrárstefnu sinni. - Félagið skuldbindi sig til að rjúfa dagskrá til að koma á framfæri tilkynningum er varða almannaheill og öryggi þjóðarinnar. 10. Sérstakur kafli í tillögum 3. minni hl. fjallar um endurvarp og dreifingu dagskrárefnis frá innlendum og erlendum stöðvum. Þar er í fyrsta lagi um að ræða móttöku eða sendingu efnis um gervihnött milli fastra stöðva. Í öðru lagi móttöku og dreifingu á dagskrám innlendra útvarpsfélaga þar sem gert er ráð fyrir að útvarpsréttarnefnd þurfi að samþykkja samtengingu staðbundinna stöðva. Í þriðja lagi er svo um að ræða móttöku og dreifingu á dagskrá sem send er um gervihnetti gagngert til beinnar móttöku hjá almenningi en bylting er að eiga sér stað í þessum efnum og munu Íslendingar eiga þar margra kosta völ áður en langt um líður. Enda þótt norrænt sjónvarpssamstarf í þessum efnum virðist um sinn hafa steytt á skeri getum við átt von á því að geta horft á útsendingar með völdu efni frá ýmsum löndum á svonefndri Evrópurás áður en langt um líður. 11. Ljóst er að gera þarf breytingar á fjarskiptalögum með breyttum útvarpslögum. 3. minni hl. telur að ný útvarpslög geti tekið gildi 1. desember 1985 hið fyrsta. Tæknilegur undirbúningur að útsendingum og dagskrárgerð fyrir staðbundnar útvarpsstöðvar hljóti að taka nokkurn tíma auk þess sem eðlilegt sé að gefa íslenskum fyrirtækjum, er framleiða rafeindatæki, tíma til aðlögunar þannig að þau eigi nokkra möguleika á að keppa við erlend fyrirtæki um gerð búnaðar fyrir útvarpsstöðvar. Herra forseti. Þar með hef ég gert grein fyrir tíu meginþáttum og aðalatriðum og helstu nýmælum í okkar tillögum. Að öðru leyti vísa ég hv. þm. á að kynna sér aðrar brtt., sem minni háttar geta talist, eins og þær eru settar fram á þskj. 518.



Herra forseti. Ég tel rétt að taka þátt í þessari umr. um frv. til útvarpslaga á þessu stigi og skýra mín sjónarmið til þessa máls. Ég á sæti í menntmn. hv. Nd. og hef því tekið þátt í samkomulagi sem felst í framlögðum brtt. meiri hl. nefndarinnar. Það er ljóst að frv., eins og það var lagt fram, var málamiðlun á milli ákveðinna sjónarmiða sem vildu ganga mismunandi langt í þessu efni. Þær brtt. sem meiri hl. menntmn. flytur bera þess einnig ljóslega vott að um frekari málamiðlun er að ræða. Það er hins vegar alveg ljóst að meiri hl. nefndarinnar er fylgjandi því að afnema einkarétt Ríkisútvarpsins til hljóðvarps og sjónvarps og það er að sjálfsögðu grundvallaratriði sem mjög mikilvægt er að fram komi og náist í gegn. Um hitt eru skiptar skoðanir milli flokka og jafnvel innan flokka, hvaða reglur skuli gilda. Allir flokkar hafa sérskoðanir á því hvernig þessum málum verði fyrir komið. Það er t.d. alveg ljóst að stjórnarflokkarnir hafa mismunandi sjónarmið þannig að ef málið ætti að ná fram að ganga reyndist nauðsynlegt að gera samkomulag innan nefndarinnar um framgang þess og um ákveðnar breytingar á frv. Til að undirstrika enn betur nauðsyn einhvers konar samkomulags um framgang málsins er rétt að gefa gaum að afstöðu stjórnmálaflokkanna hér á hv. Alþingi eins og hún kemur fram í brtt. þeirra. Alþb. hefur tilhneigingu til að draga mest lappirnar í þessu máli að Samtökum um kvennalista undanskildum. Alþb. hefur gert sér grein fyrir því að baráttan gegn frjálsu útvarpi er vonlaus og því beinir það nú kröftunum að því að takmarka það sem mest. Það kemur fram í algeru banni við auglýsingum í öllum öðrum stöðvum en í Ríkisútvarpinu og enn fremur í kröfu um að öll dreifikerfi útvarpsstöðva skuli vera í opinberri eigu. Samtök um kvennalista vilja viðhalda einokun Ríkisútvarpsins og hafa lagt fram sérstakt frv. í Ed. sem gengur út á það. Skal ég ekki gera það nánar að umtalsefni hér. Bandalag jafnaðarmanna vill frjálst útvarp og að leyfisveiting og eftirlit sé í höndum menntmrh. en ekki útvarpsréttarnefndar. Þá vill Bandalag jafnaðarmanna engar hömlur á auglýsingar. Hins vegar vill Bandalagið takmarka hverjir geta fengið leyfi til útvarpsreksturs. Skv. þeirra brtt. yrði einstaklingum eða fyrirtækjum, sem hafa atvinnu af öðrum greinum fjölmiðlunar eða eiga hlut í fyrirtæki með þeirri atvinnugrein, svo sem dagblöðum, óheimilt að eiga hlutdeild að útvarpsrekstri. Þetta ákvæði er mjög takmarkandi og alveg óaðgengilegt og er nú farið að sneyðast um frelsisástina hjá þeim flokki. Alþfl. vill í orði kveðnu frjálst útvarp. Brtt. þeirra Alþfl.-manna bera þess þó mjög glöggt merki að Alþfl. reynir að drepa þessu máli á dreif og mundi vafalaust gráta það þurrum tárum þótt afgreiðsla þess drægist og málið yrði ekki afgreitt á þessu þingi. Í brtt. þeirra er ítarlegur kafli um boðveitur sem séu í eigu sveitarfélaga. Jafnframt er áskilið að þeir sem nýta sér það boðveitukerfi hafi ekki heimild til auglýsinga. Það er skoðun mín að ákvæði um boðveitur eigi fremur heima í fjarskiptalögum og þessar ítarlegu tillögur um boðveitur eigi ekki við varðandi útvarpslagafrv. og því sé hér um að ræða tilraun til að drepa þessu máli á dreif. Ég held að það sé ljóst að endurskoða þurfi fjarskiptalögin, ef þetta frv. nær fram að ganga, og þar komi til athugunar þær hugmyndir sem Alþfl. hefur lagt fram um boðveitur í eigu sveitarfélaga. Þá leggur Alþfl. til að sérstakt leyfisgjald sé tekið af þeim stöðvum sem heimild fái til útvarpsreksturs. Í Framsfl. eru öfl sem engu vilja breyta í þessu efni. Það kom m.a. glöggt fram í þeirri ræðu sem hv. 3. þm. Norðurl. e. flutti hér áðan þar sem hann lýsti því yfir að hann mundi ekki fylgja neinum breytingum í þessu efni. Í Framsfl. eru líka menn sem eru áhugasamir um framgang þessa máls. En meginágreiningsefnið milli sjálfstæðismanna og framsóknarmanna í þessu efni innan nefndarinnar, og væntanlega milli flokkanna að öðru leyti, er um frelsi til auglýsinga. Ég tel hins vegar rétt að geta þess hér, þannig að það komi glöggt fram, að hæstv. menntmrh. hefur skýrt frá því í þingflokki sjálfstæðismanna að skv. samkomulagi, sem hún og hæstv. forsrh. hafa gert, hafi þm. beggja flokka Framsfl. og Sjálfstfl., óbundnar hendur í atkvgr. um þennan þátt málsins. Ég á fyllilega von á því að þm. Sjálfstfl. styðji þær brtt. sem hv. 2. þm. Reykv. hefur hér flutt um það efni. Eins og sjá má af þessu stutta yfirliti eru skoðanir flokkanna mjög skiptar og því nauðsynlegt að semja um málið ef það grundvallaratriði eigi að komast í gegn að einokun Ríkisútvarpsins verði aflétt. Í slíkum samningum er alltaf fólgin málamiðlun, enginn kemur sínum skoðunum fram að öllu leyti. Ég hef hins vegar talið það svo mikilvægt að fá frelsi til útvarpsrekstrar fest í lög, þótt með takmörkunum sé, að ég hef frekar viljað ganga til samninga um málið en láta það daga hér uppi. Og ég vek athygli á að skv. þeim brtt. sem nú hafa verið fluttar er gert ráð fyrir því að þessi lög verði endurskoðuð eftir þrjú ár þannig að þá sé hægt að sniða af þeim verstu agnúana. Ég vil hins vegar á þessu stigi ekki láta hjá líða að gera að umtalsefni þau atriði sem ég er í mestum vafa um varðandi þetta frv. og þær brtt. sem fram hafa komið og ég tel að endurskoðun, þegar hún fer fram, eigi einkum að beinast að ef þessi atriði yrðu lögfest nú. Í fyrsta lagi vil ég víkja að útvarpsréttarnefnd. Ég hefði kosið að leyfisveitingar og eftirlit væri í höndum annarra en nefndar sem kjörin væri af Alþingi. Ég hefði talið að þetta verkefni ætti að vera í höndum menntmrh. eða menntmrn. Sumir óttast misnotkun af hálfu pólitísks ráðherra. Vafalaust er eitthvað til í því að slíkt megi óttast, ég segi t.d. ef Alþb.-maður sæti í því sæti, og ég reikna með að ótti manna beinist helst að því, en engu að síður tel ég rétt að taka þá áhættu og þetta verkefni ætti frekar heima í menntmrn. Verkefni nefndarinnar er mjög viðamikið eins og það er skilgreint í frv., einkum við 3. og 4. gr., og ég tel að það sé mikil hætta á því að í kringum útvarpsréttarnefnd geti risið mikið bákn með fjölda starfsmanna. Ég vil beina því til hæstv. menntmrh. að þess verði gætt í reglugerð að forðast megi að þetta verði einhver risastofnun með fjölmennu starfsliði en upptalning verkefna gæti gefið fulli tilefni til þess. Ég vil þá víkja að kaflanum um auglýsingar og ítreka reyndar það sem ég sagði áðan, að ég vil hafa meira frjálsræði í þeim efnum en frv. gerir ráð fyrir. Ég vil hins vegar sérstaklega vekja athygli á því að um þennan þátt málsins hefur farið fram mjög villandi umræða úti í þjóðfélaginu. Sumir fjölmiðlar hafa skrifað á þann veg að skv. þessu frv. eigi að banna allar auglýsingar í öðrum útvarpsstöðvum en Ríkisútvarpinu. Þetta er misskilningur. Auglýsingar eru heimilar skv. frv. í öðrum útvarpsstöðvum en þeim sem senda um þráð. Skv. 4. gr. 1. mgr. segir, með leyfi forseta: „Útvarpsstöðvar, er fengið hafa leyfi til þráðlausra útsendinga sbr. 3. gr., skulu hafa leyfi til að afla fjár til dagskrárgerðar með auglýsingum.“ Þessu ákvæði upphaflega frv. hefur ekki verið breytt í meðferð menntmrn. Skv. frv. á útvarpsréttarnefnd að gefa út reglur um auglýsingar og ákveða auglýsingataxta. Ég tel að þetta séu of þröng ákvæði og raunar að afskipti útvarpsréttarnefndar af þessu séu ekki nauðsynleg og þetta sé því atriði sem þurfi að taka til endurskoðunar. Hins vegar eru auglýsingar ekki heimilaðar skv. frv. í kapalsjónvarpi eða kapalhljóðvarpi, þ.e. ef útvarpað er um þráð. Þetta tel ég að sé of strangt og ég tel að þetta muni beinlínis hamla rekstri slíkra stöðva þótt þær hafi heimild til að innheimta afnotagjöld. Ég vek athygli á að frelsi til auglýsinga er einmitt mjög líklegt til að auka gæði dagskrár. Auglýsingatekjur eru líklegar til þess að útvarpsstöðvar geti lagt meira í dagskrár og því líklegar til að auka menningargildi hljóðvarps- eða sjónvarpsdagskráa. Án auglýsinga er líklegt að það verði einungis á færi fjársterkra aðila eins og stórfyrirtækja eða öflugra félaga að reka einkastöðvar. Hv. 2. þm. Reykv. Friðrik Sophusson hefur flutt sérstaka brtt. um þennan þátt frv. og ég er sammála því sem fram kemur í þeirri till. Það hefur verið vikið sérstaklega að því að Norðurlönd heimili ekki auglýsingar í útvarpsstöðvum og það nefnt sem sérstök fyrirmynd fyrir okkur. Það er langt síðan við Íslendingar fórum aðra leið en Norðurlönd í þessum efnum vegna þess að við höfum alla tíð heimilað auglýsingar í Ríkisútvarpinu. Ástæðan fyrir því, og það vita vafalaust allir sem fylgst hafa með umræðum um fjölmiðla á Norðurlöndum, ástæðan fyrir því að Norðurlandamenn hafa ekki heimilað auglýsingar í útvarpi, þ.e. hljóðvarpi eða sjónvarpi, er sú að það er verið að vernda dagblöðin, það er verið að vernda þennan markað svo að dagblöðin og vikublöð eða blaðamaðurinn sitji einn að auglýsingum. Og öll umræða um það hvort leyfa eigi auglýsingar í útvarpsstöðvum á Norðurlöndum gengur út á þetta atriði. Við höfum hins vegar heimilað auglýsingar í Ríkisútvarpinu, bæði hljóðvarpi og sjónvarpi, og eigum því jafnframt að heimila auglýsingar í útvarpsstöðvum, þótt þær sendi um þráð, og gefa stöðvunum frelsi til að ákveða sína taxta og hvernig auglýsingum verði háttað. Ég vil þá aðeins víkja að brtt. varðandi menningarsjóðinn. Ég skal viðurkenna að þó að ég standi að þeirri till. og muni að sjálfsögðu greiða henni hér atkv., þá hef ég ekki fulla sannfæringu fyrir þeim sjóði. Upphaflega hugmyndin byggðist á því að Ríkisútvarpinu væri skylt að taka þátt í rekstri Sinfóníuhljómsveitar Íslands og því var haldið fram að með þann fjárhagslega bagga gæti Ríkisútvarpið ekki staðið jafnfætis öðrum stöðvum í samkeppninni. Því yrði að létta þeim fjárhagsbagga af Ríkisútvarpinu. Síðan var þessi hugmynd færð út og gert ráð fyrir að menningarsjóðurinn gæti, auk þess að greiða kostnað Ríkisútvarpsins af Sinfóníuhljómsveitinni, styrki dagskrárgerð annarra stöðva eða eins og það er orðað í 7. brtt. meiri hl. menntmn. á þskj. 505: „Hlutverk Menningarsjóðs útvarpsstöðva er að veita framlög til eflingar innlendri dagskrárgerð, þeirri er verða má til menningarauka og fræðslu.“ Í því sambandi var gerð sjónvarpskvikmynda m.a. höfð í huga. Ég tel þetta þó vafasamt. Það hefur komið fram að Ríkisútvarpið telur þetta ekki gert í sína þágu og forráðamenn Sinfóníuhljómsveitarinnar eru ekki hrifnir af þessu fyrirkomulagi. Ég tel því að þetta sé eitt af þeim atriðum sem skoða þurfi betur. Herra forseti. Í hinni almennu umræðu um þetta mál er því haldið fram að tillögur meiri hl. menntmn. hnígi allar í þá átt að leggja stein í götu frjálsrar fjölmiðlunar, auka hlut Ríkisútvarpsins og binda starfsemi annarra fjölmiðla í meiri fjötra en ákvæði upphaflega frv. gera ráð fyrir. Bæði Morgunblaðið og DV hafa ritað í þá veru og gagnrýnt tillögur meiri hl. menntmn. Ég tel að þetta séu ekki réttar fullyrðingar og tel að ýmsar brtt. sem meiri hl. menntmn. hefur flutt hnigi í þá átt að auka og rýmka réttinn frá því sem var skv. upphaflega frv. Ég vil í þessu sambandi minna á að meiri hl. n. hefur ekki hróflað við upphaflegum ákvæðum frv. um auglýsingar og ég hef þegar gert það að umtalsefni. En í ýmsum atriðum hefur meiri hl. n. gert tillögur um að rýmka rétt og möguleika einkastöðva. Það virðist hins vegar hafa farið fram hjá mönnum og ekki komið nægilega fram í hinni opinberu umræðu til þessa og ég ætla því aðeins að gera þessi atriði að umtalsefni og rekja þau. 1. Skv. till. meiri hl. menntmn. geta fleiri fengið leyfi til útvarpsrekstrar en skv. ákvæðum frv. Skv. 3. gr. 1. mgr. frv. gat útvarpsréttarnefnd veitt sveitarfélögum og félögum, sem til þess eru stofnuð, leyfi til útvarpsreksturs. Þetta er rýmkað í brtt. þannig að nú geta „sveitarfélög og aðrir lögaðilar“ fengið slíkt leyfi. Sem sagt, það þarf ekki að stofna sérstakt félag til útvarpsreksturs heldur geta skv. brtt. félög sem fyrir eru eða fyrirtæki eða einstaklingar fengið leyfi til útvarps. 2. Í 3. gr. 2. tölul. frv. segir nú að það sé skilyrði fyrir veitingu leyfis að sveitarstjórnir á svæðum þar sem stofna skal útvarpsstöð mæli með veitingu leyfis. Þetta skilyrði er fellt niður í brtt. meiri hl. nefndarinnar enda hefði það vafalaust getað orðið þröskuldur fyrir veitingu leyfis. 3. Fellt er niður ákvæði um fyrirfram ritskoðun útvarpsréttarnefndar. Í 3. gr. 7. tölul. í frv. segir að útvarpsstöðvar, er fái leyfi til útvarps, skuli gera útvarpsréttarnefnd grein fyrir þeirri dagskrárstefnu sem fyrirhuguð er. Síðan segir í frv.: „Ef óskað er skal einnig láta í té dagskrá á böndum.“ Hér var sem sagt um að ræða ákvæði um fyrirfram ritskoðun á efni í útvarpsstöðvum en þetta ákvæði er fellt niður í brtt. meiri hl. menntmn. 4. Í brtt. við 3. gr. 1. tölul. eru rýmkuð ákvæði um hvaða bylgjur einkastöðvar megi nota þar eð opnuð er heimild fyrir millibylgju þar sem landfræðilegar aðstæður torvelda útsendingar á metra- og desímetrabylgjum. 5. Í 5. brtt. meiri hl. menntmn. er mjög mikilvægt ákvæði til rýmkunar. Þar er gert ráð fyrir að inn í frv. komi ný grein sem kveður á um að útvarpsstöð sé heimilt að reisa sendistöð og endurvarpsstöð, eiga og reka senditæki, viðtæki og önnur slík tæki. Með þessu ákvæði eru tekin af öll tvímæli um að einkastöðvar geti átt og rekið tæki sem nauðsynleg eru til útsendingar en um þetta voru ekki ákvæði í frv. eins og það liggur fyrir. Ofangreind atriði horfa því öll til rýmkunar frá frv. Ég vil einnig nefna tillögur til breytinga á 7. gr. frv. Í frv. segir: „Útvarpsréttarnefnd getur afturkallað leyfi til útvarps séu reglur brotnar.“ Í brtt. meiri hl. menntmn. er lagt til að við ákvæði þetta sé bætt orðunum: „enda sé um alvarleg og ítrekuð brot að ræða.“ Með þessu er forðað geðþóttaákvörðunum útvarpsréttarnefndar. Öll þessi atriði, sem ég hef hér nefnt. eru til rýmkunar og hagsbóta fyrir einkastöðvar þótt betur megi gera eins og ég hef áður vikið að. Einmitt þess vegna er sett inn í brtt. ákvæði um endurskoðun laganna innan þriggja ára þannig að sniða megi af agnúa í ljósi reynslunnar. Í hinni almennu umræðu hefur bryddað á því sjónarmiði að allar takmarkanir á frelsi til útvarpsreksturs séu af hinu illa og algert frelsi eigi að ríkja í þessum efnum. Hafa menn í því sambandi talið að ýmis skilyrði í þessu frv. önnur en ég hef hér gert að umtalsefni væru óeðlileg. Um útvarpsrekstur verða auðvitað að vera reglur og setja verður útvarpsstöðvum skilyrði. Um það má hins vegar alltaf deila hversu langt eigi að ganga í þeim efnum. Í umræðum um frjálst útvarp eru Bandaríkin oft nefnd sem fyrirmynd. Víst er það að þar eru einkastöðvar aðalreglan og þar ríkir mjög hörð samkeppni milli stöðva um hylli áheyrenda og áhorfenda. Engu að síður hafa Bandaríkjamenn séð ástæðu til þess að setja mjög strangar reglur um rekstur útvarpsstöðva og setja stöðvunum mjög ströng skilyrði. Við í menntmn. höfum haft útdrátt úr bandarísku reglunum til athugunar. Í ýmsum greinum eru þær reglur mun strangari og skilyrðin meiri en fram koma í því frv. sem hér er til umr. Skal ég rekja nokkur atriði úr þessum reglum mönnum til upplýsingar. Meginreglan er að útvarpsstöðvar séu í eigu einkaaðila en allar útvarpsstöðvar verða að fá leyfi alríkisnefndar um fjarskipti (Central Communication Commission) sem hefur aðsetur í Washington. Útvarpsstöðvar selja auglýsingatíma en alríkisnefndin verður að samþykkja gjaldskrá stöðvanna. Útvarpsstöðvar fá leyfi til þriggja ára í senn. Þegar sótt er um endurnýjun leyfis skal nefndin kanna hvort viðkomandi stöð hafi verið rekin í þágu hagsmuna almennings og í samræmi við útvarpsog fjarskiptalög. Ef kvartanir berast um starfsemi útvarpsstöðva skal rannsaka málið og endurmeta leyfisveitingu. Nefndin getur sektað stöðvar, sem gerast brotlegar. um allt að 10 þús. dollara og ef um alvarleg brot er að ræða afturkallað leyfi. Nefndin úthlutar senditíðni og kveður á um útgeislað afl stöðva og löggildir tæknimenn. Ítarleg ákvæði eru um skrár og skráningarskyldu efnis og eru slíkar skrár opnar hverjum sem er. Í bandarísku reglunum eru fyrirferðarmikil ákvæði um sanngirnissjónarmið í rekstri útvarpsstöðva, svokölluð „fairness doctrine“. Skv. þeirri reglu verða útvarpsstöðvar að flytja andstæð sjónarmið ef þau útvarpa dagskrám um efni sem skiptar skoðanir eru um meðal almennings. Ef um er að ræða útvarp í sambandi við kosningabaráttu til einhvers opinbers starfs, t.d. þings eða einhvers embættis, þá verður viðkomandi stöð að tryggja aðalframbjóðendum jafnan tíma. Ef einn frambjóðandi kaupir tíma ber stöðinni skylda til að bjóða hinum frambjóðendum jafnan tíma og jafnvel láta hann ókeypis í té ef viðkomandi getur sannanlega ekki greitt fyrir tímann. Þá eru ákvæði í þessum reglum sem koma eiga í veg fyrir einokun með því að takmarka fjölda sjónvarps- eða hljóðvarpsstöðva í eigu sama aðila og enginn má eiga nema eina stöð sem nær yfir sama landsvæði. Þá er og takmarkað hvað sjónvarpsstöðvar, sem starfa á stærstu mörkuðunum, mega leggja marga klukkutíma undir dagskrá sína á aðalsjónvarpstíma á kvöldin. Hér er væntanlega átt við hinar stóru stöðvar, þ.e. ABC, NBC, CBS, sem senda um öll Bandaríkin og fá tíma í flestum staðbundnum stöðvum t.d. fyrir fréttir. En það eru sem sagt takmörk fyrir því hvað þessar stóru stöðvar mega leggja undir sig marga klukkutíma á hverju kvöldi í hverri og einni staðbundinni stöð. Þá er í þessum reglum ákvæði um kapal- eða áskriftarsjónvarp en slíkt sjónvarp hefur verið háð reglum og stjórnun alríkisnefndarinnar allt frá árinu 1968. Herra forseti. Mér þótti rétt að rekja hér nokkur meginatriði úr hinum bandarísku útvarpsreglum því að mér finnst umræðurnar hér á landi benda til þess að það sé fróðlegt fyrir þm. og almenning að kynnast þeim. Þó að þær þurfi ekkert að vera til fyrirmyndar fyrir okkur er það ljóst að þær eru í mörgum greinum mun strangari en þær reglur sem verið er að ræða um að setja hér á landi. Eitt er þó víst. Ýmsum þeim sem gagnrýnt hafa hvað mest þetta frv. og brtt. meiri hl. menntmn., gagnrýnt þær í nafni frelsisins, mundi þykja æði þröngt fyrir sínum dyrum við útvarpsrekstur í guðs eigin landi, Bandaríkjunum. Ég mun nú senn ljúka máli mínu. Ég ítreka að frv. með brtt. er málamiðlun. Meginatriðið er að afnuminn er einkarekstur Ríkisútvarpsins. Síðan verða vafalaust sniðnir af þeir agnúar sem á þessu frv. eru.



Herra forseti. Það hafa verið fluttar margar og miklar ræður um það málefni sem hér er á dagskrá og fyrir deildinni liggja brtt. það margar að segja má að stjórnarandstaðan hafi brotnað upp í frumeindir sínar. Engu að síður er yfir því kvartað að ekki skuli hafa verið haldið áfram að vinna í n. og ná fram einingu um málið. Ég vil hvetja menn til að hugleiða hvort þeir yfir höfuð telji að það hafi verið hægt. Þeir valkostir hlutu að blasa við að annaðhvort yrði haldið áfram að þrefa um þetta mál í n. og það færi hvergi þaðan út eða að sá skoðanaágreiningur, sem til staðar var, hlyti að koma fram á þskj. hér í þinginu. Ég hef einnig mátt hlusta á að hér hafa verið fluttar ræður - og þó sérstaklega ein ræða - þar sem samræmið á milli þess tillöguflutnings sem verið var að tala fyrir og þess efnisinnihalds sem var í ræðunni var ekkert. Og það er dálítið sérstætt þegar slíkt gerist. Annars vegar er flutt áhrifamikil ræða sem hefði átt að bera yfirskriftina „Frelsið“ og svo koma brtt. sem hefðu átt að bera yfirskriftina „Fjötrar“, svo furðulegur var þessi málflutningur. Hv. 1. landsk. þm. Kristín Kvaran segir í sinni ræðu, lokaorðum, eins og til að hnykkja á talinu um frelsið, með leyfi forseta: „BJ hefur í störfum sínum lagt á það áherslu að eitt meginhlutverk laga og þar með lagasetningar sé að tryggja fólki frelsi. Það verður að gera ráð fyrir því sem allra mest innan lagasetningar að fólki verði treyst sjálfu, að treysta verði á dómgreind þess og rétt til að velja og hafna. Það felst í einföldustu skilgreiningu á mannréttindum að hafa réttinn til að tjá sig. Það eru hin einföldu og sjálfsögðu mannréttindi sem BJ berst fyrir að fólk fái.“ Í hvaða landi búum við? Búum við í landi þar sem fólki er bannað að tjá sig? Búum við í landi þar sem menn eru geymdir í fangelsum fyrir málflutning, fyrir ritsmíðar? Ég kem af fjöllum ef svo er. En þegar kemur að brtt. BJ, þá segir í 5. brtt.: „Einstaklingum [sem eiga hlut í fyrirtæki í öðrum greinum fjölmiðlunar, svo sem dagblöðum,] er óheimilt að eiga hlutdeild að útvarpsrekstri. Þetta ákvæði á einnig við um fyrirtæki.“ Er þetta í nafni frelsisins? Mega menn m.ö.o. annaðhvort fá að tala eða skrifa, en fráleitt að þeir megi hvort tveggja? Hvert er verið að stefna? Er það traust á fólki og þess dómgreind ef það á að fara að ákveða á þennan hátt á hvað það má hlusta? Mér finnst að hér hafi orðið alvarlegur ruglingur. Er verið að leggja til að ef Alþýðusamband Íslands gerðist eigandi að útvarpsstöð og kæmi þar sinni fræðslu á framfæri væri þar með ákveðið að það yrði að leggja niður öll dreifibréf til sinna félaga? Er það þetta sem verið er að segja eða er það óttinn við að Morgunblaðið fari að reka útvarpsstöð sem blundar þar á bak við? Og ef menn vildu nú hlusta á útvarpsstöð Morgunblaðsins er þá ekki dómgreind fólksins lengur treystandi? Þarf að setja lög til að koma í veg fyrir slíkt?

Er þm. áhugamaður um útvarpsrekstur Morgunblaðsins?

- Það er spurt úr hliðarsal hvort þm. sé áhugasamur um útvarpsrekstur Morgunblaðsins. Ég er hlynntur því frelsi að ef menn vilja lesa Morgunblaðið á morgnana, hlusta á fréttaskýringar úr Morgunblaðinu um miðjan daginn í útvarpi og fá svo kvöldsöguna lesna úr Morgunblaðinu um kvöldið megi þeir það. En það er greinilegt að til eru aðilar hér í þinginu sem vilja hafa þetta í fjötrum og eru hræddir við þetta af því að þeir treysta ekki dómgreind fólksins. Ég held að það hefði verið skynsamlegt hjá hv. flm. að samræma brtt. og ræðuna og falla ekki í þá gildru að flytja ræðu um frelsið, en setja svo upp tillögur um breytingar þar sem fjötrarnir eru inntakið. Í 4. brtt. BJ stendur svo: „Sveitarstjórnir hafa einkarétt á uppsetningu kapalkerfa en heimilt skal sveitarstjórn að framselja þennan rétt til einstaklinga eða félaga með samningum.“ Er ekki verið að tala þarna um einokun sveitarfélaganna hvers á sínu svæði? Er það í átt til frelsisins sem þetta er lagt til? Nei, hér hlýtur eitthvað að hafa ruglast. Það er einkennilegt að það skuli gerast á hinu háa Alþingi að menn flytji brtt. sem draga úr frelsi, en boði svo í hástemmdri ræðu meira frelsi en vitað er um í nokkru ríki á jörðinni. Ég ætla að leyfa mér að víkja að brtt. frá Hjörleifi Guttormssyni. Hann vill halda inni umsagnarrétti sveitarstjórna þar sem stofna skal útvarpsstöð. Ég veit ekki hvað liggur á bak við, en mér sýnist að t.d. hér á stór-Reykjavíkursvæðinu sé fráleitt að tala um að stofnuð verði útvarpsstöð sem nær t.d. bara til Seltjarnarnessins, Kópavogs og Garðabæjar. Eru menn þá að tala um að sveitarstjórnirnar þyrftu að komast að sameiginlegri niðurstöðu eða er það tilfellið að mönnum finnist að þarna sé um landfræðileg mörk á milli að ræða sem réttlæti það að þeir gerist umsagnaraðilar? Og hvað eiga sveitarstjórnirnar að gera ef það heyrist nú í stöð erlendis frá eða frá öðru bæjarfélagi? Eiga þær þá að senda athugasemdir við slíkt? Ég fæ ekki séð að þetta mál heyri undir sveitarstjórnir. Við viljum hafa ein lög um útvarpsrekstur í þessu landi og eina framkvæmd þeirra og það tjáningarfrelsi sem því fylgir. Ég er andvígur því að sveitarstjórnir setji þar sérstakar leikreglur hver á sínu svæði. Auðvitað geta þær sent umsögn ef þeim sýnist svo. Það bannar enginn. Hv. 5. þm. Austurl. víkur að því í 2. brtt.: „Óheimilt er að veita erlendum aðilum leyfi til útvarpsrekstrar eða félagi eða stofnun sem útlendingar eiga hlut í.“ Ég hygg að sú brtt. sem meiri hl. flytur, þar sem niður er njörvað að eignarhlutdeild erlendra aðila megi ekki fara yfir 10%, hljóti að ná tilganginum sem fyrir flm. vakir hvað þetta snertir. Því markmiði að útlendingar reki ekki hér útvarpsstöðvar er ég sammála, en mér sýnist aftur á móti að undir mörgum kringumstæðum geti það gerst að Íslendingar sem flytjast til útlanda hafi verið eignaraðilar að slíkri stöð og þá sé ekki réttlætanlegt, þrátt fyrir þeirra brottför, að þar með beri að svipta stöðina rétti til útvarpsreksturs. Ég hygg að hugmyndir sem hér eru fram settar um takmarkaðan ráðningartíma útvarpsstjóra hljóti að falla undir það sem verði almenn regla við ráðningu forstöðumanna opinberra stofnana, en ekki sérstaklega þegar talað er um útvarpið. Af þeirri ástæðu tel ég ekki eðlilegt að taka undir það sjónarmið hér þó að mér finnist margt mæla með því að æviráðning embættismanna ætti að leggjast niður. Það er einnig minnst hér á hlustendakannanir. Þetta eru atriði sem ég tel sjálfsagt að séu framkvæmd. Hins vegar er mikil spurning hvort Ríkisútvarpið á að framkvæma hlustendakannanir eða hlutlaus aðili. Það er margt sem mælir með því að það sé miklu eðlilegra að t.d. Háskólinn eða einhver almenn stofnun leggi það fyrir sig að gera almenna hlustendakönnun og úttekt einnig á því lesefni sem þjóðin kynnir sér. Mér finnst þess vegna að það sé óþarfi að binda þetta í lögum. Ég tel að þær hugmyndir, sem hér eru settar fram um að skipta afnotagjaldi sem innheimt væri eða innheimta sérstakt afnotagjald fyrir þessar stöðvar og taka upp þá stefnu að í gegnum afnotagjöld verði greitt fyrir frjálsar útvarpsstöðvar, gætu leitt til mikillar misnotkunar miðað við aðstæður í dag. Menn gætu gefið rangt upp hvaða stöðvar þeir hlusta á. Það gæti verið að þeir, hreinlega af pólitískum ástæðum, vildu að gjaldið sem þeir greiddu rynni til ákveðinnar stöðvar fremur en annarrar þó að þeir teldu að í bili væri hún ekki fær um að veita þá þjónustu sem þeir vildu una. Þess vegna er það ekkert launungarmál að að mínu viti er betur frá þessu gengið í frv. eins og það er í upprunalegri mynd. Ég vil víkja að brtt. frá Jóni Baldvini Hannibalssyni. Sumar þær brtt., sem þar eru, eru einnig í þeim brtt. sem meiri hl. flytur. Hann hnykkir t.d. á því að Ríkisútvarpið skuli starfrækja fræðsluútvarp. Það er einnig tekið upp í brtt. meiri hl. að þannig skuli að málum staðið. Hann er fylgjandi því að nefskattur verði tekinn upp við innheimtu gjalda til útvarpsins. Ég vil taka það fram að ég er sammála þessu sjónarmiði og meiri hl. n. var búinn að ná samkomulagi um að leggja til að nefskattur yrði upp tekinn. Það kom svo í ljós að Ríkisútvarpið var með miklar athuganir á því hvernig best væri að haga innheimtu gjalda fyrir þjónustu þess og samkomulag varð um að það mál skyldi skoðað á milli 2. og 3. umr. Ég veit ekki hvort afstaða mín á eftir að breytast í þessum efnum vegna þess að fram komi ný gögn í því máli, en mér sýnist mjög margt mæla með því að nefskattur verði upp tekinn. Ég vil í því sambandi minna á viðtal sem ég held að Morgunblaðið frekar en Dagblaðið hafi átt við formann menntmn. þar sem hann fagnar því að nefskattur verði upp tekinn. Það eru e.t.v. ýmis rök sem menn geta fært fyrir því að viðhalda afnotagjaldi. Gagnvart sjónvarpi er hugsanlegt að koma á sérstökum lykli sem mundi koma í veg fyrir að menn næðu íslenska sjónvarpinu nema þeir hefðu þennan lykil undir höndum og hefðu þá greitt ákveðið gjald. En mér er ekki ljóst hvernig hægt væri að viðhafa slíkt þegar hljóðvarpið er annars vegar. Miðað við að Ríkisútvarpið er og verður jafnframt mikið öryggistæki sýnist sjálfsagt að ætlast til þess að allir þegnarnir taki þátt í greiðslu þess kostnaðar. Með nefskatti ætti að vera hægt að dreifa því gjaldi á réttlátari hátt en nú er gert. Það kemur aftur á móti fram í þessum brtt. að bæði hv. 5. þm. Reykv. og hv. 5. þm. Austurl. vilja setja ákveðnar kvaðir á þær sjónvarps- og hljóðvarpsstöðvar sem leyfi fengju varðandi dagskrárgerð. Jón Baldvin vill leggja á kvaðir um hversu stór hluti skuli vera innlent efni, en hv. 5. þm. Austurl. vill leggja á kvaðir um hve stór hluti af efninu skuli saman tekinn af viðkomandi stöð. Mér er til efs að þetta sé framkvæmanlegt. Mér sýnist að eins og þetta er sett upp gæti þetta verkað sem mjög mikil bremsa á að þessar stöðvar gætu farið af stað og þróað sína dagskrárgerð. Þá vil ég víkja að þeim brtt. sem hér hefur verið talað fyrir af hv. 2. þm. Norðurl. e. Ég vil sérstaklega undirstrika það í hans mátflutningi að ég tel að umræður um boðveitur hljóti að falla undir fjarskiptalög. Mér sýnist að hér sé um grundvallaratriði að ræða. Auðvitað geta menn haft skiptar skoðanir á því hvort Póstur og sími eigi að hafa þau einkaréttarákvæði sem þar eru inni í. Það er hugsanlegt að menn vilji brjóta þetta upp og fela sveitarstjórnunum hluta af þessu valdi. Ég hef þó miklar efasemdir um að það sé rétt. En ég held að það breyti þó engu um að breytingar sem tækju á þessu hljóta að falla undir breytingar á fjarskiptalögunum. Ég held að ef þetta hefði á annað borð verið tekið inn í breytingar við útvarpslögin hefði þó nokkuð stór hluti menntmn. litið svo á að eignarréttur á slíkum boðveitum ætti að vera í höndum sveitarfélaga fremur en einstaklinga. Þar kemur m.a. inn sú staðreynd að það þarf að grafa þessar boðveitur í jörðina. kaplana, og það er mjög óheppilegt að fleiri aðilar standi í því að koma köplum í land sveitarfélaganna en nú er. Hins vegar er tækniþróunin mjög hröð og það er engum ljósara en þeim sem hafa staðið að vinnu við þessar brtt., enda er gert ráð fyrir því að þessi lög yrðu endurskoðuð innan þriggja ára. Það má vel vera að tækniframfarir geri það nauðsynlegt að leita eftir þeirri endurskoðun enn fyrr. Hitt er svo annað mál að viss grundvallaratriði hafa menn rætt í sambandi við þessa lagasetningu. Eitt er það að Framsfl. fer ekki dult með þá skoðun sína að efla beri Ríkisútvarpið og það beri að hafa hér öflugt ríkisútvarp. Ég hygg að sama sinnis sé mjög stór hluti þjóðarinnar. Við erum aftur á móti hlynntir því að einokun Ríkisútvarpsins verði afnumin og fleiri aðilum gefin tækifæri til að spreyta sig á útvarpsrekstri. Ef aftur á móti er þannig að þessum málum staðið að þeir aðilar hefðu bæði rétt til að hafa afnotagjöld og einnig auglýsingar og gætu afmarkað sína starfsemi við þann hluta landsins sem þéttbýlastur er. þá bendir allt til þess að rekstrargrundvöllur slíkra stöðva væri það miklum mun betri en Ríkisútvarpsins. sem þarf að sinna skyldum við landsmenn alla, að hér væri ekki um heiðarlega eða réttláta samkeppni að ræða. Ég hjó eftir því í ræðu hv. 4. þm. Reykv. að hann vitnaði í það samkomulag forsrh. og menntmrh. að þm. flokkanna hefðu óbundnar hendur um að styðja brtt. eða vera andvígir varðandi auglýsingar. Hér liggur fyrir brtt. frá 2. þm. Reykv. Að sjálfsögðu þarf ekkert samkomulag á milli forsrh. og menntmrh. um það hvernig menn greiða atkvæði hér í þinginu. Sá réttur er þm. gefinn í stjórnarskránni að greiða atkvæði samkvæmt sinni samvisku. Þess vegna er það í sjálfu sér fráleitt að láta sér detta í hug að það sé verið að versla með þann rétt og bjóða upp á það að núna sé einhver undanþága, nú megi menn greiða atkvæði eins og þeir sjálfir vilji. Auðvitað er það réttur þm. að greiða ávallt atkvæði eins og samviskan býður. Hitt verða þeir að hugleiða, þ. á m. hv. 2. þm. Reykv., hvort þeir vilji þetta mál fram eða hvort þeir vilji það feigt. Ekki veit ég hvort hv. 2. þm. Reykv. hefur hugsað það til enda. Að sjálfsögðu er til lítils að gera samkomulag í nefndum um mál og reyna að þoka þeim fram ef aðrir telja sig svo hafa miklu meiri þekkingu á þessum málum, miklu meiri hæfni til að dæma þar um og ráðast að sínum samþm. á þann hátt að þeir flytji brtt. þvert á það efni sem samið hefur verið um. Ég vil vekja athygli á þeirri staðreynd að í þessari ágætu menntmn. sitja fyrir hönd Sjálfstfl. fyrrverandi borgarstjóri Reykjavíkurborgar, núverandi formaður þingflokks Sjálfstfl. og einn af stjórnarmönnum í þingflokknum, hv. formaður n., 2. þm. Norðurl. e.  Ég vil að lokum segja þetta: Þetta frv. til útvarpslaga er samið af nefnd sem lauk störfum 1982. Það var vissulega málamiðlun þegar það var samið. En ég vil vekja athygli á að að þeirri málamiðlun stóðu fulltrúar allra flokka, Alþb. sem annarra. Ég er þeirrar skoðunar að rétt sé að láta á það reyna, með því að samþykkja þetta frv. og gera það að lögum, hvort það getur ekki hjálpað okkur að komast áfram á þeirri braut sem ég hygg að við viljum öll komast, en það er að meira frelsi verði í fjölmiðlun á Íslandi án þess að það verði til þess að sú stofnun, sem hefur haft einkaleyfi til útvarpsrekstrar til þessa, þurfi að bíða þann skaða að hennar dagskrá verði verri en hún hefur verið.



Herra forseti. Það frv. sem hér er til umr. er ekki nýtt af nálinni. Það var samið og lagt fram í ágúst árið 1982 af nefnd skipaðri af menntmrn. í sept. 1981 til að endurskoða útvarpslögin. Ég átti sæti í þeirri nefnd, en segja má að nefndin hafi verið samsett með þeim hætti að sjónarmið þeirra stjórnmálaafla sem á þeim tíma voru ráðandi hafi átt fulltrúa í nefndinni. Nefndin starfaði undir ágætri forustu Markúsar Á. Einarssonar veðurfræðings og það er rangt að halda því fram, eins og fram kemur í einu þskj., að frv. beri þess merki að það sé afsprengi mikilla pólitískra átaka, því sannleikurinn er sá að samkomulag og samstarf í þessari endurskoðunarnefnd var með ágætum. Hins vegar er því ekki að leyna að í veigamiklum atriðum var farið bil beggja, eða allra, gerð málamiðlun um ákvæði, efnisatriði og orðalag. Meginatriðið var og er að samkomulag náðist um afnám einkaréttar Ríkisútvarpsins og verður það tvímælalaust að teljast afrek út af fyrir sig og tímamótaviðburður að fulltrúar ólíkra stjórnmálaskoðana skyldu þannig ná saman um aukið frjálsræði í útvarpsrekstri. Enginn vafi er á því að meginástæðan var sú að flestum var þá þegar, árið 1981 og 1982, orðið ljóst að einkaréttur í höndum eins aðila var tímaskekkja með hliðsjón af tækniþróun, breyttum samfélagsháttum og síðast en ekki síst nýjum viðhorfum meðal alls þorra fólks. Sá stjórnmálaflokkur og það þjóðmálaafl sem ekki vill horfast í augu við þróunina á þessum vettvangi. sem vill hefta framgang frjálsræðis og valfrelsis á sviði fjölmiðlunar var, er og verður dæmdur sem argasta afturhald sem ekki fylgist með tímanum og getur ekki vænst fylgis meðal fólksins í landinu þegar til kosninga kemur. Óhætt er að segja að á þeim tæplega þrem árum sem liðin eru síðan frv. var lagt fram í ágúst 1982 hefur þróun og framvinda mála öll verið á sama veg, ekki aðeins hér á landi heldur hvarvetna. Útvarpsstöðvar spretta upp svo tugum skiptir í öðrum löndum. Kapalsjónvörp, myndbandavæðing, gervihnettir og samfellt upplýsingastreymi í gegnum fjölmiðla sem er í höndum flestra annarra en ríkisvaldsins, allt gerir þetta óhjákvæmilegt að lög um Ríkisútvarpið séu endurskoðuð hér á landi og þau færð til nútímans, bæði að því er varðar rekstur Ríkisútvarpsins sjálfs svo og hitt meginatriðið, að öðrum aðilum sé gefinn kostur á útvarps- og sjónvarpsrekstri. Ef þörf hefur verið á breytingum og endurskoðun í september 1981 er svo sannarlega tímabært að taka til hendinni nú þegar langt er liðið fram á árið 1985. Þau umbrot sem áttu sér stað í október s.l., þegar Ríkisútvarpinu var lokað og aðrir fjölmiðlar voru ekki heldur reknir vegna verkfalla og upp spruttu ýmsar útvarpsstöðvar á þeim tíma, staðfesta enn frekar þá skoðun að gagngert breytinga sé þörf á lögunum sem hér um ræðir. Nú þegar mestur móðurinn er runninn af mönnum, þegar menn sjá atburðina í október í réttu samhengi, ég tala nú ekki um þegar atburðarásin er skoðuð í ljósi sögunnar, hljóta menn að átta sig á að útvarpsstöðvar löglegar eða „ólöglegar“ eru afsprengi undanfarandi þróunar og nútímaviðhorfa. Krafan um frjálsræði í fjölmiðlun, krafan um frjálsa tjáningu fékk útrás í frjálsum útvarpsstöðvum sem skutu rótum í þeim jarðvegi sem við lifum við, voru nánast nokkurs konar börn síns tíma, viðbrögð almennings þegar lokað var fyrir aðra fjölmiðla, fréttir og þá frumþörf samfélagsins að njóta upplýsinga um atburði líðandi stundar. Þó ég haldi því ekki fram að ný útvarpslög séu óhjákvæmileg vegna þessara afmörkuðu atburða á s.l. hausti hljóta stjórnvöld, löggjafarvald og unnendur lýðræðis að átta sig á að það kemst engin siðuð og upplýst þjóð upp með að viðhalda og ríghalda í löggjöf sem brýtur í bága við réttlætiskennd og tjáningarfrelsi, það kemst engin stjórn og ekkert þing upp með það að standa fast á einkarétti og einokun í þeim iðandi straumi breytinga, byltinga og umskipta sem orðið hafa í öllu því sem lýtur að fjölmiðlun í dag. Það er sorglegt til þess að vita að þrátt fyrir svo augljósa og sjálfsagða þjóðfélagsumbót sem frjáls útvarpsrekstur hlýtur að vera skuli enn vera hér á landi á meðal okkar talsmenn þeirra sjónarmiða að ríkisvaldið eigi eitt að sitja að slíkum rekstri. Frv. Kvennalistans ber þess því miður vott að sumir þm. og jafnvel heilir flokkar hafa dagað uppi eins og nátttröll og skilja ekki vitjunartímann. Frv. sem hafnar auknu frelsi, frv. sem einblínir á alræðisforræði ríkisins er táknrænt dæmi um málflutning sem ekki er í takt við samtíð sína. Jafnvel Alþb., sem er þó allajafna fulltrúi ríkisforsjár og miðstýringar, hefur ekki treyst sér til að bera fram svo forneskjuleg viðhorf. Alþb. er þó a.m.k. að gera heiðarlega tilraun til að tala í taki við tímann þótt sá flokkur reyni með öðrum hætti að bregða fæti fyrir frelsið í þessu máli, en það er önnur saga sem ég vík að hér á eftir. Það útvarpslagafrv. sem hér er á dagskrá hefur áður verið lagt fram á Alþingi, en ekki fengist afgreitt. Það hafa jafnvel liðið heilu þingin án þess að frv. hafi verið sýnt né heldur nokkur önnur í þessa átt. Það var af þeim ástæðum sem ég leyfði mér að taka stórt upp í mig í upphafi þings í haust og gagnrýna Alþingi fyrir dáðleysi. Sú tregða sem ríkt hefur í garð endurskoðunar útvarpslöggjafar er sýnishorn af þeirri staðreynd að Alþingi er allt of oft svifaseint og jafnvel afturhaldssamt þegar framfaramál eru annars vegar. Alþingi hefur hunsað byltinguna í fjölmiðlaheiminum, ekki áttað sig á upplýsingaöldinni og hefur dregið fæturna í þessu stórmáli. Í stað þess að bretta upp ermar og knýja fram úrbætur í frjálsræðisátt stigu menn hér hver á fætur öðrum í pontu á haustdögum og langt fram á vetur til að skammast yfir meintum lögbrotum útvarpsstöðva sem settar voru á stofn í neyð og í svartamyrkri verkfallanna. Í stað þess að sýna því skilning að engin lög. allra síst úrelt lög, geta aftrað þjóðfélaginu frá því að grípa til sinna ráða þegar tjáningarfrelsið og upplýsingaskyldan eru bæld niður gerðust þm. sjálfskipaðir lögfræðingar í deilum um keisarans skegg. Þeir kaffærðu sjálfa sig og þingið í smáatriðum og orðhengilshætti í krafti einokunarlaga, en gleymdu aðalatriðum lýðræðis og samfélagslegra þarfa. Þeir sáu ekki skóginn fyrir trjánum. Ég ætla ekki að eyða ræðutíma mínum í orðaskak út af öllum þeim ómerkilegu ásökunum sem beindust að mér og öðrum aðstandendum hinna frjálsu útvarpsstöðva í haust, enda er miklu brýnna að snúa sér frekar að framtíðinni en fortíðinni þegar svo mikið mál er í húfi. Við erum ekki aðeins að tala hér um afmarkaða löggjöf, við erum að tala og fjalla um grundvallarmál sem varðar frjálst og opið þjóðfélag. Við erum að tala um tjáskiptin, réttinn til að varðveita lýðræðið, möguleika almennings til að njóta valfrelsis í fjölmiðlum. Við erum að tala um sjálf mannréttindin. Grundvallarafstaða mín til þessa máls byggist á því að einkaréttur og/eða einokun ríkisins er tímaskekkja og við hana verður ekki unað lengur. Með sama hætti og við treystum einstaklingum, samtökum þeirra, félögum og fyrirtækjum til að tjá sig, athafna sig, velja og hafna, í stuttu máli sagt: með sama hætti og við treystum einstaklingunum til þátttöku í lýðræðinu, hljótum við að treysta þeim til reksturs á þeirri tegund fjölmiðlunar sem hér er á dagskrá. Vel má vera að ýmsar hvatir búi að baki þeim óskum að útvarp verði gefið frjálst. Það geta verið hugsjónir. hagnaðarvon, tjáningarþörf, athafnaþrá eða einfaldlega áróður sem reka menn til aðgerða á þessu sviði. En má þá ekki segja að slíkt gildi um flest annað sem lýtur að daglegu lífi. Í atvinnustarfsemi. í útgáfurekstri, auglýsingum, félagastarfi og jafnvel pólitík er svo margt sem hvetur menn til dáða án þess að óttinn við meintar eða ímyndaðar forsendur valdi því að við setjum bönn og boð í lög. Annarlegar hvatir til góðs eða ills verða ekki bannaðar með lögum. Ef við trúum á lýðræðið verðum við að treysta fólkinu, treysta frelsinu. Annars erum við ekki sjálfum okkur samkvæm. Þetta frv. snýst um það að meginefni til hvort við treystum öðrum en ríkinu til að reka útvarp og sjónvarp. Ef menn hefðu fyrr á öldum vantreyst ábyrgð og þroska einstaklinganna þekktum við að sjálfsögðu ekki prentfrelsið. fundafrelsið og félagafrelsið. Þá hefðum við aldrei leyft flokka, dagblöð. bækur, ekki einu sinni málfrelsi. Ef við hefðum ávallt óttast að máttur dagblaða í höndum einstaklinga ögraði lýðræði hefðum við ekki leyft útgáfu þeirra. Ef við værum sífellt haldin þeim kvíða að einhver kynni að græða á atvinnurekstri hefðum við aldrei notið góðs af allsherjararðinum. Ef við hefðum hræðst ómenningu af völdum frjálsrar menningarstarfsemi þekktum við ekki grósku fjölbreytts menningarlífs. Gildi fjölmiðlunar í útvarpi og sjónvarpi er fólgið í valfrelsinu, fjölbreytileikanum, hugmyndaauðginni og útrásinni sem menn fá við fjölgun slíkra stöðva. Menningin hefur aldrei beðið hnekki af frelsinu og pólitíkin ekki heldur, lýðræðið allra síst. einfaldlega af því að frelsið er forsenda lýðræðisins. Ef við göngum út frá þeirri forsendu að meiri hluti alþm. sé sömu skoðunar í þessum grundvallaratriðum. sem ég hef hér verið að rekja. þá hljóta þeir. þ.e. meiri hluti alþm., að styðja afnám einkaréttar og einokunar í útvarpsmálum. Vitaskuld eru á þessu undantekningar sem við höfum heyrt hér m.a. í dag á afstöðu hv. þm. Stefáns Valgeirssonar og við sjáum þá andstöðu og þá afstöðu einnig koma fram í frv. sem Kvennalistinn hefur borið hér fram á þinginu. Mér sýnist hins vegar spurningin ekki snúast um hvort menn vilji auka frelsið eða afnema einkarétt ríkisins. heldur hitt. í hvaða búning á að klæða þetta aukna frjálsræði. Á að setja því slíkar skorður og skilyrði að frelsið verði ekki nema nafnið tómt eða á að búa lögin svo úr garði að eftir þeim verði farið og hægt verði að fara eftir þeim? Ég fer ekki dult með þá skoðun mína að ég hefði kosið að niðurstaða endurskoðunarnefndarinnar. sem gekk frá frv. upphaflega, hefði verið á annan og ýmsan hátt betri veg en frv. ber með sér. Mér er engin launung á því að ýmislegt er í frv. sem orkar tvímælis vegna þess að það setur útvarpsfrelsinu skorður og leggur stein í götu þeirra sem vilja veita Ríkisútvarpinu samkeppni. Ýmis þau ákvæði sem varða takmarkanir, eftirlit. skilyrði og heimildir eru mér lítt að skapi. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að ekki má fara of geyst í sakirnar og það er eðlilegt að menn séu varkárir og vilji stíga fyrstu skrefin varlega ef hálfrar aldar einokun er aflétt á annað borð. Þess vegna skrifaði ég undir nál. og frv. í sinni upphaflegu mynd með fyrirvara, en samþykkur því í öllum aðalatriðum. Mér kemur hins vegar ekki á óvart þó að viðhorf, nýjar tillögur og breytingar margs konar komi fram, enda mikið vatn til sjávar runnið síðan frv. var samið og sá fyrst dagsins ljós og það hefur átt sér stað þróun á þessum vettvangi sem sjálfsagt er að taka tillit til. Við þessa umr. hafa hins vegar einnig séð dagsins ljós ýmsar brtt. sem útilokað er að samþykkja. Þær eru þess eðlis að frjálsræðið reyndist í orði en ekki á borði. Ég er t.a.m. furðu lostinn yfir þeirri tillögugerð Alþb. sem gerir ráð fyrir að banna eigi allar auglýsingar í dagskrártíma svæðisbundinna útvarpsstöðva. Þeir Alþb.-menn hafa mjög haft á orði að nýjar útvarpsstöðvar yrðu tæki í höndum fjármagnseigenda og „gróðaafla“. En ef einhver tillaga stuðlar að því að þeir einir sem eiga gnótt af peningum stofni og starfræki útvarpsstöðvar eru það einmitt tillögur sem banna auglýsingar. Það er gersamlega útilokað að nokkur aðili geti starfræki útvarpsstöð án auglýsingatekna nema sá sem efni hefur á að reka útvarpsstöð með tapi. Og hverjir eru það nema fjármagnseigendurnir og kapítalistarnir sem hafa efni á því að reka útvarpsstöðvar eða yfirleitt halda uppi atvinnurekstri með tapi - a.m.k. að því er Alþb. telur?  (Grípið fram í: Og ríkið.)  Já, já, það er sjálfsagt að bæta ríkinu við, en ekki er um það að ræða hér að verið sé að búa til löggjöf fyrir ríkið, þannig að ég hef það ekki með í upptalningunni. Í þessum rekstri eins og öllum öðrum gildir það lögmál að rekstur verður að standa undir sjálfum sér með eigin tekjum. Engin útvarpsstöð mun lifa deginum lengur nema skilyrði séu sköpuð til auglýsingatekna, þ.e. ef eigendurnir eru ekki með fullar hendur fjár, og þá er auðvitað lítið orðið eftir af umhyggjunni fyrir valddreifingunni ef þessi háttur er hafður á. Gildi aukins frjálsræðis í útvarpsmálum er vitaskuld fólgið í því að sem flestir ef ekki allir hafi möguleika til að spreyta sig, ekki bara þeir sem hafa efni á að tapa. Sömu annmarkar eru á till. meiri hl. menntmn. Þar er að vísu ekki lagt til að banna auglýsingar, en þar er gert ráð fyrir að útvarpsstöðvum skuli gert skylt að greiða 10% af verði auglýsinga til menningarsjóðs sem á m.a. að standa undir hallarekstri Sinfóníunnar og efla innienda dagskrárgerð. Þetta er að mínu mati algerlega óaðgengileg tillaga. Skattlagning af þessu tagi er frjálsum útvarpsstöðvum ofviða. Litlar staðbundnar útvarpsstöðvar sem greiða stefgjald, söluskatt, rekstrarkostnað og stofnkostnað og eru háðar ákvörðun annarra um auglýsingaverð, dagskrárgerð o.fl. hafa enga möguleika til að greiða 10% skatt af megintekjustofni sínum. Það er borin von og vanhugsuð ráðagerð. Hún kann að vera góð til að friða menningarsamviskuna, en hún er slæm fyrir þann menningarauka sem stöðvarnar sjálfar munu reynast. Það er aumt frelsi sem felst í því að veita Ríkisútvarpinu aðgang að nefskatti á alla landsmenn, veita Ríkisútvarpinu einu rétt til að ná til landsins alls, að heimila Ríkisútvarpinu að setja upp staðbundnar útvarpsstöðvar um land allt, að veita Ríkisútvarpinu aðgang að öllum stærstu bitunum, en skera á sama tíma frjálsar og litlar útvarpsstöðvar niður við trog og skattleggja þær að auki. Með þessum tillögum hafa tilgangur og innihald væntanlegrar löggjafar verið afskræmd á þann veg að vonlaust er að halda því fram að frjálsræði muni skapast til eðlilegrar samkeppni eða viðunandi dagskrárgerðar. Ég hef haft afskipti af útvarpsrekstri, átt bæði sæti í útvarpsráði um árabil og stóð að rekstri útvarpsstöðvar í okt. s.l. Ég fullyrði að án verulegra tekna af auglýsingum er útilokað að reka útvarp að neinu gagni. Það er vonlaus rekstur og dæmdur til að mistakast. Ríkisútvarpið getur ekki lifað án auglýsinga. Aðrar stöðvar geta ekki lifað án auglýsinga. Skattar sem leggjast á tekjur umfram það sem nú þarf að greiða eru út í hött og ef menn telja sér trú um að þeir stuðli að auknu frjálsræði og fleiri útvarpsstöðvum með þeim tillöguflutningi eru þeir vísvitandi eða óviljandi að blekkja sjálfa sig. Hitt er rétt að taka fram að í till. meiri hl. menntmn. er ýmislegt sem til bóta horfir og skal ekki vanmetið. Ég vil lýsa því sem minni skoðun að brtt. frá hv. 2. þm. Reykv. Friðrik Sophussyni er mjög jákvæð og virðingarverð tilraun til að rétta hlut nýrra útvarpsstöðva og er í rauninni eina forsendan fyrir því að dæmið gangi upp. Mér þótti þess vegna miður að heyra hér í hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni sem lýsti fullri, andstöðu sinni við þessa till. og hafði nánast í hótunum um það að ef hún yrði samþykki mundi flm. hennar og þá hans flokkur hafa verra af. Hann tók svo til orða að átökin mundu flytjast úr Nd. í Ed. og hann varpaði fram þeirri spurningu hvort menn vildu þetta frv. frá eða hvort þeir vildu það samþykkt. Auðvitað er ekki hægt að skilja þessi ummæli öðruvísi en svo, að hér séu uppi hótanir um að málið sé stöðvað ef þessi till. nái fram að ganga. Þetta finnst mér ekki málefnaleg afstaða. Það verður einnig fróðlegt að fylgjast með afstöðu annarra þm. og þingflokka til þessarar till. frá hv. 2. þm. Reykv. vegna þess að sú afstaða sker úr um hvort menn meina eitthvað með því að breyta lögum til aukins frjálsræðis í útvarpsmálum. Ég hef lýst skoðunum mínum á frv. Kvennalistans og ég hef jafnframt lýst skoðunum mínum á því hvernig Alþb. hefur haldið á þessu máli. En eftir er að vita hver afstaða annarra þingflokka er til þessarar till. og til málsins í heild. Við heyrðum áðan í hv. Stefáni Valgeirssyni. Hann lýsti algerri andstöðu sinni við frv. og nánast held ég allt sem það varðar. Spurningin er sú: Hvernig bregðast aðrir framsóknarmenn við? Má vænta þess að þeir hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson og Stefán Valgeirsson séu talsmenn flokksins í þessu máli? Þá er því miður ekki von á góðu. Og hvað gera allir hinir, m.a. BJ og Alþfl.? BJ hefur flutt hér jákvæðar till. að mörgu leyti, en þó með vissum annmörkum, en ekki verður afstaða þessa flokks skilin öðruvísi en svo að hann muni fylgja brtt. hv. þm. Friðriks Sophussonar, hann muni vera hlynntur því að frjálsræði sé komið á í orði en ekki bara á borði. Afstaða Alþfl. kann að ráða úrslitum hvort öll þessi umr., áhuginn og nauðsynin á afnámi einokunar í útvarpsmálum nær fram að ganga. Alþfl. hefur, eins og hér hefur komið fram í umr., því miður dregið fæturna, slegið úr og í og verið með mikinn málatilbúnað, en það hefur aldrei kristallast eða komið skýrt fram hver afstaða þess flokks er raunverulega til megintilgangs þessa frv., þ.e. að veita öðrum frelsi til útvarpsreksturs. Þess vegna er afstaða Alþfl. til brtt. hv. þm. Friðriks Sophussonar ákaflega forvitnileg þegar að afgreiðslu hennar kemur.

Ég vil spyrja hv. þm. hvort hann eigi langt eftir af ræðu sinni því nú fer að sneyðast um fundartíma.

Ég er u.þ.b. að ljúka ræðu minni. Ég lýsi því yfir afdráttarlaust að ef till. um menningarsjóðsgjaldið frá meiri hl. menntmn., hvað þá till. um bann við auglýsingum sem kemur frá Alþb., ef þessar till. verða samþykktar þá eru ráðagerðirnar um fleiri útvarpsstöðvar andvana fæddar. Þá er jafnvel betra að gleyma þessu máli ef Alþingi vill ekki stíga skrefið til frjálsræðisins til fulls og af fullri einurð og heiðarleika. Ég skal að lokum láta þess getið að ég er sammála ummælum hv. þm. Birgis Ísleifs um afstöðu hans og meiri hl. menntmn. til hugmynda Alþfl. um boðveitur og eignarhald þeirra. Ég held að þær till. séu að mörgu leyti athyglisverðar og eigi rétt á sér, en það eigi þá að koma þeim fyrir í öðru frv. og í öðrum lögum en útvarpslögunum sjálfum. Þar á ég fyrst og fremst við fjarskiptalögin. Að öðru leyti, herra forseti, áskil ég mér rétt til þess að taka afstöðu til einstakra till. eftir efni og ástæðum og læt svo máli mínu lokið.