Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti. Vöxtur og viðgangur íslenskrar tungu er eitt af því sem ætti að vera mikilvægt verkefni stjórnmálamanna og stjórnvalda á þessari öld hnattvæðingar og á tímum nýs fjölmenningarsamfélags á Íslandi. Íslensk málnefnd hefur undanfarna áratugi verið mikilvægur vettvangur við þetta verk, að styðja vöxt og viðgang íslenskrar tungu. Íslensk málnefnd er ekki á vegum stjórnvalda þótt nafnið bendi til þess heldur er málnefndin samvinnuvettvangur þar sem fulltrúar ráðuneytis, háskólastofnana ýmissa, félaga og áhugamanna um allt samfélagið koma saman og ráða ráðum sínum um það hvernig best megi standa að því verkefni sem nefndin hefur fengið. Nefndin hefur gert mikið gagn fyrir lítið fé. Hlutur málnefndarinnar var gagnrýndur mjög í fyrra þegar Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum varð til með atbeina Alþingis. Því lauk svo að þingið samþykkti töluverðar breytingar. Hluti af umfjöllun menntamálanefndar var að sjá til þess að hefja íslenska málnefnd til vegs með því að hún fengi fjárveitingu samkvæmt sérstökum fjárlagalið í fjárlögum. Öll nefndin, allir níu nefndarmennirnir, fulltrúar Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og allra stjórnarandstæðinga voru með í þessu. Skipunartími síðustu málnefndar rann út um síðustu áramót. Hún var að vísu beðin um, þegar liðið var á árið, að starfa til 1. september. Þá hætti hún störfum og í tvo mánuði og tvo daga, nema eitthvað hafi gerst í morgun sem ég veit ekki um, hefur ekki verið til nein íslensk málnefnd. Ég spyr hæstv. menntamálaráðherra þess vegna: 1. Hverjir skipa íslenska málnefnd í dag, 2. nóvember árið 2006? 2. Hvar er hin sérstaka fjárveiting til nefndarinnar? 3. Hvernig sér menntamálaráðherra fyrir sér hlutverk og erindi nefndarinnar miðað við þessa frammistöðu og miðað við það að á næstunni er 16. nóvember, 199. dagur frá afmæli Jónasar Hallgrímssonar og hinn sérstaki dagur íslenskrar tungu þar sem Íslensk málnefnd hefur leikið töluvert hlutverk?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir að vekja athygli á Íslenskri málnefnd og íslenskri tungu en honum er annt um það efni eins og við höfum öll margsinnis orðið vitni að í þingsalnum. Það er rétt, eins og hv. þingmaður kom inn á áðan, að við sameinuðum fimm stofnanir á síðasta þingi þar sem meginmarkmiðið var að reyna að efla íslenskuna og menningararfinn. Það var stóra markmiðið með slíkri sameiningu. Inni í því var líka Íslensk málstöð sem var um leið skrifstofa Íslenskrar málnefndar og það fjármagn sem fylgdi Íslenskri málstöð fór inn í Árnastofnun. Það má segja að með tilkomu nýju laganna hafi Íslensk málnefnd fengið meira vægi en áður, m.a. með því að móta málstefnu og koma með tillögur til ráðherra varðandi málstefnuna. Henni var jafnframt ætlað að álykta um stöðu íslenskrar tungu auk annarra mikilvægra hlutverka. Staða Íslenskrar málnefndar hefur því verið styrkt frá því sem áður var. Ég vil geta þess að það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni að seta nefndarmanna var framlengd frá því um áramót en við höfum á síðustu dögum fengið tilnefningar inn í þessa stóru og miklu nefnd sem er 15 manna nefnd. Það verður að segjast að þær tilnefningar hafa því miður borist seint en ég hef þá reynslu, m.a. af skipun í höfundaréttarnefnd, að ákvæði sem ég sendi út í öll skipunarbréfin, um að í nefndir og ráð skuli skipað bæði körlum og konum, geti orðið til þess að lengja tímann, þ.e. ef ýtt er á eftir því ákvæði. Núna eru allir nefndarmenn komnir. Ég get talið upp tilnefningaraðila og jafnframt getið þess að formaður íslenskrar málnefndar verður Guðrún Kvaran og varaformaður Þórarinn Eldjárn.

Hæstv. forseti. Einhvern veginn er það svo með þessa ríkisstjórn að þegar hæstv. menntamálaráðherra kemur í salinn og segir að breytingar hafi verið gerðar til að efla málaflokk þá kemur lítill efasemdarpúki á öxina á mér. Ég efaðist um að þetta væri megintilgangur breytinganna. Mér sýnist eitt og annað benda til þess að megintilgangurinn, eins og hæstv. ráðherra segir, sé aðeins að fara á skjön í höndunum á þessari ríkisstjórn. Það er miður. Hæstv. ráðherra segir í ræðu sinni að búið sé að styrkja stöðu Íslenskrar málnefndar eins og ákveðið var með nýju lögunum. Samt kemur í ljós í máli hennar, og eins og hv. þm. Mörður Árnason bendir á, að ekki er búið að skipa nefndina. Það er ekki búið að ákveða fjárveitingu til hennar og dagur íslenskrar tungu ef til vill í uppnámi. Ég segi því: Ég efast um að heilindin í talinu um eflingu málaflokksins. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir að vera vakandi á þessum verði. Það skiptir verulegu máli að stjórnvöld hafi það aðhald sem hér er sýnt. Auðvitað sjáum við að hæstv. ráðherra svaraði engu varðandi spurningar hv. þingmanns um fjárveitingu til Íslenskrar málnefndar. Það kemur mér á óvart að ekki sé gert ráð fyrir því að efna loforð sem gefin voru í umfjöllun um málið fyrir örfáum mánuðum þegar Alþingi náði saman eftir mikla og góða vinnu menntamálanefndar um þessa niðurstöðu. Stjórnvöld verða að sjá sóma sinn í að halda því merki á lofti sem menntamálanefnd Alþingis stóð undir sameinuð og sjá til að því verði fylgt. Á hinn bóginn eru merki á lofti um að ekki eigi að gera það og það er miður. Hvatning okkar stjórnarandstöðunnar til ráðherrans er að taka hraustlega á málum og tryggja stöðu Íslenskrar málnefndar í þessu kerfi.

Frú forseti. Það er eðlilegt að hv. þm. Mörður Árnason veki athygli á því ástandi sem verið hefur á Íslenskri málnefnd. Staðan er því miður ekki mjög traustvekjandi miðað við að við lögðum ákveðnar línur varðandi Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum þegar sú stofnun var til umfjöllunar. Menntamálanefnd sameinaðist um að leggja á það sérstaka áherslu að Íslensk málnefnd yrði efld, m.a. á þann táknræna hátt að verða sérstakur fjárlagaliður. Það sést ekki og hæstv. ráðherra notaði ekki tækifærið áðan til þess að lýsa yfir vilja sínum til að fjárlögum yrði breytt í þá átt. Frú forseti. Það er eðlilegt að óska eftir því að hæstv. ráðherra komi með yfirlýsingu í þá átt þannig að tryggja megi að a.m.k. þetta skref verði stigið. Síðan er það auðvitað alveg sérstök athugasemd að ekki skuli hafa verið skipað fyrr í Íslenska málnefnd. Það er sérkennilegt af hæstv. ráðherra að kenna tilnefningaraðilum þar um. Það er nauðsynlegt að hæstv. ráðherra gefi upp dagsetningar í því sambandi, hvenær óskað var eftir tilnefningum frá viðkomandi aðilum þannig að það sé skýrt að nægur frestur hafi til þess gefist. Fyrst var framlengdur tími Íslenskrar málnefndar sem er eðlilegt að gera og það nokkuð ríflega, til 1. september. Flestir hefðu talið að sá tími nægði til að ganga frá tilnefningum eða reka á eftir þeim sem langan tíma tók að afla tilnefninga frá en að enn í dag skuli ekki búið að skipa íslenska málnefnd sýnir að einhvers staðar hefur verið staðið slælega að verki. Það er hins vegar fagnaðarefni að hæstv. ráðherra skuli búin að ná nefndinni í hús. Við gerum ráð fyrir því að hæstv. ráðherra tjái okkur það hér á eftir að fyrsta verk hæstv. ráðherra, þegar þessum fundi lýkur, verði að ganga frá skipun nefndarinnar.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir að vekja máls á þessu máli. Það er rétt sem komið hefur fram, að á síðasta þingi beitti hæstv. menntamálaráðherra sér fyrir því að sameina fimm stofnanir í eina, Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Það var gert með það að markmiði að styrkja rannsóknir í íslenskum fræðum, stöðu íslenskrar tungu og menningar. Lagt var upp með að styrkja stöðu Íslenskrar málstöðvar og Íslenskrar málnefndar. Ég veit ekki betur en allir sem að þessu máli komu, hvort sem þeir voru í stjórnarandstöðu eða meiri hlutanum hafi verið sammála um þá niðurstöðu sem fékkst. Nú gagnrýna menn hæstv. ráðherra fyrir það að vera ekki búnir að skipa þá nefnd sem hér um ræðir. En ég held að hæstv. ráðherra hafi gefið góðar skýringar á því hvers vegna málið er í þeim farvegi sem það er í. Ég held að aðalmálið sé að Íslensk málnefnd sé vel skipuð. Það skiptir meira máli en það hvort nefndin sé skipuð vikunni fyrr eða síðar en áætlað var. Ég held að við ættum að fagna því að Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum sé að komast á legg með undirstofnunum sínum. Við ættum að geta verið sammála um að með henni sé staða Íslenskrar málnefndar styrkt og íslensk tunga og íslensk menning færð á þann stall þar sem þessir ágætu hlutir eiga heima.

Forseti. Ég þakka fyrir svör menntamálaráðherra. Það er stundum talað um að Alþingi sé valdalítið en hér hefur það gerst að á einum morgni varð til nefnd sem ekki áður var til, voru skipaðir menn í nefnd sem ekki höfðu verið skipaðir í hana áður. Athygli heils hæstv. ráðherra vaknaði skyndilega á máli sem hann hafði ekki sinnt áður.  Við spurðum hins vegar um fleira. Við spurðum um fjármál nefndarinnar. Það var athyglisvert að hv. formaður menntamálanefndar skyldi ekki hafa gripið það í ræðu minni vegna þess að við skrifuðum öll, níu menntamálanefndarmenn, undir áskorun til menntamálaráðherra sem ég leit svo á að mundi tryggja að nefndin fengi sérstaka fjárveitingu á fjárlagalið í fjárlögunum. Það er ekki að ástæðulausu. Þegar málnefndin er beinlínis færð inn í lög stofnunarinnar þá verður hún að hafa ákveðið sjálfstæði gagnvart stofnuninni. Næsta setning í nefndarálitinu er svona, með leyfi forseta: „Nefndin telur eðlilegt að hin nýja stofnun og Íslensk málnefnd geri með sér samning til ákveðins tíma í senn um verkefni, aðstöðu og starfslið og kynni hann menntamálaráðherra.“ - Þetta hefur auðvitað ekki getað gerst í þá tvo mánuði meðan nefndin hefur ekki verið til. Hið þriðja sem ég spurði um var hvort þetta slugs stafaði af vandræðum hjá starfsliði hæstv. menntamálaráðherra eða hvort þetta væri beinlínis stjórnmálastefna hennar, að koma málnefndinni út og hugsanlega láta starfið í kringum íslenska tungu þróast af sjálfu sér. Ég hef ekki fengið svar við því en nú tekur hæstv. menntamálaráðherra til máls.

Frú forseti. Ég þakka fyrir orðið. Ég tek undir það sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sagði áðan. Aðhald í þinginu, hvort sem það er af hálfu stjórnarandstöðu eða stjórnarþingmanna, þarf að vera til staðar en það þarf líka að vera málefnalegt. Það þarf að vera málefnalegt og þarf líka að vera heiðarlegt. Ég hef gert mér far um að svara hér heiðarlega. Það er alveg rétt að það hefur dregist að skipa nefndina  Varðandi fjármálin þá er algerlega ljóst að það er skýr vilji að Íslensk málnefnd hafi sama fjárframlag og helst meira til að sinna sínu mikilvæga hlutverki, sem er orðið meira en var áður eins og við töluðum um áðan. Það er alveg skýr vilji bæði ríkisstjórnarinnar og nýskipaðs forstöðumanns að tryggja að svo verði. Ég sé því hins vegar ekkert til fyrirstöðu að Íslensk málnefnd, þegar fram í tímann er litið, verði síðan sérstakur fjárlagaliður. Við verðum að hafa það í huga að stofnunin er ný, hún er rétt að fara af stað núna. 

Virðulegi forseti. Íslensk málnefnd á að vera ákveðið flaggskip fyrir þá ímynd sem íslensk tunga er og fyrir það hvernig hún þróast hér á landi í íslensku samfélagi. Í 9. gr. laganna um Árnastofnun segir svo, með leyfi forseta: „Hlutverk Íslenskrar málnefndar er að veita stjórnvöldum ráðgjöf um málefni íslenskrar tungu og gera tillögur til menntamálaráðherra um málstefnu, auk þess að álykta árlega um stöðu íslenskrar tungu. Málnefndin getur átt frumkvæði að ábendingum um það sem vel er gert og það sem betur má fara við meðferð íslenskrar tungu á opinberum vettvangi. Íslensk málnefnd semur íslenskar ritreglur sem gilda m.a. um stafsetningarkennslu í skólum og menntamálaráðherra gefur út.“ Þarna er verið að setja einhvers konar opinberan mælikvarða á það hvernig íslensk tunga þróast bæði í talmáli og sérstaklega ritmáli og þá einkum að því sem snýr að því opinbera. Ég legg því áherslu á, frú forseti, að sú virðing sem starf þessarar nefndar á að spegla gagnvart íslenskri tungu er mikils virði. Þess vegna þurfum við að gæta þess, líka í stjórnsýslunni, að skipan nefndar eins og hér er verið að tala um, nefndar sem á að hafa þetta viðamikla hlutverk, lendi ekki í neinum undandrætti. Ég hvet líka hæstv. ráðherra menntamála, þegar sett verður reglugerð varðandi þessi lög, að kveða þá á um t.d. að þeir sem smíða lög og reglugerðir af hálfu hins opinbera, af hálfu ráðuneyta, hafi samband við Íslenska málnefnd þannig að við þurfum ekki oftar að sjá þær hryllilegu ambögur sem birtast í frumvörpum eða reglugerðum frá hinu opinbera, frú forseti.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á útvarpslögum, nr. 53/2000, lögum um prentrétt, nr. 57/1956, og samkeppnislögum, nr. 44/2005, með síðari breytingum. Á undanförnum árum, eða allt frá því að breytingar á útvarpslögum tóku gildi hér á landi á árinu 1986 og leiddu til frelsis í fjölmiðlun, hefur mikil gróska og örar breytingar einkennt íslenskan fjölmiðlamarkað. Lagaumhverfi fjölmiðla hefur verið einfalt og litlar sem engar hindranir verið fyrir stofnun nýrra fjölmiðla og fjölmiðlafyrirtækja. Bæði hér á landi og í fjölmörgum öðrum löndum heims hefur þróunin orðið sú að fjölmiðlafyrirtæki hafa stækkað og eflst, auk þess sem samruni fjölmiðla, tölvutækni og fjarskipta hefur átt sér stað. Jafnframt hefur ör tækniþróun, ekki síst á fjarskiptamarkaði, kallað á heildstæða löggjöf eða reglusetningu sem nær m.a. til þeirrar samþættingar sem orðið hefur á sviði fjölmiðlunar og fjarskipta. Við þessar aðstæður hefur sífellt færst aukinn þungi í þá umræðu að þörf sé á ítarlegri löggjöf um þessa starfsemi. Eins og kunnugt er hafa á undanförnum tveimur árum verið skipaðar tvær nefndir til að fjalla um eignarhald á fjölmiðlum og málefni fjölmiðla. Hin fyrri lauk störfum í apríl 2004 en hin síðari skilaði mér skýrslu sinni í apríl 2005. Fyrri nefndin, sem starfaði undir forustu Davíðs Þórs Björgvinssonar, komst að þeirri niðurstöðu að í ljósi hlutverks fjölmiðla í lýðræðisþjóðfélagi og þarfarinnar fyrir fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði, og með hliðsjón af almennri þróun löggjafar og tilmælum Evrópuráðsins, væri óhjákvæmilegt að gera breytingar á þeim lögum sem marka starfsskilyrði fjölmiðla hér á landi. Lagði nefndin til að ríkisstjórnin brygðist við aðstæðum á íslenskum fjölmiðlamarkaði með lagasetningu sem hefði það að markmiði að tryggja fjölbreytni í fjölmiðlun og hamla gegn samþjöppun eignarhalds Frumvarp það sem unnið var á grundvelli tillagna fyrri fjölmiðlanefndarinnar olli hörðum deilum eins og við öll þekkjum. Í kjölfarið ákvað ég, hæstv. forseti, að skipuð skyldi önnur fjölmiðlanefnd til að sátt gæti náðst um þetta mikilvæga mál. Hin síðari nefnd var skipuð í nóvember 2004 og áttu í henni sæti fulltrúar allra þingflokka. Var nefndinni falið eftirfarandi verkefni: að skoða þá þróun er á sér stað í evrópskri fjölmiðlalöggjöf, að leggja mat á þá þróun sem fram undan er á fjölmiðlaumhverfi jafnt á Íslandi sem annars staðar í Evrópu með tilliti til stafrænna útsendinga, að fjalla um markaðsstöðu Ríkisútvarpsins og hlutverk þess í samhengi við aðra fjölmiðla án þess þó að gera tillögur um breytingar á lögum um stofnunina, enda sérstök vinna þegar í gangi á vegum stjórnarflokkanna um þau mál, að skoða samþjöppun eignarhalds á fjölmiðlum á Íslandi og gera tillögur um það til hvaða aðgerða beri að grípa til að sporna við of mikilli samþjöppun á eignarhaldi, að meta hvaða breytingar og nýmæli séu æskileg í íslenskri löggjöf til samræmis við þá þróun og aðrar niðurstöður af almennri umfjöllun nefndarinnar. Síðari fjölmiðlanefndin skilaði vandaðri og yfirgripsmikilli skýrslu sem hlaut ítarlega kynningu og umfjöllun, og var m.a. tekin umræða um hana á hinu háa Alþingi eftir að hún var komin út. Var það skoðun nefndarmanna að tryggja yrði með öllum tiltækum ráðum menningarlega og stjórnmálalega fjölbreytni og fjölræði á fjölmiðlamarkaði svo að fjölmiðlar gætu sinnt þeim skyldum sínum gagnvart almenningi að koma fram með ólíkar skoðanir og fjölbreytt sjónarhorn, veita yfirvöldum og sterkum hagsmunaaðilum aðhald og efla lýðræðislega umræðu. Megintillögur nefndarinnar voru eftirfarandi: að Ríkisútvarpið yrði áfram öflugt almannaþjónustuútvarp með áherslu á sérstöðu þess og skyldur sem fjölmiðils í eigu allra landsmanna, að settar yrðu reglur sem tryggðu gagnsæi eignarhalds á fjölmiðlum, að reglur um leyfisveitingar til rekstrar hljóðvarps og sjónvarps yrðu teknar til endurskoðunar með það að markmiði að aðgreina ólíka miðla, að eignarhald á fjölmiðlum, sem náð hafa ákveðinni útbreiðslu eða hlutdeild á markaði, yrði bundið takmörkunum með þeim hætti að aðilum yrðu sett hófleg takmörk um heimilan eignarhlut, að settar yrðu reglur sem tryggðu aukið val neytenda þannig að efnisveitur fái aðgang að ólíkum dreifiveitum og dreifiveitur fái flutningsrétt á fjölbreyttu efni, að mótaðar yrðu reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði á fjölmiðlum, að stjórnsýsla á þessu sviði yrði einfölduð þannig að málefni fjölmiðla væru sem flest á verksviði eins og sama stjórnvaldsins sem starfað gæti sjálfstætt og/eða í tengslum við núverandi Póst- og fjarskiptastofnun. Í skýrslu síðari fjölmiðlanefndarinnar kom fram að leggja bæri áherslu á að öflug almenn umræða ætti sér stað um skýrsluna, efni hennar og tillögur áður en til lagasetningar kæmi. Því var síðan fylgt eftir. Á því eina og hálfu ári sem liðið er frá því að nefndin skilaði skýrslu sinni hefur átt sér stað mikil umræða um efni hennar og innihald. Jafnframt lá ljóst fyrir að töluverð vinna væri eftir áður en hægt væri að leggja fram frumvarp á Alþingi byggt á niðurstöðum nefndarinnar. Á þessum tíma hefur menntamálaráðuneytið viðað að sér margvíslegum upplýsingum um fyrirkomulag þessara mála í nágrannalöndum okkar og kannað þróun löggjafar að teknu tilliti til samruna fjölmiðla og fjarskipta, auk þess sem litið hefur verið til tilmæla Evrópuráðsins í þessum efnum. Í lok desember á síðasta ári tók ég þá ákvörðun, í samráði við formenn stjórnarflokkanna, að skipa nefnd til að undirbúa og semja frumvarp til laga sem byggja átti á tillögum síðari fjölmiðlanefndarinnar. Upphaflega var hugmyndin sú að tilgreindir lögfræðingar yrðu fengnir, ásamt fulltrúum allra flokka á Alþingi, til að semja frumvarpið og var öllum þingflokkum því boðið að tilnefna fulltrúa sína í nefndina. Í byrjun janúar afþökkuðu stjórnarandstöðuflokkarnir á Alþingi að tilnefna fulltrúa í slíka nefnd og tóku sérstaklega fram að þeir treystu þeim lögfræðingum sem tilnefndir voru til að vinna það verk, þ.e. að færa tillögur fjölmiðlanefndarinnar í þann búning sem við erum síðan að ræða um hér í dag. Með skipunarbréfi, dags. 19. janúar sl., skipaði ég nefnd til að semja frumvarp til laga um fjölmiðla undir forustu dr. Páls Hreinssonar, prófessors við lagadeild Háskóla Íslands. Tekið var fram í skipunarbréfinu að við samningu frumvarpsins skyldi nefndin leggja til grundvallar umfjöllun og niðurstöður nefndar um íslenska fjölmiðla frá apríl 2005. Nefndin skyldi eiga samráð við fulltrúa allra þingflokkanna við samningu frumvarpsins. Frumvarp þetta er því afrakstur framangreindrar nefndarvinnu. Virðulegi forseti. Ég mun nú fara yfir það hvernig stefnumótun hinnar þverpólitísku fjölmiðlanefndar var síðan sett í lagabúninginn í frumvarpi þessu. Fjölmiðlanefndin lagði til í skýrslu sinni að settar yrðu reglur sem tryggðu gagnsæi eignarhalds á fjölmiðlum. Má í þessu sambandi nefna að í tilmælum Ráðherranefndar Evrópuráðsins er mælt með því að aðildarríkin setji sér slíkar reglur og hafa þær m.a. verið settar á öllum Norðurlöndunum nema á Íslandi. Taldi fjölmiðlanefndin að reglurnar ættu að ná jafnt til útvarpsstöðva sem dagblaða og að almenningur ætti að eiga greiðan aðgang að upplýsingum um hverjir ættu fjölmiðlana á hverjum tíma. Taldi nefndin að gagnsæi á eignarhaldi væri nauðsynlegt til að almenningur gæti tekið afstöðu til annars vegar ritstjórnarstefnu/dagskrárstefnu og efni miðlanna hins vegar eins og það birtist almenningi. Var stefnumörkun fjölmiðlanefndarinnar útfærð í frumvarpinu með þeim hætti að á heimasíðu útvarpsréttarnefndar skuli birtar upplýsingar um þann sem hefur hlotið útvarpsleyfi, útvarpsstjóra sem ber ábyrgð á útvarpsefni, dagskrárstefnu leyfishafa og síðari tilkynningar á breytingu hennar, reglur útvarpsstöðvarinnar um ritstjórnarlegt sjálfstæði fréttastofu hennar, nafn þess einstaklings eða eigendur þess lögaðila sem rekur útvarpsstöðina, svo og úrskurði útvarpsréttarnefndar í málum útvarpsstöðvarinnar. Með því að gera framangreindar upplýsingar almenningi aðgengilegar á að vera tryggt að þau markmið náist sem fjölmiðlanefndin lagði til grundvallar stefnumótun sinni. Þetta er svipuð leið og farin hefur verið í norskum rétti. Í frumvarpinu er jafnframt mælt fyrir um tilkynningarskyldu þegar breytingar verða á eignarhaldi á útvarpsstöðvum. Í ákvæðinu segir að seljandi og kaupandi beri ábyrgð á því að tilkynning um sölu á hlut í útvarpsstöð sé send útvarpsréttarnefnd innan tveggja virkra daga frá gerð kaupsamnings. Til þess að hægt sé að hafa eftirlit með því að allir samningar hafi verið tilkynntir er einnig mælt svo fyrir að eftir sérhvern aðalfund í félögum sem hafa útvarpsleyfi skuli stjórn félagsins senda útvarpsréttarnefnd hlutaskrá félagsins innan fjögurra virkra daga frá því fundurinn var haldinn. Þá er jafnframt fjallað um viðurlög við því þegar tilkynningarskylda er vanrækt. Sambærilegar breytingar eru lagðar til í lögunum um prentrétt. Fjölmiðlanefndin lagði enn fremur til að eignarhald á fjölmiðlum, sem náð hafa ákveðinni útbreiðslu eða hlutdeild á markaði, verði bundið takmörkunum með þeim hætti að aðilum verði sett hófleg takmörk um heimilan eignarhlut. Þessi leið sem fjölmiðlanefndin leggur til felur í sér að fjölmiðlar verða að vera í eigu fleiri en eins aðila. Er þessi regla m.a. við lýði í Frakklandi varðandi stöðvar sem hafa leyfi til að sjónvarpa á landsvísu. Er hugsunin sú að eigendurnir veiti hverjir öðrum aðhald þannig að ólík sjónarmið fái að njóta sín og að efnið í fjölmiðlunum verði fjölbreyttara. Var það álit nefndarinnar að rétt væri að setja eignarhaldi skorður enda væru þær málefnalegar, almennar og meðalhófs gætt. Hafði nefndin m.a. eftirfarandi þætti í huga eins og segir í skýrslu nefndarinnar: Evrópuráðið hefur lagt fram þau tilmæli til aðildarríkjanna að huga að því að setja í lög reglur til að hamla gegn samþjöppun sem gæti stefnt markmiðinu um fjölbreytni fjölmiðla í hættu. Mælt er með því að ríki skoði möguleika á því að afmarkaðir verði í lögum, við úthlutun leyfa eða aðra lagaframkvæmd, þröskuldar til að takmarka áhrif sem eitt fyrirtæki eða fyrirtækjasamsteypa getur haft í einni eða fleiri greinum fjölmiðlunar. Einnig megi huga að því að setja takmörk á hlutafjáreign einstakra aðila í fjölmiðlafyrirtækjum. Séu slíkar takmarkanir settar skuli hafa í huga stærð fjölmiðlamarkaðarins í viðkomandi landi og fjárhagslegt bolmagn hans. Svo sem ítarlega er rakið hér að framan einkennist fjölmiðlamarkaðurinn hér á landi, eins og víða erlendis, af verulegri samþjöppun á eignarhaldi. Slík samþjöppun er áhyggjuefni fyrir neytendur/almenning í ljósi þess að fjölmiðlar gegna margs konar hlutverki í lýðræðisþjóðfélagi enda er gjarnan talað um fjölmiðla sem „fjórða valdið“. Þeir upplýsa, fræða og móta skoðanir almennings. Þeir skemmta, eru vettvangur fyrir auglýsingar og tilkynningar og farvegur fyrir skoðanir stjórnvalda, hagsmunahópa og almennings. Fjölmiðlar hafa það hlutverk að veita aðhald þeim sem fara með pólitískt og efnahagslegt vald á hverjum tíma. Í ljósi þessa verður að stuðla að fjölræði á markaðnum með það að markmiði að tryggja menningarlega og stjórnmálalega fjölbreytni. Virðulegi forseti. Hér ber að hafa í huga að fjölbreytni og fjölræði á fjölmiðlamarkaði var lítið rætt hér á landi fyrr en árið 2004 þegar skýrsla fjölmiðlanefndarinnar hinnar fyrri var lögð fram. Víða erlendis hafa þessi hugtök hins vegar um langt árabil verið veigamikill þáttur umfjöllunar um stefnumótun í fjölmiðlamálum. Rétt er að skýra hvað átt er við með fjölbreytni og fjölræði á fjölmiðlamarkaði. Með fjölbreytni er átt við að í fjölmiðlum sé ávallt í boði fjölbreytt efni af ýmsu tagi úr ólíkum áttum. Þá er einnig átt við að ólíkar lífsskoðanir og pólitísk viðhorf komi fram. Hugtakið er því bæði af menningarpólitískum toga auk þess sem það er samofið lýðræðishugmyndinni. Með fjölræði er síðan vísað til þess að fjölmiðlar séu ekki undir yfirráðum fárra aðila. Hafa ber í huga að þessi markmið um fjölbreytni og fjölræði eiga að mörgu leyti undir högg að sækja. Fjölmiðlamarkaður víða um lönd einkennist af vaxandi samþjöppun eignarhalds. Þar sem fjarskipti og fjölmiðlar hafa runnið saman hefur það jafnframt ýtt undir svokallaða lóðrétta samþjöppun þar sem sami aðilinn ræður yfir öllum þáttum virðiskeðjunnar. Í frumvarpinu er brugðist við þessari þróun með þeim hætti að mælt er fyrir um takmarkanir á eignarhaldi á útvarpsstöðvum og prentmiðlum. Þar er miðað við 25% markið sem fjölmiðlanefndin lagði til. Þó er sá þröskuldur settur að þetta eigi aðeins við þær útvarpsstöðvar sem hafa þriðjungs markaðshlutdeild í heildaráhorfi eða heildarhlustun íslenskra dagskrárstöðva. Í samræmi við tillögur fjölmiðlanefndarinnar er mælt svo fyrir að ef einstaklingur eða fyrirtæki og skyldir aðilar eiga fleiri en eina útvarpsstöð á sama markaði, þ.e. hljóðvarps- eða sjónvarpsmarkaði, skuli leggja saman markaðshlutdeild viðkomandi útvarpsstöðva. Sá varnagli er þó sleginn að aðeins skuli leggja saman markaðshlutdeild fjölmiðla eigi einstaklingur eða fyrirtæki og skyldir aðilar 10% eða meira í sérhverri útvarpsstöð. Að öðrum kosti gæti eignarhlutur, hversu smár sem hann annars væri í útvarpsstöð eða dagblaði sem hefði þriðjungs markaðshlutdeild, valdið því að 25% reglan yfirfærðist sjálfkrafa á aðra útvarpsstöð eða héraðsfréttablað ef eigandi hans keypti einnig mjög lítinn hlut í öðrum fjölmiðli. Breytti þar engu enda þótt eigandinn gæti í krafti hinna smáu eignarhluta engin raunhæf áhrif haft á rekstur útvarpsstöðvanna eða dagblaðanna. Í tillögum fjölmiðlanefndarinnar um takmarkanir á eignarhaldi á útvarpsstöðvum var rætt um skylda aðila, annars vegar þegar reikna bæri hvort útvarpsstöð hefði þriðjungs markaðshlutdeild, en þegar einstaklingur eða fyrirtæki og skyldir aðilar ættu fleiri en eina útvarpsstöð á sama markaði skyldi leggja saman útbreiðslu svo og markaðshlutdeild viðkomandi útvarpsstöðva. Hins vegar var á því byggt að fyrirtæki og skyldir aðilar ættu ekki samanlagt meira en 25% eignarhlut. Í frumvarpinu merkir hugtakið „skyldir aðilar“ fyrirtæki sem tilheyra sömu fyrirtækjasamstæðu í skilningi samkeppnislaga og fyrirtæki sem hafa önnur náin tengsl en samstæðutengsl sem leitt geta til yfirráða samkvæmt samkeppnislögum. Til þess að tryggja samræmda skýringu á samkeppnislögum er mælt svo fyrir að útvarpsréttarnefnd geti leitað umsagnar Samkeppniseftirlitsins um skýringu ákvæða í einstökum málum. Í frumvarpinu er jafnframt sleginn sá varnagli að ef útvarpsstöð á í verulegum fjárhagslegum erfiðleikum sem bregðast verði við með fjárhagslegri endurskipulagningu geti stjórn útvarpsstöðvarinnar sótt um tímabundna undanþágu til Samkeppniseftirlitsins frá takmörkunum á eignarhaldi. Fjölmiðlanefndin lagði einnig til í skýrslu sinni að settar yrðu reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði á fjölmiðlum. Slíkar reglur ættu að tryggja betur stöðu einstakra blaða- og fréttamanna, þar með talið stjórnenda á því sviði, gagnvart eigendum fjölmiðilsins. Taldi nefndin að slíkar reglur þyrftu að ná til starfsumhverfis blaða- og fréttamanna, fjalla um skilyrði áminningar og brottvikningar og miða að því með öðrum hætti að útiloka svo sem frekast er kostur afskipti einstakra eigenda fjölmiðils af fréttaflutningi og annarri sjálfstæðri dagskrárgerð. Reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði taka á innihaldi fjölmiðla og er ætlað að draga úr skaðlegum áhrifum samþjöppunar eignarhalds. Slíkar reglur eru venjulega settar án íhlutunar stjórnvalda og gjarnan í samkomulagi milli eigenda fjölmiðils og starfsmanna hans. Oft er það því eftirlátið fjölmiðlinum sjálfum að ákveða hvort slíkar reglur séu settar. Í Austurríki og Portúgal eru til að mynda ákvæði í lögum um að setja beri hliðstæðar reglur af hálfu fjölmiðla. Í frumvarpinu var stefnumörkun fjölmiðlanefndarinnar útfærð með þeim hætti að útvarpsstöðvar sem reka fréttastofu skuli setja sér reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði hennar og skuli þær samdar í samráði við starfsmenn fréttastofu og starfsmannafélög þeirra. Í frumvarpinu er ætlast til þess að í reglunum sé fjallað um starfsskilyrði stjórnenda fréttastofu og fréttamanna við að framfylgja dagskrárstefnu útvarpsstöðvarinnar, starfshætti sem ætlað er að tryggja ritstjórnarlegt sjálfstæði fréttamanna gagnvart eigendum útvarpsstöðvarinnar og skilyrði áminningar og brottvikningar fréttamanna. Sambærilegt ákvæði er einnig að finna í breytingum á lögum um prentrétt. Þess ber þó að geta að engin viðurlög eru við því þótt slíkar reglur séu ekki settar. Frekar ber að líta á lagasetninguna sem hvatningu til setningar slíkra reglna. Þá lagði fjölmiðlanefndin til í skýrslu sinni að settar yrðu reglur um flutningsrétt og flutningsskyldu á sjónvarpsefni. Sérstök áhersla var á það lögð að lögfestingarreglum um flutningsrétt og flutningsskyldu mundu auka val neytenda og draga úr áhrifum lóðrétts eignarhalds. Með hugtakinu „flutningsreglur“ er átt við tvennt. Annars vegar er átt við flutningsskyldu sem þýðir að hægt er að skylda dreifiveitur til að flytja ákveðna dagskrá frá efnisveitum í kerfum sínum, hins vegar á hugtakið við flutningsrétt sem þýðir að dreifiveitum verði gert kleift að fá til dreifingar það efni eða þær dagskrár sem þær kjósa frá efnisveitum. Ástæðan fyrir aukinni umræðu um flutningsreglur er sú að eftirsóknarvert sjónvarpsefni hefur á undaförnum árum safnast á fárra hendur og er oft aðeins aðgengilegt á dreifikerfum tengdum ákveðnum efnisveitum. Ein leiðin er að nota flutningsreglur til þess að gera eftirsóknarvert sjónvarpsefni aðgengilegt öllum almenningi. Markmiðið með flutningsreglum er að auka val neytenda, stuðla að samkeppni og lækka aðgangsþröskuld nýrra efnisveitna og dreifiveitna inn á stafrænan sjónvarpsmarkað enda ná reglurnar einungis til stafrænna kerfa. Í frumvarpinu er fjallað um þau skilyrði sem þurfa að vera fyrir hendi svo að hægt sé að skylda fjarskiptafyrirtæki að ósk útvarpsstöðvar til þess að flytja dagskrá útvarpsstöðvarinnar um fjarskiptanet fyrirtækisins. Meðal skilyrðanna er að um sé að ræða sjónvarpsdagskrá sem send er út á rauntíma með hefðbundnum stafrænum gæðum. Þá er fjallað um þau skilyrði sem þurfa að vera fyrir hendi svo að fjarskiptafyrirtæki geti fengið að dreifa dagskrá útvarpsstöðvar á dreifikerfi sínu. Rýmri reglur gilda um flutningsrétt en flutningsskyldu. Reglur um flutningsrétt taka ekki einvörðungu til íslenskrar dagskrár útvarpsstöðva sem staðfestu hafa hér á landi heldur einnig erlendra sjónvarpsdagskráa sem íslensk útvarpsstöð hefur gert einkaréttarsamning um svo og útsendingu á ákveðnum listviðburðum sem ekki fylla heila dagskrá, svo sem íþrótta- og listviðburðum. Í frumvarpinu er byggt á þeirri meginreglu að samningsfrelsi ríki á milli útvarpsstöðva og fjarskiptafyrirtækja. Takist hins vegar ekki samningar innan 30 daga um flutning á sjónvarpsdagskrá getur hvor aðili vísað málinu til útvarpsréttarnefndar. Útvarpsréttarnefnd úrskurðar um allan ágreining sem upp kann að rísa við framkvæmd á flutningi efnis í tilefni af úrskurði nefndarinnar um flutningsrétt eða flutningsskyldu og getur lagt á dagsektir fari útvarpsstöð eða fjarskiptafyrirtæki ekki að úrskurðum hennar. Að lokum fjallaði fjölmiðlanefndin í skýrslu sinni um stjórnsýslu á sviði fjölmiðlamála. Ástæðan er sú að þær breytingar á löggjöfinni sem settar eru fram af hinni þverpólitísku nefnd útheimta grundvallarbreytingar á tilhögun allrar stjórnsýslu varðandi fjölmiðla. Við samningu frumvarpsins var ákveðið að leggja fyrri tillögu fjölmiðlanefndarinnar til grundvallar. Í frumvarpinu er því lagt til að hlutverki útvarpsréttarnefndar verði breytt og það rýmkað. Lagt er til að nefndin fái heimild til að ráða sér til aðstoðar framkvæmdastjóra og annað starfslið eftir því sem fjárveitingar til nefndarinnar leyfa hverju sinni. Þá er fellt undir starfssvið nefndarinnar eftirlit og framkvæmd á nýjum ákvæðum í útvarpslögum, lögum um prentrétt og samkeppnislögum. Af þeim sökum er skipunarhætti nefndarinnar breytt og er lagt til að dómsmálaráðherra tilnefni hér eftir einn nefndarmann, Hæstiréttur annan og sá þriðji verði skipaður án tilnefningar af menntamálaráðherra. Virðulegi forseti. Ég hef farið yfir meginþætti frumvarpsins. Ég hef farið nokkuð ítarlega yfir tillögur hinnar þverpólitísku fjölmiðlanefndar og hvernig tillögur hennar hafa síðan verið útfærðar í þessu frumvarpi. Með frumvarpinu er í öllum meginatriðum fylgt þeirri stefnumótun í fjölmiðlamálum sem nágrannalönd okkar í Evrópu hafa fylgt fram til þessa. Einnig er brugðist við tilmælum Evrópuráðsins um hvernig tryggja beri fjölbreytni og fjölræði á fjölmiðlamarkaði og draga megi úr lóðréttri samþjöppun. Ég legg áherslu á að fjölmiðlar gegna mikilvægu hlutverki í lýðræðisþjóðfélögum eins og við vitum. Fjölmiðlar eru m.a. frétta- og upplýsingaveitur svo að almenningur geti verið upplýstur, geti myndað sér skoðanir og tekið afstöðu til ólíkra mála. Sá munur er því á fjölmiðlum og öðrum fyrirtækjum á markaði að þeir miðla upplýsingum og skoðunum og hafa þannig áhrif á viðhorf almennings til manna og málefna. Hæstv. forseti. Mál það sem ég hef hér mælt fyrir er á margan máta sérstakt og aðdragandi þess ber því órækan vitnisburð. Ég vil leyfa mér að ítreka þá skoðun mína að hér sé á ferðinni mál sem varðar miklu um það hvernig þeirri umræðu sem nauðsynleg er í sérhverju lýðræðissamfélagi vindur fram. Ég hvet til þess að þetta mál fái ítarlega og gaumgæfilega meðferð hér í þinginu og að þingið ákvarði nú hver og hvaða meðferð sé þessu máli þóknanleg enda í rauninni fyrsta tækifærið sem þingið fær til þess að fara yfir í frumvarpsformi tillögur nefndarinnar sem byggjast á hinni svokölluðu þverpólitísku sátt. Að þessu mæltu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. menntamálanefndar að umræðu lokinni.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni frumvarp sem er talsvert stórt í sniðum, eða a.m.k. greinargerðin sem því fylgir og frumvarpið sjálft í allmörgum greinum. Bak við þetta frumvarp er svo aftur enn stærri skýrsla, skýrsla nefndar menntamálaráðherra, hinnar þverpólitísku nefndar sem átti að fjalla um íslenska fjölmiðla, þannig að bæði í frumvarpinu sjálfu og síðan í skýrslu nefndarinnar er saman dreginn mikill fróðleikur um fjölmiðlamál sem áhugavert er fyrir þá sem fylgjast vel með fjölmiðlum að kynna sér. Frumvarpið er að stærstum hluta til samið af Páli Hreinssyni, eins og hér kom fram í máli hæstv. menntamálaráðherra, og fjölmiðlanefndin þverpólitíska var undir forustu Karls Axelssonar hrl. Þar sem ég var sjálf í fjölmiðlanefndinni og kom aðeins að frumvarpinu og var kynnt það þegar það var í drögum vil ég þakka þessum ágætu mönnum, Páli Hreinssyni prófessor og Karli Axelssyni hrl., fyrir það hvernig þeir hafa leitt þessa vinnu á undanförnum mánuðum og missirum. Hér er auðvitað mjög vandasamt verk á ferðinni sem þeim var fengið að stýra, ekki síst vandasamt í ljósi þeirra miklu deilna sem hér urðu um fjölmiðlamál á árinu 2004. Segja má að þá hafi allt samfélagið logað stafna á milli vegna deilna um fjölmiðla og það frumvarp til fjölmiðlalaga sem hér var lagt fram af ríkisstjórninni og varð, reyndar með nokkrum breytingum, að lögum á vormánuðum 2004 sem forseti synjaði síðan staðfestingar 2. júní 2004. Menn muna þann darraðardans allan sem þá varð um fjölmiðlamálin þannig að þegar sú niðurstaða lá fyrir að lögin sem samþykkt voru á þingi næðu ekki fram að ganga vegna þess að staðfestingu forseta skorti, þá varð ljóst að úr talsvert vöndu var að ráða. Niðurstaðan varð á endanum sú að ráðherra skipaði sérstaka fjölmiðlanefnd sem við áttum sæti í, þrír þingmenn úr stjórnarandstöðunni, nefnd sem vann mjög gott verk og skilaði síðan þessari skýrslu sem fyrr er nefnd. Frumvarpið sem hér liggur fyrir er gerólíkt því frumvarpi til laga sem hér var lagt fram árið 2004. Himinn og haf skilja að þessi tvö frumvörp. Það er í raun merkilegt í ljósi þess sem gerst hefur á umliðnum missirum, að skoða upphaflega frumvarpið sem lagt var fram af ríkisstjórninni á sínum tíma og í raun makalaust að slíkt frumvarp skuli hafa komið inn í þingið. Það eiginlega datt af himnum ofan inn í þingið, kom eins og þruma úr heiðskíru lofti. Ef frumvarpið er skoðað, virðulegur forseti, gengur það allt út á boð og bönn. Ríkisstjórn sem kennir sig við frjálshyggju og frjálslyndi leggur fram frumvarp til fjölmiðlalaga, um fjölmiðla sem eru mikilvægustu grunnstofnanir í lýðræðisríkjum, sem gengur allt út á boð og bönn. Þegar maður skoðar 1. gr. þess frumvarps þá hefst hún svo, virðulegur forseti: „Óheimilt er að veita leyfi til útvarps til fyrirtækis sem hefur að meginmarkmiði rekstur sem er óskyldur fjölmiðlarekstri. Einnig er óheimilt að veita útvarpsleyfi fyrirtæki sem að hluta eða öllu leyti er í eigu fyrirtækis eða fyrirtækjasamstæðu í markaðsráðandi stöðu … Þá er óheimilt að veita fyrirtæki útvarpsleyfi ef annað fyrirtæki á meira en 25% eignarhlut í því. Sömuleiðis er óheimilt að veita fyrirtæki útvarpsleyfi ef fyrirtæki í sömu fyrirtækjasamstæðu eiga samanlagt meira en 25% eignarhlut í því. Jafnframt er óheimilt að veita fyrirtæki útvarpsleyfi ef það eða fyrirtæki í sömu fyrirtækjasamstæðu eiga hlut í útgefanda dagblaðs …“ Svona var það frumvarp. Það er allt um það sem óheimilt er og byggir algerlega á boðum og bönnum. Það byggist að stærstum hluta á vanþekkingu á fjölmiðlamarkaði. Það hrópar á mann frá þessu frumvarpi hvað það byggir á mikilli vanþekkingu á fjölmiðlamarkaði. Það byggist m.a. á því að hægt sé að gera algeran og skýran greinarmun á ljósvakamiðli annars vegar og dagblaði hins vegar. En allir sem flakka um á netinu í dag vita að þar rennur saman dagblað, netmiðill og ljósvaki. Það er ekki hægt að gera þennan greinarmun miðað við þá tækni notuð er nú til dags. Hins vegar byggði málið líka á algerri vanþekkingu á rekstrarumhverfi í fjölmiðlum. Það rekstrarumhverfi hefur verið mjög erfitt alla tíð. Það hefur verið erfitt að fjármagna fjölmiðlafyrirtæki. Dagblöð og ljósvakamiðlar hafa lagt upp laupana vegna þess að fyrirtækin hafa ekki getað náð í það fjármagn sem þau þurftu til að reka sig. Frumvarpið byggði því á algerri vanþekkingu, annars vegar á þeim tæknibreytingum sem þá voru að verða að veruleika og hins vegar á rekstrarumhverfi fjölmiðla. Í þeirri umræðu sem þá fór fram um fjölmiðlafrumvarpið lagði Samfylkingin megináherslu á gegnsæi, á gegnsæi í eignarhaldi og gegnsæi varðaði ritstjórnarstefnu, að fjölmiðlar hættu að skýra út fyrir kaupendum sínum, lesendum sínum, áhorfendum eða hlustendum, hver ætti viðkomandi miðil, hverjir stæðu á bak við hann og hver væri ritstjórnarstefna viðkomandi miðils þannig að áhorfendur, hlustendur eða lesendur, gætu borið saman fréttaflutninginn og umfjöllunina sem miðillinn stendur fyrir og hins vegar hvort hann væri smitaður af eignarhaldinu sem að baki býr. Þeir gætu þá borið saman hvort fréttaflutningur og umræða í viðkomandi miðli endurspeglaði raunverulega þá ritstjórnarstefnu sem viðkomandi miðill hefði í orði kveðnu. Þetta töldum við aðalatriði málsins, að þetta gegnsæi væri til staðar. Þá voru þau sjónarmið uppi í Samfylkingunni að í stað þess að setja ákveðnar reglur um eignarhaldið ættu almenn sjónarmið að ríkja um að hamla gegn misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Við töldum það aðalatriðið rétt eins og gengið er út frá í samkeppnislöggjöf okkar. Samfylkingin lagði mikla áherslu á að verja sjálfstæði ritstjórnar gagnvart afskiptum eigenda og töldum að setja þyrfti um það sérstakar reglur og þá mátti einu gilda í okkar huga hvort eigandinn væri ríkið, með menntamálaráðherrann sem fulltrúa eigenda í fararbroddi eða hvort eigandinn væri annar aðili sem hefði einhverja viðskiptalega hagsmuni, hvort sem það væri ríkið og pólitískir hagsmunir eða aðrir eigendur og viðskiptalegir hagsmunir eða pólitískir, sem sannarlega fyrirferðarmiklir hjá aðilum í viðskiptalífinu. Þetta töldum við aðalatriði málsins. Við bentum á það í umræðunni þá, virðulegi forseti, að óþarfi væri að vera með þessi mál í slíkri deilu og úlfúð í þinginu eins og þá var. Við töldum hægt að ná sæmilegri samstöðu um fjölmiðlamál ef menn bara reyndu. Allir þingmenn sögðust vilja tryggja sem mesta fjölbreytni og mest fjölræði á fjölmiðlamarkaði og það var ljóst, ef hlustað var eftir þeim undirtóni sem var í umræðunni, að hægt væri að ná sæmilega breiðri samstöðu ef menn legðu sig fram um það. Það hefur auðvitað orðið raunin. Það hefur komið á daginn, eins og þverpólitíska nefndin er órækasti vitnisburðurinn um. Auðvitað teygðu menn sig þar í átt til samkomulags. Þar fékk enginn allt sem hann vildi og menn gerðu málamiðlanir en það var hægt að ná sæmilegu samkomulagi í nefndinni. Fyrra frumvarpið sem kom fyrir þingið er skólabókardæmi um hvernig ekki á að vinna. Til dæmis fór ekki fram nein stefnumótandi umræða í þinginu áður en frumvarpið var samið. Það kom út skýrsla sem var unnin af hópi sérfræðinga. Hún var sett fram og örfáum dögum seinna var komið frumvarp, sem ekki einu sinni byggir á þeirri skýrslu heldur er bara samið sisvona. Hina pólitísku umræðu til undirbúnings, stefnumótandi umræðu, vantaði. Það var efnt til átaka að nauðsynjalausu og samfélagið og mikilvægustu stofnanir þess voru settar á annan endann til að þjóna lund ráðamanna. Þannig var það. Það gefur manni hins vegar tilefni til að segja örfá orð um vinnubrögð ríkisstjórnar og Alþingis. Í sjálfu sér hefði ég kosið að skýrsla fjölmiðlanefndarinnar sem kom fram í apríl 2005 hefði verið lögð fyrir þingið til stefnumótandi umræðu, að þingið hefði tekið umræðu á grundvelli skýrslunnar og síðan hefði það ályktað að fela ríkisstjórninni að semja frumvarp á grundvelli þessarar stefnumótunar. Það finnst mér vera hinn eðlilegi farvegur mála, að þingið taki fyrst stefnumótandi umræðu og feli síðan framkvæmdarvaldinu að vinna á grundvelli þess sem menn koma sér saman um eða meiri hluti þingsins kemur sér saman um. En gott og vel. Það er ekki á allt kosið. Það sem við erum með hér er þó sannarlega framför frá því sem áður var. Ég hefði kosið að við hefðum staðið þannig að málum gagnvart Ríkisútvarpinu. Það hefði einmitt átt að setja saman skýrslu um Ríkisútvarpið, tíunda þar hvert ætti að vera hlutverk Ríkisútvarpsins, menningarlegt hlutverk, pólitískt hlutverk, eftirlitshlutverk; hvernig hugsanlegt sé að fjármagna slíka stofnun, hvert sé mögulegt rekstrarform o.s.frv. Þingið hefði átt að taka stefnumótandi umræðu um Ríkisútvarpið og á grundvelli þess hefði síðan átt að semja frumvarp um Ríkisútvarpið. Ég er sannfærð um að það hefði gengið betur að koma málum fram með þeim hætti en hefur gengið með Ríkisútvarpið, eins og þar hefur verið staðið að málum. Virðulegur forseti. Þetta segi ég vegna þess að mér finnst brýnt að þingið, ráðherrarnir og ríkisstjórnin, taki þetta samspil þings og framkvæmdarvalds til endurskoðunar og að menn standi með öðrum hætti að málum í þinginu en tíðkast hefur hingað til. Þar er ég ekki að draga menn í pólitíska dilka. Þetta er vinnulag sem hefur þróast og að mínu viti hefur það þróast í ranga átt. Ég tel mikilvægt að við gerum meira af því að ræða stefnumótandi skýrslur á þinginu og fela á grundvelli þeirra ríkisvaldinu að semja frumvörp um tiltekin mál. En það er hægt að ræða síðar. Virðulegur forseti. Himinn og haf skilur að þetta frumvarp og hið fyrra. Hér hefur verið vandað til verka þó að eflaust geti verið skiptar skoðanir um einstaka þætti málsins. Þótt sæmilega breið samstaða náist í svona nefnd er ekki þar með sagt að allur ágreiningur eða öll skoðanaskipti séu úr sögunni og menn geti ekki haft aðeins mismunandi áherslur eftir sem áður. Við skulum ekki gera ráð fyrir að við getum múlbundið alla þingmenn vegna þess að við náðum saman í nefndinni. Það væri heldur ekki eðlilegt. Það hlýtur að vera áherslumunur á milli manna í svona máli og ekkert við það að athuga. Að mínu viti er merkasti þáttur þessa frumvarps sá sem lýtur að reglum um flutningsrétt og flutningsskyldu, þ.e. að efnisveitur og sjónvarpsstöðvar eigi rétt á að fá dreifingu hjá þeim dreifiveitum sem þær óska eftir, að þær komist eftir þeim dreifiveitum sem tiltækar eru, að efnisveiturnar, sjónvarpsstöðvarnar komist eftir þessu þjóðvegakerfi sem tiltækt er í dreifiveitunum. Svo þarf reglan auðvitað að ganga í báðar áttir, þ.e. að dreifiveiturnar eigi rétt á að fá til flutnings á sínu dreifikerfi það efni sem þær kjósa. Þetta finnst mér meðal merkustu nýmæla í þessu frumvarpi. Mér finnst þetta marka talsverð tímamót, sú tillögugerð sem uppi er í þessu efni. Þetta þýðir það að Og Vodafone og 365 miðlar geta ekki neitað að flytja Skjá einn í gegnum sitt dreifikerfi og Síminn getur ekki neitað að flytja Stöð 2 í gegnum sitt kerfi. Þetta er gríðarlega mikilvægt, virðulegur forseti, fyrir neytendur. Þar með á að komast í veg fyrir að þeir geti lokast inni í tilteknum kerfum hjá fjarskiptafyrirtækjunum sem farin eru að bjóða upp á pakkalausnir fyrir heimilin, pakkalausnir fyrir nettengingu, fastlínusíma, farsíma, myndbandaleigu o.s.frv. Þau eru kannski með tilboð í gangi til fólks sem hljómar vel en gæti haft það í för með sér, sé þetta ekki til staðar, að fólk læstist inni í tilteknum dreifiveitum og ætti ekki völ á efni frá öðrum en þeim sem hafa gert samninga við þær dreifiveitur eins og málum er háttað í dag. Á þessu eru auðvitað ákveðnar takmarkanir engu að síður, virðulegur forseti. Það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að auðvitað er ekki hægt að skikka dreifiveitur til að flytja hvað sem er ef rýmið inni á kerfinu er takmarkað. Það er ekki hægt að skylda þær til að gera það á hvaða verði sem er þannig að setja verður ákveðnar takmarkanir á þetta. Það kemur fram, virðulegur forseti, að sá varnagli er sleginn að aðeins megi skylda fjarskiptafyrirtæki til að flytja efni sem nemur einum þriðja flutningsgetu fjarskiptanetsins, þannig að einhver einn aðili geti ekki tekið upp bróðurpartinn af netinu. „Ef fleiri útvarpsstöðvar óska eftir að dagskrár þeirra verði fluttar en fjarskiptanet annar skal fjarskiptafyrirtækið flytja þær dagskrár sem hafa mest áhorf samkvæmt mælingum útvarpsréttarnefndar. Ávallt skal þó flytja dagskrá Ríkisútvarpsins sé þess óskað.“ Mér finnst það eðlilegur varnagli sem hér er sleginn. Síðan kemur ýmislegt um gjaldskrár og uppgjörsreglur sem er nokkuð flókið og viðurhlutamikið. Það kann vel að vera að það þurfi skoðunar við í nefndinni hvernig þeim málum er háttað. Ég tel einnig mikilvægt, virðulegur forseti, að hér eru settar reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði í frumvarpið þótt ég sé ekki svo bernsk að halda að það þýði að eigendur sjónvarpsstöðva, útvarpsstöðva eða dagblaða reyni ekki þar með að hafa áhrif, að reglurnar komi í veg fyrir að þær reyni að hafa áhrif á það sem skrifað er eða sagt í viðkomandi miðli. Engu að síður tel ég að þetta geti skapað aðhald og búið til ákveðna festu í störf blaðamanna og ritstjórna. Varðandi eignarhaldið tel ég þær reglur sem hér eru settar um gegnsæi í eignarhaldi mjög mikilvægar. Á það var reyndar lögð mikil áhersla í nefndinni, að slíkar reglur væru mjög skýrar og almenningur ætti greiðan aðgang að upplýsingunum um hverjir ættu fjölmiðla, eins og ég sagði áðan. Varðandi síðan almennar skorður við eignarhaldi á fjölmiðlum þá gerði nefndin tillögur um ákveðnar skorður. En þær skorður voru að okkar mati málefnalegar og almennar. Við töldum að með því væri meðalhófs gætt þótt auðvitað megi alltaf deila um hvert hlutfallið eigi að vera. Hvert er hið rétta hlutfall? Ég held að það verði seint hægt að finna leiðir til að skera úr um það. Hins vegar má segja að við gerðum tillögu um að settar yrðu ákveðnar skorður en þá og því aðeins ná þær til fjölmiðla að viðkomandi fjölmiðill hafi verulegt dagskrárvald, hann hafi mikla útbreiðslu og þar af leiðandi mikið dagskrárvald, ef svo má segja. Hann getur verið ráðandi í umræðunni á fjölmiðlamarkaði. Þá og því aðeins ættu þessar reglur að ná til fjölmiðlanna. Hugsunin var að reyna að stuðla að fjölræði með þessu en okkur var líka mjög vel ljóst í nefndinni að þetta hefði hins vegar lítil áhrif á fjölbreytni. Út af fyrir sig geta allir þessir fjölmiðlar sent út eins efni, sams konar sápuóperu, sams konar umræðuþætti, sams konar tónlistarkeppni eða hvað þetta er allt saman. Þetta hefur því kannski ekki mikið með fjölbreytnina sem slíka að gera, hina menningarlegu fjölbreytni eða pólitísku, en tryggir á hinn bóginn fjölræði. Virðulegi forseti. Ég sé að tími minn er að verða búinn en það voru örfá atriði sem ég hjó eftir í sjálfu frumvarpinu sem mér finnst ástæða til að spyrja út í. Það er m.a. í 2. gr. þar sem segir: „Útvarpsréttarnefnd er heimilt að gera samning við Hagstofu Íslands um að annast söfnun framangreindra upplýsinga og úrvinnslu þeirra.“ Ég fór að velta því fyrir mér af hverju sett er inn í frumvarpstextann að heimilt skuli að gera samning við Hagstofu Íslands. Því skyldi ekki vera hægt að gera samning við hvern sem er um þetta? Við Háskóla Íslands eða einhvern annan aðila. Ég vildi spyrja út í þetta. Í 4. gr. finnst mér svolítið sérkennilegt þegar segir: „Útvarpsstöðvar skulu gera útvarpsréttarnefnd grein fyrir þeirri dagskrárstefnu sem fyrirhuguð er, svo og fyrirhugaðri grundvallarbreytingu á áður kynntri dagskrá.“ Það getur ekki verið að þær þurfi alltaf að láta vita um breytingar á dagskrá eins og hún er send út frá degi til dags heldur er þarna væntanlega átt við dagskrárstefnuna. Um það vildi ég spyrja, virðulegur forseti. Varðandi reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði þá finnst mér það svolítið viðurhlutamikið að inni í textanum sé að þær skuli endurskoðaðar árlega. Kannski kemur það ekki að sök og gæti þess vegna verið með þeim hætti að þær séu óbreyttar frá ári til árs þótt þessi regla sé þarna inni. En út í þetta vildi ég spyrja, virðulegi forseti, áður en ég vík úr pontu.

Hæstv. forseti. Nú er komið til Alþingis frumvarp til laga um breytingu á útvarpslögum sem beðið hefur verið eftir því það er orðið eitt og hálft ár síðan nefnd sú sem á grunninn í þessu frumvarpi skilaði af sér störfum. Rétt er að taka undir með hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur að það verk var vandasamt. Það var vandasamt að leiða til lykta í frumvarpsform þær niðurstöður sem nefndin komst að á sínum tíma og kynnti á vordögum 2005. Mér virðist af þeim stutta tíma sem ég hef haft til að kynna mér frumvarpið og greinargerð þess að þetta verk hafi verið leyst afar vel af hendi af þeim færu lögfræðingum sem um það mál véluðu og það má líka segja þeim til hróss að fundirnir sem haldnir voru með fulltrúunum sem sátu í fjölmiðlanefndinni voru afar gagnlegir og upplýsandi og vinnubrögðin í alla staði til fyrirmyndar að mínu mati. Ég hef síðan ekki haft tækifæri eða tíma til að bera saman í smáatriðum þær textatillögur sem bornar voru undir okkur í því samráðsferli og það sem á endanum kom niður í frumvarpstextann, en ég geri ráð fyrir að þar hafi ekki verið hvikað frá meginatriðunum sem okkur voru kynnt. Ég get líka tekið undir með hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur að fyrirliggjandi frumvarp afhjúpar vissulega þá forheimskun sem réði för þegar fjölmiðlafrumvarpið hið fyrra var hér til umræðu. Það er óþarfi að rifja það upp í smáatriðum, þeir sem tóku þátt í þeirri umræðu eru þess minnugir á hvaða nótum hún var. Það er eitthvað sem heyrir sögunni til en auðvitað er erfitt að rjúfa tengsl þessa máls við þann ótrúlega og forpokaða upptakt, leyfi ég mér að segja. Svo ég haldi áfram að vitna til orða hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, af því að ég er upptekin af þeim punktum sem ég tók þegar hún flutti ræðu sína, þá er rétt að Samfylkingin lagði mikla áherslu á gagnsæi eignarhalds í þeirri umræðu sem fram hefur farið um þessi mál á Alþingi og sömuleiðis sjálfstæði ritstjórna og þótt við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum ævinlega tekið undir þær hugmyndir og áherslur höfum við samt sem áður lagt mesta áherslu á að samhliða því að löggjöf um fjölmiðla yrði endurskoðuð, yrði staða Ríkisútvarpsins tryggð. Sjónarmið okkar hafa ævinlega gengið út á það að stórt og öflugt ríkisútvarp, sem hefði miklum skyldum að gegna við menningu þjóðarinnar, gæti tryggt kröftugan lággróður á almennum fjölmiðlamarkaði. Við álítum að í samfélagi sem ekki er stærra en okkar, 300 þúsund manna samfélag, þurfi að tryggja, til að viðhalda menningu þjóðarinnar, mjög öflugt ríkisútvarp sem standi traustum fótum og sé stutt með ráðum og dáð af þjóðinni og hinu opinbera og sé fjármagnað á þann hátt sem gert hefur verið hingað til, þ.e. að þjóðin finni fyrir því að hún eigi þá stofnun. Fái sú stofnun byr undir vængina og fái hún að vera sá öflugi máttarstólpi menningar, erum við þess fullviss að fjölbreytt fjölmiðlaflóra geti þrifist í skjóli sterks ríkisútvarps, nota bene, ekki í skugganum af því. Ég nefni dæmi sem við höfum í samfélagi okkar sem mér finnst alltaf vera svolítið sambærilegt við þetta. Það kemur norðan úr Eyjafirði. Allir vita að eftir að Leikfélag Akureyrar fékk þá stöðu sem það hefur nú, þ.e. var gert að atvinnuleikhúsi og fékk þar af leiðandi kraft og viðurkenningu, þá gerðist það að áhugamannasamfélagið í leiklist við Eyjafjörð og í nágrannasveitum Eyjafjarðar, blómstraði sem aldrei fyrr. Sú merkilega menningarheild sem er við Eyjafjörðinn hefur viðhaldist og hún er í raun og veru að sanna núna þá kenningu okkar vinstri grænna að stór og máttugur aðili sem stendur traustum fótum og hefur stuðning frá hinu opinbera getur lyft grettistaki í þeim gróðri sem þrífst þar í kring. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum líka lagt verulega áherslu á lýðræðislegt hlutverk fjölmiðla í þessari umfjöllun um fjölmiðla. Við höfum verið þess fullviss að með þessum lögum sé hægt að tryggja að óvilhöll umræða um þjóðmál og hvaðeina sem varðar þjóðina geti farið fram eða verið studd í öllum fjölmiðlum. Það er verulega mikilvægt að talað sé á þeim nótum að þjóðmálaumræða, hvort heldur hún varðar börn eða ungmenni, miðaldra fólk eða gamalt, konur eða karla, fatlaða eða ófatlaða, sé til staðar á sem breiðustum grunni og í sem flestum fjölmiðlum. Auðvitað má til sanns vegar færa að verið sé að nútímavæða löggjöf um fjölmiðlana með þessu frumvarpi. Mér finnst afar mikilvægt að það skuli gert því satt að segja er búið að vera hálfönugt að þurfa að horfa upp á það, nánast hvern einasta dag, hvernig núgildandi lög um fjölmiðla eru þverbrotin og nánast ekki hægt að fara eftir þeim. Í fyrsta lagi vegna þess að tækninni hefur fleygt fram miðað við það sem hún var þegar þau lög voru sett, og í öðru lagi vegna þess að ákveðnar hefðir eru að skapast sem menn leyfa sér að láta skjóta rótum, jafnvel þótt ekki sé lagaleg stoð fyrir því eins og lagaumhverfið er í dag. Það er auðvitað fullkomlega óviðunandi og því segi ég að þessi löggjöf er langþráð. Það verður sannarlega fagnaðarefni þegar við getum, vonandi fyrir lok þessa þings, horft fram á að fá löggjöf sem er betur í takt við tímann, betur í takt við þá tækni sem er til staðar og þær kröfur sem gerðar eru í nútímasamfélagi hvað þetta varðar. Virðulegi forseti. Fyrsta setningin í greinargerðinni með þessu frumvarpi, sem var jafnframt fyrsta setningin í ræðu hæstv. menntamálaráðherra, er mér nokkuð hugleikin. Hún fær mig til að hugsa um meginlínurnar í þeirri stöðu sem við búum við í dag á fjölmiðlamarkaði. Fyrsta setningin í inngangi athugasemda við lagafrumvarpið er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Á undanförnum árum, eða allt frá því að breytingar á útvarpslögum tóku gildi hér á landi á árinu 1986 og leiddu til frelsis í fjölmiðlun, hefur mikil gróska og örar breytingar einkennt íslenskan fjölmiðlamarkað.“ Ég undirstrika orðið frelsi í þessari setningu, þ.e. ég spyr sjálfa mig að því hvort ríkt hafi svo mikið ófrelsi eða svo mikil höft fram að þeim tíma. Svar mitt við þeirri spurningu er auðvitað nei. Fyrir 1986 var hér til staðar öflugt ríkisútvarp sem fullnægði þjóðinni afar vel að mínu mati. Síðan urðu ákveðnar breytingar sem höfðu grósku í för með sér. Ekki skal ég draga dul á það. Auðvitað hafa orðið örar breytingar, ekki bara af því að fjölmiðlum hafi fjölgað heldur líka, eins og ég vék að áðan, vegna þess að tækninni hefur fleygt fram og í því tilliti hefur umhverfið breyst verulega mikið. Ástæðan fyrir því að ég geri frelsishugtakið að umræðuefni er sú að eitt af meginatriðunum í því sem við þurfum að skoða þegar við fjöllum um þetta mál er hvaða dagskrárefni það er sem við erum að fá í okkar íslensku fjölmiðlum. Þegar við skoðum afar góða greinargerð með þessu frumvarpi, sem er mjög efnismikil og fín og uppfærir að sumu leyti upplýsingar sem koma fram í skýrslu fjölmiðlanefndar, rekum við augun í það þegar við skoðum dagskrárefnið að það hefur í sjálfu sér lítið eða ekkert breyst. Mér finnst svo alvarlegt, miðað við það hversu mikil fjölgun hefur orðið í flórunni, að horfa upp á það þegar við lítum á greinargerðina og skoðum kaflann um dagskrárefnið að það er nánast hið sama. Það eina sem virðist hafa gerst er að það hefur dregið úr krafti og styrk Ríkisútvarpsins. Ég ætla að fá að vitna aðeins til greinargerðarinnar, hæstv. forseti, þar sem fjallað er um dagskrárefni, á bls. 29. Þar er sérstakur kafli sem fjallar um uppruna dagskrár. Þar segir: „Allar götur frá því að innlent sjónvarp hófst árið 1966 hefur eitt helsta einkenni þess verið óvenjuhátt hlutfall erlends efnis af útsendri dagskrá.“ Hæstv. forseti. Mér finnst þetta athyglisvert í ljósi þess að það má sannarlega fullyrða að þetta háa hlutfall - við sjáum það hér á línuritum - erlends efnis er nánast það sama og það var fyrir hina meintu frelsisbylgju sem átti sér stað 1986. Ástæða þess að mér finnst sérstaklega athyglisvert að beina sjónum að sjónvarpinu í þessari ræðu - þetta er náttúrlega ekki langur tími - er auðvitað sú staðreynd að sjónvarpið er öflugasti miðillinn af þeim miðlum sem við fjöllum um í þessu frumvarpi. Það hefur sýnt sig að sjónvarpið hefur ákveðna yfirburði í fjölmiðlaumræðunni, í lýðræðislegri umfjöllun um þjóðmálin, á við aðra fjölmiðla. Það kemur í ljós í þessari greinargerð að í alþjóðlegum samanburði hefur íslenskt sjónvarp í gegnum árin yfirleitt alltaf verið nánast í botnsætinu á öllum samanburðarlistum hvað varðar hlutdeild innlends efnis af dagskrá. Þá gildir einu hvort um hefur verið að ræða samanburð á efni stöðva í almannaþjónustu eða einkarekinna stöðva. Ef aðeins er miðað við uppruna leikins efnis er samanburðurinn jafnvel enn þá óhagstæðari fyrir íslenskt sjónvarp. Ástæða þess er sögð sú að framleiðsla leikins efnis sé kostnaðarsöm og regluleg framleiðsla slíks efnis hafi verið ofviða íslensku sjónvarpi. Íslensk og innlend dagskrárgerð hefur mestmegnis einskorðast við fréttir og fréttatengda dagskrárliði og framleiðslu efnis sem ekki er eins frekt á mannafla og fjármuni og sem ekki kallar á umtalsverða forvinnu og eftirvinnslu, svo sem viðtals- og skemmtiþættir hvers konar, gestakomur í sjónvarpssal og upptökur og beinar útsendingar til að mynda frá íþróttakeppnum og kappleikjum. Þetta eru auðvitað orð að sönnu, hæstv. forseti, þetta var raunin í árdaga sjónvarps. Þá tókum við upp á filmu útvarpsþætti, viðtalsþætti í sjónvarpssal, og í sjálfu sér hefur sáralítið breyst í þessum efnum. Mér finnst það alvarlegt þegar við erum að skoða þessa hluti í heild og skoða samhengi hlutanna að okkur skuli ekkert hafa miðað fram á við í framleiðslu innlends, leikins efnis á þeim tíma sem liðinn er frá því að íslenskt sjónvarp hóf göngu sína 1966 og heldur ekkert frá 1986, þegar öllum var opnuð greið leið að því að reka fjölmiðla af þessu tagi. Hins vegar hefur framboðið á erlenda efninu margfaldast með þessari fjölgun stöðva og með þeirri samkeppni sem leidd var inn á þennan markað á sínum tíma. Í greinargerð kemur fram að árið 2003 hafi sjónvarpsáhorfendum hér á landi staðið til boða yfir 4.500 stundir af innlendu efni á þeim fjórum stöðvum sem sendu út á landsvísu en innan við 700 stundir 1987. Svo spyr maður sig: Bíddu, hverju erum við bættari að hafa nú 4.500 stundir af sjónvarpsefni úti á öldum ljósvakans og við höfðum bara 700 áður? Ég fullyrði að við erum í sjálfu sér engu bættari vegna þess að efnið hefur ekkert breyst. Fjölbreytnin hefur ekki komið með þessu fjölræði eða fjölgun stöðva eða samkeppni. Mér finnst það grafalvarlegt mál og ég held að þetta sé eitt af því sem við verðum að ræða í þessum sal og í menntamálanefnd þegar við förum ofan í saumana á frumvarpinu, hvort það er eitthvað sem löggjafinn getur gert í þessum efnum, þó ekki væri annað en að fara ofan í saumana á þessu og hvetja til umræðu um nákvæmlega þennan þátt þessara mála. Það sem skiptir verulegu máli, virðulegur forseti, er að hlutdeild sjónvarpsins í íslensku leiknu efni er lítil. Það er ábyrgðarhluti þegar við reynum að skoða þá ábyrgð og þá meðvitund sem þarf að ríkja hjá okkur sem byggjum þetta fámenna málsamfélag og skoðum í heildrænu samhengi þá ábyrgð sem við höfum á herðunum til að viðhalda því málsamfélagi og þeirri menningu sem hér þrífst. Þegar þetta er allt saman skoðað sýnist mér þessi heildaráhorfsskoðun leiða það í ljós að þó að hún skiptist á fleiri aðila en hún gerði áður en samkeppnin var innleidd, þá er afleiðingin í sjálfu sér kannski bara veikari stöðvar og í öllu falli að mínu mati veikara Ríkisútvarp, sem hefur ekki fengið þann bakhjarl í ríkisstjórninni eða í stjórnvöldum sem nauðsynlegt hefði verið að mínu mati til að það geti verið einn af máttarstólpum menningar á Íslandi. Vegna þess hver veruleikinn er höfum við, talsmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, verið þeirrar skoðunar að um Ríkisútvarpið ættu að ríkja efnismiklar reglur um meginstefnu og um ábyrgð enda hefði sú stofnun hlutverki að gegna í menningarlegum efnum umfram sjálfstæðu stöðvarnar eða stöðvar sem reknar eru á einkamarkaði. Aðrir fjölmiðlar ættu hins vegar að okkar mati að geta haft nokkuð frjálsar hendur innan sanngjarnra marka og í sjálfu sér má segja að ég hafi alltaf verið efins um lagaklásúlur sem ekki er eða hefur verið ætlunin að fara eftir - já, fyrirgefið, þetta var ég búin að segja, ég er farin að rugla saman punktunum, frú forseti, þannig að ég held ég láti þessari hugsun bara lokið. Að mínu mati er það svo að vopnið í þessari baráttu við einsleitnina er að stórefla ríkisrekið útvarp og sjónvarp, hljóðvarp og sjónvarp. Um það erum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og núverandi stjórnvöld ekki sammála, því miður. Til vitnis um það eru frumvörp undangenginna ára um Ríkisútvarpið. Það er sjónarmið mitt að stjórnvöld hefðu í sjálfu sér átt að taka því boði sem þau stóðu frammi fyrir á síðasta ári, að sjá til þess að þessi frumvörp tvö héldust í hendur í gegnum umfjöllun á Alþingi. Því hefur aldrei verið sinnt. Það hefur greinilega verið lítill vilji á stjórnarheimilinu til þess að hægt væri að taka umræðuna í samhengi, því að eins og kunnugt er í þessum sal hefur Ríkisútvarpsfrumvarpið nú þegar verið sent út til umfjöllunar og umfjöllunin um það kemur til með að verða ótengd umfjöllun um fjölmiðlafrumvarpið, a.m.k. hjá þeim umsagnaraðilum sem um ræðir og koma til með að gefa nefndinni umsögn sína, því að þeir hafa ekki verið beðnir um að senda eina sameiginlega umsögn eða umsögn þar sem málin tengjast heldur þvert á móti. Ríkisútvarpsfrumvarpið er farið út og á að vera komið til nefndarinnar fyrir þessi vikulok. En síðan komum við til með í næstu viku að öllum líkindum að senda þetta stóra frumvarp til umsagnar til að mestu leyti sömu aðila sem eiga þess þá ekki kost að vega og meta samhengi þessara tveggja frumvarpa. Það hefur mér alltaf þótt afar miður og nefni það þess vegna nú, eins og ég hef svo sem áður vikið að. Í greinargerð með frumvarpinu er fjallað um tekjur af fjölmiðlarekstri og fjallað um tekjur af auglýsingum. Af því að tími minn er nú orðinn af skornum skammti ætla ég aðeins að fara á hundavaði yfir það sem segir um auglýsingatekjur Ríkisútvarpsins, hljóðvarps. Þær hafa lækkað um nær helming að raunvirði frá því að samkeppnin var innleidd. Ég vil leyfa mér að fullyrða, frú forseti, að meginástæða þess að menn, sérstaklega á hægri væng stjórnmálanna eða hlynntir kapítalisma í stjórnmálum, hafa sótt svo fast að fá að reka fjölmiðla á Íslandi hafi verið ásóknin í auglýsingatekjur á þessum markaði, kannski síður vegna einhverrar innri ástríðu um að efla fjölmiðla eða auka fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði eða vegna þess að þeim lægi eitthvað á hjarta. Mér sýnist á öllu að ég hafi haft á réttu að standa þegar greinargerðin með frumvarpinu er skoðuð grannt. Þó að þetta sjónarmið hafi ef til vill stjórnað þeim fjársterku aðilum sem hafa haft bolmagn til þess að fara inn á þennan markað með útvarpsstöðvar eða sjónvarpsstöðvar og dagblöð, þá er alls ekki þar með sagt að ekki hafi valist gott fólk og gagnmerkt fjölmiðlafólk til starfa á einkareknum stöðvum. Það er kannski það sem við helst höfum grætt á þessari samkeppni, að við höfum fengið fleiri hæfa fjölmiðlamenn til starfa og það hefur verið blómstrandi atvinnuvegur að reka fjölmiðla. Við eigum orðið mjög öfluga sveit fjölmiðlafólks sem er alveg lífsnauðsynlegt að fái möguleika á að blómstra áfram í umhverfi sem er hliðhollt fjölmiðlum, umhverfi sem hefur rætur í menningu okkar og umhverfi sem heimilar fjölmiðlafólki eða gefur því frelsi til að fara djúpt ofan í saumana á málum og bæta umfjöllun um þjóðmál, bæta fréttir og bæta almennt fjölmiðla á Íslandi. Ég vona sannarlega að þetta frumvarp eigi eftir að verða til þess.

Virðulegur forseti. Aðeins um það sem þingmaðurinn sagði um Ríkisútvarpið, sem ekki gafst mikið tóm til að koma inn á í ræðu minni. Ég vil vekja athygli á sameiginlegri bókun sem við fluttum í nefndinni, ég ásamt Kolbrúnu Halldórsdóttur og Magnúsi Þór Hafsteinssyni, þar sem við lögðum einmitt mikla áherslu á mikilvægi þess að tryggja faglegt og rekstrarlegt sjálfstæði Ríkisútvarpsins gagnvart stjórnvöldum og að við gerðum ákveðinn fyrirvara um það í nefndinni að ásættanleg niðurstaða næðist um framtíðarskipan Ríkisútvarpsins, en það er nú kannski ekki alveg í sjónmáli að sú sé raunin. Það er sem sagt sameiginleg áhersla hjá okkur á Ríkisútvarpið og ég get fyllilega tekið undir að það er gríðarlega mikilvægt að eiga öflugt ríkisútvarp sem á að tryggja ákveðna fjölbreytni, þarf ekki að vera ofurselt markaði og getur staðið undir öflugu menningarhlutverki í samfélaginu. Mikilvægt er fyrir aðrar stöðvar að það sé öflugt ríkisútvarp, rétt eins og það er mikilvægt fyrir hina frjálsu leikhópa að eiga öflugar stofnanir á sviði leiklistar, þjóðleikhús og borgarleikhús, það er mikilvægt fyrir tónlistina í landinu að eiga sinfóníuhljómsveit vegna þess að þessar stofnanir ala upp nýtt fólk, þær gefa viðmiðanir, þær halda uppi svona ákveðnum „standard“ getum við sagt á þessum sviðum. Ég tel hins vegar að mikilvægt sé að auka þetta menningarlega hlutverk og við getum gert kröfu til Ríkisútvarpsins. En við getum líka gert kröfu til hinna svokölluðu frjálsu fjölmiðla ef við gefum þeim t.d. betri aðgang að tekjustofnum eins og auglýsingum en værum ekki með Ríkisútvarpið með sama hætti og aðra fjölmiðla á auglýsingamarkaðnum. Eins með styrkjum til framleiðslu á innlendu leiknu efni eða til heimildamyndagerðar. Það er hægt að stýra þessu að vissu leyti í gegnum ýmsa slíka miðla, í gegnum auglýsingatekjur, í gegnum styrki og í gegnum Ríkisútvarpið. 

Frú forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður bendir á að stjórnarandstaðan stóð saman um bókun með skýrslunni sem fjölmiðlanefnd sendi frá sér. Mér láðist að minnast á þá bókun í ræðu minni. En það er alveg hárrétt, stjórnarandstöðunni hefur lánast að standa mjög vel saman í þessu máli og ég held að við getum verið sammála um þetta meginstef í bókuninni, að samhliða því að innleiða nýja löggjöf á fjölmiðlamarkaði þá þurfi að efla stöðu Ríkisútvarpsins. Hæstv. menntamálaráðherra hefur svo sem tekið undir þau sjónarmið okkar þó svo að ég leyfi mér ævinlega að efast um að full eindrægni ríki í yfirlýsingum sjálfstæðismanna hvað það varðar því að við vitum að þar eru tvö sjónarmið á lofti. Ákafinn í að hlutafélagavæða Ríkisútvarpið gerir það að verkum, að mínu mati, að það komi til með að veikja stofnunina enn frekar frá því sem verið hefur og stjórnvöld hafa tekið þátt í þeirri veikingu sem átt hefur sér stað fram að þessu. Þau hafa því ekki sýnt vilja sinn í verki fram að þessu varðandi öflugt ríkisútvarp. Varðandi síðan það sem hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sagði að hægt sé að stýra með einhverjum hætti því sem frjálsu fjölmiðlarnir svokölluðu leggja af mörkum, þá er það auðvitað rétt. Hins vegar er ég samt svolítið vantrúuð á að það eigi í sjálfu sér að vera að stýra því svo mikið. Ef við náum að efla menningarstofnunina okkar, Ríkisútvarpið, sem í mínum huga er máttarstólpi menningar í landinu á þessu sviði, þá treysti ég því að það veiti fjölmiðlunum sem eru þar í kring ákveðið aðhald og líka samkeppni, tryggi það að þeir verði betri og keppi hærra. Við höfum BBC sem dæmi um það í Bretlandi, við höfum Arte sem dæmi um það í Frakklandi. Ég er því enn þá alveg sannfærð um að sterkt og gott Ríkisútvarp eigi eftir að geta skilað öflugri fjölmiðlun og öflugri fjölmiðlum úti á hinum almenna markaði.

Virðulegur forseti. Ég nefndi áðan nokkra hvata sem hægt væri að nota til að efla innlenda dagskrárgerð hjá öðrum fjölmiðlum en Ríkisútvarpinu og ég held að það geti verið mikilvægt að reyna slíkt. Þar vil ég sérstaklega nefna einmitt líka auglýsingatekjurnar vegna þess að sá er jú munurinn á Ríkisútvarpinu og BBC, sem hér var nefnt, að BBC er ekki á auglýsingamarkaði. Það hefur ekki bæði aðgang að opinberu fé eða sérstökum mörkuðum tekjustofnum í gegnum hið opinbera og síðan óheftan aðgang að auglýsingamarkaðnum eins og Ríkisútvarpið okkar hefur, sem auðvitað sneiðir svolítið að hinum sem eru að berjast um bitana á þeim markaði, við skulum alveg horfast í augu við að það sneiðir svolítið að þeim. Ég tel því að ef við höfum þetta með öðrum hætti gætum við jafnhliða gert meiri kröfur til þeirra fjölmiðla sem eru að keppa á þessum fjölmiðlamarkaði.

Frú forseti. Bara örlítið um þetta. Varðandi auglýsingatekjur Ríkisútvarpsins, ég hef alltaf verið svolítið efins um að við getum alveg borið okkur saman við Breta hvað þetta varðar, enda erum við svo miklu fámennara samfélag. Ég hef haft nokkurn vara á því að við ættum að aflétta eða taka auglýsingarnar frá Ríkisútvarpinu. Í fyrsta lagi vegna þess að ég hef aldrei treyst þeim stjórnvöldum sem hafa verið hér við völd til að sjá þá Ríkisútvarpinu fyrir tekjustofnum að sómi gæti verið að því, það hefur kannski verið meginástæðan fyrir því. En líka hitt, að ég held að auglýsingar séu ákveðin þjónusta við samfélagið og í þessu dreifða samfélagi okkar held ég að sé líka ákveðin þörf fyrir að hafa a.m.k. að einhverju marki auglýsingar og tilkynningar frá hinu opinbera og það sem við þekkjum úr Ríkisútvarpinu til staðar í Ríkisútvarpinu.

… annaðhvort eða.

Nei, auðvitað þarf það ekki að vera annaðhvort eða, þetta má vissulega vera í bland. Ég hef líka hugsað sem svo að þær hugmyndir eigi fullan rétt á sér að trappa það þá niður að einhverju leyti því að auðvitað getum við líka verið sammála um að of mikið magn af auglýsingum á dagskrártíma er náttúrlega ekki dagskrárefni og beinlínis leiðinlegt að sitja undir. Það þekkja allir þörfina hjá sér til að skipta um stöð þegar auglýsingatímarnir byrja. Já, já, ég held að líka sé hægt að finna ásættanlega leið í þessum efnum og ásættanlega niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Loksins er runnin upp sú stund að við ræðum við 1. umr. um frumvarp til laga um svokallað fjölmiðlafrumvarp sem hefur verið afskaplega áberandi frá upphafi þessa kjörtímabils. Það má kannski segja að kjörtímabilið hafi hafist á þessu máli og mér sýnist að kjörtímabilið ætli einnig að enda á sama máli. Í sjálfu sér er ekki nema gott eitt um það að segja. Við í Frjálslynda flokknum fögnum því að frumvarpið skuli loks komið fram. Þetta hefur verið löng og erfið fæðing. Þetta hófst í raun haustið 2003, í nóvember fyrir þremur árum þegar lögð var fram þingsályktunartillaga þingmanna fjögurra flokka, Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks, Vinstri grænna og Frjálslynda flokksins þar sem sagði, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að kjósa nefnd skipaða fulltrúum allra þingflokka sem fái það verkefni að kanna starfsskilyrði fjölmiðla, hræringar á fjölmiðlamarkaði og hvert stefnir og huga að því hvort þörf sé lagasetningar eða aðgerða til að treysta stöðu sjálfstæðs og fjölbreytts fjölmiðlareksturs hér á landi.“ Samfylkingin var ekki með á þessu máli. Hún kom um svipað leyti fram með aðra þingsályktunartillögu sem gekk út á að réttlætis væri gætt í málflutningi fjölmiðla, það ríkti gagnsæi og ritstjórnarlegt sjálfstæði á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Virðulegi forseti. Þegar á þeim tímapunkti, þ.e. í nóvember 2003, kom fram mjög skýr vilji á Alþingi hjá öllum flokkum um að setja þyrfti einhvers konar ramma um starfsumhverfi íslenskra fjölmiðla. Við vitum síðan öll hvað gerðist. Fram kom frumvarp af hálfu ríkisstjórnarinnar eins og þruma úr heiðskíru lofti. Það olli gríðarlega miklum deilum sem ég ætla ekki að rekja hér og nú en það er löng og erfið saga sem ég vona að allir hafi lært af, ekki bara stjórnarandstaðan heldur fyrst og fremst stjórnarmeirihlutinn. Þessu lyktaði með því að það var skipuð nefnd um málið, eftir að ríkisstjórnin felldi úr gildi sitt eigið frumvarp sem var náttúrlega sögulegur og einstæður viðburður eftir að forseti Íslands hafði neitað að undirrita hin svokölluðu fjölmiðlalög. Í þeirri fjölmiðlanefnd sat ég ásamt fulltrúum allra flokka. Hún var, ef ég man rétt, skipuð í nóvember árið 2004, þ.e. fyrir tveimur árum. Hún skilaði af sér í byrjun apríl árið 2005 og nú í nóvember árið 2006, þremur árum eftir að sagan hófst liggur frumvarp fyrir Alþingi. Ég hef átt hlutdeild í allri þessari vinnu frá upphafi, þ.e. í fjölmiðlanefndinni en einnig átt hlutdeild að því sem fulltrúi Frjálslynda flokksins að smíða þetta frumvarp, ef svo má segja, upp úr fjölmiðlaskýrslunni sem liggur fyrir. Þykk bók, 200 síður. Við tókum þátt í þessu, fulltrúar allra flokka á fundum með sérfræðingum, lögfræðingum, lögspekingum og embættismönnum í menntamálaráðuneytinu eftir áramót í fyrra þannig að ég get alveg viðurkennt að ég hef átt verulegan hlut að því máli sem hér liggur til umfjöllunar á Alþingi. Ég væri ekki alveg samkvæmur sjálfum mér ef ég færi að setja á ræðu þar sem ég tætti þetta mál í mig og færi að gagnrýna það. Ég vil hins vegar lýsa því yfir að ég er opinn fyrir því að í því þurfi kannski eitthvað að lagfæra enn frekar. Ég á sæti í menntamálanefnd og ég hlakka til að takast á við að fara yfir þetta frumvarp í nefndinni og kalla til fundar við okkur þá sem eiga hagsmuna að gæta í þessu máli, fá inn umsagnir og reyna eftir bestu getu að sníða af þá agnúa sem hugsanlega kunna að vera á þessari lagasmíð. Hér er í raun um að ræða breytingu á þremur lagabálkum, útvarpslögum, lögum um prentrétt og samkeppnislögum. Maður hlýtur að velta fyrir sér, þegar upp er staðið, til hvers öll þessi orrusta var háð? Það er augljóst, miðað við hversu vel þessi vinna gekk þegar farið var af stað í hana með fulltrúum allra flokka, þ.e. bæði í fjölmiðlanefndinni og síðan þeim vinnuhóp sem vann að gerð þessa frumvarps, hve vel þessi vinna gekk. Það er umhugsunarefni til hvers refirnir voru skornir upphaflega. Hvers vegna í ósköpunum þurftum við að eyða öllum þeim tíma og fjármunum í þær hatrömmu deilur sem stóðu um þetta mál? Hefði verið farið í málið af fullri friðsemd og í fullu samráði allra flokka þá værum við sennilega fyrir löngu búin að samþykkja frumvarp til laga um breytingu á þessum lagabálkum, útvarpslögum, lögum um prentrétt og samkeppnislögum. Það kom þægilega á óvart að þegar fólk settist niður og fór að tala saman í bróðerni þá var þetta alls ekki ókleifur múr að komast yfir. En enn og aftur, virðulegi forseti. Ég hygg að okkar bíði mjög spennandi og skemmtilegt verkefni í menntamálanefnd, að fara yfir þetta mál. Ég vona að okkur takist að ljúka þessu fyrir þinglok, að þetta verði samþykkt sem lög frá hinu háa Alþingi áður en þingi verður slitið í vor og gengið verður til kosninga. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra að sinni. Ég vil að það komi fram að ég er tímabundinn og þarf að vera kominn á annan stað. Ég þarf að vera viðstaddur opnun á málverkasýningu uppi á Akranesi kl. 4 sem formaður menningar- og safnanefndar Akraness og verð því miður að hlaupa. Ég hefði gjarnan viljað fá að tala lengur en ræða mín um þetta mál bíður 2. umr.

Forseti. Hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, formaður Samfylkingarinnar, og fulltrúi okkar flokks í nefndinni sem samdi skýrsluna sem þetta frumvarp á rætur til að rekja fór yfir frumvarpið áðan og ég hef ekki miklu við það að bæta. Ég vil þó, vegna þess að ég verð væntanlega einn af þeim samfylkingarmönnum sem fer yfir frumvarpið í menntamálanaefnd, bæta nokkrum atriðum við sem þörf er á að nefna. Í umræðunni, sem ég hef ekki átt kost á að fylgjast með að öllu leyti, hafa menn eðlilega nefnt forsögu málsins. Ég get ekki rakið hana að fullu, þótt vert væri, á þeim tíma sem ég hef til ráðstöfunar. En frumvarpið sem nú liggur fyrir sýnir árangurinn af feikilegri vinnu eða baráttu okkar samfylkingarmanna og annarra stjórnarandstæðinga á þinginu og fjölda fólks í kringum fjölmiðlana á landinu, þjóðarhreyfingarinnar sem spratt upp í þessu máli og þess vilja sem allur almenningur lét í ljós þegar fjölmiðlamálið fyrra kom inn í þingið og inn í samfélagið, fyrra frumvarpið sem að lokum þurfti forseta Íslands til að stöðva. Hann ákvað að bera ákvörðun stjórnarmeirihlutans um þá lagasetningu undir þjóðina í almennri atkvæðagreiðslu og tók þar djarfa ákvörðun og rétta að ég hygg. Það er skynsamlegt að minna á að ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn sem þá sat, sem er reyndar sami stjórnarmeirihluti og nú er og sama ríkisstjórn og nú situr, þorðu ekki í þá atkvæðagreiðslu. Þannig endaði það mál. Ríkisstjórnin þorði ekki í þá atkvæðagreiðslu sem forsetinn hafði sent málið til. Að hugsa sér, forseti, fyrir aðeins rúmum tveimur árum, vorið 2004, samþykkti meiri hluti Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, meiri hluti „Sjálfstæðisframsóknarflokksins“ lög frá Alþingi um þetta inngrip í tjáningarfrelsi og atvinnulíf, afar hæpin lög gagnvart stjórnarskránni, lög sem beindust gegn einu fyrirtæki sérstaklega, lög sem hefðu getað skemmt fjölmiðlun til langframa. Í sögulegu ljósi er frumvarpið sem hér liggur fyrir áfellisdómur yfir þeim lögum og því æði sem rann á stjórnarmeirihlutann þá mánuði. Það sýnir líka að stjórnarandstaðan og aðrir fulltrúar skynsemi og framsýni í fjölmiðlamálinu höfðu á réttu að standa. Með umræðu sem byggist á fræðilegum forsendum og lýðræðislegum vinnubrögðum var hægt að ná talsverðri sátt og vinna samfélaginu og framtíðinni verulegt gagn eins og fram kemur í þessu frumvarpi og skýrslunni sem að baki liggur, sem að mörgu leyti eru mjög merkileg plögg. Áður vildu menn ekki hlusta, þá þurfti forsetann til, sem fer með löggjafarvaldið ásamt Alþingi, til að þingmenn og ráðherrar stjórnarliðsins loksins vöknuðu upp af þeim draumi sem þeir höfðu legið í. Ég ætla nú að reyna að fjalla um frumvarpið sjálft en það verður auðvitað að gerast í ljósi þess fyrirvara sem fulltrúar stjórnarandstöðunnar sem töluðu áðan, hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir og Magnús Þór Hafsteinsson, höfðu þegar fjölmiðlaskýrslunni var skilað í apríl 2005. Þá lýstu þau því yfir að þau hefðu teygt sig í átt að samkomulagi um þetta og reynt sættir í því ljósi. - Nú ætla ég að biðja hv. þm. Eirík Jónsson að rétta mér fjölmiðlaskýrsluna sem mun vera á borði mínu, blá bók. Ég þakka honum fyrir og lofa að trufla hann ekki aftur við þingstörf hans. - En í bókun sinni sögðu fulltrúar stjórnarandstöðunnar að þeir væru þeirrar skoðunar að mikilvægt væri að ná sátt um heildarsýn fyrir íslenska fjölmiðla sem tæki bæði til Ríkisútvarpsins og einkarekinna fjölmiðla. Þeir sögðu að slíkt væri einungis mögulegt ef vinnan við lagasetningu um Ríkisútvarpið færi fram samhliða vinnunni við hina almennu löggjöf sem nú er orðin hugsanleg. Þau sögðu þetta, með leyfi forseta: „Sjálfstætt almannaútvarp stuðlar að pólitískri og menningarlegri fjölbreytni og er forsenda þess að fjölmiðlar geti gegnt aðhaldshlutverki og verið útverðir lýðræðis í samfélaginu. Það er mat okkar að eigi að nást víðtæk sátt í samfélaginu um almenna rammalöggjöf um fjölmiðla, eignarhald og starfsumhverfi verði að tryggja faglegt og rekstrarlegt sjálfstæði Ríkisútvarpsins gagnvart stjórnvöldum og varðveita það traust sem ríkir milli stofnunarinnar og eigenda hennar, þ.e. þjóðarinnar.“ Þau segja síðan í bókun sinni að þau skrifi undir þessa skýrslu, hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Kolbrún Halldórsdóttir og Magnús Þór Hafsteinsson, í því trausti að ásættanleg niðurstaða náist um framtíðarskipan Ríkisútvarpsins. Það er í því ljósi sem við göngum nú til þessarar vinnu, stjórnarandstæðingar í þinginu. Rétt er að minna á það að við þekkjum núna vinnulagið við meðferð frumvarpsins um Ríkisútvarpið eins og það hefur verið hingað til, sem menn þekktu ekki þá. Ráðherra og stjórnarmeirihlutinn hafa hrakist með það frumvarp frá umræðu til umræðu, breytt því a.m.k. fimm sinnum en framtíð Ríkisútvarpsins er enn í tvísýnu eins og fulltrúarnir þrír sögðu í bókun sinni að væri fyrirsjáanlegt. Ríkisútvarpinu á að breyta í hlutafélag án þess að fyrir því hafi verið færð nokkur rök sem mark er á takandi og þar eiga áfram að vera pólitísk yfirráð. Þar á sem sagt ekki að vera faglegt og rekstrarlegt sjálfstæði gagnvart stjórnvöldum og með því er spillt því trausti sem ríkir milli Ríkisútvarpsins og eigenda þess, þ.e. þjóðarinnar. Í þessu ljósi fer umræðan fram í dag. Fjölmiðlamálið er nátengt Ríkisútvarpsmálinu. Frumvörpin verða auðvitað samferða gegnum þingið og ég sé ekki betur en afgreiðsla þessara mála sé háð því að samstaða náist um bæði málin í sameiningu. Það er minn skilningur. Ég sagði við 1. umr. um Ríkisútvarpið, og það sagði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, formaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, einnig, að ef hæstv. menntamálaráðherra tekur burt háeffið, tvo bókstafi úr frumvarpinu, og er tilbúinn til umræðu um allar leiðir þá erum við það líka. Þá er allt til umræðu upp á nýtt. Við lögðum til þessa leið til samstöðu og sátta um Ríkisútvarpið en ráðherrann neitaði því í þeirri umræðu. Nú er það að vísu ekki endanlegt. Ráðherra hefur áður þverneitað við 1. umr. því sem hún hefur verið beðin um en að lokum fallist á skynsamlegar lausnir. Það getur því verið að hún sé að hugsa sig um. Tilboðið stendur a.m.k. af minni hálfu og okkar í Samfylkingunni. Við í Samfylkingunni höfum flutt fjögur mál í þinginu um fjölmiðla á þessu kjörtímabili. Við fluttum, sem er kannski merkasta almenna málið, í mars 2004 tillögu um gagnsæi og ritstjórnarlegt sjálfstæði á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Að því stóðu hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, Ásgeir Friðgeirsson, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir og Jóhann Ársælsson, auk mín sem var 3. flutningsmaður. Þetta var aðaltillaga okkar. Þar sögðum við að ráðin til að bregðast við hættum af samþjöppun á fjölmiðlavettvangi væru fyrst og fremst eftirlit með samkeppnisforsendum, sérákvæði um gagnsæi í eignarhaldi og rekstri líka að ákveðnu leyti og sjálfstætt öflugt almannaútvarp. Annað málið sem við fluttum á þinginu á þessu kjörtímabili var um vernd heimildarmanna fjölmiðla og um bótarétt höfunda og heimildarmanna. Þetta voru raunar tvö mál. Hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir átti jafnframt frumkvæði að því máli og var 1. flutningsmaður þess ásamt hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, Guðrúnu Ögmundsdóttur, Rannveigu Guðmundsdóttur og Össuri Skarphéðinssyni. Það kom fram í október 2003, merkilegt mál sem hefur vakið verðskuldaða athygli og Bryndís vann mjög gott starf í málinu. Þegar maður lítur yfir þessi frumvörp hennar sér maður hvað við höfum misst mikils, samfylkingarmenn, þótt vissulega höfum við fengið ákaflega góðan þingmann í staðinn fyrir hana. Þetta mál hefur síðan verið endurflutt tvisvar eftir að hún yfirgaf þingið. Þriðja fjölmiðlamál okkar var þingsályktunartillaga um Ríkisútvarpið sem almannaútvarp sem ég bar fram sem 1. flutningsmaður, ásamt hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur, Jóhanni Ársælssyni, Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, Þórunni Sveinbjarnardóttur og Helga Hjörvar, í desember 2004. Þetta er megintillaga okkar um ríkisútvarpsmálin. Þar voru þau mál reifuð. Við gengum út frá almannaútvarpi. Við nefndum margar leiðir um það hvernig það gæti starfað. Við sögðum hins vegar að það yrði að vera sjálfstætt og það yrði að vera öflugt. Þessi þingsályktunartillaga hefði einmitt verið gott grundvallarplagg fyrir almennt samstarf hér í þinginu meðal stjórnmálaflokkanna um Ríkisútvarpið. Fjórða þingmálið sem við höfum flutt á þessu kjörtímabili um fjölmiðlamál er frumvarp sem ég bar fram sem 1. flutningsmaður í fyrra, ásamt hv. þm. Lúðvíki Bergvinssyni, Þórunni Sveinbjarnardóttur, Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, Jóhanni Ársælssyni og Helga Hjörvar, í febrúar á þessu ári. Það frumvarp er auðvitað samhljóða nokkurn veginn því sem sagt er um þá hluti hér í skýrslunni og var flutt til að leggja áherslu á að þátturinn um flutningsgetu og flutningsrétt er brýnasti hlutinn af þeim efnisþáttum sem í þessari skýrslu felast. Þegar það var flutt var ekki vitað hver yrðu afdrif frumvarpsins, hvort það yrði samið eða flutt og þess vegna var þetta sett fram hér á sjálfstæðan hátt. Fjórir meginflokkar í þessu frumvarpi hljóta að teljast, í fyrsta lagi, vel á minnst, flutningsskylda og flutningsréttur. Ég segi að það sé brýnast og ég tel að í því skamma yfirliti sem ég hef getað gefið mér séu góðar reglur á ferðinni og góð vinna hjá frumvarpshöfundum sjálfum. Mér þykir í raun og veru, eins og í fyrra, koma til greina að afgreiða það sérstaklega hvað sem öðru líður. Í öðru lagi nefni ég ritstjórnarlegt sjálfstæði og gagnsæi í eignarhaldi fjölmiðla. Um það fjallaði hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir vel hér áðan. Þetta hefur verið einn af okkar helstu punktum í þessu máli, samfylkingarmanna. Auðvitað getur ritstjórnarlegt sjálfstæði aldrei orðið tryggt með þeim hætti og ráðum sem hér er um að ræða en við eigum að styðja við hefðir á ritstjórnum og í blaðamennsku og við eigum að styrkja hið faglega markmið í innlendri og alþjóðlegri blaðamennsku. Við eigum að gera það þótt það kosti að eigendum sé gert erfiðara fyrir að ráða sínu fólki. Þetta hefur verið gagnrýnt og það er auðvitað sjálfsagt að skoða fyrirkomulagið og lagareglurnar betur. En ég geri ekkert með kjarnann í þeirri gagnrýni sem heyrst hefur á reglurnar um þetta hér í frumvarpinu, sem er sú að blaðamenn séu einhvers konar róbótar sem eiga að gera það sem þeim er sagt. Blaðamennska er sérstakt fag, ólíkt öllum öðrum, lýtur eigin lögmálum. Það verður að taka tillit til þess. Það er kjarninn í fjölmiðluninni. Vondir blaðamenn eru vissulega til en það eru líka til vondir þingmenn án þess að það í sjálfu sér eigi að skerða rétt hinna góðu og þá viðmiðun sem við höfum. Í þriðja lagi er svo stjórnsýslan þar sem sú leið er valin að hafa nýja og endurskapaða útvarpsréttarnefnd. Þetta er rétt að fara vel yfir. Menn hafa líka rætt um Póst- og fjarskiptastofnun, eða fjölmiðladeild þar og sérstaka fjölmiðlastofnun, og þetta þarf að gaumgæfa vandlega. Í fjórða lagi eru svo eignarhaldsreglur, ákaflega ítarlegar og mikil ákvæði fram og aftur um þær. Þá er fyrst að segja að þessar eignarhaldsreglur eru auðvitað langt í burtu frá ákvæðum fyrra frumvarps um þetta efni, Fjölmiðlafrumvarpsins með stóru F-i, þótt þessi leið sé farin. Næst er að segja að við samfylkingarmenn höfum ekki haft mikla trú á þessari leið. Við höfum þó aldrei útilokað hana. Við föllumst á þær reglur í Evrópu að stjórnvöld hafi rétt til að grípa meira inn í sjálfstæði og svigrúm atvinnufyrirtækja á sviði fjölmiðlunar en annarra atvinnufyrirtækja. Við föllumst á það, höfum alltaf gert og lagt fram tillögur sem út á það ganga. Við höfum hins vegar þá grundvallarafstöðu að hlutverk stjórnvalda og stjórnmálamanna sé að setja reglur og búa til ramma, leikreglur og ramma en miklu síður boð og bönn, og það sé ekki nema að annað gangi ekki og það sé sýnt að það gangi ekki. Við viljum ekki fara, nema tilneydd, bannleiðina í þessum efnum eða öðrum. Reynum fyrst leikreglur og ramma og virðum regluna um meðalhóf. Þetta hefur kannski snúist við frá því sem áður var alltaf talað um, að vinstri menn vildu beita ríkisvaldinu til að banna, hefta, handtaka, og ég veit ekki hvað og hvað valt upp úr hægri mönnum hér á árum áður og gerir jafnvel enn. En nú er það Sjálfstæðisflokkurinn sem er með bönnin og hin hörðu boð í hverju lagafrumvarpinu af öðru. En Samfylkingin vill gæta meðalhófs og takmarka afskipti hins opinbera af atvinnulífinu og tjáningarfrelsi og framtaki einstaklingsins, takmarka það við það sem sannarlega er nauðsynlegt vegna heildarhagsmunanna. Ég segi það fyrir sjálfan mig að prósentureglur um eignarhald umfram venjulegar samkeppnisreglur eru ekki vænleg leið til að ná því markmiði sem við erum að reyna að ná með þessu. Prósentureglurnar skapa vanda, skapa jaðartilvik, geta þrengt að framþróun í fjölmiðlun, geta takmarkað fjárstreymi sem fjölmiðlun þarf á að halda og þar með þrengt að víðar, skemmt jafnvel eða skaðað framþróun og vöxt í skapandi atvinnugreinum sem nú er spáð að verði fjórða stoðin í atvinnulífi hinnar nýju aldar þekkingarsamfélagsins. Fjölmiðlarnir eru hluti af þessum skapandi atvinnugreinum. Í kringum fjölmiðlana aukast aðrar deildir í hinum skapandi atvinnugreinum sem þjóna þeim og eru í ýmiss konar samspili við þá. Það þarf ekki að rekja að eignarhald hefur verið rætt mikið. Við fórum í gegnum hitt fjölmiðlafrumvarpið, það gamla, einkum með þá hluti hér í umræðunni. Við vitum að sú aðferð er notuð víða um lönd. Það er reyndar áberandi að reglurnar um hana eru afar ólíkar. Það eru engin heildareinkenni sem hægt er að sjá í þessum reglum um takmörkun á eignarhaldi. Víða er t.d. bönnuð krossmiðlun og var mikið stundað hér á fyrri öld. Það var í gamla frumvarpinu um fjölmiðla. Það er ekki gert núna. Við höfum fallið frá því núna. Þegar maður lítur yfir ríkin, við tökum bara Evrópu, sést að þessar takmarkanir á eignarhaldi þar sem þær eru við lýði eru staðbundnar. Þær eru sérstakar. Þær eru fram settar til að leysa staðbundin vandamál. Þá er rétt að líta á okkar úrlausnarefni hér, og nú hef ég til þess 2 mínútur og 45 sekúndur. Hver eru þau? Ja, annars vegar erum við hér með samþjöppun í fjölmiðlun sem getur haft óheppileg áhrif og sumir segja að hún hafi haft það. Með eignarhaldssamþjöppun er ákaflega erfitt að koma í veg fyrir þau áhrif á almenn viðskipti umfram eftirlit samkeppnisyfirvalda. Það er athyglisvert að hér í frumvarpinu eru engar reglur, engin ákvæði sem leysa t.d. það mál sem hefur verið rætt um hér á síðustu vikum, um að fjölmiðill sem lýtur sömu eigendum og ýmis verslunarfyrirtæki birti með einhverjum hætti fleiri auglýsingar frá verslunarfyrirtækjunum, væntanlega vegna þess að þeim er gefinn sérstakur afsláttur og þar með hafi eigendurnir, eða að minnsta kosti systur og bræður í eignarskapnum, meiri möguleika til að auglýsa vörur sínar í fjölmiðlum. Því miður tökum við ekkert á þessu í þessu frumvarpi. Það er slæmt. Eignarhaldstakmörkunin tekur ekkert á því. Ef maður á 24,5% í miðli með yfir 30% markaðshlutdeild nýtur hann góðs veðurs hjá auglýsingastjóranum. Alveg eins og sá sem á 26%. Um pólitískar og menningarlegar hættur er hægt að tala mikið. Þær eru fyrir hendi. Nú er hins vegar málum þannig háttað að margir kvarta yfir því að fjölmiðlarnir sem við búum við nákvæmlega núna séu ákaflega líkir, bæði að efnisframboði, sjónvörpin þrjú, dagblöðin þrjú, að efnisframboðið sé mjög líkt frá sjónvarpsstöð til sjónvarpsstöðvar, mjög líkt frá dagblaði til dagblaðs þannig að rætt sé nú um hina miðlana. Aðrir segja að pólitískur litur á þessum miðlum sé mjög svipaður. Þorsteinn Pálsson er hér. Styrmir Gunnarsson er þar. Ari Edwald er á þriðja staðnum og útvarpsstjóri menntamálaráðherra er þá á fjórða staðnum. Þetta er mjög sviplíkt þegar þessi nöfn eru nefnd. Ég segi hér úr ræðustólnum áður en ég yfirgef hann: Guði sé lof fyrir Arnþrúði Karlsdóttur. Hún virðist vera eina undantekningin á þessu sem forstöðumaður á fjölmiðli. Hún er þó a.m.k. kona. Ég vil svo segja þetta, á þeim skamma tíma sem eftir er, að það vantar í frumvarpið ákvæði um auglýsingaskyldur aðila og það vantar líka einhver ráð við vandamáli sem við vitum af sem eru einkaréttarsamningar á efni. Við þurfum auðvitað í menntamálanefndinni m.a. að rannsaka hvort Samkeppniseftirlitið getur leyst þessi vandamál fyrir okkur og hvort það gæti leyst fleiri vandamál fyrir okkur ef það væri nógu sterkt og hefði nægt fjármagn til að 

Herra forseti. Ég fagna því fyrst og fremst að þetta frumvarp sé komið hér fram og til umræðu á þinginu loksins. Ég ætla svo sem ekki að fjalla ítarlega um einstaka þætti þess en ég vil samt í nokkrum orðum leggja áherslu á mikilvægi þess að meginstefið í frumvarpinu nái fram að ganga. Ég tel að það grunnstef sem er í frumvarpinu fái mikla stoð í nútímaviðhorfum til tjáningarfrelsis. Það er enginn vafi á því að ein helsta ástæða þess að lýðræðisríki verja tjáningarfrelsið er sú að það tryggir opna, gagnrýna og lýðræðislega umræðu um þau málefni sem varða almenning. Þennan tilgang má alveg ótvírætt ráða af lögskýringargögnum með stjórnarskránni, dómaframkvæmd, skrifum fræðimanna og annarra þeirra sem um þetta hafa ritað. Ekki síður má rekja þennan tilgang af öllum þeim gögnum sem frá Evrópuráðinu hafa komið, af 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins og annarra stofnana í Evrópu. Það liggur alveg fyrir að grundvallarástæða tjáningarfrelsisverndarinnar hérna í Evrópu er þessi samfélagslega þörf fyrir opna og gagnrýna lýðræðisumræðu. Þetta er að sumu leyti talsvert ólíkt, en tíðkast t.d. í Bandaríkjunum þar sem mun meiri áhersla er lögð á þau einstaklingsbundnu gæði sem í tjáningarfrelsinu felast, hvernig menn þroskast á því að tala og hlusta. Hér er meginröksemdin fyrir tjáningarfrelsinu augljóslega þeir lýðræðislegu hagsmunir sem felast í opinni og gagnrýninni umræðu. Af þessum markmiðum leiðir að á ríkinu hvílir ekki bara neikvæð skylda. Með öðrum orðum er ekki bara verið að slá á hendurnar á ríkinu, að það megi ekki takmarka tjáningu, heldur felast einnig í tjáningarfrelsinu ákveðnar jákvæðar skyldur til að tryggja að þetta markmið um opna, lýðræðislega og gagnrýna umræðu nái fram að ganga, að tjáningarfrelsið fái þannig notið sín. Þannig hefur t.d. upplýsingaskylda stjórnvalda verið rökstudd með beinum hætti með vísan til þessara mannréttindaákvæða. Það er skemmst að minnast hæstaréttardómsins sem féll 14. mars 2002 þar sem beinlínis var vísað til tjáningarfrelsisákvæða stjórnarskrárinnar til stuðnings því að Öryrkjabandalag Íslands ætti að fá aðgang að tilteknum gögnum, sem sagt minnisblaði sem kom ofan úr forsætisráðuneyti. Ég efast ekki um að þingheimur muni eftir þessu máli. Þarna er sem sé greinilega um jákvæðar skyldur á grundvelli þessara ákvæða að ræða. Það má færa að því góð rök að í þessum jákvæðu skyldum ríkisins, á grundvelli þessara mannréttindaákvæða, felist m.a. sú skylda að tryggja tiltekna fjölbreytni í fjölmiðlun. Enda leiðir það í raun af meginmarkmiðinu um að tryggja opna og gagnrýna umræðu að tiltekin fjölbreytni þarf að vera til staðar. Markmiðið næst einfaldlega ekki með of mikilli einsleitni á fjölmiðlamarkaði. Enda er þess réttilega getið í frumvarpinu að ráðherranefnd Evrópuráðsins hefur lagt áherslu á þessa skyldu. Ég fagna því auðvitað að núverandi ríkisstjórn sem oft kennir sig við frjálshyggju skuli leggja þessa áherslu á þessar jákvæðu skyldur sem í tjáningarfrelsinu felast. Ég tel að þarna sé réttilega verið að leggja áherslu á að það verði að tryggja fjölbreytni í fjölmiðlun með takmörkun á eignarhaldi. Ég legg áherslu á það líka að í þessu felst fleira. Ef þetta markmið á að ná fram að ganga um opna, lýðræðislega og gagnrýna umræðu er einnig mjög mikilvægt að tryggja Ríkisútvarpið. Ég tel að með nákvæmlega sama hætti og við getum rökstutt meginstefið í þessu frumvarpi getum við rökstutt að hér verði að vera öflugt ríkisútvarp sem sé miðpunktur umræðu um samfélagsmál. Þess vegna legg ég mikla áherslu á að þingheimur hafi nákvæmlega þessi sjónarmið, þessi grunnsjónarmið að baki tjáningarfrelsinu og þessu frumvarpi, í huga þegar farið verður að ræða hérna málefni Ríkisútvarpsins og vinni að því að styrkja það sem allra mest. Slíkt er ákaflega mikilvægt. Ég ætla mér ekki á nokkurn hátt að rekja einstök atriði frumvarpsins. Það má án efa hafa skiptar skoðanir um einstakar útfærslur í því. Hv. þm. Mörður Árnason hefur tæpt hér á ýmsum atriðum og án efa má hafa hér góðar rökræður um það t.d. hversu há prósentutalan nákvæmlega á að vera eða með hvaða öðrum hætti eigi að takmarka þetta eignarhald. Ég vil bara leggja áherslu á það hér að ég tel að þetta grundvallarstef um að takmarka eignarhald á fjölmiðlum með einhverjum hætti sé mjög nauðsynlegt og ég er innilega sammála þessu grundvallarstefi. Ég fagna þessu frumvarpi að því leyti að ég tel það mjög vandlega unnið. Það verður að segjast að það er allt annar bragur á málinu núna en var árið 2004. Fjaðrafokið sem varð hérna á árinu 2004 þekkja auðvitað allir. Það var að öllu leyti réttmætt enda var gengið fram af slíkum yfirgangi og slíkri hörku af hálfu ríkisstjórnarinnar að þjóðinni hreinlega ofbauð. Ég hef hins vegar tilfinningu fyrir því að það sem þjóðinni hafi ofboðið fyrst og fremst hafi verið sú aðferð sem notuð var, sá yfirgangur sem þá ríkti, en ekki í sjálfu sér grundvallarhugmyndin að baki frumvarpinu. Ég held að flestir hér inni og flestir þjóðfélagsþegnarnir geti verið sammála um að það þurfi að takmarka þetta með einhverjum hætti. Það er helst að harðasta frjálshyggjufólk, held ég, geti mælt því á móti. Ég fagna því sem sagt að hér virðist þokast í átt til ákveðinna sátta og að sátt hafi náðst þarna um grundvallaratriðin. Ég hvet auðvitað þingmenn til að halda þessari samvinnu áfram og að menn láti kannski ekki sárin frá 2004 rugla sig um of. Sú orrahríð er búin. Þá orrahríð vann stjórnarandstaðan og þjóðin. En hún skiptir ekki máli hér lengur. Þótt vissulega megi deila enn þá um einstök efnisatriði frumvarpsins er grunnstefið mjög gott. Frumvarpið er vandlega unnið. Ég vonast til þess að sátt náist mjög fljótlega um þetta fjölmiðlafrumvarp og að það nái fram að ganga því að ég tel það mjög nauðsynlegt.

Herra forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem farið hefur fram um þetta stóra og mikla mál. Mér heyrist á flestum að málið sé vel unnið og ég tel líka að svo sé. Við erum margoft búin að fara í gegnum það og höfum fengið okkar færasta fólk til þess að koma að því í því skyni að frumvarpið sé byggt á faglegum grunni. Og það er ekki einungis færasta fólk á meðal fagmanna sem hefur komið að málinu heldur hafa ötulir þingmenn komið að því að mynda og móta þessa pólitísku sátt og hvað felst í henni. Ég held að það hafi líka komið fram, m.a. í máli hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, að slíkt þýði ekki endilega að menn séu sammála um öll atriði en menn hafi verið sammála um að það þurfti að ná sátt. Þá gefa menn eftir og koma til móts við ákveðin sjónarmið, því, eins og m.a. kom fram í máli hv. þm. Eiríks Jónssonar, þótt fyrra fjölmiðlamálið hafi leitt til mikilla deilna í samfélaginu þá voru menn sammála um það meginstef þegar upp var staðið að hér ætti að móta almenna rammalöggjöf sem stuðlaði að fjölbreytni og fjölræði í fjölmiðlum. Þannig væri stuðlað að umhverfi þar sem fyrirtækin gætu dafnað en um leið sinnt þeirri mikilvægu skyldu sem slíkir fjölmiðlar verða að geta sinnt. Allir eru sammála um að aðrar reglur gilda um fyrirtæki á fjölmiðlamarkaði vegna þeirra lýðræðislegu markmiða og hugmynda og krafna sem hægt er að gera til þeirra sem reka og starfa við þannig fjölmiðla. Mönnum hefur verið tíðrætt um að það hefði átt að ræða þessi mál saman. Ég veit ekki betur en að við umræðuna um Ríkisútvarpið þegar öll málin voru sett hér á dagskrá saman þá hafi menn ekki verið reiðubúnir til þess að taka málin saman. Það kom fram tillaga þess efnis en menn voru ekki reiðubúnir í hana og fyrst svo er, fyrst ekki er hægt að ræða málin saman í þingsal er ekki endilega eðlilegt að þau verði síðan meðhöndluð saman í þingnefnd. En gott og vel, þetta er búið og ég held að það sé hollt og gott fyrir alla að læra af sögunni og reyna síðan að gera betur næst. En undirtektir við frumvarpinu sem við ræðum nú hafa verið góðar, menn hafa komið með fínar ábendingar sem ég tel mikilvægt að hv. menntamálanefnd fari vel yfir og að allir komi með ákveðin sjónarmið. Ég ætlaði líka að reyna að svara hér fyrirspurnum sem komu m.a. frá hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur og hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur. Hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir spurði, að mig minnir, um 2. gr. í frumvarpinu varðandi söfnun upplýsinga, af hverju standi í greininni að útvarpsréttarnefnd skuli semja við Hagstofuna en ekki við háskólann eða einhverja aðra aðila, ef ég hef skilið hv. þingmann rétt. Þá er því til að svara að þarna er um mjög viðkvæmar upplýsingar að ræða, það viðkvæmar að sum fyrirtæki vilja helst ekki láta þær frá sér nema þau geti verið þess fullviss að þær séu aðeins notaðar til þess að safna og vinna ákveðna tölfræði og það er hlutverk Hagstofunnar að sinna slíku. Fyrirtækin hafa helst viljað senda upplýsingar sínar þangað og það hefur meira að segja oft verið erfitt fyrir menntamálaráðuneytið að fá og nálgast slíkar upplýsingar. Það ríkir ákveðið traust í garð Hagstofunnar til þess að vinna úr slíkum upplýsingum og leggja fram tölfræði sem síðan nýtist útvarpsréttarnefnd til þess að hún geti sinnt því hlutverki sem henni er falið í frumvarpinu. Hv. þingmaður spurði einnig um dagskrárstefnuna. Ég legg nákvæmlega sama skilning í þetta og hv. þingmaður, þ.e. í tilkynningu um nýja dagskrárstefnu í 4. gr., þar er í rauninni ekki um neina breytingu að ræða miðað við núgildandi lög. Það er sambærilegt ákvæði í núgildandi lögum varðandi veitingu útvarpsleyfa og það er engin efnisbreyting hvað þetta atriði varðar. Hvað varðar ritstjórnarlegt sjálfstæði, þ.e. endurskoðun sem er kveðið á um að eigi að vera árlega, þá er ekki gert ráð fyrir því í þessum reglum að viðmiðunum sé breytt árlega, heldur er hugsunin sú að stefnan sé sífellt til umræðu og að bæði ritstjórar og blaðamenn séu meðvitaðir um reglurnar sem settar hafa verið til þess að tryggja það sem menn vildu fá í gegn með skýrslunni, þ.e. að tryggja ritstjórnarlegt sjálfstæði og þær reglur sem það snertir. Það er eingöngu verið að ræða um að menn séu meðvitaðir um nauðsyn þess að umræða fari reglulega fram um hvernig málum er háttað hverju sinni, að þetta sé rætt árlega. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir ræddi að það hafi ekki orðið mjög miklar breytingar á fjölmiðlamarkaðnum eftir 1986. Ég er einfaldlega ósammála þessu. Útsendum stundum efnis hefur fjölgað úr 700 í 2.400 og mér finnst það skipta máli. Auðvitað hafa menn misjafna skoðun á því hvaða efni er verið að bjóða upp á en það eru fleiri en ein stöð sem senda út efni, það eru fleiri en Ríkisútvarpið, og ég tel að mörgu leyti að frjálsu stöðvarnar, einkareknu stöðvarnar hafi staðið sig afar vel á síðustu árum varðandi framleiðslu á íslensku efni. Mér fannst stundum við vera komin út í ákveðna umræðu varðandi Ríkisútvarpið sem við tókum ekki alls fyrir löngu í þingsalnum. Það er margt hægt að segja um það sem kom fram, en ég álít að þetta frumvarp tryggi þá fjölbreytni og það sjálfstæði sem menn eru að tala um, þetta rekstrarlega sjálfstæði, eins og hv. þm. Mörður Árnason orðaði það, gagnvart stjórnvöldum. Ég er sannfærð um að frumvarpið kemur til með að skýra og skerpa á hlutverki Ríkisútvarpsins. Við gerum auknar kröfur til þess og það gerum við enn frekar með samningnum og samningsdrögunum sem liggja fyrir. Með frumvarpinu munum við m.a. fjölga þeim stundum sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir ræddi um - þær voru reyndar 4.500 sé ég hér - þeim stundum sem koma frá sjálfstæðum framleiðendum í innlendu dagskrárefni, íslensku efni, mun fjölga. Við erum að forgangsraða, eins og ég gat um í ræðum mínum 1. umr. um Ríkisútvarpsins, minnir mig, því fjármagni sem fer til Ríkisútvarpsins í þágu íslenskrar dagskrárgerðar, í þágu íslenskrar framleiðslu til þess að stuðla að því að Ríkisútvarpið nái að sinna menningarhlutverki sínu. Ég legg áherslu á, eins og ég gat um áðan, að það frumvarp sem við ræðum hér byggist á þeirri pólitísku sátt sem við náðum í gegnum fjölmiðlanefndina og ég vil þakka þeim sem komu og áttu þar hlut að máli og eru m.a. staddir hér í þingsalnum. Það er afar mikilvægt að menntamálanefnd fari mjög gaumgæfilega yfir frumvarpið núna. Eins og ég gat um áðan er þetta í fyrsta sinn sem við höfum tækifæri hér í þinginu til þess að ræða lagafrumvarp á þessum grunni. Við erum búin að taka umræðuna um skýrsluna sem slíka og það voru margar athyglisverðar ábendingar og sjónarmið sem komu þar fram en núna erum við sem sagt að ræða lagafrumvarpið og þá hafa bæði nefndarmenn og þingmenn tækifæri til þess að koma að sjónarmiðum sínum og ábendingum og ég vona innilega að það tækifæri verði nýtt og málið gaumgæfilega yfirfarið. Hæstv. forseti. Að svo mæltu vil ég undirstrika, eftir að hafa hlustað á ræður þingmanna, að ég tel að markmiðið með þessu frumvarpi sé að reyna að tryggja fjölbreytni og fjölræði í fjölmiðlum. Það er byggt þannig upp að fjölmiðlar geti rekið sig sjálfstætt, að rekstrarlegar forsendur séu fyrir fjölmiðla. Það er þetta sem við erum að reyna að ná og að stuðla að, þ.e. fjölbreytni og fjölræði. Mér sýnist að breið samstaða geti myndast um þetta mál en engu að síður er mikil vinna fram undan hjá hv. menntamálanefnd sem mun fá tækifæri til að hitta m.a. hagsmunaaðila og fleiri aðila sem þetta mál varðar og það verður athyglisvert að fylgjast með allri þeirri framvindu.

Hæstv. forseti. Ég sagði í ræðu minni að einsleitnin væri hættulega mikil í íslenskum fjölmiðlum, ég var reyndar sérstaklega að tala um sjónvarpið. Hæstv. menntamálaráðherra tekur það fram í ræðu sinni að hún sé ósammála mér að því leytinu til að hún telur að einkastöðvarnar hafi staðið sig afar vel og að fjölgun útsendra stunda hafi í raun og veru aukið fjölbreytni efnisins. Það er ekki það sem kemur í ljós í línuritum og úttekt sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu. Það sem ég held að við þurfum að hafa í huga þegar stundafjöldinn er skoðaður, 4.500 útsendar stundir í sjónvarpi á Íslandi en voru 700 fyrir samkeppnina, er hvað fólk er að horfa á. Það er ekki að horfa á vandað íslenskt menningarefni eða vandaða íslenska fréttaskýringaþætti, það er ekki að horfa á efni frá Norðurlöndunum eða efni frá öðrum málasvæðum en enskum málasvæðum. Langmest kemur frá Ameríku og eitthvað frá Bretlandi. Þannig að fjölbreytni í sjónvarpsdagskrá íslenskra sjónvarpsstöðva er því miður ekki til staðar. Við getum svo velt því fyrir okkur hvort einhver reglusetning í þeim efnum væri góð eða hvort hún gæti skilað árangri. Mín sjónarmið eru þau að öflugt, sterkt ríkisútvarp sem hefur sæmileg fjárráð, nægilega góð fjárráð til þess að stunda eða sinna því hlutverki sem það á að gera samkvæmt lögum, er að mínu mati lausnin í þessum efnum. Þess vegna höfum við, Vinstri hreyfingin – grænt framboð talað fyrir því að fyrst og síðast þurfi að tryggja stöðu þess. Ef Ríkisútvarpið gengur á undan með góðu fordæmi í þessu tilliti og getur boðið upp á öfluga innlenda framleiðslu og fjölbreytt erlent efni þá komi hinar stöðvarnar til með að njóta þess 

Hæstv. forseti. Það er alveg ljóst að íslenskt dagskrárefni hefur aukist. En hlutfallið hefur ekki hækkað þrátt fyrir frjálsu stöðvarnar. Frjálsu stöðvarnar hafa hins vegar að mínu mati, og það er mín skoðun, sinnt þessu hlutverki sínu ágætlega. En nákvæmlega þau atriði sem hv. þingmaður kom inn á áðan varðandi efni frá öðrum málsvæðum en enskumælandi löndum, efni frá norrænu löndunum gegnum m.a. norrænt samstarf, meiri upplýsingar fá Norðurlöndunum, á þeim er einmitt tekið í samningsdrögunum við Ríkisútvarpið. Við erum að leggja meiri kvaðir og meiri skyldur, ríkari skyldur á herðar Ríkisútvarpinu gegnum þau samningsdrög sem liggja fyrir. Við erum einmitt að tala um þau atriði sem hv. þingmaður talar um. Við erum að auka framleiðslu hjá sjálfstæðum framleiðendum verulega miðað við það sem nú er. Við segjum: Forgangsraðið út frá því. Forgangsraðið og kaupið inn efni frá öðrum málsvæðum en enskumælandi löndum. Kaupið meira, mig minnir að talað sé um 5%, alla vega 5% efni frá Norðurlöndunum þannig að við höldum hinu norræna yfirbragði okkar og því ágæta samstarfi sem við eigum við Norðurlöndin. Á þessu er tekið og mörgum öðrum málum sem ég tel, í gegnum það frumvarp sem er núna til meðferðar hjá hv. menntamálanefnd, einmitt koma til móts við það sem hv. þingmaður hefur verið að segja, þ.e. að tryggja skýrt og skarpt hlutverk Ríkisútvarpsins en þó ekki þannig að það fari út um allt. Það skiptir miklu máli. Við höfum nú þegar tekið hátt í 20 klukkutíma að ræða hvort rekstrarformið sé hv. þingmanni þóknanlegt eða ekki, og ljóst er að það form hugnast ekki hv. þingmanni. Ég tel hins vegar það vera tækifæri fyrir Ríkisútvarpið til að sinna þessum menningarlegu skyldum sem við ætlumst til að það sinni.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað rétt sem hæstv. ráðherra segir, að samningurinn sem gerður hefur verið við Ríkisútvarpið gefur okkur svo sem vonir um að þar geti eitthvað breyst. En á sama tíma vitum við að fjármunirnir sem stofnunin kemur til með að hafa úr að spila breytast ekki. Tekjumöguleikar stofnunarinnar breytast ekki. Það verður ekki hægt að efla og auka innlenda dagskrárgerð hjá Ríkisútvarpi, sjónvarpi öðruvísi en að til komi auknir fjármunir eða að einhverjir þættir í starfsemi stofnunarinnar sem eru til staðar í dag verði skornir niður. Við höfum ekki fengið svör við því frá hæstv. menntamálaráðherra hvaða deildir eigi að skera burtu af Ríkisútvarpinu í því augnamiði að auka möguleika á framleiðslu innlends sjónvarpsefnis. En við erum ekki að tala um Ríkisútvarpið kannski í smáatriðum hér. Málið er bara það að málin eru núna til skoðunar í menntamálanefnd. Mér finnst það auðvitað enn, og ítreka það, mjög miður að þetta skyldi ekki hafa getað fylgst að sem ein samloka í umsagnarferli til umsagnaraðila úti í samfélaginu. Mér finnst það draga úr gildi þess að við erum þó að tala um málin tvö á sama tíma. Ég kem til með að beita mér engu að síður fyrir því í menntamálanefnd að hlutirnir verði skoðaðir heildstætt og málin tvö skoðuð heildstætt þannig að við áttum okkur á því hvers konar heildarumhverfi fjölmiðla við fáum út úr þessum tveimur mikilvægu málum sem eru að fara í gegnum þingið núna.

Hæstv. forseti. Enn og aftur vil ég benda á að það gafst tækifæri til að ræða þessi mál öll saman hér um daginn og því var hafnað. Gott og vel. Ég náði ekki að svara einu atriði um það sem tengist einsleitni á móti fjölbreytni. Hv. þingmaður talaði um að það væri of mikil einsleitni og hefur rætt það ítrekað að of mikil einsleitni væri í íslenskum fjölmiðlum. Hluti þess frumvarps sem við erum að ræða nú, fjölmiðlafrumvarpsins, kemur í rauninni til með að stuðla að því að meiri möguleikar verði á að auka fjölbreytni í íslenskum fjölmiðlum. Af hverju segi ég það? Jú, það er með tilkomu flutningsréttarins. Flutningsrétturinn getur mjög líklega stuðlað að því að við fáum þessa fjölbreytni sem hv. þingmaður var að kalla eftir og er í rauninni liður í því sem ég tel vera mikilvægan þátt í þessu frumvarpi og mér heyrist allir hafa stutt fram til þessa.

Virðulegur forseti. Hæstv. menntamálaráðherra hefur sagt það ítrekað í ræðustól að því hafi verið hafnað að ræða þessi tvö mál saman hér í þingsalnum, þ.e. annars vegar frumvarpið um Ríkisútvarpið og hins vegar þetta fjölmiðlafrumvarp. Það kann rétt að vera. En það er líka fullkomlega óeðlilegt að þau séu rædd saman í þingsalnum. Það breytir ekki því að þau geti verið samferða í gegnum þingið og í gegnum þingnefnd og unnin samhliða í þingnefndinni. Hér er um að ræða tvö stór frumvörp. Þegar þess er gætt að fjölmiðlaskýrslan var aldrei rædd í þinginu og fjölmiðlafrumvarpið hafði ekki fengið neina umfjöllun í þinginu, þá var fullkomlega óeðlilegt að þessi tvö mál væru undir í einni og sömu umræðunni í þingsalnum. Mér finnst það ekki nema eðlilegt að þau séu tekin fyrir hvort fyrir sig. En auðvitað var hugsunin sú að það væri hægt að gera það í beit hér í þinginu þó það hafi síðan ekki tekist vegna kjördæmavikunnar. En eins og ég segi, það er engin ástæða til annars en að þessi mál verði samferða í gegnum menntamálanefnd og verði unnin þar samhliða og komi hingað til afgreiðslu saman að þeirri umfjöllun lokinni. Ég sagði ævinlega þegar fjölmiðlafrumvarpið var til umræðu 2004 að ég væri sannfærð um að hægt væri að ná sátt í því máli ef menn legðu sig fram um það. Ég er líka býsna sannfærð um að hægt hefði verið að ná meiri sátt, ég veit ekki hvort hún hefði verið fullkomin, um Ríkisútvarpið ef menn hefðu lagt sig fram um það og unnið að málefnum Ríkisútvarpsins með þeim hætti að setja niður nefnd til að fjalla um Ríkisútvarpið, gera um það skýrslu og vinna á grundvelli þess síðan frumvarp um Ríkisútvarpið. Ég tel mjög mikilvægt, virðulegur forseti, að við 

Hæstv. forseti. Það er raunar alveg hægt að taka undir það að menn vonist til að hægt verði að ná sem mestri sátt um grundvallarstofnanir í samfélagi okkar. En það er nú bara einu sinni þannig að þegar maður hlustar á það sem sagt hefur verið um Ríkisútvarpið, þó ekki sé tekið annað en það sem stjórnarandstaðan hefur sagt um Ríkisútvarpið í gegnum tíðina, þá er alveg ljóst að það er ekki einu sinni samhljómur hennar á meðal. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að ekki er hægt að ráða annað - eftir að hafa lesið yfir ræður þingmanna frá síðasta vetri um Ríkisútvarpið og átt ágæt samskipti við þingmenn í stjórnarandstöðunni, sem m.a. fóru þess á leit við mig síðasta vor að fresta umræðu um Ríkisútvarpið þar til hægt væri að ræða skýrsluna og Ríkisútvarpið saman - en að menn hafi allan tímann viljað ræða þetta saman. En svo þegar það bauðst um daginn að ræða málin saman, það var líka farið fram á það í vor sem leið …  Við vitum líka að þessi vinna varðandi Ríkisútvarpið hefur lengi legið fyrir. Ég geri mér hins vegar vonir um það eftir að hafa fylgst með þeirri vinnu og tekið í rauninni þátt í henni núna með því að kalla fram þetta frumvarp til umræðu í dag varðandi fjölmiðlana, að við náum að halda þeirri vinnu áfram sem átt hefur sér stað á grundvelli fjölmiðlaskýrslunnar hinnar síðari. Og að menn vinni þetta mál í sem mestri samstöðu innan hv. menntamálanefndar og að sjálfsögðu er það formaðurinn þar sem ræður för í samráði við nefndarmenn sem þar eru.

Virðulegur forseti. Eitt er að vinna mál samhliða og ræða mál samhliða og annað að gera það í einni umræðu hér í þinginu. Það er ekki sami hluturinn. Í nefndinni og í bókuninni sem við í stjórnarandstöðunni lögðum fram í fjölmiðlanefndinni kemur þetta sjónarmið einmitt skýrt fram, að við teljum að þetta eigi að vinnast samhliða. Við sögðum þar, virðulegur forseti, að við værum þeirrar skoðunar að mikilvægt væri að ná sátt um samræmda heildarsýn fyrir íslenska fjölmiðla sem tæki bæði til Ríkisútvarpsins og einkarekinna fjölmiðla. Slíkt er einungis mögulegt ef vinnan við lagasetningu um Ríkisútvarpið fer fram samhliða vinnunni við hina almennu löggjöf, þ.e. vinnan eigi sér stað samhliða svo að menn hafi heildarsýnina. Þá hefði náttúrlega þurft að skoða allan auglýsingamarkaðinn í heild með tilliti til þess hvort og þá hvernig ætti að skipta honum á milli einkareknu miðlanna og ríkisfjölmiðlanna. Þá hefði þurft að skoða hlutafélagaformið heildstætt miðað við Ríkisútvarpið annars vegar og einkareknu fjölmiðlana hins vegar. Fleira mætti nefna í því sambandi. Eitt er að gera hlutina samhliða og annað að gera það í einum pakka í þingsalnum í 1. umr. um þetta mikla mál sem fjölmiðlafrumvarpið óneitanlega er eftir alla þá vinnu sem á undan er gengin. En ég ítreka það, virðulegur forseti, að ég er sannfærð um að hægt hefði verið að ná miklu betri sátt og vinna málið hraðar í gegnum þingið um Ríkisútvarpið ef staðið hefði verið öðruvísi að þeim málum og ef ríkisstjórnin hefði tekið stjórnarandstöðuna með inn í vinnuna eins og gert var í þessu.

Hæstv. forseti. Ég verð að segja að ég er algerlega ósammála hv. þingmanni. Nú er maður búinn að vera nokkuð lengi, þó ekki mjög lengi en þó það lengi á þingi, til að sjá hvenær menn setja málin upp í búning til að tefja þau, koma þeim í þann farveg sem hægt er að segja að þau nái sjaldan eða aldrei í gegn. Ljóst var frá upphafi, og ef maður hefur lesið það sem hv. þingmenn hafa sagt, bæði í stjórnarliðinu og stjórnarandstöðu, að himinn og haf er á milli sjónarmiða þeirra sem hafa komið að því að tjá sig um Ríkisútvarpið og almennt í gegnum þá umræðu. Það var ekki bara árið 2004 heldur líka árið 2006. Það er alveg ljóst eftir 1. umr. um Ríkisútvarpið að þrjú sjónarmið greindust bersýnilega við 1. umr. hjá stjórnarandstöðunni. Það er allt í lagi að fara yfir það. Frjálslyndi flokkurinn sagði: Við erum reiðubúnir að styðja þetta ohf. ef nægilega miklir peningar fylgja. Sem sagt, ohf. er í lagi. Samfylkingin sagði: Við viljum sjálfseignarstofnun. Síðan segja Vinstri grænir: Við viljum ekki breyta neinu. Við viljum bara hafa þetta sem ríkisstofnun. Svoleiðis er það. Ekki breyta neinu. 
             Það eru því mjög mismunandi sjónarmið, ekki bara á milli stjórnar og stjórnarandstöðu heldur innan stjórnarandstöðunnar sjálfrar varðandi Ríkisútvarpið. Það hefði kannski verið fyrsta vers áður en við hefðum farið í þá umræðu alla. Hæstv. forseti. Eins og ég gat um áðan fer þetta mál til hv. menntamálanefndar þar sem nefndarmönnum mun gefast tækifæri á að hlusta á þau sjónarmið sem hagsmunaaðilar hafa fram að færa og fara í þá miklu vinnu sem fram undan er, m.a. til að meta hvaða breytingar hafa átt sér stað á fjölmiðlamarkaðnum á undanförnum mánuðum, eða frá því að nefndin skilaði af sér á síðastliðnu ári.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum og skaðabótalögum. Frumvarpið gerir ráð fyrir að gerðar verði breytingar á þremur ákvæðum XXV. kafla almennra hegningarlaga sem fjallar um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs. Jafnframt gerir frumvarpið ráð fyrir að við miskabótaákvæði 26. gr. skaðabótalaga bætist ný málsgrein sem rýmkar bótarétt þolenda meingerðar gegn æru eða persónu sinni og fjölskyldu mjög frá því sem nú er. Frumvarpið var áður flutt á 132. löggjafarþingi en komst ekki til umræðu þá og er því endurflutt hér. Markmið flutningsmanna frumvarpsins eru einkum tvenns konar. Annars vegar að auka friðhelgi einkalífs einstaklinga og fjölskyldna þeirra umfram það sem núgildandi löggjöf gerir ráð fyrir. Hins vegar er markmiðið að auka verulega skaðabótarétt þeirra sem verða fyrir aðför gegn æru sinni eða persónu. Er frumvarpinu því einkum ætlað að bæta réttarstöðu þolenda ærumeiðinga og aðdróttana. Frumvarpið gerir hins vegar ekki ráð fyrir að gerðar verði breytingar á refsiákvæðum XXV. kafla almennra hegningarlaga eins og þau eru nú. Hins vegar kom til álita við vinnslu frumvarpsins að breyta sektarákvæðum kaflans þannig að kveðið yrði á um lágmarkssektarfjárhæð vegna brots sem varðaði við ákvæði hans, en niðurstaðan varð sú að leggjast ekki í tillögugerð að þessu sinni. Hugmyndir um nauðsyn þess að taka til endurskoðunar ákvæði laga sem fjalla um meiðyrði og friðhelgi einkalífs og bótarétt vegna slíkra meingerða eru ekki nýjar af nálinni. Um margra ára skeið hafa komið fram ábendingar um að miskabætur vegna slíkra meingerða séu of lágar. Má t.d. nefna að árið 1996 var lögð fram á Alþingi þingsályktunartillaga sem mælti fyrir um endurskoðun meiðyrðalöggjafarinnar. Herra forseti. Friðhelgi einkalífsins nýtur stjórnarskrárvarinnar verndar samkvæmt ákvæðum VII. kafla stjórnarskrárinnar frá 1944 og kemur sú vernd fram í 71. gr. hennar þar sem segir m.a., með leyfi forseta: „Allir skulu njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu.“ Sambærilega vernd friðhelgi einkalífs og fjölskyldu er að finna í 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur var á Íslandi með lögum nr. 62/1994. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Sérhver maður á rétt til friðhelgi einkalífs síns, fjölskyldu, heimilis og bréfaskipta.“ Eins og sjá má af tilvitnuðum ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu er friðhelgi einkalífs borgaranna, fjölskyldna þeirra og heimila ætlað að njóta ríkrar verndar í löggjöfinni, enda má telja slíka friðhelgi til mikilsverðra mannréttinda borgaranna. Hins vegar er ljóst að vernd friðhelgi einkalífsins er ekki takmarkalaus samkvæmt framangreindum ákvæðum því framkvæmdarvaldinu er heimilt að skerða hana. Slíkt verður þó ekki gert nema að uppfylltum ströngum skilyrðum. Í 71. gr. stjórnarskrárinnar kemur fram að friðhelgi einkalífsins megi takmarka ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra, þó ekki nema sérstök lagaheimild liggi henni til grundvallar. Ákvæði 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu setur slíkum takmörkunum einnig ströng skilyrði því þar segir að framkvæmdarvaldinu sé óheimilt að ganga á þessi mikilsverðu mannréttindi nema lög mæli svo fyrir og nauðsyn beri til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, almannaheilla og annarra ástæðna sem teljast verða þjóðhagslega mikilsverðar. Það má því ljóst vera að friðhelgi einkalífs borgaranna, fjölskyldna þeirra og heimilis er að meginstefnu ætluð rík vernd sem framkvæmdarvaldinu er einungis heimilt að takmarka þegar mikið liggur við og almannahagsmunir eru í húfi. Friðhelgi einkalífsins nýtur hins vegar ekki einungis verndar í samskiptum borgaranna við hið opinbera. Samkvæmt íslenskri löggjöf nær verndin einnig til samskipta einstaklinga. Segja má að um langa hríð hafi löggjafinn litið svo á að vernda beri æru manna samkvæmt lögum. Má þar nefna að æra manna naut verndar eldri hegningarlaga, frá árinu 1869. Raunar má hverfa aftur til Grágásar, laga íslenska þjóðveldisins, til að sjá að löggjafi þess tíma taldi ástæðu til að lögvernda æru manna. Samkvæmt XXV. kafla núgildandi hegningarlaga er felld refsiábyrgð á þá sem sekir eru dæmdir fyrir ærumeiðingar í annarra garð og brot gegn hinni stjórnarskrárvörðu friðhelgi einkalífsins. Af ákvæðum XXV. kafla almennra hegningarlaga er ljóst að hver sá sem talinn er af dómstól hafa brotið gegn æru eða persónu manns eða gegn friðhelgi einkalífs hans getur bakað sér refsingu, ýmist sektir eða fangelsisvist, með háttsemi sinni. Þá er rétt að geta þess að fórnarlömb slíkra afbrota geta samkvæmt núgildandi ákvæði 26. gr. skaðabótalaga krafist miskabóta frá hendi þeirra sem brjóta gegn æru þeirra eða persónu, eins og ég mun víkja að á eftir. Af öllu framangreindu er ljóst að íslenskri löggjöf er ætlað að standa dyggan vörð um friðhelgi einkalífs einstaklinga og fjölskyldna þeirra, þar með talið æru þeirra og mannorð. Hver sá sem brýtur gegn þeim rétti getur, samkvæmt gildandi lögum, bakað sér refsiábyrgð og skaðabótaábyrgð. Herra forseti. Eins og áður segir mæla ákvæði 26. gr. núgildandi skaðabótalaga fyrir um skaðabótarétt þolenda ærumeiðinga. Segir í ákvæðinu að heimilt sé „að láta þann sem … ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við.“ Þá er rétt að geta þess að samkvæmt 241. gr. almennra hegningarlaga er heimilt að dæma þann sem sekur reynist um ærumeiðandi aðdróttun til þess að greiða þeim sem misgert er við, ef hann krefst þess, hæfilega fjárhæð til þess að standast kostnað af birtingu dóms, atriðisorða hans eða forsendna jafnframt, eftir því sem ástæða þykir til, í opinberu blaði eða riti, einu eða fleirum. Með frumvarpi þessu er ekki lagt til að gerð verði breyting á þessu ákvæði almennra hegningarlaga. Hins vegar er lagt til að réttur þolenda ærumeiðinga og aðdróttana verði aukinn þannig að miskabætur vegna slíkra meingerða verði í framtíðinni hærri en nú er raunin. Þegar litið er til þeirra dóma sem fallið hafa í málum sem þessum og metnar eru þær bætur sem dæmdar hafa verið í slíkum tilvikum er í sjálfu sér ekki um auðugan garð að gresja, enda hafa fáir dómar fallið á þessu réttarsviði á undanförnum árum. Af þeim dómum sem þó liggja fyrir má fullyrða að fjárhæðir þeirra miskabóta sem dæmdar hafa verið þolendum hafa verið afar lágar, raunar í algjöru skötulíki. Má því segja að dómstólar hafi fram til þessa metið æru manna lágu verði. Vera kann að sú staðreynd hafi leitt til þess að færri en ella hafi leitað réttar síns fyrir íslenskum dómstólum vegna slíkra meingerða þar sem slíkar málsóknir hafi fram til þessa haft litla þýðingu fyrir þá sem telja að á sér hafi verið brotinn réttur. Herra forseti. Á sama hátt og ákvæði stjórnarskrár og almennra laga standa vörð um friðhelgi einkalífsins er tjáningarfrelsið varið í stjórnarskránni og ákvæði þess efnis er að finna í 73. gr. stjórnarskrárinnar sem ég ætla ekki að lesa upp hér í heild sinni. Um það er ekki deilt að tjáningarfrelsið er meðal dýrmætustu mannréttinda og hefur verið varið í íslenskum lögum allt frá því að fyrsta stjórnarskrá Íslands var lögleidd árið 1874. Þó svo að í tjáningarfrelsinu felist mikilvæg mannréttindi hefur löggjafinn ekki talið ástæðu til að lögleiða skilyrðislausan rétt manna til þess að láta skoðanir sínar í ljós án þess að ábyrgð fylgi orðum. Því er kveðið á um það í 73. gr. stjórnarskrárinnar að þó svo að hver maður eigi rétt á að láta hugsanir eða skoðanir sínar í ljós, þá verði hann að ábyrgjast þær fyrir dómi. Umgangist menn því ekki tjáningarfrelsið með þeim hætti sem til er ætlast af löggjafanum og dómstólum geta þeir bakað sér refsiábyrgð og eftir atvikum skaðabótaskyldu. Þegar slík álitamál koma til kasta dómstóla takast venjulega á sjónarmið er varða rétt manna til að láta skoðanir sínar í ljós annars vegar og friðhelgi einkalífs þeirra sem skoðanirnar varða hins vegar. Við úrlausn slíkra mála meta dómstólar hvar mörkin liggja milli tjáningarfrelsis og friðhelgi einkalífsins. Flutningsmenn frumvarps þessa telja að á síðustu árum og missirum hafi friðhelgi einkalífs einstaklinga og fjölskyldna þeirra átt undir högg að sækja. Sem dæmi um það má nefna að í opinberri umræðu á Íslandi hefur færst í vöxt að mjög nærri hafi verið gengið persónu og æru einstaklinga í fjölmiðlum, þeir nafngreindir, af þeim birtar ljósmyndir og sagðar fréttir af persónulegum högum þeirra og fjölskyldna þeirra. Svo langt hefur reyndar verið gengið upp á síðkastið að fjallað hefur verið um ætlaðar misgjörðir, jafnvel ætluð lögbrot, nafngreindra manna og af þeim verið birtar ljósmyndir án þess að þeir hafi verið dæmdir af dómstólum landsins fyrir þau ætluðu afbrot sem á þá hafa verið borin. Ætla má að slíkur fréttaflutningur sé afar þungbær þeim sem fyrir honum verður, en gjarnan hefur hann verið réttlættur með því að tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar heimili slíkt inngrip í einkalíf manna. Það frumvarp sem ég mæli hér fyrir skerðir ekki að mínu mati og flutningsmanna hið stjórnarskrárvarða tjáningarfrelsi, enda telja flutningsmenn þess það ekki vera hlutverk löggjafans að kveða á um það hvaða skoðanir sé heimilt að láta í ljós um einstaklinga í opinberri umræðu og hverjar ekki. Telja flutningsmenn frumvarpsins það heldur ekki hlutverk löggjafans að kveða á um það hvaða fréttir séu fluttar í fjölmiðlum og hverjar ekki, eða hlutast til um framsetningu þeirra. Hins vegar telja flutningsmenn frumvarpsins nauðsynlegt að tryggja réttarstöðu þeirra sem fyrir slíkri umfjöllun verða með því að láta þá sem nýta sér tjáningarfrelsið til að tjá skoðanir sínar bera ríkari ábyrgð á orðum sínum að lögum en nú er raunin, brjóti þeir gegn rétti þeirra sem þeir fjalla um. Virðulegi forseti. Mig langar þá að þessari yfirferð lokinni að víkja stuttlega að meginatriðum frumvarpsins. Annars vegar að ákvæðum 1.–4. gr. frumvarpsins og hins vegar sérstaklega að 5. gr. þess. Eins og áður segir kveður 71. gr. stjórnarskrárinnar á um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Þegar skoðuð eru ákvæði XXV. kafla almennra hegningarlaga, einkum ákvæði 233. gr. a, 234. gr. og 235. gr., sem fjalla um ærumeiðingar, aðdróttanir, háð, smánun, róg og fleira, má sjá að réttarvernd þeirra ákvæða nær eingöngu til þess einstaklings sem telst vera fórnarlamb slíkrar meingerðar. Í 1.–3. gr. frumvarpsins er lagt til að réttarvernd ákvæðanna nái einnig til fjölskyldna þolenda slíkra meingerða. Með frumvarpinu er því lagt til að réttarvernd áðurnefndra ákvæða almennra hegningarlaga verði breytt til samræmis við ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar og reyndar 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Felur frumvarpið því í sér aukna vernd friðhelgi einkalífs frá því sem nú gildir. Telja flutningsmenn frumvarpsins að meingerðir gegn æru og persónu einstaklinga geti ekki síður komið illa við fjölskyldur þeirra sem fyrir slíkri háttsemi verða og að því sé sjálfsagt að þeir sem næst standa fórnarlömbum meingerðanna njóti sambærilegrar réttarverndar og þeir sem verða fyrir þeim með beinum hætti. Ekki þykir ástæða til að skilgreina hugtakið „fjölskylda“ í frumvarpstextanum heldur er gert ráð fyrir að hugtakið hafi hér sömu þýðingu og fjölskylduhugtak 71. gr. stjórnarskrárinnar. Þá er lagt til að verknaðarlýsingum fyrrgreindra ákvæða almennra hegningarlaga sem mælt er fyrir að séu refsiverð verði breytt og þau útvíkkuð þannig að réttarvernd borgaranna og friðhelgi þeirra verði aukin. Lagt er til í 1.–3. gr. frumvarpsins að í 233. gr. a., 234. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga verði auk ærumeiðinga, aðdróttana, háðs, smánunar og rógs jafnframt gert refsivert að hafa uppi ummæli eða aðdróttanir sem valda eða kunna að valda einstaklingum og fjölskyldum þeirra óþarfa sársauka eða vanvirðu. Slík ákvæði eru að nokkru leyti í samræmi við ákvæði 3. gr. siðareglna Blaðamannafélags Íslands. Eftir sem áður er mat um það hvort tiltekin ummæli teljast þess eðlis að þau séu til þess fallin að valda þeim sem ummælin beinast að eða fjölskyldu hans óþarfa sársauka eða vanvirðu í höndum dómara á grundvelli þeirra gagna og upplýsinga sem fyrir liggja í hverju máli. Loks er lagt til, skv. 4. gr. frumvarpsins, að við 242. gr. almennra hegningarlaga bætist ný málsgrein sem mælir fyrir um að sé sá sem misgert var við látinn, geti eftirlifandi maki og börn hins látna höfðað mál í hans stað, enda standi þau saman að slíkri málshöfðun. Brot þau sem hér um ræðir geta komið illa við fleiri en þann sem brotið beinist sérstaklega að, t.d. þá sem standa honum næst. Þykir því rétt að veita tilgreindum aðstandendum heimild til þess að hafa frumkvæði að málshöfðun. Lagt er til að sett verði sú sérstaka regla að allir þeir sem heimildin nær til, og á lífi eru þegar mál er höfðað, þurfi að standa saman að málshöfðuninni, enda má ætla að minni ástæða sé til þess að nýta heimildina í þeim tilvikum þegar einhver svo nákominn þeim sem misgert var við vill láta kyrrt liggja. Herra forseti. Víkjum þá að 5. gr. frumvarpsins. Eins og að framan greinir tryggir ákvæði 26. gr. skaðabótalaga þolendum ærumeiðinga rétt til skaðabóta úr hendi þess sem ábyrgð ber á slíkri meingerð. Þeir dómar sem fyrir liggja í slíkum málum sýna á hinn bóginn að miskabætur vegna meingerða og brota á friðhelgi einkalífsins eru afar lágar. Hafi það verið ætlun löggjafans að tryggja þolendum meiðyrða eða brota gegn friðhelgi einkalífs sanngjarnar bætur vegna slíkra meingerða telja flutningsmenn frumvarpsins að slíku markmiði hafi ekki verið náð, enda sýnir dómaframkvæmd að dómstólar hafa metið æru manna lágu verði. Þá telja flutningsmenn frumvarpsins að löggjöfin hafi haft lítil sem engin varnaðaráhrif gagnvart þeim sem kjósa að láta skoðanir sínar í ljós um einstaklinga því afleiðingar þess að brjóta gegn æru þeirra, persónu eða friðhelgi verða í ljósi dómaframkvæmdar að teljast afar léttvægar. Samkvæmt 5. gr. frumvarps þessa er lagt til að við 26. gr. núgildandi skaðabótalaga bætist ný málsgrein sem mælir fyrir um að við ákvörðun um fjárhæð bóta vegna meingerðar gegn æru eða persónu annars manns eða fjölskyldu hans, skuli lagt til grundvallar að bótafjárhæð skuli vera fjárhagslega íþyngjandi fyrir þann sem dæmdur er til greiðslu þeirra. Jafnframt leiðir af ákvæði frumvarpsins að hafi meingerð gegn æru eða persónu manns eða fjölskyldu hans verið sett fram í ágóðaskyni skuli það að jafnaði leiða til ríkari bótaskyldu og hærri bótafjárhæðar til þolanda meingerðarinnar. Þá er lagt til að við ákvörðun bótafjárhæðar skuli einnig litið til þess hversu hinn bótaskyldi hefur lagt sig fram um að koma meingerð sinni á framfæri, sem og til þess hvort hann hefur lagt sig fram um að bæta fyrir brot sitt. Færa má góð rök fyrir því að eðlilegt sé að þeir sem hyggjast hagnast sjálfir á kostnað æru og persónu annarra manna skuli bera ríkari bótaskyldu en aðrir sem uppvísir verða að slíkri háttsemi. Jafnframt má færa rök fyrir því að litið verði til þess hvort sá sem bótaskyldur telst hafi lagt sig fram um að bæta fyrir brot sitt, enda mundi slíkt að jafnaði leiða til lækkunar bótafjárhæðar. Flutningsmenn frumvarpsins telja að hið nýja ákvæði bæti til muna réttarstöðu þeirra sem beittir eru slíkum órétti sem felst í ærumeiðingum og brotum gegn friðhelgi einkalífs. Verði frumvarpið að lögum geta þolendur slíkra meingerða vænst mun hærri miskabóta en nú þekkjast vegna þeirra brota sem þeir kunna að verða fyrir. Gerir ákvæðið ráð fyrir að dómurum verði eftir sem áður falið mat um það hversu háar slíkar miskabætur skuli vera í hvert skipti, en matsheimildir þeirra eru þó bundnar því skilyrði að við ákvörðun bóta sé lagt til grundvallar að þær séu fjárhagslega íþyngjandi fyrir þann sem ábyrgð ber á meingerðinni. Ætla verður að slíka ábyrgð kunni að bera allir þeir sem þátt taka í opinberri umræðu, hvort sem um er að ræða almenna borgara, stjórnmálamenn eða þá sem atvinnu hafa af þátttöku í slíkri umræðu, svo sem blaðamenn, ritstjóra, útgefendur eða eigendur fjölmiðla. Af ákvæðinu leiðir að fjárhæð dæmdra miskabóta hverju sinni taki mið af fjárhagsstöðu þess sem dæmdur er til greiðslu þeirra. Meginröksemdin að baki slíkri bótareglu er að hún leiðir til þess að afleiðingar meingerðar verði þungbær þeim sem uppvís verður að slíku, óháð fjárhagsstöðu. Leiðir reglan til þess að miskabætur kunna að verða breytilegar eftir því hvort í hlut á fjárhagslega sterkur aðili eða ekki. Miðað er við að afleiðingarnar hafi hlutfallslega sambærileg áhrif á fjárhag þeirra sem dæmdir er til greiðslu bótanna hvort sem þeir eru fjárhagslega vel settir eða ekki. Má því segja að hér sé lagt til að komið verði á svokölluðum sektarbótum til handa þolendum líkt og tíðkast samkvæmt meiðyrðalöggjöf í Bretlandi, eða svokölluðum „punitive damages“. Af framangreindu má ljóst vera að markmið ákvæðisins er annars vegar að auka bótarétt þolenda slíkra meingerða, en ekki síður að haga löggjöfinni þannig að afleiðingar þess að brjóta gegn rétti einstaklinga séu verulegar, einkum ef slíkt brot er framið í ágóðaskyni. Telja flutningsmenn að verði frumvarpið að lögum muni ákvæðið hafa í för með sér mun meiri varnaðaráhrif gagnvart þeim sem tjá sig opinberlega um samborgara sína. Ef ærumeiðinga- og skaðabótalöggjöfinni verður þannig háttað að ærumeiðandi ummæli um annað fólk gætu leitt til hárra miskabóta mundu þeir sem telja æru þeirra sem þeir fjalla um með meiðandi hætti lítils virði hugsa sig tvisvar um áður en þeir létu til skarar skríða gegn þeim, enda þyrftu þeir hinir sömu þá að standa sjálfir skil á bótagreiðslum. Jafnframt telja flutningsmenn að sú regla sem mælt er fyrir um í 5. gr. frumvarpsins mundi leiða til þess að rekstraraðilar og eigendur fjölmiðla mundu gera aðrar og ríkari kröfur til starfsmanna sinna hvað varðar frjálslega umfjöllun um einstaklinga, enda kynnu ærumeiðandi ummæli í garð annars fólks og brot gegn friðhelgi einkalífs að leiða til ríkrar bótaskyldu eigenda og útgefenda. Slíkir aðilar bera ríka ábyrgð brjóti efni fjölmiðilsins í bága við lög og má þar vísa til 13.–17. gr. laga nr. 57/1956, um prentrétt. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta frumvarp. Ég vil þó taka fram að markmið frumvarpsins er annars vegar að auka friðhelgi einkalífs einstaklinga og fjölskyldna þeirra og hins vegar að auka skaðabótarétt þeirra umfram það sem nú er, sem verða og teljast vera þolendur slíkra meingerða. Eflaust má deila um hvort rétt sé að fara þá leið lagatæknilega sem fram kemur í þessu frumvarpi eða hvort það eigi að ná þessum markmiðum fram með einhverjum öðrum hætti. Ég er alveg fús til þess að viðurkenna að það má hugsa sér ýmsar aðrar leiðir við breytingu bæði á ákvæðum skaðabótalaga og einnig á ákvæðum almennra hegningarlaga til þess að ná fram þessum markmiðum. En ég lít hins vegar þannig á að þetta frumvarp sé grunnur sem gott er að vinna með hafi menn á annað borð áhuga á því að gera breytingar á meiðyrðalöggjöfinni eins og hún er, sem ég tel fulla ástæðu til. Enda er það nú þannig þegar menn líta yfir dómaframkvæmd Hæstaréttar að bætur í slíkum málum hafa fram til þessa verið skammarlega lágar og í algeru skötulíki. Herra forseti. Ég er að sjálfsögðu opinn fyrir því þegar þetta mál verður tekið fyrir í hv. allsherjarnefnd að ræða þá möguleika sem eru í stöðunni til að ná þessum markmiðum fram hvort sem það er gert með þeim hætti sem fram kemur í þessu frumvarpi eða með einhverjum öðrum hætti sem lögspekingar telja skynsamlegt. Ég vona að hv. þingmenn taki þessu máli vel. Ég held að tími sé til kominn að málefni sem varða meiðyrðalöggjöfina verði tekin til endurskoðunar og faglegrar umræðu hér á þingi og vonast til að þetta frumvarp, sem er þingmannamál sem er flutt af mér sem 1. flutningsmanni og 15 öðrum hv. þingmönnum, fái framgang á hinu háa Alþingi öfugt við flest þau þingmannamál sem lögð eru fram hér.

Herra forseti. Ég skil að sumu leyti vel tildrög þessa lagafrumvarps og þá hugsun sem að baki liggur enda skal fúslega tekið undir það að miskabætur vegna meingerða gegn æru og persónu hafa í sumum tilvikum verið allt of lágar. Ég tek undir það líka að það er sjálfsagt og eðlilegt að Alþingi fjalli með einhverjum hætti um meiðyrðalöggjöfina. Það tel ég mjög af hinu góða. Því æruverndin er vissulega mikilvæg. En á hitt ber að líta, að andspænis æruverndinni stendur hið stjórnarskrárvarða tjáningarfrelsi sem löngum og réttilega hefur verið talið meðal hinna dýrmætustu mannréttinda. Það er ekkert hægt að fela það að með þessu frumvarpi er verið að takmarka tjáningu meira en nú er. Hér er fullyrt að ekki sé verið að takmarka tjáningarfrelsi. En það er nú bara einu sinni þannig að undanfarandi og eftirfarandi takmarkanir á tjáningarfrelsinu eru verndaðar, tjáningarfrelsið er sem sagt verndað í báðum tilvikum þannig að dæmdar bætur og dæmd refsing eftir að tjáningin fer fram verður líka að uppfylla skilyrði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Þetta ættu frændur okkar Norðmenn vel að þekkja því þeir hafa einmitt ítrekað verið fundnir brotlegir gegn mannréttindasáttmálanum fyrir bætur samkvæmt samsvarandi grein í norskum skaðabótalögum og hér er í 26. gr. skaðabótalaga. Tjáningarfrelsið nýtur því verndar bæði fyrir undanfarandi takmörkunum og eftirfarandi takmörkunum. Þrátt fyrir að ég skilji, eins og ég segi, mjög vel að hv. flutningsmenn frumvarpsins finni hjá sér þörf til að bregðast með einhverjum hætti við þessum lágu miskabótum þá tel ég hér of langt seilst með ákvæðum frumvarpsins um skaðabótalög og á hinn veginn tel ég allt of langt seilst með ákvæðunum um hegningarlög. Ég tel raunar að ýmis atriði í frumvarpinu kunni að standa tæpt gagnvart nútímaviðhorfum og ákvæðum um tjáningarfrelsi. Það er nauðsynlegt að rökstyðja þetta enda tekur frumvarpið á ýmsum atriðum sem varða með margvíslegum hætti grundvallarmannréttindi borgaranna. Hér er vel að merkja ekki um einfalt og lítið mál að ræða. Hér er um mál að ræða sem varðar skil 71. og 73. gr. stjórnarskrárinnar, grundvallarmannréttindi borgaranna. Frumvarpið gerir í fyrsta lagi ráð fyrir því að gerð verði breyting á helstu meginákvæðum almennra hegningarlaga um ærumeiðingar, sem eru 234. og 235. gr., og þau skrúfuð upp, ef svo má að orði komast. Það á að herða þessi ákvæði. Þessi ákvæði hegningarlaga hafa staðið nánast óbreytt frá árinu 1940, frá því fyrir lýðveldisstofnunina. Það þarf náttúrlega ekki að hafa mörg orð um það að hér hafa orðið alveg stórkostlegar þjóðfélagsbreytingar og viðhorfsbreytingar til mannréttinda. Þar á meðal höfum við gengist undir alþjóðlegar skuldbindingar á sviði mannréttinda og við höfum endurskoðað stjórnarskrá okkar margoft og raunar sett hana. Því þetta var sett fyrir lýðveldisstofnunina. Þar á meðal hefur alltaf verið aukin vernd tjáningarfrelsisins. Ákvæðin sem hér er verið að leggja til að verði endurstaðfest af hinu háa Alþingi á árinu 2006 eru að mínu viti úrelt að mjög mörgu leyti. Ég tel að þau samrýmist tæplega nútímaviðhorfum til tjáningarfrelsis. Nú skulu nokkur dæmi nefnd. Í fyrsta lagi mæla þessi ákvæði berum orðum fyrir um að það megi fangelsa fólk fyrir tjáningu sína. Þannig segir í 2. gr. frumvarpsins varðandi 234. gr. laganna að fyrir það eitt að móðga samborgara sinn megi kasta honum í tukthúsið í eitt ár. Þetta er nú það sem stendur berum orðum í ákvæðinu. Það er verið að leggja til að þetta verði endurstaðfest. Ég þarf auðvitað ekki að hafa mörg orð um það að þetta er náttúrlega í engu samræmi við nútímaviðhorf. Af hverju í ósköpunum á þá Alþingi að fara að setja þetta á árinu 2006? Enda hafa alþjóðlegar mannréttindastofnanir ítrekað barist gegn fangelsi, að sjálfsögðu, sem úrræði við ærumeiðingum. Það verður ekki séð að Mannréttindadómstóll Evrópu hafi nokkru sinni staðfest fangelsisvist vegna ærumeiðinga. Þeir hafa eingöngu gert það í tilviki hatursáróðurs á þjóðernisgrundvelli eða þá hreinlega þegar um hvatningu til ofbeldis er að ræða, en ekki í tilviki venjulegra ærumeiðinga. Þetta er því löngu úrelt og ég hvet Alþingi til að fara aðra leið en að endurstaðfesta þessi úreltu ákvæði. Í öðru lagi mæla þessi ákvæði fyrir um að útbreiðsla ummæla sé sjálfstætt brot. Þegar breidd eru út ummæli þá er það sjálfstætt brot og jafnrefsivert og frummeiðingin. Þetta er heldur ekki í neinu samræmi við dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu sem Íslendingar ættu að þekkja mjög vel frá því að dómur í máli Þorgeirs Þorgeirsonar féll þar Íslendingum til skammar, enda var mikil áhersla lögð á það þar að Þorgeir hefði ekki verið að fullyrða sjálfur um ofbeldi af hálfu lögreglu heldur var hann að hafa eftir það sem aðrir höfðu sagt. Þetta var grundvallaratriði í úrlausn dómsins. Þetta má sjá í mörgum öðrum dómum. Í mörgum nýlegum dómum hefur Mannréttindadómstóllinn verið mjög skýr um þetta. Það getur verið í lagi að dreifa ummælum í ákveðnum tilvikum. Svona er bara framkvæmd Mannréttindadómstólsins og þessi ákvæði eins og þau eru núna og verið er að leggja til að verði endurstaðfest eru í algeru ósamræmi við þetta og ég tel að það fáist trauðla staðist Mannréttindasáttmála Evrópu. Eins og margir fræðimenn hafa bent á þá stendur mjög tæpt það úrræði, að einfaldar móðganir geti varðað refsingu. Ýmsir fræðimenn hafa bent á þetta og ég tel að þeir segi það réttilega að það standi mjög tæpt gagnvart mannréttindaviðhorfum. Burt séð frá einstaka veilum sem maður sér þá ber að nefna þann aukna þrýsting sem er í alþjóðasamfélaginu á að ríkið afnemi refsingu sem úrræði við ærumeiðingum. Það hefur sífellt verið að myndast aukinn þrýstingur á þetta. Ýmsar alþjóðastofnanir og samtök hafa beitt sér í þá veru. Fjölmargir málsvarar mikilsverðra stofnana, eins og fulltrúar Sameinuðu þjóðanna og Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, hafa ályktað um þetta. Sífellt fleiri ríki hverfa frá refsingu vegna ærumeiðinga. Hér er lagt til að Íslendingar gangi í hina áttina, þvert á það sem mörg austantjaldsríki og önnur sem nýlega hafa fengið lýðræði gera. Ég vísa í þessu sambandi til þingsályktunartillögu minnar sem útbýtt var fyrr í vikunni á þskj. 650, sem ég vonast til að geta mælt fyrir á morgun. Þar er gert ráð fyrir því að við hverfum frá refsingum vegna ærumeiðinga og flytjum það yfir í úrræði einkaréttarins eins og alþjóðastofnanir hafa gert kröfu um. Þrátt fyrir góðan vilja frumvarpshöfunda - ég get verið sammála þeim um að bætur hafi í ýmsum tilvikum verið of lágar - tel ég það tímaskekkju að hið háa Alþingi fari á árinu 2006 að endurstaðfesta ákvæði sem með berum orðum mæla fyrir um að kasta megi fólki í tukthús fyrir að móðga hvert annað. Slík úrræði tilheyra einfaldlega annarri öld en þeirri 21. Ég vil nefna tvennt til viðbótar um hegningarlagaþátt frumvarpsins. Ég set spurningarmerki við það hvort hin nýja viðbót um fjölskyldu brotaþola fái fyllilega staðist meginregluna um skýrleika refsiheimilda í lögum, sem má leiða af 69. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt ákvæðinu getur það varðað fangelsi í allt að ár að valda öðrum manni eða fjölskyldu hans óþarfa sársauka eða vanvirðu. Það er sem sagt í lagi að valda sársauka eða einhverjum sársauka en um leið og sársaukinn verður óþarfur er í lagi að kasta mönnum í fangelsi í allt að eitt ár. Spurningin er vitanlega: Á hvaða stigi verður sársaukinn óþarfur og hvernig á dómari nákvæmlega að skilja þetta og beita þessu? Ég ætla ekki að fullyrða að þetta sé algjörlega ófullnægjandi að þessu leyti en ég set a.m.k. spurningarmerki við þetta. Ég tel rétt að við nánari meðferð frumvarpsins verði reynt að skýra þetta aðeins nánar svo að dómarinn hafi eitthvað á að byggja. Hið sama gildir um viðbótina við 242. gr. sem er gert ráð fyrir í 4. gr. frumvarpsins. Ég set mjög stórt spurningarmerki við það að nokkur þörf sé á að lögfesta þessa viðbót. Svipuð regla og raunar að sumu leyti rýmri er þegar í 3. mgr. 25. gr. hegningarlaga. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Sé sá dáinn, sem misgert var við, eða verknaður, sem beinist að dánum manni, er refsiverður, hafa eiginmaður eða eiginkona hins látna, foreldrar, börn, kjörbörn, barnabörn og systkin rétt til að höfða mál eða bera fram kröfu um opinbera málshöfðun.“ Þetta er þegar til staðar í hegningarlögum og er því í raun um algera tvítekningu að ræða. Ég tel rétt að kalla eftir nánari skýringum af hálfu hv. flutningsmanns um hvernig þetta atriði er hugsað. Af hverju þessi tvítekning? Í rauninni er þegar til staðar slíkur málshöfðunarréttur og það meira að segja rýmri. Þá vík ég næst að 5. gr. frumvarpsins sem leggur til viðbót við 26. gr. skaðabótalaga. Flest þau sjónarmið eru í gildi þegar litið er til dómaframkvæmdar. Vissulega hefur verið horft til þeirra við dómaframkvæmd og ég tel það mjög til bóta og frekari styrkingar á þessum sjónarmiðum að lögfesta þau með skýrum hætti. Ég er líka efnislega sammála flestum þeim skilyrðum utan eins mjög mikilvægs atriðis sem ég verð að gjalda mikinn varhuga við. Það atriði er í 1. málslið 5. gr. frumvarpsins en þar segir: „Við ákvörðun um fjárhæð bóta vegna meingerðar gegn æru eða persónu annars manns eða fjölskyldu hans skal lagt til grundvallar að bótafjárhæð hafi verulega fjárhagslega þýðingu fyrir þann sem dæmdur er til greiðslu þeirra.“ Það er berum orðum tekið fram í greinargerðinni með frumvarpinu og var svo sem rakið rétt áðan að hugsunin sé sú að um sektarbætur verði að ræða, þ.e. sem kallað er upp á engilsaxnesku „punitive damages“. Þótt ég geti fúslega fallist á að miskabætur í meiðyrðamálum hafi verið of lágar tel ég að með þessari tillögu sé of langt gengið. Í íslenskum skaðabótarétti gildir sú ótvíræða meginregla að dæmdar bætur skuli samsvara því tjóni sem valdið er með skaðabótaskyldri háttsemi, jafnt miskabætur sem skaðabætur. Það er því markmið bótanna að bæta tjónið en ekki að refsa. Þetta er ótvíræð grundvallarregla. Hér er lagt til að á einu tilteknu sviði skuli bótaréttur rýmri og sektarbætur teknar upp. Hvaða svið er valið til slíks? Það er sjálft svið tjáningarinnar, sem þó nýtur sérstakrar verndar stjórnarskrárinnar og alþjóðlegra mannréttindasáttmála. Með öðrum orðum, maður sem verður fyrir fólskulegri og tilefnislausri líkamsárás, á einungis rétt á venjulegum miskabótum samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Kona sem verður fyrir nauðgun á bara rétt á venjulegum miskabótum samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. En þegar brotið felst í tjáningu, þegar við stöndum andspænis sjálfu stjórnarskrárvernduðu tjáningarfrelsinu og einstaklingur fremur meingerð gegn æru þá skal tjónvaldur dæmdur til að greiða sérstakar og rýmri sektarbætur. Ég segi nú bara að ef ætlunin er að innleiða sektarbætur að einhverju marki í íslenskum rétti þá var vitlaust svið valið. Er það virkilega ætlun Alþingis að á þessu sviði, þar sem við stöndum andspænis sjálfu tjáningarfrelsinu, skuli þeir sem meingerð fremja bera ríkari miskabótaskyldu en þeir sem fremja líkamsárásir og kynferðisbrot? Ég trúi því hreinlega ekki að allir flutningsmenn frumvarpsins hafi hugsað þetta til enda þótt ég skilji enn og aftur hvatann, eins og ég hef sagt, þá er hér of langt gengið. Vegna tilvísunar í meiðyrðalöggjöf í Bretlandi skal tekið fram að Bretar virðast á sífelldum flótta undan þessu réttarfyrirbrigði enda hafa þeir ítrekað fengið áfellisdóm hjá Mannréttindadómstólnum í Strassborg. Skemmst er að minnast stórs máls frá árinu 2005 þar sem dæmdar höfðu verið venjulegar bætur miðað við enska réttinn. Þær voru taldar of háar og staðfest brot á 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Svipað verður sagt um mörg önnur ríki sem hafa búið við þetta réttarfyrirbrigði eins og Bandaríkin. Menn eru á flótta undan þessu fyrirbæri. Einnig ber að nefna að reglan eins og hún er sett fram gerir allt meðalhóf við ákvörðun bóta miklu erfiðara. Það segir bara að annaðhvort eigi að dæma bætur eða þá bætur sem hafa verulega fjárhagslega þýðingu. Það leiðir af orðalagi ákvæðanna að þegar dómarinn ákveður bætur skuli það hafa verulega fjárhagslega þýðingu. Þetta gerir allt meðalhóf mjög erfitt, sem skiptir grundvallarmáli við skýringu á mannréttindasáttmálanum og stjórnarskránni. Það má vel vera að í ákveðnum tilvikum séu lágar bætur hæfilegar. En í þessum tilvikum leiðir af beinu orðalagi frumvarpstextans að það komi ekki til greina, það eru bara annars vegar engar bætur eða þá bætur sem hafa verulega fjárhagslega þýðingu. Ég held að þetta gæti í ákveðnum tilvikum leitt til engra bóta af því að dómari veigri sér frekar við að dæma áfelli þegar hann þarf að dæma verulegar bætur eða ekki neitt. Eins og ég hef þegar rakið get ég fallist á að miskabætur hafi verið lágar í hinum alvarlegu tilvikum og þær megi hækka. Sem betur fer virðist þróunin hafa verið í þá átt samanber nýlega dóma Héraðsdóms Reykjavíkur á þessu ári, einkum dóm sem féll 16. júní 2006 þar sem dæmdar voru 1,5 millj. kr. í bætur vegna ólögmætrar meingerðar gegn æru í dagblaði. Það er að mínu mati alls ekki tilefni til svo viðurhlutamikillar aðgerðar að Alþingi fari að taka upp sektarbætur í meiðyrðamálum. Það sem að mínu mati má gera og er hugsanlega mikilvægast í þá átt að skerpa ábyrgð vegna meiðyrða er að breyta ábyrgðarreglum prentlaga þannig að bótaábyrgð nái skýrlega til útgáfufyrirtækjanna líka. Útgefandinn ber ekki ríka ábyrgð eins og ástandið er í dag, eins og fullyrt var hér áðan. Það er ekki þannig. Það leiðir af ákvæðum prentlaga eins og þau eru núna, að ef höfundur hefur nafngreint sig, t.d. blaðamaður, þá ber hann sjálfur persónulega ábyrgð en ekki útgáfan. Sé hann hins vegar ekki nafngreindur ber ritstjórinn persónulega ábyrgð en ekki útgefandinn. Þetta byggist á dómvenju sem m.a. birtist í dómi sem ég nefndi, frá 16. júní 2006, og fleiri dómum. Staðan er þannig núna að útgáfan er í raun alltaf stikkfrí og ábyrgðin lendir persónulega á blaðamanninum eða á ritstjóranum. Þetta tel ég ósanngjarnt. Ég held að það megi telja líklegt að þetta haldi fjárhæð bóta að einhverju leyti niðri af því að það er ekki ólíklegt að dómarar veigri sér fremur við að dæma einstakling persónulega til greiðslu frekar hárra miskabóta en útgáfuna. Þetta tel ég stærsta meinbuginn á meiðyrðamálum. Ég hefði talið eðlilegast að grípa þar inn í ef grípa ætti til aðgerða og færa ábyrgðina með skýrari hætti yfir á útgáfuna. Því miður tekur frumvarpið ekki á því heldur á öðrum atriðum. Það gengur, eins og ég hef rakið, allt of langt í þeim efnum. Ég hvet til að þetta atriði sem ég var að nefna síðast verði sérstaklega athugað í þeirri nefnd sem fær málið til umfjöllunar enda herðir frumvarpið, eins og það er, bara ábyrgð einstaklinga en ekki útgáfunnar. Það er ranglega fullyrt, bæði í greinargerð og í ræðu hér áðan, að útgáfurnar muni hugsa sig tvisvar um. Þær sleppa eins og ástandið er núna. Að lokum ítreka ég að ég skil hvatann að málinu og fagna þessari umræðu. Ég skil alveg þá reiði sem upp hefur komið á köflum í þjóðfélaginu vegna blaðaumfjöllunar hér á landi. Það er réttlát reiði. Fjölmiðlar hafa í ákveðnum tilvikum gengið allt of langt. Við verðum hins vegar að sjá skóginn fyrir trjánum og þrátt fyrir góðan vilja gengur þetta frumvarp allt of langt og fer að ýmsu leyti í bága við nútímaviðhorf til mannréttinda og ákvæði um tjáningarfrelsi. Ég verð því að leggjast eindregið gegn frumvarpinu eins og það er og legg áherslu á að þingmenn skoði það vel og geri sér grein fyrir mikilvægi málsins. Hér er ekki um einfalt og lítið mál að ræða eins og ráða mætti af fjarveru þingmanna í þingsal. Hér er um ákaflega mikilvægt mál að ræða sem snertir grundvallarmannréttindi borgaranna. Þetta er ekki lítið, saklaust mál sem sjálfsagt er að fari í gegnum þingið. Þetta þarf að ræða vel og skoða sérstaklega með tilliti til alþjóðlegra mannréttindaskuldbindinga.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur átt sér stað af hálfu hv. þm. Eiríks Jónssonar og vildi gjarnan koma að nokkrum atriðum sem hann vék að í ræðu sinni. Hans ábendingar voru fyrir margra hluta sakir áhugaverðar og ýmsar gagnlegar en ég tel samt ástæðu til þess að bregðast við nokkrum atriðum sem fram komu í ræðu hans. Mér fannst til dæmis, herra forseti, of mikið lagt upp úr því að með þessu frumvarpi sé hvatt til þess að mönnum verði stungið í tukthús fyrir ærumeiðingar gagnvart samborgurum sínum og mikil áhersla á það lögð eða mælst til slíks. Það sem þetta frumvarp gengur út er í raun ekki annað en að breyta núgildandi lögum hvað það atriði varðar. Það er ekkert hreyft við þessum ákvæðum núgildandi almennra hegningarlaga eins og þau hafa verið frá því að þau voru sett árið 1940. Það sem hv. þingmaður kallar að skrúfa upp ákvæði almennra hegningarlaga, sem vísað er til í frumvarpinu og lagt er til að gerð verði breyting á, er einfaldlega viðleitni frumvarpshöfunda til þess að færa þá vernd sem ákvæði XXV. kafla almennra hegningarlaga, sem kveður á um ærumeiðingar og vernd, friðhelgi einstaklingsins, til samræmis við þau ákvæði sem fram koma í stjórnarskránni, mannréttindasáttmála Evrópu og 3. gr. siðareglna Blaðamannafélags Íslands. Það er nú öll hugsunin á bak við þetta frumvarp. Þessi ákvæði kveða á um friðhelgi einkalífs einstaklinga og fjölskyldna þeirra en það gera hin gömlu ákvæði almennu hegningarlaganna ekki. Eins og ég sagði undir lok ræðu minnar má vel vera, eins og hv. þingmaður benti á og ég viðurkenndi það strax, að útfæra megi efnislegar breytingar á almennum hegningarlögum með öðrum hætti en gert er í þessu frumvarpi til þess að ná þeim markmiðum sem stefnt er að. En ég bendi á þetta af því að hv. þingmaður ræddi mikið um fangelsisákvæðin, að með þessum breytingum er verið að reyna að færa þau til samræmis við ákvæði stjórnarskrár mannréttindasáttmála Evrópu og 3. gr. siðareglna Blaðamannafélagsins. Hv. þingmaður nefndi hér að verið væri að veðja á rangan hest og beina spjótum á rangt svið með því að hvetja til þess, með framlagningu þessa frumvarps, að hækka bætur vegna ærumeiðinga og slíkra meingerða í stað þess að einblína frekar á aðra þætti hegningarlaga, eins og bætur vegna líkamsárása og kynferðisbrota. Það má það vel vera og ég get alveg tekið undir það að bætur í kynferðisbrotamálum og líkamsárásarmálum eru allt of lágar, en þetta frumvarp fjallar ekkert um það. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni ef hann er þeirrar skoðunar að ástæða sé til að taka almennu hegningarlögin til endurskoðunar, að það sé rétt að gera það og sömuleiðis að taka til endurskoðunar þann bótarétt sem þolendur í slíkum málum njóta. Þetta mál fjallar bara ekkert um það. Hér er einfaldlega verið að leggja til að réttarstaða þolenda ærumeiðinga verði bætt. Ég veit að hv. þingmaður, sem starfar sem lögmaður, hlýtur að viðurkenna að æra manna hefur fram til þessa verið - nema kannski í þessum nýjasta dómi sem hv. þingmaður nefndi - verðlögð ákaflega lágt. Það er náttúrlega meginþunginn í þessu frumvarpi, þ.e. annars vegar að reyna að tryggja fólki friðhelgi í einkalífi sínu gagnvart ýmsum sem taka þátt í opinberri umræðu og hins vegar að tryggja aukinn skaðabótarétt fólks gagnvart þeim brjóta gegn rétti þess. Ég vona að allir geti tekið undir það að sá réttur hefur fram til þessa verið fyrir borð borinn. Hvað varðar 5. gr. frumvarpsins og hvort rétt sé að mæla svo fyrir um í lögum að teknar verði upp sektarbætur vegna brota sem þessara, þá heyrði ég ekki betur en hv. þingmaður legðist gegn slíku ákvæði. Það er alveg sjónarmið út af fyrir sig að gengið sé langt með því ákvæði sem hér er lagt til, en ég tel og við flutningsmenn að ástæða sé til að gera það í ljósi þeirra atburða sem hafa verið í opinberri umræðu á síðustu árum og missirum. Hugsunin á bak við þetta er sú að ef menn vilja á annað borð taka á þessum málum af einhverri alvöru þá eru tveir kostir í stöðunni. Annars vegar að herða refsingar við brotum sem þessum, annaðhvort að endurskoða fangelsisákvæðin, sem ég er ekkert að leggja til, eða leggja til að sektir verði hækkaðar. Það er hægt að fara þá leið. Ég er á móti því að sú leið sé farin. Ég tel miklu skynsamlegra að kveða á um sektarbætur, „punitive damages“, eins og tíðkast í mörgum öðrum löndum, þar á meðal í Bretlandi, vegna þess að kosturinn við þá reglu er sá að þegar réttur er brotinn á einstaklingi renna slíkar bætur í vasa þolandans en greiðast ekki í ríkissjóð. Það er einmitt kosturinn við þessa reglu að það er þolandinn sem stendur uppi með pálmann í höndunum verði einhver dæmdur fyrir meingerð eins og þessa í hans garð en ekki ríkissjóður. Varðandi það sem hv. þingmaður nefndi um takmörkun á tjáningarfrelsi þá held ég að ég hafi farið nokkuð ítarlega yfir það í ræðu minni að ég tel að í þessu frumvarpi felist ekki takmörkun á tjáningarfrelsi. Auðvitað er það svo þegar slík álitaefni koma upp að þá vegast á annars vegar sjónarmið um tjáningarfrelsi og hins vegar um friðhelgi einkalífsins. Tjáningarfrelsið nær ekkert lengra en þangað sem friðhelgi einkalífsins tekur við og það er síðan mat dómstóla hvar mörkin liggja. Ég get ekki séð að það skerði tjáningarfrelsi manna þó svo að bætur vegna slíkra meingerða séu hækkaðar. Í ritstjórnargrein Morgunblaðsins, frá 13. janúar 2006, þar sem fjallað var einmitt um þetta frumvarp segir, með leyfi forseta: „Það er rétt hjá Sigurði Kára, að þetta er hægt að gera án þess að skerða tjáningarfrelsið. Það hefur enginn breskur þegn orðið fyrir skerðingu á tjáningarfrelsi sínu vegna breyttrar löggjafar í Bretlandi. Það er auðvelt að koma skoðunum sínum á framfæri án meiðandi ummæla um annað fólk. Það er hægt að halda uppi gagnrýni á menn og málefni án ærumeiðandi ummæla um annað fólk.“ Það er einmitt kjarni málsins og undir þetta tek ég. Menn geta fjallað um hitt og þetta í opinberri umræðu án þess að gera það með meiðandi hætti. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að ef menn fara yfir línuna, sem erfitt er að segja hvar er, taki þeir afleiðingunum. Frumvarpið hvetur til þess að menn verði í ríkari mæli en áður gerðir ábyrgir fyrir orðum sínum. Ég er talsmaður þess að tjáningarfrelsið sé virt en frelsinu fylgir hins vegar ábyrgð og ef menn fara yfir strikið finnst mér ástæða til að þeir sem gera slíkt verði látnir blæða fyrir það. Það er einfaldlega þannig. Herra forseti. Það má svo deila um það hvort ástæða sé til að kveða skýrar á um þá þætti sem eru í 4. gr. frumvarpsins, þ.e. kveða á um það hvort réttur afkomenda þess sem verður fyrir meingerðum eftir að hann er látinn eigi að hljóta ríkari rétt til að höfða mál vegna slíks. Þetta eru atriði sem við þurfum að taka til umræðu í nefndinni þegar málið kemur þangað til umfjöllunar. Ég er alveg tilbúinn til að skoða það og viðurkenni það, alveg reiðubúinn til að skoða hvort það sé yfir höfuð ástæða til að binda þetta ákvæði í lög. Ef í ljós kemur að mér fróðari menn á þessu sviði telja að svo sé ekki þá er það bara svo. Gott og vel, þá komumst við að þeirri niðurstöðu. Ef svo er ekki liggur þessi tillaga fyrir í frumvarpinu, hún er a.m.k. ekki til skaða, að ég tel. En meginatriðið er þetta: Ég tel, og við flutningsmenn þessa frumvarps, að ástæða sé til að einhverjir taki upp hanskann fyrir almenna borgara í þjóðfélaginu og reyni að bera hönd fyrir höfuð þeirra, reyni að bæta réttarstöðu þolenda brota af þessu tagi með því að tryggja það að verði menn dæmir fyrir að fara á svig við lögin renni þær bætur sem til koma og eru dæmdar í vasa þess sem verður fyrir brotinu í stað þess að þær renni í ríkissjóð. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, þau eru orðin býsna mörg. Að þessari umræðu lokinni legg ég til að málinu verði vísað til allsherjarnefndar.

Virðulegur forseti. Ég ætla að þakka fyrir þá fróðlegu umræðu sem farið hefur fram í þingsalnum um breytingu á almennum hegningarlögum og skaðabótalögum og hefur ekki síst fjallað um tjáningarfrelsið og mikilvægi þess að við varðveitum það og setjum ekkert vanhugsað í lög sem vegið getur að þessum grundvallarmannréttindum okkar. Ég hef orðið margs vísari eftir þessa umræðu og hefðu fleiri þingmenn mátt sitja hér og hlusta því að þingmannabekkurinn er orðinn heldur fáliðaður hér, en það breytir ekki því að málið er alveg þess vert að ræða það. Mér finnst, eftir að hafa hlustað á umræðuna, að það sé ekki sjálfgefið að þetta mál renni eins lipurt í gegnum þingið og allsherjarnefnd og hv. 1. flutningsmaður, þingmaðurinn Sigurður Kári Kristjánsson, gerði ráð fyrir. Ég vil auðvitað þakka honum fyrir ágæta greinargerð um málið og hvernig hann leggur þetta upp og hvernig hann lítur á þetta mál. En ég vil ekki síður þakka hv. þingmanni Samfylkingarinnar, Eiríki Jónssyni, fyrir innlegg hans í umræðuna, því að það sem mér fannst svo athyglisvert og áhugavert við það sem hann hafði fram að færa var hvernig hann braut upp þá vanahugsun sem menn eru kannski allt of fastir í þegar kemur að því að skoða gildandi lög, hvort ýmis ákvæði sem í þeim eru eigi yfirleitt rétt á sér miðað við þær breytingar sem orðið hafa í samfélaginu. Þó svo að þau hafi lifað í okkar lagabókstaf með einhverjum hætti allt frá tíma Grágásar getur sá tími verið kominn að þau eigi ekki rétt á sér lengur. Mér fannst hann vekja ágætlega athygli á því að það væru auðvitað áhöld um hvort það ætti rétt á sér í íslenskri löggjöf í dag og hvort það ætti rétt á sér á Alþingi Íslendinga árið 2006 að við værum að endurstaðfesta í lögum ákvæði sem gerðu ráð fyrir því að menn gætu sætt fangelsi allt að einu ári fyrir það að móðga annan mann. Þannig eru lögin og ef þetta mál nær fram að ganga erum við að endurstaðfesta það. Og þótt ég geri ekki ráð fyrir því að flutningsmenn séu almennt að tala fyrir því að mönnum sé varpað í fangelsi og það sé það sem þeim gangi helst til, þá er það samt svo að þetta er í lögunum og þessi heimild er til staðar og það segir auðvitað sína sögu. Það segir sína sögu um það viðhorf sem lögin byggja á og spurning hvort ekki sé orðið tímabært að breyta lögunum til samræmis við nútímalegri viðhorf sem ættu að vera hér í þingsalnum meðal annars. Tjáningarfrelsið er mjög mikilvægt og við megum ekki umgangast það af léttúð og þess vegna megum við ekki samþykkja neitt í þinginu sem við óttumst og teljum að vegi að þeim réttindum. Hv. þm. Eiríkur Jónsson vakti athygli á að þarna væri verið að taka inn bótafjárhæðir í þessum brotum, sem væru brot gegn æru manna, með allt öðrum hætti en gerðist með þá sem eru t.d. þolendur ofbeldisbrota eða kynferðisbrota. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson sagði að þetta frumvarp fjallaði ekki um ofbeldisbrot eða kynferðisbrot og þess vegna væri ekki rétt að tala um það í þessu samhengi. En það er kannski mergurinn málsins, af hverju bera menn fyrst niður í ærumeiðingunum, í þeim málum, en ekki í þeim sem lúta að miklu alvarlegri brotum og brotum sem almennir borgarar verða frekar fyrir en ærumeiðingum? Ég hygg, öndvert við það sem þingmaðurinn hv. sagði hér áðan, Sigurður Kári Kristjánsson, að hér sé kannski ekki fyrst og fremst verið að taka upp hanskann fyrir hina almennu borgara vegna þess að hinir almennu borgarar verða ekkert mjög mikið fyrir ærumeiðingum og almennir borgarar reka ekki oft mál sín fyrir dómstólum vegna þess að þeir verði fyrir ærumeiðingum. Það er tiltölulega fátítt að slík mál séu rekin fyrir dómstólum, það eru einhver tiltekin, afmörkuð mál sem þangað rata. Ég held að ef við værum að huga að réttarstöðu hins almenna borgara og taka upp hanskann fyrir hann ættum við frekar að bera niður með þessar sektarbætur annars staðar en í ærumeiðingunum. Það segi ég af fullri virðingu fyrir því að auðvitað er ekkert okkar þeirrar skoðunar að menn eigi að komast upp með það að valda mönnum, einstaklingum og fjölskyldum þeirra skaða með ærumeiðingum. Það ber ekki að skilja það svo, heldur að þarna sé kannski ekki rétti staðurinn til þess að bera niður með sektarbætur og ef við viljum taka þær almennt upp eigi að skoða það heildstætt en ekki taka það afmarkað fyrir í ærumeiðingunum. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson leitaði ásjár hjá Morgunblaðinu og taldi það greinilega vera heilbrigðisvottorð fyrir sig og málstað sinn að Morgunblaðið hefði blessað hann í leiðaraskrifum sínum og Morgunblaðið hefði sagt að það væri ekki skerðing á tjáningarfrelsi þó að bætur væru hækkaðar. Ég lít ekki svo á að Morgunblaðið sé einhver æðsti dómstóll þegar kemur að slíkum hlutum og geti sagt þinginu til um hvað séu rétt lög og hvað ekki. Mér finnst þessi málflutningur, þessi röksemdafærsla sem kom fram hjá hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni, einhvern veginn vera eins og að hafa svolítil endaskipti á hlutunum, vegna þess að almennt tala menn um að refsingar hafi einhvers konar varnargildi, þ.e. að þyngd refsinga eigi að koma í veg fyrir eða draga úr líkum á því að menn aðhafist eitthvað tiltekið. Ef refsingar eru þyngdar við ærumeiðingum getur það haft áhrif á hvað menn þora að segja, það virkar því auðvitað hvað inn á annað og er ekki hægt að líta alveg fram hjá því. Mér fannst umræðan fróðleg og ég vona að málið fái ágæta umfjöllun í þingnefnd og þar verði skoðaðir allir þeir fletir á málinu sem hér hefur verið brugðið upp. Þeir eru fyllilega þess eðlis að það þarf virkilega að velta við steinum og skoða hvaða áhrif þetta geti almennt haft og hvort ekki væri nær að Alþingi færði sig meira til nútímahorfs og til þeirra viðhorfa sem gilda um tjáningarfrelsið og hvernig það skuli best varið í stað þess að færa sig yfir í það stjórnlynda horf sem þarna er á ferðinni. Mér finnst dálítið merkileg, þegar ég hugsa um það, viðhorfin sem mér sýnast vera uppi í Sjálfstæðisflokknum í dag og hafa birst okkur m.a. í fjölmiðlamálinu eins og það kom hér inn, í þessu máli og í fleiri málum, og hvað Sjálfstæðisflokkurinn er orðinn stjórnlyndur. Stjórnlyndið á heima í Sjálfstæðisflokknum en frjálslyndið í Samfylkingunni.

Hæstv. forseti. Ég þakka þær áhugaverðu umræður sem farið hafa fram. Ég legg áherslu á að æruverndin er mjög mikilvæg og ég get tekið undir allt það sem sagt hefur verið um að það verði að vernda æru borgaranna. Á hinn bóginn verður að gera það á réttan hátt og eins og ég hef ítarlega rakið tel ég refsingu alls ekki leiðina til þess. Af því að hér er því haldið fram að þetta leiði af stjórnarskránni, þá langar mig aðeins til að nefna að í fyrsta lagi stendur náttúrlega hvergi í stjórnarskránni að refsa eigi fyrir ærumeiðingar. Í öðru lagi stendur hvergi í stjórnarskránni að taka eigi upp sektarbætur vegna ærumeiðinga. Það á aðeins að vernda æruna og eins og ég hef lagt til er betra að gera það á sviði einkaréttar. Mig langar að nefna þau lönd sem nýverið hafa horfið frá refsingum við ærumeiðingum. Það eru lönd eins og Albanía, Argentína, Bosnía-Hersegóvína, El Salvador, Gana, Georgía, Hondúras, Ítalía, Kambódía, Króatía, Kýpur, Mið-Afríkulýðveldið, Moldavía, Perú, Rúmenía, Sri Lanka, Tógó, Úganda og Úkraína. Þetta eru allt saman lönd sem hafa nýlega horfið frá refsingum vegna ærumeiðinga, annaðhvort að hluta eða að öllu leyti. Hér í þessu vestræna lýðræðisríki er hins vegar lagt til að þetta eigi að skrúfa upp og auðvitað er ekki hægt að neita því að verið er að skrúfa þetta upp með þessu frumvarpi. Og af því að menn eru að tala um að ég geri mikið úr fangelsinu þá er það nú vegna þess að þar stendur berum orðum, með leyfi forseta: „Hver, sem meiðir æru annars manns með móðgun … skal sæta sektum eða fangelsi allt að 1 ári.“ Það er því ekki að ástæðulausu sem ég tala um þetta. Varðandi fullyrðingu um Morgunblaðið er hún að vissu leyti skondin og ég tek undir það sem hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sagði, að Morgunblaðið kveður auðvitað ekki upp dóma í þessum málum. Ég skildi nú ekki alveg þá fullyrðingu að enginn hefði orðið fyrir skerðingu í Bretlandi vegna hækkaðra bóta. Ég nefndi það í ræðu minni áðan að Bretar hafa ítrekað fengið áfellisdóma hjá Mannréttindadómstóli Evrópu, nú síðast árið 2005, þannig að eitthvað hafa þeir í Strassborg verið á annarri skoðun en Morgunblaðið ef þetta er rétt eftir haft. Að öðru leyti fagna ég því að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hafi sagt að aðrar lagatæknilegar aðferðir komi til greina því að eins og ég hef tekið fram fellst ég fyllilega á að mikilvægt er að vernda æruna. Ég tel mun eðlilegra og í samræmi við nútímakröfur á alþjóðasviðinu að hafa þetta á sviði einkaréttarins. Ég fagna því að hann taki undir það og er ánægður með að hafa ekki móðgað hann því þá lendi ég a.m.k. ekki í fangelsi.