Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðherra (B. J.) Eg á 2 br.till. á þgskj. 570 við 15. gr. 2. b. og 15. gr. 3. b. Sú fyrri fer fram á að hækka fjárveitinguna til aðstoðar o. fl. við landskjalasafnið úr 1200 kr. upp í 1600 kr. á ári. Hér er um dýrmætar eignir að ræða, og því áríðandi að eftirlitið og umsjónin sé í góðu lagi. Landsbókasafnsins gæta 3 menn, en landskjalasafnsins að eins 1, og þó eru herbergin á skjalasafninu fleiri. Skjalaverðinum veitir því ekki af þeirri fjárhæð, sem hér er farið fram á, til þess að kaupa sér nægilega aðstoð. Hin breytingartill. er um að hækka sams konar styrk til forngripasafnsins úr 600 kr. upp í 800 kr. Þetta munar litlu, en getur þó orðið til þess, að fremur verði hægt að fá hæfan mann til þess að vera forngripaverði til aðstoðar við eftirlitið, þá er safnið er til sýnis, en honum er það gjörsamlega ókleift einum að gæta þess, að ekkert sé skemt eða fari forgörðum, en hér stendur alveg eins á og við landsbókasafnið, að hér er um alt of dýrar eignir að ræða, til þess að láta þær skemmast eða týnast fyrir eftirlitsskort. Eg vona því, að hin háttv. deild rýmki það til um, að söfnunum sé vel borgið.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Það hafa komið fram nokkrar breytingartillögur, sem nefndin hefir farið yfir, þótt hún hafi haft mjög nauman tíma. Það er þá fyrst á þgskj. 563 br.till. við 12. gr., að á eftir 4. lið komi nýr liður, sem er styrkur til Guðmundar T. Hallgrímssonar læknis til þess að veita fátækum konum ókeypis læknishjálp í barnsnauð og öðrum kvensjúkdómum, sem og til að veita læknaskólastúdentum tilsögn í þessum greinum. Nefndin játar að vísu, að hér sé um þörf að ræða, sem vert væri að bæta úr, en af sparnaðarástæðum sér hún sér þó ekki fært að fallast á tillöguna, auk þess ber og þess að gæta, að í Reykjavík eru einmitt margir læknar, og því hægast að ná í lækni þar. Nefndin er því eins og eg sagði á móti þessum styrk að þessu sinni, enda þótt hún teldi æskilegt að verða við beiðni þessari, væri nægilegt fé fyrir hendi. Þá er breytingartillaga við 13. gr. A. 1. b. 1. um að hækka fjárveitinguna til póstafgreiðslumannanna í Reykjavik úr 4900 kr. upp í 5000 kr. Eg hefi heyrt sagt, að þessar 100 kr. væru ætlaðar til launaviðbótar handa einum af póstafgreiðslumönnum þeim, sem nú eru á pósthúsinu, en þar sem fjárveiting þessi þegar hefir verið hækkuð um 500 kr. í neðri deild frá því sem hún var í stjórnarfrumvarpinu, og engin umsögn liggur fyrir frá póstmeistara, þá sýnist nefndinni ekki ástæða til þess að fallast á tillöguna. Á sama þgskj. er breyt.till. við 13. gr. B. III. 6. að bætt verði við nýjum lið sem er 3000 kr. til viðgerðar og framhalds þjóðveginum úr Hrútafjarðarbotni í Gilsfjarðarbotn, en í þess stað á að falla burt 13. B. XII., þar sem 2000 kr. eru veittar til sama vegar með því skilyrði, að jafnmiklu fé sé varið til vegarins annarsstaðar frá. Breyt.till. fer því bæði fram á hækkun og að fella burt skilyrðið um fjárframlag annarsstaðar frá Nefndinni var það ekki kunnugt við 2. umræðu, að hér væri um þjóðveg að ræða, en flutningsmaður hefir fært sterkar líkur að því, að þjóðvegurinn einmitt liggi þessa leið, og getur nefndin því, eða að minsta kosti meiri hluti hennar, eftir atvikum fallist á tillöguna. Þá er á sama þgskj. farið fram á 4000 kr. fjárveiting til Garðars Gíslasonar til mótorvagnskaupa, er gjöra skal tilraun með á akvegunum, er liggja út frá Reykjavík. Fjárveiting þessi var samþykt hér í deildinni á fjáraukalögunum fyrir 1908-1909, en hefir nú verið feld burt af þeim í háttv.Nd. Stafaði það mest af því, að menn höfðu ekki kynt sér alla málavöxtu; mér er kunnugt um, að fjárveitingin hefði líklega fengið að standa, ef mönnum þar í deildinni hefði alment verið ljóst, hvaða skilyrðum hún var bundin. Hér er ekki um stór útgjöld að ræða, og styrkurinn verður endurborgaður, ef tilraunin mishepnast, enda treysti eg stjórninni til þess að gera hinn væntanlega samning við Garðar Gíslason þannig úr garði, að hag landsjóðs sé borgið, hvernig sem fer með tilraun þessa. Meiri hluti nefndarinnar telur og tilraun þessa geta haft mikla þýðingu fyrir samgöngur vorar, og leggur því til að tillagan sé samþykt. Þá flytur háttv. 6. kgk. þm. nokkrar breyttill. á þgskj. 556. Sú fyrsta fer fram á að hækka fjárveitinguna til þess að gefa út kenslubækur handa hinum almenna mentaskóla, bæði það sem borgað er fyrir hverja einstaka örk úr 30 kr. upp í 45 kr., og summuna í heild sinni úr 600 kr. upp í 2000 kr. Nefndin er á einu máli um, að nauðsyn sé á að hækka þessa fjárveiting, einkum þegar þess er gætt, að samþykt hefir verið hér í deildinni tillaga, er vonandi verður líka samþykt í hinni deildinni, um að stjórnin skipi nefnd til þess að annast útgáfu slíkra kennslubóka. Hins vegar áleit nefndin, að þar sem þessar 600 kr., er veittar hafa verið síðustu árin á fjárlögunum í þessu skyni, aldrei hafa verið notaðar allar, þá myndi nægja að veita að þessu sinni l000 kr. hvort árið, og vonar hún að hinn háttv. flutningsm. geti felt sig við þá miðlun, sem breyt.till. hennar á þgskj. 571 gengur út á. Þá er önnur breyt.tillagan á þgskj. 556 um að lækka fjárveitinguna til þess að rita og gefa út ítarlegt rit um þjóðréttarstöðu Íslands um helming, úr 5000 kr. niður í 2500 kr. Nefndin er samdóma hinum háttv. flutningsm. um að rétt sé að lækka þessa fjárveiting, því að höf. ritsins getur fengið verðlaun af öðrum sjóði, verði ritið á annað borð gott, og mun þá 2500 kr. fjárveiting úr landsjóði vera nægileg. Á sama þgskj. er enn breyt.till. um að hækka fjárveitinguna til Guðmundar skálds Friðjónssonar upp í 600 kr. Um þessa tillögu hefir ekki verið gengið til atkvæða í nefndinni, og nefndarmenn hafa því frjálsar hendur. Annars eru þessir skáldstyrkir ákaflega viðkvæmt mál, en eg er heldur á móti þessari hækkun, enda þótt eg verði að játa, að ástæða væri til hennar í samanburði við það, hvað veitt er til annara skálda. En eg er algjörlega á móti öllum þess háttar bitlingum. Þegar maður verður að klípa af nauðsynlegustu fjárveitingum til framfarafyrirtækja, sýnist mér ekki ástæða til að vera að punta upp með mörgum skáldstyrkjum og öðrum þess háttar bitlingum. Eg skal ekki lasta það að styrkja skáld, ef nóg fé er fyrir hendi, en eg veit ekki hvar það lendir, ef hver maður, sem gefur út ljóðakver, á að fá laun úr landsjóði, því að margir eru hagorðir hér á landi. 4. breyt.tillagan á þgskj. 556 fer fram á að veita einhverjum kand. phil. 500 kr. hvort árið, til þess að ljúka námi við fjöllistaskólann í Kaupmannahöfn. Nefndin er á móti þessari tillögu; hún sér ekki að landinu sé nein brýn nauðsyn á að veita þetta fé. Þessir styrkir koma stundum landinu að litlu gagni; mennirnir, sem styrktir hafa verið, hætta oft í miðjum kliðum eða gefast illa á annan hátt. Auk þess höfum vér enga tryggingu fyrir, að þeir beiti þekkingu sinni í þarfir þessa lands, þó þeir ljúki námi, því að sumir þeirra manna, er styrktir hafa verið til náms af landsfé, hafa að afloknu námi sezt að í útlöndum. En það er eins með þessa menn og skáldin; telji einhver sig hafa hæfileika í einhverja átt, þá er sjálfsagt að hlaupa strax til fjárveitingarvaldsins og biðja um styrk. Þá er breyt.till. við 15. gr. á þgskj. 539 um 500 kr. styrk til Lárusar kennara Bjarnasonar, til þess að ganga á kennaraháskóla. Það er nú víst ekki háttv. 5. kgk. þm., þótt maðurinn sé honum samnefndur að mestu leyti - »H«-ið vantar reyndar -, heldur barnakennari í Hafnarfirði, sem er ákaflega gáfaður náttúrlega, en getur þó ómögulega sagt börnum til svo að gagni komi, nema hann fari utan til náms Þá er enn einn skáldstyrkurinn á þskj 564. Þar er farið fram á styrk til Jóhanns Sigurjónssonar, 1000 kr. fyrra árið. Mér vitanlega er þessi maður að mestu leyti danskur rithöfundur og hefir samið flest á dönsku. Reyndar hefi eg nýlega séð leikrit eftir hann á íslenzku, en að því er eg bezt veit er það þýtt úr dönsku, hvort sem aðrir hafa þýtt það eða hann sjálfur. Nú, maðurinn er praktiskur maður, hann fær meira fyrir rit sín með því að gefa þau út á dönsku, og við því er ekkert að segja; en mér finst ekki þörf á því fyrir okkur að fara að seilast til annarra landa með skáldstyrki, þegar ekki er meiri hörgull á umsækjendum um slíka styrki hér heima, en nú er. Nefndin leggur því eindregið á móti þessari tillögu. Þá er breyt.till. á þskj. 548 frá háttv. 1 þm. Akureyrar. Hún fer fram á 500 kr. styrk hvort árið til Þorkels Þorkelssonar kennara til hverarannsókna. Þessi tillaga heldur sér þó við jörðina; en þó nefndin kannist við, að slíkar rannsóknir mundu hafa mikla vísindalega þýðingu, þá álítur hún þó ekki að svo mjög bráðliggi á þeim, að þær geti ekki beðið betri tíma. Þá eru tvær breyt.till. frá hæstv. ráðherra á þskj. 570. Þær fara fram á hækkun tveggja fjárveitinga, til landskjalasafnsins og forngripasafnsins. Í frumvarpi stjórnarinnar voru 1000 kr. ætlaðar landskjalasafninu, til að binda inn og búa um skjöl og til aðstoðar. Þessa fjárveitingu hækkaði Nd. upp í 1200 kr., en sá ekki ástæðu til að fara hærra. Nú leggur hæstv. ráðherra til að þetta sé hækkað enn upp í 1600 kr. hvort árið. Nefndin hefir algjörlega óbundnar hendur í þessu máli, en eg fyrir mitt leyti vil halda mér við það sem Nd. samþykti. Og sama segi eg um hina breyt.till. Hún fer fram á það, að 600 kr. fjárveiting til fomgripasafnsins, til aðstoðar, eftir reikningi, sem sett var inn í Nd., en ekki var í stjórnarfrv., sé hækkuð upp í 800 kr. hvort árið. Eg vil ógjarnan hækka það sem búið er að samþykkja í gangi fjárlaganna í Nd. En annars er atkvæði nefndarinnar óbundið, að því er þessa tillögu snertir. Þá liggja ekki fleiri breyt.till. fyrir, en eg skal geta þess, að nefndin á von á tveim breyt.till., sem sendar voru í prentsmiðjuna rétt á undan fundi, og býst eg við að þær komi bráðlega.

Ágúst Flygenring Eg vildi að eins segja örfá orð út af till. á þgskj. 539 um styrk til Lárusar kennara Bjarnasonar til utanfarar. Eg skal strax taka það fram, að það er stór misskilningur hjá háttv. framsögum., að slíkar utanfarir til kennaranáms séu ónauðsynlegar, af því að við höfum kennaraskóla hér. Það væri sama sem að segja, að t. d. handverksmenn hefðu ekkert að gjöra við að sigla, af því þeir gætu lært iðn sína hér. En þetta er mesta fjarstæða. Það er vitanlegt, að það framleiðir kyrstöðu hjá hvaða manni sem er, að sjá aldrei annað en sitt eigið land. Menn þurfa, bæði kennarar og aðrir, að fara iðulega til annarra landa til að sjá hvernig þar er háttað því sem þeir leggja stund á hér; annars dofnar alt, og ekkert nýtt líf skapast. Þessi maður, sem farið er fram á styrk til, er fátækur alþýðumaður, sem hefir mentað sig algjörlega sjálfur. Hann hefir af eigin rammleik gengið í gegn um öll stig alþýðuskóla hér á landi og unnið fyrir sér meðfram á sumrin. Eg hefi talað við menn, sem eru honum nákunnugir, og þeir hafa einum munni lokið lofsorði á hann, ekki að eins fyrir mentun, gáfur og dugnað, heldur einnig fyrir prúðmensku hans, góða hegðun og þau ágætu áhrif, sem hann hefir á lærisveina sína. Eg vona, að háttv. framsögum. sé mér samdóma um það, að meiri ástæða sé til að styrkja gáfaða og duglega menn, sem von er um að mikið verði úr, en einhverja ónytjunga. Þessi maður hefir sótt um 700 kr. styrk til að ganga eitt ár á kennaraháskóla ríkisins í Höfn. Þetta er ekki stór upphæð, en þó sá Nd. sér ekki fært að veita honum hana. Það hefir líklega þótt meiri þörf á að styrkja skáld og listamenn; en það þori eg að fullyrða, að það kemur ekki að nálægt því eins miklum notum að styrkja sum skáld okkar eins og þennan mann. Eg vona að háttv. deild trúi mér til að segja satt um það, að þessi maður sé verðugur til styrksins; eg er sannfærður um það, að ef nokkur kennari úr alþýðu-flokki á skilið að fá styrk, þá á þessi það. Það væri stór misskilningur, að fleygja þessari umsókn fyrir borð, en veita aftur aðrar, sem mér liggur við að segja, að eru nærri því hneykslanlegar, sumar þeirra. - Eg skal að endingu skírskota til háttv.þm. Gullbringuog Kjósarsýslu, hvort eg hafi ekki rétt að mæla um manninn; hann þekkir hann vel.

Jens Pálsson Þar sem þessi tillaga er komin til umræðu á undan öðrum, vil eg fara um hana nokkrum orðum í áframhaldi af því sem háttv. 3. kgk. þm. sagði. Háttv. framsögum. sagði, að við hefðum kennaraskóla hér og þar gæti þessi maður aflað sér mentunar. En eg vil taka það fram, að þó þessi skóli sé hér nú nýstofnaður, þá er ekki kent annað né meira á honum en var í kennarafræðslunni í Flensborg, og auk þess er skólinn nýbyrjaður og hlýtur því að vera æði ófullkominn enn. Enda er hér ekki um þess konar skólanám að ræða. Þessi maður hefir með »energi« og dugnaði aflað sér mentunar, fyrst á Möðruvallaskóla og svo í kennaradeildinni í Flensborg, og síðan hefir hann lagt stund á að menta sig upp á eigin spýtur í sínum sérstöku fræðigreinum. Nú langar hann til, sér til enn meiri þroskunar, að vera eitt ár á kennaraháskólanum í Höfn, og ætlar sér þar aðallega að afla sér frekari mentunar í þeim greinum, sem hann hefir lagt stund á hér. Ég skal geta þess, að eg hefi aldrei í neinum skóla heyrt aðra eins fyrirmyndar-»examination« eins og hjá honum í eðlisfræði og Íslandssögu í efsta bekk barnaskólans í Hafnarfirði í vor sem leið, og aldrei vitað börn á því reki vera eins prýðilega vel að sér, eins og þau voru hjá honum í þetta skifti. Vitanlega gæti, frá sjónarmiði barnaskólans, verið óhyggilegt að mæla með þessum styrk, því mjög líklegt er, að hann mundi verða kvaddur þaðan til annara hærri skóla. En það dugar ekki að sjá í það, þó við mundum sjá mjög eftir honum, ef hann færi frá skólanum. Hér er maður, sem er reyndur að svo góðu, að eg finn skyldu hjá mér til að mæla með honum eins vel og mér er unt, þó eg eigi það á hættu að missa hann frá skólanum fyrir þá sök, og eg vil jafnvel fara bónarveg til hinnar háttv. deildar og biðja hana, að taka mig trúanlegan í þessu, að eg segi satt og rétt til um þennan mann, um leið og eg mæli með þessum styrk til hans.

Stefán Stefánsson Eg ætti líklega að vera nefndinni þakklátur fyrir það, hvernig hún hefir tekið í tvær fyrstu breyttill. mínar á þgskj. 556. Reyndar vill hún skera fyrri fjárveitinguna, til skólabókanna, við neglur sér, þar sem hún vill lækka hana úr 2000 kr.. niður í 1000 kr. Eg skil ekki, að nefndin geti hugsað sér, að nokkuð verulegt sé hægt að gjöra fyrir einar 1000 kr. á ári, og það því síður sem hún vill láta 45 kr. borgun fyrir örkina halda sér. Með því móti yrði ekki ráð á nema tveim litlum skólabókum á þessu fjárhagstímabili. Það er ekki hægt að segja, að neitt stórt skrið kæmist á skólabókaútgáfuna með því. Upprunalega hafði eg ekki hugsað mér að fara fram á 2000 kr., heldur 3000 kr., svo að bæði væri hægt að kaupa handrit og kosta útgáfu bókanna og svo borga skólabókanefndarmönnunum dálitla þóknun fyrir eftirlitið með henni. Eins og nú er ástatt, vantar í æðri skólum okkar íslenzkar kenslubækur í öllum námsgreinum. Það sem vakti fyrir okkur, þegar talað var um skipun skólabókanefndarinnar hér í deildinni ekki alls fyrir löngu, var einmitt það, að nefndin gengist fyrir, að slíkar bækur yrðu samdar. En það liggur í augum uppi, að 1000 kr. eru alt of lítil fjárveiting til þessa; fyrir það getur nefndin ekki látið semja nema eina bók á ári. Mér finst það nærri því hlægilegt, að vera að skipa nefnd til að sjá um útgáfu skólabóka, ef hún á ekki að fá meir en 1000 kr. árlega til að starfa fyrir. Eg vona því að háttv. deild samþykki mína tillögu eins og hún er. Fáist engir menn til að semja bækurnar, eins og mér skildist fjárlaganefndin búast við, þá gerir það hvorki til né frá, þó þessar 2000 kr. standi á fjárlögunum; peningarnir verða í kassanum eftir sem áður. Um 2. breyt.till. á þgskj. 556 er nefndin mér samdóma, en hún fer líka fram á lækkun, svo að það er ekki svo undarlegt. í rauninni hefði eg helzt viljað fella þennan styrk alveg, þó eg hafi ekki farið lengra nú en að lækka hann um helming. Þá eru enn tvær breyt.till. á sama þskj., um styrkveitingar til einstakra manna. Mér hefir altaf fallið illa, þegar menn láta sér ekki nægja að neita um slíka styrki, heldur fara þar á ofan óvirðingarorðum um umsækjendurna, sem »einhverjar óþektar stærðir«, eins og háttv. framsögum. gerði. Hann talaði yfirleitt í lítilsvirðandi tón um slíkar styrkbeiðnir og styrkveitingar, eins og hann áliti þær að einhverju leyti ósæmilegar. Og hann er ekki einn um þá skoðun; orðið »bitlingur« virðist yfirleitt hafa fengið einhverja óvirðulega merkingu hér. Að mínu áliti eru bitlingar nauðsynlegir, og eg veit ekki betur en að margir þeirra hafi komið að mjög miklu gagni. Eg vil hvorki tala virðulega né óvirðulega um Guðmund Friðjónsson, en það er að minsta kosti ekki hægt að kalla hann »einhvern Guðmund Friðjónsson«, til þess er hann of þektur. Hann sótti ekki um styrk, en Nd. setti hann inn á lögin með 300 kr. styrk hvort árið. Það getur verið, að það sé nóg, en mér þykir óviðfeldið að ætla honum helmingi minna en næsta Guðmundinum á undan. Það er eins og þingið álíti hann helmingi lakara skáld en Guðm. Guðmundsson. Það er einmitt út frá þessu samkvæmnis sjónarmiði, sem eg legg til að styrkurinn til hans sé hækkaður. Eg hefði ef til vill getað verið með því að fella þá báða, en eigi Guðm. Guðmundsson að hafa 600 kr., þá finst mér Guðm. Friðjónsson ekki mega hafa minna. Síðasta breyt.till. mín á þgskj. 556 fer fram á styrk til Ólafs Þorsteinssonar cand. phil. til að ljúka námi á fjöllistaskólanum í Höfn, 500 kr. hvort árið. Um þennan mann mætti ef til vill með nokkrum rétti segja, að hann sé »einhver« Ólafur Þorsteinsson, þar sem hann er ungur og óþektur. Hann hefir verið undanfarin 4 ár í Höfn og lesið þar verkfræði við fjöllistaskólann; aðallega hefir hann lagt stund á vegafræði og byggingafræði. Þessi 4 ár hefir hann notið Garðstyrks, en er nú búinn að missa hann, og þar sem maðurinn er bláfátækur og getur ekki af eigin rammleik kostað sig í Höfn, er honum nauðugur einn kostur að hætta námi, ef hann fær ekki þennan styrk, sem hér er farið fram á. En það væri mjög illa farið, því maðurinn er mjög efnilegur, eftir því sem honum kunnugir menn hafa sagt mér. Hann hefir meðal annars fengið ágætan vitnisburð frá rektor lærða skólans. Nú hagar svo til hér, að hér eru skólar fyrir læknisfræði, lögfræði og guðfræði, svo að öll þessi fög er hægt að nema hér heima, en aftur er hér enginn skóli fyrir verkfræði. Þessa grein verða menn að nema annaðhvort í Höfn eða einhversstaðar annarsstaðar í útlöndum. En hins vegar er hér einmitt mikil þörf á verkfræðingum nú sem stendur. Mér finst það því vera hrein og bein skylda landsjóðs að styrkja unga og efnilega menn til þessa náms. Ef þessi ungi maður yrði að hætta námi nú, þá væri eytt til einskis þeim 4 árum sem hann hefir verið við námið, og þá kæmi það fé, sem hann hefir varið til þess, að engum notum, og eg get ekki neitað því, að mér findist það stórtap, ekki síst þar sem hann býst við að geta lokið náminu á 2½ ári. Eins og eg sagði áðan, þekki eg manninn að eins af afspurn, en hann er sagður mjög efnilegur, Eg skal með leyfi hæstv. forseta lesa upp vitnisburð þann, er eg gat um áðan, að rektor lærða skólans hefði gefið honum. Hann hljóðar svo: »Að herra stud. polyt. Ólafur Þorsteinsson sé mér vel kunnur af veru sinni í lærða skólanum sem sérlega vel gáfaður, kappsamur og duglegur nemandi, eins og líka ágætur vitnisburður hans við burtfararpróf 1904 bendir til, það er mér hér með ánægja að votta, um leið og eg verð að láta í ljós, að eg, að því er eg þekki hæfileika hans, hygg hann þess einkar maklegan, að hann hljóti styrk þann, er hann sækir um til framhalds á námsbraut sinni. Reykjavík 22. apríl 1909. Stgr. Thorsteinsson, rektor.« Eg vona að háttv. deild verði mér samdóma um það, að það sé ekki einungis rétt, heldur bein skylda okkar að styrkja þennan unga mann.

Sigurður Hjörleifsson Eg á litla breyt.till. á þgskj. 548, sem fer fram á 500 kr. styrk hvort árið til Þorkels kennara Þorkelssonar til hverarannsókna. Þessi maður er nú 1. kennari við Akureyrarskólann, en hefir undanfarið verið assistent við efnafræðisdeild fjöllistaskólans í Höfn, og hefir notið mikilla vinsælda þar. Hann er yfirlætislaus vísindamaður og hefir því ekki haft sig mikið frammi til að fá þennan styrk. En af því að samnefndarmenn mínir gátu ekki verið mér samdóma um að leggja með styrknum, þá hefi eg komið með þessa breyt.till. sjálfur. Eins og kunnugt er, er Ísland auðugra að hverum en nokkurt annað land í heimi, og er því mikil ástæða til að leggja fé til rannsókna á þeim, því að slíkar rannsóknir eru taldar mjög þýðingarmiklar fyrir vísindin, ekki síst eftir að uppgötvað hefir verið, að hverahrúður er auðugt af hinu nýfundna efni »radium«. Það er 2000 sinnum dýrara en gull, og mjög lítið er til af því í heiminum. Þorkell hugsar sér að vinna að þessum rannsóknum í sumarleyfinu, en treystir sér ekki til að standast þann kostnað, er þær mundu hafa í för með sér, með sínum lágu launum. Hugmynd hans er að fá nákvæmt yfirlit og uppdrátt yfir hverina hér á landi. Enda leggja ekki Íslendingar svo mikið til almennra vísinda, að hægt sé að segja, að styrk þessum verði illa varið. Viðvíkjandi skáldunum aftur á móti skal eg láta í ljósi það álit mitt, að ekki getur verið um það að ræða, að þeir, er úthluta skáldstyrkjunum, leggi neinn dóm á skáldin eða fari að meta þau til gildis. Og væri slíkt álit hið fávíslegasta. Heldur skiftir hitt meira máli: sumir gefa sig eingöngu við skáldskap, aðrir hafa hann í hjáverkum að eins; og munar þetta allmiklu. Hér er þá einmitt um slíkt að ræða, eftir þeim styrktillögum, sem fram hafa komið, hvort álíta skuli að styrkþegarnir gefi sig við skáldlistinni allir eða að eins hálfir. Það hefir undanfarið margt verið talað um bitlinga þá, sem til skáldanna renni. Samt sem áður ætti einmitt sú tegund fjárveitinga að vera hin lang-»popúlerasta«; enda ætti og engin fjárveiting að nema nær sjálfri alþýðu manna í heild sinni heldur en þessi. Það er að efla þjóðina sjálfa, insta kjarna hennar og tilfinningu fyrir sjálfri sér, að efla skáldin hennar, þar sem það eru einkum og sér í lagi skáldin, sem haldið hafa þeim neista þjóðernisins vakandi niður í gegn um aldirnar, sem nú er óðum að glæðast. Og það sem fyrri skáldin voru samtímismönnum sínum og eftirkomendum, það eru einnig nútímans skáld oss og vorum niðjum En í enn þrengri merkingu má skáldstyrkina telja miklu alþýðlegri fjárveitingar en flestar aðrar, því það er alþýðan sjálf í eiginlegustu merkingu sem þeirra nýtur drýgst að lokum. Þó hugsjónir, andi og áhrif skálda vorra nái til allra, bæði lærðra og leikra, og að sönnu sýnu jafnara til lærða flokksins (þar sem fleiri af skáldum þeim, sem af hafa borið, hafa lærðir verið), þá er hitt enginn vafi, að enn hjartfólgnari hafa jafnan íslenzk ljóð orðið íslenzkum alþýðumönnum en lærðu mönnunum; og sést það af því (hvað sem öðru líður) að hvergi í heimi eru jafnmörg alþýðuskáld og á voru landi. Lærðu mennirnir kunna útlend mál og geta notið og njóta skáldverka margra erlendra þjóða. Alþýðumaðurinn aftur á móti getur ekki haft þeirra not; og er þá sýnilegt, sem eg drap á, að einmitt þess hjartfólgnari verða honum skáld sinnar eigin þjóðar, sem hann skilur. Það eru skáldin fremst í flokki, sem efla og eflt hafa þjóðræknina hjá Íslendingum og þjóðarmetnaðinn hjá alþýðunni. Má því telja engu fé betur varið en því, er til skáldanna er veitt; og væri það hin hættulegasta þröngsýni, að skera þau framlög við neglur sér.

Steingrímur Jónason Það var að eins lítið eitt, sem eg ætlaði að taka fram. Það mátti ráða það af ræðu framsögum., að nefndin í heild sinni er á móti breytingum. Eg er í ýmsu á öðru máli en hún. Vil eg þar t. d. minnast á eitt atriði. Það er styrkveitingin til Jóh. skálds Sigurjónssonar. Háttv. 6. kgk. lét í ljósi við 2. umr., að hann teldi þessa styrkveitingu réttmæta. Þessu er eg gjörsamlega samþykkur. Eg er í fyrsta lagi þeirrar skoðunar, að Jóhann Sigurjónsson eigi þessa umræddu styrkveitingu skilið. Leikritið »Bóndinn á Hrauni« sýnir ótvíræðilega, að hér er fram komið skáld, sem margs og mikils má af vænta. Háttv. framsögum. kallaði hann danskan höfund. Þessu leyfi eg mér að mótmæla gjörsamlega. Ef þjóð vor á nokkum höfund sannarlega íslenzkan, þá er það Jóhann Sigurjónsson. Hann er af íslenzku bergi brotinn og það af góðu bergi; og má það kunnugt vera. Þess utan sýnir hið síðasta leikrit hans, sem eg nefndi, »Bóndinn á Hrauni«, að þar slær íslenzkt hjarta á bak við. Þar er maður, sem kann að fara með íslenzk efni, svo að unun er að. Það getur verið, að hann sé nefndur danskur höf. af því að hann skrifar dönsku betur en flestir Íslendingar, sem það hafa reynt, eins og hann hefir sýnt í fyrsta leikriti sínu »Dr. Rung«. Ekki get eg fundið, að nokkur sanngirni mæli með því, hvernig sem á er litið, eins og háttv. 6. kgk. tók fram, að Guðmundur Friðjónsson sé gerður hálfdrættingur á við Guðm. Guðmundsson. Þar er eg honum algjörlega samþykkur; slíkur munur veit eg ekki á hverju ætti að byggjast, nema á vanhyggju einni. Að vísu skal eg kannast við þá skoðun mína, að kærast væri mér ef til vill, að allir þessir styrkir væru burt feldir. En úr því hinn kosturinn er nú tekinn á annað borð, þá findist mér það æskilegast, að Guðm. Guðmundsson væri lækkaður niður í 300 kr. heldur en hitt, að Guðm. Friðjónsson sé hækkaður. En munurinn, sem nefndin vill gjöra á þeim, byggist ekki á neinni sanngirni. Út af ræðu háttv. 6. kgk. þm., sem vill hækka styrkinn til kenslubókaútgáfu upp í 2000 kr., þá skal eg taka það fram, að eg er þessu ósamþykkur. Get þó ekki flutt breytingartillögu þess efnis; álít réttara, að atkvæðagreiðslan sýni það. Hvað frumvarpið í heild sinni snertir, þá stendur þar í 20. gr., að tekjuhallinn sé kr. 188,230,33, en einnig, að hann eigi að jafnast með tollhækkunarlögum. Nýtt, að skila fjárlögunum með tekjuafgangi. Efri deild sendi fjárlögin til neðri deildar með tekjuafgangi. Um þetta er það að segja, að sé fjárlögunum skilað af sér með tekjuafgangi og tollhækkunin verði að lögum, þá verður tekjuafgangurinn, sem vér eigum að reikna með, að minsta kosti 300þús. kr. á fjárhagstímabilinu með því móti; og má það eftir ástæðum kallast ekki svo lítill afgangur. Eg er þess fullviss, að ekkert löggjafarþing í víðri veröld út býr fjárlög sin á þann hátt. En ærið athugavert finst mér þetta ráðlag vera. Svo hyggilegt sem það kann að virðast, að láta útgjöld ekki fara fram úr tekjum, svo varhugavert getur það og verið, ef löggjafarvaldið leggur áherzluna á sparnaðinn einan. Það er skylda löggjafarvaldsins, að halda uppi þeim framkvæmdum og umbótum, sem þegar hefir verið á byrjað; og er allur sparnaður, sem veldur stórfeldum töfum og tálmunum á framfaraþraut landsins, bein vanræksla hinnar mikilvægustu og fremstu skyldu í þessu efni. Sé nú borið saman þetta tvent: fjárlagafrumvarp stjórnarinnar og álit nefndarinnar, þá sést það, að mismunurinn á tekjuhallanum er 172 þús. kr. Og hefir sá mismunur fengist með því einu móti að fella burtu 200 þús. kr. til einhverra hinna mestu nauðsynjafyrirtækja, sem og mátti vænta að gæfu hinn bezta arð. Á eg þar við t. d. Vestmanneyjasímann og Rangárbrúna, sem hvorttveggja voru hin nauðsynlegustu og arðvænlegustu fyrirtæki. Slíkur sparnaður er ekki einungis ekki gagnlegur eða þarflegur, heldur og beint skaðlegur og hættulegur. Hann er brot á skyldum löggjafarvaldsins við þjóðina. Er það því bæði ósk mín og áskorun til háttv. deildar, að hún bæti sem bezt úr þessu misráðna ráðlagi, og gæti hins minna, að reyna að spenna tekjuafganginn sem hæst upp.

Ari Jónsson Eg vil leyfa mér að bera fram nokkrar breytingartillögur. 1. breyt.till. er við 13. gr. fjárlaganna þar sem veitt er til tveggja póstafgreiðslumanna í Reykjavík 4900 kr. Þessi fjárveiting fer eg fram á að sé hækkuð um 100 kr. Ástæðan er sú, að mér finst algjör ójöfnuður, að gert sé upp á milli þeirra tveggja póstafgreiðslumanna, sem þessi framantalda upphæð gengur til; þótt annar kunni að hafa verið lítið eitt lengur í stöðunni. Báðir þessir menn hafa hið sama að vinna, og munar þar engu. Þess vegna vildi eg fara fram á, að þeim væri og veitt hið sama kaup. En til þess verður að bæta við 100 kr. er leggist til launa þess, er lægra var ætlað. Og er það því tillaga mín, að þessi viðbót verði tekin upp. Þá er 2. breyt.till. Það er viðvíkjandi veginum frá Hrútafjarðarbotni að Gilsfjarðarbotni. Til þessa vegar hafa verið veittar 2 þús. kr., gegn því að sýslusjóður legði fram hina sömu upphæð. Hér er gengið út frá, að þetta sé sýsluvegur. En það er rangt, hér er einmitt um þjóðveg að ræða. Breyt.till. fer því fram á, að vegur þessi sé háður sömu skilyrðum og þjóðvegir, en ekki eins og sýsluvegur. Í öðru lagi, að tillagið til hans sé hækkað í 3 þús. kr., 2 þús. er altof lítið fé. Eftir áætlun færra manna er enda ástæða til að ætla að ekki muni af veita 5-10 þús. kr. Þó ætla eg að láta mér í þetta sinn nægja með að fara fram á 3 þús. kr. til vegarins, þareð eigi mun hægt að fá samþykt á hærri upphæð. Þá er 3. breyt.till. Það er nýr liður: 4000 kr. styrkur til Garðars Gíslasonar til að kaupa mótorvagn. Þessi fjárveiting var nú fyrir skömmu tekin upp í fjáraukalög, En neðri deild hefir felt hana burtu vegna þess, að henni hefir þótt skorta, að nógu skýrt væri fram tekið í lögunum, á hvern hátt upphæðinni yrði varið. Nú er bætt úr því með athugasemdinni við fjárveitinguna, að svo miklu leyti sem hægt er í fjárlögum. Annars vona eg að þingið treysti stjórninni til þess að gera tryggilegan samning við G. G. svo að engin hætta sé búin við þessa fjárveitingu. Þá er viðaukatillaga (þskj. 563), styrkur til Guðmundar Tómassonar til að veita konum ókeypis læknishjálp í einkasjúkdómum þeirra, og til að veita nemendum á læknaskólanum tilsögn í kvensjúkdómum. Þessi ungi læknir tók próf fyrir rúmu ári með góðum vitnisburði; og er alt, sem að því lýtur, að hann sé hinn efnilegasti maður, og vel að sér í grein sinni. Auk þess, sem hann hefir verið á fæðingarstofnuninni í Kaupmannahöfn, hefir hann ferðast víða í útlöndum til að fræðast sem bezt í öllu því, er að þessari grein læknisfræðinnar lýtur. Meðal annars hefir hann stundað þessa grein á stærstu fæðingarstofnuninni í Bretaveldi, í Dyflinni, og víðar. Þess utan hefir hann hin beztu meðmæli hér að lútandi frá nafntoguðum læknum ýmsum í útlöndum. Og tekur það af allan efa um að nefndur læknir sé vel að sér í þessari umræddu sjúkdómsgrein (kvensjúkdómum), og vel fallinn til að iðka hana og kenna. Alkunnugt má það vera, að það verður títt að miklu tjóni, þekkingarskortur manna á læknisfræði, og kemur það eigi sízt fram, þegar ræðir um konur í barnsnauð, eða kvensjúkdóma yfirleitt. Einnig er það altítt, að læknishjálpar sé leitað of seint, þegar slíka sjúkdóma ber að höndum, oft vegna fátæktar hlutaðeiganda. Sú harmasaga er ekki ný, að skortur á þekkingu eða vöntun á læknishjálp vegna fátæktar í þessum sjúkdómum hefir valdið margri konunni líkamsskemda, heilsutjóns eða jafnvel hefir látið líf sitt fyrir þær sakir. Guðm. Tómasson er nú hinn eini læknir landsins, sem sérþekkingu hefir í þessum efnum. Og tel eg það því skyldu þingsins, að nota þessa þekkingu hans, sem hann nú býður fram í landsins þjónustu, bæði til ókeypis læknishjálpar og til kenslu við læknaskóla landsins. Þá er viðaukatillaga (þskj. 564) þess efnis, að Jóhanni skáldi Sigurjónssyni veitist 1000 kr. fyrra árið. Umsækjandi hefir í erindi sínu farið fram á, að sér yrði veittar 1000 kr. hvort árið. En vegna þess, hvaða móttökur það hefir fengið í nefndinni, þá hefi eg ekki þorað að fara fram á nema 1000 kr. annað árið. Sem kunnugt er, hefir skáld þetta dvalið langdvölum í Danmörku nú undanfarið árabil. Gaf hann fyrst út leikrit eitt á danskri tungu, sem »Dr. Rung« nefndist. Og varð það þegar ljóst af því riti, að hér var á leiðinni skáld, sem ekki var af almennustu tegund; menn þóttust sjá að hér væri stórskáld að fæðast. Og fór það ekki leynt; allir ritdómarar samdóma um skáldhæfileika höfundarins, þótt sumum findist viðvaningssnið á ýmsu í hinu fyrsta leikriti þessa unga skálds. Þetta rit var forboði annars meira, sem og nú er að nokkru leyti fram komið, þar sem er hið síðara leikrit hans, er hann hefir skrifað á íslenzku, og hann nefnir »Bóndann á Hrauni«. Þar eru ekki að eins svo snildarleg tilþrif, heldur einnig í heild sinni sú meðferð efnisins og svo djúpur skilningur á eðli og anda íslenzks þjóðemis, að fágætt mun af jafn ungu skáldi. Ennfremur skal þess getið, að nú er hann að semja leikrit, íslenzkt að efni og anda. Þetta leikrit ætlar hann að kalla »Fjalla-Eyvind« og verður það, eftir frásögn hans, svo miklu stærra en »Bóndinn á Hrauni«, sem öræfin á landi voru og eru stærri en sveitirnar. Hefir höf. haft leikrit þetta á prjónunum nú um alllangan tíma, og allmjög til þess vandað. Og ræður það að líkum, að svo sem hann hefir vandað mest til þess, allra verka sinna, muni það ekki verða hið lakasta, nema hið gagnstæða væri. Og svo heyrist það hér í þinginu, að þessi maður sé nefndur danskur rithöfundur! Þetta hlýtur að vera sagt af þeim, sem ekkert þekkja þetta unga skáld, eða ritverk hans. Eg hélt þó að þingmönnunum, er sáu »Bóndann á Hrauni« hér í leikhúsinu fyrir nokkru, hefði getað skilist það, að íslenzkur var leikurinn að efni og anda, en eigi útlendur. En þótt svo væri, að þessi íslenzki höfundur ritaði útlenzk leikrit, þareð hann með því eina móti gæti ef til vill frekar aflað sér einhvers fjár til þess að njóta krafta sinna og koma fram hugsjónum sinum, ættum vér Íslendingar af þeirri ástæðu að lítilsvirða hæfileika hans, og hirða eigi um gengi hans? Þvert á móti tel eg það tæplega vansalaust, að sýna ekki neina viðurkenningu fyrir þann skerf, sem þessi ungi rithöfundur leggur fram til þess að breiða Íslands nafn og Íslands sóma út, í augsýn hins mentaða heims. Stóru leikhúsin í höfuðborgum Norðurlanda, svo sem Dagmarleikhúsið í Kaupmannahöfn og Þjóðleikhúsið í Kristjaniu, meta þennan unga höfund svo mikils, að þau ætla að láta leika leikrit hans. Og jafnvel sjálfur leikhússtjóri Þjóðleikhússins, Vilhelm Krag, sagði við mig í fyrra, að hér væri upp runnin mjög einkennileg og eftirtektaverð stjarna í bókmentaheimi Norðurlanda, þar sem Jóhann væri. Slíkt er álit hans þegar orðið í framandi löndum, þessa unga Íslendings. Og svo skyldum vér, landar hans, ekki vilja sinna honum að neinu. Það væri hneyxli! Hvað lægi þá nær, en að Danir, sem hann elur aldur sinn hjá, reyndu að draga af honum Íslendingsheitið, og teldu hann til sín, líkt og Thorvaldsen og Finsen. En svo fer betur, að vorir miklu menn hjá stórþjóðunum, eru löngum þjóðhollari og tryggari við ætterni sitt og þjóðerni, en þeir sem mest guma hér heima af þjóðrækni sinni. Sjáum vér þar einmitt dæmin af þeim Jóhanni og Einari Jónssyni, sem báðir, hvor um sig, sýna nú í hinni fegurstu mynd, að þeir ekki fyrirverða sig fyrir sitt fátæka og smáa þjóðerni, en kannast við að þeir eru Íslendingar, og sanna, að þeir eru góðir Íslendingar. Það væri því eigi aðeins til þess að forðast vansa, heldur miklu fremur væri það mikill vegur fyrir alþingi, að sýna það með fjárframlögum hér, að það kann að meta gildi góðra og mikilhæfra Íslendinga.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Hvað snertir br.till. um að styrkja Jóhann skáld Sigurjónsson, þá skal eg taka fram, að mér dettur ekki í hug að rýra þennan mann að neinu leyti; eg veit að hann er af góðum ættum, en hinsvegar sýnist mér að beri að gæta þess, að hann hefir ritað á dönsku. Mér sýnist öll vorkunn til þess að styrkja menn, sem rita á íslenzka tungu, en sýnist okkur ekki farast að vera að styrkja menn í öðrum löndum, enda þótt þeir hafi verið lofaðir í erlendum blöðum. Hinir, sem rita á íslenzku, eru íslenzkir söngfuglar, sem vér skiljum og þykir vænt um. Og úr því að háttv. 4. kgk. taldi manninum það til gildis, hvað hann skrifaði vel dönsku, þá þætti mér rétt að Danir styrktu manninn eitthvað. Eg hirði svo ekki að svara mörgum orðum þeim almennu athugasemdum, sem háttv. 4. kgk. talaði um fjárhaginn. Eg vildi auðvitað helzt að þingið skildi svo við fjárlögin, að tekjuafgangur gæti orðið, en eg vil hinsvegar ekki draga svo mikið saman seglin, sem háttv.þm. talaði um. Það atriði, sem háttv.þm. Strand. talaði um, ójöfnuðinn milli póstafgreiðslumannanna hér í Reykjavík, skal eg ekki fjölyrða mikið um; en hann getur tæplega verið mikill, úr því að póstmeistari hefir hvergi um það talað. Og mér sýnist þessi maður hefði fyrst átt að snúa sér til póstmeistarans, og koma þá leið til alþingis; hitt er óviðkunnanlegt, að ganga alveg framhjá þeim manni, sem mest hefir með þetta mál að gera, og bezt þekkir til. Eg skal svo ekki þreyta hina háttv. deild á lengri ræðu. Atkvæði skera úr, og hvort sem haldin er tólf álna löng ræða eða ekki, þá er ekki líklegt að breyttust skoðanir manna.

Steingrímur Jónsson Eg hefi í samráði við aðra háttv. deildarmenn leyft mér að koma fram með breyt.till. á þgskj. 561, að orðin »þar af« á undan »í Landsbankanum o. s. frv.« falli burt, en það er rangt að komast þannig að orði, því það sem inni stendur í bönkunum er meira en peningaforði landsjóðs. Þetta sem í bönkunum stendur er nefnilega ekki að eins peningaforði landsjóðs, heldur líka þeir peningar, sem landsjóður hefir undir höndum, en ganga eigi í ríkissjóðsskuldina. Annað var það ekki, sem eg hafði að segja, og veit eg að deildin samþykkir breytingartill.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Verzlunarmálanefndin hefir á ný haft frumv. þetta til meðferðar eftir að h. Ed. hefir gert nokkrar breytingar á því. Nefndin hefir komist að þeirri niðurstöðu, að réttast væri að leggja það til við háttv. deild, að hún samþ. frumv. með þeim breytingum, sem getið er um að standa á þgskj. 557, frá verzlunarmálanefndinni. 1. breyt.till. á þessu þgskj. er við 5. gr. frumv. og er þar ætlast til að í stað orðanna: »Fyrstu 3 mánuðina« komi: Fyrstu 2 mánuðina. Neðri deild hafði áður sem kunnugt er, litið svo á, að nægilegt mundi að setja 1 mánuð, sem reynslutíma, en háttv. efri deild hafði svo fært þennan tíma upp í 3 mánuði. En þessi tími þótti okkur nefndarmönnunum of langur af þeirri ástæðu, að það gæti svo farið, að hægt væri að misbrúka hann. Þótti því nauðsynlegt að koma í veg fyrir það. 2. breyt.till. á sama þingskj. er við 11. gr. Hún miðar að því, að fyrsti töluliður 11. gr.: »Þá er verzlunarstjórnandi deyr«, falli burt. Ástæðan til þessa er sú, að ónauðsynlegt þótti og jafnvel með öllu órétt, að námssamningurinn yrði ógildur fyrir þá sök, að verzlunarstjórnandinn félli frá, því að venjulega mun þá vera einhver annar, er verzluninni veitir forstöðu, enda gæti þá samningurinn staðið áfram. Einnig er farið fram á þá breytingu á 11. gr., að 2. töluliður er þá verður 1. töluliður orðist þannig: »Þá er verzlun hættir eða eigandi hennar verður gjaldþrota«. Það þótti ekki rétt, að hér stæði: ef verzlunarstjórnandi o. s. frv., með því að þau umskifti gætu orðið all-oft. - Hitt þótti heppilegra, eins og nú er látið vera. 3. liður verður þá einnig 2. liður. 3. liður orðist þannig: »Þá er verzlunarstjóri deyr, ef nemandi óskar þess, að samningi sé slitið« (með samþykki fjárráðamanns, ef svo á stendur). Eg skal leyfa mér, að geta þess, að eg hefi átt tal við einn háttv. þingm. úr efri deild, er situr í nefnd þeirri, er þar var skipuð í þetta mál - og eftir samtali við hann, þá hefi eg ástæðu til að ætla, að háttv. efri deild muni ekki amast við þessum breyt.till., þegar þangað kemur. Annars er ekki þörf á því, að farið sé öllu frekara út í þetta mál, þar sem það er áður margrætt hér í deildinni, enda ekki ástæða til þess að gera frekari breytingar á frumv., en eg nú hefi nefnt. Nefndin ræður því háttv. deild til þess að samþykkja frv. með þessum breytingum, er um getur á þskj. 557.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Herra forseti! Frumv. þetta kom frá Ed. með ekki miklum breytingum, en þó efnisbreytingum. Samnefndarmenn mínir hafa komið með breyt.till. við 2. gr., að síðari hlutinn, frá »samrit« til enda falli burtu, en í staðinn komi breyt.till. 566: »Frumbók skal vera gegnum dregin og innsigluð af notarius publicus«. Eg var þá eigi á nefndarfundi, en er sama hvort verður ofan á. Virðist mér margt mæla með hvorutveggju, eg legg ekki mikið upp úr þessu. Að því er viðaukann snertir, virðist mér hann nauðsynlegur. Eg álít enga þörf að fjölyrða um þetta mál.

Björn Kristjánsson Eg ætla að minnast á 2. gr. viðvíkjandi ákvæðinu um afritið af því, sem fært er í frumbókina. Þetta mundi alveg ómögulegt, ef ös væri og mikið að gera í búðinni. Að vísu mætti nota kalkepappír, en þá þarf að skrifa í bókina með blýant, og virðist mér það mjög óheppilegt að færa bækur með blýant, sem sönnunargildi eiga að hafa. Blýantsskriftin getur líka máðst.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Eins og eg gat um áðan, hafa báðar brt.till. talsvert til síns máls. Það hefir að líkindum vakað fyrir Ed. að tíðkast hefir hér á Suðurlandi, og jafnvel víðar, að rita í bækur, sem afrit af skriftinni kemur út af á öðru blaði. Það er eigi rétt hjá háttv. 1. þm. G.-K., (B. Kr.) að endilega þurfi að skrifa með blýant í þessar bækur. Það má alveg eins nota blek og penna og er það mjög hagkvæmt, að sögn þeirra kaupmanna, sem notað hafa, og aldrei komið neinar umkvartanir viðvíkjandi reikningum, síðan þeir byrjuðu á þessu. Svo er og á það að líta, að þeir menn sem hafa bókarreikning, eiga heimtingu á að fá afrit af honum, og er eg í því algerlega samþykkur háttv.Ed.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Eins og háttv. deild er kunnugt, var landsbankinn stofnaður með lögum nr. 14, 18. sept. 1885 og hefir því starfað nær fjórðung aldar. Stjórn þessa banka var þá þannig fyrir komið, að við bankann skyldi vera 1 bankastjóri, og 2 gæzlustjórar, kosnir sinn af hvorri þingdeild. Þá þótti þetta nægilegt til þess að gæta hagsmuna landssjóðs. Má og kannske með sanni segja, að þá hafi þetta verið nóg, þar sem störf bankans voru lítil og veltufé ekki meira en ½ milj. króna. Nú er þessu alt annan veg varið; starfsfé bankans hefir aukist stórkostlega, nemur nú frá 9-10 miljónum, og því miklu meiri þörf á fulltryggjandi fyrirkomulagi í þessa átt, þar sem störfin hafa farið sívaxandi og eru nú margfalt margbrotnari en áður. Eg hygg því, að vel mætti segja, að stjórn þessa banka sé orðin nokkuð úrelt og gamaldags, og þyrfti því endurbótar við, enda tæpast að hún geti fullnægt kröfum nútímans í þeim efnum. Af þessum ástæðum virðist oss - meiri hl. í peningamálanefndinni - að sjálfsagt væri, að tryggja eftirlitið sem allra bezt framvegis, og einmitt þess vegna er þetta frumv. komið fram. Eg þykist mega fullyrða, að þótt öll nefndin hafi ekki skrifað undir þetta frumv., þá sé hún þó sammála í öllum aðalatriðum. Vér höfum reynt að sníða frumv. þetta eftir kröfum nútíðarinnar, og má í því efni benda á fyrirkomulag slíkra banka annarsstaðar í Skandinavíu og víðar. Í Danmörku t. d. er varla svo smár banki til, að ekki hafi hann að minsta kosti tvo bankastjóra og einn lögfræðilegan ráðunaut. Þar að auki hafa flestir þeirra fjölment bankaráð. Við þjóðbankann danska eru t. d. 5 bankastjórar, við Prívatbankann 4, við Landmandsbankann 4 og 3 bankastjórar við Handelsbankann, o. s. frv. Menn kynnu nú reyndar að segja, að ekki væri rétt að vitna til stórbankanna í þessu efni, en þá vil eg benda á það, að bankar erlendis, sem hafa miklu minna veltufé en þessi okkar banki, hafa þó alt af fleiri en einn bankastjóra, og er það talið afar nauðsynlegt. Eg gæti í því efni bent á Sydsjællands Sparebank, sem hefir 3 bankastjóra, Fyns Diskontobank, Skive Bank o. fl., sem allir hafa að minsta kosti 2 bankastjóra, auk ráðunauta og fjölmenns bankaráðs. Frv. þetta er - hvað fyrirkomulag snertir - sniðið eftir þeim útlendum bönkum, er bezt þykja trygðir. Eg skal taka það fram, að vel getur verið, að frv. þetta þyrfti breytinga í ýmsum atriðum, og mundi nefndin fúslega taka bendingum í þá átt við 2. umr. málsins. Eg ber það traust til háttv. deildar, að hún lofi frv. þessu að ganga óhindrað til 2. umr. og skal eg svo ekki fjölyrða meira um málið að sinni.

Jón Magnússon Eins og háttv. framsm. tók fram var ekki deilt svo mjög um það í nefndinni hvort ástæða væri til að breyta skipulagi bankastjórnarinnar. Það má vel vera, að till. meiri hlutans megi til sanns vegar færa. En það sem oss bar á milli sérstaklega, var það, að okkur minni hluta mönnum þótti ekki liggja svo mjög á þessu máli, að það mætti ekki bíða til 1911, sérstaklega þar sem lagt er til, að skipuð verði milliþinganefnd til þess að athuga peningamál landsins. Þá var minst á það í nefndinni, að sum ákvæði frv. væri ekki sem bezt orðuð, en því má vitaskuld breyta. En sem sagt, það sem fyrir minni hlutanum vakti var það, að ekki væri nein veruleg ástæða til að gera breyting nú.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Eg þarf nú reyndar ekki miklu að svara því, er háttv.þm. Vestmanneyinga (J. M.) sagði. Eg tók það fram áðan, að ekki væri rétt að fara inn á einstök atriði málsins við þessa umr., mintist einnig á það, að frv. þyrfti í einstökum atriðum smábreytinga við, Þetta finst mér í sjálfu sér ekki svo ýkja merkilegt, því eftir minni hyggju eru víst fá frv. hér í þinginu þannig úr garði gerð frá fyrstu hendi, að ekki þurfi að bæta þau og breyta í ýmsu. En því verð eg að lýsa yfir, að eg tel ástæðu minni hlutans um að fresta málinu ekki á neinum verulegum rökum bygða. Eg hygg væntanlega milliþinganefnd eiga nóg verkefni fyrir höndum, þótt frv. þetta gangi fram á þessu þingi.

Hannes Hafstein Eg sé ekki betur en að staða þessa svonefnda »ráðunauts«, verði nokkuð einkennileg. Hann á ekki að vera bankamaður, heldur lögfræðingur, og hafa miklu lægri laun, en bankastjórarnir tveir. Þó hefir hann svo mikið vald, samkvæmt 4. gr. að ekki er hægt að skuldbinda bankann, gefa út né framselja víxil, önnur verðbréf eða aðrar skriflegar skuldbindingar, nema þessi ráðunautur samþykki. Það dugar ekki, þó að báðir bankastjórarnir séu á eitt sáttir, ráðunautur þessi hefir eftir þessu fullkomið »veto« gagnvart þeim, og hins vegar getur hann gert hvaða ráðstafanir sem hann vill, ef hann fær annanhvorn bankastjórann með sér. Það er að vísu ekkert á móti því, að einn af bankastjórunum sé yfirbankastjóri (chef) hafi »veto« gagnvart hinum, en að leggja slíkt vald í hendur lögfræðislegs ráðunauts bankastjórnar virðist ekki ná neinni átt. Eftir því sem mér hefir verið frá skýrt tíðkast það fyrirkomulag við stærstu banka og peningastofnanir á Frakklandi og Englandi og viðar að einn er aðalmaður eða »chef« í bankastjórninni, en hinir bankastjórarnir ráðunautar hans og meðstjórnendur. Sé það því meining frumv. að skifta stjórnarstarfinu jafnt milli tveggja bankastjóra, er hvorugur hafi afgerandi orð, er það að minni hyggju afturför frá því sem nú er. Eg legg því til, að frv. þetta sé að minsta kosti fyrst um sinn lagt á hylluna.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Það gladdi mig að heyra að háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) játar að frumv. þetta, eins og það liggur hér fyrir, gangi í rétta átt, þótt hann að öðru leyti geti ekki gefið því atkv. sitt. H. þm. gat þess, að ef keyptar yrðu 2 milj. af Íslands banka, þá mætti skoða það þannig, að báðir bankarnir væru orðnir landsins eign. Hann gat þess einnig til, að hin fyrirhugaða nefnd mundi leggja til að steypa bönkunum saman í eitt, þar sem óþarft virtist að landið ætti 2 banka með 5 bankastjórum. Hvað fyrri aths. hans viðvíkur þá er hún alveg rétt, að svo mundi það verða í framkvæmdinni í raun og veru. En hvort hin væntanlega nefnd mundi komast að þeirri niðurstöðu að steypa bönkunum saman í einn, skal eg ekki um dæma, en ekki teldi eg það að öllu heppilegt, hvorki fyrir stofnanirnar sjálfar né landsmenn. - Annars skal eg ekki fara út í það að þessu sinni. Þm. gat enn fremur um það, að það liti allkynlega út að fjölga embættum við bankana, ef ekki bættist neitt við veltufé hans; þetta var alveg óþörf athugasemd hjá hinum hv.þm. því við framsögu málsins tók eg það fram, að frumv. væri á ferðinni þess efnis, að heimila stjórninni að taka 2 miljóna kr. lán til að hjálpa bankanum. Háttv. l.þm. Eyf. (H. H.) fann ástæðu til þess að hafa móti þessu frumv. og bygði ástæður sínar með fram á því, að ekki væri ástæða til að taka það vald af þinginu, sem það nú hefði yfir bankanum. Mér finst það ekki vera mikið vald, sem þingið missir, þegar það á eftir sem áður að kjósa eftirlitsmann eða ráðunaut til 4 ára í senn, en nú kýs það 2 gæzlustjóra, sem þó raunar hafa mjög lítið vald. Viðvíkjandi því að þingið skuli velja bankastjóra má segja margt með og móti, en hætt er við að það vald gæti orðið mislitt, eftir því sem þingið væri skipað í það og það skifti, því þó þingið hafi verið nokkurn veginn einlitt hingað til - þá er hætt við - eftir því sem flokkaskifting nú er komið, að hinar pólitísku öldur gætu á stundum risið allhátt og þannig haft miður heppileg afskifti eða áhrif á þessar aðal-peningastofnanir landsins. Enda hygg eg að engum sönnum fjármálafræðing - sem ann ættlandi sínu - blandist hugur um það, að bankarnir ættu algerlega að vera lausir við allar pólitískar æsingar. Ætti nú þingið að ráða nokkru um stjórn bankanna í hvert sinn, er hætt við að erfitt yrði að sneiða hjá þessum pólitísku æsingum. Sami hv.þm. talaði langt mál um það, að ráðunautur bankans ætti eftir frumv. að hafa meira vald en báðir bankastjórarnir til samans. Mér þykir leiðinlegt að þurfa að fara að andmæla þessu, þar sem eg var nýbúinn að taka það fram við framsögu málsins, að ætlast væri til, að þessu verði breytt við aðra umr. Getur verið að háttv.þm. hafi verið í svo þungum hugleiðingum, að hann hafi ekki getað fylgst með í máli þessu hér í deildinni. En ekki á eg sök á því. Það sem sami þm. sagði um fyrirkomulag slíkra banka erlendis t. d. Í Noregi og Englandi, að þar væri einn bankachef, þá get eg vel trúað því, að formaður Central-bankans norska hafi sagt honum það, því það kemur svo aðdáanlega vel heim við ráðríkishugsjón þess manns. Annars benti eg á fyrirkomulag danskra banka og vænti eg að hv.þm. taki mér það ekki illa upp. Eg hefi þá ekki fleira um þetta mál að segja að sinni, hefi svarað þeim mótmælum, sem fram hafa komið, og vona að deildin taki þessu máli vel.

Hannes Hafstein Eg heyrði að framsm. (M. Bl.) gat um einhverjar fyrirhugaðar breytingar á 4. gr, en ekki í hverju þær ættu að vera fólgnar, og hlaut eg að álíta, að nefndin meinti eitthvað með því sem í frumv. stendur. En það gleður mig, að nefndin ætlar að falla frá þessu. Framsm. vildi gera lítið úr því, að þingið misti vald yfir bankanum. Nú kýs þingið 2 gæzlustjóra, en eftir frumv. að eins einn ráðunaut. Raunar skal eg játa það, að það er ekki rýrnun á valdi þingsins, ef þessi þingkosni maður á að hafa »veto« móti báðum bankastjórunum í hverju einasta atriði daglegra starfa, en ef þessu merkilega ákvæði verður nú kipt í lag, og ráðunauturinn á að eins að hafa tillögurétt, þá er ekki mikið eftir af því valdi, er þingið lætur nú gæzlustjórana fara með. Og færi svo, að milliþinganefnd yrði skipuð til að íhuga bankamál landsins, eins og fleygt hefir verið að til standi, þá er vel hugsanlegt, að hún yrði ásátt um nýtt fyrirkomulag, sem ekki útheimti breytingu á stjórn landsbankans, frá því sem nú er. - Gæti þessi óþarfabreyting því - ef til vill - orðið til ils síðar. Úr því eg stóð upp, þá vil eg leyfa mér að taka það fram, að ekki væri vanþörf á að athuga, hvernig þau launakjör eru í raun og veru, sem farið er fram á að veita þessum fyrirhuguðu nýju bankastjórum meiri hlutans. - Föst laun eiga eftir 5. gr. að vera 4000 kr., en auk þess eiga þeir að fá - ásamt ráðunaut - 10% í svo nefndri »gróða-hlutdeild« af því sem afgangs verður að greiddum l% af seðlaskuld bankans í landssjóð, l% í húsnæðissjóð, og 2% í varasjóð. Þetta er nú að vísu herfilega orðað, en eg geng út frá því, að hér sé átt við »tantieme« af arði en ekki »prósentur« af veltufé né varasjóði, og að átt sé við byggingarsjóðinn þar sem nefndur er húsnæðissjóður, og meiningin er þá að þeir fái 10% af öllum arði, þegar frá er búið að draga 4% af 750 þúsund krónum frá arðinum. Til samanburðar skal eg geta þess, að eftir reglugerð Íslands banka fær bankastjórnin í »tantieme« 5% af arði, eftir að búið er fyrst að draga frá honum 4% af hlutafénu, sem nú er 3 miljónir, og síðar 20% af arðinum til landssjóðs og varasjóðs. Þrátt fyrir þennan frádrátt allan, verður þar all-álitleg gróða-hlutdeild, og aukist nú starfsfé landsbankans um 2 miljónir, eins og við er búið, gæti 10% af arðinum að frádregnum einum 4% af seðlafúlgunni orðið allálitleg upphæð. Verði málið ekki felt strax, held eg að ekki væri vanþörf á, að athuga þetta atriði nánar til 2. umr.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagðist ekki hafa heyrt, hverjar breyt. eg hefði viljað gera við 4. gr. Það er satt, eg tók það ekki fram, en það kom af því, að eg áleit, að eg samkvæmt þingsköpunum ekki hefði heimild til þess en ekki af því, að mér væri ekki ljóst hverjar breyt.till. eg ætlaði mér að koma með. Viðvíkjandi því, sem hv.l.þm. Eyf. (H. H.) sagði um gróðahlutdeild bankastjóranna, að hún mundi geta farið fram úr hófi, þá vil eg taka það fram, að miði maður við síðasta reikning bankans, mundi gróðahlutdeildin ekki hlaupa hátt. Annars átti eg sízt von á slíkri athugasemd frá þessum háttv.þm., sem sjálfur hefir setið í hæstlaunaða embætti þessa lands. Eg ímynda mér því, að honum mundi ekki þykja það of hátt, ef hann ætti hlut að máli og eg vona að hann kannist við það, að óhyggilegt sé, að launa ekki sæmilega menn í jafn ábyrgðarmikilli stöðu, þó ekki væri af öðrum ástæðum en þeim, að ekki mundi verða hægt að halda nokkrum manni, sem verulegt gagn væri að, því aðrar stofnanir mundu róa að því öllum árum, að fá hann í sína þjónustu. Verð að halda því fast fram, að það sé ekki heppilegt fyrir landið.

Jón Magnússon Eg hafði hugsað mér að koma ekki inn á aðalefni málsins. En það var eitt atriði hjá hinum háttv. framsm. (M. Bl.), sem kom mér til að segja fáein orð. Hinn háttv. framsögumaður áleit að það væri óheppilegt, að þingið veldi bankastjórana. Eftir þeirri reynslu, sem hingað til hefir fengist, er ekki hægt annað að segja, en það hafi hepnast mjög vel, og ekki hægt annað að segja, en að þingið hafi farið mjög viturlega með vald sitt. Þar sem háttv. framsm. talaði um, að ekki mætti koma inn á einstök atriði við 1. umr., þá er það af því, að hann er ekki vanur þingsetu. Það liggur í augum uppi, að mörg mál eru svoleiðis vaxin, að ekki er hægt um þau að tala, nema að koma inn á einstök atriði, enda hefir slíkt alt af verið látið óátalið, að minsta kosti öll þau ár, sem eg hefi setið á þingi.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Eg hefi aldrei annað sagt, en að þinginu hafi tekist vel með valið á gæzlustjórunum, ekki sagt eitt einasta orð í þá átt að lasta þá. Með frumv. þessu höfum vér meiri hlutinn viljað fyrirbyggja það, að bankastjórarnir og bankinn sjálfur gæti orðið nokkurs konar leikknöttur milli flokkanna á þingi í hvert sinn, og vænti eg, að jafn skýr og glöggur maður sem hv.þm. Vestm. (J. M.) er, verði mér samdóma í því efni. Eg skal ekki fara að deila um þingsköpin við háttv.þm., né hæla mér fyrir að eg sé »þingvanur«, eins og hann sagði, en hitt er mér þó ljóst, að þingsköpin hafi verið til þess sett, að farið yrði eftir þeim, en ekki til þess, að vera sem dauður bókstafur, er þm. ekki þyrftu að breyta eftir.

Jón Ólafsson Herra forseti. - Þá er byrja skal nýtt fyrirtæki, er sjálfsagt að hugleiða, hvert fyrirkomulag muni vera allra bezt. En er um gamlar stofnanir er að ræða, sem vel hafa reynst og blómgast, þá er jafnsjálfsagt að gera ekki að raunarlausu breytingar frá því sem er, ekki fyrri en reynslan sýnir, að eitthvað sé að, svo að breytinga sé þörf. Þessa gullnu reglu játa allir hyggnir menn. En heimfærum hana nú upp á mál það, sem hér liggur fyrir. Landsbankinn hefir nú staðið fjórðung aldar. Hann hefir blómgast vel, grætt fé, gagnað landsmönnum og aldrei beðið nokkurt tjón, sem teljandi sé. Fyrirkomulag hans hefir reynst vel. Reynsla liðins tíma gefur enga minstu átyllu til þeirra breytinga, sem hér er fram á farið um stjórn bankans. Bankastjórnin hefir ekki kvartað um, að hún kæmist ekki yfir störfin, og eg vil fullyrða það, að þótt fjármagn bankans yxi að stórum mun, þá aukast ekki störf bankastjórnarinnar að sama skapi. Eg á eftir enn að heyra nokkrar gildar ástæður fyrir því, að gera stjórn bankans miklu kostnaðarsamari en áður, og bíð eg átekta að fá að heyra þau rök framflutt hér í salnum, því að einhver gild ástæða, sem frá má skýra, hlýtur að hafa komið þessu á stað.

Skúli Thoroddsen Eg stend að eins upp til þess að segja fáein orð um málið, sem eg mun styðja með atkvæði mínu, þar sem eg álít það heppilegt. Gæzlustjórar bankans eru, eins og kunnugt er, að eins til viðtals í bankanum eina klukkustund á dag, og er það of stuttur viðtalstími, þar sem afar mörgu er að sinna. Hinn tímann, sem útlán eru veitt, er bankastjórinn einn viðstaddur, og er það alt of lítil trygging fyrir landið, að einn maður sinni jafnvandasömu starfi, sem störf bankastjórnarinnar eru. Laun gæzlustjóranna eru of lág til þess að til meiri starfa sé af þeim að vænta, en nú inna þeir af hendi. Borgun sú, er þeir fá fyrir starfa sinn, er og að eins 750 kr. Ekki er heldur hægt að búast við, að fyrir svo lágt kaup sé jafnan völ manna, sem hafa bankafróðleik, eða eru sérfróðir, að því er til bankastarfa kemur, og því má vænta þess, að meira fjör og líf færist í bankann, ef frumv. verður samþ.. með því fyrirkomulagi, sem þar er gert ráð fyrir, eða að bankinn verði ekki eins staður, eins og verið hefir. Núverandi bankastjóri er og orðinn háaldraður maður, kominn á áttræðisaldur og er því eðlilegast að breyting þessi komist á sem fyrst, en sé als ekki frestað til næsta þings. Að lokum vil eg benda á það, að eftirlaunaákvæði frumv. virðast eigi geta náð til núverandi bankastjóra, og þyrfti því að gera breyt.till. við frumv. Í þá átt, að honum yrði einungis veitt sæmileg eftirlaun fái hann lausn frá starfi sínu.

Skúli Thoroddsen Frumv. þetta fer fram á, að bókasafn Ísafjarðar njóti sama réttar, eins og amtsbókasöfn landsins, en hann er í því fólginn, að þessi söfn fá eitt eintak af því, sem gefið er út á prent hér á landi. Mönnum er það ef til vill kunnugt, að það hefir vakið óánægju á Ísafirði sem og í Norður-Ísafjarðarsýslu, að amtsbókasafn Vesturamtsins lenti í Stykkishólmi, er amtsráðin lögðust niður, í stað þess að það hefði átt að lenda á Ísafirði, sem er höfuðstaður Vesturlands. En á seinni árum hafa Ísfirðingar efnt til bókasafns á Ísafirði og látið sér mjög ant um það. Bókasafninu væri mikill styrkur að því, að njóta þessa réttar, sem frumv. fer fram á, og eg er viss um, að enginn bókaútgefandi myndi telja eftir sér að ívilna safninu á þann hátt, sem frumv. gerir ráð fyrir.

Jón Magnússon Eg vil leyfa mér að benda háttv. þingdeild á það, að þetta frumv. er ekki rétt orðað. Eftir orðunum virðist það vera ákveðið, að bókasafn Ísafjarðar skuli teljast eitt af bókasöfnum landsins, en ekki er fremur ástæða til þess að þetta bókasafn nefnist því nafni fremur en t. d. sýslubókasöfn. Og það er þó víst ekki tilætlun þingsins að gera sýslubókasöfn, eða jafnvel þau bókasöfn, er áður voru fyrir heil ömt, öll að landsbókasöfnum. Það má nú að vísu segja, að ekki sé það teljandi eftir prentsmiðjunum eða bóka-útgefendum að láta nú 10. eintakið af hendi í viðbót við þau 9, sem nú er skylt að láta bókasöfnum í té ókeypis, en þetta gæti þó orðið býsna þungur skattur á prentsmiðjum, ef fleiri líkar kröfur bættust við. Þessi sérstaki skattur, sem lagður er á þessa einu atvinnugrein, prentiðnina, er þegar orðinn allþungbær og vil eg því leyfa mér, að skjóta því til hv. þingdeildar, að varlega sé farandi í að bæta nú við, eða þyngja þennan skatt, sem í rauninni er als ekki sanngjarn eða réttlátur. Hvers vegna er slíkur skattur einmitt lagður á þessa einu atvinnugrein? Það stafar eflaust af því, að prentleyfið þótti fyr meir svo mikil einkaréttindi, að ástæða þótti til að leggja sérstaklega skatt á þá atvinnu. Eg hefi talið rétt, að benda á þetta, til þess að vekja athygli á því, að hér er farið fram á allviðsjála braut. Ef t. d. Eyrbekkingar færu þess á leit, að bókasafni þeirra yrði sýnd þessi sama ívilnun, þá væri eiginlega ómögulegt að neita þeim fremur um það. Sama mætti segja um Hafnfirðinga o. s. frv. Skal eg svo ekki að öðru leyti fjölyrða um þetta mál, en vil að eins enn láta þess getið, að ástæða virðist til, er bókasöfnin eru orðin svo mörg, að takmarka nokkuð þá skyldu, er prentsmiðjurnar hafa nú til að láta af hendi alt sem prentað er, hverju nafni sem nefnist, hverja auglýsingu, hvert reikningsform o. s. frv. Fyrir bókasöfnin út um landið er ekkert gagn að því að fá annað en rit, og ætti því að mega takmarka þennan rétt gagnvart öllum öðrum bókasöfnum í landinu en landsbókasafninu - og ef til vill konunglega bókasafninu í Kaupmannahöfn.

Ráðherrann (B. J.) Sem atvinnurekandi um langa hríð í þessari grein gæti eg gefið upplýsingar um það, hvað rétt er og rangt um þennan skatt. Markmikið var í upphafi með þessum skatti, að varðveita bækur frá glötun. Fyrst var 2 söfnum eða 3 þó veittur þessi réttur. Síðar hafa kvíarnar verið færðar út, og farið hefir verið út fyrir takmörk þessarar reglu. Nú er skatturinn lagður á til þess að gera landsmönnum hægara fyrir með að ná í bækur til lestrar. Þessi skattur er nú orðinn alltilfinnanlegur, því að útgefendur missa nú svo marga kaupendur, þeirra, sem svo eru nálægt söfnunum, að þeir geti notað þau, sem nemur tölu lesenda. Þetta er ósanngjarnt. En þó býst eg ekki við, að hlýða þætti nú að nema þessi fyrirmæli úr lögum. En annað mætti gera. Það mætti lina svo á fyrirmælunum, að útgefendur þyrftu ekki að láta söfnunum bækurnar í té, fyr en tveim árum eftir útgáfu þeirra. Þá væri varðveizlutilganginum náð, án þess þó, að traðkað væri rétti útgefanda. Enn er það og með öllu óþarft, svo sem virðulegur þm. Vestm. (J. M.) tók fram, að senda hvern prentaðan snepil til allra safna landsins. Það virðist nægja að senda landsbókasafninu einu alt, sem prentað er, til varðveizlu. Eg ímynda mér, að þm. telji mig ekki segja þetta í eiginna hagsmuna skyni, því að eg er ekki lengur útgefandi.

Skúli Thoroddsen Mér finst ekki rétt, að setja bókasafnið á Ísafirði á bekk með sýslubókasöfnum, svo sem háttv.þm. Vestm. (J. M.) gerði. Hér er um að ræða fjölmennan bæ, með hátt á annað þúsund íbúa, og þótt safninu verði veitt þessi hlunnindi, þarf það því ekki að draga neinn dilk á eftir sér. Eg sé og ekki annað, en að orðalagið sé fullkomlega skilmerkilegt. Með orðunum »önnur bókasöfn landsins« er átt við þau söfn, sem hafa að lögum rétt til eins eintaks af öllu, sem prentað er. Eg er samþykkur hæstv. ráðherra (B. J.) um það, að lögin um eintök til bókasafna eru ekki heppileg frá sjónarmiði bóksala. En því verður ekki hægt að breyta í þessu frumv. Þetta er seinasta umr. og vona eg, að háttv. þingd. samþykki frv. óbreytt.

Jón Ólafsson Mér virðast orð h. ráðherra (B. J.) um óréttlæti það, er bóksalar verða fyrir, á svo góðum rökum bygðar, að eg óska, ef formælandi frumv. hefir ekkert á móti því, að málið verði tekið út af dagskrá til morguns, til þess að breyt.till. verði komið að í þessa átt, sem hæstv. ráðherra tók fram. Það þarf ekki að verða málinu til hindrunar.

Forseti (H. Þ.) Út af ósk háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), lýsi eg því yfir, að frumv. tek eg út af dagskrá til morguns.

Framsögumaður (Pétur Jónsson) Fyrst verð eg að beiðast afsökunar á því, að inn í frumv. hafa slæðst nokkurar ritvillur, og enn meira af meinlegum prentvillum. Í 3. gr. a. er of aukið þrem orðum: »af aðkeyptu efni« og eiga þau að falla burt. Í 1. gr. er »hækkun« fyrir »lækkun«. Í 3. gr. er »jarðhús« fyrir »jarðarhús«. Fleiri prentvillur eru enn, en þær raska ekki svo mikið meiningunni, að menn ráði ekki í hana. Frumv. er komið frá landbúnaðarnefndinni, en ekki í þeim tilgangi, að það verði að lögum í þetta sinn, heldur til þess, að það verði tekið til íhugunar og umræðu. Það hefir lengi legið í loftinu, að breyta þyrfti lögunum um úttekt jarða frá 1884. Milliþinganefndinni í landbúnaðarmálum var ætlað, að taka þau til meðferðar, einkum ákvæði um réttindi leiguliða. En nefndinni þótti málið svo óárennilegt, að hún réðst ekki í það, að leggja til breytinga á lögunum sjálfum. Þar á móti kom hún með aðrar tillögur, sem ætlaðar voru til hagsbóta fyrir leiguliðana, svo sem um forkaupsrétt þeirra til ábýla sinna, um þjóðjarðasölu o. fl. Efni frumv. þessa er eins og menn sjá: Í fyrsta lagi um endurgjaldsrétt leiguliða á jarðabótum þeim, sem eigi eru áskildar í byggingarbréfi. - Í öðru lagi um samskonar rétt viðvíkjandi húsabótum, og í þriðja lagi, er farið fram á, að leiguliða sé gerður kostur á því, að innleysa kúgildi fyrir aðra innstæðu jafngilda. Fyrir sumar jarðir eru kúgildi nú orðin mjög tilfinnanleg kvöð, þar sem þau eru mörg, og virðast hafa miður góð áhrif á efnahag leiguliða. Það er ósk nefndarinnar, að þingið taki öll þessi atriði til rækilegrar íhugunar, og greiði þannig fyrir þeim umbótum, sem ætlast er til að í þeim sé fólginn.

Pétur Jónsson Eg hefi ekki mikið út á efni þessa frv. að setja. Eg tek einungis undir með háttv.þm. Vestm. (J. M.) um það, að breyting á stjórn landsbankans ætti ekki að vera gerð á þessu þingi, get ekki séð að neina nauðsyn reki til þess. Það er ekki svo að skilja, að það geti eigi verið all heppilegt fyrirkomulag á stjórn landsbankans, sem frumv. gerir ráð fyrir. En það er hitt: Nefndin ráðgerir þingsál. um milliþinganefnd, sem athugi bankamál landsins í heild. Enn fremur er frv. á ferðinni um að landssjóður kaupi hluti í Íslandsbanka, og tilgangur með því, að landssjóður nái áður langt líður yfirhönd á þeim banka líka. Svo gæti því farið, að það þætti rétt og tiltækilegt, að gera samlög einhverskonar með báðum bönkunum. Eg vil því, að breyting á stjórnarfyrirkomulagi bankans bíði þangað til fyrirhuguð milliþinganefnd hefir lokið starfi. Eftir lögum Íslands banka eru bankastjórar þar eiginlega 3, og verði þeir nú 2 við landsbankann, þá hefir landið fengið 5 bankastjóra. Verði nú fyrirkomulagi bankanna breytt getur svo farið, að þessi bankastjórafjöldi reynist óþarfur og þá er ver farið en heima setið. Stjórn landsbankans hefir hepnast svo vel hingað til, að enga brýna nauðsyn ber til þess að breyta henni nú, þegar bankinn að öðru leyti er nær óbreyttur. Eg hefi ekki getað séð, að frumv. þetta flytji nokkur ný ráð til að bæta úr peningavandræðum landsmanna, sem þó átti að vera aðalatriðið og þá held eg það þyki út um land ekki heppilegt, ef það verða einu aðgerðir þingsins við bankann að bæta við einu hálaunuðu embætti.