Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Fyrir hönd hæstv. atvrh. (MG), sem er veikur, leyfi jeg mjer að leggja þetta frv. fyrir hv. deild. Að því er efni þess snertir leyfi jeg mjer að vísa til athugasemdanna og leggja til, að því verði vísað til samgmn. að lokinni umræðu.

Klemens Jónsson Jeg get ekki látið þetta mál ganga til 2. umr. án þess að fylgja því úr hlaði með nokkrum orðum. Hv. þdm. er kunnugt, að jeg hefi haft nokkur afskifti af málinu, og fyrst hæstv. atvrh. (MG) getur ekki verið viðstaddur, stendur mjer næst að gera nokkra grein fyrir, hvers vegna það er fram komið. En fyrst vil jeg leyfa mjer að færa hæstv. stjórn þakkir fyrir að hafa tekið frv. að sjer og borið það fram sem sitt mál. Aðalatriði þessa frv. eru tvö: Sjerleyfi til að virkja Urriðafoss og járnbrautarlagning austur að Þjórsá. Viðvíkjandi fyrra atriðinu skal jeg skýra frá því, að fyrir 12 árum eða svo var myndað í Noregi fossafjelagið Titan. Á næstu 2 árum keypti það, eða fjekk umráðarjett á annan hátt yfir öllu vatnsmegninu í Þjórsá, og hefir því haft þennan eignarrjett í 10 ár. Um Urriðafoss má geta þess sjerstaklega, að umráðin yfir honum eru fjelaginu að nokkru leyti beint heimiluð af landsstjórninni sjálfri sem eiganda Kálfholts. Eftir að Titan hafði fengið þessi vatnsrjettindi var þegar tekið að framkvæma mælingar og rannsóknir. Unnu aðallega að því verki G. Sætersmoen, norskur vatnsvirkjunarsjerfræðingur, og Sigurður Thoroddsen. Árangurinn af þessum ítarlegu rannsóknum var gefinn út í bók 1918, „rauðu bókinni“ svokölluðu. Ef hv.þm. hafa ekki allir kynt sjer þessa bók, er þeim velkomið að fá hana hjá mjer. Kostnaður við þetta alt saman, ferðalög, rannsóknir og mælingar, varð geysimikill. Það fer víst ekki fjarri, að hann hafi verið upp undir 1 miljón króna, og það fje alt hafa einstakir hluthafar lagt fram, án þess að fá einn eyri í rentu. Meðan fossanefndin var að vinna og ekki var búið að skipa vatnamálunum á Alþingi, var engin von til þess, að fjelagið gæti fengið sjerleyfi til virkjunar. Þetta var mikið tjón fyrir landið, því mjer er kunnugt um, að árin 1918–'19 hafði fjelagið nægilegt fje til þess að byrja virkjun og hefði gert það, ef leyfi hefði fengist þá. En hvort það hefði orðið hagur fyrir fjelagið, er annað mál, því að þá dundi yfir í Noregi samskonar dýrtíð og fjárkreppa og hjer. Fjelagið hefði þó sennilega byrjað á mannvirkjum, líklega járnbrautarlagningu austur, og þótt það hefði orðið að hætta, gat vel farið líkt hjer eins og á Seyðisfirði, þegar Garðarsfjelagið rjeðst þar í mannvirki um aldamótin, en varð að hætta. Kaupstaðurinn fjekk bryggjuna og hefir lifað á henni síðan. Eins hefði landið fengið þau mannvirki, sem byrjað var á, fyrir ekkert eða lítið verð. Jeg held, að það hafi verið illa farið, að fjelagið fjekk ekki sjerleyfi þá. Eftir að vatnamálin voru afgreidd á þinginu 1923, og sjerstaklega eftir að sjerleyfislögin 1925 um vatnavirkjun voru á komin, gat verið ástæða til þess fyrir Titan að leita sjerleyfis. En þá var enn ilt útlit í Noregi og peningamarkaður slæmur. Nú er þetta breytt til hins betra, og eins er ástandið breytt hjer, því að í fyrra gekk Alþingi inn á að veita sjerleyfi til virkjunar Dynjanda, og þar með var brotin sú mótstaða, sem hjer hefir verið ríkjandi, nefnilega hræðslan við erlent fje og innflutning erlends verkafólks. Þegar svo var komið, að Alþingi fór að veita sjerleyfi, hvatti jeg Titan til þess að sækja um leyfi á ný. Einn af stjórnendum fjelagsins kom síðan hingað í fyrra vor til þess að athuga málið. Þegar jeg var staddur í Kaupmannahöfn síðastl. sumar, áttum við hæstarjmflm. Aall tal við hæstv.forsrh. um málið og fengum hjá honum liðlegar undirtektir. Síðan fór jeg til Ósló og átti þar fund með stjórn fjelagsins. Þá var ákveðið að sækja um leyfi til að virkja Urriðafoss. Stjórnin tók líklega í málið, en setti strax að skilyrði, að fjelagið legði járnbraut austur að Þjórsá. Þegar hæstv. atvrh. sigldi núna um áramótin ætlaði jeg að verða honum samferða, en af því gat ekki orðið vegna veikinda minna. Í þessari ferð átti hæstv. atvrh. tal við hrm. Aall, og náðist samkomulag um málið þeirra á milli og varð að samningum, að atvrh. flytti frv. - Þetta er saga málsins rjett sögð. Þegar litið er á frv., leynir sjer ekki, að meira ber á járnbrautinni en virkjuninni. Þetta er eðlilegt, því að um virkjun eru sjerstök lög og samningurinn er auðvitað bundinn við þau lög. Jeg skal þó, Alþingi til upplýsingar, drepa á nokkur atriði í sjerleyfisbeiðni fjelagsins. Jeg skal geta þess, að jeg hefi nokkur eintök af þessari beiðni, og standa þau hv.þm. til boða. Tilætlunin er að reisa orkuver hjá Urriðafossi og flytja orkuna loftleiðis að Skildinganesi. Þar á að byggja iðjuver. Er áætlað, að orkan þangað komin muni verða 81500–136000 hestöfl, eftir vatnsmegni, sem er mismunandi eftir árstíðum. Kostnaður er áætlaður 41 miljón króna, og er miðað við verðlag í Noregi fyrri hluta árs 1914, að viðbættum 50% . Áætlað er, að þurfa muni 600 verkamenn til að reisa orkuverið og að það taki 3–4 ár. Það er beinlínis tekið fram, að notaður verði að langmestu leyti innlendur vinnukraftur, en um útlenda sjerfræðinga fer eftir nánari skilyrðum. Við iðjuverið ætti ekki að þurfa nema örfáa útlendinga. Í beiðninni er tekið fram (í 12. gr.), hvað fjelagið ætli sjer að framleiða. Jeg treysti mjer ekki til að þýða greinina svo í lagi sje, en þykir ekki við eiga að lesa hana hjer á norsku, enda eiga hv.þm. kost á að kynna sjer efni hennar. Það er sjerstaklega tekið fram, að áburðarefni verði framleitt, og skuldbindur fjelagið sig til þess að láta 10% af þeirri framleiðslu til landbúnaðarþarfa. Annars eru öll nánari ákvæði bundin með lögum. Jeg hefi nú skýrt frá gangi málsins og innihaldi beiðninnar. Um járnbrautarmálið get jeg verið fáorður. Það var þaulrætt í fyrra og hefir oft verið rætt hjer áður. Jeg skal aðeins taka það fram, að virkjunarmálið hefir altaf verið sett í samband við járnbrautarmálið, og sennilega kemst hvorugt málið áleiðis nema í sambandi við hitt. Þegar jeg hefi haldið þingmála fundi með kjósendum mínum í Rangárvallasýslu, hefir jafnan verið viðkvæðið hjá bændum, og ekki síður hjá konunum, að sveitirnar væru að leggjast í eyði, fólkið yndi þar ekki og leitaði til kaupstaðanna, einkum Reykjavíkur, og það bæri helst við köldum húsakynnum í sveitinni. Timburhúsin eru ekki eins hlý og baðstofurnar voru áður. Verði þetta frv. að lögum og komist í framkvæmd, vinst þetta: 1. Verkafólk í Reykjavík, Hafnarfirði og nærsveitunum fær fasta atvinnu í 6 ár. 2. Sömuleiðis fá mjög margir verkamenn fasta atvinnu við orkuverið hjá Þjórsá og við iðjuverið í Skildinganesi. 3. Landbúnaðurinn fær nægan áburð og ódýrari en hingaðtil. 4. Suðurlandsundirlendið fær ódýran hita og ljós og greiða leið fyrir flutning afurða á markað. - Að öllu þessu athuguðu og þegar allar öryggisráðstafanir hafa verið gerðar, skil jeg ekki annað en hv.þdm. finnist með þessu stórt spor stigið í framfaraáttina. Ef til vill verður spurt, hvort líkindi sjeu til þess, ef frv. verður að lögum, að úr framkvæmdum verði af hendi fjelagsins. Því get jeg svarað játandi, eftir þeim kunnleika, sem jeg hefi á málinu. Að vísu er fresturinn til byggingar járnbrautarinnar í stysta lagi. En úr því stjórn fjelagsins hefir sjeð sjer fært að ganga inn á það skilyrði, má ætla, að hún geti staðið við það. Þeim, sem lagt hafa í kostnað við rannsóknir og undirbúning, hlýtur að vera áhugamál, að úr framkvæmdum verði. Mjer er kunnugt um, að margir af ríkustu mönnum Noregs hafa lagt fje í þetta fyrirtæki og tel jeg víst, að þeim muni vera áhugamál að halda áfram. Jeg veit af sögusögn hr. Aalls, að fjelagið hefir góð sambönd við Hamborg, en Hamborg er einhver mesta peningalind heimsins nú. Ef frv. nær fram að ganga með litlum breytingum, má fastlega vænta þess, að úr framkvæmdum verði. Jeg þarf svo ekki frekar út í þetta að fara að sinni, en leyfi mjer að styðja till.hæstv.forsrh. um að vísa frv. til samgmn.

Jakob Möller Jeg er ekki svo fróður um þetta mál, að jeg hafi ástæðu til að halda langa ræðu. En það fjellu þau orð í ræðu hv. 1. þm. Rang. (KIJ), sem gerðu það að verkum, að mjer fanst rjettara á þessu stigi málsins að lýsa að nokkru leyti minni afstöðu til þess. Jeg heyrði, að hv.þm. leyfði sjer að leggja þann skilning í sjerleyfisveitinguna í fyrra, að þar með væri mótstaðan á móti slíkum sjerleyfisveitingum brotin á bak aftur. Þetta hygg jeg, að sje hinn mesti misskilningur. Jeg segi fyrir mig, að þó að jeg ljeti sjerleyfismálið í fyrra afskiftalaust eða afskiftalítið, þá get jeg ekki skoðað það sem neina skuldbindingu, ef slíkum leyfisbeiðnum rignir eins og skæðadrífu yfir þingið. Og þegar farið er fram á sjerleyfisveitingar, þannig að ekki er sýnilegt, að þær sjeu til annars en að „slá“ út á þær fje hingað og þangað úti um heiminn, er ekki hægt að búast við því, að undirtektirnar verði sjerlega góðar. Það var nokkru öðru máli að gegna um sjerleyfismálið á síðasta þingi, þar sem skoða mátti það sem byrjunartilraun, til þess að sjeð yrði, hvernig slík virkjun gæfist. En ekki hefir tíminn, sem síðan er liðinn, gefið glæsilegar vonir um árangur. Það er auðvitað, að því fleiri sem sjerleyfin eru af sama tægi, því minni eru líkurnar til þess, að þau komi til framkvæmda. Þau koma til með að keppa hvert við annað á peningamarkaðinum. Og það er viðbúið, að augu peningamanna opnist fyrir því, að hjer er eitthvað óhreint á bak við. Þá taldi hv. 1. þm. Rang. það einna mest til stuðnings sínu máli, að þeir, sem að þessu stæðu í Noregi, hefðu þegar lagt í það svo mikið fje, að þeir mættu til að hrinda fyrirtækinu áfram. Þetta er sjálfsagt alveg rjett. Svo og svo margir menn hafa þegar lagt stórfje í þetta fyrirtæki. Nú eru þeir hræddir um að tapa því, og neyta því allra bragða til þess að fá fleiri menn með sjer til að geta bjargað einhverju af fje sínu. Ýmislegt í þessu máli er mjög athugavert. Eitt er það, að í upphaflegu sjerleyfisbeiðninni er hvergi minst á járnbraut, enda hefir mjer skilist, að það hefði alls ekki verið tilgangur fjelagsins Titans að leggja járnbraut, heldur væri járnbrautin komin inn sem beint skilyrði frá landsstjórninni. En það er út af fyrir sig grunsamlegt, að sjerleyfishafi á að hafa byrjað á járnbraut ekki síðar en 1. maí 1929, en á öðrum framkvæmdum þarf ekki að byrja fyr en 1. júlí 1934. Ef til er ætlast, að fjelagið geti byrjað á járnbraut 1929, hlýtur það að hafa þann undirbúning, sem þarf til þess að byrja á öðrum framkvæmdum fyr en 1934. Járnbrautin er sem sagt komin inn fyrir „press“ stjórnarinnar, en ekki af því að hún heyri til fyrirætlunum Titans. Þá er það eftirtektarvert, að það er alveg óákveðið, hvað þetta fyrirtæki á að starfa.  Jeg held sem sagt, að mjög varlega verði að fara í þetta mál. Þó að járnbrautin sje höfð á oddinum, er hætt við, að hún verði landsmönnum ekki til mikillar ánægju, og þó að von sje um, að hægt verði að fara að vinna að henni 1929, er viðbúið, að það verði bara tyllivon. En stjórnin og þeir þm., sem voru að berjast fyrir járnbrautarmálinu á síðasta þingi, fá hjer með gott tækifæri til að víkja málinu til hliðar um sinn og halda kjósendum hjer í suðursýslunum rólegum fram yfir næstu kosningar. Önnur hlið á þessu máli er sú, að hv. 1. þm. Rang. taldi aðalmótstöðuna risna af hræðslu við útlent fje og útlent verkafólk. En þetta er ekki alveg rjett. Hræðslan er ekki í raun og veru hræðsla við útlent fje, heldur við útlend áhrif. Það er kunnugt af sögu svo margra landa, sem orðið hafa fyrir því, að aðrar þjóðir hafa ruðst þar inn, að með tímanum hafa þær þjóðir lagt hinar undir sig. Jeg skal játa, að jeg er ekki svo mjög hræddur við þetta. Jeg er ekki hræddur um, að það komi til, því að jeg hefi enga trú á, að þetta fyrirtæki komist til framkvæmda. En annað mál er það, hvort rjett er að vera að veifa framan í útlendinga sjerleyfum, sem engin von er um, að verði nokkurntíma notuð. Það setur lítt æskilegan blæ á landið. Jeg tel sjálfsagt, að þetta mikla mál gangi óáreitt til 2. umr. og nefndar. Jeg vil beina því til nefndarinnar, að hún gangi eftir frekari upplýsingum um fyrirætlanir Titans en jeg hefi orðið var við, að til væru, og hvaða atvinnurekstur fjelagið ætlar sjer að reka hjer. Hv. 1. þm. Rang. harmaði mjög, að Titan hefði ekki fengið sjerleyfið fyrir nokkrum árum, vegna þess að það hefði þá hlotið að fara á hausinn, en landsmenn hefðu setið eftir með gróðann. Jeg efast um, að svo hefði orðið. Það hefði ekkert orðið úr framkvæmdum, því að þegar til kom, kom upp úr kafinu, að atvinnureksturinn var alt annað en glæsilegur.

Þórarinn Jónsson Það var aðallega tvent, sem kom mjer til að standa upp. Annað var ummæli hv. 1. þm. Rang. um sjerleyfisveitinguna í fyrra, en þar hefir hv. 1. þm. Reykv. tekið af mjer ómakið. Hitt atriðið byggist á því, að hv. 1. þm. Rang. tók fram, að það hefði verið í ráði áður, að þetta fjelag virkjaði hjer fossa, og þá hefði fyrsta skilyrðið verið járnbrautarlagning, og mundi því hafa verið byrjað á henni 1919, ef fyrirætlanir fjelagsins hefðu þá komist í framkvæmd eins og til var ætlast. Þessi ummæli finst mjer leiða til þess, að rjett sje að athuga, hvort í raun og veru sje þörf á því, að ríkissjóður leggi fram fje til járnbrautarlagningarinnar. Því að þó að stjórnin rjeði þá töxtum og því um líku, er það ekki svo mikilvægt atriði, að það út af fyrir sig sje kaupandi háu verði. Fjelagið mundi aldrei sprengja svo upp taxtana í eigin hagsmuna skyni, að það fengi ekki nægan flutning. Jeg hefi trú á því, að hægt verði að fá fjelagið til að taka að sjer járnbrautina að öllu leyti, og vil jeg skjóta því til væntanlegrar nefndar að athuga þann möguleika. Það er nú svo komið, að í meðvitund þjóðarinnar eru 2 miljónir lítilfjörleg upphæð. Menn gera sjer yfirleitt alls ekki grein fyrir því, hvað 2 miljónir eru í raun og veru mikið fje. En það má sannarlega margt gera við 2 miljónir. Það má leggja 200 km. af dýrustu vegum. Jeg held, að vegamálastjóri geri ráð fyrir, að flestar þær ár, sem virkileg þörf er á að brúa, megi brúa fyrir 700 þús. kr., sem er aðeins rúmur þriðjungur af þessari upphæð (2 milj.). Þetta er afarmikilsvert atriði, þegar þess er gætt, að altaf eru að koma kvartanir víðsvegar af landinu, beiðnir um bætta vegi og brýr. Fyrir 2 miljónir má rækta 2000 hektara og fá 60–90 þúsund hesta af töðu. Núna er kreppa framundan og hætta á, að þeir tollstofnar og tekjustofnar, sem við höfum bygt á, bresti. Hvað er þá til ráða? Það verður að leggja á nýja skatta. 1929 verður kreppan kannske liðin hjá og komið góðæri. Vill nú þingið taka fyrsta góðærið eftir mikla kreppu til þess að íþyngja þjóðinni með nýjum lánum? Er ekki betra að vita dálítið fótum sínum forráð? Við þurfum að fara hægt og sníða okkur stakk eftir vexti, þegar tekið er í taumana af sjálfri náttúrunni. Jeg vildi sem sagt vekja athygli nefndarinnar á því, að rjett er að athuga, hvort fjelagið Titan mundi ekki vilja taka að sjer járnbrautina að öllu sem nauðsynlegt skilyrði fyrir framkvæmd virkjunarinnar, og vona jeg, að málið hafi þann góða enda, að svo verði.

Klemens Jónsson Jeg bjóst altaf við því, að hv. 1. þm. Reykv. mundi hefja mótstöðu gegn þessu máli, en jeg verð að segja, að eftir það, sem gerðist hjer á þinginu í fyrra, bjóst jeg ekki við, að sú mótstaða yrði eins hörð og ákveðin og raun varð á. Hv. þm. gat um, að sjerleyfisveitinguna í fyrra hefði mátt skoða sem byrjunartilraun, og að tíminn, sem síðan er liðinn, hefði sýnt lítilfjörlegan árangur. Það er nú ekki liðið heilt ár ennþá, svo að jeg held, að fullsnemt sje að dæma um árangurinn. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að það væri rangt hjá mjer, að aðstæður væru breyttar og mótstaða gegn málinu horfin. En af afgreiðslu sjerleyfismálsins í fyrra er ekki hægt að leiða annað en að þingið álíti, að undir vissum skilyrðum beri að styðja slíka starfsemi. Það er ákaflega ósanngjarnt að veita í fyrra sjerleyfi fjelagi, sem enginn þekkir, en neita svo rjett á eftir þessu fjelagi um samskonar sjerleyfi, þegar vitanlegt er, að það er búið að undirbúa málið og vinna að því í fjölda mörg ár og leggja auk þess í það stórfje. Hv. þm. talaði um, að það rigndi sjerleyfisbeiðnum eins og skæðadrífu yfir þingið. Jeg er alveg hissa á hv.þm. Jeg býst ekki við, að hann viti um neina sjerleyfisbeiðni nema þessa einu, sem allir vissu, að mundi koma. Þetta er bara slagorð, sem ekkert mark er á takandi. Þá er það heldur ekki rjettmætt hjá hv. 1. þm. Reykv., þegar hann gefur í skyn, að hjer sje verið að flana út í einhverja vitleysu að lítt rannsökuðu máli. Hafi nokkurt mál verið vel og rækilega undirbúið, þá er það þetta, og jeg efast um, að nokkurt mál, sem komið hefir fyrir Alþingi í seinni tíð, hafi verið eins vel undirbúið og þetta mál. Að beiðni fjelagsins Titans laut aðallega að virkjun en ekki járnbrautarleyfi, er af skiljanlegum ástæðum. Stjórn Titans vissi strax, að landsstjórnin myndi gera járnbrautarbygginguna að skilyrði, og af almennum hyggindum fór hún því ekki að bjóða fram hlunnindi, sem vitanlegt var, að yrði krafist af hinum aðiljanum. Jeg veit, að hv. 1. þm. Reykv. er svo hygginn maður, að hann skilur þetta. Þá fór hann ekki rjett með, að hvergi væri tekið fram, hvað fjelagið ætlaði að starfa. Jeg tók strax fram, að það stæði skýrt og skorinort í 12. gr. beiðninnar. En af þeim ástæðum, sem jeg gat um þá, vildi jeg ekki lesa greinina upp, en að sjálfsögðu skal jeg lána honum eitt eintak af beiðninni strax á eftir, svo að hann sjái, hvað fjelagið ætlar að starfa. Þá kvartaði hann yfir því, að engin áætlun væri til um þetta fyrirtæki, hvernig það myndi bera sig o. fl., og beindi til nefndarinnar að athuga þetta. Eins og jeg gat um í fyrstu ræðu minni, var aðaláætlunin gerð 1914, en vitanlega hafa verið gerðar áætlanir síðan, því í stjórn fjelagsins eru engin börn, alt ráðnir og rosknir menn, vanir „forretningsmenn“, sem hafa haft margskonar störf á hendi. Hvað áætlanir þessar snertir, þá koma þær að sjálfsögðu aðallega fjelaginu við, en ekki þinginu. Því heykist fjelagið á framkvæmdunum, er það enginn skaði fyrir landið. Annars býst jeg við, að nefndin þurfi ekki annað til að fá áætlanir en snúa sjer til hv. 1. þm. Reykv., sem þykist vita alt um þessi efni. Að minsta kosti mun jeg styðja það, lendi málið í þeirri nefnd, sem jeg á sæti í. Og vænti jeg fastlega, að hann verði þá fús að miðla okkur af viskubrunni sínum. Það var eitt atriði í ræðu þessa hv.þm., sem telja má aðalatriði, því á því hefir bygst öll aðalmótstaða gegn málinu til þessa. Það voru útlendu áhrifin, sem flestir hræðast. Um þau verður hver að hafa sína skoðun. Jeg fyrir mitt leyti er ekkert smeykur um, að það hefði áhrif á tungu vora, jafnvel þó að nokkur hundruð verkamanna flyttust inn í landið. En hjer er gert ráð fyrir 600 verkamönnum í alt, og af þeim verða a. m. k. 2/3 innlendir. Verður því um ein 200 að ræða. Það má vel vera, að þeir geri þá í Flóanum og Holtunum eitthvað blendna í trúnni. En varla trúi jeg því, að áhrifanna gæti norður í Vestur-Húnavatnssýslu eða í öðrum fjarliggjandi sýslum. Nei, þetta er bara gömul grýla, sem verið er að vekja upp til þess að reyna að hræða fólkið með. Því að það er engin ný bóla hjer, að fólk sje hrætt við erlent fje og erlend áhrif. Og minnist jeg í því sambandi, hversu mjög gamli landshöfðinginn var lofaður 1902, þegar rætt var um stofnun Íslandsbanka, fyrir þessi orð: „Jeg hræðist svo mjög erlent fje“. Ef hans ráðum hefði verið hlýtt þá, hefði Íslandsbanki aldrei orðið til. En hvernig ætli þá væri umhorfs hjer nú? Því getur hver svarað fyrir sig. Hefi jeg svo ekki fleiru að svara háttv. 1. þm. Reykv. Hv. þm. V.-Húnv. hefi jeg litlu að svara. Honum fanst eðlilegast, að landið legði ekkert fje fram til járnbrautarinnar. En jeg tel það tæplega sanngjarnt og ekki hyggilegt frá okkar hálfu. Því kosti fjelagið brautina að öllu leyti sjálft, hefir það vitanlega öll ráð yfir henni, og má þá búast við, að hún verði meira rekin með hag fjelagsins fyrir augum en landsmanna. Annars er slíkt fyrirtæki sem járnbraut betur komið í höndum landsins en einstakra manna. Þá fór hann mörgum orðum um, hve mikið mætti gera fyrir 2 milj. Slíka útreikninga gera menn sjer oft til gamans, og er venjulegast lítið á þeim að græða. Vitanlega tekur nefnd sú, sem fær málið til meðferðar, til athugunar, hvort hægt verði að fá fjelagið til þess að leggja fram alt fjeð til járnbrautarinnar, þó jeg fyrir mitt leyti telji þýðingarlítið að fara fram á slíkt.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Þær umræður, sem hjer hafa farið fram um þetta mál, hafa gefið töluvert tilefni til andsvara af stjórnarinnar hálfu. En þar sem hæstv. atvrh. (MG) liggur veikur, mun jeg í þetta sinn skjóta fram af stjórninni að svara, því að jeg býst við, að ræðurnar verði tilbúnar frá skrifurunum fyrir 2. umr. málsins; getur hann þá kynt sjer þær og svarað háttv.þm., verði hann orðinn frískur. Þó er eitt atriði, sem jeg sjerstaklega vil gera að umtalsefni nú; það er hin fjárhagslega hlið málsins, sem snýr að ríkissjóði. Á síðasta þingi kom fram frv. um, að ríkissjóður ljeti á sinn kostnað leggja járnbraut frá Reykjavík að Ölfusá, og var kostnaðurinn áætlaður 6 milj. króna. Um þörfina á þeirri samgöngubót þarf ekki að fjölyrða. Hjer á í hlut stærsta landbúnaðarhjerað landsins, sem býr við hinar verstu samgöngur, þrátt fyrir alt, sem þar er búið að gera til samgöngubóta. Svo vondar samgöngur, að á undanförnum árum hefir ekki verið hægt að flytja út úr þeim hjeruðum sjálfum einnar krónu virði. Allir aðrir landshlutar geta sent vörur sínar út beint frá sjer. En þetta mikla landbúnaðarsvæði nýtur ekki þeirrar aðstöðu. Kröfur um bót á þessum vondu samgöngum hafa verið háværar, og verða það, þar til þeim verður fullnægt. Og það er öldungis víst, að eigi landið að vera landbúnaðarland, getur það ekki gengið til lengdar, að víðlendasta landbúnaðarhjeraðið sitji hjá öllum þeim framförum, sem menn vænta á því sviði. En svo verður, ef samgöngurnar verða lengi eins og þær eru nú. Það er að vísu svo, að á sumrin má koma vörum að austan hingað og til Hafnarfjarðar með miklum tilkostnaði. En sá flutningur er venjulega svo dýr, að hann útilokar allar verulegar framfarir eystra. Auk þess lokast þessi flutningaleið líka mikinn hluta ársins. Að vonum hefir sumum mönnum vaxið í augum að verja 6 milj. kr. til samgöngubóta milli Faxaflóa og Suðurlandsundirlendisins. Og á síðasta þingi ljetu margir í Ijós, að það myndi of áhættusamt fyrir ríkissjóð. Slíkt fyrirtæki sem járnbraut myndi aldrei bera sig fjárhagslega. Þessum mönnum er jeg persónulega ósammála, því jeg lít svo á, að engin áhætta þurfi að vera að leggja fram fje í þetta fyrirtæki, sje því skynsamlega stjórnað. Hinsvegar er það eðlilegt, að þeir menn, sem ekki hafa trú á þessu, sjeu hikandi. Og í fullri viðurkenningu þess, að þetta sje eðlileg mótbára, hefir stjórnin nú viljað víkja málinu inn á nýja og áhættuminni braut, þar sem framlag ríkissjóðs sje takmarkað við 2 milj. kr. Þó er það engan veginn svo, að hann eigi að leggja fram þetta fje án þess að fá það uppborið aftur. Komi það til, að fjelaginu misheppnist að fá fje til virkjunarinnar, en byrji á járnbrautinni, þá kemur hún þó, og við það situr. Þegar svo fyrirtækið á sínum tíma fer að gefa arð, fær ríkissjóður vexti af sínu framlagi. Þá ber og þess að gæta, þegar um er að ræða jafnstórt fyrirtæki sem þetta, að það eru ekki svo litlar tekjur, sem ríkissjóður fær í auknum tollum og aðflutningsgjöldum meðan á framkvæmd þess stendur, sem greitt verður af erlendu fje að 2/3 eða meira. Má vera, að á þann hátt fáist ekki svo lítið upp í framlagið, auk þess sem Suðurlandsundirlendið fær bættar samgöngur. Og rísi þar upp efnalegar framfarir, koma þær ríkissjóði til góðs. Má því skoða það líka sem endurgjald upp í framlagið. Þá er og ekki lítilsvert atriði, að slíkt fyrirtæki sem þetta sje gert með tilliti til þarfa landsmanna, en við því er varla að búast af fjelagi, sem aðeins hefir um sinn eiginn hag að hugsa. Hvaða þörf er kannske fyrir fjelagið að fara að reisa stöð hjer í Reykjavík og fleiri stöðvar á leiðinni frá Þjórsá, sem okkur væri nauðsynlegt að fá vegna fólksflutninganna? Jeg sje ekki, að það bygði nema tvær stöðvar sín vegna, endastöð niður við höfn og stöð við Þjórsá, því að þær hleypa allmjög fram kostnaðinum. Við þetta bætist svo, að það er ekki þýðingarlítið, að stjórnarvöldin hafi íhlutunarrjett um gjöld og rekstur brautarinnar. Jeg þarf ekki að útlista mikið, hve slíkur rjettur er mikilsvirði. Fari nú svo, að vonir leyfisbeiðanda rætist, að hann fái líka fje til að virkja Urriðafoss, fær ríkissjóður áreiðanlega endurgoldið sitt fje með vöxtum og miklu meira. Því þær tekjur, sem fljóta í ríkissjóð af slíkri stóriðju, yrðu ekki litlar, fyrst 3 kr. árlega af hverri nýttri hestorku fyrstu 10 árin, en síðan 5 kr. af hverri nýttri hestorku árlega. Hinar beinu tekjur verða því árlega talsvert meiri en vextir af framlagi ríkissjóðs. Af framansögðu finst mjer sú fjárhagslega hlið þessa máls, sem snýr að ríkissjóði, áhættulítil. Þar sem framlagið er takmarkað við 2 milj., sem okkur er vel viðráðanlegt, og vissa er fyrir, að hann fái töluvert upp í það aftur og von um, að hann fái það alt uppborið úr fyrirtækinu. Þegar meta skal framlag ríkissjóðs, má vitanlega leika sjer að því að meta það á ýmsan hátt og reikna, hvað hægt sje að fá fyrir það. En hið rjetta mat er að athuga, hve mikla samgöngubót megi fá fyrir þetta fje milli Suðurlandsundirlendisins og Reykjavíkur með vegalagningum. Um þetta lágu fyrir þinginu í fyrra áætlanir frá vegamálastjóra, þar sem hann komst að þeirri niðurstöðu, að miklu meira fje þyrfti en 2 milj., ef menn hugsuðu sjer að ráða fram úr samgöngumálum Suðurlandsundirlendisins með venjulegri vegalagningu, en ekki járnbraut. Þegar vegur og járnbraut er borin saman, ber að gæta þess, að járnbrautin hefir þann kost fram yfir veginn, að hún getur flutt nær ótakmarkaðan flutning, og það fyrir lægra gjald en hægt er að fá hann fluttan fyrir eftir veginum, auk þess sem ganga má út frá því, að hún gangi allan tíma ársins. Jeg verð því frá mínu sjónarmiði að telja það hyggilegra að fá hið fullkomnara samgöngutækið, og það fyrir lægra verð en hið ófullkomnara fyrir hærra verð, auk þess, sem von er um að fá aftur það fje, sem lagt er í það, en mega eiga víst að fá mikið árlegt viðhald í viðbót við stofnkostnaðinn á hinu.

Jakob Möller Háttv. 1. þm. Rang. vísaði fyrst til afstöðu minnar til sjerleyfismálsins í fyrra og sagðist ekki hafa búist við, að jeg legðist svona ákveðið á móti þessu máli nú. Út af þessum ummælum vil jeg vekja athygli hans á, að hjer er mikill munur á. Sjerleyfi það, sem farið var fram á að fá í fyrra, var áreiðanlega helmingi minna en þetta og mjög takmarkað. En þar sem um Þjórsá er að ræða, eru möguleikarnir ekki takmarkaðir við 160 þús. hestorkur. Hv. þm. sagði, að ekki væri liðið nema eitt ár enn, og ekki það, síðan það var samþ. að veita sjerleyfi til að virkja Dynjandifossana, og að ekki væri hægt að spá neinu, hvorki góðu nje illu, um það. En mjer finst, að það megi gjarnan bíða eitt ár, til þess að sjá, hvað úr þessu verður, áður en farið er að veita önnur sjerleyfi, sem ekki er nein frekari vissa fyrir, að sje neitt annað en „humbug“. Hinsvegar hefi jeg heyrt um þetta Vestfjarðafyrirtæki, að það væri full ástæða til að spá ekki góðu um það. Jeg hefi heyrt því fleygt fyrir um það, og það meira að segja hjá þeim mönnum, sem ættu að vera því vel kunnugir, að það sjeu sáralitlar líkur til, að nokkuð verði úr því. Háttv. þm. sagði, að það væri varla sæmilegt að veita á einu þingi sjerleyfi fjelagi, sem ekkert væri þekt, en svo á næsta þingi að neita fjelagi, sem vel væri þekt; en þessi umsögn á hjer alls ekki við, vegna þess að það fjelag, sem sjerleyfi var veitt í fyrra, er ekki mikið ver þekt heldur en Titan. Jeg er líka sannfærður um, að hv.þm. man eftir því, að þetta mál var mjög vel undirbúið, eftir því, sem við er að búast um svona mál, fullkomin áætlun um stofnkostnað og nákvæmir uppdrættir yfir mikið af mannvirkjunum, og fjelagið, sem stóð fyrir þessu starfi, hefir verið þekt hjer í mörg ár, og auk þess eru margir menn í því fjelagi, sem eru engu síður þektir hjer en þeir, sem í hinu fjelaginu eru, svo að hvað það snertir, þá verður ekki sagt, að það sje neitt ósæmileg framkoma gagnvart Titan, þó að þetta fjelag, sem fyr kom, fengi sjerleyfi, en Titan ekki. Þá þótti hv.þm. það ofsagt hjá mjer, að eftirleiðis mundi fara að rigna niður sjerleyfisbeiðnum; jeg veit nú ekki, hvað þau eru mörg alls, þessi fjelög, en jeg veit bara það, að þau eru fleiri en þessi tvö. Jeg man heldur ekki, hvað þau heita öll, enda geri jeg ráð fyrir, að hv.þm. muni eins vel og jeg, að þau eru fleiri en þetta. Þá vildi hv.þm. líka átelja það hjá mjer, að jeg hefði gefið það í skyn, að Titan hefði flanað út í þetta fyrirtæki að lítt rannsökuðu máli. En hver var reynslan? Hv. þm. lýsti því í framsöguræðu sinni, að Titan hefði sótt um sjerleyfi, en sagði jafnframt, að þótt Titan hefði fengið sjerleyfið, þá mundi það samt hafa hætt við alt saman, af því að tímarnir breyttust.  Jeg skal ekki deila við hv.þm. um það, að það geti verið eðlilegt, að í umsókn um sjerleyfið hafi verið slept að biðja um leyfi til að leggja járnbraut, og það má líka vel vera, að það hafi verið með ráðum gert, en að minsta kosti get jeg ekki sjeð, að það sje rjett, sem hv.þm. sagði, að járnbraut væri ekki leggjandi nema í sambandi við virkjun, og virkjun ekki framkvæmanleg án járnbrautar, því að fjelagið hlaut að gera ráð fyrir öllu, sem nauðsynlegt væri til virkjunar, og þá hlaut fjelagið að fara fram á að fá að leggja járnbraut fyrir sig, því að það gat alveg eins komist að sömu kostum hjá ríkisstjórninni, svo að jeg get ekki sjeð, hvaða klókskapur það hefir verið að fella þetta atriði niður. Jeg held því, að fjelagið hefði getað komist af með það, sem það bað um í fyrstu, enda er líka þess að gæta, að það er mikill munur á því að leggja bráðabirgðajárnbraut, til þess að koma að sjer vjelum, eða að leggja járnbraut, sem á að vera í rekstri altaf. Og nokkuð er það, sem víst er, að fjelagið hefir ekki farið fram á þetta af því, að það hafi álitið sjer það nauðsynlegt, heldur hefir það gripið til þess að hafa það sem beitu fyrir menn. Hv. þm. sagði, að skýrt væri frá áformum fjelagsins í 12. gr. leyfisbeiðninnar, og að það væri svo margbrotið og mikilfenglegt, að ekki væri hægt að skýra frá því. Jeg hefi ekki átt kost á því að sjá þessa grein, og mig varðar heldur ekkert um það, sem stendur í brjefinu; mig varðar aðeins um það, sem stendur í frv. Þar stendur „til saltpjetursvinslu eða til annarar iðju“, og fjelagið er ekki bundið við annað en það, sem stendur í lögunum, og fyrirtækið er þá, að því er mjer virðist, stofnað alveg út í bláinn. Háttv. þm. þótti jeg vera allfróður um þessi mál; jeg skal játa, að mjer kom það á óvart, en hinsvegar felli jeg mig vel við það, ef stjórn Titans virðir mig svo mikils að gera mann á minn fund til þess að leita sjer upplýsinga um það, hvað þeir eigi að gera. Jeg skal fúslega veita stjórn fjelagsins þær upplýsingar, sem jeg get, en þá held jeg, að best væri fyrir stjórn fjelagsins að taka þessa beiðni sína aftur, því að málið er þá sannarlega ekki nægilega undirbúið, ef fjelagið þarf að leyta upplýsinga til mín.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Þótt það þyki ekki skifta neinu máli, vil jeg þó leiðrjetta eitt atriði, sem virðist vera misskilið í þeim umr., er hjer hafa farið fram, að það stendur í beiðni fjelagsins, að það meðal annars fer fram á að fá leyfi til þess að leggja þær járnbrautir, sem það þurfi með.

Það var viðurkent af hv. 1. þm. Rang. (KIJ), að það var ekki í upphaflegu beiðninni

.

Þórarinn Jónsson Jeg ætla ekki að ræða þetta mál nú af neinu kappi, því að það mun verða tími til þess síðar, og jeg var líka svo óheppinn, að jeg misti töluvert af því, sem hæstv.forsrh. (JÞ) tók fram um fjárhagshlið þessa máls. Jeg náði aðeins í tvær glefsur, sem jeg vil benda á, til þess að hindra misskilning. Hæstv. ráðh. tók það fram viðvíkjandi þessum hjeruðum, að þau flyttu ekki út vörur fyrir einn einasta eyri; jú, það er víst mikið satt í því. En ef hæstv.forsrh. vill telja manni trú um, að fyrir það sjeu íbúar þessara hjeraða nokkurskonar píslarvottar, þá er það ekki rjett. Og af hverju? Af því að þeir selja vörur sínar fyrir hærra verð án þess að flytja þær út, og þeim hefir heldur ekki orðið skotaskuld úr því að koma vörum sínum hingað á markaðinn. Þá tók hæstv. ráðh. það fram, að það yrðu svo miklar tekjur af járnbrautinni, sem ríkissjóður fengi, að það mundi verða langt til upp í þessar tvær miljónir, er hann legði til. En jeg trúi því ekki og hefi aldrei trúað því, að rekstur járnbrautar gefi tekjur, þó ríkið tæki hann að sjer. En þær tekjur, sem frv. ákveður, að fjelagið greiði í ríkissjóð, finst mjer að vel sje hægt að þiggja án þess ríkissjóður kaupi þær við 2 milj. kr. framlagi. Þá mintist hæstv. ráðh. á rjett mat. Við getum ekki gert þetta mat upp nema með áætlunum, sem jeg ekki trúi á, og því þarf jeg ekki að nefna það. En eitt nefndi hæstv. ráðh., sem ríkið losnaði við að leggja fje í; það er nýr vegur. En þessi vegur kemur alveg eins fyrir því, ef sá vegur, sem nú er, verður ófullnægjandi bílvegur. Það má náttúrlega segja, að þetta sje spádómur hjá mjer, en það er alls ekki hægt að hugsa sjer, að við losnum við að gera bílveg austur, því að þeir halda áfram að ganga þrátt fyrir það, þó að járnbrautin komi. Jeg skal svo láta útrætt um þetta. Jeg hefi ekkert haft á móti því, að málið gangi til 2. umr. og nefndar. Jeg hefi aðeins bent á þetta atriði til athugunar fyrir nefndina, hvort ríkissjóður geti ekki alveg losnað við þennan tilkostnað, og þótt hæstv.forsrh. standi á móti því, að ríkissjóður losni við þetta framlag, þá þykist jeg alveg eins hafa rjett til að benda á þetta fyrir því.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) heyrði ekki alt, sem jeg sagði, og það kom líka greinilega fram í svari hv.þm. Jeg sagði ekki, að það væru ekki fluttar út neinar vörur frá þessum hjeruðum; það hefði líka verið rangt, heldur, að þær væru allar fluttar út frá höfnum, sem lægju utan þessa svæðis. Sjálft svæðið hefir ekki hafnir til þess, en hitt er vitanlegt, að bæði frá Reykjavík og Vestmannaeyjum eru vörur fluttar út frá þessu svæði. Svo er heldur ekki því til að dreifa, að þetta svæði geti selt allar sínar vörur fyrir svo hátt verð innanlands, að ekkert þurfi að flytja út úr landinu, og þar við bætist, að þeir, sem gera sjer von um vöxt og viðgang landbúnaðarins, eins og jeg vil gera mjer von um, þeir munu einnig verða að reikna með því, að þetta svæði verði að senda miklu meira af vörum sínum út en það gerir nú. Hinn spádómurinn, að það muni þurfa að leggja nýjan veg austur, þó að járnbrautin komi, stafar, held jeg, af vanþekkingu. Jeg hygg, að það sje álit allra þeirra sjerfræðinga, sem við höfum nú á að skipa, að þessi vegur, sem nú er austur, muni nægja með hæfilegu viðhaldi fyrir þær bílferðir, sem þarf að hafa ásamt járnbrautarrekstri, en hinu heldur vegamálastjóri fram, að þessi vegur einn saman sje allsendis ófullnægjandi til að þola alla umferð milli Suðurlandsundirlendisins og Faxaflóa.

Ólafur Thors Jeg leiði hjá mjer að tala um þá hlið þessa máls, er að járnbrautinni veit, að öðru leyti en því, að jeg er algerlega sammála hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) um það, að reynist fært að hrinda járnbrautarlagningunni í framkvæmd án fjárframlags úr ríkissjóði, kýs jeg, að sú leið sje farin, þótt jeg hinsvegar geti hugsað mjer, að ríkissjóður leggi eitthvað af mörkum, ef nauðsyn ber til. Jeg hefi aðallega kvatt mjer hljóðs vegna þeirra ummæla, er hv. 1. þm. Rang. (KIJ) viðhafði, að framkoma þingsins í fyrra hafi brotið á bak aftur alla mótstöðu gegn veitingu á sjerleyfum til fossavirkjana. Því vil jeg mótmæla. Slíkt var áreiðanlega ekki meining þingsins. Mjer er í fersku minni kosningabaráttan hjer í Reykjavík 1919; þeir hæstv.forsrh. (JÞ) og háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) leiddu þá saman hesta sína, og bar margt á milli. Um eitt voru þeir þó sammála, nefnilega, að í virkjunarmálum bæri að fylgja ákveðinni stefnu og fara að öllu mjög varlega. Jeg hefi nú að vísu ennþá ekki heyrt nein ný rök fyrir því, að oss sjeu nú fleiri leiðir færar en vjer áður hugðum, en þó gæti jeg vel hugsað, að svo væri, því að sjálfsögðu hefir margt breyst hjer á landi á þessum árum. En ef til vill mætti jeg þá vænta þess, að þessi rök yrðu nú borin fram hjer í deildinni, áður en fullnaðarákvörðun verður tekin um það sjerleyfi til virkjunar á Urriðafossi, er nú liggur fyrir deildinni. Þótt jeg nú bendi á, að mjer þyki rjett að fara að öllu sem varlegast, geng jeg þess ekki dulinn, að veigamikil hlunnindi til handa ríkissjóði fylgja fossavirkjuninni. En jeg lít svo á, að meta beri þau hlunnindi og bera saman við ágallana, og vil jeg þá, að það eitt ráði úrslitum, hvað best er fyrir Íslendinga. Hitt læt jeg mig engu skifta, þótt erlendir fjesýslumenn fái ekki sótt hingað þann feng, er þeir sækjast eftir, og ekki er jeg heldur sá mannvinur, að mjer þyki mikils um vert, þótt sannað væri, að með virkjun íslensku fossanna væri að einhverju örlitlu leyti aukin heimsframleiðslan og þar með að sama skapi bætt aðstaða þeirra, er þessa veröld byggja. Þegar meta á kost og löst virkjunar yfirleitt, verður að sjálfsögðu fyrir að athuga beinar og óbeinar afleiðingar af slíkri starfsemi í landinu, og skal jeg ekki að þessu sinni orðlengja um það, en aðeins benda á, að ríkissjóði er vitaskuld mikill fengur að þeim tekjuauka, er fossavirkjunin færir honum, svo sem og að það er mikill ávinningur að fá nýjan tekjustofn, óskyldan þeim, sem fyrir eru í landinu. En þessa kosti verður að athuga í sambandi við ýmislegt annað, sem leiðir af þessari starfsemi. Jeg er nú ekki þeirrar skoðunar, að veruleg hætta stafi af því, þótt eitthvað af erlendum verkamönnum verði flutt inn í landið, þótt jeg hinsvegar telji slíkt síst til bóta. Þessi hlið málsins er aukaatriði. Hættan felst í öðru, og það er tvímælalaus skylda löggjafarvaldsins að vera á verði gegn henni. Jeg tek það fram og legg áherslu á, að jeg ræði hjer um stefnur í þessu máli, og þá sjerstaklega með hliðsjón af þeim ummælum, er háttv. 1. þm. Rang. hafði og að framan getur, og þá hika jeg ekki við að láta í ljós þá skoðun, að verði þeirri stefnu fylgt, að veita sjerhvert það sjerleyfi til virkjunar, sem um er sótt, ef aðeins sæmilega tryggilegt þykir, að sjerleyfið verði hagnýtt, þá hefði hitt verið miklu farsælla, að neita með öllu allri virkjun á íslenskum fossum. Jeg er þess nefnilega fullviss, að ef erlent fjármagn tekur til starfa hjer á landi í svo ríkum mæli, þá mundi sjálfstæði voru stafa af því veruleg hætta, enda bendir reynsla annara smáþjóða til þess. Við Íslendingar höfum nokkra reynslu í þessum efnum, þó að hún sje að vísu eigi alveg hliðstæð, þar sem er fiskiveiðalöggjöf vor og landhelgislöggjöf; vjer höfum þráfaldlega rekið oss á það, að í hvert skifti, sem oss þykir æskilegt að gera einhverjar breytingar á þessum lögum, hafa útlendingar risið upp og mótmælt, aðeins vegna þess, að þeir eiga hjer nokkurra hagsmuna að gæta á þeim sviðum. Það er nú ljóst, að þeim mun víðtækari, sem starfsemi þeirra verður hjer í landi, þeim mun oftar munu þeir þykjast þurfa að hafa afskifti af löggjöf vorri, og þeim mun tíðara mun það verða, að sjálfsákvörðunarrjettur vor mun hindraður sakir hagsmuna útlendinga. Meðal annars í þessu liggur stórvægileg hætta, sem jeg þó að þessu sinni ekki skal víkja frekar að. Hv. 1. þm. Rang. gat um, að virkjunum fylgir mikil atvinna fyrir íslenska verkamenn, en jeg vil leyfa mjer að benda á, að hjer á landi er einskonar stóriðja, þar sem er íslenska togaraútgerðin, og ef ætti að tíunda, hver ágalli fylgir henni, má benda á, að hún hefir orðið til þess að draga fólkið úr sveitunum, en jeg álít hinsvegar, að sú stóriðja hafi verið okkur á allan hátt nauðsynleg og sje alls góðs makleg, meðal annars vegna þess, að jeg hefi ekki sjeð aðrar leiðir fyrir ríkissjóð til þess að fá fje til þarfa sinna en að sækja það í hennar vasa. Þess ber og að geta, að stóriðja þessi er öll í eigu íslenskra manna og að allur arðurinn af henni hefir því fallið Íslendingum. Hjer er nú verið að ræða um að stofna til nýrrar stóriðju, - stóriðju, sem öll verður í eigu erlendra manna og arðurinn af henni fellur því að mestu erlendum mönnum. En ágalla hefir hún þá sömu og sú stóriðja, sem fyrir er í landinu, nefnilega að draga vinnulýðinn frá landbúnaðinum, og vil jeg sjerstaklega beina athygli hv.þdm. að þessari hlið málsins, með því að jeg tel þá alla einhuga um að efla ræktun landsins. Jeg vil ennfremur benda á, að erlendur atvinnurekstur mun ávalt verða stopull fyrir þjóðfjelagið. Erlendir menn hugsa fyrst og fremst um sinn hag, en þeir, sem grónir eru upp með þjóðinni, munu að vonum taka miklu meira tillit til hagsmuna hennar heldur en útlendingar. Jeg álít fyrir mitt leyti, að hjer sje margfalt verkefni fyrir alla vinnandi menn um mjög langt árabil, því að hjer er alt ógert, og ef vjer þörfnumst nokkurs, þá eru það fyrst og fremst starfskraftar, og vil jeg ekki draga neina dul á það, að jeg álít miklu glæsilegri framtíð fyrir vinnulýðinn í landinu að beina afli sínu að ræktun landsins heldur en að gerast verksmiðjulýður, því að það mun ekki verða álitið neitt hnoss af þeim, sem til þekkja. Jeg vil svo að endingu endurtaka það, að þessi orð mín ber að skoða sem mótmæli gegn þeirri stefnu, sem hv. 1. þm. Rang. taldi þegar markaða í virkjunarmálunum, en ekki sem sjerstök mótmæli gegn því frv., sem hjer liggur fyrir. Jeg hefi enn eigi haft tækifæri til að athuga það nægilega, en mjer er það að sjálfsögðu ljóst, að þótt ótakmörkuð sjerleyfi sjeu hættuleg, getur vel verið, að gagnlegt sje og hættulaust að veita einhver sjerleyfi til virkjunar, en það tel jeg nauðsynlegt, að mönnum sje í upphafi ljóst, hvert stefnir og hve langt beri að ganga í þessa átt.

Jakob Möller Jeg vildi segja nokkur orð út af innskoti hæstv.forsrh. um það, að í umsókninni væri beiðni um að mega leggja járnbraut. Jeg hafði skilið hv. 1. þm. Rang. svo, að það hefði ekki verið í upphaflegu beiðninni, en jeg skal ekkert. um það segja, hvort það hefir þá verið formleg beiðni, en að þetta hafi svo verið, sem jeg sagði, staðfestir það, að hv.þm. (KIJ) svaraði mjer um þetta atriði, þar sem hann sagði, að fjelagið hefði verið svo sniðugt að fara ekki fram á það, sem það vissi, að mundi verða heimtað af því. Með þessu er það sannað, sem jeg sagði upphaflega, að það hefir ekki verið beðið um leyfi til járnbrautarlagningar, svo að jeg hefi þá sagt það eitt, sem rjett var. Jeg hefi ekki sjeð þessa leyfisbeiðni, sem fram kom, en áður en hún kom, hefir þá verið farið fram á að fá þetta sjerleyfi, án þess að járnbraut væri nefnd í sambandi við það. Jeg sje svo ekki ástæðu til að bæta frekar við þetta, nema jeg vil geta þess, að hv. 1. þm. Rang. fjekk mjer í þessu leyfisbeiðni fjelagsins, með áskorun um að athuga 12. gr. hennar, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp þessa grein. Vona jeg, að menn skilji hana, þótt hún sje á norsku, og sömuleiðis að menn fyrirgefi, að jeg les hana upp án þess að þýða hana. Greinin hljóðar svo: „Kraften agtes anvendt til fremstilling elektrokemisk eller elektrothermisk av metaller eller metalliske legeringer og deres videre behandling, f. eks. jern, aluminium, zink eller andet, deres legeringer og derivater og andre fabrikationer eller fremstillinger av de til sådan industri hörende stoffer, og ethvert produkt, som er tjenlig til fremstilling av vedkommende metal. Videre til fremstilling av kunstig gjödning, f. eks. kvælstof eller fosforfabrikationer og ethvert stof eller produkt, som er tjenlig til fremstilling herav, og forövrig til enhver anden utnyttelse, hvortil vandkraft eller elektrisk kraft er tjenlig“. Mjer finst, að mátt hefði láta sjer nægja niðurlagið, að meiningin er að nota vatnsaflið á hvern þann hátt, sem hægt er að nota vatnsafl. Annars er alt óákveðið. Tilbúinn áburður kemur ekki í fyrsta lið; þeir vita, að framleiðsla hans er ekki glæsileg, en hyggja á eitthvað skárra. Það kemur ekki til nokkurra mála, að þeir hafi nokkra rannsókn á því, hvað hægt sje að gera. Upplestur 12. gr. staðfestir það, sem jeg hefi sagt, að mál þetta er á sandi bygt.

Klemens Jónsson Jeg sje ekki ástæðu til þess að fara að munnhöggvast hjer við hv. 1. þm. Reykv. Það eru ekki miklar röksemdir, þótt hann segi, að fjelagið hafi gert áætlanir út í bláinn. Fyrst sagði hann reyndar, að það hefði engar áætlanir gert. Hv. þm. slær þessu sýnilega fram til þess að segja eitthvað, af því að hann er þessu máli óvinveittur. Þessi sami hv.þm. gerði það, sem jeg hefði eiginlega átt að gera; hann las upp 12. gr. Jeg gerði það nú ekki, af því að jeg bjóst við, að háttv. deildarmenn myndu vera jafnófróðir eftir sem áður, og það hygg jeg einnig, að þeir sjeu eftir hinn skörulega upplestur hv. 1. þm. Reykv. Auk þess var það siður hjer í fyrri tíð að leyfa ekki upplestur á útlendu máli. Þá gat hv.þm. þess, að ósamræmi hefði verið milli þess, sem jeg hefði sagt, og þess, sem hæstv.forsrh. hefði sagt. En jeg stend við, að það er ekki í erindinu beiðni um að leggja járnbraut austur að Þjórsá. En það er beiðni um að leggja vegi, járnbrautir, hafnir o. s. frv. Það hefi jeg skilið svo, sem fjelagið þyrfti sjerstakar járnbrautir, svo sem frá Eyrarbakka að Þjórsá, hjeðan út á Skildinganes o. s. frv. Og við þetta á sú beiðni. Út af ræðu hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) get jeg verið fáorður. Hann vildi mótmæla því, að hjer væri um að ræða stefnubreytingu frá því í fyrra. Jeg held, að jeg muni það rjett, að þessi hv.þm. var á móti sjerleyfi því, sem veitt var í fyrra, svo það er ekki hægt við því að búast, að hann hafi skift um skoðun; en það skyldi gleðja mig, ef hann hefði gert það. Hann kvaðst vera hræddur við að veita sjerleyfi; þá mundu fleiri beiðnir á eftir koma. En hann talaði þó gætilegar um það en háttv. 1. þm. Reykv. og taldi ekki, að þeim mundi rigna niður. En jeg verð nú að segja það, að jeg þekki ekki nema tvö virkjunarfjelög hjer fyrir utan Titan, og jeg er þess fullviss, að það á langt í land, að annað fjelagið leiti sjerleyfis, því að það er gjaldþrota. Áður en slíkar beiðnir koma, verður. líka reynsla fengin um þessi sjerleyfi, og ef sú reynsla sýnir, að hættulegt sje að veita sjerleyfi, þá er sjálfsagt, að þingið taki í taumana. Þá mintist þessi háttv.þm. á það, að ekki væri rjett að styrkja stóriðjuna. Nefndi hann togarana í því sambandi og taldi þá gagnlega landinu, en sá galli væri þó þar á, að togaraútvegurinn hefði dregið fólkið úr sveitunum. Það er rjett. En þetta frv. miðar að því að halda fólkinu í sveitunum, því að það verður til þess að auka þægindin þar, eins og jeg drap á í fyrstu ræðu minni. Þá mintist háttv.þm. á ræktun landsins. Allir eru sammála um það að efla hana og auka. En ekkert miðar frekar til þess en einmitt þetta frv. Það ýtir undir ræktunina að fá ódýran tilbúinn áburð og járnbraut. Jeg minnist þess, að hv. 2. þm. Árn. (JörB) fór mörgum orðum um það í ítarlegri ræðu, sem hann hjelt um járnbrautarmálið í fyrra, hve mikil áhrif járnbraut mundi hafa á ræktun landsins. Mjer finst því, að hv. 2. þm. G.-K. ætti að vera með þessu frv., því að með því rætast best hugsjónir hans um ræktun landsins.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki tefja umræður um þetta mál í svipinn. Mjer þykir fullsnemt að skera upp úr um það, hvernig jeg muni haga mjer í þessu máli. En mjer hefir skilist af máli manna í dág, að ýmsir háttv.þm. sjeu farnir að renna grun í, að nokkuð óvarlega hafi verið að farið á síðasta þingi, er sjerleyfi var veitt til virkjunar Dynjandisár, án þess að trygging væri fengin fyrir því, að nokkuð yrði úr framkvæmdum þar. Mjer er ánægja að því að verða var við þennan grun, því að hann gefur von um, ef nú verður snúið að því að veita slík virkjunarleyfi, að þá verði hv.þdm. fúsari til þess að heimta trygðar framkvæmdirnar en þeir voru á síðasta þingi. Að öðru leyti skal jeg ekki blanda mjer inn í umræður þær, sem hjer hafa orðið, en vildi aðeins benda á, að í fyrra var alt of óvandlega um hnútana búið að því er snerti framkvæmdir af hálfu leyfisbeiðanda. Að vísu er ekki ennþá tími til þess kominn að sakast um þetta, er svo skamt er frá liðið, en samt mun vera uggur og ótti hjá ýmsum um það, að lítið verði úr framkvæmdum þar vestra, og líkurnar benda flestar í þá átt.

Ólafur Thors Aðeins örstutt aths. Það er rjett hjá háttv. 1. þm. Rang. (KIJ), að jeg var á móti sjerleyfisveitingunni í fyrra, og þá meðal annars og jafnvel fyrst og fremst vegna þess, að jeg hefði kosið, að ákveðin stefna yrði mörkuð áður en slík sjerleyfi væru veitt. Jeg var veikur, er málið var hjer til höfuðumræðu, og tók því ekki til máls. Það var ekki rjett haft eftir mjer, að jeg hefði sagt, að ekki væri rjett að styrkja stóriðju yfirleitt. Jeg tók það fram, að stóriðja sú, sem fyrir er, væri alls góðs makleg, þótt jeg benti á galla, sem henni fylgdu. En jeg hygg það rjett vera hjá hv.þm., að ýmislegt í þessu frv. mundi stuðla að auknum landbúnaði á Suðurlandi, en ræða mín snerist um fossavirkjun alment. Jeg tók það fram, að stóriðja gæti auðveldlega orðið þröskuldur í vegi ræktunarinnar vegna samkepninnar um verkalýðinn. Annars ber að skoða ræðu mína í þessu máli sem stefnuræðu yfirleitt, en ekki á móti þessu máli sjerstaklega.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Sjávarútvegurinn hefir degið fólksfjöldann að sjónum, þannig, að honum standi altaf til boða nægur vinnukraftur, þegar fult fjör er í atvinnuveginum á mestu annatímunum í besta árferðinu. Þar af leiðandi verður í lakara árferði og á minni annatímum atvinnuleysi hjá verkalýðnum; varaliðið verður atvinnulaust. Nauðsynlegt er fyrir bæjar- og sveitastjórnir og ríkisstjórnina að fylgjast ávalt með, hvernig atvinnu og atvinnuleysinu er háttað á hverjum tíma, því að eftir því er hægt að sjá með nokkrum fyrirvara, hvenær verði nauðsynlegt fyrir hið opinbera að gera sjerstakar ráðstafanir gegn yfirvofandi hallæri, sem óhjákvæmilega kemur öðruhvoru, með þeim rekstri atvinnuveganna, sem nú er. Bæjarstjórn Reykjavíkur hefir stundum látið gera slíka skýrslu, síðast í sambandi við verkalýðsfjelögin í Reykjavík, og hafa þær komið að töluverðu haldi. En bæjarstjórnin hefir álitið nauðsynlegt að gera slíkar skýrslur við sjávarsíðuna, þar sem bæjalíf er komið. Jeg leyfi mjer að leggja til, að frv. þessu verði, að þessari umr. lokinni, vísað til allshn.