Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingvar Pálmason) Eins og nál. á þskj. 106 ber með sjer, þá leggur sjútvn. það til, að frv. nái fram að ganga með 2 brtt. Sú fyrri er, að í stað þess sem lagt er til í frv. að ríkisjóður greiði helming kostnaðar. Eins og hv.þdm. er kunnugt, hefir aðalreglan verið sú, að ríkið hefir lagt fram 1/4 kostnaðar við þau hafnarmannvirki, sem gerð hafa verið. Að vísu mun hafa verið vikið frá þessari reglu í einu tilfelli. Er það við hafnargerð í Borgarnesi. En þar er um meira að ræða, svo ekki er hægt að segja nákvæmlega um hlutföllin, enda stendur sjerstaklega á þar. Sjútvn. viðurkennir nauðsyn hafnargerðar á Skagaströnd, en telur ekki rjett að ganga eins langt eins og í frv. er gert með framlag ríkissjóðs. Þó telur rjett, að nokkuð sje vikið frá venjunni, og leggur því til, að ríkið leggi fram 1/3 kostnaðar. Er það aðallega með hafnleysi það, sem Húnavatnssýsla á við að búa fyrir augum. Hin brtt. er fram komin vegna þess, að ekki þótti rjett að binda viðlagasjóði þá skyldu á herðar að lána til slíkra fyrirtækja, því svo gæti farið, að viðlagasjóður annaði ekki slíkum lánum, ef það væri gert að venju. Það er líka spurning, hvort hagur væri að því ákvæði fyrir hafnargerðina að binda þetta með lögum. Það kynni að vísu að verða um betri lánskjör að ræða, en yrði naumast til að flýta fyrir framkvæmdum verksins. Annars er ekki frekara um þetta að segja. Frv. er að öðru leyti bygt líkt og önnur frv. um sama efni og n. hefir ekki sjeð ástæðu til að gera neinar brtt. við það. Hafnargerð þessi er nauðsynjamál og það er álit sjútvn., að frv. eigi fram að ganga.

Guðmundur Ólafsson Jeg kann eigi við annað en segja nokkur orð um frv. þetta, þar sem um framkvæmd er að ræða í mínu kjördæmi, enda þótt hv.frsm. hafi talið þetta nauðsynjamál og því mælt með framkvæmd verksins, enda átti hann að vera því kunnugur, þar sem hann er fæddur og uppalinn í þessu hjeraði. Honum var því alveg óhætt að kannast við það, að þar væri þörf á höfn, því að um hafnir við austanverðan Húnaflóa er ekki að ræða, ef nokkuð verulegt er að veðri. Að austan er engin höfn, er heitið geti því nafni, og að vestan ekki heldur góðar hafnir; einkum er innsigling þar víða skerjótt og þokusamara er þar en í austanverðum flóanum. Þá treystist n. ekki til að halda því, sem í frv. stóð, að ríkissjóður legði fram helming kostnaðar, af þeirri ástæðu, að áður hefði venjan verið að leggja ekki fram nema 1/4 kostnaðar. Þó gat hv.frsm. um það, að undantekning væri frá þeirri reglu, þar sem hafnargerðin í Borgarnesi væri. Þetta er nú rjett, og hefir það ekki hvað síst ýtt undir, að sama leið var farin við flutning þessa frv. Á það framlag mátti einmitt líta svo, að þar væri um stefnubreyt. að ræða og að ríkissjóður mundi framvegis leggja meira fram til slíkra mannvirkja en áður hafði verið gert. Í Borgarnesi er það svo, að ríkið leggur fram helming kostnaðar við bryggjugerð og dýpkun hafnarinnar. Auk þess að öllu leyti brú yfir sundið, veg yfir eyna og allan veg á landi, eftir því sem þurfa þykir. Þetta flaug í gegn á þinginu 1926. Og miðað við tillag ríkissjóðs þarna, hefði áreiðanlega verið forsvaranlegt að láta ákvæði frv. halda sjer. Hin brtt.hv. sjútvn., um að binda viðlagasjóðslán til þessa mannvirkis ekki með lögum, kann að hafa meira til síns máls, ef fje er ekki fyrir hendi eða sjóðurinn ekki þess megnugur. - Annars var slæmt, að hæstv.atvmrh. þurfti að vera viðbundinn annarsstaðar, því það er óhapp fyrir málið, að hann getur ekki talað fyrir því hjer. Jeg vona samt, að frv. þetta verði samþ. hjer eins og það kom fram. Höfn við Húnaflóa er lífsnauðsyn. bæði vegna strandferðanna og atvinnu hjeraðsmanna og fleiri. Þá hefir og heyrst, að fyrirhugað sje að flytja póst miklu meira á sjó framvegis en gert hefir verið. Og hvernig fer með hann, ef hvergi er hægt að koma honum í land í óveðrum að austanverðu við Húnaflóa vegna hafnleysis? - Þá er og vert að taka það fram, að þegar hafís er, þá er oft fært að Skagaströnd inn með landi að austanverðu, þótt ófært sje til annara hafna við Húnaflóa. Það skiftir miklu máli, ef hægt væri að afgreiða þarna vörur fljótlega þegar svo stendur á. Jeg hygg, að með niðurfærslu á tillagi ríkissjóðs hafi það tvent vakað fyrir sjútvn., að spara fje ríkissjóðs í bili og fylgja sem næst fordæmi um fyrri fjárveitingar. En það er nokkur spurning, hvort þetta er rjettmætt í þessu tilfelli. Á það ber þá einnig að líta, að víðast þar, sem hafnarmannvirki hafa verið gerð, hefir verið til hafnarsjóður. En hjer er aðeins um fátækan hrepp að ræða og svo sýslufjelagið, sem verða að taka þessar byrðar á sig. Og er þá hætta á, ef þessum getulitlu aðiljum verður gert mjög erfitt fyrir um framkvæmd verksins, að þá reki að því, sem oft hefir komið fyrir áður um slík mannvirki, að gefa verði eftir síðar. En Húnvetningar eru óvanir þeirri leið og vilja gjarnan vera lausir við að þurfa að fara hana, enda er sú aðferð ekki æskileg, þótt mjög hafi tíðkast á síðari árum. Þarna má segja, að sje dauður blettur fyrir strandferðaskipin, þar sem ekki er til neinnar nálægrar hafnar að flýja, ef slæmt veður er. Er hjer því um mikla nauðsyn að ræða. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara frekari orðum um þetta, þar sem hv.frsm. sjútvn. sagði svo lítið um þetta mál, annað en það, sem hann mælti fyrir brtt.n. En að því hefi jeg þegar vikið.

Jón Þorláksson Jeg ljet það álit í ljós við umr. þessa máls hjer í deildinni í fyrra, að jeg teldi þessa hafnargerð hið mesta nauðsynjamál. Byggi jeg þetta álit mitt á almennum kunnugleika mínum á atvinnuháttum þessa hjeraðs, enda hefir þörfin á hafnargerð þarna ekki verið vjefengd af neinum. Hv. sjútvn. leggur nú til, að tillagið úr ríkissjóði lækki úr 1/2 niður í 1/3 kostnaðar við hafnargerðina. Ber hún þá ástæðu fram fyrir niðurfærslunni, að áður hafi ekki verið venja að veita meira en hl. kostnaðar til hafnarmannvirkja. Er það að vísu rjett. En jeg er þó þeirrar skoðunar, að ekki dugi hjer eftir að binda sig um of við það fordæmi. Á það ber að líta, að fyrst voru gerðar hafnarbætur á þeim stöðum, þar sem mestar voru líkur til, að þær gætu staðið straum af sjer sjálfar. Var því eðlilegt, að tillag ríkissjóðs til þeirra væri ekki haft hærra en 1/4, kostnaðar. Það var og eðlilegt, að hafnarmannvirki væru fyrst gerð á þeim stöðum. En nú er svo komið, að farið er að hugsa fyrir hafnarbótum á þeim stöðum, svo sem Skagaströnd, sem minni líkur eru til, að beri sjálfar sinn kostnað heldur en t. d. í Reykjavík og öðrum stærri kauptúnum. Er jeg því hræddur um, ef haldið verður fast við þetta hlutfall, að það dragi mjög úr nauðsynlegum framkvæmdum, eða þá að ríkissjóður verði síðar, vegna ábyrgða; er hann tekur á sig vegna framkvæmdarinnar, áð taka á sig greiðslur utan fjárl. og umfram það, sem löggjöfin ætlaðist til. Dæmi þessa þekkjast þaðan, sem meiri líkindi voru til, að takast mætti að láta hafnargerð ávaxta sig heldur en á Skagaströnd. Jeg lít svo á, að 850 þús. kr. sje ekki svo stórvaxin upphæð fyrir ríkissjóð, að rjett sje að lækka hana, ef hætta er á, að sú niðurfærsla verði hafnargerðinni að fótakefli, ekki síst með það fyrir augum, að hjer er um stórt nauðsynjamál að ræða fyrir fleiri en hjeraðsbúa. Þá vildi jeg víkja að annari hlið þessa frv. Við athugun á því er það ljóst, að við samningu þess hefir verið haft fyrir augum, að hjer væri aðallega um verslunarhöfn að ræða. En það er sannfæring mín, að í framtíðinni verði þarna fremur um fiskiveiðihöfn að ræða, og finst mjer ekki nógu vel tekið tillit til þess í frv. Það er álit kunnugra manna, að Húnaflói feli í sjer mikla möguleika til bátfiskiveiða, en hafnleysið við austanverðan flóann stendur nú í vegi fyrir því, að hægt sje að notfæra sjer þann möguleika. Að vísu eru hafnir að vestanverðu, á Ströndunum, en þær liggja ver við, auk þess sem þar er mjög þokusamt. Hindrar það tíðum sjósókn þaðan. Þegar nú örugg höfn er komin á Skagaströnd, bæði fyrir báta hjeraðsmanna og annarsstaðar frá, sem fá þarna viðleguhöfn, þá þurfa lögin að vera svo úr garði gerð, að ráð sje gert fyrir tekjuöflun í samræmi við þá notkun. Jeg álít, að heimild hefði þurft að vera fyrir því í lögunum, að hafnarsjóður fengi tekjur af þessum atvinnurekstri, en tel hæpið, að sú heimild finnist í þeirri gr. frv., sem um tekjuöflun ræðir, 11. gr., enda er sú gr. að mestu sniðin eftir hafnarlögum Reykjavíkur, en þau eru miðuð við verslun. Þó hygg jeg, að fordæmi sje fyrir því í löggjöfinni, að gjöld sjeu tekin af útvegi í svipuðum tilgangi. Eru til heimildarlög, sem jeg hygg, að sjeu í gildi enn, að taka hálfan eða heilan hlut af hverjum bát til þessara þarfa, þar sem löglegar samþyktir eru um það gerðar. Mjer finst ekki óeðlilegt, þótt heimild til að leggja eitthvert slíkt gjald á væri sett í lögin. Vil jeg skjóta því til hv. sjútvn., að hún athugi þetta til 3. umr., fyrst hæstv.atvmrh. lætur ekki svo lítið að vera við umr. þessa merka máls. Jeg tel rjett að setja ákvæði um þetta í l., án þess þó að svo langt sje gengið að þau ákvæði fæli atvinnurekendur frá staðnum. Jeg er þeirrar skoðunar, að það sje mjög hæpið, þó að ríkissjóður legði fram helming stofnkostnaðar, að hafnarsjóðurinn geti staðið straum af viðhalds- og rekstrarkostnaði hafnarinnar og svarað vöxtum eftir 11. gr. frv. Það er jafnvel svo ólíklegt, að jeg gæti trúað, að ekkert yrði úr framkvæmdum. Og þó að brtt.n. yrði feld, um að lækka ríkissjóðstillagið, þarf ríkisvaldið áð sjá höfninni fyrir beinum tekjum af þeim fiskiveiðum, sem jeg veit, að verða stundaðar í sambandi við hana.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Jeg þarf fáu að svara hæstv. forseta d. Hann getur ekki felt sig við brtt.n., og er ekkert við því að segja. Hinsvegar hlýtur hann að játa það, að n. er málinu hlynt, enda kom það berlega fram í minni fyrri ræðu. Út af ræðu hv. 3. landsk.þm. vil jeg segja það, að þótt nauðsynlegt sje að koma upp hafnargerð á Skagaströnd, er ekki þar með sagt, að ekki sje svipað ástatt annarsstaðar, einkum ef gengið er út frá, að hjer sje um fiskihöfn að ræða. En þó að jeg líti svo á, að Skagaströnd kunni að verða fiskihöfn í framtíðinni, get jeg ekki fallist á, að þessu sje nú sem stendur til að dreifa. Það er ómótmælanleg staðreynd, að höfnin þar er fyrst og fremst verslunarhöfn, eins og nú er. Framhjá því verður ekki komist. Hitt skal jeg játa, með tilliti til þess, að þarna verði fiskihöfn í framtíðinni, að það gerði ekkert til, þó að inn í 11. gr. væri sett heimild um að leggja hafnargjöld á báta þá og skip, sem höfnina nota, en mjer finst það óviðfeldið, þar sem nú er hjerumbil eingöngu um róðrarbáta að ræða. Annars fæ jeg ekki sjeð, að hætta sje á því, ef fyrirtækið á annað borð kemst á fót, að þetta fáist ekki í gegn, þar sem vitanlegt er, að það verður eitt af aðaltekjum hafnarinnar. Hinsvegar er ekkert á móti því, að n. taki þetta til athugunar fyrir 3. umr., þó að jeg búist ekki við, að n. sjái brýna nauðsyn til að bæta þessu inn í frv. Því hefir verið haldið fram, að á Skagaströnd stæði öðruvísi á að því er snertir fjárhagsafkomu hjeraðsins en víða annarsstaðar, þar sem svipuð hafnarlög hefðu verið sett. Þetta kann að vera rjett að því er snertir Reykjavík og Vestmannaeyjar. En jeg hygg, að svipað hafi verið ástatt með Ólafsvík, að því undanteknu, að þar var strax í upphafi um fiskihöfn að ræða. Sama er að segja um ýmsa staði á Austurlandi, t. d. alt svæðið frá Djúpavogi og suðureftir. Þar er hafnlaust með öllu, en ágætis fiskimið skamt undan landi. Það er því hin brýnasta nauðsyn að koma þar upp fiskihöfn, en jeg hygg, að það verði miklum örðugleikum bundið í nánustu framtíð. Mjer finst, að við í sjútvn. höfum sýnt, að við viljum gera undantekningu að því er þessa höfn snertir, með því að leggja til, að ríkissjóðstillagið verði hærra en áður hefir verið undir svipuðum kringumstæðum. Jeg fæ ekki betur sjeð en að það sje afarvarhugavert að skapa þá reglu, að ríkissjóður leggi fram helming byggingarkostnaðar til slíkra mannvirkja sem þessa. Og ef sú stefna yrði tekin upp, yrði um leið að gera ráð fyrir, að ríkið hefði einhverja tekjuvon af viðkomandi höfn. Með því einu móti væri hugsanlegt að ganga út á þessa braut. En þó verð jeg að segja það, að við megum varla búast við að geta mætt kröfum og þörfum landsmanna alment, ef ekki verður vikið af þessari braut. Jeg hygg, að öll Austur-Húnavatnssýsla standi óskift að þessu máli, enda ríður henni á miklu að fá góða verslunarhöfn. Vegalagningar eru mjög auðveldar frá Blönduósi til Skagastrandar, nema hvað brúa verður nokkrar minni háttar ár. Jeg bygg því, að þessi höfn verði fyrst og fremst notuð til afgreiðslu á vörum við austanverðan Húnaflóa. Og á þessu byggi jeg þá skoðun mína, að hjer sje svo að segja eingöngu um verslunarhöfn að ræða, þó að jeg hinsvegar játi, að ekki sje loku skotið fyrir, að Skagaströnd verði fiskihöfn í framtíðinni. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Ef hv. deild sjer sjer fært að samþ. frv. óbreytt að því er snertir ríkissjóðstillagið, er ekkert nema alt gott og blessað um það að segja. Mjer er það enginn þyrnir í augum, - svo mikið er víst. Jeg ann Húnvetningum alls hins besta. En mjer dylst ekki, að ef við nú göngum inn á þessa braut, verður mjög vafasamt, að við getum fylgt henni í hvert skifti, sem um svipuð tilfelli er að ræða.

Jón Þorláksson Jeg er ekki sjerfræðingur að því er snertir sjávarútveg eða fiskiveiðar, en þau ummæli mín, að Skagaströnd yrði mikil fiskiveiðahöfn, bygði jeg á áliti sjerfróðra manna í þessum efnum. Jeg minnist þess, að nýlega sagði einn fiskiveiðafróður maður við mig, að það liðu ekki nema fáein ár, þangað til fiskútflutningurinn frá Húnaflóa næmi 20 þús. skippundum á ári, ef á annað borð yrði mögulegt að stunda þar fiskveiðar. Jeg held, að sjávarútvegurinn sje í uppgangi þar, eins og víða annarsstaðar, bæði vegna hagstæðs veðurs og ríkulegra aflabragða á grunninu síðastliðin ár, og ekki síður vegna hins, að menn eru nú farnir að taka upp smábáta með hreyfivjelum, sem gefa góða raun, þar sem róðrarbátar voru notaðir áður. Og jeg held, að við megum búast við framhaldi á aukningu þessa atvinnuvegar við Húnaflóa sem annarsstaðar. Mjer er kunnugt um það, að aðsókn aðkomubáta er mikil á Skagaströnd, og reyndar alstaðar þar við Húnaflóa, sem hægt er að hafa báta, en mjer er sagt, að á Skagaströnd sje ekki pláss fyrir neitt það, sem heitir aðkomubátur. Þeir möguleikar skapast fyrst með hafnargerðinni. Þegar jeg hreyfði því að setja inn í frv. ákvæði um, að hafnarsjóðurinn skyldi hafa tekjur af fiskibátum sjerstaklega, var það ekki eingöngu með tilliti til þessa máls, heldur einnig af hinu, að jeg held, að ef við eigum að geta haldið áfram að koma upp fiskiveiðahöfnum, verði löggjöfin að beinast inn á þessa braut, til þess að tryggja hafnarsjóðunum tekjur og gera fyrirtækin framkvæmanleg. Það hefir verið venjan, að ríkissjóður legði fram 1/4. kostnaðar til gerðar fiskiveiðahafna. Mun þó einhversstaðar hafa verið farið fram á hærra tillag, en ekki fengist til þessa. Þannig mun vera háttað um hafnargerðina í Ólafsvík. Þar var ákveðið 1/4 framlag úr ríkissjóði, en úr framkvæmdum hefir lítið orðið. Þó hefir þar verið gerð byrjun til bátahafnar og veittar til þess smáupphæðir á undanförnum þingum. En það er of hátt, að ætla hlutaðeigandi hjeruðum að bera 3/4 kostnaðar með þeim tekjum, sem hafnarsjóðunum eru heimilaðar, og menn mega ekki miða við það hlutfall, enda fæst ekki nógu traustur grundvöllur með þannig skiftum kostnaði. Það má auðvitað segja, að það víðar en á Skagaströnd arðvænlegt að gera fiskiveiðahafnir. En jeg held, að það verði ekki víða bent á víðáttumeiri fiskimið og meira hafnleysi en er við Húnaflóa austanverðan, að Suðurlandsstrandlengjunni undanskilinni. Út af brtt.hv. sjútvn. vil jeg lýsa yfir því, að jeg er á móti þeirri fyrri. Hin er að efni til rjettmæt og mun jeg því greiða henni atkv., þó að þar standi að vísu önnur tala en á að vera, ef sú fyrri verður feld.

Halldór Steinsson Jeg ætla að leyfa mjer að segja nokkur orð út af ræðu hv. 3. landsk.þm. Það er spurningin í þessu máli, hvort framvegis eigi að fylgja þeirri reglu, að ríkissjóður leggi fram helming kostnaðar við hafnargerðir eða 1/4 kostnaðar, eins og hingað til hefir verið gert. Mjer skildist á hv. 3. landsk.þm., að hann vildi í þessu tilfelli fara inn á nýja braut, af því að hjer væri sjerstaklega um sjávarútvegshöfn að ræða. En eins og bent hefir verið á, stendur viðar svo á, t. d. í Ólafsvík. Jeg vonast til þess, að allir, sem kunnugir eru fiskiveiðum, viðurkenni, að við Snæfellsnes eru einhver bestu fiskimið landsins. En þar eru hafnleysur miklar; engin höfn fyr en inni í Grundarfirði, og þó að það sje góð höfn, er erfiðleikum bundið að nota hana, vegna þess hve langt er á fiskimiðin þaðan. Með hafnarl. fyrir Ólafsvík var ríkissjóðstillagið ákveðið 1/4 hluti kostnaðar, auk þess sem ríkið ábyrgðist hina 3/5 hluta kostnaðarins. Og reynslan hefir sýnt, að það hefir verið fullerfitt að fá þetta, sem ákveðið var, hvað þá meira. Síðan hafnarl. voru samþ. eru nú 10 ár, og enn hefir aðeins lítið spor verið stigið í þá átt að tæta höfnina, þrátt fyrir það, þó að þing eftir þing hafi verið farið fram á fjárframlög og ábyrgð ríkissjóðs til hafnarmannvirkja þar. Það eina, sem gert hefir verið, er að byrjað hefir verið á garði til undirbúnings bátakvíar. Hv. 3. landsk.þm. sagði, að þetta væri byrjun að hafnargerð. Það má raunar segja svo, að því leyti sem þessi garður, sem nú er í byggingu, verður einn lítill liður í hafnargerðinni, en hinsvegar er hann aðeins gerður sem skjólgarður fyrir smærri báta. Eins og jeg sagði áðan, hefir þessi hafnarbót fyrir Ólafsvík ekki enn fengist. Jeg hefi hvað eftir annað reynt að fá henni framgengt, en því hefir verið neitað þing eftir þing, og síðast á síðasta þingi. Þegar það þannig er sjeð fyrirfram, að þær hafnargerðir eru ekki framkvæmdar, sem ákveðnar eru með lögum þegar fyrir mörgum árum, og fjárskorti borið við, finst mjer harla einkennilegt, að menn skuli vilja fara inn á nýjar brautir og ákveða hærra ríkissjóðstillag við þær hafnargerðir, sem hjer eftir verða lögleiddar. Jeg er hlyntur þessari hafnargerð, eins og öllum öðrum hafnargerðum, en jeg vil hafa samræmi í þessum efnum sem öðrum og gera ekki einum hærra en öðrum undir höfði.

Frsm. meiri hl. (Hákon Kristófersson) Eins og sjá má á nefndarálitinu, hefir allshn. ekki orðið öll á einu máli um frv. það, sem fyrir liggur. Meiri hl. lítur svo á, eins og sjest í nál. á þskj. 80, að núgildandi fátækralöggjöf sje ekki svo gömul, að full reynsla sje fengin fyrir, hverskonar breytingar eru æskilegar. Auðvitað er okkur meiri hl. n.- og jeg tala þar sjerstaklega fyrir mig, - vel ljóst, að enn eru miklir gallar á löggjöfinni í þessu efni, svo að auðsjeð er, að varla getur liðið langur tími þangað til nauðsyn krefur rækilegrar endurskoðunar á henni. Hinsvegar hefir meiri hl. orðið sammála um, að frv. þetta bæti að nokkru úr stærsta gallanum, og að sú breyting sje svo nauðsynleg, að ekki megi lengur dragast að lögfesta hana. Í greinargerð frv. á þskj. 28 er þetta skýrt svo ljóslega, að jeg hefi þar engu við að bæta. Vitaskuld fer það svo, að niðurfærsla á sveitfestitímanum verður mjög mikið ágreiningsmál. En sá sveitfestitími (2 ár), sem gert er ráð fyrir í frv. á þskj. 28, er ekkert nýmæli, heldur sama tillagan og kom fram fyrir 27 árum frá nefnd þeirri, er endurskoðaði fátækralögin 1901. Hún vildi færa sveitfestitímann niður í 2 ár. Meira að segja kom til mála í þeirri nefnd, að sveitfestitíminn væri ákveðinn aðeins 1 ár. Eins og jeg tók fram, þá er jeg persónulega óánægður með mörg ákvæði fátækralaganna, sjerstaklega í 43. gr., en jeg sá mjer ekki fært að flytja meiriháttar breytingar á lögunum að þessu sinni, og verð því að láta mjer lynda um sinn þær umbætur, sem felast í þessu frv. En ýms ákvæði í 43. gr. laganna fela það í sjer, að tvennskonar löggjafarvald sje til í landinu, eða að sömu lög gilda eigi um alt land og ákvæðum þeirra beitt misjafnlega í hverjum hreppi fyrir sig. En þetta liggur ekki hjer fyrir nú; jeg aðeins skýt þessu fram. Hjer er komið fram frv. frá hv. 2. þm. Reykv. (HV), sem hann mun sjálfur gera grein fyrir. í því frv. er ætlast til svo stórfeldra breytinga á fátækralöggjöfinni, að það getur varla náð fram að ganga á þessu þingi. Og jeg má lýsa því yfir fyrir hönd meiri hl. n., að hann býst ekki við að styðja framgang þess á þinginu. Samkvæmt brtt. á þskj. 84, frá 1. þm.N.-M. (HStef), er lagt til, að í staðinn fyrir 2 ár í frv. komi 1 ár. Jeg gæti fylgt þessu persónulega, en fyrir hönd n. get jeg lýst því yfir, að meiri hl. er á móti því, af því að hann fylgir frv., og lítur svo á, að það mundi leiða til enn meiri ágreinings að færa sveitfestitímann úr 4 árum niður í 1 ár, fremur en í 2 ár, eins og n. leggur til, og þess vegna muni það varhugaverðara. Jeg finn svo eigi ástæðu til að fjölyrða meira að sinni um þetta mál. Minni hl. mun mæla fyrir sínum till., og vil jeg lofa honum að komast að með sínar ástæður. Jeg óska, að hv. deild fallist á till. meiri hl. n. á þskj. 80.

Frsm. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Mín tillaga er í stuttu máli sú, að fella frv. Mjer er ekki ljóst, hvað vakað hefir fyrir flutningsm. þessarar breytingar á 21. gr. fátækralaganna, að færa sveitfestitímann úr 4 niður í 2 ár. Þó sagði hv.frsm. meiri hl., að nefndin væri þeirrar skoðunar, að lögin væru svo lítið búin að sýna sig enn í þessu atriði, að meiri hl. þætti ekki ástæða til breytinga á þeim. Jeg álít þetta talsverða breytingu, í frv. því, sem fyrir liggur. Jeg er ekki á móti þeirri hugmynd að stytta sveitfestitímann. En fyrst verið er að færa hann niður úr 4 árum, því er þá ekki snúið að því, að láta dvalarsveit gilda til ákvörðunar sveitfesti manna, verða framfærslusveit? Þessi breyting í frv. er þó væntanlega ekki borin fram af því, að einstök hjeruð vilji koma framfærendum af sjer á önnur? Á því er enginn vafi, að heppilegast væri fyrir þá, sem styrks þurfa að leita, að geta fengið hann í þeim stað, er þeir búa. Ef tilgangur fátækralaganna og þeirra breytinga, sem á þeim kunna að vera gerðar, er sá, að búa að þurfalingum samkvæmt mannúðarhugsjónum, þá ætti dvalarsveitin að verða framfærslusveit. En ef jafnrjetti ætti að vera um þessi mál milli sveitanna innbyrðis, þá ætti að jafna framfærslu þurfamanna milli allra hreppa á landinu. En nú eru sveitaþyngsli mjög misjöfn, eins og kunnugt er. Í sumum hreppum er ómagaframfærslan geysimikil, en lítil í öðrum, og ræður því tilviljun að mestu leyti. Mjer finst, að úr því að gengið er inn á þessa stefnu, að stytta mjög sveitfestitímann, þá eigi að koma á fullkominni samábyrgð um fátækraframfærsluna í landinu yfirleitt. Annars lítur út fyrir, að þessi takmörk sjeu sett til þess, að láta einstaka sveitafjelög velta byrðinni yfir á önnur. Ef þetta frv. verður samþ., þá er jeg viss um, að reipdrátturinn á milli sveitafjelaga margfaldast um að koma fátæku fólki af sjer. Hver sveit ýtir af sjer á aðra. Ýmsar sveitir mundu gera miklar tilraunir til að koma ómögum af sjer á Reykjavíkurbæ; því að þar er fremur lítið eftirlit í þessum efnum, og örðugt að hafa mikið eftirlit í svo stórum bæ, auk þess sem fjölda Reykvíkinga er ógeðfelt að fátæklingar sjeu eltir uppi og hraktir úr bænum. Jeg held því að samþykt þessa frv. mundi aðeins leiða til meiri úlfúðar og harðleiknari ómagaflutninga á milli sveita. Þess vegna legg jeg það ákveðið til, að frv. verði felt.

Magnús Guðmundsson Jeg hefi skrifað undir nefndarálit meiri hl. með fyrirvara. Jeg er ekki sannfærður um, að þessi stytting á sveitfestitímanum sje til bóta. Á þinginu 1923 var hann færður úr 10 árum niður í 4 ár. Og þetta mál kom einnig til umræðu á þinginu 1926, en þá þótti rjettara að halda fast við 4 ára takmarkið. Ástæðan til þess, að jeg klauf ekki nefndina, var sú, að í frv. er ein breyting til verulegra bóta. Nú er í lögum skilyrði um, að enginn getur unnið sjer sveitfesti, nema hann hafi sloppið við að þiggja sveitarstyrk síðustu 10 árin. Í frv. er þetta skilyrði felt burtu, en ákveðið að menn geti unnið sjer sveitfesti á 2 árum, ef þeir hafa ekki þegið sveitarstyrk á því tímabili. Það er því ekki rjett hjá hv. 2. þm. Reykv., að stytting sveitfestitímans sje eina breytingin í frv. Það atriði, sem jeg benti á, er þýðingarmeira en sveitfestímarkið, og þess vegna er jeg með frv.

Halldór Stefánsson Jeg ætla aðeins að mæla nokkur orð með brtt. minni á þskj. 84. Jeg beindi því til hv. nefndar við fyrstu umr., hvort hún sæi eigi ástæðu til að ganga lengra en frv. ákveður, og binda sveitfestina aðeins við lögheimili. Einnig benti jeg á það, sem varatillögu, að eins árs heimilisfang yrði látið nægja til að vinna sveitfesti. N. hefir ekki getað fallist á þetta, og hefi jeg því borið fram varatillögu mína, af því að jeg taldi ólíklegt, að aðaltillaga mín næði fram að ganga, en aftur á móti ekki vonlaust um þessa. Ástæður mínar fyrir því, að binda sveitfesti við lögheimili, eru í stuttu máli þessar: Fólksstraumurinn um landið hreyfist nær algerlega eftir atvinnuskilyrðum í landinu. Þangað streymir fólkið, sem atvinnuskilyrði eru best, þaðan fer það, sem atvinnuskilyrðin eru verst. Það leiðir af sjálfu sjer, að þar, sem atvinnuskilyrðin eru best, muni ekki vera tiltölulega þung framfærsla, heldur þvert á móti tiltölulega ljett, a. m. k. ekki yfir meðallag, en tiltölulega þyngst þar, sem atvinnulífið er í kreppu og kyrking. Með því að binda fátækraframfærsluna við heimilisfang, þá mundi fátækrabyrðin falla svo eðlilega á sem hægt væri, undir því fyrirkomulagi að halda þeirri skiftingu í framfærsluhjeruð, sem altaf hefir verið. En með þeim ákvæðum, sem altaf hafa gilt, nefnilega að binda framfærsluna við lengri eða skemri dvöl, hefir reyndin orðið sú, að byrðin hefir fallið í öfugu hlutfalli við gjaldþolið til framfærslu, sem jeg skal víkja nánar að seinna. Framfærsluskyldan er í eðli sínu almenn skylda, sem lögð er á með stj.skr., og á þess vegna að sjálfsögðu að koma niður á gjaldþolið á sama hátt og hinar almennu byrðar þjóðfjelagsins. Skiftingin í framfærsluhjeruð, sem upphaflega var gerð og aldrei hefir verið horfið frá, hún á engar eðlilegar ástæður fyrir sjer. Það er aðeins fyrirkomulagsatriði, sem mun hafa verið sett af praktiskum ástæðum, að því er talið hefir verið. Jeg skal ekki segja nema það sje svo að sumu leyti, og jeg býst við, að það hafi fallið nokkuð eðlilega þungt á í upphafi, á meðan atvinnulífið var einfalt og í föstum skorðum. En þegar reynslan sýnir annað eins misrjetti um álöguþunga eins og nú er orðið, þá á þetta fyrirkomulag ekki framar neinn rjett á sjer. Jeg hefi nú ekki átt kost á skýrslu síðustu ára um það, hvernig fátækrabyrðin hefir fallið á hin einstöku framfærsluhjeruð, en hefi skýrslu frá 1924–25. Jeg hefi skift fátækrabyrðinni niður eftir manntali 1920. Þó að eitthvað hafi breyst fólkstala á þeim tíma, sem á milli er, munar það engu verulegu gagnvart þessum tölum, því að þær eru hvort sem er, ekki alveg nákvæmlega útreiknaðar, en fara svo nærri því rjetta sem þörf er á til þess að sýna hið gífurlega misrjetti í þessum hlutum. Jeg vil þá bera saman sýslur landsins hverja við aðra, - meðalfátækraframfæri, - og geta þess, hvað hæsti og hvað lægsti framfærslukostnaður hafi verið í einstökum framfærsluhjeruðum innan hverrar sýslu. Það er þá á þessa leið: Í Gullbringu- og Kjósarsýslu er meðalframfærslukostnaður 54 kr. á mann, hæst í framfærsluhjeraði 102 kr., lægst 20 kr. Í Borgarfjarðarsýslu 9 kr. á mann, hæst 14 kr., lægst 1 kr. Í Mýrasýslu 7 kr., hæst 13 kr., lægst 1 kr. Í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu 9 kr., hæst 14,5 kr., lægst 3,5 kr. Í Dalasýslu 9 kr., hæst 19 kr., lægst 1 kr. Í Ísafjarðarsýslu 7,5 kr., hæst 17 kr., lægst 1 kr. Í Strandasýslu 6 kr., hæst 11 kr., lægst 2 kr. Í Húnavatnssýslu 7 kr., hæst 14,5 kr., lægst 1,5 kr. Í Skagafjarðarsýslu 5 kr., hæst 10,5 kr., lægst 1,5 kr. Í Eyjafjarðarsýslu 7 kr., hæst 17 kr., lægst 2 kr. Í Þingeyjarsýslu 5 kr., hæst 11 kr., lægst 1 kr. Í Norður- Múlasýslu 9 kr., hæst 22 kr., lægst 2,5 kr. Í Suður-Múlasýslu 8 kr., hæst 15 kr., lægst 2,5 kr. Í Austur-Skaftafellssýslu 0,6 kr., hæst 1,5 kr., lægst 0,2 kr. Í Vestur-Skaftafellssýslu 4,5 kr., hæst 7,5 kr., lægst 2 kr. Í Rangárvallasýslu 6,5 kr., hæst 10 kr., lægst 3,5 kr. Í Arnessýslu 11.5 kr., hæst 17 kr., lægst 2,5 kr. Þá eru kaupstaðirnir. Í Reykjavík er framfærið 16 kr. á mann, í Hafnarfirði 10 kr., á Ísafirði 23,5 kr., Akureyri 9,5 kr., Siglufirði 13 kr., Seyðisfirði 10 kr., í Vestmannaeyjum 12 kr. Meðal-fátækrabyrðin í landinu öllu var eftir þessum útreikningi 10,5 kr. á mann. Það sjest af þessum tölum, hvernig hefir farið í næsta nágrenni Reykjavíkur. Atvinnan hjer, sem hefir verið vaxandi, hefir dregið frá nágrannasveitum, sumum svo, að þeirra atvinnulífi hefir farið aftur. Og svo hefir það aukið á misræmið, þegar þeir, sem hafa flust úr þessum örpíndu hjeruðum, hafa komist í þröng hjer og þurft að fá fátækrastyrk, þá hafa þeir fallið á framfæri þessara áður örpíndu sveita eftir reglum gildandi fátækralaga. Á þennan hátt hefir framfærslan í einum einasta hreppi í þessari sýslu getað orðið 102 kr. á hvert nef, gamalmenni og börn með talin. Hvað mundi verða sagt, ef sett væri með berum orðum slíkt í lög, sem reynslan hefir sýnt, að lögin hafa skapað, - ef sagt væri, að Bessastaðahreppur t. d. skuli gjalda til fátækraframfærslu 102 kr., svo þessi eða hinn hreppur eina krónu eða minna, eins og raunverulega á sjer stað? Það mundi ekki þolast, að setja slíkt í lög, en það er þá líka óvit að líða þau lög, sem gefa slíka raun. Jeg geri mjer ekki von um, að það næðist fullkomið jafnvægi, þó að gengið væri að aðaltill. minni, að binda fátækraframfærið við heimilisfangið eitt. En jeg hefi fært líkur fyrir því, að það mundi verða mikið til að jafna þetta misrjetti. Jeg hefi á þingi áður borið fram þessa till., og reynt að gera grein fyrir henni og rjettmæti hennar, en fengið litla áheyrn. Jeg hefi bent á, að fyrst það fyrirkomulag, sem altaf hefir verið frá upphafi, hefir gefið svona raun, þá er að minsta kosti forsvaranlegt að reyna annað fyrirkomulag, sem má færa líkur fyrir, að gæfist betur. Af því að jeg tel ekki líklegt, að áheyrn fáist enn fyrir aðaltillögu mína, þá ber jeg fram varatill. mína, heldur en ekki neitt, af því að jeg álít hana til nokkurra bóta. Að binda fátækraframfærsluna við heimilisfang álít jeg sje það ítrasta, sem hægt er að gera til þess að jafna misrjettið, án þess að afnema alla skiftingu í framfærsluhjeruð. En verði ekki þessi leið reynd, þá get jeg ekki skilið, hvernig hægt verður að standa á móti því að afnema alla skiftingu í framfærsluhjeruð, eins og komið hefir fram till. um. Jeg fyrir mitt leyti treysti mjer ekki til að vera á móti þeirri till., ef ekkert annað er gert til þess að ráða bót á því misrjetti, sem hjer á sjer stað.

Magnús Torfason Jeg þarf, sem flm. þessa frv., ekki að mæla margt með því. Það hefir fengið svo góðar undirtektir hjá öllum nefndarmönnum, nema einum, sem jeg bjóst heldur ekki við að mundi mæla með því. Jeg skal út af brtt.hv. 1. þm.N.-M. (HStef) geta þess, að jeg er ekki á móti henni í sjálfu sjer. Jeg er með því að sveitfestitíminn eigi að vera sem stystur. En hinsvegar verð jeg að líta svo á, að í málum eins og þessum, sem vitanlega hafa talsverða fjárhagslega breytingu í för með sjer fyrir margar sveitir landsins, sje ekki rjett að taka mjög stór stökk. Eins og við munum, var hjer 10 ára sveitfestitími, sem mæltist afarilla fyrir. Hann kom ójafnt niður og á þá leið, að þeir sluppu, sem höfðu aðstöðu til þess að bera mikil sveitarþyngsli, en þeir, sem höfðu versta aðstöðu, á þá var þunga hlaðið. Nú hefir verið um sinn fjögurra ára sveitfestitími. Mín reynsla er sú, að yfirleitt hafi sú breyting orðið til talsvert mikilla bóta. Það hefir fækkað að mun viðskiftum sveitastjórna út af framfærslumálum. Og það er aldrei nema gott, og verður ætíð rjettlátast, að hver maður fái þar framfæri, sem hann er niður kominn, þegar hann þarf með. En jeg bar þetta frv. fram út af þeim agnúa, sem hefir komist inn í lögin, að þáguárin væru fleiri en sveitfestiárin. Mín reynsla er, að flest af þeim tilfellum um sveitfestimál, sem komið hafa fyrir, sjeu vegna þess, að þáguárin voru fleiri en sveitfestiárin. Nú lít jeg svo á, að þar sem 4 ára sveitfestitíminn hefir dregið úr þessum viðskiftum sveitastjórna, þá muni óhætt nú að setja hann niður í tvö ár. Jeg hefi ekki þorað að fara lengra, enda þótt heyrst hafi raddir allháværar um að stytta tímann í eitt ár, - og sumir hafa viljað láta dvalarsveit vera framfærsluhjerað, - blátt áfram af því, að jeg er ekki viss um, hvernig þetta fer. Ef maður fer of langt, er jeg hræddur um, að það verði til þess að ýta undir leiðindabrellur sveitastjórna til þess að koma mönnum af sjer. Auk þess eru ýms fyrirkomulagsatriði viðvíkjandi því, ef dvalarsveit á að vera framfærslusveit, sem þarf að breyta á ýmsan hátt. Það er ekki auðhlaupið að koma á þessari breytingu, það þarf að laga alt kerfið á ýmsan hátt. Nú heyri jeg, að ýmsir, sem þykir þessi stytting sveitfestinnar ekki fara nógu langt, ætla að vera á móti því. En jeg get ekki skilið hugsunarhátt þeirra manna. Það er áreiðanlegt, að það er mjög varlega gerandi að fara mjög hart að þessu fyr en maður hefir nokkra reynslu með því að láta sveitfestitímann vera um nokkurra ára bil tvö ár. Þá geta menn fengið reynslu um, hvernig það verkar. Ef það verkar til bóta, eins og stytting sveitfestinnar í fjögur ár, þá skilst mjer, að þeir, sem vilja hafa hann sem stystan, fái byr undir báða vængi. Og yfirleitt held jeg það sje oft hentugt að hugsa sem svo, að betri sje hálfur hleifur en enginn, og þó að einhver lagfæring fari ekki eins langt og maður óskar, þá sje altaf til bóta, að það miði eitthvað í áttina.

Gunnar Sigurðsson 1 Jeg ætla að byrja á að vita það, sem jeg ætla þó að gera mig sekan í að sinni, en það er að hlaupa í skörðin og tala í framsögu annars. Það hefir oft komið fyrir áður hjá hv.þm. En með því að einn skrifar undir með fyrirvara nú, þá er þetta eðlilegt. Annars álít jeg alt of mikið gert að því yfirleitt, og jeg hefi aldrei gert mig sekan í því fyr, og vona, að svo verði ekki oftar. En jeg tek til máls af því að þetta mál hefir verið mjer sjerstakt áhugamál síðan jeg var kosinn fyrst á þing 1919. Það eru engar sýslur, sem hafa orðið eins fyrir barðinu á þessu fyrirkomulagi um langan sveitfestitíma eins og Árnessýsla og Rangárvallasýsla. Þær hafa verið í vargakjöftum báðum megin frá, Reykjavíkur öðrum megin og Vestmannaeyja hinum megin. Þeir staðir hafa tekið ungt fólk, en sýslurnar hafa fengið mikið af því fólki eftir nokkurn tíma aftur - á sína sveit. Eins og hv. 1. þm.N.-M. (HStef) tók rjettilega fram, þá hafa alveg óhæfileg sveitarþyngsli komið niður á þessi hjeruð, sem missa fólkið og hnignar fyrir það. Í raun og veru er jeg því fylgjandi, að framfærslusveit sje dvalarsveit, eins og hv. 2. þm. Reykv. (HV) fór fram á, ef ekki fylgdi sá böggull skammrifi, að landið á að vera framfærslusveit. Jeg þekki svo vel eigingirni manna, að þeir myndu vera örari á fje, ef þeir vissu, að ríkissjóður borgaði, heldur en eins og er, að sveitarsjóður borgar. Jeg fyrir mitt leyti get fallist á till.hv. 1. þm.N.-M. (HStef), að stytta sveitfestitímann í eitt ár og mun greiða því atkv. Jeg veit, að margir í þessari hv. deild eru hræddir við, að þetta sje of stórt stökk. En jeg sje ekki betur en að sá ótti sje ástæðulaus. Það gerði meðal annars að jeg bað um orðið, að jeg vildi mæla með þeirri till.hv.þm. En fari svo, að sú brtt. falli, þá mun jeg verða með till. meiri hl. n., að sveitfestitíminn verði tvö ár. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. meiri hl. (Hákon Kristófersson) Það er tæplega ástæða til að tala um þetta mál, þar sem það mætir engri verulegri mótspyrnu. Hv. frsm. minni hl. (HV) talaði ákaflega kurteislega, eins og við var að búast, viðkomandi frv. og sinni till. Hv. þm. hefir ekki tekið rjett eftir áðan. Jeg sagði ekki, að meiri hl. n. vildi ekki breyta neinu verulegu. Jeg lagði einmitt áherslu á, að meiri hl. teldi þetta atriði, sem ráðgert er að breyta með frv., sem hjer liggur fyrir, einn af þeim verulegustu agnúum á gildandi fátækralöggjöf. En jeg sagði dálítið fyllra um þetta - frá mjer persónulega - og hafði þá sjerstaklega í huga ákvæði 43. gr. nefndra laga. Þau ákvæði álít jeg í rauninni algerlega óalandi og ósamboðin löggjöfinni, - að sitt gæti gilt í hreppi hverjum. Ef menn hefðu á sínum tíma aðhylst mínar till., þá hefði þingið komist hjá ámæli fyrir þetta hvimleiða athugaleysi í löggjöfinni. Eiginlega eru allar hreppsnefndir landsins orðnar löggjafar, með tilliti til ákvæða þeirra, sem felast í nefndri grein. Hv. frsm. minni hl. benti til þess, að þessi stytting mundi verða frekar hagræði fyrir ýms sveitarfjelög, en óhagkvæmnin mundi snúast að Reykjavík og bæjunum.  Jeg verð að telja það rjettlátt á þeim stöðum, þar sem fólk safnast saman til þess að vinna, að ef einstaka fjölskylda getur ekki sjeð fyrir sjer, þá taki það bæjarfjelag við, sem þetta fólk starfar í. En jeg verð að taka undir með hv. 2. þm. Rang. (GunnS), að það fylgir óþægilegur böggull skammrifi, ef gera á landið að einu framfærsluhjeraði. Ef breytt væri einhverju í þessa átt, mætti frekar taka til athugunar, hvort sýslur mættu ekki vera framfærsluhjeruð. Viðvíkjandi brtt.hv. 1. þm.N.-M. (HStef) á þskj. 84, þá vil jeg kannast við það, að jeg hefi mesta tilhneigingu til þess að óska, að sveitfesti væri bundin við lögheimili. Mjer virðast till.hv.allshn. nálgast till.hv.þm., með því að færa sveitfestina niður. Jeg álít óhætt að slá því föstu, að þetta er verulegt spor í áttina til að losa fæðingarhrepp við þær órjettmætu kvaðir, sem á honum liggja oft og einatt gagnvart mönnum, sem komnir eru yfir 16 ára aldurinn. Sami hv.þm. lýsti þeim mikla mismun, sem væri á fátækraframfærslunni í hinum einstöku sýslum, og geri jeg ráð fyrir, að hann hafi farið þar rjett með. Annars hygg jeg, að það mundi tæplega bæta úr, þó að allsherjar fátækraframfæri kæmist á. Miklu fremur gæti jeg trúað, þegar farið yrði að jafna niður, að menn rækju sig á ýmsa agnúa í framkvæmdinni, sem ekki væri gott að komast fyrir. Hvert sveitarfjelag bregður öðru um óspilsemi í fjárveitingum til þurfamanna, og mundi síst úr slíkum ásökunum draga, þó að komið yrði á sameiginlegri fátækraframfærslu um land alt. Hv. form. allshn. (GunnS) gat þess í ræðu, að hann mundi greiða atkv. með brtt.hv. 1. þm.N.-M. á þskj. 84. Við það hefi jeg ekkert að athuga, en hefi þá aðeins ofmælt áður, er jeg sagði, að meiri hl. n. stæði saman um að samþ. frv. óbreytt. Jeg játa, að jeg hafði ekki spurt hv. form. n. um þetta, en af því að hann hefir ekki kallað saman fund til þess að taka ákvörðun um þessa brtt., þá ályktaði jeg sem svo, að hann mundi standa með okkur hinum. En segjum nú svo, að þetta ákvæði verði samþ. hjer, en yrði þess valdandi, að hv.Ed. vildi ekki fallast á frv., og mundi jeg þá telja það miður farið. Eins og jeg gat um áður, þá eru till. þessar ekki nýjar, og till. um að færa sveitfestitímann niður í 1 ár kom fram í tillögum milliþinganefndarinnar, sem starfaði að þessum málum 1921. En jeg býst við, að þess verði ekki langt að bíða, að sú till. nái fram að ganga. En það standa þau ákvæði í sambandi við 4 ára sveitfestitímann, sem verða þess valdandi, að hann kemur ekki að tilætluðum notum. En með því að samþykkja frv. þetta, er bætt úr þeim agnúum að miklu leyti. Jeg held svo, að engin ástæða sje fyrir mig að fara fleiri orðum um þetta mál, en vænti, að hv.þd. fallist á till. okkar meiri hl. og samþ. frv.

Frsm. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Það voru mjög fróðlegar tölur, sem hv. 1. þm.N.-M. (HStef) kom hjer með í ræðu sinni um framfærslustyrk til fátækra manna í hinum ýmsu sýslum og kaupstöðum landsins, en þær tölur ættu að nægja til þess að sannfæra alla hv.þm. um ástæðuna til að jafna niður fátækrakostnaðinum á milli sveitanna. Hv. 2. þm. Rang. sagði, að aðalástæðan fyrir því, að hann vildi hafa sveitfestitímann sem stystan, væri sú, að þeir, sem flyttu úr Rangárvallasýslu til Reykjavíkur eða Vestmannaeyja, og kæmust þar á vonarvöl, yrðu sýslunni til byrði og hinum einstöku hreppum um megn að leggja þeim framfærslustyrk. Þessi fátækraþyngsli væru alveg að sliga Rangvellinga, og yfirleitt sveitirnar í samanburði við bæina. En eftir skýrslu þeirri, sem hv. 1. þm.N.-M. las upp áðan, sjest að Rangárvallasýsla er langt fyrir neðan meðaltal að fátækrakostnaði. Þar er fátækrastyrkurinn kr. 6,50 á mann. Í Árnessýslu er fátækrastyrkurinn dálítið fyrir ofan meðaltal, eða 11 krónur á mann, en meðaltal fyrir alt landið er 10 krónur. Ástæða hv.þm. er því ekki sterk, enda vænti jeg, að þessar tölur sannfæri hann um það, að þetta sje ekki svo mjög geigvænlegt fyrir hans sýslu. Í Vestmannaeyjum er fátækraframfærslan ofan við meðaltal, og hjer í Reykjavík er hún enn þyngri en annarsstaðar á landinu, nema í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Jeg held þess vegna, að hv.þd.-bændur geti með góðri samvisku horfið frá þeirri skoðun, að Reykjavík lifi á kostnað sveitanna, þegar það er sýnt með tölum, að fátækrastyrkurinn hjer er miklu meiri en í sveitunum. Hitt er auðvitað satt, að fátækrastyrkurinn er misjafnlega hár í hinum ýmsu sveitum, enda munu þeir einstakir hreppar finnast, þar sem kostnaður þessi er hærri en í Reykjavík. Því miður sýnir skýrsla hv. 1. þm.N.-M. ekki meðaltalið í Barðastrandarsýslu. Það lítur helst út fyrir, að þaðan komi engar fátækraskýrslur. Það hefði þó verið skemtilegt að hafa til samanburðar tölurnar úr heimkynni hv.þm. Barð., því að kunnugt er, að vestur þar er engu minna ósamræmi um fátækrastyrkinn en annarsstaðar á landinu. Eins og þessi hv.þm. upplýsti við 1. umr. þessa máls, þá eru tveir hreppar þar sokknir í skuldir, og annar þeirra, Auðkúluhreppur, sjerstaklega illa staddur.

Hann er ekki til í Barðastrandarsýslu

. Hann er í nágrenninu. Hv. þm. Barð. virtist - eins og hv. 2. þm. Rang. - hræddur um, að ef sú leið væri farin, að fátækrakostnaðinum væri jafnað niður á sýslurnar á þann hátt, að tekið væri meðaltal af öllum kostnaðinum, þá mundi fátækrakostnaðurinn yfirleitt verða meiri en nú. En sú hræðsla held jeg að ekki sje á nægum rökum bygð. Jeg skal ekkert segja um það, hvaða áhrif slík breyting mundi hafa á meðferð fátæklinga yfir höfuð. Þó að segja megi ef til vill, að sumstaðar sje ekki farið beinlínis illa með fátæklinga, þá er og hitt kunnugt, að sú meðferð er ekki yfir höfuð eins góð og hún ætti að vera. En ef stjórnin sæi, að óeðlilegur munur væri á fátækrakostnaði hinna ýmsu sýslna eða hreppa, þá mundi hún eflaust láta það sig skifta og koma með till. til lagfæringa. Það mundu hagsmunir hreppanna eftir sem áður, að hafa fátækraframfærið sem ódýrast, án þess þó að kvelja þurfamenn, og með því að jafna kostnaðinum niður kæmi hann hlutfallslega á hrepp. Annars vil jeg láta þess getið í þessu sambandi, að frv. það, sem jeg stend að, er óþarft að kalla byltingafrv. Það fer mjög stutt í þá átt, eins og best sjest á því, að aðaltilgangur þess er að jafna fátækrakostnaðinum niður á hagkvæmari og sómasamlegri hátt en nú á sjer stað. En það getur ekki kallast sómasamlegt, að láta suma hreppa verða gjaldþrota af þessum sökum - engin sanngirni í því, að sumir greiði 60 aura að meðaltali, þegar aðrir hreppar verða að greiða alt að 102 krónum að meðaltali á mann. Með slíkum ójöfnuði skil jeg ekki, að hv.þm. Barð. eða aðrir bændur í þessari hv.þd., geti verið. En byltingartilraun í þessum efnum væri það eitt, ef grundvellinum undir fátækralöggjöfinni væri algerlega breytt, svo sem hægt væri að gera með víðtækri tryggingalöggjöf, og æskilegast væri.

Magnús Jónsson Hv. samþm. minn, 2. þm. Reykv. (HV), hefir nú sagt margt af því, er jeg hafði hugsað mjer að segja þegar jeg kvaddi mjer hljóðs. Jeg vildi anda á móti sumu því, er hv. 1. þm.N.-M. sagði í sambandi við hina einkar fróðlegu skýrslu sína. Mjer virtist hann eins og gefa í skyn, að sveitarþyngslin í kringum Reykjavík stöfuðu af því, að Reykjavík framleiddi ómaga, er hún flytti svo út um sveitirnar. En þetta er vitanlega fjarstæða ein, þegar þess er gætt, að Reykjavík sjálf er miklu hærri en nágrannasýslurnar að undantekinni G.-K., en þar eru sveitarþyngslin mest, eftir því sem skýrslan segir. Aftur á móti er ástandið strax betra þegar kemur upp í Borgarfjörð. í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu er fátækraframfærslan talsvert fyrir neðan meðaltal, og austanfjalls líka, a. m. k. í Rangárvallasýslu. Það verður því að leita að öðrum ástæðum fyrir því, hvers vegna t. d. Gullbringusýsla er svona illa stödd. Til þess liggja sjerstök atvik. Sumir hreppar sýslunnar eru, vegna legu sinnar, að mestu eða öllu leyti háðir sjávarafla. En þegar aflaleysisárin komu og atvinnan brást, komust heilir hreppar svo að segja á vonarvöl, svo að þeir hafa ekki borið barr sitt síðan. En vöxtur bæjanna, Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, hefir óbeinlínis orðið þess valdandi, að þangað hefir fólkið horfið í þeirri von, að þar væri þægilegra að komast áfram, og hefir mörgum, sem betur fer, orðið að von sinni. Jeg hefi ekki brjóst í mjer til þess að hryggjast yfir slíku. Annars ætla jeg ekki að hætta mjer langt út á þann hála ís, að tala mikið um þessi mál; jeg þykist vita, að allir þeir hreppstjórar og oddvitar, sem sæti eiga hjer á þingbekkjunum, telji sig færari um að leggja til málanna það, sem dugar. Þó langar mig að veita hv. minni hl. lið, því að jeg lít eins á þetta mál og hann, að frv. eigi ekki að verða að lögum í þeirri mynd, sem það er. Stytting sveitfestitímans er að mínu viti hugsunarvilla, meðan ekkert er gert til þess að jafna tekjum milli framfærsluhjeraða. Því styttri tíma sem maður hefir dvalið á einum stað, því minni kröfur á hann til styrks af þeirri sveit. Eina skynsamlega ástæðan fyrir því, að ákveða vissan og það nokkuð langan sveitfestitíma, er sú, að maður, sem unnið hefir ákveðinn tíma í sömu sveit og goldið þar allar skyldur og skatta, eigi kröfur á framfærslu þar. Sje gengið út frá þessari hugsun, þá virðist gamli sveitfestitíminn næst því að vera rjettur, en hugsunarvilla að stytta tímann án þess að taka afleiðingunum. Sama er um hitt atriðið að segja, að sá, sem vinnur sjer sveitfesti, má ekki hafa þegið sveitarstyrk áður. Þetta er ekkert annað en varnagli gegn misnotkun sveitarstyrksins. Því að þau 2 ár, sem hann dvelur í nýju sveitinni án þess að þiggja, geta ekki bætt upp það, sem áður hefir verið þegið. Annars vildi jeg vekja athygli á, að skýrsla hv. 1. þm.N.-M. er mjög athyglisverð. Hún er besta sönnunin fyrir því ákaflega misrjetti, sem á sjer stað í framfærslukostnaði hinna ýmsu hreppa í landinu. En mjer er það hulinn leyndardómur, hvernig menn hugsa sjer að bæta úr því misrjetti með því einu, að stytta sveitfestitímann, færa hann niður í 2 ár eða jafnvel 1 ár, nema þá að tilgangurinn sje sá, að gera sveitastjórnum auðveldara fyrir um að gera sveitarómaga að útflutningsvöru. Stytting sveitfestitímans er því í mínum augum fánýt, og mundi auk þess valda meira ranglæti í framkvæmdinni og virðist þó ekki bætandi á það, sem nú á sjer stað. Jeg hefi þá með þessum fáu orðum gert grein fyrir minni afstöðu til þessa máls og mun því greiða atkv. á móti frv.

Það var slæmt!

2854Hannes Jónsson: Jeg verð að taka undir með hv. 1. þm. Reykv. (MJ), að skýrsla sú, sem hv. 1. þm.N.-M. las hjer upp, geti á engan hátt orðið til stuðnings brtt. hans á þskj. 84, um að stytta sveitfestitímann niður í 1 ár. Mjer skildist einmitt eins og þeim tveimur hv.þm. Reykv. (HV og MJ), sem síðast töluðu, að skýrslan ætti að sanna það rjettmæti, sem sumir vilja telja, að jafna sveitaþyngslunum niður á hreppana hlutfallslega. En af því að hv. 2. þm. Reykv. (HV) hjelt lofræðu um þann vísdóm, sem fólginn væri í tölunum í skýrslu hv. 1. þm.N.-M., get jeg þó ekki annað en bent á, að varlega verði að fara með þær tölur í sambandi við þetta mál. Vil jeg þá fyrst benda á, - sem jeg að vísu geri ráð fyrir að þeir hv.þdm., sem eru bændur, kannist við, - að það er ekki óalgengt til sveita, að ýmsum sje forðað frá því að þiggja af sveit á þann hátt, að efnaðir bændur skifta á milli sín að hjálpa þeim, sem eiga í vök að verjast, og það án þess að sá framfærslukostnaður sje færður í hreppsreikningana. Ástæðan til þess er sú, að til sveita er mörgum óljúft að fara á sveitina, sem kallað er, reyna sjálfir að verjast því í lengstu lög, og því er slík hjálp veitt fremur vegna fólksins sjálfs heldur en að spara hreppnum útgjöld. Þá má líka benda á, að það er mjög misjafnt, sem borgað er með ómögum til sveita, og er mjer kunnugt um, að það getur numið miklu. T. d. veit jeg um tvo hreppa í sömu sýslu, sem hafa í eðli sínu sömu aðstöðu og sömu ómagatölu. Þó borgar annar talsvert hærri upphæð með sínum ómögum en hinn. Jeg hygg að sveitarþyngslin hjer í Reykjavík og Gullbringusýslu eigi rætur sínar í því, að hjer sje um meiri þægindi að ræða þurfalingum til handa heldur en fært þykir að veita í sveitunum, án þess þó að illa sje farið með ómaga þar á nokkurn hátt. Jeg hefi heyrt, að ómagar hjer í Reykjavík sjeu svo vel settir, að þeir geti haft reiðhesta til þess að skemta sjer á, geti farið í Bíó og kaffihús og látið fleira eftir sjer, sem þurfamenn til sveita verða að neita sjer um. Jeg er ekki út á þetta að setja, að því er Reykjavík eða aðra bæi snertir, en hinsvegar finst mjer að svo gæti farið, ef landið yrði gert að einu framfærsluhjeraði og kostnaðinum jafnað niður á hreppana, að það þætti ekki óviðeigandi, að ómagar kaupstaðanna hefðu, auk annara þæginda, bifreið til þess að komast ferða sinna. Sem sagt, ef engin skynsamleg takmörk verða sett fyrir því, hvað þessi sameiginlegi kostnaður megi vera hár, þá geri jeg ráð fyrir, að sveitaþyngslin úti um land fari ekki minkandi frá því, sem nú er. Flest sveitafélög hugsa sem svo, að ástæðulaust sje að draga úr framfærslustyrk, því að ef kostnaðurinn er lágur, þá verða þau að borga til annara sveita. Þó að hreppur geti sparað 1000 krónur á fátækraframfærinu, hvaða þýðingu hefði það, þegar á að fara deila því á milli allra hreppa á landinu. Hann mundi heldur vilja láta það renna til sinnar eigin sveitar. Jeg býst við, að hv. 2. þm. Reykv. (HV) sje það mikill hagfræðingur, að hann hugsi eitthvað á þessa leið.  En þó að vitanlegt sje, að löggjöfin verði að stefna í þá átt, að tryggja þurfalingum viðunandi lífskjör, þá verður það þó að gerast án þess að nokkurt óhóf eigi sjer stað. En mín skoðun er sú, að með því að kostnaðurinn sje sameiginlegur, þá sje stigið inn á þá braut, sem ófær muni reynast, vegna hins aukna kostnaðar, sem slíkt myndi hafa í för með sjer. Þá er ein mikilsverð breyting í þessu frv., að maður, sem þegið hefir sveitarstyrk áður, geti unnið sjer sveitfesti annarsstaðar. En jeg held, að hv.flm. hafi ekki athugað nægilega, að breyta þurfi öðrum ákvæðum fátækralaganna, svo að þetta rekist ekki á og verði til ófarnaðar. Ef maður, sem fengið hefir sveitarstyrk, verður sveitfastur í öðrum hreppi, er hætt við að sveitarstjórnin í þeim hreppi, sem áður hafði veitt styrkinn, en nú er orðinn laus við framfærsluskyldu mannsins, reyni að innheimta það, sem hún hefir veitt honum áður. Og gæti þá farið svo, að of nærri yrði gengið efnum mannsins og að það leiddi til þess, að hann yrði að fá styrk frá hinni nýju framfærslusveit, sem hann ef til vill hefði komist hjá, ef ekki hefði verið svo hart að gengið. Nú er víða hagað svo til í sveitum, að sveitarstjórnirnar reyna að glæða sjálfsbjargarviðleitni þurfalinga sinna með því, að láta þá hafa nokkurt fjármagn undir höndum. Við þetta eykst þeim kjarkur, og í flestum tilfellum verður það til þess að draga úr fjárframlögum frá sveitunum. Jeg er ekki í neinum vafa um, að hvaða sveitarstjórn sem er myndi jafn fús til þess að veita slíka hjálp, þó hún ætti á hættu að missa kröfurjett á framlaginu fyrir það, að þurfalingurinn yrði sveitfastur í öðrum hreppi. Það, að losna við framfærsluskylduna, myndi vega fyllilega móti kröfurjettinum, og því sjálfsagt að afnema hann, ef of nærri yrði gengið efnahag þurfalingins með innheimtu skuldarinnar.

Jóhann Jósefsson Um þetta frv. er í stuttu máli það að segja, að því er bersýnilega stefnt til höfuðs kaupstöðunum, þeim til kostnaðarauka á þessu sviði, en sveitunum að sama skapi til ljettis og sparnaðar. Hv. 2. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Reykv. hafa báðir dregið fram þær ástæður, sem helstar eru til mótmæla þessari snöggu breytingu. Um leið og jeg tek undir það, sem þeir hafa sagt, vildi jeg fara nokkrum orðum um málið alment. Hingað til hefir það verið talin grundvallarástæðan fyrir sveitfestitímanum, að þeir, sem í hlut eiga, væru með langri dvöl búnir að vinna sjer einskonar borgararjett í því hjeraði, og ættu því heimtingu á framfærslu þar, frekar en annarstaðar. Þegar þessi tími er 2 eða jafnvel að eins 1 ár, þá virðist ekki vera mikið gert úr þeim ástæðum, sem liggja til grundvallar fyrir núgildandi skipulagi. Frá sjónarmiði rjettlætisins getur verið ýmislegt við þessa breyting að athuga. T. d. ef maður, sem búið hefir austur í sveit allan sinn langa búskapartíma og greitt þar skyldur og skatta, en bregður svo búi á efra aldri vegna þreytu eða elli, og flytur til Reykjavíkur eða einhvers kaupstaðarins, en verður fyrir einhverju óhappi eftir 1 eða 2 ár, svo að hann verður að leita opinbers styrks; væri þá nokkurt rjettlæti í því, að slengja byrðinni yfir á kaupstaðinn, en láta þá sveit, sem hann hefir búið í öll sín manndómsár, algerlega sleppa við að leggja nokkuð af mörkum. Slíkt getur varla talist rjettlæti. Kaupstaðurinn hefir ef til vill ekkert gagn haft af manninum, vegna hins stutta tíma, en verður nú að greiða allan framfærslukostnað hans. Það virðist því, að þessu athuguðu, vera full ástæða fyrir hv.flm. og formælendur þessa frv., að gæta alls hófs í þessum tilraunum sínum til þess að ýta öllum sveitaþyngslunum af sveitunum og yfir á kaupstaðina. Hins vegar skal það fúslega viðurkent, að eins og nú standa sakir kemur fram misrjetti alhnikið, og þessvegna er rjettlæti eða rjettlætisleit í þessum efnum nauðsynlegt eftir því sem unt er. En á hinn bóginn ber að gjalda varhuga við að ganga langt í að hrinda þurfalingum af sjer, því af því skapast það ástand, sem nú hefir verið lýst svo átakanlega hjer í deildinni. Áður en jeg vík frekar að þessu, vil jeg minnast á ræðu hv. 2. þm. Rang. Hann var ákaflega glaður yfir því, að þetta hans hjartansáhugamál skyldi vera á ferðinni hjer í deildinni. Hv. þm. lýsti með snjöllum orðum hversu mikið hjartansmál það væri honum að fá sveitfestitímann styttan, eða m. ö. o. geta þannig velt sveitarþyngslunum yfir á kaupstaðina. Mjer finst kenna ósanngirni, eigi lítillar, hjá þessum hv.þm., og furðaði mig á því, þar sem maður á ekki slíku að venjast hjá þeim hv.þm. Það er rjett hjá honum, að fjöldi Rangæinga hefir á síðasta mannsaldri flutst til kaupstaðanna, Reykjavíkur, Hafnarfjarðar eða Vestmannaeyja. Og mjer er kunnugt um, að slíkir flutningar hafa á síðustu árum minkað mjög til Vestmannaeyja, en þó get jeg borið það, og get óhikað fullyrt það, að margir hinna nýtustu Vestmannaeyinga hafa komið úr landsveitunum, Rangárvallasýslu eða Skaftafellssýslum. Hv. þm. fórust þannig orð, að þessir menn hefðu lent í vargakjöftum.

Nei, jeg sagði að austursveitirnar hefðu vargakjafta á báðar hendur

. Já, eftir þessu orðalagi er svo að skilja, sem útflutningsstraumurinn hafi lent í vargakjöftum, en hafi hv.þm. ekki meint það, þá eru allar athugasemdir um þetta óþarfar. Jeg hefi drepið á, að flestir þessara manna hafi reynst hinir nýtustu, og jeg efast ekki um, að þeir hefðu einnig verið nýtir menn í sínum átthögum, en hitt vil jeg stórlega draga í efa, að lífskjör þeirra hefðu orðið betri, þótt þeir hefðu verið kyrrir í átthögum sínum.

Alveg rjett

. Þeir, sem flutst hafa til Vestmannaeyja á undanförnum 60–70 árum, hafa flestallir orðið góðir bjargálnamenn, ef ekki vel efnaðir, sumir hverjir. Það er því síst ástæða fyrir hv. 2. þm. Rang. að harma það svo mjög, þótt nýtir menn hafi flutst úr hans hjeraði til þeirra kaupstaðanna, þar sem eru nóg verkefni fyrir dugandi menn. Þá ber þess og að geta, að auk þeirra reglulegu innflytjenda, taka Vestmannaeyjar árlega við fjölda manna, oft svo skiftir hundruðum, um nokkurn tíma ársins, vertíðina. Þetta fólk snýr síðan heim með allgóðar tekjur, og get jeg því ekki skilið, að sveitirnar líði svo mjög mikinn baga við fjarveru þeirra. Jeg hygg, að það sem vertíðin gefur þessu fólki í aðra hönd, vegi meira en á móti þeim baga, sem heimahjeruðin bíða af þessum sökum. Það er því ástæðulaust fyrir hv.þm. Rang. að vera beiskur út í Vestmannaeyjar í tilefni af þessu, því að útflytjendurnir hafa flestir komist vel af og átt við sæmileg kjör að búa, og enda ekki orðið til opinberra þyngsla yfirleitt. Það kunna að vera undantekningar í þessu efni, en alment er óhætt að slá þessu föstu. Form. allshn., hv. 2. þm. Rang., ljet þau orð falla í fyrra á Alþingi, að landbúnaðurinn væri enn ekki svo langt á veg kominn, eða stæði ekki á svo föstum fótum, að hann þyrfti eigi stuðning frá sjávarútveginum. Jeg man að vísu ekki, hvort þetta voru óbreytt orð hv.þm., en þó hygg jeg að jeg fari rjett með innihald orða hans frá þeim tíma. Hann viðhafði sterkari orð að vísu. Nú vil jeg benda hv.þm. á, að þegar þetta fólk er flutt til höfuðútgerðarstaða landsins, og verður þar verkfæri í hendi forsjónarinnar til að verða nýtir framleiðendur í landinu, þá eru þeir um leið að styðja landbúnaðinn. Fjárlögin bera þess órækast vitni, hve mikið þeir leggja af mörkum til sameiginlegra nauðsynja allrar þjóðarheildarinnar. Er nú ástæða fyrir hv.þm. að harma þetta? Þvert á móti ætti hv.þm. að gleðjast yfir því, að þessu skuli vera svo varið. Jeg tel auðvitað rjett og skylt að styrkja landbúnaðinn eins og unt er, en einmitt sjávarútvegurinn leggur ríflegastan skerf til þess, og því ættu menn síst að gleyma. Þessvegna vildi jeg mælast til þess, að ekki sje óvingjarnlegar talað um þessar verstöðvar en ástæður standa til, þótt þær þurfi á nokkrum aukavinnukrafti að halda um suma tíma árs. Þetta vona jeg, að hv. 2. þm. Rang athugi, og láti kaupstaðina njóla sannmælis. Jeg efast um, að lífsskilyrðin í hans átthögum væru mikið betri, að óbreyttu ástandi, þótt vargakjaftarnir, sem hann kallar, væru ekki til, eða a. m. k. ekki svona nálægt. Þá vil jeg aftur víkja að því, sem jeg hvarf frá, því, að flm. og formælendum þessa máls beri að gæta hófs í tilraununum til að velta sveitaþyngslum yfir á kaupstaðina með því að hamra í gegn stytting sveitfestitímans. Eins og hv. 2. þm. Árn. komst að orði, ber að gjalda varhuga við því, að ýta undir „leiðindabrellur sveitastjórna“ til að koma mönnum af sjer. En með þessari stytting er beinlínis stutt að því. Og enn annað; þegar kröfurnar um stytting sveitfestitímans ganga eins langt og þetta frv. ber vitni um, og sjerstaklega brtt.hv.þm.N.-M., þá er ekki einungis ýtt undir „leiðindabrellur sveitastjórna“ til þess að koma mönnum af sjer, heldur og ýtt undir viðnám kaupstaðanna gegn innflutningi manna, og getur slíkt komið sjer óþægilega, og auk þess sem hinir óheppilegu, margumtöluðu fátækraflutningar eru bein afleiðing af slíku skipulagi. Ennfremur vil jeg minna á það, að svo óhæfilegar geta slíkar kröfur orðið, að kaupstaðirnir telji sjer betra að aðhyllast skoðun hv. 2. þm. Reykv. um að gera alt landið að einu framfærsluhjeraði. Á því eru vitanlega margir agnúar, en þó mun það verða heppilegra skipulag heldur en ef sveitfestitíminn er gerður sama og enginn, eða jafnvel að framfærsluskyldan sje algerlega lögð á dvalarsveit. Það er rjett hjá hv. 2. þm.N.-M., er hann segir, að stefna beri að sem mestum jöfnuði milli einstakra landshluta í þessum efnum. En jeg held, að sú leið, sem þetta frv. fer, og sjerstaklega brtt.hv. 2. þm.N.-M., muni síst ná tilætluðum árangri, heldur miklu fremur vekja óþarfa andstöðu þeirra landshluta, sem byrðunum er ýtt á, og hrekja þá til sterkari andstöðu gegn framkvæmdum sveitanna í fátækramálum en æskilegt er. Vil jeg að lokum benda á eina leið, sem dregur úr vandræðum sveitarþyngslanna og vil jeg biðja hv.flm. að gefa því gaum. Sú leið er, að Alþingi og stjórn vinni saman að því, að koma á almennum tryggingum og koma þeim í gott horf. Er óhætt að fullyrða, að slíkt væri stórt spor í áttina til þess, að firra þjóðina því böli og þeim vandræðum, sem af sveitarþyngslunum leiðir. Þessvegna eru almennar tryggingar að mjög miklu leyti framtíðarlausn þessa máls. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Gunnar Sigurðsson 1 Jeg tók það fram áðan, að jeg væri ófús á að hlaupa í skörðin, en nú er svo komið, að jeg get ekki neitað mjer um það. Sjerstaklega get jeg ekki látið hjá liða að svara hv.þm. Vestm. En áður en jeg vík að því, vildi jeg gera nokkrar athugasemdir við ræðu hv. 2. þm. Reykv. Það haltrar dálítið hjá honum röksemdaleiðslan þegar hann byrjar að reikna út sveitarþyngsli einstakra hjeraða í hundraðstölu. Slíkir útreikningar eru eigi einhlítir, því hitt er miklu meira um vert, hvernig gjaldþolið er í hverju hjeraði. Jeg veit t. d., að ef Rangárvallasýsla hefði menn eins og hv. 2. þm. Reykv. eða t. d. Kveldúlfsfjelagið, þá mundu útsvör þeirra sennilega nægja til að greiða útsvör allrar sýslunnar. - Jeg hjelt því fram, að afkoma sveitanna væri svo bágborin, að hún þyldi eigi sveitarþyngsli. Hitt veit jeg líka, að í kaupstöðum eru þau útgjöld hverfandi lítil, sem fara til framfærslu fólks úr sveitunum, mikill meiri hluti rennur til fólks, sem þar hefir verið búsett. Jeg leyfi mjer að vitna til ræðu hv.þm. Vestm. um þetta efni; hann upplýsti það, að innflytjendur úr landsveitunum hefðu allir komist vel af og orðið dugandi menn í hvívetna. Hv. þm. Vestm. talaði vingjarnlega um þetta mál, en þó fanst mjer hann næstum óþarflega hörundssár, þótt jeg kæmist svo að orði, að austursveitirnar væru eins og á milli vargakjafta, og átti jeg þar við Reykjavík og Vestmannaeyjar, sem árlega draga allan þorra ungra og upprennandi manna úr hjeruðunum. Jeg segi þetta þó alls ekki til þess að lítilsvirða kaupstaði þessa, því jeg veit, að fjöldi þess fólks, sem þangað hefir flutst úr austursveitunum, hefir ef til vill átt þar betri afkomu en í átthögunum. Hv. þm. Vestm. lýsti mína sýslunga hafa reynst dugandi og nýta menn, og þakka jeg honum fyrir þau ummæli. Jeg veit það, að mínir sýslungar hafa alstaðar reynst hinir nýtustu, hvar sem er á landinu, og svo mun og vera um flestar sýslur landsins. Kaupstaðirnir hafi dregið til sín nýtasta fólkið, þ. e. a. s. unga fólkið, úr öllum sveitum landsins. Og með því að viðurkent er, að meginþorri þessa fólks hefir orðið dugandi borgarar, og tiltölulega fáir gefist upp, þá sýnist nokkurnveginn sjálfsagt, að kaupstaðirnir sjái þeim farborða, sem vel hafa dugað, en ekki einungis að taka nýtustu mennina og skila hinum aftur. En það er það, sem andstæðingar þessa frv. vilja gera. Hv. þm. sagði, að jeg væri beiskur í garð kaupstaðanna. Það er ekki rjett, enda unni hann mjer þess sannmælis, að jeg væri sanngjarn. En jeg skil gang tímanna og sje hverju fram fer í minni sveit. Og mjer hefir oft beinlínis runnið það til rifja að sjá konurnar berjast fyrir að ala börnin upp, en svo jafnskjótt og þau eru komin á legg, fara þau til Reykjavíkur eða einhvers kaupstaðanna og koma ef til vill aldrei aftur, en konan situr ein eftir með yngstu börnin eins og þræll.

Ætli þetta sje nú ekki svo í kaupstöðunum líka

. Jú, en ekki í eins stórum stíl, enda mun mæðrunum til sveita meiri þörf á að hafa dætur sínar uppkomnar hjá sjer. Auk þess eiga sveitakonur yfirleitt við afar erfið kjör að búa.

Svipað og margar konur hafa hjer.

Jeg hefi ekki viljandi talað óvingjarnleg orð í garð Vestmannaeyja, og hv.þm. Vestm. veit það vel, að margir mínir sýslungar þar eru dugandi menn, og fagna jeg því, að svo skuli vera. Geta því ekki stafað af þeim nein óbætanleg sveitarþyngsli fyrir Vestmannaeyjar. Annars álít jeg það rjettu leiðina, að láta fólkið vera kyrt þar, sem það verður bjargþrota. Kostnaðurinn fyrir sveitirnar við að sjá ómögum fyrir framfærslu þar, sem þeir eru, verður ekkert meiri en ella, og þetta getur líka komið í veg fyrir sveitarflutninginn og þá háðung, sem honum er samfara. Sjálfsbjargarviðleitnin mundi líka fremur vakna, og er það einmitt rjetta leiðin, að reyna að vekja hana hjá þurfalingunum. Veit jeg þess mörg dæmi þar, sem mennirnir hafa fengið að vera kyrrir í sínu gamla umhverfi, að viðleitnin til þess að komast á rjettan kjöl aftur hefir vaknað og aukist hjá þeim.

Halldór Stefánsson Það hefir komið fram nokkur misskilningur á skýrslu þeirri, er jeg las upp áðan, og vildi jeg leiðrjetta hann. Hún hefir sem sje verið skilin svo, að hún ætti að vera „absolut“ sönnun þess, hvernig kostnaðinum við fátækraframfærið væri varið, en svo er ekki. Til þess að svo væri, vantaði þann rjetta deilir, en sá deilir er hið virkilega gjaldþol hinna einstöku framfærsluhjeraða. Jeg tók þessvegna þann eina deilir, sem um gat verið að ræða, mannfjöldann eftir manntalinu; hann er að vísu ekki allskostar sá rjetti. Þó skýrslan sje þannig ekki full sönnun þess, hvað mikið misrjettið er, þá sýnir hún þó nægilega, að byrðinni af fátækraframfærslunni er svo ákaflega misskift milli hjeraðanna, að það er með öllu óþolandi. Þá var því haldið fram, að skýrslan sje ekki næg sönnun fyrir rjettmæti brtt. minnar við þetta frv., en hún fer í þá átt, að láta sveitfestitímann vera, ef ekki bundinn við heimilisfang eitt, þá sem allra stystan. Brtt. mín er bygð á þeirri sannfæringu, að hún mundi vinna stóran bug á misfellunum, og hefi jeg áður fært fram þær ástæður, sem þar að lúta. Þær eru í stuttu máli þessar: Fólkið streymir þangað, sem vöxtur og þróun eru í atvinnulífinu, en flýr burtu frá kreppu og vandræðum. Þá er ekki líklegt, að byrðin af fátækraframfærslunni verði þung, þar sem aðstreymið er, að minsta kosti er óhugsandi, að hún verði meiri en í meðallagi. Er þá hróplegt ranglæti þegar það fólk, sem ber upp á sker á slíkum stöðum, sem þróun er og vöxtur, er sent heim í kreppuna og vandræðin aftur, þegar það verður bjargþrota. Þetta er það, sem gert er undir því skipulagi, sem nú er. Jeg vil láta reyna nýtt skipulag til samanburðar við það gamla, sem hefir reynst með öllu óþolandi. Ef menn vilja ekki taka þessu, þá eru til fleiri leiðir út úr vandræðunum, eins og t. d. sú leið, sem kemur fram í frv. því, sem hjer liggur fyrir frá hv. 2. þm. Reykv. og flokksbræðrum hans. Það var eins og hv. 1. þm. Reykv. skildi mig svo, að jeg vildi ásaka Reykjavík um það, að fátækrabyrðin væri lang þyngst í nærsveitum hennar. Jeg sagði þetta alls ekki Reykjavík til lasts, heldur er það skipulaginu að kenna og því til ámælis. Get jeg ekki fallið frá þeirri skoðun, að aðsóknin til Reykjavíkur og heimsending þurfalinga þaðan á mikinn þátt í þessu. Reykjavík togar fastast í nærsveitirnar, og þessvegna verða þær harðast úti. Þar verður fátækrabyrðin lang þyngst, enda sker Gullbringu- og Kjósarsýsla sig alveg úr. Þar er byrðin lang þyngst. Það var tekið fram, að í sambandi við styttingu sveitfestitímans þyrftu hjeruðin að geta sett skorður við innflutningi fólks. Jeg neita því ekki, að svo kunni að fara. En jeg tel, að þær skorður mundu - af eðlilegum ástæðum - ekki verða meiri en holt gæti talist. Ekkert hjerað mundi vilja setja skorður við því aðstreymi, sem því væri þörf á vegna síns atvinnulífs. Viðnámið bitnaði því eingöngu á þeirri aðsókn, sem teljast mætti umfram þarfir. Tel jeg það frá þjóðhagslegu sjónarmiði ekki nema holt og eðlilegt.

Þorleifur Jónsson Jeg tel ekki vert að teygja umræðurnar lengur og skal ekki þreyta hv.þdm. með langri ræðu. Jeg skal þá fyrst lýsa yfir því, að jeg er alveg samþykkur þessu frv., sem hjer liggur fyrir, um að stytta sveitfestitímann niður í 2 ár. Hefir það verið mín skoðun áður, að stytta ætti sveitfestitímann niður í 2 ár og tel jeg ekki nema rjettmætt, að þeir landshlutar og bygðarlög, sem draga fólk til sín sökum góðra atvinnuskilyrða, beri líka byrðar af því fólki, ef það verður styrks þurfandi. Mesta kost þessa frv. tel jeg þó, að þar er numið úr gildi ákvæði, sem komst inn í fátækralögin síðustu um það, að skilyrði til þess að vinna sjer sveit væri, að maðurinn hefði ekki þegið sveitarstyrk afturkræfan eða óafturkræfan síðustu 10 árin. Með þessu ákvæði var dregið svo úr styttingu sveitfestitímans, að lögin náðu ekki tilgangi sínum að þessu leyti. Í sambandi við styttingu sveitfestitímans, hvort sem er niður í 2 ár eða 1 ár, eins og hv. 1. þm.N.-M. fer fram á, er nauðsynlegt að setja nákvæmari reglur um heimilisfang manna. Eru engar lagareglur til um það, að mönnum sje skylt að tilkynna hlutaðeigandi lögreglustjórn eða sveitastjórnum um heimilisfang sitt, eða a. m. k. mun það títt, að það sje vanrækt, enda er nú margt af lausafólki á ferð og flugi um alt landið, sem enginn veit hvar á heima. Jeg held, að margt af því hafi hvergi lögheimili, og sleppi þannig við sveitarútsvör og önnur opinber gjöld. Þarf nauðsynlega að lögleiða eitthvað um þetta efni, og mætti kalla það bygðaleyfi og fara í líka átt eins og frv. það, sem hv. 2. þm. Eyf. hefir flutt hjer áður í þeim tilgangi. Þarf endilega að kippa þessu í lag. Annars stóð jeg aðallega upp út af ummælum og orðalagi hv. 2. þm. Reykv. um þau hjeruð, sem litla fátækrabyrði hefðu að bera. Hann komst svo að orði, að ekki væri sómasamlegt að láta suma hreppa borga aðeins 60 aura á mann til fátækraframfæris, en aðra svo og svo mikið. Hv. 1. þm.N.-M. las hjer upp mjög fróðlega skýrslu um fátækrabyrðina árin 1924–1925. Sjest þar, að Austur-Skaftafellssýsla er lang lægst. Hv. 2. þm. Reykv. vill nú ef til vill líta svo á, að illa sje farið með þurfalinga þar, og þess vegna sje byrðin svona lítil, en jeg vil upplýsa, að svo er ekki. Kostnaðurinn við fátækraframfærslu er þar að vísu mjög lítill á pappírnum, en það er heldur ekki nema á pappírnum, því að það er ekki svo að skilja, að öll kurl komi til grafar á þessari skýrslu. Austur- Skaftafellssýsla hefir ekki farið varhluta af því, fremur en önnur hjeruð, að fá sendar heim fjölskyldur frá sjóþorpunum, bæði frá Reykjavík og Vestmannaeyjum. Man jeg eftir því, að núna fyrir fáum árum voru sendar 2 fjölskyldur sín á hvorn hrepp í Austur-Skaftafellssýslu, önnur með 7 eða 8 börn, en hin með 5 eða 6. Hvað gerðu hreppsbúar, þegar svo var komið? Þá komu betur stæðu heimilin sjer saman um að skifta börnunum á milli sín og ala þau upp án nokkurs kostnaðar fyrir sveitarsjóðinn.  (Rödd af þingbekkjum: Þetta á sjer stað alstaðar)  . Máske í sveitum, en ekki í kaupstöðum. Á þennan hátt er hægt að minka kostnaðinn á pappírnum, en sýslubúar verða samt að bera hann, þótt hann komi ekki fram í neinni skýrslu. Venjan með aldraða menn er og oft sú, að lofa þeim að velja sjer heimili þar, sem þeir helst vilja dvelja, og er það venjulega það heimilið, sem þeir hafa lengst dvalið á. Flest gamalmenni fá svo lítilsháttar ellistyrk, sem rennur til húsbændanna sem meðlag, en að öðru leyti sjá heimilin algerlega fyrir þeim. Þó þetta þyki ef til vill nokkuð gamaldags hugsunarháttur, sem ekki eigi við nútímann, þá finst mjer hann nú ekki neitt ljótur, og það er víst, að altaf er kostað kapps um það í Austur- Skaftafellssýslu, að láta fara sem best um þurfalingana, hvort sem það eru börn eða gamalmenni. Ætti mönnum nú að geta skilist, að ómagaframfærslan þar getur verið sómasamleg, þótt kostnaðurinn við hana sje ekki meiri en þetta á pappírnum. Auk þess mun sýslan vera svo heppin að hafa tiltölulega fáum þurfalingum fyrir að sjá. Skal jeg svo ekki fara um þetta fleiri orðum, en vildi aðeins taka þetta fram til skýringar á þeim mikla kostnaðarmismun, sem er milli þessarar sýslu og annarra. Hefi jeg sýnt fram á, að hann stingur þar í stúf af eðlilegum ástæðum.

Magnús Jónsson Hv. 1. þm.N.-M. talar enn um það ranglæti, að fólk, sem flytur úr hjeruðum, sem hafa lítil atvinnuskilyrði og yfir í önnur, sem eru í meiri blóma, skuli vera flutt þangað aftur þegar það er ekki lengur fært um að sjá fyrir sjer sjálft. Vildi hann gefa í skyn, að hinn mikli kostnaður við fátækraframfæri í Gullbringu- og Kjósarsýslu væri að miklu leyti Reykjavík að kenna, hún togaði svo fast í fólkið þaðan, og sendi það svo aftur heim, þegar það væri komið á vonarvöl. Jeg fyrir mitt leyti býst nú samt við, að annað yrði uppi á teningnum, ef málið væri rannsakað gaumgæfilega ofan í kjölinn. Þá efast jeg stórlega um, að útkoman yrði sú sama. Geri jeg ekki ráð fyrir, að sveitinni sje mjög íþyngt af ómögum, sem sendir eru heim aftur. Mótspyrnan er svo mikil gegn slíkum flutningum á alla vegu, og menn, sem þannig er ástatt með, vilja alment ekki fara. Ber þeirra sveit auðvitað talsverðan kostnað þess vegna. Á móti þessu má svo taka það, hve mörgum það ljettir af sýslunni, að menn þaðan mega koma til Reykjavíkur og annara hjeraða, sem standa í meiri blóma en heimasýslan sjálf, og leita sjer þar atvinnu. Býst jeg við, að þeir sjeu ekki svo fáir, sem komist hafa vel áfram hjer í Reykjavík og víðar, en hefðu ella orðið bjargþrota heima í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Kringum 1880 fór mikill fjöldi fólks til Ameríku, og talsvert af því fólki hefði annars orðið sveitunum til mikilla þyngsla. Nú taka bæirnir við þessu fólki, og er það eflaust hagnaður, að straumurinn skuli stöðvast í landinu sjálfu. Það er að vísu ekki hægt að sýna með tölum, hversu miklu þetta ljettir af sveitunum, en það er áreiðanlega mjög mikið. Gullbringu- og Kjósarsýsla var afar blómlegt hjerað hjer á árunum, á meðan bátaútvegurinn þar var í blóma. Svo á aflaleysisárunum fór útvegurinn í hundana, og þá fór alt í rústir. Geri jeg fastlega ráð fyrir því, að síðan Reykjavík fór að vaxa, hafi hún gert miklu fremur að ljetta af en auka vandræðin. Að vísu er ómögulegt að koma tölum á það, hvernig þetta kemur hagfræðilega út á milli hjeraðanna, en jeg tel eflaust, að hagnaðurinn sje Gullbringu- og Kjósarsýslu megin. Eitt af því, sem talið er frv. þessu til gildis er það, að með því sje algerlega komið í veg fyrir fátækraflutninga, en þó má telja mjög óvíst, að svo verði í reyndinni. Ef svo væri, þá munu þau hjeruð, sem minst eftirlit hafa með fólki, verða harðast úti, en það eru einmitt Reykjavík og kaupstaðirnir. Gæti jeg trúað, að klókindi sveitastjórnanna nytu sín fyrst til fulls, þegar búið er að samþykkja þetta frv. og ryðja þannig burtu sveitfestitímanum. Þá geta þær sjeð um, að öllum fátækum fjölskyldum væri komið burt, t. d. til Reykjavíkur, en haldið eingöngu eftir röskum og duglegum mönnum í góðum kringumstæðum. Mundu þannig hefjast nýir fátækraflutningar, og þeir síst fallegri en þeir gömlu. En ef þetta er ekki meiningin, þá get jeg ekki skilið annað, en að komið gæti fyrir með þessu nýja skipulagi, að margir fátæklingar ættu heima í einum hreppi, en svo fáir í þeim næsta, alveg eins og nú. Hvernig á að koma í veg fyrir það? Hvað fátækraflutningnum viðvíkur, þá getur vel verið að hann minki, þessi opinberi fátækraflutningur, sem maður veit mest um, en jeg tel eins víst, að þá aukist að sama skapi hin tegund hans, sem maður veit minna um. Þær voru víst hálfgerður fátækraflutningur, sumar Ameríkuferðirnar í gamla daga, þótt lítið bæri á. Það var víst ekki svo sjaldan aurað saman, til þess að koma mönnum til Ameríku, svo að þeir yrðu ekki til þyngsla hjer heima. Ætli þessar klóku sveitarstjórnir mundu ekki reyna að skussa mönnum yfir í næstu kauptún, ef þær hjeldu, að þeir væru að komast á vonarvöl? Jeg skal nú ekki orðlengja frekar um þetta, en vil aðeins geta þess, að jeg varð hissa á, hvernig hv.allshn. skiftist um þetta frv. Hefði mjer þótt eðlilegra, að hv. 2. þm. Reykv. hefði verið einn með því, en hinir allir á móti. Jeg gæti alls ekki láð honum, þótt hann væri með þessu frv., sem fer fram á að grafa grundvöllinn undan því skipulagi, sem nú er á fátækramálunum, og býr í haginn fyrir þá sem vilja gera alt landið að einu framfærsluhjeraði. Er það einmitt stefna hans og flokksbræðra hans. Undir gamla skipulaginu er hver hreppur nokkurskonar vátryggingarfjelag. Þegar menn eru búnir að greiða iðgjald sitt þar í 10 ár, hafa þeir unnið sjer þar sveitfesti, þ. e. ellistyrk. En af þessu leiðir, að hver maður verður að hafa goldið iðgjöld í vissan tíma, þ. e. unnið sjer sveit. Væri þetta nú úr gildi numið, þá væri þar með búið að sópa burtu öllum skynsamlegum ástæðum fyrir því, hvers vegna þessi hreppur ætti að framfæra manninn fremur en einhver annar. Með því að halda skiftingunni, en afnema sveitfestitímann, er verið að samþykkja, að einn skuli fá iðgjöldin en annar borga trygginguna. Er jeg á móti þessari breytingu, því að jeg fæ ekki betur sjeð, en að hún leiði til þess, að gera verði alt landið að einu framfærsluhjeraði, og það vilja ekki aðrir en jafnaðarmenn og þeir, sem algerlega falla þeim í fang.

Frsm. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Hv. þm. A.-Sk. hjelt hjer stutta ræðu áðan. Álasaði hann mjer fyrir það, að það hefði legið í orðum mínum, að jeg áliti fátækraframfærið ekki sómasamlegt í Austur-Skaftafellssýslu og meðferð þurfalinganna þar ef til vill ekki sem besta. Þetta var nú alls ekki meining mín, en það getur vel verið, að jeg hafi komist klaufalega að orði. Jeg átti við það, að það gæti ekki talist sómasamlegt, að kostnaðarmunurinn við fátækraframfærsluna væri svona mikill milli hinna einstöku sveita. Jeg hefi einmitt heyrt, að Austur-Skaftafellssýsla fari mjög vel með sína þurfamenn, og fjekk jeg það staðfest með orðum hv.þm. A.-Sk. núna áðan, og hefi jeg enga ástæðu til að væna hann um, að hanni skýri þar ekki rjett frá. Auðvitað er það rjett, að sá kostnaður, sem góðgerðasamir einstaklingar bera vegna þurfalinganna, kemur ekki fram í skýrslu sveitarsjóðs um fátækrakostnaðinn, en jeg vil halda því fram, að slík góðgerðasemi eigi sjer ekki síður stað í kauptúnum en sveitum. Býst jeg við, að Austur-Skaftafellssýsla skeri sig ekki úr hvað það snertir. Hv. þm. V.-Húnv. mintist á það, að framfærslukostnaður þeirra, sem af sveit þiggja, væri meiri hjer í Reykjavík og Gullbringu- og Kjósarsýslu en annarsstaðar á landinu. Hvernig þetta er hjá honum, skal jeg ekkert um segja, en til skamms tíma hefir sú regla verið hjer í Reykjavík, að styrkur þessi til þurfamanna hefir verið sem næst 1 kr. á mann á dag, til fæðis og annara útgjalda en húsnæðis og stundum fatnaðar. Jeg fæ ekki sjeð, að það sje svo afskaplega hátt, að menn muni sækjast eftir því að komast á bæjarsjóð Reykjavíkur til þess að lifa á slíkum styrk. Þá sagði þessi hv.þm., að svo framarlega, sem sú kenning okkar jafnaðarmanna yrði ofan á, að landið yrði gert alt að einu framfærsluhjeraði, þá myndi hver sveitarstjórn kosta kapps um, að fátækraframfærslan yrði sem mest hjá sjer. Jeg skil hreint og beint ekkert í, hvernig honum getur dottið í hug að væna sveitarstjórnirnar um slíkt, þegar landið er í einni samábyrgð um þessa hluti. Það væri alveg sama og ef þessi hv.þm., sem er kaupfjelagsstjóri fyrir kaupfjelagi, sem er í samábyrgð, reri að því öllum árum, að borga sem allra hæst laun til starfsfólks síns.  Sveitarstjórnirnar eiga að vera trúnaðarmenn allrar þjóðarinnar í þessum efnum, og engin hætta er á því, að þær mundu yfirleitt bregðast þessum trúnaði. Verði tveggja ára sveitfestitíminn samþyktur, þá sje jeg ekki betur en að það verði til þess að verðlauna þá staði, sem hægast eiga með að framfæra fátæklinga sína, og þá líka, sem verst fara með þá. Þá hygg jeg líka, ef síðara ákvæði frv.greinarinnar verður samþykt óbreytt, að menn vinni sjer sveitfesti með 2ja ára dvöl, enda þótt þeir standi í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk frá öðrum tímum, að röggsamari sveitarstjórnirnar að minsta kosti munu ekki telja eftir sjer að leggja þurfalingum sínum styrk þessi tvö ár, t. d. hingað til Reykjavíkur, svo lítið beri á, til þess að losna við þá. Þá er það einnig auðsætt, eins og tekið hefir verið fram, að svo fremi sem frv. þetta verður samþykt, yrði það til þess að auka rifrildi og reiptog milli sveitarstjórnanna, svo það yrði miklu meira en nokkurn tíma hefir þekst áður, en jafnframt myndi það verða til þess að ýta undir þá kröfu, að vernda bæina fyrir innflutningi fólks annaðhvort með bygðarleyfi, eða þá að heimtað væri, eins og t. d. gert er í Ameríku, að menn hefðu einhverja ákveðna peningafúlgu í höndum, til þess að fá innflutningsleyfi. En slíkar ráðstafanir mundu verða mjög óheppilegar fyrir alla þá, sem þyrftu að bæta hag sinn með því að flytja á betri stað fyrir atvinnu þeirra og mundu ekki gagna sveitunum. Jeg sje það í þingmálafundargerðum úr Árnessýslu, kjördæmi hv.flm. frv. þessa, að í sveitunum eru fyrir hans tilstilli samþyktar tillögur um tveggja ára sveitfestitíma, en í kauptúnunum, Eyrarbakka og Stokkseyri, eru einnig fyrir hans tilstilli samþyktar till. um það, að dvalarsveitin sje jafnframt framfærslusveit. Væri nú gott að fá skýringu á því hjá hv.þm., hvernig á þessum tveimur höfðum stendur.

Einar Jónsson Jeg hefi tekið eftir því undanfarna daga, þegar löngun til mikilla málalenginga hefir gripið hv.þdm., að flestir stólar deildarinnar hafa verið auðir, og hefir ræðumaðurinn því orðið að sætta sig við það, að tala yfir þeim í stað áheyrenda. Í þetta skifti verður það því mitt hlutskifti að ræða við tóma stólana. Það sem hjer er deilt um er það, hvort rjett sje að stytta sveitfestitímann úr þeim fjórum árum, sem hann er nú, ofan í tvö ár eða jafnvel eitt. Jeg sem hreppsnefndaroddviti í minni sveit skal lýsa yfir því fyrir mitt leyti, að jeg get fúslega gengið inn á að stytta hann úr því, sem hann er nú, þótt jeg hinsvegar telji ekki rjettlátt að gera landið alt að einu framfærsluhjeraði. Þó sannanlegt sje með tölum, að mismunur á framfærslu þurfamanna sje mjög mikill í hinum ýmsu hjeruðum, verður að taka honum eins og hverjum öðrum mismun á afkomu manna vegna staðhátta og aðstöðumunar. Eins og öllum hv.þm. er kunnugt, er sveitfestitími sá, sem er í núgildandi lögum, styttur úr tíu árum ofan í fjögur ár, og nú á að fara að stytta hann enn þá meir, jafnvel ofan í eitt eða tvö ár, og get jeg vel gengið inn á þá styttingu, en lengra vil jeg ekki fara. Get jeg því ekki gengið inn á það, að láta dvalarsveitina vera jafnframt framfærslusveit. og er það frekar vegna umhyggju fyrir almenningi en mínu sveitarfjelagi einu út af fyrir sig, því að af slíkri breytingu myndu kaupstaðirnir fá að súpa beiskt seyði, þar sem fólkið streymir þangað, og þó að mörgum farnist þar vel, eru þeir þó margir, sem farnast miður. Það var öldungis rjett hjá hv. 2. þm. Rang., að sveitirnar sakna unga fólksins, sem flýr til kaupstaðanna, og þær eru margar mæðurnar, sem sakna sárt dætra sinna, sem fara í kaupstaðina til þess að sópa þar gólf í fallegum stofum, fá frí til þess að fara á „Bíó“ o. s. frv., í stað þess að vera heima og vinna að nytsamlegum störfum, þó að það taki vitanlega út yfir alt, þegar þær koma þeim nær ósjálfbjarga og vinum horfnar, eins og oft á sjer stað. Sumir hv.þm. hafa verið að hnýta að útsvarslögunum í þessu sambandi, en það virðist mjer alls ekki sanngjarnt, því að í þeim eru mörg ákvæði í mannúðaráttina, eins og t. d. það, að styrkur til fátæks fólks, sem komið er yfir 60 ára aldur, skuli ekki teljast sveitarstyrkur. Sje jeg svo ekki ástæðu til að tala lengra mál yfir þessum tómu stólum, en vil til frekari áherslu endurtaka það, sem jeg sagði áðan, að jeg er hlyntur styttingu sveitfestitímans, en get þó ekki gengið svo langt, að gera dvalarsveit að framfærslusveit.

Sigurjón Á. Ólafsson Margir hv.þm. hafa fundið ástæðu til að taka hjer til máls, hver fyrir sitt kjördæmi. Jeg fyrir mitt leyti finn þó enga ástæðu til þess að fara að tala fyrir kjördæmi mitt, og mun því tala um málið á öðrum grundvelli, sem sje fyrir hönd þeirra olnbogabarna þjóðarinnar, sem hjer hafa verið bitbein hv.þm. Gamalt máltæki segir: „Þraut er að vera þurfamaður, og eru mikil sannindi í því fólgin, því um það hefir lengi staðið togstreita, fyrst og fremst á milli fulltrúa þjóðarinnar, og ennfremur milli hinna ýmsu hjeraðsstjórna, hverjir eigi að sjá þeim fyrir lífeyri. Aðallega hefir þó togstreitan verið háð á milli sveitanna og þeirra, sem við sjávarsíðuna búa. Sama togstreitan virðist vera háð nú í þessum umræðum. Hvað snertir frv. það, sem hjer er til umræðu, þá get jeg tekið undir með þeim, sem telja, að með því sje frekar stefnt til hins verra í þessum málum frá því, sem nú er. Að stytta sveitfestitímann, eins og þar er farið fram á, myndi leiða til þess, að skapa ennþá harðari sókn hjá fátækrastjórnunum um það, að koma af sjer þeim mönnum, sem líkindi eru fyrir, að þyrftu hjálpar af hinu opinbera, en slíkt er alveg á móti þeirri stefnu, sem nú virðist vera að aukast fylgi, að sveitarflutningar hverfi með öllu, því að á undanförnum árum hefir mjög verið reynt að draga úr því, að fólk væri flutt fátækraflutningi, en öll ákvæði, sem leyfa slíkan flutning, þyrftu þó að hverfa úr fátækralöggjöfinni til þess að hún gæti talist mannúðleg. En það er síst í þá átt, sem stefnt er með frv. þessu, þvert á móti er þeirri stefnu gefinn byr undir vængi, að hver hrindi af sjer. Og því til sönnunar vil jeg geta þess, að þegar sveitfestitíminn var styttur úr 10 árum niður í 4 ár, hafði það þau áhrif, að eftirlitið með því, að mjög fátækir menn ílentust ekki hjer í bænum, sem framfærslusveit áttu annarsstaðar, var aukið að miklum mun. Um þetta er mjer vel kunnugt, frá því að vera fátækrafulltrúi í bænum í 5 ár. Á síðasta þingi kom fram tillaga um að endurskoða þessa löggjöf, en náði ekki samþykki þingsins. En nú eru einstakir hv.þm. að koma fram með ýmsar káktillögur við hana, sem helst er ekki eyðandi tíma í að ræða. Hv. 1. þm. Reykv. vildi halda því fram, að með frv. þessu væri stefnt að því, að fallast á þá skoðun okkar jafnaðarmanna, að gera landið alt að einu framfærsluhjeraði. Sú stefna á nú reyndar víðar ítök en í mínum flokki. En þar er jeg á annari skoðun. Jeg er viss um, að það myndi verka hið gagnstæða. Það myndi aðeins friða sveitirnar, því að þær myndu losna við framfærslu fátæklinga sinna, og bæirnir fá hana í þeirra stað. Það eru því engar líkur til þess, að fulltrúar sveitanna vildu ganga inn á nokkuð annað síðar í þessum málum. Fulltrúar sveitanna hafa fengið sitt fram og mundu ekki ganga inn á breytingar, er sköpuðu meiri jöfnuð milli landshluta, meira rjettlæti og meiri mannúð í garð þeirra, sem hjálparþurfar yrðu. Þá hefir verið talað um flutning fólksins úr sveitunum í sambandi við þetta mál, en það hefir ekki verið athugað, að slík leið, sem hjer er um að ræða, myndi ómótmælanlega verða til þess að ýta undir fólksstrauminn til kaupstaðanna, sökum þess að fátækt fólk stendur yfirleitt með þá skoðun, að hægara sje að bjargast áfram í kaupstöðunum en í sveitinni; sjerstaklega mun þessi skoðun nokkuð almenn hjá ómagamönnum. Ennfremur lítur fólk svo á, að betra sje að þiggja hjálp t. d. hjer í Reykjavík en víða til sveita, líðanin verði betri. Hægara að losna við að þiggja, þegar börnin vaxa upp og vinnukraftur eykst. Flestar stoðir renna undir það, að sá, sem er hjálparþurfi, vilji heldur búa í kaupstað en í sveit. Barnamennirnir mundu því engu síður flýja úr sveitunum ef um stuttan sveitfestitíma er að ræða, í von um að geta unnið sjer sveit í kaupstað. En hvað missa sveitirnar þar við? Alla uppvaxandi kynslóðina, er flyst með foreldrinu. Kaupstaðirnir mundu aftur á móti vaka yfir þessum aðfluttu mönnum eins og örn yfir hræi, ef hægt væri að losna við þá áður en þeir yrðu sveitfastir. Slíkt og þvílíkt er að búa til nýjan ófrið í þessum málum. Hv. þm. V.-Húnv. var að lýsa því, að í sinni sveit væri ljett undir með fátækraframfærslunni með því, að ýmsir efnaðri bændurnir tækju til uppfósturs börn fátæklinganna. Þetta veit jeg að er satt og á sjer víðar stað en í kjördæmi hans. Í sumum hjeruðum á það sjer líka stað, að beinlínis er skotið saman fje til þess að koma fótunum undir fátæklingana, svo að ekki þurfi að sundra heimilum þeirra, og þeir geti haldið áfram að búa sem sjálfstæðir menn. Slíkt ættu sem flest hjeruð að gera, því að það er mannúðlegt, og getur borið tilætlaðan árangur. En hitt er ekki göfug aðferð, og síst til þess fallin að hæla sjer af, að rífa börnin frá foreldrum sínum og senda þau út og austur til ókunnugs fólks. Það er að troða móðurrjettindin undir fótunum, sem engum siðuðum manni er sæmandi. Þá var þessi sami hv.þm. að tala um það, hve vel og göfugmannlega væri farið með þá fátæklinga, sem styrk þiggja af opinberu fje. Og hv.þm. virtist alveg sjá ofsjónum yfir því. Slíkan hugsunarhátt sem þennan get jeg ekki þolað, og það hjá þjóðarfulltrúa á Alþingi, lítilmenskan er svo óþolandi mikil, sem lýsir sjer í honum. Annars held jeg að þessi hv. þjóðarfulltrúi megi vera rólegur yfir því, að ekki sje, eða hafi verið, látið of mikið í askana hjá þessum olbogabörnum, hvorki hjer í Reykjavík eða annarstaðar. En það er aldrei nema rjett, að fátækraframfærslan hefir verið dýrari hjer syðra en alment í sveitum út um land, og hefir hv. samþingismaður minn, 2. þm. Reykv. (HV), tekið rjettilega fram, af hverju sá munur stafi. Sömuleiðis gaf hann upplýsingar um það, hve miklu hafi verið úthlutað hjer til þurfamanna á dag að undanförnu, og nú hefir sá skamtur verið minkaður, svo að jeg býst ekki við, að nokkur maður með rjettlætistilfinningu geti talið hann of mikinn. Hv. 1. þm. Rang. hefi jeg ekki miklu að svara. Hann talaði af miklum skilningi og mikilli samúð um kjör sveitakvennanna. Slíkt er tilfinningamál fyrir mjer eins og honum, og þá ekki síður kjör mæðranna, sem búa í kjallaraholunum hjer. Jeg býst ekki við, að þeirra hlutskifti sje betra en systra þeirra í sveitinni. Þær verða að sleppa börnum sínum strax og þau eru orðin sjálfbjarga, út á óhreina götuna, sem ekkert hefir annað að bjóða en ryk og óþrifnað, andlegan og líkamlegan. Þegar börnin geta unnið fyrir sjer, eru þau á bak og burt. Konan er þræll heimilisins frá morgni til kvölds, vantandi öll lífsþægindi, ekki svo mikið að hún fái að njóta náttúrunnar, sem konan í sveitinni getur þó veitt sjer. Er því nokkur munur á kjörum þeirra, að þessu leyti, og hinna, sem í sveitum búa, og geta lofað börnum sínum út á grænar grundirnar, út í ferskt fjallaloftið. Jeg segi ekki með þessu, að kjör sveitakonunnar sje eftirsóknarverð, en þau eru síst lakari en þeirra, er við fátækt búa í kaupstað. Hv. 1. þm.N.-M. er einn af þeim fáu mönnum hjer í deildinni, sem lagt hafa sig í líma til þess að leggja gott til þessara mála, hefi jeg því ekki mikið til hans að segja. En ýms atriði í ræðu hans voru þess eðlis, að jeg get ekki verið honum sannnála. Reynslan hefir orðið sú hjer í Reykjavík, að þrátt fyrir góðæri hækka framlög til þurfalinga ár frá ári, og margfaldast auðvitað í vondu árunum. Það er því ekki rjett, að framlög til þurfalinga hjer standi í sambandi við það, sem hv.þm. lýsti. Það er rjett, eins og komið hefir fram hjer í umræðunum, að það er skipulagið, sem á sök á þessu. En skoðun okkar jafnaðarmanna á þessu máli er sú, að ef komið yrði á almennum tryggingum, myndu þurfalingaframlögin hverfa að mestu eða öllu leyti, en fyr ekki. Hér í Reykjavík er atvinnuleysi tíðasta orsökin til þess, að menn verða að leita á náðir hins opinbera. Aðrar tvær algengustu orsakirnar eru veikindi eða barnafjöldi. Þetta eru höfuðorsakirnar. Og jeg get ekki betur sjeð en að þjóðfjelagið verði að finna nýjar leiðir til þess að gera þessum mönnum lífið ljettbærara. En þá leiðina tel jeg fráleitasta, að skella byrðum einstakra landshluta yfir á aðra, eða láta kaupstaðina bera þær byrðar, er sveitirnar eiga að bera að sínum hluta. Það ber brýna nauðsyn til að endurskoða alla fátækralöggjöfina nákvæmlega, og fari svo, að frv. á þskj. 67 verði felt, býst jeg við, að við jafnaðarmenn komum fram með kröfu um ítarlega endurskoðun fátækralaganna, er lokið sje fyrir næsta þing.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þetta frv. var afgreitt frá þessari hv. deild í fyrra í svipuðu formi og það liggur fyrir nú. Jeg sje því ekki ástæðu til að fjölyrða um frv. að þessu sinni, en vísa til þess, sem jeg sagði í fyrra. Jeg vænti þess, að frv. verði vísað til allshn., að þessari umr. lokinni.