Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um aðgerðir í sjávarútvegi til staðfestingar á bráðabirgðalögum sem sett voru 10. júlí 1987. Í þeim bráðabirgðalögum var gert ráð fyrir því að sá hluti uppsafnaðs söluskatts sem ekki hafði verið endurgreiddur fiskvinnslunni á þeim tíma yrði settur í Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins og greiddur út í gegnum hann, þó ekki fyrr en eftir árslok 1988. Eins og öllum er kunnugt hefur orðið mikil breyting á afkomu fiskvinnslu á þeim tíma sem liðinn er og er þar verulegur taprekstur. Í þessu frv. er því gert ráð fyrir að horfið verði frá þeirri fyrirætlan sem fram kom í bráðabirgðalögunum og söluskattur þessi endurgreiddur með þeim hætti sem upphaflega var ráðgert. Það mun hafa það í för með sér að endurgreiðslan verður sú sama og var fyrri hluta árs 1987, þ.e. fyrir seinni hluta árs 1987 verður endurgreidd sama prósenta af útflutningi eins og var fyrri hluta ársins. Hér er ekki um mjög háa fjárhæð að ræða eða samtals 136 millj. 500 þús. kr. Sú fjárhæð er ekki mikil miðað við þann vanda sem þessi atvinnugrein stendur frammi fyrir. Hins vegar skiptir hún töluverðu máli fyrir atvinnugreinina og er því mikilvægt að þessi greiðsla geti farið fram sem allra fyrst. Ég vænti þess að hægt verði að flýta málinu eins og kostur er hér á Alþingi. Ég vil að lokinni þessari umræðu leggja til að málinu verði vísað til hv. sjútvn. og 2. umr.



Herra forseti. Hæstv. sjútvrh. var ekki ýkja margorður um stöðu sjávarútvegsins þegar hann mælir hér fyrir þessu frv. um aðgerðir í sjávarútvegi. Hefði þó einhverjum dottið í hug að hæstv. ráðherra færi nokkrum orðum, a.m.k. svona fáeinum almennum orðum yfir sviðið þegar hann mælir hér fyrir sérstöku frv. til l. um aðgerðir í sjávarútvegi. Þó ekki væri annað en að greina hv. Alþingi frá stöðu mála. Ég hygg að upplýsingar, sem fram koma í athugasemdum við frv. á bls. 2 þó það sé ekki ýkja gamalt, séu nú þegar úreltar. Það segir neðarlega á bls., með leyfi forseta: "Rekstrarskilyrði fiskvinnslunnar hafa gjörbreyst til hins verra frá því er bráðabirgðalögin voru sett í júlí sl. Vegur þar þyngst þróun gengismála og innlendar kostnaðarhækkanir. Er nú svo komið að fiskvinnslan er rekin með nokkru tapi að mati Þjóðhagsstofnunar." Ég vil í fyrsta lagi spyrja hæstv. sjútvrh. örlítið nánar út í þetta mál. Hvað er átt við með nokkru tapi? Og hvað eru þær upplýsingar gamlar sem lágu til grundvallar orðalagi í grg. frv.? Mér segja kunnugir aðilar um afkomu í sjávarútvegi og rekstri fiskvinnslunnar, einkum og sér í lagi frystingarinnar, t.d. þeir sem standa í því þessa dagana að gera upp reikninga ársins 1987, gera bráðabirgðauppgjör eða ganga frá reikningum, að þar komi greinilega fram að afkoman á síðari helmingi ársins sé mun lakari en menn höfðu reiknað með og væntanlega lakari en Þjóðhagsstofnun byggði mat sitt á frá því í október og nóvember sl. sem mun liggja til grundvallar mati Þjóðhagsstofnunar á þeim rekstrartölum sem hún hefur síðastar út gefið. A.m.k. var síðasta yfirlit sem ég sá frá Þjóðhagsstofnun um rekstrarstöðu sjávarútvegsins, dagsett síðla janúarmánaðar, byggt að mestu leyti á aðstæðum eins og þær voru taldar vera í sjávarútveginum í nóvember eftir ákvörðun fiskverðs þá. En jafnframt sagði Þjóðhagsstofnun í þessum pappír að ljóst væri að afkoman færi versnandi. Hér er að vísu á ferðinni úrelt mál ef svo má að orði komast. Hér er flutt frv. samkvæmt 28. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður svo á að staðfesta skuli bráðabirgðalög á Alþingi, hinu næsta sem situr eftir að bráðabirgðalögin eru sett ef ég man rétt. En þetta frv. sem hér er flutt gerir í raun og veru ráð fyrir því að þau ákvæði sem mestu máli skiptu í bráðabirgðalögum frá því í júlí í sumar verði felld úr gildi, þ.e. að ekki verði endurgreiddur söluskattur heldur gangi hann til Verðjöfnunarsjóðs og safnist þar upp. Þannig er þessi ein af fyrstu efnahagsráðstöfunum hæstv. ríkisstjórnar þegar úrelt orðin og það undirstrikað með sérstökum frumvarpsflutningi hér á Alþingi. Þetta hefur svo sem komið fyrir áður en vekur óneitanlega spurningar upp um það hversu markvissar þær ráðstafanir voru, sem hæstv. ríkisstjórn greip til á sl. sumri, þegar nú þegar er orðin ástæða til að flytja lagafrumvörp til að nema úr gildi þær ráðstafanir sem þá var gripið til og sem rökstuddar voru með því, eins og segir í formála forseta Íslands, þar sem hann rökstyður nauðsyn þess að setja lögin: "að brýna nauðsyn beri til að grípa þegar til efnahagsráðstafana til þess að hemja verðbólgu og treysta jafnvægi í þjóðarbúskap, þar á meðal séu ráðstafanir í sjávarútvegi til að draga úr þenslu og jafna aðstöðu milli greina innan sjávarútvegsins" o.s.frv. Þetta virðist sem sagt hafa snúist við og það heldur rækilega. Þó að hér sé í sjálfu sér ekki um mikilvægt mál að ræða og næsta sjálfgefið að við þær aðstæður sem nú eru uppi hljóti menn að falla frá áformum um að hætta við að endurgreiða uppsafnaðan söluskatt, þá held ég að það væri fyllilega eðlilegt, herra forseti, við þessar aðstæður að hæstv. sjútvrh. gerði aðeins ítarlegar grein fyrir stöðu mála jafnframt því hvaða ráðstafanir aðrar kynnu að vera á döfinni í hæstv. ríkisstjórn í þessum efnum. Ég hygg að það sé ekkert óeðlilegt við það að leggja slíkar spurningar fyrir hæstv. sjútvrh. sem fagráðherra í greininni þó að það virðist vera nokkuð á reiki að vísu hver fari með ábyrgð og yfirstjórn efnahagsmálanna í þessari hæstv. ríkisstjórn ef marka má orðaskipti hæstv. ráðherra í blöðum og öðrum fjölmiðlum um þau efni undanfarið. Ég vil í öllu falli leyfa mér að spyrja hæstv. sjútvrh. sem fagráðherra þessara mála hver sé hans afstaða í þessum efnum, hverjar hann telji nú raunverulegar rekstraraðstæður í íslenskum sjávarútvegi, hinum einstöku greinum í fiskverkun, eins og frystingu og öðrum, og hvað hæstv. ráðherra telji að gera þurfi á næstu mánuðum til að tryggja afkomu fiskvinnslunnar, koma í veg fyrir það að fjölmörg fiskvinnslufyrirtæki út um allt land stöðvist, hvort hæstv. ráðherra muni leggja til eða hafi lagt til innan ríkisstjórnarinnar ráðstafanir í þessum efnum, og hverjar viðtökur slíkar hugmyndir hafi þá fengið ef einhverjar hafa verið af hans hálfu.



Herra forseti. Ég held að það sé nú engin spurning um að þessi aðgerð er nauðsynleg og óhjákvæmileg, að endurgreiða uppsafnaðan söluskatt sem frestað var með bráðabirgðalögum. Spurningin er hins vegar hvort með þessu sé nóg að gert og ég held að flestir hljóti að telja að svo sé ekki. Það er vissulega umhugsunarvert hversu fljótt veður skipast í lofti í undirstöðuatvinnuvegi okkar eins og hér hefur svo rækilega sannast. Flestar greinar sjávarútvegsins virtust standa með miklum blóma á fyrri hluta síðasta árs og það var því e.t.v. engin furða þótt menn sæju þar matarholu sem var hinn uppsafnaði söluskattur í sjávarútvegi. Sú leið kom vissulega til greina og umræðu að fella endurgreiðsluna alveg niður, þ.e. það sem eftir var þá á því ári. En niðurstaðan varð sú að fresta þessum greiðslum og það er nú komið í ljós að ekki veitti af þeim varnagla. Við höfum því enn einu sinni verið minnt rækilega á það hversu sveiflukennd afkoman er í hinum ýmsu greinum sjávarútvegsins og þess verðum við alltaf að minnast. Það er í rauninni undrunarefni hversu sein stjórnvöld hafa verið til skilnings í þessu efni núna. Í því sambandi hlýt ég að minna á nýsett lög um launaskatt á sjávarútveginn. Við kvennalistakonur og ýmsir fleiri, ég held öll stjórnarandstaðan varaði mjög við því að leggja þennan skatt á sem var gert illu heilli fyrir örfáum vikum og verður ekki til að bæta stöðu þessara greina. Við töldum hreint ekki ástæðu né efni til að leggja þennan skatt á sjávarútveginn með tilliti til erfiðrar stöðu í mörgum ef ekki flestum greinum fiskvinnslunnar og er nú ekki að vita nema stjórnvöld neyðist til þess að taka þá ráðstöfun sína aftur eins og hér er nú verið að leggja til með uppsöfnun söluskattsins. Ég vildi minna á þetta áður en hæstv. ráðherra kemur hér upp og svarar þeim spurningum sem hv. síðasti ræðumaður bar fram og ég leyfi mér hér að taka undir.



Herra forseti. Það er í sjálfu sér mjög eðlilegt að það sé spurst fyrir um afkomumál og framtíðarhorfur í sjávarútvegi. Ég efast ekki um það að allir hv. þm. hafa áhyggjur af þeirri þróun mála sem þar hefur orðið. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, hv. 4. þm. Norðurl. e., að hér er verið að taka til baka ákvörðun sem tekin var á sl. sumri og þar af leiðandi um breytingu að ræða. Það var von hv. ríkisstjórnar þegar hún var mynduð að með því að leggja mikla áherslu á að minnka halla í ríkisfjármálum mætti það verða til þess að draga úr þenslu í þjóðfélaginu og það gæti orðið til þess að rekstrarskilyrði sjávarútvegsins fengju staðist. Því miður varð sú ekki raunin á. Það hefur verið mikið launaskrið í þjóðfélaginu. Laun hafa hækkað mikið á þeim tíma án þess að til aukningar þjóðartekna hafi komið. Það hefur líka verið óhófleg lánastarfsemi í landinu. Það hefur verið mikill innflutningur erlends fjármagns bæði af hálfu bankastofnana og annarra lánastofnana og má segja að slík þróun peningamála hafi kynt undir þenslu. Þannig hefur því miður ýmislegt farið á annan veg en menn vonuðust til þá og gátu séð fyrir. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að hér stendur að það sé nokkur halli í sjávarútveginum. Það er nú út af fyrir sig afstætt hvernig menn túlka orðið "nokkuð". Ef litið er á það í prósentum býst ég við að menn gætu talið að 5% væri "nokkuð" en ég vil taka undir það með honum að ég tel heldur lítið gert úr því með því að nota þetta orð. Ég vildi segja að það er um verulegt tap að ræða í sjávarútveginum og þá sérstaklega í frystiiðnaðinum. Ég hygg að þrátt fyrir allt þá komi sjávarútvegurinn ekki með mjög verulegt tap út úr síðasta ári ef á heildina er litið. Hins vegar er aðaláhyggjuefnið árið 1988. Það er vissulega umdeilt hversu mikið tapið er í frystingunni en samkvæmt því mati sem Þjóðhagsstofnun hefur látið fara frá sér þá er, miðað við 6% ávöxtun stofnfjár, gert ráð fyrir 8,3% tapi í frystingu, 5% í botnfiskvinnslunni í heild. Þar er ekki gert ráð fyrir endurgreiðslu á uppsöfnuðum söluskatti á árinu 1988 sem mundi þýða rúm 2% í afkomu vinnslunnar, þannig að ef hann væri endurgreiddur að fullu árið 1988 þá mundi þessi tala lagfærast sem því nemur. Hins vegar eru þessar aðstæður mjög misjafnar eftir því hversu vel fyrirtækin eru stödd fyrir. Og það er engin launung á því að fyrirtæki í sjávarútvegi voru mjög illa stödd vorið 1983. Það var von manna að það væri hægt að lagfæra stöðu greinarinnar á næstu árum. Að því var unnið, en ég leyni því ekki að það hefur verið gengið of nærri stöðu þessarar atvinnugreinar. Þjóðarbúið í heild hefur ætlað sér of mikið og tekið of mikið frá þessari atvinnugrein. Og án þess að ég hafi nokkra aðstöðu til þess að tíunda það hvað hafi komið í hlut hvers, hvort sem það eru bankastofnanir, þjónustufyrirtæki eða aðrir launamenn almennt í þjóðfélaginu, þá hefur sjávarútvegurinn í reynd misst niður afkomu sína núna á síðustu mánuðum. Það er mín skoðun, vegna þess að hv. þm. spurði um það, að ekki sé aðstaða til annars en að uppsafnaður söluskattur verði endurgreiddur að fullu á árinu 1988. Það er ekki gert ráð fyrir því á fjárlögum og það hefur verið til umræðu í ríkisstjórninni með hvað hætti sé hægt að standa að því og það er ekki komin niðurstaða í það mál. Hitt er svo annað mál að það eitt sér er ekki nægilegt til þess að frystiiðnaðurinn búi við viðunandi skilyrði. Það hefur sem betur fer verið svo á undanförnum árum að það hafa verið verulegar hækkanir á mörkuðum og þar af leiðandi hefur þessi iðnaður getað staðið undir vaxandi kostnaði. Því er ekki lengur til að dreifa. En það er að sjálfsögðu umhugsunarvert að á sama tíma og staðan er þessi skuli vera jafnmikil almenn kröfugerð í okkar þjóðfélagi. Þótt ég sé vissulega þeirrar skoðunar að það þurfi að leiðrétta hlut þeirra sem minnst hafa þá er það staðreynd að það er mikil og almenn kröfugerð í landinu sem þessi undirstöðugrein getur ekki staðið undir. Það standa nú yfir viðkvæmar samningsumræður á vinnumarkaðnum sem munu hafa mikið að segja fyrir framvinduna í málefnum sjávarútvegsins. Ég vænti þess að þar fáist farsæl lausn og í framhaldi af því verði hægt að sjá fram úr því að frystiiðnaðurinn búi við einhver lágmarksrekstrarskilyrði. Ég hef hins vegar enga trú á því að það séu aðstæður til að þess sé að vænta að þar geti verið verulegur hagnaður, en það hlýtur að vera lágmarkskrafa þeirra, og ég tek undir hana, sem í þessari atvinnugrein vinna að þessi iðnaður búi við hallalausan rekstur þannig að hann fái staðið undir lífsframfæri þeirra fjölmörgu sem vinna í þessari atvinnugrein og hafa allt sitt lífsframfæri frá henni. Ég geri mér grein fyrir því, herra forseti, að hér er ekki um fullnægjandi svör að ræða. Ég get því miður ekki svarað neitt frekar um það á þessu stigi með hvaða hætti niðurstaða fæst í þessum málum. Þar er því miður of mikil óvissa, óvissa sem þarf að eyða. En ég skil mjög spurningar og í reynd þá um leið áhyggjur hv. þm. og ég vænti þess að bæði við hér á Alþingi og ríkisstjórn, aðilar á vinnumarkaði og aðrir muni haga þannig málum á næstunni að það verði viðunandi fyrir sjávarútveginn.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir svörin eða tilraun hans til að svara hér. Og ég segi bara að ég er tilbúinn til að taka þar viljann fyrir verkið. Það er greinilegt að hæstv. ráðherra treystir sér ekki mikið út í það að svara hvaða efnahagsráðstafanir, ef einhverjar, eru á dagskrá hjá ríkisstjórninni og þá út frá sjávarútveginum sérstaklega. Það er e.t.v. skiljanlegt. Hér eru því miður hvorki hæstv. fjmrh. né hæstv. forsrh. En mér segir svo hugur um að það hefði litlu breytt svo oft hefur verið reynt að spyrja þá hæstv. ráðherra undanfarnar vikur um það hvað ríkisstjórnin hyggist fyrir í þessum stærstu dráttum efnahagslífsins algjörlega án nokkurs minnsta árangurs. Það er ekki að sjá að hæstv. ríkisstjórn hafi vott af efnahagsstefnu, vott af því að vita hvað hún hyggst fyrir í þessum efnum. Svarið er ævinlega eitt og hið sama: Ef nú nást kjarasamningar þá ætlar ríkisstjórnin að fara að skoða málin. Þá hugsanlega mun ríkisstjórnin gera eitthvað í vaxtamálunum. Þá e.t.v. verður hægt að gera eitthvað og skapa sjávarútveginum þolanlega rekstrarstöðu eða einhverja lágmarksrekstrarafkomu eða hvað sem það nú á að heita. Ég held að það sé merkilegt, herra forseti, að upplifa sig í þessari aðstöðu hér á þessu herrans ári eftir þann langa góðæriskafla sem ekki hvað síst hefur nú komið fram í sjávarútveginum eða verið sprottinn úr góðæri í sjávarútveginum. Og ef maður fer yfir hvað hefur einkennt stöðu sjávarútvegsins sl. missiri alveg fram undir það síðasta þá má segja að í fyrsta lagi hafi verið mikill afli, meiri afli en oftast áður, í öðru lagi óvenjulágt olíuverð, í þriðja lagi hátt verð á mörkuðum okkar erlendis og í fjórða lagi mjög mikil eftirspurn eftir okkar framleiðsluvörum. Þannig hefur þetta í raun og veru allt hjálpast að til að skapa einhverja mestu uppsveiflu í íslenskum sjávarútvegi sem menn hafa lengi búið við. Hefur sem sagt bæði afli og verðmæti verið meiri, hvert metárið rekið annað, eftirspurnin svo mikil að birgðir eru með því minnsta sem þær hafa verið í landinu, eða voru a.m.k. undanfarin tvö ár, algjörlega í lágmarki, o.s.frv. Samt standa menn frammi fyrir því nú á þessu herrans ári nýlega byrjuðu að fjölmörg fyrirtæki í þessari atvinnugrein eru við það að stöðvast eða þegar stöðvuð. Ég verð að segja alveg eins og er að ég held að tíminn sem hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn hafi sé ekki mjög langur ef ekki á nánast að stöðvast öll frysting í landinu, nema þá hjá nokkrum allra grónustu og öflugustu fyrirtækjunum. Ég er alveg viss um að það dregur núna mjög hratt úr frystingunni og mun draga á þessum vetri. Og hvert einasta fyrirtæki sem hefur til þess einhverja aðstöðu mun flýja í aðra verkun eftir því sem kostur er. Þau fyrirtæki sem reka bæði frystingu og saltfiskvinnslu færa vinnsluna yfir í saltfiskinn eftir því sem þau geta, o.s.frv. Um þetta þekkja menn dæmin ef þeir hafa heimsótt atvinnufyrirtæki. Rekstraraðstæður einfaldlega knýja menn til þess að gera þetta. Þannig mun þetta á mjög skömmum tíma, ef ekki verður gripið til aðgerða, annars vegar leiða til stöðvunar fyrirtækja og hins vegar til þess að frystingin dregst stórlega saman, jafnvel hjá þeim fyrirtækjum sem áfram eru í rekstri. 30 þús. tonna áætlaður aflasamdráttur í þorskveiðum á þessu ári kemur þar af leiðandi að líkindum allur niður í frystingunni. Ég geri ekki ráð fyrir því að neitt af þeim samdrætti muni bitna annars staðar. Til viðbótar því verður svo örugglega um aukningu að ræða í saltfiskverkun og útflutningi á ferskum ísfiski eftir því sem markaðsaðstæður framast leyfa. Það eru þessar aðstæður sem menn standa m. a. frammi fyrir. Síðan kemur þessi venjulegi söngur um kjarasamningana og hæstv. sjútvrh. tók það upp eins og aðrir hæstv. ráðherrar. Það er nefnilega þannig með borgaralegar ríkisstjórnir að þá sjaldan að þær vakna til lífsins yfir höfuð, þá er það yfirleitt ef fara á að semja um kaup og kjör í löndunum þar sem þær stjórna. Þá vakna þær allt í einu til lífsins og hrökkva upp við það að nú megi ekki hækka launin þá fari allt í strand og allt í kalda kol. Og þetta segir jafnvel hæstv. sjútvrh. eða gefur í skyn, verandi þó fagráðherra þeirrar atvinnugreinar þar sem sennilega er hvergi meiri þörf, nema ef vera skyldi í sumum greinum iðnaðarins, til að hækka launin. Því það mun ganga af þessari atvinnugrein dauðri, sjávarútveginum, fiskvinnslunni, ef ekki verður unnt að gera kjörin þar sæmilega sambærileg við það sem annars staðar gerist. Þetta veit auðvitað hæstv. ráðherrann. Og það er ekki síst þetta fólk sem menn hafa nú áhyggjur af í kjarasamningum. Verkamannasamband Íslands hefur lýst því yfir að það sé alveg sérstakt keppikefli þess í þessum samningum að leiðrétta kjör fiskvinnslufólks. Þannig að ég mundi í sporum hæstv. ráðherra tala dálítið öðruvísi um þessa hluti og leggja fyrst og fremst áherslu á það hvernig hægt sé að skapa atvinnugreininni þau rekstrarskilyrði að hún geti borgað sæmileg laun, en ekki segja: Launin þurfa að vera svo lág að sjávarútvegurinn geti gengið. Það var merkilegt að hæstv. ráðherra skyldi t.d. ekki nefna vextina hér áðan. Hann talaði að vísu um, ef ég hef tekið rétt eftir, óhóflega lánastarfsemi í landinu og innstreymi erlends lánsfjármagns, og þetta er út af fyrir sig allt rétt. En það sem skiptir auðvitað sköpum og það sem veldur mestu um hvernig rekstrarafkoma fiskvinnslunnar hefur versnað á síðari helmingi ársins 1987 það er ekki launaskrið, vegna þess að það er ekki umtalsvert í þessari atvinnugrein, heldur er það fjármagnskostnaðurinn. Ég er alveg viss um að ef hæstv. ráðherra fer í fyrirtæki, sjávarútvegsfyrirtæki hvar sem er á landinu, og ég held einnig á Hornafirði, mundu rekstraraðilar þeirra fyrirtækja segja við hann: Það sem er okkur langerfiðast núna eru vextirnir. Það er fjármagnskostnaðurinn. Hann er að drepa okkur. Þetta heyrir maður hringinn í kringum landið þegar maður fer í heimsókn í þessi fyrirtæki. Vaxtakostnaðurinn hefur á seinni helmingi sl. árs næstum því tvöfaldast. Þetta er staðreynd. Fjármagnskostnaður fyrirtækjanna er óhóflegur og víða sambærileg og hærri tala en launagreiðslurnar. Og hvers vegna væla menn þá yfir launaskriði? Af hverju er ekki talað um vextina og aðra þá hluti eða rafmagnsverðið t.d. sem þessi fyrirtæki þurfa að borga úti um landið? Það er nefnilega hægt að ráðast á ýmsa aðra útgjaldaliði í þessari atvinnugrein en launin eða skoða ýmsa aðra útgjaldaliði. Og ég held að það væri skynsamlegt við þessar aðstæður vegna þess að það verður engin fiskvinnsla á Íslandi innan tiltölulega fárra ára nema hægt sé að tryggja það að kjörin og starfsaðstæður þar séu sambærileg við það sem gerist annars staðar í þjóðfélaginu. Það er fólksflótti úr þessari grein. Það veit hæstv. ráðherra væntanlega og það er ekki hyggilegt að ætla að bregðast við því m.a. með því að hefja núna upp söng í tengslum við þessa kjarasamninga sem yfir standa í þjóðfélaginu um það að nú þoli þessi grein ekki að launin hækki. Það verður að leysa með einhverju öðru móti. Það er mikill bagi að því, herra forseti, að hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. eru ekki hér viðstaddir. Það hefði t.d. verið fróðlegt að leggja ýmsar spurningar fyrir hæstv. fjmrh., sem hélt mikla ræðu einhvers staðar á Suðurnesjum núna um síðustu helgi um stöðu sjávarútvegsins m.a., þar sem ég hygg að hann hafi tekið svo til orða að gengisfelling við þessar aðstæður væri óðs manns æði. Efnislega eitthvað í þá veru. Ég man nú ekki hvaða málblóm hæstv. fjmrh. notaði nákvæmlega þegar hann var að lýsa þessari skoðun sinni, en efnislega var það eitthvað í þá veru að gengisfelling væri óðs manns æði við þessar aðstæður. Nú hefur hæstv. sjútvrh. upplýst að ekkert liggi fyrir um endurgreiðslu uppsafnaðs söluskatts á árinu 1988. Hæstv. ráðherra minntist ekki heldur til að mynda á launaskattinn. Hæstv. ráðherra minntist ekki á vextina, ekki rafmagnsverðið og ekki aðra slíka hluti sem nefna mætti sem ráðandi þætti í rekstrarafkomu sjávarútvegsins. Hvað stendur þá til að gera? Ekki neitt. Er ekkert á dagskrá þegar kominn er miður febrúar nema flytja hér frv. til að afnema úrelt bráðabirgðalög frá sl. sumri? Er þess ekki að vænta á næstu vikum að neitt komi frá hæstv. ríkisstjórn um þessi efni? Og er það nú trúlegt að það greiði fyrir kjarasamningum, þar m.a. sem verið er að reyna að rétta hlut fiskvinnslufólks, að hæstv. ríkisstjórn skilar gjörsamlega auðu blaði hvað þessa hluti varðar? Hvað varðar einhverja stefnumörkun í efnahagsmálum, einhverja ytri stefnumörkun og líka hvað varðar sértækar ráðstafanir gagnvart sjávarútveginum. Ekki vottur. Gjörsamlega autt blað. Nei, þetta er ekki burðug frammistaða. Satt best að segja verð ég að vorkenna hæstv. sjútvrh. að þurfa að standa hér uppi við slíkar aðstæður og ég held ég leggi ekki á hann að gera það aftur þannig að ég ætla ekki að spyrja hann frekar. Það er greinilegt að honum er alveg heft tungan, hæstv. ráðherranum. Hann hætti sér a.m.k. ekki út í það að segja hvað hann teldi að ætti að gera, en það hefur nú stundum verið notað í Framsfl. þegar menn eru í vandræðum að grípa þá til sinnar persónulegu skoðunar. T.d. hefur núv. formaður Framsfl. oft og iðulega gert það og ég held að það sé ekkert að því að varaformaðurinn taki líka upp þann hátt þegar hann er í pínulitlum vandræðum og veit að hann getur ekki talað fyrir hönd ríkisstjórnarinnar að prófa þá bara að lýsa sinni persónulegu skoðun.  Herra forseti. Ég held að kannski hafi það ekki mikið upp á sig að ræða þessi mál frekar. Að mínu mati hefði verið full ástæða til að þetta mál færi til hv. fjh.- og viðskn. Ekki það að ég treysti ekki hv. sjútvn. sem ég skil svo að meiningin sé að fái þetta frv. til skoðunar, en það eru auðvitað hinar efnahagslegu forsendur fyrst og fremst sem hér þurfa skoðunar við. Ég legg á það áherslu að sjútvn. deildarinnar, sem fær þetta til skoðunar, kalli á sinn fund sérfræðinga úr efnahagslífinu og fari ofan í saumana á því hvernig þessar aðstæður eru allar því ég er alveg sannfærður um það að málið þolir enga bið. A.m.k. er það mat þeirra rekstraraðila í sjávarútvegi sem ég hef haft samband við, til að mynda úr mínu kjördæmi, að það sé orðið mjög brýnt að einhverjar línur komi í þessi mál. Menn búa við óþolandi óvissu um framhaldið við þær aðstæður að reksturinn er nánast að stöðvast og mikið tap er á fyrirtækjunum og fólksflótti úr greininni vegna þess hversu lág laun eru greidd þar, reyndar fólksflótti úr þeim landshlutum og af þeim landsvæðum þar sem sjávarútvegurinn er uppistaða atvinnulífsins. Það þarf því ekki að rökstyðja það frekar hversu nauðsynlegt það er að tekið sé á þessum málum. Það mætti orða það svo um þetta efni sérstaklega eins og önnur að Róm væri að brenna. Hún brennur ekki hvað síst í þessum efnum en það bólar ekkert á neinu slökkviliði. Ég vil svo fara fram á það, herra forseti, að það verði tryggt þegar mál þetta kemur til 2. umr., ef ekki verða á dagskrá hér á hinu háa Alþingi önnur þau mál sem gefa tilefni til og bjóða upp á aðstæður til að ræða rekstrarafkomu sjávarútvegsins, að það verði þá í öllu falli tryggt að ríkisstjórnin verði sæmilega fjölmenn hér á fundunum þegar málið kemur aftur til 2. umr. og þá verði hér bæði hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. þannig að það verði hægt að ræða við fullskipaða ríkisstjórnina, þá viðkomandi ráðherra sem þessi efnahagsmál heyra sérstaklega undir, þegar við fáum málið hingað aftur til meðferðar.



Hæstv. forseti. Þessar blessaðar efnahagsráðstafanir sem margir þm. hafa spurt um voru afgreiddar fyrir jól og uppsafnaður söluskattur til sjávarútvegsins var hluti af efnahagsráðstöfunum ríkisstjórnarinnar og þó nokkuð dæmi í ríkissjóðsvandanum. En allt var lagt í sölurnar til þess að ná ríkissjóði hallalausum á einu ári. Nú hefur hæstv. sjútvrh. hugsað sitt mál eftir að fjárlögin voru afgreidd og efnahagsráðstafanir ríkisstjórnarinnar höfðu hlotið samþykki og ákveðið það að málflutningur stjórnarandstöðunnar á réttum tíma við afgreiðslu þessara mála var og er holl ráð því hæstv. sjútvrh. hefur ákveðið að taka upp tillögur stjórnarandstöðunnar og endurgreiða uppsafnaðan söluskatt í staðinn fyrir að frysta hann. Ég vil benda á að hv. 10. þm. Reykn. Kristín Halldórsdóttir spurði hæstv. sjútvrh. í sinni ræðu hér áðan um launaskattinn en fékk ekkert svar. Ég vona að hæstv. ráðherra svari hv. 10. þm. Reykn. Það eru fleiri þm. hér inni sem bíða eftir svari við þeirri spurningu. En ég vil spyrja: Miðað við það að búið er að samþykkja efnahagsráðstafanir, búið að ganga frá fjárlögum, er þá virkilega hægt svona skömmu eftir að fjárlögin eru samþykkt að breyta þeim um fleiri hundruð millj. með því nú allt í einu að endurgreiða uppsafnaðan söluskatt án þess að skera eitthvað niður á móti? Eru tekjurnar, eru skatttekjurnar, er 25% matarskatturinn svo veigamikil tekjulind að það sé hægt að skera niður fleiri hundruð millj. og endurgreiða án þess að nokkuð komi á móti í niðurskurði á tekjum? Ég vil taka það fram að ég er með því að endurgreiða söluskatt til sjávarútvegsins. Ég eins og aðrir í stjórnarandstöðu talaði á móti því að frysta söluskattinn, við töluðum á móti launaskattinum og fögnum því að ráðherra skuli nú skyndilega skilja að við vorum ekki með neinn fjandskap í garð ríkisstjórnarinnar þegar við ráðlögðum henni að taka ekki þennan skatt eða frysta ekki uppsafnaðan söluskatt í ríkissjóði. Auðvitað styðjum við það að skatturinn verði endurgreiddur eins og til stóð í fyrri lögum. En það sem er að velkjast fyrir mér er sú staðfesting sem stjórnarandstaðan fær nú frá hæstv. ríkisstjórn undir forustu hæstv. sjútvrh. að tekjuhliðin, skattarnir, allar þessar hækkanir eru óþarfar. Það er undirstrikun á því að þessi skattpíning á fólkið er óþarfi ef það er staðreynd að nú sé hægt að endurgreiða fleiri hundruð millj. án þess að skera niður útgjöld á móti. Ég held að það sjái hver einn og einasti maður að það gengur. Í a-lið 1. gr. er talað um fjárveitingu ársins 1987. Það þýðir að það hlýtur að eiga að frysta söluskattinn 1988, ég skil að þetta nær ekki til 1988, að frystingin á söluskatti til sjávarútvegsins er í gildi og sjávarútvegurinn fær ekki endurgreiðslu söluskatts 1988 svo ég bið hv. þm. um að hafa það í huga. Við erum bara að tala um hluta af árinu 1987. En a-liður 1. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Fjárveitingu ársins 1987 vegna endurgreiðslu söluskatts í sjávarútvegi skal varið sem hér segir: a. Til fiskvinnslufyrirtækja skulu renna 455 millj. kr. í hlutfalli við áætlaða uppsöfnun söluskatts í hverri vinnslugrein og í hlutfalli við fob-verðmæti útfluttra sjávarafurða hvers fyrirtækis eftir reglum sem sjútvrh. setur." Af hverju kemur það ekki fram hér hvernig á að áætla? Ætlar sjútvrh. bara að setjast niður þegar þetta frv. hefur verið samþykkt og búa til einhverja reglu sem hann ekki þekkir í dag? Þessi regla á að vera komin hér í plaggið sem liggur fyrir.

Hún er þar.

Ja, ég sé hana nú ekki hérna.

Í grg.

Já, grg. er ekki með þessu. Það getur vel verið að ég hafi hlaupið yfir það og þá skal ég draga það til baka. En það á að vera náttúrlega í frv. sjálfu hvernig skiptingin á að fara fram. Það á ekki að vera neitt óákveðið í sjálfum lögunum því að grg. fylgir ekki lögunum þannig séð áleiðarenda. Síðan kemur b-liðurinn. Þar er talað um að helmingur þeirra 220 millj. kr. sem renna til Fiskveiðasjóðs Íslands árið 1987 skuli lagður inn á sérstakan bundinn reikning í vörslu Fiskveiðasjóðs. Og það heldur áfram: "Ráðherra getur að fengnum tillögum sjóðstjórnar sett reglur" - hann þarf ekki að gera það - "um ráðstöfun fjár af þessum reikningi til niðurgreiðslu vaxta vegna stofnlána fiskiskipa." Ráðherra þarf ekkert að setja neinar reglur. Hann getur úthlutað úr þessum sjóði eftir því sem honum líst vegna stofnlána fiskiskipa. Og hvar eru flestöll fiskiskip byggð? Það er verið að beina söluskattspeningunum, sem á að endurgreiða þarna, inn í þennan farveg, til greiðslu vaxta eða stofnkostnaðar lána erlendra skipasmíðastöðva. Þar eru flest skipin byggð. Hérna hefði ég viljað taka það fram að það mætti bara alls ekki nota sjóðinn nema til innanlandsþarfa. Ég vil fyrirbyggja það að við séum að halda uppi með söluskattsendurgreiðslum vinnumarkaðnum einhvers staðar í útlöndum, venjulega í Noregi. Sjóðirnir, Fiskveiðasjóður o.fl., fara flestir til útlanda. Ég fékk engan hljómgrunn þegar ég vildi takmarka það að íslenskir peningar færu til erlendra skipasmíðastöðva. Ég fékk bara enga áheyrn á þeim tíma og ég vil gera það að ósk minni hér, því að það þýðir ekkert að koma með brtt. við þessi frv., en ég vil gera það að ósk minni hér að sú nefnd sem fær frv. til athugunar - ef það er þá ekki of seint, þetta er 1. umr., frv. á eftir að fara í nefnd - að sú nefnd skoði frv. mjög vel, að komið verði í veg fyrir að þessi endurgreiðsla á söluskatti verði notuð til þess að viðhalda vinnumarkaði erlendis og sniðganga íslenskar skipasmíðastöðvar í þessu tilfelli. Síðan kemur c-liðurinn sem ég er líka á móti, ég geri athugasemdir við hann, um að Útflutningsráð Íslands skuli á árinu 1987 fá 25 millj. kr. af endurgreiddum söluskatti til sjávarútvegsins. Þetta er fjárlagadæmi. Ef við erum að tala um að endurgreiða söluskatt til sjávarútvegsins þá förum við ekki að ráðstafa hluta af endurgreiðslunni eins og við séum með fjárlagadæmið. Það er fjvn. sem ákveður hvað hver sjóður á að fá. Það er ekki endurgreiðsla söluskattsins sem á að viðhalda starfsemi Útflutningsráðs Íslands. Það er langt frá því. Hér er verið að fara aftan að hlutunum. 2. gr. og frv. út fjallar svo um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins sem á ekkert heima í þessu frv. Það á ekkert að tengja það við frv. um endurgreiðslu á söluskattinum. Endurgreiðsla á söluskattinum er samþykkjanleg af öllum og hinum verðjöfnunarsjóðnum er stillt upp sem skottinu á skepnunni til þess að fá það samþykkt um leið. Það á ekki að vera að beita brögðum eða sniðugheitum til þess að fá mál samþykkt. Þetta er alveg sérfrv. Það er hægt að setja fyrirsögnina við 2. gr. og hafa það bara sérfrv. og ræða það sérstaklega. Ég vil vara Alþingi við svona vinnubrögðum. Þetta eru engin vinnubrögð. Þetta eru tvö frv. sem eru fjarskyld og eiga alls ekki að vera í eins konar bandormi þó að þau séu bara tvö. Ég vara við þessu á sama hátt og ég vil endurtaka að það er fróðlegt að fá upplýsingar um það a.m.k., ég vil endurtaka að ég skil ekki, og þá hugsa ég sem fyrrv. fjmrh., hvernig hægt er að taka frá í tekjum ríkissjóðs fleiri hundruð millj. kr. án þess að skera eitthvað niður á móti nema það sé komið í ljós að allar þær hækkanir og nýir skattar sem ríkisstjórnin hefur fengið samþykkt gefi svona miklar tekjur umfram það sem áætlað var.



Herra forseti. Aðeins út af því sem kom fram hjá hv. 5. þm. Reykv. Í fyrsta lagi spurðist hann fyrir um að því er varðar 1. gr. frv. með hvaða hætti þessir fjármunir verði endurgreiddir. Það má segja að grundvöllurinn að þeirri skiptingu liggi fyrir í fjárlögum ársins 1987, þar sem fram kemur að 455 millj. skuli ganga til fiskvinnslufyrirtækja, 220 millj., sem eru uppsafnaður söluskattur í útgerðinni, fer til Fiskveiðasjóðs og 25 millj. kr. til Útflutningsráðs Íslands. Þetta kemur fram í fjárlögum ársins 1987 og þar var gerð sú breyting í meðferð þingsins að Útflutningsráð skyldi fá 25 millj. kr. Nú er það svo að hér áður fyrr fengu aðilar verulega fjármuni í gegnum svokallað sjóðakerfi sjávarútvegsins sem hefur verið lagt niður. M.a. fékk Fiskveiðasjóður verulega fjármuni af útflutningsgjaldi og þetta útflutningsgjald var notað til þess að greiða niður vaxtakostnað í útgerðinni. Þegar gerðar voru aðgerðir í sjávarútvegi fyrir nokkru, upp úr því að sjóðakerfið var lagt niður, þá var tekinn upp vaxtaafsláttur á þeim lánum sem veitt voru fyrir 1. mars 1986. Þessi vaxtaafsláttur var ákveðinn 60% en hefur smátt og smátt verið lækkaður og er nú 20%. Það hefur enginn vaxtaafsláttur verið veittur á lán sem tekin voru eftir það og þar af leiðandi á þessi vaxtaafsláttur eingöngu við þann hluta flotans sem var þá kominn í gagnið. Þeir sem njóta langmest af þessum vaxtaafslætti eru aðilar sem hafa byggt skip hér innan lands. Mörg þessara skipa voru óhóflega dýr og höfðu enga möguleika til að standa undir sér og máttu allir vita sem að því stóðu á þeim tíma að hér gæti ekki nema illa farið. Þessi mál voru leyst. Að hluta til voru skipin boðin upp og Fiskveiðasjóður tapaði miklum fjármunum, svona allt að 100 milljónum á skip, og síðan var veittur vaxtaafsláttur á þau lán sem eftir stóðu. Þessi vaxtaafsláttur var veittur til að gefa nokkra aðlögun og koma í veg fyrir að enn fleiri skip færu undir hamarinn. Þau skip, það eru a.m.k. flest þessara skipa, eru skip sem voru byggð innan lands en ekki erlendis því um margra ára skeið var ekki heimilað að skip væru smíðuð nema hér innan lands. Með þessu er ég á engan hátt að gera lítið úr þýðingu íslensks skipasmíðaiðnaðar og stöðu hans, en þetta eru staðreyndir þessa máls. Þeir fjármunir sem hér um ræðir, þ.e. þessar 220 millj., duga til að greiða vaxtaafslátt af þessum lánum á árinu 1987 og fram á mitt ár 1988 og þá er átt við 20% vaxtaafslátt. Að því er stefnt að þessi vaxtaafsláttur falli niður eftir árið 1988, enda ættu þessir aðilar þá að vera komnir í gegnum það versta í þessu sambandi og verða að búa við sömu skilyrði og aðrir í greininni. Það var hins vegar ákveðið til þess að slíkur vaxtaafsláttur ýtti ekki undir fjárfestingar að hann yrði afnuminn á lánum sem veitt yrðu eftir það. Hv. þm. spurðist fyrir um hvernig hægt væri að greiða mörg hundruð millj. kr. af fjárlögum ríkisins án þess að tekjur kæmu þar á móti eða niðurskurður að öðru leyti. Það er að sjálfsögðu ekki hægt eins og hv. þm. Albert Guðmundssyni er jafnvel kunnugt og mér. Það verður að sjálfsögðu að gera ráðstafanir til þess að gera slíkt mögulegt, en það leysir ekki neinn vanda í þjóðfélaginu að reka ríkissjóð hallalausan ef það verður til þess að atvinnuvegirnir eru reknir með verulegu tapi. Það er engin lausn á efnahagsvanda í sjálfu sér ef það eitt gerist að ríkissjóður er rekinn hallalaus. Hins vegar er ég ósammála hv. þm. að því leyti að ég tel þá skattheimtu sem er í þjóðfélaginu síst of mikla miðað við þau útgjöld sem til er stofnað og þá þjónustu sem ríkið vill veita. Ef eitthvað er hefur sú skattheimta verið of lítil á undanförnum árum og þar varð að verða breyting á ef ekki átti illa að fara og verða enn meiri viðskiptahalli en raun ber vitni. Þetta segi ég ekki vegna þess að ég sé sérstaklega hrifinn af mikilli skattheimtu, en hins vegar geri ég mér grein fyrir því að það þýðir ekki að stofna til útgjalda ef ekki er aflað tekna á móti. Með hvaða hætti því verður mætt, ef til kemur, að söluskattsendurgreiðslan verði aukin skal ég ekki segja á þessu stigi. Það má að sjálfsögðu gerast m.a. með niðurskurði ef menn telja að þetta sé meira forgangsverkefni en ýmis önnur verkefni í þjóðfélaginu. Ég er þeirrar skoðunar að það megi margt annað víkja fyrir þessu verkefni, en það er ekki þar með sagt að allir séu þeirrar skoðunar eins og gengur og gerist. Ég skal ekki leyna því að ég taldi ekki að það hefði verið óeðlilegt við núverandi óvissuaðstæður að fresta því að lækka verð á bensíni. Ég er ekki að segja að það skipti sköpum í þessu máli en ég er ekki þeirrar skoðunar að það sé neitt slíkt fram undan að við getum átt von á því að kjör okkar batni, hvorki í gegnum lækkun á bensíni eða öðru,vegna þess við hvað mikinn vanda við eigum að stríða í útflutningsatvinnugreinunum sem er þó þýðingarmest af öllu að geti gengið. Vegna spurninga um launaskatt, þá skiptir sá launaskattur sem lagður var á fiskvinnsluna ekki sköpum fyrir atvinnugreinina og því hefur ekki verið um það umræða af hálfu ríkisstjórnarinnar að breyta þeirri löggjöf sem sett var um launaskatt. Hér er ekki um mjög háar fjárhæðir að ræða fyrir fiskvinnsluna og skipta ekki sköpum. Ég vil leiðrétta það sem hv. þm. Steingrímur Sigfússon sagði hér. Hann sagði að það hefði verið nær af mér að tala með öðrum hætti um launin í sjávarútveginum. Það er alveg rétt hjá honum að laun í fiskvinnslunni, þ.e. í frystingunni, eru ekki stærsti kostnaðarhluturinn. Þessi laun eru u.þ.b. 25%, fiskverð um 50% og annar kostnaður. Ég var að tala um laun almennt í landinu. Mér þykir sæta nokkurri furðu að það skuli vera talað um þau oft og tíðum á Alþingi eins og þau skipti bara engu máli. Það sé alveg sama hvað þessi laun hækka. Það séu smámunir í þessu sambandi. Auðvitað skiptir það sköpum í einu þjóðfélagi hver launin eru. Hins vegar er það rétt hjá hv. þm. að launin í fiskvinnslunni hafa að mörgu leyti ekki fylgt öðrum launum og það þarf að leiðrétta. En ég endurtek að auðvitað skipta launagreiðslur og launaskrið í þjóðfélaginu almennt hvað mestu í efnahagsmálum. Ég skal gjarnan taka undir það með honum að vextir eru óhóflega háir og eru veruleg byrði fyrir atvinnugreinina. Þessir vextir munu væntanlega lækka og það er lífsspursmál að þeir geri það. En aðalforsenda þess að svo geti orðið er að það dragi úr þeirri þenslu sem ríkir almennt í þjóðfélaginu á lánamarkaði og einnig á vinnumarkaði. Það er of mikil þensla á vinnumarkaði í landinu. Mikil þensla á vinnumarkaði þýðir launaskrið hvort sem okkur á Alþingi líkar það betur eða verr og mikil þensla á lánamarkaði þýðir vaxtahækkun með einum eða öðrum hætti hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Það stendur ekki á þeim stofnunum sem reka þá þjónustu, hvort sem það eru bankastofnanir eða aðrar þjónustustofnanir, að hækka sína taxta hafi þær skilyrði til þess. Þannig hafa ýmsar þóknanir bankastofnana hækkað verulega að undanförnu, m.a. þóknanir sem teknar eru af útflutningsatvinnuvegunum. Ég vænti þess að þetta mál fái skjóta afgreiðslu hér á Alþingi. Það varðar eingöngu árið 1987. Ég vænti þess að það blandist ekki um of inn í þá umræðu sem þarf að fara fram um afkomu útflutningsatvinnuveganna á árinu 1988. Ég tel að lausn þeirra mála felist að engu leyti í afgreiðslu þessa máls þó að það sé lítið skref í því. Ég get vel skilið hv. þm. að þeim finnist vera nokkuð lítið um svör að því er varðar framtíðina, en ég endurtek það, sem ég hef áður sagt, að þessi mál eru til umfjöllunar ekki aðeins í ríkisstjórn heldur einnig hjá öðrum aðilum í þjóðfélaginu, m.a. aðilum vinnumarkaðarins, og hér er ekki fyrst og fremst spurningin um persónulegar skoðanir, hvorki mínar né annarra, heldur spurningin um hvaða ásættanleg niðurstaða fæst. Ég gæti út af fyrir sig upplýst hv. þm. um mínar skoðanir í þessum efnum. Ég tel það hins vegar ekkert leysa og ekki öllu skipta í þessari umræðu hverjar þær eru. Hins vegar tek ég undir með honum að það er mikilvægast af öllu að niðurstaða fáist og ég vil sérstaklega taka undir það, sem hann sagði hér, að tíminn í því sambandi er afar stuttur.



Hæstv. forseti. Hæstv. sjútvrh. kom að nokkrum punktum sem ég vil gjarnan svara vegna þess að þeir punktar segja kannski meira en í fljótu bragði má ætla. Hann sagði að ekki hefði verið hægt að reka ríkissjóð með halla. Ég er honum alveg sammála þar, en það er ekki sama hvernig hallinn er réttur við eða hvernig hann verður til þó að það séu skiptar skoðanir í ríkisstjórnarliðinu um það hvort ríkissjóð má reka með halla eða ekki og vísa ég þar í fjármálaséní ríkisstjórnarinnar Eyjólf Konráð eins og oft hefur verið vitnað í hvað það snertir. En hæstv. ráðherra sagði að skattheimtan væri of lífil miðað við þau útgjöld sem fyrir hendi eru. Er það virkilegt að hæstv. ráðherra geti ekki látið sér detta í hug að útgjöldin séu skorin við nögl, ef við tölum um tekjurnar, en tekjurnar ekki alltaf auknar? Fólkið þolir mismunandi mikið. Sumir þola mikið, aðrir þola lítið. Ég held að meiri parturinn af þjóðinni þoli ekki þær miklu álögur sem nú hafa dunið yfir til að mæta fjárlagaútgjöldum sem eru 50% hærri í krónutölu fyrir 1988 en fyrir 1987. Það er mjög athyglisvert ef það er almenn skoðun í ríkisstjórninni og í ríkisstjórnarliðinu að það sé engin önnur leið út úr fjármálum en að halda áfram að eyða og eyða og leggja á þyngri og þyngri skatta, að sparnaðarleiðin sé ekki í myndinni. En hann sagði líka: Það þýðir ekki að stofna til útgjalda ef ekki er aflað tekna á móti. Það er þetta sem ég er að vara við. Að stofna ekki til útgjalda er kúnstin. Að eyða ekki fyrir fram, að slá ekki út á áætlaðar umframtekjur, það var mesti vandinn fyrir mig sem fjmrh. að koma í veg fyrir, að eyða ekki fyrir fram því sem var áætlað umfram í tekjum. Ég vil líka benda hæstv. ráðherra á að launaskatturinn, sem hann gerði lítið úr, er stórt dæmi í því sem við erum að tala um. Í 1. gr. er talað um 455 millj. kr. endurgreiðslu fyrir árið 1977, í c-liðnum er talað um 220 millj., en launaskatturinn átti að gefa rúmar 400 millj. og þar af, eftir því sem ég hef komist næst, átti þetta 1% að gefa 300 millj. í ríkissjóð af sjávarútveginum. Þetta er ekkert lítið dæmi. Þetta er stórt dæmi. Ég harma að ráðherra skyldi ýta þeirri spurningu sem kom frá hv. 10. þm. Reykn. svo léttilega frá sér, eins og hér væri um spurningu að ræða sem væri svo lítilvæg að henni væri tæplega svarandi. Það er rétt að aukin eftirspurn eftir vinnuafli skapar ákveðna þenslu, en við höfum takmarkað vinnuafl. Þetta vinnuafl er beðið um að vinna óheyrilega langan vinnutíma og fær greitt fyrir þá aukatíma sem það vinnur, en af því það fær greitt þannig að það eykur kaupgetu fólksins, sem leggur mikið á sig, er öskrað: Þensla, þensla. Við verðum að ná þessum peningum af fólki með sköttum. Við erum að láta það vinna aukavinnutímana, en við verðum að ná í aukavinnutekjurnar af því til að koma í veg fyrir að það njóti þeirra tekna sem það getur skapað sér til viðbótar við það sem talið er eðlilegt af ríkisstjórninni. Og þetta, segir hann, skapar aukna eftirspurn eftir peningum og aukin eftirspurn eftir peningum skapar þenslu á lánamarkaðnum og það kallar á hærri vexti. Þetta er að litlum hluta rétt. Við horfum á það í hvert skipti sem ríkissjóðsvíxlar falla. Og ríkissjóður er gjaldþrota. Hann getur ekki staðið í skilum. Það er útilokað. Í hvert einasta skipti sem ríkissjóðsvíxlar falla í gjalddaga og á að standa í skilum koma nýir ríkissjóðsvíxlar á markaðinn með hærri vöxtum og jafnvel afföllum vegna þess að ríkissjóður verður að fá fólkið til að skuldbreyta í staðinn fyrir að taka út peningana. Og hver er það sem skapar háa vexti? Hver er það sem skapar spákaupmennsku? Það er ríkissjóður, ríkisstjórnin sjálf og ríkisbankarnir. Og svo ætlar hæstv. ráðherra að tala hér á Alþingi eins og þetta sé einhverjum vondum einstaklingum úti á vinnumarkaðnum að kenna, að athafnaþrá fólksins í landinu skapi þenslu sem þjóðfélagið ræður ekkert við. Þetta er rangt og á ekki heima hér svona tal.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um framhaldsskóla sem lagt hefur verið fram á þskj. 570. Ég vil fyrst fara nokkrum orðum um aðdraganda að þessu frv. Frv. þetta var upphaflega samið af nefnd sem Sverrir Hermannsson þáverandi hæstv. menntmrh. skipaði 8. des. 1985. Í nefndinni áttu eftirtaldir sæti: Magnús Pétursson hagsýslustjóri, tilnefndur af fjmrh., Björn L. Halldórsson lögfræðingur, tilnefndur af borgarstjóra, Björn Friðfinnsson, núverandi aðstoðarmaður dómsmrh., og Ingimundur Sigurpálsson, bæjarstjóri þá á Akranesi en nú í Garðabæ, voru þeir tilnefndir af Sambandi ísl. sveitarfélaga, Jón Böðvarsson, fyrrverandi skólameistari, og Jón R. Hjálmarsson fræðslustjóri, skipaður af menntmrh. án tilnefningar. Formaður nefndarinnar var Birgir Ísl. Gunnarsson alþm., en upphaflega var Eyjólfur Konráð Jónsson alþm. skipaður formaður nefndarinnar en hann óskaði eftir að verða leystur frá því starfi og var Birgir Ísl. Gunnarsson þá tilnefndur formaður þann 13. maí 1986. Með nefndinni starfaði Stefán Ólafur Jónsson deildarstjóri í menntmrn. Í skipunarbréfi menntmrh. sagði: "Þess er óskað að nefndin semji m.a. sem einn þátt frv. reglur um fjármál framhaldsskóla og skiptingu kostnaðar við stofn og rekstur skólanna sem séu eins skýrar og einfaldar og unnt er. Til álita kemur að allur kostnaður við framhaldsskóla greiðist af ríkisvaldinu, en á móti kæmi hugsanlega að allur kostnaður við grunnskóla greiðist af sveitarfélögum, enda yrði þá að sjá sveitarfélögum fyrir tekjustofnum til að mæta þeim viðbótarkostnaði sem af slíku fyrirkomulagi kynni að leiða." Með tilvísun til þessa tók nefndin það sem sitt fyrsta verkefni að semja reglur um stofn- og rekstrarkostnað framhaldsskóla. Eftir því sem leið á nefndarstarfið var nefndin sammála um að óheppilegt væri að semja sérstakt frv. um fjármál framhaldsskóla. Eðlilegra væri að fella ákvæði um fjármálin inn í heildarfrv. um framhaldsskóla og var það gert. Á síðasta þingi lagði fyrirrennari minn, Sverrir Hermannsson þáverandi hæstv. menntmrh., fram til kynningar á Alþingi frv. það sem nefndin hafði samið. Frv. var eingöngu lagt fram til kynningar og ekki fyrir því mælt, en menntmrn. sendi það síðan til umsagnar fjölmargra aðila. Þeir voru: Bandalag kennarafélaga, Skólameistarafélag Íslands, rektorar, skólameistarar og skólastjórar allra skóla á framhaldsskólastigi, rektor Háskóla Íslands, rektor Kennaraháskóla Íslands, rektor Tækniskóla Íslands, iðnfræðsluráð, iðnfræðslulaganefnd, samstarfshópur um sjávarútvegsskóla, grunnskólanefnd og heilbr.og trmrn. Alls bárust 36 umsagnir. Umsagnirnar hafa verið yfirfarnar í menntmrn. og frv. breytt nokkuð til samræmis við það sem þar kom fram. Í sérstöku fskj., sem fylgir þessu frv., eru tilgreindar þær breytingar sem gerðar hafa verið á frv. frá því að það var lagt fram á Alþingi í fyrravetur. Að öðru leyti vísast til fskj. sem því frv. fylgdu, þar á meðal nál. í heild ásamt sérálitum svo og til yfirlits um kostnaðaráhrif frv. ef það yrði að lögum. Engin heildarlöggjöf hefur verið til um framhaldsskólastigið. Það er rúmur hálfur annar áratugur síðan Alþingi samþykkti lög um skólakerfi og lög um grunnskóla. Aformað var að löggjöf um framhaldsskóla kæmi í beinu framhaldi af því. Frv. til l. um framhaldsskóla var lagt fram árið 1976 en náði ekki fram að ganga. Síðan var það endurflutt nokkrum sinnum en dagaði ætíð uppi. Það var einkum ágreiningur um kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga sem stöðvaði framgang frv. Í grg. með þessu frv. eru rakin helstu einkenni þess og mun ég rekja þau hér á eftir áður en ég ræði einstaka kafla frv. Helstu einkenni frv. eru: 1. Frv. felur í sér rammalöggjöf sem tekur til alls náms á framhaldsskólastigi og undirbýr nemendur undir nám í sérskólum, háskólum og störf í atvinnulífinu. 2. Nám á framhaldsskólastigi er skipulagt í námsáföngum og skal hver áfangi skilgreindur og metinn til eininga í námsskrá sem menntmrn. setur. Framhaldsskólum er skylt að fylgja í meginatriðum ákvæðum námsskrárinnar hvort heldur kennt er samkvæmt áfangakerfi eða bekkjakerfi. 3. Með frv. er stefnt að greinilegri verkaskiptingu en nú er milli menntmrn., skólayfirvalda og starfsmanna skólanna. Það nýmæli er í frv. að gert er ráð fyrir að skólanefnd starfi við hvern skóla. Hlutverk ráðuneytis verði að vinna að heildarstefnumótun, kennslueftirliti og gerð tillagna um fjárveitingar til hvers skóla, en framkvæmd skólastarfs innan ramma námsskrár og fjárveitinga sé í höndum skólanefnda og skólastjórnenda. 4. Stofnkostnaður framhaldsskóla greiðist sameiginlega af ríki og viðkomandi sveitarfélagi eða sveitarfélögum þannig að ríkið greiðir 60% en sveitarfélag/sveitarfélög 40%. Þó er menntmrn. veitt heimild til þess að semja um hærri kostnaðaraðild þegar um búnað verknámshúsnæðis er að ræða. 5. Ríkið greiði rekstrarkostnað framhaldsskólanna. 6. Tryggt er samstarf við atvinnulífið í iðnnámi með iðnfræðsluráði og í sjávarútvegsgreinum með fræðsluráði sjávarútvegsins, sem verða til ráðuneytis um skipulag námsins og kennslueftirlit. 7. Hlutdeild sveitarfélaga og heimamanna að stjórnun skólanna verður í formi aðildar að skólanefndum sem starfa við hvern framhaldsskóla. Þær skulu skipaðar þremur til fimm fulltrúum eftir skólategund og fjölda rekstraraðila. Skólanefndir ákveða skipulag náms og námsframboð ásamt skólameistara. Skólanefnd gerir fjárhagsáætlun í samræmi við fjárlög og ber ábyrgð á að henni sé framfylgt. 8. Skólameistari stjórnar daglegum rekstri skóla og er jafnframt framkvæmdastjóri skólanefndar. 9. Hver skóli verði sjálfstæð rekstrareining. Ríkissjóður greiði laun fyrir kennslu, stjórnun og prófdæmingu beint. Annan rekstrarkostnað greiði ríkissjóður til skóla ársfjórðungslega fyrir fram. Sú meginregla gildi að sama framlag komi á hvern nemanda hvar sem er á landinu með heimild til sérgreinds framlags ef sérstakar aðstæður ríkja. 10. Þar sem nauðsynlegt er að reka heimavist greiði ríkissjóður kostnað við umsjón, tækja- og rekstrarbúnað húsnæðis. Sérstakan rekstrarkostnað heimavistar og mötuneytis greiði nemendur. 11. Samvinnuskólinn og Verslunarskóli Íslands starfi áfram á sama grundvelli og áður og opnuð er heimild fyrir menntmrh. að samþykkja kostnaðarþátttöku við einkaskóla á framhaldsskólastigi. 12. Framhaldsskólum verði heimilt að annast menntun fullorðinna á þeim námsbrautum er skólinn starfrækir, svo og að stofna til sérstakra námskeiða (öldungadeilda). Skulu nemendur greiða sem næst þriðjungi kennslulauna. Einnig verði framhaldsskólum heimilt að efna til eftirmenntunarnáms. Þetta eru í sem fæstum orðum meginatriði framhaldsskólafrv. Í frv. felst að framhaldsskólarnir fá umtalsvert frjálsræði til ákvörðunar um innihald og þróun náms svo og nokkurt fjárhagslegt sjálfstæði. Þar með er skólunum veitt aðstaða til að taka tillit til staðhátta og atvinnulífs á hverjum stað. Með frv. er reynt að tryggja að framhaldsskólamenntun geti þróast í samræmi við hinar fjölbreytilegu kröfur tímans. Það er síðan verkefni skólanefnda og skólastjórnenda að móta skólastarfið á grundvelli hinna nýju laga og reglugerðar sem síðan verður sett. Ég bind vonir við að uppskeran af þessu verði fjölbreytt og gróskumikið skólastarf og menntalíf og aukin þekking og áhugi nemenda. Ég mun nú snúa mér að því að rekja einstaka kafla frv. I. kafli fjallar um gildissvið frv. og er í 1. gr. tekið fram að lög þessi taki til náms á framhaldsskólastigi er taki við af skyldunámsstigi allt til háskólastigs, sbr. 2. gr. laga nr. 55/1974 um skólakerfi. Framhaldsskólar er samnefni þeirra skóla er falla undir lögin. Þeir eru: menntaskólar, fjölbrautaskólar, iðnfræðsluskólar svo og skólar sem veita sérhæft nám á framhaldsskólastigi. Enn fremur framhaldsdeildir við grunnskóla sem menntmrn. heimilar. Einstaka skólastofnanir geta borið sérstakt nafn, t.d. tengt stað, hefð eða sérstöku hlutverki. Tilgreint er að setja skuli reglugerð um sérskóla sem starfa samkvæmt lögum þessum og er þar átt við að sérstök reglugerð verði sett um hvern skóla. Allmargir framhaldsskólar sem undir lög þessi falla eiga sér langa sögu og eru ríkir af hefðum. Það er því sérstaklega tekið fram að einstakar skólastofnanir beri áfram sérstakt nafn, t.d. tengt stað, hefð eða sérstöku hlutverki og er þetta tekið svona ákveðið fram í þessari lagagrein til að forðast allan misskilning um það efni. Í II. kafla frv. er fjallað um hlutverk framhaldsskóla og það er skilgreint í 2. gr. á eftirfarandi hátt: Að búa nemendur undir nám í sérskólum og á háskólastigi með því að veita þeim þekkingu og þjáll'un í vinnubrögðum. Að búa nemendur undir störf í atvinnulífinu með sérnámi er veiti sérréttindi. Að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðissamfélagi með því að veita þeim almenna menntun og efla með þeim félagsþroska. Þetta orðalag hefur tekið nokkrum breytingum frá fyrra frv. en talið var æskilegt að orða hlutverk framhaldsskólans í sem fæstum orðum, en meginmarkmið framhaldsskólans er spunnið af nokkrum þáttum sem eiga helst að vera svo samtvinnaðir að tæpast verði milli þeirra greint. III. kafli frv. fjallar um stofnun og byggingu framhaldsskóla. Hér er ákveðin sú stofnkostnaðarskipting við byggingarframkvæmdir og stofnbúnað framhaldsskóla að ríkissjóður greiði 60% en sveitarsjóður eða sveitarsjóðir greiði 40% áætlaðs kostnaðar með þeirri undantekningu að þegar um er að ræða stofnbúnað verknámsbrauta er ráðuneytinu heimilt að sækja um hærri kostnaðaraðild ríkissjóðs. Með því er reynt að stuðla að því að verknámsaðstöðu verði komið upp eigi síður en bóknámsaðstöðu, en hún er mun dýrari og þjónar slík námsaðstaða oft stórum landshlutum og jafnvel öllu landinu. Gert er ráð fyrir að eitt eða fleiri sveitarfélög geti átt aðild að framhaldsskóla á móti ríkinu. Samþykki Alþingis þarf til þess að stofnaður verði nýr framhaldsskóli og samþykki sveitarstjórnar verður einnig til að koma þannig að hún gerist aðili að stofnun skóla. Áskilið er að gera skuli samning milli ríkis og sveitarfélags eða sveitarfélaga um byggingarframkvæmdir vegna framhaldsskóla. Sú staða kann að koma upp varðandi einstaka sérskóla, t.d. skóla með það sérhæft nám að aðeins einn slíkur skóli er til á landinu, að sveitarfélög fáist ekki til þess að verða aðilar að slíkum skóla. Þess vegna er gert ráð fyrir því í lagafrv. að unnt sé að stofna sérskóla án aðildar sveitarfélaga og greiðist þá allur kostnaður úr ríkissjóði. Sem fyrr segir skal gera samning milli ríkis og sveitarfélaga um nýframkvæmdir og endurbætur húsnæðis vegna framhaldsskóla. Þar skulu m.a. vera ákvæði um stjórn hönnunar og framkvæmda, hönnun, byggingarhraða og greiðslustreymi. Heimilt er að fela sveitarfélögum, sem aðild eiga að framhaldsskóla, að fara með undirbúning og umsjón með byggingarframkvæmdum eins og tíðkast hefur hingað til hafi sveitarfélag til þess burði. Bent skal á að í greininni er heimilað að heimavistir skóla verðir nýttar til gistihúsareksturs utan skólatíma og við hönnun og byggingu húsnæðisins verði tekið tillit til þess. Áskilið er að menntmrn. setji viðmiðunarreglur um stærð og gerð húsnæðis fyrir framhaldsskóla í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga. Ekki er óeðlilegt að menn spyrji hvernig á því standi að gert sé ráð fyrir því að sveitarfélögin taki þátt í stofnkostnaði framhaldsskóla með þessum hætti þegar ríkið tekur alfarið að sér reksturskostnað samkvæmt frv. Meginástæða þessa fyrirkomulags er sú að með því er talið að sveitarfélög verði nokkru ábyrgari í afstöðu sinni til stofnunar framhaldsskóla ef þau þurfa sjálf að leggja fram hluta af stofnkostnaði og það muni væntanlega draga úr óraunhæfum kröfum um byggingu framhaldsskóla í einstökum sveitarfélögum. Í 4. gr. frv. er fjallað um eignarhlutföll að skólamannvirkjum og varðandi þá grein er rétt að taka fram að gert er ráð fyrir að skólamannvirki sem eru í notkun við gildistöku þessara laga skuli vera eign ríkis og eða sveitarfélaga í sömu hlutföllum og þessir aðilar hafa greitt stofnkostnað mannvirkja. Ekki er gert ráð fyrir að neitt sérstakt uppgjör fari fram milli ríkis og sveitarfélaga varðandi þau mannvirki sem nú eru notuð fyrir framhaldsskóla. Allt nýtt húsnæði sem byggt er verður í sameign með sama eignarhluta og framlög byggingaraðila eru. Sama gildir um viðbyggingar við eldra húsnæði og meiri háttar endurbætur og breytingar. Hins vegar er tekið fram að verði húsnæði framhaldsskóla ráðstafað til annarra nota en framhaldsnáms þá skuli eignaraðilar gera með sér samkomulag þar um. Verði eign seld öðrum hvorum eignaraðila skal hún metin af dómkvöddum mönnum. Í IV. kafla, þ.e. 5.–11. gr. frv., er fjallað um stjórn framhaldsskólans. Í 5. gr. er því slegið föstu að menntmrn. fari með yfirstjórn mála sem lög þessi taka til og hafi með höndum námsskrárgerð, kennslueftirlit og ráðgjöf um þróunarstörf í skólum. Enn fremur er staðfest það hlutverk menntmrn. að gera tillögur um fjárveitingu á fjárlögum til hvers skóla, bæði stofnkostnað og rekstrarkostnað. Samkvæmt þessari grein er því gert ráð fyrir að innan skólanna sjálfra fari fram þróunarstörf er snerta framhaldsskólana. Í 6. gr. er ákvæði um að skipuð skuli samstarfsnefnd framhaldsskóla og í henni séu skólameistarar, rektorar, undir forsæti menntmrh. eða staðgengils hans og skal þessi samstarfsnefnd fjalla um sameiginleg málefni framhaldsskóla og samræma störf þeirra. Gert er ráð fyrir að samstarfsnefnd þessi haldi a.m.k. einn fund árlega. Í 7. gr. er gert ráð fyrir að skólanefnd sé við hvern framhaldsskóla og er það nýmæli. Gert er ráð fyrir að 3–5 fulltrúar sitji í skólanefnd og ræðst fjöldi þeirra af fjölda rekstraraðila og gerð skóla. Menntmrh. skipar formann, en um tilnefningu hinna skal ákveðið í reglugerð. Þegar um er að ræða skóla sem annast starfsmenntun fyrir atvinnulífið er æskilegt að fulltrúi viðkomandi starfsgreinar eigi sæti í skólanefnd. Með þessu fyrirkomulagi er leitast við að tryggja samstarf ríkis, heimamanna og atvinnulífsins um stjórnun hvers framhaldsskóla. Gert er ráð fyrir að menntmrh. skipi án tilnefningar alla skólanefndarmenn við sérskóla sem stofnaðir kunna að vera án þátttöku sveitarfélaga. Í 8. gr. er fjallað um verkefni skólanefndanna. Þar kemur fram að skólanefnd og skólameistari marki stefnu í skólahaldi og ákveði námsframboð með samþykki menntmrn. Skólanefnd á að undirbúa árlega ásamt skólameistara tillögur til fjárlaga og senda þær menntmrn. Í upphafi hvers árs á skólanefnd að gera fjárhagsáætlun í samræmi við niðurstöður fjárlaga og bera ábyrgð á að henni sé framfylgt. Í 3. mgr. er skólanefnd veitt heimild til að ákveða upphæð ýmissa gjalda sem nemendur greiða svo og meðferð þeirra. Gjöld af þessu tagi eru nú þegar innheimt við flesta skóla og teljast hluti af fjárreiðum skólanna. Er því ekki um að ræða neina meginbreytingu frá ríkjandi ástandi, en rétt þykir að festa í lög ákvæði um gjöld þessi. Við ýmsa skóla hafa verið stofnaðir sérstakir sjóðir í ákveðnum tilgangi og kann það að vera nokkuð mismunandi eftir skólum. Því þykir í 4. mgr. þessarar greinar rétt að setja ákvæði um sjóði þessa til að tryggja örugga meðferð þeirra. Í 9. gr. er fjallað um starfssvið skólameistara eða rektors og fram tekið að skólameistari stjórni daglegum rekstri og starfi framhaldsskóla og gæti þess að starfsemi hans sé í samræmi við lög, reglugerðir, námsskrá og önnur gildandi fyrirmæli á hverjum tíma. Hann á einnig að sjá um framkvæmd þeirra ákvarðana sem skólanefnd tekur. Í 2. og 3. mgr. þessarar greinar er fjallað um skólaráð sem skuli vera skólameistara til aðstoðar við stjórnun skóla og rekstur hans. Skólaráðið er skipað fulltrúum kennara, nemenda svo og aðstoðarskólameistara ef hann starfar við skólann, en skólameistari á að vera oddviti skólaráðsins. Gert er ráð fyrir að um skipun skólaráðs, verksvið þess, starfstíma og starfshætti skuli nánar kveða á í reglum sem skólanefnd setur. Það er sem sagt gert ráð fyrir því að skólanefnd hvers skóla setji skólaráði reglur, en það kann að vera mismunandi eftir skólum og því er rétt að þetta vald sé í höndum skólanefndanna. Skólaráði er ætlað að vera lýðræðislegur vettvangur umfjöllunar um málefni hvers skóla. Í 10. gr. er fjallað um nemendaráð sem starfi við hvern framhaldsskóla og sé þar m.a. fulltrúi nemenda í hagsmunamálum þeirra. Kveðið er á um að nemendaráð hafi tillögu- og umsagnarrétt um markmið náms, námsefni og kennslutilhögun í skóla sínum. Samtök nemendanna sjálfra skuli setja reglur um skipan, starfssvið og starfshætti nemendaráðs. Í 11. gr. er gert ráð fyrir að skólanefnd setji reglur um almenna kennarafundi og verksvið þeirra. Í V. kafla frv., þ.e. í greinum 12–15, er fjallað um starfslið framhaldsskólanna. Í 12. gr. er ákveðið að um fjölda starfsmanna og skiptingu starfa milli þeirra fari eftir stærð og gerð skóla og fjárveitingu hverju sinni. Að öðru leyti fjallar greinin um hverjir ráða skuli hina einstöku starfsmenn. Menntmrh. setur eða skipar skólameistara eða rektor framhaldsskóla að fengnum tillögum hlutaðeigandi skólanefnda, menntmrh. setur eða skipar fasta kennara að fengnum tillögum skólanefndar og skólameistara en skólameistari ræður stundakennara og aðra starfsmenn í samráði við skólanefnd. Hafi kennari ekki kennsluréttindi skal leita staðfestingar menntmrn. Í 13. gr. er vísað til ákvæðis laga um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra nr. 48/1986 og þarfnast það ekki sérstakra skýringa. Í 14. gr. er fjallað um sérstakt orlof kennara sem ákvæði hafa verið um í ýmsum lögum um framhaldsskóla. Sú breyting er hér lögð til að heimilt sé að veita kennara orlof sem starfað hefur í fimm ár ef hann óskar eftir því til að efla þekkingu sína í stað tíu ára starfs eins og verið hefur. Í 15. gr. eru ákvæði sem ætluð eru til að tryggja nauðsynlega heilsuvernd í framhaldsskólum. Héraðslæknar hafa umsjón með þessari starfsemi undir yfirstjórn heilbrigðisstjórnar og líta eftir að aðbúnaður og aðstaða nemenda og starfsmanna séu viðhlítandi. Þessi ákvæði eru í samræmi við lög nr. 61 1957, um heilsuvernd í skólum. VI. kaflinn sem er ein grein, 16. gr., fjallar um inntökuskilyrði í framhaldsskóla, kveður á um að allir þeir sem lokið hafa grunnskólanámi eða hlotið jafngilda undirstöðumenntun eigi rétt á að hefja nám í framhaldsskóla. Þá er kveðið á um að nemendum sé skylt að stunda fornám í einstökum námsgreinum samkvæmt ákvæðum í námsskrá hafi þeir ekki náð tilskildum lágmarksárangri. Enn fremur er kveðið á um að heimilt sé að setja lágmarkskröfur í einstökum greinum til inntöku í tiltekna námsáfanga. Í greininni er kveðið á um að nemendur, sem orðnir séu 18 ára og eldri, geti hafið nám í framhaldsskóla án þess að fullnægja framangreindum ákvæðum nema að því er starfsþjálfun varðar. Inntaka nemenda í skóla er á ábyrgð skólameistara. VII. kafli frv., sem er allmargar greinar, þ.e. 17.31. gr., fjallar um námsskipan í framhaldsskólunum. Í 17. og 18. gr. eru markaðir megindrættir í námsskipan framhaldsskóla. Allt nám skal fara fram innan tiltekinna námsbrauta sem stefna að skilgreindu marki. Skal miða við undirbúning til starfa eða til áframhaldandi náms ellegar hvort tveggja. Til grundvallar liggur skipting námsefnisins í námsáfanga, en áföngum er skipað á námsbrautir eins og fram er tekið í 18. og 19. gr. Ekki þykir eðlilegt að binda í lögum hvaða námsbrautir skuli starfræktar. Það er ljóst að upptalning námsbrauta í lögum getur ekki verið tæmandi nema stutt skeið í senn og þyrfti þá lagabreytingu í hvert skipti til að stofna nýja námsbraut. Með setningu fjárlaga gefst Alþingi jafnan kostur á að hafa úrslitaáhrif á námsframboð. Fjölbreytni í námsframboði og mismunandi lengd námsbrauta eru mikilvæg atriði, bæði vegna mismunandi áforma nemenda um framhaldsskólanám og til að auðvelda áfangamenntun í þeirri merkingu að fólk eigi þess kost að bæta við sig námi eftir tímabil í starfi. Í ýmsum starfsgreinum hagar og þannig til að kröfur um undirbúning eru mismunandi til starfa innan sömu greinar. Miklu skiptir að markmið hverrar námsbrautar liggi ljós fyrir, þ.e. hvaða hæfniskröfum sé miðað við að nemendur fullnægi. Í síðustu mgr. 17. gr. er vikið að tveimur undirstöðuatriðum sem skipulagning náms á framhaldsskólastigi beinist að, þ.e. að tryggja að engin námsbraut verði blindgata og að auðvelda samgöngur milli brauta. Þessi markmið eru hvort öðru tengd. Vert er að leggja áherslu á að ekki er kveðið á um að sérhver námsbraut leiði beint inn í háskóla heldur að liggja skuli fyrir hvernig áfram verði komist jafnframt því að fyrra nám nýtist. Í 18. gr. er fjallað um samhæfingu bóklegs og verklegs náms og er þar átt við hvort tveggja: að námið sé eftir föngum slungið báðum þessum þáttum og að þeir fái stuðning hvor af öðrum í kennslunni. Svigrúm frjálsra valgreina verður trúlega misjafnt eftir námsbrautum, en mikilvægt er að það sé ætíð nokkuð. Þykir eðlilegt að kveða nánar á um námsbrautir í námsskrá. Í 19. gr. er kveðið á um að nám á framhaldsskólastigi skuli skipulagt í námsáföngum og skuli hver áfangi skilgreindur og metinn til eininga eftir umfangi námsefnis. Öllum framhaldsskólum er skylt að fylgja slíkum ákvæðum, en þrátt fyrir skiptingu námsefnis í áfanga geta skólar, sem þess óska, haldið bekkjakerfi og starfað áfram með líkum hætti og þeir gera nú. Á þetta vil ég leggja sérstaka áherslu: að skólar geta valið um hvort þeir hafa svokallað áfangakerfi eða bekkjakerfi og tel ég reyndar æskilegt að bæði kerfin séu í gangi á hverjum tíma. Gert er ráð fyrir að námseining verði skilgreind í námsskrá. Námseining er nú skilgreind sem tvær kennslustundir á viku í eina önn, en þessi skilgreining er gölluð og þarfnast því endurskoðunar. Ekki er talið rétt að binda skilgreiningu námseininga í lögum eins og gerð var tillaga um í því frv. sem lagt var fram á sl. vori. Í 20. gr. er kveðið á um að í námsskrá sem menntmrn. setur skuli ákveðið með námsáfanga, markmið þeirra, megininntak, umfang og skipan á námsbrautir. Þótt ekki sé það berum orðum tekið fram í frv. er reiknað með að við setningu námsskrár muni menntmrn. eins og verið hefur hafa samráð við skólastjórnendur, iðnfræðsluráð, fræðsluráð sjávarútvegsins, faggreinafélög og fleiri aðila sem láta sig nám á sínu sviði varða. Í 21. gr. er mælt fyrir um að í námsskrá skuli sett ákvæði um námsmat, m.a. próf og vitnisburði. Fyrri hugmyndir hafa gengið út á að ákvæði um þessi atriði yrðu sett í reglugerð. Er talið fara betur á því að mælt sé fyrir um þetta í námsskrá. Þá er og sú nýjung að fyrir er mælt að nemendur skuli hafa rétt til þess að sjá prófúrlausnir sínar. Í 22.–25. gr. er fjallað um iðnnám. Við samningu þeirra var byggt á einróma tillögum sérstakrar nefndar sem menntmrh. skipaði til að gera tillögur um skipan iðnnáms. Í 22. gr. er gert ráð fyrir að menntmrh. skipi iðnfræðsluráð til fjögurra ára í senn og skal það vera til ráðuneytis um heildarmótun og skipulag í iðnfræðslu, löggiltum iðngreinum og verksmiðjuiðnaði. Sú breyting er gerð á stöðu iðnfræðsluráðs frá fyrri lögum að nú er það ráðgefandi í stað þess að það hafði áður umsjón með framkvæmd iðnfræðslunnar. Þau verkefni, sem iðnfræðsluráð hafði áður, færast til ráðuneytis, skólanefnda og skólanna. Eigi að síður er tryggt að þeir sem starfa í iðnaði, bæði atvinnurekendur og launþegar, hafi áhrif á stefnumörkun í iðnfræðslu. Þar sem hluti af iðnfræðslu fer fram úti í atvinnulífinu eru þessi tengsl mikilvæg. Gert er ráð fyrir að kveðið verði á um verksvið iðnfræðsluráðs í reglugerð. Í 23. gr. er gert ráð fyrir að menntmrh. skipi fræðslunefndir í einstökum iðngreinaflokkum til fjögurra ára í senn. Hér er um verulegar breytingar að ræða frá fyrri skipan þegar skipaðar voru fræðslunefndir fyrir hverja iðngrein. Þessi breyting er gerð til að tryggja nauðsynlega samræmingu og hagkvæmni á námsskipan iðn- og tæknibrauta. Í 24. gr. er kveðið á um að heimilt sé áfram að gera námssamning milli iðnmeistara og iðnnema. Þá er veitt lagaleg heimild til að skólanefnd geti gert samning við iðnmeistara, fyrirtæki eða stofnun um að annast tiltekna þætti verklegrar menntunar í samstarfi við framhaldsskóla. Í reglugerð skal svo kveða á um m.a. gerð námssamninga, próf og starfsréttindi. Heimilað er áfram að ganga undir verklegt sveinspróf í iðngrein langskólanáms ef ákveðnum skilyrðum er fullnægt. Með þessu ákvæði er verið að tryggja mönnum sem lengi hafa starfað í iðngrein rétt til að þreyta sveinspróf sem veitir takmarkaðan rétt til að starfa í iðngreinum. Í 25. gr. er það nýmæli að menntmrn. er gert skylt að halda uppi framhaldsnámi fyrir iðnsveina til meistaraprófs. Auknar kröfur eru gerðar til þeirra sem fá verktakaheimild og af þeim sökum þótti rétt að setja þetta ákvæði í lög. Nánari ákvæði skal svo setja í námsskrá fyrir meistarapróf. Í 26. gr. er nýmæli, en þar er gert ráð fyrir að menntmrh. skipi sérstakt fræðsluráð sjávarútvegs og skuli það skipað fulltrúum ýmissa aðila sem tengjast sjávarútvegi og fiskvinnslu. Greinin er í meginatriðum í samræmi við tillögur sem nefnd á vegum menntmrh. og sjútvrh. um skipulag fræðslumála sjávarútvegs lagði fram. Með þessu fyrirkomulagi er reynt að tryggja samstarf skóla og atvinnulífs á þessu sviði á sama hátt og leitast er við að gera í iðnnámi. Í 27. gr. er menntmrn. veitt heimild til að skipa sérstakar ráðgjafarnefndir til að móta heildarstefnu í námi á öðrum sviðum en í iðnaði og sjávarútvegi. Þetta er enn ein tilraun þessa frv. til að reyna að tryggja nánar tengsl atvinnulífs og skóla. Ýmis lagaákvæði gera ráð fyrir því að ákveðið nám sé skilyrði fyrir atvinnuréttindum. Í 28. gr. segir að slíkt nám skuli skipulagt í samvinnu við stofnanir eða við sérskóla á framhaldsskólastigi sem starfa samkvæmt sérstökum reglugerðum. Dæmi um slíkt er t.d. nám á ýmsum sviðum heilbrigðismála. Þarna er og ítrekuð sú meginstefna sem víðar kemur fram í frv. að auk starfsréttinda skuli nám á framhaldsskólastigi veita rétt til frekara náms. Í 29. gr. er kveðið á um skólasafn og ákveðið að í hverjum skóla skuli vera slíkt safn. Hlutverk skólasafns er að vera upplýsingamiðstöð fyrir kennara og nemendur og virkur þáttur í fræðslustarfi skólans. Nú á dögum er brýnt að einstaklingurinn sé sjálfur fær um að afla sér nauðsynlegrar þekkingar og því er æ meiri áhersla lögð á að gera nemendur sjálfstæða í öflun upplýsinga og notkun heimilda. Þessi sjálfstæðu vinnubrögð krefjast vel búinna skólasafna, þ.e. fjölbreytts safnkosts, menntaðs starfsliðs og góðrar vinnuaðstöðu. Í 30. gr. er stefnt að því að tryggja fötluðum og þroskaheftum ungmennum námsmöguleika á framhaldsskólastigi hliðstætt því sem lög mæla fyrir um á grunnskólastigi. Tilhögun starfseminnar getur orðið með ýmsum hætti eftir aðstæðum. Væntanlega þætti þó æskilegt að hún færi fram innan vébanda framhaldsskólanna sjálfra eða í tengslum við þá eftir því sem framast yrði við komið en undir umsjón og með stuðningi sérhæfðra stofnana. Vísir að starfsemi af þessu tagi er þegar fyrir hendi, m.a. á vegum Heyrnleysingjaskólans, sbr. lög nr. 70/1978, og meðal þeirra aðila sem annast kennslu blindra. Í 31. gr. er kveðið á um að starfstími framhaldsskóla verði eigi skemmri en níu mánuðir. Eins og nú er háttað er starfstíminn bundinn við ákveðinn vikufjölda. Þá er gert ráð fyrir að menntmrn. gefi út árlegar reglur um nánari skiptingu starfstíma. Í VIII. kafla frv., 32.–34. gr., er fjallað um rekstur framhaldsskóla. Þar er því slegið föstu að ríkissjóður greiði allan rekstrarkostnað framhaldsskóla og að hver skóli skuli vera sjálfstæð rekstrareining og hafa sérgreinda fjárveitingu á fjárlögum. Til þessa hefur það verið nokkuð mismunandi hvernig rekstrarkostnaður skóla hefur verið greiddur. Ýmist hefur ríkissjóður einn staðið straum af rekstrarkostnaði framhaldsskóla eða samvinna hefur verið milli ríkis og sveitarfélaga um reksturinn. Hér er gert ráð fyrir þeirri breytingu að ríkissjóður einn skuli greiða rekstrarkostnað framhaldsskóla. Í 32. gr. er rekstrarkostnaður skóla greindur í tvo meginþætti, þ.e. launakostnað sem nánar er skilgreindur í 1. tölul. 2. mgr. en síðan annan rekstrarkostnað og er það nýmæli að annar rekstrarkostnaður en launakostnaður skuli greiddur til skóla ársfjórðungslega fyrir fram. Enn fremur er kveðið á um það að fjárveitingum vegna 1. og 2. tölul. skuli haldið aðgreindum og að eigi megi skerða fjárveitingu til annars rekstrarkostnaðar en launakostnaðar þótt kostnaður vegna 1. tölul. fari fram yfir fjárveitingu enda sé umfang starfsemi í samræmi við samþykkta áætlun. Með þessu á að vera tryggt að annar rekstrarkostnaður en launakostnaður gangi til skólanna og að skólarnir hafi sjálfstæði til að ráðstafa því fjármagni innan ramma áætlunar. Með því m.a. er skólastjórnendum veitt hvatning til að spara á ákveðnum liðum og fá þá að njóta þess á öðrum, en hingað til hefur viljað brenna við að ef skólastjórnendur spara á einhverjum rekstrarkostnaði hefur skólinn ekki fengið að njóta þess en fjármagnið hreinlega verið tekið af skólanum. Gert er ráð fyrir að launakostnaður verði eins og áður greiddur beint til starfsmanna úr ríkissjóði. Tekið er fram að skólameistara er heimilt með samþykki skólanefndar að flytja fjárveitingar milli kostnaðarliða innan þess sem telst annar rekstrarkostnaður, þannig að framlag ríkissjóðs nýtist sem best þörfum skólans. Í 32. gr. er og heimilað að ráða til framhaldsskóla sérstakan fjármálafulltrúa til að annast fjárreiður skólans. Ákvæði um slíkan starfsmann hafa ekki áður verið í lögum þó að fjármálafulltrúar hafi starfað við nokkra skóla. Gert er ráð fyrir því að starf fjármálafulltrúa geti verið hlutastarf þótt ekki sé það berum orðum sagt í frumvarpsgreininni. 33. gr. fjallar einkum um rekstur heimavista og er við það miðað að allar meginreglur þar um verði óbreyttar. Sums staðar hafa nemendur greitt lítils háttar gjöld í heimavistarsjóð til þess að standa undir kostnaði við þjónustu sem þeir hafa sjálfir gengist fyrir eða tekið nokkra ábyrgð á skemmdum. Um þetta hafa engar sérstakar reglur gilt. Um aksturskostnað þar sem um skipulagðan akstur hefur verið að ræða hefur gilt sú framkvæmdaregla að nemendur hafa sjálfir greitt ígildi strætisvagnafargjalda á Reykjavíkursvæðinu en viðbótarkostnaður hefur skipst að jöfnu milli ríkis og sveitarfélaga. Hvað varðar mötuneyti framhaldsskóla hafa nemendur sjálfir greitt launa- og hráefniskostnað en rekstraraðilar skóla lagt til aðstöðu og orku. Ástæða þótti til að tengja ofantalin gjöld öðrum kostnaði sem nemendum er gert að greiða, sbr. það sem fram kemur í 8. gr. frv., og er ráð fyrir því gert að í reglugerð sem menntmrn. setur samkvæmt lögum þessum verði sett ítarleg ákvæði um kostnaðarþátttöku nemenda í rekstri framhaldsskóla. Fram er tekið í lagagreininni að hagnaður af leigu skólahúsnæðis skuli renna til viðhalds og endurnýjunar húsnæðis og búnaðar. Í 34. gr. er leitast við að setja almennar viðmiðunarreglur um ákvörðun fjárveitinga til kennslu í framhaldsskólum. Vegna mismunandi eðlis náms er erfitt að setja fastar viðmiðunarreglur, en hér er miðað við grunntöluna 1,7–2 kennslustundir á viku á hvern nemanda í fullu bóknámi og fer eftir stærð og gerð skóla hvaða viðmiðunartala skal notuð innan þess ramma. Þessu til viðbótar skal koma stundafjöldi sem nauðsynlegur er til þess að halda megi uppi kennslu í viðurkenndu verknámi og sérnámi er krefst skiptingar nemenda í smærri námshópa. Menntmrn. setji reglur um hvaða greinar skuli teljast verknám og sérnám, hvernig skuli ákveða grunnfjárhæðir vegna kennslu og annarrar launavinnu og hvernig skuli ákveða grunnframlag vegna almenns rekstrarkostnaðar. Í IX. kafla, þ.e. 35.–36. gr.,, er fjallað um fullorðinsfræðslu og eftirmenntun. Í 35. gr. er kveðið á um að heimilt sé framhaldsskólum að veita þeim sem orðnir eru 18 ára að aldri aðgang að einstökum námsáföngum dagskóla án tillits til þess hvort þeir uppfylla skilyrði til inntöku að öðru leyti. Einnig er framhaldsskólum heimilt að stofna til sérstakra námskeiða, þar á meðal kvöldskóla eða öldungadeilda, fyrir fólk sem hentar ekki að sækja reglubundna kennslu í skóla en æskir að ljúka námi hliðstæðu því sem í boði er á námsbrautum hans. Fyrir slíka kennslu skulu nemendur greiða kennslugjald sem svarar til sem næst þriðjungs kennslulauna. Á síðari árum hefur eftirspurn og þörf fullorðinna aukist fyrir margvíslegt nám. Með ákvæðum þessarar greinar er reynt að mæta þessari vaxandi þörf með því móti að nýta skólana betur til að sinna henni en áður hefur verið. Gert er ráð fyrir að nemendur, sem orðnir eru 18 ára eða eldri, geti stundað nám í einstökum áföngum án þess að vera reglulegir nemendur skólanna. Þá er gert ráð fyrir að öldungadeildir starfi áfram og heimild er veitt til að skólar stofni til sérstakra námskeiða sem gætu nýst fólki í starfi. Segja má að ákvæði þessarar greinar séu nýmæli í löggjöf, en í framkvæmd hafa framhaldsskólarnir rekið starfsemi af þessu tagi þannig að í raun er hér ekki um nýmæli að ræða. Í 36. gr. er hins vegar nýmæli. Ráðgert er að framhaldsskólar geti efnt til eftirmenntunarnáms í samráði við faggreinafélög, stéttarfélög og atvinnurekendur og er það þáttur í viðleitni þessa frv. til að treysta tengsl atvinnulífs og skóla. Það er mjög æskilegt að framhaldsskólarnir fari meira inn á þá braut að veita eftirmenntun af ýmsu tagi og starfsþjálfun og þá þarf sú starfsemi að þróast í samræmi við aðstæður og kröfur á hverjum stað, en atvinnulíf er með mismunandi hætti á hinum ýmsu stöðum á landinu og því kann hér að vera um mjög fjölbreytta starfsemi að ræða. Í X. kafla eru ýmis ákvæði og er þar fyrst 37. gr., en í henni er staðfest að Samvinnuskólinn og Verslunarskóli Íslands hafi rétt til að reka áfram það fræðslustarf sem þeir hafa annast og til að auka það og sérhæfa eftir því sem aðstæður leyfa og þörf krefur. Gert er ráð fyrir að staða þessara skóla verði sem líkust því sem hún er í dag. Í þessari grein eru tekin upp aðalatriði núgildandi laga um viðskiptamenntun á framhaldsskólastigi, nr. 51/1976, en þessir tveir skólar hafa starfað á grundvelli þessara laga. Gert er ráð fyrir að skólanefndir starfi við Samvinnuskólann og Verslunarskóla Íslands, en í stað sveitarfélaga í öðrum framhaldsskólum skuli eignaraðilar tilnefna aðra skólanefndarmenn en þann sem menntmrh. skipar. Ekki er fastákveðið í þessari frumvarpsgrein hversu margir skuli skipa skólanefndir þessara tveggja skóla. Rétt er að taka fram varðandi Verslunarskóla Íslands að ríkissjóður hefur ekki tekið þátt í stofnkostnaði þess skóla, en inn í kennslukostnaðinn hefur hins vegar verið reiknuð leiga sem ríkissjóður hefur greitt. Ekki eru fyrirhugaðar neinar breytingar á því þótt ekki sé það berum orðum fram tekið í frumvarpsgreininni. Í 38. gr. eru sett inn hliðstæð heimildarákvæði varðandi einkaskóla og eru í lögum um grunnskóla, þ.e. að skólar sem stofnaðir eru af einkaaðilum eða samtökum með hliðstæðum hætti og nú er um Verslunarskóla Íslands og Samvinnuskólann geti fengið framlag úr ríkissjóði samkvæmt ákvörðun Alþingis og er nánar kveðið á um skilyrði þess í greininni. Í 39. gr. er ákvæði um að heimilt sé að lána skólahúsnæði til félagsstarfs utan reglulegs skólatíma samkvæmt almennum reglum um slíka ráðstöfun húsnæðis sem skólanefnd setur. Í 41. gr. eða XI. kafla laganna eru talin upp lög sem lagt er til að falli úr gildi við gildistöku þessara laga, m.a. nokkur lög um sérskóla á framhaldsskólastigi. Í 1. gr. frv. er kveðið á um að setja skuli sérstaka reglugerð um hvern sérskóla. Þá er og rétt að ítreka það sem segir í 1. gr. frv. að einstakar skólastofnanir geti borið sérstakt nafn, t.d. tengt stað, hefð eða sérstöku hlutverki, þótt sérlög sem nú gilda um þá skóla verði felld úr gildi. Hér koma að sjálfsögðu mörg álitaefni til greina og var það nokkuð vandaverk og tilefni allmikillar umhugsunar hvaða lög ætti að fella úr gildi með gildistöku þessara laga. Ég vil því fara um það mál nokkrum orðum. Athygli skal vakin á því að lagt er til að lög um Hjúkrunarskóla Íslands falli úr gildi, en sá skóli hefur hætt störfum og hjúkrunarnámið færst á háskólastig. Enn fremur er lagt til að lög um hjúkrunarskóla í tengslum við Borgarspítalann falli úr gildi og er eðlilegt að kennsla sú sem þar hefur farið fram færist til Háskóla Íslands. Ekki er lagt hér til að fella úr gildi lög um Íþróttakennaraskóla Íslands. Hann brautskráir nú nemendur með hliðstæðum hætti og Kennaraháskóli Íslands og nauðsynlegt virðist því að endurskoða lög um þann skóla og fella þau að lögum um Kennaraháskóla Íslands. Lagt er til að lög um Hússtjórnarkennaraskóla Íslands falli úr gildi, enda hefur skólinn ekki tekið nemendur síðustu árin. Nauðsynlegt er hins vegar að fella hússtjórnarkennaranám inn í Kennaraháskóla Íslands eins og verið hefur í raun að undanförnu. Nokkrir sérskólar gegna alveg sérstöku og afmörkuðu hlutverki sem fellur illa að skipulagi almennra framhaldsskóla, auk þess sem sumir þeirra veita menntun er liggur að nokkru leyti ofan framhaldsskólastigsins. Því er ekki lagt til að felld séu úr gildi lög um eftirtalda skóla: Fósturskóla Íslands, Ljósmæðraskóla Íslands, Þroskaþjálfaskóla Íslands, Leiklistarskóla Íslands, Myndlista- og handíðaskóla Íslands, Stýrimannaskólann í Reykjavík, Vélskóla Íslands og Fiskvinnsluskólann í Hafnarfirði. Hins vegar er nauðsynlegt að endurskoða lögin um þessa skóla og afmarka starfssvið þeirra í samræmi við lög um framhaldsskóla. Menntmrn. hefur þegar sett af stað endurskoðun laga um Fósturskóla Íslands, um Leiklistarskóla Íslands og Myndlista- og handíðaskóla Íslands. Í janúar 1986 var skipaður starfshópur á vegum menntmrn. og sjútvrn. til að athuga grundvöll að stofnun sjávarútvegsskóla er taki til náms þess sem nú er veitt í Stýrimannaskólanum í Reykjavík, Vélskóla Íslands og Fiskvinnsluskólanum í Hafnarfirði. Starfshópurinn hefur nú skilað álitsgerð um málið og er hún til athugunar hjá ráðuneytunum. Samkvæmt lögum nr. 55/1974, um skólakerfi, skiptist skólakerfið í þrjú stig, þ.e. grunnskólastig, framhaldsskólastig og háskólastig. Þessi skipting er að sumu leyti óheppileg þar sem hún ýtir undir það að reynt sé að skilgreina nám annaðhvort á framhaldsskólastigi eða háskólastigi. Hins vegar er ljóst að ýmsar námsbrautir tilheyra hvorugu stiginu einvörðungu, heldur liggja bæði á framhaldsskólastigi og háskólastigi. Dæmi um þetta er t.d. Tækniskóli Íslands og vissar brautir á sviði iðn- og tæknináms, listnám o.fl. Skólar sem starfa á sviði búnaðarfræðslu falla í þennan flokk. Sumir þeirra starfa bæði á framhaldsskólastigi og á háskólastigi. Stjórn þessara skóla fellur undir landbrn. Af þessum ástæðum m.a. er ekki lagt til að lög um búnaðarfræðslu og Garðyrkjuskóla ríkisins verði felld niður. Hér er um að ræða svið innan skólakerfisins sem ekki hefur verið hugað nægilega að til þessa en ýmislegt bendir til að nauðsynlegt sé að efla, m.a. með tilliti til undirbúnings vegna sérhæfðra starfa í atvinnulífinu. Það kæmi því til greina að skipta skólakerfinu í fjögur stig í stað þriggja, þ.e. grunnskólastig, framhaldsskólastig, sérskólastig og háskólastig. Sérskólastig lægi að hluta til á framhaldsskólastigi og að hluta á háskólastigi. Á sérskólastigi væru skólar sem veittu sérhæfða menntun og þjálfun til undirbúnings starfa í atvinnulífinu og gerðu að inntökuskilyrði eins til þriggja ára almennt nám í framhaldsskóla. Slíkt fyrirkomulag er alþekkt erlendis, en hér hefur þetta ekki verið skilgreint sem afmarkaður hluti skólakerfisins. Miðað við þessa skiptingu væri ekki rétt að fella lög um sérskóla úr gildi og frv. sem hér liggur fyrir mundi þá aðeins taka til iðnfræðslu og almenns framhaldsnáms. Þetta mál þarfnast þó meiri undirbúnings og er því ekki lagt til að farið verði inn á þessa braut að sinni, en reikna má með að við endurskoðun ýmissa laga um sérskóla sem nú stendur yfir verði nauðsynlegt að breyta lögunum um skólastig til að mæta þessum þörfum. Herra forseti. Ég hef í stórum dráttum gert grein fyrir efni þess lagafrv. sem hér liggur fyrir um framhaldsskóla. Ég gat þess áðan að frv. það sem lagt var fram á síðasta alþingi hefði farið til umsagnar margra aðila sem fjalla um skólastarf í framhaldsskólum. Umsagnir þessar liggja fyrir í ráðuneytinu og er að sjálfsögðu eðlilegt að þingnefnd sú sem fær mál þetta til meðferðar fái þær umsagnir í hendur, en einnig hafa verið gerðir útdrættir úr umsögnunum þar sem þær eru flokkaðar eftir greinum frv. þannig að auðvelt er að sjá hvernig viðbrögð voru hjá umsagnaraðilum við hinum ýmsu greinum þess. Einnig vil ég ítreka að ég vísa til gagna sem fylgdu frv. sem lagt var fram á síðasta þingi. Það er öllum ljóst að brýn þörf er á að setja lög um framhaldsskóla í landinu. Undirbúningur slíkrar lagasetningar hefur staðið í langan tíma og reyndar hafa verið gerðar tilraunir til að fá slík lög samþykkt en þær ekki tekist. Mér virðist af undirtektum undir þetta frv. hjá skólamönnum að í meginatriðum sé samstaða um aðalatriði þessa frv. Sjálfur tel ég að það marki tímamót varðandi framhaldsskóla í landinu. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir að í slíku frv. sem að miklu leyti er nýsmíði eru allmörg álitamál og ég er að sjálfsögðu reiðubúinn til viðræðna við þingnefndir um skynsamlegar breytingar á frv. en ég tel hins vegar mjög brýnt að afgreiða þetta mál á þessu þingi og vænti góðs samstarfs við hv. þingdeild og þá þingnefnd sem fær mál þetta til meðferðar. Ég vil að lokum, herra forseti, leggja til að máli þessu verði vísað til 2. umr. og menntmn. að lokinni þessari 1. umr. hér í deildinni.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að fagna því að hæstv. menntmrh. hefur lagt fram frv. um framhaldsskóla. Ég tel það höfuðnauðsyn í íslenskum skólamálum að hreyfing verði á málefnum framhaldsskólans. Að vísu tel ég að frv. sé gallað í mörgum atriðum. Ég er ósamþykkur stefnu þess í ýmsum mikilvægum greinum og ég undrast ýmis ákvæði þess. En ég endurtek að ég tel það ánægjulegt að frv. skuli vera komið fram og að við hér í þinginu sjáum það lífsmark í málefnum framhaldsskólans sem frv. felur í sér. Ég sagði að ýmis ákvæði frv. vektu hjá mér undrun. Ég á þar sérstaklega við kostnaðarákvæði frv. því að það á að heita yfirlýst áform þessarar ríkisstjórnar að stokka upp verkefni ríkis og sveitarfélaga og eitt af því sem til stóð og margoft hefur komið fram er einmitt það að ríkið taki að sér allan kostnað við byggingu framhaldsskóla. Það er því alveg augljóst mál að það sem fram kemur í frv. stangast illilega á við þær yfirlýsingar sem um það hafa verið gefnar. Nú er ég ekki að segja með þessu að ég persónulega telji það alveg óhjákvæmilegt að ríkið taki á sig allan kostnað við byggingu framhaldsskóla. Ég er einungis að vekja á því athygli að frv. er ekki í samræmi við þær yfirlýsingar sem gefnar hafa verið um áform ríkisstjórnarinnar um verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ég kemst heldur ekki hjá því að vekja á því athygli að frv. stefnir nokkuð í öfuga átt við það sem áður hefur komið fram. Það er ekki aðeins að ekki sé neitt haldið í þá átt að taka þetta verkefni af sveitarfélögunum. Það er beinlínis verið að leggja á þau þyngri byrði með þessu frv. en þau báru áður. Ákvæðin um skólabyggingarnar eru að vísu óbreytt. Samkvæmt núverandi skipulagi hvað fjölbrautaskóla varðar ber ríkið 60% kostnaðar en sveitarfélög 40%. Varðandi menntaskólana borgar hins vegar ríkið allan kostnaðinn eins og við þekkjum og svo aftur varðandi iðnskólana borgar ríkið helming. Ef við segjum að aðalreglan í dag sé þessi 60/40%-regla má segja varðandi skólabyggingarnar að þar sé um óbreytt hlutföll að ræða. En þegar við komum að heimavistarhúsnæðinu er greinilega verið að stíga skref aftur á bak vegna þess að heimavistir við fjölbrautaskóla úti um land hafa verið kostaðar 100% af ríkinu ef fleiri sveitarfélög hafa staðið að byggingunni. Þannig stendur t.d. á um byggingu Fjölbrautaskólans á Sauðárkróki þar sem mörg sveitarfélög standa að byggingunni. Ríkið tekur þátt í þeim kostnaði 100% þó að vísu sé síðan niðurstaðan sú að sveitarfélagið borgar að mig minnir 3% á móti 97% vegna þess að skólabyggingin fer eitthvað umfram norm miðað við hina almennu reglu sem að sjálfsögðu er nokkuð sem kemur þessu máli ekki beinlínis við. Staðreynd er að þar sem sveitarfélög vilja hafa samvinnu um byggingu heimavista í tengslum við fjölbrautaskóla borgar ríkið uppbyggingu þeirra. En það er ekki hægt að lesa neitt annað út úr frv. en að nú eigi að breyta þessu þannig að sveitarfélögin eigi líka að borga 40% af byggingarkostnaði heimavistanna. Ég sagði það hér áðan að ég væri ekki þeirrar skoðunar að það þyrfti endilega að vera svo að ríkið tæki á sig allan kostnað við byggingu framhaldsskóla. Sú stefna er ekkert einhlít að mínu áliti og ég viðurkenni að það kemur ýmislegt til greina. Það er alveg hárrétt sem hæstv. menntmrh. sagði áðan að það felur auðvitað í sér vissa kosti að gera sveitarfélögin ábyrg fyrir vissum hluta kostnaðarins, þannig að kröfugerð þeirra verði raunsærri og niðurstaðan því heppilegri fyrir alla aðila. Ég vek á því athygli að í frv. um framhaldsskóla sem flutt var þegar ég gegndi embætti menntmrh., árið 1979, var gert ráð fyrir þeirri skipan að á fyrsta og öðru ári framhaldsskólans væri sama kostnaðarskipting og er í grunnskólanum, fyrst og fremst með þeim rökum að það er mjög algengt að t.d. fyrsta ár í framhaldsskóla fari fram í húsnæði grunnskólanna, sérstaklega þar sem kannski er einungis boðið upp á þetta eina ár af framhaldsskólanámi og síðan fara þá nemendurnir í fjölbrautaskóla á síðara stigi. Nú má vel vera að þetta hafi verið að breytast og að þessi regla hafi kannski þótt sjálfsagðari 1979 en hún þykir í dag. Ég vek sem sagt á því athygli að þegar ég sem menntmrh. flutti frv. um þetta gerðum við ráð fyrir því að á fyrstu tveimur árunum væri sama skiptingin og er varðandi kostnaðinn við byggingu grunnskólanna, en svo aftur á árunum sem fylgdu á eftir borgaði ríkið allan kostnaðinn, 100%. Aftur á móti ef litið er á frv. okkar alþýðubandalagsmanna sem ég mælti fyrir fyrir einu ári og svo aftur núna í haust er þar gert ráð fyrir því að ríkið borgi 80% stofnkostnaðarins en hins vegar borgi ríkið allan kostnað við byggingu heimavistanna. Ég tel það satt best að segja mjög einkennilegt að hæstv. menntmrh. skuli leggja fram frv. þar sem gert er ráð fyrir að stíga skrefið aftur á bak og þyngja byrðina verulega hjá sveitarfélögum úti um land varðandi uppbyggingu heimavistanna. Ég veit hins vegar að í frv. er heimildarákvæði þar sem segir að þegar um verknámshúsnæði er að ræða og búnað þess sé heimilt að setja aðrar kostnaðarreglur, en mér virðist að það sé ekki nein sérstök heimild til undanþágu varðandi heimavistirnar og það tel ég vera alveg fráleitt. Annað sem ég undrast í sambandi við kostnaðarákvæði frv. eru ákvæðin í 32., 33. og 34. gr. Þar er um óbreytt ákvæði að ræða frá því sem var í frv. sem flutt var af hæstv. fyrrv. menntmrh., Sverri Hermannssyni, en það segir í 2. mgr. 32. gr.: "Framlög ríkissjóðs til rekstrar framhaldsskóla skulu miðuð við að sem næst jafnhátt framlag komi á hvern nemanda í fullu námi hvar sem er á landinu." Ég segi það hreint út: Ég undrast að hæstv. menntmrh. skuli koma með frv. og þetta ákvæði óbreytt. Ég hélt að menn hefðu áttað sig á því að vandamál af þessu tagi verða ekki leyst með þríliðureikningi og ákvörðun framlaga á grundvelli þessarar greinar er of mikil einföldun á þeim veruleika sem við okkur blasir út um landsbyggðina. Þannig dæmi ganga hreinlega aldrei upp. Útreikningur af þessu tagi getur aldrei orðið í samræmi við bráðnauðsynlegar þarfir skólanna út um landið. Þá á ég auðvitað ósköp einfaldlega við það að kostnaður pr. nemanda getur aldrei orðið sá sami í fámennari héruðum og á skólasvæðum þar sem tugþúsundir manna búa og nemendaframboð er auðvitað miklu meira en í fámenninu. Í 34. gr. segir: "Við ákvörðun fjárveitinga til kennslu í framhaldsskólum skal miða við grunntöluna 1,7 til 2 kennslustundir á viku fyrir hvern nemanda í fullu bóknámi eftir stærð og gerð skóla." Ég er ansi hræddur um að þessi regla sé líka nokkuð stíf og þröng og miðist fyrst og fremst við skólana í mesta þéttbýlinu og að hún mundi fela í sér niðurskurð kennarastarfa þar sem nemendaframboðið er fábreyttara en það er í þéttbýlinu. Ég gæti nefnt tölur máli mínu til stuðnings en tel nú að málið sé þess eðlis að það ætti kannski betur að fara yfir það í nefnd sem um þetta mál mun fjalla, þ.e. hv. menntmn. deildarinnar, og geymi mér að rekja það hvernig þetta kemur út fyrir skólana í hinum fámennari byggðarlögum. Ég hef nefnt hérna tvö atriði sem varða kostnaðarhliðina, hvort tveggja atriði sem ég undrast. En þá kem ég að hinni almennu stefnu sem felst í frv. og ég er í grundvallaratriðum ekki sáttur við. Þar á ég ósköp einfaldlega við það að í frv. er meiri miðstýringartilhneiging en ég get fellt mig við. Ég álít að það sé tímans kall að dreifa valdinu meira en nú er gert og ég held að það sé löngu orðið tímabært að menntmrn. láti af hendi nokkurt það vald sem það býr yfir út í skólaumdæmin þannig að heimamenn hafi meira með stjórn þessara skóla að gera en þeir gera nú. Ég vek á því athygli að í frv. er gert ráð fyrir að ráðherra skipi formann skólanefndar í hverju umdæmi og það án tilnefningar. Hann gerir það bara eftir sinni hentisemi og þarf ekkert að hlusta eftir því hvað heimamenn hafa um það mál að segja. Síðan á hann í öðru lagi að skipa alla hina skólanefndarmennina en að vísu eftir tilnefningu. Þó er það athyglisvert að hann á að skipa þá eftir reglum sem hann hefur sjálfur sett. Hann á sjálfur að ákveða hverjir eiga að tilnefna þannig að hann hlýtur að hafa mikil óbein áhrif á það með hvaða hætti tilnefningarnar eiga sér stað. Í þriðja lagi á svo hæstv. ráðherra að skipa skólameistara eins og reyndar nú er gert og má segja að það sé engin breyting frá því sem nú er en spurning hvort ekki sé orðið löngu tímabært að breyta þessu atriði og þar mundu skólanefndirnar einungis hafa tillögurétt. Þær mundu ekki hafa rétt til þess að velja skólameistara. Þar ætti ráðherrann seinasta orðið áframhaldandi eins og nú er. Og svo loks í fjórða lagi mundi ráðherrann sjálfur ákveða alla fasta kennara við alla skólana en skólanefnd og skólameistari hefðu einungis tillögurétt. Ég vek á því athygli að lögin gefa hvorki nemendum né kennurum rétt til áhrifa á skipun skólanefndarinnar og fræðsluráð fyrir framhaldsskólakerfið í umdæminu er ekkert til. Það er enginn fræðslustjóri fyrir þetta stig út um landið þannig að ég tel alveg augljóst mál að áhrif heimamanna yrðu mjög undir hælinn lögð og þá á ég auðvitað alveg sérstaklega við áhrif skólamanna í viðkomandi skólahéruðum og áhrif sveitarstjórnarmanna. Ég mælti í haust fyrir frv. sem við alþýðubandalagsmenn flytjum um sama efni, um framhaldsskólann. Ég ætla ekki að fara að rekja hér efni þess, enda er ég búinn að gera grein fyrir því hér í þessari sömu hv. deild, en ég get þó ekki látið hjá líða að bera saman þessi tvö frv. og þá alveg sérstaklega þetta atriði sem ég hef núna gert að umtalsefni, þ.e. stjórnskipun framhaldsskólans. Samkvæmt okkar frv. er það ekki einungis ráðuneytið sem hefur yfirstjórn framhaldsskólanna. Þar kemur líka fræðsluráð, nýkjörið fræðsluráð við sögu og þar verða uppeldismálaþing til ráðgjafar. Síðan er gert ráð fyrir því að skólasamfélagið, þ.e. kennarar, nemendur og annað starfslið kjósi skólastjórn og skólastjórnin ráði skólameistara til fjögurra ára í senn. Það er ekki ósvipað fyrirkomulag og er við Háskóla Íslands í dag. Síðan mundi þá skólastjórnin ráða kennarana og skólastjórnin mundi kjósa sér formann. Ég þarf auðvitað ekki að vekja frekari athygli á því að þarna er sem sagt verið að færa völdin frá menntmrn. til viðkomandi fræðsluumdæmis, til viðkomandi skólasamfélags og á þessu tvennu er auðvitað meginmunur. Ég vek á því athygli að í frv. ráðherra sem við erum hér að ræða um er talað um að ráðuneytið geri námsskrá fyrir skólana og orðalagið felur í sér að þar hljóti að vera um talsverða miðstýringu að ræða. Við reyndum í okkar frv. að draga úr þessari miðstýringu með því að tala um rammanámsskrá því að með því orðalagi er greinilega verið að gefa undir fótinn með það að síðan sé fræðsluumdæmum og skólunum ætlað að fylla út í námsskrá sem sé svona fyrst og fremst mótuð í meginatriðum af ráðuneytinu. Á þessu er viss áherslumunur eins og allir hljóta að skilja. Þrátt fyrir þessa gagnrýni sem hefur komið fram hjá mér vil ég taka skýrt fram að ég tel að fjöldamörg ákvæði í frv. séu með ágætum, þau séu jákvæð og gagnleg og horfi til bóta. Mörg þeirra eru reyndar hliðstæð ákvæðum sem eru í frv. sem við fluttum í haust og í öðrum þeim frv. sem flutt hafa verið um málefni framhaldsskólans. Það er enginn vafi á því að það er mikil nauðsyn á setningu laga um framhaldsskólann til að laga og leiðrétta ýmislegt sem nú er ekki í lagi og einkum og sér í lagi að leiðrétta ýmiss konar misrétti sem uppi er á þessu sviði. Ég endurtek enn einu sinni að ég er alls ekki að gagnrýna frv. vegna þess að ég vilji vísa því á bug og að ég telji að það sé illt að það hafi komið fram, þvert á móti, ég fagna því. Menntmrh. Sjálfstfl. hafa verið hér hver af öðrum nú í fimm ár og það verður að segjast alveg eins og er að á þessum tíma hefur verið harla lítil hreyfing á málefnum framhaldsskólans. Í tíð fyrrv. menntmrh. Ragnhildar Helgadóttur var ekki flutt neitt framhaldsskólafrv. og í tíð fyrrv. menntmrh. Sverris Hermannssonar var flutt eitt frv. um framhaldsskólann, sem þó fékk ekki að heita stjfrv. heldur einungis persónulegt frv. ráðherrans og var ljóst að því var ekki ætlað líf heldur einungis verið að kynna það. Nú er þó lagt fram stjfrv. og það hlýtur að fela í sér að þar stendur ríkisstjórn á bak við. Það er þó þrátt fyrir allt ákveðið framfaraspor sem ber að fagna. Ég hef hins vegar vakið á því athygli hér að viss ákvæði frv. eru mjög gölluð, fyrst og fremst kostnaðarákvæðin, og eitt ákvæði er alvarlegt spor aftur á bak, en það er ákvæðið um heimavistirnar. Við höfum mátt búa við það alllengi að ekki hefur verið til nein heildarlöggjöf um framhaldsskólann. Auðvitað má segja eins og margur maðurinn hefur sagt: Hefur ekki framhaldsskólinn verið að þróast þrátt fyrir allt og eftir sem áður? Hefur þetta ekki gengið þótt engin löggjöf hafi verið fyrir hendi nema þá þessi ófullkomna löggjöf um fjölbrautaskólana sem fyrir hendi er í dag? Jú, jú, það má segja að málin hafi þróast og þau hafa þróast í rétta átt. En við getum ekki lokað augunum fyrir þeirri staðreynd að það er misrétti í kerfinu, það er mikið misrétti ríkjandi gagnvart sveitarfélögunum. Þau standa mjög misjafnlega að vígi eftir því hvort verið er að byggja t.d. menntaskóla eða fjölbrautaskóla á þeirra vegum eða á þeirra svæði og eins er misrétti ríkjandi annars vegar gagnvart bóknámi og hins vegar hvað varðar verknám. Lögin verða auðvitað aldrei annað en rammi og ég legg á það áherslu hér að lokum að sá rammi verður að vera víður og frjálslegur. Það er einmitt mjög nauðsynlegt að skólarnir fái áfram að þróast í ákveðnu frjálsræði. Því miður tel ég það einmitt vera megingallann á þessu frv. að það er ekki í takt við tímann að þessu leyti. Tími okkar krefst frjálslegrar þróunar og valddreifingar en ramminn sem felst í þessu frv. er of þröngur, hann er of stífur og þar er of mikil miðstýring. Hefði maður nú síst af öllu átt von á því frá ráðherrum Sjálfstfl. en í þessum efnum er sem sagt lítt á það að treysta.



Herra forseti. Áður en ég hef mál mitt varðandi það mál sem hér er á dagskrá vil ég benda á að ég bað um að fá að taka til máls um leið og mál þetta var tekið á dagskrá. Í 37. gr. þingskapa stendur, með leyfi forseta: "Forseti gefur þingmönnum venjulega tækifæri á að taka til máls í þeirri röð er þeir beiðast þess." Forseti hefur upplýst að sá hv. þm. sem hér talaði á undan mér hefði óskað eftir að taka til máls undir þessum dagskrárlið fyrr á fundinum. Mér þætti fróðlegt að vita hve löngu áður en mál er tekið á dagskrá þingmönnum gefst tækifæri á að biðja um að fá að taka til máls. 
            

Herra forseti. Ég vil benda hinum mjúka Kvennalista á að þm. sem bað um orðið er veikur og bað þess vegna um að þurfa ekki að vera lengur hér í þingsölum. Það er þm. fullkunnugt um.


            

Ég held að þetta hafði tíðkast í 20 ár, herra forseti, ég vildi bara koma því á framfæri, að menn bæðu um orðið í upphafi fundar.

Ég vil taka það fram að ég efast ekki um að forseti hafi farið að þingsköpum. Ég vildi bara koma þessu á framfæri. 
             Ég þakka forseta fyrir en ég vil taka það fram að ég efast ekki um að forseti hafi farið að þingsköpum, en ég vildi bara benda á þetta vegna þess að mér hefur einu sinni verið neitað um að fá að biðja um orðið áður en málið var tekið á dagskrá. Það er þess vegna sem fsp. var lögð fram. Það var aðeins óljóst af minni hálfu hvenær maður gæti beðið um orðið og með orðum mínum var ég,ekki að efast um að rétt væri að málum staðið. Ég tek það fram, herra forseti. 
             Herra forseti. Ég vil taka það fram að mér finnst löngu orðið tímabært að taka málefni framhaldsskólanna og setja um þá rammalöggjöf og ég vona að umræðan geti farið friðsællega fram eins og forseti sagði. Ástæðan fyrir því að ég vakti athygli á þessu var ekki sú að ég teldi skipta höfuðmáli hvort ég væri á undan hv. síðasta ræðumanni eða eftir, heldur vildi ég aðeins fá það á hreint hvernig væri í pottinn búið með þetta ákvæði þingskapa. Kennarar og aðrir skólamenn eru orðnir langeygðir eftir að löggjöf um framhaldsskóla verði sett vegna þess að skipulagningu hefur vantað í málefnum framhaldsskólanna. Einnig vantar eðlilegt samhengi milli skólastiga, en grunnskólalögin tóku gildi fyrir 14 árum. Hafa kennarasamtökin ítrekað bent á nauðsyn þess að setja rammalöggjöf um framhaldsskólana. Þó hafa margir bent á að e.t.v. hefði einmitt þessi skortur á ströngum reglum orðið til þess að framhaldsskólarnir hafa þróast á sjálfstæðan og jákvæðan hátt. E.t.v. hafa sumir nemendur og kennarar goldið þess, en eflaust einnig margir og vonandi fleiri notið þess að frelsið til að reyna nýja hluti hefur verið til staðar. Það er því mikilvægt þegar sett er löggjöf um framhaldsskóla að sjálfstæði skólanna verði ekki skert svo að allt frumkvæði verði drepið í dróma. Síbreytilegar aðstæður í þjóðfélaginu kalla á öflugan og góðan framhaldsskóla þar sem stöðug endurskoðun fer fram. Með stofnun nýrra framhaldsskóla hafa aðstæður til náms batnað til muna þó enn séu möguleikar fólks mismunandi eftir búsetu og efnahag. Það er því fagnaðarefni að nú hafi verið lagt fram frv. um framhaldsskóla hér á Alþingi. Eins og fram kom í máli hæstv. menntmrh. hér áðan er frv. upphaflega samið af nefnd sem fyrrv. menntmrh. skipaði. Það sem fyrst vekur athygli við skipun nefndarinnar er að þar er enginn fulltrúi kennara. Þetta finnst mér galli við nefndarskipunina þótt með því sé á engan hátt efast um hæfni þeirra sem nefndina skipuðu. Það hefði verið eðlilegra að frv. hefði verið samið í samráði við samtök kennara og skólameistara en ég heyrði ekki að hæstv. menntmrh. minntist á það í ræðu sinni að svo hafi verið gert. Það kemur fram í grg. með frv. að fyrri útgáfa frv. hafi verið send ýmsum aðilum til umsagnar, þar á meðal Bandalagi kennarafélaga, Skólameistarafélagi Íslands og fleiri samtökum. Þess er ekki getið í athugasemdum hvaða álit einstakir aðilar höfðu á frv. en sagt að frv. hafi verið breytt nokkuð til samræmis við það sem fram kom í umsögnunum. Það væri fróðlegt að vita hvort og á hvern hátt tekið var tillit til umsagna félaga kennara og skólameistara og hvort þau eru ánægð með frv. eins og það er nú. Herra forseti. Ég ætla nú aðeins að víkja að frv. sjálfu. Það sem vekur athygli mína er að með því er gert ráð fyrir ótrúlega miklu valdi pólitískt kjörinna fulltrúa um starfsmenn skólanna. Yfirmenn og kennarar eiga samkvæmt frv. nánast ekki að hafa neitt um það að segja hvaða starfsemi fer fram í skólunum. Allt vald er í höndum skólanefnda þar sem enginn af þeim sem starfa í skólunum á að eiga formlegt sæti. Er þarna kannski um mistök að ræða eða telja frumvarpssmiðir verra að starfsmenn hafi eitthvað um það að segja hvað fer fram á þeirra vinnustað? Ég get því ómögulega fallist á það sem hæstv. menntmrh. sagði hér áðan að sjálfstæði skólanna að því er varðar ákvarðanir um innihald og þróun námsins væri mikið ef þetta frv. verður að lögum. Í 3. gr. frv. er tekið fram að kostnaður við byggingarframkvæmdir og stofnbúnað framhaldsskólans skiptist þannig að ríkissjóður greiði 60% en sveitarsjóður 40%. Þetta er ekki í samræmi við það sem komið hefur fram að stefnt skuli að vegna breyttrar verkaskiptingar milli ríkis og sveitarfélaga. Í þeim tillögum sem kynntar hafa verið er gert ráð fyrir að ríkið beri allan kostnað af framhaldsskólastiginu. Ég vil því spyrja hæstv. menntmrh. hvort þarna hafi orðið á einhverjar breytingar. Í þessari grein er einnig ákvæði sem veitir heimild til að nota skólahúsnæði til gistihúsarekstrar. Ég vil leggja á það áherslu að hagsmunir og þarfir skólans þurfa ætíð að sitja í fyrirrúmi þegar um samnýtingu skólahúsnæðis er að ræða þannig að það verður fyrst og fremst að miða við þarfir nemenda og skólans áður en farið er að huga að gistihúsarekstri og þetta gildir kannski sérstaklega að því er varðar tímann hvenær skólanum geti lokið á vorin og hann byrjað á haustin. Í IV. kaflanum, sem fjallar um stjórnun, vekur mesta athygli að skólanefnd, sem skipuð er af menntmrh., fer með öll völd. Í skólanefndum á ekki að sitja neinn kennari né nemandi skólans og skólameistari situr fundi nefndarinnar aðeins með málfrelsi og tillögurétt. Af orðanna hljóðan virðist jafnvel aðeins vera gert ráð fyrir að hann sé framkvæmdastjóri skólanefndarinnar. Skólanefndin ásamt skólameistara á að ákveða stefnu í skólahaldi og námsframboð. Skólanefndin á einnig að ákveða upphæð gjalda er nemendur greiða við innritun. Vald skólanefndanna er því töluvert mikið. Einnig er gert ráð fyrir að við skólann starfi skólaráð sem skipað skal fulltrúum kennara, nemenda og aðstoðarskólameistara, ef hann starfar við skólann, en skólaráð hefur samkvæmt lögum ekkert verksvið né vald því að skólanefndin hefur þar öll völd eins og annars staðar varðandi stjórn skólans, eins og stendur í 9. gr. frv., með leyfi forseta: "Um skipan skólaráðs, verksvið þess, starfstíma og starfshætti skal nánar kveðið á um í reglum sem skólanefnd setur." Þarna er spurningin hvað frumvarpssmiðir hafa verið að hugsa þegar þeir settu þetta ákvæði inn í frv. Tilganginn með 11. gr. get ég alls ekki séð, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: "Um almenna kennarafundi og verksvið þeirra skal ákvarðað í reglum sem skólanefnd setur." Ég get ekki fundið neina skýringu á þessu í athugasemd við frv., hvers vegna talið er nauðsynlegt að skólanefndir setji reglur um kennarafundi. Mér sýnist þessi grein vera nánast móðgun við kennara. Ég átta mig ekki á hvaða reglur skólanefndin á að þurfa að setja um kennarafundina. Það væri fróðlegt að fá það upplýst. Samkvæmt þessum kafla, þ.e. IV. kafla um stjórnun, er skólanefndinni ætlað að hafa mikil völd og áhrif á störf skólans, miklu meiri en ég tel eðlilegt, sérstaklega með tilliti til samsetningar nefndarinnar. Það er nauðsynlegt að auka áhrif starfsmanna skólans á innra starf hans með auknum áhrifum skólaráðs eða með hlutdeild kennara og þá e.t.v. annarra skólamanna að skólanefndum, af því að það er mjög óljóst hvernig á að skipa skólanefnd og það virðist frekar vera að það þurfi alls ekki að vera kennarar eða skólastjórar. Talað er um að menntmrh. skipi í skólanefndina samkvæmt tilnefningu, en það kemur ekki fram hverjir eigi að tilnefna. Í V. kafla frv. er mjög margt jákvætt. Í 12. gr. stendur, með leyfi forseta: "Heimilt er að fela ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu grunnskóla að annast hliðstæða starfsemi fyrir framhaldsskóla." Þetta getur verið jákvætt svo fremi sem þessi starfsemi fái verulega aukinn mannafla til að sinna þeirri þjónustu sem henni er þarna ætlað. Ég vek athygli á því að þarna er talað um ráðgjafarþjónustu. Í grunnskólunum eru engir námsráðgjafar að því er ég best veit, en það er álit þeirra sem um þetta atriði hafa fjallað að nauðsynlegt sé að bjóða upp á námsráðgjöf innan framhaldsskólanna. Það er því spurning hvort gert er ráð fyrir því af hálfu ráðuneytisins að námsráðgjafar starfi við framhaldsskólana. Nú þegar er ákveðin námsráðgjöf starfandi þar og hefur verið að eflast hin síðustu ár og þyrfti að efla hana enn frekar. Það þyrfti því e.t.v. að hugsa aðeins betur hvernig þetta færi saman, þessi sálfræði- og ráðgjafarþjónusta grunnskólanna og því sem ætlað er að taka þarna við, ekki síst með tilliti til námsráðgjafanna, þó að ég telji mjög nauðsynlega sálfræðiþjónustuna sem gert er ráð fyrir að geti verið líka í framhaldsskólum. Mig langar aðeins að varpa fram spurningu varðandi 13. gr. Hvað er átt við með því sem þar stendur, með leyfi forseta: "Reglur um störf annars starfsfólks setur skólanefnd." Þarna er skólanefndin aftur komin til sögunnar með sínar reglur. Mér er ekki ljóst hvað þarna er átt við, hvers konar reglur og um hvaða starfsfólk þarna er talað. Ég fann það ekki heldur í athugasemdum. Allir kennarar hljóta að fagna 14. gr. sem fjallar um orlof kennara til að efla þekkingu sína. Það þarf varla að hafa mörg orð um mikilvægi endurmenntunar og símenntunar fyrir kennara í síbreytilegu þjóðfélagi nútímans. Það er því nauðsynlegt að þetta ákvæði verði ekki bara orð á blaði heldur verði kennurum í raun og veru gert kleift að njóta endurmenntunar eins og þessi grein gerir ráð fyrir. Sama gildir um 15. gr. Hún er mjög jákvæð. En hér er aftur spurningin um hvernig á að framkvæma. Í mörgum framhaldsskólum vantar t.d. enn alla íþróttaaðstöðu, en íþróttir eru mikilvægur þáttur fyrirbyggjandi heilsugæslu. Einnig er mikilvægt að unglingar fái fræðslu um t.d. næringarfræði, kynlíf o.fl. sem nauðsynlegt er á þessum árum og hingað til hefur verið ábótavant. Um inntökuskilyrði inn í framhaldsskólana ætla ég ekki að hafa mörg orð, en bendi á að úr grunnskólunum koma nemendur sem hafa tileinkað sér mjög mismikla þekkingu. Margir þurfa á mikilli hjálp að halda við námið en aðrir þurfa minna. Það er því spurning hvort ekki þurfi að gera ráð fyrir sérkennslu í framhaldsskólunum til að þeir geti tekið við þeim nemendum sem af einhverjum ástæðum eru á eftir í námi. Ég tel að framhaldsskólinn eigi að vera fyrir alla og það verður að sjálfsögðu að hafa viðeigandi þjónustu til þess að hann geti tekið við þeim nemendum sem þangað sækja. Um VII. kaflann hef ég það helst að segja að ég tel að kennarar ættu að hafa meira að segja eins og annars staðar. Í 20. gr. er m.a. kveðið á um námsskrá. Gert er ráð fyrir að menntmrn. setji hana og í athugasemd við frv. stendur að reiknað sé með að hafa samráð við skólastjórnendur, iðnfræðsluráð, fræðsluráð sjávarútvegsins, faggreinafélög og fleiri aðila. Ég tel mjög mikilvægt að svo verði gert og varpa því fram hvort það þyrfti ekki að koma fram í lagatextanum. Ég geri mér ekki alveg grein fyrir hvort það er nauðsynlegt. Í iðnfræðsluráði og fræðsluráði sjávarútvegsins er ekki gert ráð fyrir að kennarar sitji en ég tel nauðsynlegt að þeir eigi þar sæti , ekki síst með tilliti til þess að þeir verði þá til ráðgjafar um námsskrána. Ég tel af mörgum fleiri ástæðum æskilegt að bæði í iðnfræðsluráði og fræðsluráði sjávarútvegsins fái kennarar, og reyndar nemendur líka, aðild. Að vísu er í iðnfræðsluráði gert ráð fyrir að tveir iðnsveinar sitji en það er ekki gert ráð fyrir því í fræðsluráði sjávarútvegsins. Ég geri mér ekki alveg grein fyrir því sem stendur í 24. gr., en þar er sagt að heimilt sé skólanefndum að gera samninga við iðnmeistara, fyrirtæki eða stofnun um að annast tiltekna þætti verklegrar menntunar í samstarfi við framhaldsskóla. Ég veit að það hefur verið mikið rætt um að ekki eigi að gera samninga við iðnmeistara nema þar sem aðstæður bjóða ekki upp á annað, það eigi að vera algjör undantekning. Ég bendi á þetta atriði, en held reyndar að flestir séu mjög ánægðir með það fyrirkomulag sem nú er í sambandi við iðnnámið og gert er ráð fyrir í Iðnskólanum t.d. og í fjölbrautaskólunum og hafi verið á móti því fyrirkomulagi sem gert er ráð fyrir í 24. gr. og vil því bara benda á að það verði kannað nánar. Í 29. gr. er tekið fram að í öllum framhaldsskólum skuli vera skólasöfn. Það er mikilvægt að fé sé veitt til þessa mikilvæga þáttar skólastarfsins til þess að skólasafnið verði ekki nokkrar bækur í hillu í einu horni í skólanum eins og heyrst hafa dæmi um. Varðandi VIII. kaflann, um rekstur skólanna, er miðað við að framlög ríkissjóðs til rekstrar framhaldsskólanna skuli miðuð við að sem næst jafnhátt framlag komi á hvern nemanda í fullu námi hvar sem hann er á landinu. Ég vil aðeins benda á að jákvæð mismunun í þessu sambandi getur verið nauðsynleg. Í mörgum smærri skólum, sérstaklega úti á landi, er mjög erfitt að halda uppi kennslu í ýmsum greinum vegna fámennis. Þetta kemur að sjálfsögðu niður á námsframboði. Það verður því að telja eðlilegt að taka tillit til þessa. Vil ég í því sambandi taka undir orð hv. 4. þm. Norðurl. v. sem talaði hér áðan um einmitt þetta atriði. Í 33. gr. vil ég vekja athygli á ákvæði um þátttöku nemenda í ýmsum kostnaði. Þar segir, með leyfi forseta: "Nemendur bera sjálfir hluta sérgreinds kostnaðar í heimavistum, rekstri mötuneyta, skipulögðum skólaakstri og efniskaupum vegna verklegrar kennslu o.fl. samkvæmt ákvörðun skólanefndar ..." Þetta ákvæði tel ég þurfa vandlegrar skoðunar við og vara við að leggja miklar álögur á nemendur dreifbýlisins, en þessi gjöld sem þarna er talað um koma aðallega við dreifbýlisnemendur. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á till. til þál. á þskj. 80, um launakostnað við mötuneyti framhaldsskólanna, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera nauðsynlegar ráðstafanir í því skyni að launakostnaður starfsfólks í mötuneytum framhaldsskólanna verði greiddur úr ríkissjóði." Þessa tillögu flytja hv. þm. Danfríður Skarphéðinsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir, Margrét Frímannsdóttir og Ingi Björn Albertsson. Ég tel að það þurfi að athuga mjög vandlega ákvæði þessarar greinar með tilliti til dreifbýlisnemenda. Einnig stendur í 33. gr., með leyfi forseta: "Hagnaður af leigu skólahúsnæðis skal renna til viðhalds og endurnýjunar húsnæðis og búnaðar." Þarna hlýtur að vera miðað við þau tilfelli þegar skólahúsnæði er lánað til annarra en nemanda. Varla er miðað við að nemendur greiði það háa leigu af heimavistinni að af því verði hagnaður. IX. kafli frv. finnst mér heldur snubbóttur. Ég hefði viljað sjá miklu betur útfærð ýmis atriði er varða fullorðinsfræðslu, hvaða sess fullorðinsfræðslunni er ætlaður í skólakerfinu. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. menntmrh. hvort ætlunin sé að semja frv. um fullorðinsfræðslu eða hvort hann telur þetta nægjanlegt um hana í lögum um framhaldsskóla. Einnig er spurningin hvort öll menntamál ættu ekki að heyra undir menntmrn. Hvað með t.d. þá skóla sem falla undir landbrn. sem eru bændaskólarnir, garðyrkjuskólinn og e.t.v. einhverjir fleiri skólar? Það vekur einnig athygli mína að einungis er gert ráð fyrir iðnfræðsluráði og fræðsluráði sjávarútvegsins en ekki neitt er varðar aðrar atvinnugreinar, t.d. heilbrigðisþjónustuna og uppeldisgreinar svo eitthvað sé nefnt. Ég vil taka undir það sem stendur á bls. 19 í frv. og hæstv. ráðherra minntist á í ræðu sinni áðan, en þar stendur, með leyfi forseta: "Samkvæmt lögum nr. 55/1974, um skólakerfi, skiptist skólakerfið í þrjú stig, þ.e. grunnskólastig, framhaldsskólastig og háskólastig. Þessi skipting er að sumu leyti óheppileg þar sem hún ýtir undir það að reynt sé að skilgreina nám annaðhvort á framhaldsskólastigi eða háskólastigi." Þetta ákvæði í lögunum virðist m.a. hafa ýtt undir að þeir skólar sem hafa stúdentspróf sem inntökuskilyrði vilji kalla sinn skóla háskóla. Ég tel þetta óheppilega þróun og þyrfti að endurskoða ákvæði þessara laga að því er varðar þetta atriði, en hæstv. menntmrh. minntist einnig á það í sinni ræðu að svo þyrfti að gera. Ég hef aðeins drepið á fáein atriði í þessu frv. til laga um framhaldsskóla og eru athugasemdir mínar langt frá því að vera tæmandi. Ég tel mikilvægt að samráð verði haft við samtök kennara og skólameistara við umfjöllun hv. menntmn. um frv., en það er ljóst að töluverðar breytingar verður að gera á fyrirliggjandi frv. til að það geti mætt þeim kröfum sem gerðar eru til almennrar menntunar í nútímaþjóðfélagi sem er sífelldum breytingum háð.



Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi máls míns byrja á því að fagna þessu frv. til laga um framhaldsskóla sem hér er flutt. Það er sjálfsagt öllum hér kunnugt, eins og hefur nú raunar komið fram fyrr í máli manna í dag, að þetta mál á sér nokkuð langa meðgöngu, búið að vera á dagskrá raunar allar götur síðan lög um skólakerfi voru samþykkt hér á hinu háa Alþingi og raunar grunnskólalögin í framhaldi eða um leið 1974. Þá þegar, árið 1974, var byrjað að undirbúa þessa löggjöf og hún mun hafa verið undirbúin og unnin vísast í tíð velflestra menntmrh. sem síðan hafa setið hér á landi. Það hefur komið fram að sumir þeirra hafa lagt fram frv., aðrir ekki, sumir einungis til kynningar, en engu að síður hefur veruleg þróun orðið á þessu sviði um allt land sem hefur byggst á einni lagasetningu sem eru lög nr. 14 frá 1973. Ef ég man rétt þá er sú löggjöf sjö, átta greinar, eitthvað þar um bil, já, átta greinar. Og það er í rauninni 7. gr. þeirrar löggjafar sem öll þessi þróun, sem við höfum séð undanfarin 13–14 ár um allt land, hefur hvílt á. Það er 7. gr. laga nr. 14 frá 1973. Það er þess vegna vissulega fagnaðarefni þegar hér er nú lagt fram frv. sem er flutt ekki af einstökum ráðherra heldur af ríkisstjórninni í heild, eða sem stjfrv., og þess vegna eru veruleg líkindi til þess að þetta mál nái nú fram að ganga. Þetta er svo sem ekki fyrsta frv. um þetta efni á þessu þingi sem lagt er fram. Það hefur líka komið fram hér í umræðunum að alþýðubandalagsmenn lögðu fram frv. fyrr á þinginu og í umræðum um það 21. okt. boðaði hæstv. menntmrh. það frv. sem nú er hér að líta dagsins ljós. Það hefur margt gerst á þeim tíma sem liðinn er frá því að grunnskólalögin voru lögfest. Margir skólar hafa verið byggðir, stofnsettir úti um land á grundvelli þeirra laga sem ég áðan nefndi. En það hefur líka orðið önnur þróun í rekstri þessara skóla sem aldrei hefur hlotið lögfestingu. Þar á ég sérstaklega við námsskipanina sjálfa, eins og það að reka skólana á grundvelli brautakjarna, valgreina, námsáfanga sem aftur eru grundvallaðir á einingakerfi og annað í þeim dúr. Og þó ekki væri nema af þessari ástæðu þá er það fagnaðarefni að fá nú frv. fram hér á hinu háa Alþingi sem líkur benda til að nái fram að ganga. Það er meira en tímabært. Nú er það ekki að ástæðulausu sem þessi dráttur hefur orðið á lagasetningunni. Ég býst við að ástæðurnar séu aðallega tvær. Fyrri ástæðan er vafalaust ágreiningur um kostnaðarskipti, bæði um stofn- og rekstrarkostnað, sem lengi hefur verið um þessi efni, sérstaklega á milli sveitarstjórnarmanna og fulltrúa ríkisins. Og í annan stað býst ég við að drátturinn hafi orðið vegna þess að ákveðnar stofnanir á þessum vettvangi, menntaskólarnir, eru ríkisbyggðar stofnanir en á sama tíma hafa verið að rísa stofnanir sem aftur eru grundvallaðar á löggjöfinni, þessari stuttu löggjöf frá 1973, þar sem miðað er við stofnkostnaðarhlutfallið 60% hjá ríki og 40% hjá sveitarfélagi. Nú er það svo að þessir ríkisbyggðu skólar eru núna í öllum kjördæmum nema á Vesturlandi og í Norðurlandi vestra, þ.e. Menntaskólinn á Ísafirði, Menntaskólinn á Akureyri, Menntaskólinn á Egilsstöðum, Menntaskólinn á Laugarvatni, og raunar Íþróttakennaraskólinn þar, og síðan hér í Reykjavík náttúrlega, gamli menntaskólinn og hinir líka ríkisbyggðir. Það er togstreitan sem af þessum ástæðum hefur alltaf myndast þegar átt hefur að koma þessari löggjöf í gegnum þingið sem ég held að hafi verið undirrót þessa ágreinings og þess að frv. hafa aldrei orðið að lögum. Nú er tekið á þann veg hér á þessum málum samkvæmt þessu frv., ef ég bind mig fyrst við fyrra atriðið, um kostnaðarskiptin, að í 3. gr. Ill. kafla segir, með leyfi hæstv. forseta: "Kostnaður við byggingarframkvæmdir og stofnbúnað framhaldsskóla skiptist þannig að ríkissjóður greiðir 60% en sveitarsjóður/sjóðir greiða 40% áætlaðs kostnaðar, samkvæmt viðmiðunarreglum (normkostnaðar). Heimilt er ráðuneytinu að semja um aðra kostnaðaraðild þegar um búnað verknámshúsnæðis er að ræða. Verði greiðslur eigi inntar af hendi samtímis reiknast verðbætur á ógreidd framlög í hlutfalli við breytingar á vísitölu byggingarkostnaðar." Ég vil fyrir minn hlut fagna þessum þætti í frv. Ég geri það af tveimur ástæðum. Þetta er reglan sem miðað hefur verið við nánast alls staðar í uppbyggingunni sem hefur orðið undanfarinn áratug. En í annan stað fagna ég þessu vegna þess að mér finnst í rauninni að hér sé verið af núv. ríkisstjórnar hálfu verið að gefa það fyllilega í skyn að ekki verði unnið að breytingu á stofnkostnaðarhlutfalli grunnskólabygginga. Því þar er ég ákveðið þeirrar skoðunar að það hlutfall sem nú er í gildi sé affarasælast miðað við þá skiptingu sem hér á landi er í hin mörgu sveitarfélög og ójöfnu að stærð og þeirra ófrávíkjanlega hlutverk að standa að grunnskólahaldi. Þess vegna held ég að þarna sé í rauninni loksins komin leið sem menn ættu að geta sameinast um, leið sem hefur því miður ekki verið fær að því er virðist hér á hinu háa Alþingi fyrr. Hitt atriðið sem ég tel að sé til bóta er sú ákveðna afstaða sem kemur fram í 4. gr. um skólamannvirkin sem fyrir eru í landinu. Það er sem sagt ekki gert ráð fyrir að miða að neinu sérstöku uppgjöri skv. 4. gr. Það tel ég líka affarasælast, þar er um að ræða mjög misgamla sögu, sem sjálfsagt yrði erfitt að gera upp. Við getum bara rétt ímyndað okkur ef ætti að fara að gera upp sérstaklega skólabygginguna frá 1846 hér við Lækjargötuna eða eitthvað í þeim dúr. Það nær náttúrlega ekki nokkurri átt. Í 4. gr. segir þetta: "Skólamannvirki þau sem lög þessi taka til skulu vera eign ríkis og sveitarfélaga í sömu hlutföllum og stofnkostnaður er greiddur, eða hefur verið greiddur, sé um eldra húsnæði að ræða." Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé eðlilegasta lausnin á þessu máli og það sé í rauninni ómögulegt að láta það bíða öllu lengur að Alþingi setji löggjöf, bráðnauðsynlega löggjöf af því að menn hafa ekki getað komið sér saman um þessa þætti. Kostir frv. að öðru leyti eru þeir frá mínum bæjardyrum séð að hér er um að ræða mjög rúma rammalöggjöf. Rúma rammalöggjöf sem er ákaflega nauðsynlegt að sé rúm. Ég tel eins og ég sagði áðan að þessi kostnaðarskipti séu eðlileg og ég bind við það verulegar vonir að menn ætli sér ekki að hrófla við kostnaðarskiptunum í sambandi við grunnskólahúsnæðið. Þriðji stórávinningur sem ég tel vera með þessu frv. er það sem kemur fram í 32. gr. frv. um rekstur framhaldsskóla. Þar er gert ráð fyrir að ríkið greiði allan rekstrarkostnað og þar með talið viðhald mannvirkja. Þetta álít ég að sé ákaflega þýðingarmikið og muni eiga þátt í að fleyta þessu máli hér í gegnum þingið. Í þessari 32. gr. segir, með leyfi hæstv. forseta: "Ríkissjóður greiðir rekstrarkostnað framhaldsskóla samkvæmt lögum þessum. Hver skóli er sjálfstæð rekstrareining og hefur sérgreinda fjárveitingu á fjárlögum." Síðan segir nokkru neðar í þessari sömu grein. "Til rekstrarkostnaðar skóla telst: 1. Launakostnaður, en til hans teljast laun fyrir alla fasta starfsemi á vegum skólans, svo sem fyrir kennslu, stjórnun og prófdæmingu á lokaprófum, einnig fyrir störf á skrifstofu, í skólasafni, vegna ráðgjafar við nemendur og við umsjón eigna skólans, svo og annar launatengdur kostnaður í samræmi við kjarasamninga á hverjum tíma." Þarna er um að ræða mjög mikla framför fyrir þá sem reka þessa skóla eða stjórna þeim. Og síðan segir: "2. Til annars rekstrarkostnaðar telst allur kostnaður sem leiðir af starfrækslu skólans og viðhaldi húsa og tækja, að frátalinni kostnaðarþátttöku nemenda, sbr. 33. gr." Það sem ég tel þó þýðingarmest í þessari grein er málsgrein sem kemur aðeins neðar, en þar segir: "Fjárveitingum og greiðslum vegna 1. og 2. tölul. skal að fullu haldið aðgreindum." Þetta þýðir m.ö.o. að því fyrirkomulagi sem hefur þekkst um langan aldur, að sveitarfélögin í samrekstri að þessu leyti hafa þurft að þola það að taka á sig auknar byrðar vegna mismunandi gengis í rekstrinum, er í rauninni lokið, en það er hins vegar höfðað til þess í þessari grein þegar segir: "Eigi má skerða fjárveitingu til 2. tölul., þótt kostnaður vegna 1. tölul. fari fram yfir fjárveitingu, enda sé umfang starfseminnar í samræmi við samþykkta áætlun." Þarna er höfðað til þess að skólameistarar, skólanefnd og aðrir sem fjalla um rekstur þessara skóla njóti góðs árangurs í rekstrinum. Þetta tel ég vera mjög þýðingarmikið. Ég vildi nefna aðeins frekar 34. gr. frv. Þar er fjallað um atriði sem nokkuð var gagnrýnt í máli eins hv. þm., 4. þm. Norðurl. v., hér fyrr á fundinum. Ég óttast ekki þessa grein eins mikið og kom fram í hans máli. Í henni segir m.a.: "Við ákvörðun fjárveitinga til kennslu í framhaldsskólum skal miða við grunntöluna 1,7 til 2,0 kennslustundir á viku á hvern nemanda í fullu bóknámi eftir stærð og gerð skóla." Þetta er þannig í dag að yfirleitt er miðað við 1,8 í meðalskólum á landsbyggðinni, 1,8 kennslustund á hvern nemanda á viku, plús 0,9 fyrir þá nemendur sem eru meira en 20 stundir á viku í verklegu námi. Og sé skóli kominn í meðalstærð, ég kalla meðalstærð svona 300 nemendur, þá hefur þessi kvóti verið alveg viðunandi. En í 34. gr. segir áfram, og það sannar fyrir mér að málið er ákaflega opið hér, með leyfi hæstv. forseta: "Þessu til viðbótar skal koma sá stundafjöldi sem nauðsynlegur er til að halda megi uppi kennslu í viðurkenndu verknámi og sérnámi er krefst skiptingar nemenda í smáa námshópa." Og síðan segir enn fremur, og það er ekki þýðingarlitið fyrir minni skólana á landsbyggðinni: "Þurfi að taka tillit til sérstakra aðstæðna skal veitt sérgreint framlag til að mæta þeirri þörf." Hérna er lagt til að beinlínis sé bundið í lög þetta atriði sem mér fannst hv, 4. þm. Norðurl. v. nokkuð óttast. "Þurfi að taka tillit til sérstakra aðstæðna skal veitt sérgreint framlag til að mæta þeirri þörf." Það er ekkert minna. Þetta tel ég vera stórkostlegt framfaraspor sem hafa mun mikla þýðingu ef samþykkt verður. Fúslega skal ég viðurkenna það að ég hef ekki haft mikinn tíma til að ígrunda þessi efni enda sá ég frv. fyrst í gær. En það sem ég felli mig best við í þessu efni er í rauninni það aukna sjálfstæði skólanna sem frv. ber með sér. Ég óttast ekki þá miðstýringu sem hefur dálítið verið höfð á orði fyrr á þessum fundi. Ég óttast hana ekki. Þegar skólarnir fá þetta aukna sjálfstæði hver fyrir sig og fræðsluráðamilliliðurinn er úr sögunni þá finnst mér í sjálfu sér ekkert óeðlilegt þó að menntmrn. skipi formann viðkomandi skólanefndar þannig að tengslin á milli skólanefndar og ráðuneytis verði þar með fengin. Áður en ég lýk máli mínu vildi ég þó nefna eina grein, 30. gr., sem mér finnst annálsverð og mjög til bóta. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: "Á framhaldsskólastigi skal veita fötluðum nemendum kennslu og þjálfun við hæfi og sérstakan stuðning í námi. Í því skyni skal látin í té sérfræðileg aðstoð og nauðsynlegur aðbúnaður eftir því sem þörf krefur að mati menntmrn. Fatlaðir nemendur skulu stunda nám við hlið annarra nemenda eftir því sem kostur er." Þetta eru ekkert lítil tíðindi ef lögfest verða. Mér finnst þetta vera þess eðlis að fullkomlega sé ástæða til að vekja athygli á þessari grein því það vitum við auðvitað að mikil þróun hefur orðið í þessu efni á undanförnum árum og núna sérstaklega þeim seinustu. En það er ekki lengra en tvö, þrjú ár síðan ég varð vitni að vandamáli varðandi flutningskostnað blinds nemanda í skóla á landsbyggðinni. Þetta var vandamál og þrætuepli á milli viðkomandi skóla, ríkis og sveitarfélaga. Með samþykkt lagagreinar eins og hér er um að ræða væru öll slík vandamál að því er mér sýnist úr sögunni. Það væri lagabundin skylda að fatlaðir nemendur fengju þá aðstoð sem þeir þyrftu á að halda. Eftir þennan fljótlega yfirlestur minn finnst mér sú tenging sem hér kemur fram á milli atvinnulífsins og framhaldsskólanna vera til bóta. Ég er ekki tilbúinn að svara því fyrir minn hlut hvort hér sé nógu vel að staðið. Það kom fram í máli hv. 12. þm. Reykv. hér rétt áðan að það væri ekki óeðlilegt að athuga þá hluti nánar. Það út af fyrir sig get ég alveg fallist á. En samt sent áður tel ég hér ýmislegt verulega til bóta. Ég er sæmilega ánægður með kaflann um fullorðinsfræðslu fyrir minn hlut. Hér er að vísu eingöngu um heimildalöggjöf að ræða en mér sýnist þó að ef aðilar, sem næst þessum skólum eru, æskja þess að slíkri fræðslu eða kennslu væri haldið uppi þá væri skólunum í rauninni skylt að framkvæma hana. En það kann að vera að það þyrfti að kveða greinilegar á í því efni en hér er gert. Það eru aðeins tvö atriði sem ég hnýt um við þennan yfirlestur, og ég vil vekja athygli á, sem ég er ekki ánægður með. Annað er í 11. gr. frv. Það hefur raunar verið minnst á þessi atriði hér held ég, en ég vildi láta mína skoðun koma fram. 11. gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: "Um almenna kennarafundi og verksvið þeirra skal ákvarðað í reglum sem skólanefnd setur." Og í lokum 13. gr. segir: " Menntmrn. setur skólameisturum erindisbréf. Reglur um störf annars starfsfólks setur skólanefnd." Nú er það svo að skólameistari og kennarar eru ríkisstarfsmenn. Og enda þótt skólanefndir þessara skóla fái verulega aukið valdsvið miðað við skólanefndir almennt, þá sýnist mér ekki rökrétt að ætlast til þess að aðili, sem ekki ræður viðkomandi menn til starfa og ber á þeim ábyrgð að því leyti, setji þeim starfsreglurnar. Fyrir minn hlut finnst mér að sömu aðilar eigi að setja starfsreglur eða erindisbréf skólameisturum, aðstoðarskólameisturum og kennurum. Hins vegar finnst mér eðlilegt að skólanefndir setji öðrum starfsmönnum skólanna erindisbréf, en þeir eru margir í rauninni og þeim fer sjálfsagt fjölgandi. Þarna finnst mér vera á skilsmunur. Hitt atriðið sem ég hnýt um er í 33. gr. frv. Það er verið að tala um heimavistir og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: "Þar sem talið er nauðsynlegt að reka heimavist vegna framhaldsskóla greiðir ríkissjóður kostnað við umsjón og almennan rekstur. Nemendur bera sjálfir hluta sérgreinds kostnaðar í heimavistum, rekstri mötuneyta, skipulögðum skólaakstri og efniskaupum vegna verklegrar kennslu o.fl. samkvæmt ákvörðun skólanefndar, sbr. 8. gr." o.s.frv. Í athugasemd með þessari grein segir, með leyfi hæstv. forseta: "Greinin fjallar einkum um rekstur heimavista, og er við það miðað að allar meginreglur þar um verði óbreyttar." Svo er fjallað nokkuð jákvætt um þessa hluti, en síðan segir: "Hvað varðar mötuneyti framhaldsskóla, þá hafa nemendur sjálfir greitt launa- og hráefniskostnað en rekstraraðilar skóla lagt til aðstöðu og orku." Þarna finnst mér of langt gengið að ætlast til þess að nemendur framhaldsskólanna greiði launakostnað í mötuneytum. Ég get fallist á að það sé eðlilegt að þeir greiði hráefniskostnað við matinn, en ég tel að þeir eigi að sitja við sama borð og er víða í ríkismötuneytum að launakostnaður er greiddur af ríkissjóði og þess vegna styð ég þá hugmynd sem kemur fram í frv. sem hér var minnst á fyrr á fundinum um þetta efni. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu frekar. Ég vil endurtaka það sem ég sagði fyrr: Ég lýsi fylgi við meginatriði og meginstefnu þessa frv. Ég vænti þess fastlega að það takist svo til að frv. verði eftir eðlilega meðferð og eðlilega skoðun í nefndum beggja þingdeilda afgreitt sem lög frá hinu háa Alþingi fyrir þinglok í vor. Til þess er vissulega tími til kominn.



Herra forseti. Ég skal ekki draga þessa umræðu á langinn. Ég vil fyrst og fremst þakka fyrir þessa umræðu og þær undirtektir sem þetta frv. hefur fengið. Hér hafa farið fram mjög málefnalegar umræður um efni þess og mér virðist af þeim umræðum að um þetta frv. ætti að geta tekist allgott samkomulag hér á hv. Alþingi. Ég sagði það sjálfur í minni framsöguræðu að í frv. af þessu tagi sem væri nýsmíði, um framhaldsskólann, hlytu að vera mörg álitamál og ég geri mér fulla grein fyrir því sjálfur þar sem ég átti sæti í nefndinni sem samdi frv. að það eru atriði í frv. sem taka má á á ýmsan veg og væntanlega fara þá nánari umræður fram um þau atriði í þingnefndinni. Ég vil aðeins gera nokkrar athugasemdir við það sem hefur komið fram og byrja á því sem hv. 4. þm. Norðurl. v. gat um þar sem hann taldi að með ákvæðum þessa frv. væri verið að leggja meiri byrðar á sveitarfélög en þau hafa nú. Þetta tel ég ekki vera. Það er ljóst að sveitarfélög sem hafa haft menntaskóla innan sinna vébanda þurfa að taka á sig samkvæmt þessu frv. aukinn kostnað við stofnun þessara skóla. Af sveitarfélögum sem hins vegar hafa fjölbrautaskóla og iðnfræðsluskóla er létt kostnaði sem þau hafa haft varðandi rekstur skólanna og samkvæmt þeim útreikningum sem fyrir lágu með frv. sem lagt var fram i vor kom það fram að það skipti verulegum fjárhæðum sem flutt var af sveitarfélögum yfir á ríkið samkvæmt þessu frv. Varðandi þá gagnrýni að kostnaðarákvæði frv. miðist frekar við þéttbýli en dreifbýli get ég nú reyndar látið nægja að vísa í það sem hv. 6. þm. Suðurl. sagði um það efni. Mér sýnist að þó að í frv., og það er a.m.k. full meining með því, sé um það talað að framlag ríkissjóðs til rekstrar framhaldsskóla skuli ákveða sem tiltekna upphæð á nemanda árlega eru svo miklir fyrirvarar varðandi þessa reglu í 34. gr. að það er alveg ljóst að með þeim fyrirvörum á að vera hægt að koma til móts við fámennari sveitarfélög þar sem vitað er auðvitað að kostnaður á nemanda er hærri en í þéttbýli. Ég er heldur ekki sammála þeim ummælum hans að í þessu frv. sé meiri miðstýring en hefur verið hingað til. Ég skal að vísu fúslega játa að í frv. því sem Alþb. hefur flutt eða þm. þess um framhaldsskólann er gert ráð fyrir nokkuð öðru stjórnunarformi sem að sumu leyti felur í sér meiri valddreifingu en þetta frv. en að öðru leyti meiri miðstýringu einnig. En það sem að er stefnt með þessu frv. er að flytja bæði faglegt og fjárhagslegt vald út til skólanna sjálfra án þess að hafa nokkurt millistig í fræðsluráðum eða fræðslustjórum sem taka yfir stærri umdæmi. Ég tel að með þessu sé flutt vald sem raunar muni marka tímamót varðandi stjórn framhaldsskólanna í landinu. Varðandi þau atriði sem hv. 12. þm. Reykv. gat um og spurði sérstaklega um eru mörg þeirra þess eðlis að það er eðlilegt að ræða þau nánar í menntmn. þessarar hv. deildar. Hún fjallaði allmikið í sinni ræðu um að kennarar virtust samkvæmt þessu frv. ekki hafa nægilega mikið vald í stjórnun skólanna. Það sem fyrirhugað er með skólanefndunum sem hafa æðimikið vald samkvæmt frv. er að þetta vald sé flutt frá menntmrn. í hendur heimamanna og þá fyrst og fremst fulltrúa sveitarfélaga og fulltrúa atvinnulífsins. Þetta er mismunandi eftir skólategundum og þess vegna var sú leið valin í frv. að í stað þess að kveða skýrt á um það að sveitarstjórnir tilnefndu þessa menn ætti að setja nánari reglur um tilnefninguna með reglugerð. Um það má auðvitað deila hvort eigi að færa það aftur í eldra horfið eða ekki. En ég tel það skipta mjög miklu máli varðandi stjórn framhaldsskólanna að þeir séu opnir fyrir áhrifum fólks sem stendur utan við skólana. Sannleikurinn er sá að sú gagnrýni heyrist æðioft á okkar skóla hér á landi og sú umræða fer fram, t.d. á Norðurlöndum og víðar, að skólarnir séu of lokaðar stofnanir, að í skólunum hrærist fyrst og fremst nemendur og kennarar og sjónarmið aðila utan þessara stofnana komist ekki að. Auðvitað er það ljóst að kennarar og starfslið skólans eiga að hafa mikil áhrif á starfsemi skólans og stjórn hans og það má segja að þeir hafi auðvitað öll undirtökin í því hvernig skólastarfið fer fram, eðli málsins samkvæmt. Ég tel hins vegar að það sé mjög nauðsynlegt að opna ákveðna þætti í stjórn skólanna til fólksins sem býr þar sem skólarnir starfa, bæði varðandi fjármál, varðandi ýmsa faglega þætti, varðandi framboð náms t.d., og að þessu er stefnt með frv. Það þarf að finna hinn gullna meðalveg, annars vegar á milli þeirra eðlilegu og sjálfsögðu áhrifa sem kennarar og starfslið skólans hafa á starfsemi hans og hins vegar þau nauðsynlegu áhrif sem fólkið í byggðum landsins þarf að geta haft á skólastarfið. Þess vegna var þessi leið valin að skipta nánast stjórnun skólans upp í annars vegar skólanefndir sem skólameistari er framkvæmdastjóri fyrir og stjórna framkvæmdum skólans og hafa auðvitað allmikil völd eins og fram kemur í 9. gr. og reyndar 8. gr. frv. og svo hins vegar að skólaráð sem sé til aðstoðar við stjórnun skólans þar sem starfslið skólans kemur inn til áhrifa á starfsemi skólans. Varðandi það hvers vegna skólanefnd eigi að setja reglur um kennarafundi er því til að svara að í frv. eins og það lá fyrir í vor, var gert ráð fyrir að menntmrn. setti reglur um almenna kennarafundi og verksvið þeirra. Þessu var breytt í þetta form samkvæmt ósk Skólameistarafélags Íslands. Þeir töldu að það ætti að vera í verkahring skólanefndar í hverjum skóla að setja reglur um almenna kennarafundi og þá eftir eðli skólans á hverjum stað. Það væri eðlilegra að þessar reglur gætu verið sveigjanlegar miðað við tegundir skóla og staðhætti. Þess vegna lagði Skólameistarafélagið þetta til og á það var fallist. Í 13. gr. segir að menntmrn. setji skólameisturum erindisbréf, en reglur um störf annars starfsfólks setur skólanefnd og þessu ákvæði var líka breytt samkvæmt eindregnum tillögum Skólameistarafélags Íslands. Þeir lögðu til að þetta yrði á þennan veg og vildu með því færa meira vald frá menntmrn. til skólanefndanna og þá væntanlega með tilliti til þess að aðstæður væru nokkuð misjafnar á hverjum stað. Varðandi 33. gr. var spurt sérstaklega hvað átt væri við með orðunum "hagnaður af leigu skólahúsnæðis", en ákveðið er að hann skuli renna til viðhalds og endurnýjunar húsnæðis og búnaðar. Þar er fyrst og fremst átt við hagnað af leigu heimavista til hótelreksturs sem er sennilega langstærsti tekjuliðurinn sem skólar hafa í þessu sambandi og sú regla hefur reyndar gilt að hagnaður af slíkri leigu rennur til viðhalds og endurnýjunar og meiningin er að halda því áfram þannig að það er fyrst og fremst slíkur hagnaður sem þarna er átt við. Herra forseti. Ég tel mig hafa svarað þeim beinu spurningum sem til mín var beint og vildi láta þessar athugasemdir koma fram strax við 1. umr., en ég ítreka þakklæti mitt til þeirra sem þátt hafa tekið í þessari umræðu fyrir þær viðtökur sem frv. hefur fengið og vænti þess að um það og afgreiðslu þess geti orðið gott samstarf hér í deildinni.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. á þskj. 552 um breyt. á lögum um almannatryggingar, nr. 67 1971, með síðari breytingum. Flm. auk mín eru hv. þm. Kristín Einarsdóttir, Kristín Halldórsdóttir og Sigríður Lillý Baldursdóttir. Frv. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: "1. gr. Við 1. mgr. 43. gr. laganna bætist nýr stafliður er orðist svo: Fyrir gleraugu handa börnum og unglingum, samkvæmt gleraugnaávísun (resepti) frá augnlækni, sem framvísað er á því reikningsformi sem Tryggingastofnun ríkisins ákveður, greiða sjúkrasamlög í samræmi við samninga sem Tryggingastofnunin hefur gert fyrir þeirra hönd eða samkvæmt gjaldskrá sem ráðherra setur séu samningar ekki fyrir hendi, sem hér segir, þó ekki nema einu sinnu á ári nema sjón breytist: I. Fyrir börn og unglinga, 18 ára og yngri, skal greiða allan kostnað við gler og fasta upphæð sem svari til meðalkostnaðar við umgerðir að mati Tryggingastofnunar. II. Fyrir elli- og örorkulífeyrisþega, sem njóta tekjutryggingar, skal greiða allan kostnað við gler og fasta upphæð sem svari til meðalkostnaðar við umgerðir að mati Tryggingastofnunar, en fyrir aðra elli- og örorkulífeyrisþega greiðist allur kostnaður við gler. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi." Í grg. segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: "Markmið þessa frv. er að öll börn og unglingar, 18 ára og yngri, eigi rétt á að fá gler í gleraugu sér að kostnaðarlausu og að greidd sé föst upphæð vegna umgerða sem Tryggingastofnun metur hver skuli vera - en engin aðstoð er nú veitt vegna þess kostnaðar - og að elli- og örorkulífeyrisþegar eigi rétt á ókeypis glerum og að kostnaður vegna umgerða sé greiddur á sama hátt." Í lögum um almannatryggingar, b-lið 39. gr. stendur "að hlutverk sjúkratryggingadeildar Tryggingastofnunar sé að veita styrk til öflunar hjálpartækja vegna hamlaðrar líkamsstarfsemi eða vöntunar líkamshluta". Í anda þessarar lagagreinar er frv. borið hér fram, frv. sem ber það í sér að veita styrk til hjálpartækja þeim til handa sem búa við hamlaða líkamsstarfsemi af völdum skertrar eða gallaðrar sjónar. Tryggingalögin, svo ágæt sem þau eru, bera ekki í sér heimildir til að veita slíkan styrk nema að því leyti að í reglum frá tryggingaráði um hjálpartæki eru ákvæði sem heimila greiðslu frá Tryggingastofnun ríkisins á 70% af verði á glerjum sem eru til lækninga fyrir skjálga og fyrir rangeygð börn, skilgreint sem "strabismus". Þessi gler eru greidd að þeim hluta sem fyrr greinir, fyrir börn að 16 ára aldri, þó aðeins ein gler á ári nema um breytt ástand augna sé að ræða. Engir aðrir af þegnum þjóðfélagsins njóta aðstoðar vegna gleraugnakostnaðar. Sjúkratryggingar greiða nú fyrir tannlæknaþjónustu svo og fyrir tannviðgerðir barna og unglinga, frá 50%–75% kostnaðar. Ríkissjóður greiðir heyrnartæki að öllu leyti fyrir börn og unglinga til 18 ára aldurs og 60% af kostnaði fyrir eldri en 18 ára og kemur á ýmsan hátt til móts við heyrnarskerta vegna kostnaðar, sem af fötlun þeirra stafar. Eðlilegt er að hafa þessa þætti til hliðsjónar þegar fjallað er um fjárhagsaðstoð vegna gleraugnanotkunar. Börn og unglingar þurfa yfirleitt ekki á gleraugum að halda nema vegna meðfæddra sjóngalla, sjúkdóma eða slysa. Sama gildir um þá sem nota heyrnartæki. Þeirra þörf er af sams konar orsökum og virðist því eðlilegt að svipuð aðstoð gildi fyrir báða. Hvorir tveggja líða vegna aðstæðna sem þeir hafa ekki skapað sér sjálfir og virðist því full ástæða til að samfélagið komi þeim til aðstoðar. Þetta hefur ríkisvaldið þegar viðurkennt með aðstoð sinni við heyrnarskerta og virðist sanngjarnt að á sama hátt sé staðið að málum þeirra sem áfátt er um sjón. Einnig má benda á að ýmsir sjóngallar eru ættgengir. Ekki er fátítt að flestir eða allir innan sömu fjölskyldu noti gleraugu, a.m.k. á einhverju skeiði ævinnar. Gleraugu eru dýr og það er oft umtalsverður fjárhagslegur baggi á fjölskyldu að standa straum af kostnaði vegna gleraugnanotkunar sé þannig ástatt að flestir eða allir innan hennar þurfi á gleraugum að halda. Einnig skal bent á að börn og unglingar verða oft fyrir óhöppum með gleraugu í leikjum og íþróttum og eykst þá kostnaður. Í þessu sambandi vil ég líka geta þess að þó að flest okkar sem gleraugu nota telji gott en e.t.v. ekki bráðnauðsynlegt að eiga tvenn gleraugu, þ.e. varagleraugu ef önnur skyldu brotna eða týnast, að víða úti á landi þar sem menn eiga ekki greiðan aðgang að gleraugnasmiðum er fólki sem er örðugt að vera án gleraugna alger nauðsyn að eiga gleraugu til vara, einkum börnum og unglingum sem tíðar verða fyrir óhöppum með gleraugu en aðrir. Það getur tekið daga og vikur að verða sér úti um ný gleraugu og þar á ofan valdið fólki kostnaðarsömum ferðalögum. Leitað hefur verið upplýsinga í því skyni að gera grein fyrir þeim kostnaði sem frv. þetta, ef að lögum yrði, mundi hafa í för með sér. Augnlæknar halda ekki sérstakar skrár um börn og unglinga eða gleraugnaþörf þeirra og segja enda að slíkt sé ekki unnt. Þeir benda einnig á að gleraugnaþörf barna og unglinga sé oftlega aðeins tímabundin og erfitt eða óframkvæmanlegt að halda skýrslu um slíkt. Því er hvergi hægt að sjá hversu mörg börn og unglingar nota gleraugu. Könnun var gerð í einum grunnskóla á gleraugnanotkun barna. Í þeim skóla voru 320 börn. Þar af voru 22 börn sem notuðu gleraugu eða tæplega 7%. Af þeim börnum voru sex sem fengu hluta af gleraugnaverði greiddan svo sem heimildir eru um. Samkvæmt tölum frá Hagstofunni var fjöldi barna og unglinga 18 ára og yngri 80 920 þann 31. des. 1986. Nákvæmar tölur eru ekki til fyrir sl. ár. Ef gengið er út frá að 7% af þessum hópi þurfi á gleraugum að halda, sem ekki er þó hægt að fullyrða, má gera sér hugmynd um fjöldann. Verð á gleraugum er afar mismunandi og ræðst að miklu leyti af því hvers eðlis sjóngallinn er og hvers konar gler eiga við. Verð á einu gleri er nú á bilinu frá 900 kr. til 2500 kr. og getur orðið mun hærra ef um mjög sérhæfða slípun er að ræða. Einnig eru gler úr akrýl eða plastefni mjög dýr en oft er þó fremur ráðlagt að nota slík. Verð á umgerðum er einnig mjög mismunandi og fer eftir efni, gæðum og einnig tískusveiflum. Sterkar og vandaðar umgerðir eru dýrar. Þó er mælt með að börn og unglingar noti fremur umgerðir sem þola meira hnjask og eru þá jafnframt dýrari því að þeim er hættara við að fara ógætilega með gleraugu sín en þeim sem fullorðnir eru. Verð á algengum umgerðum er nú á bilinu frá 1250 og 3000 kr. en getur þó orðið mun hærra, allt að 6000 kr. og yfir það. Ekki þykir rétt að tryggingum sé ætlað að greiða gleraugnaumgerðir að öllu leyti þar sem það kann að vera geðþóttaákvörðun hverju sinni hvers konar og hve dýrar umgerðir fólk velur sér og því er lagt til að áætlað sé meðalverð á umgerðum sem Tryggingastofnun greiði. Samkvæmt tölum frá Tryggingastofnun ríkisins í árslok 1986 voru örorkulífeyrisþegar alls 3748. Tekjutryggingar nutu 3228 af þeim. Á sama tíma voru ellilífeyrisþegar 20 702 og þar af voru 14 783 með tekjutryggingu. Ekkert er vitað um hve margir í þessum hópum nota gleraugu en gera má ráð fyrir að meðal ellilífeyrisþega sé gleraugnanotkun nokkuð almenn. Lagt er til í frv. að elli- og örorkulífeyrisþegar sem njóta tekjutryggingar fái gler að fullu greitt og ákveðna upphæð vegna umgerða en aðrir elli- og örorkulífeyrisþegar fái einungis glerin greidd, sjái sjálfir um greiðslu vegna umgerða. Í nágrannalöndum okkar, t.d. í Vestur-Þýskalandi og á Norðurlöndunum, hefur hið opinbera um árabil veitt aðstoð vegna gleraugnakaupa. Nokkuð mismunandi reglur gilda um aðstoð þessa eftir löndum, en það má nefna að í Vestur-Þýskalandi eiga allir þeir sem þurfa á gleraugum að halda rétt á ákveðinni fjárhæð fyrir gler og sömuleiðis vegna umgerða, þó ekki oftar en einu sinni á ári. Einnig fá menn þar greiddar viðgerðir á gleraugum en ekki er lagt hér til að svo verði gert. Í Danmörku fá allir styrk vegna gleraugna einu sinni á ári sem eru með sjónstyrk +/- 5 og neðan við það. Augnlæknaþjónusta er ókeypis og öryrkjar fá ókeypis gleraugu. Hér er lagt til að menn eigi ekki rétt á aðstoð til gleraugnakaupa oftar en einu sinni á ári nema um breytingu á sjón sé að ræða sem geri ný gleraugu nauðsynleg. Eins og áður er að vikið er það aðeins mjög takmarkaður hópur sem nú nýtur aðstoðar vegna gleraugnanotkunar og elli- og örorkulífeyrisþegar eru ekki þar á meðal. En það má þó ljóst vera öllum að þeir sem ekki hafa annað að lifa af en elli- og örorkulífeyri hafa varla ráð á að kaupa sér gleraugu. Enda er raunin sú að mörgum þeim sem þannig stendur á fyrir er bent á að leita til Félagsmálastofnunar eftir styrk til gleraugnakaupa og þarf ekki að tíunda það að öldruðu fólki og öryrkjum eru það þung spor. Markmið frv. er að samfélagið komi til móts við þarfir þeirra sem búa við skerta sjón og sjóngalla og létti þeim þær fjárhagslegu byrðar sem þeir bera af þeim sökum. Þessi aðstoð er talin sjálfsögð meðal þeirra þjóða sem við viljum helst miða okkur við um samfélagslega þjónustu og við ættum ekki að vera eftirbátar þeirra. Herra forseti. Að loknum umræðum um þetta frv. legg ég til að því verði vísað til heilbr.- og trn.