Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég kem hér til að taka undir þau orð sem hv. 9. þm. Reykv. hafði um þingsköpin. Ég held að það sé nauðsynlegt að huga að þessum ákvæðum um utandagskrárumræðurnar. Ég vil hins vegar láta það koma skýrt fram að hann hefur greinilega misskilið mig hafi hann litið svo á að ég hafi verið hér að tilkynna hvenær umræður um eitthvert ákveðið þingskjal færu fram. Það var ég ekki að gera. Ég sagði frá því að ég hefði sannspurt að skýrslan yrði lögð fram á þinginu á morgun eða hinn daginn. Það er að sjálfsögðu verk ráðherrans sem ég er þar að tala um. Mér er öldungis ókunnugt um hver áform eru um umræður um þá skýrslu. Ég vil hins vegar mótmæla því að ég hafi á nokkurn hátt misnotað minn ræðutíma. Ég játa það að ég fór svolítið fram yfir en það var af mjög gildum ástæðum.

Virðulegi forseti. Því miður hefur hæstv. forseti ekki svarað því atriði sem fram kom í umræðum hér um þingsköp áðan þar sem ég beindi því til hennar að á þessum málum yrði tekið formlega af forsætisnefndinni. Kannski treystir hæstv. forseti sér ekki til að tala fyrir hönd forsætisnefndarinnar nema halda fund í nefndinni af slæmri reynslu um mikinn ágreining og erfiðleika í þeirri nefnd, en ég hefði kosið . . .

Ef forseti má bara skjóta því inn að það var nú óviljandi að forseta láðist að svara þessu, en mun að sjálfsögðu taka þessum ábendingum með velvilja sem hv. þm. kom inn á í sinni þingskaparæðu.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir þessa yfirlýsingu og það að hún skuli sýna þann kjark að ætla sér að reyna að ná samstöðu í forsætisnefndinni um þetta mikilvæga mál sem ég hér nefndi. Ég vil víkja aðeins að einstökum atriðum sem fram hafa komið hér og satt að segja nenni ég ekki mikið að vera að spyrja hæstv. iðnrh. Ég hef satt að segja ekki margt um að spyrja þegar hann er annars vegar. Ég vil þó segja það að mér dugir ekki að vitna í Jeltsín til þess að afsanna það að álmarkaður sé valtur. Það eru ár og dagar síðan leiðtogum Rússlands hefur verið sýnd önnur eins virðing og fram kom hér í máli hæstv. iðnrh. þar sem hann las, í knöppum tíma utandagskrárumræðu, langlokutilvitnun í Boris Jeltsín. Ég tel að í rauninni sé nóg að vita að um er að ræða stórfelldar birgðir af áli í Sovétríkjunum samkvæmt upplýsingum sem birst hafa í alþjóðlegum tímaritum eins og t.d. tímaritinu Economist. Þar kemur fram í grein sem birtist 20. júní sl. að það er ætlun Rússa að setja á markað af gömlum birgðum 1 milljón tonna af áli á næsta ári. Framleiðsla Rússa á ári er núna um 2,5 millj. tonna og Rússar eru í dag næststærsti álframleiðandi í heimi. Og ég spyr: Er ekki full ástæða til að staldra við þennan veruleika? Er nokkur ástæða í ljósi reynslunnar til þess að reyna að vera að blekkja sig? Er ekki nauðsynlegt að menn skoði þessar staðreyndir eins og þær liggja fyrir? Og er ekki líka nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því að álnotkun Rússa fer minnkandi, m.a. vegna samdráttar í hergagnaiðnaði? Ég held að það sé líka nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því að þrátt fyrir ásetning Borisar Jeltsíns um það að aðlaga hagkerfið í Rússlandi að heimsmarkaði, þá eru hlutirnir engu að síður þannig að gjaldeyrishungrið er slíkt að menn þar eru tilbúnir svo að segja til að selja hvað sem er á hvaða verði sem er svo fremi sem þeir fái fyrir það gjaldeyri. Það er því augljóst að hér er um verulega óvissu að ræða, hvað sem hver segir. Og mér finnst það satt að segja ekki þjóna neinum tilgangi, eins og iðnrh. setur það upp, að vera að reyna að klóra yfir þennan veruleika. Ég held að reynslan hafi sýnt okkur að við eigum að horfast í augu við hann rétt eins og hann er, svo óþægilegur sem hann er. Í annan stað er það auðvitað ljóst og liggur fyrir að bílaiðnaðurinn mun ekki taka við áli í stórum stíl. Fréttir birtast um það reglulega, m.a. í erlendum vísindatímaritum, að bílaiðnaðurinn notar í vaxandi mæli plast- og trefjaefni í stað áls. Af hverju má ekki segja það? Af hverju má ekki viðurkenna þennan veruleika? Hann er svona. Af hverju erum við að reyna að blekkja okkur? Eða erum við að reyna að blekkja einhverja fleiri? Erum við ekki í raun og veru búin að plata fólk nógu lengi, íbúana í Vogunum og á Vatnsleysuströnd, verktakaiðnaðinn í landinu, þjóðina, Akureyringa, Reyðfirðinga? Er ekki búið að blekkja fólk nógu lengi? Þarf að halda því áfram? Ég held að blekkingarleikurinn hafi verið svo ljótur leikur að menn eigi að hætta og ekki neita sér um það að horfast í augu við veruleikann. Ég held líka að það sé mjög mikið umhugsunarefni, og ég vil sérstaklega beina því til hæstv. forsrh., hvort það er í rauninni rétt að halda málinu áfram eins og iðnrh. hefur farið með það. Ég held að það sé hæpið að láta iðnrh. um það að vitja þeirra Alumax-manna og Atlantsálsmanna. Ég nenni ekki að spyrja hann að því hvenær sé næsti boðunardagur Atlantsáls. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort ekki sé nauðsynlegt fyrir hæstv. forsrh. að fara yfir þetta mál í því skyni að breyta um samningsform og breyta um aðferð. Ég heyrði það hjá hæstv. iðnrh. að hann er tilbúinn til þess að ræða það mál í iðnn. hvernig þessir hlutir hafa þróast og ég þakka honum fyrir það og ég mun leita eftir því. Spurning er: Er það hugsanlegt að iðnn. Alþingis taki að sér að stýra þessu máli þannig að um verði að ræða fjölflokkanálgun? Og þar er nú ekki á kot vísað þar sem er hv. 17. þm. Reykv., margrómaður fyrir störf í Framkvæmdasjóði fyrir hæstv. fyrrv. fjmrh. hér fyrr í kvöld. En í fullri alvöru held ég, virðulegi forseti, að það sé full ástæða til þess fyrir forsrh. að íhuga hvort ekki þarf að breyta hér um aðferð. Ég held að það sé full ástæða til þess. Í annan stað vil ég beina því til hæstv. forsrh. að hann og ríkisstjórnin velti mjög alvarlega fyrir sér þeim vanda sem byggðarlögin standa nú frammi fyrir, fólkið, verktakarnir og aðrir, eftir þessa niðurstöðu. Í þeim efnum er ekki nóg að skoða vanda ríkissjóðs. Það er afskaplega takmarkaður þáttur þessa vanda. Menn þurfa líka að skoða vanda verktakaiðnaðarins í heild. Eftir að virkjunarframkvæmdirnar voru boðnar út fyrir mörgum mánuðum, þá er það ljóst að mörg verktakafyrirtæki hafa haldið fólki í verkum og þar með hefur verið um að ræða ákveðið dulið atvinnuleysi sem menn hafa þolað í trausti þess að framkvæmdir færu af stað. Það er augljóst mál að verktakafyrirtæki, eins og t.d. Hagvirki og fleiri, hljóta að velta stöðunni núna fyrir sér á nýjan leik með hliðsjón af því að þeir verði núna að segja upp fólki sem hefur verið í vinnu hjá þessum fyrirtækjum að undanförnu. Ég held að það sé nauðsynlegt að yfir þetta sé farið. Ég vil benda hæstv. forsrh. á það í þessu máli hvort ekki sé ástæða til að gerð verði úttekt á aðdraganda málsins, úttekt á vinnubrögðum iðnrh. og ríkisstjórnar og Alþingis í þessu máli. Út af fyrir sig er það rétt sem hér hefur komið fram aftur og aftur í dag og í kvöld að hér er ekki við iðnrh. einan að sakast. Auðvitað hafa margir komið að þessu máli en hann hefur haft afgerandi forustu og hann hefur beitt þessari forustu oft með mjög ósanngjörnum hætti eins og í tíð síðustu ríkisstjórnar þar sem hann óð fram iðulega af ýtrasta tillitsleysi, því miður, í garð samverkamanna sinna þar. Ég held þess vegna að það sé nauðsynlegt að menn skoði mjög vandlega almennar afleiðingar þess að iðnrh. hefur haldið svona á málinu, fjárhagslegar afleiðingar fyrir fólk. Er það rétt sem maður heyrir að íbúðir í Vogum og á Vatnsleysuströnd hafi verið að stórhækka í verði út af þessu tali? Er það rétt að fólk sitji núna uppi með sárt ennið vegna þess að hlutirnir eru allir í óvissu? Er það rétt að menn séu að leita eftir því að rifta samningum sem gerðir hafa verið á milli einstaklinga um kaup á íbúðum? Er það í rauninni þannig að um sé að ræða þúsundir manna sem hafa trúað því að þessir hlutir væru að ganga upp, fjárfest á þeim forsendum og séu núna með sinn fjárhag algjörlega í uppnámi? Ég tel að það sé rannsóknarefni að fara yfir þetta mál og ég tel að ríkisstjórnin geti ekki yppt öxlum í þessu efni því að málið er svo alvarlegt. Ég tók eftir því í fjölmiðlum í gærkvöldi að einhverjir fréttamenn létu að því liggja í samtali við iðnrh. hvort hann ætti ekki jafnvel að segja af sér eftir allt þetta. Ég tel að það sé ekki óeðlileg spurning í sjálfu sér vegna þess að hin pólitíska hrygglengja í iðnrh. hefur verið úr áli. Þetta hafa verið hans pólitísku verðmæti. Á grundvelli þeirrar spegilmyndar sem birtist í álplötunum var hann tekinn í framboð á Reykjanesi. Þannig var það nú. Og þess vegna komst hv. þm. Össur Skarphéðinsson á þing. Ég er ekki að segja það að hæstv. iðnrh. eigi að segja af sér, ekki frekar en ríkisstjórnin yfirleitt. Ég tel satt að segja að hann sómi sér ágætlega að mörgu leyti í þessari stjórn og miklu betur en í þeirri síðustu, ég viðurkenni það. En ég held að iðnrh. verði að skipta um forrit í sér. Það er alveg greinilegt að það forrit sem iðnrh. hefur notað á undanförnum árum dugir ekki, það hefur engu skilað, hvorki honum, né þjóðinni í heild. Þess vegna held ég að hæstv. iðnrh. verði að ganga í endurnýjun lífdaga og endurhæfingu og skoða hlutina alveg upp á nýtt og skipta um forrit í höfðinu á sér því að það er greinilegt að sú stefna sem hann hefur rekið hefur ekki dugað. Þessi hrygglengja úr áli, sem dugði honum til framboðs á Reykjanesi snemma á þessu ári, dugir ekki lengur. Það þýðir ekki að koma aftur fram fyrir þjóðina og segja: Álver er á næsta leiti. Það var í rauninni alveg ótrúlegt að heyra það hjá hæstv. iðnrh. hér áðan þegar hann gaf í skyn að þetta gæti nú alveg komið, gæti nú alveg verið að koma. Ég segi við iðnrh.: Hann á að hætta þessu. Hann á að hætta að reyna að blekkja þjóðina. Ef svo fer að þetta kemur, þá kemur það. En menn eiga ekki að setja hlutina upp svona lengur. Það er komið alveg nóg af þessum hráskinnaleik sem hefur farið illa með fjárhag fjölskyldna í landinu þúsundum saman. Það er ljótur leikur, hæstv. iðnrh. Í seinni ræðu iðnrh. kom það fram að í rauninni væri þetta allt alveg fullkomið og vísa Sölva Helgasonar kom í hugann aftur og aftur undir þessari ræðu hans rétt eins og undir EES-ræðu Jóns Baldvins Hannibalssonar, hæstv. utanrrh., vísan sem er ,,Ég er gull og gersemi``. Staðreyndin er auðvitað sú að það er alvarlegt umhugsunarefni út af fyrir sig að maður sem hefur gegnt starfi iðnrh. í fjórum ríkisstjórnum skuli ekki viðurkenna að í einu einasta tilviki hafi honum orðið á. Ekki í einu einasta tilviki. Ég veit t.d. að hv. 2. þm. Norðurl. v., sem er örugglega auðmjúkur maður, það segir sig sjálft, hlýtur að undrast það að finna slíka fullkomnun í einni persónu hér inni á Alþingi, enda er hún ekki til. Ég held að menn þurfi að gera sér grein fyrir því að hér er um alvarlegan þverbrest í uppsetningu málsins að ræða af hálfu hæstv. iðnrh. Hann verður, ef hann vill vera trúverðugur, að viðurkenna að hann hafi borið af leið. Ég held að það sé líka nauðsynlegt í þessari umræðu, virðulegi forseti, að víkja svo að öðru máli sem er sérstaklega alvarlegt og kom fram í ræðu hæstv. forsrh. Forsrh. var spurður að því: Ætlar ríkisstjórnin að gera eitthvað? Þetta er náttúrlega spurning sem við þekkjum öll hér í þessum sal og höfum mörg hver oft staðið frammi fyrir. Við vitum það líka að oft geta ríkisstjórnirnar lítið gert. Það er alveg rétt hjá hæstv. forsrh. Hitt er aftur á móti annað að þegar þjóðin stendur frammi fyrir miklum vanda, þá hafa ríkisstjórnirnar alltaf reynt að taka á málum, alltaf reynt að stilla saman strengi. Ég hélt satt að segja að það ætti ekki eftir að koma fyrir mig sem nú gerist, en ég játa það að í samanburði við þá stjórn sem situr núna, þá sakna ég sumpart viðreisnarstjórnarinnar. Ég verð að viðurkenna það að þetta hefði þótt mikil forsending ef ég hefði játað þetta fyrir allmörgum árum. En nú er svo komið. Og hvað veldur því? Viðreisnarstjórnin á erfiðustu árum valdaferils síns 1967, 1968 stóð frammi fyrir stórfelldum vanda í efnahags- og atvinnumálum. Hvað gerði hún? Hún leyfði sér að skipta sér með beinum hætti af atvinnulífinu. Það voru settar niður, ef ég man rétt, atvinnumálanefndir að ég held í öllum kjördæmum landsins og síðan ein heildarnefnd fyrir landið allt og ég man ekki betur en hún hafi verið undir forustu Jóhanns Hafsteins sem þá gegndi starfi iðnrh. ef minni mitt bregst ekki. Ég segi við núv. hæstv. ríkisstjórn: Ég skora á hana að reyna að læra pínulítið af viðreisnarstjórninni vegna þess að það er greinilegt að hún gengur ekki upp, sú atvinnumálastefna sem núv. iðnrh. hefur rekið í þessari stjórn og næstu þremur ráðuneytum á undan --- því að málið liggur þannig að hann er það frekur til fjörsins, þessi maður sem gegnir þessu starfi að aðrir komast ekki svo mikið að með sínar atvinnumálastefnur þegar hann er annars vegar og situr við ríkisstjórnarborð. Það þekki ég eftir að hafa verið með honum við ríkisstjórnarborð á 250 fundum í tvö og hálft ár. Þannig að jafnvel þó að virðulegur hæstv. fyrrv. forsrh. komi með fallega græna skýrslu, þá fær hún afar lítinn hljómgrunn hjá iðnrh. af því að hann er svo upptekinn af álinu og því einu. Andspænis þessum vanda segi ég að lokum þetta, virðulegi forseti: Hættum að bíða aðgerðarlaus eftir að kraftaverkin gerist. Tökum saman höndum við þjóðina alla um að leysa vandann. Ef niðurstaða fæst einhvern tímann í þessu álmáli kemur hún í ljós en látum ekki alla þjóðina bíða með öndina í hálsinum eftir þessum boðunardegi Atlantsáls, þegar hæstv. iðnrh. ætlar að fara að vitja þeirra félaga.

Herra forseti. Mér þykir hæstv. iðnrh. óhæfilega viðkvæmur fyrir sjálfum sér. Það er ekki nema lofsvert að hann sé vandur að virðingu sinni og líti stórt á sig en ég held að hann sé nokkuð hégómlegur ef hann telur að ég hafi haft í frammi við sig einhvern fúkyrðaflaum í ræðu minni fyrr í þessum umræðum. Ég hallaði bókstaflega ekki orði á ráðherrann. Ég held hins vegar og lét það koma fram í ræðu minni að ég tel að ráðherrann sé ekki alvitur. Það getur skeð að hann telji það fúkyrði. Ég tel að hann hafi því miður haldið slysalega á þessu máli, ekki af ásetningi heldur bara af klaufaskap, og komið í veg fyrir það með ótímabærum handahristingum suður í Hollandi að við næðum betri árangri en raun varð á hvað varðar orkuverðið. Ég tel að ef hæstv. ríkisstjórn vill reyna að blása lífsanda í nasir þessa máls, svo ég noti svipað orðalag og hæstv. iðnrh., þá ætti hæstv. forsrh. að taka þetta mál á sitt borð og annast það sjálfur sem forustumaður í ríkisstjórninni, ef hugmyndin er að ná einhverjum árangri í málinu, og sleppa hæstv. iðnrh. við þessar vitjunarferðir sem hann er að gefa í skyn að hann ætli að fara í. Ég tel hins vegar þýðingarlaust að gera samninga héðan af með þeim fyrirvara sem hæstv. iðnrh. var að hugleiða. Ég tel það þýðingarlaust. Hæstv. iðnrh. endurtók margar af skringilegum röksemdum sínum sem hann hafði í fyrri ræðu sinni. Jafnvel þó þessar fullyrðingar hæstv. iðnrh. hafi verið marghraktar í umræðunni þá er hann iðinn við sinn kola og staglar og staglar á sömu fullyrðingunum sem hann trúir sennilega sjálfur. Varðandi það af hverju álfyrirtækin áttu ekki kost á ódýrara fjármagni en raun ber vitni þá er það deginum ljósara og það er ekkert leyndarmál hvað sem ráðherra segir, hvort sem hann vill reyna að klína því á Jeltsín eða Saddam Hussein eða ég veit ekki hvern, að það sem bankarnir settu fyrir sig voru léleg veð. Þ.e. móðurfyrirtækin voru varin fyrir áhættum. Móðurfyrirtækin ætluðu að leggja þessu fyrirhugaða álveri lúkningarábyrgð, þ.e. þau voru búin að lofa að byggja verksmiðjuna eða greiða að öðrum kosti Landsvirkjun skaðabætur fyrir að hætta við. Síðan átti fyrirtækið að standa að veði fyrir sig sjálft og eigið fjármagn fyrirtækisins átti að vera í kringum 20%. Síðan átti hitt að takast að láni og veðið væntanlega að vera verksmiðjuskrokkurinn. Við skulum segja, ef við málum fjandann á vegginn, að ef verksmiðjan hefði ekki verið rekstrarhæf, þá hefði það ekki verið sérstaklega aðgengilegt veð fyrir bankana ef álfyrirtækin hefðu ekki getað rekið hana. Lokað álver er ekkert sérstaklega freistandi eign fyrir fjármálastofnanir. Það er ekki rétt sem hæstv. iðnrh. hélt fram áðan að þetta væri sú uppbygging sem tíðkaðist á álverum. Þetta er allt önnur uppbygging en er á álverum sem hafa nýlega verið reist víða um heim. Þetta er allt önnur uppbygging en t.d. á því álveri sem sem Alumax byggði í Kanada. Enda býr það við allt önnur vaxtakjör. Hæstv. iðnrh. var með ótrúlega útúrsnúninga varðandi það sem hann sagði um Blönduvirkjun. Ég tel að hæstv. iðnrh. sé miklu skýrari maður en svo. Þó ég haldi að hann sé ekki alvitur þá er hann miklu skýrari maður en svo að hann hafi getað misskilið það sem ég sagði. Þess vegna hlýtur hann að vera að snúa út úr. Útreikningar reiknimeistara Landsvirkjunar, og þá á ég við innanhússmenn þar, byggðu á því að taka kostnað af þeim virkjunum sem eftir er að byggja til þess að framleiða orku fyrir þetta álver og ætluðu andvirði orkunnar að borga nýju virkjanirnar. Blönduvirkjun var ekki með í þessum kostnaðarútreikningi. Þeir 13 milljarðar sem kostaði að byggja Blönduvirkjun voru ekki teknir með í þessa útreikninga. Það taldi ég allan tímann rangt. Úr því að nota átti orkuna frá Blöndu í álverið er eðlilegt að kostnaðurinn af Blöndu reiknist líka þeim megin. Það kemur mér mjög á óvart ef hæstv. iðnrh. veit betur en við hæstv. forsrh. hvað fór á milli okkar Davíðs Oddssonar og Alumax-manna á fundi í London í fyrravetur. Við vorum þar en ekki hann. Það vorum við sem töluðum við viðsemjendur okkar en ekki hann á þeim fundi. Við vissum í hvaða banka við fórum.  Síðan komu margar viðvaranir. Iðnrh. hefur látið í þessu máli eins og blindur maður, því miður. Hann hefur látið sem hann tæki ekki eftir þeim aðvörunum sem augljósar hafa verið hvað eftir annað í sögu málsins og haldið því fram allt fram á síðasta dag, allt þangað til í fyrradag að allt væri að komast í höfn. Með þessu framferði hefur hann vakið og haldið vakandi óraunhæfum væntingum hjá blásaklausu fólki sem nú sýpur seyðið af því að hafa trúað orðum ráðherrans. Það er þetta sem er ámælisvert í þessu máli. Menn geta verið slysnir og menn geta verið klaufar og það á ekki að vera að skamma þá sérstaklega fyrir það. En menn eiga að reyna að koma heiðarlega fram og segja það sem þeir vita réttast. Hér hefur verið rætt nokkuð, og væri freistandi að fara örlítið út í það, hvaða aðrir kostir en álframleiðsla kynnu að vera fyrir hendi. Því miður er þar ekki um auðugan garð að gresja. Ég vildi svo gjarnan að við hefðum eitthvað í höndum sem væri alveg gráupplagt til að taka við af álmálinu en því miður er það ekki. Menn hafa verið að tala um sæstreng. Þessi sæstrengur kemur einhvern tímann. En hann er ekki á næstu grösum. Þetta er framtíðarmúsík en þetta er ekkert sem er að gerast á allra næstu árum. Það getur vel verið að árið 2010 verði þessi sæstrengur kominn en hann verður ekki kominn fyrir aldamót og hann bætir ekki atvinnuástand eða kringumstæður okkar nú. Reyndar orkar tvímælis hve mikla áherslu við eigum að leggja á það að selja orku beint. Orkan verður að fjármunum þar sem hún er notuð, ekki þar sem hún er framleidd. Það hefur verið talsvert unnið að þessu sæstrengsmáli og það er spennandi mál og það er eðlilegt og sjálfsagt að vinna að því. Bresk raforkufyrirtæki voru fyrst mjög jákvæð í málinu og höfðu ákveðinn áhuga en misstu hann síðan. Þjóðverjar hafa látið í ljós áhuga á þessu máli og vilja skoða það í alvöru. En fyrirtæki sem framleiða kapal hafa virkilega mikinn áhuga á þessu máli því þau bjóðast til að selja okkur kapal sem hægt er að leggja til meginlandsins eða til Bretlands. Þetta er sem sagt ekkert sem kemur í staðinn fyrir álver í stöðunni. Vetnisframleiðsla, sem er líka athyglisverður orkunotkunarkostur, er líka framtíðarmúsík en ekki raunhæfur kostur á næstu árum. Hún verður það einhvern tímann þegar búið er að leysa vandamál sem henni eru samfara. T.d. er vetni stórhættulegt í meðförum og það á eftir að leysa mörg vandamál áður en aðgengilegt verður að nýta vetnið. Það helsta af raunhæfum og skynsamlegum orkunotkunarkostum sem við vitum um núna er að fyrirtæki í Bandaríkjunum hefur vissan áhuga á að byggja verksmiðju sem býr til slípiefni úr báxíti. Þetta er frekar lítið fyrirtæki í samanburði við annað sem við höfum verið að tala um en þetta er mál sem ég tel eðlilegt að við gefum fullan gaum að. Ég vil að endingu láta það í ljósi að ég tel að við höfum hitt á form þingskapa um utandagskrárumræður sem sé býsna gott. Mér finnst þessi umræða hafa gengið heldur lipurlega fyrir sig. Það er ágætt að takmarka ræðutíma og það er alveg kappnóg fyrir menn að hafa þennan ræðutíma sem ákveðinn er í þingsköpunum. Ef hæstv. iðnrh. hefði sleppt eins og þriðjungnum af óþörfum endurtekningum sínum og fullyrðingum, ég tala nú ekki um kaflanum eftir Boris Jeltsín sem var reyndar ekkert lakari en það sem ráðherrann mælti frá eigin brjósti, þá hefði hann komist af með 30 mín. í síðari umferð.

Virðulegi forseti. Mig langar til að gera athugasemd við þá staðhæfingu hv. 1. þm. Norðurl. v. að fjármögnun nýlegs álvers Alumax í Kanada hafi verið með allt öðrum hætti en þeir ráðgerðu fyrir álverið sem ráðgert er á Keilisnesi. Staðreyndin er sú að þeir eru einmitt mjög fast bitnir í það form sem hér hefur verið rætt af því að það er það sem notað var til að fjármagna álverið við Deschambault í Kanada í Québec-fylki. Þeir segja: Nú erum við að bjóða sama eiginfjárhlutfall en það eru þrjú fyrirtæki í staðinn fyrir eitt. En að flestu öðru leyti er þetta eins. Það er þess vegna sem þeir vita að fjármagnsmarkaðurinn er erfiðari nú en hann var þegar þeir fengu það fé. Við þetta bætist að einmitt svona verkefnafjármögnun er algengust nú. M.a. hefur fyrirtækið Goldman Sachs verið til ráðgjafar um slíka verkefnafjármögnun á álveri og koparmálmbræðslu og fleiri slíku. Ég vildi svo að lokum þakka hv. 1. þm. Norðurl. v. fyrir það sem hann sagði um aðra kosti í stað álbræðslu sem nýtingu á okkar orkulindum. Þar mælti hann vel og skynsamlega.

Virðulegi forseti. Þar sem mér láðist að svara einni athugasemd hæstv. iðnrh. er ég veitti andsvar áðan ætla ég að nýta seinni ræðutíma minn til að koma á framfæri því svari. Ég held ég muni það rétt að það hafi verið haft eftir Guðmundi J. Guðmundssyni að sá sem væri á móti álveri væri með atvinnuleysi. Þessi ummæli bera því miður vott um að hann sé haldinn sömu blindu og hæstv. iðnrh. virtist haldinn lengst af þeim tíma sem álviðræður hafa staðið. Það er í sjálfu sér engin furða eins og áróðurinn hefur verið að þessi blinda sæki á menn. Hins vegar er hægt að trúa á fleiri úrræði í atvinnumálum en álver. Sem betur fer kom það fram í fyrri ræðu hæstv. iðnrh. í dag að hann er farinn að líta til fleiri átta en einungis til álvers. Og vonandi hefur það gerst miklu fyrr þótt ég hafi ekki vitað af því. Ég vil jafnframt minna á að í minni ræðu benti ég á ýmis úrræði. Ég trúi ekki á eina stóra allsherjarlausn sem bjargar öllum atvinnumálum í landinu. En ég trúi því hins vegar að það megi margt gera með mikilli vinnu, góðum vilja, góðum hugmyndum og alúð við þær hugmyndir sem menn telja heillavænlegar og með því að leggja rækt við frumvinnslugreinarnar.

Virðulegur forseti. Það var aðallega eitt atriði sem fékk mig til að koma í ræðustól. Það er vegna þess að mér finnst ekki hafa komið fram í umræðunni hvað þjóðin og ráðamenn hennar hafa verið að stórum hluta til sammála um að leggja mikið undir í sambandi við stóriðjuframkvæmdir. Mér finnst ástæða til að ræða það lítils háttar við þessa umræðu. En fyrst langar mig til að ræða örlítið um staðsetningu álvers sem hefur verið rædd í kvöld og hæstv. iðnrh. sagði að hefði vissulega verið rétt og vel ráðin. Ég er mjög ósammála þessu. Ég tel ákaflega slæmt að menn skyldu enda á því að ákveða að þetta álver, sem búið var að telja fólki trú um að yrði byggt í landinu, yrði sett á suðvesturhornið. Ég ætla ekki að rekja þær röksemdir sem eru þar á bak við en ég er alveg sannfærður um að sú ákvörðun sannfærði marga landsbyggðarmenn um að þeir ættu að fara að huga að því að flytja sig til á landinu. Hæstv. iðnrh. sagði sjálfur að hundurinn væri grafinn í þessari staðsetningu og ég vil taka undir það en með þessum þætti. Þarna fór fram leikþáttur handa landsbyggðinni sem iðnrh. stóð fyrir og ég veit vel að þetta var leikþáttur, vegna þess að ég kom aðeins að í einu tilviki. Ég var þá í bæjarstjórn á Akranesi og við óskuðum eftir fundi með iðnrh. um staðsetningu álvers. Bæjarstjórnin var að benda á jákvæða þætti í því að staðsetja álver inni í Hvalfirði. Á þeim fundi var okkur sagt að vissulega væri Hvalfjörður einn af þremur eða fjórum bestu kostum. Meira var það nú ekki. Ég varð ekki var við að Hvalfjörður væri nefndur meira í þessari umfjöllun. Þó hafði staðarvalsnefnd komist að þeirri niðurstöðu á sínum tíma að Hvalfjörður væri númer eitt, ef ég man rétt, af þeim kostum sem hún benti á fyrir nýja stóriðju. Í sambandi við staðsetninguna og byggðamálin sem óhjákvæmilega hljóta að tengjast henni, þá saknaði ég þess í umræðunni að ekki skyldi koma fram, því það hefði virkilega verið ástæða til að það gerði það, hvað það er sem stendur á bak við þá setningu í hinni hvítu bók ríkisstjórnarinnar sem ég vitna í, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin vill í samvinnu við heimamenn beita sér fyrir uppsetningu orkufreks iðnaðar á landsbyggðinni.`` Það er ekki lítið sagt. Þetta hefði ég viljað fá að heyra í umræðunni í kvöld. Ég tel að það hafi verið allt of mikill ákafi á ferðinni í sambandi við þessi áliðjumál. Ákafinn er svo mikill enn þá að menn eru tilbúnir til að gera samninga nánast á hnjánum þegar það er vitað að það er enginn sem vill skrifa undir samninga sem eiga að taka gildi heldur ætla einhverjir að skrifa undir samninga sem eiga ekki að taka gildi. Það getur ekki verið að þetta sé góð samningsstaða og þá er þessi samningur orðinn staðreynd. Hann er til á prenti einhvers staðar og þá erum við búnir að strika undir þær kröfur og þann vilja sem er okkar megin í þessum samningum. Ég tel að það hljóti að vera niðurstaðan að menn hætti þessu og byrji seinna aftur á samningum ef mönnum býður þannig við að horfa. En aðalástæðan til þess að ég kom hér upp var það að ég tel að iðnrh. sé ekki einn um að bera ábyrgð á þessu máli. Ég tel hann reyndar vera mjög góðan fulltrúa fyrir þá sem hafa lagt ofurkapp á að byggja hér álver og hafa gengið svo langt í því að mann furðar nánast að ekki skuli hafa verið gagnrýnt meira hvernig að málum hefur verið staðið. Það er ekki bara búið að setja milljarð í þessar undirbúningsframkvæmdir. Það er búið að leggja í virkjun sem hefur kostað marga milljarða. Við getum verið að tala um herkostnað í þessu orkudæmi upp á, það vita aðrir hér inni betur hvað það er mikið, en 8--12 milljarða sem búið er að verja til að flýta framkvæmdum í orkumálum á Íslandi vegna þess að menn hafa gengið með glýju í augum allan þennan tíma. Og ég held að það sé alveg ástæða til að það sé nefnt í þessari umræðu. Mér þótti afar slæmt að í þessari umræðu skyldu ekki neinar viðvörunarbjöllur ná eyrum hæstv. iðnrh. Hann heyrði a.m.k. ekki bjöllinni í hv. Alþingi og hann hefur ekki heyrt í neinum viðvörunarbjöllum allan þann tíma sem það hefur tekið að fást við þessa samninga. Hæstv. ráðherra sakaði þá sem ekki eru allt of hrifnir af þessum álverssamningum um þórðargleði. Ég tel ástæðulaust að gera það. Mér hefur ekki fundist að menn væru að hælast neitt um yfir því að svona væri komið og það er síst ástæða til þess. Mér þykir það mjög slæmt að svo virðist sem menn hafi gert þetta mál, sem í raun og veru snýst um miklu stærri hluti en atvinnumál á Suðurnesjum, að einhvers konar kjördæmismáli að því leyti til að verið sé að tala um atvinnustig í einu kjördæmi landsins. Að vísu eru miklir valdamenn kjörnir þingmenn fyrir það kjördæmi og kannski þá meiri ástæða til að halda að menn hafi aukið kappið einfaldlega af þeirri ástæðu að það væri vandamál í kjördæmi þeirra. Það er afleitt mál. Ég held að þetta snúist nefnilega að minni hluta um atvinnumál. Þetta snýst um arðnýtingu fallvatnanna og ég er ekki á móti því að menn leiði hugann að því og reyni að finna bestu kosti sem hægt er til þess að nýta fallvötnin. En mér finnst að menn hafi ekki farið með gát og mér finnst að menn hafi raunverulega lagt of mikið undir og af því að menn hafa orðað það þannig þá held ég að það hljóti að vera dýrasta gulrót í heimi sem hefur verið byggð fyrir norðan. Mig langar að lokum að segja ykkur smásögu sem mér hefur verið að detta í hug öðru hvoru undir þessum umræðum vegna þjóðarinnar sjálfrar og iðnrh., sem ég vil meina, eins og ég sagði áðan, að sé persónugervingur fyrir áhuga manna á að byggja álver. Þetta er saga vestan af Hellissandi. Hún er um gamlan mann sem sá illa og heyrði enn verr en hann átti hest --- og það var einhver hér sem líkti því að eltast við hest að eltast við þetta álmál. --- Einu sinni ætlaði hann að nota hestinn og sótti hann í hagann. Það var nokkuð langt að fara en hann reið aldrei þessum klár sínum heldur dró hann á eftir sér í taumi. Þegar hann var kominn nokkuð áleiðis heim sá einhver hrekkjalómur af svæðinu til hans, fór aftan að honum, skar á tauminn og gekk síðan og hélt í tauminn alla leið heim að hliði hjá þessum ágæta manni og kvaddi hann svo þar. Hann varð náttúrlega felmtri sleginn þegar hann sá að hestinn vantaði og hann var bara með tauminn. Auðvitað kenndi hann hrekkjalómnum um þetta og fann sinn sökudólg. Og það fannst mér svolítið skemmtilegt að iðnrh., sem ævinlega er samur við sig, skyldi finna sinn sökudólg fyrir austan tjald.

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti geta þess að í síðasta lagi kl. 3 mun hefjast utandagskrárumræða um álmálið að beiðni hv. 7. þm. Reykn. Steingríms Hermannssonar fyrir hönd stjórnarandstöðunnar. Rétt er að geta þess að sú umræða fer fram skv. síðari málsgr. 50. gr. þingskapalaga.

Hæstv. forseti. Eins og menn rekur minni til stóð þannig á að ég var í miðri ræðu þegar gera varð hlé á umræðum til að hefja atkvæðagreiðslur og vegna þingflokksfunda. Ég hafði aðallega ætlað mér að víkja að því í síðari hluta ræðu minnar að það rekstrarumhverfi og sú stjórnarstefna, sem að sjávarútveginum snýr á hverjum tíma, skiptir sköpum um þróunarforsendur greinarinnar og það mun ekki síður eiga við eftir að fiskverði verður sleppt frjálsu, endanlega og með öllu eins og er í raun og veru verið að leggja til. Ég ætlaði líka lítillega að víkja að og mun víkja að málefnum Hagræðingarsjóðs í því sambandi sem reyndar varð tilefni nokkurrar umræðu hér á fyrri hluta fundar í gær. Rétt til að rifja upp það sem ég var að ræða og beindi þá máli mínu til hæstv. sjútvrh. í von um að hann sæi sér fært að svara í nokkru því ég saknaði þess, í stuttri en annars ágætri framsöguræðu, hjá hæstv. sjútvrh. að það fór lítið fyrir tilburðum af hans hálfu til að tengja þessa grundvallarbreytingu, að hverfa frá fastri ákvörðun fiskverðs yfir í frjálst fiskverð, aðstæðum í greininni og líklegum þróunarforsendum á næstu árum. Ég spurði til að mynda hvort til stæði af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og hæstv. ráðherra að setja reglur og koma á fastari skipan mála hvað fiskmarkaðina snerti. Augljóslega gæti þessi kerfisbreyting leitt til þess að þeir öðluðust aukið vægi, þó ekki endilega með því að meira magn færi um markaðina, heldur vegna þess að þeir yrðu í ríkari mæli viðmiðun við samninga og verðákvarðanir hist og her í sjávarútveginum þegar svo væri komið að menn væru endanlega fallnir frá fastákvörðunum fiskverðs. Ég hefði einnig gjarnan kosið að hæstv. sjútvrh. hefði eitthvað reifað fyrir okkur hv. þm. viðhorf sín um samkeppnisskilyrði innbyrðis í sjávarútveginum, t.d. í tengslum við boðuð áform um að setja reglur um rekstur eða starfsemi þeirra skipa sem frysta afla á sjó. Það lá í máli hæstv. sjútvrh., ef ég hef skilið hann rétt á dögunum, að slíkt mundi væntanlega leiða til og jafnvel stöðva eða a.m.k. takmarka þá hröðu þróun sem verið hefur í átt til aukinnar frystingar afla á sjó ef þær reglur yrðu settar sem hann hefur í huga og mundu væntanlega þýða að erfitt yrði fyrir minni fiskiskip að uppfylla kröfur um útbúnað sem verður forsenda þess að fá leyfi til slíks reksturs. Önnur atriði, eins og t.d. kvótaskerðing á útflutningi á ísuðum fiski, og margt, margt fleira sem varðar umhverfi frjálsrar verðmyndunar í sjávarútvegi hlýtur að koma hér til skoðunar. Það er óeðlilegt að mínu mati að þessi kerfisbreyting fari gegnum umræður á hv. Alþingi, sem væntanlega lætur sig málefni sjávarútvegsins nokkru varða, án þess að eitthvað sé reynt að rýna inn í þessa hluti. Rekstrarumhverfi sjávarútvegsins almennt skiptir að sjálfsögðu einnig máli og þar blæs ekki byrlegar en svo að hæstv. sjútvrh. hefur sjálfur á undanförnum vikum talað um nauðsyn þess að gera neyðarráðstafanir í ákveðnum greinum til þess að bæta rekstrarstöðu í sjávarútvegi. Í frægum orðaskiptum hæstv. sjútvrh. og eins af bankastjórum Landsbankans, sem er ýmsum hv. þm., einkum þeim sem meiri hafa þingreynsluna, að góðu kunnur, féllu orð af þessu tagi þar sem hæstv. sjútvrh. ræddi m.a. um óbærilegan vaxtakostnað sjávarútvegsins. Ég tel eðlilegt að hæstv. sjútvrh. léti þó ekki væri nema nokkur orð falla um líklegt samspil þeirra breytinga sem hann boðar í sjávarútvegi og Evrópusamninganna svonefndu sem einhverjir embættismenn hafa sett stafina sína undir einhvers staðar úti í löndum. Að vísu gefur hv. formaður utanrmn. ekki mikið fyrir það en ég hef þó heyrt það á skotspónum að utanrrh. hyggist fara utan eina ferðina enn á þessu ári og skrifa undir eitthvað síðar í þessum mánuði.

Hver segir að hann fari bara eina ferð enn?

Nei, þær gætu orðið fleiri, hv. þm., það er rétt. Það er reynsla fyrir því. En einhver efnisdrög liggja þó fyrir og þannig a.m.k. telja þeir sem skrifa í fréttabréf samtaka atvinnurekenda í sjávarútvegi sig hafa nokkrar forsendur til þess að byrja að skoða hver verði, við skulum segja ,,hugsanleg áhrif`` Evrópusamninganna á þróun málefna hér í sjávarútveginum. Ég held að það sé tímabært að menn átti sig á því að þar geta komið til fleiri breytingar en þær einar sem lúta að samskiptum íslensks sjávarútvegs við umhverfi í öðrum löndum, við samkeppni frá öðrum löndum og markaði sína erlendis. Þar geta líka komið til umtalsverðar breytingar innbyrðis í sjávarútveginum. Þannig segja til að mynda höfundar þessa fréttabréfs, með leyfi forseta, að frystiiðnaðurinn á Íslandi muni mæta harðnandi samkeppni hvað frystar sjávarafurðir varðar. Bæði frá Norðmönnum og öðrum vinnslugreinum á Íslandi. Þar er beinlínis verið að boða að enn gangi á hlut frystingarinnar í landi og þar er auðvitað á ferðinni sú úrvinnslugrein íslensks sjávarútvegs sem mestri atvinnu skilar í byggðarlögunum hringinn í kringum landið. Það er beinlínis verið að boða af hálfu þessara manna að slíkar breytingar geti orðið af þessum samningum. Einnig segir að ekki sé ólíklegt, með leyfi forseta, ég endurtek: Að ekki er ólíklegt að innlend fiskvinnsla standi sterkar að vígi eftir EES-samninginn í samkeppni við ríkisstyrkta fiskvinnslu bandalagsins. Þetta orðalag vakti sérstaka athygli mína m.a. í ljósi þeirra hástemmdu lýsingarorða um eigin afrek sem hæstv. utanrrh. og hans samstarfsmenn hafa haft um hinn algera sigur, allt-fyrir-ekkert-sigur, að þrátt fyrir allt er það svo að þegar samtök atvinnurekenda á þessu sviði skoða hlutina taka fulltrúar þeirra mjög varfærnislega til orða um það hvort það verði svo að íslenskur sjávarútvegur og úrvinnsla hér innan lands nái að nýta sér þetta í einhverjum mæli til aukinnar vinnslu og aukinnar verðmætasköpunar. Mér hefði þótt fróðlegt, hæstv. forseti, ef hæstv. sjútvrh. hefði treyst sér til að reifa eitthvað samhengi hlutanna þegar hann er að mæla fyrir þessari breytingu hvað verðlagningarmálefni í sjávarútvegi snertir. En að lokum ætlaði ég aðeins að taka upp aftur umræður um það sem hér var til umfjöllunar í gær og lýtur að boðaðri meðferð á Hagræðingarsjóði í fjárlagafrv. hæstv. ríkisstjórnarinnar. Sá stórbrotni málflutningur var uppi hafður af hæstv. sjútvrh. í gær að í raun og veru væri hann að leggja þarna til sáralitla tilfærslu á fjármunum sem í raun skiptu sjávarútveginn litlu og þetta væri óbreytt stefna fyrri ríkisstjórnar sem mér virtist hæstv. sjútvrh. ætla að skýla sér á bak við. Ég er honum fullkomlega ósammála og tel reyndar að þessi málflutningur sé annars málefnalegum stjórnmálamanni, hæstv. sjútvrh., ekki samboðinn því hæstv. sjútvrh. veit auðvitað vel að hér verður sú grundvallarbreyting á að þessir fjármunir fara út úr greininni í þeim skilningi að áður fékk sjávarútvegurinn til sín úr sameiginlegum sjóðum landsmanna alla þá fjármuni sem þurfti til að kosta hafrannsóknir í landinu. Hér er verið að tala um að færa á einu bretti 525 millj. kr., meira en hálfan milljarð yfir á herðar sjávarútvegsins frá því sem áður var, því þessi verðmæti verða með þessum ráðstöfunum, þessari fénýtingu, tekin til að kosta verkefni sem ríkissjóður bar áður. Það er auðvitað það fyrsta sem menn verða að hafa á hreinu áður en þeir taka afstöðu til þess hvort þeir fallast á þessa breytingu. Þá mætti spyrja: Telja menn sjávarútveginn vel í stakk búinn til þess að bæta þessum pinkli á sig, eins og nú háttar? Varla, ef marka má orð hæstv. sjútvrh. sem í fjölmiðlum talaði um nauðsyn þess að gera neyðarráðstafanir til bjargar sjávarútveginum. En við skulum líka ræða þetta út frá því sjónarmiði hvort það sé æskileg kerfisbreyting að færa slíkar grundvallarrannsóknir með þessum hætti yfir á herðar sjávarútvegsins og hvert eigi þá að vera hlutverk ríkisins í þjónustu við þessa höfuðatvinnugrein landsmanna ef ekki að standa að rannsóknar- og þróunarstarfsemi. Mér telst þannig til að það sé þá orðið vandfundið hvar ríkið komi þessum málum yfirleitt við. Ég hef einmitt talið að þrátt fyrir allt væri þokkaleg samstaða milli flestra um hvað varðar stuðning við atvinnulífið í landinu, og þá á ég ekki bara við sjávarútveg heldur allar greinar, þá væri hlutverk ríkisins og yrði í framtíðinni ekki síst á sviði rannsóknastarfsemi og þróunar hvers konar. En hér er verið að tala um að færa nánast á einu bretti yfir á sjávarútveginn sjálfan stærstan hluta af rekstrarkostnaði mikilvægustu rannsóknastofnunarinnar á þessu sviði. Ég set stór spurningarmerki við þá kerfisbreytingu sem slíka, burt séð frá hinni fjármálalegu hlið sem varðar það að færa þessa greiðslubyrði alla yfir á sjávarútveginn. Ef hæstv. sjútvrh. skyldi falla í þá gryfju að koma hér upp aftur og reyna þá leikfimi í málflutningi, sem hann viðhafði í gær og kenna fyrri ríkisstjórn um þetta allt saman, þá ætla ég bara að rifja það aðeins upp hvað í afgreiðslu frumvarpa um fiskveiðistjórnun og Hagræðingarsjóð fólst á sínum tíma. Þar var að sjálfsögðu á ferðinni málamiðlun sem óeðlilegt er að slíta úr tengslum innbyrðis. Þar var á ferðinni niðurstaða sem fól í sér hvort tveggja í senn, tímabundnar ráðstafanir, ákveðinn öryggisventil þar sem Hagræðingarsjóður er, sem væru til staðar og unnt væri að grípa til ef á bjátaði vegna þeirra ágalla sem mönnum eru ljósir í núverandi fiskveiðistjórnun, þeirrar hættu sem hún getur haft í för með sér fyrir byggðarlögin. Inni í þessari málamiðlun var jafnframt sú heildarendurskoðun laga um fiskveiðistjórnun sem nú þegar er komin í gang. Þess vegna liggur það í hlutarins eðli að menn sjá þetta fyrir sér sem ákveðið tímabil meðan sú endurskoðun fer fram og á þeim tíma séu fyrir hendi þessir öryggisventlar gagnvart þeim hættum sem núv. kvótakerfi felur í sér. Þessu held ég að hæstv. sjútvrh., sem á að stýra þessu endurskoðunarverki, þurfi alveg nauðsynlega að átta sig á. Ég minni líka á að það skiptir auðvitað miklu máli fyrir sjávarútveginn að ekki verði algjörlega horfið frá þeim hagræðingarverkefnum sem voru auðvitað annar megintilgangur stofnunar Hagræðingarsjóðs. Maður hlýtur þá að spyrja hæstv. sjútvrh.: Hvernig hann ætlar sér þá að sinna þeim verkefnum ef þetta tæki verður tekið úr sambandi með öllu eins og fénýting veiðiheimilda Hagræðingarsjóðs í þessu skyni mundi auðvitað gera með afgerandi hætti? Sá möguleiki er þá ekki lengur fyrir hendi að mæta áföllum sem verða í einstökum byggðarlögum vegna brottflutnings veiðiheimilda með því að færa þangað veiðiheimildir endurgjaldslaust ef ekki vill betur til, eins og lögin um Hagræðingarsjóð gera ráð fyrir að hægt sé að gera. Það hefur þegar komið fram algjört áhugaleysi og skilningsleysi hæstv. ríkisstjórnar á vandamálum t.d. Suðureyrar við Súgandafjörð, en ég er sannfærður um að þeir sem stóðu að síðustu ríkisstjórn og þeirri málamiðlun, sem þá var gerð varðandi afgreiðslu laga um fiskveiðistjórnun og Hagræðingarsjóð, höfðu einmitt slíkar aðstæður í huga. Það voru reyndar nefnd dæmi býsna skyld því sem núna hefur gerst á Suðureyri að meiri háttar brestur yrði í atvinnulífi einstakra byggðarlag vegna tilfærslna á veiðiheimildum. Hæstv. forseti. Það kann að vera að einhverjum finnist það óþarfi að vera að gera að umtalsefni ýmis almenn málefni sjávarútvegsins í umræðum um þetta litla frv. Mér finnst það ekki og mér finnst reyndar sjaldnast óþarfi að taka til umræðu málefni sjávarútvegsins á hinu háa Alþingi og allra síst við núverandi aðstæður. Þegar boðaður er mikill aflasamdráttur, þegar greinin býr við bullandi taprekstur og þegar mjög dökkar horfur eru fram undan í sjávarútveginum á margan hátt tel ég að Alþingi geti varið tíma sínum með ýmsum óskynsamlegri hætti en þeim að ræða málefni af því tagi sem ég hef leyft mér að reyfa í umræðunum um þetta 63. mál þingsins sem snýr að breytingum á lögum um Verðlagsráð sjávarútvegsins. Ég vænti þess að hæstv. sjútvrh. og jafnvel fleiri hv. alþm. sjái sér fært að taka þátt í þessum umræðum.

Frú forseti. Ég vil taka undir með hv. 4. þm. Norðurl. e. að það er ærin ástæða fyrir Alþingi að ræða ítarlega um málefni sjávarútvegsins. Hér er til umfjöllunar frv. sem gerir ráð fyrir grundvallarbreytingum á verðlagningu sjávarfangs með því að mælt er fyrir um að horfið verði frá áratuga gamalli skipan um miðstýrðar verðákvarðanir yfir í þá nýskipan að verð ráðist á frjálsum markaði. Hv. þm. ræddi hins vegar minnst um efni þessa frv. og þeirrar nýsköpunar heldur ýmis önnur atriði sem tengjast málefnum sjávarútvegsins. Mörg þeirra og flest hver verða til umræðu í formlegum þingmálum. Sá þáttur sem hv. þm. varði mestum tíma til að ræða, fyrirhugaðar breytingar á Hagræðingarsjóði, kemur til umræðu í þingmáli sem ég vænti að verði lagt fram í dag eða allra næstu daga og hv. þm. geta rætt þegar það mál kemur á dagskrá. Fjölmörg önnur mál er snerta sjávarútveginn munu koma hér til umfjöllunar, m.a. það sem hv. þm. vék að og lýtur að betra jafnvægi á milli starfsskilyrða fiskvinnslu í landi og úti á sjó þar sem ætlunin er að gera sambærilegar kröfur um gæði og nýtingu varðandi vinnslu á sjó. Frv. þess efnis kemur einnig til umfjöllunar hér. Þegar það kemur á dagskrá er eðlilegt að ræða það ítarlega. Við munum einnig ræða mjög ítarlega stöðu sjávarútvegsins í ljósi nýgerðra samninga um Evrópska efnahagssvæðið. Það mál verður líka á dagskrá þingsins og eðlilegt að ræða um þau efni og stöðu sjávarútvegsins á ítarlegan hátt þegar þar að kemur. Við munum einnig síðar á þessu þingi ræða um skipulagsbreytingar í stjórnsýslu sjávarútvegsins sem eru í undirbúningi og fela í sér verulegar breytingar á skipan þeirra mála. Vitaskuld er það kórrétt hjá hv. þm. að allir þessir þættir tengjast meira og minna og ekkert óeðlilegt við það að menn varpi fram spurningum um önnur atriði í sjávarútvegi þegar rætt er um nýja skipan á verðmyndun sjávarfangs. Ég vil þó í þessu sambandi minna á að þau ákvæði sem hér er verið að fjalla um eru í samræmi við þróun sem er að eiga sér stað. Hér er ekki verið að þvinga fram nýja skipan með lögum heldur varða leiðina fram á við í ljósi þeirrar þróunar sem á sér stað og allt hefur það verið undirbúið í mjög góðu samráði og samstarfi þeirra samtaka sem aðild eiga að Verðlagsráði sjávarútvegsins. Ég ætla ekki, frú forseti, að fara mörgum orðum um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins en vísa aftur til þess að það mál kemur hér til umræðu. Við getum fjallað ítarlega um það þegar það kemur með formlegum hætti á dagskrá. Ég vil aðeins eyða þeim misskilningi sem fram hefur komið í því efni í þessari umræðu. Ég vil taka það skýrt fram að ég hef ekki borið fram neinar ásakanir á hendur fyrrv. ríkisstjórn í þessu efni eða kennt henni um eitt eða neitt. Ég var að vísu andvígur þeim lögum sem sett voru um Hagræðingarsjóðinn af ýmsum ástæðum. En þau voru eigi að síður sett af fyrrv. ríkisstjórn og þingmönnum þeirra flokka sem að henni stóðu. Það atriði sem helst var gagnrýnt varðandi notkun á þeim aflaheimildum sem Hagræðingarsjóður hefur til ráðstöfunar í þágu Hafrannsóknastofnunar var sú skipan mála hvernig þeim yrði komið í verð. Í því efni vísaði ég einungis til þess sem núgildandi lög mæla fyrir um í því efni. Það verður með öðrum orðum í engu breytt frá því sem fyrri ríkisstjórn ákvað varðandi þetta atriði. Að því leyti er þess vegna ekki um nein nýmæli að ræða. Í gildandi lögum um Hagræðingarsjóð segir svo í 8. gr.: ,,Hagræðingarsjóður skal við upphaf hvers fiskveiðiárs eða veiðitímabils gefa þeim skipum, er tilteknar veiðar stunda, kost á að fá framseldar til sín gegn endurgjaldi heimildir til þeirra veiða, sem sjóðurinn hefur forræði á, í hlutfalli við veiðiheimildir hvers skips. Skal endurgjaldið miðað við almennt gangverð á sams konar aflaheimildum að mati sjóðstjórnar. Ráðherra getur með reglugerð ákveðið lágmark þeirra aflaheimilda sem forkaupsréttur samkvæmt þessari málsgrein nær til. Þær veiðiheimildir, sem forkaupsréttur er ekki nýttur á skv. 1. mgr., skal sjóðstjórn framselja hæstbjóðanda samkvæmt nánari reglum sem ráðherra setur í reglugerð. Sama gildir um framsal aflaheimilda á því fiskveiðiári eða veiðitímabili sem fiskiskip er keypt.`` Hér er með öðrum orðum kveðið á um það hvernig koma á þessum aflaheimildum í verð. Ég var þeirrar skoðunar þegar þessi lög voru sett að hér væri um að ræða gjaldtöku á sjávarútveginn. Það stendur eftir sem áður óbreytt. Aflaheimildirnar hafa verið teknar af sjávarútveginum og það er gjaldtaka. Á hinn bóginn er rangt að það sé ný gjaldtaka sem nú er verið að ákveða. Hún var ákveðin með þessum lögum og það var ákveðið að koma heimildunum í verð með þessum hætti og þar á eru ekki gerðar neinar breytingar. Gjaldtakan á sér stað en hún er ekki ný af nálinni. Hún var ákveðin af fyrri ríkisstjórnarflokkum. Þá er spurningin um notkunina á þeim fjármunum. Í fyrsta lagi gera þau lög sem nú eru í gildi ráð fyrir því að Hagræðingarsjóður standi undir ákveðnum hluta af kostnaði við úreldingu fiskiskipa. Það hefur enn sem komið er ekki komið til framkvæmda. Lögin, eins og þau eru úr garði gerð í dag, hafa ekki þjónað þeim tilgangi. Þau hafa ekki stuðlað að því að menn hafi sóst eftir slíkum styrkjum. Það þarf því að gera á þeim breytingar til þess að sjóðurinn geti gegnt því hlutverki, en af hálfu fyrri ríkisstjórnar var ekki þannig staðið að lagasetningunni að hún næði tilgangi sínum að þessu leyti. Ætlunin er að gera þessa breytingu á fyrst og fremst með því að heimila hærra bótahlutfall en núgildandi lög gera ráð fyrir. Sjóðurinn mun áfram fá árlegar tekjur af sérstöku gjaldi sem lagt er á rúmlestatölu fiskiskipa. Það verður nýtt til að standa undir hagræðingarverkefnum með því eigin fé sem sjóðurinn á í dag. Það er því ekki ætlunin að hverfa frá þessu hlutverki. Þvert á móti á að opna möguleika á því að geta gert snöggt tímabundið átak til þess að hafa raunveruleg áhrif í þá veru að fækka fiskiskipum. Hitt atriðið sem hér kemur til álita eru byggðaverkefni þau sem Hagræðingarsjóðnum var ætlað að hafa með höndum. Ég dreg ekki í efa góðan tilgang manna með þeim ákvæðum og dreg síst úr því að eins og sakir standa þarf að hlúa að atvinnuuppbyggingu á landsbyggðinni án þess að ég ætli að fara lengra út í þá sálma í þessari umræðu. En ég minni á það að eins og þessi lög voru úr garði, gerð þá er tæknilega mjög erfitt að koma því við að þau þjóni þessum tilgangi sínum. Við setningu laganna komu fram athugasemdir frá ýmsum aðilum í sjávarútvegi sem bentu á að hæpið væri að lögin gætu þjónað þessum tilgangi. Þau hafa ekki náð markmiði sínu enn sem komið er að því er varðar úreldingu fiskiskipa. Þau hafa ekki enn náð því markmiði að vera stuðningur við einstakar byggðir í landinu og ég held að það stafi einfaldlega af því að lögin eru þannig úr garði gerð að það er hæpið að þessi markmið náist. Ég bendi á að hér er um tímabundnar aflaheimildir að ræða og það getur ekki falist nein varanleg lausn í því fyrir neitt byggðarlag að opinber sjóður af þessu tagi ákveði aflaheimildir til nokkurra mánaða og flytji þær síðan eitthvert annað. Menn hljóta að hugsa þau mál miklu dýpra ef á annað borð er verið að taka af festu á vandamálum í einstökum byggðarlögum. Það mál sem hv. þm. benti á, sem eru vandamál á Súgandafirði, og sagði að einmitt þar hefði Hagræðingarsjóðurinn getað komið til álita. Það var prýðisgott að hv. þm. skyldi nefna þetta dæmi því að það er einmitt skýrt dæmi um að þessi sjóður hefði ekki komið að neinu haldi við þann vanda sem nú er að etja á Súgandafirði. Vandi þeirra í dag er ekki skortur á aflaheimildum. Vandi þeirra í dag er sá að Landsbankinn vill ekki lána mönnum út á fisk sem landað er þar. Eftir því sem mér skilst er sjálfsagt að lána út á fiskinn ef honum er landað annars staðar. Þó segi ég þetta með þeim fyrirvara að ég hef ekki skilið nákvæmlega hvað býr að baki þeirri ákvörðun Landsbankans sem lýtur að þeirri sameiningu fyrirtækja og hagræðingu sem átt hefur sér stað á Súgandafirði og með þeim fyrirtækjum sem þar hafa haft ráðagerðir uppi um að halda áfram atvinnurekstri á staðnum í nýju formi. Hagræðingarsjóðurinn hefði ekki leyst þetta vandamál, ekki á nokkurn hátt. Þetta er einmitt dæmi um að það er mjög ofgert hvað þessi sjóður, eins og lögin eru upp byggð, hefði getað gert í þeim tilgangi að styðja við einstakar byggðir. Ég ítreka að tilgangurinn er góður og gildur og ég er ekki að deila við þá menn sem höfðu það að markmiði að styðja við sjávarútveginn og einstakar byggðir í landinu. Horfandi á þessa galla laganna og með þá staðreynd í huga að auknar hafrannsóknir hljóta að vera forgangsverkefni í íslenskum sjávarútvegi, þá var mjög eðlilegt í þeim þrengingum sem við búum við að víkja þessu verkefni til hliðar, enda er það meginverkefni Byggðasjóðs að sjá um verkefni af þessu tagi, en nýta þær aflaheimildir sem búið var að taka af sjávarútveginum þess í stað til að standa undir verulegum hluta af kostnaði við hafrannsóknir. Með þessum móti var líka unnt að skapa Hafrannsóknastofnun stóraukið svigrúm til þess að takast á við ný verkefni á sviði hafrannsókna, þ.e. fjölstofnarannsóknir. Ég er þeirrar skoðunar að það hafi dregist úr hömlu að gefa Hafrannsóknastofnun kost á því að ráðast í þessar mikilvægu og nauðsynlegu rannsóknir. Við þurfum á þessari vitneskju að halda til þess að geta tekið ábyrgar ákvarðanir um nýtingu auðlindarinnar til lengri tíma. Það hafa verið efasemdir um gildi þeirra rannsókna sem við byggjum okkar ákvarðanir á. Við gerum það þó á grundvelli bestu vitneskju sem til er. Við vitum hins vegar að það er hægt að afla meiri vitneskju. Við vitum að það er hægt að óska eftir svörum við fleiri spurningum sem nauðsynlegar eru fyrir okkur til þess að byggja frekari ákvarðanir á. Það getur skipt sjávarútveginn og þróun atvinnumála í einstökum byggðum sköpum hvort í þessar rannsóknir verður ráðist eða ekki. Íslenskur sjávarútvegur á mjög mikið undir því, og þar á meðal öll sjávarplássin í landinu, að í þessar rannsóknir verði ráðist. Þess vegna hef ég litið svo á að þetta væri forgangsverkefni og það hafi verið fullkomlega eðlilegt að leggja þessa áherslu og nota þessa fjármuni sem þannig var búið að taka frá í þessum tilgangi. Frú forseti. Ég ætla ekki að ganga meira á svig við dagskrárefni fundarins en þær umræður sem hér hafa farið fram gerðu það að verkum að óhjákvæmilegt var að víkja að einstökum atriðum eins og þessum sem ekki eru beinlínis dagskrárefni fundarins. En ég ítreka þakklæti mitt varðandi þann stuðning sem frv. sjálft sem hér er til umræðu hefur fengið. Ég treysti því að hv. þm. skilji mikilvægi þess og í samræmi við þá samstöðu sem er á bak við frv. í atvinnugreininni sjálfri stuðli að því að það fái sem skjótasta og vandaðasta málsmeðferð í þinginu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. svör hans og orð og virði hann fyrir það að hafa uppi nokkra tilburði til að ræða málið í því almenna samhengi sem ég óskaði eftir. Og ég tek það skýrt fram að af minni hálfu tel ég ekki að með því sé á nokkurn hátt gengið með óeðlilegum hætti fram hjá því dagskrármáli sem liggur fyrir hverju sinni. Það er venja sem allir hv. þm. ættu að þekkja að þegar til umræðu eru frv. sem varða mikilvæg málefni einstakra greina þá ræða menn að sjálfsögðu vítt og breitt um málefni þeirra eftir því sem efni og ástæða er til. Ég man ekki eftir því nokkru sinni að menn hafi tekið því öðruvísi en vel þótt slík skoðanaskipti bærust nokkuð um víðan völl. Það mun rétt vera sem hæstv. sjútvrh. segir að nokkur af þeim atriðum sem ég nefndi og hann ræddi um koma til umfjöllunar eftir atvikum síðar á þinginu í formi einstakra þingmála. Það var kannski einmitt þess vegna sem ég var að lýsa eftir því að reynt væri að setja málin í svolítið samhengi og ræða um þau heildstætt. Vegna þess að eðli málsins samkvæmt verður það dálítið brotakennd umræða um sjávarútvegsmál sem fer fram ofan í skúffum, eitt í dag og annað á morgun og menn gefa sér aldrei tóm til að líta yfir sviðið í heild sinni og reyna að sjá samhengi hlutanna. Ég tel einmitt að sú kerfisbreyting sem hér er lögð til varðandi verðlagninguna komi mjög víða við í sjávarútveginum. Þetta varðar öll samskipti óskyldra aðila í greininni því viðskipti milli veiða og vinnslu og jafnvel samkeppnisskilyrði einstakra greina vinnslunnar geta ráðist talsvert af því hvernig þessum viðskiptum er háttað. Ég var líka með það í huga að hæstv. ríkisstjórn hefur gefið fögur fyrirheit, svo ekki sé meira sagt, um að hún ætli sér hvorki meira né minna en að móta heildstæða sjávarútvegsstefnu. Bara amen. Minnir mann bara á austur-evrópskan hátíðleika þegar snillingarnir setja þetta á blað, hvort sem það hefur gerst út í Viðey eða annars staðar. Í bláu örkinni frá því í vor segir að ríkisstjórnin hyggist ná markmiðum sínum með eftirfarandi aðgerðum, með leyfi forseta: ,,Með mótun sjávarútvegsstefnu sem nær jafnt til veiða og vinnslu, hamlar gegn ofveiði, eflir fiskmarkaði, treystir byggð og stuðlar að hagræðingu`` o.s.frv. Þarna er þetta allt tvinnað rækilega saman og m.a. talað um veiðar og vinnslu og hagræðingu. Ég tel þess vegna að ekki sé óeðlilegt að spurt sé aðeins um það hvernig ríkisstjórnin ætli að ná öllum þessum markmiðum. Hvar er hin heildstæða sjávarútvegsstefna á vegi stödd? Hvað af henni er tekið að myndast í höfði hæstv. sjútvrh. eða annars staðar í móverkinu og hvenær fáum við eitthvað að heyra um það? Í hvítu handbók ráðherranna, sem við höfum neyðst til að kalla svo eftir að upplýst var að hún kemur óbreyttum stjórnarþingmönnum unnvörpum ekki við og er fyrst og fremst handbók ráðherranna, stendur á bls. 31, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sjávarútvegur. Mörkun heildstæðrar sjávarútvegsstefnu. Ríkisstjórnin hyggst móta sjávarútvegstefnu er nær jafnt til veiða, vinnslu og markaðsmála,`` o.s.frv. ,,Til að vinna að mótun heilstæðrar stefnu í þessum efnum hefur verið skipuð sérstök átta manna nefnd``, tvíhöfða nefnd átta manna, janusarnefnd. Að vísu stendur nú ekki í bæklingnum að hún sé tvíhöfða, það er rétt að taka það fram að ég leyfði mér að skjóta því inn í. Ég var, hæstv. forseti, að óska eftir því að sjútvrh. gerði okkur grein fyrir samhengi hlutanna eftir því sem hann treysti sér til og hvernig hann sæi þessa kerfisbreytingu sem óneitanlega er veruleg a.m.k. að forminu til. Auðvitað eru tímamót í þróun þessara mála innan sjávarútvegsins að við hverfum frá fastri verðlagningu yfir í markaðsverðlagningu á afurðum eða hráefnum í innbyrðis viðskiptum greinarinnar þó að í reynd sé hún kannski minni vegna þess hvernig þróunin hefur orðið. Ég tók það fram í upphafi ræðu minnar í gær að þeirri þróun neitaði ekki nokkur maður og fljótt á litið sýndust mér a.m.k. þau skref sem þarna væru boðuð gagnvart Verðlagsráði sjávarútvegsins ekki óeðlileg í ljósi þess sem gerst hefur. Og ég þarf ekki að endurtaka það, enda hafði hæstv. sjútvrh. greinilega náð þeim skilaboðum sem lutu að stuðningi við frv. hans. Auðvitað er það ljóst og það er skiljanlegt að hæstv. sjútvrh. er í mikilli vörn þessa dagana vegna almennra aðstæðna í sjávarútveginum. Í kastþröng sinni leitar hann sér uppi óvini og skýtur á þá föstum skotum, ýmist Morgunblaðið, bankastjóra Landsbankans eða einhverja aðra drauga sem hann sér og hleypir af stóru byssunum dögum oftar. Síðast núna áðan var hann að segja að aðalvandi Suðureyrar við Súgandafjörð væri sá að Landsbankinn væri farinn að þvinga menn til þess að landa fiski hér en ekki annars staðar með því að neita að taka þá í viðskipti ef þeir voguðu sér að landa tittunum á stöðum sem væru Landsbankannum ekki þóknanlegir og greinilega er þá Suðureyri við Súgandafjörð ekki í þeim flokki sem nýtur náðar þeirra háu herra sem eru teknir til við að stýra löndun á sjávarafla ef marka má þetta. En ég held að það sé hins vegar misskilningur hjá hæstv. sjútvrh. að Hagræðingarsjóður hefði ekki getað komið til sögunnar í vandamálum af því tagi sem kunna að verða fram undan á Suðureyri. Nú veit ég ekki hvernig þeir hlutir þróast. Ég þekki ekki út í hörgul skilmála þess kaupmála sem hefur verið gerður, en mér er ekki kunnugt um annað en að hann feli í sér að útgerð skipsins hverfi frá staðnum sem þar hefur aðalveiðiheimildirnar á hendi og e.t.v. verði síðan einhverjum afla landað þar eða miðlað þangað yfir en það kunni að verða mun minna en áður var. Þetta þekki ég ekki, en ef svo færi að einhver verulegur hluti veiðiheimilda byggðarlagsins hyrfi annað og ekki kæmi afli til vinnslu á móti, væri þar með orðið mögulegt samkvæmt ákvæðum um Hagræðingarsjóð að beita honum í slíkum tilvikum. Það er nákvæmlega við slíkar aðstæður sem hann getur komið til sögunnar. Ég veit vel og hv. alþingismenn, og þarf ekki fræðslu hæstv. sjútvrh. til, að Hagræðingarsjóði var ekki ætlað að annast bankastarfsemi, taka fyrirtæki í bankaviðskipti sem ekki njóta náðar Landsbankans, það þarf ekki að fjölyrða um það. En um hitt er að ræða að þær veiðiheimildir sem þar er samkvæmt lögunum heimilt að ráðstafa til byggðarlaganna og jafnvel endurgjaldslaust gætu komið til í því tilviki. Varðandi það að meginverkefni Byggðastofnunar, sem stjórnarformaður hefur nú lagt til að verði flutt á Hveravelli og látin annast veðurathuganir ef hún verður leikin eins og hæstv. forsrh. hyggst fyrir, sé að leysa þessi mál og þess vegna sé í raun í lagi að taka Hagræðingarsjóð til hliðar, þá er það nú varla þess virði að hlæja að því jafngrátbroslega og þeir hlutir eru að þróast í höndunum á hæstv. ríkisstjórn. Sumir hverjir þar á bænum virðast hafa það alveg að sérstöku keppikefli að rægja og níða niður þá stofnun og gelda hana gersamlega. Það væri að vísu rétt að væri Byggðastofnun efld og hún hefði úr myndarlegum fjárveitingum að spila þá væri það auðvitað á hennar verksviði að líta til vandamála af þessu tagi. En það verður tæplega eins og nú horfir um hennar málefni að hún geri stóra hluti á því sviði. Ég held að það sé kannski rétt að verða við þeirri bón hæstv. sjútvrh., sem ég skil vel, af því að í hans huga er frestur á illu bestur greinilega, þ.e. að við frestum nú aðalátökunum og aðalumræðunum Hagræðingarsjóðinn þangað til það mál kemur inn á dagskrá þingsins. Ég skal þess vegna ekki hafa mjög mörg orð um það í viðbót. En það er alveg vonlaust mál fyrir hæstv. sjútvrh. að reyna að komast hjá því að það er verið að fénýta veiðiheimildirnar með þeim hætti að verðmætið er tekið frá sjávarútveginum miðað við fyrri skipan mála og ef hæstv. sjútvrh. hefur ekki áttað sig á þessu, er einfaldast að fara í frv. sem sjálfur reginfjandi Kristjáns Ragnarssonar, hæstv. fjmrh., hefur leyft sér að flytja án þess að að spyrja Kristján leyfis og liggur fyrir á Alþingi með alveg skýrum skilaboðum um það hvað gerist þegar veiðiheimildir Hagræðingarsjóðs verða fénýttar með þessum hætti. Það segir í greinargerð með frv. sem lýtur að málefnum sjávarútvegsins: ,,Tvennt einkennir rekstur Hafrannsóknastofnunar á næsta ári frá því sem er í ár. Annars vegar er gert ráð fyrir auknum umsvifum vegna nýrra rannsóknarverkefna. Hins vegar er hagsmunaaðilum í sjávarútvegi ætluð aukin þátttaka í kostnaði við rekstur stofnunarinnar.`` Og svo kemur það fram hér síðar í greininni að gert sé ráð fyrir að innheimta 525 millj. kr. undir nýju viðfangsefni, Sérstakar tekjur. Og hvað leiðir af þessu? Það leiðir af þessu að hæstv. fjmrh. getur lækkað fjárframlög ríkissjóðs til Hafrannsóknastofnunar um 525 millj. kr. frá því sem áður var. Hvers vegna getur hæstv. fjmrh. þetta? Af því að hann tekur þessi verðmæti út úr sjávarútveginum og ráðstafar þeim í að greiða kostnað sem áður féll á ríkið, hæstv. sjútvrh. Þess vegna verður það að niðurstöðutölur rekstrar Hafrannsóknastofnunar upp á 636,9 millj. kr. deilast þannig að 545,5 millj. kr. koma til í formi sértekna og ekki nema 91 millj. kr. af þessum á sjöunda hundrað koma frá ríkinu. Með öðrum orðum er rekstur Hafrannsóknastofnunar nánast eins og hann leggur sig færður yfir á sjávarútveginn. Það er það sem gerist, hæstv. sjútvrh. Og það er alveg sama hversu marga hringi menn fara og hversu mörg þúsund ræður menn halda um afgreiðslu laga um fiskveiðistjórnun og Hagræðingarsjóð. Þessari breytingu verður ekkert mótmælt og ég held að það sé langhreinlegast að ræða hana eins og hún liggur fyrir. Ég vil leyfa mér að gera það og mun að sjálfsögðu gera það rækilega þegar málið kemur hér formlega á dagskrá. Reyndar væri það nú ef maður vildi stríða hæstv. sjútvrh., þá mundi ég kannski leyfa mér að koma með eina svona ,,ganske pena`` ábendingu til hans, eins og danskurinn mundi segja, eða hefði verið sagt á prentsmiðjudönsku hérna í gamla daga, og það er ósköp einfaldlega að hæstv. sjútvrh. bíði með að leggja þetta frv. um Hagræðingarsjóðinn fram þangað til hann hefur kannað með ótvíræðum hætti hvort það sé þingmeirihluti fyrir því á Alþingi. Í fullri vinsemd sagt, þá held ég að það væri ekki óskynsamlegt því að ég er ekki viss um að allir hv. stjórnarþingmenn hafi áttað sig á því hvað hér eigi að fara fram. En að lokum bið ég svo hæstv. sjútvrh. síðastra orða að fara ekki að gera mönnum þann óskunda að draga málefni hafrannsóknanna sjálfra hvað faglegu hliðina snertir inn í umræðuna. Við skulum halda því algerlega þar fyrir utan. Ég held að allir hv. alþm. fagni því að samkvæmt rekstraráætlun Hafrannsóknastofnunar á næsta ári á að auka hafrannsóknir og þar styðjum við hæstv. sjútvrh. Það er engin deila um það. Ég hef sjálfur óskað eftir því að það komi inn í nál. sjútvn. til fjárln. varðandi þennan kafla frv. að sjútvn. Alþingis styðji þá áherslu á auknar rannsóknir sem gert er ráð fyrir í frv. En við skulum ræða fjármögnun þess kostnaðar sem alveg sjálfstætt mál. Við þurfum ekki að blanda þessari fénýtingu á veiðiheimildum Hagræðingarsjóðs inn í það. Ég held að allt Alþingi hljóti að koma til með að styðja löngu tímabæra ákvörðun um að taka upp fjölstofna rannsóknir og annað það sem til heilla horfir faglega séð í fjárlagafrv. hvað þetta snertir.

Herra forseti. Vegna gáleysislegra ummæla um bankamál tel ég rétt að það komi fram að Fiskiðjan Freyja hf. hefur notið afurðalána frá Íslandsbanka hf. Íslandsbanki hf. ku vera hið fullkomna bankaform samkvæmt því sem núv. viðskrh. og fyrrv. hefur haldið á lofti. Ekki verði betra form og sanngjarnara fundið til þess að stýra bankastarfsemi í landinu. Ég tel því að miðað við aðstæður verði að líta svo á að þetta byggðarlag hafi fengið að njóta þeirrar fyrirgreiðslu að þar hefur hlutafjárbanki sinnt þörfum þess.

Frú forseti. Ég ætla aðeins að gera tvær athugasemdir vegna ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e. Sú fyrri lýtur að því að það er ekki hægt að halda því fram að hafrannsóknir eigi ekkert skylt við sjávarútveg. Þegar verið er að verja fjármunum til hafrannsókna, þá er verið að verja fjármunum í þágu sjávarútvegsins á Íslandi. Í sjávarútveginum eru fólgnir miklir almannahagsmunir og það eru miklir almannahagsmunir fólgnir í rannsóknunum líka. En rannsóknirnar eru vitanlega hluti af sjávarútvegsstarfseminni í landinu og þar verður ekki greint á milli. Hv. þm. orðaði það einhvern veginn á þá leið einnig að ekki væri tilefni til þess að tengja saman fjáröflun til hafrannsókna og þau auknu rannsóknaumsvif sem nú hafa verið ákveðin. Því miður er nú veruleiki lífsins sá að ef við ætlum að stunda rannsóknir þá kosta þær peninga og ef við ætlum að auka þær, þá kostar það meiri fjármuni og eina færa leiðin í þeirri stöðu sem við erum í nú til þess að auka rannsóknarumsvifin var að fara inn á þessa braut með kostum þessara verkefna. Önnur leið var ekki fær og ég er alveg sannfærður um og hef fundið það að það er mikill skilningur hér á þinginu fyrir nauðsyn þessara auknu rannsókna. Þá verða menn líka að horfast í augu við það að til þess þurfa menn að fara þær leiðir sem færar eru og önnur leið var ekki fær í þessu efni.

Hæstv. forseti. Mér þykir nú mjög slá út í fyrir hæstv. sjútvrh. og tekur steininn úr. Hann gengur sig ekki bara upp að hnjám í leit að óvinum hingað og þangað út um borgina, heldur gerir hann í því að misskilja menn og rangtúlka mál þeirra. Ég heyrði engan mann og hef engan mann á Íslandi heyrt halda því fram að hafrannsóknir komi sjávarútvegi ekki við. Hverjum dettur annað eins í hug? Auðvitað eru hafrannsóknir í þágu sjávarútvegsins. En það var ekki hér til umræðu og hæstv. sjútvrh. þarf ekki að ómaka sig í ræðustól til að reyna að snúna svona út úr orðum manna. Í öðru lagi er það auðvitað þannig að til þess að unnt sé að ráðast í aukin verkefni á sviði rannsókna í sjávarútvegi, iðnaði eða landbúnaði eða hvar sem er þarf að afla fjár. Það datt engum manni annað í hug. Og það þarf ekki heldur að reyna að snúa út úr orðum manna á svo einfaldan og barnalegan máta. Hins vegar var til umræðu hvernig við öflum fjárins og hver sé hin eðlilega skipan, hvað lýtur að greiðslu kostnaðar á þessu sviði. Það hefur verið þannig að þessi undirstöðuþjónusta við sjávarútveginn og þessar rannsóknir í þágu sjávarútvegsins hafa verið greiddar úr sameiginlegum sjóði allra landsmanna og þannig er það reyndar með rannsóknir í þágu atvinnulífs á Íslandi að langmestu leyti. Hér er ríkisstjórnin auðvitað að boða algera kerfisbreytingu sem hlýtur að hafa í för með sér í framhaldinu miklu víðtækari uppstokkun þessara mála. Og við skulum ræða það. Erum við sammála því eða ekkiveit? Auðvitað veit öll þjóðin hvernig þessi kastraun hæstv. sjútvrh. varð til. Það var útbýtt einhverjum niðurskurðarlistum sem hver og einn ráðherra átti að vinna. Því miður virðist hæstv. sjútvrh. annað tveggja ekki hafa fundið skárri leið en þetta, sem ég held að sé óheppileg, bæði til lengri tíma litið en einnig vegna þess biðástands sem er í málefnum sjávarútvegsins á meðan endurskoðun á fiskveiðilögsögunni stendur yfir eða hæstv. sjútvrh. reyndist ekki maður til að standa gegn þessari árás á málefni sjávarútvegsins sem við höfum auðvitað frekar kosið að hann hefði gert.

Virðulegi forseti. Eins og við mátti búast hafa nú umræður farið nokkuð víða um málefni sjávarútvegsins og ekki mikið um það að segja annað en að það kemur ekki á óvart miðað við þær aðstæður sem eru í málefnum þeirrar atvinnugreinar og þau áhrif sem þær kunna að hafa á afkomu þúsunda um landið. Ég verð að segja að mér finnst hæstv. sjútvrh. tala í þessum málum af nokkru gáleysi svo að ég noti nú viðurkennt orðalag og einnig af töluverðu alvöruleysi sem í mínum augum kemur fram sem skortur á skilningi á stöðu landsbyggðarinnar. Varðandi hafrannsóknir sem síðast var fjallað um þá eru þær auðvitað fyrst og fremst í þágu þjóðarinnar. Þær hafa hingað til verið greiddar af sameiginlegum tekjum ríkissjóðs og sú breyting sem menn eru að gera nú er að láta sjávarútveginn borga nýjan skatt, auknar álögur frá því sem verið hefur. Auðvitað er þetta ekkert annað en skattheimta. Hún er ný af því að hún hefur ekki farið fram áður þó ráðherra hafi hins vegar nokkuð til síns máls þegar hann bendir á að lögin hafi verið til. En það hefur ekki reynt á þau þannig að hann er sá fyrsti sem fer inn á þá braut að hagnýta sér þetta lagaákvæði í þessu skyni. Hann boðar í leiðinni breytingu á hlutverki sjóðsins þar sem hann tekur út samkvæmt því sem fram hefur komið það hlutverk sjóðsins að koma byggðarlögum til aðstoðar. Mér finnst það satt að segja og í fullri alvöru að hæstv. sjútvrh. sendi fólki úti á landi býsna kaldar kveðjur um þessar mundir. Þegar menn eru í hverju byggðarlaginu á fætur öðru ekki bara að glíma við vandamál fyrirtækis heldur vandamál alls byggðarlagsins, hvers einasta manns, þá fá menn þær fregnir og yfirlýsingar frá hæstv. sjútvrh. að það eigi að taka af það hlutverk Hagræðingarsjóðs að koma byggðarlögum til aðstoðar. Það bætist við fyrri yfirlýsingar ráðherrans um það að hann sé andvígur því að breyta núv. sjávarútvegsstefnu. Ég sé ekki annað en að ráðherrann sé búinn að loka sig í þvílíkum yfirlýsingum að það sé búið að setja snöru um hálsinn á þessum byggðarlögum og menn sjái ekki nokkra leið til bjargar. Þegar lögin um fiskveiðistjórnun setja þann kross á byggðarlögin að verða að kaupa fiskveiðiheimildir ef þeir vilja hafa nokkrar og afnema svo þau fátæklegu lagaákvæði sem geta orðið mönnum til bjargar í því viðfangsefni. Ég spyr: Hvað er hæstv. sjútvrh. að meina? Hvernig ætlar hann að ráðleggja mönnum að komast fram úr þessu verkefni? Ég hef ekki svör því að hann hefur verið fáorður um það. En ég get ekki dregið aðra ályktun en þá að hæstv. sjútvrh. sé sammála hæstv. forsrh. um að það sé mikið íhugunarefni hvort menn eigi bara ekki að koma sér í burt og fá jafnvel styrk til þess. Ég ætla að spara mér frekari umræður um málefni landsbyggðarinnar í tengslum við sjávarútveg þar til kemur að framhaldi umræðu um byggðamál því að þá er hægt að taka á því frá víðara sjónarhorni og rekja fleiri atriði sem koma þar við sögu heldur en hægt er í umræðu um sjávarútveg. En ég hygg að öllum eigi að vera ljóst að þessi vandi er fyrst og fremst til kominn vegna vanda sjávarútvegsins. Byggðastofnun er ekki það batterí að hún geti verið leiðréttingaraðili á vitlausar ákvarðanir stjórnvalda á hverjum tíma. Þetta eru það stór mál að það er ekki nokkur stofnun sem ræður við að bæta þar úr. Í raun og veru er það bara útúrsnúningur að benda mönnum á Byggðastofnun til bjargar í þessum málum. Þetta er miklu alvarlegra og víðtækara mál en svo að menn geti leyft sér að svara þessu með þeim hætti sem hæstv. ráðherra hefur gert. Ég vildi nú leyfa mér að fara nákvæmlega yfir ákveðið sjónarhorn varðandi þetta frv. Það fjallar í eðli sínu um samskiptareglur milli kaupenda og seljenda um fisk. Það er út af fyrir sig ekkert óeðlilegt að mínu mati og ekki neitt sem kemur á óvart að menn hugi að því að þær samskiptareglur eigi að vera þær sem lagðar eru til. En það er engu að síður svo að við verðum að huga að þessum málum með heldur víðtækari hætti en fram kom í framsöguræðu. Við þurfum að athuga hvernig staða aðila er í viðskiptunum. Hvernig er staða kaupenda og hvernig er staða seljenda? Til þess að frjálsir samningar um verð gangi upp með viðunandi hætti þá þurfa aðilar að vera nokkurn veginn jafnsettir í þeim viðskiptum en ekki þannig að annar aðilinn hafi spilin á sinni hendi en hinn eintóma hunda. Það er ákveðið atriði sem mig langar til að benda á og það er að við erum með kvótakerfi í gangi. Við erum með þau lög í gangi sem úthluta öðrum aðilanum veiðiheimildirnar til ráðstöfunar og sölu ef honum sýnist svo. Þ.e. seljandinn í þessu máli hefur einn réttinn til að fiska. Kaupandinn, sem væntanlega er þá fiskvinnslufyrirtæki eða einhver slíkur aðili, hefur það ekki. Þetta skapar ákveðinn aðstöðumun sem m.a. hefur komið mjög skýrt fram í samningum um verð fyrir úthafsrækju þar sem rækjustöðvarnar í landi hafa haft mjög slæma samningsaðstöðu gagnvart útgerðarmönnunum. Það hefur leitt til þess sem mér er kunnugt um og eflaust ykkur öllum að rækjuvinnslurnar í landi hafa ekki aðeins þurft að borga umsamið verðlagsráðsverð fyrir úthafsrækjuna heldur yfirleitt líka orðið að semja um að borga hæsta verð fyrir alla rækju án tillits til stærðarflokkunar. Þar að auki hafa rækjuvinnslufyrirtækin oft og tíðum greitt til viðbótar þessu verði ýmsan útgerðarkostnað útgerðaraðilanna eins og veiðarfærakostnað og olíu. Það eru mýmörg dæmi sem mér er kunnugt um þar sem útgerðaraðilinn hefur getað náð slíkum samningum við vinnsluna. Þetta kemur til að mínu mati vegna þess að aðilarnir eru svona misjafnlega settir til þess að semja þar sem annar aðilinn verður að fá keypt hráefni og stundum hvað svo sem það kostar. Menn eru í raun og veru ekki jafnsettir í þessu tilliti. Ég er því þeirrar skoðunar að lögin um fiskveiðistjórnun skapi verulegan aðstöðumun sem verður að taka tillit til þegar menn eru að taka ákvörðun um að menn eigi að semja um verð með frjálsum hætti að öllu leyti. Þetta kemur minna að sök í botnfiskvinnslunni eins og menn þekkja þar sem veiðar og vinnsla eru að mjög miklu leyti á sömu hendi. Þó er þróunin í hina áttina að útgerðin er að taka til sín stærri hluta á kostnað vinnslunnar eins og hefur m.a. komið fram í máli hæstv. sjútvrh. Þannig eru útgerðarmennirnir farnir að nýta sérstöðuna í æ ríkari mæli í þeirri atvinnugrein líka. Og svo er enn atriði sem ég vil benda á og það er að kaupandinn í landi verður fyrir samkeppni um hráefni frá kaupendum erlendis. Útgerðarmaðurinn hefur þá möguleika að selja fiskinn í landi og líka að selja hann til útlanda þar sem fiskurinn er nú að jafnaði keyptur af vinnslufyrirtæki sem vinnur vöruna áfram hvort sem það kaupir hana sem ísfisk eða fisk af frystitogara. Þar erum við nú komin með ákaflega óeðlileg samkeppnisskilyrði því að fiskvinnslan í landi býr ekki við þær aðstæður sem fiskvinnslan í Evrópu býr við, sem er að miklu leyti ríkisstyrkt atvinnugrein og getur þar af leiðandi boðið hærra verð en raunhæft er miðað við rekstrarskilyrði hennar erlendis. Þetta hefur m.a. leitt til þess að á síðasta ári voru flutt út sem ísfiskur 150 þús. tonn af botnfiski. Og úti á sjó í frystitogurunum voru unnin 120 þús. tonn af botnfiski. Þannig að við erum með 270 þús. tonn af botnfiski sem fer til vinnslu annars staðar en í landi. Ég hef ákveðnar efasemdir um að stíga þetta skref, sem hér er lagt til, í ljósi þessarar mismunandi samkeppnisaðstöðu, þó ég sé í sjálfu sér nokkuð sammála efni frv. Því að vilji menn hafa frelsi í viðskiptum þá verða aðilar sem eiga að vera í þeim viðskiptum að vera nokkurn veginn á sama róli. Ég horfi á málið þannig að markmiðið hljóti að vera að vinna sem mest af fiskinum í landi. Ég tel í fyrsta lagi óhagkvæmt fyrir þjóðarbúið að vinna svona mikið af fiski um borð í frystitogurum. Ég hef áður rakið tölur sem ég lét taka saman fyrir mig af aðilum sem gjörþekkja þetta mál og þær tölur leiddu í ljós, ef við tökum bara Vestfirði 1990, að þá var framleiðsla landfrystingarinnar á Vestfjörðum á síðasta ári 4 milljarðar kr. að útflutningsverðmæti. Ef þetta hefði verið unnið eingöngu um borð í frystiskipum þá væri verðmætið ekki nema 3 milljarðar kr. Þannig að það er 1 milljarður sem tapast á þessu magni á síðasta ári ef við færum með það í gegnum sjófrystingu í stað landfrystingu. Ég tel því að við eigum að styrkja stöðu kaupenda í landi þannig að meira af fiskinum fari þar í gegn. Í öðru lagi verðum við að hafa einhverja löggjöf sem tekur á þessum mismun á milli frystihúsa í landi innan lands og fiskvinnslunnar erlendis. Ég held að sá mismunur sem er í dag sé of mikill til að vinnslan í landi geti borið það til langframa. Þá komum við aftur að því máli að þegar svona gerist þá kemur það fyrst og fremst niður á landsbyggðinni og eykur í raun og veru enn á vanda hennar. Í sambandi við úthafsrækjuna spyr ég sjálfan mig: Er eitthvað sem kallar á að það sé kvótakerfi í úthafsrækju? Rökin fyrir því að setja á kvóta, eins og menn hafa lagt málið fram, eru þau að það þurfi að skipta takmörkuðu magni upp á milli flotans sem hefur miklu meiri veiðigetu en það magn leyfir. Ég er ekki viss um að staðan sé þessi í úthafsrækjunni. Ég er nú ekki alveg með þessar tölur í kollinum en mig minnir að á síðasta ári höfum við jafnvel ekki náð því að veiða úthlutaða kvóta samanlagða í úthafsrækju. Þannig að ég spyr: Er ekki nægjanlegt í úthafsrækjunni eins og staðan er í dag að hafa bara heildarkvóta? Ef það væri þá erum við búnir að jafna aðstöðu seljenda og kaupenda hvað það varðar. Ég held að menn eigi ekki að vera að setja kvóta á fisktegundir bara til að setja á kvóta. Það á að vera með einhverjum rökum vegna stofnsins sjálfs. Því að hitt hlýtur að vera óeðlilegt að kvótasetja afurð eins og rækju ef ekki er nauðsyn á því því að það leiðir einfaldlega til þess að menn fara að kaupa og selja. Þá vil ég að lokum benda á aðra grein þar sem mér finnst miðað við núverandi aðstæður að menn standi ekki jafnfætis. Þar er í raun og veru aðstöðumunurinn á hinn veginn og það er innfjarðarækjan. Þar vil ég meina að aðstaða seljenda sé mun lakari heldur en aðstaða kaupenda. Kaupendur hafa nýtt sér það í gegn um árin og gengið á það lag. Þannig hefur það verið með innfjarðarækjuna að seljendur hafa verið skyldaðir til að selja hana innan tiltekins svæðis og í raun meira því að það hefur ekki bara verið svæðisbinding á ráðstöfun aflans heldur verið fyrirtækjabinding innan þess svæðis. Það þýðir einfaldlega, t.d. við Ísafjarðardjúp að rækjubátar þar hafa í raun og veru verið skyldugir til að selja ákveðnum tilteknum fyrirtækjum rækjuna, því að hvert vinnslufyrirtæki hefur þar haft sinn kvóta úr heildinni sem bátunum ber að skaffa því. Þar hafa sjómenn í þeirri atvinnugrein lagt fram þá breytingu að ráðstöfun aflans eða sala væri einungis svæðisbundin. Menn mættu selja sinn afla hverjum sem er innan tiltekins svæðis. Eins og t.d. við Ísafjarðardjúp mættu menn selja sinn rækjukvóta hvaða verksmiðju sem er sem þeir kysu sjálfir og næðu samningum við. Til þess að það nái fram að ganga verður að afnema svokallaðan verksmiðjukvóta. Og ég bendi á það að á síðustu vertíð í Ísafjarðardjúpi þá leiddi þessi verksmiðjukvóti til þess að rækjuverksmiðjur í frystingu sem reknar voru með bullandi tapi vildu frekar taka sinn kvóta og vinna hann með tapi heldur en færa hann yfir í niðursuðu sem var mögulegt og sem var rekin þannig að hún stóð undir sér og gat borgað hærra verð. Það er að mínu viti þjóðhagslega óhagkvæmt að þvinga menn til að láta í frystingu sem flutt er úr landi með tapi. Menn hefðu ekki átt að gera það og beina stærri hlut heildarkvótans í gegnum niðursuðuna sem hafði samninga í Þýskalandi um sölu á miklu meira magni en hún mátti vinna heldur en nam verksmiðjukvóta hennar og hún gat auk þess borgað hærra verð þannig að sjómenn urðu þá ekki fyrir eins miklu tekjutapi vegna verðfalls. Þetta er mál sem kannski er staðbundið en þetta á að ég hygg við alla innfjarðarækju um land allt þannig að það er nú kannski ekki svo afmarkað. En þetta eru mín sjónarmið varðandi það og ég óska eftir því við sjútvrh. að hann upplýsi sín sjónarmið varðandi innfjarðarækjuna, þau viðhorf sem ég var að rekja. Almennt ætla ég ekki að segja fleira um frv. Ég held að ég sé búinn að fara yfir það svona efnislega eins og það heitir eins og það horfir við mér. Ég er í sjálfu sér nokkuð sammála því sem menn eru að gera. En ég bendi þarna á ákveðna annmarka og mismunandi aðstæður kaupenda og seljenda og ég tel að menn verði að gera einhverjar ráðstafanir þar sem þessi mismunur leiðir til þess að við erum að missa fiskinn úr þjóðhagslega hagkvæmustu vinnslunni yfir í eitthvað annað sem er síður hagkvæmt.

Frú forseti. Aðeins örfá orð. Ég vil láta það koma skýrt fram strax að ég er sammála ýmsu af því sem hæstv. sjútvrh. hefur verið að segja um íslenskan sjávarútveg á undanförnum vikum. Ég vil samt gera athugasemd í þessum umræðum um eitt atriði. Til þessa hafa hafrannsóknir verið kostaðar af sameiginlegum sjóði landsmanna eins og eðlilegt er. Sjávarútvegur er einstaklega mikilvægur í þjóðfélagi okkar og stendur reyndar undir þeirri þjóðfélagsbyggingu sem við eigum. Það að hætta að kosta hafrannsóknir af sameiginlegum sjóði landsmanna og færa kostnað af þeirri þjónustu yfir á sjávarútveginn er auðvitað bein skattheimta. Skattheimta á vissa tegund fyrirtækja og skattheimta af þessari einu atvinnugrein. Þetta er út af fyrir sig í stíl við annað í skattahækkunaræði núverandi ríkisstjórnar. Hér er um skatt að ræða sem er sérstaklega lagður á eina tegund fyrirtækja. Sjávarútvegurinn er nær eingöngu stundaður í framleiðslubyggðarlögum á landsbyggðinni og þess vegna er hér um nær hreinan landsbyggðarskatt að ræða. Alveg á sama hátt eins og mundi vera með veiðileyfagjaldið sem að ég er mjög andvígur og algerlega sammála hæstv. sjútvrh. að við verðum að berjast á móti. En hér er sem sagt um landsbyggðarskatt að ræða og verra en það. Síðan er sú trygging sem þessi sömu framleiðslubyggðarlög, sem er ætlað að borga þennan hafrannsóknaskatt, hafa haft í Hagræðingarsjóðnum er frá þeim tekin. Þetta er nefnilega ekki einungis skattheimta á byggðarlögin heldur er líka þrengd og veikt aðstaða þeirra.

Frú forseti. Ég ætla aðeins að víkja nokkrum orðum að ræðu hv. 5. þm. Vestf. Ég vil þakka honum fyrir að hafa fært umræðuna um þetta mál inn á málefnalegri brautir en hún var komin á eftir ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e. Þau umræðuefni sem hann vék hér að eru vissulega þess virði að þau séu skoðuð. Vegna beinnar fyrirspurnar um verðlagningu á rækju skal tekið fram að í hópi þeirra sem aðild eiga að verðlagsráðinu voru mestar efasemdir uppi hjá Samtökum rækju- og hörpudisksframleiðenda einmitt vegna þessarar stöðu sem hv. þm. nefndi að vafi væri á að eðlilegt jafnvægi væri á milli kaupenda og seljenda. Einmitt þess vegna var meginástæðan fyrir því að sameiginleg niðurstaða varð sú að hafa verðlagsráðið til staðar áfram með því ákvæði að unnt væri í undantekningartilvikum með meirihlutaákvörðun að ákveða lágmarksverð í verðlagsráði. Sú skipan mála var einmitt gerð með hliðsjón af þessari stöðu að menn voru ekki fullvissir um að í takmörkuðum tilvikum eins og þessum væri nægjanlega mikil samkeppni til staðar og nægjanlegt jafnvægi milli kaupenda og seljenda. Þess vegna vildu menn hafa þetta öryggisákvæði áfram. Það er skýringin á því að þessi regla er í frv. Að öðru leyti er það kórrétt að frjáls verðmyndun kallar á að jafnvægi ríki á milli kaupenda og seljenda. Það er miklu betra jafnvægi í viðskiptum með bolfisk eins og hv. þm. benti á. Það er þó íhugunarefni hvort það sé nægjanlegt. Ég gerði þetta að umtalsefni á þingi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands í morgun í tengslum við þær breytingar sem við erum að ganga í gegnum. Að menn yrðu að huga mjög að því að eðlilegt jafnvægi væri á milli kaupenda og seljenda þegar við gerðum slíkar breytingar. Vel má vera að við þurfum að setja almenna löggjöf um samkeppnisreglur á þessu sviði til að tryggja betra jafnvægi. En ég minni á að ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir hafa þegar tekið ákvörðun um að leggja hér fyrir Alþingi frv. sem á að jafna skilyrði á milli vinnslu á sjó og í landi bæði að því er varðar gæðakröfur og nýtingu afla sem er þáttur í því að skapa betra jafnvægi hér. Sú nefnd sem falið hefur verið að endurskoða sjávarútvegsstefnuna í heild sinni hefur einnig það hlutverk að huga að þessu verki og henni er ætlað að ljúka störfum á næsta ári þ.e. áður en aðlögunartímabil þessara laga rennur út. Ég vil ekki lengja þessar umræður, frú forseti, en aðeins taka undir þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. þm. að það er fullkomlega eðlilegt að leiða hugann að þessum viðfangsefnum og mjög mikilvægt að jafnvægi sé tryggt milli kaupenda og seljenda í nýju frjálsu verðmyndunarkerfi.

Frú forseti. Hér er mælt fyrir frv. til laga um veitingu ríkisborgararéttar. Það gerir ráð fyrir því að 19 tilgreindir einstaklingar öðlist íslenskan ríkisborgararétt. Þetta frv. byggir á því að gera tillögu um þá umsækjendur sem fullnægt hafa þeim skilyrðum sem Alþingi hefur stuðst við varðandi afgreiðslur á ríkisborgararétti og þau skilyrði einnig sett sem mannanafnalög kveða á um. Ég vænti þess að Alþingi sjái sér fært að afgreiða þetta mál nú á haustþinginu svo sem venja er til um. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Virðulegi forseti. Fyrir hönd stjórnarandstöðunnar hef ég beðið um þessa umræðu um svonefnt álmál eða byggingu álbræðslu á Keilisnesi af augljósum ástæðum. Þau tíðindi, sem staðfest voru í gær, að langur dráttur verði e.t.v. á byggingu þessa álvers, valda að sjálfsögðu miklum áhyggjum og hljóta að verða til þess að flestar áætlanir um þjóðartekjur, fjárlög o.s.frv. þarf að endurskoða. Ég vil taka það fram að tilgangur minn með því að biðja um þessa utandagskrárumræðu er fyrst og fremst til að ná fram ítarlegri umræðu um hvað ríkisstjórnin kann að hafa annað í pokahorninu. Það er alveg ljóst að við blasir meiri háttar kreppa og ég trúi ekki öðru en ríkisstjórnin hafi ýmislegt annað sem hún getur greint okkur frá nú. Einnig er ljóst að þetta mun hafa mikil áhrif á atvinnuástand hér á næstu árum. Gert hefur verið ráð fyrir að nokkur hundruð manna, dálítið breytilegt eftir hvenær á byggingartímanum er, hljóti vinnu við byggingu virkjunar annars vegar og álvers hins vegar. Þetta mun hafa vaxandi atvinnuleysi í för með sér og alveg sérstaklega verður þetta erfitt fyrir Suðurnesin sem mjög hafa byggt á því að álver væri á næsta leiti eins og haft hefur verið eftir hæstv. iðnrh. á þeim slóðum. Þar hefur verið ráðist í ýmsar framkvæmdir, ýmsan undirbúning undir byggingu þessa álvers. Ég tel hins vegar óhjákvæmilegt, eins og hæstv. landbrh. er þekktur fyrir að segja í þessum sölum, að draga fram ýmis atriði þessa máls. Af því að ég veit að hæstv. iðnrh. er viðkvæmur fyrir gagnrýni bið ég hann að taka því vel þótt hér verði rakið ýmislegt í forsögu málsins sem ég hygg að ekki verði falið. Ég vil vekja athygli á að á þingi iðnrekenda fyrir tveimur vikum eða svo bar þetta mál á góma. Vinnuveitendasamband Íslands hafði lýst í spá sinni að bygging álvers væri varla á næsta leiti og því gefið út miklu lakari spá um þjóðartekjur en Þjóðhagsstofnun hafði gert sem byggði að sjálfsögðu á ákvörðun ríkisstjórnarinnar um byggingu álvers. Hæstv. iðnrh. tók þessu afar illa og lét falla orð á þeim fundi sem ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa hér. Þar segir hæstv. iðnrh. meðal annars um spá Vinnuveitendasambands Íslands: ,,Það er illt til þess að vita að forustumenn í íslensku atvinnulífi telja það sitt hlutverk að hafa uppi órökstuddar illspár um mikilvæg framfaramál. Þá heggur sá er hlífa skyldi. Vonandi er ekki svo illa komið á þeim bæ að ,,falin sé í illspá hverri ósk um hrakför sínu verri``. Við verðum að vona að þeir VSÍ-menn losni úr þessu svartsýniskasti áður en álverið nýja verður byrjað að bræða.`` Ég vil leyfa mér að segja að svona orð um virta stofnun eins og Vinnuveitendasamband Íslands sæma ekki ráðherra og raunar engum manni. Ég efa ekki að Vinnuveitendasamband Íslands hefur byggt sína spá á athugunum sem e.t.v. voru engu lakari en þær sem hæstv. iðnrh. hafði. Sérstaklega finnst mér þetta ómaklegt þar sem staðreyndin er sú að hæstv. iðnrh. hafði hvað eftir annað verið bent á að vel mætti vera að spár dr. King, sem er sá ráðgjafi sem Landsvirkjun hefur fengið að þessum málum, væru ekki á nægilega sterkum grunni reistar. Ég átti m.a. viðtal við mann, sem einnig vinnur að slíkum undirbúningi, bandarískan verkfræðing, sem á heima í Genf og er þar með verkfræðistofu og reyndar útibú líka í Moskvu, um þessi mál í september fyrir rúmu ári. Ég sýndi honum þessar spár og hann sagði mér að hann drægi þessa spá mjög í efa og sagði að það væri alls ekki rétt að draga mundi úr álsölu Rússa vestur á bóginn eins og þarna væri gert ráð fyrir heldur mætti jafnvel gera ráð fyrir að hún ykist. Þetta ræddi ég við hæstv. iðnrh. en hann tók þessu heldur fálega og taldi ekki á neinum rökum reist. Og því miður verð ég að segja að flestum slíkum ábendingum, sem hæstv. iðnrh. fékk um þessi mál, var svarað einmitt á sama máta og hann svaraði VSÍ. Hann virtist telja að ,,falin væri í illspá hverri ósk um hrakför sínu verri``. En þannig virtist öllum slíkum ábendingum því miður vera tekið og ekki síst í kosningabaráttunni síðustu þar sem maður fékk þetta að vísu ekki beint framan í sig en heyrði það af fundum sem hæstv. iðnrh. átti með sínum stuðningsmönnum ekki síst á Suðurnesjum. Það er ekki óeðlilegt með þær fullyrðingar allar að menn hafi treyst því að álver væri á næsta leiti og lagt í mikinn undirbúning til að taka á móti þeirri framkvæmd. Nú vil ég taka skýrt fram að hæstv. iðnrh. útbjó ekki þessar spár heldur Landsvirkjun og það er þá við Landsvirkjun að ræða um spárnar. Mér er kunnugt um það sömuleiðis að athugasemdir, sem gerðar voru við þessar spár, virtust koma landsvirkjunarmönnum mjög á óvart. Ég veit um nýlegan fund þar sem verkfræðingur einn lýsti svipuðum framtíðarspám og ég fékk og hef aðeins rakið hér og þar var staddur landsvirkjunarmaður sem lýsti mikilli undrun á því sem hann heyrði. Þó er það staðreynd að ýmsir fleiri höfðu uppi efasemdir. T.d. er mér kunnugt um að svissneska álfyrirtækið hafði þegar á sl. hausti og aftur á sl. sumri miklar efasemdir um framtíð áliðnaðarins af þeim sökum sem ég hef hér nefnt. Það kann e.t.v að hafa verið ein ástæðan fyrir því að það fyrirtæki dró sig út úr þessum sameiginlegu hugmyndum um byggingu álvers hér. Staðreyndin er að þetta mál var sótt af miklu meira kappi en forsjá. Það held ég að sé nú lykillinn í þessu máli. Ég sagði áðan að ekki yrði hjá því komist að rekja aðeins það sem á undan er gengið í málinu og ýmsa erfiðleika sem menn hafa orðið að fást við í þessu máli. Eins og menn þekkja á þetta mál nokkuð langan aðdraganda. Það var fyrri iðnrh. sem hóf það, reyndar tveir sem höfðu þá unnið að þessu sjálfsagða máli, að nýta orkulindir okkar til aukinnar orkuframleiðslu og orkufreks iðnaðar, í hófi að sjálfsögðu. En ég er þeirrar skoðunar að það beri að gera með öðru. Eftir að hæstv. iðnrh. tók við starfi iðnrh. í fyrri ríkisstjórn gerðist það hins vegar að fyrirtækið Alusuisse dró sig út og annar aðili kom inn. En það gerðist líka fleira. Hæstv. iðnrh. setti í raun af þá stóriðjunefnd sem hafði verið starfandi, nefnd sem var skipuð fulltrúum allra stjórnarflokka og stjórnarandstöðuflokka, allra stjórnmálaflokka á Alþingi hygg ég nema Kvennalistans. Iðnrh. valdi þrjá menn úr þeim hópi, eins konar trúnaðarmenn, sem eftir það fengust fyrst og fremst við þessi störf. Því er ekki að neita að þetta olli töluverðri tortryggni í síðustu ríkisstjórn og alls ekki að ástæðulausu. Í svona máli er afar mikilvægt að allir fái að koma að og ég hygg að það sé staðreynd að betur sjá augu en auga. En hæstv. iðnrh. er kunnugur fyrir sinn mikla dugnað og kaus að hafa þetta mál sem mest inni á sínu borði og hafa með sér sem fæsta og fyrst og fremst þá menn sem játuðust undir hans sjónarmið. Þetta varð til þess að ég sem forsrh. gekk í það í síðustu ríkisstjórn að skipuð var ráðherranefnd í málið. Það var ekki fyrr en eftir töluvert múður að það var samþykkt og ráðherranefnd kom að málinu. Ég skildi mæta vel að það olli tortryggni hjá samstarfsflokkunum að fá ekki að fylgjast með því sem þarna var að gerast og þurfa alloft að heyra fyrst um það í fréttum. Ég vil hins vegar taka það fram að í viðræðum mínum við hæstv. iðnrh. leyndi hann mig að sjálfsögðu ekki því sem var að gerast og þarf ég ekki að kvarta undan því. En vitanlega þurftu allir flokkarnir að koma að málinu. Ég tel þó að í framhaldi málsins hafi alls ekki verið gætt þeirrar varfærni sem hafa þarf í svo stóru máli. T.d. á að mínu mati skilyrðislaust að halda svo á málinu að ráðherra geti verið síðasti dómarinn fyrir utan hv. Alþingi að sjálfsögðu, en ekki sem þátttakandi í málinu og meira og minna bundinn í ýmsum þáttum þess. Ég taldi t.d., og ræddi það við hæstv. iðnrh., afar óeðlilegt þegar hæstv. ráðherra fór inn á fund samningamanna Landsvirkjunar í Hollandi fyrir rúmu ári og handsalaði þar samkomulagi um orkuverð og grundvallaratriði orkusamnings. Mér þótti afar skiljanlegt þegar núv. hæstv. forsrh. gerði uppsteit í Landsvirkjunarstjórn gegn þessu þegar honum var sýndur þessi samningur og sagðist hafa hann að engu ef ég man rétt og heimtaði að sett yrði nefnd sem hann fór sjálfur í til að endurskoða þennan samning. Hins vegar lýsti hæstv. forsrh., þáv. borgarstjóri, því yfir á fundum t.d. á skrifstofu minni að þeir komust ekkert með orkuverðið og var beinlínis svarað að ráðherra hefði þegar gengið frá því með handsali. Það voru náttúrlega mistök. Ég skal ekkert um það segja hvort unnt hefði verið að ná betra orkuverði. En lög gera ráð fyrir því að stjórn Landsvirkjunar semji um orkusölu og síðan er það samkomulag háð samþykki ráðherra. Ráðherra á sem sagt að vera síðasti aðilinn fyrir utan Alþingi sem kemur að slíku máli. Því er ekki að neita að í síðustu ríkisstjórn ollu svona framkvæmdir verulegum vandræðum og ég vil leyfa mér að segja sjálfur að ég hafi í mörgum tilfellum leitt þetta mál fram hjá æðislæmum boðum sem út af fyrir sig voru ekki óeðlilegir eins og á því var haldið. Ég tel, eins og ég taldi þá, að sú undirskrift undir minnisblað sem fram fór í byrjun október fyrir rúmu ári hafi verið algerlega óþörf og reyndar stóð til að skrifa undir langtum ítarlegra minnisblað sem við í ráðherranefndinni fengum að sjá og gerðum margar athugasemdir við og töldum alls ekki svo langt komið að undir það væri hægt að skrifa, hvorki lægi fyrir samkomulag innan ríkisstjórnarinnar um öll atriðin hvað þá að málin hefðu verið rædd á þingflokksfundum. Ég átti skömmu síðar fund með aðalmanni hinna erlendu fyrirtækja í Bandaríkjunum sem virtist nákvæmlega sömu skoðunar. Úr þessu minnisblaði fékkst síðan að vísu mjög dregið, en það var samt sem áður undirskrifað með fánaborg að baki. Í þetta minnisblað slæddust villur sem ég vil leyfa mér að spyrja hvort enn eru í aðalsamningi. Í minnisblaðinu stóð t.d. að við Íslendingar skyldum hafa leyfi til þess að auka kröfur um mengunarvarnir ef slíkt yrði ákveðið á alþjóðlegum vettvangi og sýnt væri fram á að álverið ylli tjóni á á landinu í kring. Þetta eina litla ,,og`` varð afar afdrifaríkt og fyrrv. umhvrh. fór sérstaka ferð til Bandaríkjanna til að fá það burtu en það tókst ekki og í það var vísað að þetta væri undirskrifað af hæstv. iðnrh. Nú veit ég að núv. hæstv. umhvrh. hefur lagt fram drög að umhverfissamningi við álverið í þeirri nefnd sem um það fjallar á Alþingi, en eftir því sem ég best veit fékkst ekki upplýst hvort þetta ,,og`` væri enn þá í aðalsamningi og reyndar fékkst aðalsamningurinn ekki skoðaður. Ég hef að vísu verið í burtu í nokkra daga, en ef hann hefur komið fram þá vil ég gjarnan fá það upplýst og hins vegar hvort þetta er enn þá í aðalsamningi. Erum við bundnir af þessu litla ,,og``? Ég þarf náttúrlega ekki að rekja þær deilur sem urðu um staðsetningu álversins og ég vil taka það skýrt fram að það var ekki með samþykki ríkisstjórnarinnar fyrrv. að haldinn var fundur austur á fjörðum og síðan í Eyjafirðinum og boðið upp á álver. Það var ekki fyrr en þessi boð höfðu verið gerð að ráðherranefndin sem um þetta fjallaði samþykkti að allir þessir staðir skyldu vera til umræðu. En ég skal ekki segja hvað olli því að farið var skyndilega í þessa fundarferð. Að vísu dró nær kosningum og sumir sögðu að hæstv. ráðherra þyrfti að finna sér kjördæmi. Ekki veit ég hvort það er rétt eða ósatt sagt. En þessi fundarferð var slæm og olli með þjóðinni miklum klofningi og stórkostlegum vandræðum í þessu máli sem reyndist erfitt að greiða úr. Þannig gæti ég rakið ýmislegt fleira. Ég hef fylgst nokkuð með málinu eftir að ný ríkisstjórn tók við og hefði vissulega fagnað því mjög ef af þessu álveri yrði. Ég tel að við þurfum á því að halda. Ég tel sérstaklega mikilvægt í núverandi ástandi að nýjar atvinnugreinar standi hér til boða. Mér þótti hins vegar ýmislegt undarlegt í þeirri undirskrift sem fór fram sl. sumar og mér virtist vera bindandi fyrir okkur Íslendinga en algerlega opin án nokkurra trygginga fyrir hina erlendu aðila. Var t.d. tryggt, ef hinir erlendu aðilar kysu að nota sinn opna fyrirvara um fjármögnun, að þeir greiddu þann kostnað sem hlotist hefur af samningagerðinni? Um það var oft rætt í fyrri ríkisstjórn að það væri lágmark að krefjast þess að ef þeir hlypu frá greiddu þeir þann kostnað sem á væri fallinn. Nú var gerður við þá samningur og undirritaður með viðhöfn, en alveg opinn af þeirra hálfu því að vitanlega geta þeir hvenær sem er sagt að vaxtakjör séu ekki nægilega góð og þess vegna kjósi þeir að ganga ekki til þessa verks. Fjölmargar fleiri slíkar spurningar hljóta að vakna. Nú t.d. er ljóst að mikill dráttur verður. Hæstv. forsrh. sagði í sjónvarpinu í gær, ef ég tók rétt eftir, að hann teldi tvö ár og ég held að það sé raunsærra en haft hefur verið eftir hæstv. iðnrh. --- það sé meiri óskhyggja í því hjá iðnrh. En þetta þýðir að Blönduvirkjun verður vannýtt í lengri tíma. Það var talað um þegar dráttur varð í fyrra að fást yrði stytting á afsláttartíma raforkuverðsins. Það tókst ekki í samningunum sem undirritaðir voru í sumar að því er mér skilst þó að það fengist lítilfjörleg hækkun síðar á tímabilinu. Ég spyr: Nú dregst enn að úr byggingu þessa álvers verður og fæst þessi afskriftartími þá styttur? Og ég verð að spyrja: Erum við bundnir af þessum samningi enn þá? Geta hinir erlendu aðilar haldið okkur í biðstöðu þar til þeim þóknast að segja: Nú höfum við fengið þau kjör sem gera okkur kleift að byggja hér álver. Erum við bundnir? Eða getum við Íslendingar nú leitað annað? Getum við afskrifað þetta ef önnur tækifæri bjóðast? Það er ýmis orkufrekur iðnaður sem kemur til greina annar en álbræðsla. Um allt þetta þurfum við nú að fá upplýsingar eins og stendur. Erum við bundnir af þessum samningi? Hafa þeir okkur í snörunni? Geta þeir látið okkur bíða eins lengi og þeim sýnist? Er ekki a.m.k. ljóst að ákvæði eins og þetta sem ég hef nefnt um afsláttartíma raforkunnar hlýtur að endurskoðast? Hefur þeim verið gerð grein fyrir því að við getum að sjálfsögðu ekki lengur látið þá fá orku með slíkum afslætti? Forsendurnar eru ekki fyrir hendi. Ég vona að hæstv. iðnrh. upplýsi okkur á eftir um ýmis slík atriði. Eins og ég sagði í upphafi vil ég ekki hvað síst að fá upplýsingar um það hjá hæstv. ríkisstjórn hvað hún hyggst nú gera. Stendur það enn þá sem hæstv. forsrh. gerði að aðalinntaki í stefnuræðu sinni, að ríkisstjórnin ætlaði engin afskipti að hafa af atvinnulífinu? Hér blasir nú við með samdrætti í sjávarútvegi og svo þessu áfalli, sem þýðir um það bil 1% meiri samdrátt í þjóðartekjum, þriggja milljarða minni tekjur og líklega 400--500 færri sem fá atvinnu, samdráttur sem er að nálgast það sem var 1967. Og af því að núv. stjórnarflokkum er svo gjarnt að vísa til viðreisnarstjórnarinnar vil ég benda á að hún hafði þó dug til að grípa til vissra aðgerða til að draga úr þeirri vá og þeim vandræðum sem sá samdráttur olli um land allt. Stendur það enn þá að ríkisstjórnin ætlar að sitja aðgerðarlaus? Ég vil spyrja um ýmsar aðrar hugmyndir og ekki síst af því að fram kom hjá hæstv. iðnrh. í fréttum í gær að við værum að fordæma atvinnustefnu fyrri ríkisstjórnar. Fyrri ríkisstjórn var þó með ýmislegt annað á prjónunum. Ég skildi t.d. eftir afar athyglisvert álit frá nefnd sem ég bað að kanna ýmsa framtíðarmöguleika hér og var stundum kölluð bjartsýnisnefndin af því að hún komst að þeirri niðurstöðu að þeir væru ótal margir, t.d. gífurlega miklir í ferðaiðnaðinum og að hér gæti alls konar sérhæfð ferðaþjónusta blómstrað. Hins vegar var gert ráð fyrir áframhaldandi þátttöku ríkisvaldsins í að kanna þessa möguleika og jafnvel styðja við bakið á þeim sem vildu nýta sér þá eftir ýmsum leiðum, beinum og óbeinum. Hvað er orðið um þetta verk? Hvar liggur núna skýrsla sem einnig var samin að minni tilhlutan í forsrn. um að nýta Keflavíkurflugvöll sem býður upp á gífurlega mikil tækifæri? Hvað á að gera þar? Hvað á að gera til að mæta atvinnuleysi á Suðurnesjum þar sem 8% kvenna eru nú atvinnulausar og atvinnuleysi fer ört vaxandi? Ég spyr: Hefur ríkisstjórnin mótmælt við Bandaríkjaher sem segir upp Íslendingum á undan Bandaríkjamönnum í trássi við samkomulag sem gert var fyrir allmörgum árum um að Íslendingar skuli ganga þar fyrir vinnu? Hæstv. utanrrh. er því miður ekki hér en starfandi utanrrh., sem ég hygg að sé hæstv. iðnrh., getur e.t.v. svarað þeirri spurningu. Hvað hefur verið gert? Hefur verið gripið þar í taumana? Ég neita því ekki að það vakti óneitanlega athygli þegar ákveðið var að reisa það mikla og ég vona mjög gagnlega flugskýli á Keflavíkurflugvelli að Flugleiðir leituðu ekki einu sinni tilboða innan lands heldur var samið án útboðs við erlent fyrirtæki um að reisa þetta flugskýli. Ég spyr, var það gert í samráði við hæstv. ríkisstjórn eða var hún ekki höfð þar með í ráðum? Enginn vafi er á því að það er rétt sem hæstv. iðnrh. hefur að fyrirsögn í frægu erindi sínu hjá iðnrekendum. ,,Þetta land á ærinn auð``, segir hæstv. iðnrh. og það er rétt. Þetta land á ærinn auð, en það þarf vitanlega dug og kjark til að halda vel á þeim auði og nýta þann auð. Og það má ekki draga svo kjarkinn úr mönnum með því tali að athafnamenn skuli fá að gjalda sinna mistaka, eins og hæstv. forsrh. hefur sagt, og veita ekki þá aðstoð sem nauðsynleg er þegar kreppa gengur yfir þjóðfélagið að þessi mikli auður nýtist ekki og þau fjölmörgu tækifæri sem þjóðin hefur til að skapa hér góð lífskjör. Er það virkilega svo að hæstv. ríkisstjórn sjái enga aðra lausn á vandamálum okkar Íslendinga en að leita forsjár Evrópubandalagsins, sem hæstv. utanrrh. hefur reyndar hvað eftir annað lýst sem mesta afturhaldi í heimi? Er það lausnin? Ég vildi gjarnan fá svar við því. Nei, staðreyndin er sú að okkur Íslendingum hefur með nánu samstarfi ríkisvalds, atvinnurekenda, verkalýðshreyfingar, bænda o.s.frv. tekist að skapa hér lífskjör sem eru með því besta sem þekkist. Þannig hefur tekist að brúa þá erfiðleika sem hér hafa orðið og það er hægt enn því að það er rétt að þetta land á ærinn auð. Ég vil ljúka þessu með því að lýsa þeirri einlægu von minni að ríkisstjórnin hverfi af núverandi braut afskiptaleysisins og taki upp nauðsynlegt samstarf við Íslendinga hvar sem þeir eru og hverjir sem þeir eru um að nýta þennan mikla auð.

Virðulegi forseti. Það hefur verið á stefnuskrá ríkisstjórna á Íslandi um langt árabil að efla stóriðju í landinu. Hins vegar hefur nú orðið næstum tveggja áratuga hlé á því að orkulindum landsins fengist breytt í auðlindir. Á síðustu árum hefur víða verið leitað fanga í þessum efnum en árangurinn hefur því miður látið á sér standa. Það mál sem við ræðum nú á sér upphaf í samkomulagi sem gert var 13. mars árið 1990, samkomulagi þátttakenda í Atlantsálsverkefninu um að byggja hér álver. Síðan hafa farið fram umfangsmiklar viðræður þessara samningsaðila m.a. um skattamál, skipulag og almenna lagalega umgjörð fyrirtækjanna, um orkuverð, um staðarval, um starfsleyfi, um umhverfismál. Öll þessi vinna, eins og ég hef áður lýst á Alþingi, er nú komin á lokastig og er verið að ganga frá tæknilegum atriðum. Mig langar til að rifja upp fyrir hv. þingheim að heildarfjárfestingin í álveri Atlantsáls sem hefði 210 þús. tonna framleiðslugetu á ári yrði tæplega 44 milljarðar kr. á meðalverðlagi ársins 1990. Fjárfesting í virkjunum og öðrum tengdum framkvæmdum hefur nýlega verið áætluð um 30 milljarðar kr. Samanlögð ársverk á framkvæmdatímanum eru talin munu verða um 4500 og skiptast nokkurn veginn til helminga milli framkvæmda við álver og virkjanir. Samkvæmt fyrri áætlunum áttu flest ársverk að falla til á árunum 1994--1995. Þegar þetta mikla álver verður komið í fullan rekstur er áætlað að útflutningsverðmæti afurða þess verði um 23 milljarðar kr. miðað við meðalgengi Bandaríkjadollars á fyrri hluta þessa árs. Með Atlantsálverinu yrði hagvöxtur á Íslandi verulega meiri en án þess. Af þessum örfáu atriðum má öllum vera ljóst hversu mikilvægt þetta verkefni er fyrir okkur sem þjóð, fyrir atvinnuástandið, fyrir kaupmátt fólksins. Frestun þessara framkvæmda er þess vegna mikið áfall. Ég leyfi mér að benda á vegna þess sem kom fram hjá hv. málshefjanda, 7. þm. Reykn., Steingrími Hermannssyni, að allan þann tíma sem viðræður hafa farið fram hefur Alþingi Íslendinga reglulega fengið upplýsingar um málið. Ég tala nú ekki um þann aðgang sem ráðherrar í ríkisstjórn á hverjum tíma hafa haft á hverju stigi málsins. Mig langar að rifja upp nokkur atriði í þessu sambandi. Í maímánuði árið 1990 var Alþingi gert grein fyrir stöðu samninganna með sérstakri skýrslu. Í október 1990 var lögð fram önnur skýrsla um stöðu samninganna þar sem gerð var vandlega grein fyrir samningunum eins og þeir stóðu þá og minnisblöðum sem gengu á milli aðila og til var vitnað í ræðu málshefjanda. Þar voru birtar greinargerðir um áhrif á byggðarþróun, þjóðarhag, um umhverfisáhrif álvera, svo að ég nefni nokkur mikilvæg atriði. Í mars 1991, þ.e. fyrr á þessu ári, var enn lögð fram á Alþingi skýrsla um álver á Keilisnesi. Þar varð gerð ítarleg grein fyrir skipulagi samningastarfsins, helstu ákvæðum aðalsamnings, meginatriðum varðandi orkusölu, hafnar- og lóðarmál, starfsleyfi og fleiri atriði. Iðnn. Alþingis eftir hinu nýja skipulagi þingsins hefur á liðnu sumri einnig fengið margvíslegar upplýsingar um málið. Það hefur líka umhvn. Alþingis fengið um starfsleyfið. Ótaldar eru svo utandagskrárumræður og fyrirspurnir sem umræðum hafa valdið í þinginu þá 18 mánuði sem samningaviðræðurnar hafa staðið. Ég leyfi mér að fullyrða að ekkert mál af þessu tagi hafi hlotið aðra eins kynningu og umfjöllun á vettvangi Alþingis og ekkert mál af því tagi sem hér um ræðir hafi verið lagt jafngreinilega fyrir þingið á frumstigum máls. Þess vegna vekur það furðu að menn vilja nú halda því fram að aðgangur að upplýsingum um þetta mál hafi verið takmarkaður og að menn hafi verið duldir einhvers þess sem þar var verið að ræða. Ég tala þá alls ekki um það að sjálfsögðu hversu góður og greiður aðgangur var að þessu máli innan ríkisstjórnarinnar sem hv. 7. þm. Reykn. veitti forstöðu. Þess vegna hlýtur það að teljast nokkuð undarlegt að hann skuli nú halda því fram að eiginlega hafi hann alla tíð dregið í efa að þetta verk svaraði kostnaði. Það hafi verið fyrir ári að hann hafi fengið upplýsingar sem gáfu honum ástæðu til að ætla að frumforsendur málsins stæðust ekki. Þetta tel ég mjög alvarlegar upplýsingar fyrir þingheim að fá á þessu stigi máls. Það er eitt að gagnrýna hvernig á máli er haldið. Það er annað að segja að menn hafi allan tímann haft vantrú á því en staðið þó fyrir samstarfi um það í ráðherranefnd, í ríkisstjórn og á Alþingi án þess að gera uppskátt um slíkan hug til málsins. Þetta vil ég segja í mikilli einlægni, eins og ég veit að hv. 7. þm. Reykv. er mjög vel lagið. Ég endurtek að þetta vekur furðu mína og krefst skýringar. Það er ekki undarlegt að mínu áliti að margir þingmenn Kvennalistans haldi því fram að þeir hafi aldrei haft trú á þessu verkefni. Þar er málið í sjálfu sér eins og það hefur verið lagt fyrir af þeim. Að vísu verð ég að játa það að ég skil ekki þá afstöðu, þegar fulltrúar þingflokks Kvennalistans fagna því að nú hafi orðið dráttur á þessari bráðnauðsynlegu og mikilvægu framkvæmd. En hvað um það, þar hlýtur hver að ráða sinni afstöðu. Mig langar til að víkja að nokkrum af þeim atriðum sem hv. 7. þm. Reykn. kom að í sínu máli. Í fyrsta lagi það sem hann sagði um minnisblaðið sem gert hafi verið í október og hafi verið óþarft. Þar vil ég benda á að ég er enn þeirrar skoðunar að það hefði verið æskilegt að ganga þá lengra en gert var, vinna hraðar, hafa skjalið ítarlegra. Þá hefðu verið meiri líkur á því að málið væri nú komið á framkvæmdastig. Þetta er mín óbreytt skoðun. En ég skil vel að þar er verið að tala um hluti sem eru getgátur manna og menn geta haft ólíkar skoðanir á. En ég vil ekki fallast á að það hafi verið óþarft. Ég tel þvert á móti að staða okkar sé sterkari fyrir það en án þess. Ég ætla ekki að tíunda það frekar en segi að ég mótmæli því algerlega að einhverjar villur hafi slæðst í þetta minnisblað. Umhverfisákvæðin, sem nú liggja fyrir í starfsleyfisdrögum, eru fullkomlega í samræmi við okkar umhverfisverndarsjónarmið, okkar þarfir. Hugleiðingar um samtengingar í því máli fá ekki staðist því það er ekki bara spurning um hvaða samtenging er notuð heldur hvað það er sem saman er tengt. Og ég fullyrði það að umhvn. Alþingis hafi nú fengið fullnægjandi skýringar á þessu og vil vísa til þess efnis sem fyrir hana hefur verið lagt og henni verið kynnt. Ég vildi reyndar láta þess getið að umhvrh. mun leggja fyrir þingið skýrslu um starfsleyfisgerðina á næstu dögum. Ég ætla að hún gæti borist þinginu í þessari viku. Ég kem þá að því sem sagt var, að ég sem iðnrh. hafi staðið fyrir ótímabærum fundum um staðarvalið í aðdraganda kosninga á Egilsstöðum og Akureyri til að kynna þetta mál. Aðdragandi kosninga er að vísu afstætt hugtak en þeir fundir sem hv. 7. þm. Reykn. er að vitna til voru haldnir haustið 1989, í september það ár. Á fyrri fundinum var reyndar með mér, og við boðuðum þann fund sameiginlega, varaformaður Framsfl., hv. 1. þm. Austurl., fyrrv. sjútvrh. Við vorum þar fyrst og fremst að ræða og kynna þá möguleika sem fælust í nýju álveri á Íslandi til þess að láta þann draum rætast að reisa stóra virkjun á Austurlandi. Ég held enn að þeir fundir hafi verið mjög gagnlegir. Reyndar líka fundurinn á Akureyri þar sem frá því var skýrt að það væri stefna þáv. ríkisstjórnar að næsta verkefni á eftir stækkun álvers í Straumsvík eða nýju álveri á Suðvesturlandi væri stóriðjuver við Eyjafjörð. Ég hélt að við hefðum verið alveg sammála um þetta. Ég er líka sannfærður um að þessir fundir sameinuðu menn en sundruðu þeim ekki og voru nauðsynlegur aðdragandi að því að fá ákvörðun í staðarvalsmálinu sem á endanum tókst og var farsæl vegna þess að hún náði mjög mörgum ólíkum sjónarmiðum saman. Við það stend ég enn og sérstaklega í ljósi þeirrar áhyggju sem hv. 7. þm. Reykn. réttilega lýsir af atvinnuástandinu á Suðurnesjum hef ég sannfærst um það betur og betur að staðarvalið var vissulega rétt ráðið. Mig langar, virðulegur forseti, að koma að nokkrum fleiri atriðum í máli málshefjanda, m.a. þar sem hann víkur að því hvort sá dráttur sem nú sé fyrirsjáanlegur á framkvæmdunum muni ekki fela í sér að Blönduvirkjun nýtist með örum hætti en áður hafi verið ráðgert og að það gefi tilefni til þess að huga að þeim ákvæðum um raðafslátt á fyrri hluta samningstíma við Atlantsál sem hingað til hefur verið gert ráð fyrir. Það er rétt athugað að þær breytingar sem við nú ræðum og frestur á málinu felur að sjálfsögðu í sér að huga þarf að þessum ákvæðum. Ég kann hins vegar ákaflega illa við að heyra orðalag eins og það sem hv. þm. leyfði sér að nota áðan: ,,Erum við þá fastir í snörunni?`` Hér er engin snara. Við erum ekki fastir í neinu. Við höfum ekki gert bindandi samning um þetta mál. En við höfum hins vegar lagt drög að samningi sem ég tel að væri okkur mjög hagfelldur ef hann yrði að veruleika. Það er okkar hagur að halda málinu áfram, ljúka samningi fullkomlega tæknilega að öllu leyti og hafa í honum fyrirvara um gildi hans verði ekki ráðist í framkvæmdir. Ég tel það vera sérstakt viðfangsefni að ræða vandlega við okkar viðsemjendur í Atlantsálshópnum og komast að niðurstöðu um það með því að vitja málsins reglulega á næstu vikum, mánuðum og missirum. Það er líka mitt áform. Og eins og lýst hefur verið mun ég eiga fundi með forráðamönnum þessara þriggja fyrirtækja á næstu vikum. Ég vil víkja nokkuð að því sem hv. 7. þm. Reykn. sagði að ríkisstjórnin hafi setið aðgerðarlaus meðan þessar viðræður fóru fram. Eins og ég hef áður sagt hlýtur hann að einhverju leyti að vera að vísa til sinnar eigin stjórnar því það er ekki svo langt um liðið frá því að hún fór frá að hægt sé að kenna aðgerðir eða aðgerðarleysi á samningstíma Atlantsáls eingöngu við þá ágætu ríkisstjórn sem nú situr. Það er einfaldlega þannig að allan þennan tíma hafa farið fram skipulegar viðræður, leit að ýmsum öðrum verkefnum og ég vildi leyfa mér að halda því fram að markaðsskrifstofa iðnrn. og Landsvirkjunar hafi unnið þar mjög gott starf. Hún hefur kannað marga kosti. Hún á nú í viðræðum við aðila sem m.a. hafa í huga bræðslu báxíts til þess að breyta því í slípiefni. Það er ekki stórt fyrirtæki en gæti verið mjög áhugavert sem viðbót við orkunotkun og atvinnu á næstu árum. Ég nefni einnig viðræður um þilplötuverksmiðju úr vikri. Ég gæti nefnt mörg fleiri dæmi af almennu tagi sem markaðsskrifstofan hefur unnið að en vísa til þess að um það efni er ráðgert að leggja skýrslu fyrir þingið. Ég vildi líka láta það koma fram að allan þann tíma sem Atlantsálssamningarnir stóðu hafa verið haldin sambönd við ýmsa aðra álframleiðendur. En að sjálfsögðu er það fullkomlega óraunhæf hugmynd að á meðan við erum í alvörusamningaviðræðum við eina samsteypu álframleiðenda getum við haldið uppi einhvers konar varaskeifusamningum við aðra. Hins vegar er eðlilegt að hafa vakandi samband við önnur álfélög. Og ég vildi líka benda á að hópurinn sem fer með áliðnaðinn í heiminum er ekki mjög stór og tiltölulega auðvelt að fylgjast með öllu því sem þar er að gerast. Hins vegar er rétt að þar hafa orðið mjög óvæntar breytingar allra síðustu mánuði. Þær eru fyrst og fremst þær breytingar sem orðið hafa á álframleiðslu og framboði frá Sovétríkjunum. Sovétmenn standa nú á tímamótum í sínum áliðnaði eins og í svo mörgum öðrum greinum. Mörg þeirra álver eru illa búin hvað varðar umhverfismál og úrvinnsluiðnaðurinn hjá þeim stendur víða á brauðfótum. Þrátt fyrir ráðagerðir um að bæta framleiðslugetu þeirra blasa við margs konar vandamál. Tæknilega standa þessi álver ákaflega illa. Þau nota úrelta tækni. Nú eru Sovétmenn í raun og veru að selja allt sem hönd á festir fyrir gjaldeyri án þess að skeyta um það hvað hlutirnir kosta. Þeir líta ekki á það hvað orkan kostar í raun og veru. Þeir líta ekki á það hvað flutningurinn yfir þvert Rússland kostar. Þeir líta ekki á það hver vinnuaflskostnaðurinn er. Allt þetta mun fyrr eða síðar ásamt fjármagnskostnaðinum renna upp fyrir þeim og þá verður ekki lengur um þetta aukna framboð að ræða frá Sovétríkjunum. Það mun áreiðanlega verða til þess að eftir tiltölulega fá ár næst jafnvægi. Þær spár sem hv. þm. vitnaði til að menn hefðu uppi um þessi málefni sl. haust kollvarpa á engan hátt því langtímamati, sem ég er enn sannfærður um að er rétt, að áliðnaðurinn á sér bjarta framtíð og Ísland er ákjósanlegt land fyrir álframleiðslu í því hófi sem við sjálfir ákveðum. Þar er enginn vafi á að einn besti staðurinn fyrir slíka framleiðslu er einmitt á Keilisnesi. Ég vildi að lokum, virðulegi forseti, koma nokkuð að atvinnuástandi á Suðurnesjum sem hv. 7. þm. Reykn. vék að. Það er vissulega erfitt. Þar eru nú fleiri á atvinnuleysisskrá en verið hafa um langan aldur og hefur svo verið um nokkra hríð. Það hefur verið samdráttur í störfum hjá varnarliðinu enda er samdráttur í varnarstörfum vestrænna ríkja um allan heim. Ástæðurnar fyrir þessu eru að sjálfsögðu þau gleðilegu tíðindi að friðvænlegar horfir í heiminum en fyrr. Það hefur ekki verið ráðið í störf sem losna. En samkvæmt upplýsingum um þetta frá þeim sem með starfsmannamálin fara er ekki ástæða til að óttast uppsagnir hjá Aðalverktökum á næstunni. Hins vegar er óhjákvæmilegt að gera ráð fyrir því að framkvæmdir á vegum varnarliðsins dragist nokkuð saman eins og þeirra mannahald. Atvinnuhorfur í sjávarútveginum á Suðurnesjum hafa líka verið erfiðar eins og víða. Fyrirtæki hafa lokað en önnur sem betur fer hafa opnað. Ég ætla líka að nefna það að bygging flugskýlis á Keflavíkurflugvelli, sem hv. þm. nefndi, vegna viðhaldsstarfsemi Flugleiða mun verða mjög mikilvæg viðbót við atvinnugrundvöllinn á þessum slóðum. Ég vil líka nefna það sem nokkuð hefur verið rætt á undanförnum árum en lítið komist í framkvæmd en það er nauðsyn þess að setja upp fríathafnasvæði tengt Keflavíkurflugvelli. Alþingi samþykkti um þetta efni þáltill. Karls Steinars Guðnasonar fyrir nokkru. Nú er miklu betri gangur á því máli en fyrr. Í það verk hefur verið settur starfshópur þriggja ráðuneyta, fjármála, utanríkis og iðnaðar. Við munum leggja fram tillögur um þessa tilhögun á næstunni. Þar yrði unnt að koma á fót t.d. samsetningariðnaði á tölvum og tæknibúnaði. Við munum einnig setja upp frísvæði fyrir annars konar starfsemi og leita þar fyrirmynda m.a. til Írlands. Ég bendi enn á það að samningarnir um Evrópskt efnahagssvæði munu gefa fiskiðnaði á Suðurnesjum nýja möguleika. Ég bendi á að við erum nú að sjá nýja möguleika í sambandi við nýtingu á jarðhita á Suðurnesjum eftir að samstarf hefur verið tekið upp við erlenda aðila sem að sínu leyti byggist líka á aðgangi okkar að evrópskum markaði. Það er í þessum breytingum sem framtíðarmöguleikarnir liggja. Og það er í þessum möguleikum sem framtíðaratvinnuvonin býr. Hún býr ekki í því að ríkið ákveði hvar, hvernig og hvenær nákvæmlega eigi að byggja upp atvinnuna. Við verðum að byggja hér upp almenn skilyrði. Það að ríkið er svo umsvifamikið sem raun ber vitni í orkufrekum iðnaði hlýst eingöngu af smæð landsins og fyrirkomulagi orkubúskapar okkar. Við eigum líka að leita annarra leiða en iðnaðaruppbyggingar og að undanförnu hefur verið unnið mjög rækilega að athugunum á því hvort sala rafmagns um sæstreng til Evrópu geti svarað kostnaði. Þær viðræður eru bæði tæknilegar og viðskiptalegar. Á þessu stigi máls er ekki annað hægt um þær að segja en að líklegt virðist að undir aldamót muni verðið á þessum markaði standa undir kostnaði vegna útflutnings á raforku héðan. Hins vegar verðum við á það að líta að slíkur útflutningur skapar litla vinnu nema á meðan á framkvæmdum stendur. Það er því hagur þjóðarbúsins að hafa til skiptis beinan útflutning orku og uppbyggingu orkufreks iðnaðar hér á landi. Við höfum líka unnið að athugunum á framleiðslu vetnis sem orkugjafa. Það er líka mál sem liggur lengra fram í tímanum en álbræðsla. Því miður er það einfaldlega þannig að upplagðasta aðferðin til að breyta íslenskri orku í tekjur og atvinnu fyrir almenning er álbræðsla. Það er að vísu rétt að sá búskapur er sveiflukenndur en enn hefur enginn á það bent að önnur leið skili betri árangri. Með þessum orðum, virðulegur forseti, lýk ég mínu máli en vildi að endingu nefna það að ég geri ráð fyrir að leggja fyrir þingið skýrslu um álsamningana eftir jól.

Virðulegi forseti. Það eru vissulega alvarleg tíðindi þegar þau erlendu fyrirtæki sem Íslendingar hafa átt í viðræðum við um áraraðir tilkynna okkur að þau ætli sér ekki að byggja álver á Íslandi í bráð. Við höfum ýmsir að vísu varað við því um langt skeið að þetta kynni að verða niðurstaðan en núv. hæstv. iðnrh., núv. hæstv. forsrh. og núv. hæstv. fjmrh. hafa ekki viljað hlusta á þær viðvaranir. Þeir lögðu fyrir þingið fyrir fjórum vikum síðan fjárlagafrv. sem er byggt á þeirri meginforsendu að álversframkvæmdir og virkjanaframkvæmdir hefjist á næsta ári. Þeir hafa lagt fyrir þingið, þjóðina og samtök vinnumarkaðarins þjóðhagsáætlun sem einnig byggir á þessari sömu forsendu. Nú verður þetta allt tekið til endurskoðunar. En það er ekki bara að þingið og þjóðin hafi fengið upplýsingar sem ekki entust einn mánuð heldur hefur mikill fjöldi einstaklinga, jafnvel svo þúsundum skiptir, mikill fjöldi atvinnufyrirtækja, mikill fjöldi áhugamanna um atvinnuþróun, sérstaklega á Suðurnesjum, miðað sín framtíðaráform um langt skeið við þau orð iðnrh. að álverið væri á næsta leiti, samningum væri að ljúka og engin ástæða væri til að draga það í efa. Það er mikið högg fyrir Suðurnes, sem eiga núna við mikla erfiðleika í atvinnumálum að etja, að fá nú frá fyrirtækjunum, sem iðnrh. hefur treyst og sagt við Suðurnesjamenn að hann treysti, þá tilkynningu að ekkert verði úr þessum framkvæmdum í bráð. Það knýr á um að stjórnvöld taki til hendinni í atvinnumálum Suðurnesja og landsins alls. Það knýr á um það að afskiptaleysisstefna ríkisstjórnarinnar verði nú lögð til hliðar og hún bæti fyrir það tjón sem hefur orðið. Þetta er alveg ljóst: Ríkisstjórnin hefur sýnt dómgreindarleysi. Málefnaundirbúningur hennar á þingi hefur reynst óraunhæfur og í miðjum nóvembermánuði verður að taka upp lykilákvarðanir þingsins. Hæstv. iðnrh. tilkynnti þjóðinni í gær að það hefði verið erfitt að sjá þessi tíðindi fyrir vegna þess að Persaflóastríð og síðari byltingin í Sovétríkjunum væru orsökin. Hæstv. iðnrh. viðhafði að vísu ekki þessa skýringu í ræðustólnum áðan. Og væri óskandi að þögn hans um þessi skýringaratriði í ræðustólnum væri vísbending um að hann hefði séð að sér. Vegna þess að þessar fullyrðingar, sem hann flutti þjóðinni í gær, um Persaflóastríðið og síðari byltinguna í Sovétríkjunum eru einfaldlega rangar. Þær standast ekki og orsakirnar sem hér liggja að baki eru miklu víðtækari og eiga sér lengri sögu en þessir tveir atburðir. En það er svo sem í stíl við annað í óraunhæfum ummælum hæstv. iðnrh. í þessu máli í gegnum tíðina að hann skuli á svo alvarlegri stundu flytja þjóðinni rangar skýringar á því hvers vegna nú er svo komið. Hv. þm. Páll Pétursson hefur greint frá því í viðtölum við fjölmiðla að þegar samninganefnd Landsvirkjunar, sem var skipuð hv. þm. Páli Péturssyni og núv. hæstv. forsrh., Davíð Oddssyni, fór til viðræðna í Lundúnaborg við fyrirtækin þrjú og forsvarsmenn þeirra voru þar líka staddir til að ræða við erlenda banka kom þegar í ljós að erlendu bankarnir voru ekki tilbúnir til að greiða fyrir lánveitingum þessara fyrirtækja á grundvelli þeirra samningsdraga, ég endurtek, á grundvelli þeirra samningsdraga sem gerð höfðu verið, þ.e. þess lykilatriðis að bankarnir en ekki fyrirtækin ættu að bera megináhættuna af þessari fjárfestingu. Eins og ég mun koma að síðar liggur þar ein meginskýringin á því hvers vegna fyrirtækin hafa nú dregið sig til baka og tilkynnt þessi slæmu tíðindi að samningurinn sjálfur var þannig gerður að það voru afar litlar líkur á því að fyrirtækin gætu fengið bankana til að annast þessa fjármögnun. Það er þess vegna samningsgerðin sjálf sem er ein af skýringunum á því hvers vegna nú er svo komið. Ég átti skömmu eftir áramót viðræður við forustumenn Goldman Sachs. Goldman Sachs er eitt af virtustu fjármögnunarfyrirtækjum í veröldinni, eitt stærsta sinnar tegundar, og hefur m.a. annast fjármögnun fyrir álversbyggingar í Frakklandi. Forráðamenn þessa fyrirtækis tjáðu mér það snemma á árinu að Persaflóastríðið hefði eingöngu haft truflandi áhrif á alþjóðlegan lánamarkað í eina viku. Hinn alþjóðlegi lánamarkaður hefði strax náð sínu fyrra ástandi í annarri viku eftir að Persaflóastríð braust út. Þeir tjáðu mér einnig og forráðamönnum fjmrn. sem þar mættu til viðræðna og Lánasýslu ríkisins að að þeirra dómi væru fyrirtækin þrjú sem Íslendingar væru að ræða við að tefja málið vegna þess að þau væru ekki reiðubúin og bankarnir væru ekki reiðubúnir að taka þá almennu áhættu sem í þessu fólst. Ég greindi þáv. iðnrh. og ríkisstjórninni frá þessum ummælum forustumanna Goldman Sachs, kunnáttumanna í hinum alþjóðlega peningamarkaði. En eins og með margt annað vildi hæstv. iðnrh. ekki hlusta á það. Ég verð hins vegar að segja nú í nóvembermánuði að þessi spá forustumanna Goldman Sachs í upphafi ársins hefur reynst vera rétt. Hæstv. fyrrv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, greindi frá því í þeirri ráðherranefnd sem hann lýsti hér áðan að starfaði í tíð síðustu ríkisstjórnar að hann hefði þegar á síðasta ári fengið vitneskju um það að álframboð frá Sovétríkjunum kynni að verða með þeim hætti að það truflaði markaðsþróun á áli. Þá vildi hæstv. iðnrh. einnig lítið gera með það. Ég get svo sem rakið þau orðaskipti og ummæli ef þess er óskað því það vill svo til að við erum hér staddir í þingsalnum tveir, ég og hv. þm. Steingrímur Hermannsson, sem þekkjum vel af eigin reynslu hve léttvægt hæstv. núv. iðnrh. fannst vera margt af því sem honum var sagt frá kunnáttumönnum víða að í veröldinni um þetta mál. Ég tel þess vegna nauðsynlegt, þegar við erum nú stödd í þeim sporum að málið er úr sögunni um langa framtíð, að rekja hér þrjár ástæður sem ég tel að liggi að verulegu leyti á bak við það að nú er svo komið. Í fyrsta lagi. Dómgreindarleysi iðnrh. sjálfs. Ég geri mér grein fyrir því að það eru stór orð. Þau eru hins vegar ekki mælt af neinum illvilja, en það verður að líta yfir málið eins og það er vaxið og skoða söguna eins og hún er í eðli sínu, hversu óþægilegt sem það kann að vera. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að rekja í löngu máli, enda hef ég ekki til þess tíma, þann langa lista yfir yfirlýsingar hæstv. iðnrh. á síðustu þremur árum sem sýna dómgreindarleysi hans á hverri stundu vegna þess að ég vil ekki væna hann um það að hafa greint rangt frá. Það vil ég alls ekki gera. Ég vil aðeins nefna nokkur dæmi. Á þingi iðnrekenda, ekki því sem nýlega er afstaðið og hv. þm. Steingrímur Hermannsson vitnaði til, heldur á þingi iðnrekenda í mars 1989, fyrir rúmum þremur árum síðan, sagði hæstv. iðnrh. orðrétt: ,,Miðað hefur verið við að fyrri áfangi álversins færi í gang árið 1992, en hinn síðari árið 1996.`` Í Morgunblaðinu 14. sept. 1989 tilkynnir iðnrh. formlega að Eyjafjörður sé líklegasti aðsetursstaður hins nýja álvers. Þann 9. des. 1989 segir hann í viðtali við Alþýðublaðið: ,,Til þess að þær tímaáætlanir sem unnið hefur verið eftir riðlist ekki, verðum við að komast til botns í málinu á fyrstu mánuðum nýja ársins.`` --- Þ.e. ársins 1990. Og 19. des. 1989 segir í viðtali við hæstv. iðnrh.: ,,Varðandi áætlanir hans um byggingu nýs álvers sagði iðnrh. að þær miðuðust við það að upphaf framleiðslunnar gæti orðið í árslok 1993 og full framleiðsla síðan 1994.`` Í viðtali við Morgunblaðið 14. mars 1990 segir hæstv. iðnrh.: ,,Stefnt er að því að ljúka samningsgerð Alumax, Hoogovens og Gränges og íslenska ríkisins um byggingu nýs álvers á Íslandi fyrir 20. sept. í haust.`` --- Þ.e. 20. sept. 1990. ,,Nú er þetta að verða dauðans alvara``, segir hæstv. iðnrh. 14. mars 1990. Hinn 27. sept. 1990 segir hann í viðtali við Tímann: ,,Álsamningar verða undirritaðir 5. okt.`` Þann 6. okt. segir hann í viðtali við Þjóðvijann: ,,Tímans vegna er nauðsynlegt að málið verði til lykta leitt fyrir jól.`` Og 12. des. segir hann í viðtali við Alþýðublaðið: ,,Skrifað undir í marsmánuði 1991.`` Þetta eru, virðulegi forseti, aðeins fáein dæmi af því yfirlýsingaflóði sem komið hefur frá núv. hæstv. iðnrh. á síðustu árum þar sem hann var sífellt að tilkynna nýjar dagsetningar, ný verklok, nýja áfanga, nýjar stundir, ný ár þar sem byrjað yrði á verkinu sjálfu. Var þetta rangt mat ráðherrans á hverri stundu? Mat hann málið svona vitlaust í öllum þessum tilvikum sem ég hef hér nefnt? Eða er einhver önnur skýring á því hvers vegna öll þessi ummæli --- og hef ég þó bara tekið lítið brot --- eru í ljósi reynslunnar dauð og ómerk? Við sem vorum hér á síðasta vetrarþingi munum einnig að hæstv. iðnrh. hélt þinginu í helgreipum sínum dögum saman vegna þess að hann vildi knýja á um það að samþykkt yrði þáltill. um álmálið því að ella væri málið úr sögunni. Og þess var krafist að í frv. til lánsfjárlaga yrðu teknar heimildir um verulegar framkvæmdir sem síðan var farið í. Því ef það yrði ekki gert væri málinu stefnt í hættu. Dögum saman beið þingið nánast verklaust vegna þess að iðnrh. gerði það að algeru skilyrði að þetta yrði gert. Og það var gert. En enn á ný er ljóst að þau ummæli og þær ályktanir sem hann dró hér á síðasta vetrarþingi reyndust ekki réttar. Það væri þess vegna hægt, virðulegi forseti, í mjög löngu máli að rekja hér yfirlýsingar ráðherrans mánuð eftir mánuð, missiri eftir missiri, ár eftir ár allt fram að yfirlýsingunum fyrir tveimur vikum síðan, sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson vitnaði hér til, sem allar hafa reynst rangar. Hæstv. iðnrh. skuldar þinginu og þjóðinni annaðhvort skýringu á því hvers vegna allt þetta var rangt, hver og ein einustu ummæli, eða þá að biðjast afsökunar á því að hafa leitt þingið, þjóðina og Suðurnesjamenn sérstaklega í þessi erfiðu spor. Önnur skýringin að mínum dómi á því hvers vegna nú svo komið eru lykilþættir í þeim samningi sem hæstv. iðnrh. hefur þegar gengið frá við fyrirtækin þrjú. Þegar samið var við Alusuisse á sínum tíma, þá var það gert með þeim hætti að móðurfyrirtækið ber alla ábyrgð á verksmiðjunni sem hér starfar. Hún er hluti af aðalfyrirtækinu sjálfu. Álfyrirtækin þrjú neituðu að fallast á slíkt sjónarmið og hæstv. iðnrh. samþykkti og undirritaði samningsdrög sem fela það í sér að móðurfyrirtækin þrjú bera mjög takmarkaða ábyrgð á þeirri verksmiðju sem reisa á á Íslandi, heldur á að mynda sérstakt hlutafélag um verksmiðjuna. Hinum erlendu bönkum er ætlað að taka meginábyrgðina á því að fyrirtækið standi sig. Ef það stenst ekki, þá eru það bankarnir sem tapa stórkostlegum fjármunum, miklu meiri fjármunum heldur en móðurfyrirtækin þrjú. Við vöruðum hæstv. iðnrh. í síðustu ríkisstjórn hvað eftir annað í ráðherranefndinni og á öðrum fundum að þetta ákvæði væri svo hæpið og opnaði svo útgönguleiðir fyrirtækjanna að það mundi að öllum líkindum leiða til þess að þau gengju frá verkinu, enda hefur það komið á daginn. Það er ekki skortur á fjármagni sem veldur því að fyrirtækin hafa nú dregið sig til baka. Það kemur fram í viðtalinu við Paul Drack í Morgunblaðinu í dag. Þau geta fengið peninga. Það er ekki skortur á lánum sem hindrar þau í að fara í framkvæmdina. Það sem hindrar þau hins vegar er það að bankarnir vilja ekki taka þá áhættu sem fyrirtækin þrjú krefjast að bankarnir geri. Hvers vegna vilja fyrirtækin þrjú ekki sjálf taka þessa áhættu? Það er spurning sem er nauðsynlegt að bera fram. 
             Virðulegi forseti. Ég þyrfti satt að segja miklu lengri tíma til að rekja þetta hér, en ég skal reyna að ljúka máli mínu á örfáum mínútum. Þriðji þátturinn . . .

Tíminn er búinn.

Ef ég má hafa eina mínútu í viðbót, virðulegi forseti. Ég tel það óhjákvæmilegt. --- Þriðji þátturinn er sú aðferðafræði sem hæstv. iðnrh. kaus að beita í þessu máli og Steingrímur Hermannsson vék að áðan, þ.e. sá ruglandi sem var um það hver væri í raun og veru að semja. Fyrst er formleg samninganefnd sett af. Þá er búin til samráðsnefnd. Hún starfar satt að segja enn, en hún hefur ekki komið saman í mörg missiri, því síðan var myndaður innri kjarni í þeirri samráðsnefnd sem átti að fara með viðræðurnar við fyrirtækin. En síðan kemur ráðherrann sjálfur og fer inn í viðræðurnar fram hjá þeim hópi og til hliðar, síðan Jóhannes Nordal persónulega og loks stjórn Landsvirkjunar. Það eru um það bil sex aðilar sem hafa verið flæktir inn í þetta mál með mismunandi hætti og það hefur vissulega tafið gang málsins og gert hann flóknari og erfiðari af hálfu Íslands. 
             Ég mun í þeim síðari tíma sem ég hef í þessum umræðum rekja nokkra aðra þætti málsins, en ég tel óhjákvæmilegt, virðulegi forseti, að hæstv. iðnrh. taki hér á Alþingi þátt í umræðum um þær fullyrðingar sem hann setti fram við þjóðina á blaðamannafundi og í fjölmiðlum í gær.

Virðulegi forseti. Tjaldið er fallið og þáttaskil orðin í því absúrd-leikriti sem hér hefur verið leikið mánuðum saman undir heitinu ,,Beðið eftir álveri.`` Það er einkenni slíkra verka að áhorfendum er ljóst að ekki er allt með felldu og að ýmsu fáránlegu er haldið fram en leikararnir halda sínu striki af sannfæringu. Flestir leikendanna eru nú farnir af sviðinu og áhorfendur staðnir upp en eins og jafnan gerist í absúrd-verkum er óljóst hver staðan er. Við kvennalistakonur trúum því að leikritinu sé lokið og komið að því að brjóta til mergjar innihald þess og semja framhald í öðrum anda. Aðalleikarinn, hæstv. iðnrh., er hins vegar trúr innihaldi verksins og endurtekur mottóið: Það kemur, það kemur, það er alveg að koma. Hann stendur enn á sviðinu, enda heldur hann að það sé a.m.k. einn þáttur eftir enn. Reyndar glittir í hinn aðalleikarann, seðlabankastjórann og formann stjórnar Landsvirkjunar í daufri skímu sviðsljósanna. Hann er á leið út af sviðinu eins og hinir, sennilega á einhvern stjórnarfundinn. Við kvennalistakonur drögum ekki dul á þá skoðun okkar að bygging álvers á Íslandi hefði verið reginmistök og röng atvinnustefna. Og það verður ekki sagt að við séum harmi slegnar yfir því að hætt hefur verið við þau áform að sinni. Við höfum lengi verið þeirrar skoðunar að álversdraumurinn væri ekkert annað en draumsýn þar sem mörg teikn hafa verið á lofti sem bentu í þá átt að ekkert yrði úr. Hins vegar er ekkert fagnaðarefni þegar þjóðarbúið verður fyrir áföllum, hvaða ástæður sem þar liggja að baki. Það er ekkert fagnaðarefni þegar fólk missir vinnu sína og enn síður er það fagnaðarefni að eytt hefur verið milljörðum kr. til samninga, undirbúnings og virkjanaframkvæmda, til að fullkomna stóriðjudrauminn sem að engu er orðinn því ólíklegt er að sá gluggi tækifæranna, eins og iðnrh. kallar það, opnist að nýju. Ábyrgð þeirra manna er mikil sem haldið hafa um stjórnartaumana undanfarin ár og einblínt á álver og aftur álver sem nánast einu lausnina á atvinnuvanda Íslendinga. Stærsta ábyrgð ber þó hæstv. iðnrh. sem hefði af hálfu ríkisvaldsins átt að segja: Hingað og ekki lengra, fyrir mörgum mánuðum þegar álverð fór stöðugt lækkandi og ljóst varð að bygging álvers á Íslandi var ekki vænlegur kostur, hvorki fyrir álfurstana né lánardrottna þeirra sem að sjálfsögðu meta þá áhættu sem skuldunautar þeirra eru að leggja út í. Þess í stað kaus hæstv. iðnrh. að halda áfram vegna þess að hann trúir sennilega því sem hann sagði í fjölmiðlum í gærkvöldi að framtíð áliðnaðar væri björt. Mikil er sú trú. En hún er bara ekki í neinu samræmi við raunveruleikann. Á undanförnum mánuðum hefur verð á áli verið afar lágt á heimsmarkaði, fyrst og fremst vegna mikils framboðs. Sovétmenn hafa boðið mikið magn af áli á lágu verði, m.a. vegna gífurlegs gjaldeyrisskorts. Samkvæmt upplýsingum að austan, sem m.a. koma frá íslenskum verkfræðingi sem þar vinnur við ráðgjöf, eiga Sovétmenn miklar birgðir og geta framleitt enn meira þannig að þess er ekki að vænta að offramleiðsla minnki og að álverð hækki á næstunni. Þar við bætist að efnahagshorfur í hinum vestræna heimi, sem mest nýtir af áli, eru ekki eins glæstar og spáð hafði verið, mælt á mælikvarða hagvaxtarins sem ég set vissulega spurningarmerki við. Miklar umræður hafa átt sér stað um hættu sem fólki stafar af álumbúðum og eiga þær eflaust sinn þátt í minni sölu en gert hafði verið ráð fyrir. Þá hafa afvopnunarsamningar stórveldanna þegar gert það að verkum að dregið hefur úr vopnaframleiðslu en þau áhrif eiga eftir að verða meiri þar sem enn er verið að framleiða upp í gerða samninga og samdráttar tekur ekki að gæta fyrr en síðar. Hæstv. forsrh. er nýkominn af fundi NATO í Róm þar sem ákveðinn var töluverður niðurskurður á herafla í Evrópu. Sú ákvörðun, sem vissulega ber að fagna, á eftir að segja til sín á álmarkaði eins og annað sem snertir vopnaiðnaðinn. Að öllu þessu samanlögðu er harla ólíklegt að framtíð áliðnaðar sé björt eins og hæstv. iðnrh. heldur fram. Hæstv. iðnrh. verður tíðrætt um ,,síðari byltinguna`` í Sovétríkjunum og á þar líklega við þá atburði sem gerðust þar eystra undir lok ágústmánaðar, en þeir hafa að sögn ráðherrans sett álheiminn á annan endann og eiga hvað mestan þátt í þeirri ákvörðun sem nú hefur verið tekin, ef ég skil hann rétt. Þessi söguskýring kemur okkur sagnfræðingunum í Kvennalistanum spánskt fyrir sjónir. Það er erfitt að átta sig á hugtakinu ,,síðari byltingin`` og hvernig hún tengist málinu. Hver var hin fyrri bylting að dómi ráðherrans? Á hann við byltinguna 1917 eða valdatöku Gorbatsjovs? Og hvernig skýrir þetta byltingarhjal stöðu mála hér? Ég fæ ekki séð að það skýri nokkurn skapaðan hlut því að álverð hefur verið í lágmarki mun lengur en frá því í ágúst og framboð mikið allt þetta ár, líka frá Sovét. Það er því kattarþvottur einn að skýla sér á bak við þróun alþjóðamála síðustu vikna. Hér er um að ræða mun lengri aðdraganda og við hæstv. iðnrh. og ráðgjafa hans að sakast því að þeir hefðu átt að sjá að sér fyrir löngu. Það er þjóðinni síst til hagsbóta að þrjóskast svona við. Menn verða að horfast í augu við raunveruleikann og draga í land í tíma. En nú er tækifærið til að söðla um og hefja mótun raunhæfrar atvinnustefnu sem tekur mið af náttúru landsins, gögnum þess og gæðum, atvinnustefnu sem gengur út á að nýta betur það sem við eigum, atvinnustefnu sem miðast við að tryggja byggð í landinu og síðast en ekki síst atvinnustefnu sem tekur mið af konum og þörfum þeirra, en atvinnuhorfur kvenna víða um land eru ekki glæstar. Við eigum marga möguleika sem þarf að þróa, þar með talda þá ónýttu orku sem hægt er að nýta til framleiðslu sem ekki er mengandi, framleiðslu sem horfir til framtíðar. Á ég þar ekki síst við vetnisframleiðslu þótt hún krefjist nokkurs undirbúnings. Virðulegi forseti. Það er bjargföst sannfæring mín að sú stóriðjustefna sem hér hefur verið rekin á kostnað annarrar atvinnuþróunar um árabil er tímaskekkja. Þrátt fyrir áratuga umræður verða þau vandamál sem mannkynið glímir við æ alvarlegri. Lungu jarðarinnar, skógarnir, eru tættir niður, eiturefni streyma út í andrúmsloftið og menga höf, land og loft, enda komin göt á ósonlagið. Neysluhyggja Vesturlanda hleður upp haugum af sorpi og hættulegum úrgangi sem enginn veit hvernig á að losna við. Gengið er æ lengra á auðlindir jarðarinnar jafnframt því sem bilið milli ríkra þjóða og fátækra fer vaxandi. Iðnaðarstefna Vesturlanda með sína hagvaxtardýrkun er þrátt fyrir allar framfarir aðalsökudólgurinn og ég er sannfærð um að sú stund nálgast er Vesturlandabúar verða að horfast í augu við þá staðreynd að þessir lifnaðarhættir okkar ganga ekki lengur ef við ætlum að lifa á þessari einu jörð sem við eigum. Þess vegna er mengandi stóriðnaður fortíðarhyggja, stefna sem innan tíðar verður að mestu aflögð. Við munum verða að leysa þarfir okkar á annan hátt með bættri nýtingu, endurvinnslu og hreinlega með því að gefa upp á bátinn lúxus eins og bensínknúna bíla. Nú þegar er stefnt að banni á bensínbílum í borgum eins og Los Angeles og þeir eru bannaðir tímabundið í nokkrum borgum Evrópu. Æ fleirum er ljóst að breytinga er þörf og því felast möguleikar okkar í því að slást í hóp þeirra sem verja vilja jörðina og náttúruna og laða til okkar þá sem njóta vilja óspilltrar náttúru í landi þar sem vegirnir eru ekki varðaðir spúandi verksmiðjum. En hvað blasir nú við? Hvað hyggst ríkisstjórnin gera? Á næstu dögum verða menn að setjast niður, endurskoða þjóðhagsáætlun og fjárlögin þar sem ríkisstjórnin var svo glámskyggn, þrátt fyrir hin mörgu teikn, að reikna álversframkvæmdirnar inn í dæmið. Tekjur ríkissjóðs munu minnka nokkuð og samdráttur verður í virkjunarframkvæmdum. Þar á móti kemur að erlendar lántökur verða minni, skuldsetning þjóðarinnar minnkar og það sem mestu skiptir, hætt verður við áform sem hefðu hæglega getað komið þjóðinni á kaldan klaka. Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1992 segir fyrir neðan línuritið á bls. 36 þar sem gerð er grein fyrir skuldastöðu þjóðarinnar, með leyfi forseta: ,,Á myndinni hér að ofan sést að ef þessir reikningar`` og þarna er átt við reikninga með haglíkani Þjóðhagsstofnunar, ,,ganga eftir, þá ná erlendar skuldir sem hlutfall af landsframleiðslu sögulegu hámarki árið 1995, verða þá rúmlega 58%. Á undangengnum árum hefur þetta hlutfall komist hæst í 53% árið 1985. Til samanburðar má geta þess að árið 1960--1965, fyrir upphaf virkjanaframkvæmda vegna álvers Alusuisse í Straumsvík, var hrein skuld við útlönd í kringum 20% af landsframleiðslu. Þjóðarbúið er því að þessu leyti til í mun verri stöðu nú til að taka áhættu en þá. Það verður raunar að taka það skýrt fram að í þessum reikningum er í raun innifalin forsenda um strangt aðhald í hagstjórn þannig að ekki komi til óhóflegrar þenslu með tilheyrandi verðbólgu, raungengishækkun og útstreymi gjaldeyris. Svo að dæmi sé tekið þá lætur nærri að samanlagður fjárfestingarkostnaður í álveri og virkjunum að frádregnum eiginfjárframlögum sé um 80 milljarðar kr. á verðlagi 1991. Ef allir þessir peningar streyma út úr landinu aftur --- hluti þeirra gerir það óumflýjanlega vegna innflutnings á fjárfestingarvörum vegna framkvæmdanna --- mundi hlutfall erlendra skulda sem spáð er að verði um 175 milljarðar í árslok 1991 fara í um 70% af landsframleiðslu í árslok 1995 sem hefði óhjákvæmileg áhrif á lánstraust okkar erlendis.`` Þetta er ljót spá og við skulum þakka fyrir að nú gefst tækifæri til að sveigja inn á aðrar brautir. Það er verk að vinna í atvinnumálum á Íslandi. Það er hlutverk stjórnvalda að skapa hagstæð skilyrði, stuðla að rannsóknum og tilraunum og beita sér fyrir aðgerðum sem styrkt geta skynsamlega byggðastefnu í landinu. Við þurfum öll að leggjast á eitt og ekki stendur á okkur Kvennalistakonum til góðra verka. Virðulegi forseti. Tjaldið er fallið. Látum þessum sorglega absúrd-leik vera lokið, hæstv. iðnrh., og snúum okkur að alvöru lífsins.

Virðulegi forseti. Það er enginn vafi á því að sá dráttur, sem nú hefur verið tilkynntur á því að ráðist verði í virkjanaframkvæmdir og álversbyggingu á Íslandi eru mikil vonbrigði og áfall, bæði fyrir þing og þjóð. Það er enginn vafi á því að almenningur í landinu, allur þorri fólks, hafði bundið töluverðar vonir við það að nú eftir fimm ára tíma samdráttar mættu menn búast við því að sú inngjöf í okkar efnahagslíf sem fylgdi nýju álveri og virkjanaframkvæmdum yrðu að veruleika. Ég tel að þeir þingmenn, sem hér hafa þegar talað af hálfu stjórnarandstöðunnar, átti sig á þessum vonbrigðum og þeir hafi alls ekki verið að hlakka yfir því, nema síður væri, að svona hafi farið. Þeim er eins og öllum öðrum ljós nauðsyn þess að framkvæmd af þessu tagi eigi sér stað á Íslandi. Hér eru að vísu fulltrúar Kvennalistans ekki meðtaldir. Ég er ekki að segja að sá flokkur hlakki sérstaklega yfir þeirri niðurstöðu sem nú er a.m.k. um hríð, en það er í samræmi við stefnu þessa lista að vera andvígur því að til stóriðju sé ráðist á Íslandi. Þegar þetta er haft í huga að menn eru flestir ef ekki allir sammála því að það er harmsefni að svona hafi farið, a.m.k. um hríð, er dálítið erfitt að átta sig á hvers vegna menn grípa til þess að vera með jafnmiklar árásir á iðnrh. eins og þeir hafa haft. Það gæti gengið upp í þessu samhengi ef sýna mætti fram á það að iðnrh. hafi sérstaklega sett fótinn fyrir þessar framkvæmdir eða hann hafi verið í forustu þeirra sem vildu koma í veg fyrir að af þessum framkvæmdum yrði og nú hefði honum loksins tekist að ná þeim árangri. Allir vita að hér er málum auðvitað þveröfugt farið, enginn maður hefur verið harðari baráttumaður fyrir því að þessar framkvæmdir mættu takast en iðnrh. Ég tel ekki að þeir ágætu talsmenn stjórnarandstöðunnar, sem hafa talað, hafi getað sýnt fram á að neitt í orðum, verkum eða gjörðum iðnrh. hafi leitt til þeirrar niðurstöðu sem nú hefur orðið. Þess vegna hafi ekki verið ástæða til þeirra árása sem á hann voru gerðar. Ég tel að þær yfirlýsingar sem vitnað hefur verið til og upplýsingar á tilteknum tíma um stöðu mála hafi ekkert haft með það að gera hvort af samningum yrði eða ekki. Hér hefur verið um það rætt, m.a. af hv. 7. þm. Reykn. hvort menn hafi um of trúað á þær spár sérfræðinga sem gefnar hafi verið. Ég get vitnað til um það úr þessum ræðustól að ég hef haft uppi efasemdir um slíkar spár og látið það koma fram bæði meðan ég sat í stjórn Landsvirkjunar og út á við og ég var aðallega að hugsa um í því sambandi að raforkusamningurinn byggði á tilteknu verði á áli og því var nauðsynlegra en ella að vita um eins og fært væri hvernig það væri líklegt til að þróast. Ég held hins vegar að gagnvart því að komast að niðurstöðu um það hvort líklegt væri að af samningum yrði eða ekki hafi þessar spár ekki verið mikið innlegg í málið. Ég held að þar hafi ráðið mestu að menn sáu hinn mikla áhuga sem hinir erlendu viðsemjendur sýndu á málinu. Sú mikla vinna sem þeir lögðu í málið og sá mikli kostnaður sem þeir lögðu í málið á hverjum tíma. Þessir aðilar höfðu trú á því, þeir sem áttu auðvitað líf sitt undir því líka reyndar eins og Landsvirkjun, að af samningum yrði með skikkanlegu móti, að mál mundu þróast þannig að þetta álver ætti rétt á sér núna. Ég hygg að þeir séu ekki í neinum vafa um að það eigi rétt á sér í framtíðinni, en þeir töldu að þetta álver ætti einmitt rétt á sér núna og þess vegna var unnið að málinu af einurð af þeirra hálfu að ég hygg. Auðvitað má spyrja þegar frestun af þessu tagi liggur fyrir hvort við af Íslands hálfu hefðum getað unnið að málinu öðruvísi og sjálfsagt má benda á einhver dæmi þess. En ég vil leyfa mér að fullyrða að það hefði engu breytt um þessa niðurstöðu. Það eru aðrir þættir sem því ráða að þessi frestun hefur orðið. Fjölmiðlamenn hafa sumir verið að nefna að óeðlileg afskipti og jafnvel upphlaup, eins og það hefur verið kallað, í stjórn Landsvirkjunar hafi tafið fyrir þessu máli. Það er auðvitað fásinna því að það var stjórn Landsvirkjunar sem fyrst og fremst átti að fjalla um og véla um orkusamning. Ég tel að bæði ég og hv. þm. Páll Pétursson höfum unnið af fullum heilindum innan samninganefndar í þágu fyrirtækisins og reyndar þágu landsins alls. Landsvirkjun var með þessum samningi, það var enginn vafi, ætíð að taka nokkra áhættu. En á hinn bóginn vildu menn innan stjórnar Landsvirkjunar jafnframt líta til þess að hagsmunir þjóðarbúsins sem heildar væru gríðarlegir að þessir samningar mættu takast og þess vegna væri verjandi að Landsvirkjun tæki töluverða áhættu í málinu. En auðvitað var nauðsynlegt að samningamenn Landsvirkjunar reyndu að setja undir sem allra flesta leka og tryggja sem öruggastan samning. Ég tel reyndar að meðan við hv. þm. Páll Pétursson vorum í þessari samninganefnd saman hafi gengið mjög langt til þess að gera þennan samning þannig úr garði að hann væri kominn í aðgengilegt horf. Ég átti á þeim tíma þegar ég var í samninganefnd Landsvirkjunar mjög ánægjulegt samstarf við þáv. og núv. iðnrh. og reyndar átti ég margt ágætt spjallið og umræður við þáv. hæstv. forsrh. Ég tel sem sagt að það sé misskilningur hjá mönnum sem halda að eitthvað í vinnu okkar Íslendinga, iðnrn. undir forustu iðnrh. eða annarra aðila, hafi leitt til þeirrar niðurstöðu sem nú er orðin. Það er ekki. Ég tel að menn hafi unnið af miklum heilindum alls staðar að þessu máli. Menn segja nú og eru vitrir eftir á, sumir hverjir sem hingað koma í pontuna, að þeir hafi þegar séð þetta fyrir og það fyrir langalöngu að svona mundi fara. Ég minnist þess reyndar þegar stjórnarmyndun var að hefjast fyrir sex mánuðum, að Kvennalistinn lýsti því yfir í sjónvarpi að hann væri reiðubúinn til þess að kingja álveri því að þjóðin hefði valið álver og væri reiðubúinn að taka þátt í því að byggja það upp sem nú er kallað úr þessum ræðustól reginmistök og röng atvinnustefna sem komið hefði þjóðinni á kaldan klakann. Kvennalistinn lýsti því sem sagt yfir í vor að hann væri reiðubúinn til þess að taka þátt í því að koma þjóðinni á kaldan klakann ef það mætti verða til þess að þær fengju að sitja í ráðherrastólum um skamma hríð og taka þátt í því absúrd-leikriti sem leikið væri. Og ég minnist þess að hæstv. fyrrv. forsrh. lýsti því þá yfir að þetta væri mjög mikilvæg yfirlýsing um álmálið sem var svo sannarlega ekki dautt í hans huga þá fyrir um sex mánuðum. Ég hygg nú að þessir menn, sem hér koma svo vitrir eftir á og þykjast hafa séð þetta allt saman fyrir séu nú örlítið vitrari um fortíðina núna heldur en þeir voru á því augnabliki. Þessir sömu menn segja nú: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera í atvinnumálum staða á Suðurnesjum þar sem atvinnuástandið er erfitt? Auðvitað eru þeir að spyrja sjálfa sig um leið: Hvað gerðum við fyrir einu og hálfu ári síðan þegar við vissum að það kæmi ekkert álver? Og þeir hafa svarað því sjálfir að þeir hafi ekkert gert annað en það að bíða eftir því álveri sem þeir vissu að aldrei kæmi. Hæstv. iðnrh. hefur lýst því töluvert nákvæmlega hverju öðru menn hafa unnið að hvað þessi svæði snertir. En auðvitað skulu menn gera sér grein fyrir því að álver var ekki síst mikilvægt vegna þess að það var besti kosturinn til þess að ýta undir gott atvinnuástand á þessu svæði. Hv. 8. þm. Reykn. sagði að nú væri meginforsenda fjárlaganna hrunin. Auðvitað er það rangt hjá honum að álverið sé meginforsenda fjárlaga og hann veit það auðvitað sjálfur. Ríkisstjórnin er sökuð um að hafa af glámskyggni, eins og það var orðað, ekki tekið tillit til þess að álver kynni að koma ekki. En hér segir, með leyfi forseta, á fyrstu síðu þeirrar þjóðhagsáætlunar sem gagnrýnd er: ,,Þótt nú sé talið líklegt að áform Atlantsáls um byggingu álvers rætist er nauðsynlegt að minna á að engar endanlegar ákvarðanir hafa enn verið teknar í þeim efnum. Stefnt er hins vegar að því að ákvörðun um byggingu álvers liggi fyrir á fyrstu mánuðum næsta árs. Þjóðhagsáætlunin byggir á þeirri forsendu að þetta gangi eftir og hefur það áhrif á þjóðarbúskapinn þegar á næsta ári, einkum virkjunarframkvæmdir í tengslum við álverið. Í þessu felst að sjálfsögðu að verði fallið frá áformum um Atlantsál eða þeim frestað breytast efnahagshorfurnar til hins verra.`` Þetta er allt tekið fram á fyrstu síðu þjóðhagsáætlunar og því fer fjarri að menn hafi verið glámskyggnir eða gefið sér einhvern veruleika í þessum efnum. Annan hvorn þáttinn varð að taka inn og ég segi fyrir mig, ég taldi miklu líklegra á þessu augnabliki að sá þáttur yrði ofan á að álver kæmi hér heldur en það kæmi ekki. Ég var ekki svona vitur eftir á eins og sumir aðrir sem hér hafa áður talað. Menn hafa spurt um fjölmarga þætti og hæstv. iðnrh. hefur svarað þeim flestum. Ég tel að það sé verið að slá ryki í augun á fólki þegar því er haldið á lofti og látið að því liggja að það hafi verið fær leið af hálfu iðnrh. eða samningamanna að standa í tvöföldum viðræðum, vera með tvær álgrúppur í takinu ef önnur skyldi hrökkva upp af. Auðvitað vita allir menn að þetta gengur ekki upp. Álsamningar eru mjög flókið fyrirbæri og auðvitað verður aldrei trúnaður í samningum manna á milli nema að þeim sé unnið af heilindum af báðum aðilum. En á hinn bóginn er það enginn vafi í mínum huga að á þessu augnabliki eru Íslendingar ekki bundnir af neinum samningi við þennan erlenda viðsemjanda þó við teljum enn þá líklegt að að því komi í fyllingu tímans að álver af þeirra hálfu rísi. Þessir aðilar hafa lýst því margoft yfir að það sé ekki vænlegri kostur um byggingu álvers í heiminum en hér af mörgum ástæðum og langflestir aðilar telja að þó að mismunandi langar séu spár þeirra, að álverð muni hækka, forsendur hljóta að leiða til þess að álverð muni hækka. Menn tala um það að friðarhorfur í heiminum geri það að verkum að menn muni þurfa minna ál í framleiðslu vegna þess að það sé svo mikilvægt í hernaðartólum og tækjum. Þeir sem þekkja til segja að þetta sé misskilningur. Ál er miklu frekar neysluvarningur en hernaðarvarningur og menn benda á að um leið og dregur úr fjárframlögum til hermála aukast þeir fjármunir sem almenningur í hverju ríki hefur yfir að ráða og neysla mun aukast. Þannig eru allar líkur til þess þvert á móti sem betur fer að friðvænlegt ástand í heiminum sé jákvætt líka að þessu leyti til eins og að öllu öðru leyti. Hv. 7. þm. Reykn. vitnaði sérstaklega um þau miklu átök sem urðu af hans völdum í forsrn., vitnaði til bjartsýnisnefndarinnar sérstaklega og það er ágætt plagg sem þar er. En það er þó ekki annað en almenn hugleiðing á léttum og góðum nótum um það sem kynni að gerast í framtíðinni. Það er ekki handfastara en það og er sjálfsagt að senda það og birta öllum þingmönnum. Það eru góðar og gildar hugmyndir ágætra manna. Nefnd um Keflavíkurflugvöll ætlaði seint að skila áliti. Það varð að toga það með töngum og það var gert. Það tók vikur og mánuði að ná því áliti eða þeirri greinargerð sem tiltekinn starfsmaður þeirrar nefndar samdi. Og ég verð að segja, því miður, að mér finnst útkoman úr því áliti ekki vera þess eðlis að þar séu út af fyrir sig veruleg merki að sjá um uppbyggingu atvinnu á þessu svæði. Á því er enginn vafi að enginn hér, við þau tíðindi sem orðið hafa, dregur upp atvinnutækifæri á borð við álver upp úr hatti sínum á þessu augnabliki. Það er heldur enginn vafi á því að það er nauðsynlegt fyrir okkur öll sem viljum hag landsins og þessa svæðis auðvitað líka sem bestan að taka mál til endurskoðunar og sjá hvað gera megi á því tímabili sem fram undan er án þess þó að í því felist að menn séu að gera áform um álver að einhverjum hlut sem ekki komi. Ég vil ljúka máli mínu, virðulegi forseti, með því að segja að mér finnst árásir fyrrv. samstarfsmanna iðnrh. á hann hér vera mjög ómaklegar og ódrengilegar vegna þess að það er ekki hægt að finna stað fyrir því neins staðar að neitt í hans orðum, gerðum eða verkum hafi leitt til þeirrar niðurstöðu sem hér hefur orðið. Þingheimur og þjóðin þekkir að enginn hefur unnið að þessu máli af meiri sannfæringu, krafti og alúð heldur en einmitt hæstv. iðnrh. Og auðvitað er þessi töf áfall fyrir hann eins og okkur öll hin, en það áfall gefur ekki tilefni til þess að hann sitji undir árásum hér í þingsalnum.

Virðulegi forseti. Það er í raun alveg merkilegt hvað allir hlutir, öll umræða og rök manna eru fyrirsjáanleg hér á Alþingi. Það mátti auðvitað sjá það fyrir að hæstv. forsrh. kæmi hér og minnti á stjórnarmyndunarviðræðuna í vor. Ég sá það fyrir og var alveg sannfærð um að þetta kæmi upp úr hans vasa. Hann sagði að Kvennalistinn hefði lýst því yfir að hann væri tilbúinn til að taka þátt í uppbyggingu álvers, að Kvennalistinn hefði með öðrum orðum lýst sig tilbúinn til að koma þjóðinni á kaldan klaka og taka þátt í absúrd-leikritinu. Þarna hallar ráðherrann auðvitað verulega réttu máli. Kvennalistinn lýsti því yfir í stjórnarmyndunarviðræðunum í vor og lýsti því yfir í beinni útsendingu, og það gerði sú sem hér stendur, að Kvennalistinn mundi ekki láta brjóta á álverinu. Að Kvennalistinn mundi gefa launamálum forgang í ríkisstjórnarviðræðum og ekki gera álver að úrslitaatriði fyrir ríkisstjórnarmyndun, ef --- nota bene --- viðunandi raforkuverð fengist og séð væri fyrir fullnægjandi mengunarvörnum. Það var auðvitað alveg útlátalaust af okkar hálfu að segja þetta því að fyrir lá þá og það hefur komið á daginn að hvorki var séð fyrir viðunandi raforkuverði né fyrir nægilega góðum mengunarvörnum. Mengunarvarnir við þetta álver eru í lágmarki og fjarri því sem gert er ráð fyrir í nýjum álverum sem t.d. er verið að byggja í Noregi þannig að þetta var útlátalaust af okkar hálfu eins og komið er á daginn núna. Þá lá líka ljóst fyrir að mjög erfitt yrði að fjármagna þetta álver. Það gátum við sagt okkur og köllum okkur þó stundum bara hagsýnar húsmæður og það hefðu þessir herramenn, sem hér sitja, líka átt að geta sagt sjálfum sér. Það var þegar orðið ljóst að álverð var mjög lágt vegna aukins framboðs á heimsmarkaði og vegna þess að menn vara í síauknum mæli við notkun áls í alls kyns umbúðir, sérstaklega utan um matvæli. Það hafa verið skrifaðar margar greinar í íslensk dagblöð um tengsl áls og Alzheimers. Annað sem lá líka fyrir var að vextir færu að öllum líkindum hækkandi og því spáði t.d. The Economist um síðustu áramót, ekki síst vegna þess að það er mjög mikil þörf fyrir fjármagn í Austur-Evrópu. Sú þörf hefur lengi verið fyrir hendi og hefur ekkert með síðari byltingu hæstv. iðnrh. að gera.

Virðulegi forseti. Það er þrennt í ræðu hæstv. forsrh. sem er óhjákvæmilegt að gera athugasemd við. Í fyrsta lagi sagði hæstv. forsrh. að ég og hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefðum ekkert aðhafst í atvinnumálum þegar ljóst var að ekkert yrði úr virkjanaframkvæmdum í sumar vegna frestunar á álveri. Þetta er rangt. Ég lagði fyrir síðasta þing tillögur um lánsfjárlög þar sem kom fram í fyrsta lagi að heimilað var að fella niður gjöld vegna flugskýlisbyggingar Flugleiða á Keflavíkurflugvelli þannig að sú stóra framkvæmd, sem veita mun 200 manns atvinnu á Suðurnesjum, gæti farið í gang. Í öðru lagi lagði ég fram tillögur um að framkvæmdir hæfust við breikkun Reykjanesbrautar sem að nokkru leyti hefur verið unnið við í sumar og í þriðja lagi var gerður samningur um að flýta viðbótarbyggingu við Fjölbrautaskóla Suðurnesja svo að ég nefni bara þrennt sem ákveðið var upp úr áramótum að fara í í sumar til að greiða fyrir atvinnumálum á Suðurnesjum. Þar var tekið skýrt á verkunum eins og þessi þrjú dæmi sanna. Í öðru lagi er auðvitað óhjákvæmilegt að forsrh. átti sig á því að nú vantar tekjumegin í fjárlagafrv. 1--1,5 milljarða en ekki 500 millj. eins og hann sagði í sjónvarpinu í gær, vegna þess að samkvæmt upplýsingum tekjudeildar fjmrn. mun sú staðreynd, að ekki verður farið í álver á næsta ári, þýða rúmlega 1--1,5 milljarða minni tekjur fyrir ríkissjóð. Í þriðja lagi er það rangt hjá hæstv. forsrh. að við höfum verið fremstir hér, ég og hv. þm. Steingrímur Hermannsson, í því að ráðast á iðnrh. Í þeim efnum kemst enginn með tærnar þar sem núv. hæstv. forsrh. hefur hælana vegna þess að harðasti dómurinn um vinnubrögð núv. hæstv. iðnrh. féll í apríl sl. í viðtali við Morgunblaðið og dómarinn var formaður Sjálfstfl., núv. hæstv. forsrh., sem sagði, með leyfi forseta: ,,Menn eru nú búnir að átta sig á því að allar þær tímasetningar, sem ráðherrann var búinn að boða undanfarið rúmt ár, stóðust ekki. Það var engu sérstöku um að kenna öðru en því að þær voru ekki raunhæfar. Ráðherrann tafði sjálfur málið í tvígang með undirskriftum sem erlendir viðsemjendur botnuðu ekkert í.`` Botnuðu ekkert í, sagði Davíð Oddsson. ,,Það sýnir nú hvaða mat þeir höfðu á þessum vinnubrögðum að þeir sendu hingað aðstoðarvaraforstjóra til að undirrita þau minnisblöð. En hvorki varaforstjórann né aðalforstjórann.`` Þetta var nú dómur núv. hæstv. forsrh. um vinnubrögð iðnrh. í málinu.

Herra forseti. Ég býst við að ræðumaðurinn, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, hafi misskilið mig. Ég var að fjalla um þá niðurstöðu, sem nú hefur orðið, að frestað var þeim framkvæmdum sem menn áttu von á. Og menn notuðu það tækifæri sérstaklega til að ráðast að iðnrh. rétt eins og eitthvað í hans orðum, gerðum eða verkum hefði leitt til þeirrar niðurstöðu að nú hefði málinu verið frestað. Það er alveg rétt, það þekkja allir menn að ég og iðnrh. deildum á síðasta ári um tímasetningar, hvort þær væru raunhæfar eða ekki. Það kannast ég við. Það er fjarri mér að halda að eitthvað af því sem ég sagði þá um þær tímasetningar eða eitthvað sem iðnrh. sagði á þeim tíma hafi leitt til þeirrar niðurstöðu sem nú hefur orðið. En menn nota þetta tækifæri nú þegar þjóðin hefur orðið fyrir miklum vonbrigðum með það að málið frestast að gera harða hríð og atlögu að iðnrh. Ég var að mótmæla því.

Herra forseti. Það er ekki hægt að segja annað en að við höfum sannkristinn forsrh. Í ræðustólnum áðan rétti hæstv. forsrh. iðnrh. hinn vangann eftir löðrunginn sem við fengum í gær frá honum. Það eru alvarleg tíðindi sem hér hafa orðið en þau eru ekki óvænt. Atlantal-hópurinn hefur formlega tilkynnt að hann hafi frestað ákvörðun um að reisa hér álver. Eftir sitjum við með sárt ennið. Ríkisfjármál eru í auknum vanda, atvinnuleysi á næsta leiti. Okkur hefði ekki veitt af auknum umsvifum í þjóðfélagi okkar á næstu árum. Við þurfum með einhverjum ráðum að auka framleiðsluna og þarna var eitt tækifæri til að gera það. Nú er það a.m.k. ekki lengur innan seilingar. Menn eru að tala um frestun í eitt eða tvö ár. Ég tel satt að segja ekki líklegt að Atlantal-hópurinn hafi tekið ákvörðun um að byggja þetta álver að ári liðnu. Það er hins vegar mjög skynsamlegt hjá þeim að slíta ekki þráðinn. Það er mjög skynsamlegt hjá þeim að halda okkur volgum í málinu og það er gott fyrir þá að eiga í bakhöndinni drög að samningi sem er þeim hagstæður að mörgu leyti því þeir hafa komist í þessari samningagerð á vissum sviðum talsvert langt. Ég nefni umhverfismál, þar sem fyrir óaðgæslu fremur heldur en ásetning, vil ég vona, var einu ,,og`` ofaukið og jafnframt eru atriði í rafmagnssamningi sem ekki eru hagstæð okkur. En á það ber að líta, þrátt fyrir galla þessa samnings eða samningsdraga, að þá hefðu þjóðhagsleg áhrif hans getað orðið jákvæð og á það ber okkur auðvitað að líta sem alþingismönnum. Landsvirkjun var hins vegar ætlað að bera fórnarkostnaðinn af samningnum. Þau rafmagnssamningsdrög sem okkur voru fyrst sýnd fyrir meira en ári síðan, fyrir líklega 14 mánuðum síðan voru allsendis ófullnægjandi. Stjórn Landsvirkjunar neyddist til að taka þann þátt samninganna í sínar hendur enda var það eðlileg aðferð og eðlileg niðurstaða. Og eins og hæstv. forsrh. var að enda við að segja hér áðan þá höfum við náð verulegum árangri. Við höfum náð árangri hvað varðar tryggingar, endurskoðunarákvæði, lagalega stöðu Landsvirkjunar, tæknilega stöðu Landsvirkjunar og fleira og fleira. En eitt atriði fékkst ekki leiðrétt nema að mjög litlu leyti. Það var meginatriðið, orkuverðið. Það var vegna þess, eins og hér hefur komið fram í umræðunum, að hæstv. iðnhr. hafði handsalað orkuverðsformúlu úti í Hollandi í fyrrasumar. Handsalað að mínum dómi ófullnægjandi orkuverði. Viðsemjendur okkar vitnuðu til þess sýknt og heilagt á fundum, sem við hæstv. forsrh., ásamt fleirum, áttum með þeim að orkuverðið væri þegar ákveðið. Orkuverðið væri fast. Þessir menn voru auðvitað dolfallnir að hitta sjálfan ráðherrann yfir Íslandi úti í Hollandi. Atburð sé ég anda mínum nær, hann hefur nú ekki verið þústarlegur hæstv. ráðherra, þar sem hann talaði niður til þeirra. Hann hefur ekki borið sig illa eða verið óöruggur þegar hann var að handsala. Og að ímynda sér svo að við hæstv. forsrh. fengjum einhverju áorkað í þessu máli, eftir að hann var búinn að læsa því, var kannski ofætlun okkar. Þó reyndum við eins og við gátum og fengum reyndar á síðasta snúningi ofurlitla umbun erfiðis okkar. Orkuverð hefði orðið fyrstu tvö árin með gólfi og þaki og gólfið var 10,5 mill, en síðan eftir að gólfinu lauk þá hefðum við ekki svifið upp og ekki upp fyrir þakið heldur hefðum við dottið ofan í kjallarann. Og ef tvö ár hefðu verið liðin af samningstímanum og ef það álverð sem er í dag yrði þegar samningur hefði gilt í tvö ár þá byggjum við við 8--9 mill í rafmagnsverð, sem er auðvitað allt of lítið. Það má líta á þennan samning sem heild, þ.e. samningstíminn 25 ár, plús fimm ár, plús fimm ár, með framlengingarformúlu að ákvörðun álfyrirtækjanna. Reiknimeistarar Landsvirkjunar töldu að þessi samningur, ef hann væri skoðaður allur, gæfi viðunandi verð, viðunandi arðgjöf. En þó var sá galli á gjöf Njarðar að Blönduvirkjun var aldrei inni í útreikningum þeirra og það var auðvitað fjarstæða vegna þess að sérfræðingar Landsvirkjunar slógu Blöndu út af borðinu með því að hún væri fortíðarvandi, það væri vitleysa sem væri búið að gera og við yrðum bara að lifa með það. En það er rangt mat að mínum dómi vegna þess að ef orkan frá Blöndu fer til álversins á auðvitað að láta álverið greiða þann kostnað sem hlaust af því að byggja þessa virkjun en ekki hinn almenna rafmagnsnotanda sem ekki þurfti á orkunni að halda. Blanda er komin í gang og kostnaður af henni er farinn að leggjast á almenna orkunotendur og við eigum eftir að borga hana niður. Orka frá Blöndu með afslætti var sú gulrót sem átti að herða á álfyrirtækjunum til að flýta byggingu álversins. Í fyrrahaust ætlaði hæstv. iðnrh. að stofna Landsvirkjun í beinan voða með ótímabærri undirskrift. Stjórn Landsvirkjunar greip í taumana. Við stjórnarmenn berum ábyrgð á fyrirtækinu og verðum að reyna að standa okkur. Sérstök samninganefnd var kosin úr hópi stjórnarmanna Landsvirkjunar. Henni veitti forstöðu núv. hæstv. forsrh., Davíð Oddsson. Aðrir í nefndinni voru Birgir Ísl. Gunnarsson og ég ásamt Jóhannesi Nordal. Þegar Birgir Ísleifur fór í Seðlabankann þá tók við af honum í nefndinni Árni Grétar Finnsson lögmaður í Hafnarfirði. Við höfum unnið að málinu eins og hæstv. forsrh. undirstrikaði rækilega í ræðu sinni hér áðan af fullum heilindum. Við höfum náð því að bæta þennan samning verulega. Við höfum minnkað áhættu Íslendinga og við höfum hraðað störfum svo mikið sem við máttum. Og það er hart að búa við dylgjur frá hæstv. iðnrh. í fjölmiðlum um það að við hæstv. forsrh. höfum tafið þetta mál. Ég ætla ekki að rétta hinn vangann. Af þessu tilefni held ég að óhjákvæmilegt sé að upplýsa þetta mál. Það vorum ekki við sem settum þetta mál í frysti. Það voru viðsemjendur okkar sem ákváðu að taka frest. Við hæstv. forsrh. klúðruðum ekki þessu máli, það gerði nefnilega hæstv. iðnrh. sjálfur. Og ég held að það sé óhjákvæmilegt í þessari umræðu að fara nokkrum orðum um þátt hans í málinu. Hann byrjaði þetta verk að vísu undir erfiðum kringumstæðum. Hann var í örvinglun, hann vantaði kjördæmi, hann sá fram á að hann mundi ekki ná kosningu í Reykjavíkurkjördæmi en fyrir það sat hann á þingi. Hann bauð álver austur. Eðlilega vildu kratarnir fyrir austan heldur Gunnlaug Stefánsson sem fulltrúa sinn. Hann bauð álver í Norðurl. e. Niðurstaða þeirra í Norðurl. e. var að velja fremur hv. þm. Sigbjörn Gunnarsson. Svo bauð hann það á Reykjanesi og þá gekk rófan. Og hæstv. ráðherra náði endurkjöri á Alþingi.

Össur náði kjöri í Reykjavík.

Já, það er ekki víst að hæstv. iðnrh. hefði leikið það eftir honum.  Hæstv. ráðherra gerði viðsemjendur okkar furðu losna með endalausum yfirlýsingum um stöðu málsins þar sem hann taldi það miklu lengra komið en þeir töldu og með gjörsamlega þýðingarlausum undirskriftum undir marklítil minnisblöð sýknt og heilagt og yfirlýsingum út og suður. Það er alveg rétt sem hér hefur komið fram í þessum umræðum að við fengum sterka óbeina aðvörun í London fyrir u.þ.b. ári síðan. Viðsemjendur okkar notuðu tækifærið úr því að þeir voru staddir í London þar sem þeir höfðu átt fund með okkur, og fóru í bankastofnanir þar í borginni. Þeir fengu ekki þær viðtökur sem þeir höfðu vænst vegna þess að uppbygging fyrirtækisins á Keilisnesi var þannig að móðurfyrirtækin lágmörkuðu áhættu sína með því að stofna eignarhaldsfyrirtæki og þeir vörðu móðurfyrirtækin svo sem verða mátti. Það er rangt að vitna til Persaflóastríðsins eða aðfararinnar að Gorbatsjov sem einhverjs þáttar í því að bygging álvers frestast. Það er því að kenna að hugmyndin um uppbyggingu álversins sló ekki í gegn í þeim bankastofnunum sem leitað var til. Auðvitað er það rétt hjá Páli Drack að þeir geta fengið peninga en þeir eru bara of dýrir og þar með er þetta ekki góður bissness eins og stendur. Stjórn Landsvirkjunar tók mark á þessum aðvörunum sem við reyndar fengum hvað eftir annað í fyrravetur. Í eitt skiptið sem við hittum þessa viðsemjendur okkar fengum við það rækilega á tilfinninguna, forsrh. og ég, að þessir menn vildu ekki semja, þessir menn teldu ekki ástæðu til að semja við okkur á því stigi. Stjórn Landsvirkjunar tók mark á þessum aðvörunum. Við höfðum fengið heimild í lánsfjárlögum til verulegrar fjárfestingar á árinu sem nú er að verða búið. Við notuðum ekki þær heimildir nema að litlum hluta. Það voru bara gerðar lágmarksframkvæmdir á þessu ári til að geta staðið við tímasetningar ef til kæmi að í álversbyggingu yrði ráðist. Hæstv. iðnrh. vitnaði til að bestu upplýsingar um málið hefðu alltaf legið fyrir. Þær upplýsingar, sem frá ráðherra komu um þetta mál, voru eins og frá auglýsingastofu. Upplýsingar til að markaðssetja hugmyndina að byggingu álversins og þá jafnframt ráðherrann sjálfan. Stjórn Landsvirkjunar hefur meira að segja ekki enn þá fengið heildardrög að þessum samningi í hendur enda er hann ekki fullgerður. Verðformúla raforkusamningsins getur ekki staðið óbreytt eftir frestun. Röksemdin um offjárfestingu í virkjunum, sem gerði það hugsanlegt að veita afslátt, rýrnar eftir því sem tíminn líður og málið frestast. Þar með verður að taka þessa verðformúlu upp jafnvel þó að hægt sé að byggja í framhaldinu ef svo ólíklega vildi til að framhald yrði á þessu máli, þá verður a.m.k. að taka verðformúluna til endurskoðunar hvað sem handsölin hafa gengið í Hollandi. Væri nú óskandi að ráðherra léti sér nægja að segja ,,goodbye`` þegar hann er að taka í höndina á mönnum í útlöndum.  Ráðherra ætlar að fara að hitta forráðamenn álfyrirtækjanna á næstu vikum. Ekki ætla ég að banna honum það. Það er hins vegar fásinna að ætla Alþingi að fara að samþykkja einhver heimildarlög um álver nú í þessari stöðu. Það er alvarlegt með þann dómgreindarskort sem ég tel að ráðherra hafi gert sig beran að eða þá tvískinnung nema hvort tveggja sé. Fyrir nokkrum dögum hellti hann svívirðingum yfir Vinnuveitendasambandið fyrir að horfast í augu við það sem nú er komið í ljós að eru staðreyndir. Aðspurður í sjónvarpi í gærkvöldi taldi ráðherra að það hefði ekki verið í þágu málsins að segja rétt frá staðreyndum. Það er ljótt að draga þjóðina á asnaeyrunum og það er rangt að vekja ótímabærar væntingar með fólki og það er rangt að skuldbinda ríkið á ótímabæran hátt. Ég vil að lokum, herra forseti, biðja menn að láta ekki hugfallast. Ég hvet til bjartsýni og vitna til þess að jörðin snýst enn þá.

Hæstv. forseti. Þau tíðindi að viðsemjendur hafa tilkynnt um frestun álvers hafa valdið miklum vonbrigðum. Það eru vonbrigði fyrir þjóðina alla, það eru vonbrigði sérstaklega fyrir Suðurnesjamenn, það eru vonbrigði fyrir alla þá sem vilja hag íslensku þjóðarinnar bestan. Suðurnesjamenn töldu að með byggingu álvers væri unnt að skapa meiri atvinnu, brúa það bil sem nú er orðið í atvinnustiginu, færa meiri atvinnu til fólksins sem nú stendur atvinnulaust hundruðum saman á þessu svæði. Skip og bátar hafa siglt í burt, kvótinn farinn, lífsbjörgin farin, fiskvinnsla er á fallanda fæti. Þótt vissulega hafi markaðirnir bætt úr ýmsu, þá er samt mjög erfitt fyrir í dag. Sá litli fiskur sem berst er fluttur út óunninn án þess að vinnufúsar hendur fái nálægt honum komið. Og það sem verra er, þau fyrirtæki, sem eru að reyna að hefja starfsemi á þessum rústum standa þannig að vígi, að þeim er gert ómögulegt að hefja framleiðslu vegna þess að bankarnir neita að taka þau í afurðalánaviðskipti og er það kapítuli út af fyrir sig. Bygging nýs álvers hefur ekki verið lengi á dagskrá. Samningaviðræður við Atlantsálshópinn hafa ekki tekið langan tíma öðruvísi eða á annan veg en sagt hefur verið hér. Ég minni á að sl. 20 ár hefur ekkert gerst í stóriðjumálum, sumpart vegna þess að stjórnvöld hafa verið því andvíg að hefja stóriðju, virkja fallvötnin, skapa ný atvinnutækifæri, sumpart vegna þess að stjórnvöld hafa ekki haft sinnu á því að finna samstarfsaðila. Enginn hefur verið harðarði baráttumaður fyrir því að virkja fallvötnin og koma upp nýrri stóriðju en núv. iðnrh., enginn hefur gert betur í þeim efnum og við sáum fram á að þetta væri að takast. Fyrrum samstarfsmenn sem nauðugir viljugir kváðust samþykkir þessu verkefni segja allt annað í dag. Og það sem er átakanlegast er að það virðist hlakka í þeim yfir því að nú skuli frestur kominn á málið. Sumir þeirra geta ekki leynt gleði sinni. Eru það ill tíðindi fyrir verkafólkið í byggðunum á Suðurnesjum að verða vitni að slíku. Þeir segja nú að þeir hafi séð þetta allt fyrir. Ég vissi að þetta mundi fara svona, segja þeir hver á fætur öðrum. Þeir vissu hvaða afleiðingar Persaflóastríðið mundi hafa, hvaða afleiðingar seinni byltingin í Rússlandi mundi hafa og hvaða afleiðingar hin djúpa efnahagslægð í Evrópu hefði. Þetta var allt vitað að þeirra mati. Ég sé fyrir mér hvar þeir hafa setið við borð saman, Steingrímur Hermannsson og Ólafur Ragnar Grímsson, yfir andaglasi og séð þetta allt fyrir. Þessi málflutningur er alveg makalaus, að þessir aðilar skuli núna segja að þeir hafi séð þetta allt fyrir. Það er ástæða til að minnast á þá fullyrðingu sem kom fram hér áður að það hefði verið rétt að hafa annan aðila í takinu í samningagerðinni um nýtt álver. Slíkt gera ekki siðaðir menn. Menn verða að vinna af heilindum að samningagerð og það hefur verið gert. Það hefur verið gert og það hefur verið staðið vel að málum. Vonandi taka Íslendingar aldrei upp það siðferði að vera að makka við aðra þegar viðsemjandinn heldur að verið sé að vinna af heilindum. Slíkt gerist aðeins hjá eiturlyfjahringunum í Suður-Ameríku. Vonandi eru það ekki vinnubrögð sem menn ætla að innleiða hér. Ráðherra er mjög gagnrýndur fyrir að hafa verið bjartsýnn á þetta verkefni. Hvers konar samningamaður væri það við erlenda aðila sem sæi ekkert nema svartnættið, fyndist allt ómögulegt, teldi allt vera hið versta mál? Hvaða trúverðugleiki fylgdi slíkum manni? Ég tel að sú bjartsýni sem vissulega hefur verið fyrir hendi hafi verið raunhæf og fyllsta ástæða til að ætla að þetta mál gengi eftir. Því miður hefur það ekki gerst. Málinu hefur verið frestað og ég vona svo sannarlega vegna fólksins í landinu, fólksins sem væntanlega hefði fengið atvinnu við þetta verkefni, að fresturinn verði sem allra stystur. Ég er hins vegar sannfærður um það að álver mun rísa. Ég er sannfærður um það að ýmis tækifæri bjóðast þrátt fyrir þessi vonbrigði og hinir nýju samningar við Evrópubandalagið muni skapa ný tækifæri ef við kunnum að nýta þau. Og ég er sannfærður um það að ef úrtölumenn drepa ekki þjóðina í dróma með svartnættisrausi tekst okkur að losna úr viðjum minni hagvaxtar. Bjartir tímar eru fram undan. Það ætla ég að vona.

Virðulegi forseti. Því miður fer þessi umræða fram eftir þeirri grein þingskapa sem takmarkar ræðutíma. Hér er auðvitað fjöldamargt sem þyrfti að segja um aðdraganda þessa máls og atvinnuhorfur á komandi árum. Ég veit að það er slæmt bæði fyrir okkur þingmenn og einnig fyrir hæstv. ráðherra iðnaðarmála, sem ég geri ráð fyrir að þurfi að segja býsna margt um málin. Í rauninni hefði verið mikið heppilegra að umræða um þessi mál hefði farið fram í því formi sem mótað er í þingsköpum og heitir umræður um skýrslu þar sem kostur er á því að ræða um málin og ráðherra hefur meiri möguleika á að svara fyrir sig en í þessu formi sem hér er. Ég hef orðið var við nokkra undrun hjá ýmsum yfir því hvernig staða málsins er. Ýmsir láta þannig, eins og hv. síðasti ræðumaður, að þetta hafi komið sér á óvart. Ég verð að segja það alveg eins og er að það er eitt sem kemur mér mjög á óvart í þessu máli er að hæstv. iðnrh. skuli ekki halda áfram að berja höfðinu við steininn. Ég sé engin efnisleg rök fyrir því að hann hætti að berja höfðinu við steininn, að hann hætti því og geri það ekki áfram, rétt eins og hann hefur gert að undanförnu vegna þess að það hefur legið fyrir mjög lengi að þetta mál er með þeim hætti að það var vonlítið eða vonlaust að niðurstaða fengist alveg á næstunni. Í þeim efnum má auðvitað gagnrýna margt. Ég vil í því sambandi t.d. gagnrýna meðferð málsins fyrir hv. iðnn. þar sem iðnrh. hefur matreitt fyrir nefndina sérstök skjöl en aldrei trúað henni fyrir frumgögnum. Ég vil einnig í þessu sambandi gagnrýna það hvernig hann hefur leikið sérfræðinga sína sem í rauninni hafa ekki þorað að segja hug sinn allan vegna þess hvað hann fyrirskipaði að sagt skyldi í þessum málum. Ég þekki hins vegar hæstv. iðnrh. af samstarfi í ríkisstjórn, sat með honum á einum 200--250 fundum um skeið þar sem oft var rætt um álver og iðnaðarmál. Hann byrjaði strax að nudda haustið 1988 með því að það ætti að gera hagkvæmniathugun. Þessu var haldið áfram. Næsti þáttur var staðarvalsdansinn. Það voru ellefu staðir á landinu valdir til að byrja með, ellefu stöðum var gefin von um það að e.t.v. kæmi þetta álver. Síðan var þeim fækkað í þrjá og settar voru upp sýningar á öllum þessum stöðum, allt í kringum landið svo að segja, til að gefa mönnum von um það að hugsanlega kæmi álver. Ég segi: Þetta er ljótur leikur. Það er ljótur leikur hvernig hæstv. iðnrh. á þeim tíma kom fram gagnvart íbúum staðanna, sérstaklega þar sem um er að ræða litla atvinnu eða atvinnuleysi. Málið hélt áfram og vorið 1990 var það sérstaklega tekið fyrir í ríkisstjórn. Haustið 1990 er það svo tekið fyrir með þeim hætti að hæstv. iðnrh. ætlar að undirrita samninga. Hann segir fullum fetum í viðtali við fjölmiðla í september 1990 að það eigi að undirrita samninga. Samninga var það kallað. Hæstv. núv. forsrh. mótmælti þeim samningum og það gerðu í rauninni allir aðrir en flokkur hæstv. iðnrh. Af hverju var það sem menn ákváðu að undirrita þessa samninga haustið 1990 sem voru þó í rauninni engir samningar? Ástæðan var fyrst og fremst innanflokkspólitísk, ástandið inni í Alþfl. Það þurfti í fyrsta lagi að halda flokksþing Alþfl. haustið 1990 og í öðru lagi þurfti að bjóða iðnaðarráðherrann fram einhvers staðar. Það var af þessum ómerkilegu, innflokkspólitísku ástæðum sem ákveðið var að knýja fram undirritun pappíra, sem voru ekki neitt, í októbermánuði 1990. Enn er haldið áfram að nudda og þegar kemur að stjórnarmyndun vorið 1991, þegar það lá fyrir að þáv. stjórnarflokkar höfðu meiri hluta á Alþingi, er ákveðið að rjúfa stjórnina, rjúfa þá ríkisstjórn sem þá sat og hafði meiri hluta til þess að mynda stjórn með Sjálfstfl. þannig að hægt væri að keyra áfram með þetta mál, gjörsamlega án tillits til allra aðstæðna. Iðnrh. hefur með öðrum orðum alveg frá sumrinu 1987 sett sér það markmið að ná fram samningum um álver á Íslandi hvað svo sem það kostaði. Og það er þess vegna sem rafmagnsverðið, sem liggur fyrir í samningsdrögunum er of lágt, það er óheyrilega lágt, þrátt fyrir kraftaverk þeirra hv. þm. Páls Péturssonar og hæstv. núv. forsrh. Það er óheyrilega lágt og umhverfiskröfurnar eru fyrir neðan allar hellur og það snýst ekki um einhverjar samtengingar í samningsdrögunum, heldur um miklu alvarlegri hluti. M.a. eru gerðar minni kröfur um mengunarvarnir í þessu hugsanlega álveri en t.d. er gert í nýjum álverum í Noregi. Þessa sögu má rekja og það má gagnrýna ýmsa þætti hennar og líka aðferðina. Eitt er það sem kom fram hjá hv. 7. þm. Reykn., fyrrv. forsrh., og það er leyndin sem hvíldi yfir þessu máli gagnvart öðrum stjórnarflokkum. Einnig er ástæða til að gagnrýna hvernig á þessu máli var haldið þegar hæstv. iðnrh. tók samningana í sínar hendur eins og margir hv. ræðumenn hafa rætt hér. Og einnig er ástæða til að gagnrýna það að Landsvirkjun fékk í raun og veru ekki að fylgjast með málinu eins og skilmerkilega var rakið t.d. í ræðu sem flutt var hér á Alþingi 15. okt. í fyrra af hv. fyrrv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni. Málið var tekið af Landsvirkjun. Landsvirkjun fékk ekki að vita um málið. Formaður stjórnar Landsvirkjunar var bundinn slíkum trúnaði að hann mátti ekki segja frá því í stjórn Landsvirkjunar að sögn fyrrv. hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar. Þá er einnig ástæða til að gagnrýna það, virðulegi forseti, hvernig sérfræðingarnir hafa verið múlbundnir í þessu máli. Ég segi alveg eins og er að þetta mál og vinnubrögðin í því í sumar gagnvart iðnn. Alþingis gefa tilefni til að velta því fyrir sér hver sé hlutur sérfræðinga í íslenska stjórnkerfinu. Þegar t.d. var rætt við þessa sérfræðinga um vaxandi framleiðslu og sölu á áli frá Sovétríkjunum, þá var ekki nokkur leið að fá menn til að staldra við þann veruleika þó að það lægi t.d. fyrir í greinum í blöðum eins og The Economist að um stóraukna framleiðslu og sölu á áli væri að ræða frá Sovétríkjunum og fyrirsjáanlegt að verðið mundi lækka. Menn fengust ekki til að ræða þetta mál. Ég spyr mig að því sem þingmaður, hafandi verið ráðherra aftur og aftur: Hver er hlutur sérfræðinga hér í stjórnkerfinu við þessar aðstæður? Ég segi það, virðulegi forseti: Þetta sannfærir mig um nauðsyn þess að Alþingi eigi sína sérfræðinga sem geta rætt við þá sérfræðinga sem starfa undir verndarvæng ráðherranna á hverjum tíma. Það er einnig ástæða til að gagnrýna efni málsins og nálgun þess alla, virðulegi forseti, eins og t.d. þá patentatrú sem birtist í þessu máli. Einkenni á öllum atvinnumálaumræðum á Íslandi er patentlausnin. Einu sinni voru það togarar, einu sinni voru það frystihús og síðan álver og aftur álver. En menn hafa ekki fengist til þess að staldra við hina almennu þróun, menn hafa trúað á einstök kraftaverk, stórar verksmiðjur, stór fyrirtæki, stór skip. Það er þessi patentatrú, gamaldags fortíðarpatentatrú sem hefur drifið hæstv. iðnrh. áfram í þessu máli og sú atvinnustefna sem þannig birtist hefur að undanförnu verið að hrynja víða í heiminum eins og menn þekkja. Ég ætla, virðulegi forseti, hins vegar að segja að það sem skiptir langmestu máli núna er það hvernig við tökum á málum í framtíðinni. Það alvarlegasta við umræðuna núna, bæði í dag og í gærkvöld af hálfu hæstv. iðnrh., er að það á að halda áfram að nudda. Það á að halda áfram með sama nuddið. Það á að vitja álsins, það á að vitja álfurstanna sem sitja eins og meyjar við opna glugga einhvers staðar og bíða eftir að hæstv. iðnrh. syngi fyrir þá. Þetta er dæmigert fyrir þá þrákelkni sem hæstv. iðnrh. hefur sýnt í þessu máli og vekur ugg vegna þess að nú ríður á að menn skoði önnur atvinnutækifæri, aðra möguleika, nýja möguleika með öðrum áherslum. Í því sambandi hafa mörg dæmi verið nefnd. Ég bendi á eitt sem liggur á borðum þingmanna í dag sem er tillaga frá mér og hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni um útflutning á raforku um sæstreng. En ég nefni annan þátt sem gæti kannski skipt enn þá meira máli og það er að ríkisstjórnin reki af sér slyðruorðið að því er varðar framlög til rannsókna og þróunarverkefna. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1992 er gert ráð fyrir að skera niður rannsóknaframlög um 25% að raungildi. Það er auðvitað algerlega fráleitt fyrir þjóð sem stendur frammi fyrir tilteknum atvinnulegum vanda að hafa slíkar áherslur uppi og því skora ég á ríkisstjórnina, einmitt í þessum umræðum nú, að endurskoða þessa áherslu og taka upp þessa þætti fjárlagafrv. og taka ákvörðun um að veita myndarlegu fjárframlagi til rannsókna og þróunarverkefna á komandi árum. Ég vil leyfa mér, virðulegi forseti, að spyrja hæstv. iðnrh. í þessari umræðu sem hlýtur að verða knöpp: Hvaða skuldbindingar eru það sem falla nú á ríkissjóð vegna þeirra ákvarðana sem þegar hafa verið teknar? Hvaða skuldbindingar hafa þegar fallið á ríkissjóð? Það eru einhver hundruð millj. kr. Menn hafa nefnt 800 millj. Og ég vil spyrja: Hvaða frekari skuldbindingar falla á ríkissjóð m.a. vegna jarðakaupa? Ég held að það sé óhjákvæmilegt að þessar tölur verði dregnar fram í dagsljósið núna til þess að menn geti áttað sig á því hvað þetta leikrit, sem hér var nefnt svo, hefur í rauninni kostað þjóðina. Ég vænti þess að hæstv. iðnrh. sjái sér fært að svara þessari fyrirspurn um leið og ég endurtek: Ég læt í ljós ugg yfir því að hann virðist ætla að halda áfram að nudda. Hann virðist því miður ekki hafa lært neitt enn þá.

Virðulegi forseti. Sú alvarlega staða sem komin er upp í atvinnumálum þjóðarinnar er að miklum hluta verk núverandi og fyrrverandi stjórnvalda. Tvennt veldur því einkum að nú horfir illa við atvinnugreinum: Svartar horfur í sjávarútvegi vegna minnkandi afla, ástand sem ég ætla ekki að skrifa á kostnað stjórnvalda, og svo, og ekki síður, sú óraunhæfa atvinnustefna sem rekin hefur verið, þar sem stóriðjudraumar hafa leitt menn á alvarlegar villigötur. Þar bera stjórnvöld fulla ábyrgð. Það er lán í óláni að erlendir aðilar eru enn ekki reiðubúnir að kaupa Ísland undir stóriðju jafnvel þótt mengunarvarnir og orkuverð hafi verið sett á útsölu. Við eigum tveggja kost völ nú þegar álveri hefur verið frestað --- og vonandi fyrir fullt og allt --- að snúa okkur að raunhæfri atvinnuuppbyggingu á Íslandi eða að halda áfram stöðnunarstefnu stóriðjunnar. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því að menn séu reiðubúnir að fara hina síðari leið og geyma íslenska atvinnuþróun eins og G-mjólk uppi í hillu. Tíminn er löngu útrunninn, mjólkin farin að fúlna, síðasti söludagur liðinn hjá. Við höfum þegar tapað miklu á því að leiðast afvega. Við höfum tapað dýrmætum tíma og umtalsverðu fé. Stjórnvöld hafa verið andvaralaus og vísað öllu á álver eða tálver. Á meðan atvinnuleysi kvenna á Suðurnesjum hefur sífellt orðið alvarlegra hefur ekkert verið að gert og nú er atvinnuleysi kvenna á Suðurnesjum orðið 8%. Yfir landið allt er um 7% atvinnuleysi í fiskiðnaði samkvæmt frétt frá Þjóðhagsstofnun. Ekki gagnar það konunum á Suðurnesjum að Jón Sigurðsson heldur að einhvern tíma verði hægt að fá álver í Flekkuvík. Álver er ekki og hefur aldrei verið lausn á atvinnuvanda kvenna og það eru þær sem búa við alvarlegasta atvinnuleysið á Suðurnesjum. Þessi vandi er ekki nýr en hann er alvarlegri nú en um margra ára bil vegna vondrar atvinnustefnu. Því miður hafa Suðurnesin ævinlega verið afgreidd snubbótt í atvinnumálum og ekki tekist á við þann vanda sem blasir við í raun. Ég held að ummæli Borgars Jónssonar, formanns Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum, í Þjóðviljanum í morgun séu allgóð samantekt á hug manna þar sem hann segir, með leyfi forseta: ,,Þessar fréttir setja auðvitað strik í reikninginn varðandi atvinnuuppbyggingu hér á Suðurnesjum. Menn hafa horft á þetta alllengi. Það dugar ekki fyrir ráðamenn þjóðarinnar að skella framan í okkur, þegar talið berst að atvinnumálum, að við höfum herinn eða fáum nýtt álver.`` Það er greinilegt að á Suðurnesjum hafa menn gert sér grein fyrir að álver mundi ekki leysa allan þeirra atvinnuvanda því að allmargir viðmælendur blaðsins nefna aðra atvinnumöguleika sem vænlega og virðast reiðubúnari en stjórnvöld að laga sig að breyttum aðstæðum og betri. Þess vegna ríður nú á að fleiri horfist í augu við raunveruleikann og gleymi þeirri tálsýn sem álverið er. Við eigum að nýta lagið nú og sækja í stað þess að staðna. Við eigum að vernda fiskvinnsluna í landinu með því að vigta allan afla á Íslandi og gefa þar með íslenskum fiskvinnslufyrirtækjum betri möguleika á að bjóða í fiskinn. Við megum ekki missa sjónar á atvinnugreinum eins og ylrækt sem þó er í hættu vegna samninga um Evrópskt efnahagssvæði. Við verðum að vera opin fyrir nýsköpun, svo sem vetnisframleiðslu og við verðum að hlúa að mannfrekustu atvinnugreinunum, þjónustugreinum eins og t.d. ferðaþjónustu. Hvar er bjartsýnin á uppbyggingu heilsuhótels við Bláa lónið? Af hverju fær vaxandi ferðaþjónusta ekki sömu fyrirgreiðslu stjórnvalda og ótrygg stóriðja? Það gladdi mig sannarlega að heyra hæstv. iðnrh., eitt andartak a.m.k., taka undir að fleira þyrfti að byggja upp en álver á Suðurnesjum. Kveður nú við nýjan tón og jákvæðari og vonandi að við heyrum fleiri orð í sama dúr. Álversstefnan var aldrei góð atvinnustefna. Við hefðum spillt fyrir annarri og vænlegri atvinnuuppbyggingu með því að byggja álver. Við getum ekki bæði byggt stóriðjuver og markaðssett landið okkar sem land hinnar hreinu og óspilltu náttúru. Við eigum að leggja rækt við þá ímynd landsins að þetta sé landið sem sér íbúum mengaðra svæða fyrir hreinni og heilnæmri matvöru og tekur á móti ferðamönnum sem flýja iðjuver iðnríkjanna. Við verðum að velja og við ættum að skilja að straumurinn er í átt að umhverfisvernd. Þungaiðnaður og stóriðja eru atvinnustefna gærdagsins. Við kvennalistakonur höfum löngum gagnrýnt það hvernig hagvöxtur er reiknaður út. Enn er það svo að það er talið auka hagvöxt að eyða náttúruauðlindum og menga umhverfið ef umsvifin eru nóg. Við okkur blasa í stóriðjustefnunni sömu áherslur og eiga að heita framfarir á Íslandi, að ganga á auðlindir og menga umhverfi í stað þess að leggja áherslu á menntun, tækniþekkingu og vel þróaðar þjónustugreinar. Vitanlega eru flestar aðrar þjóðir sem við miðum við löngu búnar að leggja nýjar áherslur þar sem atvinnustefna byggist á sérhæfðri þjónustu og fjölbreyttri framleiðslu þar sem mannvit er meira virði en dýrkeypt hráefni. En jafnvel þótt við sættum okkur við úreltar skilgreiningar á hagvexti er ekki sýnt að álið mundi færa okkur björg í bú. Ég minni á að jafnvel bjartsýnustu spár um orkuverð hafa verið á þá leið að við mundum verða að borga með orkunni okkar fyrstu árin og mjótt er á mununum hvort eftir fyrstu árin væri hægt að tala um tap eða gróða --- og nú er ég að tala um óraunhæfar bjartsýnisspár, ekki raunsæjar spár. Ég vil til að stytta mál mitt vísa í þær upplýsingar sem fram komu í máli hv. þm. Páls Péturssonar þar sem mjög greinilega var lýst gangi mála í sambandi við orkusölu og hef ég engu við það að bæta. Ég held að mönnum skiljist sífellt betur að þróun getur orðið á annan veg en að allt fari að óskum hæstv. iðnrh. og ætti lexía um þróun álvers á þessu ári að verða mönnum víti til varnaðar, því að hver sá hana fyrir? Jú, þeir sem vildu, ekki þeir sem voru blindir. Síðan þeir útreikningar lágu fyrir sem flestar spár byggja á hefur verð lækkað jafnvel enn meir og það er ljóst að Sovétmenn, fyrir og eftir ýmsar byltingar, munu halda áfram að bjóða ál á heimsmarkaði. Hve lengi getur enginn með réttu fullyrt. En þörf þeirra fyrir gjaldeyri er mikil og framleiðslugeta meiri en þeir nú nýta. Ég minni einnig á að samdráttur í hergagnaframleiðslu minnkar eftirspurn eftir áli og sá orðrómur, þó ekki yrði meira, um að ál gæti átt þátt í að Alzheimers-sjúkdómurinn vakni eða magnist, jafnvel sá orðrómur getur hæglega orðið til þess að eftirspurn eftir drykkjarílátum úr áli minnki eða hverfi. Það er vel þekkt í viðskiptum að grunsemdir einar og sér valda miklu. Svo sem kunnugt er eru umbúðir verulegur hluti af áliðnaði heimsins. Við erum að glíma við undarlegar forsendur, hagvöxt sem orkar tvímælis, orkuverð sem skilar okkur alls engum arði og markað sem er ótryggur. Þurfum við fleiri sveiflur í efnahagslífinu en þær sem við búum við nú þegar af því að við byggjum á einni auðlind í stað margra? Eru tvær sveiflukenndar auðlindir betri en ein? Hvað ef niðursveiflan er í báðum greinum samtímis? Ég hef raunar spurt hæstv. iðnrh. þessara spurninga áður og ekki fengið svör. En í viðbót við þetta má bæta meðlagi með álverinu, meðlagi sem hefði verið einum of dýru verði keypt ef farið hefði verið út í framkvæmdir. Við þurfum ekki að rifja upp þá sögu hvernig átti að færa Atlantsálsmönnum eitt stykki höfn upp á einhver hundruð milljóna á silfurfati. Enn alvarlegri er þó sá afsláttur á mengunarvörnum sem til stóð að veita. Mér er í fersku minni fundur sem ég sótti í Vogunum þann 4. sept. sl., alls ekkert of velkomin að vísu, undarlegt nokk, þar sem ég hlustaði á kynningu á starfsleyfi vegna álvers. Þessi kynningarfundur var víst ekki ætlaður mér heldur aðeins íbúum svæðisins, en seta mín á fundinum var þó látin óátalin. Af þessum fundi mætti margt segja en ég ætla að takmarka mig við tvennt varðandi starfsleyfið sem stakk mig sérstaklega, og ég tek undir hve miklu lakari kröfur við gerum en Norðmenn. Í fyrsta lagi kom fram á þessum fundi að það var sama hvernig spurt var, álver á Keilisnesi mun ekki verða búið besta mengunarvarnabúnaði og það varð að viðurkennast. Vothreinsibúnaður verður ekki notaður. Þess í stað á að nota hreinni skaut í þurrhreinsibúnaði, þ.e. með lágu brennisteinsinnihaldi, en --- og ég bið menn að taka eftir --- því aðeins að þau fáist á einhverju sem kallað er samkeppnisfært verð. Það er brotalöm sem margir sáu ástæðu til að vekja athygli á en fengu engin viðhlítandi svör við. Og er einn íbúa Vatnsleysustrandarhrepps spurði hvers vegna ekki væru notuð hreinustu skaut og vothreinsibúnaður sem er besti kostur, þá var svarið: Það er ekki hægt, það er of dýrt. Þetta er afsláttur á mengunarvörnum. Öllu augljósari var þó vandinn vegna kerbrota sem á að koma fyrir í flæðigryfjum og vona að valdi ekki mengun. Lausn á þeim vanda var greinilega ekki til og eru reyndar dæmin að sanna það að þessi mál hafa einnig verið í mesta ólestri í Straumsvík. Lausn á þeim vanda var greinilega sú að sagt var: Þetta verður ekki vandamál fyrr en eftir svona 5--10 ár og í millitíðinni verður vonandi búið að finna lausn. Ég endurtek: Er þetta það sem við eigum að reiða okkur á í mengunarvörnum? Hvílíkar mengunarvarnir, og er þá aðeins getið um fátt eitt. Ég er hrædd um að þessi býti hefðu orðið okkur of dýr. En vissulega er hægt að taka undir áhyggjur fólks vegna atvinnuástandsins sem skapast nú þegar draumsýnin um álver gefur mönnum ekki lengur von um vinnu einhvers staðar í framtíðinni handa öllum og einhverja einfalda allsherjarlausn, sem auðvitað var aldrei til, stóriðju. Ég held að nú sé rétti tíminn að reyna að gera eitthvað vitrænt í atvinnumálum í stað þess að elta uppétna og skemmda gulrót. Það er alllangt síðan farið var af stað með ranga atvinnustefnu. Skaðinn sem orðinn er verður ekki bættur. Hins vegar er ég sannfærð um að dýrara hefði verið fyrir atvinnulífið og þjóðarbúið í heild að halda áfram með álvershugmyndir en að hætta við. Auðvitað er áfallið mikið þótt ýmsir segi að þetta hafi blasað við lengi. Of lengi hefur verið byggt á óraunsæjum vonum um álver sem öllu átti að bjarga. Því er mál til komið að byggja upp í stað þess að brjóta niður. Við skuldum okkur sjálfum að snúa okkur í alvöru að atvinnumálum þjóðarinnar með nýjar og ferskar lausnir og með því að hlúa að auðlindum okkar með því að færa okkur góða menntun þjóðarinnar í nyt og með því að fullnýta endurnýjanlegar auðlindir í stað þess að fara út í dýra frumvinnslu. Konurnar á Suðurnesjum vilja úrlausn strax. Þær hafa beðið nóg lengi. Ég held að við verðum öll að veita þeim úrlausn og það fyrr en seinna.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þau orð margra þingmanna að hér er staðfesting þess að ákvörðun um byggingu álvers á Keilisnesi hefur verið frestað um a.m.k. eitt ár. Ég verð þó að segja að umræðurnar hér í dag hafa að mínu viti snúist fullmikið um það hvort eða hvernig hlutur hæstv. iðnrh. geti hugsanlega hafa valdið þeirri frestun. Ég tel að svo hafi ekki verið. Hins vegar verður að segjast vegna orða nokkurra hv. þm. að við höfum í raun og veru fárra kosta völ. Það tel ég rétt. En veitið því athygli, hv. þm., að það hefur komið fram og ekki verið mótmælt að við værum nú um það bil 15--25 árum á eftir tímanum hefðum við haldið áfram að eiga slík samskipti við grannþjóðir okkar um nýtingu auðlinda, um að beisla orku fallvatnanna áður en hún rennur alla leið til sjávar til þess að Íslendingar hefðu af arðbær störf. En staðreyndin er sú að af þeim sökum sem hér hefur verið lýst verður væntanlega öllum fyrirhuguðum framkvæmdum Landsvirkjunar og ýmissa annarra aðila, þar á meðal sveitarfélaga, sem ætlaðar voru til þess að undirbúa væntanlegt álver frestað um a.m.k. eitt ár og hefjast því ekki á næsta ári. Og til viðbótar kemur samdráttur í fiskveiðum, sem við höfum staðið frammi fyrir vitandi um nokkurra vikna skeið, og því er ljóst að á næsta ári verður ekki af umtalsverðum framkvæmdum, já umtalsverðum, svo miklum að efnahagsáhrif samdráttar í sjávarútvegi hefði verðið mætt af um það bil 2 / 3 hlutum af efnahagsáhrifum þessara framkvæmda. Framkvæmdir og undirbúningsverk Landsvirkjunar hefðu dreifst nokkuð vegna virkjana á Norður- og Austurlandi og línubyggingar milli fjarlægra landshluta. Þó Suðurnes hafi verið nefnd í sambandi við vinnuafl verður að segjast að þau hefðu sennilega verið síðasti landshlutinn til að njóta framkvæmdanna. Við heyrðum nefnd ártöl hér áðan og af þeim er þetta ljóst. En við þessar fréttir er eðlilegt að menn óski greinarbetri upplýsinga um nokkur atriði og ég vil nefna fáein. Til að mynda um þann skilning sem sumir lesendur geta dregið af orðum stjórnarformanns Alumax sem eftir honum eru höfð í opnugrein í Morgunblaðinu í dag. Í þeim er ekki að finna jafnmikla fullvissu og hjá hæstv. iðnrh. um að ásetningur sé óbreyttur, að af framkvæmdum muni örugglega verða, aðeins tíminn sé óráðinn. Þegar nú er ljóst að ekki er kaupandi að orku Blönduvirkjunar, a.m.k. ekki á þeim tíma sem við ætluðum, vænti ég þess að áhrif breytingar á orkuverði til almennra neytenda verði skýrð og jafnframt önnur áhrif sem rekjanleg eru á þjóðarhag á næsta ári. Það má vera að menn segi sem svo að hér sé gífurlegur skellur. Það er rétt, við höfum orðið fyrir vonbrigðum. Ákveðnar framfarir í lífskjörum sem við gerðum okkur vonir um munu dragast. En það er ekki ljóst að hér sé svo stór hlutur í efnahagsstærðinni að hann skipti sköpum. Ég hygg að það sé rétt að fólk fái að vita hversu lítill hlutur þetta er. Það er öllum ljóst að með miklum samdrætti í sjávarútvegi eru fjölmargir einstaklingar og fjölskyldur sem í raun eiga afkomumöguleika sína undir slíkum framkvæmdum að miklu eða öllu leyti. Sem dæmi skal ég nefna að í dag eru atvinnulausir á Suðurnesjum 325 manns, vinnufærar konur og karlar. Það hefur verið nefnt hér að þetta megi rekja til samdráttar í umsvifum varnarliðsins, til samdráttar í sjávarútvegi, og þar er aðalvaldurinn. Ég ætla ekki að rekja fyrir ykkur hver staða Suðurnesja var á þeim tíma sem fiskveiðistjórn var komið á í landinu en til þess tíma má rekja þetta. En það er þetta fólk sem spyr í dag: Hvað um mína möguleika? Hverjir verða þeir? Í orðastað þessa fólks nota ég þetta tækifæri til að inna eftir ráðstöfunum sem gætu leitt fram önnur tækifæri í stað þessa. Því spyr ég: Má vænta þess að starf markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar verði eflt til muna? Má vænta þess að fríiðnaðarsvæði, sem flutt hafa verið þingmál um, um áratugaskeið, fari að sjá dagsins ljós? Má vænta þess að aukin áhersla verði lögð á að kynna kosti Íslands fyrir smærri orkufrekum iðnfyrirtækjum heldur en við ræðum um í þessu máli þannig að næst þegar við semjum eigum við ekki eins mörg egg í sömu körfunni? Eða má kannski vænta þess að nú verði árar lagðar í bát og aftur komi 15--25 ára tímabil þar sem verður algjört hlé á nýtingu orkunnar til að skapa okkur og börnum okkar arðbær störf. Þessum spurningum vill venjulegt fólk fá svör við. Ég er þess fullviss að það fólk sem gerir sér grein fyrir nauðsyn efnalegrar afkomu, efnahagslegra framfara, og sem nú horfist, eins og við, í augu við mjög mikinn samdrátt í atvinnulífi, hefur orðið fyrir áfalli við tíðindin. Það fólk mun láta sér í léttu rúmi liggja illa dulda ánægju þeirra sem finna í orðum og æði efni til gagnrýni á ráðherra og má kalla, sem stundum var gert, þórðargleði yfir óförum annarra, yfir óförum ríkisstjórnarinnar og stjórnarflokkanna. Í því samhengi er rétt að minnast að fyrir fáeinum mánuðum voru þeir sjálfir stjórnarsinnar og áttu í sömu samningaviðræðum við sömu aðila um sama álver á sama stað. Á hinn bóginn var það sem högg í andlit þessa fólks að sjá og heyra einn af talsmönnum Kvennalistans nota þetta tækifæri til að árétta afstöðu sína og listans til álmálsins með því að lýsa fyrir fjölmiðlum gleði sinni vegna tíðindanna. Andstaða þeirra hefur verið málefnaleg að mestu, en að grípa þetta tækifæri til þessarar yfirlýsingar þótti lítt viðeigandi. Kjarni þess viðfangsefnis sem við stöndum frammi fyrir er að okkar þjóðarbúi verður að búa skilyrði til að auka útflutnings- og gjaldeyristekjur og framleiðni. Áralöngum samdrætti í kjörum þjóðarbúsins verður að ljúka og besta leiðin til þess er að nýta auðlindir lands og sjávar. Við sáum fram á stórt skref í þá átt sem nú verður ekki tekið í bráð. Hvað kemur í þess stað? Iðnrh. hefur nefnt fáein atriði. Við spyrjum um fleiri. Ég get upplýst ráðherrann og ykkur, hv. þm., um að heimamenn á Suðurnesjum hafa haft uppi fáein ráð og þeir munu halda því áfram en ekkert þeirra mun skila þvílíku fyrirtæki sem fyrirhugað álver á Keilisnesi var og hjá engu þeirra fyrirtækja sem stofnuð kunna að verða með þeim hugmyndum sem nú eru ræddar á Suðurnesjum verður jafnmikil eftirspurn eftir vinnuafli og við byggingarframkvæmdir og starfsemi álvers.

Frú forseti. Í þessari umræðu hefur það komið fram að hv. þm. Steingrími Hermannssyni er farið eins og Njáli hinum forna að hann er forvitri. Sá er hins vegar munurinn á Njáli og Steingrími að Njáll sagði öðrum drauma sína og það sem hann vissi gerast í framtíðinni,  Ég verð að segja að mér finnst þetta furðulegt og má kannski rekja til þess þáttar í fari þingmannsins sem stundum hefur verið kallað heppileg gleymska. Hann talaði eins og hann hefði ævinlega verið mjög efins um forsendur álversins. Hann sagði: Margar spurningar hljóta að vakna um einstaka þætti álmálsins. Og ég spyr: Hafði ekki Steingrímur Hermannsson, verkstjóri síðustu ríkisstjórnar, nægileg föng og tækifæri til þess að koma fram með þessar spurningar í síðustu ríkisstjórn? Mér finnst, frú forseti, eins og fyrrv. hæstv. forsrh. sé að reyna að slá frekar ódýrar pólitískar keilur. Þetta er þeim mun skrítilegra þegar haft er í huga að hann lýsti því yfir í upphafi máls síns í dag að hann hefði sjálfur yfir engu að kvarta varðandi samstarf sitt við iðnrh. Eigi að síður er það svo að hann finnur honum og framgöngu hans í þessu máli nú flest til foráttu. Hér hafa komið fram mjög margar og merkilegar upplýsingar og merkilegar skoðanir. Menn hafa ekki vandað orðaval í þessari umræðu. Það hefur verið ýjað að blekkingum. Menn hafa talað um að draga þjóðina á asnaeyrum og ég spyr: Vantar ekki eitthvað í þessa rökkeðju stjórnarandstæðinganna? Í hvaða tilgangi gæti iðnrh. hafa verið að draga þjóðina á asnaeyrum? Til hvers og hvað fékk hann út úr því að reyna að blekkja eða draga einhvern á asnaeyrum? Ég skil þetta ekki alveg. Hv. þm. Svavar Gestsson kvartaði áðan yfir patentatrú og taldi að hún hefði staðið í vegi fyrir almennri þróun í atvinnumálum hér á landi. Ég spyr: Er það einhver sérstök patentatrú að vilja beisla orku fallvatnanna? Því er nú einu sinni þannig farið að við Íslendingar höfum þrennt sem við getum skapað verðmæti úr og hægt er að kalla náttúrulegar auðlindir. Það er fegurð landsins, það er fiskurinn og það eru fallvötnin. Við höfum um afar langt skeið reynt að ná fram verðmætum úr þessu öllu. Það hefur tekist með fisk. Það hefur í vaxandi mæli tekist með ferðamál, sem byggjast vitaskuld á sérstæðri náttúru landsins, en okkur hefur ekki enn þá tekist að skapa nægileg verðmæti úr þeirri orku sem er að finna í fallvötnum landsins. Við höfum reynt það um 20 ára skeið en nú er merkileg þróun í gangi erlendis. Það voru merkar upplýsingar sem bárust til að mynda á öldum ljósvakans fyrir aðeins örfáum dögum. Þar var greint frá því að breskum vísindamönnum hefði tekist í fyrsta skipti að ná fram umtalsverðri orku með kjarnasamruna. Eðlisfræðilegt fyrirbæri sem hefur í för með sér miklu minni mengun en hefðbundnar orkulindir hafa. Þeir létu þess jafnframt getið að einungis væru 50 ár þangað til búast mætti við að hægt væri að byggja orkuver sem byggðust á kjarnasamruna. Þeim tókst sem sé í síðustu viku í fyrsta skipti að framleiða til tvö megavött, að vísu aðeins um örfárra mínútna skeið, en þetta eru samt sem áður nánast vatnaskil í sögu mannkynsins. Þetta eru stórkostleg tíðindi og gera það að verkum að einungis eftir --- eigum við að segja 7--8 áratugi kann að verða mjög erfitt fyrir okkur að beisla þá orku og þau verðmæti sem liggja í fallvötnum okkar. Auðvitað er það svo að sá dráttur sem nú er fyrirsjáanlegur á álverinu er mikill skellur fyrir þjóðarbúið. Það þýðir ekkert að neita því. Það ríkir stöðnun í íslensku atvinnulífi og við höfðum vonast til þess að með álverinu fengjum við verulegan blóðgjafa inn í íslenskt efnahagslíf. Nú er ljóst að það verður ekki um nokkurn tíma a.m.k. Þetta kemur þar á ofan á mjög erfiðum tíma í stöðu þjóðarbúsins. Við búum við það að umtalsverð skerðing hefur orðið á aflakvóta sem leiðir vitaskuld til verulegs tekjutaps sjávarútvegsfyrirtækja. Ef maður umreiknar það t.d. í vinnu landverkafólks nemur það u.þ.b. tveggja mánaða vinnu sérhvers starfsmanns í fiskiðnaði í landinu. Við þessar erfiðu aðstæður er auðvitað mjög slæmt að missa af þeim búdrýgindum sem hefðu ella komið inn í þjóðarbúið með byggingu álvers. Það hefur þegar verið rakið í ræðu iðnrh. og annarra hvað þetta þýðir. Þetta er ígildi 200.000 þorsktonna. Þetta er ígildi þess að við þurfum e.t.v. að sæta bara á næsta ári atvinnuleysi upp á 0,3% í viðbót. Það dregur úr landsframleiðslu sem nemur 1,3%. Kaupmáttur minnkar um 1,3%. Aðeins á næsta ári og síðan munu auðvitað árin á eftir verða enn verri. Þetta kemur niður með enn verri hætti þá. Samt sem áður er það svo, eins og sem betur fer flestir ræðumenn hafa sagt í dag, að við höfum séð hann svartari. Ég vil vara menn við því að vera of svartsýnir því það er nefnilega stundum svo að það er hægt með sameinuðu átaki að tala kjark úr þjóðinni og tala kjark úr atvinnulífinu eins og mönnum er því miður að takast nú um stundir.

Það er nú aðallega forsrh.

Ég verð að segja það að ekki hef ég hér í dag, með ágætri undantekningu þar sem Kvennalistann varðar, hlustað á mjög margar uppbyggilegar tillögur frá hv. þm. stjórnarandstöðunnar. Það er auðvitað alltaf hægt að vera vitur eftir á. Það er auðvelt að segja, eins og hefur til að mynda komið fram hjá ýmsum þingmönnum stjórnarandstöðunnar, að við hefðum kannski átt að vera að semja við einhverja aðra. Í því liggur raunverulega að við ættum ekki að hafa eytt tíma í að tala við þá aðila sem við höfum nú verið um skeið í samningum við. Þetta kom t.d. fram hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni í gær, sem orðaði það svo í sjónvarpinu að við hefðum eytt þremur til fjórum árum af dýrmætum tíma í að tala við þessa aðila og átti þá væntanlega við að við hefðum ekki sinnt einhverjum öðrum líka. En hvaða öðrum? Gera menn sér ekki grein fyrir þeirri alvarlegu staðreynd að Íslendingar eru nú um hartnær 20 ára skeið búnir að reyna að ná samningum við erlenda aðila um stóriðju án árangurs fyrr en með þeim aðilum sem því miður treysta sér ekki núna í byggingu þessa álvers. Staðreyndin er sú að menn leituðu hófanna mjög víða. Þannig voru til að mynda í upphafi þessarar atburðarásar mun fleiri aðilar inni í viðræðunum sem féllu burt og aðrir komu í þeirra stað. Ég minni t.d. á að þegar þessar viðræður hófust voru enn inni fyrirtæki eins og Austria Metal, Alusuisse auk Gränges og Hoogovens. Tvö þau fyrstnefndu, Austria Metal og Alusuisse, féllu út. Alumax kom síðan inn. Það er raunar vert að ítreka að það eru ekki mörg ár síðan, sem er dæmi um það hvað vindar breytast skjótt í þessum málum, að menn voru að íhuga stækkun álversins í Straumsvík auk byggingu nýrra álvera. Staðreyndin er auðvitað sú að það var leitað allra leiða. Menn hafa verið að gera það, ríkisstjórn eftir ríkisstjórn, árum saman og það er einfaldlega fráleitt að halda því fram, eins og liggur í orðum sumra þingmanna stjórnarandstöðunnar, að það hafi ekki verið gert. Það hefur verið rætt við marga. Það hefur nánast verið róið fyrir hverja vík í þessu máli. Það er einfaldlega svo að menn draga ekki álver upp úr hatti sínum eins og töframenn kanínur þó ráða mætti af tali sumra að það væri hægt. Veltum þá aðeins fyrir okkur, eins og menn hafa verið að gera hér í dag, í hverju vandinn liggur. Hann liggur í því að ekki hefur tekist að finna heppilega fjármögnun, fjármögnun með vaxtastigi sem tryggir sæmilega arðsemi álvers. Af hverju stafar það? Það stafar af því að álverðið hefur hríðlækkað. Það er afar lágt og menn hafa ekki ofan í spár sérfræðinga --- ég ítreka það --- ofan í spár sérfræðinga hafa þeir ekki trúað því að verðið muni hækka. Þetta stafar af ýmsum hlutum eins og menn hafa drepið á í dag en kannski hefur skort örlítið á að menn hafi tengt það nægilega. Í fyrsta lagi er alveg ljóst að það hafa orðið geysilegar breytingar í Sovétríkjunum. Menn hafa drepið á það hér í dag að efnahagskerfi Sovétríkjanna er í mikilli kreppu og þar ríkir geysilegt hungur eftir erlendum gjaldeyri. Þar á bæ reyna menn að selja allt sem þeir geta, nánast á hvaða verði sem er. Meðal þess er ál. Þeir hafa tekið til við að selja mjög mikið af áli, alls konar áli, selja jafnvel mengað ál sem þeir höfðu grafið í jörðu. Þeir eru að selja það á mjög lágu verði til Vesturlanda. Sem dæmi um þessa miklu aukningu þá seldu þeir um 250 þús. tonn á hverju ári. Nú nemur sala þeirra um 750 þús. til 1 millj. tonna á ári. Menn deila síðan um það hvort þessari miklu álsölu muni linna. Menn hafa vonað að einungis væri um tímabundið ástand að ræða. Ég er ekki svo sannfærður um það. Ég er tiltölulega nýkominn úr ferð um Sovétríkin þar sem ég skoðaði orkuver. Það kann vel að vera að þeirra orkuver séu komin að fótum fram og verksmiðjur þeirra sem framleiða ál séu gamaldags og mengandi en það er örugglega ljóst að þeir ætla sér eins og þeir geta að selja ál. Þeir hafa geysilega ódýra orku og þar ríkja ekki sömu markaðslögmál og annars staðar. Þeir geta ráðið verði orkunnar. Þeir geta ráðið verði vinnuaflsins líka. Í rauninni er það eina sem þeir þurfa að kaupa hráefnið í álið. Það geta þeir líka á meðan þeir geta aflað gjaldeyris fyrir sölu fullunnins áls. Ég hygg því og óttast að þeir muni enn um sinn geta fullnægt innanríkisþörf sinni fyrir ál og líka selt til Vesturlanda á verði sem kann að vera nokkuð fyrir neðan vesturlenskt verð. Hins vegar, og ég ítreka það, hefur þetta gerst gagnstætt spám sérfræðinga. Menn vissu ekki um þetta. Menn sáu þetta ekki fyrir. Þetta er þróun sem hefur orðið á nánast nokkrum mánuðum, tveimur missirum. Í viðbót við þetta vil ég líka minna á að menn voru tiltölulega bjartsýnir, eins og ég var til að mynda. Ég var tiltölulega bjartsýnn á síðasta vori á að það tækist þrátt fyrir þá váboða sem menn sáu í þessari miklu álsölu Sovétmanna að ná fjármögnun fyrir álverið. Á hverju byggði ég það? Ég byggði það á því að þá voru uppi spár, og ég minni menn á það, um að það yrði efnahagsbati á Vesturlöndum í lok þessa árs. Það mundi byrja efnahagsbati á síðasta ársfjórðungi þessa árs. Menn voru að skrifa um þetta lærðar greinar fram eftir ári og það var ekki fyrr en um mitt sumar sem fram komu tölur sem bentu til þess að þetta var alls ekki á rökum reist. Þetta skiptir verulega miklu máli og ég hygg að þetta hafi raunar ráðið úrslitum um það að menn voru bjartsýnir fyrr á þessu ári og töluðu um það að þrátt fyrir mikla sölu frá Sovétríkjunum, sem menn reyndar voru ekki búnir að skilgreina til hlítar eins og þeir hafa gert núna, yrði hægt að fá þessa fjármögnun. Það er hins vegar hárrétt hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni að spyrja: Hvað hefur ríkisstjórnin í pokahorninu? Hvað ætlar hún að gera? Ætlar hún að sitja aðgerðarlaus? Svipaðar spurningar komu fram í máli ýmissa annarra ræðumanna, t.d. hv. þm. Árna R. Árnasonar rétt áðan. Þá verð ég að segja það að ég er hissa á því þegar menn spyrja í fullri alvöru: Ætlar ríkisstjórnin ekkert að gera? Það vill svo til að á þessu hausti eru að takast erlendir samningar sem ég hygg að opni meiri sóknarfæri fyrir þann undirstöðuiðnað sem þetta þjóðfélag hvílir á, þ.e. sjávarútveg, en hefur gerst áður. Ég hygg að það skipti meira máli fyrir atvinnulífið en allt það sem gerðist á síðustu fjórum árum. Ég er auðvitað að tala um samninga um EES. Ég hygg að sá aðgangur sem tollalækkanirnar og afnám tollanna á t.d. ferskum afurðum gefur í Evrópu muni skipta sköpum á næstu árum. Ég ætla bara að nefna dæmi af einni tegund afurða sem skiptir verulega miklu máli, fersku flökin. Á þeim voru áður 18% tollar. Þegar samningurinn verður staðfestur fellur hann niður í núll. Það eru geysilega og vaxandi eftirspurn eftir ferskum flökum einmitt í Evrópu. Og hvers vegna skiptir það máli fyrir okkur? Það skiptir máli vegna þess að frystu flökin sem við höfum verið að selja undanfarin ár skila miklu minna en fersku flökin. Þarna er um að ræða mun á kílói upp á 150--170 kr. Markaður. Hvað er hann mikill? Árið 1988 seldum við, þrátt fyrir tollana, þangað fyrir 114 millj. 1990 þrátt fyrir tollana seldum við eigi að síður þangað tólffalt meira. Aukningin var tólfföld á tveimur árum. Við vorum að selja fyrir 1400 millj. Þetta skiptir máli. Er meiri markaður fyrir hendi? Við getum til að mynda litið á útflutning okkar á ísfiski til Bretlands á þessu ári. Hann hefur numið sem svarar á þorski og ýsu 800 tonnum á viku. 80% af þessu fara í fersk flök. Það eru 640 tonn. Með öðrum orðum bíður þessi markaður eftir okkur þegar tollarnir hafa verið afnumdir. Ég segi að þarna er um að ræða sóknarfæri. Menn geta síðan reynt að reikna þetta. Einungis 10.000 tonn sem við getum selt með þessum hætti í formi ferskra flaka í stað frystra skilar í þjóðarbúið 1,7 milljörðum aukreitis. Ég vil nú lýsa undrun minni á því að þingmenn koma í ræðustól og halda því fram að ríkisstjórnin hafi ekkert gert. Hún hefur náð samningum sem skapa betri sóknarfæri fyrir sjávarútveginn á erlendum mörkuðum en áður hefur gerst. Ég tek síðan undir það sem menn hafa verið að ræða um að það er víðar annars staðar í sjávarútvegi sem menn geta leitað fanga. Þessi ríkisstjórn hefur einsett sér það að setja fram stefnu um fullnýtingu sjávarfangs. Í dag erum við að tapa geysilegum fjármunum í formi úrgangs, getum við kallað það, lifur, úrkast, hausar, sem gætu nýst okkur verulega vel. Við sem tilheyrum stjórnarflokkunum höfum líkað talað um það að við viljum efla fiskmarkaðina. Þetta skiptir miklu máli. Ekki síst vegna þess kjördæmis sem hér hefur komið þráfaldlega til umræðu, Suðurnesja. Það vill svo til að í skjóli fiskmarkaða hefur þróast geysilega merk atvinnustarfsemi sem skilar hærra afurðaverði en við fáum úr hefðbundnum sjávarútvegi. Það er stefna þessarar ríkisstjórnar og reyndar líka stefna nokkurra stjórnarandstöðuflokka að efla fiskmarkaðina sem í dag eru því miður í vanda staddir. Ég nefni síðan hlut eins og raforkusölu um streng sem ég hygg að allir stjórnmálaflokkar á Alþingi séu sammála um að sé kostur sem þarf að athuga vel og iðnrn. hefur í mjög djúptækri athugun í dag. Ég vil síðan nefna ferðaiðnað vegna þess að hæstv. fyrrv. forsrh. hann orðaði það svo: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til þess að efla ferðaiðnað? --- Ég spyr: Í hvaða landi lifir hann? Ferðaiðnaðurinn blómstrar í dag en auðvitað má betur gera. Ég vil að lokum hvetja þingheim allan og landsmenn alla og sér í lagi hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson, sem ég hef ekki áður þekkt af svartsýni: Við skulum ekki drekkja okkur í svartagallinu. Við skulum frekar taka höndum saman og reyna sem þjóð að standa sameinuð og vinna okkur út úr þeim vanda sem við erum í í dag.

Virðulegi forseti. Til viðbótar við þá lausn sem hv. 17. þm. Reykv. kom helsta með, þ.e. skipti á álveri og hausum og lifur, þá nefndi hann það sem þungamiðju í sinni röksemdafærslu að það hefðu gerst þeir hlutir í alþjóðlegu umhverfi efnahagslífs og fjármagnsmarkaða sem væru orsök þess að nú væri svo komið að menn frestuðu byggingu álvers. Ég vil minna hv. 17. þm. Reykv. á það að í allri umræðu um þetta mál hefur því ætíð verið haldið fram að menn horfðu til framtíðar og sveiflur í núinu, bæði á álverði og í efnahagslífinu, kæmu framgangi málsins ekkert við. Á þessu hefur verið hamrað við okkur allan tímann meðan málið hefur verið í gangi.

Virðulegi forseti. Vegna orða sem féllu í ræðu hv. síðasta ræðumanns þar sem hann sagði að í 20 ár hefðu Íslendingar verið að reyna að ná samningum um stóriðju í landinu vil ég leiðrétta þau orð og minnast þess að fyrir tíu árum eða svo var það stefnumál iðnrh. í Alþb. að reyna að spilla fyrir því að Íslendingar gætu gert samninga um stóriðjumál og gera þá samvinnu sem tortryggilegasta. Ég efast ekki um að viðsemjendum okkar nú í samningum um álver er kunnugt um þau vinnubrögð öll og þau kunna að hafa haft áhrif á þessa samninga og þá stöðu sem við nú stöndum í.

Virðulegi forseti. Það er illa gert og rangt hjá hv. þm. að líkja mér við Njál, illa gert gagnvart Njáli heitnum. Ég er ekki svo framsýnn sem Njáll var, því fer víðs fjarri, enda sagði ég aldrei að ég hefði séð fyrir að álverð mundi þróast eins og það hefur gert. Ég sagði að ég hefði leitað álits sérfræðings. Sá sérfræðingur er amerískur og búsettur í Genf, hann er reyndar með skrifstofu einnig í Moskvu, og ég gerði grein fyrir því að ég tjáði hæstv. iðnrh. að samkvæmt upplýsingum þessa sérfræðings stæðist spá doktor King, sérfræðingsins sem iðnrh. hefur treyst á, ekki. Þetta staðfesti hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson. Það var því ekki ég sem sá fram á neitt heldur var ég aðeins að flytja boð frá öðrum.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst nota þetta tækifæri til að leiðrétta misskilning sem hefur komið fram nokkrum sinnum í umræðunum. Það er leiðrétting sem ég fékk frá núv. hæstv. forsrh. á sínum tíma að hinn margumræddi doktor King er ekki doktor gagnstætt því sem við höfum haldið margir árum saman heldur bara venjulegur mister King. Þetta upplýsti núv. hæstv. forsrh. mig um á sínum tíma.

Halda sig við andsvarið.

Það var óhjákvæmilegt að ég gerði þetta vegna þess að enn á ný var farið að kalla þennan mann, sem hefur reynst hafa svona rangt fyrir sér, doktor og okkur doktorunum í salnum, a.m.k. þeim sem hér stendur og hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, er annt um það hvernig þessi titill er notaður. Ég vil hins vegar víkja að því sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði að í 20 ár hefði verið reynt að fá hingað verksmiðjur. Það er rétt hjá þingmanninum að því leyti til að margir iðnrh. hafa glímt við það að fá hingað erlenda fjárfestingu og einnig sá iðnrh. sem hv. þm. Björn Bjarnason var að hnýta hér í áðan. Hann glímdi mikið við það og lagði grundvöll m.a. að ákveðinni verksmiðju á Austurlandi. Hv. fyrrv. þm. Sverrir Hermannsson átti í viðræðum við Kína. Albert Guðmundsson fyrrv. iðnrh. átti líka í viðræðum. Friðrik Sophusson fyrrv. iðnrh. átti líka í viðræðum. Það væri auðvitað fróðlegt að fá að vita hvaða ályktun hv. þm. Össur Skarphéðinsson dregur af því að engar þær tilraunir hafa tekist. Núv. iðnrh. hefur mistekist. Friðriki Sophussyni mistókst. Sverri Hermannssyni mistókst. Albert Guðmundssyni mistókst. Hjörleifi Guttormssyni mistókst. Er kannski skýringin sú að menn hafa verið að elta rangan hest? Gefa sér vitlausar forsendur í atvinnuuppbyggingunni? Ég held það hljóti að vera áleitin spurning þegar við stöndum núna frammi fyrir því að núv. hæstv. iðnrh. bætist í þennan hóp.

Hv. þm. Steingrímur Hermannsson orðaði það svo í sjónvarpinu í gær þegar hann var að greina frá þessum upplýsingum að þær hefðu gefið erlendur kunningi hans. Ég þakka honum að hafa upplýst að þessi erlendi kunningi hefur býsna gott vit á álmálum. Varðandi dr. King kom hér fram, sem hefði átt að koma fram miklu fyrr, að maðurinn er ekki doktor. Það skýrir kannski þetta allt saman. Varðandi það sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sagði um atvinnuuppbyggingu og hvort hér hefði e.t.v. verið veðjað á rangan hest, þá verð ég að svara því þannig að ég lít ekki svo á að við séum að veðja á einhvern einn einstakan hest. Við erum kannski að veðja á heila hjörð. Við erum eins og ágætur leiðtogi, sem nú er að vísu fallinn af stalli sögunnar, orðaði það, að reyna að verða okkur úti um kött og það skiptir ekki máli hvernig hann er á litinn bara ef hann veiðir mýs. Ég vil marga ketti. Ég er alveg eindreginn talsmaður stóriðju á Íslandi að því gefnu að umhverfisforsendur og raforkuverð séu í lagi. En ég vil líka að við reynum eftir föngum að efla aðra uppbyggingu í atvinnu alveg eins og menn eru að gera í dag. Alveg eins og t.d. þingflokkur Alþb. er að leggja til tiltekið mál, þ.e. sölu á raforku um streng, til áherslu á áhuga sínum á því þó auðvitað viti þingflokkur Alþb. að þetta mál er í mikilli vinnslu í iðnrn. undir farsælli forustu núv. iðnrh.

9. þm. Reykn. óskar að bera af sér sakir.

Virðulegi forseti. Vegna ræðu hv. 5. þm. Reykn. sé ég mig tilknúna að bera af mér sakir. Það er mikill misskilningur að ég hafi fagnað því að staða atvinnumála sé slæm nú. Hins vegar hlýt ég eins og aðrir að fagna því ef atvinnustefna ríkisstjórnarinnar leiðir okkur ekki á þá háskalegu braut sem bygging álvers hefði orðið. Þetta mundi hv. 5. þm. Reykn. vita ef hann hefði hlustað almennilega á mál mitt.

Virðulegi forseti. Það er eðlilegt og sjálfsagt að taka þetta mál til umræðu. Frestun ákvörðunar um álver á Keilisnesi er skellur, eins og hæstv. forsrh. hefur komist að orði. Ég hygg að í meginatriðum hafi rétt og eðlilega verið staðið að málum. Hæstv. iðnrh. hefur stýrt þessu vel eftir orðtakinu: Þú virkjar ekki eftir á. Fyrst raforka, síðan stóriðja. Virkjunarmálin eru undir sama hatti þótt auðvitað sé hann aldeilis ekki einn í ráðum. Núna þegar fresturinn er orðinn má auðvitað deila um það hvort virkjunarframkvæmdir hafi byrjað á réttum tíma. En undarlegt er ef menn ætla að deila hér löngum stundum um liðna tíð og orðna hluti sem enginn fær breytt. Þegar virkjunarmálin voru á dagskrá voru tveir valkostir: Blönduvirkjun og Fljótsdalsvirkjun. Ákvörðun var tekin og sú ákvörðun reynist vera rétt. Hefði verið farið í Fljótsdalsvirkjun sætum við nú uppi með miklu meiri fjárskuldbindingar en annars er. Sjálfsagt er að stöðva þær framkvæmdir sem háar fjárhæðir hafa nú þegar gengið til. Þessi staða í stóriðjumálum hlýtur að kalla á nýjar áherslur. Setja þarf enn þá meiri kraft í aðra atvinnuuppbyggingu, sjá til með stóriðjuna en hefja sókn til byggingar og rekstrar smáfyrirtækja um landsins byggðir til styrktar atvinnulífinu og efnahagskerfinu. Aðferðirnar þarf að finna því auðvitað eru þær til. Hv. þm. væri sæmst að sameinast í því. Við hljótum að halda áfram að nudda, eins og hér hefur verið komist að orði. Virðulegi forseti. Blönduvirkjun er ekkert risavaxið ævintýri. Hún er orkuforðabúr sem mun nýtast vel í framtíðinni, ekki að fullu á allra næstu árum en samkvæmt áætlunum og spám rafmagnsveitnanna svarar hún aukinni orkuþörf til innanlandsnota rétt fram yfir aldamótin, í mesta lagi fram til ársins 2005. Það er gott til þess að vita að í einhverju erum við ekki að sóa í neyslu líðandi stundar út á framtíðina, eftir að vera búin að koma fyrir sparifé eldri kynslóðar. Með Blönduvirkjun er því engu spillt og ég vara við svartsýnistali og ráðaþroti. Fólkið í landinu þarf fremur að heyra héðan úrræði og nýjar leiðir en deyfð og vonbrigði og sífellt tal um orðna hluti sem enginn breytir hvort eð er. Fólk þarf að sjá og finna að hér er kjarkur og fullur vilji til úrræða og stuðnings við drífandi fólk út um allt land en menn sitji ekki hér með hendur í kjöltu og gráti Björn bónda heldur safni liði til uppbyggingar og nýrrar sóknar í framkvæmdum.

Virðulegi forseti. Það er óhætt að segja að nánast þjóðin öll hafi verið flemtri slegin í gær þegar tilkynning barst um að hætt væri við væntanlegar álversframkvæmdir. Það hlýtur að vera mikið áhyggjuefni þegar starfsfólk í heilum atvinnugreinum horfir fram á verkefnaskort á næstu missirum. Það er síðan allt önnur saga hvernig þær væntingar voru byggðar upp. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um samningsgerðina. Það hafa aðrir gert hér. Ég ætla að víkja að einu atriði í ræðu hæstv. forsrh. Hann ræddi um að fjölmiðlar hefðu verið að halda því fram að Landsvirkjun hefði þvælst fyrir málinu. Það eru nokkuð ný sannindi í mínum huga ef það eru fjölmiðlarnir sem búa til fréttirnar. Ef ég hlustaði rétt á kvöldfréttir í gær var þarna um að ræða mjög ákveðin ummæli hæstv. iðnrh. í þá veru sem ýjað var að. Ég ætla að koma að einum þætti þessa máls og það er staðarvalið. Ef einhvers staðar í ferli álmálsins hefur verið leikinn ljótur leikur, þá var það þar. Ef menn beittu einhvers staðar í þessu ferli blekkingum, þá var það þar. Ég vil að vísu alltaf ætla fólki hið besta og reikna með að þessar blekkingar hafi verið óafvitandi. Það hafi verið trú manna að það væri einhver meining með þeirri vinnu sem sett var í gang vegna staðarvalsins. Hæstv. iðnrh. segir að fundurinn á Akureyri 1989 hafi aukið á samheldni manna um staðarval. Ekki veit ég á hverju hann byggir það. Ég minnist þess líka að hæstv. iðnrh. sagði, þegar hann kom af fundi norðanmanna þar sem hann tilkynnti að búið væri að ákveða staðsetninguna á Keilisnesi, að fulltrúar Eyfirðinga hefðu tekið því með skilningi og karlmennsku. Það er alveg rétt hjá hæstv. iðnrh. En það var ekki vegna þess að þeir væru sáttir við hvernig að málinu var staðið heldur var það vegna þess að það var þeirra staðfastur ásetningur að láta ekki á sér finna neitt annað. Þeir ætluðu ekki að láta neinn hlakka yfir óförum sínum í þessu máli. Hér er rætt um að menn hafi verið forvitrir og séð fram í tímann. Þá ætla ég að leyfa mér að vitna í eitt atriði í þessum ferli þar sem ákveðinn maður var forvitur. Það var hv. 6. þm. Reykn., þá varaformaður Verkamannasambands Íslands, sem lýsti því blákalt yfir í fjölmiðlum meðan enn þá var fjölmennu liði manna, bæði norður í landi og austur á landi, stefnt í vinnu til þess að undirbúa staðarval, að hann hafi það staðfest að erlendu aðilarnir séu búnir að ákveða staðsetningu á Keilisnesi. Ég kann ekki að telja hvað liðu margar vikur frá þessu sjónvarpsviðtali þar til hæstv. iðnrh. kallaði fulltrúa Norðlendinga og Austfirðinga á sinn fund til þess að tilkynna þeim niðurstöðuna. Það var mikið unnið á þeim tíma sem leið á milli. Ég vil ekki ætla að þetta hafi bara verið getsakir hjá Karli Steinari. Ég tel víst að hann hafi haft eitthvað til síns máls. Hann var á þessum tíma, ef ég man rétt, kominn í framboð með hæstv. iðnrh. á Reykjanesi. Komu upplýsingarnar þaðan? Ég veit það ekki. Ef þær hafa hins vegar komið frá samstarfsaðilunum erlendu, vestan frá Bandaríkjunum, á ég bágt með að trúa því að hæstv. 6. þm. Reykn. hafi fengið þær upplýsingar á undan hæstv. iðnrh. Ég endurtek það sem ég sagði í upphafi að ef einhvers staðar var leikinn ljótur leikur í þessu máli, þá var það varðandi þessi atriði. Ég get tekið undir ummæli nokkurra hv. þm. um það að nú þurfum við á bjartsýni að halda. Hins vegar verð ég því miður að segja að ég finn ekki fyrir þeirri bjartsýni og ég finn ekki fyrir að það sé ýtt undir þá bjartsýni hjá núv. hæstv. ríkisstjórn með því sem hún leggur til málanna í atvinnumálum. En burt séð frá því þá held ég að það allra dýrasta sem getur upp komið í stöðunni sé það að við verðum hér með fjölda vinnufærra handa sem ekki hafa neitt að gera á næstu árum. Það hafa Íslendingar aldrei þolað og það mun verða okkur mjög þungbært. Gegn því verður þess vegna að vinna með öllum tiltækum ráðum. Ég ætla að leyfa mér að nefna hér eitt atriði og varpa því fram í umræðuna. Af hverju notum við ekki það hlé sem nú gefst, það tækifæri sem nú gefst til athafna til að klára uppbyggingu hringvegarins, vegakerfisins frá Reykjavík til beggja átta og þar sem það mundi ná saman á Egilsstöðum fyrir austan. Ég hygg að fyrir því liggi nokkrir útreikningar að hægt sé að sýna fram á að þetta sé á engan hátt síður arðbær fjárfesting en ýmislegt annað sem menn hafa verið að leita fyrir sér með. Ég held að þetta mundi ekkert síður opna nýja möguleika en EES-samningurinn og ég mun reyndar færa eilítil rök að því að þetta sé kannski forsenda þess að menn geti nýtt þá möguleika sem þar opnast. Menn hafa hér nokkuð rætt um það að samningurinn um EES muni gefa sjávarútveginum aukna möguleika og nefna þar sérstaklega fersku flökin. Það er rétt. Menn geta þess hins vegar ekki að eins og aðstæður eru í okkar þjóðfélagi í dag, þá eru allar líkur á því að þessi nýju færi skapist fyrst og fremst á suðvesturhorni landsins, svæðinu frá Vestmannaeyjum til Reykjavíkur. Að því leyti er það rangt þegar hæstv. utanrrh. heldur því fram að í þessu felist mikið byggðamál. Þetta byggist á því, og þar hef ég fyrir mér orð nokkurra af okkar hæfustu mönnum í útgerð og fiskvinnslu, að þessi færi eru best fyrir þá sem liggja best við samgöngum eins og þær eru í dag frá landinu. Daglegu flutningarnir út með gámum fara frá höfn í Reykjavík, allir útflutningar með flugvélum til þessa dags eru miðaðir við þarfir Flugleiða sem vilja hvergi annars staðar lenda en á Keflavíkurflugvelli. Þess vegna segi ég eins og ég sagði áðan að það að klára uppbyggingu samgöngukerfisins, þ.e. hringvegarins, er kannski forsendan fyrir því að þessi færi nýtist, sömuleiðis að lokið verði við áætlun um það að Akureyrarflugvöllur og Egilsstaðaflugvöllur geti verið millilandaflugvellir. Að mínu mati opnar þetta líka stóra möguleika í ferðaþjónustu. Ég hef nú reyndar gengið lengra í málflutningi m.a. hér á hinu háa Alþingi og nefnt hugmyndir um hálendisvegi sem ég ætla að láta bíða að sinni í það minnsta. En ég vil bara með þessum orðum mínum benda á það að við þurfum að vinna okkur út úr þessum vanda núna með athöfnum, ekki með því að sitja með hendur í skauti. Í tilefni af ummælum hv. 17. þm. Reykv. áðan um að við eigum að leita nýrra tækifæra þá ætla ég að gerast svo djarfur hér að benda á fiskeldið sem einhver mundi kannski segja að væri að nefna snöru í hengds manns húsi. En það skyldi ekki vera að þar ættum við sóknarfæri núna? Það skyldi ekki vera að sú alræmda stofnun, Byggðastofnun, hafi með frumkvæði sínu norður í Öxarfirði náð að sýna og sanna að þetta er atvinnuvegur sem á framtíð fyrir sér? Menn hafa að vísu gert þar ótal mistök en mistökin eru kannski öðru fremur til þess að læra af þeim en til þess að gefast upp fyrir þeim. Ég skal því manna fyrstur taka undir það með hv. þm. að við þurfum á bjartsýni að halda en við þurfum líka á nýrri ríkisstjórn að halda til þess að virkja bjartsýnina.

Virðulegi forseti. Það er óhætt að segja að núna ríki kvíði hjá þjóðinni vegna atvinnumála. Það ríkir kvíði vegna niðurskurðar í sjávarútvegi. Það ríkir kvíði vegna mikilla breytinga og sviptinga í landbúnaðarmálum og vegna þess að ýmsar atvinnugreinar sem bundnar voru vonir við hafa ekki gengið enn sem komið er og má þar nefna t.d. fiskeldi eins og síðasti ræðumaður nefndi. Það er óhætt að segja að einmitt vegna þessa voru þær fréttir, að samningar um álver á Keilisnesi hefðu frestast, ótíðindi. Ég gleðst ekki yfir þeim tíðindum þó að ég hafi tekið þátt í deilum um staðsetningu þessa fyrirtækis á sínum tíma og talið að það ætti að staðsetja annars staðar. Það var komin í það mál niðurstaða sem ég sætti mig við þó að ég væri annarrar skoðunar og mér finnst þetta ótíðindi. Það eru ótíðindi vegna þess að við bundum vonir við þessar framkvæmdir um að geta nýtt orkulindir landsmanna. Líklega stendur öll þjóðin núna í þeim sporum sem við Austfirðingar höfum staðið í, ég má segja í tvígang. Við erum vanir menn að þessu leyti. Við höfum horft upp á að það var búið að leggja vegarspotta að verksmiðju í Reyðarfirði þar sem átti að verða kísilmálmverksmiðja og meira að segja hafði hún starfsmenn hér í Reykjavík og borgaði hæstu meðallaun á landinu á sínum tíma, ef ég man rétt. En ekkert varð af þeim áformum. Og ég vil nú ráðleggja iðnrh. í fullri einlægni að þó að þessu máli hafi verið frestað að vekja ekki falskar vonir og tala ekki um framhald þessa máls af of mikilli bjartsýni. Þetta er af fullum heilindum mælt því að það er mjög slæmt ef heil byggðarlög fara að bíða eftir slíkum kostum og hafa vonir um að úr rætist sem ekki gengur eftir. Svo að ég víki aftur að kísilmálmverksmiðjunni margfrægu, þá hefði nú reyndar mátt, að manni finnst, athuga í meiri alvöru á þeim tíma sem liðinn er síðan það mál datt upp fyrir hvort möguleiki væri að taka það upp aftur vegna þess að nú hafa verið byggðar einar tvær eða þrjár slíkar verksmiðjur í veröldinni síðan ekki náðist um það mál samkomulag hér. Ég vil því spyrja hæstv. iðnrh.: Með hverjum hætti er fylgst með slíkum kostum í hans ráðuneyti? Það hefur aðeins verið tæpt á þeim málum hér, hann tæpti á þeim í ræðu sinni hér fyrr í dag, en ég vildi biðja hann að koma nánar að þeim hlutum, með hverjum hætti er fylgst með nýjum iðnaðarkostum og með hverjum hætti þeim kostum er fylgt eftir. Ég átti satt að segja von á að þessar umræður, þó að auðvitað sé gott að rifja upp fortíðina og nauðsynlegt í þessum efnum, mundu frá hendi hæstv. ráðherra, sem hér hafa talað, snúast meira um hvað væri nú til ráðs, hver þeirra áform væru varðandi atvinnulífið í landinu þegar við stöndum nú frammi fyrir því að framkvæmdir við álver frestast sem var þó svo mikil alvara í að fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir Alþingi og fjárln., er reiknað með miklum tekjum af þessum framkvæmdum á næsta ári. Ég fann ekki þá framtíðarsýn í ræðum hæstv. iðnrh. og enn þá síður í ræðu hæstv. forsrh. Ég varð lítið rólegri að hlusta á ræður þeirra. Ég held sannast sagna að hér sé nú hætta á stórfelldara atvinnuleysi en við höfum horft fram á um langa hríð. Og ég vildi svo sannarlega vita hvort einhverrar stefnubreytingar sé að vænta gagnvart atvinnulífinu í landinu. Ég vildi svo sannarlega vita hvort ekki er að vænta þeirrar tíðar að athafnamenn geti fengist við einhvern áhætturekstur, jafnvel þó að þeim mistakist, og hætt verði að elta þá uppi eins og hálfgerða óbótamenn. Yfirlýsingarnar sem hafa gengið frá sumum ráðamönnum hafa jafnvel verið á þá leið og síðan fylgja fjölmiðlar eftir í þessari umfjöllun. Ég vona svo sannarlega að nú verði stefnubreyting að þessu leyti. Hv. 6. þm. Norðurl. e. minntist á fiskeldisfyrirtæki norður í Axarfirði. Það hefur ekki verið talað vel um það fyrirtæki í gegnum tíðina. Þó er það kannski eitt af því sem gæti komið til bjargar þegar tímar líða. Þótt ýmis mistök hafi áreiðanlega átt sér stað í þeirri uppbyggingu þá tel ég að t.d. fiskeldið eigi framtíð fyrir sér. Ég er einn af þeim sem telja að sá samningur, sem hefur náðst um EES, ef hann verður að veruleika, geti opnað möguleika fyrir íslenskan sjávarútveg. En þeir möguleikar opnast ekki sjálfkrafa. Það er ekkert sjálfgefið í þeim efnum. Þeir opnast ekki nema með kjarki og dug og menn fái bakstuðning til þess að nýta þá. En mér finnst mjög mikið á það skorta hjá þessari ríkisstjórn. Mér finnst að tónninn í garð atvinnulífsins, ekki síst úti um landsbyggðina, sé með þeim hætti að hann veki ekki bjartsýni hjá fólki og hann veki ekki bjartsýni hjá athafnamönnum til að ráðast í áhættusöm verkefni, því miður. Það er dálítið nöturlegt að þetta skuli vera ríkisstjórn undir forustu Sjálfstfl. sem kennir sig við frjálst framtak og frelsi til athafna og hefur talið sig hafa flesta athafnamenn sem heiti hafa innan sinna vébanda. Ég vona að þetta breytist. Ég vona að ráðamenn breyti nú um tón. Það er mjög mikilvægt  Það er ein spurning sem ég ætla að lokum að leggja fyrir hæstv. iðnrh. nú þegar þessi kostur frestast og við stöndum frammi fyrir að eiga orku úr heilli virkjun sem er ekki nýtt. Ég vil spyrja hann hvort ekki séu möguleikar á því að atvinnulíf landsmanna njóti nú um sinn ódýrari orku og lægri taxta fyrir raforku en nú er raun á. Það mundi létta undir með ýmsum atvinnugreinum að eiga kost á því. Ég er að vísu ekki hagfræðingur en ég held að af því hlytu að verða tekjur fyrir Landsvirkjun ef hægt væri að auka orkunotkun eitthvað með þeim hætti að bjóða atvinnulífinu upp á hagkvæma taxta og raforku. Ég vil spyrja hæstv. iðnrh. að því hvort einhver áform séu uppi um að hefja viðræður um það við stjórn Landsvirkjunar að gera átak í þessum efnum. En ég held nú þrátt fyrir allt að aðalatriðið sé stefnubreyting, breyttur andi í garð undirstöðuatvinnuveganna í landinu og breyttur andi í garð þeirra sem vilja fást við áhættusaman rekstur. Það muni lyfta okkur frekar en nokkuð annað og muni leiða okkur frekar en nokkuð annað til framfara í þessu landi. --- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Frestun framkvæmda við álver á Keilisnesi, sem nú er staðreynd, er mikið áfall fyrir þjóðarbúið. Það er á vissan hátt áfall í samskiptum okkar og viðsemjenda um nýtingu fallvatna sem svo mjög hefur verið horfið til sem mikilvægrar undirstöðu fyrir atvinnuuppbyggingu og til að efla hag þjóðarinnar. Nú þegar frestun er staðreynd þarf að nema staðar og huga rækilega að næstu sporum í þessu mikilvæga máli sem varðar alla þjóðina svo miklu. Við þurfum að stokka spilin að nýju. Viðbrögð stjórnarandstöðunnar hér á hinu háa Alþingi, sem og í fjölmiðlum, hafa vissulega vakið nokkra athygli. Kvennalistinn fagnar þessari niðurstöðu og telur stóriðju sem fyrr allt til foráttu. Sú afstaða til álvers hefur legið fyrir og er því ekki ný. Alþb. og Framsfl. hafa notað stöðuna til þess að ráðast á iðnrh. og vekur málflutningur hv. þm. Steingríms Hermannssonar einkum athygli vegna þess að þar talar fyrrum forsrh. sem bar ábyrgð á samningaviðræðum við álfyrirtækin í tíð fyrri ríkisstjórnar. Það er ekki sannfærandi málflutningur hjá stjórnarandstöðunni þegar hv. þingmenn og fyrrum ráðherrar reyna að hlaupa frá ábyrgð og láta að því liggja að þeir hafi séð fyrir þá niðurstöðu sem nú hefur orðið. Við þær aðstæður sem frestun á byggingu álvers hefur nú skapað verðum við að horfa fram á við en ekki lifa stöðugt í því sem liðið er. Leita verður leiða til þess að bæta þjóðarhag svo sem mest má verða og efla atvinnulífið og tryggja og treysta framfarir í landinu á öðrum grunni en þeim sem álverið átti að skapa. Engu að síður verðum við að halda áfram undirbúningi og freista þess að halda áfram viðræðum um byggingu og rekstur stóriðjufyrirtækja. Þegar fyrir liggur að framkvæmdum við álverið verður frestað verður þegar að bregðast við. Viðbrögðin verða annars vegar að byggjast á því að auka tekjur af öðrum atvinnukostum og með öðrum hætti og hins vegar að draga úr ríkisútgjöldum eða endurskipuleggja fjárfestingu í landinu til þess að mæta samdrætti og hættu á atvinnuleysi. Ekki koma þar margir kostir til greina sem grípa má til, en sjávarútvegurinn hlýtur að vera sú grein sem áfram verður að treysta mjög mikið og reyndar mest á. Varðandi sjávarútveginn verður að skoða það rækilega og fara yfir allar hliðar þess að hefja hvalveiðar með fullum afköstum að nýju strax á næsta ári, svo og hrefnuveiðar. Nýta verður alla þá fiskstofna sem mögulegt er og auka til muna allar rannsóknir á fiskstofnum. Leggja þarf mat á það hvort takmarka eigi verulega útflutning á óunnum fiski til þess að freista þess að auka sem mest vinnslu í landi og auka vinnsluvirði þess afla sem hér er veiddur við strendur landsins. Auðvitað þarf að leita allra leiða til að efla aðrar atvinnugreinar en auk þess þarf að fara inn á nýjar brautir, svo sem þá að kanna sölu á raforku til nágrannalanda um sæstreng, svo sem bent hefur verið á við þessa umræðu. Við megum hins vegar hvergi láta deigan síga í viðleitni okkar við að mæta því tekjutapi sem verður frá því sem ætlað var að fengist í auknum tekjum með byggingu og rekstri álversins. Í þjóðhagsáætlun segir að landsframleiðsla árið 1992 verði um 1% minni en ella ef fallið er frá áformum um byggingu álversins. Það verður því að endurmeta fjárlagafrv. sem liggur fyrir þinginu, en það þarf einnig að skoða þá möguleika að hefja framkvæmdir sem geta leitt til sparnaðar eða hagræðingar í atvinnulífinu eða í opinberum rekstri og þar með í raun aukið þjóðartekjur þegar til lengri tíma er litið, auk þess sem líta verður til þeirra verkefna sem stuðla að atvinnuöryggi í landinu. Í því sambandi má vissulega nefna vegaframkvæmdir og hafnagerð sem án nokkurs vafa eru þær opinberar framkvæmdir sem eru verulega arðsamar og munu styrkja byggðina og styrkja atvinnuuppbyggingu í landinu til lengri tíma litið. Allt þetta þarf að skoða og meta í nýju ljósi þeirrar staðreyndar að álver verður ekki byggt í bráð.

Frú forseti. Ég hafði ekki sérstaklega ætlað mér að taka þátt í þessari umræðu sem fer fram um þá tilkynningu iðnrh. að nú sé búið að blása af álver, a.m.k. í bili. Hins vegar hefur Kvennalistinn nokkuð blandast inn í þessa umræðu, eins og gefur að skilja, og þess vegna finnst mér bæði eðlilegt og sjálfsagt að leggja hér eitthvað til málanna. Hv. 5. þm. Reykn., Árni R. Árnason, sagði að það hefði verið eins og högg í andlit fólks á Suðurnesjum þegar fulltrúi Kvennalistans lýsti yfir gleði sinni með niðurstöðu þessa máls. Það verður að segja við þennan hv. þm. og aðra þá sem hér eru að við kvennalistakonur getum auðvitað ekki tekið á okkur ábyrgð á gerðum ráðamanna í þessu máli, ekki tekið á okkur ábyrgð á gerðum og stefnumörkun sem við höfum alla tíð verið mótfallnar. Við höfum alla tíð lýst þessari afstöðu okkar yfir og þess vegna ættu ályktanir sem við drögum nú af málinu ekki að koma á óvart. Við viljum láta langtímasjónarmið ráða í atvinnumálum og við erum sannfærðar um, nú eins og áður, að mengandi stóriðjustefna er ekki í þágu framtíðarinnar. Þessi stefna takmarkar þvert á móti möguleika okkar í framtíðinni. Við vitum það öll að ómenguð og falleg náttúra, eins og við Íslendingar eigum, er söluvara og þessi náttúra skapar gjaldeyristekjur og hún hefur á undanförnum árum ekki skapað minni gjaldeyristekjur en áliðnaðurinn. Í öðru lagi vitum við að við getum selt raforkuna á mun hærra verði í ekki mjög fjarlægri framtíð. Við þurfum ekki að setja hana á útsölu núna. Það er auðvitað spurningin um að þreyja þorrann og góuna, en það eru margir valkostir í stöðunni innan ekki mjög margra ára. Við kvennalistakonur hljótum því, vegna þess að við lítum til framtíðar, að gleðjast yfir því að mengandi stóriðjustefna verður ekki að veruleika. Við gleðjumst yfir því. Við gleðjumst yfir því að skammsýn sjónarmið hafa orðið undir í þessu máli. Og við gleðjumst yfir því að þróunarlandahagstjórn hefur beðið afhroð í þessu máli, hagstjórn sem byggist á því að leysa vanda lítilla hagkerfa með stórum fyrirtækjum sem fá að leika lausum hala og fara sínu fram í umhverfismálum eins og ætlunin var með þetta stórfyrirtæki sem setja átti niður á Keilisnesi. Þessi gleði okkar, sem ég hef nú lýst, er hins vegar auðvitað galli blandin. Hún er svo sannarlega galli blandin. Það er ekkert gleðilegt að íslensk stjórnvöld skuli nú hafa fjárfest a.m.k. 1 milljarð í þessum fyrirætlunum og þau standi núna í rauninni uppi eins og villuráfandi sauðir í atvinnumálum, sérstaklega á Suðurnesjum. Það eru mjög alvarlegar fregnir sem hafa verið að berast undanfarna daga af þeim atvinnumálum, sérstaklega atvinnumálum kvenna á Suðurnesjum þar sem atvinnuleysi er nú með því hæsta á landinu og komið upp í 5,8%. Það voru líka alvarlegar fregnir sem við fengum í kvöldfréttunum í kvöld, um það að nú væri búið að taka Stálbræðsluna í Kapelluhrauni til gjaldþrotaskipta og 80 manns hefðu þar misst atvinnu sína. Auðvitað eru þetta alvarleg tíðindi, ekki síst vegna þess að það er ekkert sem tekur við. Það er heldur ekkert gleðilegt að stjórnvöld skuli hafa glætt falskar vonir í þessu máli og slökkt þær síðan aftur á einum degi. Menn hafa á undanförnum vikum rembst eins og rjúpan við staurinn við að segja fólki að það sé að koma, álverið sé að koma, þetta sé bara spurning um tíma. Nú gerist það á einum degi að vonir --- auðvitað falskar vonir --- eru slökktar. Í sjónvarpsfréttunum í kvöld stakk það mig reyndar dálítið að í viðtölum við íbúa í Vogum á Vatnsleysuströnd kom fram, ekki síst í viðtölum við konur, að þetta kom þeim í rauninni ekki á óvart. Þær sögðu: Við máttum búast við þessu. Þetta kom þeim ekkert sérstaklega á óvart, en virtist hins vegar vera meira reiðarslag fyrir karlmenn þarna, enda hugsa ég að þeir hafi frekar litið til þess að þeir fengju atvinnu í þessu álveri en konur. Hætt er við, hins vegar, að þessar fölsku vonir, sem búið var að kveikja og voru síðan slökktar á einum degi, veki upp vonleysi í atvinnumálum þjóðarinnar. Auðvitað er ekki gleðilegt ef fólk leggst í þunglyndi og vonleysi yfir því ástandi sem við blasir. Það er heldur ekki gleðilegt að þeir sem nú hafa slökkt þessar vonir skuli engu að síður reyna að viðhalda eigin sjálfsblekkingu því að það verð ég að segja að mér finnst hæstv. iðnrh. gera. Ég held það hafi verið Ibsen sem sagði einhvers staðar að allir yrðu að eiga sína villiönd, sína lífslygi. Mér finnst ég geta heimfært þetta upp á hæstv. iðnrh. í þessu máli. Ekkert af því sem ég hef talið upp er gleðilegt, en við kvennalistakonur ætlum ekki að hryggjast yfir því þó að dansinum kringum álkálfinn sé nú lokið, að sinni a.m.k. Ekki er hægt að gera þá kröfu til okkar með neinni sanngirni að við hryggjumst yfir því og lýsum þeirri hryggð okkar í þessum ræðustól. Hæstv. 5. þm. Reykn. Árni R. Árnason verður að leita að blórabögglum í þessu máli annars staðar en í röðum kvennalistakvenna. Hér talaði annar sjálfstæðismaður, 2. þm. Norðurl. v., Hjálmar Jónsson, og ég get að mörgu leyti tekið undir orð hans áðan, orð sem hann sótti til djarfmæltrar kynsystur minnar forðum sem sagði: ,,Eigi skal gráta Björn bónda heldur safna liði.`` Undir þetta get ég sannarlega tekið. Menn hafa verið með yfirlýsingar um að taka þurfi því sem við blasir nú með karlmennsku. Menn geta kallað þetta viðhorf, sem birtist í orðunum um að ekki skuli gráta Björn bónda heldur safna liði, karlmennsku ef þeim er það skapfelldast og það er mér í sjálfu sér að meinalausu. Við kvennalistakonur erum hins vegar að sönnu reiðubúnar til að ganga á hólm við slæmt atvinnuástand þjóðarinnar, en við viljum ekki ana beint af augum og enda í einhverjum vonlausum pytti. Það er alveg ljóst, svo ég taki upp líkingu frá hv. þm. Svavari Gestssyni áðan, að við munum ekki verða í hópi þeirra meyja sem sitja við opinn glugga og bíða eftir álsöngnum. Sá meyjafans sem við þann glugga situr er ekki af kvenkyni heldur einhverju öðru og torkennilegra kyni.

Virðulegi forseti. Mig langar að vekja máls á því í þessum umræðum að mér finnst að þar hafi verið farið nokkuð vítt og breitt og menn hafi frekar rætt um fortíðina. Hér hafa þeir komið sem hafa sakað okkur sjálfstæðismenn sérstaklega um það að einblína á fortíðina og talað í löngu máli um fortíðina og það sem þeir töldu sig sjá í framtíðinni fyrir nokkrum mánuðum og það hafi allt ræst hið vonda sem þeir töldu sig sjá í þessu máli. Þetta finnst mér í raun og veru ekki aðalatriði þessa máls. Þegar við stöndum frammi fyrir þeirri ákvörðun, sem tekin hefur verið af viðsemjendum okkar um að reisa hér nýja álverksmiðju, að þeir vilja fresta framkvæmdum við hana um a.m.k. eitt ár finnst mér ekki aðalatriði þess máls, sem við þurfum að fjalla um, hvort menn hafi séð það fyrir fyrir einu ári, þegar þeir sátu í ríkisstjórn sem hafði það sem sitt höfuðmarkmið að ná samningum við þessa aðila, að þessari framkvæmd yrði frestað. Höfuðatriðið er að velta því fyrir sér hvort þessi frestur sé byggður á aðstæðum sem eiga eftir að breytast okkur í vil eða ekki. Þar er ekki við hæstv. iðnrh. að sakast. Það er rétt sem hæstv. forsh. sagði, að ekkert í því máli sem er til umræðu er á þann veg að við iðnrh. sé að sakast um að hann hafi lagt stein í götu þess að þetta verkefni næði fram að ganga. Þvert á móti hefur hann lagt sig allan fram um það að samningar tækjust og að framvinda yrði samkvæmt þeim áætlunum sem ríkisstjórnin hafði gert sér rökstuddar vonir um að uppi gætu verið í þessu efni. Það sem hér er um að ræða er, eins og allir þingmenn eiga að vita, að álverð hefur farið lækkandi á undanförnum vikum og mánuðum. Samtímis því eru efnahagsaðstæður í heiminum á þann veg að lánskjör hafa versnað og stórfyrirtæki hvar sem er í veröldinni vilja halda að sér höndum og sjá hvað gerist, bæði á sínum mörkuðum og einnig á hinum alþjóðlegu fjármagnsmörkuðum. Sérstaklega hefur verið bent á að ástandið í Sovétríkjunum og Austur-Evrópu hafi leitt til þess að álverð hafi lækkað og þess vegna er ástæða til þess, finnst mér, fyrir þingmenn að velta því fyrir sér hvert stefni í Sovétríkjunum og hvert stefni í Austur-Evrópu og hvort líkur séu á að þróunin verði þar á þann veg að þetta ástand verði viðvarandi og þar verði um að ræða þá samkeppni við okkur, annars vegar á orkumörkuðum og hins vegar við framleiðslu á áli, að þessar framkvæmdir hér á landi muni frestast enn frekar. Ég er þeirrar skoðunar að hér sé um tímabundið ástand í Sovétríkjunum að ræða og í Austur-Evrópu, ástand sem skapast við að stjórnkerfið þar er að leysast upp og þeir menn sem ráða yfir birgðum af áli hafa notað tækifærið, eins og raunar hefur komið fram í umræðunum, og selt þessar birgðir, í raun og veru fyrir hvað sem er, í þeirri von að ná sér í gjaldeyri. Það hefur einnig komið fram að í einstökum héruðum Sovétríkjanna fyrrverandi ríkir hreint upplausnarástand við það að miðstjórnarvaldið hefur hrunið og að forstjórar í fyrirtækjum og landstjórar á einstökum svæðum hafa nú meira vald en þeir höfðu áður og þeir reyna að nota þau verðmæti sem fyrir eru á sínum svæðum til þess að afla erlends gjaldeyris. Þetta ástand er auðvitað ekki viðvarandi. Hér er um hreint tímabundið ástand að ræða og það hlýtur að fara á þann veg að þessi markaður breytist á þann veg sem verður hagstætt þeim sem vilja hafa stöðugleika á markaðnum og vilja að hann þróist eftir ákveðnum lögmálum, en ekki ríki á honum það upplausnarástand sem nú er. Þess vegna held ég að það sé rökstutt sjónarmið sem fram hefur komið hjá hæstv. ráðherrum í þessum umræðum að hér sé um tímabundið ástand að ræða og við því sé að búast að álmarkaðurinn lagist að nýju og ef þróunin í þessum löndum í austurhluta Evrópu verður á þann veg sem við hljótum öll að vona, að kjör almennings batni. Þá muni eftirspurn eftir áli aukast þar og álmarkaðurinn styrkjast að nýju. Einnig hefur komið fram að vegna fækkunar á hergögnum muni verða samdráttur í eftirspurn eftir áli. Ég held að þetta sé röng skoðun. Ég held að við því sé að búast að með samdrætti í herafla muni almenn neysla einnig aukast og neysla almennings á áli er meiri en hergagnaneyslan. Mér finnst því að nauðsynlegt sé að hafa þessi meginatriði í huga og velta fyrir sér þeim ytri aðstæðum sem hafa ráðið þessum breytingum frekar en að deila um það hvort menn höfðu rétt fyrir sér fyrir nokkrum mánuðum þegar þeir þóttust sjá það fyrir að þannig færi í þessum nóvembermánuði að álfyrirtækin hættu við að hefja hér framkvæmdir á næsta ári. Þá vil ég einnig láta koma fram að mér finnast þessar umræður um þessi mál einkennast af því að menn telji það sjálfsagt að erlendir aðilar séu fúsir til þess að fjárfesta hér á landi og það liggi einhvern veginn í hlutarins eðli að menn geti gengið að slíku sem vísu. Það hefur ekki verið og reynslan ætti að hafa kennt okkur að að slíku er ekki unnt að ganga sem vísu. Reynslan ætti einnig að minna okkur á að hér innan lands hafa verið harðar pólitískar deilur um langt árabil um hvort yfirleitt sé æskilegt að stofna til samstarfs við erlenda aðila með þeim hætti sem gert er með þeim samningum sem nú liggja fyrir í drögum um þetta álver. Hér hafa verið harðar pólitískar deilur og voru m.a. á Alþingi á sjöunda áratugnum þegar rætt var um samningana við Alusuisse. Þá snerust stjórnmálaflokkar gegn þeim samningum á þeim forsendum að það væri óbærilegt fyrir Íslendinga að semja með þessum hætti við erlenda aðila. Þessi sjónarmið hafa sem betur fer verið að víkja í stjórnmálaumræðum og það hlýtur að gleðja þá sem hafa talið þau röng frá upphafi að þeirra hefur ekki verið getið í umræðunum í dag um þetta mál. Það er í sjálfu sér gleðilegt að allir flokkar virðast nú orðið sætta sig við að erlendir aðilar fjárfesti hér í landinu og ekki sé lengur pólitískur ágreiningur um það. En hinu mega menn ekki gleyma þótt að sá ágreiningur sé úr sögunni hér innan lands, því ég skil kvennalistakonur ekki þannig að þær séu í sjálfu sér ekki á móti erlendri fjárfestingu heldur séu þær á móti þessari einstöku verksmiðju, þá er það alls ekki gefið að samningar takist við erlenda aðila um að fjárfesta hér í landinu. Það atriði er einnig áhyggjuefni, þegar við ræðum þessa stöðu núna, hvort þær aðstæður séu að skapast almennt á fjármagnsmörkuðum í heiminum, að erfiðara sé fyrir aðila, sem hafa áhuga á að fjárfesta hér, að leggja fé til slíkra framkvæmda. Þróunin á alþjóðlegu peningamörkuðunum er sannarlega ekki glæsileg um þessar mundir. Við fréttum alls staðar að um efnahagslægð meðal hinna ríkari þjóða og enn hafa ekki fundist þau úrræði sem duga til að breyta því ástandi. Það hlýtur einnig að breytast. Yfirleitt er aðeins um tímabundið ástand að ræða og eðlilegt, ef menn miða við hinar miklu breytingar sem orðið hafa í Sovétríkjunum og í Austur-Evrópu, að það skapi sérstæðar aðstæður á fjármálamörkuðum. Mér finnst með öllu ástæðulaust að væna hæstv. iðnrh. um ómálefnalegan málflutning í þessu viðkvæma og erfiða máli þegar hann bendir einmitt á þessar ytri alþjóðlegu aðstæður og færir þau rök fyrir sínu máli að þær hafi ráðið hér mestu um. Ég held tvímælalaust að ef menn vilja líta á þetta eins og það er í raun og veru séu það þessar aðstæður sem hafa hér valdið þáttaskilum og það sé mat á þeim aðstæðum sem ráði viðhorfi manna um hvenær unnt verður að taka upp þráðinn að nýju og fastsetja ákveðnar dagsetningar varðandi það að í þessa mikilvægu framkvæmd verði ráðist.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það með hv. síðasta ræðumanni að mikilvægar er að líta til framtíðar, það er mikilvægast á þessu stigi og ætla ég að reyna að gera það. Hitt er svo annað mál að ég held að það sé afar nauðsynlegt að skoða hvernig farið hefur verið með þetta mál, ekki síst í ljósi þess að hæstv. iðnrh. hefur lýst því yfir að hann telji rétt að halda samningunum áfram og ljúka þeim. Ég skildi svör hans, sem að vísu voru ekki mörg við mínum spurningum, þannig að við værum nú óbundnir af samningunum, en hann teldi rétt að halda þeim áfram. Ég vil einmitt við skoðum vandlega í því sambandi hvert líklegt álverð er á næstunni því að þessir samningar eru afar mikið tengdir álverði. Það er fyrst og fremst með það í huga sem ég t.d., þegar ég fékk, eins og ég hef skýrt frá, þær upplýsingar frá mjög traustum aðila að spá sem lægi fyrir um álverðið fengi varla staðist, taldi mér að sjálfsögðu skylt að gera hæstv. iðnrh. grein fyrir því. Ég vona að það hafi komið hér skýrt fram þrátt fyrir misskilning hv. formanns þingflokks Alþfl. Hins vegar vísuðu hæstv. iðnrh. og Landsvirkjun því á bug, töldu ekki nauðsynlegt að skoða slíkar illspár eins og það hefur verið kallað hér. Þess vegna held ég að mikilvægt sé að skoða ýmislegt í þessum samningum nú áður en þeim er fram haldið og þeim lokið. Ég held að líka sé nauðsynlegt að varpa fram þeirri spurningu hvort þegar eigi að fara að leita annarra kosta. Ég vísa því algjörlega á bug sem mátti skilja held ég hjá hv. þm. Karli Steinari að ég hefði talið rétt að semja við aðra álframleiðendur á sama tíma. Að sjálfsögðu kom það aldrei til greina. Hins vegar eru margir aðrir kostir í orkufrekum iðnaði en álframleiðsla. Vitanlega kom til greina að skoða þá um leið. Hæstv. iðnrh. hefur reyndar sagt að það hafi verið gert og verið getur að skynsamlegra sé þá að snúa sér að þeim. Ég neita því ekki að mér þykja ýmsir aðrir kostir betri en álbræðsla. Álbræðsla er afar stór og það er afar mikið stökk í litlu þjóðfélagi að byggja stóra álbræðslu og allar virkjanir sem hún þarf. Ég held t.d. að kísilmálmur sé betri kostur en álbræðsla. Hér var upplýst áðan af hv. þm. Jóni Kristjánssyni að byggðar hafa verið kísilmálmverksmiðjur síðan horfið var frá þeirri sem rætt var um að byggja á Austfjörðum. Þetta voru athyglisverðar upplýsingar og ég vil gjarnan spyrja hæstv. iðnrh. hvort þetta hafi verið vel skoðað. Ég þarf að koma að örfáum atriðum sem komið hafa fram hjá hv. þm. Hv. 1. þm. Vesturl. sagði áðan að honum þætti undarleg gagnrýni mín þar sem ég hefði borið ábyrgð á þessum samningum í síðustu ríkisstjórn. Þetta er misskilningur hjá hv. þm. Forsrh. ber að sjálfsögðu ábyrgð á ríkisstjórninni í heild og er þar verkstjóri en einstakir ráðherrar bera fulla ábyrgð á sínum málaflokkum. Hins vegar er iðulega þá samstarf. Ég var undrandi að heyra hv. þm. Karl Steinar nánast endurtaka það sem hæstv. iðnrh. sagði, að í illspá felist ósk um hrakför sínu verri, eða hvernig það var nú orðað. Þannig mátti skilja orð hans og jafnvel að við hefðum nauðugir viljugir fylgt þessum samninum. Þetta er að mínu mati mjög ómaklegt. En það má kannski segja að eftir höfðinu dansi limirnir. Ég hef lengi fylgt því að hér væri aukið við orkufrekan iðnað í skrefum og í hófi og hef stutt það í gegnum margar ríkisstjórnir að leitað verði slíkra kosta. Því miður hefur það ekki gengið fyrr en komst kannski næst því nú. Mér er hins vegar fyllilega ljóst, ekki síst eftir margra ára starf á fyrri árum í nefnd um orkufrekan iðnað, að þetta er afar vandmeðfarið mál og þeir menn sem verið er að semja við eru engin börn, því fer svo víðs fjarri. Ég trúi ekki öðru en þessir álframleiðendur hafi haft allar þær upplýsingar sem mér tókst að fá og ég trúi ekki öðru en þessir álframleiðendur viti allt um álframleiðslu Sovétríkjanna. Ég trúi ekki að þeir séu að frétta það núna að Sovétríkin framleiða yfir 4 millj. lesta af áli og selja núna úr landi um 1 millj. lesta. Af því að hæstv. forsrh. sagði hér áðan að hann teldi ekki að minnkandi vopnaframleiðsla dragi úr álframleiðslu þá hef ég haft allt aðrar upplýsingar um það. Ég var í Sovétríkjunum á sama tíma og hv. þm. Össur Skarphéðinsson og hafði þá tækifæri til að ræða við aðstoðarefnahagsráðherra Rússlands, Believe. Ég spurði hann hreinlega að þessu og hann sagði að vegna minnkandi vopnaframleiðslu mundu þeir, ef nokkuð, auka útflutning á áli á næstu árum. Ég er að vísu ekki nokkur sérfræðingur í því hvað fer af áli og hvað af öðru í vopn, en þetta sagði aðstoðarefnahagsmálaráðherra rússneska lýðveldisins. Mér var einnig tjáð af þeim verkfræðingi, sem ég vísaði til áðan og veitti mér upplýsingarnar í byrjun september, sem ég hitti reyndar í Moskvu, að Rússar væru núna að leita eftir endurbyggingu á álverum sínum og hygðust greiða fyrir það í áli, sem allt færi náttúrlega úr landi. Nú segi ég aftur að ég efa ekki að menn eins og Paul Drack hjá Alumax þekkja þetta miklu betur en ég að sjálfsögðu. Þá spyr maður sjálfan sig: Af hverju halda þeir þessum samningum þó áfram? Er það þess vegna að þeir telja sig hafa komist svo langt með okkur Íslendinga --- við skulum bara orða það þannig --- og hafa í raun og veru allt í sinni hendi, þurfa engu að hætta, engar ábyrgðir að veita eins og hér hefur verið rakið? Móðurfyrirtækin veita ekki ábyrgðir heldur eiga þær að koma eftir öðrum leiðum í gegnum dótturfyrirtæki hér. Sömuleiðis geta þeir tekið sér frest eftir frest. Eru þeir með öðrum orðum að draga okkur á asnaeyrunum? Ég ætla ekki að segja hæstv. iðnrh., það er ekki kurteislegt, bara okkur öll. Eru þeir að því? Er nokkuð undarlegt þótt slíkar spurningar vakni? Ég vil sem sagt vísa því algjörlega á bug að það þýði andstöðu við byggingu álvers af hálfu okkar framsóknarmanna sem höfum lýst yfir stuðningi við byggingu álvers, að við viljum skoða allar hliðar þess, m.a. hvort rétt sé að halda þessum samningum núna áfram. A.m.k. vil ég segja strax að ég tel að það verði að vera svigrúm til þess nú þegar að skoða alla aðra kosti. Samningarnir við þessi þrjú erlendu fyrirtæki mega á engan máta draga úr vilja okkar eða heimild til að skoða alla aðra kosti til að nýta orkuna, e.t.v. að flytja hana úr landi eins og hæstv. iðnrh. hefur stundum nefnt. Það vill nú svo merkilega til að fyrsta verk sem ég fékk þegar ég kom til landsins sem rafmagnsverkfræðingur var að skoða þann kost, það var fyrir nokkuð löngu, og þá reyndist hann óhjákvæmur og nánast algjörlega útilokaður. Ég hef kynnt mér þessi mál dálítið síðan og þetta er afar kostnaðarsöm lausn og tekur mörg ár að framleiða kapalinn einan. Líklega borgar sig ekki að fara með hann á land í Færeyjum vegna þess að Færeyingar nota litla orku. Það væri líklega betra að fara fram hjá. Það er ótal mörgum spurningum ósvarað í þessu sambandi. Ég hef því ekki trú á því að sú lausn sé í nánd. Auk þess, þegar atvinnuástand hér heima er orðið svo slakt eins og það er núna er þetta mjög slæm lausn. Það er svona svipað og að flytja þorskinn jafnvel óslægðan úr landi. En sannarlega ber að halda þessu áfram og ég met það við hæstv. iðnrh. að það er skoðað, en hann getur alls ekki bent á það sem nokkra lausn á erfiðleikum þessa þjóðfélags núna á næstu árum, jafnvel áratug. Hæstv. forsrh. bar hönd fyrir höfuð síns iðnrh. og það var honum rétt að gera að sjálfsögðu, en hér hefur nú þegar verið rakið hvernig hann gagnrýndi harðlega meðferð hæstv. iðnrh. á þessu máli áður en hann kom í forsætisráðherrastólinn. En ég vil aðeins út af því sem hann sagði um svokallaða bjartsýnisskýrslu, og fleira sem í því sambandi hefur verið unnið, leyfa mér að halda því fram að í þeirri skýrslu felist ótrúlega margir möguleikar og hún er ekki bara, eins og skilja mátti af hæstv. forsrh., eins konar lauslegt yfirlit. Hún er miklu meira. Hún vekur athygli á því að hér á landi er hægt að byggja upp mjög öflugan sérhæfðan ferðaiðnað. Ferðaiðnað sem sinnir ákveðnum þörfum erlendra manna og við getum haft það afar mikið í okkar hendi og reyndar er þegar búið að stofna fyrirtæki sem ætlar að snúa sér að slíkum hlutum eins og t.d. heilsurækt og fleira þess háttar, læknisaðstoð, læknisskoðunum. Í þeirri skýrslu kemur t.d. fram að við Íslendingar höfum líklega eitthvert best menntaða lið lækna í heiminum og það eru mjög góð tækifæri að nota þá miklu auðlind, ef ég má kalla það svo, til þess að veita sérhæfða þjónustu á ýmsum heilsuræktarsviðum. Hins vegar var það niðurstaðan að allt þetta þyrfti vissrar aðstoðar hins opinbera, a.m.k. sjóða og þegar við heyrum nú að hið opinbera afneitar allri aðkomu að atvinnulífinu og fordæmir þá sjóði sem hafa lagt til að koma af stað nýjum atvinnugreinum eða styðja við þær gömlu, þá er ekki óeðlilegt að sú spurning vakni hvort eigi einnig að varpa þessum kostum í ruslakörfuna. Þeir eru þarna. Ég veit ekki til þess að rætt hafi verið um framhaldið við þá menn sem þetta verk unnu. Það liggja fyrir tillögur frá þessum aðilum um framhald þessarar vinnu. Mér þykir leitt ef svo lengi dróst að fá skýrslu um Keflavíkurflugvöll. Ég hef ekki séð þá skýrslu og get ekki metið hana. En það er sannfæring mín að Keflavíkurflugvöllur bjóði upp á mjög mikil atvinnutækifæri, gífurlega mikil atvinnutækifæri og vitanlega á Keflavíkurflugvöllur að keppa við alþjóðlega flugvelli í löndunum í kring, eins og t.d. í Danmörku og Hollandi um verkefnin; um lendingar, um gífurlega mikil viðskipti og ég tel að Keflavíkurflugvöllur hafi marga möguleika til þess. Mér þykir gott að heyra frá hæstv. iðnrh. að verið er að skoða fríverslunarsvæði --- það hefur að vísu verið gert oft og því hefur verið haldið fram að slíkt fríverslunarsvæði hafi stórum minni möguleika eftir að tollar eru fallnir niður á milli landa. Athugun sem Byggðastofnun gerði á þessu fyrir örfáum árum leiddi einmitt í ljós að t.d. fríhöfnin hjá Shannon hefur stórlega misst sitt gildi eftir að tollar á milli landa voru lækkaðir og felldir niður. En sjálfsagt er að halda áfram að skoða slíkt. Ég held að vel komi til greina fyrir hæstv. ríkisstjórn að einkavæða Keflavíkurflugvöll. Gera hann að sjálfstæðu fyrirtæki, láta hann hafa þær tekjur sem þar koma inn til uppbyggingar, til að veita öðrum flugfélögum aðstöðu til að starfa þar, til að verða miðstöð flutninga með ferskan fisk og fjöldann allan annan varning til útlanda. Síðan getur þetta fyrirtæki, sem yrði að sjálfsögðu í eigu ríkisins, hygg ég að mestu, greitt arð af sínum tekjum til ríkisins. Vafasamt er, eins og gert er, að hirða allar tekjur af vellinum fyrst og segja síðan: Hann er rekinn með halla. Hann er nefnilega alls ekki rekinn með halla ef litið er á þær tekjur sem ríkissjóður fær t.d. af fríhöfninni á Keflavíkurflugvelli. Ég er sannfærður um að hægt er að auka umferð um völlinn mjög mikið ef rétt er haldið á þeim málum. Þetta er ein ábending í þeirri von að ríkisstjórnin taki slíkt mál upp hvort sem sú skýrsla sem var gerð bendir til þessa eða ekki. Ég er sannfærður um að þetta beri að athuga. Ég sagði áðan að hæstv. iðnrh. svaraði að vísu afar litlu af þeim spurningum sem ég beindi til hans. Kannski telur hann sig ekki í stakk búinn til þess að svara þeim spurningum með svo litlum fyrirvara sem undirstrikar það, sem kom fram hjá hv. þm. Svavari Gestssyni, að náttúrlega er nauðsynlegt að ræða þetta mál miklu ítarlegar. Ekki vegna fortíðar, ég get tekið undir það þó nauðsynlegt sé að hafa hana í huga, heldur vegna framtíðar því hér í þessu landi mun skapast vaxandi kreppuástand ef ekki er á þessu málum öllum tekið. Mér þykir satt að segja allt of seint að fá ekki tækifæri til slíks fyrr en eftir jól eins og hæstv. iðnrh. upplýsti, að hann mundi leggja hér fyrir skýrslu. Hvað þýðir það? Það þýðir í lok janúar eða byrjun febrúar og það eru nokkrir mánuðir þangað til. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. iðnrh. hvort hann geti ekki hraðað þessari skýrslu þannig að við getum fengið hana innan nokkurra daga. Hann hefur mikið starfslið sem hefur unnið í þessu jafnt og þétt og hlýtur að geta skrifað með litlum fyrirvara góða skýrslu um þetta mál. Enda þekki ég hæstv. iðnrh. sjálfan að því að ef hann gerði þetta sjálfur þá yrði hún tilbúin í fyrramálið. Ég var vanur því þegar hann var forstjóri Þjóðhagsstofnunar að maður bað hann um eitthvað að kvöldi og það var tilbúið að morgni. Að vísu þurfa menn að gæta sín á að lesa það vel. En ég er sannfærður um að það er hægt að gera þetta á miklu skemmri tíma og vil í fullri einlægni biðja hæstv. iðnrh. um að þessari skýrslu verði mjög hraðað. Mér þótti dálítið leitt að heyra eins og dregið í efa eða ekki staðfest að ég hefði veitt hæstv. iðnrh. upplýsingar sem ég fékk og nefndi hér um framtíð áliðnaðarins. Það var hins vegar staðfest af hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni að það var vitanlega gert. Og ég vona að það liggi á hreinu. Það er hins vegar mikill misskilningur sem kom fram í orðum iðnrh. að mér hefði alla tíð verið ljóst að grundvöllurinn væri veikur, það var mér ekki, alls ekki. Mér var í raun og veru ekki ljóst að hann gæti verið veikur fyrr en ég fékk þessar upplýsingar um framtíð álverðs og þá að sjálfsögðu þegar ljóst var orðið að álverðið yrði undirstaða allrar afkomu Landsvirkjunar frá þessu fyrirtæki. Og ég vil vekja athygli á því að ég gerði m.a. athugasemdir við það að hafa ekkert gólf. Því var þá svarað að ef ætti að vera gólf þá yrði að vera þak á orkuverðinu. En síðan var að vísu tekið inn gólf á fyrstu tveimur árunum ef ég man rétt. Eins og ég sagði þá svaraði hæstv. iðnrh. ýmsu ekki og ég ætla aðeins að fara yfir fáein atriði. Í fyrsta lagi eru umhverfismálin. Ég spurði hvort búið væri að breyta því ákvæði í aðalkjarasamningi sem ég nefndi í minni ræðu og að mínu mati var afar slæmt. Í skýrslu sem hæstv. iðnrh. lagði fyrir Alþingi vorið 1991 segir svo um þetta mál, með leyfi forseta, og þar er talað um starfsleyfið: ,,Leyfið verði einungis endurskoðuð eða því breytt ef: 1. Nýjar aðferðir, aðgerðir eða tæki til að stjórna útrennsli, útstreymi eða losun lofts, vökva eða fasts efnis hafa á grundvelli alþjóðlegra sáttmála almennt verið skyldubundnar og komið til framkvæmda í álverum í OECD-ríkjunum, sem hönnuð eru um svipað leyti og Atlantsálverið og með áþekkri tækni og Atlantsálverið. 2. Nýrra aðferða, aðgerða eða tækja er krafist samkvæmt íslenskum lögum. 3. Nýrra mengunarvarna verði þörf vegna staðbundinna skilyrða á Keilisnesi.`` Og aðeins til að hafa þetta skýrt. Það er þetta síðasta og sem ég er að vísa til, þ.e. ekki er heimilt að gera auknar kröfur um umhverfisvernd nema allir þessir þrír þættir séu uppfylltir. Og sá síðasti er að sýnt sé fram á að staðbundin skilyrði á Keilisnesi í raun krefjist þess. Ég sagði strax þegar ég sá þetta að þetta ákvæði væri útilokað. Staðbundnar aðstæður á Keilisnesi mundu aldrei krefjast þess að þar yrðu mengunarvarnir auknar. Ég efast um að hægt verði að mæla áhrif álversins í næsta nágrenni þess, gróðurinn er þannig á því svæði. Hins vegar geta þau orðið mikil fjær eins og t.d. í að auka brennisteinstvíildi í loftinu o.s.frv., sem getur orðið til þess að alþjóðlegar kröfur verða hertar. Þetta fékk sú nefnd í Alþingi sem hefur með umhverfismál að gera til athugunar. Hún fékk síðan nokkrar skýringar 6. sept. Þær eru stimplaðar sem trúnaðarmál og þó ég hafi þær tel ég mér ekki frjálst að lesa upp úr þeim. En ég veit að hæstv. iðnrh. getur það að sjálfsögðu og getur þá upplýst hvernig þessum þriðja lið hefur verið breytt. Eins og ég hef séð hann vil ég hins vegar taka fram strax að það er algjör kattarþvottur og lagar í raun sáralítið þennan þriðja lið frá því sem áður var. En ég vildi gjarnan að hann skýrði það nánar fyrir okkur. Ég vil vekja athygli á því að hv. umhvn. Alþingis skrifaði 12. sept. og bað um að fá aðalsamninginn til meðferðar eða þetta atriði hans en hefur ekki fengið það enn. Í starfsleyfinu er hins vegar vísað til aðalsamningsins og þetta því mjög tengt saman. Ég sagði líka í ræðu minni og fékk ekki svör við því að nauðsynlegt væri að sjálfsögðu að stytta mjög þann tíma sem raforka er boðin með afslætti. Ég vildi gjarnan fá að heyra frá hæstv. iðnrh. hvort hann telur í framhaldi samninganna það ekki í raun sjálfsagt mál. Við verðum núna að reka Blönduvirkjun með mjög litlu álagi og mjög kostnaðarsamri framleiðslu, þannig að sá tími styttist sem við getum boðið upp á afslátt. Er ekki alveg sjálfsagt að þessi tími verði þar með styttur? Ég spurði einnig að því hvort hinir erlendu aðilar mundu fáanlegir til þess að standa straum af þeim kostnaði sem við höfum lagt í og munum kannski leggja í einhvern tíma í framtíðinni. Reyndar væri fróðlegt að fá svar við þeirri spurningu sem kom fram hjá einum hv. ræðumanni: Hver er kostnaðurinn orðinn? Við vitum nokkurn veginn hver hann er orðinn hjá Landsvirkjun en við vitum einnig að iðnrn. hefur varið til þessa máls miklu fjármagni. Getur hæstv. iðnrh. sagt okkur hvað kostnaðurinn er orðinn mikill? Þannig mætti vitanlega halda áfram að spyrja margra fleiri spurninga. En ég vil leyfa mér að segja að hæstv. iðnrh. hættir mjög til að sjá aldrei bjálkann í eigin auga, svo ég orði það svo. Það er slæmt. Eflaust hefur okkur öllum orðið á einhver mistök. En hann hefur farið með þetta mál og verið ábyrgur fyrir því. Ég er enn þeirrar skoðunar að afar skakkt hafi verið að sýna viðsemjendum það mikla kapp sem lagt var á að ná þessum samningum. Ég var t.d. staddur í Bandaríkjunum í lok september þegar fyrir lá minnisblað --- og reyndar miklu meira þá en minnisblað --- sem hæstv. iðnrh. vildi fá undirritað og ég sá mér ekki annað fært eftir þann fund með forstjóra Alumax en að hringja í hæstv. iðnrh., sem reyndar var þá á leiðinni frá Búdapest til Washington í Bandaríkjunum, og vara hann við, vara hann við að sýna svona gífurlega mikið kapp. Og þó að þessir menn hafi vitanlega upplýsingar um ástand og horfur hér þá held ég að skynsamlegra sé, eins og pókerspilararnir gera, að sýna ekki andlit sitt nema helst sem steingerving. Ég held að einmitt í þessu máli hafi þessa alls ekki verið gætt, því miður. Það var svo mikið kapp lagt á að undirskrifa minnisblað sem að mínu mati var einskis virði og reyndar með tilliti til umhverfismálanna miklu verra en það, og oftar var þetta sama kapp sýnt. En nú er það spurningin: Hvernig getum við bætt það ástand sem hér er? Við heyrðum í fréttum áðan að að öllum líkindum verður miklum fjölda manna í byggingariðnaðinum sagt upp og jafnvel heyrðum við tillögu frá framkvæmdastjóra Sambands verktakafyrirtækjanna að taka ætti erlend lán til að stofna hér til meiri framkvæmda. Ég veit að það er ekki góður kostur að taka erlend lán en ég skil þennan mann mætavel. Og ég vil gjarnan spyrja: Hvað hyggst ríkisstjórnin gera til að draga úr því atvinnuleysi sem fram undan virðist svo sannarlega vera? Ég spurði m.a. að því áðan hvort ríkisstjórnin hygðist hverfa frá þeirri stefnu sinni að hafa ekki afskipti af atvinnulífinu. Hvað hyggst ríkisstjórnin gera fyrir grundvallaratvinnuvegi landsins eins og sjávarútveginn, sem á nú í vaxandi erfiðleikum? Reyndar væri fróðlegt að fá að vita, ef tíminn leyfir, hvað ríkisstjórnin hyggst gera fyrir Vestfirðina sem hafa orðið hvað verst úti í sambandi við þann samdrátt sem orðið hefur í botnfiskveiðum. Segja má að þær riði til falls. Tímans vegna er varla hægt að gera ráð fyrir öðru en að fá mjög stutt svar við því, en það er vitanlega hlutur sem hlýtur að verða ræddur hér á Alþingi alveg á næstunni. Ég vildi líka gjarnan spyrja hæstv. iðnrh., þar sem hann ýjaði að því að verið væri að skoða þilplötuverksmiðju: Hvað líður því máli? Hvar stendur það? Hvar er líklegt að sú þilplötuverksmiðja rísi? Það var nokkuð um það deilt fyrir nokkrum mánuðum hvar hún ætti að rísa. Liggur það nánar fyrir? Virðulegi forseti. Ég skal ekki lengja þetta enda er tími minn senn á þrotum. En ég vil endurtaka það hér í lokin að ég vona svo sannarlega að hæstv. ríkisstjórn breyti í grundvallaratriðum um stefnu í atvinnumálum. Og ég vil treysta því að við getum mjög fljótlega rætt langtum ítarlegar um framtíðina fyrst og fremst og hvaða kosti ríkisstjórnin býður upp á í því erfiða ástandi sem hér virðist vera undan.

Virðulegi forseti. Hv. 7. þm. Reykn., Steingrímur Hermannsson, gerði þá athugasemd við ræðu mína að hann bæri ekki ábyrgð á samningum sem leitað var eftir á vegum iðnrh. í fyrri ríkisstjórn, þeirri ríkisstjórn sem hv. þm. veitti forustu. Auðvitað er mér það ljóst að iðnrh. hverju sinni ber stjórnskipulega ábyrgð á þeim samningum sem hann vinnur að. Hins vegar finnst mér það afar einkennilegt þegar forsrh. neitar að bera ábyrgð á verkum sem unnin eru á vegum þeirrar ríkisstjórnar sem hann veitir forustu. Þess vegna vakti það sérstaka athygli mína í ræðu hv. þm. hér í dag að hann skyldi veitast svo harkalega að iðnrh. sem hann gerði. Og ég undrast það. Það kann vel að vera að það sé bærilegur háttur í pólitík að afneita gjörðum sínum en það kemur mér mjög undarlega fyrir sjónir að forsrh., sem ekki hefur gert sérstaka athugasemd eða jafnvel hótað viðkomandi ráðherra að biðjast lausnar fyrir hans hönd, skuli eftir sem áður afneita gjörðum þessa sama ráðherra. Þess vegna vakti ég athygli á þessu í minni ræðu.

Herra forseti. Hv. þm. taldi mig afneita ábyrgð á þeim samningum sem hefðu verið gerðir í minni ríkisstjórn, svo orðaði hann það í upphafi síns máls. Það voru engir samningar gerðir. Ef samningur hefði verið gerður og ríkisstjórnin lagt hann fram eða hæstv. iðnrh. fyrir hönd ríkisstjórnar, þá hefði ríkisstjórnin að sjálfsögðu í heild og ekki síst forsrh. borið á honum ábyrgð. Ég vil taka það fram að ég hefði glaðst manna mest ef þessir samningar hefðu náðst og verið viðunandi í sambandi við orkuverð og fjölmargt fleira. Því miður hafa þeir ekki náðst og eins og rakið hefur verið vandlega hér í umræðunum í dag hafa þeir lengi verið á næsta leiti eins og menn tala um í dag, í ein tvö ár, og hafa ekki náðst enn. Stundum er sagt að sannleikanum sé hver sárreiðastur. Ég sé ekki að óeðlilegt sé að rekja gang málsins og mótmæli því að það sé að veitast harkalega að hæstv. iðnrh. að rekja gang málsins. Þá væri eitthvað mjög skítugt í pokahorninu.

Virðulegi forseti. Í upphafi vil ég koma þeirri ábendingu til forseta þingsins að ég held að þessi utandagskrárumræða sýni það ásamt nokkrum öðrum, sem hér hafa farið fram á þessu þingi, að það þarf nauðsynlega að endurskoða þingsköpin varðandi utandagskrárumræður. Ég gagnrýndi það ákvæði að ráðherra hefði bara rétt til að taka tvisvar til máls í slíkri umræðu þegar þingskapalögin voru sett og ég geri það aftur nú vegna þess að það er mjög óþægileg aðstaða fyrir hæstv. iðnrh. að þurfa að vera í þeirri aðstöðu að geta talað bara einu sinni til viðbótar við sína upphaflegu ræðu og þurfa þá að svara öllum. Og það er líka mjög óþægilegt fyrir okkur hina að þurfa að tala hér aftur áður en hæstv. ráðherra hefur talað. Þetta er óþægilegt, sérstaklega út frá þeim mannlegu samskiptum og rökræðum sem þurfa að vera í þinginu. Ég held að þetta gangi aldrei upp til lengdar og vil beina því til forsetanna og formanna þingflokkanna að endurskoða þetta ákvæði vegna þess að ég held að það þjóni ekki skynsamlegri umræðu hér í þinginu. Hér fyrr í dag vék ég að því að sú margbreytilega aðferð sem höfð var við viðræðurnar við hin erlendu fyrirtæki hafi átt verulegan þátt í því að málið dróst á langinn og tökin á því af hálfu Íslendinga voru alls ekki nógu skýr. Ég vil nefna aftur, sem frekari rökstuðning fyrir því, að núv. iðnrh. setti af hina formlegu samninganefnd sem var við lýði þegar hann tók við og kom á fót í staðinn samráðsnefnd sem var skipuð fulltrúum allra flokka. Þó að flokkarnir veldu ekki einstaklingana þá voru þeir með tengsl inn í alla flokka nema Kvennalistann. Hins vegar var svo ákveðið eftir nokkurn tíma að setja þessa nefnd til hliðar, en hún hefur ekki enn verið sett af, ég vil geta þess hér, hún er enn þá formlega til þó ég viti að einstakir nefndarmenn í henni hafi verið að orða það að þeir vildu gjarnan að hún yrði lögð af. Í staðinn var svo valin innri nefnd sérstakra trúnaðarmanna og það voru þeir sem fylgdust með málinu og áttu í viðræðum, en t.d. hv. fyrrv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson, sem var og er enn í þessari samráðsnefnd, og Baldur Óskarsson, sem var og er enn í þessari samráðsnefnd, hafa ekki fengið að koma að þessum viðræðum núna í rúmt ár. Síðan var iðnrh. sjálfur hvað eftir annað að fara inn á vettvang viðræðnanna og fór þá eðlilega fram fyrir formann nefndarinnar Jóhannes Nordal, þannig að það var mjög óljóst á köflum hver var með forræði í málinu. Og t.d. sá frægi fundur í Hollandi, þegar iðnrh. handsalar raforkuverðið, er auðvitað dæmi um það þegar ráðherrann hleypur inn í viðræðurnar og lýkur ákveðnum þætti málsins þannig að þegar hinn formlegi aðili sem raforkuverðsviðræðurnar átti að annast, þ.e. stjórn Landsvirkjunar, kom að þeim þætti málsins þá sögðu forsvarsmenn fyrirtækjanna þriggja: Við erum búnir að handsala raforkuverðið við iðnrh. Það handsal var aldrei borið upp í síðustu ríkisstjórn, hvorki fyrir né eftir að það var framkvæmt. Eins kom í ljós að það var allt á reiki hvers konar umboð Jóhannes Nordal hafði í þessum viðræðum. Ég hef undir höndum drög, fleiri en ein, af þeim skjölum sem undirrituð voru í október 1990 með pompi og prakt og hátíðlegri viðhöfn. Allt fram á morgun undirritunardags stendur í þeim drögum að Jóhannes Nordal undirriti fyrir hönd stjórnar Landsvirkjunar. Ekki sem formaður viðræðunefndarinnar eða fulltrúi iðnrh. heldur fyrir hönd stjórnar Landsvirkjunar. Og ég þráspurði iðnrh. dagana á undan og reyndar vikurnar á undan, m.a. þegar við vorum saman úti í Washington í septembermánuði: Hefur Jóhannes Nordal umboð stjórnar Landsvirkjunar? Þá svaraði iðnrh. mér því að hann vænti þess að Jóhannes Nordal hefði umboð Landsvirkjunar. Ráðherrann vissi ekki sjálfur hvort Jóhannes Nordal hefði umboð Landsvirkjunar eður ei og þess vegna voru öll undirbúningsskjölin bæði á íslensku og ensku allt fram á morgun undirritunardagsins og skráð á þann veg að Jóhannes Nordal undirritaði fyrir hönd Landsvirkjunarstjórnar. Síðan varð að breyta öllu á elleftu stundu vegna þess að hann hafði ekki umboð og hafði ekki haft vikum og mánuðum saman. Þetta væri auðvitað hægt að rekja hér í miklu lengra máli og sýnir hve laus tökin voru, hve ruglandinn var mikill í því hver færi með samningsumboð fyrir hvern, hvenær og hvar. Enda kom það á daginn að Landsvirkjunarstjórnin kaus svo sérstaka nefnd til þess að annast viðræðurnar vegna þess að Jóhannes Nordal hafði ekki haft umboðið. Og það er auðvitað þetta sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson átti hér við og hv. þm. Sturla Böðvarsson virtist eiga erfitt með að skilja að innan síðustu ríkisstjórnar var málið aldrei formlega tekið fyrir eða formlega afgreitt. Okkur var t.d. sagt mánuðum saman í ríkisstjórninni, á ríkisstjórnarfundi eftir ríkisstjórnarfund og í ráðherranefndinni að Landsvirkjun annaðist viðræðurnar um orkuverðið. Ég játa það að við höfðum ekki hugmyndaflug til þess að spyrja iðnrh.: Er þetta satt? Við trúðum orðum hans. En síðan kom það bara á daginn að Landsvirkjun var ekkert í þeim viðræðum, hún hafði ekki valið neina til þess og Jóhannes Nordal hafði ekki umboð frá stjórn Landsvirkjunar. Davíð Oddsson, þáv. borgarstjóri, og hv. þm. Páll Pétursson ásamt Birgi Ísl. Gunnarssyni fóru síðan í viðræðurnar en okkur var beinlínis greint rangt frá í ríkisstjórninni á sínum tíma þegar okkur var sagt að Landsvirkjun annaðist þessar viðræður. Ef hér væri langur tími væri hægt að rekja fjöldann allan af dæmum úr þeim þykka gagnabunka sem við höfum undir höndum sem sýna að aldrei var formlega gengið frá neinu með skýrum hætti í meðferð málsins, því miður. Það er auðvitað ein af ástæðum þess að svo hörð ummæli komu fram hjá þáv. borgarstjóra í Reykjavík og stjórnarmanni í Landsvirkjun gagnvart þeim vinnubrögðum. Ég ætla ekkert að fara að halda þeim að ráðherranum hér og nú. Ég veit að hann verður að sýna tillitssemi og skilning við iðnrh. í núv. ríkisstjórn. En við sem fylgdust náið með málunum, og ég minni á að ég átti sæti í stjórn Landsvirkjunar áður en ég tók við embætti fjmrh., þekkjum þá sögu mjög vel þó við færum ekki að rekja hana hér í þingsal. Það hefur nokkuð verið vikið að því hér, bæði af hæstv. ráðherra og eins þm. Alþfl. að ég hafi gert það að umtalsefni bæði nú og fyrir ári að það ætti að hefja viðræður við önnur fyrirtæki til þess að breikka grundvöllinn. Það hafa verið höfð stór orð um það að siðaðir menn gerðu það ekki og slíkt væri ekki hægt. Ég vil minna á í fáeinum orðum að þau fyrirtæki sem við höfum átt í viðræðum við voru einnig að ræða við aðrar ríkisstjórnir og önnur lönd á sama tíma og þau voru að ræða við Ísland og núv. iðnrh. og fulltrúa hans. Ef fyrirtækin gátu verið að ræða við aðra, af hverjum gátum við þá ekki gert það líka? Ég minni t.d. á það að eftir að Alusuisse var búið að halda okkur uppi á snakki í nærri því tvö ár og hljóp svo frá viðræðunum kom í ljós að Alusuisse hafði samtímis átt í viðræðum við fulltrúa í Noregi. Ég veit ekki betur, þó að ég fari með það eftir minni, en að Alumax hafi átt í viðræðum við stjórnvöld í Kanada og þannig megi rekja fleiri dæmi um það að fyrirtækjunum fannst sjálfsagt að vera í viðræðum við aðra aðila. Og hvers konar barnaskapur er það þá að við getum ekki gert slíkt og hið sama? Að sjálfsögðu. Haldið þið að eitthvert ríki veiti erlendum fyrirtækjum forgang að orkulindum sínum árum saman ef fyrirtækin vilja ekki gera upp sinn hug? Eru menn virkilega að leggja að jöfnu sjálfstætt þjóðríki og einhver fyrirtæki og segja að hið sjálfstæða þjóðríki geti ekki leyft sér að ræða við marga aðila þegar fyrirtækin gera slíkt og hið sama. Við skulum ekki gleyma því að við erum búnir að veita þessum erlendu fyrirtækjum forgang og einokunaraðstöðu á því að velta fyrir sér nýtingu íslenskra orkulinda um áraraðir. Það er ærið mikið fyrir lítil þjóðríki að gera að veita erlendum fyrirtækjum slíkan forgang og slíkan rétt og hafa svo ekkert upp úr því og sitja eftir með engan hagvöxt, minni þjóðartekjur, skerta byggðaþróun og fjölmargt annað. Þess vegna er það auðvitað hreinn barnaskapur, sem hér hefur komið fram hjá talsmönnum Alþfl., að það hafi ekki verið sjálfsagt og eðlilegt mál að leita eftir viðræðum við aðra aðila. Hitt er svo annað mál hvernig það hefði gengið en það mátti reyna. En við sem höfum fylgst með málinu árum saman finnum í því einn þráð umfram alla aðra, hina miklu ofurtrú iðnrh. á það að hann mundi ávallt og í öllum kringumstæðum hafa stjórn málsins í sínum höndum. Ég gæti rakið hér fjölmörg dæmi um það. Ég gæti rakið viðræður mínar við hæstv. ráðherra í septembermánuði 1990 þar sem hann lýsti í mörgum orðum hvernig hann treysti því að fyrirtækin mundu ganga frá almennum heildarsamningum í októbermánuði á sl. ári og hann muni knýja þau til þess en það varð auðvitað ekki. Ég nefni þetta hér ekki vegna þess, virðulegi forseti, að ég hafi einhvern sérstakan áhuga á því að ráðast á hæstv. iðnrh. Ég tel satt að segja að málið sé þannig vaxið að það sé ekki þáttur málsins. Ég nefni þetta vegna þess að Íslendingar verða að læra af þessari reynslu, læra af þessum mistökum, læra af þessum óförum, draga ályktanir og spyrja sig heiðarlega: Hvernig stendur á því, er ekki eitthvað rangt í því sem við höfum gert? En í staðinn er einhverjum spakmælum raðað saman hvað eftir annað og haldið að þar með sé hægt að skýra málið. Hér hafa orðið alvarleg mistök, því miður, og það verður að ræða málið í heild og læra af þeim. Eitt af því sem ég bendi á, og ég gerði það líka þegar ég var í stjórn Landsvirkjunar, er þessi sífellda tilhneiging ráðherra, hverjir svo sem þeir eru, til þess að vera með málið í sínum höndum. Ég lagði það til í stjórn Landsvirkjunar á sínum tíma að viðræður af þessu tagi væri í höndum stofnunar sem starfaði á vegum Landsvirkjunar, væri óháð ráðherrum sem koma og fara og annaðist málið í samfellu án þess að fléttast inn í pólitískar framavonir eða pólitískt líf viðkomandi ráðherra. Það væri eina skynsemin að hefja slíkar viðræður út fyrir persónulegan metnaðarvettvang viðkomandi ráðherra, hver svo sem hann er. Ég er enn þeirrar skoðunar að það sé miklu vænlegri braut heldur en búa til hirð trúnaðarmanna í kringum ráðherrann og hafa þá sem leyndarráð í þessum efnum. Niðurstaða málsins nú sýnir að slíkar aðferðir duga ekki. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég segja þetta. Það er mjög dökkt fram undan í íslensku efnahagslífi. Stjórnvöld, bæði ríkisstjórn og Alþingi þurfa að taka á erfiðari verkefnum en menn hafa glímt við í mjög langan tíma og orsakirnar eru margvíslegar. Nú reynir mjög á að ríkisstjórn og þjóðþingið hafi yfirsýn, manndóm og dug til þess að ná mönnum saman að því erfiða verki. Það verður mikill prófsteinn á ríkisstjórnina og þjóðþingið á næstu vikum. Ég vona satt að segja að menn beri gæfu til þess að fara að feta sig inn á þá braut að ná mönnum saman, gera samkomulag um það í hvaða verkefni verði farið. Menn leggi kreddurnar um afskiptaleysi stjórnvalda til hliðar og einhver gömul markaðsforrit sem ekki ganga upp í núverandi aðstæðum, hvorki kenningunni né í raunveruleikanum. Það var kannski hugsanlegt að þau gætu gengið upp ef menn væru að sigla með íslenskt þjóðfélag inn í tímabil mikils hagvaxtar en það er ekki gert. Við erum að horfa fram á enn eitt samdráttarárið, enn eitt erfiðleikaárið. Þá þarf þjóðin á ríkisstjórn að halda sem leiðir menn saman en sundrar þeim ekki. Ég vona satt að segja að núverandi ríkisstjórn beri gæfu til þess, að hún velji núna verkefni í samvinnu við þjóðþingið til þess að ýta af stað, stuðla að fjármögnun þeirra, ráði fólk til þess að framkvæma þau þannig að við getum fetað okkur áfram á þessari braut en bíðum ekki bara eitt, tvö eða þrjú ár í viðbót meðan hæstv. iðnrh. heldur áfram að vitja þessara þriggja erlendu fyrirtækja eins og hann hefur svo skemmtilega orðað það að hann muni gera á næstu mánuðum. Við skulum ekki fara í fleiri vitjanir, hæstv. iðnrh. Við skulum hefja verkin.

Virðulegi forseti. Hv. 8. þm. Reykn. sagði að mikilvægt væri að við núverandi aðstæður starfaði í landinu ríkisstjórn sem gæti leitt menn saman. Ég verð að segja eins og er að lýsing sú sem ræðumaðurinn gaf á atburðum í fyrrv. ríkisstjórn, a.m.k. um þetta mikilvæga mál, benti ekki til þess að þar hefðu menn gengið samstiga í þessu máli eða öðrum. Þvert á móti virtist enginn vita hvað annar var að gera og hæstv. fyrrv. forsrh. vill helst ekki neitt hafa vitað af þessu stóra máli sem þó heyrði á þessum tíma undir hann. Mig langar að fara nokkrum orðum hér í upphafi um álmálið sjálft og stöðu þess og það sem um það hefur verið fjallað en síðan aðeins um atvinnumálin. Hv. 8. þm. Reykn. sagði, og það með töluverðum þyt og þjósti, að þetta lýðveldi hefði veitt erlendum fyrirtækjum einokun og forgang að orkulindum landsins. Þetta gæti hljómað mjög alvarlega ef mál hefðu verið þannig vaxin að hér hefðu menn og fyrirtæki í stóriðju og stóriðnaði staðið í biðröðum knýjandi dyra til að fá að koma hér og nýta okkar auðlindir en við hefðum af þrákelkni og þrjósku einbeitt okkur að því að láta þennan tiltekna hóp fyrirtækja eiga hér forgang og einokun. Hv. 8. þm. Reykn. veit að þetta var ekki svo. Það var ekki svo og hefur ekki verið svo eins og hér hefur verið rakið fyrr á fundinum. Fyrirtæki af þessu tagi standa ekki í biðröðum eftir því að komast hér að. Það var mat flestra þeirra sem best máttu vita hér á landi að þessi þrjú fyrirtæki, a.m.k. tvö þeirra, væru þau líklegustu um þessar mundir til að vilja fjárfesta hér í álveri. Ég hygg því að sú athugasemd og ásökun að þessum fyrirtækjum hafi verið veittur einokunarforgangur eigi ekki við þó að það sé rétt að forráðamenn Íslendinga í þessum viðræðum töldu auðvitað ekki viðeigandi að standa um leið í sérstökum viðræðum við önnur fyrirtæki eða leita sérstaklega eftir viðræðum við önnur fyrirtæki meðan svo vel virtist ganga eins og leit út hvað viðræðurnar snerti. Hv. 7. þm. Reykn. talaði um að hvorki við né hinir erlendu bankar hefðum í þessari stöðu og í samningum okkar haft neinar raunverlegar tryggingar eða ábyrgðir og fyrirtækin gætu skilið bæði banka og okkur eftir með sárt ennið eftir að samningar hefðu náðst og framkvæmdir hefðu verið hafnar. Þetta er að hluta til rétt hvað bankana snertir. Fyrirtækið átti að eiga töluvert lítið eigið fé. Við höfðum af því vissar áhyggjur, það er ekki vafi, að eigið fé upp á 20% væri í það lægsta. Við óttuðumst að hinum erlendu bönkum mundi þykja það lágt, a.m.k. í erfiðri stöðu og það hefur heyrst í umræðum að undanförnu að bankar hafi óskað eftir því að þetta eigið fé yrði nokkru hærra heldur en þarna var gert ráð fyrir. En hvað okkur snertir þá var ekki hætta á því í sjálfu sér að við sætum uppi með sárt ennið vegna þess að engar ábyrgðir væru fyrir okkur. Það voru þungar ábyrgðir komnar inn í þá samninga sem unnið hafði verið að og það voru fullnustuábyrgðir sem þessi fyrirtæki skuldbundu sig til að inna af hendi, fullnustuframkvæmdir sem nema tugum milljarða kr. Og það var ekki síst sú ábyrgð sem Landsvirkjun gat byggt á og ef henni hefði ekki verið fullnægt, þá voru beinar greiðsluábyrgðir sem til urðu að koma til Landsvirkjunar. Það sem hins vegar hafði gerst á samningsferlinum að fyrstu hugmyndir um ábyrgðir, svokölluð ,,take or pay``-ábyrgð hafði breyst yfir í þessa fullnustuábyrgð sem menn töldu þó út af fyrir sig þó að hún væri ekki eins góð að mínu mati og ,,take or pay``-ábyrgðin sem móðurfyrirtækin bæru endanlega ábyrgð á, hún hefði breyst yfir í þetta far, þá töldu menn það vera ásættanlegt. En þarna var vissulega ákveðin trygging sem sett hafði verið inn í samninginn af okkar hálfu. Menn hafa reynt að finna blóraböggla af hálfu þeirra sem mest hafa farið með málið og auðvitað iðnrh. sérstaklega. Ég hef áður farið yfir það að það eigi ekki við og hér sé um að ræða óviðráðanleg utanaðkomandi áhrif. Það gerast nefnilega slíkir atburðir og hafa gerst alveg nýlega sem snerta okkur. Við vitum hvernig ástandið er í bankamálum í Noregi og jafnvel í Svíþjóð. Við höfum haft mjög góða stöðu þrátt fyrir töluverða skuldasöfnun gagnvart viðskiptabönkum okkar erlendis. Hins vegar er enginn vafi á því núna að staðan í bankaheiminum í Noregi og Svíþjóð hefur veikt okkar stöðu og okkar lánakjör og okkar möguleika. Með sama hætti má kannski áður segja að sterk staða banka í Skandinavíu hafi með óbeinum og beinum hætti styrkt okkar stöðu. En hún hefur veikst núna, ekki vegna þess að við höfum komið nálægt þeim ósköpum sem yfir hafa dunið í Noregi að mestu og í Svíþjóð. En engu að síður veikir það stöðu okkar án þess að við fáum nokkuð við það ráðið. Ég hlýt að taka undir með hv. 5. þm. Reykn. sem var nokkuð brugðið við afstöðu fulltrúa Kvennalistans í sjónvarpinu í gær þar sem hann fagnaði alveg sérstaklega þessu áfalli sem þjóðin varð fyrir. Og þegar fréttamaðurinn sagði: Ja, en er ekki slæmt að vegna þessa mun hagvöxtur minnka verulega í landinu? Þá sagði fulltrúinn eitthvað á þá leið að Kvennalistinn væri á móti hagvexti, einkum mengandi hagvexti held ég að það hafi verið orðað. Ég held að fólkið í landinu eigi bágt með að skilja afstöðu af þessu tagi og ég tel líka að það sé ekki rétt hjá Kvennalistanum að gefa sér það að stóriðja og til að mynda ferðaiðnaður þurfi að vera andhverfur sem geti ekki átt saman. Stóriðja á þessu horni landsins verður að sæta miklum kröfum um umhverfisvernd og það er ekki rétt að þær séu takmarkandi eða litlar. Stóriðja þarf ekki að skaða okkur og möguleika okkar til að auka ferðaþjónustu. Ég held að fullyrðingar um slíkt sé þröngsýni sem fái ekki staðist. Menn hafa töluvert rætt hér um atvinnumálin og afleiðingar þess að álversframkvæmdum verður bersýnilega frestað um töluverðan tíma. Við gerum okkur öll grein fyrir því að við erum sérstaklega að hugsa um þetta vegna þess að þessa töf framkvæmda ber upp á sama tíma og við verðum fyrir áfalli í nýtingu fiskstofna okkar. Ég er viss um það að menn mundu tiltölulega lítið fjalla um þennan þátt ef það bæri ekki þannig upp á sama tíma og við verðum að draga úr fiskveiðum okkar. Menn spyrja: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til þess að bæta úr þessu? Við skulum alveg gera okkur grein fyrir því að í þessu landi er ekki margt sem hið opinbera getur gert til þess að bæta stöðu atvinnulífsins ef grundvallareiningin, sjávarútvegur, skerðist stórkostlega. Það er ekki neitt sem menn grípa upp úr hatti sínum í þeim efnum. Menn hafa ekki önnur ráð í rauninni en að reyna að nýta betur þá kosti sem fyrir eru og þá ekki síst í fiskvinnslunni. Menn segja hér og hafa margsagt: Ætlar ekki ríkisstjórnin að breyta stefnu sinni að vilja ekki hafa afskipti af atvinnulífinu? Það hefur aldrei verið sagt af hálfu ríkisstjórnarinnar að hún hafi ekki afskipti af atvinnulífinu. Ríkisstjórnin gerir það daglega í öllum verkum sínum meira og minna að hafa áhrif og afskipti af atvinnulífinu. Ríkisstjórnin hefur hins vegar sagt að sértækar aðgerðir sem beinist að einstökum fyrirtækjum með þeim hætti sem áður var gert eigi ekki upp á pallborð ríkisstjórnarinnar. Og við skulum horfa til Reykjaness hvernig þær aðgerðir hafa dugað. Ég tel víst að hæstv. fyrrv. forsrh. og hæstv. fyrrv. fjmrh. hafi beitt þessum snilldaraðerðum sl. þrjú eða fjögur ár, ekki síst í sínu kjördæmi sem stendur nú svo hraklega og þær aðferðir hafa þá dugað. En það sýnist ekki svo að þær aðgerðir hafi dugað. Hv. 7. þm. Reykn. sagði að menn væru að fordæma þá sjóði sem eitthvað hefðu verið notaðir. Við erum ekki að fordæma sjóðina heldur meðferð þeirra. Ég skal viðurkenna að það væri gott að hafa þá fjármuni nú sem hafa týnst og tapast einmitt úr þessum sjóðum. Það væri kostur ef nú væru 1,7 milljarðar eða svo hjá Framkvæmdasjóði en ekki mínus 1.200 milljónir, þ.e. viðsnúningur upp á 3 milljarða. Það væri kostur að hafa slíka peninga þegar svona árar. Það væri kostur að eiginfjárstaða Byggðastofnunar væri 4 milljarðar, eins og hún var fyrir örfáum árum, en ekki þriðjungur af því eins og hún er núna. Það væri kostur við þá stöðu sem blasir við í okkar efnahags- og atvinnumálum. En hvað er það sem atvinnulífið sjálft er að tala um gagnvart ríkisstjórninni? Atvinnulífið sjálft segir: Gefið okkur svigrúm, það svigrúm sem ekki var áður gefið. Gefið okkur svigrúm með því að takmarka ríkisútgjöld og takmarka lánsfjáreftirspurn til þess að við höfum aðgang að þeim fjármunum sem við sárlega þurfum á að halda. Þetta var ekki gert áður af hálfu fyrrv. ríkisstjórnar. Þetta eru menn að gera nú. Menn eru einmitt eftir megni að koma til móts við sjónarmið atvinnulífsins um það með hvaða hætti sé best og færast að styðja atvinnulífið. Ég tel þrátt fyrir allt og þrátt fyrir að við séum varaðir við bjartsýni að ekki hafi komið fram nein rök í þessum umræðum sem segi okkur að stóriðjuáformin, sem hafa verið uppi, séu endanlega dauð. Auðvitað eigum við að fara varlega, það kennir reynslan okkur, í að tímasetja það hvenær þau gætu orðið að veruleika. Við höfum ekki tök á því í augnablikinu að tímasetja þau. Við getum þó sagt með nokkuð öruggri vissu að þetta er a.m.k. árs töf. Það vitum við og við eigum að segja það og það liggur fyrir. En við eigum að hugsa þetta sem töf vegna þess að það er ekkert sérstakt sem bendir til þess að þetta sé annað en töf. Þegar þekkt tímarit í þessum fræðum eru skoðuð og þegar borið er saman hvaða álverksmiðjur sem hafa verið í burðarliðnum eru líklegastar og af fræðimönnum metnar svo að þær muni fyrst koma til þegar róðurinn léttist og markaðurinn réttir sig við, þá er verksmiðjan á Keilisnesi í efsta sæti. Ég hygg að það sé ekki vegna þess, eins og hv. 7. þm. Reykn. var að gefa í skyn að við hefðum samið af okkur, eða hinn erlendi viðsemjandi hefði fengið allt og hefði okkur í hendi sinni. Það er ekki vegna þess. Það er af mörgum öðrum ástæðum. Við höfum ekki samið verr af okkur en það þrátt fyrir allt að þessir aðilar taka þá áhættu að fresta nú sínum ákvörðunum. Við erum algjörlega óbundnir og getum þess vegna snúið okkur annað. Ef það spyrðist út að við hefðum samið með slíkum vildarkjörum til þessa hóps þá ættu hinir hóparnir sem við áttum að semja við að mati hv. 8. þm. Reykn. á meðan við vorum í þessum viðræðum að koma hlaupandi þegar menn vita hvers konar vildarkjör við erum tilbúnir að bjóða. En það er ekkert sem bendir til þess núna að þau vildarkjör séu slík að aðilar komi hlaupandi eftir þeim við núverandi aðstæður. Ég held að við höfum í þessum samningaviðræðum þrátt fyrir allt reynt að ná sanngjarnri niðurstöðu. Ég hef sagt það áður og dreg enga dul á það að Landsvirkjun sem fyrirtæki í þessum samningum tekur töluvert mikla áhættu. Hún getur ef vel gengur og best gengur haft mjög gott upp úr honum, ef allt gengur sem best er spáð. Hún getur líka lent í töluvert miklum vandræðum ef allt færi á hinn versta veg. Miðað við venjulegt ástand á staða hennar að geta gengið. Það var mat samningamanna Landsvirkjunar að það væri fórnandi og hægt að taka áhættu vegna þess að aðrir hagsmunir eigenda Landsvirkjunar til að mynda, og þá ekki síst ríkisvaldsins og þjóðarinnar, væru slíkir af þessum samningum að Landsvirkjun gæti slíka áhættu tekið. Það var mitt mat og ég veit að það var mat annarra sem að þessum málum stóðu og unnu. Ég hygg að ég hafi vikið að flestum þáttum sem var sérstaklega beint að mér. Ég get þó nefnt það vegna þess að hv. 7. þm. Reykn. talaði um afsláttartímabilið. Þetta er alveg rétt sem hann segir. Við höfum þegar við eina frestun gengið til móts við hinn erlenda viðsemjanda hvað það snertir. Ég tel því augljóst að það atriði hljóti að koma til alvarlegrar umhugsunar og íhugunar þegar samningar takast upp á nýjan leik.

Virðulegi forseti. Mér finnst hreint ótrúlegt að þurfa enn einu sinni að útskýra fyrir hæstv. þingheimi og nú raunar hæstv. forsrh. að okkur kvennalistakonum finnst engin ástæða til að gleðjast yfir ástandinu í atvinnumálum. Hins vegar finnst okkur ástæða til að gleðjast yfir því ef ekki verður gengið lengra út á þá óheillabraut sem stóriðjan hefur nú þegar leitt okkur og við teljum að muni verða óheillabraut. Varðandi það að stóriðja muni ekki spilla ímynd okkar þá er ég ekki ein um þá skoðun að ímynd landsins sem land hreinleika sé í hættu. Ég hef í þingræðu áður vitnað til ummæla íslensks útflytjanda sem framleiðir gæðavöru, mat, og hefur miklar áhyggjur af þessari atvinnustefnu og þessum röngu áherslum. Ég hef sömu sögu að segja frá fólki úr ferðaþjónustu og það er full ástæða til að hlusta á það fólk sem þar starfar.

Virðulegi forseti. Það eru u.þ.b. fimm ár síðan stjórn Landsvirkjunar hóf athugun á því hvort arðbært væri að selja raforku gegnum sæstreng til annarra landa. Þegar nýjar upplýsingar komu fram fyrir tveimur til þremur árum sýndi það sig greinilega að þetta var orðið raunverulegt viðfangsefni. En þá var augljóst að frekari forgangsathugun, og ég legg áherslu á það, forgangsathugun á sölu rafmagns gegnum sæstreng var ýtt til hliðar vegna þess að þær álversframkvæmdir sem nú hefur verið frestað voru látnar hafa þennan forgang. Það vissu allir að íslenska hagkerfið mundi ekki ráða við það að reisa í senn stórvirkjanir fyrir nýtt álver og stórvirkjanir vegna sölu á rafmagni með sæstreng. Þá var það núv. hæstv. iðnrh. og aðrir sem höguðu málum þannig beint og óbeint að álversframkvæmdirnar fengju forgang og ekki var lagður forgangskraftur í það að hefja nú þegar undirbúning að sölu rafmagns um sæstreng. Þetta er eitt dæmi, virðulegi forsrh., um það hverju var ýtt til hliðar í athugunum. Þótt málið með sæstrenginn væri vissulega skoðað áfram þá fékk það ekki þá áherslu sem því bar. Ég vona síðan að hæstv. forsrh. hætti að kenna mér um stöðu Framkvæmdasjóðs, eins og hann gerði í ræðu sinni. Ég minni hann enn á ný á það að fjárhagserfiðleikar Framkvæmdasjóðs stafa aðallega af ákvörðunum sem voru teknar í ríkisstjórnartíð Sjálfstfl., bæði þegar Sjálfstfl. var með fjmrn. og þegar Sjálfstfl. var með forsrn. Fulltrúi minn í stjórn Framkvæmdasjóðs var núv. hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður þingflokks Alþfl. Ef hæstv. forsrh. hefur þess vegna einhverjar grunsemdir um að hann hafi hagað sér óskynsamlega sem fulltrúi minn í stjórn Framkvæmdasjóðs þá óska ég eftir því að hann ræði það fyrst við formann þingflokks Alþfl. vegna þess að ég varð aldrei var við það að hann hegðaði sér óskynsamlega meðan hann var fulltrúi minn í stjórn Framkvæmdasjóðs.

Virðulegi forseti. Ýmislegt í ræðu hæstv. forsrh. nú þarfnast í raun mjög ítarlegrar umræðu. Mér var vitanlega ljóst þegar ég bað hann áðan að segja nokkur orð um atvinnumálin og atvinnumálastefnuna að ekki gæfist tækifæri til að fara ítarlega í það nú. En það sem hann sagði undirstrikar svo sannarlega að við þurfum að ræða þessi mál mjög vandlega á næstunni. Núna hef ég aðeins tækifæri til að leiðrétta eitt sem kom fram hjá hæstv. forsrh. Hann sagði, ef ég heyrði rétt, að ég léti eins og ég hefði ekki þekkt þetta mál í tíð fyrri ríkisstjórnar. Það er alrangt. Ég sagði í fyrstu ræðu minni að ég þyrfti ekki að kvarta undan því að hæstv. iðnrh. hefði ekki látið mér í té upplýsingar um málið. Ég sagði hins vegar að það hefði skort mjög á að samstarf væri nægilegt á milli stjórnarflokkanna allra og rakti það hvernig sú nefnd sem upphaflega var skipuð fulltrúum flestra flokka var í raun sett af. Það var það sem ég gagnrýndi. Í þessum sömu orðum sagði hæstv. forsrh. að ég hefði ekki þekkt þetta mál sem þó heyrði undir mig, ef ég heyrði hann rétt. Það er náttúrlega misskilningur. Málið heyrði ekki undir mig en vegna kunnáttu minnar á því gat ég gert ýmsar alvarlegar athugasemdir við málið. Málið heyrði hins vegar undir iðnrh. og hann kaus að taka þær ekki til greina. Það var á hans valdi að ákveða það. Hins vegar hlaut ríkisstjórnin að koma málinu í heild sinni ef málið hefði verið lengra á veg komið.

Virðulegi forseti. Ég hafði velt því fyrir mér að biðja um orðið á eftir, þannig að ég ætla ekki að koma að þessu álmáli en spyrja um eitt atriði sem fram kom í ræðu hæstv. forsrh. og er mjög merkilegt og mjög alvarlegt. Það kom fram í ræðu hæstv. forsrh. að lánskjör Íslendinga erlendis væru að versna núna vegna ótíðinda úr bönkum í Noregi og Svíþjóð. Þetta hefur ekki komið fram á virðulegu Alþingi fyrr svo mér sé kunnugt um. Ég vil spyrja hæstv. forsrh. hvort hann og hans ríkisstjórn hyggist gera ráðstafanir til þess að gera þinginu og a.m.k. viðkomandi þingnefnd grein fyrir þessum vanda og hvernig hann birtist þannig að menn geti velt því fyrir sér af hverju þessi vandi stafar. Hvort hann stafar hugsanlega af því að hér sé um að ræða sérstök vandamál í bönkum í Noregi og Svíþjóð, eða hvort hann stafar að einhverju leyti af því að hugsanlegir erlendir lánveitendur okkar telji efnahagsstjórn á Íslandi lakari núna en áður.

Virðulegi forseti. Ég var að vekja athygli á því hvernig utanaðkomandi hlutir geti haft áhrif á mikilvæga þætti hjá okkur. Það er mat fróðra manna í íslenskum bankaheimi að þeir atburðir sem hafa átt sér stað í norrænni bankastarfsemi hafi þegar haft neikvæð áhrif fyrir okkur varðandi lánamöguleika okkar og lánakjör. Þetta er mat manna. Það er líka mat sömu manna að við höfum áður notið góðs af sterkri stöðu norrænna banka og þess álits sem slíkir bankar njóta. Þetta er mat bankamanna.

Virðulegi forseti. Mér finnst leitt að hæstv. forsrh. skyldi ekki líka víkja að því sem ég sagði í mínu andsvari fyrst hann kaus að biðja um orðið eftir að öll andsvörin höfðu komið fram og ítreka það sem ég sagði í mínu andsvari og bið hann að hugleiða það. Hins vegar vil ég taka undir með hv. þm. Svavari Gestssyni að mér fannst þessar upplýsingar merkilegar vegna þess að ég lét sem fjmrh. tvö viðurkennd erlend fyrirtæki, sem hafa það sem verkefni að meta lánstraust þjóða, meta lánstraust íslenska ríkisins. Þau gerðu það og við fengum nokkuð góða útkomu. Þess vegna vekja ummæli hæstv. forsrh. spurningar um það hvort núv. hæstv. fjmrh. hefur látið þessi fyrirtæki, eins og t.d. Standard and Poor's meta lánstraust íslenska ríkisins á ný. Ef svo er og íslenska ríkið hefur fengið lakari útkomu er auðvitað nauðsynlegt að það komi fram. Það væru tíðindi fyndist mér ef svo væri á svo skömmum tíma. Ég vil því ítreka það að við fáum gleggri upplýsingar um þetta mál.

Virðulegi forseti. Í raun hóf hæstv. forsrh. alveg nýja umræðu með sinni ræðu áðan sem gæti örugglega enst okkur lengi nætur. Ég vil byrja á ummælum hæstv. forsrh. um lánstraust okkar Íslendinga erlendis. Ég verð að segja það að forsrh. eins lands verður að byggja slíka yfirlýsingu sem hann gefur á þjóðþingi á afar traustum grunni til þess að nota þennan vettvang til að lýsa því yfir að lánstraust okkar hafi hrapað erlendis. Úr munni forsrh. er þetta mjög stór yfirlýsing. Ég ítreka það sem hér hefur komið fram að við hljótum að fara fram á að hæstv. forsrh. upplýsi okkur betur um hvað hann á við með þessum ummælum sínum. Af því að ég er kominn að erlendum bönkum og lánstrausti okkar, þá ætla ég aðeins að víkja að röksemdafærslunni fyrir því að búið er að blása álversframkvæmdirnar af. Látið er í veðri vaka að það sé vegna þess að það eru slæmar aðstæður á erlendum fjármagnsmörkuðum. Eflaust eru þær að einhverju leyti slæmar, en alla vega samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef eru vextir erlendis mun lægri núna en þegar farið var af stað með þessar samningaviðræður. Ég held miklu frekar að ástæðan liggi í því að erlendir bankar taka ekki þá áhættu sem felst í því að í þessu fyrirtæki er einungis 20% eigið fé. Það atriði getum við rakið beint til samningagerðarinnar. Ef við rekjum okkur eftir þessari leið, hæstv. iðnrh., þá hittir það okkur fyrir aftur. Það var ekki þetta sem ég ætlaði að ræða um. Ég ætlaði að ræða um ræðu hæstv. forsrh. --- Virðulegi forseti. Ég verð eiginlega að fara fram á það að forsrh. verði við þá umræðu þar sem hann gaf svo ríkt tilefni til áðan.

Hann hefur trúlega ekki farið langt.

Virðulegi forseti. Ég sé að forsrh. er kominn í salinn. Það sem varð til þess að ég fór hér upp var það sem hann sagði um atvinnustefnu núv. ríkisstjórnar og mér fannst gefa ástæðu til þess að við hæfum þessa umræðu á nýjum grunni. Þar kom reyndar lítið fram annað en hefur gerst í hans ræðum um það mál fram að þessu, þ.e. það er horft til fortíðar. Það örlar ekki á því hjá hæstv. núv. forsrh. að litið sé til framtíðar. Honum er mjög tíðrætt um sjóðasukk og þá sjóði sem fyrrv. ríkisstjórn kom upp, m.a. Atvinnutryggingarsjóð og Hlutafjársjóð. Síðan segir hæstv. forsrh.: Við gerum ekkert annað en að sjá til þess að hinar almennu aðstæður séu góðar. Ég mun grípa til almennra aðgerða ekki sértækra. Ég mun koma að því seinna. Lítum aðeins á sjóðina. Það getur vel verið að hæstv. forsrh. þyki það þjóna pólitískum tilgangi sínum að láta staðar numið þar sem nú er komið gagnvart Atvinnutryggingarsjóði og Hlutafjársjóði. Hins vegar þjónar það ekki tilgangi atvinnulífsins í landinu og það þjónar ekki tilgangi ríkisins hvað við kemur verndun þess fjármagn sem er komið með ríkisábyrgð. Ekki alls fyrir löngu fór ég yfir stöðu þessara sjóða með háttsettum starfsmönnum Byggðastofnunar. Ég skoðaði m.a. þá úttekt sem Byggðastofnun hefur látið gera á Hlutafjársjóði. Ef ég tek Atvinnutryggingarsjóðinn fyrst þá var sú mynd sem ég dró upp í mínum huga eftir að hafa skoðað málið sú að hægt væri að skipta honum í þrennt. Það er einhver hluti sem svo getur farið að menn verði að afskrifa. Það er ekki stór hluti. Það er annar hluti sem allt bendir til að hagsmunum sjóðsins, þar með ríkisins og þeirra fyrirtækja sem í hlut eiga, sé best borgið með því að breyta verulegum hluta af því í hlutafé og freista þess að verja það til að það skili sér aftur með bættri afkomu. Þriðji hlutann, sem er reyndar nokkuð stór, er þannig ástatt með að allt bendir til þess að viðkomandi fyrirtæki geti staðið í fullum skilum án nokkurra breytinga. En þetta heita, hæstv. forsrh., sértækar aðgerðir og eru bannorð í dag. Ég held að við verðum að horfast í augu við þær staðreyndir að þær aðgerðir sem gripið var til í tíð fyrrv. ríkisstjórnar voru vissulega sértækar og byggðust á því, það viðurkenni ég og þar eiga flokkar okkar forsrh. mesta ábyrgð, að um allt of langan tíma höfðu hin almennu skilyrði ekki verið rétt. Við erum ekki búin að ljúka þeirri aðgerð. Að henni lokinni getum við horft til þess að það verði hinar almennu aðgerðir sem stýra ferðinni. Varðandi Hlutafjársjóð lítur dæmið þannig út þegar búið er að setja það upp bókhaldslega, fyrirtæki fyrir fyrirtæki, að með skuldbreytingum og hæfilegum hjálparaðgerðum er hægt að verja fjármuni Hlutafjársjóðs ef við tökum tillit til verðmæti eigna fyrirtækjanna í dag. En þetta mundu væntanlega heita sértækar aðgerðir. Síðan er það athugunarefni, hæstv. forsrh., hver voru fyrstu afskipti þessarar ríkisstjórnar af grunnatvinnuvegunum. Ef ég man rétt þá var það að beita þeim sértækustu aðgerðum sem ég veit til að hafi verið beitt gagnvart atvinnulífinu um langt árabil þar sem svo langt var gengið að fella niður staðgreiðslu skatta sem samkvæmt lögum er hreint lögbrot að standa ekki skil á. Það er þetta sem ég óttast. Ég veit að ríkisstjórnin mun ekki hafa þrek til þess að standa við að ekki verði gripið til sértækra aðgerða og það verður þá ekki gert á þann almenna hátt sem ég nefndi áðan gagnvart Hlutafjársjóði og Atvinnutryggingarsjóði, heldur þegar mönnum þykir þóknanlegt verði gripið til sértækra aðgerða í átt við það sem ég nefndi áðan. Því miður blasir þetta við okkur núna. Við skulum síðan aðeins koma að almennu aðgerðunum. Ég hef sagt það árum saman að byggðamál númer eitt til tíu eru að hinn almenni efnahagsgrunnur sé í lagi. Það hefur hann því miður ekki verið langtímum saman. En hvernig er hann núna eftir að hæstv. núv. ríkisstjórn hefur setið í tæpt hálft ár? Við skulum skoða það. Hæstv. forsrh. sagði að ríkisstjórnin væri að grípa til aðgerða til þess að skapa atvinnulífinu svigrúm. Í hverju felast þær aðgerðir? Við skulum líta á nokkra höfuðþætti sem þarna þurfa að vera í lagi. Á lofti eru mjög alvarleg teikn um að gengismálin séu komin í það horf að þar sé orðin veruleg dulin skekkja sem sé farin að færa fjármagn frá frumatvinnuvegunum yfir til innflutningsins og þjónustunnar, eins og því miður hefur verið um allt of langan tíma. Hvernig hefur ríkisstjórnin staðið í stykkinu varðandi annan höfuðþáttinn, þ.e. vaxtamálin? Raunvextir í landinu, eins og ég hef rætt í tvígang við hæstv. viðskrh., eru í dag hærri en nokkur dæmi eru um áður. Því miður er ekkert útlit fyrir breytingu þar á á næstunni. Þá eru ríkisfjármálin eftir. Við höfum heyrt ríkisstjórnina tala um að draga eigi úr umsvifum til að skapa atvinnulífinu svigrúm. En hvað hefur verið gert? Það hafa verið höfð endaskipti á hlutunum á þann hátt að inn eru komin þjónustugjöld til þess að mæta útgjöldunum sem eru sama hlutfall af landsframleiðslu og var á síðasta ári. Þannig líta fjárlögin út. Aðilar atvinnulífsins hafa lagt á það mikla áherslu að dregið verði úr ríkisumsvifum og reyndar opinberum umsvifum, ekki síður sveitarfélaganna. Hvernig standa málin þar? Stærsta sveitarfélagið sem ber höfuð og herðar yfir öll önnur og hefur þá sérstöðu í tekjuöflun að vera með hærri tekjur á íbúa en nokkurt annað sveitarfélag í landinu ætti þess vegna að hafa alla burði til þess að standa þannig að sínum málum að það þurfi ekki að íþyngja lánamarkaðinum. En hvernig er ástandið þar? Ástandið er þannig að nú er Reykjavíkurborg með á milli 1,5 og 2 milljarða í yfirdrátt í Landsbankanum. Þetta er sú mynd sem við höfum af þeim almenna ramma sem ríkisstjórnin hefur verið að skapa. Er það nokkur furða þó að við stjórnarandstæðingar lýsum eftir atvinnustefnu núv. ríkisstjórnar og lýsum eftir því hvernig eigi að taka á vandanum eins og hann liggur fyrir núna? Það kom ekkert fram í ræðu hæstv. forsrh. áðan um að þar sé verið að gera eitthvað sem skiptir máli.

Virðulegi forseti. Ég er undrandi á því að einn af þingmönnum Framsfl. skuli sérstaklega í annað eða þriðja skiptið gera að umtalsefni nauðasamninga sem tengdust Hraðfrystihúsi Stokkseyrar. Þeir nauðasamningar voru gerðir fyrir atbeina ríkisins vegna þess að fyrir lá fundargerð frá fundi sem þáv. forsrh. hafði haldið í húsakynnum Stjórnarráðsins þar sem tilteknir þættir voru teknir inn í nauðasamningaskiptin. Núv. ríkisstjórn ákvað að standa við þá ákvörðun fyrrv. forsrh.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að mér finnst þetta afar billegt svar hjá hæstv. forsrh. Hann hefur að vísu tíðkað það að draga fram ýmis plögg úr forsrn. frá fyrri tíð en ég hef ekki heyrt hann áður vitna úr ræðustól Alþingis í eitthvað tiltekið minnisblað í forsrn. Gjörðin er hæstv. núv. ríkisstjórnar. Alveg sama hvað öllum minnisblöðum líður þá er gjörðin að fella niður staðgreiðslu skatta núv. ríkisstjórnar.

Frú forseti. Stjórnarliðum hefur í kvöld og raunar fyrr í dag orðið nokkuð tíðrætt um gagnrýni stjórnarandstæðinga á hæstv. iðnrh. og hafa margir hverjir furðað sig á þeirri gagnrýni. Ég vil vekja athygli þeirra á því, sem ég veit að þeir hafa auðvitað tekið eftir þó þeir hafi ekki nefnt það, að gagnrýnin á iðnrh. hefur verið af nokkuð misjöfnum toga. Það er ekki hægt --- þó að stjórnarandstaðan standi saman í því að gagnrýna núv. ríkisstjórn og núv. iðnrh. --- að setja alla undir sama hatt. Ég gagnrýni í sjálfu sér ekki iðnrh. fyrir það að hafa ekki farið á fjörurnar við einhver önnur álfyrirtæki til þess að fá þau inn í myndina þegar sýnt var að þau fyrirtæki sem samningaviðræður stóðu yfir við voru að detta úr skaftinu. Ég gagnrýni hann ekki fyrir það. Ég og við kvennalistakonur gagnrýnum hann öðru fremur fyrir þá áldrauma sem hann hefur alið á. Hann hefur auðvitað ekki verið einn um það að ala á þessum áldraumum, en sem iðnrh. hefur hann verið fremstur meðal jafningja. Þess vegna hljótum við öðrum fremur að gagnrýna hann. En ég ætlaði ekki að gera hæstv. iðnrh. að umtalsefni. Það var tvennt sem mig langaði til að minnast á og það kom hvort tveggja fram í ræðu hæstv. forsrh. Hann gerði hagvöxt og stóriðju að umtalsefni þó kannski með óbeinum hætti væri. Hann sagði nefnilega að þegar kvennalistakonur hefðu fagnað því í sjónvarpinu að áldraumarnir væru farnir veg allrar veraldar hefði komið fram hjá þeim að Kvennalistinn væri á móti hagvexti, sérstaklega mengandi hagvexti. Hann sagðist ekki geta ímyndað sér að þjóðin skildi þetta tal, að almenningur skildi þetta tal. Hann sagði líka að það væri augljóst af tali kvennalistakvenna að þær teldu að stóriðja og ferðamannaþjónusta gæti ekki farið saman og þetta væri þröngsýni sem fengist ekki staðist. Vegna þessara orða hæstv. forsrh. langar mig að gera þetta tvennt að umtalsefni, þ.e. hagvöxtinn og stóriðjuna. Við höfum vissulega gagnrýnt hagvaxtarhugtakið og við höfum kannski verið nokkuð einar um það þó að einstaka aðrir þingmenn hafi gagnrýnt þetta hugtak líka. Við höfum gagnrýnt þetta hugtak vegna þess hversu gagnrýnislausir menn eru í meðferð þess. Þegar menn eins og hæstv. forsrh. taka sér í munn orðið hagvöxtur þá er eins og hagvöxtur feli sjálfkrafa í sér gæði. Það sé gildishlaðið hugtak sem feli sjálfkrafa í sér gæði; lífshamingju, lífsgæði. Þannig er það ekki. Hagvöxtur er auðvitað bara hugtak sem er notað í útreikningum. Það er notað sem mælikvarði á veltu peninga. Hagvöxtur þarf í sjálfu sér ekki að skilja neitt eftir sig. Við getum tekið dæmi af framkvæmdum sem hæstv. forsrh. og fyrrv. borgarstjóri Reykjavíkur hefur staðið fyrir, byggingu Perlunnar og ráðhússins í Reykjavík. Báðar þessar byggingar, með þeim hraða sem þar hefur verið viðhafður og því fjármagni sem í þær hefur verið sett, hafa eflaust skilið eftir sig einhvern hagvöxt. Þær hafa mælst inn í hagvaxtarútreikninga meðan á framkvæmdum stóð. En hvað skilja þær eftir sig? Hvað gefa þær af sér? Þær gefa ekki af sér nokkurn arð. En þetta er hagvöxtur. Við getum tekið annað dæmi: Ef við Íslendingar veiddum allan fisk í sjónum á nokkrum árum, stunduðum gegndarlaust arðrán á auðlindum okkar, þá mundi það auðvitað skila sér í mjög góðum hagvaxtartölum. Við fengjum alveg gífurlegan hagvöxt þau árin sem við værum að stunda þessa rányrkju. En hvernig yrði framtíðin? Hvernig blasti framtíðin þá við? Það er þetta sem við gagnrýnum. Við gagnrýnum hvernig menn nota þetta hugtak án þess að velta því fyrir sér hvað í því felst. Þegar við ræðum um hagvöxt og allt sem honum fylgir verða menn að horfast í augu við staðreyndir. Menn verða að horfast í augu við það að við eigum bara þessa einu jörð og við verðum að fara vel með hana. Ef menn fara hins vegar út á þann hála ís að ræða á þessum nótum, þá standa þeir auðvitað andspænis mjög óþægilegum pólitískum samviskuspurningum sem þá langar hreinlega ekki til að svara held ég. Ég held þá langi ekki til að svara þessum spurningum, hvorki sjálfum sér né kjósendum sínum. Ef við tökum svo aftur stóriðjuna. Við kvennalistakonur erum ekki andsnúnar stóriðju eins og hæstv. forsrh. sagði og við erum heldur ekki andsnúnar orkufrekum iðnaði svona ,,per se`` en við erum á móti mengandi stóriðju. Við höfum alla tíð verið á móti mengandi stóriðju. Forsrh. þyrfti ekki annað en líta á þá vetnistillögu sem við höfum flutt á Alþingi nú öðru sinni til þess að vita það að við erum ekki á móti stóriðju. Þá hefðum við aldrei flutt slíka tillögu. Vetnisframleiðsla er auðvitað stóriðja. Þetta er orkuferk framleiðsla og hún útheimtir dýrar fjárfestingar. Þess vegna er þetta stóriðja. Við erum ekkert á móti henni, en við erum á móti mengandi stóriðju. Það er alveg ljóst. Þegar við ræðum um raforkuna í landinu verðum við að hafa í huga að þetta er mjög dýrmæt auðlind sem við eigum. Orkunotkun í heiminum hefur vaxið gífurlega á undanförnum árum og ef við förum dálítið langt aftur í tímann þá sjáum við hversu gífurleg aukning hefur verið á notkun orku. Fyrir 150 árum notaði mannkynið sem samsvarar 8 millj. tunna af olíu á dag en í dag notar mannkynið, auðvitað mun fjölmennara en þá var, orku sem samsvarar 161 millj. tunna af olíu á dag. Svo gífurleg hefur aukningin verið í orkunotkun. Orkunotkunin á enn eftir að vaxa. Mannkynið stendur hins vegar andspænis því að flestir orkugjafar eru mengandi. Kjarnorkan býður heim miklum hættum. Hún er kannski ekki eins mengandi og margt annað en hún er ekki fýsilegur kostur, bæði vegna þeirrar hættu sem fylgir henni fyrir umhverfi okkar og mannfólk og eins hversu dýrt er að fjárfesta í henni. Við skulum athuga að það þyrfti ekki nema eitt Tsjernóbil í viðbót --- við skulum vona að það verði ekki, svo sannarlega --- t.d. í Búlgaríu, sem byggir mjög á kjarnorku og þetta eru kjarnorkuver sem eru mjög illa útbúin hvað öryggi varðar, til þess að almenningsálitið í heiminum mundi hafna kjarnorkunni og menn mundu hreinlega krefjast þess að kjarnorkuverum jafnvel á Vesturlöndum yrði lokað. Við eigum hins vegar verðmæta auðlind sem eru fallvötnin og sú raforka sem í þeim býr. Þessi auðlind okkar er þeim ótrúlegu hæfileikum gædd að hún er ekki mengandi og það er fátt mikilvægara heiminum í dag. Það blasir við að orkunotkun í heiminum í dag leiðir af sér meiri umhverfisspjöll en nokkuð annað sem maðurinn tekur sér fyrir hendur. Þess vegna hljótum við að leggja ríka áherslu á það að við eigum orkugjafa sem eru ekki mengandi. Það er eins og hver önnur gullnáma, gullkista sem við sitjum á, og við verðum að nýta þessa gullkistu rétt, meta hana rétt og ekki setja hana á útsölu.

Frú forseti. Í upphafi langar mig til þess að taka undir þau tilmæli hv. 8. þm. Reykn. að virðulegur forseti og forsætisnefnd þingsins hugi að því hvernig þingsköpin um utandagskrárumræður hafi reynst. Ég held að það sé mjög margt sem við getum lært af þeirri reynslu sem fengist hefur á þessu þingi. Sú reynsla er kannski helst til ríkuleg miðað við þá starfsdaga sem þingið hefur til ráðstöfunar, en ég held engu að síður að það sé fullkomin ástæða til að huga að þessu. Sérstaklega á þetta við um tækifæri til skoðanaskipta sem ég tel að andsvörin leysi ekki svo vel fari þótt þau séu framför. Þetta segi ég í upphafi míns máls, virðulegur forseti, til að taka undir það sem mér hefur fundist skynsamlegt í máli hv. 8. þm. Reykn. Ég vík þá að öðru. Það verður að segjast eins og er að vonbrigði hefur verið stef í ræðum margra manna hér. Það eru vissulega vonbrigði að frestur skuli nú óhjákvæmilegur á framkvæmdum um nýtt álver á Keilisnesi. En það eru líka vonbrigði að mínu áliti hvernig hv. stjórnarandstaða hefur haldið á sínu máli í dag og kvöld vegna þess að nú glímum við sameiginlega við mikinn atvinnuvanda. Satt að segja fundust mér þau orð sem hv. 8. þm. Reykn. hafði í síðustu ræðu sinni um nauðsyn þess að þing og stjórn standi saman um lausn vandans hljóma eins og argasta öfugmæli í framhaldi af því sem hann hafði áður sagt. Þar lýsti sér svo sannarlega ekki vilji til að ná sameiginlegum skilningi eða sanngjarnri sýn á viðfangsefni gærdagsins, því lítið var talað um morgundaginn í máli hans. Ýmsir hafa gefið sig fram í þessari umræðu sem segja sig hafa vitað betur allan tímann. Hv. 8. þm. Reykn. vék í upphafi fyrri ræðu sinnar að því að Páll Pétursson, hv. 1. þm. Norðurl. v., ásamt fleirum, hefði á fundi í London fyrir u.þ.b. ári tekið á því að Atlantsálsmenn hefðu þá þegar lýst erfiðleikum á fjármögnun eftir samtöl við banka sem þeir Landsvirkjunarmenn hefðu notað tækifærið til að heimsækja úr því þeir voru á annað borð í borginni. Um þetta mál er það að segja að á þeim tíma sem umræddur fundur var haldinn um orkuverðsamninga í London voru Atlantsálsmenn ekki farnir að sinna fjármögnunarviðræðum að neinu marki. Þeir áttu ýmsa hluti ófrágengna, t.d. varðandi sín innri samskipti, og það hefur margsinnis komið fram að fjármögnunarleitinni hugðust þeir fyrst sinna af krafti nú á haustdögum. Það sem máli skiptir er að eftir að fjármagnsleitin hófst fyrir alvöru skýrðu þeir frá því að þeim væri tekið nokkuð vel, ekki síst af bönkum í Evrópu. Og ég leyfi mér að minna á ummæli Atlantsálsmanna þessa efnis þegar þeir voru hér á ferð í ágúst sl. Það hefur reyndar margoft síðan komið fram á fundum sem íslenskir samningamenn hafa átt við þá um ýmis mál, m.a. í Amsterdam upp úr miðjum október, að þeir teldu að undirtektir fjármálastofnana væru þokkalega jákvæðar. Forsvarsmenn Alumax hafa t.d. lýst því í fjölmiðlum oftar en einu sinni að undanförnu að þeir teldu umræðurnar um fjármögnun ganga eftir atvikum. Eins og ég hef lýst og ýmsir aðrir reyndar tekið undir þá eru það aðrir þættir almenns eðlis sem varða hið almenna efnahagslega umhverfi áliðjunnar og lánamarkaðanna sem hafa orðið til þess að kjörin voru að lokum óhagstæð að mati Atlantsálsfyrirtækjanna. Þótt illa gengi í vor í upphafi var hreint engin ástæða til þess að draga það því að málið væri á réttri leið. Áður en ég vík að fleiri atriðum í ræðu hv. 8. þm. Reykn. ætla ég aðeins að koma að því sem málshefjandi, hv. 7. þm. Reykn., tók fyrir í sinni seinni ræðu. Þar beindi hann ýmist til mín nýjum spurningum eða endurtók fyrri spurningar. Áður en ég held áfram að rekja viðbrögð mín við spurningum og athugasemdum ýmissa annarra ræðumanna ætla ég að sinna þessum atriðum. Í fyrsta lagi innti hv. 7. þm. Reykn. eftir því hvort Atlantsálsmenn væru að draga okkur á asnaeyrunum. Nei, þeir eru ekki að gera það. Það er enn ekki kominn á samningur og við munum halda áfram að fjalla um þetta mál við þá. Ég hef trú á þessum samstarfsaðilum og samningaviðræðurnar eru nú á frágangsstigi. Ég tel að það komi hugsanlega til greina að gera samning á þeim nótum sem nú liggja fyrir en með þeirri viðbót að samningurinn falli úr gildi ef framkvæmdir hafa ekki hafist að fullu fyrir eitthvert ákveðið tímamark. Hvert það tímamark ætti að vera ætla ég ekki að tjá mig um á þessu stigi. Ég vek athygli á því að Atlantsálsaðilarnir hafa lýst því mjög skilmerkilega að þeir hafi frestað áformum sínum um fjáröflun en séu ekki hættir við framkvæmdina. Ég vil líka endurtaka að við erum ekki skuldbundnir þeim formlega um nokkurt atriði málsins þótt að sjálfsögðu felist í því mikil siðferðileg skuldbinding sem við höfum sameiginlega með þeim starfað. Þetta vildi ég segja um það hvernig þessi samningsmál standa. En mér fannst það mjög athyglisvert að í sömu andrá sagði hv. 7. þm. Reykn., að hann benti alls ekki á sæstrenginn sem lausn á vandamálum þjóðfélagsins um þessar mundir í staðinn fyrir álver. Mér finnst mjög fróðlegt að bera þessi orð saman við það sem kom fram í andsvari hv. 8. þm. Reykn. sem virtist einmitt líta á sæstrenginn sem raunverulegan valkost við hliðina á álveri. Ég hef nú tilhneigingu til að taka undir sjónarmið rafmagnsverkfræðingsins, hv. 7. þm. Reykn., í þessu máli. Þá kem ég að annarri spurningu hv. 7. þm. Reykn. í seinni umferð. Það er spurningin um skýrslu um málið. Hvort þess sé ekki kostur að gefa skýrslu um málið strax, helst á morgun, eins og ég skildi þingmanninn. Ég tel það hvorki heppilegt né skynsamlegt og miðað við það sem fram hefur komið um málið tel ég langæskilegast að slík skýrsla verði gefin þinginu að loknu jólahléi. Þetta segi ég af því að ég tel það heppilegri málsmeðferð málsins vegna og að þingið muni þá fá gleggri upplýsingar. En ég tek fram að þetta mun ekki tefja mig frá því að gefa iðnn. þingsins upplýsingar um málið. Þá kem ég að þriðju spurningunni sem varðar umhverfismál. Henni tel ég reyndar að ég hafi þegar svarað. Það er komin alveg fullnægjandi lausn á þeim vanda sem fólginn var í efnisatriðum sem upp voru talin í minnisblaðinu frá 4. okt. 1990. Fyrir þeirri lausn hefur umhvn. þingsins verið gerð grein. Fyrir þeirri lausn verður þinginu í heild gerð grein með skriflegri skýrslu sem væntanleg er í þingið á næstu dögum. Þar leyfi ég mér að halda því fram, þótt ég kjósi að bíða þess að skýrslan birtist að segja frá því í einstökum atriðum, að tekist hafi að finna algerlega fullnægjandi lausn á þessu máli sem tryggi að endurskoðun á starfsleyfinu verði eingöngu af góðum og gildum ástæðum. Síðan spurði hv. þm. um kostnað við þessa samningavinnu og undirbúning verka. Þar er til að svara kostnaður Landsvirkjunar nemur nú tæplega 900 millj. kr. á verðlagi ársins 1991 en það er kostnaður sem er í raun og veru fjárfesting sem mun nýtast í fyllingu tímans. Svipuðu máli gegnir að mínu áliti um þann kostnað sem markaðsskrifstofan hefur lagt í og samanlagt er um þessar mundir hægt að meta sem 39 millj. kr. á verðlagi ársins 1991. Kostnaður iðnrn. á öllum þessum tíma er nú tæplega 60 millj. kr. Ég tel þessu fé vel varið og bendi t.d. á að umhverfisathuganir vegna staðarvals og starfsleyfis eru rannsóknir sem nýtast vissulega til framtíðar. Þetta tel ég að svari í meginatriðum beinum spurningum um staðreyndir máls og tölulegar upplýsingar og aðra slíka hluti sem hv. 7. þm. beindi til mín. Hann innti mig að lokum eftir því hvernig mál stæðu um áformaða byggingu þilplötuverksmiðju á Íslandi. Ég get svarað því til að vegna eigendaskipta sem orðið hafa á skoska fyrirtækinu sem í hlut átti urðu þar tafir í athugunum aðila. Nýtt fyrirtæki hefur eignast hið skoska fyrirtæki, bandarískt fyrirtæki, Butler, sem vinnur nú að athugunum á málinu. Ég átti viðræður við forustumenn hins nýja fyrirtækis fyrir hálfum mánuði ásamt mínum samstarfsmönnum. Ég tek það fram að þar var ekki um samningaviðræður að ræða, heldur eingöngu upplýsingafund um hverra kjara þeir gætu hér vænst að íslenskum lögum. Butler sýni málinu framhaldandi áhuga og munu gera aðilum máls, bæði sveitarfélögum og öðrum viðsemjendum sínum, íslenskum fyrirtækjum, grein fyrir sínum áformum í byrjun hins nýja árs. Breytingin sem varð við eigendaskiptin hefur orðið til þess að málið hefur nokkuð dregist og breyst í meðförum. Þetta, virðulegur forseti, eru svör við því sem fram kom í máli hv. 7. þm. Reykn. í seinni ræðu hans. Ég vík þá aftur að máli hv. 8. þm. Reykn., bæði í hinni fyrri og síðari umferð vegna þess að það var að mörgu leyti endurtekning sama efnis. Í fyrri ræðu sinni vék hv. 8. þm. Reykn. að því að honum hefði verið kunnugt um það eftir viðræður við menn frá verðbréfafyrirtækinu Goldman Sachs í upphafi þessa árs að Atlantsálsfyrirtækin þrjú mundu ekki reisa neitt álver á Íslandi. Þetta sagði þingmaðurinn raunar frammi fyrir alþjóð í fréttatímanum bæði í sjónvarpi og útvarpi í gærkvöldi og endurtekur í Morgunblaðinu í morgun. Þar segir hann orðrétt, með leyfi forseta: ,,Um seinustu áramót áttum við í fjmrn. viðræður við fulltrúa hins þekkta bandaríska fjármögnunarfyrirtækis Goldman Sachs sem er eitt af stærstu fjármögnunarfyrirtækjum í veröldinni. Þeir töldu afar ólíklegt að þessi þrjú fyrirtæki væru í þessu af alvöru. Ég greindi fráfarandi ríkisstjórn frá þessu.`` Þetta er ósatt. Í frásögn Ólafs Ragnars Gímssonar, hv. 8. þm. Reykn., þáv. fjmrh., til ríkisstjórnarinnar í lok mars sl. um þetta mál, reyndar í því samhengi að hann vildi fela Goldman Sachs að gera nokkra athugun á lánamálum íslenska ríkisins, lýsti hann því helsta sem hann taldi að fram hefði komið í viðræðum við Goldman Sachs um Atlantsálsverkefnið og áhrif þess á lántökur og lántraust íslenska ríkisins. Hann minntist þá hvergi á að Goldman Sachs teldi afar ólíklegt að þessi þrjú fyrirtæki ætluðu sér að fjárfesta í álveri á Íslandi. Það eru seinni tíma fullyrðingar hans. Í þessari frásögn af Goldman Sachs-samtali hans voru hins vegar ýmsar gagnlegar vangaveltur um hugsanleg áhrif á lántökur íslenska ríkisins af völdum Atlantsálsverkefnisins, sem er gott og blessað og sjálfsagt framtak á vegum fjmrh. En það vakti athygli mína þá og gerir enn að þá var gengið út frá því sem sjálfsögðum og eðlilegum hlut, sem ég tel að vísu rétt, að Atlantsálsverkefnið yrði fjármagnað. Það kom fram í áliti þeirra Goldman Sachs-manna að mögulegt sé að ýmsir áhrifaþættir sem Ísland ráði ekki yfir gætu truflað framgang Atlantsálsverkefnisins, m.a. þættir sem varða hið almenna efnahagsástand. Þá kom reyndar líka fram að áliti þessa merka fyrirtækis að miklar líkur væru á því að Íslendingar gætu hagnast vel á Atlantsálsverkefninu þótt það væri vissulega áhættusamt. Þetta eru reyndar alkunn tíðindi. En það kom hins vegar ekki fram orð um það frá Goldman Sachs að þeir teldu ólíklegt að þessi þrjú fyrirtæki mundu reisa álverið. Í annan stað sagði hv. 8. þm. Reykn. að Goldman Sachs hefði haldið því fram að Persaflóastríðið hefði ekki truflað fjármagnsmarkaðinn nema í eina viku í mesta lagi, eins og hann komst að orði áðan. Ég held að það sé víðs fjarri að þetta hafi verið álit fyrirtækisins eða komið fram í þeim viðræðum sem fram fóru. Ég hygg að hið rétta hafi verið að þeir kunni að hafa haldið því fram að áhrifin á fjármagnsmarkaðinn hafi verið sérlega sterk vikurnar eftir innrás Íraka í Kúvæt og vegna hinna miklu hækkunar sem varð á olíuverði. Síðan hafi þeir haldið því fram að frá áramótunum 1990--1991, þ.e. eftir að björgunaraðgerðir bandamanna höfðu heppnast, hafi markaðirnir farið að nálgast jafnvægi á ný. Lítum á þetta. Það eru því æði margar vikur sem Goldman Sachs hefur haldið því fram að Persaflóastríðið hafi haft afdrifarík áhrif á fjármagnsmörkuðum. Mér reiknast til að það séu 5, 6 eða 7 mánuðir a.m.k. Samningaviðræðurnar um Atlantsálsálverið hafa staðið í rúma 18 mánuði og órói vegna Persaflóainnrásarinnar gæti því samkvæmt þessu áliti, sem hv. 8. þm. Reykn. leggur svo mikið upp úr, hafa varað a.m.k. þriðjung þess tíma. Skiptir þetta engu máli? Um hvað er hv. þm. að tala? Þá hélt hann því fram, þessi sami hv. þm., að þær ástæður sem ég hefði tilgreint til frestunar málsins, hinar almennu aðstæður í efnahagsmálum veraldarinnar og sérstakir atburðir eins og Persaflóastyrjöldin og umrótið í Austur-Evrópu og Sovétríkjunum, skiptu engu máli. Hann tilgreindi þrjár nýjar ástæður, eins og hann kallaði þær. Hina fyrstu kallaði hann dómgreindarskort iðnrh. Sá þáttur í máli þingmannsins var rökstuddur með upptalningu á dagsetningum og byrjaði á yfirlýsingum frá árinu 1989. Það var ótrúlega ómerkilegur blekkingarvefur. Þingmaðurinn veit mjög vel að á þeim tíma sem hann hóf sinn dagsetningalestur vorum við að reyna að ná samningum um stækkun álversins í Straumsvík, en ekki um Atlantsálsverkefnið. Sumir aðilar að því máli voru tregir til að ljúka þeim samtölum og vildu draga samningana á langinn. Það var einmitt til að knýja á um niðurstöðu í málinu eða slit samningana sem ég knúði mjög á um málalok í þeim samningum, m.a. með yfirlýsingum af því tagi sem þingmaðurinn vitnar nú til. Enda sleit ég þeim samtölum um áramótin 1989--1990 þegar mér þótti einsýnt að þau mundu ekki leiða til árangurs, einkum af því að einn aðilinn að þeim samningum, Alusuisse, var ekki af alvöru í verkinu. Það var því rík ástæða til að reka á eftir þeim samtölum en mér þykir það skjóta skökku við ef þingmaðurinn áfellist mig nú fyrir að viðhafa þessi vinnubrögð á sama tíma og hann krefst þess að samningunum við Atlantsálsfyrirtækin verði slitið, fyrirtæki sem þó hafa marglýst yfir einlægum vilja sínum og ásetningi til að ráðast í byggingu álvers hér þegar markaðsaðstæður leyfa. Síðar í þessum hluta ræðu sinnar vísaði 8. þm. Reykn. í það sem hann kallar endurteknar yfirlýsingar mínar frá árinu 1990 um það --- ég vísa orðrétt í ræðu hans --- ,,að tímans vegna sé nauðsynlegt að álsamningar verði undirritaðir.`` Efast þingmaðurinn virkilega um að þær yfirlýsingar hafi haft gildar ástæður, verið rökstuddar yfirlýsingar um að nauðsynlegt væri að flýta þeim samtölum og undirritun samninganna? Efast þingmaðurinn nú um það þegar málið hefur því miður frestast sem raun ber vitni? Mér er engin launung á því að allt frá því ég tók við embætti iðnrh. árið 1988 hef ég talið að tækifæri sem opnuðust til samninga um álver ætti að nýta sem skjótast. Þetta væru, eins og sagt er á enska tungu, gluggar tækifæra sem opnast og lokast á víxl. Ég hef ætíð talið nauðsynlegt að ná fram sem haldbestum niðurstöðum í öllum þeim samningsáföngum sem næðust, einkum vegna þess hversu fjölþættir og flóknir þessir samningar eru. Af því að þarna eigast við á aðra hlið þrjú fyrirtæki og stundum fleiri og á hina hliðina fleiri en eitt ráðuneyti og stundum sundurleitar samsteypustjórnir. Ég hef trú á því að staðfesting slíkra skjala í áföngum verksins væru einmitt verkefninu til framdráttar. Ég trúi því illa nú þegar við stöndum frammi fyrir orðnum hlut um frestun vegna utanaðkomandi aðstæðna að þingheimur dragi í efa að þessi viðleitni hafi verið rétt. Við þurftum að reka niður hæla í þessu bjargi. Aðra ástæðu telur 8. þm. Reykn., og auk hans nefndu hana 1. þm. Norðurl. v. og málshefjandinn, 7. þm. Reykn., hafa valdið erfiðleikum í málinu og kannski úrslitum í því að gerð samningsins sjálfs hafi verið gölluð vegna takmarkaðrar ábyrgðar fyrirtækjanna þriggja á byggingu bræðslunnar. Hæstv. forsrh. hefur nokkuð fjallað um þetta mál í sinni ræðu, einkum sinni seinni ræðu en mig langar þó að bæta við það nokkrum orðum. Ég vil segja þetta um gerð samninganna: Í fyrsta lagi er það fyrirkomulag fjármögnunar sem hér er áformað það sem algengt er í verkefnum af þessu tagi um allan heim þar sem fengist er við verkefni af þessu tagi nú um stundir. Það er trú manna að áhætta sem bankarnir vilja taka með því að ganga að fjármögnun af þessu tagi sé einmitt trygging fyrir því að fjárfestingarnar standist strangt próf. Í öðru lagi vil ég segja að fyrirtækin þrjú sem standa að Atlantsáli eru að hætta mjög miklu af eigin fé sínu. Þau munu í fyrsta lagi leggja fram a.m.k. fimmtung af kostnaði við byggingu bræðslunnar af sínu eigin fé. Það gæti verið a.m.k. 200 millj. Bandaríkjadollara og má sjá minna grand í mat sínum. Ég vil líka benda á í fjórða lagi að í samningunum eru ákvæði sem fela í sér ábyrgðir á byggingartíma, svokallaða lúkningarábyrgð, þ.e. að fyrirtækin skuldbinda sig til þess að greiða viðsemjanda sínum, Landsvirkjun, fullvirði þeirra framkvæmda sem Landsvirkjun hefur lagt í hverfi Atlantsálsaðilarnir frá framkvæmdinni að því marki sem framkvæmdum hefur undið fram við slit framkvæmdanna hjá Atlantsáli. Með líkum hætti hafa þeir og þyrftu að undirgangast ábyrgðir gagnvart sínum bönkum um það að endurgreiða þeim að bragði lánsfé sem þeir hefðu fengið útgreitt ef þeir hverfa frá framkvæmdinni. Í fjórða lagi eru svo ábyrgðir til Íslendinga vegna hafnargerðar ef svo skyldi vilja til að bygging álversins stöðvaðist á byggingartíma. Í þessu felst mjög mikil fjárhagsleg ábyrgð, sú fjárhagslega ábyrgð sem öllu máli skiptir, og er á margan hátt drýgri en kaupskyldan sem áður var miðað við og upphaflega var krafa Íslendinga. Þetta er nú mergurinn málsins. Og eins og kom fram hjá hv. þm. Páli Péturssyni, þeim fyrsta frá Norðurl. v., þá taldi hann og var í því máli studdur af hæstv. forsrh. að þarna hefði fundist viðunandi niðurstaða í mjög erfiðu samningamáli. Ef það væri rétt, eins og skilja mætti af máli hv. 8. þm. Reykn. og reyndar að sumu leyti í máli annarra sem hér hafa talað, að þessir samningar væru viðsemjendum okkar svo hagstæðir að annars eins væri ekki dæmi, þá væri lítil ástæða fyrir mennina að hika að ganga til þess að staðfesta samningana með sinni undirskrift. Einnig taldi þm. hinn 8. Reykn. að það hefði stöðvað þetta mál sem hann kallaði að væri gölluð aðferðafræði í samningunum. Hún hefði verið röng og hann talaði um ruglandi í því sambandi. Þetta mál hefur nú reyndar áður verið rætt hér á Alþingi og ég ætla ekki að bæta mjög miklu við það, en það er þó alveg ljóst og hefur verið allan tímann hverjir höfðu umboð til samninga og hverjir báru ábyrgð á tilteknum samningssviðum. Ruglandin í þessum samningum, ef hv. þm. kýs að nota það orð, ég vildi nú frekar nota erfiðleika, var einmitt vegna þess að sumir stjórnarliðar sem lýstu því yfir að þeir styddu samningana gerðu það í reynd ekki eða höfðu ekki til þess flokkslegt umboð. Þetta voru sem sagt samstarfsörðugleikar í ríkisstjórn í miklu ríkari mæli en skipulagsörðugleikar í samninganefndum. Sérstaklega í upphafi samningaferilsins voru miklar deilur innan stjórnarflokkanna, Framsfl. og Alþb. um það hvort yfirleitt ætti að byggja álver á Íslandi og þá alveg sérstaklega á Keilisnesi. Það þarf ég ekki að rifja upp fyrir þingheimi en þar held ég að hundurinn liggi nú grafinn miklu fremur en í ímyndaðri ruglandi hv. 8. þm. Reykn. Málflutningur hv. þm. hér í dag og kvöld er af því tagi sem verður ekki talinn gundvallaður á áhuga eða stuðningi við málið heldur af einhvers konar hentistefnu. Mig langar að minnast hér líka á nokkur atriði úr ræðu hv. 9. þm. Reykv. Svavars Gestssonar. Þingmaðurinn spurðist fyrir um þann kostnað sem félli á íslenska ríkið ef ekki yrði úr samningum. Það má gera ráð fyrir að ef svo færi mundi ríkið þurfa að bera um 200 millj. kr. Það er þó fyrst og fremst um það að ræða að ríkið hefði þá eignast lóðir og undirbúningsvinnu sem örugglega mun nýtast þótt af þessum tilteknu framkvæmdum verði ekki. Hann vék líka í sínu máli með mjög ósæmilegum hætti að mönnum sem mig minnir að hann hafi kallað ,,múlbundna sérfræðinga``, og þóttist taka til varna fyrir þá, sem hefðu verið til kvaddir til að hitta að máli þingnefndir, einkum iðnn. Alþingis. Hann virtist draga í efa trúverðugleika þessara manna svo að hann talar um að nauðsynlegt sé að þingið hafi sérstaka sérfræðinga á sínum snærum. Ég harma þessi ummæli þingmannsins og vil taka það alveg sérstaklega fram að þá sérfræðinga og embættismenn, sem unnið hafa að álmálinu í minni starfstíð sem iðnrh., hef ég aldrei reynt að öðru en strangasta heiðarleik og sjálfstæði í vinnubrögðum. Hv. 9. þm. Reykv. Svavar Gestsson og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, 10. þm. Reykv., viku bæði að mengunarvörnum í álveri á Keilisnesi. Hv. þm. Ingibjörg Sórún hélt því fram að mengunarvarnir í nýjum álverum sem verið væri að byggja í Noregi væru miklu strangari en gert væri ráð fyrir í starfsleyfisdrögum fyrir Keilisnes. Hv. 9. þm. Reykn. vék líka að þessu. Um þetta mál er það að segja að það er ekki verið að byggja ný álver í Noregi. Ég veit þess vegna ekki til hvers sem þingmennirnir vitna. Samkvæmt nýjustu upplýsingum frá hollustuvernd Norðmanna er verið að tala um að lækka útblástursmörk fyrir flúor frá álverum. Ef útblástursmörkin fyrir flúor í þeim drögum að starfsleyfi, sem fyrir liggja fyrir Keilisnes, eru borin saman við kröfurnar í þeim starfsleyfum norskum sem síðast voru veitt, þá eru íslensku mörkin neðan við þau nýjustu norsku að jafnaði. Ég kem þá, virðulegi forseti, að máli hv. 1. þm. Norðurl. v., Páls Péturssonar. Hann flutti hér makalausa ræðu fyrr í dag. Hann sagði m.a. að Blönduvirkjun hefði ekki verið tekin með í reikninginn vegna Atlantsáls en svo svaraði hann þessu sjálfur þegar hann sagði seinna að orkan frá Blöndu með afslætti hefði verið gulrótin í samningunum. Ég vil ítreka það og undirstrika að það átti og á að greiða fyrir alla þá orku sem til álversins fer. Málið snýst einmitt m.a. um það að koma orkunni frá Blöndu í verð. Það er m.a. þess vegna sem frestun á framkvæmdum nú er okkur fjárhagslegt áfall, að við nýtum ekki orkuna frá Blöndu. Og ef einhvers staðar er hægt að tala um ruglandi í málflutningi þá er það eins og kom fram í máli hv. þm. Páls Péturssonar. Hann byrjar á því að gagnrýna að Blanda sé ekki með í reikningnum en segir svo fáeinum andartökum síðar að það sé ljóst að ef frestun verði og úr því að frestun hafi orðið sé nauðsynlegt að endurskoða orkusamninginn með hliðsjón af ákvæðum sem rekja megi til Blöndu. Þetta eru nokkrar ábendingar vegna þess sem kom fram fyrr í máli hv. 1. þm. Norðurl. v. Hv. 18. þm. Reykv., Kristín Ástgeirsdóttir, talaði um það sem hún kallaði, ef ég man rétt, leikhús fáránleikans. Það er sígild og gömul samlíking að lífið sé leiksvið og að því hafa fleiri vikið í þessum umræðum. En ég verð nú reyndar að segja það að ég saknaði þess að hún nefndi til ýmsa af þeim leikurum sem mér finnst að leikið hafi fáránlegustu hlutverkin í þessu leikriti og reyndar hafa sumir þeirra talað hér í dag og kvöld. Hv. 18. þm. Reykv. vék líka nokkuð að mengun vegna áliðju og mig langar til að leggja áherslu á það vegna þess sem kom fram hér síðast í máli hv. 10. þm. Reykv. að áliðja á Íslandi er, þegar að er gáð, framlag til umhverfisverndar í heiminum. Ál sparar orku. Það er þess vegna sífellt notað meira til þeirra hluta. Og í öðru lagi vil ég líka segja það að það er líka framlag til umhverfisverndar í heiminum að framleiða ál á Íslandi og nota til þess rafmagn sem framleitt er án þess að brenna kolum eða olíu. Hv. 18. þm. Reykv., sem líka er sagnfræðingur, gerði að umtalsefni það sem ég leyfði mér að kalla síðari byltinguna í Sovét. Auðvitað var þetta ekki hugsað af sagnfræðilegri nákvæmni en mig furðar að þingmaðurinn skuli fara að hártoga þetta orð. Það er auðvitað rétt að bylting er hreyfing en ekki dagsetning, ekki einhver einn dagur í ágúst. Það fer hins vegar ekkert á milli mála að ringulreiðin í kjölfar atburðanna í Sovétríkjunum á undanförnum missirum hefur haft feiknamikil áhrif í Evrópu og á allt efnahagslíf álfunnar. Það er furðuleg skoðun, ekki síst hjá sagnfræðingi, að halda því fram að ástand heimsmála af því tagi hafi engin áhrif á efnahagslega umgjörð stóriðju eins og áls. Ástæður tafanna í þessari framkvæmd er einmitt breytt efnahagslegt umhverfi áliðnaðarins en ekki samningar aðilanna eða samstarf þeirra. Spár um efnahagsbata í heiminum á síðari hluta þessa árs hafa því miður ekki ræst. Horfur eru enn tvísýnar um framvindu efnahagsmála á næstunni í Bandaríkjunum, Evrópu og Japan þar sem eru mikilvægustu álmarkaðarnir og á álmarkaði ríkir núna mjög óvenjulegt ástand. Eftirspurn hefur ekki vaxið jafnört og vænst hafði verið. Á markaðinn kom skyndilega aukið framboð á áli frá Sovétríkjunum en það er óvíst um framboð þaðan á næsta ári. Það er því mikil óvissa um þróun álmarkaðarins. Í ágúst sl. var almennt talið að álverð hefði náð lágmarki. Það lækkaði hins vegar eftir það. Nú er svo komið að margir af helstu álframleiðendum heims hafa tilkynnt um samdrátt í framleiðslu og það er búist við frekari lokun álvera á næstunni. Við þessar aðstæður er mjög erfitt að afla lánsfjár til framkvæmda af þessu tagi. Auk þess eiga margir alþjóðlegir bankar við erfiðleika að etja um þessar mundir. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að mér verði sýndur nokkurra mínútna skilningur til þess að ljúka svörum við ýmsu því sem hér hefur komið fram. Ég mun ekki tefja þingheim lengi. Þetta ástand á álmörkuðum er án alls efa óvenjulegt og tímabundið. Hið óvenjumikla framboð á ódýru áli frá Sovétsvæðinu, aðallega frá Rússlandi, hefur hér komið nokkuð til umræðu, m.a. hjá málshefjanda. Þetta er að áliti allra helstu sérfræðinga aðeins tímabundið ástand sem endir verður bundinn á eftir því sem ríkin í Austur-Evrópu þróast í átt til markaðsbúskapar. Það er einfaldlega þannig að áætlunarbúskapur er enn við lýði í þungaiðnaði Rússa og verðlagning aðfanga þar er algerlega úr takt við heimsmarkaðsverð og endanlegt söluverð því fullkomlega óraunhæft eins og nú stendur. Þróunin er hröð í Austur-Evrópu og þjóðirnar verða senn að laga sína iðnaðarframleiðslu að markaðslögmálunum. En ef litið er á grundvöllinn sjálfan, þá eru það aðeins Rússneska lýðveldið Kazakhstan og Úkraína sem hafa yfir nægri orku að ráða til þess að geta orðið samkeppnisfær til frambúðar á sviði orkufreks iðnaðar. Aðrar þjóðir í Austur-Evrópu búa við orkuskort og verða væntanlega að loka sínum úreltu, orkufreku iðjuverum, e.t.v. með einhverri undantekningu í Júgóslavíu. En ég ætla að víkja sérstaklega að þróun mála í Rússlandi og minni á ræðu hv. 3. þm. Reykv. hér áðan og reyndar vík ég hér einnig að þeim orðum málshefjanda, hv. 7. þm. Reykn., sem hann viðhafði í umræðunum að hann hefði í fyrra hitt sérfræðing sem hefði haft mikla vantrú á spám sérfræðinga Landsvirkjunar um álverð. Það er rétt hjá þingmanninum að hann skýrði mér frá þessum hugmyndum og auðvitað bar ég þær undir sérfræðinga iðnrn. og Landsvirkjunar í málinu. Það var hins vegar niðurstaða þeirra að þótt menn vissu um þetta óvænta framboð frá Sovétríkjunum væru spárnar alls ekki of bjartsýnar þegar til lengri tíma væri litið. Á þeim tíma sem liðinn er hafa fleiri sérfræðingar komist að þessari sömu niðurstöðu. En mig langar til þess að vitna beint til manns á vettvangi, nefnilega til yfirgripsmikillar stefnuræðu sem Jeltsín, forseti rússneska ríkjasambandsins, flutti í rússneska þinginu nú 28. október. Þar víkur forsetinn að tveimur atriðum sem hafa þarf í huga þegar fjallað er um óvenjulega mikið framboð á áli frá Sovétríkjunum. Í fyrsta lagi heitir Jeltsín því að gefa verðlag frjálst þegar á þessu ári. Það nær einnig til verðlagningar á raforku. Miðað við stöðu orkumála í Rússlandi og öðrum lýðveldum fyrrum Sovétríkjanna má reikna með því að raforkuverð nálgist það sem tíðkast á meginlandi Evrópu. Áliðnaður Rússa nær alls ekki þeirri framlegð sem vel rekin fyrirtæki á Vesturlöndum ná og auknar kröfur til umhverfisverndar munu leiða til úreldingar eða verulegra endurbóta í flestum álverksmiðjum þeirra. Samkeppnisstaða Rússa á sviði áls verður því víða erfið þótt almennt sé með því reiknað að verulegur hluti áliðnaðar á Sovétsvæðinu geti verið samkeppnisfær þegar til lengri tíma er litið. Hið mikla framboð á ódýru áli frá Sovét mun því aðeins vara í fáeina mánuði eða ár til viðbótar að áliti hinna sérfróðu manna. Í öðru lagi vék Jeltsín að óhagstæðum viðskiptum Rússa við önnur fyrirtæki og önnur Sovétlýðveldi. Rússar hafa yfir að ráða rúmlega 90% af vinnanlegri orku á því landssvæði sem áður tilheyrði Sovétríkjunum. Rússar hafa líka séð öðrum lýðveldum Sovétsambandsins fyrir hráefnum. Jeltsín benti á það í þessari ræðu sinni að sala hráefna á fyrir fram ákveðnu verði sem enn tíðkast leiðir til verulegs fjárhagslegs taps fyrir Rússa. Hann telur tap Rússa vegna þessa nema 33 milljörðum rúblna á þessu ári. Hann hét því í ræðunni að heimsmarkaðsverð verði tekið upp í öllum viðskiptum. Þetta þýðir að heimsmarkaðsverð verður greitt fyrir öll aðföng til álframleiðslu, þar eru líka talin raforka, súrál, rafskaut, flúor, kríólít og fleira. Ég bendi líka á að í Sovétríkjunum, sem voru, er þessi iðnaður mjög háður flutningum yfir langar leiðir. Af þessu má sjá að núverandi röskun á álmörkuðum vegna mikils framboðs frá Sovétsvæðinu fær ekki staðist til lengdar. Hins vegar er líklegra að um leið og dregur úr þessu óraunhæfa framboði geti myndast um sinn umframeftirspurn eftir áli sem þá leiðir til mjög örra verðhækkana. Ástandið getur því batnað fyrr en flesta grunar. Í niðurlagi ræðu sinnar fjallaði Jeltsín um þau miklu mistök sem nú eigi sér stað í miðstýrðum útflutningi hráefna frá Sovétsvæðinu. Hann heitir því að leiðrétta hið mikla tap sem afleiðingar sölu hráefna undir raunverulegu kostnaðarverði leiðir af sér, m.a. með auknu frelsi í gjaldeyrismálum og raunhæfari verðlagningu rúblunnar, m.a. með frjálsum útboðum á gjaldeyri. Þetta eru hlutir sem við verðum að taka til athugunar þegar við metum hvort langtímamat og áætlanir sem liggja til grundvallar Atlantsálsverkefninu eru raunhæfar. Hversu fljótt þetta ástand verður komið í eðlilegt horf ræðst af því hvernig tekst til um endurreisnina í Austur-Evrópu. Þá kem ég auðvitað að hv. 1. þm. Norðurl. v. sem ég heyrði tala áðan um kristilegt hugarfar og svo vék hann að Blönduvirkjun. En ef það mætti virkja fúkyrðaflauminn hjá hv. 1. þm. Norðurl. v. væri það örugglega væn viðbót við orkubúskapinn. Ég vil taka það skýrt fram að margt af því sem hann sagði í sinni ræðu var efnislega vel og skynsamlega mælt. En það sem hann lætur fljóta með af skætingi í orðastraumi er ekki alltaf jafnheppilegt. Næst talaði, ef ég man rétt, 9. þm. Reykn., Anna Ólafsdóttir Björnsson, konan sem fagnaði frestuninni. Undir hennar ræðu komu mér í hug orð Guðmundar J. Guðmundssonar sem sagði fyrir ekki löngu: ,,Þeir sem eru á móti álveri eru hlynntir atvinnuleysi.`` Hún ræddi líka um vothreinsibúnað og það að íbúar Vatnsleysustrandarhrepps hefðu fengið þau svör að slíkur búnaður yrði ekki settur upp af því að það kostaði svo mikið. Þarna hallar þingmaðurinn réttu máli. Svörin, sem hún fékk, voru önnur og byggð á faglegum rökum. Þetta hlýtur hún að muna ef hún hugsar sig um. Þingmaðurinn var að sjálfsögðu velkominn á kynningarfund umhvrh. í Vogum á Vatnsleysuströnd og var ekki spurður þar um skilríki frekar en aðrir fundarmenn. Hv. 6. þm. Norðurl. e. sagði í sinni ræðu að ef einhvers staðar hefur verið leikinn ljótur leikur í þessu máli, þá hefði það verið í staðarvalsmálinu. Ég er honum algerlega ósammála. Þar var vel og rétt að verki staðið og á endanum náði ríkisstjórnin mjög vel saman um það mál. Þingmaðurinn nefndi líka réttilega að EES-samningarnir opnuðu nýjar leiðir í atvinnumálum og ég vil taka undir það með honum og segi um leið að sá samningur fjallar ekki bara um fisk. Hann er líka forsenda fyrir iðnþróun. Landsvæðin utan Reykjavíkur munu njóta hans til jafns við önnur svæði. 
             Virðulegi forseti. Það er athyglisvert ef maður reynir að taka saman í lokin ummæli þeirra 7. þm. Reykn., 8. þm. Reykn., 1. þm. Norðurl. v. og 9. þm. Reykv. að það gefur okkur vissa sýn bæði á stöðu og þróun álmálsins. Allir voru þessir menn miklir áhrifamenn í síðustu ríkisstjórn. Þeir hafa hins vegar hér í kvöld haft uppi mjög óvandaðan málflutning. Hverju á fólk að trúa þegar þeir koma hér hver á fætur öðrum og lýsa því yfir að þeir hafi séð öll þessi vandræði fyrir? Þeir hafi verið vitni að því hvernig sá sem hér stendur hafi stöðugt misfarið með málið á þessum 18--20 mánuðum sem samningaviðræðurnar hafa staðið.  Virðulegi forseti. Ég vil að endingu ítreka það að markaðsskrifstofa iðnrn. og Landsvirkjunar hefur unnið mjög gott starf að því að afla markaða fyrir raforku til stóriðju og útflutnings.  Atlantsálshópurinn hefur ítrekað það að Ísland bjóði upp á bestu aðstæður til fjárfestinga. Það er þetta sem við þurfum að byggja á. Það er þessi framtíð sem við eigum að stuðla að að geti orðið hér til þess að leggja nýjan grunn að tekjum og atvinnu fyrir almenning.

Virðulegi forseti. Ég mun ekki fara fram yfir þann tíma sem mér er ætlaður þó satt að segja væri mjög rík ástæða til. Aðeins örfá atriði vil ég nefna. Hæstv. iðnrh. taldi rétt að gera samninga með fyrirvara, en ég spurði að því hvort ekki þyrfti að gera ýmsar breytingar á samningunum, t.d. í sambandi við afsláttartíma. Því var hins vegar engu svarað.

Því var svarað.

Ja, hæstv. forsrh. kom inn á það.  Hæstv. iðnrh. minntist á umhverfismálin og ég sagði í ræðu minni að ég hef ekki heimild til að upplýsa það sem ég veit, en ég vil spyrja hæstv. iðnrh. Hann taldi þau mál fullnægjandi eins og nú er orðið. Er það ekki rétt að enn þá sé inni þriðja skilyrðið fyrir því að herða megi kröfur í umhverfismálum og það tengt með þessu fræga ,,og`` við önnur skilyrði? Mig grunar að þessu hafi eitthvað verið breytt, en er það ekki enn þá inni og er það þá þannig að það er ekki tengt aðstæðum hér heima? Ég tel afar nauðsynlegt að fá þetta upplýst. Ég vil síðan andmæla því að Framsfl. hafi verið í andstöðu við byggingu álvers. Hann var því hlynntur, og allan tímann, en svo sannarlega ollu gylliboð hæstv. iðnrh. um álver hingað og þangað um landið okkur í flokknum mjög miklum vandræðum. Og ég vil mótmæla því að ég hafi farið með óvandaðan málflutning. Ef áfellast má mig fyrir eitthvað þá er það fyrir að hafa þagað um ýmis atriði þessa máls á meðan að því var unnið. Það gerði ég af því að ég vildi ekki spilla fyrir því að þrátt fyrir það mættu niðurstöður fást. Fyrir það má e.t.v. áfellast mig.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi erum við ekki bundnir. Það kom mjög skýrt fram í því sem ég sagði. Við erum ekki lögformlega bundnir, enda hefur samningunum ekki verið lokið. Það er algjörlega á hreinu. Hins vegar, eins og kom fram í máli mínu, erum við að sjálfsögðu siðferðilega skuldbundnir þessum mönnum sem við höfum starfað með og ætlum að ljúka tæknilega samningagerðinni. Í öðru lagi spurningin um umhverfisendurskoðunarákvæðin. Þar vil ég svara því að það er ekki unnt að svara spurningu hv. 7. þm. Reykn. í smáatriðum án þess að fara með alla endurskoðunargreinina sem ég hef ekki við höndina nú en sem grein verður gerð fyrir hér í þinginu í sérstakri skýrslu umhvrh. sem fram verður lögð í vikunni eins og kom fram í máli mínu áðan. Ég endurtek það sem ég sagði að þar er fullnægjandi lausn á málinu. Það er ekki svo að í stað þessara samtengdu hliðstæðuákvæða sem hv. 7. þm. Reykv. vitnar til hafi komið einhver lítil breyting, heldur hefur orðið þarna alger endurritun á endurskoðunarákvæðunum og ég vísa til þess sem fram mun koma í skýrslu umhvrh.

Virðulegi forseti. Fyrst hæstv. iðnrh. kaus að misnota sér þá tillitssemi sem þingsalurinn og forsetinn sýndu honum hér áðan með því að fara með samansafn af rangfærslum, útúrsnúningum og hótfyndni er óhjákvæmilegt að óska formlega eftir því að hann flytji þinginu skýrslu um þetta mál í næstu viku þannig að við höfum þann tíma sem við þurfum til þess að hrekja rangfærslur ráðherrans hér og fara með þau gögn sem við höfum á okkar skrifstofum frá honum sjálfum í þessu máli meðan við sátum í ríkisstjórn. Það verður ekki liðið að ráðherrann þori ekki að koma fyrr en eftir jól til að ræða þetta mál. En það var alveg greinilegt að hann þorir ekki að koma hér fyrr en eftir jól til að ræða málið með þeim hætti að við höfum nægilegan umræðutíma, aðrir þingmenn til þess að hrekja rangfærslur hans. Ég skora þess vegna á ráðherrann að segja það hér og nú að hann sé tilbúinn að koma strax í næstu viku með sína skýrslu en skjóti sér ekki á bak við það að geyma það þangað til eftir jól. Rangfærslurnar voru margar. Ég ætla bara að nefna örfáar á skömmum tíma. Hann sagði að umhvn. hefði verið gerð fullnægjandi grein fyrir því hvað hefði gerst í umhverfismálum. Það er rangt. Umhvn. hefur skrifað formlegt bréf undirritað af formanni nefndarinnar, alþýðuflokksmanninum hv. þm. Gunnlaugi Stefánssyni, þar sem umhvn. óskaði eftir því fyrir mörgum vikum síðan að fá þessi gögn í hendur og hefur verið neitað um það hingað til. Það er því rangt, hæstv. iðnrh., að umhvn. hafi þau gögn undir höndum sem ráðherrann er í tvígang hér í þessum umræðum búinn að segja að nefndin hafi. Það hefur hún ekki. Henni hefur verið neitað um það fram til þessa. Og það hefur verið rætt á tveimur fundum í umhvn. hvernig hún eigi að bregðast við þeirri ósk allra nefndarmanna að fá þessi gögn í hendur sem neitað hefur verið um. Hæstv. ráðherra kaus að skjóta sér á bak við minnisblað sem ég lagði fram í ríkisstjórn varðandi viðræður við Goldman Sachs þar sem tilgangur þess minnisblaðs var fyrst og fremst að gera grein fyrir ákveðinni tillögu en ekki rekja algjörlega allar þær viðræður sem fóru fram við fulltrúa Goldman Sachs. Það veit hæstv. ráðherra. Og hann veit líka að ég greindi honum persónulega, ég greindi frá því í ráðherranefndinni og ég greindi líka munnlega í ríkisstjórninni frá því sem fulltrúar Goldman Sachs sögðu og ef hann vill fá nánari upplýsingar, þá getur hann rætt við Sigurgeir Jónsson, forsvarsmann Lánasýslu ríkisins, og Pál Guðmundsson sem sátu þennan fund. Það er líka rangt sem hæstv. ráðherra sagði hér að það hefði verið hann sem hafi slitið viðræðunum í fyrri hluta álmálsins þegar Alusuisse gekk út úr málinu. Það vitum við sem sátum í þeirri ríkisstjórn að bæði hæstv. iðnrh. og Jóhannes Nordal fullvissuðu okkur um það að Alusuisse mundi halda áfram og þeir voru báðir furðu lostnir, Jóhannes Nordal og hæstv. iðnrh., þegar Alusuisse dró sig út úr þessu máli. Lýsing hans á þeim atburðum var satt að segja fáránleg í eyrum okkar sem þekkjum þá sögu. Að lokum, virðulegi forseti, sagði hæstv. ráðherra að ég hefði krafist þess að samningum við Atlantsál yrði slitið. Það hef ég aldrei gert, hæstv. ráðherra, hvorki hér í þessum sal né nokkurs staðar annars staðar. Ég hef hins vegar lagt það til að jafnhliða því sem rætt yrði við Atlantsál yrði rætt við aðra aðila. Ég geri það enn og nú til þess að við týnum ekki fleiri árum. En það má svo sem mín vegna hafa þessar viðræður við Atlantsál sem aukabúgrein en alls ekki sem aðalbúgrein á næstu missirum.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi hef ég þegar skýrt frá því hvenær ég telji heppilegast að gefa þinginu skýrslu um álsamningamálin. Ég tel að þær umræður sem hér hafa farið fram í dag og þær upplýsingar, sem fram hafa komið frá iðnrn. um málið til iðnn. og til almennings nú á þessum síðustu dægrum, séu fullnægjandi til þess að skýra stöðu málsins frá stjórnmálalegu sjónarmiði skoðað. Ég er tilbúinn til þess að upplýsa iðnn. eins og sjálfsagt er um gang málsins og það verður gert eftir því sem hún óskar, en ég tel að það sé heppilegast, ekki síst þinginu til hægari verka, að skýrsla verði gefin þegar línur hafa skýrst hvað varðar hugsanlegar tímasetningar á framkvæmdum og öðru sem að málinu lýtur eftir að fullkomlega hefur verið lokið öllum frágangi. Þetta hlýtur hver maður að sjá að er praktískt mál. Um umhverfismálin vil ég benda á það sem reyndar kom fram í máli mínu áðan að umhvrh. mun gefa þinginu skýrslu um starfsleyfið á morgun eða hinn daginn. Sú skýrsla verður lögð hér fram. Ég er enn þeirrar skoðunar að í umhvn. og iðnn. hafi verið lögð fram gögn sem lýsa því máli þannig að fullnægjandi getur talist. Við það þarf ekki miklu að bæta. Af viðbrögðum hv. 8. þm. Reykn. við því sem Goldman Sachs sögðu er það greinilegt að hann er sannleikanum sárreiðastur, nú kýs hann að búa til draugasögur um það hvernig þetta hafi allt saman legið ljóst fyrir þegar í byrjun ársins. Og þá vaknar náttúrlega spurningin: Hvers vegna breytti maðurinn ekki í samræmi við þessa vitneskju sína? Hvað varðar það sem ég sagði um afstöðu til Atlantsálssamninganna og slit samninga við Alusuisse um áramótin 1989--1990, þá stend ég við það sem ég sagði hér áðan.

Virðulegi forseti. Ég kann því afskaplega illa þegar rangt er farið með mál mitt. Því miður kemur það stundum fyrir. Ég vona að hér sé um mistök að ræða en ekki ásetning. Varðandi það sem ég hafði eftir fyrirspyrjendum á fundi í september í Vogum á Vatnsleysuströnd, þá vil ég ítreka það sem ég sagði og það er rétt. Einn íbúa Vatnsleysustrandarhrepps spurði á þessum fundi hvers vegna ekki væru samhliða notuð hreinustu skaut, þ.e. sá þurrhreinsibúnaður sem á að nota og jafnframt vothreinsibúnaður. Þetta hlyti að vera hinn besti kostur. Þessari spurningu svaraði hæstv. umhvrh. á þá leið að þetta væri spurning um kostnað, það væri hreinlega of dýrt að nota þetta tvennt saman. Þetta er eitt af því sem ég nefndi til sem afslátt á mengunarvörnum. Ég held að ég verði að segja að það að telja áliðju á Íslandi eitthvert sérstakt framlag til mengunarvarna í heiminum, hljóti þau ummæli að dæma sig sjálf. Ef þau gera það ekki og ef fólk skilur ekki hvað ég á við þá vil ég benda á að sá afsláttur sem við veitum á mengunarvörnum er því miður of mikill til þess að hægt sé að líta á þetta sem eitthvert framlag, jafnvel þótt við framleiðum okkar orku á þann hátt að við völdum ekki mengun. Varðandi mengunarvarnir í Noregi, þá heyrði ég ekki betur en hæstv. iðnrh. segði að að jafnaði væru nýjustu kröfur í mengunarvörnum í Noregi á borð við eða vægari heldur en íslensku kröfurnar. Það eru ekki ströngustu kröfur. Við erum að tala um ströngustu kröfur, ekki jafnaðarkröfur.

Hæstv. forseti. Vegna orða hæstv. ráðherra hér áðan um það að fullnægjandi lausn hafi fengist í sambandi við endurskoðunarákvæðin, í aðalsamningi, 6. gr., þá hlýt ég að fagna því ef fullnægjandi lausn hefur fengist. En ég verð að segja að sú lausn hefur ekki verið kynnt í umhvn. þingsins eins og hæstv. ráðherra hélt fram og ég tek undir með hv. 8. þm. Reykn. hvað það snertir. Þar hefur ekki verið kynnt að fullnægjandi lausn hafi fengist varðandi endurskoðunarákvæðið. Eins hefur nefndin ekki fengið, þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir, upplýsingar um kröfur sem gerðar eru í starfsleyfum til álvera á Norðurlöndunum og hafðar voru til hliðsjónar við gerð starfsleyfistillagnanna. Nefndin hefur hins vegar eftir öðrum leiðum aflað sér upplýsinga frá hinum Norðurlöndunum um kröfur. Samkvæmt þeim upplýsingum eru gerðar meiri kröfur í Noregi en við erum að gera hér. Þá hefur nefndin heldur ekki fengið gögn þar sem er að sjá samanburð á álverum í Evrópu og Bandaríkjunum. Þetta vil ég að komi hér fram vegna orða hæstv. ráðherra um það að ,,fullnægjandi kröfur`` hafi verið kynntar umhvn. Það er ekki rétt.

Virðulegi forseti. Hæstv. iðnrh. talaði hér áðan í 44 mínútur. Hann fór 14 mínútur fram yfir þann tíma sem þingsköpin skammta honum. Ég hef aldrei áður kynnst því að núv. forseti hafi sýnt mönnum í ræðustól jafnmikla þolinmæði og jafnveikburða dangl í bjölluna og fram kom hér áðan. Ég hef a.m.k. kynnst því hjá hæstv. forseta að hafa orðið að hætta mínum ræðum vegna þess að forsetinn var svo aðgangsharður við bjölluna að maður heyrði ekki til sjálfs sín hér í ræðustólnum. Hér kveður sem sagt nýrra við og það var greinilegt, eins og fram kom hjá hv. 8. þm. Reykn., að þingheimur skildi út af fyrir sig vel að hæstv. iðnrh. þyrfti að tala alllengi. En það hefði auðvitað verið eðlilegra að hann hefði fengið málið fyrr, að hann hefði t.d. í sinni upphafsræðu hér í dag hjólað í stjórnarandstöðuna með þeim hætti sem hann gerði í sinni síðari ræðu í kvöld. Staðreyndin er auðvitað sú að það hefur komið í ljós að þessi ákvæði þingskapa eru óbrúkleg, algjörlega óbrúkleg og ég tók þetta upp í máli mínu fyrr í dag. Ég hef raunar alltaf verið þeirrar skoðunar að hér sé teflt á tæpasta vað og ég taldi sérstaklega rangt að bæta inn orðunum ,,sem við á``, þ.e. á eftir orðinu ,,ráðherra`` í þeirri þingskapagrein sem hér um ræðir vegna þess að þar með var í raun og veru verið að takmarka þessi mál enn þá meira en þurfti að gera. Ég vil í tilefni af þessum yfirgangi sem hér hefur birst segja það, virðulegi forseti, að í fyrsta lagi áskil ég mér allan rétt til þess að tala almennt um þetta svokallaða álmál þegar umhvrh. gefur skýrslu sína. Mér er ekki kunnugt um það hvenær sú umræða á að fara fram. Ég gegni störfum varaformanns í þingflokki Alþb. en það er fróðlegt að vita hvort formenn þingflokkanna hafa samið um það að skýrsla umhvrh. komi hér til meðferðar á morgun eða hinn daginn. Það hefur aldrei verið rætt í þingflokkunum. Og þó að hæstv. iðnrh. kjósi að menn standi og sitji eins og honum þóknast, þá er það einu sinni þannig að hann ræður ekki enn þá dagskrá þingsins. Mér er því ekki kunnugt um að þetta eigi að gerast á morgun eða hinn daginn, en segjum að það verði þá. Þá þurfa menn líka að setjast niður og ræða um það. Og það er augljóst mál að eftir framkomu iðnrh. við einstaka menn hér í kvöld hljótum við að nota umræðuna um umhverfismálin til þess að ræða álmálið almennt. Í öðru lagi vil ég segja, virðulegi forseti, að óhjákvæmilegt er að beina því til forsetans og forsætisnefndarinnar --- ef hún skyldi koma saman og gæti kannski reynt að ná samkomulagi um hin mikilvægu mál eins og henni ber samkvæmt þingskapalögum --- að það verði rætt um endurskoðun á þessum ákvæðum þingskapanna og fleiri ákvæðum þeirra. Greinilegt er að vissir gallar hafa komið í ljós. Þessi er augljós nú þegar og það er nauðsynlegt að þau mál verði rædd. Ég vil almennt líka segja það, virðulegi forseti, að ég tel að það sé ósiður af ráðherrum að koma með mál inn í þingið eins og hæstv. iðnrh. kemur með þetta mál. Ég tel að hann hefði átt að óska eftir því að gefa þinginu munnlega skýrslu. Það er margra ára hefð fyrir slíku og engar athugasemdir hefðu verið gerðar við það af hálfu stjórnarandstöðunnar þó að ekki hefði verið lögð fram skrifleg skýrsla. Þetta hefði þýtt að við hefðum getað haft hér ítarlegri umræður um þetta mál en það form gefur kost á sem við höfum verið að ræða þetta undir. Hér er því í rauninni um það að ræða að við þurfum að taka öll þessi samskiptamál til meðferðar og ég mótmæli þeim dónaskap sem fram kom í máli iðnrh. vegna þess að hann var ekki bara að svara. Hann flutti hér, ef ég má nota hans eigin orð, samfelldan fúkyrðaflaum um einstaka þingmenn stjórnarandstöðunnar og má ekki á milli sjá hvor flaumurinn væri öflugri til virkjunar, sá sem hann flutti eða sá sem hann nefndi.