Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því að Háskóli Íslands, sem hefur einkaleyfi til rekstrar happdrættis á Íslandi, fái leyfi til þess að fjölga miðum í happdrætti sínu úr 35 þús. í 40 þús. hluti. Fyrir tveim árum, eða með lögum nr. 68 1953, var hlutum í happdrættinu fjölgað úr 30 þús. í 35 þús., en þegar á fyrsta starfsárinu eftir þá lagabreytingu seldust hin nýju númer nálega alveg upp, og salan jókst enn í byrjun s.l. árs. Til dæmis má geta þess, að í 1. flokki seldust rúml. 96% af öllum hlutum, og hefur salan aldrei frá byrjun starfsemi happdrættisins orðið jafnmikil og nú. Heilir og hálfir hlutir eru nú nær ófáanlegir. Þess vegna hefur stjórn happdrættisins talið nauðsynlegt að fara fram á heimild Alþ. til þess að mega fjölga miðunum enn úr 35 þús. upp í 40 þús., og um það fjallar þetta frv. Í hv. Ed. var gerð formsbreyting á frv., þannig að þrjár síðustu lagabreytingar hafa verið felldar inn í lögin sjálf, en efnisbreyting er þar engin á ferðinni. Hv. Ed. varð sammála um afgreiðslu málsins. Þannig fór einnig í hv. fjhn. þessarar d., n. var öll sammála um að mæla með samþykkt þess. Vænti ég því, að málið fái greiðan gang gegnum þessa hv. deild.



Herra forseti. Menntmn. hefur rætt þetta frv. á nokkrum fundum, og það hefur verið rætt við hæstv. menntmrh. og við prófessorinn í líffæra- og lífeðlisfræði við háskólann, og að því loknu hefur n. samþ. að mæla með frv. með þeim breytingum, sem taldar eru á þskj. 465. Skal ég nú gera nokkru nánari grein fyrir ástæðum til þess, að þessar breytingar eru ráðgerðar og lagt til, að þær verði gerðar á frv. Eins og getið er um í athugasemdum með þessu frv., hefur áður að tilhlutan þáverandi hæstv. menntmrh. verið flutt frv. um stofnun prófessorsembættis í lífeðlis- og lífefnafræði, en eigi náð fram að ganga. Var það frv. nú enn flutt að tilhlutan hæstv. menntmrh. í nokkuð öðru formi. Við nánari athugun hefur orðið samkomulag um að breyta frv. og fella niður þá viðauka, sem ætlað var að láta fylgja því nú, og enn fremur ákvæðið um frestun á veitingu embættisins frá 15. sept. 1956. Skal ég gera nokkru nánari grein fyrir ástæðum, sem til þessa liggja. Þessi sérgrein, lífeðlis- og lífefnafræði, er ein þeirra námsgreina, sem kenndar eru í undirbúnings- eða forskóla hins eiginlega læknanáms. Auk þess vinnur prófessor í þessari fræðigrein rannsóknar- og vísindastörf, eftir því sem aðstæður leyfa. Þetta nám hentar ekki læknum, er stunda almennar lækningar eða hafa sérmenntun á öðrum sviðum læknisfræðinnar, og þess er því ekkí að vænta, að læknar leggi stund á þessi vísindi, nema þeir eigi víst starf að námi loknu í þessari sérgrein. Mér er sagt, að einn íslenzkur læknir hafi stundað þessar greinar og kennt þær við erlendan háskóla, en það er þó alveg óvíst, að hann fáist til að koma hingað. Fæst ekki úr því skorið nema með því, að embættið sé auglýst, og kemur þá í ljós, hvort þessi eða aðrir, sem til þess eru færir, sækja um það. Fáist enginn, sem lokið hefur nauðsynlegu undirbúningsnámi, verður að teljast eðlilegt að skipa í embættið þann mann, er efnilegastur telst af umsækjendum, en veita honum ársleyfi í byrjun til þess að undirbúa sig undir kennsluna og koma fótum undir þá vísindastarfsemi, sem hann væntanlega vinnur ásamt kennslunni. Óeðlilegt er því á þessu stigi málsins að setja lög eða reglur um þá starfsemi, sem hann væntanlega kemur til með að vinna, þegar hann tekur við starfinu. Það verður að teljast sjálfsagt, að hinn nýi prófessor geri sjálfur tillögur um alla tilhögun þeirrar rannsóknar- og vísindastarfsemi. Ég er alveg sammála því atriði athugasemda prófessorsins í líffæra- og lífeðlisfræði, að óeðlilegt sé, að verkleg kennsla og tækifæri kennarans til sjálfstæðra vísindalegra rannsókna þurfi að vera algerlega háð því, að hann geti unnið og látið vinna í rannsóknarstofu fyrir aðra aðila, en á eigin ábyrgð eins og nú er, fyrir allt það fé, sem nauðsynlegt er til starfseminnar. Það mál er þó ekki rétt að taka upp í sambandi við afgreiðslu þessa nauðsynjamáls, heldur á að taka það upp við afgreiðslu næstu fjárl. Um frv. í þeirri mynd, sem n. leggur til að það verði samþ., eru rektor háskólans og prófessorinn í líffæra- og lífeðlisfræði sammála nefndinni. Ég leyfi mér því að mæla með því við hv. d., að frv. verði samþ. eins og n. leggur til.



Ég flutti hér við 2. umr. brtt., sem er á þskj. 409, en tók hana aftur þá til 3. umr. Nú ætla ég að leyfa mér að flytja þessa brtt., en þó dálítið breytta, og flytja hana þá sem skriflega brtt. Efni till. er það, að Eskifjarðarlæknishérað fái að halda sér áfram eins og það hefur verið; því verði ekki breytt. En svo stendur á, að nokkur hluti Fáskrúðsfjarðarhrepps heyrir nú til Eskifjarðarlæknishéraði. Það er tvímælalaust eðlilegt, að þessi hluti Fáskrúðsfjarðarhrepps heyri til Eskifjarðarlæknishéraði, og ber í raun og veru enginn á móti því. Á hinn bóginn er sagt, að það sé þægilegra til skýrslugerða, að læknishéruð skiptist hreinlega eftir hreppum. Og í frv. er svo sett ákvæði um það, að íbúar vissra byggðarlaga, sem nú eru færð til eingöngu af þessum svokölluðu skýrsluástæðum, hafi rétt til þess að leita til héraðslækna beggja héraðanna, bæði þess héraðs, sem þeir áður hafa verið í, og eins þess héraðs, sem þeir nú eiga að heyra til framvegis eftir frumvarpinu. Segja má, að þetta sé mjög mikil bót. En þó er það nú þannig, að hér kemur fleira til. Ég veit það, að íbúar í þessum hreppshluta, sem hér á hlut að máli, óttast nokkuð, að þeim verði smám saman ýtt yfir í það að fá sína læknisþjónustu frá Fáskrúðsfjarðarhéraði, þó að það sé þeim óhentugra. T.d. þegar til kæmi að byggja sjúkraskýli, þá mundu þeir endilega vilja vera með Eskifjarðarhéraði um sjúkraskýli, en ekki Fáskrúðsfjarðarhéraði, en það mundi verða nokkuð óþægilegt að koma því við, ef þessari skipan yrði breytt og þeir færðir yfir í Fáskrúðsfjarðarhérað. Ég býst við því, að það standi ekki viða á eins og stendur á þarna í þessu tilliti, og það mundi náttúrlega alls ekki raska skýrslugerð að neinu ráði, þó að þessi undantekning væri höfð á læknaskipuninni, sem hér er farið fram á, en á hinn bóginn mundi það verða á allan hátt eðlilegra, að þetta gæti staðið eins og það hefur verið. Þegar ég flutti till. við 2. umr., var hún í tveimur töluliðum, og annar töluliðurinn hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Skýrslur, er snerta læknisþjónustu í suðurbyggð Reyðarfjarðar, skulu sendar héraðslækninum í Búðahéraði og sameinaðar skýrslum úr hlutaðeigandi hreppi.“ Nú hef ég komizt að raun um við athugun á málinu, að þessi till. hefur ekki þýðingu. Það eru ekki þessar skýrslur, skýrslur um læknisþjónustuna, sem teknar eru úr þeim vélum, sem hagstofan starfar með, heldur eru það aðrar skýrslur varðandi læknishéruðin, sem koma úr þeim vélum. Þess vegna felli ég þetta úr brtt. eins og ég leyfi mér að flytja hana nú skriflega. Þær skýrslur, sem teknar eru af hagstofunni úr vélum hennar, eru skýrslur um mannfjölda í læknishéruðunum, skýrslur um dána og fædda og önnur þess konar atriði, en ekki þessar skýrslur, sem ég minntist á í 2. lið brtt. eins og hún var við 2. umr.



Herra forseti. Ég vildi aðeins leyfa mér að bera fram elna örstutta fsp. til hæstv. fjmrh., fim. brtt. Mér hefur skilizt, að sú skipulagsbreyting, sem gerð var á skipun læknishéraðanna að þessu leyti, sem hér er um að ræða, hafi verið gerð fyrst og fremst samkv. ósk hagstofustjóra, sem hafi talið sér og sinni stofnun mikil þægindi að því, að læknishéraðaskipunin væri í fullu samræmi við hreppaskiptinguna, vegna skýrslugerðar allrar í því sambandi. Mér var kunnugt um það, að hagstofustjóri var mjög óánægður með brtt. hæstv. fjmrh. eins og hún var og taldi hana sér til óþæginda og sérstaklega, að hún gæti verið hættulegt fordæmi fyrir aðra síðar, sem kynnu þá að óska einhvers svipaðs, þannig að það kerfi, sem hagstofan með mikilli vinnu og mikilli fyrirhöfn er að byggja upp, kynni að einhverju leyti að biða tjón af. Nú vildi ég leyfa mér að spyrjast fyrir um það, því að það kom ekki fram í ræðu hæstv. fjmrh., hvort hagstofustjóri telur þessa breytingu, sem hann hefur gert á till., viðunandi eða ekki, en það kom ekki fram í ræðu hans. Það mun fyrir mitt leyti hafa áhrif á afstöðu mína til málsins. Ég hef tilhneigingu til þess að taka fyllsta tillit til þess, sem embættismaður eins og hagstofustjóri segir um atriði eins og þetta, sem hér er um að ræða.



Það er rétt hjá 1. landsk. þm., að hagstofan mun hafa haft samvinnu við landlæknisembættið og heilbrmrn. um það að breyta læknaskipuninni þannig, að alls staðar færi eftir hreppaskiptum, til þess að það væri þægilegra fyrir hagstofuna að vinna úr stóru vélinni, sem stundum hefur borizt í tal á hv. Alþingi, skýrslur fyrir læknishéruðin. Og eftir því sem ég hef getað skilið málið, eru þær skýrslur, sem unnar eru úr þessari vél fyrir læknishéruðin, skýrslur t.d. um það, hvað margir menn eru í hverju læknishéraði, hvað margir menn fæðast í hverju læknishéraði og hvað margir menn falla frá í hverju læknishéraði; fyrst og fremst þetta. Hvort það er svo hægt að ganga lengra og fá út úr vélinni einhverjar frekari skýrslur, er mér ekki fullljóst. Af þessum ástæðum hefur hagstofnstjóri viljað reyna að fá læknishéruðunum breytt þannig, að þau færu alveg eftir hreppum. Ég hef hina mestu samúð með þessu sjónarmiði hagstofustjóra og vil gjarnan, að skýrslugerð sé einföld. En samt sem áður finnst mér, að þá sé það svo lítið atriði, þó að þurfi að gá sérstaklega að hreyfingum á mannfjölda á tíu eða tólf heimilum, að mér finnst ekki hægt út af því að valda mönnum óþægindum um skipun læknishéraðs. Og það er frá þessu sjónarmiði, sem ég hef flutt þessa till. Ég skal taka það fram til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að þessi breyting, sem ég gerði á till., gerir till. vafalaust ekkert aðgengilegri í augum hagstofustjóra heldur en áður. Hans afstaða er vafalaust alveg óbreytt.



Herra forseti. Það kom greinilega fram í svari hæstv. fjmrh., að hagstofustjórinn telur þessa breytingu, sem hann leggur til að gerð verði á læknaskipunarlögunum, sér og sinni stofnun til óþurftar, þ.e.a.s., að það mundi torvelda honum og hans stofnun það verk, sem hún er að vinna að, sem sagt að hagnýta stóru vélina, sem fjmrh. nefndi svo, á sem hagkvæmastan hátt í þágu bæði mannfjöldaskýrslugerðarinnar allrar saman og svo e.t.v. í framtiðinni einnig í þágu heilbrigðisskýrslugerðarinnar. Með tilliti til þessa mun ég greiða atkv. gegn þessari brtt., vegna þess að ég ítreka það, sem ég sagði áðan, að ég tel eðlilegt, að í framkvæmdaratriðum eins og þessum sé sjónarmið hagstofustjórans fyrst og fremst látið ráða og það, hvað sé hentugast í skýrslugerðinni.



Ég vil aðeins taka það fram, án þess að fara að kappræða þetta neitt, að ég hef hina allra mestu samúð, eins og ég sagði áðan, með einfaldri skýrslugerð. En frv. um læknaskipun er náttúrlega ekki fyrst og fremst frv. um skýrslugerð, heldur um það, hvernig haga skuli læknisþjónustunni, og það finnst mér vera höfuðsjónarmiðið. Og ég get ómögulega séð, að það mundi raska nokkru, þó að það þyrfti að gá að því sérstaklega, hvernig ástatt væri á tólf bæjum á landinu, þegar gengið er frá heildaryfirlitinu.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir og er 167. mál, er stjórnarfrv. og felur það í sér í stuttu máli að láta fara fram samræmingu á fasteignamati frá 1943 og að sú samræming verði látin fram fara á þessu ári. Það, sem sérstaklega er fært fram til meðmæla með því, að þetta sé nauðsynlegt, er það, að fasteignamatið er nú orðið 12 ára gamalt og er í rauninni byggt á verðgrundvellí, sem er a.m.k. 15 ára gamall, og á því tímabili hafa gerzt mjög miklar breytingar á hlutföllum milli hinna ýmsu byggðarlaga. Samkvæmt gildandi lögum á ekki að fara fram nýtt fasteignamat fyrr en árið Í965. En það, sem einkum rekur á eftir því, að það séu gerðar ráðstafanir til samræmingar á matinu, er það, að upplýst er, að það er ekki nema á sumum stöðum á landinu, sem fram hefur faríð millimat á húseignum samkvæmt því, sem lögin áskilja. Þar að auki eru ekki teknar inn í matið ræktunarframkvæmdir og margar aðrar meiri háttar umbætur, sem gerðar hafa verið. Í þessu frv. er farið inn á þá leið að gera framkvæmd þessa máls svo einfalda og ódýra sem framast er kostur með því að nota skattayfirvöldin til þess að gefa skýrslur og gera tillögur til landsnefndarinnar um þær breytingar, sem skattanefndir og yfirskattanefndir og skattstofur telja nauðsynlegar á hverjum stað. Í öðru lagi má telja það til kosta, að frv. setur í 6. gr. fast hámark fyrir því, að enga fasteign megi hækka meira, eftir að samræming hefur farið fram, heldur en fimmfalda hið gamla fasteignamat. Í þriðja lagi er það mikið meginatriði í þessu frv., að samkv. 9. gr. er ákveðið, að um leið og hið samræmda fasteignamat gengur í gildi, skuli breyta ákvæðum laga um eignarskatt og fasteignaskatt og önnur prósentugjöld, sem lögð eru á fasteignir, þannig að þessir skattar hækki ekki almennt frá því, sem nú er, við þessa hækkun fasteignamatsins. Fjhn. hefur athugað þetta frv. og orðið ásátt um að mæla með því, að það verði samþ. með þeirri einni breytingu, að inn í 9. gr. sé tekið fast ákvæði um það, að lögin frá 4. febr. 1952 séu felld úr gildi, um leið og hið nýja fasteignamat verður lögfest. Þau lög eru heimildarlög til sveitar- og bæjarstjórna um að mega allt að því fjórfalda fasteignaskatt og önnur gjöld, sem á fasteignum hvíla, og sum bæjar- og sveitarfélög hafa notað sér þessa heimild. En ef það er ekki beinlínis fastákveðið í frv., að þessi lög séu felld úr gildi, þá gæti orðið nokkur árekstur þarna á milli, enda þótt ákvæði 9. gr. stæðu eins og þau eru í frv. Ég sé ekki fyrir n. hönd ástæðu til að fjölyrða meira um þetta mál, en n. er sammála um að mæla með framgangi þess með þessari einu breytingu.



Það má vafalaust til sanns vegar færa, að ýmis rök hnígi að því, að rétt sé og eðlilegt, að fram fari endurskoðun á fasteignamatslögunum, og þess vegna ekki nein ástæða til að andmæla því út af fyrir sig. En að því er snertir framkvæmd þessa máls, þá er í frv. þessu allmikið vikið frá þeirri reglu, sem fylgt hefur verið að undanförnu um fasteignamat. Lengi vel giltu þau ákvæði hér, að fasteignir skyldi meta tíunda hvert ár, og var þá svo ákveðið ávallt, að aðalmatið eða grunnmatið á fasteignunum færi fram í hverju héraði, þannig að skipuð var fasteignamatsnefnd fyrir hvert sýslu- og bæjarfélag á landinu. Þetta studdist að sjálfsögðu við það, að nauðsynlegur væri persónulegur kunnugleiki á aðstæðum í hverju héraði, sem vitanlega eru að verulegu leyti grundvöllur undir verðgildi fasteignanna, og sá kunnugleiki væri tryggður sem allra bezt. Þetta fyrirkomulag hefur yfirleitt reynzt mjög vel, því að reynslan hefur sýnt, að þrátt fyrir það að skipuð hafi verið landsnefnd, sem átti svo að endurskoða fasteignamat einstakra fasteignamatsnefnda, þá hafa tiltölulega litlar breytingar orðið á fasteignamatinu, a.m.k. var ekki raskað sambandinu á milli matsins innan hvers héraðs um sig. Þær litlu breytingar, sem gerðar hafa verið, hafa hnigið að því að samræma heildarmatið um land allt. Nú er horfið frá þessari reglu samkvæmt þessu frv., og framkvæmd þessa máls byggist á starfi þriggja manna, tveggja, sem Alþingi kýs, og eins, sem fjmrh. skipar, og þessir menn sitja að þessum störfum hér í Rvík. Náttúrlega er ekkert hægt að segja um það fyrir fram, hvað víður er sjóndeildarhringur þessara manna, sem valdir verða til þess að framkvæma þetta mat, eða hvað mikla þekkingu þeir hafi til brunns að bera um aðstæður viða á landinu. En hitt leiðir af sjálfu sér, að sú þekking, þar sem hún er einskorðuð við svo fáa menn, hlýtur að vera ákaflega takmörkuð. Að vísu á að bæta hér úr með því, að þessi fasteignamatsnefnd á að hafa aðstöðu til þess að geta leitað upplýsinga hjá skattstjórum, yfirskattanefndum og svo undirskattanefndum, eftir því sem n. telur nauðsynlegt, og það fer þá að sjálfsögðu allmikið eftir því, hvaða óskir n. hefur fram að bera í þessu efni, hvaða till. muni koma um þetta frá skattanefndunum, því að það er ekki gert ráð fyrir, að þær leggi þar annað til mála en að svara þeim fyrirspurnum eða óskum, sem þeim kunna að berast frá fasteignamatsnefndinni. Það leiðir þess vegna af sjálfu sér, að það er engan veginn svo vel um það búið sem verið hefur að undanförnu, að fasteignamatið byggist á jafngóðum kunnugleika á staðháttum með þessari aðferð eins og áður var. Þá er enn fremur ráð fyrir því gert að byggja í verulegum atriðum á grundvelli núgildandi fasteignamats, en meta viðbætur allar, hús og ræktun. Þetta hefur nú verið gert hvað húsin snertir. En hér kemur fleira til greina, breyttar samgöngur, símalagningar, rafleiðslur o.fl., sem veruleg áhrif hefur á verðgildi fasteignanna. En þetta er ekki á færi neinna að meta, annarra en þeirra, sem vita af eigin raun, hver áhrif þetta hefur á hið raunverulega verðgildi fasteigna. Hv. frsm. fjhn. taldi það vera kost á þessu frv., að með þessu móti mundi kostnaðurinn við framkvæmd matsins verða miklu minni en ef fylgt hefði verið því fordæmi, sem fyrir er um matið, og það byggt upp á sama grundvelli og áður hefur verið. Ég skal nú ekkert um þetta segja, en tel þetta vafasama ályktun, því að það fer nokkuð eftir því, hvað starfsemi skattstjóranna, yfirskattanefnda og undirskattanefnda verður umfangsmikil heima í héruðunum, því að að sjálfsögðu verður að borga þeim fyrir sitt starf. Ef það verk, sem þar á að vinna, á að veita nauðsynlegar upplýsingar í hendur matsnefndarinnar, þá er það gefið mál, að það þarf að leggja heima í héruðunum í þetta allmikið starf, og gæti þá vel farið svo, að áhöld yrðu um kostnaðinn. En hitt leiðir af sjálfu sér, að grundvöllurinn undir þessu verður miklu ótryggari en hann hefði orðið með því að halda sér við það fyrirkomulag, sem áður hefur verið um þetta efni. Ég vildi aðeins nota þetta tækifæri hér, þó að það sé nú raunar ekki alveg samkvæmt þingsköpum að vera að tala mjög almennt um málið við þessa umr., en ég átti þess ekki kost við 1. umr. að láta þessa skoðun koma hér fram. Það er náttúrlega alveg rétt, sem hv. frsm. fjhn. sagði, að það er allmikið öryggi í því hámarki, sem hér er sett um það, hvað þetta mat megi fara hátt. En þó er gert ráð fyrir því, að hækkunin geti numið 400%, og er það allveruleg hækkun. Ef á mörgum stöðum verður farið upp í þetta hámark, þá er það engin smáræðis hækkun, en það hefur þessi þriggja manna fasteignamatsnefnd alveg á valdi sínu, hvað sem hver segir. Hún hefur hér alræðisvald, er hún getur notað eftir eigin geðþótta. Og það er svo fast að gengið um þetta, að af fasteignaeigendum er tekinn réttur til þess að kæra yfir því, ef þeim þykir á sig hallað. En þann rétt hafa þeir ávallt haft. Í 9. gr. þessa frv. eru sett ákvæði um það, að þrátt fyrir hækkunina á matinu skuli eignarskattur og fasteignaskattur ekki hækka almennt vegna hækkunar fasteignamatsins. Ég veit nú ekki, hvað felst í þessu „ekki almennt“, en það felur að sjálfsögðu í sér, að það séu þó til einhver frávik frá því, að skatturinn hækki ekki, svo að það sé opin leið til þess, að hann megi þó eitthvað hækka í vissum tilfellum. Þetta orðalag hlýtur að fela það í sér. Nú er það vitað, að ýmsir aðrir skattar eru byggðir á fasteignamatínu, svo sem sýslusjóðsgjöld, sýsluvegagjöld, heimtaugargjöld, þar sem verið er að leggja rafmagn út um byggðir landsins, og sennilega er það eitthvað fleira, þó að ég hafi það ekki á takteinum þetta augnablikið, sem byggist á hæð fasteignamatsins. Það er að vísu talað hér um það einnig í 9. gr., að þó skuli við gildistöku endurskoðaðs mats falla úr gildi allar ákvarðanir stjórnarvalda um opinber gjöld, sem heimt eru sem hundraðshluti af fasteignamati, og koma nýjar ákvarðanir til. Má vera, að það, sem ég nú hef nefnt, heyri undir þetta. En það er augljóst mál, að það eru í þessu frv. ekki settar neinar hömlur á það, að þau gjöld, önnur en fasteignaskattur og eignarskattur, megi ekki hækka alveg eftir því, sem þeim sýnist, sem vald hafa og rétt til þess að leggja þessi gjöld á og skylt er að nota þennan skattstofn. Ég vildi t.d. beina því til hv. frsm. fjhn. að athuga það t.d. að taka, að nú er vitað, að í þeim tilfellum, þar sem fasteignamatið mundi hækka um 400%, þá hækkar náttúrlega ákaflega mikið og í sömu hlutföllum t.d. heimtaugargjald við lagningu rafmagns út um byggðir landsins. Ég veit ekki, hvort fjhn. hefur hugsað sér að slá nokkurn varnagla við þessu. Eins og frv. liggur hér fyrir, er það ekki gert. Og ég er ákaflega hræddur um það, ef sá skattur á bændur, heimtaugargjöldin, ætti að hækka í hlutfalli við svo mikla hækkun á fasteignamatinu, þar sem hjá mörgum er nú þröngt fyrir dyrum og erfitt um að standast þann kostnað, sem leiðir af þessari nauðsynlegu framkvæmd, að dreifa rafmagninu út um byggðir landsins, að ef þetta ætti nú að bætast þarna ofan á, þá mundi það þyngja gönguna fyrir ýmsum, sem litla úrkosti eiga í því vegna fjárhagsaðstæðna að tileinka sér þessi mjög eftirsóttu og þörfu þægindi, sem felast í dreifingu rafmagnsins út um byggðir landsins. Þetta er náttúrlega til athugunar og eins ákvæði að öðru leyti um það, að ekkert hámark er hér sett almennt um aðra skatta í sambandi við fasteignamatið en fasteignaskatt og eignarskatt, og ég vildi nú í sambandi við þetta mál hreyfa þessum atriðum.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, fjallar um landkynningu og ferðamál, og erum við fjórir flm. að frv. Meginefni þess er að koma nýrri skipun á þau mál, sem til gagns megi verða í þessum þýðingarmiklu málum. Fyrir nokkrum árum eða áratugum voru miklar deilur uppi um það, hvort ætti að gera landið að ferðamannalandi, reyna að auka ferðamannastraum til landsins og greiða götu þeirra. Sumir voru þá þeirrar skoðunar, að ekki ætti að auka ferðamannastrauminn og þar af leiðandi aukin erlend áhrif hér í landi og gæti verið í háska þjóðerni okkar og jafnvel sjálfstæði, auk þess sem það væri lítt samboðið Íslendingseðlinu að eiga að þjóna í stórum stíl útlendum ferðamönnum, sem hingað kynnu að koma sér til skemmtunar og upplyftingar. Ég las nýlega greinargerð um þessi mál í Noregi, þar sem frá því er skýrt, að þessar sömu mótbárur hafi verið uppi í Noregi fyrir 50 árum, en þær séu með öllu kveðnar niður nú. Ég ætla, að sú sé annaðhvort orðin eða muni skjótlega verða niðurstaðan hér á landi einnig, að menn komist að þeirri niðurstöðu í fyrsta 1agi, að það sé ekki aðeins skaðlaust fyrir Ísland, heldur stórfellt og þýðingarmikið mál, bæði menningarlega og viðskiptalega, að greiða fyrir ferðamannastraumi hingað og sé gersamlega ástæðulaust að óttast um menningu okkar, tungu og þjóðerni, þó að við förum eins að og margar aðrar þjóðir, göngum eins og margar aðrar þjóðir í þá átt að reyna að auka ferðamannastraum, kynna landið og greiða fyrir ferðamönnum, sem hingað vilja koma. Ég ætla því, að um þessar gömlu mótbárur þurfi ekki að eyða mörgum orðum. Þegar rætt er um landkynningu og ferða mál, verður að sjálfsögðu strax fyrir sú spurning: Er ástæða til og er tímabært að auka kynni annarra þjóða af Íslandi og örva menn til ferðalaga hingað, meðan við höfum ekki aðstöðu til þess eða viðbúnað að veita slíkum mönnum nauðsynlega fyrirgreiðslu og aðhlynningu? Verður þá að sjálfsögðu fyrst fyrir hinn átakanlegi gistihúsaskortur hér á landi. Vissulega er varhugavert að örva menn mjög til ferðalaga hingað meðan Íslendingar geta ekki tekið sómasamlega á móti þeim ferðamannastraumi. Þetta þarf því að haldast í hendur, annars vegar umbætur hér innanlands til þess að geta tekið á móti ferðamönnum og hins vegar landkynningin út á við. Það er megintilgangur þessa frv. að reyna að koma skipun á þessi mál og nýrri hreyfingu, þannig að verulegar umbætur fáist í báðum greinum, inn á við og út á við. Með frv. er svo ákveðið, að stofna skuli ferðamálaráð Íslands. Það á að vera skipað sjö mönnum, tveir þeirra kosnir af Alþingi, en fimm þeirra af sérstökum félögum og fyrirtækjum, sem ætla má að hafi einna mestan áhuga á og beinna hagsmuna að gæta í auknum ferðamannastraumi. Að sjálfsögðu er ætlazt til þess og beint ákveðið í 8. gr. þessa frv., að ríkisstj. hafi yfirstjórn ferðamálaráðs, hún hafi yfirstjórn allrar landkynningar og ferðamála. Margar þjóðir aðrar hafa glímt við þessi mál, og skipan þeirra er í meginatriðum með tvennum hætti. Í sumum löndum, eins og t. d. Ítalíu, Spáni og nokkrum öðrum, er sú skipan á höfð, að sérstakt ráðuneyti hefur verið stofnað til þess að hafa yfirstjórn þessara mála. Í öðrum löndum, og þau eru miklu fleiri, er skipunin hins vegar sú, að ráð eða stofnun, hálfopinber og í sambandi við þá aðila, sem mestan áhuga og hagsmuni hafa í þessum málum, hefur yfirstjórn þessara mála. Að athuguðu máli töldu flm. réttara að fara að svo stöddu síðari leiðina, ekki að stofnað yrði sérstakt ráðuneyti né tilteknu ráðuneyti, sem fyrir væri, falin þessi mál, heldur sett á laggirnar sérstakt ráð, ferðamálaráð, sem væri hálfopinber stofnun, hið opinbera legði til í hana nokkra menn, og að sjálfsögðu væri hún undir æðstu yfirstjórn ríkisstjórnarinnar. Þeir aðilar, sem gert er ráð fyrir að tilnefni í ráðið, eru Eimskipafélag Íslands, og er það vegna þess að Eimskipafélagið hefur með höndum að langsamlega mestu leyti flutning farþega og ferðamanna að landinu og frá sjóleiðis. Að vísu eru fleiri aðilar, sem stunda siglingar, en farþegaflutningurinn er að langsamlega mestu leyti í höndum þessa félags, og af þeirri ástæðu er gert ráð fyrir, að það tilnefni einn mann. Annar aðili er félag sérleyfishafa, þ. e. þeirra, sem annast rekstur langferðabíla á innanlandsleiðum, og vegna þess, hve þeir eru hér stór aðili, þótti rétt, að frá þeim samtökum kæmi einnig maður í ráðið. Þriðji aðilinn er svo Ferðafélag Íslands og Ferðamálafélag Reykjavikur. Ferðafélag Íslands hefur starfað hér á landi í aldarfjórðung. Það hefur ekki þann tilgang að örva erlenda ferðamenn til að koma til landsins, heldur fyrst og fremst að greiða fyrir ferðalögum íslenzkra manna um landið og kynna íslenzku þjóðinni sjálfri náttúru þess og fegurð. Á því sviði hefur Ferðafélag Íslands unnið stórmerkilegt starf. Hins vegar er nýstofnað hér í Reykjavík Ferðamálafélag, sem hefur fyrst og fremst það hlutverk að bæta aðstöðu til móttöku erlendra ferðamanna og greiða fyrir þeim málum í hvívetna. Flm. þótti rétt að gefa þessum aðilum sameiginlega kost á að tilnefna einn mann í ráðið. Þriðji aðilinn er svo Samband veitinga- og gistihúsaeigenda, en í þeim efnum þarf e. t. v. stærsta átakið á næstu árum og áratugum, þ. e. að bæta úr gistihúsaskortinum hér. Þótti því sjálfsagt, að þetta samband fengi einn fulltrúa. Þá er Flugfélag Íslands og Loftleiðir, en þessi tvö íslenzku flugfélög annast að langsamlega mestu leyti flutning farþega loftleiðis til landsins og frá því. Er því gert ráð fyrir, að flugfélögin sameiginlega tilnefni mann í ráðið. Meginhugsunin með skipan ferðamálaráðsins er sem sagt sú, að um leið og Alþ. tilnefnir þar tvo menn, þá séu þessir aðilar, sem mest hafa fjallað um þessi mál og mestra hagsmuna hafa þar að gæta, fengnir til að leggja til menn í þetta ráð, og er þá þess að vænta, að þar verði lifandi og vakandi áhugi fyrir starfinu. Í 3. gr. segir nánar um hlutverk ferðamálaráðsins, og eru það allýtarleg ákvæði, sem ég skal ekki rekja hér nema í stórum dráttum. Það er fyrst gert ráð fyrir, að ráðið hafi umsjón og eftirlit með öllu sem lýtur að ferðamálum, og er skylda þess að reyna að bæta ástand þessara mála í hvívetna. Þá er í 2. tölul. gert ráð fyrir, að ferðamálaráðið annist kynningu lands og þjóðar á erlendum vettvangi, að sjálfsögðu í samráði við þau ráðuneyti, sem hér koma helzt til greina. En þau ráðuneyti eru að sjálfsögðu fyrst og fremst utanrrn., sem um leið hefur yfirstjórn allra sendiráðanna, í öðru lagi viðskmrn. og í þriðja lagi samgmrn. Við þessi ráðuneyti þyrfti ráðið að sjálfsögðu að vera í stöðugu sambandi um landkynningu. Í 3. tölul. segir, að ráðið skuli gera áætlanir og till. um skipan gistihúsamála í landinu, einkum um það, hvar einkum sé nauðsyn á nýjum gistihúsum og með hvaða hætti þeim verði komið upp. Þá er í 4. tölul. gert ráð fyrir, að ráðið hafi eftirlit með hvers konar starfsemi varðandi þjónustu og fyrirgreiðslu ferðamanna, eftirlit með aðbúð og umgengni á gisti- og veitingastöðum o. s. frv. Í 5. tölul. segir, að ráðið hafi eftirlit með bifreiðaakstri og bifreiðakosti, í 6. lið, að ráðið skuli efna til námskeiða fyrir túlka og veita þeim starfsréttindi að loknu prófi, í 7. lið, að ráðið taki við stjórn og rekstri Ferðaskrifstofu ríkisins. Nú vil ég taka það fram, að ef við ætlum að skipa þessum málum í samræmi við það, sem er í flestum löndum Evrópu, þá ætti ríkið ekki að reka ferðaskrifstofu með svipuðu sniði og verið hefur, því að í þeim Evrópulöndum, sem vitað er um, utan Sovétríkjanna, mun skipunin vera sú, að ferðaskrifstofur eru reknar af einstaklingum eða einkafyrirtækjum, en það er ekki opinber rekstur. Hins vegar hefur svo ríkisvaldið, eins og ég gat um áðan, annaðhvort sérstakt ráðuneyti til eftirlits með þessum málum eða sérstaka stofnun eða ráð hálfopinbert. Hér hefur hins vegar verið hafður sá háttur á, að Ferðaskrifstofa ríkisins hefur starfað. Hún var stofnuð með lögum frá 1936. Hún hefur að ýmsu leyti starfað vel og gert sitt gagn, og ætlun flm. er, að Ferðaskrifstofa ríkisins haldi áfram störfum og vinni í meginatriðum á svipuðum grundvelli og verið hefur. M. a. er tekið upp í frv. ákvæði l. frá 1947 um það, að Ferðaskrifstofa ríkisins skuli sérstaklega hafa það hlutverk að skipuleggja ódýrar orlofsferðir og orlofsdvalir og hópferðir bænda og greiða fyrir þessum málum, eftir því sem unnt er. Í meginatriðum er því ætlazt til, að starf Ferðaskrifstofunnar og verkefni hennar verði svipað og verið hefur. En að tvennu leyti er hér gerð breyting á. Annað er það, að þessu ferðamálaráði er fengin í hendur yfirstjórn og rekstur Ferðaskrifstofunnar. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að afnema þá einokun um móttöku og fyrirgreiðslu erlendra ferðamanna, sem nú er í lögum og Ferðaskrifstofa ríkisins hefur. Það fyrirkomulag mun hvergi tíðkast í Evrópu utan Sovétríkjanna, að eitt ríkisfyrirtæki hafi slíka einokun. Og ég ætla, að flestir þeir, sem um þessi mál hafa fjallað innanlands og utan, telji, að það sé ekki ástæða til þess að halda slíkri einokun lengur og jafnvel að það sé skaðlegt að halda henni öllu lengur. Við Íslendingar erum smám saman að eignast fleiri og fleiri menn, sem hafa sérþekkingu og hæfileika á þessum sviðum, og er sjálfsagt að gefa þeim færi á að neyta krafta sinna. Það er enginn efi á því líka, að það er misjafnlega séð af mörgum starfandi ferðaskrifstofum erlendis, sem starfa á frjálsum grundvelli, að hér á Íslandi skuli vera einokun í þessum efnum. Þessi orð segi ég engan veginn til neinna ádeilna á starfsemi Ferðaskrifstofu ríkisins, heldur er hér um að ræða skipulagsatriði, og tel ég það til stórra bóta, ef hér yrði tekið upp frelsi í stað einokunar. Hitt er svo annað mál, að það er sjálfsagt, að af opinberri hálfu sé haft eftirlit með því að þeir menn, sem vilja reka ferðaskrifstofur fyrir erlenda ferðamenn, séu starfinu vaxnir, hafi til þess hæfni, menntun, þekkingu, og fyrir því er í frv. áskilið leyfi ráðherra til þess að reka slíkar skrifstofur, en áður en slíkt leyfi er veitt, skal leitað umsagnar ferðamálaráðsins. Í 8. tölul. 3. gr. segir svo, að ferðamálaráð skuli vera til ráðuneytis Alþingi og ríkisstj. um öll þessi mál. Að öðru leyti en ég hef þegar greint er svo gert ráð fyrir í frv., að ferðamálaráðið ráði sér sérstakan framkvæmdastjóra með samþykki ráðherra, að ferðamálaráðið skuli beita sér fyrir því, að stofnuð verði sem víðast á landinu félög áhugamanna, ferðamálafélög, með svipuðu sniði og nú þegar hefur verið gert í höfuðstaðnum. Loks er svo ákveðið í 7. gr., að stofna skuli ferðamálasjóð. Hlutverk þess sjóðs á að vera að veita lán til bygginga og endurbóta á gisti- og veitingastöðum, en í þeim efnum er, eins og ég gat um, ákaflega mikill skortur og þarf á næstu árum að ráðast í stórframkvæmdir á þessu sviði. Ég vil taka það sérstaklega fram, að ég tel rétt og skylt og alveg óhjákvæmilegt, að fjárfestingaryfirvöldin taki upp meiri fyrirgreiðslu í þessum efnum en verið hefur undanfarin ár. T. d. hafa aðilar hér í Reykjavík sótt undanfarin ár hvert árið eftir annað um fjárfestingarleyfi til að hefja byggingu gistihúss, en verið synjað mörg ár í röð. Eins og hörgullinn er mikill í þeim efnum, bæði fyrir erlenda ferðamenn og innlenda gesti, er óviðunandi, að slíkt geti staðið öllu lengur. Auk þessa á ferðamálasjóðurinn að greiða kostnað við landkynningu og önnur útgjöld samkv. þessum lögum. Flutningsmenn ræddu marga möguleika á fjáröflun til þessa ferðamálasjóðs, og margar leiðir voru það, sem mönnum duttu í hug, en á þeim mörgum eru ýmsir annmarkar og þarf því frekari athugunar við. Niðurstaðan varð því sú á þessu stigi að leggja til, að ríkissjóður legði sjóðnum 500 þús. kr. á ári sem fast framlag; í öðru lagi, að ferðamálaráðið beitti sér fyrir því við ýmsa aðila, sem hafa beina hagsmuni af auknum ferðamannastraumi, að þeir greiði árlega frjáls framlög til sjóðsins. En varðandi aðrar fjáröflunarleiðir, sem til greina hafa komið eða mönnum kann að detta í hug síðar, er svo ákveðið, að ferðamálaráðið skuli undirbúa fyrir árslok 1955 aðrar fjáröflunarleiðir og leggja tillögur um þær fyrir Alþ. og ríkisstj. Ég vænti þess, að hv. þdm. fallist á, að landkynning og ferðamál sé þýðingarmikið mál fyrir okkur Íslendinga, og beri að stefna að því að auka og örva ferðamannastrauminn og bæta allan aðbúnað ferðamanna, sem hingað koma. Ég vænti þess einnig, að hv. þdm. séu sammála um, að nýja skipun þurfi á þessi mál og nýja hreyfingu. Á árinu 1953 munu hafa komið til Íslands 6400 erlendir gestir. En sama ár fóru 11600 Íslendingar til útlanda. Hér hallast því mjög á, þar sem það eru nærri tvöfalt fleiri Íslendingar, sem til útlanda fóru á þessu ári, en tala þeirra útlendinga, sem hingað komu. Hér þarf að jafna metin, ekki með því að draga úr kynnisferðum Íslendinga til annarra landa. heldur með því að bæta aðstöðuna til þess, að erlendir gestir geti hingað komið. Hagurinn af auknum ferðamannastraumi er að sjálfsögðu bæði sá, að hinir útlendu menn kynnast Íslandi og íslenzkri menningu, sem getur haft verulega þýðingu fyrir okkur á öllum sviðum út á við síðar, og ef litið er á málið frá hreinu atvinnu-, viðskipta- og fjárhagssjónarmiði, þá er öllum ljóst, að hér er einnig um stórmál að ræða fyrir land og þjóð. Aukinn ferðamannastraumur þýðir að sjálfsögðu aukin viðskipti á flestum sviðum fyrir Íslendinga, auknar gjaldeyristekjur, og þess vegna telja ýmsar aðrar þjóðir sjálfsagt að búa að þessari starfsemi sem einni þýðingarmestu atvinnugrein. Á næstsíðasta ári er talið, að nágrannar okkar og frændur, Norðmenn, hafi haft í gjaldeyristekjur af erlendum ferðamönnum sem svarar 500 millj. íslenzkra króna. Á því er enginn vafi, að Íslendingar geta miklu áorkað í þessu efni til aukinna viðskipta um auknar gjaldeyristekjur með réttum vinnubrögðum í þessu efni. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri að sinni. Vænti ég þess, að málið fái góðar undirtektir og skilning á hv. Alþ., og legg til, að málinu sé visað til 2. umr. og hv. samgmn.



Herra forseti. Frv. þetta heitir frumvarp um landkynningu og ferðamál. Það eru 11 greinar. En aðalatriði þess eru þó í tveim greinum, - aðalatriði þess, að því er ég tel, frá sjónarmiði flutningsmannanna, - í 5. gr. og 9. gr. Í 9. gr. er gert ráð fyrir því, að gildandi lög frá 1936 um Ferðaskrifstofu ríkisins séu afnumin, og í 5. gr. er gert ráð fyrir, að hverjum sem er, hvaða einkafyrirtæki sem er, skuli verða heimilt að reka ferðaskrifstofu og annast fyrirgreiðslu erlendra ferðamanna á Íslandi. Þrátt fyrir þær miklu umbúðir, sem þessi tvö efnisatriði eru klædd í, tel ég engan vafa á, að þetta er meginkjarni málsins. Og það er þess vegna, sem ég tel málið ekki vera þarft mál. Í hinum níu greinunum eru mörg ágæt nýmæli, sérstaklega þó það ákvæði, að framvegis skuli ríkið veita ½ millj. kr. árlega til þess að standa undir landkynningarstarfsemi og stuðla að auknum ferðamannastraumi til landsins. Sömuleiðis eru ákvæðin um stofnun ferðamálaráðs í sjálfu sér góð og æskileg, og mun ég koma að því síðar. En það, sem mundi valda mestri breytingu, ef frv. næði fram að ganga, er, að Ferðaskrifstofa ríkisins yrði að vísu ekki lögð niður, heldur yrði hún sett undir stjórn ferðamálaráðs, sem skipað skal fulltrúum ýmissa einkaaðila, en jafnframt mundi hvaða einkafyrirtæki sem er, hvaða einstaklingi sem er, verða heimilt að reka það sem atvinnu að veita erlendum ferðamönnum móttöku á Íslandi. Vegna þess, að þetta frv. gerir ráð fyrir gerbreyttri aðstöðu Ferðaskrifstofu ríkisins, finnst mér sjálfsagt þegar við 1. umr. málsins að vekja athygli hv. þdm. á því, hvernig Ferðaskrifstofa ríkisins hefur starfað samkv. gildandi lögum, hvernig hún hefur sinnt því hlutverki, sem hún nú hefur samkv. lögum. Ferðaskrifstofa ríkisins hefur starfað í núverandi mynd í nærfellt níu ár. Meginstörf hennar hafa verið í fyrsta lagi að kynna Ísland á erlendum vettvangi, í öðru lagi að veita innlendum og erlendum ferðamönnum hvers konar upplýsingar um ferðalög og ferðaskilyrði, í þriðja lagi að taka á móti erlendum blaða- og kvikmyndatökumönnum, sem hingað hafa komið með það fyrir augum að kynnast landinu og íslenzkum málefnum og skrifa síðan og flytja fyrirlestra um Ísland og íslenzkt þjóðlíf í heimalöndum sínum. Í fjórða lagi hefur hlutverk hennar verið að skipuleggja orlofs- og skemmtiferðir innanlands og utan, í fimmta lagi að stuðla að gerð boðlegra minjagripa og annast sölu þeirra á Keflavíkurflugvelli og í afgreiðslu skrifstofunnar í Reykjavík og í sjötta og síðasta lagi að annast eftirlit með gisti- og greiðasölustöðum. Starfsemi Ferðaskrifstofunnar hefur verið margþætt. En þetta, sem ég nú nefndi, hefur verið hlutverk hennar. Ferðaskrifstofan hefur starfrækt skrifstofu hér í Reykjavík, sem hefur í samræmi við verkefni stofnunarinnar í heild haft víðtækum verkum að sinna, að svara bréfum og gefa upplýsingar, ekki aðeins um ferðalög og ferðaskilyrði, heldur einnig um atvinnu og þjóðhætti Íslendinga, að annast samningu margs konar upplýsingarrita um Ísland á ýmsum tungum, útgáfu þeirra og dreifingu, að taka á móti erlendum blaða- og kvikmyndamönnum, sem oft er veitt ókeypis uppihald, og alltaf séð fyrir ókeypis ferðalögum, leiðsögu og hvers konar fyrirgreiðslu annarri, enn fremur að sjá erlendum blaðamönnum fyrir myndum til birtingar í erlendum blöðum og stundum jafnvel efni í blaðagreinar. Þá hefur skrifstofan enn fremur látið taka og keypt kvikmyndir, sem hún síðan hefur lánað ókeypis til sýninga erlendis eða sýnir hér erlendum ferðamönnum. Starfsemi Ferðaskrifstofu ríkisins hefur ekki einvörðungu verið fólgin í því .að reka skrifstofu hér í Reykjavík. Hún hefur einnig átt frumkvæði og hlutdeild að rekstri upplýsingaskrifstofu í London, en sú skrifstofa er rekin í samvinnu við Eimskipafélag Íslands og Flugfélag Íslands og kostuð að 1/3 að Ferðaskrifstofu ríkisins. Höfuðverkefni þeirrar skrifstofu er, eins og geta má nærri, að stuðla að auknum ferðamannastraumi frá Bretlandseyjum hingað til Íslands. Á Akureyri hefur Ferðaskrifstofan enn fremur rekið upplýsingaskrifstofu til þess að veita ferðamönnum, sem koma til Akureyrar, upplýsingar og fyrirgreiðslu. Á Keflavíkurflugvelli heldur skrifstofan enn fremur uppi fyrirgreiðslustarfsemi, auk þess sem hún selur þar minjagripi, en þar er einmitt vettvangur fyrir landkynningu, sem meira fé þyrfti að verja til en gert hefur verið. Ferðaskrifstofan hefur þegar frá byrjun lagt á það áherzlu að fá gerða minjagripi og í því skyni stofnað til sölu- og samkeppnissýninga á handunnum íslenzkum munum. Í framhaldi af því hefur verið stofnað til samvinnu við Heimilisiðnaðarfélag Íslands, komið á fót fyrirtækinu Íslenzkur heimilisiðnaður, sem hefur það markmið að stuðla að gerð minjagripa. Ég gat þess áðan, að Ferðaskrifstofan skyldi einnig annast hóteleftirlit. Því miður hefur ekki orðið eins mikið úr þeirri starfsemi og æskilegt hefði verið sökum fjárskorts, en það æskilegasta í þeim efnum hefði verið að ráða sérstakan kunnáttumann, sem væri til leiðbeiningar um rekstur greiðasölustaða. Af þessu kemur fram, að starfsemi Ferðaskrifstofunnar hefur verið mjög fjölþætt og verkefni hennar mikið og víðtækt. Þá er eðlilegt, að sú spurning vakni, hversu mikið hið opinbera hafi lagt til þessarar starfsemi, sem er mjög mikilvæg, eins og hv. frsm. gat um í ræðu sinni, hversu mikið hið opinbera hefur lagt til þessarar starfsemi á þeim níu árum, sem Ferðaskrifstofan hefur starfað. Heildarframlag hins opinbera til Ferðaskrifstofunnar á árunum 1946–1954 hefur numið aðeins 1578000 kr. Af þessu fé hefur Ferðaskrifstofan safnað í sjóð 4500 þús. kr., svo að eyðsla hennar af opinberu fé til þessarar umfangsmiklu starfsemi hefur ekki verið nema 1128000 kr., eða um 125 þús. kr. á ári. Öll sú umfangsmikla starfsemi, sem Ferðaskrifstofan hefur annazt til landkynningar og fyrirgreiðslu við komu erlendra ferðamanna til landsins, hefur því ekki kostað hið opinbera nema 125 þús. kr. á ári að meðaltali í níu ár. Þá er eðlilegt, að menn spyrji: Hefur þá raunverulega verið hægt að gera nokkuð fyrir þetta fé, fyrst það er svona lítið? Er þá starfsemin nokkurs virði? En þá er þess að geta, að Ferðaskrifstofan hefur sjálf aflað sér mikilla tekna og þess vegna verið fær um að eyða miklu meira fé en hinum beinu framlögum ríkisins til landkynningarstarfseminnar. Á umræddu tímabili hafa rekstrartekjur, ef svo mætti segja, hagnaður Ferðaskrifstofunnar af ýmsum rekstri sínum orðið 2 millj. og 691 þús. kr. Stærsti tekjuliðurinn er nettótekjur af seldum minjagripum á Keflavíkurflugvelli og í Reykjavík, 1 millj. og 35 þús. kr., af ferðalögum 1 millj. 504 þús. kr. og af útgáfu póstkorta o. fl. 152 þús. kr., samtals 2 millj. 691 þús. kr., eð.a á ári tæpar 300 þús. kr. Samtímis því, sem ríkisvaldið hefur lagt Ferðaskrifstofunni til landkynningarstarfsemi aðeins 125 þús. kr. á ári, hefur þessi stofnun sjálf aflað sér árlega 300 þús. kr. til þessa starfs, þannig að hún hefur getað varið til þess 425 þús. kr. á ári. Ég fullyrði, að þessar tölur verði taldar bera vott um óvenjulega góðan, ágætan rekstur opinberrar stofnunar. Þó er það þannig, að um afkomu Ferðaskrifstofu ríkisins hverju sinni ríkir hin mesta óvissa, vegna þess að framlag hins opinbera hrekkur skammt til að standa undir starfsemi skrifstofunnar, og tekjuöflunarmöguleikar þeir, sem hún hefur aðallega treyst á, geta auðvitað brugðizt. Þess er rétt að geta í þessu sambandi, að milli Ferðaskrifstofunnar og flugfélaganna og Eimskipafélagsins hefur verið hin ágætasta samvinna, og það. hversu sú samvinna hefur verið góð, hefur gert Ferðaskrifstofunni kleifara en ella að gegna hlutverki sínu þrátt fyrir takmörkuð fjárráð. En einmitt hin góða samvinna við flugfélögin og Eimskipafélagið hefur gert Ferðaskrifstofunni kleift að bjóða hingað árlega miklum fjölda erlendra blaðamanna, fyrirlesara og kvikmyndatökumanna, sem haft hafa síðan mikla þýðingu fyrir kynningu á Íslandi og íslenzkri menningu erlendis, eða í heimalöndum sínum. Það er óhætt að fullyrða, að kynningarstarfsemi þeirra manna, sem komið hafa hingað á vegum Ferðaskrifstofunnar, hafi náð til milljóna manna í öðrum löndum. Ferðaskrifstofan hefur auk þess gefið út upplýsingarit á ári hverju. T. d. á s. l. ári gaf hún út upplýsingarit í 95 þús. eintökum. Hún hefur einnig lagt áherzlu á að eignast góðar kynningarkvikmyndir, ýmist látið taka þær eða keypt þær af öðrum, og eru þessar myndir, að því er mér hefur verið frá skýrt, í stöðugum útlánum erlendis. Er svo mikil eftirspurn eftir slíkum myndum, að henni hefur ekki verið hægt að fullnægja. Fjárskortur hefur valdið því, að ekki hefur verið hægt að gera nógu mörg eintök af myndunum til þess að fullnægja eftirspurninni. Ég hygg að fullyrða megi, að aðalályktunin, sem draga má af því, sem ég hef nú sagt, sé sú, að Ferðaskrifstofa ríkisins hafi innt af hendi það hlutverk, sem henni hefur verið falið í lögum, með einstakri prýði. Hún hefur ekki látið við það sitja að verja því fé, sem henni hefur verið veitt af hinu opinbera til landkynningarstarfsemi, heldur lagt sig í framkróka um að afla sjálf fjár til viðbótar til þess að geta innt hlutverk sitt af hendi, og orðið svo vel ágengt á því sviði, að henni hefur tekizt árlega að afla tvisvar til þrisvar sinnum meira fjár sjálf en hið opinbera hefur lagt henni til. Samt sem áður er það fé, sem Ferðaskrifstofan hefur ráðstafað, um 425 þús. kr. á ári að meðaltali, allt of lítið. Á því felst full viðurkenning í frv. því, sem hér er um að ræða, þar sem gert er ráð fyrir, að framlög hins opinbera til ferðamála verði aukin upp í ½ millj. kr. á ári. Það nýmæli frv. er vissulega gott og fyllsta stuðnings vert. Hið sama er um þau ákvæði frv. að segja, sem lúta að stofnun ferðamálaráðsins. Ég teldi mjög æskilegt út af fyrir sig að tengja þær stofnanir, sem taldar eru upp í 1. gr. frv. og hv. frsm. nefndi, Eimskipafélagið, Félag sérleyfishafa, Ferðafélag Íslands og Ferðamálafélag Reykjavíkur, flugfélögin og Samband veitinga- og gistihúsaeiganda, saman í eina stofnun, sem hafa skyldi það hlutverk samhliða Ferðaskrifstofunni að stuðla að auknum ferðamannastraum til Íslands. Þetta eru allt aðilar, sem hafa reynslu á þessu sviði og hafa áreiðanlega yfir að ráða sérþekkingu, sem mundi geta komið að góðu haldi. Ég hef því í sjálfu sér ekkert við það að athuga, að slíkt ferðamálaráð sé stofnað, og auðvitað enn siður, ef gera má ráð fyrir, að framlög ríkisins til ferðamála verði aukin upp í hálfa milljón á ári. Hitt teldi ég mjög varhugavert, að leggja starfsemi Ferðaskrifstofunnar undir ferðamálaráðið og jafnframt að heimila einkafyrirtækjum að reka ferðaskrifstofur og gera þannig móttöku erlendra ferðamanna að venjulegum einkaatvinnurekstri, sem lyti gróðasjónarmiðum. Ég vil leggja á það sérstaka áherzlu, að það er varhugavert að gera landkynningarstarf og móttöku erlendra ferðamanna hjá smáþjóð eins og okkur Íslendingum að einkaatvinnurekstri. Útlendir ferðamenn eiga ekki og mega ekki verða einkafyrirtækjum að féþúfu. En þar sem erfiðleikarnir eru jafnmiklir á því að veita erlendum ferðamönnum sómasamlegar viðtökur eins og hér á sér stað, þá er einmitt hætt við, að slík mundi verða raunin á, ef hér yrði um venjulegan einkaatvinnurekstur að ræða. Öðru máli gegnir í þeim nágrannalöndum, sem hafa mjög góð skilyrði til þess að veita erlendum ferðamönnum viðtöku. Ekki er sama hætta á, að einkafyrirtæki geri þetta þar að féþúfu með því að veita lélega þjónustu, því að alls staðar eru skilyrði til þess að búa vel að erlendum ferðamönnum. En hér á landi er einmitt hinn mesti skortur á aðstöðu til þess að veita þeim góða viðtöku. Það er einmitt eitt höfuðvandamálið, sem við eigum við að etja í þessum efnum. Þess vegna teldi ég mjög varhugavert, að einkafyrirtæki tækju þennan rekstur að sér með venjulegum hætti, því að ég tel þá sérstaka hættu á, að hið ófullnægjandi ástand yrði oft og einatt hagnýtt þannig, að það yrði einkaferðaskrifstofunum, sem móttökurnar annast, gróðalind, en hinum erlendu ferðamönnum yrði ekki veitt sú þjónusta, sem nauðsynleg er, til þess að heimsóknin til landsins geti skilið eftir hjá þeim þær endurminningar, sem æskilegt er. Þess mætti og geta í þessu sambandi, að í frv. er gert ráð fyrir því, að ferðamálaráðið, ef stofnað yrði, réði sér sérstakan framkvæmdastjóra, auk þess sem frv. gerir ráð fyrir, að Ferðaskrifstofan haldist áfram og þá væntanlega undir sínum sérstaka framkvæmdastjóra. Hér er því í raun og veru verið að stofna til nýs embættis við hliðina á framkvæmdastjóra Ferðaskrifstofunnar, og finnst mér hér vera um að ræða óþarfa skriffinnsku, sem mundi kosta talsvert fé. Það er að sjálfsögðu alveg ástæðulaust að hafa nema eitt höfuð á þessum málum, og það er auðvitað eðlilegast, að það sé framkvæmdastjóri Ferðaskrifstofunnar, sem hefur aðalverkefninu að sinna á þessu sviði. Framkvæmdastjóri ferðamálaráðs yrði nýtt skriffinnskuembætti, sem hlyti að kosta verulegt fé, en verkefni hans gæti ekki verið annað en ætti að sjálfsögðu að vera verkefni forstjóra Ferðaskrifstofu ríkisins. Niðurstaðan af því, sem ég hef sagt, er því þessi: Ég teldi stofnun ferðamálaráðs, eins skipaðs og gert er ráð fyrir í 1. gr., í sjálfu sér vera spor fram á við, sérstaklega ef því fylgdu aukin framlög af hálfu hins opinbera, eins og gert er ráð fyrir í frv. En ég tel það mikið spor aftur á bak, ef 5. og 9. gr. frv. næðu fram að ganga, þ. e. a. s. gildandi lög um Ferðaskrifstofu ríkisins væru afnumin og móttaka erlendra ferðamanna yrði gerð að venjulegum einkaatvinnurekstri, sem lyti almennum gróðasjónarmiðum. Ég tel, að Ferðaskrifstofa ríkisins hafi með starfsemi sinni í níu ár sannað tilverurétt sinn og gildi þess rekstrarfyrirkomulags, sem á henni er, svo ótvírætt, að hún eigi nú, um það leyti sem hún eignast tíu ára afmæli, allt annað skilið en að henni sé vegið á þann hátt, sem mundi verða, ef þetta frv. næði fram að ganga. Ég fyrir mitt leyti væri sem sagt reiðubúinn til að styðja að framgangi þessa frv. með þeim breytingum, að úr því yrðu felldar 5. og 9. gr. þess. Þá tel ég, að frv. gæti orðið til þess, sem hv. frsm. sagði í framsöguræðu sinni að fyrir sér vekti að bæta landkynningu og stuðla að auknum ferðamannastraum til Landsins. Annars segir mér svo hugur um, að áhrif frv. yrðu önnur og verri.



Herra forseti. Ég held, að sé rétt að byrja á því að þakka hv. 1. landsk. þm. fyrir góðar undirtektir hans undir mörg meginatriði frv. Hann lýsir stuðningi sínum við stofnun ferðamálaráðsins og telur skipan þess heppilega, gott að fá þá aðila, sem þar eiga hlut að máli, til starfa, hann telur mikinn feng að fá ferðamálasjóðinn stofnaðan og framlag ríkissjóðs, o. s. frv. En mér finnst meginhluti ræðu hans vera byggður á misskilningi, því að það er alger misskilningur að halda hér minningarræðu um Ferðaskrifstofu ríkisins, því að það er alls ekki tilgangur frv. að taka hana af lífi, heldur þvert á móti á hún samkv. 3. gr. að starfa áfram í svipuðum anda og verið hefur. Sú fræðsla, sem hv. þm. veitti okkur hér um starfsemi Ferðaskrifstofunnar á undanförnum árum, er mér fullkunnug áður, því að ég hef lesið hana í skýrslum frá Ferðaskrifstofunni. Ég hef ekki sagt eitt ádeiluorð í garð Ferðaskrifstofunnar og viðurkenndi einnig, að hún hefði vafalaust margt gott gert í þessum efnum. Eftir frv. á Ferðaskrifstofa ríkisins að starfa áfram með svipuðu verkefni og verið hefur. En það, sem hv. 1. landsk. virðist aðallega hafa á móti frv., er það, að aflétta eigi einokun Ferðaskrifstofunnar á móttöku erlendra ferðamanna. Þar er vafalaust aðalágreiningsefnið milli okkar. Ég skal ekki fara hér að ræða við hann ýtarlega um einokunar- eða ríkisrekstur og einkarekstur, en dálítið skýtur þetta nú allt skökku við, þegar hann telur það mjög varhugavert, eins og hann orðar það, að við höfum sama hátt og sömu skipan á í þessum efnum og allar okkar nágrannaþjóðir og allar þjóðir í Vestur- og Suður-Evrópu, að starfsemi ferðaskrifstofa sé frjáls öllum þeim, sem fullnægja vissum þekkingar- og undirbúningsskilyrðum. Það er aðeins Ísland eitt, sem að skoðun hv. 1. landsk. þm. má alls ekki hafa þessa skipun á, og það sé varhugavert fyrir landkynningu og ferðamálin í heild, ef slíkt frelsi er gefið. Nú vill svo til, að í nágrannalandi okkar, sem ég vitnaði til í framsöguræðu minni, Noregi, en í því landi hefur ákaflega mikið og merkilegt verið unnið í þessum málum, er starfsemi ferðaskrifstofu frjáls, eins og gert er ráð fyrir með þessu frv., og ég held, að nú um margra ára skeið hafi engar till. verið þar uppi um einokun í þeim efnum. En það vill svo einkennilega til, að í Noregi hafa flokksbræður hv. 1. landsk. þm. stjórnað í 20 ár og núna um nokkurra ára skeið með hreinum meiri hluta á þingi. Hvernig stendur á því, að flokksbræður hans í Noregi með slíka aðstöðu láta það viðgangast, að þar sé frelsi til að starfrækja ferðaskrifstofu, ef það er svona háskalegt og varhugavert fyrir þessi mál sem hv. þm. vill vera láta? Ég held, að hann þurfi engan kvíðboga að bera fyrir því, að það væri hættulegt fyrir þessi mál eða fyrir landið og kynningu þess, þó að við hefðum sömu skipun og flest önnur lönd hafa, að mönnum sé frjálst, ef þeir fullnægja vissum þekkingar- og undirbúningsskilyrðum, að reka ferðaskrifstofu. Ég er sannfærður um og við flm. allir, að það verði heldur til góðs en ills. Það er ekki ástæða til þess að ræða þetta öllu frekar nú á þessu stigi. Hv. 1. landsk. lýsti fylgi sínu við mörg meginatriði frv. Þarna er aðeins þessi skoðanamunur: Við flm. viljum gera þessa starfsemi frjálsa, hafa hana á grundvelli frjáls atvinnurekstrar, og höfum þar til fyrirmyndar öll þau lönd, sem fremst standa í þessum málum. Ég get nefnt þar bæði Sviss, Noreg og mörg önnur lönd, þar sem þessi mál standa á mjög háu stigi. Þar er alls staðar þessi skipun á höfð um frelsi til að reka ferðaskrifstofur, en hvergi einokun.



Herra forseti. Hv. 7. þm. Reykv. fannst það skjóta nokkuð skökku við, að ég vildi viðhalda hér því, sem hann kallar einokun Ferðaskrifstofu ríkisins til landkynningar og fyrirgreiðslu erlendra ferðamanna, þegar slík einokun þekkist ekki í nágrannalöndum, t. d. í Noregi, þar sem flokksmenn mínir færu nú með hreint meirihlutavald á löggjafarsamkomunni. Þessu atriði hafði ég raunar þegar svarað í ræðu minni áðan. Ég benti á, að aðstæður væru mjög ólíkar í hinum ýmsu löndum til þess að veita erlendum ferðamönnum sómasamlega fyrirgreiðslu. Móttaka ferðamanna er í Noregi ævagamall atvinnuvegur og raunar einn af helztu atvinnuvegum þjóðarinnar. Norðmenn standa þar á gömlum merg og hafa í þeim efnum mikla reynslu og langa fortíð að baki. Sama er að segja um Svisslendinga og ýmsar aðrar þær þjóðir, sem hann nefndi, þar sem móttaka erlendra ferðamanna er þýðingarmikill atvinnuvegur, sem byggzt hefur upp smám saman og á sér langa þróun að baki. Í þessum löndum eru mikil og góð skilyrði til þess að veita hinum erlendu ferðamönnum góða fyrirgreiðslu. Þar er ekki hætta á því, að í sambandi við landkynningarstarfið verði stundað gróðabrall með lélega þjónustu. Hér gegnir allt öðru máli. Við höfðum enga reynslu í þessum efnum, þegar gildandi löggjöf var sett árið 1936. Hér varð að byggja allt frá grunni, og enn eru skilyrðin til þess að veita ferðamönnum viðtöku því miður mjög bágborin. Það er þetta, sem veldur hinum mikla aðstöðumun okkar og Norðmanna í þessum efnum. Það eru einmitt hin ófullkomnu skilyrði til þess að veita hér erlendum ferðamönnum sómasamlegar viðtökur, sem gera það sérstaklega varhugavert að láta mörg einkafyrirtæki fást við þessa starfsemi og efna til harðvítugrar samkeppni þeirra á milli um að fá hingað erlenda ferðamenn, sem svo ef til vill er ekki hægt að veita sómasamlega fyrirgreiðslu, þannig að landkynningin, sem af því hlytist, yrði ekki góð, heldur slæm. Það er þessi munur, sem ég tel fyrst og fremst valda því. að það sé enn sem komið er a. m. k. eðlilegt, að þessi starfsemi sé hér á einni hendi og þá í hendi hins opinbera, jafnvel þó að svo geti verið erlendis, að því sé engin hætta samfara, að einkafyrirtæki fáist við þessi mál. Þá hef ég gefið skýringu á þessu atriði, sem hann beindi til mín fyrirspurn um, en ég gæti svarað með því að beina öðrum fyrirspurnum til hans. Úr því að hann og flokkur hans má ekki til þess hugsa að hafa einokun í sambandi við fyrirgreiðslu erlendra ferðamanna og landkynningu, hvers vegna getur hann og flokkur hans þá hugsað sér að hafa einokun á öðrum sviðum, sem þó eru miklu mikilvægari þjóðarbúskapnum en þetta? Svo að ég nefni einhver dæmi og beri aftur saman við Noreg, eins og hann gerði: Eins og kunnugt er, hefur ákveðið fyrirtæki hér, S. Í. F., einokun á útflutningi saltfisks samkvæmt lögum, og hvenær sem því er hreyft, að tímabært sé að afnema einokunina, ris flokkur hv. 7. þm. Reykv. öndverður gegn því og telur einokunina alveg sjálfsagða. Slík einokun er ekki til í Noregi. Vilji hann sækja allar fyrirmyndir sínar til Noregs, hví vill hann þá ekki einnig fara að dæmi Norðmanna um að leyfa frjálsan útflutning á saltfiski? Ég hefði gaman af að fá að heyra skýringarnar á þessu, fyrst hann beindi fyrirspurn til mín um það, hvers vegna ég vildi hafa einokun á landkynningarstarfi hér, fyrst það væri ekki í Noregi. Ég hefði gaman af að heyra, þó að í stuttu máli væri, skýringarnar á þessu.



Herra forseti. Þótt íslenzki saltfiskurinn sé vafalaust ágæt landkynning, þá fjallar nú þetta frv. ekki um hann, og mér finnst nú heldur orðin fátækleg röksemdafærslan hjá hv. 1. landsk. þm., þegar hann þarf að flýja frá málefninu og fara að tala um allt önnur óskyld mál. Við skulum halda okkur við það frv., sem fyrir liggur, og nú eru síðustu röksemdir hv. þm. þessar: Vegna þess, hve við erum skammt á veg komnir í landkynningu og ferðamálum, verðum við að hafa einokun. Það getur verið allt í lagi í Noregi, þar sem flokksbræður hans hafa stjórnað í 20 ár, og öðrum löndum, því að þeir eru komnir svo miklu lengra áleiðis í þessum málum. - Við skulum athuga þessa röksemdafærslu: Vegna þess að við erum svo skammt á veg komnir, verðum við að hafa einokun. - Hann heldur, að það sé betra fyrir þessi mál að útiloka og banna einstaklingum, félögum og öðrum aðilum, sem hafa þekkingu, hafa nokkra reynslu, hafa fjármagn og vilja vinna að móttöku erlendra ferðamanna og örva strauminn hingað. Hann telur heppilegra fyrir landkynningar- og ferðamálin að banna slíkum aðilum alla þeirra starfsemi til þess að halda þessari heittelskuðu einokun sinni. Ég er gersamlega á öndverðri skoðun. Ég held, að það mætti jafnvel snúa röksemdafærslu hans við, að einmitt vegna þess, að við erum skammt á veg komnir í þessum efnum, sé þeim mun meiri þörf á því að hafa hér athafnafrelsi og gefa öllum mönnum og aðilum, sem hafa til þess hæfileika, hafa til þess bolmagn og áhuga, frelsi til að vinna að þessum málum.



Herra forseti. Þessi athugasemd getur orðið mjög stutt. Ég vil aðeins láta þess getið, að ég svaraði þeirri fsp., sem hv. þm. beindi til mín um rök fyrir því að hafa aðra skipun á þessum málum hér en í Noregi. Þó að okkur kunni að greina á um gildi þeirra raka, sem ég flutti, þá svaraði ég þó a. m. k. En hv. 7. þm. Reykv. flutti engin rök fyrir því, hvers vegna eðlilegt væri að hafa einokun á því sviði, sem ég nefndi, í saltfisksölunni hér, þó að hann teldi það vera réttlætanlegt og sjálfsagt, að Norðmenn hefðu þar frelsi í útflutningsverzlun sinni.

Ég sé ekki, að saltfiskurinn sé hér á dagskrá.

Nei, en engu að síður er ekki nema eðlilegt, að rætt sé um gildi einokunar almennt. Það var einmitt ein höfuðröksemd hv. 7. þm. Reykv. gegn málfærslu minni, að einokun væri óeðlileg í sjálfu sér og skaðleg þeim atvinnurekstri, sem um væri að ræða. Það sagði hann einnig í sinni síðustu ræðu. En ég vildi aðeins benda á, að hann telur ekki alltaf, að einokun þurfi að vera skaðleg, t. d. ekki í saltfiskverzluninni. Og þá sé ég ekki, hvers vegna það er alveg útilokað, að einokun geti í öðrum atvinnurekstri einnig verið gagnleg, á sama hátt og hann telur hana sjálfur vera í saltfiskverzluninni.