Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Á síðasta þingi lagði ég fram till. til þál. um byggðamál þar sem m.a. var lagt til að fram færi ítarleg athugun á orsökun búferlaflutninga á Íslandi en slík athugun hefur ekki verið gerð, a.m.k. ekki athugun sem gæti náð til allra þeirra þátta sem í greinargerð þáltill. var tekið fram að skoða þyrfti. Í umfjöllun um tillöguna í þeirri þingnefnd sem hún fór til var m.a. leitað umsagna forsrn. og í bréfi frá forsrn. var þess getið að fyrir tilhlutan Byggðastofnunar og í samræmi við starfsáætlanir hennar fyrir árið 1996 væri búið að taka ákvörðun um að hefja slíka könnun á orsökum búferlaflutninga á Íslandi. Nú er liðið rúmt ár frá því að þessi ákvörðun var tekin og mætti því ætla að niðurstöður af þessari könnun, sem er vissulega tímabær og þörf, ættu að fara að liggja fyrir. Því hef ég leyft mér að beina fyrirspurn til hæstv. forsrh. sem hljóðar svo: 1. Hvernig miðar könnun á orsökum búferlaflutninga á Íslandi sem samþykkt var að fram færi í starfsáætlun Byggðastofnunar fyrir árið 1996 og hvenær er niðurstaðna að vænta? 2. Hverjir hafa staðið að könnuninni og hvernig er að henni staðið? 3. Hvað er leitast við að kanna og um hvað er spurt? 4. Verði niðurstaða fengin fyrir lok yfirstandandi þings, mun forsrh. þá gera Alþingi grein fyrir efni könnunarinnar og helstu niðurstöðum hennar?

Herra forseti. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur spurt eftirfarandi spurninga: 1. Hvernig miðar könnun á orsökum búferlaflutninga á Íslandi sem samþykkt var að fram færi í starfsáætlun Byggðastofnunar fyrir árið 1996 og hvenær er niðurstaðna að vænta? 2. Hverjir hafa staðið að könnuninni og hvernig er að henni staðið? 3. Hvað er leitast við að kanna og um hvað er spurt? 4. Verður niðurstaða fengin fyrir lok yfirstandandi þings og mun forsrh. þá gera Alþingi grein fyrir efni könnunarinnar og helstu niðurstöðum hennar? Fyrsti liðurinn, könnun á orsökum búferlaflutninga á Íslandi, er í vinnslu. Á síðasta ári var unnið að könnun á þeim athugunum sem fram höfðu farið á búferlaflutningum og unnið að undirbúningi úrtakskönnunar í þeim tilgangi að kanna einstaklingsbundnar ástæður fyrir ákvörðunum um búferlaflutninga. Um er að ræða tvær úrtakskannanir. Önnur er viðhorfskönnun meðal allra en hin meðal þeirra sem flutt hafa lögheimili sitt á undanförnum árum. Frumniðurstöður úrtakskannananna munu liggja fyrir fljótlega. Endanleg skýrsla um efnið verður síðan gefin út, en m.a. er fyrirhugað að halda sérstakt fræðilegt málþing um efnið. 2. Byggðastofnun hefur staðið að þessu verkefni og hafði í upphafi samráð um það við félmrn., Samband ísl. sveitarfélaga og Húsnæðisstofnun. Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands sér um framkvæmd hinnar fræðilegu greiningar. Framkvæmd úrtakskannananna var boðin út meðal þeirra aðila sem annast slíkt hér á landi. 3. Meginmarkmið þessa verkefnis er að leita að helstu ástæðum sem valda því að einstaklingar og fjölskyldur taka sig upp og flytja milli landshluta. Í því efni er mikilvægast að kanna hvort stjórnvöld geta með einhverjum aðgerðum haft áhrif á hinn mikla straum sem legið hefur til höfuðborgarsvæðisins þvert gegn yfirlýstri stefnu í þeim efnum. 4. Eins og fram hefur komið fyrr í svarinu er ekki ljóst hvort greinargerð þessi getur verið tilbúin að fullu fyrir þinglok. Ætlunin var að kynna verkefnið á ráðstefnu um þróun byggðar sem Byggðastofnun, landshlutasamtök sveitarfélaga og Samband ísl. sveitarfélaga héldu á Akureyri í síðasta mánuði. Það var ekki gerlegt en þó voru kynntar vissar bráðabirgðaniðurstöður. Í þeim kom þó fram ýmislegt sem benti til þess að niðurstöður könnunarinnar kunni að verða hinar fróðlegustu og ég hef látið í ljós þá skoðun að kannanir af þessu tagi eigi að vinna reglulega og þannig að af þeim megi ráða hvaða breytingar eigi sér stað yfir tiltekið tímabil. Að öðru leyti mun ég gera Alþingi grein fyrir starfsemi Byggðastofnunar samkvæmt venju næsta haust. Þar mun m.a. verða fjallað um þessa könnun og helstu niðurstöður hennar.

Virðulegi forseti. Ég vil fagna þeirri umræðu sem hér hefur farið fram. Það er ljóst að fyrstu niðurstöður sem þegar hafa fengist úr þeirri könnun sem hér er til umræðu, eru mjög athyglisverðar og varpa á margan hátt nýju ljósi á ástæður búferlaflutninga í landinu. Ég held að það sé mjög þýðingarmikið fyrir okkur sem erum að reyna að vinna að því að móta byggðastefnu í landinu, þá á ég auðvitað við Alþingi, að við skiljum það og vitum hverjar ástæðurnar eru fyrir þessum búferlaflutningi. Það sem stendur upp úr þeirri könnun sem þegar hefur verið birt eða þeim bráðabirgðaniðurstöðum sem hæstv. forsrh. greindi frá er það að ástæður búseturöskunar eru bersýnilega mjög mismunandi milli einstakra landshluta. Það sem á við á einum stað á alls ekki við á öðrum stað. Það sem ég held að sé þess vegna þýðingarmest fyrir okkur og skipti auðvitað mestu máli er hvernig við hyggjumst síðan vinna þetta áfram, hvaða ályktanir við drögum af þessu því það er alveg greinilegt að á þeim upplýsingum sem þarna eru að birtast getum við byggt framtíðarstefnumótun okkar og tekið á einstökum þáttum sem greinilega eru þess valdandi að fólk kýs að flytja búferlum úr heimahögum sínum.

Herra forseti. Það má segja að sú fyrirspurn sem hér er til umræðu sé lögð fram í tíma og er ástæða til þess að þakka fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli í framhaldi af þáltill. hans á síðasta þingi. Þó að niðurstöður liggi ekki endanlega fyrir úr þeirri könnun sem hefur verið unnin á vegum Byggðastofnunar, þá er ljóst að það eru ýmsir þættir sem ráða öðrum fremur um það að fólk kýs að flytja sig á milli staða, frá einum stað til annars. Það er greinilegt að það er atvinna, það þarf fjölbreytt atvinnulíf, það eru tekjur og það er í þriðja lagi, sem virðist vera mjög mikilvægt, menntakerfið eða skólakerfið, að til staðar sé skólakerfi á framhaldsskólastigi og jafnvel ofar, ekki of langt í burtu. Svo held ég í fjórða lagi að afþreying virðist skipti gríðarlega miklu máli við mat fólks á þeim stað þar sem það býr.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin, en það er nokkuð umhugsunarvert að allt síðan á þriðja áratugnum hafa stjórnvöld á Íslandi, Alþingi og ríkisstjórnir, barist með ýmsum hætti gegn búferlaflutningum. Ég ætla ekki að ræða með hvaða hætti, enda gefst ekki tími til þess, en nú upp á síðkastið hafa menn valið m.a. þá aðferð að reyna að beita sérstökum fyrirgreiðslum bæði Byggðastofnunar og annarra aðila við atvinnulífið. En þrátt fyrir það að mönnum hafi ekki tekist ætlunarverk sitt í alla þessa áratugi og þrátt fyrir það að miklu af þeim peningum sem settir hafa verið í þetta verkefni hefur auðsjáanlega verið kastað á glæ, þá er þetta í fyrsta skipti sem leitað er eftir því af hálfu stjórnvalda á Íslandi að finna ástæðurnar fyrir því að fólkið flytur. Eftir öll þessi ár og eftir alla þá fjármuni sem búið er að verja í þessu skyni er nú loksins við lok þessarar aldar, eftir 80 ára sögu afskipta stjórnvalda af byggðaþróun, reynt að leita ástæðnanna. Ég er sammála þeim sem hér hafa talað. Ég held að niðurstöður úr þeirri athugun sem verið er að gera á ástæðum búferlaflutninga muni verða mjög athyglisverðar og koma mönnum á óvart og leiða mönnum fyrir sjónir að það sé ýmislegt annað en skortur á fyrirgreiðslu, lánsfjárfyrirgreiðslu eða einhvers konar fjárhagsfyrirgreiðslu sem veldur því að fólk flytur búferlum, og ekki bara milli strjálbýlis og þéttbýlis, heldur einnig innan dreifbýlisstaðanna. Nauðsynin til þess að geta tekið á þeim málum með æskilegum hætti og stuðlað að eðlilegu jafnvægi í byggð landsins er náttúrlegra, herra forseti, að menn hafi þessar upplýsingar. Ég ítreka þakkir mínar til hæstv. forsrh. fyrir þau svör sem hann gaf hér.

Herra forseti. Ég er sammála því sem kom fram hjá málshefjanda áðan. Um byggðamálin hefur margt verið rætt. Ég minnist þess að fyrirrennari minn í því starfi sem ég gegni um þessar mundir lýsti því yfir einmitt hér á þinginu að byggðastefna undanfarandi ára hefði brugðist og það var auðvitað töluvert áfall fyrir alla vegna þess að ég tel að það hafi verið nokkuð bærileg sátt um það í þinginu á hverjum tíma að það væri verjanlegt og jafnvel æskilegt að stjórnvöld leituðust við að tryggja að byggðaröskun yrði a.m.k. ekki of hröð. Auðvitað gætum við velt fyrir okkur hvað hefði gerst ef menn hefðu ekki reynt að spyrna við fæti og reynt að hafa í frammi margvíslegar aðgerðir sem kannski hafa ekki dugað sem skyldi en hafa þó væntanlega skilað einhverjum árangri þegar allt er saman dregið. Og ég tel það vera mjög gott og tek undir með málshefjanda að menn skuli með þessum fræðilega hætti leitast við að afla upplýsinga sem hægt er að byggja á næstu ákvarðanir í málaflokki þessum sem er svo mikilvægur.

Herra forseti. Ég flyt á þskj. 1005 fyrirspurn til forsrh. um samræmingu á starfsemi og framkvæmdum ríkisins. Fyrir réttum þremur árum samþykkti Alþingi samhljóða ályktun um stefnumótandi byggðaáætlun sem hæstv. forsrh. hafði flutt fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Í ályktuninni er kveðið á um að meginmarkmið byggðastefnu séu að treysta byggðina þannig að gæði landsins og aðrar auðlindir til lands og sjávar verði nýttar með hagkvæmum hætti, að efla byggð á svæðum þar sem hægt er að reka fjölbreytt og arðsamt atvinnulíf og veita þjónustu að kröfum nútímasamfélags og að draga úr fólksflutningum til höfuðborgarsvæðisins þannig að mannvirki þjóðarinnar nýtist skynsamlega. Til þess að ná þessum markmiðum ályktaði Alþingi að til ársloka 1997 yrði lögð áhersla á fjögur stefnumál: Eflingu samfelldra atvinnu- og þjónustusvæða, valddreifingu frá ríki til sveitarfélaga, nýsköpun og fjölbreytni í atvinnulífi og að starfsemi og framkvæmdir ríkisins yrðu samræmdar og er hér spurt um þann þátt málsins. Ályktað er að samræma eigi starfsemi og framkvæmdir ríkisins og með því er reynt að forðast tilviljanakenndar ákvarðanir. Til þess eigi m.a. að grípa til eftirfarandi aðgerða: Taka upp samræmd vinnubrögð við ákvarðanir um opinberar framkvæmdir og fyrirkomulag þjónustu. Samræma skuli langtímamarkmið ráðuneyta og stofnana ríkisins. Forsrn. annist samræmingu og beiti sér fyrir að ný vinnubrögð verði tekin upp. Gera fjögurra ára áætlanir um hvern þjónustumálaflokk sem verði grundvöllur fjárlagagerðar til lengri tíma og að forsrh. skipi nefnd til að endurskoða lagaákvæði um áætlunargerð á vegum ríkisins í þeim tilgangi að vinnubrögð verði markvissari og fjármunir nýtist betur. Í framhaldi af þessari ályktun Alþingis er borin fram eftirfarandi fyrirspurn á þskj. 1005, um samræmingu á starfsemi og framkvæmdum ríkisins: Hvað líður því að framfylgja þeirri stefnu Alþingis um stefnumótandi byggðaáætlun að starfsemi og framkvæmdir ríkisins verði samræmdar og með því reynt að forðast tilviljunarkenndar ákvarðanir? Hvað líður: a. samræmingu langtímamarkmiða ráðuneyta og stofnana ríkisins, b. gerð fjögurra ára áætlana um hvern þjónustumálaflokk sem verði grundvöllur fjárlagagerðar til lengri tíma, c. skipan nefndar til að endurskoða lagaákvæði um áætlanagerð á vegum ríkisins í þeim tilgangi að vinnubrögð verði markvissari og fjármunir nýtist betur?

Herra forseti. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hefur borið fram eftirfarandi fyrirspurn: Hvað líður því að framfylgja þeirri samþykkt Alþingis um stefnumótandi byggðaáætlun að starfsemi og framkvæmdir ríkisins verði samræmdar og með því reynt að forðast tilviljunarkenndar ákvarðanir? Hvað líður: a. samræmingu langtímamarkmiða ráðuneyta og stofnana ríkisins, b. gerð fjögurra ára áætlana um hvern þjónustumálaflokk sem verði grundvöllur fjárlagagerðar til lengri tíma, c. skipan nefndar til að endurskoða lagaákvæði um áætlanagerð á vegum ríkisins í þeim tilgangi að vinnubrögð verði markvissari og fjármunir nýtist betur? Nú er liðið á fjórða ár síðan ályktun um stefnumótandi byggðaáætlun 1994--1997 var samþykkt. Sú áætlun var jafnframt hin fyrsta sem gerð er og í ályktuninni er að finna ýmis nýmæli og markmið á borð við þau sem vitnað er til í fyrirspurninni og hv. málshefjandi gerði ágætlega grein fyrir rétt í þessu. Í fyrsta lagi er spurt um samræmingu langtímamarkmiða ráðuneyta og stofnana. Ég hygg að segja megi að að henni hafi verið unnið á margan hátt þótt ekki hafi verið unnið að því á einum tilteknum vettvangi. Ráðuneytin halda hvert um sig um sína málaflokka og ég ætla að samþykkt áætlunarinnar og umræða um hana hafi orðið til þess að ráðuneytin hafi í auknum mæli miðað uppbyggingu og dreifingu á þjónustu sinni við breyttar forsendur í samgöngumálum og almennt þannig að aðgangur almennings að þjónustunni sé sem bestur. Í þessu felst að forsendur áætlanagerðar ráðuneyta og stofnana hafa í raun verið samræmdar að vissu leyti. Hefur þetta komið fram iðulega þegar mælt er fyrir málum á þinginu og eins innan ríkisstjórnar. Í þeim svæðisbundnu byggðaáætlunum sem unnið hefur verið að frá því að Alþingi samþykkti stefnumótandi byggðaáætlun hefur verið farið fram á það við einstök ráðuneyti að þau tilgreini áform um þá þjónustu sem þau veita fyrir þau svæði sem fjallað hefur verið um hverju sinni. Byggðastofnun hefur síðan metið þessi áform í þeim tilgangi m.a. að samræma þau. Í annan stað er spurt um hvað líði gerð fjögurra ára áætlana um hvern þjónustumálaflokk sem verði grundvöllur fjárlagagerðar til lengri tíma. Í þessu samhengi vil ég nefna það að samhliða kynningu á fyrstu svæðisbundnu byggðaáætluninni í ríkisstjórn var rætt um áætlanagerð á vegum einstakra ráðuneyta og eru menn sammála um að mikilvægt sé að starfsemi ríkisins, hvort sem um er að ræða þjónustumálaflokk eða annað, sé byggð upp samkvæmt skynsamlegri forskrift en sé ekki háð tilviljunum. Í þessu sambandi var rætt um það að ráðuneytin þyrftu flest hver að taka sig verulega á. Ég hygg að vonir standi til þess að hér verði bætt úr og vísa ég í því sambandi til þeirra breytinga sem nú er verið að gera á fjárlagagerð ríkisins og til stefnu sem kennd er við árangursstjórnun í ríkisrekstri en um þessar mundir er unnið að því að hrinda henni í framkvæmd. Í þeirri vinnu kallar ráðuneytið eftir áformum stofnana um breytingar og áherslur á starfsemi sinni og hlutast til um þau áform eftir þörfum og ástæðum. Hitt er svo annað mál að eiginlegar fjögurra ára áætlanir fyrir hvern þjónustumálaflokk hafa ekki verið gerðar. Varðandi nefnd þá sem spurt er um er því til að svara að hún hefur ekki verið skipuð. Ég er efins um að slík nefndarskipan sé brýn, m.a. vegna þess sem ég hef nefnt hér að framan, að ráðuneyti og stofnanir leggja nú almennt meiri áherslu á að setja sér markmið til lengri tíma en fyrr var gert.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin við fyrirspurnunum. Ég vil bæta því við að fram hefur komið við gerð svæðisbundinna byggðaáætlana að verulega skortir á að um samræmingu sé að ræða á langtímaáætlun hjá ráðuneytunum og enn fremur skortir verulega á að til séu langtímaáætlanir eða fjögurra ára áætlanir í einstökum þjónustumálaflokkum. Ég nefni sem dæmi svæðisbundna byggðaáætlun fyrir miðfirði Austurlands sem Byggðastofnun hefur gengið frá og sent forsrh. fyrir nokkru. Leitað var eftir upplýsingum hjá einstökum ráðuneytum um viðhorf þeirra til óska heimamanna um starfsemi ríkisins á svæði þeirra og tillögum Byggðastofnunar. Er skemmst frá að segja að svör ráðuneytanna voru mjög mismunandi. Hjá mjög mörgum þeirra voru þau lítil sem engin og í inngangi að skýrslunni segir svo, með leyfi forseta: ,,Að mati tengiliða áætlunarinnar hefði verið hægt að ganga mun lengra í samvinnu og kerfisbreytingum hjá sveitarfélögunum, ef áætlanir ríkisins lægju fyrir. Það er því að þeirra mati ókostur við vinnu að svæðisbundum byggða\-áætlunum hversu áætlanagerð af hálfu ráðuneyta er skammt á veg komin.`` Í framhaldi af þessu vil ég vitna til nokkurra svara ráðuneytanna við spurningum Byggðastofnunar í tilefni af þessari áætlunargerð. Samgrn. var spurt um áform um jarðgöng. Svörin voru þau að engin langtímaáætlun lægi fyrir. Iðnrn. var spurt um markaðssetningu á Reyðarfirði. Svar barst ekki. Menntmrn. var spurt um framhaldsskóla á Eskifirði. Svar barst ekki. Menntmrn. var einnig spurt um niðurgreiðslu á ferðum nemenda og svar barst ekki. Heilbrrn. var spurt um áform um Fjórðungssjúkrahúsið á Neskaupstað. Svar barst ekki. Það var einnig spurt um skipun heilsugæslu á svæðinu. Svar barst ekki. Þannig er hægt að rekja áfram einar fjórar eða fimm spurningar til viðbótar til heilbrrn. og dóms- og kirkjumrn. sem Byggðastofnun sendi að beiðni heimamanna en engin svör bárust við.

Herra forseti. Í framhaldi af þessum athugasemdum sem þarna var lýst voru þær teknar fyrir á ríkisstjórnarfundi, kynntar sérstaklega og fundið að því að ráðuneytin stæðu ekki betur í stykki gagnvart samvinnu við Byggðastofnun að þessu leyti til og þá aðila sem að slíkum áætlunum eru að vinna því að gagnsemi þeirra verður mun minni ef þau fá ekki haldgóðar og traustar upplýsingar frá ráðuneytunum. Ég treysti því þess vegna að þessar ábendingar og athugasemdir sem því miður voru réttmætar leiði til þess að í framtíðinni verði ráðuneytin skilvirkari og afdráttarlausari og betri í svörum gagnvart þeim aðilum sem eru að vinna að þessum málum en þarna var reyndin.

Herra forseti. Á þskj. 1006 flyt ég fyrirspurn til forsrh. um stefnumótandi byggðaáætlun. Fyrir réttum þremur árum samþykkti Alþingi samhljóða ályktun um stefnumótandi byggðaáætlun sem forsrh. hafði flutt fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Í ályktuninni er kveðið á um að meginmarkmið byggðastefnu séu að treysta byggðina þannig að gæði lands og aðrar auðlindir til lands og sjávar verði nýttar með hagkvæmnum hætti, að efla byggð á svæðum þar sem hægt er að reka fjölbreytt og arðsamt atvinnulíf og veita þjónustu að kröfum nútímasamfélags og að draga úr fólksflutningum til höfuðborgarsvæðisins þannig að mannvirki þjóðarinnar nýtist skynsamlega. Til þess að ná þessum markmiðum ályktaði Alþingi að til ársloka 1997 yrði lögð áhersla á fjögur stefnumál: Eflingu samfelldra atvinnu- og þjónustusvæða, að starfsemi og framkvæmdir ríkisins yrðu samræmdar, valddreifing frá ríki til sveitarfélaga og nýsköpun og fjölbreytni í atvinnulífi. Í kaflanum um valddreifingu frá ríki til sveitarfélaga er lögð áhersla á að opinber þjónusta og starfsemi opinberra stofnana verði aukin á landsbyggðinni en dregin saman á höfuðborgarsvæðinu að sama skapi. Enn fremur að komið verði á samstarfi ríkisstofnana um svæðisskrifstofur þar sem það þykir hagkvæmt. Í framhaldi af þessari ályktun Alþingis er borin fram eftirfarandi fyrirspurn á þskj. 1006 um stefnumótandi byggðaáætlun: 1. Hvernig hefur gengið að framfylgja því meginmarkmiði stefnumótandi byggðaáætlunar, sem samþykkt var á Alþingi í maí 1994, að draga úr fólksflutningum til höfuðborgarsvæðisins, til hvaða aðgerða hefur verið gripið í því skyni og hvaða aðgerðir eru fyrirhugaðar? 2. Hvernig hefur miðað þeim aðgerðum sem samþykktar voru í stefnumótandi byggðaáætlun til að auka opinbera þjónustu og starfsemi opinberra stofnana á landsbyggðinni og draga að sama skapi úr sömu þjónustu og starfsemi á höfuðborgarsvæðinu? Hvernig hefur gengið að koma á samstarfi ríkisstofnana um svæðisskrifstofur þar sem það þykir hagkvæmt?

Herra forseti. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hefur lagt fram tvær spurningar. Sú fyrri er: Hvernig hefur gengið að framfylgja því meginmarkmiði stefnumótandi byggðaáætlunar, sem samþykkt var á Alþingi í maí 1994, að draga úr fólksflutningum til höfuðborgarsvæðisins, til hvaða aðgerða hefur verið gripið í því skyni og hvaða aðgerðir eru fyrirhugaðar? Það er kunnara en frá þurfi að segja að ekki hefur tekist að draga úr fólksflutningum af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Þvert á móti hafa þeir farið vaxandi ár frá ári undanfarin ár. Höfuðborgarsvæðið hefur þróast á þann hátt að það hefur getað tekið á móti fólki sem þangað flyst af landsbyggðinni þótt atvinnuleysi sé þar einnig vandmál. Þessir tilflutningar eru aðallega áhyggjuefni vegna afleiðinga á þeim svæðum og stöðum sem flutt er frá. Víða á landsbyggðinni hefur ríkt stöðnun og fækkun og grundvöllur ýmissar atvinnustarfsemi og félagslífs hefur því brostið. Ekki er því til að dreifa nema með örfáum undantekningum að undirstöðuatvinnufyrirtækin hafi brugðist. Á undanförnum árum hefur staða sjávarútvegsfyrirtækja víðast batnað mjög og á sumum stöðum hafa þau eflst verulega. Samdráttur hefur verið í sauðfjárrækt og úrvinnslugreinum henni tengdum en sú þróun getur ekki skýrt nema lítinn hluta brottflutnings af landsbyggðinni. Byggðastofnun hefur látið gera umfangsmikla könnun á ástæðum búferlaflutninga í þeim tilgangi að gera stjórnvöldum betur grein fyrir því til hvaða aðgerða er hægt að grípa til að hafa áhrif á fólksflutninga. Niðurstöður þessara kannana liggja ekki fyrir enn þá, eins og hv. málshefjanda er best kunnugt, en vissar frumniðurstöður voru þó kynntar fyrir skemmstu á ráðstefnu um þróun byggðar á Akureyri og voru lítillega ræddar fyrr á fundinum. Ég held að öllum hafi verið ljóst þegar Alþingi samþykkti það markmið sem hv. þm. vitnar til að straumur fólks frá landsbyggð til höfuðborgar væri þungur og enginn hægðarleikur væri að draga úr honum. Starfsemi Byggðastofnunar hefur haft að markmiði að leitast við að draga úr þessum straumi og jafnvel stöðva hann og margar ákvarðanir sem teknar hafa verið af framkvæmdarvaldinu og Alþingi hafa miðað að hinu sama, þ.e. sporna gegn flutningi fólks af landsbyggðinni. Má nefna þar margvísleg dæmi svo sem jarðgangagerð á Vestfjörðum og fleira. Meginmáli skiptir þó þau miklu umskipti sem hafa orðið í efnahagslífi til batnaðar með stöðugleika, lágri verðbólgu og bættum kjörum fyrirtækjanna almennt því ekkert er líklegra til þess en stuðla að traustri byggð en einmitt aðgerðir af því tagi. Í öðru lagi spyr hv. þm.: Hvernig hefur miðað þeim aðgerðum sem samþykktar voru í stefnumótandi byggðaáætlun til að auka opinbera þjónustu og starfsemi opinberra stofnana á landsbyggðinni og draga að sama skapi úr sömu þjónustu og starfsemi á höfuðborgarsvæðinu? Hvernig hefur gengið að koma á samstarfi ríkisstofnana um svæðisskrifstofur þar sem það þykir hagkvæmt? Sá tími sem liðinn er frá því að stefnumótandi byggða\-áætlun var samþykkt á Alþingi hefur verið tími endurskipulagningar og samdráttar í opinberum fjárveitingum. Þessi samdráttur hefur að mörgu leyti komið hart niður á höfuðborgarsvæðinu eins og landsbyggðinni. Hins vegar eru ýmsir þættir opinberrar þjónustu þess eðlis að fjöldi starfsmannanna fylgir íbúafjöldanum og af þeim sökum hefur opinberum störfum fjölgað í þéttbýlinu og fækkað í strjálbýli. Þegar horft hefur verið til möguleika á tilfærslu á störfum frá höfuðborgarsvæði til landsbyggðarinnar hefur verið horft til verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga annars vegar og staðsetningar opinberrar þjónustu hins vegar. Ljóst er að víða í sveitarfélögum er mikill áhugi á verkefnaflutningi frá ríki til sveitarfélaga og sú reynsla sem fengist hefur af tilflutningi verkefna til reynslusveitarfélaga lofar um margt góðu. Fullur vilji er til þess í ríkisstjórninni að flytja verkefni til sveitarfélaganna eftir því sem bolmagn þeirra leyfir, en hjá hinu verður ekki litið að víða eru slíkum möguleikum verulega skorður settar vegna smæðar sveitarfélaganna og tregðu til að sameina þau. Þar sem reynsla er komin á verkefnatilflutning í reynslusveitarfélögunum sést að nýjum verkefnum fylgja ný störf. E.t.v. er í þessu sambandi helst ástæða til að hafa áhyggjur af því að störfum fækki ekki annars staðar með samsvarandi hætti. Flutningur stofnunar er ekki einfalt mál eins og þingheimi er kunnugt. Hversu langt menn vilja ganga í að taka upp stofnanir og flytja þær ræðst væntanlega af þeirri reynslu sem nú er fengin, en hún getur ekki talist jákvæð að öllu leyti. Ég hygg að fáir séu þess fýsandi að ganga mjög langt á þeirri braut. Öðru gegnir um staðsetningu á nýrri þjónustu og sjálfsagt ættum við að ganga lengra í þá átt að skoða staðsetningu nýrra stofnana með opnum huga og um það hefur mjög verið rætt. Breytingar í fjarskipta- og upplýsingatækni breyta hér miklu og við þurfum að gæta þess að þær breytingar komi rétt niður en virki ekki þvert gegn þeim markmiðum sem við höfum verið að setja okkur. Varðandi svæðisskrifstofur og samstarf stofnana á landsbyggðinni vil ég taka fram að víða hafa myndast eins konar stjórnsýslukjarnar á landsbyggðinni og er jákvætt að það gerist. Hins vegar tel ég að þetta eigi að vera stofnunum í sjálfsvald sett og að ráðuneytið eigi ekki að beita valdboði hvað þetta mál snertir. Það er í samræmi við hugmyndir manna um valddreifingu og aukið sjálfræði og ábyrgð stofnana að eftirláta þeim að taka ákvarðanir um samstarf við aðrar stofnanir. Það er hins vegar jákvætt í sjálfu sér að stofnanirnar sjái sér góðan hag í slíku samstarfi.

Herra forseti. Ég vil færa hæstv. forsrh. þakkir fyrir svör hans, en ég vil þó segja að þau hafa fyrst og fremst dregið fram að ríkisstjórnin hefur á umliðnum þremur árum frá því að þessi ályktun var samþykkt aðhafst ákaflega lítið til að framfylgja þeim markmiðum sem Alþingi setti sér og samkvæmt þeim stefnumiðum sem tiltekin eru til að ná þeim markmiðum. Meginniðurstaðan eftir upplýsingar hæstv. forsrh. er að á sá tími sem liðinn er hafi einkennst að aðgerðarleysi ríkisvaldsins til þess að efna ályktun Alþingis enda kom það fram réttilega hjá hæstv. forsrh. að það markmið að sporna við frekari fólksflutningum milli svæða innan lands en þá voru orðnir hefur ekki tekist heldur hafa þeir miklu fremur aukist. Það er því niðurstaðan, herra forseti, eftir að hafa heyrt svör hæstv. ráðherra og lýsinguna á ástandinu eins og það er núna eftir að ályktun Alþingis hefur verið í gildi í þrjú ár að sú byggðastefna sem Alþingi samþykkti fyrir réttum þremur árum hefur brugðist. Það er ekki hægt að fella dóm yfir ályktunarefninu sjálfu að það sé ekki fullnægjandi, heldur fyrst og fremst að framkvæmdarvaldið, sem á að sjá um að framkvæma stefnu Alþingis, hefur ekki uppfyllt þær kvaðir sem á það er lagt í þessari ályktun. Því má draga saman reynsluna af núverandi ríkisstjórn og þeirri næstu á undan henni í þeim orðum að byggðastefna ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar hefur brugðist.

Herra forseti. þann 10. mars sl. lagði ég fram fyrirspurn til hæstv. samgrh. um öryggismál sjómanna á þskj. 718 þar sem óskað var eftir upplýsingum um það hvernig ráðherrann hygðist bregðast við því ástandi í öryggismálum sjómanna sem fram kom í skýrslu Siglingastofnunar um stöðugleika fiskiskipa. Fyrirspurnin er í þrem liðum og hljóðar svo: 1. Hvernig og hvenær hyggst ráðherra bregðast við og bæta úr því ástandi í öryggismálum sjómanna sem fram kemur í skýrslu Siglingstofnunar um stöðugleika íslenskra fiskiskipa? 2. Verða settar reglur um stöðugleika fiskiskipa sem gilda um öll skip, ný og gömul? 3. Verður tryggt fé til að ljúka þeirri úttekt á stöðugleika fiskiskipa sem unnin var á árunum 1988--1993? Þann 21. mars, tæpum tveim vikum eftir að fyrirspurninni var dreift í þinginu, kaus hæstv. ráðherra að svara þessum spurningum með því að halda blaðamannafund úti í bæ og kynna þessi mál þar. Ég tel að með þessu háttalagi hafi hann gert lítið úr Alþingi, löggjafarsamkundunni. Hér lá fyrir fyrirspurn sem hæstv. ráðherra hefði getað látið svo lítið að svara á þingi áður en hann kynnti svörin á blaðamannafundi úti í bæ. Þess má geta að fyrirspurnatími var í þinginu daginn fyrir blaðamannafund ráðherrans og hefði honum verið í lófa lagið að svara fyrirspurninni þá því að greinilega voru upplýsingarnar fyrir hendi. Nú, 7. maí, einum og hálfum mánuði eftir blaðamannafundinn þar sem svörin við fyrirspurninni á þskj. 718 voru kynnt og hér eru til umræðu, þóknast síðan ráðherranum að upplýsa Alþingi um þessi mál. Með þessari framkomu tel ég hann sýna þinginu lítilsvirðingu sem er ekki sæmandi ráðherra. Samkvæmt þingsköpum er þingmanni heimilt að draga til baka eða afturkalla þingmál hvenær sem er og þar sem hæstv. samgrh. kaus að svara fyrirspurninni fyrir einum og hálfum mánuði á blaðamannafundi úti í bæ tel ég ekki ástæðu til að hann endurtaki svörin hér, herra forseti. Fyrirspurnin er því hér með afturkölluð.

Það er mat forseta að hv. þm. hafi fullan rétt til að kalla fyrirspurnina aftur. Hún hefur verið afturkölluð og forseti tekur hana út af dagskrá.

Herra forseti. Það hefur þegar hafist umræða um þessa fyrirspurn. Ef hv. þm. óskaði eftir því að draga fyrirspurnina til baka bar honum að gera það áður en umræða hófst um fyrirspurnina. Með því að hv. þm. hefur þegar hafið framsögu fyrir fyrirspurninni, þá óska ég eftir því að fá að nota hinn þinglega rétt minn sem ég hef til þess að svara fyrirspurninni.

Forseti felldi sinn úrskurð hér áðan og stendur við hann. Fyrirspurnin hefur verið tekin af dagskrá.

Herra forseti. Ég óska eftir því að hv. þm. verði gefinn kostur á því að tala um störf þingsins áður en honum er gefið orðið um næstu fyrirspurn ef ske kynni að honum kæmi í hug að draga fyrirspurnina til baka þar sem ég hef með sama hætti svarað efnislega þeirri fyrirspurn sem hún hyggst nú mæla fyrir á blaðamannafundi.

Spyr nú hæstv. forseti: Er það ætlun hv. þm. að kalla næstu fyrirspurn aftur? --- Svo virðist ekki vera.

Herra forseti. Á þskj. 719 er fyrirspurn til hæstv. samgrh. sem er reyndar einnig í kjölfar skýrslu Siglingastofnunar um stöðugleika fiskiskipa, en ég tel að svar við þeirri spurningu hafi ekki komið fram á fyrrnefndum blaðamannafundi, a.m.k. skilaði það svar sér ekki til fjölmiðla. Á fundi með fulltrúum Siglingastofnunar, þar sem skýrslan sem ég vitnaði til áðan var til umræðu, kom fram að engin krafa er af hálfu hins opinbera um menntun eða hæfi þeirra sem hanna og smíða skip. Herra forseti. Til þess að teikna eða hanna hús eða önnur mannvirki þarf sá sem það gerir að hafa margra ára menntun að baki, vera arkitekt, byggingartækni- eða verkfræðingur. Til að teikna raflagnir þarf löggiltan meistara í raflögnum. Til að teikna pípulagnir þarf pípulagningameistara og til að hafa leyfi t.d. til að gera við úr þarf löggiltan úrsmið með úrsmíðamenntun að baki. En þegar kemur að hönnun og smíðum á skipum, atvinnutækjum, svo sem fiskiskipum, þá eru engar hæfniskröfur eins og í öllum öðrum iðngreinum. Teikningar af skipum þarf að fá uppáskrifaðar hjá Siglingastofnun Íslands og þangað berast alls kyns teikningar, misfullkomnar. Það að ekki sé krafa um menntun eða reynslu, þ.e. engar hæfniskröfur eru fyrir hendi, gerir það að verkum að hönnunarvinna eða endurgerð teikninga lendir á Siglingastofnun. Lagaskylda Siglingastofnunar er að hún sinni eftirlitshlutverki í þessum efnum. En á meðan þetta ástand varir verður stofnunin einnig að sinna bæði lagfæringum og teikningum sem henni berast og jafnvel hönnun auk eftirlitsins. Það er augljóst að sú staða samræmist ekki eftirlitshlutverki Siglingastofnunar samkvæmt lögum þar sem hún sinnir bæði eftirliti og hönnunarverkinu að hluta til eða jafnvel öllu. Þetta er náttúrlega mál sem gengur ekki gagnvart stofnuninni og ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvað hyggst hann gera í þessu máli?

Herra forseti. Hér liggur fyrir fyrirspurn frá hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur: Hvaða reglur gilda um hæfniskröfur til þeirra sem hanna og smíða skip hér á landi? Um þetta er það að segja að í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 35/1993, um eftirlit með skipum, segir: ,,Ráðherra setur reglur um hæfniskröfur er þeir sem hanna og smíða skip skulu uppfylla. Þær skulu m.a. taka mið af réttindum hlutaðeigandi iðngreina.`` Hinn 21. mars skipaði ég þriggja manna starfshóp er gera skuli tillögur um reglur að grundvelli ofangreindra ákvæða í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 35/1993, um eftirlit með skipum. Starfshópurinn hefur þegar tekið til starfa og aflar nú gagna innan lands og einnig er unnið úr öllum upplýsingum frá nágrannalöndum sem tiltækar eru og ástæða þykir til að óska eftir. Í sambandi við þetta mál í heild sinni sem líka varðar þessa fyrirspurn vil ég taka fram að þann hinn sama dag hélt ég blaðamannafund um stöðugleika íslenskra fiskiskipa þar sem ég lýsti því yfir að í samráði við Siglingastofnun og hagsmunasamtök sjómanna og útgerðarmanna yrði ýtt úr vör átaksverkefni með eftirfarandi markmið: 1. Stöðugleiki allra skipa og báta með haffærni skal vera þekktur. 2. Reglur og kröfur um stöðugleika skulu vera skýrar og vel skilgreindar. 3. Verklagsreglur um eftirlit með stöðugleika og framkvæmd reglna um stöðugleika skulu vera skýrar og skilvirkar. 4. Þekking skipstjórnarmanna á stöðugleikamálum skal vera almenn. Í ljósi þessara markmiða ákvað ég að í upphafi átaksverkefnisins skyldi vera lögð áhersla á eftirfarandi þrjá verkþætti: 1. Eyða óvissu um stöðugleika einstakra skipa með því að láta framkvæma mælingar og útreikning á skipum sem vantar upplýsingar um eða eru með ófullkomin gögn. 2. Jafnframt ákvað ég að lokið yrði á þessu ári við könnun á stöðugleika fiskiskipa sem hófst árið 1989 og hefur fé til þess verkefnis verið tryggt. 3. Þá skal yfirfara og endurskoða núgildandi reglugerðir um stöðugleika, svo og allt verklag við framkvæmd og eftirlit með stöðugleikamálum. Vinnan skal unnin af Siglingastofnun og Sigurði G. Ringsted skipaverkfræðingi í samvinnu við siglingaráð. 3. Gert verður átak í kynningar- og fræðslumálum um stöðugleika. Í þessu sambandi og að höfðu samráði við hagsmunaaðila hef ég skipað starfshóp til undirbúnings námskeiða sem haldin verða um stöðugleikamálin vítt um landið og er Jósef H. Þorgeirsson formaður þessa hóps, en í honum eiga sæti fulltrúar hagsmunaaðila og Slysavarnafélags. Á undanförnum vikum hafa verið miklar umræður um öryggismál sjómanna. Það er mjög þarft og eðlilegt að þessi málaflokkur sé ávallt undir smásjá en jafnframt nauðsynlegt að umræður um hann séu yfirvegaðar og byggðar á faglegum forsendum. Stöðugleiki fiskiskipa hefur verið ofarlega á baugi í þessum umræðum. Blandaðist þar inn í skýrsla Siglingastofnunar þar sem safnað er saman upplýsingum um stöðugleika þilfarsskipa sem tiltækar voru hjá stofnuninni í desember sl. Skýrslunni var ætlað að vera grundvöllur stefnumótunar og ákvarðanatöku stjórnvalda varðandi stöðugleika fiskiskipa eins og segir í inngangi hennar. Það væri e.t.v. ástæða til þess, herra forseti, að víkja nánar að þessum málum. Ég hef hér gert grein fyrir því að verið er að vinna á öðrum forsendum en áður og verið að endurskoða þær kröfur sem gera skuli til siglingahæfni skipa. Því miður kaus hv. þm. að draga fyrri fyrirspurn sína til baka þannig að þessi mál fá ekki þá umfjöllun á Alþingi sem ég hefði talið eðlilegt og nauðsynlegt í krafti þeirra miklu umræðna sem hér hafa farið fram, en vegna þess að hér liggur jafnframt fyrir fyrirspurn um þær kröfur sem gerðar eru til þeirra sem hanna og smíða skip er sjálfsagt að undirstrika að með þeirri vinnu og með þeim skilgreindu kröfum sem Siglingastofnun mun eftirleiðis gera til sjóhæfni skipa er til fulls svarað þeirri spurningu að því verður fylgt fast eftir að hönnuðir skipa standi undir þeim kröfum sem eðlilegt og sjálfsagt er að til þeirra séu gerðar.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. fyrirspyrjanda, Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, fyrir áhuga hennar á þeim málum sem snúa að öryggismálum sjómanna og þeim kröfum sem gera verður til þess að skip séu rétt byggð. Umræðan um öryggismál skipa er búin að vera mjög áberandi í þjóðfélaginu á undanförnum vikum og er það vel. Sú umræða hefur leitt í ljós að öryggismál skipa hafa verið í miklum ólestri á undanförnum árum og er nauðsynlegt að grípa til mjög róttækra aðgerða til að ná utan um það mál. Hæstv. ráðherra hefur sem betur fer tekið á því með ýmsu móti en ég hef samt verið að leita mér upplýsinga um það í ráðuneytinu hvernig gangi með starf þess hóps sem hann minntist á áðan að ætti að vera kynningarhópur sem færi um landið. Eftir því sem ég best veit er það starf ekki farið af stað enn. Ég minni líka á að það er margt annað sem hér virðist geta staðið út af í þessum málum eins og undanþágur sem veittar eru skipstjórnarmönnum sem ekki hafa náð prófum. Það eru 700 slíkar undanþágur gefnar á hverju ári. Hvernig stendur á því, hæstv. ráðherra?

Herra forseti. Hæstv. ráðherra hefur kosið að svara um leið og hann svarar fyrirspurn minni um hæfniskröfur þeirra sem hanna og smíða skip, fyrri fyrirspurn minni sem ég hafði afturkallað. Það þýðir lítt fyrir hæstv. ráðherra að kvarta yfir því að umræðan fari ekki fram í þinginu á fundi úti í bæ. Hæstv. ráðherra kaus það sjálfur með því að hefja umræðuna og svara fyrirspurnum mínum hálfum mánuði eftir að þær voru lagðar fram í þinginu. Hann kaus að umræðan færi fram annars staðar, í fjölmiðlum eða á blaðamannafundi úti í bæ í stað þess að taka málið fyrst upp á þingi eins og hefðu verið eðlileg vinnubrögð af ráðherranum. En ég vil kalla aftur eftir svari hjá hæstv. ráðherra: Hvenær verða gerðar hæfniskröfur til þeirra sem hanna og smíða skip, eins og gert er í öðrum iðngreinum, og ég nefndi áðan? Hvenær telur ráðherrann að þeir hópar sem eru að vinna í málinu verði búnir að skila af sér þannig að eðlilegar hæfniskröfur verði gerðar til þeirra sem hanna og smíða skip? Það er fjöldi manna sem hefur lagt á sig margra ára menntun til þess að sinna slíkum störfum. En eins og málið er í dag þá er alls konar fólk að vinna við þetta sem gerir Siglingastofnun ákaflega erfitt fyrir og stofnunin er sett í mjög erfiða stöðu þar sem hún þarf bæði að lagfæra teikningar, jafnvel hanna skipateikningar, allt á kostnað hins opinbera, og síðan að sinna eftirlitinu og stimpla að þetta sé í lagi og jafnvel fara að meta eigin verk. Það er auðvitað ófært að Siglingastofnun sé í þeirri stöðu og ég kalla eftir því hjá hæstv. ráðherra hvenær hann ætli að ráða bót á þessu ástandi.

Herra forseti. Ég vissi ekki um að skipaverkfræðingar og aðrir hönnuðir skipa gætu gengið í smiðju til Siglingastofnunar og beðið hana að yfirfara verkið fyrir sig og laga siglingagalla. En það er fróðlegt og gott að vita að í þeirri stofnun séu hæfir menn sem þar vinna. Auðvitað er það mikill og ástæðulaus misskilningur hjá hv. þm. að skip fái siglingaleyfi sem ekki geta lagt fullgild gögn fyrir því að stöðugleiki sé í lagi og annað slíkt. Um það eru mjög strangar reglur. Þess vegna er ekki hætta á því að ný skip fái hagfærniskírteini sem ekki hafi stöðugleika. Það er ekki þannig. Þetta er misskilningur hjá hv. þm. og alveg ástæðulaus misskilningur. Hitt er hins vegar rétt hjá hv. þm. að hér áður fyrr voru ýmsir bátasmiðir að störfum sem ekki þurftu á því að halda að gera nákvæmar tekningar af skipum sínum eins og allir gera auðvitað nú og þarf ekki að fjölyrða um það. Það er meira að segja svo einnig um trillur nú orðið að þær þurfa að sýna fullkominn stöðugleika og gögn. Ég hélt að hv. þm. væri um þetta kunnugt. Á hinn bóginn getur það verið svo um opna báta að einhverjir bátasmiðir séu hér enn við lýði sem ekki vinna samkvæmt þeim reglum sem gilda um hafskip og má auðvitað velta því fyrir sér hvort ástæða sé til að taka það upp. En þilfarsbátar allir verða að uppfylla þær kröfur sem gerðar eru um stöðugleika og þá er ég að tala um ný skip. Þetta á hv. þm. að vera kunnugt.

Herra forseti. Það er alkunna að Danir eru meðal helstu útflutningsþjóða landbúnaðarafurða í Evrópu. Framleiðsluvörur þeirra hafa alls staðar mjög gott orð á sér og eru taldar í flokki vönduðustu landbúnaðarafurða sem framleiddar eru og til eru á alþjóðlegum markaði og dönsk vörumerki eru alþekkt. Þess vegna skýtur það nokkuð skökku við að þegar kemur að því að möguleiki opnast fyrir að þessar vörur geti staðið íslenskum neytendum til boða, þá sé komist að þeirri niðurstöðu að íslenskum neytendum sé ekki hollt af heilsufarsástæðum að borða sömu vöru og neytendur annarra landa þrífast ágætlega af. Það eru ekki lítil tíðindi fyrir danska útflytjendur landbúnaðarafurða og fólk í öðrum löndum ef Íslendingar komast að þeirri niðurstöðu að þessi ágæta vara sé háskaleg heilsu fólks. Þess vegna leyfi ég mér að spyrja ásamt þeim Ágústi Einarssyni og Jóni Baldvini Hannibalssyni hæstv. ráðherra nokkurra spurninga: Í fyrsta lagi. Telur ráðherra að bann við innflutningi á tilbúnum landbúnaðarafurðum frá Danmörku, sem þó er heimill frá ýmsum öðrum löndum, standist GATT-samninginn sem bannar viðskiptahindranir og mismunun milli aðila. Samkvæmt ummælum háttsettra starfsmanna í stjórnsýslunni er þessi innflutningur bannaður af heilbrigðisástæðum eins og ég gat um áðan. Í öðru lagi er það auðvitað ljóst að sé innflutningur þessara vara bannaður frá Dönum fremur en öðrum þjóðum vegna þess að dönsku afurðirnar eru taldar ógna heilbrigði meira en afurðir ýmissa annarra þjóða af sama toga, þá er eðlilegt að spurt sé eins og gert er í spurningu tvö: Hvaða tilvik bendir þá til þess að landbúnaðarafurðir frá Danmörku séu hættulegar íslenskum landbúnaði, Íslendingum sjálfum eða neytendum af öðru þjóðerni? Við búum ekki einir í heiminum, Íslendingar, og þegar við komumst að slíkri niðurstöðu eða aðilar á okkar vegum, eins og hér er um getið, að þessi vara sé hættuleg má auðvitað búast við því að bæði framleiðendur vörunnar og neytendur í öðrum löndum sem neyta hennar óski eftir því að fá nánari skýringar frá Íslendingum á því hvers vegna þessi vara sé svo hættuleg. Í þriðja lagi spyr ég, virðulegi forseti: Bendi svar ráðherra við framangreindum spurningum til þess að sérstakrar varúðar þurfi að gæta við neyslu á dönskum landbúnaðarafurðum, til hvaða ráðstafana hyggst hann þá grípa til að vernda íslenska ferðamenn í Danmörku og þær þúsundir íslenskra ríkisborgara sem þar eru búsettar?

Hæstv. forseti. Svar mitt við fyrsta lið fyrirspurnarinnar er svohljóðadi: Við undirbúning og frágang samningsins um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar var lögð á það rík áhersla af þáv. ríkisstjórn Íslands, sem hv. fyrirspyrjandi átti sæti í, að strangar reglur um hollustuhætti og heilbrigði dýra og plantna er varða innflutning á lifandi dýrum og tilteknum landbúnaðarafurðum til Íslands séu nauðsynlegar. Í samræmi við þessa afstöðu voru síðan lögfest ákvæði vorið 1995 vegna aðildar Íslands að Alþjóðaviðskiptastofnuninni er vörðuðu heilbrigði dýra og hollustu landbúnaðarafurða. Það var gert með þeim hætti að landbrh. er heimilað að leyfa innflutning þessara vara að fengnum meðmælum yfirdýralæknis og orðrétt úr lögunum, með leyfi forseta: ,,enda þykir sannað að ekki berist með þeim smitefni er valda dýrasjúkdómum.`` Og síðar: ,,Landbúnaðarráðherra er einnig heimilt að banna innflutning á afurðum dýra og plantna sem gefin hafa verið vaxtaraukandi efni á framleiðsluskeiðinu eða kunna að fela í sér leifar lyfja og annarra aðskotaefna umfram það sem leyft er við landbúnaðarframleiðslu hér á landi og geta verið hættuleg heilsu manna.`` Við framkvæmd samningsins um Alþjóðaviðskiptastofnunina hefur landbrn. sett almennar reglur með reglugerðum og auglýsingum. Þær eru hafðar sem skýrastar um hvað sé heimilt að flytja inn af landbúnaðarvörum, hvaða reglur gilda um innflutninginn, svo sem er varðar heilbrigðiskröfur og vottorð með innflutningnum, svo og frá hvaða löndum innflutningurinn er tvímælalaus heimill. Þær ákvarðanir hafa verið teknar að undangenginni ítarlegri athugun yfirdýralæknis á dýrasjúkdómum og notkun vaxtaraukandi lyfja í viðkomandi landi. Ísland er í hópi þeirra landa sem hafa haft strangt aðhald við notkun vaxtaraukandi efna til búvöruframleiðslu. Þar af leiðandi hefur innflutningur verið leyfður frá ríkjum sem framfylgja sömu reglum og við. Það er stefna stjórnvalda að nýta heimildir Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar til hins ýtrasta en þau munu hér eftir sem hingað til haga framkvæmd þessara mála samkvæmt samningsskuldbindingum stofnunarinnar. Viðræður standa yfir við Dani eða danska sendiherrann hér á landi og nauðsynlegar kannanir verða gerðar til að skilgreina hvort danskar sláturafurðir uppfylli íslenskar heilbrigðiskröfur. Ef sýnt verður fram á að danskar kjötafurðir séu framleiddar án vaxtaraukandi efna og séu lausar við smitsjúkdóma þá munu íslensk stjórnvöld ekki standa gegn þeim innflutningi. Rétt er að minna á vegna fyrirspurnarinnar að innflutningur til annarra ríkja, þar á meðal til ESB-ríkjanna, er takmarkaður. Ekki er leyfilegt að flytja inn til ESB landbúnaðarafurðir, unnar sem óunnar, nema frá þeim afurða- og vinnslustöðvum sem ESB hefur viðurkennt. Nærtækasta dæmið er bann ESB-ríkja við að flytja inn þorramat og jólahangikjöt til Íslendinga búsettra á svæðinu til eigin neyslu. Í löndum ESB er öllum gert skylt að lúta ströngustu reglum ESB um útbúnað og aðstöðu til vinnslu afurðanna jafnvel þó að um vörur til eigin neyslu sé að ræða. Þar er gengið skrefinu lenra en við höfum gert því að hér á landi er innflutningur til eigin nota ekki háður sömu skilmálum um notkun vaxtaraukandi efna og vara sem ætluð eru til markaðsetningar. Svar við annarri spurningu er svohljóðandi: Lagst hefur verið gegn innflutningi á ákveðnum landbúnaðarafurðum vegna hættu á að með þeim geti borist hingað til lands smitefni sem ekki hefur fundist í íslenskum afurðum eða hafi ónæmi gegn fúkkalyfjum. Innflutningur er bannaður frá Danmörku á hráu svínakjöti þar sem talið er að smitefni sjúkdómsins bláeyra, sem skammstafaður er PRRS, gæti borist á þann hátt til landsins. Þessi sjúkdómur kom upp fyrir nokkrum árum í Evrópu og barst þá til Danmerkur og hefur breiðst þar út og valdið miklum búsifjum í svínabúskap þar í landi samanber nýlegar fréttir í fjölmiðlum þar um erfiðleika við að glíma við þann alvarlega sjúkdóm. Ekki hefur enn tekist að stöðva útbreiðslu hans í Danmörku. Þessi sjúkdómur finnst ekki hér á landi, ekki heldur í Noregi, Svíþjóð eða Finnlandi þaðan sem innflutningur á hráu svínakjöti hefur verið leyfður. Notkun fúkkalyfja í fóður getur verið hættuleg heilsu manna og dýra hafi myndast ónæmi gegn fúkkalyfi þegar það á að nota gegn sjúkdómum í mönnum og dýrum. Hér á landi hefur stefnan verið að halda niðri notkun fúkkalyfja eftir mætti til að forðast margar aukaverkanir sem sífellt eru að koma í ljós erlendis þar sem reglur eru rýmri um notkun vaxtaraukandi lyfja í fóður. Svar við seinustu spurningu, hæstv. forseti, er svohljóðandi: Með því að takmarka innflutning er bæði verið að gæta varúðar gagnvart dýrasjúkdómum og innflutningi matvæla sem eru framleidd með hjálp lyfja eða vaxtaraukandi efna. Öðru máli gegnir þegar Íslendingar heimsækja önnur þjóðlönd. Stundum er fólk reiðubúið til að taka allmikla áhættu með því að neyta vara sem eru mismunandi að gæðum og framleiddar í öðru umhverfi en við búum við á Norðurlöndum. Óþarft ætti að vera að minna á ýmsar nauðsynlegar varúðarráðstafanir ferðafólks varðandi mat og drykk sem Íslendingar verða að viðhafa á ferðalögum til annarra landa. Að sömu hollustuvernd skuli ekki vera viðhaldið annars staðar þýðir þó ekki að íslenskum stjórnvöldum beri að slaka á kröfu innan lands. Því verður að treysta að hver einstaklingur beri heilsu sína í huga við hvers kyns neyslu hvar sem hann kann að vera staddur. Til viðbótar þessu langar mig, hæstv. forseti, aðeins að nefna að nú er ágreiningsefni uppi milli ESB og Bandaríkjanna um innflutning á kjúklingum til Evrópusambandsins þar sem Evrópusambandið hefur algerlega bannað þann innflutning af heilbrigðisástæðum og hygg ég þó að þar skeyti þeir litlu um hvort amerískir neytendur fái að borða þá kjúklinga. Þeir telja ekki ásættanlegt að flytja kjúklinga til Evrópusambandsins þannig að fleiri búa nú við vinnubrögð svipuð þeim sem við erum að reyna að viðhafa hér til að halda hollustuháttum okkar og heilbrigði dýra og manna með eðlilegum hætti.

Herra forseti. Ég hélt fyrst þegar ég sá þessa fyrirspurn eða a.m.k. 3. tölulið hennar að þetta væri gamansemi og ætlað til þess að lyfta okkur upp í skammdeginum en mér finnst þetta eiginlega versna ef í ljós kemur að fyrirspyrjendum er alvara eins og ætla mætti af framsöguræðu fyrsta fyrirspyrjanda áðan. Málið snýst að sjálfsögðu ekkert um það að hollusta danskra landbúnaðarvara sé eitthvað umdeild. Það er viðurkennt og vitað að þar eru hágæðavörur á ferð, enda fluttar út um lönd og álfur. Málið snýst um það að við, eins og flestar aðrar þjóðir, höfum sett okkur ákveðnar reglur til að tryggja að búfjársjúkdómar flytjist ekki milli landa og til að koma í veg fyrir að uppi séu viðskipti með vörur sem innihalda óleyfileg vaxtarhvetjandi hormónaefni eða aðrar lyfjaleifar. Þær reglur sem Ísland styðst við í þessum efnum eða þær samningsniðurstöður sem við styðjumst við voru settar í tíð Alþfl. í ríkisstjórn. Mér finnst þetta þess vegna vera heldur léleg fyndni, satt best að segja, sem er þarna í 3. tölulið fyrirspurnarinnar, þ.e. að íslensk yfirvöld þurfi að fara gera eitthvað varðandi þá hættu sem íslenskir ferðamenn í Danmörku séu staddir í af þessum sökum. Málið snýst ekki um það. Ég leyfi mér að spyrja, herra forseti: Hefur Alþingi Íslendinga ekkert betra við tímann að gera en að eyða honum í aulafyndni af þessu tagi? Mér finnst merkilegt að formaður stjórnmálaflokks, fyrrv. formaður sama stjórnmálaflokks og talsmaður sama stjórnmálaflokks í efnahags- og viðskiptamálum skuli leggja nafn sitt við málflutning af þessu tagi.

Herra forseti. Hæstv. landbrh. svaraði ekki þeirri spurningu hvort hann telji að bann við innflutningi á tilteknum landbúnaðarvörum frá Danmöru standist GATT-samninginn. Ég stórefa að svo sé. Ég þarf ekki að minna menn á, sem eiga sæti á Alþingi, þær hörðu deilur sem urðu á milli þáverandi stjórnarflokka í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar um framkvæmd GATT-samningsis og vísa því algerlega á bug að við alþýðuflokksmenn höfum staðið að framkvæmd samningsins eins og hann er nú gerður. Ég vísa því algerlega á bug. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að reglur ESB um innflutning landbúnaðarafurða eru strangar en þær virðast ekki vera nægilega strangar til þess að þær geti gilt á Íslandi, því að við Íslendingar viljum setja reglur til þess að halda vörum burtu frá íslenskum neytendamarkaði sem eru almennt í búðum á öllu EES-svæðinu að öðru leyti. Þetta er því bara áframhald af þeirri tilraun sem menn hafa verið að gera í gegnum árin og á virkilega erindi inn á Alþingi, að koma í veg fyrir að Íslendingar fái að sjá á markaði á Íslandi, eðlilegum neytendamarkaði, vörur í sama úrvali, með sömu gæðum og ekki síst á sama verði og fólk fær að sjá í löndunum í kringum okkur. Og auðvitað er eðlilegt, herra forseti, að spurt sé ef það er álit landbrn. að almennar neysluvörur sem fólk borðar nær daglega séu hættulegar heilsu manna og ef það er rökstudd niðurstaða landbrn. að ráðstafanir séu þá gerðar til að vara íslenska ferðamenn við slíkum háska áður en þeir hætta sér til landa sem bjóða upp á slíkar vörur í almennri neyslu. Það er gert, virðulegi forseti, ef menn fara til 

Hæstv. forseti. Ég hef tekið þá fyrirspurn sem hér var borin fram mjög alvarlega. Ég hef lagt mikla vinnu í að svara henni samviskusamlega eins og ég tel mig hafa gert, þar með einnig þessu ákvæði sem hv. fyrirspyrjandi áréttaði um það hvort ég teldi að þær vinnuaðferðir sem við hefðum viðhaft standist GATT-samninginn og þau ákvæði sem við höfum undirgengist í sambandi við Alþjóðaviðskiptastofnunina og hvort þau séu í samræmi við þau lög sem við höfum sett varðandi þessi mál og framkvæmd þeirra hér á landi. Ég ítreka það sem ég hef sagt áður um það mál og þarf ekki að gera það í mörgum orðum. En ég tel að við höfum staðið þar eðlilega að framkvæmd. Við skoðum auðvitað, eins og ég nefndi líka, þau atvik sem kunna að vera sérstaklega athugunarverð og í gangi eru viðræður við danska sendiráðið hér á landi með þátttöku utanrrn. um að gætt sé að öllum þáttum í því efni, og rétt og eðlilega sé staðið að málum og að við séum ekki að brjóta þá samninga sem við höfum gert. Ég vil bara nefna það til vitnis um að við viljum auðvitað gæta okkar í þeim innflutningi og teljum að full ástæða sé til þess. Ég hef lýst því yfir áður úr þessum ræðustól og ég mun halda áfram að gera það meðan ég er í embætti landbrh. því að ég tel að m.a. í Danmörku hafi menn orðið fyrir þeim áföllum og búsifjum af búfjársjúkdómum, sem ég tíundaði sérstaklega í svari mínu áðan, að full ástæða sé til að gæta fyllstu varúðar í þessu efni og vitna þá kannski aftur til þess --- þó að hv. fyrirspyrjandi segi að enn annað gildi kannski í Evrópulöndunum eða hjá Evrópusambandinu en gildir hér hjá okkur, --- að Evrópusambandið hefur 

Hæstv. forseti. Ég hef lagt á hinu háa Alþingi fram fyrirspurn til hæstv. landbrh., Guðmundar Bjarnasonar, um undirbúning að byggingu og rekstri kjötmjölsverksmiðju. Árið 1993 var gerð hagkvæmniathugun á byggingu og rekstri kjötmjölsverksmiðju. Í skýrslu sem gerð var m.a. að frumkvæði sveitarfélaga á Suðurlandi í tengslum við þá athugun kom fram að á Íslandi var þá svo til allur sláturúrgangur urðaður og var í mörgum tilfellum staðfest að urðun hefði verið ófullnægjandi, enda hlýtur urðun á svo miklu magni af lífrænum úrgangi alltaf að vera slæmt úrræði af umhverfisástæðum, auk þeirrar smithættu sem slíkt hlýtur að hafa í för með sér. Samband ísl. sveitarfélaga ályktaði einnig um skýrsluna og leggur til að hugmyndin um að koma á fót fullkominni kjötmjölsverksmiðju verði skoðuð nánar. Starfshópur umhvrn. og landbrn. ályktaði einnig um efnið og tók í raun mjög undir hugmyndir um kjötmjölsframleiðslu. Út af þessari skýrslu spunnust á Alþingi á sínum tíma umræður vegna fyrirspurnar frá hv. þm. Drífu Hjartardóttur og varð þáv. landbrh., Halldór Blöndal, fyrir svörum. Hann lauk máli sínu á að segja að af þessu tilefni fyndist honum sjálfsagt að taka þetta mál upp að nýju við umhvrn. og að ráðuneytin í sameiningu ræði þetta mál á nýjan leik bæði við sveitarfélög, sláturleyfishafa og bændur til að leita eftir skynsamlegum leiðum sem hafa það tvíþætta markmið að vinna verðmæti úr sláturúrgangi og koma í veg fyrir mengun. Nú væri gaman að vita hvernig þetta samstarf gengur á milli hv. ráðuneyta um lausn á þessu þjóðþrifamáli þar sem þau eru nú bæði undir forræði hæstv. ráðherra, Guðmundar Bjarnasonar. Mér er kunnugt um að rekin hefur verið lítil verksmiðja í Borgarnesi, sem hefur þó ekki annað að vinna úr en litlu broti af sláturúrgangi landsmanna, en hefur verið að bæta mjög gæði sinnar framleiðslu. Hún virðist nú hafa góða markaðsmöguleika en hefur þó átt í rekstrarvandræðum. Hyggst ráðuneytið styðja við bakið á þessari verksmiðju og eru uppi einhver áform um að koma slíkri verksmiðju upp á því svæði þar sem mestur sláturúrgangur fellur til, en það er á Suðurlandi? Því spyr ég hæstv. landbrh.: Hvað líður undirbúningi að byggingu og rekstri slíkrar verksmiðju?

Hæstv. forseti. Í tilefni af þessari fyrirspurn sem hv. fyrirspyrjandi Sigríður Jóhannesdóttir hefur gert grein fyrir vil ég aðeins rekja söguna stuttlega, sem hún þó gerði einnig ofurlítið í sinni framsögu, en eins og fram kom hjá henni var það í tíð þáv. hæstv. landbrh., Halldórs Blöndals, sem málin komu upp á Alþingi og hann gerði í svari sínu grein fyrir könnun sem gerð var af starfshópi sem vann á vegum landbrn. og stýrt var af Sveinbirni Eyjólfssyni, deildarstjóra í landbrn., sem átti að kanna möguleika á að vinna kjötmjöl eða aðrar nýtanlegar afurðir úr sláturúrgangi í stað þess að urða úrganginn. Samkvæmt niðurstöðum könnunarinnar var sá möguleiki að byggja verksmiðju til að vinna þennan úrgang ekki talinn vera fyrir hendi af fjárhagslegum eða efnahagslegum ástæðum. Það fólst fyrst og fremst í miklum kostnaði sem af þessu leiddi umfram hefðbundnar aðferðir við urðun. Vegna stærðarhagkvæmni var talinn líklegasti kosturinn að byggja eina verksmiðju sem yrði á Suðurlandi. Enginn rekstrargrundvöllur fannst þó fyrir verksmiðjuna, ekki síst vegna mikils flutningskostnaðar. Hugmyndin um eina stóra kjötmjölsverksmiðju var ekki talin framkvæmanleg nema til kæmi verulegur hluti stofnkostnaðar sem ríkisframlag. Sú hugmynd var rædd af hlutaðeigandi aðilum, þ.e. Landssamtökum sláturleyfishafa, stjórnvöldum og sveitarstjórnum. Niðurstaðan varð sú að kostnaður sem legðist á sláturleyfishafa við þetta fyrirkomulag yrði óhæfilega hár og íþyngjandi fyrir verðlag á því kjöti sem kæmi til framleiðslu í sláturhúsunum. Áætlað var að kostnaður á hvert kíló yrði að lágmarki 5 kr. Með hækkandi urðunarkostnaði á sláturúrgangi hefur þessi umræða vaknað á ný. Urðun sláturúrgangs hefur verið vaxandi vandamál t.d. á Suðurlandi en þar hefur Sorpstöð Suðurlands séð um urðunina. Kostnaður við urðunina sem sláturleyfishafar þurfa að greiða nú er um 3,50 kr. á kíló úrgangs sem lætur nærri því að sama upphæð leggist á hvert kíló kjöts sem framleitt er. Talið er af hálfu framkvæmdaraðila að þessi greiðsla sé fulllág og muni fara hækkandi og nálgast þann kostnað sem fylgdi því að vinna úrganginn í kjötmjölsverksmiðju, eins og ég nefndi fyrr. Atvinnuþróunarsjóður Suðurlands hefur sýnt þessu verkefni áhuga og mun væntanlega taka það til athugunar með Sorpstöð Suðurlands. Til athugunar verður að vinna kjöt- og sláturúrgang til fóðurs eða sem úrgangsefni til annarra nota, svo sem áburðar eftir því hvaða kostur er talinn hagkvæmastur. Ráðuneytið hefur fylgst með þessum málum ásamt yfirdýralæknisembættinu, sem óhjákvæmilega kemur að málinu, með hliðsjón af þeirri smithættu af búfjársjúkdómum sem fylgja flutningi og urðun kjöts og sláturúrgangs milli landsvæða. Kjötmjölsvinnslustöðvar hafa verið starfræktar í Borgarfirði eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda og einnig að einhverju leyti á Akureyri en eru orðnar gamlar og þarfnast endurbóta. Þær uppfylla því ekki þær heilbrigðiskröfur sem gera þarf til kjötmjölsverksmiðja með hliðsjón af að kjöt- og sláturúrgangur telst til hættulegra efna þar sem í honum geta verið smitefni sem valda búfjársjúkdómum. Af hálfu afurðasölunnar í Borgarnesi hefur verið áhugi fyrir því að endurbæta verksmiðjuna þannig að hún geti tekið á móti úrgangi og unnið hann í kjötmjöl. Það er tilkomið m.a. vegna tilraunaverkefnis sem verksmiðjan vann á sl. ári í samstarfi við Sorpu um flutning á kjötúrgangi af höfuðborgarsvæðinu til vinnslu. Leitað hefur verið eftir stuðningi opinberra sjóða við framkvæmdina, þar með talið Framleiðnisjóðs landbúnaðarins. Samkvæmt þeim áætlunum sem fram hafa verið lagðar virðist vera hagkvæmt að endurnýja og stækka kjötmjölsverksmiðjuna svo afköst hennar þrefaldist. Með því gæti verksmiðjan annast vinnslu á sláturúrgangi af Vesturlandi og því sem þarf að flytja af svæði Sorpu. Mikill áhugi er á því hjá forsvarsmönnum Sorpu að þetta mál fái farsælan framgang þó að þeir sjái sér ekki fært að styðja málið með fjárframlögum til stofnkostnaðarins. Við framkvæmd verkefnis sem þessa verður að hafa í huga að með vaxandi innflutningi á fersku eða frystu kjöti og eyðingu úrgangs sem fellur til af þessum innflutningi vex verulega hætta á búfjársjúkdómasmiti, ekki síst með því að framleiða úr honum kjötmjöl til skepnufóðurs við ófullkomnar aðstæður. Þrátt fyrir þessa áhættu verður að telja að vinnsla á sláturúrgangi í kjötmjölsverksmiðju sé besti kosturinn sem völ er á til að koma frá sláturúrgangi. Mikilvægt er að stuðla að því að honum sé ráðstafað á þann hátt að í stað þess að grafa hann eins og víðast verður að gera í dag svo framarlega sem það leiðir ekki til óhóflegs kostnaðar sem leggst á sláturafurðirnar. Nýlega skipaði ég sem umhvrh. starfshóp með fulltrúum bænda til að fjalla um meðferð sláturúrgangs og úrgangs frá afurðastöðvum í landbúnaði, þ.e. förgun eða frekari úrvinnslu þannig að mál þessi eru enn til meðferðar hjá stjórnvöldum. Vænlegast verður þó að telja að verksmiðja af þessu tagi starfi á viðskiptalegum grundvelli án ríkisafskipta og verður það skoðað til þrautar áður en ákvörðun verður tekin um það að styðja eða styrkja málið beint af opinberum framlögum.

Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að hreyfa þessu máli á Alþingi. Eins og fram hefur komið hefur verið rekin kjötmjölsverksmiðja í Bogarnesi mörg undanfarin ár og fyrirtækið hefur verið að sækja fram í bættum gæðum og auknum framleiðslumöguleikum og, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, hefur fyrirtækið verið að berjast fyrir því að fá fjármagn til þess að gera nauðsynlegar endurbætur á búnaði verksmiðjunnar, en það hefur því miður ekki gengið nógu vel hingað til. Þó vil ég upplýsa að Byggðastofnun hefur lýst því að hún sé tilbúin til þess að koma að þessu máli. Hér er um að ræða mjög arðsama starfsemi að mörgu leyti. Afurðirnar eru notaðar í skepnufóður. Það hafa opnast markaðir erlendis fyrir afurðir verksmiðjunnar og þarna er um að ræða að vinna úrgang í stað þess að urða. Þetta er því mjög mikið umhverfismál þar að auki. Ég vil nota tækifærið og skora á hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að fyrirtækinu, Afurðasölunni í Borgarnesi, verði gert kleift að byggja upp sinn búnað þannig að sú vinnsla sem þar hefur átt sér stað geti aukist og þannig orðið til hagsbóta fyrir þjóðfélagið allt og ekki síst landbúnaðinn í landinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir svörin og fagna því sérstaklega að uppi eru áform um að styðja við Borgarnesverksmiðjuna og gera henni kleift að endurnýja tækjakost og auka framleiðnina. Ég held að ekki sé hægt að reikna bara í krónum og aurum þegar maður er að tala um hagkvæmni af slíkri verksmiðju því að þetta er stórkostlegt umhverfismál og margur ávinningur sem fæst af þessu sem ekki sést við fyrstu athugun. Hins vegar er Borgarnesverksmiðjan, jafnvel þó hún verði stækkuð, lítil og annar ekki nema Vesturlandi, kannski af Skagafjarðarsvæðinu og til Reykjavíkur, en gríðarlegur sláturúrgangur fellur til á Suðurlandi og ég mundi telja mjög mikilvægt að þar yrði reynt að byggja upp aðra litla verksmiðju sem annaði sláturúrgangi þaðan. Ég teldi æskilegt að staðsetja aðra slíka verksmiðju t.d. á Hellu. Vegna riðu hér í landi er óæskilegt að flytja sláturúrgang mikið milli landsvæða þannig að ég held að sú hugmynd sem var uppi á tímabili um eina stóra verksmiðju fyrir landið sé ekki góð þá þegar af þeim ástæðum. Við erum að vísu með riðulaus svæði hér að kalla má núna. Það hefur alla vega ekki komið upp riða undanfarin ár hvorki á Suðurlandi né Vesturlandi og það gefur okkur einmitt sérstaka möguleika varðandi markaði fyrir kjötmjöl núna vegna þess að nú er gríðarlegur ótti að grípa um sig erlendis vegna vaxandi riðu í gæludýrum sem er talið að þau hafi fengið úr fóðri. Ef við getum boðið kjötmjöl af örugglega riðufríum svæðum, þá mundi það bæta mjög aðstöðu okkur til að markaðssetja þetta.

Hæstv. forseti. Það er ekki miklu við að bæta. Aðeins út af því sem kom fram í máli hv. þm. Magnúsar Stefánssonar vil ég árétta að hann nefndi að hér væri talið að um arðbæra starfsemi væri að ræða. Það er einmitt það sem við viljum að sé skoðað til þrautar og er það sem hefur verið til umfjöllunar hjá stjórn Framleiðnisjóð landbúnaðarins, hvort eðlilegt eða réttlætanlegt gæti talist miðað við verkefni sjóðsins að hann styrki þessa starfsemi, því verkefni hans eru fremur á öðru sviði. Þar að auki einmitt þetta að e.t.v. hafi verksmiðja af þessu tagi viðskiptalegan grundvöll sem væri mikilvægast að gæti gengið þannig upp. Hitt vil ég síðan undirstrika að ég tel, eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur, að hér er um að ræða afar stórt umhverfismál sem umhverfisyfirvöld ekkert síður en landbúnaðaryfirvöld þurfa að huga að. Ég sat fyrir nokkrum dögum fulltrúaráðsfund Sorpu þar sem þessi mál voru sérstaklega til umfjöllunar. Eins og ég nefndi áðan er mikill áhugi hjá fulltrúum þess fyrirtækis á frekara samstarfi við þá aðila í Borgarnesi sem hafa verið að gera tilraun í þessu efni um að það gæti haldið áfram. Ég hygg að það þurfi að leggja áherslu á að verksmiðja af þessu tagi sé til, en auðvitað með fullri gát gagnvart búfjársjúkdómum eins og hv. fyrirspyrjandi tók einnig réttilega fram varðandi riðu. Ég vil einnig minna á það sem ég nefndi varðandi aukinn innflutning á ferskum eða frystum landbúnaðarafurðum sem gætu þurft að meðhöndlast sérstaklega en er erfitt að eiga við þegar slíkur úrgangur er kominn með almennu sorpi. Það er því að ýmsu að huga í þessu efni og nauðsynlegt að fylgja því eftir.

Herra forseti. Í 6. gr. fjárlaga ársins 1997 er að finna undir liðnum Ýmsar heimildir heimild til fjmrh. til að ráðstafa, að fengnum tillögum iðnrh., allt að 80 millj. kr. til verkefna á sviði atvinnuþróunar og nýsköpunar í atvinnulífinu. Sérstaklega skal huga að atvinnusköpun á þeim landsvæðum sem ekki njóta góðs af atvinnustarfsemi sem tengist uppbyggingu á orku- og stóriðjusviði. Ég vil í framhaldi af þessu leyfa mér að bera fram á þskj. 1007 svofellda fyrirspurn til hæstv. iðnrh. um fjárveitingu til verkefna á sviði atvinnuþróunar og nýsköpunar í atvinnulífinu: ,,Til hvaða verkefna á sviði atvinnuþróunar og nýsköpunar í atvinnulífinu er varið 80 millj. kr. fjárveitingu samkvæmt lið 5.16 í 6. gr. fjárlaga, hve hárri fjárhæð í hverju tilviki og eftir hvaða reglum er farið við úthlutun?``

Herra forseti. Á þskj. 1007 spyr hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson um fjárveitingu til verkefna á sviði atvinnuþróunar og nýsköpunar í atvinnulífinu. Í fjárlögum ársins 1997 segir svo, með leyfi forseta: ,,Heimilt er að ráðstafa, að fengnum tillögum iðnrh., allt að 80 millj. kr. til verkefna á sviði atvinnuþróunar og nýsköpunar í atvinnulífinu. Sérstaklega skal huga að atvinnusköpun á þeim landsvæðum sem ekki njóta góðs af atvinnustarfsemi sem tengist uppbyggingu á orku- og stóriðjusviði. Síðan fjárlög voru samþykkt hefur verið til skoðunar í iðn.- og viðskrn. hvernig best megi nýta þetta fé til atvinnuupppbyggingar. Ráðuneytið bað stjórnir Markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar, Fjárfestingarskrifstofu Íslands og Átaks til atvinnusköpunar um tillögur um verkefni sem væru best til þess fallin að stuðla að atvinnuuppbyggingu og nýsköpun. Hugmyndir stjórnanna þriggja hafa verið að mótast og mun ég innan skamms leggja fyrir ríkisstjórn tillögur mínar um hvernig þessu fé verður ráðstafað. Á þessu stigi get ég ekki kveðið upp úr um það til hvaða verkefna þessu fé verður varið. Það er þó ljóst að rauði þráðurinn í þeim tillögum verður að veita styrki í samstarfi við stofnanir, sveitarstjórnir, fyrirtæki og frumkvöðla til einstakra verkefna er líkleg eru til að skapa atvinnu og virðisauka á landsbyggðinni. Mörg verkefnanna munu tengjast erlendri fjárfestingu þar sem leitast er við í samvinnu við heimamenn að skapa fjárfestingarverkefni þar sem kastljósi er varpað á vel afmarkaðar greinar sem hæfa aðstæðum á hverjum stað. Einnig verður lagt til að veittir verði vöruþróunar- og markaðsstyrkir til fjölmargra fyrirtækja og einstaklinga á landsbyggðinni sem hafa þróað nýjar hugmyndir og afurðir. Í þriðja lagi er lagt til að veittir verði styrkir til sérhæfðra stuðningsaðgerða við tilteknar iðngreinar og að síðustu verður lagt til að styrkir verði veittir til staðarvals og frumathugana fyrir stærri iðnsvæði. Styrkirnir munu verða veittir í gegnum Markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar, Fjárfestingarskrifstofu íslands og Átaks til atvinnusköpunar. Styrkir til staðarvals og frumathugana fyrir stærri iðnað á landsbyggðinni verða veittir gegnum markaðsskrifstofuna, styrkir til verkefna til að laða að erlenda fjárfesta á hinum ýmsum svæðum á landsbyggðinni verða veittir í gegnum Fjárfestingarskrifstofuna. Fjögur fjárfestingarverkefni eru í gangi í samvinnu við Fjárfestingarskrifstofuna og heimamenn á Suðurnesjum, Eyjafirði, Húsavík og Austfjörðum. Ætlunin er að fjölga fjárfestingarverkefnunum og vinna með heimamönnum á fleiri svæðum að því að auka erlendar fjárfestingu. Styrkir til vöruþróunar og markaðssetningar og styrkir til stuðningsaðgerða við tilteknar iðngreinar verða veittar í gegnum átak til atvinnusköpunar. Engir styrkir munu verða veittir til einstakra fyrirtækja eða einstaklinga nema umsókn hafi borist til hinna ýmsu verkefnaflokka Átaks til atvinnusköpunar sem auglýstir hafa verið opinberlega. Við úthlutun verður miðað við matsaðferðir og verklagsreglur þær sem gilt hafa frá upphafi frá því að átak til atvinnusköpunar var sett af stað og eru það sömu verklagsreglur, sem voru notaðar við úthlutunina, og hafðar voru við úthlutun á markaðsfé því sem ætlað var til að styrkja markaðsaðgengi íslenskra fyrirtækja á Evrópska efnahagssvæðinu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svörin sem hann gaf við fyrirspurninni. Það er ljóst af svörum hans að þessu fé, 80 millj. kr. hefur ekki verið ráðstafað enn þá. Ég skil svör hans þannig. Ég skil svör hans líka á þá lund að auglýst verði eftir umsóknum í öllum tilvikum. Þegar mótaðar hafa verið reglur og ráðherra hefur gert upp við sig helstu flokka sem hann vill beina fé til verði auglýst eftir umsóknum. Að öðru leyti er fátt meira um svörin að segja þar sem málið er ekki lengra komið en raun ber vitni, en ég spyr ráðherrann að hve miklu leyti þess muni gæta í áherslum að fénu verði varið sérstaklega til þeirra landsvæða sem ekki njóta góðs af uppbyggingu stóriðju. Ég vil gjarnan að hæstv. ráðherra gæfi okkur aðeins meiri upplýsingar um að hve miklu leyti verður lögð áhersla á að beina fénu á þau landsvæði og hvaða landsvæði það eru að hans mati. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra hafi athugað hvort þessi útflutningstyrkur samræmist reglum sem gilda á Evrópska efnahagssvæðinu, reglum EFTA og ESA. Væri fróðlegt að heyra frá ráðherranum ef þessar stofnanir hafi ekki samþykkt þessa meðferð. En ég vek athygli á því að lokum, herra forseti, að þó að hér sé að mörgu leyti um að ræða áhugavert verkefni er umhugsunarefni fyrir Alþingi að verja 80 millj. kr. til eins ráðherra til nánast frjálsrar úthlutunar á meðan stofnun eins og Byggðastofnun hefur 50 millj. til að verja í styrki í alla þá starfsemi sem henni er beitt til.

Herra forseti. Í fyrsta lagi er það rétt sem fram kemur hjá hv. þm. að engu af þessu fé hefur enn verið úthlutað. Er ástæðan sú að ekki er nema rétt rúm vika síðan að ákvörðun var tekin um það af stjórn Landsvirkjunar hver arðurinn yrði. Sú formlega ákvörðun var ekki tekin fyrr en á ársfundi Landsvirkjunar fyrir rúmri viku síðan hver arður eignaraðila af fyrirtækinu yrði. Þau svæði sem þarna um ræðir eru öll svæði að mínu viti fyrir utan höfuðborgarsvæðið, þ.e. höfuðborgarsvæðið er það svæði fyrst og fremst sem nýtur ábatans af uppbyggingu stóriðjunnar þannig að öll svæði á landsbyggðinni eru undir í þeim efnum. Varðandi reglur þær sem farið verður eftir við úthlutunina, þá gerði ég grein fyrir því áðan að stuðst verði við þær reglur sem við höfum notað við úthlutun slíkra styrkja þegar ráðstafað var þeim fjármunum sem voru til markaðskynningar fyrir íslensk fyrirtæki á Evrópska efnahagssvæðinu. Við það verður stuðst. Sum af þessum verkefnum hafa nú þegar verið kynnt. Nokkuð af þessum fjármunum verður notað í verkefni sem nú þegar eru í gangi til að halda þeim áfram. Þeir hlutir eru allir í undirbúningi en þegar að því kemur að menn eru tilbúnir til að ráðstafa þessum fjármunum verður auglýst eftir umsóknum þar sem er um beina styrki að ræða. Hér er ekki um það að ræða að einn ráðherra ráðstafi 80 millj. kr. Þetta er vistað undir 6. gr. fjárlaga og gert ráð fyrir því að úthlutunin verði grundvölluð á tillögum iðnrh. en þær tillögur verða bornar undir ríkisstjórnina, fyrir utan það að þessum fjármunum verður ráðstafað, eins og ég sagði áðan, í samvinnu við og í gegnum þau verkefni sem nú þegar eru í gangi eins og Átak til atvinnusköpunar, Markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar og Fjárfestingarskrifstofu Íslands. Það er því ekki einn ráðherra sem fer með þetta vald.

Herra forseti. Á undanförnum missirum hefur vaxandi ofbeldi og fíkniefnaneysla oft orðið tilefni umræðu á hv. Alþingi. Grófar og iðulega tilefnislausar líkamsárásir hafa líka sett óhug að þjóðinni, enda um að ræða hvað alvarlegustu brot samkvæmt hegningarlögum en refsiramminn fyrir stórfellda líkamsárás er fangelsi allt frá 3--16 árum ef um stórfellt líkams- og heilsutjón er að ræða vegna árása. Hæstv. dómsmrh. hefur lýst því yfir að þyngja beri dóma fyrir líkamsárásir sem er ástæða til að fagna. Í skýrslu frá forsrn. í apríl 1996 sem lögð var fram á Alþingi kemur fram að heildarfjöldi tilkynntra ofbeldisverka til lögreglu hafi aukist, hærra hlutfall brota er kært til lögreglu en áður var og að ýmsir samverkandi þættir hafi breytt mynstri ofbeldis. Aukin áfengis- og fíkniefnaneysla hafi vegið þar þungt og aukið alvarleika verknaða þótt ekki sé alltaf um fjölgun tilvika að ræða og oft sé um að ræða tilefnislausar árásir. Vægir dómar vegna ofbeldis og einnig litlar bætur fyrir líkamstjón vegna ofbeldisverka hafa oft verið gagnrýnd. Með skaðabótalögunum frá 1993 voru gerðar verulegar breytingar til hagsbóta vegna bóta fyrir þá sem verða fyrir líkamstjóni. Það er nauðsynlegt að Alþingi fái að fylgjast vel með þróun þessara mála og hvaða áhrif til að mynda nýju skaðabótalögin hafa haft. Því spyr ég hæstv. dómsmrh.: 1. Hver var fjöldi grófra líkamsárása á tímabilinu 1. janúar 1993 til 1. maí 1997? 2. Hve oft hlutu þolendur örorku vegna þessara líkamsárása og hve háar voru skaða- og miskabætur til þeirra í hverju tilviki? 3. Hve þunga dóma hlutu gerendur líkamsárásanna á framangreindu tímabili?

Herra forseti. Upplýsinga var aflað vegna þessarar fyrirspurnar hjá Rannsóknarlögreglu ríkisins, héraðsdómstólum og Hæstarétti. Þær upplýsingar sem bárust um fjárhæð skaða- og miskabóta eru engan veginn tæmandi þar sem þolendur sækja í sumum tilvikum bætur í einkamáli á hendur brotaþola og sama á við um upplýsingar um örorku þolenda. Helgast þetta af því að endanlegar upplýsingar um örorku og bótakröfur þolenda liggja ekki fyrir í mörgum tilvikum þegar sakamál á hendur brotamanni er tekið til meðferðar hjá dómstólum. Í mjög mörgum tilvikum hafa því þolendur sótt skaðabætur síðar í einkamáli á hendur brotamanni eða samið um greiðslu bóta en upplýsingar um slíkt liggja ekki fyrir. Þær upplýsingar sem hér eru veittar eru því gefnar með fyrrgreindum fyrirvara. Upplýsingum um refsingar verður einnig að taka með fyrirvara því þó svo að ummrædd brot falli öll undir það að kallast grófar líkamsárásir eru þau engu að síður mismunandi að grófleika og afleiðingar árása mismunandi. Þá er í mörgum tilvikum ákært og dæmt fyrir fleiri brot en líkamsárás sem hefur að sjálfsögðu áhrif á þyngd refsingar. Samkvæmt almennum hegningarlögum má skipta líkamsárásum í þrjá flokka eftir grófleika. Grófustu brotin eru flokkuð sem brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga og var óskað eftir upplýsingum um brot gegn umræddu ákvæði hjá Rannsóknarlögreglunni og dómstólum. Samkvæmt upplýsingum Rannsóknarlögreglunnar má á tímabilinu frá 1. janúar 1993 til 1. maí 1997 telja 80 mál þar sem um grófar líkamsárásir var að ræða. Af þeim voru 59 mál send ríkissaksóknara þar sem afdrif þeirra voru ýmist útgáfa ákæru og dómur í framhaldi af því eða niðurfelling en nákvæmar upplýsingar um skiptinguna þarna á milli liggja ekki fyrir á þessari stundu. 18 kærur voru felldar niður eða vísað frá og fimm mál eru enn í rannsókn. Hjá héraðsdómi Reykjavíkur fengust upplýsingar um 30 mál þar sem 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga kemur við sögu. Upplýsinga um dæmdar skaðabætur, miskabætur eða örorku þolenda var ekki unnt að afla á þeim tíma sem gefinn var til að svara fyrirspurninni en leitað var upplýsinga úr málaskrá embættisins. Dæmdar refsingar voru frá tveggja mánaða fangelsi upp í fimm ára fangelsi. Hjá héraðsdómi Reykjaness fengust þær upplýsingar að sjö mál snertu 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Upplýsingar um örorku lágu ekki fyrir en í einu tilviki lést árásarþoli. Í fjórum málum af sjö voru dæmdar skaða- og/eða miskabætur að fjárhæð frá kr. 49 þús. upp í tæpar 4 millj. kr. Í öllum tilvikum voru ákærðu sakfelldir og fengu dóma frá sex mánaða fangelsi upp í 18 mánaða fangelsi. Hjá héraðsdómi Vesturlands fengust þær upplýsingar að tvö gróf líkamsárásarmál hefðu komið til kasta dómstólsins. Ekki liggja fyrir upplýsingar um örorku þolenda. Í öðru málinu var ekki gerð skaðabótakrafa og í hinu kom skaðabótakrafan ekki til meðferðar þar sem hún var að fullu greidd þegar málið kom til kasta dómstólsins. Í öðru málinu var ákærði dæmdur í fimm mánaða skilorðsbundið fangelsi í hinu málinu var ákærði dæmdur í tveggja ára fangelsi. Í Hæstarétti var sú refsing skilorðsbundin. Hjá héraðsdómi Vestfjarða fengust þær upplýsingar að eitt mál hefði komið til kasta dómstólsins. Ekki var þar um varanlega örorku að ræða en ákærði var dæmdur til að greiða þolanda rúma 1 millj. kr. í skaðabætur. Hann var jafnframt dæmdur í 15 mánaða fangelsi en þar af voru 12 mánuðir skilorðsbundnir. Hjá héraðsdómi Norðurlands vestra fengust upplýsingar um eitt mál. Þar lá örorka þolenda ekki fyrir og ekki hafði verið gerð skaðabótakrafa í refsimálinu. Ákærði var dæmdur í 18 mánaða fangelsi. Hjá héraðsdómi Norðurlands eystra voru þrjú mál. Þar lágu ekki fyrir nákvæmar upplýsingar um örorku þolanda að öðru leyti en því að í einu tilvikinu lést árásarþoli. Í einu tilviki voru skaðabætur að fullu greiddar er málið kom til kasta dómstólsins, skaðabætur að fjárhæð tæplega 50 þús. kr. voru dæmdar í einu málinu en fyrirvari var þar gerður um frekari bótakröfur og í þriðja málinu var ekki gerð skaðabótakrafa. Ákærðu hlutu fangelsisdóma frá 12 mánaða fangelsi upp í átta ára fangelsi. Hjá héraðsdómi Austurlands fengust þær upplýsingar að um eitt mál hefði verið að ræða. Þar lágu upplýsingar um örorku ekki fyrir og ekki var gerð skaðabótakrafa í sakamálinu. Ákærði var dæmdur í 18 mánaða fangelsi. Hjá héraðsdómi Suðurlands var upplýst að ein ákæra vegna grófrar líkamsárásar væri til meðferðar en dómur hefði ekki gengið. Á tímabilinu komu til Hæstaréttar 17 mál sem rétturinn flokkar sem grófar líkamsárásir, þ.e. gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Í þremur tilvikum lést árásarþoli og í einu tilviki hlaut árásarþoli 100% örorku. Nákvæmar upplýsingar um örorku liggja að öðru leyti ekki fyrir. Í fjórum tilvikum af 17 voru dæmdar skaðabætur frá 144 þús. kr. upp í 2 millj. kr. Í þremur tilvikum var skaðabótakröfu vísað frá en í tíu tilvikum var skaðabótakrafa ekki gerð í refsimálinu. Í 15 tilvikum af 17 var ákærði sakfelldur, sýknað var einu sinni og einn var dæmdur ósakhæfur til vistunar á viðeigandi stofnun. Ákærðu hlutu dóma frá fjögurra mánaða skilorðsbundnu fangelsi upp í 12 ára fangelsi, en í því tilviki var um mjög alvarlegt brot að ræða og ekki einungis grófar líkamsárásir. Herra forseti. Ef framangreindar upplýsingar eru teknar saman kemur fram að á umræddu tímabili komu 80 mál til kasta Rannsóknarlögreglu ríkisins, 46 mál til kasta héraðsdómstóla, þar af var 17 málum áfrýjað til Hæstaréttar. Refsingar voru frá tveggja mánaða fangelsi upp í 12 ára fangelsi en oft og tíðum er um að ræða refsingu fyrir fleiri brot en grófa líkamsárás.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þessi svör og tel að þau hafi verið nokkuð ítarleg miðað við umfang fyrirspurnarinnar og þann stutta tíma sem hæstv. dómsmrh. hafði til að svara fyrirspurninni. Það er nokkuð erfitt að glöggva sig á öllum þeim tölum sem ráðherra setti hér fram í ræðustólnum en fyrirspurnin gaf tilefni til þess þannig að það er ástæða til þess að skoða svör ráðherra nokkru nánar eftir að þessum fyrirspurnatíma lýkur. Mér heyrist þó að hér sé staða mála mjög alvarleg og umhugsunarverð varðandi grófar líkamsárásir. Við erum að tala um tímabil frá 1993 til dagsins í dag og um er að ræða miklu, miklu fleiri mál, herra forseti, en ég bjóst við. Hæstv. ráðherra nefndi að í 80 málum væri um að ræða grófar líkamsárásir. Einnig er mjög alvarlegt sem fram kom hjá hæstv. ráðherra að í nokkrum tilvikum hafi árásarþolar látist vegna líkamsárása og í nokkrum tilvikum var um að ræða 100% örorku. Ég held líka að það sem dómsmrh. taldi upp varðandi dómana staðfesti það sem hæstv. dómsmrh. hefur sjálfur sagt að dómar eru allt of vægir þegar um er að ræða grófar líkamsárásir. Við erum að tala um kannski frá nokkurra mánað fangelsi mest upp í 12 ár í einhverju tilviki sem ráðherra nefndi, en algengt var tveggja mánaða til fimma ára fangelsi en refsiramminn er upp í 16 ár. Ég held að þetta gefi tilefni til þess að það þurfi að skoða gólf í þessu, einhverja lágmarksrefsingu, þegar um grófar líkamsárásir er að ræða. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er þess að vænta að fram fari til að mynda heildarendurskoðun á hegingarlögunum þar sem dómarnir yrðu sérstaklega skoðaðir?

Herra forseti. Vegna fyrirspurnar hv. þm. um endurskoðun á hegningarlögunum get ég staðfest að í undirbúningi er að hefja slíka endurskoðun, m.a. með tilliti til þeirra álitaefna sem hér eru uppi. Að öðru leyti vil ég aðeins bæta við það svar sem hér liggur fyrir að á árinu 1996 námu greiðslur ríkissjóðs til þolenda afbrota, samkvæmt lögum um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota sem öðluðust gildi um mitt síðasta ár, rúmum 15 millj. kr. og sú upphæð rann til 42 þolenda afbrota.

Herra forseti. Í febrúarmánuði 1981 var samþykkt þáltill. frá mér og fleirum um réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð þess efnis að Alþingi skoraði á ríkisstjórnina að láta þegar fara fram könnun á réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð. Sérstaklega átti að skoða eignar- og erfðaréttinn. Nefndin skyldi hraða störfum og skila álitsgerð og tillögum áður en næsta reglulegt Alþingi kæmi saman. Ári eftir að þessi tillaga var samþykkt beindi ég fyrirspurn til hæstv. þáv. dómsmrh. um hvað liði framkvæmd þessarar tillögu. Ráðherrann sagði að vænta mætti þess eða hugsanlegt væri að frv. um þetta mál yrði lagt fram á þinginu þar á eftir. Í yfirliti sem fram kom 1986 að mig minnir um framkvæmd á þingsályktunartillögum sem voru samþykktar á Alþingi á árunum 1975--1985 kemur fram varðandi þessa tillögu að hún sé til skoðunar hjá sifjalaganefnd. Ég hef spurst fyrir um þetta í dómsmrn. og þar kom fram hjá fulltrúa dómsmrn. sem ég talaði við að engin gögn hefðu fundist í ráðuneytinu um að nefnd hafi verið skipuð í kjölfar þáltill. og málið hafi ekki farið til sifjalaganefndar. Málið er allt hið sérkennilegasta, en ljóst, virðulegi forseti, að ekkert hefur verið gert með þessa þál. eða þann vilja Alþingis sem þar kom fram. Réttarstaða fólks í óvígðri sambúð er mjög ótrygg og þetta sambúðarform hefur farið vaxandi á undanförnum árum og fjöldi fólks sem er í óvígðri sambúð stendur í þeirri trú að eftir þriggja ára sambúð öðlist það gagnkvæman eignar- og erfðarétt. En sá aðili í óvígðri sambúð sem eignir eru ekki skráðar á virðist algjörlega réttlaus komi til slita á sambúð eða við andlát sambúðaraðilans. Það er alveg ljóst að þegar um sambúðarfólk er að ræða renna eigur hins látna óskiptar til barna og ef engir lögerfingjar eru til staðar renna eigur hins látna í erfðafjársjóð án þess að nokkuð komi í hlut eftirlifandi sambúðaraðila. Svipað er uppi við fjárskipti í slíku sambúðarformi. Ég held, virðulegi forseti, að það sé mjög brýnt að setja lög um stöðu fólks í óvígðri sambúð og að eignar- og erfðaréttur þess verði betur tryggður en nú er. Því spyr ég hæstv. dómsmrh. hvort hann sé tilbúinn að beita sér fyrir því eða hvort hann muni leggja fram tillögu fyrir Alþingi sem tryggi eignar- og erfðarétt fólks í óvígðri sambúð í samræmi við þá þáltill. sem Alþingi hefur samþykkt og hvernig ráðherrann hyggist þá framfylgja þeirri þál. um réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð sem samþykkt var 1981 og framkvæmdarvaldið virðist ekkert hafa gert með. Hér er ég ekki að ásaka sérstaklega hæstv. núv. dómsmrh. Hér hafa margir dómsmálaráðherrar átt í hlut, en engu að síður er nauðsynlegt að Alþingi fái vitneskju um hvernig á að standa að framkvæmd þessa máls.

Herra forseti. Það er svo að þáv. dómsmrh. sýnist hafa komist að þeirri niðurstöðu varðandi þetta mál að ekki væri ástæða til að aðhafast frekar en fram kom í svari hans við fyrirspurninni árið 1982. Eins og fram kom í ræðu hv. fyrirspyrjanda hafa síðan setið einir fjórir dómsmálaráðherrar þangað til ég tók við því embætti. Sjálfur er ég þeirrar skoðunar að það sé mjög umdeilanlegt að festa í lög reglur um eignarrétt fólks í óvígðri sambúð og þó einkum um erfðarétt þess á milli. Ég tel að slíkar reglur, þótt e.t.v. yrði unnt að semja sig undan þeim, væru þess til þess fallnar að skapa fleiri ágreiningsmál og eignarflækjur en þær mundu leysa. Það er einnig í mörgum tilvikum svo að fólk kýs að búa saman í óvígðri sambúð vegna þess að það vill ekki lúta þeim réttaráhrifum sem hjúskap fylgja. Ég bendi á að karl og kona í óvígðri sambúð geta tryggt eignar- og erfðaréttarlega stöðu sína að verulegu leyti kjósi þau að gera svo. Þau geta t.d. átt fasteign og bifreið í sameign og gætt þess að eignarhlutur þeirra sé skráður í þinglýsingarbækur og þau geta gert gagnkvæma erfðaskrá. Ef annað þeirra á börn fyrir hefur það ráðstöfunarrétt á 1 / 3 hluta eigna sinna með erfðaskrá en ef viðkomandi er barnlaus getur hann ráðstafað öllum eignum sínum með erfðaskrá. Það eru ekki uppi af þessum sökum áform í ráðuneytinu, a.m.k. ekki að svo stöddu, að breyta réttarstöðu karls og konu í óvígðri sambúð hvað varðar eignar- og erfðarétt. Þess má á hinn bóginn geta að ýmis nýmæli hafa verið lögfest frá því að fyrrgreind þáltill. var samþykkt á Alþingi sem tryggja bætta réttarstöðu karls og konu í óvígðri sambúð. Þar má m.a. nefna að í lögum um erfðafjárskatt frá 1984 er kveðið á um að hvorki maki hins látna né sambýlismaður eða sambúðarkona ef því er að skipta þurfi að greiða erfðafjárskatt. Þá er í skiptalögum frá 1991 mælt fyrir um að ef karl og kona slíta óvígðri sambúð og ágreiningur rís um eignaskipti geti annað þeirra eða þau bæði krafist opinberra skipta til fjárslita milli þeirra ef þau hafa búið saman samfleytt í a.m.k. tvö ár eða búið saman skemmri tíma og annaðhvort eignast barn eða konan er þunguð af völdum karlsins. Loks vil ég benda á breytta dómvenju frá tímum framangreindrar þál. Horfið hefur verið frá því að dæma þeim sambúðaraðila sem ekki er skráður fyrir eignum ráðskonu- eða ráðsmannskaup í ágreiningsmálum um eignaskipti við sambúðarslit og hefur um árabil verið fallist á hlutdeild þess aðila í eignamyndun á sambúðartímanum í samræmi við framlag hans til eignamyndunarinnar sem hefur verið fólgið í fjárframlagi, vinnu á heimili eða með öðrum hætti. Ég tel hins vegar brýna þörf á fræðslu um réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð og því hefur verið ákveðið að láta útbúa stuttan fræðslubækling um það efni sem mun m.a. liggja frammi á þeim stöðum þar sem fólk skráir sig í óvígða sambúð, svo sem á Hagstofu Íslands.

Hæstv. forseti. Ég vil fagna sérstaklega því síðasta sem fram kom í ræðu hæstv. dómsmrh. um að til standi að útbúa bækling. Ég held að það sé mjög mikil þörf á því og við kvennalistakonur höfum einmitt verið með tillögur um slíka fræðslu. En ég ætlaði einmitt að vekja athygli á því að hv. félmn. hefur afgreitt frá sér tillögu um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og þar er einmitt vikið að þessu atriði. Það segir í II. kafla, 5. lið, að réttindi og skyldur sambúðarfólks verði kynnt og skilgreind í lögum. Það er mjög mikil þörf á þessari kynningu en ég hygg einnig að það þurfi að skoða ýmsa lagabálka með tilliti til fólks í óvígðri sambúð þannig að það sé alveg ljóst hver réttarstaðan er í einstökum tilvikum. En fyrst og fremst þarf fólk auðvitað að gera sér miklu betur grein fyrir því hvaða munur er á óvígðri sambúð og hjónabandi, en dæmin sanna okkur að því miður er allt of mörgum óljóst hver munurinn er á þessu tvennu.

Herra forseti. Svör hæstv. ráðherra valda mér verulegum vonbrigðum. Hæstv. ráðherra virðist samkvæmt því sem fram kom í hans máli raunverulega ekki ætla að vinna það verk sem Alþingi fól dómsmrn. árin 1981 og 1982. Ég veit að það eru margir dómsmálaráðherrar sem hafa komið að ráðuneytinu frá þeim tíma, en engu að síður er þetta verk óunnið. Um þetta er spurt núna. Þegar ég spurðist síðast fyrir um þetta 1983, þá sagði hæstv. dómsmrh. að hann hefði hug á að leggja fram tillögur til þess að tryggja betur réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð. Mér finnst að Alþingi geti ekki fallist á að þál. sem Alþingi hefur afgreitt frá sér, um að það eigi að tryggja betur eignar- og erfðarétt fólks í óvígðri sambúð, sé afgreidd með þessum hætti af framkvæmdarvaldinu. Hæstv. ráðherra segir að umdeilanlegt sé að festa í lög slíkan rétt. Það eru örugglega skiptar skoðanir um það, en ég tel engu að síður að það þurfi að tryggja hann betur heldur en nú er gert vegna þess að raunveruleg staða fólks í óvígðri sambúð er óviðunandi. Í bók sem kom út eftir Guðrúnu Erlendsdóttur, er aðalreglan um fjármál fólks í óvígðri sambúð sú að sambúðarfólk er eins sett og tveir einstaklingar. Ég er alveg viss um að fjöldi fólks í óvígðri sambúð gerir sér ekki grein fyrir þessu. Ég vil þó fagna því sem fram kom hjá hæstv. ráðherra um fræðsluna sem fyrirhuguð er um réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð, en ég skal láta það vera mín lokaorð að ég tel að Alþingi hafi ekki sagt sitt síðasta orð í þessu efni og að fjalla þurfi um það ítarlegar en gefst hér tími til í stuttum fyrirspurnatíma hvort Alþingi telji ekki eðlilegt, eins og raunverulega var fallist á á árunum 1981 og 1982, að tryggja eigi betur réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð, ekki síst með tilliti til eignar- og erfðaréttar.

Herra forseti. Við verðum í umfjöllun um þetta að gera okkur grein fyrir því að það er sjálfstæð ákvörðun þeirra sem hlut eiga að máli að hefja óvígða sambúð og ég geri ráð fyrir því að í flestum tilvikum sé sú ákvörðun tekin vegna þess að fólk er ekki tilbúið til þess að taka ákvörðun um að rugla saman reytum sínum eins og um vígða sambúð sé að ræða eða borgaralega sambúð. Fólk tekur þessa ákvörðun vegna þess að það kýs að hafa annan hátt á og er ekki tilbúið til þess að gangast undir þau réttindi og þær skuldbindingar sem hjónaband hefur í för með sér. Það er mjög vafasamt að löggjafarvaldið eigi að þvinga aðila til þess að undirgangast slíkar skuldbindingar og þær komi yfir þetta fólk sjálfkrafa þegar það eftir einhvern tiltekinn tíma hefur búið saman. Það getur gengið alveg þvert á þau markmið sem hlutaðeigandi aðilar eru að setja sér með sinni samveru. Ég held þess vegna að slíkar lagareglur gætu leitt til mun alvarlegri tilvika um misskilning á réttarstöðu heldur en nokkurn tíma hafa komið upp fram til þessa. Þess vegna skiptir meginmáli að hér sé um skýrar lagareglur að ræða og að allt sé gert sem unnt er til þess að upplýsa fólk um þá réttarstöðu þannig að menn viti nákvæmlega hver hún er og hvernig menn geti tryggt sér rétt í þessum efnum.