Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá þingflokksformanni Samfylkingarinnar, Lúðvíki Bergvinssyni, um að Björgvin G. Sigurðsson, 2. þm. Suðurk., sé á förum til útlanda í opinberum erindagjörðum og geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Fyrsti varamaður Samfylkingarinnar í kjördæminu, Róbert Marshall, aðstoðarmaður ráðherra, tók sæti á Alþingi frá og með deginum í gær. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa.

Forseti vill greina frá því við upphaf þingfundar að lokinni kjördæmaviku að á fimmtudaginn kemur fer fram umræða um efnahags- og viðskiptamál þar sem forsætisráðherra mun flytja skýrslu um málið.

Hæstv. forseti. Í ljósi þess að stórtíðindi hafa borist úr Seðlabankanum um að stýrivextir hafi verið keyrðir upp í 18% og voru lækkaðir fyrir nokkrum dögum um 3,5 prósentustig þá kemur þetta mjög á óvart. Það kemur líka á óvart af því að efnahags- og skattanefnd var með opinn fund í gær þar sem hv. þm. Magnús Stefánsson spurði eftir því hvort einhver skilyrði væru í IMF með fyrir slíku. Þar kom skýrt fram að Seðlabanki ákvæði stýrivexti, engin fyrirframlína um stýrivaxtahækkun lægi fyrir af hálfu IMF var sagt við þingið í gær af talsmanni ríkisstjórnarinnar. Ég spyr hæstv. iðnaðarráðherra sem hefur staðið í forsvari fyrir ríkisstjórnina með hæstv. forsætisráðherra: Var honum kunnugt um þetta skilyrði og var það lagt upp við ríkisstjórnina strax? Ég undrast mjög að ríkisstjórnin sé að mestu leyti erlendis þegar þetta gerist og þjóðin er vanbúin þessu. Menn bjuggust við að hér yrði til einhver heildarpakki um það hvernig bjarga ætti fólki og fyrirtækjum. Þetta er leið til þess að dauðrota. Nú heyri ég að aðilar vinnumarkaðarins sem töluðu mjög fyrir IMF-leiðinni 

Herra forseti. Það hefur komið fram oftar en einu sinni í þessum sölum að hv. þm. Guðni Ágústsson er í nánara og betra sambandi við aðalbankastjóra Seðlabankans en flestir þingmenn hér svo ég held að hv. þingmaður ætti bara að taka upp símann og fá þessar skýringar og afstöðu hjá Seðlabankanum. 

Hæstv. forseti. Þjóðin sem fylgdist með þessari umræðu sá að hér stóð nakinn ráðherra, hér stóð allsber ráðherra sem réðist með ómerkilegum hætti bæði á Seðlabanka og seðlabankastjóra sem ríkisstjórnin hefur hlýtt í einu og öllu. Ég hef ekki átt fund í Seðlabankanum frá því að ég var kallaður þar út þegar hrunið á Glitni átti sér stað. Það er mikill áróður um að ég sitji uppi í Seðlabanka alla daga. Ég hef ekki komið þar síðan, ekki verið boðið í kaffi eða nokkurn hlut. Þetta er ómerkilegasta ræða sem flutt hefur verið í þinginu, hún er marklaus og dónaskapur við þingið, hæstv. forseti. Ef ég réði hér mundi ég reka þennan hæstv. ráðherra úr sal því að hann á ekki skilið að tala hér þegar hann talar svona. Það á að vísa honum úr sal. Við erum að tala hér um grafalvarlegt efni. Við erum að tala um það að tekin hafi verið vaxtaákvörðun og ég spyr í grandaleysi - það kom fram í nefnd í gær að þetta lægi ekki fyrir - ég spyr hvenær heildstæðar tillögur liggi fyrir og ég fæ bara skít og dónaskap. Þetta er ekki málefnalegt. Ef blessuð ríkisstjórnin er í þessum farvegi 

Herra forseti. Það sannaðist á viðbrögðum hv. þm. Guðna Ágústssonar að sannleikanum verður hver sárreiðastur. Það er einfaldlega þannig að Seðlabankinn tekur þessa ákvörðun. Hv. þingmaður spurði um það hvenær ríkisstjórnin 

Herra forseti. Okkur er öllum ljóst að það eru grafalvarlegir tímar í íslensku samfélagi í dag og áhyggjur margra eru miklar eins og gefur að skilja. Eitt er það efni sem ég vil taka upp við hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í þessu samhengi og það er staða sveitarfélaganna. Það er ljóst að mörg sveitarfélög og vafalítið öll standa frammi fyrir miklum erfiðleikum á næstu vikum og mánuðum í vinnu sinni við fjárhagsáætlunargerð fyrir næsta ár, í vinnu við að koma til móts við vaxandi þarfir íbúa sinna, almennings, m.a. í formi ráðgjafar, fjárhagsaðstoðar og fleiri slíkra hluta. Í fjárlagafrumvarpi sem lagt hefur verið fram í nafni ríkisstjórnarinnar er m.a. gert ráð fyrir því að lögum um tekjustofna sveitarfélaga verði breytt og fasteignaskattur lækkaður, skattur sem í dag er 1,32% verði lækkaður í 0,88%. Þessi ráðstöfun ein og sér mun að öllum líkindum þýða tekjutap fyrir sveitarfélögin á bilinu 700–800 millj. kr. Ekki er gert ráð fyrir sérstöku viðbótarframlagi í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga upp á 1.400 millj. kr. og það er að sjálfsögðu viðbúið að mikið fall verði í útsvarstekjum sveitarfélaga vegna þess efnahagsástands sem við stöndum frammi fyrir. Þar að auki munu almennu framlögin í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga að líkindum lækka um a.m.k. 2 milljarða kr. vegna tekjutaps ríkisins. Í gildi er samstarfssáttmáli ríkis og sveitarfélaga og þar segir: „Komi fram tillögur um breytingar á verkaskiptingu eða fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga og/eða tekjustofnum sveitarfélaga skulu þær teknar til umfjöllunar á árlegum samráðsfundi fulltrúa stjórnar sambandsins og ráðherra.“ Ég spyr hæstv. samgönguráðherra: Hefur ríkisstjórnin rætt vanda sveitarfélaganna og til hvaða aðgerða hyggst hún grípa? Hvað hyggst ráðherra með 1.400 millj. kr. viðbótarframlagið í jöfnunarsjóð? Var rætt við sveitarfélögin um þær forsendur sem fjárlagafrumvarpið gerir ráð fyrir um að lækka fasteignaskattinn?

Hæstv. forseti. Það er ekki víst að hægt sé á þessum stutta tíma að svara öllum þeim spurningum sem hv. þingmaður bar fram en ég skal reyna. Um leið og þessi holskefla gekk yfir í efnahagslífi landsmanna var strax boðað til fundar með sveitarfélögunum. Og um leið og forustumenn þeirra komu frá Brussel af ráðstefnu sem þeir voru þar á var fundað um þessi mál og farið yfir öll þau atriði snúa að ríki og sveitarfélögum. Sett var í gang ákveðin vinna og fleiri samráðsfundir ákveðnir, m.a. var einn haldinn í gær hjá okkur með forustumönnum Sambands sveitarfélaga og sett í gang vinna eins og gagnvart Lánasjóði sveitarfélaga, sem er sem betur fer traustur og öflugur og hefur ekki verið einkavæddur og fór ekki í útrás þannig að hann hefur góða CAD-stöðu, 112 ef ég man rétt, sem ætlaði sér í útboð til lífeyrissjóðanna til að hafa sem lán til sveitarfélaganna. Það var talið eitt af brýnustu verkunum til að framkvæma út af bráðum vanda sveitarfélaga sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu sem hafa þurft að greiða til baka mikið af úthlutuðum lóðum og það með verðbótum sem er reyndar annar þáttur og hefur verið ræddur. Nú hefur þetta útboð, fyrsti áfangi, átt sér stað og ég er bjartsýnn á að það gangi vel eftir og að sjóðurinn geti gert það sem strax var lagt upp með þrátt fyrir að hafa ekki ákveðna stimplun frá Seðlabankanum sem bankinn gat þó veitt undanþágu frá. Þetta var lagt upp sem fyrsta atriði en auðvitað ræddu forustumenn Sambands ísl. sveitarfélaga önnur atriði sem hv. þingmaður ræddi um eins og fasteignagjaldsprósentuna og aukaframlagið til jöfnunarsjóðs. Ég skal reyna, virðulegi forseti, af því að tíminn er búinn í fyrra svarinu að fara yfir það í seinna svari mínu.

Herra forseti. Spurningar mínar til hæstv. ráðherra voru reyndar ekkert óskaplega flóknar og hefði verið hægt að svara þeim í fáum orðum. Hefur ríkisstjórnin rætt vanda sveitarfélaga og til hvaða aðgerða hyggst hún grípa? Mér finnst mikilvægt að fá það fram hvort hæstv. samgönguráðherra hefur gert ríkisstjórninni grein fyrir þeim vanda sem blasir við sveitarfélögunum og hvort ríkisstjórnin hyggst grípa til einhverra ráðstafana. Ég spyr líka hvað ráðherrann hyggst gera varðandi viðbótarframlagið í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga upp á 1.400 milljónir. Áður hefur verið spurt um það hér en engin svör komið fram og er mikilvægt að ráðherra taki af allan vafa um þetta. Hafði ráðherrann samráð við sveitarfélögin eins og samstarfssáttmáli ríkis og sveitarfélaga gerir ráð fyrir að sé gert þegar svona ákvarðanir eru teknar, að setja inn í fjárlagafrumvarpið forsendu um lækkun fasteignaskattsins? Það er mikilvægt að fá þetta fram. Mér virðist á þeim svörum sem ég hef þegar fengið að enginn málsvari sé fyrir sveitarfélögin í ríkisstjórninni. Sú staða er hins vegar uppi að það þarf neyðaráætlun gagnvart sveitarfélögunum í landinu 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr: Hefur vandi sveitarfélaga verið ræddur? Svarið er já. Hef ég gert ríkisstjórn grein fyrir vandanum? Svarið er já. Er reiknað með að gera einhverjar ráðstafanir? Já, það er gert ráð fyrir því. Varðandi 1.400 milljónirnar bíður það fjárlagavinnu sem er verið að vinna. Eins og allir vita þarf að taka fjárlögin sem lögð voru fram töluvert upp þannig að samráð við sveitarfélögin er mikið og gott og því verður haldið áfram. Fasteignaskattarnir eru mál sem er heldur erfiðara að eiga við, við skulum segja að það sé erfðagóss sem við fengum úr félagsmálaráðuneytinu, þar sem ágreiningurinn er um annars vegar prósentuna, 1,32%, og síðan krónutölur sem settar voru þar fram. Þar er ágreiningur um túlkun, hvernig þetta var sett fram. Þetta ræddum við m.a. í gær á samráðsfundi ráðuneytisins og forustumanna Sambands íslenskra sveitarfélaga og verður það gert áfram.

Hæstv. forseti. Í síðustu viku fengum við alþingismenn hvatningu frá fjölda samtaka í tilefni af vímuvarnaviku, Viku 43, eins og það var kallað. Yfirskrift þessarar hvatningar var: „Velferð barna, stöndum vörð um það sem virkar.“ Þar er vitnað í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem sagt er að börn eigi rétt á að búa við aðstæður sem stuðla að líkamlegum, andlegum og félagslegum þroska og réttilega sagt að allar ákvarðanir eða ráðstafanir skuli byggðar á því sem börnum er fyrir bestu. Í hvatningunni segir orðrétt, með leyfi forseta: „Neysla áfengis og annarra vímuefna raskar uppvexti og ógnar velferð margra barna. Sum bíða ævarandi tjón. Það er bitur reynsla að sjá barn sitt lenda í fjötrum vímuefnaneyslu og villast á brautir glæpa og ofbeldis.“ Síðan eru talin upp nokkur atriði í forvörnum sem rannsóknir hafa sýnt að virka, sem sagt bæta árangur í forvörnum. Nefnd eru þrjú atriði: 20 ára aldursmark til áfengiskaupa, bann við auglýsingum á áfengi og bann við sölu áfengis í almennum verslunum. Þetta þýðir að samhengi er á milli aðgengis að áfengum drykkjum og neyslu og á milli áróðurs og neysluhvatningar og neyslu. Í sömu viku kvað Hæstiréttur upp úrskurð um 1 milljón kr. sekt vegna birtingar fjögurra áfengisauglýsinga í Blaðinu 2005. Þrátt fyrir varnir með tilvísun í stjórnarskrána og skuldbindingar okkar í EES telur Hæstiréttur að 20. gr. áfengislaga, nr. 75, frá júní 1998, hafi verið brotin með þessum auglýsingum. Ljóst er að farið er í kringum þetta auglýsingabann með ótrúlegri útsjónarsemi og svindli. Auglýsingar eru á bílum á götum úti, á veitingastöðum, í blöðum og í sjónvarpi og menn fela sig á bak við bjórauglýsingar með því að setja „léttöl“ í hornið jafnvel þó að ekki sé boðið upp á óáfenga drykki með slíku merki. Í framhaldi af þessu  Hyggst dómsmálaráðherra beita sér fyrir því að reglur verði hertar varðandi áfengisauglýsingar og málum betur fylgt eftir í samræmi við lög og niðurstöður í dómi Hæstaréttar?

Herra forseti. Ég tel að þessi dómur Hæstaréttar sé nauðsynleg ábending til allra um það hvernig túlka eigi 20. gr. áfengislaga og í sjálfu sér þurfi ekki að setja hertar reglur í framhaldi af dóminum því að hann er skýr varðandi þetta - og mjög mikilvægt, að mínu mati, að fá þessa niðurstöðu í Hæstarétti. Ég hef á undanförnum árum oftar en einu sinni verið spurður hér á þingi um 20. gr., hvort hún sé í raun sú vörn sem menn telja að hún eigi að vera og ég tel að þessi dómur Hæstaréttar sýni að svo sé. Ég hef hvatt til þess hér í þingsalnum að ákæruvaldið léti á það reyna með þeim hætti sem það teldi skynsamlegast hvernig staðið yrði að því að framkvæma þessa grein ef það færi í gegnum allt dómskerfið. Nú liggur dómur Hæstaréttar um þetta mál fyrir og ég tel að hann sé það skýr og afdráttarlaus að hann sé til leiðbeiningar öllum þeim sem hafa verið eða kunna að vera í einhverjum vafa um hvernig túlka beri 20. gr. áfengislaganna. Ég sé því í sjálfu sér ekki ástæðu til að boða að af minni hálfu verði settar hertar reglur, það er Alþingis að ákveða inntak í lagagreinum eins og þessari en inntakið hefur nú verið skýrt af Hæstarétti á þennan ótvíræða hátt og ég er viss um að það mun hafa fordæmisgildi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég tek undir það að það verður þá verkefni Alþingis að fylgjast með framkvæmd í framhaldi af þessum dómi og fylgja því eftir að menn gæti sín betur varðandi auglýsingar og fylgi þeim lögum sem sett hafa verið. Stofnuð hafa verið heilu samtökin hér til þess að vekja athygli á þessu máli, þ.e. Samtök foreldra gegn áfengisauglýsingum, og er ástæða til að vekja athygli foreldra á þeim samtökum. Þau hafa heimasíðu og hafa haldið uppi umræðu um þennan málaflokk. Ég hvet þingmenn og alla þjóðina til að taka höndum saman um að verjast ágangi söluaðila á áfengi og öðrum vímugjöfum og standa vörð um börnin okkar og unglingana. Það hefur aldrei verið brýnna en nú vegna þess að það ástand sem nú er að skapast í samfélaginu mun örugglega geta leitt til ákveðinnar upplausnar og aukins óöryggis og kvíða hjá börnum og unglingum. Við verðum því 

Virðulegi forseti. Ég vil ekki víkja frá þeirri umræðu sem varð hér í upphafi þingfundar á milli hv. þm. Guðna Ágústssonar og hæstv. iðnaðarráðherra um stýrivaxtahækkun, sem er út af fyrir sig frávik frá því sem ég ætlaði að tala um við hæstv. iðnaðarráðherra. Eftir því sem skilja mátti af orðum hæstv. iðnaðarráðherra þá segir hann: Það var Seðlabanki Íslands einn sem tók þessa ákvörðun - sem gefur þá til kynna, og má gagnálykta út frá því sem þar er sagt, að íslenska ríkisstjórnin hafi ekki komið að þessari ákvörðun um hækkun stýrivaxta frekar en öðrum ákvörðunum Seðlabanka Íslands um hækkun stýrivaxta, og að þetta hafi ekki verið sérstakt skilyrði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ég vænti þess að hæstv. iðnaðarráðherra geri í framhjáhlaupi hér á eftir grein fyrir því hvort þetta sé réttur skilningur miðað við þau orð sem hann viðhafði við fyrstu fyrirspurninni. Ég ætlaði að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra um áform Landsvirkjunar varðandi Búðarhálsvirkjun og Bjallavirkjun og Tungnaárlón. Vil ég spyrja hann sérstaklega að því hvort hann sé sammála og samþykkur og hafi vilja til þess að þær ráðstafanir og aðgerðir sem Landsvirkjun hefur gripið til, annars vegar varðandi Búðarhálsvirkjun og hins vegar varðandi Bjallavirkjun og Tungnaárlón, og þær hugmyndir sem þar liggja fyrir - hvort hann sé fylgjandi þeim hlutum, leggi áherslu á að þessar virkjanir geti komist á framkvæmdastig sem allra fyrst og hver hans viðhorf eru að öðru leyti til þeirra mála.

Herra forseti. Ég hef eins og aðrir þingmenn stutt Búðarhálsvirkjun og eins og hv. þingmaður veit er búið að bjóða hana út. Við Íslendingar höfum hins vegar lent í fjárhagslegum hremmingum og það á eftir að koma í ljós með hvaða hætti Landsvirkjun og íslenska ríkinu tekst við þær aðstæður að afla fjármagns til þess að hrinda framkvæmdinni af stað. Það er einfaldlega, svo að ég sé alveg ærlegur, ekki alveg ljóst á þessari stundu. Að því er varðar aðrar framkvæmdir sem hv. þingmaður nefndi, Bjallavirkjun og ákveðnar framkvæmdir sem tengjast Tungnaá, þá er það, eins og áður hefur komið fram, eitt af því sem verður skoðað í þeim hópi sem vinnur nú að rammaáætlun. Það er alveg ljóst, eins og ég hef sagt, að ekki er verið að víkja frá neinum reglum eða lögum að því er varðar ýmsar þær framkvæmdir sem tengjast hugsanlegum virkjunum og stóriðjuframkvæmdum. Þetta fer í þann farveg og verður unnið þar og engin sérstök flýtiafgreiðsla kemur til af minni hálfu ef hv. þingmaður er að spyrja um það. Ef hann er að velta fyrir sér rannsóknarleyfum og öðru slíku liggur það fyrir að að því er varðar óröskuð svæði mun ég ekki veita nein rannsóknarleyfi fyrr en þessari vinnu er lokið. Nú vill svo til að sá vinnuhópur hefur boðað til sérstaks opinbers fundar til þess að ræða framvindu þess verks og þar munu væntanlega koma fram spurningar um þessa þætti og þeim verður svarað þar. Af minni hálfu liggur það ljóst fyrir að ég hyggst ekki veita rannsóknarleyfi á svæðum sem eru ósnortin og ekki var búið að veita leyfi til áður en þessi ríkisstjórn tók til starfa. Það er reyndar afstaða sem hefur mörgum sinnum komið fram hér og ég held að ég hafi svarað hluta af þeirri spurningu áður úr þessum stóli.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hæstv. iðnaðarráðherra að hann hefur svarað þessari spurningu að hluta til áður. Nú vill þannig til að í tilkynningu frá Landsvirkjun segir, eftir því sem ég fæ best skilið, að hugsanlegt sé að flýta þurfi vinnu við Búðarhálsvirkjun þannig að ekki verði beðið eftir niðurstöðu rammaáætlunar. Það var m.a. þess vegna sem mér fannst nauðsynlegt að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra að þessu atriði og vænti ég þess að hann geri þá grein fyrir því hvort hann telji eðlilegt að hraða Búðarhálsvirkjun að breyttu breytanda með tilliti til þess þó að rammaáætlun liggi ekki fyrir. Að öðru leyti vil ég lýsa því yfir, virðulegi forseti, að miðað við þá gagnályktun sem ég dró hér áðan og gerði grein fyrir lít ég þannig á að með þögn sinni - eða það mátti skilja af orðum hans - sé iðnaðarráðherra að staðfesta þá skoðun mína að hvorki ríkisstjórnin hafi komið að stýrivaxtahækkun Seðlabankans 

Herra forseti. Að því er varðar síðasta hluta máls hv. þingmanns er það svo, eins og ég sagði fyrr á þessum degi úr þessum stóli, að sérfræðingar sem ríkisstjórnin hefur hlustað á, hér innan lands og líka erlendir sérfræðingar, hafa talið nauðsynlegt að grípa til aðgerða til þess að reyna að stuðla að því að styrkja gengið þegar gjaldeyrismarkaður hefst aftur. Hv. þingmaður, sem er snjall lögmaður, getur síðan ályktað og gagnályktað eins og hann vill út frá orðum mínum en þannig vill til að ég lít ekki svo á að ég sé staddur hér við gagnspurningar í réttarhaldi. Að því er varðar Búðarháls vildi ég gjarnan að þær framkvæmdir hæfust. Öll leyfi liggja fyrir varðandi sjálfa Búðarhálsvirkjun, langt er síðan þau voru öll til reiðu. Það var í tíð hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur og ég held að allur þingheimur hafi greitt því atkvæði á sínum tíma. Hvað varðar ýmislegt annað sem Landsvirkjun hefur komið fram með segi ég einfaldlega: Ekki hefur verið rætt við iðnaðarráðherra og ekki verið óskað eftir neinni flýtimeðferð 

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á dómi Hæstaréttar frá 23. október í síðustu viku um bann við áfengisauglýsingum, rétt eins og fram kom í fyrirspurn frá hv. 2. þm. Norðvest. Mig langar að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra hvernig hann hyggst bregðast við dómnum varðandi framfylgd þeirra laga sem í gildi eru í ljósi dómsins. Það liggur fyrir og kom fram í dómi frá einum dómaranum að til varnar hinum ákærða hafi verið lagðar fram fjórar möppur frá Fjölmiðlavaktinni og bent á 999 sambærileg brot á áfengislöggjöfinni á aðeins þrettán mánaða tímabili frá 1. maí 2005 til 1. júní 2006. Dómurinn hlýtur að þýða að yfirvöld geta ekki lengur haft það umburðarlyndi gagnvart áfengisauglýsingum sem greinilega hefur verið hjá mörgum, svo sem þeim embættum sem eiga að bregðast við þegar grunur leikur á að brotið sé á þessari löggjöf. Á heimasíðu foreldrasamtaka gegn áfengisauglýsingum er nefnt sem dæmi um meint brot á þessari löggjöf að áfengisauglýsingar hafi stundum birst á heimasíðum barna. Áfengisauglýsingar frá Agli Skallagrímssyni voru settar upp í strætóskýlum síðastliðið vor og þeim var sérstaklega beint að börnum og unglingum. Ríkisútvarpið lagði sitt af mörkum með því að birta áfengisauglýsingu að lokinni útsendingu frá Bessastöðum þar sem verið var að heiðra handknattleikslandslið þjóðarinnar. Mér finnst, virðulegi forseti, vera kominn tími til að hið opinbera beiti sér fyrir annarri og betri stefnu og minna umburðarlyndi gagnvart áfengisauglýsingum en verið hefur í gildi.

Herra forseti. Ég get í raun endurtekið það sem ég sagði áðan: Ég tel að þessi dómur marki ákveðin þáttaskil í allri meðferð þessara mála og nú liggi fyrir alveg skýr niðurstaða hjá Hæstarétti um hvernig túlka eigi 20. gr. áfengislaganna. Ég hef sagt það áður á þingi þegar menn hafa verið að ræða þessi mál að ég æskti þess mjög að fá slíka niðurstöðu að menn vissu hvar þeir stæðu varðandi túlkun á 20. gr. áfengislaganna. Hæstiréttur á síðasta orðið um það hvernig þessi grein er túlkuð. Það er alveg skýr meiri hluti fyrir því og ég held að ákæruvaldið og allir sem um þessi mál fjalla verði að taka mið af þessari niðurstöðu. Það liggur því fyrir og það eru hin merku tímamót með dómnum. Menn hafa beðið eftir honum til þess að skýr svör um álit þess sem á síðasta orðið um inntak í lögum. Það mun þá hafa fordæmisgildi í framtíðinni og tekur af mikla óvissu í þessu máli sem m.a. er lýst í þeim gögnum sem hv. þingmaður nefndi. Hæstiréttur tekur í dómi sínum, ef ég man rétt, afstöðu til jafnræðis og hvernig því er háttað og ég hvet þingmenn til að lesa dóminn. Síðan liggur einnig fyrir þinginu tillaga til breytinga á reglum um auglýsingar á áfengi og það er eitthvað sem þingmenn hljóta að taka afstöðu til eins og annarra mála sem eru lögð fyrir. En ég tel að túlkunin á 20. gr. áfengislaganna sé mjög skýr og ótvíræð eftir dóm Hæstaréttar.

Virðulegi forseti. Ég fagna orðum hæstv. ráðherra um viðbrögð hans við þessum dómi. Það liggur þá alveg skýrt fyrir að ráðherrann og þau embætti sem að málinu koma munu framvegis beita sér í samræmi við þá skýringu sem liggur fyrir á umræddu lagaákvæði áfengislaga. Ég held að stjórnvöld og þar með talin ríkisstjórnin verði í auknum mæli að beita sér fyrir því að fólk dragi úr áfengisneyslu. Markmið í heilbrigðisáætlun sem samþykkt var fyrir nokkrum árum gerir ráð fyrir því að úr áfengisneyslu dragi en hið gagnstæða hefur gerst. Áfengisneysla hefur aukist verulega, líklega um 30% og er um 30% umfram það markmið sem menn settu sér árið 2010. Hún hefur aukist sérstaklega í hópi yngri kynslóðarinnar. Ég hvet því hæstv. ráðherra til þess að beita sér fyrir stefnumörkun í þá átt 

Hæstv. forseti. Ég get ekki orða bundist í lok þessarar umræðu af því að ég hef hingað til borið virðingu bæði fyrir Alþingi og ríkisstjórn en mér finnst þingið nú niðurlægt af hálfu hæstv. iðnaðarráðherra. Vegna hinnar miklu stýrivaxtahækkunar bendi ég á að það kom fram hjá fulltrúa ríkisstjórnarinnar á nefndarfundi í gær að engin fyrirframlína um stýrivaxtahækkun liggur fyrir af hálfu IMF. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann þekki aðra línu. Ég heyrði í hádegisfréttum að forustumenn Sjálfstæðisflokksins, bæði fjármálaráðherra og forsætisráðherra, vörðu þessa ákvörðun og sögðu hana gerða í sínu nafni og ríkisstjórnarinnar. Þess vegna efast ég um þá framkomu sem við urðum vitni að hjá hæstv. iðnaðarráðherra sem hefur verið leiðandi maður í samstarfi síðustu vikna með okkur í stjórnarandstöðunni og í aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Að menn skuli ekki geta spurt um það sem fram kemur í 

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta frumvarp sem nú er komið til 3. umr. Ég fagna því að hin umdeildu vatnalög sem samþykkt voru með fyrirvara um gildistöku fyrir fáeinum missirum skuli nú vera komin á ís og búið að skjóta gildistökunni aftur til sumarsins 2010. Ástæða þess að ég kveð mér hljóðs um málið núna er að vekja athygli á því að þingið þurfi að taka auðlindamálin almennt til umræðu. Í ljósi þeirra erfiðleika sem þjóðin gengur nú í gegnum held ég að það renni upp fyrir æðimörgum hve mikilvægt það er fyrir okkur Íslendinga að tryggja kirfilega eignarhald á auðlindum þjóðarinnar. Það verði ekki aðeins gert í lögum heldur einnig í stjórnarskrá landsins. Við þyrftum að taka upp ýmsa lagabálka. Ég vek t.d. athygli á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu sem illu heilli voru samþykkt árið 1998 þar sem t.d. eignarhald á jarðhitanum var bundið einkaeignarrétti. Landeiganda voru þar með tryggð eignarréttindi á jarðvarmanum. Þar var um að ræða ríkari einkaeignarrétt en jafnvel gerist í Texas hvað varðar olíuna þar. Það var mikið óheillaspor og ég tel að það frumvarp hafi á sínum tíma verið einhver versta lagasmíð sem gengið hefur í gegnum þingið. Ég held að það væri ráð og beini því til hæstv. iðnaðarráðherra að taka þessi lög nú til endurskoðunar. Við þurfum líka að huga að sjávarauðlindinni, að tryggja að eignarrétturinn á sjávarauðlindinni heyri þjóðinni til eins og reyndar kveðið er á um í lögum.

... drepa útgerðina.

Að hann skuli tryggður þjóðinni. Drepa útgerðina, hrópar hv. þm. Sjálfstæðisflokksins, Sigurður Kári Kristjánsson, fram í.

Hún er steindauð.

Það vakir ekki fyrir mér að vilja drepa sjávarútveg á Íslandi heldur vil ég tryggja það að sjávarauðlindin sé í eigu þjóðarinnar og sé ráðstafað af þjóðinni en sé ekki háð duttlungum markaðarins. Við ættum að gera okkur betur grein fyrir því nú en oft áður hve varasamt það er að vera háður duttlungum markaðarins hvað þetta snertir. Ég hef reyndar vakið máls á því að sú hætta blasi við okkur núna í ljósi skuldsetningar sjávarútvegsfyrirtækja að þjóðinni verði gert að borga fyrir kvótann, að henni verði gert að borga fyrir kvótann með því að koma óbeint að þessum málum með því að veita skuldsettum sjávarútvegsfyrirtækjum stuðning. Hvers vegna eru þau svona skuldsett? Það er vegna þess að þau hafa fest kaup á kvóta frá aðilum sem margir hverjir fengu hann gefins, á silfurfati. Það er ástæðan fyrir því að sjávarútvegsfyrirtækin mörg hver eru mjög skuldsett. Þess vegna blasir það við að tillögur komi um að þjóðin kaupi að nýju af sér sína eigin eign.

Hæstv. forseti. Ég greiði atkvæði með þessu frumvarpi en vek athygli á því að ástæða þess að það er hér til meðferðar á hv. Alþingi er sú að stjórnarflokkarnir ná ekki samkomulagi um hvernig leysa skuli úr þessum málum. Að mínu mati er bara tvennt til í stöðunni: Það er annaðhvort að staðfesta það sem ákveðið var árið 1923, að vatnsréttindi fylgi fasteign, eða að afnema þá reglu og þjóðnýta þessa auðlind. Þá þarf líka að greiða landeigendum og fasteignaeigendum miklar skaðabætur.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um niðurlagningu úrskurðarnefnda á sviði siglingamála en frumvarp sama efnis var lagt fram á 133. löggjafarþingi en var eigi útrætt. Með frumvarpinu er lagt til að tvær úrskurðarnefndir á sviði siglingamála verði lagðar niður. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 13. gr. laga, nr. 76/2001, um áhafnir íslenskra farþegaskipa og flutningaskipa, og hins vegar á 24 gr. laga, nr. 47/2003, um eftirlit með skipum. Helsta markmiðið með breytingunni er að færa kæruferli vegna ákvarðana Siglingastofnunar Íslands til samgönguráðuneytisins í samræmi við almenna reglu stjórnsýslulaga. Með því verða tvær úrskurðarnefndir sem hafa verið skipaðar en ekki haft verkefni á undanförnum árum lagðar niður. Það er annars vegar úrskurðarnefnd siglingamála og hins vegar farbannsnefnd. Virðulegi forseti. Með þessu er lögð áhersla á einföldun stjórnsýslu á sviði ráðuneytisins. Þetta er hluti af framkvæmd þeirrar stefnu. Meginreglan er sú að ráðherra úrskurðar um ágreiningsefni lægra setts stjórnvalds er undir hann heyrir. Reynslan hefur sýnt að það fyrirkomulag að hafa starfandi sérstakar úrskurðarnefndir er heppilegt á sviðum þar sem mikill fjöldi mála er til úrlausnar. Því er ekki til að dreifa varðandi úrskurðarnefnd siglingamála eða farbannsnefnd og þykir því ekki rétt að starfrækja slíkar nefndir. Þá þykir eðlilegra og í samræmi við almenna þróun innan stjórnsýslunnar að ráðherra og ráðuneyti axli sjálf ábyrgð á úrlausn ágreiningsefna á þessu sérsviði ef þau kunna að koma upp og byggi upp frekari þekkingu innan ráðuneytisins á þeirri framkvæmd. Hæstv. forseti. Ég tel ekki ástæðu til að hafa um þetta frekari orð heldur legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. samgöngunefndar.

Herra forseti. Hæstv. samgönguráðherra hefur mælt fyrir frumvarpi til laga um niðurlagningu tveggja úrskurðarnefnda á sviði siglingamála. Rökstuðningurinn og efnisatriðin koma fram í greinargerð með frumvarpinu og í örstuttri framsöguræðu hæstv. ráðherra og þarf ekki að hafa mörg orð um það. Ég geri enga athugasemd við að úrskurðarnefndirnar séu lagðar niður og á ekki von á að það verði ágreiningsefni þegar frumvarpið kemur til meðferðar í hv. samgöngunefnd eins og hér er lagt til að verði. Ég get samt ekki látið hjá líða að fjalla um skipan úrskurðarnefnda á stjórnsýslustigi. Ljóst er að gríðarlega margar úrskurðarnefndir af þessum toga eru í íslenskri stjórnsýslu og vitna þá til þess að á 130. löggjafarþingi var lögð fram fyrirspurn til forsætisráðherra um fjölda sjálfstæðra og óháðra úrskurðarnefnda sem starfa á vegum ríkisins og hver kostnaðurinn við þær væri. Í svari forsætisráðherra, sem er á þskj. 1492 frá 130. löggjafarþingi, kemur fram að þá hafi um 42 slíkar nefndir verið starfræktar og gert ráð fyrir að kostnaður við þær á árinu 2003 hafi verið tæplega 340 millj. á verðlagi þess árs. Nefndunum hefur ekki fækkað síðan þá, ég held að þeim hafi þvert á móti frekar fjölgað þannig að þetta er mikill fjöldi nefnda og umtalsverður kostnaður sem hlýst af starfrækslu þeirra. Rétt er að hafa í huga að úrskurðarnefndir á stjórnsýslustigi eru settar á laggirnar til að tryggja réttarstöðu þeirra sem vilja leita réttar síns eða telja á sér brotið með stjórnsýsluákvörðunum og því verður að gæta þess að tryggur farvegur sé fyrir einstaklinga, samtök, fyrirtæki, félög og hvern þann sem vill leita réttar síns eða telur á rétti sínum brotið. Mikilvægt er að tryggja að slíkar leiðir séu til staðar. Hin hefðbundna leið er auðvitað sú að - eins og kom fram í framsöguræðu hæstv. samgönguráðherra - ráðherra úrskurði um kærumál eða ágreiningsmál á stjórnsýslustigi lægra setts stjórnvalds. Í vaxandi mæli hefur sú leið verið farin að setja á laggirnar sérstakar úrskurðarnefndir til að taka ómakið af ráðherrum. Um það eru skiptar skoðanir, bæði í pólitíkinni en einnig meðal fræðimanna. Árið 1999 gaf forsætisráðuneytið út skýrslu nefndar um starfsskilyrði stjórnvalda og þar er m.a. fjallað um framtíðarstefnu þróunar stjórnsýslukerfisins og í skýrslunni segir m.a., með leyfi forseta: „Á síðustu árum hefur sjálfstæðum stjórnsýslunefndum fjölgað mikið án þess að séð verði að baki stofnun þeirra liggi heildarstefnumörkun. Fjölgun stjórnsýslunefnda getur leitt til þess að erfitt verði að manna þær hæfum einstaklingum auk þess sem kostnaður við stjórnsýslu eykst og stjórnsýslukerfið verður flóknara. Miðað við smæð hins íslenska stjórnsýslukerfis gæti verið skynsamlegt að sameina nefndir á ákveðnum sviðum og bæta starfsskilyrði þeirra og gera þær öflugri þyki á annað borð ástæða til að færa vald frá ráðherra til nefndar. Æskilegt er að mótuð verði framtíðarstefna um þróun stjórnsýslukerfisins. Bæri þar að taka m.a. afstöðu til þess í hvaða tilvikum réttlætanlegt verður talið að gera undantekningu frá meginreglu íslenskrar stjórnskipunar og setja á fót sjálfstæða stofnun eða stjórnsýslunefnd.“ Ég tek undir sjónarmið skýrslunnar og tel að heildarstefnumótun eigi að fara fram á vegum hins opinbera um stjórnsýslunefndirnar og hvort rétt sé að fækka þeim, slá þeim saman og vera hugsanlega bara með eina stjórnsýslunefnd fyrir hvert ráðuneyti um allt sem undir það ráðuneyti fellur. Eða jafnvel fara þá leið sem stundum hefur verið farin - og ég hygg að Páll Hreinsson prófessor, nú hæstaréttardómari, hafi talað fyrir, m.a. á málþingi Lögfræðingafélags Íslands árið 2004 - að setja stjórnsýsludómstól inn í núverandi dómstólakerfi, þ.e. að starfrækja sérstakan stjórnsýsludómstól þangað sem allar kærur varðandi stjórnsýsluna færu. Þetta er álitamál sem ég tel fulla ástæðu til að gefa meiri gaum að heldur en gert hefur verið og hef leitt hugann að því sjálfur að flytja þingmál sem gæti lotið að endurskoðun á kerfinu þó að það sé hvorki komið fram né komið í neinn sérstakan búning. Á 131. löggjafarþingi fluttu þingmennirnir Atli Gíslason og Sigurjón Þórðarson þingsályktunartillögu um stjórnsýsludómstól og úrskurðarnefndir þar sem gert er ráð fyrir að dómsmálaráðherra skipi nefndir til að gera tillögur um stofnun stjórnsýsludómstóls innan núverandi dómstólakerfis og móta reglur um störf og starfshætti úrskurðarnefnda á æðra stjórnsýslustigi. Þetta mál var ekki afgreitt en ég tel engu að síður ástæðu til þess og kannski enn frekar nú eftir því sem þessum nefndum hefur fjölgað að taka þetta mál til rækilegrar endurskoðunar. Í svari forsætisráðherra frá 130. löggjafarþingi, sem ég vísaði til áðan, kemur fram að á vegum samgönguráðuneytis starfi úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála og úrskurðarnefnd siglingamála. Ekki er langt síðan við - á síðasta þingi hygg ég - töluðum um lög um Póst- og fjarskiptastofnun þar sem m.a. var fjallað um úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála. Ég lét þá skoðun í ljós þá, bæði við umræðu og eins við umfjöllun í samgöngunefnd, að mér fyndist mikið álitamál að vera með sérstaka úrskurðarnefnd á þessu sviði og byggði það á skoðun minni að úrskurðarnefndir séu dálítið sérkennilegt fyrirbæri í íslenskri stjórnsýslu og ekki alveg góð skipan mála. Vald og ábyrgð eru þá, eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra, færð frá ráðherra og yfir á sérstakar nefndir og alveg undir hælinn lagt hvernig þær eru mannaðar. Nefndir í stjórnsýslunni eru fjölmargar og starfa á mismunandi forsendum og ég tel að réttaröryggi og réttarstaða almennings og þeirra sem leita til nefnda af þessum toga sé ekki nægilega skýr og trygg með svo mörgum nefndum sem hafa mismunandi umboð og eru skipaðar á mismunandi forsendum. Af þessum sökum finnst mér eðlilegt að taka þetta mál til frekari umfjöllunar. Hæstv. forseti. Ég er ekki andvígur því að þetta frumvarp nái fram að ganga og nefndirnar verði lagðar niður og tel það í samræmi við þau sjónarmið sem ég hef haft að frekar eigi að fækka nefndum en fjölga. Réttaröryggisins vegna er mikilvægt að skýra það gagnvart almenningi og starfsmönnum hver staða þeirra er og betur ætti að skoða að taka upp stjórnsýsludómstól eða stórfækka úrskurðarnefndum þannig að aldrei starfi fleiri en ein á hverju málasviði eða í samræmi við fjölda ráðuneyta. Þess vegna finnst mér mikilvægt að ákvörðun eins og sú sem lögð er til í frumvarpinu sé tekin á grundvelli heildarstefnumótunar og kalli eftir heildarendurskoðun. Það verður ekki á verksviði hæstv. samgönguráðherra heldur væntanlega á vettvangi forsætisráðherra eða dómsmálaráðherra, ef dómstólaleiðin verður farin. Ég mun líklega beita mér fyrir að slíkt þingmál verði flutt á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sóknargjöld o.fl., nr. 91/1987. Flutningsmaður auk þeirrar sem hér talar er hv. þm. Gunnar Svavarsson. Frumvarpið er tvær greinar og fyrri greinin er í þá veru að lagt er til að 5. gr. laga um sóknargjöld orðist svo: „Auk gjalds skv. 2. gr. ber ríkissjóði að skila af tekjuskatti gjaldi er nemur 18,5% af gjöldum er renna til þjóðkirkjusafnaða og skráðra trúfélaga skv. 2. og 3. gr. í sjóð er nefnist Jöfnunarsjóður sókna. Gjald þetta greiðist mánaðarlega.“ 2. gr. fjallar um að lögin taki gildi þegar í stað. Samkvæmt núgildandi lögum er starfsemi skráðra trúfélaga fjármögnuð með sóknargjöldum sem er ákveðin prósenta af útsvarsstofni. Þjóðkirkjan á hinn bóginn er fjármögnuð í fyrsta lagi með framlagi úr ríkissjóði samkvæmt sérstökum samningi íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar, í öðru lagi með sóknargjöldum með sömu viðmiðum og til skráðra trúfélaga, í þriðja lagi með framlagi til Jöfnunarsjóðs sókna sem er 18,5% álag ofan á sóknargjöld og í fjórða lagi ber ríkissjóði að skila kirkjumálasjóði árlega af tekjuskatti sem nemur 11,3% af gjöldum er renna til þjóðkirkjusafnaða samkvæmt lögum um sóknargjöld. Með því frumvarpi sem hér er mælt fyrir er lögð til sú breyting að skráð trúfélög hafi aðgang að Jöfnunarsjóði sókna til jafns við þjóðkirkjuna og að ríkissjóður greiði sama hlutfall af sóknargjöldum í sjóðinn vegna þeirra sem eru í skráðum trúfélögum samkvæmt lögum þar um. Þessi breyting felur í sér kostnaðaraukningu sem nemur milli 50 og 60 millj. kr. fyrir ríkissjóð. Í greinargerð með frumvarpinu segir m.a.: Núgildandi lög um sóknargjöld voru sett árið 1987 á 110. löggjafarþingi og tóku þau gildi í ársbyrjun 1988. Fram til þess tíma voru sóknargjöld innheimt af hverjum einstaklingi yfir 16 ára aldri sem nefskattur, sem ríkið stóð skil á gagnvart þjóðkirkjunni, trúfélögum og Háskólasjóði og þáði ríkið þóknun fyrir með innheimtugjaldi. Sóknargjald hafði viðmiðun í útsvari og var 0,2–0,4% en sóknir höfðu heimild til að hækka viðmiðunina í allt að 0,8% með samþykki dóms- og kirkjumálaráðherra við sérstakar aðstæður, t.d. þegar sóknir stóðu í fjárfrekum framkvæmdum. Eftir því sem ég kemst næst náði þessi heimild til hækkunar sóknargjalda jafnt til þjóðkirkjunnar og skráðra trúfélaga. Breytingin sem varð með gildistöku laganna í ársbyrjun 1988 fól í sér að sóknargjaldið var fellt inn í tekjuskattinn, ásamt ýmsum öðrum sköttum eins og t.d. sjúkratryggingagjaldi, kirkjugarðsgjaldi og fleiri álíka sköttum. Meginbreytingin varð því sú að í stað þess að gjaldendur greiddu beint til sinna sókna var ákveðið að þjóðkirkjusöfnuðir, trúfélög og Háskóli Íslands, vegna þeirra manna sem standa utan trúfélaga, fengju hlutdeild í hinum nýja sameinaða tekjuskatti. Þessi hlutdeild var útreiknuð og ákveðin með hliðsjón af upphæð álagðra sóknargjalda á árinu 1987. Var upphæðin miðuð við hinar venjulegu álagningarheimildir þágildandi laga um sóknargjöld, þegar búið var að draga frá þá fjárhæð sem sóknir gátu nýtt sér gegnum sérstaka álagningarheimild, sem gat farið í allt að 0,8% samkvæmt sérstöku leyfi dóms- og kirkjumálaráðherra, eins og ég greindi frá hér á undan. Var þar fundin ákveðin grunntala sem notuð var til þess að ákveða hlutdeild sókna, trúfélaga og Háskólasjóðs í tekjuskattinum til frambúðar. Gjaldið skyldi síðan fylgja sjálfkrafa breytingum sem kynnu að verða á fjölda þeirra manna sem náð hafa 16 ára aldri og tilheyra hverjum söfnuði. Auk þess var gert ráð fyrir að gjaldið fylgdi þeim breytingum sem yrðu á meðaltekjuskattsstofni einstaklinga tveggja síðustu ára á undan gjaldári. Í þessu fyrirkomulagi fólst ákveðinn jöfnuður, þar sem söfnuðir sem höfðu lægri meðaltekjur á mann fengu hærri tekjur en samkvæmt eldra fyrirkomulagi og öfugt. Hið nýja fyrirkomulag hafði í för með sér að í stað þess að hver og einn einstaklingur greiddi ákveðinn nefskatt til safnaðar síns er sóknargjaldið greitt úr ríkissjóði í samræmi við fjölda þeirra sem skráðir eru í viðkomandi sókn eða trúfélag. Sóknargjaldið er því í raun fjármagnað af almennum skatttekjum, þar sem það kemur úr ríkissjóði, en upphæðin tekur breytingum eftir launavísitölu. Því til áréttingar má benda á að ríkissjóður tekur ekki lengur gjald vegna innheimtu sóknargjalda eins og gert var við fyrra fyrirkomulag. Samhliða breytingum á ákvæðum um sóknargjöld var tekin ákvörðun um að setja á laggirnar Jöfnunarsjóð sókna. Í greinargerð með frumvarpi til laga um sóknargjöld frá árinu 1987 segir m.a. um hlutverk sjóðsins að honum sé „ætlað að mæta fjárþörf þeirra sókna er annars mundu nota núverandi heimildir skv. 3. gr. laga um sóknargjöld um sérstaka hækkun sóknargjaldsins“. Var þar vísað til heimildargreinar um hækkun sóknargjalds „fyrir hvert ár allt að helmingi og miða það við 0,80% af útsvarsstofni“. Jafnframt var gert ráð fyrir að sjóðurinn skyldi styrkja fámennar og fátækar sóknir, að auðvelda stofnun sóknar þar sem byggð er að breytast og að styrkja kirkjulega, félagslega og menningarlega starfsemi á vegum safnaðanna, svo og ýmis kirkjuleg verkefni sem höfðu áður fengið fjárframlög úr ríkissjóði. Þá var hinum nýja Jöfnunarsjóði sókna ætlað að standa að hluta til undir rekstri og viðhaldi kirkna sem kallaðar hafa verið landskirkjur, þótt ekki hafi verið ætlast til að felldur yrði niður stuðningur ríkissjóðs við sérstaklega fjárfrekar framkvæmdir og nefndar til sögunnar Hallgrímskirkja og Hóladómkirkja. Tekið var fram í greinargerð með frumvarpinu að fjárhæðir sem lagðar voru til grundvallar viðmiðunarhlutfalli í Jöfnunarsjóð sókna með hliðsjón af sóknargjaldi væru eingöngu vegna þjóðkirkjuverkefna. Stjórn Jöfnunarsjóðs sókna er samkvæmt lögum um sóknargjöld falin kirkjuráði, en reikningshald er hjá biskupsstofu. Eins og ég greindi frá hér á undan er rekstur þjóðkirkjunnar fjármagnaður úr fjórum áttum: Í fyrsta lagi af fjárlögum samkvæmt samningi sem gerður hefur verið við þjóðkirkjuna. Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2009 er gert ráð fyrir 1,6 milljörðum kr. til þjóðkirkjunnar. Þetta fjármagn stendur m.a. undir launum presta þjóðkirkjunnar, vígslubiskupa, biskups og starfsmanna á biskupsstofu og rekstri biskupsstofu, embættiskostnaði presta, ýmsum sérverkefnum þjóðkirkjunnar, rekstri prestssetra og söngmálastjóra þjóðkirkjunnar auk annars. Í öðru lagi er reksturinn fjármagnaður með sóknargjaldi, sem samkvæmt frumvarpi til fjárlaga nemur um 2,5 milljörðum kr., þar sem um 80% þess falla til þjóðkirkjunnar eða um 2 milljarðar kr. Sóknargjald dreifist á kirkjur landsins eftir fjölda þeirra sem skráðir eru í söfnuð og stendur undir rekstrarkostnaði, svo sem launum annarra starfsmanna kirkjunnar, kirkjustarfi og rekstri og byggingu sjálfrar sóknarkirkjunnar. Í þriðja lagi hefur þjóðkirkjan aðgang að Jöfnunarsjóði sókna, en til hans munu renna á árinu 2009 samkvæmt frumvarpi til fjárlaga um 417 millj. kr. Gjald í þann sjóð er 18,5% álag ofan á sóknargjöld, framlag ríkisins vegna þeirra sem eru í þjóðkirkjunni. Jöfnunarsjóðurinn er notaður til að veita styrki m.a. til bygginga og viðhalds kirkna, auk þess til að jafna aðstöðu milli safnaða innan þjóðkirkjunnar. Að lokum ber ríkissjóði að skila kirkjumálasjóði árlega af tekjuskatti sem nemur 11,3% af gjöldum er renna til þjóðkirkjusafnaða samkvæmt lögum um sóknargjöld, samanber lög um kirkjumálasjóð, nr. 138/1993, og samkvæmt frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2009 falla um 324 millj. kr. þar til. Kirkjumálasjóður er notaður til að fjármagna prestssetrasjóð, auk þess að standa straum af kostnaði við kirkjuþing, kirkjuráð og prestastefnu, biskupsgarð, ráðgjöf í fjölskyldumálum (fjölskylduþjónustu kirkjunnar), söngmálastjórn og tónlistarfræðslu á vegum þjóðkirkjunnar, starfsþjálfun guðfræðikandídata og önnur verkefni samkvæmt ákvörðun kirkjuráðs. Þannig leggur ríkið í raun til aukaframlög til þjóðkirkjusafnaða umfram sóknargjöld sem nema 29,8% í heild. Rekstur annarra skráðra trúfélaga er hins vegar eingöngu fjármagnaður af sóknargjöldum, nema í þeim tilvikum sem safnaðarmeðlimir sjálfir leggja til fjármagn eða með öðrum utanaðkomandi stuðningi. Sóknargjöld annarra trúfélaga utan þjóðkirkjunnar standa þannig undir launum presta og annarra starfsmanna trúfélags, annarri safnaðarstarfsemi, viðhaldi og endurbyggingu kirkju og aðstöðu fyrir söfnuðinn, t.d. safnaðarheimilis. Mikið fjárhagslegt ójafnræði er því milli stöðu safnaða innan þjóðkirkjunnar annars vegar og skráðra trúfélaga hins vegar. Má þar m.a. nefna stöðu fríkirkna hér á landi, en það eru fjölmennar sóknir sem byggja á sömu evangelísku trúarsetningu og þjóðkirkjan, prestar þeirra stunda nám sitt við guðfræðideildir t.d. hér á landi og eru vígðir til starfa af biskupi Íslands. Að öllu samanlögðu nemur fjármagn sem ríkissjóður greiðir vegna hvers einstaklings sem skráður er utan þjóðkirkjunnar um það bil helmingi þeirrar upphæðar sem ríkissjóður leggur til vegna hvers einstaklings sem skráður er í þjóðkirkjuna. Hér á landi ríkir trúfrelsi. Þjóðkirkjan hefur sérstöðu meðal trúfélaga hér á landi, m.a. í ljósi sögunnar. Samkomulag er í gildi milli ríkisins og þjóðkirkjunnar um fjárhagsleg málefni sem byggist á sterkum grunni. Þessu frumvarpi er ekki ætlað að hrófla við þessu fyrirkomulagi. Hins vegar er með frumvarpi þessu lagt til að styðja frekar við önnur skráð trúfélög hér á landi með því að gefa þeim hlutdeild í Jöfnunarsjóði sókna með sama hætti og gildir um söfnuði þjóðkirkjunnar til að styðja við kirkjulegt starf og ekki síður til að veita styrki til uppbyggingar og endurbóta í aðstöðu trúfélaga. Með vísan í röksemdir hér á undan - þegar sóknargjaldið var lagt niður með fyrra fyrirkomulagi, þar sem söfnuðir höfðu heimild til þess að hækka allt upp í 0,8%, þá átti það við önnur skráð trúfélög en þjóðkirkjuna jafnt sem kirkjusóknir innan þjóðkirkjunnar. Þannig má segja að skráð trúfélög hafi misst þá heimild til þess að auka tekjur sínar tímabundið til þess að standa undir t.d. byggingu kirkna, safnaðarheimila eða slíku. Óumdeilt er að trúarlegir söfnuðir, burt séð frá trúarhugmyndum, eru ákveðin kjölfesta í samfélaginu og veita stuðning og styrk til einstaklinga og fjölskyldna óháð samfélagslegri stöðu, langt umfram það trúarstarf sem er grundvöllur starfsemi þeirra. Í flestum tilvikum eru gerðar sambærilegar kröfur til skráðra safnaða og til safnaða þjóðkirkjunnar um þjónustu. Í því sambandi er nærtækt að benda á fríkirkjusöfnuðina sem byggja á sömu evangelísku trúarsetningu og þjóðkirkjan, en fjárhagsleg staða er gjörólík, eins og bent hefur verið á. Virðulegi forseti. Hlutfall þeirra sem eru skráðir í þjóðkirkjuna hefur farið lækkandi á síðustu árum. Árið 1987 voru um 93,5% þeirra sem álögð sóknargjöld náðu til skráðir í þjóðkirkjuna, en árið 2007 - eða 20 árum seinna - hafði þetta hlutfall lækkað í 80,7%. Milli áranna 1990 og 2007 er mesta fjölgunin í hópi þeirra sem eru skráðir í önnur trúfélög eða ótilgreindir, en þeir fóru úr 0,6% í 6,2% á þessu tímabili, og hlutfall þeirra sem eru utan trúfélaga fór úr 1,32% í 2,8%. Þetta er allt saman samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands. Skráðum trúfélögum hefur fjölgað mjög mikið á tímabilinu 1990–2007 eða úr 14 í 30. Mikil fjölgun hefur verið í kaþólska söfnuðinum, Fríkirkjunni í Hafnarfirði og Reykjavík og Óháða söfnuðinum. Má benda á í þessu sambandi að í núverandi skipulagi felst að hver einstaklingur sem skráir sig úr þjóðkirkjunni felur í sér sparnað fyrir ríkissjóð sem nemur framlagi í Jöfnunarsjóð sókna, sem er 18,5% af sóknargjaldi, og kirkjumálasjóð, sem nemur um 11,8% af sóknargjaldi, samtals um 30% af sóknargjaldi. Við vinnslu frumvarpsins kom til álita að breyta samsetningu stjórnar Jöfnunarsjóðs sókna í samræmi við það að fleiri trúfélög en þjóðkirkjan hefðu aðgang að sjóðnum. Niðurstaða flutningsmanna var í þá veru að beina því til hv. allsherjarnefndar að taka það til skoðunar með hliðsjón af umsögnum þeirra skráðu trúfélaga sem málið varðar. Að lokum, virðulegi forseti, legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til allsherjarnefndar að lokinni 1. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um hreyfiseðla í heilbrigðiskerfinu. Tillagan er 8. mál þingsins á þingskjali 8. Flutningsmenn ásamt þeirri sem hér stendur eru hv. þingmenn Þuríður Backman, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Siv Friðleifsdóttir, Árni Páll Árnason, Kristinn H. Gunnarsson, Ellert B. Schram og Pétur H. Blöndal. Ályktunartillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að skipa nefnd til að undirbúa að hreyfing geti orðið valkostur í heilbrigðisþjónustu, sem lækning og í fyrirbyggjandi tilgangi, þannig að læknar geti vísað á hreyfingu sem meðferð við sjúkdómum á sama hátt og vísað er á lyf eða læknisaðgerðir. Nefndin kanni kostnað og ávinning af fyrirkomulaginu. Hún meti hvort gera þurfi breytingar á lögum til að ná þessu markmiði og hvort setja þurfi á laggirnar nám eða endurmenntun fyrir þá sem hafa umsjón með hreyfingar-, lífsstíls- eða þjálfunaráætlunum. Nefndin verði skipuð sjö manns. Ráðherra skipi formann án tilnefningar og landlæknir, Læknafélag Íslands, Samtök sjúkraþjálfara, heilsugæslan, Íþróttasamband Íslands og Lýðheilsustofnun tilnefni einn hver. Nefndin skili tillögum sínum í júní 2009.“ Þessi tillaga er nú flutt í fimmta sinn undir forustu þeirrar sem hér stendur, í þriðja sinn undir heitinu tillaga til þingsályktunar um hreyfiseðla í heilbrigðiskerfinu, en hún hét áður tillaga til þingsályktunar um hreyfingu sem valkost í heilbrigðiskerfinu. Þar sem hreyfiseðlar hafa verið teknir upp í tilraunaskyni í a.m.k. einni heilsugæslustöð telja flutningsmenn ástæðu til að farið verði í þá vinnu sem hér er lögð til. Í nefndarvinnu sem innt hefur verið af hendi í heilbrigðisráðuneytinu á síðasta kjörtímabili hefur verið tekið undir þær hugmyndir sem hér eru lagðar fram. Sömuleiðis má nefna vinnu sem forsætisráðuneytið hafði forgöngu um undir stjórn Þorgríms Þráinssonar. Þar var einnig tekið mjög sterklega undir tillögur um að koma á hreyfiseðlakerfi í heilbrigðisþjónustunni. Á tímum síhækkandi útgjalda til heilbrigðiskerfisins, þar sem lyfjanotkun eykst stöðugt og aðgerðum fjölgar sífellt á sjúkrahúsum að ég tali ekki um í ástandi eins og ríkir hér í dag þar sem menn verða að horfa til hagkvæmni á allan hátt og þurfa að bregðast við, er full ástæða til að taka upp leið eins og þessa. Auðvitað hafa læknar ráðlagt fólki að hreyfa sig og stunda líkamsrækt og veitt leiðbeiningar um mataræði en það hefur ekki verið gert á markvissan hátt og ekki eftir ákveðnu skipulagi eins og gert er í þeim löndum þar sem hreyfiseðlar hafa verið teknir upp sem er á Norðurlöndunum. Þegar ástandið í samfélaginu er orðið eins og það er núna, margir að missa atvinnuna, fólk er haldið depurð og jafnvel þunglyndi, þá er þetta leið sem hægt er að fara til að vinna gegn og minnka þau áhrif sem slíkt ástand skapar. Þessi hugmynd er útfærð þannig á Norðurlöndunum að í stað þess að læknir skrifi lyfseðil eða sendi sjúkling í aðgerð á sjúkrahús skrifar hann upp á ráðgjafar- og hreyfingaráætlun, svokallaða hreyfiseðla, og þannig getur sjúklingurinn tekist á við heilsuleysi sitt með eigin atorku og ekki eingöngu heilsuleysi heldur líka vanlíðan. Eins og ég nefndi áðan aukast útgjöld til heilbrigðiskerfisins stöðugt og leita þarf leiða til að bregðast við því og breyta þeirri hugsun að eina lækningin við kvillum séu lyf eða læknisaðgerð, því að sjúklingar geta oft breytt heilsufari sínu sjálfir með breyttu líferni, mataræði og hreyfingu. Og ég vil nefna að þótt það sé auðvitað ekki alltaf hægt er það vissulega hægt í mörgum tilvikum. Ýmsir menningarsjúkdómar sem orsakast af óheilbrigðu líferni kosta samfélagið sífellt hærri fjárhæðir. Við höfum fylgst með því í allri umræðunni um offitu og kvilla sem fylgja henni hvaða áhrif það hefur haft á kostnað í heilbrigðiskerfinu. Í greinargerð með tillögunni er það einmitt nefnt að offita meðal fullorðinna hefur tvöfaldast á Íslandi á 20 árum og er komin yfir 20% og hjá níu ára börnum fjórfaldaðist hún á tímabilinu frá 1978–2002. Ofþyngd hefur líka aukist, en 65% fullorðinna hér á landi eru yfir æskilegri þyngd og fylgir því auðvitað fjöldi sjúkdóma. Með þeirri leið sem hér er lögð til er hægt að hvetja til geðræktar um leið og hvatt er til heilsuræktar og eins og ég nefndi áðan tel ég að það sé aldrei mikilvægara en í dag að fara þessa leið. Í greinargerð með frumvarpinu er útlistað hver helstu verkefni nefndarinnar skuli vera. Menn kynni sér hvernig hreyfimeðferð var komið á í Danmörku, Noregi og Svíþjóð og hver reynslan hefur verið af þeirri meðferð þar. En samkvæmt því sem ég hef kynnt mér hefur það skilað miklum og góðum árangri að fara þessa leið ekki bara sem meðferð heldur einnig í forvarnaskyni og hefur verið boðið upp á alls kyns átak til að auka heilsu fólks einmitt með aukinni hreyfingu. Ýmsar breytingar hafa orðið í samfélaginu á undanförnum árum, fólk hreyfir sig minna og núna þegar atvinnuleysi herjar á er mjög mikilvægt að hvetja fólk til athafna, til hreyfingar og til að sinna heilsufari sínu. Þetta mál er því mun brýnna í dag en þegar það var lagt fram í upphafi þings. Í greinargerðinni er bent á þær leiðir sem Norðurlandaþjóðirnar hafa farið. Þar er líka talað um offitu og hvaða félagslegar afleiðingar offita hefur, svo sem einelti, einangrun og fordóma sem leiða til minni möguleika til náms og atvinnu og til að stofna fjölskyldu. Einnig alla þá sjúkdóma sem rekja má til óheilbrigðra lífshátta, eins og hjarta- og æðasjúkdóma, háan blóðþrýsting, áunna sykursýki, sykursýki eldra fólks og sömuleiðis hefur komið í ljós að með aukinni þyngd barna hefur áunnin sykursýki aukist hjá þeim hópi. Þetta er stór vandi sem við stöndum frammi fyrir. Ég vil líka minna á að ef hægt er að koma í veg fyrir skurðaðgerðir, sem hefur sýnt sig þar sem þessi leið hefur verið farin, þá er einnig hægt að koma í veg fyrir ýmsa áhættu því að auðvitað hefur allt inngrip eins og skurðaðgerðir hættur í för með sér og spara náttúrlega bæði einstaklingum og samfélaginu mikla fjármuni. Ég hef einmitt nefnt í umræðu um þetta þingmál dæmi um hóp eldri borgara sem beið eftir því að komast í liðskiptaaðgerð og var sendur í vatnsleikfimi og að lokinni þeirri þjálfun þurfti ekki nema helmingur þeirra að fara í aðgerðina. Það sýnir að þessi leið hefur skilað árangri þar sem hún hefur verið farin. Það er lagt til að margir aðilar komi að þessari vinnu, svo sem sjúkraþjálfarar, íþrótta- og líkamsræktarfyrirtæki, fyrirtæki og stofnanir o.s.frv. og ég tel fulla ástæðu til þess að fyrirtæki sem þurfa núna að taka á og efla liðsheild og hvetja starfsfólk sitt taki upp einmitt svona hreyfiátak innan sinna raða. Menn hafa bent á t.d. gönguferðir, stafgöngu og ýmislegt fleira sem hefur skilað árangri á Norðurlöndunum. Ég hef fylgst með því frá því að ég lagði þetta mál fram fyrst hvernig umræða um þessar leiðir hefur verið á Norðurlöndunum og hún er nánast undantekningarlaust jákvæð. Hér á landi eru líka kjöraðstæður til að fara þessa leið, hvergi eru fleiri sundlaugar, íþróttaaðstaða er mjög góð og hún er ekki alls staðar fullnýtt, hér er margt vel menntað fagfólk sem getur tekið að sér að veita þá fjölbreyttu þjónustu sem þyrfti að standa til boða þegar og ef þessi hreyfiseðlaaðferð verður tekin upp. Fyrir nokkrum árum eða árið 2005 gerðu nemendur í verkefnastjórnun og leiðtogaþjálfun við Endurmenntun Háskóla Íslands lokaverkefni um hreyfingu sem meðferð í heilbrigðisþjónustunni. Verkefnið nefndist „Hreyfiseðill“ – ávísun á hreyfingu, og lauk því með skýrslu um hvernig hægt væri að koma slíku tilraunaverkefni á laggirnar. Heilsugæslan í Garðabæ horfði einmitt til þessa verkefnis þegar hún tók þetta upp í tilraunaskyni. Og vegna þess að þetta verkefni liggur fyrir ætti að vera enn þá auðveldara fyrir heilbrigðisyfirvöld að fara þessa leið. Búið er að vinna þarna hluta af því verki sem þarf að vinna áður en teknir verða upp hreyfiseðlar í heilbrigðisþjónustunni og hægt er að hafa vinnu þessara nemenda í verkefnastjórnun og leiðtogaþjálfun sem vinnuplagg í starfi þeirrar nefndar sem lagt er til að sett verði á laggirnar. Ég hef mælt fyrir þessu máli áður svo ég ætla ekki að orðlengja það en auðvitað væri hægt að tala lengi um þessi mál. Ég ítreka að aldrei hefur verið mikilvægara en nú að taka upp hreyfiseðla í heilbrigðiskerfinu og ég legg því til að hv. þingmenn í heilbrigðis- og trygginganefnd, sem ég mælist til að málinu verið vísað til, skoði málið af alvöru og afgreiði það til þingsins aftur og það verði samþykkt vegna þess að hér er á ferðinni mikið þjóðþrifamál sem hefur sýnt sig að hefur skilað góðum árangri í nágrannalöndum okkar.

Virðulegi forseti. Hér er komin til umræðu tillaga til þingsályktunar um hreyfiseðla í heilbrigðiskerfinu og hefur 1. flutningsmaður hennar, hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir, flutt sína ræðu. Í þingsályktunartillögunni segir m.a. að Alþingi álykti að fela heilbrigðisráðherra að skipa nefnd til að undirbúa að hreyfing geti orðið valkostur í heilbrigðisþjónustu, sem lækning og í fyrirbyggjandi tilgangi, þannig að læknar geti vísað á hreyfingu sem meðferð við sjúkdómum á sama hátt og vísað er á lyf eða læknisaðgerðir. Nefndin kanni kostnað og ávinning af fyrirkomulaginu. Hún meti hvort gera þurfi breytingar á lögum til að ná þessu markmiði og hvort setja þurfi á laggirnar nám eða endurmenntun fyrir þá sem hafa umsjón með hreyfingar-, lífsstíls- eða þjálfunaráætlunum. Síðan er kveðið á um skipan nefndarinnar og hverjir mundu skipa þá nefnd, sjö manna nefnd. Þessi þingsályktunartillaga kom til heilbrigðisnefndar á síðasta ári og hefur reyndar komið þangað áður. Nefndin kallaði til fjölda umsagnaraðila til að fjalla um málið og gefa okkur yfirsýn yfir hvernig því væri varið. Almennt má segja að þeir aðilar sem komu til nefndarinnar hafi talað jákvætt um tillöguna og talið hana vera til bóta. Meðal annars vísaði Lýðheilsustöð í umsögn sinni til reynslu Svía, Dana og Norðmanna sem benda á að útgáfa hreyfiseðla í heilbrigðiskerfinu sé góð leið til að stuðla að aukinni hreyfingu og bættu heilsufari þeirra sem þurfa á slíkum stuðningi að halda. Jafnframt komu fram þau sjónarmið hjá umsagnaraðilum bæði bréflega og hjá þeim sem við kölluðum á okkar fund að ef til vill væri ekki þörf á að þjálfa sérstaka fagstétt til að takast á við þetta verkefni. Til væru íþróttaþjálfarar og sjúkraþjálfarar og slíkir aðilar, íþróttafræðingar, íþróttakennarar, sem gætu tekist á við þetta verkefni án þess að vera sérstaklega menntaðir í þessa veru og í dag væri starfandi fjöldi aðila sem kæmi að þjálfun einstaklinga með sjúkdóma. Hins vegar töldu flestir að ávinningurinn væri mikill. Félag íslenskra sjúkraþjálfara sagði okkur frá því, bæði í nefndinni og í bréflegri umsögn sinni, að félagið hefði lagt í töluvert mikla vinnu til að kynna sér þetta mál og telji að ávinningur af þessu kerfi sé augljós ef horft sé til bæði meðferðar og forvarnagildis hreyfingar. Félagið bendir jafnframt á að það sé byggt á vísindalega gagnreyndum rannsóknum um áhrif hreyfingar og segir að áætla megi að ávinningurinn sé bætt lífsgæði einstaklinga og jafnvel lækkun lyfjakostnaðar sem gæti síðan leitt til sparnaðar í heilbrigðiskerfinu. Það er engum blöðum um það að fletta að hreyfing er til góðs hvernig sem líkamlegt ástand fólks er, hvort sem það er gott eða slæmt. Í gegnum tíðina hafa læknar ávísað á hreyfingu eða á bætt mataræði en þó ekki með þeim hætti sem hreyfiseðill gerir ráð fyrir, þ.e. skriflega. Það er dálítið athyglisvert að í gögnum sem ég hef komist yfir frá dönskum heilbrigðisyfirvöldum er hreinlega sagt að helsti ávinningurinn við að skrifa sérstaklega út seðil til hreyfingar sé sá að sjúklingar vænta þess að fá einhvern seðil í hendur þegar þeir koma til læknis til að fá úrræði vegna sjúkdóma sinna eða einkenna vegna sjúkdóma eða einhvers líkamlegs ástands. Og þar er sagt að seðillinn sé nefnilega ávísun eða sönnun þess að læknirinn vilji gera eitthvað með þann sjúkdóm sem sjúklingarnir koma út af til hans. Það er vitað mál að í mörgum tilvikum er besta meðferðin bætt mataræði og aukin hreyfing og hægt er að takast á við mjög marga sjúkdóma með reglulegri hreyfingu og bættu mataræði, m.a. hina klassísku menningarsjúkdóma sem við burðumst nú með, hátt kólesteról, ofþyngd, háþrýsting, sykursýki, þ.e. sykursýki af tegund 2, hjartasjúkdóma og m.a. geta bjúgur og lungnasjúkdómar líka skánað með hreyfingu. Svo er náttúrlega þekkt að hreyfing er mjög góð meðferð við kvíða og þunglyndi. Við hreyfingu losast endorfín, náttúrulegt morfín í líkamanum sem gerir það að verkum að fólki líður betur, það veldur vellíðan. Það er engin spurning að hreyfing er eftirsóknarverð til að bæta líkamlegt og andlegt ástand. Það sem vekur mann hins vegar til töluverðrar umhugsunar er af hverju þetta ráð er ekki gefið í ríkara mæli - ég er reyndar ekki í vafa um að þessi ráð eru gefin af heilbrigðisstarfsfólki - og hvers vegna fólk fylgir ekki ráðgjöf af þessu tagi. Þá er spurningin hvort einhvers konar formlegt bevís eins og Danir segja, formlegt plagg um það að fólk eigi að gera eitthvað ákveðið, sé betra en munnleg fyrirmæli. Það er kannski tilraunarinnar virði að skoða það. Eins og kom fram hjá hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur hefur þetta verið prófað hjá heilsugæslunni í Garðabæ og þetta er ekki bara ávísun út í loftið heldur í samvinnu við heilsuræktarstöðvar eða sjúkraþjálfara og sveitarfélagið hefur komið þar að. Þetta er ekki bara einn farvegur, ein ávísun send út í loftið heldur er fólki leiðbeint með áframhaldið. Það er alveg ljóst að þetta ber ákveðinn árangur en þá spyr maður sig líka hvort verið sé að opna þarna á einhverja útgjaldaleið sem þarf kannski að velta fyrir sér hvort við viljum fara eða hvort við vísum þessu á ábyrgð fólksins, þ.e. að fylgja þessum hreyfiseðli hvort sem það fær niðurgreiðslu frá ríkinu eða ekki. Það er því í ýmis horn að líta varðandi þessa tillögu sem er hin ágætasta. Að lokum vildi ég aðeins vísa í það að ég rakst á rannsókn frá Svíþjóð þar sem sagt er frá árangri slíkrar meðferðar. Það var rannsókn sem Lone Kelling, doktorsnemi við Karolinska sjúkrahúsið, gerði. Hún skoðaði 300 sjúklinga sem flestir voru á sextugsaldri og fengu hreyfiseðla á 13 ólíkum stöðum. Hreyfiseðillinn var yfirleitt vegna ofþyngdar, verkja eða stoðkerfisvanda í hrygg eða hálsi. Af þessum 300 sjúklingum hafði um þriðjungur eða 100 manns alls ekkert hreyft sig svo neinu næmi en sex mánuðum seinna hafði þetta hlutfall farið niður í 16%. Árangurinn var þó ekki meiri en það að þriðjungurinn sem hafði ekkert hreyft sig var kominn í 16% og hafði fækkað um helming. Hins vegar var alveg ljóst að fólkið lýsti aukinni vellíðan bæði líkamlegri og andlegri þannig að það er eins og ég sagði tilraunarinnar virði að fara þessa leið. Í sjálfu sér furða ég mig svolítið á því að það skuli þurfa fyrirmæli ofan frá, frá Alþingi eða heilbrigðisyfirvöldum, til að koma slíku kerfi á og að árangursríkum meðferðum sem heilbrigðisstarfsmenn þekkja og vita að skipta máli skuli ekki vera beitt í meira mæli án þess að þurfa að setja það í einhvern slíkan formlegan farveg. Að mínu mati á heilbrigðisstarfsfólk sem hefur þekkingu á þessum málum að geta leiðbeint fólki, með sama hætti og það ávísar á lyf, um að fara að hreyfa sig í meira mæli með þeim röksemdum að það muni leiða til betri líðanar. Þetta eru í stuttu máli sjónarmið mín varðandi þessa ágætu þingsályktunartillögu. Það var eitt atriði í viðbót sem ég vildi nefna en í dag fá læknar ekki greitt sérstaklega fyrir lyfseðla þannig að það væri í raun og veru engin þörf á að greiða frekar fyrir hreyfiseðla.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að koma inn á nokkur atriði sem hv. þm. Ásta Möller nefndi og þakka henni fyrir að taka undir þessa tillögu. Það er rétt sem hún nefndi að það skiptir máli að fólk fái seðil í hendurnar þar sem er áætlun um hvernig það eigi að hreyfa sig alveg eins og þegar fólk fer til læknis og fær lyfseðil til að fá lyf. Hér fær það hreyfiseðil þar sem sagt er: Farðu í sund þrisvar í viku. Þú átt að synda í ákveðið langan tíma. Síðan ferðu í líkamsrækt og hreyfir þig eða ferð í göngutúr, eða það sem læknirinn telur að skili bestum árangri hjá viðkomandi sjúklingi. Það nægir ekki að segja: Farðu út og hreyfðu þig og farðu svo að borða hollan mat. Það þarf að setja upp „prógramm“, áætlun fyrir fólk til að það fari eftir þessu. Ástæðan fyrir því að við nefnum námskeið fyrir þá sem fylgja hreyfiseðlum eftir er sú að á hinum Norðurlöndunum er talið að þeir sem taka við fólki sem fengið hefur hreyfiseðil og hjálpi því að fara eftir seðlinum, þurfi á því að halda. Það er ekki mikið nám heldur er um að ræða námskeið fyrir þá sem taka við hreyfiseðlahandhöfum, fylgja eftir meðferðinni og fylgjast jafnvel með því að farið sé eftir seðlinum. Í heilbrigðiskerfinu hefur þetta ekki verið beinn valkostur þótt læknar hafi getað leiðbeint fólki varðandi þessi mál en hefðbundnu leiðirnar eru aðgerðir eða lyf eða aðrar læknisfræðilegar leiðir. Það er ekki venjan að fólk reyni markvisst af eigin atorku að ná heilsu. Ef hreyfiseðlakerfi væri komið á innan heilbrigðiskerfisins væri um viðurkennda leið að ræða.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir röksemdir hv. þingmanns í þá veru að það er eins og það séu einhver meiri formlegheit í kringum það ef fólk fær ávísun á ákveðna aðferð eða meðferð í hendurnar. Ég legg þá áherslu á það í þessu samhengi að hreyfiseðilinn er ávísun á tiltekna meðferð þannig að fólk á að fylgja ákveðnu „prógrammi“. Varðandi lyf og meðferðarheldni - þ.e. hvort fólk tekur lyf eftir ráðleggingum - hefur það sýnt sig að um það bil 50% þeirra sem taka blóðþrýstingslyf taka ekki lyfin. Ef fólk fer hins vegar í ákveðna meðferð þar sem um er að ræða ákveðna eftirfylgni, því er fylgt eftir að fólk fái stuðning til að taka lyfin sín með því að hringt er í það eða það þarf að kvitta fyrir eða eitthvað í þá veru, tekur það lyfin frekar. Það er gríðarlega mikil sóun á lyfjum þegar fólk fer ekki eftir þeim ráðleggingum sem það fær á lyfseðli. Í Garðabæ hefur fólk farið í ákveðnar meðferðir sem eru samvinnuverkefni milli sveitarfélagsins og heilsugæslunnar. Ég held að setja þurfi upp tilteknar meðferðir fyrir ákveðna hópa fólks. Fólk með ákveðna sjúkdóma fer í meðferð sem er sérsmíðuð fyrir það. Ég set mig því alls ekki upp á móti þessu en ég er dálítið vonsvikin yfir því að heilbrigðisstofnun skuli ekki taka þetta upp án þess að þurfa að fá hvatningu utan frá því að þar liggur þekkingin á meðulunum.

Virðulegi forseti. Ég er með smáviðbót sem ég kom ekki að áðan. Varðandi niðurgreiðslur hefur ekki endilega verið gert ráð fyrir að þetta yrði neitt niðurgreitt. Auðvitað gætu sveitarfélög komið til móts við þá sem væru með hreyfiseðla og veitt frítt í sund eða komið á annan hátt til móts við þá. Það væri þá nefndarinnar sem lagt er til að skipuð verði, að skoða hvort koma þurfi til móts við atvinnulausa, lágtekjufólk eða lífeyrisþega. Við getum metið hvort komið er til móts við þessa hópa, annaðhvort með niðurgreiðslu á þjónustunni eða hvort menn fá uppbót á lífeyri meðan þeir eru í meðferðinni. Þetta er ávísun á hreyfimeðferð og í henni felast jafnvel einnig næringarleiðbeiningar. Þetta er því ekki síður meðferð en aðrar heilbrigðismeðferðir, svo að maður haldi því til haga, þess vegna er það enn mikilvægara að tilvísunin sé skrifleg. Ég var með seðla frá Norðurlöndunum þegar ég mælti fyrir málinu áður til að sýna hvernig þessir hreyfiseðlar líta út þar. Þeir eru alveg staðlaðir eins og umsóknareyðublöð eða læknabréf og þar er fyllt inn í sams konar glugga. Ég get alveg heils hugar tekið undir að það þarf auðvitað að setja upp ýmiss konar meðferð, sérsniðna fyrir ákveðna hópa. Mér finnst það liggja alveg beint við. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka undir þetta þingmál.

Virðulegi forseti. Varðandi niðurgreiðslur á engan veginn að útiloka þær. Oft finnst mér skorta ákveðin hlutverk í kringum hina stóru og virku sjúkrasjóði sem eru í landinu, að stuðningi sé beint til fólks með skilvirkari hætti. Það er eitthvað sem mætti skoða enn betur. Síðan eru margir sem eru með þá sjúkdóma sem ég nefndi í ræðu minni áðan, fólk sem jafnvel er öryrkjar og þarf á endurhæfingu að halda. Það þarf þá jafnvel að fara í gegnum ákveðið ferli til þess að ná fyrri heilsu eða bæta heilsuna, þar inni er m.a. hreyfing. Ekki alls fyrir löngu ræddi ég við sjúkraþjálfara sem vann við að hjálpa ungum konum sem þjáðust af offitu og það var alveg ljóst að sjálfsmynd þeirra var mjög skert. Þær voru öryrkjar og þurftu verulega á stuðningi að halda, fjárhagslegum stuðningi, til þess að koma sér í gegnum meðferðina til að geta náð heilsu á ný. Það strandaði á peningalegu hliðinni, þær gátu ekki haldið áfram að byggja sig upp með þessum hætti. Aðalatriðið er útfæra hugmyndina með skynsamlegum hætti, að meðferð skili árangri og sé beint að ákveðnum hópum sem þurfa sérstaklega á henni að halda.

Herra forseti. Við ræðum um tillögu til þingsályktunar um að skipa nefnd til að skoða hreyfiseðla í staðinn fyrir lyfseðla eða innlagnir. Það kom fram hjá hv. þm. Ástu Möller að það væri forsjárhyggja. Ég tel ekki svo vera. Fólk leitar til læknis vegna þess að það er með einhvern kvilla að eigin mati, einhvern sjúkdóm. Vegna frumkvæðis sjúklingsins er það læknirinn sem leggur til lyfjanotkun eða innlögn á spítala eða annað, t.d. hreyfingu. Mér finnst að læknirinn eigi í rauninni að bregðast við frumkvæði sjúklingsins og það er engin forsjárhyggja heldur er verið að bjóða upp á fleiri leiðir en hingað til hefur tíðkast. Það má ef til vill flokka undir forsjárhyggju, að bjóða ekki upp á hreyfingu sem er stundum mjög góður kostur. Það er ljóst að við búum nú við mjög óvenjulegt ástand í þjóðfélaginu. Það óvenjulega ástand kallar á óvenjulegar lausnir og ein af þeim er sú að í staðinn fyrir að skrifa upp á lyfseðil sem gefur fólki lyf sem hafa í för með sér alls konar aukaverkanir eða að leggja fólk inn á spítala sem kostar lifandis býsn er vísað á það sem er eðlilegast af öllu, hreyfinguna. Hreyfingin og gott mataræði eru miklu eðlilegra úrræði en að dæla lyfjum í fólk eða setja það í einhverja aðgerð á spítala, og alveg sérstaklega ef það gefur góðan árangur, fyrir utan það hvað það er miklu ódýrari og ánægjulegri leið fyrir sjúklinginn. Nú er verið að skoða greiðsluþátttöku almennings í heilbrigðiskerfinu og ég held að það kæmi alveg til greina að þessi kostnaður félli undir það kerfi vegna þess að hægt er að sýna fram á með mjög einföldum hætti að hreyfiseðlar spara heilbrigðiskerfinu og ríkissjóði þar með heilmikla fjármuni. Ekki mun veita af á næstu missirum og árum. Ég ætla ekki að endurtaka ræðu hv. frummælanda í þessu máli en ég má til með að koma inn á offituna. Offitan er að verða alheimsvandamál. Hún eykur líkur á dauða fyrir aldur fram o.s.frv. Við munum í auknum mæli sjá foreldra grafa börnin sín sem er mjög óeðlilegt ástand og ætti ekki að gerast. Það ættu foreldrar að hafa í huga þegar þeir horfa á börnin sín verða akfeit - ég segi það bara - og þeir ættu að hafa í huga að þeir auka dánarlíkur barnanna sinna og það kallar á aðgerðir. Gagnvart börnum hef ég engar áhyggjur af forsjárhyggju því að börn þurfa forsjá. Þau eru nefnilega ekki fullorðin. Mér finnst allt í lagi að t.d. skólarnir, skólalæknir og skólahjúkrunarfræðingur, skoði nákvæmlega hvort börn séu orðin of feit. Þá verði þau hreinlega sett í meðferð með hreyfingu á vegum skólans. Hv. frummælandi ræddi um þunglyndi í ræðu sinni. Í mörgum tilfellum þunglyndis eru útivist og göngur sennilega besta úrræðið til að losa fólk undan því. Ég held, sérstaklega í ljósi síðustu atburða, að það muni verða mjög mikilvægt að skora á fólk að stunda útivist, göngu og hreyfingu almennt því að fólk er yfirleitt mjög ánægt þegar það stundar slíkt. Sem betur fer á sér stað mjög ánægjuleg þróun. Á göngustígum bæjarins rekst maður sífellt oftar á gönguhópa, stafgönguhópa o.s.frv., fólk sem nýtur samveru og er að hreyfa sig úti, upplifir sólina og veðrið. Við Íslendingar búum sennilega við besta veðurfar í heimi þótt margir vilji ekki trúa því. Hér er eiginlega aldrei allt of heitt, þ.e. yfir 25–30°C og hér er aldrei eða mjög sjaldan allt of kalt veður, þ.e. undir -25°C eða -30°C. Það er yfirleitt mjög heppilegt veður til fara út að ganga, menn þurfa að klæða sig sæmilega vel en það er hvorki of heitt né of kalt úti. Ég skora því á hv. heilbrigðisnefnd sem fær málið til umsagnar að samþykkja það sem allra fyrst og leggja til að það verði þegar tekið upp vegna þess að ég held að það sé mjög brýnt að spara fjármuni og koma í veg fyrir hugsanlegt þunglyndi sem gæti leitt af þeirri stöðu sem við búum við í dag. Það sparar lyfjagjöf sem kostar gjaldeyri yfirleitt og það sparar dýrar aðgerðir sem er mikill kostnaður fyrir ríkissjóð. Það veitir ekki af að létta af honum nú um þessar mundir.

Herra forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um hreyfiseðla í heilbrigðiskerfinu. Ég vil byrja á því að þakka og fagna þrautseigju flutningsmanna tillögunnar og þá sérstaklega 1. flutningsmanns, hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur, því að tillagan er hér flutt í fimmta sinn. Oft var þörf en nú er nauðsyn eins og bent hefur verið á. Í rauninni er verið að leggja til mjög lítið skref. Það er verið að leggja til að sett verði á laggirnar nefnd - það eru öll ósköpin - til að kanna kostnað og fyrirkomulag af þeirri kerfisbreytingu að læknum sé heimilt að ávísa á hreyfingu rétt eins og lyf og læknismeðferð. Það er mikilvægt að þessi tillaga verði samþykkt og fái stuðning í heilbrigðisnefnd, bæði með tilliti til góðrar reynslu, sem er rakin í greinargerð, og líka með tilliti til þeirrar almennu skynsemi sem er byggð á þekkingu sem flestir búa yfir um þessar mundir, sem sagt að hreyfing sé kannski ekki allra meina bót en flestra meina bót. Það er líka mikilvægt að þessi tillaga fáist samþykkt með tilliti til laga um réttindi sjúklinga en samkvæmt lögum þar um eiga sjúklingar rétt á sem fullkomnastri heilbrigðisþjónustu og upplýsingum um önnur úrræði en fyrirhugaða læknismeðferð. Samkvæmt þeim lögum eiga menn líka rétt á því að hafna meðferð og væri æskilegt að skýrar væri kveðið á um að menn mættu velja meðferð. Er ég þar að vísa til óhefðbundinna lækninga ýmiss konar sem margir eru farnir að notfæra sér hér á landi, bæði til að bæta lífsgæði almennt og einnig til þess að ná heilsu til baka. Það er mikilvægt að hvetja menn til að taka virkan þátt í að bæta heilsu sína og til að halda henni, sem sagt að taka ábyrgð á eigin heilbrigði. Fátt er betra í því en hreyfing, eins og við vitum, en það er fleira sem mætti nefna eins og komið hefur fram í þessari umræðu, bæði mataræði, ýmsa þjónustu sem græðarar, sjúkraþjálfarar og hómópatar veita fólki, m.a. með nuddi og nálarstungum, og síðan er það skipulögð þjálfun í kraftgöngu, sundi eða á líkamsræktarstöðvum eins og bent hefur verið á. Ég tel ástæðu til að minna á nauðsyn þess að óhefðbundnar lækningar fái viðurkenningu í heilbrigðisþjónustu okkar og sérstaklega hvatning til að breyta líferni og bæta mataræði og hreyfingu. Það er mikilvægt að við leggjum meiri áherslu á þessa hluti en verið hefur og meiri áherslu en á lyf og læknisaðgerðir. Spurt var hér áðan - hv. formaður heilbrigðisnefndar lýsti vonbrigðum sínum yfir því - af hverju tillaga sem þessi, um að taka upp jafnsjálfsagðan hlut og hreyfiseðla eða ávísun á hreyfingu í læknismeðferð, þyrfti að koma ofan frá, af hverju það þyrfti að koma frá hv. Alþingi. Í mínum huga er svarið tvíþætt. Annars vegar er það staðreynd að heilbrigðisstarfsmenn eru menntaðir í lyfjagjöf og læknisaðgerðum frekar en því að ráðleggja um mataræði, hreyfingu eða lífsstíl. Það er einfaldlega þannig. Ég held því miður að kennsla við læknadeildina okkar sé kannski ekki nógu góð á þessu sviði því að hér á landi hafa læknar lagt minni áherslu á þessa hluti en læknar í nágrannalöndunum. Þar er hefðin fyrir óhefðbundnum lækningum mun ríkari og eins og fram kemur í greinargerð með þingsályktunartillögunni hafa hreyfiseðlar jafnvel verið notaðir á Norðurlöndunum um nokkurra ára skeið. Annað atriði sem ég vil nefna sem svar við því af hverju slík kerfisbreyting þarf að koma ofan frá er að það er dýrt að hreyfa sig skipulega í þessu landi. Við skulum muna að það kostar áreiðanlega 5–15 þús. kr. á mánuði að sækja líkamsræktarstöðvar í þéttbýlinu. Það segir sig sjálft að frístundakortið sem Reykjavíkurborg hefur tekið upp er skref í rétta átt, og í þá átt sem þessi tillaga til þingsályktunar varðar. Þar veitir borgin 24 þús. kr. styrk á ári í tvennu lagi til ungmenna til að fara í frístundir sem í flestum tilfellum er hreyfing. Auðvitað eru dæmi um annað en oftast kaupa börnin sér rétt til þátttöku í æfingum hjá íþróttafélögunum. Styrkurinn frá Reykjavíkurborg er þó ekki nema helmingurinn af raunkostnaði sem fjölskyldan þarf að reiða fram til að borga þátttökugjaldið í íþróttunum, í félaginu, að ekki sé talað um búninga, keppnisferðir og allt annað. Við höfum ekki lagt næga áherslu á hreyfingu í skólunum og við byggingu framhaldsskóla hefur íþróttahúsið oftar en ekki verið síðast á dagskránni. Herra forseti. Það lítur út fyrir að við Íslendingar fáum ekki aðeins tækifæri til breyttra lífshátta í framtíðinni heldur verðum við tilneydd til þess. Með því m.a. að draga úr innflutningi á jarðefnaeldsneyti notum við bílana minna og þá fjölgar gönguferðum og hjólreiðum og hreyfing eykst, það er auðvitað af því góða. Við höfum ekki haft úrræði til að hvetja fólk til hreyfingar eftir að það hefur veikst eða orðið fyrir slysi á annan hátt en þann að veita ávísun til sjúkraþjálfunar í tiltekinn fjölda skipta eða þá að leggja menn inn á Reykjalund eða heilsustofnun Náttúrulækningafélagsins í Hveragerði til þess að ná heilsu með þessu móti. Það hefur sýnt sig að hreyfing er bæði árangursrík sem forvörn og sem meðferð við sjúkdómum sem hér hafa verið taldir upp. Ég tel því að ekki sé eftir neinu að bíða að hv. heilbrigðisnefnd taki tillöguna til afgreiðslu enda mun ekki mikið liggja fyrir nefndinni um þessar mundir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim sem hafa tekið til máls í þessari umræðu fyrir góðar undirtektir. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir nefndi óhefðbundnar lækningar og tek ég undir þau orð. Ég vil halda því til haga að heilbrigðisnefnd tók fyrir þingmál um óhefðbundnar lækningar á síðasta kjörtímabili og afgreiddi það. Óhefðbundnar lækningar höfðu ekki verið mikið ræddar á Alþingi fyrir þann tíma og skal ekki gert lítið úr þeim leiðum til að bæta heilsu sína og ná heilsu. Eins og hv. þm. Álfheiður Ingadóttir nefndi er dýrt að hreyfa sig hefðbundið, það er dýrt að sækja líkamsræktarstöðvar o.s.frv. Þegar harðnar í ári þá er það oft það fyrsta sem fólk sparar við sig sem því miður ætti ekki að vera, það er aldrei mikilvægara en einmitt þá að hreyfa sig. En þetta hefur allt komið fram í umræðunni sem ég þakka kærlega fyrir og ég vonast til þess að hún verði til þess að þessi mál verði samþykkt. Það er ekki verið að fara fram á mikið. Verið er að leggja til að það verði fært í farveg að vísa á hreyfingu og hollt mataræði með hreyfiseðlum, samanber lyfseðla, það er ekki stórt mál, og að nefnd vinni það verk sem hér er lagt til. Virðulegi forseti. Ég legg til að málið fari til 2. umr. og hv. heilbrigðis- og trygginganefndar að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um málsvara fyrir aldraða, 18. mál á þskj. 18. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Ágúst Ólafur Ágústsson, Katrín Júlíusdóttir, Guðbjartur Hannesson, Árni Páll Árnason og Ellert B. Schram. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela félags- og tryggingamálaráðherra að beita sér fyrir því að komið verði á þjónustu sem sinni gæslu hagsmuna og réttinda aldraðra. Það verði metið hvort sett verði á laggirnar sérstakt embætti umboðsmanns aldraðra eða hvort sveitarfélög annist verkefnið. Samráð verði haft við hagsmunasamtök aldraðra við vinnuna.“ Á liðnum árum hefur á Alþingi og í almennri þjóðfélagsumræðu verið rætt um þörfina á að stofna sérstakt embætti umboðsmanns aldraðra sem hefði það hlutverk að annast hagsmunagæslu fyrir aldraða og fylgjast með því að stjórnvöld og einkaaðilar tækju fullt tillit til réttinda þeirra og þarfa. Hér er verið að miða við þann hóp sem er kominn á eftirlaunaaldur. Hópurinn er stór og fjölbreyttur og eðli málsins samkvæmt er hann misjafnlega fær um að gæta réttar síns og hagsmuna sjálfur. Ég vil nefna að frá því að þessi tillaga var lögð fram hefur ýmislegt breyst í samfélaginu og segja má að ekki síður nú en þá sé nauðsyn að koma þessum hópi til aðstoðar við að gæta réttar síns og hagsmuna. Ábyrgð á þjónustu við aldraða dreifist á hendur ríkis, sveitarfélaga, félagasamtaka og einkaaðila. Lögin um málaflokkinn eru flókin, ekki síst á sviði skatta, almannatrygginga og heilbrigðismála. Þess vegna er brýnt að aldraðir geti á einum stað nálgast upplýsingar um lögvarin réttindi sín og hvernig þeim verður best fylgt eftir, m.a. í því skyni að styrkja stöðu þeirra með tilliti til fjárhags, heilsu, búsetu og umönnunar. Þetta er hópur sem fer ört stækkandi. Árið 2007, eða í fyrra, voru Íslendingar 67 ára og eldri tæplega 32 þúsund og samkvæmt spá Hagstofunnar verða þeir orðnir um 46 þúsund árið 2020. Þegar embætti umboðsmanns barna var stofnað með sérstökum lögum var útskýrt hvað almennt fælist í störfum umboðsmanna sérhópa í almennum athugasemdum með frumvarpinu og segir þar, með leyfi forseta: „Í umræðu um umboðsmenn sérhópa í þjóðfélaginu er yfirleitt átt við óháða embættismenn sem hafa það hlutverk að taka við kvörtunum vegna tiltekinna málefna sem heyra undir verksvið þeirra jafnframt því að vera talsmenn þeirra hópa gagnvart stjórnvöldum, gefa út álitsgerðir, þrýsta á stjórnvöld um úrbætur, hafa frumkvæði að ábendingum til stjórnvalda um það sem betur mætti fara í löggjöf eða á viðkomandi sviðum framkvæmdarvaldsins og almennt að móta viðhorf í þjóðfélaginu og hafa stefnumarkandi áhrif fyrir þá þegna þjóðfélagsins sem þeir eru talsmenn fyrir.“ Flytjendur þessarar þingsályktunartillögu telja eðlilegt að metið verði hvort sett verði á laggirnar sérstakt embætti umboðsmanns aldraðra eða hvort sveitarfélögum verði falið að annast hagsmunagæsluna. Það er erfitt við þær aðstæður sem nú ríkja í samfélaginu að leggja til aukin útgjöld ríkissjóðs en við bendum einnig á þjónustu sveitarfélaganna. Mig langar þá að nefna nýtt embætti sem hefur verið sett á laggirnar hjá Reykjavíkurborg sem sinnir að hluta til þeim verkefnum sem hér eru lögð til en það er mannréttindastjóri Reykjavíkurborgar sem nýlega er tekinn til starfa. Má líta á hann sem umboðsmann ýmissa hópa og þar á meðal aldraða. Því er full ástæða til þess að hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra skoði þá þjónustu sem þar er í boði. Málefni aldraðra heyra undir félags- og tryggingamálaráðherra og því er rétt að hann kanni kosti þessarar leiðar. Verði niðurstaðan sú að fela sveitarfélögunum verkefnið ætti ráðherrann að hafa samráð við samgönguráðherra um það verkefni en hann er yfirmaður sveitarstjórnarmála. Einnig er mjög mikilvægt að hafa samráð við samtök aldraðra á öllum stigum málsins. Félag eldri borgara í Reykjavík hefur á undanförnum árum reynt eftir bestu getu að annast hagsmunagæslu fyrir aldraða en nú er svo komið að samtökin eiga erfitt með að sinna því vegna mikils umfangs. Það hefur komið fram í umræðum við Félag eldri borgara að það hefur verið með lögfræðing í starfi við lítil efni og löng bið hefur verið eftir þjónustu þessa lögfræðings sem samtökin hafa verið með á sínum snærum. Hefur hann aldrei getað annað öllum þeim fjölda sem sóst hefur eftir stuðningi. Félagið hefur einnig verið með upplýsingagjöf sem mikið hefur verið sótt í þannig að full þörf er á að koma á þessari þjónustu. Félag eldri borgara í Reykjavík hefur bent á að fordæmi séu fyrir réttindagæslu af hendi opinberra aðila í lögum um málefni fatlaðra sem þeir benda á að mætti hafa til hliðsjónar í þessum efnum. Það er líka í samræmi við tíðarandann að þjónusta við aldraða sé nærþjónusta og þannig að miklu leyti á hendi sveitarfélaganna enda hefur það verið stefna stjórnvalda að koma þessari þjónustu við aldraða yfir til sveitarfélaganna. Í ljósi þess ættu sveitarfélögin að aðstoða eldri borgara innan sinna umdæma við að gæta réttar síns í málefnum sem þá varða. Þar sem sveitarfélög eru misstór er eðlilegt að smærri sveitarfélög sameinist um þessi verkefni. Á Norðurlöndunum er ýmis háttur hafður á við að gæta hagsmuna og réttinda aldraðra og leggja flytjendur þessarar tillögu áherslu á að reynslan þaðan verði höfð til hliðsjónar. Dæmi eru um óháð embætti á vegum yfirvalda, borgar- eða sveitarstjórna, sem búa yfir sérþekkingu á málefnum aldraðra. Hlutverk þeirra er að aðstoða eldri borgara við að fá rétta úrlausn mála sinna og má nefna sem dæmi að umboðsmaður aldraðra í Stokkhólmi aðstoðar eldri borgara við það sem snýr að málefnum aldraðra og þjónustu við þá. Þeir geta komið beint til hans með skoðanir á málefnum sínum, kvartanir og spurningar og hann vísar þeim áfram rétta leið í kerfinu. Borgaryfirvöld í Stokkhólmi telja mikilvægt að efla tengslin við aldraða sem njóta þjónustu borgarinnar á þennan hátt. Áhrif eldri borgara á þá þjónustu sem þeir fá eru þannig talin mikilvæg og jafnframt að þeir hafi val um þá þjónustu. Hlutverk umboðsmannsins þar er líka að safna saman athugasemdum og nýta þær til að bæta þjónustu við aldraða. Þetta skoðuðum við þegar við vorum á ferðinni í Stokkhólmi, ég kynnti mér þetta aðeins og spurðist fyrir um þetta þegar við vorum þar að kanna sjúkratryggingastofnun nú í haust. Flytjendur þingsályktunartillögunnar telja ástæðu til að aldraðir hér á landi eignist málsvara sem sinni réttindamálum þeirra og í sama streng hafa félög eldri borgara tekið, en það sést vel í fylgiskjali sem er grein eftir Margréti Margeirsdóttur, formann Félags eldri borgara í Reykjavík. Hún skrifaði grein í Morgunblaðið 21. apríl 2007 í framhaldi af ályktun sem aðalfundur Félags eldri borgara samþykkti aðeins fyrr á því ári. Það var áskorun til ríkisstjórnarinnar að stofna embætti umboðsmanns aldraðra. Við leggjum sem sagt til að annaðhvort taki sveitarfélögin þetta að sér - Reykjavíkurborg hefur hafið þjónustu með mannréttindastjóranum - eða að ráðherra leggi til umboðsmann eða skoði a.m.k. þessi mál. Hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra mundi þá ákveða leið til þess að ná þeim markmiðum sem hér eru lögð til grundvallar. Virðulegi forseti. Þar sem málefni eldri borgara heyra undir félags- og tryggingamálaráðherra er eðlilegt, í framhaldi af umræðu um þingsályktunartillögu um málsvara fyrir aldraða, að málið fari til 2. umr. og hv. félags- og tryggingamálanefndar til umfjöllunar. Ég vil áður en ég lýk máli mínu ítreka að þetta hefur verið mikið baráttumál Samtaka aldraðra í alllangan tíma og þörfin er mikil eins og fram kemur, bæði í greininni sem fylgir og í fjölda ályktana sem aðalfundir Samtaka eldri borgara hafa sent frá sér á undanförnum árum.

Herra forseti. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu og tel að hún sé mjög af því góða. Ekki veitir af að aldraðir eignist formlegan málsvara sem getur gætt hagsmuna þeirra. Ýmislegt þarf að skoða samhliða þessu. Ríkið rekur sumt sem snýr að málefnum aldraðra og sumt eru sveitarfélögin að gera. Kannski má segja að full ástæða sé til þess við þessar aðstæður, og þetta er kannski eitt af því sem styrkir þá stöðu og þá leið að endurskoða skiptingu tekna milli ríkis og sveitarfélaga. Það þarf að setja meira fjármagn til sveitarfélaganna ef þau eiga að taka yfir þætti sem snúa að málefnum aldraðra. Heimaþjónusta er á vegum sveitarfélaga, hjúkrunarheimili á vegum ríkisins og svo öldrunarheimili, elliheimili, sum hver einkarekin - það eru margir þættir sem þarf að skoða í þessu. Við sjáum t.d. einkarekin elliheimili eins og Hrafnistu, Grund og Ás í Hveragerði - og ástand hjóna er oft með þeim hætti að annað þarf að njóta þjónustu frá ríkinu og hitt frá sveitarfélaginu. Þó að ég sé kannski kominn út fyrir tilganginn með tillögunni þá er þetta hluti af því sem þarf að huga að þegar verið er að hugsa um málefni aldraðra. Í framtíðinni þurfum við að sjá þetta á einni hendi, rekið af sveitarfélagi en ekki ríki. Þetta er nærþjónusta og sveitarfélögin þekkja betur til aðstæðna hjá fólki en ríkið. Málsvari eða umboðsmaður aldraðra, eða hvað sem embættið verður látið heita, verður mjög af því góða og getur m.a. komið í veg fyrir að átök séu á milli ríkis og sveitarfélaga í þessum málaflokki. Mér líst vel á þetta og finnst þetta vera skref í rétta átt. Ég mun styðja þessa þingsályktunartillögu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Grétar Mar Jónsson og Jón Magnússon. Við höfum flutt þetta mál áður hér í hv. Alþingi, þingmenn úr Frjálslynda flokknum. Frumvarpið gengur út á að tryggja heimild í skattalögum til þess að menn sem sækja vinnu um langan veg megi sem launþegar draga þann kostnað frá tekjum áður en skattlagt er, þ.e. að sá ferðakostnaður sem menn leggja sérstaklega í til að stunda vinnu sé frádráttarbær frá tekjum áður en skattar eru lagðir á þær. Þessu ákvæði eru sett ákveðin takmörk. Í fyrsta lagi þarf viðkomandi að leggja fram gögn um kostnað vegna atvinnusóknar, akstursbók ef hann notar eigin bifreið, flugfarseðla, ferjuseðla o.s.frv. Umræddur kostnaður þarf á heilu ári að vera hærri en 200 þús. kr. til að viðkomandi eigi rétt á skattafrádrætti. Kostnaður undir 200 þús. kr. fæst ekki dreginn frá tekjum áður en skattlagt er því að allir hafa jú einhvern kostnað af því að sækja vinnu. Umræddum kostnaði er einnig sett hámark. Í frumvarpinu er lagt til að hámarkið sem draga megi frá á ári hverju sé 700 þús. kr. og er þá m.a. tekið tillit til þess að bensínkostnaður hefur hækkað mjög og ýmis annar kostnaður við ferðalög hefur hækkað á milli ára - hvað svo sem framtíðin ber í skauti sér með þróun bensínverðs og annarra orkugjafa, það vitum við ekki. En við teljum að full rök séu fyrir þeim kostnaði sem menn mega draga frá, hann er þá að hámarki 700 þús. kr. Ef menn nota eigin bifreið verða menn að færa akstursbók og leggja fram gögn sem staðfesta að um atvinnusókn sé að ræða en ekki önnur ferðalög sem ekki tengjast vinnu. Það er þekkt fyrirkomulag að menn færi akstursbók, t.d. þeir sem fá greitt frá fyrirtækjum. Við alþingismenn fáum greitt fyrir ferðalög þegar við þurfum að sækja ákveðna fundi í kjördæmi okkar. Við eigum rétt á því að færa akstursbók vegna ferðalaga sem beinlínis eru tengd vinnu okkar og fáum greiðslu samkvæmt því, en við verðum að sýna kostnað á móti. Ef skattyfirvöld taka mark á þeim kostnaði sem við leggjum út fyrir er sambærileg upphæð varðandi aksturspeningana skattfrjáls en það sem út af stendur bætist á okkur sem tekjur. Eins yrði það í þessu tilviki. Sá sem vill fá að draga kostnað frá tekjum verður að sanna það með skattframtali sínu og fylgigögnum að sá kostnaður sé réttmætur og rétt færður. Skattyfirvöld fara þá yfir það hvort rétt sé frá greint og menn geta þá lent í úrtaki eins og gerist og gengur þegar skattyfirvöld fara yfir það hvort rétt sé talið fram hjá viðkomandi aðila. Við erum því ekki að leggja til eitthvert fyrirkomulag sem ekki er þekkt í kerfinu. Fyrirkomulagið er þekkt en það hefur hingað til einungis náð yfir það að einhver annar greiði ferðakostnaðinn, þ.e. atvinnurekandinn en ekki launþeginn sjálfur. Við leggjum til, hæstv. forseti, að ákvæðið verði víkkað út og nái yfir venjulega launþega sem ferðast um langan veg til að sækja vinnu og hafa af því verulegan kostnað. Við gerum ekki greinarmun á því hvort sá kostnaður verður til með flugferðum, ferjufargjöldum, langferðabifreiðagjöldum eða akstri á eigin bifreið, eingöngu að kostnaðurinn sé sannaður. Menn þurfa því að halda utan um gögn sín og færa fram rök fyrir því að högum þeirra sé þannig háttað að atvinnusókn þeirra sé dýrari en annarra. Við teljum að um sanngirnismál sé að ræða enda sé um að tefla kostnað sem til fellur varðandi öflun atvinnutekna. Markmiðið er að ná sérstaklega til þeirra sem þurfa að sækja vinnu um langan veg og bera af því mikinn kostnað. Oft hefur verið þörf á því að flytja þetta mál en nú er sérstaklega brýnt að fá það afgreitt hér í hv. Alþingi og vonandi þá sem lög þegar þar að kemur. Ég vænti þess að þau orð hæstv. 1. forseta þingsins, um að almennt eigi að vinna að því að afgreiða mál, verði til þess að málið verði tekið til afgreiðslu við 2. umr. og síðan 3. umr. og væntanlega samþykkt sem lög. Hæstv. forseti. Ljóst er að brátt verður verulega aukið atvinnuleysi hér á landi, mun meira atvinnuleysi en við höfum átt að venjast og jafnvel meira atvinnuleysi en við höfum áður séð, alla vega á síðustu áratugum. Líkur eru á því að atvinnuleysið vaxi mjög hratt á næstu mánuðum, margt bendir til þess þó að ég voni vissulega að það fari ekki fram með þeim hraða sem menn spá. Ég hef heyrt stjórnarliða nefna að atvinnuleysi hér á landi geti á næstu mánuðum farið yfir 10%. Ég vænti þess að við þurfum ekki að vera svo svartsýn. En hvað um það, allar horfur eru á því að störfum fækki verulega. Störfum hjá bönkum og fjármálastofnunum hefur fækkað, störfum í byggingariðnaði, verkamannavinnu við byggingariðnað, mun fækka. Í framhaldi af því mun störfum iðnaðarmanna fækka þegar saman dregur á byggingarmarkaðnum. Önnur þjónustustörf sem tengjast venjulegri atvinnustarfsemi þar munu einnig dragast saman þó það fari kannski hægar en samdrátturinn hjá byggingar- og iðnaðarmönnum. Síðast en ekki síst er rétt að vekja athygli á því, hæstv. forseti, að enn sem komið er þráast stjórnvöld við að lagfæra þá stöðu í atvinnumálum sem þau hafa tök á. Á ég þá við það að menn vilja ekki auka þorskaflann, en allt bendir til þess að mjög eðlilegt sé að gera það við aðstæður eins og þær eru nú. Þar koma til bæði líffræðilegar forsendur, eins og sjómenn líta á þær, og ekki síður þær forsendur að við þurfum nýjar tekjur. Nú sem aldrei fyrr þurfum við auknar tekjur. Ég sagði því í upphafsorðum mínum að oft hefði verið þörf á því að setja inn slík ákvæði en nú væri enn frekari nauðsyn til þess og hefði aldrei verið brýnna. Ég vænti þess vissulega að stjórnvöld sjái innan tíðar skynsemina í því að auka þorskaflann og gefa þjóðfélaginu á þann hátt tækifæri til að auka tekjur og auka atvinnu. Það er sú aðgerð sem við eigum auðveldast með að framkvæma og þurfum minnstu til að kosta. Við þurfum einfaldlega að taka þá ákvörðun að auka veiðina. Við eigum öll tæki til þess að ná í aflann, mannskap, skip og vinnslustöðvar, og markaðir eru fyrir hendi. Þar er auðveldast að bregðast við og auka atvinnuna. Eins og nú horfir kallar mjög margt á það að það frumvarp sem við ræðum um verði samþykkt. Það mundi auðvelda fólki sem lendir í því að missa vinnuna að sækja vinnu á milli staða um lengri veg. Ekki er vanþörf á eins og horfurnar eru í landinu um þessar mundir. Hér er sem sagt lagt til að launþegar fái þennan rétt. Ef atvinnuleysi eykst hér á landi gæti það orðið til þess að menn sjái sér meiri hag í því að sækja vinnu á milli staða en ella væri. Það gæti þá dregið úr því að menn leiti inn á atvinnuleysistryggingar og atvinnuleysisbætur en aukið líkur á því að menn sjái sér hag í því að sækja vinnu um lengri veg. Við verðum að forðast atvinnubrestinn sem fram undan er eins og mögulegt er og þessi tillaga getur virkilega gagnast í því. Sjávarbyggðirnar urðu fyrir niðurskurði í þorskafla á síðasta ári og einnig á þessu ári og var þá af hendi ríkisstjórnarinnar talað um sérstakar mótvægisaðgerðir sem gætu orðið til þess að styrkja stöðu þeirra og þess fólks sem byggi á svæðum þar sem samdráttur í atvinnumöguleikum hefði orðið. Frumvarpið sem hér er mælt fyrir gagnast mjög vel í því tilfelli þegar menn þurfa að horfa á mótvægisaðgerðir til að halda uppi atvinnu og auka atvinnusókn og einnig til að tryggja að fólk nái þá betri rauntekjum út úr vinnunni þó það þurfi að kosta til hennar talsverðum fjármunum. Lagt er til að umræddur frádráttarliður verði settur inn í skattalögin, að menn sem sækja vinnu um langan veg megi draga ferðakostnað frá ef þeir geta sýnt fram á að hann sé umfram 200 þús. kr. á ári en þó að hámarki 700 þús. kr. á ári. Ég er ekki viss um að menn hafi almennt stöðu til að sækja upp í þá upphæð en þó kann það að vera í einstaka tilfellum. Fólk sem býr á Reykjavíkursvæðinu gæti séð sér hag af því að sækja vinnu á Austurlandi og þyrfti þá að fljúga þangað á sunnudagskvöldi og aftur til baka á föstudagskvöldi en það er enginn smákostnaður sem fylgir því að fljúga á milli Egilsstaða og Reykjavíkur. Ég veit að hver og einn í þessum sal getur auðveldlega reiknað það út í hvaða upphæðir það stefnir á ári ef menn ætla að stunda vinnuna sína vel og þurfa að haga atvinnu sinni svo sem ég nefndi í þessu dæmi. Ég vænti þess að þetta þingmál fái góða og efnislega umfjöllun í nefnd og þegar því verði lokið muni málið verða með þeim hætti, þeim úrbótum, sem nefndarmenn vilja. Vel má vera að menn vilji setja einhverjar frekari skorður og útfæra hlutina með einhverri viðbótarútfærslu. Til dæmis mætti velta því fyrir sér varðandi akstur eigin bifreiðar að miða við að lágmarki einhverja ákveðna kílómetra sem menn yrðu að sækja vinnu til þess að eiga rétt á því sem hér er lagt til. Ég held ég fari rétt með það að þeir þingmenn sem keyra daglega til Akraness fái þann ferðakostnað viðurkenndan þegar þeir sækja vinnu á Alþingi. Við höfum því fordæmin ákaflega nálægt okkur, hæstv. forseti, og þurfum ekki að leita yfir lækinn að slíkri viðmiðun, ef það væri eitthvað sem þingmönnum fyndist að ætti að vera til viðmiðunar í þessu máli. Efnislega legg ég sérstaka áherslu á það að við erum hér að hvetja til þess að fólk leiti lausna við að reyna að halda uppi atvinnu og afla sér tekna. Það er stórt mál við núverandi aðstæður að þannig sé unnið á hv. Alþingi að við reynum allt sem við getum til að tryggja að sem mest atvinna haldist uppi í landinu og fólk sjái sér hag í því að stunda vinnu hvar svo sem hún er í boði. Þar með minnkar atvinnuleysið, bætur og kostnaður okkar vegna atvinnuleysis. Það er ekki síður mikilvægt, hæstv. forseti, að fólk afli tekna því að allir greiða jú skatta og skyldur af tekjum sínum til ríkissjóðs eins og við þekkjum öll. Í frumvarpinu eru margar hvetjandi hliðar. Það er allt að vinna fyrir ríki og ríkissjóð að halda uppi atvinnu annars vegar og halda uppi tekjum - okkur mun ekki veita af í núverandi krepputali að komast út úr þeim vandræðum sem við höfum því miður komið okkur í. Þó að deila megi um það hver eigi þar mesta sök og hver aðdragandinn var er ljóst að íslenska þjóðin er stödd frammi fyrir því að þurfa að takast á við hörmulega niðurstöðu í þeim efnum, hvort sem við erum að tala um færri hundruð milljarða eða fleiri. Það er ljóst að þær byrðar verða þungar til næstu ára sem á þjóðinni eru að lenda. Okkur ber sem alþingismönnum að koma fram með allar þær hugmyndir sem við teljum að megi verða til bóta í þeim efnum. Hér er verið að leggja eina hugmynd í þann farveg sem getur orðið til þess að auka atvinnusókn á landinu og hvetja til hennar og gera fólki mögulegt að sækja vinnu þó að því fylgi talsverður kostnaður og ferðalög. Við verðum að horfa á þetta raunhæft út frá þessum sérstöku forsendum. Ég segi því enn og aftur að þessi tillaga hefur aldrei átt betur við en einmitt nú vegna þeirra aðstæðna sem uppi eru í þjóðfélaginu. Ég vil einnig láta þess getið að slík tillaga sem við flytjum hér er þekkt í lögum annarra landa, m.a. í Noregi, og hægt er að sækja fyrirmyndir þangað um hvernig draga megi kostnað vegna atvinnusóknar frá tekjum áður en skattlagt er. Ég hvet til þess að menn líti frumvarpið jákvæðum augum og sérstaklega við núverandi ástand eins og ég hef hér rakið. Full ástæða er til þess, og aldrei fremur en nú, að ýta undir að þetta frumvarp verði samþykkt. Það mundi færa launþegum aukinn rétt og búa til frádráttarreglur þegar menn sækja sér atvinnu og tekjur og það er hagur þjóðfélagsins í heild að við höldum uppi sem allra mestri atvinnu og sem mestri tekjuöflun. Það mun fleyta okkur í gegnum erfiðleika í framtíðinni að halda uppi atvinnustiginu og tekjum fólksins. Nóg er nú samt um byrðarnar sem lenda á íslensku þjóðinni að því er varðar kostnað af ýmsum ástæðum sem hafa fylgt þeirri stöðu sem við erum komin í, kostnað vegna lánsfjármagns, hvort sem það eru gengistryggð lán eða vísitölutryggð lán. Þetta eru hlutir sem kristallast sem aldrei fyrr með þeim hætti að okkur ber að taka alveg sérstaklega á þessum málum. Ég vil vekja athygli á því, hæstv. forseti, að við í Frjálslynda flokknum höfum lagt fram sérstök þingmál sem snúa að tvennu er varðar lánamál fólks. Annars vegar að unnið verði markvisst að því að afnema verðtryggingu á lánsfé - að við stefnum í sambærileg lánakjör og lánafyrirgreiðslu og þekkist í löndunum í kringum okkur. Við höfum einnig lagt fram þingmál um það að þegar fólk breytir lánasamningum sínum eða sækir um húsnæðislán eða íbúðalán þurfi ekki að greiða af slíkum gjörningum stimpilgjöld. Hvort tveggja er til þess fallið að létta álögur á íslenskan almenning vegna fjármagnskostnaðar sem eru úr öllu hófi í dag. Öllum hlýtur að vera orðið löngu ljóst að þessir hlutir eru ekki með neinu sambærilegu lagi og gerist í öðrum löndum. Aldrei hefur verið meiri nauðsyn en nú, hæstv. forseti, að vera með aðgerðir sem styrkja launþegana og styrkja vinnumarkaðinn. Ég verð, hæstv. forseti, í lok máls míns að lýsa furðu minni á þeirri ákvörðun Seðlabankans í dag að hækka stýrivextina upp í 18%. Mér finnst það afar slæm aðgerð og tel að hún vinni gegn því að halda uppi atvinnustiginu í landinu og hjálpa atvinnufyrirtækjunum og fólkinu til að komast út úr þeim þrengingum sem það stendur nú frammi fyrir. Ég átta mig alls ekki á því á hvaða vegferð Seðlabankinn er og ekki á því umboði ríkisstjórnarinnar að samþykkja þá vegferð sem Seðlabankinn boðar í dag. Því þessi verk eru á ábyrgð ríkisstjórnarinnar og það þýðir ekkert fyrir stjórnarflokkana að skorast undan því eða benda á Seðlabankann sem eitthvert sérstakt fyrirbæri sem sé lausríðandi eins og veikt hross um þjóðfélagið sem enginn hafi stjórn á.

Frú forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessa frumvarps og ég ætla ekki að fara yfir það sem slíkt. Skattafslátturinn gæti orðið um 500 þús. kr. og ég held að allir átti sig á að það getur hjálpað til og lagað stöðu þeirra sem þurfa daglega að fara langan veg, eins og frá Suðurnesjum á höfuðborgarsvæðið eða öfugt. Það er jafnlangt frá Sandgerði til Reykjavíkur og frá Reykjavík til Sandgerðis og það sama á við um Borgarnes og Árborgarsvæðið. Þetta er að verða eitt stórt atvinnusvæði en fólk á lágu kaupi vílar það dálítið fyrir sér vegna kostnaðar við að koma sér til og frá vinnu og kannski bara þeir hæst launuðu sem treysta sér til þess. Aldrei hefur verið meiri þörf fyrir þetta frumvarp en einmitt nú þar sem atvinnuástandið mun breytast mjög hratt á næstunni. 18% stýrivextir hjálpa fyrirtækjum í atvinnurekstri og almenningi ekki á næstunni og munu sennilega verða til þess að drepa í sumum sem áttu einhverja smávon og fleira fólki verði því sagt upp um mánaðamótin en mátti eiga von á og er nú nóg samt. Talað er um að 25% af fyrirtækjum í landinu muni ekki borga út um næstu mánaðamót. Ég hefði haldið að þar sem stjórnvöld gortuðu fyrir einungis ári síðan af því að mótvægisaðgerðir þeirra væru þær mestu og bestu sem gerðar hefðu verið í lýðveldissögunni að þá væri alvöru mótvægisaðgerð að samþykkja frumvarpið og gera að lögum. Endalaust er hægt að tala um ástandið í þjóðfélaginu núna, það er ömurlegt og óvissa um fjárlög og nánast allt. Tekjur þjóðarinnar á næsta ári og skuldir hennar eru enn þá óljósar og allt í þeim dúr. Við flytjum því frumvarp til að reyna að koma til móts við fólk og hjálpa og ég vonast til þess að þeir sem mynda ríkisstjórnina, Samfylking og Sjálfstæðisflokkur, sjái sóma sinn í því að standa með okkur í þessu og gera frumvarpið að lögum. Þetta er kannski dropi í hafið en þó spor í rétta átt.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um Háskóla á Ísafirði, 46. mál á þskj. 46, sem ég flyt ásamt hv. þingmönnum Magnúsi Stefánssyni og Jóni Bjarnasyni. Frumvarp þetta er endurflutningur frá síðasta þingvetri en málið flutti ég þá ásamt þingmönnunum Guðjóni Arnari Kristjánssyni og Jóni Magnússyni. Frumvarpið er í sex köflum, samtals 19 greinar. Í I. kafla er gerð grein fyrir hlutverki skólans og samkvæmt 1. gr. frumvarpsins er Háskólinn á Ísafirði vísindaleg mennta- og rannsóknastofnun sem veitir stúdentum sínum menntun til að sinna sjálfstætt vísindalegum verkefnum og til að gegna ábyrgðarstörfum í atvinnulífinu. Háskólanum er heimilt að veita framhaldsmenntun og endurmenntun í þeim fræðum sem stunduð eru í deildum hans. Í II. kafla frumvarpsins er fjallað um kennara og stúdenta og kveðið á um að kennarar við skólann séu prófessorar, dósentar, lektorar, aðjúnktar og stundakennarar. Þá er einnig kveðið á um að rektor ráði prófessora, dósenta, lektora, aðjúnkta og stundakennara og að skipuð sé dómnefnd eftir tilnefningu háskólaráðs til að dæma um hæfi umsækjenda um störf við skólann. Í III. kafla frumvarpsins er fjallað um stjórnskipulag hans og kveðið á um að háskólaráð sé æðsti ákvörðunaraðili innan skólans nema annað sé berum orðum tekið fram í lögum, og að í háskólaráði sitji rektor, sem jafnframt er forseti þess, tveir fulltrúar kennara, einn fulltrúi stúdenta og einn fulltrúi skipaður af menntamálaráðherra. Þá er í þessum kafla mælt fyrir um að menntamálaráðherra skipi rektor til fimm ára samkvæmt tilnefningu háskólaráðs og að rektor sé yfirmaður stjórnsýslu háskólans. Háskólaráð ákvarðar deildarskipan háskólans og afmarkar aðrar stjórnunareiningar innan hans. Fyrir hverja deild háskólans eða skilgreinda námsbraut skal setja námskrá sem kveður á um markmið, inntak og meginviðfangsefni námsins, þar með talda starfsþjálfun á vettvangi þar sem það á við. Í IV. kafla frumvarpsins eru ákvæði sem varða kennslu, framkvæmd prófa og agaviðurlög og eru hefðbundin miðað við ákvæði annarra háskóla á vegum ríkisins. Í V. kafla er fjallað um rannsóknir og bókasöfn og kveðið á um að skólanum sé heimilt að starfrækja rannsóknastofnun á eigin vegum eða í samvinnu við aðra og eiga aðild að, með samþykki menntamálaráðherra, rannsóknar- og þróunarfyrirtækjum sem eru hlutafélög, sjálfseignarstofnanir eða félög með takmarkaða ábyrgð og stunda framleiðslu og sölu í því skyni að hagnýta og þróa niðurstöður rannsókna sem háskólinn vinnur að á hverjum tíma. Þá er kveðið á um að við háskólann skuli vera rannsókna- og sérfræðibókasafn sem tengist fræðasviðum skólans og að skólanum sé heimilt að gera samstarfssamninga við aðrar stofnanir og fyrirtæki sem tengjast starfssviði háskólans, t.d. um kennslu, rannsóknir og ráðningu kennara og annarra starfsmanna. Þá er að finna í þessum kafla ákvæði sem veitir háskólaráði rétt til að veita doktorsnafnbót. Í VI. kafla eru ákvæði um gildistöku og reglugerð með hefðbundnum hætti. Gert er ráð fyrir að lög þessi öðlist gildi þegar í stað og í ákvæði til bráðabirgða er menntamálaráðherra falið að skipa fimm manna háskólaráð sem tekur til starfa þegar í stað til þess að undirbúa stofnun skólans. Miðað er við að kennsla hefjist við skólann eigi síðar en á haustönn 2009 og þá verði skipað nýtt háskólaráð samkvæmt ákvæðum 5. gr. frumvarpsins. Þetta er megininntakið í lagafrumvarpinu, virðulegi forseti. Það er gert ráð fyrir því að skólinn verði hefðbundinn ríkisháskóli og við hann séu ekki innheimt skólagjöld með öðrum hætti en gildir um slíka skóla. Auðvitað má hugsa sér annað form, t.d. kemur vel til greina að skólinn sé sjálfseignarstofnun eða hugsanlega hlutafélag. Það eru allt spurningar um form sem engin ástæða er til að útiloka að geti komið til greina ef samstarfsaðilar eru fyrir hendi sem gera þá leið mögulega. Við flutningsmenn leggjum til að skólinn verði hefðbundinn ríkisháskóli og er það á valdi ríkisins og Alþingis ef vilji er til að hrinda því í framkvæmd með skjótum hætti, sem full þörf er á. Flutningsmenn telja að farsælast sé að stjórna uppbyggingu á háskólanámi á Vestfjörðum með sjálfstæðri stofnun með fjárveitingu á fjárlögum eins og aðrir háskólar búa við. Þá munu forustumenn skólans vinna að uppbyggingu hans og móta námsframboð á þeim forsendum sem gagnast best þeim sem skólanum er einkum ætlað að þjóna. Ég vek athygli á því að fyrir liggur að töluverður fjöldi nemenda er til staðar. Áætlað er að um 150–200 manns á Vestfjörðum stundi nám við háskóla og þá fyrst og fremst í fjarnámi. Bent er á reynslu af uppbyggingu Háskólans á Akureyri. Í upphafi var lagt til að hafin yrði kennsla á háskólastigi á Akureyri í tilteknum greinum á vegum Háskóla Íslands en frá því var horfið og stofnaður sjálfstæður háskóli fyrir norðan. Væntanlega efast fáir um það núna að það hafi reynst heillaráð og að háskólanám fyrir norðan væri allt með öðrum og minni hætti nú ef það hefði verið „annexía“ frá háskóla héðan að sunnan og uppbyggingu þess hefði verið stjórnað af fjarlægum stjórnendum í öðrum landshluta. Miklar framfarir á síðasta áratug gera það kleift að hinn nýi háskóli geti átt samstarf við aðra háskóla og sótt til þeirra þekkingu og námsframboð. Er gert ráð fyrir að þeir möguleikar verði nýttir sem mest í þágu háskólanáms á Vestfjörðum. Rökin fyrir sérstökum háskóla á Vestfjörðum eru enn þau sömu og sett voru fram þegar stofnaður var Háskólinn á Akureyri. Birgir Ísleifur Gunnarsson, þáverandi menntamálaráðherra, mælti fyrir frumvarpinu á Alþingi 12. desember 1987 og sagði þá, með leyfi forseta: „Ég gat þess áðan að Háskóli á Akureyri hefur verið mikið áhugaefni forustumanna í byggðum norðan lands. Það er mjög skiljanlegt, ég hygg reyndar að ekkert sé raunhæfara í byggðamálum en að flytja menntun út í byggðir landsins. Mér er það í minni að menntamálaráðherra Svía var hér í heimsókn á sl. sumri og við ræddum um þróun skólamála, ekki síst þróun skólamála í Svíþjóð. Hann sagði mér að ríkisstjórnir í Svíþjóð hefðu gert mjög margt til þess að halda uppi byggðastefnu. Þær hefðu látið mikið fé af hendi rakna í ýmiss konar félagsleg verkefni og til ýmiss konar atvinnufyrirtækja en í rauninni hefði ekki nein stefna reynst betri en sú þegar Svíar fóru að flytja sitt æðra nám út í hinar dreifðu byggðir landsins.“ Ég legg áherslu á lokaorð framsöguræðu þáverandi menntamálaráðherra, Birgis Ísleifs Gunnarssonar. Sömu sjónarmið komu síðar fram hjá Ólafi G. Einarssyni, þáverandi menntamálaráðherra, 26. febrúar 1992 þegar hann mælti fyrir frumvarpi til nýrra laga um Háskólann á Akureyri. Hann sagði þá, með leyfi forseta: „Ég vil einnig minna á að starfsemi Háskólans á Akureyri er mikilvægur þáttur í byggðastefnu, þ.e. að fólk í hinum dreifðu byggðum landsins fái aukna möguleika á að notfæra sér þá menningu og þau lífsgæði sem felast í þróttmikilli háskólamenntun og vísindastarfsemi.“ Mikill áhugi er á háskólanámi á Vestfjörðum. Milli 150 og 200 manns stunda þar nám í fjarnámi eins og fyrr kom fram. Enginn háskóli hefur starfsemi þar, aðeins háskólasetur. Þó að háskólasetur sé að mörgu leyti merkileg stofnun og ýti áfram uppbyggingu á háskólanámi er það ekki háskóli, getur ekki orðið það og getur ekki tekið að sér slíkt hlutverk vegna þess að um er að ræða þjónustuaðila fyrir aðra háskóla. Þess vegna þarf að stíga skrefið til fulls. Ef aðsókn að nýjum háskóla verður svipuð og ætla má út frá þeim fjölda sem stundar fjarnám á Vestfjörðum munu nemendur við nýjan háskóla í upphafi verða margfalt fleiri en þeir sem hófu nám við Háskólann á Akureyri þegar kennsla hófst þar en þeir munu hafa verið innan við 40. Allar ástæður eru til að ætla að nýr háskóli á Vestfjörðum á næsta ári mundi þegar í upphafi hafa margfaldan þann fjölda sem menn lögðu af stað með við stofnun Háskólans á Akureyri. Þó að fjöldinn væri ekki mikill þar á þeim tíma tókst vel til og Háskólinn á Akureyri er orðinn mjög öflugur háskóli sem hefur skilað því inn í samfélagið sem honum var ætlað að gera, ekki bara til þjóðfélagsins í heild, sem hann að sjálfsögðu hefur lagt sitt af mörkum til að efla, heldur hefur hann styrkt samfélagið sem hann starfar í. Í þessu sambandi minni ég á nýlega skýrslu sem kom út á vegum OECD þar sem einmitt er bent á að eitt öflugasta tæki til þess að styrkja byggð í dreifðum byggðum einstakra landa er í gegnum menntastofnanir og sérstaklega háskóla. Það helgast af því að háskólinn er auðvitað sjálfur stofnun eða atvinnufyrirtæki sem hefur starfsfólk og nemendur og þar er starfsemi, en fyrst og fremst vegna þess að út úr háskólunum kemur fólk sem sest að á þessum stöðum í meira mæli en væri ef það væri gengið til mennta annars staðar, tekur til starfa í samfélaginu og beitir sér hvert á sínum vettvangi hvort sem það er hjá atvinnufyrirtæki, hinu opinbera, í félagasamtökum eða stjórnmálum. Það hefur þekkingu á ýmsum viðfangsefnum þjóðfélagsins sem við er að glíma og getur hjálpað atvinnufyrirtækjum og öðrum í samkeppni í þjóðfélaginu um fólk, tekjur, verkefni, tækifæri og annað og leiðir til þess að svæði eflist vegna þess að þekkingin hefur styrkst. Fleiri verða á svæðinu með meiri þekkingu og meiri getu til þess að drífa hlutina áfram og í því felst helsti styrkur og ávinningur viðkomandi svæðis. En fyrst og fremst legg ég áherslu á ávinninginn fyrir þjóðfélagið í heild því að aukið menntastig þýðir aukin landsframleiðsla, auknar tekjur og meiri velsæld í þjóðfélaginu - og mætti ætla við þær aðstæður sem við búum við þessa mánuðina að menn séu sammála um að ekki veiti af. Með fjölgun skóla hefur þeim fjölgað sem gengið hafa menntaveginn. Það er þróun sem menn sáu fyrst í framhaldsskólunum eða kannski öllu heldur fyrst í iðnskólunum sem voru víða um land og áttu sitt blómaskeið á sínum tíma. Síðan komu menntaskólarnir og mikil togstreita var um það fyrir 30 árum eða svo að fá nægilegan pólitískan stuðning til að stofna framhaldsskóla í ýmsum byggðarlögum landsins, t.d. á Ísafirði. Að baki stofnunar Menntaskólans á Ísafirði var margra ára barátta nokkurra alþingismanna sem að lokum skilaði því að skólinn var stofnaður því að þeir skólar sem fyrir voru óttuðust að þetta hefði áhrif á hag þeirra. Þannig eru hlutirnir og þess vegna var þessi togstreita á sínum tíma. Við sjáum að því víðar sem við förum með framhaldsskólana styrkjast viðkomandi byggðarlög og landsvæði, sem styrkir svo þjóðina í heild, af því að stærri hluti af hverjum árgangi menntar sig meira en ella væri. Breytingar sem sem orðið hafa gera það auðveldara að stofna framhaldsskóla með færri nemendum en var fyrir 30–40 árum. Þess vegna er gerlegt að stofna framhaldsskóla í Borgarnesi, á Snæfellsnesi og Ólafsfirði og víðar. Ég hygg að það sé nokkuð samdóma álit þingmanna í þeim kjördæmum þar sem skólar hafa verið settir á fót að það hafi verið til góðs. Ég man ekki eftir dæmi um að menn haldi því fram að það hafi leitt til verri stöðu að stofna framhaldsskóla á tilteknum stað. Sama þróun á sér stað með háskólana. Þeir eru að færast út um landið rétt eins og framhaldsskólarnir áður. Þeir munu skila jákvæðum áhrifum alveg eins og framhaldsskólarnir gerðu. Það er deginum ljósara að það er ávinningur fyrir þjóðina eða þjóðarbúið í heild að háskólar eru á Bifröst, Hvanneyri, Hólum og Akureyri. Það er líka ávinningur fyrir viðkomandi byggðarlög eða landsvæði sem njóta í ríkara mæli en önnur góðs af starfseminni. Þannig mun þetta halda áfram. Það mun koma háskóli á Suðurnesjum og reyndar er búið að gefa því vel undir fótinn af hálfu ríkisstjórnarinnar að koma honum þar á legg. Það mun koma háskóli á Selfossi, ég er alveg sannfærður um það. Það mun verða háskóli á Egilsstöðum innan skamms og hér er lagt til að það verði háskóli á Ísafirði. Allt þetta mun koma, vil ég leyfa mér að halda fram, og verða til góðs fyrir þjóðina og einstök svæði. Ég flutti þingsályktunartillögu um stofnun háskóla á Ísafirði fyrir fimm árum ásamt þremur öðrum þingmönnum, Gunnari Birgissyni, Einari Oddi Kristjánssyni og Magnúsi Stefánssyni. Þá létum við taka saman fyrir okkur upplýsingar. Þar var m.a. dregið fram, til að sýna áhrifin af skóla á tilteknu landsvæði eins og lagt er til í þessu frumvarpi, að 400 stúdenta skóli sem hefði þar af 300 í staðnámi, sem kallað er, mundi leiða til fjölgunar íbúa um 900. Það munar dálítið um það. Fimm árum síðar höfum við hátt í þann fjölda af nemendum á svæðinu í fjarnámi. Ég hugsa að við hefðum kannski ekki þorað að halda því fram þá að fjölgunin yrði svo hröð sem reyndin hefur orðið. Svo bætast við nemendur af svæðinu sem eru í staðnámi í öðrum háskólum. Fjórðungssamband Vestfirðinga ályktaði um stofnun Háskóla á Ísafirði á þingi sínu í byrjun september á síðasta ári og hvatti til þess að skólinn yrði stofnaður og tæki til starfa á þessu ári. Þá hefur bæjarstjórn Ísafjarðarbæjar lýst yfir stuðningi sínum við stofnun Háskóla á Ísafirði og því til viðbótar liggur fyrir stuðningur við tillöguna frá því fyrir fjórum árum frá bæjarstjórninni í Bolungarvík og ýmsum hagsmunasamtökum á svæðinu og reyndar frá Menntaskólanum á Ísafirði, sem ég vil sérstaklega geta um að lýsti strax yfir stuðningi við stofnun háskóla. Fræðslumiðstöð Vestfjarða er annað dæmi um samtök sem studdu málið fyrir fimm árum og ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að sú afstaða sé óbreytt. Hins vegar hefur komið fram, eins og ég reyndar átti von á, og hvað skýrast í umsögnum um málið fyrir fimm árum andstaða annarra háskóla svo sem Kennaraháskólans og Háskólans í Reykjavík af þeirri einföldu ástæðu að þeir eiga hagsmuna að gæta. Þeir óttast um hagsmuni sína verði skólinn að veruleika og leggjast því gegn málinu. Ég tel það vera skammsýni, ég tel að menn eigi að draga lærdóm af reynslunni á Akureyri og að þessir háskólar eigi að leggjast á sveif með okkur flutningsmönnum, styðja frumvarpið og vinna að því að stofna háskóla á Ísafirði. Virðulegi forseti. Það er hægt að hugsa sér ýmsar aðrar útfærslur á stofnun háskóla á Ísafirði en frumvarpið gerir ráð fyrir, svo sem sjálfseignarstofnun og jafnvel er hugsanlegt að sjá fyrir sér eina háskólastofnun með starfsemi á nokkrum stöðum á landinu en þá að því tilskildu að sjálfstæði einstakra starfsstöðva sé fyrir hendi bæði í stjórnun og fjárhagslega. Ég nefni dæmi um þetta fyrirkomulag erlendis frá þar sem háskólar eru oft safn af minni skólum eða stofnunum sem snúa bökum saman í eina. Þetta er sett fram til þess að láta vita af því að við þekkjum þessar hugmyndir og erum tilbúin til að ræða þær, en tillagan er alveg skýr og leiðin sem við veljum í frumvarpinu fer ekki á milli mála og það er afstaða okkar flutningsmanna að hún sé farsælust þegar horft er til lengri tíma. Virðulegi forseti. Ég hef ekki fleiri orð um þetta mál í framsögu, legg til að því verði vísað til 2. umr. og menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi lýsa því yfir að það mál sem hér er til umræðu nýtur fulls stuðnings þess sem hér stendur og annarra þingmanna Frjálslynda flokksins. Það er til mikils að vinna að ná því í gegn sem hér er lagt til, að stofna sjálfstæðan háskóla á Ísafirði. Til þess hefur áhugi manna staðið eins og kom fram í máli hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar áðan þegar hann vísaði til þess réttilega að bæjarstjórnir á Vestfjörðum hafa lagt þessu máli lið og Fjórðungssamband Vestfirðinga hefur einnig sérstaklega mælt með því að stofnaður verði sérstakur háskóli á Vestfjörðum. Háskólasetur Vestfjarða, sem nú er staðsett á Ísafirði, hefur vissulega hafið starfsemi og sú starfsemi gengur ágætlega og er góður vísir að því sem koma skal en ég tek sérstaklega undir það í þessu frumvarpi að stíga eigi skrefið til fulls og stofna sérstakan háskóla á Vestfjörðum. Því fylgir auðvitað mikill ávinningur eins og kom fram í máli hv. 1. flutningsmanns og framsögumanns þessa máls og reynslan af háskólum annars staðar á landinu bendir eindregið til þess að eftir miklu sé að slægjast í því máli sem hér er lagt upp með. Ef horft er til háskóla í landinu og þróun þeirra og þeirrar byggðar þar sem þeir eru staðsettir er reynslan sú að þeir efla mjög byggð og að sjálfsögðu er mest um verð sú menntun sem þeir hljóta sem stunda þar háskólanám. Það er því eftir miklu að slægjast að hafa háskóla í viðkomandi byggðarlögum, það styrkir byggðirnar og gerir það mögulegt að stunda háskólanám heima í héraði. Það mælir allt með því að staðið verði þannig að verki sem hér er lagt til, að stofnaður verði og sett lög um sérstakan háskóla á Vestfjörðum. Er þá ekki verið að gera lítið úr því, hæstv. forseti, sem gert hefur verið hingað til í þeim málum vestur á fjörðum, á Ísafirði, og ber auðvitað að fagna því sem vel hefur tekist til með. Það breytir ekki þeim einlæga vilja mínum og að sjálfsögðu flutningsmanna að háskóli verði starfræktur á Ísafirði og þar starfi sjálfstæður háskóli. Það er líka rétt að benda á, eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, að atvinnulíf á Vestfjörðum hefur löngum verið talsvert einhæft. Það hefur byggst mikið á sjávarútvegi og staðið styrkum stoðum sem slíkt á honum en með niðurskurði aflaheimilda á síðasta ári var vegið verulega að þeirri undirstöðu sem vestfirskar byggðir byggja á en þar skiptir auðvitað botnfiskaflinn og þá einkum þorskaflinn langmestu máli. Þegar við sitjum uppi með það annað árið í röð að þorskaflinn eigi að vera 130 þúsund tonn er náttúrlega vegið sérstaklega að undirstöðum þessarar byggðar og það er ekki tilviljun, hæstv. forseti, að fækkað hefur í byggðum Vestfjarða á undanförnum árum og áratugum. Ég vil einnig minna á að tillögur svokallaðrar Vestfjarðanefndar eru í þá veru að reyna að styrkja atvinnulíf og ýta undir menntun á Vestfjörðum og ég tel að það frumvarp sem hér er lagt fram sé því virkilega orð í tíma töluð og að við eigum að afgreiða þetta mál sem lög frá Alþingi. Ég hvet eindregið til þess að það verði gert. Það mun að mínu viti hafa mjög jákvæð áhrif á byggðaþróun á Vestfjörðum og einnig þá tilfinningu fólks að geta sótt menntun í sínu heimahéraði og að þar verði til störf sem tengjast háskólamenntun og háskólastarfi, rannsóknum og vísindum. Þess vegna er ég eindreginn stuðningsmaður þess, hæstv. forseti, að málið fái góða afgreiðslu í hv. Alþingi. Aldrei er meiri þörf en einmitt nú að slíkt mál eins og hér um ræðir fái afgreiðslu og stefnumótun til framtíðar og er mikill vísir að því að stjórnvöld ætli sér að standa gegn þeirri byggðaþróun sem verið hefur á Vestfjörðum og að gera þeim landshluta mögulegt að ná fótfestu til jafnfætis við aðrar byggðir. Við sjáum þróunina sem orðið hefur samfara aukinni háskólamenntun í Borgarfirði, við sjáum þróunina á Akureyri og í Skagafirði þar sem Hólaskóli hefur eflst og er Skagfirðingum afar mikilvægur á því svæði öllu. Það er því ekki spurning að hér er um ákaflega þarft og gott málefni að ræða sem vissulega er búið að stíga skref í en nú tel ég, hæstv. forseti, að stíga eigi það til fulls á yfirstandandi þingi og samþykkja frumvarpið sem lög frá hv. Alþingi.