Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Bjarni Jónsson Mig langaði til að segja nokkur orð, áður en gengið er frá þessu frv. hjeðan úr deildinni. Það er öllum kunnugt, að stjórnin hefir lýst yfir því, að hún ætlaði að taka til rannsóknar, hvort ekki væri hægt að fækka embættum, og þá tekur sú rannsókn líklega meðal annars til þess, hvort ekki muni hægt að fækka lögreglustjórum. Þá getur verið, að till. hennar fari í bága við þetta frv., að stjórnin komist að þeirri niðurstöðu, að hentugra væri að fækka lögreglustjórum á annan hátt. Eða þótt hún vildi sameina þessar sýslur, þá vildi hún sameina þær á annan hátt, eins og hjer kom fram við síðustu umræðu þessa máls, bæði hjá mjer og frsm. nefndarinnar (J. Þ.), að heppilegra væri að sameina Dalasýslu annari sýslu en Strandasýslu. Það gæti t. d. komið til mála að sameina norðurhluta Strandasýslu við Ísafjarðarsýslu, en syðri hlutann Húnavatnssýslu. Jeg nefni þetta aðeins sem dæmi upp á það, sem til mála getur komið, en þá eru þessi lög þröskuldur í vegi fyrir till. stjórnarinnar, og þyrfti að breyta því á næsta þingi. Það er heldur engin ástæða til að ætla, að sameiningin verði komin á áður en stjórnin kemur fram með sínar tillögur, og er því ekki ástæða til að hrapa að neinu. Þá skal jeg geta þess, að jeg hefi fengið nýtt skeyti, er sýnir ljóslega vilja Dalamanna í þessu máli. Skeytið er dagsett 7. þ. m., kl. 942 sent af stað, og er svohljóðandi: „Öll sýslunefndin í Dalasýslu mótmælir á aðalfundi sínum í dag, 6. apríl, eindregið og kröftulega sameining Dalasýslu og Strandasýslu. Sýslunefndin.“ Jeg les þetta upp hjer til að sýna, að það er ekki uppspuni úr mjer, að Dalamönnum sje þessi sameining þvert um geð. Jeg vil því leyfa mjer að bera hjer fram svohljóðandi rökstudda dagskrá: Stjórnin hefir lýst yfir því, að hún ætli sjer að rannsaka, hvort fækka megi embættum, og gera tillögur um það. Þar sem nú vel getur farið svo, að sameining sú, sem hjer ræðir um, fari í bága við það kerfi, er stjórnin á sínum tíma vildi leggja til, þá telur deildin óhyggilegt að láta þetta mál ganga fram og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.

Frsm. (Jón Þorláksson) Nefndin hefir að vísu ekki haft þessa rökstuddu dagskrá til athugunar, en jeg hygg þó, að mjer sje óhætt að segja fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar, sem ekki hefir skift skoðun frá því nál. var samið og til síðustu stundar, að hann telur ekki rjett að afgreiða mál þetta á þennan hátt. Ástæður fyrir þessu voru færðar við 2. umr. þessa máls, og jeg sje ekki ástæðu til að endurtaka þær nú. Meira þarf jeg því ekki að segja við þessu, fyrir hönd allshn. En mjer láðist að svara einu atriði, er kom fram síðast í ræðu hv.þm. Dala. (B. J.) við 2. umr. þessa máls. Hann sagði þá, að þetta frv. væri heimastjórnarhefnd á Dalasýslu fyrir það, að hún hefði kosið hann á þing. En þetta er með öllu staðlaust. Í fyrsta skifti var frv. um þetta borið fram af þm. Dala. skömmu eftir að Alþingi fekk löggjafarvald, og því löngu áður en heimastjórnin kom til sögunnar. Í annað skifti var frv. þetta borið fram af milliþinganefnd, sem í áttu sæti menn af fleiri landsmálaflokkum en heimastjórnarflokknum. Sú nefnd var ekki svo skipuð, að hún gæfi ástæðu til ummæla hv.þm. Dala. (B. J.). Í þriðja sinn er svo frv. um þetta efni borið fram hjer á þingi af hv.þm. Str. (M. P.). Það er nú margt vel um þann mann, en í augum heimastjórnarmanna hefir þó verið sá ljóður á ráði hans, að hann hefir aldrei verið heimastjórnarmaður. Hvað allshn. snertir, sem jeg tala hjer fyrir, þá er hún skipuð fleiri mönnum en heimastjórnarmönnum. Jeg vænti, að þetta muni nægja til þess að sýna, að það eru staðlausar getsakir, að þetta frv. eigi rót sína að rekja til þeirrar ástæðu, er hv.þm. Dala. (B. J.) vildi vera láta.

Bjarni Jónsson Hv. frsm.allshn. (J. Þ.) taldi mig hafa farið með rangt mál, er jeg gat um, af hvaða orsökum þetta frv. væri upp runnið. En það er þó hárrjett, sem jeg sagði. Það er að vísu satt, að sá maður, sem flytur þetta frv. hjer, hefir aldrei verið við heimastjórn kendur, og því engin börn við henni getið, enda átti jeg ekki við hann. Það kemur heldur ekki málinu við, hvað gerðist í tíð feðra vorra, er ellefu manna þingmálafundur í Dalasýslu gerði ályktun. Það hefir verið sýnt, að vilji Dalamanna er allur annar nú. Jeg hefi ekki sagt, að sá uppruni væri af þeim ástæðum. En jeg átti við fæðing frv. í milliþinganefndinni. Hún var af þeim ástæðum, sem jeg greindi. Nefndin fjekk áskorun frá mjer um að rannsaka, hvort eigi væri hægt að aðskilja umboðsvald og dómsvald; þótt hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) rengi það og vilji siga á mig hinum mikla sagnfræðingi, þá er það þó satt. En upp úr þessu varð svo aðeins frv. um sameining tveggja lögsagnarumdæma. Parturiunt montes, nascitur ridiculus mus. Það voru að vísu ekki eingöngu heimastjórnarmenn í þessari nefnd, en heimastjórnarmaðurinn í nefndinni kunni betur að koma sínum málum fram en hinir og vissi vel, hvað hann söng, er hann bar fram þetta frv. Jeg hefi þóst verða þess var, að hv.þm. bæru svo mikla virðingu fyrir hv. kjósendum, að þeir vilji ekki gera sjer leik að því að gera þeim gramt í geði. En það er gert hjer, er Dalasýsla er rekin hjer út úr og á að sameina hana Strandasýslu, að íbúum Dalasýslu þvernauðugum. Hjer er að ástæðulausu verið að áreita kjósendur Dalasýslu. Jeg vænti þess, að dagskrá mín verði samþykt, en hún fer fram á, að stjórninni verði falið að rannsaka málið. Jeg hugsa, að fylgismenn stjórnarinnar muni samþykkja hana. Væri jeg í stjórnarinnar sporum, teldi jeg það móðgun við mig, ef þingið færi að grípa með blettum inn í það verk, sem jeg væri búinn að lýsa yfir að jeg ætlaði að framkvæma.

Lárus Helgason Jeg skal ekki lengja umr. mikið, en vildi aðeins láta í ljós þá skoðun mína um þetta mál, að jeg tel rökstuddu dagskrána fullkomlega rjettmæta. Jeg hefi orðið þess var síðan jeg kom á þing, að hjer hafa verið ýms þau mál á döfinni, sem betur væri að ekki hefðu komið inn í þingið; og svo er um þetta mál. Jeg fæ ekki sjeð, að neinn sparnaður yrði að því, þó að þetta frv. yrði að lögum, því að í báðum þeim sýslum, sem talað er um að sameina, eru ungir sýslumenn, og yrði að sjá fyrir þeim, eða öðrum þeirra, að miklu leyti af fje landsins, að minsta kosti fyrst um sinn, svo sem áður hefir verið sýnt fram á hjer í hv. deild. Sparnaður sá, sem af þessu máli leiðir, er því sá, að þingið lengist og kostnaðurinn við það eykst. Auk þessa finst mjer næsta undarlegt að grípa, að mjer virðist úr lausu lofti, tvö embætti og vilja sameina þau. Hitt er miklu heilbrigðara, að taka alt launakerfið til rannsóknar í heild sinni, eins og hæstv. stjórn hefir lýst yfir að gert verði. Vegna þessa, sem nú er talið, mun jeg greiða atkvæði móti frv., en með rökstuddu dagskránni.

Frsm. (Jón Þorláksson) Það er ekki mitt að halda skildi fyrir milliþinganefndinni í launamálinu, hvorki þeim, sem enn eru á lífi, eða hinum, sem liðnir eru. En jeg vildi minna hv.þm. Dala. (B. J.) á, að af þeim mönnum, sem sömdu till. þá, sem hjer hefir verið getið um, var aðeins einn heimastjórnarmaður, og það er sá maðurinn, sem hefir reynst hv.þm. (B. J.) best allra heimastjórnarmanna, og betur en flestir menn aðrir; það situr því illa á hv.þm. Dala. (B. J.) að beina skeytum að þessum manni, þegar hann á ekki lengur sæti í þinginu. Auðvitað er nú ekki hægt að segja, að hv.þm. (B. J.) hafi gert lítið úr þessum manni, með því að gefa í skyn, að hann hafi ráðið einn atkv. allra nefndarmanna. Hv. þm. V.-Sk. (L. H.) sagði, að enginn sparnaður væri í þessu frv., og jeg finn ástæðu til að segja nokkur orð út af því. Það er ekki í fyrsta sinni, sem eitthvað þesskonar er sagt. Það er orðin tíska, ef einhver sparnaðartill. kemur fram í þinginu, að segja, bæði í sjálfu þinginu og opinberum blöðum, að eini sparnaðurinn, sem af þeirri till. leiði, sje sá, að lengja þingtímann, eða með öðrum orðum enginn sparnaður, heldur þvert á móti eyðsla. Sama sagði og hv.þm. V.-Sk. (L. H.) um þetta frv. En það vita allir, að þetta er ekki rjett. Það vita allir, að þingtíminn fer ekki eftir því, hvort við sitjum lengur eða skemur á dag hjer í deildinni meðan við biðum eftir því, að fjárlögin sjeu afgreidd í Ed. Því að það eru þau, sem fremur öllu öðru ráða lengd þingtímans. Jeg sje ekki, að þeim tíma, sem þessi deild hefir frían, meðan fjárlögin eru til meðferðar í Ed., sje betur varið á annan hátt en þann, að leggja niður fyrir sjer, hvernig best sje hægt að spara fje landsins til frambúðar. (M. P.: Kostnaðurinn við prentun þingtíðindanna?)  . Já, jafnvel þó að prentunarkostnaðurinn verði meiri. Og það get jeg sagt hinum hv. nýkomna þm. (L. H.), að þó að hann þykist ekki sjá mikinn árangur af sparnaðarviðleitni þingsins, og fátt gangi fram af till., sem fara í þá átt, er mikill árangur af henni, og hann er sá, að engar till. hafa komið í gagnstæða átt. Undanfarið hefir verið í þinginu stanslaus straumur af eyðslutill, bæði styrkveitingum til einstakra manna eða fyrirtækja og um stofnun nýrra embætta og opinberra starfa. Á síðasta þingi voru þannig stofnuð milli 10 og 20 embætti, sem sumpart voru samþ. í fjárlögunum og sumpart á annan hátt. Það er því ekki lítill sparnaður, ef þessu þingi tekst að stöðva þennan straum, þannig, að því yrði svo lokið, að ekkert embætti hefði verið stofnað. Hvað hv. deild þóknast að gera við þetta frv., er nokkuð fyrir sig, en ef það verður felt, hygg jeg, að hv.þm. fari heim með þann orðstír á baki, að þeir hafi felt allar sparnaðartill., sem fram hafa komið, því að þetta mun vera hið eina sparnaðarfrv., sem enn á sjer nokkra lífsvon.

Bjarni Jónsson Jeg vildi aðeins leyfa mjer að gera stutta athugasemd út af þeim ummælum, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hafði um mann, sem hann sagði að jeg þekti, en nefndi þó ekki með nafni. Hv. þm. (J. Þ.) hefir nú ekki sýnt enn, að hann sje meira trygðatröll en jeg, og jeg mun ekki þurfa hjálpar hans til þess að semja um milli mín og þessa manns. Hann gaf það í skyn, að jeg væri að baktala þennan mann hjer í deildinni, en jeg vil aðeins minna hv.þm. (J. Þ.) á, að það, sem jeg segi og hefi sagt um þetta mál, má lesa í Alþt. það ár, sem málið var fyrst borið fram, og er því alls ekki rjett, að hjer sje nokkuð sagt á bak. Og jeg ímynda mjer, að jeg yrði fyrri til að verja hann en hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), ef þess þyrfti við. Það, sem hv.þm. (J. Þ.) sagði um sparnaðinn við þetta frv., held jeg að hafi komið úr verra horninu á heilanum í honum, því að jeg tel hann of gáfaðan mann til að meina það, nema hann ætlist þá til, að annarhvor sýslumannanna í þessum sýslum sje drepinn, en það hefir ekki enn komið fram hjá þessum hv.þm. (J. Þ.). Það var og ekki rjett, að þetta væri eina sparnaðartill., sem lífvænleg væri, en hitt má vel vera, að hv.þm. (J. Þ.) vilji helst, að hún lifi. En jeg minnist þess nú, að háttv.þm. (J. Þ.) lagðist á móti einni sparnaðartill., þar sem um mikinn sparnað var að ræða, af því að hann vildi ekki, að Reykvíkingar skyldu einir greiða skólagjöld sín. Þá var það hann og hans kjördæmi, sem átti að verða fyrir barðinu á sparnaðinum, enda var hann frv. mótfallinn. Annars sýnir það, hve óviturlegar þessar sparnaðartill. eru, að menn eru hættir að þora að tala í alvöru um sparnað í þinginu. Hið sama sýnir enn fremur það, að hin eina sparnaðartill., sem vit var í, var drepin. Jeg á hjer við till, fjvn. Þó var þar að ræða um jafnmörg 100,000 eins og hjer um 1000. Annars get jeg geymt að tala um þennan sparnað þangað til þingi er lokið, því að þá verður auðvelt að reikna hann út. En að síðustu skal jeg geta þess, að íslenska þjóðin er ekki svo heimsk, að það þurfi að búast við, að hún muni gína yfir sparnaðarflugum þessara atkvæðaveiðimanna.

Frsm. (Ólafur Proppé*): Eins og tekið er fram í greinargerð þessa frv., eru mjög skiftar skoðanir manna um það, af hverju stafi það verðfall, sem orðið hefir á íslensku krónunni á síðari tímum. Eins og lætur að líkum, hefir nefndin ekki haft tækifæri til að rannsaka það mál til hlítar, því að hún hefir hvorki þeim mönnum á að skipa, sem færir eru til þess, nje heldur hafa þeir haft tíma til slíkra rannsókna. Það er þó eftir talsverða rannsókn og athugun, að samvinnunefnd viðskiftamála kemur með frv. þetta inn í hv. deild. Nefndin hefir borið sig saman við ýmsa málsmetandi menn um atriði það, sem frv. fer fram á, og mjer er óhætt að taka það fram, að næstum undantekningarlaust allir, sem málefnið hefur verið rætt við, hafa verið sammála um það, að núverandi fyrirkomulag og óvissa væri allsendis óviðunandi, og að kringumstæðurnar og ástandið krefðist þessara ráðstafana. Um hitt hafa aftur á móti verið talsvert skiftar skoðanir, hvenær byrja skyldi að skrá gengið, og það hefir þess vegna orðið að samkomulagi að láta þetta atriði vera nokkuð á valdi stjórnarinnar og nefndar þeirrar, er til stendur að skipuð verði. Það er óhugsandi, að vjer til lengdar, eins og Þjóðverjar, getum trássast við að fylgja alþjóðaviðskiftalögmáli. Og enda þótt, því miður, megi gera ráð fyrir því, að íslenska krónan verði ef til vill lág fyrst í stað, er þó hitt augljóst, samkvæmt þeim gögnum, sem nefndin hefir haft fyrir sjer, og þá sjerstaklega þegar litið er til þess, hve góðar eru nú allar framleiðsluhorfur, að gengi vort verður eigi lengi í þeirri niðurlægingu og óvissu, sem það nú er. Samkvæmt ábyggilegum heimildum voru banka- og viðskiftaskuldir Íslendinga erlendis um síðustu áramót hjer um bil 27 miljónir króna. Aftur á móti voru inneignir erlendis á sama tíma hjer um bil 4,7 miljónir, og einnig voru á sama tíma, eftir ágiskun, óseldar Íslenskar afurðir erlendis fyrir um 4 miljónir. Dragi maður þessar 8,7 miljónir frá, verða eftir 18,3 miljónir. Af sömu skýrslum er það sjáanlegt, að af upphæð þessari skulduðu kaupsýslumenn, aðrir en bankar, um 5,2 miljónir, en það má telja alveg víst að í minsta lagi helmingur þessarar upphæðar sje samningsbundnar vöruskiftaskuldir, og er þó síst of djúpt tekið í árinni. Dragi maður nú þennan helming frá, sem óhikað má fullyrða að eigi hafi nein áhrif á gengi vort, verða eftir 15,7 miljónir. Frá þessari upphæð mun leyfilegt að draga 2 miljónir, af vissum ástæðum, sem ekki skal skýrt frá hjer. Þá verða eftir 13,7 miljónir. Af þessari upphæð skuldar annar bankinn um 7 miljónir, sem allar líkur eru þó til að hægt verði að fá fasta afborgunarskilmála um, og það jafnvel til langs tíma. Hugsi maður sjer þessu komið í framkvæmd, en það er einmitt það, sem gert er að skilyrði fyrir byrjun skráningar, í greinargerð frumvarpsins, verða eftir 6,7 miljónir, sem eigi er ráðstafað, og vil jeg þó bæta þar við fyrir vanhöldum 1,3 milj. Þetta yrðu þá samtals áætlaðar um 8 miljónir svokallaðra dægurskulda, eða þeirra skulda, sem telja má sennilegt að meiri eða minni áhrif gætu haft á gengi hinnar íslensku krónu. Það skal þó í þessu sambandi tekið fram, og er það haft eftir bankafróðum manni, að venjulegar dægur- eða fljótandi skuldir fyrir ófriðinn muni eigi hafa verið langt frá þessari upphæð, eða eigi undir 5–6 miljónum. Mætti maður nú gera ráð fyrir því, að báðir bankarnir væru búnir að afla sjer tryggra viðskiftasambanda erlendis, sem þegar er staðreynd um annan bankann, má telja það nokkurn veginn víst, að „kredit“ sú, sem bankarnir hefðu, mundi að minsta kosti nema því, sem jeg áður taldi óráðstafað. Er þá eftir að tryggja sjer það, sem þarf til daglegs innflutnings. Talsvert miklar ráðstafanir um innflutning mun þegar vera búið að gera, og að minsta kosti fyrir Faxaflóaútgerðina fengin trygging fyrir nægum innflutningi salts og kola, sem skiljanlega hlýtur að vera mjög stór liður í búskap vorum, og yfirleitt má enn fremur gera ráð fyrir, að innflutn. þessa árs muni eigi valda neinum vandræðum. Að vísu eru ekki enn þá fyrir hendi neinar áreiðanlegar skýrslur um það, hve innflutningur til landsins hafi verið mikill síðan á áramótum, en jeg þykist samt ekki byggja á röngum grundvelli þá ágiskun mína, sem einnig hefir við þó nokkur rök að styðjast, að innfluttar vörur frá nýári, að undanteknum kolum og salti, muni síst nema meiru en þær vörur, sem við höfum flutt út á sama tíma. Innflutningurinn, og það jafnvel á hinum algengustu nauðsynjum, hefir aldrei verið jafnlítill og á þessu tímabili, og birgðirnar í landinu af þeim vörum eru sáralitlar. Því miður. Þessu til sönnunar nægir að taka það fram, að ekkert einasta skip, sem komið hefir til landsins síðan á áramótum, hefir haft fullfermi að flytja, og venjulegast ekki meira en einn þriðja eða fjórða af lestarrúminu. En til þess að fá einhvern flutning hafa þau neyðst til að taka kol fyrir mjög lág farmgjöld. Önnur fullgild sönnun fyrir því, að jeg muni hjer fara með rjett mál, er sú staðreynd, að hið óskráða gengi íslensku krónunnar hefir ekkert lækkað síðan í október eða nóvember, og mun krónan nú vera, eins og þá, 70–72 danskra aura ígildi, en sterlingspund stendur óhaggað í 27 krónum. Mjer er persónulega kunnugt um það, að fráfarandi forsætisráðherra hafði fullan skilning á alvöru þessa máls, og að hann hafði þegar í síðustu utanför sinni undirbúið málið nokkuð erlendis, en um framhald þess undirbúnings eða þeirra málaleitana, sem þá voru á döfinni, er mjer eigi nógu kunnugt, en sennilegt þykir mjer, að hin nýja stjórn hafi lítið gert til framhalds málinu, vegna fjarveru sendiherrans íslenska, sem okkur er öllum kunnugt um. En mál þetta mun hafa hvílt í höndum hans að miklu leyti. Á hinn bóginn mun jeg mega segja það með fullri vissu, að málaleitun þessari mun hafa verið mjög vel tekið á þeim stöðum, sem borið hefir verið niður, og jeg má einnig fullyrða, að opinber skráning mundi óneitanlega vekja meiri samúð og betri skilning en núverandi óvissa og óreiðufyrirkomulag hlýtur óumflýjanlega að valda. Að öllu þessu athuguðu virðist það liggja í augum uppi, að líkurnar til þess eru mjög miklar, að ráðstafanir þær, sem frv. gerir ráð fyrir, geti undir engum kringumstæðum skaðað okkur. - Slíkar ráðstafanir virðast miklu fremur beinlínis stefna að því að bæta úr og kippa í lag því vandræðafyrirkomulagi á verslun og viðskiftum, sem vjer nú búum við. Um einstakar greinar frv. skal jeg ekki við þessa 1. umr. tala neitt sjerstaklega; sennilega gefst tækifæri til þess síðar. En frá eigin brjósti vil jeg er bygt á hafa flestir þeir menn, sem aðeins bæta því við, og leggja áherslu á það, að hina sömu skoðun og frv. vit hafa á þessum málum, og það er persónuleg sannfæring mín, án þess að jeg áþreifanlega geti sannað öðrum það, að opinber skráning gengis muni hafa þau læknandi áhrif á viðskiftalíf vort, að ekki einungis gengismismunurinn muni minka, okkur í hag, heldur muni einnig komast meiri festa á viðskiftin og peningaveltan muni komast í þann farveg, sem eðlilegastur er og heillavænlegastur, sem sje til bankanna. Þetta er óbifanlega trú mín, sem jeg veit að mun rætast, og sjálfur er jeg svo bjartsýnn að halda því fram, að gengismunur íslenskrar og danskrar krónu muni að mestu leyti, ef ekki alveg, horfinn fyrir næstu áramót. Áður en jeg sest niður get jeg ekki stilt mig um að geta þess, að Bretum, þessari hagsýnustu og „kritiskustu“ fjármálaþjóð heimsins, hefir eigi fundist það ósamboðið virðingu sinni að meta ríkisskuldabrjefin okkar fyrir breska láninu frá því í haust á 98, eða með öðrum orðum tveimur undir nafnverði. En að sú virðing sje handahófsvirðing, mun víst enginn treystast að halda fram. * Ó. P. hefir ekki farið sjálfur yfir handrit skrifaranna að ræðum sinum í þessu máli.

Magnús Kristjánsson Jeg verð að segja, að jeg hefi ekki haft tíma eða tækifæri til þess að kynna mjer mál þetta sem skyldi. En í fljótu bragði virðist mjer þó jeg mega segja, að frv. þetta muni vera bæði meinlaust og gagnslaust og muni ekki ráða bót á því stóra meini, sem við eigum við að búa, sem er verðfall íslensku krónunnar og þar af leiðandi skortur á gjaldeyri til nota erlendis. Jeg get ekki stilt mig um að minna á það, sem jeg hefi svo oft tekið fram hjer á þingi, þegar rætt hefir verið um gengismálið, að til þess að halda uppi verðgildi okkar peninga þurfum við að hafa gát á því, að það, sem inn er flutt, fari ekki fram úr því, sem útfluttar afurðir landsins nema. Eða, sem er enn ákjósanlegra, að útfluttar vörur nemi meira en inn er flutt. Mjer er ekki ljóst, hvernig stjórnin getur metið erlendan gjaldeyri og skipað fyrir, hvers virði okkar króna eigi að vera og það þótt hún hafi menn sjer til aðstoðar. Og jafnvel þótt hægt sje með lögum að banna sölu á erlendum peningum, þá er erfiðara að framfylgja þeim, og vandasamt að hafa slíkt eftirlit með höndum. Þess vegna verða þessi lög gagnslaus, þó að þau næðu samþykki, og hafa engin bjargráð í sjer fólgin út úr þeim vandræðum, sem þeim er þó ætlað að bæta úr. Hitt er ráðið til að bjarga gengismálinu, að flytja inn á þessu ári alt að 10 miljónum minna en andvirði afurða landsins nemur á þessu ári. Vilji hv. Alþingi ekki fallast á innflutningshöft í sambandi við eftirlit á afurðasölunni, þá er jeg sannfærður um, að allar aðrar ráðstafanir reynast kák eitt, og þetta frv. líka. Jeg sje ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta nú, enda læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja, hvað um frv. þetta verður, því jeg lít svo á, eins og jeg hefi áður tekið fram, að það sje gagnslaust og bæti ekki úr á nokkurn hátt. Það mun eflaust gefast tækifæri síðar til að benda á, hve margfalt tap og skaðleg áhrif við erum búnir að hafa af gengishruninu, og lítið útlit um, að fram úr rakni, nema tekið sje öfluglega í taumana. Ráðin eru einföld til þess að komast fram hjá þessu skeri, en þau felast ekki í þessu frv.

Jakob Möller Háttv. frsm. (Ó. P.) komst þannig að orði, eða eitthvað á þá leið, að okkur tjóaði ekki lengur að trássast við að hlýða alþjóðalögmáli viðskiftalífsins, og átti víst við með því, að við gætum ekki lengur spyrnt á móti því að láta fram fara opinbera skráning á verðmæti íslenskrar krónu.  (Ó. P.: Við getum ekki sjálfir skráð hana.)  . Mjer skilst þó, að hlutverk nefndarinnar væri að miða verðmæti íslenskrar krónu við einhvern erlendan gjaldeyri, en það er sama sem gjaldeyrisskráning á íslenskri krónu. Og ef litið er á fyrirsögn frv., þá er ekki hjer um annað að ræða en opinbera skráning krónunnar erlendis. Sje um annað að ræða, þá gerir hv.frsm. (Ó. P.) væntanlega grein fyrir því. En hvað sem hv.frsm. (Ó. P.) kallar þetta, þá bendir þó greinargerðin á, eða gerir ráð fyrir, að slá öllu á frest um stund og halda áfram að „trássast“, því í greinargerðinni stendur, „að nefndin hefir álitið það rjettara, að lög þessi afgreiðist sem heimildarlög, þannig, að ríkisstjórnin og nefnd sú, sem frv. ákveður, skuli skera úr því, nær skráning skuli upp tekin.“ En nú er einmitt það merkilegasta við þetta alt saman, að þau skilyrði, sem á að uppfylla áður en opinber skráning fer fram, eru þannig vaxin, að um leið og þau eru uppfylt, er líka upphafin orsökin til þess, að gengi á íslenskri krónu hefir fallið. Því að nefndin ætlast til, að fljótandi skuldirnar ytra verði samningsbundnar, eða þá greiddar áður en til kemur að skrá opinberlega gengi okkar. Og ef það er rjett, að flust hafi 10–12 miljónum króna meira út en síðastliðið ár, og líkar horfur um sama hlutfall þetta yfirstandandi ár, þá er þar með ástæðan fallin til að viðurkenna verðfall á íslenskri krónu. Hv. frsm. (Ó. P.) vildi ekki fara inn á það, hverjar væru orsakir gengishrunsins, og jeg skal heldur ekki á þessu stigi málsins fara langt inn á það. Aðeins benda á það, að alment er álitið, að aðalorsökin sje sú, að meira sje flutt inn en út. Væri innflutningurinn t. d. 20% minni en útflutningurinn, svo sem rannsókn hv. viðskiftamálanefndar bendir til að verið hafi síðastliðið ár, þá staðhæfi jeg, að við gætum haldið okkar krónu í „pari“. Hv. frsm. (Ó. P.) gat þess, að lausaskuldir myndu ekki meiri en oft hefði átt sjer stað áður, því að það er alkunna, að viðskiftalífi okkar hefir þannig verið varið, að bankarnir hafa orðið að skulda erlendum bönkum nokkum tíma ársins. Samkvæmt þessu þykist jeg mega skilja sem svo, enda sjest það líka á greinargerð frv., að til þess sje ætlast, að bankarnir fái nú svo góð sambönd, að þeir geti flotið yfir þennan dauða punkt viðskiftalífs okkar. Og fáist það, er öllu bjargað og öll opinber skráning á verðmæti okkar krónu því óþörf með öllu. Mjer skilst, sem sagt, eftir öllu, sem fram er komið, að til opinberrar skráningar á íslenskri krónu eigi ekki að koma, fyr en alt sje komið í sama horf og áður en krónan fjell. Þess vegna skil jeg ekki þetta „almenna viðskiftalögmál“, er heimtar opinbera skráning. Nú er þess og að gæta, að viðskiftum okkar út á við er öðruvísi farið en flestra annara þjóða. Peningaviðskifti vor eru bundin við eitt land, Danmörku. Af þessu leiðir, að okkar króna ætti að vera sama virði og dönsk króna. Og á meðan þetta er svo er báðum aðiljum fyrir bestu, að gengið sje hið sama. Áður en lengra var farið átti því að „stöðva“ gengi íslenskrar krónu við sannvirði danskrar krónu. Þetta hefir tekist víða um heim, eins og sjest á frjettum þeim, er hingað berast, að stöðva gengi hinna ýmsu peninga, enda eru sveiflur viðskiftalífsins minni nú en áður. Þá er að finna ástæðuna, eða hvers vegna horfið hefir verið frá því að halda okkar krónu í jafnvægi við danska krónu. Jeg heyri sagt, að þetta sje ekki til neins, það verði ekki komist hjá því, að hið raunverulega gildi íslenskrar kr., eða sannvirði hennar, komi í ljós. En hvert er þá hið raunverulega sannvirði íslenskrar krónu? Jeg held því að minsta kosti fram á meðan engin rök eru á móti færð, að það sje danska krónan. Jeg veit ekki til, að neitt hafi verið gert til að skipa málunum á þessum grundvelli. Annar bankinn hefir enn þá notið lánstrausts eftir þörfum, en hinum hefir, eins og kunnugt er, ekki tekist að halda uppi lánstrausti sínu. Úr þessu verður engan veginn bætt með þessari opinberu gengisskráningu. Geti bankarnir sjálfir ekki aflað sjer lánstrausts, eru fjármál okkar í sama öngþveitinu og áður, hvað mikið sem gengi er skráð hjer. En takist bönkunum að efla lánstraust sitt og verði innflutningurinn minni en það, sem út er flutt, þá lagast þetta alt af sjálfu sjer. Geti bankarnir yfirfært og fullnægt eftirspurninni, hvers vegna á þá að fara að fella íslensku krónuna í verði? Þá getur ekki verið um neina utanaðkomandi nauðsyn að ræða, er heimti opinbera skráning. Aftur á móti ef bankarnir geta ekki staðið straum af yfirfærslunni, safnast skuldir á erlendar hendur, og þá kemur nauðsynin utan að, eins og hefir verið, og því hefir krónan fallið. Það er einmitt þetta, sem nefndin gerir ráð fyrir, að bankarnir fái lán og geti yfirfært, og að innflutningur minki til muna, en þar með er hin utanaðkomandi nauðsyn til skráningarinnar horfin. Hins vegar skilst mjer og, að þetta hljóti svo að verða, enda er það svo skýrt tekið fram í greinargerð frv., eins og jeg hefi bent á, að stjórnin getur ekki framkvæmt þessa opinberu skráning nema undir þeim kringumstæðum, sem þar eru nefndar, og nefndin leggur sjerstaka áherslu á, að ekkert verði gert án þess að hinum ákveðnu skilyrðum sje fyrst fullnægt. Hv. frsm. (Ó. P.) endaði ræðu sína eitthvað á þessa leið: „að opinber skráning veiti gjaldeyrinum aftur til bankanna.“ Þetta er vitanlega því skilyrði bundið, að bankarnir hafi lánstraust erlendis og geti staðið straum af yfirfærslu peninga til skuldalúkninga erlendis. Opinber skráning er engin trygging fyrir því, að gjaldeyririnn komi aftur í bankana. Opinber gengisskráning skapar hvorki peninga nje lánstraust. Sje þetta gjaldeyrisokur áfram, eins og nú hefir verið um hríð, bætir opinber skráning á okkar krónu ekki vitund úr því ástandi. Hv. þm. Ak. (M. K.) sagði, að frv. þetta væri meinlaust og gagnslaust. Jeg get tekið í sama strenginn, enda búinn að færa rök fyrir því, að þetta er ekki ráðið til þess að bæta úr ástandinu. Þetta er aðeins formsatriði, sem ekki kemur til greina fyr en búið er að bæta úr ástandinu og fullnægja öllum þeim skilyrðum, sem orsakað hafa gengishrunið. Þess vegna átti það að vera fyrsta verk nefndarinnar að koma með ráðin, svo að skilyrðunum yrði sem fyrst fullnægt. Og þá er opinber skráning íslenskrar krónu úr sögunni.

Sveinn Ólafsson Jeg var veikur og fjarverandi, er viðskiftamálanefndin lagði síðustu hönd á frv. þetta; er því ekki nema eðlilegt, að eitthvað kunni að vera í því, sem jeg get ekki felt mig við. Jeg kannast við það, að jeg var nefndinni sammála um það, að þörf væri á að meta útlenda mynt, með það fyrir augum, að gengi íslenskrar krónu yrði hafið sem fyrst, til þess að fyrirbyggja óholt gróðabrall með gjaldeyri vorn. Vegna þessa var jeg með gengisskráningu, en jeg get tekið undir með hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) um það, að óþarft sje að skrá gengið, ef ekki á að gera það fyr en alt er komið á rjettan kjöl aftur og viðskifti bankanna komin í gott horf. En það er annað, sem liggur á millum línanna, og kom jafnvel óljóst fram í ræðu hv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.), og það er að gengisskráningin ein muni ráða bót á lággenginu, en til þess nægir ekki gengisskráning. Til þess að laga gengið þarf aðrar ráðstafanir, að mínu viti, og þetta frv. kemur ekki nálægt þeim. Hv. þm. Ak. (M. K.) tók það fram í sinni ræðu, að aðalatriðið í viðskiftamálunum væri það, að hefja gengið, en til þess dugir ekkert annað en öflug innflutningshöft, í sambandi við eftirlit með erlenda gjaldeyrinum. Án þeirra ráðstafana kemur þetta frv. að litlu sem engu liði, og það því síður, sem ákvæði þess eiga ekki að verða bindandi fyrir banka eða einstaka menn, heldur aðeins ráðgefandi, eftir því sem skilja mátti hv.frsm. Af hagskýrslum frá sl. ári má ráða það, að útflutningur hafi á árinu verið mun meiri en innflutningur. Hefði þetta átt að laga gengið og viðskiftin við útlönd og minka þær skuldir, sem mest áhrif hafa á gengið. En þetta hefir ekki orðið nema að litlu leyti, og samtímis hefir gengishrunið komið. Virðist þetta liggja í því, að skuldaniðurfærslan er fengin með ríkisláninu að miklu leyti, og er að því leyti færsla fjárins milli lánardrottna. En þótt útflutningur hafi orðið mun meiri en innflutningur, þá virðist fjeð hafa lent að meira eða minna leyti á viðsjálum leiðum; sýnir þetta best, að þörf er á að taka hjer alvarlega í taumana og varna því, að útlendur gjaldeyrir fari á víð og dreif, því verði honum varið til að greiða með skuldirnar, mun gengið fljótt lagast. Má segja, að þetta komi ekki við því frv., sem hjer liggur fyrir, en umr. hafa nú allar snúist að því, hver ráð mundu heppilegust til að hefja gengið, og því vjek jeg einnig máli mínu að því.

Frsm. (Ólafur Proppé) Hv. þm. Ak. (M. K.) og hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) álitu frv. þetta meinlaust og gagnslaust; skil jeg vel afstöðu þeirra, þótt sitt gangi hvorum til. Afstaða hv.þm. Ak. er vel skiljanleg, þegar athugað er frv. það, um innflutningshöft o. fl., sem nú er komið í dagsljósið. Hann er þeirrar skoðunar, að eina ráðið sje hömlur á hömlur ofan, bæði á útfluttum og innfluttum vörum. Ræða hans var nú nokkuð á við og dreif, en aðalinnihaldið var þó það, að ef flutt yrði inn 5–10 miljónum minna en út er flutt, þá mundi bót fást. Jeg hefi nú sannað, að útflutningur var miklu meiri en innfl. á síðastl. ári, án þess að nokkrum hömlum væri beitt, og þetta ár mun sýna, að áframhald verður á þessu. Ummæli hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) snerust aðallega um 1. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir, að gengisskráning komist ekki á fyr en vissum skilyrðum er fullnægt. En nefndin vill með þessu herða á stjórninni að halda áfram þeim ráðstöfunum, sem fyrv. stjórn var byrjuð á, um að bæta gengið, strax er þingi er lokið. Jeg gat þess einnig, að danskir bankar mundu ekki ófúsir á að hlaupa undir bagga með okkur. Þá vildi þessi hv.þm. (Jak. M.) halda því fram, að gildi ísl. krónu ætti að vera það sama og danskrar, því að útflutningur hjeðan og verslun væri aðallega til Danmerkur. Það er rjett, að svo var það fyrir 10–12 árum, en nú horfir þetta öðruvísi við, og þær upphæðir eru teljandi, sem nú ganga í gegnum danska banka. Mestallur gjaldeyririnn fyrir fiskinn gengur í gegnum breska og spanska banka, og því er nú ómögulegt að halda því fram, að dönsk og íslensk króna sjeu óaðskiljanlegar. Viðskifti vor við Breta hafa aukist svo, að þau eru orðin alveg yfirgnæfandi, og væri því full ástæða til að miða ísl. krónu við sterlingspund. Þá vildi þm. (Jak. M.) halda því fram, að í frv. væri gefið í skyn, að það bæri að trássast við það að skrá gengið. En eftir að stjórnin hefir heyrt framsöguræðu mína vona jeg, að gengið verði skráð svo fljótt sem unt er. Þá vildi hann og halda því fram, að gengisskráning væri óþörf, ef samið væri um „dægurskuldirnar“, því að þá mundi gengið lagast af sjálfu sjer. En það er full ástæða til að skrá gengið fyrir því, því að vel má vera, að þær ráðstafanir leiði til þess, að krónan komist yfir „pari“, og þá er auðsætt, að hagur væri að því, að gengisskráningin væri komin á. Þá hjelt hann því fram, að bankarnir hefðu ekki „spekulerað“ á gengismuninum. Hjer er jeg honum heldur ekki sammála. Mjer er svo kunnugt um skifti bankanna við útflytjendur sl. ár, að jeg er viss um, að það má telja það í hundruðum þúsunda, sem bankarnir hafa haft af viðskiftamönnum sínum með því að gefa þeim ekki það raunverulega verðmæti fyrir „valutu“ þeirra. Enda bera reikningar Íslandsbanka þetta fullkomlega með sjer, þar sem gróðinn er 2,2 miljónir. Slíka upphæð gæti bankinn ekki grætt af vöxtum einum. Raunverulegt gengi ísl. krónu er auðvitað háð framboði og eftirspurn, og verður það jafnt, hvort sem gengisskráningin kemur eða ekki. Nefndin á því ekki og getur ekki búið til sjerstakt verð á krónunni, heldur á hún að meta til sannvirðis gengið á hverjum tíma. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem er einn nefndarmanna, var forfallaður síðasta daginn, en hefir nú lýst sjerskoðun sinni. Kemur hún nokkuð eftir dúk og disk, einkanlega er hann hafði áður ekkert við þetta að athuga. Tók hann í strenginn með hv.þm. Ak. (M. K.), um að þetta væri gagnslítið og annað myndi ekki stoða en samþykt hins frv., um innflutningshömlur, en það liggur nú ekki fyrir til umræðu, og á því ekki við að ræða það nú. Hann sagði og, að jeg teldi þetta frv. leið út úr ógöngunum. Það er rjett, og þó að jeg geti máske ekki fært full rök að því, þá segir mjer svo hugur um, að með þessu komist á það skipulag, sem lagi gengið.

Jakob Möller Jeg ætla að halda mjer við efnið, en ekki að fara að deila um það, hvort innflutningshöft eða aðrar þvingunarráðstafanir muni verða líklegar til þess að hafa áhrif á gengið. Þetta, sem jeg vil segja, er því aðeins nokkrar athugasemdir við ræðu hv.frsm. (Ó. P.). Hann sagði, að búið væri að undirbúa það, að fullnægja þeim skilyrðum, sem greinargerðin getur um að fullnægja þurfi, áður en gengisskráningin kemst á. Þetta gleður mig. En hann hreyfði ekki við því, að þá er horfin sú ástæða, sem var fyrir gengisskráningunni. Þá sagði hann, að heppilegt mundi að hafa gengið skráð, ef íslensk króna færi yfir „pari“. Jeg held, að það þurfi nú að breytast nokkuð mikið til þess, að það verði. Hann talaði einmitt um að fá aðstoð danskra banka, og þá kemur að því, að peningaviðskiftin verða aðallega bundin við Danmörku, og því er eðlilegt, að gengi danskrar og íslenskrar krónu sje hið sama, en með öllu óhugsandi, að gengi ísl. kr. komist upp fyrir danskrar. Hv. frsm. (Ó. P.) fór nokkuð út fyrir málið, er hann fór að rifja upp, hvernig viðskifti vor við útlönd hafa breyst. En til skamms tíma hefir því verið svo varið, að andvirði útfluttra vara hjeðan hefir að vísu verið greitt af kaupendum í enska banka, en síðan verið flutt þaðan beint til danskra banka, viðskiftabanka þeirra íslensku. Ensku bankarnir hafa aðeins verið millistöð. Það er því ekki nema eðlilegt, að gengi ísl. krónu sje það sama og danskrar, og enn er þess að gæta, að verslun vor er líka bundin við Danmörku á þann veg, að við kaupum flestar vörur okkar þaðan. Enn er og það kunnugt, að dönsk verslunarfjelög hafa í sínum höndum mikið af innlendu versluninni. Þá gerði hv.frsm. (Ó. P.) ráð fyrir því, að ísl. krónan mundi fljótt komast í „pari“. Má vel vera, að svo verði, en hann tekur ekkert tillit til eins, og það er, hver áhrif gengisspekulationirnar kunna að hafa á gengið. Spekulationirnar geta verkað allóþægilega, þar eð dönsk firmu, sem alveg eru óháð hag landsmanna, ráða yfir svo og svo miklu af gjaldeyrinum. Þá sagði hann, að jeg hefði sagt, að bankarnir „spekuleruðu“ ekki í genginu. Jeg sagði það aldrei, en jeg sagði, að þeir ættu ekki að gera það. Og það ætti að vera auðvelt að sjá um, að þeir gerðu það ekki, þar sem þeir eru undir eftirliti landsstjórnarinnar, svo að hún getur gripið í taumana, ef með þarf. En hafi hann það álit á bönkunum, að þeir sjeu gengisspekulantar, þá er enn hættulegra að skrá gengið, því að það verða altaf bankarnir, sem ráða genginu. Þeir hljóta ávalt að hafa mest ráð á gjaldeyrinum, og þeir hafa mest lánstraustið erlendis. Það breytir engu um þetta, þótt frv. geri ráð fyrir skipun sjerstakrar nefndar, og bankarnir hafi þar engan fulltrúa, því eftir hverju á nefndin að ákveða gengið, nema eftir upplýsingum frá bönkunum? Og hvernig ætti nefndin að halda uppi gengi, sem bankarnir vildu ekki hlíta? Háttv. frsm. (Ó. P.) sagði, að gengið hlyti að fara eftir framboði ísl. kr. og eftirspurn. Þetta mun nú vera rjett í „teoriunni“, en í „praxis“ koma „spekulationir“ einstakra manna og ýmislegt fleira til greina. Þá sagði hv.frsm. (Ó. P.), að ekki væri það meiningin að koma hjer á neinni falsgengisskráningu, heldur ætti að skrá hið sanna gengi íslensku krónunnar. Nú er það vitanlega mjög óhentugt, ef þessu væri stranglega framfylgt, að gengið sje skráð nákvæmlega eftir ástandi þess tíma, sem yfir stendur. Með því móti yrði útlendur gjaldeyrir í lægra verði þegar útflutningur væri mestur, og öfugt. Jeg hefi líka altaf heyrt því haldið fram, að það ætti einmitt ekki að skrá gengið eftir þeim tíma, sem yfir standi, heldur reyna að ná sem mestu jafnaðargengi. Hitt hlýtur annars óhjákvæmilega að hafa í för með sjer, að útfluttar vörur verði feldar í verði, en innfluttar hækkaðar. Í raun rjettri verður því um þvingað gengi að ræða, en ekki um sanngengi. En meðan svo er, að farið er í kringum hið raunverulega gengi, þá er þar altaf opin leið „spekulöntunum“.

Magnús Kristjánsson Jeg hefi ásett mjer að varast að vekja deilur í þessu máli, því að mínu áliti er frv. þetta ekki svo veigamikið, að það taki því. Jeg get þó viðurkent góðan vilja nefndarinnar og lofsverða viðleitni, að gera eitthvað til bóta, en því miður eru litlar líkur til, að þetta frv. bæti nokkuð úr núverandi ástandi. Hv. frsm. (Ó. P.) þótti jeg fara lauslega yfir frv. áðan. Mjer fanst, satt að segja, ekki felast svo mikið í því, að það þyrfti að útlista það frekar. 1. gr. hljóðar um skipun nefndarinnar. 2. gr. kveður á um, að landsstjórnin skuli í samráði við nefndina ákveða, hvenær nefndin taki til starfa. 3. gr. er um það, eftir hverra tillögum stjórnin skuli skipa nefndina, og 4. gr. skyldar bankana til að gefa nefndinni nauðsynlegar upplýsingar, og kveður svo á um, að nánari fyrirmæli skuli ákveðin í reglugerð, sem landsstjórnin setji. Annað sje jeg ekki í frv., og finn jeg því ekki ástæðu til að fara neitt frekar inn á það. Hitt getur verið, að í umr. komi fram upplýsingar frá hv. flutningsm., sem kunna að hafa einhverja þýðingu. Mjer er það ekki ljóst, hvort hjer liggur á bak við, að nefnd þessi eigi að ráða yfir bönkunum á þann hátt, að hún ákveði, hvað þeir megi taka mest af landsmönnum fyrir útlendan gjaldeyri. Það er þýðingarmikið atriði, hvort svo er eða ekki. Mín skoðun er sú, að fjarri sje því, að þetta verði lækningin á þessu meini. Það er engin aðalorsök til vandræðanna nú, að bankarnir hafi okrað svo mjög á erlendum gjaldeyri. Þeir hafa auðvitað selt hann of dýrt, einkum upp á síðkastið, og því væri aðhald í þessum efnum til bóta. En aðalorsökin er þó önnur. Hún er þessar skuldir við erlenda, - lánardrotna, vil jeg ekki segja, því það finst mjer of virðulegt nafn og óverðskuldað, - heldur ýmsa erlenda kaupsýslumenn, skuldir, sem eru ýmist óvissar eða alveg tapaðar. Með þessar skuldakröfur eru útlendir kaupsýslumenn eða braskarar að flagga og bjóða til kaups, þegar þeir eru orðnir sannfærðir um, að skuldirnar verði ekki greiddar að fullu, og bjóða þær svo fyrir hálfvirði eða minna á markaðinum erlendis. Þegar þessi orðrómur er svo einu sinni kominn á, þá er reynt til að sjá um það, að alt, sem Íslandi viðvíkur, sje mælt á sama mælikvarða. Í þessu liggur ólánið. Til þess að forðast, að þetta verði gert, verður að gæta hófs í aðflutningi og innkaupum til landsins. Og til þess að vörur þær, sem við seljum fyrir útlendan gjaldeyri, komi oss að fullum notum, verðum við að sjá um, að hagnaðurinn á gjaldeyrismismuninum lendi ekki í vösum erlendra milliliða, eins og helst til oft hefir átt sjer stað. Þeir hafa keypt íslenskan gjaldeyri lágu verði og borgað vörurnar með honum og selt þær svo aftur fyrir útlendan gjaldeyri, sem er miklu meira virði. Skal jeg t. d. benda á, að fiskverslun vor er mestöll í höndum nokkurra útlendra manna, sem græða á gengismuninum á þennan hátt. Meðan þessu heldur svo áfram verðum vjer að borga tvo peninga fyrir einn, og er þá ekki von, að vel fari um efnahaginn, þegar til lengdar lætur. Þinginu ætti nú að vera það ljóst, að það þarf að setja undir þennan leka, þannig, að andvirði afurða landsins verði einungis greitt í útlendum gjaldeyri, sem notaður yrði eftir þörfum til skuldajafnaðar. Ef þetta verður gert, þá er engin hætta á því, að landsmenn verði að kaupa erlendan gjaldeyri með óhæfilega háu verði. En þessu verður ekki komið í framkvæmd með slíkri nefndarskipun. Þetta verður ekki, nema þjóðin sjálf rumski og sjái, hvað til síns friðar heyrir í þessum efnum. Því þótt þessi nefnd starfaði vel, þá gæti hún samt ekki haft veruleg áhrif á það, hvernig útlendingar versla með kröfur þær, sem þeir kunna að eiga á menn hjer á landi. En ef bankarnir hjer gætu hjálpað landsmönnum til að ná heilbrigðum viðskiftum við útlönd og greiða skuldirnar, þá væri brask þetta þar með úr sögunni. Jeg þarf svo ekki að útlista þetta nánar. Jeg hefi ekki sagt þetta í þeim tilgangi að lítilsvirða þessa viðleitni nefndarinnar, heldur vildi jeg aðeins vekja athygli háttv. deildar á því, að þetta er engin veruleg lækning út af fyrir sig. Það, sem á ríður, er að menn skilji, að það þarf að breyta um stefnu hvað innflutninginn snertir og sjá um, að afurðir landsins sjeu ekki í höndum þeirra manna, sem nota ástandið og aðstöðu sína til þess að hafa stórfje af landsmönnum og stinga í sinn vasa.

Frsm. (Ólafur Proppé) Mótmæli þau, sem fram hafa komið frá tveimur háttv.þdm., komu mjer alls eigi á óvart, enda þótt jeg gangi að því vísu, að sitt gangi hvorum þeirra til. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) heldur að sjálfsögðu fram þeirri skoðun, sem hann hefir hamrað á í blaði sínu og reynt að koma inn í þjóðina nú um langan tíma. Það er sú skoðun, að aldrei beri að viðurkenna sjergengi íslenskrar krónu, miðað við danska. Andmælin frá hans hálfu eru því ekki nema mjög eðlileg. Aftur á móti eru skoðanir háttv.þm. Ak. (M. K.) um viðskifti og frjálsa verslun svo alkunnar, að það var fyrirfram vitað, hvernig hann myndi snúast í máli þessu. Að skiftar skoðanir muni vera um þetta atriði yfirleitt, dettur mjer ekki í hug að efast um, en hitt er þó álit mitt, að meðal þeirra manna, sem skyn bera á þessa hluti, muni meiri hlutinn vera frv. samþykkur. Það kennir nokkurs misskilnings hjá háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), þar sem hann heldur því fram, að hjer sje um að ræða skráning eða mat íslenskrar krónu. Um það getur alls ekki verið að ræða, heldur aðeins mat á íslenskum gjaldeyri. Orð háttv.þm. (Jak. M.) snerust aðallega um þá grein ástæðnanna fyrir frv., sem ræðir um skilyrði fyrir því, að byrja skuli skráninguna. Í henni er einmitt sá varnagli sleginn, að fyrst verður að koma hinum lausu skuldum fyrir á viðunandi hátt. En í þessu atriði hefir háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) misskilið mig. Það var aldrei ætlun mín eða nefndarinnar að leita hjálpar danskra banka í þessu efni. Það verða bankarnir sjálfir að gera með tilstyrk stjórnarinnar, og það ætlast nefndin til að framkvæmt verði nú strax að afloknu þingi. En hitt lá í orðum mínum, að hin erlenda hjálp væri í því fólgin að fá stórbankana dönsku til þess að tryggja okkur, að ef talsverðar fúlgur kæmust inn á markaðinn erlendis, þá hlypu þeir undir bagga og keyptu þær upp með samkomulagsverði. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) gerði mikið úr því, að danskar verslanir væru reknar hjer á landi og hirtu þann hagnað, sem hægt væri að hafa af gengismuninum. Jeg veit nú ekki betur en hjer sjeu að eins 2 eða 3 danskar stórverslanir, og hafa þær innflutning að aðalmarkmiði sínu. Útflutningur er sáralítill eða enginn í höndum þeirra. Mun því heldur orðum aukinn sá gróði, sem þeir eiga að sópa frá landsmönnum í sinn vasa. Þá gat háttv.þm. (Jak. M.) þess, að stjórnin hefði í fyrra átt að taka í taumana í gengismálinu. Jeg er sammála hv.þm. (Jak. M.) í þessu, en það er nú um seinan að tala um það. Sú misbrúkun, sem það hefir leitt af sjer, að ekkert var gert í þessu, verður ekki aftur tekin. Það, sem nú liggur fyrir, er að gera skjótar ráðstafanir til að skrá gengið og fyrirbyggja þannig tækifæri til slíkrar misbrúkunar eftirleiðis. Háttv. þm. (Jak. M.) kvað bankana samt geta farið sínu fram, þar sem þeir kæmu til að hafa fulltrúa í nefndinni. Ekki get jeg sjeð að nein ástæða sje til að óttast það. Eins og sjá má á frv., þá er þar eitt sæti skilið autt handa stjórninni að skipa mann í. Er ætlast til, að í það verði skipaður einn bankastjóranna. Þótti það rjettara en að hafa þá 2, því þá mætti óttast, að bankamir yrðu of einráðir innan nefndarinnar. Hins vegar lítum vjer svo á, að það gæti stuðlað nokkuð til að koma á góðri samvinnu á milli bankanna, ef einn maður sæti í nefndinni, sem færi með áhugamál þeirra beggja innan nefndarinnar. Hv. þm. (Jak. M.) hjelt því fram, að lánstraust vort væri aðallega hjá erlendum bönkum, en einstaklingar hefðu ekki lánstraust hjá verslunarhúsum erlendis. Um þetta geta sjálfsagt orðið nokkuð skiftar skoðanir. Jeg þekki menn hjer á landi, sem hafa mikla tiltrú hjá enskum bönkum, og ekki mun hægt að segja, að bankarnir hjer hafi ekkert traust í Englandi. Jeg geri ráð fyrir, að þegar Íslandsbanki er kominn í horfið aftur, þá geri hann sjer far um að koma sjer innundir hjá ensku bönkunum, ekki síður en hjá þeim dönsku, enda er það sjálfsagt. Oss ætti að vera það hugfast, hvernig dönsku bankarnir reyndust oss á þeim tíma, sem oss lá mest á hjálp þeirra, og reyna að koma oss svo fyrir í framtíðinni, að vjer þurfum ekki eingöngu að treysta þeim. Háttv. þm. Ak. (M. K.) kom með þá athugasemd, hvort ekki myndi felast í frv. þessu, að matsnefnd þessi gæti skipað bankanum að selja landsmönnum erlendan gjaldeyri með ákveðnu verði, og ráðið þannig yfir þeim í þessum efnum. Það tel jeg ekki geta komið til nokkurra mála, að þetta verði skoðað sem skyldumat. Þá talaði hv.þm. (M. K.) um áhrif þau, sem þessar skuldir vorar, sem væru í höndum erlendra braskara, hefðu á gengið. Ekki get jeg litið svo á það sem hv.þm. (M. K.). í flestum tilfellum er það ekki fje, sem þar er boðið fram, heldur víxilskuldabrjef, sem færast þá bara yfir á aðrar hendur. Get jeg ekki sjeð, að það eigi að hafa svo mikil áhrif á gengið, þótt þau sjeu seld á hálfvirði eða minna. Þessar braskaraskuldir ganga út yfir lánardrotnana erlendis, sem jeg get tekið undir með hv. síðasta ræðumanni að eigi naumast drottinsnafnið skilið. Jeg er sammála hv.þm. Ak. (M. K.) í því, að nauðsyn sje að gæta hófs í innflutningi til landsins. Síðustu árin hefir verið til muna flutt meira út en inn, og fyrirsjáanlegt er, hvert stefnir á þessu ári. Tel jeg sjálfsagt, að þessar 5–10 miljónir króna, sem talið er að vanti til þess að á komist verslunarjöfnuður, náist í ár. Þá sagði hv.þm. (M. K.), að nokkrir erlendir fiskikóngar gætu ráðið „valutunni“ hjer og hagnýtt sjer hana eftir vild. Það er að vísu rjett, að erlendir kaupsýslumenn hafa umráð meginparts hins erlenda gjaldeyris, en þegar þess er gætt, að framleiðendur geta ávalt fengið þá erlendu mynt, sem þeir sjálfir æskja, - auðvitað þá með sama gengi og hægt er að fá hjá öðrum, - þá liggur það í augum uppi, að með því að hafa fastákveðið verð á erlendum gjaldeyri, er einmitt með frv. sett undir þann leka, að framleiðendum geti stafað hætta af þessu.

Fjármálaráðherra (Magn. J.) Jeg fæ ekki betur sjeð en að háttv. nefnd hafi farið hjer fram með allri varkárni. Það er hjer ekki talað um annað en að stjórninni sje gefin heimild til að setja þessa nefnd, og svo einnig tekið fram, að sú nefnd skuli ekki taka til starfa fyr en stjórnin vill. Það er því auðsætt, að það er einungis undir því komið, hverju fram vindur, hvenær nefndin tekur til starfa. Auk þess er svo skipun manna í nefndina; þar sem Verslunarráðið og Samband íslenskra samvinnufjelaga eiga að tilnefna einn manninn, en hins vegar gæti komið fyrir, að þau geti ekki komið sjer saman um hann, þá verður það að líkindum stjórnin, sem í raun rjettri tiltekur hann. Hún kæmi þá til með að ráða tveim mönnum í nefndinni, svo ekki er undan neinu að kvarta í því efni. Sumir háttv.þm. hafa barið því við, að þetta geti ekki orðið til neins gagns, en aðrir hafa mælt í móti. Jeg held, að þetta liggi í því, að menn tali sinn um hvað. Það er augljóst, að þessi nefnd getur ekki orðið til neins gagns, þegar miðað er við ástandið, sem nú er. En það er heldur ekki meining nefndarinnar, sem flytur frv. Það er einmitt tekið fram, að margt muni þurfa að hafa gerst áður en nefndin taki til starfa. Er það t. d. tekið fram, að fyrst þurfi að ná samningum á lausaskuldum þeim, sem á oss hvíla erlendis, og auk þess að afla bönkunum viðskiftasambanda og trausts erlendis. Hv. þm. Ak. (M. K.) tók það fram, að ekki sje nóg að losast úr þeirri skuldakreppu í bili, sem við sjeum í, nefnd á alls ekkert skylt við það að koma þessu í horfið. Hún á einmitt þá fyrst að taka til starfa, þegar þetta er komið í horfið. Nú munu sumir menn ef til vill segja, að þegar svo sje komið, þá verði þessi nefnd þýðingarlaus. En svo er ekki að öllu. Þegar gott skipulag er komið á, þá er einmitt nauðsynlegt að halda því í horfinu. En það er einmitt þetta, sem þessi nefnd ætti að hjálpa til að gera. Það verður ávalt, eins og ástatt er hjer á landi, hætta á því, meðan gengið er ákveðið af bönkunum, sem altaf líta á dægurviðskiftin, að það verði nokkuð brokkgengt, og er því full þörf á slíkri matsnefnd, til þess að hjálpa til að stöðva gengið. En úr því að jeg er að tala um væntanlegt ástand, þegar fjármálin eru komin í lag aftur, skal jeg taka það fram, að allar þjóðir, sem ekki hafa gefið upp alla von um fjárhag sinn, vinna eftir megni að því að ná aftur gullmyntinni, að fá aftur innleysanlega seðla. Sumar eru enn langt frá þessu takmarki, aðrar hafa nærri því náð því, en við virðumst, því miður, eiga enn alllangt í land til þess. En á þessu takmarki megum við aldrei missa sjónir.