Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Magnús Guðmundsson) Það er óþarfi að segja mörg orð um þetta frv. á þessu stigi, því að við 1. umr. komu ekki fram nein eiginleg mótmæli gegn því. Þeir, sem tóku til máls, voru yfirleitt með því. Að eins háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) hreyfði mótmælum. Mjer skildist, að helsta mótbáran væri sú, að það væri leitt að þurfa að afnema lögin, en ekki hitt, að hann væri mótfallinn afnámi þeirra, úr því sem komið væri. Þess vegna vona jeg, að málið fái að ganga óhindrað áfram.

Pjetur Jónsson Síðan þetta frv. var tekið til 1. umr. hjer í deildinni hefi jeg hugsað málið betur og vil nú stinga upp á, að því verði vísað til landbúnaðarnefndar. Mjer skilst það ekki rjett að afnema þessi lög svona í flýti og umhugsunarlítið. Jeg vjek að því við 1. umr., að tilgangur þessara laga væri góður, og finst mjer, að taka verði til yfirvegunar, hvort ekki er hægt að breyta þeim svo, að þau komi að einhverju gagni. Jeg nefndi sjúkdóma í sauðfje, sem alþýða þekkir vel og hefir gefið nöfn. Fjárkláða þarf jeg ekki að nefna, enda eru önnur lög til, sem gera ráð fyrir athugun á honum. Jeg nefndi til dæmis skitupestina. Það hefir ekki litla þýðingu að vita nákvæmlega um hana, því að hún er einhver sá mesti vogestur fyrir sauðfje okkar, sem komið hefir, og það nálega í öllum hjeruðum landsins. Dýralækni ætti að gefast kostur á að kynna sjer, hve mörg tilfelli koma fyrir af henni árlega. Í öðru lagi er höfuðsóttin. Gott væri að geta vitað, hvort hún vex eða minkar, ekki síst þar sem hún stendur í sambandi við sullaveikina, sem menn hafa á síðustu árum unnið að að útrýma með miklum áhuga. Þá má og nefna vatnssótt og ýmsa fleiri kvilla, sem mjer finst vert að gera sjer grein fyrir. Þá eru og ýmsir sjúkdómar í hestum og kúm, sem menn þekkja talsvert. Í þeim tilfellum, er kýr eða hestar hafa veikst, hefir oft verið leitað til dýralækna, og við það hefir vaxið þekking manna á t. d. ýmsum hestakvillum. Mjer finst einnig, að bæta mætti úr ókunnugleika manna með prentuðum leiðbeiningum dýralækna. Það er t. d. afarmikils virði, að almenningur geti þekt ýmsa lungnakvilla, og ætti ekki að vera ókleift. Jeg legg þá til, að málinu verði vísað til landbúnaðarnefndar, til frekari íhugunar.

Þorleifur Jónsson Jeg efa ekki, að þessi lög um skýrslur um alidýrasjúkdóma hafi verið samin og sett í góðum tilgangi. En okkur frumvarpsflytjendum er það ljóst, að lögin hafa ekki orðið að hinum minstu notum, og því sjáum við enga ástæðu til að láta þau vera lengur í gildi. Tilgangurinn var að safna skýrslum, svo að dýralæknar hefðu eitthvað úr að moða, hvað sjúkdóma snertir á alidýrum, en þessi skýrslugerð hefir orðið hreinasta pappírsgagn, af því að dýralæknir hefir aldrei í skýrslurnar litið. Magnús dýralæknir sagði mjer fyrir skemstu, að hann vissi ekki, hvar skýrslurnar væru niður komnar. Þar sem dýralæknar hafa ekki unnið neitt úr skýrslunum, og vita ekki einu sinni hvar þær liggja, þá sýnist vera mjög þýðingarlítið að vera að stritast við að safna þeim. Ef til vill er skýrslugerðin ófullkomin, en jeg held þó, að hreppstjórar hafi gert sjer far um að vanda þær eftir mætti. En þegar hingað kemur, er þeim fleygt í eitthvert skúmaskotið, svo að ekki einu sinni dýralæknir getur athugað þær, því síður að unt sje að vinna úr þeim hagfræðilega. (P. J.: Má ekki breyta þessu?)  Best að vera að káka ekki við þetta lengur. Hins vegar hefi jeg ekkert á móti því að vísa málinu til landbúnaðarnefndar, ef það gæti komið málinu að einhverju gagni.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Jeg get tekið undir það með háttv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.), að jeg geri ekki að kappsmáli, að málið gangi nefndarlaust áfram, þótt jeg geri ekki ráð fyrir, að nefndin komist að þeirri niðurstöðu, að lögin eigi að haldast í gildi. Margir hreppstjórar hafa sagt mjer, að þeir hafi orðið að búa skýrslurnar til frá eigin brjósti, því að menn þekkja ekki sjúkdómana, hugsa ekki um að leggja á minnið, úr hverju skepnur þeirra farast, og geta oft ekkert um það vitað. Það er því ekki gott að gefa skýrslur um þetta. Skýrslurnar eru því ónýtt verk fyrir þessi 10 ár, sem liðin eru síðan lögin gengu í gildi. Hagstofustjórinn hefir sagt mjer, að hann treysti sjer ekki til að vinna neitt úr þeim. En, sem sagt, geri jeg það ekki að kappsmáli, hvort málið er sett í nefnd eða ekki, þótt jeg hafi ekki trú á því, að þessi lög geti komið að notum.

Matthías Ólafsson Jeg vildi ekki láta þetta mál fara svo hjer út úr deildinni, að jeg skýrði ekki áður afstöðu mína til þess. Jeg gerði það lítillega við fyrri umræður, en álít rjett að vekja athygli á, að það er alls ekki rjett, að búið sje að tvítolla ullina. Lögin gengu í gildi 16. september 1915, og þá var búið að selja alla ull og meiri hluti hennar fluttur út. Tollurinn hefir því lent á útflytjendunum og þó að eins að litlu leyti, en ekki framleiðendunum. Því er engin ástæða til að ljetta þessum tolli af, heldur hefði þessi ullartollur átt að bíða, uns lögin öll eru úr gildi. Það er líka æði óviðkunnanlegt að taka eina vörutegund undan, og það því fremur, sem þessi litli tollur munar einstaklingana svo að segja engu, en getur þó munað landssjóð nokkru, er hann kemur saman. Öll upphæðin samanlögð er þó á við laun handa einum hæst launaða embættismanni landsins. Jeg tel afaróheppilegt að taka þessa vöru fram yfir aðrar. Þess ber líka að gæta, að sennilega mun það verða ofan á að nema öll verðhækkunartollslögin úr gildi, og þá gat þetta vel beðið. Sjerstaklega hefi jeg þó haft á móti þessu frv. af því, að mín skoðun er, að verðhækkunartollslögin eigi að haldast öll, en að eins breyta þeim, hækka lágmarksverðið, þar sem framleiðsla er svo dýr, en láta þau svo haldast í gildi, þar til styrjöldin er á enda. Jeg tel sem sje heppilegra að leggja skatta á framleiðslu en neyslu. Jeg held, að framleiðendur sjeu færari að bera gjaldbyrðar en þeir, sem flesta líkami hafa að klæða og flesta maga að seðja. Mjer er það því „princip“-mál, að lögin sjeu ekki afnumin, og sjerstaklega þykir mjer leitt, að þetta frv. sje samþ., þar sem um svo nauðalítið gjald er að ræða. Verði þetta frv. samþ. hjer í deildinni, sje jeg ekki annað en best sje að nema burt úr málinu máltækið: „Bóndi er bústólpi, bú er landstólpi“. Því að nú sýnist mjer bústólpinn hafa gengið best fram í því að velta af sjer hverri byrði, hversu ljett sem verið hefir, sem á hann hefir átt að leggja, til sameiginlegra þarfa þjóðfjelagsins, en jafnframt reynt að smeygja henni á aðra Það er hart að þurfa að setja von sína til Ed., en það er eina vonin, að hún felli frv., því að hjer í hv.Nd. ræður í þessu máli auðsæ hlutdrægni og smásálarskapur.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Jeg hugði, að eigi mundi álitin þörf á frekari umr. um þetta mál. Mjer virtist hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) geta látið sjer nægja þá staðlausu stafi, er hann hafði áður haft um málið, við fyrri umræður. En hann heldur uppteknum hætti og mun sjálfsagt halda áfram að velta sjer yfir það, sem hjer er fram flutt í deildinni af hálfu landbúnaðarins. Hann leyfði sjer að lýsa það rangt, að búið væri að tvítolla ullina.  (M. Ó.: Það er rangt!)  Er síst að furða, þótt hann segi þetta, er hann ber það fram hjer í deildinni, að ekkert sje búið að selja af fiski til „spekulanta“, þótt hver heilvita maður viti, að mestallan fisk á Suðurnesjum og víðar er þegar búið að selja, að vanda. Með þessu hefir hann sýnt, að hann fer annaðhvort vísvitandi með rangt mál, eða þekkir ekki það, sem hann stöðu sinnar vegna á að þekkja og þykist þekkja. Sje svo, þá furðar mig ekki, þótt hann sje gersamlega óvitandi um alt það, er hann á ekki beint að fást við. Hinn hv.þm. hlýtur að vita, að 1915 var ullin ekki flutt út að neinu ráði fyr en búið var að leggja á hana útflutningstollinn. Og væntanlega veit þessi hv.þm., að tollurinn er ekki tekinn fyr en um leið og flutt er út. Annars sje jeg ekki ástæðu til að deila út af illgjarnlegum ummælum hins hv.þm. í garð fulltrúa landbúnaðarins. Þar ber alt að sama brunni, og jeg vænti þess, að sama mark verði tekið á orðum hans í því efni og áður.

Flm. (Matthías Ólafsson) Mjer þykir rjett að bæta fáum orðum við ástæðurnar, sem prentaðar eru með frv. þessu. Þörfin á stýrimannaskóla á Ísafirði er nú orðin mjög brýn. Skipum þar fjölgar árlega, og þeim svo stórum, að skipstjórar þeirra verða að hafa sömu þekkingu og fiskiskipstjóradeild stýrimannaskólans hjer í Reykjavík veitir. Nú er svo, að bæði er skólinn hjer mjög fjölsóttur, og auk þess sýnist ekki ástæða til að láta menn sækja þangað svo langa leið. Bæði er hjer dýrt að lifa og ýmislegt annað óhagræði; menn eiga örðugt með, samgangna vegna, að komast heim, og missa mikið af haustvertíð oft og einatt, vegna þess, að svo stendur á ferðum hingað til Reykjavíkur. Því er nú tími til kominn að setja þar upp slíkan skóla. Jeg hygg og, að hagsýnar þjóðir telji það vonlegt að setja þar stýrimannaskóla, er skip komi og dvelji á degi hverjum. Jeg hefi borið þetta mál undir stýrimannaskólastjórann hjer, og er hann því mjög hlyntur. Sagt er, að aðsóknin við skólann hjer sje þegar svo mikil, að ekki megi meiri vera, og þar verði von bráðar að stækka skólann og fjölga kennurum, ef svo haldi áfram. Vona jeg því, að þetta nauðsynjamál fái góðan byr hjer í þinginu, þótt það vitanlega baki landinu nokkurn kostnað. Eitt er víst, og það er, að þá mundi draga úr nemendafjölda þeim, er þyrpist hingað til Reykjavíkur á haustin og þrengir húsnæðið fyrir mörgum fjölskyldum. Þótt jeg ætli ekki að fara út í einstök atriði frv„ skal jeg geta þess, að ætlast er til, að í sambandi við skólann sje komið á fót vjelfræðisnámsskeiði, er hverfi úr sögunni, þegar sjerstakur vjelfræðiskóli er þar kominn á stofn. Jeg býst við, að óskir í sömu átt gætu komið fram frá öðrum fjórðungum, og þá einkum frá Norðlendingum, því að þeir standa svipað að vígi og Vestfirðingar að skipastólseign. En nú hafa Ísfirðingar eindregið beðið um þetta og vona, að þingið veiti þá tillátssemi að láta frv. ná fram að ganga. Það er ekki ætlast til stofnunar skólans í haust, ekki fyr en 1918, og gæti orðið lengur, ef styrjöldin stendur lengur. En hitt er áreiðanlegt, að skólastofnunin yrði landinu til gagns.

Pjetur Jónsson Jeg vil ekki banda hendi á móti því að auka kenslu í stýrimannafræði. Vitaskuld er það nokkuð djarft á þessum tíma að ráðgera skólastofnun fyrir næsta haust, þar sem líkur eru til þess, að skólum verði lokað. Það koma ef til vill fram óskir um fleiri skóla, nú á þessu þingi, en það er ekki hægt að gera neina ábyggilega áætlun um kostnað við slíkar stofnanir, á meðan styrjöldin stendur. Þess vegna virðist mjer, að menn verði að sætta sig við það, þótt ekki verði ráðist í fyrirtæki, sem svona háttar til um. Spurning gæti líka verið um, hvort ekki væri meira vit í því að stækka stýrimannaskólann hjer. Hjer mun vera hægara að fá góða kenslukrafta og meiri trygging fyrir áhrifamiklum skóla heldur en til dæmis á Ísafirði. Á mestu veltur ætíð um það, hvernig skóla er stjórnað og hverjir þar kenna, og á jeg ekki víst, að önnur skólastofnun geti sýnt eins góðan árangur og stýrimannaskólinn hjer í Rvík. En ef á að ráðast í að stofna nýjan skóla, þá er rjettara að byrja fjær, t. d. á Akureyri, þar sem þörfin er meiri, og erfiðleikar meiri til ferðalaga á Reykjavíkurskólann. Jeg vil að eins gefa þetta sem bendingu, án þess að jeg vilji spilla fyrir kenslurýmkun. Auk þess það, að varla væri hægt að neita hinum fjórðungunum um skóla, eftir að þetta fordæmi er gefið, og „í upphafi skal endinn skoða“.

Flm. (Matthías Ólafsson) Eins og frv. ber með sjer þá er ekki ætlast til þess, að ráðist verði í skólastofnunina í haust. Jeg tók það og fram, að húsaleiga á Ísafirði væri miklu lægri en hjer, og að jeg gæti bent á hús, sem fengist gæti þar leigt með góðum kjörum. Þannig er eigi að eins að ræða um meiri þægindi við það að fá nýjan skóla, heldur mundi kostnaðurinn og verða minni en að auka við skólann hjer. Og kenslukrafta má fá alveg eins góða þar og hjer. En prófúrlausnir verða teknar til af skólanum hjer, svo að kröfurnar verði í samræmi. Á Akureyri hefir enginn beðið um skóla, svo að ekki getur þar verið meiri ástæða til þess að setja hann heldur en þar, sem beðið hefir verið um hann. Það getur vel verið, að hinir landsfjórðungarnir komi á eftir, og hefi jeg ekki á móti því. Þessir skólar eru ekki dýrir, eða þurfa ekki að vera það. Jeg hjelt fyrst, að hv.þm. S.-Þ. (P. J.) mundi verða fylgismaður þessa frv., því að jeg veit, að hann hefir áhuga á góðum málefnum, en mjer þótti skjóta nokkuð skökku við, þegar hann hjelt, að skólinn mundi verða dýr. Jeg hjelt, að hann mundi gæta þess, að þótt leggja yrði eitthvað meira til skólans, þá sparast þó kostnaður við ferðir og aðra erfiðleika. Vel mætti vísa frv. til nefndar, og þá líklega sjávarútvegsnefndar, eða jafnvel mentamálanefndar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ímyndað mjer, að mikil þörf sje á þessari skólastofnun, en mjer skilst svo, sem að mikið sje eftir að athuga, og yrði það þá gert í nefnd. Jeg heyrði ekki greinilega, hvað hv. flutnm. (M. Ó.) sagði um kostnaðinn við að setja upp skóla þarna eða reisa hús. Ef sá er tilgangurinn að reisa hús, þá er það varla mögulegt fyrir 1. október. Þótt þetta sje nauðsynjamál, þá tel jeg, að aðrar byggingar sjeu samt miklu nær. Jeg sje ekki í frv. nokkur ákvæði um kennarana og laun þeirra, sem er nokkur galli. Um það, hvort málið eigi að fara í sjávarútvegsnefnd eða mentamálanefnd, þá er jeg heldur á því, að það fari í hina síðarnefndu. Einmitt undir þá nefnd ættu að heyra öll skólamál, hvers eðlis sem skólarnir eru. Jeg efast ekki einungis um það, að hægt verði að stofna skólann í haust; jeg efast einnig um, að það verði hægt á næsta fjárhagstímabili; einkum vil jeg benda á það, að þar sem gert er ráð fyrir vjelfræðikenslu, þá verður kostnaðurinn enn meiri. Hjer í Reykjavík er varla hægt að halda áfram þeirri kenslu, af því að tæki vantar, og þó sjerstaklega hús. Jeg get hugsað mjer, að flutningsmenn flytji meir frv. til þess að ræða og undirbúa málið, en að þeir búist við því, að það nái fram að ganga.

Flm. (Matthías Ólafsson) Hæstv. forsætisráðherra sagðist ekki hafa heyrt greinilega til mín um byggingu hússins. Jeg tók fram, að þegar stýrimannaskólinn var stofnaður, var hann lengi rekinn í leiguhúsi. Eins mætti fara að hjer, og tók jeg þá fram, að á Ísafirði mætti fá hús með góðri leigu. Jeg sje ekki, að þetta geti verið nokkur frágangssök; annar kostnaður við stofnunina gæti ekki orðið mikill. Um frv. er það að segja, að það getur staðið til bóta. Fyrirsjáanlega ræður stjórnin öllu fyrirkomulagi skólans, því að það er reglugerðaratriði; fyrirkomulagið hlýtur að verða líkt stýrimannaskólans. Það getur verið erfitt að koma skólanum upp 1918, en það getur þá orðið 1919, eða næsta haust, sem fært yrði. Mjer er sama, hver nefnd fær málið. Það má gjarnan fara til mentamálanefndar, því að þangað ganga búnaðarskólar og barnaskólar.

Pjetur Jónsson Jeg vil styðja það, að málið gangi til mentamálanefndar, jafnvel þótt það sje skyldara sumu, sem heyrir undir sjávarútvegsnefnd. Yfirleitt munu skólamál fara þangað, og þangað var vísað húsmæðraskólafrv. í Ed. Endinn skyldi í upphafi skoða. Þegar um fyrirtæki landssjóðs er að ræða, þá verða menn að hugsa út í afleiðingarnar fyrir landið í heild sinni. Jeg tek þetta fram af því, að hjer er að ræða um skólastofnun á Ísafirði, og er ein höfuðástæðan, að þar hafi verið beðið um hann. Jeg býst við, að ekki standi lengi á samskonar beiðni frá Akureyri, og þá líklega líka frá Austfjörðum. Á þessu verður nefndin að átta sig, hvort t. d. heppilegt sje eða nauðsynlegt að hafa sinn stýrimannaskólann í hverjum landsfjórðungi. Jeg vakti athygli á því, hvort ekki væri hugsanlegt, að vjer gætum komist af með einn skóla fyrst um sinn, og þyrftum engan hjeraðameting um það, og hvort það yrði þá ekki Reykjavík, sem hefir mestar samgöngur allra staða á landinu.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Frv. þetta er fyrirferðarlítið á pappírnum, og jeg vona, að það verði ekki fyrirferðarmeira í tíma þingsins. Að minsta kosti verður svo, ef aðrir álíta frv. jafnsanngjarnt og það er í mínum augum. Flest, er jeg vildi segja, er tekið fram í ástæðunum, sem fylgja frv. Þar er drepið á, hve breytt ástandið sje síðan bankalögin voru sett 1885. Þá var Seyðisfjörður langstærsta kauptúnið á Austfjörðum. En nú eru sumir kaupstaðirnir í suðursýslunni orðnir nærri jafnokar Seyðisfjarðar, og útvegur þar snögt um meiri; t. d. er meiri útgerð bæði á Norðfirði og Eskifirði. Þá versluðu uppsveitirnar nær eingöngu við Seyðisfjörð, en nú, síðan Fagradalsbrautin kom, hefir mestöll verslunin flust til Reyðarfjarðar. Svo mikil er breytingin, sem orðin er á, að nú getur fátt mælt með að hafa Seyðisfjörð fyrir augum við stofnun útibúsins, þó að flest mælti með því, er bankalögin voru sett. Nú hefir útibú Íslandsbanka bætt úr þörf Seyðisfjarðar og næstu sveita. Þörfin er því nú stórum meiri suður frá; það mun öllum skiljast, sem vita, hvernig landinu er háttað; fjallgarðar, sem skifta sveitunum og eru illfærir ? hluta ársins gera samgöngur á Austurlandi mjög örðugar. Það er því ekki að ófyrirsynju, að farið er fram á þessa breytingu. Ekkert ógagn yrði Norðmýlingum að henni, en hún væri til ómetanlegs gagns fyrir Sunnmýlinga og Skaftfellinga. Jeg vil ekki leggja kapp á, að neinn sjerstakur staður sje ákveðinn. Eðlilegast væri, að bankastjórnin ætti þar um atkvæði. Hún mun ekki vilja setja útibú þar, sem örðugt er um samband við Reykjavík. En það breytist ár frá ári. Eskifjörður og Norðfjörður eiga við góðar samgöngur að búa, og líklegt, að það haldist. Innsigling á Norðfjörð er örstutt og greiðfær. Reyðarfjörður hefir og verið nefndur í þessu sambandi, en þótt sá staður liggi vel við samgöngum uppsveitanna, þá eru siglingar þangað fremur litlar, fiskiútvegur nær enginn og þangað erfiðari sókn úr verstöðvum nærsveitanna en t. d. til Eskifjarðar. Verustað bankans verður að sjálfsögðu að velja með það fyrir augum, að viðskiftamenn sem allra flestir eigi að honum greiða götu. Til þess eru útibú höfð, að ljetta undir með þeim. Ef ekkert tillit væri tekið til þeirra, þá væri ekki ástæða til að dreifa útibúunum um alt land; þá mætti leggja niður öll bankaútibú og hlíta einni bankastofnun hjer í Rvík.

Pjetur Jónsson Talsverð rök eru til að fylgja því, að bankahúsið verði heldur sett í Suður-Múlasýslu en á Seyðisfirði. Yfirleitt er jeg þeirrar skoðunar, að útibú eigi að setja sem víðast um land alt, en síður fleiri á sama stað. Það er vanræksla af bankastjórnunum að dreifa ekki útibúum betur um landið. Þær bera fyrir sig kostnaðinn, segja, að útibúin beri sig ekki. En jeg þykist vita, að þótt þau beri sig ekki fyrst í stað, sje eins um þau og um nýja viðkomustaði strandferðaskipanna; fyrst ber það sig ekki, en lagast svo, þegar fólkið er búið að venjast því, að þarna sje viðkomustaður eða útibú. En samt er jeg ekki með frumvarpinu. Jeg vil ekki, að settar sjeu neinar skorður við því, hvar landsbankastjórnin eða landsstjórnin setur útibú. Því á bankastjórnin að ráða mestu um sjálf. Það er ekki rjett, að ókunnugir þingmenn skeri úr því. Bankastjórnin á hægra með það og þekkir betur hvernig á að skipa niður útibúum á heppilegan hátt fyrir peningamál landsins. Þótt jeg nú greiði atkv. á móti frv., er það ekki af mótþróa gegn því, að útibúið verði sett í Suður-Múlasýslu, heldur af því, að jeg vil að banka- og landsstjórnin ráði í þessu efni.

Jón Jónsson Jeg er sammála hv.þm. S.-Þ. (P. J.) um, að best sje, að landsstjórnin ráði í þessu efni. Þingið hefir ekki tök á að ákveða neitt um þessi efni, svo að vel fari; ákvæði þess væru gerð út í bláinn. Sunnmýlingar hafa gert mestu rekistefnu út af því, að útibúið yrði á Seyðisfirði, skrifað í blöðin og sett menn hjer í Reykjavík til að tala við þá, sem ráðin hafa um þetta mál. Þessar erjur með okkur Austfirðingum hafa orðið til að tefja fyrir útibússtofnuninni eða jafnvel til að koma algerlega í veg fyrir hana. Best væri, ef samkomulag gæti orðið með okkur þingmönnum Austfirðinga. Jeg mæli á móti frv., eins og það nú. liggur fyrir

Þorsteinn Jónsson Jeg verð að taka taka undir það með hv. 1. þm.N.-M. (J. J.), að mjer kom það kynlega fyrir, að þetta frv. skyldi koma hjer fram á þingi. Það hefir undanfarið verið deilumál milli Norður- og Suður-Múlasýslna, hvar bankaútibúið ætti að vera. En auk þess hefir það verið deilumál milli hinna ýmsu hreppa í Suður-Múlasýslu. Hver einstakur hreppur þar vill hafa útibúið hjá sjer, en Norðmýlingar vilja hafa það á Seyðisfirði. Það er því alleinkennilegt, að þingmenn austfirskir skuli vera að leiða inn á Alþingi „hreppapólitisk“ mál af Austfjörðum. Jeg býst við því, að það sje alment álitið í Suður-Múlasýslu, að það heyri undir bankastjórnina að velja útibúinu stað, auðvitað í samræmi við úrskurð landsstjórnarinnar. Líka myndu Norðmýlingar yfirleitt una illa úrskurði Alþingis, þar sem málið er sótt af þingmönnum Sunnmýlinga sem „hreppapólitiskt“ mál. Jeg hygg, að báðir flutningsmenn frv. hafi Eskifjörð í huga, sem aðsetur útibúsins. En ef jeg ber saman Seyðisfjörð og Eskifjörð, getur mjer ekki blandast hugur um, að bankinn ætti fremur að vera á Seyðisfirði. Seyðisfjörður er miklu fjölmennari kaupstaður. Símasamband er stórum betra; sími lengur opinn en á Eskifirði. Samgöngur á sjó eru betri en annarsstaðar eystra. En þar er samgöngum víða svo háttað, að menn ferðast á sjó, því að erfiðir og torsóttir fjallvegir eru milli sveita. Það er rjett, sem hv.flm. (Sv. Ó.) sagði, að eftir að Fagradalsbrautin komst á hefir verslun af Hjeraði flust mjög frá Seyðisfirði til Reyðarfjarðar. En þó er enn mikil verslun á Seyðisfirði af hálfu Hjeraðsbúa. T. d. mun árlega vera slátrað á Seyðisfirði um 20000 fjár af Hjeraði. Mjer blandast ekki hugur um, að Eskfirðingar og Reyðfirðingar myndu hafa mestan hagnaðinn, ef útibúið væri sett hjá þeim, en mjer er ekki vel ljóst, hvort nokkrar aðrar sveitir hefðu meiri hagnað af því, að það væri á Eskifirði, en einhversstaðar annarsstaðar á Austfjörðum. Af Norðfirði t. d., eru oftar ferðir á Seyðisfjörð en Eskifjörð, og kemur það af því, að á Seyðisfirði er hin eina mótorverksmiðja Austurlands, en á Norðfirði er, sem kunnugt er, rekin mikil mótorbátaútgerð. Af Mjóafirði er miklu styttra að sækja á Seyðisfjörð en Eskifjörð. Mestöll Norður-Múlasýsla á hægra með að ná til Seyðisfjarðar en Eskifjarðar, en það er af sömu ástæðum og áður eru nefndar, að þangað eru fleiri ferðir og betri samgöngur. Enn fremur munu Fáskrúðsfirðingar eiga oftar leið til Seyðisfjarðar, eftir því sem jeg hygg. Ef ákveða ætti stað í Suður-Múlasýslu, þá lægi þó Reyðarfjörður miklu nær. Hvort útibúið er á Eskifirði eða Seyðisfirði, hlýtur að gilda einu fyrir Hjeraðsbúa. Jeg sje, að hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) biður nú um orðið, og mun hann ætla að mótmæla þessu, vegna þess, að Upphjeraðsmenn hafi meiri verslun á Reyðarfirði en Seyðisfirði. En á milli Reyðarfjarðar og Eskifjarðar er svo löng vegalengd, að til Eskifjarðar verður lítið skemmra frá Reyðarfirði en af Hjeraðinu yfir Fjarðarheiði til Seyðisfjarðar. Þótt einstöku staður á Suðurfjörðunum hafi meiri útgerð en Seyðisfjörður, hefir enginn staður þar eins mikla verslun og Seyðisfjörður. Mig minnir, að hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) segði, að Austur-Skaftfellingar væru betur settir, ef útibúið væri í Suður-Múlasýslu. Þar til má svara því, að Norður-Þingeyingar myndu allir heldur leita til Seyðisfjarðar. Annars vil jeg ekki hefja deilu um þetta mál hjer í hv. deild, en vil hlíta úrskurði landsstjórnar í samráði við bankastjórn. Því að Austfirðingum er það aðalatriðið að fá útibúið, en ekki að deila um það hjer á þingi, hvar útibúið eigi að vera. Vil jeg því eindregið leggja á móti því, að þetta frv. verði samþykt.

Einar Arnórsson Að eins örlítil athugasemd, í sambandi við ræðu hv. 1. þm.N.-M. (J. J.). Ef jeg man rjett var um jólaleytið síðastliðinn vetur komið fult samkomulag milli landsstjórnar og bankastjórnar um reglugerð handa útibúinu á Austfjörðum. Um jólaleytið komu til stjórnarinnar tillögur frá Landsbankastjórninni um, hvar útibúið skyldi sett. Landsbankastjórnin hafði leitað umsagnar sýslumannanna í báðum sýslum. Og sem nærri má geta voru þeir hvor á móti öðrum. Sýslumaður Norðmýlinga og bæjarfógeti Seyðisfjarðar hjelt auðvitað fram Seyðisfirði, en embættisbróðir hans í Suður-Múlasýslu jafneindregið Eskifirði. Landsbankastjórnin lagði, ef jeg man rjett, með því, að útibúið væri sett á Seyðisfirði. Henni þóttu rök sýslumanns Norðmýlinga ríkari en rökin frá hinni hliðinni. Svo komu ýmsar raddir frá mikils metnum Sunnmýlingum, er hjeldu fram málstað Suður-Múlasýslu í þessu efni. Og af því að nú var svo ástatt, að þetta mál kom í mínar hendur, er jeg ætlaði ofan, og jeg vissi, að í stjórninni mundi taka sæti maður, er kunnugur var þessu máli, sem sje þáverandi bankastjóri og núverandi fjármálaráðherra (B. K.), þá vildi jeg ekki taka fram fyrir hendur þeirrar stjórnar. Jeg skal ekkert segja um, hvort stjórnin hefir síðan fyrir sitt leyti ráðið málinu til lykta, en þó virðist svo, sem hún hafi ekki gert það, og get jeg vel skilið, þótt stjórnin vildi fresta málinu til þings, eins og á stóð.

Björn Stefánsson Veigamesta ástæðan móti frv. er sú, að eðlilegt sje, að bankastjórnin sje látin ráða, hvar útibúið sje sett. Hún hefir eðlilega mestu skilyrðin til að meta, hvar þörfin væri mest. Vjer hefðum ekki kornið með þetta frv., ef vjer hefðum þorað að treysta kunnugleika hins æðsta úrskurðarvalds í málinu. Vjer vissum, að búið var að semja reglugerð fyrir bankann á Seyðisfirði, en hins vegar, að stjórnin myndi tæplega ganga á móti ákveðnum tillögum bankastjórnarinnar. Þetta atriði gerði það því ótryggilegra að skilja svo við málið, er ekki var víst, að bankastjórninni væri það kunnugt, að Sunnmýlingar hefðu ríkari þörf og rjéttlátari kröfur til að hafa útibúið hjá sjer en á Seyðisfirði. Hv. 1. þm.N.-M. (J. J.) hneykslaðist á því, að Sunnmýlingar hefðu gert út menn til að hafa áhrif á málið. En þetta sýnir að eins lifandi áhuga, sem bygður er á brýnni þörf. Hv. 2. þm.N.-M., (Þorst. J.) kom það kynlega fyrir, að þetta mál kom inn á þing. Mjer kom kynlega fyrir, að hann skyldi segja slíkt, því að honum var kunnugt um, að málið mundi verða flutt inn á þingið. Jeg hafði minst á það við hann, til þess að grenslast eftir, hvort hann sæi ástæðu til að rísa upp á afturfæturna af þeim sökum. En að öðru leyti vil jeg ekki herma tveggja manna tal. Hann talaði um hreppapólitík. Ef hann vildi líta í 8 þingmálafundargerðir úr Suður-Múlasýslu, mundi hann sjá, að á 6 fundum hefir verið samþykt að láta alla deilu um staðinn niður falla og fela bankastjórn og landsstjórn að setja bankaútibúið á heppilegan stað. Á fundinum á Eskifirði var raunar samþykt að leggja áherslu á að fá útibúið á Eskifjörð, en það var af þeirri ástæðu, að eftir því, sem sakir stóðu í vetur, skildu menn alment svo, að ekki væri um nema Seyðisfjörð og Eskifjörð að velja, og vildu þá auðvitað halda fast við Eskifjörð. Á Norðfjarðarfundinum var að vísu samþykt að reyna að fá bankann á Norðfjörð, en það var mest til þess að sýna, að þeim Norðfirðingum væri það hentugast, eins og líka gefur að skilja. Margir Norðfirðingar mundu láta sig litlu skifta, hvort bankinn kemur á Seyðisfjörð eða Eskifjörð; samgöngur eru líkar við þá staði báða, þó miklu betri á landi við Eskifjörð, en þó eru fleiri, sem sjá það og játa, að þeim er betra að hafa banka til beggja hliða. Auk þess hafa þeir fullan skilning á því, að framfarir annara hreppsfjelaga innan þeirra eigin sýslufjelags, er bæði beinn og óbeinn hagnaður fyrir þá. Reyðarfjörður er síldarsælastur allra Austfjarða, og um útgerðartímann eru tæplega meiri ferðir norður en suður. Hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) nefndi líka Fáskrúðsfjörð. En þeir hafa alls ekki beðið um bankann til sín, heldur eindregið krafist þess, að hann yrði settur á Eskifjörð, þótt þeir sjálfsagt helst mundu vilja fá útibúið til sín, en þeir eru svo sanngjarnir að krefjast þess ekki, af því að lega fjarðarins er svo óheppileg. Hann sagði enn fremur, að þetta væri áhugamál allra Norðmýlinga. Þetta er djarft. Jeg get þá sagt honum, að á fundi fulltrúaráðs kaupfjelags sýslnanna, sem til teljast 3 hreppar úr Norður-Múlasýslu og 3 úr Suður- Múlasýslu, var gerð sú krafa, að útibúið yrði sett á Reyðarfirði, en þegar þeir heyrðu, að þetta mundi tæplega fást, þá sendu þeir símskeyti til stjórnarráðsins og kröfðust þess, að útibúið yrði sett á Eskifjörð, en undir símskeytið skrifuðu 15 menn, þar af 9 Norðmýlingar og 6 Sunnmýlingar. Það er því að taka munninn nokkuð fullan að segja, að það sje ósk allra Norðmýlinga, að útibúið yrði sett þar. Til hvers var og sami hv.þm. (Þorst. J.) að biðja um akbraut til Úthjeraðsins? Ekki verður hún notuð til að aka eftir henni af Seyðisfirði. Auðvitað af því, að þeir vilja samgöngur við Reyðarfjörð, og til þess að geta notað Fagradalsbrautina. Þeir sjá, að Reyðarfjörður er framtíðarstaðurinn, og vilja fá þau samgöngutæki, að þeir geti snúið viðskiftum sínum þangað. Jafnvel úr Hjaltastaðar þinghá má komast með vagna alla leið til Reyðarfjarðar. Þetta veit jeg, að hv.þm. vefengir ekki. Hv. þm. (Þorst. J.) sagði, að Austur-Skaftfellingum stæði á sama um málið. Þetta er ekki satt; mjer er kunnugt um, að þeir vilja, að útibúið sje á Eskifirði, og mun þm. þeirra sanna það með mjer, og er það eðlilegt sökum þess, að það munar þá einni póstferð á vetrum. Pósturinn gengur rakleitt til Eskifjarðar, og snýr svo við þaðan daginn eftir, svo að þeir geta fengið brjef sín afgreidd með sama póstinum, en frá Seyðisfirði myndu þeir þurfa að bíða eina póstferð. Það hefir verið lagt til, að málið gengi til allsherjarnefndar. Jeg hefði nú reyndar búist við því, að málið gæti gengið fram nefndarlaust. Jeg veit, að allir kunnugir vita, að þetta er rjettlát krafa og ætti því að geta gengið fram án nánari athugunar, en úr því að mótmæli hafa komið fram, þá tel jeg rjettara, að málinu verði vísað til nefndar.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það var einhver, jeg held hv. 2. þm. Árn. (E. A.), sem ljet í ljós, að það hafi ekki verið gert almenningi kunnugt, hvers vegna var frestað að stofna þetta útibú. Jeg sje nú ekki betur en að almenningur megi vita ástæðuna, og skal því nota tækifærið til þess að skýra frá henni. Ástæðan er að mestu fólgin í samgönguvandræðum innan lands og utan. Landsstjórnin hefir ekki getað útvegað nægilega peninga utan lands, og hefir orðið að knýja á innlendar peningastofnanir, enda liggur það beinast við. Þetta er þá aðalástæðan til frestunarinnar.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Það hefir verið tekið fram flest, sem þarf að svara, og get jeg því leitt það hjá mjer að mestu. Þessa kenningu mótstöðumannanna, að best sje að láta bankastjórnina ráða öllu, lít jeg á sem fáránlegustu kreddu. Hví var þá þingið að skifta sjer af stofnun útibúanna á Akureyri og á Ísafirði, og hvernig stendur þá á afskiftum þingsins af bönkunum, allar götur frá 1885? Það sjá allir, að þetta er hjegómleg ástæða; það er einmitt þingið, sem ákveður þetta, og á að gera það. Hins vegar eru staðhættir svo eystra, að full ástæða getur verið til þess, eftir nokkur ár, að breyta til um verustað; þetta fer eftir útvegi og samgöngum, sem mjög eru óstaðbundnar þar. Fyrir þessa skuld er það einmitt, að við flutningsmenn viljum ekki binda verustaðinn, heldur að eins sýsluna. Ofsnemt þykir mjer að benda á Reyðarfjörð nú fyrir verustað bankans, af því að þar er ekki enn svo mikill útvegur eða samgöngur þangað svo tíðar, sem æskilegt væri, þótt hins vegar sá staður sje mjög líklegur, þegar hann stækkar og skilyrðin batna. Okkur hefir verið brugðið um hreppapólitík, einkum af hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.), en hvað er það annað en hreppapólitík, að vilja hafa útibúið á Seyðisfirði, þar sem útibú er fyrir og úr aðalþörfinni bætt. Það hefir verið skýrlega tekið fram, að útibúsins er miklu meiri þörf í Suður- Múlasýslu. Annars skal jeg leyfa mjer að taka fram tvær höfuðástæður, sem fyrir mjer hafa vakað í þessu máli. Í fyrsta lagi það, að Skaftafellssýsla og syðri hjeruð Suður-Múlasýslu geta eigi haft full not banka á Seyðisfirði, vegna fjarlægðar og erfiðra samgangna. Í öðru lagi umhyggja fyrir hag bankans, sem jeg veit að er miklu betur trygður í suðursýslunni en á Seyðisfirði. Viðskifti eru miklu meiri í Suður-Múlasýslu en í Norður-Múlasýslu, útvegur o. fl., sem þar að lýtur. Hjer við bætist það, að áhuginn og kappið hjá Sunnmýlingum er svo mikið, að þeir bjóða fram stórupphæðir, í sparisjóðsfje, til þess að treysta bankann; Eskfirðingar 200 þúsund krónur og Norðfirðingar 60-80 þúsund krónur, en mjer er eigi kunnugt um, að Seyðfirðingar hafi boðið nokkur slík boð. Þetta sýnir, að mönnum er alvara. En svo er eitt enn og það er, að ef bankinn verður settur á Seyðisfjörð, þá má sennilega gera ráð fyrir því, að Sunnmýlingar haldi áfram viðskiftum við Íslandsbanka og „boycottera“ Landsbankann. Þetta tel jeg eðlilegt svar frá þeirra hendi, ef daufheyrst verður við ósk þeirra. Mjer finst ekki þörf á nefnd í þessu máli, en nú hefir verið lagt til að vísa því til allsherjarnefndar, og get jeg þá verið því fylgjandi, þótt það tefji fyrir.

Þorsteinn Jónsson Hv. þm. Dala. (B. J.) tók það fram, að þetta mál væri ekki flókið fyrir þingið, en undarlegt er, að það skuli vera flóknara fyrir landsstjórnina, sjerstaklega þar sem hún getur farið eftir tillögum bankastjórnar, sem best skilyrði hefir til þess að dæma um málið. Viðvíkjandi ummælum hv.þm. S.-M., sjerstaklega hv. 2. þm. (B. St.), þá vona jeg, að það hafi skilist, að jeg vildi ekki, að vjer Austfirðingar deildum um, hvar bankinn yrði, heldur að vjer hlíttum óvilhöllum dómi. Jeg tók það fram, að það væri margt, sem mælti með Reyðarfirði, en það væri meira, sem mælti með Seyðisfirði heldur en Eskifirði. Sami hv. þm (B. St.) sagðist hafa borið málið undir mig fyrir þing og jeg hafi sagt, að jeg myndi ekkert skifta mjer af því. Sömuleiðis gaf hann það í skyn, að hann hefði látið mig vita, að hann myndi koma málinu inn í þingið. Í þessu er dálítill sannleikur hjá þingmanninum, en ekki alger. Þegar við töluðum um mál þetta, þá fórust mjer orð á þá leið, að jeg myndi hvorki reyna að hafa áhrif á bankastjórnina eða landsstjórnina, hvar útibúið væri sett; jeg treysti þeim til að velja heppilegasta staðinn. En að hann eða þingmenn Sunnmýlinga kæmu með frv. inn í þingið, þessu máli viðvíkjandi, var mjer ekki kunnugt fyr en jeg sá það á prenti. Ef frv. þetta hefði ekki komið fram, hefði jeg ekkert skift mjer af máli þessu, Jeg vil ekki gera aukaatriði að aðalatriði, og jeg treysti þinginu ekki eins vel að velja útibúinu stað sem landsstjórninni eftir tillögum bankastjórnarinnar. Sami hv.þm. sagði enn fremur, að nokkrir menn úr Norður-Múlasýslu vilji hafa bankann á Reyðarfirði; það getur verið, en mjer er kunnugt um, að sýslunefnd Norður-Múlasýslu vildi heldur hafa hann á Seyðisfirði, en láta þó landsstjórnina ráða. Viðvíkjandi því, að fyrir Úthjeraðsmenn væri bankinn best settur á Eskifirði, þá er því að svara, að jeg veit ekki um, að það sje nema einn maður, sem verslar í Reyðarfirði úr Hjaltastaðarþinghá; að minsta kosti eru þeir fáir, og engir þar, sem versla á Eskifirði. Úr hinum sveitum Úthjeraðsins versla menn að vísu nokkuð við Reyðarfjörð, og sömuleiðis við Seyðisfjörð, en enginn við Eskifjörð. Sami hv.þm. (B. St.) taldi Seyðisfjörð útkjálka, en jeg verð að telja hann miðstöð Austfjarða, því að þótt meiri útgerð sje á suðurfjörðunum, þá hefir því ekki verið mótmælt, að meiri verslun er á Seyðisfirði en á nokkrum þeirra. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði, að það væri af umhyggju fyrir bankanum, að hann vildi hafa hann á suðurfjörðunum, en bankastjórnin mun engu minni umhyggju bera fyrir bankanum, og því engin hætta að fara eftir tillögum hennar með útibússtaðinn. En þar sem sami hv.þm. (Sv. Ó.) drap á hótanir Sunnmýlinga við bankann, þá skoða jeg það gert í hugsunarleysi; svo mikil hreppapólitík sýnir, að hjer er um kappsmál milli sveitanna að ræða, sem þinginu er erfitt að gera upp á milli. En ef á að samþykkja þetta frv., þá verð jeg að telja rjettara það, sem hv.þm. Dala. (B. J.) sagði, að binda staðinn við Reyðarfjörð, til þess að girða fyrir, að Sunnmýlingar færu að deila um þetta atriði sín á milli, og af því að þar er vafalaust heppilegasti staðurinn í Suður- Múlasýslu fyrir bankann; landverslun liggur þar best við, og landið hefir gert meira til þess að efla þann stað en aðra staði í þeirri sýslu, þar sem akbrautin til Hjeraðs liggur þaðan.

Flm. (Björn Stefánsson) Jeg býst við, að það þyki í nokkuð mikið ráðist að flytja þetta frv., þar sem mælt er, að stjórninni hafi þótt það ofvandasamt mál til þess, að hún hafi þóst geta veitt því viðunandi undirbúning þann stutta tíma, sem hún hefir haft til undirbúnings mála, og jafnannríkt og hún vitanlega hefir átt. Jeg veit ekki, hvort það er rjett, að það sje vandanum og tímaleysinu að kenna, að hæstv. stjórnin hefir ekki lagt fram frv., sem gengi í þessa átt, en mjer sýnast ástæðurnar á þgskj. 20 heldur benda á það, að hún sje hlynt því, að kjör leiguliða sjeu bætt, á þann veg, sem hjer er farið fram á. Þegar litið er til þess, hve mikið áhugamál ræktun landsins ætti öllum að vera, þá er það stór furða, að liðist skuli hafa fram á þennan dag, að leiguliðar hafa verið látnir sitja við þau kjör, sem gefa þeim sáralitla hvöt til að bæta og prýða býli sín. Það hefði mátt una við frestun til 1919, þegar litið er til þess óvissa verðlags, sem nú er á peningum, ef nokkurn veginn væri vissa fyrir því, að þetta mál kæmist í viðunanlegt horf þá. En nú eru þær ástæður fyrir hendi, að gera verður eitthvað strax. Jeg hefi ekki kynt mjer hugi allra þingmanna, en jeg hefi það hugboð, og því sem næst vissu, að ekki fáist frestun á þjóðjarðasölulögunum, enda ekki æskilegt að fá frestun, nema þetta kæmi í staðinn, en ef stjórnarfrv. verður felt, og þessu vísað til stjórnarinnar, þá er málið alt ónýtt orðið. 1919 verður slíkt frv. sem þetta óþarft, því að þá verður búið að selja allar jarðir, sem nokkurn tíma verða seldar, nema kann ske nokkrar útkjálkajarðir og heiðabýli, sem enginn dugandismaður kærir sig um. Mjer þótti í fyrstu vænt um þjóðjarðasölulögin, því að jeg trúði á það, að þau mundu efla sjálfsábúð í landinu, en nú er mjer orðið lítið um þau og finnast þau ekki ná tilgangi sínum, því að jarðabrask það, sem orðið hefir vart við á síðustu árum, sýnir það ljóslega, að alla tryggingu vantar fyrir því, að þessar seldu jarðir haldist í sjálfsábúð, þegar fram líða stundir. Sumir halda því fram, að auðvelt sje að reisa skorður við því, að margar jarðir safnist á einstakra manna hendur, og með ýmsu móti sporna við jarðabraskinu. Jeg hefi fengið þessi og þvílík svör, en enginn hefir bent mjer á, hvernig ætti að fara að því, enda held jeg, að það sje fullkomið vandamál, því að jeg tel það fullkomin vandræði og neyðarúrræði, þegar þarf að takmarka athafnafrelsi og eignarrjett manna, umfram það, sem með nokkru móti verður hjá komist. Þess vegna vil jeg byrgja brunninn, áður en barnið er dottið ofan í hann, því að eins tregur og jeg er að ráðast á athafnafrelsi og eignarrjett manna, þar sem mögulegt er hjá því að komast, eins er jeg fús á að reyna að fyrirbyggja, að til þeirra ráða þurfi að taka. Þeim, sem þykjast geta dregið jarðeignir úr einstakra manna höndum með sæmilegu móti, skal jeg leyfa mjer að benda á annað verðugra verkefni en að leika sjer að því að selja jarðirnar og passa síðan upp á, að einstakir menn með fullum eignarrjetti á þeim fari með þær eftir því, sem hollast er landi og lýð. Jeg hygg, að það sje töluvert víða, sem verslunarstaðir og sjóþorp eru í landareign einstakra manna. Í þorpum þessum er fjöldi manna, húsmenn og þurrabúðarmenn, sem hefir mikla löngun að fá dálítinn blett til gras- og garðræktar, en geta ekki fengið það, þótt land sje til, með öðrum kjörum en þeim, að þeim er ekki láandi, þótt þeir hafni þeim. Jeg skal svo ekki fara lengra út í þetta mál. Önnur ástæðan fyrir því, að mjer er ekki farið að verða um þessa þjóðjarðasölu, er bygð á því, að jeg hefi svo mikla trú á framförum þessa lands og þjóðar, að jeg vonast eftir, með tímanum, stórkostlegri verðhækkun á öllum jarðeignum í landinu. Þessa verðhækkun, sem verður fyrir rás viðburðanna, án þess að ábúendum sje hún að þakka, sje jeg enga ástæðu til að láta þjóðfjelagið gefa einstökum mönnum. Þó er þetta ekkert aðalatriði fyrir mjer; hitt þykir mjer margfalt meiru máli skifta, að leiguliðarnir njóti sinna eigin verka. Jeg vil miklu heldur - tel það miklu sanngjarnara - að einstaklingarnir njóti einhvers góðs af heildinni, umfram það, sem gengur alment yfir, heldur en að þjóðfjelagið ræni þá. Því er það, að þegar um þetta tvent er að velja, þá vil jeg heldur selja jarðirnar en halda leiguliðunum við þau kjör, sem þeir eiga nú við að búa. Jeg hefi ef til vill gert leiguliðakjörin fullerfið í frv. þessu, þar sem þeir eftir því eiga að kaupa sín eigin verk á 100 ára fresti, en þá er aftur þess að gæta, að rentan, sem þeim er ætlað að greiða af jörð og húsum, er miklu lægri en hægt er að fá peninga eða annað verðmæti leigt fyrir nú á tímum. Ef til vill væri samt rjett að hafa peningagjaldið enn lægra, en láta nokkuð af afgjaldinu liggja í jarðabótum. Þegar jeg tala um óviðunanleg leiguliðakjör, þá á jeg ekki við það, að eftirgjöld jarða sjeu ofhá, því fer fjarri, enda er jeg sannfærður um, að það myndi yfirleitt hækka eftir þessu frv. Það óviðunanlega liggur í því, að leiguliðarnir hafa enga tryggingu fyrir því, að þeir sjálfir eða erfingjar þeirra fái að njóta þess, sem þeir leggja í kostnað við jarðir sínar. Sá kostnaður, sem lagður er í jarðabætur, kemur ekki strax aftur. Oft þarf að bíða mörg ár eftir að fá hann borgaðan, og þá getur sá verið dauður, sem fje og erfiði lagði í þær. Að vísu mun mega treysta því, að erfingjar, ekkja eða börn verði að öllum jafnaði látin sitja fyrir öðrum, en trygging er þó engin fyrir því, og svo liggur ranglætið í því, að börnin verða að kaupa mannvirki feðra sinna með hækkuðu eftirgjaldi, þeirra vegna. Annað, sem jeg tel óviðunanlegt í leiguliðakjörunum, er það, hve tryggingarlausir þeir eru fyrir því að fá sanngjarnlega borgaðar þær húsabætur, sem þeir gera á jörðum sínum. Flestum leigujörðum fylgja ákveðin jarðarhús, með ákveðnu byggingarlagi, ákveðinni rafta- og stoðatölu, með ákveðinni hæð. Þetta er mörg hundruð ára gamalt byggingarlag, og geta allir sjeð, hve vel það fullnægir kröfum nútímans, en fullkomin áhætta að hreyfa til; þótt ekki sje annað en færð saman bæjarhús, sem fleiri álnatuga löng göng hafa verið á milli, þá eiga þeir á hættu að vera krafðir um fult verð ganganna, án þess að hafa nokkra tryggingu fyrir því, að af þeim verði keypt það, sem þeir hafa sett í staðinn, þótt stórum betra sje. Þetta veit jeg að hefir átt sjer stað. Gæti jeg að vísu búist við, að þetta breyttist með breyttum aldaranda. Nú eru allar þessar opinberu jarðeignir að komast undir umráð hreppstjóranna, og þótt jeg beri gott traust til þeirra yfir höfuð, býst jeg við, að þeir reynist misjafnir, ekki síður en prestarnir, sem yfirráð hafa haft yfir kirkjujörðunum. Vel má vera, að í frv. sjeu ekki nægilega tryggileg ákvæði um skyldur leiguliða. Jeg hafði ekki tíma til að setja inn í frv. sjálft nógu ítarleg ákvæði um það, og ljet því nægja að vísa til ábúðarlaganna frá 1884. Þar virtust vera allítarleg ákvæði um skyldur leiguliðans og eftirlit umráðamanns, ef vel væri eftir því gengið, en það mun nú vera orðin venja, að þeim sje slælega fylgt, svo að tryggara væri að setja ákvæði um það inn í þessi lög. Skýt jeg því til væntanlegrar nefndar að athuga það, ásamt öðrum missmíðum á frv. Í 10. gr. er það tekið fram, að lögin öðlist gildi 1. jan. 1918. Þetta er ef til vill fullsnemt, því að auðvitað er það meining mín, að landskuld sje ákveðin eftir jarðamatinu, sem nú er fram að fara, en því verður ekki alstaðar lokið, því að sumstaðar er ekki einu sinni undirmati lokið, hvað þá yfirmati. Þau gela því ekki komið til framkvæmda fyr en matinu er lokið. Helst hefði jeg kosið að taka fram í frv. þessu, að lög um sölu þjóðjarða væru úr gildi numin, svo að þær fengjust ekki keyptar nema með sjerstökum lögum frá Alþingi í hvert skifti, en af því að jeg óttaðist, að það myndi spilla fyrir frv., gerði jeg það ekki. Loks sting jeg upp á, að frv. þessu sje vísað til landbúnaðarnefndar, að lokinni þessari umræðu.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki segja margt um frv., því að enn er ekki tími til þess kominn. Í fljótu bragði finst mjer, að það þurfi umbætur, til að ná tilgangi sínum, og óvíst, að hægt verði að ganga alveg frá því á þessu þingi. Út af því, að háttv.flm. (B. St.) stakk upp á að vísa því til landbúnaðarnefndar, datt mjer í hug, að önnur nefnd væri eins líkleg til að leiða það fram til sigurs, sem sje allsherjarnefnd. Henni treysti jeg best til að ráða fram úr vandanum, sem er á því að endurbæta þetta frv., og til þess þarf fremur lögfræðilega þekkingu en þekkingu á landbúnaðarmálum. Þetta þarf hv. landbúnaðarnefnd eigi að virða til vantrausts. Jeg stóð einkum upp til að reyna að hafa áhrif á nefndarkosninguna, og geri það að tillögu minni, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar. Annars skal jeg, að gefnu tilefni, líka taka það fram, að jeg þekki ekki þessa rangsleitni, sem háttv.flm. (B. St.) segir að leiguliðar eigi við að búa. Jeg veit ekki til, að þeir verði fyrir neinum ókjörum, þótt þeir breyti húsaskipun. Jeg hef ekki sjeð þess dæmi í þjóðjarðaskjölum þeim, sem jeg hefi undir höndum, og held, að það sje afarsjaldgæft. Getur vitanlega hugsast, að einhver sjervitringur hafi einhvern tíma beitt landseta sinn slíkri rangsleitni, en eigi má það venju telja. Að fara að koma með fleiri athugasemdir á ekki við á þessu stigi málsins, en, í fám orðum sagt, álít jeg, að það þurfi talsvert nákvæma athugun og ýmsar umbætur, til að geta náð tilgangi sínum, sem vissulega er góður og þess verður, að fyrir hann sje unnið.

Einar Arnórsson Jeg get náttúrlega þakkað háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) fyrir það traust, sem hann sýnir allsherjarnefndinni, en jeg býst nú samt við, að rjettara sje að láta málið ganga til landbúnaðarnefndar. Það mun alment litið svo á, sem þetta sje fyrst og fremst landbúnaðarmál.  (S. S.: Það á að ganga til lögfræðinganna í allsherjarnefnd)  . Það er rjett hjá háttv. samþingism. mínum (S. S.), að gott væri að hafa lögfræðing með í ráðum, en hans gæti landbúnaðarnefndin aflað sjer, t. d. með því að bæta við 2 mönnum í þessu sjerstaka máli. Það er tryggara, því að í þessu frv. koma ýms lagaatriði til greina. Það er svo komið, að allsherjarnefnd er búin að fá nokkuð mikið af málum til athugunar, og veit jeg ekki, hvort henni vinst tími til að afgreiða fleiri í góðu horfi. Það væri því betra, vegna vinnubragða, að landbúnaðarnefndin tæki að sjer málið, og henni gæfist þá kostur á að „supplera“ sig, sem kallað er.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki tefja umræður. Jeg vildi að eins óska, að deildin ljeti ekki háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) telja sjer hughvarf. Hann vill auðvitað losna við erfiðið, en það var einmitt hann, sem jeg hafði fyrir augum með uppástungu minni. Mjer þætti því skaði, ef málið færi í landbúnaðarnefnd og hans ráða nyti eigi í meðferð þess.

Flm. (Björn Stefánsson) Jeg þarf engu að svara, en ætla að eins að taka það fram, að jeg fell frá till. minni um að vísa málinu til landbúnaðarnefndar.

Magnús Pjetursson Jeg tek þá till. upp aftur.

Flm. (Pjetur Þórðarson) Jeg hefi nú mælst til þess, að hv. deild vilji ómaka sig til að líta á ástæðurnar fyrir þessu litla frv. á þgskj. 49. En vegna dýrleika tímans skal jeg fara fljótar yfir sögu en jeg ella myndi. Eins og kunnugt er eru mjög notasæl hlunnindi af lundaveiði, bæði til matar og sængurfatnaðar, á Breiðafirði, Vestmannaeyjum og víðar. Síðastliðin 25 ár hefi jeg kynt mjer lifnaðarháttu fugls þessa og veiðiaðferðir þær, sem notaðar eru til að veiða hann. Hann er farfugl, kemur seint í apríl eða snemma í maí. Hann heldur sig einkum að grasvöxnum eyjum, velur sjer bústað og grefur undir yfirborði jarðar, og verpir þar. Varptíminn byrjar um fardaga, og útungunin um 20. júní, en ungarnir fara ekki úr hreiðrinu fyr en þeir eru fullvaxnir og fleygir, en það verða þeir ekki fyr en um 10.-25. ágúst. Síðan 1885 hefir verið bönnuð veiði á lundum frá 10. maí til 20. júní, að viðlögðum allþungum sektum. Þeir eru því friðaðir frá því að þeir koma til landsins og fram undir þann tíma, er útungunin byrjar. Veiða má þá á öllu tímabilinu meðan ungarnir eru ósjálfbjarga. Jeg tel óþarft að útlista, hve gagnstætt þetta er rjettmætri friðunaraðferð. Reynsla mín og allra annara bænda norðanvert við Faxaflóa er sú, að ungarnir verða altaf hungurmorða í hreiðrunum, ef fuglarnir eru drepnir frá þeim. Með þessu litla frv. mínu vildi jeg stuðla að því, að komið væri í veg fyrir þessa ómannúðlegu veiðiaðferð, og skift um friðunartíma. Engar líkur eru til, að veiðin geti ekki verið eins arðsöm og eins mikil í maí og júní eins og í júlí, því að fastheldinn er fuglinn við stöðvar sínar, og mikið rýrnar hann meðan hann klekur út og fóstrar unga sína. Og ef að eins er litið á hagsmuni veiðieigenda, þá er það svo við norðanverðan Faxaflóa, og líklega víðar, að það er síst hentugri tími um sláttinn til veiða heldur en að vorinu til. Af þessum o. fl. ástæðum held jeg, að rjett sje að friða lunda helst um þann tíma, sem hann hefir fyrir ungunum að sjá, ef annars álíst rjett að friða hann nokkurn tíma. Eftir að frv. var frá mjer farið til prentunar hefi jeg orðið var við, að breyting sú, er það gerir á friðunartíma, muni vera andstæð fuglaveiðisamþykt Vestmannaeyinga, og tveir mikilsvirtir lundaveiðieigendur hjer nærri Reykjavík hafa sagt mjer, að þeir teldu sjer með öllu bannaða lundaveiði, ef frv. yrði óbreytt að lögum. Þótt jeg, samkvæmt áður sögðu, álíti, að ummæli þessara manna sjeu bygð á misskilningi, og jeg tel víst, að Vestmannaeyingum þyki hjer gengið altof nærri hagsmunum sínum, en jeg vil ekki leggja nein höft á framleiðslu þessa, þá hefir mjer dottið í hug, að laga mætti frv. þannig í hendi sjer, að hvorumtveggja mætti gera til hæfis, og leyfi jeg mjer því að vænta þess, að það fái að ganga til 2. umr. og verði svo vísað til nefndar, og þar til vildi jeg þá nefna landbúnaðarnefnd.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Í frv. því, er hjer liggur fyrir, er farið fram á, að Fagradalsbrautin verði framlengd frá Egilsstaðaskógi yfir Eyvindará, um Eiðaþinghá og Hjaltastaðaþinghá, alt að Krosshöfða. Fagradalsbrautin liggur um óbygðir; að henni er mikil samgöngubót fyrir efra hluta Fljótsdalshjeraðs. Upphjeraðsbúar hafa mikil not af henni, en Úthjeraðsbúar lítil. Lagarfljót er á Upphjeraði, eins og menn vita, eins og fjörður, og svo djúpt, að gengt væri hverju stórskipi, og er það því sjálfgerð braut til flutninga upp eftir Hjeraðinu, enda hafa Hjeraðsmenn, er búa upp með Lagarfljóti og fyrir ofan botn þess, flutt vörur sínar frá enda Fagradalsbrautarinnar með mótorbát nú um nokkra ára skeið. En neðri hluti fljótsins er ekki skipgengur. Úthjeraðsmönnum verða því lítil not að brautinni. En verði sú braut, sem hjer er fyrirhuguð, lögð, verður þeim miklu meiri not að Fagradalsbrautinni. Sveitirnar, sem brautin lægi um, eru fjölbygðar og blómlegar, en vegir þar slæmir. Það er einn mesti bagi þessara sveita, hve erfitt er þar um allar samgöngur og aðflutninga. Við Hjeraðsflóa er engin þolanleg höfn. Helsta lendingin er við Krosshöfða. Þar var um tíma rekin verslun, og enn setja verslanir, frá Borgarfirði og Seyðisfirði, vörur upp þar. Komist þessi braut á, væri hægt að aka á vögnum bæði frá Reyðarfirði og Krosshöfða um Úthjeraðssveitirnar austan Lagarfljóts. Þetta er eitthvert stærsta framfaramál hjeraðsins. Búið er að leggja sýsluveg nokkrum hluta þessarar leiðar, og þyrfti því ekki mikið að bæta hann til að gera hann eins og akvegir eru úr garði gerðir. Um kostnaðinn get jeg ekki sagt; jeg gat ekki náð í landsverkfræðinginn áður en jeg bar fram frv. þetta. En jeg vona, að nefnd sú, er við málinu tekur, leiti sjer nákvæmra upplýsinga um alt, sem að kostnaði lýtur. Við flutningsmennirnir búumst ekki við, að neitt fje verði veitt til þessarar brautar í fjárlögum, en vonumst til, að hægt verði að byrja hana strax og rýmkar um fjárhaginn. Sveitir Fljótsdalshjeraðs eru meðal blómleguslu sveita landsins, og mjer blandast ekki hugur um, að hjer á landi á að gera eins mikið að vegabótum og fjárhagur frekast leyfir. Ýmislegt bendir til, að verslun Fljótsdalshjeraðs dragist öll upp að Lagarfljótsbrúnni, en nauðsyn fyrir akveg út eftir Hjeraðinu minkar ekki fyrir það. Jeg legg til, að málinu verði vísað til samgöngumálanefndar.