Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á fundi Íslandsdeildar Norðurlandaráðs 16. ágúst sl. var Elín Hirst kjörin varaformaður deildarinnar.

Herra forseti. Við ræddum hér í gær mál hæstv. ríkisstjórnar sem miðar að því að setja fram takmarkanir á verðtryggðum jafngreiðslulánum. Við erum á þessu haustþingi m.a. vegna þess að forsvarsmenn hæstv. ríkisstjórnar töldu nauðsynlegt að kláruð yrðu mál sem tengdust verðtryggingunni. Í ljósi þess að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sagði hér í janúar 2014 að það væri fullkomlega mögulegt að afnema verðtrygginguna á þessu kjörtímabili og í ljósi þess að þetta hefur verið kosningamál Framsóknarflokksins allt frá árinu 1988, hann hefur raunar haft allmörg tækifæri í ríkisstjórnarsetu frá þeim tíma til að framfylgja þessu kosningaloforði, og í ljósi þess að þetta var eitt stærsta málið fyrir síðustu kosningar áttum við kannski von á meiru á blaðamannafundi í Hörpu í upphafi þessarar viku þar sem leggja átti línurnar um afnám verðtryggingar. Þegar málið kemur fram kemur í ljós að þessi mjög svo langa jóðsótt sem hefur staðið allt þetta kjörtímabil skilar afar smávaxinni mús. Það sem vekur athygli er að þrír hv. þingmenn úr stjórnarliðinu tóku til máls í umræðum í gær, tveir framsóknarmenn og einn sjálfstæðismaður, og öll lýstu þau talsverðum efasemdum um mál hæstv. fjármálaráðherra. Þar áður ræddum við húsnæðisstuðning við ungt fólk sem líka virðist byggjast á æðisérstökum forsendum þar sem farið er með tölur um meðallaun í landinu og ekki horft til þess að miðgildi tekna unga fólksins, sem aðgerðin á að beinast að, er langt fyrir neðan þessi meðallaun. Eins og kom ágætlega fram í fréttum sjónvarps í gær er ansi ólíklegt að sú aðgerð skili árangri. Þetta eru stóru málin sem við höldum þing út af til að ríkisstjórnin geti lokið áætluninni og sínum mikilsverðu málum og ég verð að velta fyrir mér, herra forseti, hvort 

Virðulegur forseti. Eftir atkvæðagreiðslu félagsmálaráðherra í gær og yfirlýsingar hennar og þingmanns flokksins skora ég á Eygló Harðardóttur og Framsóknarflokkinn að flytja í þinginu frumvarp um aukinn stuðning við barnafjölskyldur, hækkun á ellilífeyri og hækkun á örorkulífeyri. Ef félagsmálaráðherra vill hækka lífeyri og auka stuðning við barnafjölskyldur og Framsóknarflokkurinn meinar það að hann vilji það liggur þegar fyrir að við öll í stjórnarandstöðunni styðjum það. Það væri þess vegna ríkur þingmeirihluti fyrir því að taka slíkt þingmál á dagskrá. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að afgreiða slíkt þingmál hér í gegn á tiltölulega fáum dögum. 44 þingmenn væru á bak við slíkt mál ef Framsóknarflokkurinn meinar það, ef hann er tilbúinn að standa við stóru orðin og leggja hér fram frumvörp. Það er aukinn þingmeirihluti. Raunar nægðu sjö framsóknarmenn, ráðherrann og sex með honum. Þá væri einfaldlega hægt að gera þetta að veruleika. Meðan ráðherrann og Framsóknarflokkurinn fylgja ekki orðum sínum eftir og leggja fram í þinginu tillögur um að verja fjármunum til að hækka ellilífeyri, örorkulífeyri og stuðning við barnafjölskyldur er erfitt að taka mark á þeim málflutningi. En geri þau það, standi þau við stóru orðin, er ég þess fullviss að þau munu fá ríkulegan stuðning úr öllum áttum við að gera það hratt og vel að veruleika í þinginu. Það er alveg rétt að svigrúm er til að bæta kjör ellilífeyrisþega og öryrkja og auka stuðning við barnafjölskyldur í landinu. Það er alveg rétt að sú ríkisstjórn sem nú situr hefur skilið þessa hópa eftir í þeirri kaupmáttaraukningu sem orðið hefur á kjörtímabilinu. Það er alveg rétt að það ætti að vera algert forgangsatriði að leiðrétta það 

Virðulegi forseti. Mig langar til þess að ræða tillögur vinnuhóps á vegum innanríkisráðuneytisins sem vann að því að finna lausnir til þess að sporna gegn ólöglegu niðurhali á internetinu. Þær eru um margt mjög áhugaverðar. Þar er m.a. gengið út frá því að hægt sé að koma í veg fyrir ólöglegt niðurhal með því að skjóta inn svokölluðum pop-up glugga þegar fólk reynir að komast inn á ákveðnar síður. Þetta hefur mjög alvarlegar afleiðingar. Það mun m.a. hafa í för með sér og mun í raun koma í veg fyrir ákveðna friðhelgi einkalífsins á internetinu. Til þess að þetta verði í raun og veru að möguleika þá er tvennt í stöðunni, það er annaðhvort að vinna með þessum ólöglegu síðum og athuga hvort þær vilji sjálfar koma upp þessum pop-up gluggum eða þá að krefja netþjónustufyrirtæki til þess að vera með eins konar kóðainnskot, en það er nákvæmlega sama tækni sem vírusar og önnur spilliforrit byggjast á. Í raun er því með þessum tillögum verið að leggja til að ríkið hakki netnotkun fólks. Til þess að vera með þetta kóðainnskot þá þarf að stunda aktívt eftirlit með allri netnotkun fólks, já, virðulegi forseti, allri netnotkun fólks, til þess að ákveða hvort eigi að skjóta inn umræddum kóða. Það er hægt að koma í veg fyrir þessa spillingu sem er verið að stinga upp á með mjög auðveldri dulkóðun, https, sem mun koma í veg fyrir að þetta kóðainnskot komi inn, eða með því að gera nýja árás á samskipti fólks sem felst í því að afdulkóða dulkóðunina. Þetta gerir öryggi á internetinu að engu. Þetta gefur öðrum færi á að skjóta inn öðrum spillikóða. Þetta afnemur friðhelgi einkalífs fólks. Þetta setur vefverslanir og netbanka í mjög alvarlega stöðu. 

Hæstv. forseti. Ég ætla að lýsa ánægju minni með framgang þingstarfanna. Málefnin hafa verið í forgrunni umræðunnar og skipulag hefur haldið. Þetta vil ég segja vegna þess að afar mikilvægt er að hæstv. ríkisstjórn klári sitt glæsilega kjörtímabil þrátt fyrir að hafa verið stytt í annan endann, að hæstv. ríkisstjórn klári það í samræmi við þann sáttmála sem liggur til grundvallar. Þegar ég tala um málefni, skipulag og glæsilegan árangur þá eru þau dæmi hér daglega á dagskrá. Frumvarp hæstv. menntamálaráðherra er tímamót fyrir námsmenn þar sem nú loksins verða styrkveitingar viðurkenndar og jafnræði virt. Í gær fóru svo til hv. efnahags- og viðskiptanefndar tvö lagafrumvörp sem snúa að stuðningi til kaupa á fyrstu íbúð og breytinga á lánafyrirkomulagi til að fólk geti myndað séreign hraðar og fyrr og lækkað skuldsetningu í húsnæðinu. Þá var samþykkt í gær ríkisfjármálastefna og ríkisfjármálaáætlun til lengri tíma, tímamót að því leyti að þrátt fyrir að hilli undir kosningar er hún hófstillt, ábyrg og til þess fallin að verja þann árangur sem náðst hefur á þessu kjörtímabili sem er líklegast til að verja stöðugleikann sem varað hefur í 30 mánuði samfleytt, halda verðbólgu í skefjum, skapa áframhaldandi jafnan hagvöxt, verja þá miklu kaupmáttaraukningu tekna sem náðst hefur og stuðla að áframhaldandi stöðugri kaupmáttaraukningu sem yrði meira í takt við raunverðmætasköpun og framleiðniaukningu. Síðar í dag kemur svo fyrir þingið enn einn áfanginn í áætlun stjórnvalda til að auka frelsi einstaklinga og fyrirtækja með losun fjármagnshafta. Ég gæti nefnt margt fleira til en mikilvægast af öllu er þó hér í lokin að nefna að svigrúmi þessa árangurs verði forgangsraðað í velferðar-, heilbrigðis-, mennta- og samgöngukerfið.

Virðulegi forseti. Þegar vandamál eru misskilin og þróun samfélagsins misskilin er hætt við því að fólk fari að beita röngum aðferðum við að reyna að laga þau. Eitt slíkt dæmi er vímuefnavandinn sem var misskilinn á sínum tíma og reynt var að berjast gegn með lögregluvaldi. Það hefur mistekist í gegnum tíðina eins og frægt er orðið. Annað slíkt vandamál að mínu mati er baráttan gegn svokölluðu ólöglegu niðurhali eða höfundaréttarbrotum, sérstaklega á netinu. Það er nefnilega mikill misskilningur að það sé einungis ólöglegt niðurhal sem sé ógn við möguleika höfunda og rétthafa á því að fá tekjur af sinni vinnu. Það er líka löglegt niðurhal, lögleg dreifing efnis, svo sem á Youtube, Spotify og Netflix. Þetta eru löglegar leiðir, hægt er að skoða og fá slíkt efni löglega, ýmist gegn gjaldi eða ekki. Maður borgar t.d. ekki fyrir að hlusta á tónlist á Youtube þegar höfundurinn sjálfur setur það á Youtube og krefst einskis gjalds af neytandanum sjálfum. Hann fær kannski auglýsingatekjur eða eitthvað því um líkt. Það er almennt minna en fólk fær af sölu geisladiska en geisladiskarnir koma ekki aftur, það þýðir ekkert að segja við ána að fara frá sjó og aftur upp í fjall. Það virkar ekki þannig.  Jafnvel þótt við gleymum algjörlega svokölluðu ólöglegu niðurhali stendur eftir samt sem áður að þetta er markaður sem er að breytast mjög hratt og það er mikilvægt að löggjafinn átti sig á því hvaða aðferðir geta virkað og hvað getur ekki virkað. Eitt af því sem getur ekki virkað án þess að ganga mjög verulega inn á friðhelgi fólks og frelsi er að ætla að sporna gegn ólöglegu niðurhali með því að fylgjast með hlutum á netinu og með því að fara út í þær aðferðir eins og t.d. eru kynntar í drögum starfshóps til innanríkisráðuneytisins. Að loka vefsíðum eins og var gert við deildu.net mun ekki ná þessum árangri án þess að ganga inn á frelsi og friðhelgi fólks. Sem betur fer virkar þetta ekki og þess vegna höldum við enn þá frelsinu og þannig mun það áfram vera. Mér finnst mikilvægt að við höfum í huga að þegar kemur að 

Hæstv. forseti. Íslenskur landbúnaður hefur verið stoð íslensks samfélags gegnum tíðina og verið grunnur byggða um allt land. Hann hefur farið í gegnum miklar breytingar og þróun síðastliðna áratugi, en nú stöndum við frammi fyrir að ná sáttum um nýjan samning um greinina sem tekur utan um nauðsynlegar breytingar með nýjum áherslum. Við erum að fara inn í nýja tíma sem krefjast róttækra breytinga á landbúnaði á Íslandi. Landbúnaður líkt og aðrar atvinnugreinar þarf að búa við ákveðið öryggi og fyrirsjáanleika til framtíðar. Það er því mikilvægt að rammi samningsins sem hér um ræðir er til tíu ára. Aftur á móti er mikilvægt að vinna markvisst og þétt að endurskoðun og mati á áhrifum samningsins og virkni hans. Þess vegna vona ég að við berum gæfu til að hnykkja á þeim atriðum samningsins sem lúta að endurskoðun, kalla fleiri aðila að því borði og hafa samráð og samvinnu sem eykur sátt um íslenskan landbúnað. Þar þurfa hagsmunir íslenskra bænda og neytenda að fara saman í sátt við umhverfið og náttúruna. Hæstv. forseti. Íslenskir bændur eru metnaðarfullir framleiðendur gæðavöru sem neytendur geta treyst að framleidd er á þann hátt að miklar kröfur eru gerðar til aðbúnaðar og meðferðar skepna og lyfjagjöf er með því lægsta sem gerist í heiminum. Mikilvægt er að reglugerð um upprunamerkingar á matvælum verði framfylgt þannig að tryggt sé að neytendur fái réttar upplýsingar um uppruna þeirrar vöru sem er til sölu í matvöruverslunum. Hæstv. forseti. Bændur hafa verið virkir þátttakendur í uppgræðslu landsins og mikilvægt að áfram verði lögð áhersla á samspil landbúnaðar og umhverfisverndar með áherslu á sjálfbæra nýtingu. Þekking íslenskra bænda á landinu er ómetanlegur fjársjóður sem nýtist til styrkingar byggða um allt land. Tækifærin eru mýmörg og mikilvægt að leggja áherslu á sérstöðu íslensks landbúnaðar þegar kemur að hreinleika og lítilli lyfjanotkun svo dæmi sé tekið. Matvælalandið Ísland getur líka verið ferðamannaland sem við viljum búa í.

Herra forseti. Það er ekki svo eins og hv. þingmaður Framsóknarflokksins kom inn á áðan að einungis það fólk sem nú er við völd geti klárað þau verkefni sem ríkisstjórnin hefur lagt fyrir þingið. Það geta nú aðrir þingmenn gert og ráðherrar. Það er ekki svo að enginn annar geti búið til eða stutt við hvort sem það er verðmætasköpun, hagvöxt eða stöðugleika. Þegar við tölum um stöðugleika þá hlýtur maður að hugsa til þess atviks sem átti sér stað í gær, þ.e. þegar hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra ákvað að sitja hjá við afgreiðslu um stefnu ríkisstjórnarinnar til margra ára. Hún ætlar samt að leggja fram einhverja áætlun á eftir um fjölskyldustefnu. Þetta er mjög sérstakt. Er það hennar prívatstefna eða er það stefna ríkisstjórnarinnar? Nú fer maður að hugleiða það. Það kom fram hjá formanni Öryrkjabandalagsins að félags- og húsnæðismálaráðherra hafi staðið með öllum ákvörðunum ríkisstjórnarinnar fram til þessa þannig að hún geti ekki einungis kennt fjármálaráðherra um stöðu málsins eins og það lítur út núna, hún hafi sjálf tekið afstöðu og ákvarðanir á kjörtímabilinu sem miða að því að halda lífeyrisþegum í fátæktargildru. Hæstv. forsætisráðherra telur afstöðu félags- og húsnæðismálaráðherra hvorki vera vantraust á sig né hæstv. fjármálaráðherra. Utanríkisráðherra er sannfærð um að flokkurinn verði áfram í ríkisstjórn og hafnar því að flokkurinn tapi atkvæðum vegna formannsins. Virðulegi forseti. Ég veit ekki alveg í hvaða veröld þetta fólk lifir. Ríkisstjórnin er umboðslaus og hún verður að fara að átta sig á því. Hún er umboðslaus vegna Panama-hneykslisins og vegna þess sagði forsætisráðherra af sér og fleiri hefðu átt að gera það og ríkisstjórnin hefði átt að fara frá á þeim tíma og sjá sóma sinn í því. 
             Það er alveg ljóst að við þurfum að kjósa og sem betur fer er búið að ákveða kjördag, því að hér eftir sem hingað til 

Forseti. Það er miður að stundum breytist þessi virðulega samkoma hér í einhvern skrípaleik. Það gerðist til dæmis í gær þegar hæstv. félagsmálaráðherra sat hjá í atkvæðagreiðslu um fjármálaáætlun ríkisstjórnar hennar. Þessi ágæti hæstv. félagsmálaráðherra hefur verið heldur sein í svifum á þessu kjörtímabili öllu, hún lagði fram húsnæðisfrumvörp í vor þegar hún hafði setið í þrjú ár þrátt fyrir að mikil vinna lægi á borði hennar þegar hún tók við. Hún kemur líka nú og segist vilja lengja fæðingarorlofið og hækka greiðslur í fæðingarorlofi sem er auðvitað nauðsynlegt en hún stóð að því að taka slík lög úr gildi þegar hún settist í ráðherrastól. Áttar fólk sig ekki á að því fylgir ábyrgð að vera í ráðherrastól? Það er ekki bara af því að mig langar til þess núna eða að ég ætla að vera með þessu núna. Þetta er alvarlegt mál. Ég vil taka upp það sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir sagði áðan: Ætlar þessi ágæti ráðherra í dag að flytja hér fjölskyldustefnu? Við hvað er þessi fjölskyldustefna miðuð? Barnabæturnar sem eru í fjármálaáætluninni? Eða er það þannig að ríkisstjórnin hafi heldur ekki samþykkt þessa fjölskyldustefnu hæstv. ráðherra? Virðulegi forseti. Þetta er bara að verða grín.

Hæstv. forseti. Mig langar að gera framtíð Reykjavíkurflugvallar að umtalsefni í dag. Það virðist sem betur fer að samstaða sé meðal þingmanna úr öllum flokkum á Alþingi um að leggja fram þingsályktunartillögu um að þjóðaratkvæðagreiðsla verði haldin um flugvöllinn í Vatnsmýri. Ég leyfði mér að vekja athygli á því í byrjun vikunnar að þessi samstaða væri að myndast. Ég fékk þá einkunn frá borgarstjóranum í Reykjavík að þetta væri nú týpískt fyrir stjórnmálamenn sem vilji láta bera á sér. Ég ætla ekki að fara í ágreining við ólympíumeistarann í þeirri grein, en ég ætla samt að láta þess getið að sá sem hér stendur hefur ekki rekið sína pólitík fyrir framan myndavélalinsur að miklu leyti. Það sem mig langar að fara yfir er að gefið var út afsal í gær sem byggist á samkomulagi sem tveir samfylkingarmenn gerðu 1. mars 2013. Í nýlegum dómi Hæstaréttar kemur fram, með leyfi forseta, í 4. kafla dómsins: „Ekki var því um kaupsamning um fasteign að ræða samkvæmt 7. gr. laga nr. 40/2002.“ Efnislega þýðir þetta að vinna þarf annan kaupsamning að flugvellinum og hugsanlega verður þá þessi spilda seld fyrir meira en þessar þrjár glerperlur og snafs eins og er í þessum samningi, þetta minnir á Manhattan forðum, því 430 milljónir fyrir þessa spildu er náttúrlega grín, svo því sé haldið til haga. En ég gleðst yfir því að það sé að myndast samstaða á Alþingi um framtíð flugvallarins. Ég vona að þeir sem stjórna Reykjavíkurborg komi til með að hlusta á þá þjóðaratkvæðagreiðslu meira en þeir hafa gert með 70.000 manna undirskriftir, næststærstu undirskriftasöfnun 

Hæstv. forseti. Þá er fyrstu viku þessa sumarþings senn að ljúka og ekki laust við að ýmsar vangaveltur um störf þingsins leiti á hugann. Hæstv. ríkisstjórn hamraði á því eða hefur hamrað á því allt frá því í vor að klára þurfi fjölmörg mikilvæg mál áður en hægt yrði fyrst að tilkynna kjördag og svo að boða til kosninga. Nú erum við búin að fá að sjá á nokkur þessara mála og í raun bara ótrúlegt að sjá og upplifa hversu vanbúin þau eru til þinglegrar meðferðar. Þannig er að greiningarvinnu við hvert málið á eftir öðru er algjörlega ábótavant eins og hefur verið dregið fram í umræðu um þessi mál hér í þingsal þar sem hver hv. þingmaðurinn á fætur öðrum hefur bent á alls konar hluti sem vantar hreinlega inn í pappírana frá hæstv. ríkisstjórn. Að sama skapi er alger skortur á yfirsýn um samspil málanna sem hér er verið að leggja fram. Í einu málinu er verið að leggja til að draga úr verðtryggingu lána. Þegar við hins vegar ræðum um Lánasjóð íslenskra námsmanna og námslánakerfið er hins vegar verið að leggja til að halda verðtryggingunni inni en hækka jafnframt vexti á þá sem þurfa að taka lán. Svo það er algjörlega ómögulegt að sjá hvert hæstv. ríkisstjórn vill stefna með frumvörpum 

Herra forseti. Það er full þörf á að ræða störf þingsins í ljósi þess að ríkisstjórn landsins er í andarslitrunum. Það er einfaldlega þannig. Við erum með ríkisstjórn í andarslitrunum sem er þó að reyna að rembast við að þykjast vera eitthvað og jafnvel að reyna að segja Alþingi fyrir verkum. Þetta er ríkisstjórn sem sjálf ákvað síðastliðið vor að framlengja líf sitt og breyta sér í bráðabirgðastjórn til haustsins sem er næsti bær við starfsstjórn. Þeim fjölgar auðvitað hratt sem sjá að þetta voru mikil mistök fyrir alla aðila og ekki síst stjórnarflokkana að kjósa ekki síðastliðið vor. Það hefur algerlega gengið eftir sem ég spáði að þetta væri einfaldlega ávísun á tímasóun, óvissu og upplausn að horfast ekki í augu við veruleikann síðastliðið vor. Nú koma stjórnarliðar fram og segja: Það er þá alla vega réttast að kjósa strax, rjúfa þing tafarlaust og kjósa strax. Aðrir gera kröfur um að einstakir ráðherrar í ríkisstjórninni segi af sér o.s.frv. Sem betur fer eru hverfandi líkur á því að þessi ríkisstjórn lifi af kosningarnar í október næstkomandi. Hana mun vanta bæði þingstyrk og sennilega vilja til þess að reyna að halda samstarfinu áfram. Það er vel. Við þær aðstæður þarf forusta þingsins, forseti, formenn þingflokka og formenn flokka, einfaldlega að setjast niður og leggja algerlega sjálfstætt mat á það hvaða mál standa efnisleg rök til að afgreiða og hver á að láta bíða. Ríkisstjórn sem er að deyja og er í andarslitrunum á ekki að segja Alþingi fyrir verkum frekar en ríkisstjórnir yfirleitt endranær eiga að kúska þingið til hlýðni. Það er þingræði á Íslandi. Þetta er þingbundin ríkisstjórn. Það er augljóst mál að einhver mál sem eiga að hafa réttaráhrif og koma til framkvæmda strax á haustmánuðum þarf að skoða, en önnur umdeild mál sem eiga hvort eð er ekki að taka gildi fyrr en t.d. á miðju næsta ári 

Virðulegi forseti. Mig langar að vekja athygli á því að enn og aftur berast kunnuglegar fréttir, júlí var heitasti mánuðurinn á jörðinni til þessa frá því mælingar hófust. Áskoranirnar eru svo óendanlega miklar að maður veit varla hvar maður á að byrja. En við sjáum í ýmsum löndum, t.d. Hollandi, hafa menn sett metnaðarfull áform fram eins og að árið 2025 verði engir bílar knúnir jarðefnaeldsneyti, olíu. Við á Íslandi erum með einhver áform en ef við horfum til dæmis á hvaða bifreiðar ríkisstofnanir eru að kaupa eða bara ráðherrarnir sem skipa ríkisstjórnina, þá er þetta meira í orði en á borði, einhverjar hugleiðingar um að árið 2020 verði 10% bílaflotans knúnir endurnýjanlegu eldsneyti. Aðgerð sem ég veit að hæstv. umhverfisráðherra er að vinna í er að berjast gegn matarsóun sem er gríðarlega mikilvægt en þar vantar t.d. upplýsingar um hversu miklu magni af mat er verið að henda, t.d. bara úr verslunum. Mig grunar að það sé mikið magn. Það er svolítið sérstakt að í rauninni er ódýrara fyrir verslanir að fara með útrunnar matvörur, sem ekki hefur tekist að selja, í urðun en að fara með þær í moltugerð eða jarðgerðarstöðvar. Þarna er hvati sem stjórnvöld eiga að beita. Það á að vera skylt að fara með lífrænan úrgang í moltugerð og það á að vera ódýrara en að urða hann, en í dag er staðan þannig að ódýrara er að fara og urða brauðin í plastinu eða hvað það nú er. Ég held að þetta gæti verið ein mikilvæg leið fyrir verslanir til að fá þær til að draga úr sóun og mynda hvata til að selja matvæli 

Herra forseti. Nú í vikunni fylgdist ég í svolitla stund með hópi ungmenna sem er að hefja framhaldsskólanám og heyrði samtal þeirra. Það var mjög gaman að horfa á þau og hlusta því þau voru svo glaðvær og eftirvæntingin í röddum þeirra og svip var svo skemmtileg og uppörvandi. Eftir á fór ég að hugsa um hve mikla ábyrgð við sem eldri erum og hefur auk þess verið treyst til að setja lög og stjórna landinu eins og stundum er sagt berum á því að þessi ungmenni fái tækifæri til þess að lifa hamingjuríku lífi. Það á auðvitað að vera okkar mikilvægasta markmið og leiðarljós alla daga að haga störfum okkar þannig að þessi ungmenni fá öll tækifæri til að njóta sín eins og áhugamál og hæfileikar hvers og eins standa til. Jöfn tækifæri án mismununar og óþarfa hindrana. Erum við ekki örugglega að gera það? Er nokkur hætta á að við séum að láta sérhagsmuni einstakra hópa hafa of mikil áhrif á umræður okkar og ákvarðanir? Tryggjum við börnum og ungmennum í þessu landi jöfn tækifæri til að mennta sig og skapa framtíð sína í samræmi við vilja sinn og getu? Eða fá sum börn og ungmenni fá og lítil tækifæri vegna bágs efnahags eða félagslegra aðstæðna sinna eða vegna fötlunar og skerðinga sem við mætum ekki með viðeigandi stuðningi? Því miður er ekki nokkur vafi á því. Tölurnar tala sínu máli. Í skýrslu UNICEF um stöðu barna á Íslandi sem birt var í febrúar síðastliðnum kom fram að gera má ráð fyrir að rúmlega 6.000 börn líði efnislegan skort hér á landi og af þeim þola tæplega 1.600 börn verulegan skort. Herra forseti. Það líður senn að kosningum. Börn og ungmenni í þessu landi þurfa nauðsynlega að fá ríkisstjórn sem forgangsraðar í þeirra þágu, ríkisstjórn jafnra tækifæra.

Herra forseti. Þessi ríkisstjórn er ekki í andarslitrunum, hún er hrokkin upp af. Það sjá allir landsmenn. Þetta útspil hæstv. félagsmálaráðherra í gær að standa ekki með fjármálaáætlun ríkisins til næstu fimm ára og stefnu ríkisstjórnarinnar kom ekki á óvart, en það kemur allt of seint. Ég tek undir orð formanns Öryrkjabandalagsins að hæstv. félagsmálaráðherra hefur staðið með öllum ákvörðunum ríkisstjórnarinnar þar til nú og hefur haft fullt tækifæri til þess að standa upp, greiða atkvæði á móti eða ganga úr þessari ríkisstjórn. Hæstv. ráðherra hefur staðið með því að færa ekki laun aldraðra og öryrkja að lágmarkslaunum. Hún hefur staðið að því að hækka matarskattinn sem bitnar á þeim sem minna hafa á milli handanna. Hún hefur staðið að því að breyta skattkerfinu og afnema þrepaskiptingu sem hefur gagnast þeim tekjulægri. Svona mætti áfram telja. Hún hefur staðið að skuldaleiðréttingu sem gagnast þeim tekjuhærri, flata skuldaleiðréttingu. Ég ætla ekki að segja að hæstv. félagsmálaráðherra hafi ekki haft góðan vilja, en menn verða líka að standa með sjálfum sér, ekki bara korteri í kosningar. Hæstv. ráðherra hefur verið með í fanginu frumvörp til húsnæðismála og greiðsluþátttöku almennings í heilbrigðiskerfinu. Það var ekki fyrr en núna á vorþingi að hægt var að koma þeim málum í gegn með aðstoð stjórnarandstöðunnar fyrst og fremst að laga málið. Svo ég held að það sé ekki eftirspurn eftir svona sýndarmennsku. Hæstv. ráðherra sem er félagslega sinnuð hefði fyrir löngu 

Hæstv. forseti. Mig langar að ræða Vesturlandsveg. Það undra sig kannski einhverjir á því að þingmaður Norðvesturkjördæmis ræði vegamál utan kjördæmis síns, en það er nú svo að Vesturlandsvegur skiptir miklu máli m.a. fyrir íbúa Akraness, en Akranes er stærsta sveitarfélagið í Norðvesturkjördæmi með 7.000 íbúa. Góðar samgöngur um Vesturlandsveg skipta jafnframt miklu máli fyrir önnur sveitarfélög í Norðvesturkjördæmi. Greining hefur sýnt fram á það að á hverjum degi fara um 2.000 bílar allt í allt fram og til baka úr sveitarfélögunum næst Hvalfjarðargöngunum norðan megin og í þeim er fólk sem sækir bæði vinnu og skóla til höfuðborgarinnar á hverjum degi. Greining hefur jafnframt sýnt fram á það að Vesturlandsvegur hefur setið eftir þegar kemur að umbótum í vegaframkvæmdum. Það er nú svo að á köflum getur verið mjög erfitt fyrir bíla í forgangsakstri m.a. að komast leiðar sinnar eins og ég sá í gær þegar sjúkrabíll í forgangsakstri var á leið frá Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi og átti erfitt með að komast leiðar sinnar vegna þéttrar umferðar á þröngum vegi. Slíkir sjúkraflutningar eru farnir nánast undantekningarlaust dag hvern. Það er brýnt að fara í endurbætur á Vesturlandsvegi og bæjarstjórn Akraness hefur ályktað um málið og bent á brýna nauðsyn þess. Í því samhengi langar mig að minnast á þingsályktunartillögu mína um Vesturlandsveg sem lögð var fram í þinginu þann 2. nóvember 2015. Hún fjallar um að hæstv. innanríkisráðherra hefji viðræður við borgarfulltrúa í Reykjavík, bæjarfulltrúa í Mosfellsbæ og fulltrúa í sveitarfélögum á Vesturlandi, hafi samband við Vegagerðina og aðra hlutaðeigandi aðila um nauðsynlegar vegaumbætur á Vesturlandsvegi. Mig langar að skora á hv. þingmenn og frambjóðendur í Norðvesturkjördæmi að koma í lið með okkur flutningsmönnum tillögunnar um að þrýsta á þetta brýna samgöngumál til umbóta fyrir íbúa Vesturlands og fyrir íbúa á landinu öllu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um gjaldeyrismál með síðari breytingum. Frumvarpið er liður í áætlun stjórnvalda um losun fjármagnshafta sem kynnt var opinberlega 8. júní á síðasta ári. Lögin eru nr. 87/1992, með síðari breytingum. Frumvarpið er liður í þriðja skrefinu í þeirri áætlun en fyrsta skrefið var eins og kunnugt er að takast á við þann vanda sem slitabú fallinna fjármálafyrirtækja sköpuðu og annað skrefið sneri að lausn á hinum svokallaða aflandskrónuvanda. Í þessum áfanga er, líkt og í fyrri skrefum, tekið mið af ráðleggingum sérfræðinga og reynslu annarra þjóða. Þannig hefur við undirbúning frumvarpsins m.a. verið stuðst við almenna ráðgjöf Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um að fjármagnshöftin verði losuð í skipulegum áföngum og í varfærnum skrefum þar sem tekið er tillit til þess álags sem getur skapast á lausafjárstöðu fjármálakerfisins og greiðslujöfnuð. Eins og í fyrri þrepum er meginmarkmiðið að stuðla að losun fjármagnshafta með efnahagslegan stöðugleika og almannahag að leiðarljósi. Almennt er talið að nú séu aðstæður til frekari losunar fjármagnshafta á Íslandi að flestu leyti ákjósanlegar. Má þar t.d. nefna vaxtamun gagnvart útlöndum, meiri efnahagsbata en í viðskiptalöndunum, lága verðbólgu og fjármagnsinnstreymi vegna þjónustuviðskipta með tilheyrandi gengishækkun krónunnar, en allt eru þetta þættir sem eru til þess fallnir að draga úr hættu á almennum fjármagnsflótta. Þá hefur viðnámsþróttur alls þjóðarbúsins aukist, auk þess sem verulegar umbætur hafa verið gerðar á umgjörð hagstjórnar og því regluverki sem ætlað er að stuðla að þjóðhagslegum og fjármálalegum stöðugleika. Þessar aðstæður og fyrri aðgerðir varðandi slitabú og aflandskrónur gera stjórnvöldum nú kleift að taka tiltölulega stórt skref í átt að fullri losun fjármagnshafta. Efni frumvarpsins gengur að meginstefnu út á að veita einstaklingum og lögaðilum, bæði innlendum og erlendum, auknar heimildir til fjármagnshreyfinga á milli landa í erlendum gjaldeyri og til gjaldeyrisviðskipta. Lagt er til að þetta verði gert í tveimur áföngum sem ég mun nú gera grein fyrir í stórum dráttum en of langt mál yrði að nefna hverja einustu rýmkun sem felst í frumvarpinu. Ég ætla að byrja á því að fara aðeins yfir fyrsta skref losunar samkvæmt frumvarpinu. Í 1.–5. og 8.–11. tölulið 1. gr. frumvarpsins er að finna rýmkun af ýmsu tagi og má þar nefna í dæmaskyni að hvers kyns greiðslur í tengslum við vöru og þjónustuviðskipti, sem háðar hafa verið takmörkunum, verða frjálsar, til að mynda endurgreiðslur og kaup á farartækjum. Hið sama gildir um fjármagnshreyfingar vegna framfærslu erlendis. Þá er jafnframt lagt til að fjármagnshreyfingar vegna greiðslu skatta og opinberra gjalda, málskostnaður, slysa- og skaðabætur til erlends aðila verði gerðar frjálsar. Í 6. tölulið 1. gr. og ákvæði til bráðabirgða er lagt til að fjárfesting í fjármálagerningum útgefnum í erlendum gjaldeyri, öðrum peningakröfum í erlendum gjaldeyri og fyrirfram- og uppgreiðsla erlendra lána verði frjáls upp að ákveðnu fjárhæðarmarki sem lagt er til að verði 30 millj. kr. við gildistöku laganna en hækki upp í 100 millj. kr. um næstu áramót. Þetta er veruleg breyting, veruleg opnun. Í 7. tölulið 1. gr frumvarpsins er lagt til að við gildistöku frumvarpsins verði bein erlend fjárfesting innlendra aðila ótakmörkuð. Er hér um að ræða eitt veigamesta ákvæði frumvarpsins þegar kemur að því að meta, að því marki sem það er hægt, hversu mikil tilslökun felst í einstökum ákvæðum. Þetta er stórt og mikilvægt skref við losun fjármagnshafta. Ekki er lagt til að nein fjárhæðarmörk gildi varðandi þessar fjárfestingar en þó er lagt til að þær verði háðar staðfestingu Seðlabanka Íslands, eins og segir í greinargerð, fyrst og fremst til að ganga úr skugga um að í reynd sé um beina erlenda fjárfestingu að ræða. Varðandi fyrra atriðið, fjárfestingu í fjármálagerningum í erlendum gjaldeyri, má geta þess að þegar komið verður upp í þau fjárhæðarmörk sem gilda frá og með áramótum eru afar litlar líkur á að margir innlendir aðilar lendi í þakinu. Í 8. gr. frumvarpsins er lagt til að dregið verði úr skyldu innlendra aðila til að skila erlendum gjaldeyri hingað til lands. Sú tilslökun á skilaskyldu sem lögð er til í ákvæðinu rímar við þá rýmkun sem lögð er til í 1. gr. frumvarpsins. Þannig er m.a. lagt til að skilaskylda nái ekki til fjármuna vegna lántöku einstaklinga hjá erlendum aðilum til kaupa á fasteign eða farartæki erlendis eða fjármuna vegna lántöku aðila sem nýtt er til annarra fjárfestinga erlendis. Í fyrsta áfanga frumvarpsins eru einnig lagðar til breytingar á lögum um Seðlabanka Íslands og lögum nr. 37/2016, um meðferð krónueigna sem háðar eru sérstökum takmörkunum. Lagt er til að heimildir Seðlabanka Íslands til upplýsingaöflunar verði auknar. Þessar breytingar eru taldar nauðsynlegar til að styrkja eftirlitshlutverk Seðlabankans með fjármagnshreyfingum á milli landa og innlendum gjaldeyrismarkaði. Þetta er lagt til í því skyni að gera bankanum betur kleift að rækja það meginhlutverk að stuðla að verðlags- og fjármálastöðugleika. Þær breytingar sem lagðar eru til á lögum nr. 37/2016 eru smávægilegar og er þeim ætlað að stuðla að meira samræmi í þeirri löggjöf. Þá sný ég mér að öðru skrefi losunar samkvæmt frumvarpinu. Lagt er til að annað skref að losun fjármagnshafta verði stigið 1. janúar 2017 eins og þegar er fram komið. Á þeim tíma er gert ráð fyrir að auk fjárfestinga í fjármálagerningum útgefnum í erlendum gjaldeyri, öðrum peningakröfum í erlendum gjaldeyri og fyrirfram- og uppgreiðslu erlendra lána verði innstæðuflutningur jafnframt heimilaður innan fjárhæðarmarka og lagt til að verði 100 milljónir til að byrja með. Þá verður skilyrðið um innlenda vörsluaðila erlendra verðbréfafjárfestinga jafnframt fellt niður innan heimildarinnar. Þar með munu innlendir og erlendir aðilar geta flutt innstæður og verðbréf til og frá landinu og átt viðskipti með verðbréf erlendis innan þeirra marka. Hvað ferðamannagjaldeyri varðar er lagt til að heimildin til kaupa á honum verði strax rýmkuð við gildistöku laganna en að um áramót falli brott skilyrði um framvísun farmiða í viðskiptabanka við kaup á ferðagjaldeyri og að kaup á honum falli innan fyrrnefnds 100 millj. kr. hámarks. Í ákvæði til bráðabirgða er lagt til að Seðlabankanum verði falið að endurskoða fjárhæðarmörk laganna fyrir 1. júlí 2017 og að bankanum verði heimilt að hækka mörkin, ef aðstæður leyfa, með reglum. Sú rýmkun sem lögð er til í frumvarpinu felur í sér að nokkur af ákvæðum laga um gjaldeyrismál munu falla brott í heild sinni og önnur þarf að samræma þeim lagatexta sem eftir stendur. Verði frumvarpið að lögum verða takmarkanir sem styðja við skilvirka framkvæmd fjármagnshafta enn til staðar ásamt því að ýmis ákvæði standa óbreytt, t.d. þau sem lúta að viðskiptum með íslenskar krónur, að lánveitingum og lántökum, veitingu ábyrgða, afleiðuviðskiptum með krónu, auk þess sem enn þá verður mælt fyrir um skilaskyldu erlends gjaldeyris að meginstefnu til þótt dregið verði úr henni. Gert er ráð fyrir að stjórnvöld muni snemma á næsta ári endurmeta aðstæður til hækkunar fjárhæðarmarka ásamt því að huga almennt að næstu skrefum við fullt afnám hafta. Í þeirri vinnu þarf m.a. að leggja mat á hvaða heimildir eru nauðsynlegar til frambúðar fyrir stjórnvöld til að bregðast við ef hætta er á að fjármagnsflæði raski stöðugleika í gengis- og peningamálum. Varðandi lífeyrissjóði er gert ráð fyrir að þeim verði áfram veittar sérstakar heimildir til erlendra fjárfestinga samkvæmt ákvörðun Seðlabankans hverju sinni. Við vinnslu frumvarpsins var lagt mat á það hver yrðu líkleg áhrif þess á alla helstu lykilaðila. Sú losun fjármagnshafta sem mælt er fyrir um í frumvarpinu er almennt talin vera til þess fallin að hafa jákvæð áhrif á einstaklinga og fyrirtæki. Þá er reiknað með að afgreiðslutími gjaldeyriseftirlits Seðlabankans á þeim takmörkunum sem eftir standa verði styttri og að málsmeðferðin verði einfaldari. Losunin yrði eins og áður hefur komið fram framkvæmd í skipulegum og varfærnum skrefum til að draga úr hættu á að álag á lausafjárstöðu fjármálafyrirtækja og greiðslujöfnuð þjóðarbúsins verði of mikið. Ekki er reiknað með því að gildistaka frumvarpsins muni hafa teljandi bein áhrif á tekjur og gjöld ríkissjóðs en til lengri tíma litið er reiknað með að losun hafta geti haft jákvæð áhrif á lánshæfismat og þar með skuldastöðu ríkissjóðs og vaxtabyrði vegna skuldanna. Eins og áður hefur komið fram í opinberri kynningu á þessu máli er hér um að ræða tímamótaskref frá því að fjármagnshöft voru kynnt til sögunnar á árinu 2008. Við höfum með fyrri aðgerðum stjórnvalda búið í haginn fyrir að geta stigið þessi skref. Það má segja að skuggi haftanna hopi stöðugt þetta árið en framhaldið veltur á ýmsu. Við erum ekki að stíga fullt skref til afnáms hafta með þessu máli en við stígum mjög stórt og mikilvægt skref. Eftir að þetta skref hefur verið stigið mun þorri almennings á Íslandi ekki finna fyrir höftunum, ekki það að allir Íslendingar hafi mikið fundið fyrir þeim í sínum dagsdaglegu störfum en þó hafa komið fram áminningar um að þau eru enn til staðar hér og hvar, svo sem vegna ferðalaga eða annarra venjulegra fjármálahreyfinga sem geta komið upp í ævi hvers manns. Samandregið má þess vegna segja að við séum að stíga skref í átt til þess að ástandið verði sambærilegt því sem gildir í öðrum löndum á Evrópska efnahagssvæðinu og við höfum mátt venjast frá því að við urðum aðilar að því, að fjármagnshreyfingar að meginstefnu til séu heimilar, þær séu frjálsar en með undanþágum. Það verður viðvarandi verkefni stjórnvalda að halda áfram að þroska og þróa umgjörðina með fjármagnshreyfingum. Við höfum á þessu ári kynnt lagabreytingar sem geta stutt betur við stjórntæki stjórnvalda í þeim tilgangi að viðhalda betur fjármálalegum stöðugleika í landinu en því verki verður í sjálfu sér aldrei lokið. Ég vonast til þess að við getum á fyrri hluta næsta árs stigið enn frekari skref en svo verður á næsta ári tímabært að fara að hugleiða hvenær við verðum í aðstöðu til að stíga skrefið til fulls og með hvaða hætti menn hyggjast taka á þeim hluta vandans sem enn er til staðar og tengist aflandskrónuhlutanum. Eins og kunnugt er eru rétt um 10% af landsframleiðslu Íslands enn inni í því mengi og stefna inn á læsta reikninga í samræmi við lög sem samþykkt voru fyrr á árinu. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu mælist ég til þess að frumvarpinu verði að aflokinni þessari umræðu vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil lýsa ánægju með að þetta frumvarp sé komið fram og að okkur hafi gengið vel að vinna að afnámi hafta. Við í Samfylkingunni munum styðja þetta skref eins og önnur sem stigin hafa verið í afnámi hafta, hvort sem við höfum verið í ríkisstjórn eða stjórnarandstöðu, og erum sérstaklega stolt af því að sjá að sú áætlun sem við lögðum upp með í marsmánuði 2011 hefur gengið eftir í stórum dráttum og sú samningsstaða sem sköpuð var með lagasetningu í mars 2012 gagnvart erlendum kröfuhnöfum hefur líka skilað okkur árangri. Það eina sem ég velti kannski upp og vildi spyrja hæstv. ráðherra um er aflandskrónuvandinn. Við gerðum ráð fyrir að það yrði kannski fyrsta verkefnið sem glímt yrði við og framan af í tillögum ráðherra var gert ráð fyrir að tekið yrði á aflandskrónuvandanum á undan kröfuhöfum hinna föllnu banka. Síðan var röðinni breytt. Svo var gripið til aðgerða í vor gagnvart aflandskrónueigendum og í kjölfarið ráðist í útboð, en það verður að segjast eins og er að þátttakan í því var kannski undir væntingum sem gerðar höfðu verið. Ég vil því aðeins velta því upp við hæstv. ráðherra hvort það kunni að hafa verið mistök, eftir á að hyggja, að bíða með aflandskrónueigendur og aðgerðir gagnvart þeim, hvort það hefði kannski verið betra að halda upphaflegri áætlun og hvert mat hans er á þeirri stöðu núna og hvernig hún sé og hvort hún komi í veg fyrir frekara afnám hafta, eða hvernig sú staða hafi áhrif á næstu skref sem ég vona svo sannarlega að við getum tekið eins fljótt og verða má.

Virðulegi forseti. Með lögunum sem samþykkt voru í vor þá bjuggum við í haginn fyrir þessar aðgerðir þannig að aflandskrónuhlutinn fór þá annaðhvort inn í þátttöku í útboðinu eða inn á sérstaka reikninga sem háðir eru takmörkunum. Þannig voru lögin í sjálfu sér hlutlaus gagnvart því sem við erum að gera núna. Það hefur ekki áhrif á þau skref sem eru tekin núna hvort eða að hve miklu leyti krónur tóku þátt í útboðinu. En eins og ég vék að í inngangsorðum mínum mun það hafa áhrif á næstu skref og ákvarðanir í framtíðinni um fullt afnám hafta, ákvarðanir um fullt afnám hafta verða ekki teknar án þess að áhrif þess fyrir krónur á reikningum sem háðir eru sérstökum takmörkunum verði teknar með í myndina. Hérna held ég að áfram þurfi að gilda það sama og hefur gilt fram til þessa. Við þurfum að meta stöðuna hverju sinni. Við treystum okkur til að stíga þetta skref núna. Útlitið er bjart. Við erum vongóð um að geta stigið frekari skref á næsta ári til þess að opna enn frekar fyrir frelsi í fjármagnsflutningum. Það er ekki tímabært að svara því hvenær það skref verður stigið að sameina á endanum aflandskrónumarkaðinn og álandskrónumarkaðinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og er sammála honum um að það er mikilvægt að meta ávallt af yfirvegun stöðuna áður en hvert skref á þessari vegferð er tekið því að það skiptir mjög miklu máli að við höfum bæði um það ríka samstöðu á vettvangi stjórnmálanna og að við setjum ekki þjóðarbúið í óþarfahættu af útflæði. Það er hins vegar svolítið skondið, af því að hæstv. ráðherra rakti hér að mikilvægt væri að auka frelsi, að frelsinu virðist svolítið misskipt frá þessari ríkisstjórn. Kannski er skemmtilegasta dæmið um það að samkvæmt þessu frumvarpi og frumvörpunum sem við ræddum í gær verður Íslendingum heimilt núna að kaupa eina fasteign á ári í útlöndum. En þeir mega bara ekki fjármagna það með 40 ára jafngreiðsluláni nema þeir séu tekjulágir eða ungir. Þetta hlýtur náttúrlega, þegar maður er farinn að hlæja að samspili efnahagsstjórnar ríkisstjórnarinnar, að setja í svolítið skondið ljós þá orðræðu sem maður heyrir oft frá flokki hæstv. fjármálaráðherra um að hann sé á móti forsjárhyggju og vilji aukið athafnafrelsi. Þess vegna vil ég hvetja hæstv. ráðherra til þess að þora að ganga aðeins lengra í frelsisátt og koma ekki með forskriftir um það hverjir megi taka tilteknar tegundir af lánum.

Virðulegi forseti. Það eru fleiri mál í þinginu sem fjalla um þessa hluti. Ég er t.d. með frumvarp fyrir þinginu sem með sínum hætti fjallar um frelsi til að taka eigin ákvarðanir og þar er verið að þrengja að heimildum til þess að taka erlend lán. Þar hefur þingmaðurinn haft uppi þau sjónarmið að við ættum að ganga lengra í því að herða að frelsinu, ekki mætti opna fyrir það að sumir gætu tekið erlent lán jafnvel þótt þeir væru varðir og gætu sett fram nægar eignir, það væri ósanngjarnt að aðrir gætu ekki gert það, þess vegna ætti að banna öllum það. Svona er nú sumu snúið á hvolf. Það er sömuleiðis athyglisvert að hlýða á þetta frá hv. þingmanni sem lengst af hélt uppi þeim málflutningi á þinginu að við mundum aldrei geta stigið þau skref sem við erum að stíga núna án þess að vera í viðræðum við Evrópusambandið og með því að stefna að upptöku evru. Eina leiðin fyrir okkur Íslendinga til þess að losna að nýju út úr höftunum og tryggja frjálsa fjármagnsflutninga væri að vera komnir inn í ERM II og vera í skjóli Evrópusambandsins og myntsamstarfsins sem þar er og leiðin þangað inn væri eina leiðin fyrir okkur. En nú erum við að sýna fram á að þrátt fyrir að ekkert slíkt standi fyrir dyrum erum við á okkar eigin forsendum að tryggja að nýju með þessu frumvarpi stór skref í átt að frjálsum fjármagnsflutningum og þeim verður fylgt eftir með frekari skrefum, næsta skref um áramótin og svo frekara skref á næsta ári.

Virðulegi forseti. Það er gleðiefni að þetta mál sé komið hingað og sérstaklega gleðilegt að það geti fengið málsmeðferð þingsins í rólegheitunum þannig að það finnist tími til að fara vel í það. Mig langar aðeins að líta til framtíðar en þó með hliðsjón af fortíðinni, þá sér í lagi hvernig bankarnir stækkuðu langt umfram það sem íslenska hagkerfið gat nokkurn tímann borið við hrunið 2008, eins og frægt er orðið og ég veit að hæstv. ráðherra er mjög fróður um. Á sínum tíma ef maður hefði spurt Fjármálaeftirlitið hvert hlutverk þess væri þá hefði það náttúrlega farið í formlegt hlutverk sitt og hefðum við spurt hvort Fjármálaeftirlitið liti á efnahagsstöðugleika sem eitt af markmiðum sínum þá hefði Fjármálaeftirlitið sagt já. Hluti af vandanum, og eitt af því sem ég tók mikið eftir fyrir hrun og ég óttast að verði aftur til staðar, er sú pæling að við þurfum að fara varlega í því að tala um hagkerfið, varlega í það að benda á hvað er að í hagkerfinu. Ég óttast að með tímanum, ef við leyfum okkur aftur slíkan hugsunarhátt, byggist upp spenna sem verður síðan ekki hægt að ráða við nema með svokallaðri leiðréttingu, þ.e. efnahagshrunið 2008. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvort hann telji að það sé mögulegt til lengri tíma að afnema fjármagnshöft með öllu, sem ég veit að er hluti af þessari aðgerð hér. En þegar það skref verður tekið til fulls, sem ég ætla að leyfa mér að segja „þegar“ um, hvernig munum við koma í veg fyrir það að hagkerfið spennist svo mikið upp sem raun bar vitni á sínum tíma? Hvernig komum við í veg fyrir það með íslenskri krónu að slíkar aðstæður myndist hér að við þorum ekki að taka á vandanum og getum ekki gert það fyrr en það er orðið of seint og allt komið í bál og brand?

Virðulegi forseti. Í þessu frumvarpi er að finna heimildargrein fyrir Seðlabankann til þess að afla upplýsinga umfram það sem á við í dag. Ég hvet nefndina til að fara mjög vel yfir það hvort nokkuð er gengið lengra þar en þörf krefur, en þar er einmitt grunnhugsunin sú að við getum haft til staðar þau tæki, þau tól, sem best geta gert okkur kleift að greina áhættu sem er að byggjast upp í kerfinu. En þetta er aðeins ein grein af mörgum sem komið hafa hér inn í þingið. Við höfum með umbreytingu á lögum um fjármálamarkaðina sömuleiðis verið að setja stífari reglur, takmarka þá áhættu sem fjármálafyrirtæki geta tekist á herðar og auka eiginfjárkröfur. Ég gæti lengi haldið áfram. Ein takmörkun sem við erum nýlega búin að setja í lög varðandi bindiskyldu á skammtímafjármagn sem kemur inn til Íslands er til merkis um það að við hyggjumst til lengri tíma vera með frekari þjóðhagsvarúðartæki til þess að sporna gegn öfgasveiflum eins og við þekkjum úr fortíðinni. En þrátt fyrir allt þetta, þrátt fyrir allt regluverkið og viðleitni okkar til þess að vera vel upplýst á hverjum tíma þá verðum við áfram í opnu frjálsu markaðshagkerfi útsett fyrir sveiflum sem geta því miður valdið vandræðum, bæði almennt í hagstjórn, og þá á ég við vanda sem getur ratað inn á borð hjá stjórnvöldum, ríki, sveitarfélögum, en ekki síður hjá heimilunum. Þar erum við á sama báti og önnur opin frjáls hagkerfi að velja þennan kostinn þrátt fyrir gallana vegna þess að hinn valkosturinn, sem er að loka og handstýra öllu, hefur reynst miklu skaðlegri fyrir lífskjör til lengri tíma. Við skulum ekki gleyma því 

Virðulegi forseti. Ein af þeim áhyggjum sem ég hef í sambandi við að vera með opið hagkerfi með íslenska krónu, þ.e. án hafta með öllu, er einmitt að ég sé ekki betur en það muni alltaf bjóða upp á þessar ýktu hagsveiflur hreinlega vegna smæðar landsins, vegna fámennis landsins, vegna smæðar hagkerfisins. Ég hef miklar áhyggjur af þessu. Þótt ég geti alveg tekið undir að Seðlabankinn og álíka stofnanir þurfi heimildir til upplýsingasöfnunar þá held ég samt sem áður að við verðum alltaf í þeirri stöðu að við þurfum að gefa þessum stofnunum miklu meiri upplýsingaheimildir og inngripsheimildir en við mundum vilja. Það sem mér finnst einkenna það hvernig við ætlum að lifa hérna í opnu hagkerfi með íslenska krónu er að við þurfum alltaf að vera að passa allt og skoða allt og getum ekki notið þess frelsis sem við viljum væntanlega. Ég hef áhyggjur af því hvernig við tökumst á við það þegar fram líða stundir. Þegar kemur að langtímahugsun um íslenskt hagkerfi lendi ég alltaf á sama punktinum. Mér finnst ekkert gaman að segja það en það er íslenska krónan og hvernig við ætlum að vera hér í haftalausu umhverfi með íslenska krónu. Ég sé ekki hvernig við getum gert það án þess að vera alltaf, ekki endilega í beinum höftum en alltaf með seðlabanka sem þarf að vera að grandskoða eitthvað. En það sem ég skil ekki alveg enn þá, kannski skil ég það betur eftir að ég hef kynnt mér þetta frumvarp almennilega, er hvernig við ætlum að bregðast við því þegar spennan er orðin of mikil. Ætlum við að fara að takmarka getu bankanna til að þenjast út? Munu menn þá ekki aftur segja að við þurfum að halda áfram, lengra, því að framtíðin er svo björt, það er allt svo gaman, eins og menn gerðu og hafa alltaf tilhneigingu til þess að gera? Ég hef smá áhyggjur af því að við kunnum okkur ekki hóf. Þegar allt gengur vel vill fólk að hlutirnir haldi áfram að ganga vel. Ef eftirlitið og viðbrögðin einkennast af því að það þurfi að ganga aðeins minna vel þá er mikill þrýstingur á að hunsa þær viðvaranir.

Herra forseti. Nýleg lög sem við höfum samþykkt, t.d. um eiginfjárauka á fjármálafyrirtæki, eru dæmi um tól sem stjórnvöld hafa í vopnabúri sínu til þess að bregðast við. Þau geta t.d. gert fyrirtækjum á fjármálamarkaði erfiðara fyrir með að auka útlán ef aðstæður eru þannig í hagkerfinu að stjórnvöld telja það óheppilegt. En að öðru leyti þá er þetta þannig, held ég, að því miður verður þetta alltaf gríðarlega krefjandi verkefni, ekki bara með íslenskri krónu. Horfum til þeirra sem hafa ákveðið að starfa með opið frjálst markaðshagkerfi og gjaldmiðil sameiginlegan með stóru myntsvæði. Hvernig fór fyrir þeim þegar þeir misstu stjórn á lántökum og eyðslu? Hvernig gekk að vinda ofan af því í Grikklandi þegar menn höfðu farið fram úr sér í einkaneyslunni, skuldsetningu, bæði hið opinbera með óábyrgum stjórnmálum og einkageirinn, botnlausum lántökum og skuldsetningu sem engin innstæða var fyrir? Hvernig gekk að glíma við það verkefni að vinda ofan af þeirri stöðu eftir á? Þá var nú aldeilis hrikalegt að hafa gefið frá sér möguleikann á því að deila byrðunum jafnt með því að fella gengi gjaldmiðilsins. En það á hins vegar aldrei að vera, eins og oft er bent á í umræðum um þetta, auðveld flóttaleið fyrir stjórnvöld að grípa til að fella alltaf gengið. Það er auðvitað ekki í því samhengi sem ég nefni þetta. Mín niðurstaða er einfaldlega sú að það sé best, þrátt fyrir alla gallana sem hv. þingmaður nefnir, að við séum með okkar eigin gjaldmiðil en við þurfum að halda áfram að byggja undir stöðugleika og leiða í lög og byggja undir sameiginlegan skilning hér milli stjórnvalda, vinnumarkaðar, 

Forseti. Við hljótum öll að fagna því að hægt er að stíga eitt skref enn í því að reyna að losa hér um fjármagnshöftin, enda hefur það verið stefna stjórnvalda allra, allt frá hruni, að reyna að reisa við efnahaginn þannig að við með tíð og tíma losnuðum út úr þessum höftum. Við hljótum öll að gleðjast yfir því. Það sem slær mig samt mest við að lesa um þær aðgerðir sem nú eru settar á blað er að það eru tvær þjóðir í þessu landi. Það er annars vegar fámenn þjóð sem á fullt af peningum og er á háum launum og getur fjárfest og keypt sér eina fasteign í útlöndum á ári. Það er sannarlega mjög í þágu almennings í landinu. Síðan segja menn að það sé lyft hömlum af ferðagjaldeyri. Ferðagjaldeyrinn hefur verið þannig að ég held að ekkert venjulegt fólk hafi komist upp í hámarkið. Þessar aðgerðir sýna svart á hvítu hina stóru plágu sem er í þjóðfélaginu og hún er að þjóðarkökunni er vitlaust skipt. Það þarf að skera hana upp á nýtt. Venjulegt fólk þarf að fá stærri hluta af þjóðarkökunni en það fær í dag. Þeir sem nýta auðlindirnar þurfa að borga í sameiginlega sjóði þannig að við getum haldið uppi góðu velferðarþjóðfélagi.

Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að hafa mjög langa ræðu um þetta mál en vil þó ítreka nokkur atriði í tengslum við það. Efnisatriði frumvarpsins voru kynnt fyrir svokallaðri samráðsnefnd um losun hafta fyrir nokkrum dögum. Ég hlýt að gera athugasemd við það enn og aftur hve lítið raunverulegt samráð hefur verið haft um afnám og losun hafta á þessu kjörtímabili. Hér var skipaður samráðshópur sem ekki hefur verið starfandi sem slíkur heldur meira verið í því hlutverki að taka við fréttatilkynningum um aðgerðir. Ég vil bara segja að mér finnst það sýna skilning allra stjórnmálaflokka á Alþingi á þessu verkefni og mikilvægi þessa verkefnis sem við höfum auðvitað margítrekað hér í ræðum að við viljum eiga sem best þverpólitískt samstarf og samráð um. Þrátt fyrir þann skort á vilja sem ríkisstjórnin hefur sýnt með því að hafa í raun ekkert samráð um þessar aðgerðir hafa fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna ávallt gert sitt til að greiða fyrir málum, enda finnum við ekki síst þrýsting frá atvinnulífinu í landinu að þessi skref séu stigin. Ég get hins vegar tekið undir það sem bent hefur verið á að þetta frumvarp, og kom raunar fram í ræðu hæstv. ráðherra, breytir kannski ekki miklu um það hvernig almenningur í landinu upplifir höft. Almenningur í landinu hefur lítið upplifað höft nema þeir sem enn fara í banka og kaupa seðla í gjaldeyri og þurfa þá að framvísa farseðli. Flestir fara nú bara með greiðslukortið til útlanda og finna ekkert sérstaklega fyrir höftum. Það er því auðvitað misvísandi kynning á málinu að tala um að þetta sé endilega mikið aukið frelsi fyrir almenning. En það sem er jákvætt í frumvarpinu er að þetta skiptir máli kannski ekki síst fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Þaðan höfum við þingmenn heyrt talsvert margar sögur sem lúta að erfiðleikum vegna hafta. Ég nefni þá sérstaklega sprota- og nýsköpunarfyrirtæki sem þurfa að reiða sig á mikil alþjóðleg samskipti; stundum kallað hinn alþjóðlegi geiri. Auðvitað fögnum við því þegar við náum að styrkja við þann hluta atvinnulífsins, sem ég tel raunar að við Íslendingar eigum að reiða okkur miklu meira á. Hér eru stigin ákveðin skref í losun hafta sem eins og ég segi geta skipt máli fyrir þessa aðila og þá sem eiga hundrað milljónir til að kaupa sér hús í útlöndum, sem ég efast um að sé allur almenningur. En gott og vel. Ég vil þó segja að við erum auðvitað enn með vanda. Það er sá vandi sem við vitum að er í aflandskrónueignunum. Það er umhugsunarefni hvernig nákvæmlega verður tekist á við þann vanda í ljósi þess að aðeins lítill hluti þessara eigenda tók þátt í útboði Seðlabankans í sumar. Eins og hér hefur komið fram eru 220 milljarðar á leið inn á læsta reikninga. Auðvitað skapar það þá stöðu að ástandið er ekki eðlilegt. Það er ekki eðlilegt ástand í gjaldeyrismálum þjóðarinnar, ekki meðan þetta ástand varir. Ég er hins vegar algerlega sammála því að við þurfum að stíga varlega til jarðar og þar er betra forsjá en kapp. Ég vil líka segja, því að hér lýsa hv. þingmenn áhyggjum af lífinu eftir höft: Auðvitað er það svo að þjóð með sjálfstæðan gjaldmiðil þarf að gæta sérstakrar varúðar. Ég held að við séum öll meðvituð um það sem hér erum í salnum. Að sjálfsögðu munum við horfa upp á sviðsmynd þar sem verða ákveðin þjóðhagsvarúðartæki þegar höftunum verður aflétt. Það er firra að ætla annað. Við bentum á þetta í vor þegar undirbúin voru lög um sérstakar takmarkanir á sérstökum krónueignum, eða hvað það frumvarp nú hét, sem varðaði einmitt útboð Seðlabankans og bentum þá á nauðsyn þess að settar yrðu reglur um vaxtamunarviðskipti sem svo var gert í framhaldinu og hefði kannski betur verið gert fyrr og samhliða öðrum ráðstöfunum. En það mál, sem við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði studdum, sýnir okkur líka að full nauðsyn er á því að hafa áætlun um það hvernig við sjáum fyrir okkur þessi þjóðhagsvarúðartæki. Þar hefur Seðlabankinn auðvitað lagt ákveðnar tillögur á borðið. Ég held að það sé mikil einföldun að benda á gjaldmiðilinn sem rót alls vanda. Við þurfum að horfa á það að mörg ríki á evrusvæðinu glíma við gríðarlegar sveiflur þrátt fyrir að um sé að ræða stóran gjaldmiðil og öflugan miðlægan seðlabanka. Ég held að rót vandans megi að mörgu leyti finna annars staðar. Þá vitna ég sérstaklega til þess sem við höfum verið að ræða á þessu þingi í hv. efnahags- og viðskiptanefnd sem varðar regluverk fjármálageirans þar sem barist er við að setja æ fleiri reglur, æ stífara regluverk, skýrari ramma, oft mjög tæknilega; þar sem her sérfræðinga vinnur að því að setja reglur um fjármálageirann þar sem annar her sérfræðinga starfar og stjórnvöld sitja undir þrýstingi um að setja slíkar reglur til að koma böndum á fjármálageirann þannig að við göngum ekki aftur í gegnum kreppu á borð við þá sem við gengum í gegnum 2008. Bæði við með okkar krónu og evruríkin gengu í gegnum kreppu vegna þess að fjármálageirinn er orðinn svo gríðarlega stór hluti af vestrænum samfélögum. Og hann byggist ekki á raunverulegri verðmætasköpun heldur á viðskiptum á milli fjármálafyrirtækja þar sem verið er að taka mikla áhættu sem hefur mikil áhrif á líf almennings. Ég held að það sé umhugsunarefni fyrir okkur, þegar við stjórnmálamenn sitjum svo með allt þetta regluverk sérfræðinganna, sem mörgum reynist erfitt að skilja eða átta sig á hvaða tilgangi þjónar, hvort við teljum að fjármálageirinn sem slíkur og það kerfi sem við höfum uppbyggt sé endilega það besta. Það á við óháð öllum gjaldmiðlum og öllu myntsamstarfi. Þetta er kerfi sem hefur gríðarleg áhrif á líf almennings allt í kringum okkur og snýst um það hvernig höndlað er með peninga á milli fjármálastofnana án þess að almenningur eða stjórnmálamenn fái neitt við ráðið. Ég held að það sé einföldun að vísa á gjaldmiðilinn en held hins vegar að það sé raunveruleikinn að smár gjaldmiðill muni alltaf þurfa ákveðið regluverk í kringum þjóðhagsvarúðartæki. Það er síðan val okkar hvaða leið er farin í þeim efnum. Ég held að við getum ekkert litið fram hjá því að síðasta kreppa sem við gengum í gegnum var að stóru leyti kreppa sem var orsökuð í fjármálakerfinu og snerist um viðskipti með fjármagn milli fjármálastofnana. Og að lokinni kreppu er í raun og veru merkilegt hve litlar breytingar hafa orðið, þrátt fyrir alls konar aukna reglusetningu, skilyrði og annað slíkt hafa engar eðlisbreytingar orðið. Það er mjög merkilegt. Þegar við ræðum hér traust á stjórnmálum og stjórnvöldum, ekki bara á Íslandi heldur í öllum hinum vestræna heimi, þá er það ekkert skrýtið að það traust sé víða í lágmarki. Almenningur upplifir það að þessi heimur lifi allsjálfstæðu lífi, óháð aðgerðum stjórnmálanna. Þessi heimur hefur miklu meiri áhrif á líf fólks en mjög margt sem við stjórnmálamenn gerum. Mér finnst mikilvægt að þessi sjónarmið séu viðruð hér. Þetta er sá heimur sem við erum þátttakendur í. Þetta er sá heimur sem við höfum fallist á að vera þátttakendur í, til dæmis í gegnum þátttöku okkar í EES-samstarfinu. Þar getum við sett niður ákveðin tæki til að verja okkur fyrir gjaldmiðlasveiflum og öðru sem lýtur að beinum viðskiptum sem lúta að krónunni en við getum ekki komist hjá því að horfast í augu við að það er bara einn hluti þessa veruleika. Hvað málið sjálft varðar vil ég bara segja að lokum að þetta er, eins og ég sagði í upphafi, lítið skref, skref sem samt getur skipt máli, ekki síst fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Það er jákvætt. Ég fagna því líka að við fáum tíma til þess í efnahags- og viðskiptanefnd að fara yfir málið í ljósi þess að ekki er sami hraði á því og oft hefur verið í kringum haftamál þar sem mikill hraði hefur verið. Við fáum tækifæri til að fara aðeins ofan í málið og kynna okkur það. Það eru ýmis atriði sem þörf er á að skoða, til dæmis hvað varðar skilaskylduna, upplýsingaöflun og annað slíkt sem við þurfum að rýna í. Hins vegar sýnir þetta líka, staða aflandskrónueignanna og þetta mál, að afnám hafta sem forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar töluðu hér um í upphafi kjörtímabilsins að væri kannski ekki endilega svo flókið mál - jafnvel voru nefndir sex til níu mánuðir í því samhengi - hefur reynst flóknara en menn sáu fyrir. Það lá auðvitað fyrir allt frá því að okkar áætlun í ríkisstjórninni sem sat 2009–2013 og setti fram áætlunina 2011, sem lengst af var nú unnið eftir þangað til ný áætlun var birt 2015. Verkefnið er flókið. Ég held að allir geti hins vegar verið sammála um að við höfum að minnsta kosti reynt hér í stjórnarandstöðunni að greiða fyrir þessum málum þrátt fyrir algeran samráðsskort á þessu kjörtímabili, það sem lifir af þessu kjörtímabili, um þetta flókna mál og þrátt fyrir þá augljósu staðreynd að hér hafa ýmsir hv. þingmenn reynt að gera lítið úr vandanum og lýsa jafnvel vantrausti á verk fyrri ríkisstjórnar sem þó setti þá áætlun sem unnið var eftir allt til 2015. Ég held að það væri jákvætt að menn gætu þá að minnsta kosti fallist á að það er mikilvægt að sýna hvert öðru sanngirni í þessu máli og horfa á þetta mál sem þverpólitískt úrlausnarefni og vinna að því með þeim hætti.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna því að þetta mál sé komið fram og, eins og hv. þingmaður fór hér yfir áðan, fagna því að við getum tekið þetta í mátulegum rólegheitum hér í þinginu, í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Það er mjög gott að svo sé. Mig langar aðeins að nefna eitt og reyna að koma smáskilaboðum til þjóðarinnar sjálfrar. Ísland er og verður áfram í sérstöðu vegna smæðar hagkerfisins. Það lítur allt út fyrir að í bili verðum við einnig í sérstöðu hvað varðar smæð gjaldmiðilsins sem við notum í okkar daglega lífi og fjárfestingum og fleiru. Það er ekki alslæmt. Þótt ég geti komið hingað og haldið ræður um galla krónunnar er hún ekki alslæm. Eins og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fór stuttlega yfir áðan þá er kostur krónunnar sá að hún getur tekið mjög miklum breytingum en sömuleiðis er það galli fyrir fólk sem ýmist kann ekki að bregðast við slíkum aðstæðum eða er hreinlega ekki í aðstöðu til að bregðast almennilega við slíkum aðstæðum. Það eru kostir og gallar. Það eru engar töfralausnir í þessum málum að mínu mati. En aðeins á uppbyggilegri nótunum, frekar en að reyna sífellt að finna sökudólginn, langar mig að leggja það til við fólk að það kynni sér fjármál. Það virðist nefnilega vera í íslenskri menningu ákveðin andúð á peningum sem fyrirbæri. Ég hygg að það sé rangur hugsunarháttur. Að hafa andúð á fjármálum og andúð á skilningi á fjármálum vil ég meina að valdi miklum skaða. Peningar eru verkfæri, alveg eins og tungumál. Það að kenna peningum um græðgi er svolítið eins og að kenna tungumálinu um dónaskap. Það er ekki rökrétt. Fólk ætti ekki að tileinka sér þann hugsunarhátt. Ég fullyrði að ef Íslendingar væru upp til hópa jafn góðir í fjármálum og þeir eru til dæmis í tónlist eða einhverju sem einkennir íslenska menningu þá gætum við verið mjög framarlega á heimssviðinu í fjármálum. Í stað þess að vera til athlægis, eins og við vorum árið 2009 og 2010, gætum við orðið til fyrirmyndar. En það krefst þess að við höfum það viðhorf gagnvart fjármálum að við berum virðingu fyrir peningum sem verkfæri, óháð gildismati og því hvernig maður notar peninga, alveg eins og það skiptir meira máli hvernig við notum tungumálið en nákvæmlega hvaða tungumál maður notar til þess að tjá sig. Það er mikil tortryggni í samfélaginu gagnvart fjármálakerfinu, gagnvart bönkum, gagnvart fólki sem veit mikið um fjármál. Ég hygg að þeirri tortryggni megi eyða, kannski ekki eyða en alla vega koma til móts við, með því að fólk tileinki sér metnað fyrir því að skilja hugtökin á bak við orðaflauminn sem kemur fram í fjölmiðlum og í ræðum stjórnmála- og fjármálamanna í kringum hagkerfið. Ísland er áfram í þeirri stöðu að það þarf ekkert mikið að fara úrskeiðis hér til þess að það leiði til neyðarástands. Ísland er mjög veikburða gagnvart miklum sveiflum vegna þess að Ísland er afskaplega lítið og með afskaplega lítinn gjaldmiðil. Við verðum áfram með vandamál á borð við það að við þurfum að hafa hér verðtryggingu, að mínu mati í það minnsta, alla vega að verulegu leyti. Ég hygg að við munum alltaf þurfa að búa við einhvers konar höft. Ekki þau sem við lifum við núna en einhvers konar höft. Ég hygg að Seðlabankinn muni áfram vilja vita allt um hagkerfið og halda áfram sínum stanslausa þrýstingi á að fá upplýsingar langt umfram það sem ætti að teljast eðlilegt í frjálsu samfélagi, að mínu mati. Ég ætla ekki að eyða tíma í það að fara yfir Hagstofumálið á sínum tíma. En þrátt fyrir allt held ég að það góða sem hinn almenni Íslendingur geti gert sé að kynna sér fjármál, kynna sér hugtökin, ekki leyfa þessum málaflokki að vera eitthvert skrímsli. Ekki láta þessa orðræðu og þau orð sem hér eru notuð mikla hlutina fyrir sér. Fólk á ekki að vera hrætt við að kynna sér málin. Það á ekki að vera hrætt við að skilja peninga.

Hæstv. forseti. Ég hef það stundum á tilfinningunni, þegar maður hlustar á umræðuna um þetta ágæta frumvarp, sem ég tel vera mikið hagsmunamál fyrir þjóðina, að sumum sé hálfpartinn í nöp við það, þ.e sumum þingmönnum stjórnarandstöðunnar. Það sem furðulegra er að það virðist helst vera hjá þeim sem eru hvað æstastir að ganga inn í ESB þar sem frjálst flæði fjármagns er algjör forsenda. Þegar menn snúa umræðu um svona mikilvægt mál eins og afnám hafta upp í það að verið sé að gæta sérstaklega hagsmuna þeirra ríku, þeirra efnameiri, og að þetta skipti almenning engu máli, þá er manni svolítið brugðið. Tekin eru dæmi um það að nú geti þeir ríku keypt fasteignir í útlöndum. Tvær þjóðir í landinu. Þessi umræða kemur upp í þessu máli. Það kemur mér svolítið á óvart. Þetta er risastórt hagsmunamál fyrir íslenska þjóð. Það eru almannahagsmunir sem hér eru undir. Það eru almannahagsmunir að hinir stóru, miklu lífeyrissjóðir, sem eru nú í eigu almennings, þurfi ekki að búa við höft. Það er gífurlega mikilvægt fyrir atvinnulífið að það geti þróast með eðlilegum hætti, geti orðið fjölbreyttara, gefið fleiri tækifæri fyrir ungt fólk o.s.frv. Nei, þá skulu sumir snúa umræðunni upp í það að ríkisbubbar geti keypt fasteignir á 100 milljónir úti á Spáni. Þetta finnst mér frekar dapurleg umræða. Þannig hefur hún verið mikið á samfélagsmiðlunum hjá helstu stuðningsmönnum stjórnarandstöðunnar. Örlar á þessu aðeins hér í umræðunni. En ég held að flestir sjái í gegnum þetta. Þetta er almannahagsmunamál, þetta er mikilvægt mál, herra forseti. Ég held að við eigum öll að leggja kraft í að ljúka þessu máli því að þetta er sennilega mesta hagsmunamál sem nú er fyrir þinginu. Takk fyrir.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Umhverfisstofnun. Gildandi lög um Umhverfisstofnun eru frá 1. janúar 2003 og voru þau sett samhliða stofnun Umhverfisstofnunar. Lögin vísa til þess að stofnunin fari með þau verkefni sem Hollustuvernd ríkisins, Náttúruvernd ríkisins og embætti veiðistjóra voru falin samkvæmt tilteknum lögum sem talin eru upp. Í lögunum frá 2003 er hins vegar hvorki fjallað efnislega um þau mörgu og fjölbreyttu hlutverk sem stofnunin hefur með höndum né tilgreind verkefni hennar. Tilefni þessa frumvarps er því sú þörf sem er til staðar að tiltaka með skýrari hætti í löggjöf um Umhverfisstofnun hvaða hlutverki hún gegnir og þau helstu verkefni sem hún hefur með höndum en þau eru tilgreind í ýmsum sérlögum sem stofnunin vinnur eftir. Ríkisendurskoðun hefur bent á mikilvægi þessa og er það mat þeirrar stofnunar að full þörf sé á að hlutverk Umhverfisstofnunar verði samþætt og tiltekið með skýrari hætti í löggjöf um stofnunina. Frumvarp það sem er hér til umræðu var unnið í samvinnu við Umhverfisstofnun. Við þá vinnu var m.a. litið til laga um Samgöngustofu sem sett voru í lok árs 2012. Í frumvarpinu kemur fram að Umhverfisstofnun er ríkisstofnun sem heyrir undir yfirstjórn ráðherra og fer með stjórnsýslu og framkvæmd umhverfis- og náttúruverndarmála. Meginefni frumvarpsins er umfjöllun um hlutverk stofnunarinnar og skipulag, helstu málaflokka sem Umhverfisstofnun hefur umsjón með og þau helstu verkefni sem þar falla undir, skyldur til samráðs og upplýsingaskipta og þær heimildir sem stofnunin hefur, svo sem til beitingar réttarúrræða og til gjaldtöku. Umhverfisstofnun hefur það almenna hlutverk að stuðla að hreinu og heilnæmu umhverfi og vernd og fjölbreytileika náttúru með markmið sjálfbærrar þróunar að leiðarljósi. Eins og kveðið er á um í frumvarpinu veitir stofnunin ráðherra aðstoð við undirbúning að setningu laga og reglugerða á starfssviði sínu og aðstoð við stefnumótun og ákvarðanatöku í umhverfis- og náttúruverndarmálum og í alþjóðlegu samstarfi. Meðal verkefna Umhverfisstofnunar eru verkefni á sviði mengunarvarna, náttúruverndar, almannaréttar og útivistar, verndunar og sjálfbærra veiða, sjálfbærrar neyslu og hollustuhátta, efnamála, loftslagsmála, loftgæða, verndunar vatns og hafs og upplýsingagjafar. Verði frumvarp þetta að lögum munu lögin hafa það markmið að samþætta og skýra hlutverk stofnunarinnar mun betur en gert er í núverandi löggjöf og felur það í sér skýra umgjörð utan um þau hlutverk og verkefni Umhverfisstofnunar sem tilgreind eru í sérlögum. Frumvarpið felur þar af leiðandi ekki í sér nein efnisleg nýmæli. Frumvarpinu er ætlað að auðvelda stjórnvöldum, haghöfum og almenningi yfirsýn og stuðla að betri samþættingu umhverfissjónarmiða við önnur málefnasvið. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Hér er um að ræða frumvarp til heildarlaga um Umhverfisstofnun á grundvelli vinnu sem hefur staðið yfir um allnokkurt skeið. Ég held að það hljóti að teljast fagnaðarefni að hér skuli vera komið að þessum punkti í þeim leiðangri. En mig langar að staldra aðallega við þær ábendingar sem ræddar eru í kaflanum um samráð og koma frá Landvernd. Landvernd gerir þá athugasemd í vinnuferlinu að hún telji að það sé langt frá því að frumvarpsdrögin leysi þann vanda sem hafi lengi steðjað að stjórnsýslu umhverfismála og hún telur að þetta frumvarp muni ekki bæta úr þeirri gagnrýni sem hefur verið viðvarandi um allnokkurt skeið. Í þessum texta kemur fram að þar sem helstu ábendingar Landverndar fjalli ekki um atriði sem varða efni frumvarpsins hafi ekki verið gerðar breytingar á drögunum en ráðuneytið muni taka ábendingar samtakanna til skoðunar í tengslum við aðra vinnu ráðuneytisins á sviði náttúruverndar. Ég spyr þess vegna hæstv. ráðherra: Hvaða vinna er það sem stendur yfir á sviði náttúruverndar í ráðuneytinu núna og er þar með tekið tillit til þessara ábendinga Landverndar?

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn. Lög um Umhverfisstofnun eru hér á einblöðungum eins og þau líta út og hafa verið síðan 2002 en við erum núna að setja fram frumvarp og skýra þetta mun betur sem hefur mikið gildi til upplýsinga fyrir almenning sem og stjórnsýsluna. Eiginlega má segja að það sem er að gerast hér sé bylting fremur en lagfæring. Þetta er bylting á framsetningu á hlutverki Umhverfisstofnunar. Varðandi spurningu hv. þingmanns er verið að skoða í stofnuninni og í samvinnu við ráðuneytið lög um Umhverfisstofnun og verið að skerpa á þeim. Það var ákveðið að þessi hreingerning út af tilmælum frá Ríkisendurskoðun væri sérstök og að við værum ekki núna að breyta efnislega heldur tilgreina inn í lögin ýmislegt sem kemur fram í sérlögum eins og getið var í minni framsögu. Þetta er mun aðgengilegra, held ég, fyrir alla að koma að.

Forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki miklu nær. Er þá rétt skilið hjá mér að þetta frumvarp sem hér er lagt fram snúist fyrst og fremst um form og framsetningu laganna, fjalli ekki um inntak þeirra og að enn standi yfir endurskoðun á lögum um Umhverfisstofnun í ráðuneytinu? Er það svo? Og þar muni verða tekið tillit til þeirra athugasemda sem Landvernd var með? Ég bið hæstv. ráðherra þá að staðfesta að málið sé þar með opið. Þá spyr ég líka ráðherrann: Hvað gerir það að verkum að þetta mál þarf að verða að lögum ef vinna við endurskoðun laga um Umhverfisstofnun stendur enn yfir í ráðuneytinu? Er þá ekki rétt að ljúka þeirri endurskoðun og koma svo bara með málið fullbúið til þingsins, ekki síst í ljósi þess að við erum að nálgast kosningar? Ég velti fyrir mér verklaginu og forgangsröðuninni hjá ráðherranum. Síðan langar mig að spyrja sérstaklega um 9. gr. frumvarpsins sem lýtur að almannarétti og útivist. Þar er auðvitað um að ræða eitt af þeim meginstefjum sem hafa verið undir í umfjöllun um náttúruvernd undanfarin ár vegna aukinnar nýtingar náttúru landsins í þágu ferðaþjónustu. Við vitum að það hefur ágerst töluvert að ferðaþjónustan nýti sér náttúruna þannig að selja ferðir inn á tiltekin svæði o.s.frv. Má þá efast um að þar liggi meginprinsipp til grundvallar sem snúast um almannaréttinn eins og hann var hugsaður í upphafi. Nú liggur fyrir að Alþingi samþykkti bráðabirgðaákvæði við náttúruverndarlög, nr. 60/2013, en þar var sérstaklega fjallað um að ráðuneytinu væri falið að skoða þetta samspil almannaréttarins við ferðaþjónustuna og aðra nýtingu. Ég spyr hæstv. ráðherra til viðbótar: Hvað líður þeirri vinnu? Ráðuneytið á að leggja fram frumvarp 

Virðulegi forseti. Ég skil afar vel þessar vangaveltur hjá þingmanninum vegna þess að, svo ég endurtaki, þetta frumvarp til laga er hreingerning, búið að taka inn, eins og ég segi, ýmislegt sem hefur verið sett um stofnunina í hinum margvíslegu sérlögum sem ekki var þegar maður leitaði undir Umhverfisstofnun. Það var talið einsýnt að gera þetta samkvæmt ráðleggingum Ríkisendurskoðunar. Náttúruverndarlögin eru í stöðugri þróun og ég þarf ekki að endurtaka það sem þingmaðurinn var með. Við höfum líka verið að skoða lögin um bæði skógræktina og landgræðsluna og líka er verið að vinna með hvernig þetta spilar saman í Umhverfisstofnun. Þar var sammælst um, líka með þeim umsögnum sem við fengum, að þessi framsetning væri fyrsta skrefið, að setja fram þetta frumvarp til laga um Umhverfisstofnun. Síðan gæfum við vinnunni tíma, og breyting þar á kæmi inn í frumvarp og vonandi lög sem væru miklu aðgengilegri fyrir alla.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um fjölskyldustefnu fyrir árin 2017–2021 með áherslu á börn og barnafjölskyldur. Tillagan er unnin samkvæmt stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Haustið 2013 skipaði ég verkefnisstjórn sem falið var að móta fjölskyldustefnu með það að markmiði að tryggja félagslegan jöfnuð, að allar fjölskyldur njóti sama réttar og sé ekki mismunað. Í fjölskyldustefnunni sem hér er lögð fram eru forvarnasjónarmiðin allsráðandi en m.a. er leitað leiða til að tryggja efnahagslegt öryggi og auka stuðning við umönnun og samþættingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Leiðarljós við mótun fjölskyldustefnu með áherslu á börn og fjölskyldur þeirra var samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins eða barnasáttmálinn sem lögfestur var hér á landi snemma árs 2013 að frumkvæði hv. þm. Helga Hjörvars. Grunngildi sáttmálans um réttindi barna til verndar og umönnunar og þátttöku endurspeglast í stefnunni. Hún miðar að því að styðja við fulla innleiðingu barnasáttmálans og að tekið verði mið af honum við alla ákvarðanatöku og í starfi varðandi börn. Mörg mikilvæg skref hafa verið stigin við innleiðinguna en gera má betur. Hefur barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna m.a. gagnrýnt að ekki hafi verið unnið með markvissum hætti að innleiðingu sáttmálans hér á landi. Börn eru viðkvæmur hópur sem þarfnast sérstakrar verndar. Þegar lífskjör og lífsgæði hinna ýmsu hópa eru borin saman kemur í ljós að á Íslandi býr hærra hlutfall barna á heimilum undir lágtekjumörkum en almennt gerist. Árið 2014 bjuggu 10% barna á heimilum sem voru með tekjur undir lágtekjumörkum, samanborið við 7,9% allra landsmanna. Sama á einnig við um aðrar lífskjaramælingar en sama ár töldu 53% heimila með börn erfitt að láta enda ná saman, samanborið við 39,3% allra heimila. Alls töldu 79,5% einstæðra foreldra erfitt að láta enda ná saman. Með það að markmiði að jafna stöðu allra heimila í landinu og leitast við að tryggja að ekkert barn búi við fátækt legg ég til að lagaumhverfi sem lýtur að efnahagslegum stuðningi við barnafjölskyldur verði endurskoðað og einfaldað á þann veg að greiðslur vegna barna taki mið af heimilistekjum í stað stöðu foreldra. Þetta mun auka jafnræði og gera að verkum að foreldrar með lágar tekjur eigi allir sama rétt á bótum, þar með taldir tekjulágir foreldrar á vinnumarkaði. Við gerð tillagna þessa efnis þarf að tryggja að umgengnisforeldrar eigi rétt á stuðningi vegna framfærslu barns með sama hætti og foreldrar sem deila lögheimili með barni. Þá ber þess að geta að ný húsnæðislög styðja við markmið fjölskyldustefnu um jafnari lífskjör hópa samfélagsins. Þessar áherslur endurspeglast ekki hvað síst í nýjum lögum um húsnæðisbætur sem afgreidd voru frá Alþingi fyrr í sumar með stuðningi allra þingflokka. Tillaga til þingsályktunar um fjölskyldustefnu með áherslu á börn og barnafjölskyldur er forvarnamiðuð en þar er lögð áhersla á að ýmiss konar fræðslu og forvarnastarf verði samhæft og eflt. Mikilvægi öflugs forvarnastarfs verður seint ofmetið en það þarf að sníða að ólíkum hópum. Ef snemma er gripið inn í með fræðslu fyrir foreldra stuðlar það m.a. að því að þeir geti tryggt börnum sínum bestu mögulegu uppvaxtarskilyrði. Með öflugri og samhæfðri fræðslu fyrir fagfólk um áhættuþætti í lífi barna má efla vernd þeirra en mikilvægt er að þeir sem starfa með börnum beri kennsl á vandann og þekki úrræði og leiðir til að aðstoða barnið og fjölskyldu þess. Að lokum þarf að tryggja börnum og foreldrum fræðslu um helstu áhættuþætti og hvers kyns ofbeldi, áfengi og vímuefni, netnotkun og kynheilbrigði. Þannig má koma í veg fyrir vanda en einnig miðla þekkingu til að draga úr skaða þegar vandinn er til staðar. Notkun ýmissa tauga- og geðlyfja er mikil hér á landi og má leiða að því líkur að öflugt forvarna- og fræðslustarf leiði til sparnaðar þar sem það dragi úr kostnaði vegna sérfræðiþjónustu og lyfjanotkunar. Þannig er til mikils að vinna en með öflugu og samhæfðu forvarnastarfi má á sama tíma bæta nýtingu fjármagns og auka lífsgæði komandi kynslóða. Þátttaka í skipulögðu frístundastarfi hefur mikið forvarnagildi en rannsóknir hafa leitt í ljós að fjárhagsstaða foreldra hefur áhrif á þátttöku barna í slíku starfi og eru skýrar vísbendingar um að börn efnaminni foreldra hafi takmarkaðri aðgang að frístundastarfi en börn þeirra foreldra sem hafa meira á milli handanna. Mikilvægt er að fundnar verði leiðir til að tryggja að öll börn hafi sömu möguleika til þátttöku í frístundastarfi og gæta þess að efnahagur hafi þar ekki áhrif. Einnig þarf að tryggja nægt framboð frístunda á sumri sem og vetri. Foreldrar bera ábyrgð á uppeldi barns og þroska en tryggja verður stuðning við þá og auðvelda þeim þannig að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Með setningu laga um fæðingarorlof og foreldraorlof árið 2000 varð grundvallarbreyting á stöðu kynjanna á vinnumarkaði en eftir gildistöku þeirra tóku feður fæðingarorlof í sífellt meira mæli. Árið 2008 var svo komið að umsóknir feðra voru 90 á móti hverjum 100 umsóknum mæðra, sem er einsdæmi í heiminum. Eftir að byrjað var að skerða hámarksgreiðslur til foreldra í fæðingarorlofi árið 2009 vegna erfiðrar stöðu ríkisfjármála hefur þeim feðrum fækkað jafnt og þétt sem hafa nýtt rétt sinn til fæðingarorlofs. Ætla má að þessi þróun sé andstæð markmiðum laganna en öll börn eiga rétt á samveru og umönnun beggja foreldra og því mikilvægt að opinber stuðningur miði að því að tryggja þann rétt á sama tíma og foreldrum er auðveldað að samþætta fjölskyldu- og atvinnulíf. Þrátt fyrir að fæðingartíðni hér á landi sé með því hæsta sem þekkist í Evrópu hefur hún farið lækkandi undanfarna áratugi og nú er svo komið að fæðingartíðni dugar ekki til að viðhalda mannfjöldanum. Þegar hámarksgreiðslur úr Fæðingarorlofssjóði voru sem hæstar á árunum 2008 og 2009 var fæðingartíðni hér á landi há, eða um 2,1–2,2 börn á ævi hverrar konu. Árið 2014 var fæðingartíðnin aftur á móti komin niður í 1,9 börn á ævi hverrar konu eftir að hafa verið 2 börn eða rúmlega það frá árinu 2004. Fjölskyldustefnan tekur mið af þessum staðreyndum og gerir hún ráð fyrir að unnið verði á grundvelli tillagna starfshóps, sem hafa nú verið unnar í frumvarpsform og eru nú til umsagnar á vef velferðarráðuneytisins, um hvernig unnt sé að ná markmiðum laga um fæðingarorlof þannig að tryggja megi barni samvistir við báða foreldra sína og að foreldrum sé gert kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Vinna þarf að því að röskun á tekjuinnkomu heimila verði sem minnst þegar foreldrar leggja niður störf í fæðingarorlofi og einnig að tryggja samfellu milli fæðingarorlofs og dagvistunarúrræða þegar fæðingarorlofi lýkur. Það er líka mikilvægt, á grundvelli þessara tillagna starfshópsins, að þar sé komið tímaplan eða áætlun og menn séu að mestu leyti sammála um forgangsröðun þegar kemur að breytingum varðandi fæðingarorlofið, fyrir utan Samtök atvinnulífsins. Í anda fjölskyldustefnu um mikilvægi forvarna og snemmtækrar íhlutunar og annars stuðnings við börn og barnafjölskyldur er lögð áhersla á að styrkja grunnþjónustu í nærumhverfi. Með breyttu og bættu skipulagi er miklu hægt að áorka innan þess ramma sem starfseminni er settur. Vinna þarf að því að auka samþættingu og samstarf milli þjónustuveitenda, svo sem Barnaverndar, félagsþjónustu, heilsugæslu, skóla, frístundaþjónustu og lögreglu og gæta þess að mál séu unnin í samráði við notendur. Þegar hafa verið stigin mikilvæg skref við að efla heilsugæsluna, t.d. með fjölgun sálfræðinga, en gera má betur. Er því lagt til að þverfaglegt samstarf verði aukið og fleiri fagstéttir ráðnar inn í heilsugæsluna en þar starfa nú. Aðgengi að snemmtækri fjölskylduráðgjöf og sérfræðiþjónustu hefur verið ónógt hérlendis en með öflugri grunnþjónustu má bæta aðgengið og þannig efla forvarnir og koma í veg fyrir vandamál síðar á lífsleiðinni. Á alþjóðaári fjölskyldunnar árið 1994 hófst vinna við fyrstu og einu fjölskyldustefnuna sem ríkið hefur mótað hér á landi. Stefnan var samþykkt á Alþingi tveimur árum síðar þar sem m.a. var lögð áhersla á að sveitarfélög settu sér fjölskyldustefnu. Þegar horft er yfir þau 20 ár sem liðin eru sést að margt hefur áunnist. Á tímabilinu hefur samfélagið tekið miklum breytingum og því má með sanni segja að tími hafi verið kominn til að endurskoða og móta heildstæða stefnu í málefnum fjölskyldunnar með börn í forgrunni. Slíkt samræmist einnig lögfestingu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna hér á landi og styður við innleiðingu hans. Ég leyfi mér því að leggja til, hæstv. forseti, að tillögu til þingsályktunar um fjölskyldustefnu með áherslu á börn og barnafjölskyldur verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég vildi í fyrsta lagi spyrja hæstv. ráðherra um samhengi tveggja stjórnartillagna. Hér er fjölskyldustefna og aukinn stuðningur við barnafjölskyldur, stjórnartillaga á dagskrá, en ég skildi ráðherrann þannig að í ríkisfjármálastefnu sem var til afgreiðslu í gær hafi ráðherrann ekki getað stutt þá tillögu ríkisstjórnarinnar vegna þess að þar væri ekki gert ráð fyrir þeim stuðningi sem hún teldi að þyrfti að vera við barnafjölskyldur. Ég spyr ráðherrann: Hvernig hanga þessar tvær stjórnartillögur saman? Er í þessari þingsályktunartillögu verið að gera ráð fyrir einhverjum hlutum sem er svo ekki gert ráð fyrir neinum peningum í í ríkisfjármálaáætluninni? Í öðru lagi. Meðan ráðherrann talaði lýsti formaður Sjálfstæðisflokksins, Bjarni Benediktsson, því yfir í hádegisfréttum Ríkisútvarpsins að ráðherra sem ekki styddi kjarnamál ríkisstjórnarinnar gæti ekki vænst þess að fá framgang sinna eigin mála. Ég spyr hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra þess vegna hvort það sé í sjálfu sér ekki tímasóun að ræða þetta ágæta þingmál frekar ef það liggur fyrir að samstarfsflokkurinn hyggur ekki á afgreiðslu mála ráðherrans, en hann fer auðvitað með stjórn þingsins fyrir hönd stjórnarflokkanna, og hver viðbrögð hennar eru við slíkum yfirlýsingum.

Virðulegi forseti. Það sem ég tel mjög mikilvægt að sé samþykkt af Alþingi og endurspegli samþykkt Alþingis á barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna snýr ekki hvað síst að afkomu og húsnæði. Ég bendi hér á liði eins og A.1., átak gegn barnafátækt, þar sem er verið að leggja upp með sams konar hugmyndafræði og endurspeglaðist í húsnæðisbótunum þar sem við viljum jafna stöðu fólks, stöðu foreldra og barna, þannig að það byggist á efnahag þeirra en ekki annarri stöðu þeirra. Síðan varðandi það sem hv. þingmaður vísaði til varðandi viðtal við fjármálaráðherra. Ég hef ekki heyrt það viðtal en ég hefði talið að allir þingmenn færu að stjórnarskrá og kysu í samræmi við sannfæringu sína gagnvart einstökum málum frekar en afstöðu gagnvart einstökum þingmönnum.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka ráðherranum fyrir yfirferð sína á þessari stefnu. Það sem mig langaði að benda aðeins á er liður F.9. þar sem fjallað er um úrræði fyrir börn sem alast upp við áfengis- og vímuefnavanda. Þegar ég sat í Norðurlandaráði var gerð áætlun til þess að aðstoða fullorðið fólk sem er að kljást við afleiðingar síðar á lífsleiðinni, fólk sem hafði alist upp á heimili þar sem áfengi og vímuefni voru höfð um hönd og einnig ofbeldi hvers konar. Þessi áætlun var mjög viðamikil en nýlega hefur orðið mikil vakning í þessum málum þar sem ofbeldi hefur verið þaggað niður á heimilum og einnig vímuefnavandi. Ég held að það sé mjög gott fyrir Ísland að horfa til þeirrar áætlunar sem þar var gerð. Í lið F.8., um ofbeldi á heimilum barna, kemur fram að það leikur enginn vafi á því að heimilisofbeldi er til staðar hér á landi en við megum alls ekki gleyma andlega ofbeldinu, þ.e. þeirri niðurlægingu og niðrandi ummælum og öðru sem viðgengist getur á heimilum og kemur oft illa niður á ungum börnum sem skilja ekki af hverju aðstæður heima fyrir eru svona. Ofbeldið sem er í gangi á einhverju heimili þarf ekki alltaf að vera líkamlegt og sjást utan á börnum. Ég er mjög ánægð með að minnst skuli vera á verkefni lögreglustjórans á Suðurnesjum. Ég er eiginlega hætt að líta á það sem tilraunaverkefni þar sem það er komið mjög langt á veg núna. Þar er kallaður til fulltrúi Barnaverndar í hvert skipti sem grunur leikur á um ofbeldi eða þegar lögregla er kölluð út á heimili þar sem ofbeldi er til staðar, þ.e. að sleppa ekki takinu á þessu. Ég veit að svipað átak hefur verið í gangi á Grænlandi og hefur virkað mjög vel. Þar er líka eftirfylgni. Þegar lögregla hefur verið kölluð á heimili er komið í frekari heimsóknir, rætt við börnin, rætt við foreldrana, af hverju þetta hafi gerst. Það hefur fengið fólk til að átta sig á því hvað það hefur verið að gera með börnin á heimilinu. Einn mikilvægasti liðurinn, að mér finnst, er fjárhagslegur stuðningur til foreldra fatlaðra og langveikra barna. Margir foreldrar hafa sagt að þegar barn þeirra fæðist með ákveðna fötlun þurfi þeir oft að setja líf sitt á smá bið, eftir því hversu alvarleg fötlunin er að sjálfsögðu. En hérna er talað um að gera þeim kleift að sækja vinnu eða nám þótt þeir þiggi umönnunargreiðslur. Umboðsmaður barna hefur líka bent á að þegar um er að ræða fötluð börn sem búa á tveimur heimilum geti það takmarkað rétt barna til að umgangast báða foreldra. Það getur verið erfitt að flytja umönnunarbúnað og jafnvel barnið sjálft á milli staða. Kannski er aðgengi ekki jafn gott á báðum stöðum. Mér finnst að það þurfi að koma til móts við þá foreldra sem vilja bæta aðstöðuna til að geta átt í frekari samskiptum við börn sín en fjárhagurinn leyfir það kannski ekki. Svo er það þátttaka í skipulögðu frístundastarfi utan skólatíma, sem er liður D.1. Það sem ég rakst á þegar ég kom hingað til Reykjavíkur í framhaldsskóla var að aðgangurinn að frístundastarfi á höfuðborgarsvæðinu er ekki mjög opinn börnum á aldrinum 16–18 ára, þ.e. þeim börnum sem flytja utan af landi til Reykjavíkur. Nú veit ég ekki hvort þetta er svona í öðrum sveitarfélögum líka eða hvort það hafi batnað síðan þá en tel mjög mikilvægt að við höldum utan um börn sem standa á þeim miklu tímamótum að vera að flytja að heiman. Það er margt að breytast í lífi þeirra. Ef þau hafa verið í ákveðnu frístundastarfi í heimabyggð og vilja halda því áfram þegar þau fara í skóla annars staðar þarf að passa upp á öruggan aðgang fyrir þau. Það er minnst hér á börn af erlendum uppruna í frístundastarfi. Það getur margt verið fjölskyldu þeirra mjög framandi, t.d. keppnisferðalög. Einnig það að æfingar séu á kvöldin. Það hefur verið talað um að það sé svolítið framandi fyrir þeim að senda barnið út á kvöldin. Svo veit ég líka um vanda þar sem börn koma hingað og fá ekki kennitölu strax og fá þess vegna ekki að keppa í íþróttunum. Þetta hefur gerst, alla vega að mér vitandi, í fótbolta og við nánari eftirgrennslan hefur komið í ljós að það er núna verið að ræða þetta á vettvangi m.a. FIFA og fleiri félaga. En ég held að við gætum orðið ein af þjóðunum til þess að taka framfaraskref í því að gæta þess að þau börn sem koma hingað og eru ekki strax komin með íslenska kennitölu fái samt aðgang að ákveðnu frístundastarfi og fái að keppa með jafnöldrum sínum, liðsfélögum sínum og vinum. En allt í allt get ég ekki annað séð en að þetta sé mjög góð áætlun þar sem er farið vel inn á þá eftirfylgni sem á að veita. Í lið C.4. er mál sem er mér mjög hugleikið, þ.e. aðgerðaáætlanir gegn einelti og fagráð eineltismála. Ég held að þessi málaflokkur hafi því miður verið svolítið olnbogabarn undanfarið hjá okkur. Við höfum kannski ekki einbeitt okkur nægilega að honum. Við fáum fréttir af allt of ungum börnum sem eru lögð í einelti og finnst þau ekki geta tekist á við lífið eins og það blasir við þeim þar sem þau þurfa að kljást við þetta á hverjum degi. Ég tel þetta vera orðið algert þjóðþrifamál fyrir okkur, eitt af þeim málum sem við eigum að horfa til þegar við tölum um geðheilbrigði og vellíðan barna, það örugga umhverfi sem við eigum að veita þeim heima fyrir, í skóla, í frístundastarfi og annars staðar. Ég vonast til þess að þau fagráð sem hefur verið komið á fót fyrir grunn- og framhaldsskóla fari að skila einhverri vinnu og mælanlegum árangri og bráðlega verði líka komið á fagráði fyrir leikskóla. Það er samt alveg ótrúlegt að sjá börn í leikskólum. Þau gera oft engan greinarmun á því hvort vinur þeirra er af erlendu bergi brotinn eða í hjólastól eða hvað annað. Ég tel alla vega að við þurfum að leggja megináherslu á grunn- og framhaldsskóla þar sem ýmsar hræringar aðrar geta spilað inn í líðan barnanna. Hvað varðar fræðslu fyrir börn um áfengis- og vímuefnamál þá er margt gert vel á þessu stigi. Það er komið inn í grunnskóla og framhaldsskóla og rætt við börnin. En það sem við höfum talað um á Alþingi um að leyfa áfengi í matvöruverslunum, gefa markaðinn frjálsari, finnst mér stangast á það, sem stefna sem kemur frá Alþingi Íslendinga, ef við ætlum að hleypa áfenginu inn í verslanir og á sama tíma tala um góðan árangur í forvörnum og stjórnun á áfengisvandamálum á Íslandi. Svo er það netnotkunin. Ég vil úr þessum ræðustól hvetja foreldra til að kynna sér foreldravarnir. Það er rosalega oft sem maður heyrir foreldra tala um að börn hafi verið heima hjá vinum eða jafnvel í sinni eigin tölvu á eigin heimili þar sem þau hafa farið inn á síður sem jafnvel hafa sprottið upp sem sprettigluggar af öðrum leikjasíðum og eru óviðeigandi. Foreldrarnir geta mjög vel stjórnað þessu ef þeir hafa áhuga og geta kynnt sér málið mjög vel til þess að hjálpa, því að skólinn er ekki eini staðurinn þar sem börn komast í tölvur. Skólinn er ekki eini staðurinn sem á að taka á þessu. Það er gott að hafa foreldrana með í því. Svo er það fræðslan um kynheilbrigði og klám. Ég tel mjög mikilvægt að jafningjafræðsla sé líka höfð með í þeirri fræðslu því að ef börnum og ungmennum og unglingum er kennt að meta hvert annað á jafnréttisgrundvelli, líta á hvert annað sem sjálfstæðar manneskjur, kennt kynheilbrigði með jafningjafræðslunni, tel ég að við náum góðum árangri í því að draga úr áreitisvanda og því kynferðislega áreiti sem oft verður til af misskilningi, 

Herra forseti. Ég kem hingað upp til að fagna þessari stefnu frá hæstv. félagsmálaráðherra og tel þetta mjög til bóta og löngu tímabært að við myndum okkur skýra og staðfasta fjölskyldustefnu með áherslu á börn og barnafjölskyldur. Það hefur kannski ekki farið fram hjá neinum að í störfum mínum á Alþingi hef ég haft svolítið mikinn áhuga á málefnum barna og ungmenna og því hvernig við getum búið til samfélag jafnræðis sem hlúir sérstaklega að börnum. Þrátt fyrir að hér sé margt mjög gott á Íslandi þegar kemur að málefnum barna er líka víða pottur brotinn. Við þurfum að taka mjög hressilega til í okkar ranni til að útrýma t.d. fátækt hjá börnum. Ég nefndi í ræðu í morgun að tölurnar tala sínu máli. Í skýrslu UNICEF sem var birt í febrúar síðastliðnum kemur í ljós að hér á landi búa um og yfir 6.000 börn sem líða efnislegan skort. Þar af eru 1.600 sem líða verulegan skort. Það er of mikið. Ég vona að þessi stefna fái umfjöllun og verði samþykkt, þótt ég geri mér fyllilega grein fyrir, eins og kom fram í máli hv. þingmanna, að nú standa öll spjót á hæstv. félagsmálaráðherra. Sem mér finnst ósanngjarnt, en það er nú annað mál. Ég vona svo sannarlega að þetta fái brautargengi því að þetta er án nokkurs vafa eitthvert hið mikilvægasta málefni sem við ræðum á þingi. Við ræðum hér um efnahagsmál, sem eru náttúrlega mjög mikilvæg, og þar fram eftir götunum, en við gerum allt of lítið af því að ræða um málefni barna og hvernig við eigum að bæta lagaumgjörðina og lagasmíð þannig að það komi börnum best. Í tillögunni stendur, með leyfi forseta, að „meginmarkmið fjölskyldustefnu verði að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, barnasáttmálinn, sé innleiddur í alla lagaumgjörð og framkvæmd.“ Það er frábært markmið. Við eigum að gera það. Börn og ungmenni eiga alltaf að vera það fyrsta sem við ræðum um þegar við setjum lög. Hvernig kemur það við börn og hvernig kemur það sér sem best fyrir börn. Eins og ég segi, það er margt í þessu, ég er ekki búinn að lesa tillöguna alla nema á hraðri yfirferð. Mér sýnist þetta allt bara vera sjálfsagt mál, og mjög góð stefna sem við ættum að geta sameinast um að koma í framkvæmd eftir vinnu í velferðarnefnd. Ég vona svo sannarlega, ég veit ekki hvort hún verður samþykkt á þessu stutta þingi hér í haust, að hún verði allavega kláruð á næsta þingi og samþykkt héðan frá Alþingi. Því að þrátt fyrir að ég vilji ekki á neinn halla í samfélaginu eru börnin það mikilvægasta sem við eigum. Það eru þau sem taka við búinu af okkur. Við eigum að gera alla lagaumgjörð og allt umhverfi og aðstæður þeirra þannig að þau geti tekið við góðu búi og séu tilbúin að takast á við að lifa í mannlegu samfélagi þar sem réttindi og mannréttindi eru höfð að leiðarljósi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna. Það verður áhugavert að fylgjast með umfjöllun velferðarnefndar um þetta mikla og mikilvæga mál. Það sem ég vildi að lokum nefna er að í þeirri úttekt hjá UNICEF þar sem skoðuð var barnafátækt á Íslandi var eitt af því sem niðurstöðurnar sýndu svo gjörlega þegar menn fóru að grafa sig niður í tölurnar og átta sig á því hvaða börn það eru sem hafa það verst hvað það skiptir miklu máli að jafna stuðninginn gagnvart fjölskyldum óháð stöðu að öðru leyti, að horfa á efnahagslega stöðu þeirra. Það var mjög sláandi að sjá að það væru börn foreldra þar sem jafnvel tveir foreldrar voru á heimilinu með lægstu tekjurnar á vinnumarkaðnum sem virtust líða mestan efnahagslegan skort. Það segir okkur að við þurfum verulega að huga að stuðningskerfum okkar, breyta, eins og ég hef bent á, umbúnaði barnabóta, horfa til hugmynda sem m.a. verkalýðshreyfingin hefur talað fyrir um upptöku barnatrygginga og síðan að sá húsnæðisstuðningur sem við veitum sé, enn á ný, sambærilegur óháð því í hvaða búsetuformi fólk býr. Að öðru leyti þakka ég kærlega fyrir þessa umræðu. Ég vil líka fá að nota tækifærið og þakka öllum þeim sem hafa komið að vinnu málsins, starfsmönnum ráðuneytisins, nefndarmönnum og ekki hvað síst formanni nefndarinnar sem mótaði fjölskyldustefnuna, Guðrúnu Valdimarsdóttur.