Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg tek undir með hæstv. forseta, að það er hægt að vera stuttorður um brtt. þær, er hjer liggja fyrir, eigi hvað síst um till.fjvn. þessarar háttv. deildar, sem áður hafa verið ræddar. Jeg þykist vita, að háttv. deildarmenn hafi tekið eftir brtt.háttv.Ed., og ætla jeg því ekki að tefja tímann með nákvæmri útlistun á þeim. Eins og háttv. deildarmenn munu sjá, þá hefir aðalupphæð útgjaldaliðsins lækkað um 16680 kr. við meðferð háttv.Ed. Og þegar athugað er, hvar lækkunin kemur helst niður, þá sjest, að það er aðallega á verklegum framkvæmdum. Mismunurinn á hverri grein er sem hjer segir: 10. gr.Nd. kr. 264580} Ed. - 263280} =lækkun kr. 1300 11. gr.Nd. - 558920} Ed. - 557420} =lækkun kr. 1500 12. gr.Nd. - 711720} Ed. - 705840} =hækkun kr. 5880 13. gr.Nd. - 2101760} Ed. - 2065760} =hækkun kr. 36000 14. gr.Ed. - 1239706} Nd. - 1229626} =hækkun kr. 10080 15. gr.Ed. - 245170} Nd. - 236370} = hækkun kr. 8800 16. gr.Nd. - 629220} Ed. - 625700} = hækkun kr. 3520 18. gr.Ed. - 183452} Nd. - 182572} = hækkun kr. 880 Á 10. gr. hefir lækkunin orðið 1300 kr., sem meðal annars eru teknar af aðstoðar- og skrifstofukostnaði hagstofunnar, sem áætlað var af stjórninni 13000 kr. Fjvn. Nd. gerir sjer engar vonir um það, að sú upphæð, sem hún áætlaði, komi eigi til útborgunar, en vill hins vegar ekki fara út í neitt þref um það atriði við háttv.Ed., þar sem þetta er hvort sem er áætlunarupphæð. Á 11. gr. hefir lækkunin orðið 1500 kr. Er hið sama um það að segja og lækkunina á 10. gr. Hjer er um áætlunarupphæð að ræða. Húsaleigukostnaður lögreglustjórans er reiknaður út eftir því, sem hann er nú, en það er eftir mati. Fjvn. gerir sjer ekki von um, að sá liður lækki jafnmikið og háttv.Ed. hefir gert ráð fyrir, og vill því færa liðinn í svipað horf og áður, þó nokkru lægra. Háttv. Ed. hækkar 12. gr. um 5880 kr., en lækkar 13. gr. um 36000 kr. 14. og 15. gr. hækkar háttv. deild um nærfelt 20 þús. kr. til samans, en lækkar 16. gr. um 3520 kr. Er það ljóst, að lækkun háttv. deildar kemur aðallega niður á verklegum framkvæmdum, en hækkunin á öðrum liðum. Er óhætt að segja, að töluverður stefnumunur með deildunum komi fram í þessu efni. Fjvn. Nd. hefir reynt að forðast hækkun á 14. og 15. gr., en heldur viljað hlynna að þeim greinum, er til framkvæmda miða. Nú hefir nefndin leyft sjer að koma fram með nokkrar brtt. á þskj. 557, sem flestar eru áður kunnar. Ein till. nefndarinnar er bæði til hækkunar og lækkunar, um 50–60 þús. kr. til hækkunar, en 35 þús. kr. til lækkunar. Verði till. nefndarinnar samþykt, þá hækkar útgjaldaliðurinn um 28 þús. kr. Tekjuhallinn verður þá um 150 þús. kr. En þegar þess er gætt, að gert er ráð fyrir rúmum 200000 kr. gjaldamegin, sem eru skilyrðisbundnar, þá má með rjettu segja, að þingið skilji við fjárlögin með 50 þús. kr. tekjuafgangi, og má það teljast viðunanlegt eftir atvikum. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á aðra brtt. nefndarinnar, sem sje þá, að aðstoðarlæknirinn á Ísafirði njóti sömu launa og gert var ráð fyrir áður hjer í háttv. deild. Nefndin sá eigi ástæðu til þess að grípa sjerstaklega niður til sparnaðar á þessum eina manni. Þessi laun hans eru búin að standa í fjárlögum síðan 1919 og hafa verið skoðuð sem samningsatriði við hann. Þessi upphæð er þannig tilkomin, að læknirinn hafði 800 kr. samkvæmt lögum, en þegar launalögin komu til sögunnar og hjeraðslæknalaunin voru hækkuð um helming, eða að meðaltali sem því svaraði, þá þótti og rjett að hækka laun þessa læknis hlutfallslega. Stofnþóknun hans var þá ætluð kr. 1500, og af þeirri upphæð átti síðan að reikna dýrtíðarbætur. En þá var gert ráð fyrir, að hækkunin væri bundin við þennan mann og embætti þetta legðist niður með honum. Þá kem jeg að 3. brtt., um að fella niður styrkinn til Guðrúnar Gísladóttur Björns, hjúkrunarkonu. Hefir nefndin viljað fara að vilja háttv.Ed. um það að fella niður styrk til hjúkrunarkvenna, en eigi sjeð ástæðu til að taka þennan styrkbeiðanda einan út úr. Því leggur nefndin til, að liðurinn falli niður. Um 4. brtt., um viðbótarstyrk til Breiðafjarðarbátsins, skal jeg eigi fjölyrða Hefi jeg skýrt frá því áður, að nefndin hefir gert ráð fyrir 16 þús. kr. í alt til hans, þar af 10 þús. kr. í fjáraukalögum. En þrátt fyrir þetta, hefir hún ekki sjeð ástæðu til að hækka aðalupphæðina til flóabátanna. Um 5. og 6. brtt. skal jeg ekki fjölyrða. Um þær hefir verið rætt áður. Nefndin hefir eigi sjeð ástæðu til annars en að láta þær framkvæmdir, sem þar ræðir um, fylgjast með öðrum af sama tægi. Nefndin vill lækka uppbótarupphæð til starfsmanna landssímans, og gerir þá ráð fyrir að uppbótina fái aðeins talsímakonurnar við bæjarsímann í Reykjavík, 200 kr. hver, auk dýrtíðaruppbótar, og Steindór Björnsson efnisvörður, vegna sjerstakra ástæðna, 200 kr. með hverju barna sinna. Skrifstofukostnað vitamálastjóra hefir nefndin viljað færa til þess, er áður var, enda hefir hann skýrt nefndinni frá því, að hann megi ekki minni vera. Nefndin leggur til, að niður falli fjárveiting til girðingar um kennaraskólann. Getur hún vel fallist á það, að æskilegt væri að girða umhverfis skólann, en álítur hins vegar, að ýmislegt fleira sje eins nauðsynlegt að komist í framkvæmd. Hefir þetta mál verið áður til meðferðar í háttv. deild, og var nefndin á móti því þá engu síður en nú. 10. brtt. er áður þekt; hefir af vangá aftur verið prentað „rafveita“ í stað „rafmagnsveita“, en það má vitanlega laga á skrifstofunni. Þá er það 11. brtt. nefndarinnar, þar sem hún hefir lækkað byggingarstyrkinn til barnaskóla utan kaupstaða um 5 þús. kr. Þó að nefndin hafi eigi breytt skoðun sinni á máli þessu og telji eigi rjett að veita fje í þessu skyni, þá hefir hún eigi sjeð sjer fært að fara í kapp við háttv.Ed. út af þessu. Álítur nefndin eigi rjett að ganga lengra en að veita fje til þess að gera við þau skólahús, sem nú eru til, og auk þess hefir nefndin sett þá athugasemd aftan við greinina, að fjeð verði því aðeins greitt, að útlit sje fyrir, að tekjur ríkissjóðs hrökkvi fyrir gjöldum. Háttv. Ed. setti þessa athugasemd um byggingu sjúkrahúss á Ísafirði. Þótti nefndinni þessi atriði nokkuð hliðstæð, og vildi því láta jafnt yfir þau bæði ganga. Nú hefir háttv.þm. Ísaf. (JAJ) komið fram með till. um, að þessi athugasemd falli niður að því er snertir sjúkrahúsið á Ísafirði, og verði sú till. samþykt, þá verður athugasemd nefndarinnar um barnaskólahúsin tekin aftur. Nefndin treystir sjer eigi til að mæla með því, að hækkuð sje fjárupphæðin til að semja og gefa út alþýðukenslubækur, og skal jeg í því efni láta mjer nægja að vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt um það mál. Háttv. fjvn.Ed. hefir hækkað tillagið til Þjóðvinafjelagsins um 5000 kr. En fjvn. þessarar háttv. deildar lítur svo á, að fjelaginu sje mjög mikil bót að því að hafa 5000 kr. til þess að spila úr, og sjer eigi ástæðu til þess að hækka upphæðina upp í 10 þús. kr. Hún leggur því til, að upphæðin sje færð í sama horf og áður. 15. brtt. er gamall kunningi, og þarf eigi að tala um hana. 16. brtt., um að lækka Guðm. Bárðarson um 500 kr., miðaði nefndin við það, hann hefir hæst haft 1800 kr. hjá Alþingi, og áleit nefndin því eigi ósanngjarnt, að hann hefði 300 krónum lægri styrk nú en áður. Fanst henni eigi ástæða til að veita þessum manni hærri ferðastyrk en t. d. dr. Helga Jónssyni. Meiri hluti nefndarinnar sá sjer ekki fært að hækka styrkinn til dr. Helga Pjeturss. Þá koma 2 nýir liðir, sem háttv.Ed. hefir sett inn, en það er styrkur til þeirra Jóns Þorsteinssonar og Markúsar Kristjánssonar. Fjvn. hefir lagt til, að liðir þessir væru feldir niður, og býst jeg við, að það hafi eigi komið hv. deildarmönnum á óvart. Því hefir verið lýst yfir, að stefna nefndarinnar er sú, að veita eigi námsstyrki, heldur lánsheimildir til náms, og því sá nefndin sjer eigi fært að taka einstaka menn út úr og brjóta með því regluna. Er það eigi af því, að nefndin sje á móti mönnum þessum, að hún leggur til, að liðirnir sjeu feldir niður; hún hefir þvert á móti ástæðu til að ætla, að þeir sjeu mjög efnilegir menn í sinni grein. En nefndin hefir einu sinni tekið þessa stefnu og getur eigi breytt henni, nema með því að taka þá alla slíka styrkbeiðendur til greina. Um 20. brtt. þarf jeg eigi að tala. Um 21. brtt., um Búnaðarfjelagsstyrkinn, skal jeg taka það fram, að nefndin sá, að það var tilgangslaust og jafnvel rangt að hafa athugasemdina aftan við liðinn eftir samþykt jarðræktarlaganna. Háttv. Ed. hækkaði tillagið til bóndans í Fornahvammi um 300 kr. En fjvn. þessarar háttv. deildar sá eigi ástæðu til, að hann fengi hærri styrk en þeir fá hæstan, er líkt stendur á fyrir. 23. brtt. er áður þekt. Það er endurveiting, og nefndin væntir þess, að hv. deildarmenn sjeu á sömu skoðun nú og áður í því efni. Hvað 24. brtt. snertir, um styrkinn til Sláturfjelags Suðurlands til sútunarhúss, er þess að geta, að nefndin heldur fast við það, sem áður var gert í því máli. enda getur það eigi komið í bága við hv.Ed. Eins og háttv. deildarmönnum mun kunnugt, þá var borin fram í þeirri háttv. deild till. um að fella niður styrkinn, og var hún samþykt, en svo tekin upp aftur till. nokkru lægri, af því að eigi var hægt að taka upp sömu till. aftur. Var sú till. samþykt, og bendir það á, að háttv.Ed. hafi snúist hugur í málinu. (ein umr. í Nd.). Meiri hl. fjvn. leggur það til, að feldur verði niður liðurinn um styrk til Sigurðar Magnússonar, af sömu ástæðu og nefndin tók fram hjer áður um hækkun eftirlauna Sigvalda S. Kaldalóns. Treystir hún sjer ekki til að mæla með hærri eftirlaunum. 26. brtt. hefir verið rædd áður. Um það, sem eftir er af brtt., get jeg verið mjög stuttorður. Háttv. Ed. hafði byrjað á því að fella niður allar lánveitingar. er gert var ráð fyrir. En fjvn. þessarar deildar áleit enga hættu, þó að heimildir til lánveitinga væru gefnar, ekki síst úr því farið var inn á þá braut, og skal jeg þá geta þess, að háttv.Ed. hefir horfið frá stefnu sinni og komist inn á lánsheimildarbrautina aftur. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á brtt. á þskj. 578. Nefndinni er kunnur læknir sá, er í vetur ætlaði að leggja þetta fyrir sig, og taldi því rjett að binda styrkinn við hann. Telur hún óhætt að veita honum þetta fje, því að hún er sannfærð um, að það muni að gagni koma. Þá kem jeg að brtt. um 1000 kr. hækkun á upphæðinni til afritunar skjala. Svo er málinu varið, að fengið hefir verið að láni frá Kaupmannahöfn mikið af skjölum fyrir Pál Eggert Ólason prófessor, til notkunar við sögurannsóknir hans. Hann hefir nú notað þessi skjöl, og ætti því að rjettu lagi að skila þeim strax. En þar sem skjöl þessi eru mjög merkileg, er álitið nauðsynlegt að afrita þau, því að það má búast við því, að þau verði ekki lánuð hingað aftur, því að hlutaðeigendur vilja vitanlega eigi leggja þau í meiri hættu en nauðsynlegt er. Nú er búið að panta skjöl til afritunar, fullkomlega fyrir þessum styrk, og því verður að bæta við hann, ef skjöl þessi eiga að afritast. Þá er brtt. nefndarinnar undir lið XII á þskj. 578. Stendur þar 600 kr. „uppbót“ til Einars Sæmundsens skógarvarðar, en á að vera „húsaleiguuppbót“. Skógarverðirnir á Völlum og Hallomsstað hafa ókeypis bústað auk launa sinna, en þessi skógarvörður, sem hefir mjög stórt umdæmi, hefir aðeins hina lögákveðnu þóknun fyrir starfa sinn, og verður því sjálfur að kosta dýrt húsnæði. Nefndinni fanst þetta ósamræmi, sem bæta yrði úr að einhverju leyti, og hefir því lagt til, að þessum skógarverði væru greiddar 50 kr. á mánuði í húsaleiguuppbót. Vitanlega verður hann ekki eins vel settur og hinir skógarverðirnir, þó að brtt. þessi verði samþykt, en hún veitir honum nokkra úrlausn. Þá eru ekki fleiri brtt. frá fjvn., en um leið vil jeg minnast á nokkrar brtt. frá einstökum þm. Jeg gat um, að nefndin væri meðmælt III. brtt. á þskj. 578, en næstu brtt. á sama þskj. getur nefndin ekki fallist á. Treystir hún sjer ekki til að mæla með hærri styrk til sjúkrahúsbygginga að þessu sinni en gert var til sjúkrahússins á Ísafirði, sem var ekki nærri því eins hár og þurfti, en nefndin fór þar svo langt, sem hún sá sjer fært. Nefndin hefir enn ekki heyrt ástæður hv.þm. Mýra. (PÞ) fyrir brtt. hans um hækkun á styrk til bátaferða, og getur því ekki að svo stöddu lýst afstöðu sinni til hennar. Af því, sem jeg hefi áður sagt, leiðir afstaða nefndarinnar til brtt.hv. 1. þm. Reykv. (JakM) á þessu sama þskj. Meiri hl. nefndarinnar er meðmæltur brtt.hv. 4. þm. Reykv. (MJ) til handritakaupa (handrit Jóns Aðils), en heldur uppteknum hætti, að vera á móti styrk til ábúandans í Grísartungu. Sömuleiðis er nefndin á móti brtt. þeirra háttv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) og háttv.þm.N.-Ísf. (SSt) til verðlauna fyrir ritgerð um útrýming refa. Telur hún ekki tryggilega um búið, þar sem gert er ráð fyrir, að verðlaunin sjeu greidd þegar er ritgerðin sje afhent stjórn Búnaðarfjelagsins, án þess að víst sje, að ritgerðin sje nokkurra verðlauna verð. Sama gildir um brtt.hv.þm. Dala (BJ) í þessu máli. Um brtt.hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hefir nefndin óbundnar hendur, en aftur á móti er hún mótfallin brtt.hæstv. atvrh. (KIJ) um að halda áfram styrkveitingu til Þorvalds Árnasonar. Finst nefndinni, að þingið sje búið vel að gera í garð þessa manns, að veita honum 3000 kr. námsstyrk, og þrátt fyrir það, hversu nauðsynlegt það kann að vera, að hann haldi áfram þessu námi, telur hún ekki ósanngjarnt, að hann bjargi sjer með lánum hjer eftir, eins og aðrir námsmenn verða að gera. Um brtt. á þskj. 582 get jeg ekki sagt neitt fyrir hönd nefndarinnar, þar eð þær hafa ekki komið fram fyr en hjer á fundinum. Hefir nefndin því óbundin atkv. um þær.

Forsætisráðherra (SE): Að því er snertir 1. brtt.hv.fjvn. á þskj. 557, skal jeg taka það fram, sem jeg hefi reyndar áður tekið fram í hv.Ed., að jeg verð að líta svo á, að þó að 5000 kr. upphæðin verði samþykt, mun stjórnin ekki telja það bindandi fyrir sig, nema því aðeins, að hæfilegt húsnæði fengist fyrir þá leigu. Mjer þykir leitt, að nefndin hefir lagt á móti fjárveitingu til að girða fyrir lóð kennaraskólans. Er hin mesta nauðsyn á þessu verki og hefir skólastjórinn margoft farið fram á fjárveitingu í þessu skyni, en stjórnina hefir brostið fjárlagaheimild til að veita hana. Mjer þykir leitt, að nefndin hefir með 11. brtt. sinni á þskj. 557 lækkað styrkinn til barnaskólahúsa utan kaupstaða og breytt þar orðalaginu. En það þýðir víst ekki að deila við dómarann. Till. nefndarinnar í þessu efni eru bygðar á skoðunum, gerólíkum mínum. Verst er þó, að nefndin hefir hnýtt aftan við þennan lið, að styrkurinn skuli því aðeins greiddur, að tekjur hrökkvi fyrir gjöldum. Hefði jeg kosið, að þessi fjárveiting væri ekki bundin neinu skilyrði. Þá hefir nefndin nafnbundið styrkinn til augnlækninganámsins. Jeg flutti í háttv.Ed.brtt. um þennan styrk, og var ástæðan sú, að svo má ekki lengur standa, að aðeins sje hjer á landi einn augnlæknir. Liggja þau vandræði í augum uppi, sem af því geta hlotist, að enginn augnlæknir sje hjer í Reykjavík meðan þessi eini maður er í hinni árlegu hringferð umhverfis landið og eins ef hann yrði veikur. Þessar voru ástæðurnar fyrir till. minni og var mjer kunnugt um fleiri en einn lækni, sem höfðu hug á þessu framhaldsnámi. Jeg er þó alls ekki mótfallinn því, að styrkurinn sje bundinn við nafn, ekki síst það nafn, sem háttv.fjvn. leggur til. Sá læknir hefir áður sýnt sjerstakan áhuga og dugnað, og er því vel farið, að hann njóti styrksins.

Jakob Möller Jeg á tvær brtt. við þetta frv. eins og það nú liggur fyrir. Sú fyrri er á þskj. 578, um hækkun á uppbót símameyjanna. Háttv. Ed. hefir breytt þessari fjárveitingu þannig, að af þeim 17700 kr., sem hjer voru samþyktar, skuli 1600 kr. veittar ákveðnum manni. Þetta raskar grundvelli þeim, sem upphæðin, 17700 kr., var bygð á, eftir till. landssímastjóra, og verður því ekki hægt að skifta upphæðinni á þeim grundvelli. Jeg geri ráð fyrir, að þessi háttv. deild sje samþykk þessari 1600 kr. fjárveitingu, en vilji hins vegar ekki lækka upphæð þá, sem hún hefir einu sinni sett inn í fjárlögin til almennrar uppbótar á launum símamanna. Viðvíkjandi till.háttv.fjvn. skal jeg taka það fram, að það er vitanlegt, að nefndin var altaf á móti þeirri upphæð, sem samþykt var, og því ekki nema eðlilegt, að hún beri fram þessa brtt. um lækkun. Háttv. frsm. (MP) gerir grein fyrir þessari brtt. nefndarinnar á þann hátt, að hún ætlist til, að hver stúlknanna fái 200 kr., og þar að auki dýrtíðaruppbót. En till. landssímastjóra, sem þessi háttv. deild hefir áður samþykt, miðaðist við það, að kjör stúlknanna á miðstöð Reykjavíkur yrðu eftir henni ekki lakari en hinna, sem starfa við landssímann. Jeg þarf því vonandi ekki að mæla frekar með þessari brtt., þar sem þessi háttv. deild hefir í raun og veru tekið afstöðu til hennar áður, sem jeg býst við, að hún kviki ekki frá. Hin brtt. mín er á þskj. 582, um 800 kr. til útgáfu Skólablaðsins. Slík styrkveiting hefir um mörg ár verið í fjárlögunum, en fjell niður úr stjórnarfrv. fyrir árið 1922, væntanlega af því, að stjórninni var kunnugt, að útgefendur blaðsins voru þá orðnir þrír, og þá talið ljettara fyrir þá að standast kostnaðinn. Reynsla þessara útgefenda er sú, að þeir hafa ekki staðist kostnaðinn, og uppgáfust tveir þeirra, en sá þriðji, sem nú er orðinn einn, telur sig neyddan til að hætta við útgáfu blaðsins, ef hann fær ekki styrk. Hygg jeg, að Alþingi teldi það illa farið og muni fúst til að veita þennan styrk, enda hefir það aldrei felt hann. Það mun enn fremur hafa vakað fyrir stjórninni, að margar beiðnir um styrk til útgáfu sjerfræðiblaða og tímarita hafa borist henni. Nú er það kunnugt, að þau hafa flest eða öll leitað annarsstaðar styrks og fengið úrlausn, og því lítil hætta á, að margar styrkbeiðnir sigli í kjölfar þessarar, þó að hún yrði samþykt. Þá má og benda á það, að 2 tímarit, „Freyr“ og „Ægir“, eru í raun og veru gefin út fyrir fje ríkissjóðs, þar sem þau eru kostuð af því fje, sem hann leggur til Búnaðarfjelaginu og Fiskifjelaginu. Vonast jeg eftir að þurfa ekki að mæla með þessu lítilræði frekar, enda gott verk og þarft að styðja kennara til útgáfu blaðs þessa.

Gunnar Sigurðsson Jeg hefi litlu látið mig skifta þessi fjárlög yfirleitt og síst hefi jeg valdið hækkunum útgjaldanna. Það er ein brtt.hv.fjvn., sem jeg ætlaði að minnast á örfáum orðum, sú, að fella niður námsstyrk til Markúsar Kristjánssonar slaghörpuleikara (eða píanóleikara). Jeg man reyndar ekki betur en að jeg hafi áður greitt atkvæði á móti þessari styrkveitingu, en þá þekti jeg ekki þennan mann, og jeg legg yfirleitt ekki mikið upp úr vottorðum, sem fylgja styrkbeiðnum. En fyrir skömmu hittist svo á, að jeg fjekk tækifæri til að heyra mann þennan leika á hljóðfæri. Að vísu skal það viðurkent, að jeg er enginn sjerstakur listdómari á þessu sviði, en þó þori jeg að fullyrða, að hann hefur alveg óvenjulega hæfileika til að bera, eftir þeirri leikni að dæma, sem hann spilar með hin vandasömustu hlutverk, ekki meiri kenslu en hann hefir hlotið. Þá hefir hann og sjálfur samið mjög snotur lög og má gera sjer hinar bestu vonir um framtíð hans á því sviði. Legg jeg eindregið til, að honum sje veittur þessi styrkur, því svo segir mjer hugur um, að það geti margborgað sig fyrir þjóðina.

Þorsteinn Jónsson Jeg hefi borið hjer fram brtt. á þskj. 578, ásamt háttv.þm.N.-Ísf. (SSt), um verðlaun til Sveinbjörns Sveinssonar fyrir að semja og birta í Búnaðarritinu ritgerð um örugg ráð til að vinna á stuttum tíma refi í grenjum. Þessi sama till. kom fram á þinginu 1919 og var þá borin fram af hv. 1. þm.N.-M., sem þá var. Er orðalag tillögunnar sama og var þá, og skal jeg játa, að það er ekki sem heppilegast. Þó till. þessi verði samþykt, er ekki ætlast til, að styrkur þessi verði veittur, nema stjórn Búnaðarfjelagsins telji það rjett, eftir því sem í tillögunni felst. Jeg þekki mann þennan og veit, að hann er óvenjuheppinn í grenjavinslum. Hann telur, ef rjett sje að farið, þá megi vinna hvert greni á 12 tímum. En til þess ganga oft fleiri dagar. Ef þetta er rjett, þá fengi landið margborgaðan þennan litla styrk aftur, með því að almenningur lærði hinar fljótlegu og hagfeldu aðferðir við grenjavinslu. Þá á jeg brtt. á þskj. 582, ásamt háttv. 1. þm. Reykv. (JakM), um styrk til Skólablaðsins. Annars hefir meðflutningsmaður minn talað svo vel fyrir till. þessari, að það er óþarfi af mjer að bæta þar miklu við. Vil jeg þó undirstrika það, sem hann sagði, að það er algengt, að blöð og tímarit fái styrk; er þetta því engin undantekning. Og fái blaðið ekki styrk þennan, verður það að hætta að koma út. Um styrkinn til Þjóðvinafjelagsins skal jeg taka það fram, að jeg tel rjett að láta hann halda sjer eins og efri deild gekk frá honum, því að jeg tel, að hann geti orðið til mikils gagns fyrir þjóðina.

Pjetur Þórðarson Það virðist helst sem hv.fjvn. þyki það að ófyrirsynju, að jeg hefi borið fram brtt. á þskj. 578, um hækkun styrks til bátaferða á flóum, fjörðum og vötnum. Jeg mintist á það endur fyrir löngu í samgöngumálanefndinni, þegar hún var að semja tillögur um skifting styrksins fyrir yfirstandandi ár, að mikil nauðsyn væri að hækka styrkinn til þessara ferða, og tóku flestir nefndarmenn því þá mjög fjarri. Var hann þó 1/4 hærri en nú í fjárlagafrv., eða 100 þúsund krónur. Hann var samt langt frá því að vera fullnægjandi til þeirra bátaferða, sem mest nauðsyn var á að styrkja. Þannig voru t. d. sumar umsóknirnar lækkaðar um 2/3 hluta. Alstaðar var sama sagan, styrkurinn reyndist alveg ónógur til þess að halda allra nauðsynlegustu ferðunum uppi. Má þar til nefna Djúpbátinn, Breiðaflóabátinn, Faxaflóabátinn og bát þann, er gengur upp að ströndum Vestur-Skaftafellssýslu, eða yfir höfuð að tala fyrir allri strandlengjunni austan frá Hornafirði og norður fyrir Ísafjarðardjúp. Austfirðir og Norðurland munu líka hafa þótt bera skarðan hlut frá borði, þrátt fyrir Esjuferðirnar væntanlegu. Sumir telja, að ekki sje rjett að ætla meira til bátaferðanna en stjórnin áætlaði, af því að með strandferðaskipinu nýja minki þörfin fyrir þá. En þessu er ekki þann veg farið, því að það hlýtur að vera öllum hv.þm. auðsætt, að ekki er hægt að komast af með minni ferðir t. d. á Ísafjarðardjúpi en nú eru. Sama er að segja um ferðir á innanverðum Breiðafirði, Hvammsfirði og Gilsfirði. Hið eina, sem hugsanlegt er að fella mætti niður af ferðum þessum, eru nokkrar ferðir milli Breiðafjarðar og Reykjavíkur. En aftur er knýjandi nauðsyn á því að fjölga ferðum á innanverðum Faxaflóa, alveg óumflýjanleg. Þá er líka lítil von um, að strandferðaskip bæti úr ferðaþörfinni til Suðurlandsundirlendisins. Það bendir því ekkert í þá átt, að ferðaþörfin verði minni eða ferðirnar ódýrari eftirleiðis. Heldur lítur út fyrir hið gagnstæða. Á þessum ástæðum hefi jeg bygt tillögu mína, og jeg skal geta þess, að jeg samdi hana ekki fyr en jeg var búinn að sjá tillögur hv.fjvn. Sá jeg þar, að hún hefir ætlað 6 þús. af þeim 75 þús. kr., sem til bátaferðanna eiga að ganga, sem viðbótarstyrk til Breiðafjarðarbátsins Svans. Hefi jeg því miðað mína tillögu við till. nefndarinnar og ætlað styrkinn 96 þús. kr., til þess, að eftir yrðu 90 þús. til bátaferðanna yfir höfuð, og farið þannig sem næst meðalveg milli áætlunar þessa árs og þeirrar, er nú liggur fyrir. Jeg hefi enga hugmynd gert mjer um það, hvernig þessu verði tekið. En það eitt veit jeg, að óhjákvæmilegt verður að veita þetta eða síst minni fjárhæð til þessara ferða áður langt um líður. Það má vel vera, að sumir líti svo á, að „frestur sje á illu bestur,“ og því sje rjett að veita þessa fjárhæð sem minsta nú, til þess að mismunurinn á tekjum og gjöldum fjárlaganna verði sem minstur. En mjer finst það koma alveg í sama stað niður. Þá á jeg enn fremur XIII. brtt. á þskj. 578. um lítinn styrk til ábúandans í Grísartungu. Háttv. deild sýndi till. þessari velvild um daginn. Læt jeg því skeika að sköpuðu, hvernig um hana fer nú. Þá skal jeg geta þess. háttv.fjvn. til hugarhægðar, að jeg býst við að geta greitt atkv. með einhverjum af till. hennar, sem jeg greiddi atkvæði á móti um daginn. Jeg skal svo að endingu geta þess, að jeg mun greiða atkv. um hverja fjárveitingu eftir því, hvort jeg tel þær sanngjarnar eða rjettar, og læt mig engu skifta, hvaðan þær koma eða hverjir mæla með þeim eða á móti.

Bjarni Jónsson Jeg skal vera stuttorður og aðeins drepa á nokkra liði, sem liggja fyrir hjer til umræðu. Er þá fyrst 11. liður á þskj. 557. Harma jeg, að hann skyldi komast inn, því að barnaskóla utan kaupstaða ætti aldrei að byggja á þessu landi. Þá er 16. liður. Jeg er alveg á móti að lækka styrkinn til þessa nafnkunna vísindamanns. Þá sje jeg ekki ástæðu til að fara í kapphlaup við hv.Ed. með að fella niður styrkinn til Helga Pjeturssonar, Jóns Þorsteinssonar og Markúsar Kristjánssonar. Jeg er því alveg á móti því, að þessir liðir sjeu feldir niður. Sama er að segja um 25. lið. Jeg bar hann fram hjer í þessari hv. deild og er því mótfallinn, að vilji Ed. verði virtur að vettugi í þessu efni. Þá verð jeg að mæla með 26. lið, því að hann er til þess að láta mann ná rjetti sínum, því að það verður svo að vera, að menn viti, að þeir eigi hjer athvarf, ef rjettur þeirra er fyrir borð borinn. Þó jeg telji ekki rjett að vera að fella niður smáliði, sem Ed. hefir tekið upp, þá er þar með ekki sagt, að jeg sje á móti því að taka aftur upp þá liði, sem hún hefir felt niður, sem talist geta stefnumál, eins og t. d. símana. Vænti jeg nú, að þeir verði með þeim er áður voru á móti, til þess að sýna sjálfstæði þessarar hv. deildar. Og líkaði mjer vel það, er háttv.þm. Mýra. (PÞ) sagði, að hann myndi nú geta verið með mörgu því, er hann áður hefði verið á móti. Þá skal jeg snúa mjer að III. brtt. á þskj. 578, frá háttv.þm. Skutilsfjarðareyrar. Þeirri brtt. er jeg meðmæltur, því að það yrði of seint, sem Ísafjarðardjúpið fengi sjúkrahús sitt, ef athugasemdin væri látin standa. Þá vil jeg leggja VII. brtt. á áðurnefndu þskj. mitt liðsyrði, því að hún hefir verið samþykt hjer áður, og er því auðsætt, að hana ber að samþykkja aftur. Þá flyt jeg X. brtt. á þskj. 578, um styrkinn til Bjarna Sæmundssonar. Hann hefir óskað eftir þessu orðalagi, og vænti jeg því, að brtt. verði samþ. án atkvgr. Þá kem jeg að þessari refatillögu þeirra samherjanna, háttv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) og háttv.þm.N.-Ísf. (SSt). Þetta er vitanlega mjög merkileg tillaga, því að áríðandi er að geta eytt sem flestum refum í landinu, og efast enginn um, að ritgerðir í Búnaðarritinu sjeu best til þess fallnar. Fyrir því hefi jeg leyft mjer að koma með brtt. við till. þeirra, til þess að hægt væri líka að fá upplýsingar hjá manni nokkrum vestur í Dölum. Jóni Guðmundssyni að nafni, sem hefir alla tíð verið mikill refaóvinur og eytt fjölda þeirra. Ef jeg væri eins mikill refasnillingur og þessir menn, þá mundi jeg semja ritgerð og leggja til, að þeir færu til hv.þm.N.-M. (Þorstj), sem vildi tala og skrifa refina dauða, en hinir til hv.þm.N.-Ísf. (SSt), er vildi skrifa líf í þá. En fari svo, að mín brtt. um styrkinn til Jóns Guðmundssonar verði feld, þá verð jeg einnig á móti hinum styrknum. Jeg vil mæla með till.hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) um styrk til Byggingarfjelags starfsmanna ríkisins. Vona jeg að háttv. deild verði ekki á móti slíkri sanngirniskröfu. Þá kemur styrkurinn til Reinholds Anderssons skraddara til þess að sauma landsforða af karlmannafatnaði úr íslenskum dúkum. Yrði ekki svo lítill gjaldeyrissparnaður fyrir ríkið, ef þetta kæmist í framkvæmd, auk þess hve það er miklu eðlilegra, að unnið sje hjer úr ullinni, og mundi það veita tryggari markað fyrir hana. En til þess að slíkt geti orðið, verður að framleiða vöru úr íslenskum dúkum, sem ekki standi að baki þeirri útlendu og sje jafnútgengileg. Nú kaupa menn inn útlendan fatnað fyrir 3/4 milj. króna. Margt af þeirri vöru er hræódýrt en líka hræónýtt. Ef nú kæmi í staðinn góður íslenskur fatnaður, mundi hann fljótt bola hinn út af markaðinum og jafnframt bæta fyrir ullarmarkaðinum hjer heima. En nú er það erfitt fyrir fátækan mann að kaupa mikið af efnum og vinnu og leggja mikið fje í það fyrst í stað. Bankalán fæst ekki til þess nema með afargóðum tryggingum og háum vöxtum. Háttv. deild hafði svo góðan skilning á þessu síðast og sá, að hjer var um það að ræða að hjálpa öðru nytsemdarfyrirtæki hjer, nefnilega ullariðnaðinum, og þess vegna er þetta tekið upp aftur, þó að það væri af misskilningi felt í háttv.Ed. Þetta er öðrum þræði verslunarfyrirtæki, og mun Andersson fá í lið með sjer færan verslunarmann. Og enginn vafi er á því, að þetta fyrirtæki muni blómgast, þar sem Andersson er mjög góður og duglegur skraddari og verslunin í höndum góðs manns. Þetta fer alveg í sömu átt og þingið hefir oft og lengi barist fyrir, nefnilega að bæta fyrir íslenskum markaði og bæta úr gjaldeyrisvandræðunum. Ef þetta verður nú samþykt hjer, vona jeg, að það verði látið í friði í hv.Ed. Hefir það máske verið felt þar sökum þess, að hv. deild hafi þótt líkur fyrir því, að fje mundi ekki verða fyrir hendi, en það er ekki hægt að segja um fyrirfram, og gott að hafa lánsheimildina af öðrum ástæðum. Það gæti bætt fyrir á öðrum sviðum, ef það kæmi í ljós, að ríkið hefði tekið svona vel í þetta.

Þorleifur Guðmundsson Jeg stend upp til þess að láta óánægju mína í ljós á meðferð hv.Ed. á fjárlögunum yfirleitt, þar sem hún hefir leyft sjer að fella niður fjárveitingar til nauðsynlegra fyrirtækja, sem gefið gætu þjóðinni beinlínis eða óbeinlínis arð, en tekið upp í þeirra stað ýmsa bitlinga og aðrar fjárveitingar, er síður virðast nauðsynlegar. Ein af þeim fjárveitingum, sem háttv.Ed. hefir látið sjer sæma að fella í burtu, var styrkur og lánveiting til sútunarverksmiðju, er Sláturfjelag Suðurlands hefir ráðgert að koma á fót, sem hlýtur að skoðast bráðnauðsynlegt fyrirtæki, sem miðar til eflingar framleiðslu þjóðarinnar. En þó þótti mjer taka út yfir með símana, þar sem fjvn. þeirrar hv. deildar lagði til, að þeir væru allir feldir niður, að undanskildum einum, sem búið var að flytja efnið til á staðinn. En þó var það verra, að hæstv. atvrh. (KIJ) skyldi trufla svo háttv. deild, að hann gat komið henni til, eftir áeggjan landssímastjóra, að setja inn aftur alla þá síma, er honum einum hafði þóknast að yrðu lagðir öðrum fremur, og var því valdur að því að koma hv. deild gersamlega út af þeirri samræmisbraut, sem hún virtist vera komin á, enda þótt jeg sje ekki að hrósa því samræmi, er hún virtist vilja halda, en var þó öllu skárra en endalokin. Mjer finst, að þessi háttv. deild geti ekki gert sig ánægða með það, að háttv.Ed. sýni henni þá lítilsvirðingu að fella niður fjárveitingar eins og t. d. til Selvogssímans, sem samþyktur var hjer með 19 atkvæðum. Að minsta kosti get jeg ekki þolað þá kúgun af þeirri háttv. deild fyrir hönd háttv.Nd. Jeg get ekki skilið í því, að það geti verið rjett, sem mjer hafði borist til eyrna, að sumir af þeim háttv.þm., sem höfðu samþykt þessa fjárveitingu, væru nú að hugsa um að beygja sig undir ofurvald háttv.Ed., þar sem jeg hafði lýst svo greinilega þeirri þörf og því gagni, sem þessi símalína mundi gera, þar sem hún gæti beinlínis orðið til að bjarga lífi íbúa sveitarinnar, ef um veikindi er að ræða og leita þarf læknis til Eyrarbakka, og þar sem hún gæti orðið til þess að efla sjávarútveginn austan fjalls og bjarga lífi sjómanna þeirra, er stunda þangað sjó frá Stokkseyri og Eyrarbakka, og þá einnig til að reisa við sjávarútveginn þar í sveit, svo sem í Herdísarvík og Nesi. Og sem loks gæti orðið til þess að efla landbúnaðinn þar drjúglega og auka íbúatölu sveitarinnar að miklum mun, ef um nýbýlarækt væri að ræða. En sárast tók mig þó, að hæstv. atvrh. (KIJ), sem á að hafa vakandi auga á því með hverju best megi hjálpa við atvinnuvegum þjóðarinnar, að hann skyldi láta svo að vilja landssímastjórans, að hann skyldi drýgja þá ósanngirni að ráða hv. deild til þess að fella niður þessa fjárveitingu, þrátt fyrir það þótt hann hljóti að hafa sannfærst með ræðu minni er jeg hjelt um þetta efni við 3. umr. fjárlaganna hjer í háttv. deild. eingöngu til þess að þóknast þeim aflmeiri og kröfuharðari, án þess að líta á það, sem er rjettmætt og sjálfsagt. Og vil jeg láta háttv. deildarmenn skilja það, að þjóðin, hún mun ekki verða þeim þakklát að fella niður fjárveitingu sem þessa, þar sem hún er bygð á fullkominni sanngirni og rjettmætum kröfum afskektrar sveitar, sem aldrei hefir notið neins styrks til nokkurs hlutar, en ávalt greitt það, sem henni bar. Og hæstv. stjórn vil jeg segja það, að sú stjórn, sem á slíkan ráðherra, sem gengur á móti rjettmætum kröfum lítilmagnans, eingöngu til þess að þóknast þeim, sem eru meiri máttar, að hún er ekki á framtíðarvegi.

Björn Hallsson Jeg stend ekki upp vegna þess, að jeg hafi neinn breytingatillögudrösul að draga. Jeg á enga brtt. nú. En háttv.fjvn. hefir lagst á móti einni fjárveitingu, sem snertir Austurland, og vil jeg fara um þann lið nokkrum orðum. Á jeg þar við styrkinn til kaupstaðabókasafna. Eins og háttv.þdm. er kunnugt, var sá styrkur hækkaður í háttv.Ed. um 1000 krónur, eða úr 3000 upp í 4000 krónur. En háttv.fjvn.Nd. leggur til, að hann verði lækkaður aftur. Var þetta gert í háttv.Ed. til þess, að hægt væri að lækka styrk til Bókasafns Austurlands, sem þessari upphæð næmi. Samkvæmt undanfarandi fjárlögum er heimilt að velja til bókasafna og lestrarsala í þorpum og bæjum alt að helmingi móti því, sem lagt er til úr sýslu-, sveitar- eða bæjarsjóðum. En í áætlun Bókasafns Austurlands fyrir 1924 er gert ráð fyrir, að úr bæjarsjóði Seyðisfjarðár og sýslusjóðum Múlasýslna sje lagt til 1850 krónur, svo að það verður talsvert fyrir ofan þá upphæð, sem gert er ráð fyrir að ríkissjóður greiði, en sem er 1500 krónur. Þetta er því engin ósanngirni, þótt farið sje fram á aukinn styrk til safnsins. Þarf ekki annað en benda háttv. deild á það, hvílíka þýðingu svona söfn hafi sem menningarmeðal. Það er því fjarri því, að þetta sje bitlingur, heldur nauðsynleg fjárveiting, til þess að efla mentun og menning á Austurlandi. Eftir áætluninni er veitt 500 krónum meira annarsstaðar frá en úr ríkissjóði, og vex hröðum skrefum seinustu ár, sem veitt er til safnsins. Svo er enn ein ástæða, sem stjórn bókasafnsins bendir á að sje sjerstaklega knýjandi, og vil jeg með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr skýrslu bókasafnsstjórnarinnar: „Sökum fjeleysis hefir ekki verið hægt að prenta bókaskrá fyrir safnið síðan 1913. Síðan hefir þó bæst mjög mikið við það, og þá fyrst og fremst hið ágæta safn Ásgeirs heitins Torfasonar. Óhugsandi er, að safnið geti starfað eins og fyrirhugað er, nema skráin verði samin og prentuð, enda er þegar byrjað að semja hana. En hún verður ekki samin og prentuð, nema til þess fáist sjerstakt fje, eða starfi safnsins verði að miklu skotið á frest og til skrárinnar notað það, sem annars gengur til reksturskostnaðar“. Vona jeg, að háttv. deild lofi þessu að standa, sem Ed. hefir samþykt, og felli till.háttv.fjvn. Þykir mjer þó leitt að þurfa að ganga á móti tillögu nefndarinnar, því að jeg hefi yfirleitt staðið nærri henni og fylgt till. hennar að miklu leyti, í það minsta þeim öllum, sem til sparnaðar stefna. Þá ætla jeg aðeins að minnast á 2 eða 3 liði. Fyrst till. frá háttv.fjvn., að styrkur til Dansk-islandsk Samfund verði lækkaður niður í 300 krónur. Jeg er í raun og veru á móti þessum styrk, vildi helst fella hann alveg niður, og greiddi þannig atkvæði hjer í deildinni. En ef hann á nokkur að vera, þá er næstum hlægilegt að hafa hann ekki meira en 300 krónur, þar sem líka nýtt fjelag, sem starfar á líku sviði, hefir 1000 krónur. Það hefði þá verið betra að veita ekki neitt, eða þá eitthvað dálítið meira, t. d. 500 krónur. Auðvitað legg jeg alls ekkert kapp á þetta, en finst þetta aðeins hálfhlægilegt. Þá er brtt. á þskj. 578,2. Er það afturganga hjer í deildinni. Er jeg hissa á því, að þetta skuli vera borið fram aftur, eftir að búið er að fella það einu sinni og sýna fram á, að til þessa læknisbústaðar er búið að veita meira en annarsstaðar er gert, þar sem Geysishúsið gekk til þessarar byggingar og var selt gjafverði, sem kunnugt er af ámælum þeim, er stjórnin hefir hlotið út af þeirri sölu. Ætla jeg að þessi kjarakaup vegi á móti nokkrum styrk, og þykir mjer nokkuð langt gengið að fara jafnframt fram á beinan styrk. Mun jeg greiða atkvæði á móti þessari till. Vitanlega eru fleiri liðir, sem jeg er á móti, því ekki er alt hægt að veita, jafnvel þótt þarft sje, t. d. til sjúkrahússbyggingar á Siglufirði 20000 krónur; enn fremur ýmsir bitlingar, sem sjálfsagt er að reyna að fella, sem eru bæði á þskj. 557 og 578. En það er ekki til neins að fjölyrða um það, heldur láta atkvæðagreiðsluna skera úr.

Eiríkur Einarsson Jeg skal láta þess getið viðvíkjandi þessari brtt. minni um styrk til sjúkrahússins, að fjárbeiðnin kemur nú fram við fjárlögin, í stað þess, að hún var áður komin fram í sambandi við fjáraukalögin og var feld þar með litlum atkvæðamun. En síðan hefir þessari beiðni aukist fylgi, því formaður heilbrigðismálanna, landlæknir, leggur eindregið til, að þessi styrkur verði veittur, samkvæmt álitsskjali hans, er liggur nú fyrir háttv. deild, og segir landlæknir þar einnig í óspurðum frjettum, að það hafi verið hann, sem lagði til, að Geysishúsið yrði rifið og selt, eins og gert var. Ætla jeg ekki að fara að endurtaka það, sem um þetta hefir verið rætt, en þykir jafngott, að þessar snarrótarþúfur hjer í þinginu, er standa í hvirfingu og ekki láta sig, þótt góð og gild rök komi á móti staðhæfingum þeirra, heyri enn með auknum upplýsingum, hvað rjett er og satt um þetta Geysismál. Jeg verð að segja það, að það er einkennilegt innræti hjá háttv. 2. þm.N.-M. (BH), sem er bóndi af Austurlandi, að hann skyldi finna ástæðu til þess að minnast á þessa brtt. mína við hliðina á brtt. um styrk til Dansk-islandsk Samfund; allur í auðmýktaráttina gagnvart hinu danska, en þjösnaleg andæfi gegn hjálp handa fátæku og ógreiðfæru læknishjeraði til að reisa læknisbústað. Þetta sýnir vel, hve fylgispektin við hjegómadýrðina getur leitt bóndaeðlið langt frá föðurhúsunum

Atvinnumálaráðherra (KJ): Jeg á hjer eina brtt., en þar sem jeg hefi rætt um þá fjárveitingu áður, finn jeg ekki ástæðu til að endurtaka það nú. En það var háttv. 2. þm. Árn. (ÞorlG), sem knúði mig til þess að standa upp. Hann gat þess, að jeg hefði gleymt fjárveitingunni til símans frá Þorlákshöfn að Nesi í Selvogi, þegar fjárlögin voru til umr. í hv.Ed., og hefði jeg með því vakið þann glundroða, að þess vegna hafi hann verið feldur burt. En jeg hefi ekki talað um þann síma þar eitt orð, hvorki með nje móti, og hafði alls enga ástæðu til að minnast á hann, svo jeg skil ekki orð og ummæli háttv.þm. um mig í þessu sambandi. Jeg hefi álitið 4 símalínur, sem margnefndar eru í þinginu, forgangslínur, sem ættu að sitja fyrir öllum öðrum. Jeg hefi haldið því fram, að þótt aðrar línur yrðu settar inn, mundi verða ómögulegt að leggja þær vegna fjárskorts, að svo stöddu, svo að þær mundu aðeins vera til á pappírnum. Kanske það eitt hafi vakað fyrir hv.þm. að fá hana bara á pappírnum. En sje svo, þá hefi jeg ekki verið meinsmaður þess, því sem sagt, jeg talaði ekki eitt orð um hana, hvorki með nje móti. Með þessu athæfi mínu sagði háttv.þm., að jeg hefði lagst á lítilmagnann, það er að segja sjálfan hann. Jeg hygg þó, að háttv.þm. finnist hann vera alt annað en lítilmagni, þegar hann er að mæla fyrir tillögum sínum. Í þessu sambandi skal jeg leyfa mjer að skýra frá því, að í dag var til umræðu í háttv.Ed.brtt. um fjárveitingu til tveggja nýrra símalína, er fluttar voru af þingmanni, sem háttv. 2. þm. Árn. (ÞorlG) mundi alls ekki nefna lítilmagna. Jeg mælti þá í gegn báðum þessum símum, og það má háttv. 2. þm. Árn. (ÞorlG) vita, að jeg hefi fulla einurð til að mæla með eða móti, þegar jeg sje ástæðu til þess. Þennan síma, sem háttv.þm. ber svo mjög fyrir brjósti, hefi jeg látið afskiftalausan til þessa, og mun gera það framvegis, hvorki mæla með honum nje verða meinsmaður þess, að hann komist aftur inn í fjárlögin. Jeg tók það fram í dag í háttv.Ed., að mjer væri óljúft að vera á móti nokkurri símalínu, alveg eins og jeg gat ekki fengið af mjer að vera andvígur fjárveitingum til brúa og vegagerða, þegar jeg átti atkvæðisrjett hjer á þingi áður fyr. Úr því að jeg er staðinn upp, skal jeg leyfa mjer að fara nokkrum orðum um brtt. mína á þskj. 578,XVI, um 3000. kr. styrk til Þorvalds stúdents Árnasonar, til fullnaðarnáms við ullarverksmiðju í Englandi. Jeg heyrði mjer til mikillar mæðu, að jeg hafði hrapallega misskilið háttv.frsm. (MP). Hann tók það fram, að hann áliti, að þessi maður ætti að fara að eins og aðrir námsmenn, sem væru komnir að því að ljúka námi, sem sje brjótast í gegn með lántöku. Jeg skildi háttv.fjvn. svo, sem hún kysi heldur, að styrk til þessa manns væri skift niður á 2 ár, 1923 og 1924. Jeg flutti því brtt. við fjáraukalagafrv. fyrir 1923 um 3000 kr. styrk handa honum, og flaug sú tillaga í gegn með um 20 atkv. Jeg hugði því, að þessi brtt. þyrfti engra meðmæla. En þar sem jeg hefi misskilið hv.fjvn. í þessu efni, vil jeg leyfa mjer að mæla fastlega með því, að brtt. verði samþykt, og vænti jeg þess, að þeir háttv.þm., sem áður greiddu atkvæði með styrk til þessa manns, geri það einnig nú. Það er að vísu auðvelt að vísa mönnum á lántöku, en ekki altaf jafnauðvelt fyrir fátæka menn að fá lán. Jeg efast um, að þessi námsmaður eigi þá menn að, sem geti veitt honum meiri styrk. Hann hefir þegar verið styrktur af nokkrum mönnum til náms í 3 ár, og væri því sorglegt, ef hann yrði nú að hætta námi án þess að taka fullnaðarpróf. Jeg vona því, að þessi brtt. fái góðan byr, ekki síst með tilliti til ullariðnaðarmálsins, sem rætt var hjer á laugardaginn, eins og öllum mun minnugt. Háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) ber fram brtt. að færa fjárveitinguna til útgáfu manntalsins 1703 yfir á rjettan stað. Það mun að líkindum óþarft, því að þetta stafar af misgáningi í prentun. Jeg flutti þessa fjárbón í háttv.Ed., og var greinilega tekið fram, að liðurinn ætti að vera undir 10. gr. B., og var hann samþyktur þannig. En þyki nauðsynlegt að leiðrjetta þetta með formlegri brtt., er auðvitað sjálfsagt að gera það.

Stefán Stefánsson Jeg á eina brtt. á þskj. 578,IV, um að veittar verði alt að 20000 kr. til sjúkrahússbyggingar á Siglufirði, gegn að minsta kosti 2/3 hlutum annarsstaðar að. Snemma á þinginu sendi jeg umsókn um styrk þennan til háttv.fjvn., ásamt glöggri greinargerð frá hjeraðslækni og eindregnum meðmælum landlæknis. Jeg skal ekki tala langt mál um þetta, en vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkur orð úr erindi hjeraðslæknis. Hann segir meðal annars í þessari löngu og nákvæmu frásögn um málið, sem hefir verið í undirbúningi frá því 1911, þegar fyrst var tekið að safna fje til sjúkrahússins, sem nú er orðið fullar 20000 kr.: „Eins og áður var drepið á, eru nú búsettir hjer á Siglufirði rúm 1200 manns, en á sumrum þyrpast hingað fleiri þúsundir manna, innlendir og útlendir. Það lætur nærri, að þetta fólk dvelji hjer að jafnaði 3 eða 4 mánuði, lifir oftast í ljelegu húsnæði, verður að vinna hvort sem er um daga eða nætur og oft bæði dag og nótt. Sýkist þetta fólk, en að því stuðlar bæði hart erfiði og ill aðbúð, er þeim búinn bæði fjárhagslegur og heilbrigðislegur voði. Sje um næma sjúkdóma að ræða, er voðinn auðvitað einnig búinn öllum hjeraðsbúum, því í ekkert hús er að venda til sóttvarna. Slys munu vera hjer tíðari um þennan tíma en annarsstaðar á Íslandi, og valda þar um þær atvinnugreinir, er hjer eru reknar, svo sem verksmiðjuiðnaður og mótorbátaútgerð“. Annars væri öll frásaga hjeraðslæknis mjög fróðleg fyrir háttv.þm., en hún er of löng til þess, að jeg geti lesið hana upp alla. En í stað þess vil jeg leyfa mjer að lesa upp kafla úr meðmælabrjefi landlæknis. Hann segir í svari við brjefi, er jeg sendi honum: „Mjer er vel kunnugt um staðhætti og almenningsþarfir í Siglufjarðarhjeraði, eins og í öðrum hjeruðum landsins. Það er efalaust mál, að þar, eins og víðar, er brýn þörf á litlu sjúkrahúsi. Verð jeg yfirleitt að fallast á alt það, sem hjeraðslæknir segir, leggur til og fer fram á í fyrnefndu brjefi. Jeg verð hjer, sem um sjúkrahúsmál Ísfirðinga, að taka fram, að jeg tel nauðsynlegt, að væntanlegar styrkveitingar til sjúkrahúsa komi ekki framvegis til útborgunar fyr en viðkomandi hjeruð hafa fært heilbrigðisstjórninni ljósar sönnur á því, að þau sjeu fær um fyrirtækin, ef styrksins nýtur við“. Af þessu er auðsætt, hvernig þessir menn líta á, sem best bera skyn á málið. Nú þegar eru komnar inn á fjárlögin styrkveitingar til nokkurra hjeraða í sama skyni. Jeg vil leyfa mjer að halda því fram, að ekkert af þessum hjeruðum hefir meiri þörf fyrir sjúkrahús en Siglufjörður. T. d. hefir verið samþykt 25000 kr. fjárveiting til sjúkrahúss á Ísafirði. fyrsta veitingin af 3. Ríkið hefir með öðrum orðum skuldbundið sig til að leggja fram 75000 kr. til þessa sjúkrahúss. Nú munu vera um 2100 manns á Ísafirði, en 1200 á Siglufirði, og þar sem hjer er einungis farið fram á 20000 kr. í eitt skifti fyrir öll, en Ísafirði eru veittar 25000 kr. sem fyrsta greiðsla af 75000 kr. alls, en ekki meiri munur á fólksfjölda, sje jeg ekki, að nokkur sanngirni geti verið í því að neita Siglfirðingum um þessa upphæð. Segi jeg þetta ekki af þeirri ástæðu, að jeg sjái ofsjónum yfir styrknum til Ísafjarðar, enda greiddi jeg atkvæði með honum og tel hann sjálfsagðan. En þegar eitt hjerað fær svo háan styrk og loforð um þrefalt meira, tel jeg að Siglfirðingar eigi fulla sanngirniskröfu til þess, að beiðni þeirra verði sint. Enn fremur hafa verið veittar 17000 kr. til sjúkrahússbyggingar og læknisbústaðar á Blönduósi, 10000 kr. í sama skyni til Síðuhjeraðs og 4200 kr. til sjúkrahúss á Sauðárkróki. Jeg hefi greitt atkvæði með öllum þessum fjárveitingum, tel þær allar jafnsjálfsagðar, en jeg get búist við, að menn muni alment álíta, að fult svo mikil þörf sje fyrir sjúkrahús á Siglufirði sem á hverjum hinna nefndu staða. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta. Vona, að háttv.þm. hafi sannfærst af umsögn hjeraðslæknis og meðmælum landlæknis um það, hve mikið nauðsynjamál er hjer á ferðinni, og greiði till. minni atkvæði.

Sveinn Ólafsson Það er með hálfum hug að jeg stend upp. Veit jeg ekki, nema jeg kunni að koma við kaun einhverra hv.þm., og yrði það til að lengja umræður, en því vildi jeg síst af öllu verða valdur að. Sjálfur á jeg enga brtt. við fjárlögin í þetta sinn, svo að jeg þarf ekki að mælast til skófna. En sumum brtt., sem nú eru til umræðu, er svo varið, að þær snerta mig nokkuð, þótt óbeint sje. Jeg hefi verið að velta því fyrir mjer nú um hríð, hver væri aðalstefna fjvn. í tillögum hennar, og er mjer það ekki vel ljóst. Háttv. frsm. (MP) hefir að vísu lýst henni svo, að nefndin legði einkanlega kapp á að koma fram verklegum fyrirtækjum og veita fje til þeirra. Þó finst mjer ýmislegt í tillögum nefndarinnar benda í aðra átt og sumar þessara verklegu framkvæmda vera alt annað en líklegar til að gefa góðan árangur. Þá þykir mjer það sjerstaklega einkennilegt, að háttv.fjvn. virðist líta hornauga allar þær fjárveitingar, sem miða að því að auka alþýðlega mentun og menningu. Þannig eru 3 tillögur, hver á eftir annari, á þskj. 557, er sýna þessa stefnu nefndarinnar. Hún leggur sem sje á móti styrk til byggingar barnaskóla utan kaupstaða, og einn nefndarmaður. hv.þm. Dala. (BJ), tók jafnvel svo djúpt í árinni, að hann sagði, að hvergi á landinu ætti eða mætti veita fje til byggingar slíkra skóla nema í kaupstöðum Mjer er spurn, hver ástæða sje þá til að leggja fje til skóla í kaupstöðum, þar sem þeir t. d. eru ekkert mannfleiri en kauptúnin. Líkt mun þó ástatt um þörfina, hvort kaupstaður heitir eða kauptún. Mjer er ekki ljóst, hvers vegna veitt hefir verið á sínum tíma til skólahúsa þar, ef stærri kauptún geta aldrei vænst styrks í líkri mynd. Þetta er áreiðanlega ekki sú stefna í mentamálum, sem almenningur telur nefndinni til meðmæla eða þakkarverða. Þar sem nú stendur svo á, að enn er skólalaust í tiltölulega fjölmennum kaupstöðum, vona jeg, að 11. brtt.fjvn., um að lækka styrk til skólahúsa utan kaupstaða, verði feld, og þá einkum athugasemdin. Annað, sem bendir í sömu átt hjá hv. nefnd, er 13. brtt. á þskj. 557, þar sem hún leggur til að lækka fjárveitinguna til kaupstaðabókasafna. Þetta hefir verið tekið svo ljóslega fram af háttv. 2. þm. N,M. (BH), að jeg þarf ekki að fjölyrða um það. Þriðja tillagan, er bendir í sömu átt, er 14. brtt. á sama þskj., sem fer fram á að rýra að miklum mun styrk þann, er háttv.Ed. ætlaði til útgáfu alþýðlegra fræðirita af hendi Þjóðvinafjelagsins. Því fer svo fjarri, að jeg geti verið þakklátu? nefndinni fyrir afskifti hennar af þessu máli, að jeg tel hana miklu fremur mjög ámælisverða. Jeg skal ekki grípa víðar niður, þó að jeg sje óánægður með ýmsar fleiri tillögur nefndarinnar. En það vil jeg taka fram alment um þær verklegu framkvæmdir, sem háttv.frsm. (MP) lætur svo mikið af, að jeg tel þær ekki allar heppilegar. T. d. er í 24. brtt. á þskj. 557 há styrkveiting til sútunarhúss Sláturfjelagsins. Jeg tel það mjög hæpið fyrirtæki; liggur nærri mjer að líta á það eins og glæfrafyrirtæki, eftir þeim kynnum, sem jeg hefi af skinnasútun. En háttv. nefnd vílar eigi fyrir sjer að mæla þar með háum styrk og enn hærra láni. Hjer er um allsendis óþekt fyrirtæki að ræða og miklu hæpnara en ullariðjufyrirtæki það, sem hjer í deildinni var farið fram á að styrkja með láni, en meiri hl. nefndarinnar lagði fastlega á móti, og þó var þetta fyrirtæki, og er, svo vel á veg komið, að bestu vonir gaf um framkvæmd. Jeg mun því óhikað greiða atkvæði móti þessari stóru fjárveitingu til skinnasútunar. Þá vil jeg drepa á 23. brtt., um 800 kr. styrk til að gera Eyrarfoss í Laxá í Svínadal laxgengan. Jeg tel það fyrirtæki, sem hjeraðsbúar eigi að annast sjálfir. Jeg veit, að í mínu hjeraði mundi það vera talinn hálfgerður beiningamannshugsunarháttur að biðja um ríkisstyrk til þess að koma upp silungaeða laxastiga í læk eða veiðiá. 26. brtt. nefndarinnar, um styrk til Árna Theódórs Pjeturssonar, er mjer líka þyrnir í augum með þeirri athugasemd, sem henni fylgir. Þá er 29. brtt. Þar er að vísu um lán að ræða, en jeg tel það einberan hjegóma að veita 7000 kr. lán til að endurreisa eyðibýli í Dölum vestur. Jeg þekki fjölda eyðibýla, sem hafa verið í rækt og bygð fram á síðustu ár, en nú fást eigi bygð. Hjer er um beinan bitling að ræða, og það nær engri átt að styrkja menn af ríkisfje til að taka upp afskekt heiðarbýli, sem fólkið hefir yfirgefið vegna einangurs. Þar helst ekki bygð við til lengdar, og því fje mun oftast sem í sjóinn kastað, sem til þeirra fer. Væri nær hæfi að styrkja menn til að taka upp nýbýli í nánd við margbýli eða fiskiver, þar sem landkostir eru góðir. Jeg get þá ekki stilt mig um að minnast á brtt. á þskj. 578,XVI, er fer fram á að veita austfirskum manni 2000 kr. fyrir að semja og birta í Búnaðarritinu rirgerð um örugg ráð til að vinna á stuttum tíma refi í grenjum. Í fjárlögunum 1920 voru þessum sama manni veittar 2000 kr. í sama skyni. Þá var fjárveitingin ekki bundin neinu skilyrði, en við umræðurnar hjer í þessari háttv. deild var það látið í veðri vaka, ef því var ekki beint lofað, að hann mundi gefa almenningi upplýsingar um þessar nýju aðferðir. En þær eru ókomnar enn þá. Mjer er ókunnugt, um, hvort maðurinn hefir hrept þetta fje, en fjárveitingin stendur í fjárlögunum. Jeg sje mjer ekki fært að fylgja þessari brtt., finst það nokkuð þokukent, sem fjárveitinguna á að byggja á. Loks kem jeg að síðasta atriðinu, sem jeg vildi víkja að. Það er brtt. á þskj. 578,XVII, þar sem farið er fram á lánveitingu til ákveðins manns, klæðskera hjer í bænum, til þess að sauma karlmannafatnað úr Álafossdúkum. Jeg sje í þessu ekkert annað en tilraun til að koma í peninga lítt útgengilegri vöru, sem eru þessir grófu og garmslegu Álafossdúkar, sem hvarvetna eru hjer á boðstólum hafðir með ránverði og ganga ekki út. Má vera, að þetta sje góðverk við verksmiðjuna, en ekki veit jeg, hvort það tekur svo mjög til almennings, að vert sje að fórna fje til þess, og fráleitt getur þetta skraddaralán afstýrt innflutningi á tilbúnum ásjálegri fötum. Þetta var hið helsta, er jeg þóttist þurfa að taka fram, og mun jeg láta mjer það nægja.

Björn Hallsson Jeg kom svo illa við kaun háttv. 1. þm. Árn. (EE) með því að minnast á tvær brtt., að hann fór að leitast við að gera mig hlægilegan. Hann kvað það undarlegt, að bóndi austan úr fjörðum skyldi mæla með styrk til Dansk- islandsk Samfund, en vera mótfallinn lítilsháttar styrk til fátæks læknishjeraðs. Jeg vil leyfa mjer að leiðrjetta þetta. Jeg var ekki að mæla með styrknum til Dansk- islandsk Samfund, enda hefði jeg staðið illa að vígi til þess, þar sem jeg greiddi atkvæði með því að fella þann styrk alveg niður. En mjer þykir hv.fjvn. hafa farið of langt í till. sinni, lækkað styrkinn svo, að hann er blátt áfram hlægilegur, þar sem þingið er á annað borð að styrkja fjelagið. Því var það, að jeg mælti á móti brtt. nefndarinnar, en ekki af því, að jeg væri meðmæltur styrknum. Hins vegar hefði það ekkert hneyksli verið, þótt bóndi hefði talað fyrir styrk til þessa fjelags, því að ýmsir bitlingar eru veittir, sem að minna haldi koma, því að fjelagið starfar mikið. En þessu var nú samt ekki til að dreifa. Í tilefni af því, að jeg hafði andmælt styrkveitingu til læknisbústaðar í Grímsneshjeraði, sem margupplýst er um, að er þegar orðin allveruleg, var háttv. 1. þm. Árn. (EE) að tala um snarrótarþúfur, sem væru hjer í deildinni, og virtist hann vera hræddur um, að hann myndi hnjóta um þær. Þetta er skiljanlegt. Háttv. þm. kemst aldrei út úr þeim þokumekki, sem umvefur hann sí og æ hjer í hv. deild, og er því von til þess, að honum verði byltuhætt, þegar eitthvað verður fyrir fótunum á honum eða fæti brugðið fyrir hann.

Þorleifur Guðmundsson Jeg vil leyfa mjer að leiðrjetta ofurlítinn misskilning hjá hæstv. atvrh. (KIJ). Hann sagði fyrst og fremst, að jeg mundi verða ánægður, og hefði aldrei ætlast til annars en að fá að vita af Selvogssímanum á pappírnum. Jeg vil láta hæstv. atvrh. (KIJ) vita, að jeg sje engin ráð til að fá þennan síma, nema hann komist fyrst á pappírinn. Og þó að hæstv. atvrh. noti þá athugasemd um, að símarnir verði ekki lagðir nema fje sje fyrir hendi, eins og hann er að hóta mönnum, er meiri von til þess, að þingið endurveiti síðar fje til þeirra síma, sem einu sinni eru komnir inn í fjárlögin. Þá mintist hæstv. atvrh. (KIJ) á, að jeg hefði brugðið honum um, að hann legðist á lítilmagnann, svo sem jeg hefði þar átt við sjálfan mig. En auðvitað átti jeg þar ekki við mig, heldur við þá, sem símans eiga að njóta. Því ekki kom mjer það til hugar, að hæstv. atvrh. færi í manngreinarálit í deildunum. Jeg lýsti því einmitt hjer um daginn, af því að jeg vildi ekki dylja háttv. deild neins, að þá sagði jeg í sambandi við þennan síma, svo að þeir gætu sjeð, að ekki væri mikilla tekna að vænta af símanum fyrst um sinn, að þessir menn, sem Selvoginn byggju, væru fáir, fátækir og smáir, og að það væru þeirra þarfir, sem hæstv. atvrh. (KIJ) lagðist á móti, en ekki jeg. En jeg veit vel, að það er vandi að vera ráðherra, en jeg veit líka, að á ráðherra hvílir sú skylda að gæta hagsmuna allra þegna ríkisins, og þá ekki síst þeirra smærri, því það, sem hann gerir fyrir þá, gerir hann fyrir þjóðina, af því að þeir eru þjóðarinnar börn.

Hákon Kristófersson * Jeg á enga till. nú við fjárlögin og þarf því ekki að vera langorður. Voru það aðeins ummæli háttv. 1. þm. Árn. (EE), sem gáfu mjer tilefni til að rísa upp. Hann kvartaði undan því, að þm. hefðu viljað gera söluna á Geysishúsinu að hneykslismáli. Þar sem jeg er einn þeirra manna, sem fann að þeirri sölu, vil jeg mótmæla þessu bæði fyrir mína hönd og hinna. Hv. þm. færði það fram sem vörn í málinu, að fyrir lægi umsögn landlæknis um þetta, og mætti af henni sjá, að þetta sje gert með hans ráði. Þeir eru þá einum manni fleiri, sem hafa verið riðnir við þetta hneyksli. Því að hneyksli kalla jeg þetta, ekki af því, að við höfum gert það að því, heldur var það þegar orðið það áður en þing kom saman. Þessi sala var algerlega ófyrirsynju gerð, enda mun ekki á allra færi að mæla henni bót. Að því er viðvíkur snarrótarþúfunni, þá þarf jeg ekki að fara mörgum orðum um hana, því háttv. 2. j)m. N.-M. (BH) hefir svarað því. Jeg vil þá aðeins benda þessum háttv.þm. (EE), sem sannarlega getur talist til hinna ungu, upprennandi fífla í landinu, jeg vil benda honum á það, að til munu vera snarrótarþúfur hjer í háttv. þingi, þótt ekki sje neinn af þessum fjórmenningum. Vænti jeg þess, að hann hafi komist að raun um þetta um það bil, er hann verður orðinn að bifukollu. *Ræðan óyfirlesin af þm. (HK).

Magnús Jónsson Jeg á tvær brtt. á þskj. 578, og get jeg verið fáorður um þær. Í hinni fyrri er aðeins um lítilsháttar leiðrjettingu að ræða, og þarf hún engra skýringa við. Hin brtt. er um að setja inn í fjárlögin 2500 króna upphæð, til að greiða með 2. afborgun af andvirði handrita dr. Jóns Aðils. Vona jeg, að háttvirt deild fallist á þessa fjárveitingu. Er jeg þakklátur háttv.fjvn. fyrir að hafa tekið svo vel í þessar till. mínar. Ef til vill er það nú ekki fallegt af mjer að þakka háttv.fjvn. með því að vefengja 2 brtt. hennar, en jeg get þó ekki stilt mig um það. Önnur er tölul. V. á þskj. 578. Er hún um það að nafnbinda styrk til augnlækninganáms. Það er ekki svo, að jeg sje mótfallinn því, að þessi styrkur sje veittur, en jeg vil ekki nafnbinda hann. Jeg hefi sem sje heyrt, að fyrir nokkru síðan sjeu 2 íslenskir læknar byrjaðir að nema augnlækningar erlendis. Er ekki að vænta þess, að þeir hætti við það nám sitt, og finst mjer því, er farið er að veita styrk til þessa náms, að skakt sje að binda hann við nafn þriðja mannsins, sem enn þá hefir ekki bundið sig náminu. Jeg skal játa, að of lítið mun vera, að hjer sje aðeins einn augnlæknir, en óvíst er aftur á móti, að 4 verði ekki of mikið. Fellur mjer, af þessum ástæðum, betur við gr. eins og háttv.Ed. hefir gengið frá henni, að stjórnarráðið veiti þennan styrk einhverjum manni eftir tillögum landlæknis. Standa þessir menn með því móti jafnt að vígi. Hin brtt. er 3. tölul. á þskj. 557. Er hún um það að fella niður styrk Guðrúnar Gísladóttur hjúkrunarkonu. Býst jeg við, að hún stafi af því, að 2 hjúkrunarkonur hafa sótt um slíkan styrk, báðar feldar í Nd., en svo önnur tekin upp aftur í háttv.Ed. og samþykt. Hefir háttv.fjvn. sjálfsagt borið fram hina brtt. af því, að hún hefir ekki viljað gera upp á milli þessara tveggja kvenna. En nú hefir önnur þeirra komist að í fjáraukalögum, og væri því misrjetti að samþykkja þessa tillögu og fella niður styrkinn til þessarar. Býst jeg við, að þetta hafi orðið af misgáningi, og þætti mjer fróðlegt að heyra frá háttv.frsm. (MP), hvort svo er ekki. Skal jeg svo ekki þreyta háttv. deild á lengri ræðu, þótt jeg annars hefði gjarnan viljað minnast á fleiri atriði.

Lárus Helgason Það eru aðeins nokkur orð, út af ræðu háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Hann veittist mjög að styrkveitingunni til Sláturfjelags Suðurlands. Hann taldi þetta fyrirhugaða fyrirtæki vera jafnvel glæfralegt, svo ekki væri vogandi að leggja fje í það, en hann gleymdi alveg að rökstyðja þetta og sýna fram á, í hverju þeir glæfrar muni liggja. Sú röksemdafærsla mundi líka sjálfsagt hafa gengið heldur þunglega, því eins og flestum háttv. deildarmönnum mun kunnugt, er braut þessa fjelags alt annað en glæfraleg. Það hefir fetað sig áfram smátt og smátt og stuðlað að því á ýmsan hátt að auka og bæta efnahag bænda á fjelagssvæðinu. Það hefir komið sjer upp miklum og vönduðum húsum, þar á meðal vandaðasta frystihúsi í landinu. Alt þetta hefir fjelagið gert án nokkurs styrks af opinberu fje. Fjelagið hefir verið gætinn brautryðjandi hingað til. Nú stendur það best allra að því að leita eftir sölu á erlendum markaði á frystu kjöti. Bendir þetta og ýmislegt fleira á það, að hjer er ekki farið neitt glæfralega að. Jeg hefi ekki sagt þetta af því, að jeg hafi í raun og veru álitið það nokkra nauðsyn að mótmæla hinum órökstuddu ummælum háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), því jeg býst ekki við, að háttv. deildarmönnum hafi snúist hugur við þau. En jeg kunni ekki við að láta svo ómakleg orð um þetta fjelag standa ómótmælt hjer í þinginu. Þá lagðist háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) á móti brtt.háttv.þm. Dala. (BJ) um lánveitingu til að styðja fatagerð úr íslenskum dúkum. Kvað hann það mál einskisvert. En jeg tel einmitt rjett að styðja að þessu, að okkar eigin ullardúkar sjeu notaðir til fata hjer. Eru þeir sem kunnugt er miklu haldbetri en flestir erlendir dúkar, og væri mikill munur fyrir landsmenn að kaupa fatnað úr þeim heldur en hinum dýru og ónýtu erlendu dúkum. Er þetta og spor í áttina til að styðja íslenskan iðnað, og samir oss tæplega að standa gegn því. Vona jeg líka, að háttv. deildarmönnum hafi ekki heldur snúist hugur í þessu máli.

Jón Þorláksson Jeg á brtt. á þskj. 578, um fjárveitingu til Byggingarfjelags starfsmanna ríkisins, sem nemi alt að 20000 krónum. Eins og háttv. deildarmenn muna, þá hefir verið á þessu þingi borið fram frv. til laga um sjerstaka uppbót til embættismanna hjer í Reykjavík, vegna meiri dýrtíðar hjer en annarsstaðar. Voru þá leidd rök að því, að sú dýrtíðaruppbót, sem embættismenn hjer eiga við að búa, er hvergi nærri fullnægjandi, enda hlutfallslega minni en annarsstaðar á landinu, þar sem ódýrara er að lifa. Eitt, sem veldur mestu um þetta, er hin háa húsaleiga hjer í bænum. Kemur hún einkum hart niður á þeim embættismönnum hjer, sem eru svo ungir að árum, að þeir voru ekki búnir að byggja sjer hús til íbúðar áður en ófriðurinn mikli skall á. Við umr., sem urðu út af frv. þessu, sem jeg gat um áður, var það upplýst, að til eru hjer embættismenn, sem gjalda helming launa sinna aðeins til húsaleigu. Má geta nærri, hvernig afkoma þeirra manna muni vera. Þetta frv. um dýrtíðaruppbót náði ekki fram að ganga, en í umr. var það þó viðurkent af þeim, sem mæltu á móti því, að nauðsynlegt væri að gera eitthvað til að bæta úr kjörum þeirra manna, sem verst væru settir. Var þar einkum bent á tvær leiðir. Önnur var sú, að veita nokkra fjárhæð í því skyni að veita þeim embættismönnum hjer, sem verst yrðu úti, nokkurs konar húsaleigustyrk. Skyldi þá sá styrkur veittur eftir till. stjórnar fjelags starfsmanna ríkisins. - Hin leiðin er að styðja þessa menn til að koma sjer upp bústöðum. Jeg geri ráð fyrir, að fyrri leiðin myndi, er fram í sækir, verða óvinsæl, einkum vegna þess, að það fje, sem hjer yrði greitt úr ríkissjóði, rynni fremur í vasa þeirra manna, sem leigja hús sín þessu háa verði, en til leigjenda þeirra, sem það var ætlað. Hallast jeg því fremur að þeirri síðari, að styrkja þessa menn til þess að koma sjer upp bústöðum, ekki dýrari en svo, að þeir samsvari launakjörum þeirra. Eins og menn vita, var fyrir 2 árum gerð tilraun til þess að stofna byggingarfjelag meðal þessara starfsmanna ríkisins. En sú tilraun strandaði á því, að byggingarkostnaður var of hár það ár. Nú má sjá það af skýrslu húsameistara í Hagtíðindunum, að sá kostnaður hefir lækkað talsvert síðasta ár. Árið 1920 er byggingarkostnaður fimmfaldur við það, sem var 1911, en 1922 er hann aðeins orðinn þrefaldur. Má eftir því gera ráð fyrir, að hann sje nú eitthvað minni en þrefaldur við það, sem hann var fyrir stríðið. Nú hafa þessir starfsmenn ríkisins endurtekið tilraunina og stofnað byggingarfjelag. Eru einkum í þeim fjelagsskap þeir embættismenn, sem húsaleiguvandræðin steðja frekast að. Til þess að geta komið fram þessu fyrirtæki sínu, hafa þeir nú snúið sjer til háttv. Alþingis með beiðnir um það, að það veiti stjórninni heimild til að ábyrgjast lán fyrir fjelagið í þessu skyni. Jafnframt hefir og styrkbeiðni verið lögð fyrir þingið í sama augnamiði. Hafa till. í samræmi við þessar umleitanir verið bornar fram í háttv.Ed. Var styrkbeiðnin feld, en samþykt aftur á móti að veita ríkisstjórninni lánsheimild í þessu skyni. Nú hefi jeg tekið styrkveitinguna upp á ný, þó með þeirri breytingu, að hún er 5 þúsund kr. lægri, en komið fram með brtt. við þann lið fjárlaganna, sem fjallar um lánsheimildina. Vona jeg, að báðar þessar till. nái fram að ganga. Í fjárlögunum stendur nú þegar önnur fjárveiting, sem líkt stendur á um. Hún er til Byggingarfjelags Reykjavíkur. Eru þar veittir 5% af byggingarkostnaði, gegn því, að bæjarfjelag Reykjav. leggi fram 10%. Nú mun þykja sanngjarnt, að ríkið, sem er vinnuveitandi þessara manna, leggi fram það, sem svarar báðum þessum framlögum, en það yrði þá 15% af byggingarkostnaði fjelagsins. Það eina, sem hægt er að hafa á móti þessu, er útgjöldin úr ríkissjóði, sem er fátækur fyrir. En jeg vil biðja háttv. þingdeildarmenn að athuga það, að ef þetta fyrirtæki kemst á fót, þá yrði hjer með tímanum um allmikinn sparnað að ræða fyrir ríkissjóðinn. Því þótt hægt sje að vísa á bug uppbótarbeiðni þessara manna í ár og ef til vill næsta ár, þá kemur að því, ef kjör þeirra að öðru leyti batna ekki, að ómögulegt verður lengur að vísa henni á bug. Þykir mjer líklegt, ef alt stendur eins og nú er, að þingið verði til neytt eftir eitt eða tvö ár að hækka laun þessara manna, og það að talsverðum mun. Ef nú hins vegar væri hlaupið undir þagga með þeim á þennan hátt, þá tel jeg líklegt, að til launahækkunar þyrfti ekki að koma. Er því auðsætt, að þetta getur haft í för með sjer mikinn sparnað, er til lengdar lætur. Eitt, sem vel ber að athuga í þessu máli, er það, að þessir starfsmenn ríkisins, er hafa orðið að búa í þessum dýru húsum, hafa orðið að gjalda hærri leigu en sem svarar verði húsanna, og væri það þá ærið nóg, þar sem húsin eru nú mörg fimmfalt dýrari en þau, er bygð voru fyrir stríð. Nei, þeir verða að borga talsvert meira, og liggur það í því, að þeir, sem húsin eiga, óttast verðfall á þeim eftir nokkurn tíma, er dýrtíðin minkar, og vilja þeir því nota dýrtíðarárin til að færa niður verð húsanna. Er þetta í rauninni mjög eðlilegt, en engu að síður kemur það of hart niður á leigjendunum, því þeir verða með þessu lagi að borga ekki einasta vextina af peningum þeim, sem liggja í þessum dýru húsum, heldur talsverða fúlgu fram yfir, á ári hverju, til að lækka verð þeirra. Það er þetta, sem gerir húsaleiguna víða hjer í bænum alveg óbærilega. Nú hefir það orðið ofan á í flestum öðrum löndum, að byggingar í bæjum hafa verið styrktar af opinberu fje, því ekki hefir verið hægt að fá menn til að byggja með öðru móti. Hjer hefir þetta aftur á móti ekki verið gert nema að mjög litlu leyti. Aðeins eitt fjelag hefir verið styrkt. Er þetta þó mjög eðlilegt, að það opinbera hlaupi hjer undir bagga. Tel jeg þessa aðferð, sem hjer hefir verið rætt um, bæði fjárhagslega forsvaranlega og sjálfsagða, og vonast jeg til, að háttv. deild fallist á að veita þessu fyrirtæki þennan stuðning og samþykki þessa brtt. mína. Um hina brtt. mína skal jeg geta þess, að jeg get vel felt mig við, ef svo vill verkast, að fella það orðalag niður, sem þar er, og hafa greinina orðaða samkvæmt till.háttv.fjvn. Skal jeg svo ekki orðlengja þetta frekar.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg hefi ekki ástæðu til þess að vera langorður, því að fáir hv. deildarmanna hafa ráðist verulega á gerðir fjvn.Háttv. 2. þm.N.-M. (BH) þótti nefndinni mislagðar hendur, þar eð hún hefði fært niður bókakaupastyrk til Þjóðvinafjelagsins. Skil jeg ekki þessa árás hv.þm., því að hún fer í beinan bága við það, sem hann hefir áður sagt og gert, enda síst hægt að lá nefndinni, þótt hún vilji færa styrkinn til sama vegar og hv. deild hefir áður sýnt, að hún vildi hafa hann. Hæstv. atvrh. (KIJ) sagðist hafa misskilið mig út af styrknum til Þorvalds Árnasonar, en jeg sagði ekki eitt orð um framhaldsveitingu á þessum styrk, enda minnist jeg þess ekki, að fjvn, hafi gert neitt í því skyni. Háttv. 1. þm. Eyf, (StSt) lýsti átakanlega þörfinni á því, að sjúkrahús yrði bygt á Siglufirði, og fer fjarri því, að fjvn. vilji vefengja, að mikil og brýn nauðsyn sje þar til slíkrar byggingar, en hún fær ekki sjeð, að nokkur leið sje til þess að veita meira fje á þessu ári til sjúkrahúsbygginga, og treystir sjer því ekki til þess að mæla með því. Áður hefir verið til meðferðar hjer í þinginu fjárveiting til sjúkrahúsbyggingar á Ísafirði, og var þá það loforð gefið, að sjúkrahúsið þar skyldi verða það næsta, sem bygt yrði, og nú ætla jeg ekki, að hv.þm. segi, að hann verði að fá sjúkrahús fyrir Siglufjörð, af því sjerstaklega, að Ísafjörður á nú að fá það. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) byrjaði á að lýsa því yfir, að sjer væri ekki ljós stefna fjvn., en mjer finst þó enginn hafa lýst henni betur en hann, þar sem hann rakti, hvað nefndin hefði lagt til verklegra fyrirtækja og framkvæmda, þó honum þættu sumar varhugaverðar. Hitt virtist mjer aftur á móti koma berlega í ljós, að hv.þm. hafi breytt stefnu sinni í fjármálum frá þeirri, sem hann hefir áður haft. Fyr álasaði hann nefndinni fyrir eyðslu, en nú fær hún ákúrur fyrir sparnað. Er það mjög nýstárlegt úr þeirri átt, og varla hægt að taka það alvarlega. Líklegast er, að hv.þm. hafi verið orðinn of syfjaður. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) taldi, að fjvn. mundi lítið þykja til alls þess koma, sem lýtur að alþýðufræðslu, en þó hefir nefndin lagt til, að samþykt yrði stór upphæð til þess að reist yrði alþýðuskólahús í Þingeyjarsýslu, en hitt er satt, að nefndin hefir verið á móti því, að veitt væri fje til þess að bygð yrðu barnaskólahús utan kaupstaða, en þá stefnu getum við hjer látið liggja milli hluta. Hv. þm. hallmælti nefndinni fyrir að hafa lækkað styrkinn til Þjóðvinafjelagsins, og er það einkennilegt, þar eð nefndin vildi einmitt færa hann í sama horf og áður hefir verið, og þó einkanlega vegna þess, að það er samkvæmt einróma áliti mentamálanefndar, að fjvn. ber fram þessa upphæð. Það er auk þess meira en lítið að bæta við 5000 kr. til þess að gefa út þessi rit, eins og fjvn. hefir gert. Hv. þm. V.-Sk. (LH) svaraði stóryrðum hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) út af skinnasútunarfyrirtæki Sláturfjelags Suðurlands. Tel jeg hann taka sjer of stór orð í munn, að kalla það glæfrafyrirtæki, en ef það er glæfrafyrirtæki að bæta atvinnuvegi landsins og færa þá í betra horf, þá veit jeg ekki. hvað eru góð fyrirtæki. Tel jeg þetta stafa af því, að þetta fyrsta sútunarhús verður ekki reist á Austfjörðum, heldur á Suðurlandi. Þá talaði hann um laxastigann, sem hlutaðeigendur leggja til, að gerður verði. Álít jeg því fremur vera ástæðu til að styrkja þá, þar eð landssjóður á jörðina, sem mestan hag mundi hafa af því, að Eyrarfoss yrði gerður laxgengur. Þá var auðheyrt, að hv.þm. skildi ekki till. um að heimila landsstjórninni að veita lán til þess að endurreisa eyðibýlið Svínadalssel í Saurbæjarhreppi. Styrkur til þess að byggja eyðibýli er ávalt veittur í því skyni að gera bændum, sem við fjölfarna og hættulega fjallvegi búa, mögulegt að halda þar uppi griðastöðum fyrir ferðamenn, og þær ástæður eru einmitt hjer fyrir hendi. Móti slíku nauðsynjamáli skyldi enginn maður mæla. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) fann að því, að nefndin hefði nafnbundið styrkinn til augnlækninganáms, en taldi rjettara, að slíkur styrkur væri ónafnbundinn þangað til einhver hefði bundið sig. En þessi læknir (Guðmundur Guðfinnsson) varð einmitt fyrstur til þess að binda sig við þetta framhaldsnám, og hefir þegar ráðið annan mann til hjeraðsins, en eins og hv.þm. er kunnugt, er þannig lagaður styrkur venjulega nafnbundinn, þegar hann er veittur í eitt skifti. Þarf jeg svo ekki að tefja tímann frekar, en vænti þess, fyrir hönd fjvn., að brtt. gangi vel fram.

Eiríkur Einarsson Jeg hefi brtt. á þskj. 584, og vil þess vegna segja nokkur orð. Jeg er sömu skoðunar og forgöngumenn þessa frv., að ástæða sje til að hafa eitthvert eftirlit með bönkum og sparisjóðum, umfram það, sem nú á sjer stað. Geri jeg ráð fyrir, að frv. sje til orðið vegna þessarar eftirlitsþarfar. En jeg get ekki fallist á, hvernig þessu á að koma fyrir eftir frv., og hefi jeg því borið fram brtt. Að skipa einn allsherjareftirlitsmann með bönkum og sparisjóðum í landinu er ekki heppileg aðferð. Jeg hygg, að þetta eftirlit væri betur trygt með því að semja heimildarlög, þar sem ríkisstjórninni sje heimilað að láta framkvæma nauðsynlegt eftirlit, þegar henni sýnist ástæða til, og á þann hátt, sem hún telur best henta í hvert sinn. Jeg get hugsað mjer, að eftirlitið verði veikt í höndum þessa eina allsherjareftirlitsmanns. Það þarf að vanda betur til þessa starfs en svo, ef almenningur á að geta treyst því. Þó að stjórnarvöldin velji manninn forsvaranlega vel, þá er ekki hægt að gera slíkar kröfur til eins manns, að starf hans geti komið að tilætluðum notum; það gæti ekki orðið að sama skapi nákvæmt, sem það yrði víðtækt og yfirgripsmikið. Peningamálin eru viðkvæm málefni (vekja oft tortrygni; og tortrygnin getur gert starf þessa yfirskoðunarembættismanns verra en ekki neitt, þó hann væri mjög vel valinn. Ef landsstjórnin sjálf, sem hefir yfirumsjón með peningamálunum og bönkunum, telur þörf á að endurskoða og athuga bankana, þá hefir hún þau mál í eigin höndum og má ekki aðeins, heldur á að rannsaka bankana sjálf. Eins og mönnum er kunnugt, þá er mörgum sparisjóðum þannig stjórnað, að ekkert er við þá að athuga. En því miður eru til sparisjóðir, sem brýn ástæða er til að endurskoða, og hefir áður verið nefnt dæmi þess úr mínu kjördæmi. Það er sparisjóður Árnessýslu á Eyrarbakka. Væri nú kominn ákveðinn yfirskoðunarmaður, sem þekti lítið til staðhátta og fjárhags manna í Árnessýslu, og væri t. d. Norðlendingur, þá ætti hann mjög erfitt með að framkvæma eftirlit með sparisjóðnum þar eins vel og kunnugur maður gæti gert. Að mínu viti væri heppilegra að heimila stjórninni gaumgæfilega rannsókn, er hún láti framkvæma á sparisjóðum, er ástæða þykir til, á sem tryggilegastan hátt í hvert sinn. Þar hefir einmitt kunnugleiki á hverjum sparisjóði um sig mikið að segja, og eins og jeg nefndi til dæmis, að Norðlendingur, ókunnugur öllu hjer syðra, væri látinn rannsaka Eyrarbakkasjóðinn, gæti samskonar annmarki dregið úr gildi rannsóknar á sparisjóðum t. d. á Húsavík eða Sauðárkróki, ef þessi eftirlitsmaður yrði Sunnlendingur, ókunnur öllu þar nyrðra. Nei, það þarf að framkvæma sparisjóðaeftirlitið af manni eða mönnum, sem eru vel kunnugir í því hjeraði, sem rannsókn er framkvæmd í. sínum í hvert skiftið, eftir því er tryggilegast þykir, ef slíkt á að koma að verulegum notum og vera meira en embættistildur. Stjórnmálin eru svo mjög á hverfanda hveli, að þó að sú stjórn, sem nú er við völd, skipi, ef til vill, góðan mann í þetta starf, þá getur næstkomandi stjórn litið öðruvísi á manninn og starfið, enda þótt samviskusamlega væri að farið í öllum atriðum. Eins og brtt. ber með sjer, þá eiga stofnanirnar sjálfar að greiða kostnaðinn við eftirlitið, í hvert sinn sem það fer fram. Um bankana er það að segja, að jafneðlilegt og sjálfsagt sem það er, að nákvæmt og víðtækt eftirlit sje haft með allri stjórn þeirra og framkvæmdum, eins sjálfsagt er það, svo sem jeg drap fyr á, að það sje sjálf landsstjórnin, sem framkvæmir eftirlitið, hvort heldur bankarnir eru 2 eða fleiri. Það er ekki það langt milli bankanna og stjórnarráðsins, að þetta ætti að vera vandkvæðum bundið. Eða hvað er til fyrirstöðu, að stjórnin framkvæmi þetta sjálf og milliliðalaust? Reynslan hefir sýnt, að því fleiri, sem blandast inn í slíkt mál, því vitlausara verður það. Það var felt hjer í háttv. deild frv. um að fækka ráðherrum, svo að búast má við að þeir verði 3 áfram fyrst um sinn, og ætti þá ekki að vera þörf á því að vera að ljetta af þeim störfum, sem jafnsjálfsögð eru sem þessi, eftirlit með peningastofnunum í landinu, störfum, sem þeim eru tvímælalaust ætluð. Eins ætti það að vera með sparisjóðina, að ekki sje stofnað neitt nýtt embætti til þess að framkvæma eftirlitið með þeim, heldur á að nefna til þess menn í hvert skifti, sem þörf krefur. Þá var annað atriði, sem vakti fyrir mjer, og það var kostnaðarhlið málsins. Ef brtt. mínar yrðu samþyktar, væri það mikill beinn sparnaður fyrir ríkissjóð. Með frv. er gert ráð fyrir nýju, hátt launuðu embætti, og enda þótt sá kostnaður endurgreiðist af þeim stofnunum, sem eftirlitið er haft með, þá ber alveg að sama brunni með það, því fje banka og sparisjóða er líka fje landsmanna, og hvort tekið er úr hægri eða vinstri vasanum, kemur í sama stað niður. Jeg geri ráð fyrir því, að enda þótt til og frá sje nú pottur brotinn, þá þurfi þó ekki að rannsaka svo mikið árlega, að kostnaður myndi nema þessu háa árskaupi, og svo er sjálf landsstjórnin hjer í Reykjavík og hefir eftirlit með bönkunum. Þó ekki væri nema þessi fjársparnaður, þá álít jeg það verulega ástæðu til þess að hallast að brtt. minni nú á þessum tímum, er menn vilja stuðla sem mest að því að fækka embættum, hvað þá að fjölga þeim ekki. Jeg skal ekkert um það fullyrða, hvort stjórnin getur nú, samkvæmt ákvæðum sparisjóðslaganna 1915, látið framkvæma svo ítarlega rannsókn á sparisjóðum, sem þörf kann að krefja. Ákvæði þeirra laga eru að minsta kosti ekki ótvíræð í þeim efnum. Mjer er líka kunnugt um, að þegar erfiðleikarnir komu fyrir sparisjóð Árnessýslu, þá var leitað aðstoðar hæstv. stjórnar, en þar sem hún hefir enn þá ekkert gert til að rannsaka sparisjóðinn eða bæta úr vandræðum hans, þá geri jeg ráð fyrir því, að þessi frestun, sem orðið hefir, sje með fram af því að stjórnin telji sjer ekki heimilt að láta fara fram rannsókn samkvæmt gildandi lögum, og væri því ákveðnari heimild síst úr vegi.

Forsætisráðherra (SE): Þessar brtt.háttv. 1. þm. Árn. (EE) eru í raun og veru alveg nýtt frv., og er þar skemst frá að segja, að jeg ræð háttv. deild eindregið til að greiða atkv. gegn þessum breytingum. Það er nú ákveðin heimild í lögum fyrir stjórnina til að rannsaka hag Landsbankans, og í reglugerð Íslandsbanka er einnig heimild til hins sama að því er þann banka snertir. Þetta ákvæði í brtt.háttv. 1. þm. Árn. (EE) er því óþarft. Þessi háttv.þm. drap á tvö atriði aðallega gegn frumvarpinu í þeirri mynd, sem það er nú: Fyrst og fremst, að það væri erfitt fyrir einn eftirlitsmann að rannsaka hag allra banka og sparisjóða landsins, og í öðru lagi væri svo mikill kostnaður því samfara, ef stofnað yrði þetta embætti. Það skal játað, að fyrst í stað yrði þetta starf erfitt, en þar sem ætlast er til, að sá maður, sem þetta verk hefir á hendi, geri það að lífsstarfi sínu, þá mundi hana brátt fá svo mikla þekkingu og komast svo inn í allan hag þessara stofnana, að verkið yrði honum fljótt auðveldara. Heimildin fyrir stjórnina til þess að athuga bankana stendur auðvitað óbreytt, þó þetta frv. yrði samþ., en það liggur í hlutarins eðli, að tryggingin fyrir ítarlegri rannsókn er meiri, þegar maður er látinn gera hana, sem hefir ríkulegt tækifæri til þess að afla sjer allra upplýsinga um fjárhag viðskiftamanna stofnananna og þekkir, hvað hver viðskiftamaður í einni stofnuninni er einnig bundinn í hinum. Og að því er sparisjóðina snertir, þá mundi stjórnin fyrst eftir núgildandi lögum geta látið rannsaka þá, þegar þeir eru komnir á knje, en það er betra að taka fyrir meinsemdina strax í byrjun heldur en að fá skurðlækni, þótt góður sje, þegar hún er orðin lítt læknandi. Háttv. þm. (EE) kom inn á það, að stjórnin yrði máske óánægð með þennan mann. Já, en það getur gilt um alla embættismenn. Stjórninni getur mishepnast skipun mannsins eins og hverjar aðrar embættaskipanir geta mishepnast, en það er vonandi, að til þess komi ekki. Þá er hitt atriðið, með kostnaðinn. Ef eftirlitið ætti að verða nokkuð annað en til málamynda, þá yrði kostnaðurinn margfalt meiri, ef senda ætti menn út um land til þess að rannsaka sparisjóðina. Mundi kostnaðurinn við að senda nefndir koma hart niður á smáum sparisjóðum, en samkvæmt frv. kæmi niðurjöfnun sú á banka og sparisjóði, sem ætlað er að bera kostnaðinn, mjög ljett niður. Kostnaðurinn yrði sáralítill, í samanburði við það, sem með þessu gæti unnist. Fáein happatök hjá þessum eftirlitsmanni gætu borgað laun hans fyrir lífstíð. Að því er snertir Eyrarbakkasparisjóðinn, skal jeg ekki fara neitt inn á það mál í þessu sambandi. En samkvæmt sparisjóðslögunum frá 1915, þá mun vera full heimild fyrir stjórnina til að láta rannsaka sparisjóði, þegar þeir eru á því stigi, sem sá sparisjóður er nú. En ýms atvik munu liggja að því, að sú rannsókn er ekki byrjuð enn, er jeg mun ekki fara út í að þessu sinni.

Hákon Kristófersson * Jeg ætlaði mjer ekki að ræða um þetta frv. nú, en það voru nokkur ummæli hjá háttv. 1. þm. Árn. (EE) og brtt. hans á þskj. 584, sem í rauninni er alveg nýtt frv., sem gefa mjer tilefni til að fara um það nokkrum orðum. Háttv. 1. þm. Árn. (EE) sagði, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, sje aðallega stílað upp á sparisjóði. Það get jeg nú ekki fallist á, því í frv. stendur, að það eigi bæði við banka og sparisjóði, og eru skýr ákvæði um það. Sami háttv.þm. (EE) hjelt því fram, að ef hans brtt. yrðu samþyktar, þá mundi eftirlitsstarfið síður vekja tortrygni. En jeg verð að taka undir með hæstv.forsrh. (SE), að ef brtt.háttv.þm. næðu fram að ganga, þá er síður en svo, að komið verði í veg fyrir tortrygni. Það yrði illur uggur í mönnum, sem fje ættu í sparisjóðum eða bönkum, ef stjórnin sendi rannsóknarnefnd á þá, en þó að lögboðinn eftirlitsmaður kæmi og rannsakaði sparisjóðinn eða bankann, þá vekti það engan grun um, að illa væri ástatt. Það er ekki langt síðan mikill hluti þm. var sammála um, að rannsaka þyrfti hag Íslandsbanka, og ætla jeg ekkert að ámæla þeim fyrir það. En hefði lögboðinn eftirlitsmaður verið til, sem þing og stjórn bæru fult traust til, þá hefði hann getað gefið upplýsingar um það, hvort rannsókn væri nauðsynleg eða ekki. Nú er von á nýjum banka bráðum, ef til vill, og sá banki þarf að vera undir eftirliti. Er því auðsætt, að þörfin muni fremur vaxa en minka, að settur verði eftirlitsmaður; en fari illa um val á þeim manni, þá er vitanlega ver farið en heima setið. Ef á að skipa eftirlitsmann í hvert skifti, er þurfa þykir, eins og háttv. 1. þm. Árn. (EE) fer fram á, þá mundi oft skorta á það öryggi, sem 2. gr. frv. tilskilur, að eftirlitsmaðurinn sje alveg óháður peningastofnununum og hafi ekki önnur störf á hendi. En það er brýn nauðsyn, að eftirlitsmaðurinn sje öllum óháður. Háttv. flm.brtt. (EE) hjelt því fram, að þetta yrði hálaunað embætti. Jeg skal ekki neita því, en tek undir með hæstv.forsrh. (SE), að ef vel tekst með valið á manninum, þá muni það gott af starfinu leiða að það borgi sig. Og kostnaðurinn mundi heldur ekki verða mjög tilfinnanlegur, þar sem hann dreifðist yfir á margar stofnanir. En samkvæmt brtt. hv 1. þm. Árn. (EE) yrði hann aftur mjög tilfinnanlegur fyrir þær stofnanir, sem rannsakaðar yrðu, þar sem hver stofnun á sjálf að bera allan kostnað við eftirlit og rannsókn, sem fram kemur við hana, og yrði það tiltölulega þyngst á smæstu stofnununum. Jeg er ekki að halda því fram, að það sje nauðsynlegt með alla sparisjóði, að hagur þeirra sje rannsakaður. En víst er, að nauðsyn er til þess með suma, og að minsta kosti veit jeg af einum, sem máske hefði ekki farið eins illa fyrir, hefði hann verið undir góðu eftirliti. Hvað það snertir, að með brtt. sje stjórninni gefin heimild til þess að rannsaka hag banka og sparisjóða, þá ætla jeg, að sú heimild sje nú þegar til og að hæstv. stjórn geti beitt henni, þegar hún vill og álítur þörf vera á. Jeg verð að segja það, að svo framarlega sem nokkuð á fram að ganga, þá er það frv., því þar er ákvæði, sem felur í sjer öryggi, en í brtt.háttv. 1. þm. Árn. (EE) er það ekkert, nema síður sje. En ef stjórninni mishepnaðist að velja mann í þessa stöðu, ef frv. næði fram að ganga, þá væru þó miklu meiri líkindi til þess, að hinum ýmsu stjórnum mundi fremur mishepnast eftirlitið samkvæmt brtt.hv. 1. þm. Árn. (EE). Mest verður undir því komið, að valið á eftirlitsmanninum hepnist vel, og skýrir hann þá yfirboðar; sínum, landsstjórninni, frá, ef einhverstaðar fer aflaga. Slæ jeg því föstu, að hvorki verði örygginu nje kostnaðinum komið betra horf með brtt., heldur þvert á móti. * Þm. (HK) hefir ekki yfirlesið ræðuna.

Jón Baldvinsson Þegar rætt var hjer um athugun á Íslandsbanka. var hæstv.forsrh. (SE) því máli mótfallinn og till. um það var feld. Jeg hefi svo skoðað þetta frv. nokkurskonar afsökun á framkomu þeirra þá og sem yfirlýsingu um það, að ráðherranum hafi ekki þótt sá málstaður góður, sem hann og þeir fjelagar vörðu þar. Jeg hefi ekki heyrt þess getið, að það væru nema tvær peningastofnanir í landinu, sem nokkur ástæða væri til að athuga, einn sparisjóður og svo Íslandsbanki, og þykir því, sem eftirlitið muni verða nokkuð dýrt, þegar til lengdar lætur, að hafa fastan, hálaunaðan embættismann til þessa. Því varla verður kostnaðurinn við þetta minni en 20–30 þús. kr. á ári. Jeg hreyfði því líka við 2. umr., að óviðkunnanlegt væri að setja þjóðbankann á bekk með þeim öðrum peningastofnunum, sem þannig ætti að rannsaka og eru einkafyrirtæki, en allir starfsmenn Landsbankans eru í rauninni í þjónustu ríkisins. Er þetta þó ekki svo að skilja, að jeg sje að mæla Landsbankann undan eftirliti. Þar sem þetta frv. er fram komið aðeins vegna umtalsins um Íslandsbanka, virðist mjer það óþarft, og álít, að ná hefði mátt sama tilgangi með þeirri till., sem var hjer á ferðinni um daginn. Mun jeg því greiða atkvæði á móti bæði frv. og brtt.háttv. 1. þm. Árn. (EE).

Forsætisráðherra (SE): Jeg heyrði ekki byrjunina á ræðu hv. 2. þm. Reykv. (JB). En mjer skildist á honum, að frv. þetta væri fram komið vegna umtalsins um Íslandsbanka og sparisjóðsins á Eyrarbakka. En þetta er rangt. Frv. er borið fram með tilliti til allra sparisjóða og banka á landinu. Svo undarlega fjellu orð háttv.þm. (JB), að svo leit út, sem hann vildi ekki hafa Landsbankann undir eftirliti. En hví skyldu trúnaðarmenn landsstjórnarinnar ekki mega líta eftir honum eins og hinum bankanum? Vegna sparisjóðsins á Eyrarbakka, sem hv.þm. (JB) talaði um, er heldur ekki sjerstaklega ástæða til að setja þennan eftirlitsmann nú, því stjórnin getur, á því stigi, sem hann er, látið rannsaka hann. Jeg vísa svo að öðru leyti til þess, sem jeg hefi áður sagt um þetta mál.

Eiríkur Einarsson Jeg skal ekki deila við hæstv.forsrh. (SE) um það, hvaða heimildir stjórnin hafi til þess nú að láta rannsaka sparisjóði. En í lögum frá 1915 er slíkt ákvæði ekki til, svo ótvírætt sje. Um þennan eftirlitsmann er það annars að segja, að hvernig svo sem valið á honum tækist, þá er starfið þannig vaxið, að það er víst, að megn óánægja mun hljótast af þeirri embættisskipun, og það fyr en varir. Þegar þess er enn fremur gætt, að það eru engar horfur á, að gagn verði að þessum embættismanni, meira eða tryggilegra en mundi verða eftir mínum brtt., þá er síst ástæða til þess að fara að setja slíkt nýgræðingstoppfígúruembætti á laggirnar. Þar að auki yrði kostnaðurinn af þessu nýja embætti mjög mikill, en miklu minni samkvæmt mínum till., og þó eins vel eða betur frá sparisjóðamálunum gengið. Rannsóknir myndu varla verða svo tíðar samkvæmt heimildarlögum, að kostnaðurinn yrði annað en smámunir hjá þessum embættislaunum: það myndi ásannast, hvað sem hver segir. Annars álít jeg, að viðkomandi ráðherra sjálfur sje skyldur til þess að hafa stöðugt vakandi auga á þessum peningastofnunum. Honum er það sjálfum nauðsynlegt, til þess að geta rækt starf sitt, og það er skylda hans gagnvart þjóðinni. Og þetta ætti að mega gera alveg millimannalaust að því er bankana snertir. Eru lagafyrirmæli alveg ótvíræð fyrir hendi að því er snertir slíkt ráðherraeftirlit í Landsbankanum, í lögum bankans frá 1885, og heyrir hann því beinlínis undir ráðherrann, en ekki neinn embættismann, valinn til eftirlits af handahófi, sem færi í vísitatíuferðir um sveitirnar; ferðir, sem síst mundi verða meira gagn að en vísitatíum biskupsins, sem allir vita, að gera ekkert gagn. Jeg verð því enn á ný að mælast eindregið til þess við háttv. deild, að brtt. mínar verði samþyktar. Tel jeg ekki ástæðu til að svara öðru er hjer hefir sagt verið.

Forsætisráðherra (SE): Mjer fanst; að það kendi fullmikils trausts á stjórninni hjá háttv. 1. þm. Árn. (EE), þó að jeg ætti nú síst að lasta það. Talaði hann svo, sem henni gæti aldrei skjátlast. En þess er að gæta, að stjórnirnar skifta oft. Einn fjármálaráðherra kemur eftir annan, og þá er margt, sem þarf að setja sig inn í. Er heldur ekki hægt að krefjast þess af einum fjármálaráðherra, að hann hafi „speciella“ þekkingu á bankamálum. Ef eftirlitið með sparisjóðum á að vera í höndum stjórnanna, þá verður eftirlitið ávalt lítið sem ekkert og hætt við, að of seint yrði þá gripið inn í, þar sem óhugsandi væri, að stjórnin gæti stöðugt fylgst með sparisjóðunum. Það er alveg rjett hjá háttv.þm. Barð. (HK), að með brtt. þessum, ef samþyktar yrðu, yrði lagður mikill kostnaður á smærri sparisjóðina, þar sem yrði oft að senda nefnd manna til að rannsaka þá, eða þá að fá meiri eða minni aðstoð á staðnum. Er þessi mikli kostnaður einn nægilegur til þess, að óráðlegt er að samþykkja brtt. Hitt, sem háttv. 1. þm. Árn. (EE) stakk upp á, að ráðherrar gætu litið eftir með sparisjóðum, er þeir færu eftirlitsferðir um landið til að líta eftir hjá sýslumönnum, það er fjarstæða. Annaðhvort yrði það eftirlit að engu gagni, eða tíminn og kostnaðurinn við það yrði feykimikill. Auk þessa er aðgætandi, að ráðherrar fara þetta oft ekki sjálfir, heldur skrifstofustjórarnir. Skil jeg ekki, hvað þessi hv.þm. (EE) vill leggja lítið í sölurnar til þess, að eftirlitið með sparisjóðum geti orðið „effektivt“, jafnnauðsynlegt og það er. Hann undrar sig yfir því, að jeg skuli vilja stofna hjer nýtt embætti. Jeg er alls ekki á móti því, að ný embætti verði stofnuð, þar sem nauðsyn krefur, og fer það ekkert í bága við þá stefnu mína, að vilja leggja niður óþörf embætti. Verður vel að gæta þess, að mistökin hjer geta orðið dýr, þar sem um margar miljónir er að ræða. Hann kallaði þennan mann handahófsmann. Jeg veit ekki hvaða ástæðu hann hefir til þess. Stjórnin skipar þennan embættismann sem aðra, og það val getur auðvitað tekist bæði vel og illa, en það er ástæðulaust að halda það fyrirfram, að víst sje, að það mistakist. En auðvitað er það, að alt veltur á því, að valið takist vel; og takist það illa, getur það orðið til mikils tjóns. En stjórnin mun gera alt, sem í hennar valdi stendur, til að vanda til þess. Skal jeg svo ekki lengja umr. meira, því jeg veit, að háttv. deild er það vel ljóst, hvað gera á í þessu máli. Það mun atkvgr. sýna.

Eiríkur Einarsson Hæstv. forsætisráðherra (SE) taldi, að kostnaðurinn yrði mikill eftir brtt. mínum, en hann getur þess ekki, hver hann verður eftir frv. Þessi maður á samkvæmt því að hafa 10000 kr. + dýrtíðaruppbót af því öllu, og svo ferðakostnað. Það verður álitleg summa. Allur þessi kostnaður hlýtur að lenda á sparisjóðunum, hvað sem frv. segir, því að bankaeftirlitið er eftir sem áður í höndum stjórnarinnar, og á þar að vera. Hæstv. forsrh. (SE) viðurkendi það, að alt væri undir því komið, hvernig valið tækist, og ef það tækist illa, gæti það orðið til stórtjóns. En er það þá ekki nokkuð viðurhlutamikið að samþykkja þetta frv. áður en nokkur maður er hafður í huga til að taka við starfinu? Þetta eitt er nægilegt til þess að sýna fram á, að frv. á ekki fram að ganga, heldur brtt mínar.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Eins og hv. deildarmenn muna, þá var þetta frv. látið ganga óútrætt til 3. umr., í því skyni, að biða eftir brtt., sem í ráði var, að kæmu fram við það. Þarf jeg ekki nú að fara út í neinar umræður um málið, en get látið mjer nægja að vísa til þess, sem jeg sagði um það við 2. umr. Komnar eru hjer fram brtt. við frv. En sökum þess, að þeim var ekki útbýtt nægilega snemma, þá hefi jeg ekki haft tíma til að bera þær undir hv. samnefndarmenn mína. Jeg skal þá segja um þær það, sem mjer þykir sjálfum vera, og jafnframt það, sem jeg get helst getið mjer í hug hv. samnefndarmanna minna. Jeg vil þá fyrst geta um brtt.hv.þm. Dala. (BJ), á þskj. 576, að jeg get gengið inn á þær, ef allar hinar till. hans falla burtu. Mun jeg greiða þessum 2 brtt. hans atkv., ef þær eru fram bornar sem varatill. En ef hitt er meiningin, að kosning standi í 2–3 daga, og svo auk þess jafnlengi á dag og brtt. segja, þá mun jeg ekki sjá mjer fært að greiða þeim atkv. En jeg hafði skilið hv.þm. Dala. (BJ) svo, að þessar till. ættu að skoðast sem varatill., og mun jeg greiða þeim atkv. með það fyrir augum. Þá skal jeg einnig taka það fram, að jeg hefi ekkert að athuga við brtt. á þskj. 581. Býst jeg við, að hún hafi mesta þýðingu hjer í Reykjavík. Mun með þessu vera hugsað til að reyna að draga úr þeirri atkvæðasmölun bifreiðanna, sem átt hefir sjer stað hjer við undanfarnar kosningar. Hefir það verið næsta ófagur leikur, og lítill skaði, þótt skotið yrði loku fyrir hann eða dregið úr honum eins og hægt er. Um brtt. á þskj, 579 vil jeg geta þess, að jeg býst við, að hún verði óþörf, ef till hv.þm. Dala. (BJ) ná fram að ganga. Geri jeg ráð fyrir, ef svo fer, að hv. 2. þm. Reykv. (JB) sjái sjer fært að taka hana aftur. Það, sem jeg vil þá vera láta í þessu máli, er það, að samþyktar verði þessar 2 brtt.hv.þm. Dala. (BJ) og ásamt þeim brtt. á þskj. 581, og svo ekkert meira. Vil jeg fella allar hinar brtt., og svo frv. að öðru leyti en þessu.

Jón Baldvinsson Jeg sje, að hjer eru fram komnar brtt. frá hv.þm. Dala. (BJ). Verði þær samþyktar, þá verður mín till. óþörf. Jeg er að hugsa um að taka aftur b-liðinn í brtt. minni á þskj. 579. Jeg veit ekki, hvor þessara tveggja till. verður fyr borin upp til atkv. Verði till.hv.þm. Dala. (BJ) fyr borin upp og samþykt, þá mun jeg taka mína till. alveg aftur, því jeg get þá vel felt mig við greinina svo orðaða.

Bjarni Jónsson Eins og háttv. 1. þm. Skagf. (MG) hefði vel mátt sjá efst á þskj. 576, þá eru till. mínar þar varatill. það, sem veldur því, að jeg hefi gengið svo langt til samkomulags, er það, að fái jeg ekki framgengt þeim vilja mínum, að hver kjósandi eigi kost á að neyta kosningarrjettar síns, þá vil jeg þó heldur, að eins margir eigi það og frekast er unt. Fái jeg í þessu efni ekki það besta kjósendum til handa, þá vil jeg það næstbesta, fremur en að engu verði um þokað.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) Jeg get naumast látið vera að dást að því, hve fús hv.þm. Dala. (BJ) er til samkomulags í þessu máli. Þykir mjer nærri um of, hve mjög hann hefir látið undan síga. Fyrst sló hann af kröfum sínum í frv. og gekk inn á brtt. minni hl., og nú hefir hann slegið enn meir undan í brtt. sínum á þskj. 576 og vill sætta sig við, að þær einar nái fram að ganga. Þetta finst mjer helst til mikið undanhald, en jeg skil þó vel afstöðu hv.þm. Það er andinn í frv., en ekki bókstafurinn, sem er honum áhugamál, og þykir honum því nokkur rjetting málsins betri en engin. Annars er það mjög óþægilegt, er slíkum brtt. er alt í einu varpað inn á þingfund, án þess að nokkur tími hafi gefist til að athuga þær. Get jeg varla á þessum fáu mínútum sjeð, hvort þessar till.hv.þm. Dala. (BJ) eru svo í samræmi við önnur atriði málsins, að þær fái staðist af þeim ástæðum. Skal jeg t. d. benda á, að verði kosningartíminn ákveðinn eins og þar er gert ráð fyrir, þá verður óþarft ákvæðið um 8 umslögin, sem er bygt á því, að kosningin fari fram á 2 dögum. Og vera má, að eitthvað sje meira þessu líkt, sem samræma þyrfti. Jeg vil svo lýsa yfir því, að við minni hl. menn höldum fast við brtt. okkar. Teljum við litla bót ráðna á málinu, ef þær eru ekki samþyktar, þótt kjörfundurinn sje lengdur. Þar, sem fjölment er, stendur hann hvort sem er fram eftir deginum, og yrði þar engin breyting önnur en sú, að menn gætu öruggari komið seint á fundinn. Úr veðurtöfinni, sem er aðalatriðið, verður ekki bætt með því móti. Sje á annað borð einhvern dag illfært veður, þá helst það venjulega til kvölds. Hitt er miklu líklegra, að 2 illfærir dagar fari ekki saman. Auk þess myndi fáum þykja betra að vera á ferð að kvöldi dags um það leyti árs, einkum ef eitthvað væri að veðri. Hafa slíkar kvöldferðir oft reynst óheillavænar á þessu landi, og því engin ástæða til að gera gyllingar til að fjölga þeim. Jeg skal svo ekki ræða þetta lengur. Aðeins vil jeg taka það fram, að jeg tel það misskilning hjá hv.frsm. meiri hl. (MG), er hann heldur, að hægt sje að samþykkja brtt. á þskj. 576, en fella frv. Það eru ekki sjálfstæðar till., heldur brtt. við gr. frv., og geta því ekki lifað, ef frv. deyr. Hitt má vera, að hægt sje að finna einhverja leið til að koma þessum ákvæðum fram, þótt frv. sje felt. En vafasamt tel jeg, að það sje unt á annan hátt en koma fram með þau sem sjálfstæðar till. Eins og sakir standa, held jeg þá fast við málstað minni hl. nefndarinnar. Hitt læt jeg ósagt enn sem komið er, hvernig jeg greiði atkvæði, ef brtt. hans verða feldar.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Það er rjett athugað af hv. 4. þm. Reykv. (MJ), að sú leið er ekki fær, sem jeg talaði um áðan. Jeg athugaði ekki, að þetta er 3. umr. málsins, og er slík meðferð, sem jeg stakk upp á, því óleyfileg. Þykir mjer leiðinlegt, að þetta skyldi ekki vera athugað í tíma við 2. umr., því að nú er það of seint.

Jón Þorláksson Jeg vildi aðeins geta þess, út af ummælum hv.frsm. meiri hl. (MG), að hann hefir ekki getið rjett til í minn hug. Jeg tel það hreina fjarstæðu að ætla að lengja svo kjörfundi í sveitum, að setja þá á dagmálum og láta þá standa til miðrar nætur. Veit jeg satt að segja ekki, hverjir það muni vera, sem mundu koma á kjörstað á dagmálum og fara um hánótt aftur. Er jeg algerlega mótfallinn þessari varatill. eins og frv., og álit yfirleitt enga þörf á að breyta neinu í þessu efni.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Það var gott, að hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) leiðrjetti misskilning minn á því, hvað búið hefði í huga hans. En sammála er jeg honum ekki. Það getur vel verið, að ýmsir kjósendur, sem langt eiga að, kynnu að koma kvöldið fyrir kosningadaginn á næsta bæ við, og gætu þeir þá verið komnir á kjörstaðinn í býti daginn eftir. Á sama hátt gætu og aðrir aðeins farið til næsta bæjar á bakaleiðinni kosningadagskvöldið, til að gista þar um nóttina. Það er því engin fjarstæða að lengja tímann á þann hátt, sem þm. Dala. (BJ) leggur til í varatill. sínum. Hitt er annað mál, að brtt. geta ekki komist í gegn, ef frv. er felt. Vil jeg skjóta því til hv.flm., hvort ekki muni rjett að taka málið út af dagskrá nú og að hann komi svo fram með sjálfstæðar till. þessa efnis. Auðvitað er ekki útsjeð um það, að frv. komist ekki í gegn, og verður hann að ráða við sig, hvort hann vill hætta á það eða ekki.

Bjarni Jónsson Jeg kýs þá heldur að láta málið sigla sinn sjó eins og það liggur fyrir nú. Nenni jeg ekki að eltast meira við það. Færi vel á því, á sinn hátt, þótt frv. yrði felt og skoðun hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) yrði ofan á, að nóg sje, að fólkið í landinu hafi kosningarrjett, þótt það geti ekki notað hann.

Frsm. minni hl. (Gunnar Sigurðsson) Jeg get strax viðurkent það, og enda látið það áður í ljós, að jeg hefði helst kosið, að mál þetta hefði dagað uppi í nefndinni. Eins og nál. minni hlutans ber með sjer, þá erum vjer því algerlega mótfallnir, að frv. nái fram að ganga, og ber margt til þess. Fyrst og fremst er oss ljóst, að alt hringl í skólalöggjöfinni sje mjög óheppilegt og ekki hvað síst, þegar um skóla sem þennan er að ræða. Breytingin, sem á honum var gerð 1905, var bygð á óánægju nemenda og kennara með fyrirkomulag hans. Þeir fundu, að það var úrelt orðið og að samræma þurfti það við kröfur hins nýja tíma. Málið var rætt ítarlega á þingi og er fróðlegt að heyra álit margra menta- og fræðimanna um málið. T. d. segir prófessor Valtýr Guðmundsson í umræðum um kenslu í lærða skólanum árið 1903: „Forntungnanámið hefir legið nógu lengi sem mara yfir oss. Við höfum lifað nógu lengi í fornöldinni, grískan og fornfræðin hafa setið nógu lengi í fyrirrúmi fyrir því, sem nauðsynlegt hefir verið fyrir lifið; af því höfum við orðið svo ópraktískir, en aukin kensla í náttúruvísindum mundi gera menn betur hæfa til að ganga út í baráttu lífsins en þá, sem alt af lifa í fornöldinni.“ Hallgrímur Sveinsson biskup segir meðal annars: „Lífið heimtar meiri praktiska þekkingu og til þess að fá hana, verður gríska og latína að rýma.“ Jeg vil sjerstaklega brýna það fyrir mönnum, hvað öll skilyrði eru breytt nú, frá því er latínan var aðalnámsgreinin í skóla. Þá mátti hann nær eingöngu teljast undirbúningsskóli fyrir presta, en þá voru flest vísindarit og guðfræðirit á latneskri tungu. En á síðari tímum hefir þetta tekið stórvægilegum breytingum. Vísindagreinunum hefir fjölgað og farið mjög fram, svo sem t. d. er um náttúruvísindi, og við aukna viðkynningu þjóðanna og hraðari og betri samgöngur hafa menn sjeð, að gömlu málin verða að þoka fyrir hinum nýju, lifandi málunum. Nú eru þannig sárafáar kenslubækur á latínu, í stað þess að áður voru þær það flestar, og menn eru ekki lengur bundnir við að semja doktorsritgerðir sínar á því máli, svo sem venjan var fyrrum. Þannig mætti lengi telja. Stórt atriði er það í þessu máli, að okkar skólafyrirkomulag er sniðið eftir og í samræmi við það skólafyrirkomulag, sem nú er um öll Norðurlönd. Um tvískifting skólans í mála- og náttúrufræðisdeild skal jeg ekki vera fjölorður. Slík skifting viðgengst alstaðar á Norðurlöndum og þykir hafa reynst vel, enda er hún eðlileg og sjálfsögð, þar sein vitanlega eru altaf sumir nemendur, sem sjerstaklega hneigjast að málum, og aðrir að stærðfræði og náttúrufræði. Er þá tvískiftingin sýnilega hagræði fyrir þá. Þá hafa alloft heyrst raddir um það, að stúdentar, sem lært hafa undir nýja fyrirkomulaginu, væru ver þroskaðir, en þeir sem áður voru. Jeg leyfi mjer nú að efast um að svo sje, þó stúdentar sjeu nú yfirleitt yngri en áður voru þeir. Jeg get fúslega viðurkent, að latína hafi þroskavænleg áhrif á nemendur, en svo er um fleira nám, t. d. íslensku og stærðfræði. íslenska er, frá málfræðilegu sjónarmiði sjeð, ekki ljettari en latínan og vel til þess fallin að þroska og skýra hugsunina. Og kynlega kemur það manni fyrir sjónir, að þeir menn, sem hæst láta um allar þjóðerniskröfur, skuli taka Livius fram yfir Snorra. Jeg er ekki að gera latínunni neitt lágt undir höfði, en til eru menn, sem við að nema hana hafa orðið að andlegum öfugsnáðum, ef svo mætti að orði komast; þeir hafa snúið sjer frá því, sem nauðsynlegt var fyrir lífið, og orðið fyrir vikið harla snauðir að hagnýtri þekkingu. Þá vildi jeg minna á það, hversu óheppilegt það væri að fara að hafa latínu sem inntökuskilyrði. Það er engin ástæða til að gera hana að nokkurskonar grýlu á nemendur, sem fæli þá frá skólanum, enda hæpið að nú sje völ jafngóðra latínukennara og áður. Jeg var í skólanum á tímamótunum, og get sagt það, að ekki munaði ýkja miklu á latínukunnáttu yngri og eldri stúdenta, enda flestir lagt latínuna á hilluna áð skólaverunni lokinni. Og það getur ekki haft góð áhrif á óþroskaða unglinga, að binda þá við latínunám, jafnörðugt og það er; virðist öllu heppilegra, að þeir fái fyrst einhverja nasasjón af þeirri almennu undirbúningsmentun, sein er betur í hæfi við þroska þeirra. Að lokum teljum vjer ekki til fullnustu enn lokið undirbúningi mentamála vorra, en stjórnin mun hins vegar hafa í huga að taka þau til yfirvegunar svo fljótt sem auðið er. Það sýnist því lítil ástæða til þess að fara nú að taka þennan eina skóla fyrir. Fyrir þessar sakir allar höfum vjer lagt til, að frv. verði afgreitt með rökstuddri dagskrá.

Bjarni Jónsson Það er svo að sjá sem hv.þm. sjeu æði óspakir orðnir og farnir að slá slöku við þingstörfin, þegar framsögumenn í málunum, auk heldur aðra þm., vantar á fundi. Jeg er þó svo heppinn að geta verið viðstaddur umræðurnar og hleyp því í skörðin fyrir hv.frsm. meiri hlutans (SSt). Vil jeg þá byrja mál mitt með því að þakka hv. 1. þm. Rang. (GunnS) fyrir hans ágætu ræðu og dást að hans miklu og ítarlegu þekkingu á skólamálum! Það kom fram í ræðu hans, að breytingin, sem á varð skólanum 1905, hefði verið sprottin af óánægju kennara og nemenda með þáverandi fyrirkomulag. En þetta er ekki rjett, og engin slík óánægja átti sjer stað. En Jón Jacobson hjelt ræðu á þingi 1893 á móti latínunámi, svo sem var mikill síður orðinn, og þar sem bæði Norðmenn og Danir höfðu þá skemt sína skóla á sama hátt, þá þurftum vjer Íslendingar auðvitað að herma það eftir eins og fylgispöku lömbin. En nú er það sannfæring manna á Norðurlöndum, að breytingin á skólunum hafi verið til ills eins, og munu áður en langt um liður færa þá í þeirra fyrra horf. Þá skírskotaði hv.þm. (GunnS) til ræðu eftir próf. Valtý Guðmundsson, er hann talar um, að vjer sjeum ekki eins hagsýnir eða „praktiskir“ (hann sagði það víst á grísku) eins og aðrar þjóðir, og lifðum mest í fornöldinni. Virtist sem hann kendi það of miklu latínunámi. En þar er því að svara, að vjer Íslendingar höfum ekki verið einir um það, að hafa hugann við fornöldina, og er skemst frá því að segja, að ekki hafa þjóðverjar sýnt sig öðrum þjóðum ófærari að standast strauminn í lífsbaráttunni, nje heldur hafa þeir á stríðstímum lifað í tómum fornaldardraumum, og er þó mikil stund lögð á grísku og latínu í skólum þeirra. Ætti þá latínan ekki að hafa skemt svo mjög fyrir þeim. Það mun sannast, að þetta eru gömul, dönsk slagorð, margtuggin og úrelt. Sama er um það að segja, er Hallgrímur biskup Sveinsson telur latínu og grísku eiga að rýma fyrir „praktiskunni“! Má það kynlegt vera, ef þeir eru að öðru jöfnu hagsýnni, sem ekki kunna að hugsa rjett, en þeir, sem það hefir verið kent. Jeg hefi heldur ekki orðið var við það, að hinir yngri menn væru yfirleitt hagsýnni en þeir eldri. Jeg býst við það sje upp og niður um hvorutveggju, og munu menn geta sannfærst um það, þó ekki væri með öðru en því, að svipast dálítið um á þingbekkjunum. Hv. þm. (GunnS) talaði mikið um það, að gott væri að kunna meira í náttúrufræði og kenna þau fræði meira en áður var. Þetta er alveg rjett og væri mjög æskilegt. En hver leggur fram fje til þess að gera slíka kenslu svo úr garði, að hún komi að nægum notum og geri sama gagn að sínu leyti og hægt er að fá á annan hátt? Því það er vitanlega gagnslítið, að sitja inni í ofnheitu herbergi einn vikudag og lesa grasafræði í bók, eða læra efnafræðisetningar utan að, ef ekki fylgir sú sjálfsraun og sjálfssjón, sem nauðsynleg er og óhjákvæmileg. Annars mun ekki vera meiri náttúrufræðikensla nú í skólanum en áður var, að minsta kosti er hún ekki orðin nein aðalgrein í skólanum. Og það er einmitt það hættulega fyrir skólann og þroska nemenda, að engin þungamiðja, engin aðalnámsgrein er nú til, síðan latínan fór. En hún var slík þungamiðja námsins, og því er rjett að taka hana upp aftur, ásamt íslensku, sem aðalnámsgrein, enda margra mannsaldra kenslureynsla í henni, auk þess sem engan aukakostnað þarf þá að hafa, eins og mundi verða t. d. með náttúrufræðinni, þar sem það er alveg undir högg að sækja, hvort tilraunir með hana yrðu að gagni eða aðeins kák og fálm. Annars er það einn megingalli skólans, að námsgreinarnar þar eru of margar. Hv. frsm. minni hl. (GunnS) var að tala um það, að með latínunni væri nemendum íþyngt um of. Já, - þarna kemur það, þarna er því rjett lýst, nýtískuuppeldinu. Alt á að mylja niður í menn, eins og í fugla, alt á að tyggja í þá, ekkert mega þeir gera sjálfir, ekkert reyna á eigin krafta eða auka skilningsgleði sjálfra sin. Hv. þm. (GunnS) var einnig að tala um það, að jeg hefði viljað afnema stærðfræðideildina. Jeg þarf ekki að svara slíku; allir, sem lesið hafa frv. mitt, vita, að þar var þvert á móti skýrt og greinilega gert ráð fyrir þessari deild, bæði í 2. og 3. gr. Þá ætla jeg loks aðeins að minnast á það, sem hann sagði, að latínan ætti að vera grýla á þá, sem ætluðu að ganga inn í skólann. Jeg veit ekki. Það má vera, að slíkt fæli einhverja frá. En jeg held, að undir flestum kringumstæðum sje lítil eftirsjá að þeim, það eru þá annaðhvort menn, sem ekki vilja mikið á sig leggja, eða þá ekki svo gáfum búnir, að þeir geti átt við þetta. Og það er betra að hafa fáa nemendur og góða en marga og ljelega, þó auðvitað saki ekki að hafa þá marga, ef þeir eru jafnframt góðir. Í þessu sambandi vil jeg líka vekja athygli á því gildi, sem heimiliskenslan undir skóla hefir haft og mun hafa. Það eru ekki litlar eða ómerkar menningarstöðvar, t. d. prestsetrin, þar sem 2–10 unglingar voru í senn að læra undir skóla. Að þessu var beinn menningarlegur gróði fyrir sveitirnar, og væri óbætandi, ef það legðist niður. Annars sje jeg nú, að hv.frsm. meiri hl. (SSt) er sjálfur kominn, og mun hann þá taka við og sýna betur fram á nauðsyn þessa máls en jeg hefi gert.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Stefánsson) Af óviðráðanlegum og óvæntum atvikum gat jeg ekki komið á rjettum tíma, og bið afsökunar á því, um leið og jeg leyfi mjer að snúa mjer að málinu sjálfu. Mál þetta er ekki nýr gestur, en jeg þarf ekki að rekja sögu þess. Þeir eru margir, sem álíta, að spor hafi verið stigið aftur á bak með skólabreytingunni og afnámi lærða skólans í hinni gömlu mynd. Reynslan hefir líka sýnt þetta. Fjárhagshlið málsins, sem jeg skal fyrst snúa mjer að, hefir líka sýnt þetta. Þetta nýja skipulag hefir valdið slíku aðstreymi að skólanum, að hann er nú alveg að rifna utan af því. Breytingin, sem nefndin leggur til, eða meiri hl. hennar, mundi hafa mjög mikinn sparnað í för með sjer, svo hundruðum þúsunda skifti, bæði í kennarahaldi, sparnaði á byggingarkostnaði, o. fl. Því með því áframhaldi, sem nú en á aðstreymi að skólanum, mundi óhjákvæmilegt að stækka skólahúsið að mun. En það er full ástæða til þess að líta einnig á þetta atriði, þar sem svo margar nauðsynjaframkvæmdir verða að bíða, einmitt vegna fjárskorts. Um skólann sjálfan nú mætti kannske segja það, að einna mest þörf væri á því, að menn mintust þess, sem hinir gömlu latínumenn sögðu: ekki margt, en mikið. En skólinn fer nú alveg öfuga leið, hefir margt, en ekki mikið. Og það er þetta, sem á að leiðrjettta með skipulagsbreytingunni. Með henni fæst fastur miðdepill í námið og meiri festa en nú er, og þar með meiri þroski nemendum og meiri árangur skólaverunnar. Það má vel vera, að þetta takmarki nokkuð aðstreymið að skólanum, og er ekki nema gott eitt við því að segja, að mörgu leyti, því ýmsir telja nú mjög mikið áhyggju- og alvörumál, hvað margir ganga þessa braut og hvað auðvelt er að ganga hana. En of mikil stúdentaframleiðsla, eða of miklar mentaskólagöngur, hafa annarsstaðar skapað sjerstaka stjett manna, ef svo mætti segja, sem enginn akkur væri í að fá fjölmenna hjer, s. s. hinn svonefnda andlega eða lærða öreigalýð. Það eru menn, sem eytt hafa bestu árum æfi sinnar í bóknám, en fá ekkert við slíkt að starfa, en eru orðnir lítt færir til annara starfa, eða fráhverfir þeim og flosna svo einhvern veginn upp. Jeg er ekki að segja þetta til að áfellast þessa ólánsmenn, heldur aðeins til að benda á dæmið. Háttv. þm. Dala. (BJ) mintist á hina mörgu og merkilegu heimaskóla, sem verið hefðu úti um sveitirnar, þar sem æskumennirnir lærðu undir skóla. Þar var síst of mikið gert úr menningargildi þessarar starfsemi, því þar var ekki einungis kend latína, heldur allar aðrar námsgreinar, sem til skólans heyrðu, þó latínan væri aðalatriðið. Jeg veit það um sjálfan mig, að þó jeg kæmi gamall í skóla og ætti erfitt með latínuna fyrst í stað, þá hefi jeg ekki haft eins gott af neinu öðru námi mínu og því, fyrir líf mitt eftir á. Út af því, sem menn hafa verið að lasta latínuna hjer, vil jeg líka stuttlega minna á það, án þess að lasta nokkuð hina nýmóðins mentun, að hinir gömlu latínumenn gátu þó, þegar mentaða erlenda menn bar að garði, talað við þá um öll efni á þessu máli. Jeg hefi talað um beinan peningasparnað, en það er einnig annað atriði, sem er mikilsvert, og það eru heimavistirnar. Eins og nú er ástatt, er ómögulegt að koma við heimavistum við skólann, sökum þrengsla. En ef skólanum yrði breytt í latínuskóla, eins og frv. fer fram á, þá mundi rýmkast svo til, að hægt yrði að veita fátækustu piltum utan af landi heimavist, og eins og nú er ástatt hjer í Reykjavík, og búast má við að verði áfram, þá mundi verða að þessu mikill sparnaður. Það er og á að vera markmið hvers skóla, að veita nemendum sem bestan undirbúning undir lífið og gera þá hæfari til sjálfsbjörgunar, þegar út í það er komið. En engin námsgrein og ekkert nám þroskar meira og eflir anda nemendanna en latínunámið. Mjer stendur alveg á sama, þótt einhverjir kalli þetta úreltan hugsunarhátt, sem ekki komi vel heim við kröfur nútímans. En kröfur nútíðarinnar og framtíðarinnar verða þær, að fá sem hæfasta og best mentaða stúdenta, og besta ráðið til þess er að auka latínukensluna. Með þessu frv. er þó ekki farið eins langt og áður var viðvíkjandi forntungnanáminu. Áður var gríska kend í latínuskólanum, en hjer er henni alveg slept. Gæti jeg vel gengið inn á að kend yrðu undirstöðuatriði í grískri tungu við skólann, en þar sem hún er nú kend við háskólann, er þó minni þörf á því. Og á þessari fornmenta-fjandskapar-öld, mun gagnslaust að fara fram á það, og mun jeg ekki gera það nú, heldur aðeins leggja til, að latínutímunum verði fjölgað. Meiri hlutinn hefir litla breytingu gert á frv. Það er að mestu sniðið eftir því, sem þeir Guðmundur Finnbogason prófessor og sjera Sig. P. Sívertsen hafa lagt til, eftir að þeir höfðu athugað skipulag mentaskólans. Þó er það skilyrði hjer sett fyrir inntöku í skólann, að nemandinn hafi nokkra kunnáttu í latínu. Jeg sje, að hv. minni hl. hefir endað mál sitt með rökstuddri dagskrá um að málinu verði vísað til stjórnarinnar. Hefi jeg ekkert sjerstakt við því að segja, og mun ekki setja mig á móti því, því þetta mál getur vart gengið fram á þessu þingi, sökum þess, hve áliðið er þingtímans. Tel jeg rjettmætt, að ýtt verði við hæstv. stjórn í þessu máli, og geri jeg ráð fyrir, að hæstv. kenslumálaráðherra muni taka eins vel í það og með rökstuddu dagskrána viðvíkjandi mentaskóla á Norðurlandi. Annars hefi jeg ekki haft tkifæri til þess að bera mig saman við mentnm. um þetta atriði, og er það því aðeins mín skoðun, sem jeg ber fram um það. Mundi meiri hl. að sjálfsögðu hafa verið á móti henni, ef von hefði verið um það, að frv. hefði getað gengið í gegn á þessu þingi. En þar sem það stendur í dagskránni, að stjórnin skuli leggja tillögur fyrir næsta þing um skólamálin, þá hefir hún enga afsökun gagnvart þinginu, geri hún það ekki. Sökum þess, hve mikið er nú að gera, en tími naumur, læt jeg lokið ræðu minni að sinni.

Þorsteinn Jónsson Þegar deilt er um þetta frv., er í raun og veru deilt um tvær stefnur í skólamálum. Er þetta ekki nýtt hjer á þingi Sömu stefnur, sem ollu því, að mentmn. klofnaði nú, voru þess valdandi, að sama nefnd klofnaði í öðru máli fyrir nokkru síðan, nefnilega málinu um að stofnaður yrði mentaskóli á Akureyri. Þessar stefnur má aðgreina á þann hátt, að önnur stefnan gengur út á það, að öllum skólum landsins verði komið í eitt samfelt kerfi, þar sem einn skólinn taki við af öðrum. Hin stefnan er sú, að allir skólar landsins greinist í 2 aðalflokka, sem risi upp frá rótum og sjeu algerlega aðskildir. Fylgismenn þeirrar stefnu vilja láta þá, sem ganga eiga lærða veginn, fá sjerstakan undirbúning undir það, þegar í bernsku. Eru ekki nema 2 eða 3 ár síðan að skilja mátti það hjá einum fylgismanni þeirrar stefnu hjer á þingi, að börn þau, er þann veg ættu að ganga, þyrftu í rauninni að læra að stafa öðruvísi en önnur börn. Háttv. meiri hl. nefndarinnar segir í nál. sínu, að fyrirkomulag kenslunnar hljóti að vera með öðrum hætti í gagnfræðadeildinni en í lærdómsdeildinni. Er þetta alveg í samræmi við það, sem þessir menn hafa haldið fram, að alt aðrar kensluaðferðir verði að nota við þá, sem eiga að ganga lærða veginn en við þá, sem ekki eigi að verða lærðir menn. Háttv. þm. Dala. (BJ) komst svo vel að orði hjer í umræðunum um mentaskóla á Akureyri, um það, hvaða aðferðir ætti að nota við hina, sem í gagnfræðaskóla færu. Þeir ættu að læra hundavaðslærdóm og með hundavaðsaðferðum. Þetta er skoðun hans á því, hvaða mentun vígi að veita alþýðu manna. Sú mentun má ekki vera haldgóð, heldur yfirborðsvaðall. Þá er háttv. meiri hl. að tala um það í nál., að af þessari tvískiftingu skólans í lærdóms- og gagnfræðadeild hljótist tvíverknaður og tímatöf, og að námið verði ekki eins notadrjúgt fyrir það, því að fara verði yfir sömu námsgreinir í báðum deildum. Þetta er nú alls ekki svo hættulegt sem háttv. meiri hl. ætlar. Ef um verulega góðar kensluaðferðir er að ræða, en ekki neinar hundavaðsaðferðir, þá getur verið nauðsynlegt, og er að minsta kosti altaf heppilegt, að fara tvisvar yfir námsgreinarnar. Í fyrra skiftið takmarkaðra, kenna þá undirstöðuatriðin, en svo aftur síðar víðtækara og fyllra. Háttv. meiri hl. segir einnig, að gagnfræðanámið í tvískiftum skóla geti hæglega freistað nemendanna til að halda áfram í mentastiganum, og skapað þannig of mikinn stúdentafjölda, og mjer skildist á ræðu háttv.frsm. meiri hl. (SSt), að þetta væri það hættulegasta að hans áliti. Þessum mönum finst, að hættulegt sje að hafa of rudda braut fyrir þá nemendur, sem finna, þegar þeir eru búnir að ganga gegnum gagnfræðadeildina, að þeir hafa hæfileika og krafta til þess að halda áfram námi. Því enda þótt nemandinn hafi ekki haft efni á því að fara gegnum allan skólann, þegar hann gekk fyrst inn í hann, þá getur hafa ræst úr því áður en hann er orðinn gagnfræðingur, og þá finnur hann betur, hvað hann má treysta á sjálfan sig. Þarna kemur því skýrt fram, sem oftar, sú skoðun háttv. meiri hl., að þegar í bernsku skuli vera búið að skera úr því, hvort barnið eigi að ganga lærða veginn eða ekki. Og það eru foreldrarnir, sem þessa ákvörðun eiga að taka, því sjaldgæft mun vera, að börnin finni sjálf svo snemma köllun hjá sjer um það, hvaða braut þau eigi að ganga. En eins og jeg tók fram, þá fara þeir, sem sjálfir eiga að velja lífsgötu sína, frekar í gagnfræðaskóla fyrst, til þess að fá reynslu, og þar sem það eru oft menn, sem erfitt eiga um aðstöðu, sem þá leið fara, þá geta þeir oft ekki ákveðið fyrirfram, hvort þeir hafi efni á því að fara gegnum allan skólann. Það eru þessir menn, sem háttv.flm. frv. vilja bægja frá lærðu skólunum. Háttv. meiri hl. segir, að verði frv. að lögum, muni ríkissjóði sparast fje, jafnvel svo hundruðum þúsunda króna skifti. Þetta eru sömu stóru tölurnar, sem hampað var gegn mentaskóla á Norðurlandi. En þeir hafa gleymt að tilfæra rökin fyrir þessu, nú sem þá. Að vísu hjelt háttv.frsm. meiri hl. því fram í ræðu sinni, að sparast mundu 12–14 kennarar, við það að gera mentaskólann að latínuskóla, en í öðru orðinu talaði hann um að stofna þyrfti stóran gagnfræðaskóla, enda stendur það einnig í nál. meiri hl. Ætli það yrðu ekki fleiri kennarar, sem þyrfti með við þann skóla, en þeir, sem spöruðust við latínuskólann? Þessi skóli, sem á að vera „unglinga- og gagnfræðaskóli“, mundi verða mjög sóttur, og yrðu inntökuskilyrðin við hann að öllum líkindum enn þá vægari en nú er við mentaskólann. Mætti búast við því, að kennarar við hann yrðu ekki færri en 24–28, eða helmingi fleiri en sparast kynni á hinum skólanum, og þar sem þar að auki þyrfti nýtt skólahús og ný kensluáhöld, yrði kostnaðurinn tvöfaldur við það, sem nú er. Þá talar háttv. meiri hl. um það í nál., að andlegur þroski og þekking stúdenta muni vera minni nú en undir gamla fyrirkomulaginu. Jeg skal ekki deila um þetta, því jeg er því ekki nógu vel kunnugur. En sje svo, að það sje rjett, þá ætla jeg að það stafi engu síður af því, að nú koma menn yfirleitt miklu yngri í skóla en áður, og virðist það færast í vöxt, að börn sjeu send í skólann. Þá er það hræðslan við stúdentafjölgunina, sem mjög gerir vart við sig í herbúðum háttv. meiri hl., og vill hann skjóta loku fyrir það. Háttv. frsm. meiri hl. (SSt) sagði, að þeir yrðu meira og minna atvinnulausir og að þeir yrðu ekki færir um að vinna líkamlega vinnu. En jeg vil spyrja: er tiltölulega fleira af atvinnulausum lærðum mönnum en ólærðum ? Og ef svo væri, sem ekki mun þó vera, að lærðir menn legðust frekar í leti og ómensku, þá er eitthvað athugavert við þá skóla, sem slík áhrif hafa á nemendur sína, að þeir vilja ekki starfa til þess að bjarga sjer. Hann talaði um í þessu sambandi, að þörf væri á að hafa strangari inntökuskilyrði. En það má eins herða á þeim með öðrum námsgreinum en latínu, t. d. íslensku. Þá yrði máske síður kvartað undan því, hve þekking og kunnátta stúdenta í móðurmálinu væri af skornum skamti. Þá hrygðist háttv.frsm. meiri hl. (SSt) yfir því, hve mikil afturför hefði orðið frá því í gamla daga, er hver prestur gat talað latínu við útlendinga, er til landsins komu. En þó að latínan yrði nú aukin svo í skólanum, að hver stúdent væri fær um að tala á því máli, og svo kæmu hingað stúdentar frá öðrum löndum, yrðu þeir stúdentar þá færir um tala við þessa lærðu Íslendinga? Það hefir verið sú stefna í nágrannalöndunum undanfarið, að minsta kosti á Norðurlöndum, að draga úr latínunáminu. Og ekki væri líklegt, að erlendar þjóðir færu að hlaupa upp til handa og fóta og innleiða latínuna hjá sjer aftur, þótt það spyrðist út fyrir pollinn, að við hefðum aukið latínukensluna, en ljetum aðrar þarfari námsgreinir sitja á hakanum. Háttv. frsm. meiri hl. (SSt) spurði, hvernig hægt mundi að bæta gagnfræðamentun í Reykjavík, án mikils aukakostnaðar. Jeg álít, að það sje ekki hægt. Ef skólanum yrði skift, mundi kostnaður aukast að miklum mun, eins og jeg gat áður um. Þegar nýr gagnfræðaskóli yrði stofnaður, mundu verða gerðar háar kröfur til hans, og þingið mundi láta undan þeim kröfum. Þá talaði háttv.frsm. meiri hl. (SSt) um það, að ef skólanum yrði skift, mundi fækka svo nemendum, að koma mætti upp heimavistum í skólanum. En nú er húsið alt of lítið og er það ein ástæðan fyrir því, að heppilegt er að koma upp mentaskóla á Akureyri, að við það mundi sparast kostnaður á viðbótarbyggingu hjer, en á Akureyri er nógu stórt hús fyrir mentaskóla þar. En þessi sami háttv.þm. (SSt) greiddi atkv. fyrir skömmu síðan með rökstuddri dagskrá, þar sem skorað var á stjórnina, meðal annars, að athuga, hvort ekki væri tiltækilegt að byggja sem allra fyrst viðbótarbyggingu við mentaskólann hjer. Þessir háttv.þm. (SSt og BJ) vilja leggja mikla áherslu á það, hversu mikil nauðsyn sje á því, að þyngja námsgreinir við skólann. Jeg skal nú ekki mæla neitt á móti því, álít skaðlaust þó þær sjeu þyngdar að nokkru, en ef á að þyngja kenslu í einhverri námsgrein, þá verður það að vera einhver grein, sem verulegt notagildi er að. Æfi mannsins er ekki það löng, að ekki sje hægt að eyða of miklu af henni í nám, sem að litlum raunhæfum notum kemur síðar. Mjer þykir nú engin furða, þótt háttv.þm. Dala (BJ) sje ant um að aukin sje kenslan í forntungunum, því það eru námsgreinir, sem hann er kennari í. En mig undrar, ef þingið verður honum sammála í þessu. Ef endilega þarf að finna upp einhverja námsgrein, sem er nógu þung, enda þótt hún komi ekki að neinu haldi í lífinu, því þá ekki að taka upp t. d. kínversku ? Jeg ætla að hún muni reynast enn þá erfiðari en bæði latína og gríska. Þar að auki er hún mál 1/4 hluta alls mannkynsins. Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur um það, að um leið og ein námsgrein er þyngd að mun, þá tapast um leið tími frá hinum námsgreinunum, og þær námsgreinir, sem mest mundu líða við það, ef latínan væri aukin, mundu verða náttúrufræðin og nýju málin. Og álit mitt er það, að hagkvæmara sje oss að auka fremur kenslu í þeim námsgreinum, sem síðar koma nemandanum að beinum notum, heldur en þeim, sem aðeins eru ætlaðar til þess að efla skilning þeirra. Þær nothæfu þroska líka hæfileikana. Háttv. þm. Dala. (BJ) gat þess í ræðu sinni, að landsmönnum mundi vera að fara aftur í lærdómslegu tilliti, því nú væru aðeins fáir prestar, er kent gætu latínu. Þetta sannar ekkert annað en afturför latínukunnáttunnar. Gömlu prestarnir, sem latínuna kunnu, kunnu aftur á móti ekkert í mörgum nytsamlegum fræðum, sem eru efst á baugi, og nauðsynlegt er að kunna. Hvað er það svo, sem hefir knúið þessa menn til að flytja þetta frv? Ekki eru það óskir þjóðarinnar, því að engar raddir hafa heyrst um það, hvorki á þingmálafundum nje annarsstaðar. Eru það þá kennarar skólans? Fyrir tveim árum, þegar rætt var hjer á þingi um mentaskólafyrirkomulagið, komu ritgerðir til þingsins frá þremur kennurum mentaskólans, sem lengi höfðu kent við hann, þar sem þeir mótmæltu því, að þessi breyting yrði gerð á skólanum. Höfðu þó sumir þeirra verið kennarar við skólann undir gamla fyrirkomulaginu. Eru það nemendur mentaskólans, sem óska breytinga? Jeg hefi ekki heyrt neina þeirra óska eftir þeim. En jeg hefi heyrt raddir, svo tugum skiftir, mæla á móti þeim; og líklega eru engir af núverandi mentaskólanemendum þeim fylgjandi. Eru þá líkur til, að þessar breytingar haldist lengi, þó þær verði samþyktar? Jeg segi nei; og jeg byggi það á því, að flestir yngri stúdentar og skólapiltar eru þeim mótfallnir; og þegar sumir þeirra eru komnir í þau sæti, sem við erum nú í, þá mundi aftur verða skift um stefnu. Það er ekki þjóðin, sem vill þessar breytingar, það eru ekki kennarar skólans eða nemendur. Breytingarnar eru ekki runnar frá þeirri kynslóð, sem er á framsóknarskeiði. Það eru aðeins nokkrir gamlir latínu- og grískunemendur úr gamla skólanum, sem gera þetta af rækt til hans og ást á gamla kenslufyrirkomulaginu. Það er sama tilfinning eins og ríkir hjá rosknum mönnum, að þeim finst alt það gamla betra en það sem nú er. Þetta er glegsta einkenni þeirrar kynslóðar, sem er að fara aftur og álitur að öll nýbreytni leiði þjóðina norður og niður í glötunina. Verði þessi breyting gerð á mentaskólanum, þá heftir hún að vísu aðstreymi í skólann. En hverjir verða heftir? Ekki Reykvíkingar, heldur verða það einkum sveitapiltar. Því að þeir fara margir fyrst í gagnfræðaskólana til þess að reyna sjálfa sig, áður en þeir ákveða að halda lengra. Þeir verða auðvitað ekki útilokaðir frá skólanum, en meiri tálmanir settar í veg fyrir þá en áður. Það yrðu mest Reykvíkingar, sem sæktu skólann, og börn þeirra manna, sem sjálfir geta tekið ákvörðun um, hvað börnin skuli læra, og kostað þau; en miklu síður þeir nemendur, sem ryðja sjer braut af sjálfsdáðum. En svo er líka annað í sambandi við þetta, sem kom fram í umræðum um stofnun mentaskóla Norðurlands. Með þessari breytingu væri slitið sambandi mentaskólans í Reykjavík við gagnfræðaskólann á Akureyri. Það er sjálfsagt umbótamál að hafa tvo mentaskóla en ekki stóra; nú hefir það verið drepið. En þá vona jeg, að ekki verði margir með þessari breytingu, sem heldur enn lengra inn á þá braut að gera gagnfræðingum að norðan ómögulegt að sækja mentaskólann og spillir yfirleitt fyrir öllum öðrum en Reykvíkingum. Það má segja um suma af þeim mönnum, sem fylgjast að þessu máli, og þó sjerstaklega um háttv. fhn. frv. (BJ), að einkunnarorð hans ætti að vera: „Ísland fyrir Reykjavík“.

Bjarni Jónsson Síðustu orð þessa mælskumanns, sem seinast talaði, að mitt kjörorð eigi að vera „Ísland fyrir Reykjavík“, þau sýna best innræti hans, uppeldi og gáfnafar. Þetta er svo hæfilega illgjarnt, og illa sagt, að engin skepna á jarðríki gæti gert nokkuð með það.

Við sjáum til, hvernig fer með frv.

. Það er nú orðið úrelt hjer í deildinni, að fella mál, aðeins eftir þeim ræðum, sem um þau eru haldnar. En þar næst kemur til kasta þjóðarinnar, að kveða upp sinn dóm um málin. Frv. mitt leiðir það af sjer, að Reykjavík missir sinn framhaldsbarnaskóla, en það tel jeg mentaskólann vera nú, og þá gilda ekki síðustu öfugmæli hv.þm. (ÞorstJ) í minn garð; þau lýsa aðeins illgirni og heimsku hans sjálfs. Háttv. þm. spurði hverjir vildu þessa breytingu aðallega á skólanum. Þeir, sem hafa vit á málinu.  Þá kem jeg að þeim margnefnda sparnaði, sem á að vera svo stórt atriði hjer á Alþingi; það er að segja sönnum sparnaði. Næsta ár verða væntanlega 15 bekkir í mentaskólanum, og verður því að leigja húspláss handa honum utan skólans. Til þess að kenna þessum sæg þarf 26 kennara; en í nýja skólanum, ef breytt væri til eftir mínu frv., mætti vel komast af með 10 kennara. 16 bekkja skóla þarf að minsta kosti 9 kennara, eins og hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hefir áður sagt og sannað, en hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) hvorki vildi taka rjett eftir nje skilja. Frá því, sem hann vill vera láta, ef reistur yrði mentaskóli á Akureyri og haldið áfram að kenna öllum börnum í Rvík á landsins kostnað í mentaskólanum, eins og hann er nú, frá því, segi jeg, mætti spara 21 kennaraembætti fyrir alt landið. Og það yrði hreint ekki svo smávægileg upphæð. Auk þess, sem gera má ráð fyrir, að altaf bætist við skólann hjer, og eftir því verður meira gert fyrir Reykvíkinga, þegar þessi framhaldsbarnaskóli er látinn stækka ár frá ári. Jeg veit vel, að það þarf ekki að bregða þessum hv.þm. um nísku í fjárveitingum, en aðrir af þeim, sem fylgdu honum um mentaskólann á Norðurl., vilja telja sig sparnaðarmenn. Nú hefi jeg sýnt fram á, að spara má 21 kennaraembætti í landinu, ef hlýtt er mínum tillögum en ekki farið að ráðum hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ). Það eru 16 hjer í Reykjavík og 5 á Akureyri, sem hann ætlaðist til að þar yrðu stofnuð. Það er sennilegt, að jeg deili ekki lengur við þennan hv.þm. (ÞorstJ) um skólamál; og hirði jeg ekki, þó að gusurnar gangi honum upp yfir höfuð, þar sem hann fer á sínum hundavaðsvegleysum.

Frsm. minni hl. (Gunnar Sigurðsson) * Jeg þarf ekki að tala langt mál. Hv. flm. (BJ) var nokkuð æstur og stórorður í ræðu sinni, en vantaði öll rök fyrir sínu máli; og þess vegna get jeg verið enn stuttorðari. Hann sagði, að mikil óánægja væri á Norðurlandi út af mentaskólamálinu. Það er ekkert nýtt; hún hefir altaf verið þar ríkjandi. Og það má hann vita, að ekki verður það breyting til batnaðar, að taka upp latínuna aftur, sem grundvallarinntökuskilyrði í mentaskólann; það verður aldrei framkvæmt. Þó að sú breyting yrði samþykt nú, þá yrði hún afnumin á næsta þingi, af því að yngri stúdentar eru yfirleitt á móti henni, og mundu krefjast þess, að hún yrði þá afturkölluð. Hv. flm. (BJ) talaði mikið um, að latínan þroskaði menn og kendi þeim að hugsa rjett; en jeg hygg, að hún geti aldrei gert grautarhöfuð að skýrum mönnum. Það eru líka til aðrar námsgreinir, sem hafa sömu skilyrði til þess að þroska nemendur, t. d. íslenska og stærðfræði, og mætti vissulega kenna þær á sama hátt og latínuna áður. Fyrir 1905 var mikil óánægja með ástandið í lærða skólanum; þá voru gamlir skólamenn á móti latínunni, og flestallir vildu þá breytingu, sem nú hefir ríkt í skólanum síðan. Þetta er ný alda nú. Það er ekki rjett hjá hv. fhn. (BJ), að ekki sje hægt að kenna nægilega vel náttúrufræði í skólanum; hún er kend með fullkomnum myndum, og grasafræðin t. d. með athugunum á ísl. náttúrunni. Það er heldur ekki rjett hjá hv. fhn., að ekki sje lögð sjerstök áhersla á eina námsgrein; það er einmitt gert um enskuna í gegnum allan skólann, og allir yngri stúdentar eru vel að sjer í ensku. Enda kemur hún þeim að meiri og betri notum en latínan. Annars fór hv.flm. (BJ) mest með slagorð, t. d. að kenslan í skólanum væri „kák“ og „fálm“, og er ekki hægt að kalla það hól fyrir kennarana. Ef námsgreinarnar eru of margar, þá mætti ef til vill fækka þeim og koma fram lagfæringum í einstökum atriðum. Háttv. fhn. (BJ) hneykslaðist á því, að jeg vildi ekki láta kenna börnum latínu, og taldi mjög erfitt að byrja á að kenna unglingum hana undir skóla. Enda má nú segja um latínuna, að hún veslaðist upp, eftir að hún misti samband sitt við vöndinn. Það hefir verið tekið fram af hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ), að mótstaðan gegn þessu frv. stafar frá þeim, sem eru yngri í anda. En af því að við, sem alist höfum upp við og fylgjum núverandi skipulagi skólans, erum yngri en fylgismenn eldra skipulagsins, þá erum við ef til vill þess vegna ekki eins þroskaðir enn þá. En það hefir þó heldur ekki nema einn háskólakennari lýst óánægju sinni á mentaskólanum og þroskaleysi yngri stúdenta. Háttv. flm. (BJ) var að bera mjer á brýn þroskaleysi og skort á dómgreind; það má vel vera, að hann hafi ástæðu til þess öðrum fremur, af því að jeg var einu sinni það barn, að gefa út úrval úr ljóðum hans. Hv. frsm. meiri hl. (SSt) gerði ekki eins mikið úr ágreiningnum milli meiri og minni hluta nefndarinnar og háttv.flm. (BJ), enda tók hann miklu vægara á málinu. Háttv. frsm. (SSt) þótti ekki ugglaus sá mikli munur á sparnaðinum, ef mentaskólanum yrði breytt, úr því að Reykjavík yrði að kosta nýjan gagnfræðaskóla. Hann tók það fram, að framleiðsla á stúdentum væri alt of mikil. Það getur satt verið, en það má draga mikið úr henni með því að þyngja inntökuskilyrðin í skólanum, með öðrum kröfum til nýsveina en latínuþekkingar. Háttv. frsm. (SSt) óskar eftir breytingu á fyrirkomulagi skólans samkv. frv. En jeg óska eftir, að núverandi skipulag haldist; þó að jeg álíti hins vegar, að þörf sje að gera á því smábreytingar, - t. d. herða á skilyrðum til inntöku- og gagnfræðaprófs. *)Ræða þessi er óyfirlesin af þm.

Forseti: Mjer hefir borist skjal, undirritað af 9 þdm. (JS, IngB, EÞ, ÓP, ÞórJ, ÞorlJ, BH, SvÓ, og MG), svohljóðandi: „Undirritaðir óska, að umræðum sje þegar slitið.“ Verður það borið undir atkvæði.

Þorsteinn Jónsson Mjer finst, að það geti ekki komið til mála að taka þessa framkomnu ósk svo bókstaflega, að þeir þm., sem búnir voru að biðja sjer hljóðs, fái ekki að segja nokkur orð. Það er hart að skera niður umræður svo snögglega, að þingmönnum leyfist ekki að bera af sjer sakir, þegar einstakur þm. hefir óvirt þá í orði. Jeg skal lofa því, að tala ekki nema í 10 mínútur.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Stefánsson) Jeg held ekki svo fast á því, að fá orðið. Jeg hefi engu að svara. Það stendur alt óhrakið, sem jeg og háttv.þm. Dala. (BJ) höfum mælt í þessu máli.

Forseti (BSv): Það verður að taka fram, hvaða skilning beri að leggja í þessa ósk, sem fram er komin, að „umræðum sje þegar slitið“; hvort það eigi að skera niður umræður nú þegar eða lofa þeim að tala, sem standa á mælendakrá.  (Ýmsir þm.: Atkvæði strax!)

Forseti (BSv): Háttv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) gerir stutta athugasemd, vist til að bera af sjer sakir.

Annaðhvort er að banna öllum að tala, eða það verða fleiri til, að gera athugasemdir.

Þorsteinn Jónsson Jeg ætla aðeins að bera af mjer sakir. Það litur út fyrir, að hv.þm. Dala. (BJ) telji sig hafa einkaleyfi til þess að ausa auri um deildina og níða einstaka þm., og heimta svo á eftir, að þeim sje varnað máls til andsvara. Það er miður drengilegt, þegar hann er búinn að nota þinghelgina til að segja það, sem ella varðar við lög. Háttv. þm. (BJ) var að brigsla mjer um ilt uppeldi. En jeg hygg, að orðstír hans muni ekki aukast við það, þó hann reyni að óvirða mína foreldra, hjer í þingsalnum, því að þau ólu mig upp. Enda þótt jeg búist við, að hann hafi sjálfur fengið gott uppeldi, þá ber þessi framkoma hans ekki vott um það. Því meira, sem hann þykist af uppeldi sínu og mentun, því minni sæmd hefir hann af því, hvernig hann hegðar sjer hjer í umræðunum og notar þinghelgina, bæði nú á þessum fundi og fyrir nokkrum dögum, þegar hann rjeðst á störf nýlátins merkismanns.

Þingmaðurinn er enn farinn að sjá afturgöngur!

Jeg ætla ekki að bregða háttv.þm. (BJ) um skort á viti, og álít, að hann hafi töluvert af því; enda leynir það sjer ekki, að hann þykist jafnan vita best sjálfur, hver vitmaður hann sje. Ánægja hans með sjálfan sig er nokkurn veginn takmarkalaus, eins og kunnugt er. Þá hefir þessi háttv.þm. ekki hlotið neinn „hundavaðslærdóm“, eins og hann var að bregða mjer um. En hvernig notar hann sitt vit og sinn lærdóm? Hefir það orðið til mikilla nytja fyrir þjóðina? Hvað hafa störf hans kostað þjóðfjelagið og hver er árangurinn? Jeg sagði ekkert ilt um háttv.þm. (BJ) í fyrri ræðu minni, en benti aðeins á, að kjörorðið: „Ísland fyrir Reykjavík“ ætti að vera kjörorð hans, eftir ræðum hans og tillögum að dæma. Og það væri ekki að ástæðulausu, þótt hann veldi sjer þetta kjörorð, því enginn þm. mun vera jafn svarinn andstæðingur allra verklegra framkvæmda í landinu, annarsstaðar en í Reykjavík. Ef leggja skal síma, þá legst hann á móti því, ef leggja skal vegi, er enginn slíkum framkvæmdum andvígari, ef byggja skal brýr, beitir hann sjer gegn því, eftir því sem hæfileikar leyfa, og ekki hvað síst á þetta við um fjárveitingar til mentamála í öðrum landshlutum en Reykjavík. En hann gæti bætt við kjörorð sitt: „Ísland fyrir Reykjavík og Reykjavík fyrir sjálfan mig!“ Hv. þm. Dala (BJ) er jafnan örlátur á alla persónulega styrki. Hefi jeg haldið, að það stafaði af góðsemi og vilja til að styrkja efnilega menn til náms. En hann mun þar sjá lengra. Hann veit, að þessir menn geta margir orðið talsvert megnugir innan skamms. Sumir jafnvel þingmenn. Sjer hann, að þeir muni þá verða líklegir til að styðja hans eiginhagsmunapólitík.

Bjarni Jónsson Fákænn maður fór á stað, fáviskunnar stefndi í hlað. Hitti fyrir sjer hundavað, hringaði skottið og tók sjer bað.

Magnús Pjetursson Sem framsögumaður fjvn. vil jeg mótmæla þeim orðum háttv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ), í garð háttv.þm. Dala (BJ), að hann sje jafnan á móti fjárveitingum til verklegra framkvæmda í fjvn.

Jeg átti við í hv. deild

. Þetta hvorttveggja er ósæmilegar aðdróttanir og hljóta að vera visvítandi ósannindi.

Flm. (Stefán Stefánsson) Jeg þarf ekki að vera margorður um þessa till. í greinargerðinni eru tekin fram helstu atriðin, sem liggja til grundvallar fyrir því, að hún er fram komin. Er þar bent á, hve mikil nauðsyn sje, að ríkisstjórnin fari að aðhafast eitthvað í þessu máli, svo að þeir menn, sem fyrir slysum verða, sjeu ekki lengur svo báglega settir, sem þeir eru nú. Annars var á þinginu 1921 samþykt till. til þál. um það, að ríkisstjórnin skuli undirbúa og koma fram með frv. til laga um almennar líftryggingar og slysatryggingar. En þar sem líkur eru til, að fleiri ár taki að undirbúa svo yfirgripsmikil lög, og hins vegar lítið starf að undirbúa frv. um slíkar slysatryggingar, þá hefi jeg komið fram með þessa till. í því skyni að reka á eftir ríkisstjórninni með að hraða því máli. Munu flestir viðurkenna, að svo nauðsynlegar sem líftryggingar eru, þá eru þó slysatryggingar enn nauðsynlegri. Þau eru ekki svo fá slysin, sem þegar hafa orðið við þá vinnu, sem till. hljóðar um, og eftir því, sem útlit er fyrir, þá má búast við, að verksmiðjum hjer á landi fjölgi á næstunni, og mundi þá slysum fjölga að sama skapi. Eins er um uppskipun og útskipun. Við þá vinnu verða slys altaf annað slagið, og eru þau heldur að færast í vöxt. Er því sannarlega mál til komið, að samin sjeu lög um þetta, og væri mjög æskilegt, að stjórnin yndi sem bráðastan bug að undirbúningi þeirra og kæmi fram með frv. þessa efnis á næsta þingi. Vona jeg svo, að hv. deild taki vel í málið og samþykki það mótmælalaust.

Jón Baldvinsson Jeg hefi áður komið með till. sama efnis inn í þessa hv. deild, en hún var feld. Var þar kveðið á um, á hvaða grundvelli skyldi bygt í lögum þessum um slysatryggingar. Verði nú þessi till., sem svo er alment orðuð, samþykt, þá vil jeg beina því til ríkisstjórnarinnar, að rjett sje að byggja á þeim grundvelli, að atvinnurekendur greiði kostnaðinn við slysatryggingarnar, enda er eðlilegast, að tryggingargjöldin sjeu greidd af atvinnurekendum, eins og hver annar kostnaður við atvinnurekstur þeirra.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg hefi reynt að orða þessa till. svo ljóst, að umr. þyrftu ekki. Er farið fram á í henni, að rannsakað verði, hvernig málinu horfir nú við og hvað óhætt sje að gera, en ekki farið fram á bráðar aðgerðir, nema ef það þykir ráðlegt að rannsókn lokinni En vita þykist jeg, að stjórnin muni komast að þeirri niðurstöðu, að hægt sje að stofna skólann á næsta ári eða mjög bráðlega. Sá eini kostnaður, sem um er að ræða, er viðbótin við húsið. En miklu mun það verða minni kostnaður en verða mundi hjer, því jeg veit, að Magnús Friðriksson mun gera tilboð, sem yrði að mun ódýrara en smiðir mundu hjer gera. Kem jeg þá að síðasta lið till. Er þar farið fram á, að íhugað sje, hvort arðurinn sje ekki nægur til rekstrar skólans. Hefi jeg heyrt, að Herdísarsjóðurinn stæði nú á 5% vöxtum, en vafalaust mætti ávaxta hann fyrir 6%. Enn fremur vil jeg gefa nokkrar upplýsingar um hlunnindi Staðarfells; geri jeg það meðfram af því, að í Ed. var farið mjög óviðeigandi orðum um þessa höfðinglegu gjöf. Var slíkt næsta ómaklegt og illa gert, því að frúin, sem er mjög taugaveikluð, tók sjer það mjög nærri. Er gjöf þessi mjög mikils virði, og það þótt hjónin segðu sig ekki til sveitar á eftir, en fengju þennan lífeyri, sem ekki er meira en eftirgjaldinu nemur, og er þá jörðin gefin. Hlunnindi Staðarfells eru þau, er jeg nú greini: 100 selskinn á 20 kr. = 2000 kr. Spik, kjöt og svið af selnum er meira en fyrir tilkostnaði. 30 pd. dúnn á 15 kr. pd. nettó = 450 kr. Eyjabeit fyrir 30 fjár, 10 kr. fyrir kind = 300 kr. Beit fyrir 6 hesta, 40 kr. fyrir hest = 240 kr. Eru þetta alt hreinar tekjur, því að þeir, er beitina kaupa, flytja sjálfir skepnur sínar til eyjanna. Verða þessar hreinu tekjur samtals 2990 kr. Túnið á Staðarfelli fóðrar 10 kýr, og auk þess er eyjataða 6 kýrfóður. Útheysslægjur 1000 hestar, fyrir utan slægjur á svonefndum Flekkudal. Girðingar 2500 faðma langar. Og upprekstrarland ágætt á Flekkudal. Sjá menn af þessu, að svona jarðir eru ekki á hverju strái. Hygg jeg, að ef ráðsmenska væri góð, mundu tekjurnar langdrægt duga til þess að reka skólann. Hefi jeg viljað rekja þetta alt til að sýna, hve illa þeir mæla, sem segja, að þessi góðu hjón, sem gáfu þessa eign sína í sorg sinni eftir efnilegan son, hafi viljað hlunnfara Alþingi með gjöfinni. Er það einnig fallega gert af dætrum þeirra hjóna að samþykkja gjöf þessa, og svifta sig með því öllum arfi. Veit jeg, að hv. deild kann að meta göfuglyndi þetta og mun samþykkja till. mína.

Hákon Kristófersson Jeg ætla mjer ekki að mótmæla till. þessari, en jeg vil mótmæla því fyrir hönd Vestfjarða, að Alþingi geti slegið því föstu, ef kvennaskóli verður stofnaður á Staðarfelli, að vextir af Herdísarsjóðnum skuli renna þangað, þvert ofan í arfleiðsluskrá þessarar heiðurskonu. Veit jeg ekki til, að leitað hafi verið álits sýslunefnda við Breiðafjörð eða í Ísafjarðar- og Strandasýslum, sem er þó viðeigandi, því að eins og kunnugt er, var amtsráðinu falið í arfleiðsluskránni að gera till., en nú er það lagt niður og störfum þess skift á milli annara stjórnarvalda, og mun þetta nánast nú heyra undir sýslunefndir fyrnefndra sýslna. Lít jeg svo á, að óheimilt sje að nota þetta fje til kvennaskóla á Staðarfelli, sem jeg annars vil í engu mótmæla. Ekki vil jeg heldur í neinu kasta skugga á gjöf þessa nje þann huga, sem á bak við stóð, en það verð jeg að segja, að gott þætti bændum við Breiðafjörð, ef þeir gætu fengið 20 kr. fyrir hvert selskinn. Er það meira en þeir hafa íengið til þessa eða hafa von um að fá. Sama má segja um verðið á dúninum, 15 kr. nettó. Veit jeg ekki, hvað verða kann í framtíðinni, en á síðastliðnum árum hefir það aldrei verið svo hátt, og ekki er útlit á því, að það verði svo hátt í ár. Get jeg ekki verið með till. þessari eins og hún er orðuð, því bæði er, að jeg tel Staðarfell ekki hentugan stað fyrir kvennaskóla Vestfjarða, og eins veit jeg, að Herdís heitin mundi fremur hafa kosið hann í Flatey, ef hún mætti nú ráða.

Magnús Jónsson Hv. þm. Barð. (HK) tók af mjer ómakið að athuga, hver ákveði, hvar skólinn skuli vera; skal jeg því ekki endurtaka það. En annað atriði tel jeg þó mikilsverðara, en það er, að í erfðaskránni er greinilega tekið fram, að fjeð sje gefið til þess að stofna kvennaskóla, og einmitt í gjafarbrjefinu vitnað í kvennaskólann á Ytri- Ey, og því til þess ætlast, að hann yrði sem allra líkastur þeim skóla. Að vísu veit jeg ekki, hvernig þar hefir hagað til um 1890, en það þori jeg að fullyrða, að Ytri-Eyjarskóli hafi þá ekki verið húsmæðraskóli. Þess vegna álít jeg algerlega óheimilt að stofna húsmæðraskóla með þessu fje án breytingar á erfðaskránni. En um það atriði vil jeg taka það fram, að jeg er og mun ávalt vera á móti því að breyta erfðaskrá, nema það sje bersýnilega ómögulegt að framfylgja ákvæðum hennar, eða þá að af því stafaði mjög mikið óhagræði að hafa hana óbreytta. Það má telja víst, að þegar gefið er tje í einhverjum ákveðnum tilgangi, þá vilji gefandinn, að honum sje nákvæmlega fylgt, og að hann hafi gefið það til þess eins og einskis annars. Það má nú telja yfirleitt vel farið, að efnamenn ráðstafi eigum sínum til þjóðþrifafyrirtækja. En vissasta leiðin til þess að fá þá til þess að hætta því er sú, að vera sí og æ að breyta gjafabrjefum. Oft og einatt er áhugi gefandans einmitt á því sjerstaka efni, sem hann gefur til, orsök gjafarinnar, og er þá ekki von, að hann vilji kasta því fje út í óvissu og leggja það undir geðþótta einhverra og einhverra síðari tíma manna. Gefandinn er undir öllum kringumstæðum sá, sem á að ráða. Og sje hann óviss um, að hann fái það, þá gefur hann ekki. Vona jeg, að forsrh. (SE) skýri frá því, hvort slíkrar breytingar þurfi ekki með á erfðaskránni, til þess að gjafarfjeð verði notað á þann hátt, sem farið er fram á í tillögu þessari.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Að vísu er það hæstv.forsrh. (SE), sem hjer ætti að tala, en af því að hann þarf að vera við atkvgr. í Ed. hefir hann beðið mig að halda uppi svörum í máli þessu. En annars má geta þess, að jeg er málinu vel kunnugur, því að jeg hefi haft stjórn Herdísarsjóðsins undir höndum í 13 ár. Stjórnin hefir ekkert við það að athuga að gera þær rannsóknir, sem tillagan fer fram á, en fyrst verð jeg að slá fram þeirri spurningu, hvort búið sje að ákveða það endanlega, að skólinn skuli reistur á Staðarfelli, og hver hafi gert það. Jeg hefi heyrt á ýmsum hv.þm., að þeir telja víst, að Staðarfell hafi af þáverandi forsætisráðherra eða þinginu jafnvel verið þegið að gjöf, og þar með því slegið föstu, að skólinn ætti að standa þarna, en jeg á bágt með að trúa þessu. Samkvæmt arfleiðsluskrá frú Herdísar Benedictsen heyra allar ráðstafanir til þess að koma arfleiðsluskrá þessari í framkvæmd undir landshöfðingja í samráðum við amtsráð Vesturamtsins, en þær ráðstafanir hljóta nú að heyra undir landsstjórnina, og enn fremur það viðaukaákvæði, að skólinn, þegar hann sje stofnsettur, skuli vera undir stjórn sömu manna, þ. e. a. s. nú undir stjórn landsstjórnarinnar. Þinginu kemur því mál þetta alls ekkert við. Það var mjög eðlilegt, að framkvæmdin yrði falin landsstjórninni, því bæði hafði frú Herdís Benedictsen mjög miklar mætur á Magnúsi Stephensen landshöfðingja, og hann mun jafnvel hafa samið arfleiðsluskrána, því að hún er skrifuð með hans eigin hendi, og svo er þetta alveg eðlilegt. Það er því augljóst, að það er landsstjórnin ásamt sýslunefndum Vesturamtsins, sem geta ákveðið, hvar skólinn skuli reistur. Jeg get því ekki álitið, að því hafi verið slegið föstu af þinginu, að skólinn skuli vera á Staðarfelli, en hafi svo verið gert, þá er það að mínu áliti algerlega óheimil ákvörðun, því að það heyri undir landsstjórnina. Það er síður en svo, að menn hafi verið ásáttir um, að skólinn skuli vera á Staðarfelli. Áður var barist af miklu kappi fyrir því, að skólinn væri í Ólafsvík, til þess að notuð yrðu hin góðu húsakynni þar og aðrar góðar aðstæður. Um eitt skeið var mikið kapp lagt á, að hann yrði í Flatey, en enda þótt ætla megi þann stað æskilegan frá sjónarmiði gefandans, þá þótti hann þó ekki heppilegur. Enn fremur var talað um að reisa hann í Stykkishólmi, og loks hafa Reykhólar verið tilnefndir. Um þessa fjóra staði hefir verið rætt, en aldrei fyr um Staðarfell, og því þykir mjer undarlegt að heyra nú, að búið sje endanlega að ákveða Staðarfell sem skólasetur. Í till. þessari er farið fram á, að stofnaður verði húsmæðra skóli á Staðarfelli. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) tók rjettilega fram, að samkvæmt arfleiðsluskránni væri gjafarfjeð gefið til þess að stofna kvennaskóla, sem mest í líkingu við kvennaskólann í Ytri-Ey, sem nú hefir verið fluttur að Blönduósi. Frú Herdísi var þetta mjög mikið kappsmál, og Magnús Stephensen bað mig að hafa hann sem líkastan Ytri-Eyjarskóla, ef mín nyti við þegar hann yrði reistur. Það þarf því að breyta arfleiðsluskránni, en henni verður ekki breytt nema með konunglegum úrskurði; en síðasti vilji er jafnan álitinn heilagur, og því get jeg þess, að enginn muni fús til þess að brjóta hann, nema brýnar ástæður sjeu fyrir hendi og hin ítrasta nauðsyn. Þetta vil jeg biðja hv.þm. að athuga vel. Við síðustu áramót mun sjóðurinn hafa verið 110000 kr., en árleg viðbót um 5000 kr., og get jeg ekki álitið þetta fje nægilegt til stofnunar og rekstrar skólans, og að hann hljóti því að bíða enn nokkra hríð, því það var áreiðanlega vilji frú Herdísar, að hann bæri sig sjálfur. Að öðru leyti hefir stjórnin ekkert að athuga við það, sem till. fer fram á, og ei fús til þess að undirbúa frekari framkvæmdir í máli þessu.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg bjóst ekki við, að svo miklar umræður yrðu um till. þessa, en til skýringar get jeg getið þess, fyrir hv.þm. Barð. (HK), að venjulega selja menn betur dún fyrir sunnan Breiðafjörð en norðan. Fyrir sunnan fjörðinn þekki jeg til þess, að síðastliðið ár var dúnn seldur fyrir 20–24 kr. pundið, en dúnn frá Staðarfelli var seldur á 18 kr. pundið, og þá álít Jeg mjög sparlega áætlað, að reikna með 15 kr. nettó.

Hvar er salan?

. Á Íslandi - við Breiðafjörð - en líklega ekki á Barðaströnd. Jeg tel mig ekki hafa reiknað um of að áætla söluverð selskinna 20 kr. stykkið nú, þar eð þau í fyrra seldust fyrir 16 kr., en hafa nú hækkað í verði. Útreikningur minn mun vera gætilegur og nær því sanna, en hefði jeg áætlað tekjumar 2500 kr. í stað 2900 kr., þá hefði jeg nákvæmlega fengið upphæð þá, sem gefendurnir áskildu sjer. Annars vil jeg þakka hæstv. stjórn fyrir undirtektir hennar undir þetta mál, og að hún hefir tjáð sig fúsa til þess að vinna fyrir framgang þess, en umræðurnar, sem spunnist hafa út af skólastaðnum, undra mig mjög, einmitt sakir þess, að hæstv. stjórn hefir samþykt, að skólinn skuli reistur á Staðarfelli, með því að þiggja það að gjöf, því að gjöfin var gefin með því skilyrði og með það fyrir augum, að Herdísarsjóðnum yrði varið til þess að byggja þar skólann, sem arfleiðsluskrá hennar getur um. Skólinn verður þar ágætlega settur, en í Flatey álít jeg, að ekki geti komið til mála að byggja hann. Herdísarauðurinn er kominn frá Staðarfelli, en nú er jörðin sjálf gefin, og tel jeg því mjög gott, að hvorttveggja skuli geta farið saman, jörðin, sem skólinn er bygður á, og peningamir, sem hann er reistur fyrir. Jeg kannast við að hafa áður haldið fram Ólafsdal sem heppilegu skólasetri og að jeg gekst fyrir því, að stjórninni yrði veitt heimild, sem hún hefir enn, til kaupa þar; en kaup voru ekki gengin saman þegar Staðarfell var gefið. En með því nú að þiggja Staðarfell er ákveðinn staður skólans, og áreiðanlegt er það, að verði skólinn ekki settur á Staðarfelli, þá verður hæstv. landsstjórn að skila því aftur.

Hákon Kristófersson Hæstv. atvrh. (KIJ) lofaði í ræðu sinni að gera þær ráðstafanir til skólabyggingarinnar, sem í till. felast, og álít jeg, að í því felist vilji hæstv. stjórnar til þess, að skólinn verði stofnaður á Staðarfelli; en jeg mótmæli því, að skólinn verði reistur á Staðarfelli, og krefst þess, að hæstv. stjórn geri engar ráðstafanir á þeim grundvelli.

Máske ætti ekki að reisa skólann

. Má vera, að það sje það besta. Jeg álít affarasælast, að skólinn verði ekki stofnaður fyr en sjóðurinn er orðinn svo mikill, að með honum mætti reka hann, því að þá þyrfti ekki altaf að vera að sækja um styrk til þingsins. Hv. þm. Dala. (BJ) sagði, að Staðarfell hafi verið gefið með því skilyrði, að skólinn yrði reistur þar; en um það skilyrði efast jeg stórlega, því að fyrv. forsrh. (JM) sagði mjer nú nýskeð, að hann hefði engu um það lofað, er hann þáði gjöfina. Hv. þm. Dala. (BJ) sagði enn fremur, að auðurinn væri kominn frá Staðarfelli. Um það ætla jeg ekki að deila, en álit mitt er þó, að auður Brynjólfs Benedictsens sje kominn annarsstaðar frá. Um verðlagið vil jeg slá því föstu, að hv.þm. Dala. (BJ) geti ekki fullyrt, að selskinn verði í 20 kr., nema hann hafi fengið vísbendingu frá æðri heimi.

Misskilningur; jeg sagði, að að sunnanverðu fjarðarins seldist betur en að norðanverðu

. Þau eru að minsta kosti ekki komin í það verð enn, og áður en jeg legg trúnað á það verð þyrfti jeg að sjá framlagða reikninga.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Hv. þm. Dala. (BJ) hjelt því fram í ræðu sinni, að jörðin hefði verið gefið með því skilyrði, að skólinn yrði settur þar, og að fyrv. stjórn hefði gengið inn á þetta um leið og hún tók við gjöfinni, og er þá því sjálfsagðara, að stjórnin taki því vel, enda þótt ekki sje útsjeð um, að skólinn verði reistur þar. Og hvort sem ei, mundi hún fús til þess að styðja 1. og 2. lið, en síður 3. og 4. lið, fyr en það kemur í ljós, hverju stjórnin. hefir loftið á sínum tíma og útsjeð er um það, að skólann eigi að setja þar.

Magnús Jónsson í síðari till. á dagskránni er engu slegið föstu um það, að skólinn eigi nokkuð skylt við Herdísarsjóðinn, en í þessari till. er farið fram á húsmæðraskóla og hann orðaður við þann sjóð. Jeg vil því beina þeirri spurningu til hæstv. atvrh. (KIJ), hvort það geti komið til mála, að stjórnin láti breyta erfðaskránni í þeim tilgangi, að nota mætti fje Herdísarsjóðsins til húsmæðraskóla. Því ef svo er, hlýt jeg að vera algerlega á móti því að fela stjórninni að fara með þetta mál.

Sigurður Stefánsson Ágreiningur hefir risið um það hjer í deildinni, hvort þessi skóli megi samkvæmt gjafabrjefinu heita húsmæðraskóli, en jeg hygg, að allir kvennaskólar sjeu í raun og veru húsmæðraskólar, og jeg efast ekki um, að gefandinn, svo hagsýn kona sem hún var, hefði kosið húsmæðraskóla, ef hún hefði lifað nú. Sú hugmynd var þá óþekt, og því álít jeg algerlega óþarfar allar breytingar á arfleiðsluskránni í þessu efni.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg gleymdi að geta þess áðan, hvers vegna gefandinn setti samanburð við Ytri-Ey, en ekki við kvennaskólann í Reykjavík, en það var af því, að Ytri-Eyjarskóli var þá miklu fremur hússtjórnarskóli, og því nær hugtakinu að stofna húsmæðraskóla. En Staðarfellshjónin gáfu ekki jörðina í öðru skyni en því, að skólinn yrði reistur þar, og hygg jeg, að það sje tekið fram í gjafarbrjefinu, en máske er þess þó ekki þar getið. Fyrv. forsrh. (JM) vissi, að Magnús Friðriksson gaf ekki jörðina nema með því skilyrði, að skólinn yrði reistur á Staðarfelli.

Magnús Guðmundsson Jeg leyfi mjer að gera það að tillögu minni, að málinu verði vísað til stjórnarinnar.