Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frá því var sagt í fréttum útvarpsins s.l. laugardagskvöld, að á föstudaginn langa hefðu togarar íslenzkir lagt leið sína inn á það svæði, þar sem bátar úr Grindavík leggja net sín, og frá því var skýrt, að þessir togarar hefðu þar valdið usla, sem næmi mörgum milljónum króna. Síðar hefur þetta verið skýrt nánar, að það tjón, sem þarna hafi orðið, muni nema hálfri þriðju milljón kr., þó svo, að ekki muni öll kurl komin þar til grafar. Um þetta athæfi, sem þarna hefur átt sér stað, þarf ekki að hafa mörg orð. Um það hljóta allir hv. alþm. að vera samdóma. Það athæfi, sem þarna hefur átt sér stað, er í einu orði sagt þjóðarskömm. Um það þarf hér ekki að fjölyrða. En frá því var jafnframt skýrt í þessum fréttum útvarpsins og haft eftir formönnum úr Grindavík, að ég ætla, að þeir höfðu fyrir föstudaginn langa haft samband við forstjóra landhelgisgæzlunnar og að því er mér skildist talið, að hann hefði gefið vilyrði um eða jafnvel fyrirheit um, að netanna mundi verða gætt. Og jafnframt var, að ég held, frá því skýrt, að þessir hinir sömu menn hefðu haft samband við skipherra á einu tilteknu varðskipi og hann hefði jafnframt gefið fyrirheit um það, að netasvæðisins skyldi gætt þennan dag. Nú hefur það hins vegar ekki verið gert, að því er bezt verður séð. Netasvæðisins var ekki gætt þennan dag. Nú geng ég út frá því sem gefnu, að hæstv. dómsmrh. eða dómsmrn. hafi þegar í stað rannsakað þennan þátt málsins, sem snýr að undirmönnum þeirra í landhelgisgæzlunni, og af því tilefni vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. dómsmrh., hvort það sé rétt hermt í fréttum útvarpsins, sem sagt var um viðtöl formanna í Grindavík við landhelgisgæzluna, forstjóra hennar og skipherra eins tiltekins varðskips. Í öðru lagi: Ef það er rétt, hverju sætir það þá, að netasvæðisins var ekki gætt, og hver ber þar ábyrgð á, forstjóri landhelgisgæzlunnar eða skipherrann á þessu tiltekna varðskipi? Og í þriðja lagi: Hefur dómsmrh. gert eða hyggst hann gera einhverjar ráðstafanir gagnvart þeim opinberu starfsmönnum, sem hér eiga hlut að máli? Ég vænti þess, að hæstv. dómsmrh. geti gefið þingheimi upplýsingar um þessi atriði. Það eru atriði, sem þjóðin á heimtingu á að fá að vita sem gleggst skil á. Hún á heimtingu á að fá að vita, ef hér er um að ræða einhverja vanrækslu hjá þessum opinberu starfsmönnum, sem þarna er um að ræða. En ef það er ekki og ef eitthvað er mishermt í þessu viðtali, sem ég hef greint hér frá, og þeir eru þar hafðir fyrir rangri sök, þá eiga þeir menn, skipherrann og forstjóri landhelgisgæzlunnar, heimtingu á því, að þeir séu þegar í stað hreinsaðir af því.



Herra forseti. Í framhaldi af orðum hv. 3. þm. Norðurl. v. vildi ég leyfa mér að spyrja hæstv. dómsmrh. eða annan þann ráðh., sem kynni að vilja svara þeirri fsp., hvort þeir, sem hafa orðið fyrir fjárhagslegu tjóni, útgerðarmenn og sjómenn úr Grindavík, vegna íslenzku togaranna á föstudaginn langa, geti gert sér vonir um það, að ríkisstj. muni gera einhverjar ráðstafanir til þess, að þeir fái tjón sitt bætt. Fyrir nokkrum vikum var rætt hér á hv. Alþ. um svipaðan atburð. Það var þegar brezkir togarar spilltu netum Ólafsvíkurbáta á veiðisvæði þeirra. Þá var því lýst yfir af hæstv. dómsmrh., að ég hygg, að Íslendingarnir mundu fá það tjón, sem þeir höfðu beðið, bætt og það yrði greitt úr ríkissjóði. Mér er kunnugt um, að um 12 bátar úr Grindavík hafa tapað að meira eða minna leyti netum sínum á föstudaginn langa, þegar íslenzku togararnir ösluðu yfir veiðisvæði þeirra og hlífðu þar engu, enda þótt netin væru greinilega merkt og ágætisveður væri, þannig að skipstjórunum á togurunum hefði verið mjög auðvelt að sjá, hvar net voru fyrir. Ég sé ekki, að neinn eðlismunur sé á því, þótt í þetta skipti séu það íslenzkir togarar, sem valda tjóni á netum fiskibátanna, en í hinu tilfellinu voru það brezkir togarar. Ég tel, að ríkissjóður eigi í þessu tilfelli eins og í hið fyrra skipti að bæta það tjón, sem hér hefur orðið, því að eins og hv. 3. þm, Norðurl. v. gat um, var áður búið að biðja landhelgisgæzluna og yfirstjórn varðskipanna - eða yfirmenn þeirra - að gæta svæðisins, þar sem Grindvíkingar höfðu þá nokkrum dögum áður orðið þess varir, að íslenzkir togarar voru að toga fast upp að netasvæði þeirra.



Herra forseti. Ég hygg, að um það þurfi ekki að efast, að hv. alþm. séu sammála um, að sá atburður, sem gerðist á föstudaginn langa í Grindavíkursjó, sé til leiðinda og eins og komizt var að orði hér áðan: til skammar. Hér hefur veiðarfærum verið spillt, og það má vera, að það sé út af einhverjum misskilningi milli aðila, að svo hefur orðið. Ég hef rætt við forstjóra landhelgisgæzlunnar um þessi mál í morgun, og það er auðheyrt á því, sem hann hefur hér um að segja, að hér er vægast sagt um misskilning að ræða. Forstjóri landhelgisgæzlunnar hefur vakið athygli á þeim erfiðleikum, ef landhelgisgæzlan ætti að taka að sér að gæta neta báta alla leið frá Vestmannaeyjum og hér vestur á Snæfellsnes, því að það eru net í sjónum alla þessa leið, - að það hlyti að vera miklum erfiðleikum bundið. Tjónið á netum Grindvíkinganna átti sér stað um 10 mílur undan landi, og það er talið, að það sé nú sjaldan, sem þeir leggi svo djúpt. En þetta mál er í rannsókn, og það er ekki hægt á þessu stigi málsins að fullyrða um það, hvort hér er um sök að ræða hjá landhelgisgæzlunni Til þess vantar þá rannsókn, sem hlýtur fram að fara í málinu. Og þá þarf einnig að rannsaka það, hvort fullyrðingar formanna af bátum í Grindavík um það, að þeim hafi verið lofað vernd, eru á rökum reistar. Þetta er mikill leiðindaatburður, og það verður að rannsaka málið til hlítar, og er ekki heldur heppilegt, að það skyldi eiga sér stað einmitt nú, að íslenzkir togarar séu innan við 12 mílurnar að fiska. Það gæti á vissum stöðum valdið misskilningi, enda þótt þeir hafi ekki verið í landhelgi. Þeir hafa á þessum tíma rétt til þess að fiska inn að 8 mílunum hér við Suðurlandið, og við, sem þekkjum lítið til þessara mála margir, við skiljum ekki, hvernig stendur á því, að íslenzkir togarar hafa rétt til þess að fiska innan við 12 mílurnar. Og ef sá réttur hefði ekki verið gefinn, þá hefði þetta mál ekki komið fyrir. En það er önnur saga. Hér hefur gerzt leiðindasaga, sem verður að rannsaka til fulls, og hún er ekki að öllu leyti hliðstæð því, sem gerðist við Snæfellsnes. Hún er ekki að öllu leyti hliðstæð því, ekki vegna þess, að það voru brezkir togarar þar, en íslenzkir hér fyrir sunnan, heldur vegna þess, að brezku togararnir voru í landhelgi, þegar þeir gerðu spjöllin hjá Ólafsvíkurbátum, en íslenzku togararnir á föstudaginn langa voru ekki í landhelgi, og það er vitanlega reginmunur. Ég vil ekki á þessu stigi málsins gefa ákveðið loforð um, að Grindvíkingar fái tjónið bætt. Ég geri mér hins vegar fyllilega ljóst, að þetta er mjög tilfinnanlegt tjón, og ég tel ýmis rök hníga að því, að þeir eigi að fá tjónið bætt. En málið þarf áreiðanlega að rannsaka, áður en loforð eru um það gefin. Það má vel vera, að Grindvíkingar hafi svo hreinan skjöld í þessu máli, að þeir eigi ekki aðeins siðferðilega kröfu, heldur jafnvel lagalega kröfu á bótum, og þá þarf ekkert um það að deila. En ef það ætti sér nú stað, sem mörgum finnst ólíklegt, að þeirra fullyrðingar séu vægast sagt á misskilningi byggðar, þá hafa þeir misst lagalega réttinn, en siðferðilega réttinn kunna þeir eigi að síður að hafa. Og þá er það vitanlega matsatriði, hvort þeim skuli bætt þetta tjón, sem þeir hafa orðið fyrir, og verður áreiðanlega tekið til vinsamlegrar athugunar á síðara stigi. En það, sem ég vil segja um þetta og tel ekki ástæðu á þessu stigi málsins að fjölyrða þar um, er það, að þetta mál verður auðvitað rannsakað til hlítar og reynt að fá sannleikann upp í þessu máli. Og þessi leiðindasaga, sem nú hefur gerzt, ætti að vera til þess að kenna okkur að búa þannig um hnútana eftirleiðis, að atburðir eins og þessi eigi sér ekki stað aftur.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör, sem hann gaf hér áðan. En í einu atriði get ég ekki verið sammála honum, og það er þegar hann segir, að í sambandi við bótaréttinn skipti það meginmáli, hvort togararnir séu í landhelgi eða ekki í landhelgi. Það eru í gildi reglur um verndun veiðarfæra, og hvort sem togarar valda tjóni á veiðarfærum innan landhelgi eða utan, ef þeir gera það af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi, þá á að bæta það tjón, sem þeir, sem veiðarfærin eiga, verða fyrir. Ég tel í þessu tilfelli, að um hliðstæðu sé að ræða að því leyti, að bæði gagnvart Ólafsvíkurbátunum og Grindavíkurbátunum hefur af hreinum ásetningi verið valdið tjóni á veiðarfærum netabáta, og ef ríkissjóður teldi sér skylt að bæta Ólafsvíkurbátum það tjón, sem þeir urðu fyrir af þessum ástæðum, þá tel ég, að hann hljóti alveg eins að verða að bæta Grindavíkurbátum það tjón, sem þeir urðu fyrir í þessu tilfelli.



Herra forseti. Ég vona, að hv. 4. þm. Reykn. hafi ekki heyrt skakkt áðan. Ég sagði ekkert um það, að Grindavíkurbátum yrði ekki bætt tjónið. Ég sagði aðeins það, að ég vildi ekki á þessu stigi málsins gefa loforð um, að það yrði gert. Ég vildi láta rannsókn fara fram í þessu máli áður, til þess að það kæmi fram, hvort Grindvíkingar hefðu bæði siðferðilegan og lagalegan rétt til þessarar kröfu. Og ég einmitt undirstrikaði það, að jafnvel þótt þeir hefðu ekki lagalegan rétt, þá mætti svo fara, að þeir fengju eigi að síður bætur út á siðferðilega réttinn. Ég vil aðeins til þess að fyrirbyggja misskilning taka enn fram, að þótt ég á þessu stigi málsins gefi Grindvíkingum ekki loforð um bætur, þá má vera, að þeir fái bætur eigi að siður, ekki sízt ef rannsóknin á þessu máli verður þeim í vil. Það er svo aftur á móti aukaatriði í þessu máli, þótt ég eins og hv. 4. þm. Reykn. vilji ekki segja, að það sé alveg sambærilegt, það sem gerðist hjá Ólafsvíkurbátum og Grindavíkurbátum, þar sem Bretarnir voru innan landhelgi, þegar þeir ollu tjóninu. Og óþarflega finnst mér og of fast að orði kveðið hjá hv. 4. þm. Reykn., þegar hann segir hér og fullyrðir alveg, að tjóninu hafi verið valdið af ásetningi. Ég vil ekki fullyrða það, og ætla ég þó ekki að bera í bætifláka fyrir íslenzku togarana, sem ollu tjóninu. En ég vil ekki á þessu stigi málsins fullyrða það, að þeir hafi eyðilagt netin af ásetningi. Ég vil miklu heldur trúa því, að þeir hafi ekki séð merki á veiðarfærunum, ekki vitað, að það voru net undir, þar sem þeir voru að toga, og ég vil, að rannsóknin leiði í ljós, hvort mín skoðun er að þessu leyti réttari eða fullyrðing hv. 4. þm. Reykn. Og ég held, að málstaðurinn batni ekkert við það, þó að við séum með fullyrðingar, sem vantar allar sannanir fyrir. Ég vil miklu frekar ætla það, að íslenzkir togaraskipstjórar, þegar þeir voru að toga á þessu 10 mílna belti, hafi ekki vitað af netunum, heldur en þeir hafi af ásetningi togað yfir netin, vitandi vits eyðilagt milljónaverðmæti.



Herra forseti. Þegar ég hreyfði mínum fsp., lét ég þess getið, að ég ætlaði ekki að fara að ræða þetta mál hér almennt, og ég ætla ekki að fara að gera það heldur nú. En þó hafa komið hér fram atriði hjá hæstv. ráðherra, sem gætu gefið tilefni til þess einmitt að ræða þetta mál meira almennt, því að það er auðvitað rétt, sem hann benti á, að það fer ekki hjá því, þegar svona atburðir ske, að þá fari maður að hugsa um, hvort raunverulega hafi verið ástæða til þess og hversu heppilegt það sé og hvort það hafi ekki alltaf verið skaðlegt, eins og við margir höfðum haldið, að leyfa íslenzku togurunum að veiða innan við þau mörk, sem sett voru. Og það fer ekki hjá því, að atburður sem þessi geti leitt til þess, að þau ákvæði verði tekin til endurskoðunar. En um það mál er ekki ástæða til að ræða hér frekar á þessu stigi, að mér finnst, það þarf nánari athugunar við. Og ég skil það ákaflega vel hjá hæstv. ráðh., að hann sé ekki við því búinn hér að gefa yfirlýsingar um það, að ríkissjóður taki á sig ábyrgð á því fjártjóni, sem þarna hefur átt sér stað. Ég verð að segja það, að eftir því sem sagt hefur verið frá þessu, þá getur í mínum huga ekki verið neinn vafi á því, að þarna er um skaðabótaskyldan verknað að ræða, vegna þess að skipstjórarnir á togurunum eru auðvitað skaðabótaskyldir, þó að það sé ekki ásetningur hjá þeim að eyðileggja netin, heldur eru þeir skaðabótaskyldir, ef það er gáleysi hjá þeim, og það getur engum, held ég, blandazt hugur um, að þarna hefur átt sér stað, svo að vægt sé að orði kveðið, stórkostlegt gáleysi. Það er þess vegna að mínum dómi enginn vafi á því, að skipstjórarnir á togurunum bera ábyrgð á því tjóni, sem þarna hefur átt sér stað, og vitaskuld er það ekki nema réttmætt, að þeir séu sóttir til saka og látnir greiða bætur. Hins vegar liggur það ljóst fyrir, að þeir geta verið misjafnir borgunarmenn, og þess vegna hefur það sína þýðingu, hvort ríkissjóður ber þarna bakábyrgð á eða ekki. En það endurtek ég, að ég skil það mætavel hjá hæstv. ráðherra, að hann sé ekki við því búinn á þessu stigi málsins að gefa yfirlýsingar um það efni. Á hinn bóginn beindi ég til hans alveg ákveðnum spurningum um alveg ákveðin atriði, sem ég taldi víst að hann væri búinn að kynna sér, og það kom líka á daginn, að það hafði hann þegar gert. Hann hafði þegar kallað fyrir sig forstjóra landhelgisgæzlunnar og athugað málið. Ég dreg ekki í efa, að það geti verið erfitt að gæta netasvæðis hér fyrir ströndum landsins, það efast ég ekki um að sé rétt hjá forstjóra landhelgisgæzlunnar. Það má vel vera, að það sé svo erfitt, að það sé enginn vegur fyrir landhelgisgæzluna að taka það að sér. Ég spurði ekki að því, hvort það væri erfitt, - ég spurði að því, hvort það væri rétt haft eftir Grindvíkingum, að forstjóri landhelgisgæzlunnar hefði gefið þeim vilyrði eða fyrirheit um að gæta netasvæðisins. Hafi hann gert það, átti hann að gera það eða láta gera það, hvort sem það er erfitt eða ekki erfitt. Og það er þetta, sem ég spurði um, og það er þetta, sem hæstv. ráðherra hlýtur fyrst og fremst að hafa spurt forstjóra landhelgisgæzlunnar um, og þess vegna hlýtur hæstv. ráðherra að geta svarað þessu alveg skýrt og skorinort: Er það rétt, að forstjóri landhelgisgæzlunnar hafi gefið fyrirheit um það, að netasvæðisins skyldi gætt þennan dag? Og sömuleiðis hlýtur hann að hafa kannað, hvort það sé rétt, að skipherra á tilteknu varðskipi hafi gefið þetta fyrirheit. Um þetta er spurt, og mér skildist óbeint af því, sem hæstv. ráðherra sagði, að það mundi vera á þá leið, að forstjóri landhelgisgæzlunnar kannaðist ekki við að hafa gefið þetta fyrirheit. Ef það er svo, þá á það að koma alveg hreint fram, að það sé þannig, að forstjóri landhelgisgæzlunnar kannist ekki við það að hafa gefið þetta fyrirheit, og ef það er svo, þá á vissulega rannsókn í málinu að fara fram. Hæstv. ráðherra sagði, að rannsókn færi fram í málinu. Ég spyr þá af því tilefni og breyti þá ofur lítið fyrri spurningu minni: Er þá rannsókn á þessum þætti málsins byrjuð, og hver er sú rannsókn og hvar fer hún fram?



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er til meðferðar, er þess efnis, að Alþingi skori á ríkisstj. að láta undirbúa löggjöf um tónlistarfræðslu, þar sem m.a. séu sett skýr ákvæði um aðild ríkisins að þessari fræðslu, hlutdeild ríkissjóðs í greiðslu kostnaðar við tónlistarskóla og hvaða skilyrði skólar þessir þurfi að uppfylla til að njóta ríkisstyrks. Ástæðan til þess, að þessi till. er flutt, er sú, að tónlistarfræðsla fer nú mjög vaxandi, góðu heilli að segja má, og hafa verið stofnaðir víða um land tónlistarskólar til þess að hafa þessa fræðslu með höndum. Þessir skólar allir starfa utan skólakerfisins, og þeir hafa ekki aðra aðstoð frá ríkisvaldinu en er fólgin í styrkveitingum til þeirra í fjárlögum hverju sinni. Styrkveitingar til þessara skóla eru mjög misjafnar. Nú eru það 13 skólar, sem njóta styrks í fjárlögum, og á síðari árum hefur mjög verið sótt á um það að fá þessa styrki hækkaða með hliðsjón af því aukna starfi, sem þessir skólar inna af höndum. Það er vitanlega lítt gerlegt fyrir fjvn. Alþingis að meta það, hvernig eigi að veita styrki sem þessa, og gera sér grein fyrir því, hvert sé starf þessara skóla og að hve miklu leyti þeir séu styrks maklegir. Það liggur nokkurn veginn í augum uppi, að skólarnir séu allmismunandi, bæði að gæðum og einnig nemendafjölda, og því eðlilegt, að þar sé nokkur mismunun á gerð. En til þess að auðið sé að finna undir slíku grundvöll, er óumflýjanlegt að setja um þetta atriði fastar reglur. Ég vil taka það skýrt fram, að fyrir flm. þessarar till. vakir ekki það, að þessi fræðsla verði tekin í hendur ríkisins og þessir skólar gerðir að ríkisskólum, síður en svo. Það er engum efa bundið, að það hefur mjög mikla þýðingu í þessu sambandi, að áhugamannasamtök standi að þessum skólum og stjórni þeim og haldi þeim að verulegu leyti uppi, svo sem gert hefur verið til þessa. En hins vegar er það jafnvíst, að ekki verður auðið að reka skóla þessa án þess, að til komi einhver aðstoð frá ríkisins hálfu, og ég held, að það sé engum efa bundið, að hér sé um slíkt nám að ræða og fræðslu, að það sé full ástæða til þess, að henni sé af opinberri hálfu gaumur gefinn og að því stuðlað, svo sem fært þykir, að fræðsla þessi geti sem víðast á landinu átt sér stað. Ég vil því leyfa mér að vænta þess, að hv. þm. geti á þetta sjónarmið fallizt, annars vegar það, að eðlilegt sé, að tónlistarfræðsla sé efld, og hins vegar, að það sé jafnframt nauðsynlegt að setja um aðstoð ríkisins fastar reglur, þar sem ákveðið sé, hvaða skilyrði skólar þessir þurfi að uppfylla til þess að njóta ríkisaðstoðar og þá að hve miklu leyti sú aðstoð skuli veitt. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um málið. Efnislega er grein fyrir því gerð í þeirri grg., sem till. fylgir, en vil leyfa mér að leggja til, að umr. verði frestað og till. vísað til fjvn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 4. landsk. þm. að flytja hér till. til þál. um, að Alþingi ítreki ályktun sína frá 13. apríl og skori á Sameinuðu þjóðirnar að beita sér af alefli fyrir allsherjarafvopnun og taki þannig undir þau tilmæli, sem Alþingi bárust 15. febr. frá Æðsta ráði Sovétríkjanna um að leggja till. ráðsins lið, en þær fara fram á, að komið sé á allskömmum tíma, 4 næstu árum, allsherjarafvopnun í heiminum. Hér er um mál að ræða, sem varðar framtíðargæfu okkar þjóðar sem allra annarra og þar sem við Íslendingar ættum alveg sérstaklega að geta borið fram okkar óskir í fullri einlægni og án þess að þurfa að taka nokkurt það tillit, sem stórveldin í heiminum neyðast til að taka. þegar þau eru að ræða þessi mál. Æðsta ráð Sovétríkjanna hafði snúið sér til Alþ. eins og fleiri þjóðþinga, og það er ekki nema von, að einmitt fulltrúar Sovétþjóðanna geri slíkt, því að vart hafa nokkrar þjóðir í veröldinni fengið nú á síðustu tímum að kenna eins ægilega á því, hvað styrjöld er, eins og einmitt þær þjóðir. Frá sjónarmiði okkar, hvort heldur er okkar litlu þjóðar eða annarra, hlýtur viðhorfið í veröldinni nú að vera það, að hverjum einasta manni, hverjum einasta einstaklingi og hverri einustu þjóð beri að gera allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að afstýra megi þeirri ógn, sem yfir mannkyninu hefur nú vofað undanfarinn áratug, að til tortímingarstyrjaldar, þar sem kjarnorkuvopnum væri beitt, gæti komið. Styrjöld og styrjaldir eru gamlar hjá mannkyninu, en aldrei fyrr en á okkar tímum og það á síðasta áratug hefur verið hætta á því. að með styrjöld yrði bókstaflega mannkyninu útrýmt. Hingað til hafa styrjaldir haft í för með sér mikla ógæfu og miklar hörmungar fyrir alla þá, sem hafa orðið að búa við þær þungu búsifjar, sem styrjöldum fylgja. En styrjaldir hafa ekki ógnað tilveru mannkynsins fyrr en nú á tímum, og þess vegna er það sameiginlegt vandamál og sameiginlegt áhugamál allra þjóða í veröldinni, jafnt stórra sem smárra, að reyna að koma í veg fyrir, að til styrjaldar geti komið. Ástæðan til þess, að slík hætta vofir yfir, að mannkyninu yrði bókstaflega útrýmt, ef til allsherjar kjarnorkustyrjaldar kæmi, er sú, að tæknilegar framfarir mannkynsins, þær nýju uppgötvanir, sem gerðar hafa verið, hafa gefið mannkyninu svo óskaplegt vald yfir þeim öflum í náttúrunni, sem okkur voru áður lítt eða ekki kunn, að einmitt þessi sömu öfl, sem gætu gefið okkur möguleika til þess að koma á hér betra mannfélagi á jörðinni en okkur nokkru sinni fyrr hefur dreymt um, einmitt sömu öfl, ef þau eru leyst á rangan hátt úr læðingi, geta orðið til að tortíma okkur. Ef kjarnorkan er notuð til friðsamlegra starfa, getur hún lagt grundvöll að því að útrýma svo að segja öllum þeim vandamálum, sem mannkynið hefur átt við að etja síðustu árþúsundir. Kjarnorkan og vetnisorkan fela í sér möguleika til svo ódýrrar og til svo stórkostlegrar framleiðslu á jörðinni, að það er hægt að skapa þær allsnægtir, sem mannkynið áður hefur aðeins dreymt um í sínum djörfustu draumum. Það er hægt að útrýma fátækt, sjúkdómum, vanþekkingu, öllu því böli, sem mannkynið hefur átt við að stríða öldum og árþúsundum saman. Það er hægt að skapa þær allsnægtir hjá mönnunum, sem gera vinnuna að leik í staðinn fyrir þrældóm, hægt að koma á þeirri sjálfvirkni í framleiðslu, sem léttir þunga erfiðisins af mönnunum. Allir þessir möguleikar blasa við okkur, svo framarlega sem við aðeins berum gæfu til þess að útrýma í eitt skipti fyrir öll styrjöldum og styrjaldarhættu á okkar jörð og geta í þess stað notað öll þessi miklu og hingað til leyndardómsfullu öfl í þjónustu mannkynsins og vellíðanar og velferðar þess. En hitt er augljóst, að svo framarlega sem á að takast að nota þessi öfl í þágu hins góða hjá mannkyninu. þá má mannkynið ekki lengur eiga það á hættu, að styrjaldir geti brotizt út. Það er svo skammt á milli, að ef einni þjóð, af hvaða ástæðu sem það er, finnst hún vera að berjast fyrir tilveru sinni og ef hún hefur ráð og möguleika á að beita þeim vopnum, sem kjarnorkuvopnin eru, þá er alltaf hætta á, hvaða samningar sem gerðir eru, að til slíkra vopna yrði gripið, sérstaklega svo framarlega sem fjöldi þjóða er farinn að fá slík vopn í hendur. Það er þess vegna um að gera fyrir okkur nú, þegar það eru enn þá aðeins örfáar þjóðir, sem hafa þessi vopn, og þegar menn meira og meira gera sér ljóst, að það er ekki hægt að útkljá vandamálin á milli þjóðanna með styrjöldum, að láta til skarar skríða og banna allan vopnaútbúnað hjá mönnunum, banna alla vopnaframleiðslu og þar með alla beitingu vopna og eyðileggja öll þau kjarnorkuvopn, sem þegar eru til. Þetta vandamál er þess vegna í senn þess eðlis, að tækist að leysa það, þá er annars vegar verið að bjarga mannkyninu öllu frá tortímingu, sem yfir vofir, svo framarlega sem kjarnorkuvígbúnaðarkapphlaupinu er haldið áfram, og hins vegar, um leið og tekst að leysa þetta, er hægt að leysa úr læðingi þau öfl, sem í kjarnorkunni búa og hægt er að nota til friðsamlegra starfa. Eins og bent er á í grg., er aðeins með því að hætta þeim vopnabúnaði, sem nú er, og hætta að eyða of fjár til styrjaldarundirbúnings, sem þar er bent á, hægt að gerbreyta efnahagslegu viðhorfi í veröldinni, og allt það, sem við, jafnt hér á Íslandi sem annars staðar, höfum verið að tala um undanfarið, efnahagsleg vandamál og annað slíkt, þá mundi það, eftir að svona hlutir hefðu verið gerðir, á einum til tveimur áratugum ekki lengur verða til frekar en við höfum þurft að glíma við svartadauða eða annað slíkt á okkar landi síðustu áratugum og öldum. Möguleikarnir, sem við blasa, ef mennirnir aðeins bera gæfu til þess að standa saman um að leysa þetta vandamál, sem styrjaldirnar hafa verið og verða nú í auknum mæli við það, að kjarnorkan kemur til, - ef okkur aðeins tekst að leysa þennan vanda og standa saman um það, þá bíða þess vegna blómlegri tímar mannanna, mannkynsins í heild og hverrar þjóðar um sig, heldur en við höfum getað gert okkur vonir um, ekki sízt eins og okkar kynslóð, sem hefur orðið að lifa tvær heimsstyrjaldir og búa nú um nokkurt árabil undir ógninni af þeirri þriðju. Okkur fannst þess vegna. flm. þessa máls, að einmitt á Alþingi Íslendinga ætti sú rödd að koma fram og Alþ, láta til sín heyra um þessi mál. Við erum eina þjóðþing veraldarinnar, sem aldrei hefur þurft að taka ákvarðanir um styrjöld eða leggja fram fé til vígbúnaðar. Við erum fulltrúar þess eina lands í veröldinni, sem aldrei hefur þurft að heyja stríð við aðrar þjóðir. Við höfum verið land friðarins framar öllu öðru. Við höfum, frá því að við öðluðumst fullveldi, lýst yfir ævarandi hlutleysi, og þótt þau sorglegu mistök hafi verið gerð að leiða okkur fyrir áratug inn í hernaðarbandalag, þá er hugsunarháttur okkar þjóðar sá, að hernaðarandi hefur ekki náð tökum á henni, heldur á friðarhugsjónin hjá okkar þjóð áreiðanlega sterkari ítök en jafnvel hjá nokkurri annarri. Við getum þess vegna framar öllum öðrum þjóðum tekið undir áskoranir um afvopnun, og við höfum líka gert það. Alþingi Íslendinga samþ. þann 13. apríl 1954, eða fyrir réttum 6 árum, einmitt þegar kalda stríðið var svo að segja í sínu hámarki, svo hljóðandi ályktun, sem ég - með leyfi hæstv. forseta ætla að lesa upp: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skora á Sameinuðu þjóðirnar að beita sér af alefli fyrir allsherjarafvopnun, sem tryggð verði með raunhæfu alþjóðlegu eftirliti, enda er það öruggasta ráðið til þess að koma í veg fyrir framleiðslu og notkun kjarnorkuvopna og vetnissprengjunnar í hernaði, en tilraunir Bandaríkjanna og Sovétríkjanna með þau vopn hafa sýnt, að í þeim felst geigvænleg og yfirvofandi hætta fyrir mannkynið og framtíð þess, ef ekki tekst með alþjóðlegum samtökum að hindra, að ný heimsstyrjöld brjótist út.“ Þessi þál. var einróma samþykkt á Alþingi, og ég álit, að það sé okkur fagnaðarefni að geta nú ítrekað hana, þegar sú hugsjón, sem Alþ. beitti sér fyrir þá, á svo miklu, miklu meiri ítök hjá þjóðunum en þá var, og þess vegna sé um leið rétt hjá okkur að fela ríkisstj. að ljá bæði því máli, sem Æðsta ráð Sovétríkjanna hefur beint til okkar, og öllum öðrum málum, sem fram koma og í sömu átt stefna, sinn fyllsta stuðning, og við höfum einmitt á síðasta allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna reynt það nú í fyrsta skipti í áratug, að einmitt tvö helztu stórveldi veraldarinnar, Sovétríkin og Bandaríkin, hafa þar tekið höndum saman um tillögur í þessa átt. Ég vil þess vegna vona, að við getum sameinazt um þessa tillögu, annaðhvort í þessu formi eða öðru því formi, sem utanrmn. vildi skila henni í, og vil leyfa mér að gera þá till. til hæstv. forseta, að þessari umr. verði nú frestað, en málinu vísað til utanrmn., sem líka hafði þá till., sem hér var afgreidd fyrir 6 árum, til meðferðar.



Herra forseti. Á þskj. 184 hef ég leyft mér að flytja þáltill. þess efnis, að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að láta hið fyrsta setja upp radíóstefnuvita í Hafnarfirði. Um alllangt skeið hefur það háð stjórnendum skipa á leið til Hafnarfjarðar, að þeir geta ekki við innsiglinguna haft þau not af ljósvitanum í bænum sem skyldi vegna þess, að hann verður ekki greindur frá öðrum ljósum, fyrr en komið er inn fyrir þær tálmanir, sem hann á að vara við. Þegar vitinn var byggður, stóð hann hærra en aðrar byggingar í innsiglingastefnunni. Nú hefur byggingum fjölgað svo, að hann er umkringdur á alla vegu og stendur orðið í húsaþyrpingu, og er fjarlægð hans frá íbúðarhúsum ekki meiri en venjulegt er milli þeirra. Leiðir þetta til þess, svo sem ég áður sagði, að ljós hans verður ekki greint, fyrr en komið er inn fyrir siglingatálmanir, en við innsiglinguna stafar skipum hætta af Helgaskeri og Valhúsagrunni. Innsiglingin er þó bein og liggur þar á milli. Sjómenn hafa um langt skeið kvartað yfir þessu ástandi svo og slysavarnafélögin í bænum, enda er óviðunandi, að á svo fjölfarinni siglingaleið sem inn Hafnarfjörð séu ekki fullnægjandi leiðarmerki. Svo sem öllum er kunnugt, eru skipakomur miklar til Hafnarfjarðar, og má á það minna, að árið 1958 var fiskframleiðsla í Hafnarfirði meiri en á nokkrum öðrum stað í landinu að undanskilinni Reykjavík einni. Ég hef með þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, lagt til, að úr þessu óviðunandi ástandi í vitamálum í Hafnarfirði verði bætt á þann hátt, að settur verði þar upp radíóstefnuviti. Radíóstefnuviti mundi senda frá sér ákveðin hljóðmerki í rétta innsiglingarstefnu og önnur hljóðmerki hvort til sinnar hliðar við rétta stefnu. Þessi merki mundu heyrast í venjulegum útvarpstækjum, og gætu því skip og bátar haft af þeim full not, án þess að miðunarstöðva þyrfti við. Meðan skip er á réttri stefnu, heyrist hið rétta merki, en skiptir um hljóðmerki, ef komið væri af innsiglingarstefnunni, og er þá heyranlegt, hvorum megin við rétta stefnu skipið væri. Radíóstefnuviti. sem staðsettur væri í Hafnarfirði, kæmi fleiri sjófarendum að gagni en þeim, sem leið eiga til Hafnarfjarðar. Svo sem ég gat um, er innsiglingarstefnan til Hafnarfjarðar bein og krókalaus, þótt hún liggi milli torfærna, og svo hagar til, að sé innsiglingarstefnan framlengd út flóann, þá nemur hún laust við Garðsskagann, einmitt á réttri siglingaleið fyrir skagann. Ég tel og hef þar fyrir mér skoðanir sjómanna, að mikils virði væri fyrir skip og báta, sem leið eiga fyrir Garðsskaga, að radíóstefnuviti væri staðsettur í Hafnarfirði, þannig að sjófarendur gætu í dimmviðri stuðzt við hljóðmerki hans og vitað örugglega, hvenær óhætt væri að beygja fyrir skagann, og til þess þyrfti ekki að nota miðunarstöðvar, enda hafa þær ekki allir bátar. Hljóðmerki vitans út Faxaflóa gæti í mörgum öðrum tilfellum auðveldað skipstjórnarmönnum að ákveða staðsetningu skipa sinna. Fyrir Garðsskaga fer ótölulegur grúi skipa ár hvert, og þar hafa orðið mörg skipsströnd og mannskaðar. Tel ég, að skylt sé að gera allt, sem unnt er, til þess að draga úr hættu á þessum slóðum, en radíóstefnuviti í Hafnarfirði mundi að sínu leyti auka öryggi á þessari fjölförnu siglingaleið. Ég vil geta þess að lokum, að bæjarstjórn Hafnarfjarðar samþykkti á síðasta fundi sínum einróma áskorun til Alþingis, þar sem m.a. er komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem bæjarstjórn lítur svo á, að hér sé um nauðsynlegt öryggismál sjómannastéttarinnar að ræða, væntir bæjarstjórn þess, að Alþ. samþ. þáltill. þessa. “ Ég leyfi mér að leggja til, herra forseti, að umr. verði frestað, en till. vísað til hv. fjvn. Ég vænti þess, að þegar nú dregur að lokum mjög aflasællar vertíðar, þegar sjómenn við Faxaflóa sem annars staðar hafa lagt fram óvenjumikla vinnu, til þess að þjóðin megi lifa við sem bezt lífskjör, þá láti hvorki hv. fjvn. né Alþ. sjálft það henda, að þáltill. þessi, sem fjallar um öryggismál sjómanna við Faxaflóa, fái ekki greiða afgreiðslu á þessu þingi, þó að nokkuð sé nú á það liðið.



Herra forseti. Ég vildi aðeins mega taka undir þau orð, sem hv. flm., 7. landsk., flutti hér áðan í sambandi við radíóstefnuvita í Hafnarfirði. Þetta mál hefur lengi verið brýnt nauðsynjamál, þótt af óskiljanlegum ástæðum hafi ekki fengizt á því lausn. Mér er kunnugt um, að slysavarnasamtökin hafa um nokkur ár reynt að vinna að lausn þessa máls og komið þessari hugmynd á framfæri við þá aðila, sem með þetta mál fara. Eins og hv. flm. gat um, þá vonaðist hann til þess, að þetta mál fengi nú afgreiðslu á hv. Alþ., og vildi ég mega taka undir það og vonast til þess, að svo verði.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa langa framsögu fyrir þessari till. Eins og hún ber með sér, fjallar hún um það, að Alþ. feli ríkisstj. að láta endurskoða löggjöfina um utanríkisráðuneyti Íslands og fulltrúa þess erlendis, að endurskoðunin skuli beinast að því að gera utanríkisþjónustuna ódýrari en nú og að hún verði gerð í samráði við þingflokkana og niðurstöður hennar verði lagðar fyrir næsta þing. Eins og fram kemur í grg., eru núgildandi lög um utanríkisráðuneyti Íslands og fulltrúa þess erlendis orðin nær 20 ára gömul. Þau voru sett hér rétt á eftir, að sambandið rofnaði á milli Íslands og Danmerkur á stríðsárunum, og að sjálfsögðu þá miðuð við talsvert aðrar aðstæður en þær, sem nú eru fyrir hendi, og nægir það eitt til þess að gera þá endurskoðun nauðsynlega, er till. fjallar um. Í þessum lögum, sem eru frá 1941, er ríkisstj. sett það í sjálfsvald að ákveða, hvar Ísland skuli hafa sendiráð erlendis, og hefur þetta leitt til þess m.a., að sendiráðin eru nú óeðlilega mörg að margra dómi. Það hefur komið oft fram í umr. hér á þingi og seinast í sambandi við umr. um fjárlagafrv., að í öllum flokkum eru uppi raddir um það, að nauðsynlegt sé að fækka sendiráðum og færa þau saman, í þessari till. er þess vegna lagt til, að endurskoðun fari fram með það fyrir augum að gera kostnaðinn við utanríkisþjónustuna, sérstaklega sendiráðin, minni en nú er. Það er enn fremur lögð á það áherzla og lagt til í till., að þessi athugun eða endurskoðun fari fram í samráði við alla þingflokkana. Er þetta byggt á því, sem öllum má ljóst vera, að utanríkismálin eru nokkuð sérstaks eðlis og þess vegna eðlilegt, að reynt sé að hafa samstarf stjórnar og stjórnarandstöðu um þau, þó að því verði kannske síður við komið um ýmis önnur mál. Ég vil í þessu sambandi minna á það, að þegar fyrir nokkru var rætt hér á Alþingi um stjórnarráð Íslands og hugsanlega endurskoðun á löggjöf um það efni, kom sú skoðun fram hjá hæstv. dómsmrh., að eðlilegt mundi vera, að slík endurskoðun færi fram á breiðum grundvelli, og gildir það að sjálfsögðu ekki síður um utanríkisþjónustuna. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri, en geri það að till. minni, að umr. verði frestað og málinu vísað til utanrmn.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. e. flutti hér mjög skelegga og góða ræðu sem framsöguræðu um þetta mál. Og þar sem hér er komið inn á eitt af þeim málum, sem einna mestu koma til með að valda yfirleitt um framtíðarefnahagsmál Íslands, þá er ekki nema eðlilegt, að um þetta mál verði nokkrar umr. Það, sem ég vil fagna sérstaklega í sambandi við þessa till., þó að ég hafi annars haft mikið við hana að athuga, er, að það er tvennt, sem þarna er óskað eftir að fari saman. Það er annars vegar, að gerð sé fullnaðaráætlun um virkjun einnar ákveðinnar ár á landinu, og hins vegar, að um leið séu athugaðir möguleikar á framleiðslu á útflutningsvöru í sambandi við virkjunina. Það er að vísu kannske undarlegt, að maður skuli finna sérstaka ástæðu til þess að taka það fram, að maður lýsi ánægju sinni yfir því, að þm. skuli tengja þetta tvennt saman, annars vegar stórvirkjun og hins vegar ákveðna framleiðslu í sambandi við þá virkjun, vegna þess að ég býst við, að það sé komið svo nú, að meginið af öllum hv. þm. geri sér ljóst, að þetta tvennt verður að fara saman og að án þess að þetta sé gert hvort tveggja í einu með ákveðnum hugmyndum og samkv. ákveðinni áætlun, annars vegar stórvirkjun vatnsfalla og hins vegar stóriðja eða stórframleiðsla ákveðinna afurða, - án þess að þetta tvennt fari saman sé ekki hugsanlegt að leggja í, svo að að neinu viti verði, stórvirkjanir á okkar fallvötnum. En það, sem gerir, að ég sé sérstaka ástæðu til þess að lýsa ánægju minni yfir, að þetta skuli koma fram, er, að ég hef undanfarin 15 ár öðru hverju komið fram með tillögur um þessi efni hér á Alþ. án þess að hafa getað fengið bænheyrslu, án þess að hafa getað fengið meiri hlutann á Alþ. til þess að skilja, að þetta tvennt verður að fara saman. Stóriðja á Íslandi, svo fámennu landi sem okkar, stóriðja, sem á að geta keppt við erlenda framleiðslu, er svo stór, miðuð við okkar framleiðslu yfirleitt, að það er óhugsandi að ætla að gera hana án þess að verja svo miklum hluta af okkar fjármagni, svo miklum hluta af okkar vinnuafli og gera hana að svo miklum hluta í okkar útflutningi, að við verðum að gera ákveðna áætlun um það. Og það er óhugsandi að ætla að leggja í t.d. virkjun, hvort það væri Jökulsár eða Þjórsár, að fara að virkja hér kannske einhvers staðar milli 300 þús. og 1 millj. kw., án þess að ætla og vita fyrir fram, til hvers maður ætlar að nota það. M.ö.o.: maður getur ekki látið það verða undir einhverri tilviljun komið, að fyrst geri maður þessa stórvirkjun og síðan standi maður uppi með þessa ónotuðu orku og hafi ekki hugmynd um, til hvers hún eigi að vera. Það er hrein fásinna að ætla sér að virkja okkar stóru fossa í eins ríkum mæli og það er hægt og eins og þeir raunverulega kalla á okkur að gera án þess að gera það samkv. áætlun. En þeir yrðu hins vegar svo stór hluti úr þeirri orku, sem við hagnýtum á Íslandi, og sú framleiðsla, sem stæði í sambandi við þá, svo stór hluti af allri okkar þjóðarframleiðslu, að þetta þýðir raunverulega að koma á áætlunarbúskap á Íslandi. Og það er þetta, sem við verðum að gera okkur ljóst, að ef á að virkja þessa hluti og ef við Íslendingar eigum að ráða þessu sjálfir, þá verðum við að hugsa þetta fyrir fram, planleggja þetta fyrir fram, og það þýðir vegna þess, hversu mikill hluti þetta kemur til með að verða úr öllum okkar þjóðarbúskap, að koma á að meira eða minna leyti áætlunarbúskap á Íslandi. 1947 flutti ég hér allýtarlegar till., þegar fjárhagsráð var sett upp, og fór þar fram á, að það yrði gengið út frá á næstu tíu árum þar á eftir að skipta okkar aðgerðum á Íslandi hvað snerti eflingu framleiðslutækja í tvö tímabil. Fyrra tímabilið, 1947–51, skyldum við reyna að ljúka við þá áætlun, sem nýbyggingaráð hafði gert viðvíkjandi aukningu skipastólsins. Samtímis skyldu á þessu tímabili undirbúnar stórvirkjanir í okkar fallvötnum, þannig að þessi fjögur ár, frá 1947–51, væri hægt að nota til þess að hafa þessar áætlanir til 1951. Þá skyldi hafizt handa um þessar stórvirkjanir, þar sem hvort tveggja væri planlagt í senn, virkjanir, og þá var ég fyrst og fremst með Þjórsá, raunar líka ár norðanlands, og sú stóriðja, sem komið skyldi upp í sambandi við þær. Og á árunum 1951–56, hinu síðara 5 ára tímabili, skyldi ráðizt í þessar stórvirkjanir. Þegar fjárhagsráð eða lögin um það voru ákveðin, var því lýst yfir af þáv. forsrh., Stefáni Jóh. Stefánssyni, og var enn fremur sagt í 1. gr. l. um fjárhagsráð, að það skyldi koma á að mjög miklu leyti áætlunarbúskap á Íslandi. Hins vegar man ég líka eftir því, að einn fulltrúi Sjálfstfl. í þeirri ríkisstj. lýsti því þá yfir um leið, að það væri ekki meiningin að framkvæma þetta. Mínar till., sem komu fram í Nd. frá mér sem minni hl. fjhn., voru allar felldar, og það var ekkert af því gert, sem þarna var lagt til, og þær raforkuvirkjanir, sem síðan var lagt út í, voru gerðar allar saman án þess, að nokkrar áætlanir væru um þær tengdar við þá stóriðju, sem að einhverju leyti átti að byggja á þeim. Og þegar síðan var farið að ræða þær stóru verksmiðjur, eins og áburðarverksmiðjuna, sem átti að koma upp í sambandi við þær, þá kom það strax í ljós, eins og ég hafði bent á við þær umr., að áburðarverksmiðjan var planlögð án þess að ætla sérstaka raforkuvirkjun til hennar, og stærð hennar er þess vegna sniðin við það, sem afgangs mundi verða úr þeirri virkjun, sem þá var verið að vinna í Soginu, sem var náttúrlega allt of lítið rafmagn, til þess að áburðarverksmiðjan gæti orðið það stór, að hún borgaði sig og væri samkeppnisfær á alþjóðlegan mælikvarða. Ég benti strax þá á, hve hættulegt væri að ákveða rafvirkjanirnar út af fyrir sig, stóriðjuna út af fyrir sig. Og þetta hefur síðan ekki aðeins komið fram í sambandi við áburðarverksmiðjuna, þá voru allar okkar till. felldar um að undirbúa virkjun Urriðafoss í sambandi við hana og hafa hana þrefalt stærri, - þetta hefur líka komið fram í sambandi við sementsverksmiðjuna, sem var reist án þess, að fyrir nokkru rafmagni til hennar væri séð, og þó á þeirri undarlegu forsendu staðsett á Akranesi, að á því ári, sem lögin voru samþykkt, væri afgangs rafmagn í Andakílsvirkjuninni, sem ekkert var afgangs af, þegar sementsverksmiðjan síðan átti að taka til starfa. Það er þess vegna ekki að ófyrirsynju, að það kemur nú fram, og er ánægja að því í þessari þáltill., að þm. eru farnir að gera sér grein fyrir því, að fylgjast þurfi að ákvarðanir um stórvirkjanir og ákvarðanir um framleiðslu og undirbúa skuli þetta hvort tveggja í senn. Ég kom síðan aftur 1953, þegar stjórn Sjálfstfl. og Framsfl. sat hér að völdum, með frv., þar sem líka var farið fram á svona undirbúning. Það var 117. mál á því þingi, þar sem ýtarleg grein var gerð fyrir till. mínum í því efni, m.a. birtir þar mjög ýtarlegir útreikningar, bæði viðvíkjandi virkjun Þjórsár, sem þar var lögð til, og heildarhugmyndum, sem Sigurður Thoroddsen verkfræðingur hafði gert, - grg. og fskj. með henni voru yfir 20 síður, og ég reyndi þá að hafa nokkur áhrif á um það, hvort hægt væri að fá settan í gang skipulegan undirbúning samkv. fyrirframgerðri áætlun um stærri virkjanir og stóriðju, eins og 2. kafli þess lagabálks, sem ég lagði þá til að settur yrði, hljóðaði um. Það tókst ekki heldur að fá Framsfl. og Sjálfstfl. þá til þess að sinna þeim málum, og var það slæmt, því að sannleikurinn er, að með því að vera svona seinir að taka við sér, þá er meiri hl. á Alþ. búinn að draga í 15 ár að leggja í þær stórvirkjanir, sem kallað hafa á okkur hér á Íslandi, og hvert árið, sem við drögum þetta, þýðir raunverulega, að við verðum alltaf að fara að taka upp aftur sömu hugmyndirnar, sem við höfum verið með árum og jafnvel áratugum saman. Það er þess vegna nauðsynlegt nú. þegar þessi till. kemur fram, og eðlilegt út frá henni, að við athugum það og ræðum um það, hvernig við þurfum að haga þessu máli. Ég gerði enn einu sinni nokkra tilraun til þess 1956, eftir að vinstri stjórnin komst á, að fá fram samþykkt á áætlunarráði til þess að vinna að svona málum, og höfðum við nokkurn ádrátt um það, að slíkt yrði gert í þeim sáttmála, sem gerður var, þegar vinstri stjórnin var stofnsett. En það fékkst ekki heldur fram á þeim tíma. Hins vegar er hér um að ræða slíkt stórmál, að raunverulega er þetta eina efnahagsmálið, sem við ættum að vera að ræða, vegna þess að það, hvað við gerum í sambandi við að hagnýta þessi fallvötn, ræður úrslitum um allt það efnahagslega stig, sem okkar þjóð stendur á, og eftir að verkalýðshreyfing landsins hefur lagt það til í 15 ár, að horfið sé að svona hlutum, þá er satt að segja ekki hægt fyrir yfirstétt þessa lands að ætlast til, að neinu kvabbi um fórnir eða neitt annað sé sinnt, á meðan engin tækifæri hafa verið notuð, sem hafa þó verið til allan þennan tíma, til þess að stórbreyta þannig lífsafkomunni í okkar landi með því að skapa öruggari efnahagslegan grundvöll með stóriðjuframleiðslu. Það er ekki hægt að ætlast til þess, á meðan yfirvöldin í þessu landi skilja ekki og vilja ekki hagnýta þær auðlindir, sem við höfum, og gera þannig kleift að stórbæta þann efnahag, sem almenningur á við að búa. Við verðum þess vegna að gera okkur ljóst, að þegar við erum að ræða þessi mál, þá erum við um leið að ræða lausn á þeim vandamálum, sem við venjulega köllum efnahagsmál, um það, hvernig við hagnýtum okkar auðlindir, rétt eins og það, að við höfum á undanfarinni hálfri öld verið að stórauka okkar sjávarútveg og bæta úrvinnsluna úr honum, en látið á sama tíma svo að segja alla þá fossa, þær 4 millj. kw., sem við höfum í þeim, liggja ónotaðar, - þá þýðir það lítið fyrir þá, sem völdin hafa í landinu, að kvarta yfir, að nóg sé ekki til, á meðan slíkar auðlindir ekki eru hagnýttar. Það er þess vegna mér mikil ánægja, að flm. þessarar þáltill. skuli tengja þetta tvennt nú saman, og það er nauðsyn, að það verði gert í öllu því, sem við komum til með að taka ákvarðanir um í þessu sambandi. Hins vegar vil ég segja það í fyrsta lagi viðvíkjandi sjálfri till., að ég efast um, að það sé rétt að fela ríkisstj. eða ríkisstj. einni að vinna að þessum málum. Ég álít, og það hafa verið mínar till. áður, að raforkumálastjórnin skuli hafa slíkan undirbúning með höndum, það mundi þýða raforkuráð í samráði við ríkisstj. Þar eru að verki þeir menn, sem eru mestir sérfræðingar í þessum efnum á raforkumálaskrifstofunni, og í raforkuráði eiga allir flokkar þingsins fulltrúa. þannig að að svona máli þarf að vinna, a.m.k. á meðan áætlunarráð hefur ekki enn þá verið stofnsett, í samráði við alla flokka Alþ., hvaða ríkisstj. sem situr á hverjum tíma, þó að hún eðlilega verði þar að hafa forgöngu. Og ég mundi þess vegna koma með brtt. við þessa þáltill. strax í þá átt. Þá er í öðru lagi viðvíkjandi því, að hér er lagt til, að gerð verði fullnaðaráætlun um virkjun Jökulsár á Fjöllum. Ég held, að það væri engan veginn rétt að tengja það mikla verk, sem falið er í að koma upp slíkri fullnaðaráætlun, við virkjun Jökulsár á Fjöllum einnar saman. Ég álít, að þarna yrðum við fyrst og fremst að taka Þjórsá og jafnvel kannske jöfnum höndum Þjórsá og Jökulsá á Fjöllum, og vissulega kæmu þarna fleiri ár til greina. Hins vegar er það vitanlegt, að Jökulsá á Fjöllum og möguleikarnir í henni hafa verið rannsakaðir undanfarið, ekki aðeins af íslenzkum, heldur líka erlendum sérfræðingum, og sama gildir um Þjórsá. Og hv. 1. flm. málsins minntist hér á það, ef ég man rétt, að það hefði komið í ljós, að Jökulsá væri mjög hagstæð, og það er rétt. Það hefur komið í ljós, að sú orka, sem í henni felst, er slík, að hún getur raunverulega keppt við hvaða ár að heita má, sem nú eru óvirkjaðar í heiminum, sem vera skal, og sama mun gilda um Þjórsá. Hins vegar er þar sá stóri munur á, að Þjórsá liggur þannig við, að raforkuleiðslurnar úr henni ná strax til þéttbýlustu hluta landsins, og þar er þess vegna þegar til reiðu það mannafl, þau íbúðarhús og annað slíkt, sem allur sá fjöldi þyrfti að búa í, sem sú stóriðja þyrfti að taka í þjónustu sína, sem risi upp í sambandi við svona stórvirkjanir. Þess vegna mundi ég líka flytja þá brtt. að taka þarna inn í fyrsta lagi Þjórsá og þá e.t.v. fleiri ár, því að rétt væri að rannsaka þær. En hins vegar skulum við gera okkur ljóst, að fullnaðaráætlun er ákaflega dýrt og mikið fyrirtæki, þannig að Alþ. og ríkisstj. þyrftu sem mest að hafa komið sér niður á, hvar tilraunirnar skyldu gerðar, hvað áætlanirnar skyldu fyrst samdar um, áður en farið væri kannske í að taka margar ár til slíks. En svo er hitt um leið ljóst, að strax og við förum frá okkar gömlu ám, sem við höfum verið fyrst og fremst að fást við undanfarið, eins og Sogið og Laxá, og leggjum út í stóru jökulárnar, þá leggjum við í margfalt stærri mannvirki. Ekki sízt ef við leggjum út í Þjórsá og komum upp meiri eða minni uppistöðum í sambandi við það, sem yrðu stærstu stöðuvötn, sem til væru á Íslandi, þá stöndum við um leið frammi fyrir því, að orkan, sem við þarna erum að beizla, kallar strax á þá stóriðju, sem eigi að reisa í sambandi við hana. Og það er jafnþýðingarmikið fyrir okkur að ræða þá möguleika um stóriðju eins og virkjunina sjálfa. Það er jafnnauðsynlegt fyrir okkur að gera okkur grein fyrir, hvers konar stóriðju við viljum leggja l. eins og hitt, hvar við viljum virkja árnar, og þau efnahagslegu, fjárhagslegu og pólitísku vandamál, sem skapast í sambandi við það, eru slík, að þau þarf að ræða vægast sagt mjög ýtarlega hér á Alþingi, áður en ákvarðanir eru teknar. Það er rétt að taka það strax fram í sambandi við þá iðju, sem við mundum nota okkar orku til, að fyrst af öllu koma náttúrlega þarna okkar gömlu atvinnuvegir til greina, sjávarútvegurinn, landbúnaðurinn og annað slíkt. Og við skulum muna eftir því, að við erum enn þá ekki komin nema tiltölulega skammt, meira að segja í sambandi við sjávarútveginn, slíkur iðnaður eins og niðursuðuiðnaðurinn á þar í raun og veru alveg eftir að ryðja sér fyrir alvöru til rúms hjá okkur, og við skulum ekki heldur efast um, að í sambandi við landbúnaðinn, ekki sízt garðyrkjuna og annað slíkt, bíða okkar líka möguleikar, sem við e.t.v. ekki þekkjum alla, eins og nú standa sakir. En það, sem sérstaklega hefur þó verið rætt um í sambandi við stóriðjuna, er, að hve miklu leyti kæmi til mála að vinna í henni úr hráefnum, sem við flyttum inn, og þar skapast strax vandamálin. Lengi vel hugðum við fyrst og fremst á áburðarvinnsluna í sambandi við stóriðju, vegna þess að þar voru hráefnin mjög þægilega fyrir hendi, vatn og loft. Og vissulega kemur alltaf áburðarframleiðsla til greina. En hins vegar er hún um leið sá hluti af slíkri stóriðju, sem gefur minnst í aðra hönd. Þá hefur líka verið rætt ákaflega mikið um alúminíum og í því sambandi verið sérstaklega bent á, og ég hef raunar sjálfur gert það að allmiklu atriði í mínum fyrri tillögum í þessum málum, að svo framarlega sem við flyttum inn báxit, þá gætum við við jarðhitann unnið alúmíníumoxýð úr báxítinu hér með því að nota okkar heita vatn og síðan við okkar fossorku unnið úr alúmíníumoxýðinu alúmíníummálm, sem notaður er til alls þess, sem alúmíníum er búið til úr. Alúmíníum hefur að mörgu leyti verið mjög glæsilegt að leggja í, en í sambandi við það hefur verið svo mikill vandi, að það er e.t.v. kapítalfrekasta stóriðjan, sem við gætum lagt í, og hráefnið er að þunga til og þess vegna hvað flutning snertir ákaflega erfitt fyrir okkur. Svo bætast við þær pólitísku aðstæður, að báxítið eða alúmíníumoxýð, ef við notum það eins og Norðmenn gera, þeir flytja það inn frá Kanada og vinna úr því við sína fossa, það er í okkar kapítalistíska heimi einn sá málmur, sem mest er undir áhrifum auðhringa. Það má heita, að engilsaxnesku auðhringarnir í Bretlandi, Bandaríkjunum og Kanada ráði allt að því 100% yfir alúminíumorkuverunum og alúmíníumframleiðslunni í okkar hluta heims, þannig að í sambandi við alla alúminíumvinnslu lendum við þess vegna í miklum erfiðleikum með að geta raunverulega átt þetta sjálfir, bæði vegna hins mikla kapítals, sem til þess þarf, og vegna þess, hve mikið við mundum eiga undir slíka volduga auðhringa að sækja. Við þetta bætist svo, að alúmínium er ákaflega viðkvæmur málmur hvað snertir verð, og verðsveiflurnar á alúminíum eru í augnablikinu okkur mjög óhagstæðar. Hins vegar veit ég það vel, að þeir menn, sem mestan áhuga hafa haft á virkjun Jökulsár og jafnvel um nokkurt skeið á virkjun Þjórsár, munu alveg sérstaklega tengja sínar hugmyndir um virkjun við þær vonir að geta reist áhuga hjá alúminíumauðhringum Ameríku, og ég er þess vegna hræddur um, að í sambandi við allar slíkar hugmyndir séu uppi till., sem mundu koma fram á sínum tíma, um að velta slíkum auðhringum einhver einkaleyfi til slíks rekstrar, og þá er komið inn á svið, sem er þess eðlis, að við þurfum mjög vel að ræða það, og kem ég að því síðar. Hins vegar hefur því miður engin rannsókn farið fram þrátt fyrir till., sem fluttar hafa verið hér meira eða minna í 15 ár, um það, hvaða málmur, hvaða hráefni og hvaða stóriðja það væri, sem væri eðlilegust fyrir Ísland. Það hefur verið talað hér um efnahagsmál, það hafa verið gerðar hér efnahagsráðstafanir svokallaðar ár eftir ár og áratug eftir áratug, en það hefur aldrei getað fengizt fram að hugsa ofur lítið fram í tímann viðvíkjandi því að reyna að vita eitthvað, á hverju þessi þjóð ætlaði að byggja sína framtíð, fyrir utan á sjálfri jörðinni og sjónum í kringum hana, og það er illa farið. Þess vegna erum við næstum eins og álfar út úr hól, þegar við erum að ræða þessi mál, sem okkar framtíð samt svona mikið byggist á. Ég vil kasta fram einni hugmynd í sambandi við þetta, sem ég hef fengið á síðasta ári við það að reyna að glugga ofur lítið í þessi mál, það er í sambandi við kemískan iðnað. Um tíma var mikið hugsað um það, hvort við mundum geta notað að einhverju leyti þau kolalög, sem við höfum, þau brúnkol, sem við höfum hér í jörð, eins og t.d. í Dalasýslu, nærri Skarðsströndinni, til þess að vinna úr plastik, nælon og annað slíkt. Eins og menn vita, er mór eða kol, brúnkol og annað slíkt, eitt höfuðefnið, sem þessi töfraefni nútímans eru unnin úr. Hins vegar hefur það gerzt á síðustu árum, að í staðinn fyrir að vinna nælon, plastik og annað þess háttar, sem svo mjög er nú að ryðja sér til rúms á öllum mögulegum sviðum, úr kolum eða brúnkolum eða slíku, þá er farið að vinna þetta úr olíu, með því að kljúfa olíuna efnafræðilega, og nú sem stendur er olían það hráefni til iðnaðarnotkunar, sem býður upp á glæsilegustu möguleikana til kemísks iðnaðar, og kemískur iðnaður er sá iðnaður, sem ég veit, t.d. hvað snertir sósíalistísku löndin, eins og Sovétríkin og Austur-Þýzkaland, er sá iðnaður, sem þau leggja hlutfallslega langmesta áherzlu á að stórauka nú á næstunni. Olían er um leið það hráefni, sem þægilegast er að flytja fyrir okkur Íslendinga af eðlilegum ástæðum. Það er í fyrsta lagi fljótandi, og það er í sambandi við það þægilegast að skipa því upp af öllum þeim hráefnum, sem við getum flutt inn, vegna þess að svo framarlega sem þær verksmiðjur, sem úr því eiga að vinna, eru staðsettar réttilega við höfn eða hafnarmannvirki, eins og eðlilegt væri, þá þarf yfirleitt ekki annað en að dæla olíu beint upp í þá tanka, sem slíkar verksmiðjur hafa, og taka þannig hráefnið, og það er nú gert á mjög praktískan hátt, eins og menn vita. Ég hef þess vegna mikið verið að hugleiða það, hvort hráefnisvinnsla úr olíu mundi ekki ef til vill vera eitt af því, sem skapaði fyrir okkur mesta möguleika í þessu sambandi. Nú hefur hingað til orðið að flytja olíuna alllangt að, sem sé meðan við kaupum olíuna þar frá Sovétríkjunum, alla leið frá Kákasusströndum. Á næsta ári, 1961, mun hins vegar verða komin olíuleiðsla frá Batúm a.m.k. allt að því til Eystrasalts, a.m.k. til Frankfurt an der Oder, þannig að við ættum að geta á næstu árum eftir 1961 fengið okkar olíu, ef við höldum þeim viðskiptum áfram, með því að sækja hana aðeins í Eystrasalt, og þá mundi að öllum líkindum olían af öllum þeim hráefnum, sem við gætum flutt eða hagnýtt, vera eitt praktískasta hráefnið. Plastikiðnaðinum hins vegar og öllu því, sem stendur í sambandi við þau nýju töfraefni, sem mannkynið er farið að búa til nú, er hins vegar þannig háttað, að því virðast lítil takmörk sett, til hvers það má nota, og framleiðslan á þessu vex alveg gífurlega. Ég held þess vegna, að eitt af því, sem við ættum að athuga alvarlega í þessu sambandi. sé, hvort olían sem hráefni muni ekki vera efni, sem frekar jafnvel en alúminíummálmurinn eða báxít, alúminíumoxýð eða báxítíð, ætti að vera það, sem við byggðum slíka stóriðju að meira eða minna leyti á. Ég skal geta þess, af því að við notum olíu núna til þess að brenna henni, að það sagði erlendur vísindamaður, sem ég var að tala við um þessi mál síðasta sumar, að það væri eitthvert mesta barbari, sem menn gætu hugsað sér, að nota olíu til þess að brenna henni, það megi vissulega framleiða hita líka með því að brenna peningaseðlum. Og ég býst við, að mörgum þyki við fara eitthvað líkt að með því að brenna olíunni hér á Íslandi eins og við vorum einu sinni að áfellast okkar bændur fyrir að brenna taðinu í staðinn fyrir að nota það sem áburð. Það er þess vegna engum efa bundið, að þetta er a.m.k. eitt af því, sem kemur til mála fyrir okkur að athuga, þegar við erum að hugsa um, hvernig við viljum nota þá orku, sem enn þá bíður hér ónotuð. En þá komum við um leið að því, sem fyrir mér verður aðalatriðið í sambandi við alla virkjun hér á Íslandi og alla stóriðju, og það er, að ekki sé lagt út í hana öðruvísi en í fyrsta lagi, að það sé ríkið sjálft, sem á virkjanirnar, og í öðru lagi, að það sé ríkið sjálft, sem á stóriðjuna, eða a.m.k. Íslendingar einvörðungu. M.ö.o.: öll sú stóriðja, sem við hugsum til að koma upp, og allar þær stórvirkjanir, sem við leggjum í, það sé í eigu Íslendinga og í þjónustu Íslendinga sjálfra. Það þýðir, að þegar við tölum um slíka virkjun, þá eigum við að útiloka það frá upphafi, að við látum útlent auðvald fá að einhverju leyti þarna nokkur tök á, það eigi að vera útilokað mál frá upphafi vega, að við virkjum okkar fossa til þess að láta t.d. útlenda auðhringa fá að koma upp í krafti þeirra virkjana stóriðju, sem þeir eigi, jafnvel þótt það sé til 20 eða 25 ára, - alveg sama. Í sambandi við það vil ég minna á, að það er eitt það bezta verk, sem Alþingi Íslendinga hefur unnið á þessari öld, að koma í veg fyrir það 1919–23, að erlendir aðilar næðu þá tökunum á okkar fossum. En þeir voru þá, eins og kunnugt er, allir að Sogsfossunum undanteknum í eigu útlendra aðila, í eigu hlutafélaga, sem voru eign útlendinga að meira eða minna leyti og jafnvel oft svo að segja að öllu leyti. Og Alþingi með afskiptum sínum af fossamálunum á árunum 1919–23 kom með sinni löggjöf eftir harða baráttu hér á Alþingi í veg fyrir, að þetta útlenda auðvald, Titan og aðrir slíkir, gæti notað okkar fossa, - og það var gott verk. Og eins fátækt og Ísland var þá, þá vildu menn og það ekki síður íhaldsmenn, sem vildu koma á miklum framkvæmdum hér á Íslandi þá, menn eins og Jón Þorláksson, - þá vildu þeir heldur, að þessir fossar biðu óvirkjaðir, en að þeir lentu í greipum útlendra aðila til þess að virkja þá. Og ég vil vona að sú verði enn þá raunin á, að heldur látum við okkar afl bíða ónotað í þessum fossum en að við látum útlent auðvald nota það, því að það mundi þýða, að það útlenda auðvald næði slíkum tökum á okkar þjóð með því að eignast hér stóriðju, sem stæði í sambandi við þá, jafnvel þó að ríkið ætti virkjanirnar, að við mundum ekki bíða þess bætur. Ég tók eftir því, að hv. 3. þm. Norðurl. e. vitnaði í Einar Benediktsson, ef ég man rétt, - var það ekki rétt? -  Og ég held, þegar við ræðum þessi mál, fyrst hv. flm. málsins var að vitna í okkar ágætu skáld, að ég verði að leyfa mér að minna okkur á eina vísu úr hans ljóðum, úr Fossaföllum 1912, með leyfi hæstv. forseta, og hún hljóðar svo, þar sem fossinn er látinn segja: En magnið mitt, en iðjuleysið ekki, til illra heilla gæti sljóva leitt. Ég kann að smíða harða þrælahlekki á heilan lýð, ef mér er til þess beitt. Ég orðið gæti löstur mesti í landi og lækkun þjóðar, - öðrum þannig fer, - sé gamla Þóris gulli trylltur andi, sem gekk í fossinn, vakinn upp í mér. Og allt, sem Stephan G. Stephansson sagði um þessi mál þá, var ein viðvörun til okkar þjóðar um það að láta heldur fossana vera iðjulausa en nota magnið þeirra þannig, að þeir gætu orðið þrælahlekkir á okkar þjóð. Þess vegna held ég, að við eigum fyrst og fremst að setja okkur eitt í sambandi við virkjanir fossanna, og það er, að við virkjum þessa fossa sjálfir, Íslendingar, eigum stóriðjuna, sem í skjóli þeirra skapast, sjálfir og notum í okkar eigin þjónustu. Hins vegar er vissulega hart að láta þetta bíða, láta þetta gífurlega afl og láta þessa auðlind bíða. Það þýðir, að við eigum að reyna að ráðast í þetta, - og hvernig getum við þá gert það? Við eigum að gera það með því - að mínu áliti að taka erlend lán, að ríkið taki sjálft erlend lán til þess að virkja fossana og reka stóriðju samkvæmt áætlun, þrauthugsaðri áætlun um hvort tveggja. Þá komum við að möguleikum á slíkum lánum og hvað slík lán þýði. Þegar við ræðum um virkjanir eins og þessar, þar sem hvert hundrað þúsund kw., - og það þykja víst ekki stórar virkjanir, - kostar alltaf a.m.k. um 5 milljarða, þá verður það fyrst og fremst ein spurning, sem fyrir okkur verður, og það eru vextir af slíkum lánum. Það er það, sem veldur öllu í þessu sambandi, það verðum við að gera okkur ljóst. Ef menn hafa haft þá tilhneigingu undanfarna áratugi á Íslandi út frá verðbólgunni hér innanlands að hugsa sem svo: Ja, það er bara um að gera að fá lán, og þá er ég hólpinn, - þá býst ég við, að menn ættu ofur lítið að vera farnir að ranka við sér núna, þegar áburðurinn, sementið, rafmagnið og allt, sem við framleiðum í krafti erlendra lána, hækkar eingöngu vegna lánanna eftir gengislækkunina, þannig að menn fari að hugsa nokkuð raunhæft þannig, að fyrsta spursmálið sé þarna: Hve miklir eru vextirnir af því auðmagni, sem við gætum fengið? Ef við erum að virkja með vöxtum, sem eru kannske milli 5 og 10%, þá þýðir það, að svo og svo mikið af allri þeirri orku, sem við sköpum, af öllum þeim iðnaði, sem við framleiðum, af öllum þeim gróða, sem við sköpum, fer til þeirra, sem hafa lánað okkur féð, og við erum að gerast meira eða minna þrælar þess auðmagns, sem við leiðum inn í landið. Frá upphafi vega verður okkur því að vera ljóst, að baráttan um vextina í þessu sambandi er baráttan um það, hve mikill hluti skuli fara til íslenzku þjóðarinnar af þeim auðæfum, sem við erum að skapa með því að virkja fossana. Og svo framarlega sem einhverjir aðilar í þessu landi færu að virkja þessa fossa með óhagstæðum lánskjörum, þá þýðir það um leið, að sá verkalýður, sem ætti að vinna í verksmiðjunum, verksmiðjum stóriðjunnar í framtíðinni, getur ekki tekið tillit til þess, þó að einhverjir hafi orðið til þess að semja svo illa um vexti, að útlenda auðvaldið geri kröfu til þess að fá miklu meiri hluta af því, sem skapað er af afurðunum, en því ber. Þess vegna er það fyrsta spurningin í slíku sambandi til þess að tryggja hag þjóðarinnar og til þess að tryggja hag launþeganna, sem eru meiri hluti Íslendinga, að vextirnir séu lágir. Það er gamalt orðatiltæki, sem var búið til, þegar Bretaveldi fyrrum var hinn eini voldugi valdsdrottinn veraldarinnar, að Jón Boli þyldi allt nema 2%, m.ö.o.: hann gæti staðið í styrjöldum og hverju sem væri, en fengi hann ekki nema 2% af sínu fjármagni, þá væri hann búinn að vera. Og það að festa auðmagn í fyrirtækjum erlendis hefur verið fyrir stórveldin í heiminum aðferð til þess að græða, græða á viðkomandi þjóðum. Og eitt af því, sem við verðum fyrst og fremst að gera, þegar við leggjum í stórvirkjanir til stóriðju, er að koma í veg fyrir, að slíkt verði gert, að tryggja, að þau lán, sem ríkið fær til þess að virkja þessar miklu auðlindir okkar, séu með svo lágum vöxtum, að það sé helzt 2–3%. Þá þýðir það, að auðlindirnar, sem við erum að virkja, gefa fyrst og fremst okkar eigin þjóð auðinn, sem þær skapa. Og þetta er hægt og það er vitað, að þær þjóðir, sem nú eru að afla sér frelsis í heiminum, þær þjóðir, sem nú eru að verða sjálfstæðar eftir áratuga eða alda nýlendukúgun, eru um leið að tryggja sér virkjanir með vöxtum, sem eru jafnvel 2½%. Og það er vitanlegt, að það hafa fyrst og fremst verið Sovétríkin, sem hafa veitt slík lán, sérstaklega hefur mikið verið talað um lánið til Assúanstíflunnar í Egyptalandi, - og hins vegar hefur það gerzt, þegar slík lán hafa verið tekin svo lág í Sovétríkjunum, að þau gömlu, grónu auðvaldsríki heimsins hafa oft farið að skoða sig um hönd og farið að lækka vextina, þannig að þær þjóðir, sem hafa verið nýlenduþjóðir áratugum eða öldum saman, eins og við sjálfir líka, geta nú á tímum staðið í þeirri góðu aðstöðu að geta með samningum við þau sósíalistísku stórveldi tryggt sér ódýr lán og jafnvel í krafti slíkra samninga knúið auðvaldsríki heimsins til þess að veita sér ódýr lán líka, m.ö.o.: hrundið af sér því hugsanlega arðráni, sem þessir útlendu auðhringar og þetta útlenda auðvald ella mundi hafa beitt okkur. Við verðum þess vegna frá upphafi, þegar við hugsum til stórvirkjana og stóriðju hér á Íslandi, að stíla upp á það, að ríkið geri þetta sjálft með því að taka lán með ekki meira en 2–3% vöxtum, ef fáanleg eru, og þora í því sambandi að taka þau lán jafnt þar austur frá, t.d. í Moskvu, eins og í Washington, ef þau væru fáanleg þar, m.ö.o.: þora til fulls að hagnýta til fulls þá aðstöðu, sem við höfum í veröldinni núna, þar sem svo að segja slegizt er um, að þau lönd, sem hafa verið frumstæð hvað iðnað snertir, fái að byggja sig upp og fái að gera það þannig, að þau glati ekki um leið sínu efnahagslega sjálfstæði. Okkur er jafnnauðsynlegt að gera okkur þetta ljóst eins og að gera okkur réttilega ljóst tæknilega, hvaða ár eru beztar, eða gera okkur réttilega ljóst hvað stóriðjuna snertir, hvaða stóriðju, hve margra tegunda og hverri við ættum að koma upp. Þetta er allt svo samanfléttað, hið tæknilega, hráefnamálið, stóriðjan og fjárhagsmálið, að það verður ekki sundurskilið. Og þegar svona mál eru rædd á Alþingi, sérstaklega eftir að þingmenn bera gæfu til að tengja þetta á réttan hátt saman, þá er nauðsynlegt, að þessi mál séu rædd hjá okkur alveg hispurslaust, og það er nauðsynlegt, að menn geri sér ljóst, að þessir möguleikar eru til, og þori að nota þá. Við höfum undanfarið verið í þeirri sérstöku aðstöðu hér á Íslandi, ólíkt allmörgum öðrum ríkjum í Vestur-Evrópu, að okkar viðskipti hafa verið hlutfallslega meiri við þann sósíalistíska heim en nokkurra annarra kapítalistískra ríkja. Þetta hefur gert okkur hér innanlands mögulegt að tryggja nokkurn veginn fulla atvinnu, og þetta hefur gert okkur mögulegt líka að afstýra þeim kreppusveiflum, sem annars tíðkast í auðvaldsheiminum. Og svo framarlega sem okkur tekst að halda þessu áfram hvað snertir þau almennu viðskipti með okkar fisk, þá gefur vissulega reynslan, sem við höfum af þeim viðskiptum, okkur nú þegar vonir um, að við ættum að geta farið að á sama hátt hvað snertir stóriðju, m.ö.o.: við ættum að geta haft samstarf um stóriðju, að koma henni upp, bæði við þau sósíalistísku ríki í heiminum og þau kapítalistísku ríki, en alltaf þannig, að við ekki aðeins tryggðum fulla atvinnu hér innanlands, að við ekki aðeins tryggðum, að við Íslendingar og við einir ættum allar þær virkjanir og þá stóriðju, sem upp kæmi, heldur líka, að við tryggðum okkur um leið allan þann markað, sem við þyrftum á að halda fyrir þær vörur, sem við framleiðum. Þegar Norðmenn lögðu í sína alúminíumvinnslu, sem er með því móti, að þeir komu upp alúminíumveri, þar sem þeir flytja inn alúminíumoxýð og vinna úr því alúminíummálminn, þá sömdu þeir þannig við kanadísku hringana, að þeir greiða - ég held ég megi fullyrða - mikið af vélunum og allt hráefnið með hinum fullunna málmi, og síðan eru þeir frjálsir með svo og svo mikið af þessu, hvert þeir selja það. Þeir hafa víða aflað sér markaða og hafa m.a. gert samninga við ýmis af sósíalistísku ríkjunum, m.a. Sovétríkin, um sölu á alúminíum þangað. Norðmenn hugsuðu um þetta, planlögðu þetta, því að þeir hafa hjá sér áætlunarráð og gefa út árlega í sambandi við sín fjárlög allþykka bók, sem ég veit að við fáum hér ýmsir af þingmönnum. Þeir áætla þetta nákvæmlega fyrir fram og hugsa um þetta til þess að reyna að tryggja sína afkomu sem bezt. Og þetta þyrftum við að gera um leið, þessa hluti þurfum við að taka til athugunar og rannsóknar og samninga, áður en við leggjum í þetta, gera okkur sem sé alveg grein fyrir, hvar við stöndum. Og ég álít, að þessir möguleikar séu til. Ég álít, að það séu markaðsmöguleikar fyrir íslenzka stóriðju, sem hægt sé að skapa, alveg á sama hátt og við höfum skapað slíka möguleika viðvíkjandi okkar fiski, að við seljum eins mikið af þeim afurðum og við getum á þeim frjálsa markaði í auðvaldsheiminum og tryggjum okkur með allt hitt í þeim sósíalistísku ríkjum, og við eigum þess vegna frá upphafi að planleggja þessa stóriðju með slíku móti, að við getum borgað þau lán, sem við tökum, með þeim afurðum, sem við framleiðum. Þetta er það, sem ég vildi sérstaklega leggja áherzlu á í sambandi við þetta stórmál, sem hér liggur fyrir. Ég mun, af því að forseti mun ætla sér að fara að ljúka þessum fundi, ekki hafa þetta mál lengra nú, þó að tilefni væri til, en mun flytja kannske brtt. við þetta mál, sem ég vona að gætu komið til athugunar líka í þeirri nefnd, sem málið fer til.



Herra forseti. ásamt þeim 11. landsk. þm. og 5. þm. Norðurl. e. hef ég flutt á þskj. 248 þáltill., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta undirbúa og leggja fyrir næsta Alþingi frv. til l., sem miði að því, að fyrirtæki og stofnanir, er teljast reka þjónustustarfsemi, er nái til landsins alls, svo sem skipafélög, heildsölufyrirtæki, bankar, útflutningssamtök, tryggingafélög, verzlunarstofnanir ríkisins o.fl., greiði hér eftir útsvör í sérstakan sjóð, sem skiptist milli sveitarfélaga í landinu.“ Till. þessi er flutt sem þáttur í þeirri baráttu, sem um langt skeið hefur farið fram fyrir því, að samsvarandi stéttir búi við sem jöfnust kjör um land allt. Fram til þessa hefur viðleitni í þessa átt einkum miðazt við það að stuðla að því, að tekjur manna í sömu atvinnugrein geti orðið sem jafnastar, hvar sem þeir búa á landinu. Heildarsamtök verkalýðsins hafa eftir langa baráttu fengið fram sama tímakaup verkafólks um land allt. Sama tímakaup eitt út af fyrir sig er þó ekki nóg til þess að tryggja fólki sömu tekjur alls staðar á landinu. Sú hefur oft orðið raunin á, að atvinnuleysi hefur herjað á landsbyggðinni, þótt það væri ekki til staðar í mesta þéttbýlinu, þar sem atvinnurekendur kjósa helzt að ávaxta fé sitt í fyrirtækjum. Þess vegna hefur auk baráttunnar fyrir sama tímakaupi farið fram barátta fyrir atvinnulegri uppbyggingu úti á landi til þess að tryggja sem jöfnust lífskjör almennings. Sýnt er hins vegar, að þótt unnt væri að tryggja hvort tveggja, fullt jafnrétti í launamálum og atvinnumálum, hefur ekki að heldur fengizt fram jafnrétti um afkomu manna í sömu stéttum hvarvetna á landinu. Afkoma manna er engu síður háð gjöldunum en tekjunum, og ef sýnt er, að landsbúar búa við ójafna aðstöðu um lögboðin útgjöld, þarf engu síður að bæta úr því. Með flutningi þáltill. þeirrar, er hér liggur fyrir, er það ætlun flm., að bætt verði úr sérstöku misrétti, sem á sér stað um lögboðin útgjöld landsmanna. Lögboðin útgjöld til ríkisins eru jöfn hvarvetna á landinu. En þau lögboðnu útgjöldin, sem almennt eru þyngst á gjaldendum, útsvör til sveitarfélaganna, eru mjög mismunandi á hinum ýmsu stöðum og stuðla að mismunandi afkomu manna eftir því, hvar þeir búa. Þess ber þó að geta, að mishá útsvör sveitarfélaga geta m.a. stafað af því, að hin minnstu og dreifðustu geta ekki komið við ýmissi þeirri þjónustu, sem annars staðar er krafizt. Það er því ekki óeðlilegt, að útsvör séu lægri, þar sem íbúar þeirra sveitarfélaga fá einnig minna frá sveitarfélaginu en yfirleitt er um að ræða, þar sem útsvör eru hærri. Hins vegar er það til, að útsvör séu lægri í einu sveitarfélagi en öðru, ekki vegna þess, að sveitarfélagið velti minni þjónustu, heldur vegna þess, að það býr við betri aðstöðu um álagningu á aðra en einstaklinga, aðra aðstöðu til að leggja útsvar á atvinnufyrirtæki og þjónustufyrirtæki en önnur sveitarfélög. Samkv. núgildandi útsvarslögum greiða fyrirtæki útsvar þar, sem þau eru staðsett. Má sú regla teljast eðlileg, þegar um er að ræða fyrirtæki, sem tekur tekjur sínar að miklu eða öllu leyti í því sveitarfélagi. Hins vegar telja flm. þáltill. þeirrar, er hér er til umr., algerlega óeðlilegt, að eitt einstakt sveitarfélag fái útsvar þeirra fyrirtækja, sem hafa það einkenni, að rekstur þeirra nær til landsins alls, svo sem skipafélög, sem flytja til landsins þær nauðsynjar, sem allir landsbúar nota, og flytja úr landi alla framleiðslu þjóðarinnar, sölusamlög, sem selja þessar vörur úr landi, heildsölufyrirtæki, sem kaupa innfluttu vöruna til landsins og selja hana landsbúum öllum, tryggingafélög, sem fá iðgjöld hvaðanæva af landinu, verzlunarstofnanir ríkisins, sem selja öllum landsbúum vöru sína, og svo mætti áfram telja. Samkv. núgildandi lögum eru lögð á slík fyrirtæki útsvör þar, sem þau eru staðsett. En þau útsvör greiða svo allir landsbúar sem hluta af verði vöru og þjónustu frá þessum fyrirtækjum. Þau ákvæði útsvarslaga, að einstök sveitarfélög njóti útsvara frá slíkum réttnefndum landsfyrirtækjum, valda því, að landsbúar, sem að vísu mega innan samsvarandi stétta teljast búa við jafnrétti í launamálum, búa alls ekki við jafnrétti um lögboðin útgjöld. Flestum mun að vísu vera ljóst óréttlæti það, sem í því felst, að eitt sveitarfélag njóti útsvara frá fyrirtækjum, sem reka starfsemi, er nær til landsins alls. Þó held ég, að mörgum hafi orðið það enn ljósara í sambandi við sérstakt atriði í hinu nýja frv. ríkisstj. um útsvör. Þar er gert ráð fyrir því, að heimilt sé að leggja veltuútsvör á samvinnufélög. Þau veltuútsvör yrðu þá samkv. núgildandi lögum lögð á í því sveitarfélagi, þar sem viðkomandi samvinnufélag er staðsett. Nú eru þess dæmi, að í tiltölulega litlum sveitarfélögum eru staðsett samvinnufyrirtæki bænda í víðáttumiklum héruðum, og eins og á hefur verið bent, þyrftu sveitarfélög, sem legðu útsvör á þessi samvinnufélög, varla annarra útsvara við. Hins vegar yrðu útsvör samvinnufélagsins í rauninni greidd af bændum á öllu svæði samvinnufélagsins. Þeir mundu því greiða viðbótarútsvör, sem dygðu til þess að gera útsvarslausa að mestu eða öllu íbúa sveitarfélagsins, þar sem samvinnufélagið er staðsett. Allir sjá, hversu fráleitt slíkt ákvæði er og hvert misrétti af því leiðir. Í rauninni hefur þetta sama misrétti átt sér stað um árabil varðandi útsvarsálagningu einstakra sveitarfélaga á landsfyrirtæki, sem enginn ágreiningur hefur þá verið um að skyldu greiða útsvör. Landsbúar allir hvarvetna á landinu hafa í rauninni greitt niður útsvör íbúa þeirra sveitarfélaga, sem hafa notið þess að geta lagt útsvör á þessi fyrirtæki. Tel ég því fullkomlega tímabært, að þessum ákvæðum útsvarslaga verði breytt á þann veg, að umræddum landsfyrirtækjum verði gert að greiða útsvör sín í sérstakan sjóð, sem skiptist á milli sveitarfélaga í landinu. Þá fengju þau sveitarfélög, sem nú njóta ein útsvara landsfyrirtækja, sinn eðlilega hluta af útsvörunum. En jafnframt telja flm. þáltill. þessarar réttmætt, að bankar verði látnir greiða útsvör sem aðrar stofnanir í landinu. Sú ráðstöfun, að útsvör landsfyrirtækja skiptust milli sveitarfélaga í landinu eftir fólksfjölda eða öðrum reglum, sem um það yrðu settar, mundi án efa stuðla að því að jafna aðstöðu og afkomu manna um land allt og væri í eðlilegu framhaldi af baráttu verkalýðssamtakanna fyrir sama tímakaupi og sveitarstjórna og oft ríkisvalds fyrir jafnari aðstöðu landsbúa um atvinnumál. Ég leyfi mér, herra forseti, að óska þess, að umr. verði frestað, en till. vísað til hv. fjárveitinganefndar.