Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Einar Arnórsson) Jeg býst við að geta verið mjög stuttorður við þessa umræðu, því að jeg hefi þegar gert nokkurn veginn nákvæma grein fyrir, hvernig frv. er til komið. Það má segja, að hjer sje verið að leysa af hendi lítinn hluta af verki, sem fyrir löngu ætti að vera fullgert. Svo er ástatt, að rjettarfarslöggjöf vor Íslendinga er orðin gömul og úrelt, því að hún hvílir enn að mestu leyti á Norsku lögum Kristjáns konungs fimta frá 1687. Lög þessi hafa aldrei þýdd verið á íslenska tungu, og er því enginn löggiltur texti til af þeim.  (B. J.: Þá geta þau ekki gilt hjer á landi)  . Þau hafa nú samt verið notuð hjer á landi í 200 ár, og háttv.þm. Dala. (B. J.) þyrfti ekki að leita lengi, t. d. í Dómasafninu, til þess að sjá vitnað í þau. Reyndar hefir verið mjög á reiki um notkun ýmislegs úr þeim, sumir talið það gildandi, en aðrir ekki.  (B. J.: Sjer ekki þm., að þetta styrkir mitt mál?)  Jeg skal ekki karpa við háttv.þm. Dala. (B. J.) um þetta, því að jeg sje það á andanum í orðum hans, að hann er á mínu máli. Lög okkar eru að þessu leyti í mestu óreiðu, því að Norsku lög eru orðin úrelt og hafa aldrei átt hjer við, því að þau eru sett handa Noregi. Það er alls ekki sæmilegt að nota þau lengur, þar sem þau eru ekki einu sinni til á sæmilegri íslensku í heild sinni eða löggiltur texti af þeim. Mjer þykir ekki þurfa að fara fleirum orðum um þetta frv. Jeg vona, að háttv. deild taki því vel og láti það ganga til nefndar, sem annaðhvort yrði þá að vera sjerstök nefnd eða allsherjarnefnd. Það er uppástunga mín, að það verði látið ganga til allsherjarnefndar.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er ekki af því, að jeg sje ekki samdóma háttv.flm. (E. A.) um nauðsyn til að endurskoða rjettarfarslöggjöf vora, að jeg stend upp. Jeg vildi að eins skjóta þeirri aths. að háttv.flm. (E. A.), hvort honum hefði ekki dottið í hug, að með frv. þyrfti að fylgja ákvæði um breytingu á stefnubirtingu. Mjer virðist ástæða til þess, þegar fresturinn er styttur. Jeg hefi vitað það þráfaldlega koma fyrir, að mönnum hefir verið stefnt að mæta fyrir dómi og stefnubirtingin hefir verið gild, en það hefir verið alveg ómögulegt fyrir hinn stefnda að vita af stefnunni fyrir mótdaginn. Jeg vil líka taka það fram, að dómstólarnir hjer á landi hafa oft verið í mjög miklum vafa, hvort bæri að skoða stefnuna gilda, og hafa í því fylgt ýmsum reglum, stundum ónýtt stefnubirtinguna og stundum talið hana gilda. Jeg skal leyfa mjer að benda á, að það er mjög varasamt að stytta mikið stefnufrestinn, og þess vegna er ástæða til að athuga frv. vel í nefnd, enda þótt það sje mjög vel úr garði gert, og er þá sjálfsagt að láta það ganga til allsherjarnefndar.

Flm. (Einar Arnórsson) Jeg stend að eins upp til að þakka hæstv. forsætisráðherra góðar undirtektir. Jeg vildi gjarnan mega bera mig saman við hæstv. forsætisráðherra, þegar frv. er komið til nefndar, um einstök atriði þess, því að jeg veit, að hann er sá dómari hjer á landi, sem flest mál hefir dæmt. Jeg get vel fallist á, að ástæða væri til að taka til athugunar í nefndinni ákvæði þeirra gömlu laga um stefnubirtingu, enda býst jeg við, að það verði bráðlega gert.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Jeg skal ekki vera langorður, en að eins gera ofurlitla grein fyrir, hvers vegna við flm. þessa frv. förum fram á afnám þessara laga, án þess að setja nokkuð í staðinn. Er þá fyrst að athuga, á hvaða grundvelli skýrslurnar eru bygðar. Menn eiga á hreppaskilum að skýra frá, hvað þeir hafa mist af skepnum á árinu og úr hvaða sýki. Margir hreppstjórar hafa kvartað undan, hve ilt væri að fá þessar skýrslur og hve óábyggilegar þær væru. Í öðru lagi er það að athuga, að skepnur drepast oft úti í haga, án þess að eigendurnir hafi hugmynd um úr hverju þær hafa farist, eða jafnvel um, að þær hafi farist. Þau stjórnarvöld, sem skýrslunum hafa átt að safna og vinna úr þeim, leggja ekki mikið upp úr þeim. Og jeg hefi haft fyrir satt, að hætt sje að safna skýrslum þessum sumstaðar á landinu, og sje það látið óátalið. Margur hreppstjóri hefir sagt við mig, að hann yrði að búa til skýrslurnar frá eigin brjósti. Frá því 1906 hefir þessum skýrslum verið safnað og þær sendar til stjórnarráðsins. Þar hafa þær legið óhreyfðar í bunka þar til í vor, er þær voru sendar til hagstofunnar. Jeg hefi átt tal við hagstofustjórann um þær, og treystir hann sjer ekki til að vinna úr þeim neitt af viti. Dýralæknirinn hjer kveðst ekkert sjá eftir, þótt skýrslur þessar hverfi úr sögunni. Undir þessum kringumstæðum er lítil ástæða til að halda áfram að safna þessum skýrslum. Grundvöllur þeirra er óábyggilegur, og stjórnarráðið hefir ekki gert annað við skýrslurnar en hrúga þeim upp að gagnslausu. Lög þessi eru því pappírslög í orðsins sönnustu merkingu, og er sjálfsagt að afnema þau. Jeg sje ekki, að málið þurfi að fara til nefndar, og sting því upp á, að það verði látið ganga áfram nefndarlaust.

Pjetur Jónsson Jeg ætla að gefa nokkrar upplýsingar um tilorðningu þessara laga. Mjer datt það í hug, þegar háttv.flm. (M. G.) sagðist hafa borið frv. undir dýralækninn, sem er víst Magnús Einarsson, að það var einmitt að hans tilhlutun, að frv. til laganna var samið af landbúnaðarnefndinni 1904-1905. Mjer finst tilgangur laganna svo mikill, að mikils væri um vert, að fá tilgangi þeirra framgengt. Það eru margir alidýrasjúkdómar hjer á landi, og nauðsynlegt að hafa einhverjar skýrslur um þá. Háttv. flm. (M. G.) sagði, að grundvöllurinn fyrir þessum lögum væri ekki svo góður, að við miklum árangri væri af þeim að búast. Það yrði nfl. að fara eftir skýrslum fjáreigenda sjálfra um sjúkdómana, en þeir væru alls eigi færir um það. Það er auðvitað, að ef hreppstjórarnir hafa ekki manndáð í sjer eða menningarhvöt og vilja ekkert á sig leggja til þess að gera skýrslurnar úr garði eftir skárstu föngum, þá er ekki við góðu að búast. Það er mikið undir þeim komið, sem skýrslunum safna, því að varla koma svo nákvæmar skýrslur frá hverju heimili. En jeg veit um hreppstjóra í mínum hreppi, að hann gerði sjer talsvert far um að fá skýrslurnar gerðar sem næst tilganginum, og við það urðu skýrslur hans vel nýtilegar. Háttv. flm. (M. G.) nefndi annað, sem sje, að mönnum væri ekki ljóst, hvað að skepnunum gengi. Það er satt, að þeir vita auðvitað ekki vísindalegt nafn á hverjum sjúkdómi, en eigi að síður veit jeg af eigin reynd, að ýmsir sjúkdómar eru hjer þektir af alþýðu manna, sem hefir gefið þeim sín alþýðunöfn, og ætti dýralæknunum að vera vorkunnarlaust að vita hvað þau tákna. Jeg veit, að ýmsir sjúkdómar ganga um alt land og eru þektir af öllum, t. d. doði í kúm, höfuðsótt, vatnssótt o. fl. sjúkdómar í sauðfje. Það er því mjög raunalegt, ef sú verður niðurstaðan, að ekki sje hægt að safna þessum skýrslum, og enn bágbornara er það, ef enginn hefir litið í þær í þessi 10 ár, sem þeim hefir verið safnað. Jeg er hissa, að dýralæknirinn skuli ekki hafa skoðað þær árlega, því að þær eru til orðnar einmitt fyrir tilmæli og tilstilli dýralæknisins hjer í Reykjavík. Það kom í ljós að vísu fyrir nokkrum árum hjer á þinginu, að dýralæknirinn, sem átti að vera til aðstoðar við fjárkláðann, hafði ekki einu sinni kynt sjer þessar skýrslur. Jeg hefi minst á þetta af því, að mjer finst það sneypa að þurfa að afnema lögin, en kannast hins vegar við, að það er ófært að hafa lög, sem bara eru pappírslög.

Stefán Stefánsson Af því að jeg er meðflytjandi að þessu frv., vil jeg fara um það nokkrum orðum. Síðan lög þessi gengu í gildi hefi jeg fengist við að safna skýrslum í mínum hreppi, en hversu vel sem jeg hefi viljað gera þær úr garði, þá hefir mjer verið það ljóst, að fremur lítið hefir verið á þeim að byggja, og þar afleiðandi leitt að verða að senda þær frá sjer, enda mun það alment vera svo, að bændur hafa enga minstu trú á skýrslugerðinni, og það af þeirri einföldu ástæðu, að í mörgum tilfellum vita þeir ekki, hvað að skepnunni gengur, hvort sem hún lifir eða deyr.  (P. J.: Þetta er rangt; í flestum tilfellum geta þeir sagt um það)  . Í mjög mörgum tilfellum geta þeir ekkert um það vitað. Það er nú líka svo komið, að full vissa er fengin um það, að dýralæknarnir kynna sjer ekki hið allra minsta skýrslurnar, og þegar svo er jafnvel um þann dýralækninn, sem mest hefir hvatt til eða unnið að því, að lögin yrðu sett, þá er ekki að furða sig á, þótt almenningur leggi litla rækt við og hafi litla trú á slíku lagaákvæði sem þessum sjúkdómsskýrslum. Þegar svo er komið, er full ástæða til að hætta við þetta, - jeg vil segja »humbug«, - að safna skýrslum í mörg ár um alt land, hlaða þeim í bunka, sem enginn lítur á og ekkert er á að græða. Jeg skal játa með háttv.þm. S -Þ. (P. J.), að þetta er illa farið. En það er skiljanlegt, að skepnueigendur viti ekki, hvað þeir eiga að segja um eitt eða annað sjúkdómstilfelli, en þar sem það er þó eini grundvöllurinn, sem á er að byggja, þá er það sjáanlegt, að þetta hefir frá upphafi verið fásinna. Jeg er því eindregið þeirrar skoðunar, að þessu beri ekki að halda lengur áfram, og því fyr sem lögin eru afnumin, því betra. Af fullri sannfæringu fyrir þessari skoðun minni hefi jeg gerst meðflutningsmaður að frumvarpinu.

Pjetur Jónsson Mjer er það óskiljanlegt, hvers vegna menn bera það einlægt fyrir, að menn þekki alls ekki dýrasjúkdóma. Jeg fyrir mitt leyti þekki og hefi reynt marga almenna dýrasjúkdóma, sem flestir sveitamenn þekkja nöfn á, svo sem höfuðsótt, vatnsótt, skitupest af ormum o. fl. Þetta eru alt algengir sjúkdómar og hafa mikla þýðingu fyrir búskapinn. Hitt er annað mál, að ekki er hægt að staðhæfa um hverja skepnu, sem drepst út um hvippinn og hvappinn, úr hverju hún hefir drepist, og ekki heldur um hvern einstakan kvilla. En það veltur líka á mestu um hina algengu sjúkdóma, sem venjulega er hægt að þekkja og gefa nafn. Fyrst ætti að gera mönnum að skyldu, að viðlögðum sektum, að gefa upp, og í öðru lagi ætti að skylda dýralæknana til að vinna úr skýrslunum.

Þórarinn Jónsson Þótt jeg hafi gerst meðflutningsmaður þessa frv., er það ekki af því, að reynsla mín sje sú sama og háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.). Jeg hefi ekki orðið var við, að ilt sje að safna skýrslunum; upphaflega skrifuðu bændur þær sjálfir jafnóðum í mínum hreppi, en svo fór trúin á nytsemina að dofna og bændur að leggja dauðameinin á minnið. Grundvöllur skýrslugerðarinnar er sá, að menn beri yfirleitt skyn á alidýrasjúkdóma; en mjer hefir reynst, að það sje öðru nær. Bráðapestin er kann ske eini sjúkdómurinn, sem menn geta með vissu sagt um, og auðvitað mikils virði að vita um, hve margt drepst úr henni. En það kemur líka fram á bólusetningarskýrslunum, svo að því leyti verða þessar skýrslur óþarfar. Jeg skal játa, að tilgangur laganna er ekki einkisverður. En honum hefir ekki verið náð. Þess var ekki heldur að vænta; mönnum er ekki ætlandi að þekkja svo vel sjúkdómana. Í skýrslurnar setja menn t. d., að skepna hafi dáið úr lungnaveiki, en hverskonar lungnaveiki það sje, er ekki nefnt, og er þó lungnaveikin margháttuð. Dýralækninn, sem upphaflega var flytjandi þessa skýrslumáls, hefir reynslan sannfært um, að skýrslurnar sjeu einkis virði. Það myndi enga þýðingu hafa að setja nein sektarákvæði. En aðalatriði þessa máls er, að bændur þekkja ekki sjúkdómana, eins og jeg hefi áður tekið fram, enda ekki til þess að ætlast, og því er jeg orðinn flytjandi þessa máls.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Þessu máli var eftir mikið stapp við 1. umr. vísað til fjárhagsnefndar, og sú nefnd hefir nú komist að þeirri niðurstöðu, sem flutningsmennirnir áður töldu sanngjarna og rjetta, sem sje að nema burt verðhækkunartoll á ull, eins og þetta frv. fer fram á, og nefndin taldi, að ekki mætti seinna vera, að þetta næði fram að ganga. Hv. þingdeildarmenn geta sjeð á nál., að nefndin gat í raun og veru ekki gert meira en þetta, því að henni vanst ekki tími til að taka neina ákvörðun um verðhækkunartollslögin í heild sinni, og hvort þau ættu að haldast áfram, en hún hefir samt ákveðið að athuga það mál sem fyrst. Reyndar er dagur til stefnu, því að varla verður því haldið fram í alvöru, að brýn nauðsyn sje á að afnema öll lögin strax, þótt ullartollurinn sje afnuminn, þar sem þau eiga ekki að falla í gildi fyr en 17. september. Að vísu er hjer fram komin brtt.hv.þm. Dala. (B. J.), og er það alleinkennileg brtt., þar sem hún fer fram á að nema úr gildi öll lögin. Jeg hjelt satt að segja, að hv.þm. mundi hætta við að koma með þessa brtt, þar sem málið var komið til fjárhagsnefndar og hún hefir lýst því yfir, að hún myndi athuga öll lögin í heild sinni. Jeg vil því mælast til, að hv.þm. Dala. (B. J.) taki þessa brtt. sína aftur, en ef hann er ófáanlegur til þess, verður nefndin að mæla á móti því, að brtt. verði látin ganga fram. Ullin er þegar komin á markaðinn og verið að semja um verðið, en svo er ekki ástatt um neinar aðrar afurðir, að minsta kosti alls ekki um aðrar landbúnaðarafurðir, því að þær koma ekki til útflutnings fyr en á haustin, og gangi lögin sjálfkrafa úr gildi, falla þær afurðir, svo sem gærur og kjöt, alls ekki undir þau. Útflutningur á hrossum kemur ekki til mála í sumar, og þarf því ekkert ákvæði um þau sjer í lagi. Ullina er sjerstaklega illa ástatt með, því að kostnaður við sveitabúskap er nú mikill, og verð ullar mjög svo lágt í samanburði við þann kostnað, en bændur verða að selja hana til að fá eitthvað úr kaupstaðnum til að borða. Hvað sjávarafurðirnar snertir verða víst miklar hömlur á þeim atvinnuvegi í sumar. Þó er hugsanlegt og ekki ólíklegt, að ýmsar vörur, t. d. fiskur og síld, falli undir þessi lög. Það væri þá spursmál, hvort ætti að afnema þau vegna fiskjar og síldar. Jeg er á móti því. Af fiskinum er þegar búið að selja afarmikið til „spekulanta“, eins og kunnugt er og kom fram við 1. umr. Jeg hefi heyrt, og efast ekki um að það sje satt, að 2-3 menn hafi þegar látið greipar sópa um rjett allan fisk um öll Suðurnes. Verðið, sem þeir hafa gefið fyrir hann, er tiltölulega lágt, svo að þeir hljóta að græða, hvernig sem veltur. Þótt tollurinn sje afnuminn, rennur hann þó ekki í vasa framleiðenda, heldur „spekulantanna“. Hvað síldina snertir mun alt vera á huldu og reiki með þann atvinnuveg, en það er aðgætandi, að sá atvinnuvegur mun varla rekinn nema vissa sje um allmikinn hagnað í aðra hönd, og þolir hann því engan samanburð við ullina. Jeg verð því að ráða hv. deild til að samþykkja frv. óbreytt og hraða því sem mest, eins og fjárhagsnefnd hefir lagt til, en jafnframt fella brtt. á þgskj. 51., ef hún verður ekki tekin aftur.

Forseti: Til þess, að brtt. á þgskj. 51 geti komið til umræðu og atkvæðagreiðslu, verður að leita afbrigða frá þingsköpunum, og vil jeg bera það undir hv. deild.

Matthías Ólafsson Það sást glögt við 1. umr., að það hefir vakað fyrir flutningsmanni að ljetta tolli af bændum, og geta þó haldið tilsvarandi tolli á sjávarútveginum. Hið sama sjest ekki síður á nefndarálitinu. Nefndin segir ekki tíma til að athuga lögin í heild sinni nú, í sambandi við frv. það, sem nú er til umræðu, og er það þó harla einkennilegt að bera fyrir sig tímaleysi svona í þingbyrjun. En mönnum er brátt um að koma þessu frv. í gegn, og ástæðan er sú að bjarga ullinni undan verðhækkunartolli, án þess að aðrar vörutegundir komi með. En það er alveg eins um fiskinn og um ullina; það er ósatt, að búið sje að selja hann; það er einmitt verið að því þessa dagana. Ef flm. hefði viljað vera eins rjettsýnn í garð sjávarútvegsins og landbúnaðarins, átti hann að taka fiskinn með. Framleiðslukostnaður bænda hefir ekki aukist svo, að meiri ástæða sje til að ljetta tolli af ull en af sjávarafurðum. Landbændur geta lagt heimilum sínum margt, sem menn við sjávarsíðuna hafa ekki. Dýrari verkfæri nota bændur svo lítið, að þar getur ekki verið um stóraukinn kostnað að ræða. Ekki verður heldur sjeð, að dýrt sje að framleiða ull þar sem fjeð gengur sjálfala; svo er t. d. á mörgum jörðum á Reykjanesi; jeg þarf ekki að nefna aðrar en Setberg og Herdísarvík. Útigangsjarðirnar eru um land alt. Telja má kostnaðarlaust að framleiða ull á þeim jörðum. Það eitt veit jeg, að ef bændur legðu jafnmörg þúsund í framleiðslukostnað og útgerðarmenn gera, þá myndu þeir græða miklum mun meira að öllum jafnaði en sjávarútvegsmenn. Flm. ljet sjer þau orð um munn fara, að útgerðarmenn myndu ekki gera út skip sín á síldveiðar, nema hagnaður yrði að. Hlægilegt er að heyra landmann segja annað eins og þetta. Menn gera út, þótt hagnaðarvonin sje mjög óviss; nú í sumar er t. d. alveg óvíst, hvort nokkur hagnaður verður að síldveiðum. Jeg er feginn breytingartillögunni, sem fram er komin, og jeg mun greiða henni atkvæði, þótt varhugavert sje vegna landssjóðs. En úr því að fella á verðhækkunartollinn burt að nokkru, er skylt að fella hann burt að öllu.

Bjarni Jónsson Jeg vil byrja á að þakka þeim þm., sem vildu hindra, að brtt. mín kæmist á dagskrá. Hv. flm. (G. Sv.) veit, að jeg hefi ekki gert brtt. mína til að fella frv. hans. Það er ekki rjett, að fiskurinn sje þegar mestallur seldur. Ekki er mikið þótt ein eða tvær veiðistöðvar á Suðurnesjum hafi þegar selt, því að svo er guði fyrir þakkandi, að fiskveiðar eru víðar við land. Jeg skal játa um ullina, að hún er eitt af því sjálfsagðasta að losna við tollinn, en það er athugandi, að öll vara er sjálfsögð að losna við hann. Illa var hann til kominn og aldrei miðaður við annað en gróða, og er sjálfsagður hlutur, að hann falli burt um leið og grundvöllurinn, sem hann var bygður á. Landssjóður verður að afla tekna á annan hátt. Jeg tel eigi samboðið þinginu að halda lögum, sem grundvöllurinn er fallinn undan. Háa verðið er enginn gróði lengur. Þetta er aðalástæðan, sem jeg hefi fram að færa, nú eins og í vetur. Síðan hefir ekkert breyst. Jeg hugsaði misseri fyr, en læt mjer lynda, ef menn fylgja nú þessu máli, er jeg hefi áður fram borið. Það munar nokkru, ef misrjettið hverfur þó þann stutta tíma, sem eftir er. Að öðru leyti vísa jeg til orða minna í vetur og nú við 1. umr. Úr því að nafnakall var haft um, hvort brtt. mín mætti koma á dagskrá, vil jeg leggja til, að nafnakall verði um hana, er hún kemur til atkvæða. Jeg get eigi orðið við bón hv.flm., um að taka brtt. mína aftur, en mælist aftur til, að hann greiði henni atkvæði.

Einar Jónsson Við 1. umr. tók enginn, sem ull átti, til máls. En nú fer jeg af stað. í sjálfu sjer er mjer ekkert kappsmál, hvort verðhækkunartollurinn á ull helst eða fellur burt, en þó er jeg þakklátur hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að hann kom fram með þetta frv. Það sýnir ótvírætt, að hann sje þm. fyrir sveitakjördæmi. Landssjóð munar þetta mjög litlu, ekki nema um eitthvað 8 þús. kr. að ræða, og verður þó minna í ár en í fyrra. En það er stór og veigamikil ástæða fyrir frv., að tollurinn myndi lenda í vasa milliliðanna ef hann hjeldist, en hvorki ullarframleiðendur nje landssjóður njóta góðs af. Jeg get ekki látið hjá líða að minnast á framkomu hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.). Það er einkennilegt, hvernig hann hegðar sjer. Það lítur út fyrir, að ekki megi nefna landbúnað á nafn, án þess að hann fari að verja sjávarútveginn, þó að ekkert hafi verið á hann ráðist. Hann hefir viðhaft orð, sem hvorki honum nje sjómannastjettinni er sómi að. Þau lýsa óskammfeilni eða öfund - má ske hvoru tveggja. - Dettur nokkrum í hug, að hægt sje að framleiða ull án tilkostnaðar? Hann taldi ullarframleiðslu kostnaðarlausa þar sem fje gengur úti, en því fer fjarri, að nokkuð sje hæft í því. Eigur bænda væru í stórhættu, ef ekki væri haft eftirlit með fjenu. Jafnvel hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) hlýtur að vita, að fjeð kostar bændur æði mikið, þótt það gangi úti. Varla er hægt að bera saman, hvort sje kostnaðarmeira, landbúnaðurinn eða sjávarútvegurinn, framleiðsla á ull eða fiski. Þótt meira fje sje lagt í sjávarútveginn, grípur hann örar upp ágóðann. Á útveginum geta menn grætt þúsundir króna á einum degi, en við bændurnir verðum að draga saman efni á mörgum árum. Þess vegna er örðugt um allan samanburð, og af þessari ástæðu er ekki nema eðlilegt, að meira sje greitt af sjávarútvegi en landbúnaði í landssjóð. Jeg vil ekki gefa mig í þrætur um, hvor atvinnugreinin sje arðmeiri, þegar á alt er litið, en það hljóta allir að sjá, að landbúnaðurinn er miklu seintækari. Í fám orðum, jeg legg eigi kapp á mál þetta, en álít þó sanngjarnt, að frv. verði samþ. En jeg álít ekki ráðlegt, að verðhækkunartollurinn sje að öllu leyti feldur burt, án þess að sjeð sje fyrir því áður hvernig hægt væri að bæta landssjóði tekjumissinn.

Pjetur Þórðarson Fyrst skal jeg geta þess, að jeg hefi stundað bæði landbúnað og sjávarútveg í smáum stíl. Reynsla mín er sú, að það sje enginn samjöfnuður á, hvað ullina sje dýrara að framleiða en fiskinn. En þegar um þetta frv. er að ræða, er samanburðurinn á framleiðslukostnaði landbúnaðar og sjávarútvegs ekkert aðalatriði fyrir mjer. Í mínum augum er það aðalatriðið, að hætta er á, að fje það, sem tollinum nemur, lendi hjá milliliðunum, ef tollinum verður ekki ljett. af áður en ullin verður seld. Um fiskinn er öðru máli að gegna. Það mun eigi rjett, sem hv.þm. Dala. (B. J.) sagði, að fáir hefðu enn selt fisk sinn, því að nú munu flestallir smærri útgerðarmenn búnir að selja hann. Hvað sem menn segja um verðhækkunartollinn í heild sinni, geta varla verið skiftar skoðanir um, að honum beri að ljetta af ullinni. Þótt nú tollurinn haldist á sjávarafurðunum, þá kemur það niður á efnameiri mönnum, en þeir mega best við því, því að eins og jeg sagði áðan eru flestir smærri útgerðarmenn þegar búnir að selja. Af þessum ástæðum vil jeg ekki, að brtt. á þgskj. 51 verði samþ., þótt jeg sje frv. fylgjandi.

Jörundur Brynjólfsson Þegar þetta mál var til 1. umr. hjer í deildinni, ljet jeg það hlutlaust og greiddi. atkv. með því að vísa því til fjárhagsnefndar. Bjóst jeg við því, að hv.flm. frv. (G. Sv.), sem á sæti í fjárhagsnefnd, myndi þar við nánari athugun komast að þeirri niðurstöðu, að ekki væri vert að nema verðhækkunartoll af ull úr gildi. Þess var getið við 1. umr., að margir bændur mundu verða búnir að selja ull sína er tollurinn væri numinn úr gildi, og þá mundi tollurinn sýnilega lenda í vasa þeirra. er keyptu ullina. Síðan málið var til 1. umr. hefi jeg gert eftirgrenslanir og komist á snoðir um, að menn muni þegar farnir að flytja ull sína í kaupstað. Þótt þetta frv. væri samþ. nú þegar og látið ganga gegn um þingið með afbrigðum frá þingsköpum, mundi það þó ekki ná tilgangi sínum. Jeg ætla ekki að neinu leyti að gera upp á milli landbúnaðar og sjávarútvegs, nje leggja dóm á, hvor atvinnuvegurinn eigi hægara aðstöðu á vanalegum tímum, eins og sumir hv.þm. hafa gert. En undir núverandi kringumstæðum hygg jeg, að öllum sje ljóst, að sjávarútvegurinn standi enn ver að vígi en landbúnaðurinn, og fyrst að svo er, sýnist mjer, að maður verði að gera þeim báðum jafnt undir höfði og brjóta eigi rjett á öðrum til að ívilna hinum. Ef jeg hefði álitið, að bændum gæti verið mikið hagræði í afnámi verðhækkunartollsins á ullinni, hefði jeg verið með því. Jeg álít, að þeir eigi ekki svo hægt uppdráttar nú, að þeim væri ofgott að losna við að greiða þessa upphæð í landssjóð, ef þá munaði hana nokkru. En þegar að er gætt, er þetta hverfandi lítil upphæð. Árið sem leið nam verðhækkunartollur af ull um 8461 kr. Það verða 4-10 kr. á heimili og sum enn minna, og sjá allir, að þetta er engin hjálp fyrir bændur. Í ástæðunum fyrir frv. komast flutningsmenn svo að orði, að sjálfsagt sje að láta tollinn af ullinni falla niður nú þegar, ef það gæti ljett eitthvað undir með búendum. Ef svo væri, mundi jeg greiða þessu frv. atkv. mitt. Jeg geri ekki ráð fyrir, að bændur sjeu svo illa staddir, að þessi litli skattur geti orðið þeim til nokkurrar bjargar. Hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sýndi fram á, að það væri ekki rjettlátt að ljetta tollinum af ullinni, en láta hann standa óbreyttan á sjávarafurðum. Jeg get verið honum alveg sammála, og það því fremur, er um slíkt lítilræði er að ræða sem tollinn á ullinni. Og ef þingið afnemur verðhækkunartoll á ull, er bein skylda þess að afnema líka tollinn af sjávarafurðunum. Þótt menn vilji bera það fyrir sig, að nokkrir fiskkaupmenn græði á afnámi tollsins, þá ber þess að gæta, að mjög margir selja ekki fisk sinn fyr en beint til útlanda. Þessir menn hafa því sömu rjettlætiskröfu til afnáms tollsins og bændurnir, að því er ullina snertir, en ekki eru tiltök að gera upp á milli þeirra, er bæði kaupa fisk og afla hans, og hinna, er t. d. afla hans að eins. Hvernig ætti að komast fyrir það hjá þeim, er bæði aflar fiskjar og kaupir, hvað hann hefir aflað og hvað hann hefir aftur keypt af öðrum? Get jeg því ekki sjeð minstu ástæðu til að samþykkja þetta frv., af framangreindum ástæðum, því að því fer fjarri, að það komi að þeim notum, sem til er ætlast af hv. flutningsmönnum. Gróðinn lendir í vasa kaupmannanna, þótt tollurinn sje afnuminn, og frv. kemur þeim einum að notum, er leggja ullina inn í eigin verslun, kaupfjelögin. Auk þessa býst jeg við, að hagur landssjóðs sje ekki svo góður, að hann megi missa þær tekjur, er verðhækkunartollurinn í heild sinni gefur af sjer. Því fer þó fjarri, að jeg vilji hafa verðhækkunartollslögin framlengd á sama grundvelli, en jeg býst við, að einhverra ráða verði að leita, til að halda tekjum landssjóðs við. Ef til vill gætu orðið þó nokkrar tekjur af afurðum síðastliðins vetrar. Finst mjer því, að með það fyrir augum ætti að halda verðhækkunartollinum af þeim afurðum einum, en breyta svo grundvellinum með tilliti til afurða í haust og næsta ár. En ef menn vilja fyrir hvern mun afnema eitthvað af lögunum, þá er miklu rjettara að samþ.brtt.hv.þm. Dala. (B. J.), afnema lögin alveg. Get jeg þó ekki verið með því að rýra svo tekjur landssjóðs. Margir hafa keypt fisk síðastliðinn vetur og miðað við verðið í fyrra, og fengið afarmikinn gróða. Sje jeg því ekki, að neitt rjettlæti væri í því að afnema tollinn á fiskinum nú. Því vil jeg telja allra rjettlátast, að við verðhækkunartollinum sje ekki hróflað nú, hvað framleiðslu snertir, til þessa tíma. En verði verðhækkunartollur gerður að lögum þetta ár, verður að leggja annað til grundvallar, sakir breyttrar aðstöðu. Annars geri jeg ekki ráð fyrir, að neinn treysti sjer til að færa mönnum heim sanninn um, að sjávarútgerð nú, á vjelskipum og gufuskipum, borgi sig betur en landbúnaðurinn. Báðir atvinnuvegirnir eiga við mikla erfiðleika að stríða, en sjávarútvegurinn er þó miklu ver settur. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg sje þm. fyrir sjávarútvegskjördæmi. Jeg þarf ekki annað en benda mönnum út á höfnina, Þeir ættu að geta farið nærri um það hvort skipaeigendur geri það að gamni sínu að láta skip sín liggja aðgerðalaus inni á höfn síðan í apríl í vor. Af þessu má ráða erfiðleika þá, sem nú eru á rekstri sjávarútvegsins. Hv. 2. þm. Rang. (E. J.) hefði ekki þurft að geta þess, að auðsjeð væri, að annar flm. þessa frv., hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), sæti fyrir sveitakjördæmi. En hvað sem því líður hygg jeg, að fyrir hv.flm. hafi vakað, að frv. þetta mundi að fullu ná tilgangi sínum, en jeg hefi nú reynt að sýna, að svo muni ekki vera, nema að litlu leyti. Get jeg því ekki annað en greitt atkv. móti þessu frv., en skal geta þess, að mjer hefði verið nær skapi að samþ.brtt. á þgskj. 51, ef þetta frv. verður samþ.

Magnús Guðmundsson Mjer þykir ilt, að inn í umr. um frv. okkar hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefir blandast ágreiningur um sjávarútveg og landbúnað. Sú var ekki tilætlun flutningsmanna, og slíkt er óheppilegt fyrir úrslit þessa máls. Ástæðan til þess, að jeg stóð upp, var sú, að jeg tel mjer skylt að bera hönd fyrir höfuð fjárhagsnefndar, sem hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) fór ómaklegum orðum um. Hann taldi það undarlegt, að nefndin talaði um tímaleysi. En það er ekkert undarlegt, því að eins og áður er sagt verður frv. að ganga fram nú þegar, ef það á að koma að tilætluðum notum. Hann hlýtur því að hafa sagt þetta móti betri vitund. Honum þótti kenna undirferli í nefndarálitinu, á þann veg, að nefndin myndi vilja framlengja verðhækkunartollslögin án ullartolls. Þetta er röng ásökun. Jeg fyrir mitt leyti tel það víst, að lögin falli að fullu úr gildi 17. sept. í haust. Og ástæðan til þess, að jeg vil láta ullartollinn falla burt nú þegar, er sú, eins og jeg tók fram við 1. umr. þessa máls, að þótt tollurinn haldist, kemur hann aldrei í landssjóðinn, heldur fer til milliliða, því að ullin verður ekki flutt út fyrir 17. sept. í haust, en þá falla lögin úr gildi. En um fisk er ekki sama máli að gegna. Mjer er sagt, að búið sje nú þegar að selja mjög mikið af fiski. Þær upplýsingar hefir hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) gefið mjer. Þá kemur tollurinn milliliðunum í gróða, þótt lögin verði afnumin nú, að því er til þeirrar vöru kemur. En svo veit jeg ekki annað en að á Siglufirði liggi mikið af síld frá í fyrra, sem Englendingar hafa keypt. Er þá meiningin að sleppa síldinni og gefa Englendingum tollinn?  (B. J.: Sú síld verður aldrei flutt burt)  . Auðvitað verður hún flutt út. Þetta væri ekki annað en að gefa annari þjóð úr landssjóði. Þess ber og að gæta, að ull hefir ekki hækkað í verði síðan í fyrra, en fiskur töluvert. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að menn væru þegar farnir að leggja inn ull sína, og mundi frv. því ekki koma að notum, þótt því væri hraðað. Jeg skal ekki neita því, að ullarkauptíð kunni að vera eitthvað byrjuð. En það er altítt, að ullarkauptíð byrji áður en búið er að kveða upp verðið, og jeg held, að það sje ekki búið enn. Það er því rangt, að lagafrv. þetta nái ekki tilgangi sínum. Sá tilgangur næst strax er frv. verður að lögum. Annars þótti mjer það allskrítin röksemdaleiðsla hjá hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), að bændur munaði ekki um að losna við að borga tollinn, en landssjóð munaði um að missa hann. Mjer virðist einsætt, að ef landssjóð munar um að missa tollinn, hljóti bændur að muna um að borga hann.

Björn Stefánsson Jeg verð að segja það, að jeg kann því illa, hve frv. þessu er hraðað. Jeg vil taka undir það með hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), að það er ilt, að fjárhagsnefnd kemur með tillögu um að afnema tekjustofn, án þess að ráða úr, hvað landssjóður skuli fá í staðinn. Jeg, býst við, að menn segi, að málinu verði að flýta, því að nú sje verið að ákveða ullarverðið, en það muni verða dregið meðan mál þetta er á döfinni og þar til það er búið. Jeg fyrir mitt leyti held, að þessi litli tollur geti ekki haft nein veruleg áhrif á verðið. Jeg hygg, að það sje vandsjeð enn, hvað kaupm. fá fyrir ullina, og að verzlunaráhætta þeirra yfir höfuð velti, á þessum tímum, á öðru og meiru en því, hvort ullarpundið kostar þá 1-2 aurum meira eða minna. Jeg játa það satt vera hjá formælendum þessa máls, að grundvöllur verðhækkunartollsins sje fallinn, því að nú er alt annar og meiri kostnaður við framleiðslu en áður. En það er ekki nóg ástæða til að afnema þennan skatt, meðan aðrir miklu órjettlátari skattar haldast, t. d. eins og vörutollurinn, sem jeg þó ekki býst við að verði afnuminn. Hann er nefskattur bæði af fátækum og ríkum. Þótt útflutningstollur af íslenskum afurðum sje ranglátur, er þar þó ekki tekið af öðrum en þeim, sem hafa eitthvað að gjalda af, en vörutollinn þurfa allir að gjalda, hvort sem þeir hafa nokkuð eða ekkert handa á milli. Það gæti komið til mála að afnema hin núgildandi lög um verðhækkunartoll og búa til önnur á öðrum grundvelli. En þótt málið væri tekið fyrir á rjettlátum grundvelli, get jeg þó ekki gengið inn á að hraða því svo mjög, að fella burt toll á einstökum vörutegundum, fyr en maður sjer úrslit fjármálanna á þessu þingi. Þess vegna má búast við, að verðhækkunartollslögin verði framlengd óbreytt eða með breytingum. En ef deildin ætlast til, að lögin falli að fullu úr gildi 17. sept. í haust, mun jeg greiða atkvæði með brtt.hv.þm. Dala. (B. J.) um að láta lögin fara öll í einu. Mun jeg því greiða atkv. með henni og síðan með frv. til 3. umr., í þeirri von, að fjárhagsnefnd horfi betur í kring um sig. En komi það aftur frá nefndinni á líku stigi og nú, mun jeg greiða atkv. móti frv. úr þessari hv. deild.

Sigurður Sigurðsson Hv. þm. V.- Ísf. (M. Ó.) neyddi mig til að kveðja mjer hljóðs. Þegar hann var áðan að skýra fyrir hinni hv. deild, að ekkert kostaði að reka sauðfjárbú á sumum jörðum þessa lands, skaut jeg því að honum í hljóði, að þetta væri ekki satt. Jeg hefi ef til vill sagt það með öðrum orðum, en það eitt er víst, að út af þessu hljóp illur andi í hinn hv. sessunaut minn, og hreytti hann að mjer mjög ómaklegum orðum, sem jeg verð að svara. Í fyrsta lagi er það nokkuð langt gengið að bera það fram hjer á Alþingi, að til sjeu bændur, sem eigi 6-700 fjár, er þeir ætli enga heytuggu og ef til vill ekki hús. Jeg veit ekki betur en að slíkt athæfi varði við lög, og hefði hinn hv.þm. átt að fara aðra leið með slíka ásökun. Það er líka ósatt, að bóndinn á jörð þeirri, er hann nefndi, hafi engan kostnað og ætli fje sínu ekkert hey. Það segir sig sjálft, að ómögulegt er að rækja sauðfjárbú án kostnaðar, meiri eða minni, ef vel á að vera. Annars er það einkennilegt, að hinn hv.þm. nefnir einar 2 jarðir til sönnunar ullarframleiðslu með engum kostnaði, Herdísarvík og Setberg. Fyrst er þess að gæta, að þessar jarðir eru einhverjar bestu sauðfjárbeitarjarðir landsins, og því hreinasti barnaskapur að taka þær sem dæmi upp á kostnaðarlitla sauðfjárrækt yfirleitt. Annaðhvort hefir fljótfærni hans eða ónot valdið því, að þessi hv.þm. hentist svo á hundavaði. Hann hefði átt að fara víðar, taka dæmi, sem hefðu verið meir sanni nær, t. d. úr Múlasýslum, Þingeyjarsýslum, Dalasýslu, eða jafnvel úr sínu eigin kjördæmi, Vestur-Ísafjarðarsýslu. Annars er þetta ekki neitt stórmál. Þeir hv.þm. V. Sk. (G. Sv.) og hv.l.þm. Skagf. (M. G) hafa fært góð og gild rök fyrir frv. á þgskj. 36, og ætla jeg ekki að endurtaka ástæður þeirra, sem margir hafa þegar etið upp eftir þeim, en mun greiða atkv. með frv. af þessum sömu ástæðum. Hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, að landbúnaðurinn þyrfti fátt af verkfærum og að þau kostuðu lítið. Jafnskýr sem hann þó er, þrátt fyrir alt, ætti hann þó að vita, að bændur þurfa fleiri verkfæri en ljái, sem hann að eins nefndi, að bændur þyrftu. Landbúnaðurinn eða bændur þurfa til þess að reka búskapinn mörg fleiri verkfæri og áhöld, sem eru dýr, svo sem sláttuvjelar, plóga, herfi, o. fl. Og þessi áhöld hafa hækkað í verði um 100-200% frá 1915, og kosta því allmikið, þótt sá kostnaður að sumu leyti jafnist ekki á við útgerðarkostnaðinn. Þetta hefi jeg leyft mjer að taka fram að eins í þeim tilgangi að leiðrjetta auðsæjan misskilning eða villu hjá þessum háttv. þingmanni.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg stend upp til þess að segja nokkur orð, af því að þetta mál snertir mjög fjárhag landsins, ef menn ætla sjer í alvöru að afnema alveg verðhækkunartollinn, sem þingið 1915 gekk frá. Það er vafalaust, að ef þingið þá hefði ekki ætlast til tekna af lögunum þetta ár, þá mundi það ekki hafa látið þau gilda nema til ársloka 1916. Nú er ætlun sumra að afnema tollinn að nokkru leyti, og að öllu leyti með brtt. Þetta mál er til yfirvegunar í öllum flokkum þingsins; þess vegna verður frv. ekki talið tímabært nú. Það hefir verið fundið lögunum til foráttu, að grundvöllurinn væri hruninn, og talið ranglátt að halda honum þess vegna. En hvað sem menn nú vilja kalla þenna toll, þá kemur það alveg í sama stað niður, af því að vjer getum ekki lagt á annað en framleiðsluna í landinu yfirleitt, svo að ef þessi tollur væri feldur og nýr settur í staðinn, þá kæmi alt í sama stað niður. Vjer höfum enga iðnaðarframleiðslu nje aðra tekjustofna en þessa. Þetta vil jeg benda á, að þótt vjer afnemum þessi lög, þá verðum vjer að útvega aðrar tekjur í staðinn, því að ella mistum vjer nálægt ½ miljón og fengjum stóran reikningshalla í fjárlögunum. Það er alveg rjett, að það mælir fleira með því að afnema fremur þennan ullartoll, vegna þess, að ullin var ekki hækkuð í síðustu samningum við Englendinga. En ef litið er á málið yfirleitt, þá er ekki ástæða til þess að afnema hann fremur, vegna þess, að ullartollurinn er ekki nema örlítill hluti af framleiðslunni. Jeg verð því að telja það skyldu mína að mæla á móti því, að lögin verði numin úr gildi, en breyta má nafni þeirra og „skalanum“, vegna breyttra kringumstæðna. Þessi fáu orð vildi jeg hafa mælt út af þeirri almennu umkvörtun, að skattar væru ranglátir. Skattar verða altaf ranglátir; það er ómögulegt að gera skatta svo rjettláta, að ekki megi rífast um þá. Til þess að þeir yrðu rjettlátir þyrftu þeir að koma á alveg beint, og þá yrði að telja fram og meta tekjur manna. Og ef rjettlæti ætti að ná með því, yrði um leið að gera mennina að englum.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Málið er nú komið á það stig, að það er alveg útrætt, og jeg sje ekki til neins að vera að tyggja alt það upp, sem áður er komið við 1. umr. Síðan hefir málið ekki breyst, nema að því, að nefnd var sett í málið og álit hennar er komið fram. Jeg mun því og ekki rífast við einstaka menn. Athugasemdum þeirra hefir verið svarað af oss, sem frv. erum hlyntir, bæði nú og þá. Jeg skal að eins geta þess, að það er rangt hjá hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), eins og sýnt hefir verið fram á, að óvíða sje farið að selja fiskinn. Um þetta talaði hann stór orð. En það mun vera sannanlegt, að nálega alstaðar hafa fiskimenn og hinir smærri útgerðarmenn þegar selt fisk sinn, en stórútgerðarmenn keypt hann, eins og endrarnær. Ef lögin verða afnumin, þá er ekki rjett að segja, að landssjóði eða framleiðendum verði gróði að því; það getur varla komið til greina um landssjóð og engan veginn um framleiðendur; það eru milliliðirnir einir, sem græða. Alveg eins er um ullina; tollurinn af henni getur alls ekki komið í landssjóð. Og þá er spurningin: Vilja menn endilega láta tollinn falla milliliðunum í skaut ? En þótt ullartollurinn sje lítil upphæð, þá mundu þó flestir verða að játa, að sá tollur beri að falla til þeirra, sem best eru að honum komnir. Rangt er það hjá hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), að ullin sje þegar seld. Jeg er hissa á því, að hann, sem sveitamaður að fornu, skuli ekki minnast þess, að ullin er flutt í kaupstað áður en ákveðið verð er á hana komið, og oft ekki seld fyr en á sumrin, en flutt út á haustin. Þess vegna verður að hraða frv., áður en endanleg sala er um garð gengin. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) hefir borið blak af nefndinni út af ásökunum hv.þm. V.- Ísf. (M. Ó.) um, að nefndin hafi borið við tímaleysi; nefndin hefir flýtt frv., af því að það verður að ganga á undan ákvörðuninni um forlög verðhækkunartollslaganna í heild, sem nú er einmitt í athugun, og það í athugun allra flokka, eftir því sem hæstv. fjármálaráðh. (B.K.) tók fram. Þess vegna eru og orð hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) að ófyrirsynju. Það er skiljanlegt og margtekið fram, að þessu frv. verður að hraða, ef það á fram að ganga, en afdrifum hinna tollanna þarf alls ekki að hraða neitt sjerstaklega. Hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) hefir lýst yfir sinni skoðun um tekjuástand landsins. Jeg læt orð hans hlutlaus að þessu sinni. Þau hafa að nokkru leyti við talsverð rök að styðjast, þótt spurning geti verið um ýms atriði. En að sama brunni ber hjá honum og öðrum. Hjer er ekki í frv. verið að raska lögunum; þau haldast í gildi, að undan skildu þessu eina atriði.

Þórarinn Jónsson Mjer er óljúft að taka til máls, með því að jeg átti sæti í nefndinni, og skal síst lengja umræðurnar, en get þó ekki stilt mig um að segja nokkur orð. Umræðurnar hafa aðallega hnigið að því, hjá hverjum gróðinn mundi lenda, ef ullin væri tekin út úr. En þótt þetta sje nokkurt atriði, þá er það þó ekki aðalatriði fyrir mjer, því að jeg álít þetta litlu skifta. Jeg hefi verið algerlega á móti lögunum frá því fyrsta, af því að jeg álít þau koma ranglega niður, ekki eingöngu í þessu atriði, heldur yfirleitt., Jeg vil og taka til dæmis það atriði, að tollurinn af öllum þeim vörum, sem keyptar eru og ekki eru sendar út úr landinu, lendir í höndum kaupmanna eða kaupfjelaga. Ef t. d. bláfátækur sjómaður klípur af afla sínum fyrir bráðnauðsynlegustu lífsnauðsynjar, þá tekur kaupmaðurinn hann með niðursettu verði fyrir útflutningsgjaldinu. Nú verkar kaupmaðurinn fiskinn og selur hann svo aftur sama manni fyrir það verð, sem hann getur fengið fyrir hann í útlöndum. Er nokkurt rjettlæti í þessu? Hv. þm. Dala. (B. J.) bar í vetur upp frv. um að afnema lögin, og greiddi jeg því þá atkvæði; því er jeg og nú samþykkur brtt., en af því að jeg er í nefndinni og það má telja upplýst, að ef málinu er ekki hraðað, tapist skatturinn, þá hefir það gert það að verkum, að mjer er nær að leyfa lögunum að lifa aldur sinn, en ekki hefði jeg gert það, ef ekki stæði í nál., að öll nefndin væri samþykk því, að lögin falli á sínum tíma, sbr. orðin: „Var það þegar samhljóða álit hennar, að þessi lög gætu ekki undir neinum atvikum framlengst í sömu mynd sem þau eru nú í . .“, þá líklega neyðist jeg til þess að vera á móti brtt.hv.þm. Dala. (B. J.), en ekki þó nema í þeirri fullu vissu, að þau lifi ekki lengur. Ýms atriði hafa komið fram, sem þegar hefir verið svarað og jeg get slept, en eitt atriði í ræðu hv. fjármálaráðh. (B. K.) get jeg ekki leitt hjá mjer, sem sje þau orð hans, að eitthvað þyrfti að setja í staðinn. Hvers vegna lagði þá stjórnin ekki fyrir frv. um framlenging þessa skatts, fyrst að hún ætlast til þess, að hann standi? Nú hefir hún ekki gert það, og jeg tel vafasamt, að búast megi við því, að einstakir þm. geri það. Það má segja, að allir skattar sjeu ranglátir. En tvímælalaust hlýtur að mega finna einhverja sanngjarnari leið, því að þessi er altaf ósanngjörn, af því að hún kemur ójafnt niður.

Jörundur Brynjólfsson Að eins örstutt athugasemd. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) þóttist ekki skilja afstöðu mína, þar sem jeg sagðist ekki vera með því að afnema ullartollinn, og færði til, að bændur munaði ekki um upphæðina og landssjóð ekki heldur. Jeg vona, að hinn hv.þm. hafi tekið eftir því, að jeg vildi ekki láta taka út úr eina vörutegundina af þeim, sem þar eru; það væri ósanngjarnt. Jeg sýndi með tölum, hvað einn einstakan meðalbónda munaði þetta, og sýndi, að það gæti engan dregið. Það er formlega rangt að afnema ullarverðhækkunartollinn, en láta hina alla standa. En landssjóð getur munað miklu, ef allur tollurinn er afnuminn. Þá tapar hann miklu fje. Það vil jeg ekki, því að alls var þessi tollur í fyrra á 6. hundrað þúsund krónur. Nú vona jeg, að hv. þingm. sje skiljanleg afstaða mín til þessa máls. Jeg hefi litið offljótlega á brtt.hv.þm. Dala. (B. J.), og ekki tekið eftir, að hún er brtt. Nú er jeg á móti afnámi alls verðhækkunartollsins, svo að jeg er í klemmu, með því að jeg veit ekki örlög brtt. En mun þó ráðast í að vera á móti hvorutveggju, í því trausti, að hvorki brtt. nje frumvarpið verði samþykt. Vona jeg, að þm. verði ekki svo ósanngjarnir að afnema að eins tollinn á ullinni. Það er ekkert heldur, sem mælir með því. Það er venjulega um mánaðamótin júní og júlí, sem vorkauptíð stendur yfir, eða í síðasta lagi um miðjan júlí. Það er því alveg áreiðanlegt, að þótt þetta frv. verði samþykt hjer strax, þá verða bændur búnir að flytja ull sína í kaupstað.  (G. Sv.: Það gerir ekkert til)  . Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði, að oft væri dráttur á, að kveðið væri upp ullarverð, ef dráttur væri á því utanlands frá, en svo er ekki nú, því að ullarsala er bönnuð til Norðurlanda og fyrirfram ákveðið verð, sem Englendingar gefa fyrir hana og kaupmenn hljóta að miða við verð sitt. (G. Sv.: Nema einhver breyting verði á)  . Jeg tel því best, að verðhækkunargjald verði greitt af þessa árs framleiðslu, hvort sem hún er flutt út fyrir 17. sept. eða ekki, og þá þarf að framlengja lögin. Það er vitanlegt, að ef semja á lög um líkt efni fyrir næsta ár, þá þarf nýjan grundvöll vegna breyttra kringumstæðna og kostnaðar. Jeg get ómögulega sjeð, að neitt mæli með að taka einn lið út úr. Það er ómótmælanlegt, að það er bændum enginn greiði, því að hvað munar þá um 3, 4, 5 eða 6 krónur?

Einar Jónsson Jeg skal ekki tefja umræðurnar lengi. Hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) sagði, að grundvöllurinn fyrir verðhækkunartollslögunum væri horfinn, en það yrði samt að leggja á framleiðsluna og framleiðendur. Jeg hygg nú, að það mætti leggja á fleiri, t. d. bæði kaupmenn og ráðherra, því að jeg sje ekki, að það sje rjett að skattleggja að eins framleiðendur, en sleppa öllum öðrum Mjer er það ekkert kappsmál, hvort lögin verða afnumin eða ekki, en vil þó benda á, að öðru máli er að gegna um ull en fisk, því að hann er að mestu leyti þegar seldur. Hjer er ólíku saman að jafna. Fiskinn þurfa menn ekki endilega að selja út úr landinu, því að hann má þó altaf eta, en ullina verða bændur að selja. Fiskinn má líka altaf geyma, en ull miklu síður. Þegar talað er um, að verðhækkunartollurinn hafi numið rúmum 500000 kr. síðasta ár, þá er ekki við það að miða nú, því að nú seljast hross ekki, ull og fl. er í lægra verði og tollurinn hlýtur því að lækka. Hv. l.þm. Reykv. (J. B.) sagði, að bændur munaði ekki um ullartollinn, en aðra munar þá ekki heldur um hann. Það hefir þegar verið bent á, af hv.flm., að mikið af mismuninum hlýtur að lenda í vasa milliliða, og væri þó rjettara, að eigendurnir hefðu hann. Það hefir ekki verið tekið tillit til kaupfjelaganna; þar hlýtur þó mismunurinn að lenda hjá framleiðendum, hvort sem lögin verða afnumin eða ekki, en ef ullin er seld til kaupmanna, græða þeir hann. Jeg ætla ekki að fara út í það, hvort rjett sje að afnema verðhækkunartollinn eða ekki, en álít þó varlegra að athuga það vel, áður en það verður afráðið. Af því að jeg á sjálfur ull og á því hjer hlut að máli, ætla jeg að biðja hæstv. forseta að fría mig frá að greiða atkvæði.  (B. J.: Það dugir ekki; ullin er svo lítil)  .

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Frv. þetta er borið fram eftir ósk kjósenda í Rvík. Undanfarin ár hefir verið ólag á mjólkursölu hjer í bænum; einkum hefir brostið á hreinlæti. Á síðastliðnum vetri kaus bæjarstjórnin þriggja manna nefnd til að íhuga mjólkursölumálið og koma með tillögur. Nefndin hafði málið lengi til meðferðar og kom síðan fram með það frv., er jeg nú flyt hjer í deildinni. Frv. er að kalla eins og nefndin gekk frá því. Nefndin kynti sjer útsölustaði hjer í bænum, og kom þá í ljós, að mörgum þeirra er mjög ábótavant. Heilbrigðisnefnd og heilbrigðisfulltrúi hafa oft orðið að áminna mjólkursala, en það hefir ekki komið að tilætluðum notum. Út af öllu þessu hefir mönnum virst álitlegast, að bærinn tæki sjálfur mjólkursöluna í sínar hendur, eða aflaði sjer að minsta kosti heimildar til þess. Með leyfi hæstv. forseta skal jeg lesa hjer tvo kafla úr skýrslu nefndarinnar, sem bæjarstjórnin setti: „Herbergið, sem mjólkin er mæld í, er óhreint og ekki loftgott, sem stafar af því, að eldhús er þar nálægt. Ekki er þar nógu bjart, og kona sú, er mjólkina mælir, óþokkalega klædd. Mjólkin mæld í lítermáli, en geymd í opnu íláti. Ýmislegt dót er í búðinni, sem ekki tilheyrir mjólkursölunni“. Enn fremur þetta; „Í búðinni er hálfdimt og slæmt loft. Loft og veggir illa hvíttað (sic!) með kalki. Konan, sem mjólkina mælir, er ekki klædd eins og reglugerðin ákveður. Mjólkin er mæld í lítermáli, en geymd í opnu íláti“. Reglugerðin, sem nefnd er, er reglugerð um mjólkursölu hjer í bænum. - Auðvitað voru sumir mjólkursölustaðirnir góðir, en þeir voru sárafáir, og flestum þeirra var í mörgu mjög svo ábótavant. Algengast er, að verslað sje með ýmsa muni, sem eiga óskylt við sjálfa mjólkursöluna, vindla, tóbak o. fl. Einnig er mjólkin oft seld í glösum; menn sitja og reykja inni í söluherbergjunum. Sölustaðirnir eru svo margir, um 30, að eftirlitið verður hvorki nógu mikið nje gott, auk þess sem heimild brestur til, að hægt sje að bæta fyllilega úr. Eitt er það og, sem mælir mjög með, að mjólkursalan sje dregin saman á fáa staði. Á mörgum sölustöðunum er ekkert gert til að kæla mjólkina; á sumrin verður hún því oft súr áður en hún er seld. Það ætti ekki að þurfa að hræðast, ef bærinn hefði söluna. Hjer í bænum er mikill mjólkurskortur. Eftir því, sem alment er álitið meðal annara þjóða, þyrfti Reykjavíkurbær 2737500 lítra á ári í minsta lagi. En hingað mun ekki berast meira en 1480000 lítrar. Það vantar 1257500 lítra á, að nægileg mjólk flytjist til bæjarins. Má því nærri geta, að margur, sem mætti ekki vera án mjólkur, fær minna af henni en við sje unandi. Nú eru líka engin tök á að ráða því, hverjir fá mjólk og hverjir ekki. Þegar skortur er á mjólk, ættu sjúklingar, börn og gamalmenni vitanlega að ganga fyrir öðrum. Í frv. er og farið fram á heimild til þess, enda þá fyrst hægt að hafa nokkurt lag á því, hverjum mjólkin sje seld, þegar sölustaðirnir eru ekki mjög margir. Það má teljast algerlega óhæft, hve mikið af mjólk gengur nú til kaffi- og veitingahúsa, þegar svona mikill skortur er á mjólk, eins og nú er meðal þeirra, sem hvorki geta eða mega vera án hennar. Jeg bið menn að skilja ekki orð mín svo, að allir mjólkursölustaðir eigi óskilið mál um óþrifnað og önnur brot á mjólkursölureglugerð bæjarins. Þeir sölustaðir eru til, sem uppfylla öll skilyrði; jeg þekki mörg heimili í Reykjavík, sem framleiða góða mjólk og fara mjög hreinlega með hana. Þó mjólkursala af hálfu bæjarfjelaga sje nýmæli hjer á landi, er hún ekkert nýmæli í heiminum. Í erlendum bæjum er algengt, að bæjarstjórnin hafi mjólkursöluna á hendi, og er hvorttveggja talið, að heilbrigði hafi aukist við það og íbúunum orðið hagur að. Að síðustu vil jeg geta þess, að hjeraðslæknirinn hjer í bænum mælir eindregið með einkasölunni. Jeg vænti, að hv. deild taki frv. vel og láti það ganga til 2. umr., og að þessari umræðu lokinni til allsherjarnefndar.

Gísli Sveinsson Jeg skal eigi tefja tímann, en vil þó sem bæjarbúi hjer í Reykjavík, segja nokkur orð, nefndinni, sem væntanlega fær málið til meðferðar, til athugunar. Mjer virðist, að frv. geti ekki náð fram að ganga, eins og það er, og eins og ástandið er hjer í bæ. Þm. verða að kynna sjer, hvernig ástatt er um mjólk og útvegun hennar til bæjarins. Víst er það, að mörg mjólkurknæpan hjer er ógeðsleg. En hjer á bæði að vera til reglugerð um mjólkursölu og heilbrigðisfulltrúi, til að sjá um, að henni sje fylgt. Ef ástandið er eins slæmt og mjólkurnefndin, sem hafði þetta mál til athugunar hjá bæjarstjórn, lýsir því, þá er það eingöngu að kenna eftirlitsleysi heilbrigðisfulltrúans og heilbrigðisnefndar, og eftirgangsleysi bæjarstjórnar. Jeg sje ekki betur en að hægt væri að kippa því í lag á annan hátt en með því að lögleiða einkasölu á mjólk. Verði einkasalan lögleidd, kemur það meðal annars, að óþörfu, niður á gömlum og góðum heimilum, sem um langan aldur hafa notið almenningshylli fyrir mjólkursölu sína. Það er eitthvað annað en að ástæða sje til að koma þessum heimilum úr sögunni. Menn ættu þvert á móti að gleðjast yfir, að þau skuli vera til. Þá kem jeg að því, sem fyrir mjer er aðalatriðið. Jeg vil beina þeirri spurningu til hv.flm. (J. B.)., hvaða gangskör bæjarstjórnin hafi gert til að tryggja það, að bænum berist nóg mjólk? Mjer er ekki vitanlegt, að nokkuð hafi verið gert til þess. Þvert á móti. Ef þetta frv. yrði samþykt, væri jeg hræddur um, að margir myndu hætta mjólkurframleiðslu. Menn myndu ekki vilja framleiða mjólk með þeim kostum, að verða svo að fá hana alla í hendur bænum eða bæjarstjórninni. Fyrir mjer er þetta aðalatriðið: Er það trygt, að ekki dragi úr mjólkurframleiðslu handa bænum, ef einkasalan kemst á?

Einar Arnórsson Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefir tekið sumt af því fram, er jeg ætlaði að nefna. Aðalmeinið er mjólkurþurðin, og litlar líkur til, að bætt verði úr henni fyrst um sinn. Bæjarstjórnin hefir felt tilboð um sölu á kúm og landi, og ekki munu kýrnar mjólka betur eða þeim fjölga, þótt bærinn taki að sjer einkasölu á mjólkinni. Úr aðalvandræðunum verður ekki bætt með því. Það er rjett, sem hv.flm. (J. B.) vjek að, að sleifarlag er á mjólkursölunni. En fyrst og fremst er jeg ekki viss um, að það færi af, þó að salan kæmist í hendur bæjarfjelagsins. Jeg býst ekki við, að eftirlitið verði ólastanlegt eftir það, fyrst að það hefir ekki verið það hingað til. Bæjarstjórn hefir sett reglugerð um mjólkursölu, en hingað til hefir hún víst að mörgu leyti verið dauður bókstafur, þrátt fyrir heilbrigðisfulltrúa, heilbrigðisnefnd og bæjarstjórn, og býst jeg eigi við, að það mál mundi lagast, þótt bærinn tæki einkasölu á mjólk. Eftir því, sem hv.flm. (J. B.) sagði, hefir verið gerð gangskör að því að rannsaka mjólkursölumálið. Sú rannsókn kvað jafnvel hafa gengið svo langt, að búið sje að eyða pappír og prentsvertu í skýrslu frá rannsóknarnefndinni. Einstökum mönnum hefir jafnvel verið hótað að svifta þá söluleyfi sakir óhreinlætis. Þetta er nú gott og blessað, og má framkvæma það, hvort sem bænum er heimiluð einkasala eða ekki. En sje svo, að ekki sjeu lög til að taka nægilega stranglega í taumana gagnvart fólki, er sýnir hirðuleysi í þessu efni, er sjálfsagt að setja lög, er veita bæjarstjórninni heimild í þá átt. Það er verk löggjafarvaldsins. Hv. flm. (J. B.) kvað nauðsyn á, að mjólk færi ekki til annara en þeirra, er þurfa. Jeg veit, að einkasöluheimildin mundi eigi fullnægja þessari kröfu, sem jeg skal manna síðastur mótmæla. Eina ráðið væri þá líklega að úthluta mjólkurkortum eftir mannfjölda, og þá fyrst og og fremst barnafjölda. Þetta skilst mjer að mætti gera, hvort sem bærinn fengi einkasöluheimild eða ekki. Jeg er fullkomlega samdóma hv.flm. (J. B.) um það atriði, að full þörf sje á að koma í veg fyrir, að þessari litlu mjólk, sem fæst, sje ráðstafað eins og gert er á mjólkursölustöðunum. Það er alkunna, að margir fara þar inn og neyta þar mjólkur, er þess þurfa ekki, í samanburði við börn. Svo eru það þessi blessuð kaffihús, sem margir geta verið án, er eyða mikilli mjólk, jafnvel litlu minna en mjólkursöluholurnar. Löggjafarvaldið ætti að veita bæjarstjórn heimild til að hjálpa þessu við, og er það nauðsynlegt. En færi nú svo, að mönnum sýndist rjett að halda fram þessari stefnu um einkasöluheimild, væri rjett að athuga vel, hvort ekki væri tækt að útvega alþektum þrifnaðarheimilum undanþágu. Það er kunnugt, að hjer eru ýms heimili, er framleiða allmikla mjólk, sem jeg veit ekki til, að menn hafi neitt út á að setja. Jeg veit ekkert um hug mjólkurframleiðenda gagnvart þessu frv., en finst, að athuga þyrfti, hvort þessi heimild gæti haft þau áhrif, að mjólkurframleiðslan minkaði. Jeg álít, að við megum ekki við því hjer í Reykjavík.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg get strax svarað hv. 2. þm. Árn. (E. A.) því, að jeg teldi ekki óviðeigandi, að í lögunum væri bæjarstjórninni heimilað að veita undanþágur einstökum mönnum til 1 árs í senn. Kunnugt er, að til eru einstöku mjólkursölustaðir, sjerstaklega heimili, er fara vel og hreinlega með mjólk sína. Mjer er ekkert kappsmál að svifta þessa staði yfirráðarjetti yfir sinni mjólk. Mjer datt ekki þetta atriði í hug, fyr en eftir að frv. var farið í prentsmiðjuna, og hv. 2. þm. Árn. (E. A ) man, að jeg drap á það við hann (E. A.: Já, það er rjett)  . Jeg held, að eftir reglugerðinni hafi verið farið til hins ítrasta, og undanfarin reynsla sýnir, að eigi sje hægt að sjá svo um, að þeir, er helst þurfa, gangi fyrir mjólkinni, þótt ef til vill hefði mátt ganga ríkara eftir um hreinlæti. Reglugerðin veitir enga heimild til að hindra mjólkurveitingar kaffihúsa og sölustaða. Jeg get játað það með hv. 2. þm. Árn. (E. A.), að ekki muni kúafjöldi aukast við það, að frv. þetta er samþykt. Það hefir víst engum dottið í hug. En jeg færði það til, að þegar mjólkurskortur væri í bænum, gæti bæjarstjórnin látið þau heimilin helst verða mjólkur aðnjótandi, er þarfnast hennar mest. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) spurði, hvort ráðstafanir hefðu verið gerðar af bæjarstjórninni til að auka mjólkina. Mjer vitanlega hefir ekkert verið gert. Honum er kunnugt, að bæjarstjórninni stóðu til boða bæði kýr og tún, en hún hafnaði; en það get jeg ekki kent mjer um, því að jeg greiddi atkv. með, að bærinn keypti bæði túnið og kýrnar. Þá var ekki mikil mjólkurframleiðsla, og hún hefði auðvitað ekki aukist, miðað við það sem þá var, þótt bærinn hefði keypt, en hún hefði þá verið meiri nú, því að, eins og kunnugt er, hefir sumt af þessum kúm verið selt burt úr bænum. Um hug mjólkurframleiðenda til þessara laga get jeg ekkert sagt. En verði veitt heimild til undanþágu, fæ jeg ekki sjeð, að þeir ættu að þurfa að vera óánægðir. Jafnvel ættu útgjöld þeirra að geta orðið minni. Aðaltilgangurinn með að fá þessi lög er að auka hreinlætið í meðferð mjólkurinnar, fá ráð á úthlutun mjólkurinnar og heimild til að fækka útsölustöðum. Nú eru þeir altof margir, og alt gengur á trjefótum. Þeir, sem hefðu þá á hendi eftir þessum lögum, yrðu þjónar bæjarins og fengju sitt ákveðna kaup. Þá gæti þeim ekki verið neitt áhugamál að selja skemda mjólk, eins og nú, er þeir kaupa mjólkina fyrir ákveðið verð og selja út. Nú er það þeirra skaði að sitja inni með skemda mjólk. En eftir lögunum kæmi það algerlega á bæjarins reikning. Held jeg því, að þessi lög væru trygging gegn því, að menn fengju skemda mjólk. Jeg held, að jeg þurfi ekki að skýra fyrir hv. þingmönnum, hve þýðingarmikið það er fyrir hina uppvaxandi kynslóð að fá góða og holla mjólk. Hv. þingmenn eru svo vel að sjer, að þeir vita það. En mjer sást yfir eitt atriði í framsöguræðu minni, er mælir með frv., en það er fitumagnið. Það er ákaflega misjafnt á útsölustöðunum, svo misjafnt, að grunsamlegt má heita. Sumir hafa mjólk, sem er að fitumagni mikið yfir 3,25, sem hjer er heimtað, en sumir hafa jafnvel undir 2,9. Mjólkin er óholl, er hún er svona rýr. Væri þá full þörf á eftirliti með því, að betur væri gert við kýrnar. En margt bendir og á, að ólag sje á meðferð mjólkurinnar. Meðalfita í mjólk er talin 3,5- 3,6. En nú er meðaltalið hjer 3,25. Ætti því fitan ekki að fara niður fyrir þetta lágmark, ef mjólkin væri ómenguð. Vona jeg, að sú hv. nefnd, er málið fær til meðferðar, athugi þetta. Jeg fyrir mitt leyti hefi ekkert á móti undanþágum. Aðalatriðið er, að bærinn hafi þessa heimild, ef í nauðir rekur. Það væri þegar bót, að útsölustöðunum væri fækkað, en hitt tel jeg jafnsjálfsagt, að bærinn hafi þessa heimild. Jeg veit, að því hefir verið skotið fram, að bærinn myndi reyna að hafa áhrif á mjólkurverðið hjá framleiðendum, ef hann öðlaðist þessa heimild. Það, sem gerðist hjer síðastliðið haust, ætti að gefa bendingu um þetta atriði. Er verðlagsnefndin ákvað hámarksverð á mjólk, kiptu framleiðendur að sjer hendinni. En mjólk vildu menn fá, og þeir fóru þá heim til framleiðenda og báðu þá að selja sjer mjólk, hvað sem hún kostaði. Hvað mjólkurverðið snertir höfum vjer verðlagsnefnd, sem hefir alræðisvald í þeim efnum.  (G. Sv.: Sú nefnd er nú bráðum úr sögunni!)  . Bærinn hefði því ekki meiri tök á að ráða verðinu en nú. En hann verður algerlega að eiga undir sanngirni framleiðenda. Jeg býst ekki við, að þeir fyrtist við þessi lög, því að hjer er í engu gengið á rjett þeirra, heldur gerðar ráðstafanir til að koma í veg fyrir óhreinlæti, sem getur haft illar afleiðingar. Ef ungbörnin kynnu að mæla, þá veit jeg, að þau myndu ekki vilja stein í götu þessa frv., sem hjer liggur fyrir. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið að sinni.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg býst við að geta verið stuttorður að þessu sinni. Eins og menn muna kom milliþinganefnd 1911 fram með frv. um einkasölu á kolum, sem fór í líka átt og þetta. Menn höfðu ýmislegt út á það að setja, og því varð það ekki að lögum. Ýmislegt, sem menn fundu því frv. til foráttu, er nú felt burt í þessu. Jeg býst því við, að þeir, sem að öðru leyti voru hlyntir því, að landið tæki að sjer einkasöluna, geti felt sig við þetta frv. Það er einkum tvent, sem jeg tel því til gildis. Í fyrsta lagi myndi landssjóður hafa allgóðar tekjur af frv., án þess þó, að þeim væri íþyngd, sem kolanna þurfa mest með. Í öðru lagi myndi almenningur fá vöru þessa allmiklu ódýrari en ella. Þetta er ekki sagt út í bláinn. Rannsókn milliþinganefndarinnar 1911 leiddi í ljós, að kol hafa jafnan verið seld töluvert dýrara en þörf hefði verið á, að minsta kosti et kolainnkaupin hefðu verið gerð fyrir hönd landsins í heild sinni. Milliþinganefndin áætlaði rúman 300 kr. tekjuauka af kolaeinokuninni á fjárhagstímabilinu. Kolainnflutningur fer vaxandi og er því víst, að landssjóður gæti haft 150 þús. kr. tekjur af þessari verslun árlega, 300 þús. kr. á fjárhagstímabilinu. Þessi upphæð er þó eingöngu miðuð við kolasölu til landsmanna sjálfra. Sala til útlendra skipa yrði alveg umfram. Undanfarin ár hafa flust til landsins 100 þús. smálestir: með 1 kr. 50 au. álagi á hverja smálest verða það 150 þús. kr. Álagið gæti verið minna, ef vildi. Fult eins mikil trygging ætti að vera fyrir því, að varan yrði góð þegar landssjóður flytur inn. Ekki ætti að hræðast, að vandræði yrðu úr verslunarfyrirkomulaginu. Þótt við höfum enga innlenda reynslu við að styðjast, getum við stuðst við reynslu annara ríkja, sem einkasölu hafa haft á einstökum vörutegundum, sem auðvelt er að fara með, og ódrýgjast ekki mjög mikið í meðförunum. Jeg skal geta þess, að ef gert er ráð fyrir kolainnflutningi svipuðum og hann var 1911, 1912 og 1913, þá greiðir landið árlega nokkuð á fjórðahundr. þús. kr. meira fyrir kolin en greitt mundi vera, ef landssjóður færi með söluna. Þótt svo sje tekið til orða, að lögin komi til framkvæmda strax að stríðinu loknu, þá er ekki átt við, að landið taki að sjerkolaverslunina hvernig sem á stendur, hve mikill sem skipaskorturinn er og hve erfið sem aðstaða landsstjórnarinnar kann að verða að öðru leyti. Auðvitað tæki landsstjórnin verslunina ekki í sínar hendur fyr en hún gæli sjeð vel fyrir flutningi kolanna til landsins og öðru, sem með þarf. Það liggur í hlutarins eðli, að þótt kolaflutningur til landsins sje bannaður, verður skipum leyft að flytja með sjer dálítinn forða handa sjer, og verður ekki við amast, ef ekkert er flutt á land. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða meir um þetta mál. Það er tillaga mín, að því verði vísað til fjárhagsnefndar.