Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við hv. 1. þm. Norðurl. e. höfum leyft okkur að flytja till. til þál. svo hljóðandi, um raforkusölu á framleiðslukostnaðarverði til stóriðju: „ Alþ. ályktar að kjósa 7 manna nefnd sem fái það verkefni að semja og leggja fyrir Alþ. frv. til laga um raforkusölu til orkufreks iðnaðar. Frv. þetta móti reglur er tryggi að ætíð verði greitt a. m. k. meðalframleiðslukostnaðarverð heildarframleiðslu raforku í landinu, þannig að öruggt sé að Íslendingar þurfi aldrei að greiða niður orkuverð til orkufreks iðnaðar. Trygging þessi sé þannig úr garði gerð, að verðlag raforku sé endurskoðað árlega og raforkusölusamningar leiðréttir. Þá verði óheimilt að gera raforkusölusamninga til langs tíma. Einnig verði unnið að því að breyta þeim orkusölusamningum, er þegar hafa verið gerðir, til samræmis við þessar meginreglur svo fljótt sem unnt er.“ Það hefur ýmislegt tekist vel hjá hæstv. ríkisstj., en annað hefur tekist miður. Reynslan af störfum hennar kemur óðum í ljós, og það er öðru mikilvægara að hafa vilja til þess að læra af reynslunni, bæði til eftirbreytni, þegar vel er gert og þá að halda áfram á sömu braut, en ekki síður, þegar mistök hafa verið gerð, að varast að þau endurtaki sig. Það er ekki sanngjarnt að heimta að allt gangi alltaf vel, en það er óviðunandi að sætta sig við það sem illa gengur. Því verður að kippa í lag. Raunir þessarar ríkisstj. hafa einkum verið á sviði efnahagsmála og talsverður þáttur þess felst í einni setningu í stuttum stjórnarsáttmála. Ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar gerði langan og bjartsýnan stjórnarsáttmála, ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar gerði stuttan stjórnarsáttmála, en þó var þar einni setningu ofaukið, að orkumál skyldu hafa forgang. Þetta orðalag hefur í reyndinni orðið til þess, að ekki hefur tekist nægilega vel til. Það er óskynsamlegt að gefa einu rn. forgangsaðstöðu í sameiginlegan sjóð landsmanna, hvað þá forgangsaðstöðu til skuldasöfnunar erlendis. Það er líka óskynsamlegt að skrifa undir ávísun og láta aðra um að fylla hana út. Orkumál eru mjög mikilvægur málaflokkur og nútímaþjóðfélag þarf á mikilli orkuöflun að halda. Lífshættir íslensku þjóðarinnar eru slíkir og náttúrufar landsins þannig, að við verðum að afla mikillar orku, en við þurfum að nota hana skynsamlega. Það hefur margt tekist mjög vel til í orkumálum á þessu kjörtímabili. Hitaveitur hafa komið upp og hafa verið reistar og stórkostlegur sparnaður vegna minnkandi olíunotkunar. Samtengingu landsins með raflinum hefur einnig miðað nokkuð, og er mér efst í huga byggðalínan. Annað hefur tekist miður, miklu miður, bæði hvað varðar allt of öra fjárfestingu, óðagot í framkvæmdum, misheppnaðan undirbúning sumra verka og síðast, en ekki síst í nokkrum tilfellum mjög óskynsamlega ráðstöfun á tiltækri orku. Auðvitað þarf að virkja og það var nauðsynlegt að hefja undirbúning að beislun jarðgufu til rafmagnsframleiðslu, m. a. vegna þess að við þurfum að vita hvort hún er nýtanleg. Ágiskun um nýtanlega orku til rafmagnsframleiðslu er á þá leið, að 1/3 gæti fengist úr vatnsafli og 2/3 úr jarðhita, og ef jarðhitavirkjanir væru mjög miklum annmörkum háðar, þá þarf að halda margfalt sparlegar á vatnsaflinu og hugsa vandlega til framtíðarinnar. Framkvæmdahraði við stórframkvæmdir hefur einnig stundum keyrt langt úr hófi. Tímaskriftir við Sigöldu voru bara forsmekkurinn og þess finnast dæmi, að heilu vinnuflokkarnir eru á næturvinnukaupi allan sólarhringinn mánuðum saman. Þess eru algeng dæmi, að verkstjórnarþóknun sé reiknuð sem prósenta af vinnukostnaði verksins, þannig að verkstjóri fær upp í 17% af kostnaðinum. Geti verkstjóri gert verk 6 millj. kr. dýrara en ella fær hann í sinn eigin hlut 1 millj. Þessar aðfarir draga úr vinnusiðgæði, sprengja kaupgjald upp í landinu og leggja í rústir atvinnulíf í kringum sig, fyrir utan það að gera framkvæmdir óhæfilega dýrar. Og þannig eru framtíðinni bundnar stórhættulegar skuldabyrðar. Fyrir 10–15 árum festi sú skoðun rætur í hugum margra Íslendinga, að til þess að beisla fallvötn landsins til raforkuframleiðslu yrðum við að virkja sem stærst og þá fengjum við ódýrara rafmagn sjálfir. Þetta sjónarmið hefur að flestu leyti brugðist. Stórir virkjunaráfangar hafa það í för með sér, að því aðeins er hver kwst. ódýrari að einhver kaupandi fáist strax að mestallri orkunni. Okkar litla þjóðfélag getur ekki hagnýtt virkjunarþrep upp á 100–200 mw á örskömmum tíma. Til þess vex notkun Íslendinga ekki nógu ört og til þess á nauðsynleg samtenging dreifikerfisins of langt í land, enda er hún geysidýr. Það ráð hefur verið tekið að selja verulegan hluta af orkunni frá hverri stórvirkjun út af fyrir sig til erlendra auðfyrirtækja, sem hér hafa verið fáanleg til þess að setja upp útibú. Þannig hefur orku verið ráðstafað til fyrirtækja sem við höfum ekkert með að gera og eru beinlínis skaðleg í efnahagslífi okkar, eins og ég mun síðar koma að í þessum orðum mínum. Orkufrekur iðnaður getur verið með þrennum hætti. Í fyrsta lagi getur hann verið alfarið í eign Íslendinga sjálfra. Þessi leið er farin með áburðarverksmiðjunni og sementsverksmiðjunni. Þessi leið er geðfelldust og hin eina sem mér finnst eiga verulegan rétt á sér. Hún er þó þeim annmörkum háð, að þessi fyrirtæki eru mjög dýr í stofnkostnaði og hvert vinnupláss kostar mikið fé. Iðnaðinum má skipta í þrennt: Smáiðnað, þar sem stofnkostnaður er 2–20 millj. kr. á starfsmann, meðalstór iðnfyrirtæki, þar sem stofnkostnaður er 20–200 millj. á starfsmann, og stóriðja, þar sem fjárfestingin er yfir 200 millj. á hvern starfsmann. Þannig sjáum við talsverða annmarka fyrir Íslendinga að fara inn á braut verulegrar stóriðju. Þó er sjálfsagt að stækka áburðarverksmiðjuna í Gufunesi þannig að við getum fullnýtt þá aðstöðu, sem þar er, og orðið sjálfum okkur nógir með köfnunarefnisframleiðslu, en með stækkun sýruverksmiðju þar fyrir 1 milljarð gætum við lækkað framleiðslukostnað á hvert tonn áburðar um 1–2 þús. kr. Það er fjarstæða þegar því er haldið fram, að uppbygging stóriðju geti orðið til þess að taka við verulegum mannafla á vinnumarkaði. Önnur leið til uppbyggingar orkufreks iðnaðar er að útlendingar eigi fyrirtækið alfarið. Þetta er sú leið sem farin hefur verið í Straumsvík og ekki gefist nógu vel, eins og ég mun víkja að síðar. Þriðja leiðin er sú, að Íslendingar eigi fyrirtækin í félagi við útlendinga og þá með meirihlutaaðild. Þetta er sú leið sem Framsfl. hefur léð máls á. Þessi leið er að minni hyggju illskárri en að útlendingar eigi fyrirtækin einir, en þó er hún nógu slæm til þess að hana ber að forðast meðan einhver úrræði finnast önnur. Raunverulegur yfirráðaréttur er annmörkum háður. Fyrirtækið hér yrði einungis einn hlekkur í viðtækari keðju, aðföng og afurðasala yrðu í annarra höndum eðli málsins samkvæmt og auðhringurinn hefði líf í hendi sér, líf fyrirtækisins á Íslandi. Þessi leið er farin á Grundartanga með samþykki meiri hl. þingflokks Framsfl., þó að ég treysti mér ekki til þess að vera í þeim hópi sem samþ. byggingu verksmiðjunnar. Þetta fyrirtæki er þó ekki sett upp af bugsjón alþm. Stóriðjuhugsjónin heillar ekki nema örfáa alþm. Þetta fyrirtæki er auðvitað sett upp út úr neyð til þess að koma í lóg rafmagni úr of stórum virkjunaráfanga við Sigöldu og er að mörgu leyti neyðarsamningur, t. d. hvað varðar orkuverðið. Reynslan af þeim samningum, sem Íslendingar hafa gert um sölu á rafmagni til orkufreks iðnaðar, gerir það brýna nauðsyn að sett verði löggjöf á þann hátt sem hér er lagt til. Markmið þeirrar löggjafar sé að tryggja, að þannig verði ekki haldið á málum í framtíðinni. Íslenskir samningamenn hafa reiknað út af mikilli hjartsýni orkuverð frá hverju orkuveri fyrir sig, sem í byggingu hefur verið, og gera síðan samninga til langs tíma um sölu á miklum hluta orkunnar á því verði, sem þeir vonuðu að hægt yrði að framleiða hana á í orkuverinu, og verðjafna það við eldri virkjanir sem afskrifaðar voru. Að sjálfsögðu verða orkuverin eðli málsins samkvæmt sífellt dýrari. Orka frá Sigölduvirkjun er dýrari en frá Búrfellsvirkjun o. s. frv., o. s. frv. Þessari þróun valda ýmsar ástæður: Verðbólga í veröldinni og sífellt óhagstæðari vaxtakjör, hagkvæmustu virkjunarvalkostirnir væntanlega teknir fyrst og svo geta - eins og menn vita - ófyrirsjáanleg atvik hent á náttúrunni, þannig að næsta virkjun verði dýrari þeirri síðustu. Þá hefur við val á virkjunarstað og hönnun virkjunar ráðið sú skoðun, að því stærri sem virkjunin væri, því ódýrari yrði hver kwst. í framleiðslu. En eins og ég sagði áðan: forsendan fyrir því, að svo geti orðið, er sú, að það þarf að selja alla orkuna strax. Samningarnir, sem gerðir hafa verið við fyrirtæki í eigu útlendinga, hafa verið á þá lund, að raforkunotendur - hinir almennu raforkunotendur á Íslandi - hafa fyrr en varir verið farnir að greiða niður raforkuna til stóriðjunnar. Þegar Landsvirkjun seldi álverksmiðjunni fyrst raforku 1969 var orkuverðið 68% af því verði sem rafveiturnar guldu fyrir orkuna. Þetta hlutfall hefur breyst mjög síðan og komst árið 1975 niður 1 24%, en þá keypti álverið sér stækkunarleyfi á kerskála 2, eins og lítillega bar á góma hér í umr. fyrr í dag, og hækkaði þá verðið 1976 og varð 32% af því verði sem rafmagnsveiturnar þurfa að greiða Landsvirkjun. Þetta gefur nokkuð skýra mynd af þeirri þróun sem orðið hefur. Árið 1976 var raforkusala til stóriðju 56.1% af framleiddri raforku á Íslandi, en fyrir hana einungis goldin 10.3% af heildarsöluverðmæti. Þessar tölur um heildarsöluverðmætið eru að vísu ekki fyllilega sambærilegar vegna þess að auðvitað kostar mikið að dreifa orkunni og hún er afhent með mismunandi hætti, en þetta gefur þó nokkra mynd. Það er svo komið, að orkuverð til stóriðju hér er verulega lægra en í nálægum löndum, t. d. helmingi lægra en í Noregi eða nálega helmingi lægra. Norðmenn hafa sett löggjöf um orkusölu ríkisrafveitnanna norsku til orkufreks iðnaðar, og þar gera þeir ráð fyrir ákveðnu lágmarksverði. Það var miðað við 6 aura norska 1. jan. 1976 við stöðvarvegg. Í ársbyrjun 1977 var þetta komið upp í 6.6 aura norska, en til samanburðar má geta þess, að í fyrravor var gerður raforkusölusamningur við norska fyrirtækið Eikem, þar sem raforkuverðið er 3.5 aurar norskir. Í Noregi yrði fyrirtækið að kaupa orkuna uppspennta við stöðvarvegg, en við þurfum að flytja raforkuna með ærnum kostnaði upp á Grundartanga. Þá hafa Norðmenn gjaldskrárflokk sem heitir „fastkraft med afbruddsklausul“, þ. e. með 6 mánaða gagnkvæmum uppsagnarfresti, og verð á þeirri orku er það sama og fyrir forgangsorkuna. Þriðji gjaldskrárflokkur Norðmanna er það sem þeir kalla „ikke garantert kraft“. Þetta er sami orkuflokkur sem 1 járnblendisamningnum heitir „afgangsorka“ og er næstum því gefin, en í Noregi goldin með 75% af forgangsorkuverði. Þetta atriði dróst mjög inn í umr. um járnblendiverksmiðju á síðasta þingi, og þá var sú skoðun, sem orkumálastjóri, Jakob Björnsson, hafði látið í ljós, rækilega sönnuð, að þetta væri sami orkuflokkur. Þá kemur veigamesta atriði norsku reglnanna, - ég tek það fram, að við getum ekki að öllu leyti bundið okkur við þau tilvik, sem skapast hafa í Noregi, og það er alls ekki víst, að verð hér geti ekki verið með einhverjum öðrum hætti en í Noregi, þó að fjarstætt sé náttúrlega að hafa muninn eins mikinn og hér hefur komið fram, - en veigamesta atriði norsku reglnanna er um leiðréttingu á orkuverðinu. Verðið á að leiðréttast á hverju ári og fylgja norsku heildsöluvísitölunni nákvæmlega. Þá skal leiðréttingin ekki vera á sama ári nema 5%, en ef hækkun vísitölunnar er samanlagt í þrjú ár meiri en 15%, á að endurskoða hækkunarákvæðin og láta þau verka til framtíðarinnar. Þá skal undir öllum kringumstæðum endurskoða vísitöluákvæðin 1. jan. 1985. Í sjötta lagi er greiðsluskylda fyrir alla forgangsorku og forgangsorku með uppsagnarfresti, hvort sem hún er notuð af kaupanda eða ekki. Í sjöunda lagi er það í norsku reglunum, að hámarksgildistími samninga er 20 ár. Í áttunda lagi má magn orku til hvers fyrirtækis skiptast í 70% forgangsorku og 30% „fastkraft med afbruddsklausul“ og „ikke garantert kraft“. Þeir skapa sér sem sagt tryggingu til þess að geta selt þetta mikið af forgangsorku. Þá eru nokkur fleiri ákvæði, sem ég hirði ekki um að rekja hér, en get þó ekki látið hjá liða að nefna ákvæðin um orkuflutninginn, þ. e. a. s. að kaupendur eiga að greiða sérstaklega fyrir hann frá stöðvarvegg til verksmiðju. Fyrir flutning á orku á að greiða a. m. k. 8% af orkuverðinu að viðbættu 1% fyrir fyrir byrjaða 10 km, sé um lengri leið en 50 km að ræða. Þá er sérstaklega undirstrikað af iðnaðarnefnd norska Stórþingsins, að þessi regla ætti líka að gilda um endurnýjun á gömlum samningum. Ég vil vitna til samningsins við járnblendifélagið, sem gerður var í fyrravor. Þar var orkan seld á 3.5 aura, en ekki 6.6 aura, en á að hækka um 1/2 eyri 1982 og sérstaklega tekið fram, að sá 1/2 eyrir hækki á tímabilinu. Eftir það hækkar grunnverðið fimmta hvert ár samkv. úreltum reglum, sem Norðmenn eru búnir að fella úr gildi, um samninga sem gerðir voru á árunum 1962–1963. Þarna voru sem sagt hafðar til fyrirmyndar reglur sem þá voru fallnar úr gildi í Noregi. Samanburðurinn er þá í stuttu máli þessi: ef fyrirtækið væri reist í Noregi hefði það þurft að greiða, miðað við verðlag í fyrravor, 2.55 aura ísl. fyrir kwst. en af því að það rís í Hvalfirði þarf það einungis að greiða 1.30–1.40. Það er lærdómsríkt að huga að því hvernig Norðmenn verðleggja heimilisnotkun, því að það er sambærilegt að bera saman hlutfallið innbyrðis á milli hinna einstöku flokka. Samkv. upplýsingum, sem Samband ísl. rafveitna hefur látið mér í té, var verðið til heimilisnota, miðað við gengi í ágúst s. l. 7.27 kr. ísl. í Noregi, en hér var meðalverðið á sama tíma 14.49 kr. og hjá Rarik 21.28 kr. Landsvirkjun selur rafveitunum kwst. á 3.91 miðað við nýtingu 5000 stundir á ári, en sambærilegur gjaldskrárflokkur í Noregi er 2.43 ísl. kr. Enn lakara er að athuga viðskiptin við álverið. Eins og ég sagði áðan, fóru 56% af framleiddri raforku á Íslandi til stóriðju en fyrir hana voru einungis goldin 10.3% af heildarsöluverðmætinu. Þetta rafmagn til álversins var greitt með í kringum 30 aurum á kwst., en það væri greitt með 2.55 ísl. kr. í Noregi eftir samningi sem hefði verið gerður á sama tíma og stækkunarsamningurinn við álverið 1976. Þetta gefur nokkra mynd af því, hvernig við ráðstöfum orku okkar og hagnýtum auðlindir landsins. Við þm. Framsfl. flytjum till. til þál. á þessu þingi um skipulag orkumála, og 1. flm. þeirrar till. er hv. 2. þm. Vestf., Steingrímur Hermannsson, en skipulag orkumála er einmitt önnur hlið þessa máls. Þessi till. er nú til umfjöllunar í n. og fóru fram um hana ágætar umr. fyrir jólin. Skipulagsleysi í orkumálum verður að lagfæra og koma á skynsamlegum vinnubrögðum í því efni. Ég vitna aðeins til niðurlagsorða þeirrar grg., sem fylgir þeirri till., en þar segir: „Orkulindir landsmanna, bæði í fallvötnum og jarðaarma, eru einhver dýrmætasta eign þjóðarinnar. Mjög mikilvægt er að þessar orkulindir verði virkjaðar og notaðar af skynsemi og hagkvæmni. Því miður hefur þar skort mjög á. Fyrst og fremst virðist þetta eiga rætur sínar að rekja til þess, að yfirstjórn orkumála er þess vanbúin að takast á við verkefnið. Því verður að vinda bráðan bug að bættu skipulagi og yfirstjórn. Með þessum till. er stefnt að því að leggja grundvöll að slíkum skipulagi, sem án tafar þarf að vinna nánar í ýmsum smáatriðum og hrinda í framkvæmd.“ Og lýkur hér tilvitnun í grg. Ég undirstrika sérstaklega það að virkja af skynsemi og hagkvæmni, en í því felst auðvitað að við virkjum fyrir okkur sjálfa og á þann hátt, að við vinnum ekki hervirki á landi okkar með framkvæmdum sem sökkva eiga verulegu grónu landi og gera landið þar með lakara til búsetu. En uppi eru hugmyndir um virkjanir á Íslandi, sem byggjast á ógurlegum miðlunarlónum þar sem nú eru dýrðleg gróðurlönd. Ég nefni hugmyndir um lón vegna stóriðjuvirkjunar í Blöndu, lón í Þjórsárverum, lón vegna stóriðjuvirkjunar á Austurlandi. Ég vék að því hér á undan að fyrirtæki af gerð þeirra tveggja stóriðjuvera, sem hér hafa risið í eigu útlendinga eða eru að rísa, væru þjóðfélagsgerð okkar skaðleg á fleiri vegu. Þar á ég í fyrsta lagi við að þau eru of stór fyrir þjóðfélag af okkar gerð. Þau eru fyrr en varir risar í efnahagskerfinu - slíkir risar, að þjóðfélaginu verður að stjórna með hagsmuni þeirra sérstaklega fyrir augum. Ég hef heyrt suma ágæta sjálfstæðismenn ræða um það hæði hér á Alþ. og utan þess, að Samband ísl. samvinnufélaga sé auðhringur og allt of stór. Því vil ég svara, að allar eignir Sambandsins og kaupfélaganna samanlagt eru að brunabótamati ekki nema eins og hálft álverið í Straumsvík. Þá er ekkert átt við þriðja kerskálann, svo maður tali nú ekki um aðra þætti þeirra fyrirtækja, sem Alusuisse vill koma hér upp og rætt er um í Integral-áætluninni, svo sem súrálsverksmiðju á Reykjanesi og að reisa virkjun á Austurlandi með tilheyrandi verksmiðjukosti á Reyðarfirði sem þeir vilja koma hér upp og einhverjir eru til viðtals um. Ég nefni til samanburðar, að álverksmiðja Norsk Hydro við Eyjafjörð eða annars staðar á Norðurlandi og tilheyrandi Blönduvirkjun, sem eingöngu yrði reist vegna hennar og ætti sér ekki annan hugsanlegan markað en stóriðju, mundi kosta fjórfalt á við það sem eignir SÍS og kaupfélaganna eru að brunabótamati. Þá kem ég að því, hver áhrif fyrirtæki á borð við álverið hafa á kaupgjaldsþróun í landinu. Þetta eru heldur slæmir vinnustaðir og þau samfélög, sem rísa þar, eru ekki samfélög sérstakra hamingjumanna. Ég vil í þessu sambandi leyfa mér að vitna til félagsfræðilegra rannsókna frá háskóla í Noregi. Synir stóriðjuverkamanna eru ófúsari að taka við störfum feðra sinna og búa í heimabæjum sínum en synir nokkurra annarra feðra í öðrum stéttum. Ég hef aldrei hitt mann, sem óskaði þess sérstaklega, að börn hans sjálfs - hans eigin börn - yrðu vinnuafl í stóriðjuveri. Þetta eru óholl störf yfirleitt þannig að fyrirtækin telja sér ekki hagkvæmt að hafa sömu menn í vinnu í verri verkunum lengur en 15 ár. Af þessum sökum er eðlilegt að þessum mönnum verði að gjalda hátt kaup, enda er það gert til þess að halda í góða menn. Það gerðist 1975, að starfsmenn áburðar-, sements- og kísilgúrverksmiðju fóru í verkfall og heimtuðu sama kaup og goldið var í Straumsvík. Ríkisstj. sá réttilega, að með þessu riðlaðist allt launahlutfall í landinu, og vildi ekki ganga að kröfunum og hæstv. félmrh. beitti sér réttilega fyrir setningu brbl. til þess að banna þetta verkfall. Þessi brbl. voru ekki virt. Alþýðusamband Íslands studdi verkfallsmenn til þess að brjóta lögin, og forseti ASÍ sagði að þau brytu í bága við réttarvitund almennings. Ríkisstj. var hryggbrotin í þessu máli og hefur það dregið ekki lítinn slóða á eftir sér. Verkfallsmenn unnu þar algjöran sigur. Það var krafa hjá BSRB í haust að vitna til þess, að verkamenn í þessum störfum hjá ríkinu hefðu hærri laun en aðrir ríkisstarfsmenn. Þannig keðjuverkar þetta. Við vorum svo lánsamir, við Íslendingar, að hleypa útlendingum aldrei varanlega inn í fiskvinnslu okkar eða útgerð héðan. Mér þykir ósennilegt, að okkur hefði auðnast að ná fullum yfirráðum yfir 200 mílna fiskveiðilögsögu okkar, ef útibú frá breskum útgerðarfyrirtækjum hefðu verið mjög umsvifamikil í fiskveiðum okkar eða fiskiðnaði. Mér er ljóst, að það þýðir ekki að sakast um orðinn hlut. Þeir ágætu menn, sem að því stóðu á sínum tíma að þessi erlendu stóriðjufyrirtæki risu hér, gerðu það í góðri trú, en því miður átti bjartsýni þeirra ekki við fullkomin rök að styðjast. Þróunin hefur orðið sú. Mér hefði persónulega verið ljúfast að mæla hér fyrir till. um ákvörðun Alþ. um það, að frekari stóriðjusamningar kæmu ekki til greina. Ég geri það þó ekki að þessu sinni heldur höfum við hv. 1. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, kosið þá leið að slá varnagla við því, að almenningur geti komið til með að verða að greiða niður orkuna til stóriðjunnar, og á það hygg ég að menn verði að sættast, af því að ég trúi því að það sé vilji okkar allra. hverjar skoðanir sem við höfum á erlendri stóriðju á Íslandi, eða við séum a. m. k. sammála um það að ekki sé vert að fórna því fyrir, að við þurfum að bera stórfelldan kostnað í raforkuverum vegna orkusölu til stóriðju. Það er geysilega mikilvægt, að það verði fundin einhver hreyfanleg framfærsluvísitala, fundið eitthvert form á útreikningi, eitthvert skynsamlegt form á útreikningi á framleiðslukostnaði raforku í landinu, sem síðan væri breytilegt, sem síðan breyttist eftir aðstæðum hverju sinni. Ég tel að reglur Norðmanna, sem við höfum kynnt hér séu mjög góðar og gætu verið heppileg og nærtæk fyrirmynd fyrir nefndina sem við viljum að kosin verði. Og þá verður að endurskoða þegar gerða samninga við ÍSAL og Elkem svo fljótt sem frekast er unnt og gera svo gott úr hlutunum sem mögulegt er. Þessi till. - eða till. mjög svipaðs efnis - var flutt af okkur hv. þm. Ingvari Gíslasyni á síðasta Alþ. og var þá ekki útrædd. Andstaðan við umsvif útlendinga í íslenskri atvinnuuppbyggingu er svipaðs eðlis eins og t. d. landhelgismálið. Við þurfum landgrunnið fyrir okkur sjálfa. Við þurfum líka orkulindir okkar fyrir okkur sjálfa í framtíðinni. Ég hef heyrt því slegið fram af einum stóriðjutalsmanninum, að það væri ómóralskt af okkur Íslendingum ef við ætluðum að sitja einir að orkulindum landsins í heimi þar sem óðum gengur á orkulindir. Ég tel það hins vegar ómóralskt af íslenskum ráðamönnum ef þeir hugsa ekki fyrst og fremst um framtíðarhag þjóðarinnar. Þetta er gott land, sem við eigum, og gott land, sem við megum ekki spilla með vanhugsuðum aðgerðum - land sem við eigum að búa í sjálfir og nytja sjálfir, bæði til sjós og lands. Þess vegna lít ég svo á, að atvinnuuppbyggingu og nýtingu fiskimiða, gróðurlands og orkulinda eigi að haga á þann hátt, að við reynum að byggja hér upp það þjóðfélag sem við viljum lifa í sjálfir og getum verið þekktir fyrir að skilja eftir handa afkomendum okkar. Að lokinni umr. hér í dag óska ég eftir því að umr. verði frestað, og geri till. um að þetta mál verði sent atvmn. Sþ. til umfjöllunar.



Herra forseti. Í þessari ræðu fólst að vísu ekki mikil viðbót við allt það langa mál, bæði í ræðu og riti, sem viðhaft hefur verið um álbræðsluna í Straumsvík, stóriðju og orkusölu til hennar. Ég ætla ekki í þessum umr. að flytja langa ræðu, en hins vegar vildi ég taka nokkuð fram, sem mér finnst skipta verulegu máli. Það getur vel verið, að sumt sé rétt sem fram kom hjá hv. 1. flm., t. d. um takmarkanir á orkusölusamningum, hvað þeir eigi að vera til langs tíma og hvenær þeir eigi að vera endurskoðaðir, með hvað stuttu millibili o. s. frv. Það er sjálfsagt að hafa það til athugunar í framtíðinni. En það segir í þessari till. og í upphafi grg. þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Dapurleg reynsla af þeim samningum, sem Íslendingar hafa gert um sölu á rafmagni til orkufreks iðnaðar gerir það brýna nauðsyn að sett verði löggjöf á þann hátt sem hér er lagt til og tryggi sú löggjöf að þannig verði ekki á málum haldið í framtíðinni.“ Það er einnig sagt, að orkusölusamningar við stóriðjufyrirtæki hafi verið gerðir þannig, að við Íslendingar þurfum að greiða niður þessa orku. Þetta er á ákaflega miklum misskilningi byggt, annaðhvort vankunnáttu á því, sem raunverulega hefur gerst hér á landi, eða einhverjum misskilningi, sem væri ágætt að leiðréttur yrði af þeirri nefnd sem fær þetta mál til meðferðar. Mundi ég vilja leggja til, að sú nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, athugaði alveg sérstaklega, svo að það lægi fyrir, hvað bað eru miklar hreinar gjaldeyristekjur sem við Íslendingar höfum haft af álbræðslunni, en það hefur verið reynsla okkar um mörg undanfarin ár, að hreinar gjaldeyristekjur skapi margföldun á þjóðartekjum Íslendinga. Þetta er að vísu búið að ræða áður og setja fram í grg. og ræðum um álbræðsluna þegar umr. um hana fóru fram, en það væri rétt að þetta kæmi fram og yrði athugað af nefndinni sem fær þetta mál til meðferðar. Ég kvaddi mér hljóðs vegna þess, að ég rakst á tímarit sem gefið er út á vegum ÍSAL,s, en bar er talað um rafmagnsverðið til ÍSALs í ákaflega stuttri grein. Þar er sérstaklega vitnað í það, að 21. febrúar 1977 hafði birst í Dagblaðinu yfirlýsing frá Landsvirkjun um þetta mál, undirrituð af Halldóri Jónatanssyni framkvæmdastjóra og Jóhanni Má Maríussyni yfirverkfræðingi. Grg. þeirra nefnist: Orkuverð Landvirkjunar til álbræðslunnar í Straumsvík. Ég álít að n., sem fær þetta mál til athugunar, ætti vissulega að kynna sér vel það sem kemur fram í þessari grg., því niðurstaða þessara tveggja manna er auðvitað allt önnur en fram kom hjá 1. flm. varðandi raforkusölusamninginn við ÍSA L. En þessi grg. Landsvirkjunar var gerð, eins og sagt var þar, til þess að upplýsa að hvað miklum hluta orkusölusamningurinn við ÍSAL stendur undir þeirri greiðslubyrði sem öxluð var með byggingu Búrfellsvirkjunar. Það var lögð fram hér í þinginu grg., þegar rætt var um raforkusölusamninginn til ÍSALs á sínum tíma sem sýndi fram á það, að ef ekki væri seld þessi raforka, sem þar var um að ræða, til stóriðju, þá mundi verða miklu dýrara, hvernig svo sem væri farið að, að virkja með smærri virkjunum eða stórum virkjunum, en ef raforkan væri seld til álbræðslunnar. Það var svo mikið, að það var fyrstu árin margfaldur kostnaðurinn af orkunni ef ekki yrði gerður samningurinn um stóriðjuna. En með þessari stuttu grein sem ég vitnaði til, og grg. framkvæmdastjóra Landsvirkjunar og yfirverkfræðings hennar þá fylgir skýrsla um greiðslubyrðina og hvernig hún mundi vera án ÍSALs eða með ÍSA L. Þar segir m. a.: „Í ofangreindum greiðslubyrðum“ - sem ég skal ekki fara út í hér til að orðlengja ekki um of - „hefur verið reiknað með vöxtum og afborgunum af öllum lánum, sem tekin hafa verið vegna Búrfellsvirkjunar, aðalspennistöðvarinnar við Geitháls, gasaflsstöðvarinnar við Straumsvík ásamt báðum háspennulínunum frá Búrfelli og Þórisvatnsmiðlun, hér nefnd einu nafni Þjórsárvirkjun - eftir þessu er reiknað, svo og öllum öðrum kostnaði við rekstur þessara mannvirkja.“ Og hér lýkur tilvitnuninni í grg. þessara tveggja manna sem ég nefndi áðan. En þetta þýðir, að ÍSAL mun á samningstímabilinu um raforkuna greiða nær allan kostnað eða 96.9% virkjunarinnar, en notkun ÍSALs er nú um 2/3 af uppsettu afli. Það segir enn fremur í þessari grg., að ekki sé reiknað í dæminu með verðbólgu eða væntanlegri stækkun álversins um 20 mw. Segir orðrétt þar á eftir, með leyfi forseta: „Í ofangreindum tölum er langstærsti hlutinn vextir og afborganir lána, sem ekki breytast með verðbólgu í framtíðinni. Tekjur frá ÍSAL vaxa hins vegar með verðbólgu. Þegar gerð er núvirðisathugun á tekju- og gjaldeyrisstreymi og 5–10% árleg verðbólga tekin með í reikninginn, sem hefur nú verið miklu meiri, kemur í ljós, ef litið er yfir 25 ára tímabil eða til ársins 1994, að tekjurnar frá ÍSAL á þessu tímabili gera meira en greiða upp stofnkostnað Þjórsárvirkjunar ásamt öllum fjármagnskostnaði og einnig allan rekstrarkostnað á sama tímabili. Aðeins ef teknar eru þær tekjur sem menn hafa af raforkusölusamningnum til ársins 1994, segir hér. Og þá er búið að greiða að fullu upp, bara með raforkusölusamningnum, Þjórsárvirkjunina. Að lokum segir svo í þessari áður tilvitnuðu grg.: „Dæmið er í rauninni enn hagstæðara en þetta því Þórisvatnsmiðlun nýtist jafnt fyrir Sigölduvirkjun og Hrauneyjafossvirkjun og einnig hluti háspennulínanna og spennistöðvarinnar við Geitháls, en ekki er tekið tillit til þess að framan. Þá má ekki gleyma því, að virkjanirnar mala gull eftir að lán vegna þeirra hafa verið greidd upp.“ Og það er auðvitað öllum ljóst, enda ekki bornar á það neinar brigður, að þessar virkjanir munu geta starfað marga áratugi eftir þetta og malað gull fyrir Íslendinga, þegar búist er við að þær séu algjörlega fullgreiddar bara af raforkusölunni. En það er miklu meira en raforkusalan sem við Íslendingar fáum frá þessari stóriðju ÍSALs. Það eru bæði skattgjaldstekjur og það er fyrir vinnu sem þar er unnin. Það er fyrir flutninga, - mjög miklar upphæðir fyrir flutninga á flutningaskipum vegna álbræðslunnar. Einnig hafa mörg fyrirtæki haft ákaflega mikinn hagnað af ýmiss konar vinnu fyrir ÍSAL og á ég þar sérstaklega við járnsmíðafyrirtæki sem hafa unnið verulega notadrjúg verk, sem eru mikils virði, bæði meðan þau voru unnin og eins fyrir framtíðina. Það lítur kannske fljótt á litið vel út, að það megi aldrei selja, hvorki stóriðjufyrirtækjum né öðrum, raforku undir kostnaðarverði. Eigendum álverksmiðjunnar var seld raforkan á kostnaðarverði, ekki undir kostnaðarverði. Hins vegar er alveg augljóst, að það er mjög auðvelt að benda á þau tilfelli að mjög hagkvæmt gæti verið fyrir Íslendinga að selja einhvern hluta af raforku sinni undir kostnaðarverði vissan tíma, takmarkaðan tíma, til stóriðjufyrirtækja, í stað þess að láta vatnið renna til sjávar og fá ekki neitt greitt fyrir það sem þessar virkjanir geta þó gefið, jafnvel þótt rafmagnið sé borgað undir kostnaðarverði, sem þó hefur ekki verið raunin á. Þessir samningar við ÍSAL hafa svo verið endurskoðaðir og raforkuverðið hækkað. Ég hygg, að þeir séu yfirleitt og hafi alltaf verið mjög í hag okkur Íslendingum. - Þó að ég ætli mér ekki að fara út í það nú og hafi ekki upplýsingarnar hjá mér, þá bar ég saman á sínum tíma, og það liggur fyrir í Alþingistíðindum, hagnað þann sem Norðmenn hefðu haft af álbræðslum við Husnes sem var nákvæmlega jafnstór og þessi álbræðsla eftir að hún var fullgerð. Þar var gífurlega mikill munur. Hagnaður Íslendinga var miklu meiri en Norðmanna af Husnesverksmiðjunni. Þetta liggur fyrir í skjölum Alþ. og eldri ræðum um þetta mál. og vænti ég að n., sem fær þetta mál til athugunar, muni kannske athuga þetta mál líka. En ég legg megináherslu á það, vegna þess hvernig þessi þáltill. um raforku á framleiðslukostnaðarverði til stóriðju er orðuð að n., sem fær málið til meðferðar, kynni sér hver sé hreinn gjaldeyrishagnaður Íslendinga af ÍSAL verinu í heild og hve það skapar miklar auknar þjóðartekjur fyrir okkur Íslendinga miðað við reynslu okkar Íslendinga undanfarin ár. Þetta væri mjög æskilegt að lægi fyrir. Grg. þessarar till. endar með eftirfarandi orðum, með leyfi forseta: „ Flm. fluttu till. til þál. um þetta efni í fyrra, en hún varð ekki útrædd þá. En þeir telja enn, að þetta ástand sé óviðunandi og óhjákvæmilegt sé að sett sé sérstök löggjöf um þetta efni hið bráðasta, þannig að tryggt verði að aldrei geti komið til þess, að almennir notendur greiði niður raforkuverð til orkufreks iðnaðar og glati þannig því hagræði sem við ættum að geta haft af okkar dýrmætu orkulindum.“ Svo lýkur grg. En af þessu tilefni vil ég fullyrða það, að Íslendingar hafa aldrei greitt niður raforkuverð til stóriðjunnar vegna álbræðslunnar í Straumsvík. Hún hefur hins vegar gert raforkuverð miklu ódýrara Íslendingum en það ella mundi hafa orðið. Það liggja fyrir skýrslur um það í skjölum þingsins frá því að þetta mál var til umr. á sínum tíma, og er auðvelt fyrir n., sem fær málið til athugunar, að kynna sér það ítarlega og nánar. Þó að ýmislegt kunni að hafa verið rétt í því, sem hv. 1. flm. sagði að rétt væri að hafa til athugunar - eins og ég nefndi í upphafi - við gerð orkusölusamninga þá er hér einnig haldið fram alröngum skilningi á orkusölusamningnum við ÍSAL, miðað við þá reynslu sem fyrir liggur. Þetta er augljóst. Það er gengið út frá því hérna - eða það virðist gengið úr frá því bæði hér og í umr. um aðra raforku á Íslandi að það kosti ekkert að dreifa raforkunni um allt landið. En auðvitað verður að taka þann mikla kostnað með í reikninginn þegar verið er að bera saman raforku til stóriðju og almennrar notkunar í landinu, hvort sem er til húsahitunar eða annarrar notkunar landsmanna. Ég ætla þá ekki að hafa þessa ræðu lengri og skal nú ljúka máli mínu, en vil benda hv. flm. á þessa skýrslu framkvæmdastjóra Landsvirkjunar og yfirverkfræðings, sem birtur er kafli úr - styttur kafli um rafmagnsverð til ÍSALs í málgagni sem ÍSAL stendur að og gefur út og kallað er ÍSAL-tíðindi. Að öðru leyti skal ég ekki lengja umr. með því að ræða frekar um það sem margoft er búið að taka fram, en virðist að litlu leyti vera tekið tillit til, því að haldið er áfram að segja sömu vitleysurnar aftur og aftur, hversu oft sem þær hafa verið leiðréttar. Fleiri orð skal ég svo ekki um þetta hafa, en ég bæti því við að ég sé ekki ástæðu til að segja neitt um það, sem hv. 1. flm. sagði um raforkusöluna til járnblendiverksmiðjunnar. Því máli er ég of ókunnugur til þess. Af sérstökum ástæðum hef ég ekki getað fylgst nógu vel með því máli. Aftur á móti vil ég að það komi fram nú, að þegar það mál var til atkvgr. gerði ég grein fyrir atkv. mínu, ég væri á móti því, að Íslendingar ættu 55% af hlutafénu og Norðmenn 45%. Íslendingar ættu ekki að eiga nema kannske svona 5%, en tryggja sér rétt til þess að auka hlut sinn eftir því sem aðstæður leyfðu og við hefðum peninga til. Því miður höfðum við á þessum tíma ákaflega lítið fé og höfum ekkert fé haft til þess að leggja í það að eiga 55% af hlutafé svo dýrs fyrirtækis. Þess vegna hefur orðið að taka það allt að láni erlendis og það verður náttúrlega mjög þungt í vöfum í framtíðinni og getur ekki vel farið nema verksmiðjan eigi eftir að sýna, er fram í sækir, að hún skili góðum árangri, sem ég auðvitað óska að hún geri og geti orðið þannig til velfarnaðar fyrir landsmenn. Ég tel að það hafi verið ákaflega óvarlegt og sé ákaflega óvarlegt að hugsa sem svo, að það sé einhver ávinningur fyrir okkur Íslendinga að eiga endilega meiri hluta af hlutafénu. Hins vegar ættum við að geta tryggt okkur það í samningum, að við eignuðumst smátt og smátt meira í stóriðjuverunum en í upphafi, og tryggt okkur rétt til þess að eignast allt að helmingi eða a. m. k. rúman helming, ef svo ber undir, ef mönnum þykir það henta í það skipti. - Ég skal svo ekki tefja umr. frekar um þetta mál að svo komnu.



Herra forseti. Ég vildi leyfa mér að segja nokkur orð í sambandi við þetta mál, enda þótt það kunni að verða að ýmsu leyti líkt því sem sagt var hér í fyrra, þegar sams konar mál var á dagskrá. Ég er hér með Alþingistíðindi, umræðuhefti frá umr. í fyrra, og mér virðist að fátt komi nýtt fram í umr. nú, a. m. k. það sem af er. En eigi að síður þykir mér rétt að fara nokkrum orðum um málið. Till., sem flutt var hér í fyrra af sömu þm. og sú till. sem nú er flutt, var svipuð og sami tilgangurinn er með þeim báðum. Ég tel rétt að minna á að á Íslandi hefur alla tíð verið einhæft atvinnulíf og framleiðslan yfirleitt of lítil og farið mikið eftir árferði. Landbúnaður og sjávarútvegur hafa haldið lífinu í þjóðinni á liðnum árum og öldum, en tekjur þjóðarbúsins og almennings voru yfirleitt litlar meðan atvinnutæki voru afkastalítil og framleiðslan fábreytt. En með véltækni og auknum afköstum hafa fjárráð manna aukist og lífskjörin batnað með meiri þjóðartekjum, eftir að farið var að nýta orkulindir og auðlindir landsins, virkja vatnsföllin, virkja jarðhitann og reyna að láta þessa orkugjafa mala gull til hagsbóta fyrir þjóðina. Það má segja, að eftir að vélaöldin gekk í garð hafi iðnaðurinn orðið þróttmesti atvinnuvegurinn í mörgum löndum. Iðnrekstur hefur margfaldað þjóðartekjur víða um heim og staðið undir kostnaði við margvíslegar framkvæmdir og þjónustu við almenning. En við Íslendingar tókum tæknina í þjónustu okkar löngu seinna en flestar aðrar þjóðir og þess vegna bjuggum við í fátækt við úrelt vinnubrögð, þegar aðrar þjóðir höfðu í áratugi notið aukinnar framleiðslu og framfara vegna véltækninnar og verktækni. Í seinni tíð hafa Íslendingar tileinkað sér véltækni og stuðlað að fjölbreytni í framleiðslu. Tekjur hafa aukist, lífskjör og framfarir hafa orðið miklar á tiltölulega stuttum tíma og má því segja. að lífskjör hér á landi séu að mestu leyti og kannske öllu leyti sambærileg við það sem gerist hjá nágrannaþjóðunum. En það verður því aðeins til frambúðar að við reynum að nýta þær auðlindir, sem í landinu eru, og auka framleiðsluna. Allt er undir því komið, að tekjur í þjóðarbúið verði miklar og mikið til skiptanna. Iðnaðurinn hefur á s. l. árum orðið þýðingarmikill í þjóðarbúskap okkar. Að mestu leyti er um mörg og smá fyrirtæki að ræða, en þau veita fjölda manna atvinnu og framleiða fjölbreyttar vörur til nota í landinu, sem áður þurfti að flytja inn í landið. Útflutningur iðnaðarvara hefur aukist í seinni tíð og er umtalsverður, sérstaklega á ullar- og skinnavörum og er gott að minnast þess þegar rætt er um landbúnaðinn af misjafnlega miklum skilningi. Gjaldeyristekjur fyrir útfluttar iðnaðarvörur eru verulegar og fara árlega vaxandi. Menn hafa misjafnar skoðanir á svonefndri stóriðju, sérstaklega ef útlendingar koma við sögu. Það er sjálfsagt að vera varkár gagnvart útlendingum, en að vera með mikla minnimáttarkennd, þegar um samninga við þá er að ræða, held ég að sé tæplega hollt. Það er nauðsynlegt að nota alla skynsemi og varúð og tryggja að samningar, sem gerðir verða, séu okkur í hag. Fiskiðnaður, sements- og áburðarframleiðsla telst til stóriðju og er að öllu leyti í eigu Íslendinga. Við þyrftum að stækka sementsverksmiðjuna, og ef það væri gert gæti vel komið til mála að framleiða sement til útflutnings. Við þurfum að endurbæta áburðarverksmiðjuna og spara með því gjaldeyri og jafnvel framleiða ódýrari áburð á þann hátt, eins og minnst var á áðan, en þetta hefur dregist vegna þess að okkur vantar fjármagn. Álverksmiðjan er að öllu leyti í eign erlendra aðila, en kísilgúrverksmiðjan er sameign Íslendinga og útlendinga. Járnblendiverksmiðjan á Grundartanga verður að meiri hluta í eigu okkar Íslendinga, 55%, en 45% í eigu Norðmanna. Það eru ýmsir, sem spá illa fyrir Grundartangaverksmiðjunni. Ég er einn af þeim sem greiddu atkv. með lögunum og samningnum við Elkem-Spigerverket í því skyni að reisa verksmiðju á Grundartanga. Það er rangt, sem sagt var hér áðan, að það hafi verið hálfgerðir nauðungarsamningar sem þar voru gerðir. Ég vil vænta þess, að verksmiðjan við Grundartanga gefi þjóðarbúinu góðan arð. Það er lægð í verðlagi stáls á þessum tímum, en þetta hefur verið alltaf öðru hverju. Norðmenn, sem best þekkja til rekstrar járnblendiverksmiðja í 50 ár, segja að það hafi alltaf verið verðsveiflur á járnblendi.  Iðnaður er nú þegar ríkur þáttur í atvinnulífi þjóðarinnar og stendur undir kostnaði við nýbyggingu í landinu og eykur þjóðartekjurnar. Í fámennu þjóðfélagi ber margt að varast, þegar ráðist er í fjárfrekar framkvæmdir og stofnað er til atvinnurekstrar í stórum mæli. Þetta gera Íslendingar sér ljóst, að það þarf að fara með varkárni, þegar ráðast skal í miklar og stórar framkvæmdir, en sú varkárni má ekki ganga það langt, að það stöðvi allt og verði til þess, að menn þori ekki að gera það sem getur orðið hagkvæmt fyrir þjóðarheildina. Stóriðju fylgdi áður mengun og atvinnusjúkdómar, en þekking og tækni hefur aukist og er nú talið, að með nýjustu hreinsitækjum megi útiloka mengun og óhollustu í verksmiðjum innanhúss og utan. Þannig verður það með Grundartangaverksmiðjuna. Þannig verður það með álverksmiðjuna, þegar nýju hreinsitækin eru þar komin upp. Álverksmiðjan í Straumsvík er stærsta stóriðjufyrirtæki hér á landi. Þegar samið var við Svisslendinga um byggingu verksmiðjunnar, var mikil mótstaða gegn því af þáv. stjórnarandstöðu. Síðan hafa ýmsir þm. og fleiri haldið áfram áróðri gegn álverksmiðjunni í Straumsvík. Þeirri fjarstæðu er haldið fram, að Íslendingar hafi skaðast á samningunum um verksmiðjuna og raforkan sé seld til verksmiðjunnar undir kostnaðarverði. Þessu er enn haldið fram og má það merkilegt teljast, þar sem staðreyndirnar segja allt annað. Sannleikurinn er sá, að Íslendingar hafa hagnast mjög á því að verksmiðjan var byggð hér á landi, eins og tölur sýna. Vegna verksmiðjunnar var mögulegt að virkja Þjórsá í einum áfanga við Búrfell. Þess vegna var virkjað afl um 60% ódýrara en orðið hefði í smærri virkjun á hagstæðasta stað. Það eru ýmsir hér í hv. d. sem minnast þess, að þegar rætt var um frv. til l. um virkjun Þjórsár við Búrfell, þá voru hér þm., sem fluttu till. um að virkja litla á - sem réttara væri að kalla læk - í Árnessýslu í stað þess að vera að ráðast í þetta dýra fyrirtæki, virkjun við Búrfell. En það var meiri hl. á Alþ. sem skildi, að það var ekki búmannslegt að fara að gera þessa litlu virkjun og skapa þannig orkusvelti um langa framtíð hér á Suðurlandi. Raforka til almenningsnota hefði orðið allt að því 60% dýrari frá smærri virkjun en reynst hefur frá Þjórsárvirkjun. Það er einnig líklegt, að hérna sunnanlands væri svipað ástand í orkumálum nú og er í ýmsum öðrum landshlutum. Ef ekki hefði verið stigið þetta heillaspor, ef brautin hefði ekki verið rudd með fyrstu stórvirkjun í Þjórsá, væri sennilega orkuskortur hérna sunnanlands eins og er og verið hefur viða annars staðar. Að vísu hefur nú verið bætt úr orkuskortinum norðanlands með orku frá Sigölduvirkjun. En hverjum dettur í hug, að Sigölduvirkjun væri nú fyrir hendi, ef ekki hefði verið byggð álverksmiðja? Ef ekki hefði verið hér orkufrekur kaupandi, þá væri engin Sigölduvirkjun. Þá hefði verið tilgangslaust að leggja í þann kostnað að leggja byggðalínu norður og þá hefði orkuskortinum fyrir norðan ekki verið afstýrt. Vegna álverksmiðjunnar hefur Landsvirkjun getað afskrifað virkjanir og línur og haldið áfram fjárfrekum framkvæmdum til hagnaðar fyrir þjóðarheildina. Það er vegna álverksmiðjunnar, að nú er ljós og hiti fyrir norðan, annars væri þar orkuskortur og ekki straumur á byggðalínunni. Yfirverkfræðingur Landsvirkjunar hefur sagt: Eftir að samningurinn var gerður við ÍSAL hafa tekjur af orkusölunni staðið undir öllum lánum vegna virkjunarinnar við Búrfell. ÍSAL notar 60% af orkunni frá Búrfellsvirkjun, en tekjur af orkusölunni frá ÍSAL standa undir öllum lánum og meira en það, standa undir öllum lánum af linu frá Búrfelli að Geithálsi, öllum lánum af aðveitustöðvum, þessari dýru spennistöð og öllum lánum vegna kostnaðar við vatnsmiðlunina í Þórisvatni. En vatnsmiðlunin við Þórisvatn er ekki einungis gerð fyrir Búrfellsvirkjun. Hún er ekkert síður gerð fyrir Hrauneyjafossvirkjun og hún er einnig gerð fyrir væntanlega virkjun við Sultartanga. Þess vegna er ekki rétt að skrifa allan kostnað af vatnsmiðluninni í Þórisvatni á virkjunina við Búrfell. En þrátt fyrir það standa greiðslurnar frá ÍSAL undir öllu þessu, vatnsmiðluninni við Þórisvatn línu til Reykjavíkur, aðveitustöð á Geithálsi og öllum virkjunarkostnaði við Búrfell. Virkjunin er afskrifuð mjög hratt, hún er afskrifuð á 25 árum, og þá hefur ÍSAL borgað þessa virkjun með því að kaupa 60% af því sem virkjunin framleiðir. Virkjun sem talið er að geti starfað í 80–100 ár eða lengur með litlum tilkostnaði. En þrátt fyrir þessar staðreyndir eru enn til menn, alþm. og ýmsir utan Alþ., sem halda því fram, að Íslendingar hafi beinlínis skaðast á samningnum við Svisslendinga, þegar álverksmiðjan var reist. Það liggur einnig tölulega fyrir, að ef álverksmiðjan hefði ekki verið reist, væri raforka til almenningsnota miklu dýrari en hún er nú. Áburðarverksmiðjan og álverksmiðjan borga sama verð fyrir raforkuna. Það er dálítið einkennilegt, þegar talað er um niðurgreiðslur á raforku, að það er eins og sumir gleymi því að gera mun á heildsöluverði og smásöluverði, mismunur á söluverði raforku til heimilisnota annars vegar og til stóriðju hins vegar hljóti að jafngilda niðurgreiðslum til stóriðjunnar. Með því er sagt í raun, að það kosti rafveiturnar ekki neitt að dreifa raforkunni til notendanna. Það liggur fyrir að rafveiturnar selja orkuna á fjórföldu til fimmföldu verði miðað við innkaupsverð, en það er vegna þess, hversu dýrt er að dreifa orkunni. Þess vegna er alveg rangt að vera að tala um niðurgreiðslur á raforku, þótt stóriðja borgi lægra verð fyrir hverja kwst. en selt er til heimilisnota. Það er líka reginmunur, þegar stóriðjan notar orkuna í 8500 stundir á ári, en almenningsveitur aðeins 4500 stundir. Það þarf að hafa aflið til reiðu, en því betri sem nýtingin er, því lægra verð getur orðið á hverri seldri kwst. Áburðarverksmiðjan og álverksmiðjan borga sama verð fyrir raforkuna. Aflþörf ÍSALs nemur 30.8% af uppsettu afli Landsvirkjunar. Greiðslur ÍSALs fyrir raforku á árinu 1977 námu 26.6% af heildarorkusölutekjum Landsvirkjunar eða 980 millj. kr. af 3700 millj. kr., sem var heildarorkusala Landsvirkjunar. Greiðslur til innlendra aðila frá álverksmiðjunni á árinu 1917 voru í krónum sem hér segir: Framleiðslugjald 295.4 millj. kr. Raforka 978.2 millj. kr. Vextir og afborganir af hafnarkostnaði í Straumsvík 400.7 millj. kr. Launagreiðslur og launatengd gjöld 2110.7 millj. kr. Farmgjöld til Eimskips 276.2 millj. kr. Ýmsar greiðslur, mötuneyti o. fl. 805.5 millj. kr. Heildargreiðslur ÍSALs á árinu til innlendra aðila voru því 4866.7 millj. kr. Það var talað um það hér áðan, að sú n., sem fær þessa till. til athugunar, þyrfti að kynna sér hversu miklar heildargreiðslur hafi orðið frá ÍSAL til innlendra aðila frá því að rekstur byrjaði í Straumsvík. Mér reiknast svo til - ég hef þetta ekki alveg nákvæmlega - að það séu 33.5 milljarðar, - þetta er hægt að leiðrétta síðar, það munar ekki miklu, ef það er ekki rétt, - 33.5 milljarðar í heildargreiðslur til innlendra aðila frá ÍSAL frá því að rekstur byrjaði miðað við gengi og verðlag um síðustu áramót. En það munar um þetta í þjóðarbúið, vegna þess að hér er um erlendan gjaldeyri að ræða. Íslendingar væru fátækari, ef þeir hefðu ekki fengið þessar greiðslur. Íslendingar væru fátæk þjóð, ef þeir hefðu ekki tekið tæknina í sína þjónustu, ef ekki væri nú þegar kominn hér margþættur iðnaður. Íslendingar verða fátækir í framtíðinni, ef ekki verður haldið áfram að byggja upp arðvænlegan atvinnurekstur í landinu til þess að auka framleiðsluna. Hér eru mjög miklir möguleikar, við eigum orkugjafa og við eigum auðlindir sem betur fer, sem eru að litlu leyti nýttar. Þess vegna getum við verið bjartsýn í dag þótt talsvert hallist í efnahagsmálum. Við höfum mikla möguleika til að bjarga málunum og leiðrétta það sem aflaga fer. En varkárni er nauðsynleg og þannig mun takast að nýta möguleikana þjóðinni til hags í nútíð og ekki síður í framtíð. Í Straumsvík unnu árið sem leið 655 manns. Talað var um það hér áðan, að launin væru há í Straumsvík, spenntu upp launakostnaðinn almennt hér á landi. Það mun vera rétt, að laun greidd í Straumsvík eru talsvert hærri en gerist á almennum markaði hér á landi. Ekki er ástæða til að sjá eftir því, þótt erlendur aðili, sem á álverksmiðjuna, borgi dálítið hátt kaup, því stefnan er nú sú, að kaupið geti orðið það hátt, að það megi verða vel lífvænlegt. En það er eigi að síður ekki hyggilegt að íþyngja atvinnuvegunum of mikið með of háum kröfum. Það gæti leitt til atvinnuleysis og til þess að lífskjörin versnuðu. En eigi að síður hlýtur það að vera stefnan að hækka launin eftir því sem greiðslugeta atvinnuveganna leyfir hverju sinni. Herra forseti. Ég held að ég hafi þetta mál ekki miklu lengra. Þess gerist tæplega þörf. Ég er hér um bil sannfærður um að þessir ágætu hv. alþm., sem ár eftir ár telja það skyldu sína að mæla gegn samningnum, sem gerður var við álverksmiðjuna í Straumsvík, og helst mæla gegn frekari stóriðju hér á landi, hafi nú sannfærst um að samningurinn um álverksmiðjuna hafi verið harla góður, að þjóðin hafi þénað vel á þessum samningi. Álsamningurinn var fyrsti samningurinn, sem gerður var við útlendinga um orkusölu. Og áreiðanlega höfum við Íslendingar lært ýmislegt í samskiptum við útlendinga. Við vitum að Svisslendingarnir eru ábyggilegir menn. Þeir eru kaupsýslumenn og þeir gera vitanlega ekkert gustukaverk á okkur. Þess gerist heldur ekki þörf sem betur fer. En þótt þeir vilji eiga sitt og vilji semja vel fyrir sig, þá tókst giftusamlega áð þessu leyti um samningana við ÍSA L. Vegna þess að brautin var rudd, fyrsta stórvirkjunin var gerð í Þjórsá, hafa fleiri stórvirkjanir komið í Þjórsá og á eftir munu koma fleiri stórvirkjanir í landinu. Vegna þess að byrjað var á því að fá stóriðnað, sem gefur þjóðinni arð, mun verða haldið áfram, með allri varúð þó, að gera fleiri samninga á þessu sviði. Ég læt svo máli mínu lokið um leið og það liggur ljóst fyrir, að hagnaður Íslendinga af rekstri álverksmiðjunnar er öllum augljós, þótt ýmsir virðist enn eiga erfitt með að viðurkenna þessar staðreyndir. Það er einnig augljóst, að almenningur hefur ekki greitt niður raforkuna fyrir stóriðjuna, heldur hefur stóriðjan stuðlað að því, að almenningur hér á landi hefur fengið miklu ódýrara rafmagn en ef stóriðja hefði ekki verið fyrir hendi.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að taka til máls við þessa umr. En ég stíg í ræðustól vegna aths., sem hv. þm. Ingólfur Jónsson gerði hér áðan. Ég læt þessa strax getið vegna þess að ég sé að það er fararsnið á hv. þm., en ég vildi gjarnan að hann yrði viðstaddur og heyrði aths. mína. En fyrst vil ég þakka hv. 1. flm. þessarar till. fyrir þá ræðu, sem hann flutti hér áðan, fyrir þá úttekt, sem hann gerði á þeim málum, sem till. þessi fjallar um. Það hafa fáar ræður betri verið fluttar um þessi mál hér á Alþ. og verður sannarlega gott í vor í kosningaslagnum að hafa Alþingistíðindi við höndina til þess að vitna í ýmislegt sem fram kom í ræðu þessa hv. þm. En sem sagt, ástæðan til þess að ég kem nú í ræðustólinn er skringileg aths., sem ég heyrði frá hv. þm. Ingólfi Jónssyni áðan. Hér um daginn, þegar rætt var um till. okkar Alþb.-manna um það að nefnd kanni markaðshorfur Grundartangaverksmiðjunnar og framkvæmdirnar verði stöðvaðar, ef sýnilegur verði taprekstur á þessari verksmiðju, og aðstaðan þá notuð til einhvers skynsamlegra heldur en að framleiða járnblendi, þegar ég tók þátt í þeim umr., þá vitnaði ég í samtal sem ég átti við forstjóra Grundartangaverksmiðjunnar, ýmislegt sem hann hafði látið sér um munn fara í mín eyru varðandi markaðshorfurnar. Ég sleppti því að geta um eitt, vegna þess að ég hélt að þar væri um að ræða algerlega einstaklingsbundna truflun að því er varðar hagfræðilegan þankagang. Hann sagði, að segja mætti að nú væri einmitt mjög hagstæður tími til þess að reisa slíka verksmiðju. Af hverju? Vegna þess að markaðshorfur eru svo slæmar. Ástæðan er sú, að þá er hægt að kaupa tækin til slíkrar verksmiðju á svo lágu verði. M. ö. o.: það eru svo margir sem vilja losna við dótið, sem þarf í svona verksmiðju, að við getum fengið það á spottprís. Og þar að auki vildi forstjórinn benda mér á það, að verksmiðjan væri að mestu leyti reist úr stáli. M. ö. o.: verksmiðja, sem framleiðir efni til stálframleiðslu og er þar með varðandi markaðinn háð verði á stáli, - hagstæðasti tími til að reisa slíka verksmiðju er tíminn þegar verðið á framleiðslu verksmiðjunnar er svo lágt að það hlýtur að vera ódýrt að reisa slíka verksmiðju! Þetta er hagspekin. Eftir þessu ættum við að sjálfsögðu að reisa fiskiðjuver þeim mun fleiri sem markaðshorfur væru verri fyrir fisk. Ef t. d. markaðshorfur varðandi mjólk fara niður úr öllu valdi, hygg ég að góður búmaður - það var talað um búmennsku hér áðan af hálfu hv. þm. Ingólfs Jónssonar góður búmaður mundi að sjálfsögðu fara að kaupa kýr og mjaltavélar. Og sementsverksmiðju mundum við að sjálfsögðu reisa, þegar sementsverð væri mjög lágt, vegna þess að veggir sementsverksmiðju eru reistir úr sementi! Ég hélt sem sagt, að þetta væri einstaklingsbundin firra, sem ég heyrði í símanum, þegar ég var að tala við forstjóra Grundartangaverksmiðjunnar. En ég heyrði ekki betur en sá mæti maður, hv. þm. Ingólfur Jónsson, væri með sömu spekina hér áðan. Þetta vildi ég aðeins benda á til marks um það, hve gáfulegur er málflutningur þeirra stóriðjumanna. Hitt hefur mér líka orðið umhugsunarefni í þessu sambandi, hvort talsmenn stóriðjunnar eru svona miklu miður gefnir heldur en þeir sem tala gegn henni, - þá á ég við stjórnarþm. - hvort það er vegna þess að málflutningur þeirra, sem tala gegn stóriðjunni af hálfu stjórnarþm., ber svona af eða hvort það er málstaðurinn sem þessu ræður. Til samanburðar eru þær ræður, sem hér hafa verið fluttar í dag af hálfu stjórnarþm., annars vegar ræða hv. þm. Páls Péturssonar og hins vegar ræður tveggja hv. þm. Sjálfstfl. Ég hef ekki komist að neinni niðurstöðu, hvort gáfnafar hv. stuðningsmanna ríkisstj. fer eftir því, hvort þeir eru með eða á móti stóriðju af því að þeir eru ekki allir jafnvel gefnir. Því var haldið fram af hálfu annars þeirra hv. þm. Sjálfstfl., sem töluðu áður, að það gæti verið vit í því að selja rafmagn undir kostnaðarverði frekar en láta vatnið renna ónotað til sjávar. Eftir þessu fer að verða tímabært, sýnist manni, að athuga, hve miklu við höfum tapað á þessu í 1100 ár. Ég vek athygli á þessu til að menn hugleiði, hversu langt er gengið í vitleysunni þegar verið er að mæla fyrir stóriðju hér úr þessum stóli. Læt ég svo lokið máli mínu að þessu sinni.

Flm. (Sverrir Hermannsson) : Herra forseti. Það er ekki að undra, þó að mönnum verði mismæli þegar þeir nefna fjölmiðla eins og t. d. sjónvarpið og detti þá í hug einhverjar erlendar þjóðir og þeirra mállýskur á undan okkar eigin, eins og dæmin sanna um beitingu þessa verðmæta fjölmiðils. En á þskj. 336 er till. til þál. um íslenskukennslu í fjölmiðlum, sem flutt er af 5 þm. úr öllum þingflokkum. Till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að sjá svo um að sjónvarp og útvarp annist kennslu og fræðslu í öllum greinum móðurmálsins. Þrettán manna ráð, kosið hlutfallskosningu á Alþ., skal hafa með höndum stjórn þeirra mála.“ Í grg. segir svo m. a.: „Engum dylst, að íslensk tunga á nú í vök að verjast. Á þetta sérstaklega við um talað mál, framburð og framsögn. Einnig fer orðaforði þorra fólks þverrandi og erlend áhrif hvers konar vaxandi. Engum orðum þarf að fara um lífsnauðsyn þess, að stemma stigu við slíkri óheillaþróun og snúa við inn á þá braut íslenskrar málhefðar, sem ein verður farin, ef íslensk menning á að lífa og dafna. Ríkisútvarpið hefur lagt nokkuð af mörkum til fræðslu og kennslu í íslenskum fræðum, tungu og bókmenntum. Er það góðra gjalda vert. En það er skoðun flm., að betur megi ef duga skal, og á það einnig við um meðferð tungunnar yfirleitt í munni þeirra, sem í útvarp tala. Áhrifaríkasti fjölmiðillinn, sjónvarpið, hefur hins vegar í engu sinnt fræðslu í meðferð íslenskrar tungu. Virðist jafnvel ekki lögð sérstök rækt við orðfæri eða framburð þeirra, sem þar starfa. Á þessu þarf að verða gjörbreyting. Langsterkasta áróðurstækið, sem fluttst hefur inn á gafl á hverju heimill landsins, þarf að taka tröllataki til eflingar íslenskri menningu, sérstaklega til viðreisnar íslenskri tungu, en það er brýnasta verkefnið nú. Lagt er til að kosið verði hlutfallskosningu á Alþ. þrettán manna ráð, sem hafi með höndum stjórn þessara mála í fjölmiðlum. Verkefnið er viðamikið, og þykir flm. því ástæða til, að allmargir eigi hlut að máli, enda hefur þjóðin til þess arna á að skipa mörgum hæfum mönnum.“ Eftir að till. þessi var fram lögð hef ég orðið var við mjög mikinn áhuga á framgangi málsins utan þings og innan. Og víst er um það, að áhugi á ræktun móðurmálsins er mjög mikill og almennur og ekki síst á íslenskum bókmenntum, fornum og nýjum. Með lestri þeirra og vandaðri kynningu verður tungan best efld. Af nógu góðu og frábæru er að taka í íslenskum bókmenntum. Töluvert er nú að vísu orðið af hinu og hefur raunar alltaf verið, en ástæðulaust er þó að gera sér miklar áhyggjur út af vondum bókum, því að margur góður rithöfundur og skáld hefur byrjað á leirburðarstagli. Hér verður íslensk málsaga ekki rifjuð upp. Undanfarin ár hefur sem betur fer farið fram umr. á hinu háa Alþingi um íslenska tungu, stafsetningu og málsögu. Umr. hefur orðið mjög til góðs og sprottið af þrætum um stafsetningu, en klíkumenn í röðum embættismanna hafa fengið því ráðið, að óvarlega hefur verið um þau mál vélt undanfarin ár. Þrætan um litla stafinn z hefur mjög stemmt stigu við herferð hinna æviráðnu á hendur íslensku máli rituðu. Z er að vísu ekki aðalatriði, en ekkert er svo smátt í íslensku máli að ekki skipti samt höfuðmáli. Um það ætti ekki að þurfa að deila, að mæltu máli íslensku hefur hrakað að undanförnu og á það aðallega við í munni yngri kynslóðar þéttbýlis. Málskóli heimilanna og þó einkum hinna öldruðu er þar af lagður, en erlend áhrif hvers konar hafa vaxið að sama skapi. Ástæður fyrir erlendum áhrifum eru augljósar og gætir í því efni ekki síst áhrifa frá hinum sterka fjölmiðli, sjónvarpinu, einmitt því tækinu sem getur getið okkur kost á straumhvörfum í þróun og meðferð málsins, ef farið verður að efni þessarar tillögu. Eins og fram er tekið hefur útvarpið í ýmsu sinnt íslenskri tungu og bókmenntum og skal hlutur þess ekki lastaður, þótt vafalaust mætti betur gera. Þættir orðabókarmanna og hinir stuttu þættir um daglegt mál hafa verið afbragð og eins lestur úr bókum okkar, t. d. lestur Einars Ólafs Sveinssonar úr Njálu á sinni tíð, svo að eitthvað sé nefnt. Ef ég væri útvarpsráðsmaður mundi ég leggja til, að á hverjum vetri yrði Njála lesin, Bandamanna saga, Hrafnkels saga Freysgoða og enn fleiri fornrit okkar auk rita Laxness, Þórbergs og fjölda annarra höfunda síðari tíma. Á annan tug ára er nú liðið síðan sjónvarpið hóf göngu sína. Fyrir utan flutning íslenskra leikrita hefur sjónvarpið í litlu sinnt bókmenntum okkar og alls enga fræðslu veitt í meðferð tungunnar. Má þó öllum augljóst vera, að í því efni hefur sjónvarpið yfirburðaaðstöðu. Þetta sinnuleysi er gagnrýni vert og raunar lítt skiljanlegt. En nú er lagt til, að á þessu verði gerbreyting. Í till. þessari er lagt til, að sjónvarpið sérstaklega verði tekið til afnota til kynningar á íslenskum bókmenntum og til gagngerðrar fræðslu í öllum greinum íslenskrar tungu. Þess hefur orðið vart, að menn hafa verið nokkuð vokins um afstöðuna til þeirrar till., að þrettán manna ráð, kosið hlutfallskosningu á Alþ., hafi með höndum stjórn þessara mála í fjölmiðlum. Í þessu sambandi vil ég taka skýrt fram, að þessi háttur ætti að vera á hafður um skipan miklu fleiri nefnda og ráða en enn hefur tíðkast. Með því móti réði Alþ. svo sem vera ber og drægi um leið úr valdi embættismanna og ýmissa stofnana þar sem þeir hafa hreiðrað um sig, oft á tíðum án þess að til þess væri ætlast að valds þeirra gætti svo sem raun ber vitni um. Alþ. má heldur betur fara að gá að sér, þegar dæmi eru til þess að starfsmenn Alþ., ráðh., verða uppvísir að því að vera vikapiltar embættismanna. Ýmis öfl hafa otað sínum tota langt umfram það sem hið rétta ráðaafl, Alþ., mundi til hugar koma að veita þeim atfylgi til. Er mál að þeim ókjörum linni. Lýðræðið er ekki í heiðri haft nema áhrif og valdahlutföll á Alþ. njóti sín eðlilega á sem flestum sviðum þjóðlífsins. Margir málsmetandi menn hafa varpað fram þeirri hugmynd, að á Íslandi kæmist á fót það sem þeir vilja kalla „málakademiu“. Má vera að ýmsum sýnist mikið lagt undir og yfirlætisfullt að hugsa sér að slíkt ráð, sem hér er lagt til að kosið verði, gæti orðið vísir að slíkri málakademiu. Orð eru þó til alls fyrst. Fáum þrettánmenningunum þetta mikilvæga verkefni í hendur og látum framtíðina skera úr um hvernig til tekst. Við eigum hið mesta mannval til hlutanna og um að gera að fá því verkefnið strax í hendur. Fyrir því legg ég höfuðáherslu á skjótan framgang þessa máls og skora á þm. að ljá því fylgi sitt. Gera má ráð fyrir að ráðið skipti sjálft með sér verkum, velji sér formann og aðra starfsmenn og kjósi t. d. framkvæmdaráð úr sínum hópi. Um starfsemi sína er eðlilegt að ráðið setji sér reglur sem staðfestar verði af ríkisstj. Augljóst er að nokkur kostnaður mun fylgja framkvæmdinni. Mun sjónvarpið að sjálfsögðu látið bera meginhluta hans, enda fær það í hendur áhugaverðasta efni sem um getur og ýtir ýmsu næsta óþörfu til hliðar í staðinn, en kostnað við rekstur ráðsins hlýtur hið opinbera að bera, þ. á m. laun til ráðsmanna. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég er einn af flm. þessarar till. og tek undir það, sem hv. 1. flm. hennar sagði hér áðan um nauðsyn þess að eitthvað sé gert til þess að bæta um meðferð móðurmálsins í fjölmiðlum og annars staðar. Þegar rætt er um þessi mál verður mönnum helst að umræðuefni fátæklegur orðaforði ungs fólks og ýmsar ambögur, rangar beygingar o. s. frv. Og það er rétt, að sennilega hrakar móðurmálskunnáttu Íslendinga og leikni í tungutaki æðimikið nú þessi árin. Þó verð ég að segja, að aðfinnslur, sem maður les í blöðum, lýsa oft stærilæti æðimiklu og meira að segja kemur höfundurinn iðulega upp um sig, hann er kannske ekki þess umkominn að vanda mjög um. Það er svo oft á tíðum, því miður, að þeir, sem mest vanda um á þessu sviði, eru sjálfir skussar í meðferð móðurmálsins. Tek ég þó skýrt fram, að þetta á síður en svo við þann mann, sem er 1. flm. þessarar till. En mér hefur fundist skynsamlegt og byggi það á alllangri reynslu, mér hefur virst skynsamlegt að tala varlega í þessum efnum. Maður veit aldrei hvenær sannast á mann sjálfan einhver sök. Það, sem ég á við, er að á þessu sviði eins og svo mörgum öðrum eru það oft á tíðum þeir, sem hvað minnst vita, sem mest tala og af mestu stærilæti og af mestu sjálfsáliti. Þetta á við um svonefnda menningarumræðu yfirleitt. Ég bið hv. þm. að taka eftir því, að ég nota þetta orð í eintölu. Það er ein tískan núna, að ekki má tala um „umræður“ í fleirtölu. Þeir spekingar sem koma fram í fjölmiðlum til þess að ræða menningarmál, tala alltaf um þessa og þessa „umræðu“, sem eigi sér stað um þetta eða hitt. Þetta er leiðindatilgerð að mínum dómi, svona álíka leiðindatilgerð eins og hitt, sem menn hafa nú tekið hver eftir öðrum að hætta að nota ákveðinn greini með íslensku þjóðinni, tala um „íslenska þjóð“ greinislaust. Ég man, að Þórbergur vinur minn Þórðarson lét einu sinni orð falla um þetta í þá átt, að það væri dæmigert fyrir skussana að fara að finna upp á einhverju svonalöguðu, sleppa greininum þarna, „íslensk þjóð“ í staðinn fyrir „íslenska þjóðin.“ Ég get ekki stillt mig um að skjóta hér aðeins á 1. flm. till. Í ræðu hans áðan kom fyrir orð, sem er orðið að tískuorði, það er „áhugaverður“. Ég tók eftir því þegar þetta orð kom fyrst upp. Maður nokkur, bókmenntagagnrýnandi, var ráðinn í því að útrýma dönskuslettunni „interessant“ og hann kom með orðið „áhugaverður.“ Síðan japla menn þetta hver eftir öðrum, „áhugaverður“, lon og don. Og kemur fyrir ekki þó sjálft Nóbelsskáldið hafi bent á orð sem er miklu fallegra og betra, en það er „hnýsilegur“. Þetta eða hitt sé „hnýsilegt“. Ég legg til að við hv. þm. notum ekki orðið „áhugaverður“, en notum orðið „hnýsilegur“, sem klingir við eins og svo mörg góð orð úr hinum fornu bókum okkar. Ég sagði hér áðan, að mönnum yrði tíðrætt um orðaforðann og ambögur ýmsar og líka flámæli, og þá hreykja sér ýmsir býsna hátt og oft þeir sem síst skyldu. Ég held ég hafi nefnt það áðan, að þegar ég átti heima austur á landi og hafði setið á einhverju heimilinu og hlustað á frábæra íslensku af munni húsráðanda, móður eða föður, þá gerðist það æðioft að einhver krakkinn á heimilinu sem hafði verið vaninn af flámæli í skólanum, gerði aths. við málfar foreldranna af því að þeim hafði orðið á ofurlítið flámæli, og foreldrarnir fögnuðu. Börnunum leyfist sem sé að setja sig á háan hest, vegna þess að kennarinn hafði vanið þau af flámælinu - þó að þau kynnu í raun og veru lítið sem ekkert í íslensku samanborið við foreldrana. Annars vegar voru foreldrarnir, sem kunnu íslenskuna prýðilega, flámæltir foreldrar, hins vegar óflámælt börn, sem kunnu ekkert í íslensku. Svipað þessu ruglast ýmislegt annað fyrir mönnum í þessu sambandi. Þegar til að mynda verið er að tala um skort á orðaforða, þá gleymist kannske annað, sem er fullt eins þýðingarmikið: Þannig er um ýmsa þá, sem fram koma í fjölmiðlum, og sérstaklega útvarpi, að þó að orðaforði þeirra sé sæmilegur og engar beygingar vitlausar, þá er framsögn þeirra og allur hreimur þannig, að það er ekki íslenska sem þeir tala. Ég bendi á svokallaða óskalagaþætti ungs fólks eða þáttinn sem ég hygg að heiti „Lög unga fólksins.“ Ég heyri ekki betur en sá maður. sá ungur maður, sem hefur löngum kynnt þessi lög hafi lært framsögn af sams konar þulum amerískum. Ég heyrði í eina tíð æðimikið af slíkum þáttum amerískum, þegar ég dvaldi þar vestra. Og stundum hefur svo slysalega tekist til, að opið hefur verið Kanaútvarpið svokallað, þar sem ég hef verið nærri. Ég hygg að fólk eins og t. d. þessi ungi maður, sem ég er hér að ræða um, hafi lært framburðinn þarna. Ef mál hans væri tekið á segulband og vélritað eins og þær ræður, sem við flytjum hér, þá gæfi að líta íslensk orð. En hann mælir þau fram með amerískum blæ. Þetta er afskaplega slæmt. Þeir sem sjá um þessa þætti verða fyrir bragðið óskýrir í máli. Enda skyldi sá, sem vill læra skýrleika í frásögn, allra síst fara í skóla til Ameríkumanna, því að þeir eru manna óskýrastir í framsögn. Það liggur í eðli tungu máls þeirra eða framburðar. Það er eins og fyrri daginn þegar verið er að ræða þessi mál, að næsta fáir eru í salnum. Næsta fáir heyra boðskapinn.  En ég stóð sem sagt upp til þess að vekja athygli á ýmsu sem stundum sést yfir varðandi þessi mál. Og að lokum mætti ég kannske leyfa mér að víkja að einu, sem nefnt er „stofnanaíslenska“. Það er ekki að ófyrirsynju að menn býsnast út af þessari stofnanaíslensku, sem nefnd er og einkennir opinber skjöl. Sannarlega mætti þar margt betur fara. En í málgagni míns flokks einu sinni í vetur var menntamaður einn að herja á okkur þm. - eins og fyrri daginn - fyrir það, að við töluðum svo mikið um z, og þar vorum við gerðir ábyrgir fyrir þessari stofnanaíslensku. Ég leyfi mér að mótmæla því hér úr þessum stól. Við alþm. erum ekki ábyrgir fyrir stofnanaíslenskunni. Hún hefur verið til hjá því fólki, sem hv. þm. Sverrir Hermannsson var að ræða um áðan, hjá því fólki sem á undanförnum árum hefur seilst æ lengra í þá áttina að taka völdin af Alþingi.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í sambandi við þetta þarfa mál, sem hér er boríð fram og ég vil lýsa ánægju minni með að kemur fram á Alþ. En það er aðeins ein aths. sem ég hlýt að koma hér á framfæri, og það er út af þessu þrettán manna ráði, sem á að annast framkvæmd þessarar ágætu till. Mín reynsla er nú gjarnan sú, að ágæti nefnda og ráða er í öfugu hlutfalli við stærð þeirra, og þess vegna sakna ég þess, að það skuli ekki hafa verið gefnar á því skýringar, hvorki í grg. né í framsögu hv. 1. flm., hvernig þeir hugsa sér - hinir ágætu menn sem að þessu máli standa - að þetta ráð sé skipað. Það kann vel að vera, að þeir hafi gild rök fyrir sér í þessu en að óreyndu, án þess að nokkrar skýringar liggi fyrir, sýnist mér að þetta ráð sé óþarflega stórt og tryggi alls ekki að vinnubrögð þess og árangur af starfi þess verði sá, sem hugur vafalaust stendur til. En ég tek undir þau sjónarmið, sem hér hafa komið fram, að það er sannarlega tími til þess kominn að okkar voldugasti fjölmiðill, sjónvarpið, láti þetta mál frekar til sín taka. Það er hörmulegt að heyra hvernig íslensku máli er dag eftir dag, bæði í rituðu og mæltu máli, misþyrmt. Það mega kallast ókjör, ég tek undir það. Núna á dögunum las ég í einu dagblaðanna að einhver hefði „glott við fót“, og þetta er nákvæmlega það sem maður rekst á. Gömlum og góðum orðasamböndum er víxlað saman við önnur, öllu hrært saman og út úr þessu kemur hinn mesti óskapnaður. Það er einmitt þetta meðferð málsins og ekki þá síst hins talaða máls, sem þyrfti verulegrar athugunar við, og þarf að gera átak í þeim efnum. Ég sé ekki, að sjónvarpið okkar verði notað til annarra hluta þarfari en að reyna að sporna við þeirri þróun sem horfir til óheilla í notkun íslensks máls.

Flm. (Sverrir Hermannsson) : Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka ágætar undirtektir við þessa till. mína. Það er mikið rétt, að menn skyldu ganga hóflega um dyr í sambandi við meðferð tungunnar, og margur er sá dárinn sem gripur til stóryrða þegar hann er að lasta tungutak annarra, en verður svo uppvís að því sjálfur að mikið skortir á að hann hafi nægjanlegt vald á tungunni, og oft finnur maður sárlega til þess, að miklu betur þyrfti maður að kunna málið en raun ber vitni um. Úr því sem hv. þm. Jónas Árnason minntist á orðið „áhugaverður“, þá hef ég að vísu veitt því orði athygli, en hef ekki á því fordóma og ég get ekki skipt á því og orðinu „hnýsilegur“ í öllu falli, vegna þess að „hnýsilegt“ er eftir minni máltilfinningu og skilningi „forvitnilegt“. En það þarf ekki alltaf að vera eftirsóknarvert, það sem er manni forvitnilegt, þannig að það getur verið „áhugavert“ og eftirsóknarvert getur það verið.  Hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir sagðist ekki hafa tekið eftir því, að fram kæmi í grg. eða framsögu till. um, hvernig þetta ráð skyldi skipað. Það er margtekið fram, að það skal kosið hlutfallskosningu á Alþ., og mín skoðun er sú, að allir þingflokkar eigi að eiga það aðild að, enda þótt einn þeirra t. d. gæti það ekki eftir réttum hlutföllum. En ég hygg þó, að verði þessi till. samþykkt mundu menn í svona máli reyna að sjá til þess að svo yrði. 



Herra forseti. Ef ég hefði ekki verið búinn að biðja um orðið út af öðru, sem fram kom hér áðan, þá hefði ég svo sannarlega beðið um það út af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði þegar hann fór úr stólnum, um þá milljarða, sem fara í það að „reisa karbithelvíti uppi í Hvalfirði“. Heyr fyrir slíku orðbragði! En ég stend upp til þess enn að halda því fram, að orðið „hnýsilegur“ geti alveg komið í staðinn fyrir orðið „áhugaverður“. Það gæti, held ég, alltaf staðist. Aðalatriðið er þá hvort orðið er fallegra. Og „hnýsilegur“ er ólíkt fallegra. En hér var áðan skotið inn orðinu „athyglivert“. „Athyglivert“ kemur frá ekki minni málsmekksmanni en Stefáni Jónssyni. Austur á Djúpavogi trúi ég að í gamla daga hafi menn leyft sér að segja „athyglisvert“, þeir hafi haft bandstafinn s í þessu orði. Nú þora menn ekki að segja „athyglisvert“ lengur, vegna þess að þeir eru búnir að læra að beygja nafnorðið „athygli“ og vita að það er ekki „athyglis“ í eignarfalli, heldur „athygli“. Þess vegna þora þeir ekki að setja bandstafinn inn. En það var orðið málvenja, þegar Stefán Jónsson var ungur drengur austur á Djúpavogi, að segja „athyglisvert“, og honum er óhætt að gera það enn og okkur öllum. Þetta er enn ein tilgerðin, enn eitt dæmið um tilgerðina, sem upp er komin. Það er verið að venja menn af þessu eða hinu og gengið svo langt í því, að stundum verða af miklu alvarlegri slys en þetta. Ég heyrði eitt sinn tvær litlar telpur ræðast við, systur. Önnur þeirra var að byrja í skóla, og þar var nú heldur en ekki farið að venja hana af ýmsu slæmu. Og að sjálfsögðu hafði henni verið kennt, að maður segir ekki: „mér hlakkar til“ eða „mig hlakkar til“, heldur „ég hlakka til“. Kennarinn hefur að sjálfsögðu lagt sig fram um það að venja blessað barnið af þágufallssýkinni svonefndu. En það sýnist mér því miður að hafi æðioft verið helsta iðja kennara að venja börn af slíku, sem eru náttúrlega smámunir miðað við fjöldamargt annað varðandi móðurmálið. Víkjum svo aftur að systrunum. Sú yngri kemur inn með miklum gusti og segir: „Mér liggur á“. Þá setur sú eldri sig í kennaralegar stellingar og segir: „Þú átt ekki að segja: Mér liggur á. Þú átt að segja: Ég ligg á.“



Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar, að till., sem hér er til umr., stefni í rétta átt. Ég hefði að vísu gjarnan viljað að hún hefði verið byggð á dálítið breiðari grundvelli. Ég er alveg viss um að sjónvarpstæknin er allra best til þess fundin að nota til kennslu. Ég er viss um það, að ef fræðslan yrði gerð að meginmarkmiði sjónvarps okkar fengjum við miklu betri sjónvarpsdagskrá, þjóðin fengi miklu meira fyrir peningana sína en hún nú fær og e. t. v. gæti sú stefnumótun orðið til þess að við yrðum leyst undan því, að yfir 60% af sjónvarpsdagskránni, sem send er inn á heimilin núna, sé á erlendum málum. Ég er efalítill um það, að eins og dagskrá sjónvarpsins er nú háttað orkar hún fremur til afmáunar íslenskri þjóð en til málbóta. Ég hygg að þessi till. nái fram að ganga, hún geti orðið svona eins og viðspyrna gegn þeirri þróun, sem í hefur verið stefnt með sjónvarpsrekstrinum í þessari mynd sem nú er. Ég treysti mér ekki til þess að fara að gera dæmi um það héðan úr þessum ræðustól, eins og hv. ræðumenn hér á undan mér, hvernig hið nýja ráð skuli meðhöndla ýmis orð, sem úr lagi kunna að hafa færst á síðustu áratugum. Ég er ekki viss um að allar breytingar, sem orðið hafa á notkun einstakra orða á síðustu áratugum, hljóti að hafa verið til hins verra. Hv. síðasti ræðumaður, Jónas Árnason, útskýrði það ekki fyrir okkur, með hvaða hætti s-ið lenti inn í beygingu á orðinu „athygli“, þessi bandstafur hafi komið inn þarna, eins og hann orðaði það.  Ég er sem sagt alls ekki viss um að bandstafirnir, þessi stöðvunarhljóð, séu æ til prýði í töluðu máli, og ég ber nú þetta orð mér í munn, ég nota það þannig - „athyglivert“ vegna þess að mér finnst það ekki bara skynsamlegra, heldur finnst mér það fallegra líka. Ég get náttúrlega ekki lokið svo máli mínu að víkja ekki að því forvitnilega orði „hnýsilegur“ og merkingu þess. Ég minnist þess einmitt úr bernsku minni þarna á Suðvesturlandinu - á þessum slóðum sem Jónas Árnason, hv. þm., gerði nú grein fyrir áðan - að ég heyrði notuð orðin „gálegt“ og „gávert“ um atriði sem voru þess verð að að þeim væri gáð, og legg nú til að hv. flm. till. hugleiði, hvort ekki kæmi til greina að nota heldur þetta orð „gávert“. Annars ætlaði ég ekki að lengja þessar umr., aðeins víkja að því, að ég hygg að vel væri þess virði að Alþ. hugaði að því, hvort ekki væri rétt að setja sjónvarpinu ný og mennilegri markmið og skýrari varðandi fræðslu þessarar þjóðar heldur en þau sem sjónvarpið hefur starfað samkvæmt.



Herra forseti. Ég er einn af flm. þessarar þáltill., sem hér hefur verið lýst og talað fyrir, og hef í sjálfu sér ekki mikið innlegg fram að færa til viðbótar við það sem þegar hefur verið sagt. En ég get þó ekki stillt mig um að minnast nokkrum orðum á það, hversu gífurleg bylting hefur orðið á öllu, sem snertir samskipti íslenskrar tungu við aðrar þjóðtungur, ef svo mætti að orði komast. Við, sem komnir erum vel yfir fimmtugt og eldri, munum vel þá daga, þegar útvarpið kom til landsins. Ég man t. d. vel eftir því, þegar ég heyrði fyrst í útvarpi. Ég var þá að sjálfsögðu kornungur krakki, en ég man vel eftir því. Í minni sveit var um nokkurn tíma eitt útvarp á einum bæ og þangað flykktust menn til þess að hlusta á útvarpið. Á þeim árum, þegar ég var að alast upp - og eftir 1930 og fram undir síðari heimsstyrjöldina - þótti það tíðindum sæta heima, og mun einnig hafa verið meira og minna um landið, ef menn fóru til Reykjavíkur. Það þótti alveg sérstakur viðburður, ef einhver maður úr sveitinni eða byggðarlaginu fór til Reykjavíkur, hvað þá heldur lengra eða til útlanda. Þetta var nú ekki alltaf svo á Seyðisfirði og þar í grennd, eins og kunnugt er,því að þaðan voru veruleg samskipti á nokkru tímabili við útlönd. En svona var þetta á þessum árum, sem ég er nú að vitna til. Og ég hygg, að það hafi verið svo í flestum héruðum, að einangrunin var svo mikill, að menn höfðu ekki útvarp og menn ferðuðust lítið. Svona var þetta í öllum megindráttum um aldir og raunar alveg frá því að landið byggðist. Þótt sumir ferðuðust átti allur almenningur þess engan kost. Ég man einnig vel eftir því í fyrsta sinn sem ég sá kvikmynd. Kvikmyndirnar komu um það leyti sem útvarpið kom til sögunnar, fyrst þöglar og síðan með tali, eins og allir þekkja. Með síðari heimsstyrjöldinni verða alger straumhvörf í þessum efnum. Landið er hernumið, kemur her inn í landið, talandi auðvitað aðra tungu, og hér hefur verið varnarlið frá þeim tíma eins og kunnugt er. Flugsamgöngur eflast svo mjög, að áður en varir eigum við flota flugvéla sem fljúga milli landa svo að segja á hverjum einasta degi og ferðalög aukast stórlega, bæði Íslendinga til annarra landa og einnig ferðamanna til Íslands. Flotinn okkar, bæði fiskiskipaflotinn og einnig millilandaskipin eða vöruflutningaskipin, stóreflist. Allt þetta hefur í för með sér stórkostlega aukin samskipi við aðrar þjóðir. Þetta verður ekki nefnt neinu öðru nafni en hrein bylting á örfáum árum, sem þýðir auðvitað það, að tungan verður fyrir miklu meiri áhrifum í ýmsum efnum en verið hefur um aldir. Til viðbótar kemur svo sjónvarpið, eins og kunnugt er, og kvikmyndirnar í vaxandi mæli, og svona mætti lengi telja. Á örfáum árum, ef miðað er við Íslandssöguna, verður slík gerbreyting í þessum efnum, að það er engin samlíking við það, sem við höfðum vanist, Íslendingar, allar götur frá landnámstíð. Ef við stöldrum aðeins við og lítum á aðstöðuna eins og hún er í dag, - 3–4 áratugum eftir mjög mikla einangrun, þarf ekki að lýsa henni fyrir hv. þm. Það glymja erlend tungumál í sjónvarpi, í útvarpi, í kvikmyndahúsum. Það flæða inn erlend blöð. Á hverjum einasta degi lesa menn þýddar greinar í dagblöðunum, sem margar hverjar eru þýddar í skyndingi, án þess að mjög mikið sé hugsað um málsmeðferð og málvöndun. Þegar allt þetta kemur saman í eitt, þá er hér um að ræða svo gífurlega breytingu frá því, sem áður var, að maður kemst ekki hjá því að leiða hugann að því, hvaða áhrif þetta muni hafa þegar til lengri tíma liður, eins og sjálfsagt er að gera í þessum efnum. Og það er hætt við að a. m. k. blæbirgði, eins og það er stundum orðað, og myndauðgi málsins mundi biða hnekki ef ekki verður slegin skjaldborg um íslenskuna. Eins og margsinnis hefur verið rakið hér á Alþ. og viðar, má sjá þessa afar glögg merki nú þegar, að málið er að breytast að vissu leyti. Það er alveg sýnilegt, að uppbygging málsins eða „construetion“ hefur verið að breytast á tiltölulega fáum árum. Ég held að slík áhrif stafi aðallega af skyndiþýðingum og margföldum samskiptum okkar við fólk sem talar önnur mál, miðað við það sem áður var. Á örfáum árum hefur orðið sú gjörbreyting á högum þjóðarinnar í samskiptum við útlendinga, að full ástæða er til að óttast afdrif íslenskrar ungu, þegar horft er til framtíðar. Fjölmiðlar hafa lagt talsvert af mörkum til fræðslu í íslenskri tungu og bókmenntum, eins og kunnugt er. En það er engin spurning um að þó blöðin hafi mikil áhrif, útvarpið hafi mikil áhrif, kvikmyndir o. s. frv., þá er enginn fjölmiðill sem kemst í hálfkvisti við sjónvarpið. Það er að mínu mati langsamlega áhrifamesti fjölmiðillinn og e. t. v. áhrifameiri en allir hinir til samans. Þegar af þeirri ástæðu er hér um að ræða málefni sem við flm. álítum að eigi fullt erindi til Alþ. og vonumst til að fái hér góðar viðtökur og verði samþykkt. Ég horfi talsvert á sjónvarp eins og fleiri og get jafnvel hrósað sjónvarpinu fyrir ýmislegt gott, sem þar birtist, þótt þar sé misjafnt efni. Það er nokkuð viðurhlutamikið fyrir dvergþjóð eins og Íslendinga að halda uppi góðri sjón varpsdagskrá, og ég hygg að hún sé alls ekkert síðri en efni standa til, þó að hún sé mjög misjöfn. Hins vegar finnst mér að fréttaefni sjónvarpsins beri oft með sér meiri áhuga á því, sem miður fer eða miður kann að fara í þjóðfélaginu, heldur en hinu, sem er jákvætt og horfir til bóta. Það er eins og það sé fréttnæmara, það sem er neikvætt. Það er eins og það sé fréttnæmara og fólk hafi meiri áhuga á því að hlusta á og tala um það, sem er neikvætt, heldur en um hitt, sem er jákvætt. Það er engin spurning um að það hvílir þung ábyrgð og skylda á svo áhrifaríkum fjölmiðli sem sjónvarpið er í ýmsum efnum. Þess vegna er það, að okkur flm. þessa máls finnst að sjónvarpið eigi að leggja mjög ríka áherslu á málvöndun. Margir sjónvarpsmenn tala hið ágætasta mál, eins og kunnugt er. Það er rétt og skylt að taka það fram. Það er þó ærið misjafnt efni sem við heyrum og sjáum í sjónvarpinu. Í þessari till., er gert ráð fyrir því, að kosin verði sérstök stjórn eða ráð til þess að hafa með höndum stjórn þessara mála. Ég hefði álitið, að a. m. k. fyrst um sinn væri eðlilegt að þetta væri ólaunað ráð, eins konar heiðurssamkoma kunnáttumanna um íslenskt mál og málfar, og væri skynsamlegt að líta á það sem slíkt meðan séð verður hvort verkefni þessarar stofnunar verður svo yfirgripsmikið, að ástæða sé til þess að launa sérstaklega fyrir þau störf sem þar verða unnin.



Herra forseti. Á þskj. 340 flytja 5 þm. úr öllum þingflokkum till. til þál. um útgáfu kortabókar Íslands og er skorað á ríkisstj. að hafa um það forgöngu. Í grg. með till. segir svo m. a.: „Kortabók Íslands verður safn korta af Íslandi, þar sem margs konar fróðleikur um land og þjóð er settur fram á myndrænan hátt. Þjóðlandaatlasar hafa verið gefnir út í velflestum Evrópulöndum, þ. á m. Norðurlöndum, en auk þess í mörgum löndum í öðrum heimsálfum. Fyrsta kortabók, sem út var gefin af þessu tagi, var Finnlandsatlas, sem gefin var út 1899, en hefur verið gefinn út þrisvar sinnum síðan. Hefur slík útgáfa hvarvetna verið talin hin mesta nauðsyn, til að auka þekkingu á landsháttum. Árið 1976 kom út kortabók yfir öll Norðurlönd. Að undanskildum nokkrum þáttum náttúrufars eru nær engar upplýsingar um Ísland í kortabókinni. Oftast er einungis ein stærð eða tala yfir allt landið þar sem upplýsingar eru birtar eftir umdæmum í hinum löndunum. Kortabókinni er ætlað að vera upplýsinga- og heimildarit í þágu stjórnvalda, stofnana, fyrirtækja og einstaklinga sem fást við margs konar áætlanagerð varðandi byggð, atvinnulíf og landnýtingu. Er þar átt við nýtingu lands til búskapar, ýmiss konar verklegra framkvæmda, samgangna, almenningsnota og náttúruverndar. Kortabókin verður gagnlegt heimildarrit fyrir innlenda og erlenda fræðimenn sem stunda raunsóknir á ýmsum fræðasviðum. Enn fremur yrði bókin mikilvæg fyrir fjölmarga aðra, sem vilja kanna útbreiðslu ýmiss konar fyrirbæra til lands og sjávar og athuga samhengi þeirra á milli. Síðast en ekki síst er ótalið menntunargildi bókar af þessu tagi. Hún yrði notuð af kennurum og nemendum í framhaldsskólum og á háskólastigi og yrði handbók eða uppsláttarrit fyrir kennara og nemendur í efstu bekkjum á grunnskólastigi. Til þess að ná þeim árangri, sem að framan er getið, er fyrirhugað að setja fram á kortum og á annan myndrænan hátt ýmis einkenni lands og þjóðar. Þar á meðal má nefna náttúrufar, sögu, atvinnulíf, félagsmál og menningarmál.“ Það hefur alllengi verið mikið áhugamál ýmissa aðila, að út verði gefin kortabók eða atlas fyrir Ísland. Má það furðu gegna, hversu mjög hefur dregist úr hömlu framkvæmd svo mikilvægs og hnýsilegs verks. Á s. l. ári áttu áhugaaðilar fund með sér um málið og voru þar mættir fulltrúar ýmissa stofnana, svo sem menntmrn. og samgrn., Seðlabanka, Framkvæmdastofnunar ríkisins, Hagstofu, Rannsóknastofnana atvinnuveganna, Háskóla Íslands og enn fremur fulltrúar frá bændasamtökum og iðnrekendum. Á fundinum kom fram mikill áhugi allra fundarmanna á útgáfu kortabókar Íslands. Á fundi þessum voru rædd almenn atriði málsins, svo sem eintakafjöldi við útgáfu bókarinnar. Komst fundurinn að þeirri niðurstöðu, þótt hún sé eftir lauslega athugun og til bráðabirgða, að ef bókin yrði þannig úr garði gerð, að hún nýttist við átthaga- og landafræðikennslu á flestum skólastigum, væri ekki ástæða til annars en að ætla, að þannig greiddist teiknunar- og prentunarkostnaður. Upplýsingasöfnun og úrvinnsla gagna verði hins vegar framkvæmd af einstökum ríkisstofnunum án endurgjalds. En auðvitað þarf að fjármagna verkið á framkvæmdatíma og taka áhættu af halla á útgáfunni. Þá er ekki fjarri lagi að ætla, að Norræni menningarmálasjóðurinn hlaupi eitthvað undir bagga og styrki slíka útgáfu. Er þá haft í huga, að hluti verksins verði unninn til þess að bæta hinn mjög svo slaka hluta Íslands í kortabók Norðurlanda, en Menningarmálasjóðurinn styrkir menningarmálefni sem talin eru vera áhugaverð og eru talin vera athygliverð fyrir fleiri en eitt Norðurlandanna. Á fyrrgreindum fundi var kosin til bráðabirgða undirbúnings- og framkvæmdanefnd, sem hafa skyldi með höndum að athuga, hvers konar efni væri æskilegt að birta í slíkri bók, afla nánari upplýsinga um útgáfukostnað, verktilhögun og annað sem að verkinu lýtur. Í nefndina voru valdir fulltrúar frá Háskóla Íslands, Landmælingum, Seðlabanka og Framkvæmdastofnun ríkisins, og má af þessu marka að málið er komið á nokkurn rekspöl. Gera má ráð fyrir að ekki verði tök á að ráðast í útgáfu fyrr en að tveimur til þremur árum liðnum, þótt fljótlega verði hafist handa af fullum krafti. Ég vil að lokum geta um helstu efnisflokka í kortabók Íslands. Í I. flokki yrði til að mynda náttúra landsins, landslag, jarðfræði Íslands, jarðeðlisfræðileg kort, jarðvegur og gróður, vatnafræðikort, veðurfar og hafið við Ísland. Í II. flokki sagnfræðileg kort, svo sem stjórnmálasaga, hagsaga og menningarsaga. Í III. flokki upplýsingar um íbúa landsins, mannfjölda og mannfjölgun, dreifingu íbúanna, fólksflutninga, menntan. Í IV. flokki ýmis hagræn kort, fiskveiðar, landbúnaður, orku- og námuvinnsla, iðnaður, samgöngur, viðskipti. Í V. flokki um stjórnarfarið, umdæmaskipting, t. d., alþingis- og sveitarstjórnarkosningar og margt fleira. Þetta er aðeins nefnt til þess að sýna í sjónhending af hversu mörgu er að taka og margt hnýsilegt verkefni sem um þarf að fjalla. Ég vil biðja hv. alþm. sérstaklega að veita máli þessu athygli sína og stuðning. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. þessari verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hygg að það sé mála sannast, að dregist hafi furðulengi að gefin væri út Íslandskortabók í vandaðri útgáfu, aðgengileg fyrir almenning til kaupa. Herforingjaráskortin, sem gefin voru út á sínum tíma í bók í rándýrri útgáfu, voru góðra gjalda verð og mjög svo hárra gjalda verð á sínum tíma, en gátu aldrei orðið almenningseign. Um tíma var þessi kortabók eins konar stöðutákn. Nú mun það fátítt, að hún sjáist nema hjá opinberum stofnunum, og menn hafa af hyggindum víða tekið upp þann hátt að læsa þær niðri í skúffum, þannig að þessum bókum sé ekki flett, vernda þær sem safngripi og dýrgripi. Aftur á móti er ég þeirrar skoðunar, að við verðum að passa okkur við útgáfu hinnar nýju kortabókar, að hún verði þannig úr garði gerð, að hún verði varanleg, þetta verði varanlegt fræðslurit. Eins og ástatt er á Íslandi tel ég óhyggilegt að leggja mjög mikið pláss og kostnað í stjórnmálakortin eða hin stjórnsýslulegu kort og hvað eina það sem lýtur að hinu breytilega eðli íslensks samfélags. Ég hefði talið æskilegt, að megináhersla yrði lögð á þá þætti kortabókarinnar, sem lytu að landinu sjálfu og náttúru þess og náttúrufari, sem helst tiltölulega óbreytt gegnum aldirnar. Hið sögulega kort hinna fyrri alda væri góðra gjalda vert, hinn sögulegi kafli. Ógjarnan vildi ég sjá fest í íslenskri kortabók til varanlegrar eignar mjög mikið af fróðleik varðandi hagfræði landsins eða hagsögu, sem er ekki þess eðlis, að mínu viti, að neinum núlifandi manni sé treystandi til þess að teikna upp af slíku ábyggilega mynd. Í ræðu hv. frsm. komu fram ýmsar merkilegar „spekúlasjónir“ varðandi gerð þessarar bókar, sem ég tel hnýsilegar og líklegar til þess að vekja menn til hugsunar um það, hversu gera ætti bók þessa. Þó að ég fortaki nú þetta, sem hann sagði um hin félagslegu viðfangsefni í kortagerðinni áðan, þá er ekki svo að skilja að ég telji ekki æskilegt, að þær hugmyndir verði einnig speglaðar og hinir bestu menn fengnir til þess að hugleiða málið. Enda þótt ég gæti þess áðan, að ég teldi að kortabókin gamla með herforingjaráðskortunum hefði verið allt of dýr í sölu til þess að hún gæti nokkru sinni orðið almannaeign, þá er ég ekki að mæla gegn því að þetta nýja verk, sem hv. þm. Sverrir Hermannsson gerði grein fyrir áðan, yrði alldýrt. En við verðum að sjá fyrir því, að söluverð bókarinnar verði ekki hærra en það, að hún geti komist inn á alþýðuheimili. Ég vildi gjarnan að það yrði haft í huga við undirbúning þeirrar útgáfu, að þessi bók hefði fremur að geyma varanlegan fróðleik. Þar yrði gerð tilraun til þess að draga upp myndir af þeim sannleik sem kannske hefur aldrei verið og verður kannske orðinn allur annar á morgun. Varðandi hugmyndir frsm. um það hvernig afla megi fjár til þessarar útgáfu eða „fés“, svo að ég noti nú afbrigði sem heyrst hefur úr þessum hv. ræðustól við umr. um alvarleg fjármál þessarar þjóðar, þá hygg ég að hann hafi ekki reynst of bjartsýnn. Það er von mín, að hann muni ekki hafa verið bjartsýnn úr hófi fram, þegar hann gerði ráð fyrir þessum möguleikum. Ég þykist jafnvel sjá fram á það, að ýmsar stofnanir innlendar, sem hann tilgreindi ekki, yrðu e. t. v. fúsar til þess að leggja þarna peninga af mörkum. Ég mun ekki lengja umr. um þetta hnýsilega mál, en aðeins ítreka það, að ég styð þessa hugmynd. Ég hygg að fullkomin þörf sé fyrir útgáfu af þessu tagi og hún kynni e. t. v. að verða okkur styrkur í lífsbaráttunni í þessu landi, þar sem við ætlum okkur að halda áfram að tala íslenska tungu.



Herra forseti. Ég get tekið undir með þeim, sem rætt hafa um þessa þáltill., að ég tel hana athyglisverða. Slík kortabók sem þar er rætt um hefur tvímælalaust bæði hagnýtt og menningarlegt gildi. Undirstaðan að útgáfu slíkrar bókar hlýtur að verða góðar myndir af landinu. Ég vildi við þetta tækifæri einmitt vekja athygli á því, að Landmælingar Íslands hafa nú mikinn áhuga á því að taka nýjar, góðar myndir af landinu, sem gætu orðið undirstaða að kortagerð, og slík kortagerð hefði hagnýtt gildi á mjög mörgum sviðum. Kort þarf víða að nota, en eins og sakir standa telja Landmælingar að það vanti fjármagn til þess að vinna að þessu í nægilega miklum mæli, hins vegar séu nú til orðin góð tæki til þess að vinna þetta verk. Það hefur verið gerð till. um það, að þessari þáltill. verði vísað til allshn. Ég á þar sæti og mun mæla með því, að efni þessarar till. verði samþykkt. Ég get lýst því hér strax yfir. Hins vegar finnst mér ég varla geta mælt með því, að hún verði samþykkt eins og hún er orðuð. A. m. k. er það andstætt minni málvenju að tala um það að hafa forgang að einhverju. Mér finnst a. m. k. að þetta væri atriði sem íslensk málnefnd, sem var rætt um í síðustu till., þyrfti að athuga. Ég hef vanist því að tala um forgöngu eða eitthvað slíkt og hlyti því að leggja til að það yrði breytt þarna um orðalag.