Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forsetl. Fjhn. d. hefur fengið til umsagnar frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til lántöku vegna kaupa á þyrlu fyrir Landhelgisgæzluna. Frv. þetta er stjfrv. til staðfestingar á brbl. frá því 4. júní 1971. Málið kemur nú frá Ed., sem hefur gert þá breytingu á frv. að hækka lántökuheimildina úr 26 millj. upp í 45 millj. Álit fjhn. er á þskj. 504, og allir þeir nm., sem tóku þátt í meðferð málsins, voru sammála um að mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt, eins og það liggur nú fyrir.



Herra forseti. Frv. á þskj. 378 var flutt í Ed. og hefur fengið þar samhljóða samþykki. Efni frv. er það að breyta stjórn Framleiðnisjóðs landbúnaðarins frá því, sem nú er. Ástæðan til þessarar breytingar er fyrst og fremst sú, að í lögum nr. 89 frá 1966, um Framleiðnisjóð landbúnaðarins, eru ákvæði um sjóðstjórnina og þar segir, að formaður sjóðsstjórnar skuli vera forstöðumaður Efnahagsstofnunarinnar eða fulltrúi hans. Með lögum frá 20. des. s.l., um Framkvæmdastofnun ríkisins, er Efnahagsstofnunin lögð niður og af þessum sökum er nauðsynlegt að breyta nefndu ákvæði um stjórn Framleiðnisjóðs landbúnaðarins og þykir eðlilegt að tengja stjórn sjóðsins við þá aðila, sem lagt er til hér í frvgr. En þar er lagt til, að hún verði skipuð fimm mönnum, og skal landbrh. skipa hana til fjögurra ára í senn. Skal einn stjórnarnefndarmaður vera tilnefndur af Búnaðarfélagi Íslands, annar af Stéttarsambandi bænda, þriðji af Búnaðarbanka Íslands, fjórði af Framkvæmdastofnuninni og fimmti af ráðh. án tilnefningar. Ég legg til, herra forseti, að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Um þetta nál., sem lagt er fram á þskj. 506, þarf ekki að hafa mörg orð. N. hefur haft frv., sem er stjfrv., til meðferðar. Hún hefur sent málið til umsagnar Verzlunarráði Íslands og embætti yfirborgarfógeta. Umsögn barst frá Verzlunarráðinu, en ekki frá síðarnefnda aðilanum. Í umsögn Verzlunarráðs var tekið jákvætt undir þær breytingar, sem hér koma fram, í öllum aðalatriðum, en lögð á það áherzla, að endurskoða þyrfti núgildandi lög um gjaldþrotaskipti í heild sinni og minni háttar lagfæringar að gera á einstökum atriðum, þeim, sem í þessu frv. er að finna. Að þessum umsögnum athuguðum hefur n. mælt með samþykkt þessa frv. Frv. gerir ráð fyrir því að breyta einum kafla laganna í þá átt að gera meðferð gjaldþrotaskiptamála einfaldari og hraðari. Þessi lög, sem nú gilda og eru frá 1929, eru farin mjög að koma til ára sinna og ýmis ákvæði í þeim eru þess eðlis, að beinlínis stangast á við önnur ákvæði laga og eru enn fremur mjög til þess fallin að draga úr hraða og eðlilegri meðferð slíkra mála, sem fyrir þetta embætti, skipta réttinn, koma. M.a. og einkum hvað snertir þau ákvæði, sem hér er gert ráð fyrir, að breytt skuli, þá er sá óvenjulegi og óeðlilegi háttur á, að ef gjaldþrotaskiptamál kemur fyrir skiptarétt, skuli sjálfkrafa fara fram sakamálsrannsókn hjá viðkomandi aðila. Að vísu má segja, að mjög oft sé um að ræða misferli í sambandi við gjaldþrot, en engan veginn er það alltaf og er það þá undir rannsókn komið, hvort ástæða sé til þess, að frekari athugun fari fram á gjaldþrotaskiptamálinu hverju sinni, og þá hvort stefnt skuli eða ákært í viðkomandi máli. Efni frv. hefur að öðru leyti verið skýrt í framsögu með frv. Ég sé ekki ástæðu til þess að útskýra það nánar, nema að gefnu tilefni, og ítreka álit allshn., sem er á þá leið að mæla með samþykkt frv.



Herra forseti. Um frv. það til höfundalaga, sem hér er lagt fyrir, mætti vissulega hafa langt mál í framsögu, en ég mun láta mér nægja að drepa á nokkur höfuðatriði málsins m. a. sökum þess, hvernig það ber að. Þetta er enginn nýgræðingur hér í þingsölunum, heldur hefur áður komið fyrir augu hinna eldri alþm. Aðdragandi að flutningi þessa frv. nú hefst í rauninni þegar 12. maí 1959, þegar hv. Nd. samþykkti rökst. dagskrá, þar sem látin var í ljós von um, að þáv. ríkisstj. léti fram fara endurskoðun á löggjöfinni um höfundarétt. Þetta varð til þess, að þáv. menntmrh., dr. Gylfi Þ. Gíslason, fól dr. Þórði Eyjólfssyni hæstaréttardómara að semja frv. til höfundalaga. Það gerði dr. Þórður og gekk frá frv. ásamt aths. Það frv. var lagt fyrir Alþ. árið 1962, en hlaut ekki afgreiðslu. Eftir að þetta frv. var samið, vildi svo til, að mjög ör þróun varð í höfundarétti á alþjóðavettvangi, bæði hjá einstökum ríkjum og í hinum alþjóðlega höfundarétti, sem fólginn er í alþjóðasamningum. Ráðstefna kom saman í Stokkhólmi 1967, þar sem samþykktar voru víðtækar breytingar á Bernarsáttmálanum um höfundarétt, sem að stofni til er frá 1886, og er sú útgáfa hans kennd við Stokkhólm. Enn hefur þessari nýlegu útgáfu verið breytt á ráðstefnu í París s. l. sumar, og þegar í þessu frv. er vísað til Bernarsáttmálans, er átt við þessa nýjustu gerð, Parísartextann frá 24. júlí 1971. Af hálfu íslenzkra stjórnvalda var málið tekið upp að nýju árið 1970. Þá fól fyrrv. menntmrh. þeim Knúti Hallssyni deildarstjóra, Sigurði Reyni Péturssyni hæstaréttarlögmanni og dr. Þórði Eyjólfssyni að taka hið óafgreidda frv. frá 1962 til endurskoðunar og gera á því breytingar, sem hæfðu, í samræmi við þær breytingar, sem gerðar höfðu verið á Bernarsáttmálanum og í samræmi við breyttar aðstæður. Frv. þeirra allmjög breytt frá gerðinni 1962 var svo lagt fyrir Alþ. 1970, en hlaut þar ekki afgreiðslu. Eftir að ég tók við starfi menntmrh., fól ég sömu mönnum að athuga frv. enn á ný, og enn hefur því verið breytt, ekki þó mjög, en í nokkrum greinum, og er nú lagt fram í því formi, sem þessi nefnd gekk frá því. Öllum, sem málum þessum eru kunnugir, ber saman um, að mjög sé aðkallandi, að íslenzkur höfundaréttur, sem byggist að meginstofni á lögum nr. 13 frá 20. okt. 1905 um rithöfundarétt og prentrétt, sé lagaður að þeim breytingum, sem orðið hafa á meira en hálfri öld, bæði á réttarvenjum og á aðstæðum - breytingum - á því, hver listaverk eru á þeim markaði, sem höfundaréttur nær til, og hvaða tækni er beitt til að dreifa þeim og útbreiða þau. Breyting hefur að vísu verið gerð á l. frá 1905. Sú breyting var gerð með lögum nr. 49 frá 1943, en hún var aðeins gerð til bráðabirgða til að bæta þá úr helztu ágöllum og koma því til leiðar, að Ísland gæti fengið inngöngu í Bernarsambandið, samband þeirra ríkja, sem gagnkvæmt hafa skuldbundið sig til að virða hvert gagnvart öðru ákvæði Bernarsáttmálans, eins og hann er á hverjum tíma. Það leiðir af líkum, að lagasetning um eignarrétt á hugverki þarf að vera á allt annan hátt en sú réttarvernd, sem veitt er efnislegum eignum, áþreifanlegum munum. Og þar að auki er tiltölulega skammt, síðan lagasetning kom til um verndun höfundaréttar. Loks hafa listir þróazt mjög ört á síðustu öldum og áratugum, nýjar listgreinar komið til, ný listtækni, ný flutningstækni og ný fjölföldunartækni. Allt hefur þetta gífurlega mikil áhrif á stöðu eigenda höfundaréttar og þeirra aðila, sem notfæra sér verk, sem höfundaréttarverndar njóta, á opinberum vettvangi og á kaupsýslumarkaði. Hin mikla aukning á útbreiðslu og útbreiðslumöguleikum hugverka, sem höfundaréttur nær til, bókmenntaverka, tónverka, leikhúsverka og myndlistarverka, gerir það að verkum, að enn nauðsynlegra er en áður að vernda ekki aðeins fjárhagsleg réttindi höfundaréttareigenda, heldur einnig siðferðilegan rétt þeirra, rétt þeirra til að láta það til sín taka, hvernig með verk þeirra er farið í meðförum annarra aðila. Til þessa hefur verulegt tillit verið tekið í þeim breytingum, sem átt hafa sér stað á höfundarétti á síðustu árum. En ekki hefur síður þurft að gæta þess, að eintakagerð er á margvíslegan hátt langtum auðveldari og í stærri stíl nú en áður, einkum vegna margvíslegrar rafeinda.tækni, sem þar er beitt, bæði við eintakagerðina sjálfa og flutning hugverka. Eins og ég sagði áður, var Bernarsáttmálinn frá 1886 fyrirmynd að löggjöf í fjölda landa um verndun höfundaréttar, og síðari gerðir hans hafa einnig hvarvetna verið hafðar til fyrirmyndar í flestum ríkjum, þó að einstöku ríki og þá sér í lagi tvö stórveldi, Bandaríkin og Ráðstjórnarríkin, hafi af einhverjum ástæðum séð sér hag í því að standa utan Bernarsambandsins. Það hefur að ýmsu leyti auðveldað starfið að því að semja þetta frv., sem hér liggur fyrir um höfundarétt, að ekki er nema rúmur áratugur frá því, að önnur Norðurlandaríki, Danmörk, Finnland, Noregur og Svíþjóð, settu sér höfundalög á árunum upp úr 1960. Norðurlönd hafa bundizt fastmælum að hafa sín á milli samstarf um höfundarétt, og við samningu þess frv., sem hér liggur fyrir, hefur þess verið gætt að samræma hina norrænu löggjöf af Íslands hálfu, svo sem við verður komið og ástæða þykir til. Sömuleiðis var þess sérstaklega gætt að haga ákvæðum þessa frv. þannig, að þau fullnægðu kröfum Bernarsáttmálans og Genfarsáttmálans, hinna alþjóðlegu samninga um gagnkvæma vernd höfundaréttar. Eins og ég sagði í upphafi, mun ég ekki rekja hér að neinu ráði einstakar greinar eða ákvæði þessa frv., sem er geysi-yfirgripsmikið, en vil aðeins drepa á þýðingarmikil almenn sjónarmið, sem gætt hefur verið við samningu þess. Það er í fyrsta lagi, að lögð hefur verið áherzla á að tryggja rétt höfunda betur en áður, og eins og ég drap á áðan, er þess mjög mikil þörf hér eins og annars staðar vegna breyttrar tækni og vegna breyttra markaðsskilyrða fyrir margs konar hugverk. Þessa er sérstaklega gætt í mun ítarlegri ákvæðum en áður giltu um eintakagerð og birtingu verka, sem njóta verndar höfundaréttar. En jafnframt þessu eru gerðar í 11. gr. tilteknar undantekningar frá algerum einkarétti höfunda til að birta verk sín, en jafnframt leitazt við að hafa þessi ákvæði svo þröng, að þar sé aðeins um eftirgerðir eintaka til einkanota að ræða. Sömuleiðis eru ákvæði um rétt safna til ljósritunar á verkum til eigin afnota innan þessara stofnana, og gert er ráð fyrir, að um slíka eftirgerð sé sett reglugerð til að girða sem bezt má verða fyrir það, að þessi undanþága sé misnotuð. Ég vil geta þess hér, að dráttur sá, sem orðið hefur á, að þetta mál hlyti afgreiðslu, mun að verulegu leyti eiga rót sína að rekja til þess, að að sjálfsögðu gætir nokkuð mismunandi sjónarmiða þeirra, sem eiga höfundaréttinn, og þeirra, sem notfæra sér verk, sem njóta höfundaréttarverndar. Ég hef þá trú, að þessi ágreiningsatriði hafi verið leyst í því frv., sem hér liggur fyrir, á þann hátt, að báðir aðilar megi við una. Það leikur ekki á tveim tungum, að um gerð frv. hafa fjallað hinir hæfustu menn og fróðustu, sem við eigum völ á á þessu sviði. Starf þeirra er nú búið að standa, með nokkrum uppstyttum að vísu, í áratug. Stofnanir, samtök og einstaklingar, sem þarna eiga hagsmuna að gæta, hafa því haft mjög rúman tíma til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, og í allra síðustu lotu er mér kunnugt um, að haft var samráð við þessa aðila enn einu sinni og var þá aðeins um að ræða nokkurn ágreining um mjög fá og tiltölulega einangruð atriði frv., og m. a. s. það, sem skiptastar munu hafa verið skoðanir um, varðar ekki nema á annan bóginn fyrst og fremst íslenzka aðila. Þar á ég við afnotarétt Ríkisútvarpsins af hljóðupptökum og rétt gagnvart því af hálfu flytjenda og útgefenda, ekki höfunda. Þar er eins og menn víta fyrst og fremst um að ræða erlenda aðila. Ég veit ekki betur en þeir aðilar, sem mest hafa látið sig þetta mál varða, séu ásáttir um þau ákvæði, sem hér hafa verið tekin upp í þetta frv. Ég vil svo leggja til, herra forseti, að eftir þessa umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs til þess að láta í ljós ánægju yfir því, að þetta frv. skuli nú flutt og lýsa yfir stuðningi við framgang þess. Það sætir eflaust engum tíðindum, að ég skuli lýsa ánægju yfir flutningi frv., því að ég hef áður flutt það í meginatriðum eins og það nú er flutt í tvö skipti, meðan ég veitti menntmrn. forstöðu, eins og kom fram hjá hæstv. menntmrh., fyrst 1962 og svo aftur á síðasta þingi. Ástæðan til þess, að það hlaut ekki afgreiðslu í fyrra skiptið, 1962, voru fyrst og fremst ýmsar eðlilegar aths. á þeim tíma af hálfu Ríkisútvarpsins, sem m. a. benti á það, að höfundalög væru einmitt um það leyti í mjög örri þróun og víðtækar breytingar stæðu fyrir dyrum í öðrum löndum, eins og einnig hefur komið á daginn. Í endurskoðun, sem fram fór á málinu 1970, eins og hæstv. ráðh. gat um í framsöguræðu sinni, var tekið tillit til þeirra breytinga, sem orðið höfðu á erlendri höfundaréttarlöggjöf, og til þeirra tæknilegu aths., sem Ríkisútvarpið hafði áður fært fram og voru eðlilegar. Ástæðan til þess, að málið náði hins vegar ekki fram að ganga, þegar það var flutt 1970 eða á síðasta þingi, mun fyrst og fremst hafa verið sú, að Ríkisútvarpið taldi sig tæplega geta staðið undir þeim fjárhagslegu byrðum, sem frv. legði því á herðar. Þar yrði um mjög mikinn útgjaldaauka að ræða, sem Ríkisútvarpið var ekki á því stigi tilbúið til þess að takast á hendur, og óskaði það því eftir nánari athugun á frv., eins og hæstv. ráðh. raunar gat um í ræðu sinni og vikið er að í grg. frv., þar sem segir, að á frv., eins og það var flutt síðast, hafi verið gerðar nokkrar breytingar m. a. samkv. tillögum frá Ríkisútvarpinu. Þess vegna langar mig til þess að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ráðh. - það hlýtur að skipta verulegu máli í sambandi við það, hverjar horfur eru á því, að frv. nái fram að ganga núna - hvort Ríkisútvarpið hafi formlega samþykkt fyrir sitt leyti, að frv. nái fram að ganga nú á þessu þingi. Auðvitað geri ég mér það ljóst, að það er Alþ., sem hefur löggjafarvald, en ekki Ríkisútvarpið, en hins vegar skiptir það að sjálfsögðu mjög miklu máli, að sú stofnun, sem nýmæli þessa frv. snerta fyrst og fremst, er Ríkisútvarpið. Nýmælin snerta fyrst og fremst íslenzka Ríkisútvarpið og starfsemi þess. Þessi stofnun þarf að vera sátt við frv., eins og það nú er, og þarf að geta mælt með framgangi þess. Það lá ekki fyrir í fyrra. Þess vegna náði frv. ekki fram að ganga á því þingi. Ég mundi mjög fagna því, ef það lægi nú fyrir, að Ríkisútvarpið væri málinu samþykkt, því að þá efast ég ekki um, að hv. menntmn. og þingheimur yfirleitt væri reiðubúinn til þess að veita þessu mikla nauðsynjamáli íslenzkra höfunda á öllum sviðum og íslenzkra mennta yfir höfuð að tala brautargengi. Þetta kemur ekki, að því er ég fæ bezt séð, alveg skýrt fram í grg., hvort um slíkt samþykki af hálfu Ríkisútvarpsins er þegar að ræða eða ekki. Í þessu sambandi langar mig til þess að fara fáeinum orðum um fjármál Ríkisútvarpsins eða fjárhag Ríkisútvarpsins í framhaldi af blaðaummælum nú fyrir skömmu, en í blöðum hefur þess verið getið, að Ríkisútvarpið teldi fjárhag sinn nú vera mjög þröngan - svo þröngan, að til vandræða horfði. Í einhverju blaðanna var þess jafnvel getið, að fjárhagur Ríkisútvarpsins væri nú á þessu ári þannig, að verið gæti, að grípa þyrfti til samdráttar í dagskrá bæði sjónvarps og hljóðvarps. Nú ber auðvitað að treysta blaðafregnum um efni sem þessi varlega, og þess vegna leyfi ég mér að spyrja hæstv. menntmrh., hvort eitthvað sé til í þessu, hvort fjármál Ríkisútvarpsins séu nú þannig, að hætta sé á því, að það telji sig verða að draga saman seglin. Ef svo væri, bæri að harma það mjög, og á það bæði við um sjónvarp og hljóðvarp, því að enginn vafi er á því, að þessi stofnun, báðir þættir hennar, gegna mjög miklu menningarhlutverki í íslenzku þjóðfélagi. Það var á döfinni í Ríkisútvarpinu að auka starfsemi sjónvarpsins að því leyti að hætta við það að fella niður sjónvarp á fimmtudögum, svo sem verið hefur frá því, að sjónvarpið tók til starfa. Það var stefna, held ég, að ég megi segja, fyrrv. útvarpsráðs að vinna að því sem fyrst, að enginn dagur þyrfti að vera sjónvarpslaus, þ. e. hægt væri að sjónvarpa einnig á fimmtudögum. Ef þessar blaðafregnir, sem birzt hafa, eru réttar, þá virðist svo sem á því sé ekki von, heldur jafnvel hinu, að úr sendingum sjónvarpsins dragi að einhverju leyti. Það mundi ég og ábyggilega allir aðrir, sem gagn og gaman hafa bæði af sjónvarpi og hljóðvarpi, harma mjög mikið, og ég vona, að þessar blaðafregnir séu ekki á rökum reistar. En mig fýsir að heyra frásögn hæstv. menntmrh. varðandi þetta atriði.



Herra forseti. Það er fyllilega eðlilegt, að hv. 7. þm. Reykv. skuli sérstaklega spyrja eftir því, hversu háttað sé afstöðu stjórnenda Ríkisútvarpsins til tiltekinna ákvæða þessa frv., sem hér liggur fyrir, vegna þess, eins og hann réttilega skýrði frá, að framgangur málsins mun tvisvar hafa stöðvazt á því, að ráðamenn Ríkisútvarpsins töldu sig ekki geta búið við þau ákvæði, sem þá var þar að finna. Eins og ég drap á í þeim orðum, sem ég flutti hér til framsögu fyrir málinu, hefur verið lögð á það áherzla að komast að niðurstöðu, sem bæði fullnægði ákvæðum núgildandi alþjóðasamninga um höfundarétt og gætti eðlilegra hagsmuna ríkisstofnunar eins og Ríkisútvarpsins, sem mjög þarf að nota höfundaréttarverndaðar upptökur frá ýmsum aðilum til að halda uppi dagskrá sinni, en hefur, eins og allir vita, miklu rýrari tekjugrundvöll til að starfa á en sambærilegar stofnanir í öðrum löndum. Það er mitt álit, að með ákvæðum þess frv., sem hér er lagt fram, hafi þetta tekizt, og mér er tjáð, að Ríkisútvarpið telji sig fyrir sitt leyti geta búið við þau ákvæði, sem frv. gerir ráð fyrir, svo að ég vona sannarlega með hv. þm., að þetta atriði verði ekki til að tefja framgang málsins að þessu sinni. En svo er það allt annað mál hvernig fjárhagur Ríkisútvarpsins er almennt, en að því vék hv. þm. Það er alveg rétt, að við ákvörðun afnotagjalds Ríkisútvarps var hvergi nærri fullnægt óskum forráðamanna stofnunarinnar um þá hækkun, sem þeir óskuðu eftir, og eins og hjá öðrum fyrirtækjum, hvort sem þau eru ríkisfyrirtæki eða einkafyrirtæki, hlýtur það auðvitað að hafa áhrif á starfsáætlanir, en ég hef enga ástæðu til að ætla, að af þessu munu leiða samdrátt t. d. í dagskrá útvarps eða sjónvarps, sem mér skildist hv. þm. telja, að skýrt hefði verið frá opinberlega. Allt annað mál er það, hvort fresta eigi lengur eða skemur lengingu dagskrár, eins og t. d. sjöunda sjónvarpsdeginum í vikunni. Mér er ekki kunnugt um, hversu langt fyrirætlanir um að taka upp sjöunda sjónvarpsdaginn hafa verið komnar, þegar skipt var um útvarpsráð. En hins þykist ég hafa orðið var bæði fyrr og síðar, að mjög eru skiptar skoðanir meðal sjónvarpsnotenda um, hvort þeir kæri sig um að fá sjöunda sjónvarpsdaginn.



Herra forseti. Ég vil taka undir ummæli hæstv. ráðh. og annarra ræðumanna um nauðsyn þess, að þetta mikla frv. nái nú fram að ganga, þannig að höfundar listaverka fái aukin réttindi. Ég vil einnig leggja á það ríka áherzlu, að afgreiðsla málsins verði í samvinnu við Ríkisútvarpið, þar sem málið getur skipt okkur millj. kr. Komi til þeirra milljónaútgjalda, verða þau lögð beint á almenning í afnotagjöldum. Kjarni þessa máls er sá, að undanfarin ár hafa ekki aðeins höfundar, heldur einnig flytjendur listaverka, fært sig upp á skaftið og fengið aukinn rétt. Þetta hefur þá þýðingu hér, að ef Ríkisútvarpið ætti að greiða gjald til flytjenda á allri þeirri tónlist, sem það flytur af hljómplötum frá morgni til miðnættis og einnig í sjónvarpinu, þá mundu það verða stórar upphæðir, sem mundu hafa áhrif til hækkunar á afnotagjöldum svo að segja þegar í stað. Viðleitni Ríkisútvarpsins hefur því verið sú, að farið yrði eins hægt og mögulegt er að þessu leyti til þess, að þessi útgjaldaaukning vegna flutningsréttar skylli ekki á í einu lagi. Það eru mjög erfið mál við að fást, sem hér er fjallað um, og eru einnig til höfundaréttarmál, sem eru utan við ramma þessa frv., hvimleið og valda erfiðleikum. Ég vil geta þess, að það er óleyst vandamál í sjónvarpinu, hverjir eigi höfundarétt að dagskrárliðum, sem þar eru framleiddir. Þar er ekki aðeins um að ræða þá, sem koma fram, ekki þá, sem skrifa handritið, ekki þá, sem stjórna upptöku, heldur einnig þá, sem annast ljósaútbúnað, sviðsútbúnað o. s. frv. Ég get sagt mönnum frá því sem dæmi, að fyrir einum þrem árum var flutt í sjónvarpinu mjög gott efni um Jón Sigurðsson, sem Fræðslumyndasafn ríkisins vildi gjarnan fá á kvikmynd til að láta ganga til skólanna, en það hefur ekki verið hægt til þessa dags, vegna þess að það er ósamið við starfslið útvarpsins um það, hverjir eigi höfundarétt að slíku verki, þegar það er selt út úr stofnuninni. Hér hefur fjárhag Ríkisútvarpsins einnig borið á góma, og skal ég ekkert um hann segja almennt. Það er ljóst, að Ríkisútvarpið þarf á miklum tekjum að halda og þar bíða nú óleyst allmikil verkefni, sérstaklega á sviði húsbygginga og annarrar aðstöðu. En í sambandi við áhrif þess, að fjárhagur Ríkisútvarpsins er nú þröngur, vil ég taka það fram, að fyrrv. útvarpsráð hafði engin áform um að taka upp sjöunda sjónvarpsdaginn. Það hefur undanfarin 2–3 ár verið einróma skoðun útvarpsráðs þess, sem fór frá um áramót, og útvarpsstjóra, að dagskrá bæði hljóðvarps og sjónvarps væri nú hæfilega löng og ætti héðan í frá að vinna að því að bæta hana, en ekki lengja hana. Frá þessu er þó ein undantekning, og ég hygg, að minn ágæti flokksformaður hafi þar ruglað tveimur málum saman. Ríkisútvarpið fellir niður sjónvarpssendingar sínar í júlímánuði, og það hefur verið deiluatriði. Ég og fleiri hafa verið mjög harðir andstæðingar þess að loka sjónvarpinu algerlega í mánuð. Ég hef haldið því fram, að það gerði ekkert til fyrir okkur, sem erum á bezta aldri, getum hreyft okkur um landið og förum í sumarleyfi, þó að við misstum af sjónvarpinu mikinn hluta sumarsins. En við megum ekki gleyma því, að stærsti hlutinn af þeim, sem nota sjónvarpið, er fólk, sem verður að sitja heima af ástæðum, sem það ræður ekki við. Það er gamla fólkið, það eru sjúklingar, það eru húsmæður og aðrir, sem eru bundnir við heimili sín. Þetta fólk er ekki á flakki um landið allan júlímánuð. Ég hef því verið þeirrar skoðunar, að það ætti að stytta sjónvarpsdagskrána almennt yfir sumarmánuðina, en ekki loka fyrir sjónvarpið algerlega í heilan mánuð. Þetta er eina atriðið varðandi lengd dagskrár, sem hefur verið umdeilt, en það hafa sárafáar hugmyndir heyrzt og alls engar í útvarpsráði um að taka upp sjöunda sjónvarpsdaginn. Þegar fjárhagur Ríkisútvarpsins þrengist til muna, þannig að það gengur út yfir dagskrána, þá mun það ekki koma fram í því, að dagskráin verði stytt. Það út af fyrir sig sparar ekki mikið fé, heldur mun fjárskortur fyrst og fremst koma fram í því, að það verða skornir niður dýrustu dagskrárliðirnir, sem eru yfirleitt beztir, íslenzku dagskrárliðirnir. Nú er t. d. flutt að jafnaði eitt íslenzkt sjónvarpsleikrit í mánuði hverjum, og ég geri ráð fyrir, að þessi eini liður kosti 3–5 millj. kr. Ég geri líka ráð fyrir því, að það yrði freistandi að reyna að spara þarna, en flestir munu sammála um, að þetta sé eitt það merkasta af því efni, sem íslenzka sjónvarpið flytur. Hættan er sú, ef fé skortir til dagskrár, að lítið verði hægt að spara með því að stytta hana, því að fólkið, sem vinnur að dagskránni, er margt á vöktum og sæti þá aðgerðalaust, ef dagskráin væri stytt um hálfan eða einn klukkutíma, svo að kostnaðurinn minnkar ekki sem því svarar. Fjárskortur til dagskrár mun ganga út yfir það efni, sem við viljum sízt missa.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að ræða efnislega það frv., sem hér liggur fyrir. Ég tel eðlilegt, að höfundar njóti sömu verndar og réttinda með verk sín hér á landi og gerist í nágrannalöndum okkar. Ég hef ekki kynnt mér frv. nægilega til þess að geta metið þetta, en auðvitað gefst tími til að skoða það nánar, þó að manni svona við lauslegan yfirlestur sýnist þar vera sumt, sem kannske mætti öðruvísi vera. En um það ætla ég ekki að dæma á þessu stigi. En ég vildi leyfa mér að vekja athygli á öðru í sambandi við þetta frv., sem ég tel vera mál skylt því, sem hér er um að ræða. En það eru þær reglur, sem gilda um úthlutun listamannalauna, og fleiri atriði varðandi fjármál í sambandi við rithöfunda og listamenn, sem ég tel, að mjög hafi farið úrskeiðis á undanförnum árum. Ég held, að það hafi ekki farið fram hjá neinum, hvorki þm. né öðrum, að í hvert skipti, sem búið er að úthluta listamannalaunum, upphefjast umr., og ég tel, að í mörgum tilvikum sé það hreint þjóðarhneyksli, hvernig að þeim hefur verið staðið. Nú síðast endaði þetta með því, eins og kunnugt er, að sú nefnd, sem Alþ. kaus til að úthluta listamannalaunum, var kölluð fram í sjónvarpinu, og þar var ætlazt til, að hún gerði grein fyrir, hvernig hún hefði metið fjárhagslegan styrk eiginlega hvers og eins listamanns, sem úthlutað var listamannalaunum, og einnig, hvers vegna hún hefði ekki úthlutað ýmsum listamönnum launum, sem sumir töldu, að frekar hefðu átt að fá listamannalaun en þeir, sem fengu þau. Ég tel, að þegar þannig er komið málum um nefnd, sem Alþ. skipar til að vinna ákveðið verk eins og þarna er ætlazt til, þá verði að sjá fyrir því, að nefndin hafi a. m. k. einhverjar þær starfsreglur, sem verndi hana fyrir því, að það þurfi að koma til, að eðlilegt sé talið, að hún sé kölluð upp í sjónvarp og látin þar gera grein fyrir störfum sínum og í einstökum atriðum úthlutun til einstakra listamanna. Auðvitað hlýtur það að vera mjög viðkvæmt mál, þegar nefndin er að meta fjárframlög til listamanna. Þar kemur margt til greina, sem útilokað er, að hægt sé að skýra frá í sjónvarpi eða fyrir alþjóð. Ég vildi því leyfa mér við þetta tækifæri að vekja athygli hæstv. menntmrh. og menntmn. á því, hvort ekki sé tímabært í sambandi við þetta mál að endurskoða einnig þær reglur, sem fram að þessu hafa gilt um úthlutun listamannalauna og önnur fjárframlög til listamanna. Ég tel á því fulla nauðsyn og tel, að ekki geti haldið áfram, eins og verið hefur og alltaf er að færast í aukana, þær hvimleiðu deilur - og ég segi mannskemmandi deilur - sem hafa átt sér stað í sambandi við úthlutun á fé til listamanna og greiðslur til þeirra, sem þeir telja sig eiga kröfu á til ríkisins. Það er ekki aðeins, að þetta bitni á nefndinni, sem Alþ. kýs til að úthluta þessum fjárframlögum til listamanna almennt, heldur höfum við séð það í blöðum og málgögnum, að það upphefjast deilur innbyrðis milli listamannanna sjálfra, sem margar hverjar eru á þann veg, að það er þeim lítt til sóma, sem þar eiga hlut að máli, og þar hefjast innbyrðis illvígar deilur bæði um störf nefndarinnar og kannske úthlutun til einstakra listamanna. Ég tel þetta, eins og ég sagði, vera slíkan blett, að það verði að vinna að því að setja einhverjar ákveðnar reglur, sem nefnd sú, sem Alþ. skipar til að vinna þetta verk, geti farið eftir, svo að hún verði ekki gagnrýnd eins og verið hefur að undanförnu. Einstakir nefndarmenn hafa jafnvel mannskemmt sig á afstöðu sinni til einstakra mála. Það hefur komið fyrir - sennilega einu sinni átt sér stað - að samtökum og forsvarsmönnum listamanna var afhent viss, tiltekin upphæð úr ríkissjóði til úthlutunar innbyrðis til hinna ýmsu listgreina og einstakra listamanna. Ég tel, ef á að halda þessu áfram eins og verið hefur, að Alþ. leysi bezt sinn vanda á þann veg að taka þetta upp aftur, þ. e. að afhenda listamönnum í heild ákveðna upphæð, sem þeir svo innbyrðis komi sér saman um, hvernig úthluta skuli til hverrar listgreinar og hvers listamanns. Ekki er ráðlegt að setja þingkjörna menn í þann vanda, sem þeir vissulega hafa verið settir í á undanförnum árum og flestir hlotið, að því er ég segi, vansæmandi ummæli að launum og síður en svo þakklæti þeirra, sem þar eiga hlut að máli, þó að þeir án efa hafi gert það, sem þeim í hverju tilfelli fannst skynsamlegast og réttast.



Herra forseti. Mér virðist þessi umr. vera að snúast nokkuð á kynlegan veg, ef 1. umr. um höfundalagafrv. ætlar að verða að almennum eldhúsdagsumræðum um mál lista og listamanna. En vegna þeirra ábendinga, sem hv. 3. þm. Sunnl. bar hér fram, vil ég þó aðeins segja það, að ef hann skoðar hug sinn aftur í tímann, og hann mun vera langminnugri en ég, held ég, að það hljóti að rifjast upp fyrir hv. þm., að deilur um úthlutun listamannafjár eru ekki ný bóla. Þær eru eldri en við báðir, þó að þetta fyrirkomulag, sem nú er, hafi ekki loðað við nema í nokkra áratugi. Það er sjálfsagt mál að skoða allar ábendingar og allar till. um breytt fyrirkomulag til bóta til að draga úr þeim ágreiningi, sem hlýtur þó eðli málsins samkv. ætíð að loða við þessi mál. Það er sjálfsagt að taka allt eðlilegt tillit til þessa og fullnægja hinum mismunandi sjónarmiðum, sem þarna hljóta alltaf að verða uppi. Það er ekki hægt að búast við því, að um jafntormetin verðmæti og listir verði allir á einu máli. Þess má hins vegar vænta bæði af þeim, sem um slík mál fjalla af hálfu opinberra aðila, og af hálfu listamanna sjálfra, að þeir gæti hófs í framsetningu sjónarmiða sinna. En það verður ekki tryggt með neinum úthlutunarreglum né neinni lagasetningu né neinni skipun úthlutunarnefnda. Það er aðeins þetta, sem ég vildi taka fram að gefnu tilefni.



Herra forseti. Frv. á þskj. 499 er flutt að beiðni Sambands ísl. sveitarfélaga. Það eru fimm þm., sem flytja þetta frv. og flokkarnir hafa valið til þess að vera tengiliðir við stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa hér langa framsöguræðu um þetta mál, en efni frv. er það, að skipulagsstjórn getur heimilað sveitarstjórn að annast á eigin kostnað tiltekin skipulagsverkefni undir yfirstjórn skipulagsstjórnar. Ráðh. er þá heimilt að láta greiða úr ríkissjóði allt að helmingi kostnaðar sveitarstjórnar við það verkefni, enda hafi skipulagsstjórn staðfest samning sveitarstjórnar við þann aðila, sem verkefnið tekur að sér, þ. á m. kveðið á um hámarksframlag ríkissjóðs. Ég vil aðeins geta þess, að skipulagsstjórn ríkisins hefur einróma samþykkt að mæla með samþykkt frv., og sé ég ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta. Hv. þdm. geta kynnt sér frekari rök málsins í greinargerð.



Herra forseti. Á Alþ. hinn 17. apríl 1968 var samþykkt till. til þál. um endurskoðun laga um lífeyrissjóð togarasjómanna og undirmanna á farskipum. Till. var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta undirbúa og leggja fyrir Alþ. frv. til l. um breyt á l. um lífeyrissjóð togarasjómanna og undirmanna á farskipum á þann veg, að sjóðfélögum verði tryggð eigi minni réttindi en aðilar að lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins njóta nú: Hinn 12. september 1968 fól félmrn. Guðjóni Hansen tryggingafræðingi að annast endurskoðun umræddra laga með hliðsjón af nefndri þál. Skömmu síðar hófust viðræður útvegsmanna og bátasjómanna um aðild hinna síðarnefndu að sjóðnum, og náðist samkomulag um það efni milli þessara aðila í febrúar 1969. Með lögum nr. 59 1970 var lögum sjóðsins breytt með tilliti til aðildar bátasjómanna og jafnframt var nafni hans breytt í lífeyrissjóð sjómanna. Meginmál laga nr. 59 1970 var síðan fellt inn í lög nr. 78 1962, sbr. núgildandi lög nr. 78 frá 10. ágúst 1970, um lífeyrissjóð sjómanna. Vegna ákvæða 2. mgr. 3. gr. laganna um heimild fyrir bátasjómenn í einstökum byggðarlögum eða landshlutum til undanþágu frá þátttöku í sjóðnum hefur ekki fyrr en á yfirstandandi ári fengizt heildaryfirsýn um, hvernig lífeyrisréttindum sjómanna er háttað, svo að unnt yrði að ljúka endurskoðun laganna. Breytingin á bótaákvæðum lífeyrissjóðs sjómanna er að sjálfsögðu háð því, hve miklar tekjur sjóðsins eru. Iðgjaldagreiðslur til lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins nægja ekki til þess að standa undir skuldbindingum hans, heldur eru það ákvæði 25. gr. laga nr. 29 1963 um endurgreiðslu verulegs hluta lífeyrisins úr ríkissjóði, sem tryggja gildi bótaákvæðanna. Þar sem ekki er gert ráð fyrir slíkum endurgreiðslum lífeyris, hvorki af hendi vinnuveitenda, sjómanna né úr ríkissjóði, er ljóst, að eftir sem áður hljóta lífeyrisréttindin að verða tryggari í lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins en í lífeyrissjóði sjómanna, nema launakjör og verðlag í landinu verði stöðugri á framtíðinni en hingað til. Eigi að síður miða þær breytingar, sem felast í frv. þessu, að því að auka lífeyrisréttindi sjóðfélaga. Má þar í fyrsta lagi nefna, að gert er ráð fyrir takmarkaðri verðtryggingu, svo sem gert er ráð fyrir í nær öllum reglugerðum hinna nýju lífeyrissjóða verkalýðsfélaga, og í frv. er gert ráð fyrir, að allar elli- og örorkulífeyrisgreiðslur, sem úrskurðaðar hafa verið, miðist við kauplag 1962–1971. Frá 1. jan. 1972 að telja og síðar verði sjálfkrafa hækkanir árin 1973 og 1974, en frá árslokum 1974 verði teknar ákvarðanir um áframhaldandi hækkanir fyrir 5 ára tímabil í senn með hliðsjón af afkomu sjóðsins. Önnur meginbreytingin, sem felst í frv., er sú, að horfið er frá því að miða lífeyrisgreiðslur við meðallaun sjóðfélaga síðustu 10 starfsár hans. Í staðinn er gert ráð fyrir umreikningi iðgjalda hvert almanaksár í því skyni, að áunnin réttindi fari eftir verðgildi iðgjaldanna, eins og það var, þegar þau voru innt af hendi. Nær allir hinir nýju lífeyrissjóðir verkalýðsfélaganna nota slíkan stigagrundvöll. Þriðja meginbreytingin, sem í frv. felst, er að verulegu leyti stytting á biðtíma, veruleg stytting á biðtíma, þ. e. lágmarksiðgjaldagreiðslutímabil til þess að um rétt til lífeyris geti orðið að ræða. Fjórða meginbreytingin er fólgin í heimild til að hefja töku ellilífeyris fyrir 65 ára aldur, þó ekki fyrr en frá 60 ára aldri, að uppfylltum þeim skilyrðum annars vegar, að sjóðfélagi hafi lengi stundað sjómennsku, og hins vegar, að ekki sé langt síðan hann hætti í störfum á sjó. Loks má benda á, að gert er ráð fyrir greiðslu barnalífeyris til 18 ára aldurs, en nú er miðað við 16 ára aldur. Þetta eru þau meginatriði, sem í frv. felast, sem eru breyting frá gildandi lögum um lífeyrissjóð sjómanna. Ég sé ekki ástæðu til að gera frekari grein fyrir þessu máli, en legg til, herra forseti, að að umr. lokinni verði því vísað til 2. umr. og hv. fjhn.