Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Klemens Jónsson) Mál þetta er nú aftur komið til þessarar deildar frá háttv.Ed., sem hefir gert á því nokkrar breytingar, fjórar að tölu. Jeg ætla nú stuttlega að gera grein fyrir þessum brtt., er samþ. voru í Ed. 1. brtt. er við 9. gr. c-lið. Þar er lagt til, að Rangárvallasýsla greiði á sama hátt og Árnessýsla land undir stöðvar og bætur fyrir landnám, jarðrækt og átroðning frá stöð við Ölfusá að Þjórsá, en þó ekki nema að hálfu leyti. En áður átti hún að gera það að öllu leyti. Þetta er nú lítið atriði og snertir ekki málið í heild sinni, heldur ræðir hún um það eitt, í hvaða hlutfalli Árnes- og Rangárvallasýslur eigi að bera þennan kostnað. Hjer er um svo mikið lítilræði að gera, að engu munar, hvorki til nje frá. Þarf jeg því ekki að fjölyrða frekar um þessa breytingu. 2. brtt. er við 9. gr. d-lið og er um það, að fje það, sem landssjóður á að leggja fram til járnbrautarlagningar, greiðist eftir á, 11/2 milj. kr., er járnbrautin er fullgerð með stöðvarhúsum frá Reykjavík að Ölfusá, og 1/2 milj. kr., þegar brautin er fullgerð að Þjórsá. Þetta er talsverð breyting frá því, sem upphaflega var í frv., og sjerleyfishafa mikið í óhag. Eftir því, sem frv. var samþ. hjer í deildinni, var svo ákveðið, að fje þetta skyldi greitt eftir á, eftir því sem verkinu miðaði áfram. Samkvæmt því hefði fjelagið getað krafist hlutfallslegrar greiðslu á framlagi ríkissjóðs, er brautin var komin upp að Kolviðarhóli, eða jafnvel fyr. En nú fær það ekkert greitt, fyr en járnbrautin er fulllögð alla leið austur að Ölfusá. Önnur brtt. kom fram í Ed. um það, að kostnaðurinn yrði greiddur, þegar brautin væri komin austur fyrir Lágaskarð, og hefði það verið mun aðgengilegra fyrir fjelagið. En með þessari breytingu, sem samþykt hefir verið, er hnept mjög að kostum fjelagsins. Er þá eftir þessu ákvæði trygging fengin fyrir því, að ekkert fje verður greitt úr ríkissjóði til járnbrautarinnar fyr en hún er komin austur að Ölfusá. En af því að jeg er sannfærður um, að sjerleyfishafa tekst að fullgera verkið, er jeg ekkert hræddur við, þó að þetta ákvæði, sem samþ. var í Ed., standi í lögunum. 1.brtt. er við sömu gr. Er það nýr liður, e, og er um það, að sjerleyfishafi annist allan annan kostnað við járnbrautina og að ríkissjóður sje á engan hátt ábyrgur fyrir skuldbindingum sjerleyfishafa. Þetta ákvæði er alveg sjálfsagt, og hefði ekki þurft að taka það fram í lögunum, að ríkissjóður ætti ekkert annað að gera en að leggja fram þessar 2 milj. kr. En það skaðar auðvitað ekki að hafa þetta ákvæði í lögunum, því að það er heldur til bóta. Það tekur af allan efa, sem menn kunna að hafa haft um það, að ríkissjóður stæði í ábyrgð fyrir meiru en þessum 2 milj. kr. Þá kem jeg að 4. og síðustu brtt. Við 11. gr. hefir verið bætt nýrri málsgrein, sem segir, að járnbrautin með stöðvarhúsum, vögnum og öllum öðrum áhöldum skuli standa að veði fyrir því, að sjerleyfishafi reki járnbrautina og haldi henni við. Þetta er verulega herðandi ákvæði. Er jeg sá þessa brtt. fyrst, þá var jeg þess mjög uggandi, að hún gæti valdið því, að sjerleyfishafi sæi sjer ekki fært að framkvæma verkið, ef þetta ákvæði stæði í lögunum? En er jeg athugaði þetta nánar, þá komst jeg að þeirri niðurstöðu, að ákvæði þetta mundi þó varla gera það að verkum, að sjerleyfishafi sæi sjer ekki fært að halda áfram með verkið. Mjer getur þó ekki dulist, að þetta er mjög svo herðandi ákvæði frá þingsins hálfu. Jeg verð að segja það, að tvær af þessum brtt., brtt. við 9. gr. d og þessi, veita miklu meira aðhald en var í frv. eins og það fór frá háttv.Nd. Þeir háttv.þm., sem þá gátu ekki greitt frv. atkv., ættu því að geta það nú, eftir að þessi ákvæði eru komin inn. Mjer dylst ekki, er jeg ber saman frv. þetta við frv. það til sjerleyfis, er samþykt var á síðasta þingi, að nú eru kostirnir talsvert harðari. Það hefði þó mátt búast við því, að fjelagið Titan, sem búið var að offra svo miklu fje til undirbúnings þessa máls, hefði fengið ofurlítið vægari kjör. En það er nú síður en svo. Jeg vona nú samt, að frv. verði samþykt óbreytt eins og það nú er og komi til framkvæmda sem allra fyrst.

Jakob Möller Í upphafi umr. um þetta mál spurðist jeg fyrir um það, hvort líkur væru til þess, að nokkuð yrði úr framkvæmdum þeim, sem hjer eru ráðgerðar. Jeg spurði sjerstaklega um það, hvað fjelagið ætlaði að leggja fyrir sig eða til hvers það ætlaði að nota rafmagnið, ef það fengi leyfi til þess að virkja. Jeg vjefengdi, að um það væri til nokkur ákveðin fyrirætlun. Jeg fjekk þá ekki greinilegri svör hjá hæstv. atvrh. og háttv.frsm. en það, að þeir vísuðu aðeins til sjerleyfisumsóknarinnar, því að þar væri talið upp alt, er hægt væri að nota rafmagnið til. Þar er sagt, að rafmagnið muni að einhverju leyti verða notað til að vinna áburð. Að öðru leyti eru þar litlar upplýsingar um málið. Jeg vil vekja athygli á því, af því að borið er saman þetta frv. og umsókn fjelags þess, er sótti um sjerleyfi í fyrra, að þar er mikill munur á. Því að þar var þó að minsta kosti gefið upp eitt verkefni, sem líkur voru til, að fjelagið gæti lagt fyrir sig með einhverjum árangri. En hjer er ekki bent á eitt einasta. Svo er nú komið, eftir að málið hefir farið frá þessari deild og til Ed., að frekari upplýsingar um það hafa komið utan að. Nú tel jeg upplýst, að það eitt sje víst, að áburðarframleiðsla geti ekki komið til mála.  En af því leiðir, að þeir menn, sem leitað er til um fjárframlög til fyrirtækisins, spyrjast fyrir um það, hvaða líkur sjeu til þess, að stöðin geti borið sig, og til hvers eigi að nota orkuna. Jeg get ekki sjeð, að forgöngumenn þessa fyrirtækis geti bent á neitt, og þá verður ekkert úr framkvæmdum. Jeg veit nú, að mörgum mun ekki þykja það neitt agalegt, þó ekkert verði úr framkvæmdum í þessu máli, en það hefir þó þær afleiðingar í för með sjer, að framkvæmdir okkar stöðvast þann tíma, sem verið er að braska með þetta fyrirtæki. Jeg skal ekki neita því, að frv. er nokkru aðgengilegra eftir meðferð þá, sem það hefir fengið í hv.Ed., en eftir sem áður er þó sá höfuðgalli á því, að hjer er ekki um neitt „reelt“ tilboð að ræða, sem þingið geti forsvarað að samþykkja. Mjer þykir ekki líklegt, að fjármálamenn úti um heim fari að kasta fje í fyrirtæki norður á Íslandi, þegar þeir eiga kost á því að leggja fje í samskonar fyrirtæki nær sjer og þar sem líkurnar eru miklu meiri fyrir því, að þau beri sig. Það er talið líklegt, að helst sje hægt að nota orkuna til aluminiumframleiðslu í stórum stíl. En það eru ekki líkur fyrir því, að slík framleiðsla hafi skilyrði til að vera frekar arðberandi hjer en annarsstaðar, og er því ekki líklegt, að peningamenn úti um heim fari að kasta fje í fyrirtækið. Annars gleður það mig, að nefndin hefir komist að þeirri niðurstöðu, að brtt. þær, er komu fram við frv. í Ed., væru til bóta. Því að ein brtt., sem samþykt var í Ed., var mjög svipuð brtt., sem jeg flutti hjer við 3. umr., en þá var nefndin og hæstv. atvrh. alveg á móti henni og sögðu, að af henni leiddi, að ekkert mundi verða úr framkvæmdum.  (Atvrh. MG: Hvaða brtt. var það?)  . Það var viðbótartill. við 11. gr. Jeg get ímyndað mjer, að við nánari athugun hefði hæstv. stjórn komist að þeirri niðurstöðu, að fleiri af mínum brtt. væru til bóta. Því hefði verið æskilegt að fá tíma til að endurnýja þær. Annars eru mínar till. í þessu máli hinar sömu og áður, að jeg legg til, að frv. þetta verði felt. Er það í fyrsta lagi vegna þess, að jeg tel ófullnægjandi grein gerða fyrir því, að líkur sjeu til þess, að nokkuð verði úr framkvæmdum, og í öðru lagi, ef eitthvað verður úr framkvæmdum, þá sjeu þær þjóðinni stórhættulegar, og svo í þriðja lagi, að þó ekkert verði úr framkvæmdum og frv. því að því leyti meinlítið, þá tefur það um óákveðinn tíma aðrar líkar framkvæmdir, svo sem virkjun Sogsins og járnbrautarlagningu austur. Þá vil jeg einnig leiða athygli að því, að þó það sje skoðað þjóðþrifafyrirtæki fyrir landsins hönd að virkja vatnsföll, þá er hjer byrjað á dýrasta og óhentugasta vatnsfallinu, og því hlýtur landið að tapa á því, að þetta vatnsfall skuli virkjað. Það er fullyrt, að hestorkan hjer muni kosta um 50 kr., og mun það láta nærri kolaverðinu, en ef Sogið væri virkjað, þá mundi hestorkan kosta miklu minna. Hjer er því blátt áfram um sóun á fje þjóðarinnar að ræða með því að kaupa þetta dýra rekstrarafl, þegar kostur er á öðru ódýrara. Jeg er þakklátur þeim hv.þm., sem bera fram till. þess efnis að ná tökum á Soginu. Þar er stefnt í rjetta átt; það er ódýrt vatnsfall og er rjett að taka framkvæmdirnar í hendur landsmanna sjálfra. Þessar framkvæmdir eru svo mikils varðandi fyrir þjóðfjelagið, að jeg álít, að þær megi ekki vera í höndum útlendinga, sem ekki hafa sömu hagsmuna að gæta sem þjóðfjelagið.

Frsm. (Klemens Jónsson) Jeg sje, að hv. 1. þm. Reykv. (JakM) ætlar nú að hefja nákvæmlega sömu umræður og halda áfram sama leik um mál þetta og áður. Að vísu talaði hann nú miklu hóflegar en við mátti búast. Hann kom með sömu spurningu og áður, hverjar líkur væru fyrir framkvæmdum. Því hefir verið svarað áður. Sú vinna, sem búið er að leggja í þetta verk, gefur sterkustu líkur fyrir því, að því verði haldið áfram. Hv. þm. kvaðst telja það víst, að áburðarefni yrðu ekki unnin, en eftir frv. er það skilyrði fyrir sjerleyfinu. Jeg hefi nýlega fengið brjef frá einum af forgöngumönnum fjelagsins, og hann telur það sjálfsagt, að áburðarefni verði unnið. Það er alveg víst, að fjelagið hlýtur að vinna áburðarefni, og hefir enda boðist til þess í beiðni sinni um sjerleyfi. Þá talaði hann um það, að ekki hefði verið talað við hjerlenda sjerfræðinga um þetta efni. Þetta er rjett, en mjer er ekki kunnugt um, að neinir slíkir sjerfræðingar sjeu hjer til. En norskur alþektur sjerfræðingur í þessari grein hefir verið hjer uppi og haft mikil afskifti af þessu máli, og sannast að segja, þá treysti jeg honum betur en þeim íslensku verkfræðingum, sem hjer kynnu að vera. Þeir eru flestir nýbakaðir kandídatar og geta því tæplega haft mikla sjerþekkingu í þessum efnum eða verulega reynslu, samanborið við gamlan og reyndan verkfræðing. Þá sagði hv.þm., að hjer svifi alt í lausu lofti um fyrirætlanir fjelagsins. Það er nú ósköp trúlegt, að menn, sem búnir eru að leggja nær tveim milj. króna í fyrirtækið, byggi allar sínar áætlanir um það í lausu lofti! En það er þá verst fyrir þá sjálfa. Hv. þm. er óþarft að hafa áhyggjur út af þeim. Þá er það heldur ekki rjett hjá hv.þm., að það sje ólíklegt, að fjármálamenn úti um heim muni leggja fje í fyrirtæki sem þetta. Þeir hafa þegar lagt alt að tveim miljónum, - og því þá ekki að halda áfram, ef haganlegt leyfi fæst? Ef þeim þykir sjerleyfið aðgengilegt, þá munu þeir geta útvegað nægilegt fje. Þá gat hv.þm. þess að endingu, að ef ekkert yrði úr framkvæmdum, sem hann vonaði, þá mundu allar aðrar framkvæmdir í þessu máli stöðvast þann tíma, sem sjerleyfið gilti. Þessu hefir oft verið haldið fram áður, en jafnframt hefir verið bent á það, hve miklar líkur sjeu til þess, að við sjálfir mundum aðhafast nokkuð í járnbrautarmálinu á næstu árum. Allir, sem þekkja fjárhagsástæður ríkissjóðs, vita, að það getur ekki komið til mála að leggja fram 8–9 miljónir til járnbrautar á næstu árum. Þá taldi hann og, að þetta mál gæti haft tálmandi áhrif á virkjun Sogsins. Hjer er nú komin fram tillaga um að taka Sogið; jeg hefi ekki amast við henni og mun fylgja henni. Allar ástæður, sem hv.þm. kom fram með nú, hafa komið fram áður og er búið að svara áður. Jeg mun því ekki hirða um að orðlengja þetta meira, og býst við að geta lokið hlutverki mínu sem frsm. nefndarinnar með þessari litlu ræðu.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það kom ekkert nýtt fram í ræðu hv. 1. þm. Reykv. (JakM). Það voru alt fullyrðingar, sem hann hafði slegið fram áður. En af því að það gæti litið svo út, að hann hefði sannfært mig og aðra, ef honum væri ekki svarað, þá vil jeg segja nokkur orð. Þá vil jeg fyrst benda á það, að hann virðist vera hættur að halda því fram, að stórhætta stafi af þessu fyrirtæki, ef það kæmist í framkvæmd. Jeg hafði bent honum á, að það væri undarlegt að halda því fram í öðru orðinu, að fyrirtækið væri stórhættulegt, ef það kæmist í framkvæmd, en segja í hinu orðinu, að engar líkur væru á framkvæmdum. Þetta hefir hann nú fundið, og ræða hans snerist því mest um það nú að sýna fram á það, að ekkert gæti orðið úr framkvæmdum, vegna þess hvað málið væri illa undirbúið og vanhugsað. Jeg hefi sýnt fram á það áður, að þetta er ekki á rökum bygt. Háttv. þm. spyr, hvað fjelagið ætli að gera með orkuna. Frv. takmarkar það ekki; fjelagið má gera við hana hvað sem það vill; aðeins er það skyldað til áburðarframleiðslu að nokkru leyti. Þá er margbúið að taka það fram, að fjelagið ætlar að virkja smátt og smátt. Þá er vitanlegt, að fjelagið getur selt mikið af orkunni hjer og í sveitunum í kring. Hestaflið hjer í Reykjavík kostar 600 kr. á ári. En hjer fer hestorkan ekki fram úr 55 kr. eystra og mun verða um 100 kr. hingað komin. Hún er þá 6 sinnum ódýrari en hægt er að fá hana hjer í Reykjavík. En auk þess er það vitanlegt, að þessi orka er þrotin hjer og ekki hægt að fá rafmagn þegar ljósatíminn er lengstur. Það er enginn efi á því, að mikill markaður mundi verða hjer. Rafmagnsstjórinn segir, að notkun rafmagns til iðnaðar hafi vaxið um helming á ári hverju síðustu ár. Því, sem hv.þm. sagði um líkurnar fyrir áburðarvinslu, hefir hv. 1. þm. Rang. (KIJ) svarað. Það þarf ekki annað en benda á, að fjelagið er skylt til þess samkv. frv. Þá sagði hv.þm., að engra upplýsinga hefði verið leitað hjá innlendum sjerfræðingum. Jeg vil nú meina, að hæstv.forsrh. (JÞ) beri nokkurt skyn á þetta mál, að minsta kosti vil jeg leggja þekkingu hans á móti þekkingu hv. 1. þm. Reykv. (JakM). En annars mun hv.þm. sjálfsagt hafa átt við rafmagnsstjórann í Reykjavík. Jeg tel víst, að hans aðstoðar verði leitað við samningu sjerleyfisins; jeg sje ekki, að til hans þurfi að leita fyr. Hv. þm. má ekki ímynda sjer, að hinir útlendu menn, sem að þessu fjelagi standa, hafi ekki látið sína eigin sjerfræðinga rannsaka lífsmöguleika fjelagsins. Ef fjelagið er eins dauðadæmt og hv.þm. vill vera láta, - hvernig getur honum þá dottið í hug, að erlendir sjerfræðingar álíti möguleika til þess að fá fje í fyrirtækið? Hvaða peningamenn erlendis mundu þá vilja fást við það? Þessi aðferð hv.þm., að ætla sjer að gera sig að fjárhaldsmanni fjelagsins, er alveg mislukkuð. Peningamennirnir úti um heim munu sjá um sig; þeir þurfa ekki á hans ráðum að halda. Þeir munu ráðfæra sig við sína sjerfræðinga og taka meira tillit til þeirra en okkar sjerfræðinga. Jeg skil vel, að hv.þm. gengur á þetta lag til þess að reyna að afla sínum málstað fylgis og gera fjelagið tortryggilegt. Hann er nú hættur að tala um hættuna fyrir þjóðerni, tungu og fjárhagslegt sjálfstæði. Jeg skal ekki segja, hvort þessi aðferðin gefst betur, en jeg veit það, að hv.þm. notar þetta eingöngu vegna þess, að hann heldur, að hann komist lengra með þessu en með hjali sínu um þjóðernishættuna. Þá sagði hann, að frv. mundi valda drætti á járnbrautarmálinu. Þetta hefir verið marghrakið. Það þarf ekki annað en minna á það, að fjelagið á að hafa byrjað á járnbrautinni fyrir 1. maí 1929, og það er ekki hægt að telja nokkrum manni trú um, að byrjað verði að leggja járnbraut á ríkisins kostnað fyrir þann tíma. Það er því sýnt, að þetta er staðleysa ein. Hv. þm. þótti frv. hafa tekið breytingum til bóta í hv.Ed. En er hann fór að tala um, að brtt. við 11. gr., sem samþ. var í hv.Ed., hafi verið samhljóða brtt., sem hann bar hjer fram við 2. eða 3. umr., þá er það ekki rjett. Hans tillaga gekk miklu lengra. Annars er þessi brtt.hv. 1. þm. Reykv. - sem var feld fyrir honum hjer á dögunum - brot á stjórnarskránni. Að taka af mönnum eignir endurgjaldslaust, þó að ekki sje staðið við samninga, er alt annað en að greiða skaðabætur. Með tilliti til ummæla háttv.frsm. (KIJ), þá verð jeg að álíta það, að ekki sje mikill munur á ákvæði 4. málsgr. 11. gr. frv. og því, sem er að finna í sjerleyfislögunum. Þá var það ný ástæða hjá hv. 1. þm. Reykv. gegn frv., að þetta mál eins og það er á veg komið mundi verða til þess að tefja fyrir virkjun Sogsfossanna. Um það mál hefi jeg ekkert heyrt annað en það, sem kom fram í ræðu hjá hv. 4. þm. Reykv. hjer á dögunum, að Reykjavík mundi geta fengið lán til þessara framkvæmda. Jeg veit ekki, að staðið hafi til að byrja á virkjun Sogsfossanna, enda mun lítið sem ekkert hafa verið unnið að undirbúningi þess máls. Annars finst mjer óþarft að ræða þetta mál öllu lengur. Það er kunnugt, að 2/3 hv.þdm. fylgja frv. fram, en 1/3 á móti, svo að langar ræður úr þessu hafa engin áhrif á úrslit málsins, enda vona jeg, að frv. verði að lögum þegar á þessum degi.

Hjeðinn Valdimarsson Það eru aðeins örfá orð til hæstv. atvrh. Hann ljet svo sem hann vissi ekki, að unnið hefði verið að því í bæjarstjórn Reykjavíkur, að Sogsfossarnir yrðu virkjaðir áður en kannske langt um líður. Hann fylgist ekki mikið með málum Reykjavíkurbæjar, þegar hann veit ekki, að mikill hluti Reykvíkinga er því fylgjandi, að Sogið sje virkjað og þaðan leitt rafmagn hingað til bæjarins. Í öðru lagi mætti minna á, að í bæjarstjórn Reykjavíkur er nefnd starfandi, sem vinnur að undirbúningi þessa máls. Og í þriðja lagi mætti nefna það, sem hæstv. atvrh. ætti þó að vita, að stjórnin hefir lagt fje til rannsóknar þessu máli, meðal annars með því að kosta stöðugar mælingar á vatnsmagni Sogsins, sem vitanlega eru gerðar í sambandi við væntanlega virkjun. Jafnframt vil jeg minnast lítilsháttar á þetta atriði, sem hæstv. atvrh. verður einna skrafdrjúgast um og heldur mest á lofti, en það er þetta ódýra rafmagn, sem verður á boðstólum, þegar farið verður að virkja Urriðafoss. Þessu hefir hann verið að hampa frá því fyrst að hann tók að sjer að koma þessu máli fram; en ekki kæmi mjer á óvart, að eitthvað yrði minna úr þessu en ráð er fyrir gert. En hugsum okkur, að alt fari vel og virkjun Urriðafoss komist á, þá verður það þó ekki fyr en 1933, að Reykjavíkurbær getur orðið aðnjótandi þessa ódýra rafmagns. En það er áreiðanlegt, að fyrir þann tíma þarf að fá rafmagn hingað til bæjarins, ef framkvæmdirnar verða það hraðstígar og líkar því, sem þær hafa verið fram að þessu. Þá sagði hæstv. atvrh., að báðir þessir möguleikar, að leggja fram fje til járnbrautarlagningar og veita sjerleyfi til þess, tefðu ekki fyrir þessari samgöngubót. En jeg vil þó benda á, að með því að binda þetta í tvö ár verður þó ekki hægt á þeim tíma að veita öðrum leyfi til framkvæmdanna. Svo að verði ekkert úr framkvæmdum fjelagsins, er tafið fyrir járnbrautinni þessi tvö ár, sem sjerleyfið gildir.

Jakob Möller Jeg get fallist á, að langar umr. um málið úr þessu hafa enga þýðingu, enda er það ekki mikið, sem jeg hefi við að bæta. Hæstv. atvrh. vildi draga það út úr orðum mínum áðan, að jeg mundi fallinn frá annari aðalástæðunni, er jeg færði fram gegn frv., er það var hjer á ferðinni í fyrra skiftið. Þetta er nú víst ekki meining hæstv. ráðherra, heldur smávegis útúrsnúningur á orðum mínum. Enda er jeg alveg sömu skoðunar og áður um það, að verði úr þessum framkvæmdum, sem frv. gerir ráð fyrir, þá geti það orðið stórhættulegt fyrir þjóðerni okkar og sjálfstæði. Hitt er annað mál, að síðan frv. fór hjeðan úr deildinni, hafa fengist þær upplýsingar, sem hafa sannfært mig betur um það, að litlar eða engar líkur sjeu til þess, að úr þessum framkvæmdum verði. Og meðal annars af því, að eigi að virkja jafnmikið og ætlast er til, þá þurfi ekki aðeins þessar 40 miljónir kr., sem altaf er verið að tala um, heldur megi gera ráð fyrir, að til virkjunarinnar og annara nauðsynlegra framkvæmda í sambandi við hana þurfi að minsta kosti 80 miljónir, eða jafnvel 100 miljónir. Hv. frsm. sagði, að Urriðafoss ætti ekki að virkja allan í einu, heldur smám saman, en það þýðir vitanlega ekki annað en það, að þá þarf minna fje, en fyrirtækið verður ekkert glæsilegra fyrir það, Hv. frsm. vissi ekki, að sjerfræðingur væri hjer til, sem fá mætti upplýsingar hjá í þessu efni. Því undarlegra þykir mjer þetta, þegar þess er gætt, að til þessa sjerfræðings leitaði einmitt fjhn. í fyrra, þegar hún hafði til meðferðar frv. um sjerleyfi til Dynjandafjelagsins. Mjer þykir undarlegt, að bæði hv.frsm. og hæstv. atvrh. skuli halda fast við það, sem þeir hjeldu fyrst fram, að samkvæmt frv. sje fjelaginu skylt að leggja fyrir sig áburðarvinslu. En þetta er ekki rjett. Frv. felur ekkert annað í sjer en að veita fjelaginu sjerleyfi til framkvæmda þeirra, sem taldar eru upp í 1. gr. Jeg skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa enn einu sinni upp úr 1. gr. þetta margumþráttaða atriði. Greinin hefst með því, að „atvinnumálaráðherra sje heimilt“, meðal annars sem upp er talið, að veita hlutafjelaginu sjerleyfi til „að reisa iðjuver til saltpjetursvinslu og annarar iðju til hagnýtingar raforkunni“. Hvernig getur nú hæstv. atvrh. fengið það út úr orðalagi 1. gr., að fjelaginu sje skylt að leggja fyrir sig áburðarvinslu? Það getur reist iðjuver, en það liggur engin skylda á því að leggja fyrir sig áburðarvinslu. Svo er það 7. gr., og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upphaf hennar líka. Hún byrjar svo: „Skylt skal sjerleyfishafa, þegar komin er á fót vinsla köfnunarefnisáburðar, að láta ríkisstjórninni í tje“ áburð þann, sem til er tekinn. Þarna er skyldan miðuð við það, að áburðarvinslan sje komin á, en ekkert um það sagt, að hún skuli verða sett á stofn. Annars ber það ekki vott um, að hæstv. atvrh. og hv.frsm. finnist málstaður sinn góður, þegar þeir vísvitandi rangfæra orðalag frv., sem allir hv.þdm. hafa fyrir framan sig. Hjer kom fram við 2. eða 3. umr.till. frá hv.þm. Str. (TrÞ), sem fór fram á, að sjerleyfishafa væri beinlínis gert það að skyldu að leggja fyrir sig áburðarvinslu. En hæstv. stjórn og hv.frsm. lögðust með miklum þunga á móti henni, enda var hún feld. Það mun heldur ekki þurfa að gera ráð fyrir, að fjelagið ráðist í áburðarvinslu, og það af þeirri einföldu ástæðu, að það getur ekki orðið samkepnisfært á markaðinum með þá vöru sína. Eftir þeim upplýsingum, sem Steingrímur Jónsson rafmagnsstjóri hefir gefið, þá er hestorkan til köfnunarefnisvinslu reiknuð á 13 kr. í Noregi, en hjer er gert ráð fyrir, að hestorkan muni aldrei kosta undir 50 kr. Og hvernig gæti þá komið til mála, að þetta fjelag kepti um áburðarvinslu við stóriðjufjelög í Noregi, sem hafa ráð á margfalt ódýrari orku? Þá vjek hæstv. atvrh. að því, að embættisbróðir hans, hæstv.forsrh., bæri fult skynbragð á þessa hluti. Jú, jeg efast ekki um það, en hann hefir ekki fengist til að láta uppi álit sitt um þetta atriði. Um það hefir hann vendilega þagað. Hann var hjer viðstaddur við 1. umr. og ljet sig engu skifta, er deilt var um þetta atriði. Og hann tók þátt í umr. málsins í hv.Ed., en mintist ekki einu einasta orði á það, að fjelagið mundi leggja fyrir sig áburðarvinslu. Þögn hæstv.forsrh. um þetta þýðingarmikla atriði virðist ótvírætt benda á það, að hann hafi enga trú á, að fjelagið leggi fyrir sig þessa iðju. Hæstv. atvrh. gaf í skyn, að Titan hefði eins góðum sjerfræðingum á að skipa og Steingrími Jónssyni rafmagnsstjóra, og hæstv.forsrh. þá víst líka, og að þessir sjerfræðingar sæju fyrirfram, hvort slíkt fyrirtæki sem þetta væri dauðadæmt eða ekki, og hvað Titan snertir, þá hefði þessum norsku sjerfræðingum reiknast svo til, að vonir væru um allgóðar tekjur af starfrækslunni. Jeg byggi nú ekki svo ýkjamikið á slíkum staðhæfingum sem þessum. Það er vitanlegt, að í Noregi hefir tekist að útvega fje til þess að reisa orkuver fyrir, sem aldrei varð notað, og þó höfðu sjerfræðingarnir reiknað út, að fyrirtækið mundi bera sig. Þeir, sem lögðu fram fjeð, gerðu svo kröfu til ríkissjóðsins um að fá sitt fje endurgreitt, þegar sjeð var, að ekkert varð úr framkvæmdunum. Þeir kunnu því illa að vera gabbaðir og töldu sjálfsagt, að ríkið bæri ábyrgð á framferði þegna sinna. Slík dæmi sem þetta ættu að vera okkur til varúðar, því vafalaust gæti það verið okkur hættulegt, að hafa stuðlað að því með löggjöf að fá hingað erlent fje í mislukkað fyrirtæki, og því fremur er þetta hættulegra, ef ríkið gerist óbeinlínis hluthafi í fyrirtækinu, með því að leggja í það 2 milj. kr. Það er alls ekki mín meining, eins og hæstv. atvrh. virtist gera ráð fyrir, að gerast fjárhaldsmaður þessa fjelags. Mjer stendur alveg á sama, hvernig það sóar fje sínu, hafi það eitthvað handa milli. Jeg hefi með því, sem jeg hefi sagt hjer, viljað gera fulla grein fyrir afstöðu minni til málsins á hinu háa Alþingi. Hæstv. atvrh. og hv.frsm. reyndu báðir að mótmæla því, að járnbrautarlagningin og aðrar framkvæmdir í sambandi við hana gætu tafist um óákveðinn tíma, ef frv. þetta yrði að lögum. Og hv.frsm. árjettaði þessa skoðun sína með því, að allir, sem eitthvað væru kunnugir fjárhag ríkissjóðs, mundu vita, að í járnbraut yrði ekki lagt á næstu árum. En jeg bjóst ekki við slíkum barnaskap, sem lýsir sjer í því að halda, að framkvæmd slíks fyrirtækis sem járnbraut er miðist við augnablikshag ríkissjóðs. Járnbrautin verður vitanlega lögð undir eins og þingið skipar svo fyrir. En hún verður ekki bygð fyrir árstekjur ríkissjóðs, heldur með lánsfje. Þess vegna væri eðlilegt, að byrjað væri á henni í slæmu árferði og bæta með því úr atvinnuleysi fjölda manna. Ef menn hafa yfir höfuð trú á, að járnbrautin sje sú samgöngubót, sem sumir fylgismenn hennar halda fram, þá eiga þeir að berjast fyrir því, að hún komi sem fyrst og að ríkið leggi hana. Hæstv. atvrh. sagði, að það væri svo stuttur tími þangað til sjeð væri fyrir, hvort fjelagið byrjaði á járnbraut eða ekki. Það er nú svo. Á þinginu í fyrra var frv. um byggingu járnbrautar lagt hjer fram í fullri alvöru og með það fyrir augum að byrja á framkvæmdunum; og mjer er nær að halda, að hefði frv. verið fast og einarðlega fylgt, þá hefði þessu máli verið borgið. Þess vegna verð jeg að líta svo á, að þetta frv., sem hjer er á ferðinni, hafi þegar orðið til þess að tefja málið, ef menn á annað borð vilja ráðast í að leggja járnbraut. En um það skal jeg ekkert fullyrða, hvort þingið hafi þá afstöðu nú til málsins, að það vilji ráðast í slíkar framkvæmdir. Um það hefir ekkert verið upplýst, enda forðast á allar lundir, að þingið láti uppi álit sitt í því efni. Annars skal jeg taka það fram, að jeg er enn sömu skoðunar og þegar frv. var hjer á ferðinni áður, um það, að landi og þjóð geti stafað hætta af, ef slík stórfyrirtæki komast á fót í landinu og verða rekin áfram fyrir erlent fje. Sú skoðun mín er óbreytt, að jeg tel þetta stórhættulegt, sem vafalaust mundi leiða til tortímingar fyrir sjálfstæði landsins og þjóðerni. En út í það tel jeg óþarft að fara frekar nú og vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt, enda engin ástæða til frá minni hendi að vekja þær umr. á ný. Stuðningsmenn frv. hafa á engan hátt gert tilraun til þess að vjefengja eða draga úr þeim líkum, sem jeg hefi fært fram fyrir hættu þeirri, sem þjóðinni stafar af slíkum stórfyrirtækjum. Enda geta þeir það ekki. Það eru til mýmörg dæmi úti um allan heim, sem sýna, hvaða áhrif það getur haft, þegar stór fjelög með nógu fjármagni ná tökum á fyrirtækjum í litlu landi og hjá fámennri þjóð. Hæstv. atvrh. vill ekki ganga inn á, að sú breyting, sem var gerð á 11. gr. frv. í hv.Ed., fari í líka átt og brtt. frá mjer, sem feld var hjer við 2. umr. Jeg finn ekki, að þar sje mikill munur á. Í minni brtt. stendur: „ef sjerleyfishafi hættir að reka fyrirtækið án samþykkis ráðherra, skal járnbrautin með öllu tilheyrandi verða eign ríkissjóðs endurgjaldslaust“. En 4. málsliður 11. gr. frv. eins og það kemur frá hv.Ed. hljóðar svo: „Járnbrautin öll með stöðvarhúsum, eimvögnum og öðrum vögnum og áhöldum skal jafnan standa að veði fyrir því, að sjerleyfishafi reki járnbrautina og haldi henni við ...“ Hvað þýðir að hafa veð í þessu tilfelli? Vitanlega ekkert annað en það, að ef sjerleyfishafi stendur ekki við skuldbindingar sínar, þá hlýtur járnbrautin með því, sem henni fylgir, að falla til ríkissjóðs. Annars vildi jeg mælast til að fá upplýsingar um það nú þegar, hvort þetta ákvæði geti þýtt eitthvað annað. Jeg fæ að minsta kosti ekki betur sjeð en að eftir orðanna hljóðan falli járnbrautin og það, sem henni fylgir, til ríkisins endurgjaldslaust, ef fjelagið eða sjerleyfishafi stendur ekki við skuldbindingar sínar. Endurgjaldslaust, eða ef koma ætti fult endurgjald, til hvers er þá að hafa veð? Nei, það væri tilgangslaust. Þá er það rangt hjá hæstv. atvrh. að halda því fram, að till. mín sje brot á stjórnarskránni, og það undrar mig mjög, að hæstv. ráðh. skuli segja slíkt. Till. mín fer ekki fram á annað en að gerður sje samningur við sjerleyfishafa, og haldi hann ekki gefin loforð, þá sje honum skylt að greiða sekt. Þessi sekt er járnbrautin með öllu, sem henni tilheyrir. Hæstv. atvrh. kemst enga leið með að halda því fram, að till. mín sje brot á stjórnarskránni. Ákvæði 11. gr. frv. er ekki brot á stjórnarskránni, og ekki getur það falið í sjer annað en það, sem till. mín á þskj. 221 ræðir um.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg ætla ekki að vera margorður. Hv. 4. þm. Reykv. (HjV) sagði, að hjer væri áhugi mikill fyrir virkjun Sogsins og að það mál væri komið langt áleiðis. Ekki færir hann þó önnur rök fyrir máli sínu en þau, að margir bæjarbúar sjeu meðmæltir virkjun Sogsins, að nefnd í bæjarstjórn hafi haft málið til meðferðar og stjórnin látið rannsaka vatnsmagn Sogsins. Þetta er þó dálítið annað en að virkja Sogið, og er jeg mjög hissa á, að hv. 4. þm. Reykv. skuli halda því fram, að aðeins vanti herslumuninn til þess að koma þessu í framkvæmd. Þá sagði háttv. 4. þm. Reykv. um daginn, þegar þetta mál var til umr., að eftir væri að útvega fje til virkjunarinnar, og það getur tekið töluverðan tíma að fá það. En Reykjavíkurbæ gæti vantað rafmagn áður en þetta kæmist í framkvæmd. Þá segir hann, að annað fjelag gæti komið og sótt um sjerleyfið næsta ár. Jeg veit ekki um það, en verið gæti, að næsta þing vissi þá, hvort nokkuð verður úr þessu, og gæti þá ef til vill samið við það fjelag. Þá segir hv. 1. þm. Reykv., að jeg hafi misskilið sig út af þeirri hættu, sem hann talar um. Þessu þarf jeg ekki að svara; jeg hefi alls ekki misskilið hann, en hann er altaf jafndauðhræddur, þótt hann hinsvegar vilji halda því fram, að ekkert verði úr framkvæmdum þessa máls. Ekki er þó gott fyrir hann að samrýma það, að halda þessu tvennu fram. Þá segir hann einnig, að ekki muni aðeins þurfa 40 miljónir króna, heldur 100 miljónir. Þetta getur vel verið, ef alt væri framkvæmt í einu, en það hefir aldrei verið tilætlunin, því að þetta er ekki sú aðferð, sem fjelagið ætlar að hafa, heldur ætlar það að vinna smátt og smátt og selja orku meðal annars einstökum mönnum. Hv. 1. þm. Reykv. heldur einnig, að því er hann segir, að engin iðjuver verði reist og engin saltpjetursvinsla verði. Heldur hann, að fjelagið leggi 40 milj. kr. í orkustöð án þess að nota kraftinn? Hann hlýtur þá að halda, að í fjelaginu sjeu brjálaðir menn. Jeg get ekki verið hv.þm. sammála um, að að fjelaginu standi þeir fáráðlingar, að þeir kasti út 40 milj. kr. til þess að leiða orkuna til Reykjavíkur, en noti hana svo ekki. Þá segir hv.þm., að hæstv.forsrh. vilji sem minst um þetta mál tala. Hann á ekki sæti í þessari deild og hefir þar að auki ekki borið fram þetta mál. En hann hefir talað í hv.Ed. og rak þar aftur staðhæfingar hv. 5. landsk. (JBald), sem eru þær sömu og hv. 1. þm. Reykv. kemur með. Nú skulum við segja, að svo færi, sem hv.þm. vill vera láta, að fjelagið notaði ekki kraftinn, en bygði aðeins orkuver. Er það þá svo slæmt fyrir okkur? Í sjerleyfinu eru ákvæði um, hvernig þá fer, og járnbrautina verður þó altaf búið að leggja áður. Það er alveg hættulaust, jafnvel þótt fylgt sje hugsanagangi hv. 1. þm. Revkv. Hv. þm. er hræddur um, að fjelagið fái frest með að byrja á járnbrautarlagningu 1. maí 1929. Þetta sýnir, að hann er ekki alveg trúlaus á fyrirtækið. Og eflaust álítur hann þingið varkárara en svo, að það gefi frest frá þessum tilsetta tíma nema því aðeins, að miklar líkur sjeu fyrir því, að járnbrautin verði lögð. Hann heldur því fram, að ef járnbrautin með öllu, sem henni er tilheyrandi, væri sett að veði, þá gæti fjelagið mist hana endurgjaldslaust. Jeg býst við, að ef hann setti hús sitt að veði, gerði hann sjer það ekki að góðu að láta taka það endurgjaldslaust. Enda tel jeg slíkt brot á stjórnarskránni.

Jakob Möller Jeg býst við, að ef jeg seldi hæstv. atvrh. hús mitt að veði fyrir því, að jeg gerði eitthvað, en ekkert yrði úr framkvæmdum, að hann þættist hafa heimild til að taka það endurgjaldslaust, og þýddi ekkert fyrir mig að fara í stjórnarskrána mjer til hjálpar. Um þetta þarf heldur ekki að deila; þetta vita allir. Hæstv. ráðh. komst svo óþægilega í mótsögn við sjálfan sig í síðustu ræðu sinni, að mig stórfurðaði á því. Hann viðurkendi sem sje, að ekkert væri rannsakað, hve mikið þurfi til þess að starfrækja fyrirtækið. Hann viðurkennir það, sem jeg altaf hefi haldið fram, að það sje órannsakað, hvað hægt sje fyrir fjelagið að gera og hvað borgi sig að gera. Jeg vona, að hann mótmæli ekki, að hann hafi sagt þetta. Ef þetta hefði verið rannsakað, þá hefði þetta alt verið sýnt með tölum. Allir voru undrandi, að jeg skyldi láta mjer koma til hugar, að hæstv. ráðh. og hv.frsm. bæru fram mál, sem þeir hefðu ekki þrautrannsakað. En svo kemur þessi játning frá hæstv. atvrh., sem allir heyrðu, sem sje að kostnaðurinn megi vel vera 100 milj. - það sje órannsakað! Svo segir hann, að jeg haldi, að í fjelaginu sjeu þeir fáráðlingar, að þeir ætli að veita straumnum frá orkuverunum til Reykjavíkur án þess að vita til hvers. Nú viðurkennir hann, að svo sje. Þeir ætla að selja strauminn hverjum, sem hafa vill, en ætla sjer ekkert sjerstakt annað með orkuna. Svo að í fjelaginu eru slíkir fáráðlingar, að þeir vita ekki einu sinni, hverjir geta keypt orkuna. Þetta sýnir, að alt er bygt í lausu lofti og staðfestir aðeins mál mitt. Þeir bjóða út virkjun og fá fje til þess frá öðrum löndum án þess þó að ætla sjer nokkuð sjerstakt fyrir með orkuna. Vel má vera, að þeir geti eitthvað fengið upp úr krafsinu. - Það var nýlega haldinn fundur um þetta mál hjer í bænum. Málið átti þar einn formælanda, og hann sagðist leggja mjög mikla áherslu á, að fjelagið færi á hausinn! Hið sama finst mjer koma fram hjá hæstv. atvrh. Enn get jeg ekki verið hæstv. atvrh. sammála um ábyrgðina. Hann veit, hvernig þetta hefir verið í Noregi, og þó að þeir, sem kröfðust fjár frá norska ríkinu, fengju ekkert aftur, er óvíst, hvernig mundi fara hjer. Að vísu ná þessar kröfur engri átt. En þess ber að gæta, að þegar þeir, sem kröfurnar gera, hafa voldug ríki að bakhjarli, þá er ekki gott fyrir smáþjóð eins og okkur að standa á móti, þegar kröfurnar eru bornar fram af stjórnum hlutaðeigandi ríkja, jafnvel þótt ranglátar kröfur sjeu. Það ræður ekki altaf sanngirni eða rjettlæti. Þá sagði hæstv. atvrh., að ekki mætti ætla þinginu það að framlengja frestinn 1. maí 1929. Það eru sömu líkur til þess og að sjerleyfið verði veitt nú. En líkurnar eru sáralitlar til þess; að úr þessu verði, þó að það sje vilji 2/3 þm. Sama máli verður að gegna 1929, þó að fresturinn verði veittur af 2/3 hlutum þings.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg nenni ekki að karpa við hv. 1. þm. Reykv., hvort hægt sje að taka veð endurgjaldslaust; hann veit vel, að það er ekki hægt. Þá segir hann, að jeg hafi gefið þá merku yfirlýsingu, að ekki væri rannsakað ennþá, hvað gera ætti við kraftinn. Jeg veit ekki, hvort mönnum finst það mótsögn, er jeg sagði, að tilætlunin væri að selja eins mikinn kraft til einstakra manna og hægt væri, en óákveðið væri, hve mikið af orkunni ætti að nota til iðnrekstrar. Ef hv.þm. þyrði aldrei að setja á stofn fyrirtæki, t. d. verslun, án þess að ganga fyrst til tilvonandi kaupenda og spyrjast fyrir um, hve mikið þeir vildu kaupa, þá hefi jeg litla trú á, að mikið yrði úr framkvæmdum. Hjer er ekki um annað að ræða en að virkja ekki meira en fjelagið heldur, að það hafi not fyrir. Það getur vel verið, að framleidd verði áburðarefni, þótt ekki fáist meira en 13 kr. fyrir hestorkuna; það er líka alveg nóg gjald, þar sem þeir hafa þá orku umfram, sjer að kostnaðarlausu. Hv. þm. talar um kröfur, er gætu komið frá öðrum löndum á hendur okkur, og að við munum verða að beygja okkur fyrir valdi þeirra þjóða, þótt kröfurnar sjeu alls ekki rjettmætar. Það verð jeg að segja, að ef lagalegur rjettur getur ekki hjálpað okkur í þessu efni, en farið væri á móti okkur með valdi, þá getum við ekki staðið á móti neinni þjóð. Og þá hefði verið heimska af okkur að fá fullveldi, ef við treystumst ekki til að verja okkur með okkar góða málstað.

Það fer eftir því, hvaða fangstað þeir fá

. Eftir því, hvaða fangstað þeir fá, segir hv.þm., eftir að hann hefir viðurkent, að slíkar kröfur væru algerlega ranglátar.

Hjeðinn Valdimarsson Það er ekki í fyrsta sinn, sem hæstv. atvrh. rangfærir orð mín. Það hefir víst enginn nema hann heyrt mig segja, að það vantaði aðeins herslumuninn til þess, að Sogið yrði virkjað. Jeg sagði, að ekki væri hægt að bíða eftir Titan með þörf bæjarins. Bærinn verður annaðhvort að láta virkja vatnsfall eða nota hitann úr hverunum á Reykjanesi. Það er ekki nema um þetta tvent að gera, þótt órannsakað sje enn um möguleika hveraorkunnar. - Líklega væri betra að virkja vatnsfall, og þá er sjálfsagt að taka það vatnsfall, sem næst er og ódýrast til virkjunar, sem sje Sogið. Hæstv. atvrh. endaði með að skýra frá því, að þetta hefði verið undir rannsókn, og gat þess, að fje vantaði, og er þá komið undir vilja stjórnarinnar, ef til hennar kasta kemur. En ef ekki er hægt að virkja Sogið, - hvað er þá að segja um Titan, sem sannanlegt er, að hefir ekkert fje? Jafnvel talsmenn þess fjelags viðurkenna, að það hafi ekki fje. Nú hefir það komið fram hjá hæstv. atvrh., að fjelagið ætli sjer að selja alla þá orku, sem það getur, en aðeins nota afganginn sjálft, og á það þá aðallega að vera orkusala, en ekki stóriðja eins og upprunalega var látið í veðri vaka. Og þó að Titan hefði nóga orku til sölu, þá eru þeir annmarkar á, að í fyrsta lagi kemur það svo seint, í öðru lagi er hægt að virkja Sogið í smáum stíl fyrst og bæta svo við sig, og í þriðja lagi yrði rafmagnið miklu dýrara hjá Titan. Hæstv. forsrh. (JÞ) mun og hafa haft augun opin fyrir því, að nauðsynlegt væri fyrir bæinn að geta gripið til Sogsins, því að þegar hann var í bæjarstjórn Reykjavíkur, gekst hann fyrir því, að bærinn eignaðist vatnsrjettindi þar. Hv. frsm.fjhn. gat þess snemma í umr. um þetta mál, að hann gerði sjer von um, að byrjað yrði á járnbrautarlagningu ná í sumar, og vil jeg nú beina þeirri fyrirspurn til hans, hvort hann hafi enn sömu vonir um þetta.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Jeg get alls ekki viðurkent, að jeg hafi á neinn hátt rangfært orð hv. 4. þm. Reykv. (HjV). Hann viðurkendi, að rannsóknum á virkjun Sogsins væri skamt á veg komið, og viðurkendi ennfremur, að þörfin fyrir rafmagn hjer í bæ væri mikil. Hv. þm. er því með því að leggjast á móti þessu máli að vinna á móti hagsmunum síns bæjarfjelags og kjördæmis. Viðvíkjandi útvegun fjár til virkjunar Sogsins, þá veit jeg ekki til, að unnið hafi verið neitt að því, en það hefir mikið verið unnið að fjársöfnun til að virkja Urriðafoss.

Frsm. (Klemens Jónsson) Jeg hafði ekki ætlað að taka til máls í þetta sinn, en hv. 4. þm. Reykv. (HjV) beindi þeirri spurningu til mín, hvort jeg væri enn jafnbjartsýnn og áður og vongóður um það, að byrjað yrði á lagningu járnbrautarinnar í sumar. Já, jeg er fullkomlega jafnbjartsýnn og áður í því efni, svo framarlega sem frv. fær þá afgreiðslu, að væntanlegir sjerleyfishafar sjái sjer fært að taka við sjerleyfinu. Ef svo verður, sem jeg vænti, þótt það sje orðið miklu harðara í þeirra garð en upphaflega var til ætlast, þá hefi jeg fylstu von um, að byrjað verði á verkinu sem fyrst, og jafnvel eitthvað nú í sumar. Meira hefi jeg aldrei sagt. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) vildi halda því fram, að í frv. felist engin skylda til að framleiða áburðarefni. En um það þýðir ekki að þrátta; jeg lít svo á fyrir mitt leyti, að hjer sje um skýlausa skyldu að ræða, og hæstv. atvrh. lítur einnig svo á. Vitanlega getur þetta, ef til vill, orðið ágreiningsatriði, en nú er það venja um lögskýringar, ef eitthvað er óljóst, að athuga meðal annars umr. á þingi um málið, og þá sjerstaklega, hvað stjórnin og frsm. nefnda hafa sagt eða hvaða skilning þeir hafa lagt í hin umdeildu ákvæði, og um þetta höfum við, bæði hæstv. atvrh. (MG) og jeg, tekið svo skýrt fram okkar skoðun, að ekki er um að villast. Hv. þm. hjelt því fram, að ef brtt.hv.þm. Str. (TrÞ) væri samþ., væri hjer um skýlausa skyldu að ræða. En nefndin sá ekki ástæðu til að skuldbinda fjelagið til að láta af hendi 1 þús. tonn fyrsta árið og 2 þús. annað árið o. s. frv., heldur bæri að skylda það til að láta þegar í stað alt, sem með þyrfti, og hún sá ekki ástæðu til að miða við 25 G undir heildsöluverði í Noregi, heldur við framleiðslukostnað hjer á staðnum, að viðbættri lítilfjörlegri álagningu.

Hjeðinn Valdimarsson Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að jeg væri að vinna á móti hagsmunum míns kjördæmis með því að leggjast á móti þessu frv., með því að jafnerfitt væri að útvega fje til að virkja Sogsfossana. En nú vil jeg beina þeirri spurningu til hæstv. atvrh., hvort hann álíti það jafnerfitt að útvega 5–6 miljónir og ef til vill alt að 100 milj., eins og láta mun nærri, að þurfi til að virkja Urriðafoss og koma upp tilheyrandi orku- og iðjuverum. Virkjun Sogsins tæki 2–3 ár, og á henni mætti byrja strax, þegar fje væri fengið, en Titan á ekki að byrja fyr en 1931 og virkjunin getur tekið ótakmarkaðan tíma. Reykjavíkurbær þarf að fá rafmagn sem fyrst og sem ódýrast, og það liggur alveg beint við að taka það úr Soginu. Jeg vil þakka hv.frsm. fyrir svör hans, en jeg skal geta þess um leið, að það voru í raun og veru engin svör við því, sem jeg spurði um. Það segir sig sjálft, að fjelagið byrjar á verkinu, ef það tekur við sjerleyfinu, en það, sem jeg spurði um, var það, hvort það mundi yfirleitt taka við sjerleyfinu.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg skal ekki deila við háttv. 4. þm. Reykv. (HjV) um það, hvort hann er að vinna á móti hagsmunum síns kjördæmis eða ekki. Jeg býst við, að hann telji sig vera að vinna fyrir það, að minsta kosti vil jeg ekki gera honum neinar getsakir í því efni. Hitt er jeg viss um, að honum missýnist í þessu máli. Út af fyrirspurn hv.þm. um það, hvort jafnerfitt sje að útvega 5–6 miljónir og 100 miljónir að láni, vil jeg segja það, að það fer alt eftir því, hverjir leita lánsins. Það getur verið erfiðara fyrir suma að útvega 5 miljónir en fyrir aðra að útvega 100.

Frsm. (Hjeðinn Valdimarsson) Allshn. hefir athugað frv. þetta, sem er borið fram af hv. 2. þm. G.-K, eftir beiðni bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði. Tilætlunin er, að útvega kaupstaðnum tekjuauka á svipaðan hátt og aðrir kaupstaðir hafa af þessum gjöldum, og hefir nefndin orðið sammála um að mæla með frv., en vill gera á því nokkrar breytingar, eins og sjá má á þskj. 120. Í fyrsta lagi vill nefndin ákveða gjalddaga á þessum gjöldum 1. júní. Í öðru lagi, að krefjast megi dráttarvaxta, ½%, eftir að 2 mánuðir eru liðnir frá gjalddaga, og að þessum dráttarvöxtum fylgi lögtaksrjettur. Í þriðja lagi leggur nefndin til, að vatnsskatturinn haldist eins og áður hefir verið, en með frv. var ætlast til, að hann fjelli niður. Ef vatnsskatturinn fjelli niður, yrði afleiðingin sú, að Hafnarfjörður hefði næstum engan tekjuauka af þessari breytingu. Sem sagt: nefndin mælir með frv., með þessum breytingum. Jeg skal geta þess fyrir mitt leyti í þessu sambandi, að jeg kynni betur við, að frv. væri talsvert öðruvísi, en jeg tel hinsvegar mikilsvert fyrir Hafnarfjörð að fá ákveðin lög um þessi gjöld, þó jeg álíti skattinn á húsum of háan, en á lóðum of lágan.

Ólafur Thors Jeg er hv.allshn. þakklátur fyrir fljóta og góða afgreiðslu þessa máls. Brtt. á þskj. 420 eru í samræmi við síðar framkomnar óskir frá bæjarstjórn Hafnarfjarðar, og þar eð jeg flyt frv. þetta að ósk bæjarstjórnarinnar, tel jeg mjer skylt, að fylgja þeim breytingum, er hún óskar eftir. En, jeg skal taka það fram, að jeg hefi ekki enn fengið vitneskju um, hvort öll bæjarstjórnin óskar þess, að vatnsskatturinn haldist, og vil jeg því áskilja mjer rjett til að koma fram með brtt. við 3.umr., um að fella hann niður, ef jeg fæ upplýsingar um, að þess sje óskað.