Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár til að beina þeirri fsp. til hæstv. forsrh., hver sé í raun og veru stefna ríkisstj. í kaupgjaldsmálum. Ástæðan er sú, að undanfarna daga og raunar vikur ef ekki mánuði höfum við heyrt mismunandi yfirlýsingar ráðh. um kaupgjaldsmál og stefnu og aðgerðir í kaupgjaldsmálum. Þær yfirlýsingar, sem hafa gengið á víxl út og suður, hafa haft afar skaðleg áhrif og leiða raunar í ljós að núv. ríkisstj. hefur enga stefnu í kaupgjaldsmálum. Það er því ekki að ófyrirsynju að þessari fsp. er beint til hæstv. forsrh., enda hefur þá fyrst farið út í öfgar um mismunandi yfirlýsingar þeirra ráðh. þegar ég tek hæstv. yfirráðh., hv. þm. Lúðvík Jósepsson með í ráðherrahópinn, eftir viðtal hans við Þjóðviljann í morgun. Þar kemur fram, að hann kennir samstarfsflokkum Alþb. í ríkisstj. um allt það, sem úrskeiðis hefur farið að hans mati, og veitist þar sérstaklega að hæstv. fjmrh. Ég ætla mér ekki að gerast dómari í deilum þeirra starfsbræðranna, en athyglisvert er að þær eru komnar á hástig einmitt eftir að úrslit eru kunngerð í atkvgr. um samkomulag BSRB-forustunnar og ríkisstj. sem fellt hefur verið. Ástæðuna fyrir því, að samkomulagið við BSRB var fellt í allsherjaratkvgr., segja ráðh. sjálfir vera í fyrsta lagi að Reykjavíkurborg hafi lyft launaþakinu. En hverjir stjórna núna Reykjavíkurborg og hverjir eru þeir stjórnendur Reykjavíkurborgar sem stóðu að þeirri ákvörðun? Það eru hinir sömu stjórnmálaflokkar sem þar eiga fulltrúa og standa að núv. hæstv. ríkisstj. Það eru því stjórnarflokkarnir sem bera ábyrgð á þessu. Við heyrðum í vetur að hæstv. forsrh. vildi einkum og sér í lagi kenna þar um einum borgarfulltrúa og réðst ekki á garðinn þar sem hann var hæstur, borgarfulltrúanum Guðrúnu Helgadóttur. En þá var hann jafnskjótt minntur á að Kristján Benediktsson, framkvæmdastjóri þingflokks Framsfl., ætti og sæti í borgarstjórn og hefði greitt atkv. með ákvörðun borgarstjórnar Reykjavíkur. Í öðru lagi er því kennt um að Kjaradómur hafi lyft launaþakinu hjá opinberum starfsmönnum. En spyrja má: Hvers vegna lyfti Kjaradómur launaþakinu? Það var ekki orsök þarna á ferðinni, heldur afleiðing af samþykkt borgarstjórnar Reykjavíkur. Líka má segja að ákvörðunarástæða Kjaradóms hafi legið í því, eftir því sem haft er eftir hv. þm. Lúðvík Jósepssyni, að meiri hl. ráðh. í ríkisstj. Íslands hafi lýst þeirri skoðun sinni að lyfta bæri launaþakinu af og það væri einskis nýtt og óeðlilegt. Það er í þriðja lagi sagt að ástæðan fyrir úrslitum atkvgr. hafi verið að launaþakið hafi lyfst hjá flugmönnum. En hvað var þar á undan gengið? Við munum fréttir um að tveir hæstv. ráðh. í ríkisstj., hæstv. samgrh. og hæstv. félmrh., gengust fyrir að sáttaumleitanir færu fram til lausnar deilu flugmanna. Um það var ekkert nema gott að segja. En þeir létu því miður ekki þar við sitja, heldur gekk ekki á öðru en yfirlýsingum þessara ráðh., einkum þó yfirlýsingum frá hæstv. félmrh. Að sögn ráðh. átti að gera þetta eða það átti að gera hitt. Hótanir ráðh. sjálfra urðu til þess að aðilar málsins gerðu e. t. v. miður skynsamlegt samkomulag. Hótanir ráðh. sjálfra lyftu ekki aðeins launaþakinu, heldur feyktu launaþakinu af. Í fjórða lagi er sagt að kaupkröfur farmanna eigi hér hlut að máli. En hverjir hafa kveikt betur í þeim kaupkröfum en ráðh. sjálfir með yfirlýsingum sínum, og á meðan er ekki einu sinni reynt að ná sáttum? Það kom fram í viðtali við einn forustumanna farmanna, sem raunar var einn af forvígismönnum kröfunnar um „samningana í gildi“ fyrir einu ári og á víst sæti í verkalýðsráði Alþb., að þarna væri ríkisstjórninni um að kenna, ríkisstj. kæmi í veg fyrir að sáttaumleitunum væri haldið áfram. Í fimmta lagi er því borið við að verðhækkanir, sem samþykktar hafa verið undanfarna daga, eigi hlut að því að samkomulagið við BSRB var fellt. Það má vel vera, enda hafa verðhækkanirnar aldrei verið jafnmiklar á jafnskömmum tíma, eða frá 20% til 60% á ýmiss konar vöru og þjónustu frá áramótum. Ósköp eðlilegt er að það veki athygli, að þeir menn, sem áður töldu allar verðhækkanir vera á valdi stjórnvalda og þeim að kenna, standa nú ráðalausir og agndofa þegar þeir hafa sjálfir valdið, en geta að vonum ekkert gert. Von er að það veki athygli þegar þeir menn sem hafa gortað af því að hafa komið verðhækkunum niður í 23% á ársgrundvelli, standa nú frammi fyrir því að verðbólgan verður 40–50% - og einstaka aðilar spá yfir 100% á ársgrundvelli. Af öllum ofangreindum ástæðum og afskiptum einstakra ráðh. og ríkisstj. í heild af kaupgjaldsmálum er ekki óeðlilegt að spurt sé hver sé stefna ríkisstj. í kaup- og kjaramálum. Hver er stefna hennar varðandi kjör félagsmanna Bandalags starfsmanna ríkis og bæja? Enn hefur ekki verið svarað hvort staðið verður við samkomulagið af hálfu ríkisstj. og 3% grunnkaupshækkun greidd út að felldu samkomulaginu eða ekki. Spurt er hvernig fari um kaup og kjör félaga í Bandalagi háskólamanna og hvað felist í samkomulagi sem eitt blaðanna segir að undirritað hafi verið við þau samtök á föstudaginn var. Eðlilegt er að spurt sé hvernig fer með kaupgjald bankamanna, en sú yfirlýsing liggur fyrir að nýsamþykkt efnahagslög leiði til þess að þeir fái enga grunnkaupshækkun. Breytist þetta ef aðrir fá grunnkaupshækkun? Hvernig stendur á að ekki er haldið áfram sáttaumleitunum í farmannadeilunni, og er það rétt staðhæfing hjá Ingólfi Ingólfssyni, forseta Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, að ríkisstj. sé um að kenna að þeim sáttaumleitunum sé ekki haldið áfram? Þá er eðlilegt að spurt sé um afskipti ríkisstj. af deilu mjólkurfræðinga, en þeir hafa boðað verkfall frá og með 14. maí n. k. Og loks er eðlilegt að spyrja hver sé stefna ríkisstj. gagnvart öðrum launþegahópum, eins og t. d. gagnvart Verkamannasambandi Íslands. Stjórnarflokkarnir kenna hver öðrum um ófarir sínar í kaupgjaldsmálum og í samskiptum við aðila vinnumarkaðarins. Þessi stjórn var mynduð á þeim grundvelli og með því fyrirheiti að nú skyldi haft sérstakt samráð við aðila vinnumarkaðarins, en það hefur leitt til þess að sjaldan eða aldrei hefur verið meiri órói eða óeirð á vinnumarkaðinum en í tíð núv. stjórnar. Þótt stjórnarflokkarnir kenni þannig hver öðrum um ófarirnar eiga þeir allir sameiginlega sök á þeim, þótt fyrri stjórnarandstöðuflokkar skeri sig e. t. v. úr, Alþb. og Alþfl. Fyrir um ári voru formælendur þessara flokka, sem hér eru enn í þingsölunum, að tala um nauðsyn þess að fá samningana í gildi og um skemmdarverk þáv. ríkisstj. gagnvart hagsmunum launþega. Þá töldu þessir menn að laun og kaupgjald í landinu hefðu ekki nokkra þýðingu í baráttunni gegn verðbólgunni, en eftir að þeir eru komnir í ríkisstj. snýst starf þeirra ekki um annað meira en að fikta við gerða kaup- og kjarasamninga eða koma í veg fyrir að þeir séu gerðir. Það er svo órafjarri að haldið sé við loforðið „samningana í gildi“. Að svo miklu leyti sem Framsfl. á betri hlut að máli fram til myndunar núv. ríkisstj. skrifaði hann á víxilinn um samningana í gildi við myndun núv. ríkisstj. En sá víxill hefur fallið hvað eftir annað og lent í mismunandi miklum vanskilum, fyrst 1. sept., þá 1. des., svo 1. mars og núna fellur hann 1. júní og lendir þá í hvað mestum vanskilum. Núv. ríkisstj., formælendur kjörorðsins „samningana í gildi“, hefur einhliða ákveðið kaup og kjör í landinu með lagasetningu, og ef dæma má eftir ummælum sem eftir hæstv. viðskrh. eru höfð í blöðum í morgun er ætlunin að halda því áfram. Er nú ekki tími til kominn að varpa nokkurri ábyrgð á aðila vinnumarkaðarins sjálfa og leggja áherslu á að þeir semji sín á milli um kaup og kjör af þeirri ábyrgð sem aðstæður og skilyrði í þjóðarbúinu skapa á líðandi stund? Það er upplýsandi að rifja upp þessa þætti þegar höfð er í huga umræða um kaupgjaldsmál fyrir ári. Og ekkert upplýsir betur þróun þessara mála og svikin loforð en viðtal Þjóðviljans við hv. þm. Lúðvík Jósepsson í morgun þar sem hann í átta liðum varpar sökinni á óförum ríkisstj. í kaupgjaldsmálum á samstarfsflokka sína alfarið. En í áttunda lið kemur rúsínan í pylsuendanum. Þar segir hann að það sé ekki sambærilegt að Reykjavíkurborg undir meirihlutaforustu Alþb.-manna í borgarstjórn hafi feykt þakinu af launasamningum, vegna þess að það hafi verið gert fyrir þingkosningar. Hitt sé svo eðlilegt að þak hafi verið sett á af ríkisstj. eftir þingkosningar. Það er sem sagt ekki sama hvað er gert fyrir kosningar og hvað er gert eftir kosningar. Sannast hér hið fornkveðna: „Oft er fagurt í eyra alþýðulof af hræsni veitt.“ Og meiri hræsni í íslenskum stjórnmálum hefur ekki verið afhjúpuð en sú framkoma og sá áróður sem núverandi stjórnarflokkar hafa haft í frammi fyrir og eftir kosningar. Það er kominn tími reikningsskilanna og kominn tími til að þessir hræsnarar standi fyrir máli sínu.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Reykv. beindi til mín þeirri fsp., hver væri stefna ríkisstj. í kaupgjaldsmálum. Í stuttu máli má svara henni svo, að ríkisstj. hafi ekki gert neina breytingu á stefnu sinni í kaupgjaldsmálum. Stefnan í kaupgjaldsmálum af ríkisstj. hálfu er því sú hin sama sem birtist í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna. Hún var á þá lund, að að því skyldi stefnt í samráði við aðila vinnumarkaðarins að grunnkaup héldist óbreytt til ársloka 1979. Jafnframt var svo gert ráð fyrir að endurskoðun yrði á ýmsum atriðum í fjárhagsmálum, atvinnu-, kjaramálum, skattamálum og öðru sem þar er upp talið og jafnframt þá tekið fram að sú athugun skyldi m. a. ná til vísitölukerfis. Ég lít svo á að ríkisstj. hafi í stórum dráttum lifað samkv. þessum stefnuskrárheitum sínum. Þannig hefur hún haft samráð við launþegasamtök og hefur ekki gripið inn í varðandi ákvarðanir um grunnkaup með lagasetningu. Þess vegna er það ekki rétt eða nákvæmt sem hv. 4. þm. Reykv. veik að að því er varðar aðgerðirnar 8. sept. og eins þau ákvæði, sem hann nefndi, í viðnámslögunum. Samkv. ráðstöfunum í septemberbyrjun var um að ræða að vísitalan væri lækkuð að vísu, en hún var lækkuð með niðurgreiðslum og með því að fella niður vissa skatta. Var ekki með þeim hætti hallað á launþega í því efni eða breytt samningum um þessi atriði. Að því er varðar viðnámslögin var að höfðu samráði við launþegasamtök sérstaklega ákveðið að um 8% í vísitölu skyldu ekki koma fram, en á móti komu ráðstafanir sem áttu að jafngilda þeirri skerðingu. Um skattalækkun var því að ræða, auknar niðurgreiðslur fram yfir það, sem hafði verið gert ráð fyrir í septemberbyrjun. og svo aðgerðir í félagsmálum sem voru taldar jafngilda tiltekinni prósentutölu. Hins vegar var sýnt að gera þurfti frekari aðgerðir í þessum efnum, og að því var einmitt vikið sérstaklega í aths. með lögum um viðnámsaðgerðir og þar sett fram ýmis mörk sem að skyldi stefnt strax upp úr áramótum. Út frá því grundvallarsjónarmiði, að ekki skyldi gripið inn í grunnkaup kjarasamninga, var einmitt til komið samkomulagið við opinbera starfsmenn. Þeir áttu samkv. samningum rétt á 3% grunnkaupshækkun 1. apríl, ef ég man rétt, og sama máli gegndi um þá, sem eru í Bandalagi háskólamanna, og reyndar um fleiri aðila, eins og um bankamenn. Hins vegar var farin sú leið, að gert var samkomulag við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja um að gerðar skyldu vissar breytingar á svokölluðum kjarasamningalögum og réttindum og skyldum opinberra starfsmanna breytt nokkuð með slíkri löggjöf gegn því að þeir féllu frá 3% áfangahækkun. Samkomulagið var skilorðsbundið, bundið þeirri forsendu að það yrði samþ. við allsherjaratkvgr. félaga í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Nú liggur fyrir að atkvgr. hefur farið fram og úrslit hennar segja til um að samkomulagið var fellt. Ástæðurnar fyrir því samkomulagi, sem gert var við BSRB, voru sem sagt að með því var verið að stefna að því að hægt væri að standa við þá stefnu sem ríkisstj. hafði markað, að grunnkaup skyldi ekki breytast á árinu 1979. Nú eru forsendur hins vegar alveg brostnar fyrir slíku samkomulagi og því hljóta samningar við BSRB og BHM um umsamdar áfangahækkanir, um 3% launahækkun, að gilda og það samningsákvæði hlýtur að koma til framkvæmda. Þeir fá því greidd sín 3%. Fyrirvari í efnahagslögunum tók aðeins til þessara aðila. Grunnkaupshækkanir til annarra aðila koma því aðeins til greina að um þær sé samið. Það á við um bankamenn eins og aðra, þó að þeir hefðu áður gert samninga varðandi grunnkaupshækkun í áföngum. Ég tel eðlilegt - 

Náðu ekki lögin til þeirra?

Lögin ná til bankastarfsmanna eins og annarra og lögin ákveða um alla starfsmenn, að undanskildum þeim sem ég nefndi, hvert grunnkaup skuli vera og við hvað það skuli miða. Má segja að í raun og veru sé það eina undantekningin frá þeirri meginstefnu sem ríkisstj. setti fram um að hún mundi ekki hafa afskipti af grunnkaupi með lögum. Ákveðið var við hvað skyldi miða grunnkaup 1. mars, en jafnframt er ákveðið að það grunnkaup og þær vísitölugreiðslur, sem um er að ræða, eða það kerfi skuldi haldast óbreytt þar til öðruvísi hefur verið um samið. Það, sem ég vildi sagt hafa, er að ég tel eðlilegt að þegar félagar í BSRB og háskólamenntaðir menn hafa fengið þær grunnkaupshækkanir sem nú er um að tefla, 3%, fái aðrir launþegar almennt sömu grunnkaupshækkun. Ég lít svo á að annað væri í mesta máta ósanngjarnt og alveg sérstaklega þegar litið er til bakgrunnsins, en þegar samið var um áfangahækkanir á sínum tíma við BSRB og BHM var gert ráð fyrir að þegar þær kæmu til framkvæmda hefðu nýir almennir kjarasamningar verið gerðir sem trúlega hefðu leitt til hækkana á grunnkaupi. Þess vegna var ákvæðið um áfangahækkanir þessara aðila, sem höfðu lengri og lögboðinn samningstíma, sett sem eins konar öryggisákvæði. Nú höfðu hins vegar ekki neinir almennir kjarasamningar átt sér stað á þessu tímabili, þrátt fyrir að kjarasamningar almennt hafi verið lausir um lengri tíma, svo að þess vegna má segja að út af fyrir sig hefði ekki verið nein fórn af hálfu opinberra starfsmanna að láta 5% eftir liggja, og þá sérstaklega þegar þeir áttu á móti að fá viss réttindi sem þeir töldu sér mikilvæg. En látum það liggja á milli hluta. Þeir hafa tekið ákvörðun um þetta efni með þeim hætti sem þeim var frjálst og rétt að gera og við það verður að sitja. Þeir fá 3% hækkun, af því að til eru samningar um það, en ég tel jafneðlilegt og sanngjarnt að aðrir hljóti hliðstæða hækkun, en til þess þarf samninga á milli aðila vinnumarkaðarins, bæði launagreiðenda og launaþiggjenda. Ég vil, þangað til annað reynist, trúa því að þeir aðilar, sem þar eiga hlut að máli, geti verið mér sammála um að það sé sanngjarnt og það muni þess vegna verða gert - ef ekki skapast ný viðhorf. Auðvitað er ekki því að neita að skapast hafa ný viðhorf í kjaramálum, í raun og veru alls ekki vegna aðgerða ríkisstj., heldur af öðrum ástæðum, vegna þeirra áfangahækkana sem nú hljóta að eiga sér stað, vegna þaklyftingar af verðbótum og af öðrum ástæðum. Ég skal ekki fara nánar út í þá sálma, af því að tíminn er naumur, hverjum sé um að kenna að svo er komið að þakinu var lyft af verðbótum eða að áfangahækkun kemur til greina. Ég gæti að vísu talað eitthvað um það efni við hv. 1. þm. Austurl. og e. t. v. mundi hv. 4. þm. Reykv. hafa eitthvert gaman af því, en ég sé ekki ástæðu til þess að svo stöddu að fara að skemmta honum með því.  Það er þó eitt atriði eftir, má segja kannske, sem ekki er komið svar við í máli mínu, og það er sú spurning hans, hvers vegna sáttafundir væru ekki haldnir í farmannadeilunni. Ég get ekki svarað neinu til um það. Eins og hv. 4. þm. Reykv. veit er það á valdi ríkissáttasemjara að taka ákvörðun um hvenær hann telur vænlegt og eðlilegt að kalla sáttafundi saman. Ég veit með öruggri vissu að hann tekur ekki við neinum fyrirmælum frá neinni ríkisstj. um slíkt. Ég hygg að flestar ríkisstj., a. m. k. þær sem ég þekki til, hafi látið hann allsjálfráðan um þau efni. Ef hann hefur ekki kvatt saman sáttafund nú um sinn hlýtur hann að telja að þurft haft eitthvað lengri tíma til að melta þessi mál, ef svo má segja. Án þess að ég viti nokkuð um það á þessari stundu þykir mér sennilegt að þess verði ekki langt að bíða að sáttafundur verði kallaður saman í farmannadeilunni. Það er rétt að ýmis utanaðkomandi atvik hafa gerst, sem ég ætla ekkert að fara að fjölyrða um hér, sem hafa áhrif í þessum efnum, eins og t. d. sú gífurlega olíuverðshækkun sem átt hefur sér stað og hefur óhjákvæmilega orðið til að magna verðbólguskriðu. Ég vil svo aðeins segja það, að fyrsta markmið þessarar ríkisstj. er atvinnuöryggi. Af því leiðir að þannig verður að standa að atvinnurekstri að hann geti gengið, að hann geti borið sig hvert sem rekstrarform hans er. Annars verður atvinnuöryggi ekki tryggt. Mikilvægur þáttur í því er auðvitað sá, að verðbólgu sé haldið í skefjum - ég ætti sjálfsagt þó heldur að orða það þannig að verðbólguaukningu sé haldið í skefjum. Reynt hefur verið að gera það, t. d. með ráðstöfunum í sept., með ráðstöfunum um mánaðamótin nóv.–des., með viðnámslögunum og svo loks með efnahagslögunum þar sem nokkrar skorður voru settar við vísitöluhækkunum. Vil ég þá sérstaklega nefna það meginsjónarmið, sem fékkst þar viðurkennt, að það megi og geti verið eðlilegt að taka tillit til utanaðkomandi áhrifa þegar verðbótavísitala er reiknuð út. Þó að það spor, sem stigið er með efnahagslögunum í því efni, sé ekki stórt miðar það þó í rétta átt að mínum dómi. Það er rétt að átt hafa sér stað verðlagshækkanir. Þess er fyrst að geta, að þar getur verið um að ræða verðlagshækkanir sem við ráðum lítið við, eins og á olíu, eða verðhækkun á innfluttum varningi yfirleitt. Í öðru lagi er þar um að ræða verðlag á ýmissi opinberri þjónustu m. a. Hv. 4. þm. Reykv. vék að því og taldi, að mér skildist, að farið hefði verið fullrausnarlega í verðhækkanir á opinbetri þjónustu.  Eins og ég sagði áðan er ljóst að það hafa, og þýðir ekki að loka augunum fyrir því, skapast nokkur ný viðhorf í efnahagsmálum vegna þeirra atburða og þeirrar framvindu sem á sér stað um þessar mundir. Má vel vera að það megi orða svo, að ríkisstj. hafi tapað orrustu, en ég vil ekki ganga svo langt að segja að hún hafi tapað stríðinu. Þessi mál eru öll í skoðun hjá aðstandendum ríkisstj. Ég er ekki á þessu stigi í stakk búinn til að gefa frekari upplýsingar en þær sem ég nú þegar hef gefið varðandi þær spurningar sem hv. 4. þm. Reykv. beindi til mín, en ég vil þó segja að mér er ljóst að þessi mál verður að taka til endurskoðunar með tilliti til ýmissa staðreynda. Ég held að ríkisstj. verði á ýmsan hátt að taka þessi mál fastari tökum en hingað til, ef þau markmið eiga að nást sem sett voru fram í upphafi stjórnarsamstarfsins. En samt er skynsamlegast að fara með gát, því að hér er um viðkvæm mál að tefla, hér er um flókin mál að ræða og þess vegna rétt að gefa sér tóm til að íhuga þau og rasa ekki að neinu leyti um ráð fram. - Þessi mál munu öll verða skoðuð á næstunni, en ég get ekki á þessu stigi gefið ákveðnari upplýsingar en ég nú hef gert.



Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að vekja sérstaka athygli á því, hversu hér er í raun um alvarlegt mál að ræða, ekki kannske vegna fárra prósentustiga, heldur hins sem á eftir kynni að fylgja. Ég held að það sé aðalatriðið í stöðunni að menn hyggi alveg sérstaklega að þessu. Það væri mikill voði fyrir þjóðina ef verðbólgan stórykist og nú hæfist á ný það sem kalla mætti kauphækkunarkapphlaup. Ég held að svo mikið sé í húfi að hér verði allir að að hyggja og það geti varla skipt máli hvar í flokki menn standa. Þegar verðbólgan hefur á sér þann skrið sem nú er er mikil vá fyrir dyrum ef kauphækkunarkapphlaup fer í gang, ef verðlagið skrúfast enn upp, og þá gæti atvinnunni verið mikil hætta búin. Það er í rauninni margföld reynsla fyrir því að peningalaunahækkanir við þetta verðbólgustig eru étnar upp í verðbólgu jafnóðum. Því er óhætt að taka undir þau orð, að lítil eða engin efni séu til peningalaunahækkana, til grunnkaupshækkana. Frá þessum sjónarhóli hlýtur það að vera verkefni númer eitt, eins og sagt er nú á dögum, að ganga þannig frá að ekki fari skriða af stað. Það hlýtur að vera hlutverk allra ábyrgra stjórnmálamanna að vinna að því að nú fari ekki kauphækkunarkapphlaup og ný verðbólguskriða af stað ofan á þann straum og flaum sem fyrir hendi er. Ég ætla einungis að minna á tvö atriði í þessu sambandi. Annars vegar þarf meiri festu í verðlagsmálum og ganga þannig frá, að kauphækkunum sé ekki hleypt óheftum út í verðlagið, heldur sé þar spyrnt við fótum, og að fylgt sé fastmótaðri stefnu varðandi gjaldtöku fyrir opinbera þjónustu, en ég held að í þeim efnum hafi mikið á skort mörg undanfarin ár. Við þá verðbólgu, sem nú ríkir, er áreiðanlega mikilsvert að opinberar stofnanir starfi þannig að gjaldskrár þeirra fari ekki fram úr þeim verðbólguskrið, sem fyrir hendi er í landinu, og ekki séu tekin hin stóru stökkin, heldur sé frekar fetað í smærri skrefum að því er varðar gjaldtöku fyrir opinbera þjónustu. Í þessum efnum hef ég löngum haft þá trú, að þörf væri á öðrum vinnubrögðum en tíðkast hafa undanfarinn áratug a. m. k. Í öðru lagi hlýtur að vera meginverkefni, eins og málum er nú hagað, að koma í veg fyrir frekari launamismun milli stétta í þjóðfélaginu, þar sem þeir verr settu dragast enn frekar aftur úr þeim sem betur eru settir, en nú virðist einmitt með klassískum hætti stefna að því að þeir, sem hæst hafa launin, gangi á undan, launamisrétti sé aukið í stað þess að stefna hægt og sígandi að auknum launajöfnuði í þessu þjóðfélagi. Ég vildi í umr. núna einungis minna á þessi tvö atriði sem ég tel vera lykilatriði, hvað sem öllum prósentureikningi líður, til að ná tökum á því ástandi, sem hér hefur ríkt og hér ríkir, og þeirri óvissu sem nú er fyrir hendi. Það, sem þarf fyrst og fremst til þess að ná árangri á þessu sviði, er trú og vilji þjóðar og þings.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Reykv., formaður Sjálfstfl., ræddi nokkuð um hræsni sem menn héldu uppi í tali um launa- og kjaramál. Það var sá tónn í ræðu hans sem gaf mér sérstakt tilefni til að biðja um orðið. Mér er svipað farið og hæstv. forsrh.: ég nenni ekki að eyða tíma Alþ., eins og ástatt er núna, í umr. utan dagskrár til þess að gera upp ýmislegt við samstarfsfélaga mína sem standa að ríkisstj. Það er auðvitað ekkert um að villast, að þar er ekki á ferðinni einn flokkur og aðilar ekki samstiga í einu og öllu. Engan speking þarf til þess að gera sér grein fyrir því. En þegar formaður Sjálfstfl. kemur fram við þetta tækifæri og talar um hræsnistal í sambandi við stefnu og tal manna um launa- og kjaramál kastar fyrst tólfunum. Rétt er að víkja að nokkrum þáttum þessa máls. Ekki síst á formaður Sjálfstfl. sjálfur þarna hlut að máli. Ekki hefur vantað að undanförnu að formaður Sjálfstfl. og blöð Sjálfstfl. klifuðu á því í tíma og ótíma að núv. stjórnarflokkar hafi svikið það meginstefnumál sitt að taka samningana í gildi. Við skulum koma að því til þess að leiðrétta hv. þm. og útskýra um hvað er að ræða. Um hvað var að ræða þegar menn töluðu um að taka samningana í gildi? Þar var um að ræða að afnema þau lög sem þessi hv. þm. stóð fyrir að setja á Alþ. í febrúarmánuði 1978 og í maímánuði 1978 og miðuðu að almennri launaskerðingu. Þetta var gert. Þau lög voru afnumin og gildandi samningar leiddir í lög og látnir gilda. Þar var aðeins gerð ein undantekning. Það er rétt að gera sér grein fyrir hver sú undantekning var. Sett var svonefnt vísitöluþak á laun. Allt tal formanns Sjálfstfl. og þeirra sjálfstæðismanna um svikin á því að taka samningana í gildi er út af því vísitöluþaki. En hvernig var svo það vísitöluþak til komið? Það segir líka nokkra sögu. Samningarnir, sem mest hefur verið deilt um, voru gerðir í júnímánuði 1977, svonefndir sólstöðusamningar. Þá hafði verið deilt alllengi um hvernig kaup og kjör ættu að vera í landinu. Alþýðusamband Íslands, sem fór með samningaumræðurnar af hálfu launþega, lagði fram till. um að hafa vísitöluþak við útreikning launa. Þær till. liggja allar fyrir og þeim verður ekki neitað. En hvað gerðist svo á sama tíma? Fremstu og áhrifamestu menn í Sjálfstfl., sem sátu við boðið atvinnurekendamegin, aðalstuðningsmenn hv. 4. þm. Reykv., Geirs Hallgrímssonar, svöruðu till. ASI í samningagerðinni í júnímánuði 1977 með því að krefjast þess að ekki yrði sett vísitöluþak á laun, heldur yrði vísitalan greidd upp allan launastigann. Þetta veit formaður Sjálfstfl. mætavel vegna þess að opinberar skýrslur liggja fyrir um það. Og hann veit líka að sérstök sáttanefnd, sem vann að því að leysa kjaradeiluna þá, leysti hana með miðlunartillögu um að fyrri hluta samningstímabilsins skyldi gilda vísitöluþak á laun, en seinni hluta samningstímabilsins skyldi vísitalan greidd að fullu upp úr. Þannig var tekið nokkurt tillit til beggja. En svo gerist það að formaður Sjálfstfl., höfuðpaur atvinnurekendavaldsins í landinu, og flokkur hans ásaka núv. ríkisstj. og alveg sérstaklega okkur í Alþb. fyrir að við höfum svikið þjóðina með því að löggilda ekki vísitöluna upp úr á öll laun. Um þetta hefur umr. þeirra allan tímann snúist. Þeir ásaka okkur fyrir að hafa ekki staðið við að vísitalan skyldi verða greidd upp úr á öll laun allan tímann. Ef það er ekki hræsni að leyfa sér svo að standa upp á Alþ. og halda ræðu á þann hátt sem hv. formaður Sjálfstfl. gerði, þá veit ég ekki yfir hvað á að nota orðið hræsni. En þetta er ekki það eina sem sannar þessa hræsni. Við skulum athuga nokkur fleiri atriði sem snerta launamálin. Æ ofan í æ hefur formaður Sjálfstfl. komið upp í þessa pontu, síðan núv. ríkisstj. tók við völdum, til að ræða um launamál og látið þá hafa eftir sér í blaði sínu, Morgunblaðinu, það sem hann hefur sagt hér, þar sem hann hefur ásakað ríkisstj. fyrir að hafa brotið launasamninga, brotið kjarasamninga 1. sept., 1. des. og við allar launaákvarðanir með því að greiða niður verðlág á vörum. Hann hefur hvað eftir annað komið upp í ræðustól og haldið þessu fram og látið blað sitt þruma það yfir landslýð að alltaf væri verið að svíkja kaupið, alltaf verið að svíkja samninga með því að greiða niður vöruverð. Ég hef nokkrum sinnum gert aths. við málflutning hv. formanns Sjálfstfl. og undrast eins og fleiri að hann skyldi leyfa sér hræsnistal eins og þetta. Hann veit að það hefur verið viðurkennt allan tímann af öllum þeim sem fjalla um launamál á Íslandi að niðurgreiðslur t. d. á landbúnaðarvörum, sem skila sér fyllilega varðandi kaupmátt launa, væru regla sem mætti framkvæma og hefur verið viðurkennd af launþegum ekki síður en atvinnurekendum, án þess að verið væri að brjóta kjarasamninga. En formaður Sjálfstfl. þurfti á því að halda að reyna að æsa upp launþega í landinu, hræsna fyrir þeim: hann væri talsmaður þeirra og aðrir væru að hafa kaupmáttinn af almenningi. Það er einmitt út frá því sama sem hefur verið að gerast núna og gerðist á síðasta landsfundi Sjálfstfl., að hann er að gera samþykkt um að Sjálfstfl. sé nú eini dyggi og trúi málsvari launafólks í landinu. Það hafa eflaust einhverjir brosað þegar slík samþykkt var gerð, að Sjálfstfl. væri einum trúandi fyrir hagsmunum launastéttanna, með allar þær staðreyndir á borðinu sem ég hef bæði minnst á hér og þær sem menn hafa verið að reka sig á að undanförnu. Og svo vita allir menn í landinu að það var forustulið Sjálfstfl. núna sem beitti sér fyrir því í öllum þeim stéttarfélögum innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja sem þeir höfðu nokkur ítök í að sjálfstæðismenn legðust allir á eina sveif og reyndu að fella það samkomulag sem forustumenn samtakanna höfðu gert við ríkisstj.  Hverjir skyldu ráða fyrir liði þar sem er Vinnuveitendasamband Íslands nema ýmsir af helstu forustumönnum og stuðningsmönnum formanns Sjálfstfl.? Og hvað hafa þeir verið að dunda við að undanförnu? Hafa þeir kannske verið að hugsa sérstaklega um þjóðarhag? Þeir leyfa sér að koma með hverja rosaspána af annarri í sambandi við verðlagsþróun. Nú spá þeir að verðbólgan verði 107% á ári! Hvað þýðir sá spádómur? Af hverju er verið að senda hann frá sér? Til þess að reyna að æsa upp ástandið í landinu þannig að það sé auðvitað fjarstæða að launþegarnir geti fallist á að bíða með grunnkaupshækkanir, - 107% verðbólga er fram undan. - Auðvitað er þetta sagt vitandi hvaða áhrif það hefur í almennum viðskiptum og á efnahagsþróun í landinu. Það er ekki ofsagt að þeir séu hræsnarar sem standa að slíkum spádómum og koma svo fram á Alþ. og þykjast hvergi hafa komið nærri. Ég sagði í þrætum við samstarfsmenn mína í ríkisstj. að auðvitað væri algerlega ófullnægjandi að ætla að afsaka það sem gerst hefði í sambandi við lyftinguna á vísitöluþakinu. Sú samþykkt um greiðslu á launum sem var gerð í borgarstjórn Reykjavíkur og jafnt mínir flokksmenn sem aðrir eiga þar aðild að, var gerð og birt opinberlega áður en núv. ríkisstj. setti lög í septembermánuði um vísitöluþak á laun. Þar hafði Reykjavíkurborg og ýmis önnur bæjarfélög valið sér ákveðna leið til að greiða starfsmönnum sínum í áföngum. Það voru því engin rök að mínum dómi fyrir því að ætla að svipta vísitöluþakinu af öllum launastéttum í landinu, þó að menn hafi vitað áður en samkomulagið var gert í septembermánuði að Reykjavíkurborg og ýmsir fleiri væru búnir að taka ákvörðun um allt annað fyrirkomulag. En eins og ég sagði ætla ég ekki að eyða tíma Alþ. í þessum umr. í að deila um hvaða ástæður liggja að mínum dómi fyrir því að vísitöluþakið fauk af án allra mótaðgerða. Það er mál út af fyrir sig sem við eigum eflaust eftir að ræða um. En ég vil segja að sá tónn, sem kom fram hjá formanni Sjálfstfl., hv. 4. þm. Reykv., er að mínum dómi alveg augljóslega í hræsnisanda. Þar er um hræsnisanda að ræða vegna þess að Sjálfstfl. hefur í stjórnarandstöðu og í málflutningi sínum að undanförnu borið þunga ábyrgð á því hvað hefur verið að gerast í launamálum. Fyrst reyrði hann þann hnút sem núv. ríkisstj. varð að reyna að leysa, og síðan hefur hann haldið þannig áfram að hann hefur ásakað núv. stjórnarflokka fyrir að hafa ekki sett samningana í gildi að því leyti til að láta vísitöluna mæla upp eftir öllum launastiganum. Hann veit mætavel að samningarnir voru settir í gildi að öðru leyti en þessu. Hann hefur reynt að telja mönnum trú um að samningarnir hafi verið falsaðir með því að lækka verð á nauðsynjavörum.

Sem ekki voru til í landinu.

Sem ekki voru til í landinu? Annað segja opinberar tölur en að ekki hafi verið landbúnaðarvörur til. Við höfum alltaf haft of mikið af þeim, en ekki að þær væru ekki til. Það hefur farið eitthvað fram hjá þeim hv. þm. sem greip fram i: hjá mér ef hann hefur ekki orðið var við að til væru landbúnaðarvörur í landinu. Ég get tekið undir það með hæstv. forsrh. að skapast hafi ný viðhorf í launamálum sem hæstv. ríkisstj. þurfi að taka á. Það er engin leið út úr þeim vanda að einn og einn aðili sé að reyna að koma sök á annan fyrir sumt af því sem gengið hefur úrskeiðis. Reynt hefur verið að koma því á okkur Alþb.-menn sérstaklega að vísitöluþakið fauk af. En ég segi: Það er margyfirlýst og hefur t. d. komið best fram undir stjórn Guðmundar J. Guðmundssonar hjá Verkamannasambandinu og hafði komið fram frá hálfu Alþýðusambandsins í síðustu kjarasamningum, að það hefur ekki verið stefna Alþb. manna að krefjast þess að vísitalan mældi hlutfallslega upp eftir öllum launastiganum. Aðrir aðilar hafa haft þá kröfu uppi. Hitt er mér alveg ljóst, að ekki er vandalaust að skipa þeim málum svo að réttlátt sé hvernig eigi að haga vísitöluuppbótum á laun. En það mun hvorki þýða fyrir Sjálfstfl. né samstarfsflokka okkar að reyna að koma einhverri sök á okkur fyrir að vísitöluþakið var tekið af. Við erum nú sem áður reiðubúnir til þess að setja lög um að vísitöluþak verði sett á þannig að hæstu laun fái ekki mælda í prósentum fulla vísitölu. Þar hefur ekki staðið á okkur. Hinu dettur mér að sjálfsögðu ekki í hug að neita, að ekki séu ýmsir aðilar innan Alþb. eins og innan allra annarra flokka sem gjarnan vildu að verðbótavísitalan á laun mældi upp eftir öllum launastiganum, en það hefur ekki verið meginafstaða flokks míns né helstu forsvarsmanna hans í sambandi við gerð kjarasamninga. Dæmin sýna og sanna allt annað. Ég þarf svo ekki að segja meira að sinni í sambandi við þá ræðu sem hér var flutt af hálfu formanns Sjálfstfl.



Herra forseti. Núv. hæstv. ríkisstj. byggði fyrst og fremst á samráði við launþegasamtökin í landinu. Þetta er tekið fram á bls. 1 í stjórnarsáttmála og átti að vera undirstaða að efnahagslegum velfarnaði á næstu missirum þar á eftir. Fyrir tveimur dögum var hins vegar upplýst að fyrir úrslit kosningarþátttakenda í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja þar sem þessi næststærstu heildarsamtök launþega í landinu felldu með 70 hundraðshlutum það samkomulag sem ríkisstj. í landinu þó hafði mælt með að samþykkt yrði. Það þarf auðvitað ekki að fara í neinar grafgötur um að þetta er verulegt áfall fyrir núv. ríkisstj. og það sem meira er: þetta er gjaldþrot þeirrar stefnu í launamálum sem fylgt hefur verið. Það segir sig alveg sjálft og ég segi fyrir mig, að ég hef samúð með þeim sem greiddu atkv. gegn þessum samningum, af þeirri einföldu ástæðu að frá því að till. voru fram settar og þangað til atkvgr. í samtökunum fór fram breyttust grundvallarforsendur. Þær forsendur, sem breyttust, voru að sérhópar, sumir hverjir hinir óbilgjörnustu í landinu, eins og flugmenn, höfðu fengið verulega launahækkun. Við það voru brostnar þær forsendur sem upphaflega var gengið út frá. En auðvitað hafa fleiri forsendur brostið. Forsendurnar fyrir hinni almennu launastefnu, sem núv. ríkisstj. hefur rekið, eru með þessu brostnar og augljóst er að ekki er hægt að spila af fingrum fram með sama hætti og reynt hefur verið síðan í byrjun sept. þegar hæstv. núv. ríkisstj. var mynduð. Nú er því auðvitað ekki að leyna, að teikn um hið pólitíska gjaldþrot mátti sjá þegar í upphafi núv. ríkisstj. Þegar einasta voru gerðir samningar í launamálum án þess að snert væri við öðrum veigamiklum þáttum efnahagsmála - þá er fyrst og fremst átt við ríkisfjármálin - mátti sjá að ekki gat farið nema á þann veg sem nú blasir við okkur, að farið hefur. Og minna má á það, sem eru einfaldar sögulegar staðreyndir, að það „módel“ af ríkisstj., sem við búum nú við, hefur verið reynt tvisvar áður í Íslandssögunni. Það var reynt 1956–1958 og endaði með efnahagslegu gjaldþroti og stórsigri Sjálfstfl. í kosningum. Það var reynt aftur 1971–1974. Þá var guðfaðir núv. ríkisstj. innan stjórnarinnar. Það endaði með efnahagslegu skipbroti, óðri verðbólgu, uppreisn á vinnumarkaði og stórsigri Sjálfstfl. í almennum kosningum. Þróunin núna hefur verið hraðari, gerjunin hefur verið fljótari, áverkarnir eru að koma fyrr í ljós en 1956–1958 og 1971–1974. Við stöndum uppi eftir 7–8 mánuði frá því að stjórnin var mynduð og efnahagsstefnan er gjaldþrota. Atkvgr. í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja Er ekki eingöngu um 3%, hún er um traust eða vantraust á ríkisstj. sem situr í landinu, og efnahagsstefnu sem hún er að reka. 70% segja nei við þessu. Ég hef sagt það áður úr þessum stól, að ég lít ekki svo á að það eigi að vera höfuðmark og mið svokallaðra vinstri stjórna í landinu, sem reknar eru fyrir orð og með vilja hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar, hvort sem hann situr utan eða innan stjórnar, að efla Sjálfstfl. Reynslan tvívegis sýnir að Sjálfstfl. hefur fitnað eins og púkinn á fjósbitanum við slíkar stjórnir. Ég hygg að menn þurfi ekki að hafa mikil tengsl út í samfélagið og ekki að snerta oft á púlsi almenningsálits til að finna að sömu hlutir og tvisvar áður gerast ef áfram verður spilað af fingrum fram eins og hingað til hefur verið gert. Þessi stefna er gjaldþrota. Fólkið er að hafna henni í einum samtökum af öðrum. Svona getur ekki gengið tengur. Og í dag eru birtar fréttir sem hv. 1. þm. Austurl. vill gera lítið úr. Það er spá hagstofu Vinnuveitendasambands Íslands. Ég hef ekki neina ástæðu til að ætla annað en sú spá sé unnin af hinni fyllstu samviskusemi. Þessi spá er að því leyti söguleg að þar er í fyrsta skipti í íslenskri hagsögu á lýðveldistímanum, a. m. k. í alvarlegri hagspá, talað um möguleikana á verðbólgu sem fari yfir 100% á ári. Og menn skulu velta fyrir sér hvað þetta þýðir í ringulreið, í raunverulegri kjararýrnun og í þeirri siðferðislegu upplausn sem alls staðar og ævinlega hefur fylgt ástandi sem þessu. Sérhóparnir í þjóðfélaginu, hvað sem líður hinum stóru heildarsamtökum almennra launþega, eru komnir á fulla ferð: flugvirkjar, mjólkurfræðingar og aðrir, og við slíkt verður ekki ráðið með því spili af fingrum fram sem. núv. ríkisstj. hefur leikið. Ég sagði að teikn um þetta hefði mátt sjá þegar í septembermánuði s. l. og hið fyrsta m. a. s. daginn sem hæstv. núv. ríkisstj. var mynduð. Lúðvík Jósepsson, hv. 1. þm. Austurl., gerði því skóna í Þjóðviljanum í dag að allt sé farið fjandans til, rétt sé það, en þar sé um að kenna krötum og Framsókn. Auðvitað er það sannleikur málsins, að við tókunn við milli 40 og 50% verðbólgu, en gerðum samt ekki hina minnstu tilraun til kerfisbreytingar. Það var siglt áfram í óbreyttu ástandi hinna almennu efnahagsmála, ríkisfjármála, peningamála, fjárfestingarmála, vaxtamála. Alþb., og þá fyrst og fremst helsti talsmaður þess, hv. þm. Lúðvík Jósepsson, hefur ekki verið til umr. um hinar minnstu breytingar í þeim efnum. Það þarf ekki að rekja. En fyrir þá hv. þm., sem ekki lásu grein hv. þm. í Þjóðviljanum á sunnudaginn var, má geta þess að hann er ekki aðeins að lýsa skoðunum sjálfs sín, heldur raunverulega að lýsa setningu fyrir setningu hvað mistekist hefur hjá hæstv. núv. ríkisstj. Launþegar geta því aðeins haft trú á samræmdri launastefnu, svo sem hún er rekin af stjórnvöldum, að þeir geti einnig haft trú á að verið sé að vinna á öðrum sviðum að því að kveða verðbólguna niður. Á það hefur gersamlega skort hjá núv. hæstv. ríkisstj. Við vitum að svo hefur verið. Þeim, sem ekki eru alveg glöggir á þeirri ástæðu, ráðlegg ég enn og aftur að lesa grein hv. 1. þm. Austurl. í Þjóðviljanum frá því á sunnudaginn var. Þetta er önnur hliðin: Alþb. hefur ekki verið til umr. um breytingar. Það vil fjárfesta sem mest, hafa sem lægsta vexti, prenta sem mest af peningum, safna sem mestum skuldum erlendis. Það er sú stefna sem er orðin gjaldþrota - er það raunar fyrir löngu - og það er við þessa stefnu sem launþegar eru smátt og smátt að hafna allri samvinnu og gerðu síðast með niðurstöðu atkvgr. í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Önnur hlið málsins er auðvitað sú, að þegar þessi ríkisstj. fór af stað varð hún einhvern veginn að reyna að krafsa sig fyrir Alþb. út úr slagorðaglamrinu um samningana í gildi. Það var óraunhæft slagorð frá upphafi, enda stóð aldrei til að standa við það af hálfu þessara manna. Þegar nú er sagt að „samningarnir í gildi“ hafi aðeins þýtt samningana í gildi fyrir þá lægst launuðu, það hafi aldrei staðið til að mæla fulla vísitölu upp úr, er það rangt túlkað. Þetta var aldrei sagt fyrir kosningar. „Samningarnir í gildi“ þýðir bókstaflega að hafi verið samið um fulla vísitölu skuli hún gilda. Annað er útúrsnúningur. Annað er ný skoðun. Það er ekki von að slíkt sé tekið trúverðuglega, enda gerist það nú að hæstv. viðskrh. Svavar Gestsson lýsir í Þjóðviljanum í dag nýrri hugmynd sinni um hvernig að eigi að standa: U. þ. b. 3% grunnlaun skuli greidd á öll laun, vísitalan skuli greidd upp að einhverju marki og síðan skuli klippt. Ég sé ekki betur en hæstv. viðskrh. sé að leggja til þær hugmyndir sem hv. þm. Geir Hallgrímsson, fyrrum forsrh., lagði til í febrúar- og maí-ráðstöfunum 1978. Þykir mér hv. þm. Geir Hallgrímsson hafa eignast óvæntan bandamann með þessu. Þegar hv. þm. Geir Hallgrímsson setti lög um efnahagsmál í febr. og maí 1978 sat hæstv. viðskrh. á ritstjórnarskrifstofu Þjóðviljans og skoraði á menn að leggja niður vinnu og brjóta lög. Ég var einn af þeim sem neituðu að leggja niður vinnu og brjóta lög. En ef hæstv. viðskrh. ætlar nú að fara að taka upp því sem næst óbreytta efnahagsstefnu hv. þm. Geirs Hallgrímssonar frá því í febr. og maí 1978 sýnist mér að komið sé að öðrum að skora á aðra að leggja niður vinnu í þessu landi. Það er alveg augljóst að vísitöluþak eins og það, sem hæstv. viðskrh. nú er að tala um, er einnig gjaldþrota aðferð. Það er gjaldþrota aðferð vegna þess að hálaunahópar í einkageiranum fyrst og fremst hlýða slíku ekki. Greidd er full vísitala á laun í öllum þorra einkafyrirtækja a. m. k., hvort sem mönnum líkar það betur eða verr. Slíkum lögum yrði ekki hlýtt í reynd. Það skapar tortryggni, og sú aðferð, sem hæstv. viðskrh. nú er í grófum dráttum að leggja til og Geir Hallgrímsson hafði lagt til og raunar gert að lögum á undan honum, er gjaldþrota aðferð. Það er sú aðferð að krukka hér og þar í launakerfið. Hún hefur ekki gefið góða raun og mun enn ekki gefa góða raun. Ég er almennt þeirrar skoðunar, að nú eigi að grípa til þess sem segir í síðustu setningu í málefnasamningi núv. hæstv. ríkisstj. Þar segir að málefnasamning þennan skuli endurskoða á árinu 1979. Það er komið árið 1979. Það er jafnframt ljóst að þar sem forsendur inngangsins eru ekki lengur fyrir hendi, samráðið við launþegahreyfinguna er ekki mögulegt með þeim hætti sem þar var lagt til, verður núv. ríkisstj. að gera annað af tvennu: Hún verður að endurskoða frá grunni þær aðferðir og þau vinnubrögð sem hún hyggst fara eftir, en ef það er ekki mögulegt eru forsendur hennar sem starfhæfrar ríkisstj. brostnar og hún verður að segja af sér. Farmenn eru í verkfalli í landinu. Við þekkjum launakröfur þeirra. Engin ástæða er til að draga í efa þá spádóma Vinnuveitendasambands Íslands að fái þeir 30% í launahækkun og hafi það áhrif á önnur þrep launakerfisins stöndum við frammi fyrir yfir 100% verðbólgu á ársgrundvelli. Það að spila af fingrum fram er liðin tíð. Það dugir ekki. En þetta ákvæði eigum við eftir að endurskoða, allan grundvöllinn sem hefur brugðist. Í kosningunum sumarið 1978 hélt fólkið í landinu að það væri að kjósa sig frá því kerfi sem verið hafði í stjórnkerfi og annars staðar. Fólkið gerði meiri breytingar á stjórnkerfi, á löggjafa, en nokkru sinni fyrr. En svo spilaðist úr að þegar farið var að semja um ríkisstj. höfðu þar forustu tveir fulltrúar gamla kerfisins og kannske þeir táknrænustu. Annar þeirra er Ólafur Jóhannesson, hæstv. núv. forsrh., og hinn er hv. þm. Lúðvík Jósepsson. Því miður liðum við fyrir að samningamenn okkar stóðust þessum tveimur mönnum ekki snúning, og fyrir það er samfélagið allt að líða. Þessum skoðunum hef ég lýst áður og er ekki að segja neitt sem ég hef ekki lýst. En vegna þess að svo fór varð hæstv. núv. ríkisstj. ekki upphaf að nýjum umbótatíma, heldur er hún sennilega síðasta stjórn gömlu haftakarlanna sem situr áður en nýir tímar taka við. Launastefnan er sprungin. 70% opinberra starfsmanna lýsa yfir vanþóknun. Þegar svo er komið held ég að ástæðulaust sé að vera að kenna hv. þm. Geir Hallgrímssyni, Sjálfstfl. eða einhverjum öðrum um. Okkur hefur sjálfum mistekist og af slíku eigum við að draga lærdóma.



Herra forseti. Ég vil fyrst þakka forsrh. fyrir svör hans við fsp. mínum, þótt ég hljóti að gera nokkrar aths. við þau svör. Forsrh. svaraði því til, að stefna ríkisstj. í launa- og kjaramálum væri óbreytt frá því sem ákveðið var þegar hún var mynduð. En síðar í ræðu sinni tók hann sérstaklega fram að skapast hefðu ný viðhorf í launamálum, bæði vegna áfangahækkunarinnar og þaklyftingarinnar. Sem sagt: eins og stendur er ríkisstj. stefnulaus í kaup- og kjaramálum. Stefnan er ekki óbreytt í raun. En við skulum aðeins dvelja við það, hver var stefnan við myndun þessarar ríkisstj. Hún var að samningarnir skyldu ganga í gildi. Og hvað fólst í því annað en að þeir samningar, sem þá áttu að gilda til 1. des. s. l., áttu óbreyttir að ganga í gildi og enn fremur átti eðlilega að taka upp frjálsa samninga að loknu því samningstímabili? Hvað fólst í því í raun og veru annað en ríkjandi samningar milli ríkis og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og BHM skyldu ganga í gildi og þar á meðal áfangahækkun á þessu ári? Það eru þessi loforð sem ríkisstj. hefur svikið. Það eru þessi kosningaloforð Alþb. og Alþfl. sem ríkisstj. hefur svikið. Og þessi loforð eru sá víxill sem Framsfl. skrifaði upp á eftir kosningarnar við myndun þessarar ríkisstj., en ríkisstj. hefur svikið. Við getum endurtekið í þessum umr., hv. þm. Lúðvík Jósepsson og ég, það sem við höfum sagt áður um í hverju svikin eru fólgin. Það er alveg augljóst mál að auknar niðurgreiðslur í þeim mæli og með þeim hætti, sem framkvæmt var við byrjun þessarar ríkisstj., eru í raun fölsun á vísitölunni, bæði vegna þess, sem hv. þm. Friðrik Sophusson átti við er hann greip fram í ræðu Lúðvíks Jósepssonar og benti honum á að gamla kjötið var ekki til á markaðinum þegar neytendur ætluðu að kaupa það, en líka vegna hins, að niðurgreiðslur hafa meiri áhrif á kaupgjaldsvísitöluna til lækkunar en til lækkunar á heimilisútgjöldum fjölskyldnanna í landinu. Það er líka fölsun í því fólgin að hækka beina skatta á launþegum í landinu, sem ekki verka til hækkunar kaupgjaldsvísitölu, til þess að standa undir auknum niðurgreiðslum, sem lækka kaupgjaldsvísitölu, og láta þannig neytendur í landinu borga eigið kaup niður með auknum sköttum. Þetta eru svik og ekkert nema svik sem 1. þm. Austurl. hefur staðið fyrir og haft forgöngu um, ekki bara í þessari ríkisstj., heldur og í fyrri vinstri ríkisstj. sem hann hefur setið í. Það er ekki að furða þó hv. 1. þm. Austurl. hafi verið nokkuð ákafur í ræðuflutningi sínum áðan. Sök bítur sekan. Hann hefur verið meistari talnaleiks með vísitöluna til að koma aftan að launþegum og reyna að blekkja þá. En þegar á Alþ. í fyrra komu fram hreinskilnar ráðstafanir og nauðsynlegar til þess að hafa hemil á verðbólgunni í landinu var þessi maður standandi upp og æsandi launþega upp til skemmdarverkar. Ég frábið mig því hrósi, eins og hlýtur að hafa átt að vera af munni hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar, að ég hafi æst launþega upp á Alþ. í vetur. Ef það er að æsa launþega upp á Alþ. að krefjast þess af fyrri stjórnarandstöðu, bæði Alþb. og Alþfl., svo og af málsvörum Framsfl. eftir að þeir gengu í björg með fyrri stjórnarandstöðu, að þeir standi við eigin orð, að þeir standi við eigin loforð, má e. t. v. til sanns vegar færa að ég hafi æst menn upp. En ég held að slíkt sé ekki annað og meira en sú krafa sem gera verður til allra okkar alþm., að við stöndum við orð okkar og við segjum ekki tvennt ólíkt fyrir og eftir kosningar. Það er einmitt höfuðatriði þessa máls, að málsvarar Alþb. og Alþfl. sögðu allt annað við kjósendur fyrir kosningar en þeir hafa framkvæmt eftir kosningar. Kemur það berlegast fram í viðtalinu við Lúðvík Jósepsson sjálfan í Þjóðviljanum í morgun, þar sem hann segir berum orðum að sérstaða sveitarfélaganna í landinu hafi verið að þau hefðu getað lyft launaþakinu vegna þess að sú ákvörðun var gerð fyrir þingkosningar. En ekki var skynsamlegt að áliti Lúðvíks Jósepssonar að gera slíkt hið sama eftir kosningar. Nei, það var ekki sambærilegt. Þá var áhætt að svíkja kosningaloforðin. Þetta kalla ég hræsni og ítreka það og endurtek og legg áherslu á. Og það er fyrir þessa hræsni sem m. a. meðlimir innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja eru að refsa fyrri málsvörum sínum sem þeir héldu vera. Við getum rakið áfram hvernig núv. ríkisstj. hefur brotið loforðið um samningana í gildi, ekki eingöngu með því að leggja aukna áherslu á niðurgreiðslur sem gagnast ekki launþegum í sama mæli og kaupgjald mundi hafa gert, heldur og með ýmsu öðru. En áður en ég vík frá niðurgreiðslunum er stutt í efndir þess atriðis stefnuskrár ríkisstj. að auka niðurgreiðslur sem svarar 10 prósentulyftingum í kaupgjaldsvísitölu á þessu ári. Í fyrsta lagi hafði ríkisstj. reist sér þann hurðarás um öxl með þessu loforði að hún gafst upp við efndirnar þegar við gerð fjárlaga fyrir yfirstandandi ár og ætlaði ekki nægilegt fjármagn til þess arna. En það er ekki nóg með það. Hún gengur með nýsamþykktu efnahagsfrv. frá loforði sínu um auknar niðurgreiðslur og lækkað vöruverð landbúnaðarvara og segir berum orðum að draga eigi úr niðurgreiðslum í áföngum á þessu ári, á næsta ári og árinu þar á eftir. Hvað er nú orðið af skrautfjöðrinni þeirra Alþb.-manna? Þegar auknar niðurgreiðslur, lækkað vöruverð landbúnaðarvara, er að engu orðið og vöruverð landbúnaðarvara verður næst ákveðið kemur sú hækkunaralda fram með langtum meiri þunga sem fyrirsjáanleg er, vegna þess að vandinn var aukinn með aukningu niðurgreiðslna á s. l. hausti. Hagspeki þeirra Alþb.-manna kemur þeim í koll. Hagspeki Alþb.-manna dregur Alþfl. og Framsfl. með út í fenið. Og það þýðir lítið að koma með kurteisleg og að ýmsu leyti skynsamleg orð, eins og t. d. hæstv. sjútvrh. sem lætur blekkja sig hvað eftir annað, eins og flokksbróðir hans sagði okkur áðan, hv. síðasti ræðumaður, 7. þm. Reykv. Eigum við kannske að ræða nánar um vísitöluþakið? Ég held að það væri nær að þeir í stjórnarherbúðunum yrðu til þess að ræða það mál sín á milli og gera upp sakir sín á milli varðandi vísitöluþakið. Í átta punktunum hans Lúðvíks í Þjóðviljanum í morgun er fyrsti punktur: Ráðh. Framsfl. gerðu það að till. sinni að lyfta launaþakinu í byrjun árs. Annar punktur: Frv. forsrh. er peð í tafli formanns BHM af því að hann er framsóknarmaður. Þriðji punktur: Þakið af, sögðu kratar. Sjötti punktur: Tómas Arnason básúnar það út án samráðs við ríkisstj. að lyfta skuli þakinu og greiða BSRB-mönnum og BHM-mönnum það sem þaklyftingin jók tekjur þeirra. Sjöundi punktur: Hvorki fyrrv. né núv. formenn Framsfl. höfðu dug í sér eða skynsemi til þess að bera úrskurð Kjaradóms undir dómstóla. Og svo var áttundi punkturinn, sem ég hef þegar gert að umtalsefni, um sérstöðu bæjarfélaga sem var í því fólgin að ákvörðun þeirra var gerð fyrir þingkosningar, en ákvörðun ríkisstj. eftir. Efnislega er líka unnt að ræða um vísitöluþakið. Ég gerði það ekki. Þegar fulltrúar Alþb. töluðu um vísitöluþakið fyrir kosningar átti það að fjúka af vegna þess að innifalið var í samningunum að það væri ekki til. Þess vegna eru það auðvitað svik á því kosningaloforði að setja það aftur á. Hv. 1. þm. Austurl. telur þá Alþb. menn vera alla sammála um að lyfta vísitöluþakinu af. Ég held nú síður. Ég ráðlegg 1. þm. Austurl., Lúðvík Jósepssyni, að fara í smiðju til t. d. Benedikts Davíðssonar, formanns verkalýðsráðs Alþb., og spyrja hann um skoðun hans á því að lyfta vísitöluþakinu af. Ástæðan til þess, að ekki er alfarið óréttlátt að lyfta vísitöluþakinu af, er einmitt sú, að launataxtar í landinu eru byggðir upp með svo mismunandi hætti og með svo blekkjandi móti að sumir hinir tekjuhæstu menn í þjóðfélaginu fá fullar vísitölubætur þrátt fyrir vísitöluþakið, þótt aðrir, sem á mörkum liggja, fái launaskerðingu af því, ef launataxtar þeirra koma hreinskilið fram í útborgun launa, en eru ekki faldir í alls konar álagsgreiðslum o. s. frv. Það er líka íhugunarvert að annmarkinn á vaxandi launamun í þjóðfélaginu er e. t. v. ekki fólginn í því í sjálfu sér að lyfta vísitöluþakinu, heldur í samningum um vísitölugreiðslur eða verðbætur á laun. Það væri nær að uppörva og hvetja aðila vinnumarkaðarins til að semja sín á milli um réttlátar vísitölubætur, en ætla ekki þm. að fjalla um það efni nema í neyðartilvikum, eins og fráfarandi ríkisstj. leit á málin á s. l. vetri. En síðan er liðið eitt ár og nægur tími hefði verið fyrir aðila vinnumarkaðarins að komast að skynsamlegum samningum, bæði hvað snertir grunnkaup og verðbætur launa. Þeir, sem töluðu um samningana í gildi, hefðu átt að stuðla að því, að slíkir samningar væru gerðir, í stað þess að vera sífellt að krukka í gerða kjarasamninga frá því að stjórnin var mynduð og til þessa dags. Þegar stjórnin var mynduð var önnur höfuðstoð stjórnarmyndunarinnar, fyrir utan auknar niðurgreiðslur, að hækka launin, sem þeir sögðu að fælist í loforðinu og efndum loforðsins „samningarnir í gildi“. En hvert hefur verið verkefni ríkisstj. allar götur síðan? Að lækka launin. Þeir hækka fyrst launin í sept. þegar þeir byrja stjórnarstörfin og þá einkum á hæst launaða fólkinu, ekki á lægst launaða fólkinu sem hafði aðeins dagvinnutekjur, en allar götur síðan eru allar gerðir ríkisstj. við það miðaðar að lækka launin sem fólkið átti von á að fá. Ég er ekki með þessu að segja að þessar aðgerðir ríkisstj. hafi ekki að einhverju leyti haft rök að baki sér. En ég er að segja að þær aðgerðir stinga í stúf við það sem þessir menn og flokkar sögðu fyrir kosningar. Þessir menn, sem áður sögðu að laun og launatilkostnaður í landinu hefðu enga þýðingu hvað snertir afkomuskilyrði atvinnuveganna, atvinnuöryggi eða gengi íslensku krónunnar eða í baráttunni gegn verðbólgunni, eru nú allt í einu í vetur, þegar þeir eru komnir í ríkisstj., búnir að gera sér grein fyrir að auðvitað hafa launin þýðingu hvað snertir þessa málaþætti, þótt ýmislegt annað komi einnig til. Það er sagt að sjálfstæðismenn hafi beitt sér gegn samningum BSRB og ríkisins. Ég veit ekki um einn einasta sjálfstæðismann t. d. hér innan þingsala sem hefur látið orð í ljós sem túlka mætti þannig. Nei, það er víst og öruggt að svikin á loforðinu „samningarnir í gildi“ felast í mörgu öðru en vísitöluþakinu, felast m. a. í margs konar skerðingarákvæðum í sept., nóv., des., mars og síðasta efnahagsfrv. Þannig er upplýst af málgögnum Alþb. sjálfs t. d., að vísitöluskerðingin, kaupgjaldsskerðingin við útborgun launa 1. júní, verður 6–7%, þ. e. a. s. meiri en átti sér stað með febrúarlögunum fyrir rúmu ári. Og það er ekki nóg með það. Samkv. febrúar- og maí-lögunum var sérstakt tillit tekið til láglaunahópanna og skerðing þeirra var engin eða mun minni en hinna sem hærri launin höfðu. Nú eru slík ákvæði afar takmörkuð og gilda aðeins í nokkra mánuði samkv. efnahagsfrv. Þannig gæta Alþb.-menn hagsmuna hinna lægst launuðu. Ég vil, áður en ég læt máli mínu lokið, vekja athygli á því, að samkv. því, sem hæstv. forsrh. sagði, er ljóst að það er stefna hans og ríkisstj. að greiða út 3% grunnkaupshækkun til BSRB-manna og Bandalags háskólamanna, og jafnframt telur hann eðlilegt að sú grunnkaupshækkun fari út í launakerfið allt, en hann tók fram að hvað snerti ASÍ-samningana yrði að gera sjálfstæða samninga og sömuleiðis við bankamenn. Þar sem ríkisbankarnir ráða í raun ferðinni hvað snertir kjör bankamanna sýnist ekki verða fyrirstaða gegn slíkum samningum þeirra vegna, en ég hlýt þó samt sem áður að vekja athygli á að það er alveg augljóst, a. m. k. hvað snertir bankamenn, að ríkisstj. hefur breytt samningum um grunnkaup. Hún hefur fellt niður umsamda grunnkaupshækkun án þess að nokkuð kæmi í staðinn. Það hefði gilt ef samningarnir við BSRB hefðu verið samþykktir af félagsmönnum þar. Auðvitað höfðu forvígismenn BSRB ekki á stefnuskrá sinni að fella niður 3% grunnkaupshækkun nema vegna þess að þeir töldu sig fá eitthvað í staðinn sem aðrir launþegahópar hefðu einnig haft í huga að meta sjálfum sér til framdráttar næst þegar kaupkröfur væru gerðar. Ég vil að gefnu tilefni orða hæstv. forsrh. segja, að það má vel vera að ríkissáttasemjari hafi ekki haldið fund í farmannadeilunni vegna þess að hann búist ekki við árangri. Og rétt er það, að ríkissáttasemjari er sjálfstæður í starfi. En ef sú skýring er rétt, að ríkissáttasemjari boði ekki til funda vegna þess að hann eigi ekki von á árangri, hver skyldi þá vera ástæðan fyrir því? Skyldi ástæðan ekki m. a. vera ótímabærar yfirlýsingar ráðh., fleiri en eins, um væntanlegar og fyrirhugaðar aðgerðir ríkisstj. í launamálum? Slíkar hótanir geta bæði orðið til þess að samningar takist, og þá mismunandi skynsamlegir eins og við flugmennina, og geta líka orðið til þess að aðilar segi sem svo: Það þýðir ekkert að vera að tala saman ef ríkisvaldið ætlar að grípa inn í deiluna með lagaboði. - Þess vegna hlýt ég að undirstrika hversu óheppilegar yfirlýsingar ráðh. í núv. ríkisstj. eru í tíma og ótíma um hvað þeir ætli að gera og hvað þeir ætli ekki að gera í sambandi við lausn vinnudeilna sem þeir hingað til hafa þvegið hendur sínar af og sagt að ríkisvaldið ætti ekki að hafa nokkur afskipti af. Varðandi verðlagshækkanir vil ég ítreka það, að ég legg ekki sjálfstæðan dóm á hvort þær eru of miklar eða ættu að vera meiri eða minni. En hitt var athyglisvert, að hæstv. forsrh. gaf fyllilega í skyn að hann ætti í vök að verjast innan ríkisstj. gegn ráðh. Alþb. til að koma í veg fyrir hækkunartillögur og hækkunaráform ráðh. Alþb. Ég sagði í fyrri ræðu minni að verðhækkanir væru oft og tíðum og oftast ekki á valdi ríkisstj. Ég vakti athygli á að það voru fulltrúar Alþb. og núv. stjórnarflokka sem gagnrýndu fyrrv. ríkisstj. fyrir að hækka verð á vöru og þjónustu. En sannleikurinn er sá, að það er ekki á valdi ríkisstj. á hverjum tíma nema að mjög takmörkuðu leyti að standa í vegi fyrir verðhækkunum þegar verðbólga er svo mikil sem raun ber vitni um. Og oft og tíðum er skynsamlegra að heimila verðhækkanir fyrr en seinna, fremur en t. d. að fjármagna rekstur opinberra fyrirtækja með erlendum lánum, eins og dæmi eru til um, með þeim afleiðingum að verðið er nú eða verður í framtíðinni hærra en þurft hefði að vera. Herra forseti. Ég þakka fyrir það umburðarlyndi sem mér hefur verið sýnt. Ég tel þó það málefni, sem ég hef hér haft frumkvæði að rætt yrði, svo mikilvægt að ekki mátti bíða að fá svör ríkisstj. Þau eru að vísu óskýr. Í raun og veru er sagt að engin stefna sé í kaup- og kjaramálum eða það eigi eftir að móta þá stefnu. Það kom skýrt og greinilega fram hjá forsrh., hjá hv. 1. þm. Austurl., hv. 7. þm. Reykv. svo og hæstv. sjútvrh. Ég held að hv. 7. þm. Reykv., Vilmundur Gylfason, hafi komist einhvern veginn svo að orði, að framhald stjórnarsamstarfsins yrði ekki leikið af fingrum fram. Mín spurning er nú sú: Hver er sá maður sem á að „kompónera“ marsinn sem núv. ríkisstj. ætlar að ganga undir á næstunni? Ég veit ekkert það tónskáld sem þess er um komið að „kompónera“ þann mars sem yrði til þess að stjórnarherrarnir gengju samstiga. Því fyrr, því betra er að þessi stjórn fari frá og nýjar kosningar fari fram. Þá er allt eins líklegt að dómur kjósenda um störf núv. ríkisstj. verði svipaður og fram kom í atkvgr. innan BSRB, en samkv. túlkun hv. þm. Vilmundar Gylfasonar var þar um dóm um störf núv. ríkisstj. að ræða.



Herra forseti. Ég vil hugga hv. 4. þm. Reykv. með því, að hann verður ekki beðinn um að „kompónera“ neitt, hvorki marsa né önnur tónverk, fyrir hæstv. núv. ríkisstj. Reynslan af tilraunum hans til þess að „kompónera“ hugverk er þjóðinni svo kunn og jafnframt svo dapurleg að ekki mun nokkur maður láta sér til hugar koma, nema e. t. v. hans allra nánustu og tryggustu vandamenn í Sjálfstfl., að stiga spor eftir þeim marstakti sem hann kann að sveifla tónsprota til í framtíðinni. Við sáum vel hvernig honum gekk að sveifla slíkum tónsprota á landsfundi Sjálfstfl. á dögunum, og ég hygg að landsmenn hafi ekkert með slíka leiðsögn að gera. Ég kom hingað aðallega upp vegna þeirra ummæla sem féllu hjá hv. 7. þm. Reykv. áðan. Hann rakti nokkuð af hverju það stafaði að samkomulagið hafði verið fellt í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Ég er honum ósammála í grundvallaratriðum í þeim efnum. Ég tel að ástæðurnar til þess, að samkomulagið féll, hafi verið margar og flóknar. Ég tel að fyrsta og meginástæðan hafi verið sú, að á Alþ. allt frá því um áramót hafi átt sér stað milli stjórnarflokkanna mjög hörð átök um kjaramál. Og ég tel að öskurþingmennska eins og sú sem hv. 7. þm. Reykv. hefur tamið sér í vetur hafi ekki orðið til að styrkja stöðu stjórnarinnar eða tiltrú launamanna í þessu landi á stjórnarflokkunum. Ég tel í annan stað, að sá samningur, sem gerður var við flugmenn á sínum tíma, hafi verið óheppilegur og þá hafi verið spillt fyrir möguleikum á því að framfylgja áfram heillegri efnahags- og launajöfnunarstefnu eins og ríkisstj. hafði sett sér í öndverðu. Ég hygg að ein ástæðan til þess að samkomulagið var fellt hafi verið sú, að þó nokkur hópur manna - vegna þess hvernig störf þeir vinna - innan BSRB er þeirrar skoðunar að verkfallsréttur sé þeim ekki nauðsynlegur eða nothæfur við þær aðstæður, sem þeir starfa, til þess að knýja fram breytingar á kjörum sínum. Ég held og að ein ástæðan sé sú, að þarna voru ýmsir flokksbundnir menn í Sjálfstfl., sem jafnframt eru forustumenn í ýmsum félögum opinberra starfsmanna, að beita sér mjög hart flokkspólitískt, án þess að ég sé að segja að Sjálfstfl. „eigi“, eins og það er orðað af hv. 4. þm. Reykv., þá andstæðinga samkomulagsins sem felldu það á dögunum. Ég held að hann geti ekki eyrnamerkt sér kjósendur frekar en nokkur annar maður, sem betur fer. Ég held að ýmsar fleiri ástæður séu fyrir þessu. Af þeim þarf ríkisstj. að læra og hún þarf að taka ákvarðanir í launamálum og kjaramálum í samræmi við þá niðurstöðu. Niðurstaða mín er ekkí sú, að kosningaúrslitin í BSRB sýni að samráðið við verkalýðshreyfinguna sé í raun og veru ónýtt og tilgangslaust, eins og mér skildist á hv. 7. þm. Reykv. áðan. Ég tel þvert á móti að ein skýringin á því, hversu þessum málum er komið, geti verið að samráðið við verkalýðshreyfinguna í landinu hafi ekki verið eins náið og vera skyldi. Ég mótmæli því alfarið þeim viðhorfum sem fram komu hjá hv. 7, þm. Reykv. í garð þessa samráðs sem hefur verið eða átti að vera einn af hornsteinum stjórnarsamstarfsins. Ég verð að segja að mér fannst einnig athyglisvert hjá hv. 7. þm. Reykv. þegar hann hafnaði því algerlega, sem þó hefur verið stefna ríkisstj. frá því að hún var mynduð, að eðlilegt væri að setja á vísitöluþak. Það gerðum við með samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna strax 1. sept. Ég ítreka að við Alþb.-menn erum þeirrar skoðunar, að rétt sé og skynsamlegt að setja á vísitöluþak þannig að verðbætur skrúfist ekki upp eftir öllum launastiganum. Og ég vil endurtaka það sem fram kom áðan, að auðvitað er þessi skoðun í samræmi við þá afstöðu, sem fram hefur komið hjá flokki okkar á undanförnum árum, og hún er í samræmi við afstöðu verkalýðshreyfingarinnar í landinu. Það er svo með hv. 7, þm. Reykv., sem því miður er víst fjarstaddur núna, að þegar hann fer að tala um hlutina kemst hann stundum hnyttilega að orði, en stundum bregst honum hrapallega bogalistin og stundum kemur fyrir að hann ætlar sér að reyna, að því er virðist, að fleyta kerlingar á tiltölulega lítilli þekkingu á allflóknum málum oft og tíðum, eins og þegar hann hélt því fram í ræðu sinni áðan að það, sem haft er eftir mér í dagblaðinu Þjóðviljanum í dag, þýði að ég sé að gera till. um sams konar efnahagsráðstafanir og hv. þm. Geir Hallgrímsson beitti sér fyrir sem forsrh. í febr. 1978. Þær ráðstafanir höfðu það innihald að vísitölubætur á laun voru skertar um helming á dagvinnulaun, sem mundi þýða að vísitölubætur hækkuðu líklega um 5% á dagvinnukaup 1. júní í staðinn fyrir um 9%, miðað við þær verðtagsspár sem liggja fyrir. Efnahagsráðstafanir hv. þm. Geirs Hallgrímssonar, sem Vilmundur Gylfason var að líkja við hugmyndir mínar áðan, fólu það auk þess í sér, og það er atriði sem ótrúlegustu menn gleyma, að álag á næturvinnu og eftirvinnu til launafólks í landinu hefði í raun og veru þurrkast út á einu ári. Hefðu ráðstafanir Geirs Hallgrímssonar verið í gildi núna og áfram væri kaupið í eftirvinnu og næturvinnu orðið mjög svipað og það er fyrir dagvinnu. Og svo kemur hv. þm. Vilmundur Gylfason í ræðustól og heldur því fram, að það, sem haft er eftir mér í Þjóðviljanum í dag, þýði hið sama. Þetta er þekkingarleysi af versta tagi eða misskilningur. Hið síðarnefnda væri fyrirgefanlegt. 
             Ég vil einnig minna hv. þm. Vilmund Gylfason á, þannig að það komi fram enn þá einu sinni héðan úr ræðustól og af vörum mínum og í tilefni af orðum hans í vetur, að það var ritari Alþfl., Björn Jónsson, forseti Alþýðusambands Íslands, sem var smiðurinn að slagorðinu „samningana í gildi“. Ég tel að þetta slagorð hafi í raun og veru verið fyrst og fremst mótað af honum fyrir Alþýðusamband Íslands. Ég minni á að fyrir kosningarnar s. l. birtist frétt í Morgunblaðinu og fréttir frá þingmálafundum þar sem frambjóðendur Alþb. úti á landi höfðu tjáð sig um vísitölubætur. Hæstv. núv. menntmrh. hafði þá sagt að það kæmi vel til álita og gæti verið eðlilegt að takmarka vísitölubætur á hærri laun. Því er útúrsnúningur og ekkert annað þegar hv. þm. Vilmundur Gylfason heldur því fram að við séum að ganga á bak orða okkar þegar við krefjumst þess að þak sé sett á vísitölubætur. Það er í samræmi við það, sem við sögðum fyrir kosningar, og það sem flokkur okkar og verkalýðshreyfingin í landinu hafa alltaf sagt. Ég ætla ekki að þessu sinni, vegna þess hvað tíminn er knappur, að fara að rökræða frekar við hv. þm. Vilmund Gylfason. Ég tel að margt af því, sem fram kom í máli hans áðan, hafi verið þannig gagnvart verkalýðshreyfingunni í landinu að langar umr. þyrfti í rauninni til að fara ofan í það. Ég er honum ósammála í mikilvægum grundvallaratriðum. Afstaða hans og umræður um verkalýðshreyfinguna í landinu minna mig á afstöðu þá sem komið hefur fram og kennd er við Margaret Thatcher í Bretlandi. Það á að taka á þrýstihópum, Alþ. á að stjórna, eins og hv. 7. þm. Reykv., Vilmundur Gylfason, er búinn að básúna hér í ræðustólnum hvað eftir annað í allan vetur.  Ég vil einnig segja það í tilefni af því sem fram kom hjá hv. 4. þm. Reykv., af því að ekki er óhætt lengur að ávarpa þann 7., hann er orðinn svo ókyrr í stólnum, að það er alveg greinilegt hver er sú stefna sem Sjálfstfl. vill í rauninni framfylgja í kjaramálum á Íslandi um þessar mundir. Það er stefna Vinnuveitendasambands Íslands. Morgunblaðið málgagn hv. þm., einkamálgagn segja sumir, m. a. flokksmenn hans, hefur aldrei svarið af sér þá efnahagsstefnu sem sett hefur verið fram í tillögum Vinnuveitendasambandsins, sem hefði þýtt niðurfellingu vísitölubóta á laun að fullu og öllu. Og það er fróðlegt þegar þessi hv. þm. kemur svo upp í ræðustólinn og lýsir því yfir að launafólk og atvinnurekendur í landinu eigi að reyna að leysa þessi mál með kjarasamningum sín á milli og þannig eigi hnútarnir að leysast. Ég held að eins og staðan er núna og miðað við þær yfirlýsingar, sem gefnar hafa verið af atvinnurekendum, sé slíkt afar erfitt fyrir verkalýðshreyfinguna, nema stjórnvöld vilji efna til stéttastríðs í landinu, eins og hv. 4, þm. Reykv. innti af höndum hvað eftir annað á stjórnarferli sínum. Það hefur ekkert komið fram í málflutningi Sjálfstfl. um kjaramál annað en að hann vilji í rauninni styðja till. Vinnuveitendasambands Íslands. Og það alvarlegasta í þessum málum öllum finnst mér vera að jafnvel innan annarra stjórnmálaflokka hafa heyrst raddir sem eru afskaplega fjandsamlegar verkalýðshreyfingunni í landinu. Einn af hugmyndafræðingum Sjálfstfl., einn af hæstaréttardómurum landsins, flutti um það útvarpserindi fyrir nokkrum dögum að í raun og veru væri nauðsynlegt að setja í stjórnarskrána ákvæði um að takmarka umsvif „þrýstihópa“ í landinu. Þegar svona er komið og menn láta sér detta í hug að beita grundvallartexta íslenskra löggjafar gegn félagasamtökum og félagafrelsi er eitthvað mikið að.



Herra forseti. Þrátt fyrir að margt athyglisvert hafi komið fram í umr. um þetta frv. mun ég ekki blanda mér í almennar umr. um það, en leyfi mér að gera grein fyrir brtt. sem ég hef flutt á þskj. 591 og kveður á um að ný grein komi inn í frv. sem orðist á þessa leið: „Heimilt er fjmrh. f. h. ríkissjóðs að taka lán í því skyni að skila Ríkisútvarpinu eftirstöðvum af tolltekjum af innfluttum sjónvarpstækjum á árinu 1978 að upphæð 832 millj. kr.“ Tildrög brtt. eru þau, að fyrir nokkrum dögum, eða nánar tiltekið 26. apríl s. l., fóru fram umr. í hv. Sþ. vegna fsp. frá hv. þm. Þorv. Garðari Kristjánssyni um tolltekjur af sjónvarpstækjum. Í þeim umr. tóku allmargir þm. þátt, auk hæstv. menntmrh. Var mál allra ræðumanna að það væri hin mesta ósvinna hvernig með Ríkisútvarpið og fjármál þess væri farið og að nauðsynlegt væri að bæta úr mjög rösklega. Í umr. kom fram að á síðasta ári var gert ráð fyrir fjárframlagi á fjárlögum til Ríkisútvarpsins að upphæð 340 millj., en tolltekjur af innflutningi sjónvarpstækja námu á því ári um 1100 millj. Á þessu ári er gert ráð fyrir á fjárl. að sama upphæð, þ. e. a. s. 340 millj., sé framlag ríkisins til áðurnefndrar stofnunar, þrátt fyrir að ljóst sé að innflutningur á sjónvarpstækjum muni sjálfsagt verða í svipuðum mæli og var á síðasta ári þannig að gera megi ráð fyrir að tolltekjurnar verði allt að 1 milljarði. Ég vil leyfa mér að vísa til ummæla hæstv. menntmrh. í sambandi við þessar umr., en þar sagði hann m. a. að Ríkisútvarpið ætti kröfu til þess að tolltekjum sjónvarpsins væri skilað. Hann taldi afleitt að Ríkisútvarpið yrði af þeim tekjum, því að það þyrfti bersýnilega á þeim að halda. Hann margendurtók í ræðu sinni að Ríkisútvarpið ætti þessa kröfu, enda væri útilokað fyrir Ríkisútvarpið, hljóðvarp og sjónvarp, að framkvæma það sem gera þarf nema krafan til tolltekna væri viðurkennd og kæmist í framkvæmd. Hann endurtók enn að ríkissjóður ætti að skila Ríkisútvarpinu hinum mikla mismun, þ. e. a. s. um 830 millj., sem fyrir hendi væri frá árunum 1977, 1978 og 1979. Hann lét í ljós þá skoðun sína, að hann hefði talið æskilegra að meira hefði gengið til Ríkisútvarpsins af tolltekjum en ákveðið er í fjárlögum. Hv. þm. Árni Gunnarsson tók þátt í umr. og af orðum hans mátti skilja að hann taldi engan vafa á að Ríkisútvarpið ætti þann rétt að fá óskiptar tekjurnar af innflutningi sjónvarpstækja beint í þágu Ríkisútvarpsins. Hv. þm. Alexander Stefánsson taldi eðlilegt að tolltekjur af innflutningi sjónvarpstækja færu beint til uppbyggingar stofnunarinnar, bæði í dreifingu og innri byggingu hennar. Hv. þm. Ingvar Gíslason taldi sjálfsagt mál að tryggja Ríkisútvarpinu stærri hlut af tolltekjum til dreifingar á sjónvarpi. Hann tók ekki af skarið um hvort stofnunin ætti rétt á þeim tekjum alfarið eða ekki, en eins og hann orðaði það: stærri hlut af tolltekjum. Hv. þm. Páll Pétursson taldi rétt að skila peningunum til uppbyggingar Ríkisútvarpsins úr ríkissjóði, þegar hann var að ræða um tolltekjur af innflutningi sjónvarpstækja. Vilhjálmur Hjálmarsson, fyrrv. menntmrh., sagði í þessum umr., með leyfi forseta: „Ég vil láta koma fram og minna á það, að í fyrirspurnatíma fyrr í vetur lét ég þá skoðun í ljós, að Ríkisútvarpið ætti að halda þessum tekjustofni, tolltekjunum af sjónvarpstækjunum, ekki kannske eingöngu til dreifingar sjónvarps, heldur til annarra þarfa vegna þess að þarfir Ríkisútvarpsins og framkvæmdir eru svo gífurlegar.“ Þessar tilvitnanir læt ég duga til að sýna fram á að í máli þm. kom mjög skýrt fram að þeir teldu að Ríkisútvarpið ætti kröfu til þessara tolltekna, ef ekki fullan rétt á þeim. Það þarf ekki að tíunda ummæli þeirra sjálfstæðismanna sem þátt tóku í umr., þeirra hv. þm. Sverris Hermannssonar, Friðriks Sophussonar og mín. Við vorum á sama máli, sem og kemur fram í framlagningu brtt. Fyrr í vetur lét hv. þm. Lúðvík Jósepsson þá skoðun í ljós, að hér væri hið mesta óréttlæti á ferðinni. Hann upplýsti að það hefði komið honum á óvart að framlagið væri ekki hærra en 340 millj. á fjárl. þar eð hann virtist vera þeirrar skoðunar að tolltekjurnar ættu að renna óskiptar til Ríkisútvarpsins - alla vega ætti sú upphæð að vera miklum mun ríflegri en raun ber vitni. Ég held að þessar tilvitnanir tali skýrustu máli um að það sé vilji Alþ. að bæta nokkuð úr. Flestum er ljóst að Ríkisútvarpið er í miklum fjárhagserfiðleikum um þessar mundir og mun reynast ókleift fyrir þá stofnun að halda úti sæmilegri dagskrá, halda áfram uppbyggingu dreifikerfis sjónvarps og endurnýja tækjakost sinn og dreifingarkerfi varðandi hljóðvarp og sjónvarp ef ekki verður bætt úr mjög verulega strax. Ég taldi því ástæðu til að leggja fram brtt. við afgreiðslu á lánsfjáráætlun þar sem Alþ. gæti undirstrikað vilja sinn og bætt nokkuð úr. Ég legg því fram þá brtt. sem ég hef gert grein fyrir, en í henni felst að ríkissjóði sé heimilt að taka lán í því skyni að skila Ríkisútvarpinu eftirstöðvum af tolltekjum af innfluttum sjónvarpstækjum á árinu 1978 að upphæð 832 millj. Hef ég þá í till. þá upphæð sem tolltekjurnar fóru fram úr þeirri upphæð sem á fjárlögum var í vetur. Gert er og ráð fyrir að tekjur áf innflutningi sjónvarpstækja verði á þessu bili á þessu ári. Geri ég þá ráð fyrir að í framhaldi af samþykkt till. minnar muni verða tekið tillit til þess við afgreiðslu næstu fjárlaga að hækka fjárframlagið sem nemur þeirri upphæð sem innflutningurinn fer fram úr fjárframlaginu á fjárlögum fyrir 1979. Ég er þeirrar skoðunar og trúi að Alþ. sé það líka að ástæðulaust sé að breyta út frá þeirri gömlu venju að Ríkisútvarpið fái að njóta þessa innflutnings og þeirra tekna sem af honum hlýst, af tækjum sem eru ýmist hljóðvarps- eða sjónvarpstæki. Ég get vart ímyndað mér að það séu nokkur rök til þess að ríkissjóður hirði meginhlutann af þeim tekjum og þær fari beint í ríkissjóðshítina í stað þess að láta þær ganga til þessarar stóru og merku stofnunar og aðstoða hana til að skila hlutverki í þjóðfélaginu, sem felst í, eins og ég nefndi áðan, áframhaldandi uppbyggingu á dreifikerfi og að koma sjónvarpi til allra landsmanna svo og auðvitað að halda uppi menningarlegri og góðri dagskrá. Ég held að ekkert sé því til fyrirstöðu að hægt sé að samþykkja till. nú. Það ætti ekki að raska svo mjög fjárhag ríkisins þótt hún komi hér inn. Hér er um að ræða lántöku sem hægt er að endurgreiða með þeim tekjum sem inn koma á þessu ári og svo koll af kolli. Ég held að ástæðulaust sé, herra forseti, að rekja rök með till. frekar. Um þetta málefni fóru fram ítarlegar og jákvæðar umr. í þinginu fyrir nokkru og fyrr í vetur. Þær umr. undirstrika vilja þm. og þm. geta staðfest vilja sinn með því að samþykkja brtt. núna.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að lýsa, yfir stuðningi við brtt. þá sem hv. síðasti ræðumaður kynnti og varðar tekjur af innfluttum sjónvarpstækjum árið 1978. Hann las upp afstöðu þeirra stjórnarliða, sem tóku til máls í umr. í vetur, og eins afstöðu sjálfstæðismanna, sem tóku þá til máls, og ég vil bæta jákvæðri afstöðu minni við þá upptalningu. En það er ekki tilefni þess að ég stend upp. Við nánari athugun á 20. gr. frv. um ráðstafanir vegna lánsfjáráætlunar fyrir árið 1979, er snertir skerðingu á framlagi til Ferðamálaráðs, má skilja að hér sé um ráðstafanir að ræða sem nái til lengri tíma en ársins 1979. Í öðrum greinum frv., sem snerta hliðstæðar ráðstafanir vegna annarra sjóða, er tekið fram að um sé að ræða ráðstafanir fyrir árið 1979 eingöngu. Því tel ég rétt að bætt verði inn í 20. gr. frv. sömu dagsetningum og eru í öðrum greinum þess er varða aðra sjóði, eins og ég gat um áðan. Ef menn skoða frv. og lesa þær greinar, sem ég hef nú vitnað í, sjá menn að þar er alls staðar tekið fram að þær ráðstafanir, sem lagt er til að verði samþykktar, bera allar ártalið 1979. Þess vegna hef ég leyft mér að flytja á þskj. 640 brtt. við brtt. á þskj. 577, svo hljóðandi: „Á eftir orðunum „samkv. 25. gr. laganna“ í 9. lið komi: á árinu 1979.“ Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða nánar um þessa till. Mér skilst af samtölum mínum við hv. talsmann fjh.- og viðskn. að hann telji þessa breytingu eðlilega. Ég vona að verið hafi um mistök að ræða þegar frv. var sett í prentun, en ekki viljandi áætlun um að gera varanlegar breytingar á lögum um Ferðamálasjóð.



Herra forseti. Eins og áður hefur komið fram í umr. er orðin mikil þörf á að hraða afgreiðslu þessa máls, en þar sem líka er ljóst að fyrir liggja allstórar brtt. við frv. og í ljós hefur komið að allmikill vilji er fyrir því að líta nánar á þær brtt., þ. e. a. s. brtt. á þskj. 571 frá Pálma Jónssyni varðandi lántöku til Rafmagnsveitna ríkisins, brtt. á þskj. 591 frá Ellert B. Schram, sem hann var að gera grein fyrir, og þar að auki brtt. á þskj. 459 varðandi framkvæmdir við Kröflu, og svo nú síðast brtt. á þskj. 640 frá Albert Guðmundssyni, tel ég mikla þörf á að fjh.- og viðskn. fái tækifæri til þess að athuga málið á milli 2. og 3. umr. Ég legg áherslu á að 2. umr. geti lokið nú og mér er kunnugt um að flestir eða allir þeir, sem eiga hlut að máli, geta fallist á að draga brtt. sínar til baka til 3. umr. þannig að n. gefist kostur á að líta nánar á till. Fundur er þegar boðaður í fjh.- og viðskn. á morgun og ætti því málið ekki að tefjast þó að fallið yrði frá því að hafa 3. umr. um málið í kvöld, hún gæti væntanlega orðið á næsta reglulegum fundi. Ég skal ekki ræða þessar till. frekar en ég hef áður gert, nema till. á þskj. 640 frá hv. 1. þm. Reykv., Albert Guðmundssyni. Ég held að það sé rétt, sem kom fram hjá honum, að þarna sé um eðlilega breytingu að ræða. Mér hefur a. m. k. aldrei komið til hugar að ætlunin væri að breyta lögum til langframa með þessu skyndifrv. sem er aðeins, eins og nafnið ber vott um, um sérstakar ráðstafanir vegna lánsfjáráætlunar ársins 1979. Er þá vitanlega eðlilegt, ef óskað er eftir breytingum á lögum varðandi ferðamál eða Ferðamálasjóð, að fram komi brtt. um það efni annars staðar en við þetta frv. Augljóslega er um að ræða að sú takmörkun á greiðslum til sjóðsins, sem gert er ráð fyrir í 20. gr. frv., á að gilda aðeins á árinu 1979. Að öðru leyti standa svo lögin eins og gert er ráð fyrir í öllum hinum greinum frv. Ég geri því ráð fyrir að n. geti fallist á að þessi till. verði samþ., en rétt er að fara fram á að hún verði dregin til baka til 3. umr. og n. fái tækifæri til að skoða hana ásamt hinum till. á fundi sínum á morgun.



Vegna ummæla hv. 1. þm. Austurl. skal fram tekið, að það er ákvörðun mín, að ef tekst að ljúka 2. umr. um þetta dagskrármál fyrir kvöldmatarhlé verði atkvgr. að henni lokinni kl. 9 í kvöld. En mér er kunnugt um að þeir, sem eiga hér till. sem eru í athugun, hafa hugsað sér að draga þær til baka til 3. umr. Ég tel því sjálfsagt að 3. umr. verði ekki fyrr en á morgun, en áformað er að eftir eins og hálfs til tveggja tíma fund í Sþ. gefist kostur á þingdeildafundum og þá mundi þetta mál koma til 3. umr.



Herra forseti. Tolltekjur af innflutningi sjónvarpstækja hefur borið á góma í þessum umr. Ég vil minna á í því sambandi, að fyrir skömmu urðu umr. í Sþ. um fsp. sem einmitt varðaði þetta efni og þar tók ég skýrt fram að ég teldi að Ríkisútvarpið hefði ekki aðeins þörf fyrir að fá þetta fé allt með skilum fyrr eða síðar, heldur ætti líka kröfu til þess, enda þótt þar væri ekki um lögverndaða kröfu að ræða. Ég tel óhjákvæmilegt að Ríkisútvarpið fái allar tolltekjur af innfluttum sjónvarpstækjum, einnig það sem ekki hefur komið til skila 1977–1978 og á því ári sem nú er að líða. Ég tel hins vegar að ekki sé unnt að standa skil á þessu fé öllu í einu lagi, því að um mikla fjármuni er að ræða, og reyndar hafi mátt vænta þess þegar miklar sveiflur verða í innflutningi sjónvarpstækja - tekjurnar eru eitt árið mjög litlar, en annað árið upp á 1 milljarð eða meira - að ekki yrðu nákvæmlega staðin skil á því fé á því ári sem það kom inn á og í raun og veru fullkomlega eðlilegt að jafna tekjum til Ríkisútvarpsins á nokkurra ára bil. Hitt væri lakara, að þegar innflutningur sjónvarpstækja dettur aftur niður hefði Ríkisútvarpið ekki neinn samsvarandi tekjustofn. Mér finnst sem sagt fullkomlega eðlilegt að jafna þessum tekjum á allnokkur ár. Hv. þm. Ellert B. Schram hefur flutt brtt. við frv. til l. um heimild til lántöku, ábyrgðarheimildir og aðrar ráðstafanir vegna fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar 1979. Í till. hans er ákvæði þess efnis, að fjmrh. sé heimilt að taka lán í því skyni að skila Ríkisútvarpinu eftirstöðvum af tolltekjum af innfluttum sjónvarpstækjum á árinu 1978 að upphæð 832 millj. kr. Ég held að sú hugsun, sem felst í till. hans, sé í sjálfu sér mjög eðlileg. En ég vil upplýsa í því sambandi, að ég hef tekið þetta mál upp innan ríkisstj. Það er þar til athugunar og umr. og verður væntanlega til umr. á næsta ríkisstjórnarfundi. Ég tel að hvort tveggja sé nauðsynlegt, að sú stefna verði mörkuð að ætlunin sé að skila þessu fé og að Ríkisútvarpið fái nokkurt lán á árinu 1979 vegna fjárfestingarframkvæmda sem óhjákvæmilegt er að leggja í á því ári. Hvort upphæðin, sem nefnd er í till., er nákvæmlega sú rétta við ríkjandi aðstæður eða ekki verður að skoða sér á parti. En með hliðsjón af því að málið er til sérstakrar athugunar í ríkisstj., en við ráðh. í stjórninni erum ekki reiðubúnir til að skýra frá því að svo stöddu hver niðurstaðan verður, vil ég mælast til þess við hv. flm. þessarar till. að hann dragi hana aftur til 3. umr.



Herra forseti. Landbn. hefur athugað frv. og leggur til að það verði samþykkt með eftirfarandi breytingu, eins og sést á þskj. 632: „Við 2. gr. frv. 2. mgr. orðist svo: Lánskjör skulu ákveðin af stjórn veðdeildarinnar að höfðu samráði við landbrh.“ Hv. þm. Eðvarð Sigurðsson var fjarverandi afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Eins og fram kemur stendur n. í heild að nál. á þskj. 632 og mælir með samþykkt frv. með lítils háttar breytingu. Ég vil leggja á það áherslu við þessa umr., að þau lán, sem kunna að verða veitt á grundvelli þessara laga, verði ekki með erfiðari lánakjörum en gerist á almennum lánamarkaði og alls ekki með verri lánakjörum en þau lán eru sem nýju lánin eiga að leysa af hólmi. Hins vegar virðist grg. benda til að ástæða sé til að taka þetta fram og því er það gert.



Herra forseti. Á þskj. 631 er nál. frá landbn. N. fékk Sveinbjörn Dagfinnsson ráðuneytisstjóra og Svein Runólfsson landgræðslustjóra til að ræða málið á fundi n. Að ósk landgræðslustjóra voru gerðar þær breytingar, að í stað „landgræðslustjóra“ komi: Landgræðsla ríkisins. Þær einu breytingar gerir n. á þessu frv. Hv. þm. Eðvarð Sigurðsson var fjarverandi afgreiðslu málsins, en landbn. stendur öll að því.



Herra forseti. Ég ætla að gera grein fyrir nál. allshn. Nd., sem er á þskj. 594, í máli er varðar breytingu á lögum um Hæstarétt Íslands og er komið frá Ed. Frá því skal segja, að dagsetningin í 4. gr. frv. hefur tekið breytingum í Ed. Þar sem stóð í frv. „l . jan. 1979“ stendur nú „1. ágúst 1979“ og aðrar breytingar eru sama eðlis. N. leggur til að frv. verði samþ., en í frv. er gert ráð fyrir fjölgun hæstaréttardómara úr 6 í 7. Jafnframt er m. a. gert ráð fyrir að aðeins þrír dómarar skipi dóm í kærumálum og minni háttar málum, en hvort tveggja er talið hraða meðferð mála fyrir dómstólnum. Þá er einnig í frv. gert ráð fyrir að áfrýjunarupphæð hækki verulega, þ. e. a. s. lágmark áfrýjunarupphæðar hækki úr 25 þús. kr. í 200 þús. kr. Við teljum að breytingarnar í frv. séu til bóta. Hugsanlegt er að tveir hópar eða tvær deildir hæstaréttardómara geti starfað samtímis auk þess sem gert er ráð fyrir í breytingunum að allur rétturinn taki til starfa í vissum mjög mikilvægum málum, en slíkt er gert víða erlendis, t. d. í Noregi. Þótt þar séu dómarar 18 eða 19 sitja þeir allir í dómstólnum í vissum málum, er fjalla um grundvallarefni.



Hetta forseti. Á þskj. 596 leggur meiri hl. allshn. Nd. til að breytingar á frv. til l. nr. 6011972, um stofnun og slit hjúskapar, verði samþykktar. Hér er um að ræða meiri hl. allshn. sem þessir skipa: Vilmundur Gylfason, Einar Ágústsson, Friðrik Sophusson, en hann skrifar undir með fyrirvara, Gils Guðmundsson, Svava Jakobsdóttir og Árni Gunnarsson. Á hinn bóginn skilar hv. þm. Matthías Á. Mathiesen séráliti.



Herra forseti. Varðandi fyrirvara minn í þessu máli vísast til umr. sem urðu um frv. í d. í gær.



Herra forseti. Á þskj. 595 leggur meiri hl. allshn. Nd. til að breytingar á lögum um lögræði, sem fram hafa verið lagðar, á lögum nr. 95 frá 5. júní 1947, sbr. lög nr. 75/1967, verði samþ. Þau, sem mynda meiri hl., eru: Vilmundur Gylfason, Einar Ágústsson, Friðrik Sophusson, en hann skrifar undir með fyrirvara, Svava Jakobsdóttir, Gils Guðmundsson og Árni Gunnarsson. Á hinn bóginn skilar hv. þm. Matthías Á. Mathiesen séráliti.



Herra forseti. Við höfum leyft okkur fjórir þm. að flytja á þskj. 522 frv. til l. um fiskiverndarsjóð. Auk mín flytja frv. þm. Sverrir Hermannsson, Páll Pétursson og Árni Gunnarsson. Efni þessa máls er í sjálfu sér mjög einfalt, þó að það lúti að máli sem hefur verið mikið um rætt og er mikilvægt. Í fáum orðum sagt er nú orðið ljóst að þau sjónarmið njóta almennrar viðurkenningar, að á undanförnum árum höfum við ofnýtt nokkra af þýðingarmestu fiskstofnunum við landið. Landsmenn er almennt sammála um að viðvaranir fiskifræðinga beri að taka alvarlega og að stjórnvöldum beri skylda til þess að marka ákveðna og afdráttarlausa fiskveiðistefnu þar sem veiðum er beint úr ofnýttum fiskstofnum í vannýtta stofna. Um þetta er ekki deilt, þó að ágreiningur sé að sjálfsögðu um, með hvaða hætti þetta eigi að gera, og deilur séu um það á milli landshluta og veiðiskipategunda. Með þeim aflatakmörkunum, sem settar hafa verið og fyrirsjáanlegt er að settar verði, er ekki aðeins verið að taka upp í fyrsta sinn skipulegan fiskibúskap, heldur er jafnframt verið að takmarka nýtingu á auðlind sem er í eigu þjóðarinnar allrar og menn hafa hingað til vanist að geta nýtt án nokkurra takmarkana af stjórnvalda hálfu. Það er því alveg ljóst að þær takmarkanir, sem gerðar hafa verið og gerðar verða, munu koma mjög illa við kaun ýmissa aðila: einstaklinga, starfshópa, byggðarlaga og jafnvel heilla landshluta. Á sumum stöðum háttar svo til að atvinnulíf er ekki aðeins einhæft, fyrst og fremst fiskveiðar og fiskvinnsla, heldur sniðið við ákaflega einhæfar veiðar og einhæfa vinnslu. Hátti svo til á slíkum stöðum, að þar sé um að ræða veiðar og vinnslu á fiskstofni sem talinn er ofnýttur, er ljóst að allar takmarkanir á slíkum veiðum hljóta að breyta aðstæðum mjög. Þær hljóta að valda í fyrsta lagi umtalsverðu tekjutapi viðkomandi aðila: einstaklinga, fyrirtækja og bæjarfélaga, og í öðru lagi allverulegri atvinnuröskun. Dæmi eru t. d. um að slíkt tekjutap geti numið allt frá 20 og upp í 35% milli ára hjá einstaklingum og fyrirtækjum í fiskveiðum og fiskvinnslu. Þegar tekið er tillit til þess, að ekki aðeins þessir aðilar hafa tekjur af veiðum og vinnslu, heldur byggjast tekjur sveitarfélagsins á þeirri atvinnustarfsemi og öll önnur atvinnustarfsemi, svo sem allur þjónustuiðnaður og jafnvel byggingariðnaður líka er í beinum tengslum við fiskveiðarnar og fiskvinnsluna, þá er ljóst að tekjutap, sem virðist ekki koma við mjög marga, kemur þegar lengra er lítið niður á byggðarlaginu í heild. Þær staðreyndir ættu menn að hafa í huga þegar rætt er um þessi mál. Það er ekki hlaupið að því að skera niður veiðar á þeim fiskstofnum sem taldir eru vannýttir. Slíkar aðgerðir koma mjög alvarlega við hagsmuni þeirra sem hlut eiga að máli. Þeir fjölmörgu, sem haft hafa uppi brýningar um að mjög harkalegum aflatakmörkunum verði beitt, ættu að gera sér ljóst að með því eru þeir að krefjast þess að aðeins lítill hluti landsmanna taki á sig tekjuskerðingu sem numið getur stórum hluta ráðstöfunartekna sem eftir standa þegar skattgreiðslur hafa verið dregnar frá. Það er að sjálfsögðu mjög auðvelt að krefjast aðhalds og niðurskurðar ef aðrir eiga í hlut, en hætt er við að menn verði tvísaga í ábyrgðarsemdinni þegar þeir í öðru orðinu krefjast þess að sjómenn og fiskverkafólk úti á landsbyggðinni skerði tekjur sínar um allt að 35% og horfist í augu við atvinnuleysi samfara tekjurýrnuninni, en í hinu orðinu hafna því sem algerlega fráleitum hlut að una við óbreyttan kaupmátt sjálfir. Með frv. því, sem hér er flutt, er gerð tilraun til að benda á ákveðna leið sem gæti í senn orðið til þess að auðvelda framkvæmd skynsamlegrar fiskveiðistefnu og jafnframt að dreifa byrðum af henni sem jafnast á landsmenn alla. Ég held að öllum sé ljóst að fiskurinn í sjónum er náttúruauðlind sem þjóðin á öll. Það eru hagsmunir þjóðarinnar sem heildar sem eru í veði þegar ákvarðað er hvernig sú auðlind skuli nýtt. Séu settar takmarkanir á nýtingu hennar með valdboði stjórnvalda er ljóst að stjórnvöld, sem eru til þess kjörin af almenningi, eru að taka ákvarðanir sem ekki aðeins hafa áhrif á hagsmuni þeirra fámennu stétta manna sem beinan hlut eiga að máli, heldur eru teknar til að gæta hagsmuna þjóðarheildarinnar. Ef slík hagsmunagæsla verður til þess að týra mjög kjör ákveðinna þjóðfélagsþegna er ljóst að þjóðarheildin ber þar ábyrgð á og ber skylda til þess í tilviki eins og hér um ræðir að láta ekki við það sitja að lítill hluti þjóðfélagsþegnanna taki á sig allar byrðar af stefnu sem talið er nauðsynlegt að stjórnvöld framkvæmi í nafni almannaheilla. Með þeim aðgerðum, sem frv. gerir ráð fyrir, er þannig að því stefnt að landsmenn allir leggi fram sinn litla skerf til fiskverndunarmálanna í því skyni að verja, varðveita og byggja upp mikilvægustu auðlind landsmanna og verji til þess fé sem vera mun talsvert minna en allflestir nota á ári til að spila fyrir í happdrættum, svo að lítið dæmi sé tekið. Sé um að ræða að ákvörðunin um aflatakmarkanir komi aðeins niður á kjörum þeirra sem beinna hagsmuna hafa að gæta, þ. e. a. s. sjómanna og fiskverkafólks, geta þær ákvarðanir orðið til þess, eins og ég sagði áðan, að rýra tekjur slíkra einstaklinga um allt að rösklega einn þriðja. Séu hins vegar þær ákvarðanir, sem teknar eru í nafni þjóðarheildarinnar og af forustumönnum sem þjóðarheildin hefur kjörið sér, jafnframt bornar af þjóðarheildinni með sameiginlegum fjármunatilfærslum er aðeins um að ræða svo léttvæga byrði á hvern og einn að nemur litlu meira fé en talið er að fólk spili almennt fyrir í tveimur stærstu happdrættum landsmanna. Með frv. er sem sé lagt til að stofnaður verði sjóður, er nefnist fiskiverndarsjóður, og hann verði starfræktur um tiltekinn tíma eða þar til talið er að ströngustu aðhaldsaðgerðum í fiskveiðimálum verði lokið. Ráð er fyrir því gert í frv., að hlutverk fiskiverndarsjóðs verði þríþætt: Í fyrsta lagi á hann að greiða fyrir veiðum á vannýttum fiskstofnum og auðvelda með þeim hætti að snúa fiskveiðum í auknum mæli frá ofnýttum stofnum yfir í vannýtta stofna, án þess að umtalsvert fjárhagstjón hljótist af. Þetta getur sjóðurinn t. d. gert með að greiða verðbætur á verðlágan fisk, sem telst til vannýttra fiskstofna, á sama tíma og mælt er fyrir um veiðistöðvanir eða veiðitakmarkanir á ofnýttum stofnum. Í öðru lagi gerir frv. ráð fyrir að sjóðurinn veiti aðstoð við að framkvæma breytingar og endurbætur á vinnsluaðferðum og tækjabúnaði fiskvinnslufyrirtækja í landi, sem miðað hafa alla vinnslu sína t. d. við vinnslu á þorski eða öðrum fisktegundum, sem taldar eru ofnýttar, og þurfa að tileinka sér nýjar vinnsluaðferðir og nýtt hráefni. Sem dæmi um þetta má nefna, og vitna ég þar í kjördæmi mitt því að þar er ég málum kunnugastur, að hraðfrystihúsin á Vestfjörðum hafa undanfarin ár byggt upp starfrækslu sína fyrst og fremst á vinnslu þorsks. Slíkt er ekkert óvanalegt. Ekki er langt síðan t. d. frystihús á Reykjavíkursvæðinu byggðu vinnslurásir sínar fyrst og fremst upp á vinnslu á karfa - eða á þeim árum þegar karfaafli var hvað mestur á Nýfundnalandsmiðum. Sambærilegar aðstæður hafa valdið því að frystihúsin á Vestfjörðum og raunar víða annars staðar á landinu, t. d. á Norðurlandi, hafa byggt vinnslurásir sínar og tæknibúnað fyrst og fremst á vinnslu á þorski. Nú er gert ráð fyrir að veiðiskip á þessu svæði beini sókn sinni í aðra fiskstofna, fyrst og fremst í karfa og grálúðu. En þá er sá hængurinn á, að frystihúsin, sem eiga að vinna þann fisk, eru ekki til þess búin. Á öllum Vestfjörðum voru til skamms tíma ekki til nema tvær karfaflökunarvélar, svo að dæmi sé nefnt, þó að nokkuð hafi verið úr því bætt að undanförnu, og á öllum fjörðunum eru aðeins til tvær flökunarvélar til að flaka flatfisk. Því hafa menn einmitt um það leyti sem þessar umr. fara fram neyðst til þess á Ísafirði að taka upp vaktavinnu í öðru frystihúsinu við vinnslu á grálúðu. Þar stendur fólk nú á fjórum vöktum og frystihúsið er í notkun allan sólarhringinn, vegna þess að vantar tækjabúnað til að flaka grálúðuna sem á land kemur, þó svo að frystitæki og annar tækjabúnaður hússins hafi undan að vinna fiskinn eftir að búið er að flaka hann. Það er alveg ljóst, að þegar breytt er með slíkum hætti um vinnsluaðferðir, vegna þess að aðstæður breytast að fyrirlagi stjórnvalda, hljóta fyrirtæki sem hafa lagt í mjög miklar og kostnaðarsamar endurbætur og verða nú að taka upp nýjar vinnsluaðferðir, sem endurbæturnar voru ekki miðaðar við, að verða fyrir talsverðu beinu fjárhagstjóni þá þegar og í öðru lagi að neyðast til að leggja út í mjög verulegar fjárfestingar vegna breyttrar aðstöðu. Það er sjálfsagt og eðlilegt að stjórnvöld, sem knýja hinar breyttu aðstæður fram með valdboði, aðstoði fyrirtækin við að breyta vinnslurásum sínum og vinnsluaðferðum. Annað dæmi um þetta, sem á eftir að skapa okkur talsverð vandamál, eru málefni fiskimjölsverksmiðja á landinu, þar sem á mjög stórum landssvæðum er ekki aðstaða til feitbeinabræðslu og verður að leggja í mjög kostnaðarsamar endurbætur á fiskimjölsverksmiðjum til þess að slíka vinnslu megi taka upp. En það verður að gera sökum breyttra aðstæðna þegar fiskiskipaflotanum er beint að veiðum á öðrum fiskitegundum en þeim sem hann hefur verið byggður upp til þess að veiða og vinnslan í landi byggð upp til þess að verka. - Þetta er sem sé annað meginviðfangsefnið sem gert er ráð fyrir að fiskiverndarsjóður fái með þessu frv. Í þriðja lagi er svo g;ert ráð fyrir í frv., að sjóðurinn geti aðstoðað þá aðila sem sannanlega verða fyrir verulegum búsifjum af völdum veiðitakmarkana og annarra fyrirmæla stjórnvalda um fiskveiðistefnu og ekki er hægt að koma til móts við með öðrum hætti. Þetta eru meginatriði í þeirri stefnu sem mörkuð er í frv.: Það er í fyrsta lagi, að því verði slegið föstu, að það áfall, sem af veiðitakmörkunum kann að hljótast fyrir einstök byggðarlög, einstök fyrirtæki, einstaka landshluta og einstakar stéttir í þjóðfélaginu og getur verið mjög tilfinnanlegt, verði borið sameiginlega af þjóðarheildinni. Hér er um að ræða ákvarðanir sem teknar eru af handhöfum almannavalds með valdboði, með stjórnvaldsathöfnum í nafni sameiginlegra hagsmuna þjóðarinnar, og því hlýtur að vera sameiginlegt mál þjóðarinnar að bera afleiðingarnar. Annað meginatriðið er að stofna sjóð er hafi það hlutverk sem greinir í 2. gr. frv. og ég hef lýst. Í 3. gr. er ákvæði um hvernig eigi að afla sjóði þessum tekna. Það má gera á margan hátt. Það mætti hugsa sér t. d. að tekna væri aflað á fjárlögum hverju sinni með framlagi sem Alþ. ákvæði. Það mætti einnig hugsa sér að a. m. k. mjög verulegur hluti af tekjum sjóðsins kæmi með lánsfjáröflun, jafnvel með öflun lánsfjár erlendis. Á það hefur verið bent, að arðurinn af fiskveiðistefnu eða réttara sagt af takmörkunum fiskveiða sé svo mikill þegar til lengri tíma er litið að það mundi meira en borga sig að taka lán til að auðvelda framkvæmd veiðisamdráttar með það fyrir augum að greiða slíkt lán til baka síúar. Þriðji möguleikinn, sem til greina kemur á tekjuöflun, er svo sá sem á er bent í 3. gr. frv., þ. e. a. s. að fá fiskiverndarsjóðnum sérstakan tekjustofn, sem í þessu tilviki er gert ráð fyrir að sé, auk framlaga úr ríkissjóði og tekna af eigin fé, gjald sem í fyrsta lagi er almennur viðbótarlaunaskattur er lagður er á launagreiðendur, en nemur í öðru lagi jafnháum skatti á greidd vinnulaun. Ágallar slíks kerfis eru að sjálfsögðu margir. Þó að gjaldið sé ekki hátt, 0.3% launaskattur og jafnhár skattur af greiddum vinnulaunum, er það engu að síður markaður tekjustofn sem stjórnvöld líta ekki sérstaklega hýru auga. En við flm. frv. leggjum þessa till. fram frekar sem ábendingu um eina af leiðum til fjármögnunar sjóðsins sem til greina koma, fremur en við séum að taka þá leið fram yfir ýmsar aðrar sem til greina geta komið. Ég lýsi því yfir fyrir hönd okkar allra, að við erum opnir fyrir því að 3. gr. verði mjög verulega breytt í meðförum nefnda þingsins. Að lokum þetta: Mér hefur verið bent á að vera kunni að það muni gera okkur erfitt um vik í sambandi við sölustarfsemi okkar erlendis, einkum og sér í lagi í sambandi við þau hlunnindi sem við njótum við sölu fisks á Bandaríkjamarkaði, að taka upp beinar eða óbeinar styrkveitingar eða styrkjagreiðslur í sambandi við fiskveiðar okkar. Fróðir menn hafa sagt mér að það sé ekki ástæða til að óttast slíkt einfaldlega vegna þess að hér sé ekki um að ræða styrkjapólitík, hér sé ekki um að ræða viðvarandi styrkjastefnu til sjávarútvegsins, heldur gjald sem á er lagt og síðan greitt til varðveislu náttúrauðlinda, og það sé almennt viðurkennt að slík gjaldtaka og greiðslur í slíkum tilvikum séu ekki og beri ekki að skoða sem venjulega framleiðslustyrki sem gætu stefnt í hættu viðskiptasamböndum okkar t. d. á Bandaríkjamarkaði og þeim hlunnindum sem við njótum þar í fisksölumálum. Herra forseti. Ég tel svo ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta mál, en legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Það frv., sem hér er um að ræða, hefur hlotið meðferð í hv. Ed. Alþingis og verið afgreitt þar samhljóða. Í frv. er óskað heimildar fyrir ríkisstj. til að hækka fjárframlag eða m. ö. o. kvóta Íslands til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um 50% eða 29 millj. sérstakra dráttarréttinda í 43.5 millj. sérstakra dráttarréttinda, en SDR er gjaldmiðill sem aðildarþjóðir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins samþykktu 1968 að myndaður yrði til að taka við stöðu dollarans sem alþjóðlegur gjaldmiðill. Verðgildi SDR ræðst af verðgildi 16 helstu viðskiptagjaldmiðla heims, sem vegið er með hlutdeild þeirra í milliríkjaviðskiptum í heiminum. Hinn 1. febr. s. l. var hver eining SDR jafnvirði 1.28 Bandaríkjadala eða u. þ. b. 412 ísl. kr. hver eining. Heildarkvótar aðildarríkjanna og kvótar einstakra ríkja hafa verið endurskoðaðir með reglubundnum hætti frá því að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn tók til starfa, og hinn 11. des. s. l. var einróma samþykkt í ráði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins ákvörðun um að hækka heildarkvóta aðildarríkjanna um 50%, eða úr 39 milljörðum SDR í 58.6 milljarða SDR. Með frv. þessu er því einungis leitað eftir heimild til að hækka kvóta Íslands til samræmis við þá ákvörðun. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Svo sem fram kemur á nál. á þskj. 618 frá meiri hl. menntmn. hefur menntmn. hv. d. ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. n. mælir með samþykkt frv. með þeim breytingum er lagðar eru til á þskj. 619. Þess skal getið að fulltrúar Alþfl. í n., þeir hv. þm. Sighvatur Björgvinsson og Eiður Guðnason, skrifa undir nál. með fyrirvara. Fulltrúar Sjálfstfl., hv. þm. Ellert B. Schram og Ólafur G. Einarsson, munu skila minnihlutaáliti. Þetta er í þriðja sinn sem frv. til l. um samræmdan framhaldsskóla liggur fyrir Alþ. Það var lagt fram áður árið 1977 og aftur vorið 1978. Vert er að vekja á því sérstaka athygli að allir þingflokkar allra stjórnmálaflokka, sem nú eiga fulltrúa á Alþingi, hafa staðið að því að leggja þetta frv. fram með þeirri menntastefnu sem þar er lýst. Ágreiningur hefur aldrei komið fram á Alþ. um grundvallarhugmyndina, um samræmdan framhaldsskóla eða skipulag hans, enda er hún sú sama í öllum gerðum frv. Sá ágreiningur, sem hér hefur orðið, hefur verið um allt önnur atriði og minni háttar. Það hafa því orðið mér vonbrigði og nokkurt undrunarefni að samkomulag varð ekki betra en raun ber vitni um afgreiðslu málsins. Að þessu sinni var frv. lagt fram í desembermánuði og var þá strax í samráði við menntmrn. leitað umsagna ýmissa aðila, einkum vegna þeirra nýmæla sem eru í núverandi gerð frv. Þau nýmæli varða helst fjármögnun framhaldsskólastigsins og hlutdeild framhaldsskólans í fullorðinnafræðslu. Um þau atriði, er að mestu voru óbreytt í frv. og þá aðallega um menntastefnu og kennslufræðilega hlið þess, var stuðst við eldri umsagnir og eru þær prentaðar með frv. Alls eru þær umsagnir orðnar um 75 talsins sem fyrir Alþ. liggja um þetta mál, og eru þá ótalin mörg bréf sem þm. hafa verið send beint. Strax að loknu jólaleyfi þm. hófust reglubundin störf að frv. og var það starf unnið sameiginlega af báðum menntmn. Alþ. Fundir urðu alls 14 um málið. Vil ég í þessu sambandi þakka menntmn. Ed. og formanni hennar sérstaklega prýðilegt samstarf. Nm. ræddu frv., meginstefnu þess í kennslumálum og málefni framhaldsskólastigsins í heild, við ýmsa menn: Hörð Lárusson deildarstjóra í menntmrn., Guðmund Arnlaugsson rektor Menntaskólans við Hamrahlið, Guðna Guðmundsson rektor Menntaskólans í Reykjavík og Ólaf Ásgeirsson skólameistara Fjölbrautaskólans á Akranesi. Þá mætti Indriði H. Þorláksson deildarstjóri einnig á fund með nm. og ræddi fjármálakafla frv. og kostnaðaráhrif þess. Hæstv. menntmrh. fylgdi frv. úr hlaði með ítarlegri ræðu við 1. umr. og mun ég reyna að forðast endurtekningu á því sem hann gerði þá að umtalsefni. Þó hlýt ég að fara fyrst nokkrum almennum orðum um frv. áður en ég lýsi brtt. okkar, vegna ýmissa aths. sem almennt hafa komið fram um málið. Öllum hv. þm. er vitanlega ljóst hversu vandasamt er að smíða löggjöf um skólamál og þá einkum þegar þarf að taka afstöðu til alls framhaldsskólastigsins í heild og heildarendurskipulagningar þess. Hér er verið að fjalla um skilyrði og möguleika alls þorra æskufólks landsins til mennta og þroska og sníða störfum þeirra, kennaranna og annarra, er að skólamálum starfa, stakk. Mikið liggur við að sá stakkur sé við hæfi. Það er því að mínu viti afar hyggilegt að setja rammalöggjöf um svo viðamikið og mikilvægt mál. Þjóðfélagið tekur miklum og örum breytingum og skólastarfið verður að geta brugðist við þeim breytingum. Löggjöf verður því að vera svo úr garði gerð að hún veiti skólamönnum svigrúm til að laga skólastarfið hæfilega að breyttum aðstæðum í tíma, og löggjöf verður einnig að vera það sveigjanleg að allur sá fjöldi, sem eftir þeirri löggjöf á að starfa, geti beitt eigin frumkvæði þegar þess er þörf. Enginn vafi er á því, að núverandi fyrirkomulag með mergð lagasetninga um hvern einstakan skóla eða skólagerð og hvers konar sérnám og með ítarlegum lagafyrirmælum um skólastarfið er þegar orðið þrándur í götu eðlilegra framfara. Skólastarfið hefur þegar í raun sprengt þau bönd af sér. Nægir hér að minna á að fjölmennasti framhaldsskóli landsins, Menntaskólinn við Hamrahlíð, starfar enn sem tilraunaskóli með undanþágu og fjölbrautaskólarnir hafa engan lagagrundvöll nema þann sem felst í heimildarlögum til að stofna fjölbrautaskóla sem sett voru árið 1973. Alvarlegast er þó að núverandi framhaldsskólakerfi er byggt á úreltum viðhorfum um skarpa aðgreiningu bóknáms og verknáms. Í samræmdum framhaldsskóla er öllum námsbrautum gert jafnt undir höfði, bæði stjórnunarlega og fjárhagslega. Skipulag hins samræmda framhaldsskóla tryggir því jafnframt að möguleikar til áframhaldandi náms fylgja jafnt öllum námsbrautum, en við núgildandi skipulag eru þessi sjálfsögðu réttindi að mestu bundin við þá sem valið hafa bóknámsleiðina, en nemendur á verknámsbrautum hafa haft afar takmarkaða möguleika á að skipta um námsbraut eða sækja fram til áframhaldandi náms. Allt framhaldsskólanám samkv. frv. um samræmdan framhaldsskóla lýtur því sama markmiði, eins og það er skilgreint í 3. gr. frv., þar sem segir að hlutverk framhaldsskóla sé að veita menntun er sé á hverjum tíma markviss undirbúningur starfs eða frekara náms og stuðli jafnframt að alhliða þroska nemandans sem einstaklings og þátttakanda í lýðræðissamfélagi. Þetta þýðir auðvitað ekki að allt verklegt nám eigi að fara fram í skólahúsnæði, eins og sumir virðast halda. Það er hvorki framkvæmanlegt né æskilegt. Eftir sem áður mun framhaldsskólinn þurfa að njóta samstarfs við meistara í iðngreinum og ýmsar stofnanir og fyrirtæki. En í frv. er kveðið svo á, að allt slíkt nám, sem fram fer utan skólans, skuli vera undir stjórn skólans og háð eftirliti hans. Þannig er leitast við að tryggja að kennslufræðileg sjónarmið ráði, en ekki þröng stéttarsjónarmið. Eftir sem áður er leitast við að tryggja áhrif ýmissa aðila vinnumarkaðarins með aðild þeirra að framhaldsskólaráði. Margir hafa gert aths. við hið fjölmenna framhaldsskólaráð og vilja hafa annan hátt á. Við leggjum ekki til breytingu á þessu sviði, sérstaklega vegna þess að hér er um að ræða samkomulag við aðila vinnumarkaðarins, en þeir leggja mjög ríka áherslu á að áhrif þeirra séu tryggð einmitt með þessum hætti. Framhaldsskólafrv. er byggt á þeirri stefnumörkun við grunnskólann, að allir nemendur, sem ljúka námi í grunnskóla, skuli eiga kost á einhverju námi í framhaldsskóla og að val í grunnskóla takmarki ekki réttindi nemenda til framhaldsnáms. Um þetta atriði er kveðið á í 4. gr. frv. og svo um það, að hver sá sem verður 19 ára geti á því sama ári hafið nám í framhaldsskóla án þess að fullnægja inntökuskilyrðum nema að því er varðar starfsþjálfun þar sem hennar er krafist. Þau mótmæli hafa komið fram gegn þessari stefnu, að hún muni leiða til almennrar lækkunar á menntastaðli, ekki síst á bóklegum sviðum og í því námi sem hinir hefðbundnu menntaskólar veita, og að hinir „betur gefnu“, eins og það er stundum orðað, fái ekki notið sín í samræmdum framhaldsskóla sem sé opinn öllum og veiti öllum jöfn tækifæri. Ég get ekki að því gert, að mér finnst stundum stutt í það hjá þeim sem þannig tala, að nemendum, æskufólki landsins, sé skipt í fyrsta flokks fólk og annars flokks fólk. Um slíkan hugsunarhátt og þær afleiðingar, sem af honum getur leitt, ætla ég ekki að fjölyrða, en læt mér nægja að lýsa þeirri skoðun minni, að sú menntun, sem fengin er með því móti að m eina öðrum sjálfsagðra réttinda til náms, er ekki mikils virði. Hitt er annað mál, að það er yfirlýst takmark framhaldsskólans að veita öllum nám við hæfi. Það þýðir að kerfið sjálft verði að vera sveigjanlegt, svo að allir nemendur - eða sem flestir a. m. k. - fái notið sín sem einstaklingar og einstaklingsbundinna hæfileika sinna. Það er skoðun mín, að hinn samræmdi framhaldsskóli og þá einkum áfangakerfið veiti svigrúm til slíkra einstaklingsbundinna frávika í miklu ríkari mæli en núverandi kerfi gerir kleift. Nemendur geta farið hratt yfir og þeir geta farið hægt yfir námsefni, allt eftir getu og vilja, innan skynsamlegra marka að vísu. Og hvað það varðar að nemendur muni koma verr undirbúnir en áður inn í framhaldsskólana og þar af leiðandi hljóti öll kennsla í framhaldsskólum að rýrna að gæðum er ekki um óleysanlegt vandamál að ræða ef vilji er fyrir hendi á annað borð til að leysa það. Á þessum vanda tók Menntaskólinn í Hamrahlíð þegar haustið 1977 með stofnun svonefndra núlláfanga. Guðmundur Arnlaugsson ræddi þetta málefni sem önnur við nm. þegar hann mætti á fund n. Það er skoðun hans að bæta verði við menntaskólana að neðan, eins og hann orðar það í umsögn sinn. En hann tekur jafnframt fram, að í því efni standi skólar áfangakerfis mun betur að vígi en hefðbundnir menntaskólar. Í umsögn Guðmundar Arnlaugssonar, sem prentuð er með frv., segir svo, með leyfi hæstv. forseta, og mun ég lesa það hér þm. til glöggvunar: „Núlláfangarnir, sem MH hyggst taka upp í haust, eru í raun ekki annað en námshagræðing sem fyrir löngu er tímabær. Nemandi, sem kemur í menntaskóla með lélegan undirbúning í grein (eða greinum), lendir oft í öðrum pyttinum af tveimur: 1) hann fellur og tefst um ár eða 2) hann slampast að vísu upp úr bekk, en nær sér aldrei á strik í greininni, vegna þess að í kennslunni er sífellt verið að byggja ofan á undirstöðu sem ekki er til. Í núlláfanga fær nemandinn yfirferð þeirra frumatriða sem frekari kennsla byggir á, og ef sæmilega tekst til nægir það til að fleyta honum yfir upphafsörðugleikana og koma honum á réttan kjöl. Í áfangakerfi á nemandinn svo kost á því að vinna aftur þann tíma, er hann missti í núlláfanga, síðar á námsbrautinni.“ Ég læt þess getið, að fleiri skólar munu hafa sama hátt á. T. d. mun Iðnskólinn í Reykjavík hafa fornám í sama tilgangi. Í nál. hefur meiri hl. n. greint frá því, að meginstefna frv. hafi hlotið mjög jákvæðar undirtektir hjá miklum meiri hl. umsagnaraðila, og er mjög kvatt til þess að Alþ. afgreiði þetta frv., enda þótt margir umsagnaraðilar hafi vitaskuld sitthvað að athuga við einstök atriði frv. Ég tilfæri nokkur dæmi úr umsögnunum. Í ályktun fundar fulltrúaráðs Sambands ísl. sveitarfélaga, sem haldinn var á Húsavík 28. og 29. mars til þess að fjalla um framhaldsskólafrv., segir: „Þrátt fyrir þá ágalla, sem hér hefur verið bent á, leggur fulltrúaráðið áherslu á, að það er sammála mörgum atriðum frv. og telur brýnt að lög um samræmdan framhaldsskóla verði sett.“ Þá segir í umsögn frá fræðsluráði Reykjavíkur, með leyfi hæstv. forseta: „Fræðsluráð Reykjavíkur vísar til þeirrar afstöðu er fram kom í umsögn þáverandi fræðsluráðs frá nóv. 1977, að það væri „samþykkt þeirri meginstefnu frv. að allt nám á framhaldsskólastigi verði samræmt og námsefni skipað í skilgreinda áfanga með opnum leiðum til framhaldsnáms.“ „Mikilvægt er,“ segir enn fremur í þessari umsögn fræðsluráðs, „að stefnt er að því að nemendur stöðvist ekkí í námi né tefjist að ráði þótt þeir leiti nýrra leiða á námsbrautinni. Mjög er því til bóta að ætla nemendum mislangan tíma til að ljúka sama námsefni. Fræðsluráð fagnar ekki hvað síst þeirri viðleitni er í frv. felst að gera verk- og bóknámi jafnhátt undir höfði og væntir þess að þeirri stefnu verði fast fylgt eftir.“ Ekki er ráðrúm hér að vitna í þá ótalmörgu aðila sem lýsa stuðningi við hugmyndina um samræmdan framhaldsskóla og hvetja til lagasetningar um hann. Meðal þeirra eru t. d. Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasambandið, Félag menntaskólakennara, ýmis fræðsluráð og margir reyndir skólamenn. Fljótlegra væri raunar að tilgreina þá sem eru hugmyndinni andvígir eða leggjast gegn því að Alþ. afgreiði frv. Meiri hl. minnir á, að nú þegar eru skólamenn í nánast öllum fræðsluumdæmum landsins farnir að skipuleggja nám samkv. meginhugmyndum frv. um samræmdan framhaldsskóla, og hætt er við að skortur á lagasetningu hamli mjög eðlilegri þróun þessara mála. Meiri hl. minnir einnig á, að samræmdur framhaldsskóli er forsenda þess að grunnskólög geti komið til fullra framkvæmda, enda liggur sama menntastefnan til grundvallar báðum þessum skólastigum, sem hljóta því að byggjast upp í samhengi. Þá er í frv. kveðið á um hlutdeild framhaldsskóla í fullorðinnafræðslu, og teljum við að þar sé stórum áfanga náð í þessum mikilvæga þætti menntunar og löngu orðið knýjandi að Alþ. komi skipulagi á hann. Meiri hl. telur því, að hlutur Alþ. liggi eftir, og við teljum ekki vansalaust að Alþ. skjóti sér lengur undan þeirri ábyrgð að afgreiða þetta frv. Við teljum að með þeim brtt., sem við flytjum, sé bætt úr helstu ágöllum frv. og þeir agnúar á brott numdir sem voru okkur og flestum umsagnaraðilum þyrnir í augum. Áður en ég vík að fjármálakafla frv. mun ég gera grein fyrir brtt. okkar við þá kafla sem eru þar fyrir framan, en þær eru ekki nema þrjár talsins og eru á þskj. 619. Fyrsta brtt. okkar varðar 9. gr. Við leggjum til að 9. gr. orðist eins og segir á þskj. 619. Þar er ekki um mikla breytingu að ræða. Breytingin, sem þarna er, gengur einungis út á að menntmrn. skuli setja námsskrá í samráði við samtök kennara og nemenda á framhaldsskólastigi. Þetta er viðbótin. Að öðru leyti er greinin óbreytt. Í rauninni er hér um litla breytingu að ræða frá þeirri framkvæmd sem nú tíðkast, en við teljum rétt að þetta sé tryggt í lögum og er það samkvæmt ábendingu frá Hinu íslenska kennarafélagi. Önnur brtt. okkar er við 27. gr. Við leggjum til að í stað 1. málsl. 3. mgr. komi: „ Menntmrn. setur eða skipar skólastjóra framhaldsskóla að fengnum tillögum og umsögnum skólanefndar og fastra kennara við skólann sé ekki um nýjan skóla að ræða. Rn. setur eða skipar fasta kennara að fengnum tillögum og umsögnum skólanefndar og skólastjóra viðkomandi skóla.“ Breytingin hér felur í sér að fastir kennarar við framhaldsskóla fái umsagnar- og tillögurétt þegar skólastjóri er settur eða skipaður, nema um sé að ræða nýjan skóla eða skóla sem verið er að stofna, en þá mun líklega óframkvæmanlegt að fara eftir þessu. Við teljum að þetta atriði sé mikilvægt til þess að tryggja farsælt og snurðulaust skólastarf. Þriðja brtt. okkar er við 28. gr., að 2. mgr. hennar orðist svo: „Setja skal í reglugerð ákvæði um orlof og endurmenntun starfsmanna framhaldsskóla. Við setningu þeirra skal þess gætt, að réttindi kennara í þessum efnum verði eigi minni en þau eru nú.“ Raunar hafa fallið út í vélritun eða prentun síðustu orð setningarinnar. Þau áttu að vera svona: „verði eigi minni en þau eru í núgildandi lögum og reglugerðum.“ - Ég vænti þess, að það orðalag, sem hér er prentað, sé fullnægjandi, og mun ekki gera till. um að þskj. verði prentað upp, nema í samráði við hæstv. forseta eða skrifstofu Alþingis. Það, sem er nýtt í þessari mgr., er síðari málsl., sem er viðbót okkar. Í umsögn frá Hinu íslenska kennarafélagi kom fram krafa um að réttindi kennara yrðu bundin í lögum eins og nú er í lögum um menntaskóla. Þetta er að vísu skiljanleg krafa, en ekki þótti fært að fara þá leið sem þar er lögð til, bæði sakir þess að ýmislegt, sem nú er í lögunum, er orðið kjarasamningaatriði og þó kannske fyrst og fremst vegna þess að þau réttindi, sem framhaldsskólafrv. kveður á um, ná til fleiri aðila, bæði annarra kennara en menntaskólakennara og svo annarra starfsmanna skólans sem starfa að uppeldislegum verkefnum, svo sem sálfræðinga og félagsráðgjafa. Hætt er því við að úr þessari grein hefði orðið ruglingslegur grautur hefðum við ætlað að koma til móts við alla þessa aðila og tilgreina nákvæmlega rétt þeirra í lögum. Hins vegar teljum við að með þessari breytingu sé réttur viðkomandi aðila tryggður. Bæði er kveðið á um rétt til orlofs og endurmenntunar og svo að réttindi skuli ekki minni en þau sem viðkomandi aðilar hafa nú samkv. gildandi lögum og reglugerðum. Væntum við að það sé fullnægjandi. En veigamesta breytingin á frv. frá fyrri gerðum þess er kaflinn um fjármögnun framhaldsskólastigsins. Þar er gert ráð fyrir að skólahaldið skuli kostað af ríki og sveitarfélögum með þeim hætti að kostnaður af tveimur fyrstu skólaárum framhaldsskólans skiptist milli ríkis og sveitarfélaga eftir sömu meginreglum og kostnaður við grunnskólann, en kostnaður af námi umfram tvö fyrstu árin greiðist úr ríkissjóði. Báðar fyrri gerðir frv. gerðu ráð fyrir að framhaldsskólástigið allt yrði kostað af ríki og sveitarfélögum í sameiningu. Þessari leið höfnuðu margir, m. a. Samband ísl. sveitarfélaga sem krafðist þess eindregið - að ríkið kostaði allt framhaldsskólanám. Ég ætla ekki að rekja fyrri ágreining um þetta atriði, en tel þó rétt að minna á að sjálf hef ég margoft lýst þeirri skoðun minni í þessum ræðustól, að ég teldi óframkvæmanlegt annað en ríkið kostaði allt framhaldsskólastigið. Ég tel því rétt að rekja ástæður þess að ég get þrátt fyrir fyrri afstöðu mælt með þeirri lausn sem frv. gerir ráð fyrir. Í fyrsta lagi gerum við raunhæfa till. um að sveitarfélögum verði bætt hin aukna greiðslubyrði sem frv. hefur í för með sér. Í öðru lagi hefur þróun undanfarinna ára verið á þann veg, að sveitarfélög hafa í auknum mæli verið að taka á sig kostnað vegna framhaldsskólanámsins. Þar vega þyngst fjölbrautaskólarnir, en auk þess má minna á að 4. bekkur gagnfræðaskóla var á vegum sveitarfélaga og mörg sveitarfélög eru enn með framhaldsdeildir í tengslum við grunnskóla. Þarna er því ekki að öllu leyti verið að velta yfir á sveitarfélög verkefnum sem þau hafa ekki sinnt til þessa. Í þriðja lagi vil ég segja það sem persónulega skoðun mína, að ég tel ekki verjandi að láta deilur um fjármögnun framhaldsskólans tefja öllu lengur framgang þessa frv. Hætt er við að seint verði allir sammála um þessa hlið málsins, en á meðan mundi eðlileg þróun framhaldsskólastigs drepin í dróma. Í frv. er fundin millileið sem ég geri mér vonir um að sem flestir geti sæst á. Í þessu sambandi er rétt að minna á að í frv. er gert ráð fyrir heimild til að ákveða að framtag ríkissjóðs verði allt að 75% í byggingarkostnaði og meiri háttar búnaði sérbyggðrar verknámsaðstöðu eða skólaverkstæða, og er það gert til að auðvelda sveitarfélögum kostnaðinn af hinu dýra verknámi og þar með stuðla að því yfirlýsta markmiði að bæta verkmenntun í landinu. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga mæltist til þess með bréfi, sem er dagsett 15. jan., að Alþ. afgreiddi ekki frv. fyrr en að loknum fulltrúaráðsfundi sambandsins sem var ákveðinn þann 28. og 29. mars og fjallaði um framhaldsskólafrv. Ég vék áðan að þessum fulltrúaráðsfundi. Sá fundur sendi frá sér ályktun sem allir hv. alþm. hafa væntanlega séð. Augljóst er af þeirri ályktun að mjög hefur dregið úr andstöðu Sambands ísl. sveitarfélaga við hlutdeild sveitarfélaga í kostnaði af framhaldsskólum. Í ályktuninni segir, með leyfi hæstv. forseta, um kostnaðarákvæði frv.: „Verði sú niðurstaða löggjafans við samþykkt þessa frv., að aukin verði kostnaðarleg þátttaka sveitarfélaga í rekstri framhaldsskóla, verður að gera þá kröfu, að annað tveggja verði gert, að létta af þeim útgjaldaliðum eða veita þeim nýja tekjustofna til að mæta þeim kostnaði. Samkvæmt athugun, sem gerð var á vegum Sambands ísl. sveitarfélaga, hefur komið fram að kostnaðarauki sveitarfélaga af rekstri framhaldsskóla er áætlaður um 500 millj. kr. miðað við verðlag á árinu 1979. Þá má einnig gera ráð fyrir einhverjum kostnaðarauka sveitarfélaga vegna stofnkostnaðar.“ Til þess að bæta sveitarfélögum þessa auknu greiðslubyrði höfum við, meiri hl. menntmn. Nd., flutt frv. til laga um breyt. á þeim ákvæðum laga nr. 63 frá 1974, um grunnskóla, er snerta viðhald og endurnýjun fasteigna og búnaðar, í þá mynd sem þau höfðu fram til 1975, en þá var sú breyting gerð að sveitarfélög skyldu greiða þessa kostnaðarliði að fullu. Áætlað er að hluti ríkissjóðs í viðhaldskostnaði vegna grunnskóla, ef það frv. verður að lögum, verði 770 millj. kr. miðað við verðlag á árinu 1979. Með leyfi forseta mun ég mæla fyrir því frv. hér í leiðinni, því að það er svo nátengt því frv. um framhaldsskóla sem ég mæli fyrir nú. Ástæðan til þess, að við teljum þessa leið heppilegasta, er fyrst og fremst sú, að með henni yrði gætt samræmis í þessum efnum varðandi grunnskóla og fyrstu tvö ár framhaldsskólans, ef það frv. verður að lögum, en víða á landinu, einkum utan höfuðborgarinnar, er allt þetta nám kennt í sama húsnæði. Auk þess er ekki því að leyna, að ákvæði laganna, eins og þau hafa verið frá 1975 um viðhaldskostnað grunnskóla, hafa ekki reynst vel. Örðugleikum hefur valdið að gera skil á milli viðhalds og endurnýjunar annars vegar og endurbóta, breytinga og nýkaupa á búnaði hins vegar. Með þeirri breytingu, sem hér er lögð til, verður þáttur ríkissjóðs í öllum þessum liðum hinn sami og verður það til einföldunar. Í 3. gr. er kveðið svo á, að gildistökutími frv. miðist við sama tíma og ákvæði laga um framhaldsskóla að því er tekur til námsvistargjalda. Meiri hl. menntmn. flytur nokkrar brtt. við fjármálakafla framhaldsskólafrv. og eru sumar til komnar vegna ábendinga frá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Fjórða brtt. okkar á þskj. 619 er við 30. gr. Við leggjum til að úr staflið b falli niður orðin „gegn jafnháu framlagi sveitarfélaga“. Þessi breyt. er gerð til samræmis við grunnskólalög. Fimmta brtt. okkar er við 32. gr. Við leggjum til að við greinina bætist: „Sama máli gegnir um skóla sem nú eru reknir af ríkinu einu ef ekki næst samkomulag við sveitarfélög um rekstraraðild samkv. 31. gr., sbr. og 36. gr., enda sé um sérhæft nám að ræða.“ Hér er varnagli rekinn ef ekki tækist samkomulag við sveitarfélög eða milli sveitarfélaga, ef þau hugsanlega teldu að námið væri það sérhæft að það væri ekki í þeirra verkahring að standa að rekstri skólans. Með þessu ætti að vera tryggt að nauðsynlegur sérskóli yrði ekki lagður niður. Sjötta brtt. okkar er við 33. gr. Hún varðar námsvistargjöldin sem gert er ráð fyrir að lögheimilissveitarfélag greiði vegna þeirra nemenda er tvö fyrstu skólaárin sækja skóla sem reknir eru af öðrum sveitarfélögum eða ríkinu. Hér var um tvær leiðir að velja. Önnur var sú að skylda öll sveitarfélög til þátttöku í framhaldsskólarekstri. Þótti sú leið óheppileg. Hin leiðin var sú sem valin var að lokum, þ. e. a. s. að skylda lögheimilissveitarfélag til að greiða námsvistargjald. Því er ekki að neita að mörgum þykir þetta fremur ógeðfellt og nokkur sveitarstyrkskeimur af. Ég held því að sú breyting, sem við leggjum til, að námsvistargjöld skuli greidd úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga af framlagi sjóðsins til viðkomandi sveitarfélags, sé mjög til bóta. Þannig fer uppgjörið eiginlega fram hjá sjóðnum og viðkomandi nemandi eða einstaklingur þarf ekki að standa í því að rukka þetta gjald eða sjá til þess að gjaldið sé greitt. Með þessu móti ætti að vera unnt að uppræta það sem mönnum hefur helst þótt að þessari leið. Mín skoðun er sú, að þetta gjald sveitarfélaganna sé ekki óeðlilegt með hliðsjón af því að fyrstu ár framhaldsskólastigsins eru orðin nánast sjálfsögð og mjög fáir nemendur sem ekki gangá þá braut. Það er því afskaplega óeðlilegt að lögheimilissveitarfélag taki ekki einhvern þátt í þeim kostnaði, og ef viðkomandi sveitarstjórnarmenn telja menntun á annað borð sjálfsagða ætti ekki að vera hætta á að þeir sæju eftir þessum greiðslum. Sjöunda brtt. okkar er við 34. gr. Það er að mestu umorðun á greininni, sem varðar kostnað vegna fullorðinnafræðslunnar sem talað er um í 15. gr. Þar er, eins og hv. þm. vita, gert ráð fyrir að kostnaðurinn greiðist að þriðjungi úr ríkissjóði, að þriðjungi af sveitarfélögum og að þriðjungi með námskeiðsgjöldum nemenda. Nú er það svo, að mjög er hætt við að heildarkostnaður af námskeiðum geti verið mjög mismunandi eftir því hvort um er að ræða fámenn námskeið eða fjölmenn og hvort um er að ræða bóknám eða verknám. Þetta ákvæði gat því komið harkalegar niður á verknámsnemendum og einnig á þeim nemendum sem eru á fámennari námskeiðum úti á landi. Við leggjum því til að í reglugerð skuli kveðið á um nokkurs konar jöfnun á gjöldum, að námskeiðsgjöld nemenda skuli aldrei á einstökum námskeiðum fara yfir hámark og að reglugerðarákvæði um þetta skuli miða að því að ekki verði óeðlilegt misræmi í námskeiðsgjöldum. Í áttundu brtt. okkar er komið til móts við kröfur Sambands ísl. sveitarfélaga, en þar er gert ráð fyrir að hluti ríkissjóðs í þeim kostnaði skóla, sem reknir eru af sveitarfélögum, öðrum en kennslulaunum skuli greiddur mánaðarlega samkvæmt áætlun sem menntmrn. samþ. Uppgjör skal síðan fara fram árlega þegar endurskoðaðir reikningar liggja fyrir. Með þessu móti ætti sveitarfélögum að sparast nokkuð fé. Níunda brtt. okkar varðar 35. gr., en þar voru ákvæði sem voru óviðunandi fyrir sveitarfélög. Var helst hægt að lesa út úr greininni að eignaupptaka ætti að fara fram hjá sveitarfélögum við það að kostnaðarákvæði þessara laga kæmi til framkvæmda. Við slíkt getur að sjálfsögðu enginn unað. Við leggjum til að síðari mgr. 35. gr. orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: „Við breytingar á rekstraraðild skólastofnana á þessum tíma skulu fasteignir þær, sem reistar hafa verið og notaðar til skólahalds, ásamt búnaði og tilheyrandi lóðum vera áfram til afnota fyrir skólastarf án endurgjalds. Verði sú skólastarfsemi, sem þannig er stofnað til, lögð niður innan fjögurra ára frá breytingunni skal eignunum ráðstafað sameiginlega af þeim aðilum, sem áttu þær fyrir, og skipt milli þeirra í samræmi við fyrri eignaraðild.“ Með þessari breytingu er því tryggt að skólahúsnæði helst áfram í eigu sveitarfélaga þrátt fyrir breytingar. Tíunda brtt. okkar er við 37. gr., sem verður 38. gr. Greinar munu færast þarna eitthvað til. Þessi grein er að mati margra ein mikilvægasta grein frv., því í þessari grein er gert ráð fyrir að sérskólar ýmsir og sérfræðslulög falli úr gildi. Upptalning á skólum, sem eru í þessari grein, er vitanlega tengd hugmyndum nefndarinnar, sem samdi frv., um námsbrautirnar, sem skýrðar eru í grg. frv. Ég vek athygli á að í nál. um þetta atriði er prentvilla á bls. 3. Þar er talað um „námsbrautirnar átta“. Orðið „átta“ á ekki að vera þarna. Hefur slegið saman námssviðum og námsbrautum. Námsbrautirnar eru vitanlega fleiri en átta. Það er augljóst að verði þetta frv. samþ, er um að ræða mikla kerfisbreytingu þar sem allt framhaldsskólanám verður innan einnar rammalöggjafar og lög um sérskóla og einstaka þætti framhaldsfræðslu afnumin. Það var álit meiri hl. í n., að með þeirri afgreiðslu mála, sem lögð er til í frv., færðist úrslitavald um skipulag framhaldsskóla eða inntak framhaldsnámsins með of skjótum og gagngerum hætti úr höndum Alþ. til menntmrn. Við teljum að ýmsir þættir framhaldsnáms þurfi miklu meiri umræðu við áður en endanleg ákvörðun er tekin um einstakar námsstofnanir. Þetta gildir einkum um sérnám ýmiss konar, sem einmitt um þessar mundir er í mikilli gerjun. Í þessu sambandi get ég t. d. nefnt hjúkrunarnám, fósturnám og vélstjóranám. Talsmenn þessara stétta hafa eindregið mótmælt þeim hugmyndum, sem fram komu í grg. frv. um tilhögun náms þeirra, og hafa fulltrúar þeirra sumir hverjir átt á undanförnum árum langar og miklar viðræður við menntmrn. um framtíðarþróun síns náms, svo er t. d. um hjúkrunarfræðinga, en fulltrúar þeirrar stéttar og heilbrigðisstéttanna mættu á fundi með n. Þeir voru Jóhanna Bernharðsdóttir formaður Félags háskólamenntaðra hjúkrunarfræðinga. - Í nál. er villa. Þar stendur „hjúkrunarkvenna“, en félagið heitir Félag háskólamenntaðra hjúkrunarfræðinga. Einnig mættu María Pétursdóttir skólastjóri Nýja hjúkrunarskólans, Svanlaug Árnadóttir formaður Hjúkrunarfélags Íslands, Þorbjörg Jónsdóttir skólastjóri Hjúkrunarskóla Íslands og Ólafur Ólafsson landlæknir. Nm. ræddu mjög ítarlega við þetta fólk og ég held að sá fundur hafi orðið til þess að skýra betur fyrir okkur hversu varhugavert væri að taka í einu vetfangi afstöðu til alls þess náms sem felst raunar í 37. gr. frv. Ég ætla ekki hér að rekja alla þá aðila sem hafa mótmælt hugmyndum þeim sem koma fram í grg. Ég lít svo á að brtt. okkar bendi einmitt ótvírætt til þess að til þessara mála höfum við ekki treyst okkur að taka endanlega afstöðu að svo stöddu. En í brtt. okkar felst þó sá vilji, að þetta verði athugað nánar og að það sé engan veginn sjálfsagt, að þetta nám sé á framhaldsskólastigi. Einkum og sér í lagi tel ég persónulega að rök hjúkrunarfræðinga séu mjög réttmæt og ég teldi rangt ef nám hjúkrunarfræðinga yrði skipulagt eins og gert er ráð fyrir í grg. Hjúkrunarfræðingar benda á að hjúkrunarfræðinám geti ekki farið fram innan framhaldsskólastigsins, vegna þess að undirbúningsnám eins og frv. gerir ráð fyrir sé ófullnægjandi ef nemendur eigi að geta tileinkað sér það námsefni sem krafist er fyrir hjúkrunarstarfið nú. Hjúkrunarfræðingar telja því að óraunhæft sé að ætla nemendum að stunda almennt nám jafnhliða svo umfangsmiklu sérnámi og hjúkrunarfræðinámið er. Þá telja hjúkrunarfræðingar að ekki sé hægt að gera ráð fyrir að 19 ára einstaklingar hafi yfirleitt öðlast þann þroska sem nauðsynlegur er til þess að geta innt af hendi sjálfstæð hjúkrunarstörf. Ég held að almennt megi segja um þær hugmyndir, sem koma fram í grg., enda þótt þær komi náttúrlega ekki til með að hafa lagagildi, eins og margir hafa bent á, að tilhneiging sé til að byrja sérnám of snemma. Ég er ekki frá því að n. hafi haft tilhneigingu til þess að haga svo málum, sérstaklega þegar um er að ræða hin hefðbundnu kvennastörf, og að þar sé ekki gert ráð fyrir nægilegum tíma til undirbúningsmenntunar og almennrar fræðslu. En vegna þeirra mótmæla, sem komu fram, og vegna þess að við töldum að hv. alþm. og við nm. meðtalin værum alls ekki reiðubúin til að taka afstöðu til allra þeirra sérskóla sem ætlast er til að séu numdir úr lögum leggjum við til þá breytingu að þær reglugerðir, er settar verða um hverja námsbraut í framtíðinni, verði afgreiddar á hinu háa Alþingi með samþykkt þáltill. Í greininni var gert ráð fyrir að Alþ. fjallaði um þessar reglugerðir. Við teljum það ekki nægilegt, en vildum tryggja að Alþ. ætti enn eftir að segja sitt síðasta orð um væntanlegar námsbrautir, hvernig þær eru byggðar upp, og um þá sérskóla sem hér eru taldir upp. Ef þetta verður samþ. teljum við að tryggt sé að Alþ. fái ekki aðeins að fjalla sérstaklega um hvern námsþátt framhaldsskólastigsins, heldur teljum við líka tryggt að enginn sérskóli verði lagður niður með lögum nema Alþ. hafi áður fjallað um hann sérstaklega og samþ. aðra skipun á þeirri menntun er þar er veitt, þ. e. a. s. annaðhvort samþykkt það á framhaldsskólastigi eða hafnað því. Þá hefði Alþ. líka svigrúm til að samþykkja síðar að eitthvert nám flyttist alveg upp á háskólastig ef það þætti rétt. Ég legg því áherslu á að þótt þetta frv. verði samþ. nú er sporið ekki stigið til fulls fyrir sérskólana, en hins vegar tel ég að hinu almenna viðurkennda framhaldsnámi mundi styrkur að samþykkt þess og hægt væri að taka til hendinni og skipuleggja almennt framhaldsnám á grundvelli þeirra laga, en sérnám ýmiss konar biði frekari afgreiðslu Alþingis hvenær sem það hentaði. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. Einstakir nm. áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt.



Herra forseti. Á þskj. 547 er stjfrv. til l. um breyt. á lögum nr. 59 28. maí 1969, um tollheimtu og tolleftirlit, sbr. lög nr. 2 11. febr. 1970, lög nr. 66 30. apríl 1973 og lög nr. 71 31. maí 1976, um breyting á þeim lögum. Þetta mál kemur frá Ed. og var lagt þar fram, eins og ég sagði áður, en sem stjfrv. Megintilgangurinn með frv. er að breyta ákvæðum í VI., VII. og IX. kafla laga um tollheimtu og tolleftirlit, sem lúta að viðurlögum, greiðslufresti á aðflutningsgjöldum og endursendingum á innfluttum vörum. Mér þykir rétt að benda á í því sambandi, að þær breytingar fela ekki í sér neina nýsmíði, með þó þeirri undantekningu er lýtur að innheimtu vaxta vegna greiðslufrests á aðflutningsgjöldum. En ef frv. þetta verður að lögum munu ákvæði þess verða tollgæslunni til styrktar og veita einstökum ákvæðum laganna meiri virkni en nú er, m. a. með því að létta álagi af dómstólum, eins og ég mun víkja nánar að á eftir. Um einstakar greinar frv. vil ég taka fram eftirfarandi: Í núgildandi lögum um tollheimtu og tolleftirlit er í 1. mgr. 52. gr. heimilað að leggja viðurlög við því, ef þeirri skyldu er eigi fullnægt að aðflutningsgjöld séu greidd af innfluttri vöru innan þeirra tímamarka, talið frá komudegi flutningsfars til landsins, sem ákveðin kunna að vera í reglugerð. Meðal þeirra viðurlaga, sem ákvæðið heimilar að lögð verði á, er greiðsla dráttarvaxta, 11/2%, fyrir hvern byrjaðan mánuð talið frá gjalddaga aðflutningsgjalda. Þegar ofangreint ákvæði var lögfest á árinu 1969 voru dráttarvextir innlánsstofnana 11/2%. Frá því að ákvæðið var lögfest hafa dráttarvextir hækkað smátt og smátt og eru nú 3%. Telja verður eðlilegt að dráttarvextir, sem á kunna að verða lagðir samkv. ákvæðum laga um tollheimtu og tolleftirlit, séu í sem mestu samræmi við þau vaxtakjör sem gilda almennt um þetta efni. Er því lagt til samkv. frv. að ákvæðið verði rýmkað að þessu leyti. Þykir rétt að um ákvörðun hámarks og lágmarks dráttarvaxta gildi í þessum efnum lög um Seðlabanka Íslands frá 1961. Jafnframt má benda á að samhljóða ákvæði um útreikning dráttarvaxta er nú einnig að finna m. a. í lögum um tekju- og eignarskatt svo og í söluskattslögum. Samkv. 2. gr. frv. er lagt til að tekið verði upp í 53. gr. laganna ný mgr. er kveði skýrt á um að heimilt skuli að reikna sömu vexti af aðflutningsgjöldum, sem greiðslufrestur kann að verða veittur á samkv. 53. gr. laganna, og gildi almennt í lánsviðskiptum innlánsstofnana. Ég tel eðlilegt að sömu vaxtakjör verði látin gilda hvort sem ríkissjóður veitir greiðslufrest á aðflutningsgjöldum eða innflytjendur fjármagna greiðslu þeirra með fyrirgreiðslu lánastofnana. Samkv. gildandi lögum um tollheimtu og tolleftirlit er heimilt að falla frá innheimtu aðflutningsgjalda þegar endursendar eru vörur sem ekki hefur verið vitjað, viðtakandi hefur ekki fundist að eða neitað hefur verið um viðtöku á. Það skilyrði er m. a. sett fyrir niðurfellingu gjalda, að viðkomandi tollyfirvaldi sé sett full fjártrygging, peningatrygging, fyrir greiðslu aðflutningsgjalda þar til varan er sannanlega komin til útlanda. Ákvæði þetta um fulla fjártryggingu hefur íþyngt endursendendum vara og valdið nokkrum erfiðleikum í framkvæmd þegar um endursendingu á vörum hefur verið að ræða sem veruleg gjöld hafa hvílt á. Þá hefur einnig reynst ýmsum erfiðleikum bundið fyrir sömu aðila að afla staðfestingar á að endursend vara hafi skilað sér á áfangastað, þar sem erlend tollyfirvöld hafa gert ýmsar breytingar á starfssviði tollsins m. a. í þessum efnum. Af þessum sökum er lagt til samkv. 3. gr. frv. að gildandi ákvæði verði rýmkuð þannig að fjmrn. geti ákveðið í reglugerð eða með öðrum fyrirmælum að heimilt skuli í þessum tilvikum að víkja frá skilyrði um peningatryggingu og krefjast í þess stað fullnægjandi tryggingar í öðru formi. Enn fremur er lagt til að horfið verði frá því að krefja um staðfestingu erlends tollyfirvalds um innflutning vöru til viðkomandi lands, en í þess stað verði gjöld felld niður þegar það hefur verið tryggt nægilega að mati viðkomandi tollyfirvalds að varan verði endursend til útlanda, t. d. með flutningi vöru undir tolleftirliti um borð í flutningsfar. Auk þeirra breytinga, sem ég hef vikið að, er svo lagt til að frestur til endursendingar á gölluðum vélum samkv. 3. tölul. 57. gr. verði nokkuð lengdur, eða úr 6 mánuðum í eitt ár, jafnframt því sem skýrar verði kveðið á um efnisinntak ákvæðisins. Breytingar þær, sem lagt er til að gerðar verði með 4. gr. frv. á 2. mgr. 76. gr. núgildandi laga, um sektir og eignarupptöku tollyfirvalda, eiga fyrst og fremst rætur sínar að rekja til þeirra miklu verðlagsbreytinga sem orðið hafa frá því að þeim var síðast breytt á árinu 1976. Má ljóst vera að verðlagsbreytingar þessar hafa haft mjög neikvæð áhrif á þau markmið sem að er stefnt með ákvæðum þessum, þ. e. að auka varnað við refsiverðu atferli, jafnframt því sem heimildum þessum er ætlað að létta álagi af dómstólum vegna hinna smærri brota. Samkv. gildandi lögum er heimild tollyfirvalda til ákvörðunar sekta bundin við 80 þús. kr. og heimild til ákvörðunar eignarupptöku við 150 þús. kr. Þar sem ákvæði þessi eru eigi lengur í neinu samræmi við verðlagið í landinu og gera má ráð fyrir að áhrifa þeirra til varnaðar gæti því lítt lengur, auk þess sem eigi er lengur hægt að afgreiða minni háttar mál utan réttar og því nauðsynlegt að senda þau hinum ýmsum embættum til afgreiðslu, er lagt til að heimild tollyfirvalda til ákvörðunar sekta verði bundin við hámarksfjárhæðina 350 þús. kr. og heimild til eignarupptöku verði bundin við 500 þús. kr. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um frv. Ég hygg að ekki hafi verið neinar deilur um það í Ed., enda er það nánast tæknilegt mál. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Ég vil einnig beina þeim tilmælum til n., að hún hraði afgreiðslu málsins. Hér er um að ræða, eins og ég sagði áður, nánast tæknileg málefni sem ekki eru pólitísks eðlis á neinn hátt, en þyrfti nauðsynlega að afgreiða fyrir þingslit.



Herra forseti. Ég skal ekki á þessu stigi ræða efnislega frv. það sem hér er til umr., aðeins óska eftir því, þar sem ég á ekki aðgang að fjh.- og viðskn., að hæstv. ráðh. láti kanna hvort ekki er réttara að þau tímatakmörk, sem getið er um í 1. gr., verði miðuð við komudag aðflutningsskjala eða pappíra, eins og það er kallað á máli viðskiptaaðila, í stað þess að miða við komutíma vörunnar til landsins. Það er mjög oft sem vara er komin til landsins, en aðflutningsskjöl koma ekki. Þau geta glatast í meðförum erlendis, í erlendum bönkum og víða á leiðinni, jafnvel eftir komu til landsins. Oft stendur þó nokkuð lengi á pappírum sem innflytjendur á vörum til landsins þurfa á að halda til að ganga á löglegan hátt frá sendingum. Hér er miðað við komutíma vörunnar til landsins, en talsvert mikill munur er á þessu tvennu.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í tilefni af tilmælum hv. 1. þm. Reykv. Ég hef ekkí neina skoðun á þessu má!i, en ég mun sjá til þess að ráðuneytisstjórinn í fjmrn. mæti hjá n., þegar hún tekur málið fyrir, og málið verði athugað þar nánar.