Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., er lagt fram að ósk dómenda Hæstaréttar. Það hefur, eins og fram kom hjá hæstv. forseta, verið afgreitt í Ed. Í grg. með frv. kemur fram að lítil fjölgun hefur orðið á starfsmönnum Hæstaréttar síðustu áratugi. Dómurum hefur t. d. aðeins fjölgað um einn frá árinu 1945. Álag á Hæstarétt hefur aftur á móti stóraukist hin síðari ár, og nærri lætur að 250 málum sé nú skotið til réttarins að meðaltali á ári hverju. Á milli 120–130 af þessum málum eru tekin til efnisúrlausnar. Þetta er mikið álag á dómstól sem er skipaður fáum dómurum og hefur þar að auki á að skipa litlu starfsliði öðru. Er nú svo komið að það mun taka á að giska eitt ár að fá úrlausn á venjulegu einkamáli eftir að málið er komið á málflutningsstig. Það er of langur tími, bæði að mati hæstaréttardómara og hæstaréttarlögmanna. Í flestum æðstu dómstólum á Norðurlöndum er talið að ekki líði lengra en 6 mánuðir frá því að einkamál kemst á málflutningsstig og þar til úrlausn fæst. Ber því tvímælalaust að stefna að því takmarki hér á landi, en vonlaust er að ná því marki að mati hæstaréttardómaranna sjálfra án þess að hæstaréttardómurum verði fjölgað og starfsaðstaða þeirra bætt. Það skal tekið fram, að yfirleitt er engin töf á því að úrlausn fáist í Hæstarétti í sakamálum. Slík mál eru látin sitja í fyrirrúmi og yfirleitt tekin til meðferðar mjög fljótlega eftir að ágrip af dómsgerðum berast Hæstarétti. Gerð dómságripa getur hins vegar tekið allnokkurn tíma ef mál eru mjög viðamikil. Í frv. því, sem ég fylgi hér úr hlaði, er lagt til að bætt verði við einum dómara í Hæstarétti og dómurum þannig fjölgað úr 6 í 7. Í öðru lagi gerir frv. ráð fyrir að 3 dómarar skipi dóm í kærumálum nema þau séu sérstaklega vandasöm úrlausnar. Með þessu móti er rýmkuð heimild sú sem tekin var upp í lög um Hæstarétt árið 1973, þess efnis að 3 dómarar geti skipað dóm í minni háttar dómsmálum. Þessi breyting var einkum gerð í þeim tilgangi að hraða dómsúrlausnum, þar eð búast mætti við að fleiri mál yrðu dæmd á ári hverju ef slíkri deildaskiptingu yrði við komið. Þessi heimild hefur verið allmikið notuð hin síðari ár, í þriðja til fjórða hverju máli. Með því að fjölga hæstaréttardómurum um einn og rýmka þriggja dómara heimildina ætti að skapast möguleiki á því, að dómurinn fjalli um kærumál svo og minni háttar einkamál og sakamál í tveimur þriggja dómara deilum. Yrði það tvímælalaust til að hraða málsmeðferð almennt fyrir dómstólnum. Í þriðja lagi er lagt til í frv. að áfrýjunarfjárhæð verði hækkuð úr 25 þús. kr. í 200 þús. kr. Hér er um að ræða nokkru meiri hækkun en nemur þeim breytingum á kaupgjaldi og verðlagi sem orðið hafa frá árinu 1973, þegar áfrýjunarfjárhæð var síðast breytt. Með þessu móti er komið í veg fyrir að smæstu dómsmál geti gengið sjálfkrafa til Hæstaréttar. Rétt er þó að benda á að dómsmrh. getur beitt áfrýjun máls þótt sakarefni nemi ekki áfrýjunarfjárhæð, ef úrslit málsins eru mikilvæg frá almennu sjónarmiði eða varða sérstaklega mikilvæga hagsmuni aðila og Hæstiréttur mælir með því. Fleiri leiðir en þær, sem fram koma í frv., eru að sjálfsögðu hugsanlegar til að hraða málsmeðferð fyrir Hæstarétti og draga úr þeim mikla fjölda mála sem nú er skotið til dómsins. Ein leiðin er án efa sú að hækka dráttarvexti af dómskuldum almennt, sem hefur verið töluvert til umr., og er frv. um það til meðferðar hér á hinu háa Alþingi. Ég hef reyndar látið kanna það mál sérstaklega með tilliti til hins lögfræðilega vanda sem því er tengdur, og virðist hann vera töluvert meiri en ég taldi í upphafi. En væntanlega verður á því breyting með nýju formi sem nú er ráðgert almennt í verðtryggingar- og vaxtamálum í landinu. Önnur leið til að létta álagi af Hæstarétti er að bæta við nýju dómsstigi á milli héraðsdóms og Hæstaréttar, þannig að minni háttar dómsmálum verði að jafnaði ekki skotið til æðsta dómstóls þjóðarinnar. Í frv. til lögréttulaga, sem tvívegis hefur verið lagt fram á Alþ., er gert ráð fyrir þessari breytingu á dómstólaskipan í landinu. Verði sú breyting ofan á má ætla að verulega megi draga úr álagi því sem nú hvílir á Hæstarétti. Hins vegar vil ég geta þess, að lögréttufrv. er nú í enn einni ítarlegri athugun hjá réttarfarsnefnd og hafa nýir menn verið kvaddir til að athuga það. Sérstaklega hef ég talið nauðsynlegt að gera gleggri grein fyrir því en áður var ljóst, hvaða kostnaður fylgi slíkum nýjum dómstól. Grunur minn er sá, að hann muni reynast töluvert meiri en áður var talið. Ég stefni hins vegar að því, að ákveðið verði fyrir haustið hvort lögréttufrv., eins og það er nú eða breytt, verði þá lagt fyrir Alþ. Af þessari ástæðu er m. a. aðeins gert ráð fyrir fjölgun um einn hæstaréttardómara í því frv. sem nú er lagt fyrir. 7 hæstaréttardómarar anna hins vegar ekki til frambúðar þeim mikla fjölda mála sem fyrirsjáanlegt er að skotið verður til Hæstaréttar að óbreyttri dómstólaskipan. Því sýnist mér líklegt, að nái ekki frv. til lögréttulaga fram að ganga eða ákveðið verði að stofna ekki til slíks dómstóls, muni reynast nauðsynlegt að fjölga dómurum í Hæstarétti frekar en gert er ráð fyrir í þessu frv. Skjótar úrlausnir af hendi dómstóla eru hið mesta keppikefli hverju réttarríki, enda sé réttaröryggis í hvívetna gætt við úrlausnir dómsmála. Ber brýna nauðsyn til að búa Hæstarétti starfsaðstöðu til þess að leysa með skjótum og öruggum hætti úr þeim mikla fjölda mála sem þangað er skotið. Þetta frv. stefnir að því, og þess vegna er von mín að það geti sem fyrst náð fram að ganga. Að svo mæltu, herra forseti, legg ég til að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Það kom fram í skýrslu hæstv. fyrrv. dómsmrh., sem lögð var fram hér á Alþ. á síðasta þingi, að afgreiðsla og meðferð mála fyrir dómum landsins tók styttri tíma á síðustu árum en menn höfðu ætlað og reyndar mun styttri tíma en áður átti sér stað. Hins vegar kom líka fram í umr. um þá skýrslu, að flöskuhálsinn í dómsmálum okkar var og er í Hæstarétti. Hæstv. ráðh. nefndi það í ræðu sinni, ef ég hef tekið rétt eftir, að mál gætu nú þurft að híða í allt að eitt ár þangað til þau væru tekin fyrir í Hæstarétti. En sannleikurinn er sá, að enda þótt málin séu tekin þar fyrir getur liðið miklum mun lengri tími þangað til niðurstaða fæst hjá Hæstarétti í viðkomandi máli, og ég hef grun um að tími sá, sem liðið getur frá því að undirréttardómur er kveðinn upp og þar til dómur er kveðinn upp í Hæstarétti, sé allt upp í 3–4 ár eins og nú er. Þetta er auðvitað algerlega óviðunandi ástand, dregur mjög úr öllu réttaröryggi og rýrir traust almennings á dómstólum landsins. Ég held því að það sé mjög brýn og tímabær till. að fjölga dómurum í Hæstarétti, og að því leyti styð ég þetta frv. En ég vil um leið koma því að, að ég hygg að ein leiðin til þess að auka virkni Hæstaréttar og greiða fyrir eðlilegri málsmeðferð hjá Hæstarétti sé líka að bæta mjög starfsaðstöðu dómaranna. Eins og nú er háttað þessari starfsaðstöðu er tiltölulega fámennt starfslið hjá Hæstarétti og dómararnir sjálfir þurfa að sinna öllum undirbúningsstörfum, jafnvel svo, að mér skilst, að það sé ákaflega takmörkuð aðstaða til vélritunar, hvað þá að fyrir hendi séu fulltrúar sem gætu flett upp fyrir dómara, undirbúið málatilbúnað eða reynt að greiða fyrir því að þeir gætu tekið fljótt afstöðu til þeirra mála sem þar er fjallað um. Ég held því, að um leið og þetta frv. fær afgreiðslu hér á þessu þingi og gert er ráð fyrir að reynt sé að búa betur að Hæstarétti, þá eigi að leita þeirra leiða með því að bæta starfsaðstöðu Hæstaréttar með því að fjölga hugsanlega fulltrúum eða starfsmönnum hjá Hæstarétti áður en a. m. k. enn er gripið til þess að fjölga dómurum í Hæstarétti. Ég held að það sé mjög mikilvægt, að það orð komist ekki á og sú staðreynd blasi ekki við, að Hæstiréttur sé svo mikill flöskuháls að það sé beinlínis með ráði gert hjá aðilum einkamála sérstaklega að áfrýja þeim til Hæstaréttar til þess að draga mál á langinn og vinna þannig tíma og um leið rýra auðvitað þær kröfur sem hafðar eru uppi í slíkum einkamálum. Þessum sjónarmiðum vildi ég koma að, herra forseti, um leið og ég lýsi efnislega yfir stuðningi mínum við þetta frv.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir af hálfu ríkisstj., er viðurkenning á því, að það þurfi að bæta vinnuaðstöðu og vinnuafl Hæstaréttar til þess að vinna bug á þeim seinagangi og öryggisleysi sem ríkir nú í réttarfarsmálum Íslendinga. Ég tek alveg undir þetta viðhorf. Það er óverjandi í þjóðfélaginu hversu einstaklingar þurfa að bíða lengi eftir úrskurði mála hjá þessum æðsta dómstól þjóðarinnar. Ég styð því þetta frv. og tel það spor í rétta átt. En það er eitt atriði sem ég vil vekja máls á, og þess vegna er ég nú kominn í þennan ræðustól. Ég hef aldrei skilið það, eftir hvaða reglum hæstaréttardómarar eru valdir eða skipaðir. Hvað ræður því hver er valinn til þess að gegna þessari virðulegu stöðu eða embætti í þjóðfélaginu? Efalaust er það oftast hæfni manna. En ég er ekki frá því að stundum komi þarna upp pólitísk viðhorf. Til þess að tryggja að ekki séu pólitískar veitingar í svona mikilvægum stöðum, þá tel ég alveg sjálfgefið mál, að það eigi í hverju tilviki, þegar hæstaréttardómari er ráðinn, að skipa dómnefnd sem meti hæfni umsækjanda. Þetta tíðkast t. d. við Háskóla Íslands. Það er talið sjálfsagt mál að menn séu metnir eftir störfum þeirra og vinnubrögðum, hvort þeir séu hæfir til þess að gegna viðkomandi embætti. Nú er enginn vafi á því, að hæstaréttardómarar eru enn virðulegri menn í þjóðfélaginu heldur en prófessorar, og á þeim hvílir að sjálfsögðu gífurleg ábyrgð. Þess vegna tel ég alveg sjálfsagt mál að það sé skipuð dómnefnd til þess að meta hæfni umsækjenda. Þessi dómnefnd mætti vera skipuð t. d. tveimur hæstaréttardómurum og einum lagaprófessor eða eftir einhverjum slíkum leiðum. Ég vil endilega beina því til þeirrar n., sem fær þetta mál til athugunar, hvort ekki megi finna skynsamlega leið til skipunar dómnefndar þegar hæstaréttardómarar eru valdir, og tel að þar með væri girt fyrir pólitískar veitingar þessara mikilvægu embætta með þjóðinni.



Herra forseti. Ég vil taka undir það sem kom fram hjá hv. 8. þm. Reykv. Ég hef kynnt mér starfsaðstöðu Hæstaréttar að sjálfsögðu. Ég er honum alveg sammála: Þar þarf að bæta verulega um, ekki bara í vélritun, heldur ýmsu öðru. Þeir vélrita ýmsir sjálfir þar, dómararnir. Hitt er svo annað mál, að dálítið hefur verið um það deilt, hvort aðstoð lögfræðinga gæti verulega létt störfum hæstaréttardómara, og þeir eru sjálfir ekki sammála um það, að því er mér heyrist. Að sjálfsögðu verður dómarinn sjálfur að setja sig vel inn í mál, og enginn getur gert það fyrir hann. En þó er nú í undirbúningi fyrir fjárlagagerð að fara fram á fjölgun í Hæstarétti. Einkum er verið að tala um að fá heimild til að ráða þar skrifstofustjóra, þannig að ritari Hæstaréttar geti snúið sér meira en hann getur nú einmitt að þeim undirbúningi sem hv. þm. nefndi. Þetta er mjög mikilvægt mál og þyrfti að feta sig áfram á þeirri braut. En ég stend hér fyrst og fremst upp til að taka undir þetta. Um skipun hæstaréttardómara hef ég frá engri reynslu að segja. Ég held að farið sé eftir hæfni manna mjög mikið, og að því er ég best veit hefur Hæstiréttur sjálfur ákaflega mikið um það að segja. Ég hygg að ávallt sé leitað umsagnar Hæstaréttar og yfirleitt farið eftir slíkri umsögn. Ég efast satt að segja um að önnur dómnefnd sé færari um slíkt heldur en Hæstiréttur, enda kom fram í orðum hv. 2. landsk. þm., ef ég tók rétt eftir, að í slíkri nefnd gætu verið skipaðir hæstaréttardómarar. Því virðist mér þessa gætt. Þó er sjálfsagt að athuga hvort um megi bæta.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., um lögtak og fjárnám, er hluti af þeim fyrirheitum ríkisstj. sem hún gaf launþegum í samningum í nóv. s. l. um ýmsar félagslegar endurbætur. Frv. gerir ráð fyrir þeirri breytingu á lögum um lögtak o. fl., að lögtaksréttur taki ekki aðeins til umsaminna greiðslna atvinnurekenda í sjúkra- og styrktarsjóði verkalýðsfélaga, heldur nái þessi réttur einnig til umsaminna greiðslna í orlofssjóði svo og til greiðslna iðgjalda í lífeyrissjóði. Eindregnar óskir komu fram um það frá fulltrúum launþega að þessi breyting yrði gerð. Þótti rétt að verða við því, enda má segja að hér sé í raun og veru um hluta af hinum eiginlegu launum starfsmanna að ræða. Nái frv. þetta fram að ganga þarf ekki að staðfesta fyrrnefndar greiðslur í dómstóli áður en aðfarar er beiðst í eignum atvinnurekenda, heldur er hægt að ganga beint að eignunum. Herra forseti. Þetta frv. hefur hlotið afgreiðslu í hv. Ed., og ég hygg að það skýri sig mjög vel og sú grg. sem með því fylgir, þannig að ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Hér er enn um frv. að ræða, sem er hluti af þeim pakka sem um var samið við launþega um umbætur í félags- og réttindamálum. Frv. þetta er flutt samhliða öðru frv. um breyt. á l. um ríkisábyrgð á launum við gjaldþrot. Samkv. þeim lögum tekur ríkisábyrgð aðeins til þeirra vinnulauna og annarra skuldbindinga atvinnurekenda sem forgangsréttur fylgir samkv. lögum um skipti á dánarbúum, félagsbúum o. fl. En þau lög hafa að geyma reglur um það, í hvaða röð kröfur skuli greiddar við gjaldþrotaskipti. Það frv., sem ég nefndi, mun reyndar vera orðið að lögum. Í frv. því, sem hér er til umr., er gert ráð fyrir þeim breytingum á núgildandi lögum um skipti á dánarbúum og félagsbúum o. fl., að forgangsréttur launakröfu svo og annarra þeirra krafna, sem ríkisábyrgð tekur til við gjaldþrot, er lengdur úr 6 mánuðum í 18 mánuði. Slík breyting er nauðsynleg vegna þess að oft líður langur tími frá því að fyrirtæki komast í greiðsluþrot og þangað til gjaldþrotaúrskurður er kveðinn upp. Þessi dráttur hefur valdið því, að kröfur um laun eða aðrar lögmæltar greiðslur hjá þrotabúi hafa glatast, ýmist algerlega eða þá að hluta til. Réttur launþega á hendur ríkissjóði hefur þá jafnframt fallið niður þar sem ríkisábyrgðin takmarkast við þær kröfur sem forgangsréttur fylgir. Í þessu sambandi er rétt að vekja athygli á því, að um s. l. áramót tóku gildi ný gjaldþrotalög. Með gildistöku og framkvæmd þeirra laga er stefnt að því að hraða gjaldþrotameðferð, en það ætti að koma til góða launþegum sem öðrum þeim sem kröfur eiga á hendur þrotabúi. Loks er að finna í frv. það nýmæli, að örorku- og dánarbótum til launþega, maka þeirra og barna er veittur tilsvarandi forgangsréttur og launakröfum. Með frv. til breyt. á lögum um ríkisábyrgð á launum við gjaldþrot er lagt til að ríkisábyrgð nái einnig til þessara bóta. Dæmi munu til þess, að makar og börn hafi glatað lögmæltum dánarbótum við gjaldþrot atvinnurekenda þótt launakröfur fengjust greiddar, og hlýtur slíkt að teljast óviðunandi. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. þessu vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Frv. þetta er samið og flutt til þess að draga saman í ein lög öll meginákvæði um landhelgi og lögsögu lýðveldisins Íslands á hafinu umhverfis landið og á landgrunninn og lögfesta í þágu Íslands enn ný réttindi á þessu sviði með hliðsjón af þróun þjóðaréttar að undanförnu. Aðalhöfundur þessa frv. er Hans G. Andersen ambassador, sem hefur verið fremsti sérfræðingur Íslendinga í landhelgismálum um langt skeið, en auk þess unnu menn í utanrrn. að frágangi málsins í samstarfi við hann. Þetta frv. var lagt fyrir landhelgisnefnd, en í henni eiga sæti fulltrúar allra þingflokka, og gerðu nm. ýmsar góðar aths. sem teknar voru til greina áður en frv. var flutt. Þó vil ég taka fram að nm. landhelgisnefndar eru þrátt fyrir það á engan hátt bundnir texta frv. eins og hann er. Í þessu frv. felast eftirfarandi aðalatriði: 1. Sjálf landhelgin, en með því hugtaki er átt við það hafsvæði þar sem ríkið hefur fullveldisrétt hliðstæðan og yfir landinu, er færð úr 4 mílum í 12 mílur. Þessu fylgja hvers konar réttindi í sambandi við tollamál, heilbrigðismál, lofthelgi og fjöldamargt annað. 2. Fiskveiðilögsaga hefur síðan 1975 verið 200 sjómílur og var það ákveðið með reglugerð sem byggðist á landgrunnslögunum frá 1948, eins og verið hefur um aðrar útfærslur. Með þessum lögum mundi verða lögfest 200 mílna efnahagslögsaga, sem er nokkru víðtækara hugtak en fiskveiðilögsaga. 3. Auk þess að fiskveiðilögsagan er á þennan hátt staðfest fær Ísland með 200 mílna efnahagslögsögu yfirráð yfir vísindarannsóknum á hafinu umhverfis landið að því marki. 4. Þessu til viðbótar tekur Ísland sér 200 mílna mengunarlögsögu og veitir það íslenskum stjórnvöldum rétt til þess að gera ráðstafanir til að vernda hafið umhverfis landið fyrir mengun eða líklegri mengun að þeim mörkum. 5. Með efnahagslögsögu tryggir Ísland sér allan rétt til þess að ráða byggingu mannvirkja eða afnot af þeim innan 200 mílna, en það getur haft verulega þýðingu í framtíðinni í sambandi við hugsanlega olíuvinnslu eða ýmiss konar rannsóknir. 6. Með frv. þessu eru ítrekuð reglugerðarákvæði um miðlínur milli Íslands og Grænlands og Íslands og Færeyja, en ákvæði um framkvæmd 200 mílna fiskveiðilögsögu gagnvart Jan Mayen frá 1975 er fellt niður. Þetta ákvæði, sem er á þá lund að við mundum fyrst um sinn aðeins framfylgja fiskveiðilandhelginni að miðlínu móti Jan Mayen, var sett til bráðabirgða þar til annað yrði ákveðið og mjög skýrt tekið fram af þáv. sjútvrh., að með því afsalaði Ísland sér engum rétti. Nú er þróun mála gagnvart Jan Mayen komin á það stig, að telja verður tímabært að fella þetta bráðabirgðaákvæði niður. Við erum nú þegar búin að vinna hina miklu sigra í landhelgisbaráttunni með útfærslunum í 4 mílur, í 12 mílur, í 50 mílur og í 200 mílur, og þarf ekki að rekja þá miklu sögu, sem þeirri þróun hefur fylgt, né þá hörðu baráttu sem íslenska þjóðin háði til þess að ná þessum markmiðum og gerði það sem forustuþjóð, var meðal þeirra fyrstu sem framkvæmdu það sem nú er að verða eða orðinn almennt viðurkenndur þjóðaréttur. Þessar útfærslur hafa, eins og ég áður nefndi, verið gerðar með reglugerðum sem sjútvrh. hafa gefið út og byggst hafa á landgrunnslögunum, og mun alla tíð hafa verið ætlunin að sett yrði heildarlöggjöf þegar tímabært þætti. Nú er svo komið, að á vettvangi Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, sem hófst árið 1973 eftir margra ára undirbúning, hefur náðst víðtæk samstaða um rétt strandríkja til 12 mílna landhelgi þar sem strandríkið hefur fullveldisrétt nálega hliðstæðan því sem það hefur yfir landi sínu. Þá hefur einnig náðst samstaða um 200 mílna efnahagslögsögu þar sem miðað er við víðtækar heimildir strandríkis yfir auðlindum sjávar undan ströndum. Þar við má bæta víðtækri samstöðu um rétt strandríkis yfir landgrunni, landgrunnsbrekku og landgrunnshalla allt að endamörkum landgrunnssvæðisins, þótt enn sé óútkljáð mál hvernig þau endamörk verða að lokum ákveðin, en það þarf ekki að skipta máli varðandi þessa meginlöggjöf. Hafréttarráðstefna Sameinuðu þjóðanna hefur enn ekki lokið störfum að þessu sinni, og er of snemmt að fullyrða hver árangur verður af þeim fundum sem nú hafa staðið yfir. Hinir bjartsýnni menn á ráðstefnunni í Genf gera sér enn verulegar vonir um að unnt verði að leggja fram í lok þessa fundar ný drög að hafréttarsáttmála sem síðan verði fjallað um á einni ráðstefnu í New York n. k. sumar og málinu þar raunverulega lokið, en síðan gengið til undirskriftar á nýjum hafréttarsáttmála, væntanlega í Caracas í Venezúela, einhvern tíma á árinu 1980. Margir draga þó í efa, að þetta muni gerast á svo skömmum tíma, og telja, að enn geti tekið nokkurn tíma að ná fullnaðarsamkomulagi. En Íslendingar hafa nú um skeið verið meðal þeirra sem við hvert tækifæri á alþjóðlegum vettvangi hafa hvatt til þess að gengið yrði rösklega til verks og Hafréttarráðstefnunni lokið, þannig að sem fyrst komist á nýr hafréttur sem væntanlega verður árangur margra ára starfs ráðstefnunnar. Ég ítreka það, að tilgangur þessa lagafrv. er að lögfesta þær meginreglur sem nú liggja ljósar fyrir og skipta Íslendinga mestu máli. Það er sjálfsagt að hafa slíkar meginreglur saman í einni löggjöf sem ekki þarf að snerta oft við, en hafa hins vegar sérstaka lagahálka, t. d. um mengun sjávar, jafnvel um rannsóknir, enda geta slík mál, að ég ekki nefni fiskveiðimálin, verið þess eðlis að ástæða sé til að gera á þeim breytingar innan tíðar. Frv. hefur verið undirbúið á þann hátt, að leitað hefur verið sem viðtækastrar samstöðu og því lýst yfir, að komist menn að þeirri niðurstöðu, að einhverju orðalagi eða jafnvel efnisatriðum megi breyta til hins betra, sé sjálfsagt að líta á það. Í þessum anda var frv. tekið í Ed. Var þar aðeins gerð ein breyting á 6. gr., nánast breyting á orðalagi og varla um merkingarágreining að ræða. Hingað til hafa þingmál varðandi fiskveiðilögsöguna að sjálfsögðu farið til sjútvn. Þetta frv. er allmiklu viðtækara og í þeim búningi að ég tel rétt að það gangi til allshn., eins og var ákveðið í Ed. Hér er fjallað um fjöldamörg mismunandi atriði, sem felast í hinni væntanlegu 12 mílna landhelgi, í mengunarákvæðum, rannsóknarákvæðum og öðru, til viðbótar því sem snertir sjávarútveg og fiskveiðar, en um þá hlið málanna hefur þegar verið rætt meira hér á Alþ. en hinar og má segja að þar ríki í stórum dráttum almennt samkomulag. Herra forseti. Ég vil leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Þegar ég bað um orðið hafði ég ekki gætt þess, að frv. mun fara samkv. till. hæstv. ráðh. til n. þar sem ég á sæti. Ég hefði að öllum líkindum ekki tekið hér til máls ef mér hefði verið þetta ljóst þá, þar eð ég fæ tækifæri til þess að fjalla um frv. í þeirri n. En að öðru leyti vil ég gjarnan segja það, að ég tel að það svo sem spilli ekki þó að öllum þeim ákvæðum, sem í gildi eru um hafið og hafréttinn, séu sett í einn bálk. Það er vafalaust til hægðarauka. Að öðru leyti sé ég ekki verulegan tilgang með þessu frv., ef undan er skilið það að sjálfa landhelgina eigi að stækka. Það er að sjálfsögðu nýmæli hér og er vafalaust í samræmi við tíðarandann og tímana, að landhelgin verði nú 12 sjómílur í stað þeirra fjögurra sem hún hefur verið lengst eða allt frá því að hún var færð úr 3 sjómílum fyrir mörgum árum. Í þessu frv. eru, eins og hæstv. ráðh. gat um, fjölmörg atriði sem Íslendingar hafa verið að vinna að og vinna sér rétt til á undanförnum árum og eru staðfesting á því, hversu vel hefur tekist til í þeirri baráttu sem þjóðin hefur átt nú í nærfellt 30 ár, og er ekki nema gott eitt um það að segja. Ég ætla, herra forseti, með hliðsjón af því, sem ég sagði í upphafi, að geyma mér frekari umsögn um þetta frv., aðeins segja það, að að sumu leyti hefði ég talið réttara að bíða með heildarlagasetningu þar til Hafréttarráðstefnu lýkur, en það má vera að mönnum þyki það of langt og þá hægt að setja ný lög, ef ástæða þykir til.



Herra forseti. Eins og fram kom hjá hæstv. utanrrh. voru drög að þessu frv. til l. um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn lögð fyrir svokallaða landhelgisnefnd, sem ég á sæti í fyrir hönd míns flokks, og þar komu fram nokkrar aths. við þau drög þegar þau voru lögð fram. Þær aths. frá okkur einstökum nm. hafa verið teknar til greina við endanlegan frágang frv. og eru því í þessu frv. þegar það nú kemur til þessarar d. frá hv. Ed. Ég fyrir mitt leyti er samþykkur þessu frv. Vitaskuld má deila um það, hvort á að leggja á það kapp að fá það afgreitt á þessu þingi eða bíða næsta þings, en ég fyrir mitt leyti tel enga ástæðu til að afgreiðsla þessa máls bíði næsta þings. Ég tel fulla ástæðu til að afgreiða frv. Þetta frv. er að mínum dómi vel úr garði gert og til þess mjög vandað og það felur í sér þá viðamiklu breytingu að stækka landhelgi Íslands úr 12 sjómílum, eins og 1. gr. frv. gerir ráð fyrir, og hljótum við allir þm. að vera sammála um að nauðsyn sé að gera það og því fyrr því betra. Ég tel ekki rétt að bíða eftir úrslitum Hafréttarráðstefnunnar. Það er engin vissa fyrir því, hvenær alþjóðlegur hafréttarsáttmáli liggur fyrir. Við töldum fyrir 4–5 árum að hann yrði kominn löngu fyrir 1979, og hefðum með þessum rökum getað í margvíslegum aðgerðum, sem við höfum verið að framkvæma á undanförnum árum, alltaf byggt ákvarðanir okkar á því að bíða eftir ákvarðanatöku þjóðanna um alþjóðlegan hafréttarsáttmála. En Hafréttarráðstefnan hefur dregist á langinn, og við höfum enga vissu fyrir því, hvenær henni endanlega lýkur. Það hafa verið uppi áform um að ljúka þessari ráðstefnu nú ár eftir ár, en alltaf hafa komið upp ýmsir erfiðleikar í sambandi við margvísleg samskipti, erfið samskipti á milli þjóða, og það er að mínum dómi engin vissa fyrir því, hvenær alþjóðlegur hafréttarsáttmáli liggur fyrir. Því tel ég fyrir mitt leyti rétt að afgreiða þetta frv. og gera það að lögum sérstaklega með tilliti til stækkunar sjálfrar landhelginnar, og eins eru í þessu frv. mun nánari ákvæði en nú eru um efnahagslögsögu, um landgrunn, afmörkun svæða á milli landa, ráðstafanir gegn mengun, sömuleiðis vísindalegar rannsóknir, sem er bæði gott, nauðsynlegt og skynsamlegt að hafa í einni og sömu löggjöf. Eins og fram kom í máli hæstv. utanrrh. bendir hann á það, að með þessu frv. eru ítrekuð reglugerðarákvæði um miðlínu milli Íslands og Grænlands og Íslands og Færeyja, en ákvæði um framkvæmd 200 mílna fiskveiðilögsögu gagnvart Jan Mayen er fellt niður. Fyrir okkur Íslendingum vakir að ná sem allra fyrst samningum við Norðmenn varðandi nýtingu hafsvæðisins milli Íslands og Jan Mayen. Það er vandasamt verk. Þegar fiskveiðilögsagan var færð út í 12 mílur 15. júlí 1975 var ákveðið í reglugerð að miðlína milli Íslands og Jan Mayen gilti fyrst um sinn eða þangað til annað yrði ákveðið. Þegar sú reglugerð var gefin út var tekið fram af þáv. ríkisstj., að þetta ákvæði væri til bráðabirgða og gerði ekki það að verkum að réttur Íslands til 200 mílna fiskveiðilögsögu í átt til Jan Mayen væri skertur á einn eða annan hátt. Við þetta ákvæði hljótum við Íslendingar að halda okkur. Við höfum nú meiri hagsmuna að gæta á þessu svæði en við sáum 1975, þegar þessi reglugerð var gefin út. Þá voru ekki veiðar hér á sumarloðnu, þá var lítið vitað um þá loðnugengd sem hér væri að sumrinu. Síðan hefur komið í ljós að við höfum fiskað gífurlegt magn af loðnu hér út af Vestfjörðum og Norðurlandi og norðaustur í hafi, og í ljós hefur komið að þetta er sami loðnustofninn og er utan fiskveiðilögsögu Íslands norðaustur í hafi. Því er hér um sameiginlegt hagsmunamál okkar og Norðmanna að ræða, að ná sem víðtækustu samstarfi í þessum efnum. Hins vegar verður vafalaust ekki frá því hvikað, að við Íslendingar gerum mjög ákveðnar kröfur um að fá 200 mílna fiskveiðilögsögu í áttina til Jan Mayen. En við teljum og hljótum flestir eða allir að vera sammála um það, að æskilegt er og raunar nauðsynlegt fyrir vinveittar þjóðir að ná samkomulagi í þessum efnum, en fara ekki út í harðar deilur. Ég vænti þess, að hæstv. utanrrh. fylgi þessu máli eftir og reynt verði að hraða þessum samningatilraunum við Norðmenn og reynt verði í lengstu lög að ná samkomulagi, en ekki að heyja deilur, jafnvel langvarandi deilur, sem geta orðið báðum þjóðum til skaða, bæði gagnvart efnahagslegri afkomu, sérstaklega okkar Íslendinga, og geta sömuleiðis haft í för með sér erfiðleika í sambúð þessara ríkja. Ég endurtek það, að ég er samþykkur þessu frv. í öllum höfuðgreinum og tel feng að því að það fái afgreiðslu á þessu þingi.



Herra forseti. Ég stend ekki upp til að ræða þetta frv. efnislega. Ég hef þegar lýst stuðningi mínum við það, ég tel það til bóta og fagna einnig köflum eins og 6. kafla um vísindalegar rannsóknir. Ákvæði um þær hefur skort í íslenska löggjöf. Þarna er tekið af skarið og ákveðnar reglur settar. Hins vegar stend ég upp til þess að koma á framfæri aths. sem hreyft var við mig fyrir fáum dögum, þess efnis, að í frv, virðast ekki vera ákvæði sem heimila landhelgisgæslu að hafa afskipti af skipum, sem fara í gegnum íslenska efnahagslögsögu, eða a. m. k. að krefja slík skip um tilkynningarskyldu. Við getum nefnt skip á vegum Greenpeace t. d., og það var sérstaklega af því tilefni sem þetta var nefnt. Ég hygg að sú n., sem fær málið, ætti að athuga hvort ástæða sé til að setja í þetta frv. slíkar heimildir um tilkynningarskyldu sem mundu að sjálfsögðu stórlega auðvelda landhelgisgæslu að fylgjast með þeim skipum sem fara um efnahagslögsöguna. Einnig hefur verið nefnt og reyndar kemur fram í grg. með þessu frv., að gera þarf breytingar til samræmis á tollalögum, áfengislögum og fleiri lögum. Þetta þarf að gera fljótt.



Herra forseti. Ég vil þakka jákvæðar undirtektir ræðumanna varðandi nauðsyn þess að ráðast í að fá færustu menn okkar til að semja þetta frv. Það getur vel orðið til að hjálpa til að ýta eftir sumum þeim atriðum sem allar þátttökuþjóðir í Hafréttarráðstefnunni hafa enn ekki fallist á. Má þar nefna að þær þjóðir eru til sem hafa ekki viðurkennt að heimilt sé að færa landhelgina út í 12 mílur. Hins vegar eru hinar svo miklu fleiri að við lítum á það sem fullkominn rétt okkar. Það er sjálfsagt að kanna í n. það atriði sem hæstv. dómsmrh. nefndi. Ég hafði skilið þetta frv. svo, að það væri alveg tvímælalaust að skip sem kemur inn fyrir 200 mílurnar og er eitthvað viðkomandi rannsóknum eða einhver mengunarhætta gæti stafað af, fellur undir annan hvorn þennan flokk, það væri háð þeim afskiptum sem íslensk yfirvöld telja nauðsynleg. Kemur þetta fram aftur og aftur, t. d. í 4. gr., að innan efnahagslögsögunnar hefur Ísland fullveldisrétt að því er varðar rannsóknir, hagnýtingu, verndun og stjórnun auðlinda o. s. frv. Ef skip Greenpeace reynir að trufla þær reglur sem íslenska ríkið hefur sett um hagnýtingu auðlinda eins og hvalastofnsins á þessu áhrifasvæði okkar, þá tel ég að við hljótum að hafa fullkominn rétt skv. væntanlegum lögum til þess að gera þær gagnráðstafanir sem við teljum eðlilegar og nauðsynlegar. En það er sjálfsagt að athuga þetta betur í nefnd. Hitt er rétt athugað hjá hæstv. ráðh., að útfærsla landhelginnar í 12 mílur leiðir til þess, að það þarf að breyta ýmsum öðrum lögum. Að vísu telja lögfræðingar að fyrst í stað mundi enginn vafi leika á, að seinni lögin giltu. Engu að síður væri æskilegt að þessar breytingar gerðust sem fyrst, og ef þetta frv. verður að lögum er þegar til listi í utanrrn. yfir það, hvaða öðrum lögum verði þörf á að breyta, og mundi þá sjálfsagt viðkomandi rn. verða bent á það mál. En ég taldi ekki rétt að fara lengra út í það í sambandi við þetta frv. sjálft, vegna þess að það snertir önnur rn. en utanrrn., sem má segja að sameini þetta mál í einn bálk. Ég vil að lokum geta þess í sambandi við orð hv. 1. þm. Vestf., að viðræður við Norðmenn um Jan Mayen hafa staðið undanfarnar vikur og átt sér stað á Hafréttarráðstefnunni. Ákveðið var að fela Hans G. Andersen fyrir Íslands hönd og Jens Evensen fyrir hönd Norðmanna að hefja þessar umr. Síðan hittust þeir og utanrrh. beggja landa í Kaupmannahöfn fyrir nokkru og höfðu þar einn yfirlitsfund. Málið er því á hreyfingu. Það eru algerar frumrannsóknir, og ég vænti þess, að það komi í ljós nú innan tveggja eða þriggja vikna hvernig rétt verður að halda á málinu áfram. Ég hef látið í ljós þá skoðun og geri það á nýjan leik, að ef svo virðist sem grundvöllur sé fyrir samkomulagi sem við Íslendingar viljum athuga nánar muni málið flytjast yfir í formlegri viðræður og þá muni verða rætt í ríkisstj. og við stjórnarandstöðuna hvers konar viðræðunefnd verður skipuð og hvaða form verður haft á því máli. En til þess að undirbúa nokkuð þau tengsl á milli flokkanna allra var landhelgisnefnd endurvakin og hún hefur fengið jafnóðum allar upplýsingar, sem utanrrn. hafa borist varðandi þetta mál.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths. til viðbótar því, sem ég áðan sagði, og í tilefni af því, sem fram hefur komið síðan. Ég er eindregið á sömu skoðun og hæstv. utanrrh., að við höfum samkv. núgildandi lögum og samningum fullan rétt til afskipta af skipum sem hætta getur stafað af í mengunarlegu tilliti. Við höfum haft þennan rétt nokkuð lengi. Við öðluðumst hann með svokölluðum Oslóarsamningi sem staðfestur var fyrir nokkrum árum og hefur lagagildi hér á landi. Ég minnist þess, að fyrsta verk mitt í utanrrn. var að kalla til viðtals sendiherra Hollands, sem þá var hér að afhenda trúnaðarbréf, og tilkynna honum að við vildum ekki þola að Hollendingar vörpuðu hér í hafið eiturefnum eins og þá stóð til. Menn muna kannske eftir þeirri siglingu, að skip þeirra sigldu nánast um öll heimsins höf með þennan óþverra og komu honum hvergi frá sér. Þessi mótmæli okkar voru tekin til greina. Þau voru byggð á þeim samningi sem ég áðan nefndi. Þess vegna tel ég ekki nokkrum vafa undirorpið að þennan rétt eigum við og getum notað hvenær sem á þarf að halda. Ég vil fagna því, sem hæstv. ráðh. upplýsti og raunar hefur komið fram annars staðar, að viðræður um Jan Mayen og fiskveiðiréttindin og önnur efnahagsréttindi á þeim slóðum eru hafnar, og þær eru í góðum höndum þar sem okkar færasti sérfræðingur í hafréttarmálum og alþjóðamálum, Hans G. Andersen, fer með þær fyrir okkar hönd. Ég vænti þess, að á þeim fundi, sem boðaður hefur verið í Strasbourg nú í næsta mánuði, þar sem í ráði mun að ráðh. Íslands og Noregs hittist, geti farið fram gagnlegar, vinsamlegar og hagstæðar umræður fyrir okkar hönd í þessu mikilsverða máli. Það skiptir okkur verulegu máli að fá Jan Mayenmálið á hreint. En ég vek athygli á því einu sinni enn, að við það eru nokkuð önnur mál tengd sem líka þarf að athuga, án þess að ég ætli að gera þau að umtalsefni í þessari stuttu ræðu.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, hefur verið samið á vegum viðskrn. Aðalhöfundur þess er Gylfi Knudsen lögfræðingur, sem starfaði um árabil í viðskrn., m. a. að hlutafélagalögunum sem nú eru í gildi, og á síðari stigum meðferðar þessa máls var Páll Sigurðsson kennari við lagadeild Háskóla Íslands Gylfa til ráðuneytis um frágang málsins. Það hafa lengi verið uppi ráðagerðir hér á landi um setningu löggjafar um afborgunarkaup, en það er fyrst nú að frv. til I. um þetta efni er lagt fyrir hv. Alþingi. Lög um afborgunarviðskipti eru þáttur í löggjöf til verndar neytendum. Megintilgangur reglna um afborgunarkaup er að tryggja kaupendum í slíkum viðskiptum nauðsynlega vernd og skýra sem gleggst réttarstöðu og úrræði kaupenda og seljenda í þessum kaupum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að löggjöf til verndar neytendum er afar skammt á veg komin hér á landi borið saman við nágrannalöndin. Neytendavernd og neytendalöggjöf tekur þar jafnan til margvíslegra sviða og viðfangsefna og er fremur tilhneiging til að rýmka þann vettvang en hitt. Má þar nefna lagaákvæði um réttarstöðu og úrræði kaupenda í viðskiptum, kaupum og samningum ýmiss konar sem skipta neytendur almennt máli, gæða- og vörueftirlit og rannsóknir á vörum og þjónustu, vörumerkingar og aðrar upplýsingar í þágu neytenda, afgreiðslu ágreiningsmála neytenda við seljendur með sem fljótvirkustum hætti. Þá má nefna verðlagsmál og verðlagseftirlit og aðgerðir almennt sem fallnar eru til að halda niðri vöruverði. Einnig má benda á lagaákvæði sem ætlað er að vinna gegn alls kyns óhæfilegum viðskiptaháttum, svo sem óhæfilegum auglýsingum og skrumi í viðskiptum. Þessi mál eru að miklu leyti óplægður akur hér á landi og varla vansalaust hve seint hefur þokast í framfaraátt á þessum sviðum. Það er í mesta lagi hægt að segja, að það votti fyrir vísi að neytendavernd á einstaka sviði hér á landi. Af hálfu hins opinbera hefur neytendamálum lítið verið sinnt og samtök neytenda hafa lengst af barist í bökkum fjárhagslega þótt þeim hafi vegna eljusemi og fórnfýsi félagsmanna tekist að vinna ómetanlegt starf. Sú breyting þarf að verða á hér á landi, að almenn neytendavernd eflist á borð við hin hefðbundnari umbótamál sem sífellt er verið að berjast fyrir. Ríkisvaldið verður eins og í nálægum löndum að hafa frumkvæðið á þessu sviði og verja fé til þessara mála, jafnframt því sem styrkja þarf þau félagasamtök sem að þessum málum vinna. Ég tel og að samtök launafólks ættu að láta sig þessi mál meira skipta og taka ýmis hinna hefðbundnu neytendamála á verkefnaskrá sína. Afskipti verkalýðshreyfingarinnar af þessum málaflokki hafa fram til þessa verið bundin við verðlagsmálin nær eingöngu. Á undanförnum áratugum hefur réttarstaða neytenda verið mjög bætt víða erlendis við kaup og samninga. Á Norðurlöndum hafa á síðari árum verið gerðar ýmsar breytingar á gildandi kaupalögum eða sett sérstök neytendalöggjöf gagngert í því skyni að auka vernd kaupenda. Einnig hefur verið sett sérstök löggjöf í sumum landanna um bann við óhæfilegum samningsskilmálum og eru samningsform oft stöðluð og seljendur undir eftirliti og tekið í taumana ef ástæða þykir til vegna hagsmuna neytenda. Þá var á Norðurlöndunum, öðrum en Íslandi, sett sérstök löggjöf um afborgunarviðskipti snemma á þessari öld. Hér á landi hefur ekkert gerst í þessum málum á síðustu áratugum. Kaupalögin frá 1922 og samningalögin frá 1936, sem enn gilda, voru merkilegar réttarbætur á sínum tíma. En frá því að þessi lög voru sett hefur í reynd ekkert verið gert til þess að bæta stöðu neytenda á þessu sviði neytendaverndar. Samningsstaða íslenskra neytenda eftir gildandi lögum og úrræði þeirra í kaupum eru því mun lakari en í næstu nágrannalöndum. Það segir sig sjálft, að lagavernd, sem ákveðin var fyrir síðustu heimsstyrjöld, er allsendis ófullnægjandi nú á tímum. Þjóðfélagið hefur tekið gagngerðum breytingum og viðskiptalífíð er með allt öðrum hætti og sölustarfsemi yfirgripsmeiri og stundum lævíslegri en áður var. Einhverjum kynni að þykja undarlegt að ekki skyldu sett hér lög um afborgunarkaup um það leyti sem slík löggjöf var sett á Norðurlöndum. Kaupalögin norrænu, þ. á m. íslensku lögin um lausafjárkaup frá 1922, eiga rætur að rekja til norræns lagasamstarfs, svo og afborgunarkaupalögin norrænu. Sennilega hefur ekki þótt ástæða á þessum tíma til þess að taka hér á landi í lög sérstök ákvæði um afborgunarviðskipti þar sem þetta sölufyrirkomulag hefur ekki verið tíðkað hér á landi þá. Að því er best verður vitað verður fyrst vart við afborgunarkaup með eignarréttarfyrirvara hér á landi nokkru fyrir seinni heimsstyrjöld. Á styrjaldartímanum virðist hafa dregið mjög úr þessum viðskiptahætti, líklega vegna bætts efnahags almennings. Síðan hefur þessi tegund viðskipta farið sívaxandi, eins og kunnugt er. Lagareglur um afborgunarkaup munu fyrst hafa verið settar í Kanada og í Bandaríkjunum. Þessar reglur eru til komnar vegna réttleysis kaupenda og sprottnar af þörf til að ráða bót á þjóðfélagslegu misrétti. Almenningur hafði ekki vegna lítillar kaupgetu bolmagn til þess að kaupa þá framleiðslu sem hann þó skapaði sjálfur. Ástæðan var óhófleg álagning framleiðenda og seljenda, en frjáls verðmyndun var lausnatorðið á þeim tímum og engin íhlutun af opinberri hálfu. Til þess að örva söluna gripu framleiðendur til þess ráðs að gefa fólki kost á því að kaupa framleiðsluna með afborgunarskilmálum, þ. e. a. s. greiða ákveðinn hluta kaupverðs við afhendingu hluta, en eftirstöðvar með greiðslum er gjaldféllu með ákveðnu millibili. Efnahagssveiflur og viðskiptakreppur höfðu þau áhrif, að tekjumöguleikar almennings gátu breyst til hins verra á skömmum tíma. Ef vanskil urðu höfðu seljendur þann háttinn á að þeir sviptu vanskilamenn söluhlutunum án þess að endurgreiða það sem kaupendur höfðu þegar greitt. Þetta varnar- og réttleysi kaupenda er talið hafa átt ríkan þátt í því, að lagareglur um þessi viðskipti voru settar. Það er dapurlegt til þess að vita, að hér á landi eru kaupendur í dag réttarlega álíka varnarlausir gagnvart harðræðum af þessu tagi og kaupendur á síðustu öld í öðrum löndum. Athuganir, sem gerðar hafa verið á þessum viðskiptum, sýna þetta svo ekki verður um villst. Gildandi lög veita takmarkaða vernd gegn þessu, og dómsúrlausnir liggja fyrir sem bera með sér hversu rýran rétt kaupendur búa við, en þá má svipta söluhlutunum, ef vanskil verða, án þess að uppgjör fari fram. Kaupandi, sem sviptur hefur verið söluhlut með fljótvirkri fógetaaðgerð eða jafnvel án hennar, verður að sækja endurgreiðslukröfur sínar sjálfur og þá fyrir almennum dómstálum með seinvirkum hætti þeirra stofnana. Hvað eftir annað, hæði í ræðu og í riti, hefur verið bent á nauðsyn þess að sett yrðu lög um afborgunarkaup hér á landi. Af hálfu Neytendasamtakanna og annarra þeirra samtaka, sem að neytendamálum vinna, hefur verið margítrekað við stjórnvöld að sett yrðu lög um þetta efni. Þá hafa nokkrar athuganir farið fram á afborgunarviðskiptum hérlendis. Má í því sambandi nefna athuganir á vegum Neytendasamtakanna 1970–1971 og könnun laganema við Háskóla Íslands árið 1974 í tilefni af afborgunarkaupum sem sérstöku viðfangsefni í kennslu við lagadeild á þeim tíma. Niðurstöður þessara athugana eru fróðlegar, og ýmsar ályktanir má af þeim draga. Kom glöggt í ljós hversu veik réttarstaða kaupenda er í þessum viðskiptum og hversu mikið er um alls konar óþægilega samningsskilmála. Ofan á réttleysi kaupenda vegna skorts á lagaákvæðum virðast í mörgum tilfellum bætast harðir samningsskilmálar, sniðnir einvörðungu eftir hagsmunum seljenda. Algengt er að seljendur áskilji sér í samningum um afborgunarkaup rétt til endurheimtu söluhluta án þess að endurgreiða kaupendum það sem þeir hafa greitt er vanskil verða. Í þokkabót eru slíkar klausur oft prentaðar með smáu letri í samningum, eins og títt er um ósanngjarna samningsskilmála. Lítið þarf út af að bera til þess að kaupandi teljist kominn í vanskil samkv. ákvæðum margra samninga. Dráttur á greiðslu, er veldur því að allt kaupverðið er í gjalddaga fallið, er oft óeðlilega stuttur, og jafnvel er það látið valda vanskilum sem ekki er í neinum eðlilegum tengslum við viðskipti aðilanna, svo sem vanræksla kaupenda á að tilkynna aðsetursskipti. Þá skortir mjög allar upplýsingar fyrir neytendur um afborgunarkjörin, og er samanburður á hagkvæmni afborgunarkaupa og staðgreiðsluviðskipta illframkvæmanlegur vegna skorts á upplýsingum af hálfu seljenda. Þá hefur borið töluvert á ófullnægjandi og oft villandi auglýsingum um afborgunarviðskipti. Eitt meginmarkmið löggjafar um afborgunarkaup er að tryggja að seljendur leggi fram nægilegar upplýsingar um þessi kaup, þannig að neytandinn geti metið hvort honum er hagkvæmt að kaupa í þessu viðskiptaformi. Því verður að leggja áherslu á fullnægjandi verðupplýsingar í auglýsingum og verðmerkingar við söluframboð almennt, þannig að skýrt komi fram, hvert staðgreiðsluverðið er og hver sé munur þess og afborgunarverðsins, og kostnaður sá, sem fellur á kaupandann vegna afborgunarviðskiptanna, og skipting hans liggi sem ljósast fyrir. Þá þarf að koma alveg í veg fyrir að víxlar séu notaðir í afborgunarviðskiptum með eignarréttarfyrirvara. Slíkt er afar algengt hér á landi og hefur í för með sér að seljendur fá tvöfalda tryggingu fyrir rétti sínum: annars vegar víxilréttinn og hins vegar eignarréttarfyrirvara. Víxill er alveg slitinn úr tengslum við þau viðskipti sem á bak við hann liggja, og mótbárum verður ekki við komið vegna þeirra viðskipta við innheimtu á grundvelli víxilréttar - og raunar afar takmörkuðum mótbárum yfirleitt. Það væri því auðvelt að sniðganga lagafyrirmæli um afborgunarkaup, ef leyft yrði að blanda víxlanotkun inn í afborgunarviðskipti með eignarréttarfyrirvörum. Þetta vandamál hefur skotið upp kollinum erlendis og leitt til þeirrar úrlausnar, að þessu tvennu er haldið algerlega aðgreindu. Velja verður á milli víxilréttarins og eignarréttarfyrirvarans. Hvorn tveggja háttinn er ekki hægt að hafa í sömu viðskiptunum. Nýlega hafa heyrst um það raddir og komið fram tillögur um að hanna ætti afborgunarviðskipti með þeim rökum aðallega að slík viðskipti örvuðu fólk til að kaupa um of hluti sem það hefði enga þörf fyrir, einnig væri hætta á að kaupendur gleptust af þessum viðskiptahætti og af fyrirhyggjuleysi byndu sér skuldabagga sem þeir ættu erfitt með að rísa undir. Einnig hefur því verið haldið fram, að á þenslu- og verðbólgutímum bæri að takmarka þessi viðskipti þar sem þau auki spennuna í efnahagslífinu. Raunar er mjög umdeilt hversu hagrænum áhrifum neytendalána er farið og hvort takmarkanir á þeim komi að gagni við hagstjórn. Það er ekki nýtt að réttmæti afborgunarviðskipta sé dregið í efa og því haldið fram að þetta fyrirkomulag viðskipta sé óheilbrigt og ýmislegt því fundið til foráttu. Þá má auðvitað fallast á að viðskipti af þessu tagi hafi nokkra galla. Eflaust glepjast ýmsir til þess að gera ótímabær kaup vegna þess að þessi kjör eru í boði. Kostir afborgunarviðskipta eru hins vegar ýmsir og þá fyrst og fremst þeir, að kaupendur geta með þessum hætti aflað sér hluta sem þeir ella gætu ekki eignast, enda er það svo að afborgunarkaup tíðkast einkum í verslun með hinar dýrari neysluvörur eða svonefndar varanlegar neysluvörur, svo sem húsgögn, heimilis- og rafmagnstæki, sjónvarps- og hljómflutningstæki og þess háttar. Kostir þessa viðskiptaháttar eru þannig ýmsir og verður því að telja að hann eigi rétt á sér, enda séu settar um hann fastar reglur svo sem stefnt er að með frv. þessu. Ég hef farið hér nokkrum orðum um afborgunarviðskipti almennt, kosti þeirra og galla, og um ástandið í þessu máli hér á landi eftir því sem næst verður komist. Ég vil þá víkja að ákvæðum þess frv., sem hér liggur fyrir, og fjalla um nokkur mikilvægustu atriði þess. Við samningu frv. var höfð hliðsjón af norrænum lögum um þetta efni og þá einkum gildandi lögum í Danmörku. Í 1. gr. frv. er skilgreint hvað séu afborgunarkaup, og er sú skilgreining í samræmi við hefðbundna túlkun á afborgunarviðskiptum með eignarréttarfyrirvara. Í greininni eru ákveðin viðskipti sem fjármögnuð eru af þriðja aðila lögð að jöfnu við afborgunarkaup. Er um að ræða þau tilvik er kaupandi fær lán til kaupanna fyrir milligöngu seljanda eða með vitund hans frá einhverjum þeim sem seljandi hefur fjárhagsleg tengsl við. Rétt þykir að hafa þetta ákvæði, enda þótt það hafi sennilega ekki ýkjamikla þýðingu hér á landi nú. Víða erlendis skiptir þetta hins vegar verulegu máli, þar sem starfa fjármögnunar- eða „kredit“-fyrirtæki og stofnanir sem seljendur hafa viðskiptaleg tengsl við og geta því útvegað kaupendum lánsfé til kaupa á vörum sínum. Þá eru leigusamningar felldir undir afborgunarkaup ef ætla má að fyrirhugað hafi verið að viðtakandi hlutar öðlist eignarrétt að honum. Í slíkum tilvikum eru leigugreiðslur í eðli sínu aðeins afborganir af hinum leigða hlut, og er því nauðsynlegt að hafa þetta ákvæði til þess að koma í veg fyrir að farið sé í kringum ákvæði frv. Undanþegnir eru þó samningar um atvinnutæki milli atvinnurekenda. Þá er í lokamálsgr. 1. gr. skilgreining á afborgunarverði. Telst afborgunarverð vera samanlagðar umsamdar greiðslur kaupanda. Í 2. gr. er gerð krafa um lágmarksútborgun í afborgunarkaupum, og er í 2. mgr. 18. gr. lagt til að ráðh. verði veitt heimild til þess að breyta með reglugerð hlutfalli lágmarksútborgunar bæði almennt og að því er einstaka vöruflokka snertir. Hér er að vísu, eins og ég hef minnst á, um nokkuð umdeilt atriði að ræða. Ýmsir hafa vefengt að það skipti máli við stjórn efnahagsmála að breyta útborgunarhlutfalli í afborgunarviðskiptum til hækkunar eða lækkunar eftir því sem á stendur. Af hálfu Neytendasamtakanna var á sínum tíma lagt heldur lítið upp úr þessu. Almenn lágmarksútborgun er áskilin í lögum á Norðurlöndum, en sýnist ekki vera beitt þar með virkum hætti nema í Noregi gagngert í hagstjórnarskyni. Þar er fyrirkomulagið nokkuð frábrugðið því sem gerist í Danmörku, Svíþjóð og Finnlandi. Norska skipanin er í megindráttum þannig, að löggjafinn hefur falið framkvæmdavaldinu að setja reglur um afborgunarkaup í hagstjórnarskyni. Þar eru m. a, settar mismunandi reglur um útborgun og annað eftir vöruflokkum og reglum breytt með hliðsjón af efnahagslífinu, útborganir hækkaðar til að draga úr þenslu, en lækkaðar í efnahagsdeyfu. Í þessu frv. er haldið í þá hugmynd, að útborgunarreglur geti skipt máli, og með ákvæðum 18. gr. er opnuð leið til að beita svipuðum aðferðum og tíðkast í Noregi ef ástæða þykir til. Mikilvægar reglur eru í 3. gr., en þar er skilgreint hversu miklar vanefndir kaupanda verða að vera til þess að seljandi geti beitt þeim úrræðum sem ákvæði frv. heimila honum. Á því hefur borið, eins og ég hef minnst á, að kaupendum séu settir harðir skilmálar að þessu leyti í afborgunarsamningum. Hér er því um brýnar úrbætur að ræða og er leitast við að taka með þessum reglum tillit til hagsmuna beggja: kaupanda og seljanda. Í 4.–5. gr. eru hin mikilvægu ákvæði um uppgjör eða skuldaskil milli aðila ef kaupandi telst hafa vanefnt skuldbindingar sínar skv. ákvæðum frv. og seljandi vill endurheimta söluhlutinn. Skortur á reglum um þetta hefur verið einn tilfinnanlegasti annmarkinn á þessum viðskiptum hér á landi. Hér eru í fyrsta lagi settar reglur um það, hvernig ákvarða skuli verðmæti hluta við endurheimt seljenda, og skal telja verðmæti hlutarins á þeim tíma, þegar honum er skilað, kaupanda til tekna við uppgjör aðilanna. Verðmæti hlutar er skilgreint sem sú upphæð er seljandi getur fengið fyrir hlutinn við eðlilega endursölu. Ráð er fyrir því gert, að seljandi geti oft vegna aðstöðu sinnar með auðveldum hætti aukið verðmæti hlutar, og skal það koma kaupanda til góða. Þá er í öðru lagi talið upp í 5. gr. hvað seljandi getur talið sér til tekna við uppgjör. Þar er um að ræða ógreiddar afborganir gjaldfallnar eftir ákvæðum samningsins, þ. e. a. s. á hinum eiginlegu gjalddögum, svo og ógreiddar ógjaldfallnar afborganir sem reikna skal með ákveðnum hætti miðað við hlutfall staðgreiðsluverðs af afborgunarverði. Þá getur seljandi reiknað sér vexti og óhjákvæmilegan kostnað við endurheimtuna. Til þess að létta og flýta uppgjöri í hinum smærri málum er sett ákveðin viðmiðunarregla um hlutfall staðgreiðsluverðs af afborgunarverði. Í 6. gr. er réttur kaupanda verndaður í þeim tilfellum þegar verðmæti hlutarins reynist meira en samanlögð fjárhæð þess sem seljandi getur talið sér til tekna. Þegar svo stendur á ber seljanda að greiða kaupanda mismuninn ef hann vill beita endurheimtu. Í 7. gr. er kaupanda veittur réttur til þess að hindra endurheimt, þótt skilyrði til hennar séu fyrir hendi og seljandi krefjist hennar, með því að greiða lokakröfu sel anda og gera upp viðskiptin. Í 9. gr. eru ýmis mikilvæg ákvæði. Þar er tekið fyrir að öðrum viðskiptum sé blandað inn í samning um afborgunarkaup eða að réttur kaupanda sé að öðru leyti gerður háður öðrum viðskiptum, en á þetta getur sérstaklega reynt þegar nýjum viðskiptum milli sömu aðila er bætt inn áður en eldri afborgunarviðskiptum þeirra er lokið. Þá er seljanda óheimilt að áskilja sér að fjárhæð, sem kaupandi greiðir, renni til greiðslu annarra krafna, kaupunum óviðkomandi. Með tilliti til þess, að staða seljanda er mun sterkari en kaupanda og seljandi ræður gerð samningsskilmála, þykir rétt að hafa almennt ákvæði um að 6hæfilegum samningsskilmálum megi víkja til hliðar. Í lögum eru ákvæði skyld þessu, en ástæða er til að leggja áherslu á þetta að því er afborgunarkaup varðar sérstaklega. Þá eru kaupendum veittir möguleikar til þess að knýja fram lækkun á ósanngjörnu afborgunarverði. Ég hef áður minnst á bann við notkun víxla í afborgunarkaupum og er kveðið á um það í 5. mgr. 9. gr. Í 10. gr. eru settar reglur sem ætlað er að loka leiðum sem kynnu að vera opnar til þess að fara í kringum ákvæði frv. um uppgjör aðilanna. Í 11.–15. gr. eru settar reglur um fógetameðferð, en þær reglur stefna að því að unnt sé að hraða afgreiðslu þessara mála sem mest. Hér er um beinar fógetaaðgerðir að ræða, og eru því til þess að auðvelda sönnunaratriði sett ákveðin lágmarksskilyrði í 11. gr. um form og efni afborgunarsamnings. Fógeti getur ekki hafist handa nema skilyrði þessi séu uppfyllt. Ef brestur á um skilyrðin yrði seljandi að leita eftir aðfararhæfum dómi yfir kaupanda. Þessar reglur ættu að stuðla að nákvæmari samningsgerð milli aðila. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða mjög um framkvæmd fógetaaðgerða eftir ákvæðum frv. Meginatriðið er að með reglum þessum er stefnt að hraðri málsmeðferð og að fógeti hafi fullnaðarafgreiðslu þeirra með höndum. Ákvarðanir hans verða ekki bornar undir hliðsett dómsstig. Og til enn frekari flýtisauka er í 19. gr. kveðið á um að úrskurðir og ákvarðanir fógeta í þessum málum skuli sæta kæru. Í 16. gr. felst að þau ákvæði frv., sem sett eru til verndar rétti kaupanda, eru ófrávíkjanleg að því leyti að óheimilt er að semja fyrir fram um lakari kjör kaupanda til handa en kveðið er á um í frv. Ekkert er því hins vegar til fyrirstöðu að semja um betri rétt kaupanda til handa. Það er óhjákvæmilegt til að tryggja kaupendum þá vernd, sem frv. stefnir að, að takmarka möguleika til að semja sig undan ákvæðum þess, enda hafa seljendur miklu meiri möguleika til að ráða efni afborgunarsamninga en kaupendur að jafnaði. Ekki er gert ráð fyrir því í frv., að réttur til að stunda afborgunarviðskipti skuli háður sérstökum leyfum. Slíkt tíðkast sums staðar erlendis, en hætt er við að slíkt hefði í för með sér mikið umstang og skriffinnsku. Aftur á móti er lagt til í 17. gr., að unnt verði að svipta þann rétti til að stunda afborgunarviðskipti sem gerist sekur um óhæfilega viðskiptahætti gagnvart kaupendum. Er það vitaskuld dómstóla að meta hvort aðili hefur fyrirgert rétti til að stunda þessi viðskipti eða ekki. Herra forseti. Mér hefur þótt rétt að gefa nokkuð ítarlegt yfirlit yfir þessi mál og höfuðþætti frv., þar sem hér eru á ferðinni nýmæli í löggjöf, enda þótt viðskipti þau, sem hér er um að ræða, hafi lengi verið tíðkuð. Ég vísa að öðru leyti til ákvæða frv. og athugasemda við það sem eru allítarlegar. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér hefur verið lagt fram um breyt. á lögum um Iðnlánasjóð, er efnislega um það að stofna skuli í Iðnlánasjóði lánadeild iðngarða er hafi þann tilgang að lána stofnlán til sveitarfélaga, félagasamtaka og einstaklinga sem reisa iðnaðatmannvirki í því skyni að efla íslenskan iðnað eða skapa með öðrum hætti starfsaðstöðu handa iðnfyrirtækjum sem greiða iðnlánasjóðsgjald. Eins og fram kemur í grg. með frv. hafa hin síðari ár þróast hugmyndir um iðngarða sem reistir væru fyrir opinbert frumkvæði á. vegum ríkis eða sveitarfélaga og jafnvel félagasamtaka, en yrðu síðan leigðir til iðnfyrirtækja með hagstæðum kjörum sem gætu verið breytileg eftir aðstæðum. Gætu kjörin verið allt frá leiguundanþágu eða mjög vægri leigu til ungra og fjármagnslítilla fyrirtækja og upp í fulla leigu eða leigukaupkjör fyrir gróin fyrirtæki sem gætu borið fullan fjármagnskostnað. Mikilvægur þáttur iðngarða af þessari tegund er auk fyrrgreindra atriða sá, að reynt yrði að koma á fót margvíslegu samstarfi og sameiginlegri þjónustu meðal fyrirtækja í hverri slíkri miðstöð og stuðla að bættri aðbúð af hálfu sveitarfélaga til hagsbóta fyrir slík fyrirtæki. Gætu mörg smærri fyrirtæki þannig notið rekstrarhagræðis og aðbúnaðar sem aðeins stærri fyrirtæki njóta venjulega. Ýmsar sveitarstjórnir, byggðadeild Framkvæmdastofnunar og fleiri aðilar hafa á undanförnum árum leitað eftir stuðningi við byggingu Iðngarða. Fyrir Alþ. liggja þáltill. um iðngarða og eflingu þjónustu- og úrvinnsluiðnaðar í sveitum, þingmál 5 og 12, og felst í þeim stuðningur við þetta mál. Í reynd hefur Iðnlánasjóður enga möguleika haft til að lána sveitarfélögum til byggingar iðngarða, þar sem sjóðurinn veitir samkv. lögum forgang þeim fyrirtækjum, sem greiða eða koma til með að greiða iðnlánasjóðsgjald. Iðnlánasjóður hefur á seinustu árum ekki getað annað nema rúmlega þriðjungi lánsumsókna. Ég vil víkja aðeins að efni frv. og einstökum greinum þess. Eins og áður er greint frá og fram kemur í 1. gr. frv. er tilgangur þess að stofna í Iðnlánasjóði lánadeild iðngarða, er hafi þann tilgang að lána stofnlán til sveitarfélaga, félagssamtaka og einstaklinga, sem reisa iðnaðarmannvirki, í því skyni að efla íslenskan iðnað eða skapa með öðrum hætti starfsaðstöðu til handa fyrirtækjum sem iðnlánasjóðsgjald greiða samkv. 5. gr., enda öðlist þau á fullnægjandi hátt að mati stjórnar Iðnlánasjóðs leigu- og/eða kauprétt að þeirri aðstöðu eða mannvirkjum sem lánað er til. Í þessari grein er fólgin öll sú breyting á lögunum um Iðnlánasjóð sem stefnt er að með frv. þessu. Heildarlögin um Iðnlánasjóð eru nr. 68 frá 1967, en á þeim hafa síðan fimm sinnum verið gerðar breytingar, árin 1968, 1971, 1973, 1974 og 1977. Samkv. 10. gr. gildandi laga um Iðnlánasjóð er það meginregla, að þeir aðilar, sem greiða iðnlánasjóðsgjald samkv: 5. gr. laganna, skuli að öðru jöfnu hafa forgang að lánum úr sjóðnum. Þar sem hins vegar sjóðnum hafa frá upphafi borist árlega fleiri lánshæfar umsóknir en umráðafé hans hefur gert kleift að sinna hefur þessi lagaregla þýtt að einungis þeir, sem greiða iðnlánasjóðsgjald, hafa fengið lán úr sjóðnum. Með frv. þessu er ekki ætlunin að hverfa frá greindri lagareglu, heldur gera á henni nauðsynlega, en þó afmarkaða undantekningu. Svo sem fyrr segir hefur Iðnlánasjóður til þessa ekki getað lánað sveitarfélögum sem haft hafa hug á að skapa iðnaði í byggðarlagi sínu, einkum nýjum iðnfyrirtækjum, bætta aðstöðu til iðnrekstrar með beinum fjárframlögum og annarri fyrirgreiðslu. Í því skyni að koma til móts við sveitarfélögin í þessum efnum er hér lagt til að Iðnlánasjóður geti lánað þeim þegar tilteknum skilyrðum er fullnægt þótt þau greiði ekki iðnlánasjóðsgjald. Vegna væntanlegrar þróunar í þessum efnum þykir rétt að binda þessa heimild ekki við sveitarfélög eingöngu, heldur láta hana ná til annarra aðila sem á svipaðan hátt og sveitarfélögin vilja efla og styrkja iðnþróun í byggðarlagi sínu. Þar gætu félagasamtök og einstaklingar komið til greina svo og ríkið eða einstakar stofnanir þess. Þessi undantekning er gerð með þeim hætti, að stofnuð yrði ný deild í Iðnlánasjóði með framangreint hlutverk og heimildir. Fyrir er í Iðnlánasjóði önnur deild með sérstöku hlutverki, en það er lánadeild veiðarfæraiðnaðar. Lagaákvæðin um nýja lánadeild iðngarða eru áþekk þeim ákvæðum sem í gildi eru um lánadeild veiðarfæraiðnaðar. Samkv. 1. gr. frv., sem verður 9. gr., er það meginskilyrði fyrir lánveitingu til iðngarða að þau iðnfyrirtæki, sem nytu þess að fá þar aðstöðu og fyrirgreiðslu, greiddu sjálf iðnlánasjóðsgjald eða ættu að greiða það. Ef iðngarðar, sem lánað hefði verið til, yrðu leigðir eða notaðir til annars, svo sem undir verslun, félagslega starfsemi, skrifstofur og þess háttar, yrði lánið uppsegjanlegt af hálfu Iðnlánasjóðs. Það leiðir af orðalagi þessarar greinar að aðili, sem sækir um lán til iðngarða, geri stjórn Iðnlánasjóðs fullnægjandi grein fyrir áformum sínum, hverjum hann ætli að leigja eða selja o. s. frv. Þá gerir 1. gr. þessa frv. einnig ráð fyrir því, að á fjárlögum verði veitt fé til uppbyggingar þessarar lánadeildar eftir ákvörðun Alþingis hverju sinni, en miða þarf fjárhæðina við þróun þessara mála. Hér er verið að sameina kraftana, þ. e. að samhæfa átak fleiri aðila til eflingar iðnþróunar. Ákveðið er samkv. frv. að 1. milljarður kr. gangi beint úr Iðnlánasjóði til lánadeildarinnar sem slíkrar og að sú yfirfærsla til uppbyggingar taki 4 ár og nemi 250 millj. kr. á ári. Vextir og verðtrygging mundu að sjálfsögðu koma sem tekjur fyrir deildina. Annað umráðafé hennar eru svo afborganir lána og andvirði sérstakra lána sem stjórn Iðnlánasjóðs tæki fyrir deildina að fengnu leyfi iðnrh. Þá gerir frv. einnig ráð fyrir því, að iðnrh. setji reglugerð um starfsemi deildarinnar á þeim lagagrundvelli sem hér er lagður. Með þeim hætti er hægt að búa þessum málum öruggan farveg á stjórnarfarslegan hátt eftir því sem þróun hugmynda um iðngarða fleygir fram og starfshættir lánadeildarinnar þróast. Í þessari grein er gengið út frá því, að sömu lánskjör gildi um lán til iðngarða og gilda um önnur lán úr Iðnlánasjóði. Greinar 2. og 3. í þessu frv. þarfnast ekki sérstakra skýringa. Það er verulegt áhyggjuefni, hve lítið hefur miðað í því að byggja upp nýjan iðnað og efla kannske sérstaklega iðnað í hinum dreifðari byggðum landsins. Í þeim efnum hefur tilfinnanlega skort opinbera stefnumótun og samhæfðar aðgerðir. Sérstakt átak verður því að koma hér til og að því er nú unnið með ýmsum hætti á vegum iðnrn. Í mínum huga er gildi iðngarða ekki hvað síst fyrir hinar dreifðari byggðir landsins og er hér því hreyft mikilvægu byggðastefnumáli. Iðngarðar geta einnig og ekki siður orðið þáttur í því að styðja iðnþróun innan einnar og sömu greinar iðnaðarins eða skyldra greina, þar sem stuðlað yrði að framleiðslusamvinnu fleiri fyrirtækja, t. d. innan málm- og skipasmíðaiðnaðarins og þeirra greina sem þjóna skipasmíðum og skipaviðgerðum. Miðstöð slíkra fyrirtækja mætti skipuleggja í tengslum við sameiginlega dráttarbraut og viðleguaðstöðu, svo eitthvað sé nefnt. Almenn iðnþróunarmarkmið þessarar aðgerðar ættu því að vera öllum ljós. Hins vegar ber þess að sjálfsögðu að gæta, að með aðstöðu innan iðngarða sé fyrirtækjum, sem eiga í samkeppni í sömu grein, ekki mismunað eða stuðlað að neikvæðri samkeppni innan byggðarlaga eða á landsvísu. Iðngörðum er öðru fremur ætlað að stuðla að nýjum atvinnutækifærum í iðnaði með sérstakri áherslu á framleiðsluiðnað. Er æskilegt að með þeim verði stuðlað að útflutningi í iðnaði eða umbótum sem opni nýjar leiðir í iðnþróun. Þessi stefnumótandi tilgangur iðngarða, sem hér er lýst, gerir það að verkum að vanda þarf og huga vel að eignar- og rekstrarformi þeirra og setja lög og reglur í því sambandi sem yrðu í samræmi við megintilgang þessara laga. Ef svo verður ekki gert nær breytingin ekki tilgangi sínum. Mun verða unnið að undirbúningi sérstaks lagafrv. um það efni á næstunni á vegum iðnrn. Hagræðið af byggingu iðngarða getur, eins og hér hefur verið að vikið, orðið margvíslegt og nefni ég til viðbótar örfá atriði: Í fyrsta lagi minnkuð fjárfestingarbyrði og fjármagnsþörf. Fyrirtæki geta einbeitt fjármunum að framleiðslubúnaði og tækjum. Þetta er ekki síst mikilvægt fyrir fyrirtæki sem eru að fara af stað. Í öðru lagi að minna átak þarf við stofnframkvæmdir hjá nýstofnuðum fyrirtækjum. Sú framkvæmdaorka, sem fer í húsbyggingar, mundi sparast og jafnframt getur fyrirtækið strax notið hagræðis af heppilegu húsnæði. Í þriðja lagi lægri rekstrarkostnaður sem leiddi af hagkvæmum byggingum og lægri húsnæðiskostnaði. Í fjórða lagi möguleikar á samstarfi um ýmsa rekstrarþætti. Má þar nefna sem dæmi hráefniskaup og útvegun, aðflutninga, framleiðslusamstarf af ýmsu tagi, sölusamstarf og flutning afurða, bókhalds- og skrifstofuþjónustu og erindrekstur, m. a. varðandi bankamál og tollamál, matar- og kaffiaðstöðu og annan aðbúnað fyrir starfslið, bætt umhverfi innanhúss og utan, viðhaldsþjónustu og rekstrarráðgjöf. Í fimmta lagi vil ég nefna að hægt er að koma við skipulögðum aðgerðum til að efla reksturinn með fræðslu og námskeiðahaldi fyrir stjórnendur og starfslið og bæta félagslega aðstöðu þeirra sem starfa á slíkum stöðum. Ég vil að endingu leggja sérstaka áherslu á að Byggðasjóður taki að sér að veita framlög til byggingar iðngarða á móti lánum úr Iðnlánasjóði. Með þeim hætti væri hægt að hafa veruleg áhrif á staðsetningu og uppbyggingarhraða í samræmi við stefnu í byggðamálum og í samræmi við mótaða iðnaðarstefnu. Ég vona að mál þetta fái góðar viðtökur hjá hv. þm. Ég vænti þess, að efnislegur ágreiningur sé ekki teljandi og málið fái skjóta afgreiðslu. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að frv. þetta verði að lokinni þessari umr. vísað til iðnn. og 2. umr.



Herra forseti. Í upphafi þessa þings lagði ég ásamt hv. 5. þm. Suðurl. fram þáltill. um iðngarða, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa löggjöf um byggingu iðnaðarhúsnæðis með samstarfi einstaklinga, félagssamtaka og sveitarstjórna og með stuðningi ríkisins. Hafa skal samráð við Samband ísl. sveitarfélaga, Iðnlánasjóð, Iðnþróunarsjóð, Byggðasjóð, Félag ísl. iðnrekenda og Landssamband iðnaðarmanna. Könnun þessari og undirbúningi skal hraðað svo sem unnt er.“ Till. þessi fékk mjög góðar undirtektir hjá iðnrh. svo og þm. úr öllum flokkum. Því miður hefur till. enn ekki verið afgreidd úr n., en þess er að vænta að n. geri það nú strax eftir páskana. Hún var send ýmsum aðilum til umsagnar og munu umsagnir vera jákvæðar. Engum dylst að aukin fjármagnsútvegun til byggingar iðngarða vítt og breitt um landið yrði stórefling fyrir iðnaðinn og þjóðina í heild. Hafa iðngarðar raunar verið byggðir í Reykjavík og víðar þótt skort hafi stuðning. Á iðnkynningarári var bent á byggingu iðngarða sem mikilsvert tæki til að efla iðnaðinn í landinu. Sveitarfélögin tóku þetta mál upp og hafa lagt mikla áherslu á framgang þess. Það frv., sem hér liggur fyrir og ráðh. hefur nú reifað, ber vissulega að þakka. Þetta er vissulega viðurkenning og nokkur stefnumótun, og mjór er mikils vísir. Harma ber hins vegar að ekki eru í því meiri nýir tekjustofnar fyrir iðnaðinn en raun ber vitni. Ekki er óeðlilegt að hluti þess fjár, sem rynni til iðngarða, kæmi úr Iðnlánasjóði. En með þessu frv. eru lánveitingar til annarra þátta iðnaðarins skertar sem nemur hinu nýja framlagi til lánadeildar iðngarða. Ekkert nýtt fjármagn er fært til iðnaðarins með þessu frv. Sannarlega hefði verið æskilegra að lánadeild iðngarða hefði farið af stað með meiri glæsibrag en hér liggur fyrir. En þó ber að þakka það sem gert er, og eftir samþykkt þeirrar till. um iðngarða, sem liggur fyrir Alþ. og ég gat um fyrr, mun ríkisstj. vonandi fela þeim aðilum, er þar segir, að undirbúa framtíðarlöggjöf um iðngarða, svo sem raunar kom fram í máli ráðh. áðan, þar sem tryggt verði stóraukið fjármagn til byggingar iðnaðarhúsnæðis og þar með treystur grundvöllur að þessum atvinnuvegi, iðnaðinum, sem hlýtur að taka við stórum hluta af því vinnuafli sem kemur á vinnumarkaðinn á næstu árum.