Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er til umr., mun heimila ríkisstj. að staðfesta fyrir Íslands hönd samkomulag við Norðmenn um landgrunnið á svæðinu milli Íslands og Jan Mayen. Samkomulagið var undirritað í Osló 22. okt. s. l. Undirritunin var meðal fyrstu embættisverka utanrrh. hinnar nýju norsku ríkisstj. Með samkomulagi þessu og samkomulaginu frá 28. maí 1980 um fiskveiði- og landgrunnsmál er fundin lausn á þeim deilum sem staðið hafa milli Íslands og Noregs síðustu ár um lögsögu á hafsvæðinu við Jan Mayen. Með lögum nr. 41/1979, um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn, var gert ráð fyrir að efnahagslögsaga á landgrunni Íslands næði 200 sjómílur í áttina að Jan Mayen, en fjarlægðin milli Íslands og Jan Mayen er um 290 sjómílur. Norðmenn töldu hins vegar að skipta ætti svæðinu eftir miðlínu. Samkv. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 41/1979 skal afmörkun efnahagslögsögu og landgrunns milli Íslands og annarra landa ákveðin með samningum og skulu þeir háðir samþykki Alþingis. Árangur samningaviðræðna við Norðmenn var fyrrgreint samkomulag frá 28. maí 1980 um fiskveiði- og landgrunnsmál. Í því samkomulagi var sú leið farin að gera fyrst um sinn aðallega ráðstafanir um fiskveiðimál á svæðinu. Það samkomulag hefur Alþingi samþykki og það hefur hlotið staðfestingu. Skal ég ekki ræða um það hér frekar, nema hvað ég vil segja að það er mín skoðun, að miðað við allar aðstæður sé það samkomulag hagkvæmt fyrir okkur Íslendinga. Í þessu samkomulagi, sem ég nefndi, voru settar nokkrar meginreglur um landgrunnið, um ráðstafanir til að koma í veg fyrir mengun og vegna rannsókna og vinnslu auðlinda á landgrunninu. Ég mun síðar aðeins víkja að þeim áfanga. Um sjálfa afmörkun landgrunnsins var ákveðið að fjalla í framhaldsviðræðum. Í því skyni var samþykki að skipa sáttanefnd þriggja manna til að gera tillögur til ríkisstjórnanna um skiptingu landgrunnssvæðisins. Tillögur þessar áttu ekki að vera skuldbindandi, en ríkisstjórnirnar hétu því að taka sanngjarnt tillit til þeirra í frekari málsmeðferð. Fljótlega eftir gildistöku samkomulagsins frá árinu 1980 gengu ríkisstjórnir Íslands og Noregs frá skipun sáttanefndar. Hans G. Andersen sendiherra var skipaður í nefndina af Íslands hálfu. Jens Evensen sendiherra af Noregs hálfu og Elliot L. Richardson, þáv. formaður sendinefndar Bandaríkjanna á Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, var skipaður formaður sáttanefndarinnar. Nefndin tók til starfa í ágúst 1980 og skilaði tillögum sínum í maímánuði s. l. Eftir ítarlega athugun samþykktu ríkisstjórnir Íslands og Noregs að ganga að tillögum nefndarinnar og er meginefni þeirra tekið upp í því samkomulagi sem hér er til umr. Nefndin byggði álitsgerð sína að miklu leyti á niðurstöðum vísindamannafundar sem hún boðaði til. Meðal þáttakenda voru dr. Guðmundur pálmason forstöðumaður jarðhitadeildar Orkustofnunar og Karl Guðmundsson jarðeðlisfræðingur hjá Orkustofnun. Þegar athugað er, hvernig skipta ber landgrunnssvæði milli tveggja landa, skiptir miklu hvort líta má á einstaka hluta landgrunnsins sem „náttúrulegt framhald“ annars hvors ríkisins. Vísindamennirnir athuguðu þetta sérstaklega, bæði sem landmótunarlegt atriði og sem jarðfræðilega byggingu. Þeir töldu norðurhluta Jan Mayenhryggjarins landmótunarlegt framhald af Jan Mayenlandgrunninu, en ekki Íslandi. Hins vegar töldu þeir hrygginn hvorki náttúrulegt framhald Jan Mayen né Íslands hvað snertir jarðfræðilega byggingu. Vísindamennirnir voru beðnir að gera grein fyrir því, hvar á svæðinu væru líkur fyrir að olíuefni fyndust. Almennt töldu þeir líkur ekki miklar, en mestar þó á norðurhluta Jan Mayen-hryggjarins. Á grundvelli niðurstaðna vísindamannanna og að lokinni ítarlegri athugun á öðrum hliðum málsins lagði sáttanefndin til að mörk landgrunnsins yrðu þau sömu og mörk efnahagslögsögunnar. Gert yrði ráð fyrir sameiginlegri nýtingu Íslands og Noregs á 45 þús. km2 svæði á Jan Mayen-hryggnum, þar sem líkur voru taldar mestar að olíuefni fyndust. Íslendingar fengju 25% hlutdeild í auðlindum á norska hluta svæðisins og Norðmenn 25% í íslenska hlutanum. Fyrsta stig rannsókna á öllu svæðinu yrði kostað af Norðmönnum. Um aðra þætti tillagna nefndarinnar leyfi ég mér að vísa til athugasemda með þáltill. þar sem niðurstöður sáttanefndarinnar eru birtar í heild, og vegna þess, hve grg. með till. er ítarleg, mun ég leyfa mér að fara fljótar yfir en ella mundi gert. Eins og fyrr er sagt ákváðu íslensk og norsk stjórnvöld að fara eftir tillögum sáttanefndarinnar við gerð samnings um landgrunnið, auk þess sem þeir samþykktu að fjalla sérstaklega um mengunarvarnir. Samkomulagið, eins og það nú liggur fyrir, gerir ráð fyrir eftirfarandi höfuðatriðum: Í fyrsta lagi: Mörk landgrunnsins verða þau sömu og ytri mörk efnahagslögsögu Íslands, sbr. 1. gr. samkomulagsins. Í öðru lagi: Ákveðið sameiginlegt nýtingarsvæði, sbr. 2. gr. samkomulagsins. Tæpir 33 þús kr2 liggja innan norskrar lögsögu og um 13 þús. innan íslenskrar lögsögu. Ísland á rétt á 25% þátttöku í nýtingu auðlinda á norska hlutanum og Norðmenn 25% þátttöku í íslenska hlutanum, sbr. 5. og 6. gr. samkomulagsins. Tekið er sérstaklega fram að Íslendingar geti gengið að sínum hluta jafnvel eftir að komið hefur í ljós að um arðbært svæði sé að ræða. Meginreglur um rannsóknir og nýtingu auðlinda á svæðinu eru í 3.–8. gr. samkomulagsins og eins og ég sagði áðan er þar m. a. gert ráð fyrir að Norðmenn kosti fyrsta þátt rannsókna, sbr. 3. gr. samkomulagsins. Um mengunarvarnir er fjallað í 9. gr. samkomulagsins. Eins og ég nefndi í upphafi voru einnig ákvæði þar um í samkomulaginu frá 1980. Þar er gert ráð fyrir nánu samstarfi um nauðsynlegar öryggisreglur til að koma í veg fyrir mengun. Samkv. því samkomulagi verður hvor aðili um sig að leggja fyrir hinn fastmótaðar áætlanir um framkvæmdir varðandi rannsóknir eða vinnslu auðlinda með hæfilegum fyrirvara. Þetta ákvæði gildir auðvitað áfram. En í því samkomulagi, sem hér um ræðir, er nánar kveðið á um þessi mál hvað varðar rannsóknir og vinnslu á sameiginlega nýtingarsvæðinu. Telji annar aðilinn, að reglur hins um öryggisráðstafanir og umhverfisvernd veiti ekki nægllega vernd, má að undangengnum viðr ræðum vísa málinu til sáttanefndar. Ekki skal hefja eða halda áfram rannsóknum eða vinnslu á svæðinu fyrr;en tillögur sáttanefndarinnar liggja fyrir, nema brýn þörf krefji, þ. e. ekki nema óhjákvæmilegra aðgerða sé þörf, t. d. til að fyrirbyggja alvarlega mengunarhættu, ef einhver bilun kæmi fram í sambandi við borun eða því um líkt. Tillögur sáttanefndarinnar eru ekki skuldbindandi, en aðilar skulu taka sanngjarnt tillit til þeirra og frekari rannsókna. Herra forseti. Ég hef hér á undan reynt að gera í stuttu máli grein fyrir þeim meginatriðum sem er að finna í þessu samkomulagi. Að öðru leyti leyfi ég mér að vísa til athugasemda við það og skýrslu sem þar er að finna frá sáttanefndinni. Samkv. 10. gr. þessa samkomulags öðlast það ekki gildi fyrr en það hefur hlotið staðfestingu hjá báðum löggjafaraðilum. Tillaga um staðfestingu af Noregs hálfu verður lögð fyrir norska Stórþingið á næstunni. Með þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, er leitað samþykkis Alþingis á staðfestingu af Íslands hálfu. Ég leyfi mér svo að leggja til að að loknum umræðum nú verði umr. frestað og till. vísað til utanrmn.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til að lýsa yfir eindregnum stuðningi Alþfl. við það samkomulag milli Íslendinga og Norðmanna, sem hæstv. utanrrh. leggur hér fram til staðfestingar Alþingis, og hvetja þingið til að staðfesta þetta samkomulag fljótt og vel. Um er að ræða hvernig skipta eigi réttindum til auðæfa í botni hafsins á svæðinu milli Íslands og Jan-Mayen. Farin var sú leið, sem áður hafði orðið samkomulag um, að skipa sáttanefnd með einum fulltrúa okkar, öðrum Norðmanna og oddamanni frá þriðja ríki. Skilaði sú nefnd áliti um það, hvernig best yrði að leysa þessi mál. Til greina hefði komið að reyna að finna einhverja línu sem mætti kalla markalínu á milli Íslendinga og Norðmanna, annaðhvort þá sömu og 200 mílna linuna eða einhverja aðra. En það nýstárlega gerðist, að sáttanefndin stakk upp á því, að ekki yrði reynt að skipta á þann hátt, heldur yrði afmarkað það svæði, þar sem mestar líkur eru á að olía finnist á hafsbotni á milli Íslands og Jan Mayen, og því svæði yrði síðan skipt, en að allt svæðið báðum megin við 200 mílna línuna verði rannsakað og olía þar unnin, ef hún finnsf, af báðum aðilum sameiginlega. Ég tel því að það séu tvær veigamiklar ástæður fyrir því, að Alþingi geti með góðri samvisku staðfest þetta samkomulag. Í fyrsta lagi er samkomulagið mjög hagstætt okkur Íslendingum. Í öðru lagi er á alþjóðlegan mælikvarða til fyrirmyndar að leggja til slíkt samstarf. Munu vera fá eða engin dæmi um það annars staðar enn sem komið er. Ég vil skjóta því inn, að við erum hér að hugsa til langrar framtíðar. Dýpi er svo mikið á þessu svæði að það mun ekki vera tæknilega líklegt að olíuvinnsla komi til greina þar á allra næstu árum, en þar verður hægt að gera fljótlega mikilsverðar rannsóknir. Verði þær rannsóknir jákvæðar erum við með þessu samkomulagi að tryggja hagsmuni íslensku þjóðarinnar um aldamót og langan tíma eftir þau að minni hyggju. Það er ekki minna virði að afgreiða gott mál þó það sé ætlað til slíkrar framtíðar. Er algengara að við af núlifandi kynslóð tökum út á framtíðina heldur en hitt, sem við gerum með þessu máli, að við leggjum inn eitthvað sem getur komið komandi kynslóðum til gagns og tekna. Það, sem við þurfum að hafa í huga í sambandi við framkvæmdir bæði á rannsóknum og hugsanlegri vinnslu á þessu svæði, er að sjálfsögðu mengun, og hefur í umr. í utanrmn. verið á það mál bent og tekið tillit til þess, þannig að ég vænti að séð sé við þeirri hættu. Ég ítreka að þetta mál er hagstætt okkur Íslendingum. Í óðru lagi er það fyrirmynd hvað alþjóðleg samskipti snertir, og ég lýsi stuðningi við það.



Herra forseti. Það kemur að vísu nokkuð flatt upp á mig, að mál þetta skuli vera tekið til umr. nú á þessum örstutta fundi, 25. eða 26. mál eða hvar það nú er á dagskránni. Engu að síður ætla ég að segja hér nokkur orð. Ég þarf auðvitað ekki að hafa um það mörg orð, að Sjálfstfl. styður þetta samkomulag. Ef aðdragandi þess er rakinn í örstuttu máli, þá vita allir hv. þm. að á haustþingi 1978 var flutt þáltill. um að samningar yrðu teknir upp við Norðmenn um hafréttarmálefni og Jan Mayensvæðið. Það voru raunar þrjú fyrstu mál þess þings sem öll fjölluðu um hafréttarmál, og það er upphaf þess að nú er þetta mál komið á lokastig. Ég held að engum geti blandast um það hugur, að við Íslendingar höfum unnið mjög mikinn pólitískan sigur sem mun til þess fallinn að gæta þýðingarmestu hagsmuna okkar um alla framtíð. Menn sjá það kannske nú, þegar loðnustofninn virðist vera mjög á undanhaldi, hvaða gífurlega þýðingu það hefur að við skyldum ná samkomulagi um loðnuveiðarnar á Jan Mayen-svæðinu og að við skyldum fá að ákveða hámarksafia loðnunnar. Það eitt hefði verið nægilegt til að réttlæta að þessi barátta var tekin upp. Við skulum ekki fara í neina flokkadrætti um það, hverjum sé að þakka sá ávinningur sem náðst hefur. Undir lokin stóðu menn meira og minna saman, og þegar menn fóru að átta sig á því, að við Íslendingar ættum réttindi á þessum svæðum og að við gætum haldið á okkar málstað gagnvart frænd- og vinaþjóð okkar, þá bættust ætíð fleiri og fleiri í hópinn sem vildu halda þessum rétti til haga og gera heilbrigða og skynsamlega samninga við okkar nánustu vina- og frændþjóð. Og eins og hæstv. utanrrh. hefur réttilega lýst hefur þessi lokaáfangi nú náðst og annar stór áfangi vorið 1980, eins og mönnum er enn í fersku minni. Það er einnig rétt sem kom hér fram hjá hv. þm. Benedikt Gröndal, að það samkomulag, sem nú liggur fyrir til samþykktar, hefur mikla þýðingu að þjóðarétti. Því var haldið fram á upphaflegum fundi Norðmanna og Íslendinga hér í Ráðherrabústaðnum sumarið 1980, 30. júní minnir mig að það hafi verið, af hálfu norskra ráðamanna, að ef um sameign eða sameiginlega nýtingu yrði að ræða, þá kynni að vera um að ræða nýja þjóðréttarreglu og jafnvel brot á anda hafréttarsáttmálans. Þetta var auðvitað alrangt. Þetta var einmitt í anda hafréttarsáttmálans, að þjóðirnar reyndu að leysa sín deilumál með hverjum þeim hætti sem skynsamlegt væri. Hitt er alveg augljóst, að þetta samkomulag, sem staðfest verður nú væntanlega, gerir það að verkum að ýmsar aðrar þjóðir víða um veröld munu skoða hug sinn á ný og vita hvort þær geti ekki leyst sín deilumál út af sundum, út af eyjum, út af hafsbotni, út af veiðum o. s. frv. með einhvers konar svipuðum aðgerðum og Íslendingar og Norðmenn nú hafa gert. Ég hygg að það sé rétt sem Hans G. Andersen ambassador, sem á auðvitað gífurlega mikinn þátt í þessu máli öllu, sagði í blaðaviðtali, að það væri leitun að þjóðum sem hafa leyst sín deilumál með slíku samkomulagi, en það verður kannske ekki leitun að þeim þjóðum þegar fordæmið er fengið. Svo ég víki nú frá Jan Mayen-málinu beint og að því sem er miklu mikilvægara nú - því að Jan Mayen-málið heyrir fortíðinni til - þá er það Roehall-málið svonefnda. Það kom fram í viðræðum við fulltrúa Breta á Genfar-ráðstefnunni í sumar, að þeir höfðu mjög rækilega kynnt sér Jan Mayen-samkomulagið og töldu það hið merkilegasta, því að þar er verið að leysa deilumál nágranna- og vinaþjóða með samkomulagi um samnýtingu og í rauninni sameign. Ég lít svo á að hin sameiginlega nýting hafsbotnsins sé í rauninni sameign, þar er um helmingaskipti að ræða, og það eru einnig helmingaskipti að því er varðar fiskveiðar. Það eru ótalmörg ákvæði í upphaflega Jan Mayen-samkomulaginu sem styrkja það að Íslendingar eigi helmingsrétt á Jan Mayen-svæðinu öllu, jafnt til fiskveiða sem hafsbotns, og þetta nýja samkomulag um helmingsréttindi styrkir auðvitað hið upphaflega samkomulag. Og nú þegar við höfum samþykkt einróma á Alþingi á s. l. vori að taka upp samninga við Breta, Íra og Færeyinga - eða Dani fyrir þeirra hönd - um hagnýtingu Rochall-svæðisins, þá ber auðvitað mjög að halda á lofti þessu samkomulagi, þessu fordæmi sem fengið var í samningunum við Norðmenn. Það var haldinn einn fundur fulltrúa Breta og Íslendinga á Genfar-ráðstefnunni. Það var fyrsti formlegi fundurinn til þess að reyna að leysa Rochall-deiluna og nú er nauðsynlegt að vinda að því bráðan bug að halda fleiri slíka fundi með Bretum einmitt fyrir næstu hafréttarráðstefnu og knýja á um einhvers konar sameiginlega lausn þessa máls áður en endanlega er gengið frá hafréttarsáttmálanum. Það er hagsmunamál allra þessara fjögurra þjóða að þetta geti auðnast áður en endanleg samþykkt verður gerð á þeirri merku ráðstefnu. Að vísu hafa Írar færst undan því að svara tilmælum íslenskra stjórnvalda um viðræður nú á þessu stigi, en það gerir að mínu mati ekki mjög mikið til, því að réttindi Íra hygg ég að muni vera minnst þegar metnar eru landfræðilegar aðstæður og náttúruleg framlenging landa, eins og það er kallað í hafréttarsáttmálanum eða uppkastinu að honum. Samvinna er hins vegar við Færeyinga, með þeim hafa allmargir fundir verið haldnir og þeir vilja halda því samstarfi áfram. Það hefur orðið misbrestur á því, því miður, allt frá því í ágústmánuði, að þessi fundur var annars vegar með Bretum og hins vegar með Dönum og Færeyingum, að halda málinu gangandi og halda nægilega miklum hraða á því. Ég veit að það hefur verið í ýmsu að snúast, og það var svo með Jan Mayen-málið og er með Rochall-málið nú, að menn eru lengi að taka við sér, segja jafnvel fyrst í stað: Við eigum þarna engin réttindi, þetta þýðir ekki neitt. Þeir eiga þetta allt saman. Hvað erum við að reyna að teygja okkur yfir það sem okkur varðar ekki um og við eigum ekki? Eru þetta landvinningar, er þetta einhvers konar imperialismi? En það er aldeilis ekki svo. Ég tel að réttindi Íslendinga á Roehall-svæðinu séu örugglega meiri en réttindi Íra, meiri en réttindi Breta, mundi ég halda, kannske ekki meiri en réttindi Færeyinga. Hvað sem því öllu líður eru þarna fjórar þjóðir sem gera tilkall til yfirráða yfir landgrunninu. Þessar fjórar þjóðir eiga í anda uppkastsins að hafréttarsáttmála að leita samninga, þær eiga að leitast við að ná samkomulagi. Um það höfum við Íslendingar haft forustu og samþykkt einróma á síðasta þingi að fylgja málinu fram með þessum hætti. Það hefur verið gert að nokkru, eins og ég gat um áðan, með viðræðum á Hafréttarráðstefnunni, en því hefur ekki verið fylgt nægilega eftir. Þess vegna leyfi ég mér nú að spyrja hæstv. utanrrh, - ég ætlaði raunar ekki að gera það fyrr en á fundi í utanrmn. á mánudaginn kemur, en af því tilefni að þetta mál er tekið á dagskrá nú í dag leyfi ég mér að spyrja hæstv. ráðh. hvort hann geti svarað því nú, hvenær næsti fundur með Bretum verði haldinn um Rochall-málið, hvort hugsanlegt sé að koma honum á fyrir áramót eða hvort utanrrn. muni beita sér fyrir því, að formlegur fundur Íslendinga og Breta verði haldinn ekki síðar en strax í byrjun næsta árs. Þetta mál, Rochall-málið, er ekki þýðingarminna en Jan Mayen-málið. Ég hygg að hver einasti Íslendingur geri sér nú grein fyrir því, hve gífurlega þýðingarmikið Jan Mayen-málið er og hve gífurlega miklum árangri við höfum náð þar, því að það voru ótalmargir sem sögðu: Þetta þýðir ekki neitt, Norðmenn eiga þetta allt saman, - og töluðu jafnvel um miðlínur í því sambandi. En auðvitað er það svo í þessu eins og öðru að hver gætir sinna hagsmuna. Þannig er það á Hafréttarráðstefnunni. Það er enginn að gæta hagsmuna annarra þar, það verður hver og einn að gæta eigin hagsmuna. Ef við berum okkur ekki eftir b jörginni, ef við höldum ekki fram okkar réttindum, þá gera ekki aðrir það. Við höfum lýst því yfir, að við viljum hafa samvinnu við Færeyinga og styrkja málstað þeirra, en þá ætlumst við líka til að þeir hafi samvinnu við okkur og við komumst að sameiginlegri niðurstöðu. Alveg á sama hátt ætlumst við til að Bretar ræði málin við okkur, enda hafa þeir fallist á að gera það og við höfum þegar haldið einn formlegan fund. En þeir hafa ekki átt frumkvæði að öðrum fundi og þess vegna eigum við að gera það. Það er meginmálið. Það er fyrst og fremst þess vegna sem ég kom hér í ræðustól til að spyrja hæstv. utanrrh. að því, hvort utanrrn. muni ekki beita sér fyrir að formlegur fundur bresku og íslensku ríkisstjórnanna, Breta og Íslendinga, verði haldinn hið allra bráðasta til að knýja á það, reyna á það, hvort unnt sé að leysa deilumálið um Rochall-svæðið með samningum a. m. k. milli tveggja þjóða, Íslendinga og Færeyinga, sem eiga þarna mest réttindi, og einnig Breta, sem hugsanlega eiga réttindi, og leyfa Írum að koma inn í þá samninga síðar ef þeir óska, en ella að þessar þrjár þjóðir komi sér saman um hagnýtingu þessa gífurlega víðáttumikla hafsbotnssvæðis sem talið er mjög líklegt að geti verið auðugt af olíugasi, jafnvel málmum. En það er ekki aðalatriðið að við ætlum að vinna þessa málma eða olíu. Þess er líka að gæta, að öll botnlæg dýr, sem fylgja hafsbotninum, krabbadýr, skeldýr og slíkt, sem hreyfa sig ekki öðruvísi en með snertingu við botn, fylgja hafsbotninum eftir skilgreiningu hafréttarsáttmála. Þar geta verið gífurleg auðæfi. Þar að auki er kannske aðalatriðið að við Íslendingar eigum slíka hlutdeild í þessu hafsvæði að við getum hindrað jarðrask þar, að við getum hindrað að þar verði farið ógætilega að, eins og við nú höfum tryggf okkur á Jan Mayen-svæðinu. Þess vegna er ófyrirgefanlegt að draga þetta mál á langinn.



Herra forseti. Ég vil taka undir með síðasta ræðumanni, að ég átti ekki von á því að þetta mál kæmi hér til umræðu á þessum stutta fundi, en hef svo sem ekkert á móti því. En það hefur óhjákvæmilega í för með sér að nánari umræða verðí um þetta mál þegar álit kemur frá utanrmn. Ég vil í upphafi minna á það, að þegar Jan Mayenmálið var til umræðu hér á síðasta ári og árið 1979, þá lýsti Alþb. þeirri grundvallarafstöðu, að kröfur Íslendinga í því máli ættu að byggjast á helmingsrétti okkar á móti Norðmönnum hvað snertir auðæfi hafs og hafsbotns á þessu svæði. Á þessum tíma tóku allir aðrir stjórnmálaflokkar í landinu undir þetta grundvallarviðhorf. Síðan var gerður samningur um Jan Mayen sem fyrst og fremst snerti fiskveiðarnar og fól í sér afneitun á þessu grundvallarviðhorfi. Sá samningur byggðist á því, að Norðmenn hefðu fullan yfirráðarétt yfir fiskstofnunum í kringum Jan Mayen, en viðurkenndu síðan samráðsrétt við Íslendinga um heildarveiðar úr loðnustofninum. Við í Alþb. töldum, þegar þessum viðræðum var lokið í Osló, að það ætti að halda þeim áfram - og fluttum um það tillögu hér á Alþingi - til þess að knýja fram grundvallarviðurkenningu Norðmanna á þessari helmingsréttarreglu hvað snertir auðæfi hafs og hafsbotns á þessu svæði. Því miður var samningurinn um fiskveiðarnar afgreiddur án þess að út í slíkar áframhaldandi viðræður væri farið, og við stóðum þess vegna ekki hér á Alþingi að afgreiðslu þess samnings. Síðan var haldið áfram viðræðum um skiptingu auðæfa hafsbotnsins, og ég tel fagnaðarefni að í þeim samningi, sem hér liggur fyrir, er - gagnstætt því sem var með fyrri samninginn hvað snertir fiskveiðarnar- gengið verulega í átt að viðurkenningu á þessari grundvallarreglu um jafnan rétt Íslendinga og Norðmanna til auðæfa hafsbotnsins á þessu sviði. Ég vil taka undir með síðasta ræðumanni, sem sagði áðan að hann vonaðist til að sá skilningur, sem fram kemur í texta þessa samnings, leiddi til þess, að menn viðurkenndu einnig að Íslendingar ættu helmingsrétt varðandi auðæfi sjávarins ofar hafsbotninum á þessu svæði, þ. e. varðandi fiskveiðarnar. Ég fagna því sérstaklega, að þessi yfirlýsing skyldi koma fram, vegna þess að það var afstaða okkar Alþb. manna fyrir um það bil ári að það ætti að halda áfram að vinna að viðurkenningu á helmingsrétti Íslendinga til fiskveiða á þessu svæði einnig. Ég tel að Norðmenn hafi með því að fallast á þær grundvallarreglur, sem eru lagðar í þessum samningi, stigið verulegt skref í þá átt. Því er hins vegar ekki að leyna, að í 9. gr. þess samkomulags, sem hér liggur fyrir, er ekki nægilega skýrt orðalag hvað snertir rétt okkar Íslendinga ef við teljum að olíuboranir eða önnur umsvif á þessu umrædda svæði kunni að stefna fiskstofnum eða auðæfum hafsins í hættu. Ég held að það sé mjög mikilvægt, að í meðferð Alþingis á þessu máli, í hv. utanrmn. og síðan í afgreiðslu Alþingis á málinu endanlega, komi skýrt fram skilningur Íslendinga á þessu ákvæði. Það er alveg rétt sem hv. þm. Benedikt Gröndal sagði áðan: við erum að ræða hér mikið framtíðarmál, stórt og afdrifaríkt framtíðarmál. Það er bæði stórt hvað snertir réttinn til að vinna auðæfin á hafsbotninum, en það er líka stórt til þess að tryggja að Íslendingar hafi rétt til að bægja frá sér þeirri stórfelldu mengunarhættu sem olíuboranir og ónnur umsvif á svæðinu kunna að hafa í för með sér í framtíðinni. Megingagnrýni okkar Alþb.-manna á Jan Mayensamninginn á sínum tíma var annars vegar, að þar væri ekki viðurkenndur helmingsréttur Íslendinga gagnvart auðæfum hafs og hafsbotns, og svo hins vegar að í samningnum væru ekki nægileg tryggingarákvæði sem gerðu rétt okkar tvímælalausan í framtíðinni. Þótt sá samningur, sem hér liggur fyrir, gangi verulega til móts við fyrra sjónarmið sem við lýstum þá og hafði reyndar verið stefna allra íslensku flokkanna fram að þeim tíma, þá tel ég að því miður sé ekki nægilega vel gengið frá ákvæðunum í 9. gr. og afstaðan til þessa saninings fari þess vegna að verulegu leyti eftir því, hvort Íslendingar geti sameinast um þann skilning sem þeir leggi í þessa grein. Ég vil í þessu sambandi rifja það upp, að áður en viðræðurnar í Osló sem leiddu til fiskveiðisamningsins um Jan Mayen, síðustu viðræðurnar, hófust gerði þingflokkur Alþb. sérstaka samþykkt sem birt var öðrum flokkum og þjóðinni allri. I 3. og 4. lið þeirrar samþykktar sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Réttindi Íslendinga til auðlinda hafsbotnsins á Jan Mayensvæðinu verði tryggð með afdráttarlausri skiptingu, sem tilgreind verði í samningi, og Norðmenn fallist á að færa ekki út efnahagslögsögu við Jan Mayen fyrr en slíkur samningur hefur verið staðfestur af báðum aðilum. Í fjórða lagi, að olíuboranir á Jan Mayen-svæðinu verði háðar samkomulagi beggja þjóðanna.“ Eins og þegar hefur komið fram í mínu máli tel ég að sá samningur, sem hér liggur fyrir nú, gangi verulega í þá átt að fullnægja þeim 3. lið sem hér er settur fram, en varðandi olíuboranirnar hefði verið æskilegra að fá skýrari afstöðu. Ég vil í því sambandi minna á að við umræður um Jan Mayen-samkomulagið á sínum tíma hér á Alþingi sagði ég á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Til viðbótar öllu þessu verðum við svo að trúa því, að Norðmenn vilji taka sanngjarnt tillit enn á ný til skoðana okkar hvað snertir olíuboranir og aðrar aðgerðir á Jan Mayen-svæðinu, sem kunna að valda röskun á lífríki svæðisins, ef illa fer, og stofna fiskveiðum okkar í hættu. En ég held að það sé rétt að minnast þess, þegar menn vega og meta hvert hald er í slíku ákvæði, að norsk stjórnvöld höfðu ákveðið olíuboranir úti fyrir ströndum Norður-Noregs gegn mótmælum íbúa Noregs sjálfs, gegn hörðum mótmælum byggðasamtaka og íbúasamtaka í Norður-Noregi. Er líklegt að ríkisstjórn, sem hlitir ekki samhljóða mótmælum eigin byggðarlaga, komi til með að hlíta mótmælum okkar, þegar ákvæðin eru jafnóljóst orðuð og hér er?“ Enn fremur sagði ég í þessari ræðu, með leyfi hæstv. forseta: „Mikilvægt væri að afla afdráttarlausra tryggingarákvæða um að olíuboranir og aðrar aðgerðir í þessu umhverfi, sem gætu stofnað lífríki þess í hættu, væru háðar samþykki Íslendinga.“ Við meðferð þess samnings um hafsbotninn, sem nú liggur fyrir hv. Alþingi, settu fulltrúar Alþb. fram bæði í utanrmn. og ríkisstj. ábendingar um breytt orðalag á þessum texta, eins og hann var þá, sem miðuðu að því að tryggja nánar að þetta neitunarvald okkar gagnvart umsvifum á svæðinu, sem gæti stofnað lífríkinu í hættu, væri í heiðri haft. Orðalagið tók að vísu nokkrum breytingum, en í þeirri mynd, sem samkomulagið birtist okkur hér, er tekið skýrt fram í fyrsta lagi, að verði aðilar ekki sammála í slíkum samráðum skal málinu visað til sáttanefndar þriggja manna. Aðilar skulu eigi hefja slíkar aðgerðir eða halda þeim áfram fyrr en tillögur sáttanefndar liggja fyrir, nema brýn þörf krefji. Og í öðru lagi: Tillögur nefndarinnar eru án skuldbindingar fyrir aðilana, en þeir skulu taka sanngjarnt tillit til þeirra í frekari málsmeðferð. Það er m. ö. o. ekki kveðið á um það, að við höfum algert og afdráttarlaust neitunarvald í þessum efnum, heldur eingöngu - eins og í ákvæðum fyrri samningsins - talað um sanngjarnt tillit til þeirra niðurstaðna sem koma frá sáttanefndinni. Herra forseti. Það hefði verið ástæða til að fjalla nokkru ítarlegar um þetta atriði hér, en ég held að það sé afar mikilvægt gagnvart framtíðarmeðferð málsins, að í utanrmn. og í því áliti, sem frá henni kemur, verði kveðið nokkuð skýrt á um þann skilning sem við Íslendingar leggjum í þetta ákvæði. Ég ítreka það sérstaklega vegna þess - þótt enginn af fyrri ræðumönnum hér í dag hafi viljað nefna það - að varnaðarorð þau, sem Alþb. setti fram fyrir um það bil ári varðandi loðið orðalag í fyrra samkomulaginu, hafa því miður reynst rétt. Ég ætla ekki að nota þennan tíma hér til þess að rifja upp þá atburðarás sem varð í ágúst og september s. l., þegar nokkrar þjóðir Efnahagsbandalagsins fóru inn á Jan Mayensvæðið til loðnuveiða. Þrátt fyrir það, að Íslendingar hefðu gert samninga við Norðmenn um að loðnuveiðar á þessu svæði væru mál Norðmanna og Íslendinga einna, hófu Norðmenn einhliða viðræður við Dani um þessar loðnuveiðar án þess að hafa fullkomlega og formlegt samráð við Íslendinga um þær viðræður. Í öðru lagi beittu Norðmenn ekki eðlilegri og fullri hörku í að hindra veiðar þjóða Efnahagsbandalagsins á þessu svæði, sem hafði þó verið meginröksemd þeirra fyrir því, að Íslendingar ættu að viðurkenna rétt þeirra til yfirráðaréttar yfir svæðinu, þar eð Norðmenn vildu þá tryggja að engar aðrar þjóðir kæmu til loðnuveiða á þessu svæði. Í þeirri umræðu, sem varð hér í ágúst og septembermánuði s. l., kom m. a. fram frá hæstv. sjútvrh. hörð gagnrýni á framkomu Norðmanna í loðnuveiðum Efnahagsbandalagsins á Jan Mayen-svæðinu og yfirlýsingar um það, að hann harmaði að Norðmenn skyldu ekki treysta sér til að framfylgja þeirri útfærslu og þeim samningi sem þeir hefðu gert við Íslendinga um þetta efni. Ég held að þessi atburðarás í ágúst og septembermánuði s. l. sýni okkur það, sem við héldum fram hér á sínum tíma, að ákvæði fyrra samkomulagsins voru þannig orðuð, að þau mátti túlka á ýmsan veg. Og atburðarásin s. l. sumar sýndi það, að Norðmenn gagnvart loðnuveiðunum þá túlkuðu þetta samkomulag á annan veg en við hefðum talið rétt að túlka það og íslenskur sjútvrh. taldi þá rétt að túlka það. Þess vegna held ég að sé mjög nauðsynlegt að það liggi fyrir skýrt og skorinort gagnvart framtíðinni, þegar Alþingi tekur afstöðu til þess samnings sem nú liggur fyrir um skiptingu hafsbotnsins og sérstaklega um rétt þjóðanna til þess að hamla gegn óeðlilegri röskun á lífríki hafsins, að skilningur okkar á þessu ákvæði sé algerlega ótvíræður, svo að þeir, sem á eftir okkur koma, þurfi ekki að naga sig í handarbökin eða harma það, að hér á Alþingi skyldi ekki hafa verið nægilega tryggilega gengið frá skilningi Íslendinga á rétti okkar til þess að hamla gegn þeim olíuborunum eða öðrum aðgerðum á svæðinu sem geta stofnað lífríki okkar í hættu. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli þingheims á sérstakri ályktun og sérstakri skýrslu sem var lögð fyrir síðasta þing Evrópuráðsins í Strasbourg, þar sem fjallað var sérstaklega um tjón og skaða og hafsmengun sem orsakast af olíuborunum á úthafinu. Ég held að að væri mjög gagnlegt fyrir hv. utanrmn. að kynna sér þessa ályktun og þessa skýrslu í meðferð okkar á þessu máli. Herra forseti. Það hefði verið æskilegra að fjalla ítarlegar um þetta mál, en ég vil draga hér saman að lokum afstöðu mína til þess eins og það liggur fyrir nú. Ég fagna annars vegar því, að í þessum samningi skuli vera stigið spor í þá átt að viðurkenna helmingsréttindi Íslendinga og Norðmanna til auðæfa hafs og hafsbotns á þessu svæði. Ég tel það framfaraspor frá fyrra samningi, sem gerður var um þetta efni, á líkan hátt og hv. síðasti ræðumaður, en í öðru lagi tel ég nauðsynlegt að í utanrmn. Alþingis verði fjallað vandlega um 9. greinina og um tryggingu okkar gagnvart mengunarhættu í framtíðinni, vonandi á þann veg að Alþingi geti allt sameinast um ákveðinn skilning á þessari grein.



Herra forseti. Ég vil þakka þeim hv. ræðumönnum, sem hér hafa talað, fyrir jákvæðar undirtekir við þetta mál. Ég mun ekki fara út í þær einstöku athugasemdir sem komu fram í sambandi við málið, heldur verður tækifæri til þess þegar málið kemur aftur úr höndum utanrmn. Ég mun því ekki fara að rekja neina sögu hér. Ég legg meira upp úr því, hvað framtíðin segir um þetta, heldur en hvernig aðdragandinn að þessu öllu hefur verið. Ég vil aðeins segja það út af orðum hv. síðasta ræðumanns, að ég held að það sé misskilningur hjá honum að Norðmenn hafi túlkað ákvæðin í fyrra samkomulaginu á annan veg en við höfum gert. En það verður kostur á að upplýsa það nánar í utanrmn. og enn fremur að ræða nánar um helmingaskiptareglu, enda er kannske heppilegra að ræða það í utanrmn. en hér ef út í þá sálma á að fara. Viðvíkjandi spurningu, sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson bar fram, vil ég segja það, að ég get ekki sagt til um það nú, hvenær næsti formlegi fundur með Bretum verður. Það er sjálfsagt að athuga það á utanrmn.-fundi, og þá er hægt að ræða það nánar þar. Hitt vil ég segja, að málinu hefur með vissum hætti verið haldið vakandi, og ég vil segja það líka í sambandi við það mál, að formlegir fundir eru ekki alltaf meginatriðið, heldur getur þurft að vinna að málinu með öðrum hætti.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. utanrrh. fyrir svar hans. Það gleður mig að heyra að unnið hefur verið að málinu meira en ég vissi, og ég efast ekki um að hæstv. ráðh. muni upplýsa það á utanrmn.-fundi. Enn fremur get ég lýst því yfir, að ég treysti honum til að taka málið enn fastari tökum, ef þörf er á. Það kemur í ljós n. k. mánudag þegar fundur utanrmn. verður haldinn. En hitt er alveg ljóst, að við getum ekki látið málið kyrrt liggja. Úr því að breska ríkisstj. hefur samþykkt formlegar viðræður og þegar mætt til eins fundar hljótum við að halda þeim fundum áfram. Það getur verið að réttindi, sem við nú höfum, og tækifæri til að ná samkomulagi við nágrannaþjóðir okkar verði ekki fyrir hendi síðar. Þess vegna má engan tíma missa. Ég vil enn fremur láta í ljós ánægju mína yfir því, að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson túlkar ákvæði þessa nýja samkomulags eins og ég, á þann veg að það styrki rétt okkar til 50% réttinda yfir öllum auðæfum Jan Mayensvæðisins og það styrki þau ákvæði í fyrra samkomulagi, sem í þá átt benda. Auðvitað hljótum við Íslendingar að halda fram þeim skilningi og hvika hvergi frá honum, að við eigum í emu og öllu jafnan rétt og Norðmenn á þessu svæði og meiri rétt að því er varðar ákvörðun um meiri rétt að því er varðar ákvörðun um heildarmagn loðnu, enda er það berum orðum fram tekið. Ef við stöndum sameinaðir um þennan skilning er sigurinn eins og hann átti að vera og eins og að var stefnt, fullnaðarsigur í vináttu við frændþjóð.