Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., hefur verið samið af sérstakri nefnd sem sett var á fót á s. l. ári. Fyrrv. heilbr.- og trmrh., Matthías Bjarnason, hafði forgöngu um stofnun þeirrar nefndar og áttu í henni sæti Ingimar Sigurðsson deildarstjóri í heilbr.- og trmrn., Jón S. Ólafsson skrifstofustjóri í félmrn., Ágúst Fjeldsted hrl., tilnefndur af menntmrh., og Jón Sævar Alfonsson skrifstofustjóri, tilnefndur af Landssamtökunum Þroskahjálp. Hér er um að ræða samstarfsnefnd þeirra þriggja rn., sem með þessi mál fara, svo og Landssamtakanna Þroskahjálpar, en aðildarfélög Þroskahjálpar eru 22. Nefndinni var falið að vinna að nýjum till. að frv. til heildarlaga um þroskahefta. Áður hafði verið samið frv. að forgöngu fyrrv. menntmrh., Vilhjálms Hjálmarssonar. Það frv. samdi sérskipuð nefnd sömu rn. og ég taldi upp hér að framan, en hvorki Þroskahjálp né önnur almenningssamtök áttu þar hlut að máli. Það frv. var aldrei lagt fram á Alþ. þar sem nokkur óánægja var með nokkur efnisatriði þess. Á undanförnum árum hafa orðið miklar umr. um málefni þroskaheftra, sérstaklega með hliðsjón af réttarstöðu þeirra, þ. e. a. s. jafnréttisstöðu. Hefur margt verið sagt og ritað um þau mál og hafa komið fram margvíslegar skoðanir um hvert stefna beri og hvernig leysa beri úr þeim vanda. Hinu opinbera hefur verið legið á hálsi fyrir úrræðaleysi og hefur jafnvel verið sakað um aðgerðaleysi. Ég ætla mér ekki að fara nánar út í þá sálma hér. En hvað sem um afskipti hins opinbera verður sagt á þessu sviði verður því ekki neitað að á síðustu áratugum, þó sérstaklega á síðustu árum, hefur ýmislegt gerst í þessum málum hér á landi, eins og glöggt kemur fram í þeirri grg. sem fylgir frv. þessu. Hins vegar er engan veginn nægjanlegt að verja peningum til ákveðinna mála þegar á skortir yfirstjórn og samstjórn þeirra. Þótt margt hafi verið gert á þessu sviði og nokkurt fjármagn hafi verið veitt til þessara mála hefur skipulag ekki verið sem skyldi. Slíkt leiðir vitanlega til stefnuleysis og lélegrar nýtingar þeirra fjármuna er til þeirra er varið. Nú er yfirstjórn málefna þroskaheftra í höndum þriggja rn., að svo miklu leyti sem hægt er að tala um yfirstjórn. Þannig fer heilbr.- og trmrn. með vistunarmálefni þroskaheftra og almannatryggingamálefni, menntmrn. ferð með menntaþáttinn og félmrn. hefur með Styrktarsjóð vangefinna að gera og málefni er snerta endurhæfingu. Að öðru leyti hefur yfirstjórn þessara mála að mestu farið fram utan rn. og þá innan veggja hinna einstöku stofnana sem starfræktar hafa verið á þessu sviði. Þó þetta komi manni spánskt fyrir sjónir og sæti furðu er ekki við neinn sérstakan að sakast. Staðreyndin er einfaldlega sú, að samkv. gildandi lögum, t. d. um andlega þroskaheft fólk, fer aðalfávitahæli ríkisins, þ. e. a. s. Kópavogshælið, nánast með yfirstjórn þeirra mála og er þar um algera miðstýringu að ræða. Á undanförnum árum hafa mörg félög áhugamanna verið stofnuð á þessum vettvangi. Er hér bæði um að ræða foreldrafélög, þ. e. a. s. hagsmunafélög, og félög áhugamanna. Foreldrafélögunum hefur ekki verið gefinn neinn lögvarinn réttur til að láta þessi mál til sín taka, þó vissulega snerti þau enga eins mikið. Lykillinn að farsælli lausn hlýtur m. a. að byggjast á því, að samstarf takist við alla aðila og þá ekki síst þá sem hafa mestra hagsmuna að gæta. Hin mikla umr., sem átt hefur sér stað um þessi mál á undanförnum árum, hefur að vonum lokið upp augum ekki eingöngu ráðamanna, heldur og almennings fyrir því að þroskaheftir hafa ekki búið við jafnrétti á við aðra. Virðast menn yfirleitt vera á þeirri skoðun, að slíkt jafnrétti verði ekki tryggt nema með sérstökum lögum. Við verðum hins vegar að gera okkur grein fyrir að við leysum slík mál ekki alfarið með löggjöf. Ég er þess fullviss, að sú umræða, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum og hefur að mínu mati verið hispurslausari en oft áður, hefur leitt til þess að ýmsum fordómum hefur verið eytt - eða næstum eytt - hvað snertir þroskahefta og jafnframt að aðrir séu á hröðu undanhaldi. Hér kem ég að mjög mikilvægu atriði sem ég vil sérstaklega minnast á, en það eru fordómarnir í sambandi við þessi mál. Ég er þess fullviss að okkur tekst ekki að ná fullnaðarárangri fyrr en tekist hefur að eyða öllum fordómum gagnvart þroskaheftum jafnframt því sem menn hætti að líta á málefni þeirra sem feimnismál. Því er hins vegar ekki að neita, að það tekur jafnvel mannsaldur að eyða fordómum og virðist oft mjög erfitt þrátt fyrir mikla fræðslu- og upplýsingastarfsemi. Lokaáfanginn hlýtur að verða sá, að menn líti á þessi málefni eins og hvern annan eðlilegan hlut, sem þau eru og verða vitanlega og við verðum að læra að lifa með. Í framhaldi af þeirri miklu umræðu og þeim öru breytingum, sem átt hafa sér stað á undanförnum árum, var það mat stjórnvalda að stefna bæri að því að setja heildarlöggjöf um þroskahefta. Nefnd þeirri, sem ég gat um áðan, var falið að gera till. að slíkri löggjöf og liggja till. fyrir í formi frv. Nefnd sú, sem samdi frv., hóf störf í septembermánuði s. l. og lauk við það í ofanverðum marsmánuði. Nefndin tók þá stefnu í upphafi að kveða eingöngu á um það, sem hún kallar allra nauðsynlegustu hluti í frv., og leggur áherslu á að óþarfi sé að taka sérstaklega upp ákvæði um menntun þroskaheftra og um heilbrigðisþjónustu þroskaheftra, svo að dæmi séu tekin, þar sem slíkt sé nægjanlega tryggt í öðrum lögum. Nm. eru í sjálfu sér þess meðvitandi, eins og við hljótum reyndar öll að vera, að lög sem þessi ættu að vera óþörf í þjóðfélagi sem byggir á lýðræðis- og jafnréttishugmyndum. Eins og allir vita geymir stjskr. sérstök mannréttindaákvæði. Grundvallaratriði mannréttinda eru jafn réttur allra. Jafnrétti er einn af hyrningarsteinum íslensks þjóðfélags. Reynslan hefur þó sýnt að þrátt fyrir mannréttindaákvæði stjskr. hefur reynst ómögulegt að tryggja öllum aðilum jafnan rétt án sérstakrar lagasetningar. Vil ég hér sem dæmi taka lög um jafnrétti kynjanna og lög um launjafnrétti. Þrátt fyrir ákvæði stjskr. var talin þörf á að setja þau lög. Það sama á við um þroskahefta. Okkur hefur ekki tekist að tryggja þeim jafnrétti þótt allir séu sammála um að þjóðfélaginu beri að hlúa að slíkum einstaklingum eftir bestu getu. Auk þessara atriða vil ég nefna reynslu annarra þjóða á þessu sviði. Norðurlandaþjóðirnar búa við sérlöggjöf, að vísu mismunandi víðtæka, og vil ég sérstaklega benda á fskj. með þessu frv. þar sem gerð er stutt grein fyrir gildandi löggjöf á Norðurlöndum. Hið sama má segja um íbúa Bretlandseyja og Bandaríkjanna. Til fróðleiks vil ég nefna það hér, að á það hefur reynt fyrir hæstarétti Bandaríkjanna hvort stjórnarskrá Bandaríkjanna tryggi þroskaheftum einstaklingum jafnrétti á við aðra þjóðfélagsþegna. Niðurstaða hæstaréttar varð sú, að þjóðfélaginu bæri að veita þroskaheftum alla tiltæka aðstoð. Að fenginni þessari niðurstöðu voru sett sérlög um aðstoð við þroskahefta þar í landi. Það frv., sem hér er til umr., hefur gengið í gegnum þó nokkurn hreinsunareld á meðan að því var unnið á vegum nefndarinnar. Með hliðsjón af því sá ég ekki ástæðu til þess að senda það sérstaklega til umsagnar eftir að mér var fengið það í hendur. Ég vil benda á að þau þrjú rn., sem að frv. stóðu, hafa öll fjallað um það og auk þeirra landlæknir og ýmsir aðrir sérfróðir aðilar. Landssamtökin Þroskahjálp hafa fjallað um frv. á fulltrúaráðsfundi. Þeir aðilar, sem hafa fjallað um þetta frv., eru flestir sammála um að verði það að lögum verði það til mikilla bóta. Þannig hafa Landssamtökin Þroskahjálp, sem í eru öll sérhagsmuna- og áhugafélög á þessu sviði, eins og áður segir, lýst ánægju sinni yfir frv. og heitið fullum stuðningi við það. Þó deila megi um nokkur efnisatriði og sjálfsagt megi betur gera virðist það samdóma álit flestra þeirra aðila sem um frv. hafa fjallað að lögfesta beri það sem fyrst. Auk frv. og aths. við einstakar greinar eru mjög ítarlegar upplýsingar í frv. sem ég vil benda hv. þm. sérstaklega á að lesa vel þar sem nú er, að því er ég best veit, í fyrsta skipti, reynt að brjóta þessi mál til mergjar með því að taka saman yfirlit um þróunina undanfarin ár, frá því að farið var að sinna þeim sérstaklega í kringum 1930. Hér á eftir ætla ég að ræða stuttlega um stöðu þessara mála nú og gera grein fyrir nokkrum nýmælum, sem fólgin eru í frv. Löggjöf um þroskahefta er í reynd ákaflega fáskrúðug hér á landi. Einu heildarlögin á þessu sviði eru lög nr. 53 frá 1967, um fávitastofnanir, en þau lög snerta andlega þroskahefta einstaklinga. Þau lög fjalla um fávitastofnanir og vistmenn þeirra, en auk þess um skiptingu á fræðsluskyldu milli heilbrigðisyfirvalda og fræðsluyfirvalda þegar í hlut á andlega vanþroskað fólk, og enn fremur er fjallað um heimild til að veita félagslega aðstoð. Samkv. þessum lögum ber að reka eitt ríkishæli, aðalfávitahæli ríkisins, og á það að skiptast í deildir. Þannig er um að ræða hjúkrunarhæli, uppeldis- og kennsluhæli og vinnuhæli. Þótt ekki séu liðin nema 12 ár frá gildistöku laganna hefur þróunin verið svo hröð á undanförnum árum að nú eru þau að flestra mati úrelt orðin. Eins og glöggt kemur fram leggja þessi lög áherslu á svokallaða „sentraliseringu“ eða - eins og við köllum það á íslensku - miðstýringu. Í nágrannalöndunum hefur svonefnd „normalisering“ rutt sér mikið til rúms og verður að teljast ríkjandi stefna nú. Með „normaliseringu“ er átt við að reynt er að aðlaga þroskahefta einstaklinga sem mest venjulegu lífi þannig að þeir lifi í sambandi við aðra þjóðfélagsþegna. Samkv. gildandi lögum um fávitastofnanir er hlutverk aðalhælisins að veita öllum hælisþurfandi fávitum viðtöku, rannsaka andlegt og líkamlegt ástand þeirra, ákveða tiltæka læknislega og uppeldislega meðferð og sjá um, að þeir fái hana undir eftirliti aðalhælisins. Hér er sú skylda lögð á ríkið, að það veiti öllum hælisþurfandi fávitum viðtöku. Lausnin er samkv. lögunum að ýta hinum þroskaheftu einstaklingum inn á stofnanir. Slík ákvæði samrýmast ekki nútímaviðhorfum manna við þessum málum. Auk þess vilja menn fara mjög varlega í að ákveða einni stofnun algerlega að dæma um hverjir teljist hælisþurfandi og hvaða meðferð og hvers konar vistun skuli veita. Samkv. lögum dæmir forstöðumaður aðalhælis hvort vistun sé nauðsynleg og hvar viðkomandi sé vistaður. Hversu góður sem slíkur maður er og hversu góð sem slík stofnun er er slíkum aðilum enginn greiði gerður með því að setja þá í dómarasæti. Ég hef hér að framan reynt að gera grein fyrir nokkrum ákvæðum þeirra einu heildarlaga, sem gilda um þroskahefta hér á landi. Eins og þið hafið eflaust tekið eftir samrýmast þau ákvæði ekki nútímahugmyndum um aðstoð þjóðfélagsins á þessu sviði. Ég ætla mér ekki að taka fyrir fleiri ákvæði þeirra laga hér, en þetta sýnir glöggt að nauðsyn nýrrar löggjafar er mjög brýn. Það er engum til hagsbóta að breyta ekki gildandi löggjöf í samræmi við það sem við teljum rétt. Að öðru leyti en því, sem ég hef greint frá hér að framan, eru skyldur hins opinbera ákaflega litlar samkv. gildandi lögum um fávitastofnanir. Engin skylda er samkv. lögunum um að önnur hæli eða aðrar stofnanir en aðalfávitahæli skuli rekin fyrirvangefið fólk. Þannig hefur löggjafinn ekki myndað neina stefnu um hvers konar stofnanir skuli reknar á þessu sviði, en í þessu frv. er lögð þungamiðja á það atriði. Að sönnu snerta mörg lög þroskahefta á einn eða annan hátt. Flestum er það þó sameiginlegt að þau fjalla jafnframt um aðra þjóðfélagsþegna og um aðstoð sem þjóðfélagið kýs að veita þeim. Hér á ég vitanlega fyrst og fremst við almannatryggingalög, lög um grunnskóla, lög um heilbrigðisþjónustu og lög um endurhæfingu, svo að dæmi séu tekin. Reynt er í frv. að fara sem allra minnst inn á svið þeirra laga sem ég taldi upp hér að framan, enda eiga þau samkv. orðanna hljóðan að tryggja réttindi jafnt fyrir þroskahefta sem aðra. Nýmæli þessa frv. eru mörg. Ég vil hér á eftir reyna að gera grein fyrir þeim í stuttu máli, þar sem þau lýsa í sjálfu sér ástandi mála best eins og það er nú. Lagt er til að kveðið verði á um markmið þessara laga en það er samkv. frv. að tryggja þroskaheftum sömu réttindi og öðrum þjóðfélagsþegnum. Slík jafnréttisákvæði eru í sjálfu sér engin nýmæli í íslenskri löggjöf, eins og ég hef rætt um áður. Hins vegar er það nýmæli að kveðið sé á um sérstakt jafnrétti þroskaheftra við aðra þjóðfélagsþegna. Þetta ákvæði er fyrst og fremst fram komið þar sem talið er skorta á réttindi þroskaheftra hér á landi, og því verður ekki neitað, að löggjafinn hefur lítið gert til þess að bæta úr því til þessa dags. Þau réttindi, sem fyrst og fremst er átt við hér, eru þau sem ekki eru tryggð með öðrum lögum. Markmiðið er því fyrst og fremst að tryggja þeim, sem ekki njóta sérstakra laga, en þurfa á aðstoð að halda, jafnan rétt. Nú liggur ljóst fyrir að ákveðnum hópum þroskaheftra, eins og við skýrum það orð í rýmstu merkingu, er miklu betur borgið frá löggjafans hendi en öðrum. Margir eru í nokkurri aðstöðu til að knýja á um réttindi meðan aðrir verða algerlega að treysta á aðstoð. Það eru ekki síst þeir sem ekki geta barist fyrir málum sínum sjálfir sem þurfa á lögum sem þessum að halda til þess að jafnrétti þeirra verði tryggt. Það fólk, sem fyrst og fremst er um að ræða, er andlega þroskaheft fólk. Það er líka ekki síst á því sviði sem lög skortir. Ég held að það hljóti að vera samdóma álit okkar flestra, að slíkir hópar geti aldrei orðið þrýstihópar í venjulegum skilningi þess orðs. Til þess liggja einfaldar ástæður. M. a. þess vegna tel ég nauðsynlegt að kveða á um vissa lágmarksaðstoð. Í frv. er lagt til að orðið þroskaheftur verði skilgreint, en slíkt hefur ekki verið gert í lögum. Í sjálfu sér orka slíkar skilgreiningar alltaf tvímælis, en sú leið var valin hér að skýra orðið þroskaheftur rúmri skýringu. Þannig er ætlast til þess að orðið nái yfir alla hópa þroskaheftra sem taldir eru þurfa aðstoðar þjóðfélagsins í einni mynd eða annarri. Ég geri mér fyllilega grein fyrir að skýringin kann að valda deilum vegna þess hversu rúm hún er. Ég taldi sjálfur ekki ástæðu til að fetta fingur út í þetta, þar sem ég taldi að vel athuguðu máli að ætti frv. að ná tilgangi sínum og girða endanlega fyrir þann leka, sem hér hefur verið, þyrfti það að ná til allra þeirra aðila sem hugsanlega þyrftu á aðstoð að halda. Séu fyrir hendi sérstök lög fyrir einstaka hópa kemur vitanlega ekki til að beita þurfi þessari löggjöf gangi hin lögin lengra. Gert er ráð fyrir ákveðinni yfirstjórn málefna þroskaheftra. Auk þess er kveðið skýrt á um verkefnaskiptingu milli þeirra þriggja rn. sem með málefni þeirra fara og hljóta eðli málsins samkv. að fara með þau áfram. Gert er ráð fyrir samvinnu innan svokallaðrar stjórnarnefndar, en til þessa dags hefur engin föst samvinna verið fyrir hendi. Eins og ég greindi frá í upphafi máls míns hefur eitt stærsta vandamálið í sambandi við málefni þroskaheftra verið hve mjög hefur skort á alla samstjórn. Að svo miklu leyti sem rn. þrjú, þ. e. a. s. heilbrrn., félmrn. og menntmrn., hafa ekki farið með slíka stjórnun hefur hún verið mjög lítil og oft og tíðum handahófskennd og hefur þá farið fram utan rn. Hér er hins vegar lagt til að félmrn. fari með stjórn þessara mála að svo miklu leyti sem þau snerta ekki sjúkradeildir og fræðslu. Í sjálfu sér má endalaust deila um hvar slík yfirstjórn eigi að vera, en ég held að nú séu þessi mál fyrst og fremst skoðuð sem félagsmál, en ekki eins og áður sem hrein og bein vistunarmál, þ. e. að lausnin væri fólgin í að koma viðkomandi einhvers staðar á stofnun. Gert er ráð fyrir að sérstök deild innan félmrn. sinni þessum málefnum. Stjórnunarnefndinni, sem í eiga sæti fulltrúar frá viðkomandi þrem rn., er ætlað að samræma allar aðgerðir og ráðstafanir í sambandi við þjónustu og vitanlega að koma í veg fyrir að skörunarmálefni leiði til margra úrlausna hvert í sínu horni. Frv. gerir ráð fyrir vissri svæðaskiptingu að því er málefni þroskaheftra varðar. Gert er ráð fyrir sérstökum svæðisstjórnum á þessum svæðum, en samkv. frv. eru svæðin átta. Svæðisstjórnum er ætlað að fara með þessi mál í héraði. Sú svæðaskipun, sem hér um ræðir, er hin sama og kjördæmaskipanin, fræðsluskipanin og læknishéraðaskipanin. Með svæðum og svæðisstjórnum er ætlað að færa málefni þessi sem mest út í héruðin, þannig að frumkvæðið verði hér eftir sem mest í viðkomandi héruðum og þar fari fram sem fjölbreyttust þjónusta. Hér er um að ræða svokallaða „desentraliseringu“, þ. e. a. s. að dreifa valdinu sem mest út um byggðir landsins, í mótsetningu við núgildandi kerfi sem byggir á miðstýringu. Gert er ráð fyrir að í svæðisstjórnum eigi sæti fræðslustjórar og héraðslæknar, auk þriggja annarra aðila þar sem viðkomandi sveitarfélög og foreldrasamtök hafi tilnefningarrétt. Hér er því enn fremur verið að ýta undir að þeir aðilar, sem þessi mál varða, hafi einhvern afskiptarétt. Í frv. er drepið á þá þjónustuþætti sem talið er nauðsynlegt að hafa eigi lögin að ná tilgangi sínum. Gert er ráð fyrir að sú þjónusta verði sem mest veitt í almennum stofnunum þjóðfélagsins og má þar sem dæmi nefna heilsugæslustöðvar og skóla. Það er skoðun þeirra, sem best þekkja til, að verði rétt að framtíðarskipulagningu þessara mála staðið sé ekki nokkur vafi á að tengja megi þessa starfsemi við þá þætti heilbrigðisþjónustu, mennta- og félagsþjónustu sem fyrir hendi er eða verið er að koma á fót. Ég hef bent á hina öru og miklu uppbyggingu heilsugæslustöðva í landinu. Ekki er nokkur vafi á að þær stöðvar geta lagt þung lóð á vogarskálarnar. Sé þannig staðið að málum ætti kostnaður að verða óverulegur og í sjálfu sér enginn þröskuldur. Svo kann að fara að svæði sameinist um þjónustu og er þá gert ráð fyrir að ráðh. geti sett um slíkt reglugerð. Þannig er gert ráð fyrir að hægt sé að samnýta þann starfskraft, sem fyrir hendi er á þessu sviði, og aðra möguleika til úrbóta. Hvernig þetta tekst er vitanlega allt undir framtíðarskipulaginu komið. Ég tel hins vegar að með því að koma á slíkum svæðisstjórnum og öruggri yfirstjórn innan stjórnarráðsins eigi að vera hægt að standa þannig að þessum málum í framtíðinni að hagræðis sé gætt í hvívetna. Meðal nýmæla frv. eru ákvæði um tilkynningarskyldu. Lagt er til að lögfest verði viss tilkynningarskylda, þannig að þeim aðilum, sem annast t. d. mæðraskoðun, heilsufarsskoðanir og því um líkt, verði gert skylt að fylgjast með andlegu og líkamlegu atgervi þeirra, sem þeir skoða, og tilkynna foreldrum og svæðisstjórn, eftir því sem við á, um grun um þroskaheftingu o. s. frv. Það er hald manna sem til þekkja að nái þessi ákvæði tilgangi sínum verði hægt að draga stórlega úr hættunni á þroskaheftingu. Ég vil sérstaklega benda á þá öru þróun, sem orðið hefur á rannsóknum á fósturskeiði á undanförnum árum, og bendi þá sérstaklega á legvatnsrannsóknir. Nú eru svo mörg tiltæk ráð til þess að koma í veg fyrir þroskaheftingu eða stórlega minnka hana að ákvæði um slíka tilkynningarskyldu eru mjög brýn. Nú hvílir engin skylda á þeim aðilum, sem framangreindar skoðanir annast, að tilkynna slíkt, jafnvel þó að grunur sé fyrir hendi. Hins ber þó að geta, að þeir, sem annast þennan þátt heilbrigðisþjónustunnar, telja slíka skyldu siðferðislega. Þótt vitanlega megi segja að með slíku sé verið að hlutast til um einkamál manna verður að játa að hér er um svo mikla hagsmuni að ræða, ekki bara fyrir einstaklingana sjálfa, heldur og þjóðfélagið, að neyta verður allra ráða til að koma í veg fyrir þroskaheftingu eða minnka hana sem frekast er unnt. Þess vegna er nauðsynlegt, sé grunur um þroskaheftingu á rökum reistur, að viðkomandi svæðisstjórn láti greiningarstöð ríkisins í té allar upplýsingar svo að hún geti tekið afstöðu til frekari rannsókna. Í þeim tilvikum, þegar slíkur grunur er ekki á rökum reistur, er í sjálfu sér þarflaust að senda upplýsingar til greiningarstöðvar, og er reyndar ákvæði þess efnis að eyða beri öllum upplýsingum í slíkum tilvikum. Frv. gerir ráð fyrir að við reglulegar heilsufarsskoðanir, sem eru óvíða eins nákvæmar og hér á landi, skuli sérstaklega gefa gaum að líkamlegu og andlegu atgervi barna. Nauðsynlegt er, að slíkar skoðanir nái til sem flestra þátta, hvort sem þeir snerta andlega eða líkamlega heilbrigði. Nú er unnið að skipulagningu heilsufarsskoðana barna fyrir næstu framtíð. Er því auðvelt að koma þessu í lag og reyndar sjálfsagt að rík áhersla sé lögð á þagnarskyldu þeirra sem starfa að tilkynningarskyldunni. Slík þagnarskylda verður aldrei brýnd nógu oft fyrir þeim sem hana bera, og er sérstök ástæða til að gera það hér þar sem þessi mál er mjög viðkvæm. Í frv. er lagt til að sett verði á laggirnar sérstök stofnun, greiningarstöð ríkisins. Slíkri stofnun yrði fyrst og fremst ætlað að annast rannsóknir og greiningu á þroskaheftum ásamt því að vísa viðkomandi til meðferðar aðila, veita foreldrum ráðgjöf o. s. frv. Nauðsynlegur þáttur í velferðarmálum þroskaheftra er rétt greining. Slík greining verður ekki gerð nema að undangenginni nákvæmri rannsókn og greiningarstofnun ríkisins ætlað það hlutverk. Þannig er ætlunin að tryggja sem best að ekki komi til þess að tekin verði ákvörðun um óþarfa eða beinlínis ranga vistun. Gert er ráð fyrir að þessi stofnun verði algerlega sjálfstæð og óháð öðrum stofnunum, enda ekki heldur gert ráð fyrir að hún beri neinn ægishjálm yfir aðra hvað snertir ákvarðanatöku. Nú fer greining eftir vitsmunaþroska fram á tveim stöðum, þ. e. a. s. í sérfræðideild Öskjuhliðarskóla og að Kópavogshæli, við göngudeildina þar. Sé um að ræða ákvörðun um vistun á hæli annast Kópavogshælið slíka greiningu, en sé um að ræða vistun á fræðslustofnun sér Öskjuhlíðarskólinn um slíka greiningu. Tvískipting er algerlega út í bláinn og dreifir um of starfskröftum þeirra fáu starfsmanna sem við höfum á þessu sviði. Ber því að vinna að því, að núverandi greiningarstarfsemi sameinist sem allra fyrst. Gerir frv. þetta ráð fyrir, að svo verði, með ákvæðum um rekstur greiningarstöðvar ríkisins. Í frv. er kveðið á um að veita skuli þroskaheftum þjónustu á almennum stofnunum að svo miklu leyti sem unnt er, þ. e. a. s. aðaláherslan er lögð á þjónustu á almennum stofnunum. Til að tryggja að svo megi verða eru nýmæli í frv. sem kveða á um að búa skuli þannig að almennum stofnunum að þeim sé kleift að annast slíka þjónustu. Á undanförnum árum hefur mjög verið rætt um skilningsleysi yfirvalda við skipulagningu og hönnun opinberra bygginga með það fyrir augum að allir þjóðfélagsþegnar geti nýtt slíkt. Með því að lögfesta ákvæði sem þessi ætti því að vera bætt úr brýnni þörf. Í frv. er fjallað um þær stofnanir sem nauðsynlegar eru til að gera þroskaheftum mögulegt að ná þeim þroska sem mannlegur máttur stendur til. Slíkar stofnanir eru eitt af grundvallaratriðum velferðarmála þroskaheftra og reyndar í órofa tengslum við farsæla lausn þessara mála. Með frv. er mörkuð viss stefna í þeim málefnum, þannig að taldar eru upp þær stofnanir sem nauðsynlegar eru taldar til að sinna þessum málum. Ætlunin er í framtíðinni að aðgreina slíkar stofnanir sem mest og skipta þeim sem mest eftir sérverkefnum, þannig að ekki komi til að um verði að ræða allt of stórar stofnanir sem fengjust við marga ólíka þætti. Það, sem umfram annað ber að forðast, er að reisa of mikla yfirbyggingu á hverjum stað. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla sérstaklega um þessar stofnanir hér, þeim er vel lýst í frv. sjálfu svo og í aths. með því. Í frv. þessu er gert ráð fyrir nýju fyrirkomulagi varðandi umsóknir um þjónustu og vistun þroskaheftra. Gert er ráð fyrir að svæðisstjórnir heimili vistun að höfðu samráði við forstöðumann viðkomandi stofnunar. Þannig ber að senda viðkomandi svæðisstjórnum, þ. e. a. s. þess svæðis sem viðkomandi stofnun er í, umsóknir. Gert er ráð fyrir að foreldrar eða forráðamenn geti sótt um vistun á hvaða stofnun sem er, annaðhvort eftir tilvísun greiningaraðila eða þá að eigin frumkvæði, og telji viðkomandi sveitarstjórn og forstöðumaður slíka vistun rétta geti þeir samþykkt hana. Komi upp ágreiningur sker samstarfsnefnd hinna þriggja rn. úr og má áfrýja þeim úrskurði til ráðh. Að svo miklu leyti sem lög fjalla um vistun á stofnun, en það á eingöngu við um vistun á fávitastofnunum, er ákvörðunarvald í höndum forstöðumanns fávitahælisins, eins og ég hef gert grein fyrir að framan. Það fyrirkomulag, sem stungið er upp á í frv., er á allan hátt eðlilegt og kæmi í stað fyrirkomulags sem gengið hefur sér til húðar. Í frv. eru sérstök ákvæði sem tryggja eiga að þeir aðilar, sem ekki njóta kennslu eða þjálfunar utan heimilis, eigi að fá slíka kennslu og þjálfun ókeypis. Þau ákvæði eiga að tryggja að þroskaheftir, sem einhverra hluta vegna njóta ekki þeirrar almennu þjónustu sem fyrir hendi er og lög gera ráð fyrir, verði ekki út undan. Eins og fram hefur komið var ekki ætlunin í frv. þessu að fjalla um fræðsluþáttinn almennt, þar sem honum á að vera vel borgið í almennum lögum. Ákvæðið, sem ég nefndi áðan, er fyrst og fremst sett til öryggis. Þannig hefur aldrei komið til þess að þroskaheftir einstaklingar njóti ekki kennslu eða þjálfunar, þótt óviðráðanlegar ástæður komi í veg fyrir að þeir njóti slíks í samræmi við gildandi lög, þ. e. a. s. almenn lög. Það kæmi einkum til greina að beita þyrfti þessu ákvæði ef um væri að ræða einstakling sem erfitt væri að flytja á milli svæða eða á milli staða. Það væri hins vegar í hreinum undantekningartilfellum sem grípa þyrfti til slíks. Eitt veigamesta nýmælið í þessu frv. að margra dómi eru ákvæði þess efnis að framfærendur þroskahefts einstaklings, sem eingöngu dvelst í heimahúsum og þarfnast umönnunar eða gæslu að dómi svæðisstjórnar að höfðu samráði við greiningarstöð ríkisins, eigi rétt á aðstoð. Þetta ákvæði er í sjálfu sér ekki nýmæli þó að þetta sé í fyrsta skipti sem slík skylda er lögð á herðar hinu opinbera með lögum. Nýmælið er um að kjósi framfærendur sjálfir og séu þeir til þess hæfir að annast slíka þjónustu sé heimilt að veita aðstoð með peningagreiðslum. Þetta ákvæði brýtur í blað í velferðarmálum þroskaheftra nái það fram að ganga, þar sem forráðamönnum þroskaheftra einstaklinga yrði gert auðveldara að annast sjálfir þessi störf. Það er löngu vitað mál að t. d. foreldrar þroskaheftra einstaklinga hafa átt í miklum erfiðleikum með að annast börn sín sjálfir vegna þess að þjóðfélagið hefur veitt litla aðstoð til slíks og beinlínis ýtt á eftir því að börnin væru vistuð á stofnunum, sbr. það sem áður sagði um gildandi löggjöf. Samkv. gildandi almannatryggingalögum er heimilt að veita foreldrum slíkra einstaklinga örorkustyrk sem nú er rúmar 40 þús. kr. á mánuði. Sú upphæð gerir engin kraftaverk. Lagt er til samkv. frv. að þetta gjald verði miðað við hálft daggjald á meðalstofnun samkv. 4. gr. frv. Mundi það nema, gróft út reiknað miðað við núverandi verðlag, 100–120 þús. kr. á mánuði. Slík greiðsla gæti komið því til leiðar að foreldrar óskuðu fremur að annast börn sín sjálfir en að senda þau á stofnun, jafnframt því sem þeim yrði gert slíkt kleift. Þetta fyrirkomulag hefur verið reynt erlendis, en gefist misjafnlega. Ég vil hins vegar geta þess sérstaklega, að þau skilyrði, sem sett eru í ákvæðum þessa frv., eru miklu strangari en er í lögum annarra þjóða um slík mál. Ég tel því ekki ástæðu til að ætla að þetta gefi slæma raun að óreyndu. Sú skipan, að reyna að hafa áhrif á að foreldrarnir annist börn sín sjálfir, eins og þetta ákvæði stefnir ótvírætt að, er þáttur í þeirri „normaliseringu“ sem verið hefur efst á baugi í sambandi við málefni þroskaheftra undanfarið, þ. e. a. s. að aðlaga þau sem mest hinu daglega lífi. Hér að framan hef ég getið um nýmæli í frv. og reynt í stuttu máli að gera grein fyrir stefnumörkun þess. Ýmis önnur ákvæði frv., sem í sjálfu sér teljast ekki nýmæli, skipta það miklu máli að ég tel nauðsynlegt að fara um þau nokkrum orðum. Þannig er gert ráð fyrir að viðkomandi rn. fjalli um rekstrarleyfi stofnana eftir því hvers konar starfsemi fer þar fram. Þannig mun heilbr.- og trmrn. veita leyfi til rekstrar göngudeildar og hjúkrunardeilda og menntmrn. til rekstrar skóladagheimila og deilda tengdra dagvistunarstofnunum og leikskólum. Félmrn. mun veita leyfi til rekstrar annarra heimila, en þau eru flest ekki til nú. Gert er ráð fyrir að öðrum en hinu opinbera sé heimilt að reka heimili á þessum vettvangi eftir nánari reglum, og er það sérstaklega ítrekað í frv. til þess að það fari ekki á milli mála, þó að megináhersla sé, eins og fram hefur komið, lögð á skyldur hins opinbera. Í frv. er ákveðið um skyldur ríkisins til að tryggja þroskaheftum ókeypis vist á þeim stofnunum sem þeim eru ætlaðar sérstaklega. Hvað snertir allar almennar stofnanir gilda um þroskahefta sömu reglur og um aðra. Sem dæmi má nefna að sé þroskaheftur einstaklingur vistaður á venjulegu dagvistunarheimili er ætlast til að um hann gildi sömu reglur og um aðra, þ. e. a. s. forráðamenn greiði fyrir slíkt barn eins og aðrir. Hvað snertir allar sérstofnanir er hins vegar ætlast til að vistun sé algerlega ókeypis. Sérákvæði er í frv. þess efnis, að flutning til og frá þjónustustofnun skuli greiða sem hluta af rekstrarkostnaði viðkomandi stofnunar. Hefur verið mikið á reiki hvernig líta beri á slíkan kostnað. Þannig hefur flutningur þroskaheftra barna og unglinga á skyldunámsstigi verið greiddur sem rekstrarkostnaður, þ. e. a. s. kostnaður við fræðslu, en annar kostnaður, t. d. í sambandi við ferðir þroskaheftra einstaklinga til og frá dagvistunarstofnunum, hefur ekki verið greiddur. Hér þarf að koma á samræmingu og er ákvæði í frv. þess efnis. Hvað snertir kostnað vegna rekstrar þeirra stofnana, sem taldar eru upp í frv., er gert ráð fyrir að ríkissjóður greiði 85% vegna allra stofnana annarra en sjálfseignarstofnana og sveitarfélögin greiði 15%. Er þetta í samræmi við ákvæði í almannatryggingalögum um sjúkratryggingar. Hvað snertir sjálfseignarstofnanir er gert ráð fyrir sama fyrirkomulagi og nú er, þ. e. a. s. daggjaldafyrirkomulagi, og gert er ráð fyrir að stjórnarnefnd í samráði við daggjaldanefnd sjúkrahúsa samkv. almannatryggingalögunum ákveði það gjald. Fer um slíkar greiðslur eins og áður, gert ráð fyrir óbreyttu fyrirkomulagi. Í ákvæðum til bráðabirgða er gert ráð fyrir, þrátt fyrir að gildistaka sé miðuð við n. k. áramót, að þegar í stað verði hafist handa við stofnun deildar innan félmrn. og skipað verði í stjórnarnefnd og svæðisstjórnir. Þetta ber allt að sama brunni: ætlast er til að aðilar hefji störf sem fyrst er undirbúi gildistöku laganna þannig að lögin taki í raun og veru gildi um áramótin næstu. Að svo stöddu sé ég ekki ástæðu til að fjalla frekar um efnisatriði þess frv. sem hér liggur frammi, enda er mál mitt orðið nokkuð langt. Í stað þess vísa ég til frv. sjálfs og þeirra ítarlegu upplýsinga sem með því fylgja, um leið og ég þakka þeirri nefnd, sem samdi frv., fyrir vel unnin störf. Ég vænti þess, að félmn. Nd. - þessarar hv. d. vinni eins vel við frv. og félmn. hv. Ed. hefur gert, sem afgreiddi málið á örfáum dögum, og þó að langt sé orðið liðið á þingtímann geri ég mér vonir um að það fái afgreiðslu fyrir þinghlé þar sem þessi mál hafa að undanförnu verið mikið rædd, bæði hér innan veggja og utan. Ég tel löggjöf á þessu sviði mjög brýna og því allt til vinnandi að koma henni á fót sem allra fyrst. Ég minni á að þeir aðilar, sem hafa fjallað um þetta frv., hafa flestir lýst yfir ánægju sinni með efnisatriði þess Enn fremur minni ég á að ekki er gert ráð fyrir gildistöku fyrr en um áramót n, k. Góður tími vinnst því til að vinna að skipulagningu í millitíðinni, auk þess sem tími vinnst til að gera fjárhagsáætlanir, m. a. með hliðsjón af fjármögnun ríkisins á komandi fjárlagaári. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir lagði fram í þessari hv. d. frv. um Framkvæmdasjóð öryrkja, eins og hv. þm þekkja, og d. hefur afgreitt það til Ed. Félmn. Ed, hefur á þskj. 630 tekið öll helstu efnisatriði þess frv. upp í það frv. sem hér er til umr. og er það vissulega vel. Tekjuöflunarleiðum frv. um Framkvæmdasjóð öryrkja hefur þó verið breytt að verulegu leyti frá því sem þar var gert ráð fyrir. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til félmn. hv. deildar með ósk um jafnskjóta afgreiðslu og frv. fékk frá Ed. Einnig legg ég til að því verði vísað til 2. umr.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., til l. um aðstoð við þroskahefta er stjfrv. og kemur frá Ed. í nokkuð breyttum búningi frá því að það var lagt fram. Það, sem gerst hefur, er, eins og hæstv. félmrh. gerði grein fyrir, að annað frv. til l., um Framkvæmdasjóð öryrkja, sem flutt var í hv. Nd. fyrr á þessum vetri, hefur að talsverðu leyti verið sameinað þessu frv., fellt inn í það, og þannig kemur frv. nú aftur til þessarar þd. Hér er um að ræða mjög merkilegt félagsmál, velferðarmál sem ég geri ráð fyrir að þm. séu yfirleitt sammála um að þurfi að gera úrbætur á. En eins og ég gat um áður er frv. nú breytt að því leyti til, að gert er ráð fyrir að sérstakt framlag úr ríkissjóði renni til nýs sjóðs, Framkvæmdasjóðs öryrkja, og segir í frv., eins og það kemur frá Ed. að tekjur sjóðsins skuli vera: Ríkissjóður skal árlega leggja sjóðnum til a. m. k. 1 milljarð kr. Skal sú fjárhæð hækka í hlutfalli við verðlagsvísitölu miðað við árið 1979 að grunni. Ástæða er til í þessu sambandi að minna á að nýlega hefur Alþ. samþ. lög um stjórn efnahagsmála o. fl. sem öðlast þegar gildi og er kveðið á um það í 8. gr. þeirra laga, að fyrir lok þessa árs skuli ákvæði í lögum, sem kveða á um skyldu ríkissjóðs til fjárframlaga til sjóða og einstakra verkefna með föstum reglubundnum hætti, tekin til endurskoðunar og kannað að hve miklu leyti fjárframlög til þessara þarfa verði framvegis ákveðin með fjárlögum ár hvert og í áætlun með fjárlagafrv. næstu þrjú árin eftir lok hvers fjárhagsárs. Í öðru lagi er gert ráð fyrir í lögum um stjórn efnahagsmála o. fl., að á þessu ári skuli ákvarðanir í ríkisfjármálum við það miðaðar að heildartekjur og útgjöld á fjárlögum haldist innan þeirra marka sem svara til 30% af vergri þjóðarframleiðslu. Síðan segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Svipað markmið skal gilda fyrir árið 1980.“ - M. ö. o. hafa menn markað þá stefnu að binda sig við um 30% af vergri þjóðarframleiðslu með tekjuöflun til ríkissjóðs. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir í lögum um stjórn efnahagsmála, að kostnaðarmat á tillögum frv., sem hafa í för með sér kostnaðarauka fyrir ríkissjóð, skuli liggja fyrir frá fjárlaga- og hagsýslustofnun. Það, sem mér finnst galli á meðferð þessa máls er ekki að frv. skuli verða samþ. um aðstoð við þroskahefta, heldur hitt, að ekki skuli jafnhliða rætt um hvernig á að standa að fjáröflun sem nemur 1 milljarði kr. ofan á það sem fyrir er. Það eru í raun og veru afleitir starfshættir á Alþ. að ekki skuli vera miklu vandaðri umræða og tillögugerð um báða þætti málsins, bæði útgjaldaþáttinn og einnig tekjuöflunina, og það sé tekið til umr. jöfnum höndum hvernig á að mæta útgjöldum, sem menn eru sammála um að stofna til, og að hve miklu leyti. Ég held að slíkt væri eðlilegt. Ég tók ekki eftir því hvaða hæstv. félmrh. lagði til um n. í þessu sambandi. En eins og frv. er í núverandi búningi er gert ráð fyrir miklum viðbótarútgjöldum ríkissjóðs. Þess vegna er e. t. v. eðlilegt að vísa málinu til fjh.- og viðskn. Ég tók þó ekki eftir því hvaða till. hæstv. félmrh. gerði um það. Án þess að ræða málið nánar vil ég vekja athygli hv. þm. á þessu: Ég hef ekki sérstöðu í þessu máli. Ég er fylgismaður málsins og flokkur minn. En ég vil aðeins vekja athygli á að þegar verið er að taka ákvarðanir um lögbundin útgjöld úr ríkissjóði er eðlilegt að ræða með hverjum hætti á að standa að fjáröflun. Nú er það svo, eins og ég gat um áður, að gert er ráð fyrir að fyrir lok þessa árs skuli ákvæði í lögum, sem kveða á um skyldu ríkissjóðs til fjárframlaga til sjóða og einstakra verkefna með föstum reglubundnum hætti, tekin til endurskoðunar. Hér er að sjálfsögðu verið að víkja frá þeirri stefnu sem kemur fram í þeim lögum. Það hefur verið talað mikið fyrir því á hv. Alþ. í vetur og raunar áður, að æskilegt væri að draga úr mörkuðum tekjustofnum í lögum til að fjárlög ríkisins verði notuð í vaxandi mæli sem hagstjórnartæki, m. a. í baráttunni við þá illvígu verðbólgu sem við eigum við að stríða. Málsmeðferð með þessum hætti gengur að sjálfsögðu á svig við þá stefnu. Ég er ekki með tillögugerð í þessu máli, en sem fjmrh. taldi ég nauðsynlegt að láta þessi sjónarmið koma fram og vekja á þeim athygli. Ég er ekki heldur með till. um að vísa þessu máli til fjh.- og viðskn. nema hæstv. félmrh. fallist á það. En ég tel slíkt eðlilegt með tilliti til þess að verið er að binda ríkissjóði bagga, hvorki meira né minna en 1 milljarð, og til viðbótar er verið að verðtryggja það framlag til næstu ára. Því er í raun og veru nauðsynlegt að sú hlið málsins fái athugun í fjh.- og viðskn. Ég tel það eðlilegt, eins og frv. birtist nú fyrir þessari hv. þd., en ég er ekki með till. um það nema hæstv. félmrh. fallist á það sjónarmið.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni og fyllsta stuðningi við það frv. sem hér liggur fyrir um aðstoð við þroskahefta. Hér er, eins og fram hefur komið, um heildarlöggjöf að ræða, sérstaklega að því er varðar ýmis félagsleg málefni, en fjallar ekki sérstaklega um sérkennslu eða endurhæfingu þar sem þau málefni ættu að vera vel tryggð, a. m. k. að því er varðar löggjöf um sérkennslu þroskaheftra, með samþykkt grunnskólalaganna, þó þeim hafi ekki verið framfylgt eins og grunnskólalögin gera ráð fyrir vegna skorts á fjármagni til þeirra mála, eins og öllum hv. þdm. ætti að vera kunnugt eftir þær umr. sem fram hafa farið um þau mál á þessu þingi í umr. um Framkvæmdasjóð öryrkja og óþarfi ætti að vera að rekja nánar. En hvers vegna sérstaka heildarlöggjöf um félagsleg málefni þroskaheftra? Í fljótu bragði ætti að vera óþarfi í lýðræðis- og velferðarríki að setja löggjöf er varðar þroskahefta, svo sjálfsagt ætti að vera að slíkt félli undir almenn lög. Auðvitað er vitað mál að þroskaheftir þurfa á meiri aðstoð að halda í þjóðfélaginu en aðrir þegnar landsins, en hana ætti að vera sjálfsagt að veita án slíkrar sérstakrar löggjafar. En því miður sýnir reynslan okkur, ekki aðeins hér á landi, heldur einnig í nágrannalöndum, að slíkar sérstakar lagasetningar hafa verið nauðsynlegar til þess að tryggja þroskaheftum sömu réttindi til náms, þroska og starfa og öðrum þjóðfélagsþegnum. Í mjög ítarlegri grg. er rakin söguleg þróun þessara mála, og hún sýnir glöggt hve mikil nauðsyn hefur verið á slíkum lagasetningum. Barátta þroskaheftra fyrir jafnrétti hefur vissulega tekið langan tíma, sem kannske sést best á því að allt fram til 1930 voru málefni þeirra ekki tekin neinum sérstökum tökum, hvorki í framkvæmd né löggjöf. Sú löggjöf, sem þroskaheftir hafa búið við undanfarna áratugi, er lög um fávitavitastofnanir frá 1967. Sú löggjöf, sem þá þótti nauðsynleg, gengur mjög í berhögg við þá breytingu, sem smám saman hefur verið að þróast, að gera ætti þroskaheftum kleift að lifa sem eðlilegustu lífi og skapa þeim möguleika eins og kostur væri til að blandast heilbrigðum í námi og starfi. En í lögum um fávitastofnanir, sem enn eru í gildi, en falla úr gildi ef þetta frv. verður samþ., var innilokunar- og einangrunarstefnan alls ráðandi, þar sem þroskaheftum var talið best fyrir komið á einangruðum sérstofnunum, en ekki að blandast heilbrigðum í þroska, námi og starfi, sem er sem betur fer að verða ríkjandi og viðurkennd breyting á málefnum þeirra. Lög um fávitastofnanir eru því ómanneskjuleg, ef svo má að orði komast, og löngu orðið tímabært að afnema þau. Ég fagna því þessu frv., sem hér liggur fyrir og örugglega mun tryggja þroskaheftum manneskjulegri framtíð. Stefnan í framtíðinni í þessu máli hlýtur þó að verða sú, að ekki þurfi sérstök lög að gilda í málefnum þeirra, enda var það viðurkenning í þá átt þegar kennslumál þroskaheftra voru felld inn í grunnskólalögin. Sama þróunin mun örugglega verða ofan á þegar heildarfélagsmálalöggjöf, sem brýna nauðsyn ber til að setja, verður að veruleika, þá verði einnig félagsleg málefni þroskaheftra felld inn í þá löggjöf. Í mínum huga á því að vera um tímabundna ráðstöfun að ræða með lagasetningu um aðstoð við þroskahefta, sem forsagan í málefnum þroskaheftra hlýtur að segja okkur að nauðsynleg sé, en stefnan hlýtur að vera að fella slík ákvæði inn í almenna löggjöf um hliðstæð málefni. Ég tel ekki ástæðu til að fara út í einstakar greinar frv., en tel að hér sé um mjög vel unnið frv. að ræða, þó að e. t. v. megi deila um hvort skipulagningin verði þyngri í vöfum með tilkomu eins margra svæðisstjórna og gert er ráð fyrir í frv. En sú samstjórn og samræming á allri skipulagningu, sem koma skal á með þessu frv., er löngu orðin tímabær og nauðsynleg vegna þeirra mörgu þjónustuþátta sem þroskaheftum er nauðsynleg. Ég vil þó aðeins minnast á eitt ákvæði í þessu frv. sem ég tel þýðingarmest og mun í raun skipta sköpum í málefnum þroskaheftra í framtíðinni, en það er ákvæði 10. gr. um að koma á fót greiningarstöð ríkisins. Vísir að slíkri greiningu hefur verið fyrir hendi, en mjög ófullkominn vegna aðstöðuleysis og skorts á sérmenntuðu starfsliði. Ef fyrir hendi væri fullkomin greiningarstöð, eins og frv. gerir ráð fyrir, sem skapaði möguleika á fullkominni greiningu og réttri meðferð strax og vart verður þroskahömlunar, er mögulegt að bregðast skjótt við með fyrirbyggjandi aðgerðum sem hlýtur að auka möguleika þroskaheftra til árangurs í framtíðinni. Þar fengju allir þeir, sem grunur léki á um þroskahömlun, uppeldislega, félagslega og læknisfræðilega meðferð og ráðgjöf sem er undirstaðan undir mestan mögulegan árangur í þroska, námi og starfi síðar meir. Það segir sig sjálft, að ef slíkt er ekki fyrir hendi eða er framkvæmt of seint, en nauðsyn er á slíkri greiningu strax frá fæðingu eða þegar vart verður einhverrar þroskahömlunar, getur það haft alvarlegar og ófyrirsjáanlegar afleiðingar á þroskabrautinni fyrir viðkomandi. Því fagna ég þessu ákvæði sérstaklega. Eins og fram kemur í nál. frá félmn. Ed. hafði n. til meðferðar samhliða þessu frv. frv. til l. um Framkvæmdasjóð öryrkja. Niðurstaða n. var að fella frv. tvö saman þar sem álit n. var, eins og fram kemur í nál., að vegna stjórnunarlegs ósamræmis væri slíki eðlilegt. Ég tel að n. hafi tekist mjög vel í því efni, því að öll þau atriði sem ég vildi ná fram í frv. um Framkvæmdasjóð öryrkja eru tekin inn í þetta frv. og ákvæðin nánasl orðrétt felld inn í frv., en þar er gert ráð fyrir nýjum kafla, 6. kafla, sem heitir: „Framkvæmdasjóður.“ Eins og segir þar er hlutverk hans að fjármagna, auk ákvæða frv. um aðstoð við þroskahefta, þær framkvæmdir vegna sérkennslu og endurhæfingar sem frv. um Framkvæmdasjóð öryrkja var byggt á að fjármagna skyldi. Hér er því um sjóð að ræða sem fjármagna á ýmis brýn mál öryrkja, svo sem verndaða vinnustaði, endurhæfingarstöðvar og dvalarheimili. Einnig hefur verið fellt inn í þetta frv. það mikilvæga ákvæði í frv. um Framkvæmdasjóð öryrkja að nýta megi 10% af ráðstöfunarfé sjóðsins til annarra og sameiginlegra verkefna varðandi sérkennslu og endurhæfingu. Má þar nefna gerð námsskrár, kennslutæki ýmiss konar til að aðlagast ýmsum nýjum aðstæðum og ekki síst að hægt er að nýta fé til að sérmennta starfslið sem mikill skortur hefur verið á, því að það segir sig auðvitað sjálft að með tilkomu slíks fjármagns sem Framkvæmdasjóður öryrkja gerir ráð fyrir gæti orðið um verulega uppbyggingu ýmissa sérdeilda, sérskóla og stofnana að ræða, en slíkt kallar á aukna þörf á fólki með ýmsa sérmenntun. Sveigjanleiki í fjármögnun og aðlögunarmöguleiki sjóðsins til að fást við framtíðarverkefni er því nauðsynlegur til að aðlagast breyttum aðstæðum. Eins má nefna, að sjóðurinn á einnig að byggja á og vinna eftir þeim áætlunum frá menntmrn. og endurhæfingarráði sem frv. um Framkvæmdasjóð öryrkja gerði ráð fyrir, auk þess sem fellt er inn mjög mikilvægt ákvæði sem framkvæmdasjóðsfrv. gerði ráð fyrir, en ekki var í frv. um aðstoð við þroskahefta, að inn í stjórnarnefndina komi fulltrúar frá Öryrkjabandalaginu og Þroskahjálp. Í miklum umr. á Alþ. í vetur um Framkvæmdasjóð öryrkja kom fram gagnrýni á tekjuöflunarleiðir frv. varðandi gjald af áfengi og tóbaki. Það stóð aldrei á mér að viðurkenna við þær umr. að æskilegra væri að fjármagna verkefnin, sem sjóðnum væru ætluð, eftir öðrum leiðum, ef - og ég undirstrika: ef trygging fengist fyrir að svo yrði örugglega gert. Engar hugmyndir um fjármögnun höfðu þeir, sem gagnrýndu tekjuöflunarleið frv., uppi aðrar en þær, að slíkt átti að fjármagna á fjárlögum, sem ótvíræð reynsla síðustu ára sýnir að hefur aðeins að óverulegu leyti verið gert. Ég var því tilbúin að falla frá ákvæðunum um þá tekjuöflun sem frv. gerði ráð fyrir, að tilskilinni tryggingu fyrir að tryggt væri örugglega á annan hátt fjármagn til þeirra verkefna, og það vil ég undirstrika sérstaklega. Í meðförum Ed. var sú breyting gerð, að ríkissjóður skal árlega leggja til 1000 millj. kr. og skal sú fjárhæð hækka í hlutfalli við verðlagsvísitölu. Ég þarf varla að taka það fram, að ef sú verður einnig niðurstaða þessarar hv. d. að samþykkja fjármögnun til Framkvæmdasjóðs öryrkja á þennan hátt er ég fyllilega ánægð og tilgangi mínum með framlagningu frv. í vetur fyllilega náð, enda einnig öll veigamestu efnisatriði frv. felld inn í frv. um aðstoð við þroskahefta. Hér er um víðtækan sjóð að ræða sem grípur inn á öll helstu málefni þroskaheftra og öryrkja og getur orðið geysileg lyftistöng til jafnréttis þessara hópa á við aðra þjóðfélagsþegna. Frv. um aðstoð við þroskahefta gerði ekki ráð fyrir neinu fjármagni nema á fjárlögum, og hefði sú hætta vissulega verið fyrir hendi að fjármagnsskortur hefði staðið framkvæmdum fyrir þrifum. Þetta atriði vil ég sérstaklega undirstrika hér. Hæstv. fjmrh., sem talaði áðan, var með ýmsar efasemdir um þá stefnu sem málin hafa tekið varðandi fjármögnun á sjóðnum. En ég vil benda á að þegar markaðir tekjustofnar verða endurskoðaðir samkv. ákvæðinu í frv. um stjórn efnahagsmálanna hlýtur að verða tekið sérstakt tillit til þessa sjóðs - Framkvæmdasjóðs öryrkja - þar sem hann á að fjármagna félagsleg málefni sem sannarlega hafa verið í fjársvelti. Því óttast ég ekki þá endurskoðun. Ég hlýt og verð að vona að þeir, sem fjalla um þessi mál í endurskoðuninni, taki tillit til þessa málaflokks. Ég vil benda á vegna orða hæstv. fjmrh. um hvernig standa ætti undir þessum útgjöldum, að ég benti á leið til þess í upphaflegu frv. mínu þó að ekki hefði verið farið eftir henni. Hann benti á 30% fjárfestingarhámarkið í frv. um stjórn efnahagsmála. Það hlýtur að vera hægt að fella þessar framkvæmdir innan þess ramma, en draga úr öðrum framkvæmdum að sama skapi, þar sem þessi mál hafa verið afskipt. Hæstv. fjmrh. minntist á og taldi æskilegt að þetta mál færi til meðferðar í fjh.- og viðskn. Ég vil eindregið óska eftir að verði haldið við það sem hæstv. félmrh. lagði til, að málið fari í félmn. Ég óttast að ef það fer til fjh.- og viðskn. muni framgangur þess tefjast verulega. Þar sem stutt er eftir af þingi óska ég að málið fari í félmn. Ed. hefur haft snör handtök við afgreiðslu og meðferð frv. í d. og trúi ég að það fái sama byr í þessari hv. deild. Friðrik Sophusson: Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr. í síðari d., á ættir að rekja til nefndarskipunar sem fór fram á dögum síðustu ríkisstj., og sú nefnd var skipuð af þeim hæstv. fyrrv. ráðh. Matthíasi Bjarnasyni, Gunnari Thoroddsen og Vilhjálmi Hjálmarssyni. Í þessu frv., eins og fram hefur komið, er verið að tryggja samhæfingu í málefnum þroskaheftra og kemur sú löggjöf í staðinn fyrir löggjöf sem að ýmsu leyti er fábrotin og að öðru leytinu úrelt, en þá er um að ræða fyrst og fremst lög um fávitastofnanir. Þetta frv. gerir að sjálfsögðu það gagn að sameina eða samræma aðgerðir ríkisvaldsins og hins opinbera gagnvart því fólki sem þar á í hlut. Landssamtökin Þroskahjálp tilnefndu mann í þá nefnd sem undirbjó þetta mál, og var sá maður, Jón Sævar Alfonsson, formaður nefndarinnar. Ber að geta þessa hér vegna þess hve stóran þátt þau samtök eiga í samningu þessa frv. og reyndar í öðrum þáttum þessa máls, og ber að minnast á þann þátt sérstaklega vegna þess arna og jafnframt á Öryrkjabandalag Íslands. Hæstv. félmrh. ræddi hér um svokallaða „normaliseringu“, sem tíðkast að kalla aðhæfinguna að þjóðfélaginu, og er orð sem notað er á Norðurlöndunum fyrst og fremst yfir það hugtak. Þar er komið inn á gífurlega veigamikið mál er varðar þroskahefta. Þar er komið inn á þau atriði að rannsóknir hafa sýnt að með því að nægilega snemma sé unnið að aðstoð við þroskahefta megi reikna með að þeir geti miklu meir en talið hefur verið bjargað sér við venjulegar aðstæður í þjóðfélaginu. Þessi stefna hefur að nokkru leyti verið rekin hér á landi að undanförnu og birtist í því t. d., að stofnað er til sérdeilda í hinu almenna skólakerfi hér í Reykjavík, t. d. í Hlíðaskóla og Laugarnesskóla, eða þá sérdeilda hjá dagvistunarstofnunum fyrir yngri börn, eins og í Múlaborg, en birtist enn fremur í sérstökum bústöðum í venjulegum íbúðahverfum fyrir fólk sem er þroskaheft, og má þar nefna íbúð sem rekin er á vegum Styrktarfélags vangefinna, og það birtist í hugmyndum manna um verndaða vinnustaði fyrir þetta fólk, sem hefur nokkuð verið gert að, en þó hvergi nærri því nógu mikið. Þessu er lýst frekar í 12. gr. frv. Ef litið er á þróun þessara mála hérlendis og reyndar erlendis líka má segja, að þegar verkaskiptingin setti mörk sín á iðnaðarþjóðfélögin hafi þroskaheft fólk verið lagt til hliðar í þjóðfélaginu, því var komið fyrir á geymslustöðum og geymt þar, því að engum datt í hug að það fólk gæti komið þjóðfélaginu að gagni né heldur að þjóðfélagið gæti gert nokkuð fyrir það. Nú hefur orðið breyting á og nú er sú stefna ríkjandi, sem kemur fram í þessu frv., að gefa eigi þroskaheftum einstaklingum möguleika á að lifa í þjóðfélaginu með fullum réttindum. Í þessu sambandi verður aldrei nógsamlega þakkað átak foreldra- og styrktarfélaga, og ég vil vekja athygli á hve slíkt átak hefur verið mikilvægt fyrir alla þróun málsins. Það er athyglisvert að foreldrafélög, aðstandendafélög og styrktarfélög fylgjast rækilega með þeim sem þroskaheftir eru. Þetta hlýtur að vekja spurningu, sem kannske kemur ekki þessu máli beinlínis við, en þó óbeinlínis, og það er sú staðreynd, að þau ungmenni í þessu þjóðfélagi, sem ekki þurfa á sérstakri aðstoð að halda til að ná eðlilegum líkamlegum eða andlegum þroska, hafa nánast verið sett til hliðar í því þjóðfélagi sem við lifum í. Það er varla og með mjög takmörkuðum hætti gert ráð fyrir foreldrafélögum fyrir slík börn eða afskiptum aðstandendafélaga eðlilegra barna - barna sem ekki þurfa á aðstoð að halda. Foreldrar slíkra barna virðast þess vegna hafa miklum mun minni áhuga á hvernig farið er með þau börn en hinir sem annast uppeldi barna sem eru þroskaheft. Ég vek athygli á þessari staðreynd, því að ég held að þar sé verk að vinna, það sé verk fyrir venjulegar fjölskyldur, venjulega foreldra í þessu þjóðfélagi, að taka meiri og meiri þátt í uppeldishlutverkinu sem hingað til hefur verið afhent skólakerfinu. Í þessu frv. og í stefnu þeirra samtaka, sem mest hafa látið sig þessi mál skipta, kemur rækilega fram sá rauði þráður, að réttur barnsins eigi að sitja í fyrirrúmi. Gert er ráð fyrir að foreldrar séu aðstoðaðir við uppeldi barnanna, og má þar nefna 12. gr., sem áður var minnst á, í sambandi við afþreyingarheimili og fleiri stofnanir af því taginu. Þessi stefna er ekki eingöngu mannúðarstefna, heldur byggist hún líka á fjárhagssjónarmiðum, enda gera menn sér grein fyrir að því lengur sem börn eru hjá foreldrum sínum, þeim mun léttara er það fyrir þjóðfélagið fjárhagslega. Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa mörg orð um málið. Ég veit að þm. eru almennt samþykkir þessu frv., en ég vil þó í lokin aðeins minnast á þau atriði sem hér hafa verið til umr., þ. e. a. s. þau atriði sem tóku breytingum í Ed. og varða aðallega Framkvæmdasjóðinn. Eins og kom fram í máli hæstv. fjmrh. og hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur er um að ræða ágreining eða a. m. k. hugsanlegan ágreining á milli þm. og ríkisstj. um hvernig standa skuli að þessu máli. Auðvitað verður ríkisstj. og þeir flokkar, sem hana styðja, að ná samkomulagi í málinu, því að okkur er öllum ljóst hver forsaga þess er á þessu þingi. Þingið hafnaði fjárveitingum til þessa máls við fjárlagagerð fyrir árið 1979. Síðan kom til atkvæða frv. hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um sérstakan framkvæmdasjóð og það fékk undirtektir í hv. Nd. og var sent til Ed., þar sem það var sameinað því frv. sem hér liggur fyrir til afgreiðslu. Ég ætla ekki að leggja dóm á hvernig verður staðið að því að greiða úr þessu máli, en tel æskilegast málsins vegna að það verði gert á milli funda eða í starfi nefnda. Í því sambandi held ég að það sé rétt ábending, sem hér hefur komið fram, að ekki sé óeðlilegt að málið fái a, m. k. einhvers konar meðferð í hv. fjh.- og viðskn. þingsins, þegar tillit er tekið til þess að hér er um að ræða útgjöld sem eru að upphæð um 1 milljarður kr. Ég vil jafnframt benda á að við afgreiðslu frv. um Framkvæmdasjóð öryrkja gerðist það, að þrátt fyrir að sumir þm. væru á því að slíkur sjóður yrði stofnaður var ágreiningur um það meðal stuðningsmanna málsins hvort marka skyldi tekjustofna til sjóðsins. Í sjálfu sér er tiltölulega lítill munur á hvort um er að ræða markaða tekjustofna eða mörkuð útgjöld, eins og hér er gert ráð fyrir, hvort tveggja bindur að sjálfsögðu nokkuð völd þeirra manna sem sitja við hagstýrið á þjóðarskútunni. Þess vegna er ekki óeðlilegt að þetta mál fái meðferð í fjh.- og viðskn., og ég er þess fullviss að þeir ágætu höfðingjar, sem sitja í hv. fjh.- og viðskn., eru fúsir til að greiða fyrir þessu máli og finna viðunandi lausn á því.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja umr. þessa máls. En ég tel að það geti ekki farið eftir samkomulagi ráðh. hvernig vinnubrögðum er háttað á Alþ. Ég held að með tilliti til þingskapa og þeirra starfa, sem við hér vinnum, hljóti mál, sem fjalla um útgjöld ríkissjóðs upp á 1 milljarð, að fara til fjh.- og viðskn. til umfjöllunar. Ég kannast ekki við að frv. með slíkum útgjöldum sem þessum hafi ekki þangað farið. Hæstv. fjmrh. vék að þessu áðan og taldi sig ekki geta flutt till. öðruvísi en hæstv. félmrh. féllist á það. Ég er reiðubúinn að flytja þá till., þar sem ég tel það eðlilegt og rétt og að þm. eigi ekki að vinna störf sín hér samkv. samkomulagi við ráðh., heldur samkv. þeim reglum og þeim venjum, sem hér hafa gilt, og því, sem eðlilegt er samkv. þeim málum sem hér eru til umfjöllunar. Ég legg því til, að þessu máli verði vísað til fjh.- og viðskn., og vonast til að sú n. taki málið til afgreiðslu og vinni að því með þeim hraða sem mögulegt er.



Út af ræðu hv. 1. þm. Reykn. leyfi ég mér að benda á 15. gr. þingskapa, þar sem segir að hvor þd. skuli kjósa fastanefndir til að fjalla um ákveðnar tegundir mála. Það er helsta ákvæði sem við er að styðjast í prentuðu máli varðandi það, hvernig vísa skuli þingmálum til nefnda, og ég get ekki fallist á lögskýringu hv. 1. þm. Reykn. né heldur á lögskýringu hæstv. fjmrh. Ég tel að enginn vafi sé á að frv. um aðstoð við þroskahefta á að ganga til félmn. Það er auðvitað alveg rétt að fjallað er um fjárhagsmálefni í þessu frv., en það hlýtur þó hver hv. þm. að sjá að meginefni frv. fjallar um félagsleg mál, aðstoð við þroskahefta. Við fjöllum að sjálfsögðu um fjöldamörg mál önnur, um ýmsa þætti í atvinnumálum og öðrum þjóðmálum, þar sem einnig er stofnað til fjárútláta fyrir ríkissjóð. Þegar kemur til þess að ræða þetta frekar sem fjármál er það fyrst og fremst verkefni fyrir fjvn. En ég held að sú þn. í d., sem á að öllu eðlilegu að fjalla um þetta mál, sé félmn., eins og gert var í Ed., og ég tel að aðrar lögskýringar séu rangar. 



Herra forseti. Ég er sammála hæstv. fjmrh. um að ýmislegt má bæta í sambandi við starfshætti og vinnu að gerð frv. En ég get ekki fallist á þá skoðun hans, að þetta frv. eigi að fara til skoðunar hjá fjárlaga- og hagsýslustofnun, af þeirri einföldu ástæðu að tekið er fram í frv. sjálfu hver upphæðin er, hvað það kostar. Í lögum um efnahagsmál o. fl. stendur að útreikningsstofnun, fjárlaga- og hagsýslustofnun, eigi að reikna kostnaðinn út. Það er sérstaklega tekið þar fram. Ég fellst því ekki á skoðun hæstv. fjmrh. Auðvitað er rétt að frv. þetta þrengir ramma okkar, þ. e. a. s. við lendum fyrr upp undir 30% þakinu við gerð fjárlaga fyrir næsta ár vegna þess. En allir virðast vera sammála um að þetta séu allt saman nauðsynleg verkefni. Sumt af greiðslunum, hluti af þeim 1 milljarði sem hér er verið að ræða um, gengur til greiðslu á skólamannvirkjum, sérkennslustofnunum sem eru ákveðnar með öðrum lögum. Vegna till. hæstv. fjmrh. um að þetta fari til fjh.- og viðskn. vil ég segja að ég get ekki fallist á þá till. Ég vil a. m. k. ekki flytja neina till. í þá átt vegna þess hve áliðið er þings og vegna þess hve það mundi tefja málið mikið. Ég stend þess vegna áfram að þeirri till. að frv. verði vísað til félmn.



Herra forseti. Ég hafði ekki beðið forseta um neinn úrskurð í þessu máli, sem mér virtist hann þó kveða upp áðan. Ég get sagt honum að ég lagði fram till. um, að þessu máli yrði vísað til fjh.- og viðskn., einfaldlega til þess að hann slyppi við að kveða upp úrskurð og d. kvæði sjálf á um hvort málið færi til fjh.- og viðskn. eða til félmn., eins og hæstv. félmrh. hafði lagt til. Ég get hins vegar ekki fallist á þau rök, sem forseti d. bar fram vegna þeirrar till. sem ég flutti, og tel mig hafa rök fyrir því, en sé ekki ástæðu til að ræða þau. En ég hef lagt fram till., hæstv. félmrh. hefur lagt fram till. og eins og hv. 1. þm. Austurl. kom með sem aths. hlýtur d. að kveða á um hvert hún sendir þetta mál til skoðunar. Að málið geti ekki farið til fjh.- og viðskn. þessarar d. vegna þess hvar það var í n. í Ed. er ekki heldur skýring. Málið var flutt í hv. Ed. án þess að í því væru ákvæði um útgjöld upp á 1 milljarð. Það er félmn. Ed. sem flytur brtt. við frv. þar. Frv. breytist í meðförum Ed. og þegar það kemur hingað til Nd. skiptir það svo miklu útgjöld ríkissjóðs að að mínum dómi er ekkert annað eðlilegt en fjh.- og viðskn. fjalli um málið í þessari deild.



Út af hinni síðari ræðu hv. 1. þm. Reykn. er alveg ljóst að till. hans mun koma hér til atkv. En ég mun bera till. þannig upp, sem fyrir liggja, að till. hæstv. ráðh. um félmn. verður borin upp fyrr. Það er skoðun mín að þetta mál heyri undir félmn., en að sjálfsögðu mun d. skera úr því við atkvgr.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka mikinn þátt í þessum umr. og mun tala örstutt mál. Ég hef ekki haft aðstæður til að kynna mér að neinu verulegu marki sjálft frv. ríkisstj. um aðstoð við þroskahefta og ætla að leiða hjá mér umr. um það á þessu stigi. En nú hefur verið fellt inn í það annað frv. sem ég mælti nokkuð gegn á sínum tíma vegna þess hvernig fjáröflun var hugsuð eða henni átti að koma fyrir. Nú hefur hv. Ed. breytt þeirri fjáröflun í ríkisframlag. Ég tel að það sé eðlileg afgreiðsla þar sem um er að ræða verkefni sem Alþ. hefur þegar ákveðið að vinna skuli samkv. fyrri lögum og hefði átt að standa við fyrir lifandi löngu og mál til komið að gert sé. Ég álít að aðalefni þessa frv. sé félagsmálalegs eðlis. Ég er þess vegna á sömu skoðun og hæstv. forseti að því leyti til. En auðvitað samþykki ég fúslega, eins og hér hefur jafnan verið gert þegar ágreiningur er um n., það sem hv. 1. þm. Austurl. sagði úr sæti sínu, að d. úrskurði þetta. Ég vil til viðbótar aðeins segja að rökin fyrir því að flytja málið til fjh.- og viðskn. eiga að vera þau að hér sé fjallað um útgjöld ríkisins. En mér er spurn, hvort fjh.- og viðskn. hafi vald frekar en aðrar n. til þess að ákveða útgjöld ríkisins - þ. e. a. s. aðrar en fjvn. Ég hef ekki verið þeirrar skoðunar að fjh.- og viðskn. geti fremur en aðrar n. ákveðið slík útgjöld. Og auðvitað eru fjh.- og viðskn.-menn viðstaddir allar afgreiðslur og ef þeir sjá annmarka á þessu tiltekna atriði geta þeir vafalaust kynnt sér það án þess að málinu sé vísað til þeirra. Ég átti ekki von á að hv. fjh.- og viðskn.-menn vildu fara að taka að sér að gerast skoðunarmenn og dómarar í því hvernig málum þroskaheftra á að koma fyrir þegar fjármögnun er fráskilin.



Herra forseti. Fyrir þessari hv. d. lá frv. um Framkvæmdasjóð öryrkja sem félmn. þessarar d. fékk til meðferðar, ræddi rækilega og meiri hl. hennar mælti með samþykkt frv. Það var svo samþ. hér í d. og afgreitt Frá henni til Ed. Í hv. Ed. lá svo einnig fyrir stjfrv. um þroskahefta og ákvað félmn. þeirrar d. að steypa frv. saman í eitt. Ég get út af fyrir sig fallist efnislega á þá breytingu sem Ed. hefur gert. Aðalatriðið er að fá tryggan tekjustofn til þessara nauðsynjamála. Hvort það er gert með því gjaldi af áfengi og tóbaki, sem frv. upphaflega gerði ráð fyrir, eða með lagaákvæði um að tiltekin upphæð, 1000 millj., skuli á ári hverju renna til þessara mála er ekki aðalatriðið. Hitt er aðalatriðið, að í lögum sé tryggt fjármagn til þessara framkvæmda. Ég mun því fylgja frv. eins og það liggur fyrir. Frv. um þroskahefta, sem ekki hefur verið fyrr til meðferðar í þessari hv. d., heldur var lagt fyrir Ed., er ég samþykkur. Á síðasta kjörtímabili var rækilega rætt um þessi mál milli þeirra þriggja ráðh. sem málin heyrðu undir, þ. e. a. s. hæstv. menntmrh., heilbr.- og trmrh. og félmrh., og skal ég ekki rekja þær ítarlegu umr. sem áttu sér stað milli hinna þriggja ráðh, og landssambands þroskaheftra. Upp úr þessum viðræðum kom sú þriggja manna nefnd, sem ráðh. þrír skipuðu, og tel ég að nefndinni, sem einnig var skipuð fulltrúum frá landssambandi þroskaheftra hafi vel tekist. - Þetta er varðandi efnishlið málsins og ég fylgi þessu frv. eins og það kemur nú frá hv. Ed. Varðandi það ágreiningsmál, sem hér hefur komið upp, til hvaða n. eigi að vísa þessu frv., tel ég alveg einsætt að frv. fái að fara til félmn. Frv. um Framkvæmdasjóð öryrkja var í félmn. þessarar hv. d., bæði frv. fóru til félmn. í Ed. og samkv. eðli málsins og venjum á þetta mál heima í félmn. Væri það, að ég ætla, ekki í samræmi við eðli máls og venjur að frv., sem fjallar um slíkt félagsmál eins og hér er um að ræða, þó að um fjármögnun sé þar rætt, færi ekki til félmn. Ég legg því eindregið til að hv. d. samþykki að vísa frv. til félmn.



Herra forseti. Ég tel ástæðu til vegna þeirrar till., sem komið hefur fram hjá hv. þm. Matthíasi Mathiesen, - hann er nú að vísu farinn héðan - að beina þeirri spurningu til hans, hvers vegna hann sá ekki ástæðu til eða gerði till. um að vísa frv. um Framkvæmdasjóð öryrkja, þegar það var til umfjöllunar í Nd., til fjh.- og viðskn. Þar var um markaðan tekjustofn að ræða, en hér er um mörkuð útgjöld að ræða. Þetta er ótvírætt hluti af félagslegu frv. og á því ótvírætt heima í félmn. Ég vil eindregið taka undir ummæli hv. þm. Einars Ágústssonar um að fjh.- og viðskn. ætti ekki að hafa meira vald í slíku félagslegu máli en hv. félmn. Og ég tel hv. félmn. ekkert vanbúnari eða vanhæfari en fjh.- og viðskn. til að draga réttmætar ályktanir í þessu efni og skila þeirri ályktun sem hún vill gera í þessu máli og telur réttmæta. Ég endurtek, að ég tel hana ekkert vanbúnari eða vanhæfari til að draga réttmætar ályktanir um málið.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er flutt, til breytinga á lögum nr. 30 frá 12. maí 1970, um Húsnæðismálastofnun ríkisins, er ekki stórt mál sem þarfnast ítarlegrar framsögu. Ég ætla því ekki að hafa mörg orð um það. Tilefni þessara breytinga er að fram til síðustu áramóta hafa lánveitingar til nýbygginga og til endurbyggingar íbúðarhúsnæðis verið í höndum tveggja aðila. Stofnlánadeild landbúnaðarins annaðist slíkar lánveitingar til húsnæðis í sveitum, en Húsnæðismálastofnun ríkisins aðrar. Á síðasta áti var tekin ákvörðun um að breyta tilhöguninni og færa allar lánveitingar til eins aðila, þ, e. Húsnæðismálastofnunar. Varð af þeim sökum nauðsynlegt að breyta lögum um báða aðila. Lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins var breytt 16. maí s. l. með lögum nr. 60 frá 1978 og þá felldar niður heimildir Stofnlánadeildarinnar til íbúðarhúsalána. Tók sú breyting gildi um síðustu áramót. Nú er lagt til að gera tilsvarandi breytingar á lögum um Húsnæðismálastofnun ríkisins, nr. 30 frá 12. maí 1970. Að vísu hefur ekki verið talin þörf á að breyta 4. gr. þeirra laga, sem fjallar um hlutverk Byggingarsjóðs ríkisins, því að þar er honum falið að annast allar lánveitingar til íbúðabygginga annarra en þeirra sem Stofnlánadeild landbúnaðarins veitir lán til. Það leiðir því af sjálfu sér, að þegar lánveitingar Stofnlánadeildarinnar falla niður tekur Byggingarsjóður ríkisins sjálfkrafa við. Hins vegar er nauðsynlegt að gera beinar breytingar á kaflanum um sparnað til íbúðabygginga, þar sem fjallað er um sérstakar innlánsdeildir á vegum Byggingarsjóðs og Stofnlánadeildar og um skyldusparnað, til þess að sá sparnaður færist allur til Byggingarsjóðs ríkisins um leið og verkefnið flyst til hans. 1. gr. frv. gerir ráð fyrir að 3. mgr. 10. gr. laga um Húsnæðismálastofnun ríkisins falli niður, en þessi mgr. hljóðaði svo: „Tilsvarandi ákvæði gilda um þá menn utan kaupstaða og kauptúna, sem leggja á þennan hátt fé í Stofnlánadeild landbúnaðarins við Búnaðarbanka Íslands.“ 2. gr. frv. gerir ráð fyrir þeirri einu breytingu á 1. mgr. 11. gr. laga um Húsnæðismálastofnun, að niður falli fyrirmæli um að skyldusparnað þeirra, sem búsettir eru í sveitum, skuli ávaxta í Stofnlánadeild landbúnaðarins við Búnaðarbanka Íslands. Verður allur skyldusparnaður eftir þessa breytingu ávaxtaður í Byggingarsjóði ríkisins. 3. gr. frv. gerir svo ráð fyrir að 2. mgr. 13. gr. laga um Húsnæðismálastofnun ríkisins breytist á þann veg, að sérstakt gjald, sem skattyfirvöld geta ákveðið á hendur þeim sem vanrækja sparimerkjakaup, skuli renna óskipt til Byggingarsjóðs ríkisins, en ekki til Stofnlánadeildar jafnframt eins og nú er. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til félmn. þessarar hv. d. og til 2. umr.



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. frá fjh.- og viðskn. N. hefur fjallað um það frv., sem hér er til umr., um vissar breytingar á lögum um söluskatt. Málið er þegar afgreitt frá Ed. og fjh.- og viðskn. beggja d. hafa orðið sammála um að mæla með samþykkt frv. óbreytt. Efni frv. er að undanþiggja söluskattsgreiðslum vinnu við verksmiðjuframleidd hús þannig að þar verði um að ræða sambærilega aðstöðu við vinnu þá sem fram fer og verið hefur söluskattsfrjáls við húsbyggingar sem unnar eru á byggingarstað. Ég vil leyfa mér að lesa yfir frvgr., þannig að efni málsins verði ljóst. Frv. er aðeins ein grein og er á þessa leið, með leyfi forseta: „Við 1. tölul. 7. gr. laganna bætist tveir nýir málsl. er orðist svo: Þó er fjmrh. heimilt að ákveða með reglugerð að frá heildarsöluverði verksmiðjuframleiddra íbúðarhúsa megi framleiðandi þeirra draga við söluskattsuppgjör tiltekinn hundraðshluta verðsins. Skal frádráttarhlutfallið ákveðið sérstaklega fyrir hin ýmsu afhendingarstig verksmiðjuframleiddra íbúðarhúsa og taka mið af því að sú verksmiðjuvinna verði undanþegin söluskatti er unnin hefði verið söluskattsfrjáls á byggingarstað við smíði húss á hefðbundinn hátt.“ Ég hygg að efni þessa frv. þarfnist ekki frekari skýringa, en endurtek aðeins að lokum að í fyrsta lagi hafði frv. verið afgreitt einróma frá Ed. og fjh.- og viðskn. Nd. varð sammála um að mæla með samþykkt þess.



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. sjútvn. að beiðni frsm., hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, í fjarveru hans. Þetta litla frv. fjallar um heimildir til handa smábátum minni en 20 m að lengd að stunda dragnótaveiðar á tveimur litlum svæðum fyrir Vestfjörðum. Ég vil geta þess, að það er mál þeirra, sem gerst til þekkja, að skarkolastofn okkar þoli miklu meiri veiði en nú er, og fyrir því er það að vísindamenn á þessu sviði hafa mælt með frv. og samþykkt þess. Breytingin, sem n. gerir á frv., er að nema á brott, þar sem lagt var til að leyft yrði að veiða með botnvörpu og flotvörpu, orðið „flotvarpa“ sem ekki þótti ástæða til að þarna stæði. N. hefur rætt málið á nokkrum fundum sínum og eins og ég sagði haft um það samráð við fiskifræðinga og þeir tjáð samþykki sitt við þessari lagabreytingu. N. hefur orðið sammála um afgreiðsluna, en hv. þm. Garðar Sigurðsson skrifaði undir nál. með fyrirvara og hefur enda borið fram brtt. við frv. sem hann dregur til baka til 3. umr. Ég hygg að ég megi fullyrða að samkomulag sé orðið um þá brtt., sem hann mun flytja við 3. umr., og fyrir því er það, herra forseti, að ég óska eftir að 2. umr. verði nú lokið og atkvgr. þannig að frv. megi ganga til 3. umr., og þá væntanlega verður gengið um leið frá því samkomulagi sem ég hygg að hafi náðst við hv. þm. Garðar Sigurðsson með tilliti til þeirrar brtt. sem hann hefur flutt við frv.



Herra forseti. Ég kveð mér hér hljóðs þar sem hv. þm. Garðar Sigurðsson, 3. þm. Suðurl., hefur beðið mig að flytja þau boð í fjarveru hans að hann dregur til baka til 3. umr. þá brtt. sem hann hefur flutt við þetta frv., en brtt. er á þskj. 579. Ég sé ekki ástæðu til að hefja umr. um efnisatriði málsins, en vil aðeins koma þeim skilaboðum á framfæri í fjarveru hv. þm. að hann dregur brtt. til baka til 3. umr.



Herra forseti. Í fjarveru hv. þm. Ellerts B. Schram mæli ég fyrir áliti minni hl. menntmn. um frv. til l. um framhaldsskóla. Nál. minni hl. er á þskj. 665. Eins og komið hefur fram varð n. ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. n., fulltrúar stjórnarflokkanna, leggur til að frv, verði samþ. Fulltrúar Alþfl. skrifa þó undir með fyrirvara, enda mun hafa verið samþ. á þingflokksfundi hjá þeim Alþfl.-mönnum að frv. skyldi ekki ná fram að ganga á þessu þingi. Slíkar samþykktir hjá þingflokki Alþfl. hafa orðið að þola endurskoðun oft á þessu þingi og svo kann að vera einnig nú, en það kemur í ljós. Minni hl. n. er ekki reiðubúinn til þess að standa að samþykkt frv. og liggja til þess margar ástæður. Í nál. okkar nefnum við þessar helstar: Það hefur legið fyrir, að kostnaður sveitarfélaga muni aukast mjög verulega vegna þeirrar kostnaðarskiptingar sem frv. gerir ráð fyrir og felst í því að kostnaður af tveimur fyrstu skólaárum framhaldsskólans skiptist milli ríkis og sveitarfélaga eftir sömu meginreglum og kostnaður við grunnskólann. Eftir að Samband ísl. sveitarfélaga hafði mótmælt þessum fyrirætlunum er sú breyting lögð til af hálfu meiri hl. n., að komið verði til móts við sveitarfélögin með því að viðhaldskostnaður grunnskóla leggist jafnt á ríki og sveitarfélög í stað þess að hann sé að öllu leyti greiddur af sveitarfélögunum eins og nú er. Við í minni hl. erum algerlega andvígir þessari fyrirætlan, enda gengur það þvert á þá stefnu, sem Samband ísl. sveitarfélaga hefur mótað, og gengur einnig þvert á þá stefnu sem Sjálfstfl. hefur kynnt varðandi verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga að því er skólamál varðar. Við nefnum einnig að það liggi ekki fyrir raunhæfar upplýsingar um hvaða útgjaldaauka samþykkt frv. hefur í för með sér. Það fylgir að vísu kostnaðaráætlun með frv. og í nál. meiri hl. er gerð tilraun til að meta áhrif frv. á heildarkostnað framhaldsskóla, en í báðum tilfellum er rennt blint í sjóinn, eins og raunar er viðurkennt í nál. meiri hl. Miðað við þetta, sem hér hefur verið sagt, og með hliðsjón af ástandi í skólamálum, sérstaklega að því er varðar nemendur, er veruleg hætta á að verið sé að samþykkja löggjöf sem í sjálfu sér kann að vera góðra gjalda verð, en hefur það eitt í för með sér að raska stórlega núverandi kerfi án þess að ríki, sveitarfélög eða fræðsluyfirvöld hafi nokkur tök á að framkvæma hana svo að viðhlítandi sé. Þá hefur verið ágreiningur uppi um framtíð sérskólanna. Samkv. frv. og brtt. meiri hl. n. er ekki skorið á þann ágreining, en sá þáttur er svo veigamikill að ótækt er að afgreiða frv. án þess að tekin sé ljós og skýr af staða til hans og staða sérskólanna ákveðin í tengslum við stefnumótun í framhaldsskólanáminu. Þá verður framkvæmd laganna mjög undir því komin hvernig reglugerðir verða úr garði gerðar. Heimildir um setningu reglugerða eru svo rúmar og vald rn. svo víðtækt að þar getur brugðið til beggja átta. Það er skoðun minni hl., að þessar heimildir eigi að þrengja og setja nánari lagaákvæði þar að lútandi. Þá hafa komið fram mjög miklar efasemdir hjá reyndum skólamönnum um ágæti þeirrar stefnu að breyta menntaskólum, eins og þeir eru í núverandi mynd, í framhaldsskóla eða fjölbrautaskóla. Með hliðsjón af þessu öllu leggjum við í minni hl. til að þetta mál verði afgreitt með rökstuddri dagskrá. Ég ætla að fara nokkrum fleiri orðum um þetta mál. Ég legg áherslu á það atriði, að með þessu frv. er gengið þvert á þá stefnu að skýr mörk verði í samskiptum ríkis og sveitarfélaga að því er varðar rekstur framhaldsskóla. Sú stefna, sem frv. markar, gengur sem sagt þvert á þá stefnu sem sveitarfélögin hafa markað og talað um í mörg undanfarin ár. Í öðru lagi legg ég áherslu á það, að gefist er upp við hina raunverulegu stefnumótun sem þó fólst í frv. eins og það upphaflega var lagt fyrir, þar sem gert var ráð fyrir að lög um hina ýmsu sérskóla yrðu numin úr gildi þegar settar hefðu verið reglugerðir af rn. hálfu um þá. Frá þessari stefnumótun er horfið með brtt. meiri hl. n., þar sem kveðið er á um að áður en slíkar reglugerðir séu settar hafi Alþ. gefist kostur á að marka stefnuna með samþykkt þál. um meginefni viðkomandi reglugerða, eins og segir í brtt. nefndarinnar. Fulltrúaráðsfundur Sambands ísl. sveitarfélaga, sem haldinn var á Húsavík dagana 28. og 29. mars s. l., gerði sérstaka ályktun um þetta mál, enda snerist fundurinn eingöngu um þetta frv. Mætti ráða af áliti meiri hl. menntmn., að raunverulega væri með brtt. meiri hl. verið að ganga svo til móts við óskir Sambands ísl. sveitarfélaga að frv. væri sambandsstjórninni þóknanlegt í öllum atriðum. En því fer víðs fjarri að svo sé og vil ég vegna þeirra orða, sem bæði féllu í gær hjá hv. frsm. meiri hl., svo og þess, sem segir í áliti meiri hl., fara nokkrum orðum um álit fulltrúaráðsfundarins á þessu máli. Þar segir svo m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Með frv. því til l. um framhaldsskóla, sem nú liggur fyrir Alþ., er stefnt að því, að sveitarfélög eigi kostnaðaraðild að tveimur fyrstu bekkjum framhaldsskóla, bæði að því er varðar stofnkostnað og rekstrarkostnað, með sama hætti og grunnskóla. Í umr. og till. á undanförnum árum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hefur sú stefna verið ofarlega á baugi að framhaldsnám að loknum grunnskóla ætti að vera á vegum ríkisins og kostað af því. Fulltrúaráðið er ekki reiðubúið til að fallast á, að sveitarfélögin verði gerð að rekstraraðila þessa skólastigs ásamt ríkinu með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir, og telur það ekki horfa til gleggri verkaskila milli þessara aðila.“ - Þá segir einnig að því er varðar hlutdeild sveitarfélaga í stofnkostnaði framhaldsskóla: „Er þess að geta, að ákvæði frv. eru um margt óljós, t. d. að því er varðar sérskóla ríkisins, og telur fulltrúaráð nauðsyn að lögákveða hvaða skólar skuli haldast áfram sem ríkisskólar.“ Þá segir að með frv. sé lagður aukinn fjárfestingarkostnaður á sveitarfélögin sem mundi koma mjög misþungt á hin ýmsu þeirra eftir því hvernig húsnæðismál framhaldsskóla eru þar á vegi stödd. Áherslu verði því að leggja á að ríkið kosti allar byggingar framhaldsskóla. Þá segir hér einnig, að áætlað sé samkv. könnun, sem Samband ísl. sveitarfélaga hafi látið gera, að útgjöld sveitarfélaga í heild vegna rekstraraðildar að framhaldsskólum samkv. frv. mundu aukast a. m. k. um 500 millj. kr. á ári miðað við meðalverðlag áætlað á árinu 1979. Auk þess eru mörg atriði samkv. frv. háð reglugerðarákvörðunum, svo sem um skipulag kennslu og nemendafjölda í kennsluhópum. Fulltrúaráðið telur að slík ákvæði eigi að ákvarða í lögunum sjálfum ef af samþykkt þeirra verði. Ákvæði frv. um námsvistargjöld þarf að dómi fulltrúaráðsins að athuga nánar. Hætt er við að innheimta þeirra, eins og gert er ráð fyrir í frv., muni valda margvíslegum erfiðleikum og verða flókin í framkvæmd. Þar er að vísu gerð breyting af hálfu meiri hl., aðallega að því er varðar innheimtuna, þar sem námsvistargjöldin skulu greidd úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga af framlagi sjóðsins til viðkomandi sveitarfélags. Þá eru stjórnunarákvæði frv. gerð að umtalsefni og sagt að þau séu þannig, að mjög séu takmarkaðir möguleikar einstakra sveitarstjórna til að hafa áhrif á útgjöld framhaldsskólans. Sérstaklega á þetta við um sveitarstjórnir í dreifbýli. Fulltrúaráðið telur að stjórnunarákvæði í 21. gr. séu allt of viðamikil og þung í vöfum og muni tæpast í framkvæmd leiða til eins virkra áhrifa framhaldsskólaráðs á framkvæmd og mótun skólastarfsins og að er stefnt. Fulltrúaráðið telur einnig, að hér sé um svo veigamikið mál að ræða að rétt sé að það verði athugað frekar, og leggur áherslu á að samráð verði haft við nefnd þá sem nú vinnur að tillögugerð um verkaskiptingu milli ríkisins og sveitarfélaganna. Hér hef ég talið upp alla þá þætti sem greinir í ályktun fulltrúaráðsfundarins, nema tvo - og hverjir skyldu þeir vera? Jú, þeir eru þessir: „Verði sú niðurstaða löggjafans við samþykkt þessa frv., að aukin verði kostnaðarleg þátttaka í rekstri framhaldsskóla, verður að gera þá kröfu, að annað tveggja verði gert, að létta af þeim útgjaldaliðum eða veita þeim nýja tekjustofna til að mæta þeim kostnaði.“ Og hvert er ráð meiri hl. n. við þessum tilmælum fulltrúaráðsfundarins? Þau eru ósköp einföld. Þau eru þau, sem greinir í frv. til l. um breyt. á lögum um grunnskóla, þ. e. 293. máli þingsins, að ríkið skuli aftur taka þátt í viðhaldskostnaði grunnskólans. Þessu var breytt með lögum frá Alþ. árið 1975, og þar var beinlínis verið að ganga til móts við stefnu sveitarfélaganna um að skýrari mörk skyldu vera milli ríkisins og sveitarfélaganna á þessu sviði sem mörgum öðrum. Nú er sem sagt ráðið að stíga þetta skref aftur til baka, halda áfram því samkrulli sem fyrir var. Með þessu telur meiri hl. menntmn. að nægilega sé stungið upp í sveitarfélögin, þau muni láta þetta gott heita. En ég fullyrði að því fer víðs fjarri að stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga, fulltrúaráðið eða sveitarstjórnarmenn yfirleitt sætti sig við þessa aðferð. Það var sem sagt farið fram á að annaðhvort fengju sveitarfélögin tekjustofna til þess að standa undir hinum aukna kostnaði eða létt yrði af þeim einhverjum kostnaðarliðum, en ekki þessum. Annað atriði, sem eftir stendur úr ályktun fulltrúaráðsins, er svo þetta: „Þrátt fyrir þá ágalla, sem hér hefur verið bent á, leggur fulltrúaráðið áherslu á að það er sammála mörgum atriðum frv. og telur brýnt að lög um samræmdan framhaldsskóla verði sett.“ Það er vissulega ljóst í hugum sveitarstjórnarmanna yfirleitt, að það er brýnt verkefni að setja lög um framhaldsskóla. Framhaldsskólinn, eins og hann nú er, hefur haldið áfram að þróast nánast fyrir tilviljun og sveitarfélögin hafa ekki átt annars kost en að taka þátt í þeim leik. Sífellt hefur verið lagt meira og meira á sveitarfélögin í þessum efnum. Og auðvitað vilja sveitarstjórnarmenn að lög um framhaldsskóla nái fram að ganga, en þeir eru ekki tilbúnir að taka við hverju sem er. Ég benti í þessu sambandi á álit svokallaðrar verkaskiptingarnefndar sem vann á vegum Sambands ísl. sveitarfélaga fyrir nokkrum árum og skilaði áliti. Þar var skýrt kveðið á um að það væri ósk sveitarfélaganna að algerlega yrði skorið á milli og framhaldsskólinn yrði á vegum ríkisins. Það sama var uppi á teningnum hjá þeirri verkaskiptingarnefnd sem hefur starfað undanfarin ár og er reyndar enn að starfi - gaf út álit um fyrsta hluta verkefnis síns á s. l. ári sem varðaði verkaskiptinguna á milli ríkis og sveitarfélaga. Þar var einnig kveðið á um þetta atriði. Að því er varðar stefnu frv. um sérskólana hefur, eins og ég áðan sagði, verið horfið frá þeim fyrirætlunum sem í frv. voru, í 37. gr. þess, þar sem kveðið var á um að hin ýmsu lög um sérskóla skyldu numin úr gildi þegar reglugerðir hefðu verið settar. Yfir n. rigndi mótmælum frá fjölda aðila varðandi þessar fyrirætlanir, og þá er leiðin sú að slá öllu á frest og flytja brtt. þess efnis að Alþ. skuli með þál. samþykkja þær reglugerðir sem samdar verða um þessi efni í menntmrn. Út af fyrir sig er ástæða til að fagna brtt., vegna þess að þá gefst vissulega ráðrúm til að athuga þessi mál miklu betur, en það sýnist ekki mikil skynsemi í því að vera að samþykkja heilan lagabálk um framhaldsskóla ef svo veigamiklum þætti sem þessum er slegið á frest. Ýmislegt fleira mætti ræða varðandi þetta mikilsverða mál, en ég ætla ekki að gera það að sinni. Ég læt þó í ljós efasemdir um að hér sé farið inn á rétta braut, svo að ég sleppi því sem varðar kostnaðarskiptinguna og samskipti ríkis og sveitarfélaganna, heldur nefni þá menntapólitík sem í frv. er. Okkur í n. þótti athyglisvert að hlýða á mál rektors Menntaskólans í Reykjavík, sem kom á fund n. Ég minnist þess, að hann hafði orð á því að honum þótti verst hvernig allt væri flatt út, að því er honum sýndist, með þeirri stefnu sem mörkuð væri í frv. Hann taldi, að flest, sem þarna væri sagt, væri sótt til Svíþjóðar; og benti á að í því landi væru aðstandendur barna farnir að stofna nýja og sérstaka menntaskóla sem aðstandendurnir kostuðu sjálfir þar sem háskólar annarra landa væru hættir að taka við nemendum úr framhaldsskólum í Svíþjóð. Ég minnist þess einnig, að rektor sagði, þegar hann var að ræða um tungumálakennsluna eins og hún er tíðkuð núna, eitthvað á þá leið, að ef tilgangur menntakerfisins væri sá að menn gætu komið inn til Marks and Spencer og fengið stuttar nærbuxur, en ekki síðar, þætti honum of dýrt að reka menntakerfið til að ná þeim tilgangi. Með hliðsjón af því, sem ég hef hér sagt, voru fulltrúar Sjálfstfl. í n. ekki reiðubúnir til að samþykkja þetta frv. Ég legg áherslu á að þó að margt sé jákvætt í frv. og mikil nauðsyn sé að sett verði löggjöf um framhaldsskóla þannig að þessi mikilvægu mál hætti að þróast fyrir tilviljun, eins og þau hafa gert, þá eru svo veigamiklir gallar á frv. að mér sýnist fráleitt að samþykkja það í þessum búningi. Þess vegna leggjum við til að málið verði afgreitt með rökstuddri dagskrá, eins og greinir í nál. okkar á þskj. 665.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. menntmn. Nd. fyrir að hafa afgreitt þetta mál og þá sérstaklega meiri hl. n. fyrir að hafa afgreitt það jákvætt. Ég tel að hér sé um að ræða mál sem ekki þoli neina frekari bið og að fráleitt sé með öllu að ætla að fara að slá því enn einu sinni á frest. Þetta frv. felur í sér samræmt framhaldsskólakerfi, sem hefur fjöldamarga mikilvæga kosti fram yfir það kerfi sem við nú búum við. Það mikilvægasta við það kerfi er vafalaust að þar er um að ræða samræmt kerfi sem stuðlar að samræmdum einingum og áföngum innan framhaldsskólans og kemur í veg fyrir að nemendur lendi á blindgötum ef þeir flytjast milli skólahverfa eða hætta námi sem þeir hafa hafið og ekki hentar þeim. Þetta kerfi er einnig þannig uppbyggt, að það hentar sérlega vel í dreifbýli og gerir okkur kleift að byggja upp 3–4 skóla í hverju kjördæmi. Ég tel að hér sé um að ræða mjög mikilvægt dreifbýlismál. En það mikilvægasta við þetta frv. er þó vafalaust að með því er stuðlað að jafnrétti verknáms á við bóknám, en það er einmitt eitt af mikilvægustu stefnumiðum ríkisstj. í menntamálum að koma því í kring. Verkmenntun hlýtur með þessu frv., bæði stjórnunarlega og fjármálalega jafnrétti á við bóknám, og verulegar líkur eru á því og miklar vonir eru við það bundnar að menntun ungs fólks verði í betra samræmi við þær kröfur sem gera verður til þess. Námsframboð getur orðið miklu fjölbreyttara en verið hefur. Nemendur fá stóraukið valfrelsi, og líkur eru á að menntun þeirra verði fjölbreyttari en með hinu fyrra kerfi. Þetta mun í fyrsta lagi stuðla að því, að hæfileikar ungs fólks nýtist betur en ella, og í öðru lagi mun það vafalaust ýta undir áhuga unga fólksins á skólastarfinu þegar það fær miklu meira ráðið um hvaða nám það stundar. Einnig eru í þessu frv. mjög mikilvæg ákvæði um fullorðinsfræðslu, sem geta skipt verulegu máli um þróun þess hluta fræðslukerfisins. Ég sagði áðan að afgreiðsla þessa frv. þyldi ekki bið. Þegar er kominn fjölbrautaskóli á Akranesi og hafa nýverið allir skólar í því kjördæmi, sem bjóða framhaldsnám og grunnskólanám, gert með sér samning um rekstur og starfsemi framhaldsskóla í kjördæminu. Á Norðurlandi vestra er hið sama uppi á teningnum. Það er verið að byggja upp framhaldsskólamenntun með fjölbrautasniði um allt kjördæmið og nefnd, sem verið hefur að störfum í vetur, hefur einróma komist að niðurstöðu um skipan mála í því kjördæmi, þótt vissulega væru margir svartsýnir á að það gæti tekist vegna þess að lengi hafa verið ýfingar og ýtingar um hvaða skólastaðir kæmu þar einkum til greina. Á Norðurlandi eystra er starfandi sérstök framhaldsskólanefnd sem er að undirbúa framhaldsskólakerfið í því kjördæmi. Sömu sögu er að segja af Austurlandi. Þar er í fullum gangi undirbúningur að því að koma skipulagi af þessu tagi í framkvæmd. Ég vil láta þess getið, að um síðustu helgi var haldin ráðstefna á vegum Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi að frumkvæði fræðsluráðs Austurlands og sambands sveitarfélaga þar í kjördæmi. Á þeirri ráðstefnu voru mættir sveitarstjórnarmenn og skólamenn víðs vegar að úr kjördæminu. Þeir komust einróma að eftirfarandi niðurstöðu, eins og kemur fram í ályktun sem fundurinn gerði og fékk senda í gær, en upphaf ályktunarinnar hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ráðstefnan telur, að meginatriði frv. til l. um framhaldsskóla séu það mikilsverð að dráttur á afgreiðslu þess sé mjög óæskilegur, og hvetur því eindregið til að frv. verði afgreitt sem fyrst frá Alþingi. Ráðstefnan telur sjálfsagt að löggjöf eins og hér um ræðir komi til reglubundinnar endurskoðunar, bæði til að aðlaga hana dómi reynslunnar og taka upp nýjungar í skólastarfi og menntun sem til bóta og framfara horfa. Ráðstefnan fagnar því, að menntmrn. er reiðubúið til að koma til móts við óskir sveitarfélaga um skiptingu kostnaðar við framhaldsskóla og taka mið af þeirri gagnrýni sem fram hefur komið á fjárhagskafla frv. af hálfu sveitarstjórna.“ Ég les ekki meira úr þessari ályktun. Það seinasta, sem ég vitnaði í, mun einmitt vera um till. þær sem meiri hl. menntmn, hefur lagt fram um kostnaðarskiptingu varðandi viðhald í grunnskólum, sem kemur til móts við óskir sveitarfélaganna um að fjárhagsbyrði þeirra þyngist ekki af völdum samþykktar þessa frv. Menntmrn. bárust í gær tilmæli frá fræðsluyfirvöldum í Vestmannaeyjum, þar sem eindregið er óskað eftir að hafinn verði rekstur fjölbrautaskóla þar í bæ á næstkomandi hausti. Á Suðurnesjum hefur verið samstarf allra sveitarstjórna um rekstur fjölbrautaskóla og munu allir vera sammála um það, sem eitthvað þekkja til málsins, að rekstur þess skóla hafi gengið með ágætum. Í Hafnarfirði er nú starfræktur fjölbrautaskóli og í Reykjavík hefur verið fjölbrautaskóli starfandi í Breiðholti um nokkurt skeið, auk þess skóla sem má segja að hafi innt af hendi brautryðjendastarf á þessu sviði, Menntaskólans í Hamrahlið, sem fyrstur skóla hér tók upp áfangakerfi. Ég held að það lauslega yfirlit, sem ég hef hér gefið um þróun þessara mála, sýni ljóslega að skólamenn um allt land bíða óþolinmóðir eftir að Alþ. afgreiði þetta mál. Þróunin er á fleygiferð um land allt og það jafnvel þótt ekki sé búið að samþykkja þetta frv. Ég get fullvissað hv. alþm. um að verði frv. ekki samþ. mun það að vísu ekki snúa þeirri þróun við, en það mun hins vegar valda stórkostlegum vandræðum víðs vegar um land vegna þess að mjög erfitt er fyrir skólamenn og fyrir ráðuneytismenn að fylgja þróuninni eftir án þess að lagagrundvöllur sé fyrir hendi. Ég hlýddi áðan á talsmann minni hl. menntmn. Nd., þar sem hann mælti með að frv. yrði vísað frá og því slegið á frest enn um langa hríð. Ég get fullvissað hv. alþm: um að þessi rödd var í litlu samræmi við óskir skólamanna og ég held flestra sveitarstjórnarmanna víðs vegar um land, enda verð ég að segja, að ég skil ekki hvaða afstöðu Sjálfstfl. hefur tekið til þessa máls eftir að hafa staðið að því sem ríkisstjórnarflokkur tvo undanfarna vetur að frv. með mjög keimlíku efni væri lagt fram í þinginu. Sjálfstfl. hlýtur að hafa lagt blessun sína yfir frv. þegar það var lagt fram á árunum 1977 og 1978. Ég vil gjarnan fá upplýsingar um hvað útskýri þá stefnubreytingu sem hefur átt sér stað þar á bæ. Í áliti minni hl. menntmn. er mjög mælt gegn þeim lausn sem meiri hl. n. gerir till. um, þar sem reynt er að koma til móts við það sjónarmið sveitarfélaganna að kostnaður þeirra af þessari breytingu eigi ekki að aukast. Ég get fallist á að vel mætti hugsa sér aðra lausn, eins og t. d. að sveitarfélög fengju frekari tekjustofna til að taka á sig þennan kostnað, og vissulega má líka hugsa sér að ríkið tæki alfarið á síg þann kostnað. Vissulega er það alveg rétt, að til eru ýmsar leiðir í þessum efnum. En ég víl leggja á það áherslu hér, að ekki má stöðva afgreiðslu frv. á þessari forsendu. Verkaskiptingarmálin varðandi ríki og sveitarfélög eru mjög flókin mál og verða ekki leyst með afgreiðslu þessa frv. Ég vænti þess hins vegar, að þau verði fyrr eða síðar leyst á þann veg að sveitarstjórnarmenn megi vel við una. En við verðum að finna lausn í þessum efnum sem dugar til bráðabirgða, þar til verkaskiptingarmálin hafa verið tekin til endurskoðunar og fengið er fullt samkomulag um hvernig þeim málum verður skipað. Hv. þm. Ólafur G. Einarsson minntist á, að viðhaldskostnaður hefði verið lagður að fullu á sveitarfélögin á árinu 1975, og sagði orðrétt, að gengið hefði verið til móts við óskir sveitarfélaganna með þeirri breytingu. Hann var að reyna að telja þeim mörgu þm., sem ekki voru á þingi á þeim tíma, trú um að sú breyting hefði verið gerð í einhverju vinsamlegu samkomulagi við sveitarfélögin, líklega eftir þráðbeiðni þeirra og í nánu samstarfi við þau. En þeir, sem sátu á Alþ. á þeim tíma, vita að svo var ekki. Þessi breyting var gerð án nokkurs samráðs við Samband ísl. sveitarfélaga.

Þetta er rangt.

Ég man ekki betur en sveitarfélögin hafi einmitt mótmælt þessari breytingu á sínum tíma. Það má að vísu vel vera að sveitarfélögin og ákveðin nefnd, sem starfaði á þeirra vegum, hafi talið að sú skipan mála gæti komið til greina að framhaldsskólarnir yrðu alfarið á herðum ríkisins, en þegar kom að þessari breytingu hér í þinginu bárust mótmæli frá Sambandi ísl. sveitarfélaga sem kvartaði yfir því að ekki væri haft samráð við sambandið um breytinguna. Sérstaklega man ég eftir því, að gagnrýnt var á sínum tíma að þessi viðhaldskostnaður væri lagður á sveitahreppana. Það lagðist sannarlega meiri kostnaður á sveitahreppa en kauptúnahreppa vegna þess að sveitahrepparnir þurftu að taka á sig kostnað af rekstri heimavista, en það þurftu kaupstaða- og kauptúnahreppar ekki að gera. Ég vil því segja það eitt um þetta, að menn geta auðvitað endalaust deilt um hvort þetta eða hitt skipulag sé eðlilegra í sambandi við aðild ríkis og sveitarfélaga að rekstri og stofnkostnaði framhaldsskóla. En við leysum. ekki þann vanda um leið og við afgreiðum þetta frv. Við verðum að ætla okkur sérstaklega tíma til þess að taka það mál upp í heild, og þá er auðvitað vel hugsanlegt að það atriði, sem er í þessu frv., verði tekið líka til endurskoðunar eins og margt annað í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Það, sem skiptir máli núna, er það eitt, að sveitarfélögin geti ekki kvartað yfir því að á þau sé lögð fjárhagsbyrði umfram þá sem hvílt hefur á þeim vegna rekstrar framhaldsskólans. Fyrir þessu er séð með þeirri breytingu sem meiri hl. menntmn. hefur lagt fram og felur í sér að helmingur at viðhaldskostnaði grunnskólans verði greiddur af ríkinu. Með þeirri breytingu er ljóst að sveitarfélögin hagnast, ef eitthvað er, á þeim skiptum. Í nál. minni hl. menntmn. er kvartað yfir því, að engar raunhæfar upplýsingar liggi fyrir um hvaða útgjaldaauka samþykkt frv. hefur í för með sér. Að vísu fylgir kostnaðaráætlun frv. og í nál. meiri hl. er gerð tilraun til að meta áhrif frv. á heildarkostnað framhaldsskóla. En í báðum tilfellum er rennt blint í sjóinn, eins og raunar er viðurkennt í nál. Auðvitað segir það sig sjálft, að Alþ. hlýtur að renna blint í sjóinn með það, hvaða ákvarðanir fjárveitingavaldið kemur til með að taka að mörgum árum liðnum. Við vitum ekki um fjárlög nema fyrir eitt ár í einu, og við getum ekki vitað neitt um örlæti Alþ. og ríkisstj. að mörgum árum liðnum. Að því leyti má segja að Alþ. renni blint í sjóinn með það, hvaða kostnað frv. hefur í för með sér, að það fer nokkuð eftir ákvörðunum Alþ., hversu margir skólar verða stofnaðir og hvernig rekstri þeirra verður háttað. Að öðru leyti er ekki hægt að kvarta yfir því, að ekki sé gerð fullkomin grein fyrir kostnaðaráhrifum þessa frv. Mér er nær að halda að um ekkert annað frv., sem nú er á ferðinni á Alþ., liggi jafnljóslega fyrir hvað fjárhagslega hlið snertir og einmitt þetta frv. Í frv. eru þessu máli gerð ítarleg skil á mörgum bls., og í nál. er sérstaklega um það fjallað í ítarlegri grg. Ég get samþ. að gott sé að gera mikla kröfur í þessum efnum. Við höfum einmitt nýverið samþykkt, í nýsamþykktu efnahagsfrv. sem nú er orðið að lögum, að gera miklar kröfur að þessu leyti. En ég leyfi mér að fullyrða, ef grg. frv. er skoðuð og nál., að þessari kröfu sé fullkomlega fullnægt og ekki sé hægt að gera betur, nema menn ætli sér að gerast spámenn um hversu örlæti Alþ. verði háttað á komandi árum. Til þess er ekki hægt að ætlast. Þriðja atriðið, sem hv. minni hl. n. gerir aths. við, er að samþykkt frv. muni raska stórlega núverandi kerfi án þess að ríki, sveitarfélög eða fræðsluyfirvöld hafi nokkur tök á að framkvæma lögin svo að viðhlítandi sé. Þessi orð eru algerlega út í bláinn. Ég sé ekki betur en ríki og sveitarfélög verði einmitt betur í stakk búin til að byggja upp fræðslukerfið eftir að þetta frv. er orðið að lögum, og það er ekkert sem segir að það kerfi, sem hér er gerð till. um, sé í sjálfu sér neitt dýrara kerfi en það sem fyrir er. Það má að vísu segja að hugsanlega sé áfangakerfi eitthvað dýrara í rekstri en venjulegt bekkjakerfi. Það er hugsanlegt að halda slíku fram og færa viss rök að því. En á móti kemur hitt, að þegar um áfangakerfi er að ræða verður námstími nemenda að öllu jöfnu skemmri og þar af leiðir að talsverður sparnaður kemur á móti. Fjórða atriðið, sem minni hl. n. gerir aths. við, er ágreiningurinn um framtíð sérskólanna. Samkv. brtt. meiri hl. menntmn. er ákveðið að örlög sérskólanna verði tekin til sérstakrar meðferðar á Alþ. á síðara stigi. Hv. þm. reyndi að gera þetta atriði tortryggilegt með því að segja að í raun og veru hefði öllum vandanum verið slegið á frest. En þarna fer hann með mjög villandi mál. Það stóð aldrei til og hefur aldrei staðið til, þegar þetta frv. hefur veríð lagt fram á þinginu, hvorki samkv. frv. eins og það var lagt fram í vetur né samkv. frv. eins og það var lagt fram í fyrra eða hittiðfyrra, að taka ákvörðun um framtíð sérskólanna jafnhliða samþykkt þessa frv. Það hefur af öllum, sem til þekkja, verið talið ógerlegt að taka ákvörðun um það allt í einu lagi, bæði ógerlegt og um leið mjög óheppilegt og óhagkvæmt. Það hefur verið talið nauðsynlegt að samþykkja þessa rammalöggjöf fyrst og gefa hinu nýja kerfi tækifæri til að þróast um nokkurra ára skeið og taka þá hægt og þétt ákvörðun um framtíð sérskólanna að vandlega athuguðu máli. Það eina, sem hefur hins vegar breyst með till. meiri hl. menntmn., er að menntmrn. hefur ekki aðstöðu til að taka þessa ákvörðun eitt sér, heldur verður það að leita samþykkis Alþ. um hana. En samkv. frv., eins og það var lagt fram af fyrrv. menntmrh. og eins og það var lagt fram fyrst í vetur, var það vald í höndum menntmrn. Margir hafa hins vegar gagnrýnt að með því væru rn. falin of mikil völd, Alþ. þyrfti að hafa þarna eðlilegt eftirlitsvald, og því hefur þessi brtt. verið gerð með fullu samþykki mínu og menntmrn. En að segja að brtt. feli sérstaklega í sér að verið sé að slá þessum vanda á frest er hreinn misskilningur á eðli málsins. Það stóð aldrei til og enginn hefur lagt til að framtíð sérskóla yrði ákveðin hér og nú um leið og frv., sem hér er til afgreiðslu, yrði samþ. Ég tel að enn sé margt óljóst um framtíð sérskólanna. Ég tel að enn hafi ekki gefist nægilegt svigrúm eða tækifæri til að meta, hvernig hyggilegast sé að haga vélstjóramenntun, fóstrumenntun, - fósturmenntun eins og það heitir reyndar nú orðið, - eða hjúkrunarmenntun, og um slíkt þurfi að fjalla sérstaklega á komandi mánuðum og missirum. En það er ekkert því til fyrirstöðu að framkvæma þessa rammalöggjöf og fara að byggja upp framhaldsskólakerfið, þó að ákvarðanir hafi ekki verið teknar um sérskólana. Þetta skólakerfi verður einmitt að fá að þróast um nokkurt skeið áður en endanlega er gengið frá þeirri hlið málsins. Í fimmta lagi gagnrýnir minni hl. n., að framkvæmd laganna sé undir því komin hvernig reglugerðir verði gerðar úr garði, heimildir um setningu reglugerða séu svo rúmar og vald rn. þar með það víðtækt að þar geti brugðið til beggja átta, það sé skoðun undirritaðra, að þær heimildir eigi að þrengja og setja nánari lagaákvæði þar að lútandi. En ég vil vekja sérstaka athygli á að hér hefur einmitt verið ákveðið að mikilvægustu atriði þessara reglugerða verði lögð fyrir Alþ. og þá einkum og sér í lagi þau atriði sem snerta framtíð sérskólanna og uppbyggingu einstakra námsbrauta. Því er greinilegt að sá, sem haldið hefur á penna þegar þessi orð voru skrifuð á blað, hefur ekki fyllilega gert sér grein fyrir, hvaða áhrif brtt. hv. meiri hl. n. hafði. Í sjötta og síðasta lagi bendir minni hl. n. á að efasemdir séu uppi hjá reyndum skólamönnum, eins og það er kallað, um ágæti þeirrar stefnu að breyta menntaskólum í núverandi mynd í framhaldsskóla eða fjölbrautaskóla, eða eins og segir í nál. minni hl.: „Þá er ekki dregið úr mikilvægi verkmenntunar og því að auka veg hennar, en bent á að þar með megi ekki um leið draga úr gæðum hins klassíska bóknáms.“ Ég endurtek: „megi ekki um leið draga úr gæðum hins klassíska bóknáms.“ Ég vil leyfa mér að spyrja, ef einhver getur svarar því, hvað átt sé við með heimspeki af þessu tagi. Það er ekkert í þessu frv. sem segir til um hvort klassískt bóknám skuli vera meira eða minna. Það er ekkert sem segir til um það í þessu frv. að klassískt bóknám skuli vera með þessum eða hinum hættinum. Hér er um að ræða rammalöggjöf sem fyrst og fremst fjallar um ytri uppbyggingu þessarar skólastarfsemi, en að allt verði flatt út, eins og hv. þm. komst að orði áðan, með samþykkt frv., og hafði eftir ágætum skólamanni, er auðvitað hrein ímyndun sem ekki á nokkra stoð í veruleikanum. Menn hafa t. d. verið að velta því fyrir sér í þessu sambandi, hvort Menntaskólinn í Reykjavík, hinn klassíski gamli menntaskóli, yrði lagður niður með samþykkt þessa frv. Auðvitað er slíkt hinn mesti misskilningur. Í fyrsta lagi er ætlunin að setja reglugerðir um starfsemi fjölbrautaskóla á Reykjavíkursvæðinu á síðara stigi og þá kemur sú reglugerð væntanlega til samþykktar á Alþ. Í öðru lagi liggur alveg ljóst fyrir að ekki verður mögulegt að steypa þeim skólum, sem eru á Reykjavíkursvæðinu, öllum í einn grautarpott og hefur satt að segja engum dottið í hug. Ef fræðsluyfirvöld í Reykjavík telja æskilegt og eðlilegt að menntaskólinn við Lækjargötu, hinn gamli menntaskóli Reykjavíkur, verði starfræktur með svipuðu sniði og nú er sé ég ekki neitt því til fyrirstöðu að svo verði. Og það er hrein hræðsla, sem ekki byggist á neinum staðreyndum, að eitthvað annað sé haft í sigti. Auðvitað er staða Reykjavíkurborgar með allt öðrum hætti en ýmissa sveitarfélaga úti á landi þar sem aðeins er um að ræða einn framhaldsskóla. Þar verða menn yfirleitt að velja framhaldsskóla með fjölbrautasniði, en hér í Reykjavík, þar sem framhaldsskólarnir eru fjöldamargir og við komum til með að hafa hér vafalaust a. m. k. þrjá fjölbrautaskóla, er ekkert því til fyrirstöðu að einnig séu starfræktir skólar sem einungis sinna bóknámi ef það er af fræðsluyfirvöldum í Reykjavík talið eðlilegt og sjálfsagt. Herra forseti. Ég hef hér farið yfir aths. minni hl. hv. menntmn. Ég held að niðurstaða mín hljóti að vera sú, að þær aths. séu ekki sérlega sterkar málefnalega og byggist ekki á ýkjamiklum rökum. Ég vil því að endingu eindregið vænta þess, að mál þetta hljóti góða fyrirgreiðslu hér í d., eins og nú eru horfur á þar sem málið er nú komið til 2. umr. Ég vil ítreka þakkir mínar til hv. menntmn. d. fyrir, að þetta frv. hefur nú loks fengist afgreitt úr n., og vænti þess að það komi til meðferðar í Ed. hið allra fyrsta.



Herra forseti. Í tilefni af fréttaflutningi hv. þm. Ólafs G. Einarssonar áðan af þingflokksfundi Alþfl., þar sem hann lýsti því yfir að þar hefði sú samþykkt verið gerð að tefja fyrir framgangi þessa frv., vil ég koma honum og öðrum þm. í skilning um að engin slík samþykkt hefur verið gerð í þingflokki Alþfl. Það, sem gerðist við umr. um þetta frv. í þingflokknum og ég tel rétt að skýra frá, er að þegar málið var fyrst lagt fram í þingflokknum var gerð aths. við það að ekki fylgdi kostnaðaráætlun. Bent var á að í lögum um stjórn efnahagsmála o. fl., sem nýlega voru samþ. hér á þingi, segir í 13. gr., með leyfi hæstv. forseta: “Fjárlaga- og hagsýslustofnun skal annast hagsýslustarfsemi fyrir ríkisbúskapinn í því skyni að auka á hagkvæmni og ráðdeild í ríkisbúskapnum og í meðferð opinberra fjármuna. Meðal þess háttar verkefna fjárlaga- og hagsýslustofnunar skulu vera, eftir því sem nánar verður ákveðið í reglugerð.“ Og síðan kemur liður 2: „Kostnaðarmat á tillögum frv. sem hafa í för með sér kostnaðarauka fyrir ríkissjóð. Skal slíkt mat liggja fyrir áður en ákvarðanir eru teknar, enda sé því skilað til þingnefndar á tilskildum tíma.“ Það var eðlilega gagnrýnt að slíkt kostnaðarmat lá ekki fyrir. Þingflokkurinn fékk síðar í hendur kostnaðaráætlun. Að vísu er erfitt að meta frv. af þessu tagi til kostnaðar, eins og hæstv. menntmrh. hefur réttilega bent á. Þó var hægt að meta verknámsþáttinn á rösklega 2 milljarða kr. Þessar upplýsingar taldi þingflokkur Alþfl. nægjanlegar. En því er ekki að leyna, að raddir heyrðust um að ekki væri endilega nauðsynlegt að afgreiða frv. á þessu þingi, það gæti beðið næsta þings. Alþfl. gerði sér far um að kynnast á tiltölulega skömmum tíma innihaldi frv. og þá einkum og sér í lagi grg. sem er um 200 bls. - frv. sjálft er eitthvað um 20 bls. og varla það. Þingflokkurinn fékk á sinn fund skólamenn svo og fulltrúa menntmrn., og ég leyfi mér að fullyrða að hann hafi gert sér meira far um en kannske þingflokkur Sjálfstfl. að kynna sér þetta mál frá sérfróðum mönnum. Efnislega fer ég ekki að ræða þetta frv., svo mikið hefur verið um það sagt. Hins vegar hlýtur öllum að vera ljóst að þau grunnskólalög, sem nú eru í gildi, knýja mjög fast á um að frv. verði samþ., og þingflokkur Alþfl. mun styðja það. Ég tel að þær breytingar sem mikilverðastar eru í þessu frv., séu þær, að það felur í sér jafnrétti verknáms á við bóknám. Var tími til kominn að menn færu að meta verknám einhvers hér á landi og hætta framleiðslu á lögfræðingum og viðskiptafræðingum, - offramleiðslu, ef ég mætti orða það þannig. Sú stétt er vissulega nauðsynleg og góð, en ég held að meiri gaum mætti gefa verknámshlið málsins.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., hefur verið á ferð í sölum Alþingis um margra ára skeið, en aldrei hlotið afgreiðslu. Nú er það á leið í gegnum þingið í fyrsta sinn svo merkjanlegt sé, því að það kemur frá Ed. þar sem það hefur hlotið einróma samþykki. Ég hef satt að segja aldrei skilið hvers vegna frv. þetta hefur ekki átt greiða leið í gegnum sali Alþingis, vegna þess að hér er um ótvíræða hagræðingu að ræða sem hlýtur að hafa í för með sér sparnað og ráðdeild í meðferð opinberra fjármuna. Með þessu frv. er að því stefnt að sameina í eina stofnun þrjár stofnanir: Skólavörubúð, Ríkisútgáfu námsbóka og Fræðslumyndasafn ríkisins. Frv. felur síðan í sér skipulag hinnar nýju stofnunar, sem nefnast mun Námsgagnastofnun. Það skal vissulega viðurkennt, að sá dráttur, sem orðið hefur á afgreiðslu frv., hefur orðið til þess að frv. hefur tekið breytingum og áreiðanlega í öllu til batnaðar. Fyrst í stað, þegar frv. var fyrst lagt fram, fannst mönnum að þrátt fyrir sameiningu gætti þess um of og gægðist í gegnum frv., að á bak við stæðu þrjár gamlar stofnanir sem hver um sig starfaði með sínum hætti þótt búið væri að sameina þær í eina stofnun. Mönnum fannst skipulag hinnar nýju stofnunar nokkuð þunglamalegt og hafa þeir sennilega fyrst og fremst af þeirri ástæðu verið tregir til að samþ. það, þó það horfði til nokkurra bóta. Eftir að gerðar voru verulegar breytingar á frv. í þá átt að fella stofnunina saman í samræmda heild og sniðnir voru af því agnúar af þessu tagi hefði frv. átt að eiga hér upp á pallborðið, en af einhverjum ástæðum hefur það alltaf strandað í menntmn. þar til nú að það hefur hlotið afgreiðslu úr annarri deildinni. Í frv. er gert ráð fyrir að ríkisstofnanir, sem starfa að útgáfu, miðlun og framleiðslu námsefnis og kennslugagna, séu sameinaðar í þeirri stofnun sem ég áður nefndi, Námsgagnastofnun, er lúti daglegri stjórn eins forstjóra, námsgagnastjóra. Í stað námsbókanefndar og stjórnar Fræðslumyndasafns ríkisins kemur óskipt námsgagnastjórn og skal hún hafa með höndum yfirstjórn á starfsemi og fjárreiðum Námsgagnastofnunar. Ákvæði eru um náið samstarf Námsgagnastofnunar og þeirra aðila er vinna að endurskoðun námsefnis og nýjungum í kennslustarfi á vegum menntmrn., við Kennaraháskóla Íslands og aðrar þær stofnanir er kennaramenntun veita. Þessi stofnun mun framleiða ýmis náms- og kennslugögn miðað við íslenskar þarfir og aðstæður önnur en prentað mál. Herra forseti. Ég tel að fyrir löngu sé orðið tímabært að mál þetta fái afgreiðslu óbreytt eða með breytingum, eftir því sem Alþ. telur eðlilegt og nauðsynlegt, og síst af öllu megi draga lengur að málið nái fram að ganga. Satt best að segja stendur það þessari starfsemi talsvert fyrir þrifum að ekki hefur fengist úr því skorið hvort Alþ. gæti fallist á þá stefnumótun sem í frv. felst. Eins og ég hef áður tekið fram hefur Ed. Alþ. afgreitt frv, án þess að gera á því nokkrar breytingar. Hvernig sem það veltur í þessari d. legg ég hins vegar aðaláherslu á að frv. fái hraða afgreiðslu á þeim fáu dögum sem eftir eru til þingslita. Ég vil leyfa mér að leggja til, herra forseti, að frv. þessu verði vísað til hv. menntmn. að lokinni 1. umr.



Herra forseti. Aðeins örstutt mál um það frv. sem hér er til 1. umr. í seinni deild. Ég skal viðurkenna að ég hef ekki kynnt mér þetta frv. sem skyldi, en mig langar til að fara fram á það að í n., þegar þetta mál verður tekið þar til meðferðar, verði kannað rækilega hvort ekki sé ástæða til að leggja niður ákveðinn hluta þeirrar starfsemi sem þarna er um að ræða. Ég hef grun um að viss hluti þeirrar starfsemi, sem þarna er um að ræða, geti svo vel sé farið fram utan þessa kerfis. Þar á ég sérstaklega við bókaútgáfuna og Skólavörubúðina, sem sjálf flytur inn og selur ýmsan varning í beinni samkeppni við venjulegar sölubúðir í landinu. Mér þætti þess vegna vænt um ef hægt væri að leita álits þeirra, sem stunda verslun og bókaútgáfu í landinu, hvort ekki sé hægt að koma~eim hlutum öðruvísi fyrir en hingað til hefur verið gert. g tel hins vegar að sameining þeirra aðila, sem um er að ræða, sé til bóta, en vil aðeins koma þessum sjónarmiðum á framfæri. Þarna er um að ræða stofnanir sem hafa starfað tugi ára og voru settar á laggirnar á allt öðrum tíma en nú er uppi. Því má gera ráð fyrir að þær breytingar, sem hafa átt sér stað í þjóðfélaginu, hafi áhrif á þetta mál. Nægir að minna á í því sambandi að þegar Ríkisútgáfa námsbóka var stofnuð var auðvitað ætlunin að gefa út ódýrar skólabækur fyrir fólk sem ekki var bjargálna, barnmargar fjölskyldur, og gjald var greitt beint svo sem menn muna. Nú hefur því gjaldi verið eytt, það er aðeins greitt með venjulegum sköttum og útgjöldin fara um ríkissjóð með venjulegum hætti. Ég held, fyrst verið er að breyta þessu, að ástæða sé til að kanna rækilega hvort ekki sé hægt að skera niður hluta af þessari starfsemi. En það þýðir ekki að ég leggist gegn þeirri sameiningu sem þarna á að eiga sér stað, heldur aðeins hvort ekki sé ástæða til að draga saman starfsemina og láta aðra aðila í þjóðfélaginu um hana, þó með yfirstjórn aðila á borð við þann sem frv. fjallar um.



Herra forseti. Sjálfstfl. á sér háleita hugsjón sem felst í því að selja ríkisfyrirtæki, og ég veit að hv. þm., sem hér lagði orð í belg, er einn af háleitustu baráttumönnum flokksins fyrir þeirri hugsjón. En ég verð að segja alveg eins og er, að ég held að það sé álíka vonlaust og fráleitt að ætla að fara að selja þessa starfsemi í hendur einkaatvinnurekendum og að selja skólana sjálfa, því hér er um að ræða starfsemi í eins nánum tengslum við skólastarfið sjálft og hugsast getur. Ég vil benda hv. þm. á að hér er um að ræða framleiðslu skólagagna og svonefndra nýsigagna, eins og það er nefnt á nútímamáli, og þó alveg sérstaklega skólabóka fyrir grunnskóla, og þær bækur er gefnar grunnskólanemendum. Ef þá starfsemi ætti að leggja niður yrði að sjálfsögðu að taka afstöðu til þess, hvort nemendum yrðu á ný seldar kennslubækur, því ef einstakir bókaútgefendur eiga að annast námsbókaútgáfu geri ég ráð fyrir að þeir vilji fá eitthvað fyrir sinn snúð og varla verður það hlutverk þeirra að dreifa þessum bókum og ríkið borgi brúsann. Það getur varla verið neinn tilgangur í breytingum af því tagi, nema útgefendunum sé beinlínis ætlað að selja bækurnar, og þá yrði um gagngera stefnubreytingu að ræða frá því sem verið hefur um nokkurra áratuga skeið. Ég vil sem sagt benda hv. þm. á að ef þetta ætti að gerast, að starfsemi ríkisins væri lögð niður að þessu leyti og afhent einkaframtaki, yrði að sjálfsögðu að breyta algerlega frá þeirri venju sem ríkt hefur í þessum efnum. Er hann þá tilbúinn að marka þá stefnu? Væri fróðlegt að fá upplýsingar um það. Ég þekki allvel hugmyndir hv. þm. um sölu ríkisfyrirtækja í hendur einkaframtaki. Ég er hins vegar sannfærður um að í mörgum tilvikum eru örlítið meiri rök fyrir slíkri stefnu en í þessu tilviki. En ég fagna því, að hv. þm. gerir sér fulla grein fyrir að hér er verið að sameina stofnanir og í því er fólgið mikið hagræði, og þess vegna vænti ég þess eindregið að hann styðji frv.



Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðh. hólið, þ. e. a. s. að ég eigi mér háleitar hugsjónir, en verð að hryggja hann sömuleiðis með því, að það get ég ekki sagt um hann. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að ýmsir sjálfstæðismenn hafa reynt að leita nýrra leiða varðandi rekstur hér á landi, reynt að átta sig á hvort ekki sé hugsanlegt að breyta til, reynt að átta sig á hvort hlutirnir, eins og þeir gerast nú, gætu ekki verið öðruvísi, hvort ekki sé kominn tími til þess að hugsa sem svo: Nú er kreppan liðin, nú lifir hér bjargálna fólk, - fólk sem jafnvel hefur gott af að borga fyrir þá þjónustu sem það fær, - og þá má kanna hvort slíkt getur ekki veitt aðhald og komið ábyrgð fyrir hjá sem flestum einstaklingum í þjóðfélaginu. - Það var á slíkum grunni sem ég leyfði mér á þessu stigi málsins að benda á hvort ekki væri ástæða til að kynna sér viðhorf fleiri aðila en þeirra sem þarna eiga í hlut. Ekki var farið fram á annað en að kynna sér hvort hugsanlegt væri að aðilar eða stofnanir og fyrirtæki, sem eru starfrækt fyrir í landinu, gætu tekið yfir ákveðinn hluta þess sem þarna er um að ræða, ekki þó þannig að sjálfsögðu að þeir ættu einir að stjórna hvað kæmi út, heldur gætu þeir tekið að sér t. d. ákveðna bókaútgáfu. Það væri áreiðanlega hægt að finna leið til að koma þessum verkefnum meira frá Ríkisútgáfu námsbóka. Þá er komið að því, hvort ekki sé ástæða til að fara að selja námsbækur í grunnskólum, í skyldunáminu. Ég skal hreinlega viðurkenna að það hefur hvarflað að mér að slíkt kæmi til greina. Ég er hræddur um að virðing Íslendinga fyrir ýmsum verðmætum sé lítil einmitt vegna þess að fólk telur, að hægt sé að fara með hluti eins og drasl af því að þeir eru afhentir af ríkisvaldinu, og fólk hefur enga tilfinningu fyrir því hvað slíkir hlutir raunverulega kosta. Ég er þeirrar skoðunar, að kominn sé tími til að sá einstaklingur, sem er í skóla, fái að vita hvað skólaveran kostar íslensku þjóðina. Og ég er einn af þeim sem trúa því, að hollt gæti verið fyrir ýmsar fjölskyldur hér á landi að átta sig á hver sá kostnaður er sem samfélagið greiðir fyrir börn í skólum á skyldunámsstigi. Þetta er ekki gert til þess að niðurlægja einn eða annan. Þetta er ekki heldur hugsað til þess að koma í veg fyrir að einhver afli sér menntunar. Þetta er gert til þess að fólk í landinu átti sig á að þetta kostar peninga og þeir eru greiddir af íslenskum skattborgurum. Það eru einmitt slíkar hugsanir sem liggja til grundvallar því að sjálfstæðismenn, og þá sérstaklega yngri sjálfstæðismenn, hafa reynt að átta sig á þessu: Er ekki hægt að breyta hér einhverju, er ekki hægt að koma á einhverju öðru kerfi, er ekki hægt að haga málum eitthvað öðruvísi þannig að við fáum betri nýtingu útgjaldanna? Við höfum ekki eingöngu spurt hvort við gætum gert hlutina betur, framkvæmt betur það sem fyrir er. Við höfum jafnvel leyft okkur að spyrja hvort ekki sé ástæða til þess að gera annað, hreinlega að leggja niður stofnanir, eins og hæstv. ráðh. minntist á. Ég var hógvær í hinni stuttu ræðu minni áðan, einfaldlega vegna þess að ég átti ekki von á að þetta frv. ætti að samþykkja á þinginu núna. En mér kom sannarlega á óvart að hæstv. ráðh. skyldi taka það illa upp, þegar á var bent að kannske þyrfti að athuga hvort hægt væri að koma þessu máli öðruvísi fyrir. Sá var tilgangurinn. Ég vil ítreka þakkir mínar til hæstv. ráðh. fyrir að kalla mig háleitan hugsjónamann, ég vona að það eigum við ungir sjálfstæðismenn skilið. En það hryggir mig, og það ítreka ég, að slíkt get ég ekki sagt um hann.



Herra forseti. Á fundi í Ed. Alþ. 29. jan. s. l. mælti ég í ítarlegri framsöguræðu fyrir því frv. sem hér liggur fyrir um breytt verðgildi íslensks gjaldmiðils. Hv. Ed. hefur nú afgreitt frv. með þeirri breytingu frá upphaflegri gerð þess, að nú er gert ráð fyrir að gildistaka hins nýja gjaldmiðils, hins breytta gjaldmiðils, verði frá og með 1. jan. 1981 í stað 1. jan. 1980. Þar sem þetta mál hefur þegar hlotið mikla umr. bæði í hv. Ed. svo og í fjölmiðlum og það er hv. þm. kunnugt tel ég ástæðulaust að fara frekar yfir efni þess hér og legg til, herra forseti, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Í morgun var samþ. till. í ríkisstj. um breytingu á lánsfjáráætluninni og í samræmi við þá samþykkt flytjum við, ég og hæstv. menntmrh., brtt. um frv. til l. um heimild til lántöku, ábyrgðarheimildir og aðrar ráðstafanir vegna fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar 1979, svo hljóðandi: „Ný grein, er verði 22. gr., hljóði svo: „Heimilt er fjmrh. f. h. ríkissjóðs að taka lán, innlent eða erlent, að fjárhæð 300 millj. kr. til að greiða framkvæmdakostnað við dreifikerfi sjónvarps á þessu ári.“ Síðan verður gildistökugreinin að sjálfsögðu 23. gr. í staðinn fyrir að hún er nú 22. gr. Eins og komið hefur fram í umr. um málefni sjónvarps og útvarps var heimild í tollskrárlögum 1964 til að ætla aðflutningsgjöld af sjónvarpstækjum til stofnbúnaðar sjónvarps, þar með talið dreifikerfi. Sú heimild var felld niður úr lögum 1976 svo lítið bar á, að því er virtist, og þess vegna renna nú tekjur af innflutningsgjöldum sjónvarpstækja til ríkissjóðs, en aftur á móti er ákveðið á fjárlögum ríkisins sérstakt framlag til Ríkisútvarpsins, 340 millj. kr., að því er mig minnir, á þessu ári. Á sínum tíma hefur Alþ. metið það svo, að eðlilegt væri að ráðstafa tolltekjum af sjónvarpstækjum til uppbyggingar sjónvarpsstöðva, og sennilega hefur þá Alþ. einnig 10 árum síðar talið að barnsskónum væri svo slitið að sjónvarpsnotendur ættu að standa undir fjárfestingu og rekstri sjónvarpsins, en það yrði ekki áfram gert af tekjum ríkissjóðs. Ég hygg að gert hafi verið óformlegt samkomulag milli fyrrv. menntmrh. og fjmrh. um að sjónvarpið fengi tolltekjurnar áfram árin 1976, 1977 og 1978 þar til annað yrði ákveðið. Á síðari hluta árs 1977 og fyrri hluta árs 1978 varð veruleg seinkun á þessum greiðslum til sjónvarpsins. Veruleg uppbygging í litvæðingu og á dreifikerfi sjónvarps og útvarps átti sér stað á árunum 1977 og 1978 og þessari uppbyggingu þarf að halda áfram. Þess vegna hefur ríkisstj. nú samþykkt þá breytingu á fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni sem felst í þeirri till. sem ég og hæstv. menntmrh. flytjum og ég hef nú gert grein fyrir.



Herra forseti. Við 2. umr. um málið kom í ljós að hér lágu fyrir nokkrar allstórar brtt. við frv. og þær voru dregnar til baka til 3. umr. Í millitíðinni gafst fjh.- og viðskn. tóm til að ræða málið nokkru nánar. Mér þykir því ástæða til að gera stutta grein fyrir hver er afstaðan, að því leyti til sem bein afstaða hefur verið tekin, um hverja till. um sig. Það er í fyrsta lagi lítil till. á þskj. 640 frá Albert Guðmundssyni, þar sem lagt er til að bæta þremur orðum inn í 20. gr. frv. Það þarf að vísu að aðlaga þessa till. að formi, vegna þess að hún var flutt við 2. umr. sem brtt. við brtt., en ég vænti að það komi ekki að sök því að hér er um augljósa breytingu að ræða sem fjh.- og viðskn. mælir með að verði samþ. Í brtt. felst, að sú breyting, sem fram kemur í 20. gr. frv. varðandi lögin um Ferðamálasjóð, skuli aðeins ná til ársins 1979 eins og aðrar hliðstæðar breytingar sem frv. fjallar um. Hér er sem sagt ekki gert ráð fyrir að breyta lögum um Ferðamálasjóð nema aðeins varðandi þetta eina ár. Fjh.- og viðskn. mælir með að till. á þskj. 640, um Ferðamálaráð, frá Albert Guðmundssyni verði samþ. Þá lá hér við 2. umr. brtt. á þskj. 591 frá Ellert B. Schram sem varðaði greiðslu til Ríkisútvarpsins. Hæstv. fjmrh. hefur gert grein fyrir till. sem fjallar um sama efni og hann og hæstv. menntmrh. flytja, þar sem gert er ráð fyrir að um verði að ræða 300 millj. kr. greiðslu. Þar liggur því fyrir önnur till. um sama efni, en fjh.- og viðskn. hefur ekki fjallað um þetta atriði sérstaklega. Þá liggur fyrir brtt. frá meiri hl. fjh.- og viðskn. á þskj. 676, við 3. gr. frv., að lokaorð greinarinnar falli niður, þar sem segir: „enda sé sala skuldabréfa þessara í samræmi við lánsfjáráætlun ríkisstj.“ Hér er um að ræða till. frá meiri hl. n., sem leggur þetta til. Við grein þessa höfðu komið fram nokkrar aths., bæði frá mér og fleiri aðilum. Því hefur brtt. verið flutt sem gengur nokkuð til móts við þau sjónarmið sem komið höfðu fram. Þá liggur fyrir brtt. á þskj. 663 frá Eggert Haukdal um að varið verði 300 millj. kr. hærri upphæð til hitaveitu í Vestmannaeyjum. Hann gerir að sjálfsögðu grein fyrir þeirri till., en n. hefur ekki fjallað um hana sem slíka. Þá er á þskj. 571 till. frá Pálma Jónssyni, sem dregin var til baka til 3. umr., sem fjallar um að ríkissjóður taki að sér að standa undir afborgunum og vöxtum og öðrum kostnaði af því 600 millj. kr. láni sem gert er ráð fyrir í lánsfjáráætluninni að tekið verði handa Rafmagnsveitum ríkisins. Samkomulag hefur ekki tekist í fjh.- og viðskn. um að standa að samþykkt till., en ýmsir nm. fylgja henni. Ég er í þeim hóp sem mun greiða atkv. með þessari till., tel að hún sé réttmæt og það sé mikil nauðsyn á að samþ. till. af þeirri gerð sem hér er um að ræða, vegna þess að hér hafa komið fram frá mörgum aðilum mjög sterkar yfirlýsingar á Alþ. um að nauðsynlegt væri að ríkissjóður legði Rafmagnsveitum ríkisins nokkurt fé, eins og fjárhagur, þeirra er, m. a. til að draga úr þörfinni á að leggja á sérstakt verðjöfnunargjald. Ég lít svo á, að þessi till. fjalli fyrst og fremst um að unnið sé að því í nokkru ríkari mæli en verið hefur að jafna rafmagnsverð á milli aðila í landinu. Ég mun því greiða till. atkv. fyrir mitt leyti. Þá er hér um að ræða brtt. á þskj. 459 frá Ingvari Gíslasyni og Lárusi Jónssyni varðandi framkvæmdir við Kröflu. Satt að segja átti ég von á að hér kæmi brtt. - hún á kannske eftir að koma fram - varðandi þetta atriði, en fjh.- og viðskn. hafði ekki tekið afstöðu sérstaklega til þessarar tillögu. Þá vil ég geta þess, að mér barst í hendur bréf í dag frá oddvita Bessastaðahrepps, það er dagsett í gær, og þar skorar hann á Alþ. að hækka áætlaða fjárveitingu til hitaveitu í Bessastaðahreppi. Ekki hefur unnist tími til að taka þetta fyrir sérstaklega. Eflaust eru óskir frá fleiri aðilum um að fá ríflegri fjárveitingu en gert er ráð fyrir. En ég get þess, að þetta bréf hefur mér borist, ósk liggur fyrir um þetta. Ekki eru tök á að fjh.- og viðskn. tefji lengur við afgreiðslu þessa máls en orðið er, en þyki ástæða til að verða við þessari beiðni verða till. að koma fram um það eða þá að taka málið fyrir í Ed., sem fær málið væntanlega til fyrirgreiðslu. Ég held þá að ég hafi gert grein fyrir þeim till., sem hér liggja fyrir, og afstöðu minni til þeirra og afstöðu n. eftir því sem hún hefur komið fram, varðandi þær till. sem um er að ræða. Um þetta þarf ég svo ekki að hafa fleiri orð, en ég endurtek það sem mína skoðun, að ég er mjög ósáttur um orðalag 3. gr. frv., sem ég hef lýst áður, þar sem farin er fyrirskipunarleið gagnvart lífeyrissjóðunum. Ég er líka mjög andvígur efni 11. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir að ráðstafa skyldusparnaði ungmenna á þann hátt sem þar er gert ráð fyrir.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 663 brtt. við 5. gr. frv. um að hraunhitaveita Vestmannaeyja fái aukna lánsheimild, að í stað 300 millj. kr. komi 600 millj. kr. 22% húsa í Vestmannaeyjum hafa nú þegar verið tengd við hitaveituna. Í ár er áætlað að verja ca. 900 millj. kr. í framkvæmdir og er þá stefnt að því að rúmlega helmingur húsa sé kominn með hitaveitu í árslok. Verði brtt. mín samþ. yrðu um 1200 millj. kr. til ráðstöfunar í ár. Um s. l. áramót var reiknað með að heildarkostnaður við það sem eftir er af framkvæmdum vegna hitaveitunnar væri um 1600 millj. kr. En reikna má með að sú tala sé of lág og endanleg kostnaðartala verði nálægt 2 milljörðum, þar sem verkið hefur mjög dregist. Ekki þarf að hafa fleiri orð um nauðsyn þessa máls. Öllum er ljóst að vegna hinnar gífurlegu hækkunar olíuverðs hefur aldrei verið meiri þörf á því en nú að hraða því að innlendir orkugjafar komi í stað olíu. Því vænti ég stuðnings við till. mína.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hv. fjh.- og viðskn. og hæstv. fjmrh. fyrir góðar undirtektir við hinni litlu brtt. minni við 20. gr. frv., er varðar Ferðamálaráð. Till. mín er ekki margorð, en ég veit að afstaða fjh.- og viðskn. og hæstv. fjmrh. til hennar er vel metin af ferðamálaráðsmönnum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil fyrst láta í ljós að ég harma, hversu afgreiðsla lánsfjáráætlunar hefur dregist langt úr hófi fram, og endurtaka það sem ég hef áður sagt í því efni. Till. frá hv. 1. þm. Reykv. hef ég fallist á fyrir mitt leyti vegna þess að hún felur ekki í sér breytingu á fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni. Þess vegna tel ég að ég hafi fulla heimild til að fylgja henni, þrátt fyrir samkomulag um áætlunina sem slíka. Varðandi till. frá hv. 1. þm. Suðurl. um hækkun á lánsheimildum vegna Hitaveitu Vestmannaeyja vil ég segja, að þegar ég mælti fyrir fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni á sínum tíma tók ég fram mjög skýrt að vegna breyttra viðhorfa við tilkomu olíukreppu hinnar nýju kynni að vera skynsamlegt og nauðsynlegt að hraða vissum framkvæmdum í landinu sem beinlínis væru þess eðlis að þær spöruðu olíuinnkaup til landsins. Nokkrar hitaveitur koma til greina. Það er Hitaveita Vestmannaeyja, það er Hitaveita Bessastaðahrepps, það er Hitaveita Akureyrar, það er Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar og e. t. v. fleiri. Ég álit, að þessi mál þurfi að athuga betur áður en breytingar eru gerðar sérstaklega á lánsfjáráætluninni varðandi einhverja eina framkvæmd, og vil því mælast til að menn fallist á að ríkisstj. athugi þessi mál á þann veg sem ég hef nú gert grein fyrir og gert verði ráð fyrir að það kynni að koma til frekari lánsútvegunar seinna á árinu í þeim tilgangi að hraða þeim framkvæmdum sem sérstaklega varða hitaveitur og e. t. v. fleiri framkvæmdir sem spara innflutning á olíuvörum. Varðandi till., sem lögð hefur verið fram af hv. þm. Pálma Jónssyni um lán til Rafmagnsveitna ríkisins, vil ég segja það, að þegar við vorum að semja um lánsfjáráætlunina í ríkisstj. var að sjálfsögðu samið um þetta tiltekna mál á þann veg sem greinir í fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni, að lán að upphæð 600 millj. kr., sem rennur til Rafmagnsveitna ríkisins, verði greitt af ríkissjóði á næstu 5 árum. Hins vegar var ekki gert ráð fyrir í fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni að vextir af láninu væru greiddir af ríkissjóði, heldur af Rafmagnsveitum ríkisins. Brtt. hv. þm. Pálma Jónssonar er einmitt þess eðlis, að ríkissjóður taki að sér greiðslu á vöxtunum einnig. Ég skýrði frá því, þegar við vorum að ræða þessi mál og semja um þau, að ég mundi að sjálfsögðu í framsögu gera grein fyrir málinu eins og lánsfjáráætlunin greinir frá, hins vegar mundi ég láta þá skoðun í ljós í síðari umr. málsins, að ég væri hlynntur því að Rafmagnsveiturnar tækju yfir þetta lán að öllu leyti, þó að síðar yrði. Þess vegna er ég reiðubúinn til þess að beita mér fyrir því við næstu fjárfestingar- og lánsfjáráætlun að ríkissjóður yfirtaki þetta mál að öllu leyti, en stend að sjálfsögðu að öðru leyti við þá samninga, sem gerðir voru við samningu lánsfjáráætlunar, og tel mig bundinn við þá að þessu sinni. Hv, þm. Ingvar Gíslason og Lárus Jónsson flytja till. um sérstakar heimildir til að bora við Kröflu tvær borholur. Ég hef verið þeirrar skoðunar, hef oft látið þá skoðun í ljós, að við ættum að fara okkur hægt við að verja miklu viðbótarfjármagni til framkvæmda við Kröflu á meðan sú ókyrrð er að ganga yfir sem er og hefur verið og verður e. t. v. um einhvern tíma í Mývatnssveit og nágrenni Kröflu. Mun ég greiða atkv. á móti þessari till., þar sem ég tel mig vera samningsbundinn í samræmi við samninga innan ríkisstj. um fjárfestingar- og lánsfjáráætlunina. Hins vegar kann að vera skynsamlegt að athuga síðar á árinu hvort ekki sé rétt að bora eina borholu í nágrenni við Kröflu. Það kann að vera skynsamlegt. En ég álít að það þurfi að skoða það mál betur og bíða enn um sinn áður en menn taka ákvarðanir í því efni. Ég vildi láta þessi atriði koma hér fram, herra forseti, að gefnu tilefni.



Herra forseti. Ég vil vegna lánsfjáráætlunar og þeirra brtt., sem hér liggja fyrir og snerta orkumál, segja fáein orð. Það er í fyrsta lagi í sambandi við till. þá, sem varðar hitaveitu eða fjarvarmaveitu Vestmannaeyja, frá hv. þm. Eggert Haukdal, þá er það rétt, sem fram kom í máli hans áðan, að fyrir þá framkvæmd er þörf á meira fjármagni ef vel ætti að vera, eins og raunar ýmsar fleiri hitaveitur í landinu. Það kom fram í máli hæstv. fjmrh. áðan, að ríkisstj. hefur nú til athugunar hvort rétt kunni að vera að veita fjármagni til tiltekinna orkuframkvæmda á þessu ári til viðbótar því, sem gert er ráð fyrir í lánsfjáráætlun, og þá sérstaklega með tilliti til olíusparnaðar. Um þetta mál hefur nokkuð verið rætt í þinginu og fyrir liggur þáltill. frá mörgum þm. stjórnarandstöðunnar um þetta efni þar sem eindregið er hvatt til þess að í meira verði ráðist. Ég sagði hug minn til þessa máls í tengslum við umr. um þá þáltill., en þá hafði ég kynnt fyrir ríkisstj. till. iðnrh. um allverulegar fjárveitingar til viðbótar í þessu skyni. Þörfin að mati iðnrn. að þessu leyti er um 2.5 milljarðar kr. ef vel ætti að vera - fjárveitingar til framkvæmda þar sem hægt er að spara mjög verulegar upphæðir með því að hraða framkvæmdum í orkumálum, bæði varðandi lagningu tiltekinna raflína og ekki síður varðandi hitaveituframkvæmdir, alls 9 hitaveitur sem þar eru tilteknar að meira fjármagn þyrfti að koma til, og fleiri atriði, eins og m. a. frekari borun eða jarðhitaleit vegna Kröfluvirkjunar, sem talið er að geti komið í veg fyrir olíunotkun í raforkukerfinu veturinn 1980–1981, en þá má gera ráð fyrir að vöntun verði á orku í landskerfinu samkv. fyrirliggjandi spám, svo að fjárveiting í frekari jarðhitaleit þarna gæti sparað umtalsverðar upphæðir á þeim vetri - veturinn áður en fyrirhugað er að Hrauneyjafossvirkjun, fyrsti áfangi, komi í gagnið. Einnig er þarna um að ræða þörf á fjármagni til jarðhitaleitar og undirbúnings að orkuframkvæmdum. Ég vildi að þetta kæmi hér fram til þess að mönnum væri það kunnugt. Hefur raunar hæstv. fjmrh. þegar getið um það og málið hefur hlotið velviljaðar undirtektir í ríkisstj. En við teljum nauðsynlegt að fara betur ofan í þetta og taka á þessu máli innan tíðar, og ég vænti að undirtektir við það verði jákvæðar. Með tilliti til þessa tel ég að ekki sé réttmætt nú við afgreiðslu lánsfjáráætlunar að taka hitaveitu eða fjarvarmaveitu Vestmannaeyja sérstaklega út úr, en samkv. hugmyndum iðnrn. er talið að þar væri þörf á a. m. k. 220 millj. kr. til viðbótar sem hægt væri að nota á skynsamlegan hátt á þessu ári til þess að spara mjög verulega olíu. Varðandi till. frá hv. þm. Ingvari Gíslasyni og Lárusi Jónssyni um frekari borun við Kröflu vísa ég til þess sem ég hef hér sagt. Ég hafði vænst þess, að menn gætu sameinast um það hér í sambandi við afgreiðslu lánsfjáráætlunar að þarna yrði eitthvað aðhafst, þó ekki væri nema ákvörðun um að bora þarna eina holu á nýju jarðhitasvæði til frekari leitar, þar sem jákvæður árangur hefur náðst með borun einnar holu sem mest munar um í þeirri raforkuframleiðslu sem nú fer fram í Kröfluvirkjun. En um þetta virðist ekki vera samstaða að svo komnu. Ég treysti því hins vegar, að sú heimild, sem hæstv. fjmrh. vék að að til greina komi að veita til borunar þarna síðar á árinu, verði veitt. Borinn Jötunn er nú kominn norður í Mývatnssveit þar sem boruð verður vegna Kísiliðjunnar í Bjarnarflagi ein hola til öryggis. Engin verkefni frekar eru fyrir þetta stóra tæki fyrirhuguð innanlands á þessu ári, svo það virðist mjög skynsamlegt að leita frekar jarðvarma á svæði, sem þegar hefur gefið góða raun, í suðurhlíðum Kröflufjalls. Ég vænti að við nánari athugun geti ríkisstj. sameinast um að veita heimild til þeirrar jarðhitaleitar. Ég vil svo að endingu víkja sérstaklega að till. frá hv. þm. Pálma Jónssyni varðandi að ríkissjóður taki á sig kostnað vegna þess lánsfjár til Rafmagnsveitna ríkisins sem lánsfjáráætlun gerir ráð fyrir, að upphæð 600 millj. kr. Varðandi þetta vil ég rifja upp, að eitt af stefnumálum ríkisstj. er að tryggja landsmönnum næga og örugga raforku á sambærilegu verði. Rafmagnsveitur ríkisins glíma við erfiðasta verkefnið á sviði raforkumála hérlendis. Má raunar segja að Orkubú Vestfjarða fáist við álíka erfitt verkefni, þótt ekki sé jafnstórt í sniðum. S. l. haust greiddu viðskiptavinir Rafmagnsveitnanna nær 90% hærra verð fyrir raforku en þorri landsmanna. Iðnrn. hefur leitast við að bæta hag fyrirtækisins með tvennum hætti, þ. e. með hækkun verðjöfnunargjalds og beinu framlagi eða ígildi þess af hálfu eigenda, ríkisins. Við umr. um hækkun verðjöfnunargjaldsins í hv. þingdeild í desember s. l. greindi ég frá væntanlegu framlagi í formi láns að upphæð 600 millj. kr. er ríkissjóður mundi sjá um greiðslur af. Sú yfirlýsing, gefin í góðri trú, tel ég að hafi tryggt hækkun verðjöfnunargjaldsins meiri hl. hér í hv. þd. og sá meiri hl. fékkst raunar með stuðningi tveggja þm. stjórnarandstöðunnar. Með tilliti til þessa og að hér er ekki um hækkun lánsfjáráætlunar að ræða svo og þeirrar staðreyndar, að enn greiða viðskiptavinir RARIKs rösklega 55% hærra verð fyrir raforku en aðrir landsmenn, mun ég styðja fram komna till. um þetta efni frá hv. þm. Pálma Jónssyni og vænti að hún hljóti meirihlutafylgi í þinginu.



Herra forseti. Vegna brtt. hv. þm. Eggerts Haukdals vil ég upplýsa það, að heildarkostnaður við að ljúka hitaveituframkvæmdum í Vestmannaeyjum var áætlaður í október s. l. 1300–1400 millj. kr. Þessar framkvæmdir mundu spara, miðað við olíuverðlag þá, 500 millj. kr. á ári, miðað við núverandi olíuverðlag um 750 millj. kr. Ef við lítum á olíustyrkinn mundi það spara ríkissjóði um 200 millj. kr. á ári ef þetta mál gengi fram. Ég held að engin framkvæmd á landinu í þessum efnum gefi eins fljótt af sér hagnað og þessi framkvæmd. Það er rétt, sem hæstv. iðnrh. kom inn á, að hugmyndir eru um að auka fjármagn í þessa framkvæmd um 220 millj., sem ekki er að vísu búið að ákveða enn þá, en hann hefur hugmyndir uppi um. En ég sé ekki hvernig nokkur heilvita maður getur staðið á móti þeirri brtt. sem hv. þm. Eggert Haukdal ber fram. Ég sé ekki hvernig hægt er að nota fjármagn á betri hátt.



Herra forseti. Ég lýsi mig andvígan till. frá hv. þm. Pálma Jónssyni. Það er nýbúið að knýja hér fram 50% hækkun á verðjöfnunargjaldi til að hjálpa þessari vandræðastofnun, Rafmagnsveitum ríkisins, og þegar í viðbót búið að lofa 600 millj. kr. sem ríkið eigi að standa undir. Ég tel vel við þessa stofnun gert. Verðjöfnunargjaldið er lagt á og knúið fram í beinni andstöðu við okkur sem búum hér, og ég tel að það sé nóg í bili og verði að duga. Auk þess vil ég segja að sú lánsfjáráætlun, sem hér er til umr., hljóðar þegar upp á yfir 9 milljarða kr. Ég mun þess vegna vera á móti öllum brtt. til hækkunar, líka til Hitaveitu Vestmannaeyja, þó að það þýði að ég verði ekki talinn heilvita maður.



Herra forseti. Með tilvísun til þeirrar góðu reynslu, sem orðið hefur á nýtingu síðustu borhola Kröfluvirkjunar á þessu ári, og góðum líkum á, að viðbótarboranir séu ódýrasta leiðin nú til aukinnar rafmagnsframleiðslu, greiði ég fram kominni till. atkv. í trausti þess, að heimild um nýjar boranir að því er tæki til t. d. einnar borholu verði nýtt í samræmi við reynslu og fullnægjandi rannsóknir, og segi já.



Herra forseti. Með tilvísun til þess, sem ég sagði áðan um þetta mál, og í trausti þess, að síðar á þessu ári sameinist ríkisstj. um að veita heimild til frekari borana vegna jarðhitaleitar fyrir Kröfluvirkjun, segi ég nei.



Herra forseti. Með tilvísun til þeirrar miklu þenslu, sem er við Kröflu, segi ég nei.



Herra forseti. Kröfluvirkjun er vandræðamál, sem á sér langa og leiðigjarna sögu eins og þingheimi er kunnugt um. Með lánsfjáráætlun núv. hæstv. ríkisstj. átti sér stað stefnumörkun varðandi þessa virkjun. Það er svo nýr flötur á málinu ef einstakir stjórnarþm. gera bandalag við óábyrga stjórnarandstöðu um þetta mál. Ég segi nei.



Herra forseti. Í trausti þess, að umrætt lán verði yfirtekið af ríkissjóði með næstu lánsfjáráætlun í samræmi við yfirlýsingu hæstv. fjmrh., sé ég ekki ástæðu til að samþ. þessa brtt. og segi nei.



Herra forseti. Eftir að lánsfjáráætlun hefur verið þæfð hér mánuðum saman er heldur ódensilegt að hlýða á hv. stjórnarþm. með ráðh. í broddi fylkingar tala í austur og vestur um hina þýðingarmestu þætti þeirrar áætlunar. Ég er heldur daufur við að fylgja hækkunartill., en ég tók rétt eftir því í máli hæstv. fjmrh. að hann kvaðst mundu vilja beita sér fyrir að þetta lán yrði yfirtekið alveg af ríkissjóði við afgreiðslu næstu lánsfjáráætlunar. Það er vissara að taka þessa ákvörðun strax, enda sé ég ekki mikinn mun á því, því að guð má vita hvar hann dansar næstu jól. Ég segi því já.



Herra forseti. Já, guð má vita það. En ég vil vísa til þess sem ég sagði hér áður, að ég mun beita mér fyrir því við gerð næstu fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar, ef guð lofar, að ríkissjóður yfirtaki vaxtakostnað við þessa lántöku, og með tilliti til þess segi ég nei við þessa atkvgr.



Herra forseti. Stjórnarflokkarnir höfðu gert um það samkomulag að standa að þessari lánsfjáráætlun án þeirra fjárhæða sem hér er gerð till. um. Með tilvísun til þess samkomulags og að við það á að standa segi ég nei.



Herra forseti. Í samræmi við þær skoðanir mínar, sem komu fram þegar rætt var um verðjöfnunargjald, og í trausti þess, að verðjöfnunargjaldið verði tekið til endurskoðunar sem leiði til hlutfallslækkunar, segi ég já.



Herra forseti. Ég kýs að gera grein fyrir atkv. mínu við þessa atkvgr. til að vekja athygli á: Í fyrsta lagi, að ríkisstj. hefur enga samræmda stefnu við afgreiðslu fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar frekar en í öðrum mikilvægum þáttum efnahagsmála. Í öðru lagi, að hæstv. iðnrh. hefur ekki sýnt tilburði, sem fram hafi komið á Alþ., til að efna fyrirheit sitt við afgreiðslu hækkunar verðjöfnunargjalds rafmagns og gera jafnhliða því aðrar ráðstafanir til að rétta við fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins. Hins vegar hefur formaður stjórnar RARIKs, hv. 2. þm. Norðurl. v., flm. þessarar till., þá ábyrgðartilfinningu að láta ekki sitja við aðgerðaleysi hæstv. iðnrh. Í þriðja lagi, að með því að hæstv. iðnrh. þvingaði fram samþykkt hækkunar verðjöfnunargjalds hér á þingi í vetur í stað þess að taka boði um samstöðu um fjáröflun til RARIKs og með því að hæstv. iðnrh. hefur ekki gert till. um endurskipulagningu og fjármögnun félagslegra framkvæmda RARIKs greiði ég ekki atkv. um þessa tillögu.



Herra forseti. Um leið og ég minni á að leiðrétting hefur fengist fram í sambandi við verðmismun á raforku hjá viðskiptavinum Rafmagnsveitna ríkisins og þorra landsmanna sem búa við mun betri kjör, þar sem verðmismunur hefur minnkað úr 88% í rösk 55%, vil ég jafnframt lýsa yfir að þær bætur, sem fást á fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins með væntanlegri samþykkt þessarar till., munu verða notaðar til þess að minnka þennan mismun enn frekar. Ég segi já.



Herra forseti. Till. hv. þm. Eggerts Haukdals er talandi dæmi um auglýsingamennsku og um hvernig ekki á að vinna málum fylgi. Afstaða hæstv. ráðh. Magnúsar H. Magnússonar ber hins vegar vott um atkvæðahræðslu og ístöðuleysi. Ég mun ekki nú fremur en endranær taka undir auglýsingamennsku af þessu tagi. Þaðan af síður vil ég fylla flokk hinna ístöðulitlu og kjósendahræddu. Með vísun til þessa og orða hæstv. ráðh. Tómasar Árnasonar og Hjörleifs Guttormssonar um að von sé á meira fjármagni til hitaveitna segi ég nei.



Herra forseti. Af mörgum meinlegum ágöllum frv. til lánsfjáráætlunar er sá þó einna verstur hversu mjög er skorið niður fé til hitaveituframkvæmda. Í ræðu hæstv. iðnrh. á Alþ. um daginn kom fram, að þar sem heildarsamdráttur að magni samkv. fjárfestingaráætlun ríkisstj. væri um 5–7% frá síðasta ári væri niðurskurður í hitaveituframkvæmdum meiri eða um 13% að magni. Þetta viðhorf er sannast sagna óskiljanlegt á sama tíma sem öll rök mæla með því að draga ekki úr hitaveituframkvæmdum, heldur auka þær vegna þess mikla gjaldeyrissparnaðar sem af þeim leiðir, ekki síst eins og olíuverð er nú og horfur eru á. Þetta er sem sagt einn af hinum stærstu ágöllum frv. og næsta furðulegt að hæstv. ríkisstj. skuli ófáanleg til að breyta frá þessari háskalegu stefnu, en lýsir því þó yfir til knúin nú, að hún muni væntanlega síðar á árinu ákveð einhverjar hækkanir. Slík málsmeðferð er einnig næsta furðuleg. Það er ekki Alþ. sem á að ákveða stefnuna í þessum efnum, heldur ætlar ríkisstj. sér utan við lánsfjáráætlun einhvern tíma síðar að taka málið til nýrrar athugunar. Sú till., sem hér liggur fyrir og er að vísu ekki stór, en þó merkileg tilraun til þess að auka og hraða framkvæmdum við eina tiltekna hitaveitu, stefnir vitanlega í rétta átt og ég segi já.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls lýsti ég afstöðu minni til 3. gr. frv. og lagði áherslu á að hún yrði felld út úr frv. Þessi grein þrengir þá grein sem er nú í lögum frá í nóv. 1977 og varðar lífeyrissjóðina. Ég var mjög andvígur þeirri lagasetningu. Ég er jafnandvígur því máli enn og vegna þess greiði ég ekki atkv.



Herra forseti. Vegna andstöðu minnar við 3. og 11. gr. frv. greiði ég ekki atkv. um frv. í heild.