Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vil aðeins leyfa mjer að óska, að þessu frv. verði vísað til hv.fjhn., því sú nefnd hafði málið til meðferðar í hv.Ed. Annað hefi jeg ekki ástæðu til að taka fram að þessu sinni, en óska, að fá að hafa tal af hv. nefnd, áður en hún tekur endanlega afstöðu til málsins.

Flm. (Magnús Jónsson) Af því það er orðið áliðið þingtímans, og þessvegna í sjálfu sjer heppilegra, að mál þyrftu ekki að tefja mjög mikið fyrir umræðum, þá höfum við flm. þessa frv. tekið það ráð, að skrifa með frv. miklu ítarlegri og lengri greinargerð heldur en við annars hefðum talið nauðsynlegt, og hefðum við þó alveg eins getað hugsað okkur, að þær upplýsingar, sem gefnar eru í greinargerðinni hefðu getað komið að meira eða minna leyti í umræðum. Jeg vonast til þess, að hv.þdm. hafi litið yfir þessa greinargerð, og skal því að þessu sinni - ef ekki gefst frekara tilefni til - ekki fara út í það sama, sem þar er frá skýrt. Í sjálfu sjer er mál þetta ekki öldungis nýtt hjer á þingi. Það var samþ. frv. á þinginu 1912, ætla jeg, um þetta efni, og í fyrra lá fyrir þinginu frv. um happdrætti, sem varð ekki útrætt. Þetta mál hefir því verið talsvert vakandi á þinginu. Í bæði skiftin var farið fram á, að einstökum mönnum, hjerlendum eða erlendum, væri veitt sjerleyfi til að reka peningahappdrætti hjer á landi. Og jeg býst við, að nokkuð af mótspyrnunni gegn þessu máli hafi stafað einmitt af þessu, að menn hafa ekki þóst vera nógu öruggir um það, hverju þessir menn ætluðu að stinga í sinn eigin vasa, og hvort ágóðinn, sem ríkinu væri ætlaður, væri hæfilegur. Annað, sem ýmsum mun hafa þótt nokkuð athugavert, var það, að bannað var að selja hjer á landi nema nauðalítinn hluta þeirra seðla, sem gefa mátti út. Hitt átti að selja erlendis, en þar er nálega alstaðar bannað að selja erlenda happdrættismiða, og þetta líktist því nokkuð löghelgun á smyglun. Eins og frv. var lagt fyrir í fyrra og eins og kom til mála að leggja það fyrir nú, var jeg því samþykkur; jeg sá ekkert athugavert við að veita einstaklingum leyfi til að reka happdrætti, í þeim tilgangi að fá ríkissjóði tekjur. Þar sem útsjeð er um, að slíkt mál komi fram, þá höfum við borið málið fram í annari mynd, til þess að það skyldi að minsta kosti liggja fyrir þinginu slík uppástunga um tekjur handa ríkissjóði, sem hann hefir víst fulla þörf á. Jeg skal ekki frekar fara út í, hvernig happdrættið er hugsað. Jeg býst við, að hv.þdm. hafi sjeð það í reikningnum, sem hjer er settur upp um tekjur og gjöld ríkishappdrættisins, að svo framarlega sem allir hlutir eru seldir, gefur happdrættið ríkissjóði að minsta kosti 350 þús. kr. Hefir kostnaður við það verið áætlaður nokkru hærri en líklegt hefir þótt, að þyrfti nauðsynlega að vera. Fari svo, að ekki seljist nema helmingur seðlafjöldans, en það mun vera það minsta, sem þarf að gera ráð fyrir, þá gefur happdrættið um 150 þús. kr. í hreinar tekjur; því tekjur og gjöld fara áreiðanlega saman, eftir því, hvað mikið selst, nema stjórnarkostnaðurinn; hann getur staðið nokkurnvegin í stað. Það er því ákaflega áhættulítið - maður getur sagt hættulaust - fyrir ríkið, en auðvitað verður ekki jafnmikill ágóði, hvort sem vel eða illa gengur að koma miðunum út. Enda þótt í frv. þessu sjeu teknir burtu þessir tveir ásteytingarsteinar, sem jeg gat um áðan, get jeg búist við því, að mál þetta mætti ef til vill óvinsældum hjá sumum hv.þm., eða það verði skiftar skoðanir um, hvort happdrætti skuli upp taka. En þar sem vandlega er reiknuð út fjárhagshlið málsins, þá býst jeg við, að þeir, sem því eru andstæðir, sjeu það af hreinum „princip“-ástæðum, að yfirleitt sje það ekki rjett, að stofna til happdrættis, hvorki í þessari eða annari mynd. Yfirleitt eru skiftar skoðanir um, hvort það sje rjett; sjerstaklega eru það Englendingar og Ameríkumenn, sem hafa staðið á móti „lotteríi“ eða happdrætti, í öllum myndum, og talið það ranga aðferð til að afla fjár fyrir ríkið, og það ali upp óheilbrigðan hugsunarhátt, með því að þarna geta menn fengið stórsummur fyrir ekki neitt, í staðinn fyrir að vita, að þeir verði að vinna fyrir hverjum eyri, sem þeir ná í. En það er svo gott að vita, að með öllum þeim uppeldisáhrifum, sem beitt er til að bægja mönnum frá fjárglæfrum, þá eru þessar þjóðir alls ekki lausar við þá æfintýralöngun, sem hreyfir sjer hjá mönnum, að geta einhverntíma átt von á happi. Menn hafa ríka löngun eftir því, að þeir geti orðið fyrir höppum, eins og það geta altaf komið fyrir menn óhöpp í þessum efnum. Reynslan hefir því orðið sú, að hjá enskumælandi þjóðum kemur happdrættið fram í annari mynd, t. d. á Englandi í veðmálum, við veðreiðar og hvar sem þeir geta höndum undir komist, og oft veðjað stórupphæðum. Þetta er happdrætti í annari mynd, og verri mynd; það er ekki aðeins ábatavon, sem menn geta haft þar, heldur líka skaðavon; í staðinn fyrir að við happdræti vita menn í byrjun, hvað þeir láta úti, en það eina, sem þeir vita ekki, er það, hvað þeir hreppa. Í Ameríku selja menn hveiti, án þess að nokkur vara sje fyrir hendi; það er einskonar veðmál, sem borga skal eftir 3 mánuði. Það er ekki nema veðmál um það, hvort hveitið hækkar eða lækkar, því eftir því fær kaupandinn halla eða ágóða af versluninni. Við höfum fengið byrjun af þessum veðmálum, þó lítið sje, þar sem veðreiðar hafa verið teknar upp hjer. Þeir segja mjer - því sjálfur hefi jeg ekki komið þar - að við þessar veðreiðar sjeu menn ekki ófúsir á að taka upp þennan enska sið, og veðji allmiklum upphæðum á stundum. Jeg skal fúslega játa, að það er í sjálfu sjer, frá sjónarmiði einstaklingsins, ekki skynsamlegt, að kaupa happdrættismiða, því eftir líkindum reiknað ætti maður að tapa á því, þegar til lengdar ljeti. Þetta happdrætti skilar kringum 70% af því, sem menn láta; hitt lendir nærri alt sem skattur í ríkissjóðinn. En þetta er nokkuð, sem menn ganga út í vitandi fyrir fram. Frá sjónarmiði heildarinnar er ekki um annað að ræða en það, að 70% fer til manna aftur, hjer um bil 25% til ríkissjóðs, til gagnlegra fyrirtækja, og 5% fer til stjórnar fyrirtækisins. Svo í raun og veru er það enginn eyrir, sem fer forgörðum; það kemur alt að fullu gagni. Það eina, sem menn geta kanske reynt að kalla „eyðslu“, er það, sem fer til stjórnar fyrirtækisins. En það eru þá menn, sem á einhverju verða að lifa, sem hefðu þar atvinnu við. Jeg býst við, að ríkissjóði þyki sem ljett sje af honum þeim parti af kostnaði við byggingu landsspítalans, sem sá sjóður borgar, sem stofnaður var með frjálsum samskotum í þessu skyni. Það, sem hjer er farið fram á, er í raun og veru ekki annað en frjáls samskot til að auka tekjur ríkissjóðs, að menn leggi á sig skatt af fúsum og frjálsum vilja. Sá kostnaður sem landsspítalasjóðurinn borgar fyrir byggingu landsspítalans, er borgaður af þjóðinni í heild sinni, ekki síður en það, sem borgast úr ríkissjóði. Þannig er með alt, sem framkvæmt er með samskotum; munurinn er aðeins sá, að menn taka þátt í því af fúsum og frjálsum vilja í staðinn fyrir að borga með illu í álögðum skatti. Sá, sem kaupir happdrættismiða, gerir það oft að gamni sínu eða til þess að hafa það fyrir einskonar krydd í lífinu, af því að það munar hvort sem er engu um hans fjárhag, hvort hann leggur til þess nokkrar krónur eða ekki. Að svo mæltu orðlengi jeg ekki frekar um frv. nú, og geri heldur ekki síðar, nema tilefni gefist. En frv. vona jeg að fái að ganga til 2. umr. og fjárhagsnefndar.

Jón Baldvinsson Jeg hjó eftir því í ræðu hv. aðalflm. (MJ), að ríkissjóður mundi hafa fulla þörf á tekjum þeim, sem frv. þessu er ætlað að gefa. Það var síst að ástæðulausu að minnast á þetta, og átti einmitt vel við í dag, þar sem þeir atburðir hafa gerst, að þessi hv. deild hefir kastað á burt miljónarfjórðungi, sem sýnt var fram á með rökum, að væri hagnaður tóbakseinkasölunnar. Hitt þykir ef til vill dálítið undarlegra, að frv. þetta skuli koma fram sama daginn og næst á eftir að tóbakseinkasalan var drepin, og að frv. þessu skuli standa sömu mennirnir, er unnið hafa á móti einkasölunni, vegna þess, að ríkissjóður ætti ekki að hafa neina verslun með höndum, og að vakið hafi óánægju, hvað forstöðumenn ríkiseinkasölufyrirtækjanna væru hátt launaðir í samanburði við aðra embættismenn þjóðarinnar. Þessa sömu óánægju virðist mjer þessu frv. ætlað að vekja, þar sem laun forstöðumanns happdrættisins eru áætluð um 8–12 þús. kr. á ári. Jeg sje ekki betur en þetta komi í bág við það, sem hv. aðalflm. (MJ) hefir þráfaldlega haldið fram áður, að 12 þús. kr. laun væru alt of há í samanburði við það, sem þeir menn fá, er laun taka eftir launalögunum. Verður því ekki annað sagt en að hv. 4. þm. Reykv. (MJ) hafi slegið sig ónotalega á munninn, að flytja frv. þetta og mæla fyrir því. En það, sem mjer finst þó einkennilegast við frv. þetta, er það, er jeg benti á áðan, að því er ætlað að vinna upp þær tekjur, sem tóbakseinkasalan gaf á ári. Þessvegna virðist mjer undarlegt, að lofa þá ekki tóbakseinkasölunni að standa, úr því að ríkissjóður má ekki við að missa tekjurnar af henni. Aðferð hv.flm. er því skrítin, að vilja fella einkasölu á tóbaki, en setja upp aðra einkasölu handa ríkissjóði, sem ekki getur gengið út á annað en að narra fje út úr almenningi. Því happdrætti er og getur aldrei orðið annað en fjárhættuspil, og mjer finst það síst eftirsóknarvert, að ala slíkan hugsunarhátt upp í þjóðinni, að leika sjer svo ljettúðarlega með peninga þá, sem aflað er með súrum sveita. Happdrætti getur aldrei orðið annað en það, að fjöldi manna verði fleginn. Sú er að minsta kosti reynslan í öðrum löndum. Annars stóð jeg aðallega upp til þess, eins og jeg hefi nú sagt, að benda á ósamræmi hv.flm. í framkomu þeirra í tóbakseinkasölunni og flutningi þessa máls. Hana vilja þeir feiga, og hafa báðir ljeð atkvæði sitt til þess að kveða hana niður, af því að ríkissjóður eigi ekki að vasast í neinni verslun. En að reka happdrættisverslun, það á að vera sjálfsagt. Það er því auðsætt, að þessir menn, sem barist hafa móti tóbakseinkasölu ríkisins, hafa ekki gert það af „princip“-ástæðum, heldur einhverjum öðrum ástæðum, og finst mjer þá ekki ólíklegt, að svo geti verið um fleiri. En hvað sem öllum ríkisrekstri liður, þá er sannfæring mín, að slíkan ófögnuð sem þetta frv. eigi að kveða niður, og ganga svo frá, að það stingi aldrei upp höfðinu framar.

Jakob Möller Jeg neita ekki, að mjer kom dálítið á óvart, að frv. þetta skyldi koma fram og verða samferða tóbakseinkasölunni, enda flaug mjer í hug, hvort ekki mætti um það segja, eins og stendur í vísunni: Kemur einn, þá annar fer, ungur sveinn í staðinn. Að minsta kosti virðist mjer eins og samband geti verið milli þessara tveggja mála, er jeg nefndi. En hitt vil jeg segja fyrir mig, að einu gildir, hvort frv. eins og þetta er borið fram í ríkisrekstrarformi eða ekki; jeg verð altaf á móti því. Enda tók jeg það fram í fyrra, er frv. sama efnis var hjer til umr., að jeg væri á móti því, að löggjafarvaldið fjefletti almenning með svikaspili. Og nú tek jeg það enn fram, að það er óviðeigandi og ekki sæmandi, að ríkið stofni til rekstrar, sem ekki er annað en svikamilla, og hugsi sjer með því að afla tekna í ríkissjóð. því að það er svikaspil, að veifa því framan í almenning, að hjer sje um gróða að ræða, gróða, sem aldrei fæst. Þetta er líka auðsætt af því, að vinningarnir miðast við, hvað mikið selst. Nú er vitanlegt, að aldrei selst svo mikið, að vinningarnir geti orðið eins miklir og ráðgert er í útboðunum. Þetta verður því hreint og beint fals og prettir Hv. aðalflm. (MJ) sagði eitthvað á þá leið, að allur almenningur mundi kaupa hlutamiðana með glöðu geði og fúsum vilja. Jú, jeg gæti hugsað mjer, að fátæki maðurinn tæki bitann frá munni barnanna og keypti hlutamiða, í von um, að happið, sem aldrei kemur, væri á næstu grösum. Annars ætla jeg ekki að orðlengja frekar um þetta. Jeg hefi frá upphafi verið á móti þessu máli, og jeg mun ekki ljá þessu frv. atkv. mitt til 2. umr.

Tryggvi Þórhallsson Það var rjett fyrir ári síðan, að við höfðum samskonar frv. til meðferðar hjer í hv. deild. Nú er 20. apríl, en það var 22. apríl í fyrra, svo að við getum sagt, að við höldum happdrættisafmæli í dag. Það má að vísu segja, að þetta frv. sje það skárra því í fyrra, að nú fylgir ekki sá böggull skammrifi, að erlendir fjárglæframenn holi sjer hjer niður og reki þessa atvinnu í skjóli selstöðuverslunar. En að öðru leyti er þetta frv. samt verra, af því að með því er ekki um neinn vissan gróða að ræða fyrir ríkissjóð, en það var þó fastákveðið með frv. í fyrra. En þetta frv. á engan rjett á sjer, og því á það að falla. Í staðinn fyrir að ala menn upp við atorku og dugnað og að afla peninga með vinnu sinni, þá er með frv. efnt til fjárglæfra og ómensku. Hjer er því um óþrifnaðarstefnu að ræða, sem ekki á að ná að festa rætur. Verður ekki annað sagt en að þeir menn sjeu brjóstheilir, sem bera slíkt fram, því að engin afsökun er þeim það, þó að frv. nái aldrei fram að ganga. Fyrir þeim vakir því ekkert annað en að tefja þingstörfin, því þó að frv. fái að fljóta til nefndar að þessu sinni, þá er hitt víst, að það kemur aldrei frá henni aftur. Annars hefir því óspart verið hampað, að það værum við stjórnarandstæðingar, sem tefðum mest þingstörfin. Nú sýnir sig, með hve miklum sannindum slíkt er mælt, er tveir Íhaldsmenn leyfa sjer þá fífldirfsku, að ætlast til, að slíkt frv. sem þetta fái að ganga fram. Jeg vil leyfa mjer að leggja til, að frv. þetta verði ekki látið tefja þingstörfin, og jeg leyfi mjer að skora á hv.þdm. að fella það nú þegar.

Flm. (Magnús Jónsson) Jeg spáði nokkurnvegin í eyðurnar, er jeg gerði hv. andstæðingum mínum upp orðin. Jeg benti einmitt á, að margir væru þeirrar skoðunar, að ríkið ætti ekki að hafa slíka starfsemi með höndum, nje afla tekna á þennan hátt, vegna þess, að happdrætti sje spillandi, en það væru líka aðrir, sem væru því mjög fylgjandi, að ríkið sjálft kæmi happdrætti á stofn, til þess að draga eitthvað úr þeim peningastraum, sem rennur úr landi og til erlendra happdrætisfjelaga. Í sjálfu sjer er ekkert athugavert við það, þó að frv. þetta hafi komið fram, og það er langt frá því, að neinar illar hvatir sjeu á bak við það, eða að happdrætti þetta sje ekki heiðarlegt í alla staði. Það vita allir, að hverju þeir hafa að ganga um hina stóru drætti. Að vísu vita þeir ekki með neinni vissu, hvað þeir muni græða, en vita aftur á móti upp á hár, hverju þeir muni geta tapað. Hjer er því hvorki um fals nje vísvitandi sviksemi að ræða. Þeir hafa heldur ekki hreyft því, þessir þrír hv. andmælendur, að útreikningar þeir, sem frv. sýnir, væru rangir, svo rök þeirra eru fremur veigalítil. Annars get jeg ekki neitað því, að mjer finst það koma úr hörðustu átt, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hrópi nú, að hjer eigi að fremja hið mesta ódæði, að þjóðnýta fyrirtæki eins og happdrætti. Jeg hefi sannarlega ekki átt slíku að venjast úr horninu því. Mjer kom líka dálítið á óvart að setja frv. þetta í samband við afnám tóbakseinkasölunnar, og þó að svo undarlega vildi til, að bæði þessi frv. væru á dagskrá hjer í dag, þá sannfærði það mig alls ekki um, að nokkurt samband væri þeirra á milli. Eins og kunnugt er, er langt síðan frv. þessu var útbýtt, þótt ekki hafi það verið tekið til 1. umr. fyr en nú. Við flm. gátum ekkert um það vitað, er við bárum frv. fram, að svo mundi hittast á, að það yrði á dagskrá sama daginn og sjeð yrði fyrir um afnám tóbakseinkasölunnar hjer í hv. deild. Annars gæti þessi 1. umr. tekið alllangan tíma, ef enn á að fara að taka upp umr. um miljónarfjórðungstapið, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) og fleiri telja, að afnám tóbakseinkasölunnar hafi í för með sjer. Að minsta kosti neita jeg því, að hafa gefið nokkurt tilefni til þess, að draga þurfi það inn í þessar umr. Þá þótti honum (JBald) launin of há, en gætti þess ekki, að þau eru sett aðeins 8 þús. kr. og ágóðahluti, sem ekkert er hægt um að segja, hvað miklu nemi, en má ekki fara fram úr 4 þús. kr. á ári. Auk þess er alt slíkt fullkomlega á valdi þingsins. Við höfum áætlað kostnaðinn við happdrættið 58 þús. kr., en til þess að gera sjer sem minstar tyllivonir af fyrirtækinu, er þessi kostnaður áætlaður 75 þús. kr. í reikningnum. Þeir, sem frv. sömdu í Kaupmannahöfn, áætluðu um 50 þús. kr. í stjórnarkostnað, en okkur þótti vissara, að vera nokkru hærri, og má hver lasta það sem vill, að við höfum viljað fara sem varlegast í öllum áætlunum. Þá sagði hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að allir þeir, sem happdrættismiða keyptu, yrðu flegnir. Það er nú vitanlegt, að þegar lagt er saman það, sem menn láta af höndum og það, sem menn fá inn, að það verður minna. Annars væri ekki um neinar tekjur að ræða fyrir ríkissjóð. Mjer var ekki ókunnugt um þá skoðun hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að hjer mundi vera um svikastofnun og fjárglæfra að ræða. En hitt kom mjer dálítið á óvart, að hann taldi falsið aðallega fólgið í því, ef lítið seldist af hlutamiðum; þá væri engra vinninga að vænta. En þetta er rangt, því að vinningarnir koma ávalt hlutfallslega niður, eftir sölunni. Ef t. d. helmingur seðlanna selst, þá kemur helmingur vinninganna til greina, og svo koll af kolli, eða 5. hver seðill, sem seldur er, fær vinning.

Hvað vita menn um, hvað selst?

Þetta er alt undir svo ströngu eftirliti, að altaf er vitað, hvað mikið er selt, svo engin ástæða er til, að um fals eða nokkura sviksemi verði að ræða. Sem sagt, ef helmingur seðlanna selst, þá er víst, að helmingur hinna áætluðu vinninga kemur út. En það er vitanlegt, að ef einhver telur sig vissan að fá vinning, þá getur sá hinn sami orðið fyrir vonbrigðum og talið sig gabbaðan. Það má vel vera, að segja megi sem svo, að ekki sje heilbrigt að lifa í voninni um einhver óvænt höpp, en flestir munu nú samt svo gerðir, enda annar aðalatvinnuvegur okkar með því markinu brendur. Um landbúnaðinn hefir einn maður sagt, að þar sje altaf von á einhverjum óhöppum, en aldrei neinum höppum, og þetta er satt. Í vissu falli hefir þetta heilbrigð áhrif til þrautseigju og þols, en þreytandi er það, og margur þráir meiri „pipar á lífsins plokkfisk“. En um sjávarútveginn má og með sanni segja, að hann sje einskonar happdrætti, því svo margir hafa þar orðið fyrir vonbrigðum og margskonar tjóni. En hins ber líka að geta, að um stóra vinninga hefir þar verið að ræða á stundum, sem betur fer, og það eru þeir, sem draga fólkið að sjer. Það er ekki til neins að ætla að prjedika eðli manna í rot með neinum skynsemisrökum í þessu nje öðru. „Naturam furca pellas ex etc.“ Og loks furðar mig á því, að annar eins andstæðingur hverskyns happdrættis skuli sjálfur hafa barist fyrir happdrætti í sambandi við ríkisveðbankann. Þá kem jeg að þriðja andmælandanum, hv.þm. Str. (TrÞ). Mjer kom heldur ekki á óvart, þó að hann væri á móti frv. þessu. Hann hefir áður sýnt sig fjandsamlegan þessu máli. Hann sagði, að minni vonir væru um gróða ríkissjóði til handa eftir þessu frv. en hinu. En þetta er ekki rjett. Hitt hefði hann getað sagt, að eftir fyrra frv. var um meiri stórgróða að ræða, ef alt hefði gengið eins og til var ætlast. En þær áætlanir þóttu ekki eins ábyggilegar. Hann talaði líka um, að frv. þetta gerði ekki annað en að tefja þingið. Jeg veit ekki til, að við flm. höfum neitt tafið þingið ennþá, og sje ekki heldur, að frv. þurfi að tefja til neinna muna, þó að það fái að ganga til nefndar.

Er þetta þá nefndarfundur?

Nei, en málið hefir ekki tafið nema rúma hálfa stund, og hefði ekki þurft að taka nema helming þess tíma, ef þessi andmæli hefðu ekki komið fram. En vilji hv. andmælendur þrautræða málið, þá getur það vitanlega tafið. Annars er misskilningur, að happdrætti þurfi að vera rekin með sviksemi, og t. d. dettur engum manni í hug að segja um dönsku happdrættin, að þau sjeu glæfrafyrirtæki. Jeg vil einnig minna á eitt í þessu sambandi, að talsvert af tekjum happdrættisins kemur frá mönnum, sem annars er erfitt að ná í gjöld af, t. d. lausafólki, sem oftast hefir handbæra peninga og kaupir seðla sjer til gamans. En hitt mun sjaldgæfara, að fátækir barnamenn taki brauðið frá börnunum, til þess að kaupa seðla fyrir, eins og hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði. Og loks má minna á það, sem þó var áður nefnt, að nú þegar fara margar þúsundir hjer á landi fyrir happdrættismiða, og þær fara allar út úr landinu og sjest ekkert af, nema þegar vinningur fæst. Eini vegurinn til að koma í veg fyrir þetta er að setja hjer á innlent, sæmilegt happdrætti, um leið og sala erlendu miðanna væri bönnuð. En jeg skal nú ekki telja fleira. Það er með þessa háttv. þrjá þingmenn eins og aðra meginregluriddara, að þeir líta hvorki til hægri nje vinstri og taka engum rökum.

Jón Baldvinsson Hv. flm. (MJ) þurfti ekki að koma á óvart, þó að jeg væri á móti þessu frv., því að jeg hefi oft sagt, að jeg væri ekkert áfram um, að allir skapaðir hlutir kæmust undir ríkisrekstur. Jafnaðarmenn vilja þjóðnýta verslun með ýmsar helstu nauðsynjar almennings, til þess að tryggja, að verðlag þeirra keyri ekki úr hófi fram. Hinsvegar er þeim ekkert kappsmál, að ríkið taki að sjer sölu á ónytsamlegum eða jafnvel skaðlegum varningi. Jeg hefi t. d. altaf verið því mótfalinn, að ríkið verslaði með áfenga drykki, því að jeg álít, að verslun með þá eigi alls ekki að eiga sjer stað. Hv. flm. (MJ) þarf því ekki að undra, þó að jeg sje þessu frv. mótfallinn. Jeg mintist lítillega á ósamræmi hjá honum í áætlunum um laun starfsmanna þessa fyrirhugaða happdrættis. Í greinargerð frv. er gert ráð fyrir 150 þús. kr. árlegum kostnaði við happdrættið, og er áætlað, að langmestur hluti þessarar fúlgu gangi til launa handa starfandi mönnum við fyrirtækið. þetta er 25 þús. kr. meira en varið er til háskólans í fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir, og um 40 þús. kr. meira en mentaskólinn kostar Hjer því ekki um neitt smáræðis bákn að ræða. Erlendis þykir einhver mesta hlunnindastaða að verða svokallaður „kollector“ við slík happdrætti. En þar vill brenna við, að slík fyrirtæki sjeu álitin hálfgerðar glæpastofnanir. Þau eru margskonar, brögðin, sem forstöðumenn svona stofnana geta haft í frammi. Þeir hafa alla seðla með höndum og geta skilið svo og svo mikið eftir, þegar dregið er, enda komast þráfaldlega upp ýmiskonar klækir, sem sýna ljóslega, að ekki er alt hreint í pokahorninu. Hv. flm. (MJ) sagði, að menn vissu, að hverju þeir gengju. Þar væri ekki um að villast. Það er nú svo. En ekki er laust við, að misbrestur geti orðið á þessu. Venjulega er mest kappið lagt á að blekkja menn til að kaupa miða í happdrættinu, og er þá jafnan langmest látið bera á miljónavinningunum. En hverjir eru svo þeir hamingjusömu, sem stærstu vinningana hljóta? Í Danmörku er alveg hætt að spyrjast til þeirra, og svipað mun verða upp á teningnum hjer, ef að líkindum lætur. Nei, slík aðferð til að afla ríkissjóði tekna er alveg óforsvaranleg, jafnvel þó ríkisrekstur sje á fyrirtækinu.

Jakob Möller það er ekki aðeins athugavert, að frv. er seint fram borið. Síðastl. laugardag var tilkynt, að því væri útbýtt hjer í hv. deild, en fyrir mínar sjónir kom það fyrst í byrjun þessa fundar, hvað sem þessu veldur. Af þessu leiðir, að jeg hefi ekki getað kynt mjer greinargerð frv. sem skyldi. En þó hygg jeg, að jeg fari með rjettara mál en hv.flm. (MJ), þar sem okkur ber á milli. Jeg held, að jeg hafi lýst því rjettilega, hverskonar svikamilla slíkt happdrætti getur verið og verður vafalaust. Jeg meina ekki, að beint fals verði í rekstri fyrirtækisins, eins og hv.flm. virtist skilja orð mín. Slíkt getur auðvitað komið fyrir, en jeg hefi þó ekki gert ráð fyrir því í þessu sambandi. En eins og hv. 2. þm. Reykv. (JBald) tók fram, verður áreiðanlega mest látið bera á stærstu vinningunum í öllum auglýsingum um happdrættið. En hvort þeir koma nokkurntíma til dráttar, fer eftir því, hversu mikið verður selt af happdrættisseðlum, þegar dregið verður. Um söluna vita svo ekki aðrir en þeir, sem happdrættinu stjórna, og þeir reikna nákvæmlega út, auðvitað undir hinu „ágætasta“ eftirliti, hvað óhætt sje að láta vinningana nema hárri upphæð, eftir sölunni að dæma, fyrirtækinu að skaðlausu. Þessvegna er engin sönnun fyrir því, að stóru vinningarnir, sem mest ber á í auglýsingunum, komi nokkurntíma til greina, þegar dregið er. En menn úti um alt land hafa keypt seðla í happdrættinu vegna þessara vinninga fyrst og fremst og vita ekki annað en um þá sje einnig dregið, sem vonlegt er. Þetta kalla jeg svikaspil. Hv. flm. (MJ) sagði, að enda þó ekkert slíkt happdrætti yrði stofnað, væri hægt að hafa af mönnum fje á svipaðan hátt. Þetta er rjett. Það er öllum kunnugt, að hjer á landi er keypt talsvert mikið af útlendum happdrættisseðlum. En hann getur reitt sig á, að það verður gert eftir sem áður. Þetta happdrætti kemur aðeins í viðbót við útlendu happdrættin, sem selja hingað seðla sína. Og það verður ill viðbót. Smalar happdrættisins munu renna inn á hvert einasta heimili um landið þvert og endilangt og ginna menn til seðla kaupa, því þarna fær fjöldi manna atvinnu, svo skemtileg sem hún verður. Nú er það þó svo, að útlendu happdrættin láta sjer nægja að senda mönnum brjef í pósti 1–2 sinnum á ári, þar sem skrumað er fram úr hófi af ágæti vinninganna, en menn eru blessunarlega lausir við allar persónulegar heimsóknir smalanna. Mjer þótti hv.flm. (MJ) ganga nokkuð langt, þegar hann bar saman slíka happdrættis-„spekúlation“ og atvinnuvegi landsmanna. Jeg gæti trúað, að sumum hv.þdm. þætti þetta ganga nokkuð nærri „blasfemi“.

Jeg hefi oft heyrt sildveiðar kallaðar lotterí.

Jeg hefi aldrei fyr heyrt slíkan samanburð gerðan í alvöru, og mjer finst hann stappa nærri „blasfemi“. Hv. flm. (MJ) gerði mikið úr ást Dana á sínu „Klasselotteríi“. Jeg skal ekkert um það segja, hvort þessi umtalaða ást stafar af ræktarsemi við föðurlandið, eins og hv.flm. (MJ) gaf í skyn. En hitt veit jeg, að eru tómar bábiljur, að ekki sje hægt að fá keypta seðla í því happdrætti nema helst hjá dánarbúum, þar sem engir lögerfingjar eru, og þá aðeins fyrir margfalt verð. Jeg veit ekki betur en að seðlana megi fá hvenær sem er, á venjulegum markaði.