Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í gær við 2. umr. málsins rakti ég nokkuð þá réttindasviptingu, sem fremja á á launamönnum og verkalýðshreyfingunni með 23. gr. frv., þar sem lögbannað er að greiða verðlagsuppbætur á laun, og enn fremur rakti ég, hver hætta kann að fylgja þeirri eðlisbreytingu, sem nú er fyrirhuguð á niðurgreiðslunum á vöruverði og þjónustu. Ég get að mestu látið nægja að vísa til þess, sem ég sagði um þessi atriði, til stuðnings þeirri brtt., sem ég hef leyft mér að flytja ásamt hv. 5. þm.. Reykn. og hv. 9. þm.. Reykv. á þskj. 118. Ein af mörgum og hættulegum afleiðingum vísitölubannsins er það öryggisleysi, sem það skapar í öllum samskiptum og samningum milli atvinnurekenda og stéttarfélaga. Óhugsandi er t.d., að samtök launamanna geti gert nokkra samninga um launakjörin nema til mjög skamms tíma í senn, þar sem engin trygging er fyrir því, að raunverulegur kaupmáttur skerðist ekki stórlega, jafnvel á fáum vikum eða mánuðum, og engan varnagla má slá við slíku í samningum nema þann, að samningar falli úr gildi og verði endurskoðaðir með stuttum fresti. Hingað til hafa ýmsir þeir, sem nú standa að þessu frv., haldið því fram, að með því, hve samningar um launakjör eru yfirleitt gerðir hér til skamms tíma, væri skapað óþolandi öryggisleysi fyrir atvinnuvegina. Nú er hins vegar að því stefnt að útiloka með öllu, að samningar séu gerðir nema til örskamms tíma í senn, með afnámi kaupgjaldsvísitölunnar. En þar við er ekki látið sitja. Ákveðið er að heimila ríkisstjórninni að greiða niður verð á vöru og þjónustu án takmörkunar. Gengið verður traustlega frá því, að innheimta verði af almenningi á fjórða hundrað millj. kr. í þessu skyni, en hins vegar engin trygging sett fyrir því, að þetta fé verði notað í þeim tilgangi, sem sagt er að það sé innheimt í. Þessi skipan hefur að vísu viðgengizt áður, en þá voru ástæður að því leyti ólíkar, að launamenn fengu jafnharðan kaup hækkað, ef verðlagshækkanir höfðu orðið af völdum minnkaðra niðurgreiðslna. Niðurgreiðslurnar voru því beint í hag vinnukaupenda, en ekki launamanna, og tilhneiging stjórnarvalda til að halda kaupgjaldi niðri, var nokkurn veginn full trygging fyrir því, að greiðslurnar héldust. Nú er hins vegar svo komið, að atvinnurekendur eiga ekkert undir því, hvort vöruverð er greitt niður eða ekki, þar sem laun hækka ekki í kjölfar verðhækkana. Aðhald vísitölunnar fyrir ríkisvaldið um að standa gegn verðhækkunum af ótta við sjálfkrafa launahækkanir er því úr sögunni. Launamenn eiga það algerlega undir náð ríkisstj., hvort vöruverð hækkar sem niðurgreiðslunum svarar eða ekki, ofan á allt annað. Ég fæ ekki séð, að hugsanlegt sé, að nokkrir samningar séu gerðir um launakjör eða nokkur hugsanleg vinnudeila, sem upp kann að rísa, verði leyst í landinu við slík skilyrði. Segjum t.d., að verkalýðsfélögin geri samning í dag til eins árs. Gerum ráð fyrir, að umsamin launahækkun nemi t.d. 10–15 vísitölustigum. Eins og nú er í pottinn búið, gæti ríkisstj. með einfaldri samþykkt ákveðið að hætta öllum niðurgreiðslum og þar með kippt til baka allri hinni umsömdu launahækkun samstundis og um hana væri samið. Nú er að vísu látið í veðri vaka, að niðurgreiðslurnar verði framkvæmdar, en hitt er staðreynd engu að síður, að það er algerlega á valdi ríkisstjórnarinnar. Nú er það ekki umdeilt, að margir menn og mörg samtök treysta ríkisstj. misjafnlega, að ekki sé meira sagt, en enginn þó verr en verkalýðshreyfingin í landinu, eftir allt, sem á undan hefur gengið. Hún mun því áreiðanlega ekki una því að eiga neitt undir náð hennar í þessum efnum og að hún geti með þessum hætti ráðið kaupgjaldi með tilskipun. Brtt. okkar á þskj. 118 miðar að því að lögfesta þær niðurgreiðslur, sem lofað hefur verið að framkvæma, og að taka af allan vafa um, að þær verði inntar af hendi með því fé, sem til þess er lagt af almenningi. Ef allt er með felldu um yfirlýsingar hæstv. ríkisstj. í þessum efnum, ætti stuðningsmönnum hennar að vera ljúft að samþ. þessa till. Ef hún verður felld, vita stéttasamtökin hins vegar, að svík kunna að búa undir, og munu taka það með í reikninginn á sínum tíma. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að síðara atriðinu í brtt. okkar þm.. Alþb., en það er gjaldeyri til námsmanna og þeirra, sem leita þurfa sér lækninga í fjarlæg lönd, þannig að raunverulegt verð á dollar verði 21.22, eða hið sama og nú er með því 30% yfirfærslugjaldi, sem er á hið skráða gengi, m.ö.o. að námskostnaður erlendis og sjúkrakostnaður verði ekki hækkaður umfram það, sem leiðir af hækkuðum fargjöldum, sem eru stór kostnaðarliður og munu að sjálfsögðu hækka mikið. Ég hygg, að ekki sé unnt að deila um það, að námsmenn, sem stunda framhaldsnám erlendis, verði fyrir meira áfalli vegna gengisfellingarinnar en nokkrir aðrir. Námskostnaður þeirra, sem um leið er þeirra framfærsla að langmestu leyti, hækkar hvorki meira né minna en um 15800–31700 kr. á ári, eða um 80%, samkv. því frv., sem hér liggur fyrir. Þannig hækkar námskostnaður, miðað við þær yfirfærslur, sem verið hafa að undanförnu, í Austurríki, Danmörku, Noregi, Finnlandi og Hollandi úr 20000 í 35800 kr., eða um 15800 kr. Miðað við nám á Spáni hækkar kostnaður um 17200 kr., í Þýzkalandi og Sovétríkjunum 18900, Bretlandi og Svíþjóð 19600, Ítalíu og Belgíu 21600, Frakklandi 22100 og í Bandaríkjum Norður-Ameríku og Kanada um 31700 kr., eða úr 42200 í 71900 kr. á ári. Auk þessa verða svo námsmenn bæði heima og erlendis að bera hlutfallslega til jafns við aðra þá hreinu launalækkun, sem í frv. og öllum hinum svokölluðu efnahagsaðgerðum felst, en njóta hins vegar einskis af þeim aðgerðum, sem ætlað er að draga eitthvað úr áhrifum þeirra til lækkunar á lífskjörin almennt. Afnám tekjuskattsins kemur þannig þeim að engu haldi, þar sem fæstir þeirra greiða nokkurn teljandi skatt nú, og fjölskyldubætur ekki heldur nema í sárafáum tilfellum. Auk hinnar almennu og að því er þá snertir algerlega óbættu kjaraskerðingar, verða námsmenn erlendis svo að bera fyrirsjáanlega og mikla hækkun fargjalda, eins og ég áður gat um, sem numið getur þúsundum króna árlega. Það er einróma álit allra, er til þekkja, að þessi gífurlega hækkun námskostnaðar erlendis hljóti að leiða til þess, að fjöldi námsmanna, sem eiga ekki efnaða foreldra, verði nauðugir að hætta námi, ef ekki koma til sérstakar ráðstafanir, og einnig til þess að brjóta niður í framtíðinni alla möguleika efnaminni námsmanna til þess að ráðast í framhaldsnám. Látið er í veðri vaka að vísu, að sú harkalega útreið, sem námsmenn verða fyrir, verði milduð með hækkun námsstyrkja. En augljóst þykir mér, að slíkt komi að mjög takmörkuðu haldi. Styrkirnir eru ekki og verða ekki nema brot af námskostnaðinum, og í fæstum eða engum tilfellum standa þeir allan námstímann. Auk þess mun, a.m.k. ef dæma skal eftir fjárlagafrv. eins og það liggur nú fyrir, ekki vera um að ræða, að fyrirhugað sé að hækka þetta nema á móti gengisfellingunni í þrjá mánuði af hverju skólaári. En jafnvel þó að lengra verði gengið, er um algerlega ófullnægjandi ráðstafanir að ræða. Að sjálfsögðu er það harmleikur fyrir þá, sem í hlut eiga, að vera neyddir til að hverfa frá námi, sem menn hafa gert sér vonir um að geri þá hæfa til að gegna störfum í þjóðfélaginu, sem hæfileikum þeirra samrýmist bezt. Það er kannske hægt að sleppa slíkri tilfinningasemi með öllu. En enginn getur fram hjá hinu komizt, að með því að fækka þeim, sem fullkominnar sérmenntunar njóta, og takmarka við peningaráð manna möguleika til þess að verða hæfir til að gegna þeim hlutverkum í þjóðfélaginu, sem þeir eru bezt fallnir til, er verið að skaða þjóðfélagið í heild sinni, ekki aðeins verið að fremja félagslegt ranglæti og ekki aðeins verið að draga þjóðina niður menningarlega og félagslega, heldur einnig verið að gera þjóðina í heild fátækari í bókstaflegustu merkingu þess orðs. Sú tíð er liðin, að nokkur viti borinn maður taki sér í munn hið gamla orðtak frá mestu niðurlægingartímum þjóðarinnar, að bókvitíð verði ekki látíð í askana. Allar þjóðir heims gera sér nú ljóst, hvert sem þjóðskipulag þeirra er, að sérmenntun fleiri og fleiri einstaklinga á sviðum hvers konar vísinda og tækni er grundvallarskilyrði til efnahagslegra framfara, lykillinn að auðæfum sjávar og jarðar. Það væri því grátleg og fáránleg heimska, ef Alþingi Íslendinga lögfesti nú, að stigið yrði stórt spor aftur á bak í þessum efnum, eins og nú virðist vera stofnað til. Svo almennur skilningur virðist þó vera á því, í hvert óefni hér er stefnt, að ólíklegt verður að telja, að hv. alþm.. samþ. ekki þá sjálfsögðu till., sem ég mæli hér fyrir. Háskólastúdentar heima og erlendis hafa einum rómi mótmælt þeirri skerðingu á kjörum og námsmöguleikum, sem leiðir af samþykkt þessa frv. óbreytts, og sjálft menntamálaráð, skipað fulltrúum allra þingflokkanna og þar á meðal hv. aðaltalsmanni stjórnarflokkanna í þessum málum í Nd., hefur einróma samþ. að beita sér fyrir því við hæstv. ríkisstj. og hv. fjvn., að hlutur námsmanna verði réttur. Þessi till. okkar fulltrúa Alþýðubandalagsins hér í hv. d. mundi að verulegu leyti leysa vanda þeirra, sem stunda nám erlendis, en siðan þyrfti Alþingi að henni samþykktri að leysa með öðrum hætti og í sambandi við afgreiðslu fjárlaga mál þeirra, sem nám stunda heima og geta stundað nám hér heima. Hæstv. ríkisstj. hefur haldið því fram, að hún mundi létta byrðar þeirra, sem minnst mættu sín, í sambandi við þær efnahagsaðgerðir, sem hér er rætt um. Hvernig þetta verður í reyndinni, ræði ég ekki frekar en orðið er. En ég vil spyrja: Hverjir mega sín öllu minna en þeir, sem eru svo sjúkir, að þeir geta ekki fengið bót meina sinna með þeim tækjum læknavísindanna, sem til eru í landinu, og með hjálp okkar vísindamanna og þurfa af þeim sökum að fara utan til að bjarga lífi sínu og heilsu? Því getur hver svarað fyrir sig. En hitt er staðreynd, að ekkert - bókstaflega ekkert - er í þessu frv., sem ætlað er að létta hlutskipti þessa fólks, en kostnaður þess í þeim neyðartilfellum, sem hér er rætt um, er hækkaður um 80%. Hér er svo sannarlega lagzt á garðinn, þar sem hann er lægstur, að engin þörf er að eyða mörgum orðum að, og liggur að mínu viti sæmd hv. þm.., hvers fyrir sig og allra sameiginlega, við, að forðað verði því níðingsverki, sem hér virðist eiga að vinna á þeim, sem þyngst sjúkdómsböl eiga við að stríða.



Herra forseti. Hér hafa nú farið fram ýtarlegar umræður um þetta mál, eins og allir í raun og veru hafa gert ráð fyrir og alveg er eðlilegt. Ég hef heyrt talsvert af þeim umræðum, því miður ekki getað verið við þær allar af öðrum önnum mínum, en ég held, að ég meiði engan, þó að ég leyfi mér að segja, að í aðalefnum hafa þau rök, sem hér hafa verið borin fram á móti frv., áður verið borin fram af stjórnarandstæðingunum í hv. Nd. og þar verið svarað bæði af mér og öðrum. Ég tel þess vegna ekki eðlilegt, að ég fari nú að endurtaka þau rök, sem þar hafa verið færð fram, og það situr líka sízt á mér að fara nú, þegar umræður eru að fjara út, að rísa upp til þess að reyna að vekja þær upp að nýju og þar með að tefja störf þingsins. Ég vil aðeins víkja að þeim fáu orðum, sem 5. þm.. Norðurl. e. mælti hér áðan. Mér fannst hann taka nokkuð djúpt í árinni um ýmislegt, sem hann sagði, en það er náttúrlega ekki meira en aðrir hafa gert um þetta mál, og ég læt það liggja á milli hluta. Varðandi þau rök, sem hann færði fyrir þörfum sjúkra manna til þess að komast á fund erlendra sérfræðinga, þá geri ég minna úr því en hann, en það kann þó líka að eiga nokkurn rétt á sér, að sumir þurfi þess. Okkar íslenzka læknastétt hefur nú öðlazt mikla þekkingu og leysir daglega af hendi ákaflega vandasöm verk, sem ég hygg að ekki hefði verið talið á færi Íslendinga fyrir einum eða tveimur áratugum, svo að ekki sé meira sagt, og ég tel það ekki svo almenns eðlis, sem hann þar mælti, að það sé ástæða til þess vegna að gera alveg sérstakar ráðstafanir. Hitt er svo mál fyrir sig, sem hann mælti um þá ungu menn, sem eru að afla sér menntunar erlendis, að þeirra hlutur er auðvitað mjög skertur við þessa viðurkenningu á verðmæti ísl. krónu og full ástæða til að athuga, hvað er hægt að gera til að ráða fram úr eða létta undir með þeim í þeim örðugleikum, sem nú eru fram undan á þeirra vegi. Það mál hefur stjórnin haft til athugunar og er enn í athugun. Mér barst víst síðdegis í gær skýrsla frá stúdentafélagsfundi, sem um þetta var haldinn. Það voru kröfur eða óskir, sem stúdentar kurteislega og með rökum báru fram, að mig minnir í 6 liðum frekar en 7, og varðandi þetta sérstaka atriði, sem hér er borið fram í síðari hl. till. frá hv. þm.. Alþb., þá gengu þeir ekki nærri svo langt sem þessi till. gengur. Ef ég man rétt, mæltust þeir til, að stúdentarnir, sem ytra nema, fengju bætur eða aukna aðstoð hins opinbera, sem næmi um hálfum skaða, sem þeir hljóta af gengislækkuninni. Ég held, að ég hafi lesið það rétt. Ég mundi ekki fyrir mitt leyti vilja aðhyllast þessa till, eins og hún liggur fyrir, og mæli þess vegna gegn henni. En ég lýsi því yfir, að ríkisstj. hefur málið allt til athugunar og hefur skilning á því, að ef eitthvað væri hægt að gera og þá fyrst og fremst í sambandi við fjárlögin til þess að létta þessa örðugleika, þá vill hún ljá því lið, innan ramma getu og sanngirni. Það má vel vera, að sumir þessara stúdenta, sem þarna eiga hlut að máli, - enda man ég ekki betur en einmitt till. Stúdentafélagsins miðist við þá hugsun, - ég segi, að sumir þeirra gætu eins stundað nám hér innanlands. Það mun víst segja svo í óskinni eða till., sem fram er borin af stúdentum: enda geti þeir ekki eða eigi þeir ekki kost á námi við Háskóla Íslands. En sem sagt, málið verður athugað með skilningi af ríkisstj., þó að mér þyki ekki rétt að gefa um það aðrar eða meiri yfirlýsingar en þá, sem ég hef nú gefið, um leið og ég get ekki fallizt á till., eins og hún er orðuð, og mæli þess vegna gegn henni.



Herra forseti. Það eru raunverulega tvær till., sem hér liggja fyrir, ef ekki þrjár, ef þeim væri skipt niður eðlilega á efnislegan hátt. Um fyrsta atriðið, að skylda ríkisstj. til þess að greiða þær niðurgreiðslur, sem hún hefur lofað, er ekki annað að segja en það, að það, sem raunverulega felst í till., er að binda hana við þau loforð, sem hún hefur sjálf gefið. Um sjúkrakostnaðinn hafa alltaf gilt, að því er gjaldeyrinn snertir, eins og okkur er kunnugt, sérreglur. Það er að vísu rétt, sem hæstv. forsrh. sagði, að það er ákaflega margt eða flest, sem íslenzkir læknar geta gert hér. Þó eru alltaf nokkur tilfelli, þar sem leita verður til erlendra lækna, og kostar það stórar fjárfúlgur fyrir þá, sem þangað þurfa að leita. Getur oft oltið á því, hvort hægt er að leita til útlanda, hvort sjúklingurinn fær bata eða ekki. En þar sem þessum tilfellum fækkar, sem betur fer, þá er ef til vill því auðveldara að hafa um þetta undantekningar að því er verðmæti gjaldeyrisins snertir. Það, sem ég vildi þó sérstaklega ræða, án þess að eyða í það tíma, er námskostnaðurinn. Þær breyt., sem gerðar eru í efnahagsráðstöfununum, eru í mínum augum mjög alvarlegar að því er snertir námsmenn erlendis. Það kann að vera, að sumir af þeim námsmönnum, sem nú stunda nám erlendis, geti stundað nám hér, og skal ég ekkert um það fullyrða. En þó munu það vera fæstir, sem leita eftir því að stunda nám erlendis með þeim fjárhagslegu erfiðleikum, sem það veldur, ef þeir geta stundað nám með jafngóðum árangri eða svipuðum hér heima. En þegar litið er á þetta mál í heild, þá er það miklu stærra en menn kannske almennt gera sér ljóst við fyrstu sýn. Það er ákaflega slæmt að valda þeim einstaklingum, sem vilja afla sér menntunar, þeim erfiðleikum, sem eru óyfirstíganlegir og þannig, að þeir verða að hætta við nám. En þetta er mál, sem þarf að líta á ekki aðeins út frá sjónarmiði þeirra einstaklinga, sem eru að afla sér menntunar, og því, sem kemur fram víð þá. Þetta er ákaflega stórt þjóðfélagslegt mál, og var raunverulega byrjað á því hér um skeið fyrir nokkrum árum að láta þar til kjörna menn athuga, hvaða menntun það er erlendis, sem okkur er nauðsynlegt að aflað sé á hverjum tíma, og styrkja námsmenn í samræmi við það. Ég veit ekki, hvort þessu hefur verið haldið áfram eða ekki, en þetta sýnir okkur nokkurn þátt málsins. Það er þjóðfélagslegt atriði, stærra en flest annað, að ungir menn, hvort sem þeir eru ríkir eða fátækir, geti aflað sér sérmenntunar erlendis. Það hefur verið mikið talað hér um framleiðni, sem er nýtt orð, þ.e.a.s. framleiðsluaukningu eða uppbyggingu og þess háttar, sem undirstöðu þess, að við getum bjargað okkur á þann hátt, að við höfum þau lífskjör, sem við öll teljum okkur hafa rétt til að hafa í þessu þjóðfélagi. En þetta, að stúdentar hafi svigrúm til þess, hvort sem þeir eru ríkir eða fátækir, að sækja sérmenntun til útlanda, er alveg eins stórt mál og það, þegar verið er að tala um framleiðni og framleiðsluaukningu. Það er litið þannig á þetta mál meðal þeirra þjóða margra, sem núna keppa um að komast sem lengst á sviði framleiðslu og bættra þjóðfélagshátta, að það er eitt af því, sem þær telja fram fyrst, hvað þær hafi marga menn, sem vilja leggja á sig að stunda sérnám í erfiðustu greinunum, svo sem verkfræði og fleiri námsgreinum, sem eru mjög erfiðar og ber meira og meira á að námsmenn veigra sér hjá að stunda vegna þess, hvað það kostar mikla vinnu og mikið erfiði. Það liggur við, að þessar þjóðir mæli framtíð sina eftír því, hvaða útlit er fyrir, að þær hafi mikið af mönnum, sem eru fúsir til þess að leggja á sig þetta nám. Svo stórt atriði er málið í sjálfu sér. Og það er alveg víst, að ef við gefum ekki okkar stúdentum tækifæri til þess að sækja til erlendra þjóða þá sérmenntun, sem þeim er nauðsynleg þjóðarinnar vegna að sækja þangað á hverjum tíma, þá er hér um slíka afturför að ræða, að varla verða of sterk orð höfð um það, hvílíkt skref aftur á bak það væri, ef slíkt er gert. Ég skal játa, að það er ekki endilega víst, að þetta sé eina leiðin til þess að létta undir með stúdentum, sú till., sem hér liggur fyrir. En meðan ekki liggur annað fyrir og ekki aðrar yfirlýsingar frá hæstv. ríkisstj. en að hún hafi áhuga á þessu og þetta sé í athugun, þá verður að taka því, sem er borið fram í þessa átt, með velvild. Út frá því sjónarmiði skoða ég þessa tillögu.



Herra forseti. Ég get í aðalefnum tekið undir þær skoðanir, sem komu fram hjá hv. síðasta ræðumanni, hv. 2. þm.. Vestf. (HermJ). Það er alveg rétt, sem hann segir, að hver þjóð verður að hafa það hugfast, að hennar ungu hæfileikamenn fái aðstöðu til að njóta sinna hæfileika, ekki bara fyrir sjálfa sig, heldur líka fyrir þjóð sína. Og mér finnst það skynsamlega hugsað, þegar ákveðið var, að athugun færi fram á því, hvaða nám menn gætu með sama árangri stundað hér og annars staðar, og þá auðvitað með hliðsjón af því að reyna að greiða götu þeirra, sem stunda vilja annað nám annars staðar, en eiga erfitt með að rísa undir kostnaði, sem af því leiðir. Ég hygg, að stúdentar, sem nú hafa gert þá till., að þeim yrðu bættir þeir auknu örðugleikar, sem nú verða á vegi þeirra, að hálfu leyti, hafi haft í huga elnmitt þá aðferð, sem stjórn hv. 2. þm.. Vestf, á sínum tíma tók upp, þegar hún ákvað, að stúdentarnir skyldu ekki þurfa að greiða nema 30% yfirfærslugjald af sínum þörfum, þegar almenna yfirfærslugjaldið var 55%. Ég treysti mér ekki, eins og ég segi, hef ekki umboð til þess að gefa hér bindandi yfirlýsingar f. h. ríkisstjórnarinnar, en mér finnst, að það væri í meira samræmi við fyrri gerðir í málinu að afgreiða það með líkum hætti efnislega og á fjárlögum. Við erum allir, að mér finnst, með opin augu fyrir meginefni málsins, og ætti þess vegna að mega vona, að við næðum einhverju skynsamlegu samkomulagi um það á sínum tíma í sambandi við fjárlagafrumvarpið.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður. Það voru aðeins örfá atriði, sem mig langaði til að minnast á í sambandi við þessa till., sem hér liggur fyrir. Ég ætla fyrst að lýsa nokkurri undrun yfir því, að hv. 5. þm.. Norðurl. e. (BjörnJ), sem annars er prúður og hógvær maður, skyldi nota svo óviðurkvæmileg orð í niðurlagi ræðu sinnar eins og að telja, að það ætti að fremja einhver níðingsverk á íslenzkum námsmönnum. Ég hygg, að það muni enginn þm.., hvorki í þessari hv. d. né á Alþingi yfirleitt, vilja gerast talsmaður þess, að það verði gert. Hitt tel ég liggja í augum uppi, að það er ekki möguleiki til þess, miðað við þá skipan mála, sem ætlunin er að taka upp með því efnahagsmálafrv., sem hér liggur fyrir, að fara þar að skrá annað gengi fyrir vissa tegund gjaldeyris heldur en þar er gert ráð fyrir. Og í efnahagsmálafrv. eru ekki ákveðnar þær sérstöku ráðstafanir, sem kann að þurfa að gera í sambandi við áhrif efnahagsráðstafananna almennt, heldur verður það sett með öðrum hætti, svo sem bætur þær, sem boðaðar hafa verið í sambandi við aukningu almannatrygginga og ýmsar aðrar ráðstafanir, þ. á m. niðurgreiðslur. Það hefur ekki verið talið eðlilegt og er það heldur ekki, að það verði tengt þessu frv., sem hér liggur fyrir. Ég hygg því, að það verði ekki á neinn hátt með sanngirni talið, að það beri vott um eitthvert ósæmilegt hugarfar, þó að þm.. greiði atkv. gegn þessari tillögu, eins og hún liggur fyrir. Hæstv. forsrh. hefur rætt um þær athuganir, sem á þessu máli hafa verið gerðar hjá hæstv. ríkisstj., og skal ég ekki um það mál frekar segja annað en það, að bæði það atriði og einnig hin tvö atriðin, sem hér eru til meðferðar, hljóta að koma til endanlegrar ákvörðunar við afgreiðslu fjárlaga. Í fjárlögum verður veitt það fé, sem á að verja á þessu ári til niðurgreiðslna. Og það hlýtur því að koma þá til ákvörðunar og verða þá ljóst, hvaða fé ríkisstj. hugsar sér að nota í þessu sambandi. Og þess mun nú ekki langt að bíða, að fjárlög verði afgreidd, þannig að naumast getur það haft nein örlagarík áhrif varðandi skoðanir verkalýðssamtakanna á því, hvort standa eigi við þau fyrirheit um niðurgreiðslur, sem gefin hafa verið, hvort það mál yrði afgreitt nú með óeðlilegu móti, eins og verður að teljast í þessu sambandi, eða afgreitt með fjárlögum, sem koma hér til meðferðar innan skamms í þinginu, þar sem þessu mun verða endanlega til lykta ráðið. Nákvæmlega sama er auðvitað að segja um aðstoð við námsmenn. Það hefur auðvitað komið til oft á undanförnum árum, að það hafa orðið veigamiklar breytingar á verðlagi erlends gjaldeyris fyrir íslenzka námsmenn, og það hefur að sjálfsögðu orðið að mæta því með sérstökum ráðstöfunum hverju sinni. Eins og ég áðan sagði, verður auðvitað gengið sjálft ekki skráð með hliðsjón af því, hver aðstaða námsmanna er til þess að leita til annarra þjóða. Það eru miklu stærri atriði, sem þar hljóta að verða ákvarðandi. Hitt er annað mál, að ég hygg, að það muni vera samdóma álit allra, að það sé lífsnauðsynlegt, að ungir námsmenn og ungir og efnilegir menn, sem vilja afla sér fróðleiks, er til gagns má verða þeirra þjóð og ekki er hægt að veita þeim hér á landi, verði styrktir til þess að nema þau fræði og að reynt verði að stuðla að því, að þar geti einnig hinir efnaminni notið sin, eins og er grundvallarregla og grundvallarsjónarmið, sem ríkt hefur lengi hér á Íslandi í sambandi við menntunarskilyrði æskunnar. Ég tel fyrir mitt leyti sjálfsagt, að það atriði verði endurskoðað rækilega og íhugað í sambandi við afgreiðslu fjárlaga. En ég minnist þess ekki, að á undanförnum árum, m.a. þegar lagt var alltilfinnanlegt gjald á námsmannagjaldeyri með efnahagsráðstöfunum 1958, hafi það af einum né neinum verið taliðneitt sérstakt níðingsverk, sem þar var verið að vinna, og mun þó þeim ráðstöfunum ekki hafa verið mætt með neinum sérstökum aðgerðum umfram það, að nokkur hækkun var gerð á námsstyrkjum, sem mun þó ekki hafa verið meiri en sem svaraði því að halda þar í horfi. Ég skal ekkert sakast um það atriði. En það er þó gott að hafa það í huga, þegar um þetta mál er rætt. Í þriðja lagi er sjúkrakostnaður erlendis. Mér skilst eftir þeim upplýsingum, sem landlæknir hefur gefið um það efni, að það geti verið um 100 sjúklingar á árí, sem þurfi að leita sér læknishjálpar erlendis, en þessu fólki fer þó nokkuð fækkandi af þeim ástæðum, sem hæstv. forsrh. vék hér að. Það hefur á undanförnum árum í fjárlögum verið nokkur upphæð til styrktar slíku fólki, og það verður að sjálfsögðu tekið til athugunar að auka þá aðstoð. Jafnframt skal þess getið, að Tryggingastofnun ríkisins hefur heimild til þess að veita sérstakt fé í þessu skyni, og það hefur jafnan verið haft samráð við hana um þetta mál. Það er augljóst mál, að það verður að búa svo um hnúta fyrir fólk, sem lífsnauðsynlega þarf að leita sér lækninga erlendís að mati hinna sérfróðustu manna, sem um slík mál fjalla jafnan hér, að þá verði greitt fyrir því með einhverju móti, að þetta fólk geti leitað sér nauðsynlegra lækninga. Niðurstaða þeirra orða, sem ég segi, er sú, að mér sýnist, að það sé á allan hátt óeðlilegt að afgreiða þessa till., eins og hún liggur hér fyrir. Það er elns og hv. 2. þm.. Vestf. (HermJ) einnig tók fram, að hér er í rauninni blandað saman ýmsum málum. Ég tel, að það verði einskis hagur fyrir borð borinn í sambandi við þetta mál og á því verði höfð eðlileg vinnubrögð og hv. flm. komi þá að sínum sérsjónarmiðum, ef þeir telja ekki nógu langt gengið, þegar afgreiðsla fjárlaga fer hér fram.



Herra forseti. Hv. 6. þm.. Norðurl. e. (MJ) virðist ekki hafa hlustað nema með öðru eyranu á ræðu mína, því að þau tilfærðu ummæli, sem hann taldi að ég hefði mjög ofmælt hér, áttu alls ekki við námsmennina, heldur um þá, sem þyrftu að fara utan til lækninga, og hafa allir, sem hlustuðu með gaumgæfni, vafalaust skilið það. Bæði þessi hv, þm.. og hæstv. forsrh. hafa talið óeðlilegt, að þessi till. sé afgreidd eins og hún liggur hér fyrir. Ég þykist sjá af þessum ummælum og fleirum, sem hafa verið viðhöfð hér, að það séu farin að opnast augu hæstv. forsrh. og fleiri stjórnarliða fyrir því, að of langt hafi verið gengið í þeim fyrirætlunum, sem uppi eru, varðandi kjaraskerðingu námsmanna og aðstöðu sjúkra manna til þess að leita sér læknishjálpar. Þau velviljuðu orð, sem þeir hafa látið falla í tilefni af minni ræðu, eru að sjálfsögðu nokkurs virði. En ég tel þó, að það væri meira virði, að sá góði hugur, sem þeir segjast hafa í þessum efnum, sýndi sig í verki. Annars tel ég athyglisverðast við það, sem fram hefur komið, að hæstv. forsrh. skyldi ekki nota tækifærið til þess að ítreka yfirlýsingar sínar um, að þetta fé, sem hér um ræðir, yrði notað til niðurgreiðslna. Eftir þeirri þögn hans mun áreiðanlega verða tekið, þegar nú þvert ofan í marggefnar yfirlýsingar í hverri umr. á fætur annarri hér á Alþingi um, að það yrði varið a.m.k. 302.9 millj. kr. til niðurgreiðslna, koma nú yfirlýsingar eins og frá hv. 6. þm.. Norðurl. e. um, að þetta verði athugað í sambandi við afgreiðslu fjárlaga. Ég verð að segja, að það er sérstök tegund af siðferði, sem upp er tekin, ef það á að viðgangast, að gefnar yfirlýsingar séu teknar aftur, vegna þess að það þurfi að athuga þær í sambandi við afgreiðslu fjárlaga. Ég hélt, að það væri ekkert sérstakt fjárlagamál, hvort staðið væri við gefin loforð. Annars vil ég bæta því við í sambandi við námsmannagjaldeyrinn, að þar er um mál að ræða, sem enga bið þolir að sé einhver lausn fundin á. Ég hugsa, að það séu hundruð námsmanna, sem bíða nú eftir því að fá yfirfærslu sína í gegn í bönkunum, og mér þætti ekki ólíklegt, að mörgum yrðu þær greiðslur nú svo þungbærar, að þeir yrðu að koma heim með fyrstu ferð og jafnvei leita aðstoðar sendiráða Íslendinga í öðrum löndum til þess að geta komizt heim. Hér er vissulega ekki um mál að ræða, sem þolir, að það sé sett í margra mánaða bið hér í þinginu. Það krefst tafarlausra aðgerða. Viðvíkjandi því, að verið sé með tillögu okkar að setja eitthvert nýtt og sérstakt gengi fyrir þennan gjaldeyriskostnað, þá er það auðvitað alrangt. Það er ekki frekar verið að setja annað gengi á þetta eða skrá annað gengi á þetta heldur en verið er að gera það með niðurgreiðslunum á 30% innflutningsbálknum yfirleitt, sem hefur verið lofað að gera. Ef þetta er breyting á genginu, er líka verið að setja á sérstakt gengi fyrir kaffi, sykur og kornvörur, sem yfirlýst er að eigi að greiða niður með 37 millj. kr. Ég vil svo loks bæta því við í sambandi við þær dylgjur, sem hér hafa verið bornar fram um það, að misnotaður væri sjúkragjaldeyrir og gjaldeyrir til námskostnaðar, að ríkisstjórninni er auðvitað fyllilega heimilt í samræmi við síðustu greinina í þessu lagafrv. að setja um þetta nánari reglur, og ég hygg, að það muni vera sjaldgæft, að sjúkir menn geri það beinlínis að gamni sinu að fara utan til hættulegra skurðaðgerða eða annars slíks, enda bendir sú upphæð, sem í þetta hefur farið á undanförnum árum, ekki til þess, að um neina misnotkun sé að ræða. Sjúkragjaldeyririnn hefur numið á síðustu árum 2–3 millj. kr., og ef það er athugað í ljósi þeirrar staðreyndar, sem ég hygg að upplýsingar hv. 6. þm.. Norðurl. e. voru um, að þarna væri um 100 menn að ræða, þá geti ekki verið um stórfellda misnotkun þar að ræða. Ég vil í sambandi við það, sem fram hefur komið, að stúdentar hafi ekki óskað eftir svona mikilli fyrirgreiðslu, benda á, að þessi samþykkt, sem hér hefur verið vitnað til, og hún er gerð af stúdentum við Háskóla Íslands, er ekki gerð af þeim stúdentum, sem við þessi kjör eiga að búa, og í þessari sömu ályktun er farið fram á margs konar aðrar fyrirgreiðslur, sem fyllilega mundu jafngilda því, að orðið yrði við þessu að öllu leyti fyrir þá stúdenta, sem stunda nám erlendis. Þegar á það er litíð, hve geysilegar verðhækkanir og hve geysilega umturnun á öllu efnahagslífinu er hér um að ræða, þá tel ég, að þetta, hvort gjaldeyrir sjúkra, sem hefur numið, eins og ég sagði, 2–3 millj. kr. á ári, og námskostnaður, sem hefur numið 14–15 millj. kr. á árl. er greiddur niður, sem því svarar, sem í þessari tillögu er gert ráð fyrir, séu hreinir smámunir, sem þurfi hvorki vikna né mánaða athugun um, hvort á að gera. Ég vil svo að lokum taka það fram í sambandi við afgreiðslu till., að ég tel eðlilegt og sjálfsagt og mun óska eftir því, að hún verði borin upp í tvennu lagi, hvor málsgrein hennar fyrir sig.



Herra forseti. Það er aðeins út af nokkurri rangfærslu, sem kom fram hjá hv. 5. þm.. Norðurl, e., sem ég stend hér upp aftur, því að ég tel rétt, að þeim skilningi, sem hann bar fram í því efni, sé mótmælt. Hann hélt því fram, að ég hefði sagt í ræðu minni hér áðan, að það væri ekki lengra komið þessari ákvörðun um niðurgreiðslur en svo, að það ætti að athuga þær í sambandi við afgreiðslu fjárlaga, og lagði þessi orð mín út á þann veg, að það sýndi sig eftir þessu, að það væri í rauninni allt enn í lausu lofti með það, hvaða ákvarðanir yrðu teknar í sambandi við niðurgreiðslur. Þetta er auðvitað alger misskilningur, því að það, sem ég sagði í minni ræðu, var, að það yrði endanlega ákveðið í fjárlögum, hvaða fé yrði varið til niðurgreiðslna. Það merkir að sjálfsögðu ekki, að það sé ekki búíð að taka ákvörðun um það í meginatriðum, hvernig niðurgreiðslum verði hagað, alveg eins og skýrt hefur verið frá af hálfu hæstv. ríkisstj. undir meðferð efnahagsmálafrv, hér á Alþingi. Það er hins vegar hin lögformlega rétta leið, að þetta fé verður að sjálfsögðu veitt í fjárlögum, og það er þess vegna algerlega rangt með farið hjá hv. þm.. að vilja nú fara að gefa í skyn, að ríkisstj. muni eitthvað hafa í hyggju að falla frá þeim ákvörðunum, sem um þetta hafa verið teknar. Ég benti á, að það yrði skammt þess að bíða, að fjárlög yrðu afgreidd, og þá mundi þetta sjást svart á hvítu, með þeirri lögfestingu, sem yrði gerð á fjárveitingu til niðurgreiðslna, þannig að ekki þyrfti þá lengur að byggja það á yfirlýsingum, hverju fé eigi að verja til niðurgreiðslnanna. Og ef hv. flm. þessarar tillögu væru ósamþykkir þeim ráðstöfunum, sem þar yrðu gerðar, væri þeim að sjálfsögðu í lófa lagið að koma sínum sjónarmiðum þá fram og bera þá fram till. um hærri upphæð í því skyni. Hv. þm.. hélt því fram, að það bæri ekki að skilja svo, að hér væri um sérstakt gengi að ræða fyrir námsmannagjaldeyri, sem fælist í þessari tillögu, og væri það ekki annars eðlis en almennar niðurgreiðslur á kaffi og sykri. Hér gegnir vitanlega allt öðru máll, vegna þess að það er aðeins í sambandi við almenna heimild um að halda niðri vöruverði, en beinlínis er í þessari till. ákveðið, að miða skuli verð á erlendum gjaldeyri til þessara tilteknu þarfa við það, að kr. 21.22 verði greiddar fyrir hvern Bandaríkjadollar. Að lokum hélt hv. þm.. því fram, að ég hefði rangfært ummæli sín, ég hefði sagt, að hann hefði haldið því fram, að það væri níðingsverk, sem hér ætti að sýna íslenzkum námsmönnum erlendis. Ég sagði ekkert um, að það væri sérstaklega átt við námsmenn. Ég sagði, að hann hefði notað það í ræðu sinni hér áðan, að það ætti að fara að beita níðingsverki í sambandi við þetta mál, sem till, hans hér fjallar um, og ég taldi, að það væri ósæmandi að nota slíkt orðalag, þar sem það mundi ekki á nokkurn hátt vera ósk né vilji nokkurs einasta þingmanns, hvar í flokki sem hann væri, að beita þetta fólk, ekki námsmenn og þá náttúrlega miklu síður þá, sem sjúkir eru og farlama, neinu ranglæti eða órétti, sem hægt væri með sæmilegu móti að koma í veg fyrir.



Herra forseti. Hv. 5. þm.. Norðurl. e. vítti mig nokkuð alvarlega. Ekki þó fyrir það að níðast á sjúkum eða stúdentum. Hann vítti mig mjög alvarlega fyrir, að mér skyldi hafa láðst að staðfesta nú það, sem hann sagði að ég hefði áður margstaðhæft, að það ætti að nota ákveðið fé til niðurgreiðslna. En ég verð að segja, að mér finnast nú dálítið skrýtin vinnubrögð að segja fyrst, að ég hafi margstaðfest þetta og aðrir fylgjendur þessa frv., en þó sé það einhver sérstakur glæpur, þegar hér hefur verið látlaust deilt á okkur og fyrir hin ólíkustu efni, að ég, sem flestu læt ósvarað til þess að lengja ekki umræðurnar, skuli ekki endurtaka enn einu sinni fyrri ummæli mín um þetta málsatriði. Undarlegast er þó, að til þess er ætlazt og það er mælzt til, að ég samþykki till. um það. En til hvers eru þá ummæli mín ætluð? Ég veit ekki, hvort hv. þm.. ber mikið traust til mín. Ég hygg, að hann geri það meira en hann lætur. En ég veit, að honum finnst það dálítið spaugilegt, að ég sé vítaverður fyrir að endurtaka ekki einu sinni enn þá þessa yfirlýsingu. Og þegar ég er búinn að endurtaka hana, þá vill hann, að ég samþykki till., að nú skuli bókstafurinn blífa. Svo lýk ég mínum umræðum.

Forseti ( SÓÓ ): Þá hafa ekki fleiri kvatt sér hljóðs, og er umr. lokið. Það hefur verið farið fram á það við mig, að ég gæfi smáfundarhlé núna. Ég sé ekki ástæðu til að neita um það. Það ætti að vera hægt að ljúka atkvgr. og þar með afgreiða málið fyrir lok venjulegs fundartíma, sem er klukkan fjögur. Ég vil þá verða við þessari ósk, að fresta fundinum núna þangað til klukkuna vantar kortér í fjögur, en vil vekja athygli hv. þdm. á því, að þá fer fram atkvgr. og að þeir hverfi ekki burt úr húsinu. - Fundarhlé. Þá verður fundinum fram haldið og gengið til atkv. Hv. 1. flm. að brtt. á þskj. 118 fór fram á það, að hún yrði borin upp í tvennu lagi. 



Herra forseti. Ég verð að viðurkenna það, að þegar ég bar fram þá ósk, að þetta yrði borið upp í tvennu lagi, hafði ég ekki athugað nægilega, að till. hófst á þessum orðum: „28. gr. orðist svo“, heldur haft það í huga, að þetta gæti verið viðbót við gr. eins og hún nú er, eins og reyndar till. gæti verið, því að hún gæti verið styttri en þetta, því að það er orðrétt tekið upp í hana allt, sem er í gr., elns og hún nú er. En að þessu athuguðu og eins og málum er nú komið, þá sýnist mér, að það geti alls ekki samrýmzt eðlilegum fundarsköpum að skipta þessu í tvennt, og ég vildi biðja forseta að athuga það mjög vel, áður en hann úrskurðar, að það sé hægt, úr því sem komið er, að bera síðari liðinn sérstaklega upp. Ég tel það alls ekki hægt eðli málsins samkvæmt.

Forseti ( SÓÓ ): Við nánari athugun á þessu er það þannig, að með því að bera tillöguna upp í tvennu lagi og ef seinni hlutinn yrði samþ., þá mundi hann ekki falla við frvgr., eins og hún er, og spurning, hvort hægt væri að líta á síðari lið hennar sem viðauka við gr. Að þessu athuguðu álit ég rétt að bera nú till. upp alla í einu lagi, ef hv. dm. hafa ekki neitt við það að athuga.  (Gripið fram i: Það má e.t.v. segja, en spurningin er, hvort það sé ekki hægt með góðum vilja.)  Hafa deildarmenn á móti því, að gr. verði borin upp í einu lagi, eftir að þetta hefur komið í ljós? Ef enginn hreyfir mótmælum við því, þá mun ég bera brtt. upp í einu lagi.  (Gripið fram i: Ég held það verði eins og með Chessmann, við drepum hana tvisvar.)  Það er ekki neitt haft á móti því. Hv. 1. flm. óskar eftir nafnakalli og verður orðið við því.