Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Afstaða mín til frv. um járnblendiverksmiðju á Grundartanga í Hvalfirði er óbreytt eftir að fjallað hefur verið um málið í iðnn. Nd. Ég tel að með samningi þessum séu íslendingar að sóa hinni dýrmætu orkuauðlind, raforkunni, á óhægkvæman hátt og taka á sig mjög áhættusamar fjárhagsskuldbindingar um leið og vikist er frá nauðsynlegum skilyrðum mengunar og náttúruvarna. Ég tel, að hér sé tekin röng stefna í atvinnumálum þjóðarinnar, og vara við því að áfram verði gengið á þeirri braut sem svo mikill vilji er fyrir af hálfu núv. stjórnvalda. Stóriðja, sem byggist á erlendum aðföngum, erlendri tæknikunnáttu og erlendum markaðsyfirráðum, þótt hún sé í meirihlutaeign íslendinga, má ekki hafa forgang í atvinnuþróun landsins, forgang að nýtingu orkuauðlinda þess, þegar við blasa í landinu fjölmargir vannýttir möguleikar þjóðlegs íslensks iðnaðar og fjölmargar óuppfylltar þarfir fyrir raforku. Ég fullyrði að ef haldið hefði verið áfram framkvæmd þeirra áforma, sem uppi voru í tíð fyrrv. ríkisstj. 1974 um nýtingu orkunnar til innlendra þarfa, væri nú þegar tiltækur markaður fyrir alla raforkuna frá Sigölduvirkjun. Nú stöndum við hins vegar frammi fyrir þeirri einstöku staðreynd, að verið er að taka í notkun aðra stærstu virkjun landsins án þess að markaður fyrir raforku hennar hafi verið undirbúinn, enda er það ekkert launungarmál, sem altalað er meðal þeirra sem starfa í raforkuiðnaðinum, að skipulag og stjórnun raforkuframkvæmda sé með endemum. Og Framsfl., sem stóð, að stefnumörkun fyrri ríkisstj. í raforkumálum, hefur látið teyma sig til þess að skipta um stefnu og standa nú að þessum málum. En núv. hæstv. iðnrh. og raforkumálaráðherra sést ekki fyrir í ákafanum að gera eitthvað og forðast að fara troðnar slóðir í þeirri von að marka ný og merk spor. Þetta ráðleysi hæstv. ráðh. mun svo leiða til stórhækkaðs verðs á raforku til almennings ef ekki á að koma til stórfellds hallarekstrar á raforkuverunum, svo sem hér á landsvirkjunarsvæðinu. Á sama tíma er dregið úr framkvæmdum við samtengingu landsins í eitt raforkusvæði og endurbyggingu dreifikerfisins, þótt vitað sé að þau verkefni séu brýnust á sviði raforkumála, en úr þeim er dregið vegna þess, að hæstv. raforkumálaráðh. átti ekki hlut að því, að marka þá stefnu, heldur fyrirrennari hans í starfi. Í stað þessa er virkjunarframkvæmdum eins og framkvæmdunum við Kröfluvirkjun hraðað þótt slíkt sé ekki tímabært. En það var fyrsta verk hæstv. ráðh. að fresta byggðalínunni svonefndu þótt búið væri að ganga frá öllum þáttum þeirrar framkvæmdar, m. a. öllum nauðsynlegum pöntunum efnis til línubyggingarinnar. Áformum um uppbyggingu hvers kyns nýiðnaðar og raforkuhitun er enn slegið á frest eða drepið á dreif, en í stað þess ráðist í stóriðjuframkvæmdir á Grundartanga sem fyrri stjórnvöld höfðu horfið frá. Stjórnað er þannig og stýrt af glæframennsku og gjörsamlega litið fram hjá sameiginlegum hagsmunum þjóðarinnar. Þetta ráðleysi verður Alþ. að stöðva. Í stað þess að skjóta enn á frest nauðsynlegum þjóðhagslegum áformum í raforku- og atvinnumálum þarf að hefjast handa um framkvæmdir. Því fjármagni, sem nú á að ráðstafa til verksmiðjunnar á Grundartanga, á að verja til raflínuframkvæmda og uppbyggingar nýiðnaðar í landinu sem vinnur úr íslenskum hráefnum. Þær tollaívilnanir, sem nú á að veita járnblendiverksmiðjunni, á að veita íslenskum iðnaði sem víða berst í bökkum vegna hárra tolla á innfluttum hráefnum til framleiðslu sinnar. Raforkuna á sem sagt að nota til innlendra þarfa, við uppbyggingu þessa nýiðnaðar og útrýmingu olíunotkunar þar sem því verður við komið. Fullnýta þarf sem fyrst ónýttan markað fyrir raforkuhitun, en sá markaður nemur hundruðum gwst., og spara þannig milljarða króna í olíukostnað, en árleg olíunotkun þjóðarinnar til húshitunar einnar saman er nú um 130 millj. lítra og kostar á innflutningsverði olíu þessa árs um 21/2 milljarð og verðið til íslensks almennings um 4 milljarða. Útrýmingu olíunotkunarinnar er því mikill gjaldeyrissparnaður samfara, auk þess sem hér er um að ræða brýnt hagsmunamál fyrir það fólk sem býr utan hitaveitusvæðanna, því sannað hefur verið með tilraunum að rafhitun húsa er um 50% ódýrari fyrir húseigendur en olíukynding. Þar sem mögulegt er að nota jarðvarma til upphitunar er sjálfsagt að nota hann. Einnig er sjálfsagt að halda áfram rannsóknum og framkvæmdum við jarðvarmaleit, því víst má telja að finna megi virkjanlegan jarðvarma þar sem ekki er vitað um slíkt nú. Slíkt má þó á engan hátt koma í veg fyrir framkvæmdir við rafhitun húsa því henni má koma fyrir með tvennu móti: Annars vegar raforkuhitun þar sem ólíklegt er talið að jarðvarmi finnist og eins með rafhitun vatns á hitakerfi húsa þar sem líkur eru á að jarðvarmi finnist síðar. Slíkar fjárhæðir eru í húfi fyrir þjóðina í sambandi við þetta mál að engar mótbárur duga. Eins þarf að kanna til hlítar nýtingarmöguleika raforkunnar til fiskimjölsþurrkunar í stað olíu, en þau tæknilegu vandamál, sem þar standa enn í vegi, má með öllum líkindum leysa. Samhliða þessum framkvæmdum þarf að styrkja innlendan iðnað í landinu, svo sem með tækniaðstoð, markaðsrannsóknum, auknum lánveitingun og niðurfellingu tolla á hráefnum. Gera þarf stórhuga iðnþróunaráætlun um uppbyggingu nýiðnaðar sem hagnýtir innlend hráefni og orku landsins. Á þessu sviði bíða þjóðarinnar, eins og ég gat um áðan, mörg verkefni. Sum þessara nýiðnaðarverkefna má ráðast þegar í vegna þess að nægilegar rannsóknir liggja fyrir um hagkvæmni og rekstur, en önnur þarf að undirbúa frekar. Sem nýiðnaðarverkefni má nefna ýmsa úrvinnslu fiskurgangs til lyfjaframleiðslu, steinefnaiðnað úr vikri, gjalli og perlusteini, einkum til þarfa í byggingariðnaði, en úr þessum efnum má vinna hvers konar þilplötur og einangrunarefni og nota þau í stað innfluttra efna, svo sem plasts og trjávöru. Basalt, sem nóg er til af í landinu, má bræða og móta úr því margvíslegar iðnaðarvörur, svo sem rör og hellur með miklum styrkleika, og breyta þannig grjótinu okkar í dýrar útflutningsvörur. Talin hefur verið heppileg stærð slíkra steiniðjuvera er nýttu um 10–20 mw. sem verður að teljast mikil raforkunotkun hjá einstökum fyrirtækjum á íslenskan mælikvarða. Nefna mætti vinnslu úr ýmsum sjávarefnum, frekari vinnslu landbúnaðarafurða, að ekki sé minnst á stóreflingu fiskvinnsluiðnaðarins sem fyrir er. Hvers konar tækja- og vélaiðnaður fyrir undirstöðuatvinnuvegina á líka að eiga mikla þróunarmöguleika sé að honum hlúð, svo sem nýsmíði í járniðnaði fyrir sjávarútveg og fiskvinnslu og margvíslegur raftækjaiðnaður fyrir raforkuver og dreifikerfi raforku. Sementsframleiðslu þarf að auka, en nú eru flutt til landsins árlega um 40 þús. tonn af sementsgjalli fyrir hundruð millj., en mætti framleiða í landinu. Innlenda áburðarframleiðslu þarf einnig að auka og framleiðslu fóðurköggla til skepnueldis. Og við þessa iðnaðaruppbyggingu alla þarf að hafa í huga að nýta verkkunnáttu og tæknikunnáttu þjóðarinnar, en af henni er nóg til í landinu. Þessum verkefnum, er ég hef hér stuttlega lýst, á þjóðin að snúa sér að og hafna þeirri stefnu, sem núv. iðnrh. er sérstakur áhugamaður um, þ. e. a. s. stórfelldri erlendri stóriðju. Markmið hinna erlendu stóriðjuspekúlanta hafa komið skýrt fram í áætlunum um Integral sem svissneski álhringurinn Alusuisse hefur haft forgöngu um að gera, en í henni er ekki einungis lagt til að erlendir aðilar komi hér upp álbræðslum, heldur gerist þeir aðilar að virkjunarrannsóknum og síðar byggingu orkuvera í landinu. Full ástæða er því til að ætla að stjórnvöld séu nú að endurvekja hin fyrri áform um erlenda stóriðju og þá sérstaklega áliðnað í samvinnu við Alusuisse, - áform sem sett voru fram fyrst á viðreisnarárunum, en náðu þá ekki framgangi nema að litlu leyti vegna mikillar andstöðu landsmanna. Nauðsyn er á því að þjóðin geri sér grein fyrir þeirri hættu, sem hér er á ferðinni, og dragi lærdóm af þeirri reynslu sem fengist hefur af álverinu í Straumsvík. En það er staðreynd, þótt því sé andmælt af hálfu þeirra er boða erlenda stóriðju, að orkusölusamningarnir við álverið eru einn svívirðilegasti skattpíningarsamningur sem íslensk stjórnvöld hafa gert fyrr og síðar. Með nál., er ég hef lagt fram í máli þessu, fylgir tafla um orkusölu Landsvirkjunar, og kemur þar fram hver áhrif orkusalan til ÍSALs hefur haft á verðlagningu raforku á landsvirkjunarsvæðinu. Sýnir tafla þessi að þegar stórfellt tap verður á rekstri Landsvirkjunar vegna gífurlegrar rýrnunar á greiðslu ÍSALs til Landsvirkjunar, þá tekur söluverðmæti fyrirtækisins að fylgja verðlagningu í landinu. Fyrirtækið Landsvirkjun á ekki annarra kosta völ en að setja auknar byrðar á innlenda viðskiptamenn sína til að standa undir framleiðslukostnaði sínum. Þessi þróun sést best er borið er saman orkuverð til ÍSALs annars vegar og annarra kaupenda raforku hins vegar. Þannig er orkuverð til ÍSALs 1969 eða í upphafi 68% af orkuverði til annarra kaupenda, en þetta hlutfall fellur síðan niður í 24% 1975. Á því ári kaupir ÍSAL raforku af Landsvirkjun fyrir 490 millj., sem er greiðsla á 1027 gwst., en aðrir kaupendur greiða þá Landsvirkjun 1 milljarð 547 millj. fyrir 787 gwst. 1976 eru gerðar nokkrar lagfæringar á orkuverðinu með nýum samningi, en þrátt fyrir þá leiðréttingu er orkuverðið til ÍSALs á því ári, 1976, ekki nema 32% af orkuverðinu til annarra kaupenda. Ljóst er að miðað við sömu þróun á álverði og verið hefur undanfarin 15 ár mun hlutdeild ÍSALs haldast óbreytt þrátt fyrir verðbótaákvæði hins nýja orkusölusamnings. Áhrif raforkusölunnar til ÍSALs á orkubúskap íslendinga eru geigvænleg, eins og þetta sýnir, þegar borið er saman orkuverð til auðhringsins og þær miklu fjárfestingar og skuldbindingar sem þjóðin hefur tekið á sig í þessu sambandi, svo sem við uppbyggingu rafveitukerfisins. Þannig kemur fram í upplýsingum frá Sambandi ísl. rafveitna um orkusölu til notenda árið 1975, að heildarsöluverðmæti raforkunnar það ár hafi verið 6 milljarðar 659 millj., þar af greiddi ÍSAL 490 millj. eða 7,4% af heildarsöluverðmætinu. Þrátt fyrir þessar staðreyndir, sem hér eru rifjaðar upp nú og áður hafa oft verið fram settar, halda menn áfram, eins og hv. þm. Ingólfur Jónsson, að tíunda ágæti álsamningsins, og virðist ekki vera hægt að rökræða þessa hluti við hann. Ég vil segja að víti séu til að varast þau, og samningarnir við ÍSAL eru víti til varnaðar. Ég tel því að þjóð okkar og Alþ. standi hér frammi fyrir raunverulegum valkostum: annars vegar nýtingu raforkunnar til innlendra þarfa til að fullnægja efnahagslegum og félagslegum kröfum fólksins í landinu og svo hins vegar nýtingu raforkunnar í samvinnu við útlendinga við mjög áhættusama framleiðslu sem byggist á erlendum aðföngum. En ég hef haldið því fram að raforkusalan til járnblendiverksmiðjunnar kunni að leiða til orkuskorts og um leið aðgerðaleysis af hálfu stjórnvalda til aukinnar innlendrar orkunýtingar. Þegar ég segi að stefni í orkuskort hef ég í huga að landið verði tengt í eitt rafveitusvæði, svo sem ákveðið hefur verið, með þeim stofnlínum sem til þess þurfa að koma. Fram hefur komið hjá raforkuyfirvöldum að tæknilega væri hægt að koma þessum línum upp á næstu 3 árum, þ. e. a. s. Austurlínunni svonefndu 1978 og Vestfjarðalínunni 1979, ef fé væri veitt til þessara verkefna. En með þessum línum skapast möguleikar á því að veita umframorku af einu svæði til annars, frá svæðum, sem hafa umframorku, til landshluta, sem búa við orkuskort, svo sem til Vestfjarða, Norðurlands og Austfjarða, og jafnframt að hætta dísilkeyrslu á þessum svæðum til raforkuframleiðslu. Þessar framkvæmdir eru vitaskuld dýrar, eins og komið hefur fram, en þó ódýrar í samanburði við það ráðleysi og bruðl sem núverandi ástand þessara mála býður. Í nýjustu orkuspám, þar sem gert er ráð fyrir slíkri samtengingu kerfisins, kemur glöggt fram að hin mikla sala á raforku til járnblendiverksmiðjunnar getur leitt til orkuskorts áður en næsta virkjun kemur í gagníð. Er þó í þeirri spá ekki gert ráð fyrir neinum stórátökum í atvinnumálum, eins og gera þyrfti, eða sérstökum nýiðnaðargreinum er nota mikla raforku. Sérstakt áhyggjuefni hlýtur þetta að veranú þegar mikil óvissa ríkir um framkvæmdirnar við Kröfluvirkjun. Þótt vonast sé til að sá vandi, sem þar er við að fast, reynist yfirstíganlegur, er það algjört ábyrgðarleysi í allri áætlanagerð og orkuspám að gera ráð fyrir að Kröfluvirkjun geti hafið fulla raforkuframleiðslu næstu árin. Í grg. frá Orkustofnun, sem iðnn. hefur borist, kemur fram að í slíku samtengdu kerfi verði orðinn afl- og orkuskortur þegar 1978 sé ekki gert ráð fyrir neinni framleiðslu frá Kröfluvirkjun, en sé gert ráð fyrir hálfri framleiðslu hennar verður kominn aflskortur 1979 og orkuskortur 1980. Ég held að það megi bæta við að það sé mjög óvarlegt að gera ráð fyrir þó ekki sé nema hálfri framleiðslu hennar á þessu tímabili. Í þessari grg. Orkustofnunar kemur fram, að kæmi ekki til sala á forgangsorku til járnblendiverksmiðjunnar færist fullnýtingarmörk afls og orku aftur um tvö ár. Samtenging landshlutanna, þetta brýnasta verkefni okkar í raforkumálum, er beinlínis forsenda þess að hægt sé að auka raforkunotkunina til innlendra þarfa. Raforkumarkaðurinn er til, en hann er vannýttur vegna þess skipulagsleysis sem raforkumál landsins hafa verið í og eru í, en það var fyrst í tíð fyrrv. ríkisstj. sem hafist var handa á þessu sviði. Um ástand raflínukerfisins eða dreifikerfisins segir orkumálastjóri í áður tilvitnaðri grg., og vitna ég orðrétt til ummæla hans: „Við vitum að Sigalda ein sér verður ekki í reynd fullnýtt að orku 1978. En mikilvægt er að gera sér grein fyrir því, að ástæðan til þess er ekki sú, að orkuþörfin sé ekki fyrir hendi, heldur sú, að flutnings- og dreifikerfi landsins er ekki í stakk búið til að koma orkunni, sem ekki nýtist frá Sigöldu, til þeirra notenda sem þurfa á henni að halda. Það ríkir m. ö. o. offramboð af orku í einum hluta landsins samtímis orkuskorti í öðrum hlutum þess“. Þetta var tilvitnun í bréf orkumálastjóra. Orkuþörfin er því til staðar, eins og ég gat um áðan, um það geta menn ekki deilt. Vil ég í því sambandi vekja athygli á að verkfræðideild Landsvirkjunar hefur tilkynnt iðnn. að orkusalan til járnblendiverksmiðjunnar, miðað við 488 gwst., nemi um 630 millj. á ári fyrst í stað, en það samsvarar um það bil sölu á 200 gwst. af forgangsorku á almennan markað eða til rafveitnanna, og þessi markaður er til staðar. Væri þessi seinni kostur tekinn væri tekjutap Landsvirkjunar vegna járnblendiverksmiðjunnar bætt, auk þess sem óráðstafað væri þá um 288 gwst. sem selja mætti við vægu verði til innlendra neytenda sem hagnýtt gætu slíka orku. Þær aðstæður, sem ég hef hér nú lýst, eru slíkar að með engu móti er hægt að rökstyðja raforkusölu til járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, og fráleitara reyndar þegar haft er í huga að raforkuna á að selja undir framleiðslukostnaðarverði orkunnar frá Sigöldu, miðað við 10% vexti og 40 ára afskriftartíma. Og ég vil taka það fram, að í þessum útreikningum er ekki heldur tekið tillit til byggingarkostnaðar Hrauneyjafossvirkjunar, svo sem rétt væri að gera. En verð forgangsorku samkvæmt þessu frv. er ætlað að verði 202 aurar á kwst. fram til ársins 1982, en verð afgangsorku 51 eyrir á kwst. og meðalverð því kr. 1.26 á sama tíma og verð raforku til landsmanna er að meðaltali miklu hærra. Hins vegar ber á það að líta, að þótt verð á forgangsorku sé 202 aurar á kwst. eða 95% af gjaldskráðu verði Landsvirkjunar frá og með áramótunum 1976–1977 verður fyrst og fremst að styðjast við meðalverðið kr. 1.26 á kwst., því vegna hinna ströngu afhendingarskilmála er ráð rangtúlkun að tala um afgangsorku í sambandi við afhendingu raforku til verksmiðjunnar á Grundartanga. En í samningunum um raforkusöluna þangað eru eftirfarandi ákvæði um sölu afgangsorku auk verðákvæðanna: Ákvæði 5.1: Mesta sala 306 gwst. á ári. Ákvæði 5.2: Meðalsala 244 gwst. á ári á samningstímabilinu. Ákvæði 5.3: Minnsta sala á einu ári 153 gwst. Ákvæði 5.4: Minnsta sala á samfelldu fjögurra ára tímabili 183,5 gwst. á ári. Þessi ströngu skilyrði, er ég hef hér lesið upp, gefa mjög lítið svigrúm í orkuafhendingu og er því alrangt að tala um ótryggða orku í þessu sambandi eða afgangsorku. Til þess að skjóta rökum undir þennan málflutning minn vil ég vitna til orða orkumálastjóra í grg. þeirri frá Orkustofnun er ég vitnaði til áðan. Þar segir: „að miðað við verðlagningu orkunnar sýnast þessi ákvæði tæplega eiga hér heima. Hér er gerð gæðakrafa sem varla er í samræmi við verð vörunnar. Ákvæði 5.2 á Landsvirkjun út af fyrir sig að geta uppfyllt án vandkvæða og án þess að takmarka verulega sölu á afgangsorku til annarra notenda. eðlilegt er hins vegar að notandi, sem ekki greiðir hærra verð, geti gert slíka gæðakröfu. Ákvæði 5.3 og 5.4 geta hugsanlega leitt til þess, ef þeim er strangt framfylgt, að aðrir kaupendur afgangsorku frá Landsvirkjun verði að sætta sig við meiri sveiflur í orkuafhendingu milli árstíða og milli ára en járnblendiverksmiðjan þarf að gera, enda þótt ákvæðin hafi ekki áhrif á meðaltal orkuafhendingar yfir lengra tíma. Meiri sveiflur í afhendingu má líta á sem rýrnun á gæðum hinnar seldu vöru.“ Og síðar segir í þessari sömu grg.: „Æskilegt væri að losna alveg við ákvæðin 5.2–5.4, enda eru þau ekki í samræmi við verðlagningu afgangsorkunnar.“ Lýkur þar með tilvitnun um þetta atriði í bréf orkumálastjóra og Orkustofnunar. En ég vil segja, að það verður að taka fullt mark á þessum orðum og viðurkenna það, að umrædd skilyrði eru svo ströng að skilgreiningin afgangsorka á hér ekki við. Tímabundið getur þetta verið rétt, en í samningum um orkuafhendingu til næstu 20 ára við aðstæður, sem enginn sér fyrir, getur þetta ekki staðist. Ég vil svo bæta því við í sambandi við þennan raforkusölusamning, að þótt fallist sé á þær forsendur verðlagningar, sem þar er gert ráð fyrir til verksmiðjunnar á Grundartanga, og þar með þá skilgreiningu, sem Landsvirkjun hefur sett fram í sambandi við orkuafhendinguna og orkusöluna yfirleitt, þrátt fyrir það og séu þessi mál skoðuð frá því sjónarhorni, þá kemur í ljós að hreinn hagnaður Landsvirkjunar af þessari orkusölu er að mati Landsvirkjunar á 20 ára tímabili einungis 2 milljarðar eða 100 millj. kr. á ári, og er þá í öllu fylgt þeirra skilgreiningu. Ég tel því, þegar litið er til hinna fjölmörgu nýtingarþarfa raforkunnar fyrir fólkið í landinu, sem ég hef vakið athygli á fyrr í ræðu minni, að það sé ráðleysi að ráðstafa raforkunni eins og samningurinn gerir ráð fyrir, þrátt fyrir það að fyrirtækið sé að meiri hl. í eign íslendinga og þrátt fyrir það að nokkur trygging sé fyrir því að verið fáist bætt með þeim verðbótasamningum sem gert er ráð fyrir í samningnum. Íslenska þjóðin hefur einfaldlega ekki efni á því að ráðstafa orku sinni með þessum hætti. Ég ætla þá að þessu sinni ekki að hafa fleiri orð um þennan þátt málsins, þ. e. a. s. raforkusöluna og nýtingu raforkunnar við okkar íslensku aðstæður, og vitna þar til minnar fyrri ræðu. Þar fjallaði ég nokkuð um þetta, eins og þm. e. t. v. muna. Og ætla ég þá að víkja aðeins á eftir að rekstrarafkomu þessa fyrirtækis. Það skiptir vitaskuld miklu máli hvernig að þeim málum er staðið. Ég vil segja að það er mikil ástæða til þess að efast um arðsemi járnblendiverksmiðjunnar, sem stafar af því hve verð á kísiljárni er það verði stáls, en stálframleiðslan á nú í miklum erfiðleikum bæði í Bandaríkjunum og í Evrópu, en það er á Evrópumarkaðinn sem selja á framleiðslu verksmiðjunnar. Þannig hefur verð á stáli lækkað um 151/2% á s. l. ári eða úr 348 dollurum í 294. Þessu ástandi stálmarkaðarins er nokkuð lýst í fjármálaritinu Economist 12. febr. s. l., en þar segir að stálframleiðsla í Evrópu og í Bandaríkjunum eigi nú í vaxandi erfiðleikum vegna aukinna umsvifa, einkum japana og reyndar annarra landa, svo sem þriðja heims landanna. Samkv. greininni stafar framleiðsluaukning japana m. a. af því, að tækni þeirra við stálframleiðslu hefur þróast mjög ört, sem sest á því að fyrir 20 árum voru japanir 69 stundir að framleiða hvert tonn af stáli, en eru í dag tæpar 9 stundir að því. á sama tímabili, 20 ara tímabili, hafa evrópumenn alls aukið afköst sín í stáliðnaðinum úr 36 stundum á tonn í 15–25 stundir og bandaríkjamenn úr 15 stundum í 11. Fyrir um 20 árum framleiddu japanir 9.4 megatonn af stáli af um 270 megatonna heimsframleiðslu, en framleiða nú 119 megatonn af 680 megatonna heimsframleiðslu, og hefur hlutdeild þeirra aukist úr 31/2% í 171/2% á þessu umrædda tímabili. Ýmis lönd þriðja heimsins hafa líka rutt sér til rúms í stáliðnaðinum, svo sem Brasilía, Venesúela, Íran, Egyptaland og fleiri lönd, en gert er ráð fyrir að þessi lönd ráði yfir um 10% af stálframleiðslunni strax 1980, til samanburðar við framleiðslu þeirra 1964 sem var um 1% heimsframleiðslunnar. Erfiðleikar stálvinnslunnar í Evrópu eru afleiðing þessarar þróunar m. a., og verður ekki annað séð en þetta erfiðleikatímabil sé varanlegt, en stálvinnsluver í Evrópu eru nú rekin langt undir fullum afköstum, í Þýskalandi t. d. á um 60% af afkastagetu, og fjölmörg fyrirtæki í Frakklandi, Belgíu, Bretlandi og víðar búast við gjaldþroti. Segir í áðurnefndri grein, að hugmyndir séu uppi um þjóðnýtingu þessarar framleiðslu víða í Evrópu og væntanlegar séu aðgerðir í tollamálum til að reyna að verja þessa framleiðslu frekari aföllum. Svipaðar greinar um ástand stálmarkaðarins má finna í ýmsum öðrum erlendum blöðum. Þannig kemur fram t. d. í grein í blaðinu Le monde diplomatique frá því í des. s.l., að stálmarkaðurinn í Efnahagsbandalagslöndunum eigi í miklum erfiðleikum og af þeim sökum hafi 25 þús. manns misst vinnu sína við þennan iðnað í EBE-löndunum einum saman á tímabilinu frá því í júlí 1975 þar til í júní 1976. Og í Metal Bulletin segir að lagerpláss kísiljárnframleiðenda í Noregi séu orðin full eða að fyllast vegna lélegrar markaðsþróunar kísiljárns. Það er rétt að vekja athygli á þessu ástandi stálmarkaðarins, sérstaklega vegna þess að það er stefnt að því í sambandi við framleiðslu verksmiðjunnar á Grundartanga að selja á þennan markað. Þegar fer megnið af sölu Fesils, sölusambandsins sem kemur til með að selja framleiðslu Grundartangaverksmiðjunnar, á þennan Evrópumarkað, um það bil 70% af sölu þess, og afgangur framleiðslunnar fer síðan til Japans. Og það, sem kannske gerir málið enn stærra, er það að áætlanir eru um það hjá Elkem og Fesil að 1985 muni 90% af sölunni fara til þessara Evrópulanda eða 320 þús. tonn, en aðeins 30 þús. tonn á Japansmarkaðinum. Það er spurning hvort það hafi e. t. v. verið þessar ástæður stálmarkaðarins í Evrópu sem urðu þess valdandi, að Union Carbide kaus að draga sig út úr samvinnunni við íslendinga um byggingu verksmiðjunnar og greiða 850 millj. í skaðabætur til íslenska ríkisins til þess að vera laust allra mála. Um þátt Union Carbide í þessu máli segir í frv., þar sem gerð er grein fyrir aðdraganda málsins, og les ég það orðrétt: „Í okt. 1975 var gert hlé á viðræðum um lánsfjármálin, jafnframt því sem fulltrúar Union Carbide létu í ljós um þær mundir verulegar áhyggjur yfir framvindumöguleikum fyrirtækisins í náinni framtíð. Á árinu 1975 varð verulegur samdráttur á markaði fyrir kísiljárn, og töldu fulltrúarnir hugsanlegt að vöxtur eftirspurnar yrði hægari en fyrr hafði verið ætlað, jafnframt því sem fjölgun eða endurnýjun kísiljárnverksmiðja gæti orðið meiri næstu árin en fyrri kannanir hefðu bent til. Einnig töldu þeir líkur á hækkandi byggingarkostnaði. Með hliðsjón af þessu var tekin um það sameiginleg ákvörðun á stjórnarfundi í Járnblendifélaginu í nóv. 1975 að takmarka frekari fjárskuldbindingar félagsins þar til búið væri að endurskoða áætlanir um stofn- og rekstrarkostnað félagsins og gera nýja markaðsathugun. var og ákveðið að fresta framkvæmdum við bygginguna að svo stöddu og neyta heimilda til þess í gerðum verksamningum. Snemma árs 1976 lágu fyrir ýmsar niðurstöður af þeim athugunum sem stjórnin hafði ákveðið, og töldu fulltrúar Union Carbide þær staðfesta áhyggjur sínar fremur en hitt. Kváðust þeir reiðubúnir til að standa við allar skuldbindingar sínar samkv. gerðum samningi, en hins vegar væri útlit fyrir að ekki mundi takast að koma verksmiðjunni upp án frekari skuldbindinga af hálfu beggja aðila. Teldu þeir vafasamt að ganga til slíks vegna þess, að líkur væru til lakari afkomu fyrirtækisins en við hefði verið búist, og kæmi allt eins til greina að leggja það á hilluna að svo stöddu. Það er rétt að það komi fram hér, að ég hef óskað eftir því á Alþingi án árangurs að fá afhentar allar þær upplýsingar sem um getur í ofangreindri tilvitnun svo sem þær nýju markaðsathuganir sem gerðar voru og staðfestu áhyggjur Union Carbide um óhagkvæmni verksmiðjunnar. Ég hef bæði óskað eftir þessum gögnum í iðnn. Nd. og einnig hér við 1. umr. málsins beinlínis af iðnrh. Ég sé nú, að iðnrh. hefur farið úr salnum, hefur ekki haft þolinmæði til að hlusta á þessa ræðu, og ég óska eftir því við forseta að hann verði beðinn um að koma hér í salinn, m. a. til þess að hlusta á þessa ósk mína, og ætla ég að bíða með frekari málflutning þar til hann hefur komið hér inn í salinn. - Já, ég sé að iðnrh. er kominn aftur í salinn þannig að ég get haldið áfram málflutningi mínum. Ég var kominn þar í ræðu minni sem ég gat um það, að ég hefði ítrekað óskað eftir því að fá þær áætlanir, m. a. um nýjar markaðsathuganir, sem stjórn Járnblendifélagsins í samvinnu við Union Carbide lét gera á sínum tíma, en þessar áætlanir staðfestu áhyggjur hinna bandarísku aðila um óhagkvæmni verksmiðjunnar uppi á Grundartanga og þess vegna vekur það mikla furðu að þessi plögg skuli ekki fást afhent. Ég óska eftir því og ítreka þá ósk mína við iðnrh. að þessi plögg verði dregin fram í dagsljósið. Af þeim upplýsingum um markaðsmál, sem ég hef hér lesið, má ráða að útlit sé fyrir að verð á kísiljárni verði lágt á næstu árum, en mikið verðfall varð á þessari vöru á árinu 1976, eins og þegar hefur komið fram. Og í viðræðum Við iðnn. Nd. hefur Jón Sigurðsson forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar sagt, að miðað við verðlag ársins 1976 hefði járnblendiverksmiðjan ekki borið sig, og undirstrikar þá staðreynd að fyrirtækið er áhættufyrirtæki. Að minni ósk hefur Þjóðhagsstofnun reiknað út arðsemi verksmiðjunnar miðað við rekstur á árinu 1976 og læt ég þá útreikninga fylgja nál., sem lagt hefur verið fram, sem fskj., en niðurstöður þeirra átreikninga eru þær, að miðað við verðlag á kísiljárni á því ári og áætlaðan rekstrarkostnað verksmiðjunnar hefði beint tap á rekstrinum orðið á því ári 22 millj. norskra kr. eða um 800 millj. ísl. kr. Arðsemisáætlun sú, sem hins vegar er stuðst við í samningnum um Verksmiðjuna, er byggð á spám Elkems um verðlagningu kísiljárnsverðs 1978, og er full ástæða til þess að draga frá arðsemisáætlun og þær verðlagsforsendur, sem hún miðar við, mjög í efa þegar litið er til fenginnar reynslu og þeirrar markaðsþróunar sem spáð er í stáliðnaði. Og þó að Þjóðhagsstofnun gefi upp tiltölulega jákvætt álit á arðsemisútreikningum verksmiðjunnar vil ég vekja athygli á því, að hún gerði það líka með bréfi dags. 10. mars 1915 er málið var þá til afgreiðslu hér á Alþ. Þá taldi Þjóðhagsstofnunin eftir þeim upplýsingum, er hún hafði tiltækar og voru einkum frá Elkem, að markaðsþróun kísiljárnsverðs yrði hægfara, en þó jákvæð og upp á við, einkum vegna vaxandi eftirspurnar. Þrátt fyrir þetta gerist það nokkrum mánuðum síðar en bréfið er skrifað, eða strax í ársbyrjun 1976, að verðlag á kísiljárni snarfellur með þeim afleiðingum, er ég hef hér bent á. Þannig held ég að það sé full ástæða til þess að taka athugun Þóðhagsstofnunar á þessu máli með miklum fyrirvara, sérstaklega vegna þess að það er ljóst af öllum upplýsingum þessa máls, að Þjóðhagsstofnun hefur ekki þá möguleika sem virðist þurfa til þess að kanna rétta mál sjálfstætt, en byggir athuganir sínar og umsagnir á upplýsingum þeirra erlendu aðila sem verið er að semja við. En það er ekki nóg með að rekstraráætlanir járnblendiverksmiðjunnar séu byggðar á loftköstulum hvað varðar sölu á afurðum hennar. Hráefnakostnaður er greinilega mjög vanreiknaður. Þannig er það deginum ljósara, að jafnvel þótt við tækjum mark á spám Elkems um skilaverð kísiljárns, en gengjum út frá réttum hráefnakostnaði, blasir eigi að síður við stórkostlegur halli á rekstri verksmiðjunnar, og vil ég nú rökstyðja þetta nokkru frekar máli mínu til stuðnings. Í rekstraryfirliti, sem Þjóðhagsstofnun hefur gert á grundvelli verðlagsins 1976, er hráefnakostnaður 43% af sölutekjum og lætur nærri að það sé meðaltalshlutfall hráefnakostnaðar ef litið er aftur til langs tímabils í þessum iðnaði. Í rekstraryfirliti, sem hins vegar er gert fyrir árið 1985 miðað við verðlag ársins 1978 og Járnblendifélagið vill nota sem mælikvarða á arðsemi verksmiðjunnar, enda byggt á spám Elkems, er hráefnakostnaður hins vegar einungis 34% af sölutekjum. Verður að telja að hér sé mjög óvarlega áætlað um hráefnakostnað, og meðan engin rök eru færð fyrir slíkum útreikningum verður að álykta að hér sé með reikningskúnstum. Verið að búa til æskilegan rekstrargrundvöll fyrir verksmiðjuna, einkum þar sem vitað er að verð á hráefnum hefur undanfarin ár hækkað heldur meira en markaðsverð kísiljárns og almennt er því spáð að hráefnaverð muni hækka hlutfallslega meira en fullunnar vörur. Þannig er það skoðun vistfræðinga að verð á óendurnýjanlegum auðlindum muni fara sífellt hækkandi, auk þess sem vaxandi kröfur þriðja heims ríkjanna, hráefnislandanna svonefndu, um sjálfsagða efnahagslega endurreisn í kjölfar stjórnarfarslegs sjálfstæðis þeirra muni leiða til hækkandi verðs á slíkum hráefnum. Áætlun þessi er því villandi og röng og furða ég mig á því, að Þjóðhagsstofnun skuli ekki gera athugasemdir við þennan þátt hennar, en í umsögn Þjóðhagsstofnunar, þar sem fjallað er um áætlaðan hráefnakostnað, segir orðrétt: „Hvað hráefnis- og vinnulaunakostnað áhrærir er þessi áætlun reist á raunverulegum kostnaðartölum einnar verksmiðju, Elkem í Noregi, og tiltölulega vel þekktum einingarverðum á helstu hráefnisliðum, þ. e. a. s. kvartsi, kolum og koksi.“ Þannig er þessi umsögn. En hefði ekki verið ástæða til þess í svo stóru máli að gera vísindalegri athuganir og kanna t. d. vísitölur í Noregi yfir þessi væntanlegu hráefni járnblendiverksmiðjunnar, frekar en að taka gildar tölur frá Elkem um rekstur einnar verksmiðju þar? En staðreynd er, ef heildsöluvísitölur þessara hráefna í Noregi eru skoðaðar, að hráefnaverð er hér áætlað allt of lagt, eins og fyrr sagði. Í stað þess að áætla hráefnakostnaðinn 34% af sölutekjum væri nær að áætla hann 44% af sölutekjum, en hlutfallið 44% hefði orðið meðaltal hráefniskostnaðar kísiljárnverksmiðju eins og járnblendiverksmiðjunnar í hlutfalli af sölutekjum ef miðað er við verðlag aranna 1971–1976. Ef við leiðréttum nú þessar augljósu reikningsskekkjur þeirra, sem akafast tala fyrir verksmiðjunni á Grundartanga, og göngum út frá eðlilegum hráefniskostnaði, hver verður þá arðsemi verksmiðjunnar? Lítum yfir rekstraryfirlitið, sem byggt er á rekstri árið 1985 og verðlagi ársins 1978, áætlunina sem Járnblendifélagið vill nota sem mælikvarða á arðsemi verksmiðjunnar. Þessi áætlun gerir ráð fyrir 7 millj. norskra kr. í hagnað. Ef hráefniskostnaðurinn er leiðréttur til þess sem eðlilegast hlýtur að teljast miðað við reynslu síðustu 6 ára, þá er hagnaðurinn horfinn og niðurstaða rekstraryfirlits er orðin neikvæð um 10 millj. norskra kr. eða um það bil 360 millj. ísl. kr. Til þess að þetta glæfrafyrirtæki á Grundartanga geti borið sig og komið út með hallalausan rekstur miðað við söluverðsforsendur Járnblendifélagsins og Elkems má verð á hráefnum ekki vera hærra en 38% sem hlutfall af sölutekjum eða 6% lægra en meðaltal síðustu 6 ára. Allt er því gert til þess að gera þetta fyrirtæki girnilegt í augum íslendinga. Gerðar eru spár um stórhækkað söluverð á kísiljárni þrátt fyrir svart útlit í markaðsmálum og útreikningarnir síðan kórónaðir með því að lækka hráefniskostnað stórlega frá því sem eðlilegt getur talist í slíkum iðnaði. Reikningskúnstir sem þessar geta menn viðhaft séu þeir að leika sér, en ekki ef þeir vilja í alvöru láta taka mark á sér. Með nál. mínu í þessu máli fylgja töflur yfir þróun norskrar heildsöluvísitölu yfir kol og koks, járn og málma ásamt töflu, er sýnir hreyfingu á markaðverði kísiljárns, til þess að undirstrika þennan málflutning minn. Ég læt einnig fylgja þar töflu er sýnir hlutdeild hráefniskostnaðar í framleiðslu hugsanlegrar járnblendiverksmiðju miðað við verðlag á árunum 1971–1976. En niðurstaða mín er sú, hvað viðkemur arðsemi þessa fyrirtækis, eins og ég gat um áðan, að þetta sé áhættusamt glæfrafyrirtæki eins og ástandi mála á markaðnum er nú háttað, og áhætta okkar íslendinga er vitaskuld alt önnur og miklu meiri en hins norska aðila því hann hefur þegar margvíslegra hagsmuna að gæta á kísiljárnsmarkaðnum. Hann er knúinn til þess vegna baráttu sinnar um yfirráðin á Evrópumarkaðnum að halda framleiðslu sinni áfram og reisa nýjar verksmiðjur í stað þeirra gömlu sem gengið hafa úr sér, auk þess sem hann tekur gróðann af sölu tækniþekkingar, af sölu tæknibúnaðar og bræðsluofna og sölu á hráefnum sem ætlunin er að kaupa í Norður-Noregi þar sem Elkem á námur. Einnig ber að hafa það í huga að Elkem er eignaraðili í stáliðjuverum í Evrópu og hefur þannig margslunginna hagsmuna að gæta. Og ætla ég þá að hverfa frá þessari arðsemisathugun allri saman og víkja að öðrum þætti þessa máls sem eru mengunarmálin. Ég gat þess við 1. umr. málsins að full ástæða væri til að kanna hvaða áhrif hinn sérstaki tæknisamningur Járnblendifélagsins við tæknideild Elkems kynni að hafa, svo sem við val hreinsitækja. Nú hefur það verið staðfest að tæknideild Elkem, sem fær einokunaraðstöðu við val og smíði ýmiss tæknibúnaðar, m. a. hreinsitækja, telur sig ekki geta smíðað hreinsitæki sem hreinsi meira en 95% af útblæstri verksmiðjunnar og hún hefur ekki yfir að ráða þeirri tæknikunnáttu sem gerir kleift að endurvinna úrgang verksmiðjunnar. Union Carbide, sem upphaflega var rætt við um samstarf við byggingu verksmiðjunnar, hafði hins vegar yfir að ráða tækni til þess að hreinsa útblásturinn um 99% og tækni til að endurvinna úrgang verksmiðjunnar. Allar umr. um mengunarþátt Verksmiðjunnar og veitingu starfsleyfis í upphafi voru því miðaðar við tæknikunnáttu hins bandaríska aðila, en með tilkomu Elkems má segja, að viðhorfin hafi mikið breyst og séu allt önnur. Um þennan þátt málsins segir í skýrslu Heilbrigðiseftirlits ríkisins, sem fylgir umsögn þeirra um gerð starfsleyfis, með leyfi forseta: „Á fyrri hluta ársins 1975 fjallaði Heilbrigðiseftirlit ríkisins um starfsleyfisumsókn fyrir hlið stæða verksmiðju er byggð skyldi og rekin í samvinnu við bandaríska fyrirtækið Union Carbide. Niðurstaða Heilbrigðiseftirlits ríkisins varð þá sú, að unnt væi að reisa slíka verksmiðju án þess að fyrirsjáanlegt væi, að rekstur hennar hefði í för með sér verulega mengun umhverfis, og á þann hátt, að heilbrigði og öryggi starfsfólksins væri nægjanlega tryggt. Forsendur þessarar niðurstöðu voru þær, að beitt yrði nýjustu og fullkomnustu tækni til varnar mengunar á ytra jafnt sem innra umhverfi og að til grundvallar starfsleyfis yrðu lagðir staðlar bandarísku umhverfismálastofnunarinnar EPA fyrir hreinsun útblásturslofts sem lagðir höfðu verið fram í tillöguformi haustið 1974 og almennt var álitið að lögfestir yrðu þar í landi. Upplýsingar þær sem fylgdu áðurnefndri starfsleyfisumsókn Íslenska járnblendifélagsins, dags. 7. sept. 1976, leiddu hins vegar í ljós ýmsar breytingar frá þeim áætlunum, sem gerðar voru í samvinnu við bandaríska fyrirtækið. Tók Heilbrigðiseftirlit ríkisins þá afstöðu, að við afgreiðslu umsóknarinnar væri nauðsynlegt að vinna málið frá grunni á ný, m. a. af eftirtöldum ástæðum: 1. Framleiðslutækni norska fyrirtækisins er að nokkru leyti frábrugðin þeirri framleiðslutækni Union Garbide sem áður var lögð til grundvallar. 2. Á þeim tíma, sem liðinn er frá afgreiðslu fyrri till., hefur ýmislegt gerst í umhverfismálefnum slíkra verksmiðja í helstu framleiðslulöndum, m. a. hafa verið settar nýjar reglur um megunarvarnir og fram hafa komið margþættar kröfur um bættar aðstæður á vinnustað. 3. Í umsókn fyrirtækisins er eindregið óskað eftir því, að starfsleyfi verksmiðjunnar byggi á reglum norskra yfirvalda um mengunarvarnir við slíkar verksmiðjur þar í landi sem nýlega hafa verið settar. Reglur þessar eru að verulegu leyti frábrugðnar áðurnefndum till. bandarísku umhverfisverndunarstofnunarinnar og gera ekki jafnstrangar kröfur til hreinsunar rykmengaðs útblásturslofts frá slíkum verksmiðjum.“ En það var vegna þessarar kröfu, sem hér er lýst, um leyfi til verksmiðjunnar til framleiðslu í bilanatilfellum allt að 14 sólarhringa á ári eða um 4% af rekstrartíma hvers árs, sem staðið hefur í þófi nú um nokkurra mánaða skeið að afgreiða starfsleyfi til verksmiðjunnar. Þetta er á allra vitorði sem fylgst hafa með gangi málsins, og niðurstaðan liggur nú fyrir. Till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins hefur í ýmsum atriðum verið hafnað og kröfum Járnblendifélagsins og Elkems fullnægt með ómarkvissu orðalagi um rekstur í ýmsum atriðum. Ég gat þess í nál. mínu að ekki hefði gefist tími til þess, áður en því var skilað til prentunar, að kanna rækilega hvernig till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins hefðu verið meðhöndlaðar af rn. En vegna þess að veittur var frestur á umr. málsins hér í d. hef ég haft tækifæri til að bera till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins í einstökum atriðum saman við endanlega gerð starfsleyfis, og því miður verður það að segjast hér, að í mörgum atriðum hefur verið dregið úr þeim skilyrðum, sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins setti fram, og ég tel mér skylt að greina frá þessum veigamestu breyt. Hér í d., einkum eftir að hæstv heilbrrh. hefur ranglega skýrt Alþ. frá því að till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins hafi einungis verið breytt í tveimur atriðum. Aðrar breyt. hafi fyrst og fremst verið önnur uppröðun og framsetning tillagnanna. Veigamestu breyt. frá till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins eru þær, að gefið er leyfi fyrir rekstri tveggja ofna nú þegar þrátt fyrir andstöðu Heilbrigðiseftirlits ríkisins, fyrirtækinu er raunverulega leyfður rekstur verksmiðjunnar í bilanatilfellum, mengunarmörkum er breytt og þau eru gerið rýmri í sumum atriðum en almennt þekkist í slíkum iðnaði í öðrum löndum, felldar eru burt eða dregið er úr kröfum um efnagreiningu á hráefnum og úrgangi verksmiðjunnar, sem er ein höfuðforsenda raunhæfs mengunareftirlits, dregið er úr kröfum um hönnun mannvirkja, svo sem reykháfa, millilofta í verksmiðju og innra kælikerfis verksmiðjunnar, felldar eru niður kröfur um sérstakan hreinsibúnað við flutning, mölun og pökkun hráefna og við málmsteypu, en á þessum stöðum í verksmiðjurekstrinum er talin sérstök hætta af rykmengun. Auk þessa er víða dregið almennt úr valdi og rétti Heilbrigðiseftirlits ríkisins til afskipta af framleiðslunni og fyrirkomulagi mengunarvarna, En til glöggvunar alþm. vil ég fara yfir þessar breyt. og bera saman annars vegar till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins og samsvarandi ákvæði í starfsleyfinu, og mun ég í þessum orðum mínum oft vitna orðrétt til þessara till. með leyfi forseta. Ákvæði 1.1. í starfsleyfinu fjallar um að veitt sé leyfi fyrir framleiðslu í tveimur ofnum í stað eins, en í athugasemdum sínum um ákvæði 1. segir Heilbrigðiseftirlit ríkisins m. a.: „Mjög ör þróun hefur átt sér stað í gerð búnaðar til mengunarvarna við slíkar verksmiðjur. Enn fremur er í gangi endurskoðun á málefnum slíkra verksmiðja hjá yfirvöldum í nágrannalöndunum. Heilbrigðiseftirlit ríkisins telur því ekki rétt, að fjallað verði um veitingu starfsleyfis fyrir síðari ofninn fyrr en fyrirtækið óskar að hefja byggingu hans“. Í ákvæði 2.2. í starfsleyfinu, þar sem fjallað er um gerð hreinsibúnaðar, segir: „Afkastageta búnaðarins og hógvær skipting skal við það miðuð að hreinsihæfni haldist óskert þó eitt hólf sé tekið úr notkun til viðhalds og eftirlits“. Í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins er hins vegar gert ráð fyrir því að afkastageta og hreinsihæfni haldist óskert þótt tvö hólf séu tekin úr notkun. En í athugasemdum sínum með þessu atriði segir Heilbrigðiseftirlit ríkisins m. a.: „Pokahús verksmiðjunnar á Grundartanga mun verða af svonefndri yfirþrýstingsgerð. Mun það verða hólfað niður í a. m. k. tólf hólf, og er þess krafist að við hönnum þess verði við það miðað að hreinsigeta haldist óskert þótt lokað sé tveimur hólfum samtímis til viðhalds og eftirlits.“ Og annars staðar, þar sem fjallað er um hönnun slíkra pokahúsa, segir: „Mikilvægt er, að afkastageta pokahúsanna sé nægilega mikil þannig að þau anni öllu loftmagni sem til þeirra berst þótt taka þurfi hólf úr sambandi vegna viðhalds og eftirlits.“ Hér hafa kröfur Heilbrigðiseftirlitsins sem sagt verið skornar niður að hálfu leyti. Í ákvæði 2.3, í starfsleyfinu segir: „Áður en til rekstrar verksmiðjunnar kemur skal fyrirtækið gera ætlun um viðhald og eftirlit með tæknibúnaði, varahlutabirgðum, aðgerðir í bilanatilfellum og aðra þætti er varða rekstraröryggi hreinsibúnaðar. Skal hún lögð fyrir Heilbrigðiseftirlit ríkisins til kynningar.“ Hér er gerð sú meginbreyting frá till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins, að umrædda áætlun bar að leggja fram til samþykktar hjá Heilbrigðiseftirliti ríkisins. Og um mikilvægi rekstraröryggis hreinsibúnaðar segir svo í aths. Heilbrigðiseftirlits ríkisins um þetta ákvæði 2.3: „Reynslan af rekstri hreinsibúnaðar við erlendar verksmiðjur hefur leitt í ljós að rekstraröryggi hreinsibúnaður ræður oft meiru um það heildarrykmagn, sem út í andrúmsloftið er hleypt, en hreinsihæfni búnaðarins sjálfs.“ Um ákvæði 2.5, en í því er fjallað um aðgerðir í bilanatilfellum á hreinsibúnaði, segir í starfsleyfinu: „Verði af óviðráðanlegum eða ófyrirséðum orsökum ekki unnt að flytja til hreinsibúnaðar allt rykmengað loft sem um ræðir í ákvæðum 2.1, skulu þegar í stað hafnar nauðsynlegar lagfæringar í samræmi við áætlun þá sem gerð skal samkv. ákvæðum 2.3. 2. málslið. Reynist fyrirtækinu ekki unnt að ljúka nauðsynlegum lagfæringum til uppfyllingar ákvæðis 2.1 innan þriggja klukkustunda frá því er umrætt ástand skapaðist, skal bilunin tilkynnt Heilbrigðiseftirliti ríkisins sem fylgist með framkvæmd úrbóta og leggur fyrir ráðh. í samráði við landlækni hvort ástæða geti verið til sérstakra aðgerða vegna bilunarinnar. Fyrirtækinu er heimilt að halda áfram rekstri verksmiðjunnar meðan viðgerð stendur yfir og bilun stafar ekki af ófullnægjandi viðhaldi búnaðarins og unnið er að úrbótum af fullum hraða, enda sé ekki ástæa til að ætla að reksturinn valdi tjóni á heilsu starfsmanna verksmiðjunnar eða íbúa í grennd eða spjöllum á umhverfi. Að öðrum kosti getur ráðh. mælt svo fyrir að rafstraumur til ofns verði rofinn og rekstur hans stöðvaður þar til úrbótum er lokið“ Þannig hljóðar þessi skilgreining. En í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins eru hins vegar sett ákveðin tímamörk sem rekstur má fara fram í bilanatilfellum hreinsibúnaðar áður en straumur er rofinn. Er þar gerður greinarmunur á ofni og aftöppunarstöð. Þannig á samkv. till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins að rjúfa straum og stöðva framleiðslu eftir eina klukkustund ef bilun er í hreinsitækjum hjá ofni, en innan tveggja sólarhringa ef um er að ræða bilun í tæknibúnaði eða tækjabúnaði hjá aftöppunarstöð. Um þetta ákvæði segir í aths. till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins: „Ákvæði 2.2 og 2.3 eru fram sett með það fyrir augum að rekstraröryggi hreinsibúnaðar verði sem best tryggt. Ófyrirséðar rekstrartruflanir og bilanir eru hins vegar óhjákvæmilegar. Með ákvæði þessu er þess krafist í meginatriðum að rekstur ofns verksmiðjunnar verði stöðvaður ef meiri háttar bilanir verða og ekki reynist unnt að hreinsa allt loftmagnið frá ofni verksmiðjunnar. Rekstur verksmiðjunnar án hreinsibúnaðar hefði í för með sér að miklu magni mjög fíngerðs ryks, sem verulega dregur úr skyggni, yrði hleypt út í andrúmsloftið. Staðsetning verksmiðjunnar er þannig háttað að rykmengun yrði mjög áberandi, séð frá mestöllu höfuðborgarsvæðinu, einkum í norð- og norðaustlægum vindáttum sem eru ríkjandi við Hvalfjörð. Rykmengað loft gæti einnig borist til Akraness í slíkum tilvikum. Lagt er til að rýmri ákvæði verði sett um aftöppunarstöð með tilliti til þess að í slíkum tilvikum berst margfalt minna rykmagn út í andrumsloftið en vegna bilana í ofni.“ Í ákvæði 2.6 í starfsleyfinu er fjallað um hönnun reykháfa. Þar segir: „Hæð reykháfa fyrir óhreinsað loft, sem hleypt er út innan ramma ákvæða 2.5 skal vera minnst 42 m yfir gólfi ofnhúss.“ Í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins segir hins vegar: „Hæð reykháfa fyrir óhreinsað loft, sem hleypt er út innan ramma ákvæða 2.5, skal vera minnst 50 m yfir gólfi ofnhúss. Hönnun reykháfa skal vera með þeim hætti að tryggt sé að reyknum slái ekki niður á verksmiðjusvæðið eða í næsta nágrenni þess.“ Síðar í aths. um þessa gr. segir Heilbrigðiseftirlit ríkisins: „Reykháfshæð er miðuð við það sem tíðkast hefur í slíkum Verksmiðjum fram til þessa.“ Úr ákvæði 2.7 í starfsleyfi er gersamlega sleppt einni mgr. úr þeim till., sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins gerði. Sú mgr., sem þarna er sleppt, hljóðaði svo í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins: „Fyrirtækið skal láta framkvæma nákvæmar efnagreiningar og aðrar nauðsynlegar athuganir á hráefnum og úrgangi frá verksmiðjunni þegar Heilbrigðiseftirlit ríkisins að höfðu samráði við náttúruverndarráð telur slíkt nauðsynlegt, sbr. einnig gr. 2.16.“ Aths. Heilbrigðiseftirlits ríkisins um þetta orðalag ákvæðisins segir: „Forsendur þess, að fallist er á losun úrgangs á þurru landi, eru þær, að ítarlegar forrannsóknir verði gerðar á grunnvatnsrennsli þeirra svæða, sem til greina koma að losunarstaðir verði valdir í, í fullu samráði við viðkomandi heilbrigðisnefnd, Heilbrigðiseftirlit ríkisins og Náttúruverndarráð. En forsenda þess er að framkvæmdar verði nauðsynlegar efnagreiningar á úrgangi og að aðstæður séu þannig við losunarstað að fylgjast megi nákvæmlega með hugsanlegum mengunaráhrifum.“ Ég tel að þessi úrfelling á till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins sé mjög hættuleg. Í þessu umrædda ákvæði 2.7 er einnig önnur breyting. Í því ákvæði var fjallað um meðhöndlun úrgangs. Í starfsleyfinu segir um þetta: „Allt það ryk, sem ekki verður nýtt á þann hátt sem Heilbrigðiseftirlit samþykkir, skal kögglað áður en til losunar kemur eða með farið á annan viðurkenndan hátt.“ Hér hefur sem sagt verið skotið inn orðalaginu: „eða með farið á annan viðurkenndan hátt“, án þess að það sé nokkuð skilgreint hvaða aðilar eigi að viðurkenna meðhöndlun þessara úrgangsefna. Í ákvæði 2.10 í starfsleyfinu er fjallað um efnainnihald hráefna. Í starfsleyfinu segir: „Miðað við ársmeðaltal skal magn brennisteins í kolum og koksi vera minna en 2% af heildarmagni þessara hráefna, en enginn skipsfarmur skal innihalda meira en 2.5%. Fyrirtækið. skal láta Heilbrigðiseftirliti ríkisins í té upplýsingar um brennisteinsinnihald hvers kola- og koksfarms.“ Í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins segir hins vegar um þetta ákvæði - og sest best að þar hefur verið gerð veigamikil breyting: „Miðað við ársmeðaltal skal magn brennisteins í kolum og koksi vera minna en 1.5% af heildarmagni þessara hráefna, en enginn skipsfarmur skal innihalda meira en 2%. Fyrirtækið skal sjá um og kosta nauðsynlegar mælingar á brennisteinsinnihaldi hvers hráefnafarms í samráði við Heilbrigðiseftirlit ríkisins. Mælingar skulu framkvæmdar af aðilum sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins samþykkir, og skulu niðurstöður sendar stofnuninni jafnóðum og þær liggja fyrir ásamt afriti af farmskrá fyrir viðkomandi ferð skips þess er um ræðir.“ Hvað segir Heilbrigðiseftirlit ríkisins um þetta ákvæði sem svo mikið hefur verið breytt? Í aths. segir það: „Eins og fram kemur í grein 2.3 er magn ýmissa varhugaverðra mengunarefna í útblásturslofti fyrst og fremst það magni slíkra efna í hráefnum þeim sem notuð eru á hverjum tíma. Ákvæði þau, sem lagt er til að gildi um brennisteinsinnihald kola og koks, eru þau sömu og samkomulag var um að gilda skyldu um verksmiðjuna þegar bygging hennar var fyrirhuguð í samvinnu við bandaríska fyrirtækið Union Garbide.“ Hér má sem sagt hlutfall hættulegra eiturefna í hráefnum vera helmingi meira en till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins gera ráð fyrir og gert hafði verið ráð fyrir við gerð málsins á sínum tíma, vegna þess vitaskuld að Elkem fer fram á þetta. En það kemur fram í frv. að það á að nota hráefni úr námum þess í Norður-Noregi og það hráefni er væntanlega með þessu magni brennisteinsefna, og því er forsenda þess, að Elkem geti þarna hagnast á sölu þess til verksmiðjunnar, að starfsleyfið sé miðað við þetta tiltekna hráefni. Ég held að í þessari breytingu ásamt þeirri, sem ég gat um áðan, að tala ekki skýrt um efnainnihald rannsóknar áður en úrgangi er dreift frá verksmiðjunni, þegar þetta tvennt fer saman, sé um mjög alvarlegt frávik að ræða frá till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Í sambandi við ákvæði 2.13 hefur í starfsleyfinu verið felld úr fyrsta setning þessa ákvæðis í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins, en hún var svofelld: „Innra kælikerfi verksmiðjunnar skal vera lokuð hringrás.“ Þarna er sem sagt hönnunaratriðum verksmiðjunar breytt til að þóknast hinum erlenda aðila, en petta er mjög mikilvægt atriði til þess að forðast mengunarhættu frá verksmiðjunni. Ákvæði 2.17 í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins er alveg fellt út, gersamlega fellt út, en þetta ákvæði hljóðaði svo: „Bendi líkur til þess að verksmiðjureksturinn hafi í för með sér neikvæð áhrif á umhverfið getur Heilbrigðiseftirlit ríkisins að höfðu samráði við Náttúruverndarráð eða aðra umsagnaraðila krafist þess að stjórn fyrirtækisins láti framkvæma nauðsynlegar rannsóknir á þeim umhverfisáhrifum sem um ræðir. Slíkar rannsóknir skulu gerðar í fullu samráði við Heilbrigðiseftirlit ríkisins og Náttúruverndarráð og framkvæmdar af þeim sem þessar stofnanir samþykkja.“ Ég held að það hljóti að vekja furðu allra, sem þetta mál skoða, að ákvæði eins og þetta skuli vera fellt út úr till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins, svo sjálfsagt sem það er. Ákvæði 3.1 fjallar um staði þar sem sérstök mengunarhætta er, m. a. um flutning, mölun, sigtun og pökkun kísiljárns og um málmsteypu. Í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins er gert ráð fyrir sérstökum hreinsibúnaði við þessa staði í verksmiðjunni. En í starfsleyfinu hafa þau atriði verið felld út úr ákvæði 3.1 Og um nauðsyn þess að hafa þarna sérstakan hreinsibúnað segir í aths. við till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins: „Liður b fjallar um flutning, sigtun og pökkun kísiljárns. við þennan lið framleiðslunnar myndast mikið ryk sem samanstendur af frumefnum, járni og kísil, en grunur leikur á, þótt ekki sé örugglega vitað, að í rykinu geti leynst tridymit sem er ein hættulegasta tegund kísildíoxíðs með tilliti til lungnasjúkdómsins silikosis. Öll þessi starfsemi skal aðgreind og skilin frá annarri starfsemi að svo miklu leyti sem tæknilega er framkvæmanlegt og rykmengað loft hreinsað í hreinsibúnaði. Eiturlofttegundirnar fosfín og arsin geta myndast komist óeðlilegur raki að kísiljárni.“ Ég held að það fari ekki á milli mála við lestur þessara aths., að hér er um mjög hættulegan mengunarstað að ræða. Og mér er spurn: Hvers vegna er í starfsleyfinu þarna fellt út það skilyrði að á þessum stöðum sé komið fyrir sérstökum hreinsibúnaði. Í ákvæði 3.2 er fjallað um hönnun mannvirkja með tilliti til þess, að loftræsting og vinnuaðstaða fullnægi mengunarvörnum á vinnustöðum. Í starfsleyfinu er ekki lengur að finna setningu sem var í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins um gerð milli lofta í byggingunni, en hún var svo hljóðandi: „Þannig skulu loft milli hæða vera þétt, en ekki með loftristum.“ Hér er sem sagt á öðrum stað, ég gat um það aðan um ærð reykháfa, felldar út úr till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins kröfur um að loft á milli hæða í verksmiðjunni séu þétt, en ekki ristagólf, og maður spyr: Hvers vegna er þetta fellt út? Það er vegna þess að það er búið að ákveða hvers konar hús á að byggja, Elkem er búið að hanna þetta hús, og þeir gera þar ráð fyrir sinni tækni, því sem þeir eru vanir, og undir það verða íslenskir aðilar, m. a. heilbrrn. að beygja sig. Í ákvæði 3.3 er fjallað um þau mörk sem setja skuli um rykmengun á vinnustað. Er miðað við meðalgildi mælinga fyrir 8 stunda vinnudag eða vakt og 40 stunda vinnuviku. Gefnar eru upp jöfnur um útreikninga á styrkleikamörkum, annars vegar til að finna neðri mörk og svo efri mörk. Í starfsleyfinu eru neðri mörk ákveðin mest 3.5, en efri mörkin eru ákveðin 5. Segir síðan um þetta í starfsleyfinu: „Félaginu er skylt að halda Sr (styrkleikamörk ryks í mg/m3) undir neðri mörkum. Fari Sr hins vegar yfir neðri mörk, en ekki þau efri, skal félagið í samráði við lækni þess ganga úr skugga um þörf aðgerða til endurbóta, svo sem með því að draga úr styrkleikanum eða með því að takmarka þann tíma sem starfsmenn þurfa að vinna við slík skilyrði. Fari Sr yfir efri mörk ber félaginu að gera nauðsynlegar varúðarraðstafanir.“ En hverjar voru kröfur Heilbrigðiseftirlits ríkisins um þessi styrkleikamörk? Í þeim till. er aðeins getið um ein mörk - ekki efri og neðri mörk, heldur aðeins ein mörk, og er lagt til að þau séu 2.5 mg að styrkleika á hvern rúmmetra. Í aths. Heilbrigðiseftirlits ríkisins segir um þetta: „Í lið a er sá staðall eða áhættumörk, sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins leggur til að gilda skuli á Íslandi fyrir leyfilegt magn af kristölluðu kísildíoxíði í „respirable“ ryki, og hefur þá verið stuðst við svipaða staðla í öðrum löndum sem í gildi eru eða lagt hefur verið til að teknir verði upp.“ Hér er sem sagt þessum till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins, sem eru byggðar á margra mánaða athugun þess og viðræðum og kynningu á þessu í öðrum löndum, verulega mikið breytt. Styrkleikamarkið er aukið um helming, úr 2.5 í 5, með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir það fólk sem á eftir að vinna þarna. Í ákvæði 3.4 er fjallað um notkun asbests. Um þetta segir m. a. í starfsleyfinu: „Hæsti leyfilegur fjöldi asbestþráða í andrúmslofti á vinnustað skal vera 2 þræðir/em3.“ En hvað segir Heilbrigðiseftirlit ríkisins um þetta í sínum till? „Hæsti leyfilegur fjöldi asbestþráða í andrúmslofti á vinnustað skal vera 1 þráður/cm3“. Þarna er þessu breytt um helming, það mega vera tveir þræðir í stað eins. Og í aths. um þennan þátt málsins segir Heilbrigðiseftirlit ríkisins: „Asbest er samheiti á þráðlaga steinefnum sem algeng eru í náttúrunni, en best þekkt hér á landi er notkun asbests til einangrunar. Við járnblendiverksmiðjur eins og önnur fyrirtæki af svipaðri stærðargráðu og gerð er þörf fyrir notkun einangrunarefna mikil, og þar sem engar reglur eru í gildi um notkun asbests hér á landi, svo og hitt, að hin síðari ár hefur mönnum orðið ljóst að mikil og alvarleg heilsufarsleg hætta getur verið samfara notkun asbestsefna, þykir rétt að hafa í starfsleyfistill. fyrir verksmiðjuna reglur um notkun þessara efna og eru þær reglur í megindráttum sniðnar eftir gildandi reglum á Norðurlöndum. Talið er að asbestryk geti á lengri tíma orsakað eftirtalda sjúkdóma: 1. Asbestos, sem er lungnasjúkdómur sem einkennist af bandvefsmyndun í lungum og líkist að því leyti silikosis. 2. Lungnakrabbamein. 3. Lífhimnukrabbamein og brjósthimnukrabbamein. 4. Kalkanir í brjóst- og lífhimnu.“ Hún er mikil ábyrgð þeirra stjórnmálamanna sem ætla að hafa vit fyrir Heilbrigðiseftirliti ríkisins í þessu máli. Í ákvæði 3.5 er m. a. ákveðinn leyfilegur styrkur arsínvetnis í andrúmslofti á vinnustað, og eru mörkin miðuð við meðalgildi fyrir 8 stunda vinnudag eða vakt. Í starfsleyfinu eru þessi mörk ákveðin 0.05 ppm. eða 0.2 mg/m3. í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins er hins vegar lagt til að morkin séu 0.01 ppm. eða 0.05 m.g/m3. Hér er sem sagt enn einu sinni á enn öðrum stað og við önnur eiturefni verulega rýmkað um þau skaðleysismörk sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins setur. Um þessar reglur segir Heilbrigðiseftirlitið í aths. með till. sínum: „Í húsakynnum, þar sem kísiljárn er til staðar, getur arsin og fosfin myndast komist óhóflegur raki að kísiljárninu. Þau mörk, sem hér eru sett sem hættumörk, eru þau sömu og í gildi eru í öðrum löndum.“ „Í ákvæði 3.9 er fjallað um hreinsun á vinnustað. Í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins er sagt: „Ryk, sem sest til á vinnustöðum, skal hreinsað reglulega og eins oft og þurfa þykir að mati heilbrigðisyfirvalda. Rykhreinsun skal framkvæmd með ryksugubúnaði sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins samþykkir. Rykhreinsun skal ekki framkvæmd með sópun, loftblæstri eða öðrum aðferðum sem valdið getarykmengun andrumslofts á vinnustöðum.“ Þetta eru till. Heilbrigðiseftirlitsins. Hins vegar segir í endanlegri gerð starfsleyfisins um þetta ákvæði: „Vinnustaðir skulu hreinsaðir reglulega og eins oft og þurfa þykir. Hreinsun skal framkvæmd með ryksugubúnaði og á annan viðunandi hátt.“ Þessi orð eru býsna oft notuð á viðunandi hátt, án þess að nánar sé skilgreint. „Þurfi hreinsun að fara fram með sópun eða öðrum aðferðum sem valdið geta rykmengun, skal það gert þannig að sem minnst óþægindi hljótist af.“ Hér hefur sem sagt verið dregið úr skilyrðum. Og ég minnist þess nýlega, einmitt eftir fréttir af fundi starfsmanna álversins með fréttamönnum nú nýverið, að þá var þetta ein af meginkröfum þeirra, að það væri hætt að nota sópa til að þrífa, heldur væri það ryksuguaðferð alveg skilyrðislaust sem væri notuð. Hér er gert ráð fyrir því í till. Heilbrigðiseftirlitsins, en gefin heimild til gömlu aðferðarinnar samkv. starfsleyfistillögunum. Einnig eru gerðar fjölmargar breytingar við ýmis ákvæði till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins sem virðast kannske við fyrstu athugun skipta litlu máli, en eru í reynd mjög alvarlegar og miða allar að því að rýra rétt stofnunarinnar til afskipta af rekstri og mengunarvornum verksmiðjunnar, auk þess sem víða er fellt út úr till. orðalag sem leggur fjárhagslegar skuldbindingar á fyrirtækið í sambandi við mengunarrannsóknir. En sem kunnugt er þykja það góðar venjur í stóriðnaði í öðrum löndum að skylda fyrirtækin sjálf til að greiða kostnað af slíkum rannsóknum. Ég held satt að segja að aðbúnaður Heilbrigðiseftirlits ríkisins hvað varðar fjármál, mannahald og tækjabúnað til rannsóknarstarfa sé ekki svo beysinn að það sé ástæða til þess að hlífa Járnblendifélaginu við að greiða sjálft allan eðlilegan kostnað við mengunarrannsóknir. En ég ætla að nefna nokkur dæmi af þessu tagi, þar sem fært er til orðalag eða fellt út og bætt inn eftir aðstæðum - ákvæði sem miða að því að rýra rétt Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Þannig hefur verið fellt út úr ákvæði 2.4 orðalagið „á eigin kostnað“ þegar rætt er um skyldur verksmiðjunnar við að láta fara fram mælingu á hæfni hreinsibúnaðar 6 mánuðum eftir að starfræksla verksmiðjunnar er hafin. Ég get á engan hátt skilið hvers vegna þetta ákvæði er fellt út. ákvæði 2.3, þar sem fjallað er um hæfni mælibúnaðar sem skráir upplýsingar um ástand útblástursloftsins hverju sinni, hefur verið fellt út að mælibúnaður þessi skuli samþykktur og metinn af Heilbrigðiseftirliti ríkisins. Fellt hefur verið úr ákvæði 2.11, þar sem fjallað er um almennt frárennsli frá Verksmiðjunni, að leitað skuli samþykkis Heilbrigðiseftirlits ríkisins um fyrirkomulag og gerð þess búnaðar. Og í ákvæði 3.5, þar sem fjallað er um geymslu kísiljárns og fyrirskipað að komið skuli í veg fyrir að það komist í snertingu við óhóflegan raka, hefur verið bætt við orðunum: „eftir því sem við verður komið“. Eins og fram kom áðan í upplestri mínum er þetta einmitt mjög varhugavert atriði, að kísiljárnið komist í samband við raka, því að þá leysist þar úr læðingi eiturefni sem eru hættuleg mönnum. Ýmsar breytingar aðrar þessu líkar mætti nefna, svo sem í 3.10 og 3.13, en þar er fellt út að fylgt skuli sérstökum reglum sem í gildi séu á Norðurlöndunum, en Heilbrigðiseftirlit ríkisins segir að þetta orðalag sé notað um þau atriði þar sem skorti á að settar hafi verið reglur eða lög á Íslandi um þau atriði og því ekki hægt að ætlast til þess af hálfu Heilbrigðiseftirlits ríkisins að fylgt væri þeim reglum sem strangastar væru á Norðurlöndum. Öllum þessum atriðum, þar sem vitnað er til slíkra reglna, hefur verið kippt út og ekkert sett í staðinn. Þau ákvæði, sem ég hef hér fjallað um eða talið upp, fjalla um mengunarvarnir við verksmiðjuna, bæði ytra sem innra umhverfi hennar. En í starfsleyfinu er einnig kafli með ákvæðum um heilbrigðisþjónustu og slysavarnir og er hann í aðalatriðum samhljóða till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins, en þó ekki jafnítarlegur og nákvæmur. Einnig er í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins kafli um heilbrigðis- og öryggismálafulltrúa starfsliðs, en honum er alveg sleppt í starfsleyfinu. Á hinn bóginn er vitnað til gildandi laga um það efni, þ. e. a. s. um samstarfsnefndir atvinnurekenda og verkafólks. Eins er kafli í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins þar sem fjallað er um skyldu fyrirtækisins í mengunar-, heilbrigðis- og öryggismálum á byggingartíma og er þeim kafla alveg sleppt án nokkurra skýringa. Ég hef nú rakið nokkuð helstu breytingarnar sem heilbr.- og trmrn. hefur gert á till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins um starfsleyfi Grundartangaverksmiðjunnar, og svo sem þm. hafa heyrt eru þær mjög margar og afdrifaríkar, þótt hæstv. heilbrmrh. virðist ekki hafa verið kunnugt um nema tvær þeirra. Ég hef leitast við að skýra sem nákvæmast frá þessum breytingum á till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins, sérstaklega vegna þess að þeir aðilar, sem ábyrgð bera á endanlegri gerð starfsleyfisins, óttuðust að till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins yrðu misnotaðar hér á Alþ., þeim yrði kippt úr samhengi, en þetta kom fram í umr. um málsmeðferð þessa máls í d. fyrir nokkru. En að sögn hv. formanns iðnn. Nd. var þetta ástæða þess, að þessar till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins voru merktar í upphafi sem trúnaðarmál. Eftir að hafa kynnt mér meðhöndlun þessara till. í heilbrrn. ætla ég að aðrar ástæður hafi legið á bak við þær óskir að till. yrðu ekki ræddar hér á Alþ. Augljóst er af gerð starfsleyfisins að hinn erlendi samstarfsaðili hefur kúgað hæstv. heilbrrh. til að beygja sig fyrir kröfum um alvarlegar og verulegar tilslakanir í mengunarvörnum. Og síðan leyfa þm. sér, eins og hv. þm. Ingólfur Jónsson, að segja að hér sé fylgt till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins og Náttúruverndarráðs og þessir aðilar hafi gefið jákvæða umsögn. Reyndar er það ekki einungis þessi hv. þm. sem meðhöndlar nú málið á þennan hátt. Meirihlutaálit þeirra, sem að því standa, hefst með því að telja upp alla þá aðila, sem komu á fund n., og síðan klykkt út með því að umsagnir þessara aðila hafi verið jákvæðar. Ég veit ekki, hvað veldur að menn ganga á þennan hátt frá nál. Þarna er vitnað t. d. í Náttúruverndarráð sem kom á fund n. Þeir menn hafa miklar áhyggjur, sérstaklega um meðferð úrgangsefna frá verksmiðjunni - miklar áhyggjur, og eins af því að rykhreinsun sé ekki nægileg. Síðan kóróna meirihlutaaðilarnir þetta nál. sitt með því að vitna í gamla umsögn Náttúruverndarráðs sem það gaf þegar málið var til afgreiðslu síðast á Alþ., 1975. Það er vitnað í þá umsögn, að hún hafi verið jákvæð. Eins og fram kemur í öllu málinu voru þá allt aðrar aðstæður uppi. M. a. átti að endurvinna þennan úrgang sem Náttúruverndarráð hefur miklar áhyggjur af. Þarna er Heilbrigðiseftirlit ríkisins talið upp. Þessir aðilar komu á fund n. Og hvað gerðu þeir þar? Jú, þeir gerðu grein fyrir till. sínum sem ég hef hér rakið. Forsenda þess, að þeir séu jákvæðir í málinu, að svo miklu leyti sem þeir eru spurðir um það, sinn þátt málsins, - sú forsenda, að þeir séu jákvæðir í málinu, er að farið sé að till. þeirra. Þeim hefur öllum meira og minna verið rangsnúið. Síðan segir í nál. að þeir hafi gefið jákvæða umsögn. Þeir gáfu aldrei neina umsögn til n. Eina umsögn þeirra, sem liggur fyrir, er umsögnin sem þeir sendu heilbrrn., og á þeirri umsögn átti að byggja gerð starfsleyfis. Þeir hafa enga umsögn gefið n. Og það eru taldir upp fleiri aðilar þarna, eins og t. d. Orkustofnun, og ég vitna til bréfa þeirrar stofnunar, en hún hefur margt við raforkusamninginn að athuga. Ég ætla ekki að segja þau orð um þá meðferð, sem kemur fram í þessu nál., sem mér finnst hæfa. Ég hef verið víttur fyrir það hér á Alþ. að bera það á einn hv. þm. að hann notaði lygina. Ég ætla ekki að viðhafa það aftur. En ég segi það og ég segi það satt, að það er ekki sama hvernig sannleikurinn er meðhöndlaður hér í þingsölum, og þetta nál. er vitaskuld hneyksli fyrir þá sem að því standa. Og það er vissulega lærdómsríkt eftir að hafa skoðað afgreiðslu þessa máls að kynnast viðhorfum einstakra þm. til nauðsynlegrar athugunar á þessum þætti málsins, svo sem viðhorfum formanns þingflokks Framsfl., hv. þm. Þórarins Þórarinssonar, sem skákar í því skjólinu að hann hafi ekkert vit á mengunarvörnum, eins og hann orðaði það í þingræðu um daginn, - hann hafi ekkert vit á mengunarvörnum í stóriðjuverum. Hvers vegna las hann ekki till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins? Ég á nú eiginlega ekki orð til þess að afgreiða þetta eins og vera þyrfti hér í ræðustól. Það getur verið, að einhverjir aðrir þm. geri það hér á eftir, en ég held að það hefði verið skylda formanns þingflokks Framsfl., ef hann hafði ekki vit á því að lesa till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins, að fá einhvern annan í þingflokknum til að gera það. Eða eru þeir kannske allir með sama markinu brenndir? Nei, svona geta hv. þm. ekki leyft sér að afgreiða alvarleg mál. Ekki er nú þáttur Alþfl. rismeiri í þessu máli. Formaður hans, hv. þm. Benedikt Gröndal, var einn þeirra sem sáu ekki ástæðu til þess að kynna sér nákvæmlega till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins og þá ekki að kynna sér hvernig þær hefðu verið meðhöndlaðar. Þessi mikli alþýðuleiðtogi hefur margsinnis í vetur talað hér fyrir hugmyndum sínum um bættan aðbúnað verkafólks á vinnustöðum, og hann hefur þá ekki verið spar á stóru orðin um einlægan vilja sinn og flokksmanna sinna í þessum efnum. Það sest hins vegar best hver hugur fylgir máli nú þegar raunverulega reynir á röggsemi þm. og árvekni. Þá liggur hann flatur fyrir hagsmunum og kröfum hins erlenda auðhrings og hundsar till. íslenskra heilbrigðisverndarmanna. Þótt hann hafi þannig haft hátt um vilja sinn í vinnuverndarmálum hér á þinginu í vetur, þá hefur hann fallið á fyrsta prófinu og er lítil sæmd að. Af því, sem hér hefur verið rakið að framan, má ljóst vera að enn einu sinni er það ætlun stjórnvalda að sniðganga till. íslenskra heilbrigðisaðila í veigamiklum atriðum um fyrirkomulag mengunarvarna í stóriðju, þrátt fyrir þá reynslu sem fengist hefur í álverinu í Straumsvík og í kísiliðjunni í Mývatnssveit. Og ég legg áherslu á í þessu sambandi, að nú er Alþ. í fyrsta skipti og heilbrrn. að veita starfsleyfi til stóriðju þar sem kostur er á að fjalla um einstök ákvæði starfsleyfis, gera kröfur til hönnunar mannvirkja og fyrirkomulags tækja og gerð hreinsitækja og uppfylla aðrar kröfur Heilbrigðiseftirlits ríkisins og Náttúruverndarráðs áður en ákvörðun er tekin um byggingarframkvæmdir. Hér er því á vissan hátt verið að marka stefnu sem kann að verða notuð í framtíðinni við gerð slíkra starfsleyfa og er því miklu brýnna en ella að vel takist til. Ég mun fara að ljúka máli mínu. Ég hef rakið þá helstu þætti sem taka verður tillit til við afgreiðslu frv. um járnblendiverksmiðju hér á Alþ. Meginniðurstaða mín af því er þessi: 1) Járnblendiverksmiðjan er óæskilegur orkukaupandi í samanburði við þá nýtingarmöguleika raforkunnar sem þjóðarinnar bíða hvarvetna sé rétt haldið á framkvæmdum í raforkumálum og sé unnið að uppbyggingu þeirra fjölmörgu nýiðnaðarverkefna sem við blasa í landinu. 2) Arðsemi verksmiðjunnar er mjög vafasöm og óörugg vegna lags markaðsverðs á kísiljárni og útlit er fyrir að bætt markaðsskilyrði séu ekki á næstunni vegna erfiðleika á stálmarkaði, einkum í Evrópu. Fyrirtækið er því áhættufyrirtæki, eins og forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar hefur réttilega nefnt það. 3) Einokunaraðstaða Elkems, bæði á hráefnamarkaði, á sviði tækniþekkingar og á sölumarkaði framleiðsluvörunnar, er hættuleg eðlilegri samvinnu þess og íslendinga. 4) Þeim þætti málsins, sem ég hef hér rakið býsna ítarlega, mengunarmálunum, þ. e. a. s. hvort tveggja endurvinnslu úrgangs og reykhreinsunar, er komið svo fyrir að veruleg mengunarhætta stafar af og allt öðruvísi en upphaflega var ráðgert, þegar þetta mál var fyrst á dagskrá, og allt öðruvísi en nauðsynlegt getur talist svo að ýtrasta öryggis sé gætt, enda uppfylla ákvæði starfsleyfis ekki ströngustu óskir Heilbrigðiseftirlits ríkisins og Náttúruverndarráðs. Ég tel því að alþm. ættu að hafna till. meiri hl. iðnn. þessarar d. um afgreiðslu frv. Alþ. ber á hinn bóginn að hefja mótun stórhuga iðnþróunarstefnu með þau markmið að nýta betur hráefni undirstöðuatvinnuvega þjóðarinnar, sjávarútvegs og landbúnaðar, og hefja framkvæmdir við uppbyggingu nýiðnaðar sem vinni dýrar framleiðsluvörur úr ýmsum þeim hráefnum sem land okkar á, en þegar eru til ýmsar áætlanir um hagkvæmni slíkrar iðju. Við uppbyggingu iðnaðar verði lögð sérstök áhersla á nýtingu þeirrar tækniþekkingar og verkþekkingar sem landsmenn hafa yfir að ráða og hefur þroskast við íslenskar aðstæður og atvinnuhætti, svo sem þekking á sjósókn og fiskvinnslu, raforkuframleiðslu og gufunýtingu, svo að eitthvað sé nefnt. Í samræmi við þessar niðurstöður athugana minna á frv. er till. mín sú, að málið verði afgreitt með svofelldri rökstuddri dagskrá: „Þar sem augljós hagkvæmni og félagslegar og efnahagslegar aðstæður í landinu gera nauðsynlegt, að íslendingar hefji nú þegar markvisst hagnýtingu innlendra orkugjafa, fjármagns og vinnuafls til að takmarka sem mest olíunotkun, svo sem með rafhitun húsa og nýtingu rafmagns til uppbyggingar nýrra iðngreina, telur d. engan grundvöll til orkufreks stóriðnaðar, er byggir á erlendum aðföngum, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“



Herra forseti. Þegar rætt er um veigamikil iðnaðarmál er eðlilegt að um leið sé rætt um orkumál, svo mjög fléttast þessir málaflokkar saman og verða á ýmsum sviðum ekki aðskildir. Alþfl. hefur haldið uppi mjög harðri gagnrýni á stjórn núv. ríkisstj. á orkumálum, bæði stefnuleysi, sem virðist vera, og framkvæmdum, sem frægar eru að endemum. Engu að síður höfum við haldið fast við þá afstöðu sem við tókum áður þegar afgreitt var frv. um járnblendiverksmiðju, enda má segja að Sigölduvirkjun sé fyrir mörgum árum orðin að veruleika og að ákvörðunin um þessa orkufreku verksmiðju standi í beinu samhengi við hana. Í þessari afstöðu felst síður en svo nokkur viðurkenning á meðferð eða stöðu orkumálanna í heild. Við höfum stutt hugmyndina um þessa verksmiðju í samhengi við byggingu Sigölduvirkjunar af því að hún er byggð á þeim forsendum, að fyrir hendi sé a. m. k. einn stór kaupandi. Við teljum að það sé eðlilegt að nú eftir áratugshlé sé stigið annað skref í sambandi við orkufrekan iðnað í landinu, og verður varla sagt að þar sé farið með neinu óðagoti þegar uppbygging á iðnaði af þessu tagi gengur ekki hraðar. Við höfum frá upphafi haft allan fyrirvara varðandi fullkomnustu mengunarvarnir innanhúss og utan um þetta mannvirki svo og nokkur fleiri atriði. Í þeim umr., sem verið hafa í landinu um iðnað almennt í tilefni af þessari fyrirhuguðu verksmiðjubyggingu, hefur ýmislegt næsta serkennilegt komið fram. Það er búið að flokka iðnað og sú flokkaskipting er ærið einkennileg. Í fyrsta lagi er talað um „íslenskan iðnað“, í öðru lagi er talað um „nýiðnað“. Það er ekki „nýiðnaður“ þegar nýjungar verða í stóriðju eða minnstu iðnfyrirtækjum. Þetta er nýtt fyrirbæri sem mjög bar á t. d. í ræðu síðasta ræðumanns. Í þriðja lagi er „stóriðja“. Þessi flokkaskipting, sem aðallega er í málflutningi alþb.-manna, er ábyrgðarlaus og glórulaus pólitískur áróður sem byggist á því að koma misskilningi inn hjá þjóðinni og getur ekki orðið íslenskum iðnaði til annars en tjóns. Enginn hefur nokkru sinni reynt að draga línu á milli iðnaðar og stóriðnaðar, enda getur það orðið býsna erfitt. Ég tel að við, sem yfirleitt viljum að íslenskur iðnaður verði byggður upp, eigum að líta svo á að íslendingum beri að nota tækifærið til þess að koma upp iðnaði eins stórum og við getum og hagkvæmt þykir, en það séu engin slík mörk til og að flokkun iðnfyrirtækja í áróðursskyni sé iðnaðinum beinlínis til tjóns. Mörg fyrirtæki í landinu eru á okkar mælikvarða stóriðja, eins og sementsverksmiðja, áburðarverksmiðja o. fl., og það á ekki að brjóta niður með misnotkun orða vilja þjóðarinnar til þess að koma sér upp slíkum iðnaði. Hitt er svo annað mál, hver afstaða manna er til þess að hleypa erlendu fjármagni inn í landið í sambandi við uppbyggingu iðnaðar. Ég tel að við eigum að halda þessu máli algerlega aðskildu. Enda þótt á 15–20 ára tímabili sé um að ræða þrjú iðnmannvirki, þar sem til mála kemur þátttaka erlends fjármagns, er engin ástæða til að gera orðið stóriðju að einhvers konar skammaryrði og nota það í svívirðingarskyni við hvert tækifæri. Menn geta haft mismunandi skoðanir á notkun erlends fjármagns. Alþfl. hefur frá upphafi hvatt til þess að farið verði varlega í að hleypa erlendum aðilum inn í landið, inn í íslenskt atvinnulíf, og hefur lagt til að hvert slíkt tilvik yrði rannsakað vandlega. Hins vegar er þess að geta, að járnblendiverksmiðjan hefur frá upphafi - fyrir atbeina iðnrh. og orkumálaráðh. Alþb. - verið hugsuð þannig að þar yrði meiri hl. hlutafjár í eigu íslendinga og fyrirtækið því að meiri hl. til íslenskt fyrirtæki. Ég tel að allur áróður alþb.-manna í þessu máli sé í raun og veru bein andstaða gegn uppbyggingu iðnaðar og furðulegt afturhald. Satt að segja kemur það úr óvæntustu átt þegar menn halda uppi slíkum draugagangi í íslensku þjóðfélagi sem getur ekki orðið til neins annars en þess að draga úr hug þjóðarinnar til að koma upp og styrkja iðnað í landinu. Það má færa fram ýmis rök gegn einstökum iðngreinum og segja að þær séu óhreinar, þær valdi mengun og við eigum ekki að ráðast í þær, það sé of erfitt og hættulegt að vinna við þær. Þetta eru sjónarmið sem vert er að skoða. Við skulum minnast þess, að fyrsti þáttur stórframleiðslu á Íslandi var togaraútgerð. Við höfðum ekki rekið togara í mörg ár þegar það kom í ljós, að um borð í þessum skipum viðgekkst mesta vinnuþrælkun sem þekktist í sögu þjóðarinnar. Áttum við þá að hætta við togaraútgerð? Ég býst við að vitringarnir í Alþb. hefðu komist að þeirri niðurstöðu. Er ekki hægt að hlusta á þá og komast að annarri niðurstöðu en þeir hefðu lagt til ef þeir hefðu setið hér á Alþ. 1920, að við legðum togaraútgerð niður. En nákvæmlega sama má segja um langflestar greinar nútímaiðnaðar. Þær einkennast af hraðri tækni og mikilli notkun nýrra efna og öðru sem er varhugavert fyrir umhverfi og starfsfólk. En með árverkni getum við yfirunnið þessi vandkvæði og það verðum við að gera. Við skulum gera okkur ljóst að þetta kostar peninga. Mengunarvarnir kosta peninga. En iðnaður verður að rísa undir því að greiða þann kostnað. Á s.l. ári, 1976, var fjárfesting í öllum iðnaði í Noregi liðlega 6 milljarðar norskra kr. Þar af fór einn milljarður eingöngu til þess að draga úr mengun eldri verksmiðja og bæta starfsumhverfi í verksmiðjunum, enda eru norsk yfirvöld nú, þótt seint sé fyrir þá, að setja mjög strangar reglur og lög um þetta efni. Varðandi þýðingu þessarar fyrirhuguðu verksmiðju almennt má vísa til umsagnar sem Þjóðhagsstofnun og forstöðumaður hennar, Jón Sigurðsson, hafa gefið. Hér er um allmikið fyrirtæki að ræða sem, eins og hann segir, hækkar að viðbættu raforkuverði vinnsluvirðið í 3050 milljarða eða 1.6% af þjóðartekjum svo að hér er um allmikla viðbót við íslenskt atvinnulíf að ræða hvað framleiðslu snertir. Er ábyrgðarhlutur að neita slíku fyrirtæki eingöngu út af tiltektum spekinga sem aldrei hafa sett sig inn í íslenskt atvinnulíf eða lífsbaráttu og berjast gegn fyrirtækinu af uppdikteruðum pólitískum ástæðum. Þjóðhagsstjóri segir einnig að helstu niðurstöður aths. hans séu, að í samanburði við fyrri samninga séu þær áætlanir, sem nú eru uppi um stofnun og rekstur fyrirtækisins, mun traustari en áður. á þetta einkum við um stofnkostnaðar- og rekstrarkostnaðaráætlanir, um sölu og markaðsmál og fjáröflun til byggingar verksmiðjunnar. Hins vegar sýna núverandi áætlanir minni arðsemi en þær fyrri, enda sennilega mun varkárari en þær áætlanir sem gerðar voru í samvinnu við Union Carbide Corporation. Helsta áhættan virðist bundin forsendum um þróun markaðsverðs, þótt hún sé almennt talin vera svipuð því sem þessar áætlanir gera ráð fyrir. Ég vænti þess að enginn maður hafi haldið því fram, að stóriðja sé gulltryggð og að hún sé ekki háð almennum efnahagssveiflum í því efnahagskerfi sem ríkir á vesturlöndum. Það er öllum ljóst, það höfum við upplifað varðandi álverið, og auðvitað er tekin áhætta með slíku fyrirtæki. Þá áhættu þarf að meta. Eftir þeim upplýsingum, sem fram hafa komið, fæ ég ekki séð að það sé ekki rétt fyrir okkur að taka þá áhættu í þessu tilviki. Það er vitað mál, að vegna þess hve stórkostlegar kröfur um innri og ytri mengunarvarnir hafa aukist og hve allri tækni hefur fleygt fram á þessu sviði, mun á næstu árum mikill fjöldi af þeim verksmiðjum, sem til eru á þessu sviði, heltast úr lestinni. Þess vegna er ekki hægt að taka eina og eina setningu upp úr blöðum suður í álfu um það að stálframleiðsla eigi almennt ekki við gott útlit að búa. Hér er um að ræða eina af grundvallariðngreinum nútíma tækniþjóðfélags, þannig að ég tel að óhætt sé fyrir alþm. að treysta dómum þeirra serfroðu manna, sem um þetta mál hafa fjallað, hvað þetta snertir. Rætt hefur verið um ýmsa þætti varðandi járnblendiverksmiðjuna, en þó engan eins og mengunarmálin og það sem viðkemur starfsleyfi verksmiðjunnar sem nú hefur verið gefið út. Hv. síðasti ræðumaður sá ástæðu til þess að bera svívirðingar á aðra þm. Í sambandi við þetta og tók töluvert upp í sig, þó hann væri augsýnilega að reyna að varast að fá aftur áminningu frá forseta, eins og hann sagðist hafa fengið áður. Ég get svarað fyrir mig og sagt, að ég vísa algerlega burt sem tilefnis- og tilhæfulausum árásum, að ég hafi ekki séð ástæðu til að kynna mér málið. Þegar menn hafa setið fund eftir fund saman í n. til þess að vinna að þessu máli og skjalabunkarnir, sem þeir hafa með höndum, eru farnir að vera mörg pund, þá finnst mér heldur furðulegt og persónulegt að menn kveði upp slíka úrskurði um vinnubrögð hver annars. Við getum verið ósammála um efni málsins, en slíkar dylgjur eru ekki viðeigandi. Varðandi mengunarhlutann og þátt Heilbrigðieftirlits ríkisins lét ég þau orð falla á nefndarfundi eitt sinn, að ef ætlunin væri að reyna að knýja þetta mál fram þannig að Heilbrigðiseftirlit ríkisins mótmælti afgreiðslu þess, þá teldi ég að málið mundi ekki ná fram að ganga. Ég get sagt það enn: Ef Heilbrigðiseftirlit ríkisins mótmælir opinberlega vinnsluleyfinu sem verksmiðjan hefur fengið, þá askil ég mér rétt, sem ég gerði með undirskrift undir nál., til að endurskoða afstöðu mína. Við höfðum rætt ítarlega við forraðamenn Heilbrigðiseftirlitsins í n., og þeir höfðu þá með sér margumrædda umsögn sína til ráðh. og upplýstu n, eins og framast var hægt á þeim fundi. Þegar leyfið hafði verið gefið út sneri ég mér persónulega til forstöðumanns Heilbrigðiseftirlitsins og ræddi við hann þetta mál, eins og það stóð eftir að við höfðum báðir lesið leyfið. Það var skoðun hans að hann teldi leyfið mjög viðunandi, og hann sagði meira að segja ótilkvaddur að hann teldi að heilbrrh. hefði staðið vel í ístaðinu fyrir hönd heilbrigðissjónarmiðanna. Og ekki var hann að hæla sjálfstæðisráðh. mér til þóknunar. Nú er það svo, að menn geta haft mismunandi mikið sjálfstraust í þessum efnum. Margt í þessu leyfi og öðrum plöggum varðandi það er í flóknum efnafræðilegum formúlum. Þó að leikmenn reyni að setja sig inn í þetta eftir því sem þeir best geta verður enginn ásakaður þó að hann vilji, áður en hann endanlega tekur afstöðu, heyra og jafnvel hlíta ráðum bestu sérfræðinga sem við höfum völ á. Það hef ég gert í þessu efni. Ég mótmæli því, að þessi umsögn Heilbrigðiseftirlitsins sé tekin sem úrslitakrafa. Það hefur komið fram í meðferð málsins að hér er um að ræða nýtt starfssvið og forráðamenn Heilbrigðiseftirlitsins vita að það er ekki hægt að draga línu og segja: Svona verður þetta að vera og öðruvísi ekki. - Þetta er meira eða minna samkomulags- og samningamál. Þess vegna setja þeir upp í umsögn sinni ítrustu kröfur sem þeir telja að komi til mála. Þeir vita að það er meira eða minna samningamál milli rn., og þá væntanlega fyrst og fremst við aðila járnblendiverksmiðjunnar, hver niðurstaðan verður. Þetta er skýringin á því að forráðamenn Heilbrigðiseftirlitsins eru, - eftir því sem þeir sögðu mér, ég hef ekki heyrt að þeir hafi skipt um skoðun síðan, - ánægðir með niðurstöðuna. Skýringin er sú, að þeir bjuggust aldrei við að fá allt sem þeir settu fram. Og ég hygg að það megi fullyrða að ráð sé leit að járnblendiverksmiðju sem býr við strangari kröfur en þarna eru gerðar. Það er a. m. k. ekki nema ein verksmiðja í Noregi sem kemst nálægt því að geta staðist þessar kröfur. Ég ítreka, að ef Heilbrigðiseftirlitið opinberlega mótmælir, þá mun ég og væntanlega fleiri endurskoða afstöðu mína. En við tökum ekki mark á sparðatíningi hv. frsm. Alþb. í n., þegar hann gat varla lesið sumar formúlurnar eða borið fram nöfnin á heimildarblöðum sem einhverjir spekingar í baknefndum Alþb. hafa framleitt fyrir hann. Ég hef sagt frá því áður í umr. utan dagskrár, að alþfl.-menn hafa tekið upp tvö atriði úr hugmyndum Heilbrigðiseftirlitsins, sem raunar er gert ráð fyrir í starfsleyfinu, t. d. samstarfsnefnd, en þá er vísað í almenna samstarfsnefnd sem er í gömlu lögunum um járnblendiverksmiðjuna. Við höfum lagt til að þetta yrði sett inn í lögin um öryggisráðstafanir á vinnustöðum, þannig að ákvæði um trúnaðarmenn á vinnustað og hollustunefndir gildi um allar verksmiðjur, t. d. álverksmiðjuna og allar aðrar. Ég vil svo í sambandi við þetta mál að lokum minna á að menn mega ekki tala eingöngu um Heilbrigðiseftirlitið og horfa á heilbrigðislöggjöfina í þessum efnum. Það hefur gilt og gildir enn aldarfjórðungs gömul löggjöf, sem sett var árið 1952, um öryggisráðstafanir á vinnustöðum. Það var mjög góð löggjöf á sínum tíma, en hefur því miður verið framkvæmd allt of slælega. Í þessari löggjöf er ákvæði í 38. gr. sem segir, að ef talin er hætta á ferðum fyrir líf eða heilsu verkamanna, þá geti Öryggiseftirlit ríkisins, þ. e. öryggisráðið, látið hætta vinnu á viðkomandi vinnustöðum. Ef það er sýnileg hætta fyrir heilsu starfsfólksins í þessari verksmiðju, t. d. við bilun, eða verksmiðjuyfirvöldin reyndust vera þrjósk og vildu ekki hafa þann hátt á sem óskað er eftir, þá getur Öryggiseftirlit ríkisins stöðvað vinnu í verksmiðjunni. Lög hafa meira gildi heldur en úrskurðir rn., jafnvel þó að þeir veiti starfsleyfi fyrir verksmiðju. Herra forseti. Ég mun ekki fara ítarlegar út í einstök atriði í sambandi við þetta mál. Það mætti tala um það langt mál og er raunar búið að gera það oft, en allar meginadeilur andstæðinga málsins tel ég vera ósannaðar. Iðnn. gekk mjög á orkumálastjóra og eina 4 eða 5 ráðamenn í orkumálum og frá Landsvirkjun og spurði þá hreinlega, hvort það væri rétt, sem haldið er fram, að bygging þessarar verksmiðju mundi leiða til orkuskorts 1979–1980. Og þeir svöruðu því allir afdráttarlaust neitandi. En þm., sem telja sig vera þess umkomna að ráðast á þingfélaga sína fyrir vinnubrögð þeirra, sjá ekki eða láta sig ekki muna um það að endurtaka þessar firrur, þó að þeir hafi hlustað á 4–5 ráðamenn orkumála segja þveröfugt. Það er fleira svona. Það var talað um að það hafi verið felld niður ósk um að verksmiðjan ætti að borga rannsóknir. Ég veit ekki betur en liður 1.2 í leyfinu segi að í samræmi við gildandi lög og reglur skuli fyrirtækið greiða allan kostnað við þær rannsóknir og aðgerðir, sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins telur nauðsynlegt að framkvæma og ráðh. samþykkir, til könnunar á ytri jafnt sem innri mengun, til að vernda heilsufar starfsfólks og fyrirbyggja skaðleg áhrif á umhverfi verksmiðjunnar. Heilbrigðiseftirlit ríkisins getur krafist þess að fyrirtækið láti sjálft framkvæma tilteknar rannsóknir í samráði við stofnunina að fengnu samþykki ráðh. Hv. þm. flytur langt mál um að þetta hafi verið fellt niður, af því að það er ekki á þeim stað í skýrslunum þar sem hann leitar að því. En þetta atriði er bara sett fram í leyfinu sem eitt af yfirlitsatriðum sem gildir um málið allt. Mér er ljóst að það er margs konar áhætta fylgjandi því að ráðast í slíkt fyrirtæki sem járnblendiverksmiðjuna. Ég tel að við munum ekki geta hagnýtt okkur þá orku, sem við eigum ónotaða í landinu, án þess að ráðast í slíkt fyrirtæki. Ég tel æskilegt að byggja upp íslenskan iðnað af þeirri stærð sem við getum algerlega ráðið við og það verði meginþátturinn í iðnaðaruppbyggingu í landinu. En ég sé ekkert óeðlilegt við það, þó að við byggjum nokkrar verksmiðjur með aðild erlendra aðila sem geta ekki aðeins lagt til fjármuni, heldur og tæknilega kunnáttu. Við skulum athuga að við eigum í iðnaðarsögu okkar glerverksmiðjuna og við eigum þaraverksmiðju á Reykhólum o.fl., þannig að það er ekki víst að sú tæknilega kunnátta, sem við að vísu borgum töluvert mikið fyrir, sé einskis virði fyrir okkur. Ég lít á þetta sem einn lið iðnaðaruppbyggingar, ekki þann umfangsmesta, en lið sem við eigum að ráðast í. Ég tel að öll vandamál varðandi mengun og hollustuhætti séu viðráðanleg og við getum með því að fylgja málum vel eftir séð til þess að í þeim efnum verði ástandið þannig að íslenskt verkafólk geti vel við unað. Þessi verksmiðja mun reynast einn af mörgum steinum til að koma upp framtíðaratvinnuvegum sem byggjast á því að nota ekki aðeins þær auðlindir, sem eru í sjó og í jarðvegi, heldur einnig orkulindir landsins. Þær verða ekki notaðar eingöngu nema við séum reiðubúnir til þess að gera tilraunir með orkufrekan iðnað.



Herra forseti. Ég hef skrifað undir nál. meiri hl. hv. iðnn. Nd. með fyrirvara um það mál sem hér er til umr., gagnstætt því sem ég gerði þegar hv. iðnn. og Alþ. mótuðu afstöðu sína til samnings við Union Carbide á sínum tíma. Fyrir þessari breyttu afstöðu minni vil ég gera örstutta grein. Meginástæða fyrirvara míns eru breyttar forsendur fyrir afkomu eða arðsemi málmblendiverksmiðjunnar frá þeim sem áður voru. Reynslan hefur sýnt svart á hvítu að þetta fyrirtæki er mun áhættusamara í rekstri og dýrara í stofnkostnaði en gert var ráð fyrir þegar fyrri samningar um málmblendiverksmiðju voru til umr. Hér á hv. Alþ. Þá lágu fyrir sérfræðilegir útreikningar sem Þjóðhagsstofnun hafði yfirfarið og staðfest, en þessir útreikningar bentu til mjög góðrar afkomu verksmiðjunnar, þ. e. a. s. 13.6% afkastavaxtafjárfestingar í henni. Að mati Þjóðhagsstofnunar þá virtist þessi niðurstaða miðuð við ítrasta öryggi í áætlun. Þessu til viðbótar lágu fyrir óvenju ótvírætt orðaðar álitsgerðir sérfróðra manna um verðlagshorfur kísiljárns á heimsmarkaði. Þannig var t. d. kveðið að orði í skýrslu Þjóðhagsstofnunar um þetta atriði, en hún er dags. 8. mars 1975, með leyfi forseta: „Í þeim skýrslum, sem Þjóðhagsstofnun hefur haft undir höndum, virðist ekki koma fram að búist sé við miklum verðsveiflum og virðist áhersla fremur lögð á vaxandi eftirspurn eftir kísiljárni og líklega takmörkun framboðs vegna úreltra framleiðsluaðferða með tilliti til tækni, mengunar og orkuverðs.“ Þetta hefur því miður ekki reynst rétt. Verðhrun hefur orðið á kísiljárni á heimsmarkaðnum og er langt frá því að enn í dag hafi úr ræst að fullu. Um þetta segir svo orðrétt í grg. með frv., með leyfi hæstv. forseta: „Mikill samdráttur varð á stálmarkaðinum á árinu 1975 og var hann í lágmarki í ágúst-sept. það ár. Síðan hefur orðið verulegur bati, þó enn vanti talsvert á, að framleiðslan hafi náð sama magni og 1974. Á síðustu mánuðum hefur aftur gætt samdráttar á stálmarkaðinum. Verð á kísiljárni hefur fylgt þessari þróun. Gert er ráð fyrir áframhaldandi hægum og e. t. v. nokkuð hikandi bata á næstu ársfjórðungum.“ Stofnkostnaður verksmiðjunnar hefur hækkað samkv. áætlun úr 68 millj. dollara 1976 upp í 81 millj. dollaranú eða um rum 19%. Með þessu er auðvitað reiknað í útreikningum málmblendifélagsins og minnkar það út af fyrir sig arðsemina frá fyrri útreikningum. Á hinn bóginn virðist bitur reynsla af verðhruni kísiljárns síðustu ár ekki hafa haft veruleg áhrif á arðsemimat Járnblendifélagsins, því að það er gert ráð fyrir verulegri hækkun kísiljárns á byggingartíma verksmiðjunnar og síðan stöðugri árlegri 4% hækkun út allt áætlunartímabilið, sem er nálægt 17 ár. Þrátt fyrir þetta fæst ekki nema 9.9% arðgjöf af verksmiðjunni sjálfri án hafnar og vegaframkvæmda. Þessar forsendur voru ekki hafðar til viðmiðunar þegar samningarnir við Union Carbide voru til staðfestingar. Þá var í arðsemiútreikningum gert ráð fyrir óbreyttu verði kísiljárns á áætlunartímanum, þótt bjartsýni ríkti þá um markaðshorfur og nýfengin reynsla ekki fyrir hendi um verðhrunið sem var á næsta leiti. Það er athyglisvert að samkv. útreikningum Þjóðhagsstofnunar, sem hún gerði að beiðni hv. iðnn., yrði arðsemi fyrirtækisins engin, þ. e. a. s. um yrði að ræða verulegt rekstrartap, ef gengið yrði út frá þeim forsendum að verðið hækkaði meðan markaðurinn væri að ná sér næstu tvö ár, en síðan væri reiknað með óbreyttu verði kísiljárns eins og gert var þegar arðsemimat var lagt á þessa framkvæmd hið fyrra sinnið, þ. e. a. s. við umr. um samninginn við Union Carbide. Þetta leiðir tvennt í ljós svo að ekki verður um villst. Að því er best verður séð eru nú miklu minni líkur en áður fyrir því að málmblendiverksmiðjan, sem fyrirhugað er að reisa í Hvalfirði, geti skilað arði og þar með skilað því fjármagni sem eigendur hennar leggja fram, og í öðru lagi, hversu mjög þetta fyrirtæki er háð óútreiknanlegum verðsveiflum á kísiljárni í næstu framtíð, m. ö. o. áhættan við rekstur þessa fyrirtækis er eftir öllum sólarmerkjum og líkum að dæma miklum mun meiri, miðað við þær upplýsingar sem nú liggja fyrir, heldur en áður var. Þessi mikilvæga staðreynd hefur breytt afstöðu minni til þessa máls og þá að sjálfsögðu sér í lagi þess ákvæðis, að Alþ. samþykki að almenningur í landinu eigi 55% þessa fyrirtækis og leggi fram beint eða óbeint milljarða kr. í því skyni. Á því er auðvitað reginmunur, hvort yfirgnæfandi líkur eru á því að mati hinna færustu manna að fyrirtækið sjálft geti skilað þessu fjármagni aftur til þjóðarinnar á eðlilegum tíma eða um það ríki hin mesta óvissa, svo að ekki sé meira sagt, og jafnvel þurfi að leggja fjárhagslegar kvaðir og aukna skatta á allan almenning til þess að axla þá byrði ef illa fer. Með samþykkt þessa frv. má áætla að Alþ. sé að skuldbinda skattborgarana til þess að ábyrgjast 3500–4000 millj. kr. framlög einvörðungu í hlutafjárframlög, sérstök lán, vegagerð, hafnargerð og því um líkt vegna þessa fyrirtækis, og er þá að sjálfsögðu ekki meðtalin sú fjárhæð sem fyrirtækið sjálft tekur til láns vegna uppbyggingarinnar. Ætlunin mun a. m. k. fyrst í stað að afla þessa fjár með lánum, en að sjálfsögðu á ábyrgð ríkissjóðs, og lán þarf að borga ásamt vöxtum á sínum tíma. Í þessu sambandi vil ég taka það fram, að ég óskaði sérstaklega eftir útreikningi á því hversu mikil greiðslubyrði ríkissjóðs yrði af því fyrstu árin að standa straum af hlutafjárframlaginu einu, ef frá yrði dregin fjárhæð vegna skatttekna og arðs ríkissjóðs af fyrirtækinu, þ. e. reiknaðs arðs, eins og dæmið liggur fyrir frá málmblendifélaginu. Reiknað er með að ríkissjóður taki 15 ára lán til greiðslu á hlutafénu með 8.5% vöxtum. Útkoman er sú, og er þá miðað við þá rekstrarútkomu, eins og ég sagði áðan, sem Járnblendifélagið reiknar sjálft með, að útgreiðslur úr ríkissjóði yrðu 3400 millj. kr. fram til ársins 1985 umfram innkomnar tekjur ríkissjóðs af arði og sköttum. Eftir 1985 færi síðan að greiðast af þessum skuldum. Þessa útreikninga gerði fulltrúi málmblendifélagsins sjálfs fyrir mig eftir ósk minni. Athyglisvert er að hér er ekki reiknað með öðrum útgjöldum ríkissjóðs, svo sem hafnargerð. Raunar ætti fyrirtækið sjálft að mínu mati að byggja höfnina. Ef gera hefði átt ráð fyrir samkv. bestu fáanlegu heimildum að fyrirtækið sjálft gæti staðið undir þessum skuldbindingum einmitt á þessu árabili, þannig að ljóst væri að ekkert vegna þessa fyrirtækis skerti á einn eða annan hátt sameiginlegan sjóð landsmanna, þá liti málið allt öðruvísi út í mínum augum. Þar sem líkur eru því miður á að afkoma fyrirtækisins leyfi slíkt ekkj, svo sem ég hef hér rökstutt, jafnvel að rekstrartap bætist við vandann fyrstu árin, þá verð ég að lýsa andstöðu minni við ákvæðið um 55% eignarhlut ríkissjóðs í þessu fyrirtæki. Ég þarf ekki að bæta miklu við þessa grg. fyrir sérstöðu minni í þessu máli. Hv. þm. Ingólfur Jónsson hefur skýrt sjónarmið meiri hl. hv. iðnn. að öðru leyti og afstaða meiri hl. kemur fram í nál. Mér þykir rétt að taka fram, að ég er þeirrar skoðunar að betur hafi verið staðið að samningagerð við Elkem-Spigerverket nú heldur en Union Carbide á sínum tíma, þótt óviðráðanlegar ytri aðstæður séu nú sýnu lakari til þess að reka slíkt fyrirtæki með eðlilegum ábata. Betur hefur verið gengið frá samningi um sölu á framleiðslu fyrirtækisins. Bein fjármögnun hefur verið tryggð að langmestu leyti og betur gengið frá umhverfis- og heilsuverndarmálum, auk þess sem miklum mun geðfelldara er í mínum huga að eiga samvinnu við norskt fyrirtæki en bandarískt á þessu sviði. Varðandi mengun og starfsleyfi og þau ummæli hv. þm. Sigurðar Magnússonar, sem hann viðhafði hér um starfsaðferðir iðnn., vil ég einungis taka það fram, að það var álit forstöðumanns Heilbrigðiseftirlits ríkisins að starfsleyfi væri fullnægjandi og þeir væru fyrir margra hluta sakir fremur ánægðir með þá niðurstöðu sem fékkst með starfsleyfinu. Þetta lá fyrir iðnn. áður en gengið var frá málinu, þannig að ummæli hans um að iðnn. hafi kastað höndunum til þessa þáttar málsins tel ég algerlega úr lausn lofti gripin. Afstaða mín til uppbyggingar orkufreks iðnaðar hefur verið skýr og þarf ég ekki að lengja þessar umr. til að útskýra hana. Hóflegur orkufrekur iðnaður, sem valinn er staður í landinu þar sem hagkvæmt er fyrir raforkuiðnaðinn, byggðaþróun og vegna mengunarvarna, er augljós forsenda þess að við íslendingar eignumst á skjótan hátt öflugt orkuöflunar- og dreifikerfi, sem gerir það kleift, að allir landsmenn njóti nægrar, öruggrar og ódýrrar orku sem fyrst. Vitanlega væri æskilegt að við íslendingar eignuðumst sjálfir hlut í svo sem tveim til þrem orkufrekum iðnfyrirtækjum, en fleiri slíkra fyrirtækja er ekki þörf í fyrirsáanlegri framtíð til þess að ná því markmiði sem stefna þarf að vegna þarfa raforkuiðnaðarins. Mér virðist þó að við höfum svo margt annað að gera með takmarkað fjármagn, sem við höfum undir höndum, að skynsamlegra væri að semja við erlenda aðila, sem reisa vilja slík fyrirtæki hér á landi og kaupa af okkur orku, sem aðalatriðið er, um að þeir leggi fram allt áhættuféð, a. m. k. fyrst í stað, en við ættum þá e. t. v. kost á því síðar að eignast hlut í fyrirtækjunum á allnokkru árabili og meiri hl. eftir ákveðinn rekstrartíma. Herra forseti. Ég vil ekki lengja þessar umr. frekar. Sérstaða mín hefur komið fram. Í samræmi við hana mun ég ekki greiða atkv. með 2. og 3. gr. frv., en þær fjalla um skuldbindingar ríkissjóðs vegna eignaraðildar að fyrirtækinu og fleira. En verði þær greinar samþykktar af meiri hl. Alþ., mun ég greiða atkv. með öðrum greinum og frv. í heild.



Herra forseti. Af hálfu frsm. meiri hl. iðnn. hefur verið gerð svo rækileg grein fyrir niðurstöðu nefndarmeirihl. að ég tel mig hafa litlu við það að bæta. Hins vegar hefur sitthvað komið fram í þessum umr. sem er þess efnis, að mér finnst rétt að leggja þar orð í belg. Vil ég þá fyrst víkja að því sem hefur verið sagt um þá heiðarlegu frásögn mína hér fyrir nokkrum dögum, að ég teldi mig ekki mikinn fræðimann í mengunarmálum. Ég er reiðubúinn til þess að endurtaka það einu sinni enn. Ég held að það væri heiðarlega gert af alþm. að gera svipaða játningu og ég í þessum efnum. Ég held að flestir þeirra hafi tiltölulega litla þekkingu á þessum málum. A. m. k. einn þm. hefur gert slíka játningu á undan mér og ekki skammast sín fyrir að gera það. Það var þáv. iðnrh., Magnús Kjartansson. Hann lét þau orð falla hér í þingi að hann teldi sig lítinn sérfræðing í þessum málum. Hins vegar taldi hann nauðsynlegt að efla í landinu þá sérfræðiþekkingu sem lýtur að þessum málum, því að henni væri enn á margan hátt ábótavant. Meðan hann var iðnrh. studdi hann mjög að því að þetta var gert. En skoðun hans var nákvæmlega sama og mín í þessum efnum, að hvað mengunina snertir og ráðstafanir í sambandi við hana yrðu þm. fyrst og fremst að fara eftir því sem sérfræðingar segðu og legðu til, því miður varri þekkingu þm. þannig háttað. Þetta var sú afstaða sem ég hafði í meiri hl. iðnn. Við vorum strax í janúarlok eða byrjun febr. sammála um öll atriði viðkomandi þessu máli, vorum fylgjandi framgangi þess, að því þó tilskildu að Heilbrigðiseftirlitið og heilbrrn. veittu fyrirtækinu starfsleyfi og það fullnægði þeim kröfum sem þessir aðilar gerðu um mengunarmál. Við lögðum það á sérfræðingana að meta það sem gera þyrfti í þessum efnum, og við stóðum dyggilega við bakið á þeim með því að leggja ekki nál. fram fyrr en niðurstaða varri fengin í þessu máli og það starfsleyfi fengið sem þeir álitu að væri viðunanlegt. Það hefur komið hér fram og ég vil taka það fram í þessu sambandi, að ég álít að Heilbrigðiseftirlitið og heilbrrn. hafi unnið mjög gott starf í þessum málum. Málið lá hreyfingarlaust hér í Alþ. í 21/2 mánuð meðan þessir aðilar voru að fjalla um það við fyrirtækið hvernig mengunarreglum ætti að vera háttað. Ég tel að hæstv. ríkisstj. og meiri hl. iðnn. og raunverulega þingmeirihl. hafi hér staðið vel á bak við yfirvöldin í þessu máli með því að fresta aðgerðum í málinu meðan verið var að fjalla um þetta, og þá fyrst komst skriður á málið að nýju þegar búið var að ganga frá starfsleyfinu og fyrirtækið búið að fullnægja þeim skilyrðum sem Heilbrigðiseftirlitið og heilbrrn. töldu fullnægjandi. Ég treysti þessum aðilum alveg í þessum efnum. Ég játa það enn eins og áður að þekking mín nær mjög skammt í þessum efnum. En ég treysti þeim aðilum, sem um þessi mál hafa fjallað, að hafa sett þau skilyrði að það sé eins vel frá gengið í þessum efnum og frekast er kostur. Annars finnst mér það merkilegast við þær umr., sem hafa farið fram hér og farið fram áður um þetta mál, að það er glögg vísbending um eða glöggt dæmi um hvernig ýmsir flokkar haga afstöðu sinni eftir því hvort þeir eru í ríkisstj. eða utan ríkisstj. Ég er nokkurn veginn viss um það, að ef hér hefði verið svokölluð vinstri stjórn eða ef hér hefði verið svokölluð nýsköpunarstjórn, þá hefði þetta mál runnið í gegnum þingið. Þá hefði ekki verið um neina andstæðu að ræða af hálfu Alþb. Og þetta dæmi ég af þeirri reynslu sem fyrir liggur í þessum málum, og mér þykir þess vegna rétt að rifja hana upp með nokkrum orðum. Alþb. og Framsfl. höfðu á sínum tíma algera samstöðu gegn álsamningnum svonefnda. Þessir flokkar voru andvígir álsamningnum af mörgum ástæðum, en þó sérstaklega þeirri, að álbræðslan lýtur ekki íslenskum lögum nema að takmörkuðu leyti og lögsagan yfir henni er í höndum erlends gerðardóms og ekki íslenskra dómstóla. Þeir gagnrýndu það einnig að rafmagnsverðið væri of lágt og illa gengið frá samningum um það. Þeir töldu einnig að það væri mjög varhugavert að leggja út í rekstur á jafnstóru fyrirtæki og álbræðslan er, það ætti frekar að sinna minni fyrirtækjum á þessu sviði. Þegar vinstri stjórnin kom til valda náðist milli þeirra flokka, sem að henni stóðu, samkomulag um stóriðjumálin sem var í megindráttum á þá leið, að slík fyrirtæki, ef að þeim yrði horfið, ættu að vera að öllu leyti undir íslenskum lögum og íslenskri lögsögu, að íslendingar ættu að eiga sjálfir a. m. k. meiri hl. í fyrirtækjunum og það skyldi frekar vera stefnt að því að koma upp smáum iðnfyrirtækjum en stórum. Það var í samræmi við þetta sem samningar voru hafnir um verksmiðjuna á Grundartanga. Hæstv. fyrrv. iðnrh., Magnús Kjartansson, hafði forgöngu um það mál. Mér finnst rétt að rifja upp samkv. hans eigin frásögn hvernig þetta mál bar að, en hann segir svo í umr. Hér í Nd., sem fóru fram 19. mars 1975, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og menn vita er gert ráð fyrir þremur vélasamstæðum í Sigöldu og er hægt að láta þær hefja störf á mismunandi tímum, en allur stofnkostnaðurinn leggst í rauninni á fyrsta áfangann, þ. e. a. s. ef aðeins einn áfangi væri látinn framleiða orku, þá yrði sú orka mjög dýr. En ef virkjað væri í einum áfanga, eins og hagkvæmast var miðað við einingarverð, þá voru horfur á því, að um væri að ræða verulegt orkumagn sem ekkert verð fengist fyrir nema gerðar yrðu ráðstafanir til þess að framleiða iðnvarning til útflutnings. Ég setti þá á laggirnar nefnd til þess að kanna hvort stofnun slíks orkufreks iðnaðar væri hagkvæm fyrir íslendinga. Ég setti n. ákveðnar og ófrávíkjanlegar pólitískar reglur.“ Í ræðu fyrrv. iðnrh. eru svo þessar reglur raktar, en höfuðatriði þeirra er það sem ég sagði hér aðan að Framsfl. og Alþb. voru sammála um, þ. e. að fyrirtækið yrði að vera að meiri hluta íslensk eign og að það væri að öllu leyti undir íslenskum lögum og lögsögu. Síðar í þessari sömu ræðu fórust hæstv. fyrrv. iðnrh. orð á þessa leið: „Þegar ég setti viðræðunefnd um orkufrekan iðnað þær reglur sem ég minntist á áðan, þá töldu margir þeir sem rætt höfðu við erlenda aðila, að þær væru fraleitar, þær jafngiltu því að slíkir samningar væru útilokaðir með öllu, enda drógu ýmsir aðilar, sem hafið höfðu viðræður, sig í hlé þegar þeir kynntust þessari afstöðu, þ. á m. bandaríski auðhringurinn Union Carbide, en hann taldi 51% eignaraðild af sinni hálfu algert skilyrði. Það var ekki fyrr en 1973, í ársbyrjun, sem Union Carbide tilkynnti að fyrirtækið væri reiðubúið til að fallast á pólitísk skilyrði ríkisstj. Síðan var unnið að samningsgerð á þessum forsendum og um haustið“ - það er haustið 1973 - „lágu fyrir drög sem ég taldi fullnægja þessum pólitísku hugmyndum mínum, á þeim forsendum þó sem ég gat um áðan, að við sætum uppi með verulegt orkumagn sem ekki væri unnt að koma í veru án þess að til kæmi orkufrekur iðnaður.“ Þannig stóðu málin haustið 1973. Þá gerist hins vegar það sem oft hefur verið vikið að í umr. hér, að mikil olíuverðhækkun varð í heiminum sem hafði vitanlega breytingar í för með sér á afstöðu til þessara mála, einkum þó að því leyti hvað orku varðar að það virtist miklu álitlegra en áður að grípa til húsahitunar með rafmagni, og af þeim ástæðum sköpuðust ný viðhorf í þessu máli. Það kom þá til athugunar hvort við þyrftum á nokkrum sérstökum orkufrekum iðnaði að halda í sambandi við Sigölduvirkjun og af þeim ástæðum væri rétt að hverfa frá þeim ráðagerðum sem uppi höfðu verið um að semja við Union Carbide. Það fór fram nokkur athugun á þessum málum um áramótin 1974, en jafnframt gerðist það sem hafði veruleg áhrif á afstöðuna til þessara mála, að sú hugmynd kom upp að virkja Kröflu, og frv. um virkjun Kröflu var lagt fram af þáv. iðnrh. í janúarmánuði 1974. Þetta mál fékk mjög góðar undirtektir í þinginu þannig að lögin eru afgreidd næstum umræðulaust í byrjun apríl 1974. Þá gerðu menn sér vonir um að rafmagnið frá Kröflu gæti verið komið til notkunar jafnvel á árinu 1977, en a. m. k. á árinu 1978. ha var þarna, þegar Krafla var komin til viðbótar við Sigöldu, mikil raforka fyrir hendi sem fyrirsjáanlegt var að landsmenn gætu ekki notað alla fyrst um sinn. Þá er það sem hugmyndin um samvinnu við Union Carbide kemur aftur til sögunnar. Seint í marsmánuði 1974 sneri þáv. iðnrh. Magnús Kjartansson, sér til mín sem formanns þingflokks Framsfl. og afhenti mér drög að samningi við Union Carbide ásamt frv. þar að lútandi sem veitti stjórninni heimild til þess að halda áfram samningum við þetta fyrirtæki. Samkv. bókun þingflokksins var þetta mál ítarlega rætt bæði 1. apríl og 3. apríl 1974 og samþykkt að standa að frv. sem fæli í sér heimild til ríkisstj. að halda áfram samningunum við Union Carbide og byggja á þeim drögum sem þá lágu fyrir. Ég hygg að aðrir stjórnarflokkar hafi fjallað um þetta mál líka á þeim tíma og jafnvel verið haft samband við stjórnarandstöðuflokkana. En eftir því sem ég man best, þá strandaði það ekki síst á andstöðu stjórnarandstöðuflokkanna þáv. að þetta mál var ekki lagt fram. Ég man að ég ræddi það við þáv. og núv. formann Sjálfstfl. sem taldi að þetta mál þyrfti meiri athugunar við. Það var þess vegna alveg ljóst vorið 1974 að ef vinstri stjórnin hefði haldið áfram, þá mundi þetta mál hafa verið lagt fyrir þingið í nokkuð svipuðu formi og það var þá. Ég veit því miður ekki um það sem gerist innan þingflokksveggja Alþb., en mér hefur verið sögð sú saga, að um þetta mál hafi verið fjallað þar á svipuðum tíma og komið í ljós að a. m. k. mjög margir þm. þess, jafnvel átta þm., mundu hafa getað fallist á þær hugmyndir sem þáv. iðnrh. hafði í þeim efnum. Afstaða níunda þm. hafði verið nokkuð óljós, hann hefur sennilega heldur verið á móti þá, en frekar þó reiknað með því að hann gæti orðið með málinu í þinginu. Þetta held ég að hafi verið hv. 2. þm. Austurl. En aftur gekk sú saga um tíunda þm., að hann væri alveg óforbetranlegur og mundi vera á móti málinu undir öllum kringumstæðum, en það var skýrt með því að hann væri meira skáld en stjórnmálamaður, og þá geta menn kannske giskað á hver það muni vera. Það, sem ég hef rakið hér, sýnir alveg ljóslega að á þessum tíma var Alþb. á því að fylgja þessari framkvæmd, þ. e. verksmiðjunni á Grundartanga, ef næðist samkomulag svipað því og þau drög voru sem þá lágu fyrir. Þess vegna fullyrði ég það, að þetta mál hefði gengið fram í svipuðu formi og nú með stuðningi Alþb. ef það hefði átt áfram aðild að stjórn. Og ég er ekki síður sannfærður um það, að ef hér hefði komið nýsköpunarstjórn, þá hefði ekki heldur staðið á Alþb. að standa að framgangi þessa máls. En nú er Alþb. komið í stjórnarandstöðu og hefur verið í stjórnarandstöðu undanfarin ár. Það er það sem hefur fyrst og fremst ráðið þeirri breytingu sem orðið hefur á afstöðu þess til þessa máls. Það er á ýmsan annan hátt sem hefur orðið breyting á afstöðu Alþb. á þessum tíma. Ég held að fyrir nokkrum vikum hafi farið fram umr. um till. sem hv. 4. þm. Norðurl. v. og hv. 3. þm. Austurl. fluttu hér um staðsetningu stóriðjufyrirtækja úti um land, og þá held ég að flestir eða allir talsmenn Alþb. hafi risið gegn slíkum framkvæmdum, talið að þessar framkvæmdir ættu ekki neinn rétt á sér. En þetta var hins vegar ekki skoðun hæstv. fyrrv. iðnrh. þegar hann færði þessi mál að umtalsefni í sambandi við Kröflufrv. 30. jan. 1974. Þá var hann að svara einhverjum hv. þm., sem ég sé nú ekki hver er, sennilega hefur það verið Halldór Blöndal, og gerði það m. a. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „ Hv. þm. minntist á, hvort það væri stefna ríkisstj. að ekki skyldi rísa stóriðnaður á Norðurlandi, ekki orkufrekur iðnaður. Því fer mjög fjarri. Ég tel það vera ákaflega mikilvægt atriði að meiri háttar fyrirtæki af slíku tagi rísi ekki aðeins hér á Suðvesturlandi, heldur einnig á Norðurlandi og Austfjörðum, þar sem aðstæður eru hentugar til þess. Og þær aðstæður eru vissulega hentugar bæði á Norðurlandi og Austfjörðum. Bæði á Norðurlandi og Austfjörðum er hægt að ráðast í mjög verulega stórar virkjanir, eins og hv. þm. minntist á. Um Dettifossvirkjun er fullnaðarkönnun á virkjunaraðstöðum að verða lokið, og ég geri ráð fyrir því, að iðnrh. fái lokaskýrslu um hana mjög fljótlega. Þá verða menn að vega það og meta, hvenær skynsamlegt er að ráðast í þá virkjun. En þá virkjun yrði greinilega að tengja við einhvern orkufrekan iðnað sem mundi þá eðlilega rísa á Norðurlandi. Ég ætla að það hafi verið ein af mistökunum í stefnu viðreisnarstjórnarinnar að stórframleiðsla á ódýrri raforku var einvörðungu bundin við Suðvesturland.“ Þarna kemur alveg greinilega fram að fyrrv. iðnrh., Magnús Kjartansson, gat vel hugsað sér að það risi upp orkufrekur iðnaður bæði á Austurlandi og Norðurlandi, þó að flokksbræður hans afneiti öllum slíkum fyrirætlunum núna. Ég nefni þetta sem dæmi um það, hvernig vissir flokkar hafa mismunandi afstöðu eftir því hvort þeir eru í ríkisstj. eða utan ríkisstj. Mér finnst þetta mál alveg sérstakt dæmi um það, því að ég er sannfærður um að afstaða Alþb. hefði verið allt önnur í þessu máli ef það hefði nú átt aðild að ríkisstj. hvort heldur það hefði verið vinstri stjórn eða nýsköpunarstjórn. Mér finnst svo rétt að víkja að því, að þegar þessi drög lágu fyrir frá fyrrv. iðnrh. um samninga við Union Carbide, þá var viss geigur í mér við það mál, og satt best að segja var það hv. 5. þm. Vesturl. sem hafði skapað þennan geig, sem var í mér, eða átt mikinn þátt í honum. Við vorum saman í nokkra daga úti í New York haustið 1973. Hann var þar fulltrúi á þingi Sameinuðu þjóðanna, en ég var á hafréttarráðstefnunni, það var verið að setja hana þá. Ég fylgdist með því að hv. þm. leysti störf sín hjá Sameinuðu þjóðunum mjög samviskusamlega af hendi. En hann hafði þó nokkurt aukastarf með höndum sem hann notaði sína frítíma til að sinna, og það var að safna sem mestum upplýsingum um Union Carbide. Og ég minnist þess stundum frá nefndarfundunum, að þegar einhver gat laumað að honum upplýsingum um Union Carbide, sem ekki voru sem ákjósanlegastar fyrir fyrirtækið, þá gladdist hv. þm. mikið. Ég fékk þær upplýsingar þá um Union Carbide, að ég varð dálítið smeykur að semja við þetta fyrirtæki, þó að það kæmu aðrir fróðir menn um þessi mál á eftir og héldu því fram að fyrirtækið hefði mikið batnað á síðari árum og þess vegna mundi vera óhætt að semja við það. Nú stendur þetta mál þannig að við erum orðnir lausir við Union Carbide, og ég hef álitið að það yrði a. m. k. til þess, að þessi hv. þm. breytti eitthvað afstöðu sinni til málsins, og það ekki síður þar sem hann er mjög fylgjandi Norðurlandasamvinnu, þá teldi hann vel farið að það skuli vera norrænt fyrirtæki sem þarna er komið í staðinn fyrir hinn ameríska auðhring. Ég segi fyrir mitt leyti, að það er líka fyrir óbein áhrif frá þessum hv. þm., að ég er miklu ánægðari að samþykkja þetta mál síðan norska fyrirtækið kom inn í það heldur en meðan við áttum við Union Carbide. Ég tel að það hafi verið heppilegt að við skyldum losna frá samningum við það og þetta norska fyrirtæki koma í staðinn, enda sýnist mér að samkomulagið við norðmennina sé á ýmsan hátt hagstæðara heldur en samkomulagið við Union Carbide. Ég hygg að það megi hins vegar segja bæði um hinn endanlega samning við Union Carbide og eins um samninginn við norska fyrirtækið, að þessir samningar séu mun hagstæðari en þau drög sem við vorum að fjalla um í marsmánuði og aprílmánuði 1974, en ég veit ekki betur en Alþb. hafi verið tilbúið að ganga til samninga við Union Carbide á þeim grundvelli.  Það hefur verið talsvert mikið rætt um arðsemisjónarmið í sambandi við verksmiðjuna á Grundartanga og gerðar ýmsar spár, sem geta bent til þess, að rekstur slíks fyrirtækis verði ekki sem hagkvæmastur á næstu árum. Ég verð að jata það, alveg eins og í sambandi við mengunarmálin, að ég er enginn sérstakur fjármála spekingur og treysti mér þess vegna ekki til að dæma um þessar spar. En oft hef ég lesið spár, bæði í því enska blaði, sem vitnað er til, og í öðrum blöðum, um að hlutirnir muni þróast svona og svona, en hið gagnstæða hefur orðið niðurstaðan. Ég man t. d. eftir því að þegar við vorum að ræða hér um álsamninginn, þá voru það spádómar eiginlega allra hagfræðinga, sem um þau mál fjölluðu á þeim tíma, að rafmagnsverð mundi kannske haldast eins og það væri, en miklu frekar þó fara lækkandi vegna þess að kjarnorka væri alveg á næstu grösum. Þess vegna var okkur sagt að flýta okkur að semja áður en raforkuverðið felli enn þá meira. Og það voru ýmsir sem trúðu þessum orkuspám. Eftir stuttan tíma varð alveg gerbylting í þessum málum, sem þarf ekki að rekja hér. Þannig er með fjöldamargar spar sem svokallaðir efnahagssérfræðingar útbúa, að þær reynast iðulega rangar. Ég er ekki að segja með þessu að þessar spár séu rangar. En ég held, að það séu tiltölulega fáar atvinnugreinar, sem menn geti ráðist í, að það sé alltaf 100% öruggt fyrir fram, að þær verði reknar með hagnaði. Það gildir um flestar atvinnugreinar svona upp og ofan, að stundum gengur vel og stundum illa, og ég veit t. d. að hv. 2. þm. Austurl. kann að segja þá sögu í sambandi við sjávarútveginn, að hann á sín erfiðu ár og líka sín góðu ár. Það gildir líka um iðnaðinn á hinum ýmsu sviðum, stáliðnað eins og annað. En ég hef ekki trú á því að þessi iðnaðargrein jafni sig ekki á löngum tíma og jafnvel miklu styttri tíma heldur en horfur eru á nú. Þess vegna er ekki neinn sérstakur uggur hjá mér í sambandi við þessi mál. Ég hef ekki heldur trú á því að frændur okkar norðmenn, þó að menn vilji kannske ekki treysta á þá sem eins mikla fjármálamenn og höfðingjana í Union Carbide, færu að leggja í þetta fyrirtæki ef þeir gerðu ráð fyrir því að það yrði mikið tapfyrirtæki. Ég held að ástæðan til þess, að þeir eru tilbúnir að leggja hér fram mikla fjármuni, sé sú, að þeir telji að a. m. k. þegar til lengdar lætur sé hér um arðvæna starfsemi að ræða. Það er nú sagt hér að Union Carbide hafi hætt við þetta vegna þess að það hafi ekki talið gróðann líklegan til að verða nógu mikinn. Mér er nú sögð önnur ástæða sem því hafi valdið, að þeir hafi frekar viljað fara út í aðra starfsgrein heldur en þessa og það hafi verið mikil átök í félaginu um það, jafnvel eins konar stjórnarbylting sem reð því að þeir drógu sig hingað. Ég skal ekkert dæma um þetta. En síðan ég kynntist Union Carbide í gegnum hv. 5. þm. Vesturl., þá trúi ég ekki á þetta fyrirtæki eins og það sé alviturt og að við eigum að láta stjórnast alveg af því sem það gerir. Ég held að það sé ekki góð kenning, og ég hygg að hv. þm. sé mér sammála um það. Ég get nú farið að láta þessu máli mínu lokið. En ég vildi aðeins rifja upp að síðustu það sem kom hér fram hjá frsm. 2. minni hl., að sá samningur, sem hér lægi fyrir væri á flestan hátt líkur álsamningnum. Ég mótmæli því að svo sé. Þessi samningur byggist á þeirri meginstefnu sem mótuð var af vinstri stjórninni og þáv. stjórnarflokkar voru sammála um. Hann mótast af þeirri stefnu, að íslendingar eigi að eiga sjálfir meiri hl. í fyrirtækinu, í staðinn fyrir að útlendingar eiga einir álbræðsluna. Hann mótast af því sjónarmiði, að þetta fyrirtæki eigi á allan hátt að vera undir íslenskum lögum og íslenskri lögsögu, í stað þess að albræðslan er að verulegu leyti undir erlendum gerðardómi. Það er samið um miklu hærra orkuverð í þessum samningi heldur en í álsamningnum. Og það er síðast en ekki síst gengið frá miklu öflugri og fullkomnari mengunarvörnum í þessum samningi eða í sambandi við þennan samning heldur en var gert í sambandi við álsamninginn, svo að hér er um tvennt ólíkt að ræða og ekki á neinn hátt hægt að líkja þessu saman. Ég get sagt það sem mína skoðun, að ég tel ákaflega varhugaverða braut að leyfa erlendum fyrirtækjum atvinnurekstur hér á landi öðruvísi en þeir séu undir þeim hömlum sem gert er ráð fyrir í þessum samningi. Og ég get lýst því sem minni skoðun, að ég teldi ákaflega óheppilegt ef albræðslunni væri leyfð meiri stækkun en hún hefur þegar leyfi fyrir. Ég er hræddur við það þegar eitt erlent fyrirtæki er orðið mjög stórt og umsvifamikið í landinu, eins og álbræðslan er þegar orðin og mundi verða enn meira ef hún yrði stækkuð um þriðjung, eins og talað er um. Ég óttast að þegar svo sé komið sé þetta fyrirtæki orðið svo sterkt að því muni verða fært að færa sig alltaf meira og meira áfram, ef það fengi þennan þriðjung sem það kannske biður um núna, þá kæmi súrál á eftir, virkjun á Austurlandi þar á eftir o. s. frv., og þess vegna sé kominn tími til að stöðva þessa þróun nú og eigi að gera það strax. Ég held líka að með þeirri starfsaðferð, sem hér er viðhöfð, verði gengið mjög takmarkað til samstarfs við útlendinga um þessi mál. Þegar þannig er frá þessu gengið, að meiri hl. á að vera í eign okkar íslendinga sjálfra, þá verður aldrei hægt vegna okkar eigin getuleysis, ef svo mætti segja, að ráðast í mörg slík fyrirtæki, og ég held að þetta sé mjög góð hamla á það að ekki verði haldið áfram langt á þessari braut. Ég er alveg sammála hv. 5. þm. Vesturl., að við eigum að fara af mikilli gætni í sambandi við samskipti okkar við útlendinga í þessum efnum og ef við gerum það ekki, þá séum við búnir að leiða yfir okkur svipaða hættu og veiðar útlendinga voru áður fyrr í fiskveiðilögsögunni. Þess vegna eigum við að fara mjög varlega. Ég tel hins vegar að með þessum samningi sé ekki gert neitt það sem sé varhugavert í þessum efnum. Ég tel jafnframt að með því að gera þennan samning sé útilokað að við förum að semja við erlent fyrirtæki í sambandi við virkjun Hrauneyjafoss. Það væri miklu frekar hægt að fá rök fyrir því að það væri nauðsynlegt, eins og Magnús Kjartansson gerði í sambandi við Sigölduvirkjun á sínum tíma, að hér þyrfti að koma einhver meiri háttar orkufrekur iðnaður sem útlendingar ættu að einhverju leyti þátt í, að ef ekki yrði neitt úr þessu fyrirtæki, Hrauneyjafoss yrði virkjaður og sú orka kæmi til viðbótar, sem þar verður að fa, innan lítils tíma. Með því að semja við þetta fyrirtæki nú álít ég að þeirri hættu sé afstýrt að við þurfum að semja við eitthvert erlent fyrirtæki um orkufrekan iðnað í sambandi við Hrauneyjafossvirkjun, enda skilst mér að það liggi fyrir upplýsingar um það, að á tiltölulega stuttum tíma, ef úr þessu fyrirtæki verður, munum við sjálfir geta hagnýtt til fulls þá orku sem kemur frá Hrauneyjafossvirkjun. Ég vil svo ekki hafa fleiri orð um þessi mál að sinni. Ég vil aðeins endurtaka það, af því að mér er alltaf heldur hlýtt til Alþb. og stundum talinn vera kommúnisti, eins og þeir sem þar eru, þá finnst mér leiðinlegt að við skyldum ekki geta veriði samferða í þessu máli eins og við vorum upphaflega. En ég skil vel hvaða ástæður liggja til þess. Það er vegna þess að þeir lentu í stjórnarandstöðu. Þess vegna var skipt um skoðun. Ég er hins vegar ekki að óska eftir því, að þó að þeir komi í stjórn verði þeir miklu opnari fyrir þátttöku útlendinga í stórfyrirtækjum hér á landi heldur en nú er. Ég gæti þess vegna vel hugsað mér að hafa samvinnu við þá um þessi efni, og ég treysti því líka, að það geti orðið almennt samkomulag milli allra flokka í landinu - og ég held að það sé að verða það - að fara eigi mjög gætilega í þessum efnum. Hitt er svo það sem mér finnst kannske rétt að segja og kom fram þegar rætt var um álsamninginn hér á sínum tíma, að ef til þess kæmi að ráðist væri í einhver slík fyrirtæki hér, þá er ég sama sinnis og ég var þá, að þau eiga ekki að vera hér á Suðvesturlandi, ekki á Reykjanesskaganum. Við eru búin að fá alveg nóg á Reykjanesskagann. Þess vegna er ég fyrir mitt leyti sammála þeirri till. sem þeir fluttu, hv. 4. þm. Norðurl. v. og 3. þm. Austurl., að ef við eigum í framtíðinni einhvern tíma að ráðast í slík fyrirtæki, þá eigi þau að vera staðsett helst á Norðurlandi eða Austurlandi, en alls ekki Reykjanesskaga. Við erum búin að fá alveg nóg af þessu.

Lúðvík Jósepsson Hæstv. forseti. Ég kemst ekki hjá því að víkja í upphafi máls míns nokkrum orðum að þeirri merkilegu ræðu sem hv. þm. Þórarinn Þórarinsson, formaður þingflokks Framsfl., lauk hér við að flytja áður en þingfundi var frestað nú fyrir kvöldmat. En ég sé að hv. þm. er nú ekki mættur hér, svo að það er eiginlega heldur ólögulegt. Þá þykir mér ekki síður á skorta að hæstv. ráðh., sem hefur með mál þetta að gera, hæstv. iðnrh., er ekki sjáanlegur í salnum. En það þykir mér í rauninni algert lagmark, þegar slíkt stórmál er á ferðinni eins og það sem hér um ræðir, að a. m. k. sá ráðh., sem hefur með málið að gera, gefi sér tíma til þess að móta hér á fundi og ræða við þm. um málið. En í von um að hæstv. ráðh. sé rétt ókominn get ég þó haldið eitthvað áfram ræðu minni, m. a. með því að víkja nokkuð að þeirri mjög svo athyglisverðu ræðu formanns þingflokks Framsfl., Þórarins Þórarinssonar, sem ég minntist á áðan. Hér var hv. þm. Þórarinn Þórarinsson að gera grein fyrir afstöðu sinni og síns flokks sem aðaltalsmaður flokksins á Alþ. til eins af allra stærstu málum sem lögð hafa verið fyrir Alþ. á þessu þingi. Hér er sem sagt um það að ræða, hvort íslenska ríkið eigi að ráðast í það að láta koma upp verksmiðju sem yrði ein af þeim stærstu í landinu, ráðast í framkvæmd sem gert er ráð fyrir í grg. frv., sem hér er til umr., að muni kosta 18.4 milljarða kr., og til viðbótar að sjálfsögðu tilheyrir þessum stofnkostnaði um það bil helmingurinn af stofnkostnaði okkar nýjustu virkjunar, Sigölduvirkjunar, því að það er gert ráð fyrir að verksmiðjan verði að taka til sín um það bil helminginn af orkunni frá þessari virkjun. En hvað var það svo sem hv. þm. Þórarinn Þórarinsson sagði um afstöðu sína og síns flokks til þessa stórmáls? Jú, hann undirstrikaði það, að hann væri hreinskilinn og segði hreint út hvernig astatt væri fyrir sér. Hann sagði varðandi fjárhagshlið málsins, að á þeirri hlið hefði hann ekkert vit, hann vissi ekkert um fjárhagslegan rekstur og hann treysti sér því ekki til að eyða neinum orðum að því hvort hér væri yfirleitt um það að ræða að rétt væri að ráðast í þetta fyrirtæki út frá því sjónarmiði að það gæti verið fjárhagslega þýðingarmikið fyrir þjóðina. En hann játaði hreinskilnislega, að hann hefði ekkert vit á þessari hlið málsins og gæti ekkert um það talað, og taldi sig afar hreinskilinn með því að geta þessa. Þá sagði hann einnig varðandi efnishlið þessa máls, að um það atriði málsins, sem mikið hefði verið rætt um, sem sneri að mengunarvandamáli og vissum hættum í sambandi við verksmiðjuna, þá sagðist hann líka geta endurtekið það enn einu sinni í fullri hreinskilni, að á því hefði hann heldur ekkert vit og gæti ekkert um það sagt. Ja, hvílík hreinskilni! Það er ekki amaleg afstaða hjá heilum stjórnmálaflokki að hafa þessa afstöðu til eins þýðingarmesta máls sem lagt er fyrir Alþ.: varðandi fjárhagshliðina og reksturinn ekkert vit, enga skoðun, varðandi vissar hættur, eins og í sambandi við mengun, ekkert vit, enga skoðun. Ja, það er nú hreinskilni sem um munar að segja frá þessu. En hv. þm. þóttist þó hafa nokkuð til þess að miða sína afstöðu við og réttlæta afstöðu flokks síns til málsins eigi að síður, þó að svona væri nú ástatt fyrir honum. Og þá kom að því að hann fór að skýra frá því, hver væri afstaða og hver hefði verið afstaða Alþb. til málsins, og var auðvitað að finna alla afstöðu Framsfl. innifalda í þessari afstöðu alþb.-manna. Þá skýrði hv. þm. m. a. frá því, að honum væri kunnugt um það, að um það leyti sem vinstri stjórnin var að leysast upp eða vorið 1974 mundi afstaða þm. Alþb. til járnblendiverksmiðju hafa verið sú, að 8 af þm. flokksins hefðu verið fylgjandi þeim frv.-drögum, sem þá lágu fyrir, einn þm., sem væri skáld, væri óforbetranlegur í málinu og væri ómögulegt að snúa honum til rétts vegar, og annar þm., sem hann tilgreindi og það var ég, væri að vísu á móti málinu - hefði verið á móti málinu í orði, en líklega mundi ég hafa fylgt því þegar til atkvgr. hefði komið. Og svo gat þessi hv. þm., aðaltalsmaður Framsfl., Þórarinn Þórarinsson, um að það væri svo sem ekki mikið mark hægt að taka á þessari afstöðu skáldsins í Alþb. sem væri svona mikill þvergirðingur vegna þess að hann væri meira skáld en stjórnmálamaður. Ætli það hafi ekki einhverjum dottið í hug eins og mér, að öll þessi frásögn hv. þm. um afstöðu Alþb. benti til þess að hann væri allmiklu meira skáld sjálfur heldur en hann væri stjórnmálamaður, Þórarinn Þórarinsson, að skálda upp slíkar sögur eins og þessar sem hann var hér að greina frá, því að auðvitað veit hann að það er ekki einn einasti stafur fyrir þessu, sem hann var að segja, - ekki einn einasti. Það lá sem sagt alveg skýrt fyrir um rétta leyti, að afstaðan til þess máls, sem hér er verið að ræða um, og einnig í sambandi við Sigölduvirkjun var allt önnur en sú sem hv. þm. var að greina frá. Hv. þm. Þórarinn Þórarinsson vitnaði m. a. í ummæli Magnúsar Kjartanssonar frá því í janúarmánuði 1974, sem féllu hér í umr. af hans hálfu þegar var verið að ræða um jarðgufuvirkjun við Kröflu eða Námafjall, og taldi að það, sem hann las upp í þeim efnum, hefði sannað það sem hann var að halda hér fram, að þetta hefði verið afstaða Alþb. til Sigölduvirkjunar, að hún væri ætluð beinlínis í sambandi við stóriðju, og það hefði verið stefna Alþb. að koma upp stóriðju á Norðurlandi og Austurlandi. Nú er það svo, að auðvitað er það, sem hv. þm. Þórarinn Þórarinsson sagði í þessum efnum, slitið úr samhengi og túlkar allt annað en hann vildi vera láta. Ef hv. þm. hefði viljað vera sannsögull í þessum efnum, þá hefði hann vel getað greint nánar frá þeim umr. í þessu sama hefti Alþingistíðinda, sem hann var að vitna í, sem fram fóru einmitt um þessi mál, og því sem þar kom m. a. fram hjá hv. alþm. Magnúsi Kjartanssyni sem þá var iðnrh. En í þeim umr., sem liggja fyrir prentaðar og hv. þm. Þórarinn Þórarinsson vitnaði til í þessum efnum, kemur, eins og ég sagði, allt annað fram en hann vildi vera láta. Það kemur skýrt fram í þessum umr., að Magnús Kjartansson tekur það fram, sem auðvitað hafði margsinnis komið fram áður í umr., jafnt á Alþ. og í miklum umr. í blöðum varðandi Sigölduvirkjun, þar segir hann alveg skýrum orðum að það hafi verið mótuð stefna vinstri stjórnarinnar allan tímann að orkan frá Sigölduvirkjun yrði notuð í þágu íslendinga sjálfra og eitt höfuðverkefnið, sem þessi orka ætti að leysa, væri einmitt húsahitunarvandamálið í landinu. Ég gæti lesið upp ýmis af þessum ummælum hv. þm. Ég vísa hins vegar í þessa ræðu, því að hún liggur fyrir. Hins vegar var rætt um það af einum af þm. Sjálfstfl., Halldóri Blöndal, sem var ekki sem ánægðastur með það, eins og fram kemur í þessum umr., að lagt var fram frv. til heimildar um að virkja Kröflu og leysa á þann hátt orkuvandamál norðlendinga. Þessi hv. þm. Halldór Blöndal var nefnilega á þeirri skoðun að það ætti að leysa þessi mál, orkumál norðlendinga, á annan hátt og það ætti gjarnan að ráðast í tilgreindar stórvirkjanir á Norðurlandi sem ekki kæmu síður til greina en þar vatnsvirkjanir sem nefndar hefðu verið á Suðsurlandi. Umr. þeirra á milli, sem hv. þm. Þórarinn Þórarinsson vitnaði í, snerust, eins og hinar prentuðu ræður bera með sér, fyrst og fremst um afstöðuna til þess, hvað liði því að ráðast í stórvirkjanir á Norðurlandi og Austurlandi í samanburði við ákvarðanir um að ráðast í slíkar framkvæmdir á Suðvesturlandi. Það er mjög augljóst á ummælum Magnúsar Kjartanssonar, að hann er fyrst og fremst að svara því, að vissulega sé það hans skoðun að stórvirkjanir í þessum landshlutum komi ekki síður til greina heldur en hér suðvestanlands. Hann bendir auðvitað á það, að hins vegar sé ljóst að til viðbótar við Sigölduvirkjun og Kröfluvirkjun sé augljóst mál að það þurfi að gera ráð fyrir því í hvað orkan eigi að fara ef eigi að ráðast þá þegar í nýja stórvirkjun. Og þá er það afstaða hans, að vissulega komi orkufrekur iðnaður jafnt til greina á Norðurlandi og Austurlandi eins og hér á Suðvesturlandi. Hér blandar hv. þm. Þórarinn Þórarinsson því saman í sambandi við afstöðu okkar alþb.-manna, að við höfum auðvitað margsinnis tekið fram að við erum ekki á móti því að íslendingar geti komið sér uppi sinni stóriðju eða rekið orkufrekan iðnað þegar það hentar þeirra búskaparlagi. Við höfum marglýst yfir að við höfum ekki verið á móti því að þjóðin kæmi upp fyrirtæki eins og sementsverksmiðjunni, sem vissulega er stóriðja, áburðarverksmiðjunni, sem vissulega er stóriðja, og einnig að ráðist yrði í nýja áburðarverksmiðju, eins og rætt hefur verið um. Þarna er auðvitað um orkufrekan iðnað eða stóriðju að ræða sem getur með eðlilegum hætti fallið inn í okkar atvinnulíf. Hér er hins vegar reynt af talsmanni Framsfl. að rangtúlka þær umr., sem var vitnað í, því að eins og ég sagði kom það mjög skýrt fram í umr. hjá Magnúsi Kjartanssyni í þessu tilfelli, þar sem hann ræddi um þessi mál sem orkumálaráðh. þá, að hann segir að það hafi af sinni hálfu og ríkisstj. hálfu algeran forgang í sambandi við ráðstöfun á orku frá Sigölduvirkjun að leysa húsahitunarmálin með rafmagnshitun. Ég hef sagt það hér nokkrum sinnum áður líka, að þegar framsóknarmenn eru að reyna að gera grein fyrir þeirri vandræðaafstöðu sem þeir hafa til Grundartangaverksmiðjunnar, þá eru þeir að reyna að afsaka afstöðu sína nú til málsins með því að segja að þegar ákvörðun var tekin á sínum tíma um að ráðast í Sigölduvirkjun, þá hafi um leið verið tekin ákvörðun um að það yrði að fylgja á eftir stóriðja af þeirri tegund sem við erum nú að deila um. Þetta er auðvitað tilhæfulaust og auðvelt að sanna að þetta er ekki rétt. Það liggur fyrir, eins og ég sagði, það er hægt að lesa það í ótal tilfellum upp úr þingræðum og vitna í bæði samþykktir og yfirlýsingar ríkisstj. frá þessum tíma, að það var ráðist í Sigöldu og tekin erlend lán til hennar á þeim grundvelli að íslendingar væru óbundnir öllum skilyrðum frá útlendingum um það, til hvers þeir ráðstöfuðu orkunni frá þessu orkuveri. Það lá fyrir að meginverkefnið ætti að vera það, fyrir utan að sinna hinni almennu orkuþörf atvinnuveganna í landinu, þá ætti forgangsverkefnið að vera að leysa húsahitunarvandamálið. Þannig stóðu málin, en ekki á þann hátt sem ýmsir framsóknarmenn vilja halda fram nú, að það hafi verið forsenda fyrir Sigölduvirkjun að á eftir fylgdi stóriðja af þeirri tegund sem hér er til umr., enda er það auðvitað fyrir neðan allt velsæmi að reyna að rökstyða afstöðu heils stjórnmálaflokks til slíkra stórframkæmda eins og Grundartangaverksmiðjan er á þennan hátt. Afstaða Magnúsar Kjartanssonar til þessa máls kemur skýrast fram í því, hvernig hann tók afstöðu á Alþ. þegar frv. Þá fyrir hið fyrra um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Magnús Kjartansson greiddi þá atkv. á móti frv. og benti á, að það hefði verið afstaða sín allan tímann að húshitunarvandamálin ættu að hafa forgang. Það er hins vegar rétt, að Magnús Kjartansson sem iðnrh. felist á þá till. frá Landsvirkjun á sínum tíma, sem stóð að Sigölduvirkjun, að skipa sérstaka rannsóknarnefnd um orkufrekan iðnað þar sem formaður landsvirkjunarstjórnar, Jóhannes Nordal, var einnig formaður í þessari nefnd. Þetta var gert á þeim grundvelli að það skyldi kannað, hvort væri svo miklu hagstæðara í sambandi við byggingu Sigöldu að taka allar þrjár vélasamstæðurnar í gang svo að segja í einu, en þær áttu að vera þrjár, 50 mw. hver, að það gæti verið rétt að selja verulegan hluta af þessari orku til orkufreks iðnaðar sem gæti lotið þeim almennu skilyrðum sem ríkisstj. gæti komið sér saman um. Það hefur auðvitað ekkert farið á milli mála að ýmsir helstu forustumenn á vegum Landsvirkjunar og m. a. formaður þeirrar stjórnar, Jóhannes Nordal, hefur um langan tíma haft mjög mótaða afstöðu til erlendrar stóriðju. Hann hefur verið sannkallaður stóriðjumaður allan tímann. Og það er enginn vafi á því, að hann beitti áhrifum sínum í störfum þessarar n. til þess einnig að leita að möguleikum til að koma þessu áhugamáli sínu áleiðis. En það veit ég, að hvorki var tekin ákvörðun um það í ríkisstj., í vinstri stjórninni á sínum tíma, að það skyldi horfið að þessu ráði. Þegar það var rætt þar á þann hátt, að þá lágu orðið fyrir drög að frv. um járnblendiverksmiðju, þá lét ég bóka það í fundargerðarbók ríkisstj. að ég væri þessari framkvæmd algerlega motfallinn. Ég hef skýrt frá þessu nokkrum sinnum á Alþ. og þetta liggur fyrir. Þetta veit auðvitað hv. þm. Þórarinn Þórarinsson mætavel. En hann munar ekkert um það í sínum skáldskap að halda því hér fram, þó að þetta liggi fyrir, að ég hefði eflaust samþykkt frv. ef það hefði komist inn í þingið. Nei, málið lá þannig fyrir að það var vitað mál allan tímann að á þeim grundvelli, sem þessi drög gerðu ráð fyrir varðandi járnblendiverksmiðjuna, þá var mjög sterk andstaða gegn því í Alþb. En hitt er rétt, að af hálfu Landsvirkjunar, sem að forminu til átti Sigölduvirkjun, var lögð á það mikil áhersla að geta selt orkuna til slíkrar verksmiðju eins og þessarar. Það, sem hér skiptir máli í þessum efnum, er að það er rangt að það hafi verið ráðist í Sigölduvirkjun á sínum tíma á þeim grundvelli að henni yrði að fylgja stóriðja. Það er rangt, það er auðvelt að sanna það. Framsóknarmenn geta ekki skýrt afstöðu sína til málsins nú í dag á þeim grundvelli. Það er líka auðvelt að sanna það, að iðnrh. í vinstri stjórninni, Magnús Kjartansson, lýsir því yfir í umr. á Alþ. 30. jan. 1974 að það sé af sinni hálfu og ríkisstj. algert forgangsverkefni í sambandi við orkuna frá Sigöldu, til viðbótar við það að þjóna hinum almennu þörfum atvinnulífsins, að leysa húsahitunarvandamálið í landinu. Það var því vitanlega hægt vorið 1914 að taka afstöðu til þessara draga, sem fyrir lágu um járnblendiverksmiðju, á þeim grundvelli sem síðar var gert, hvort menn vildu fremur kjósa að ráðstafa um það bil helmingi orkunnar frá Sigöldu til járnblendiverksmiðju samkv. þessum samningsdrögum, sem fyrir lágu, eða hvort menn vildu ráðstafa orkunni á þann hátt sem vinstri stjórnin hafði margheitið og gert ákveðinn undirbúning að, að nota orkuna til þess að leysa húsahitunarvandamálið. Hið rétta er svo auðvitað það, að þegar frv. endanlega er samþykkt um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, þar sem gert var ráð fyrir félagsskap við stórfyrirtækið Union Carbide, þá er það samþykkt hér á Alþ. fyrst og fremst með atfylgi Sjálfstfl., sem þá er kominn í ríkisstj., og Framsfl., sem beita sér fyrir því að koma þessu máli í gegn. Sá samningur, sem þá var gerður, og lögin, sem þá voru sett, eru því vitanlega á ábyrgð þessara flokka, og það er í rauninni ekkert annað en lítilmennska að ætla að reyna að réttláta afstöðu sína í þessu máli með því að einhverjir aðrir hafi áður verið búnir að taka af þeim ákvörðunarréttinn. Þeir höfðu fullt frelsi til þess að móta afstöðu sína í málinu og vera á móti frv., eins og Magnús Kjartansson var, þó að hann hafi á sínum tíma staðið að því að nefnd um orkufrekan iðnað væri sett á laggirnar og hún ynni það verk sem hún vann. Ég vil svo rétt aðeins í framhaldi af þessu minna á það, að Magnús Kjartansson gerði þá grein fyrir afstöðu sinni til frv. um járnblendiverksmiðju, þegar það var hér afgreitt og hann hafði tekið þátt í umr. um málið, þá flutti hann beinlínis till. til þess að vísa málinu frá með rökstuddri dagskrá, þar sem hann rökstuddi fyrst og fremst afstöðu sína með þeim hætti, að það ætti að nota orkuna frá þessu orkuveri umfram það, sem atvinnuvegirnir beinlínis þyrftu, til þess að leysa húsahitunarvandamálið. En það, sem ég hef sagt hér í tilefni af ræðu hv. þm. Þórarins Þórarinssonar er, eins og ég sagði, fyrst og fremst táknrænt hvernig þeir framsóknarmenn bregðast við þessu máli nú, hvernig þeir rökstyðja afstöðu sína til málsins. Ég hygg að þeir hafi gert sér grein fyrir því, að almennt séð í þeirra flokki er þessi afstaða flokksins til verksmiðjunnar á Grundartanga illa séð. Það er sennilega mikill meiri hl. af áhrifamönnum í Framsfl. á móti þessari verksmiðju og enn meira á móti henni í dag en þeir voru fyrir tveimur árum, þegar fyrra frv. v ár hér á ferðinni. Og ég dreg ekki í efa að mikill meiri hluti af fylgjendum Framsfl. í landinu er andvígur þessari verksmiðju og vildi vera laus við hana. Það er líka alltaf að koma hér betur og betur í ljós, að eftir því sem þetta mál er rætt lengur á Alþ. og eftir því sem það kemur oftar fyrir Alþ., þá eru fleiri og fleiri þm. að snúast gegn þessu máli. Allan tímann hefur hv. þm. Framsfl., Páll Pétursson, verið andstæðingur þessa máls, og nú fer ekkert á milli mála að hv. þm. Ingvar Gíslason gefur hér út nál. líka gegn þessu frv., hann leggur til, að frv. verði fellt. Ýmsir þm. í hópi Sjálfstfl. eru heldur betur farnir að hristast líka. Hv. hm. Lárus Jónsson talaði að mínum dómi mjög skysamlega um málið nú, því að hann hafði sérstaklega kynnt sér þann þátt málsins sem sneri að rekstrarafkomunni, og þegar hann hafði aðeins krufið þennan þátt, þá sá hann að það kom þar allt út með bullandi tapi og hér var um mjög óæskilega framkvæmd að ræða. Hann vill því ekki fylgja málinu vegna þessarar afstöðu. Við eigum eftir að sjá afstöðu fleiri þm. Ég trúi því satt að segja að þeir eigi eftir að koma fram enn þá nokkrir úr hópi sjálfstæðismanna og kannske framsóknarmanna líka sem verða á móti þessu máli. Ef við værum svo heppnir að við fengjum það enn einu sinni inn í þingið, sem sagt eftir að menn eru búnir að gera þá vitleysu að samþykkja þetta í annað sinn, og þessi Union Carbide í Noregi, semnú er aðili, hefði gefist upp og málið yrði því að koma hér fyrir enn einu sinni, þá líklega fengjum við meiri hluta fyrir því að fella málið. En hitt er svo auðvitað mjög athyglisvert, að sjá þá framsóknarmenn sem taka hér þátt í afgreiðslu þessa máls. Þeir eru ekki aðeins orðnir dauðhræddir. Þeir treysta sér ekki með nokkru móti að flytja sitt mál hér á efnislegum grundvelli, reyna að færa einhver rök að því af hverju sé rétt að ráðast í þessa framkvæmd. Þeir bregðast við á þann hátt sem aðaltalsmaður þeirra hér hefur gert, Þórarinn Þórarinsson, að þeir segja: Ja, Ég er hreinskilinn, ég hef ekkert vit á fjárhagshliðinni, ég er hreinskilinn, ég hef ekkert vit á mengunarmálinu. En Magnús Kjartansson skipaði einu sinni n. Alþb. hefði líklega samþykkt þetta, sérstaklega ef það hefði fengið að vera í ríkisstj. Af því erum við framsóknarmenn með málinu. - En sá málflutningur! En hvað um það, það er auðvitað alveg augljóst að afstaða þeirra framsóknarmanna er þessi sem hún er vegna þess, að þeir hafa látið undan þeim þrýstingi sem er fyrir hendi í þeirra eigin flokki, hjá stóriðjumönnum þar, og þeir hafa látið undan þrýstingi frá vissum öflum í Sjálfstfl., en svo standa þeir þannig að málinu eins og oft áður, að þeir þora ekki frammi fyrir sínum kjósendum að kannast við eigin afstöðu til málsins. Þeir ætla að ganga út í kjördæmin, þegar næst verður kosið, og segja: Ekki vorum við nú í rauninni með Grundartangaverksmiðjunni. Þetta var allt Alþb. að kenna. - En ég hygg að þeir sleppi ekki þannig út úr málinu, þeir verði dregnir til dóms fyrir þessa afstöðu sína. Nú hafði mér þó ekki dottið í hug í sambandi við það, sem ég ætlaði hér að segja um málið, að gera þessa afstöðu þeirra framsóknarmanna að neinu aðalatriði í mínum málflutningi. Ég tel þrætu við þá um þetta vera ómerkilega og sérstaklega þýðingarlaust að vera að þræta við þá hér um þetta og það eigi ekki að tala við þá um þessa afstöðu þeirra og framkomu þeirra í þessu máli nema á almennum kjósendafundum. Þar á að tala við þá og þar verður talað við þá um þetta mál. Þeir eru búnir að binda sig hér að greiða atkv. líklega flestir á þann hátt sem formaður þeirra þingflokks hefur hér gert grein fyrir. En hvernig liggur svo þetta stórmál fyrir okkur nú í dag þegar við virðum það nánar fyrir okkur? Við 1. umr. málsins ræddi ég í allítarlegu máli um einn þátt málsins sérstaklega. Það var sá þátturinn sem sneri að því, hvort það gæti verið að það væri rétt hjá okkur að ráðast í Þessa framkvæmd, í byggingu þessarar verksmiðju, vegna þess að það væri hagkvæmt að selja raforku til verksmiðjunnar á þeim grundvelli sem um hefði verið samið. Ég ræddi þennan þátt málsins í allítarlegu máli, og ég á eflaust eftir að koma eitthvað nánar að þessum þætti. En ég vil aðeins segja það nú, af því að ég ætla að láta það mæta afgangi að ræða um þennan þátt núna því að ég tel að ég hafi fullrætt hann áður, að svörin, sem menn hafa fengið hér við því sem fram kom varðandi orkusölusamninginn, eru ljótu svörin. Í rauninni hefur ekkert frambærilegt komið fram í þessum umr. frá talsmönnum verksmiðjumálsins til réttlætingar því að það væri hagstætt fyrir okkur að ráðstafa um það bil helmingi orkunnar frá Sigöldu til þessarar verksmiðju. Þvert á móti stendur hitt allt eftir, sem sagt hefur verið og bent hefur verið áa, að það bendir allt á það að við munum hafa halla, beinan halla, af þeim viðskiptum að láta raforkuna í svona ríkum mæli á svo lágu verði og með þeim kjörum sem gert er ráð fyrir í þessum samningum. Það liggur t. d. nú fyrir og getur enginn maður um það þrætt, meira að segja nú hafa menn orðið hér plögg í höndunum frá þeim járnblendiverksmiðjumönnum sjálfum, þar sem þeir jata að hér sé verið að selja raforku samkv. þeim samningi, sem fyrir liggur, á helmingi lægra verði en raforkan er seld til svona verksmiðja annars staðar, t. d. í Noregi. Þetta viðurkenna þeir sjálfir. Það þýðir því ekki að þvæla þetta mál öllu lengur þannig að hér sé verið að selja raforkuna á einhverju hagstæðu verði. - Nú sé ég að hv. formaður þingflokks Framsfl. er kominn. Hann er sloppinn við alla skammaræðuna sem ég var með, og ég skil mætavel að hann hafi viljað sleppa við þetta. En hann kannske hlustar þá á eitthvað annað, sem sagt er, heldur en það sem beinlínis er beint til hans. Í sambandi við raforkuverðið vil ég aðeins draga það framnú strax, að ég hef hér í höndunum bréf frá Járnblendifélaginu sjálfu, frá íslenska járnblendifélaginu hf., dags. 31. jan. á þessu ári. Þar segja þeir m. a., þegar þeir fara að berjast í því að reyna að færa einhverjar líkur fyrir því að petta geti draslast í gegn án mikils taprekstrar og vegna þess að þeir hafi ýmislegt hagstætt af því, þá eru þeir að reyna að verja það sem ég ætla mér að eyða mínu meginmáli hér í að ræða svolítið um, rekstrargrundvöllinn. Þá komast þeir m. a. svona að orði í sambandi við rafmagnsverðið í þessu bréfi: „Þegar samkeppnisaðstaða járnblendiverksmiðjunnar að Grundartanga er metin verður að hafa það hugfast, að hún nýtur álíka hagstæðs orkuverðs og t. d. eldri norskar verksmiðjur og verulega hagstæðara orkuverðs en flestar nýjar verksmiðjur a. m. k. á norðurhveli jarðar njóta.“ Það er ekkert annað. Það er hér verið að láta rafmagnið í té, og það á að vera ein aðalskýringin á því, að væntanlega muni hún draslast í gegnum þetta rekstrarlega séð, að hún eigi að fá rafmagnið á því verði sem gömlu verksmiðjurnar í Noregi búa við eftir eldgömlum samningum, þar sem raforkuverðið til þeirra, eins og ég las upp úr norskum heimildum við 1. umr., þar sem verðið til þeirra verksmiðja er nefnt af norðmönnum sjálfum sem fjarstæðukennt verð. Við ætlum að selja þessari nýju verksmiðju raforkuna á því verði sem norðmenn kalla fjarstæðukennt verð, 3–4 norska aura kwst. eða nánar tiltekið 3.5, þegar þeir eru sjálfir búnir að setja sem lágmarksverð hjá sér ekki 3.5, heldur 6.62 aura norska. Það er því vitanlega alveg óhrekjanlegt, að raforkusalan er á þeim grundvelli að við ætlum að láta þá fá orkuna hér á hálfvirði, enda fer það svo, að Orkustofnunin sjálf segir í því bréfi, sem birt er hér með nál. sem hér liggja fyrir, að hún telji að skilyrði, sem séu í þessum orkusölusamningi, séu alveg fráleit, þau fái ekki staðist miðað við þær skyldur sem þarna er um að ræða, verðið langt undir því sem rétt er. Í þessu bréfi frá Orkustofnun segir líka að þeir telji að framleiðslukostnaðarverð á raforku frá Sigöldu sé eins og verðið er á forgangsorku í þessum samningi, þegar reiknað sé með 40 ára starfstíma orkuversins og 10% vöxtum. En við eigum ekki að fá þetta framleiðslukostnaðarverð fyrir þá orku, sem við látum til verksmiðjunnar, heldur helmingi lægra, af því að hún fær helminginn af orkunni undir svonefndu afgangsorkuheiti. Ég sagði að ég ætlaði fyrst að verja nokkru af mínum ræðutíma í það, áður en ég kem raunverulega að orkusölunni, að ræða nokkru nánar um rekstrargrundvöll verksmiðjunnar, þennan rekstrargrundvöll sem talsmaður Framsfl., Þórarinn Þórarinsson, afgreiddi á svona léttilegan hátt, að hann hefði ekkert vit á honum og af því þyrfti hann ekki að hafa þar neina afstöðu. Ég tel fyrir mitt leyti, eins og kom fram í máli hv. þm. Lárusar Jónssonar, að það sé blátt áfram skylda alþm. að reyna að gera sér grein fyrir því varðandi fyrirtæki, sem við erum að ráðast í og verja stórum fjármunum til, hvort það séu einhverjar líkur til þess að fyrirtækið fái í rauninni staðist, hvort það geti borgað sig eða hvort við séum að leggja hér þá bagga á íslenska ríkið að við þurfum að borga með þessum rekstri um langt árabil. Hv. þm. Lárus Jónsson komst að þeirri niðurstöðu, að það væri alveg augljóst að um alllangan tíma yrðum við að borga með þessum rekstri rekstrarlega séð. Það var alveg fyrir utan raforkudæmið. En hvað er það svo meira sem fyrir liggur hjá okkur varðandi rekstrarmöguleika þessarar verksmiðju? Jú, það hefur verið lögð fram rekstraráætlun og stofnkostnaðaraætlun, hvað hún muni kosta mikið og hvernig eigi að skipta þessum stofnkostnaði, og síðan hefur verið gerð rekstraráætlun. Nú er það svo merkilegt í sambandi við stofnkostnaðaráætlun, að það liggur fyrir - og taki menn vel eftir - að meginstofnlánið, sem fengið hefur verið loforð fyrir, formlegt loforð frá Norræna fjárfestingarbankanum, það liggur alls ekki fyrir hvaða vaxtakjör eða lánskjör eiga að vera á þessu láni. Það er skýrt tekið fram að lánskjör verði ákveðin þegar það liggi endanlega fyrir í hvaða gjaldeyri þetta lán verði endanlega veitt, af því að það megi jafnvel búast við því að það verði tekið að láni af Norræna fjárfestingabankanum á mörgum stöðum. Það er því ekki enn búið að semja um lánskjörin á aðalstofnláninu. En hvað um það, menn geta gefið sér þar eins og fyrri daginn við þessa útreikninga ýmsar tölur, og það hefur verið gerð rekstrarkostnaðaráætlun. Og hér hefur verið dregið fram í þessum umr., að fengin hafi verið staðfesting á því hjá Þjóðhagsstofnun, að sé gengið út frá rekstraráætluninni eins og hún er sett upp af aðilum málsins sjálfum, en lagt til grundvallar ráð verðlag sem var alveg öruggt og lá óumdeilanlega fyrir á s.l. ári, árinu 1976, þ. e. a. s. framleiðslan hefði verið seld á því verði sem þá var skráð á þessari framleiðsluvöru og hráefnisverðið einnig sett inn í dæmið á þeim grundvelli sem þeir járnblendimenn hafa tekið inn í sína áætlun, þá er staðfest að það hefði orðið yfir 800 millj. kr. rekstrartap á verksmiðjunni á þessum grundvelli miðað við s.l. ár. Þessu er ekki mótmælt, enda þýðir vitnalega ekkert að neita því að tvisvar sinnum tveir séu fjórir, það þýðir ekkert að lemja höfðinu þannig við steininn. Þetta liggur alveg augljóst fyrir í þeirra eigin útreikningum. Samt sem áður er gert ráð fyrir því í þeirri rekstraráætlun, sem lögð er fram, að allt geti þetta farið batnandi með árunum, með því að menn gefa sér það fyrir fram að framleiðsluvaran muni hækka mjög verulega í verði á næstu tveimur árum fyrst og fremst og síðan um 4% á ári eftir að framleiðslan er komin í fullan gang. Auðvitað sjá allir, sem eitthvað eru vanir rekstri, að þetta eru vægast sagt veikar forsendur. Það er hæpið að ráðast í stórframkvæmdir og mikinn rekstur sem byggður er á grundvelli eins og þessum, að treysta bara á að þarna verði um verulegar verðhækkanir að ræða. Þá er einnig bent á það, að svo undarlega sé að þessu staðið í áætlunargerðinni hjá þeim járnblendimönnum, að þeir reikna með hækkun á verði á framleiðsluvöru verksmiðjunnar, en þeir reikna ekki með sams konar hækkun á því hráefni sem verksmiðjan þarf að kaupa og vinna úr. Það liggur alveg augljóst fyrir að þegar verksmiðjan á samkv. þeim áætlunum, sem fyrir liggja, að fara að skila hagnaði, þá er gert ráð fyrir því að hráefnið, sem hún þarf á að halda, sé miklu minna hlutfall af heildarframleiðsluverðmætinu en það hefur verið um margra ára skeið. Á það hefur verið bent, að ef menn reiknuðu með því að þessi stóri liður í framleiðslukostnaðinum, sem er aðkeypt hráefni, yrði áfram jafnhátt hlutfall af heildarframleiðsluverðmæti verksmiðjunnar og hann hefur verið á undanförnum 6 árum að meðaltali, þá er bullandi tap á verksmiðjunni. Það kemur eflaust í ljós þegar betur er að gáð, að hv. þm. og talsmaður Framsfl., Þórarinn Þórarinsson, er hyggnari en menn halda í fyrstu, að reyna að losa sig út úr þeim vanda að reyna að rökstyðja, að það sé rétt að fara út í þessa framkvæmd, einfaldlega með því að hann hafi ekkert vit á málinu. Það losar hann úr öllum vanda. Hann þarf ekki að svara nokkrum sköpuðum hlut varðandi atriði eins og þetta á þennan hátt, að halda því aðeins fram að hann hafi ekkert vit á málinu. Nú er einnig þess að geta, að rekstraráætlanir þessa fyrirtækis eru byggðar á þeim útreikningum að það er gert ráð fyrir að tveir 30 mw. ofnar eigi að afkasta toppframleiðslumöguleika miðað við fyrri upplýsingar, sem legið höfðu fyrir frá Union Carbide á sínum tíma, þ. e. a. s. að hvor ofn fyrir sig með stanslausri vinnslu allt árið gæti framleitt 25 þús. tonn af kísiljárni, eða að heildarframleiðslan gæti orðið 50 þús. tonn. Hins vegar er upplýst í þeim gögnum sem liggja fyrir, að hinn norski samstarfsaðili treystir sér ekki til þess að ábyrgjast að það sé hægt að selja alla þessa framleiðslu þó að hún lægi nú fyrir. Hann veitir nokkra tryggingu fyrir sölu sem nemur 80% af framleiðslunni á tilteknu árabili, en síðan fellir hann alveg niður skyldu sína á því að tryggja að varan seljist. Nú er auðvitað enginn vafi á því, að allir þeir, sem gera rekstraráætlanir af nokkurri varkárni um mikilvægan rekstur, hefðu í tilfellum eins og þessu reiknað með nokkru minni ársframleiðslu hjá verksmiðjunni en því sem er algert hámark miðað við stanslausan rekstur ofnanna, Á þetta hefur verið bent af verkfræðingum og rekstraraðilum sem hafa farið yfir þessar áætlanir, að hefði t. d. það verið sett inn í rekstraráætlunina að gera ráð fyrir því að framleiðslan yrði ekki nema 80% eða 90% af hámarki, þá er líka grundvöllurinn hruninn undan öllu saman, þá stenst reksturinn ekki miðað við þær áætlanir sem liggja fyrir. En sem sagt, mönnum er sagt hér á hv. Alþ. að þeir eigi kost á því að ráðast í verksmiðjurekstur á þessum grundvelli, þessum veika fjárhagsgrundvelli, að öll framleiðslan seljist alltaf á síhækkandi verði án þess að hið þýðingarmikla hráefni til vinnslunnar hækki að sama skapi á móti, ekki gert ráð fyrir neinum aföllum á rennan hátt. Auðvitað er alger fávitaskapur að samrykkja rekstraráætlanir á þessum grundvelli. Ég hef ekki kynnt mér mikið þær áætlanir sem lágu til grundvallar rekstri þörungaverksmiðjunnar á Reykhólum, en ég trúi því varla að þær áætlanir hafi verið öllu vitlausari en þessar eða ógætilegri. Ég tel nokkurn veginn alveg augljóst mál að með þessum rekstri er stefnt í hallarekstur, nema einhver sérstök heppni verði með. Það liggur líka fyrir að það er auðvitað engin tilviljun að þetta ameríska stórfyrirtæki, Union Carbide, sem var mest rætt um í þessum efnum fyrir tveimur árum, eitt það stærsta í þessari framleiðslugrein í heimnium, sem þeir járnblendimenn áttu ekki nógu stór orð til að hæla hér á sínum tíma fyrir framsýni og visku varðandi þennan rekstur, það hefur fengið það út úr athugunum sínum á þessu dæmi að það t. d. borgaði sig fyrir það að borga 850 millj. kr. til þess að vera laust út úr þessum samningi. Það vildi ekki halda áfram. Það vildi heldur fórna fé til þess að vera laust. Nei, það er athyglisvert í þessum efnum hvernig ýmsir hv. alþm. taka á slíkum stórmálum eins og því sem hér er um að ræða. Annaðhvort trúa menn öllu sem fyrir þá er lagt, fást ekki til þess að beita eigin dómgreind að neinu leyti og láta þannig auðvitað hafa sig að hálfgerðum fíflum æ ofan í æ, eða þá að þeir halda að sé um að ræða eitthvað sem heitir stóriðja, einhvern rekstur sem stóru þjóðirnar hafa haft með að gera, þá halda þeir að þar hljóti að liggja gróði, án þess að nenna að athuga það að nokkru leyti. Við munum vel eftir því, að á sínum tíma, þegar var verið að rökstyðja það að sem þá ætti við Swiss Aluminium um álbræðsluna í Straumsvík, þá voru hér haldnar miklar ræður um að við íslendingar yrðum að fá eitthvert öryggi í okkar efnahagsmál, eitthvað sem hægt væri að treysta á, ekki þennan blessaða fisk, þennan landbúnað og þennan íslenska iðnað okkar sem oft skilaði taprekstri, það þyrfti að koma hér eitthvað sem væri hægt að treysta á. Hver hefur svo reynslan verið? Hún varð heldur dapurleg, reynslan hjá okkur, þegar við fórum á s.l. ári eða fyrir rétt rúmlega ári að gera upp við þetta álfélag skattinn sem það átti að greiða eftir samningunum sem gerðir voru. Þar var auðvitað samið um að álverið ætti að borga tiltekinn skatt, ákveðið framleiðslugjald, og það voru auðvitað sett ýmis ákvæði um þessa skattgreiðslu, m. a. um það, að ef reksturinn skilaði ekki góðum hagnaði, þá átti ekki heldur að borga skatt, þá átti þetta að færast til baka. En okkar samningamönnum, sem sömdu um þetta, datt ekki í hug slík fjarstæða eins og það gæti nokkurn tíma komið út úr sjálfum álrekstrinum að þar færi eitthvað niður, að þar yrði eitthvert tap. Þeir reiknuðu einvörðungu með því að skatturinn gæti farið upp á við og voru búnir líka að reikna út býsna myndarlega skattafúlgu langt fram í tímann sem við hefðum úr að spila í þessum efnum. En svo þegar skattadæmið var gert upp eftir orðanna hljóðan og eftir reikningum verksmiðjunnar og afkomunni hjá verksmiðjunni í Straumsvík eftir sjö ára rekstur, þá komu þeir álmenn og sögðu við okkur: Ja, við eigum nú inni á skattreikningnum heldur hærri upphæð en við höfum borgað ykkur á þessum sjö árum í framleiðslugjald. Við eigum inni heldur hærri upphæð. - Og þannig var dæmið rétt gert upp. Að vísu stöfuðu þessi undur, að þeir skyldu nú eiga meira inni en þeir höfðu borgað, að nokkru leyti af því að þeir höfðu tryggt sér gengisgróða af innistæðunni sem þeir orðið áttu inni þar sem þeir höfðu borgað of mikið. En hið raunverulega var það, þó að við hefðum tekið gengisbreytingar algerlega út úr þessu dæmi, þá var greiðsla á skatti eða framleiðslugjaldi frá þessu stórfyrirtæki nauðalítil og sagði í rauninni ekkert allan þennan tíma, vegna þess að þessi staðfasti rekstur, þessi líka trausti rekstur sem ekki tapaði eins og íslenskur iðnaður, hafði verið gerður upp ár eftir ár með bullandi rekstrartapi samkv. reikningum fyrirtækisins. Það kom þá sem sagt í ljós að verð á áli gat líka fallið engu síður en verð á fiskblokk. Og það liggur nú fyrir okkur að hefðum við íslendingar t. d. staðið að rekstri álversins á þeim tíma þegar verðfall álsins varð hvað mest, þá hefðum við, ekki stærri bógar en við erum íslendingar, orðið að loka verksmiðjunni. Við hefðum ekki getað haldið áfram að framIeiða án þess að selja jafnlengi og auðfyrirtækið Swiss Aluminium gat með þeirri samtryggingu sem auðhringarnir höfðu sín á milli. Þeir drógu að vísu úr framleiðslukraftinum og söfnuðu hér upp miklum birgðum. En við hefðum ekki getað gert þetta og við gerum þetta ekki í almennum rekstri hjá okkur, þar verðum við heldur að leggja upp laupana. Reynslan af þessu á vitanlega að hafa kennt okkur að það er hrein goðsögn að vera að tala um að erlend stóriðja sé ekki það vissum verðlagssveiflum í heiminum og vissum áhættum í fjárhagslegum rekstri, engu síður en okkar matvælaframleiðsla, og auðvitað eigum við að reyna að hyggja að því, eftir því sem við getum, að við séum ekki að láta draga okkur inn í rekstur af þessu tagi nema það séu þá sterk rök fyrir því að reksturinn verði okkur hagkvæmur. Í sambandi við rekstur á þessari verksmiðju á Grundartanga, sem ráðgerður er, hefur mönnum farið svipað í umr. um þetta eins og varðandi álverið, að þeir hafa verið með hinar mestu blekkingartölur varðandi þýðingu þessa rekstrar í okkar þjóðarbúskap. Menn leika sér gjarnan að því að taka brúttóframleiðsluverðmæti verksmiðjunnar og finna út hvað það sé mikil fjárhæð borið saman við okkar útflutning. Auðvitað er slíkur samanburður hrein fjarstæða. Framleiðsla af því tagi, sem á sér stað í Straumsvík og er ráðgerð uppi á Grundartanga, byggist á úrvinnslu úr innfluttum hráefnum og þarf því að nota frá 1/3 upp í 40% af brúttó-framleiðsluverðmætinu til þess að greiða fyrir innflutt hráefni. Sannleikurinn er líka sá, að ef tekin er sú rekstraráætlun sem liggur fyrir varðandi járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði, sé sú rekstraráætlun tekin og athugað nánar hvað hún getur haft mikla þýðingu í okkar efnahagslífi þegar rétt er á málið litið, hvað er það sem þá kemur út úr dæminu? Þá kemur það út úr dæminu að raunverulega skili þessi verksmiðja ekki gjaldeyrislega séð í okkar þjóðarbú, a. m. k. um mjög langan tíma, öðru en sem nemur hinum raunverulegu launagreiðslum hjá fyrirtækinu, beinum og óbeinum. Það er líka rangt að taka inn í þetta dæmi raforkusöluna, því að í besta falli borga þær tekjur, sem við eigum að fá í aðra hönd fyrir afhenta raforku til verksmiðjunnar, til með að standa undir þeim útgjöldum sem við verðum að hafa af því raforkuveri sem við ætlum að ráðstafa að hálfu leyti til þessarar verksmiðju. Þar verður ekki um neinn ábata að ræða. Og auðvita eru tölur eins og hráefniskostnaður og eins og ég sagði raforka, hafnargjöldin, því að við verðum að byggja sérstaka höfn sem þau þjónustugjöld verða að renna til, tækniþjónustan sem þessir aðilar leggja fram, vextirnir af kapítalinu og afskriftirnar, eyðslan sjálf, ekkert af þessu færir raunverulegan pening í okkar þjóðarbú. Það, sem eftir stendur, er vinnulaunagreiðslan, bein og óbein, og hugsanlegur hagnaður eða hugsanlegt tap dregið frá vinnulaunagreiðslunum. Eftir því hvað djarftækir menn eru í áætlanagerðinni með framleiðslumagnið, þá kemur í ljós að launagreiðslur allar geti, sé reiknað t. d. með 80% framleiðslumagni, orðið í kringum 684 millj. kr., en sé hins vegar reiknað með meira framleiðslumagni og eins og gert er í þessari áætlun, þá geta launin farið í kringum 800–900 millj. kr. Auðvitað er hér, þegar málið er skoðað nánar, um tiltölulega mjög þýðingarlítinn rekstur að ræða efnahagslega séð fyrir okkar efnahagskerfi - mjög þýðingarlítinn. Ég nefni aðeins sem dæmi að loðnuverksmiðja, sem mér er vel kunnugt um og starfaði núna í 21/2 mánuð, framleiddi útflutningsvörur á rúmlega 21/2 mánuði fyrir rúmlega 1000 millj. kr., fyrir rúmlega einn milljarð, og hún þurfti ekki að kaupa hráefnið fyrir erlendan gjaldeyri og flytja það inn sem nam þriðja parti af þessu. Hún þurfti auðvitað, þessi verksmiðja, það er rétt, að standa undir þeim erlenda kostnaði sem liggur í vélabúnaði og vissum tækjum verksmiðjunnar og olíum til brennslunnar og öðru þess háttar. En hún þurfti ekki að kaupa hráefni sem nam 30% af þessu útflutningsverði. Það var innlent, það var nýting á okkar auðlind. Milljarðurinn, sem kom út úr 21/2 mánaðar rekstri þessarar verksmiðju í þjóðarbúið, sem verksmiðjan stóð vitanlega ekki ein algerlega að, heldur ákveðinn skipafloti líka, þessi rekstur hefur þessa þýðingu í okkar þjóðarbúskap, miklum mun meiri þýðingu, þegar við værum að tala um reksturinn yfir allt árið, heldur en raunverulega svona verksmiðja hefur í sjálfu sér. Það er því ein blekkingin, sem hér hefur verið haldið fram í þessu máli, að rekstur verksmiðju af þessu tagi þýði að það sé verið að skjóta einhverjum traustum stöðum undir efnahagslíf þjóðarinnar. Það eru þvert á móti, eins og ég hef rakið hér, miklu meiri líkur á því að við getum haft verulegan hallarekstur af þessari verksmiðju, a. m. k. um talsvert arabil, og verðum að borga með henni, og við hefðum átt að ráðstafa okkar fjármunum, sem við leggjum óhjákvæmilega og alveg beint í þetta fyrirtæki, á allt annan veg. Hér hefur verið á það bent, að samkv, þeim samningsdrögum, sem fyrir liggja, og frv. verður íslenska ríkið að leggja fram í beinu hlutafé eða öðrum framlögðum verðmætum, sem íslenska ríkið verður að kaupa, og í algerum áhættulánum, sem jafngilda beinu framlagi, við verðum að leggja fram í kringum 31/2 milljarð áður en verksmiðjan er komin í gang. Það hefði sitthvað mátt gera fyrr með þessa fjárhæð sem hefði skilað sínu í okkar þjóðarbú. En það er ekki aðeins að þessi rekstur allur sé svona hæpinn, eins og ég hef hér verið að gera grein fyrir, heldur það, að þessar tiltölulega ljótu áætlanir, sem eru svona óábyggilegar, sem hér liggja fyrir, eru líka byggðar upp á því að það er verið að ætla þessari verksmiðju, þessum rekstri allt önnur rekstrarkjör en okkar atvinnuvegir eiga almennt við að búa. Í frv. er t. d. tekið fram að ein af skyldum íslenska ríkisins, - það er ekki einu sinni skylda þessa járnblendifélags sjálfs, það er skylda íslenska ríkisins, - er að kaupa land undir verksmiðjuna og hafa það a. m. k. svo stórt að það sé hægt að tvöfalda hana síðar. Það er líka skylda á ríkinu að leggja veg að verksmiðjunni. Það gerir ríkið ekki í sambandi við venjuleg íslensk atvinnufyrirtæki. Það er tekið hér einnig fram í 3. gr. frv. að ríkið eigi að byggja sérstaklega höfn fyrir þessa verksmiðju, leggja fram í höfnina sem beinan styrk 75% af stofnverði hafnarinnar og lána hin 25%. Þetta gerir vitanlega íslenska ríkið ekki við einstök fyrirtæki á vegum landsmanna sjálfra, því fer víðs fjarri. Þá er tekið fram í 3. gr. frv. að fyrirtækið eigi ekki að þurfa að borga stimpilgjöld eða þinglýsingargjöld í sambandi við sinn stofnkostnað. Íslensk fyrirtæki, sem eru stofnuð, verða að borga þetta. Þau verða öll að borga þessi gjöld. Hér er um býsna háar upphæðir að ræða. Þá er einnig tekið fram í 9. gr. frv. að verksmiðjan verði byggð við þær aðstæður að ekki þurfi að greiða tolla eða önnur aðflutningsgjöld, söluskatt af vörum, ekki einu sinni af tækjum sem notuð eru í sambandi við byggingarframkvæmdirnar. En þegar ráðist er hins vegar í það að koma upp íslenskum fyrirtækjum, t. d. þeir sem ráðast í það að byggja eða stækka loðnuverksmiðju, þeir verða að borga aðflutningsgjöld í talsverðum mæli af vélum og tækjum til verksmiðjunnar og að sjálfsögðu full gjöld af öllum þeim tækjum og áhöldum sem þeir þurfa að nota í sambandi við sínar byggingarframkvæmdir. Hér er gert stórkostlega upp á milli almennra íslenskra atvinnufyrirtækja og þessa fyrirtækis sem á að reka hér í sameign með útlendingum. Þetta er auðvitað stórhættulegur leikur, og það er enginn vafi á því að þetta fær ekki staðist til lengdar. Það eru þegar komnar fram kröfur um það frá innlendum iðnaði, hann gerir kröfu um að fá að njóta fríðinda af þessu tagi líka. Hann vill fá raforkuna á svipuðu verði, a. m. k. miðað við nýtingartíma, eins og þessi verksmiðja á að fá, hann vill njóta sömu tolla- og skattafríðinda og hann vill láta ríkið leggja sér hluti í margvíslegum verðmætum eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. að þetta fyrirtæki eigi að njóta. Og þegar kröfur íslensks iðnaðar verða komnar fram með fullri alvöru um þetta atriði, þá auðvitað sannfærast menn um að þetta fær ekki staðist, þetta er ekki hægt. Þessi atvinnurekstur allur verður að taka sinn þátt í því að standa undir íslenska þjóðarbúinu, hann verður að borga sinn hluta af hinum almenna rekstri. Það hefur nokkuð verið bent á það í þessum umr. einnig, að það liggja fyrir ýmsar upplýsingar um býsna skuggalegar horfur í markaðsmálum verksmiðju af þessu tagi. Enginn efast nú um að slíkt ástand gekk yfir framleiðslu af þessu taginu fyrir stuttu. Ég veit að allir hv. alþm. hafa fengið upplýsingar sem var dreift á borð okkar þm. og teknar hafa verið saman af aðilum sem hafa haft áhuga á því að reyna að gera Alþ. nokkra grein fyrir hvernig þessar áætlanir væru raunverulega byggðar upp. Þeir hafa m. a. dregið fram vissar upplýsingar sem komið hafa fram í erlendum þekktum tímaritum alveg nýlega um markaðsmál á kísiljárni. Í þessum upplýsingum segir m. a. að 12. febr. hafi staðið í viðskiptatímaritinu The Economist, sem gefið er út í London, þetta m. a.: „Það er fyrirsjáanlegt að hin mikla kreppa stálmarkaðarins heldur áfram. Pantanir minnka að magni til og þeim fer einnig fækkandi. Verksmiðjur eru reknar langt undir afkastagetu. Undirboð valda truflunum á mörkuðum. Uppsögnum verkamanna í stálverum fer sífellt fjölgandi. Fjöldi stálfyrirtækja rambar á barmi gjaldþrots sem vart getur annað bjargað en þjóðnýting.“ Það hefur einhvern tíma þótt upplýsingar hér á hv. Alþ. þegar tímarit eins og það, sem hér er um að ræða, skýrir frá málum á þennan hátt, að það hefði ekki verið full ástæða til að gefa þessu gaum, sérstaklega þegar hægt er að benda á það að miklu fleiri tímarit erlend, sem fjalla um þessi mál, skrifa um þau mjög í sama dúr og hér er um nýjar upplýsingar að ræða og allítarlegar röksemdir sem þessu fylgja, hvernig þessu standi, og það hefur ekki verið reynt hér á hv. Alþ. að hrekja það á neinn hátt að þessar upplýsingar liggi fyrir og sé líklegt að hér sé rétt farið með staðreyndir. En það er engu líkara en hæstv. ríkisstj. og þeim meiri hl. Hér á Alþ., sem hún styðst við, sé alveg sama um allar svona upplýsingar. Þeir afgreiða málið bara á þennan létta hátt, að segja eins og hér var sagt, - það var víst formaður þingflokks Framsfl., hv. þm. Þórarinn Þórarinsson, sem bætti þeirri speki við til viðbótar við annað sem hann setti hér fram, að það væri svona með allan rekstur, hann gengi upp og niður, hann tapaði og hann græddi, og það yrði bara að taka því. Eftir þessari kenningu skiptir engu máli að vera að huga að þessum efnum, við getum farið út í hvað sem er, það fer upp eða það fer niður, og það þarf ekkert að vera að brjóta heilann neitt um það. Sem sagt, þegar menn vita að það lítur illa út í þessum efnum, þetta er mjög hæpið, þá er það afgreitt á einhvern hátt af þessu tagi. Nei, það er auðvitað augljóst mál að hér er ekki um glæsilegan rekstur að ræða skoðað frá almennu rekstrarsjónarmiði. En ráð er reyndar einn þáttur í málinu eftir, eins og þetta enska tímarit bendir á, að þegar fyrirtækin fara að loka og segja upp og fara á hausinn, þá er þó alltaf til ein leið, það er bara að þjóðnýta heila dótið. Og þá er nú fyrst og fremst komið að Sjálfstfl., þá er nú hans hlutverk komið upp í málinu. Það er bara að þjóðnýta dótið. Ef þeir gefast upp, þessir Elkem-menn, þá tökum við bara að okkur að reka þetta og þjóðnýtum það og skrifum svo nokkra leiðara í Moggann, svona nokkrar vikur í röð, að það verði að hætta þessari helvítis þjóðnýtingu á öllum sviðum og efla einstaklingsframtakið. - Þetta er kannske hugsunin í málinu, þetta er kannske draumurinn hjá hv. 1. þm. Suðurl., formanni iðnn. Nd., sem hér talaði fyrir þessu máli, Ingólfi Jónssyni, að hann sé að reyna að gera ríkisgeirann enn þá stærri en hann er svo að menn geti þá skrifað enn þá betur um þennan stóra ríkisgeira. Nei, ég held að það sé enginn vafi á því, að allir þeir, sem fást til þess í raun og veru að líta á þetta mál efnislega, reyna sem sagt að gera greinarmun á því, hvort hér geti verið um ábatasaman rekstur að ræða, rekstur sem þjónar okkar hagsmunum, sem er hagstæður fyrir okkur, hvort heldur er varðandi sölu á raforku eða almennt rekstrarlega séð, hvort þetta muni styrkja okkar efnahagskerfi eða ekki, þá komist menn að þeirri niðurstöðu að þetta sé síður en svo glæsilegt fyrirtæki. Það væri svo gaman að spyrja sjálfstæðismenn um það, hvort þeir séu hrifnir af þessari stefnu, rekstri af þessu tagi, sem íslenska ríkið á rúman helming í í félagi við útlendinga, hvort þeir væru hrifnir af því rekstrarformi að svona rekstur ætti að njóta sérstakra vildarkjara og sérstakra fríðinda umfram hinn almenna rekstur sem einstaklingsframtakið í landinu m. a. hefur með höndum. Er það stefna Sjálfstfl.? Eru þeir ánægðir með þetta form, ætla þeir að halda þessu áfram? Mér sýnist að það sé nú ekki hægt, þó að ég sé nú þegar búinn að tala hér nokkuð lengi, þá sé ekki hægt að víkja sér undan því að ræða hér nokkuð þær upplýsingar sem hér hafa komið fram varðandi þann þátt þessa máls sem sérstaklega snýr að mengunarhættu og mengunarvörnum. Það er rétt, sem hér hefur verið sagt, að við höfum í rauninni vitað það öll hér á Alþ. að þetta mál lá jafnlengi og raun varð á hjá hv. iðnn. þessarar d., eða í rúmlega 21/2 mánuð, vegna þess að deilt var um ráð í sambandi við starfsleyfi fyrir verksmiðjuna hvaða reglur ættu að gilda í rekstri hennar til þess að forða frá mengun. Það gerðist nefnilega að Heilbrigðiseftirlit ríkisins sendi frá sér ítarlega grg. í heilli bók 10. jan. þar sem það setti fram kröfur sínar um mengunarvarnir í þessari verksmiðju. Menn voru farnir að tala um það hér á Alþ. sín á milli hvort þetta ætlaði að fara eins og í sambandi við Union Carbide, hvort þetta færi allt um koll á leiðinni, hvort ríkisstj. kæmi málinu ekki í gegn, hvort hún fengi í rauninni ekkert starfsleyfi fyrir þessa verksmiðju vegna ágreinings um þessi skilyrði. Svo kom að því að hæstv. heilbrh. Matthías Bjarnason, veitti verksmiðjunni starfsleyfi með þar til greindum mörgum skilyrðum. Það hefðu vitanlega verið eðlileg vinnubrögð hér á hv. Alþ. að sú n., sem hafði með málið að gera til athugunar og fjallaði um það í 21/2 mánuð, hefði gert hér ítarlega grein fyrir því í sínu máli á hverju stóð raunverulega allan þennan tíma, hvaða kröfur voru settar fram um öll þýðingarmestu atriðin frá hálfu Heilbrigðiseftirlitsins og hvernig þessi átök enduðu í sambandi við veitingu starfsleyfisins, í hvaða efnum var vikið frá þeim kröfum sem settar voru fram af hálfu Heilbrigðiseftirlitsins. En hvernig stóð hv. iðnn. þessarar d. að þessu verki? Hún gerði enga grein fyrir þessu. Hún sagðist aðeins hafa talað við þessa menn og gaf í skyn, að þetta væri allt í lagi, og sagði á svipaðan hátt og formaður n., hv. 1. þm. Suðurl., Ingólfur Jónsson, sagði þegar við vorum að samþykkja fyrir rúmu ári heimild til álverksmiðjunnar um stækkun þar sem nam 20 mw. orkusölu til þeirra, að það væri óþarfi að setja þar nokkur viðbótarskilyrði, það væru allir sammála um að þarna yrði komið sem allra fyrst upp góðum hreinsitækjum og öruggum búnaði. Það er sem sagt þetta almenna sem auðvitað er nú komið í ljós að ekkert er að marka, ekkert hefur verið farið eftir í þessu tilfelli. Það, sem skiptir auðvitað máli, er hvaða skilyrði eru sett fyrir byggingu verksmiðjunnar og fyrir rekstri hennar. Eru skilyrðin þannig að það sé líklegt að þau haldi? En hv. iðnn., sem átti að gera d. grein fyrir málinu og þá ekki síst þessum þætti sem hafði staðið svona lengi á, hún brast skyldu sinni varðandi þetta atriði og ætlaði í rauninni að láta hlaupa alveg yfir þennan þátt. En sem betur fer er búið að gera hér grein fyrir því í ræðu hv. frsm. 2. minni hl. n., Sigurðar Magnússonar, þá er búið að gera hér allítarlega grein fyrir því, hvaða kröfur um mengunarvarnir Heilbrigðiseftirlit ríkisins setti fram í þessu plaggi sínu frá 10. jan. og að hvaða leyti hefur verið vikið frá þeim kröfum í þeim málum sem einhverju varða í sambandi við mengunarvarnir. Ég ætla að víkja að nokkrum af þessum atriðum svolítið nánar. Ég hef ekki fengið þetta í mínar hendur skriflega enn þá, en ég skrifaði það þegar frá þessu var sagt hér í ræðu. Ég tel, eins og ég sagði áðan, að það hefði átt hreinlega að prenta í nál. meginatriðin í skilyrðum frá Heilbrigðiseftirlitinu og einnig þar við hliðina á til glöggvunar fyrir þm. að hvaða leyti var vikið frá þessum meginskilyrðum í sambandi við starfsleyfið. Þá hefðu þm. getað myndað sér skoðanir á því, hvort hér væri rétt að málum staðið eða ekki. Í þessum upplýsingum hefur það m. a. komið fram, að Heilbrigðiseftirlitið vildi hafa þann hátt á að veita nú starfsleyfi fyrir einum bræðsluofni, en ekki tveimur, vegna þess að það á að setja upp einn bræðsluofn í verksmiðjunni fyrst, og það kemur fram í grg., sem fylgir með frv., að meira segja gerð síðari ofnsins er ekki fullákveðin enn. Það getur komið til mála að hann verði hafður stærri og eins og þar segir, að menn eigi eftir að notfæra sér nýja reynslu í sambandi við gerð þess ofns. Ég verð að segja það, að mér finnst þessi afstaða Heilbrigðiseftirlitsins fullkomlega eðlileg. Það er eðlilegt að miða starfsleyfið við þann eina ofn sem á að kaupa og er ákveðinn og er hægt að taka afstöðu til. Til hins á vitanlega að taka afstöðu síðar, þegar málin liggja þannig fyrir að menn vita hvernig ofninn á að vera í öllum greinum. Frá þessum óskum Heilbrigðiseftirlitsins er vikið. Það er ákveðið að gefa verksmiðjunni nú í upphafi starfsleyfi fyrir tveimur ofnum. En segja má að þetta sé ekki það sem skiptir hér algjörlega sköpum, þó ég telji að sú vinnuaðferð, sem Heilbrigðiseftirlitið lagði til, hefði verið eðlilegri. Þá hefur einnig komið hér fram, að aðalágreiningurinn hafi í rauninni staðið á milli Heilbrigðiseftirlitsins og þeirra járnblendimanna um það, hvernig með skyldi fara mengunarvarnir í verksmiðjunni þegar það kæmi upp að hreinsitæki biluðu eða færu úr sambandi um lengri eða skemmri tíma. Kröfur Heilbrigðiseftirlitsins voru þær, að ef þessi bilun yrði inni í vinnusalnum og gæti haft áhrif á loftið þar, þá skyldi rofið rafmagn til verksmiðjunnar eftir einn klukkutíma frá því að bilun átti sér stað hafi ekki tekist að gera við bilunina. Þarna átti ekkert að fara á milli mála, að það átti ekki að gera ráð fyrir því að mengunin fengi að breiðast þarna út innan um starfsfólk verksmiðjunnar. Það átti að rjúfa rafmagnið til verksmiðjunnar og stöðva reksturinn. En þetta vildu hinir norsku samstarfsmenn íslensku ríkisins ekki fallast á. Þeir vildu hafa þetta á annan veg. Þeir vildu fá leyfi til þess að halda áfram rekstri þó um bilun væri að ræða í hreinsitækjum. Síðan varð niðurstaðan sú, eftir því sem hér hefur verið skýrt fra, að verksmiðjan megi ganga allt upp í það að vera í 14 sólarhringa á ári spúandi reyk sínum óhreinsuðum út og einnig um vinnusvæðið, án þess að komi til stöðvunar af þessum ástæðum. Síðan er búið þannig um hnútana, að hafi ekki tekist innan þriggja klukkustunda að gera við þessa bilun, þá á að tilkynna þetta heilbrmrh. og hann hefur samband við landlækni og síðar er sagt að þá geti ráðh. látið stöðva reksturinn. Auðvitað sjá allir að á þessu er gífurlega mikill munur. Í öðru tilfellinu er fortakslaust gengið út frá því að verksmiðjan hefur ekki rekstrarleyfi, á ekki að vinna nema hún geti uppfyllt sínar kröfur um mengunarvarnir. En í hinu tilfellinu er allt galopið. Það þýðir lítið að segja að ráðh. geti auðvitað látið stöðva vinnsluna, en hann getur líka látið allt ganga. Auðvitað höfum við alltaf vitað að Alþ. getur sett sínar reglur. En það getur líka látið vera að setja reglurnar, eins og það hefur gert. Það fer ekkert á milli mála hvað þeir hugsa sér, þeir járnblendimenn, í þessum efnum. Í Morgunblaðinu, rétt eftir að þetta leyfi hafði verið veitt, er haft eftir einum forstöðumanni Járnblendifélagsins, Jóni Steingrímssyni, í sambandi við þetta leyfi, þá er það undir fyrirsögninni: Leyfið er þröngt, en þó viðunandi. Og svo segir m. a. í þessari klausu eða haft eftir þessum forstöðumanni orðrétt: „Okkur eru að vísu settar þröngar skorður og e. t. v. fullþröngar í sumum atriðum, en við töldum heppilegast að fá starfsleyfi sem þannig væri frá gengið að við þyrftum aldrei á undanþágu að halda.“ Það var einmitt það, þeir þyrftu aldrei á undanþágu að halda, en þeir reikna nú með því að þurfa á undanþágu að halda. Þarna lá hundurinn grafinn. Auðvitað fer það ekkert á milli mála, að það sem þarna er strax verið að koma fram með fyrirvara um, þar þarf að fá undanþágu frá reglunum. Það á að standa þannig að málum að það sé hægt í gegnum ráðh. að sleppa verksmiðjunni við að fullnægja þeim skyldum sem til var ætlast. Hér var skýrt frá mörgum öðrum atriðum sem snerta þessi mengunarmál og þau skilyrði, sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins hafði sett fram, en vikið var frá. Það var t. d. mjög athyglisvert eitt atriði sem þarna kom fram, sem snerti svonefnt rekstraröryggi í hreinsibúnaðartækjum, hvernig þetta rekstraröryggi ætti að vera til þess að talið væri að útbúnaður sá, sem treyst væri á, væri fullnægjandi. Í kröfum Heilbrigðiseftirlitsins sagði að félagið væri skyldugt að senda inn upplýsingar til Heilbrigðiseftirlitsins og leita samþykktar þess fyrir þessum öryggisbúnaði. Þetta var strikað út og sagt að greinargerð þess skyldi send Heilbrigðiseftirlitinu til skoðunar. Þarna er auðvitað alveg augljóslega um grundvallarbreytingu að ræða. Annars vegar er gert ráð fyrir því að senda eitthvað til álits eða skoðunar. Eftir er allt þrasið við að sjá um að menn standi við það sem til er ætlast. En upphaflegu kröfurnar voru vitanlega allt annars eðlis og gerðu ráð fyrir raunverulegu öryggi. Þá þótti mér líka það býsna sláandi varðandi skilyrði, sem Heilbrigðiseftirlitið hafði sett fram, um að það skyldi ekki leyfilegt að nota þar ýmis hráefni með meira eiturinnihaldi en í tilteknu hlutfalli. Það þurfti að breyta þessu hlutfalli og hækka þetta um helming, leyfa helmingi meira eiturinnihald í hráefnum, sem mátti nota við framleiðsluna, heldur en Heilbrigðiseftirlitið hafði gert skriflegar kröfur um. Auðvitað er þarna líka verið að víkja frá þessum öryggisreglum í þýðingarmiklum atriðum. Það er verið að slaka til. Ég hirði nú ekki um að telja upp öll þessi atriði, en þau voru miklu fleiri en þau sem ég hef minnst hér á, atriði sem á þennan hátt var breytt frá kröfum Heilbrigðiseftirlitsins, allt á einn veg, til þess að slaka á þessu eftirliti. Og þetta er gert þó að um það sé að ræða að þessi norski aðili, sem hér er samið við, gefi út strax í byrjun að hann telji sig ekki ráða yfir tækni í sambandi við mengunarvarnir sem tryggi meiri hreinsun en sem nemur 95% þegar best lætur, á sama tíma sem áður var gengið út frá því, miðað við það sem upp hafði verið gefið hjá Union Carbide, að þeir gætu hreinsað þessi úrgangsefni sem næmi 99%. Það er sem sagt alveg ótvírætt reiknað með því nú að hafa miklu slakari hátt á í sambandi við mengunarvarnir. Það er vikið frá þýðingarmiklum kröfum, sem Heilbrigðiseftirlitið setti fram, og til þess, sem er að finna í starfsleyfinu. Svo koma hér einstakir hv. þm. sem tala sérstaklega fyrir þessu máli, eins og hv. formaður þingfl. Framsfl., og tala um það, að meðan Heilbrigðiseftirlitið mótmæli ekki, hann sem sagt sætti sig við þetta allt saman, að hafa þetta svona, á meðan Heilbrigðiseftirlitið mótmæli því ekki að starfsleyfið verði veitt á þessum grundvelli. Auðvitað vita allir hv. alþm. að þessi mál liggja ekki svona fyrir. Eftirlitsstofnun eins og Heilbrigðiseftirlit ríkisins setur fram kröfur varðandi mál eins og þetta. En hafi heilbrrn., sem er yfir þessu Heilbrigðiseftirliti, fallist á vægari kröfur, kannske ekki afleitar reglur, en á vægari kröfur, þá er vitanlega engin von til þess að undirstofnunin rjúki fram á sviðið og mótmæli því sem rn. sjálft hefur gert. Þannig gerast hlutirnir ekki hjá okkur. Það er því alveg gagnslaus afsökun að ætla að afsaka það, að þannig er staðið að þessum málum sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Auðvitað er það verk okkar þm. í þessu tilfelli, að við eigum að leggja okkar mat á það, hvort hér hafi verið réttilega að málum staðið, hvort okkur sýnist þær kröfur, sem voru settar fram af Heilbrigðiseftirlitinu, hafa verið eðlilegar eða óeðlilegar. En í mörgum greinum, þar sem Heilbrigðiseftirlitið tekur fram í sambandi við sínar kröfur að þar sé það að fara fram á nákvæmlega sama stöðul og gildi annars staðar á Norðurlöndum, þar var einnig breytt til eða ákvæði strikuð út. Það er því vitanlega ekki rétt, sem hér hefur verið sagt, að það hafi verið farið í öllum meginatriðum eftir kröfum Heilbrigðiseftirlitsins varðandi mengunarvarnir. Það hefur hreinlega verið vikið frá kröfum Heilbrigðiseftirlitsins, sem liggja fyrir skriflega, það hefur verið vikið frá þeim í þýðingarmiklum atriðum. Hér hefur einnig verið á það bent, að það er vissulega þýðingarmikið atriði í þessum efnum, að hér er um það að ræða að settar eru reglur í fyrsta skipti eftir nýrri almennri reglugerð sem Heilbrigðiseftirlitið starfar eftir varðandi mengunarmál. Hér er því verið að skapa fordæmi. Hér er verið að leggja þær línur sem má búast við að verði farið eftir um langan tíma. Því álít ég að þegar svona stendur á, þá hafi verið rangt að víkja í nokkru atriði frá kröfum Heilbrigðiseftirlitsins, við hefðum átt að reyna að halda okkur við ítrustu varúðarreglur í þessum efnum sem þarna komu fram. Það er hins vegar ljóst að hinn erlendi aðili, Elkem-Spigerverket, hefur sagt nei, hann hefði ekki viljað halda áfram ef hann hefði ekki komið sínu máli fram, og þá hefði líklega liðið yfir hæstv. ríkisstj., ef hún hefði staðið frammi fyrir því enn á ný að fá ekki þetta sitt hjartans mál fram. En í sambandi við þetta, einmitt þessar reglur, sem þarna hafa verið ákveðnar nú varðandi starfsleyfi þessarar verksmiðju, og einnig önnur atriði, sem hér er vikið frá hinum almennu reglum sem varða íslensk fyrirtæki, þá finnst mér nauðsynlegt að það komi hér skýrt fram, og ég vona að fréttamiðlar finni ástæðu til að segja frá því án þess að draga þar nokkuð undan, að það hafi komið fram á Alþ. í sambandi við afgreiðslu þessa máls að það mun verða barist fyrir því eftir löglegum leiðum hér á Alþ. á komandi árum að breyta þessum reglum, því til þess höfum við lagalegan rétt. Þeir hjá Elkem-Spigerverket í Noregi skulu reikna með því. Það kemur alveg skýrt fram við afgreiðslu þessa máls að hér eru ýmsir fulltrúar á Alþ. sem strengja þess heit, að þeir muni beita sér fyrir að þessum ákvæðum, bæði varðandi mengunarreglur, sérréttindi varðandi rekstur og önnur atriði, muni verða breytt. Þeir hjá Elkem-Spigerverket geta ekki treyst á það að þetta haldi á þann hátt sem gerði í sambandi við samninginn við Swiss Aluminium. Þeir hjá Swiss Aluminium gerðu samning á þeim grundvelli að það væri ekki hægt að breyta vissum undirstöðuatriðum þess samnings með nýjum lögum á Alþ. En vonandi verður þessum reglum breytt strax eftir næstu kosningar. Við skulum vona t. d. að það verði þá búið að koma svo miklu viti inn í kollinn á þeim framsóknarmönnum, sem segjast ekkert vita í dag, að þeir samþykki a. m. k. fyrir stjórnarstóla að breyta þessum ákvæðum, þannig að þeir í Noregi skuli ekki treysta á að þeir fái hér undanþágur eftir vild sinni frá þeim reglum sem íslenska Heilbrigðiseftirlitið vill hafa hér, og ekki heldur í sambandi við nein sérstök rekstrarfríðindi. Það verður sem sagt unnið að því af fullum krafti að koma fram breytingum á þessum atriðum, því til þess höfum við alveg ótvírætt vald samkvæmt því sem hér er verið að gera. Sjálfstfl. er þegar bilaður í þessu máli. Hann getur ekki einu sinni trompað fram öllu sínu liði. Hann ræður því ekki eftir næstu kosningar að geta tryggt áframhald þessara reglna. Hans lið verður þar margsprungið, eins og það er þegar í dag. Framsfl. sannfærum við. Og aðra fáum við einnig með okkur í stjórnarandstöðunni, auk þess sem við ætlum að koma miklu fleirum inn hjá Alþb. eftir næstu kosningar. Þá breytum við þessum ákvæðum. Ég tel að það sé rétt og það sé einnig þýðingarmikið að hinn erlendi aðili, sem hér á hlut að máli, fái að vita það alveg milliliðalaust, að þessar yfirlýsingar eru gefnar hér á Alþ., að að þessu verður unnið. Hann skal ekki treysta á að hann njóti hér stórfríðinda umfram íslenskan atvinnurekstur. Hann skal ekki heldur treysta á að það verði vikið frá þeim stöðlum sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins vill halda hér í heiðri í sambandi við mengunarvarnir. Hann verður þá kannske, þessi erlendi aðili, að kaupa sig út úr þessum leik á eitthvað svipaðan hátt og Union Carbide, borga okkur einhverjar krónur um leið og hann kveður. En það er rétt, að það er þýðingarmikið atriði í sambandi við afgreiðslu þessa máls, varðandi járnblendiverksmiðjuna, að það er ætlast til þess að hún lúti íslenskum lögum, það sé hægt að koma yfir hana íslenskum lagabreytingum. Og auðvitað ber okkur skylda til að fylgja þessu máli eftir á þann hátt að knýja þarna fram breytingar. Við eigum ekki að þola það að útlendingar geti treyst á að koma hingað með mengunariðnað sinn sem þeir eru flæmdir úr sínum eigin löndum með, og við eigum ekki heldur að koma þeim upp á það, að þeir geti náð í okkar vatnsorku hér á framleiðslukostnaðarverði og treyst á það að þeir eigi hana. Það fer auðvitað ekkert á milli mála, að það hefur verið að gerast hér á Íslandi nú að undanförnu, að það er að verða stórkostleg breyting á afstöðu fólks í landinu til þessarar erlendu stóriðju. Það er enginn vafi á því. Og það segir nokkra sögu í þessum efnum, að þegar Dagblaðið lætur fara fram skoðanakönnun hér nýlega á afstöðu manna til erlendrar stóriðju, þá kemur í ljós að yfir 80% af þeim, sem svara, lýsa sig andvíga þessari stóriðju. Og það er auðvitað alveg eins og með veðurvitann, þegar hv. þm. Þórarinn Þórarinsson segir í lok sinnar ræðu, - maður þekkir þennan framsóknarveðurvita, hvernig hann snýst, - þá segir hann: Hingað og ekki lengra. Það er komið nóg af þessu. Þeir eiga ekki að fá þriðja kerskáalann í Straumsvík, sem hæstv. iðnrh. er þó að semja um eða a. m. k. að ræða um.  Ég sagði í upphafi míns máls, að ég hefði við 1. umr. um málið einkum lagt áherslu á að ræða þann þátt þessa máls sem sneri að raforkusölunni og af því gæti ég í rauninni sparað mér það nokkuð að ræða þann þýðingarmikla þátt í löngu máli nú að þessu sinni. En ég vil þó bæta við það, sem ég hef áður sagt um það atriði, örfáum orðum; því það er auðvitað enginn vafi á því, að ef það er fullkomlega rétt sem ég og ýmsir fleiri hafa haldið fram, að raforkusalan sjálf sé mjög óhagstæð viðskipti fyrir okkur íslendinga, að þarna fórum við illa með dýrmæta orku og látum hana á undirverði, - ef þetta er rétt, sem ég og margir aðrir hafa haldið fram og ekki hefur verið reynt að hrekja í þessum umr., þá sjá menn auðvitað að þetta er fraleit ráðstöfun, því það getur enginn haldið því fram að það sé eitthvað álitlegt upp á rekstrarafkomuna að efna til þessa rekstrar. Það, sem ég ætlaði að bæta við hér í sambandi við sjálfa raforkusöluna, er m. a. þetta sem fram kemur í þessu hóflega orðaða bréfi, eins og við var að búast, um raforkusölusamning ríkisstj. frá Orkustofnun, hvað hún segir þarna um þennan samning eða orkumálastjórinn sjálfur, Jakob Björnsson. Hann segir í þessu bréfi, sem prentað er með nál. 2. minni hl. iðnn., um þennan raforkusölusamning m. a. þetta: „Eftir því sem séð verður af tiltækum gögnum virðist forgangsorkuverðið vera svipað og kostnaðarverð orkunnar frá Sigöldu á verðlagi nú, miðað við 10% vexti og 40 ára afskriftartíma.“ Sem sagt, forgangsorkan, sem er rétt um það bil á helmingi hærra verði en meðaltalsorkan er seld á samkv. samningnum, hún er að dómi orkumálastjóra, verðið á forgangsorkunni er um það bil framleiðslukostnaðarverð. Og þá sjá menn að við erum raunverulega samkv. þessu að selja verksmiðjunni orkuna á hálfvirði. Ég vil fara orfaum orðum um það fyrirkomulag, sem notað er í sambandi við orkusöluna, að kalla um það bil helminginn af orkunni, sem seldur er samkv. þessum samningi, afgangsorku. Þar er bent á að það sé ekki bein skylda að afhenda nema um það bil helminginn af þessu orkumagni óslitið sem forgangsorku, það megi rjúfa orkusöluna til verksmiðjunnar eftir þar til settum reglum. En þó eru þær reglur svo stífar að þar er ekki hægt að víkja frá með því að rjúfa orkuna nema um örstuttan tíma án þess að lenda í því að brjóta samninginn. Hvað mundi það svo þýða ef menn reyndu að notfæra sér þessi ákvæði, að taka af verksmiðjunni orkuna einhvern tiltekinn tíma þannig að hún gæti ekki haft í gangi nema annan ofninn stuttan tíma eða þá annan ofninn í fullum gangi og hinn kannske í hálfum líka stuttan tíma,því það er ekki hægt öðruvísi, annars eru menn búnir að reka sig upp undir afhendingarskilyrði sem nefnd eru í samningnum, - hvað gerist þá, ef menn gerðu þetta, af því þeir vildu ekki láta þessa afgangsorku í svona ríkum mæli og ætluðu að nota hana í eitthvað annað, selja hana til annarra á hærra verði? Hvað gerist þá? fellur einfaldlega niður framleiðslumagnið hjá verksmiðjunni, hún framleiðir minna. Jú, það væri aðeins hægt að bjarga þarna að örlitlu leyti raforkuseljandanum sem þarf ekki að láta orkuna alla á þessu óhagstæða verði. En þá kemur það niður á rekstri verksmiðjunnar, að hún framleiðir þá ekki það sem reiknað er með í rekstraráætlunum hennar, og þá myndast þar taprekstur. Það fer auðvitað ekkert á milli mála að öll þessi ákvæði í orkusölusamningnum um afgangsorku eru hrein blekking. Hinn norski aðili, alveg eins og sá ameríski áður, eins og Union Carbide áður, í fyrri samningnum, reikna alltaf með í öllum sínum útreikningum og öllu því, sem gerð er grein fyrir í grg. með frv. báðum, þá reikna þeir alltaf með meðaltalsverði á kwst. af því að þeir eru að kaupa þetta, sem nefnd er forgangsorka og afgangsorka, og miða allar sínar áætlanir við að þeir fái hvort tveggja í því magni sem hér er um að ræða til þess að geta haldið verksmiðjunni í óslitnum gangi, það er því alveg ljóst að við erum að selja þessa raforku, helminginn af allri orkunni frá Sigölduvirkjun, til þessarar verksmiðju á hálfvirði, undir framleiðslukostnaðarverði. Orkumálastjóri orðar þetta auðvitað eins og hver annar embættismaður og undirmaður ráðh. í þessum efnum, þá orðar hann allt þetta á þennan prúðmannlega og hóflega hátt til að stinga ráðh. og aðra þá, sem hafa gert þennan samning, ekki allt of mikið. Þegar hann kemur að afhendingarskilyrðum, sem snerta afgangsorkuna, þá segir hann ósköp einfaldlega: Varðandi þessi ákvæði vill Orkustofnun benda á eftirfarandi: Í fyrsta lagi, að miðað við verðlagningu orkunnar sýnast þessi ákvæði tæplega eiga heima. Hér er gerð gæðakrafa, þ. e. um afhendingu á orkunni, - hér er gerð gæðakrafa sem varla er í samræmi við verð vörunnar. Og orkumálastjóri bætir hér við orðrétt á þessa leið: „Óeðlilegt er hins vegar að notandi, sem ekki greiðir hærra verð, geti gert slíka gæðakröfu.“ Það er því alveg ljóst, eins og ég hef sagt hér áður, að við erum hér að ráðstafa mikilli orku á of lágu verði. Það er því ómögulegt að ætla að hleypa þeim rökum undir þennan málflutning þeirra járnblendimanna, að við eigum að gera þennan samning af orkusöluástæðum. Við getum líka notað þessa orku til okkur gagnlegra hluta á allt annan veg, þar sem orkan mundi skila okkur miklu meiri verðmætum, ég tala nú ekki um að því leyti til sem við kæmum orkunni út í almennan iðnað okkar sem við seljum orkuna á tiltölulega háu verði, og einnig að sjálfsögðu til þess að losa okkur sem mest mögulegt er við olíuna til upphitunar húsa, því það fer auðvitað ekkert á milli mála að það bendir allt til þess, að sá kostnaðarliður, olían til húsahitunar, verði sífellt hærri og hærri, óhagkvæmari og óhagkvæmari. Að sjálfsögðu eigum við að athuga vel með hvaða hætti við notum okkar raforku til upphitunar húsa, hvort við gerum það að verulegu leyti í gegnum fjárvarmaveitur, sem kallaðar eru, eða með beinni upphitun þilofna, og fleiri aðferðir geta komið vissulega til greina. En þar er bara spurningin um það, hvaða leið á að velja. Auðvitað borgar það sig fyrir okkur þjóðhagslega sérstaklega, þegar eitthvað er lítið fram í tímann, að ráðstafa okkar orku í þessu skyni, og það borgar sig margfaldlega á við það að ráðstafa henni á þann hátt sem hér er gert ráð fyrir. Þar að auki verðum við svo auðvitað að hafa það í huga, sem aldrei fæst tekið inn í þessi útreikningsdæmi, hvað það hefur að segja fyrir okkur í okkar efnahagslífi að standa þannig að málum að við seljum á slíku verði eins og hér er um að ræða jafnmikið af orkunni til erlendrar stóriðju, hvað það hefur að segja í sambandi við það að við verðum miklu fyrr en ella að ráðast í nýja virkjun. Það er auðvitað enginn vafi á því, að hefðum við núna lagt áherslu á að ráðstafa allri orku frá Sigöldu nú í okkar eigin þágu án slíkrar stóriðju sem hér er um að ræða, þá hefðum við ekki þurft að ákveða að hefja strax framkvæmdir við Hrauneyjafoss, þar sem um er að ræða eflaust framkvæmdakostnað sem mun hlaupa upp á 18–20 milljarða, eins og sá kostnaður kemur til með að verða. Hér erum við því að leggja á okkur bunga bagga eða á framtíðina með því að ráðstafa orkunni og það til langs tíma á þann hátt sem hér er gert. Ég skal nú fara að stytta mál mitt. Niðurstaða mín í þessum efnum er þessi: Ég tel að það hafi ótvírætt komið fram í þessum umr., bæði nú við 2. umr. málsins og eins við 1. umr., að þessi járnblendiverksmiðja er okkur óhagstæð. Orkusalan er óhagkvæm. Við ættum að ráðstafa orkunni á allt annan veg. Í þeim efnum erum við sennilega að binda okkur talsvert þunga bagga fjárhagslega séð þegar litið er til framtíðarinnar, en það er algjör misskilningur að við höfum eitthvað upp úr þeim viðskiptum. Í öðru lagi tel ég að það hafi komið skýrt fram í þessum umr. að rekstrarafkoma þessarar verksmiðju er vægast sagt tvísýn. Bendir í rauninni allt til þess, að hér geti orðið um alvarlegan hallarekstur að ræða sem kæmi til með að hvíla allþungt á okkur á næstu árum. Við verðum að binda hér mikið fjármagn sem er að sjálfsögðu tekið frá öðrum, og kostar sitt að leggja þetta fjármagn fram. Við erum að fara út í mikinn áhætturekstur, þar sem samningarnir eru meira að segja þannig að hinn erlendi aðili hefur alla möguleika til þess að skjóta sér undan áhættunni og skilja okkur eftir í aðalrekstraráhættunni. Hann hefur einkaumboð til að selja alla framleiðsluna og tekur sín háu sölulaun. Hann áskilur sér rétt til þess að smíða og selja þá ofna sem eiga að fara í þessa verksmiðju. Við megum ekki einu sinni kaupa þá eftir frjálsu og eðlilegu útboði og velja það sem okkur þykir ódýrast og best. Það er áskilið í samningunum af hans hálfu að við verðum að kaupa af honum. Hann á að fá árlega myndarlegar fjárhæðir fyrir það sem hann kallar rekstrarlega þekkingu sem hann leggur fram, og hann á að fá líka sérreiknað verulega fjárhæð fyrir þekkingu sem hann leggur fram í sambandi við stofnkostnaðinn. Og það er auðvitað enginn vafi á því, að sú aðstaða öll, sem þessi erlendi aðili hefur varðandi einkaumboð á sölunni og alla þá möguleika sem hann hefur til þess að selja okkur það sem þarf til rekstrarins og í stofnkostnað, er slík að með því bjargar hann sér í lengstu lög þó að illa kunni að fara. En við sitjum uppi með tap. Í þriðja lagi tel ég einnig að hafi komið fram í þessum umr. að veruleg hætta sé á því að við séum að kalla yfir okkur meiri og miklum mun meiri mengun, bæði gagnvart okkar starfsfólki og umhverfi, heldur en eðlilegt er. Hér er slakað verulega varðandi mengunarkröfur frá því sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins hefur sett fram kröfur um. Það er augljóst að hinn erlendi aðili gengur þarna á lagið, hann ætlar að fá undanþágur, hann gefur það strax til kynna, og hann vildi helst fá svo rúmt starfsleyfi að hann þyrfti ekki að vera að biðja um neinar undanþágur. Og hann vill áskilja sér rétt til þess að mega láta reykinn ganga þarna út yfir nágrennið algjörlega óhreinsaðan um alllangan tíma á hverju ári í sambandi við bilunartilfelli. Enn vil ég svo nefna það til, að þessi framkvæmd, eins og stóriðjustefnan öll, er í algjöru ósamræmi við margumtalaða byggðastefnu. Framkvæmd af þessu tagi miðar að því að festa mikið fjármagn á einum stað, sem dregur eðlilega úr því að hægt sé að mæta þörfum annarra. Stóriðjustefnan öll miðar að því að draga fólkið saman að vissum stórum einingum þar sem hinir erlendu aðilar hafa tögl og hagldir. Það hefði að mínum dómi verið miklu réttara og meira í samræmi við yfirlýsta byggðastefnu að nota þessa fjármuni til þess að efla þá atvinnuvegi okkar sem eru í eðlilegu samræmi við þá byggð sem nú er í landinu, eins og okkar sjávarútvegur og landbúnaður er og okkar margbreytilegi iðnaður getur verið. En stóriðjustefnan er þarna fullkomin andstæða. Og enn vil ég nefna þá ástæðu, að með þessari stefnu erum við að gefa erlendum stórfyrirtækjum allt of mikið vald í okkar litla og tiltölulega fábreytilega efnahagslífi. Það er enginn vafi á því, að þegar slíkir auðjötnar eins og þeir, sem eiga álverið í Straumsvík, verða búnir að stækka það en um 1/3 hluta og þessir norsku aðilar, sem hér eru á ferðinni í sambandi við Grundartangaverksmiðjuna, fara að krækja saman sínum klóm og koma sér saman um það að hafa áhrif miðað við sína hagsmuni á hvernig við stjórnum okkar málum; þá er okkur hætt. Þessir aðilar vilja t. d, frá sínum hagsmunum séð að við göngum í Efnahagsbandalag Evrópu. Það er þeirra bandalag. Þar njóta þeir sín best. Það er ekki nokkur einasti vafi á því, að eftir því sem tók þessara aðila verða sterkari. -  Það skal svo einnig haft í huga, að það rekur engin nauður til þess að við séum að fara út í þessa glæfra. Við erum ekki í neinum vandræðum. Við höfum atvinnumöguleika í ríkum mæli þegar við ætlum okkur að fara að nýta til fulls okkar auðugu fiskimið sem innan skamms vitanlega færa okkur helmingi meiri verðmæti en þau gera í dag. Og þegar við reynum að notfæra okkur aðra atvinnulega möguleika, sem við eigum og vitum um á svíði iðnaðar og landbúnaðar, þá er auðvitað enginn vafi á því, að íslenska þjóðin er ekki í neinum vandræðum með atvinnutækifæri og möguleika til þess að halda vel á sínum málum. Við erum því ekki í sömu aðstöðu sem sumar fátækar þjóðir eru úti í heimi, eins og ný ríki í Afríku, sem neyðast jafnvel í þeirri stöðu, sem þær standa í, til þess að taka við erlendri stóriðju, þó að þær viti vel um þá hættu sem henni fylgir. Við eigum allt aðra möguleika hér. Því eigum við að hafna þessari stefnu. Það er hreinlega ekkert til sem hægt er fram að færa þessari stefnu til gildis. hví er það að við í Alþb. leggjum eindregið til að Alþ. afgreiði þetta mál með þeirri till. sem fulltrúi ukkar í iðnn., Sigurður Magnússon, hefur lagt hér fram, að málið verði afgreitt með rökstuddri dagskra, því vísað frá og tekið fyrir næsta mál á dagskrá, eins og þar stendur, sem sagt snúið sér að þarfari málum.



Herra forseti. Þetta var nú ljóta Njálan, sagði Sigurður skólameistari eitt sinn þegar strákur einn hafði sagt honum ýmsar sögur eftir Njáli sem hann kannaðist lítt við að væru sannar. Vera má þó að þessir útreikningar hv. 2. þm. Austurl., sem hann hefur haldið að okkur hér í hálfa þriðju klukkustund, fái að einhverju leyti staðist. Úr því verður reynslan að skera. Þetta mál um járnblendið hefur verið mikið rætt og á sér langan aðdraganda. Saga þess er margþætt. Þar hafa ýmsir ráðamenn og sérfræðingar látið álit sitt í ljós. Og með lögum nr. 10 frá 26. apríl 1975 var ríkisstj. heimilað að stofna hlutafélag til að reisa og reka kísiljárnsverksmiðju á Grundartanga við Hvalfjörð í samvinnu við bandaríska stórfyrirtækið Union Carbide. Nú er það ekki ætlun mín að rekja aðdraganda þessa máls eða sögu í mörgum orðum. rétt er þó að nefna nokkur atriði. Það hefur orðið mönnum mikið umhugsunarefni, hvers vegna risaveldið Union Carbide óskaði eftir að hætta við fyrirhugaða þátttöku í þessum félagsskap. Sumir telja að mannaskipti í stjórn þess stórfyrirtækis hafi leitt til þessarar niðurstöðu. Hv. 4. þm. Reykv. vek að því í ræðu sinni í dag. Aðrir segja aðalástæðuna vera þá, að forraðamönnum Union Carbide hafi ekki lítist á blikuna við nánari athugun, að því er varðar gróðavon og markaðshorfur. Hvað sem um hinar raunverulegu ástæður má segja, gekkst fyrirtæki þetta þó inn á að greiða það sem því bar samkv. samningum þegar samvinnuslit urðu. Ég tel ekki ástæðu til að harma það að Union Carbide hætti við aðild sína að fyrirtæki þessu, miklu fremur ástæðu til að fagna því að vel metið og traust norskt fyrirtæki skyldi koma í staðinn, stutt í raun og veru af norrænu samstarfi og fjármagni úr Norræna fjárfestingarbankanum. Þó er svo að sjá og heyra að nokkurs saknaðar kenni í afstöðu og orðum a. m. k. sumra talsmanna Alþb. út af því að Union Carbide skuli nú endanlega vera úr sögunni að þessu leyti. Ég bendi á það, sem segir í nál. frá 2. minni hl. iðnn. á þskj. 462. Þar segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Auk þess er ljóst, að frv. þetta og samningur við Elkem-Spigerverket eru í ýmsum atriðum verri en upphaflegar hugmyndir um samvinnu Union Carbide, svo sem hvað varðar sölu og markaðsmál, tæknisamvinnu og mengunarvarnir.“ Og enn segir: „Union Carbide, sem upphaflega var rætt við um samstarf við byggingu verksmiðjunnar, hafði hins vegar yfir að ráða tækni til að hreinsa útblásturinn um 99% og tækni til að endurvinna úrgang hennar. Allar umr. um mengunarþátt verksmiðjunnar og veitingu starfsleyfis í upphafi voru því miðaðar við tæknikunnáttu hins bandaríska aðila, en með tilkomu Elkems eru nú allt önnur viðhorf uppi.“ Það er sannarlega fróðlegt og frásagnarvert að heyra talsmenn Alþb. minnast sinna forna félaga í Union Carbide með allt að því grátklökkum saknaðarhreim í röddinni. Niðurstaða frsm. 2. minni hl. iðnn. er því sú, að hér sé um að ræða áhættusamt glæfrafyrirtæki hvað viðkemur arðsemi þess, eins og ástand markaðsmála er nú. M. ö. o. gengur nær öll hin langa grg. hans eða nál., alls upp á 12. bls., út á það að skeggræða um hina fjárhagslegu uppbyggingu fyrirtækisins og hæpinn fjárhagslegan grunn þess. Hann ræðir m. a. þar og einnig í ræðu sinni hér í dag um rekstrarhorfur og hæpna arðsemi verksmiðjunnar, stálmarkaðurinn eigi nú í erfiðleikum í heiminum, hráefnakostnaður. sé mikill, hallalaus rekstur sé næsta vonlaus, niðurstaða hvað viðkemur arðsemi: Fjárglæfrar. Þetta kom einnig fram hjá hv. síðasta ræðumanni. Vonandi sýnir þetta aðallega vaxandi ábyrgðartilfinningu á svið fjármála og má það til tíðinda telja úr þessari átt. Að vísu ræddi hv. frsm. 2. minni hl. mengunarmálin í síðari hluta ræðu sinnar, en einhvern veginn fannst mér hann skipa þeim í annað sæti. Hv. iðnn. hefur klofnað í þrennt í þessu máli. Sá hlutinn, sem ég hef nú minnst á, leggur til að frv. sé vísað frá með rökstuddri dagskrá l. minni hl. iðnn. leggur til að frv. verði fellt. Um þetta fjallar sá minni hl. í þskj. 461. Þar segir hv. 1. þm. Norðurl. e. að vísu. „Elkem-Spigerverket er myndarlegt og traust fyrirtæki en engin góðgerðarstofnun fremur en við er að búast. Það er ekki eins og að hafa himininn höndum tekið að þurfa á slíkum viðskiptum sem þessum að hrekjast frá einum auðhringnum til annars, hvort sem hann á heimilisfang í New York eða Osló.“ Ég leyfi mér að víkja að öðru sem þessi talsmaður hv. 1. minni hl. iðnn. segir undir rómverskum lið III í sínu plaggi. Þar segir hann eitthvað á þá leið, að bak við hugmyndina um kísiljárnsframleiðsluna á Grundartanga liggi sú ímyndun, sem festi rætur hér á landi snemma á þessari öld, að leið íslendinga til hagsældar og framfara lagi í því að virkja fallvötn landsins til raforkuframleiðslu í þágu stórfyrirtækja og gilti þá einu hvort slík fyrirtæki væru innlend eða erlend, aðalatriðið væri að ná tangarhaldi á auðmagn: og tæknikunnáttu til þess að koma upp þess háttar fyrirtækjum. „Þessi stefna var ekki einvörðungu boðuð með köldum rökum efnishyggju og talnaspeki,“ segir þessi hv. talsmaður, „heldur allt eins með skáldlegum draumsjónum og listrænum tilfinningahita. En reynslan hefur sýnt að þessi hugsjón er blekking.“ Þarna finnst mér hann víkja, þessi hv. alþm., heldur kuldalega að aldamótamönnum okkar sem sáu í anda „knörr og vagna knúða krafti, sem vannst úr fossa þinna skrúða“ o. s. frv. En e. t. v. höfðu þeir ekki eins mikla möguleika til að koma hugsjónum sínum og fyrirætlunum í framkvæmd og við kunnum að eiga nú á dögum. Og hann leggur til, eftir að hafa skrifað tvo rómverska kafla í viðbót, nr. IV og V. að frv. þetta verði fellt. Meiri hl. iðnn. leggur til í nál. á þskj. 455 að frv. verði samþykkt, þó að fyrirvarar prýði þar undirskriftir tveggja nm. Þess er getið í nál. að margir fundir hafi verið haldnir um málið og fjölmargra upplýsinga aflað. Það kemur fram í nál. þessu, að n. hefur m. a. haft samband og átt viðræður við Náttúruverndarráð, líffræðistofnunina, Heilbrigðiseftirlit ríkisins, Vita- og hafnamálaskrifstofuna, Járnblendifélagið, Orkustofnun og Landsvirkjun. Enn fremur hafa komið á fund til n. forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar og fulltrúi hans, ráðuneytisstjórinn í iðnrn., ritari viðræðunefndar um orkufrekan iðnað, formaður verkalýðsfélagsins á Akranesi og stjórnarmaður frá verkalýðsfélaginu á Hvalfjarðarströnd ásamt oddvita Skilmannahrepps. Það er sagt, að allir þessir aðilar hafi skýrt viðhorf sín til verksmiðjumálsins, sem voru yfirleitt jákvæð, segir þar. Einnig er nefnt í nál. að haft hafi verið samband við Guðmund Guðmundsson efnafræðing, stjórnarmann í Sementsverksmiðju ríkisins, og rætt við hann sérstaklega um hvort og hvernig mætti nýta ryksalla frá járnblendiverksmiðjunni í sement. Talið er að menn geti gert sér vonir um þetta atriði. Það er ofureðlilegt, og við þurfum ekki að fara í neinar grafgötur um það, að skoðanir manna eru skiptar um gildi stóriðju fyrir íslendinga. Það má telja þetta mjög eðlilegt, þar sem um slík mál er að ræða þar sem við erum í rauninni að feta okkar fyrstu skref á þeirri braut, þó að hins vegar megi teljast mjög óeðlilegt þegar ýmsir hv. alþm., eins og hér var bent á í dag, eru að tala um iðnað, stóriðju, nýiðnað og hvað þeir kalla þetta allt saman og hvernig þeir flokka það og eftir hvaða reglum. Það er rétt að ýmsir óttast mengun og óheilbrigði af völdum slíkrar verksmiðju og af slíkum ótta snúast þeir gegn málinu. En hér er m. a. vitnað í skýrslu Náttúruverndarráðs til Heilbrigðiseftirlits ríkisins frá 1975, þó ég hirði ekki að lesa þá umsögn upp. Í þessu nál. er einnig bent á reynslu umhverfisyfirvalda í Noregi. Þar er því haldið fram, að ekki hafi komið fram neinar upplýsingar sem bendi til þess að slík mengun sem talin er stafa frá slíkum verksmiðjum hafi haft skaðleg áhrif á gróður eða dýralíf. Það má einnig benda á, án vitaskuld hefur mengunarvörnum á þessu sviði fleygt fram hin síðustu ár. Tækni til þess að mæta slíkum skaðvænlegum áhrifum er með allt öðru móti núna heldur en var fyrir tiltölulega fáum árum. enda er starfsleyfi til handa járnblendiverksmiðjunni bundið ýmsum ströngum skilyrðum, eins og bent hefur verið. Þessi meiri hl. iðnn., sem ræðir mál sitt á þskj. 455, leggur til, eins og ég hef nú bent á, að frv. sé samþ. Oft og iðulega hefur verið um það rætt, af flestum alþm., að ég ætla, að nauðsynlegt sé að skjóta fleiri styrkum stöðum undir íslenskt atvinnulíf, þó að hv. 2. þm. Austurl. minnti á þessa setningu eða svipaða í hálfgerðum háðglósutón eða hálfkæringi áðan. Þegar hafist var handa um fyrstu stórvirkjanir fallvatna herlendis var það mat hæfustu og raunsæjustu manna, að slíkt yrði óframkvæmanlegt a. m. k. fyrst í stað án þess að hafa allstóran orkumarkað. Þannig var álverksmiðjan í Straumsvík tengd Búrfellsvirkjun og Grundartangaverksmiðjan eða önnur stóriðja af svipuðu tagi tengd Sigölduvirkjun. þær ríkisstjórnir, sem setið hafa að völdum á Íslandi frá því að stórvirkjanir hófust, hafa lagt mikið kapp á störf og rannsóknir stóriðjunefndar eða nefndar til að leita að hentugum orkufrekum iðnaði, eins og það hefur oft verið orðað. Það er nánast hending ein, að samstarfið við Union Carbide skyldi ekki verða endanlega staðfest og innsiglað í tíð vinstri stjórnarinnar undir yfirumsjón orku- og iðnrh. Alþb. Þetta vita allir sem vilja vita, og þetta kom mjög greinilega fram hjá hv. 4. þm. Reykv. síðdegis í dag. Hvort það samstarf hefði enst lengur eða skemur undir þeim hatti veit náttúrlega enginn, en vel má svo vera. Hitt má svo segja, að það sé óþarfi fyrir þá ríkisstj., sem við tekur hverju sinni, að feta í fótspor frafarandi ríkisstj. Ljóst er þó að erfitt er að söðla alveg um, ekki síst í orkumálum, þar sem allar rannsóknir og undirbúningsaðgerðir eru sérlega fjárfrekar og tímafrekar, en orkueftirspurnin á hinn bóginn mjög aðkallandi og aðgangshörð. Við þurfum að efla iðnaðinn, hvaða nöfn sem honum eru gefin, og gera hann fjölþættari. Bent hefur verið á að kísiljárnsframleiðslan sé nátengd stálframleiðslunni, sem er ein af grundvallariðngreinum nútíma tækniþjóðfélags. Öllum atvinnurekstri fylgir áhætta og í raun og veru margs konar mengun. Við komumst aldrei langt án þess að taka einhverja áhættu, það er deginum ljósara. Að sjálfsögðu verður að gæta hófs og hollustuhátta, sýna fyllstu gætni, leggja áhersla á umhverfisvernd. En það er allt önnur aðstaða nú og fullkomnari tækni til að hamla gegn hvers konar mengun og óhollum áhrifum í atvinnurekstri, bæði hér og annars staðar. Og það er ljóst og þess er krafist, að slíkri tækni eigi og verði beitt til hins ítrasta til að hamla gegn hvers konar skaðlegum áhrifum. Við megum ekki gleyma því, að fyrirhuguð verksmiðja á Grundartanga er íslenskt fyrirtæki, háð löggjöf landsins, lögsögu og yfirstjórn okkar sjálfra. Hún á að veita mörgu fólki örugga og lífvænlega atvinnu, auka fjárrað okkar, framkvæmdagetu og gjaldeyrisöflun og stuðla að bættum lífskjörum landsmanna.



Virðulegi forseti. Þegar vitnað er í menn eins og Sigurð skólameistara, orðheppna menn, þá er viðkunnanlegra að rétt sé með farið. Athugasemd Sigurðar skólameistara: „Þetta var nú ljóta Njálan,“ var ekki sögð af því tilefni að nemandi hans kynni ekki það sem hann átti að kunna í Njálu. Sigurður var að prófa nemanda í íslensku og þótti hann standa sig illa, kunna lítið í móðurmálinu. Og þá spurði meistari: „Heyrðu, góði minn, hver hefur kennt þér íslensku?“ Og nemandinn svaraði: „Hann heitir Njáll.“ Og þá var það sem meistari sagði: „Þetta var nú ljóta Njálan.“ Ræða hv. síðasta ræðumanns var því miður nokkuð með svipuðum blæ og þessi tilvitnun hans í Sigurð skólameistara eða þau tildrög sem hann sagði hafa verið til orða hans. Ég verð að segja það, af því að hér talaði ágætur dalamaður, að þetta var ljóta Laxdælan. Mér kemur satt að segja á óvart að heyra þennan tón allt í einu í þessum hv. þm. Það mátti hann eiga, að fyrir tveimur árum hafði hann miklu meiri fyrirvara varðandi stuðning sinn við Grundartangaverksmiðjuna, benti á ýmislegt sem mátti verða mönnum til varnaðar. Nú hefur hann alveg frelsast, að því er virðist, og er farinn að halda ræður í svipuðum dúr eins og hæstv. landbrh. flutti um þá sælu sem biði byggðarlagsins þar efra með tilkomu þessarar verksmiðju.  Annars er ég ekki hingað kominn í þennan stól til þess að bera neitt í þann læk sem þegar er orðinn barmafullur af óhrekjanlegum röksemdum gegn Grundartangaverksmiðjunni. Mig langar aðeins að drepa á nokkur atriði sem mættu kannske verða mönnum umhugsunarefni. Hvernig stendur á þessu kappi sem stjórnvöld leggja á að fá þessa verksmiðju, þrátt fyrir þær staðreyndir sem fyrir liggja? Það er búið að sýna fram á það, að ef rekstur þessarar verksmiðju hefði verið hafinn á s. l. ári, þá hefði tapið orðið um 800 millj. Það er búið að sýna það, að raforka til verksmiðjunnar er sama sem gefin. Það er búið að sýna fram á, að þessu fyrirtæki er ekki gert að hlíta ákvæðum um mengunarvarnir nema að takmörkuðu leyti, þegar tekið er tillit til þeirrar kröfu sem Heilbrigðiseftirlitið gerði í þessum efnum. Það er búið að sýna fram á þetta, það er búið að sýna fram á hitt. Hér eiga útlendingar hlut að máli, eins og oft áður í stórmálum á undanförnum áratugum. Ég er þeirrar skoðunar, að þegar sagnfræðingar framtíðarinnar fara að kanna þetta tímabil, þá verði það eitt helsta rannsóknarefni þeirra og undrunarefni jafnframt hvað hafi ráðið afstöðu valdamanna þessarar þjóðar gagnvart útlendingum. Svo segir í hinni ágætu bók, Atómstöðinni, að hvenær sem Búi Árland nálgaðist Uglu eða yrti á hana, þá „fékk hún í hnén“, eins og nóbelsskáldið orðaði það. Það er engu líkara en íslenskir valdamenn, þeir sem mestu hafa ráðið um íslensk stjórnmál á undanförnum áratugum, hafi „fengið í hnén“, aftur og aftur „fengið í hnén“, þegar þeir hafa staðið frammi fyrir útlendu valdi. Svona virðist þetta hafa verið í sambandi við hermálin, landhelgismálið aftur og aftur og nú í sambandi við stóriðjuna. Ég vona að sú komi tíð að þeir menn, sem mestu ráða um örlög þessarar þjóðar, hætti að „fá í hnén“ gagnvart útlendu valdi. Nú er farið að fækka á fundinum, ýmsir þeir, sem töluðu hér í dag, eru horfnir af vettvangi. Hv. þm. Benedikt Gröndal, formaður Alþfl., veittist að þeim eina fulltrúa frá iðnn. sem gerði málinu raunverulega einhver skil, veittist að honum beinlínis fyrir það. Ef við hefðum ekki fengið ræðu hv. þm. Sigurðar Magnússonar og samanburð hans á kröfum Heilbrigðiseftirlitsins og svo aftur á móti starfsleyfinu sem veitt var til vinnslu á Grundartanga, þá hefðum við ekki vitað það sem við vitum núna um hættuna sem vofir yfir byggðarlaginu þar efra, mengunarhættuna sem vofir yfir þegar verksmiðjan tekur til starfa. Fyrir þetta veittist hv. þm. Benedikt Gröndal sérstaklega að Sigurði Magnússyni, kallaði þetta sparðartíning, auvirðilegan sparðartíning. Og til þess nú að allir vissu að hann, Benedikt Gröndal, hefði fjallað um mengunarhliðina af samviskusemi, þá lét hann þess getið að hann hefði talað við forstöðumann Heilbrigðiseftirlitsins og sannfærst um það af því samtali að allt væri í besta lagi. Menn sýna hver af öðrum mjög vítavert ábyrgðarleysi í sambandi við þetta mál. Og málflutningur sumra kemur mjög á óvart, þegar hann er miðaður við það sem þeir hafa verið að segja á öðrum vettvangi. Hv. þm. Þórarinn Þórarinsson, form. þingflokks Framsfl., sagði frá því í dag, að þegar við vorum báðir staddir vestur í New York, þá hefði hann orðið var við það, að ég hefði aflað mér gagna um Union Garbide og ég hefði leyft honum að athuga þessi gögn. Það er rétt, ég reyndi að leiða hann í allan sannleikann um rennan auðhring, og ég verð að segja það, að hann reyndist hinn námfúsasti nemandi, enda játaði hann í dag að það hefði verið kominn í hann mikinn beygur varðandi samstarfið við þennan auðhring eftir að ég hafði haft hann í læri, miðlað honum fróðleiknum vestur í New York. En hann er ekki fyrr kominn heim heldur en hann turnast, lendir þá í öðrum og verri félagsskap og endurskoðar þessa afstöðu sína. Mér hefur því virst núna að undanförnu, þegar ég hef lesið leiðara Tímans, að þessi hv. þm. hafi aftur verið að vitkast. Það má vitna í þessa leiðara sem svar við málflutningi hv. þm. Hér í dag. Hann segir t. d. 11. jan. - undir leiðarann skrifar ÞÞ: „Reynslan af viðskiptunum við álhringinn“ - hann er að að ræða um mengunina í Straumsvík - „hvetur vissulega til varfærni þegar fjölþjóðafyrirtæki eiga í hlut, og undarlegt hlýtur það að þykja ef einhverjir láta sig dreyma um frekari samninga við hann meðan hann vill ekki hlíta íslenskum lögum, ekki greiða eðlilegt orkuverð og ekki fullnægja loforðum um umhverfisvernd.“ Og svo bætir hann við: „Annars mun það rétt, að hann er hvorki verri né betri en fjölþjóðafyrirtæki eru yfirleitt. Þess vegna ber smáþjóðum eins og íslendingum að eiga sem minnst undir þeim.“ Og lýkur leiðaranum á þessum orðum: „Íslendingum hefur gefist best og mun áfram gefast best að treysta á eigið framtak.“ Þegar ég las þetta var ég sannfærður um að höfundurinn væri á móti Grundartangaverksmiðjunni. Í leiðara 10. mars, sem heitir: „Er þörf fyrir stóriðju útlendinga?“ er tónninn alveg þessi sami. Hv. þm. Þórarinn Þórarinsson lykur þeim leiðara með þessum orðum: „Ísland býður þjóðinni þannig vissulega mikla möguleika til góðrar afkomu ef hana brestur ekki framtak til að hagnýta þá. Íslendingar þurfa vissulega ekki að gerast háðir erlendri stóriðju á neinn hátt.“ Þetta tel ég að merki það, að við þurfum ekki heldur að gerast háðir Elkem-Spigerverket. Og sá, sem þetta segir, hann er, meðan hann er að semja þennan leiðara, á móti Grundartangaverksmiðjunni. Það eru nú reyndar ennþá fleiri framsóknarmenn. Situr einn á vinstri hönd hv. þm. Þórarni Þórarinssyni núna, sem áreiðanlega er á móti henni líka. Og ég sé a. m. k. tvo sem eru það áreiðanlega í hjarta sínu. Þar með er nú eiginlega upp talið Framsóknarliðið í salnum þessa stundina, að undanskildum hæstv. ráðh. En nú kem ég að því, hvers vegna framsóknarmenn, að undanskildum tveimur, koma ekki fram og mótmæla, lýsa yfir þessari afstöðu sinni. Mér er ljúft að vitna það, að þegar ég rabba við þessa menn marga hverja eru þeir nákvæmlega sammála mér um öll helstu mál. Og þetta segi ég þeim til hróss. Ég finn yfirleitt engan mun þegar ég rabba við þessa menn einslega. En svo kemur annað til skjalanna þegar á að fara að afgreiða mál. Þá gerist svipað og þegar fóstrur á dagheimilum fá sér göngu með börnin. Þá ganga þær á undan og halda í band og börnin koma á eftir og halda öll í þetta band. Þetta sama er að gerast með þingflokk Framsfl. á þessari Grundartangagöngu. Það gerist yfirleitt í þessum göngutúrum, að það eru einhverjir óþekktarormar. Tveir hafa svolítið vikið frá, sleppt bandinu, en afgangurinn dregst með, öll strollan. Og sú fóstra sem teymir strolluna samkvæmt fyrirskipun frá forstöðukonu dagheimilisins, sú fóstra sem hefur verið að skrifa þá leiðara, sem ég var að lesa hér úr áðan, hún ber ábyrgð á göngunni. Hún er látin taka ábyrgðina. Það er eitt af mörgum merkilegum rannsóknarefnum, þetta Framsóknarfyrirbæri, þessi tvískinnungur sem kemur t. d. fram annars vegar í þeim leiðurum, sem. ég var að vitna í, og svo málflutningi hv. þm. Þórarins Þórarinssonar hér í dag. Ef ég vissi ekki af reynslu að maðurinn er fyllilega normal, þá mundi maður nefna í þessu sambandi það sem er nefnt „skizofrenia“. Hvað allt væri nú miklu gæfulegra fyrir þessa þjóð ef þessir ágætu menn, sem skipa þingflokk Framsfl., höguðu sér eins og þeim er í raun og veru eðlilegt í stórmálum. Þá væri búið með allar Grundartangaáætlanir. Við værum líka búnir að losna við herinn. Því vil ég bæta við þeirri ósk, að sú komi tíð að þessir framsóknarþm. hagi sér eins og þeim er eðlilegt í stórmálum. Hæstv. iðnrh. hefur í sambandi við stóriðjumál gefið ýmsar yfirlýsingar. Til að mynda gaf hann þá yfirlýsingu í sambandi við hugmyndir um að koma upp álveri í Eyjafirði, að slíkt kæmi auðvitað ekki til mála í andstöðu við vilja heimamanna, - kæmi alls ekki til mála nú er það svo með Grundartangann, að það mál hefur aldrei verið borið undir heimamenn. Þessi nýi samningur hefur aldrei verið ræddur þar á almennum fundi. Og það fullyrði ég, að allur þorri manna á Vesturlandi, ég get ímyndað mér 70–80% af borgfirðingum, þeir eru harðir andstæðingar þessarar verksmiðju. Og þeir hafa spurt mig, bændur þar efra, þegar þeir hafa verið að heyra þessar yfirlýsingar hæstv. ráðh.: Af hverju gildir ekki sama um okkur og t. d. eyfirðinga? Ég vil nú beina þessari fyrirspurn til hæstv. ráðh. Og ég læt það fylgja með til hv. þm. Vesturl., sem hér eru staddir, að ég skora á þá að efna með mér til almennra funda í kjördæminu um þetta mál áður en það fær hér endanlega afgreiðslu, svo að hæstv. iðnrh. geti fengið um það að vita hvar menn á Vesturlandi standa í þessu máli. Og þá vænti ég þess, að hann standi við þær yfirlýsingar sínar að honum detti ekki í hug að þröngva upp á heimamenn verksmiðju eins og þessari þvert gegn vilja þeirra. Þetta er eitt af þeim dapurlegu kvöldum sem jafnan verður óþægilegt að minnast. Málið er afgreitt. Liðið er allt tilbúið. Strollan er komin á bandið. Það er oft talað um virðingu Alþ., hún sé ekki nógu mikil. Engin furða kannske. Árið 1949, rétt eftir að búið var að ganga frá aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu með þeim hætti sem það var gert, því að þá fengu íslensk stjórnvöld heldur betur í hnén, þá var ég ritstjóri að tímariti, mánaðarriti, sem gefið var út af ungum sósíalistum, og það kom til mín skáld, Steinn Steinarr, með kvæði sem nú er orðið frægt. Það heitir „Eir“. Skáldið ávarpar styttu, „standmynd, sem steypt er í eir“, byrjar sísvona: „Jón Sigurðsson forseti, standmynd, sem steypt er í eir.“ Seinna í kvæðinu segir skáldið: „Ó, þú, sem einn sólbjartan morgun varst hamingja mín.“ Það er nótt þegar skáldið stendur þarna og ávarpar Jón forseta, nótt og myrkur, eins og núna, þegar búið er að draga tjöldin fyrir gluggana hérna í salnum. Og þó að nú séu næstum 30 ár síðan skáldið orti þetta, þá sýnist mér að hugleiðingar þess eigi við enn í dag. Ég tek sem dæmi þessar ljóðlínur: „Eitt þögult og dularfullt hús stendur andspænis oss, og enginn veit lengur til hvers það var forðum reist, en nafnlausir menn, eins og nýkeypt afsláttarhross, standa náttlangt á verði, svo það geti sjálfum sér treyst. Jón Sigurðsson forseti, standmynd, sem steypt er í eir, hér stöndum við saman í myrkrinu - báðir tveir.“

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) Hæstv. forseti. Þessar umr. eru nú orðnar langar og er nú ekki ástæða til að lengja þær mikið. En mér datt í hug núna þegar hv. 5. þm. Vesturl. fór héðan úr ræðustólnum gömul saga sem sögð var af konu sem kom í verslun og ætlaði að kaupa púðursykur og hafa það tvö pund, og þá sagði verslunarmaðurinn: „Kíló er það nú kallað.“ Þá sagði gamla konan: „Alltaf heyrir maður nú eitthvað nýtt. Er það nú ekki lengur kallað púðursykur.“ Þetta er í fyrsta skipti í þau ár, sem ég hef hlustað á ræður hv. 5. þm. Vesturl., sem ég hef heyrt hann segja frá því að hann væri sósíalisti. Það er eitt af því sem hann hefur forðast að nefna og talið mjög fráleitt að vera að segja frá. Hins vegar hefur hann haft þann hátt á sem hann hafði áðan, og það þekkti ég vel, að hann segði frá því að það bæri ekki mikið á milli sín og framsóknarmanna. Þeir væru að vísu misjafnlega góðir, en ögn betri tegundin væri eins og hann og þess vegna ættu menn að kjósa sig, en ekki að vera kjósa Framsókn, enda hefði hún alveg nóg af atkv. á Vesturlandi. Ég man t. d. eftir því á framboðsfundunum fyrir síðustu kosningar í Vesturlandskjördæmi, að þá sagði hv. 5. þm. Vesturl.: „Hann Halldór er svo góður landbrh., það hafa ekki aðrir verið betri, og til þess að tryggja að hann verði áfram verðið þið að kjósa mig.“ Þess vegna þekkti ég þetta ósköp vel, að framsóknarmenn væru ágætir, og að hv. 4. þm. Reykv., Þórarinn Þórarinsson, væri ágætismaður nema hann færi að gera einhverjar aths. við það sem hv. 5. þm. Vesturl. segði, þá fóru gæðin af. Þetta kannaðist ég allt saman við. Ég kannaðist líka við það, að þegar hæstv. iðnrh. ásamt mér boðaði til fundar til að kynna þetta mál uppi í Leirarsveit, þá kom hv. 5. þm. Vesturl. með tvo þingeyinga og lét þá biðja um orðið á undan bændunum í Leirársveit og heimamönnum í héraði. Þetta fannst honum eðlileg kynning og passa vel.  Ég kann ekki heldur við það, og ég ætlaði hv. 5. þm. Vesturl. stærri hlut en það, þegar hann segir að við séum háðir norðmönnum af því að við eigum í fyrirtæki með þeim þar sem við höfum meiri hluta. Hverjir bregðast? Þá eru það við sjálfir sem bregðumst, en ekki norðmennirnir. Meira að segja er það svo í okkar pólitísku flokkum, að þar erum við ekki hver háður öðrum þó að skoðanir okkar liggi saman. Við reynum, ef ber á milli, að sameina okkur um það þegar á þarf að halda og við þurfum að koma fram málum sem máli skipta. En það þýðir ekki að við séum háðir, heldur er það ákvörðun okkar, hvers og eins, að standa að þeim málum sem flokkur okkar og ríkisstj., sem við stöndum að, kemur fram fyrir þjóðina, af því að við vitum að það gera það ekki aðrir betur. Þetta er ljóst, og ég efast ekkert um að samstarf okkar við norðmenn verður með þeim hætti að fulltrúar okkar í þeirri stjórn og því fyrirtæki hafa alveg í fullu tré við þá. Ég er ekkert kvíðinn út af því. Ég tel að okkar menn hafi sýnt það í stærri málum og veigameiri að þeir hafa í fullu tré við erlendar þjóðir, þó miklar séu fyrir sér, og hafa sigrað þær og leitt þær sjálfir inn á rétta braut. Þessu held ég að hv. 5. þm. Vesturl. verði að gera sér grein fyrir og eigi að hafa í frásögn þegar hann fer næst að tala við kjósendur okkar þar efra og segja þeim að nú ætli hann að reyna að komast inn á þessa braut fyrir áhrif frá Framsókn. Út af því, sem háttv. þm. Austurl. sagði hér í kvöld, þá væri það mikið verk sem ég ætti fyrir höndum ef ég ætlaði mér að fara að ræða þá ræðu alla, enda sagði einn frammi á ganginum: Þetta er nú ekki mikið, því hann er ekki nema hálfdrættingur á við samþm. sinn á Austurlandi, hv. 3. þm. Austurl., í tíma, hann er ekki kominn upp í nema 21/2 tíma, Sverrir komst í fimm, hv. 3. þm. Austurl., á sínum tíma, svo þeir eru færir til verka þar. Hitt held ég að okkur muni ekki bera saman um, og hélt ég þó að við hefðum báðir allsæmilegt minni, að þegar ákvörðunin var tekin um Sigöldu hafi það ekki verið af þáv. iðnrh. tengt því að það væri verið að vinna að því að fá erlent fyrirtæki til að taka þátt í atvinnurekstri hér, sem keypti raforku frá Sigöldu, og þess vegna væri hægt að virkja hana í einum áfanga. Þetta tel ég mig muna, að það hafi verið stefna þáv. hæstv. iðnrh. að fara inn á þessa braut þá og hann hafi byggt ákvörðunina um að virkja Sigöldu í einu lagi einmitt á þessu. Ég man hitt líka jafnvel, að hv. 2. þm. Austurl., þá hæstv. sjútvrh., hafði aðra skoðun á málinu. Hann var á móti málinu frá upphafi. Þess vegna er ekki um snúning frá hans hendi að ræða. Hitt kann ég ekki við og hef áður mótmælt, að því sé haldið fram að þáv. hæstv. iðnrh. hafi staðið einn í sínum flokki um þessa skoðun. Því hef ég ekki trúað og trúi ekki enn. Ég minni á það að í aprílmánuði 1974, þegar séð var til hvers mundi draga í íslenskum stjórnmálum, þá var ráð hv. hæstv. iðnrh. sem vildi gefa út bréf til Union Carbide um það, að að afstöðnum kosningum mundi verða staðið við samninga við þá, og ef ég man rétt, þá var það þáv. stjórnarandstaða í Sjálfstfl. sem ekki taldi tímabært að gefa út þetta bréf. Ég treysti því að hv. 2. þm. Austurl. muni þetta eins og eg.  Nú verð ég að segja það, að mér fannst það dálítið merkilegt í dag þegar ég heyrði saknaðartón t. d. í ræðu hv. frsm. minni hl. yfir því, að það skyldi slitna upp úr samningum við Union Carbide, þeir hefðu verið betri en þeir norsku. Og þessa kenndi jafnvel hjá hv. 2. þm. Austurl. einnig í hans ræðu. Ég skal að vísu játa að ég þekki ekki eins vel inn á þessi fyrirtæki og hv. 5. þm. Vesturl. því hann hefur farið miklu víðar. Vafalaust hefur hann sýnt leikritið sitt núna um daginn þegar hann var fyrir vestan, ég vona að þeir hafi fengið að sjá Skjaldhamra, og þá hafa karlarnir lagast þar vestra. Ekki trúi ég öðru, því að það leikrit er gott, og ég vona hv. 5. þm. Vesturl. hafi kunnað á þeim tökin. Þess vegna er kannske saknaðartónninn núna. En það er nú fleira sem snýst, og þetta kom mér á óvart. Það fannst mér líka koma fram í ræðu hv. 2. þm. Austurl. og fannst mér það ekki óeðlilegt af svo veraldarvönum manni sem honum, að hann gerði ráð fyrir því að þannig stæðu fyrirtæki að rekstri, að það bæri ekki allt upp á sama dag og það gæti verið að illa gengi nú hjá þessu fyrirtækinu þó það gengi betur hjá því á morgun. Ég held að við höfum haft þá sögu að segja í öllum okkar atvinnurekstri, og það verður alveg sama þótt við stöndum að atvinnurekstri með mönnum frá öðrum þjóðum. Skin og skúrir skiptast á í öllum atvinnurekstri, og ástæðan til þess að við erum að reyna að gera okkar atvinnurekstur fjölbreyttari er einmitt að reyna að verjast þessum áföllum sem alltaf koma upp í öllum atvinnurekstri, en auðvitað misjafnlega, geta komið upp í sjávarútvegi í dag, landbúnaði á morgun og iðnaði þriðja daginn. Það er ástæðan fyrir því að við erum að reyna að hagnýta okkur þær orkulindir sem við höfum yfir að ráða, og þ. á m. eru fallvötnin. Hv. 2. þm. Austurl. var að tala um að hann mundi reyna að snúa framsóknarmönnum síðar meir. Ég veit nú ekki hvort á að snúa hinum í þessu máli, því ég veit ekki annað en að við hefðum sameiginlega markað þá stefnu að samstarf við erlenda aðila um atvinnurekstur hér á Íslandi væri bundið því skilyrði að við ættum meiri hl., að það færi að íslenskum lögum í einu og öllu og við reyndum að selja raforkuna á sem hagkvæmustu verði svo við gætum flýtt fyrir orkuframkvæmdunum og hagnýtt okkur fallvötnin á þennan veg. Það er svo annað mál þó að þetta hafi gerst svona eins og hv. 4. þm. Reykv. lýsti í dag. Hv. 2. þm. Austurl. lýsti þvínú yfir og það kom engum á óvart, en hann lagði nú á það áherslu og lokaði alveg augunum þá og sagði að þeir stefndu að því að fá fleiri menn inn á þing nást. Hvaða stjórnmálaflokkur gerir það ekki? Ég held að allir stefni að því, svo þetta þurfti hv. þm. ekki að segja hér. Ég skal nú reyna að fara ekki að eyða löngum tíma í þetta mál því umr. eru orðnar langar. Ég vil aðeins minna á að það, sem hefur gengið yfir núna á s.l. ári og á þessu, er að hér hafa verið uppi í fjölmiðlum, mörgum blöðum og útvarps- og sjónvarpsþáttum umr. um að landbúnaður á Íslandi væri óverjandi og óferjandi, sauðféð gengi á gróður landsins, það þyrfti að gefa með því sem færi út úr landinu og annað eftir því. Samt er það staðreynd í sambandi við útflutning á landbúnaðarvörum, að fyrir ríkissjósbæturnar hagstæðar vegna þess að kjöti fylgir ull og gæra og ullariðnaðurinn er vaxtarbroddur í okkar iðnaði og gerði það að verkum, þessi útflutningur á landbúnaðarvörum, að íslenska ríkið hafði 1200–1300 millj. kr. meiri tekjur á s.l. ári vegna gjaldeyrissölu og þar af leiðandi innflutnings heldur en greitt var í útflutningsbætur. Það þarf ekki heldur að minna á það, að hér hafa verið uppi miklar umr. hjá spekingum, sem spá inn í framtíðina, um að allur fiskur okkar væri til þurrðar genginn. Ég tek hins vegar undir það með hv. 2. þm. Austurl., og þá þekkti ég hann og þá var hann í essinu sínu þegar hann talaði um fiskinn, að auðvitað vex fiskurinn hjá okkur á miðunum þegar við erum búnir að friða landhelgina út í 200 mílur. Til þess höfum við verið að þessu. Og þeir sem sýknt og heilagt eru að reyna að telja þjóðinni trú um að allir atvinnuvegir hennar séu að ganga til þurrðar og hún hafi í raun og veru ekkert til að lifa á, það eru spámenn sem ég hef litla löngun til þess að hlusta á. Sama hefur verið uppi með iðnaðinn, að það er alltaf verið að reyna að predika að við getum ekki rekið okkar iðnað. Nú vil ég taka undir það, að við eigum að efla okkar atvinnuvegi af fullri orku og við höfum til þess mikla möguleika á öllum sviðum. En ég vil einnig minna á að uppbygging sú, sem við höfum haldið uppi í landinu, hefur gerst með erlendu fjármagni. Þetta fjármagn höfum við í flestum tilfellum fengið að lani. Þannig höfum við virkjað, þannig höfum við byggt áburðarverksmiðjuna, sementsverksmiðjuna. Þetta eru, eins og hv. 2. þm. Austurl. sagði, líka stóriðjufyrirtæki, og okkar fiskiðnaður er mesta stóriðjan í okkar landi og raunar má segja að ullariðnaður eða gæruiðnaðurinn sé orðinn það líka. Eitt af því, sem nú er til umr. og mest er talað um af þessum mönnum, sem þykjast vera framsýnir, er að þjóðin sé búin að taka svo mikil lán að nú megi hún engin láan taka meir. Mér finnst hjá þessum spekingum, en sem betur fer hefur ekki farið mikið fyrir slíkri speki hér í þessum umr. þó það hafi verið dalítill keimur af því, þá séu okkur sem sagt allir vegir bannaðir eða ófærir eða lítt færir. Þess háttar svartsýni vil ég ekki hlusta á. Ég vil hins vegar segja það, að ég tel að það, sem máli skipti í sambandi við viðskipti okkar við aðrar þjóðir í sambandi við atvinnumál, það sé höfuðatriði að við höfum meiri hl. í fyrirtækjunum og þau hlíti íslenskri lögsögu. Þetta er meginmálið. Ég vil einnig segja það, og ég tel það kost við Grundartangaverksmiðjuna, að þetta er ekkert stórfyrirtæki. Þetta er álíka fyrirtæki og sementsverksmiðjan á Akranesi. Ég veit að ég þarf ekki að spyrja hv. 5. þm. Vesturl. að því, hann veit vel að þeir á Akranesi mundu ekki vilja sleppa sementsverksmiðjunni, en það voru til menn á þeim tíma sem töldu fráleitt að byggja hana uppi á Akranesi. Og það er nú svo, að ef við ætlum að dreifa byggðinni og efla okkar byggðir úti um landið þá liggur það m. a. í því og náttúrlega undirstaðan í því er sú, að við verðum að koma þar upp atvinnufyrirtækjum því bar fjölgar ekki fólkinu nema atvinnan aukist. Þetta verðum við að gera okkur ljóst. En ég tel líka mikinn kost við slík fyrirtæki eins og þetta að ekki sé um of stór fyrirtæki að ræða, heldur fyrirtæki sem falli eðlilega að því að fjölga fólki með hæfilegum hraða í þeim byggðarlögum sem slík fyrirtæki eru sett niður í. Tel ég að Grundartangaverksmiðjan nái því takmarki. Ég tel einnig að með samningum og leyfi hæstv. heilbrrh. sé gengið frá þessum málum eins og best v erður fyrir seð. Ég efast heldur ekkert um það, ef þarf þar um að bæta, að þá muni okkar menn, sem með þessi mál fara, kunna þar full skil á og koma því í framkvæmd. Ég efast ekkert um það. Mér dettur ekki í hug að við verðum neinir undirlægjumenn í samskiptum okkar við norðmenn. Ég álít því, eins og er stefnumörkun míns flokks, Framsfl., að við getum undir vissum kringumstæðum átt fyrirtæki með öðrum þjóðum eða þegnum annarra bjóða, enda sé þessum skilyrðum fylgt, og þannig hafi verið á þessu máli haldið frá því fyrsta og til þessa dags, að ráð sé frá þessu gengið. Ég efast ekki um að það þætti ekki mikið happaverk almennt þar efra ef við kæmum í veg fyrir byggingu Grundartangaverksmiðju og hafnarinnar.



Herra forseti. Það er nú ljóta barnsfaðernismálið hver eigi þennan járnblendikróga sem allir eru nú að sverja af sér hver í kapp við annan. Hæstv. iðnrh. kennir hann fyrirrennara sínum í ráðherrastarfinu. Hv. 2. þm. Austurl. sver hann bæði af sér og flokksbróður sínum. Og hv. þm. flokksbróðir minn Þórarinn Þórarinsson kennir Alþb. þennan króga og segist hafa verið viðstaddur. En ég verð nú að segja það, að það skiptir kannske ekki miklu máli hver er ættin að þessum grip. Hann er ekki gæfulegur og það er ekki ástæða til þess að binda við hann góðar vonir. Ég held að úr því að allir aðstandendur skammast sín svo fyrir þetta afkvæmi sitt, þá ættu þeir að hætta að deila um það hverjum sé um að kenna, að það skyldi koma undir, og raunar bara gleyma því, að þessi atburður hefur átt sér stað, og gera ekki svona lagað aftur og vita hvort þeir öðluðust þá ekki meydóminn á ný. Ég get verið stuttorður í þetta skiptið. Ég gerði grein fyrir afstöðu minni við 1. umr. um málið og við umr. um járnblendisamninginn við Union Carbide árið 1975. Sú afstaða mín hefur ekkert breyst. Ég gerði mér von um það, þar sem málið hafði langa dvöl í hv. iðnn., að þá yrði það saltað þar til frambúðar eða þá að það tæki þeim breytingum að það yrði aðgengilegra. Því miður hefur raunin ekki orðið sú. Að vísu er rétt að geta þess, að einungis þrír af sjö iðnnm. fylgja frv. án fyrirvara. Hv. þm. Lárus Jónsson og hv. þm. Benedikt Gröndal var kaþólskari en páfinn í iðnn. og fús að taka alla áhættu af þessari samningagerð, og þar með sýnist mér þá að nál. sá réttnefnt meirihlutaálit. En ég verð að segja það, að mér þykir þeir hv. þm. sýna verulegan kjark og óraunhæfa bjartsýni sem ekki ala í brjósti efasemdir um réttmæti þess að fylgja þessu máli eftir þær upplýsingar sem hafa komið í ljós við nána athugun á málinu. Rafmagnsverðið er of lágt og ráð er engin skynsemi í því að selja rafmagn eftir þessum orkusölusamningi. Orkumálastjóri hefur að vísu látið í ljós með mjög þokukenndum orðum, eins og hv. 2. þm. Austurl. benti á, í fskj. með nál. á þskj. 462, að orkuverð á forgangsorkunni verði svipað og framleiðslukostnaðarverð hjá Sigöldu ef miðað er við 40 ára afskriftatíma og 10% vexti. Það má vera að þetta sé rétt hjá honum. En þessi sala tekur ekkert mið af því raforkuverði, sem verður eftir að Krafla er komin í gagnið og farin að „færa ljós og yl“, og ekki heldur af orkuverði frá Hrauneyjafossi. Þessi stefna getur ekki gengið. Það verður að reisa rönd við því að íslendingar verði sífellt að greiða niður orkuverð til útlendra stórfyrirtækja og taka á sig sjálfir allar hækkanir. Um þetta efni höfum við hv. 1. þm. Norðurl. e. flutt till. til þál. um raforkusölu á framleiðslukostnaðarverði á þskj. 306. Við vekjum þar athygli á aðferðum norðmanna við verðlagningu á raforku til orkufreks iðnaðar, en hún er breytileg á nýjum samningum eftir framleiðslukostnaðarverði ríkisrafveitnanna norsku. Ég hef gert grein fyrir því máli hér í þessum ræðustól og þarf ekki að rifja það upp hér. En í stað þess að þessi samningur gerir ráð fyrir orkuverði 31/2 eyri yrði fyrirtækið að greiða 61/2 eyri norskan ef það yrði reist í Noregi. Svona framferði er rangt og það bindur framtíðinni byrðar sem illt er að rísa undir. Þetta fer fyrirsjáanlega eins og í Straumsvík. Verðið verður fyrr en varir allt of lágt og strax og næsta orkuver tekur til starfa eru íslenskir notendur farnir að greiða niður verðið. Það, sem kallað er afgangsorka og orkusala í þessum samningi, er ekki raunverulega afgangsorka. Það er ráð sem Norðmenn kalla „fastkraft med afbrudsklausul“. Það á að greiðast með 75% af forgangsorkuverði. Þetta liggur í því hverjir eru afhendingarskilmálarnir og magn orkunnar, þessar 244 gwst. á ári til jafnaðar á samningstímanum. Ég vonaði sannarlega að hv. frsm. n., 1.þm. Suðurl., áttaði sig á málinu, en hann hefur ekkert lært og hann hefur heldur engu gleymt. Hann er enn þá með sömu rökin sem hann hefur alltaf haldið fram af óhugnanlegri þrautseigju um hagnaðinn af raforkusölu til álversins í Straumsvík, því miður. Þá er það áætlun Þóðhagsstofnunar um 800 millj. kr. tap sem orðið hefði 1976 ef verksmiðjan hefði þá verið tekin til starfa og rekin með fullum afköstum og þá miðað við skilaverð Fesils það ár, sem er auðvitað það eina raunhæfa. Storm P. sagði að það væri erfitt að spá, sérstaklega um framtíðina. Þjóðhagsstofnun þurfti ekkert að spá, því að hún þurfti bara að setja dæmið upp út frá gerðum hlutum og þekktum stærðum og reikna svo, og þeir reiknuðu og fengu út 800 millj. kr. tap fyrir skatta. Það er von að hv. 2. landsk. þm., Benedikt Gröndal, tali hér skörulega um áhættu sem sé óforsvaranlegt að taka ekki. Svo kemur greiðslubyrði ríkissjóðs. Hv. þm. Lárus Jónsson, einn af iðnaðarnm. í hv. d., fékk starfsmann stóriðjunefndarinnar og Seðlabankans og Járnblendifélagsins og guð veit hvað til þess að gera útreikninga á greiðslubyrði vegna hlutafjárframlaga. Greiðslubyrðin á að vera samkv. beim upplýsingum, sem hann var hér að leggja fram í dag, 3 400 millj. umfram tekjur til 1985, og þá eru lögð til grundvallar lan til 15 ára á 8.5% vöxtum. Þetta er gert samkv. rekstraráætlun Jánblendifélagsins sjálfs og af þessum þrígilda starfsmanni. Þá er eftir náttúrlega bygging hafnarinnar og að sjálfsögðu sú greiðslubyrði, sem af henni hlýst. Ég er ekkert hissa á því þó að hv. þm. Lárus Jónsson skrifi nú undir með fyrirvara. Að vísu væri hreinlegra af hv. þm. að leggjast gegn fyrirtækinu eins og hv. þm. Ingvar Gíslason, vegna þess að það er engin lausn að íslendingar eigi fyrirtækið einir. Það eru miklu fleiri ókostir á frv. heldur en þessi. Ég er ekki sammála flokksbróður mínum og formanni þingflokksins um það, að samningarnir hafi batnað mjög við það að Union Carbide sé úr spilinu, en Elkem sé komið í staðinn. Ég hef að vísu ekkert góða trú á Union Carbide. En þeir hafa sýnt það, eins og hv. þm. Jónas Árnason og Þórarinn Þórarinsson tóku eftir um árið þegar þeir voru fyrir vestan, að þeir kunna að græða hjá Union Carbide og þarna var ekki gróðavon. Menn geta svo velt því fyrir sér, hvort það hafi verið teflt eitthvert valdatafl þarna innan hringsins. Ég legg ekki mikinn trúnað á það. Ég held að það komist ekki þar að stjórnaðrir menn en þeir sem bera þó nokkurt skyn á rekstraráætlanir og hagnaðarvon. En hvers vegna Elkem þrátt fyrir þetta allt saman leggur í þessa áhættu, að taka batt í fyrirtækinu, væri náttúrlega freistandi að velta fyrir sér. Áhætta þeirra er að vísu ekki nærri eins mikil og ÍSALs, bar sem þeir geta selt félaginu tækniþekkingu upp í hlutabréf og verðlagt hana sjálfir. Þeir gætu einnig ætlað að hagnast á sölu hráefna til Járnblendifélagsins. Japanir eru að leggja kísiljárnsmarkað heimsins undir sig, og það kann að vera að Elkem-hringurinn megi ekki vegna hluthafa sinna heima fyrir láta mikinn bilbug á sér finna. Þar kann að vera hluti af skýringunni af hverju þeir færa út kvíarnar hér. Það kann að vera að þeir eigi óþægilegt með að fá leyfi til þess að gera það í Noregi. Og svo er það nátturlega freisting þegar orkan er seld næstum helmingi ódýrar hér en ef þeir reistu nýja verksmiðju í Noregi. Það væri ástæða til að tala langt mál um umhverfisáhrif þessarar verksmiðju, en ég ætla nú ekki að fjölyrða um þau. Það hefur verið farið nokkuð ítarlega út í það í þessum umr. og ég ætla ekki að bæta miklu við það. Það kann að vera að þetta lauslega rabb um hugsanlega notkun úrgangsefna í sementsverksmiðjunni beri ávöxt, en það verður ekki notað nema lítið af úrganginum á þann hátt og hitt verður að hrúgast upp til minningar um forgöngumenn verksmiðjunnar. Það er mjög veruleg mengunaráhætta tekin með þessari verksmiðju þrátt fyrir þau ákvæði sem í samningnum eiga að tryggja mengunarvarnir, og þau eru ekki einhlít. Það nægir að minna á að ÍSAL lofaði 1966, - ég vitna til laganna um ÍSAL með leyfi forseta, það lofaði að gera allar eðlilegar ráðstafanir til þess að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur, - ég endurtek: Góðar venjur í öðrum löndum við svipuð skilyrði. Ég rifja ekki upp hér eða nú hvernig þetta ákvæði hefur verið haldið í álsamningnum. Það er öllum kunnugt, þó líklega sé hér einn maður inni sem vill ekki viðurkenna að neinn pottur sé brotinn í því efni. Ég minni einnig á óæskileg þjóóðhagsleg áhrif stóriðjuvera af þessari gerð. Ég fæ ekki séð að sá glannaskapur, sem lýsir sér í því að gera þennan samning, eigi rétt á sér, að það sé forsvaranlegt að taka þessa áhættu að þarflausu. Það er skárra að fullnýta ekki Sigölduvirkjun strax. Hún er af óheppilegri stærð og heppilegra hefði verið ef hægt hefði verið að virkja í áföngum. Það væri e. t. v. hægt að hugsa sér að setja ekki niður túrbínu strax. Og þá mætti fresta Hrauneyjafossvirkjun um tvö ár, og það held ég væri skynsamlegra heldur en ráðstafa orkunni svona. Þess vegna er afstaða mín enn þá hin sama og við 1. umr. málsins, að ég legg til að málið verði fellt, því að ég tel að þarna sé ráðleysislega farið með raforku, fyrirsjáanlegt tap á rekstrinum, greiðslubyrði vegna hlutafjár langt of þung og ömurlega farið með þetta góða land og ekki einasta það fólk, sem þarna kemur til starfa, heldur einnig það fólk, sem lifir í þessu þjóðfélagi og kemur til með að þurfa að axla þær fjárhagsbyrðar sem af þessu fyrirtæki munu fyrirsjáanlega hljótast.



Herra forseti. Ég hafði nú eiginlega fallið frá orðinu í þeirri von, að þessari umr. yrði frestað til morguns, en úr því að á að ljúka henni í kvöld, þá sé ég mig til neydda til að koma því fram nú sem ég vildi sagt hafa í þessu máli. Ég skal reyna að vera eins stuttorð og ég get, þó að hér sé um stórt mál að ræða. Við erum búin að hlusta hér dag eftir dag á rök með og á móti þessu máli. Ég hef að sjálfsögðu tekið með fyrirvara máflutning þeirra manna utan þings og innan sem ég veit að eru fyrir fram fjandsamlegir allri stóriðju. Sjálf er ég í flokki þeirra manna sem hafa talið stóriðju góða og gilda, en vilja fara með ákaflega mikilli gát. Það, sem ég tel jákvætt við þetta mál í sjálfu sér, er það, eins og við aðra þá stóriðju sem um hefur verið að ræða hjá okkur, að slík fyrirtæki skapa óneitanlega atvinnuöryggi í okkar sveiflukennda atvinnulífi. Það hefur eða á að gera okkur fært að komast léttara frá að byggja stór raforkuver með hagkvæmri orkusölu og þá sérstaklega með tilliti til betri nýtingar á umframorku, sem annars nýttist ekki. Þetta fyrirtæki, sem hér um ræðir, kæmi vafalaust til þess að veita mikla atvinnu og verða mikil lyftistöng fyrir hlutaðeigandi byggðarlag. Þó ber þess að gæta, að atvinnuástand okkar í dag er þannig, að við megum í rauninni ekki við meiri þenslu í eftirspurn eftir vinnuafli, þannig að það verkar í þessu tilliti sem nokkur mínus. Mér er fyllilega ljóst að það eru mörg vandkvæði á því og erfiðleikar að hverfa frá þessu máli á þessu stigi. Þó eru framkvæmdir hafnar, en íslenska ríkið þó búið að leggja fram nokkurn hluta af sínu lögboðna framlagi samkv. frv. og samningi. Eftir að hafa drepið á það, sem ég tel jákvætt við málið, þó hlýt ég að snúa mér að hinu, sem ég er ákaflega hrædd við og hikandi gagnvart. Ég læt þó gott heita það sem gert er ráð fyrir varðandi mengunarvarnir, umhverfisvernd og heilbrigðisaðstæður í þessu fyrirtæki, þó ég hins vegar telji að þar megi ekkert tæpara standa. En ég mundi ekki láta það fæla mig frá fylgi við málið. Það er staðreynd að tækni og framförum í mengunarvörnum hefur fleygt fram, og ég mundi treysta því, að það mundi hægt að búa svo um hnútana í þessu tilliti að við væri unandi. Það, sem gerir mig mest hikandi og hrædda við að styðja þetta mál, er fyrst og fremst fjárhagslega hliðin. Ég sé ekki betur en að áhætta og óvissa um afkomu og arðsemi fyrirtækisins, þessir bættir séu svo veigamiklir að við hljótum að staldra verulega við. Mér sýnist líka áætlanir og umsagnir íslenskra aðila, eins og t. d. Þjóðhagsstofnunar, á furðu mikilli bjartsýni byggðar, og ég skil ekki samræmið á milli þess að gera ráð fyrir hækkandi söluverði á framleiðslunni, en ekki hækkandi verði á hráefninu, sem þó er mjög líklegt að haldist í hendur þó að erfitt sé að meta hvort muni hækka meira. Ég sé ekki betur en að Elkem-Spigerverket komi betur út að því er varðar alla áhættu við þetta fyrirtæki. Þannig er t. d. hlutafjárframlagið, sem er lagt fram, ýmist í reiðufé eða með hluthafalanum, það nemur 60 millj. norskra kr. hjá Elkem, en hins vegar 94.2 millj. hjá íslenska ríkinu. Ég sé ekki betur en að þetta hlutfall sé ekki það sama og eignarhlutfallið: 55 á móti 45. þar við bætist, við þetta beina hlutafjárframlag og hluthafalán, að auk þess er íslenska ríkinu gert að standa straum af bæði höfn, vegalagningu, kaupum á landi og lagningu raflínu. En raflínan ein frá Geithálsi og í Hvalfjörð minnir mig að sé áætluð um einn milljarð kr.  En þá er ég komin að því sem mér ógnar hvað mest, og það vil ég leggja áherslu á, mér ógnar það, við það efnahagsástand, sem við búum við í dag, og við 100 milljarða kr. erlendar skuldir, að bæta barna við þessum stóru lánsfuglum, en mér skilst að gert sé ráð fyrir 18 milljörðum í heildarfjárfestingu í fyrirtækinu og þar kemur íslenska ríkið til með að bera bróðurpartinn. Ég hef margoft lýst því yfir hér á hv. Alþ. að undanförnu að ég sé ekki til viðtals um frekari erlendar lántökur, jafnvel ekki til þess að leggja vegi um landið, svo þungt sem mér liggur það verkefni á hjarta, þess vegna finnst mér erfitt að láta sér detta í hug að bæta svo stórum lánskvöðum við ríkissjóð, svo illa og hættulega, að ég tel, sem hann er staddur að þessu leyti gagnvart lántökum við útlönd. Við hljótum líka að taka mið af þeirri vitneskju sem er fyrir hendi um sérstaka erfiðleika á mörkuðum á stáli í heiminum. Og ég get ekki lokað augunum fyrir staðreyndum eins og þeim, að það eru að bætast í hóp stál- og kísiljárnsframleiðanda voldugir aðilar, eins og Japan með sínum voæduga iðnkrafti og fleiri þróunarlönd, sem bæði verða hugsanlega útflytjendur á stáli eða kísiljárni eða alla vega sjálfum sér nóg að meira eða minna leyti, þannig að það verði til að þrengja um á markaðinum fyrir Evrópu og í Bandaríkjunum. Það fór ekki heldur hjá því að ég legði við eyrun er ég hlustaði á sjónvarpsfréttir nú á dögunum. Þar var talað um að búið væri að smíða kafbát úr plasti og innan 10 ára yrðu flugvélar smíðaðar úr plasti sem væri sterkara en stál og margfalt léttara. Þetta eru kannske draumórar, en kafbáturinn er þó orðinn staðreynd - og hvað er ekki mögulegt á tæknisviðinu í dag? Þá kem ég að enn einu atriði sem er mér stór þyrnir í augum, og það er að ég tel íslenskum iðnaði mismunað með þeim fríðindum öllum sem margoft er búið að minnast hér á, ég þarf ekki að endurtaka það: Undanþága frá tollum, söluskatti, aðflutningsgjöldum. Þetta skapar að sjálfsögðu erfiða samkeppnisaðstöðu fyrir íslenska aðila. Mér er sagt að þetta sé alþjóðleg regla í þess konar viðskiptum eins og hér er um að ræða. Sjálfsagt er það rétt. En engu að síður slær það mann mjög illa. Og ég verð að segja það og taka undir með mínum andstæðingum, að mér finnst það dálítið sárt fyrir Sjálfstfl., talsmann einkaframtaks, að það skuli falla í hans hlut að leggja svo þungar byrðar á okkar efnahag til þess að styðja ríkisfyrirtæki í samvinnu við erlendan aðila, vitandi vits að fjöldamargir íslenskir einkaaðilar í iðnrekstri berjast í bökkum og kvarta sáran yfir of litlum skilningi og of lítilli fyrirgreiðslu af hálfu ríkisvaldsins. Ég get ekki látið hjá líða að minnast á íslenskt hlutafélag sem heitir Íslenska stálfélagið. Það er búið núna, að ég best veit, í 10 ár að fara fram á fyrirgreiðslu frá íslenska ríkinu til að stofna hér verksmiðju sem framleiddi steypustyrktarjárn úr brotajárni, sem nú er allt flutt úr landi óunnið, og spara þannig íslenska ríkinu hundruð milljóna í erlendum gjaldeyri árlega. Það hefur hingað til verið daufheyrst við þessari málaleitan þessara íslensku aðila, sem ég held að hafi sýnt fram á með rökum að það er vert þess að hlustað sé á málaleitan þeirra og þeir studdir til þess að koma á þessu fyrirtæki. Það eru nokkur önnur atriði, sem ég hlýt að benda á, í frv. og aðalsamningi sem fylgir sem fskj. með frv. Það er þá í fyrsta lagi í 2. gr. aðalsamningsins, þar sem gengið er út frá að Elkem geti að 15 árum liðnum gert íslenska ríkinu að skyldu að kaupa öll þess hlutabréf. Íslenska ríkið hefur þarna bæði forkaupsrétt og jafnframt skyldu til að gera það ef norska fyrirtækinu sýnist svo. Hins vegar er svo í því tilfelli að íslenska ríkið vildi selja Elkem sinn hlut, að þá er aðeins um að ræða forkaupsrétt Elkems, en enga skyldu til að verða við þeirri ósk íslenska ríkisins. Það má segja að þetta sé kannske ekki eins afleitt og það lítur út fyrir að vera, því að þarna er talað um að söluverð skuli það ákvörðun endurskoðandafirma sem báðir aðilar hafa orðið ásattir um, þannig að ef fyrirtækið er mjög illa statt og Elkem vildi losna við sinn hlut, þá yrði söluverðið sennilega mjög lágt. En hvar stöndum við uppi með aðgerðarlaust stórfyrirtæki og einir á báti með rekstur þess, framleiðsluvöru og annað? Í annan stað er talað um í 12. gr. samningsins að Elkem-Spigerverket skuli tryggja lágmarkssölu fram til 30. júní 1982. Eftir það ábyrgist það ekki þetta lágmark, sem nemur um 70% framleiðslunnar, að öðru leyti en því, að í samningnum er talað um að Járnblendifélagið skuli sitja við sama borð og hliðstæðar verksmiðjur norskar um sölu framleiðslunnar. Þarna finnst mér allt of ótryggilega um hnútana búið. Enn fremur finnst mér að í okkar áætlunum sé ákaflega hæpið að gera ráð fyrir hámarksframleiðslu 50 þús. tonnum, þó að erlendar verksmiðjur, semnú eru í rekstri, skili ekki nema 60–80 % afköstum. Þetta eru allt mjög svo veikjandi punktar sem ég óttast að geti orðið okkur að fótakefli. Það vekur óhjákvæmilega spurningar að Union Carbide skuli draga sig í hlé, fyrirtæki og aðilar sem gerþekkja þessi mál. En einhverra hluta vegna hafa þeir ekki áhuga lengur og bjóðast til að greiða álitlegar skaðabætur, um 800 millj., til Járnblendifélagsins fyrir brigð þeirra á samningsgerð. Ég skal ekki lengja þetta mál mitt miklu meir. Ég veit að það eru mikil rök annars vegar með þessu fyrirtæki, að við erum því miður ekki tilbúin í dag til að nýta þá orku, sem Sigalda framleiðir, til þess að nota hana í það sem við helst vildum, að rafvæða landið, koma húsahitun á þar sem jarðvarmi kemur ekki til greina. Þar eigum við eftir að byggja dreifikerfi og stofnlínur. En spurningin er, ef við tökum þær stóru fúlgur sem við ætlum að taka að láni erlendis og einbeitum okkur að þessu verkefni, hvort Sigöldu-orkan, sem annars færi til járnblendiverksmiðjunnar, væri ekki betur komin til þeirra þarfa heldur en að selja hana á fremur lágu og óhagkvæmu verði, að ég tel, til járnblendiframleiðslu. Það hlýtur líka að hvarfla að manni, ef við létum þessa miklu fjármuni renna til þess að styðja ýmsar íslenskar iðngreinar sem er fjárvant í dag, hvort útkoman yrði ekki jákvæðari og heppilegri fyrir íslenskan efnahag heldur en umrædd járnblendiverksmiðja. Það er alveg rétt, að auðvitað fylgir áhætta öllum atvinnurekstri, sjávarútvegurinn okkar er ekki þar undanskilinn. En mér finnst að þessi áhætta sé annars eðlis og miklu stærri í sniðum heldur en við eigum að venjast við venjuleg íslensk atvinnufyrirtæki. Ég er hrædd um að með okkar meirihlutaeignaraðild og meirihlutaábyrgð, fjármálalegri og rekstrarlegri ábyrgð, séum við hugsanlega að reisa okkar efnahag hurðarás um öxl. Það kann vel að vera að þetta sé hugleysi sem ekki er samboðið góðum og kjörkuðum stjórnmálamanni, og það getur vel verið að afstaða mín byggist á því, að ég misskilji suma hluti í þessu máli eða hafi of litla þekkingu á öllum hliðum þess. En mín afstaða er sú, að ég vil heldur hætta á það, að ég geti sakað sjálfa mig eftir á um fákænsku og þekkingarskort í þessu máli, ef fyrirtækið skyldi nú bera sig og bera sig vel og verða okkur til þess vaxtarauka sem við mundum öll vilja vona. Því mundi ég sannarlega fagna, og þá skiptir minn misskilningur og mín fákænska engu máli. Ég vil sem sagt heldur hætta á það, heldur en hitt, að hafa léð málinu lið eiginlega alveg gegn því sem mín sannfæring í dag og mín dómgreind í dag býður mér, ef svo færi, sem ég því miður óttast, að þessi verksmiðja á Grundartanga gæti orðið íslenska ríkinu og efnahag íslensku þjóðarinnar allt að því óbærileg byrði. Ég hlýt því að taka þá ákvörðun að styðja ekki þetta mál. Ég hygg að ég hafi fært að því rök. Ég vona að framtíðin leiði í ljós að rök mín séu ekki þau réttu og þetta muni ganga betur en mér sýnist allar horfur á í dag eftir þeim upplýsingum og gögnum sem við höfum í höndunum nú. Að sjálfsögðu hafa þm. reynt að athuga þetta mál eins vel og gaumgæfilega og þeim hefur verið unnt, og auðvitað taka þeir afstöðu eftir því hvað þau rök með málinu og á móti hafa vegið í hugum þeirra, eftir að athugun þeirra og dómgreind hefur verið að verki þessa daga og þessar vikur og raunar lengur sem þetta mál er búið að vera á döfinni.



Herra forseti. Þegar ég kvaddi hér hljóðs aðan var hæstv. landbrh. enn í salnum. Ætlun mín var að þýfga hann um svar við þeirri áskorun, sem ég beindi til hans áðan, að við héldum fund í Vesturlandskjördæmi um Grundartangaverksmiðjumálið. En hann er farinn og ekki þá svars að vænta hjá honum á þessari nóttu. Hv. þm. Friðjón Þórðarson er hins vegar hér enn, og til hans beindi ég líka þessari áskorun. Ég tel að í tilefni þeirrar yfirlýsingar hæstv. iðnrh. sem ég ræddi um áðan, sé þetta sjálfsagt mál, og ég vænti þess, að þessir hv. þm. séu til viðtals um þetta. Ég verð að segja að heldur hressist maður þegar maður hlustar á ræðu eins og þá sem hér var flutt rétt áðan. Heldur sáttari verður maður við að tilheyra þeim hópi sem heitir alþm. Ég leyfi mér að þakka hv. þm. Sigurlaugu Bjarnadóttur fyrir þau orð, þó að forsendur hennar fyrir afstöðu til Grundartangaverksmiðju séu reyndar ekki þær sem móta afstöðu mína. Mér láðist áðan, þegar ég var að tala um Framsfl. og afstöðu hans í þessu máli og lét orð falla sem máttu kannske skiljast sem svo, að ég teldi flokkinn skipaðan næsta ósjálfstæðum einstaklingum, ef ekki bara rolum, þá láðist mér sem borgfirðingur að beina sérstökum þökkum til þeirra hv. þm. tveggja sem hér hafa gengið hiklaust fram fyrir skjöldu í baráttu gegn Grundartangaverksmiðju. Þar á ég við hv. þm. Ingvar Gíslason og Pál Pétursson. Og ég leyfi mér að beina því til þeirra, að þó að hæstv. flokksbróðir þeirra, landbrh. tali gjarnan í skopi um að tveir norðlendingar komu á fund, sem haldinn var um Grundartangaverksmiðjuna í Borgarfirði, til þess að vara borgfirðinga við og segja af reynslu sinni af verksmiðju þar nyrðra, þá vona ég að þessir tveir hv. þm. norðlendinga, ef til þess kemur að þeir þurfi einhvern tíma að halda svipaðan fund eða á liðstyrk að halda á slíkum fundi, ef á döfinni væri að reisa verksmiðju þar nyrðra af sama tagi og Grundartangaverksmiðju, þá telji þeir það ekki goðgá að kveðja til einhverja menn úr Borgarfirði.



Herra forseti. Það er nú liðið alllangt á kvöldið og raunar fram á nótt og ég mun ekki lengja þessar umr. mikið, en ég vildi þó aðeins með örfáum orðum koma hér í ræðustól og gera grein fyrir afstöðu minni í þessu máli. Hv. 5. þm. Vesturl. talaði hér í kvöld og raunar við 1. umr., og það kom fram bæði þá sem og báðum ræðum hans í kvöld, að það færi furðuhljótt um afstöðu framsóknarmanna flestra í þessu máli. Hann taldi sig þó hafa haft þann aðgang að hjörtum og nýrum framsóknarmanna að hann kynni á því nokkur skil, og ég fagna því út af fyrir sig að hann fann þar vissa samhljóðun með honum varðandi ýmis atriði stjórnmálalegs eðlis. En hann lét orð að því liggja að flokksmenn flestir væru eins og óvitar í bandi fóstru, jafnvel þó ekki væri getið um það hver forstöðukonan væri, og það fer nú nokkuð á milli mála hvort hún var í líki fyrrverandi iðnrh. eða núv. iðnrh. En ég vil segja það um þetta mál, að það kemur honum kannske nokkuð á óvart sem og öðrum sem fyrir fram móta ákveðna afstöðu, að mál kunni að vera þannig vaxin að þau orki nokkuð tvímælis, að það kunni að vera vandasamt mat hvað gera skuli. Og ég verð að segja það í þessu máli, að mér þykir þetta mat nokkuð erfitt. En ég vil líta til þess að málið á sér forsögu og hana nokkuð langa. Þetta mál er nátengt allri umr. um stefnu í orkumálum og við höfum í rauninni ekki mótað fyrir fram ákveðna stefnu sem fylgt hefur verið. Við höfum ekki búið við áætlunarbúskap í orkumálum. Mér kemur það út af fyrir sig spánskt fyrir sjónir, svo sem fram kom í ræðu hv. 2. þm. Austurl., að umr. um fjármögnun vegna Sigölduvirkjunar hafi á engan hátt verið tengdar hugmyndum um járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Það voru aðrir menn hér á vettvangi í þann tíð, og ég verð að segja það, að þá hefur almennt verið ranglega greint frá málum ef það hefur ekki verið tekið með í rekstraráætlun Sigölduvirkjunar, þegar leitað var erlends fjármagns, að hægt væri að selja orkuna. Þar geta að sjálfsögðu aðrir betur svarað fyrir en ég. En svona hefur það komið til mín a. m. k.  En við stöndum frammi fyrir lagasetningunni frá 1975, og í kjölfar hennar var Járnblendifélagið stofnað og það hafa þegar átt sér stað vissar framkvæmdir, vissar aðgerðir átt sér stað m. a. kaup á landi. Við stöndum frammi fyrir því, að til ráðstöfunar er umframorka sem ekki er seljanleg, ekki a. m. k. fyrst um sinn, ef ekki kemur til þessi umtalaða að mörgu leyti miður geðþekka stóriðja. Við stöndum frammi fyrir því líka, að ef áætlanir stæðust um Kröfluvirkjun, þá hefðum við á næstunni enn þá meiri umframraforku til sölu. Hér er því nokkur póstur sem rétt er að líta á, teknamegin séð, enda þótt ég ætli ekki að blanda mér í umr. um það hvort orkuverðið er rétt metið eða rangt. Við stöndum sem sagt frammi fyrir því, að við erum þarna með umframorku til að byrja með sem við komum ekki í lög. Og þá blandast þetta mál að sjálfsögðu líka inn í þær umr. og þá ákvörðun sem þegar er búið að taka um Hrauneyjafossvirkjun. Þetta má segja að sé af hinu jákvæða, en ég vil segja að það, sem neikvætt er, eru fyrst og fremst efasemdir um rekstrargrundvöll verksmiðjunnar. Ég er ekkert hræddur um það og vil ekki taka undir það, sem hv. 5. þm. Vesturl. sagði, að stjórnvöld á Íslandi fái eitthvað í hnén þó þeir ræði við minnihlutaaðild erlends auðhrings. Það verða þá nýir stjórnendur sem fá í hnén ef til þess kemur að þeir veita þessum sama auðhring síðar meirihlutaaðild. Ég er ekki hræddur við það út af fyrir sig að það verði. En ég tel hitt vera mjög erfitt að meta, hvort rekstrarútkoma verksmiðjunnar verður á þann veg að við höfum hagnað af henni. Og ég hygg að þegar meta skal þetta í dag, þá sé nánast ógerlegt að segja hvor hópurinn það verður eftir svona 4–5 ár sem segir: Sjáið þið til, það vorum við sem höfðum á réttu að standa. Það vill svo til að ég á enga forsögu varðandi afstöðu mína til járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði, af því að ég var hér ekki viðstaddur þegar atkv. voru greidd um það frv. síðast. En eitt ákvæði er í þessum lögum, og - raunar eru fleiri ákvæði í hugmyndunum sem ég er ekki alls kostar sáttur við, - en skilyrðislaust var ég á móti einu ákvæði í því frv. sem samþ. var 1975 og er nánast óbreytt í þessum lögum, og ráð er varðandi hafnaraðstöðuna á Grundartanga. Ég tel að stóriðjuhafnir eigi ekki að reisa undir hafnalögum. Ég tel það vera rangt að ríkið fjármagni þessa höfn að 3/4 hlutum, enda þótt bein fjárveiting komi ekki til verksmiðjunnar á þessu stigi, heldur verði hafnargerðin fjármögnuð með erlendu fjármagni. En að því kemur að ríkið þarf að greiða þessa skuld, og það fær engar tekjur af höfninni til þess að greiða hana vegna þess að allar tekjur hafnarinnar renna til þeirra sveitarfélaga sem koma til með að eiga höfnina. Og ef það skyldi svo fara síðar, að aftur þurfi að reisa höfn í sambandi við einhvers konar stóriðju, þá tel ég rangt að gefa enn það fordæmi að stóriðjuhafnir verði reistar á sama hátt og íslenskar fiskihafnir. Ég held að við séum nú komnir að þeim punkti að það verði ekki á næstunni til umr. Hér á Alþ. stóriðja í því formi sem við höfum nú verið að ræða um. Ég legg á það áherslu að í öllum umr. í orkumálum verði tímanum varið til þess að stilla saman þær framkvæmdir, sem vinna þarf í landinu til að nýta orkuna, og virkjunarhraða. Og því miður eigum við eftir geysilegt óleyst verkefni á því sviði. Það nægir ekki eingöngu að leggja nýjar stofnlínur til flutnings á þessari raforku austur um land og vestur, heldur krefst ráð líka endurbyggingar á dreifikerfunum, sérstaklega í þéttbýli, hvort heldur verður tekið fjarhitakerfi með rafmagnskyndingarmiðstöð eða bein rafhitun. Þó valin verði bein rafhitun, þá kostar það líka endurnýjun á dreifikerfinu. En mér virðast öll rök í dag hníga í þá átt að fjarhitakerfi með vatni verði hagkvæmara og að kyndistöðvar með raforku og e. t. v. svartolíu til vara verði reistar. Hér eigum við eftir óunnið verkefni sem kostar milljarða. Og ég tel að við eigum í framtíðinni að vera tiltölulega sparir á að ráðstafa okkar orku til orkufreks iðnaðar, þangað til við erum búnir að nyta þá möguleika sem við höfum hér í landinu barði á þessu sviði sem og í ýmiss konar innlendum iðnaði. Þar eigum við líka mjög mörg óleyst verkefni þar sem þarf tæknilegan undirbúning og breytingar og tilraunir til þess að ná fram rafnotkun í staðinn fyrir olíunotkun.



Ég ætla ekki að halda hér langa ræðu, enda liðið á nóttu og hæstv. forseti hefur ákveðið að halda hér fundi áfram þó að þm. hafi gefist upp á að fylgjast hér með umr., m. a. ýmsir þeir sem hér töluðu í kvöld og í dag og full ástæða hefði kannske verið til að tala frekar við hér úr ræðustól, þannig að það eitt hlýtur að stytta mitt mál. Ég ætla þó að víkja að nokkrum atriðum. Mörgum atriðum og rangfærslum hefur nú þegar verið svarað af öðrum ræðumönnum hér og þess vegna óþarfi að víkja að því aftur af mér, en öðru kannske ekki fyllilega svarað og þess vegna ætla ég aðeins að víkja að því. Það kom fram í máli síðasta hv. ræðumanns og það alveg réttílega, að núv. ríkisstj. fylgir engum áætlunarbúskap í raforkumálum og hún á sér enga stefnu í raforkumálum. Þetta hafði ég reyndar vitað og sagt í framsöguræðu minni hér fyrr í dag, þegar ég hafði nokkur orð um okkar raforkuframkvæmdir og skipulagsleysi og ráðleysi sem þar ríkti. En það eru greinilega fleiri á þessari skoðun, m. a. þm. stjórnar fl., og væri vonandi að þeir væru fleiri en einn og fleiri en tveir, þannig að takast megi e. t. v. að leiða núv. ríkisstj. á réttar brautir í þessum efnum. Það er búið að minna á það hér, að þegar framkvæmdir voru ákveðnar við Sigölduvirkjun á sínum tíma, í tíð fyrrv. ríkisstj., þá voru þær ákvarðanir allar teknar, svo sem fjárskuldbindingar, ákvarðanir um lánsmöguleika til framkvæmda, án þess að framkvæmdirnar væru bundnar við erlenda stóriðju eða neina stóriðju eða einn einstakan stóran orkukaupanda. Á þetta hefur verið minnt hér í umr., og þetta hefur reyndar margoft komið fram í ræðum þm. Hér í þingsölum og í blöðum ríkisstj. á sínum tíma þegar þetta mál var til umr, á Alþ. Enn þá er þó verið að hamra á því af ýmsum að þetta sé rangt, að Sigölduvirkjun hafi verið tengd einhverjum slíkum stóriðjuáformum. Og einkum er reynt að koma því á hv. fyrrv. iðnrh., Magnús Kjartansson, að hann hafi með ákvörðun sinni um framkvæmdirnar við Sigöldu gert ráð fyrir Grundartangaverksmiðjunni sem hinum stóra orkukaupanda. Það eitt er rétt í þessu, að um svipað leyti og ákvörðun um Sigölduvirkjun er tekin, framkvæmdarákvörðun, þá eru settar í gang alhliða athuganir á því, hvaða orkumarkaður væri heppilegastur fyrir þessa virkjun, því þá var þannig staðið að málum þegar stórar virkjunarframkvæmdir voru settar í gang, að ákveðið var að sjá fyrir nægum raforkumarkaði. Þá var þessi möguleiki skoðaður eins og ýmsir fleiri af sérstakri viðræðunefnd, en honum var síðar ýtt til hliðar, sérstaklega eftir að áhrif olíuverðhækkana fóru að koma í ljós í raforkuiðnaðinum á árinu 1973. Þetta varð til þess að ekki einungis þáv. iðnrh., heldur öll þáv. ríkisstj. og m. a. annar stjórnarflokkurinn í núv. ríkisstj., Framsfl., stóð að þeirri stefnubreytingu eða stefnumörkun sem þá var gerð, þ. e. a. s. að hraða nýtingu innlendrar raforku m. a. með það í huga að nýta þann markað fyrir framleiðsluna frá Sigöldu. Þetta finnst mér að hv. þm. Framsfl. eigi að vita og það eigi ekki að þurfa að minna þá á þetta í þingræðumnú í dag. En það er eins og þetta sé gleymt og vegna þess langar mig nú að vitna hér til þingtíðinda, en þau geta verið býsna góðar heimildir þegar minnisleysi eins og þetta ásækir þm. Þingtíðindin, sem mig langar að vitna til, eru frá þinginu 1973–74, 23. hefti, og greina frá umr. á Alþ. í apríl á árinu 1974, Þá er hér til umr. í þinginu þáltill. um nýtingu innlendra orkugjafa sem var lögð fram af þáv. iðnrh. sem gerði það fyrir hönd allrar ríkisstj. Ég vil geta þess, að þessar umr. snerust ekki síst um mikla og merka skýrslu, sem fylgdi þessu máli hér á Alþ., skýrslu sem iðnrh. hafði látið gera um þessa innlendu orkunýtingu. Hann hafði skipað vinnunefnd þegar haustið 1973, þegar sýnt var að hverju stefndi vegna olíuverðhækkana. Hann hafði skipað þá n. og starfshópa til að vinna að þessu máli, og sú skýrsla var lögð fram um leið og þessi stefnumörkun átti sér stað. Hér segir: „ Ríkisstj. hefur í sambandi við þessa skýrslu lagt fram till. til þál. sem felur í sér að áfram verði haldið þeirri rannsókn, sem hafin var í fyrrahaust, og sett ákveðin markmið í því skyni,“ og vil ég leyfa mér að lesa upp þá till., með leyfi hæstv. forseta, en hún er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar eftirfarandi: Gerð skal ítarleg framkvæmdaáætlun um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu til húshitunar og annarra þarfa. Skal áætlunin miðuð við árlega áfanga og sem mestan framkvæmdarhraða og fela í sér eftirtalin atriði: 1) Hitaveituframkvæmdir hvarvetna þar, sem jarðvarmi er tiltækur og nýting hans talin hagkvæm. Verði miðað við að hitaveituframkvæmdum verði í meginatriðum lokið á árinu 1977. 2) Samtenging allra orkusvæða landsins og breyting á dreifikerfum svo að landsmenn allir geti átt kost á nægri raforku. Ráðist verði í nýjar virkjanir sem tryggi næga orkuframleiðslu og auknar rannsóknir á nýtanlegum virkjunarstöðum. Verði að því stefnt að sem flestir þeirra, sem ekki eiga kost á jarðvarmaveitum, geti nýtt raforku til húshitunar fyrir árslok 1981. 3) Fjármögnunarraðstafanir með innlendri fjáröflun og erlendum lantökum, svo að nægilegt fé verði jafnan tiltækt til þessara framkvæmda. Framkvæmdaáætlun þessi skal lögð fyrir næsta þing.“ Að þessari stefnumörkun stóð öll fyrrv. ríkisstj., og hér er sem sagt ákveðið mjög skýrt og skilmerkilega að hraða mjög öllum áformum um þessa innlendu orkunýtingu. Það er ekki látið þar við sitja, heldur er beinlínis í þáltill. gert ráð fyrir því, að strax á næsta þingi, væntanlega strax á haustinu 1974, verði lögð fram fjármögnunaráætlun um þessar framkvæmdir. Það er svo annað mál, og á því bera ekki þeir aðilar ábyrgð sem aðild áttu að síðustu ríkisstj. og eiga ekki aðild að núv. ríkisstj., að þessari stefnu var ekki framfylgt. En Framsfl. hefur í þessu máli eins og svo oft áður í málatilbúnaði sínum tekið skjótum stakkaskiptum og hann hefur ekki hirt um það í samstarfi í núv. ríkisstj. að koma þessari stefnu fram. Frá henni var horfið, sem oft hefur verið minnst á. Í þessari skýrslu, sem ég vitnaði barna til eða um ræðir í þessari ræðu, og með þessari þáltill. var, eins og ég sagði áðan, mjög nákvæm úttekt gerð á raforkumarkaðinum á Íslandi og áætlanir gerðar um að nýta hann sem allra fyrst. Í þessari skýrslu var einnig gerð grein fyrir þeim nauðsynlegu forsendum sem þetta mál hlyti að hvíla á, svo sem byggingu stofnlínu í landinu og endurbyggingu dreifikerfisins. Segir í ræðu fyrrv. iðnrh. í þessu máli, og talar hann þar fyrir hönd ríkisstj., eins og þegar hann gerir grein fyrir þál.: „Gert er ráð fyrir að byggðalína til Norðurlands verði tengd í árslok 1975, og nauðsynlegt er að gera ráð fyrir að tenging Austurlands við Norðurland verði samtímis virkjun Kröflu, eins og áður hefur verið fjallað um hér á hinu háa Alþingi.“ Þetta er ein af þeim ákvörðunum sem fyrri ríkisstjórn tók í sambandi við línubyggingar. Þessi lína var ekki komin fyrir árslok 1975, eins og ég hef minnst á, og hefur m. a. orðið til þess að skapa alvarleg raforkuvandamál norður í landi. Áætlun um framkvæmd þessarar línubyggingar var frestað af núv. ríkisstj., en í stað þess var ákveðið að flytja byggingu Kröfluvirkjunar, og ég ætla í sjálfu sér ekki að sakast við þá, sem voru bjartsýnir um virkjun Kröflu á sínum tíma. En það er ljóst að þessar ákvarðanir hafa leitt til ófremdarástands og eðlilegra hefði verið að flýta línubyggingunni og gefa sér betri tíma til rannsókna á Kröflusvæðinu, eins og að var stefnt. Í þessari ræðu segir einnig í sambandi við rafhitunarmarkaðinn: „Ef gert er ráð fyrir fullri rafhitun og að um 80% hennar verði komin í notkun 1980 eða 1981, er nauðsynlegt að allar landshlutatengilínur verði þá komnar og a. m. k. 80% af dreifikerfisbreytingum“ Hér sem sagt gerði fyrrv. ríkisstj. ráð fyrir því, að 80% rafhitunarmarkaðarins yrði komið í notkun 1980 og að þá væri búið að koma á þessum stofnlínum og að mestu leyti að endurbyggja dreifikerfið. Og þáltill., sem ég las upp áðan, gerði ráð fyrir að að þessari stefnu væri unnið. Ef svo hefði verið gert og ef við stæðum frammi fyrir því nú í dag, að 80% af nýtanlegum raforkuhitamarkaði á Íslandi væru komin í gagnið árið 1980, þá gætum við allt eins notað þann markað fyrir raforkuna frá Sigöldu eins og Grundartangaverksmiðjuna. Nú er gert ráð fyrir að hún komi í gagnið einhvern tíma seint á árinu 1979 og er ekki mikill munur á í þeirri tímasetningu og þeirri tímasetningu sem gert var ráð fyrir í þessum málatilbúnaði. Á þessu vildi ég vekja nokkra athygli hér vegna þess að umr. hafa nokkuð snúist um þetta. En ég vil sem sagt varðandi þennan þátt málsins taka undir þessi orð síðasta ræðumanns, sem voru alveg hárrétt, að núv. ríkisstj. hefur ekki fylgt áætlunarbuskap og skipulögðum vinnubrögðum eða mótað skýra og afdráttarlausa stefnu í raforkumálum og því er nú ástand þessara mála eins og raun ber vitni. Það hafa sumir látið að því liggja hér í umr. að við andstæðingar þessa frv. værum í alla staði á móti stóriðju, töluðum margir gegn stóriðju. En ég vil leiðrétta þetta. Þetta er alrangt. Ég gat m. a. um það í minni framsöguræðu að margs kyns stóriðja gæti verið hugsanleg hér á Íslandi og mjög gagnleg fyrir þróun okkar atvinnugreina. Ég nefndi þar m. a. stækkun á ýmissi stóriðju sem þegar er reynsla af í landinu, eins og sementsframleiðslu og áburðarframleiðslu. Nefnd hefur verið heykögglaframleiðsla og framleiðsla úr steinefnum sem væri ein af þeim nýiðnaðargreinum sem að væri stefnt að byggja upp í landinu. Slíkar verksmiðjur, steiniðjuver, eru verksmiðjur sem nýta þetta 10–20 mw., algeng stærð slíkra verksmiðja, og það er vissulega stóriðnaður á okkar mælikvarða - mjög stór iðnaður. Ekki síst ef honum er komið fyrir hér utan þéttbýlissvæðisins, þá hljóta það að teljast stór og öflug fyrirtæki. Stóriðja með þátttöku erlends fjármagns eða erlendra aðila getur líka vissulega við vissar kringumstæður, sé rétt á málum haldið, átt rétt á sér ef slíkt hentar okkar raforkumarkaði og ef forðast er að fara í samvinnu við erlenda einokunaraðila, sem geta í gegnum margslungin hagsmunatengsl og einokunaraðstöðu stjórnað og stýrt slíkum atvinnurekstri. Margs konar heilbrigð samvinna getur vissulega átt sér stað við erlendar þjóðir í sambandi við atvinnuframkvæmdir og vil ég undirstrika það hér sem mína skoðun. En það á ekki við um þær framkvæmdir sem hér er verið að boða. Ég vil svo víkja aðeins að enn öðru atriði. Það hafa nokkrir ræðumanna hér haft á því orð að það væri söknunartónn í þessu nál. sem ég stend að, þar sem minnst er á fyrri aðila að þessu máli, Union Carbide, vegna þess að fram kemur í nál. mínu, að ég tel að þessi samvinna við hinn norska aðila sé að sömu leyti neikvæðari en þær hugmyndir sem boðið var í samvinnu við Union Carbide. Ég vil taka það skýrt fram, að hér er ekki um neinn söknuð. að ræða. Ég studdi aldrei það mál og reyndar hafði ekki aðstöðu til þess að láta skoðun mína í ljós um það þá á Alþ., en hefði ekki gert það, ef svo hefði borið undir. En það eru nokkrir þættir þarna, sem ég hélt að ég hefði gert glögga grein fyrir, sem skipta miklu máli í þessu sambandi. Það er í fyrsta lagi mengunarþáttur þessa máls. Það er ekki neinn tilbúningur af minni hálfu að samvinnan við norska aðilann sé verri hvað því viðkemur, heldur er ráð skjalfest af Heilbrigðiseftirliti ríkisins. Í skýrslu þeirri, er ég las hér upp fyrr í dag, frá Heilbrigðiseftirlitinu, þar sem fjallað er um þetta, segir einmitt á einum stað eftir að búið er að skýra frá þessum aðdraganda, þar segir Heilbrigðiseftirlitið að það hafi orðið að taka upp sjálfstæða rannsókn á þessu máli eftir að ljóst var að það var kominn nýr aðili, samstarfsaðili, vegna þess að hinn norski aðili beitti annarri tækni og framleiðsluaðferðum en Union Carbide. Og á einum stað segir, ég les það orðrétt, reyndar las ég það fyrr í dag, en ég ætla að endurtaka það hér vegna þess að mér virðist að menn hafi ekki náð því. Þar segir: „Í umsókn fyrirtækisins er eindregið óskað eftir því að starfsleyfi verksmiðjunnar byggi á reglum norskra yfirvalda um mengunarvarnir í slíkum verksmiðjum þar í landi sem nýlega hafa verið settar. Reglur þessar eru að verulegu leyti frábrugðnar áður nefndum till. bandarísku umhverfisverndarstofnunarinnar og gera ekki jafnstrangar kröfur til hreinsunar rykmengaðs útblásturslofts frá slíkum verksmiðjum.“ Þar með vænti ég að ég hafi gert grein fyrir þessu atriði. Ég hef einnig lýst áhyggjum mínum yfir þeirri tæknisamvinnu sem gert er ráð fyrir að hafa við hinn norska aðila. Í Union Carbide-málinu var gert ráð fyrir að þriðji aðili hefði slíka starfsemi með höndum við hönnun og byggingu verksmiðjunnar. Nú er það tæknideild Elkems sem fær þarna einokunaraðstöðu, sem þýðir það að við erum háðir þeirri tæknideild m. a. um smiði hreinsibúnaðar, breytingar á honum síðar og viðhald, og þetta tel ég að einkum sé hættulegt. Og í þriðja og síðasta lagi hef ég vakið athygli á því, að ég tel að markaðsmálin í tengslum við hinn norska aðila séu að mörgu leyti verri. Þar kemur tvennt til. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því í þessum samningum að hinn norski aðili selji verksmiðjunni á Grundartanga hráefni til framleiðslu kísiljárns úr námum sínum í Norður-Noregi, hann selji henni elektrónur og ýmsan síkan búnað, og einnig, sem snertir markaðsmálin, að það verður sölusamband, sem hinn norski aðili hefur tögl og hagldir í, Fesil, sem annast sölu á framleiðslu verksmiðjunnar. Ég held að í gegnum alla þessa þætti sé ástæða til að óttast að þarna geti ekki orðið um eðlilega samvinnu milli þessara aðila að ræða. Ég veit ekki hvort það er ástæða til þess fyrir mig hér og nú að fjalla miklu ítarlegar um þetta mál. Stuðningsmenn þessa frv. og andstæðingar mínir hér á þingi í þessu máli hafa ekki séð ástæðu til þess að rökræða málið og hafa í sjálfu sér í mjög fáum atriðum vikið að þeim röksemdum sem ég hef sett hér fram, heldur reynt að afgreiða málið með almennu orðalagi og vikið sér undan því að koma að kjarna þess. Þannig segir t. d. hv. þm. Þórarinn Þórarinsson í sambandi við allar þær arðsemisáætlanir og rekstraráætlanir, sem liggja fyrir, m. a. útreiknaðar af Þjóðhagsstofnun, og sýna stórfelldan halla á verksmiðjunni og um allar þær upplýsingar, sem liggja fyrir um ástand markaðarins og eru mjög neikvæðar, þá segir hann með sama hætti og hann vill afgreiða mengunarþátt þessa máls, að hann hafi ekki vit á þessu. Við svona menn þýðir vitaskuld ekkert að tala eða rökræða og verður það því ekki gert hér að þessu sinni. Ég vil þó víkja að einu atriði sem hann kom að í sambandi við þetta með arðsemi og rekstur verksmiðjunnar, að hann vildi líkja því við sjávarútveginn okkar íslenska. Hann sagði að hann ætti sín góðu og erfiðu ár og svo væri um rekstur yfirleitt. Það er vissulega rétt hjá þessum hv. þm., að ýmis konar atvinnurekstur getur átt bæði við góð og erfið ár að búa, og þetta þekkjum við hér á Íslandi m. a. úr sjávarútveginum. En þar er langur vegur á milli að líkja því saman, rekstrarerfiðleikum hans og því máli sem hér liggur fyrir. Sjávarútvegurinn hefur fyrst og fremst við rekstrarerfiðleika að glíma vegna einhæfni sinnar, og við íslendingar höfum verið á síðustu árum að reyna að gera þann iðnað fjölbreyttari, setja undir hann fleiri og styrkari stoðir með því að taka upp nýtingu nýrra fisktegunda og nýjar framleiðsluaðferðir á þessu hráefni okkar og leita nýrra og ólíkra markaða. Þetta hljótum við að gera áfram. En slík uppbygging styrkir þennan iðnað sem er um leið okkar aðalundirstöðuiðnaður. við kísiljárns-verksmiðju gildir ekkert slíkt. Við höfum ekki tök á því, íslendingar, að stjórna því, hvernig að þeim rekstri er staðið. Við ráðum ekki þeim mörkuðum og getum ekki meðhöndlað þá framleiðslu nema á einn veg, verðum að taka þeirri áhættu, þeim erfiðleikum, sem skella yfir, án þess að geta búist til varnar. Ég hefði líka gjarnan viljað víkja nokkrum orðum að hv. þm. Benedikt Gröndal, en sé ekki ástæðu til þess úr því hann er ekki hér í salnum. En mér þótti svör hans við framsöguræðu minni næsta ómerkileg og það verður sannarlega í minnum haft, að hann skuli telja þær breytingar, sem heilbrrn. gerði á till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins um mengunarvarnir þessarar verksmiðju, ómerkilegan sparðatining, svo veigamiklar sem þær eru. Ætla ég ekki að þreyta þm. á því að fara að lesa bær hér aftur upp. Ég vil aðeins að lokum segja það í þessu máli, að mér sýnist það ljóst að málið verður samþ. Hér á Alþ. Það hafa mjög fáir þm. stjórnarflokkanna lýst yfir andstöðu sinni við frv., og sumir, sem hafa gert það, hafa lýst þá andstöðu við einstaka greinar þess, sem væntanlega þýðir að þeir muni reyna að knýja á um að þeim verði breytt, en jafnvel síðan fylgja málinu hvernig svo sem þeim tekst til með að fá slíkar einstakar breytingar fram, Sem sagt finnst mér ljóst af þessum umr. Hér að stjórnarflokkarnir muni í meginatriðum standa að þessu frv. Það er einnig ljóst að einn stjórnarandstöðuflokkurinn, Alþfl., ætlar sér að standa með samþykkt þessa frv. Þó hef ég orðið var við það hér á Alþ., ekki í stólræðum, frekar í hliðarsölum og í viðræðum við einstaka þm., að innst í hjarta sínu eru mjög margir, þeir sem nú munu e. t. v. greiða atkv. með þessu frv., í hjarta sínu á móti því. En þeir segja sem svo: Málið er svo langt komið að það verður ekki snúið til baka. Og bæta því svo gjarnan við, að vonandi sé þetta síðasta stóriðjan af þessu tagi sem við þurfum að fjalla um hér á Alþ. Ég vil taka undir þetta. Þó svo að ekki takist nú að koma í veg fyrir þetta glæfrafyrirtæki á Grundartanga, þá er það von mín að sú umr., sem hér hefur farið fram, og sú rannsókn, sem átt hefur sér stað á þessu máli, verði til þess að Alþ. vari sig á því að koma með önnur slík mál í framtíðinni.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths. sem mig langaði til og þótti raunar nauðsynlegt að gera við það sem kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, 3. þm. Reykv. Hann sagði að Framsfl. hefði snúið algjörlega frá þeirri stefnumörkun sem vinstri stjórnin markaði og hann túlkaði með upplestri úr þingtíðindum. Þessu vil ég mótmæla. Ég veit ekki annað en að það hafi verið gott samkomulag á milli stjórnarflokkanna um að halda þessari stefnu fram, sem kemur fram í því að orkumálin, eins og margsinnis hefur verið sagt, hafa haft algjöran forgang. Það kemur fram í þeim hitaveituframkvæmdum, sem átt hafa sér stað um allt land, aukinni og árangursríkri leit að heitu vatni, áframhaldi á þeim virkjunum, sem þá voru ákveðnar, og tengilínu á milli orkuvera á Suðurlandi og Norðurlandi, sem kemur í gagnið eigi löngu síðar en Sigölduvirkjun tekur til starfa. Hitt er svo annað mál, sem ég drap á áðan, að verkefnið að koma orku til húshitunar um allt landið er milljarðafyrirtæki sem við ráðum ekki við á skömmum tíma, og hvarflar ekki að mér að við getum unnið slíkt verkefni á einu ári eða tveimur. Ég vil skýra það í leiðinni, að þegar ég talaði um það í ræðu minni áðan að við byggjum ekki við samræmda orkustefnu, þá á ég fyrst og fremst við það, að við búum í dag við það skipulag hér í landinu að við höfum stórt fyrirtæki, sem heitir Landsvirkjun, helmingafyrirtæki ríkisins og Reykjavíkurborgar, hér starfa Rafmagnsveitur ríkisins og fjöldamargar bæjar- eða sveitarfélagaveitur, og það er óljóst enn þá hver stefna verður mörkuð um samtengingu, samrekstur eða samvinnu þessara fjölmörgu aðila. En það vita eflaust líka allir þm., að það er unnið í dag af ákveðinni n. að stefnumörkun í þessu máli. Þetta er mál sem ég tel vera mjög aðkallandi að leysa, og á meðan það er ekki leyst, þá búum við sem sagt ekki við ákveðna markaða stefnu hvernig við komum fyrir stjórnunarþætti orkumálanna í framtíðinni.