Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Heilbr.- og trn. hefur fjallað um frv. til l. um breyt. á lögum um almannatryggingar nr. 67/1971, með síðari breytingum. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Undir nál. rita allir nm. heilbr.- og trn. Eins og kunnugt er er frv. þetta flutt í samræmi við yfirlýsingu ríkisstj. við afgreiðslu kjarasamninga í okt. á liðnu hausti. Ég held að það sé rétt að ég lesi 1. gr. þessa frv., með leyfi forseta. Hún skýrir sig best þannig: „Hver sem stundað hefur sjómennsku í 25 ár eða lengur skal eiga rétt til töku ellilífeyris frá og með 60 ára aldri, enda sé að öðru leyti fullnægt skilyrðum þessarar greinar. Starfsár sjómanna skal í þessu sambandi miðast við að sjómaður hafi verið lögskráður á íslenskt skip eigi færri en 180 daga að meðaltali í 25 ár.“ Þessi grein frv. er sem sé ný mgr. sem bætist við 11. gr. almannatryggingalaganna. Það skal tekið fram, að það er ekki skilyrði að aðili sé starfandi sjómaður þegar hann hefur náð umræddum aldri, 60 ára aldri. 2. gr. frv. fjallar um það að örorkustyrkþegi, sem náð hefur 62 ára aldri, skuli njóta örorkustyrks sem jafnan svarar til fulls örorkulífeyris. Ég sé ekki ástæðu til að skýra þetta nánar. Þetta liggur mjög ljóst fyrir. Nefndin leggur einróma til að frv, verði samþykkt.



Herra forseti. Ég kem hér aðeins til þess að lýsa ánægju minni með þetta frv. og hversu skjóta afgreiðslu það hefur fengið. Og ég vona vissulega að svo verði einnig í meðförum í hv. Nd. Með þessu frv. um breytingu á lögum um almannatryggingar, er varðar m. a. rétt sjómanna til ellilífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins, er leitast við að rétta nokkuð hlut sjómannsins. Með því er sérstaða hans viðurkennd og að nokkru metin. Eitt meginefni þessa frv. er, eins og kom fram í framsögu hv. þm. Davíðs Aðalsteinssonar, að tryggja þeim, er stundað hafa sjómennsku í 25 ár, ellilífeyri frá og með 60 ára aldri. Starfsár sjómanns skal í þessu sambandi miðast við að sjómaður hafi verið lögskráður á íslenskt skip í eigi færri en 180 daga að meðaltali í 25 ár. Ég vek athygli á því, m. a. vegna ákvæða þessa frv., hversu nauðsynlegt er að skráningartími sjómanna sé eðlilega færður. Í aths. með þessu frv. segir m. a.: „Vitað er hins vegar að lögskráningarbækur eru ófullkomin heimild um starfstíma sjómanna víða og á vissum tímum. Verulegar gloppur hafa fundist í lögskráningum sjómanna og lögskráningin sjálf er aðeins vitnisburður um þá daga sem verið er á sjó, en ekki vitnisburður um heildarstarfstíma sjómanns hjá útgerðarmanni.“ Hér er komið að athyglisverðum þætti, - þætti sem ekki má vanrækja eins og nú virðist hafa verið gert í kannske æðimörgum tilfellum. Við athugun og yfirlestur á þessu frv. og í framhaldi af því, sem ég hef áður vitnað til, kom upp í huga minn hvort ekki væri bót að því að taka upp þann hátt, að hver sjómaður hefði sína sjóferðabók, og hvort ekki mætti með þeim hætti komast hjá alvarlegum mistökum í þessum efnum, eins og dæmi eru til um. Herra forseti. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta. Ég endurtek ánægju mína með, að þetta frv. skuli vera flutt, og minni um leið á að sumt er enn hálfgert og margt ógert í félags- og réttindamálum íslenskra sjómanna. Því er þeim tíma, sem þm. verja hér til umræðu og íhugunar um málefni þeirrar stéttar, vissulega vel varið.



Herra forseti. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram, þá ánægju sem menn hafa sýnt yfir því, að þetta frv. skuli nú vera komið úr nefnd. Rétt er að geta þess, að það ákvæði, sem hér hefur verið tekið upp, er þáttur í kjarasamningum sem Sjómannasamband Íslands þurfti að knýja á um, en eftir stendur það, að Lífeyrissjóður sjómanna er afskaplega illa staddur og lífeyrir sem sjómenn fá, er afar nöturlegur, ég tala nú ekki um aðstandenda þeirra. Nokkur bót varð á við síðustu samninga, en betur þarf að gera til þess að réttlæti verði náð. Það var mikils virði að sérstaða sjómanna var viðurkennd. Hjá öðrum þjóðum tíðkast það með þá sem í herþjónustu eru, að þeir komast á eftirlaun fyrr en aðrir. Ýmsar aðrar starfsstéttir gera það einnig, - starfsstéttir sem eru metnar á þann hátt að þær skipti feikilega miklu máli fyrir viðkomandi þjóð. Ég tel að það sé ástæða fyrir okkur að líta á sjómannastéttina sem okkar hermenn, okkar starfsmenn við að halda uppi lífskjörum þjóðarinnar, og við þurfum að meta það svo sem unnt verður. Hv. síðasti ræðumaður ræddi um lögskráningu, sem hefur verið afar ófullkomin, en sjómannasamtökin hafa einmitt tekið þetta upp einnig og mig minnir að á fjárlögum sé varið 11 millj. gkr, sem munu renna til sjómannasamtakanna einmitt í því skyni að þau geti sjálf fylgst með lögskráningu. Það hafa komið upp alls konar tilvik, mjög alvarleg tilvik hvað snertir tryggingar sjómanna. Á þessu þarf að ráða bót. Að vísu er það mín skoðun, að það ætti að vera alfarið ríkisins að fylgjast með þessu. En það hefur því miður ekki tekist til þessa. Við skulum vona að það takist betur þegar Sjómannasambandið hefur hönd í bagga. Ég endurtek það, að ég er mjög ánægður með framgang þessa máls og vænti þess, að áfram verði haldið í þá veru að bæta lífeyrisréttindi sjómanna.



Herra forseti. Það stendur síst á mér að taka undir að við eigum að gera allt það sem í okkar valdi stendur fyrir íslenska sjómenn. Ég vil taka undir orð hv. þm. Stefáns Guðmundssonar um eigin sjóferðabók, ég teldi það mjög til athugunar. Hins vegar vil ég ítreka það, að í frv. þessu er byggt á sömu reglum og gilda í lögum um Lífeyrissjóð sjómanna, nr. 49/1974, en þar er gert ráð fyrir að starfsár sjómanns skuli miðast við eigi færri en 180 lögskráða daga á íslensku skipi. Þó er hér lagt til að lögskráningardagar skuli vera 180 að meðaltali í 25 ár. Það breytir hins vegar ekki því, að sjómennsku verða sjómenn að hafa stundað í 25 almanaksár. Ég vildi aðeins koma því að, að hér er um sömu reglu að ræða að hluta til eins og er um Lífeyrissjóð sjómanna.



Herra forseti. Ég leyfi mér að fylgja úr hlaði frv. til l. um kirkjubyggingasjóð. Kirkjuþing 1978 samdi frv. til l. um kirkjubyggingasjóð og var frv., sem flutt var á síðasta þingi, í megindráttum í samræmi við það. Nú hefur kirkjulaganefnd, sem skipuð er af dóms- og kirkjumrh., farið yfir frv. og er frv. það, sem nú er flutt, í samræmi við ábendingar nefndarinnar í þeirri mynd sem nefndin gekk frá því. Ég vil geta þess, að í kirkjulaganefnd eiga sæti dr. Sigurbjörn Einarsson biskup, formaður, dr. Ármann Snævarr hæstaréttardómari og Baldur Möller ráðuneytisstjóri. Kirkjubyggingasjóður var upphaflega stofnaður með lögum nr. 43 frá 1954, en þau lög hafa tvívegis sætt breytingum, árin 1955 og 1962. Hlutverk kirkjubyggingasjóðs er að veita þjóðkirkjusöfnuðum lán til kirkjubygginga í sóknum landsins og til varanlegra endurbóta á eldri kirkjum, sbr. og 6. gr. þessa frv. Samkv. upphaflegu lögunum frá 1954 skyldi lágmarksfjárhæð úr ríkissjóði vera 50 þús. kr., en sú fjárhæð var hækkuð í 1 millj. kr. árið 1962. Fyrir þessum sjóði hefur farið eins og fleiri sjóðum að fé hans hefur rýrnað og minni stoð og styrkur orðið að honum en vera skyldi. Á það skal bent að sums staðar í löndum, þar sem þjóðkirkja er, stendur hið opinbera straum af byggingarkostnaði kirkna að öllu leyti. Þess ber að geta með þökkum, að almenningur hér á landi hefur lagt mikið af mörkum til kirkjubygginga, og sýnir það ótvírætt góðan hug almennings til kirkjunnar. Þetta mikilvæga liðsinni ber ríkisvaldinu að virða og leggja af sinni hálfu úr ríkissjóði fram veigamikinn skerf til kirkjubygginga. Vissulega kæmi til greina að framlög væru í formi styrkja, sbr. lög þau sem gilda um félagsheimili. Með þessu frv. er þó eigi brotið upp á slíkri stefnubreytingu heldur horfir frv. fyrst og fremst að því að kveða á að lágmarksframlög ríkissjóðs til kirkjubyggingasjóðs, sem lánar féð, skuli vera að verðgildi svipuð og verða skyldi samkv. lögunum frá 1954 og 1962 og svo verði einnig til frambúðar. Þess er að vænta að slíkt verði auðsótt. Frv. þetta var lagt fyrir hv. Nd. og var fjallað um það af menntmn. Nefndin mælti með samþykkt frv. óbreytts að öðru leyti en því sem leiddi af ákvæðum um gjaldmiðilsbreytingu og gildistímanum var einnig breytt. Ég þarf því ekki að hafa fleiri orð um þetta frv., en legg til að því verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég fagna að sjálfsögðu þessu frv. og vænti þess, að ég geti stutt það hér við afgreiðslu. En mig langar að beina þeirri fsp. til hæstv. dómsmrh., hvernig söfnuðir eigi að fara að því að standa undir kostnaði við þessar lántökur. Þannig er nefnilega ástatt í þeim efnum, að það þarf leyfi dómsmrh., þegar um er að ræða ákvörðun um upphæð sóknargjalda, og þar hefur gætt mikillar íhaldssemi. Ég þekki þess dæmi að sóknargjöld nægja alls ekki fyrir afborgunum og þeim skuldbindingum sem söfnuðirnir eru í gagnvart slíkri lántöku sem hér um ræðir. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. dómsmrh.: Með hvaða peningum eiga þá söfnuðirnir að standa skil á skuldbindingum við kirkjubyggingasjóð?



Herra forseti. Út af fsp. hv. 11. landsk. þm. vil ég taka þetta fram: Í fyrsta lagi er það deginum ljósara að við samþykkt þessa frv. léttist róðurinn fyrir söfnuði landsins að koma upp kirkjum. Ég held að allir hljóti að verða sammála um það. Þeim hefur boðist brattara á undanförnum árum þegar nánast hvergi hefur verið unnt að fá lán til slíkra bygginga eða a. m. k. af svo skornum skammti að það hefur lítt dregið þá að marki. Að því er varðar sóknargjöld kannast ég ekki við að mikillar íhaldssemi hafi gætt af minni hálfu um hækkun þeirra. A. m. k. man ég það, að fyrir ári eða svo bárust mér tilmæli um hækkun sóknargjalda héðan úr Reykjavík sem ég samþykkti nánast alveg samkv. því sem farið var fram á. Loks vil ég geta þess, að það er von á nýju frv. einmitt um sóknargjöld sem væntanlega verður sýnt á þingi þessu áður en því lýkur. Og þó að ekki vinnist tími til að samþykkja það vænti ég þess, að hv. 11. landsk. þm. sjái þó roða fyrir nýjum degi í þessum efnum.



Herra forseti. Heilbr.- og trn. hefur fjallað um frv. til l. um breyt. á lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 57/1978. Nefndin leggur til að þetta frv. verði samþykkt með þeirri breytingu að 2. gr. frv. falli brott. Ég held að rétt væri, til þess að fara örfáum orðum yfir sögu þessa máls, að ég lesi - með leyfi forseta - a. m. k. hluta úr þeirri grg. sem fylgir þessu frv. Fyrst vil ég þó geta þess, að 1. gr. frv., sú grein sem við nm. samþykktum að fleyta áfram hér í þinginu, kveður á um það, að heimilt skuli vera að ráða aðstoðarlækni hluta úr ári við heilsugæslustöð H l. „Þegar lögin um heilbrigðisþjónustu voru sett 1973 hafði ástandið í læknamálum landsbyggðarinnar verið með öllu óviðunandi. Ekki síst var það tilgangur nýrrar löggjafar að bæta hér verulega úr. Í kjölfar löggjafarinnar og mikilla framkvæmda í heilsugæslumálum úti á landi hefur mikil breyting orðið á til batnaðar og þróunin stefnir í rétta átt, til alhliða bættrar þjónustu á sviði heilsugæslu um land allt. Enn ber þó á nokkurn skugga. Erfiðlega hefur gengið að fá lækna að H 1 stöðvunum, þeim heilsugæslustöðvum þar sem aðeins skal starfa einn læknir. Hér er um stöðvar að ræða sem velflestar þjóna þeim svæðum sem afskekktust eru eða verst í sveit sett hvað snertir samgöngur, miklar fjarlægðir eða nálægð við sjúkrahús. Þörfin á góðri og öruggri heilsugæslu er því hvergi brýnni né meir knýjandi og því má einskis láta 6freistað til að unnt sé að fá lækna þar til starfa og til sem lengst tíma. Ýmsar tillögur hafa verið uppi um úrbætur ef takast mætti að laða menn fremur til starfa á þessum stöðvum. Landlæknir hefur að vonum látið þessi mál mjög til sín taka, enda brennur vandinn hvað heitast á honum, og m. a. reifaði hann á s. 1. vetri ýmsar hugmyndir sínar til úrbóta í þessu efni við heilbrigðis- og trygginganefndir þingsins. Þeim er nú að miklu leyti komið hér í frumvarpsform því að full ástæða er til nánari umfjöllunar viðkomandi nefnda og þingsins í heild um þetta málefni. Þessar hugmyndir hafa m. a. komið fram hjá læknum sem á H 1 stöðvum hafa starfað og þá alveg sérstaklega hugmynd númer 1 í 1. gr. frv., sem er um leið meginatriði hugmyndanna og örugglega sú virkasta.“ Ég held að ég fari rétt með það álit nefndarinnar, að hún telji samþykkt 1. gr. þá virkustu aðferð, en jafnframt þá minnstu breytingu sem við getum komist af með til að færa þessa hluti í það horf sem við öll hljótum að æskja eftir. Vilji landlæknis í þessu efni hefur nú þegar komið fram. Ég tel rétt og skylt að lesa hér upp bréf eða umsögn frá heilbr.- og trmrn., sem undirritað er af Páli Sigurðssyni ráðuneytisstjóra, um þessi efni, með leyfi forseta: „Í þessu frv. eru tvær breytingar: Í fyrsta lagi um heimild til að ráða aðstoðarlækni á H 1 stöð og í öðru lagi að læknar, sem unnið hafa á heilsugæslustöð H 1 í þrjú ár, eigi rétt á að njóta eins árs leyfis á fullum launum til framhaldsnáms hér á landi eða erlendis, enda fylgi því skuldbinding um áframhaldandi þjónustu í minnst þrjú ár við heilsugæslustöð H 1.“ Þetta atriði víkur að 2. gr. sem við treystumst ekki til þess að leggja til samþykkt á. Svo les ég áfram: „Hvað því viðvíkur að setja inn í lögin um heilbrigðisþjónustu heimild til að ráða aðstoðarlækni að heilsugæslustöðvum, þá tel ég“ - og þetta bréf er undirritað af Páli Sigurðssyni - „að það sé ekki í samræmi við stefnu laganna því að hvergi er gert ráð fyrir aðstoðarlæknum í heilsugæslunni. Ef sú stefna verður ofan á að fjölga læknum á H 1 stöðvum, þá tel ég að eðlilegra væri að setja inn í lögin heimild til þess að ráða tvo lækna um lengri eða skemmri tíma að H 1 stöðvum, eftir nánari ákvörðun ráðh, og að því tilskildu að stöðuheimildir séu fyrir hendi.“ Ég vildi aðeins víkja nokkrum orðum að þessu. Að okkar dómi í heilbr.- og trn. teljum við með þessum ummælum raunar ýjað að því, að lengra skuli gengið en í þeirri till. sem frv. felur í sér og nefndin er sammála um að leggja til samþykkt á. Við viljum sem sagt fara með meiri varfærni í breytingar heldur en forsvarsmenn heilbr.- og trmrn. láta í veðri vaka samkv. þeim orðum sem hér standa. En ég held þá áfram með lestur bréfsins: „Hvað því viðvíkur að umbuna læknum á H 1 stöð fyrir störf þar, þá er tillaga um eins árs leyfi eftir þriggja ára starf í samræmi við það sem fram kom í nefnd þeirri er endurskoðaði lögin á árinu 1978, en ekki varð samkomulag í þeirri nefnd um að taka þá tillögu upp til Alþingis. Ég tel mjög til bóta, ef réttur til framhaldsnáms kemur inn til heilsugæslulækna, og tel þá eðlilegra að heilsugæslulæknir fái t. d. hálfs árs leyfi á þriggja ára fresti. Nauðsynlegt er að tekin séu inn glögg ákvæði um hvernig þessi réttur skapast, t. d. hvort hann verður til um leið og lögin eru sett gagnvart þeim læknum sem þá yrðu í starfi, svo og um fyrningu þessa réttar ef menn ekki nota hann strax og þeir hafa rétt á því.“ Eins og fram kemur í niðurlagi bréfsins eru hér ýmis atriði sem mundu verða allflókin í útfærslu, ef ég mætti svo að orði komast, en ekki síður það, að ýmsir nákunnugir innan læknastéttar telja að um of langa starfsbindingu yrði að ræða miðað við ákvæði 2. gr. frv. þannig að sú grein þjónaði alls ekki þeim tilgangi sem flm. hefðu vænst. Herra forseti. Eins og öllum er ljóst hafa verið ör mannaskipti við H 1 stöðvarnar á undanförnum árum, en jafnframt hefur víða gengið erfiðlega að fá lækna til starfa. Oftast er því borið við, að um of mikið starfsálag og bindingu sé að ræða árið um kring. Það er skoðun nefndarinnar að sú ráðagerð, sem frv. felur í sér, þ. e. heimild til að ráða aðstoðarlækni hluta úr ári, geti að einhverju leyti bætt þarna úr. Ekki þótti rétt að ákveða í lögum um ráðningartíma nánar en segir í 1. gr. frv.: „að ráða aðstoðarlækni hluta úr ári“. Hins vegar kom sú skoðun fram, að eðlilegt væri að miða við t. d. þrjá mánuði ár hvert. Ef þessi heimild verður nýtt hefur þessi ráðagerð óneitanlega einhvern kostnað í för með sér, en til marks um a. m. k. drjúgan hluta þess kostnaðar, ef heimild til þess að ráða aðstoðarlækna yrði notuð að meðaltali í þrjá mánuði á ári hverju, er rétt að geta þess, að föst mánaðarlaun aðstoðarlækna eru 7600 nýkr. og H 1 stöðvar eru um 15 talsins. Launakostnaður samkv. þessum forsendum yrði þá 342 þús. nýkr. Ég tel ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta mál. Eins og margsinnis hefur komið fram í mínum orðum leggur nefndin eindregið til að þetta frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. á þskj. 610 um ákveðna breytingu á lögum um söluskatt. Ég flutti þetta frv. hér í fyrra um svipað leyti. Málið fékk mjög góðar undirtektir hér í þessari sömu deild, en orð voru jafnframt látin falla í þá átt að hér væri um dæmigert stjórnarandstöðumál að ræða. Það náði ekki fram að ganga, málið strandaði í nefnd. Og það er nú svo að falleg bros og hlýleg orð duga skammt í þessu máli ef ekki fylgir raunverulegur vilji til að hjálpa málinu áleiðis. Það er í trausti þess, að sá vilji sé nú fyrir hendi hér á Alþingi, að ég freista þess að flytja málið á ný með þremur flokkssystkinum mínum, þeim Agli Jónssyni, Lárusi Jónssyni og Salome Þorkelsdóttur. Reyndar reyndi ég nú að fá til liðs við okkur flm. úr stjórnarliðinu, en því miður sáu þeir sér ekki fært að skrifa upp á hjá mér. En það skiptir auðvitað ekki meginmáli hvort nöfn þeirra standa á frv. ef þeir á annað borð vilja styðja málið í þinginu og koma því í höfn nú. Ég hef nú unnið málið upp á nýtt, reynt að grúska enn betur í myrkviði okkar söluskattslaga og hef fengið til liðsinnis við mig hæfa, sérfróða menn sem gerþekkja þetta mál frá öllum hliðum. Og ég held að mér sé óhætt að staðhæfa að í því formi, sem málið liggur fyrir núna, leiki ekki neinn vafi á um hvernig það skuli framkvæmt, en einmitt það var talið einn af vanköntum málsins í fyrra. Ég leyfi mér að vitna til grg., með leyfi forseta, en þar segir m. a.: „Eins og undanþáguákvæðum varðandi vöruflutninga innanlands er nú háttað í söluskattslögunum skapast mikið misræmi eftir því hvort vörur eru fluttar til endursölu eða beint á vegum endanlegs kaupanda. Þannig þurfa endursöluaðilar úti á landsbyggðinni að innheimta söluskatt af flutningsgjaldi vörunnar og leggja hann ofan á endanlegt söluverð til neytandans. Hefði hins vegar sami neytandi keypt vöruna í Reykjavík og séð um flutninginn sjálfur, þá hefði flutningskostnaðurinn verið söluskattsfrjáls samkv. 3. tölul. 1. mgr. 7. gr. laga um söluskatt. Hið sama gildir um kaup á söluskattsfrjálsum vörum, t. d. matvörum. Í þeim tilvikum leggst söluskattur ekki ofan á flutningsgjaldið. Neytendur úti á landi eru þannig ranglega látnir greiða söluskatt af flutningskostnaði þegar þeir kaupa söluskattsskyldar vörur út úr verslun á viðkomandi stað. Verður ekki betur séð en ríkið sé þarna í rauninni að brjóta eigin lög með innheimtu söluskatts af flutningskostnaði í þessum tilvikum.“ Ég vil minna á að í þessari tilvitnuðu grein, 1. mgr. 7. gr. söluskattslaga, stendur skýrum stöfum að flutningskostnaður sé undanþeginn söluskatti. „Frv. það, sem hér er flutt, getur því skoðast sem nánari útfærsla á undanþáguákvæðum söluskattslaganna, lagfæring á alvarlegri gloppu sem allt of lengi hefur viðhaldið óverjandi ranglæti. Það er ekki nóg með að sjálft flutningsgjaldið ásamt ýmsum öðrum kostnaðarliðum valdi verulegri hækkun á vöruverðinu, heldur leggst þar nú ofan á 23.5% söluskattur sem hagnaður ríkisins af þessu óhagræði fólksins úti á landsbyggðinni sem háð er aðdráttum lífsnauðsynja um langa vegu. Framkvæmd frv.“ - og þá á ég fyrst og fremst við 1. gr. sem er aðalinntak málsins - „yrði alveg hliðstæð því sem gerist við vörusölu veitingahúsa, þar sem sá hluti veitinganna, sem samsvarar innkaupum á skattfrjálsum matvörum, er ekki söluskattsskyldur (sbr. 3. tölul. 13. gr. reglugerðar nr. 169/1970, um söluskatt, með áorðnum breytingum).“ Ég held að ég ætti að lesa upp þessa grein í reglugerðinni, sem er alveg hliðstæð þeirri framkvæmd sem gert er ráð fyrir í þessari lagagrein, en reglugerðargreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Sá hluti af fæðissölu veitingahúsa, greiðasölustaða og annarra aðila, sem selja tilbúinn mat, sem samsvarar innkaupsverði þeirra matvæla sem undanþegin eru söluskatti samkv. 2. tölul, þessarar greinar eða með öðrum hætti.“ - Hér er verið að tala um undanþágu frá söluskattinum í þessari reglugerð og ég held áfram: „Þessum aðilum skal heimilt að draga innkaupsverð söluskattsfrjálsra matvæla frá heildarveltu, áður en söluskattsskil eru gerð.“ Þetta er nákvæmlega eða svo til alveg samhljóða 1. gr. frv. sem er megininntak málsins. „Þessi ranglega skattheimta - auk þess sem hún hefur í för með sér talsverðan beinan kostnaðarauka fyrir fólk úti á landi - hefur jafnframt ýmsar óheppilegar hliðarverkanir sem renna enn sterkari stoðum undir nauðsyn þess að leiðrétta þetta misræmi. Þannig má t. d. gera ráð fyrir að vegna þess að neytendur úti á landsbyggðinni greiða söluskatt af flutningskostnaði einungis í þeim tilvikum þegar söluskattsskyld vara er flutt í verslun á viðkomandi stað, þá kjósi þeir frekar að kaupa vörur beint frá Reykjavík og flytja á eigin reikning, sérstaklega þegar um er að ræða stærri og dýrari vörur.“ - En þetta er svona, að kaupandi greiðir ekki söluskatt ef hann sendir sjálfur vöruna hér frá Reykjavík. Ef hann hins vegar kaupir hana úti á landi, út úr verslun þar í sínu plássi, þá leggst söluskattur á flutningsgjaldið. „Þannig færist verslunin úr héraði og dregur þannig úr vöruveltu í dreifbýli og skerðir um leið hag dreifbýlisverslunarinnar.“ - Það er nú ekki á bætandi erfiðleika dreifbýlisverslunarinnar í dag og það hefur ítarlega verið bent á hvaða byrðar eru lagðar á þá verslun umfram verslunina hér í Reykjavík og umhverfi hennar. „Þó að veigamikil rök mæli með samþykkt þessa frv., m. a. þau, að ríkinu yrði þar með gert kleift að standa við eigin lög, þá skal viðurkennt að frv., ef að lögum yrði, mundi vafalaust fremur auka á en draga úr vinnu við hina þegar margflæktu framkvæmd söluskattslaganna, bæði að því er varðar hlut kaupmannsins, sem annast innheimtu söluskattsins ríkissjóði að kostnaðarlausu, og þá aðila sem sjá um eftirlit með söluskattsskilum. Því má hins vegar til svara, að benda má á fjölmörg dæmi hliðstæð þeirri breytingu sem hér um ræðir, svo sem undanþágu matvæla frá söluskatti, sem áður er til vísað, og í því sambandi undanþágu þess hluta vörusölu veitingahúsa sem er matvæli.“ Ég hef haft samband við veitingahúseiganda hér í Reykjavík og spurt hann hvort þessi framkvæmd sé flókin og erfið. Hann svaraði því til að hér sé raunar bara um einfalt bókhaldsatriði að ræða. Og það kemur alveg heim við 8. gr. söluskattslaganna þar sem þessu er lýst, hvernig reikningum og nótum yfir söluskattsskylda vöru skal haldið til haga og dregið frá heildarvöruveltunni mánaðarlega þegar söluskattsskil eru gerð. Það er sem sagt ætlast til að fylgibréfum og reikningum, sem koma með vörunni sem send er til viðtakanda, endursöluaðila úti á landi, sé haldið saman, það sé lagt saman og sú upphæð sem út úr því kemur, dregin frá heildarveltunni áður en söluskatturinn er lagður á. Svo einfalt er málið þó að það hafi flækst fyrir mönnum á undanförnum árum að leiðrétta þetta óréttlætanlega misræmi og ranglæti. „Erfitt reynist að fá metið og reiknað nákvæmlega hve mikið tekjutap fyrir ríkissjóð þessi niðurfelling söluskatts á flutningsgjald mundi þýða. En eftir því sem næst verður komist getur flutningskostnaður numið allt að 4–5% af vöruverði að meðaltali.“ Mig langar til í þessu sambandi að taka lítið dæmi, hvað þessi flutningskostnaður með álögðum söluskatti getur gert af sér. Það hefur verið reiknaður út viðbótarsöluskattur á gosdrykkjaflösku - eina litla gosdrykkjaflösku - á Egilsstöðum vegna flutnings flöskunnar frá Reykjavík til Egilsstaða. Viðbótarsöluskattur reyndist vera 13 aurar, þ. e. 13 gkr., miðað við flutning með skipi um Reyðarfjörð, en 27 aurar eða 27 gkr. miðað við flutning með bíl. Á sama tíma kostaði ein flaska af appelsíni, þessi sama flaska, 2.40 kr. eða 240 gkr. í smásölu í Reykjavík. Í þessu tilfelli er því um að ræða, eftir því hvort flutt er með bíl eða skipi, um 5.4–11.3% hækkun einungis vegna þessa ranglega innheimta söluskatts. Það kemur líka í ljós að stundum er þarna um algera tvísköttun að ræða. Það getur t. d. orðið í þeim tilvikum þegar flutt er með bifreiðum frá vörubifreiðaflutningastöð. Þar er heimilt að leggja á svokallað afgreiðslugjald, sem auðvitað leggst ásamt með öðru á heildarkostnaðinn á vörunni úti á landi, og þar verður það aftur söluskattsstofn. Hér greiðir neytandinn því tvisvar sinnum söluskatt, fyrst af vörugjaldinu, sem leggst á vöruverðið, og síðan af heildarvöruverðinu, sem nú er söluskattsskylt með flutningsgjaldið inni í söluskattsstofninum. Þessu til skýringar get ég tekið sem dæmi ef sent er eitt tonn af þvottadufti vestur til Ísafjarðar. Þar reynist aukakostnaður vegna þessa litla afgreiðslugjalds 1738 kr. á hvert tonn miðað við heildarverðið sem er 825 þús. Ég er ekki að segja að þetta sé mjög stór upphæð, en með tilliti til þess að þarna er aðeins talað um lítinn hluta flutningsgjaldsins, afgreiðslugjaldið, kemur þetta mjög svo hlálega út. Með tilliti til þess, að vitanlega þýðir þetta eitthvert tekjutap fyrir ríkissjóð, hef ég og við flm. miðað gildistökuákvæði við 1. jan. 1982, til þess að breytingin geti þá gengið í gildi með nýju fjárlagaári og hægt sé að taka tillit til hennar við gerð fjárlaga. En ég var ekki búin að nefna upphæðina sem eftir því sem næst verður komist er þarna um að ræða sem tekjutap ríkissjóðs. „Miðað við söluskattsskylda veltu utan Reykjavíkur og nágrennis“ - þá er sem sagt verið að tala um það sem við venjulega köllum landsbyggðina utan Reykjavíkur og nágrennis - „gæti þetta tekjutap numið allt að 10 millj. nýkr. árlega“ - sem þýðir allt að einum milljarði í gkr. - „eða á bilinu 0.1–0.2% af áætluðum ríkistekjum samkv. fjárlögum 1981. Þessar tölur eru hér nefndar með fyrirvara um nákvæmni þeirra.“ Í lok grg. segir: „Engum blandast hugur um að ríkissjóður þurfi að halda utan að sínu, svo mörg horn sem hann hefur í að líta. Engu að síður hlýtur það að teljast óverjandi, að skattheimta ríkisins seilist eftir hagnaði í formi þeirrar fráleitu skattlagningar sem lagt er til í frv. þessu að felld verði niður. Hér er um að ræða svo gróflega mismunun og ójöfnuð milli landsmanna, eftir því hvar þeir eru búsettir á landinu, að ekki verður við unað og það því fremur sem þessi mismunun hefur orðið æ tilfinnanlegri með stöðugt hækkandi söluskatti á undanförnum árum.“ Margir hafa vísað til virðisaukaskattsins sem væri á næstu grösum og væri líklegur til þess að eyða þessu misræmi. En það er nú svo að nú heyrist lítið um virðisaukaskatt talað og hann virðist alls ekki enn í sjónmáli þrátt fyrir miklar bollaleggingar og umræður um hann á undanförnum árum. Mér hefur verið bent á að hugsanlega hefði verið önnur leið til að koma þessu máli fram, í formi þáltill. eða jafnvel að ráðh. breytti viðkomandi reglugerð. Það má vel vera. Fyrir mér er það ekkert atriði hvort þetta mál kemst fram í þessu formi. Ef hægt er að koma því áleiðis eftir öðrum leiðum gildir það að sjálfsögðu einu ef á annað borð finnast skynsamlegar og framkvæmanlegar leiðir. Það, sem máli skiptir, er að ná þeim árangri að afnema þessa ósæmilegu skattheimtu sem við í rauninni erum öll sammála um að sé engan veginn réttlætanleg. Við erum þó hér, alþm., þrátt fyrir allt að vinna saman að einu verki. Við erum til þess kjörnir að láta gott af störfum okkar leiða í okkar litla þjóðfélagi. Við hljótum að geta sameinast um mál sem í stóru eða smáu er líklegt til þess að stuðla að auknu réttlæti, auknu jafnvægi og friði í þjóðlífi okkar. Mér finnst að það, sem við erum að fjalla um hér, sé einmitt slíkt mál þó það sé ekki í sjálfu sér mjög stórbrotið. Ég hlýt að skírskota alveg sérstaklega til og heita á, ef við værum fleiri hér inni úr liði dreifbýlisþm., að þeir styðji þetta mál og geri sitt til að það nái fram að ganga nú, eða sem allra fyrst. Að vísu er stutt í þinglok. En við vorum í gær að afgreiða viðurhlutamikil lög á tveimur klukkutímum. Það munu vera allt að 2–3 vikur til þingloka og ég endurtek: ef vilji er fyrir hendi er hægt að koma málinu fram. Ég veit að dreifbýlisþm. vita og skilja hvað hér er verið að tala um, og það er í rauninni ekki vansalaust og ekki dreifbýlisþm. á Alþingi sæmandi að láta þetta ákvæði dúsa í lögum lengur en orðið er. Þetta er, eins og ég hef áður sagt, ekki fyrst og fremst peningamál eða fjárhagsmál. Þetta er einfalt og augljóst réttlætismál sem við hljótum að gera gangskör að að ná fram. Ég vil mælast til þess, að að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til hv. fjh.- og viðskn. Og heyri einhver mál mitt úr þeirri hv. nefnd, þá heiti ég jafnframt á þann hinn sama að standa fast að málinu,- ég ætlaði ekki að segja: að sitja á málinu, heldur að koma því fram.



Herra forseti. Þó að ég hafi ekki haft tækifæri til fyrr en núna, þegar ég kom hingað inn, að skoða þetta mál verð ég að lýsa því hér yfir, að ég er þessu frv. efnislega sammála og þekki vel þann aðstöðumun sem þarna er um að ræða. Söluskatturinn er lagður á á síðasta stigi og þá er líka búið að leggja verslunarálagningu á flutningskostnaðinn, þannig að þarna er um mikinn aðstöðumun að ræða sem þarf að finna einhverjar leiðir til þess að leiðrétta. Þess vegna vil ég láta það koma hér fram, að ég er þessu sammála þó að ég muni, vegna þess hve ég á stutta setu hér, ekki koma til með að taka þátt í afgreiðslu málsins að öllum líkindum. Hins vegar vil ég nota tækifærið til þess að vekja athygli á aðstöðu dreifbýlisverslunar almennt. Hún er mjög slæm, og það er rétt sem kom fram hér áðan, að eitt af því sem veikir hana er að missa verslun utan frá landsbyggðinni hingað til þéttbýlissvæðanna einmitt út af þessum aðstöðumun. Ég hefði kosið kannske að þessu fylgdi heildarendurskoðun á söluskattsinnheimtu. Það er á fleiri sviðum sem einmitt aðstöðumunurinn er skattlagður og það er óviðunandi ranglæti fyrir landsbyggðarmenn. Ég ætla ekki að tala um þetta langt mál núna. Ég vildi aðeins lýsa hug mínum í þessu máli og vona að hv. þm. finni einhverjar leiðir til þess að koma leiðréttingum hér fram.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Hv. 1. flm. þessa frv. og jafnframt sá sem mælti fyrir því lét þau orð falla, hvort einhver fjh.- og viðskn.-maður heyrði orðin. Svo var. Ég á sem kunnugt er sæti í fjh.- og viðskn. Ég er að sjálfsögðu sammála flestu því sem hv. flm. talaði um hér í sinni framsögu. Ég hef ekki hugsað mér að fara mörgum örðum um þetta frv., ætla ekki að fara að ræða það í einstöku atriðum. Frv. svipaðs efnis og sama efnis raunar, sett fram með svolítið öðrum hætti, var rætt á liðnu þingi og ég tók þátt í þeirri umr., að sjálfsögðu með jákvæðu hugarfari eins og maður reynir allajafna. Hins vegar um framgang málsins hér á Alþingi er það nú svo, að það gengur misjafnlega að koma málum fram. Ég vil þó lýsa því yfir, að að sjálfsögðu verður þetta mál tekið til athugunar ekki síður en önnur mál sem til þeirrar nefndar koma. Það er rétt hjá hv. flm., að það er skammur tími eftir af þingi og það eru mörg mál sem bíða umfjöllunar. Það var líka rétt hjá hv. flm., að það eru sum stærri mál heldur en þetta. Að vísu er kannske erfitt að leggja mat á það, hvaða mál eru stór og hvaða mál eru smá. Ég held þó, þegar betur er að gáð, að mörg réttlætismál fyrir landsbyggðina séu stórmál, þau séu flest stórmál í hugum okkar strjálbýlisfólks. En sem sagt, ég lýsi því yfir, að ég mun gera mitt til þess að þetta mál fái skoðun. Ég vil ekki á þessari stundu lofa neinu um framgang þess, en það mun fá mjög jákvæða skoðun.



Herra forseti. Ég þarf nú ekki mörgu við að bæta öðru en þá að þakka fyrir jákvætt hugarfar sem kom fram í ræðum hv. þm. Jóns Kristjánssonar og Davíðs Aðalsteinssonar. Vissulega met ég það nokkurs. En það kemur fyrir lítið ef þeir hafa ekki vilja til þess að ná málinu fram. Og mér er óskiljanlegt, af því að búið er bæði í fyrra og aftur nú að vekja rækilega athygli á þessu máli og sýna fram á að það er enginn vandi, það er bókstaflega enginn vandi að framkvæma þetta - ég taldi mig færa rök fyrir því hér áðan ef aðeins væri vilji fyrir hendi. Og ég vil minna á það, að ég er ekki að stofna ríkissjóði í vanda með því að kippa af honum 10 millj. kr. í ár. Ég miða þetta við næsta fjárlagaár, þannig að hægt sé að taka tillit til þess. Ég legg ekki mjög mikið upp úr loforði um að taka málið til athugunar, og ég minnist þess núna, að ég á sæti sjálf í fjh.- og viðskn. Sennilega verður búið að kippa mér út af þingi áður en ég fæ að ljá því lið þar. En ég vil endurtaka: Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á, að menn komi hér ár eftir ár og lýsi góðum vilja og láti fögur orð falla í þessu máli, en lyfti svo ekki litla fingri til þess að framkvæma það þegar þeir eiga kost á því. Og ég veit það, að ef núv. ríkisstj. vill ná þessu máli fram er ekkert auðveldara. En það er kannske bara af því að það er stjórnarandstöðumál. Mikið ósköp erum við nú orðin smá í sniðum í þessari hv. stofnun ef við getum ekki metið mál eftir gildi málsins sjálfs, heldur eftir því einungis hvort það kemur frá stjórnarliðum eða stjórnarandstæðingum. Ég vil minna á að ég bað stjórnarliða að taka það til athugunar áður en það var lagt fram, bað meira að segja um að það yrði tekið til athugunar í þingflokkum. Það var gert. En nú vil ég ekki vera of svartsýn. Ég vona og ég trúi því, að þegar menn skoða þetta af íhygli og sanngirni og þeim skilningi sem ég veit að þm. hafa á málinu, þá hljóti þeir að leggjast af öllu afli með framgangi þess nú í vor. Það kemur ár eftir þetta ár og þetta mál verður ekki látið niður falla enda þótt það kæmist ekki fram nú.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég ætla ekki að fara í neinar kappræður um mál þetta. Ég vil hins vegar lýsa því yfir, að ég hef ítrekað rætt það við hæstv. fjmrh. að hann beitti sér fyrir því, að hér yrði breyting á gerð, og geri mér raunar vonir um að af því geti orðið og er hreint ekki vonlaus um að hans menn gangi þannig frá málum til hans að þarna sé um vel framkvæmanlegt verk að ræða, því að það er vissulega svo, að það þarf eflaust að ýmsu að huga í framkvæmd þessa mál. Ég er ekkert að draga úr því. Ég ætla ekki heldur að fara í neinn meting í sambandi við þetta mál. En hv. þm. Albert Guðmundsson var hér inni áðan og gat þess við mig svona í leiðinni, að hans ágætu flokksbræður - og flokkssystur sennilega líka - hefðu fellt svona frv. fyrir mér á sínum tíma þegar þeir voru í stjórn og hann vann þar með þeim og ég flutti frv. svipaðs eðlis - það var að vísu kannske ekki eins vel útfært og þetta og það var vegna þeirra orða sem ég sagði að kannske væri þetta dæmigert stjórnarandstöðufrv., að svona mál eins og þetta skyldi ekki þá ná fram að ganga með auðveldum hætti. Ég gerði mér vonir um í fyrra að það gerði það, en varð ekki. En ég ætla aðeins að lýsa því yfir, að ég hef beitt mér fyrir því við hæstv. fjmrh. að hann tæki þetta mál alveg sérstaklega út úr. Söluskattsmálin eru öll í athugun, eins og menn vita, en þetta mál verði tekið sérstaklega út úr vegna þess að þetta er svo ótvírætt sanngirnismál að það hlýtur að vera unnt að taka það eitt út af fyrir sig út úr. En ég skil það líka mætavel, að hans svör eru svipuð og ég fékk hjá hæstv. fjmrh. Matthíasi Á. Mathiesen á sínum tíma, þegar hann sagði að öll þessi söluskattsmál væru í athugun og það skyldi svo sannarlega verða tekið tillit til þessa. Síðan var hann ráðh. í tvö ár eftir það eða þrjú, og sú söluskattsathugun, sem þá var á ferðinni, komst ekki lengra en þetta, að þetta mál var ekki komið í höfn og er ekki komið enn. Allir bera því hér á nokkra sök. Við skulum þess vegna spara okkur öll köpuryrði í sambandi við þetta, en reyna að einhenda okkur á málið eftir þeim leiðum sem við hvert um sig getum farið bestar.



Herra forseti. Frv. um umhverfismál, sem hér er nú lagt fram á þskj. 626, er lagt fram í annað sinn á hv. Alþingi. Flm. frv. nú auk mín eru þeir hv. þm. Egill Jónsson, Guðmundur Karlsson, Lárus Jónsson, Sigurlaug Bjarnadóttir og Þorv. Garðar Kristjánsson. Á vorþingi 1978 var frv. lagt fram sem stjfrv., í stjórnartíð Geirs Hallgrímssonar, og nánar tiltekið 22. apríl mælti núv. hæstv. forsrh. fyrir frv., en hann var þá iðnrh. og félmrh. Frv. þetta fékk góðar undirtektir þeirra hv. þm. sem létu í sér heyra um málið á sínum tíma. Því var síðan vísað til félmn. Ed., en þaðan átti það ekki afturkvæmt, sem ég geri ráð fyrir að stafi fyrst og fremst af því, hversu langt var liðið á þingið og því hafi ekki unnist tími til að afgreiða það, enda kom fram í framsöguræðu hæstv. ráðh. að þar sem svo áliðið væri þings væri það fyrst og fremst lagt fram til kynningar. Segja má að við stöndum því í sömu sporum nú, þremur árum síðar. Þó vil ég leyfa mér að vona að við stöndum heldur betur þar sem margir hv. þm., sem þá sátu hér á hv. Alþingi, eru hér enn og þekkja því málið betur nú: Það ætti að flýta nokkuð fyrir afgreiðslu þess. Til gamans má svo skjóta því hér inn, að þá hafði frv. þskj.-númer 620 og nú er það nr. 626. Flm. frv. nú vilja freista þess að koma þessu máli í gegnum þingið þar sem hér er um mjög veigamikinn málaflokk að ræða, umhverfismálin, og ég held að allir geti verið mér sammála um þýðingu þessa máls. Eins og fram kemur í 1. gr. frv. er tilgangur laganna að efla alhliða umhverfisvernd, varnir gegn hvers konar mengun og öðrum skaðlegum umhverfisáhrifum og vinna að varðveislu náttúrugæða landsins. Þeim er ætlað að stuðla að sem bestri sambúð lands og þjóðar með því að vernda þau lífsgæði sem felast í óspilltri náttúru landsins, hreinu lofti og tæru vatni. Eftirfarandi grg. fylgdi frv. og er endurprentuð óbreytt: „Þann 4. mars 1975 skipaði ríkisstj. nefnd til að endurskoða og samræma ákvæði laga um umhverfis- og mengunarmál í því skyni að sett yrði heildarlöggjöf um þau efni og kveðið á um hvernig stjórnarfyrirkomulagi skuli háttað á þessu sviði. Í nefndina voru skipaðir Gunnar G. Schram prófessor, formaður, Knútur Hallsson skrifstofustjóri, varaformaður, Árni Reynisson framkvæmdastjóri, Edgar Guðmundsson verkfræðingur, Hjálmar R. Bárðarson siglingamálastjóri, Páll Líndal borgarlögmaður, Páll Sigurðsson ráðuneytisstjóri, Sveinbjörn Dagfinnsson ráðuneytisstjóri og Þórður Ásgeirsson skrifstofustjóri. Nefndin lauk samningu frv. og gerð tillagna um stjórnsýsluþátt umhverfismála í apríl 1976 og sendi það ríkisstj. með ósk um að frv. yrði borið undir þá aðila til umsagnar sem ríkisstj. teldi æskilegt. Var frv. sent allmörgum stofnunum og félagasamtökum og bárust umsagnir frá 15 þeirra. Umsagnir bárust frá eftirtöldum aðilum: Ferðamálaráði Íslands, Heilbrigðiseftirliti ríkisins, Náttúruverndarráði, Hafrannsóknastofnuninni, Iðnþróunarstofnun Íslands, Landvernd, Rafmagnsveitum ríkisins, Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Rannsóknastofnun iðnaðarins, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Sementsverksmiðju ríkisins, Skógrækt ríkisins, Skipulagsstjórn ríkisins og Vegagerð ríkisins. Í ljósi umsagnanna tók nefndin frv. síðan til endurskoðunar og er það hér lagt fram í lokagerð. Við upphaf starfs síns kannaði nefndin lagaákvæði þau sem til eru í íslenskum rétti um umhverfis- og mengunarmál. Í ljós kom það sem raunar var vitað fyrir, að heildarákvæði skortir í íslenskri löggjöf á þessu mikilvæga sviði. Einu lögin, sem alfarið lúta að þessum málum í dag, eru lögin um náttúruvernd, nr. 47/1971. Önnur lög taka að nokkru til þeirra vandkvæða og hættu, sem umhverfinu stafar af mengun og hættulegum efnum, svo sem ákvæði laga um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, nr. 12/1969, og lög um eiturefni og önnur hættuleg efni, nr. 85/1968. Var hér því við brýnt verkefni að fást - að semja frv. til laga um almenna umhverfisvernd sem tæki til vettvangsins alls og fyllti upp í þær eyður sem nú eru í löggjöf hér á landi í þessum efnum. Á grundvelli slíkra heildarlaga er síðan unnt að setja reglugerðir um einstök framkvæmdaatriði, eftir því sem sérstök þörf er talin hverju sinni í samræmi við þróun búsetu, iðnaðar og annarrar starfsemi. Er það slíkt frv. að heildarlögum um umhverfið og varnir gegn mengun sem hér liggur fyrir. Í þessu sambandi skal það tekið fram, að í frv. er fyrst og fremst fjallað um hið svonefnda ytra umhverfi og því ætlað að reisa skorður við skaðlegum áhrifum á það. Er þar átt við náttúru landsins og þá starfsemi sem áhrif hefur utan dyra. Var það talin eðlileg takmörkun á gildissviði laganna og tekur því frv. ekki nema að litlu leyti til hins innra umhverfis, t. d. matvælaeftirlits og öryggis á vinnustöðum, svo tvö atriði séu talin. Meginverkefni frv. er tvíþætt. Í fyrsta lagi er þar að finna ýmis ákvæði um umhverfis- og mengunarvarnir, m. a. ákvæði sem áskilja starfsleyfi til atvinnu- og iðjureksturs sem telja má hættulegan umhverfinu. Í öðru lagi er yfirstjórn umhverfismála sameinuð í höndum eins stjórnsýsluaðila. Er gert ráð fyrir því að þar verði um sérstaka nýja stjórnardeild að ræða, sem með þau mál fari, umhverfismáladeild. Ljóst er að brýna nauðsyn ber til þess að samræma reglur íslenskra laga um umhverfis- og mengunarmál og setja nýjar. Hér er um málefni að ræða sem æ þýðingarmeira verður eftir því sem iðnþróun í landinu vex og þéttbýli eykst. Er markmið frv. að stemma á að ósi í þessum efnum, efla alhliða umhverfisvernd og koma á virkum vörnum gegn hvers konar mengun og öðrum skaðlegum umhverfisáhrifum. Varðveisla og viðgangur náttúrugæða landsins er það grundvallaratriði sem leitast er við að tryggja með ákvæðum frv. og jafnframt sem besta sambúð lands og þjóðar. Veruleg spjöll hafa átt sér stað á náttúru og umhverfi nálægra iðnríkja sökum þess að umhverfissjónarmiðum var þar ekki nægur gaumur gefinn á liðnum árum. Af reynslu þeirra þjóða er ljóst mikilvægi þess að festa nú þegar í lög hér á landi réttarreglur sem vernda þau lífsgæði sem felast í óspilltri náttúru landsins og hindra mengun og önnur umhverfisspjöll eftir því sem föng eru á. Á miklu ríður að slíkar ráðstafanir séu gerðar í tíma, áður en umhverfisröskun og annað tjón er orðið verulegt því að margfaldur kostnaður er við framkvæmd úrbóta þegar röskunin hefur átt sér stað, svo sem reynsla annarra þjóða sýnir. Hér er þess að gæta, að íslensk náttúra og lífríki hennar er mjög viðkvæm fyrir umhverfisáhrifum sökum landfræðilegrar legu landsins og loftslags. Er því sérstök nauðsyn á að vera jafnan á varðbergi í þessum efnum og hafa búsetu og atvinnustarfsemi ætíð á þann veg að fyllsta tillit sé tekið til umhverfisverndunar. Við gerð frv. var um tvær leiðir að velja: Annars vegar að semja heildstæðan lagabálk, er tæki yfir allt réttarsvið umhverfismála, og fella inn í hann þau sérlög sem nú eru í gildi um þessi efni. Hinn kosturinn var sá að semja frv. sem hefði að geyma nýjar meginreglur og réttarheimildir í umhverfismálum ásamt ákvæðum um nýtt stjórnsýslufyrirkomulag á þessum vettvangi. Yrðu þá flest ákvæði sérlaga látin haldast óbreytt, a. m. k. fyrst um sinn, þar til reynsla væri fengin af hinum nýju lögum í framkvæmd. Nefndin var einhuga um að velja síðari kostinn, svo sem frv. ber vott um. Hefðu og verið á því vandkvæði, ef fyrri kosturinn hefði verið valinn, að draga mörkin milli þeirra ákvæða, sem nauðsyn bar að lögfesta þar, og annarra í skyldum lögum, auk þess sem slíkur háttur hefði valdið verulegri umbyltingu í framkvæmd þessara mála á lægri stjórnsýslustigum. Er þetta einmitt sú leið sem farin hefur verið við setningu löggjafar um umhverfismál á hinum Norðurlöndunum. Í Svíþjóð og Danmörku hefur nýlega verið sett heildarlöggjöf um umhverfismál (Svíþjóð 1969, Danmörk 1973) og er frv. að nokkru sniðið eftir þeirri löggjöf, einkum hinni dönsku. Er því gert ráð fyrir að þau lög, sem nú eru í gildi um náttúruvernd og umhverfismál, haldi áfram gildi sínu við hlið hinna nýju heildarlaga, a. m. k. þar til nokkur reynsla hefur fengist í lagaframkvæmd á þessum grundvelli. Helst þeirra ákvæða eru lög um náttúruvernd, nr. 47/1971, lög um eiturefni og önnur hættuleg efni, nr. 85/1968, lög um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, nr. 12/1969, lög um öryggisráðstafanir gegnjónandi geislum frá geislavirkum efnum eða geislatækjum, nr. 95/1962, lög um fuglaveiðar og fuglafriðun, nr. 33/1966, ákvæði 10. kafla vatnalaga, nr. 15/1923, og ýmis lög, er staðfesta alþjóðasamninga um mengun sjávar, sem Ísland hefur gerst aðili að. Er í frv. gert ráð fyrir víðtækum heimildum til þess að setja reglur á grundvelli laga um umhverfisvernd á öllum þessum sviðum, auk annarra sem enn eru ekki lögfest í íslenskum rétti en ákvæði frv. taka til. Að því er annan meginþátt frv. varðar, stjórnsýsluþáttinn, er ljóst að mikil þörf er á að sameina yfirstjórn umhverfismála á einum stað í stjórnkerfi landsins. Nú heyra þessi mál undir a. m. k. sjö ráðuneyti og gefur auga leið að slíkt leiðir til seinvirkari stjórnsýslu en ella væri og skörunar valdmarka sem æskilegt er að gera breytingu á. Nefnd sú, sem frv. þetta samdi, lagði til að komið yrði á sameiginlegri yfirstjórn umhverfismála í sérstöku nýju ráðuneyti.“  „Nefnd sú, sem frv. þetta samdi, lagði til að komið yrði á sameiginlegri yfirstjórn umhverfismála í sérstöku nýju ráðuneyti. Jafnframt benti nefndin þó á að ekki þyrfti þar að vera um sjálfstætt ráðuneyti að ræða, heldur mætti vista umhverfismálin í einhverju þeirra ráðuneyta sem fyrir eru, sem þá yrði ráðuneyti umhverfismála jafnframt núverandi verkefnum. Er það sú leið sem valin hefur verið og ákvæðum frv. verið breytt til samræmis við það frá upphaflegri gerð. Meginatriði málsins er tvímælalaust það að yfirstjórn umhverfismála verði á einum stað í stjórnarkerfinu. Í samræmi við það er síðan lagt til að einstakir þættir umhverfismála, sem nú eru dreifðir um mörg ráðuneyti, verði fluttir, sbr. 5. gr. frv. Er þess að vænta, að með slíkri samræmdri heildarstjórn og þeim nýju réttarheimildum á sviði umhverfismála, sem frv. geymir, verði kleift að koma fram þeim markmiðum sem liggja til grundvallar virkri umhverfismálastefnu á komandi árum.“ Ég sé ekki ástæðu til að bæta við þessa grg. Hún er ítarleg og skýrir tilgang þessara laga. Einu breytingarnar, sem gerðar hafa verið við endurflutning frv., eru við 24. gr., þar sem dagsektir, sem þar er gert ráð fyrir, eru framreiknaðar og settar fram í nýkrónum. Herra forseti. Eins og fyrir þremur árum er nú langt liðið á þingtímann og má vel vera að ekki takist að afgreiða þetta mál á þessu þingi þó að það hafi sýnt sig hér í gær að hægt er að ganga rösklega að verki þegar áhugi er á því. En málið hefur þá alla vega fengið nokkra kynningu eins og fyrr og mun þá verða endurflutt á næsta þingi. Ég legg svo til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Eins og tekið var fram hér af hv. 1. flm. og frsm. þessa máls var þetta frv. flutt vorið 1978 sem stjfrv. af hæstv. þáv. ríkisstj. Var það frv. flutt af þáv. hæstv. félmrh., en hafði verið undirbúið af nefnd sem sett var á vegum þáv. ríkisstj., og ég hygg að sú nefnd hafi starfað á vegum hæstv. þáv. forsrh. Það var síðan ákveðið í ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar að þetta mál yrði flutt af félmrh. og jafnframt var í raun og veru tekin ákvörðun um það þá að stefna að því að miða við að þessi mál tengdust félagsmálum framvegis. Ég held að það sé mikilvægt að þetta atriði komi hér inn, og ég er raunar þeirrar skoðunar, að það sé mjög eðlilegt að þau mál, sem hér eru á ferðinni, tengist hinni almennu félagsmálastjórn eða því stjórnvaldi sem með þau mál fer. Í frv. er gert ráð fyrir að ýmsir þættir umhverfismála falli undir þá ráðuneytisdeild sem hér er um að ræða. Eins og hv. þm. gat um eru það í heilu lagi náttúrverndarlögin. Síðan eru það mengunarvarnir, þ. e. lögin um eiturefni og hættuleg efni, og það eru fleiri lög, og enn fremur að skipulagsmálin í heild féllu undir þennan þátt. Og fleira er hér tínt til, eins og dýraverndunarmál, framkvæmd alþjóðasamninga um mengunarmál og þess háttar. Ég held að hér væri um að ræða mjög góðan vísi að ráðuneytisdeild í umhverfismálum, sem fengi alla þessa þætti, og það ætti að miða við að það verði a. m. k. ekki færri þættir, sem undir þetta falla, en gert er ráð fyrir í þessu gamla stjfrv. sem hér hefur nú verið endurvakið. Síðan það frv. var flutt hefur auðvitað ýmislegt gerst í okkar löggjöf sem væri nauðsynlegt að taka tillit til í þessu frv. Ég nefni aðeins tvennt sem kemur mér til hugar á þessari stundu. Það eru annars vegar lögin um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Mér fyndist að það gæti út af fyrir sig verið eðlilegt að þau væru undir þessari hugsanlegu ráðuneytisdeild. Hér í hm. Nd. er til meðferðar allviðamikið frv. um hollustuhætti og hollustueftirlit og þar er m. a. gert ráð fyrir alveg nýjum lagaákvæðum vegna mengunarvarna. Eins og kunnugt er hafa ákvæði og reglugerðir um mengunarvarnir hér byggst á lögunum um eiturefni og hættuleg efni. Það hefur ekki verið hér í gildi nein löggjöf sem tæki á mengunarmálum alveg sérstaklega, en í þessu frv. til laga um hollustuhætti og hollustuvernd, sem er til meðferðar í hv. Nd., er það gert með býsna skýlausum hætti og til þess þyrfti að taka tillit við frekari vinnu að þessu frv. Frv. tekur ekki á því og bendir ekki á það heldur í grg., hvaða atriði það eru sem þyrftu í raun og veru að koma inn í slíka umhverfis- og auðlindastýringu í landinu ef vel ætti að vera. Ég vil í þessu sambandi nefna t, d. ýmsar stofnanir sem ég tel að sé óhjákvæmilegt að tengist umhverfismálastjórn. Ég get nefnt stofnun eins og t. d. Landmælingar ríkisins. Ef á að fást heildarstýring, eins og gert er ráð fyrir hér í þessu frv., þyrfti slík stofnun að vera í mjög góðum tengslum við umhverfismáladeild ráðuneytis. Einnig verð ég að segja - það er mín skoðun og til þess hefur ríkisstj. út af fyrir sig enga afstöðu tekið til eða frá - að mál eins og þetta þyrfti með einhverjum hætti að tengjast áætlunum um landvernd og landnýtingu. Hér er, eins og menn vita, í athugun áætlun um landvernd til nokkurra ára í framhaldi af þjóðargjöfinni frá 1974. Ég held að til þess að átak eins og það, sem ákveðið var á Þingvöllum 1974, komi að sem allra bestum notum þyrfti að vinna slíkt í tengslum við heildarstýringu umhverfismála í landinu. Mér er sagt, ég er enginn sérfræðingur á því sviði, að í sumum tilvikum hefði mátt fara betur með þau efni sem þar voru ákveðin. Ég held sem sagt að það sé alveg óhjákvæmilegt að reynt verði að taka á þessum málum í meira samhengi en gert hefur verið, eins og mögulegt er, og vil koma því sérstaklega á framfæri í sambandi við þennan frumvarpsflutning hér. Ég minni á það í þessu sambandi, að náttúruverndarþing hefur hvað eftir annað tekið á þessum málum og gert ályktanir um þau, þar sem m. a. er lögð á það áhersla að hér þurfi að vera um að ræða samhengi í stýringu umhverfismála og landnýtingar eins og frekast er kostur. Í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. er ákvæði um að það skuli undirbúið, að stjórn umhverfismála verði í einu ráðuneyti, og að flutt verði frv. til l. um það. Af þeim ástæðum er það ætlun ríkisstj. að þetta frv., sem hér liggur fyrir, svo og löggjöf sem síðar hefur orðið til á þessum sviðum, og ábendingar náttúruverndarþinga frá 1978, - að þessir þættir verði teknir til sérstakrar athugunar með það fyrir augum að endurflytja frv. til l. um umhverfismál á vegum ríkisstj. Þessi vinna er mjög skammt á veg komin svo að ljóst er að af hálfu ríkisstj. getur ekki verið um það að ræða að flutt verði stjfrv. um þessi efni á yfirstandandi þingi. En ég vildi láta það koma fram, að það er ætlun ríkisstj. að á þessum málum verði tekið á hennar vegum. Ég hef ekkert við það að athuga, nema síður sé, að hv. alþm. flytji hér gömul og ný stjfrv. eftir atvikum og láti þannig í ljós viðhorf sín. Ég lít þannig til, að þessi frv. flutningur þm. Sjálfstfl. í hv. Ed. sé til marks um það, að Sjálfstfl. vilji standa að lagasetningu um þau efni sem hér er gert ráð fyrir. Og í þeim efnum geta menn ekki látið sér nægja að segja a, þeir verða líka að segja b, þeir verða líka að átta sig á því, að raunverulegri framkvæmd á umhverfismálastýringu hér í landinu fylgja fjárútlát í stjórnkerfinu, og það er gert ráð fyrir því í þessu frv. eins og það liggur hér fyrir. Ég fagna því, að sá vilji, skilningur og áhugi skuli koma fram sem hv. þm. Salome Þorkelsdóttir gerði grein fyrir áðan, og vænti þess, að það sé til marks um að unnt verði að ná tiltölulega góðri samstöðu um þessi mál þegar þau kæmu til kasta Alþingis, þó að þau yrðu ekki endanlega til afgreiðslu fyrr en kannske á næsta þingi.



Herra forseti. Ég vil alls ekki láta hjá líða að ítreka nú, þó með öðrum formerkjum sé, þau ummæli sem ég hafði úr ræðustól þegar hæstv. þáv. iðnrh., hæstv. núv. forsrh., Gunnar Thoroddsen, flutti þetta frv. á sínum tíma, 1978. Þá lýsti ég yfir því, að enda þótt ég fyndi ýmislegt í þessu frv. sem ábótavant væri, þá væri það eigi að síður með þeim hætti að fyrir þetta frv., fyrir þetta þingmál gæti ég fyrirgefið honum margt. Hin dýpri merking þessarar yfirlýsingar minnar var sú, að hann hafði þá fyrir skemmstu knúið í gegnum Alþingi samþykkt á Grundartangaverksmiðjunni við Hvalfjörð þar sem hvergi nærri var staðið sæmilega að þeim málum, sem að umhverfinu lúta, og tekin ákaflega alvarleg áhætta. Þetta mál var náttúrlega samþykkt með atkv. sjálfstæðismanna að einu undanskildu og Framsfl. og Alþfl. Ég tel að þetta frv. sé vissulega til þess fallið að stuðla að því, að vandamál umhverfisins verði tekin til alvarlegrar íhugunar, og að frv. sé innlegg í það mál sem við verðum að takast á við senn, þ. e. að koma vernd umhverfis og náttúruvernd í stjórnskipulega rétt form. Ég vil ekki nú fremur en þá orðlengja um einstök atriði þessa frv., sem öll horfa til bóta, enda þótt mér finnist, eins og ég áður sagði, að nokkuð vanti á að málið sé nægilega útfært í þeirri mynd sem það hér liggur fyrir. Og svo rétt í lokin vil ég minna hv. þm. þessarar deildar á það, í hvílíkri þakkarskuld Íslendingar standa við þingeyska bændur, sem risu upp á sínum tíma með afli og komu því inn í höfuðin á íslenskum tæknikrötum og stjórnmálamönnum, að umhverfi þessa lands og lífríki eiga einnig sinn rétt, og sýndu það í verki, að fólkið í landinu lætur sig þessi mál ákaflega miklu varða og vill fórna nokkru fyrir að þau mál séu í viðunandi skynsamlegu horfi.



Herra forseti. Ég vil nú aðeins þakka hæstv. félmrh. og hv. 4. þm. Norðurl. e. fyrir þær góðu undirtektir sem endurflutningur á þessu frv. hefur fengið hér. Ég get alveg tekið undir það með hæstv. félmrh., að það hefur ýmislegt gerst síðan þetta frv. var lagt fram og ýmislegt sem þessi lög taka einnig til, en okkur þótti rétt að flytja frv. óbreytt og gera heldur ráð fyrir því, að í meðferð nefndar kæmi það til skoðunar og ýmis atriði, bæði ný sem kæmu inn og jafnvel önnur sem þyrfti að breyta. Ég er nú aðeins farin að kynnast störfum nefnda þingsins og gera mér grein fyrir því, að við gefum okkur tíma til að velta vöngum jafnvel yfir orðalagi og ýmsum orðum sem koma fram í frumvörpum. Og það getur vel verið og er ekki ólíklegt að við eigum eftir að fjalla í félmn. um og velta fyrir okkur orðum eins og landnýtingu og landnotkun. Og ég er alveg sammála því, að þetta eru þættir sem ekki væri óeðlilegt að kæmu þarna inn. Varðandi það, í hvaða ráðuneyti þetta ætti að vera, þá tek ég undir það, að mér hefur virst það vera eðlilegt að þetta færi undir félmrn., enda hefur formaður nefndarinnar, sem fram kemur í grg. að samdi þetta frv., einmitt skýrt mér frá því, að það hafi helst komið til orða að eðlilegt væri að þetta væri í félmrn., þó að það sé ekki tekið sérstaklega fram í frv., heldur sennilega gert ráð fyrir að það verði ákveðið á annan hátt. En ég vildi sem sagt ítreka þakkir mínar fyrir þær undirtektir sem frv. hefur fengið. Varðandi fjárútlátin er það að sjálfsögðu rétt, að þetta hlýtur að kosta fjármagn. En erum við ekki þarna líka að hagræða hlutunum, sem gæti e. t. v. orðið til þess að það yrði ekki meira fjármagn, sem færi í stjórnunina á þessu máli þegar það væri komið á einn stað, heldur en nú er? Ég gæti best trúað því.



Herra forseti. Mér þótti ástæða til þess að koma hér upp því að mér fannst nóg um þegar tveir virðulegir ræðumenn hér, bæði hæstv. ráðh. og svo 1. flm. þessa máls, voru farnir að impra á því, að það ætti að gera eitt allsherjarsvið í kringum mengunar-, landverndar- og gróðurverndarmál hér á landi. Og hæstv. ráðh. impraði á því, að e. t. v. hefðu nýst betur þeir fjármunir, sem Alþingi gaf íslensku þjóðinni árið 1974, ef um það hefði verið til heildstæð og góð áætlun og þá væntanlega eitthvað tengd við mengunarvarnir og annað slíkt. Ég vil fyrir það fyrsta taka það fram, að ég held að því fjármagni, sem varið var til Landgræðslu ríkisins með þjóðargjöfinni, hafi verið varið alveg sérstaklega vel. Og ég held að það væri athugandi og reyndar rannsóknarefni fyrir Alþingi og ríkisstj. að kanna það, hvað mikið fer t. d. í skrifstofuhald eða yfirstjórn hjá þeirri virðulegu stofnun. Ég hygg að það muni ekki aðrar stofnanir skila jafnmiklu starfi með jafnlítilli yfirbyggingu og einmitt sú stofnun gerir. Ég tek að vísu þessar ábendingar alls ekki sem neitt ámæli í þeirra garð, en ég hef óneitanlega orðið þess var hér í Alþingi, að svo virðist þessa dagana sem menn hafi nokkrar áhyggjur af því, hvernig það fjármagn, sem Landgræðsla ríkisins hefur haft til umráða, nýtist. En það er önnur saga. Og væntanlega verður það rætt og skýrt í sambandi við landgræðsluáætlunina sem áformað hefur verið að um yrði fjallað hér á Alþingi. En víst er um það, að þótt okkar frv., sem nú er til umræðu, sé gott, þá held ég að það verði ekki til þess að bæta úr framkvæmdagöllum á vegum Landgræðslu ríkisins. Þeir eru að sjálfsögðu einhverjir, en ég er sannfærður um að þeir eru í miklu minni mæli en víðast annars staðar í opinberum stofnunum.



Herra forseti. Ég skal ekki taka langan tíma frá hv. dm., það er nokkuð liðið á fundartímann, en ég vil lýsa því yfir, að hér er að mínum dómi mjög athyglisvert mál og ég tel eðlilegt að það fái rækilega athugun. Ég skildi ummæli ráðh. á þann veg, að hann vildi skoða hin ytri umhverfismál í samhengi. Ég skildi orð hans svo. Ég skildi orð hans alls ekki á þann veg, að hann væri að kasta steini að einum eða neinum sem hefði haft á undanförnum árum með þessi mál að gera, af hvaða tagi sem það er. En ég vil bara ítreka það, að slíkt mál sem þetta frv. er þarf ítarlega umfjöllun og sú lagasetning, sem þar er ýjað að, þarf mjög vandlega meðferð.