Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) : Herra forseti. Þetta er stjfrv., og við það er gerð brtt. á þskj. 258, eftir beiðni tollstjóra og skrifstofustjóra fjármálaráðuneytisins. Þessar breyt., sem gerðar eru á lestagjöldunum með þessum hætti, koma eingöngu við innheimtunni, og það er sameiginlegt álit tollstjóra og skrifstofustjórans, að það muni gera ráðuneytinu miklu hægara fyrir um innheimtu þessara gjalda, ef þau eru innheimt á sama tíma og önnur skipagjöld. Fjhn. leggur til einróma, að frv. og brtt. verði samþ.

Frsm. (Sigurður Thoroddsen) : Herra forseti. Það liggja fyrir margar brtt. til 3. umr. Kom iðnn, sér saman um að flytja nokkrar brtt. á þskj. 266, sem hún leggur til, að verði samþykktar. N. leggur einnig til, að samþ. verði brtt., sem flutt er af hv. 2. þm. Skagf. á þskj. 226, en um hinar brtt. varð ekki samkomulag. N. hefur komið sér saman um að leggja til, að gerð verði breyt. á 1. gr. frv., þar sem ákveðið er, að ríkinu einu sé heimilt að reisa og reka orkuver, sem séu stærri en 100 hestöfl, en þeim, sem eiga og reka eða eiga í smíðum raforkuver, sem eru stærri en 100 hestöfl, sé þó heimilt að reka þau áfram og auka þau allt að fullri fyrirhugaðri virkjun, enda er það skilyrði sett fyrir þessu, að eigendur sendi uppdrætti og greinargerð um framkvæmdirnar innan 6 mánaða frá gildistöku laganna. Ef þessi brtt. yrði samþ., mundi hún t. d. hafa það í för með sér, að Akureyrarkaupstaður gæti lokið við virkjun á þeim stað, sem nú er virkjaður í Laxá, eins og fyrirhugað hefur verið, t. d. með því að bæta við nýrri vélasamstæðu. Með því að uppfylla það skilyrði, sem ráðherra setur, væri þetta sem sagt leyft. Má segja, að þetta sé í samræmi við anda frv., því að yfirleitt hefur verið gert ráð fyrir því, að þeim stöðum, sem þegar hafa hafizt handa í þessum málum, verði leyft að halda áfram á þeirri braut. Þá hefur n. enn fremur komið sér saman um að flytja einnig þá brtt. við 1. gr. frv., að ráðh. sé heimilt að fengnum till. raforkumálastjóra að veita sveitarfélögum, einstaklingum eða félögum leyfi til að reisa og reka raforkuver allt að 2000 hestöflum að stærð til að fullnægja raforkuþörf sinni. Með því að hækka þetta leyfi upp í 2000 hestöfl er séð fyrir brýnustu þörfunum utan þeirra staða, sem meiri hafa virkjanir. En hins vegar er þetta því skilyrði bundið, að þetta megi aðeins leyfa, ef rafveitur ríkisins eða héraðsrafveiturnar geti eigi eða óska eigi eftir að láta rafaflið í té. Segjum t. d., að það geti komið fyrir, að kaupstaðir eða þorp vilji virkja segjum 2000 hestafla stöðvar, en stjórnarráðið og rafveiturnar sjá aðra betri lausn og vilja því frekar draga úr því, að þetta verði framkvæmt. Þá finnst mér allar líkur benda til þess, að rafveitur ríkisins gætu þarna nokkru ráðið, hvað gert yrði. Þá er það önnur brtt., sem er við 7. gr. Hún er aðeins til samræmis við þá brtt., sem flutt er við 1. gr., þ. e. 1. brtt. á þskj. Næsta brtt. er sú, að á eftir 21. gr. bætist ný grein, þar sem ríkisstj. er heimilt að ábyrgjast allt að 2/3 stofnkostnaðar fyrir héraðsrafveitur, með því skilyrði, að fyrir liggi samþykki raforkumálastjóra á öllu fyrirkomulagi og högun verksins hverju sinni. Þessa till. hefur n. tekið upp fyrir tilmæli hæstv. samgmrh., og liggur í augum uppi, að hún á heima hér í l. Eins og hv. þm. muna, þá liggja hér fyrir Alþ. till. til þál., sem fara í þá átt, að ríkisstj. verði heimilað að ábyrgjast stofnkostnað fyrir héraðsrafveitur, svo að þessi brtt. er fullkomlega eðlileg og til þess að létta störf þingsins að miklum mun, því að með þessu móti yrði ríkisstj. heimilað í eitt skipti fyrir öll að ábyrgjast þennan hluta stofnkostnaðar. Þá er enn ein brtt. Hún er við 26. gr. l. og er um það, að framlag til héraðsrafveitna ríkisins verði minnkað úr helmingi á móti framlagi ríkissjóðs niður í 1/3. Á þskj. 213 flytja tveir hv. þm. brtt. um að flytja þetta tillag niður í 1/5 af tillagi ríkissjóðs. Þessi till. n. er hrein samkomulagstill., og ég fyrir mitt leyti hefði fremur kosið, að þetta hefði verið óbreytt. Eins og hv. þm. er kunnugt, er ekki mikil reynsla í þessum málum, en mér þykir þó rétt að benda á, að þegar hér er gert ráð fyrir helmingi tillags móti helmingi tillags úr ríkissjóði, þá er hér ekki um helming eða ~ af stofnkostnaðinum að ræða, nema veiturnar geti borið sig að fullu. En séu þær styrkþurfi, þurfi helming af stofnkostnaðinum í styrk, þá þurfa þær að fá annan helminginn að láni, en hitt sem óafturkræft. Sem sagt, ég hefði fullt eins vel kosið, að þetta hefði staðið óbreytt í frv., en get þó fallizt á þetta til samkomulags, og reynslan verður að sýna, hvað er bezt. Síðasta brtt. á þskj 266 er hreint formsatriði, sem ég hirði ekki um að ræða. Þá minnist ég á aðra till., sem iðnn. hefur getað fallizt á, brtt. á þskj. 226 frá hv. 2. þm. Skagf. Hún er um það að fella niður, að sú veita skuli ganga fyrir að jöfnu, sem hæst framlag fæst til. Mér fyrir mitt leyti finnst það ekki skipta miklu máli, hvort þetta er fellt úr frv. eða ekki, og n. leit einnig eins á það mál. Þá hef ég rætt um þær till., sem n. gat orðið sammála um og mælir með, að verði samþ. Kem ég þá að brtt. á þskj. 233, frá 1. þm. Árn. og 2. hv. þm., um það, að heildsöluverð til rafveitna ríkisins skuli vera sama um allt land. N. var klofin um þessa till., meiri hl. vildi fella hana. Ég læt þetta nægja, en legg til f. h. meiri hl. iðnn., að till. verði felld. Þá eru eftir 2 till., önnur á þskj. 216, en hin á þskj. 232. Brtt. á þskj. 232 er við brtt. á þskj. 216 frá hv. þm. A.-Húnv. (JPálm). N. gat ekki orðið sammála um þessar till. Meiri hl. vildi fella þær, en minni hl. samþ. Eins og till. bera með sér, þá er hér um það að ræða, að ef einstakir bændur eða fleiri menn saman vilja reisa raforkustöðvar til heimilisnota, þá skuli heimilt að veita allt að 2/3 kostnaðar að láni úr raforkusjóði, og er lánstíminn ákveðinn 30 ár. Þessar till. fara mislangt. Að því leyti fer till. á þskj. 216, frá hv. þm. A.-Húnv., lengra en hin till., að það er ekki tekið fram, til hverra tegunda raforkustöðva hún nær. Hún nær því yfir allar tegundir raforkustöðva, hvort sem um er að ræða vatnsorku eða mótorstöðvar, og eins nær hún yfir þær stöðvar, sem liggja innan við þau svæði, sem héraðsrafveitur ríkisins annars ná yfir. Að þessu leyti fer þessi till. lengra en hin, en á hinn bóginn skemmra, því að þarna er aðeins um heimild að ræða, en í hinni brtt. á þskj. 332 er ákveðið, að lán skuli veitt, ef farið er fram á það. Báðar till. eiga það sammerkt að því leyti, að vextir af lánum eru ekki í samræmi við 38. gr. frv., þar sem ákveðið er, að vextir megi vera allt að 2½% lægri en víxilforvextir í Landsbanka Íslands. Þarna gætir ósamræmis. Mér finnst satt að segja, að efni þessara till. eigi ekki heima í þessu frv. Mér finnst fyrst og fremst, ef þetta verður samþ., að það yrði ekki til þess, í bili að minnsta kosti, að ráðizt yrði í almennar veitur, heldur hitt, að einstakir bændur tækju til að virkja hjá sér einum saman, hver út af fyrir sig. Með því er ekki ýtt undir sameiginleg átök, heldur þvert á móti. Í öðru lagi finnst mér það sérstaklega athugunarvert, að það er alls ekki vitað, ef þetta verður samþ., hve langt það getur farið. Ef við athugum það, að á öllu landinu eru 6 þús. býli, og ef við hugsum okkur, að viss fjöldi þeirra, - og til að vera sanngjarnir skulum við segja, að ef 100 bændur hefjast handa um virkjanir, þá er hér orðið um allverulega upphæð að ræða, eða lauslega áætlað 2–2½ millj. kr., sem raforkusjóður yrði svo að lána til að 2/3 hlutum, eða um 1½ millj. kr. Ég hygg, að lítil not yrðu að raforkusjóðnum, ef hægt á að vera að opna hann upp á gátt. Ef bændur gætu gengið í sjóðinn, þá yrði hann fljótt étinn upp. Svo er það enn eitt, sem báðum þessum till. er sammerkt, að það er ekki ætlazt til þess í þeim, að trygging komi fyrir lánum. Getur þetta stafað af yfirsjón hjá flm., en það er ekki getið um neinar tryggingar fyrir lánum úr sjóðnum. Það eina, sem talað er um, er það, að mannvirkið sé vel gert að dómi rafmagnseftirlits ríkisins. Mér finnst, að það, sem hér um ræðir, standi miklu nær því, að annar sjóður sæi fyrir þessum þörfum, sem kunna að vera fyrir hendi, t. d. einhver sjóður, sem lánar út á byggingar í sveitum, og mér er kunnugt um það, að nýbyggingarráð hefur á prjónunum frv., sem einmitt felur þetta í sér. Finnst mér rétt, að þetta yrði sérstakur sjóður, og auk þess tel ég, að ekki sé fullrannsakað, hve langt þetta getur náð, til þess að rétt sé á þessu stigi málsins að samþ., þetta. Ég vil benda á till. til þál., sem hv. 2. þm. Skagf. (JS) flytur, þar sem farið er fram á, að ríkisstj. athugi, hvernig megi ráðleggja bændum að koma sér upp mótorstöðvum. Mér finnst miklu réttara, að þetta mál sé tekið upp á þennan hátt, því að hér vantar athugun, áður en lögbundið er að fara þessa leið, sem hér er um að ræða.



Ég vil byrja með því að þakka iðnn. þær till., sem hún gerði við 2. umr. þessa máls út af framkomnum óskum frá mér og hv. þm. Mýr. (BÁ). Við förum fram á það við n., að hún breytti 1. og 7. gr. frv. þannig, að Andakílsárvirkjunin hlyti sömu réttindi eins og Reykjavíkurkaupstaður, Akureyrarkaupstaður, Siglufjarðarkaupstaður og Ísafjarðarkaupstaður, að því er tekur til þess, að þessir staðir fá sjálfir að reka áfram þau orkuver, sem þeir hafa komið upp hjá sér. N. tók þessi tilmæli til greina á þann hátt, sem við förum fram á, og hv. d. samþ. þær till., sem n. bar fram hér að lútandi. Nú hefur iðnn. aftur breytt nokkuð þessum báðum greinum, 1. og 7. gr. þessa frv. Breyt. á 1. gr. raska engu um það, sem sett var inn í þá gr. við 2. umr., að því er Andakílsárvirkjunina snertir, heldur eru það breyt. almenns efnis, sem þeir leggja nú til, að gerðar verði. Aftur á móti virðist mér eða okkur hv. þm. Mýr. nú, að breyt., sem þeir eða n. leggur til, að niður séu felld orðin samkv. 2. brtt. á þskj. 266: „eiga nú, eða hafa þegar hafið byggingu á,“ en í þess stað komi : eiga og reka skv. 1. gr. - okkur virðist, að þessi breyt. sé ekki í samræmi við ákvæði 1. gr., að því er Andakilsárvirkjunina snertir; því að sú virkjun er á því stigi, að það er aðeins verið að hefja byggingu hennar, og má segja, að hún geri hvorugt, að „eiga eða reka“ slíkt orkuver, sem um er að ræða, heldur sé verið að koma sér upp slíku orkuveri fyrir atbeina þess félags, sem að henni stendur. Því virðist okkur betra samræmi í því að orða þetta þannig, þegar miðað er við, hvernig ástatt er fyrir þessu fyrirtæki, þegar l. taka gildi, þá er réttara að orða þetta þannig í 2. lið brtt.: „eiga og reka, eða eiga í smíðum skv. 1. gr.“ Þá fellur þetta saman við ákvæði 1. gr., eins og þau eru orðuð nú. Við hv. þm. Mýr. höfum komið okkur saman um að bera fram skriflega brtt., sem hnígur í þá átt, sem ég hef nú lýst. Ég hef borið það undir hv. frsm. n. (STh), og virtist hann ekkert hafa við það að athuga, enda má segja, að þetta sé ekki efnisleg breyt., en að það falli betur saman við efni þessarar 2. gr. með því að orða þetta svo, þegar miðað er við það, hvernig framkvæmd Andakílsárvirkjunarinnar stendur á þeim tíma, þegar þessi l. taka gildi. Ég mun svo síðar afhenda hæstv. forseta þessa brtt., sem við hv. þm. Mýr. vonum, að geti orðið samkomulag um. Ég skal nú ekki fara langt út í að ræða þetta mál eða einstakar brtt., sem hér liggja fyrir. Þær brtt., sem hér liggja fyrir, ganga aðallega í þá átt að rýmka nokkuð til og greiða fyrir framkvæmdum í raforkumálum einmitt úti um landsbyggðina, þar sem mestir erfiðleikar eru á því vegna kostnaðar að koma þessum málum í framkvæmd, auk þess sem þessar brtt. miða einnig að því, að þetta verði í rauninni að því leyti eitt og sama kerfi, og að þeir menn, sem búa við betri skilyrði til að hagnýta sér orkuna; láti nokkuð af mörkum til hinna, sem búa við erfiða aðstöðu og hafa vitanlega eins mikla þörf til að geta hagnýtt sér orkuna og þeir, sem búa nú í kaupstöðum og kauptúnum landsins eða í þéttbýlinu, eins og það er kallað, og liggja miklu betur við til að hafa not af raforkunni. Ég verð að segja það, að ég er með þessum brtt., því að þær eru mjög að mínu skapi, og ég mun þess vegna greiða þeim atkvæði og tel, að þær séu yfirleitt til mikilla bóta á því frv., sem hér liggur fyrir, og að með þeim sé stefnt í rétta átt til þess að koma á sem jafnastri hagnýtingu raforkunnar. Þó verð ég að segja, að mér finnst æðimikill munur á brtt. á þskj. 216, frá hv. þm. A.-Húnv. og brtt., sem þeir flytja 3 hv. þm., 1. þm. Árn., 1. þm. Skagf. og þm. V.-Húnv. á þskj. 232, því að þeir gera ráð fyrir því, að sá stuðningur, sem hér er um að ræða, sé miðaður við að koma þeim að haldi, sem eru utan þeirra svæða, sem ætlazt er til, að sú sameiginlega framkvæmd í þessum málum taki til. Mér finnst, að samkv. brtt. hv. þm. A.-Húnv., þá gæti það orðið til trafala og skaða fyrir þá menn, sem þar eru, ef farið væri að reisa mikið af sérstökum stöðvum, hvort sem það eru vatnsorkustöðvar eða mótorstöðvar, sem hv, frsm. n. taldi, að gætu rúmazt innan þessara till., þá gæti það orðið til þess að tefja fyrir framgangi þessa máls, þegar til framkvæmda ríkisins kæmi, því að þá væri búið að binda svo og svo mikið fé í rafstöðvum, sem reistar hafa verið fyrir einn og einn bæ. Það er hyggilegt að gera þetta á þeim grundvelli, sem hv. 1. þm. Árn. og fleiri leggja til með brtt. á þskj. 232. Mér finnst, að þeir menn, sem eru nú utan þeirra svæða, sem heildar-héraðsrafveitur verða lagðar um, eigi líka fullan rétt til þess, að það sé litið á þeirra. nauðsyn, þó að það verði að framkvæmast með, öðrum hætti en þeim, sem gert er ráð fyrir með héraðsrafveitunum. Þess vegna finnst mér líka, eðlilegt að jafnframt því, sem gert er ráð fyrir að greiða fyrir héraðsrafveitunum með sameiginlegu átaki ríkisins og viðkomandi aðila, að á þeim svæðum, sem eru þar fyrir utan, verði einnig sýnd veruleg hjálp þeim mönnum, sem þar búa, til að hagnýta sér rafmagnið skv. því, sem lagt er til í þessari brtt. Það getur vel verið rétt, sem hv. frsm. hefur bent á, að það eigi ekki heima í I. að ákveða vextina af þeim lánum, því að í heildarlöggjöfinni skilst mér, að ekki sé farið inn á það atriði, heldur að lánin skuli veitt úr raforkusjóði. Um þetta atriði skal ég ekki deila. En ég vil sem sagt leggja áherzlu á það, að jafnframt því, að heildarlöggjöf verður sett um þetta, þá sé sett inn í l. ákvæði um það,. að sýnd verði viðleitni til að hjálpa þeim mönnum, sem búa á hinum afskekktu stöðum, og greiða götu þeirra til að geta hagnýtt sér rafmagnið. Það er enn fremur hér með tvenns konar hætti létt nokkuð undir skv. þessum brtt., með því að koma upp héraðsleiðslum út um héruðin yfirleitt. Það er fyrst og fremst gert með þessum brtt., því að eins og þetta frv. ber með sér, að þar er ekki gert ráð fyrir því, ef einstakir menn eða félög standa fyrir þessum héraðsveitum, að þeir fái neinn stuðning af hálfu ríkisins til þess að koma þessu upp. En skv. till. n. er gert ráð fyrir því, að þeir fái ríkisábyrgð fyrir 2/3 hlutum af stofnkostnaðinum, og er það vitanlega allmikilsverður stuðningur í þessu efni. Hins vegar er einnig gert ráð fyrir því með tvenns konar hætti í þessum brtt. að draga úr fjárframlagi, sem krafizt yrði af héruðum, þar sem gert er ráð fyrir, að ríkið hafi á hendi framkvæmd þessara héraðsveitna. N. leggur til, að í stað þess að héruðin leggi helming fram á móti ríkissjóði, þá leggi þau ekki nema 1/3 á móti, og skv. brtt., sem hér liggur fyrir frá hv. 2. þm. Rang. og hv. þm. A.-Húnv., er gert ráð fyrir, að þetta verði 1/5 á móti framlagi ríkissjóðs. Með báðum þessum brtt. er svo mikilsvert spor stigið í þá átt að greiða götu manna úti um sveitirnar til þess, að þessum málum verði hrundið í framkvæmd einnig hjá þeim. Mér skilst þess vegna, að þær brtt., sem fyrir liggja og vafalaust ganga fram og verða samþ. hér í hv. d., stefni að meira eða minna leyti til mikilsverðra umbóta á þessu frv. frá því, sem nú var gengið frá því við 2. umr., og ganga má einnig út frá því við þessa umr., að það verði betur úr garði gert að ýmsu leyti, að því er snertir hagnýtingu rafmagnsins úti um sveitir landsins, heldur en það var, þegar það var flutt hér í hv. d. Ég held þess vegna, að með þeirri löggjöf, sem vænta má, að verði sett um þetta efni, - og mér þykir sérstök ástæða til að þakka hæstv. samgmrh. fyrir lausn þessa máls, - að segja megi, að með því hafi verið stigið giftudrjúgt spor til þess að hrinda áfram þessu mikla nauðsynjamáli okkar Íslendinga.



Herra forseti. Ég hef ekki við meðferð þessa máls blandað mér í umr. eða tekið þátt í afgreiðslu þess að öðru leyti en því, að ég hef tekið þátt í atkvgr. við 2. umr. En mér varð það ljóst strax í fyrra, að þá yrði úr því skorið, þegar Andakílsárvirkjunin kæmi til meðferðar, hvernig meiri hl. lá hér á Alþ. varðandi þá stefnu, sem tekin var í frv., sem mþn. í raforkumálum flutti og hér var til meðferðar á síðasta Alþ. Nú hefði það náttúrlega verið eðlilegt og í samræmi við vilja þess meiri hl., sem að því stóð, að koma því frv., eins og það var úr garði gert, í það horf, sem var, og halda svo áfram á sömu braut. En það kom glöggt í ljós við 2. umr. þessa máls, að það voru drepnar allar þær till., sem voru í samræmi við stefnu þess frv., er mþn. hafði flutt og lagt til í tveimur höfuðatriðum, sem eru annars vegar það, að ríkið hafi með þessi mál að gera sem allra mest, og að hinu leytinu hitt, að rafmagnið yrði selt á sama verði hvarvetna á landinu. Nú hafa þær brtt. verið felldar hér, og gera má ráð fyrir því, að svo miklu leyti sem þær yrðu fluttar aftur, færi það á sömu leið með þær, og þess vegna gengur frv. fram, að brotin sé á bak aftur að miklu leyti sú stefna, sem lá til grundvallar fyrir okkar frv. Þar með er náttúrlega ekki úr því skorið, eða það vefengt, sem öllum má vera ljóst, að þrátt fyrir það, að frv. þetta, eins og það liggur fyrir, og ég legg til, að verði að l., er með því stigið mikilvægt spor í áttina til þess, að rafmagnsmálið komi til framkvæmda í okkar landi. En varðandi þessi atriðin, sem hér verður höfuðdeilan um, hvað snertir verðlag á rafmagninu og fjárframlög úr héruðunum, þá vil ég segja það, að mér er fyllilega ljóst, að þær framkvæmdir, eins og t. d. þjóðvegirnir og landssíminn, væru ekki komnar nærri því eins langt og þær eru, ef alltaf hefði átt að krefja ½ eða 1/3 af kostnaðinum frá héruðunum á móti ríkinu, og þó er þarna um, dýrar framkvæmdir að ræða; þar sem eru þjóðvegir og sími, og þó er hitt víst, að framkvæmdir í rafmagnsmálunum eru það miklu dýrari, að enn minni von er til þess, að héruðin, eins og horfir um þeirra hag, verði vaxin því að leggja fram það fé, sem með þarf, til þess að anna því framlagi, sem farið er fram á eins og frv. er, og jafnvel þó að brtt. iðnn. yrðu samþ. Ég hef lagt fram eða stend að 2 brtt., annarri með hv. 2. þm. Rang. á þskj. 213 um að færa framlög héraðsveitnanna úr ½ niður í 1/5, og sé ég, að hún hefur þó haft þau áhrif á iðnn., að hún hefur til samkomulags gert till. um að flytja hlutföllin til þannig, að í staðinn fyrir ½ skal koma 1/3, og er það mikið spor í rétta átt, þó að það að mínu áliti fullnægi engan veginn til að mæta þeirri þörf, sem um er að ræða. Hin till. mín er á þskj. 216, og hafa 2 hv. þm. talað að nokkru leyti á móti henni. Sé ég því ástæðu til að fara um hana nokkrum orðum. Þessi till. er beinlínis bundin við það, að búið er að brjóta þá stefnu, sem fyrir okkur vakti í mþn. í raforkumálum. Hún er bundin við þær vonir, sem menn geta gert sér úti á landsbyggðinni um að fá raforkuna frá almenningsveitum, en það lítur víða illa út með það, og má búast við, að þeim þyki langt að bíða eftir þeirri vissu, sem þeir í öllu falli ættu að fá um það, hvernig stefnt er að því í raun og veru, að fyrr eða síðar leggist meira og minna afskekktar byggðir blátt áfram í eyði, vegna þess að rafmagnið kemur ekki þangað. Nú vil ég segja það, að vegna þess að þetta stendur þannig, vegna þess að það fæst ekki fram, að raforkuframkvæmdum verði hagað eins og lagt var til við 2. umr., að aðalraforkuveitan verði miðuð við 10 ára framkvæmd, er augljóst, að þeir, sem einhverju ráða, hafa, hvort sem það eru einstaklingar eða heil héruð, farið að brjótast í því að útvega sér þessi lífsþægindi, ef þess er nokkur kostur, og þegar þannig er í pottinn búið, finnst mér mjög ósanngjarnt af hinu opinbera valdi að vilja ekki rétta þessum mönnum þá hjálparhönd að veita þeim lán með sæmilegum kjörum, betri en hægt er að fá í almennum lánsstofnunum, til þess að sinna þessum framkvæmdum. Hv. frsm. iðnn. var að tala um, að þetta gæti gengið nokkuð langt, ef þyrfti að lána í þetta kannske 1½ millj. kr., en ég segi, að þó að það væri 2½ millj. eða 3½ millj. kr., sem færi í slíkar framkvæmdir, þá gæti það borgað sig, ef slíkar rafveitur væru gerðar þannig úr garði, að þær gætu sinnt því hlutverki heimilanna, sem til er ætlazt. Ég hef fengið bæði bréf og skeyti frá samtökum og frá hinum og þessum mönnum víðs vegar að af landinu um það, að þeim þætti ákaflega óhyggilegt, ef farið yrði inn á þá braut, sem hér er farið inn á, og það væri engin hjálp rétt til þeirra einstaklinga, sem eru að brjótast í því að beizla raforkuna sér og sínum heimilismönnum og sveitum til gagns. Það er gefinn hlutur, að það er gert nokkuð minna að þessu nú, en mun verða því meira, þegar séð er sú stefna, sem verður ofan á hér á Alþ., svo sem nú horfir. Þess vegna held ég, að það sé ekki til sérlega mikils mælzt, þó að farið sé fram á, að þessi till., sem fer fram á lán að 2/3 hlutum til slíkra einkastöðva, verði samþ. Það má segja, að það skipti ekki ákaflega miklu máli, hvort mín till. verður samþ. eða sú till., sem hefur verið flutt sem brtt. við hana, frá hv. 1. þm. Árn. og fleirum, en það er þó að athuga í því sambandi, að þó að ég fyrir mitt leyti gengi inn á það, að þetta væri bundið við vatnsvirkjanir, þá á ég erfitt með að samþ. hitt, að það sé eingöngu bundið við það, að það þurfi að vera utan þeirra svæða, sem áætlað er, að einhvern tíma komi sameiginleg virkjun á. Það er það, sem ég hef við þá till. að athuga, enda er það svo, að ég flutti mína till. án þess að hafa samráð við þá, sem þarna eiga hlut að máli, og þessir 2 meðnm. mínir í mþn. höfðu ekki neitt samráð við mig um þá brtt., sem þeir flytja við mína till. Þetta atriði tel ég, að ekki skipti öllu máli, hvort þetta er bundið við vatnsvirkjun eða fleira kæmi þar til greina, en tel aðalatriðið, þar sem um vatnsvirkjun er að ræða. Hv. frsm. iðnn. var að tala um það, að það væri með till. ekki gert ráð fyrir neinni tryggingu fyrir þessum lánum. En það er nú fyrir því séð í þessu frv., sem hér liggur fyrir, að það þarf að setja reglugerð um ýmis atriði, sem þar eru ákveðin, og þar á meðal kæmi það að setja ákvæði í reglugerðina um, að tryggingar skyldi krafizt í þessu sambandi, því að sjálfsögðu verður að setja mikla tryggingu fyrir þessum lánum, enda till. ekki orðuð á annan hátt en þann, að hún er heimild til ráðh. til þess að veita slík lán þar, sem um er að ræða, að rafmagnseftirlit ríkisins álítur, að stöðvarnar séu svo vel gerðar, að það sé þorandi að lána út á þær. Þess vegna verð ég að segja það, að ég tel ekki, að það ætti að vera nokkur hætta, þó að þessi till. þeirra hluta vegna væri samþ., án þess að í hana væri sett, að það þyrfti að setja sérstaka tryggingu fyrir þessum lánum, því að það mundi hvaða ráðh. sem yfir þessum málum hefði að segja sjálfsagt taka þær tryggingar gildar, sem hann teldi öruggar fyrir slíkri lánsheimild. Þá skal ég aðeins segja það að lokum, að mér sýnist brtt. iðnn. hin fyrsta vera til þess fallin að stefna málinu í hið verra horf, frá mínu sjónarmiði, heldur en er í frv., eins og það er nú, og það er náttúrlega eðlilegt, að hv. síðasti ræðumaður, sem gerði kröfu um það á sínum tíma að fá frekari upphæð frá ríkissjóði en var í frv. upphaflega, vilji, að það væri tekið til greina. En með því að fara út á enn víðara svið, eins og gert er með 1. brtt. n., fer að verða nokkuð lítið eftir, að því er snertir hina stærri kaupstaði, að þetta sé einkarekstur til handa ríkinu til þess að stofna og starfrækja veitur til almenningsþarfa, og þá er um leið komið lengra frá því, að það sé ríkisvaldið, sem hefur þetta með höndum og að því sé þá um leið ætlað að jafna á milli, eins og ætlazt var til með þeim till., sem við lögðum til í okkar frv. Ég mun þess vegna ekki geta léð þessari 1. brtt. mitt atkv. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þessar brtt., en vænti þess, eftir því sem á undan er gengið, að hv. þm. geti sýnt þá sanngirni að samþ. mína brtt. á þskj. 216, eða þá a. m. k. brtt., sem við hana er flutt á þskj. 232.



Herra forseti. Ég á hér eina brtt. á þskj. 226. Hv. frsm. iðnn. hefur nú komið nokkuð að þessari brtt. í ræðu sinni, og er ég honum og n. þakklátur fyrir hennar undirtektir. En enda þótt hv. frsm. gerði nokkra grein fyrir þessari brtt., tel ég mér skylt að fara nokkuð nánari orðum um hana. Brtt. fjallar um það, að síðari málsgr. 28. gr. falli niður, en sú málsgr. hljóðar þannig: „Þá skal og að öðru jöfnu sú veita ganga fyrir um framkvæmd, sem hæst framlag er veitt til úr héraði að tiltölu við framlag ríkissjóðs.“ Ég vil fyrst og fremst benda á það, að það er í rauninni nýmæli í íslenzkri löggjöf, það hefur ekki tíðkazt, að greiðslugeta almennings væri sett undir nokkurs konar uppboðsþing, þar sem hæstbjóðandi ætti kost á því að fá þau gæði, sem um væri deilt. Það má líka benda á það, að þó að greiðslugeta almennings sé með meira móti nú, þá hefur ekki svo verið áður. Það er ekki ýkja langt síðan ábyrgðir sveitarstjórna og óskir um lán, og jafnvel héraðsstjórna, fengu litlar undirtektir hjá bönkunum, og jafnvel að það yrði að leita til einstakra efnamanna, ef þeir voru til innan sveitarinnar, til þess að ganga í persónulegar ábyrgðir fyrir lánum, sem þurfti að taka. Ég segi, það er ekki langt síðan svona var ástatt, og þó að betur sé ástatt nú, veit enginn, hvernig slíkt kann að takast. En þegar svo er komið, að framlög héraða og sveita fara að velta á því, hvort þau hafa nokkra efnaða einstaklinga, sem bjóða ábyrgð sína, og annað þess háttar á að vera mælikvarði fyrir því, hvort ríkið sér sér fært að leggja í framkvæmdir í héruðum og sveitum, þykir mér það vera vafasamt réttlæti. Ég vil benda á það, að svipaðar till. og þessar lágu fyrir Alþ. í fyrra í sambandi við flugvallagerð, og þar var einnig þetta ákvæði tekið fyrir, og þá fór á þá leið, að Alþ. var sammála um, að þetta væri ótækt, og þetta ákvæði var þá fellt. Ég vænti þess vegna, að þetta ákvæði verði einnig í þessu frv. fellt niður, ég álít það ósanngjarnan mælikvarða á þörf almennings í þeim sveitum eða héruðum, sem þarna væri um að ræða. Ég álít það engan mælikvarða á þörf eða nauðsyn héraða eða sveita fyrir að fá raforku, hvort þau geti skrapað saman nógu mikla fjárhæð eða hærri en nágrannasveitin, það er allt annað, sem þarna hlýtur að liggja til grundvallar. Ég vil beygja mig fyrir því mati, sem skýrslur liggja fyrir um og fræðimenn á því sviði telja rétt vera, en vil alls ekki beygja mig fyrir því, að þetta sé bundið við slíka upphæð sem hér er gert ráð fyrir. Ég er þess vegna þakklátur hv. iðnn. fyrir undirstrikun hennar í þessu máli. Að öðru leyti ætla ég ekki að ræða einstakar brtt. Sumum þeirra hefur ekki verið talað fyrir enn þá, og mun ég láta mér nægja að gera grein fyrir afstöðu minni til þeirra við atkvgr.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ég þarf ekki að vera langorður um frv. og brtt. þær, sem hér liggja fyrir, ég vil aðeins láta í ljós ánægju mína yfir því, að iðnn. hefur orðið við þeim óskum, sem ég bar fram við síðustu umr., að taka upp þær 2 brtt., sem ég minntist á. Aðra þá að auka heimildina fyrir einstaklinga og sveitarfélög til virkjunar án samþykkis Alþ. upp í 2 þús. hestöfl, en hina um það, að gefa ríkisstj. heimild til að ábyrgjast 2/3 stofnkostnaðar fyrir héraðsveiturnar. Þessar 2 brtt. álít ég vera til bóta. Ábyrgðarheimildin kemur fram sem almenn heimild, og ættu þá að vera óþarfar þær þáltill., sem fram hafa verið bornar undanfarið um tímabundnar ábyrgðarheimildir, sem hafa verið öllu hærri en hér er farið fram á. En þetta tel ég, að ætti að duga sem almenn heimild fyrir ríkissjóð til að ábyrgjast lán fyrir héraðsveitur. En út af orðum, sem hv. þm. A.-Húnv. lét falla hér varðandi einkarétt ríkisins til virkjunarinnar, þá hef ég við fyrri umr. málsins látið í ljós, að ég er síður en svo á móti því, að þessi einkaréttur verði gerður eins víðtækur og tök eru á, aðeins verður að tryggja um leið, að sú einkaréttaraðstaða ríkissjóðs stöðvi ekki neins staðar framkvæmdir, sem rafveita ríkisins hefur ekki aðstöðu til að gera á hverjum tíma. Það er alveg vitað mál, að svo margar kröfur koma til rafveitu ríkisins á næstunni eða eftir að þessi l. hafa verið samþ., að það verður hvergi nærri hægt að fullnægja þeim öllum undireins. Það geta verið margir, sem vildu gera hjá sér ráðstafanir til að bæta úr brýnustu þörf, og ég tel, að það sé gert með brtt. þeim, sem iðnn. hefur borið hér fram, að ráðh. sé heimilt að leyfa orkuver allt upp í 2 þús. hestöfl. Ég vil í þessu sambandi láta koma fram, að mér hefur borizt frá rafmagnsstjóranum í Reykjavík mjög ýtarleg umsögn um þetta mál, þar sem hann lætur í ljós nokkurn vafa um það, meira að segja eins og nú er frá gengið, að undanþáguheimildin frá einkarétti rafveitu ríkisins sé nægilega rúm. Hann segir svo í sínu bréfi : „Væru lögin um raforkuvirki og vatnalögin látin halda sér óbreytt, yrðu rafveitur ríkisins hliðstæðar héraðsveitum gagnvart lögunum um raforkuvirki, en gætu haft forgang hvarvetna eftir vatnalögunum eftir ákvörðun ráðherra. Auk þess yrðu rafveitur ríkisins fljótt svo sterkar vegna miklu meiri fjárhagsgetu sinnar en einstakar héraðsveitur geta sýnt og svo af því, að rafveitur ríkisins koma til að starfa í miklu stærri stíl með margar héraðsveitur víðs vegar í landinu. Er því sérstakur einkaréttur til handa rafveitum ríkisins umfram núverandi löggjöf algerlega óþarfur. Samkeppni milli einstakra orkuveitna kemur hvort sem er ekki til greina, því að lögin ætlast til þess, að ráðherra setji hverri veitu slík takmörk, að hagkvæmt skipulag náist frá því sjónarmiði. En ef nú þykir nauðsyn til bera að veita rafveitu ríkisins slíkan forrétt sem í frumvarpinu felst, þá er nauðsynlegt að sjá um það, að ekki tefjist þær aukningar og framkvæmdir, sem kaupstaðir, kauptún og sýslufélög, sem nú reka héraðsveitur ásamt orkuvinnslu, hafa með höndum eða í fullum undirbúningi. En fyrir því er ekki séð í frumvarpinu. Þar er þessum aðilum aðeins leyft að reka orkuverin eins og þau eru. Þyrfti því annaðhvort að fela rafveitum ríkisins það sérstaklega að annast um þessar aukningar, svo að fullnægt verði þörfum, sem þessir aðilar eru að vinna að að leysa úr, eða að heimila þeim að gera það sjálfum.“ Eins og ég sagði, les ég þetta ekki upp til þess að fara að mæla fyrir því að draga meira úr einkaréttarákvæði frv. til handa ríkissjóði. Ég les þetta aðeins til þess að sýna það, að jafnvel rafmagnsstjórinn í Reykjavík, sem er allra manna kunnugastur þessum málum, dregur þó mjög í vafa, að það sé gerlegt, á því stigi, sem málið er nú, að reyra þetta svo fast, að ekki sé smuga fyrir stærri kaupstaði eða einstaklinga til þess að afla sér rafmagns, meðan ríkisrafveitan er ekki fær um að fullnægja þörfinni. Eins og ég sagði, tel ég, að með þeim breyt., sem gerðar hafa verið við 1. gr., sé þetta einmitt opnað það nægilega, að ekki þurfi að reka sig á annmarka, sem rafmagnsstjórinn í Reykjavík gerir ráð fyrir, að annars mundu verða á þessu, og það verður náttúrlega að tryggja. Hins vegar álít ég, að undanþágur frá þessum einkarétti verði að vera í samræmi við það heildarplan, sem væntanlegur raforkumálastjóri ríkisins vinnur eftir og veitir undanþágur samkvæmt. Ég tel svo ekki ástæðu til að fara miklu lengra út í þessar umr., ég tel, að frv. taki stórum breyt. til batnaðar í þessari d. við umr., ef þær till. verða samþ., sem iðnn. nú ber fram og ég mælti með. Hins vegar tel ég það hæpið að ýta undir smástöðvabyggingar eins og till. liggur hér frammi um, a. m. k. eins og gert er í brtt. á þskj. 216, því að það er alveg gefið mál, að ef verið er að ýta undir einkastöðvabyggingar á þeim stöðum, þar sem möguleikar eru til að koma á allsherjar sameiginlegri veitu, þá verður það til þess að tefja þá framkvæmd, og til þess geri ég ekki ráð fyrir, að till. sé fram borin. En hins vegar viðurkenni ég, að í mörgum tilfellum verður á næstu árum að gera bráðabirgðaúrbót og bráðabirgðalausn, vegna þess að ekki er hægt að sinna í svipinn öllum verkefnum, sem kalla að, og á hvern hátt það yrði gert, er mál út af fyrir sig, sem má „dispútera“, hvort heima á í þessu frv. Ég tel, að þær bráðabirgðaráðstafanir mætti gera með öðru frv. og á annan hátt. Ég vænti svo, að hv. d. sjái sér fært að afgr. málið eins og hv. iðnn. leggur til, og tel ég þá, að það sé eftir atvikum svo frá málinu gengið, að ekki megi einasta vel við una, heldur megi á þeim grundvelli hefja stórkostlegar framkvæmdir í náinni framtíð til þess að hrinda þessu áhugamáli allrar þjóðarinnar verulegan spöl áleiðis til úrlausnar.



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls lá fyrir brtt. frá mér við 8. gr. þessa frv. en náði ekki samþykki deildarinnar. Ég hef leyft mér að bera fram enn á ný brtt. við sömu gr., sem hnígur í sömu átt og sú brtt. mín, sem lá fyrir við 2. umr. En sú brtt., sem nú liggur fyrir á þskj. 283, felur þó í sér þá efnisbreyt. frá hinni fyrri, að gert er ráð fyrir, að sú undanþága, sem um ræðir í brtt., skuli því aðeins veitt, að samþykki fræðslumálastj. sé áður fengið. Að öðru leyti liggja á bak við þessa brtt. sömu rök, sem ég flutti hér við 2. umr. málsins, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það.



Herra forseti. Ég sé, að hv. frsm. menntmn. er ekki mættur á fundi, og vildi því aðeins vekja athygli á brtt. á þskj. 273, sem menntmn. flytur. Það er raunar óþarft að lýsa þessari brtt. öllu nánar en gert var hér við 2. umr. málsins, þar sem þessi brtt. var boðuð, en hún er í því fólgin, að úr 4. gr. frv. verði numin þau ákvæði, sem þar standa nú, að aðeins próf úr bóknámsdeild veiti rétt til inngöngu í menntaskóla og aðra sambærilega skóla. Þetta sýnist óþarft að taka fram þarna. Þetta á heima í l. um menntaskóla, alveg eins og um aðra skóla er ákveðið í l. um þá, hvaða próf nægi til inngöngu í þá. Um brtt. hv. þm. A.-Sk. skal ég vera fáorður. Hún er efnislega sú sama, sem felld var við 2. umr, málsins, en með þeirri breyt., að nú þurfi samþykki fræðslumálastj. til þess, að veitt verði undanþága frá fræðsluskyldu, sem í frv. þessu er gert ráð fyrir, að bætist við frá því, sem nú er. Ég vil aðeins vekja athygli á því, að þetta kerfi, sem lagt er til hér, að lögfest verði, byggir beinlínis á því, að skólaskyldan nái til 15 ára aldurs. En hins vegar er menntmn. það ljóst, að slíkt er ekki framkvæmanlegt í einu vetfangi, og þess vegna var bætt við 11. gr. frv., þar sem ákveðið er, að l. komi til framkvæmda á árunum 1946–1952. Þessi frestur er því til stefnu til þess að koma því í lag, sem þarf að koma í lag, áður en l. koma til fullrar framkvæmdar, og virðist það vera alveg fullnægjandi.