Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að tala langt mál um þetta frv. Ég hafði við 1. umr. þess gert nokkrar almennar aths. við það. Auk þess gekk hv. 6. þm. Sunnl. svo frá þessu máli hér í gærkvöld, að það er í raun og veru ekki þar við bætandi, því að hann sýndi í rökfastri ræðu fram á firrur þess, fjarstæður og algert gagnsleysi. Má raunar undarlegt heita, ef stjórnarflokksmenn og þá fyrst og fremst hæstv. ráðh. getur látið sér lynda að sitja þegjandi undir þeirri ræðu og geta ekki með neinu móti andæft þeim rökum, sem í henni komu fram. En ég hef, í stað þess að fara að ræða málið almennt nú á þessu stigi, ætlað mér að bera upp nokkrar fsp. til hæstv. bankamálaráðh., sem sumar eru reyndar að nokkru leyti endurtekning á því, sem ég drap á í frumræðu minni við 1. umr. þessa máls, en þeim hefur ekki til þessa verið svarað af hæstv. ráðh., né heldur kom það fram hjá frsm. meiri hl. fjhn., að n. hefði tekið þau atriði eða þær ábendingar, sem ég gerði þá, til athugunar á fundum sínum. Ég skal svo ekki hafa lengri formála að þessu, en bera upp þær spurningar, sem mér leikur hugur á að fá svar hæstv. bankamálaráðh. að nokkru leyti við. Þá er það fyrsta spurningin, að í þessu frv. felst það, að bindiskyldan er hækkuð í 25%, 1/4 hluta af öllu innlánsfé í bönkum og sparisjóðum. Ég bið menn vel að taka eftir því, sem raunar auðvitað allir hafa gert sér grein fyrir, að það er ekki þarna um að ræða hlutfall af aukningu sparifjár, heldur er þarna um það að ræða, að það megi binda 1/4 af öllu því fé, sem lagt er í banka og sparisjóði. Og nú er það fyrsta spurning mín til hæstv. ráðh., hvort slík bindiskylda upp á 25%, eða 1/4 hluta af innlánsfé í bönkum og sparisjóðum, sé ekki algert einsdæmi. Ég veit, að hún er algert einsdæmi hér á landi. Ég hygg líka, að hún sé fordæmalaus utan Íslands. En ég veit, að hæstv. ráðh. er mér fróðari um þessi efni, og ef honum skyldi vera kunnugt um einhver fordæmi þess, að það hefði í einhverju landi verið upp tekin þvílík bindiskylda, þá væri fróðlegt að fá það hér fram. Ég hef áður bent á það, að ég tel þessa bindiskyldu, 25% af öllu því fé, sem lagt er í banka og sparisjóði, hvort heldur er á venjulega sparisjóðsreikninga eða hlaupareikninga, algera fjarstæðu. Ég tel og hef spáð því, að það sé og verði ómögulegt að framkvæma þessa innlánsbindingu. En eigi að síður hlýtur það að vera tilgangur þeirra, sem mál þetta bera fram, að hún verði framkvæmd. En ég segi það, að ef hún verður framkvæmd eftir orðanna hljóðan, ef hún verður framkvæmd þannig, að 1/4 af því fé, sem er lagt í banka og sparisjóði, verður bundinn, þá spái ég því, og ég vil fullyrða það, að ef þannig verður gengið fram, þá mun hún beinlínis steypa einhverjum bönkum og sparisjóðum á höfuðið og þá auðvitað náttúrlega fyrst og fremst hinum yngri stofnunum, sem eiga erfiðara með að standa undir slíkri bindingu. En þegar þessa er gætt, hversu gífurlegt álag er þarna lagt á banka og sparísjóði, þá vekur það alveg sérstaklega furðu mína, að niður skuli vera felld 4. mgr. 11, gr. í seðlabankal. Ég benti á það við 1. umr. málsins. Ég var satt að segja svo barnalegur að halda, að þarna gætu verið einhver mistök á ferðinni, það hefði í raun og veru ekki verið ætlunin að fella niður þessa 4. mgr. Il. gr. seðlabankal., heldur hefði þarna eitthvert gáleysi átt sér stað, og ég lét mér detta í hug, að hv. fjhn. mundi kannske lagfæra þetta eftír þá ábendingu, sem ég hef hér gert, en það hefur nú ekki orðið, og þar af sést, að þetta er beinlínis meiningin, að fella niður þessa 4. mgr. 11, gr. seðlabankal., en sú mgr. er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Valdi flutningur innstæðna vegna framkvæmdar 1, og 2. mgr. í upphafi erfiðleikum fyrir ákveðnar innlánsstofnanir, skal Seðlabankinn leitast við að leysa úr því, m.a. með því að yfirtaka samtímis af viðkomandi stofnun verðbréf eða aðrar eignir, sem hann metur gildar.“ Og nú er það önnur spurning mín til hæstv. bankamálaráðh.: Hvaða ástæður liggja eiginlega til þess, að þetta sanngirnisákvæði er niður fellt? Það er sagt, að fé það, sem binda á í Seðlabankanum, eigi nú að nota til afurðalána. Það er sagt, að annað ráðstöfunarfé Seðlabankans, eigið fé og annað ráðstöfunarfé, sé nægilegt til þess að standa á móti hæfilegum gjaldeyrisforða, eða þeim gjaldeyrisforða og varasjóði, sem nú er, og það mun enn fremur vera sagt og láta nokkuð nærri, að innlánsbindingin, sem nú er, samsvari afurðalánum, og þó gerir hún nú nokkru betur og talsvert betur, ef farið væri í leyfilegt hámark, eins og það er nú. En það er sagt, að afurðalánin þurfi að auka, - það er rétt, - og því sé aukning bindiskyldunnar nauðsynleg. Nú verður það þá þriðja spurning mín til hæstv. ráðh.: Er þá ætlunin að nota allt það bundna fé, sem í Seðlabankann inn kemur, sem miðað við óbreyttar aðstæður gæti samkv. hinni nýju bindiskyldu orðið rúmar 1400 millj., 1415 eða 1420 millj., til afurðalána, til endurkaupa á afurðavíxlum? Það er einkennilegt, þegar það er sagt, að þetta bundna fé eigi að nota í þessu skyni, og þegar það er sagt í frv., að megintilgangur með bindingunni eigi að vera þessi, þá er það einkennilegt, að það skuli ekkert svar fást við því, hversu mikið afurðalánin skuli aukin. Það er ekki til of mikils mælst af hæstv. ráðh. í sambandi við þetta mál, að hann geri grein fyrir fyrirætlunum ríkisstj. í þessu efni, hversu mikið eigi að auka afurðalánin, hverjar nýjar tegundir af afurðalánum eigi upp að taka o.s.frv. Í 2. gr. frv. þess, sem hér liggur fyrir, er Seðlabankanum veitt heimild til að afla fjár með sölu gengistryggðra bréfa. Nú spyr ég, og það er mín fjórða spurning: Er meiningin, að fé það, sem Seðlabankinn þannig aflar, sé lánað út aftur með gengisklásúlu, eða er ætlunin, að Seðlabankinn taki á sig sjálfur gengisáhættuna og gengistapið, ef til kemur, á þessu fé? Um þetta er ekkert í frv., en það ræður vafalaust miklu um notkun þessarar heimildar, hvor leiðin er farin, hvor hátturinn er á hafður. Ef Seðlabankinn á sjálfur að bera áhættuna, en getur ekki velt henni yfir á aðra, er líklegt, að þessi heimild verði notuð í hófi. Ef aftur á móti Seðlabankinn á að geta lánað þetta fé aftur út með gengisákvæði, þá er áhættunni velt yfir á lántakendur. Þá er líklegt, að miklu meir kveði að notkun þessarar heimildar. Þá er hreint og beint opnuð leið fyrir Seðlabankann til hreinnar samkeppni við viðskiptabankana um spariféð. Og þess vegna spyr ég: Hver er ætlunin að þessu leyti? Og jafnframt leyfi ég mér að spyrja, hvort það muni vera hægt að lána þetta fé situr út með gengisákvæði án sérstakrar heimildar í l., en það er auðvitað mál, að svona veigamiklu atriði í notkun þessarar heimildar hefur seðlabankastjórnin og hæstv. bankamálaráðh. náttúrlega gert sér fulla grein fyrir. Í ræðu minni við 1. umr, þessa máls vék ég að því, að fyrst á annað borð væri farið að breyta seðlabankal., hlyti sú spurning að vakna, hvort ekki væri í leiðinni rétt að gera aðrar breytingar á seðlabankal., og eitt þeirra atriða, sem ég drap á í því sambandi, var ákvæði þeirra um rétt banka til gjaldeyrisverzlunar. En í 17. gr. þeirra laga er svo mælt fyrir, að rétt til þess að versla með gjaldeyri skuli Landsbankinn hafa og Útvegsbankinn, auk Seðlabankans náttúrlega, en auk þess skuli seðlabankastjórn, sem er skilið svo, að þar með sé átt við bankastjóra Seðlabankans, heimilt að veita fleiri bönkum hliðstæð réttindi. Nú skal ég ekki hafa mörg orð um þetta mál, en minni þó aðeins á það, að þegar seðlabankafrv. var á sínum tíma til meðferðar hér í þessari hv. d., bar ég fram brtt. við það þess efnis, að Búnaðarbankanum yrðu veitt hliðstæð réttindi og Landsbankanum og Útvegsbankanum, og færði fram fyrir þeirri till., að mínum dómi, gild rök, og sýndi fram á, að það væri ekki ástæða til þess að setja þennan ríkisbanka að þessu leyti til skör lægra en hina ríkisbankana. En þessi till. fékk ekki undirtektir þá hér í hv. deild, og þess vegna tók ég hana aftur, vegna þess að mér þótti ekki heppilegt að láta hana þá ganga hér undir atkv. og láta hana falla þar, heldur tók ég hinn kostinn, að sjá, hverju fram yndi í stjórn Seðlabankans um þessi efni. Þar af er skemmst að segja, að það hefur æ ofan í æ verið klifað á þessu í stjórn Seðlabankans, að Búnaðarbankinn fengi hliðstæð réttindi að þessu leyti til við hina ríkisbankana, en sú málaleitun hefur engan byr fengið á þeim stöðum. Mér er í raun og veru alveg óskiljanlegt, hvernig á því stendur, og ég skal ekki hafa fleiri orð um það, enda þótt það megi rekja svo mörg og augljós rök, sem liggja til þess, að það er ekki nokkur ástæða til þess að veita þessum tveimur bönkum þessa forréttindaaðstöðu fram yfir Búnaðarbankann. Ég nefni það alveg sérstaklega, en auðvitað kemur hitt líka til greina, hvort það er nokkur minnsta ástæða til þess að vera að binda þessa grein í bankastarfseminni við ríkisbankana. En það verður ekki séð af nál. og kom ekki fram í framsöguræðum, að hv. fjhn. hafi sérstaklega tekið þessa ábendingu til athugunar, og það er náttúrlega ekki eðlilegt a.m.k., að minni hl. hafi farið að sinna henni, þar sem hann leggur til, að þetta frv. sé beinlínis fellt. En nú langar mig til þess að spyrja hæstv. ráðh. um það, þó að það megi segja, að það sé ekki beinlínis um að ræða atriði í þessu frv., hver sé afstaða hans til þessa máls. Mig langar til þess að fá það alveg hreint fram. Vill hann, að haldið sé í einokunarforréttindi Landsbankans og Útvegsbankans í þessu efni? Eða telur hann ekki eðlilegt, að Búnaðarbankinn fengi rétt til gjaldeyrisverzlunar? Það er ekki alveg út í bláinn, sem mig langar til þess að fá fram afstöðu hæstv. ráðh. um þetta efni hér, því að ef hann lýsti sig jákvæðan í þessu efni, teldi ég rétt, ef tími ynnist til, að freista þess að koma fram brtt. við þetta lagafrv. þess efnis, að Búnaðarbankinn væri í þessu tilliti settur við sama borð og hinir ríkisbankarnir, og ef hæstv. viðskmrh. tjáði sig meðmæltan slíku hér á þessum vettvangi, þá teldi ég fyrir fram góðar horfur á því, að slík till. næði hér samþykki. Ef hann er hins vegar neikvæður í þessu máli og lýsir því hér, þá má heita vonlaust að vera að koma fram með þvílíka brtt. á þessu stigi. En ég segi það enn og aftur, að það er vitaskuld ekkert réttlæti í því að setja Búnaðarbankann hjá í þessu efni, og eins og ég áðan líka sagði, er mér tregða seðlabankastjórnar í þessu efni algerlega óskiljanleg, og mér er lítt skiljanlegt, hve fastheldin stjórnin er á þessi forréttindi, sem Landsbankinn og Útvegsbankinn hafa að þessu leyti. Þau séu fjarri mér að vera með neinar getsakir í garð þeirra ágætu manna, sem stjórn Seðlabankans skipa, um vísvitandi vilsýni í þessu efni, en það, að þeir eru allir valdir úr einum og sama banka, Landsbankanum; allir komnir í Seðlabankann frá einum og sama banka, Landsbanka Íslands, er vissulega til þess fallið að vekja nokkra tortryggni í þessu efni. Það væri ekki nema mannlegt; að þeir hefðu nokkru hlýrri tilfinningar til síns fyrri banka heldur en annarra banka en núv. seðlabankastjórar hafa áður allir verið bankastjórar við Landsbankann og eru komnir beint úr því sæti í starf sitt við Seðlabankann: Það væri vissulega ekki heppileg regla, ef seðlabankastjórnir ættu æ og ævinlega að koma þannig frá einum og sama banka, Landsbankanum. Það gæti orðið tilefni tortryggni, ekki sízt í sambandi við mál sem þetta, þar sem spurning er um forréttindaaðstöðu Landsbankans og Útvegsbankans. En þetta er sem sagt óskiljanleg tregða í jafnsjálfsögðu máli og þessu, að manni finnst; og það fer ekki hjá því, að af því megi nokkuð marka hug manna til þess atvinnuvegar, landbúnaðarins, sem Búnaðarbankinn er sérstaklega stofnaður til þess að styrkja. Herra forseti: Ég hef hér borið fram fimm spurningar til hæstv. ráðh., sem ég vænti, að hann muni svara hér á eftir.



Herra forseti. Ég skal í fáeinum orðum gera tilraun til að svara þeim fyrirspurnum, sem hv. 3. þm. Norðurl. v: hefur borið fram til mín. Hann spurði í fyrsta lagi, hvort þær reglur, sem hér hafa verið í gildi síðan 1957 og nú er gert ráð fyrir að gera nokkru víðtækari, muni ekki vera einsdæmi. Um þetta vildi ég segja, að það er eitt þekktasta hagstjórnartæki, sem seðlabankar allra landa beita, að hagnýta sér heimildir, sem eru í nær allri seðlabankalöggjöf, sem ég þekki til, að binda nokkurn hluta af annaðhvort innstæðuaukningu eða innstæðum viðskiptabanka í seðlabanka. Það er mjög algengt, og slíkar heimildir eru yfirleitt í seðlabankalöggjöf nágrannalandanna. Hitt er rétt hjá hv. þm., að það hlutfall, sem hér er gert ráð fyrir, það hámark, sem hér er gert ráð fyrir, er hærra en tíðkast í líklega flestum nágrannalandanna. Það á sér þá einföldu skýringu, að íslenzki seðlabankinn hefur með höndum lánastarfsemi, sem enginn seðlabanki, sem ég þekki til, í nálægum löndum annast. Enginn seðlabanki, a.m.k. ekki á Norðurlöndum og í helztu löndum Vestur-Evrópu, þar sem ég þekki til skipunar þessara mála, enginn þessara seðlabanka annast endurkaup á viðskiptavíxlum með sama hætti og íslenzki seðlabankinn gerir. Ástæða þess, að gert er ráð fyrir jafnháu hámarki innstæðubindingar og hér á sér stað, er einfaldlega þessi, að Seðlabankanum hér hefur verið fengið verkefni, sem aðrir seðlabankar annast ekki, og meiningin, að hann haldi því áfram. Ef sú kvöð yrði tekin af íslenzka seðlabankanum að annast endurkaup afurðavíxla af sjávarútvegi og landbúnaði, mundi það gerast sjálfkrafa, að Seðlabankinn neytti ekki þessarar heimildar. Ég get gjarnan skýrt frá því hér, að á s.l. ári var athugað mjög ýtarlega og rætt mjög ýtarlega í ríkisstj. og Seðlabankanum, hvort ekki ætti að reyna að koma á því samkomulagi milli Seðlabankans og viðskiptabankanna, að þeir tækju að sér þau lán, þau endurkaupaviðskipti í víxlum, sem Seðlabankinn nú hefur með höndum. Niðurstaðan af þeim miklu umræðum, sem þá áttu sér stað, var sú, að sú skipulagsbreyting á aðstoð bankakerfisins við sjávarútveg og landbúnað, sem slíkt mundi hafa í för með sér, væri ekki tímabær og á henni væru ýmsir mjög alvarlegir framkvæmdaörðugleikar, svo að frá því ráði var horfið. Og ég tel, að eins og nú standa sakir, mundi það sízt, eins og ég hef sagt áður í þessum umr., vera til hagsbóta fyrir sjávarútveg og landbúnað, ef slík breyting ætti sér stað. Þessari spurningu er því svarað sumpart með jái og sumpart með neii, þ.e.a.s. bindiskylda almennt er ekki einsdæmi, en hins vegar má segja, að það hámark, sem hér er gert ráð fyrir, sé einsdæmi, vegna þess að einsdæmi er sú kvöð, sem hér er á Seðlabankanum, þau verkefni, sem hann hefur varðandi lánveitingar til sjávarútvegs og landbúnaðar, og þannig leiðir hina háu bindiskyldu hér beinlínis af þeim kvöðum, sem hér eru á Seðlabankanum. Í sambandi við þetta vildi ég og enn undirstrika það, sem ég hef raunar gert áður í þessum löngu umr., Sem um málið hafa farið fram, að vara við þeim misskilningi á þeim orðum, sem notuð eru í sambandi við frv., að Seðlabankinn bindur þetta fé, sem hann fær frá viðskiptabönkunum, ekki í þeim skilningi, að féð sé ekki áfram í umferð hjá atvinnuvegunum. Allt þetta fé Seðlabankans er að sjálfsögðu í umferð, svo sem greinilegast kemur fram af því, að það er nokkurn veginn sama upphæðin, 700–800 millj. kr., sem Seðlabankinn hefur fengið frá viðskiptabönkunum skv. þessum reglum og hann hefur varið til endurkaupa á afurðavíxlum sjávarútvegs og landbúnaðarins. Er á hreinu hagsmunasjónarmiði Seðlabankans, ef nota má það orð, mætti því vel hugsa sér, að þessi bindiskylda væri algerlega felld niður og þá líka afurðalán Seðlabankans algerlega felld niður. Og ef menn tala um þessar bindingarreglur sem kvöð á atvinnuvegunum, er það að því leyti alger misskilningur, að ef þessar reglur væru afnumdar og afurðakaupunum einnig hætt, yrðu að sjálfsögðu viðskiptabankarnir að lána nákvæmlega sömu upphæð beint til sjávarútvegs og landbúnaðar og þá, sem þeir nú eiga inni í Seðlabankanum. En það er ekki aðeins, að fulltrúar sjávarútvegs og landbúnaðar hafa ekki óskað eftir, að slík breyting yrði gerð, heldur er viðskiptabönkunum sjálfum það þvert um geð, a.m.k. eins og sakir standa, að slík breyting yrði gerð. Hitt er auðvitað áróður af allra ódýrustu tegund, að gera því skóna, að unnt yrði að létta þessari svokölluðu innstæðubindingu af viðskiptabönkunum og láta Seðlabankann eftir sem áður lána jafnmikið fé til sjávarútvegs og landbúnaðar og hann hefur gert. Þá spurði hv. þm., hvers vegna felldar væru niður ákveðnar setningar í 11. gr. seðlabankalaga frá 1961 um það, að Seðlabankanum skuli heimílt að taka verðbréf frá viðskiptabönkum, ef bindireglurnar valdi þeim sérstökum erfiðleikum. Það hefur verið talið, að ekki sé lengur þörf á þessum reglum, vegna þess að framkvæmd þessa máls er komið í algerlega fast form. Þessar reglur, þessar undanþáguheimildir, voru taldar nauðsynlegar í upphafi, meðan ekki var auðvelt að sjá fyrir, hvernig framkvæmd þessara reglna mundu Verka, en það hefur ekki verið þörf á því að neyta þessara heimilda fram til þessa, og málið er sem sagt allt komið í svo fast horf, að þeirra er ekki lengur talin nauðsyn. Í þriðja lagi spurði hv. þm., hvort ætlunin væri að nota allt bundna féð til afurðalána. Ég sagði í ræðu minni, þegar ég lagði frv. fyrir þessa hv. deild, að um slík atriði væri ógerningur að gefa nokkra yfirlýsingu fyrir fram. Það hlýtur að sjálfsögðu að fara eftir fjárhagsástandinu á hverjum tíma, eftir því, hversu innstæðuaukningin er mikil og þörfin fyrir lánsfé er mikil, hvernig Seðlabankinn ráðstafar því fé, sem hann fær yfirráð yfir skv. þessum reglum. Það er hins vegar alkunna, að mjög háværar óskir hafa verið uppi um það af hálfu þriðja aðalatvinnuvegar landsmanna, iðnaðarins, að hann fái að njóta einhverra hliðstæðra reglna og sjávarútvegurinn og landbúnaðurinn njóta nú hjá Seðlabankanum. Og ég fyrir mitt leyti er þeirrar skoðunar, að það eigi að taka til mjög ýtarlegrar athugunar alveg á næstunni, hvort ekki sé rétt að reyna að liðsinna iðnaðinum með þessum hætti. En það getur því aðeins orðið, að Seðlabankinn fái aukið fé skv. þessum reglum. Og haldi innstæðuaukningin áfram og fái Seðlabankinn aukið fé, þá mun það verða tekið til athugunar að hefja í einhverju formi endurkaup á afurðavíxlum iðnaðarins. Varðandi fjórðu spurningu hv. þm. hef ég raunar ekki annað að segja en vitna í 2. gr. frv., eins og hún er, þar sem gert er ráð fyrir því, að Seðlabankinn fái heimild til að gefa út verðbréf með gengisákvæði. Afleiðingin af því er auðvitað sú, að eigendur verðbréfanna bera gengisáhættuna, en ekki Seðlabankinn. Fimmta og síðasta spurning hv. þm. var sú, hvaða afstöðu ég hefði til þeirra tillagna, sem uppi hafa verið um það, að Búnaðarbankinn fái gjaldeyrisréttindi. Um þetta get ég á þessu stigi aðeins sagt það, að ég tel, eins og nú standa sakir, ekki tímabært að gera breytingar á því skipulagi varðandi gjaldeyrisréttindi, sem nú á sér stað. Hitt er annað mál, að ég geri ráð fyrir því, að þetta skipulag muni ekki standa um alla eilífð. Það hefur verið rætt undanfarin ár, hvort ekki sé rétt að gera á þessu breytingar, ekki aðeins að það sé gert í Búnaðarbankanum, heldur og við aðra viðskiptabanka í landinu. Það mál er áfram til athugunar. Það verður haldið áfram athugunum á því, hvort ekki sé rétt, að viðskiptabankar landsins yfirleitt fái rétt til að verzla með gjaldeyri í einhverju formi. Um þetta hefur ekki verið tekin nein endanleg ákvörðun, en málið er í athugun, og þeirri athugun mun verða haldið áfram.



Herra forseti. Ég skal ekki fara hér að ræða þetta mál almennt, þótt það væri freistandi að ræða ýmis atriði þess, sem víssulega hafa mikla þýðingu fyrir allt efnahagskerfið. Ég vil taka það fram, að ég er sammála hæstv. ríkisstj. og stjórn Seðlabankans um nauðsyn þess að framkvæma vissa bindingu á innlánaaukningu banka og annarra lánastofnana, með hliðsjón af því ástandi, sem ríkjandi er og hefur verið að undanförnu í okkar efnahagskerfi, og þeirri miklu þenslu, sem þar er. Eitt vil ég taka skýrt fram, að ég álít, að það verði að fara með fullri varfærni í slíka bindingu, og það er full ástæða til að leggja áherzlu á, að þess verði vendilega gætt að ganga þar ekki lengra en góðu hófi gegnir. Það er auðvitað alltaf viss hætta í því, að menn hugsi sem svo, að það sé nauðsynlegt að ganga svo og svo langt í þessum efnum sem öðrum. og það er erfitt að setja markið, hvenær nógu mikil trygging er fengin fyrir þeirri peningamálapólitík. sem nauðsynlegt er talið að reka, og ég skal ekki dæma um það, hvort hægt er að ákveða það nánar en gert er í þessu frv. En ég hygg þó, að það hljóti að koma að því innan tíðar, að það komi ekki til, að frekari binding eigi sér stað. Það er alveg rétt, að Seðlabankinn verður að sjálfsögðu að hafa fé til þess að standa undir sínum skuldbindingum, meðan á hans vegum eru þær lánveitingar, sem nú eru þar og hæstv. viðskmrh. lýsti hér áðan í sambandi við afurðalánin. En það hljóta auðvitað að verða viss mörk á því, nema aðeins að þar verði um verulega aukningu slíkra lána að ræða, og það ber að leggja áherzlu á það, og það er skilningur viðskiptabankanna á þessu ákvæði, að þess verði vandlega gætt að ganga ekki lengra í bindingunni en brýnasta þörf krefur. Það er einnig rétt, að komi hér fram, að að sjálfsögðu verður að beita með mjög mikilli varfærni því heimildarákvæði, sem er um skuldabréfaútgáfu, útgáfu gengistryggðra verðbréfa Seðlabankans, af því að það er ljóst, að ef þau bréf yrðu þannig úr garði gerð varðandi kjör, að þau væru sérstaklega aðlaðandi fyrir sparifjáreigendur, væri með því einnig hægt að auka verulega á bindinguna á þann hátt. Ég tel hins vegar ekki ástæðu til þess að álíta, að þess verði ekki fullkomlega gætt, að það raski ekki eðlilegri starfsemi viðskiptalánastofnana, því að að sjálfsögðu mega menn ekki álíta, að stjórn Seðlabankans sé sérstaklega umhugað um að skapa einhver vandræði fyrir viðskiptalánastofnanir í landinu. Það hlýtur auðvitað að vera hennar skylda að sjá til þess, að þessi mál þróist á þann hátt, sem farsælast megi telja á hverjum tíma. Það er hins vegar skiljanlegt, að það er erfitt um vik fyrir lánastofnanir, sem liggja undir miklu meiri eftirspurn fjár af hálfu sinna viðskiptavina en mögulegt er að lána, að þurfa að binda mjög háar fjárhæðir, og það gefur auga leið, eins og bent hefur verið á af stjórnum vissra banka, sem látið hafa í ljós skoðun sína á þessu máli, að vitanlega rýrir þetta möguleika bankanna til að veita fyrirgreiðslu þeim aðilum, sem til þeirra leita. En þetta mál verður auðvitað að skoðast í ljósi þeirrar staðreyndar, hvort frá efnahagslegu sjónarmiði og peningapólitísku sjónarmiði í landinu er nauðsynlegt að viðhafa ráðstafanir sem þessar eða ekki. Það atriði hlýtur að ráða úrslitum um viðhorf manna almennt til þessara reglna. Það var annars ekki ætlun mín, eins og ég sagði áðan, að fara að ræða þetta mál í einstökum atriðum. En það er eitt atriði, sem ég get ekki stillt mig um að minnast hér á og hv. 3. þm. Norðurl. v. vék að í ræðu sinni áðan og raunar einnig við 1. umr. um þetta mál, en það var um það, hvort ekki væri tímabært orðið og eðlilegt, að Búnaðarbanki Íslands fengi gjaldeyrisréttindi eins og allir aðrir ríkisbankar hafa. Ég er honum fullkomlega sammála um þetta, og ég er honum jafnframt mjög þakklátur fyrir, að hann hefur alla tíð drengilega stutt þetta viðhorf, og innan Seðlabankans hefur hann einnig gert það, mér er kunnugt um það, því að sannleikur málsins er sá, og ég hef sannfærzt um það því betur sem ég hef kynnzt betur bankastarfsemi, að það eru ekki til nokkur rök fyrir því, að Búnaðarbankinn fái ekki þessi réttindi. Það hefur verið haldið fram vissum kenningum um það atriði, sem ég skal ekki fara út í og ekki fara að efna til umræðna um þetta mál, en ég hef grandskoðað þær kenningar og er sannfærður um það og tel mig mæla þar fullkomlega öfgalaust, að þær fá á engan hátt staðizt sem röksemdir fyrir því, að þessi breyting verði ekki gerð. Það er hins vegar svo, að það er alltaf tilhneiging til vissrar íhaldssemi í þessum málum sem öðrum, og mér er kunnugt um þær skoðanir, sem fram hafa komið frá vissum aðilum í stjórn Seðlabankans, að sú skipan, sem verið hafi í þessum málum, hafi reynzt svo vel, að það sé ekki nein ástæða til breytinga. Á slíkt mega menn auðvitað ekki blína, heldur horfa á það, hvort um eðlilega skipan mála er að ræða eða ekki, miðað við allar aðstæður, eins og þær eru. Ekki hvað sízt vegna þess, hvað viðskiptalíf er nú orðið miklum mun frjálsara en verið hefur, liggur í augum uppi, að það er óumflýjanlegt annað en taka þetta mál til endurskoðunar. Ég átti þátt í því beinlínis, þegar hv. 3. þm. Norðurl. v, flutti till. um þetta hér á sínum tíma, að fara þess á leit við hann, að hann drægi þá till. aftur, vegna þess að ég taldi ekki æskilegt að efna til deilna um það mál hér, ekki sízt ef till. næði ekki fram að ganga, og vegna þess að ég treysti því, að skilningur stjórnar Seðlabankans mundi vera fyrir hendi á þessu máli, og í seðlabankalögunum er heimild seðlabankastjórninni til handa til að veita öðrum bönkum en þar eru nefndir slík réttindi. Því miður hefur þessi skilningur ekki verið fyrir hendi, og það er búið að sækja eftir þessu allan tímann síðan, að þetta mál var hér til umr., án nokkurs árangurs. Ég verð því miður að segja, að mér finnst, að athuganir á þessu máli séu búnar að taka æðilangan tíma, og sannast sagna hef ekki fundið ástæðu fyrir því, af hverju er ekki endanlega hægt að gera út um þetta mál, og ég get ekki fallizt á þá skoðun, að breyting sem þessi sé ekki tímabær. Ég er ákveðið þeirrar skoðunar, að það sé fráleit og fáránleg skipan að ákveða, að vissir viðskiptabankar skuli hafa gjaldeyrisréttindi, og ég veit ekki til, að þetta tíðkist í nokkru einasta landi, hér a.m.k. í okkar nálægu löndum, að slík skipan mála sé. Hitt finnst mér eðlilegt og sjálfsagt að setja í I. um seðlabanka, að það væri skylt, að bankar uppfylltu viss skilyrði til þess að geta fengið þessi réttindi, því að það gefur auga leið, að það verður að vera fyrir hendi viss reynsla af starfi banka og að bankinn sé svo sterkur fjárhagslega, að hann geti risið undir þeim skuldbindingum, sem af þessu leiðir, og skapi ekki hættu fyrir efnahagslegt traust þjóðarinnar út á við með því að geta ekki staðið við þær skuldbindingar, sem hann hefur tekizt á hendur. Þetta allt saman er eðlilegt, og ég tel, að það væri sjálfsagt og í rauninni ákaflega einföld breyting og þyrfti engra bollalegginga við að ákveða, að bankar, sem, eins og ég sagði, uppfylltu viss skilyrði, hefðu vissa upphæð innlánsfjár, sem vitanlega er mesta tryggingin fyrir þeirra skuldbindingum, skyldu hafa réttindi til að verzla með erlendan gjaldeyri. Þeir verða svo auðvitað að gæta þess að uppfylla þær skyldur aðrar, sem á hverjum tíma eru af löggjafans hendi eða framkvæmdavaldsins settar um meðferð þeirra réttinda. Þetta vildi ég láta ákveðið koma hér fram í sambandi við þau orð, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði áðan. Og ég við ákveðið harma það, að ekki skuli hafa tekizt á þann hátt, sem ég vonaðist til að hægt væri að leysa þetta mál, með friðsamlegu samkomulagi og virðingu fyrir öllum staðreyndum málsins að fá þetta leyst á viðunandi hátt. Það eitt út af fyrir sig, að Búnaðarbankinn, sem er yfir 30 ára gamall banki og er, eins og ég sagði áðan, eini ríkisbankinn, sem hefur ekki þessi réttindi, - það eitt mál út af fyrir sig er þess eðlis að skapa nægilegan rétt bankanum til handa, miðað við þá þróun, sem hann hefur haft, og hans stöðu í þjóðfélaginu í dag. En ég vil einnig láta það koma skýrt fram, að ég er ekki með því að halda því fram, að það eigi sérstaklega að binda þetta við ríkisbanka, eins og ég sagði, ef bankar eru búnir að öðlast vissan styrkleika og hafa sýnt það um - við skulum segja: tiltekið árabil, að þeir hafi þróazt með eðlilegum hætti, þannig að þeim sé treystandi sem lánastofnunum, þá beri að veita þeim þessi réttindi. Það liggur alveg ljóst fyrir,. að banki, sem búinn er að fá vissan starfsgrundvöll, það verður honum því erfiðara, eftir því sem tímar líða og eftir því sem hann verður stærst, að hafa ekki aðstöðu til þess að veita viðskiptavinum sínum þá fyrirgreiðslu, sem hér er um að ræða. Þetta vil ég ákveðið láta koma hér fram í sambandi við þessar umræður, sem hér hafa komið fram. Út af fyrir sig þykir mér vænt um, ef áfram er til athugunar lausn þessa máls, en mér þykir, eins og ég sagði áðan, að sú athugun hafi gengið harla hægt og það eigi ekki að þurfa stórkostlegar bollaleggingar í því sambandi, og vil að lokum láta í ljós von um það, að þetta mál leysist á þann eina hátt, sem viðunandi er.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. viðskmrh. fyrir svör þau, sem hann gaf við þeim fyrirspurnum, sem ég bar hér fram. Að vísu er rétt að taka það fram varðandi fyrstu fyrirspurnina, að hún var ekki um það, hvort reglur um innlánsbindingu almennt tíðkuðust annars staðar eða ekki. Það var mér nú fullvel kunnugt, að slíkar reglur þekkjast víða. En ég held nú, að þvílíkar almennar reglur séu víðast hvar settar einfaldlega vegna öryggis viðskiptabankanna, þeim er gert að skyldu að eiga nokkurt laust fé á öruggum stað, sem sagt í þjóðbankanum. En hins vegar var spurning mín um það, hvort 25% innlánsbindiskylda þekktist nokkurs staðar, og það staðfesti hæstv. viðskmrh., að hún væri hvergi fyrir hendi. En hann vildi réttlæta þessa bindiskyldu hér vegna þess, að Seðlabankinn hefði með höndum útlánastarfsemi, sem þjóðbankar annars staðar hefðu ekki með höndum. Það má rétt vera, en hins vegar minni ég á það, að bindiskyldan var í upphafi alls ekki rökstudd með þeim hætti, heldur var hún þá og lengi fram eftir og eiginlega allt fram til þess, að þetta frv. sá dagsins ljós, rökstudd með því, að það væri nauðsynlegt að binda þetta fé til þess að skapa mótvægi á móti þeim gjaldeyrisforða, gjaldeyrisvarasjóðl, sem talið var nauðsynlegt að koma upp erlendis. Þess vegna fæ ég nú ekki séð, að það geti staðizt, sem hæstv. ráðherra sagði, - að það geti staðizt út frá hans sjónarmiði, þar sem hann lét orð falla á þá lund, að ef Seðlabankinn hefði ekki þessa útlánastarfsemi, sem hann hefur nú með höndum, þá yrði bara þessari innlánsbindingu alveg sjálfkrafa hætt. Ég verð að segja það, að þá er komið nokkuð langt frá þeim slóðum, sem haldið var inn á 1960 og 1961. Viðvíkjandi annarri spurningu minni sagði hæstv. viðskmrh., að það væri ekki lengur þörf á þeirri heimild, sem felst í 4. mgr. 11. gr. seðlabankal., þ.e.a.s. að greiða fyrir viðskiptabönkum og sparisjóðum um fullnustu á innlánsbindingu með því að veita þeim heimild til að afhenda verðbréf. Hann sagði, hæstv. viðskmrh., að það væri ekki lengur þörf á þvílíkri heimild og málið allt væri komið í svo fast horf. Ég verð nú að segja, að ég tel þetta nokkuð hraustlega mælt. Þegar á að hækka bindiskylduna um 2/5, úr 15% upp í 25%, á verulegum hluta, því að spariféð er náttúrlega miklu meiri hluti en það, sem stendur á innlánsreikningum, þá verð ég að segja, að ég býst við því, að sumum sparisjóðum og viðskiptabönkum geti orðið nokkuð erfitt fyrir að inna þessa innlánsbindingu af hendi. Það er kannske gott og blessað, ef menn hafa svo mikið traust á forstöðumönnum þessa máls, eins og hv. 6. þm. Norðurl. e., að það mundi vera gengið fram í þessu með fyllstu gát og varfærni og engum íþyngt, en það traust virðast ekki kollegar hans við Iðnaðarbankann og Verzlunarbankann hafa í eins ríkum mæli, ef dæma má af þeim umsögnum, sem fengnar hafa verið frá þeim bönkum. Viðvíkjandi þriðju spurningu minni er þess bara að geta og undirstrika það. að hæstv. ráðh. gat ekki á þessu stigi gefið neinar yfirlýsingar um það, hvort eða hve mikið af þessu aukna innlánsbindifé færi til afurðalána. Það er því allt eftir sem áður í hinni fullkomnustu óvissu, bara slegið úr og í um það, að það verði tekið til athugunar varðandi iðnaðinn, hvort tekin yrði upp eitthvað hliðsteeð fyrir greiðsla við hann og átti sér stað varðandi sjávarútveg og landbúnað. Viðvíkjandi fjórðu spurningunni er það að segja, að af einhverjum ástæðum hefur hæstv. ráðh, algerlega misskilið þá fyrirspurn mína. Þar er um að tefla, að Seðlabankinn hefur heimild til að gefa út verðbréf, skuldabréf með gengisákvæði. Svo koma menn í Seðlabankann og kaupa þessi bréf, og það eru þeir, sem hafa ekki gengisáhættu, heldur von um gengisgráða, eða sem sagt kannske ekki gróða, en að vera jafnsettir og áður, þannig að verðbréf þessi eiga að fylgja genginu. En þeir láta í staðinn fyrir þessi bréf af hendi við Seðlabankann fé. Það, sem ég spurði um, var það: Hvernig á að verða háttað ávöxtun þess fjár? Á Seðlabankinn sjálfur að bera áhættuna af gengisbreytingu á þessum bréfum eða á hann að lána þetta fé, sem hann fær í staðinn fyrir þessi verðbréf, út með gengisklásúlu? Það var þetta, sem ég spurði um. Þetta hefur náttúrlega að mínu viti geysimikla þýðingu. Um þetta er ekki stafur í frv. Í fimmta lagi var svo spurningin um gjaldeyrisréttindin til handa bönkunum. Hæstv. viðskmrh. gaf bara þá yfirlýsingu, að þetta mál væri í athugun, og gat ekki meira um þetta sagt. Þá yfirlýsingu skil ég á þá lund, að hún sé neikvæð, hann mundi ekki fylgja og ekki leggja til, að samþ. yrði till, hér, þótt fram kæmi, um það að veita Búnaðarbankanum gjaIdeyrisréttindi, né heldur mundi hann samþykkja till., þó að hún kæmi fram, um að veita viðskiptabönkum almennt, sem fullnægðu vissum skilyrðum, gjaldeyrisréttindi. Þar af leiðandi tel ég vonlaust að koma fram með þvílíka till. nú og mun ekki gera það, en vil jafnframt taka það fram, að ég er fús til að taka þátt í flutningi slíkrar till., ef aðrir vilja beita sér fyrir henni.