Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Eggert Pálsson Jeg gat um það við 2. umr. þessa máls, að jeg mundi ef til vill bera fram brtt. við 3. umr., en jeg hefi ekki gert það. Málið var afgreitt hjer í háttv. deild við 2. umr. er klukkan var hartnær 11 í gærkveldi, og því hefir ekki verið útbýtt fyr en nú í þessu augnabliki. Það hefir því ekki verið nokkur tími til að koma fram með brtt., og jeg býst ekki heldur við því, að það hefði haft nokkra verulega þýðingu. En jeg vil taka það fram, til þess, að öllum þeim, er lesa þingtíðindin, megi vera það ljóst, að jeg hefi ekki látið af skoðun minni, heldur orðið að breyta svo vegna tímaleysis. En jeg vil geta um annað atriði í sambandi við þetta, og það er, að álits fjárveitinganefndar hefir ekki verið leitað um málið, en það er þó beint tekið fram í 16. gr. þingskapanna, að álits fjárveitinganefndar skuli leita um öll frv., er hafa útgjöld í för með sjer. Þetta frv. hefir þó mikil gjöld í för með sjer, og þessari grein hefir verið beitt meira að segja um mjög lítilfjörleg atriði, eins og t. d. um kaup á áhöldum til síldarmatsmanna. En þetta er líklega gleymska  (K. E.: Nefndin hefir gleymt því í flýtinum)  , og jeg er ekki að tala um þetta af því, að jeg sje í fjárveitinganefndinni, enda býst jeg við, að hún hefði ekki haft neitt við málið að athuga frá þeirri hlið.

Forseti: Það er rjett athugað hjá háttv. 1. þm. Rang. (E. P.), að láðst hefir að leita álits fjárveitinganefndar um tvö fyrstu málin á dagsskránni. Það má má ske segja, að þetta sje yfirsjón hjá mjer, og að jeg hefði átt að veita þessu eftirtekt, en ástæðan til þess, að svo er ekki, er hversu tíminn er naumur. Og jeg hygg, að það sje ekki hægt að leggja þetta neinum til lasts.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson) Í tilefni af ummælum þeim, er fallið hafa um, að gleymst hafi að fá álit fjárveitinganefndar um fyrstu tvö málin á dagskránni, dýrtíðaruppbótina og dýrtíðarhjálpina, þá vil jeg taka það fram, að þetta kom meðfram af því, að meiri hluti fjárveitinganefndar átti sæti í bjargráðanefndinni, svo að þar með var trygt samþykki fjárveitinganefndar, og því ekki annað en þýðingarlítið form að fá álit hennar um málið. Þetta getur því ekki haft nein áhrif á það. Jeg vil taka það fram, að mjer hefir ekki borist frv. í hendur, og hefir nefndin því ekki rannsakað, hvernig frv. horfir nú við eftir prentunina. Úr því að jeg stóð upp, þá vil jeg taka fram eitt atriði, sem jeg gleymdi í gær. Samkvæmt till. nefndarinnar var feld niður 2. gr. frv., og komu engin mótmæli fram gegn því hjer í háttv. deild. En svo stóð á þeirri grein, að einn maður, dr. phil. Björn Bjarnason, hefir vegna heilsuleysis fengið aðra menn til þess að gegna kennarastarfa sínum. Þessir menn hafa ekki starfað að þessu eftir samningi við hann, heldur við stjórnina eða stjórn skólans, og í vetur greiddi stjórnin þeim dýrtíðaruppbótina, og það þótt engin grein sem þessi væri í þingsályktun aukaþingsins. Nefndin leit því svo á, að þessi grein væri óþörf, en að stjórnin ætti í framtíðinni að fylgja í þessu efni þeirri reglu, sem hún tók upp í vetur. Að fara að rekja frv. að öðru leyti finn jeg ekki ástæðu til, en treysti því, að háttv. deild samþ. frv. þetta sem næst í einu hljóði.

Jóhannes Jóhannesson Tillaga þessi er flutt af samvinnunefnd samgöngumála og var fyrst borin upp í háttv.Nd. á þgskj. 809. Fylgir henni þar greinargerð nokkur, er jeg skal láta mjer nægja að vísa til. Í Nd. var 4. liðnum bætt við, eftir till.háttv.þm. Árn. (S. S. og E. A.). Finst mjer ekki nema rjett, að atriði það, er þar ræðir um, sje athugað, og leyfi mjer því að leggja það til, að þingsályktunartillagan verði samþykt eins og hún liggur fyrir.

Frsm. (Karl Einarsson) Þetta frv. er samhljóða gildandi lögum um þetta efni. Einungis er bætt inn einni gr., um að landsstjórninni gefist heimild til þess að undanskilja vörur, sem útflutningsbann er á, að fengnum tillögum Búnaðarfjelags Íslands, ef um landbúnaðarafurðir er að ræða, og Fiskifjelags Íslands, ef um sjávarafurðir er að ræða. En svo hefir komið fram brtt. um, að stjórnin skuli auk þess leita álits verðlagsnefndar. Jeg hefi ekki getað borið mig saman við nefndina um þessa brtt., en sje ekki fyrir mitt leyti neitt því til fyrirstöðu, að hún verði samþykt.

Magnús Torfason Jeg á eina brtt. við 2. gr. frv. Jeg þykist sjá, að ekkert sje nýtt í frv. annað en önnur gr., og verð jeg að furða mig á því, þar eð hjer er um breytingu á tvennum lögum að ræða, að þau skuli ekki hafa verið ger athuguð en hjer virðist hafa átt sjer stað. Og jeg kann sjerstaklega illa við það, að þegar undanskilja á ákvæðum laganna þær innlendar vörur, sem útflutningsbann er á, að leitað skuli tillagna Búnaðarfjelags Íslands, ef landbúnaðarafurðir eru, og Fiskifjelags Íslands, ef sjávarafurðir eru að eins. Jeg get ekki betur sjeð en að hjer sje leitað tillagna þeirra, sem síst er hægt að búast við óhlutdrægni af í meðferð á málunum. Raunar er það fjarri mjer að vilja bera þeim herrum, sem sitja í stjórnum Búnaðarfjelags Íslands og Fiskifjelags Íslands, viljandi hlutdrægni á brýn, en það er nú svo, að flestir líta helst á hlutina frá sínum eigin bæjardyrum; þess vegna held jeg, að rjettara sje fyrir landsstjórnina að leita einnig umsagnar verðlagsnefndar, sem gera má ráð fyrir, að verði fult eins óhlutdræg og stjórnir þessara fjelaga. Auk þess má benda á það, að í verðlagsnefndinni eru einnig fulltrúar frá Búnaðarfjelaginu og Fiskifjelaginu, sem búast má við að gæti hagsmuna framleiðendanna sjerstaklega. Jeg býst því við, að brtt. mín sje heldur til bóta, ef hv. deildarmönnum líst annars svo, að frv. eigi að ganga fram. Sjálfur legg jeg enga áherslu á það atriði. Mjer skilst svo sem í frv. vanti tilfinnanlega ákvæði um verðlagsnefndir í hjeruðum. Eftir reglugerðinni má leita til sveitarstjórnanna, en þó hygg jeg, að rjettara hefði verið að festa það fyrirkomulag nokkru betur. Því verður sem sje ekki neitað, að meðferð þessara mála hefir farið misjafnlega úr hendi.

Forseti (af þingmannabekk): Jeg vil fyrst geta þess, að rjettilega hefir verið fundið að því, að þetta mál skuli ekki hafa verið tekið fyr á dagskrá. Mætti ef til vill kenna mjer, sem forseta, um þetta, en orsökin til þess, að jeg hefi ekki tekið málið fyr á dagskrá, er sú, að bjargráðanefnd þessarar hv. deildar hefir haft svo mörg vandasöm mál með höndum, að jeg vildi gefa henni tóm til þess að íhuga þetta mál eftir að mesta annríkinu væri lokið. Jeg geri ráð fyrir, að öllum hv. þingdeildarmönnum muni vera það kunnugt, að jeg hefi haft sjerstaklega náin kynni af þessu máli, þar eð jeg hefi verið formaður verðlagsnefndarinnar, og því kynst þeim vandkvæðum, sem hjer eru á. Jeg gaf þegar í þingbyrjun bjargráðanefndinni í skyn, að hjer væri um vandasamt úrlausnarefni að ræða, en, eins og við vitum allir, hafa ýms mál tafist svo í hv.Nd., að ekki hefir verið kostur á að sinna þeim eins mikið í þessari hv. deild og æskilegt hefði verið. Reynsla mín um þessi vandkvæði hefir verið sú, að síðan aðflutningaörðugleikarnir byrjuðu hefir verið mjög erfitt að fá nægilega mikið af nauðsynjavöru til landsins. Þetta kom ekki síst greinilega í ljós í vor sem leið. Þar við bætast önnur vandræði, sem hið háa Alþingi hefir því miður ekki gefið nægilegan gaum í sumar. Vandkvæðin eru þau, að þó að nóg sje af einhverri nauðsynjavöru í landinu, þá getur samt verið tilfinnanlegur skortur á henni í einstökum hjeruðum. Gæti jeg fært mýmörg dæmi þessu til stuðnings. Þetta getur orðið afarbagalegt að vetrarlagi, þegar samgönguerfiðleikarnir eru mestir. Hins vegar stendur þetta atriði í nánu sambandi við gangverð á nauðsynjavöru. Það er sem sje alheimsreynsla, að alstaðar þar, sem tilfinnanlegur skortur verður á einhverri vörutegund, spennist verð hennar upp og getur orðið að okurverði. Eru nægar sannanir fyrir því í ýmsum skjölum, sem borist hafa til þingsins, að eftir að samgönguteppan skall á komust ýmsar nauðsynjavörur í gapaverð víða á landinu. Nú er ekki um það að villast, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, er aðallega fram komið vegna óánægjunnar út af hámarksverðinu á smjöri. Jeg ætla mjer ekki að fara neitt út í það mál að þessu sinni, en svo stóð á þeirri ráðstöfun, að tilfinnanlegur feitmetisskortur var á Suðurlandi, en smjörverðið var orðið óhæfilega hátt - hálf þriðja króna pundið. Mikið hefir verið um það deilt, hvort hámarksverðið hafi verið rjettlátt. Hjer á Suðurlandi var það talið oflágt, en sumstaðar annarsstaðar á landinu var það talið ofhátt. En jeg vil leyfa mjer að gera það kunnugt, að jeg, sem hefi haft mest kynni af verðlagsvandræðunum, hefi komist að þeirri niðurstöðu, eftir misserisreynslu mína, að ekki sje gerlegt að setja hámarksverð á innlendar afurðir nema undir þeim kringumstæðum, að verðið sje orðið bersýnilega óhæfilegt, eða að alþýða manna rísi annars vegar öfug upp og heimti hámarksverð og tilfæri jafnframt þær ástæður, sem vert sje að taka til greina. Það er sem sje tilgangslaust að setja hámarksverð, sem alþýða manna felst ekki á og vill ekki sinna. Það getur orðið til þess eins, að menn hætta alveg að taka hámarksverð til greina, á hvaða vörutegund sem er. Verðlagsnefndin hefir því komist að þeirra niðurstöðu, eftir vandlega íhugun, að rjett sje nú að koma með tillögu um það, að hámarksverð á smjöri verði úr gildi numið. Alt öðru máli er að gegna um útlendar vörur, og þar er vandinn enn meiri. Mín reynsla er sú, að ef til þess kemur, að tilfinnanlegur skortur verður á útlendri nauðsynjavöru, þá er það enn meiri erfiðleikum bundið að koma í veg fyrir, að verð á henni fari fram úr hófi; Er þar tvenns að gæta, annars vegar að hafa stöðuga aðgæslu með gangverðinu, og hins vegar að meta rjett útsöluverðið. Kringumstæðurnar eru svo breytilegar, að óhugsandi er að hafa sama hámarksverð um land alt á nokkurri útlendri vöru. Verð á sömu vöru er sífelt að breytast; er aðgæslan því afarnauðsynleg, en jafnframt mjög erfið. Er því mikil þörf á að íhuga löggjöfina um þetta mjög rækilega. Mjer voru það því mikil vonbrigði, er jeg sá, hvernig frv. kom frá háttv.Nd., en jeg get vel skilið, að bjargráðanefnd þessarar háttv. deildar hefir ekki treyst sjer til að breyta frv. svona seint á þingi. Hins vegar er það aðgætandi, að vjer eigum einhvern tíma að standa þjóðinni reikningsskap af gerðum okkar hjer, og gæti þá svo farið, að þessi póstur á reikningnum yrði nokkuð stór, ef mikið skyldi þrengja að. Löggjöf um þetta efni er ekki lítils virði. Þarf ekki að minna á annað en það, hversu mikils er vert um eftirlitið eitt. Ef sífelt er verið að streitast við að afla upplýsinga, og menn látnir verða varir við, að eftirlitið er í fullum gangi, þá gerir það aðhald eitt út af fyrir sig afarmikið gagn, óbeinlínis. Samt hefir nú svo farið, að í frv. hefir einmitt verið gengið fram hjá þessu atriði, sem er svo mikilsvert Jeg vildi því leyfa mjer að fara þess hæversklega á leit við bjargráðanefndina, að hún taki málið enn einu sinni til íhugunar til 3. umr., og að henni mætti þóknast að veita mjer áheyrn, svo að jeg geti skýrt henni frá, hvaða vandi er hjer á ferðum. Það er fjarri mjer að vilja vekja deilur um málið; þetta eru að eins vinsamleg tilmæli mín. Fer jeg því ekki frekari orðum um þennan vanda að þessu sinni.

Eggert Pálsson Það er rjett, sem tekið hefir verið fram, að hið nýja í frv. þessu er fólgið í 2. gr. Þar er sem sje farið fram á, að landsstjórnin geti undanskilið þær vörur ákvæði þessara laga, sem útflutningsbann er nú eða kann að verða lagt á. Þetta er aðalatriðið, sem fyrir mörgum vakir, og óánægju hefir valdið, að verðlag hefir verið lagt á nokkrar innlendar vörutegundir, og það vörutegundir, sem bannaður er útflutningur á. Þegar bannaður var útflutningur á smjöri, þá taldi jeg þá ráðstöfun eðlilega og reyndi að sannfæra menn um, að nauðsyn bæri til að tryggja landinu feitmeti, er aðflutningur á því var orðinn erfiður. En jeg þóttist líka fullviss þess, að eigi mundi sett hámarksverð á smjörið, um leið og bannað var að flytja það út úr landinu. Það fanst mjer að höggva og leggja á báðar hendur til framleiðenda þessara vörutegundar. Hámarksverðið er í alla staði órjettlátt, sjerstaklega þegar þess er gætt, hve framleiðslan varð afardýr á Suðurlandi síðastliðið ár, þar sem löður ónýttust frá gagni, en vinnan við heyskapinn var aftur á móti mjög dýr. Mönnum kemur því verðlagsákvæðið ærið óþægilega fyrir, svo að sumir verða bæði hissa og reiðir. Og þessi óánægja fór vaxandi, er fram í sótti, er það kom í ljós, að aðflutt smjörlíki, nálega óætt, var selt fyrir því nær sama verð og smjör. Enn fremur jókst á óánægjuna, er til innlendra vöruskifta kom. Það var gömul venja, að menn skiftust á vörum á Suðurlandi, landvöru og sjávarvöru. Þessi vöruskiftaverslun var reyndar farin að minka. En það færðist aftur líf í hana. Þá sýndi það sig, að menn voru reiðubúnir að skifta á einni vætt af harðfiski gegn 2 smjörfjórðungum, enda þótt harðfisksvættin kostaði hins vegar gegn peningum 50-60 kr., eins og auglýsingar í blöðunum sýna. Borið saman við fiskverðið hefði því verðið á smjörinu átt að vera fast að 3 krónur. En í þess stað hefir verðlagsnefnd sett það að eins á kr. 1,50. Þessi ójöfnuður, er sveitamönnum fanst þeir vera beittir, hafði mikil áhrif, sem urðu undirrót þess, að þetta nýmæli í 2. gr. frv., að undanskilja vöru, sem útflutningsbann er á, hámarksverði, er borið fram í Nd. Jeg held, að sú hugsun, að undanskilja innlendar vörur, sem útflutningsbann er á, hámarksverði, miði til gagns fremur en ógagns, einnig frá sjónarmiði neytenda, því að þegar framleiðslan er ekki heft um skör fram, skapast samkepni, en það er engum vafa undirorpið, að þetta hámarksverð dró úr smjörframleiðslu í sumar. Mjer er vel kunnugt um það, að margir bændur á Suðurlandi voru í vetur sem leið fastákveðnir í að læra frá í sumar. En þeir hættu við það er hámarksverðið var lagt á smjörið. Þeir hafa gengið að því vísu, að ekki mundi hægt að selja smjörið hærra verði en ákveðið var í hámarksauglýsingunni, þó að reynslan hafi hins vegar síðar sýnt, að farið hefir verið fram hjá henni. Jeg skal geta þess, í sambandi við þetta mál, að blað eitt hjer í bænum gat þess, að smjör hafi verið selt á Laugavegi fyrir 2 kr. pundið, og var mitt nafn nefnt í sambandi við þessa smjörsölu. Mjer er engin launung á, að þetta smjör var frá mjer. En þannig stóð á því, að 2 fjórðungar af smjöri frá mjer lágu og höfðu legið um hríð hjá kaupmanni einum á Laugaveginum. Þetta smjör átti að fara suður að sjó, fyrir eina vætt fiskjar, en af því, að það komst ekki suður í tæka tíð, sagði jeg kaupmanninum, að honum væri leyfilegt að hafa eða selja það, en að jeg vildi fá 2 kr. fyrir pundið og alls eigi minna. En þó að jeg fengi 2 kr. fyrir pundið, varð jeg þó að gjalda 15 kr. meira fyrir fiskvættina heldur en ef smjörið hefði komist sína leið. Þetta dæmi sýnir einmitt glögglega ranglæti hámarksverðsins. Þá skal jeg minnast á brtt.hv.þm. Ísaf. (M. T.). Hún fer í þá átt, að landsstjórnin fái tillögur frá verðlagsnefnd, auk till. frá Búnaðarfjelaginu eða Fiskifjelaginu, er um það er að ræða að undanskilja innlendar vörur hámarksverði. Jeg geri þessa brtt. ekki að ágreiningsefni, síst eftir að hafa heyrt ræðu háttv. 6. landsk.þm. (G.B.). Jeg þykist vita, eftir að hafa heyrt skoðun hans, sem verðlagsnefndarmanns, að þetta verði ekki til vandræða í framtíðinni. En hins vegar er það þetta, sem gerir mig óttasleginn við þessa brtt., að hún geti tafið fyrir framgangi frv., vegna naumleika þingtímanns. En ef jeg væri viss um, að hún tefði ekki framgang málsins, mundi jeg ekki gera þetta að neinu kappsmáli. Jeg skal ekki fjölyrða um þetta frekar, en vænti þess, að frv. nái fram að ganga, því að þó að það geri ef til vill ekki mikla breytingu, og jeg geti gert mjer vonir um, að þetta jafnist, eftir að hafa heyrt ræðu háttv. 6. landsk.þm. (G.B.), þá ímynda jeg mjer, að þetta frv., með hinu nýja ákvæði, geri menn rólegri en ella.

Frsm. (Karl Einarsson) Nefndinni var ljóst, að þetta frv. hefir ekki inni að halda nægileg ákvæði um málið. Og þetta kom skýrt fram í ræðu háttv. 6. landsk.þm. (G.B.), sem er málinu mjög kunnugur, þar sem hann er formaður verðlagsnefndar. En vjer gátum ekki gengið frá málinu eins og vjer hefðum viljað, vegna tímaskorts. Vjer gátum ekki athugað málið til róta, nje gert neinar stórvægilegar umbætur á frv., og sáum því vænlegast að leggja það til, að háttv. deild samþykti það óbreytt, eins og það kom frá háttv.Nd. Vjer fáum ekki sjeð, að ákvæðið í 2. gr. hafi verulega þýðingu, því að landsstjórnin mundi ekki undanskilja vörur hámarksverði, nema sjerstakar ástæður væru til þess. Og ef brtt.háttv.þm. Ísaf. (M. T.) verður samþykt, þá fjallar verðlagsnefnd um málið, og hygg jeg, að landsstjórnin mundi því síður ganga í berhögg við vilja hennar. Nefndin leit svo á, að rjettast mundi, að sú vara væri undanskilin hámarksverði, er útflutningsbann væri lagt á, en hún áleit það þó ekki „praktist“. Hins vegar vill nefndin taka málið til nýrrar rannsóknar, eftir að hafa heyrt hæversk tilmæli hv. 6. landsk.þm. (G.B.). Og vona jeg því, að frv. verði ekki tekið aftur á dagskrá fyr en nefndin hefir athugað það, og mun nefndin skýra hæstv. forseta frá því.