Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Pjetur Ottesen Það virðist nú loksins vera svo komið hjer á þingi, að vaknaður sje sannarlegur áhugi á því að gæta með varhuga hinna erfiðu fjárhagsástæðna landsins, og eru líkur til, að viðleitni verði sýnd til þess að draga eitthvað úr útgjöldum ríkissjóðs; eru nú og meiri líkur til þess, að þeirri viðleitni verði nokkru meira ágengt en á undanfarandi þingum. Aðalárangurinn af sparnaðarviðleitni undanfarandi þinga hefir verið sá, að tekist hefir að koma í veg fyrir, að lengra hafi verið farið í áætlunum á útgjöldum ríkissjóðs en áður átti sjer stað. En eins og nú er komið ástandinu, er það ekki nóg að veita aðeins viðnám, heldur verður að gera alvarlegar ráðstafanir til þess að draga allverulega úr útgjöldunum. Þess vegna undraðist jeg, er háttv. stjórn tók það ráð að bera fram öll þessi fræðslumálafrumvörp. Nái þau öll að verða að lögum, getur ekki hjá því farið, að af þeim leiði allverulegur kostnaður fyrir ríkissjóð, og ef miða má við reynslu undanfarandi ára, má gera ráð fyrir, að þótt hjer sje ekki alstaðar stórt af stað farið, geti kostnaðurinn af þessum breytingum á fræðslulögunum orðið allverulegur. Mjer hefði því þótt betur viðeigandi af hæstv. stjórn, sem gerst ætti að vita um fjárhag landsins, að hún hefði komið með tillögur um að draga eitthvað úr þeim mikla kostnaði, sem ríkið hefir af skólarekstrinum og fræðslumálum yfirleitt. En verði þessi stjfrv. öll samþykt, gera þau talsvert til þess að auka á þennan kostnað, og jeg fæ ekki betur sjeð en til þess að fá sæmilega rjetting fjárhagsins í fjárlögum fyrir árið 1925 verði ekki hjá því komist að draga allverulega úr skóla- og fræðslukostnaðinum. Það er rjett hvað þetta frv. snertir, að það eykur lítið kostnað í pappír eða prentun, því það er stutt og er að því leyti ódýrt, og fer yfir höfuð fram á smávægilegan beinan kostnaðarauka. Stjórnin gerir alls ekki ráð fyrir neinum kostnaði af þessu frv.; en nefndin, sem um málið hefir fjallað, treystist þó ekki til þess að taka þar svo fullan munninn og gerir ráð fyrir einhverjum kostnaði af frumvarpinu, ef það yrði að lögum, en gerir þó heldur lítið úr honum. Aftur á móti er gert ráð fyrir talsverðum ávinningi, sem leiða ætti af þeirri breytingu, sem frv. fer fram á, - aðallega það, að menn læri þá ensku í skólanum. Hvað sem nú þessu líður, eru nú 3 fastir kennarar við þennan skóla, og þess vegna ætti þetta ekki að hafa neinn beinan kostnað í för með sjer; en auk þess er allmiklu fje varið til stundakenslu við kennaraskólann, og ef þessi aukna kensla á að koma með stundakenslu, verða það þá bein aukin útgjöld af þessu. Nú er áætlað um 2500 kr. til stundakenslu við skólann á næsta ári, en samkv. landsreikningi 1922, þá var varið þar til stundakenslu á 6. þús. kr., eða alt að 1 þús. kr. á mánuði. En það liggur í augum uppi, að ef það á að fara að innleiða nýja námsgrein við skólann, og fullhlaðið er störfum á þá kennara, sem fyrir eru, hlýtur kostnaðurinn við stundakensluna að aukast, nema bætt sje við nýjum föstum kennara; en það er þá einnig kostnaðarauki. Þetta er sú hlið þessa máls, sem veit að ríkissjóði. Lenging skólatímans hefir og í för með sjer aukinn kostnað, vegna upphitunar og aukinnar umhirðu um skólahúsið. Þá er og á það að líta, að eftir því, sem mjer skildist af ræðu hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), þá kom það berlega í ljós hjá honum, að hann teldi kennarana við kennaraskólann illa launaða, en þeir hafa fram að þessu kent aðeins í 6 mánuði af árinu. Af þessu leiðir það, að er launalögin verða tekin til athugunar á næsta þingi, verður þetta notað sem ástæða til frekari launahækkunar handa þessum kennurum. Jeg verð að segja það, að á þingi 1919, sem samdi þessi launalög, var ekki vanrækt að nota minni átyllur en þessi er til að byggja launakröfur á. Hv. þm. V.-Ísf. drap á það við 2. umr. þessa máls, að kennarar kennaraskólans mundu ekki fara fram á launahækkun. Jeg skil þetta þannig, að það muni ekki verða farið fram á slíkt á þessu þingi, enda hefir það ekki áhrif á kensluna á þessum vetri. Enn er ekki talinn allur sá kostnaður, sem leiðir af lenging námstímans: aukinn dvalarkostnaður nemendanna og vinnutap nemenda, sem má reikna til peningaverðs, er þeir verða að vera 7 mánuði við námið, í stað 6 áður. Jeg sje því ekki betur en að frv. þetta sje grímuklætt að því leyti, að það er sagt, að það auki engum kostnað, en leggur þó talsverðar kostnaðarbyrðar bæði á herðar nemenda og ríkissjóðs. Þá kem jeg að ávinningi þeim, sem af enskunáminu leiddi. Það er tekið fram í nál., að við það mundi hinn mikli bókmentaheimur enskumælandi þjóða opnast kennaraefnunum, sem nú er þeim lokaður, og verður því ekki á móti mælt, að þangað má náttúrlega sækja margt gott og þjóð vorri þarflegt. En um leið verður manni að spyrja að því, hvort þessi enskukensla verði nóg til þess, að þeir geti notfært sjer þessa miklu fjársjóði hins enska bókmentaheims. Jeg hefi talað við mann, sem stendur kennaraskólanum nærri og bær er að dæma um þetta mál, og dró hann mjög í efa, að kennararnir, er aðeins hefðu notið þessarar kenslu, mundu verða færir til þess að lesa sjer að gagni vandað enskt mál. Hitt taldi hann líklegt, að þeir mundu geta komist eitthvað niður í ljettum enskum „rómönum“, og við það eitt tel jeg næsta lítið unnið. Jeg hygg því hvorttveggja, að þetta frv. ráði til útgjalda bæði fyrir ríkissjóð og svo vitanlega fyrir nemenduma og að ávinningurinn af enskunáminu verði allhæpinn. En þegar litið er á hina miklu nauðsyn til þess að spara alla hluti, eins og nú stendur á, held jeg, að naumast sje hægt að verja fje fyrir jafnhæpinn ávinning og hjer ræðir um. Vil jeg því leyfa mjer að bera fram rökstudda dagskrá um þetta mál, svo hljóðandi: Með því að ganga má að því vísu, að breyting sú á kennaraskólanum, sem farið er fram á í frv. þessu, mundi verða landinu nokkur kostnaðarauki, ef að lögum yrði, en hinsvegar hæpið, að tilgangur frv. næðist um staðbetri mentun kennaraefna, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Forsætisráðherra (SE): Þegar þetta mál var til 2. umr., var jeg bundinn við umr. í hv.Ed. og gat því ekki tekið til máls, en mundi þá hafa gripið tækifærið, sem jeg geri nú, til þess að þakka hv. mentmn. fyrir, hversu vel hún hefir tekið í þetta mál. Viðvíkjandi ræðu hv.þm. Borgf. (PO) endurtek jeg það nú, sem jeg hefi áður sagt, að stjórnin hefir einmitt viljað taka fult tillit til hins þrönga fjárhags og hefir sniðið tillögur sínar í mentamálunum eftir því, og aðeins komið með þær tillögur, sem svo að segja hafa engan aukinn kostnað í för með sjer. Þannig eru tillögurnar um barnafræðsluna; auknu útgjöldin, sem fylgdu frv. mentamálanefndar frá 1920, eru skorin burt. Milliþinganefndin í mentamálum hefir lagt mikið erfiði inn í starf sitt, og mjer virðist því hart, ef alt starf hennar ætti að leggjast á hilluna og þingið fengi ekki einu sinni tækifæri til að sjá frv. Stjórnin hefir nú farið þá leið að leggja fyrir þingið tvær tillögur nefndarinnar, sem svo að segja engan aukinn kostnað hafa í för með sjer, en fela hinsvegar í sjer endurbætur. Aftur sá stjórnin sjer ekki fært að leggja fyrir frumvarp um lærða skólann, af því að samtímis hefði þá orðið að sjá fyrir gagnfræðamentuninni, en á því eru nú engin tök. Stjórnin sá sjer heldur ekki fært að leggja fyrir frumvarpið um kennaraskólann eins og það kom frá milliþinganefndinni. Þetta frv. gerir ekki ráð fyrir neinum kostnaði, sem nokkru nemur, en hitt er sýnilega lítil hagsýni, þegar búið er að kosta stórfje til þess að gera barnafræðsluna sem best úr garði og veita kennurum launabætur, að reyna þá ekki um leið að gera meiri kröfur til kennaranna. Jeg hefi ætíð verið á þeirri skoðun um barnafræðsluna, að það sje mjög mikils virði fyrir vora þjóð, að hún sje í sem bestu ástandi. Ef litið er til fyrri ára, er alls ekki hægt að bera á móti því, að mentunarástandið er nú margfalt betra en það var áður. Vona jeg því, að frv. fái að ganga greiðlega gegnum þingið, og er jeg þess fullviss, að því betur sem kennarastjett vor verður mentuð, þess meiri vonir getum vjer gert oss um framtíð þjóðar vorrar á komandi tímum. Svo mikils virði er þetta mál.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Það má segja um hv.þm. Borgf. (PO), að hann sje furðu tortrygginn um alt, er lýtur að útgjöldum ríkissjóðs. Hv. þm. hefði heldur átt að sýna þessa tortryggni sína við 1. eða 2. umr. þessa máls, en bíða ekki þannig til síðustu stundar, eins og hann nú hefir gert. Hefði hv.þm. Borgf. haft nokkra von um að hindra framgang þessa frv., átti hann að gera tilraun til þess þegar málið kom fyrst fyrir í deildinni, en ekki nú, er frv. hefir verið samþykt til 3. umr. með 18 atkvæðum. Ástæðan til þess, að jeg tók til máls, var aðallega sú, að sýna, út á hverjar villigötur sparnaðarhugur sumra hv.þm. er kominn, er þeir vilja ekki lengur spara fjeð eingöngu, heldur og krafta opinberra starfsmanna ríkisins. Frv. fer fram á, að kennarar kennaraskólans vinni einum mánuði lengur ár hvert en þeir hafa gert, og þeir hinir sömu óska þessa sjálfir og krefjast engrar launaviðbótar fyrir, en hv.þm. Borgf. er svo mikill sparnaðarmaður, að hann vill ekki leyfa þetta. Hann er hræddur um það, að ef einhver opinber starfsmaður er látinn vinna eitthvað að ráði, verði einhver stórfeld hætta á því, að hann kunni að fá launahækkun eftir á. Jeg hygg, að hv.þm. sje óhætt að bíða með þann ótta þar til krafan um launahækkun er komin fram; enda sje jeg ekki, að nokkur þurfi að álíta, að þó hann greiði atkv. með þessu frv., þá hafi hann þar með viðurkent ókomnar kröfur kennara um launahækkun. Hv. þm. telur frv. hafa aukin útgjöld í för með sjer. Jeg vil því hjer með óska þess, að hann beri nú þegar fram ákveðinn útreikning yfir þau útgjöld, í stað þess að koma með óákveðnar dylgjur, sem eingöngu eru bygðar á misskilningi. Jeg hygg, hv.þm. hafi varla lesið nál. til hlítar, eða að minsta kosti ber það ekki vott um nákvæman lestur, er hann hefir ekki lesið það, sem stendur í nál., að til þess að bætt verði við enskri tungu sem skyldunámsgrein, þarf að klípa af öðrum námsgreinum, sem þar eru kendar, nálega sem svarar því, sem við er bætt í stundatali. Er þá auðskilið, að kostnaðurinn við kensluna verður ekki meiri en hann er nú. Þess er og getið í nál., að skólinn er að nokkru leyti starfræktur alt þetta tímabil, frá 1. okt. til 15. maí, vegna æfingadeilda skólans. Ljós og hiti verður því vart meira notað en nú er gert, en að mun betur notað en ella, ef frv. verður að lögum. En hv.þm. Borgf. er svo mikill sparnaðarmaður, að hann vill ekki nota starfskrafta kennaranna betur en áður, og auk þess bannar hann einnig, að ljósið og hitinn verði betur hagnýtt en nú er. Hvað sem þessum aukna kostnaði líður, er hv.þm. hræðist, verður hann aldrei meiri en sem nemur 200–300 kr. Geti ríkissjóður ekki staðist þennan kostnað, ætti hv.þm. Borgf. að koma með frv. um, að kennarar skólans tækju sjálfir á sig þennan aukakostnað, og veit jeg, að þeir mundu ekki undan því skorast, ef það eitt er því til fyrirstöðu, að þessar umbætur fáist á skólanum. Þá talaði hv.þm. um enskunámið og taldi, að að litlu gagni mundi verða á svo stuttum tíma. Það er alkunna, að undirstöðuatriði þessa máls má læra á skömmum tíma, en til þess að læra það til fullnustu þarf aftur á móti mjög langan tíma. Sá, sem lært hefir undirstöðuatriði enskunnar í tvö ár, getur haldið náminu áfram í tíu ár og altaf verið að læra betur. Um þetta deili jeg ekki við hv.þm. Borgf. Hann hefir ekki betur vit á þessu máli en jeg. Það, sem felst í þessu frv., er því það, að kennaraefni eiga að fara betur undirbúin frá skólanum til síns starfs en áður var. Hv. þm. lítur ekki á gagnið, sem kennararnir hafa af auknu námi, og ekki á þann hag, sem þjóðin hefir af bættri mentun þeirra; nei, hann lítur á þann kostnað einan, sem námsfólkið hefir, og atvinnumissi. Svo jeg víki aftur að nál., þá er það ljóslega tekið fram, að þetta svokallaða atvinnutjón nemenda er ekki svo mikið, að nemi þeim mánuði, sem námið lengist um. Ferðum er svo háttað hingað, að kennaraskólanemendur verða oftlega að vera komnir hingað til Reykjavíkur 1. okt. Hefir þetta mál verið borið undir þá, og hafa þeir óskað eftir lenging skólatímans. Fátækir nemendur, sem kostnaðurinn lendir á, óska eftir honum, og eru því æðimiklu örlátari en hv.þm. Borgf., þótt minni hafi þeir fjárráðin. Þegar jeg hlusta á fræðslumálaræður hv.þm. Borgf., koma mjer í hug afskifti hans af þeim málum á fyrri þingum, en mjer kemur einnig í hug ræða, sem jeg heyrði konu úr kjördæmi hans halda í vor sem leið hjer í Rvík. Það var eldheit áhugaræða móður, sem kappkostar að uppfræða börn sín sem best, en ræða hennar var um leið þungur dómur yfir þeim mönnum, er vilja svifta mæðurnar þeirri litlu hjálp, er þjóðfjelagið veitir þeim. Jeg spurðist fyrir um það, hvaðan sú kona væri, og þá undraðist jeg ekki, er jeg frjetti, að hún væri úr kjördæmi hv.þm. Borgf., þótt nokkurs hita kendi í ræðu hennar. Þetta frv. verður alls ekki til aukinna útgjalda, heldur þvert á móti til mikils sparnaðar, er meira gagn verður að því fje, sem veitt hefir verið til barnafræðslunnar, vegna þess að kennararnir verða að mun betur undir starfa sinn búnir. Ef hv.þm. Borgf. skilur ekki þann sparnað, sem í þessu er falinn, má vel segja um hann, að sparnaðarhugur hans vaði áfram með auðar augnatóftir og „slái alt hvað fyrir fyrir er“, án tillits til, hvort gott er eða ilt. Þótti mjer hálfundarlegt að heyra hann lá hæstv. stjórn, að hún kom fram með frv. þetta, því hjer er hún í fullkomnu samræmi við stefnu þess flokks, sem hv.þm. telst til. Fyrir örfáum dögum stóð með skýrum stöfum í stefnuskrá þess flokks, að hann myndi kappkosta að styðja atvinnuvegi þjóðarinnar með löggjöfinni, þar sem ekki væri um bein útgjöld ríkissjóðs að ræða. Hjer er um engin aukin útgjöld að ræða fyrir ríkissjóðinn, en hinsvegar einsýnn hagur að breytingunni. Hv. þm. hefir því augsýnilega láðst annaðhvort af tvennu, að íhuga nægilega vel stefnuskrá Íhaldsflokksins áður en hann skrifaði nafn sitt undir hana, eða hitt, að gera sjer nógu ljóst, hvers eðlis þetta frv. er, áður en hann reis á móti því.

Pjetur Ottesen Það kemur fram nú sem fyr, að þm. Borgf. er allmikill þyrnir í augum þeirra angurgapa, sem hæst hafa talað um fræðslumálin á síðustu þingum. Þetta fær ekki á mig nú fremur en áður, og mun jeg ekki hirða að tefja tímann með því að fara nú að verja afstöðu mína yfirleitt til þeirra mála á undanförnum þingum. Það var að heyra á hæstv.forsrh. (SE), að hann teldi sjálfsagt, að þingið sinti tillögum milliþinganefndar þeirrar, sem um þessi mál hefir átt að fjalla. Jeg verð nú að líta svo á, að þannig lagaðar geti slíkar till. verið, að ekkert vit sje í að sinna þeim. Og jeg verð að halda því fram, að svo sje í þetta sinn. Það er eins og þessir fræðslumálagarpar sjeu einungis ánægðir, ef nógu miklu fje er varið til fræðslumálanna. Um hitt virðast þeir hugsa minna, hvort fræðslan er að sama skapi; hvort henni sje hagað þannig og hún bygð á þeim grundvelli, að hún komi að verulegum notum. Hæstv. forsrh. talaði um það með mikilli viðkvæmni, að stjórnin hefði orðið að neita sjer um það að leggja allar tillögur milliþinganefndarinnar í skólamálum fyrir þingið. En hæstv. ráðherra kvartar ekkert undan því, þó að stöðva þurfi öll fjárframlög til verklegra framkvæmda í fjárlögum. Hann getur ekki komist við af því að sjá alt strikað út í fjárlögunum, sem miðar að því að efla atvinnuvegina í landinu. Það er og mjög vafasamt, að það taki því eða sje þess vert að tala af svo miklum fjálgleik um fræðslufyrirkomulagið eins og það er nú. Enda er það alkunnugt, að það er stór flokkur manna í landinu, sem er sáróánægður með það og lítur svo á, að lítið hafi fengist fyrir allan kostnaðinn - og það er ekki að vita, hve lengi þau lög standa, sem nú gilda í því efni. Jeg get annars beðið með það að tala um þessi mál í heild þangað til frv. um breytingu á fræðslulögunum kemur til umræðu. Svo jeg snúi mjer aftur að frv., þá verð jeg að segja það, að mjer þótti hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) fara allgeyst. Hann kvað mig tortrygginn og sagði, að jeg hefði átt að koma fyr fram með þessi mótmæli mín. Jeg hafði satt að segja ekki búist við, að neitt af þessum skóla- eða fræðslufrumvörpum kæmist lengra en að þeim yrði vísað til nefndar og lognuðust þar út af, og með því væri sannarlega nóg að gert. En úr því að ferðinni virðist nú heitið lengra, þá get jeg ekki lengur látið málið afskiftalaust. Annars hefi jeg greitt atkvæði gegn þessu frv. við þær tvær umræður, sem búnar eru, svo að hv.þm. (ÁÁ) gat ekki komið á óvart, hver afstaða mín væri. Það er annars engin furða, þótt þeir menn, sem á annað borð hugsa nokkuð um fjárhagsafkomu landsins, væru farnir að verða tortrygnir. Fyrir stríðið voru árleg útgjöld ríkissjóðs um 3 milj. kr. Nú munu þau vera um 7 milj. kr. og hafa komist langt yfir það. Og margir þeir útgjaldaliðir, sem þyngstir hafa reynst, hafa oft sýnst næsta lítilfjörlegir í byrjun. Nei, það er engin furða, þótt menn fari nú að verða tortrygnir, þegar um útgjöld ríkisins er að ræða. Snjóflóðið, er veltir um heilum húsum, fer hægt á stað. Snjóboltinn hleður utan á sig og verður því stærri, er hann veltur lengra. Þessum eiginleikum hafa mörg af þeim útgjöldum verið gædd, sem smeygt hefir verið inn með ýmsum lögum eða á annan hátt undanfarið; það hefir jafnan verið viðkvæðið þetta, að því fylgdi enginn kostnaður - en reynst nokkuð á annan veg, eins og raun ber vitni um. Og svo hygg jeg, að það muni reynast með þetta frv. Hv. þm. V.-Ísf. sagði, að jeg væri að setja mig upp á móti því, að starfsþrek kennaranna við kennaraskólann væri betur notað. Nei, jeg vildi gjarnan, að það væri notað út í ystu æsar, og sje svo, að þeir geti int meira verk af hendi en þeir nú hafa, væri það vel athugunarvert að gera þeim að skyldu að kenna eitthvað við mentaskólann t. d., og ljetta þar með einhverjum af fóðrunum af þeim, sem þar eru. En að fara að lengja námstímann við kennaraskólann til að kenna þau fræði, sem að litlu haldi mundu koma, - en baka ríkissjóði stórkostnað og nemendum sömuleiðis, og vinnutap í þokkabót, - það álít jeg ekki praktiska aðferð til þess að nota betur starfskrafta kennaranna. Reynslan hefir og sýnt, að því lengur sem fólkið dvelur í skólunum, því frábitnara verður það yfirleitt líkamlegri vinnu, og mundi þetta einnig koma í ljós við þessa breytingu. Það er yfirleitt ískyggilegt mjög, hvað margt af því fólki, sem fer að dvelja í skólum, verður frábitið líkamlegri vinnu, en þess er engin von, að þeir menn, sem ekkert eða lítið þekkja til eða hafa engin kynni af líkamlegri vinnu og gera sjer ekki grein fyrir þýðingu hennar, sjái og skilji þann mikla þjóðarvoða, sem af því stafar, ef slíkt heldur áfram að fara í vöxt. Hv. þm. V.-Ísf. hjelt því fram við 2. umr. málsins, að ef þessi kensluaukning yrði samþykt, þá myndi kenslan við kennaraskólann í engu standa að baki kenslunni við gagnfræðaskólann á Akureyri og í neðri bekkjum mentaskólans. Þó svo standi á, að hv.þm. er einn kennarinn við þennan skóla, þá vil jeg ekki gera honum neinar getsakir. En það furðar mig, fyrst hann lítur svo stórt á kennaraskólann, ef hann fyndi ekki síðar neina hvöt hjá sjer til þess að skipa þessum kennurum jafnhátt hinum hvað launin snertir, og þess er að jeg ætla ekki ólíklega tilgetið, að til þess muni nú refirnir meðfram vera skornir að knýja þetta fram nú, að hafa þessa góðu aðstöðu á næsta þingi, er launalögin verða tekin til meðferðar. Hv. þm. kannaðist ekki við, að það hefði neinn kostnað í för með sjer, þótt ensku væri bætt við. - Þetta leiðir þó alveg af sjálfu sjer, og hefi jeg gert fulla grein fyrir, að svo hljóti að verða, og verður það alls ekki hrakið. Það kom alveg spánnýtt hljóð úr horni hjá hv.þm. (ÁÁ), er hann tók að tala um það, að kennarar mundu fúslega borga þann kostnað, sem af þessu leiddi. Spánnýtt kalla jeg það af því, að hingað til hafa þau ein skifti verið ríkissjóðs og kennaranna, að fáir hafa verið þar harðari á stalli en einmitt kennarastjettin, enda ætti að vera hægt að koma því svo fyrir, að þeir þyrftu ekki að vera að kaupa það af ríkissjóðnum að hafa nóg að gera, þó þessu verkefni væri slept. Hv. þm. kvað mig mundu bera lítið skyn á enskunám. Jeg skal játa, að svo geti verið, en jafnframt skal jeg taka það fram, að jeg hefi í þessu efni bygt á skoðun manns, sem vel er að sjer í málinu. Er mjer engin launung á því, að sá maður er einn af kennurum kennaraskólans. Jeg get annars hlaupið yfir það, sem hv.þm. beindi að mjer og kenslumálaskoðun minni yfirleitt, því það mun ef til vill innan skams koma fram frv., þar sem mjer gefst kostur á að ræða það mál við hann til hlítar. Virði jeg þingsköpin svo mikils, að jeg vil ekki fara að tala um málið frekar en orðið er á svo breiðum grundvelli, þótt hv.þm. hafi annars gefið ástæðu til þess. Hv. þm. talaði um konu úr Borgarfirði, sem talað hefði öðruvísi en jeg um fræðslumálin. Þetta getur vel verið, og að því leyti, sem hann talaði um gremju í orðum hennar, þá hygg jeg nú samt, að sú gremja hafi stafað af því, að hún hafi orðið fyrir einhverjum vonbrigðum af ríkjandi fræðslufyrirkomulagi, og er það síst að undra, því jeg lít svo á, að vart sje unt að misþyrma börnum meira á annan hátt en þann að láta þau sitja daginn út og daginn inn á hörðum skólabekkjum og svifta þau öllu frjálsræði undir berum himni, svo sem eðli þeirra stendur til. Mun hv.þm. (ÁÁ) ef til vill vera kunnugt um það, að hryggskekkjunni illræmdu, sem nú er svo mjög að færast í vöxt, veldur að dómi læknanna þessi eilífa skólaseta, sem á þessum aldri hefir veiklandi áhrif á bæði líkama og sál. Það er ekki nema eðlilegt, að það brjótist út gremja hjá hverri góðri og umhyggjusamri móður yfir slíkri meðferð á börnum sínum.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil ekki fara að taka upp almennar fjárhagsumr. nú, því jeg tel það lítinn sparnað að tefja tíma þingsins með því að vefa þær inn í umr. um hvert einasta mál, sem fram er flutt. Jeg vildi aðeins taka það fram, að jeg býst við því, að hv.þm. Borgf. (PO) veiti erfitt að koma eyðsluorði á stjórnina fyrir að hún flutti þetta frv., því það er engin eyðsla samfara því. Gæti hann, ef hann vildi líta rjettum augum á málið, vel sjeð af meðferð frv. um fræðslu barna, hver afstaða stjórnarinnar er. Þar hefir hún numið burt þau ákvæði, sem kostnaði valda ríkissjóðnum. Sama er að segja um aðrar till. stjórnarinnar í kenslumálum. Þær bera allar vitni um eindreginn sparnaðarvilja. - Að því er snertir þetta frv., þá er kostnaðurinn, sem því fylgir, svo sáralítill, að hann tekur ekki tali. Sje jeg, að hv. deild lítur sömu augum á málið, þar sem hún veitir þessu frv. stjórnarinnar svo eindregið fylgi.

Pjetur Ottesen Það gladdi mig að heyra það, að hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) kvað skoðanabræðra minna í fræðslumálunum að leita í sveitinni. Í sveitinni er kjarni þjóðarinnar; þar er þeirra manna að leita, sem halda við því, sem best er og heillavænlegast með þessari þjóð, og þá vitanlega líka í fræðslumálunum. - Jeg endurtek það, að þetta gladdi mig stórlega. - En að því er snertir tal hv.þm. um heita og kalda strauma, þá vil jeg leyfa mjer að halda því fram, að þeir menn, sem hvorki hugsa um sveitar nje ríkissjóðinn, muni trauðla geta látið mjög holla strauma eða hlýjumikla streyma út frá sjer. Hv. þm. kvað engar launakröfur myndu fylgja frv. þessu, en jeg get ekki betur fundið en hv.þm. hafi notað undanfarin tækifæri við umræður þessa máls til þess að reyna að sýna fram á, að kennarar við kennaraskólann stæðu að minsta kosti mentaskólakennurum jafnfætis. Þykist jeg því viss um, að þegar endurskoðun á launalögunum kemur til umræðu á næsta þingi, þá muni hv.þm. fylgja því fram, að laun kennaraskólakennaranna verði hækkuð. Hefir þannig hugboð mitt fengið stuðning hjá honum sjálfum.

Tryggvi Þórhallsson Það eru aðeins örfá orð. Jeg hafði hugsað mjer að sitja þegjandi við þessa umræðu. En ekki gat jeg varist undrunar, er jeg heyrði ræðu hv.þm. Borgf. (PO), og eitt var það í henni, sem kom mjer til að standa upp. Hv. þm. sagði, að hugsunarháttur sinn í máli þessu og öðrum menningarmálum væri í samræmi við skoðun manna í sveitunum. Jeg vil setja það í samband við það, sem sami hv.þm. sagði. fyr í ræðu sinni, er hann lagði áherslu á, að það eina, sem næðist við lengdan námstíma í kennaraskólanum, væri það, að nemendurnir „liðu við það“. Þessu vil jeg mótmæla. Jeg mótmæli því, að nemendur muni „líða við“ að fá fullkomnari mentun. Og jeg mótmæli því í öðru lagi, að þessi hugsunarháttur sje í samræmi við hugsunarhátt manna í sveitum landsins. Þeir munu alls ekki líta svo á, sem menn líði við það að fá betri mentun.

Pjetur Ottesen Jeg þarf ekki að svara því, sem hv.þm. Str. (TÞ) sagði. Þau orð, sem hann hafði eftir mjer og lagði út af, hefi jeg aldrei sagt. Það er því vitanlega alveg bygt á tómri misheyrn eða að öðrum kosti búið til í illum tilgangi eða af illum hvötum, og ætla jeg, að sú tilgátan sje líklegri.

Flm. (Halldór Stefánsson) Jeg get að nokkru leyti vísað til greinargerðar frv. þessa, en verð þó að víkja að frv. nokkru nánar. Það er ekki langt síðan, aðeins 2–3 ár, að bóla tók á því, að peningar vorir töpuðu gildi sínu gagnvart erlendum peningum, en svo hraðfara hefir tap þetta verið, að nú gilda þeir ekki nema til hálfs við útlendan, ófallinn gjaldeyri. Og fari þeir sílækkandi, eins og útlit er fyrir, ef ekkert verður aðhafst til að stöðva hrunið, þá má búast við því, að eftir 3–4 ár verði gildi þeirra að engu orðið, að svo miklu leyti sem slíkt má verða um peninga. Menn eru nú farnir að skilja það, að ein afleiðing þess, að verðgildi gjaldeyrisins minkar, er síhrakandi efnahagur og örðugleikar á öllum sviðum. Ríkissjóður tapar við það, að tekjur hans missa gildi sitt. Einstaklingarnir tapa, einkum verkalýðurinn og starfsmenn ríkisins, því þeir geta ekki lengur látið tekjur sínar hrökkva fyrir útgjöldunum. Og alt atvinnulíf og framleiðsla líður við það, að verkamennina ber upp á sker og verða á einhvern hátt til byrði. Viðhorfið er fjárhagslegt ósjálfstæði ríkis og einstaklinga. Eru menn þegar farnir að tala um, að alment hrun og gjaldþrot vofi yfir, ef þessu fer fram. Jeg, fyrir mitt leyti - og jeg hygg, að það sje almennasta álitið um land alt - hefi litið svo á, að þetta sje fyrsta, sjálfsagðasta og brýnasta viðfangsefni þingsins að rjetta við fjárhaginn og styðja og efla atvinnuskilyrðin og atvinnulífið eftir föngum. Einn aðalþátturinn í því starfi er að stöðva gengishrunið, festa gengið og snúa því aftur til hagkvæmara horfs. Deilt hefir verið um, hverjar væru orsakir lággengisins, og getur verið, að mönnum sjeu þær enn ekki fyllilega ljósar. Fullyrða má, að orsakirnar sjeu fleiri en ein, og verður þá að skilja þær að, taka hverja sjer og setja þau ráð við, sem við eiga. Mun jeg ekki fara frekar út í það, heldur snúa mjer að einni aðalorsök lággengisins, þeirri, sem óhætt má telja, að öllum almenningi komi saman um. Hún er sú, að við öflum ekki eins mikils og við eyðum, að við getum ekki með árlegri framleiðslu greitt árlega eyðslu vora í viðskiftum við erlendar þjóðir. Um þetta atriði verður flestum fyrst fyrir að leita til verslunarskýrslnanna sem sönnunargagns, en þegar til þeirra er farið, virðast þær ekki staðfesta, að gengishruninu valdi það, að hærri sjeu að verðgildi innfluttar vörur en útfluttar. En hjer er þess að gæta, að verslunarskýrslurnar eru ekki einhlítar, því þær taka alls ekki yfir öll viðskifti vor við útlönd. Sýna þær aðeins vörukaup, en ekki hve mikil lán eru tekin og hversu skuldirnar þannig aukast árlega. Ekki sýna þær heldur vexti af þeim lánum, nje fje það, sem Íslendingar eyða erlendis, hvort heldur er við dvöl eða ferðalög erlendis. Þá eru og smyglvörur ótaldar - sem vonlegt er - og eins það, að sumar útfluttu vörurnar munu ekki tilheyra oss íslendingum sjálfum, heldur eru þær framleiddar af útlendingum hjer á landi með útlendu fjármagni og vinnukrafti. Verður þá að leita annarsstaðar en í hagskýrslurnar til að komast að raun um, hvernig viðskiftahagur vor standi við útlönd, og er þá ekki í annað hús að venda en til reynslunnar sjálfrar, enda er hún ólygnust. Fyrir nálega ári síðan mátu og áætluðu þeir, sem því voru kunnugastir, skuldir vorar við útlönd, og taldist svo til, að þær næmu 50–60 miljónum. Veit jeg ekki til, að það hafi verið alvarlega vefengt nje nein þau straumhvörf hafi orðið á síðasta ári, að þetta hafi breyst að mun, og þá síst til batnaðar. Má þá ætla, að skuldirnar sjeu eitthvað nálægt þessu, og hefir þetta fje tapast að mestu eða öllu leyti á þrem til fjórum síðustu árum. Hefir þá það, sem þessu nemur, vantað upp á það, að við öfluðum eins mikils og við eyddum í viðskiftunum við útlönd. Þegar það er athugað, hver hin eiginlega gjaldeyrisþörf okkar er, þá á hún að vera jöfn vöruinnflutningnum að við bættu afborgunum og vöxtum af lánum og skuldum, kostnaði við utanríkismál og ferða- og dvalarkostnaði Íslendinga erlendis. Þetta eru helstu þættirnir í viðskiftunum við útlönd. Ef allir þessir þættir viðskiftanna við útlönd væri óhjákvæmileg nauðsyn, Þá væri ekkert hægt við þessu að gera. En nú vill svo til - sem betur fer - að hjer má skilja á milli þess, sem kalla mætti brýna nauðsyn og óbrýna eða ímyndaða nauðsyn. Brýn nauðsyn er á því, að keyptar sjeu þær vörur, sem óumflýjanlegar eru til framleiðslu eða framfærslu, svo og afborganir og vextir af lánum. Einnig er ferða- og dvalarkostnaður Íslendinga erlendis nauðsynlegur, þó minni gæti hann verið, og loks kostnaður við utanríkismálin. Hinn þáttur viðskiftaþarfarinnar, sem óbrýnn verður að kallast, er innflutningur alóþarfrar vöru, sem mikið er að gert, svo og innflutningur annara vara, sem að vísu geta ekki heitið alóþarfar, en sem betra er þó að vera án en að stofna sjer þeirra vegna í fjárhagslegt ósjálfstæði. Í þriðja lagi eru þær vörur, sem mikið er til af í landinu og því óþarft að auka við í bráðina. Og loks eru þær vörur, sem vjer getum sjálfir veitt oss með auknum iðnaði eða framleiðslu. Virðist því af þessu, að það sje eitt aðalráðið til gengisviðreisnar og til að rjetta við fjárhag ríkis og einstaklinga, að minka þörfina á erlendum gjaldeyri með því að taka alveg fyrir óþörf viðskifti við útlönd. Ekkert getur verið sjálfsagðara nje einfaldara. Þá er næst að gera sjer grein fyrir því, hvernig höft á innflutningi myndi verka á gengismuninn. Alment er talið, bæði hjer og annarsstaðar, að almennur sparnaður sje öflugasta ráðið til gengisviðreisnar. Frv. það, sem hjer liggur fyrir, myndi styðja þá menn til sparnaðar, sem þess eru fúsir, og knýja hina, sem ekki vilja spara. Í öðru lagi myndu innflutningshöftin ýta undir og styðja innlenda framleiðslu og iðnað. Og aukinn iðnaður og framleiðlsa gæti veitt einhverju því fólki atvinnu, sem nú hefir enga. Í þriðja lagi myndi leysast fjármagn það, sem bundið er nú í vörubirgðum um land alt, hvort sem það væri þarfur eða óþarfur varningur. Mætti nota fjeð, sem losnar, annaðhvort til að auka framleiðsluna innanlands eða til þess að greiða eitthvað af skuldunum erlendis. Alt yrði þetta til þess að minka þörfina og eftirspurnina eftir erlendum gjaldeyri, án þess að draga úr framleiðslunni, og ætti því að leiða til þess, að gengisfallið stöðvaðist, og, ef til vill, að gengið rjettist við aftur; gera landsmönnum yfirleitt mögulegt að mæta viðskiftaþörfinni og greiða afborganir og vexti af erlendum skuldum. Þetta er hin almenna skoðun um það, hvernig innflutningshöftin verka, og má því til sönnunar vísa í þingmálafundargerðirnar síðustu, víðsvegar af landinu. Jeg get búist við, að einhverjir vefengi, að almenningur hafi vit á þessum málum, en jeg held, að oft sje það einmitt almenningur, sem finnur þau ráð, sem duga, og hafi heilbrigðast vitið. Ef einhverjir eru þeir, sem vantreysta heilbrigðu viti almennings í þessu máli, get jeg vitnað í álit bankanna beggja, því til stuðnings, og skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa örstutta kafla úr brjefum beggja bankanna til stjórnarinnar, um þessi mál, frá s. l. hausti. Stjórn Landsbankans segir svo: „Að því er snertir gjaldeyriseftirspurnina af hálfu almennra vöruinnflytjenda, þá hafa bankarnir, að svo miklu leyti sem þeim er unt, haft hemil á eftirspurninni með því að takmarka lánveitingar til vöruinnflutnings. En bankarnir megna ekki heldur á þessu sviði að hafa áhrif nema að nokkru leyti; mikill fjöldi vöruinnflytjenda hefir sjálfur fje til slíkra hluta, eða þá nýtur lánstrausts erlendis. Verður því ekki hjá því komist að gera sjerstakar ráðstafanir til þess að hefta vöruinnflutninginn.“ Og stjórn Íslandsbanka kveður enn fastar að orði. Hún segir: „Það getur nú eðlilega verið álitamál, hvaða ráðstafanir sjeu hagkvæmastar í framangreindu efni. En vjer verðum nú sem fyr að vera þeirrar skoðunar, að það, sem fyrst og fremst virðist liggja fyrir að gera, er að draga sem mest úr innflutningi til landsins, bæði á nauðsynjavörum og á þeim vörutegundum, sem unt er að komast af án um nokkurt tímabil, eins og t. d. 1 til 2 ár, og þar með ætti þá landsfólkinu jafnframt að verða beint í sparnaðaráttina, en það sýnist að vera lítt gerlegt á annan hátt. Vjer hyggjum, að ef til kæmi, væri rjettast að leggja afdráttarlaust bann við innflutningi þeirra vörutegunda, sem telst, að komast megi af án um tiltekið tímabil, en veita ekki undanþágur til innflutnings á þeim, því að það hefir sýnt sig, að þær draga mjög úr áhrifum bannsins, enda er slíkt fyrirkomulag auðveldast viðfangs. En innflutning á nauðsynjavörum yrði að reyna að minka á þann hátt og með því fyrirkomulagi, sem tiltækilegast þykir eftir nánari yfirvegun. Með þessu mætti að líkindum spara erlendan gjaldeyri svo miljónum króna skifti árlega, og ætti það að geta orðið gengi íslensku krónunnar að ekki litlu gagni.“ Loks skal jeg minna á ummæli hæstv. atvrh. (KlJ) um þetta nýlega hjer í deildinni. Jeg skal með örfáum orðum víkja aftur að orsökum lággengisins. Skoðanirnar um það hafa verið og eru á reiki, aðgerðirnar líka. Eina ráðið, sem reynt hefir verið hingað til, er að taka lán, en reynslan hefir sýnt, að það er einskisvert ráð, eða verra. Má t. d. benda á það, að eftir töku enska lánsins, sem minsta kosti átti meðfram að vera til gengisviðreisnar, þá örvaðist gengisfallið, og annað fyrirbrigði þessu líkt er það, sem endurtekur sig á hverju ári, er megnið af íslenskum gjaldeyrisvörum er selt á útlendum markaði, að þá fellur gengið. Hefir mönnum komið það mjög á óvart, hafa fremur búist við, að gengið rjetti þá við, en reynslan sýnir annað. Einhverjar hljóta orsakirnar að vera, og mætti gera tilraun til að skýra þetta á svofeldan hátt. Fyrst er það, að lántökur eru altaf skammgóður vermir, því fyr eða síðar dregur að skuldadögunum og vexti þarf stöðugt að greiða. Og einkennilegt er það, ef menn trúa því, að gengisfallið stafi af erlendum skuldum, að þeir skuli ætla sjer að koma í veg fyrir það með því að taka fleiri lán, bæta við skuldirnar; það er líkt og að kasta olíu í eld til að slökkva hann. En aðalorsökin til þess að lánin koma að svo litlu haldi er ef til vill sú, að lánin eru ekki rjettilega notuð, því ef einhverju af lánunum er varið til innkaupa á erlendum óþarfavarningi, verður það auðvitað til þess eins að örva gengisfallið. Svo verður og, ef andvirði seldra afurða er notað á sama hátt; verður þá gengisfallið auðskilið á sölutímamun. Jeg skal ekki fjölyrða frekar um þetta; jeg hygg, að menn sjeu nú orðnir sammála um, að lántökur sjeu einskisnýtar í þessu efni. Á hinn bóginn viðurkenni jeg, að innflutningshöft eru ekki það eina, sem gera þarf til úrræða. Það þarf til viðbótar skipulag um sölu afurðanna og eftirlitið með því, hvernig gjaldeyririnn er notaður. Þetta er ekki ný hugmynd, heldur hefir oft verið á það bent áður, en jeg tel það alveg nauðsynlegt, ef menn vilja af nokkurri alvöru reyna að ráða fram úr gengisvandræðunum, og hefi jeg von um, að síðar á þinginu komi fram tillögur í þessa átt. En fleira mætti ef til vill gera. Gengisskráningin er nú eingöngu í höndum bankanna. En nú mætti ætla, og jafnvel færa til þess nokkrar líkur, að bankarnir gætu haft hag af því, að verðgildi íslenskra peninga minkaði, einkum á vissum tímum ársins. Ef það er rjett, þá er það augljóst, að gengisskráningunni er ekki vel komið í höndum bankanna einna. Mjer virðist heppilegra, að gengisskráningin væri í höndum nefndar, er skipuð væri einum manni frá hvorum bankanna, einum frá hverjum aðalatvinnuvegi, sjávarútveg, landbúnaði, verslun og ef til vill iðnaði, og einum ráðherra. þetta er þó aðeins lausleg tillaga, sem jeg vildi kasta fram, mönnum til athugunar. Jeg skal þá víkja að frv. sjálfu. Það er bygt á þeirri hugsun og sannfæringu, sem jeg hefi nú reynt að lýsa. Þar er í fyrsta lagi lagt til að banna allan óþarfan varning. Í öðru lagi varning, sem vjer getum komist af án um stundarsakir, annaðhvort vegna þess, að nægar birgðir eru til í landinu, eða varning, sem snertir lítið beinar lífsnauðsynjar, þó að það geti snert þægindi einstakra manna, að hafa hann. Loks er lagt til, að bannaður verði varningur, sem vjer getum veitt oss sjálfir með aukinni framleiðslu og iðnaði. Eftir lauslega áætlun kaupum vjer nú árlega fyrir 8–9 milj. kr. af þeim varningi, sem lagt er til að banna innflutning á; það skiftir ekki svo miklu, hve alnærri hinu rjetta þessi áætlun er, um hitt er meira vert, að vjer greiðum ekki minna en þessu nemur, af skuldum vorum erlendis. Ef vjer skuldum 50–60 milj. króna, eins og jeg gat um, munu vextir af því nema 3–4 milj. kr., og er afgangurinn þá ekki of mikill til afborgana, og þyrfti þó mörg ár til að losna úr þessum skuldum. Þó að menn sjeu samdóma um aðalatriði þessa máls, geta verið skiftar skoðanir um formið. Til eru lög, sem heimila stjórninni að banna innflutning á óþarfavarningi, en jafnframt til yfirlýstur þingvilji frá fyrri þingum um að nota þessa heimild sem vægast, og hafa lögin því ekki verið framkvæmd að ráði. Nokkur munur er á heimildarlögunum og þessu frv. Frv. lýsir miklu ákveðnari vilja í málinu, bendir á ákveðna leið að ákveðnu takmarki. Heimildarlögin eru óákveðin í formi sínu, gefa tilefni til hiks og hvörflunar í málinu, en veita ekki nægan stuðning eða aðhald. Þetta mál mun nú þrauthugsað af hv.þm., og geri jeg mjer ekki vonir um, að jeg hafi skýrt það mikið fyrir þeim. Þó skal jeg nú láta hjer við sitja. Vona jeg, að málið verði ekki látið gjalda þess, þó að framsagan hafi ekki tekist fimlega. Jeg vænti þess, að málið fái að ganga áfram, og eftir eðli þess er nauðsynlegt, að því verði hraðað sem mest. Ef það er vilji þingsins, að frv. verði að lögum, þarf að koma í veg fyrir, að þessar vörur verði fluttar inn í landið á þeim tíma, sem hlýtur að líða þangað til innflutningshöftin eru komin á. Jeg vil því leyfa mjer að beina því til hæstv. stjórnar, hvort hún treysti sjer ekki til að gefa út auglýsingu, er banni innflutning á þessum vörum, meðan stendur á meðferð málsins hjer á þingi. Leyfi jeg mjer svo að óska þess, að frv. fái að ganga til 2. umr. og til fjhn. að þessari umr. lokinni.

Magnús Guðmundsson Jeg vil nota það tækifæri, sem hjer býðst, til að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. stjórnar, og þá sjerstaklega hæstv. fjrh. (KlJ), hvort hann hafi ekki, eins og venja er til, beðið hagstofuna að safna skýrslum um skuldir landsmanna erlendis og inneign þeirra þar, og ef svo er, hvenær slíkra skýrslna sje von. Ennfremur vildi jeg spyrja hann, hvort hagstofan hafi ekki með höndum bráðabirgðayfirlit yfir verðmæti inn- og útfluttra vara árið 1923, því að jeg tel mjög mikilsvert fyrir Alþingi að fá það yfirlit, einmitt vegna þessa máls, sem hjer er til umræðu. Yfirlit þetta er viðskiftareikningur hinnar íslensku þjóðar við útlönd, og það hlýtur að vera öllum, sem um þetta mál fjalla, hin mesta nauðsyn að fá þann reikning, og einnig öllum landsmönnum, sem nokkuð hugsa um þessi mál. Það mundi ekki vera talinn hygginn bóndi, sem ekkert hugsaði um að athuga viðskiftareikning sinn við kaupfjelag eða kaupmann. Og það mundi þykja misvitur atvinnurekandi, sem ekkert hugsaði um að athuga, hver niðurstaðan væri eftir árið. En ef þetta er svo um einstaklinga, hví mundi það þá eigi einnig gilda um þjóðina í heild? Og alveg sjerstaklega hlýtur þetta að varða okkur, sem hjer eigum sæti. Jeg hlýt því að ganga út frá því sem gefnu, að hæstv. stjórn hafi sjeð svo fyrir, að vjer fáum þessar skýrslur sem allra fyrst. Jeg tók það fram, að jeg liti á skýrslur um inn- og útfluttar vörur sem viðskiftareikning vorn við erlendar þjóðir. Úttektin er hinar innfluttu vörur, en innleggið er hinar útfluttu vörur. Það þarf nú ekki að skýra það, að eftir því sem hinn fyrnefndi liður er lægri og hinn síðarnefndi hærri, er reikningurinn hagstæðari, en nægilega hagstæður er hann ekki nema útfluttar afurðir nemi meira verðmæti en innfluttar, og verður þar að minsta kosti að muna því, sem vjer verðum að borga í vöxtu og afborganir af erlendum skuldum. Undanfarin ár hefir þessi reikningur vor við útlönd verið óhagstæður. Það vitum vjer. Þó verð jeg að taka það fram, að um síðastliðið ár get jeg ekki fullyrt þetta, en hinsvegar þykir mjer mjög líklegt, að svo hafi verið, og álykta jeg það af hinu sífallandi og hraðfallandi gengi hinnar íslensku krónu, því að jeg er í engum efa um, að einn meginþátturinn, er veldur gengisfalli hinnar ísl. krónu, er óhagstæður verslunarjöfnuður gagnvart útlöndum. Þetta virðist mjer í rauninni auðsætt, jafnauðsætt og það, að bóndi, sem tekur meira út í verslunarreikning sinn en hann leggur inn, safnar skuldum og missir að lokum álit sitt. Ef þetta er rjett, og um það vona jeg, að flestir verði sammála, er það ekki að undra, þótt hins áðurnefnda verslunarreiknings við útlönd sje beðið með óþreyju ár hvert. Og sje svo, að vjer í þeim viðskiftum höfum tekið meira út en vjer höfum lagt inn, er óhjákvæmilegt, sjerstaklega ef svo er ár eftir ár, að taka í taumana og jafna reikninginn, og í raun og veru er það aðeins hægt með því að draga úr innflutningnum, því að verðmæti hins útflutta er erfitt að auka í skjótu bragði. Að þannig vöxnu máli er jeg meðmæltur meginstefnu þessa frv., er hjer liggur fyrir, en um einstök ákvæði þess vil jeg ekki ræða nú við þessa umr. Þó vil jeg taka það fram, að mig uggir, að töluverðra breytinga muni þurfa á ýmsum ákvæðum þess, ef vel á að fara, og nefnd sú, sem málið fær til meðferðar, verður að taka til álita og rannsóknar þá hliðina, sem að ríkissjóði snýr, og að minni vitund er ekki útilokað, að nauðsynlegt verði að bæta ríkissjóði hallann með auknum tollum. Jeg vjek að því áðan, að verslunarjöfnuður vor gagnvart útlöndum hefði verið óhagstæður hin síðari árin, þannig, að vjer höfum flutt að verðmæti meira inn en út. Og eins og jeg hefi sýnt fram á er þetta háskalegt hvaða þjóð sem er. En þrátt fyrir það hefir hæstvirt landsstjórn ekkert gert til þess að reyna að jafna þennan halla, og má sennilega álykta af því, að hún telji ekki rjetting málanna í þessu fólgna. Hæstv. fjrh. mintist að sönnu á þetta atriði við 1. umr. fjárlagafrv. fyrir næsta ár, en lagði engan dóm á sjálfur, hvort hann teldi viðskiftahöft nauðsynleg, og virtist í því efni vilja beygja sig undir vilja þingsins. Hinsvegar gat hann þess, sem rjett er, að til eru lög frá 1920, er heimila stjórninni að takmarka eða banna innflutning á óþörfum varningi, og jafnframt er stjórninni í þeim lögum heimilað að ákveða, hver varningur sje þarfur og hver óþarfur. Þessi lög hefir landsstjórnin sama og ekkert eða mjög lítið notað, og þó hefði, að mínu áliti, verið unt að spara miljónir fyrir þjóðina með því. Jeg verð því að álíta, að hæstv. stjórn hafi með þessu drýgt mikla synd og sýnt mikið tómlæti um það að gæta almenningsheilla, því að jeg tel, að hjer sje falin ein ástæðan til gengisfallsins. Hæstv. fjrh. sagði í nefndri ræðu sinni, að hann hefði eigi notað lögin frá 1920 vegna þess, að meirihluti þings hefði verið því andvígur, en hvaðan honum kemur sú vitneskja, er mjer hulin ráðgáta. Ef hann hefir haft eða hefir allan sinn flokk að baki sjer í þessu máli, sje jeg ekki, að hann þurfi eða hafi þurft neitt að óttast. Til aðgerða þingsins 1922 getur hæstv. ráðherra ekki vísað sínu máli til stuðnings, því að þótt andstaða væri gegn frv. í þessa átt, er þá kom fram, var það vegna annara ákvæða, er í því voru, en alls ekki vegna ákvæða þess um innflutningshöftin. Annars verð jeg að segja það, að hæstv. fjrh. er sannleikselskari en blað hans, því að það hefir haldið því fram, að aðflutningshaftaheimildin hafi verið afnumin 1921, en hann kannast aftur á móti við, að lögin um þetta efni frá 1920 sjeu enn í gildi, og nú er tekinn af lífi mjög hreinlega þessi „Tíma“-sannleiki, því að í frv. því, sem hjer liggur fyrir til umræðu, er gert ráð fyrir að fella burtu lög þessi, og það mundi varla teljast nauðsynlegt, ef þau væru þegar úr gildi fallin. Það mundi vera álitamál, sem jeg hirði ekki um að fara nánar út í við þessa umr., hvort hægt er að komast lengra áleiðis í takmörkun innflutnings með frv. því, sem hjer liggur fyrir, ef að lögum verður, en með lögunum frá 1920. Má vera, að jeg víki nánar að því atriði, þegar jeg sje, hvernig frv. verður, þegar nefnd hefir rannsakað það. En um liðna tímann er það að segja, að það er mikið böl og aumt til þess að vita, að hæstv. stjórn skuli hafa haldið að sjer höndum og ekki notfært sjer lagaheimildina frá 1920, þótt hún sæi, að gengi hinnar ísl. krónu fjelli svo að segja daglega, og þótt hún hefði átt að geta sagt sjer sjálf, að það, sem oss reið mest á, var að spara erlend kaup. Þessi aðferð stjórnarinnar minnir á manninn, sem ekki nenti að taka hendurnar upp úr vösunum til þess að reka frá sjer eiturflugurnar, heldur beið, þar til þær stungu hann til bana. Út af því, sem háttv. aðalflm. þessa máls sagði, skal jeg geta þess, að þótt svo sje, að nú sjeu margir, og sennilega meirihl., fylgjandi innflutningshöftum, verðum vjer að gera oss ljóst, að líklegt er, að ýmsir muni snúast á móti þeim, er þau koma í framkvæmd, því að það er óhjákvæmilegt, að framkvæmdin komi óþægilega við ýmsa, en þá ríður á, að þeir, sem fyrir þessum málum standa, haldi fast á og láti ekki undan síga, þótt straumurinn verði þungur. Háttv. aðalflm. gat þess, að bankarnir fylgdu þessu máli fast, og las upp kafla úr brjefum frá þeim til landsstjórnarinnar því til stuðnings. En einmitt þetta sýnir, að því minni afsökun hefir landsstjórnin í því, að hafa ekki beitt frekar en hún gerði innflutningshaftaheimildinni frá 1920. Hv. flm. (HStef) sagði, að hið eina, sem vjer hefðum gert til þess að stöðva eða laga gengi vort, væru lántökur. En þetta er ekki rjett. Hann verður að minnast innflutningshaftanna 1920 og 1921, og um enska lánið er það að segja, að það var tekið til þess að greiða áfallnar skuldir, sem ómögulegt var að greiða á annan hátt. Gengisráðstöfun var það aftur á móti ekki, og ef háttv.þm. hefir kynt sjer það, sem jeg hefi áður haldið fram í þessu efni, veit hann, að jeg hefi jafnan ráðið frá að taka lán í þessu skyni. Jeg tek undir tilmæli háttv. aðalflm. (HStef) um að nauðsyn sje á, að stjórnin hlutist til um, að ekki verði dyngt vörum inn í landið meðan verið er að athuga þetta mál í þinginu. Í tilefni af niðurlagsorðum hv.flm. verð jeg að segja, að það er engin hætta á, að málið gjaldi framsögu hans, því að hún var bæði skýr og skipuleg.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Mál það, sem hjer er til umræðu, er enginn nýr gestur. Það hefir verið á döfinni hjer um nokkur undanfarin ár, og samkomulag um það ekki altaf verið sem best. Má yfirleitt segja, að það hafi löngum átt erfitt uppdráttar. Nú er þó svo að sjá sem nokkur breyting sje orðin á þessu, m. a. hjá hv.þm. Býst jeg við, að sú breyting eigi ekki hvað síst rót sína að rekja til þess, að frá fjölmörgum þingmálafundum, sem haldnir hafa verið víðsvegar úti um land, hafa borist sterkar raddir um það, að nauðsyn beri til að hefta innflutning á ýmsum óþörfum vörutegundum. Þannig geri jeg ráð fyrir, að ýmsir hv.þm. hafi orðið að beygja sig fyrir þjóðarviljanum. Þetta er mjer gleðiefni, því eins og kunnugt er, þá hefi jeg verið mjög fylgjandi þessu máli á þeim tveim þingum, sem jeg hefi setið sem ráðherra. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) mintist á afskifti bankanna af málum þessum, og gat þess m. a., að annar bankinn að minsta kosti hafi margsinnis skrifað stjórninni og hvatt hana til að halda sem strangast á innflutningshöftunum. Það er satt, að bankarnir hafa verið því mjög fylgjandi, en hins minnist jeg ekki, að frá bankanna hendi hafi stjórninni borist nýlega nema tvö brjef þessa efnis. En annars sagði mjer einn bankastjóranna, að stjórninni myndi berast nýtt brjef um þetta áður en þing kæmi saman, og var jeg þess mjög hvetjandi. Það brjef er samt ókomið ennþá, en sýnir þó hug bankans til þessa máls, enda auðgefið að fá það brjef hvenær sem vill. Hvaða skoðun jeg hefi á þessum efnum, viðreisn fjárhagsins og viðrjetting gengisins, hjelt jeg að hefði komið nægilega ljóst fram í ræðu þeirri, sem jeg hjelt við framlagningu fjárlaganna. Jeg gerði þá skoðanir Dana á orsökunum til gengisfallsins að mínum, og það eru fleiri þjóðir, sem hafa sömu skoðun á orsökunum. Jeg hefi t. d. hjer fyrir framan mig grein í hinu alþekta danska blaði „Berlingske Tidende“, frá 19. febr. þ. á., eftir Svend Paulsen ritstjóra, sem mörgum er hjer kunnur. Hann hefir verið á ferð í Tjekkóslóvakíu og fengið m. a. tækifæri til að kynnast því, hver ráð það ríki hafi notað til þess að rjetta við og festa gengi sitt. Land þetta var mjög illa leikið af ófriðnum, allur iðnaður var í kaldakoli og akrarnir fallnir í órækt. Hjer þurfti því sterk tök til að rjetta landið við aftur, og ráðin, sem fundust til bjargar fjárhaginum og genginu, voru í sem fæstum orðum þessi: 1)Að koma í veg fyrir ofaukning (Inflation) ótrygðra seðla. Seðlaprentsmiðjunum var því ekki leyft að halda áfram eins og gert var í Austurríki og Þýskalandi, heldur voru þær stöðvaðar. 2) Að koma á pósitívum verslunarjöfnuði með því að stemma stigu fyrir því, að meira yrði flutt inn í landið en út. 3) Að gæta sem mestrar sparneytni, ekki aðeins af hálfu hins opinbera, heldur einnig meðal einstaklinganna og hjálpa þeim í þeirri viðleitni. - Auk þessa hefir hið opinbera strangt eftirlit með gjaldeyrinum. Þessum aðferðum hafa Tjekkóslóvakar beitt með svo miklum dugnaði, að afleiðingin hefir orðið sú, að þeirra króna er síst lengur undir sannvirði. Jeg hefi að undanförnu hugsað talsvert um þetta mál, enda er megnið af frv. frá mjer komið. En það, hvaða leiðir skuli fara, til að draga úr ofmiklum innflutningi, er mjer ekki kappsmál, aðeins ef eitthvað verulegt verður gert, sem miðar að því. Það geta t. d. orðið skiftar skoðanir um það, hvað sje heppilegast, að banna algerlega innflutning óþarfra vörutegunda, eða leyfa hann, en hækka toll á þeim til muna, eða sameina þessar leiðir báðar að nokkru. Slíkt getur altaf orðið álitamál, og eins og jeg tók fram við framlagningu fjárlaganna, og gat um áðan, þá er mjer fjarri að gera það að kappsmáli. Þá vil jeg víkja með fám orðum að ræðu hv. 1. þm. Skagf. (MG). Hann mun ekki hafa búist við að tækifæri fengist til að finna stjórn þessa í eldhúsinu, og því viljað nota þennan dag til eldhúsverka. Þeir eru nokkuð bráðir á sjer, sumir í Íhaldsflokknum. En það má mjer standa á sama um, því svo kunnugur er jeg orðinn þessu máli, að jeg get vel svarað án frekari undirbúnings. Það voru þá fyrst tvær spurningar, sem hv.þm. (MG) beindi til mín. Sú fyrri var um það, hvort stjórnin hefði rannsakað innieignir erlendra manna hjer á landi. Til þessa er því að svara, að hagstofan hefir það með höndum nú. Hvað síðari spurningunni viðvíkur, um það, hvort gerðar hafi verið skýrslur um verðmæti út- og innfluttra vara, árið sem leið, þá get jeg upplýst, að það er ómögulegt að gera slíkar skýrslur nú, svo nokkuð sje á þeim að byggja, en þó eru nokkur skýrsludrög til. Því er jeg sammála hjá háttv.þm. (MG), að verslunarreikningarnir okkar hafa verið óhagstæðir frá 1920, og sennilegt, að þeir sjeu það líka fyrir árið 1923, þó jeg viti ekkert um það enn með vissu, því fjölda verslunarskýrslur vantar enn, einkum frá Vestmannaeyjum og Akureyri. Að svo miklu leyti sem í orðum hv.þm. (MG) virtist liggja ásökun til stjórnarinnar fyrir að hafa ekki beitt haftalögunum frá 1920 strangara en gert hefði verið, þá vil jeg taka það fram, að þar heggur hann helst til nærri sjálfum sjer, því tvö árin af þeim, sem lögin hafa gilt, voru einmitt stjórnarár hans. Hann verður því að svara sjálfur til saka um það, sem ógert var látið af því, sem gera átti, að minsta kosti 1921 og jafnvel líka 1920. Hv. þm. varð mjög skrafdrjúgt um það, að stjórnin hefði beitt slælega þessum lögum, og taldi, að með því hefði mátt spara margar miljónir. Eftir þessu mætti maður búast við, að stjórnin 1920–1921 hefði beitt þeim mjög stranglega. En það gerði hún samt sem áður ekki. Reglugerðin um beint bann á innflutningi tiltekinna vörutegunda kom ekki frá henni fyrri en eftir 1 ár, og var svo úr garði gerð, að hefði henni verið fylgt út í æsar, þá hefði sparnaðurinn orðið kr. 1200 þús. á ári, eða 2400 þús. kr. þau tvö ár, sem jeg hefi setið við stjórn. En við þennan útreikning er þó það að athuga, að óhjákvæmilegt hefði altaf orðið að leyfa sumt, sem þar var bannað, svo það hefði að sjálfsögðu höggvið skarð í sparnaðinn, og hann ekki lítinn. Hv. þm. (MG) talaði enn um það, að reglugerðinni hefði verið slælega fylgt, og má vel vera, að meiri strangleika hefði mátt beita í því tilliti. En jeg geri ráð fyrir, að í stjórnartíð þessa hv.þm. (MG), þá hafi skrifstofustjóri annast nær einvörðungu um þessi störf, og svo hefir verið enn. Jeg mun ekki persónulega hafa haft afskifti af því, nema máske 4–5 sinnum - og jeg veit ekki betur en sá skrifstofustjóri hafi nákvæmlega fylgt sömu reglum og venju um þetta eftir að jeg tók við sem í stjórnartíð hv.þm. (MG) sjálfs. Þess skal meira að segja enn getið, að nokkurn tíma árs 1922 var að mestu tekið fyrir öll innflutningsleyfi. En þar sem búist var þá við, að horfurnar færu að batna, og þar sem vitað var, að Alþingi var illa við innflutningshöft, þá var losað um þetta haustið 1922. Þó hefir altaf verið nokkrum strangleika beitt í þessu efni, svo láta mun nærri, að ekki hafi verið leyfður innflutningur á vörum nema að litlum hluta af því umbeðna. Það er því síður en svo, að hver maður hafi fengið innflutningsleyfi fyrir það, sem hann hefir æskt. Jeg vil samt ekki verja mál mitt með neinum vafningum, og get vel játað, að meiri hörku hefði verið hægt að sýna en gert var. En jeg vona, að mjer fyrirgefist það, að jeg hefi jafnan talið mjer skylt að taka alveg tillit til vilja þingsins, og þingviljinn 1921 var án efa sá, að takmarka bæri innflutningshöftin eða jafnvel afnema þau. Skal jeg því til sönnunar lesa upp örstuttan kafla úr nál. viðskiftan. frá þessu sama þingi; þar segir svo: „Það hefir orðið að samkomulagi í nefndinni að fallast á það, að heimildarlögin frá 8. mars 1920 hjeldust í gildi fyrst um sinn, en með því skilorði, að „óþarfur varningur“ í þeim lögum merki einungis óþarfar vörutegundir, en alls ekki nauðsynlegar vörur, þótt landsstjórninni þyki óþarft að flytja þær til landsins eftir þeim kringumstæðum, sem kunna að vera fyrir hendi í einhverju einstöku tilfelli.“ Og enn: „Þó telur nefndin óhjákvæmilegt, að undanþágur frá slíku innflutningsbanni sjeu, ef til kemur, veittar, eftir svipuðum grundvallarreglum og viðskiftanefndin hefir fylgt hingað til.“ (Alþt. 1921, A., bls. 540–541). Það er eftir þessu lögð áhersla á það, að undanþágur sjeu veittar, og þær eiga að veitast á svipuðum grundvelli og viðskiftanefndin hafði veitt þær. Það vildi nú svo heppilega til, að einn maður úr þeirri nefnd var skrifstofustjóri í atvinnumálaráðuneytinu. Hann tók alla framkvæmdina í hendur árið 1921, þegar hv. 1. þm. Skagf. (MG) var ráðherra, og heilt ár eftir að jeg tók við, og framkvæmdin var á sama hátt í tíð beggja. Álasið og ákúrurnar til mín eru því harla einkennilegar frá hans hálfu. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) sagði, að ef jeg hefði haft allan Framsóknarflokkinn með mjer 1922, þá hefði mjer verið innan handar að skipa svo þessum málum sem jeg hefði viljað. Jeg verð að segja, að mjer sje nú ekki annað kunnugt en að allur sá flokkur hafi fylgt mjer þá, en hitt er jafnkunnugt, að hann var í minnihluta. Því er þetta staðlausu stafir hjá hv.þm. (MG). Jeg hefi ávalt viljað meta meir yfirlýstan vilja þingsins en mína eigin skoðun, og kemur mjer það kynlega fyrir, ef hv.þm. vilja láta mig sæta vítum fyrir það. Jeg hefi nú í fám orðum skýrt frá afstöðu stjórnarinnar til þessa máls, og hygg jeg, að varla verði annað sagt en að hún hafi stýrt þeim með gætni og samkvæmt vilja þingsins. Og þó jeg sje einn þeirra manna, sem álíta haftapólitíkina tvíeggjað sverð, meðal annars vegna þess, að ríkissjóður missir við hana tekjur, sem hann má varla við, þá skilst mjer það, að óbeinlínis sje svo mikill hagnaður að henni, að rjett sje að framfylgja henni eins og nú standa sakir. Hv. flm. (HStef) beindi til mín þeirri spurningu, hvort stjórnin mundi ekki vilja gefa út reglugerð um bann á innflutningi á meðan málið er til umræðu í þinginu. Jeg býst nú ekki við, að stjórnin treystist til að gera það samkvæmt lögunum frá 1920 einum, en verði það yfirlýstur vilji þingsins, að svo verði gert, þá er mjer óhætt að segja, að hún muni ekki hika við að gera það.

Jakob Möller Það mætti halda, eftir umræðunum um þetta mál að dæma, að talsverð breyting hefði orðið á þinginu frá því 1921, enda hafa kosningar farið fram síðan. Það er nefnilega ekkert efamál, að þingið 1921 var mótfallið innflutningshöftum. Það var að vísu gert fyrir þáv. stjórn að lofa lögunum frá 1920 að vera í gildi, en aðeins í því skyni að gera henni ljúfara að hverfa frá innflutningshöftum. Og hvernig sú stjórn leit á þau lög, má ljósast sjá af því, hvernig hún framkvæmdi þau. Hún gaf raunar út reglugerð um innflutningshömlur á nokkrum vörutegundum, sem álitið var, að alveg mætti banna innflutning á, en hún framkvæmdi þessa reglugerð svo, að innflutningurinn mun hafa verið svipaður eftir sem áður. Þetta var eðlileg afleiðing af því, hvernig álit menn höfðu á innflutningshöftunum þá á Alþingi. Kom það og skýrt fram í því, hvernig fór um frv. frá mjer, um að fella lögin frá 8. mars 1920 úr gildi. Jeg hafði þá ekki upphaflega ætlað mjer að gera það að ágreiningsatriði, hvort lög þau yrðu áfram í gildi eða ekki, en orð þáverandi atvrh. gáfu mjer átyllu til að halda, að stjórnin myndi teygja orð þeirra, svo að þau næðu lengra en ætlast var til, og vildi jeg með frv. um að fella þau úr gildi koma í veg fyrir, að innflutningshöft yrðu ef til vill látin ná til nauðsynjavara. Þetta frv. var samþ. við 1. umr. með 14:12 atkv. Þar með hafði hæstv. stjórn fengið yfirlýstan vilja þingsins um það, að ekki væri ætlunin, að orðalag laganna næði til fleiri vörutegunda en þeirra, sem beinum orðum voru heimiluð innflutningshöft á. Enda varð sú raunin á, að stjórnin teygði það orðalag ekki lengra. Síðan hefir innflutningshöftunum stórum aukist fylgi, en jeg hefi ekki breytt um mína skoðun á þeim. Mjer hefir jafnan skilist svo, að þegar um þessi mál sje rætt, þá fari menn utan við þær aðalorsakir, sem til þess liggja, að fyrir meira verðmæti er flutt inn í landið en út. Það er eins og flestir haldi, að kaupmennirnir sjálfir ráði þessu, og því sje eina örugga ráðið að grípa fram fyrir hendurnar á þeim. En í raun rjettri er það landslýðurinn sjálfur, sem ræður þessu. Undirrótin er þá það, að kaupgeta einstaklingsins er hlutfallslega meiri en kaupgeta þjóðarbúsins í heild. En því verður ekki ráðin bót á með innflutningshöftum. Hið óheppilega hlutfall breytist ekki við það, og er auðvelt að skýra þetta. Mismunurinn stafar af því, að verð á útfluttri vöru lækkar meira en verð á innfluttri vöru, en launakröfur og kaupþörf fer auðvitað aðallega eftir verðlagi innfluttra nauðsynja. Menn hafa líka vaðið reyk í því, hvað mikill sje munurinn á aðfluttri og útfluttri vöru. Skýrslur um þau efni koma seint og gefa heldur ekki nema óljósa hugmynd um það. Það er sem sje altaf svo, að því er jeg veit best, að í þeim löndum, þar sem er einhver framfaraviðleitni og ráðist í stór atvinnufyrirtæki, þá er innflutningur altaf meiri en útflutningur. En það stafar af því, að mikið af framleiðslutækjum hefir verið keypt, sumt með útlendu lánsfje, sumt útborgað með innlendu fje út úr landinu. Jeg sje nú ekkert óheilbrigt í því, þó slík tæki sjeu keypt, enda þó verslunarskýrslurnar sýni halla fyrir bragðið. En þær leiðir, sem stungið hefir verið upp á að fara í þessu efni, byggjast á því, að þessi halli sje altaf óheilbrigður. Það er vitanlegt, að framleiðslan hefir aukist stórkostlega hin síðari ár, þótt verðið hafi fallið á erlendum markaði. Og í trausti þess, að verslunarhallinn sje ekki óheilbrigður, þá hefir verið stungið upp á því að stöðva gengi íslensku krónunnar með lántöku erlendis, sem flm. (HStef) taldi ranga leið. Hann sagðist ekki sjá, að það bætti úr, að auka skuld á skuldir; en það er algerður misskilningur; þetta er ekki til þess að auka skuldirnar, heldur til þess að festa skuldir, sem þarf að borga undir eins, og fá þannig frest. Það er misskilningur, að enska lánið hafi orðið til þess að fella gengi krónunnar. Einmitt upp úr því fóru bankarnir að yfirfæra peninga, og náðu þannig gjaldeyrisversluninni í sínar hendur. Að gengið fór að lækka aftur síðar, var alls ekki enska láninu að kenna, nema þá að því leyti, að það hafi verið of lítið. Því til staðfestingar, að það sje ekki svo fráleitt að taka lán til þess að stöðva gengi, þá skal jeg geta þess, að hingað er alveg nýkomið símskeyti um það, að Svíar sjeu að taka 20 milljón dollara lán í Ameríku til þess að stöðva gengi sinnar krónu. Nú er það alviðurkent, að Svíar sjeu ágætir fjármálamenn, enda hefir þeirra króna einlægt staðið í fullu gildi. En þetta bendir til þess, ef fregnin er rjett, að þeim sýnist lántaka alls ekki eins fráleitt úrræði og margir vilja telja. Nú ef eyðsla eins lands er meiri en svari því, sem út er flutt, þá horfir það vitanlega til ills, ef lengi er haldið áfram á þeirri braut. En menn verða að athuga, þó það komi fyrir eitt til tvö ár, hvaða ástæður valdi í hvert skifti. Nú er öllum vitanlegt, að undanfarin ár hefir verð íslenskra afurða verið langt fyrir neðan það, sem vera ætti, samanborið við annað verðlag. Þannig hefir fiskur verið neðan við það verðlag, sem var fyrir stríð, en erlend vara hinsvegar langt þar fyrir ofan. Hinsvegar er verðlag útflutningsvara talsvert hærra nú, og því full ástæða til að vona, að þetta fari að lagast. Horfurnar eru nú þannig, að maður hefir leyfi til að byggja á þeirri von. Það er því varhugavert að grípa til örþrifaráða í þeim tilgangi að bæta verslunarjöfnuðinn. En það kalla jeg örþrifaráð, ef þannig á að taka fram fyrir hendur manna í viðskiftalífinu og trufla eðlilega lifnaðarhætti manna, svo sem frv. þetta bendir til. Það finst mjer vel megi kalla örþrifaráð. Auk þess mundi það gera truflun í atvinnurekstri manna, gera nokkra atvinnulausa og auka margvísleg vandræði. Menn verða að gæta þess, hver áhrif slík ráðstöfun hefir. Og auk þess er svo engin trygging fyrir því, að tilgangurinn náist, sem sje: að minka eyðsluna í landinu. Þó menn geti ekki eytt þessu, þá eyða menn hinu. Nú er því svo varið um allan almenning, að hann hefir ekki meira fje en svo, að hann verður að neita sjer um fjölda margt, og þó kaupir hann eitthvað af þeim vörum, sem hjer á að banna. Þó það tækist nú að hefta þennan innflutning, þá mundi það fje, sem annars fer fyrir þær vörur, alls ekki ganga í sparisjóð eða fyrirtæki, heldur til annarar eyðslu, fyrir aðrar erlendar vörur, þó þessar sjeu heftar. Hjer er ekki bannaður innflutningur á vínföngum, en aftur á ávöxtum. Ætli menn bættu sjer ekki upp ávextina með víninu? Í öðru lagi er fólki varnað að fá sjer ýmislegan fatnað. Aftur er mönnum ekki meinað að ferðast til útlanda. Mætti þá svo fara, að meiru yrði eytt til siglinga. Flm. tók það rjettilega fram, að það væri ekki lítið fje, sem gengi í ferðalög til annara landa. En ef mönnum er gert erfitt fyrir að nálgast þá hluti, sem þeir vilja eiga, og svo gott sem vísað til annara landa til þess að nálgast þá þannig, þá er hætt við að ekki minki kostnaðurinn af siglingum landsmanna. Það eru margir vegir til þess að peningar geti gengið til útlanda, þó ein leið sje hindruð. Jeg skal nefna einn enn. Það eru „spekulationir“. Jeg kom um daginn hjer á pósthúsið, og sá í kvittanabókinni, að kvittað hafði verið fyrir sendingar frá Stokkhólmi í óvenju stórum mæli, á mörgum síðum. Hvað var nú þetta? Jú, þetta var „lotterí“. Það fer sem sje töluvert fje fyrir erlendan gjaldeyri á þennan hátt, og mun örðugt að koma í veg fyrir það, enda er hjer engin trygging sett fyrir því, að menn leggi ekki stund á slíkar „spekulationir“, ef þeim leyfist fje til þess frá annari eyðslu. Það er kunnugt, að á krepputímum einmitt hneigjast menn mjög til „spekulationa“, í von um skjótan, auðtekinn gróða. Min niðurstaða er því sú, að ef farin er þessi leið, að banna innflutning, þá leiðir það til þess, í fyrsta lagi, að verð á þeim vörum, sem bannaðar eru, hækka, meðan birgðir endast - og þær munu endast lengur en eðlilegt er. Afleiðingin yrði ekki önnur en aukin dýrtíð á þessu sviði. En hefði þann ókost, að ríkissjóður fengi ekkert af því fje. Ef menn vilja ekki horfa í það að auka dýrtíð, þá er nær að leggja á háa tolla til þess að minka eyðslu. Á þann hátt mætti, eins og hæstv. fjrh. (KlJ) benti á, komast langt að sama marki. Jeg vil því, sem fyr, ráða frá því, að þessi braut sje farin. Að vísu tel jeg lítilsvert, hvort bann er lagt á einstaka óþarfavöru, sem stjórnin hefir heimild til að banna með reglugerð samkv. lögunum frá 1920. Það breytir lítið þjóðarbúskapnum, enda engin trygging fyrir því, að ekki yrði öðru eytt í þeirra stað. En að fara inn á þá braut, að banna innflutning á nauðsynlegum vörum, það tel jeg hættulegt. En hitt, sem rætt var um í sambandi við það, hversu hækka skyldi gengið, þá má vitanlega eins ná þeim tilgangi - verslunarjöfnuði - með því að hækka tolla á þessum vörum og draga úr innflutningi á þann hátt, en bæta um leið hag ríkissjóðs, svo illur hagur hans þurfi ekki að fella krónuna. Annars er það vitanlegt, hvað snertir gengið, hvort það fellur eða ekki, að þar koma margvíslegar ástæður til greina. Þannig leiðir gengislækkunina síðustu eingöngu af því, að bankarnir treystust ekki til að halda krónunni uppi, þegar danska krónan fjell. Þetta er óvefengt. Hið sama hefir átt sjer stað með norsku krónuna. Hún hefir sætt sömu forlögum. Að vísu eru þar ekki nákvæmlega sömu ástæður fyrir hendi, en þó líkar. Eins og öllum er kunnugt, höfum við lengstum átt mest okkar viðskifti við Dani, og þó nú sje nokkur breyting á þessu orðin, þá eigum við enn mest alt okkar lánstraust í Danmörku, og viðskiftaskuldir að mestu. Það er því eðlilegt, þegar minkar munur danskrar og íslenskrar krónu, þá er tækifæri til þess að borga þessar skuldir. En það eykur kaup á útlendum gjaldmiðli, sem hefir aftur lækkandi áhrif á ísl. krónu. Viðskiftasamband landanna hefir þannig áhrif á gengið, og meðan sakir standa eins og nú, þá er það hrein fjarstæða að ætla að miða gengi ísl. krónunnar við sterlingspund, þar sem það er vitanlegt, að allar skuldir landsins standa í dönskum krónum, en ekkert lánstraust til í sterlingspundi. Til þess að breyting verði á þessu, verður að afla landinu lánstrausts í Englandi, til þess að að geta borgað þessar skuldir í Danmörku, hvenær sem væri, þessar skuldir, sem nú valda verðfalli krónunnar. Hjer kemur líka til greina, að hingað til hefir verið miklu meiri trú á því hjer á landi, að danska krónan rjetti fyr við en hin íslenska, en þetta veldur því, að hún hlýtur að falla meira. Því meðal margs, sem veldur gengisbreytingum, er trú, mismunandi traust á gjaldeyri landanna. Viðvíkjandi sænsku krónunni, þá er sýnilegt, ef skeyti það er rjett, sem jeg gat um áðan, að eitthvað hefir komið fyrir, sem hefir gert það að verkum, að sænskir fjármálamenn hafa orðið hræddir um að gengið mundi raskast og vilja koma í veg fyrir það. En það skal játað, að þeir standa miklu betur að vígi en flestir aðrir, vegna þess, að trúin á stöðugleik sænsku krónunnar hefir verið óbifanleg, og því lítið að óttast.

Hún getur fallið áður en varir.

Hún getur fallið, segir hv.þm. (MT), og er því ekki að neita, að heyrst hafa raddir í þá átt fyr. Þetta hafa verið lauslegir skraddaraþankar mínir um gengismálið. Jeg er ekki undir það búinn að ræða það ítarlega við þessa umræðu, en hefi verið svo fjölorður vegna ummæla annara. Um innflutningshaftafrv. er það að lokum að segja, að þótt jeg sje yfirleitt á móti málinu, þá hefi jeg samt ekki á móti því, að það gangi til fjhn. og 2. umr.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Það mun satt vera, sem hv.þm. Borgf. (PO) hjelt fram, að til sje flokkur manna andvígur fræðslukerfi landsins eins og það er nú. Jeg veit, að nokkrir sveitabændur líta málið sömu augum og hv.þm., en fámennur mun sá hópur vera. Kaupstaðabúar munu aftur á móti vera svo að segja undantekningarlaust með fyrirkomulaginu eins og það er, enda er það engin furða. Þar játa allir nauðsyn þess og vilja bæta gallana, en ekki rífa niður kostina. Í sveitunum eru menn ekki á eitt mál sáttir, eins og hv.þm. Borgf. (PO) virðist ætla, heldur verður þar skýrt vart tveggja strauma. Annar er kaldur og stafar frá þeim, sem stara stöðugt á hag sveitar- og ríkissjóðsins, en gleyma þörfum barnanna. Hinn er heitur og á upptök sín hjá þeim, er hafa fyrir augum þörf barnanna og vita, að nokkuð þarf til að vinna að veita þeim góða fræðslu. Sem betur fer er hlýi straumurinn sterkari í sveitum landsins. Jeg skal játa, að það fer talsvert fje til barnafræðslunnar, en þó ekki eins mikið og hv.þm. Borgf. telur sjer trú um. Fjárveitingin kemur víða niður. Rjettast er að reikna þennan kostnað þannig, að ljóst verði, hve mikið kemur á hvert barn. Jeg hefi litið svo til, að nú nemi það 40–50 krónum á hvert barn, og má árangurinn af kenslunni vera lítill, ef ekki svarar kostnaði. Mjer skildist það á hv.þm., að hann væri á móti frv. sumpart í því skyni að auka framleiðslu í landinu, sumpart til þess að koma gjöldum ríkissjóð úr 7 miljónum niður í 3, eins og var fyrir stríðið. Hv. þm. er hjer á heldur slæmum villigötum. Hann ætti að taka bandið frá augunum; þá myndi hann fljótlega sjá, að meiri þörf er að knýja á annarsstaðar. Hjer er engu verið að eyða. Þessu frv. fylgir engin krafa um launahækkun kennaranna. Ekki svo að skilja, að jeg líti svo á, að þeir eigi að vera ver launaðir en kennarar mentaskólans. Um þá skoðun eru fleiri en jeg. T. d. skal jeg benda á það, að í Svíþjóð eru þeir jafnt launaðir og í Danmörku betur en hinir. En um það er ekki að ræða hjer, heldur bara þetta, að nota betur starfskrafta þessara manna en verið hefir. Hv. þm. kvaðst ekki hafa búist við því, að það kæmi til nokkurra mála, að þetta frv. færi lengra en til nefndar. Jeg veit, að honum voru þetta vonbrigði. - Jeg ætla að vona það, að hann eigi eftir að verða fyrir fleiri vonbrigðum í þeim efnum.