Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[16:56] Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd allshn. fyrir nefndaráliti á þskj. 410, um frv. til laga um breytingu á lögum um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum, nr. 28/1985, samanber lög nr. 50/1995, og brtt. á þskj. 411. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölda gesta til að ræða þessi mál og er óhætt að segja að þetta mál hafi fengið vandaða meðferð í þinginu. M.a. var haldinn sameiginlegur fundur þriggja þingnefnda, þ.e. hv. allshn., félmn. og umhvn., og kom fjöldi gesta á þann fund. Það er rétt að benda á að allshn. sendi málið til umsagnar hv. félmn. og umhvn. og þær umsagnir fylgja með sem fskj. með þessu nefndaráliti. Meginbreytingin, sem frumvarpið felur í sér, er að yfirstjórn þessa málaflokks verði færð frá félagsmálaráðherra til umhverfisráðherra og rannsóknir og forvarnir verði þá jafnframt færðar til Veðurstofu Íslands. Þá er gert ráð fyrir að gerðar verði sérstakar neyðaráætlanir um rýmingu húsnæðis á afmörkuðum svæðum þegar Veðurstofan gefur út viðvörun um staðbundna snjóflóðahættu og lýsir yfir sérstöku hættuástandi. Loks er lagt til að teknar verði upp í lögin reglur um tilhögun á greiðslum úr ofanflóðasjóði til eigenda þeirra húseigna sem keyptar kunna að verða eða fluttar vegna yfirvofandi snjóflóðahættu, en reglur þessar er nú að finna í reglugerð nr. 440/1995, um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum. Brýnt er að frumvarp þetta verði afgreitt fyrir áramót og leggur nefndin til að það verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Þá er einnig rétt að ítreka að ýmsar ábendingar komu fram í nefndinni um þetta mál, m.a. athugasemdir varðandi rannsóknir á skriðuföllum, en á það hefur verið bent að ekki stendur til að gera breytingar á því starfi sem unnið hefur verið við. Tel ég rétt að láta þetta koma fram með nefndarálitinu. Ef litið er á þessar brtt., þá er lagt til í fyrsta lagi að áréttað verði að Veðurstofunni beri að gæta samráðs við hlutaðeigandi lögreglustjóra og almannavarnanefnd áður en hún gefur út viðvörun. Er þetta í samræmi við athugasemdir sem nefndinni bárust um aðild heimamanna að ákvörðun um rýmingu húsnæðis á hættutímum. 2. Þegar meta skal hvort hagkvæmt sé að flytja hús þykir rétt að miða við kaupverð eins og það er skilgreint í 5. gr. frumvarpsins í stað þess að miða eingöngu við staðgreiðslumarkaðsverð. 3. Að við lögin verði bætt bráðabirgðaákvæði vegna kaupa á eignum í þeim sveitarfélögum þar sem snjóflóð hafa fallið á árinu 1995. Fyrstu tveir málsliðirnir í því bráðabirgðaákvæði eru í aðalatriðum eins orðaðir og í reglugerð um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum, nr. 440/1995. Fyrir því eru einkum tvær ástæður, annars vegar sú að íbúar á þessum svæðum hafa almennt mátt búast við að greiðslutilhögun yrði með þeim hætti sem reglugerðin kveður á um og miðað ráðstafanir sínar við það og hins vegar að með nýjum lögum um brunatryggingar, nr. 68/1984, færðist gerð brunabótamats frá sveitarfélögum til Fasteignamats ríkisins sem vinnur eftir sérstöku matseiningakerfi. Eftir þá breytingu má búast við að meira samærmis og þar með jafnræðis gæti við úttekt fasteigna í þessu skyni. Með það að markmiði að íbúar á þeim svæðum, sem orðið hafa fyrir snjóflóði á yfirstandandi ári, njóti jafnræðis á við þá sem nú eiga þess kost að láta endurmeta eignir sínir, þykir eðlilegt að um uppkaup eigna þeirra gildi sú sérregla sem lögð er til í 3. tölul. í brtt. Jafnframt leggur nefndin til að inn í þetta bráðabirgðaákvæði verði tekin heimild til að greiða bætur úr sjóðnum til viðbótar bótum frá Viðlagatryggingu Íslands til þeirra húseigenda sem orðið hafa fyrir tjóni á þessu ári þannig að þeir verði jafnsettir öðrum húseigendum sem ekki hafa orðið fyrir tjóni en verið með nýlegra mat á húsum sínum. Þannig vill nefndin tryggja að tímasetning á mati á eignum leiði ekki til mismunandi bóta. Það verður í höndum þeirrar nefndar sem tiltekin er í 6. gr. frv. að meta hvenær greiða skuli slíkar bætur, en endanleg ákvörðun síðan í höndum umhverfisráðherra. Rétt er að taka fram að ákvæði þau sem þetta bráðabirgðaákvæði felur í sér voru m.a. rædd út frá jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Með þeim breytingum sem hér eru lagðar til er að mestu komið til móts við þær athugasemdir sem nefndinni hafa borist um málið. Nefndin leggur til að athugasemdir, sem ekki er tekið á að þessu sinni, svo sem varðandi gatnagerðargjöld, verði hafðar í huga við heildarendurskoðun laganna. Í umsögn umhverfisnefndar kom fram tillaga um að umhverfisráðherra verði einnig skylt að hafa samráð við skipulagsyfirvöld, þar á meðal hlutaðeigandi sveitarstjórnir, áður en hann setur reglur um flokkun og nýtingu hættusvæða, sbr. 2. mgr. 2. gr. frv. Þá leggur umhverfisnefnd einnig til að 9. mgr. 5. gr. frumvarpsins verði breytt í þá veru að ekki megi hefja byggingar né þétta byggð sem fyrir er á svæðum þar sem hætta hefur verið talin á snjóflóðum fyrr en tilskildum varnarmannvirkjum hefur verið komið upp og endurmat á snjóflóðahættu farið fram. Allsherjarnefnd telur þessi atriði þarfnast nánari skoðunar og beinir því til nefndar sem mun vinna við endurskoðun laganna á næsta ári að þetta verði haft í huga. Rétt er að taka fram að frumvarpið gerir ráð fyrir að þessi málaflokkur færist yfir til umhverfisráðuneytisins og umhverfisnefnd mun því væntanlega fá til umfjöllunar frumvarp til nýrra heildarlaga sem leggja á fram á næsta ári. Í sambandi við 3. gr. frumvarpsins leggur nefndin áherslu á að tryggt sé að jafnan verði séð fyrir hvernig ákvarðanatöku um snjóflóðahættu og tilkynninga þar um verði hagað ef fjarskipti bregðast. Að lokum vill nefndin ítreka að skv. 10. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að lögin um varir gegn snjóflóðum og skriðuföllum verði endurskoðuð á næsta ári og frumvarp til nýrra heildarlaga verði lagt fyrir Alþingi eigi síðar en í desember 1996. Í þeirri endurskoðun verður lagður grundvöllur að þessum málum til frambúðar. Virðulegi forseti. Undir nefndarálitið rita allir fulltrúar allshn. sem voru á fundi nefndarinnar þann 16. desember sl. Þeir eru Sólveig Pétursdóttir, Valgerður Sverrisdóttir, Ögmundur Jónasson, Sighvatur Björgvinsson, Guðný Guðbjörnsdóttir, Jón Kristjánsson, Kristján Pálsson, Arnbjörg Sveinsdóttir og Hjálmar Jónsson.

[17:05] Virðulegur forseti. Það er vissulega góðra gjalda vert að hér á Alþingi er verið að vinna að breytingum á lögum að því er varðar varnir gegn snjóflóðum og hefði fyrr mátt vera í ýmsum greinum en á síðasta þingi var gerð lagabreyting vegna þeirra atburða sem urðu í janúar sl. í Súðavík. Ég hefði talið að æskilegt hefði verið að þingið tæki sér meiri tíma til að athuga þau efni sem varða kerfisbreytingar varðandi viðvaranir gegn snjóflóðavá, þar á meðal um ákvörðun um rýmingu á hættusvæðum. En ég skil að það er ýtt mjög á um það vegna atburða haustsins að teknar verði ákvarðanir. Nefnd þingsins sem fjallar um þetta mál, hv. allshn., hefur fjallað um málið og leitað umsagna og er hér með tillögu sem nefndin stendur að í heild sinni. Ég ætla ekki að fara að ganga gegn því að hér verði lögfestar breytingar eins og hér eru tillögur um, þótt ég hafi vissulega efasemdir um nokkur atriði. Ég tel miður að ekki skuli hafa verið tekið tillit til samhljóða umsagna umhvn. varðandi samráð við skipulagsyfirvöld í 2. efnisgrein frv. sem hefði verið eðlileg og sjálfsögð breyting að mínu mati og eins lagfæring á orðalagi síðustu efnisgreinar 5. gr. frv. varðandi byggingar á óbyggðum hættusvæðum og þéttingu byggðar. Þetta voru atriði sem komu fram í umsögn hv. umhvn. um málið og hefði verið til bóta að taka tillit til þeirra ábendinga. Ég vildi einnig vekja athygli á því, sem raunar kom fram í framsögu formanns hv. allshn., að ekki er með frv. þessu stefnt að breytingu á rannsóknum eða úttekt á skriðuföllum, enda hefur það mál ekki verið tengt umræðu um þessi efni. Hins vegar er mér kunnugt um að áform hafa verið uppi um það að gera þar einhverjar breytingar varðandi vinnulag. Ég held að það mál þyrfti að athuga betur og ég er ánægður með að formaður nefndarinnar hefur vikið að því efni í framsögu fyrir hönd nefndarinnar. Ég ætla ekki að fara að vekja upp umræður um stór efni sem varða þessi mál. Til þess er ekki ráðrúm hér og ekki ástæða miðað við þau áform sem koma fram í frv. að lögin í heild verði endurskoðuð innan árs og lögð fyrir þingið. Ég vil þó inna eftir því við umræðuna hvort hægt sé að greina frá því hvernig háttar varðandi fjármuni til þessara mála, alveg sérstaklega til byggingar varnarvirkja. Ég hef haft áhyggjur af því frá því fjallað var um þessi efni á næstsíðasta þingi að of eindregin áhersla væri komin upp, ég segi ekki af stjórnvalda hálfu en í hugum margra sem á snjóflóðasvæðum búa, líklegum eða raunverulegum hættusvæðum, að horfa mest til þess að húseignir eða fasteignir verði keyptar með aðstoð hins opinbera en ekki lögð sama áhersla á að úttekt sé gerð varðandi varnarvirkin. Sérstaklega hef ég áhyggjur af því að ekki verði þegar á reynir eðlilegt fjármagn til ráðstöfunar í því skyni að reisa varnarvirki þar sem það er metið skynsamlegt að bestu manna yfirsýn. Ég væri þakklátur ef eitthvað kæmi fram um þau efni við þessa umræðu, hvort gera megi ráð fyrir því að ekki standi á fjármagni í því skyni, enda hafi þær athuganir farið fram sem skylt er áður en afstaða er tekin til snjóflóðavarna með mannvirkjum. Að öðru leyti ætla ég að standa að þessari breytingu og flyt enga tillögu til breytinga þótt ég leyfi mér að koma fram með þessi sjónarmið við umræðuna.

[17:10] Herra forseti. Ég get fyrir mitt leyti tekið undir með hv. þm. að það þarf að hafa jafnræði hvað þessa þætti varðar, þennan kost sem nefndur hefur verið varðandi kaup á húsnæði en jafnframt ekki síður hitt að tryggja það að þar sem hægt er að stuðla að öryggi byggðanna með varnaraðgerðum, megi ekki gefa það frá sér. Það má vel vera að eftir þá miklu atburði sem orðið hafa hafi menn brostið kjark til að horfast í augu við að mögulegt sé að veita allgott öryggi, þótt það sé kannski aldrei fullkomið. Og ég tek undir með hv. þm. að við endurskoðun málsins og í umræðum og við meðferð þess eigi að tryggja þann kost. Við hljótum líka að sjá að við gætum stefnt byggð í voða með því að leggja of mikla áherslu á hinn fyrri þátt. Það kann að vera að allstór hluti byggðar mundi ekki eiga að njóta samkvæmt reglunum slíks réttar. Þá yrðu þær eignir verðlausar eða verðlitlar af mannavöldum en ekki náttúrunnar. Ég tel því að þetta sé réttmæt ábending.

[17:11] Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. hans orð í þessu sambandi. Ég vil aðeins nefna að ég held að hjá þjóðum sem búa við erfiðar aðstæður að því er varðar snjóflóð hafi á liðinni tíð verið sú meginstefna að reyna að verja byggð með mannvirkjagerð, þ.e. byggð sem hefur verið reist án þess að menn hafi tekið tillit til þess arna, og óvíða hafi verið horfið að því ráði að kaupa upp fasteignir í stórum stíl eða miklum mæli. Mér var sagt af fulltrúa sem skoðaði þessi efni t.d. í Austurríki á þessu ári að þar væru aðeins þrjú dæmi reidd fram um að keyptar hefðu verið upp fasteignir. Búa þó Austurríkismenn við mjög mikla hættu í þessum efnum en auðvitað landþrengsli líka sem ýtir á eftir að menn verji mannvirki. Ég hvet að sjálfsögðu til fulls raunsæis í sambandi við það hvenær gripið verði til þess ráðs að reisa kostnaðarsöm varnarvirki, það þarf að gera. En ég er sannfærður um að þannig er hægt að verja hluta af byggðum sem hugsanlega eru metnar í hættu og það ber finnst mér, eins og hæstv. forsrh. nefndi, að ríkja jafnræði í skoðun mála að þessu leyti.

[17:13] Hæstv. forseti. Ég ætla aðeins að segja nokkur orð um þetta mál. Mér sýnist að allar þær tillögur sem hv. allshn. leggur til til breytinga á frv. séu mjög til bóta og þar hefur m.a. verið tekið mið af þeim umræðum sem áttu sér stað bæði í hv. félmn. og umhvn. Ég vil þó halda til haga nokkrum athugasemdum sem komu fram með þeim tilmælum að sú nefnd sem mun vinna að endurskoðun þessara laga skoði vel þær athugasemdir sem hér koma fram. Ég vil upplýsa það, eins og reyndar fram kemur í umsögn félmn., að þar urðu mjög miklar umæður um þetta frv. Þar er skemmst frá að segja að skoðanir voru mjög skiptar, þótt varla verði mikið um ágreining við afgreiðslu þessa máls. Þetta mál er ákaflega vandmeðfarið, menn eru að reyna að vega og meta hvað rétt sé að gera við aðstæður eins og þessar. Menn voru í fyrsta lagi að ræða um samráð við heimamenn sem hv. allshn. hefur tekið tillit til. Það var rætt um það atriði laganna hvort heimaaðilum ætti að vera heimilt að beita valdi í einstaka tilvikum og meiri hluti félmn. var á því að það skyldi vera heimilt og allshn. gerir enga breytingu á því ákvæði. Það var mikið rætt um 5. gr. frv., bæði um hvernig ber að meta eignir sem eru á hættusvæðum og það markmið sem kemur fram í greinargerð frv., sem ég gerði að umræðuefni við 1. umr. um málið. Rætt var um hvort eðlilegt væri að ofanflóðasjóður yrði eigandi húsa sem þyrfti að rýma endanlega eða hugsanlega að flytja og hvort það væri verkefni stjórnar sjóðsins að ráðstafa þessum húsum. Þá var einnig fjallað mikið um síðustu málsgrein 5. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Ekki má hefja byggingar á óbyggðum hættusvæðum né þétta þá byggð, sem fyrir er á hættusvæðum, fyrr en tilskildum varnarvirkjum hefur verið komið upp.`` Allmörgum nefndarmönnum í félmn. fannst að þetta væri atriði af því tagi sem þyrfti að íhuga mjög gaumgæfilega. Ég sé að einnig er minnst á þetta atriði í umsögn umhvn. Býsna margt þarf að skoða og meta þegar við hyggjum að framtíðinni. Ég ætla að láta allar mínar hugleiðingar um þetta liggja á milli hluta og styðja frv. en ítreka að sú nefnd sem á eftir að endurskoða lögin kynni sér sjónarmiðin sem koma fram í umsögnum félmn. og umhvn. og taki vonandi mið af þeim, enda er þarna margt verulegrar íhugunar virði.

[17:18] Virðulegi forseti. Aðeins örstutt. Ég vil nota tækifærið til að þakka hv. þm. fyrir þessar umræður og ábendingar sem komið hafa fram. Ég vil einnig ítreka að umsagnir hv. þingnefnda, bæði félmn. og umhvn., voru ræddar vandlega í allshn. Þessi atriði munu að sjálfsögðu verða vandlega skoðuð í nefnd sem starfar að heildarendurskoðun laganna og mótar framtíðarstefnu í þessum málum.

[17:19] Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. frá efh.- og viðskn. um frv. til laga um afnám laga um að Mjólkursamsalan í Reykjavík og Sölusamband ísl. fiskframleiðenda skuli vera undanþegin útsvari og tekju- og eignarskatti. Nefndin fékk á fund sinn marga aðila sem tengjast þessu máli, m.a. fulltrúa úr fjmrn., frá ríkisskattstjóra og framkvæmdastjóra og löggilta endurskoðendur Mjólkursamsölunnar í Reykjavík. Ég til taka fram varðandi skattamál Sölusambands ísl. fiskframleiðenda að þetta hefur einungis sögulega þýðingu þar sem því félagi eða félagsskap hefur þegar verið breytt í hlutafélög. Frv. gengur út á að gera skattastöðu Mjólkursamsölunnar sambærilega við stöðu annarra fyrirtækja í landinu. Niðurstaða nefndarinnar var að það bæri að gera það með þeim hætti sem frv. er gert úr garði, þó með þeirri breytingu að í stað orðanna ,,kaup eða byggingarári til ársloka 1995`` í 1. málsl. 3. mgr. ákvæðis til bráðabirgða komi: upphafi fyrningartíma skv. 33. gr. laga nr. 75/1981. Þessi breyting sem efh.- og viðskn. gerir á frv. felur í sér að frádráttur frá framreiknuðu kostnaðarverði fyrninga fyrir hvert ár verður ekki talinn hafa hafist fyrr en eign Mjólkursamsölunnar var komin í notkun. Allir nefndarmenn í efh.- og viðskn. standa að þessu nefndaráliti.

[17:22] Hæstv. forseti. Ég get ekki stillt mig um að taka aðeins til máls vegna þessarar tillögu. Í fyrsta lagi vegna þess að það má merkilegt heita að skattfríðindi þessara tveggja fyrirtækja skuli hafa verið við lýði svo gríðarlega lengi en í öðru lagi vegna þess að lögin sem verið er að afnema eru mjög söguleg. Lögin voru sett árið 1936 af stjórn hinna vinnandi stétta og höfðu m.a. þann tilgang að tryggja mjólkursölu í Reykjavík og að lækka verð á mjólk. Þetta voru álitin einokunarlög og gegn þeim var gríðarleg andstaða á sínum tíma þannig að þetta er sögulegt augnablik sem nú á sér stað en líka eitthvað sem heyrir fortíðinni til og þess vegna erum við að sjálfsögðu öll sammála um að afnema þessi lög.