Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Þetta frv. fer fram á það, að bráðabirgðaverðtollurinn, sem lagður var á með lögur nr. 11 1933, verði framlengdur fyrir árið 1935. Hygg ég af því, sem áður er fram komið í sambandi við fjárlagafrv. og þau frv., sem því fylgja, að ekki þurfi að fara um þetta mörgum orðum, en óska, að frv. verði vísað til hv.fjhn. að lokinni umr.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég vil leyfa mér að óska þess, að þessu frv. verði vísað til fjhn. að lokinni þessari umr.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Þótt frv. þetta sé nokkuð að fyrirferð, þá er breyt. á l. um verkamannabústaði ekki að sama skapi mikil. Aðalbreyt. er sú, að í stað þess, að nú er eftir l. ákveðið að byggingarsjóðir séu sjálfstæðir miðað við kaupstað eða kauptún, sem l. ná til, þá er í frv. gert ráð fyrir, að byggingarsjóður skuli einn fyrir allt landið, en skiptist í deildir eftir kaupstöðum og kauptúnum. Ástæðan til þessarar breyt. er í fyrstu lagi sú, að það hefir sýnt sig torvelt fyrir hin smærri kauptún að fá lán til bygginganna og hinn eini sjóður, sem hefir fengið nokkuð verulegt og hafzt nokkuð að, er sjóðurinn í Rvík. Í öðru lagi er með breyt. viðurkennd sú staðreynd, að óheppilegt er, að ríkisábyrgðin sé bundin við mörg lán og smá, þannig að margir séu að bjóða út ríkisábyrgð fyrir smáum upphæðum. Ef breyt. verður samþ., verður lántakandinn aðeins einn, og lánskjör allra félaganna hin sömu, hvar sem þau eru á landinu, og ábyrgðin veitt fyrir hinu sameiginlega láni. Hinsvegar er gert ráð fyrir, að kaupstaðirnir eða kauptúnin standi ábyrg gagnvart sjóðnum. Hinar aðrar breyt. eru smávægilegar og leiða af hinum, eins og t. d. stjórn sjóðsins og það, að kaupstaðir eða kauptún geta sett sína trúnaðarmenn til eftirlits með fjárveitingum. En samkv. 4. gr. er ekki gert ráð fyrir, að lán sé veitt nema einu byggingarfélagi í hverjum kaupstað eða kauptúni. Þetta byggist á því, að það er talið sjálfsagt, að einungis sé um eitt félag að ræða á hverjum stað, og uppfylli það skilyrði laganna. Ég vil leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til allshn.

Thor Thors Það eru aðeins fáein orð um málið í heild. Ég býst við, að mér gefist síðar tækifæri til að ræða einstök atriði þess. Frv. er að miklu leyti endurprentun á l. um verkamannabústaði frá 1931. Ég tel ekki ástæðu til að víkja að þeirri löggjöf, sem ég fyrir mitt leyti tel mjög þarfa og réttláta, en þær aðalbreyt., sem hér eru á gerðar, eru í raun og veru þrjár. Í fyrsta lagi eru allir byggingarsjóðir hinna einstöku kaupstaða og kauptúna sameinaðir í einn byggingarsjóð. Þessa breyt. tel ég tvímælalaust til bóta og get fallizt á þær röksemdir, sem koma fram í grg. frv. og ræðu hæstv. ráðh. Í öðru lagi er sú breyt., sem gerð er í 4. gr. frv. og fer fram á, að ekki sé heimilt að hafa nema eitt byggingarfélag í hverju kauptúni eða kaupstað. Ég verð að telja þetta galla frá því, sem nú er í l. um verkamannabústaði, af því að með þessu er beinlínis unnið að því að gera færri menn aðnjótandi vildarkjara laganna. Ég sé ekki annað en að þeir menn, sem sérstaklegu hafa barizt fyrir málinu, ættu að bera þá ósk í brjósti, að l. væru það víðtæk, að sem flestir fengju notið þeirra, en það er tvímælalaust, að ef fleiri félög eru innan sama kaupstaðar myndu fleiri menn notfæra sér l. en ef aðeins eitt félag hefði til þess skilyrði. Þriðja breyt., sem gerð er á gildandi l., leiðir að nokkru leyti af aðalbreyt. um einn allsherjar byggingarsjóð, en hún er um sjóðstjórnina. Samkv. gildandi 1. eiga bæjarstj. að velja 2 menn með hlutfallskosningu í sjóðsstj. Þetta tryggði tveim aðalstjórnmálafl. a. m. k. þátttöku í stjórn sjóðanna. Í frv. eru ákvæði um, að atvmrh. skipi alla 3 mennina í stj. byggingarsjóðs. Þetta tryggir engan veginn, að allir stjórnmálafl. innan kaupstaða og kauptúna landsins eigi fulltrúa í þessari allsherjar sjóðsstjórn. Ég teldi því réttara, að stj. væri kosin hlutfallskosningu af sameinuðu Alþingi. Það myndi tryggja helztu stjórnmálafl. þátttöku. Fer ég svo ekki frekar út í þetta að sinni, því að ég býst við, að málinu verði vísað til allshn., og þar sem ég á sæti í þeirri n., gefst væntanlega tækifæri til að athuga það nánar.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég sé ekki ástæðu til að víkja nema að tveimur atriðum í ræðu hv.þm. Snæf. Hann var sammála mér um höfuðatriðið, að rétt væri að hafa sjóðstj. eina og deildarskiptingu. Hinsvegar tel hann sig mótfallinn þeirri breyt., að einungis eitt félag sé aðili fyrir hvert kauptún eða hvern kaupstað og taldi það skapa færri mönnum möguleika til hagnýtingar fríðinda þeirra, er l. veita, skildist mér. Ég held þetta sé misskilningur hjá hv.þm. Engin líkindi eru til þess, þótt félögin séu fleiri, að fjármagn sjóðsins aukist við það, en það er hin fjárhagslega geta sjóðsins, sem ræður því, hve mikið er hægt að lána. Að því er snertir sjóðstj. get ég tekið það fram strax, að mér finnst vel til fallið, að hv.allshn. athugi það atriði. Það er ekkert kappsmál, að ríkisstj. skipi sjóðsstj., en það leiddi af því að sjóðurinn var gerður aðeins einn, að hin eldri ákvæði fengu eigi staðizt. Ég hefi ekki á móti því, að tekið verði tillit til flokkanna og vil gjarnan, að það verði tekið til athugunar.

Thor Thors Það er aðeins aths. Mér er það að sjálfsögðu ljóst, að fjármagn byggingarsjóðs eykst ekki, þótt fleiri félög en eitt hafi leyfi til bygginga innan sama svæðis. En fleiri menn verða þess þá fýsandi að notfæra sér lögin, og geta legið til þess ýmsar ástæður, sem ég hirði ekki að greina hér.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég vil benda hv.þm. á það í þessu sambandi, að hingað til hefir það verið svo, og ég geri ráð fyrir, að því verði ekki breytt nú, að færri hafa komizt að en óskað hafa eftir að notfæra sér hlunnindi laganna.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég mun ekki hafa mörg orð um frv. þetta. Eins og titill þess ber með sér, þá er ætlunin með því að tryggja það, að vinna sú, sem framkvæmd er í atvinnubótaskyni, komi sem jafnast niður, og að vinna sú, sem unnin er í atvinnubótavinnu. komi að sem mestu gagni.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Hér er ekki um neitt stórmál að ræða eða þýðingarmikið. Frv. er sniðið eftir útlendum fyrirmyndum; þar sem allt hagar til öðruvísi en hér, þar sem mannfjöldinn er svo mikill, að menn þekkja ekki hver annan. Aðalatvinnan, sem framkvæmd er í kaupstöðum hér af hálfu hins opinbera, er hin svo nefnda atvinnubótavinna, og mun sú aðferð víðast viðhöfð, að þeirri vinnu miðla bæjarfélögin sjálf með aðstoð fátækrafulltrúanna, og mun að jafnaði reynt að stilla svo til, að þeir njóti vinnunnar, sem mesta hafa þörfina fyrir hana. Ég fæ því ekki séð, að það sé til bóta fyrir bæjarfélögin eða mennina sjálfa, sem vinnunnar eiga að njóta, að sett verði upp sérstök skrifstofa til þess að annast úthlutun þessarar vinnu. Í sumum bæjarfélögum annast bæjarfulltrúarnir þetta sjálfir, án sérstakra útgjalda. Það hefir verið svo að segja á hverju þingi, að komið hafa till. um einhverja skipulagningu, sem bæjarfélögin eiga að kosta. Ég held því, að það sé að bera í bakkafullan lækinn að stofna til fleira af slíku tægi, þegar ekki verður sýnt fram á, að það sé neinum til hagsbóta, því að það geta allir verið sammála um, að þetta skapar enga vinnu. Það hefir verið svo, að vinnuveitendur hafa sjálfir samið við það fólk, sem vinnur hjá þeim, og það fer bezt á því fyrir báða aðilja. Hér eru ekki svo stórir bæir, að það geti komið fyrir eins og í stórborgum, að vinnuveitandi þurfi að hringja á skrifstofuna og biðja um þennan fjölda verkamanna þennan dag. Hér er vinnumiðlunin samningsatriði verkamanna og vinnuveitenda á hverjum stað, en að því er snertir opinbera vinnu, þá er það eins og ég hefi lýst, að bæjarstjórnir annast það, og þær vita bezt, hverjir eiga að njóta hennar. Svo er það, að bæirnir hafa sannarlega nóg á sinni könnu af því, sem óumflýjanlegt er, og þar sem hér virðist vera farið fram á, að stofna til kostnaðar að óþörfu, þá vil ég vara við að samþ. þetta frv. Þá vil ég benda á það, að með þessu frv. á að veita atvmrh. heimild til að setja slíka skrifstofu á stofn, kostaða að 2/3 hlutum af bæjarfélaginu, jafnvel þótt bæjarfélögin óski ekki eftir því. Það sýndist varla mega vera minna en farið yrði eftir því, hvort bæjarfélögin vildu slíkt eða ekki. Ég hygg, að bæði hæstv.atvmrh. og aðrir geti fallizt á það, að þetta muni ekki auka atvinnu í bæjunum, og ég býst við, að flestir geti einnig verið sammála um það, að í bæjarfélögum hér á landi er ekki svo mikið djúp staðfest á milli atvinnurekenda og verkamanna, að sérstaka stofnun þurfi til að miðla vinnu á milli þeirra. Ef Rvík er orðin svo stór, að slíkan millilið þurfi, þá sýnist, að úr þeirri þörf sé bætt með þeirri ráðningarskrifstofu, sem hér hefir verið sett á stofn. Að vísu er gert ráð fyrir, að vinnumiðlunarskrifstofan hafi fleira, t. d. atvinnuleysisskráningu, en það sýnist ekki þurfa nýja stofnun til þess að annast það, því að það hefir farið fram í bæjum lýtalaust með þeim aðiljum, sem þar að standa, bæjarstjórnum og verklýðsfélögum.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég vænti þess, að ekki þurfi miklar deilur að verða um þetta mál. Ég viðurkenni, að það er rétt, að þetta frv., þótt að lögum yrði, eykur ekki á atvinnu í bæjum, en því er ætlað að vinna að því, að sú vinna, sem til er, hagnýtist betur. Hv. þm. Vestm. taldi það galla, að atvmrh. væri heimilt að setja slíka skrifstofu á stofn, þó að viðkomandi bæjarfélag óskaði ekki eftir. Ég vil benda honum á, að það er eðlilegt, að stj. vilji líta eftir því, hvernig atvinnubótunum er hagað, þar sem t. d. nú er gert ráð fyrir 500 þús. kr. til atvinnubóta. Aðrir aðiljar, sem skipa á eftir þessum ákvæðum, eru fulltrúar verkamanna og atvinnurekenda, svo að hér virðist vera farin sú leið, sem líklegust er til, að allir verði ánægðir með, þar sem allir málspartar eiga að hafa hér hver sinn fulltrúa.

Pétur Halldórsson Mér virðist augljóst, hvert er tilefni og tilgangur þessa frv. Tilefnið er sú atvinnuskrifstofa, sem bæjarstjórn Rvíkur kom hér á stofn nýlega, en tilgangurinn er að taka þessi mál af meiri hl. bæjarstjórnar og fá þau í hendur öðrum meiri hl. Ég verð að taka undir það, sem hv.þm. Vestm. sagði um þetta frv., og sérstaklega vil ég benda á það, að hér er of langt stigið og of stórt af stað farið, áður en nokkur reynsla er fengin um þetta á voru landi. Væri ekki réttara fyrir þingið að sjá, hvernig þessari tilraun bæjarstjórnarinnar reiddi af, áður en sett eru l., sem geta valdið því, að bæjarfél. verði fyrirskipað að koma á slíkri stofnun, áður en reynsla er fengin fyrir því, að slíkt sé til gagns? Það er líklegt, að svona stofnun verði að mestu gagni í Rvík, og ef það sýnir sig, að þessi skrifstofa kemur að verulegum notum hér og önnur bæjarfél. finna ríka þörf hjá sér til að koma slíkri stofnun á, þá munu þær einnig koma upp þar, og það án allrar lagasetningar. Af þessum ástæðum álít ég réttast að setja ekki slík l. að svo stöddu, því að eins og hv.þm. Vestm. sagði, þá er þess engin þörf eins og nú standa sakir.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Hæstv. ráðh. gat þess, að í fjárlagafrv. væri ætlað mikið fé til atvinnubóta. Er ekki nema gott við því að segja svo lengi sem hægt er að standa undir slíkum gjöldum. Hann sagði, að það væri engin furða, þó að stj. vildi hafa eftirlit með því, hvernig þessu fé væri varið. Mér þykir ekki óeðlilegt að heyra þetta af munni hæstv. ráðh., en ég vil benda honum á, að frv., þó það verði samþ., veitir enga tryggingu fyrir því, hvernig þessu fé er varið. Það er alls ekki gert ráð fyrir, að þessi skrifstofa skipti sér neitt af því. Hennar einasta hlutverk er vinnumiðlunin sjálf, hverjir fá vinnu og hvað lengi o. s. frv. Nú vilja einstaklingar, sem vinnu þurfa að kaupa, ráða því, sem von er til, hverjir vinna hjá þeim, svo að það verður þá eingöngu opinber vinna, sem þessi skrifstofa fær til að skipta sér af, og meðan stj. getur ekki bent á nein dæmi þess, að bæjarstjórnin hafi beitt ranglega valdi sínu til að úthluta bæjarvinnunni, verð ég að álíta þessa lagasetningu óþarfa. Þeir, sem hafa bæjar- og sveitastjórnarmál með höndum, hafa venjulega allt of lítinn tíma til að sinna þeim störfum, en þetta starf, að skipta vinnunni niður milli þeirra, sem hennar þurfa helzt með, hefir að minni hyggju verið rækt með mestu gaumgæfni. Það hefir t. d. verið svo í Vestmannaeyjum, að þegar slík vinna hefir byrjað, þá hafa nefndirnar, sem þessi mál hafa haft með höndum, komið saman í hverri viku til þess að íhuga, hverjir skuli fá þessa vinnu, og þó að bólað hafi á óánægju út af því, að atvinna væri ekki svo mikil sem æskilegt væri, þá hefir þessum nefndum þó aldrei verið borið það á brýn, að þær væru hlutdrægar í þessum efnum. Hvers vegna á þá að skylda þessi fátæku og margsliguðu bæjarfélög til að halda uppi skrifstofu til að miðla þessari vinnu, sem bæjarbúar hafa reitt sig inn að skyrtunni til að halda uppi. Það er full ástæða til að reyna að firra bæjarfélög slíkum óþarfakostnaði, en reyna að nota það fé, sem fyrir hendi er, þannig, að það verði sem flestum að gagni, en þetta frv. gerir ekkert í þá átt, þó að það yrði að l. Þessi skrifstofa verður ekkert nema svolítið sníkjudýr á bæjarsjóðunum til viðbótar við aðrar byrðar, sem löggjöfin vill nú leggja á örpínd bæjar- og sveitarfélög.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Það er hugarburður hjá hv. 3. þm. Reykv., að þessi skrifstofa eigi að drepa þá skrifstofu, sem Rvíkurbær hefir nú komið upp til að hafa þetta sama starf með höndum. En ég held, að það sé mikilsvert til að slík skrifstofa geti komið að gagni, að þeir, sem þar starfa, séu ekki skipaðir af neinum bæjarstjórnarmeirihl., heldur séu það menn frá öllum aðiljum eins og hér er gert ráð fyrir, og ég hygg, að ekki sé hægt að benda á neina betri leið. Hv. þm. Vestm. sagði, að þar hefðu nefndir vinnumiðlunina með höndum. Það er svo víðast, og sumstaðar eru fastar ráðningarskrifstofur, sem verklýðsfélögin eða atvinnurekendur standa að, og það sýnir, að þörfin er til.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Þetta frv. fer fram á framlengingu á gengisviðauka á nokkrum tegundum vara. Þó er sú breyt. frá því, sem nú er, að gengisviðauki á kaffi og sykri verður ekki framlengdur, ef frv. verður gert að lögum. Stj. áleit nauðsynlegt að færa tolla og skatta í eins réttlátt form og unnt er - réttlátara farm en verið hefir. Þess vegna leggur stj. til, að leiðrétting sé gerð viðvíkjandi kaffi og sykri og að gengisviðaukinn, sem lagður var á 1933, verði felldur niður, en annar gengisviðauki framlengdur. - Að þessari umr. lokinni, óska ég þess, að frv. verði vísað til fjhn.

Magnús Jónsson Ég vil leyfa mér að gera stutta fyrirspurn, til þess að fá upplýsingar hjá hæstv. fjmrh. um það, hvers vegna á endilega að fella niður gengisviðauka, þegar um kaffi og sykur er að ræða. Að vísu minntist hæstv. fjmrh. á það, að þetta væru miklar nauðsynjavörur. Mér er ekki kunnugt um, að þær séu meiri nauðsynjavörur en margar aðrar vörur, sem bera háan skatt. Ríkissjóður þarf peninga. Það er vitanlegt. En þá verður að taka með einhverju öðru móti. Það er ekki ástæða til þess að hlífa kaffi og sykri fyrir tollaálagningu frekar en t. d. fæði og fatnaði.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Sykur og kaffi er hærra tollað heldur en aðrar vörur, sem hingað flytjast. Það verður að viðurkennast, að sykur er mjög nauðsynleg vara fyrir almenning. Þegar stj. bar niður á þessum vörutegundum, þá var það af því, að hún hafði ekki tíma til þess að undirbúa, viðtæka breyt., og þarfir ríkissjóðs eru nú þannig, að ekki er um mikla lækkun að ræða, nema hækkun komi á móti. Þessar vörur voru valdar sökum þess, að tollur á þeim er hærri, enda þótt þessi gengisviðauki verði færður niður.

Magnús Jónsson Ég býst við, að þessi tollur, sem er mjög hár, sé lagður á vegna þess, að þessar vörur geta ýmist verið nauðsynlegar eða ónauðsynlegar. Það er rétt, að sykur er sérstaklega góð vara og nauðsynleg. Hann er þó aðeins að vissu marki nauðsynjavara. Sama er að segja um kaffi. Mörg lönd hafa þessar vörur hátt tollaðar af þessari ástæðu. Heppilegra er að draga úr nautn þessara var, ef hægt er. Ég æski upplýsinga um það, hvort sérstök ástæða er til þess, að gengisviðaukanum er létt af tolli á þessum vörum, á sama tíma sem talað er um aukna skatta á mörgum öðrum sviðum.

Jón Baldvinsson Ég vildi taka til mála um þetta frv., sem er það fyrsta á dagskrá að því er snertir að lækka skatta. Því að hin eru ýmist til framhalds skatta um um nýja tekjuöflun. Þetta frv. tel ég eiga fullan rétt á sér, eins og hæstv. fjmrh. hefir tekið fram. Og viðvíkjandi hinum öðrum frv. vildi ég taka það líka fram, að við Alþýðuflokksmenn teljum rétt, að þau fari til athugunar í nefnd, svo að þau verði athuguð bæði út af fyrir sig og eins í sambandi við þau önnur tekjuöflunarfrv., sem fram kunna að koma á skattamálasviðinu.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég vildi gera nokkrar aths. við umr. í gær. Hv. 3. þm. Reykv. hélt því fram, að það væri ósamræmi á milli ákvæða þessa frv. og afskipta minna af niðurjöfnunarn. Rvíkur, með því að öllum útsvörunum hér væri ekki jafnað niður sem beinum skatti. Þykir mér rétt að skýra frá því, að ástæðan til þess, að þetta hefir ekki verið gert, er ekki sú, að meiri hl. niðurjöfnunarn. áliti þetta ekki hægt. Hin er ástæðan, að það hefir verið venja að láta fyrirtæki, enda þótt það gæfi lítinn tekjuafgang, greiða útsvar fyrir þau fríðindi, sem bærinn leggur þeim til og þeim verða að notum við atvinnureksturinn. Er síðar lagt á tekjur þessara fyrirtækja eftir venjulegum reglum, svo að þau verða verr úti en önnur, sem hafa jafnan afgang. Er hér um nokkurskonar rekstrargjald að ræða, sem eðlilegt þykir, að fyrirtæki greiði til bæjarins vegna þeirra fríðinda, sem þau njóta. Varð því að setja fastar reglur um, að öll fyrirtæki greiddu slíkt gjald til þess, að þetta kæmi jafnt niður á gjaldendum. - Ég hefi aldrei sagt það, sem hv. 3. þm. Reykv. vildi herma upp á mig, að ekki væri hægt að jafna útsvörunum í Rvík niður sem tekju- og eignarskatti. Þessi rökstuðningur hefir alltaf fylgt því, sem ég hefi um þetta sagt. Ég álít, að það sé á misskilningi byggt, þegar menn eru að tala um það, að frv. gangi á tekjustofna sveitar- og bæjarfélaga, því að hér er ekki um heildarhækkun að ræða á því, sem ríkissjóður tekur, svo að hlutur sveitar- og bæjarfélaganna er óbreyttur eftir sem áður. Það er og ekki heldur hægt að miða allar greiðslur til opinberra þarfa við nettótekjur, eins og ég hefi tekið fram. Vil ég láta það koma skýrt fram, að ég álít, að með frv. sé ekki gengið svo langt að takmarki álagningarmöguleika sveitar- og bæjarfélaganna með beinum skatti frá því, sem nú er. Frv. er stillt svo í hóf, að það lokar ekki þessum möguleikum fyrir sveitar- og bæjarfélögum. Hv. þm. G.-K. spurði að því í gær, hvaða tekjustofna ég ætlaði handa sveitar- og bæjarfélögunum. Gleymdi ég að svara þessu í gær, en skal gera það nú. Eftir útsvarslögunum, eins og þau eru, hafa sveitarfélögin mjög rúmar hendur um álagningu útsvaranna, svo að þau þurfa ekki aðeins að miða útsvörin við eignir og tekjur, heldur er þeim líka heimilt að miða útsvörin við viðskipti, leggja á svokölluð rekstrarútsvör. Er það áreiðanlega lögum samkvæmt að leggja á slík útsvör. - Ég álít, að þetta frv. gefi ekki tilefni til þess, að sveitarfélögin þurfi að taka upp nýjar aðferðir við útsvarsálagninguna, en vegna fyrirspurnar hv.þm. G.-K. vil ég til viðbótar benda á það, að í öðrum löndum sumum hverjum miða sveitar- og bæjarfélögin útsvörin við eign í fasteign; svo er þetta t. d. í Englandi. Hér á landi er fasteignarskatturinn ekki svo hár, að ég geti ekki hugsað mér að benda á þessa leið. Getur þetta verið til athugunar fyrir hv.þm. G.-K. og aðra þá, sem bera kvíðboga fyrir afkomu sveitarfélaganna í sambandi við þetta sérstaka frv. Þá minntist hv.þm. G.-K á hlutafélögin. Má deila um það, hvort framfylgt sé ítrasta réttlæti um þetta atriði. Hv. þm. var inni á þeirri hugsun, að keppa skyldi að því að láta jafnar tekjur bera jafnan skatt. Ef þessi hugsun er hugsuð til enda, þyrfti að hafa það fyrirkomulag að jafna tekjum félaganna niður á hin persónulegu framtöl hluthafanna, svo að fram kæmi, hvað hver og einn ætti í heild og hefði í heildartekjur. En þetta er óframkvæmanlegt. Verður ekki hjá því komizt að viðurkenna félögin sem löglegan sérstakan aðilja um skattgreiðsluna, og er þá réttmætt, að þau greiði sama skatt og einstaklingar verða að gera af sömu tekjum, enda er þetta ekki óþekkt fyrirbrigði hér á landi. Félög með óinnborgað hlutafé og stofnfé eru nú sköttuð eins og frv. gerir ráð fyrir, að öll félög verði sköttuð. Vil ég bæta því við, að ég álít, að það hagræði, sem af því leiðir að hafa félögin stór, muni fullkomlega vega upp á móti þeirri litlu skatthækkun, sem þetta hefir í för með sér. Ef hagnaðurinn er ekki svo mikill af því, að hann vegi upp á móti þeim mismun, sem verður í skattálagningu litlu og stóru félaganna verð ég að segja það, að ég sé ekki, hvert keppikefli er að hafa félögin stór. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta frekar. við hv.þm. G.-K. höfum báðir tekið það helzta fram, sem styður málstað okkar hvors um sig. Er nú rétt, að þetta atriði verði athugað í n. og að hún fái tækifæri til að skera úr því, hvor okkar hefir rétt fyrir sér. - Ég geri og ekki ráð fyrir að taka aftur til máls við þessa umr. Ég legg áherzlu á það, að málið gangi sem fyrst til nefndar.

Jón Pálmason Hæstv. fjmrh. óskaði eftir því í gær, að fjármálatill. stj. yrðu ræddar í heild sinni. Gefur þetta mér tilefni til að víkja að till. stj. og stefnu í þessum málum. Þeir, sem hér hafa talað, hafa og allir verið úr kaupstöðunum, svo að það er eigi fjarri lagi, að einn sveitamaður láti til sín heyra. Það hefir að vísu oft verið látið klingja, að sveitirnar borguðu lítinn tekju- og eignarskatt, svo að það kann að þykja undarlegt, að sveitamaður sé að tala um þessi mál, en ég mun þó ekki biðja afsökunar á því. Að bændur hafa borgað lítinn tekju- og eignarskatt undanfarið, stafar og ekki af því, að lögin séu sérstaklega vingjarnleg í þeirra garð, né heldur af því, að bændur hafi svikizt undan skatti, eins og á þá hefir verið borið, heldur er orsakanna að leita til örðugleikanna í sveitunum, sem eru og hafa verið þannig öll þau ár, sem liðin eru síðan skattalögin gengu í gildi, að undanskildu árinu 1924, að almennast hefir verið halli á rekstrinum. Um fjármálatill. stj. er því fremur ástæða til að ræða, að þar stöndum við þingmenn á þeim landamerkjum, sem aðskilja menn og flokka og stefnur í fjármálum þjóðarinnar. Vænti ég, að mönnum verði það ljóst, áður en ég hefi lokið ræðu minni. - Hæstv. fjmrh. heldur því fram, að aðeins sé um tvær leiðir að ræða út úr núv. ástandi, annaðhvort að fella niður verklegar framkvæmdir eða afla meiri tekna, þ. e. þyngja skattana, sem á framleiðslunni hvíla. Er þetta kenning, sem hljómað hefir nú senn í sjö ár af munni framsóknarráðh. Og þessi villukenning hefir leitt Alþ. út á þær brautir að þrengja meir og meir að atvinnuvegunum, enda er nú svo komið, að þegar hefir orðið að grípa til sérstakra ráðstafana, og þarf auðsýnilega að ganga lengra í því efni, ef allt á ekki að lenda í hruni. Það er vitanlegt, að flestir eru sammála um það, að ekki megi draga úr verklegum framkvæmdum, heldur beri jafnvel þvert á móti að stefna að því að auka þær sem mest má verða, til þess að reyna að stuðla að því, að atvinnureksturinn í landinu svari til fólksfjölgunarinnar. Hin leiðin, sem hæstv. fjmrh. vill fara, að auka skattana sí og æ, er líka ófær. Ríkissjóðurinn verður að skilja eitthvað eftir handa sveitar- og bæjarfélögum. Í sveitunum hefir það verið svo í seinni tíð, að útsvörin hafa almennast verið tekin af eign, tekjur hafa ekki verið til að taka þau af. Afleiðingin hefir líka orðið sú, að útsvörin innheimtast ekki, heldur safnast saman frá ári til árs, en borgast annarsstaðar með nýju lánsfé. Má af þessu vera ljóst að ófært er að fara þessa leið, að auka álögurnar. Það eru og ekki aðeins sveitirnar, sem eru að sligast undir skattaálögunum, kaupstaðirnir eiga líka í vök að verjast. Þriðja leiðin til úrlausnar er líka fyrir höndum, og hún er sú eina rétta, sem sé að lækka gjöldin. Það vill líka svo vel til, að Framsfl. hefir það á stefnuskrá sinni, að færa niður þau gjöld, sem orsakast af rekstri þjóðarbúsins, og er þetta algerlega í samræmi við stefnu okkar sjálfstæðismanna í þessum málum. Munurinn er aðeins sá, að Framsfl. hefir farið öfugt að í framkvæmdinni öll þau 7 ár, sem hann hefir stjórnað þessu landi, því að á öllu þessu tímabili hafa gjöldin stórhækkað, skattarnir hækkað og skuldirnar hækkað, og því er fjármálalíf þjóðarinnar á þeirri leið, sem raun ber vitni um. Það hefði nú mátt ætla, að hæstv. fjmrh., sem er ungur maður og framgjarn, hefði sett sér það mark, að framkvæma hina yfirlýstu stefnu síns flokks í fjármálunum, að lækka útgjöld ríkissjóðs. Ég hafði vonazt eftir skynsamlegum till. frá honum í þá átt, og þá skyldi ég vera manna fyrstur til að styðja hann að málum, en í skattafrv. hans og fjárlfrv. bólar lítið á slíku. Enn hafa ekki komið frá honum till. um að lækka dýrtíðaruppbót, ekki till. um að fækka embættum eða ríkisstofnunum eða lækka laun embættismanna, og þó er það á allra vitorði, að þeir hafa við langtum betri kjör að búa en framleiðendur. Þá vil ég minnast á annað atriði, sem viðkemur fjármálum ríkisins og hæstv. ráðh. kom lítið eitt inn á í gær, og það eru tolltekjur ríkisins og innflutningshöftin. Hvað á það lengi að ganga að rýra tolltekjurnar með innflutningshöftunum og að hve miklu gagni koma þessi haftalög? Ég hefi nú svipazt eftir því á undanförnum árum, hvað fáanlegt væri af ónauðsynlegum varningi hér í Rvík. og ég hefi ekki séð, að neitt vantaði í þeim efnum, ég hefi hvergi séð merki þess, að þessar vörur væru háðar innflutningsbanni. Ég held, að gum hæstv. ráðh. af áhrifum innflutningshaftanna sé mest í orði, en í framkvæmdinni gæti þeirra lítið. Það er talað um, að árið 1932 hafi innflutningur minnkað, og það er þakkað höftunum, en strax árið 1933 óx hann, og á þessu ári er hann meiri en áður, og þó vantar ekki, að stj. hefir reynt að beita innflutningshöftunum. Ég held, að minnkun innflutningsins 1932 hafi stafað af minni kaupgetu það ár hjá almenningi heldur en var bæði áður og síðar, því að kaupgetan óx árin 1933 og 1934 og þá óx líka innflutningurinn. Þá vildi ég minnast á annað í þessu sambandi, sem hlýtur að hafa áhrif á fjárhag ríkisins árið 1935, og það er það, hvernig áfengismálið verður leyst. Áfengisnautnin hefir undanfarið verið allt of mikil í landinu, en það, sem verra er, hún hefir að miklu leyti farið eftir ólöglegum leiðum. En ef lausn á áfengismálinu verður á viti byggð, þá hlýtur ríkissjóður að fá mikið auknar tekjur af þessari nautn, þó hún ekki aukist, sem allir óska að ekki verði. Svo að ég víki aftur að frv. þá vil ég spyrja, hvað lengi það á að ganga að hækka beina skatta til ríkisins á kostnað bæjar- og sveitarfélaga? Hæstv. ráðh. segir, að sveitar- og bæjarfélög hafi rúmar hendur til að afla sér tekna. Reynslan hefir nú sýnt alveg það gagnstæða. Hún hefir sýnt, að það er ákaflega erfitt fyrir sveitar- og bæjarfélög að innheimta útsvör og önnur lögboðin gjöld, og ástæðan er sú, að beinir skattar í ríkissjóðinn eru allt of háir. Viðvíkjandi afgreiðslu þess máls, sem hér liggur fyrir, skal ég taka fram, að ég mun greiða frv. atkv. til n. Hvort ég greiði því atkv. út úr þinginu er öðru máli að gegna, en ég vil gefa fjhn. færi á því, að reyna að ná samkomulagi um að sameina í eitt beinan skatt til ríkissjóðs, sveitar- og bæjarfélaga, og skipta honum svo eftir einhverjum hæfilegum hlutföllum. Þótt sá skattur yrði í heild eitthvað talsvert hærri en frv. leggur til, þá mundi ég geta fallizt á það. Með þessum forsendum greiði ég frv. atkv. til 2. umr.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hæstv. fjmrh. sagði við þessa umr., að hækkun á tekju- og eignarskatti rýrði ekkert möguleikana til þess að leggja á útsvör. Ég vildi út af þessari staðhæfingu hans spyrja hann að því, hvort hann meini aðeins með þessum ummælum, að það sé jafnauðvelt eftir sem áður að jafna niður útsvörum. Ef hann meinar það, þá skal ég játa, að það er reikningslega rétt, en ef hann meinar, að hækkun skattanna hafi engin áhrif á innheimtu útsvaranna, þá er það alveg rangt. Ég hefi gaman af að minna hann á það, að þegar skattalögin frá 1921 komu til framkvæmda, var það almennt álit bæði utan þings og innan, að skatturinn á lágum tekjum næði ekki nokkurri átt, hann væri allt of hár, og á þinginu 1923 var skattstiginn þess vegna lækkaður að verulegum mun. En nú lætur hæstv. ráðh. sér ekki nægja skattstigann frá 1921, heldur hækkar hann hann að verulegum mun. Ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. hefir aflað sér upplýsinga um það, hvernig gengur að innheimta skatta ríkisins, en ég þykist vita, að hann hafi orðið þess var, að það vilja verða vanhöld á útsvörunum, og ég hygg, ef hann leitar sér upplýsinga, að þá komist hann að því, að það eru einnig vanhöld á sköttum ríkissjóðs. En heldur þá hæstv. ráðh., að 100% hækkun á skattinum hafi engin áhrif á innheimtu skatta og útsvara? Auðvitað er slíkt ekki nema hrein vitleysa og barnaskapur, sem engum dettur í hug að halda fram nema honum. Slíkar fjarstæður stafa af hæfileikaskorti og reynslu- og þekkingarleysi þessa manns, sem alls ekki getur staðið í þeirri stöðu, sem hann hefir verið settur í. Hæstv. ráðh. játaði, að niðurjöfnunarnefndir hefðu farið inn á þær brautir að leggja á óbeina skatta. Verið getur, að það sé réttmætt, en ég hélt, að það væri ekki stefna hæstv. ráðh., og að hann mundi ekki vilja stuðla að því, að það sé gert. Því hvað eru slíkir skattar, t.d. vörugjald, annað en tollur á almenning? Hann virtist telja tolla réttmæta tekjuöflunaraðferð í bæjarfélögum, en rangláta fyrir ríkið. Hann telur sanngjarnt í bæjarfélögum að leggja tolla á einstaklinga, sem ekki hafa tekjur, með því að leggja viðskiptagjald á verzlanir, og hverjir borga svo þetta gjald? Það eru þeir, sem kaupa vörurnar. Þetta hefir ekki verið gert í Rvík, en það hefir verið gert í einum eða fleiri bæjum, og einmitt þar sem skoðanabræður hæstv. ráðh. ráða lögum og lofum. Á Ísafirði hefir verið lagt á allt að 6% viðskiptagjald. Halda menn nú, að þetta sé gert að gamni sínu? Nei, það er ekki svo, það er gert af því að það hefir reynzt ómögulegt að innheimta beinu skattana, og af hverju? Af því að það er búið að spenna bogann of hátt. Hæstv. ráðh. fær að kenna á því, að boginn hefir verið spenntur of hátt. Tekjur þær, sem hann er hér með í frv., koma ekki inn. Það er ekkert nema hreinustu blekkingar við þjóðina að halda öðru fram. Ég tel auk þess vafasamt, að það sé heimilt að innheimta tekjur í bæjarsjóð eins og hæstv. ráðh. vill vera láta. Ég vil benda á það, að Vestmannaeyjar hafa þegar fengið séstaka heimild með lögum til þess að leggja á gjaldendurna þennan skatt, sem hæstv. ráðh. er svo hrifinn af. Það var eins og hæstv. ráðh. hefði einhvern pata af því, að það þyrfti að útvega Rvík annan skattstofn en útsvörin, því að hann fór að benda á fasteignaskatt í því sambandi. Hann hefir áður brýnt það fyrir mönnum, að það gildi einu, hvernig skatturinn sé tekinn, en ég held, að það sé að vísa í geitarhús að leita ullar, að benda á fasteignaskatt í þessu sambandi, þegar búið er að leggja á tekju- og eignarskatt, sem ekki innheimtist, þá gerir fasteignaskatturinn það ekki heldur.

Sigurður Kristjánsson Ég var í gærkveldi í raun og veru hættur við að taka til máls um frv., með því að aðalatriðin, sem ég ætlaði að tala um, hafa nú verið færð fram af öðrum. Þó eru það nokkur veigamikil atriði, sem eftir er að minnast á. Ég skal þá byrja á að taka það fram, að ég hefi reynt þá ógæfu, að vera með við það að jafna útsvörum á fátækt fólk. Það er áreiðanlegt, að þegar sami maður á líka að fara að leggja skatt fyrir ríkissjóð á sama fólkið, þá skilur hann, að það er með þessu frv. höggvið nokkuð djúpt niður í vasa almennings. Ég hefi minnzt á þessa tvöföldu skattaálagningu bæði á mannfundum og við einstaka menn, og ég veit ekki betur en að það sé almennt álit, að það nái ekki nokkurri átt, að ríkið fari að seilast svo inn á þetta eina svið, sem sveitar- og bæjarfélög hafa til tekjuöflunar. Nú virðist svo sem það hefði verið sanngjarnt af ríkinu að láta sveitarfélögin halda í friði þeim tekjustofni, er þau hafa haft í háa herrans tíð, en ástæðurnar eru nú breyttar. Löggjafarvaldið hefir hlaðið skyldum á skyldur ofan á borgarana og sveitarfélögin. Þar við bætist, að borgararnir gera sífellt meiri og meiri kröfur til sveitarfélaganna, en af því leiðir, að útgjöld þeirra hækka alltaf meir og meir. Þrátt fyrir þetta leyfir þó ríkið sér að hlaupa í kapp, við sveitarfélögin um þeirra eina tekjumöguleika, eins og nú er gert og gengið lengra en 1921. Það er að sönnu rétt að játa, að þingið sá það þá, að lögin voru of frek, enda voru þau lækkuð tveim árum seinna, og það að miklum mun. Nú er sporið stigið lengra en stigið var með þeim skammlífu bráðfeigu lögum 1921. Ég vil aðeins nefna nokkur dæmi um skattinn. Með lögunum frá 1921 er 4% skattur á hreinar tekjur yfir 3 þús. kr., í frv. er skatturinn 7% af sama skattstofni. Í lögunum frá 1921 var skatturinn 5% af tekjum yfir 4 þús. kr., í frv. er hann 9%, og í lögunum var skattur af tekjum yfir 5 þús. kr. 6%, en í frv. er hann 11%. Ég fer ekki lengra út í þennan samanburð. Hv. þm. G.-K. sýndi í gær mjög ljóslega, hver munurinn er. Þess vegna furðar mig stórlega á því, sem hæstv. ráðh. sagði áðan, að frv. væri mjög stillt í hóf. Ég held, að hann viti ekki, hvað það þýðir að stilla í hóf. Ég skal nú taka þráðinn þar, sem ég sleppti honum áðan. Eftir að þarfir kaupstaða og sveitarfélaga uxu, urðu meiri vandræði á að fullnægja þörfunum. Jafnframt tók þá löggjafarvaldið að seilast eftir tekjustofni sveitarfélaganna handa ríkissjóði. Leiddust sveitarfélögin þá til þess að leggja útsvör á annað en tekjur manna og eignir. Ekki tókst það fimlega þar, sem ég þekki til. Var byrjað á því að leggja gjald á framleiðsluna eða útfluttar vörur. Nú hefir það komið fyrir, að oft hefir orðið tap á framleiðslunni, þannig að þau fyrirtæki, sem meira hafa flutt út, hafa orðið fyrir meira tapi en hin, sem minna hafa flutt út. Fékk þá það fyrirtæki, sem varð fyrir meira tapi, hærra gjald en hitt, sem minna flutti út og minna tapaði. M. ö. o. það hefir verið lagt á tapið. Geta allir séð, út í hvert forað þá er komið, þegar farið er að taka féð þar, sem það er ekki til. Niðurjöfnunarnefndirnar sáu, að þetta var ófær leið, sem þeim var skipað að fara, og þá var valin önnur leið, það er farið að leggja á reksturinn; það var nær lagi, en með því lætur löggjafarvaldið, sem búið var að taka tekjustofn sveitar- og bæjarfélaga handa ríkinu, sveitar- og bæjarfélögin aftur ræna tekjustofni ríkisins. Með því eru sveitar- og bæjarfélög farin að leggja toll á vörur, því að þó niðurjöfnunarn. leggi þetta á verzlunarfyrirtækin eftir vissum reglum, þá kemur það fram eins og tollur, sem almenningur borgar með hækkuðu vöruverði. Eins og allir sjá, er hér runnið á kapphlaup um tekjustofnana milli þessara tveggja hita, sveitarfélaganna og ríkissjóðs. Það þýðir ekki að loka augunum fyrir því, og það verður að greina á milli þessara híta, það þarf að skipta tekjustofnunum. Annars heldur kapphlaupið áfram, sem auðvitað endar með því, að ríkið knésetur sveitarfélögin og gerir þeim með öllu ómögulegt að rækja skyldur sínar gagnvart sínum borgurum. Ég hefi oft hreyft því bæði við einstaka menn og á málfundum, að réttast væri að fara þá leið að leggja tekju- og eignarskatt á í einu lagi. Hefir þeim, sem ég hefi rætt við, þótt sjálfsagt, að sveitar- og bæjarfélög fengju þann skatt að mestu eða öllu leyti. Það mætti kannske ætla ríkinu svo sem 20% af skattinum í bæjunum. Ég nefni það rétt sem dæmi, en þá þyrfti kapphlaupið ekki lengur að standa. Eins og horfurnar eru núna gerir þetta frv. bæjarfélögunum ómögulegt að sinna hinum geysilega vaxandi þörfum, sem að þeim kalla. Og ég vil í sambandi við það spyrja Alþ., hvort það sé rétt, sem ég hefi heyrt, að þetta frv. eins og öll önnur frv. stj. sé samþ. utan þings af öllum þeim, sem styðja stj. Ég spyr ekki að þessu, af því að það sé nokkur ósvinna að samþ. lög utan þings og síðan að halda einskonar sjónleik eða skrípaleik um þau í þinginu, heldur af því, að maður úr miðstjórn Framsóknarflokksins hefir sagt mér, að svo væri, og að atkvgr. um þau í þinginu væru aðeins formsatriði, þau væru fyrirfram samþ. Ég finn ástæðu til að spyrja að þessu, enda þótt ég taki ekki orð þessa manns sem veðtryggingu fyrir því, að þetta sé satt. Ástæðan fyrir spurningunni er líka sú, að ég veit, að Alþýðuflokkurinn hefir lagt kapp á að ná meirihluta í sveitar- og bæjarfélögum og hefir náð því marki á ýmsum stöðum. En ég tel mjög vafasamt, að sá flokkur haldi áfram að vinna sér fylgi, ef hann styður frv. það, sem hér liggur fyrir. Það verður að líta eftir margvíslegum kröfum sveitar- og bæjarfélaga, og ég vænti þess, að ábyrgðartilfinningin geri hæstv. stj. það ljóst, að ekki ber að slá hvern bita frá munni þeirra manna, sem sveitar- og bæjarfél. eiga að sjá um. Það ber ekki að loka þannig leiðum fyrir því, að hægt sé að sinna réttmætum og óumflýjanlegum kröfum þeirra borgara, sem stj.flokkarnir bera ábyrgð fyrir sem ráðandi meirihl. í sveitar- og bæjarfél.

Hannes Jónason Þegar selt er löggjöf um tekju- og eignarskatt, er óhjákvæmilegt að taka mikið tillit til þeirra útgjalda, sem hvíla nákvæmlega á sama tekjustofni hjá hinum ýmsu sveitarfélögum. Í þessu efni get ég verið mjög á sama máli og hv.þm. A.-Húnv. Hæstv. ráðh. sagði, að ekki væri um hækkun á tekju- og eignarskattinum að ræða með þessu frv.

Ekki hækkun á tekjum ríkissjóðs

. Skatturinn fer allur til ríkisins. Ef ekki væri um hækkaðar tekjur ríkissjóðs að ræða, þá hækkaði skatturinn ekki heldur  Hæstv. ráðh. minntist á, að e. t. v. væri rétt að láta sveitar- og bæjarfél. í té einhverja heimild til álagningar fasteignarskatts. En hversvegna ekki að láta þeim alveg eftir þennan tekjustofn. Það væri hið rétta og hlaða svo ekki á tekjur og eignir meiru en svo, að hægt væri að láta þennan aðaltekjustofn bera nokkra byrði sveitarfélaganna. Útsvörin, í sveitunum a. m. k., eru nú þannig, að segja má, að um þau gildi svipaðar reglur og um tekju- og eignarskatt, og sá skattur mjög lagður til grundvallar. Það er svo um fasteignarskattinn, að þótt hann sé ekki talinn hár, þá er hann hærri en í fljótu bragði virðist með því að lesa sjálf l., því að í öðrum l. er sveitarfél. heimilað að skattleggja fasteignir, t. d. er vegaskatturinn 6% af fasteignamati eignarinnar, sem ekki er smáupphæð. Menn munu segja, að ekki tjái fyrir okkur sveitamenn að vera að tala um þessa hækkun á tekju- og eignarskattinum, vegna þess hve sveitirnar greiði lítið og muni greiða lítið, en mér virðast vera að verða nokkur straumhvörf í þessu efni hjá valdhöfunum og meiningin að þyngja þessar skattabyrðar frá því, sem verið hefir. Ég hygg, að menn úti um land hafi fengið undanfarið skrif frá hinni svokölluðu „ríkisskattanefnd“, þar sem gerðar eru leiðréttingar við framtöl bænda. Þetta eru merkileg skrif, því að talið er til skattsvika, ef ekki stendur heima hjá bændum ærtalan í ár við ærtöluna í fyrra, að viðbættum lömbum. Rolluskjáturnar eru með þessu gerðar ódauðlegar, og er ekki nema gott, ef svo væri í raun og veru, en hræin liggja úti um hagann hröfnum og hundum að bráð, en „ríkisskattanefndin“ hirðir laun sín úr ríkissjóði. Sá er munurinn. Ég vil í þessu sambandi benda hæstv. stj. á það, hvort ekki væri hægt að spara ríkissjóði það fé, sem látið er renna til þessarar n., sem gerir sér það til dægrastyttingar að skrifa annað eins og þetta og telja skattsvik, þótt ær hrökkvi upp af og komi þar af leiðandi ekki framtaldar til skatts.

Héðinn Valdimarsson Út af fyrirspurn hv. 6. þm. Reykv. til Alþýðufl. viðvíkjandi máli því, sem fyrir liggur, vil ég segja nokkur orð. Þau frv., sem lögð eru fram af hálfu ráðh. Alþýðufl. í ríkisstj., hafa óskiptan stuðning Alþýðufl. Þau hafa verið tekin fyrir á flokksfundi á venjulegan hátt. Hvað viðkemur öðrum frv., þ. á. m. frv. þessu af hálfu hæstv. fjmrh., er Alþýðufl. því sammála í stórum dráttum. Hann lítur svo á, að nauðsynlegt sé að afla ríkissjóði tekna frá því, sem ná er, ef ekki á að stöðva verklegar framkvæmdir, sem Alþýðufl. er algerlega mótfallinn. Aftur á móti hefir flokkurinn óbundnar hendur um einstök atriði frv. Það hefir ekki verið lagt fyrir flokksfund.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég get verið fremur fáorður um þessi bráðabirgðalög. Saga þessa máls; er að mörgu leyti hin sama og kjötsölumálsins. Ég hygg, að ein af fyrstu tilraununum til að koma skipulagi á mjólkursölu hér í Reykjavík hafi verið gerð með lögum nr. 47 frá 1917. Þar er bæjarstj. heimilað að koma skipulagi á mjólkursöluna og ráða búðafjöldanum í bænum. Þessi lög, sem bersýnilega voru sett til þess að draga úr milliliðakostnaðinum í bænum, náðu ekki tilgangi sínum, vegna þess að bæjarstj. Rvíkur reyndist alltaf ófáanleg til að notfæra sér þessi lög. Afleiðingin af því varð sú, að útsölustöðum hefir stöðugt fjölgað. Og þrátt fyrir það, þótt svo sé ákveðið í reglugerð samkv. l. frá 1917, að mjólkurbúðir hér í Rvík skuli ekki vera fleiri en 12, þá eru þær samkv. leyfum frá bæjarstj. Rvíkur orðnar um 80 talsins. Það er talið af þeim, sem kunnugir eru þessu máli, að af þessari óreiðu á sölunni muni fara í óbeinan kostnað um ½ millj. kr. Þetta er álit forstjóra Mjólkurfél. Rvíkur, sem er málinu manna kunnugastur. En jafnframt þessum erfiðleikum á vegi framleiðendanna hafa komið aðrir nýir. Þótt framleiðslan hafi aukizt, hafa ekki jafnhliða verið opnaðir möguleikar til að selja með sæmilega verði þær vörur, sem unnar eru úr mjólkinni. Erlendur markaður er ekki til fyrir þessar afurðir, og það hefir ekki þótt fært að hækka verðlag á þessum unnu afurðum svo mjög, að það kæmizt til samræmis við neyzlumjólk, sem seld er daglega í bænum. Þetta er nú m. a. orsökin til þess, að búðum hefir fjölgað svo mjög sem raun er á, - kapphlaupið að koma neyslumjólkinni út, vegna þess að mjólkurafurðir seljast ekki með eins háu verði og mjólkin sjálf. Þetta mál var tekið upp á þinginu 1933, og voru þá samþ. lög nr. 97. Þau voru með allt öðru sniði en frv., sem fram kom um þetta efni. Er sérstaklega vert að benda á það, og mun ég ef til vill fara frekar út í það undir þessum umr., hvaða leið ætlazt var til að fara með því frv., sem var tilefni þess, að þessi l. voru samþ. En jafnframt var málið tekið upp af fundi kaupfélagsstjóra, sem haldinn var í marzmánuði 1933, og þá bent á þá leið í þessu máli, sem aðallega hefir verið stuðzt við síðan. Samkv. þáltill. á aukaþinginu 1933 var skipuð nefnd í afurðasölumálið; tók sú nefnd málið til meðferðar og lauk meðferð þess í byrjun sept. s. l. Samkv. því nál. í aðaldráttunum eru þessi l. sett. Höfuðatriði þeirra er það, að samkv. 1. gr. er landinu skipt í verðlagssvæði. Samkv. 2. gr. frv. á öll sala á mjólk í kaupstöðum og kauptúnum, þar sem viðurkennd mjólkurbú geta annazt söluna, að vera háð verðjöfnunargjaldi. Með því er tilætlunin sú að standast þann verðmismun, sem er á þeirri, sem seld er til vinnslu, og neyzlumjólk. Þetta er gert til þess að koma í veg fyrir, að kapphlaupið um mjólkurmarkaðinn verði of mikið. - að framboðið verði meira en eftirspurnin og verðlagið þar af leiðandi lækki. Reyndar má segja, að þessi staðhæfing komi að nokkru leyti í bága við reynsluna á undanförnum árum, vegna þess að verðlag á mjólk til neytenda er svo hátt. En þetta hefir komið fram í því, að búðafjöldi hefir farið fram úr öllu hófi og milliliðakostnaður orðið svo mikill, að frumleiðendur hafa sætt lágu verði, þrátt fyrir hið háa verð til neytenda. Samkv. 3. gr. á að leggja verðjöfnunargjaldið í sérstakan sjóð, sem á að nota til þess að bæta upp verðlag á þeirri mjólk, sem notuð er til vinnslu. Útsöluverð á mjólk á að ákveðast af 5 manna nefnd á hverju verðjöfnunarsvæði, sem skipaðir eru samkv. ákvæðum 4. gr. Það, sem e. t. v. þykir einna mest nýmælið í þessum lögum og kann að verða deilt einna mest um, er það ákvæði í 5. gr., að alla mjólk á að selja gegnum eina sölumiðstöð. Og í öðru lagi, að öll mjólk á að gerilsneyðast nema sú, sem sérstaklega er undanþegin samkv. ákvæðinu um sjúkramjólk og barnamjólk. Að ágreiningur kunni helzt að verða um þetta atriði, marka ég á því, að leiðir þær, sem farnar eru í ýmsum löndum, þar sem svipað skipulag hefir átt sér stað, eru einmitt nokkuð mismunandi í þessu efni. Og í frv. 1933 var einmitt gert ráð fyrir nokkuð annari leið. Eins og hv.þm. hafa veitt athygli, er í þessu frv. ákveðið, að mjólkurframleiðendur í lögsagnarumdæmi Rvíkur eigi að veru undanþegnir verðjöfnunarskatti, ef þeir hafa einn hektara fyrir hverja kú. En hinsvegar er þeim gert að skyldu að selja mjólkina gegnum sölumiðstöð. Í frv., sem borið var fram 1933 og ekki náði samþ. nema að nokkru leyti, var gert ráð fyrir, að lagt yrði 5% gjald á alla mjólk, sem framleidd er til sölu og neyzlu, en Rvík var ekki sérstaklega undanþegin. En hinsvegar áttu þá framleiðendur í lögsagnarumdæmi Rvíkur að vera undanþegnir því að gerilsneyða mjólkina og selja gegnum sölumiðstöð. Samkv. þeim viðtölum, sem ég hefi átt við mjólkurframleiðendur í lögsagnarumdæmi Rvíkur, virðist mér, að þeir muni heldur kjósa að vera lausir við skattinn og selja gegnum sölumiðstöð; og ég hygg, að framleiðendur utan Rvíkur kjósi heldur þessa leið. Um þessar tvær leiðir má óneitanlega talsvert deila. Kosturinn við þá aðferð að leyfa mjólkurframleiðendum hér í lögsagnarumdæmi Rvíkur að selja beint, er fyrst og fremst sá, að þeir losna við milliliðakostnað. Þó ber á það að líta, að eftir því, sem þeir sjálfir skýra frá, verður þeim dreifingin alldýr, þó að þeir selji mjólkina beint. Margir þurfa beinlínis að halda menn til að flytja mjólkina. Í öðru lagi kvarta þeir undan því, að kostnaður við að halda framleiðslunni jafnri árið um kring sé mjög tilfinnanlegur. Ennfremur má geta þess, að þarna koma til greina heilbrigðisráðstafanir, sem ekki eru lítils virði, með því að selja mjólkina gerilsneydda. Með einni sölumiðstöð er hægt að fylgjast nákvæmlega með neyzluþörfinni á hverjum tíma, og þá hægt að leyfa þeim framleiðendum í nágrenni bæjarins, sem hafa selt beint og kosta miklu til jöfnunar á framleiðslu sinni, að hafa ójafna framleiðslu og jafna hana með aðfluttri mjólk á hverjum tíma. Með því má koma í veg fyrir, að mikið af mjólk fari í afgang, spillist og skemmist, og að mjólk úr lögsagnarumdæmi Rvíkur og nágrenni verði notuð til vinnslu. En þá mjólk á að nota eingöngu sem neyzlumjólk, en vinna úr þeirri mjólk, sem fjær er, en kosta ekki til flutnings á henni til bæjarins. - Ég minnist á þessi atriði nú, þótt það eigi tæpast við nú við 1. umr. Ég geri það vegna þess, að ég álít, að þau geti valdið nokkrum ágreiningi, en ég tel þau nauðsynleg skipulagningu mjólkursölunnar. En annars ætti frv. að geta komizt til 2. umr. án mjög mikilla umræðna. Hv. 1. þm. Reykv. minntist á það í gær, að vítavert væri, hve mörg bráðabirgðalög stj. hefði sett síðan hún kom til valda. Þessu var svarað þá þegar að því er kjötsöluna snerti. Í sambandi við aðfinnslur um mjólkursölulögin var þess getið, að sum ákvæði þeirra kæmu ekki til framkvæmda fyrr en um áramót. Ég þyrfti í raun og veru ekki að koma með annað svar en það, að þessi lög um kjötsöluna og mjólkursöluna eru bráðabirgðalög meir að forminu til en nokkur önnur bráðabirgðalög, sem hafa verið sett. Og út af þeim ummælum, að þingmönnum sé misboðið með því að setja þessi bráðabirgðalög, vil ég benda hv. minni hl. á, að einmitt um þessi tvenn lög var samið sérstaklega, þegar þm. komu saman til fundar í sumar. Frá l. var gengið þá í öllum höfuðatriðum, og þess vegna liggur fyrirfram vilji þingmanna fyrir þessum lögum. Það er beinlínis samningsatriði milli þeirra flokka, sem með völdin fara, að setja þessi lög, og eru þau þar með sett samkv. fyrirlagi meiri hl. Alþingis. Og það má hiklaust segja um þessi bráðabirgðalög um mjólkursöluna, að það varð ekki komizt hjá að setja þau. Stj. átti í raun og veru um þrjár leiðir að velja. Fyrsta leiðin var sú, að ganga algerlega framhjá þeim l., sem nú gilda um mjólkursölu, og virða þau að vettugi. Ekki býst ég við, að þingið hefði viljað fallazt á þá leið. Önnur var sú, að framkvæma lögin, sem gilda um mjólkursölu, og setja á stofn fyrirkomulag samkv. þeim þennan stutta tíma, sem mátti búast við, að þau yrðu látin gilda. Því að vitanlega eru þau lög í höfuðatriðum óframkvæmanleg. Af framkvæmd þeirra hefði þegar leitt það, að vaxið hefði upp í nágrenni Rvíkur heil borg af fjósum. Það var farið að bera á því, að bændur, sem höfðu búslóð sína austur í sveitum, keyptu hér lóðir, til þess að geta selt mjólk hér beint úr fjósinu, en ætluðu að flytja heyið að austan. Ýmsir álíta, að þesskonar mjólkursala sé til sérstakrar fyrirmyndar. En ég vil benda á, að þegar rannsökuð var mjólk, sem seld var eða framleidd hér í Rvík, þá reyndist það einmitt þannig, að þessar „mjólkurverksmiðjur“, ef svo má segja, framleiddu langversta mjólk. Þetta er af því, að þegar flytja á að allt fóður í þessi geysistóru fjós, leiðir það til þess, að fóðurbætir er notaður miklu meir en góðu hófi gegnir. Hvað eftir annað s. l. vetur komst fitumagn þessara „mjólkurverksmiðja“ niður í 2,5%, þó að lágmarkið eigi að vera 3,3%. Það kom því ekki til mála, að áliti ríkisstj., að framkvæma þessi lög, til þess að koma á stað fyrirkomulagi, sem þurfti að rífa niður aftur. Einasta leiðin var sú, sem meiri hl. Alþ. grundvallaði í sumar, að fella þessi lög úr gildi og byrja á þeim lögum, sem meiri hl. var samþykkur. En hitt atriðið, að einstök ákvæði laganna komi ekki til framkvæmda, - en um það hefir talsvert verið rætt, m. a. af hv. 1. þm. Reykv. í gær og einnig í blöðunum - það stafar af þeirri einföldu ástæðu, að það er ekki hægt að framkvæma svona lög fyrirvaralaust. M. a. má benda á það, að því skipulagi mjólkursölunnar að gerilsneyða alla mjólk, er ómögulegt að koma í framkvæmd á skemmri tíma en þrem til fjórum mánuðum, að áliti þeirra manna, sem við þessi mál fást. Í þessu sambandi má benda á, að framleiðendur mjólkur í nágrenni Rvíkur, eru ekki í neinu mjólkurfélagi, þar sem þeir geti fengið mjólkina gerilsneydda. Það liggur því fyrir, að þeir komi málum sínum þannig fyrir, í félagi við mjólkurbúin, sem fyrir eru, að þeir geti gerilsneytt mjólk sína. Í öðru lagi er það atriði, að selja mjólkina frá einni sölumiðstöð. Það er sömuleiðis ómögulegt nema með talsverðum undirbúningi. Ef ríkisstj. hefði hinsvegar ekki sett þessi bráðabirgðalög, þá hefðu lögin um meðferð og sölu mjólkur og rjóma ekki komið í gildi fyrr en um áramót, og þar af leiðandi ekki verið hægt að framkvæma þau fyrr en komið var fram undir vor, en að vetrinum er einmitt mest þörf fyrir skipulagningu á mjólkursölu. Með því að setja þessi bráðabirgðalög er þessu máli flýtt sem frekast er unnt, og að mínu áliti er þess fyllilega þörf. Nágrannaþjóðir okkar hafa gripið til þessara ráða fyrir löngu, og m. a. Englendingar, sem manna sízt hafa gripið til þeirra ráða að lögþvinga skipulag á verzlun sína, komu á hjá sér í október 1933 skipulagi, sem ekki er ósvipað því, sem gert er ráð fyrir í þessum lögum.

Magnús Jónsson Ég vil fyrst minnast með örfáum orðum á svar hæstv.forsrh. við ræðu minni í gær, þar sem ég átaldi það, að stj. hefði farið nokkuð freklega í að setja bráðabirgðalög, og nefndi ég þar þessi lög sértaklega. Mér fannst svar hæstv. ráðh. miklu frekar benda í þá átt, að aths. mínar hefðu haft við full rök að styðjast hvað þessi lög snertir. Það er óhugsandi, að hæstv.forsrh. geti komið nokkrum manni til að trúa því, að mál eins og þetta hefði þurft að afgr. með bráðabirgðalögum, og sízt þegar á það er litið, að þau eru „gerð á Skaganum“ 10. sept. 1934, eða m. ö. o. 20 dögum áður en þing kemur saman. Þau atriði, sem hæstv.forsrh. nefndi að hefðu unnizt við þessi bráðabirgðalög, hefði alveg eins verið hægt að framkvæma án nokkurra lagasetninga, með því að skipa nefnd til undirbúnings málinu. Það getur verið, að framkvæmd laganna hefði dregizt eitthvað við það, en það er bara ekki framhjá slíku hægt að komast. Það er hálfhlægilegt, að í forsendum fskj. stendur, að ástandið sé með öllu óviðunandi og þurfi „skjótra aðgerða um lagfæringu þess“, því að málið hefir verið á döfinni frá árinu 1917, og nú allt í einu má það ekki bíða 20 daga til þess að frv. geti komið fram fyrir þingið. Maður fór að skilja, hvað hæstv.forsrh. fór, þegar hann sagði, að lögin væru ekki bráðabirgðalög, því að þau hefðu verið samin á flokksfundum Framsfl. og Alþýðufl. um það leyti, sem stj. var mynduð. Ef hann álítur, að svona flokksfundir hafi löggjafarvald, þá er skiljanlegt, að hann sé nokkuð djarfur við að gefa út bráðabirgðalög, og að stj. sé ekki annt um, að þingið sé skipað að lögum. Ég skildi ekki það, sem hæstv.forsrh. var að vitna í Englendinga í þessu sambandi, því að þó að þeir skipuleggi mjólkursölu hjá sér, upplýsist ekki, að þar hafi verið um bráðabirgðalög að ræða, en það var það atriði, sem um var að ræða í þessu sambandi Annars virtist mér hæstv. ráðh. tala friðsamlega fyrir þessu máli og á þann veg, að gefi von til nokkurs samkomulags. Hann ræddi um ýmsar leiðir, sem hægt væri að fara í þessu efni, og mér þykir mega vænta, að undir meðferð málsins megi koma að ýmiskonar lagfæringum á þessu frv. Ég skal viðurkenna, að rétt sé að skipuleggja þetta að einhverju leyti, til þess að bæta úr ágöllum, sem kunna að vera á mjólkursölu, og eins hvað snertir fjölda mjólkurbúðanna, sem eru vafalaust allt of margar, þó að ég geti ekki fallizt á, að hér fari hálf millj. í súginn, því að það hlýtur að vera hin fáránlegasta fjarstæða. - Ég er sem sagt mjög fús til þess að ganga inn á samkomulag í þessu efni, svo framarlega, sem málið verður þá betur og skipulegar til lykta leitt. Mér skilst, að það séu þrjú atriði, sem aðallega koma til greina í þessu frv. Í fyrsta lagi að selja mjólkina hér eftir gegnum eina sölumiðstöð á hverjum stað. Í öðru lagi, að skyldugt sé að gerilsneyða alla mjólk hér í bænum, og svo í þriðja lagi verðjöfnunarskattur, sem greiða á af allri mjólk nema þeirri sem framleidd er á ræktuðu landi innan sama kauptúns eða kaupstaðar, sem hún er seld í. Mér finnst strax koma fram hugsunarveila í þessu frv. því að hér er blandað saman allri mjólk. bæði þeirri, sem framleidd er í bænum, og þeirri, sem framleidd er utan hans. Það er augljóst, að ekki nær nokkurri átt að láta sömu reglur gilda um þá mjólk, sem framleidd er í bænum, og þá, sem flutt er að. Það hafa verið gerðar nokkrar skýrslur um, hve mjólkurneyzla væri mikil í bænum, og mun hún vera um 6 millj. lítra á ári. Þar af er 1/3 framleiddur af bæjarmönnum sjálfum og 2/3 aðflutt. Það er því augljóst, að mjólkurframleiðsla hér í bænum er orðin svo verulegur hluti af allri mjólkurframleiðslu fyrir bæinn, og mjólkurmagnið er það mikið, að rétt er að skipuleggja hvort út af fyrir sig. Það má segja með fullum rétti, að sá mjólkurmarkaður, sem hér er fyrir hendi í Rvík og skipuleggja þarf, er sá markaður, sem verður eftir, þegar frá er talin sú mjólk, sem Reykvíkingar framleiða sjálfir. Það á enginn neinn rétt á þeim markaði, sem Reykvíkingar geta fyllt sjálfir. Það er því 4 millj. lítra, sem koma undir þetta frv. Um framleiðslu Reykvíkinga sjálfra er það að segja, að þeir hafa brotizt í því að rækta landið hér í kringum bæinn, og eru það einhverjar hinar stórfelldustu jarðræktunarframkvæmdir á öllu landinu. Þetta hefir kostað afskaplega mikið, sennilega miklu meira en ræktun annarsstoðar á landinu, því að t. d. er kaupgjald hér hærra, og það er þess vegna óhugsandi, að þeir, sem framleiða mjólk á þessu landi, geti staðið sig við að fá fyrir hana sama verð og aðrir, sem framleiða mjólk undir miklu hentugri kringumstæðum. Til skamms tíma var hærra verð á mjólk framleiddri hér. Mjólkurframleiðendur hér fengu 5 aurum hærra fyrir lítra, því að meðan engin tök voru á að hreinsa mjólkina, var aðflutta mjólkin miklu lakari. Nú upp á síðkastið hefir hún þó verið seld fyrir sama verð, en Reykvíkingar hafa, þó fengið hærra verð fyrir sína mjólk með því að forðast kostnað, sem aðrir verða að hafa. Ef maður skilur nú þessa tvo aðila að, sem alls, ekki eiga samleið, þá er það augljóst, hvað gera þarf við mjólk, sem er framleidd á bæjarlandi Rvíkur. Það þarf fyrst og fremst að sjá um, að hún sé holl vara, en mjólkin er aldrei hollari en þegar hún kemur úr kýrspenanum, ef kýrin er heilbrigð og engin óhreinindi komast að henni og sé hún seld ný. Það þarf að fyrirskipa nákvæma skoðun á kúm, sérstaklega berklaskoðun. Mér er sagt, að á Siglufirði og Akureyri sé þetta framkvæmt annaðhvert ár. Það mætti fyrirskipa árlega skoðun í Rvík. Það kostar tiltölulega lítið, 3 kr. í hvert skipti. Síðan mætti fyrirskipa eftirlit með hreinlæti. Ef eftirlit, eins og ég hefi hent á, væri framkvæmt hér, þá er sú mjólk, sem framleidd er hér og seld beint til kaupendanna, hollust og bezt. Ég tel það ekki betri öryggisráðstafanir að glundra mjólkinni saman við aðra mjólk, og þá oft gamla, og gerilsneyða hana síðan. Það er brýnt fyrir mönnum, að börnum eigi ekki að gefa gerilsneydda mjólk, af því að gerilsneyðingu fylgja ókostir, og ef mjólk er hollari ógerilsneydd fyrir börn, þá er hún það líka fyrir fullorðna. Nú er engin meining í að skylda þá menn, sem geta komið mjólkinni sem hollri vöru til neytenda með svona lítilli ráðstöfun, til að glundra henni saman við aðra mjólk, einungis til að auka kostnaðinn og gera vöruna lakari. Viðvíkjandi sölu mjólkurinnar, þá er mér ómögulegt að skilja, hvað það á að þýða að taka mjólkina frá mönnum, sem hafa fasta viðskiptavini, og neyða þá til að selja hana frá mjólkurmiðstöð. Með því virðist ekkert unnið nema óþarfur milliliðakostnaður. Flestir þessara manna hafa fáar kýr og skipta við fá ákveðin heimili, og er ekki minnsta ástæða til þess að trufla þessi beinu viðskipti og skylda þá til að borga allmikið sölugjald í staðinn. Ég þykist þá hafa sýnt fram á, að þetta tvennt, gerilsneyðing og skylda til að selja frá einni miðstöð, á hvorugt við um þá mjólk, sem framleidd er á bæjarlandinu, en er aftur á móti aðeins til þess að auka kostnaðinn og gera vöruna lakari. Næsta atriðið er verðjöfnunarskatturinn, hvort nokkur ástæða er til þess að leggja hann á mjólk, sem framleidd er á bæjarlandinu. Hæstv. forsrh. hefir gengið inn á það, og er það mjög góðra gjalda vert, að undanþiggja skatti mjólk úr þeim kúm, sem fóðraðar eru með fóðri af bæjarlandinu. En mér er óskiljanlegt, að þessi ívilnun skuli aðeins vera látin ná til nokkurs hluta framleiðslunnar. Ég hefi lýst eftir ástæðum, en ekki heyrt þær ennþá, en það kann að vera í sambandi við það, að hann var að tala um heilan bæ af fjósum, sem hér mundi rísa upp, til þess að menn þannig kæmust undan að greiða skatt. Ef þetta er eina ástæðan, þá þykir mér seilzt um hurð til loku, því að auðvitað eru til fjöldamargar afareinfaldar ráðstafanir gegn þessu. Þessir menn þyrftu að fá lóðir og sækja um leyfi til að byggja, til þess að geta framkvæmt þetta. Bærinn gæti því hindrað þetta gersamlega. Það má heita, að engin brögð hafi verið að þessu, og ég hefi heyrt talað um aðeins eitt kúabú, sem hafi verið flutt hingað að austan, og ef það færðist í aukana, þá eru til ofur einfaldar ráðstafanir til að varna því. Aðrar ástæður get ég engar séð til þess arna. Að miða þetta við einn hektara lands er ekki sanngjarnt. Hér hafa menn kappræktað land sitt svo vel, að þeir fá meira en eitt kýrfóður af hektaranum, stundum allt að því tvö, og þá er þessi mælikvarði ekki réttur, að miða kúafjöldann við tölu hektaranna. Auk þess er það ekki sanngjarnt. Ef t. d. maður hefði fengið 10 hektara af erfðafestulandi og ætlaði að rækta þá, þá verður hann, á meðan hann er að koma ræktuninni á, að borga verðjöfnunarskatt af þeim kúm, sem hann hefir, á meðan hann verður að nota aðflutt fóður. Þetta er ákaflega erfitt fyrir mann, sem verður að leggja mikið í kostnað við ræktun. Ég sé ekki heldur, hvaða ógnar athæfi það er, þó að menn vilji hafa kúabú og kaupa hey þar, sem það er ódýrast. Þetta er gert alstaðar. Ég miða við Rvík, af því að ég er kunnugastur hér. Úti um land er það víða svo, að menn kaupa fóður eða heyja sjálfir utan bæjarlandsins, því að það er oft hentugra en að leggja í kostnað við að rækta sjálft bæjarlandið. Ég sé ekki, hvers vegna bæjarbúar mega ekki eiga sinn markað án þess að gjalda skatt af honum. Ég ætla að lýsa því með örfáum orðum, hvaða þýðingu þetta hefir fyrir mjólkurframleiðendur, og miða þá aftur við Rvík. Mér er sagt, að kostnaðurinn hjá Mjólkurfélagi Rvíkur sé 14 aurar á lítra við gerilsneyðingu, sölu og dreifingu. Nú er sagt, að með því að fækka búðunum og koma öllu í þetta fína horf komist þessi kostnaður niður í 8 aura. Ég er ákaflega hræddur um, að þetta standi ekki heima, því að reynslan virðist vera sú, að kostnaðurinn verður meiri en áætlað er. Ég hefi heyrt vitnað í Akureyri í sambandi við þetta, að þar sé kostnaðurinn 6 aurar á lítra. Ég þori ekki að dæma um, hvernig aðstaðan er þar í samanburði við þá aðstöðu, sem hér er. Mér er sagt, að Kaupfélag Eyjafjarðar hafi þetta með höndum, og get ég hugsað mér, að það sameini fyrirtækin, noti hús og vinnukraft þannig, að kostnaðurinn lækki. Ég er ákaflega hræddur um, að sá kostnaður, sem hefir reynzt hér 14 aurar á lítra undir öflugri stjórn, muni ekki lækka ofan í 7-8 aura, þó að þessi skipulagsbreyt. verði gerð. En þó svo yrði, þá er þessi skattur samt 160 til 200 þús. kr. Það er alveg tvímælalaust, að svona skattur, á ekki stærri atvinnuveg, sem rekinn er með jafnmiklum kostnaði og þessi, er hreinasta rothögg á framleiðsluna. Ef það er meiningin með þessum lögum að veita mjólkurframleiðslu Reykvíkinga rothögg, þá er þetta rétt aðferð, en sé það ekki meiningin, má ekki leggja þennan skatt á. Hér eru því 160-200 þús. kr. á lagðar engum að gagni, en mörgum að ógagni, með því að gera vöruna heldur lakari og fyrirkomulagið verra. Ég vona, að hæstv. ráðh., sem tekið hefir tillit til óska bæjarmanna um að fella niður verðjöfnunargjald af nokkrum hluta mjólkur, sem framleidd er í bæjarlandinu, líti líka á þessa ástæðu. Ofan á þetta kemur svo verðjöfnunargjaldið, en það kemur þó einhverjum að gagni, í staðinn fyrir að hinum peningunum er kastað til einskis. Það verður þess vegna til þess að eyðileggja að nokkru leyti þá framleiðslu, sem fyrir er, stöðva framþróun í þessari atvinnugrein bæjarmanna. Hæstv. ráðh. minntist á það í þessu sambandi, að Reykvíkingar, sem framleiddu mjólk í bæjarlandinu, jöfnuðu þann mismun, sem er á framleiðslunni á mismunandi tímum ársins, með aðfluttri mjólk. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið, þá eru það einmitt mjólkurframleiðendurnir í Reykjavík, sem stuðla að því, að mjólkin sé nokkurnveginn jafnmikil á öllum tímum árs. Fyrir nokkrum árum voru vandkvæði á að hafa nægilega mjólk til að fullnægja eftirspurn hér í Reykjavík á haustin. En síðan mjólkurframleiðslan í Rvík hófst hefir þetta lagazt, og það er af því, að hér eru kýrnar látnar bera fyrr heldur en bændur yfirleitt fást til að láta sínar kýr bera. Þeir hafa þannig jafnað mjólkurframleiðsluna, svo að nú ber ekki á neinum mjólkurskorti á haustin. Ég hefi þá bent á, hvað ég álíti, að gera eigi við þennan aðila, bæjarmennina og þeirra framleiðslu. Það á að fyrirskipa skoðun á kúnum og eftirlit á hreinlæti í fjósum, og þá er fengin sú bezta vara, sem hægt er að fá. En svo eru eftir 2/3 hlutar af markaðinum. Það eru, eftir því sem talizt hefir til, 4 millj. lítra á ári, og það er þessi mjólkursala, sem á að skipuleggja. Þá mjólk, sem aðflutt er í bæinn, verður að gerilsneyða. Það er óforsvaranlegt að hella svo mikilli mjólk saman án tillits til þess, hvernig hvert heimili er. Og þessir menn, sem flytja mjólk sína í bæinn, verða vitanlega að selja sína mjólk með milliliðum. Það er ómögulegt fyrir bændur, t. d. fyrir austan heiði, að hafa fasta viðskiptamenn. Það er því þessi partur mjólkurinnar, sem þessi mjólkurlög eiga við, og ég hygg, að þetta frv. sé í flestum atriðum heppileg lausn á mjólkursölumálinu að því er aðflutta mjólk snertir. Ef svo þessir menn vilja leggja á verðjöfnunarskatt, til þess að jafna verðið og halda of mikilli mjólk frá markaðinum, þá er engin ástæða fyrir mig til að leggja stein í götu þess. Það miðar að vísu heldur til þess að halda uppi verðinu, en hinsvegar óska ég þess vegna neytendanna, að mjólkurverðið lækki. En sú lækkun gæti orðið til þess að framleiðslan minnkaði, en það álít ég ekki borga sig, og get ég því ekki verið á móti því, að þessi verðjöfnunarskattur sé lagður á aðflutta mjólk. Það er því rökrétt afleiðing af því, sem ég hefi sagt, að mjólkin skiptist í tvo flokka, eftir því hvort hún er framleidd í Rvík eða er aðflutt. Í Rvík þarf ekki annað en að fyrirskipa um hollustuhætti mjólkur, en þessi l. eiga við þá mjólk, sem flutt er að. Ég mun þess vegna fara fram á, að þetta frv. sé látið gilda aðeins um aðflutta mjólk til Rvíkur, en svo önnur ákvæði gefin um það, hvernig fara eigi með mjólk, sem framleidd er í Rvík, þannig að tryggt sé, að hún sé jafnan holl og góð var.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég gerði það af ásetningi að hafa framsöguræðu mína um þetta frv. stutta og sleppa fjöldamörgu, sem ég hefði kosið að ræða um jafnvel við 1. umr., til þess að komast hjá því, ef hægt væri, að tefja umr. um þetta mál við 1. umr. Ég skal því svara hv. 1. þm. Reykv. mjög stutt. Hann minntist á það, að þessi bráðabirgðal. væru óþörf. Ég hefi fært fram þau rök fyrir því, sem ég tel nauðsynleg, og sé því ekki ástæðu til að endurtaka þau, en vil aðeins benda á það, að mjólkursölunefndin, sem nú er fullskipuð, hefir það vald samkv. l., sem önnur n., skipuð af stj., mundi ekki hafa haft. Hún er þegar byrjuð á að rannsaka möguleika fyrir sameiginlegri gerilsneyðingu fyrir nágrenni Rvíkur og hvernig henni verði fyrir komið, og mun hún gera ráðstafanir í þá átt, að salan geti orðið skipulögð um áramót. Viðvíkjandi því, að ekki hafi verið tilhneiging til þess að flytja kýr inn í lögsagnarumdæmi Rvíkur og selja mjólkina beint, verður að standa staðhæfing á móti staðhæfingu. Mér er vel kunnugt um það. En þegar sýnt var, að þetta fyrirkomulag átti ekki að gilda, hættu menn vitanlega við að flytja fjós sín inn í lögsagnarumdæmi Rvíkur.

Það má gera nógar ráðstafanir móti því

. Á þær ráðstafanir hefir ekki sérstaklega verið bent, og vitanlega er ekki hægt að gera ráðstafanir gegn því nema á þann hátt að leggja verðjöfnunarskatt á mjólkina gegnum sölumiðstöð, eins og gert var ráð fyrir í frv., sem lagt var fram á þingi 1933 af fyrrv. varaformanni og núv. formanni Sjálfstfl., og það sýnir, hvað flokkurinn er skiptur í þessu efni. Fyrrv. varaform. flokksins ber fram frv. um að leggja verðjöfnunarskatt á alla mjólk, sem framleidd er í Rvík, en þá kemur hv. 1. þm. Reykv. og mælir því í gegn. Þessir hv.þm. hafa alveg samskonar hlutverk í þessu máli, annar talar fyrir Rvík, en hinn talar fyrir sitt kjördæmi. Hv. 1. þm. Reykv. benti á það m. a., að það væri alger óþarfi að gerilsneyða mjólk, sem framleidd væri í Rvík. Þetta er út af fyrir sig staðleysa, sem ekki hefir við nokkur rök að styðjast, vegna þess, að hér utan við lögsagnarumdæmi Rvíkur er framleidd mjólk, t. d. á Seltjarnarnesinu, sem er nær bænum heldur en sú mjólk, sem framleidd er innan lögsagnarumdæmis Rvíkur. Þessir framleiðendur hafa því betri aðstöðu til þess að flytja mjólkina ógerilsneydda og óskemmda heldur en sumir þeirra, sem framleiða hana innan lögsagnarumdæmis Rvíkur. Viðvíkjandi hinu atriðinu, að ekki eigi að leggja verðjöfnunarskatt á þá mjólk, sem framleidd er innan lögsagnarumdæmis Rvíkur, er það að segja, að alstaðar þar, sem þessi sala hefir verið skipulögð, hefir verið gengið það feti framar en hér, að það hefir verið lagi verðjöfnunargjald á mjólk, hvort sem hún var framleidd nær eða fjær bæjunum, einmitt vegna þess, að þessi l. eru ekki síður sett í þágu framleiðendanna í bæjunum og í námunda við bæina heldur en þeirra, sem fjær eru, til þess að losa þá við óeðlilegt og of mikið framboð þeirra, sem framleiða mjólkina fjær. Þess vegna er engin leið til þess að skipuleggja mjólkursöluna á annan hátt en að leggja skatt í einhverri mynd á þá, sem eiga að njóta markaðsins á neyzlumjólkinni. Þetta hefir verið gert í Noregi, Svíþjóð og Englandi og hvergi verið farin sú sanngirnisleið, að undanþiggja þá, sem framleiða mjólk á ræktuðu landi, eins og gert er í þessu frv. Viðvíkjandi dreifingarkostnaðinum vil ég taka það fram, að með því að skipuleggja dreifingu mjólkurinnar á þann hátt, sem bezt er að skipuleggja, t. d. eins og gert hefir verið á Akureyri, þar sem dreifingarkostnaðurinn er 6 au., þá fer þessi dreifingarkostnaður ekki - a. m. k. ekki neitt verulega - fram úr því, sem hver einstaklingur, er selur beint, hefir af því að dreifa sinni mjólk til neytendanna. Ég hefi talað við marga af mjólkurframleiðendum í nágrenni Rvíkur, og þeir viðurkenna, að dreifingarkostnaðurinn sé a. m. k. 5 au. á hvern lítra hjá sér, og það þó þeir hafi stór bú. Og reynslan er sú á Akureyri, að þeir, sem selt hafa beint - því þar hefir engin þvingun verið í þessu efni -, hafa smátt og smátt gengið inn í mjólkursölusamlagið, vegna þess að þeir hafa talið það borga sig betur að láta mjólkursölusamlagið sjá um dreifinguna heldur en að gera það sjálfir. - Það hefir verið bent á, að kostnaðurinn við dreifingu hjá Mjólkurfélagi Rvíkur hafi orðið mjög mikill, og er það rétt, en það er ekki til fyrirmyndar. Dreifingarkostnaðurinn á Akureyri sýnir aftur á móti, hvað hægt er að komast í þessu efni, ef málið er vel skipulagt. Þá minntist hv. 1. þm. Reykv. á, að ranglátt væri að undanþiggja verðjöfnunargjaldi þá mjólk, sem framleidd væri á 1 hektara af ræktuðu landi fyrir hverja kú. Þetta er það, sem framleiðendur innan lögsagnarumdæmis Rvíkur hafa farið fram á, og það byggist á öðru en því, sem hv.þm. vildi vera láta. Þetta byggist á því, að reynsla undanfarinna ára hefir sýnt það, ekki sízt í nágrenni Rvíkur, að tilhneiging hefir verið til þess að framleiða mjólk á þann hátt að nota fóðurbæti meira en góðu hófi gegnir. Þetta veldur því, að mikið fé fer út úr landinu fyrir fóðurbæti, sem eyðir okkar dýr- mæta gjaldeyri, en skapar enga atvinnu í landinu. Þess vegna er þetta ákvæði beinlínis stílað, og mér þykir líklegt, eða a. m. k. mun stj. stuðla að því, að gerðar verði frekari ráðstafanir til þess að fyrirbyggja slíka framleiðslu á mjólk. Með þessu ákvæði er ýtt undir mjólkurframleiðendur innan lögsagnarumdæmis Rvíkur að rækta land, en sleppa verksmiðjuiðnaði mjólkurinnar, sem átt hefir sér stað, en þarf að útrýma. Almennt vil ég segja það um málið, að afstaða Sjálfstfl., hefir ekki verið sérstaklega ákveðin. Nú upp á síðkastið hefir komið fram í málgögnum flokksins sérstök umhyggja fyrir neytendum í Rvík. En síðan 1917 hefir bæjarstj., þar sem flokkurinn hefir verið í meiri hl., haft vald til þess að skipuleggja mjólkursöluna til hagsbóta fyrir neytendur, en þeir hafa alls ekkert að því gert í þessi 16 ár annað en að auka búðafjöldann upp í 80, sem hefir orðið til þess að hækka dreifingarkostnaðinn, og hefir það komið niður á neytendunum. Þetta er verk flokksins í þessu máli. En nú rísa blöð þessu sama flokks upp til þess að láta líta svo út, sem þau beri hag neytendanna sérstaklega fyrir brjósti í þessu máli. En þegar talað er um þetta mál hér, er leikið algerlega tveim skjöldum. Form. Sjálfstfl. ber fram frv. 1933 um að leggja verðjöfnunarskatt á mjólk, sem framleidd er í nágrenni Rvíkur, en svo kemur hv. 1. þm. Reykv. og segir, að þennan skatt megi ekki leggja á framleiðsluna í nágrenni Rvíkur. Þegar svona er talað og breytt, er ekki gott að segja, hvernig maður á að taka á málinu gagnvart þessum flokki, því sannast að segja er ekki gott að vita, hver er hin raunverulega stefna flokksins í þessu máli. Er það stefna flokksins, að ekki megi leggja verðjöfnunarskatt á mjólkurframleiðsluna hér í Rvík, eins og hv. 1. þm. Reykv. heldur fram, eða það, sem komið hefir fram af hálfu form. flokksins? Um þetta mál skal ég svo ekki fara fleiri orðum, en ég vildi mælast til þess, að við þessa 1. umr. yrðu menn ekki langorðir úr hófi fram, því það gefst tækifæri til að tala um einstök atriði málsins við 2. umr.

Magnús Jónsson Út af því, sem hæstv. ráðh. sagði í lok ræðu sinnar, vil ég lýsa yfir því, að ég viðurkenni ekki að hafa í ræðu minni farið út fyrir þau mörk, sem látin eru takmarka umr. við 1. umr. mála. Ég fór ekki út í einstök atriði frekar en nauðsyn bar til, en ræddi málið á almennum grundvelli, benti á, að hverju leyti ég teldi frv. gott og að hverju leyti ég teldi breytinga þörf, sem sé að því er snertir framleiðslu mjólkur innan lögsagnarumdæmis Rvíkur. Get ég því ekki fallizt á, að ég hafi lengt umr. um hóf fram. Verð ég að segja, að mér finnst engan þurfa að furða það um þetta gamla ágreiningsmál, þó að haldin sé um það ein ræða við 1. umr. Mér þótti hin margprísaða lipurð hæstv. ráðh. skríða í felur í síðari ræðu hans. Nú gildir ekkert annað en hnefinn í borðið og svona skal það vera. Landið skal skiptast í verzlunarumdæmi eins og hér fyrr á öldum, þegar Hólmfastur var hýddur við staur og annað var eftir því. Þá var það síður, þegar vandræði steðjuðu að, að stjórnin skipulagði allt í rústir. Stefnan er sú sama nú, þó að útfærslan hafi ef til vill lánazt eitthvað betur. Hæstv. ráðh. var enn að verja útgáfu bráðabirgðal. um þetta efni með því að reyna að sýna fram á, hvað n. hefði gert til undirbúnings málinu. En það starf mun ekki hafa verið ýkjamikið, þar sem heill mánuður leið frá setningu bráðabirgðal. þangað til n. var stofnuð. Þegar svo hæstv. ráðh. fór að lýsa störfum n., þá heyrði ég ekki eitt atriði í þeirri upptalningu, sem krefðist lagabreytinga. Hæstv. ráðh. kemst ekki kringum það, að hann hefir seilzt út fyrir nauðsynina með setningu þessara bráðabirgðal. En ég get látið útrætt um það. Þá undrar það mig, hversu mjög hæstv. ráðh. hugsar í flokkum. Held ég, að hann hafi komið að því fjórum sinnum í síðari ræðu sinni, að form. Sjálfstfl. hafi borið fram till., sem ég hafi talað á móti. Við erum ekki með nein handjárn í Sjálfstfl. Veit ég ekki, hvernig hæstv. ráðh. hugsar. Hann spyr, hver sé stefna Sjálfstfl. í mjólkursölumálinu. Ég svara: Skoðun hvers þm. innan flokksins. Þetta finnst væntanlega hæstv. ráðh., sem er vanur handjárnum, alveg ógurlegt. Ég get skilið það. En nú vil ég líka spyrja hæstv. ráðh.: Hver er stefna Framsfl., t. d. í bannmálinu? Hefir lukkazt að setja svo handjárn á alla framsóknarmenn, að enginn megi þar hafa skoðun á nokkru máli, hversu smátt sem er? Ég hefi yfirleitt aldrei heyrt neinn þm. tala hér á Alþingi, sem hugsaði eins mjög í flokkum og hæstv. ráðh., því að hann heldur sig geta drepið mál með því að sýna fram á, að form Sjálfstfl. hafi einhverntíma borið fram frv., sem ég hafi verið á móti. En hversu leitt sem það kann að vera fyrir hæstv. ráðh., þá eru nú samt ekki enn komin á okkur handjárn. Þá færði hæstv. ráðh. það sem ástæðu gegn því, að aðrar reglur giltu um mjólkurframleiðendur innan lögsagnarumdæmis Rvíkur og utan, að Seltirningar ættu t. d. auðveldara um að koma sinni mjólk óskemmdri á markaðinn en ýmsir framleiðendur innan lögsagnarumdæmis Rvíkur. Þetta er rétt, og verður aldrei hægt að draga svo neina línu, að hvergi verði ósamræmi. En það hafa líka komið fram ákveðnar till. um, að Seltjarnarnes yrði lagt undir bæinn, vegna þess, hvað það ætti margt sameiginlegt við Rvíkurbæ. Ég hefi reyndur alltaf verið á móti þessu, því að eins og ég er fylgjandi sjálfsákvörðunarrétti þjóðanna, vil ég að Seltirningar ráði þessu sjálfir. Þetta kemur líka vafalaust á sínum tíma. En þó að l. geti ekki komið fullkomlega rétt fram gagnvart öllum, er þó sjálfsagt, að sú reglan gildi um hvora, innan- og utanbæjarframleiðendur, þar sem um gerólíkar ástæður er að ræða. Þá sagði hæstv. ráðh., að þessi l. um gerilsneyðingarskyldu, söluskyldu og verðjöfnunarskyldu væru jafnt í þágu allra framleiðenda. Ef svo er, þá er það undarlegt, hve menn eru misjafnlega þakklátir því, sem fyrir þá er gert. Ég var t. d. á fundi í fyrradag, þar sem ég held, að flestir mjólkurframleiðendur í Rvík hafi verið saman komnir. Heyrði ég þar ekki eina rödd, sem mælti þessum l. bót. Var það einróma álit manna, að ef þessi l. kæmu til framkvæmda, þá yrði það til þess að leggja í rústir þessa atvinnugrein innan Rvíkur. Í blöðum þeim, sem næst standa hæstv. ráðh., hefir því verið haldið fram, að samkomulag hefði náðst um þetta mál fyrir einskæra lipurð hans. Mér kom á óvart að sjá þar orðið lipurð. Og dæmi það, sem ég nefndi, sýnir, hverskonar samkomulag hér er um að ræða. Hæstv. ráðh. sagði, að verðjöfnunarskatturinn væri nauðsynlegur til þess að verjast verðhruni mjólkurinnar. Ég viðurkenni, að hann geti gert gagn í því að halda verðinu uppi. Ég hefi heldur ekkert á móti því, að þeir, sem flytja mjólk til Rvíkur, komi sér saman um, með hverjum hætti þeir vilji hafa mjólkursöluna, komi sér saman um sölumiðstöð, gerilsneyðingu og annað. Ég hefi ekkert á móti því, að þeir jafni með sér verð mjólkurinnar. En það er að mínum dómi óréttlátt, að leggja þessar kvaðir á þá, sem búa innan markaðssvæðisins. Markaðurinn í Rvík miðast ekki við alla þá mjólk, sem þar er notuð, heldur mismun þess, sem neytt er og framleitt í bænum. Ég er nú ekki kunnugur ástandinu á Akureyri eða ástæðunum fyrir því, að dreifingarkostnaður er þar svo lítill. Þætti mér ekki ólíklegt, að útreikningarnir væru eitthvað skakkir, en ef svo er ekki, þá hlýtur Kaupfélag Eyfirðinga að hafa aðstöðu til þess, t. d. vegna annars atvinnurekstrar síns, að lækka þennan kostnað. Hann er svo lítill, að ég held ekki, að allt geti verið með felldu. Jafnvel formælendum málsins dettur ekki í hug, að kostnaðurinn geti komizt niður í 6 aura hér. Veit ég, að þegar þessi l. eru búin að vera nokkurn tíma í framkvæmd, þá hlæja menn að þessari áætlun hæstv. ráðh. Dreifingarkostnaður verður aldrei undir 10 aurum, ef hann fer þá niður úr 14 aurum. Hann sagði, að nýlega hefðu tveir stórframleiðendur mjólkur komið inn í mjólkursamlagið. Getur það vel verið um þá stóru, að þeir hafi gagn af að vera innan þess, en smáframleiðendur hafa svo lítinn dreifingarkostnað, að hann er ekki teljandi. Verður hann oft enginn. Til dæmis er eitt fjós í nánd við mig, og streymir þangað fólk hvarvetna að með fötur. Þetta er alveg heilbrigt ástand. Fólk fær beztu vöru, nýja og óskemmda án nokkurs kostnaðar. Ef heilbrigðiseftirlit er gott, þá er þetta fyrirkomulag óaðfinnanlegt. Og svo á að fara að leggja 160-200 þús. kr. í kostnað til þess að afnema þetta ástand. Hæstv. ráðh. sagði, að verðjöfnunarskatturinn myndi stuðla að aukinni ræktun. Ef ég hefði t. d. 8 kýr og 3 ha. ræktaðs lands, myndi ég flýta mér að koma ræktuninni upp í 8 ha., til þess að verða skattfrjáls. Þetta getur litið nógu laglega út við fyrstu sýn. Þetta kemur allt heim, ef ekki koma til greina fleiri atriði en í dæminu eru nefnd. En þegar jafnframt á að leggja á menn stórgjöld fyrir að fá að selja mjólk og gerilsneyða, þá munu fáir geta beðið þangað til þeir hafa ræktað þessa 8 ha. og eru orðnir skattfrjálsir. Hér umhverfis Rvík hafa verið ræktuð upp grýtt holt og fúamýrar, svo að nú eru þar komnir fallegustu blettir. Og nú á, fyrir einskærun þráa sumra manna, að binda enda á þessa þróun, því að sumir þeir, sem þessa ræktun hafa framkvæmt, verða settir í gjaldþrot vegna skulda, sem atvinnurekstur þeirra getur ekki lengur risið undir við þessar nýju álögur. Væri fróðlegt að vita, hvað bankarnir segðu um þetta. Ég ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þetta má. Ég heyrði, að hv. 2. þm. Eyf. kvaddi sér hljóðs. Mun hann ætla að upplýsa eitthvað um dreifingarkostnaðinn hjá Eyfirðingum, en ég býst ekki við, að þær upplýsingar hafi nein áhrif á mína skoðun. Að lokum ætla ég að láta í ljós þá ósk, að hv. landbn., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, líti með velvilja til þeirra aths., sem ég hefi gert hér, og þoki frv. í þá átt, sem ég hefi lagt til, að gert yrði.

Einar Árnason Ég ætla að segja nokkur orð út af annari ræðu hv. 1. þm. Reykv., um Kaupfélag Eyfirðinga og Mjólkursamlag Akureyrar. Það vill svo vel til, að ég hefi í vasanum skýrslur um starf Mjólkursamlagsins 1933. Af því að hv. 1. þm. Reykv. vefengir reikninga Mjólkursamlagsins og kaupfélagsins, er nauðsynlegt að gefa nokkrar skýringar, því að það kom greinilega fram, að hv.þm. veit ekki, um hvað hann er að tala. Hann kastar fram órökstuddum ummælum og tortryggir reikninga samlagsins. Mjólkursamlagið er sjálfstæð stofnun og hefir sjálfstætt reikningshald. það ber sjálft uppi allar skuldir, er á því hvíla, og greiðir af þeim vexti og afborganir. Hv. þm. kastaði fram þessum ummælum út af kostnaði þeim, sem Reykvíkingar myndu hafa af því að gerilsneyða mjólk sína og dreifa henni út til kaupenda frá sérstakri miðstöð. Gerði hann mikið úr því, hvílíkur kostnaður myndi af þessu stafa. Ég ætla því að upplýsa það, að allur kostnaður Mjólkursamlagsins 1933 varð 5,8 aurar á lítra, að meðtöldum dreifingarkostnaði út um bæinn til neytenda. En dreifingarkostnaðurinn út af fyrir sig nam 2 aurum á lítra. Samlagið lætur dreifinguna í akkorð, og fá þeir menn, sem hana annast, 2 aura á lítra, og verða þeir þá að ábyrgjast að greiða bætur fyrir flöskur, sem ekki er skilað aftur heilum. Getur það því ekki náð nokkurri átt, sem hv.þm. sagði um kostnað þann, sem verða myndi af gerilsneyðingu og dreifingu mjólkur í Rvík. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fara mjög út í ræðu hv.þm. En orð hans um Mjólkursamlag Akureyrar eru sýnishorn af því, hversu ábyggilegt það er yfirleitt, sem hann ber fram í þessu máli. Hv. þm. er ákaflega ófróður um þessi mál, - og hvernig ætti annað að geta verið um mann, sem aldrei hefir komið nærri þessum hlutum? Þessi mál eru flóknari en svo, að um þau sé hægt að dæma af engri þekkingu. En frv. það, sem hér liggur fyrir, er eina lausnin á þeim, sem um er að ræða. Ég segi ekki, að ekki megi breyta því til bóta í einstökum atriðum, en aðalstefna þess er áreiðanlega rétt.

Magnús Jónsson Ég neyðist til að bera af mér sakir þær, sem hæstv. forseti bar á mig. Hann sagði, að ég hefði efazt um, að reikningar Kaupfélags Eyfirðinga og Mjólkursamlags Akureyrar væru réttir. Þetta er ekki rétt. Ég tók það fram, að ég vissi ekki, hvernig stæði á hinum lága dreifingarkostnaði þarna fyrir norðan. Ég sagði, að mér þætti sennilegt, að aðrar aðstæður væru þar, sem lækkuðu þennan kostnað, að þar væru notaðir aðrir starfskraftar til að vinna þetta verk. Ég þekki t. d. kaupfélagsstjórann þar, sem er slyngur maður að stjórna stórum fyrirtækjum. Þykir mér líklegt, að hann geti hagnýtt ýmsa krafta, er geri honum fært að minnka rekstrarkostnaðinn. - Mér þótti það hæpin ályktun hjá hv.þm., að þetta sýndi, að allar mínar upplýsingar væru óábyggilegar. Þær voru alveg réttur, það sem þær náðu. Hv. þm. gaf nokkrar tölur viðvíkjandi dreifingarkostnaðinum. Sagði hann vera 2 aura á lítra, af því að dreifingin væri unnin í akkorði. En mér þætti þá gaman að vita, hvað þeir menn, sem þetta vinna, græða á verkinu. Ég gæti t. d. fengið byggt hús á ódýran hátt, of það væri gert í akkorði, sem væri lægra en byggingarkostnaðurinn. Annars liggur í augum uppi, að þetta má skipuleggja á ódýrari hátt á Akureyri, sem er 10 sinnum minni bær en Rvík. Þessi kostnaður hlýtur að aukast með stærð bæjarins. Þó þykir mér gerilsneyðingar- og dreifingarkostnaðurinn á Akureyri, alls 5,8 aurar, óeðlilega lítill. Ég hefi heyrt, að af 14 aura heildarkostnaði hjá Mjólkurfélaginu fari 5 aurar í gerilsneyðingu. Má vera, að á Akureyri séu notaðar ófullkomnari aðferðir við gerilsneyðinguna. Öðruvísi get ég ekki skýrt þetta. Þá spurði hv.þm., hvernig ég gæti haft vit á þessum málum, sem aldrei hefði framleitt mjólk. Ég verð að kalla þetta hina heilögu einfeldni sjálfa. Hvernig eiga þá þm. yfirleitt að taka afstöðu til mála? - Ég hefi fyrir mitt leyti fengið upplýsingar hjá þeim mönnum, sem mjólkina framleiða, hefi t. d. nýlega setið margar klst. á fundi með þeim. Ég verð að taka þesskonar afstöðu til 9/10 af þeim málum, sem fjallað er um á Alþingi, og slíkt hið sama verða þm. yfirleitt að gera. Þingmannshæfileikinn fer eftir því, hve laginn maður er að afla sér upplýsinga og raða þeim niður. Og þessar upplýsingar mínar munu verða staðfestar af þeim, sem hér eiga hlut að máli. Út frá hugsanagangi hv.þm. mætti t. d. segja: Hvernig ætti hann að hafa vit á mjólkurframleiðslu kringum Reykjavík, þar sem hann hefir aldrei fengizt við hana? Akureyringar fá að vísu gerilsneyðingu og dreifingu mjólkurinnar fyrir lítið verð, en betra væri þó að fá hana beint frá spenanum. Betra væri að fá hana að kostnaðarlausu en jafnvel fyrir 5,8 aura. Um afleiðingu þessara l. segi ég hið sama og Höffding heitinn prófessor, þegar hann var spurður, hvort hann héldi, að vér lifðum eftir dauðann. Hann svaraði þessum orðum: „Við fáum að sjá það, þegar þar að kemur“.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég vil leyfa mér að svara hv. 1. þm. Reykv. viðvíkjandi ummælum hans um handjárn og ófrelsi í Framsfl. - Ég hefi nú verið lengi í bæjarstj. Rvíkur, og gæti ég því nefnt dæmi um starfsaðferð Sjálfstfl. Það er lagður fram listi viðvíkjandi því, hvernig ráða eigi málum til lykta. Fulltrúum flokksins er síðan skipað að greiða atkv. í samræmi við það, sem á listanum stendur. Þessi starfsaðferð er staðreynd. Nokkur mál hafa verið afgr. í þinginu á svipaðan hátt. Sem dæmi má nefna, að hv. 1. þm. Skagf. ætlaði að drepa frv. um tóbakseinkasöluna með því að sitja hjá. Þannig hefir jafnan verið farið að í þessum flokki, þegar hagsmunirnir eru í veði. Það er ekkert við því að segja, þótt menn standi saman um hugsjónir, sem þeir berjast fyrir. Aftur á móti er öðru máli að gegna, þegar á aðra hönd eru hagsmunir Rvíkur, en á hina hagsmunir sveitanna. Í gær sagði sami hv.þm., að hann væri fylgjandi kjötsölumálinu. En aftur á móti ræðst málgagn flokksins á kjötsölulögin. Þetta sýnir mæta vel, hverju bændur ráða í þessum flokki. Þannig er þetta alltaf, þegar hagsmunir framleiðenda eru í tafli, eða annara, sem ekki verða ofan á. Það er þýðingarlaust að nefna bannlögin í þessu sambandi. Þau eru sérstakt mál, sem samkv. minni skoðun ber að líta í öðru ljósi heldur en mál eins og kjötsölumálið. Bannmálið er eitt af þeim málum, sem ekki eru flokksmál. Hv. þm. minntist á þá óánægju, sem hann kvað ríkja meðal mjólkurframleiðenda í Rvík. Hann sagði ennfremur, að það væri ekki rétt, að samkomulag hefði náðst um þetta mál. Ég vil segja, að þetta frv. var fyrst gert í samræmi við frv. það, sem hv.þm. G.-K. bar fram hér í þinginu í fyrra. Það gekk út á, að lagður yrði verðjöfnunarskattur á alla mjólk. Þegar frv. kom fram, mótmæltu mjólkurframleiðendur í Rvík og nágrenni þessu verðjöfnunargjaldi. Ég átti tal við félag þeirra, og það skrifaði mér bréf. Í því bréfi kemur fram eindregin andstaða mjólkurframleiðenda félagsins við verðjöfnunarskattinn. Fáum dögum síðar barst mér annað bréf í mótmælaskyni frá mjólkurframleiðendum í lögsagnarumdæmi Rvíkur. Þar er mótmælt aðferð þeirri á skattálagningu, sem fólgin er í frv. því, sem hv.þm. G.-K. bar fram á þinginu 1933 og ætlazt var til, að borið yrði fram á þessu þingi. Þeir gengu því að samningum með því skilyrði, að skattinum skyldi létt af þeim, ef látinn yrði 1 ha. fyrir hverja kú. Síðan er jafnvel byrjað á að losa framleiðendur við að selja mjólkina gegnum eina sölumiðstöð. Vitanlega vilja mjólkurframleiðendur vera lausir við það líka. Til þess var fundur sá haldinn, sem hv. 1. þm. Reykv. sagðist hafa verið á. Hann var haldinn til þess að halda áfram „agitation“. Það er örðugleikum bundið að benda á, hvernig skipulagning mjólkursölunnar hér í Rvík og nágrenni skuli vera. Ef framlengd verður undanþága frá skatti, verður að selja í gegnum sölumiðstöð. Afleiðingin verður sú, að ómögulegt er að „kontrollera“ mjólkursölu úr lögsagnarumdæmi Rvíkur. Af því leiðir aftur samkeppni milli einstakra mjólkurframleiðenda. Þeir hafa því enga tryggingu fyrir að geta sent mjólkina á markaðinn hér í Rvík. Svo þegar farið væri að framkvæma þau mjólkursölulög, sem samþ. voru á þingi árið 1933, þá gætu ýmsir mjólkurframleiðendur í nágrenni Rvíkur ekki selt sína mjólk. Þeir yrðu þess vegna að semja við Mjólkurfélagið um að taka afgangana. Ég vil benda hv. 1. þm. Reykv. á það, að ef þessi aðferð yrði tekin upp, þá gæti hún leitt til mjólkurstríðs. Það er engin trygging fyrir því, að mjólkin komist á markaðinn sem neyzlumjólk, því að það er ekkert skipulag á mjólkursölunni. En mjólkurstríð er bæði til tjóns fyrir framleiðendur og neytendur. Skipulagning á mjólkursölubúðum er nauðsynleg, því að kostnaðurinn við umsetningu mjólkurinnar er meiri en góðu hófi gegnir. En það er sjálfsagt ekki ætlun hv. 1. þm. Reykv., að undanskilja eigi mjólkurframleiðendur hér í lögsagnarumdæmi Rvíkur frá því að selja mjólk í gegnum eina mjólkursölumiðstöð og greiða skatt og láta svo þar við sitja fyrir mjólkursöluna. Það verður ekki séð, hvernig á að koma því fyrir. Það er ekki um aðra leið að ræða en annaðhvort þá, að mjólkurskattur sé lagður á framleiðendur hér, eða ein sölumiðstöð. Í þessu sambandi get ég minnzt á það, að í Englandi var valin sú leiðin að selja mjólkina gegnum sölumiðstöð. Þar er fyrirkomulag, sem hv.l.þm. Reykv. kallar miðaldafyrirkomulag. Á Englandi og Wales er landinu skipt í 11 verðjöfnunarsvæði, eins og hér, Sautján manna nefnd hefir alla umsjón með málinu. En lengra var ekki gengið, því að neyzlumjólk var ekki nægilega mikil til þess, að hægt væri að leggja nógu mikinn verðjöfnunarskatt á hana sem uppbót á vinnslumjólkina. Ákveðið var að verja 78 millj. kr. til þess að greiða verðuppbót á vinnslumjólk. Þetta á að taka aftur eftir tvö ár, þegar þeir eru lausir við samning um kaup á osti og smjöri frá útlöndum, sem fellur úr gildi 1936. Þeir verja 22 millj. kr. til þess að „agitera“ fyrir aukinni mjólkurneyzlu þar í landi. Augljóst er, eins og ég hefi sagt áður, að sú leið verður tryggust, að grípa til lögþvingaðrar skipunar, eins og gera á í mjólkurmálinu. Við verðum neyddir til þess að gera þetta fyrir framleiðendur. Þetta fyrirkomulag með 80 sölubúðum hefir geysilegan kostnað í för með sér, svo að verðið á mjólkurlítra kemst upp í 40-42 aura. Slíkt fyrirkomulag er með öllu óviðunanlegt.

Magnús Guðmundsson Hæstv. forsrh. er að eggja menn á og egna til þess að tala um þetta mál samtímis því, að hann óskar eftir, að umr. verði ekki lengdar. Ég skil ekki, hvaða rétt hæstv.forsrh. hefir til að velta sér yfir stjórnarandstæðinga svo að segja í hverju einasta máli. Ég álít nóg, að hann deili á þann, sem hann á í höggi við í þann og þann svipinn. Ég furða mig á því, að hann skuli undrast það, að ekki séu allir sammála um öll mál í Sjálfstfl. Ég býst við, að hæstv.forsrh. sé kunnugt um það, að samkv. fyrirmælum stjskr. eigi þingmenn að greiða atkv. eftir sannfæringu sinni. Þessi ákvæði hefir Sjálfstfl. í heiðri og mundi ekki vilja nota andleg handjárn á sína þm., þó að hann ætti kost á. En af því að sjálfstæðismenn fylgja sinni sannfæringu, þá heldur hæstv.forsrh., ef marka má orð hans, sem ég fyrir mitt leyti geri ekki, að Sjálfstfl. sé að leysast upp vegna innbyrðis ósamþykkis. En þetta er fjarri sanni, og mun hæstv.forsrh. fá fullar sannanir fyrir því. Annars er það gamalt herbragð framsóknarmanna að halda því fram, að flokkur sjálfstæðismanna sé klofinn, en við allar kosningar kemur það í ljós, að þessi flokkur er langsterkastur allra flokka í landinu, og hann hefir ekki klofnað enn. Klofningur í flokknum hefir yfirleitt aldrei komið til mála nema hjá andstæðingum, sem af andlegum vesaldómi sínum skilja það ekki, að sjálfstæðismenn eru frjálsir um skoðun sína. Ég skil orð hæstv.forsrh. þannig, að hann lofi, að þegar samsala mjólkur sé komin í kring, þá falli ekki meiri kostnaður á mjólkurlítrann frá fjósi framleiðandans til húss neytandans en 8 aur. Er þá að bíða og sjá, hverjar efndirnar verða.

Þorsteinn Briem Ég saknaði þess í grg. frv., að því fylgir ekki óbreytt frv. það, sem afurðasölunefnd bjó til og sendi ráðuneytinu. Mér skilst, að hæstv.forsrh. muni hafa gert breyt. á því. Mér þætti æskilegt að fá upplýsingar um, í hverju þær breyt. eru fólgnar. Ég vil beina þeirri ósk til hæstv.forsrh., að hann láti n. þetta frv. í té.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Hv. 10. landsk. fór fram á það, að ég léti frv. fara í hendur n. Það er hægt að verða við þeirri ósk. Ég vil taka fram, að þetta frv. er að efninu til að mestu leyti það sama, nema að því er snertir skipun n. Þegar reynt hefir verið að ná samkomulagi um þetta mál, hafa nm. verið látnir vita um það. Frv. er ekki lagt fram eins og það kom frá n. Það er samið í flýti, og er það ekki að öllu leyti í frv.formi sökum þess. Af þessari ástæðu hefi ég fengið málið fært í frv. í formi, sem viðunandi þótti.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég hygg, að ekki sé svo mjög um það deilt eins og nú standa sakir um verzlunarhorfur landsins út á við, að full þörf sé á að hafa hönd í bagga með því, hverjar vörur flytjist til landsins og hvernig þeim gjaldeyri er varið sem landsmenn hafa yfir að ráða. Ég hygg það sé í rauninni orðið ágreiningslaust mál, að þegar svo er komið fyrir einhverju landi, að erlendur gjaldeyrir hrekkur lítt fyrir því, sem kaupa þarf og eftirspurn er eftir innanlands, þá þurfi að viðhafa sterk tök, til þess að ekki verði keyptar inn meiri vörur en gjaldeyrir er til fyrir. Því að þó að það geti gengið um stund, að meira flytjist inn en hægt er að greiða á sama tíma, með því að stofna til skulda erlendis, þá er það vitanlegt öllum, sem hugsa af alvöru, að það getur ekki til lengdar gengið og brátt muni að koma, að ekki sé hægt að halda lengra á þeirri braut. Undanfarið hafa verið gerðar nokkrar takmarkanir í þessu efni, sem hafa átt að miða að því, að gjaldeyrir landsmanna gengi til þeirra vörukaupa, sem nauðsynlegust eru, og ekki væri keypt meira en það, sem hægt er að greiða nokkurn veginn með gjaldeyri þeim, sem til fellur á hverju ári. Nú hefir það hinsvegar sýnt sig, að þetta hefir ekki að fullu tekizt, þrátt fyrir góða viðleitni, sem höfð hefir verið í frammi um þetta síðustu tvö árin. Að einhverju leyti er þetta því að kenna, að fyrirmælin, sem starfað er eftir, eru ófullkomin, en hitt veldur og miklu, að undanfarið hefir ríkt meiri bjartsýni en ástæða var til hjá þeim, sem með þessi mál hafa farið. Þetta sást, þegar málin skýrðust betur í reyndinni. Ýmsir menn hafa t. d. alls ekki gert ráð fyrir slíkum takmörkunum, sem hafa orðið á sölu þeirra vara, sem utanríkisverzlunin byggist mest á, nefnilega sjávarafurðanna, og framkvæmt margt með meiri bjartsýni en reynslan gat staðfest. Eins og ég gat um í framsöguræðu með fjárlagafrv., þá er útlitið svo ískyggilegt, að litlar líkur eru til, að verzlun verði hagstæð á þessu ári, og engar líkur til, að greiðslujöfnuður verði hagstæður. Það er fyrirsjáanlegt, að við nú eins og 1933 söfnum skuldum við útlönd fyrir vörukaup umfram það, sem við getum greitt. Þetta ástand er vitanlega svo ískyggilegt, að það getur ekki staðizt til lengdar; á því verður að ráða bót. Og ég get ekki séð, að það sé nokkur önnur leið til þess en sú, að þeim, sem fara með stjórn þessara mála, sé gefin betri aðstaða en nú til að ráða fyrir um, hve mikið flutt sé af vörum í landið og hverjar vörur séu fluttar. Ég vil taka alveg sérstaklega fram í þessu sambandi, að það er ekki nægilegt - eins og sumir halda fram - að hafa aðeins eftirlit með því, að ekki sé of mikið látið út af erlendum gjaldeyri. Það er ekki nóg, að erlendur gjaldeyrir sé nógur á einhverjum tíma til að borga allar vörur, sem eftir er spurt. Hitt verður að fylgja, að sá gjaldeyrir, sem til er, fari til að kaupa það nauðsynlegasta, en hitt sitji á hakanum, sem þjóðin getur án verið. Nú mun kannske einhver skjóta hér fram, að ekki sé þörf á ströngum reglum, vegna þess að kaupgetan innanlands muni takmarka kaup á þeim vörum, sem telja verður, að landsmenn í heild geti án verið. En þessu er ekki svo varið. Og ástæðan er mjög einföld. Kaupgeta getur verið til hjá einstaklingum þjóðarinnar til að kaupa vissar vörur, þó að kaupgeta þjóðarinnar í heild sé svo rýr, að hún geti ekki keypt þær sömu vörur til landsins, ef fullnægja á öllum eðlilegum þörfum landsmanna fyrst. Vegna misskiptingar á kaupgetu innanlands er ómögulegt að láta kaupgetu innanlands takmarka innflutning fyrir þjóðina. Alstaðar þar, sem gjaldeyrisskortur er, er gripið til þessara ráðstafana. Ekki einungis að gæta þess að stofna ekki til skulda í útlöndum vegna vörukaupa, heldur líka hins, að keyptar séu þær vörur, sem mest þörfin er á. Mér finnst satt að segja, að um þetta atriði ættu allir að geta orðið sammála, að það verði að stilla innflutningi landsins í hóf og miða við það, sem hægt er að borga, og það sé ómögulegt að láta kaupgetu einstaklinga takmarka innflutninginn. Er þá að minni hyggju aðeins ein leið úr þessu, en það er að gera þær ráðstafanir, sem þarf, til þess að innkaup þjóðarinnar verði eins og þörf heildarinnar krefur. Þetta frv. fer nú fram á ýmsar leiðréttingar á þeim fyrirmælum, sem nú gilda. Ríkisstj. er heimiluð íhlutun um innflutning allra vara til landsins, en í 1. frá marz sl. er aðeins heimild um vissar vörur, en ekki um almenna íhlutun né eftirlit. Eftir því, sem ég hefi komizt næst hjá þeim mönnum, sem fara með þessi mál, þá er þessi breyt. alveg nauðsynleg. M. a., vegna þess, að sé takmarkaður innflutningur vissra vara, er hætt við, að innflytjendur grípi til annara tegunda, sem ekki eru takmörkunum háðar. Þannig safnast þá óeðlilegar birgðir varnings og eyða gjaldeyrinum, en verða sjálfar óþarfar að því leyti, sem þær eru umfram nauðsyn. En breytingin er í því fólgin, að það er afnumin undanþága í gildandi fyrirmælum um þetta efni, nefnilega að fyrirtæki, sem hafa yfir erlendum gjaldeyri að ráða, geti notað hann án íhlutunar þeirra, sem þessum málum eiga að ráða. Þessi undanþága, sem er ákaflega víðtæk, er orðuð þannig í löggjöfinni, með leyfi hæstv. forseta: „Ef eigandi hans (þ. e. erl. gjaldeyris) færir sönnur á, að hann þurfi að nota gjaldeyrinn til að borga nauðsynjavörur til atvinnurekstrar síns eða nauðsynleg tæki til hans á næstu sex mánuðum, eða þurfi að nota hann til fullnægingar skuldbindingum, sem hann hefir tekið á sig vegna atvinnurekstrar síns, nema nefndin tryggi honum yfirfærslu í því skyni allt að jafnmiklum gjaldeyri þegar hann þarf með“. Það er öllum ljóst, að þessi undanþága getur verkað þannig, að menn geta selt ísl. afurðir og keypt inn fyrir andvirðið vörur, sem annars eru háðar leyfisveitingum, en verða óþarfar vegna þess, að of mikið er innflutt. Þannig hefir þetta ákvæði verið skýrt. Náttúrlega mætti fyrirbyggja þessa notkun gjaldeyrisins með því að samþ. aðeins það, að allur vöruinnflutningur sé háður leyfum. En það er annað, sem gerir það að verkum, að þessu þarf að breyta; því að í skjóli þessa er hægt að ráðstafa nokkrum hluta gjaldeyrisins án íhlutunar og misnota hann. Ég fer ekki frekar út í þetta að sinni, en vænti þess, að hv.þdm. sé ljóst, að víðtækar undanþágur með erlendan gjaldeyri utan við gjaldeyrisnefnd gefa möguleika til allskonar undanbragða, ef því er að skipta. Það hefir t. d. borið nokkuð á því, að þeir, sem hafa haft erlendan gjaldeyri undir höndum vegna sölu á vörum, hafi látið hann af hendi til annara. Þannig verður óeðlileg verzlun með erl. gjaldeyri, sem gjaldeyrisnefnd getur ekki haft eftirlit með Þess vegna er sú leiðrétting, sem lögð er nú til, alveg nauðsynleg, svo framarlega að menn vilji hafa tök á þessum málum. En það er óhugsandi að láta eftirspurnin, innanlands ráða innflutningnum, eins og ég hefi sýnt fram á, og þá get ég ekki séð aðra leið til öruggs eftirlits með gjaldeyrisverzluninni og því, hvaða vörur séu fluttar til landsins, fyrst þær nauðsynlegu, en síðan óþarfar vörur, ef gjaldeyrir er fyrir þær og eftirspurn er eftir þeim á annað borð.

Magnús Jónsson Ég get að einu leyti verið sammála þessu frv. Það er að því leyti, að samkv. því og bráðabirgðalögum frá 8. marz s. l. má telja, að hin víðtæku innflutningshöft séu framkvæmd löglega. Ég hefi alltaf haldið því fram og fengið það viðurkennt, að meðan innflutningshöftin voru byggð á l. frá 1920, voru þau ólögleg. Þau lög heimila aðeins að takmarka innflutning á óþörfum varningi eftir skýringu fjhn. En eftir þessum lögum hefir svo stj. tekið sér heimild til að takmarka innflutning á öllum mögulegum varningi. Það verður að teljast framför hjá stj., að nú játar hún þó, að innflutningshöftin verði að styðjast við lög. Hinsvegar skal ég taka það fram, að skoðun mín á málinu hefir hvergi haggazt. Ég er sannfærður um, að þessi höft eru þjóðinni ekki til þess gagns, sem formælendur þeirra álíta, að þau séu. Ég er nú á undanförnum þingum í sambandi við þetta mál búinn að endurtaka við margvíslegar umr. þau veigamiklu rök, sem tala á móti höftunum. Ég hefi játað, að höft eins og þessi gætu gert gagn í svip, ef það kæmi fyrir, að snögglega steðjaði að okkur gjaldeyrisskortur. Þá væri hægt með höftum að neyða verzlanirnar til þess að hætta í bili innkaupum, meðan þær væru að selja þær birgðir, sem fyrir eru í landinu, m. ö. o. eyða varasjóðnum, en áhrifunum er lokið jafnskjótt og varasjóðurinn er tæmdur. Þá velur kaupgetan sér aðrar leiðir, og útkoman verður hin sama eins og engin innflutningshöft hefðu verið. Óhagstæður greiðslujöfnuður er mein, og til þess að lækna hann, þarf að fara sömu leið og gera þarf um öll mein, - það þarf að þekkja ástæðurnar fyrir þeim. Það þýðir ekki að stífla á, á sandi, hún rífur bara stífluna, eða fær sér útrás annarsstaðar. Óhagstæður greiðslujöfnuður stafar æfinlega at sömu orsök, þeirri, að þjóðin lifir um efni fram, sem kemur af því, að innlenda kaupgetan er að einhverju leyti fölsk. Kaupgetan leitar sér útrásar, og afleiðingin verður sú, að það er keypt meira á erlendum markaði heldur en seldar vörur hrökkva fyrir. Á þessu meini er til aðeins ein lækning, og hún er sú, að minnka kaupgetu almennings. Það getur stundum verið dálítið harkaleg aðferð, má kannske kalla það „hrossalækningu“, en það er þó eina ráðið, sem að gagni kemur. Áður en menn skildu þetta viðskiptalögmál, urðu afleiðingarnar af falskri kaupgetu þær, að peningar viðkomandi lands féllu í verði. Áður en bankaviðskipti hófust lýsti það sér í því, að kóngar og þjóðhöfðingjar þeirra, sem áttu hina verðrýru peninga, blönduðu peningana með ódýrari málmi; menn muna eftir rauðleitu peningunum frá þeim tíma. Eftir að bankaviðskipti hófust, þá var tekin upp önnur aðferð til þess að minnka kaupgetuna, - peningarnir voru felldir í verði. Það er ekki langt síðan pund sterling, mark, franki, peseta og líra giltu hið sama, en þegar peningarnir rýrnuðu í verði kom mismunurinn fram. Meðan frjáls viðskipti voru í algleymingi, framkvæmdu bankarnir þessa lækningu á þann hátt, að hækka og lækka vexti. Við hækkunina kom að sönnu kyrkingur í viðskiptin, peningar í umferð minnkuðu og kaupgeta fólksins minnkaði, en allt lagaðist. Ég skal ekki neita því, að þetta sé hálfgerð „hrossalækning“, en þarna var áreiðanleg bót ráðin á meininu. Þar, sem innflutningshöft hafa verið reynd til þess að bæta óhagstæðan greiðslujöfnuð, hafa komið fram ákaflegar misfellur á viðskiptalífinu. Stærsta misfellan er sú, að stórkostleg dýríð hefir skapazt í því landi. Þetta frv. sýnir endamark haftastefnunnar. Það er byrjað á því, að banna ónauðsynlegar vörur, aðallega glingur og barnagull og þess háttar. En reynslan hefir sýnt, að það gerði lítið gagn. Peningarnir eru látnir fyrir aðrar vörur. Svo eru fleiri vörur bannaðar, en peningarnir flýja á þær vörutegundir, sem ekki eru bannaðar. Svo kemur endamark haftastefnunnar, að banna allar vörur, setja allt undir lás. Það er tilgangur þessa frv. Ef það á virkilega að lánast að loka alveg fyrir innflutning vara, þá verður að setja alvalda nefnd, sem hefir vald og getu til þess að banna hvað sem henni sýnist. Ég hefði gaman af að sjá, hvernig það tekst. Ég er ekki í neinum vafa um það, hver afleiðingin verður. Hún verður sú, að allar vörur stíga óheyrilega í verði, kaupgetan yrði lokuð inni og allt hækkar. Vaxandi dýrtíð vegna innilokaðrar kaupgetu, en það er ekkert annað en grímuklætt gengisfall peninganna. Nú þarf engu að spá um afdrif þessa frv. Þessi lög verða knúin fram af meiri hl. Alþingis, en þau ná ekki þeim tilgangi, sem ég var nú að lýsa. Þó hæstv. fjmrh. þykist ætla að loka öllum dyrum, þá bara tekst honum það ekki. Það standa einar dyr alveg galopnar. Það eru þær dyr, sem aðrar þjóðir neyða okkur til að láta stunda opnar. Við erum sem sagt ekki einir í veröldinni. Við verðum að selja öðrum þjóðum okkar vörur, og þær þjóðir, sem kaupa af okkur, þær heimta að fá að selja okkur sínar vörur. Við erum ekki sjálfstæðir gagnvart öðrum þjóðum í viðskiptamálum; við verðum að neyðast til að semja við þær. Ég veit ekki betur en að Spánverjar hafi nú sett okkur stólinn fyrir dyrnar. Og hvar erum við settir, ef þeir neita að kaupa okkar vörur, nema við kaupum af þeim þeirra vörur? Og sú krafa þeirra mun ekki eingöngu vera miðuð við þeirra framleiðsluvörur. Ég veit ekki betur en að Spánverjar geti útvegað okkur allar tegundir á vörum, en það, sem við höfum upp úr því að kaupa af þeim, er það, að við fáum að borga drjúgum meiri gjaldeyri fyrir þær þar en annarsstaðar. Hér standa opnar dyr til þess að flytja inn allar vörur, en þær vörur verða bara óhentugri og dýrari en þær yrðu að öðrum kosti. Við skulum taka t. d. bifreiðar. Mér er kunnugt um, að bifreiðar hafa verið fluttar inn frá Suðurlöndum, en þær munu bara vera dýrari en þær eru í frjálsri verzlun. Ég er ákaflega hræddur um, að þessi nýju höft, framkvæmd af þessu dýra skrifstofubákni, hafi þær einu afleiðingar, að vörur verði dýrari og að við fáum ekki aðeins hlutfallslega minni vörur fyrir okkar gjaldeyri, sem kostnaðinum nemur og þær verða keyptar dýrari á erlendum markaði, heldur miklu meira en hlutfallslega dýrari. Hæstv. ráðh. svaraði andmælum mínum við 1. umr. fjárl. á þá leið, að aukin útgjöld á fjárl. hefðu engin áhrif á greiðslujöfnuðinn. Þetta sýnir mjög ljóst vanþekkingu hans á því, hvað það er, sem veldur óhagstæðum greiðslujöfnuði. Hæstv. ráðh. ætti að vita slík undirstöðuatriði í viðskiptamálum, að þeir peningar, sem komast í hendur þjóðarinnar fyrir aukin útgjöld ríkissjóðs, breytast í kröfu á erlendan gjaldeyri. Þessir peningar verða notaðir til þess að kaupa vörur hjá kaupmönnum og heildsölum. Mjög há gjöld ríkisins verða til þess að auka kaupgetuna í landinu og kalla á meiri innflutning á vörum. Þau fjárlög, sem hæstv. ráðh. ber nú fram, fara því algerlega í bága við tilraunir hans í þá átt að gera greiðslujöfnuðinn hagstæðan.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil vera fyrirspurn til hæstv. fjmrh. um það, hvort hann getur ekki hugsað sér aðra leið um útnefningu nefndarinnar en þá, sem frv. leggur til að farin sé. Ég hefi orðið var við það, að útgerðarmönnum, sem búa í fjarlægð frá Rvík, hefir oft verið neitað um gjaldeyrisleyfi til kaupa á brýnustu nauðsynjum til síns atvinnurekstrar. Ég er ekki í efa um það, að þetta, sem ég hefi nú sagt, á við um fleiri menn utan Rvíkur en útgerðarmenn. Ég tel hagsmunum útgerðarmanna ekki fyllilega borgið í höndum þessarar n., sem á að hafa algerlega vald yfir erlendum gjaldeyri, nema með því að hafa mann frá útgerðarmönnum í henni.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég vildi segja nokkur orð út af ræðu hv. 1. þm. Reykv. Þessi hv.þm. sá engin ráð til þess að ná hagstæðum greiðslujöfnuði í viðskiptum við útlönd nema gegnum lækkaða kaupgetu í landinu. Ég skal taka undir það með honum, að það sé alger „hrossalækning“, sem ég mun hreint ekki fallast á. Eftir hans kenningu á, þegar greiðslujöfnuður er óhagstæður, að varast að dreifa kaupgetunni innanlands, af því að það geti haft ill áhrif á greiðslujöfnuðinn. Þetta nálgast að vera kenningar um það, að það eigi að halda verulegum hluta þjóðarinnar í sveltu. Það minnsta, sem sagt verður um þessa aðferð, er það, að hún sé mjög ranglát. Ég ætlast til, að hlutverk gjaldeyrisn. sé í stuttu máli það, að beina hæfilega miklu af kaupgetu þjóðarinnar að útlendum vörum og hæfilegum hluta hennar að innlendum markaðsvörum. Ef við höfum skynsamleg innflutningshöft og gjaldeyrisverzlun, þá þýðir það það, að kaupgetunni er hæfilega skipt milli erlendra og innlendra vara. Ef kaupgetan vex, þá verður meira keypt af erlendri vöru, og einnig þeim vörutegundum, sem framleiddar eru í landinu. Kenningar hv.þm. um það, hvernig eigi að ná hagstæðum greiðslujöfnuði við útlönd, eru mjög gamaldags. Hann segir, að það megi ekki auka fjárframlög til verklegra framkvæmda, af því það leiði til aukinnar eftirspurnar um erlendar vörur. Þetta þýðir, að það eigi að svelta þá, sem njóta mundu atvinnu við þær verklegu framkvæmdir, svo þeir geti ekki spurt eftir þeim nauðsynjum, sem þeir þarfnast. Ég segi, að þetta sé ekki hin rétt leið, heldur eigi að reyna að sjá um það, að kaupgetan í landinu verði almennari. Síðan eigi að beina kaupgetunni í hæfilegum hlutföllum að erlendum og innlendum markaði. Mér finnst alveg ómögulegt að halda greiðslujöfnuðinum í lagi með því að láta kaupgetuna ráða, vegna þess hve hún er misjöfn hjá borgurunum. Þeir, sem hafa mikla kaupgetu, t. d. 30 þús. kr., þeir spyrja um margt það, sem ekki er hægt að kaupa þegar greiðslujöfnuður er óhagstæður, af því þjóðin þarfnast annara hluta, sem eru nauðsynlegri; þessvegna er ekki hægt að láta kaupgetuna ráða. Það er alls ekki hægt að vinna það til, til þess að takmarka innflutning á vörum frá útlöndum, að halda mönnum í sveltu. Auk þess má benda á, að það brýtur algerlega í bág við þær kenningar, sem allir viðurkenna að séu réttar, að það, sem það opinbera á að gera eins og nú standa sakir, er að reyna að auka atvinnuna í landinu með auknum framkvæmdum, eftir því sem tekjumöguleikur ríkissjóðs leyfa, og að hafa jafnhliða svo miklar gætur á verzluninni við útlönd, að þetta komi ekki að sök. Þá myndast kaupgeta til þess að kaupa vörur, sem framleiddar eru í landinu sjálfu. En með leið hv. 1. þm. Reykv. á að halda kaupgetu manna svo niðri, að flestir hafi ekki nema sæmilega til hnífs og skeiðar. Hvað viðvíkur því atriði, að innflutningshöftin auki dýrtíðina í landinu, þá má vel vera, að eitthvað sé til í því, ef engar ráðstafanir eru gerðar því til varnar. Ef t. d. minna flyzt inn af vöru frá útlöndum en kaupgeta mann, segir, að hægt sé að kaupa, þá er hugsanlegt, að það lúti lögmálinu um framboð og eftirspurn og hækki vöruverðið. En það eru til úrræði að því er þetta snertir, og það er að hafa neytendafélög og taka vöruna í gegnum þau. Með því móti er hægt að vernda sig gegn öllu okri, sem hugsanlegt er að fram gæti komið. Viðvíkjandi því, að við getum ekki fyllilega ráðið yfir því, hvað, vörur við flytjum til landsins, þá er það rétt hjá hv.þm., að það hefir komið fram í viðskiptum okkar við Spán, en sú undanþága, sem þar var gerð, er engin röksemd á móti því, að við eigum að haga þessum málum þannig, að við ráðum sem bezt við innflutninginn, eins og allar ástæður frekast leyfa. Það er engin röksemd fyrir því, að það eigi að brjóta múrinn niður, þó að skarð hafi verið brotið í hann. Það er misskilningur hjá hv.þm., ef ég hefi skilið hann rétt og það hefir verið meining hans að halda því fram, að þessi krafa Spánverja um rýmkun innflutningshaftanna sé til orðin vegna þessara innflutningshamla, því að þær kröfur, sem þessi þjóð gerir til sinna viðskiptaþjóða, eru alls ekki sprottnar af innflutningshömlum, heldur vegna þeirrar viðskiptapólitíkur, sem þessi þjóð telur sér nauðsynlegt að reka. Ég býst ekki við að taka til máls aftur nema sérstök nauðsyn beri til, því að ég vil flýta fyrir, að þetta mál komist í nefnd. Út af því, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði um skipun n., skal ég athuga það, hvort hugsanlegt er að breyta nefndarskipuninni, en þó hygg ég, að ekki sé hægt að skipa n. á þann hátt, sem hv.þm. talaði um, en það getur verið athugandi, og býst ég við, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, taki til athugunar einstök atriði þess.

Magnús Jónsson Ég skal ekki lengja mikið þessar umr. Mér fannst helzt á hæstv. ráðh., svona með leyfi að segja, að hann botnaði heldur lítið í þessu máli öllu saman. Hann var eitthvað að tala um það, að innflutninghöftin væru til þess að jafna kaupgetuna innanlands. Hann sagði, að sumir hefðu hana mikla og vildu kaupa dýra vöru, sem aðrir gætu ekki keypt, en með höftunum væri kaupgetan jöfnuð. En það er viðurkennt, að innflutningshöftin vinna ekki að þessu. Vegna þessara hafta verða menn að vera án vörunnar, eða að kaupa aðra vöru en þeir helzt vildu kaupa. Það er enginn kostur út af fyrir sig. En nú skilst mér, að eigi að snúa málinu við og að menn megi ekki kaupa frá þeim löndum, sem hentugast er að kaupa, heldur bara frá þeim löndum, sem er óhentugra að kaupa. Spánverjar hafa ekki heimtað annað en það, að þær hömlur, sem við setjum á vöruinnflutning, væru ekki látnar gilda gagnvart þeim. Ef innflutningshömlurnar væru ekki, þá mundu þeir ekki gera neinar kröfur um, að við keyptum af þeim, og væri mönnum þá frjálst að kaupa á hentugasta markaði, en hinsvegar er Spánverjum hjálpað mikið til þess að koma sínum vörum út, ef mönnum er bannað að verzla, við aðrar þjóðir. Ég sé ekki, að það hafist annað upp úr þessu en að menn verði að kaupa vöruna miklu dýrari frá Spáni heldur en ef þeir keyptu hana beint. Segjum t. d., að menn kaupi ameríska bíla, sem settir eru saman í verksmiðjum á Spáni, - mér er sagt, að þeir séu miklu dýrari að fá þá þaðan en ef þeir væru keyptir beint. Það þykir nokkuð harkaleg ráðstöfun að lækna svona mein með gengisfalli, og ég er alveg á móti slíkri ráðstöfun fyrr en boginn brestur og ekki er annað ráð fyrir hendi. Í raun og veru er þetta ekki annað en gengisfall, því að í stað þess, að kaupgetan fái eðlilega framrás, þá verða menn að kaupa vörurnar fyrir hærra verð, og það er í rauninni ekki annað en fall á peningunum. Mér skildist á hæstv. ráðh., að þegar hann er búinn að gera bölvun með því að hækka vöruverðið, þá ættu menn að ganga í neytendafélög til þess að vernda sig gegn þessari ófreskju, sem hann hefir vakið upp. Mér þætti gaman að vita, hvað syngi í blöðum þessarar hæstv. stj., ef stofnuð væru neytendafélög hér í Rvík til þess að lækka verð á kjöti og mjólk. Þá held ég, að syngi í tálknunum á hæstv.forsrh., úr því að ekki má einu sinni tala við íþróttamenn um hollustu kjöts án þess að það verði gert að pólitísku númeri hér á hæstv. Alþingi. Ég held, að það sé ekki vert að vera að burðast með þessi viðskiptahöft, svo ekki þurfi að vera að verjast þeim með svona samtökum. Það er nóg, að það séu viðskiptastríð á milli þjóða, þó að ekki eigi að koma á viðskiptastríði innan okkar litla lands, milli framleiðenda annarsvegar og neytenda hinsvegar. Ég held það hafi svo ekki verið fleira, sem ég þurfti að athuga við ræðu hæstv. ráðh. Ég vildi aðeins, að þetta frv. færi ekki til 2. umr. öðru vísi en ég lýsti minni óbreyttu skoðun á innflutningshöftum. - Ég tel líklegt að þetta mál fari til fjhn., og hefi ég þá tækifæri til að segja mitt álit á þessu máli, því ég á sæti í þeirri nefnd.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hv.þm. sagði um Spán og innflutningshöftin. Ég held, að engum detti í hug, að Spánverjar mundu una betur við, að hér væru engin innflutningshöft. Þessi krafa frá Spánverjum mundi hafa komið alveg jafnt, þó að engin innflutningshöft hefðu verið. Það er aðeins krafa um aukin vörukaup, og við hefðum þurft að beina ákveðnum viðskiptum þangað, þó að engar innflutningshömlur hefðu verið. Ég vil benda hv.þm. á það, að ég veit ekki betur en að það hafi verið samið sérstaklega um innkaup á kolum frá Bretlandi; þó hafa kol aldrei verið nein haftavara, en það er bara af því, að þessi þjóð vildi fá aukna sölu á þessari vöru. Þannig ganga viðskiptin í heiminum. Þjóðirnar krefjast, að þessi og þessi vara sé keypt af þeim, en það á ekkert skylt við innflutningshöft. En þessi krafa frá Spáni kemur fram í svona formi af því að höftin eru. Þetta er því algerður misskilningur hjá hv.þm., og vildi ég aðeins leiðrétta hann. Það, sem hann sagði að öðru leyti um þetta mál, ætla ég ekki að gera að umtalsefni, en ég vil aðeins drepa lítillega á það, sem hann sagði um neytendafélögin. Ég get ekki séð neitt voðalegt við það, þó að menn gangi í neytendafélög til þess að vernda sig gegn því að borga of mikla álagningu á vöruna vegna þess að eftirspurnin er meiri en framboðið. Það er eðlilegt, að menn vilji spara milliliðakostnaðinn eins og hægt er með slíkum samtökum. Með þeim ráðstöfunum, sem ríkisstj. gerði um sölu innlendra afurða, er einmitt verið að vinna að því, að milliliðakostnaðurinn verði sem minnstur - að neytandinn geti fengið vöruna með sem lægstu verði -, en framleiðandinn þó fengið það verð fyrir sína vöru, sem hann þarf að fá. Þetta stefnir í sömu átt eins og ég álít að þurfi að gera með útlendar vörur, ef þær ætla að hækka í verði.

Magnús Jónsson Ég veit, að það er uppgerð hjá hæstv. ráðh., að hann þykist ekki skilja þetta með Spánarundanþáguna. Það er alveg satt, að Spánverjar gera ekki frekari kröfu en að við aukum viðskiptin við þá. En þegar þetta eru einu dyrnar, þá má ganga út frá því sem vísu, að það ganga allir í gegnum þær dyr. Þegar kaupmenn vita, að gjaldeyrisnefndin hefir ekki leyfi til að banna innflutning frá Spáni, þá kaupa þeir allir þaðan. Ég sé því ekki betur en að höftin séu alveg gagnslaus í raun og veru, þegar ekki má hefta innflutning frá einu ríki.

Jón Baldvinason [óyfirl.]: Það er ekki hægt að neita því, að þær hömlur, sem hafa verið á innflutningi nú um langt skeið, eru hvumleiðar og hafa ýmsa ókosti í för með sér, og það hefir verið mjög mikil andstaða hér á landi gegn þeim, og þá fyrst og fremst af hálfu kaupmannastéttarinnar. En þegar allar þjóðir eru búnar að taka upp þessa haftastefnu, þá sé ég ekki, hvernig við ættum að komast hjá því. Svo er annað í sambandi við okkar eigin afkomu, og það er um sölu afurða okkar til Suðurlanda. Af þeim þjóðum erum við neyddir til að kaupa vörur, þó að þær séu dýrari heldur en að kaupa þær frá öðrum þjóðum. Það má segja, að það þýði það, að við fáum minna fyrir fiskinn með þessu móti, en við verðum að vinna það til, því að þá væri kaupgetan engin við útlönd, ef við fengjum ekkert fyrir fiskinn. Þess vegna erum við neyddir til að halda þessum hömlum. Það erfiða ástand, sem er um sölu okkar afurða og að hafa til gjaldeyri til þess að kaupa fyrir vörur til atvinnurekstrar okkar og borga af skuldum, gerir það að verkum, að við getum ekki staðið frjálsir að þessum hlutum, og þar sem þessi haftastefna er líka svo mikið uppi í heiminum. En ég get þó fyllilega játað þá ókosti, sem þessi innflutningshöft hafa í för með sér.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Þetta er eitt af þeim tekjuöflunarfrv., sem stj. ber fram, og fer það fram á hækkun á tolli af tóbaki, súkkulaði og brjóstsykri. Hækkun tóbakstollsins á að nema 2 kr. af kg. af rjóli og vindlingum, en 4 kr. af kg. af vindlum. Eins og getið hefir verið um áður við umr. fjármála hér á þingi, er það stefna stj. að afla sem mest tekna handa ríkinu með álagningu beinna skatta og svo tolla af vörum, sem ekki geta talizt nauðsynlegar. Það er nú svo, að þó tóbakstollurinn hafi ekki verið lágur undanfarið, þá hefir hann ekki verið mjög hár á þeim tegundum, sem hér er um að ræða, og fannst stj. því gerlegt að fara fram á dálitla hækkun, með tilliti til tekjuþarfa ríkissjóðs. Þá er farið fram á nokkra hækkun á tolli af innlendum framleiðsluvörum, sælgæti og þessháttar. Mun engum blandast hugur um, að það sé eðlileg tekjuöflunarleið, þegar um slíkar vörur er að ræða. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar, en óska, að frv. verði vísað til fjhn. að lokinni umr.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Eins og hv.þdm. sjá, er frv. þetta kallað bráðabirgðabreyt. á fátækral. Efni frv. er það, að nema úr l. heimildina um sveitarflutning þurfamanna sveitarfélaganna. Mér er að sjálfsögðu ljóst, að fátækra. þurfa mikilla og gagngerðra breyt., en tími vannst ekki til þess fyrir þing að undirbúa málið eins vel og ég hefði kosið, og tók ég því þann kostinn að koma fram með þessa bráðabirgðabreyt., því að ég taldi hana brýnasta. - Sé ég svo ekki ástæðu til frekari orðalengingar, en geri að till. minni, að frv. verði vísað til hv.allshn.

Jakob Möller [óyfirl.]: Einhverjum datt í hug, að hæstv.atvmrh. hefði misskrifað fyrirsögn þessa frv. og í ógáti ritað bráðabirgðabreyt., af því að hann hefði verið orðinn svo vanur að gefa út bráðabirgðalög. Ég held, að a. m. k. hafi allir gert ráð fyrir því, að þessi breyt. ætti að verða meira en til bráðabirgða og að aðalákvæðinu, sem sé að afnema sveitarflutning, yrði ekki breytt aftur. En litlu máli skiptir, hvað þetta er kallað. Ég ætla ekki að gera það að umræðuefni, heldur vekja athugun hv.þm. á því, að sú breyt., sem hér um ræðir, hefir fyrirsjáanlega þau áhrif, að auka að verulegum mun fátækraframfæri hinna einstöku framfærsluhéraða. Þetta ákvæð sveitarstjórnarlaganna, heimildin til flutnings, er mikill hemill á fátækraframfærið. Menn basla miklu meira áfram án þess að leita opinberrar aðstoðar vegna þessa ákvæðis: þess vegna er líka að athuga í þessu sambandi, hvernig ætti að sjá sveitarfél. fyrir möguleikum til þess að standast kostnaðinn, sem óhjákvæmilega mun vaxa að verulegu leyti við burtfellingu þessa ákvæðis. Nú er svo ástatt, að fjöldi sveitarfélaga á landinu hefir þegar gefizt upp, að heita má, undir ofurþunga þess kostnaðar, sem verður að inna af hendi til annara sveitarfélaga. Og það er verkefni, sem ekki má fresta miklu lengur, að finna ráð til að bæta úr því ástandi. Ég hygg óhjákvæmilegt, að ríkissjóður taki á einhvern hátt þátt í þeirri framfærslu í náinni framtíð, og hefði talið það meira til bóta, ef ákveðið hefðu verið í frv. um það, að þessi þriðjungur, sem lagður er á dvalarsveit, hefði verið lagður á ríkissjóð. Vænti ég, að n. athugi það gaumgæfilega, og taki einnig til athugunar, hvort ekki sé hægt að hlaupa undir bagga með sveitarfélögum í þessu efni.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Hv. 3. þm. Reykv. heldur því fram, að ef þetta frv. nái samþykki, muni það leiða til verulegrar hækkunar á framfærslukostnaði, vegna þess að ákvæði gildandi laga um sveitarflutninga verki sem hemill gegn því, að menn segi sig til sveitar. Ég held, að hv.þm. geri meira úr þessu heldur en ástæða er til. A. m. k. er auðheyrt á hv. 2. landsk., að hann gerir ekki mikið úr þessu, þar sem hann telur, að ákvæðunum um sveitarflutninga hafi yfirleitt ekki verið framfylgt upp á síðkastið, sem ég játa, að muni vera að nokkru leyti rétt hjá honum. Hitt er algerlega rétt hjá hv. 3. þm. Reykv., að það mun fyllilega vera tími til þess kominn, að fram sé látin fara rannsókn á fjárhag býsna margra sveitarfélaga. Hygg ég, að allmörg hafi þegar eða séu í þann veginn að gefast upp við að fullnægja þeim fjár- kröfum, sem á þau falla. Að sumu leyti stendur þetta í sambandi við fátækraframfærsluna, en ekki að öllu leyti nema á örfáum stöðum. Ég get í sambandi við þetta bent hv.þm. á, hvers vegna þetta frv. er kallað bráðabirgðabreyting. Eins, og menn muna, hefi ég flutt á nokkrum þingum frv. um alþýðutryggingar. Það er ætlun mín að láta semja lagabálk, sem í verða lög um alþýðutryggingar á svipuðum grundvelli og gamla frv., og í öðru lagi lög um „opinbera forsjá“, þar sem settar verða saman í eitt allar reglur um meðferð sjúklinga, fyrirvinnulausra barna og annara slíkra, sem undir þau lög mundu tala. Drög í þann hluta bálksins eru til, t. d. að því er snertir berklasjúklinga, holdsveikisjúklinga og sjúklinga, sem hafa kynferðissjúkdóma. Þegar þetta er komið í framkvæmd, ætti hin eiginlega fátækraframfærsla, sem eftir er, að verða mjög lítil. Það yrðu þá aðeins ýmiskonar vandræðamenn og þeir, sem af einhverjum ástæðum yrðu á milli hinna flokkanna. Það frv., sem hér liggur fyrir, er því miðað við bráðabirgðaástand. Ég ætla að vinna að því eftir því sem í mínu valdi stendur, að sú lagasetning, sem ég hefi nú talað um, komist á sem allra fyrst. Og ég hygg, að slíkar ráðstafanir séu hin mesta og bezta hjálp, sem hægt er að veita þeim bæjar- og sveitarfélögum, sem eiga við örðugan fjárhag og búa vegna óvenju mikils fátækraframfæris. Það er að nokkru leyti tekið tillit til þess, að af samþ. þessa frv. kunni að leiða aukinn kostnað við framfærslu, með því að gert er ráð fyrir í fjárlagafrv., að framlag ríkisins til jöfnunar á framfærslukostnaði hækki úr 100 þús. kr. upp í 200 þús. kr. Það er sumpart vegna vanfærslu frá fyrra ári og sumpart vegna þeirrar hækkunar, sem kann að leiðu af þessu frv. Um að færa meira af framfærslukostnaðinum af framærslusveitinni á dvalarsveit er það að segja, að ég get ekki fallizt á það. Ég tel ekki fært að ganga lengra en það, að dvalarsveit og framfærslusveit greiði kostnaðinn eftir sömu hlutföllum eins og samkv. gildandi lögum meðan ekki er framkvæmdur sveitarflutningur, og við það er frv. miðað.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Þegar rætt hefir verið um sveitfestistímann á undanfarandi þingum í sambandi við breytingar á fátækralögunum, þá hefi ég látið þá skoðun í ljós, að framfærslukostnaðurinn ætti eingöngu að hvíla á dvalarsveitinni. Þessi skoðun hefir hlotið sterka andstöðu margra hv.þm., en þeir hafa þó orðið að láta það undan síga, að sveitfestistíminn er nú kominn niður í tvö ár. Ef fara ætti einhverja millileið milli þeirra tveggja skoðana, sem uppi hafa verið um þetta efni, þá nær ekki nokkurri átt, að sú leið sé farin, sem frv. gerir ráð fyrirað dvalarsveitinni sé gert svo miklu léttara fyrir heldur en framfærslusveitinni. Ég er í þessu efni sammála hv. 2. landsk., álít, að sá hluti af framfærslukostnaðinum, sem framfærslusveitinni er ætlað að bera, meðan það skipulag helzt, að framfærsluskyldan hvílir ekki einungis á dvalarsveitinni, megi alls ekki vera stærri heldur en hinn hlutinn, sem lendir á dvalarsveitinni, og helzt ekki nema einn þriðji hluti. Ég held, að með því að láta kostnaðinn koma að næstu eða jafnvel öllu leyti á dvalarsveitina sjálfa væri hún knúin til þess að reyna að koma sem praktískustu fyrirkomulagi á framfærsluna. En ráðstafanir í þá átt myndu aftur gera henni kleift að standast kostnaðinn. Verði ekki þannig ýtt á þá aðila, sem með fátækraframfærsluna fara, að finna þær praktískustu leiðir, sem fáanlegar eru, þá er hætt við, að minna verði um það hugsað, þegar dvalarsveitin býst við að fá svo og svo mikið endurgreitt af kostnaðinum. Því hefir verið mótmælt hér á þingi, að slíkur hugsunarháttur væri til hjá bæjar- og sveitarstjórnum, en ég hygg, að reynslan myndi sýna það, ef svipað fyrirkomulag og frv. gerir ráð fyrir væri tekið upp, að framfærslukostnaðurinn ykist geipilega. Þó til sé í gildandi lögum ákvæði um framlag úr ríkissjóði til jöfnunar á framfærsluþunga bæjar- og sveitarfélaga, þá er ekki þar með sagt, að framfærslukostnaðurinn geti ekki vaxið og orðið óhæfilega þungur á hverju einstöku framfærsluhéraði, þegar þessi breyting er komin á. Framfærslukostnaðurinn mundi aukast tiltölulega svipað á flestum framfærsluhéruðum og verða til þess að hækka meðaltalið, en úr ríkissjóði er aðeins veitt endurgreiðsla á því, sem fer fram yfir meðalframfærslukostnað. Því er ekki nein vissa fyrir því, að framlag ríkisins verði í samræmi við heildarkostnaðinn. Þetta væri auðvelt að sanna með rökum, ef fyrir lægju upplýsingar um framfærslukostnað allra framfærsluhéraða á landinu. Ég taldi rétt að benda á þetta þegar við þessa umr. Sé það föst ákvörðun stjórnarflokkanna að halda fast við þau hlutföll, sem frv. gerir ráð fyrir við skiptingu framfærslukostnaðarins milli framfærslusveitar og dvalarsveitar, þá geri ekki ráð fyrir að geta léð því atkv.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það er sjálfsagt nokkuð hæft í því hjá hv. 2. landsk., að sveitarflutningar séu mjög að leggjast niður. En það ef misskilningur hjá honum - og þann misskilning hefir nú hæstv. ráðh. tekið upp eftir honum - að möguleikinn fyrir sveitarflutningi geti ekki verkað í þá átt að halda framfærslukostnaðinum niðri. Það vita allir, sem sækja um fátækrastyrk utan sinnar framfærslusveitar, að krafan um sveitarflutning vofir alltaf yfir höfði þeim. Síkar kröfur munu vera bornar fram oftar heldur en hv. 2. landsk. gerir ráð fyrir; mér er kunnugt um, að það kemur ekki svo sjaldan fyrir. Og það er víst, að einmitt þeir menn, sem svo er ástatt um, að þeir dvelja ekki í sinni framfærslusveit, þeir leggja meir, að sér til þess að komast hjá að leita sveitarstyrks vegna þessa ákvæðis. Hvað snertir hinu glæsilegu framtíðardrauma hæstv.atvmrh. um allsherjaralþýðutryggingar og afnám alls, fátækraframfæris, þá held ég, að ekki sé rétt af honum að viðra fram af sér að gera þær breyt. á fátækralöggjöfinni, sem nauðsynlegar kunna að þykja, þeirra drauma vegna. Ég hygg, að það eigi ennþá langt í land, að slíkir draumar verði að virkileika. Það verður áreiðanlega það langt þangað til fátækraframfærsla getur lagzt niður vegna alþýðutrygginga, að full þörf er á því að koma fátækramálunum þegar í eins gott horf eins og kostur er. Allar þær tryggingar, sem hæstv. ráðh. dreymir um, munu gera æðimiklar kröfur til framlaga af opinberu fé, sem eins og nú standa sakir eru ekki sjáanlegir miklir möguleikar til að fullnægja. Ég álít því ráðlegra - heldur en að vera að káka við breytingar á fátækralögunum, eins og hér er lagt til - að taka skrefið fullt út og gera landið að einu framfærsluhéraði. Þá félli líka niður allt þetta reiptog milli sveitarfélaga, sem hv. 2. landsk. hefir gert sig að sérstökum talsmanni fyrir, ekki aðeins á þessu þingi, heldur einnig á undanfarandi þingum. Er útlit fyrir, að hann hafi nú fengið góðan liðsmann í flokksbróður sínum, hv.þm. V.-Húnv., sem virtist nú jafnvel enn grimmari í reipdrættinum. Það er skiljanlegt, að forsjármenn sveitarfélaga hugsi til þess sem girnilegs ástands, að þurfa ekki annað en vísa fátæklingunum í kaupstaðina til þess að koma þeim af sér.

Geta kaupstaðirnir þá ekki gert hið sama?

. Ég var nú einmitt að hugsa um það undir ræðu hv.þm., að skeð gæti, að kaupstaðirnir gætu leikið einhverjum svona brögðum á móti, þegar svo væri komið, að dvalarsveit skyldi sjá fyrir þurfalingunum að öllu leyti. En ég held, að þessi reipdráttur sé ekki svo æskilegur, að gera ætti mikið til þess að magna hann frá því, sem nú er.

Bergur Jónsson [óyfirl.]: Það er enginn vafi á því, að full nauðsyn er að gera breyt. á fátækral., og ég veit, að hæstv.atvmrh. mun samþ. þá skoðun mína. En ég get ekki séð, að með þá nauðsyn fyrir augum sé það nein meining að koma fram með jafneinskisverða kákbreytingu sem þetta frv. Ég get ekki séð, að með því sé eiginlega bætt nokkurn skapaðan hlut úr aðalgöllum fátækralaganna. Hæstv. ráðh. minntist á þröngan fjárhag sveitarfélaga. Hvar í frv. er gerð tilraun til þess að ráða bót á því böli? Ég skal ekki dæma um orsök þess, en ég veit, að það eru mjög mörg sveiturfélög á landinu, jafnvel fleiri en hæstv. ráðh. grunar, sem eru svo illa stödd fjárhagslega, að þau geta ekki staðið við skuldbindingar sínar, hvort sem það nú eru skyldur, sem lögin leggja þeim á herðar, eða aðrar. Ég get bent á eitt atriði, sem er áberandi orsök þess, að svona er komið, og það er ákvæðið um, að fæðingarsveit beri skyldu til að sjá um framfærslu þurfalinga, sem ekki hafa unnið sér sveitfesti annarsstaðar. Eftir því sem fækkar í sveitunum, fleiri fara burt og greiðslugetan þar af leiðandi minnkar, eftir því fjölgar þurfalingunum, sem dvelja annarsstaðar á landinu og njóta framfærslu í dýrari héruðum. Við þetta bognar greiðslugetan. Ég þekki vitanlega bezt til í þeirri sýslu, þar sem ég starfa. Þar eru tveir hreppar af ellefu, sem geta nokkurnveginn staðið straum af þeim framfærslukröfum, sem til þeirra eru gerðar. Hinir verða að leggja kröfurnar, sem þeim berast frá Reykjavík, Hafnarfirði og víðar að, til hliðar án þess að svara þeim. Þeir geta bara ekki borgað. Það er alveg sama, hvernig að er farið, hvað sem sýslumaðurinn vill vera strangur og hvað sem stjórnarráðið segir, þá geta þessi sveitarfélög ekki borgað. Þau eru orðin svo fámenn og fátæk, að það eru engir gjaldendur til að standa undir meiru en aðeins lögbundnu útgjöldunum heima fyrir. Mér finnst það harla undarlegt, úr því farið er að gera breyt. á þessum l., að þar skuli aðeins eiga að verða um kák eitt að ræða. Með þessari breyt. er að engu leyti bætt úr þeim vandræðum, sem sum sveitarfélög eru komin í vegna mikils fátækraframfæris, og munu þau vera fleiri en margan grunar, sveitarfélögin, sem nú liggur við gjaldþroti af þessum ástæðum. Þess má líka minnast, að Alþingi hefir fyrir ekki löngu síðan fellt frv,. er fór fram á hjálp til sveitarfélaga þeirra, er harðast verða úti vegna fátækraframfæris. Tel ég ákvæði þetta einskis virði. Það, sem gera þarf, er að fella niður fæðingarákvæðið, og að dvalarsveit verði framfærslusveit. En eins og nú standa sakir eru sveitarþyngslin orðin það mikil, að telja má undir mörgum tilfellum tímaspursmál, hvenær þeir gjaldendur, sem einhvers eru megnugir, flýja undan álögunum. Lenda þeir þá tíðum í Rvík eða öðrum betri stöðum. Vænti ég þess, að jafnvel þm. Reykv. geti skilið áhrif slíkra ákvæða. Aftur á móti fæ ég ekki séð, að frv. atvmrh. sé til nokkurra bóta, eins og það liggur nú fyrir. Það er þýðingarlítið að þenja sig hér út og gaspra um, hvað fátækraflutningarnir séu óskaplegir, og leggja síðan fyrir þingið frv. í þessu efni, sem aðeins er kák eitt. Nær væri þá að stíga sporið heilt og gera landið að einu framfærsluhéraði, eins og hv. 3. þm. Reykv. minntist á. Honum virtist reyndar líka ógnar vel við fátækraflutningana, en þetta yrði þó til þess, að ekki þyrfti lengur að deila í þingsal um, hvort flytja skyldi fátækraflutningi eða ekki. Mín reynsla er sú, að ákvæðið um fátækraflutning sé einungis orðið pappírslög. Að vísu má nota þetta ákvæði sem pressu á einstöku menn, sem annars myndu leggja minna að sér til að forðast sveit. Við hv. 3. þm. Reykv. þurfum ekki að rífast um þetta að þessu sinni. Frv. fer væntanl. til n., og vonast ég til, að henni takist að gera eitthvað úr því í samráði við hæstv.atvmrh. En eins og ástandið er nú í mörgum sveitarfélögum, horfir til stórvandræða. Ég skal geta þess, að í þeirri sýslu, sem ég þekki bezt til, munu 9 af 11 hreppum nálgast það að vera gjaldþrota, og hvorki ég né hæstv.atvmrh. getum þar neinu ráðið, ef svo heldur áfram.

Magnús Torfason Ég þarf ekki að svara hæstv.atvmrh. mörgu. Hann segir engu ástæðu til að víkja frá þessari till., taldi það ekki fært, en færði þó ekki fyrir því nein rök. Það vantaði líka rök öll hjá hv. 3. þm. Reykv., sem ég býst við, að hafi talað fyrir munn síns flokks. Þeirra hugsun virðist enn vera sú fyrst og fremst að ná til sín fólkinu, en reyna síðan sjálfir að sleppa sem allra bezt við byrðarnar, en hugsa minna um, þó öðrum sveitarfélögum blæði út. Sú mundi og verða raunin, ef þetta hlutfall verður látið haldast, sem frv. gerir ráð fyrir, sem sé, að framfærslusveit sé skyld að greiða 2/3, en dvalarsveit 1/3 framfærslukostnaðar. Ég hélt, að ég væri eins kunnugur sveitamálum og hv. 3. þm. Reykv., og ég vil þá segja honum það, að að vísu koma ennþá fram kröfur um sveitarflutninga, en þeim er bara sjaldnast framfylgt, því viðkomandi fer þá oftast til læknis og fær vottorð um, að heilsan leyfi ekki slíkt, honum sé bráður bani búinn ef hreyft sé við honum, og þetta getur verið rétt, hann hafi fengið of mikinn hjartslátt eða þess háttar. Ef ekki verður tekin til greina, till. um breytta hlutfallstölu, þá tel ég þetta frv. geta orðið hið mesta skaðræði. Ég verð að játa, að ég teldi æskilegast, að landið yrði eitt framfærsluhérað, en það mun nú eiga nokkuð langt í land, því útgjöld til fátækraframfæris mundu við það aukast að miklum mun, og er þó sízt á það bætandi.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég vil mótmæla því, sem hv. 3. þm. Reykv. ber hér fram, að hér sé verið að beita kaupstaðina brögðum með frv. þessu, þó farið sé fram á, að dvalarsveit sé framfærslusveit. Flutningur fólksins úr sveitinni í kaupstaðina er augljós og eðlilegur. Eftir skýrslum, sem liggja fyrir, er það mestmegnis unga fólkið, sem flyzt úr sveitunum; eftir eru börn og gamalmenni. Er það mjög að vonum, að fólkið leiti sér atvinnu þar, sem hennar er að vænta, alveg á sama hátt og hv. 3. þm. Reykv. hefir flutt til Rvíkur utan af landi í von um betri atvinnu. Þetta mistekst oft og einatt, og fólkið stendur uppi með tvær hendur tómar, og þá verða sveitirnar að taka við því aftur, þar sem það hefir ekki unnið sér inn sveitfesti annarsstaðar. Segjum, að barn hafi fæðzt í einni sveit, flytji síðan stað úr stað, vinni sér hvergi sveitfesti og lendi að lokum á fæðingarsveit sinni. Hvað er eðlilegt við þetta fyrirkomulag? Á það hefir verið bent af hv. 2. landsk., að ef landið yrði gert að einu framfærsluhéraði, mundi kostnaðurinn hækka gífurlega, og það er alveg gefinn hlutur, að svo verður. Ég verð að líta svo á, að þau bæjarfélög, sem tekið hafa við fólkinu úr sveitunum, beri í rauninni ábyrgð á því. Þess vegna tel ég, að framfærslusveit eigi ekki að borga meira en í mesta lagi 1/3 hluta framfærslukostnaðar. Ég verð að segja það, að ég sé því ekki, að hér sé um að ræða nein brögð eða sérstakan reipdrátt gagnvart bæjarfélögunum. Þó að hv. 3. þm. Reykv. berji í borðið og höfðinu í steininn, get ég ekki fallizt á, að hér sé um of gengið á hluta bæjanna. Hv. 3. þm. Reykv. hefir oft ferðazt um landið í endurskoðunar- og embættiserindum. Setjum nú svo, að hann í sínum ferðalögum eignaðist krakka í hverri höfn, þar sem hann kæmi, og gæti ekki séð fyrir þeim. Það gæti orðið dálaglegur útgjaldabaggi fyrir hlutaðeigandi sveitarfélög, að kosta uppeldi þeirra og verða síðan að sjá þeim fyrir fátækraframfæri.

Jakob Möller Ég fæ ekki séð, hvers vegna hv.þm. V.-Húnv. talar um, að hér eigi að beita brögðum. Ég minntist aðeins á reipdrátt í fyrri ræðu minni, en reipdráttur á ekkert skylt við brögð, því hann er aðeins leikur eða áreynsla til að sýna aflsmun, en þessi hv.þm. og hv. 2. landsk. hafa gerzt hér talsmenn reipdráttarins, þrátt fyrir það þó þeim hafi ekki enn tekizt að toga svo dygði, sem stafar þá eflaust af því, að einhverjir aðrir hafa togað linlega. Hv. þm. Barð. var að gera mér upp einhverja sérstaka ást á fátækraflutningnum, en ég vil benda á, að ég lít aðeins á fátækraflutning sem nauðvörn, sem geti þó verið aðhald á vissa menn. Það er fjarri því, að ég hafi nokkra ást á þeim; þeir geta líka verið hemill á þá stefnu, sem talsmenn reipdráttarins halda fram, að velta sem mestu yfir á kaupstaðina.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl]: Ég verð nú að segja það, að ég skil hreint ekkert í sálarástandi hv.þm. Barð. Maður á því ekki að venjast, að hann sé svo æstur sem hann virtist vera í ræðu sinni áðan. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. V.-Húnv. og hv. 2. landsk. sögðu um hlutfallstölu þá, sem gengið er út frá í frv., vildi ég segja það, að ég tel ekki hægt að komast öllu nær sanngirni. Með þessu er gerð tilraun til að jafna framfærslukostnaði milli dvalar- og framfærslusveitar miðað við landið í heild sinni. Ég verð að segja, svo ég snúi mér aftur að hv.þm. Barð., að ég tel ræðu hans einskisverðan blástur og hreinasta kák. Hann spyr mig, hvar í frv. sé bent á ráð til að bæta hag illa stæðra sveitarfélaga, en ég vil segja það, að þetta frv. er ekki hugsað sem sérstök löggjöf til hjálpar sveitarfélögum, heldur er þetta frv. - eins og ég tók fram í framsöguræðu minni - flutt sem bráðabirgðabreyt. á fátækralögunum. Í náinni framtíð hefi ég hugsað mér að bera fram víðtækari breytingar og alger nýmæli í löggjöf á þessu sviði, þar sem eru alþýðutryggingar, sérstök lög um opinbera forsjá o. fl. þ. u. l. En sá ótti hv. 3. þm. Reykv., að afnám sveitarflutnings muni draga úr ábyrgðartilfinningu manna, eða það aðhald, sem hann hefir veitt, sé nauðsynlegt, held ég ekki sé á rökum byggður. Þá sagði hv.þm. Barð. í sambandi við þetta, að 9 af 11 hreppum í hans kjördæmi væru að fara á höfuðið, og við það réðum við ekki. En ég sé nú ekki, hvað hann hefir að sakast við mig, þó svona sé ástatt í Barðastrandarsýslu. Neyð þessara hreppa stafar af því, að atvinnuvegirnir hafa gengið illa og atvinna fólksins dregizt saman; í sumum byggðarlögum hefir svo að segja allur atvinnurekstur lagzt niður og ekkert komið í staðinn, þannig að ekki hefir verið mögulegt að leggja á svo há útsvör, að nægðu í útgjöld hreppsins. Ég verð að segja, að það er ekki ófyrirsynju, að frv. þetta er fram komið. Þetta ákvæði fátækralaganna er til skammar, og við vitum líka allir, að því hefir verið beitt af sumum sveitarstjórnum mjög harðneskjulega, enda þótt aðrar hafi farið hægara í sakirnar. Ég veit líka, að sumir læknar eru svo góðsamir, að þeir hafa leiðzt út í að gefa jafnvel hæpin vottorð. Ég skal að lokum taka það fram, af því ég býst við, að mál þetta gangi til allshn., að ef n. vill heldur hverfa að því ráði, að gerbreyta fátækral. í svipað form og við Alþýðuflokksmenn höfum haldið fram að þörf væri á, þá mun ekki standa á mér, en með þessu frv., sem hér liggur fyrir, tók ég aðeins það, sem hendi lá næst og þarfnaðist skjótrar úrlausnar.

Bergur Jónsson [óyfirl.]: Ég sé það á síðustu ræðu hæstv.atvmrh., að honum hafa sárnað ummæli þau, er ég hafði í fyrri ræðu minni um þau kákvinnubrögð, er hann hefir hér í frammi. Hann hyggst að kasta spjótinu til baka og segir, að ræða mín hafi verið kák. Ég vil nú leyfa mér að efast um, að svo hafi verið, fyrst hún gat komið þeim hita í hæstv. ráðh., sem raun bar vitni, nema ef ég á að skilja sem svo, að til þess þurfi ekki annað en kák að hita honum. Ráðh. vildi halda því fram, að fjárþröng sveitarfélaga snerti þetta mál ekki svo mjög, en ég verð að líta svo á, að úr fjárþröng sveitarfélaganna verði fyrst og fremst að bæta, ef unnt á að vera að hlýða fátækralögunum. Ég verð því enn að halda því fram, að breyt. þær, er felast í frv., séu algert kák, þar sem með því er á engan hátt bætt úr þröng sveitarfélaganna, þau jafnilla stödd eftir sem áður. Úr því ræða mín hefir haft þessi áhrif á hæstv. ráðh., að koma í hann skapi, svo hann er ekki frá því að fylgja brtt., er vonandi, að eitthvað verði bætt um það kák, sem frv. nú er. En undarlegt verður það að teljast, að fyrsti maður, sem sæti á í landsstjórn úr Alþfl., sem lagt hefir svo mikla áherzlu á að breyta fátækralöggjöfinni, skuli byrja með lögum, sem eru ekkert annað en kák. Hæstv. ráðh. byrjar því endurbótastarf sitt á Alþingi með kákbreytingum einum, sem engum mega að gagni verða. Það var nfl. áður búið að breyta lögunum um fátækraflutning þannig, að hann er svo að segja úr sögunni, og tel ég það sízt illa farið. Þá sagði hæstv. ráðh., að orð þau, sem ég hefi látið falla hér í d. um þetta mál, væru gaspur eitt, og vildi jafnframt leggja þann skilning í þau, að ég væri andvígur afnámi sveitarflutningsins, en þetta er hreinasti misskilningur eða útúrsnúningur, þar sem ég tók það einmitt fram, að hann væri að vonum mjög illa séður, þar sem hann væri framkvæmdur með harðýðgi og tilfinningaleysi. Annars finnst mér, að hæstv. ráðh. ætti sem minnst að tala um gaspur, ekki aðeins vegna sín sjálfs, heldur og sakir flokksbræðra sinna, sem ekki geta talizt saklausir af því að gaspra hér á Alþingi. Því að engir menn hafa gert fleiri góð mál að gaspursmálum en einmitt þeir. Þetta veit hæstv. ráðh. eins vel og ég, og jafnframt það, að þau eru mörg góðu málin, sem spillt hefir verið hér á Alþingi með gaspri og heimsku. Það, sem ég lagði aðaláherzluna á í ræðu minni, var, að það væru minnst áberandi gallarnir á fátækralöggjöfinni, sem hér ætti að breyta. Aðalástæðan fyrir því, að hæstv. ráðh. rann svo mjög í skap sem raun varð á, var því sú, að hann fann sannleika þessarar staðhæfingar minnar. Hann sá, að hann hafði hlaupið á sig með því að bera fram svona, nauðalítið og lélegt frv. í einu aðalmáli sósíalista, mál, sem þeir hafa gasprað um í fleiri ár.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég mun ekki svara miklu að þessu sinni. En það var eitt atriði í ræðu hv.þm., sem ég vildi drepa á. Hann var að tala um það, að sér fyndist undarlegt, að fyrsti ráðh. jafnaðurmannaflokksins skyldi bera fram svona nauðalítilfjörlega breyt. á fátækralöggjöfinni. Ég hefi vitanlega svarað þessu áður, en skal rifja það upp aftur fyrir þessum hv.þm., úr því að hann hefir verið svo mjög annars hugar, þá er ég flutti ræðu mína, að hann hefir ekki mátt vera að taka eftir því, sem ég sagði. Ég lýsti því yfir áðan, að ég myndi flytja á næsta þingi stóran lagabálk um þessi mál. Að ég gat ekki gert það nú þegar á þessu þingi, var eðlilega sökum þess, hve tíminn var naumur, og ég veit, að hv.þm. skilur það vel, að 2 mánuðir eru ekki nægilega langur tími til þess að semja og umsteypa stórum lagabálkum. Það, sem ég því geri nú, er aðeins að afnema stærsta smánarblettinn á fátækralöggjöfinni, - en það tel ég vera fátækraflutninginn. Að þessi breyt. hafi áhrif á fjárhagsafkomu sveitarfélaganna, er hin mesta firra, og ég er þess fullviss, að hv.þm. veit betur í þessu efni en hann talar.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég á dálítið erfitt með að átta mig á þessari miklu sálarangist hv.þm. Barð. Eins og ég er margbúinn að benda honum á, þá hefir þessi litla breyt., sem ég flyt hér á fátækralögunum, engin áhrif á framfærslukostnað í landinu, enda hefir enginn bent á það með rökum. Að hér sé tekinn burt sá hemill, sem haldi gjöldum sveitarfélaganna niðri, eins og hv. 3. þm. Reykv. vildi halda fram, er því hin mesta fjarstæða, því að málið er alls ekki flutt þannig, að það snerti fjárhag sveitarfélaganna. Þá hvarflaði hv.þm. Barð. dálítið frá þessu frv. og fór að tala um tryggingarmál og tryggingarlöggjöf og afstöðu mína til þeirra mála. Ég verð nú að segja, að svo hissa sem ég varð á því að heyra hann halda því fram, að frv. þetta væri flutt í sambandi við fjárhagsmál sveitanna, þeim mun meira varð ég þó hissa á öllum þeim vitleysum, sem hann kom með um mig í sambandi við þau mál. Hann sagði t. d., að ég hefði verið skipaður í einhverja þingnefnd 1925. Þetta er bara haugalygi, sem ég fæ ekki skilið, hvernig hefir komizt inn í höfuð hv.þm. Ég kom nfl. ekki inn í þingið fyrr en 1921 og gat því ekki hafa verið skipaður í þingnefnd fyrir þann tíma. Þá sagði hv. inn., að ég hefði ekki sem nm. í n. þessari borið fram neitt frv., heldur hefði ég nokkru síðar fengið að hanga sem meðflm. að frv. um tryggingar, sem jafnaðarmenn hefðu borið fram í þinginu, og það hefði verið kattarþvottur minn í þessu máli. Ég held nú, að það sæti frekar á einhverjum öðrum en þessum hv.þm. að tala digurbarklega um þetta mál, því ég veit ekki betur en það hafi tvívegis verið lagt fyrir allshn., sem hann hefir verið form fyrir, en aldrei afgr. þaðan, og ég þori að fullyrða, að hann hefir aldrei nennt að lesa frv., hvað þá meira. Hann ætti því allra manna sízt að tala svo mjög digurbarkalega um þetta mál. Og veit hann kannske ekki, að það er í samningum milli Framsfl. og Alþfl., að sett verði almenn tryggingarlöggjöf á næsta ári, sem komi til framkvæmda í ársbyrjun 1936? Hv. þm. veit hreint og beint ekki, hvað hann hefir sjálfur vanrækt að gera og hvað hann hefir undirgengizt að gera. Þó vill hann vera að setja sig sem einskonar dómara yfir mig í þessum efnum. Ég fæ því alls ekki skilið, hvernig hann er innrættur, og svo mun um fleiri.

Bergur Jónsson [óyfirl.]: Hæstv. atvmrh. sagði, að fyrsta ræða mín hefði verið kák, sem ekki hefði verið mark á takandi, en nefndi ekki, að síðari ræða mín hefði verið kák líka, enda hitnaði honum svo af henni, að ég hefi ekki séð hann öllu úthverfari fyrr. Þessi hæstv. ráðh. er nú ekki búinn að vera lengi ráðh., og verður það kannske ekki lengi, en hann hefði gott af að læra að stilla sig ofurlítið betur en hann hefir gert nú. Það, sem hann virtist reiðast mest af. var, að ég sagði, að hann hefði einu sinni verið skipaður í n, sem ekkert hefði gert. Út af því sagði hann, að ég hefði sem form. allshn.Nd. setið á tryggingarfrv. hans á tveim þingum. Þetta og þvílíkt er aðeins persónuleg áreitni, sem ekki hæfir manni í ráðherrastöðu, og það því síður, þar sem hæstv. ráðh. veit, að það voru ekki síður flokksbræður hans sjálfs í allshn. en aðrir, sem vildu sitja á þessum kattarþvotti hinnar frægu milliþinganefndar. Annars býst ég við, að allir, sem mál mitt hafa heyrt og eru í kyrrlátara sálarástandi en hæstv.atvmrh., hafi tekið eftir því, að ég réðist ekkert á móti tryggingarmálunum, heldur talaði aðeins um vettlingatök hans á þeim málum frá fyrstu tíð. Að síðustu vil ég taka það fram, að ég læt mér í léttu rúmi liggja, þó að hæstv. ráðh. gretti sig af illsku og verði ferlegur ásýndar. Ég mun vísa aftur því, sem að mér er beint, hvort sem það kemur úr ráðherrastóll eða annarsstaðaðar að, og ekki sízt þegar að mér er veitzt persónulega. Hæstv. ráðh. er kallaður svefnþungur maður; það veit hann eflaust ofurvel. Hvort hann er það í raun og veru, skal ég ekki fullyrða, þó að það virðist óneitanlega benda í þá átt, að hann sé ekki vaknaður til fulls í ráðherradómi sínum, þar sem hann ber aðeins fram kákfrv. eitt í einu mesta gaspursmáli jafnaðarmanna. Ég mun nú láta máli mínu lokið að þessu sinni, og læt mér á sama standa, þó að hæstv. ráðh. þrammi upp í ræðustólinn aftur og sýni þingheimi sitt fagra andlit, sem hann sýndi áðan.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Hv. þm. Barð. sagði, að ég hefði sveigt persónulega að sér. Ég vildi því fá upplýst hjá honum, við hvað hann á.

Bergur Jónsson Hæstv. atvmrh. fór þannig orðum um mig, þegar hann talaði um mig sem form. allshn.Nd. á undanförnum þingum, að ég gat ekki annað fundið en þar væri hann að sveigja persónulega að mér. Annars veit ég það, að það eru aðrir í þessari hv. d., sem meira og svívirðilegar hafa úthrópað mig persónulega en núv. hæstv.atvmrh., og á ég þar við 9. landsk.

Sigurð Einarsson

. Sá frægi maður hefir svívirt mig bæði leynt og ljóst 

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Hv. þm. því algerlega, að ég hafi verið með nokkrar persónulegar ýfingar í garð hv.þm. Barð. Ég talaði aðeins um hann sem form. allshn. án allrar persónulegrar áreitni, og til þess tel ég mig hafa haft fullt leyfi frá þinglegu sjónarmiði.

Fjmrh. (Eysteinn Jónason) [óyfirl.]: Þetta frv., sem hér liggur fyrir, fer fram á aukinn benzínskatt. Ástæðan fyrir því, að þetta frv. er flutt, er sú, eins og hv. dm. er kunnugt, að það fer vaxandi kostnaðurinn við vegaviðhald, af því að það lengjast þeir vegir, sem þurfa mikið viðhald, vegna þess hvernig þeir voru gerðir í upphafi, og vegna þess að ekki fyrir löngu bætti Alþingi í þjóðvegatölu drjúgum vegarspotta, eitthvað um 800-900 km., eftir því sem vegamálastjóri hefir gefið upplýsingar um. Það er nú viðurkennt í öllum löndum, að það sé ekki óeðlilegt, að umferðin um vegina beri að allmiklu leyti viðhaldið á þeim. Það hefir verið í flestum löndum gert með því að leggja innflutningsgjald á benzín, sem notað er til þess að knýja áfram þau tæki, sem mest nota vegina. Ég hefi fengið upplýsingar frá skrifstofu vegamálastjóra, sem vert er að athuga í þessu sambandi, um hve mikill skattur er lagður á benzín í ýmsum löndum. Ætla ég að gefa dálítið yfirlit yfir það, svo að hv.þdm. geti haft það til hliðsjónar, þegar þeir mynda sér skoðun um þetta frv. Samkv. þessari skýrslu er það svo, að í Noregi er 10 aura skattur á lítra. í Svíþjóð - 12 - - - í Danmörku - 13 - - - - í Englandi - 16,20 - - - í Hollandi - 18,04 - - - Auk þess stendur hér í þessu yfirliti, sem vegamálaskrifstofan hefir gefið mér um þetta mál, með leyfi hæstv. forseta: „Frá eftirgreindum löndum hefi ég ekki fengið nákvæmar upplýsingar um skattinn, en hann er alstaðar yfir 20 aura á lítra. Í Frakklandi er hann 40 aurar á lítra og hærri en 20 aura á lítra bæði í Ítalíu og á Spáni“. Þetta eru þær upplýsingar, sem ég hefi fengið um skattinn í öðrum löndum. Til samanburðar vil ég geta þess, að eins og sakir standa er þessi skattur hjá okkur 4,438 aurar á lítra, eða tæplega 4,5 aur. Ef þetta frv. verður samþ., þá verður skatturinn á hvern lítra af benzíni 8,438 aurar. Þó að við gerum þessa hækkun á skattinum, þá verður hann samt lægri en í nokkru öðru landi, sem ég hefi getið um og nefnt er í þessu bréfi. Það má segja - og ég hefi heyrt það á sumum mönnum, sem fást við akstur - að það séu betri vegir í þessum löndum, sem ég hefi nefnt, og þess vegna sé ekki óeðlilegt, að tekið sé hærra gjaldi af benzíninu. En í þessu sambandi má minna á það, að þó að þessi hækkun verði framkvæmd, þá er skatturinn samt lægri en í nokkru þessara landa. Auk þess má benda á, þó að ekki liggi fyrir skýrslur um það, að mér leikur sterkur grunur á, að vegaviðhaldið hjá okkur sé að miklum mun erfiðara en í þessum löndum. Það er vegna þess, hve langir vegirnir þurfa að vera til þess að halda uppi samgöngunum í svona stóru landi, og þar sem íbúafjöldinn er svo miklu minni hjá okkur, bæði raunverulega og hlutfallslega við stærð landsins, en í nokkru þeirra landa, er ég hefi nefnt. Ég held, að það sé því sanngjarnt að fara fram á þessa hækkun með tilliti til allrar aðstöðu okkar, eins og ég hefi drepið á. Ég ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þetta, en aðeins bæta því við, að þetta er einn liður í þeim tekjuöflunum, sem stj. álítur, að séu nauðynlegar til þess að hægt sé að halda við þeim verklegu framkvæmdum í landinu, sem fjárlagafrv. ber með sér. Og þessi tekjustofn hefir verið valinn til þess að fylla upp það rúm í hinum vantandi tekjum af þeim ástæðum, sem ég hefi nú fært fram.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég býst ekki við, að þeim, sem fylgzt hafa með gangi slíkra mála sem þessa á undanfarandi þingum, komi það á óvart, þótt ég geti ekki fylgt því. Ég er og hefi verið yfirleitt á móti því að skattleggja bifreiðar og notkun þeirra. Það þýðir ekkert að vitna í það, að í öðrum löndum sé svo og svo hár benzínskattur, - þar er svo ólíku saman að jafna. Ef fá á réttan samanburð, verður að athuga öll samgöngumál viðkomandi þjóða. Í öllum þeim löndum, sem vitnað hefir verið til, er haldið uppi dýrum járnbrautum. Víða reka ríkin þær með stórkostlegu tapi, svo mikið þykir undir því komið að hafa fargjöldin sem lægst. Svo þegar þessi nýju samgöngutæki, bifreiðarnar, koma til sögunnar, þá eru frá sjónarmiði ríkjanna tvær ástæður til þess að leggja á þau háa skatta. Fyrst og fremst vegna þess, að ríkin þykjast hafa séð fyrir flutningastörf landsmanna á annan hátt, og svo beinlínis til þess að verja járnbrautirnar fyrir hættulegum keppinaut. Aftur á móti höfum við hér engin farartæki, sem var, til flutningaþarfa nútímans á landi, önnur en bílana. Það verður því að bera þá hjá okkur saman við járnbrautirnar hjá öðrum þjóðum. Svo kemur það til greina, sem hæstv. ráðh. minntist sjálfur á, hvað vegirnir eru hér vondir. Það er algild regla, að minna er borgað fyrir lélega vöru.

Það á líka að borga minna hér

. Vegirnir eru líka svo margfalt verri vara. Utanlands hafa verið lagðir malbikaðir vegir um löndin þver og endilöng, og við það sparast beinlínis svo mikið á hjólhringum og benzíni, að ég efast um, að raunverulega verði skatturinn nokkuð hærri. Þar við bætist svo, að ríkin leggja til járnbrautirnar og kosta miklu fé árlega til þess að starfrækja þær. Í þeim liggur fjármagn, sem skiptir hundruðum milljóna, og til þess, að sitja ekki upp með öll þau mannvirki ónotuð, er gripið til þess að skattleggja bílana. Það hefir verið fært fram sem ástæða, að hér þurfi svo mikið fé til vegaviðhaldsins. En ég veit ekki, af hverju þessi eini kostnaður á endilega að greiðast sérstaklega. Er það svona óttalegur lúksus að leggja vegi á landi og nota þá? Ég skil ekki, hvers vegna ekki má greiða þennan kostnað af almennum sköttum, eins og svo margt annað hliðstætt, sem gert er almenningi til hagsbóta. Þar sem ég hefi alltaf verið á móti þessum skatti, þá er ég vitanlega einnig á móti því nú, að hann sé hækkaður. Ég sé ekki neitt samræmi í því, að ríkið leggi fram hundruð þúsunda til samgangna á sjó, en taki svo aftur skatt af samgöngum á landi. Þó „vegirnir“ séu ódýrari á sjónum, þá eru farartækin sjálf dýrari. Ég hefði haldið, að þetta mál gæti ekki náð fram að ganga, vegna þess að Alþfl. væri á móti því. Ég mun ekki betur en að við samþm., hv. 2. þm. Reykv. og ég, höfum stoðið mjög hlið við hlið gegn þessu máli á undanförnum þingum. En ég fer nú að efast um andstöðuna, úr því að hv.þm. Alþfl. hér í d. hafa greitt atkv. með innflutningshöftunum, sem þeir hafa áður verið mjög á móti. Ég sé nú, að þeir hafa orðið að kaupa dýru verði að fá að sitja í sólskininu stjórnarmegin, og e. t. v. eiga þeir nú einnig að greiða hluta af því gjaldi.

Jón Baldvinsson Það er meiri umhyggjan, sem hv.l.þm. Reykv. ber fyrir okkur Alþfl.mönnum. Hann er alltaf að kalla á okkur sér til hjálpar í ræðum sínum, þykist líklega vera nokkuð einmana í þessu andófi sínu hér í deildinni. Það er rétt, að við Alþfl.menn vorum á móti benzínskattinum þegar hann var á lagður. En hinsvegar játum við það með stj., að nauðsyn er á því að halda uppi framkvæmdum í landinu á þessum atvinnuleysistímum. Við viljum ekki láta minnka framkvæmdirnar og við viljum á einhvern hátt afla þeirra tekna, sem þarf til að halda þeim áfram. Við viljum athuga í n., hvaða leiðir sé tiltækilegast að fara, og munum því ekki snúast á móti þeim tekjuöflunarfrv., sem fram koma, fyrr en þau hafa hlotið athugun í nefnd.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég vil í sambandi við þessa atvinnu-ástæðu hv. 4. landsk. benda á það, að næsta mál á undan á dagskránni snertir ekkert í þá átt. Það miðar aðeins að því að auka dýrtíðina og gera mönnum, ekki sízt þeim, sem á mölinni búa og þurfa að kaupa flesta hluti, erfiðara fyrir að lifa, svo hv.þm. hefði vel getað verið á móti því frá byrjun. Annars finnst mér hv. Alþfl.menn ekki hafa verið gefnir fyrir að sýna mikla sannngirni í því að láta athuga mál í nefndum. Þeir hafa haft allra manna ákveðnastar og flokkslegastar skoðanir og ekki viljað ljá þeim málum eyra né athugun, sem þeir hafa verið á móti. En nú er eins og þessi flokksgigt hafi bráðnað úr þeim í blessuðu stjórnarsólskininu. Þeir ætla nú væntanlega að greiða atkv. með verðtollinum, sem þeir hafa mest skammað mig og aðra fyrir að vera með. Ég vildi aðeins benda á þetta ósamræmi og að einhverjum öðrum öflum muni til að dreifa heldur en látið er uppi. Mér finnst þeir hafa keypt þessa pípu sína of dýrt það er a. m. k. ekki ennþá séð, hvað þeir fá fyrir sínu umbjóðendur fyrir allt það gjald, sem þeir eru að láta af hendi.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég ætla ekki að fara að svara fyrir Alþfl.mennina, en ég vil benda á, að ef það er ósamræmi í framkomu þeirra, þá er það ekki síður í framkomu hv. síðasta ræðumanns og hans flokks. Ég man ekki betur en að það hafi daglega verið prédikað í blöðum stjórarandstæðinga síðan Framsfl. og Alþfl. sömdu með sér um stjórnarmyndun, að Alþfl. ráði öllu og hafi fengið allt, en Framsfl. ekkert. Nú kveður heldur við annan tón hjá hv. 1. þm. Reykv. Nú heldur hann því fram hér, að Alþfl. hafi orðið að snúast í hverju máli til þess að geta komið til greina við þessa samninga. Ég vildi benda á þetta ósamræmi til þess að sýna, hvað lítið er að marka, hvað hv. stjórnarandstæðingar segja um þetta efni. Hv. þm. sagði, að allt öðru máli væri að gegna hér heldur en í öðrum löndum, þar héldu ríkin uppi járnbrautum fyrir stórfé. En ég vil benda honum á, að við leggjum mikið fé til samgangna á sjó, og það getur talizt hliðstætt því, sem aðrar þjóðir leggja til járnbrautanna, svo það raskar ekki hlutfallinu um aðstöðu okkar lands samanborið við önnur. Þá talaði hann um, að það væru malbikaðir vegir um þessi lönd þver og endilöng. Það kann að vera um sum þeirra, en ekki sum. Til dæmis hafa vegirnir í Noregi og Svíþjóð marga sömu gallana og vegirnir hér, þó þeir séu e. t. v. eitthvað betri yfirleitt, enda er ekki farið fram á eins háan skatt hér eins og þar er. Hv. þm. sagði, að vonda vöru yrði að selja lágu verði. En það er til annað sjónarmið, sem einnig verður að líta á við verðlagningu vöru, og það er, hvað kostar að láta hana í té. Frá því sjónarmiði mun hækkun á benzínskattinum hér ekki vera ósanngjörn, því það mun tiltölulega engu minni kostnaður vera við okkar vegakerfi, þó ófullkomið sé, heldur en vegakerfi þeirra þjóða, sem hafa miklu hærri benzínskatt. Ég ætla svo ekki að eyða meiri tíma í umr. um þetta að sinni; ég býst við, að frv. fari til n., svo tækifæri gefist til að ræða það nánar síðar.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Ég verð að segja, að það er einkennilegasta röksemdaleiðsla, sem ég man eftir að hafa heyrt, þegar hæstv. fjmrh. ber það fram, að af því að hér sé varið stórfé til þess að reka strandferðir, þá sé ekki ósanngjarnt að skattleggja samgöngur á landi.

Þetta er misskilningur hjá hv.þm. Ég átti við, að samkv. röksemdafærslum hv. 1. þm. Reykv. mætti líta þannig á

. Ég gat ekki skilið hæstv. ráðh. öðruvísi en að hann teldi þetta hliðstætt við járnbrautir annara þjóða, og af því lagt væri stórfé til strandferðanna, þá væri rétt að leggja skalt á þá menn, sem ekki geta haft nein not af þeim. Það þarf engum að blandast hugur um, á hverjum þetta kemur niður. Þessi skattur kemur vitanlega fyrst og fremst niður á þeim, sem við hafnleysi búa og verða að nota bifreiðar til allra flutninga, en það eru aðallega þeir, sem á Suðurlandsundirlendinu búa. Samgönguerfiðleikar þeirra eru svo miklir, að ég er sannfærður um, að ekki líður á löngu áður en ríkið neyðist til þess að leggja fram fé frekar en verið hefir til þess að létta undir með þeim. Það gengur því algerlega í öfuga átt að skattleggja þau einu samgöngutæki, sem hægt er að nota í þessum héruðum. Ég get frætt hæstv. ráðh. á því, að bændur á Suðurlandsundirlendinu, sem verða að hafa alla verzlun í Rvík, verða í sumum tilfellum að greiða hærra gjöld fyrir flutninginn heim til sín heldur en fyrir vöruna sjálfa. Þetta á við um ýmsa þungavöru, eins og t. d. kol, sem sumir bændur komast nú ekki hjá að kaupa. Ég geri náttúrlega ekki lítið úr þeirri þörf, sem nú er á því að afla ríkissjóði tekna, og ég skal ekki fara út í það að þessu sinni, af hverju sú þörf er sprottin. En mér þykir það undarlegt, ef hæstv. stj. getur ekki fundið réttlátari leiðir til að leggja á skatta heldur en þá, sem hér er stungið upp á. Hæstv. stj. hlýtur að vita það, að bílarnir eru ekki notaðir hér á landi nema að hverfandi litlu leyti sem lúksusvara. Nauðsynlega bílanotkunin er svo margfalt meiri, að það kemur ekki til mála að skattleggja lúksusnotkunina þannig, að nauðsynlega notkunin komi þar undir. Ef farið væri inn á þá braut, yrði ekki hægt að komast hjá því að styrkja með a. m. k. hlutfallslega jafnháu framlagi þau héruð, sem verst eru sett með tilliti til samgangna á sjó.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég heyrði á hv. síðasta ræðumanni, að hann hafði misskilið mig, þegar ég talaði um framlög okkar til strandferða í sambandi við framlög annara þjóða til járnbrauta. Ég var aðeins að benda hv. 1. þm. Reykv. á það, að ef honum finnst framlag annara þjóða til járnbrauta réttlæta hinn háa benzínskatt hjá þeim, þá ætti framlag okkar til strandferðanna alveg eins að réttlæta okkar tiltölulega lága benzínskatt frá hans sjónarmiði. Ég fyrir mitt leyti get ekki séð, að framlög til járnbrautanna réttlæti út af fyrir sig á nokkurn hátt háan benzínskatt, eins og ég tel ekki heldur framlögin til strandferða koma honum neitt við.

Það er nú nóg af rökvillum hjá hæstv. ráðh. sjálfum, þó hann sé ekki að troða þeim upp á aðra líka

. Hinsvegar vil ég benda á, að það hvílir nokkur skattur á umferðinni á sjó, sem er ekki ólíkur benzínskattinum að eðli. Það er vitagjöldin, sem nema að heildarupphæð á 6. hundrað þús. kr. Þetta er einskonar umferðaskattur á sjónum, hliðstæður benzínskattinum á landi. Það, sem réttlætir benzínskattinn, er ekki það, að lagt er stórfé til strandferða, heldur hitt, að lagt er stórfé til lagningar nýrra akvega og viðhalds gömlu veganna, svo ekki er óeðlilegt, að eitthvað sé tekið af umferðinni upp í þann kostnað hér eins og annarsstaðar.

Flm. (Pétur Magnússon) [óyfirl.]: Eins og hv.þm. er kunnugt, er svo ákveðið í jarðræktarlögunum, að ríkisstj. skuli skipa tvo menn af þremur í stj. Búnaðarfélags Íslands eftir tilnefningu landbn. Alþingis. Í frv. er lagt til, að sú breyt. sé á þessu gerð, að ríkisstj. skipi annan endurskoðenda félagsins, en búnaðarþingi sé að öðru leyti algerlega fengin stjórn þess í hendur. Um þetta hefir komið fram krafa frá búnaðarþingi, og hefir málið þrisvar áður legið fyrir Alþingi, svo hv.þm. munu flestum kunnug þau rök, sem fyrir því eru færð, og ætla ég því ekki að þreyta hv. d. á því að taka þau upp að þessu sinni. Leyfi ég mér að fara fram á, að málinu verði vísað til 2. umr. og landbn.