Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við 7 þm. úr Norðurl. e. höfum leyft okkur að endurflytja till. okkar frá síðasta þingi um garðyrkjuskóla á Akureyri eða í grennd Akureyrar. Till. er þó örlítið breytt, eins og ég mun koma að síðar. Sömu ástæður eru fyrir flutningi till. nú og í fyrra, en þá gerði ég í framsögu allýtarlega grein fyrir þeim, auk þeirra raka, sem voru í grg. till. og eru þar enn, því að sú grg. fylgir einnig till. nú á þskj. 78 og hefur að engu leyti breytt gildi. Mikill garðræktaráhugi er á Norðurlandi. Margir aðilar þar hafa skorað á okkur þm. að norðan að koma því til leiðar, að ríkið stofni þar skóla í garðyrkju. Fremst í flokki áskorendanna eru kvenfélögin og kvenfélagasamböndin norðanlands. Margir þættir garðyrkjunnar eru einmitt á þeim sviðum, sem konurnar kunna jafnvel enn betur að meta en við karlmennirnir. Svo er t.d. um skrúðgarða og matjurtaræktun. Um langt skeið hafði Ræktunarfélag Norðurlands garðyrkjunámskeið, sem jafnvel mátti kalla skóla, nokkra mánuði ú sumri hverju. Þau námskeið eru talin hafa borið mikinn árangur, og segja kunnugir menn og fróðir, að rekja megi slóðir áhrifanna frá þeim víðs vegar um héruð. Spor þeirra áhrifa séu garðyrkjureitir á mörgum bæjum. En einmitt vegna þess, að námskeið þessi áttu sér stað, má vera, að fólkið á þessum slóðum sakni þess enn meira en ella, að kennslustofnun er nú engin í þessum greinum þar nyrðra síðan Ræktunarfélag Norðurlands hætti þeirri starfsemi, eins og eðlilegt var, um leið og það lagðist að miklu leyti niður vegna breytinga, sem gerðar voru á skipulagi búnaðarfélagsskaparins í landinu. Ríkið rekur, eins og kunnugt er, einn garðyrkjuskóla, hann er í Hveragerði. Kennsla í þeim skóla hefur mest beinzt inn á svið ylræktar, en ylræktin er ekki nema hluti þess, sem fræða þarf um. Meiri hluti fólks hefur ekki aðstöðu til ylræktar. Fólk þarf líka að geta átt kost á kennslu í framleiðslu alls konar garðplantna, uppbyggingu skrúðgarða, hirðingu þeirra og ræktun þeirra. Einn skóli á Suðurlandi getur ekki notazt eins vel fyrir allt landið og tveir skólar, annar á Suðurlandi og hinn á Norðurlandi. Tveir skólar þannig settir verða betur sóttir en einn. Milli tveggja skóla getur verið verkaskipting og með þeim hætti miklu betur séð fyrir margbreyttum og staðbundnum þörfum. Tveir skólar eru helmingi nær því en einn, ef þeir eru sinn í hvorum landshluta, að fullnægja í þessum efnum landshlutajafnvægisréttlætinu. Það liggur í augum uppi, að garðyrkjuskóli á Akureyri eða í nágrenni hennar yrði ákjósanlega staðsettur. Eins og segir í grg., sem till. fylgir, er á Akureyri eldri og rótgrónari garðmenning en almennt gerist á Íslandi. Þar eru margir garðar við íbúðarhús einstakir í sinni röð, fjölbreyttir og vænlegir til kynningar við skólakennslu. Þar er grasagarður, sem veitt gæti góð skilyrði til náms með kynningu á plöntugróðri, og mætti hugsa sér, að þar færi fram einhver hluti verknáms í skrúðgarðyrkju. Stutt er þar að jarðhita. Skólar eru á Akureyri og sérmenntað kennaralið, sem auðvelt ætti að vera að fá til stuðnings við kennslu í garðyrkjuskóla þar. Margir áhugamenn á Norðurlandi létu til sín heyra í fyrra, þegar till. okkar þá var til umr. hér á Alþ., og mæltu fastlega með henni. Einn þeirra var hinn kunni garðyrkjufræðingur á Akureyri, Jón Rögnvaldsson frá Fífilgerði. Hann ritaði blaðagrein. Nú vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr grein hans, af því að ég tel fróðlegt fyrir þingheim að heyra, hvað hann segir um þetta mál. Hann segir: „Á undanförnum árum hefur tæpast verið hægt annað en að veita því athygli, að sífellt hafa verið að berast endurteknar áskoranir og tilmæli frá smærri og stærri fundum og félagssamtökum kvenna hér norðanlands til yfirvaldanna um aukinn stuðning við almenna garðyrkju í Norðlendingafjórðungi. Nú hafa allir þm. kjördæmisins lagt fram á Alþ. till. til þál. um stofnun garðyrkjuskóla á Akureyri eða í grennd. Eru þetta hinar mestu gleðifréttir fyrir alla sanna unnendur garðyrkju á Norðurlandi, og verður að treysta því, að Alþ. samþykki þessa tímabæru till. Það mun líka almennt viðurkennt, a.m.k. meðal nágrannaþjóða okkar, að garðyrkjan sé bæði hagsmuna- og menningarmál og því beri hinu opinbera að reyna að greiða fyrir framtaki einstaklinga á þessu sviði. Þetta sjónarmið virðist hið opinbera líka hafa viðurkennt hér á landi með stofnun garðyrkjuskóla ríkisins að Reykjum í Ölfusi 1939. Er ekki að efa, að sá skóli hafi gert mikið gagn. En áhrifa hans hefur þó fremur lítið gætt hér norðanlands. Er það hvort tveggja, að skólinn er staðsettur á miklu jarðhitasvæði, og því hefur hann hneigzt í áttina að vera gróðurhúsaskóli, a.m.k. að verulegu leyti, enda geysileg verkefni og möguleikar á því sviði, því að vel má hugsa sér aldinrækt hér á landi í gróðurhúsum á stærstu jarðhitasvæðum og e.t.v. útflutning ávaxta, bæði ferskra og niðursoðinna. Þá er aðgætandi, að höfuðborgin er á næsta leiti við skólann með mikla og heillandi möguleika fyrir ungt fólk. Það er því næsta eðlilegt, að heimtur hafa orðið fremur slæmar á þeim fáu unglingum, sem sótt hafa skólann héðan að norðan, enda munu flestir, sem lokið hafa prófi frá garðyrkjuskólanum í Hveragerði, hafa setzt að í Reykjavík eða á Suðurnesjum. Og þar situr einnig hinn eini opinberi ráðunautur landsins í garðyrkju og hefur yfirdrifið að gera við leiðbeiningar meðal garðyrkjubænda og annarra á suðvesturhorni landsins. Nú er vitanlegt, að fyrir dyrum stendur að endurskipuleggja og byggja yfir skólann í Hveragerði. Hafa heyrzt einstakar raddir, einkum sunnanfjalla, halda því fram, að að aflokinni fyrirhugaðri uppbyggingu mundi skólinn færari um að þjóna landinu öllu, en slíkt er hin mesta fásinna. Skólinn mun vegna aðstöðu sinnar halda áfram að verða fyrst og fremst gróðurhúsaskóli, enda ætti hann að vera brautryðjandi á sviði aldinræktar og blómaræktar, e.t.v. til útflutnings, eins og drepið er á hér að framan. Þá munu sennilega líða nokkur ár, þar til skólinn hefur verið endurreistur, og þýðir ekkert fyrir okkur orðlendinga að byggja allt okkar traust á honum. Hitt er sjálfsagt, að við sameinumst öll um að vinna að stofnun garðyrkjuskóla fyrir Norðurland, og það mun vissulega ekki um hentugri stað að ræða en Akureyri með næstum 10 þús. íbúum og að sjálfsögðu fjölda unglinga. Mundu nokkrir þeirra að líkindum sækja skólann og ef nauðsynlegt reyndist með nokkrum styrk frá bænum. Þá verður að telja hagkvæmt fyrir allan Norðlendingafjórðung a.m.k. að sækja skóla hingað til Akureyrar. Nú vill svo vel til, að ríkið er nýbúið að eignast gömlu gróðrarstöðina á Akureyri, eða tilraunaráð landbúnaðarins, sem ekkert mun hafa með hana að gera, og efasamt, að þessu gamla óskabarni Norðlendinga verði sýndur verðugur sómi, nema þar verði komið upp garðyrkjuskóla að nýju fyrir Norðurland, því að eins og kunnugt er rak Ræktunarfélag Norðurlands garðyrkjuskóla og námskeið í gróðrarstöðinni í hartnær 4 áratugi. Allir, sem eitthvað þekkja til þessara mála, vita, að garðyrkjuskólinn í gróðrarstöðinni var á sínum tíma hin merkasta stofnun, sem vakti áhugaöldu um allt Norðurland fyrir garðyrkju, enda komu nemendur úr flestum byggðarlögum fjórðungsins í skólann. Bera þessu vitni m.a. 40-50 ára gamlir trjálundir við marga sveitabæi víðs vegar um Norðurland. Munu flestöll þessara trjáa vera alin upp í gróðrarstöðinni á Akureyri, og þar á hinn nýi skóli að rísa og hefja plöntuuppeldi fyrir skrúðgarða handa almenningi eins og í gamla daga. Mundi grasagarðurinn á Akureyri geta orðið slíkum skóla ómetanlegur styrkur, t.d. um plöntuval og ræktunaraðferðir og margt fleira. Hér þarf tæplega neitt milljón króna skólabákn, a.m.k. ekki til að byrja með. Sennilega eru nægilegar byggingar fyrir hendi fyrst í stað og einn fastur kennari eða forstöðumaður mundi vera nóg til að byrja með, enda auðvelt að fá tímakennara í sérfögum á Akureyri. Hins vegar ætti skólinn að mínu áliti að leggja aðaláherzlu á verklegt nám í garðyrkju, og mætti e.t.v. koma þar upp stuttum vornámskeiðum í sambandi við skólann eins og í gamla daga. Til mun vera einstaka maður, sem telur garðyrkju þýðingarlítið dútl, nema þá helzt kartöflurækt. Skólinn á að kenna okkur að rækta grænmeti og berjarunna og alveg sérstaklega jarðarber. Hæfileg neyzla grænmetis er talin mjög heilsusamleg og raunar ómissandi þáttur í mataræðinu. Einnig ætti skólinn að kenna skrúðgarðagerð, ræktun garðplantna og yfirleitt reyna að vekja áhuga almennings til sveita og við sjávarsíðuna fyrir bættri umgengni og snyrtingu við hús og heimili, enda þótt ekki sé um neinn skrúðgarð að ræða.“ Þetta ritar hinn kunni garðyrkjumaður, Jón Rögnvaldsson, sem er roskinn maður orðinn og reyndur, og ég tel hans álit mjög þungt á metum. Þá ritaði einnig garðyrkjuráðunautur Búnaðarfélags Íslands, Óli Valur Hansson, grein, sem birtist í einu dagblaðinu 11. f. m. undir fyrirsögninni: „Hér þarf að bæta skilyrði til menntunar í garðyrkju.“ Ræðir hann, þessi garðyrkjumálamaður, ýtarlega þessi mál og hvar kennsla í þeim er á vegi stödd, og verður ekki betur séð og fundið en hann sé hlynntur því, að þessi þáltill. nái fram að ganga. Ályktunarorð hans þar að lútandi eru t.d., með leyfi hæstv. forseta: „Rétt verkaskipting á milli tveggja garðyrkjuskóla væri að mínum dómi að ýmsu leyti líklegri til farsæls árangurs fyrir garðyrkjumál landsins í heild og ekki hvað sízt fyrir þau ungmenni, er hafa hug á að nema garðyrkju og óska að sérhæfa sig á ákveðnum verksviðum hennar. Þegar aðeins einum skóla er ætlað að annast slíkt margþætt hlutverk, getur farið svo, að þungamiðjan raskist og falli t.d. einu verkefni frekar í vil en öðrum, eins og gerzt hefur við garðyrkjuskólann að Reykjum:` Í fyrra var till. þessari vísað til hv. fjvn. til athugunar. N. skilaði áliti 5. maí og mælti einum rómi með því, að till. væri samþ. með umorðun, sem hún hafði gert. Þá var Alþ. að ljúka, svo að till. dagaði uppi eins og fleiri mál. Nál. fylgir till. nú í grg. okhar flm. og við höfum tekið upp till. fjvn., og það er hún, sem við flytjum nú nálega orðrétt. Till. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fram fara athugun á því, hvort eigi sé grundvöllur fyrir stofnun garðyrkjuskóla á Akureyri eða í grennd. Skal þeirri athugun lokið fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Herra forseti. Af því að málið var athugað í n. á seinasta þingi og farið íflutningi málsins nú eftir till. n., sem athugaði till. þá, fyndist mér eðlilegt til vinnusparnaðar að afgreiða málið nú án þess að vísa því til n. eða fresta umr. Till., sem liggur fyrir, er till. n., sem athugaði málið í fyrra. En þyki hæstv. forseta þó réttara að láta n. athuga málið og fresta umr., get ég auðvitað fyrir mitt leyti ekkert haft á móti því og legg til, að því verði þá aftur vísað til hv. fjvn. En ég bendi á þetta, sem er dálítið sérstakt um mál, að það væri hægt að spara tíma og hafa hagkvæm vinnubrögð með því að afgreiða málið án þess að vísa því til n. og halda þó full þingsköp.



Herra forseti. Nokkrir þm. Alþfl. hafa leyft sér að flytja þáltill. um 18 ára kosningaaldur. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar, að gerð skuli athugun á því, hvort ekki sé tímabært og æskilegt að taka upp 18 ára kosningaaldur á Íslandi. Athugun þessa skal gera 7 manna nefnd kosin af Alþ. N. kýs sér sjálf formann. N. skal skila áliti fyrir setningu reglulegs Alþingis 1966.“ Alþfl. hefur ákveðið að vekja máls á þessari hugmynd við hina flokkana með því að flytja þessa þáltill. Í sjálfu sér væri einfalt mál að flytja frv. um breyt. á stjórnarskránni, þar sem aldrinum 21 væri breytt í 18. En þar eð umr. um þetta mál hafa enn ekki verið mjög miklar í landinu og aðrir flokkar hafa ekki, að því er okkur er kunnugt, látíð í ljós opinberlega skoðun á málinu, þykir eðlilegra að fara fram á skipun n. á þessu stigi til þess að veita þannig svigrúm og tíma til athugunar og umr. Fari svo, að hugmyndin fái stuðning, er óþarft að láta samþykkt stjórnarskrárbreytingar af þessu tagi leiða til þingslita og kosninga, heldur virðist rétt að afgreiða málið þá á síðasta þingi fyrir reglulegar kosningar, en slíkt þing verður að öðru jöfnu veturinn 1966-1967 með þingkosningum vorið 1967, og er við það miðað í tillögugerðinni. Þegar Alþfl.-menn voru fyrst kosnir á þing fyrir tæplega hálfri öld, höfðu þeir einir atkvæðisrétt við kjördæmakosningar, sem voru 25 ára og stóðu ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Við landskjör giltu þá sömu ákvæði nema 35 ára aldursmark. Það var frá öndverðu eitt af mestu áhugamálum Alþfl. að berjast fyrir rýmkun kosningarréttarins. Var markið sett við 21 ár og afnám skilyrðisins varðandi sveitarstyrk. Var þetta í samræmi við þær reglur, sem þá giltu með frjálslyndum þjóðum og gilda víða enn. hm. eins og Jón Baldvinsson hreyfðu málinu í þessum sal ár eftir ár á fyrstu þingárum sínum. Ég get t.d. nefnt þingið 1922, þegar Jón Baldvinsson flutti þetta mál varðandi sveitarstjórnarkosningar. Hann sagði þá, að ýmsum þætti mikið los á þjóðfélaginu og ekki hreinar línur í landsmálum, jafnvel hið háa Alþingi hefði hlotið ámæli í því efni og væru þó flestir þm. ráðnir og rosknir. Taldi hann unga fólkið vera áhugasamara um opinber mál en hina eldri og benti m.a. á stuðning þess við mörg nauðsynjamál, t.d. þau, sem ungmennafélögin á sínum tíma tóku upp á arma sína, og starf þeirra allt. Taldi hann mikilsverðast, að menn skiptu sér í fylkingar eftir málefnum, og taldi, að unga fólkið stæði síður en svo hinum eldri að baki hvað það snertir. En þrátt fyrir þessar röksemdir, sem kunna að virðast augljósar í dag, var þn., sem um málið fjallaði, einróma á móti till., og frv. hans var fellt með 15:5 atkv. Baráttan um þennan áfanga í mannréttindum hvað kosningarrétt snertir stóð allan áratuginn frá 1920 og raunar fram yfir 1930. En smám saman vannst við málið stuðningur viðsýnna manna í öllum flokkum, og 1929 var lögfestur 21 árs kosningaaldur, en sveitarstyrksákvæðið afnumið að því er varðaði kosningar til sveitarstjórna, og með stjórnarskrárbreytingunni 1934 voru sömu ákvæði tekin upp við þingkosningar. Síðan hafa miklar breytingar orðið á lífskjörum og lifnaðarháttum menningarþjóða. Velmegun er mun meiri og æskan virðist óneitanlega fá bráðari þroska en áður. Skólaganga er almennari en áður tíðkaðist og mun meira um framhaldsmenntun. Hin hraða uppbygging nútímaþjóðfélags á Íslandi hefur leitt til þess, að margt fólk er kallað til margvíslegra ábyrgðarstarfa mun fyrr en áður var. Því er haldið fram gegn 18 ára kosningaaldri, að ungt fólk hneigist til ofstækis, öfga og yfirborðsmennsku. Ég tel þetta vera sleggjudóm og mundi ráðlegra að sýna æskunni fullkomið traust. Þá fyrst mun reyna á þroska hennar, og hann mun ekki bregðast í þessu efni frekar en hjá hinum eldri. Mikið er talað um vandamál æskunnar, ekki sízt í svonefndum velferðarríkjum. Í þeim efnum munu fá ráð reynast betri en að veita æskufólki sinn sess í þjóðfélaginu með fullri ábyrgð og trausti. Mikil hreyfing er nú víða um lönd um að koma á 18 ára kosningaaldri. Víðtækar umr. hafa verið um málið í Norðurlandaráði. Í Vestur-Þýzkalandi hefur ungt fólk í öllum flokkum tekið saman höndum og efnt til ráðstefnu um þetta mál. sem vakið hefur mikla athygli þar í landi. Í Bretlandi hallast stjórnarflokkurinn nú mjög í áttina til þessarar breytingar. En stórveldin tvö, Bandaríkin og Sovétríkin, hafa riðið á vaðið með framkvæmd á hugmyndinni um 18 ára kosningaaldur. Í Sovétríkjunum er kosningarréttur miðaður við þann aldur, þegar búast má við fullum vinnuafköstum af hverjum borgara, og var 18 ára markið valið frá því sjónarmiði. Í Bandaríkjunum var meira hugsað um margvíslega ábyrgð, sem lögð er á fólk þegar við 18 ára aldurinn. Því er ætlað að berjast og jafnvel fórna lífi sínu fyrir land sitt, og margar aðrar skyldur leggjast á það. Þar var 18 ára kosningaaldur fyrst tekinn upp í einu fylki, Georgíu, en hefur nú verið tekinn upp í mörgum fleiri fylkjum, og sum hafa raunar 19 eða 20 ár, þó að nokkur séu enn með hina gömlu reglu um 21 árs kosningaaldur. Íslenzka lýðveldið þarf á hverjum manni og konu að halda, og það krefst félagslegs þroska af hverjum einstaklingi. Það er tími kominn til að sýna hinni fjölmennu kynslóð, sem innan skamms á að erfa landið, það traust að veita henni fulla íhlutun um stjórn landsins við 18 ára aldur. Ég vænti þess, að þingflokkarnir taki vinsamlega í þetta mál og meti það, að Alþfl. hefur ákveðið að flytja það í umræðuformi til að byrja með. Ég vænti þess, að það verði umr. um þetta mál, og ég treysti því fullkomlega, að þetta mál muni ná fram að ganga, en spurning sé aðeins hvenær. Ég legg til, berra forseti, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til síðari umr. og allshn.



Herra forseti. Í tilefni af þeirri þáltill., sem hér hefur verið mælt fyrir af hv. 1. flm., vil ég láta í ljós, að ég tel tímabært að taka þetta málefni til rannsóknar og meðferðar með það fyrir augum að veita mönnum fyrr kosningarrétt en nú er gert, og tel ég, að það ætti að vera verkefni þeirra, sem sú rannsókn er falin í mþn., að gera till. um, við hvaða aldur skynsamlegt sé að miða almennan kosningarrétt. Hér er um mjög þýðingarmikið málefni að tefla og því í alla staði eðlilegt, að það sé vandlega athugað, og að mínu viti heppilegt að fela sérstakri n., einmitt mþn., þingkjörinni, forustu í þeirri athugun, sem eðlilega hlýtur að fara fram áður en ákvarðanir eru teknar, og raunar forustu varðandi undirbúning málsins að öðru leyti. Þetta vil ég að komi fram nú þegar við fyrri umr. málsins.



Herra forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að taka undir það, sem fram kemur í þessari þáltill. Ég man eftir, að fyrir nokkrum árum ræddum við þetta á fundi í Norðurlandaráði og fór þar fram einmitt atkvæðagreiðsla um þessa hluti, og meiri hlutinn af íslenzku fulltrúunum stóð þá með því að lækka kosningaaldur. Ég vil leyfa mér að vona, að við frekari umræður, þegar þetta kemur aftur úr n., sýni það sig alveg, hver afstaða þingflokkanna er í þessum efnum, en ég álit það mjög tímabært, að þetta mál sé nú tekið upp, einmitt á því þingi, sem er næstsíðast, áður en til kosninga kemur, þannig að hægt væri að athuga það fyrir næsta Alþingi.



Herra forseti. Á síðasta þingi fluttu þm. Norðurl. e. ásamt hv. 8. landsk. þm. eftirfarandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að gera ráðstafanir til þess, að stofnsett verði á Norðurlandi klak- og eldisstöð fyrir lax og silung. Skal í því sambandi athugað, hvort ekki sé heppilegt að hafa það fyrirtæki á vatnasvæði Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, m.a. vegna góðra skilyrða til hagnýtingar á volgu vatni frá jarðhita þar um slóðir.“ Till. þessari var vísað til hv. fjvn., en n. vannst ekki tími til að afgreiða hana. Í framsögu fyrir till. gerði ég m.a. grein fyrir eftirfarandi atriðum: Á undanförnum árum hefur áhugi almennings fyrir lax- og silungsveiði stórum farið vaxandi. Með aukinni eftirspurn og almennari þátttöku en áður hefur gjald fyrir veiðirétt mjög mikið hækkað og þá sérstaklega hvað varðar laxárnar. Erlendir veiðimenn sækja það og fast að komast í ár hér á landi, og má telja víst, að svo verði áfram. Það er því ljóst, að aðsókn í íslenzkar veiðiár mun verða mjög mikil á komandi árum, en það þýðir sama og öruggar tekjur fyrir þá aðila um land allt, sem veiðiréttindi eiga. Aukin fiskigengd í ám og vötnum er því stórfellt hagsmunamál fyrir fjöldamarga landeigendur. Með því að stofna með sér veiðifélög og með öðrum aðgerðum hafa þeir leitazt við að vernda þessa hagsmuni sína og tryggja framtíð þeirra. Víða erlendis hefur laxveiði farið minnkandi. Virkjanir og ýmiss konar úrgangur frá iðjuverum og milljónaborgum hafa spillt laxagöngum. Þá er laxveiði í sjó og stunduð af kappi, og skerðir hún að sjálfsögðu stofninn. Til þess að hamla upp á móti þessari þróun hefur í mörgum löndum verið byrjað á fiskirækt í ám og vötnum. Vísindi og tækni hafa verið tekin í þjónustu þessarar starfsemi, sem jafnt og þétt hefur fært út kvíarnar. Í þessum efnum höfum við Íslendingar ekki fylgzt með sem skyldi. Án efa stafar það af því, að lax- og silungsveiði hefur verið hér nokkuð jöfn í mörgum ám um árabil og því ekki orðið vart þeirrar hnignunar á stofnum þessara nytjafiska, sem annars staðar hefur gætt í ríkum mæli. Nú má segja, að áhugi almennings fyrir fiskeldi hafi vaknað. Með því að hagnýta sér reynslu annarra þjóða sjá kunnáttumenn fram á, að með starfrækslu klak- og fiskeldisstöðva megi með tímanum auka mjög fiskisæld í ám og vötnum, jafnvel yrði unnt að ala upp sterka stofna í ám, sem hafa ekki skilað arði. Í haust var hér á vegum landbrn. sænskur fiskifræðingur, sem um árabil hefur unnið að laxeldismálum í heimalandi sínu. Taldi hann aðstæður til laxeldis góðar hér á landi. Mun það vera almenn skoðun þeirra, sem kynnt hafa sér hér þessi mál. Fyrir nokkru kom ríkið upp laxeldisstöð í Kollafirði, en haldið er áfram uppbyggingu hennar. Í sumar gengu 57 laxar úr sjó upp í stöðina, og samkv. upplýsingum veiðimálastjóra, Þórs Guðjónssonar, má vænta þar góðs árangurs. Flm. þessarar till. telja nú tímabært, að ríkið komi upp annarri klak- og eldisstöð laxfiska eða beiti áhrifum sínum svo, að til hennar verði stofnað. Leggjum við til, að sú stöð verði staðsett á Norðurlandi og athugað verði þá sérstaklega, hvort ekki sé heppilegt, að hún komi á vatnasvæði Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, sem er ein af beztu veiðiám landsins. Allar aðstæður eru þar góðar fyrir slíka stöð, t.d. hægt að fá þar vatn úr jarðhitalindum. Ég tel ekki ástæðu til þess, herra forseti, að hafa þetta mál mitt lengra, en legg til, að umr. verði frestað og till. verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Í þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir á þskj. 86, er lagt til, að ríkisstj. sé falið að gera till. um það, með hverjum hætti Alþ. verði gefnar skýrslur um þær fjölþjóðlegu ráðstefnur, sem fulltrúar af Íslands hálfu sækja eða Ísland á aðild að. Um það eru nú ekki neinar fastar reglur, svo að mér sé kunnugt um, hvorki í lögum né neinum öðrum fyrirmælum. En svo sem alkunna er og hér þarf ekki að rekja, hefur það farið mjög í vöxt á síðari árum, að Ísland taki þátt í ýmiss konar alþjóðlegu samstarfi og fulltrúar af þess hálfu sæki ýmsar fjölþjóðlegar ráðstefnur. Fulltrúar Íslands á slíkum samkomum gefa að sjálfsögðu ríkisstj. þar um skýrslu, og vafalaust eru þær skýrslur athugaðar í utanrrn., og sjálfsagt eru þær skýrslur skoðaðar af ríkisstj. og ræddar þar. Um það efast ég ekki. Hins vegar hefur það alls ekki tíðkazt hingað til, að slíkar skýrslur væru lagðar fyrir Alþingi. Á slíkum fundum er þó oftlega fjallað um málefni, sem Alþingi ætti að fylgjast sem bezt með og þarf reyndar oft síðar að taka afstöðu til, annaðhvort beint eða óbeinlínis. Alþ. á m.a. auðvitað að fá vitneskju um það, hvað hinir íslenzku fulltrúar hafi lagt til mála á þvílíkum fundum og hver hafi verið afstaða þeirra til framkominna till. þar. Þar er einmitt oft um að ræða mikilvæg utanríkismálefni og alþjóðaskipti, sem Alþingi á að fylgjast með og á að hafa sitt um að segja, að því leyti sem Ísland varðar. Það mun varla verða vefengt, að það sé Alþ., sem á að réttu lagi að ráða mestu um utanríkisstefnu landsins á hverjum tíma. Það er undirstrikað í 21. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem samþykki Alþ. er áskilið til þeirra mikilvægu milliríkjasamninga, sem þar greinir. Þess vegna hefur hér einnig einmitt og að vísu að erlendri fyrirmynd verið sett á fót sérstök þn., utanríkismálanefnd. Um verkefni þeirrar n. segir svo í þingskapalögum, 16. gr. þeirra: „Til utanríkismálanefndar skal vísa utanríkismálum. Utanríkismálanefnd starfar einnig á milli þinga, og skal rn. ávallt bera undir hana utanríkismál, sem fyrir koma milli þinga.“ Ljóst er af þessu og reyndar einnig öðru, sem hér skal þó eigi rakið, að utanrmn. hefur algera sérstöðu meðal þn. Henni er ætlað að starfa jafnt um þingtímann sem utan hans. Undir hana á ekki einungis að bera utanríkismál, sem eru til meðferðar í þinginu hverju sinni, heldur á rn. og að bera undir hana utanríkismál almennt, hvort heldur er um þingtímann eða utan hans. Með þeim hætti er Alþ, eða fulltrúum þess ætluð aðild að utanríkismálum. Nú er það kunnara en svo, að hér þurfi að rekja með mörgum orðum, að á ýmsu hefur oltið um störf utanrmn. Það er áreiðanlega ekki ofmælt, að á því hafi orðið mikill misbrestur, bæði fyrr og síðar, að utanrmn. hafi fengið þau málefni til meðferðar, sem lög ætluðust þó til. Ég hygg, að hér sé ekki hægt að saka einn stjórnmálaflokk öðrum fremur. Þar munu allir eiga nokkra sök. En um hitt ættu allir að geta orðið sammála, að æskilegt væri, að utanrmn. yrði virkari í framtiðinni en verið hefur að undanförnu. En hvaða úrræði séu til þess, skal ég ekki fara út í hér. Það er önnur saga og liggur raunar nokkuð utan við þetta mál, sem hér er um að ræða, en sjálfsagt gæti þar ýmislegt komið til greina. T.d. mætti hugsa sér að fara þá leið, sem farin hefur verið í Danmörku, taka ákvæðin um utanrmn. út úr þingsköpum og setja sérstök lög um utanrmn. og undirstrika með þeim hætti þá algeru sérstöðu, sem hún hefur. Það hefur reyndar verið reynt hér á sínum tíma sérstakt undirnefndarfyrirkomulag í utanrmn., eins og menn sjálfsagt minnast. Það var upp tekið hér um skeið, en mun ekki hafa gefið góða raun, enda mjög óeðlilegt. Eftir því sem ég veit bezt, hafa skýrslur frá fulltrúum Íslands á fjölþjóðlegum ráðstefnum eða fundum yfirleitt ekki verið lagðar fyrir utanrmn. Fyrir hana hafa t.d. ekki verið lagðar skýrslur frá fulltrúum á fundi Sameinuðu þjóðanna, frá fulltrúum á fundi Evrópuráðs eða fulltrúum í Norðurlandaráði, svo að nokkur dæmi séu nefnd. Því síður hafa slíkar skýrslur verið lagðar beint fyrir Alþ. Hér er þó í fæstum tilfellum um nokkurt leyndarmál að tefla, því að í þessum tilfellum er um að ræða samkomur, sem almennt eru háðar í heyranda hljóði. Ég hygg, að þessu sé hagað nokkuð á annan veg hjá þingum annarra þjóða. Á mörgum þeirra fara fram almennar umr. um utanríkismál. Ég nefni í þessu sambandi Norðurlandaráð, af því að mér er það af skiljanlegum ástæðum efst í huga nú í svipinn. En í skýrslu, sem forsetar Norðurlandaráðs leggja fyrir fund ráðsins íupphafi og útbýtt er og prentuð er í ráðstíðindum, er á bls. 28 sagt frá því, með hverjum hætti sendinefndir á Norðurlandaráðsfundi gefi viðkomandi þingum skýrslu um það, sem þar fer fram og gerist. Og samkv. því, sem segir í þessari skýrslu forsetanna á bls. 28, lagði sendinefnd Danmerkur 12. jan. 1966 skýrslu fyrir þing Danmerkur um 13. fund Norðurlandaráðs 1965, og skýrslan hefur þar verið tekin til meðferðar af sérstakri nefnd. Sendinefnd Noregs gaf 16. okt. 1965 skýrslu viðvíkjandi 13. fundi ráðsins til Stórþingsins, og fjallaði utanríkismálanefnd þar um skýrsluna og hefur gefið út álit. Um Finnland segir, að umr. um skýrslur eða meðferð skýrslna frá sendinefnd Finnlands viðvíkjandi starfsemi ráðsins árin 1963 og 1964 hafi ekki enn verið til lykta leiddar á ríkisþingi Finna. Í Svíþjóð lagði sænska sendinefndin skýrslu, eða réttara sagt var það sænska stjórnin, sem lagði skýrslu fyrir sænska ríkisþingið um 13. fund Norðurlandaráðs með bréfi, dags. 9. apríl 1965, og þar er svo rakið miklu nánar um það, hvernig þetta fer fram í sænska ríkisþinginu, sem ég hirði ekki um að rekja hér. En það vekur athygli, að vísu ekki mína eða okkar, sem til þekkjum, að í þessari skýrslu forsetanna er Íslands í þessu sambandi að engu getið. Og það er út af fyrir sig skiljanlegt fyrir okkur, þar sem engin skýrsla varðandi starfsemi Norðurlandaráðs hefur verið lögð fyrir Alþ. Sama máli gegnir um samtök eins og Sameinuðu þjóðirnar og Evrópuráðið, sem Ísland er aðili að og á fulltrúa á þingum þessara samtaka, fulltrúa, sem tilnefndir eru af ríkisstj. að vísu, en vissulega væri það út af fyrir sig tímabært að taka það til athugunar, hvort ekki ætti að kjósa þá fulltrúa af Alþingis hálfu. En það er önnur saga og annað mál, sem ég skal ekki fara út í í þessu sambandi. Sama máli gegnir svo um ýmsar fjölþjóðlegar ráðstefnur, sem haldnar eru um tiltekin málefni og sóttar eru af Íslands hálfu. Vitaskuld getur þar stundum verið um lokaðar ráðstefnur að ræða og málefni, sem leynt eiga að fara, og ber þá vitaskuld að virða það. En ég held í stuttu máli, að öll rök hnígi að því, að við eigum að breyta okkar starfsháttum að þessu leyti. Alþ. á að fá aðstöðu til þess að kynna sér skýrslur þessar. Það á að fá tækifæri til þess að ræða þær, enda sé þar ekki um leyndarmál að tefla. þess vegna er þessi þáltill. flutt, en þar er lagt til, eins og áður segir, að ríkisstj. sé falið að setja reglur um þessar skýrslugjafir til Alþ. eða undirbúa löggjöf um það efni. Eins og vikið er að í grg., gæti sjálfsagt komið til álita að setja þessar reglur með forsetaúrskurði, en líklega yrði talið eðlilegra að taka þær upp ílög. Við flm. gerum ráð fyrir því, að ríkisstj. velji þann kostinn, sem eðlilegri þykir að athuguðu máli. Það getur verið álitamál, hver háttur á framlagningu slíkra skýrslna sé heppilegastur, t.d. hvort það eigi að leggja þær beint fyrir Alþ. og þá í hvaða formi eða hvort leggja eigi þær fyrir utanrmn., sem síðar gæti e.t.v. lagt starfsskýrslu fyrir þingið, og gæti þá slík skýrsla orðið grundvöllur að almennum umr. um utanríkismál. Enn fremur mætti auðvitað hugsa sér, að utanrrh. innleiddi umr. á ári hverju eða á þingi hverju um utanríkismál og slíkar skýrslur fylgdu þá þeirri ræðu, sem eins konar fskj. Ég hef jafnan lagt á það áherzlu, að víð Íslendingar þurfum að hafa og skapa sem mesta samstöðu um utanríkismál. Við þurfum um meðferð þeirra að skapa vissar tradisjónir. Við þurfum, eftir því sem kostur er, að halda þeim utan við venjulegt dægurmálapex. En víðtæk samstaða um utanríkismál og traust utanríkismálastefna verður að mínum dómi ekki bezt tryggð með því, að ríkisstj. og stjórnarflokkar á hverjum tíma einoki þessi mál og haldi yfir þeim óþörfum leyndarhjúpi, heldur með umr. fyrir opnum tjöldum og þá auðvitað fyrst og fremst á þeim vettvangi, sem þar til er eðlilegastur, þ.e. á Alþingi. Með þeim vinnubrögðum yrði tortryggni eytt og skilyrði gætu verið sköpuð fyrir skynsamlegri samvinnu stjórnar og stjórnarandstæðinga um utanríkismál. Ég legg svo til, herra forseti, að þessari umr. sé frestað, svo að n. gefist tóm til að íhuga málið, og leyfi mér að leggja til, að till. sé vísað til utanrmn.



Herra forseti. Hér er hreyft merkilegu máli, og ég er því sammála, að það væri mjög æskilegt, að oftar yrði rætt um utanríkismál á Alþ. heldur en gert hefur verið, og til þess þurfi að finna form. Mér finnst eðlilegt, að þingflokkar og ríkisstj. beri saman ráð sín um það. Það er einnig mjög æskilegt, ef hægt er að endurvekja starf utanrmn., sem eins og hv. tillögumaður gat um hefur verið lítt virk nema sem venjuleg þn. undanfarin ár af ástæðum, sem óþarfi er að rekja hér. En mér finnst rétt, að það komi fram, að ríkisstj. hefur ekki haldið neinum skýrslum þm. fyrir Alþ., því að eftir því sem ég bezt veit, er það ekki tíðkanlegt og hefur ekki verið, að þm., sem hafa farið á slíka fundi, semdu skýrslur. Ég man það, að ég og hv. tillögumaður ásamt einum nú látnum þm. fórum á fyrsta fund Sameinuðu þjóðanna, sem Íslendingar tóku þátt í. Ég man ekki eftir því, að við semdum neina skýrslu né værum krafðir neinna skýrslna, er við komum heim, og ég hygg, að sá háttur hafi haldizt. Ég segi ekki, að það sé til fyrirmyndar. Ég held þvert á móti, að það væri eðlilegt, að þm. gerðu grein fyrir í stórum dráttum a.m.k. þeim málum, sem þeir hafa haft afskipti af. Hitt má segja, að það að gefa almennt yfirlit hafi tiltölulega litla þýðingu. Eins hygg ég, að það sé ekki venja, að þm. á Norðurlandaráðsfundum sendi skýrslu til ríkisstj. það hefur þá verið tekið upp, eftir að ég hætti að mæta þar sem þm. Ég hef ekki séð slíkar skýrslur. En þó að ég hyggi, að það sé svo, að þm. hafi yfirleitt ekki sent skýrslur, þegar þeir hafa farið á slíka fundi, og það stendur á sama, frá hvaða flokki þeir hafa verið, sá háttur hefur ekki komizt á, þá er hitt föst venja, að embættismenu senda ríkisstj. skýrslur um sínar ferðir, og sumt af þeim skýrslum má segja, að hafi erindi til a.m.k. utanrmn. Aðrar eru þess eðlis, að þær er ekki hægt að láta fara úr stjórnarráðinu, vegna þess að þar er fjallað um sérstök trúnaðarmál. Það er eðlilegt. Þarna verður að gera nokkurn skilsmun á. En um leið og ég lýsi því, að ég er samþykkur því, að þetta verði athugað, og tel, að merku máli sé hreyft, má ekki ríkja sá misskilningur, að þm. hafi yfirleitt sent slíkar skýrslur til stjórnarinnar og hún síðan á þeim legið. Þessi háttur hefur aldrei komizt á, að því er ég bezt veit. En það er fullkomlega ástæða að athuga, hvort ekki sé ástæða til að breyta því. Hitt sjáum við svo að vísu af því, sem hv. tillögumaður las upp, að það hefur auðvitað ósköp litla þýðingu að semja skýrslu um Norðurlandaráðsfund, sem haldinn er í Reykjavík í febr., og senda hana norska þinginu í okt. haustið 1965 eða danska þinginu í jan. 1966. Það er orðið ósköp í það slegið, þegar slík skýrslugerð er viðhöfð. Það er frekar fyrir síðasakir heldur en efnis, sem slík skýrsla er gerð. Annað mál er, eins og Svíarnir hafa, að þeir senda skýrsluna nokkuð skjótlega, samkv. því sem tillögumaður upplýsti. Finnar sýnast hafa ú þessu svipaðan hátt og við, að þeir sennilega semja enga skýrslu og senda enga skýrslu. Að ekki er þarna minnzt á okkur, kemur sennilega af þessu, sem við verðum að átta okkur á og ég hef raunar áður hreyft, að því er ég hygg, að til langfruma er mjög takmarkað gagn af þátttöku í Norðurlandaráði af hálfu Íslendinga, nema því aðeins að við kostum því til að láta fleiri embættismenn vinna úr þeim gögnum, sem þar eru fram lögð, og leggja fram gögn af okkar hálfu. Við sjáum, að það er orðinn heill hópur, sem hin ríkin hafa til undirbúnings þessum fundum í - hvað við eigum að kalla það? - skrifstofum hvers ríkis fyrir sig, sem starfa að þessum málum. Það vakir ekki fyrir mér, að við eigum að fara að koma upp slíkum stofnunum. Á því höfum við engin efni. En ég held, að það sé alveg aðkallandi, að við látum 1-2 menn, t.d. í utanrrn., taka það alveg sérstaklega að sér að fylgjast með því, sem þarna gerist, vinna úr miklum gögnum, sem þarna eru, og sjá til þess, að Íslendingar sendi upplýsingar til þessarar stofnunar. Yfirleitt er það ekki gert nú. Má raunar segja, að það skipti þá ekkí hina ákaflega miklu máli, þó að þeir heyri ekki, hvað Ísland hafi til mála að leggja eða hvernig þessu sé háttað ber. Við höfum sérstöðu. En þó er lakara, að það er yfirleitt ekki svarað, yfirleitt ekki gerð grein fyrir því, hvernig málum er fyrir komið hjá okkur. En látum það vera. Hitt er verra, að ég er hræddur um, að það sé ekki til neinnar hlítar unnið úr þeim margföldu upplýsingum, sem þarna koma fram og við, sem höfum þarna mætt og lítillega reynt að fylgjast með þá daga, sem við höfum þarna setið, sjáum að geta orðið okkur að margvíslegu gagni. Það er að vísu svo, að ef verið er að vinna að sérstöku máli hér, vita menn, að þarna er hægt að fá upplýsingar. En þarna er líka hvöt til margháttaðrar löggjafar, ef því væri beint til réttra stjórnarvalda, - hvöt, sem ég er hræddur um, að þau fái ekki, af því að menn fylgjast einfaldlega ekki sökum mannaflaskorts með því, sem þarna er verið að vinna, sem engan veginn er jafnlítilvægt og stundum er látið og ætla mætti eftir árangrinum af hverjum einstökum fundi. Ég vildi láta þessar athugasemdir koma hér fram, ekki vegna þess, að ég sé hv. frsm. ósammála, heldur til fyllingar því og til viðbótar því, sem hann sagði.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir vinsamlegar undirtektir undir þetta mál. Varðandi það, sem hann sagði um skýrslur, sem gefnar eru ríkisstj., veit hann þar um náttúrlega betur en ég. Ég gekk út frá því sem nokkurn veginn gefnu, að þeir, sem almennt sæktu ráðstefnur af Íslands hálfu, hvort heldur eru stjórnskipaðir menn, þm. eða aðrir eða kosnir af þinginu, gæfu ríkisstj. með einhverjum hætti skýrslu þar um. En nú hefur hæstv. ráðh. upplýst, að það muni ekki tíðkast, að þm. gefi slíkar skýrslur, og var mér raunar kunnugt um það að því er Norðurlandaráð snertir, en hins vegar munu embættismenn gefa skýrslur. Ég minnist þess með nokkuð öðrum hætti en hæstv. forsrh., hvernig skýrsla var gefin um fyrsta fund Sameinuðu þjóðanna, af því að ég man ekki betur en ég a.m.k. sæti þó nokkuð lengi við að skrifa slíka skýrslu undir forustu þess manns, sem þá var formaður sendinefndarinnar, og ég vona, að hún hafi borizt rétta boðleið. En það, sem hæstv. forsrh. sagði um þetta atriði, undirstrikar raunar aðeins það, að hér er þörf á nánari athugun og rétt að taka þessi mál öll til meðferðar. Svo vil ég bara að lokum leyfa mér að undirstrika alveg sérstaklega það, sem hann sagði varðandi þátttöku Íslands í Norðurlandaráði. Ég held, að við getum ekki algerlega vansalaust haldið áfram að taka þátt í því starfi, sem þar er unnið, án þess að senda svör við þeim bréfum, sem send eru, þar sem óskað er umsagna um mál. Það er afskaplega ömurleg tilfinning að sitja á nefndarfundum, þar sem fjallað er um hin ýmislegu mál og þar sem fyrir liggja umsagnir frá öllum hinum Norðurlandanna, en kannske ekki ein einasta frá Íslandi. Hitt er alveg ljóst, að hér verður að fara vissan meðalveg, vegna þess að við getum ekki kostað til eins miklu og hinar þjóðirnar. En við verðum, úr því að við tökum þátt í þessu, að sinna þessu með heldur virkari hætti en verið hefur, og það gladdi mig alveg sérstaklega, að hæstv. forsrh. lýsti einmitt fullum og alveg sérstökum skilningi á því.



Herra forseti. Á þskj. 40 hef ég leyft mér að flytja þáltill. um lagningu Vesturlandsvegar. Tillgr. sjálf er stutt og hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að nota lántökuheimild í III. kafla vegáætlunar fyrir árin 1965-1968 vegna Vesturlandsvegar, til þess að endurbygging vegarins geti hafizt á næsta sumri.“ Í vegáætlun þeirri, sem vitnað er til í tillgr., er Vesturlandsvegur í Reykjaneskjördæmi talinn liggja frá Reykjavík við Elliðaár um Mosfellssveit og Kjalarnes, kringum Hvalfjörð og að sýslumörkum Borgarfjarðarsýslu í Hvalfjarðarbotni. Eins og öllum hv. alþm. mun kunnugt, liggja leiðir allra bifreiða, sem fara á milli Reykjavíkur og Vesturlands, Norðurlands og Austurlands, um þennan þjóðveg. Um hann eða hluta hans fer einnig fjöldi bifreiða, sem flytja sand og möl til bygginga og ýmissa annarra mannvirkja í Reykjavík, en slíkt efni hefur um mörg undanfarin ár verið sótt ínágrannasveitirnar norðan Reykjavíkur. Sömu sveitir eiga öll sin viðskipti við Reykjavík og þurfa allt þangað að sækja og flytja. Fyrir stuttu lét vegamálastjórnin framkvæma talningu 4 daga í röð á þeim hluta vegarins, sem liggur í gegnum Mosfellssveit, og reyndist meðalumferðin dag hvern vera 2617 bifreiðar og þar af um 28% stórir flutningavagnar, sem ætla má að flytji 3-4 þús. smál. á dag. Þessi mikla notkun vegarins og léleg gerð hans veldur því, að óframkvæmanlegt reynist að halda honum ökufærum mikinn hluta ársins, þótt allmiklu sé til þess kostað. Þá er slit þeirra ökutækja, sem um slíkar vegleysur þurfa að fara daglega, mjög stór útgjaldaliður. Á Alþ. snemma í desember, að mig minnir, var lagt fram undirskriftaskjal frá um 200 íbúum Mosfellssveitarhrepps, þar sem skorað er á stjórnvöld og hv. Alþ. að vinna að endurbótum og endurbyggingu þessa vegar. Ég geri ráð fyrir því, að sumum hv. alþm. sé þetta erindi kunnugt, því að a.m.k. okkur þm. Reykn. mun öllum hafa verið sent það. Með erindi þessu fylgdi nokkuð ýtarleg grg., þótt ekki væri hún mjög löng, þar sem drepið er á þau vandkvæði, sem núverandi ástand vegarins skapar íbúum Mosfellshrepps og þeim, sem veginn þurfa að nota. Ég held, að ekki sé sérstök ástæða til að hafa miklu lengri framsögu með þáltill. þessari. Ég geri ráð fyrir, að hv. alþm. hafi allir af eigin reynd nokkur kynni af Vesturlandsveginum og menn séu út af fyrir sig ekki ósammála um, að mikið og knýjandi verkefni bíði þar í vegagerð landsmanna. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. um mál þetta verði frestað og því vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Á þskj. 51 hef ég ásamt hv. 3. þm. Vestf., Sigurvin Einarssyni, og hv. 5. þm. Norðurl. e., Ingvari Gíslasyni, leyft mér að bera fram þáltill. um, að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að skipa 5 manna mþn. til þess að gera till. um stofnun sumarheimila í sveitum fyrir börn úr kaupstöðum og kauptúnum. Tilefni þessa tillöguflutnings eru þær breytingar, sem orðið hafa á íslenzku þjóðlífi á síðustu áratugum. Hér áður, þegar ég og mínir jafnaldrar vorum að alast upp, var það og löngum áður háttur kaupstaðarbúa að koma börnum sínum í sumardvöl á sveitaheimilum. Slíkar sumardvalir voru mjög eftirsóttar og þóttu hollar og þroskavænlegar fyrir börnin. Á þennan hátt komust þau í tengsl við náttúru landsins og lærðu að umgangast dýrin og kynntust framleiðslustörfum í sveitum, sjálfum sér til gagns og þroska og fólkinu í sveitunum yfirleitt til ánægju. Tengsli fólksins héldust og styrktust, þess, sem bjó í sveitunum, og hins, sem heima átti við sjávarsíðuna, og tilfinningin jókst fyrir því, að allir ættum við Íslendingar sameiginlega hagsmuni. Á þeim tíma, sem mér er minnisstæðastur í þessu sambandi, voru ástæður þannig, að sæmilegir möguleikar voru til þess í sveitunum að veita þessum sumardvalargestum viðtöku. Hlutföllin milli búsetu í sveitum og bæjum voru allt önnur þá en þau eru nú. Núna er þetta allt saman gerbreytt, eins og allir vita. Möguleikar sveitaheimilanna til slíkrar starfsemi eru alveg hverfandi hjá því, sem áður var. Sveitaheimilum hefur farið fækkandi undanfarin ár, en auk þess hefur fólki á þeim heimilum, sem enn eru fyrir hendi, fækkað mjög, m.a. vegna aukinnar vélvæðingar í landbúnaðinum. Þar er því ekki lengur fyrir hendi sá vinnukraftur innan húss, sem nauðsynlegur er til að sinna þörfum aðkomubarna. Afleiðing þessa er auðvitað sú, að þeim börnum, sem eiga kost á sumardvöl í sveit, fer sífellt fækkandi. En þörf kaupstaðarbarna er þó alls ekki minni en áður var. Þvert á móti vex hún auðvitað hröðum skrefum með auknum fólksflutningum til þéttbýlissvæðanna. Í Reykjavík einni eru nú búsett um 78 þús. manns, og á Faxaflóasvæðinu búa yfir 100 þús. manns, og víðar er þéttbýli en hér. Sveitabýli eru hins vegar um 5700 á öllu landinu. Þessar tölur sýna, hve langur vegur er frá því, að sveitaheimilin geti leyst allan þann vanda, sem hér er gerður að umtalsefni. Hér þurfa nýjar aðgerðir til að koma, ef kaupstaðarbörn eiga að fá að halda áfram að njóta sveitadvalar að sumrinu. Ýmis félagasamtök í landinu hafa á virðingarverðan hátt leitazt við að bæta nokkuð úr þörfinni og orðið talsvert ágengt í því efni. Það er skylt að viðurkenna. Í þessu sambandi má t.d. nefna Kristilegt félag ungra manna og kvenna í Reykjavík. Þessi samtök hafa haldið uppi sumardvalarstarfsemi í Vatnaskógi og Vindáshlíð, og mörg börn héðan hafa notið dvalar á þessum stöðum. Þarna er þó aðeins um stuttan tíma að ræða fyrir hvert barn, ein og í mesta lagi tvær vikur. Þá má nefna Rauða krossinn og heimili hans að Laugarási, Silungapolli og víðar. Þjóðkirkjan hefur á síðari árum haldið uppi slíkri starfsemi og fleiri samtök, sem of langt yrði hér upp að telja. Alls eru þeir aðilar, sem Reykjavíkurborg t.d. hefur styrkt í þessu skyni, 9 talsins. Þessir 9 aðilar geta tekið á móti 980 börnum með 30 þús. dvalardaga, en aðrir aðilar, svo sem KFUM og þjóðkirkjan, sem ekki eru styrktir sérstaklega af Reykjavíkurborg, geta látið í té um 50 þús. dvalardaga. Sameiginlegt öllum þessum heimilum er, að þar er enginn búskapur rekinn, en það teljum við flm. þessarar till. mikinn galla. Það er skoðun okkar, eins og fram kemur í till., að stefnt skuli að því, að á slíkum sumarheimilum hafi börnin viðfangsefni, er geti orðið þeim að sem mestum andlegum og líkamlegum þroska, þ. á m. ræktunarstörf, gæzla húsdýra og umgengni við þau, svo að eitthvað sé nefnt. Á þann hátt teljum við, að þessar sumardvalir verði líkari því, sem þær áður voru og við teljum að hafi reynzt vel, og þær hafi meira uppeldisgildi. Þá þykir mér rétt að geta þess, að í Reykjavík hefur verið starfræktur undanfarin sumur vinnuskóli fyrir unglinga 12-15 ára, sem á s.l. ári tók á móti 542 unglingum til vinnu í takmarkaðan tíma. En í hverjum af þessum árgöngum, 12-15 ára, munu nú vera um 1600 ungmenni. Hvort tveggja þetta, sem ég hef nú hér nefnt, vinnuskóli Reykjavíkurborgar og sumardvalarstaðir annarra aðila, er að sjálfsögðu góðra gjalda vert. En það leysir ekki nema að mjög takmörkuðu leyti það viðfangsefni, sem hér er við að fást. Um ráðstafanir annarra sveitarfélaga en Reykjavíkur er mér minna kunnugt, en ég veit þó, að einnig þær eru viðast hvar ófullnægjandi. Af þessu leiðir auðvitað, að foreldrar í kaupstöðum og öðru þéttbýli hafa neyðzt til að koma börnum sínum til starfa á hinum almenna vinnumarkaði þann tíma, sem þau eru ekki í skóla, eða láta þau ganga iðjulaus og í hálfgerðum vandræðum með sjálf sig, en slíkt iðjuleysi er ungmennum áreiðanlega ekki hollt og getur leitt til óæskilegra hluta. Að vísu er ég þeirrar skoðunar, að hæfileg vinna sé hverju ungmenni holl og margfalt betri en iðjuleysi. En því er þó ekki að neita, að barnavinna getur boðið margvíslegum hættum heim, og eru því miður dæmi þess, að börn hafa verið sett til þeirra starfa, sem ekki verða talin þeim hættulaus, hvorki andlega né líkamlega. Koma í hugann t.d. fregnir þær, sem birtust í Reykjavíkurblöðunum á s.l. sumri um barnavinnuna við Reykjavíkurhöfn og mörgum okkar eru eflaust enn í fersku minni. Að áliti okkar flm. er hér um tvöfalda hættu að ræða: Annars vegar þá, að kaupstaðarbörn missa af þeim skóla, sem sveitin og sveitalífið hefur verið börnum landsins. Hins vegar ráðast þau til þeirra starfa við sjávarsíðuna, sem jafnvel geta orðið þeim viðsjárverð, eða þau hafa engin sérstök viðfangsefni við að fást, sem einnig er óæskilegt, eins og ég áðan sagði. Hér sýnist því vera verkefni, sem þarfnast úrlausnar. Ég tel eðlilegt, að sú nefnd, sem skipuð verður, ef þessi till. verður samþ., hafi samráð við þá aðila, sem mest hafa að málum þessum unnið, og þess vegna eru í till. okkar nefndir þessir aðilar: borgarstjórn Reykjavíkur, bæjarstjórnir allra kaupstaða, sveitarstjórnir kauptúna, hreppa og barnaverndarráð. Vel má vera, að þessi upptalning sé ekki tæmandi, og kæmi þá til athugunar í þeirri nefnd, sem fengi málið til meðferðar, að bæta þar um, ef svo yrði talið. Það er að sjálfsögðu mikið verkefni að koma upp nægilega mörgum dvalarheimilum í sveitum fyrir kaupstaðarbörn, þannig að viðhlítandi verði fyrir þessum málum séð, og lausn þess verður eflaust talsvert kostnaðarsöm. En hér er líka mikið í húfi. Við segjum oft, að æska landsins sé dýrmætasti þjóðarauðurinn, og ekkert verkefni er þá verðugra en það, sem stuðlar að auknum þroska æskunnar. Því verður að ætla, að skilningur allra, sem hér eiga hlut að máli, Alþingis, bæjar- og sveitastjórna og foreldra, á þessari þörf reynist svo mikill, að ekki verði horft í það, þótt framkvæmdirnar kosti nokkurt fé, og þess vegna verði fljótlega hafizt handa í þessum efnum. En okkur flm. er ljóst, að málið þarf gaumgæfilegrar athugunar við og mikið veltur á því, að það sé skipulega að málinu unnið. Því er gert ráð fyrir því, að n. verði skipuð til tillögugerðar um málið og hún verði skipuð þannig, að ráðh. nefni 4 menn eftir tilnefningu þingflokkanna, en fimmta manninn skipi ráðh. án tilnefningar og verði sá formaður nefndarinnar. Ég sé ekki, herra forseti, ástæðu til þess að hafa lengri framsögu um þessa till., en ég legg til, að að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til síðari umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér þáltill. um lækkun dráttarvaxta í fiskveiðasjóði og stofnlánadeild Búnaðarbankans, sem hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um, að dráttarvextir í fiskveiðasjóði og stofnlánadeild Búnaðarbankans verði lækkaðir úr 1% á mánuði í 3/4% á mánuði eða sem svarar 9% á ári.“ Í sjálfu sér þarf ég ekki að halda langa ræðu um þetta. Aðalatriðið er tekið fram í grg. í fáum orðum, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það í ræðu nákvæmlega. Ég veit það vel, við vitum það þingmennirnir, að það er ekki ætlazt til þess, að við séum að skipta okkur af, hve háir vextir eru eða um gengisskráningu íslenzku krónunnar. Árið 1961 var þetta vald tekið af þinginu og falið Seðlabankanum eða raunverulega sennilega frekar ríkisstjórninni, því að ríkið á Seðlabankann. Ég skal raunar ekki fullyrða um það, hvort bankastjórarnir ráða yfir ríkisstj. eða ríkisstj. yfir bankanum viðvíkjandi þessum atriðum eða hvort þar er um samkomulag að ræða, sem sennilega er nú. En staðreynd er, að það er ekki ætlazt til þess, að við skiptum okkur mikið af þeim hlutum. Það hafa legið frv. frammi undanfarin ár um að breyta þessu og breyta vöxtunum, færa þá yfir í svipað horf og þeir voru fyrir 1960, en það hefur ekki fengið afgreiðslu. Ég fer ekki heldur fram á það í þessari þáltill., að vöxtum af víxlum eða dráttarvöxtum af þeim verði breytt, heldur aðeins að dráttarvextir í stofnlánadeildinni og fiskveiðasjóðnum verði lækkaðir frá því, sem var 1960. Víxlavextir voru ákveðnir 12% 1960, síðar voru þeir lækkaðir um 3%, en um s.l. áramót eða eftir að þessi þáltill. var samin og lögð fram, þá voru þeir aftur hækkaðir um 1%, þannig að raunverulega hafa vextirnir ekki lækkað á víxlum nema sem svarar 2% frá 1960. Hins vegar hafa vextir af föstum lánum í fiskveiðasjóði og stofnlánadeild Búnaðarbankans staðið í stað, og dráttarvextir af þeim upphæðum hafa ekki lækkað neitt og eru 12% nú. Nú er það þannig með fiskveiðasjóðinn, að það er tekið af öllum útflutningsvörum sjávarafurðanna á annað prósent, sem er lagt í þennan sjóð. Samt á ríkissjóður fiskveiðasjóðinn, þannig að sjómenn og útgerðarmenn og aðrir þeir, sem að þessari framleiðslu vinna, greiða þarna mikil gjöld. Það er því ekki óeðlilegt, að það sé tillit tekið til þess og að lán til fiskvinnslustöðva og skipa séu nokkru lægri en almenn lán, enda er það svo, en þegar vextir af víxlum voru lækkaðir, þá hefur alveg láðst að lækka þessa dráttarvexti. Ef við athugum þetta mál af sanngirni, hljótum við að viðurkenna, að í flestum tilfellum eða nær öllum er þetta ekki af hirðuleysi, sem menn borga ekki vexti og afborganir af lánum sinum, heldur af getuleysi. Við vitum, að aðstaða útgerðarinnar er ákaflega misjöfn og breytileg, þannig að hún getur verið í þessum landsfjórðungnum erfið í ár, en hagstæð eftir 1-2 ár o.s.frv., og ég skal raunar viðurkenna það, að sá maður, sem stjórnar fiskveiðasjóði, hefur skilning á þessum málum, en hann hefur sagt mér, að sér sé ekki heimilt annað en innheimta þessa dráttarvexti, og ég held það sé gert undantekningarlítið í fiskveiðasjóði. Það er miklu minna um vanskil hjá Búnaðarbankanum, stofnlánadeild hans. S.l. ár er mér sagt, að væri ekki nema í kringum milljón, sem væri vangreitt, og það væri í flestum tilfellum af jörðum, sem á einhvern hátt tilheyrðu ríkinu eða opinberum aðilum, en aftur mjög lítið um vanskil hjá einstökum bændum. Hins vegar voru í fiskveiðasjóði vanskilaskuldir ca. 130 millj. Ég veit, að þeir bátar, sem hafa stundað síldveiðar s.l. tvö ár og gengið vel, þeir eiga auðvelt með að standa í skilum. Hins vegar er nokkur hluti af síldveiðibátunum, sem hefur haft takmarkaðan afla, og hafa ýmsir þeirra lent í greiðsluörðugleikum, og svo eru það sérstaklega þeir bátar, sem stunda fiskveiðar, smábátarnir og fiskibátarnir, sem stunda línuveiðar, sem eiga erfitt uppdráttar. Reynt hefur verið að bæta úr þessu með ýmsum ráðum, m.a. með lánum til bátanna, sem ekki eru líkur til að verði endurgreidd. Mín skoðun er sú, að það sé ekki rétt að leggja það miklar byrðar á menn, ef hægt er að komast hjá því, að þeir gefist upp. Lagnir hestamenn hlífast við að uppgefa hesta sína eða leggja það þungar byrðar á þá, að þeir leggist. Ég held, að þeir, sem eiga að stjórna fjármálum þjóðarinnar, þurfi líka að athuga það að leggja ekki byrðar á neina aðila það miklar, að þeir gefist alveg upp. Það segir gamalt máltæki, að guð hjálpi þeim, sem hjálpi sér sjálfir. Ég vil ekki taka það allt of bókstaflega, en staðreyndin er, að það verður margur til að rétta þeim hjálparhönd, sem reynir að bjarga sér sjálfur. En ef menn missa sjálfsbjargarviðleitnina, eru öll sund lokuð. Ég sé því ekki, að það sé viturlegt eða sanngjarnt, að fiskveiðasjóður eftir fyrirskipun Seðlabankans og Seðlabankinn vafalaust með samþykki ríkisstj. leggi það þungar byrðar á þá útvegsmenn, sem erfiðasta hafa aðstöðuna, að það skapi fullkomið vonleysi hjá þeim. Ég fer ekki fram á, að þessir vextir séu lækkaðir nema í 9% á ári, og það er þó 2 1/2% hærri vextir en þeir fá af sínum föstu lánum, svo að þetta ætti ekki að skaða viðkomandi lánastofnun, síður en svo, þó að einhver dráttur yrði, en það mundi hvetja mennina til að reyna að greiða þetta, og aðalatriðið fyrir þessar stofnanir, fiskveiðasjóð og stofnlánadeildina, er það, að skuldir innheimtist, en ekki, að það séu innheimtir af þeim okurvextir. Það hafa ýmis gjöld verið lögð á útvegsmenn siðari árin. Þeir, sem bezta hafa aðstöðuna, hafa getað greitt þetta, en hinir, sem lakari hafa aðstöðuna, eiga annaðhvort örðugt með það eða geta það alls ekki. Ég get nefnt sem dæmi launaskattinn, sem lagður var á í fyrra. Ég get nefnt, að orlof var hækkað um 1%. Enn þá eru útvegsmenn og önnur atvinnufyrirtæki í landinu pínd til að leggja í atvinnuleysistryggingasjóð, sem sópar af þjóðinni, bæjarfélögum, ríkissjóði og einstaklingum og fyrirtækjum, um 100 millj. á ári, sem virðist vera lagt fyrir að mestu eða öllu leyti. Þar við bætast tugmilljóna vextir, sem bætast við hann árlega, og þetta er eingöngu gert til að útvega fé til að lána út. Það vita allir menn, að það þarf ekki vegna atvinnuleysis, því að það er ekkert atvinnuleysi, og atvinnuleysistryggingasjóður er það mikill, að vextir af honum mundu miklu meir en nægja til að fyrirbyggja það, ef um verulegan atvinnuskort yrði að ræða, ef einhver landshluti þyrfti styrktar við. Það má kannske segja, að hver liður af þessu hafi ekki svo mikið að segja, en búið er að pína útgerðina þannig eða vissan hluta hennar vægast sagt, að ekkert er til að borga með, og þetta bætist svo ofan á. Það þarf peninga til að geta borgað þetta, þó að það séu ekki stórar upphæðir. Ég held, að það sé réttara að hafa byrðarnar ekki of þungar, svo að það þurfi ekki að hlutast til um að létta baggana, taka einhvern hluta af þeim, eins og gert er óbeint með þessum styrkjum og lánum, sem aldrei verða borguð, það sé bezt að reyna að hvetja menn til sjálfsbjargarviðleitni og reyna að stuðla að því, að menn komist af án þess að biðja um aðstoð. Svo er eitt með þessa útgerðarmenn, að það er erfitt að fá greiðslurnar í mörgum tilfellum, og það sem meira er, að það er misjafnlega erfitt. Ég hef átt skipti við ýmsar fiskvinnslustöðvar, og þetta er ákaflega örðugt. Mér virðist t.d. um fiskafurðir, sem ég hef þurft að innheimta fyrir, að Austfirðingar og Vestmanneyingar hafi reynzt eiga auðveldast með að greiða, aftur þeir, sem hafa bein viðskipti við bankana hér, aðalbankana, þeir hafa átt erfiðara. Ég skal ekki fullyrða, í hverju þetta liggur, en ég er sannfærður um, að að einhverju liggur það í því, að það er meiri skilningur hjá útibússtjórunum á þörfum og kjörum atvinnurekendanna en hjá þessum herrum, sem sitja hér í aðalbönkunum í Reykjavík, þeir fá betri fyrirgreiðslu. Sannleikurinn er sá, að þeir, sem verka fisk og ekki eiga verulegt kapital til að leggja í það sjálfir, eru alltaf í vanskilum, þótt Seðlabankinn láni rúm 50% og viðbótarlán sé 15%. Í fyrsta lagi er mjög varlega áætlað útflutningsverðið, og þegar búið er að draga frá kostnað, er þetta ekki meira en 65%, sem menn fá lánað. Ef þessir menn eiga að standa í skilum, þurfa þeir að eiga 35% sjálfir. Í mörgum tilfellum eiga þeir það ekki og alls ekki þeir, sem eru að byrja. Gömul og gróin fyrirtæki, það getur skeð, að þau eigi það, en ekki byrjendur, þannig að þeir, sem gera út báta, en verka ekki fiskinn sjálfir, eiga í mörgum tilfellum mjög erfitt með að fá þetta greitt strax. Þetta veldur eðlilega því, að þeir eiga örðugt með að standa í skilum við lánastofnanirnar, þannig að í mörgum tilfellum eru vanskil af því, að það innheimtist ekki fyrir afurðirnar, sem bátarnir afla og leggja inn hjá fiskkaupendum eða verka sjálfir. Ég held því, að það hljóti allir að viðurkenna, að það sé bæði skynsamlegt og sanngjarnt að lækka þessa dráttarvexti í þessum lánastofnunum, sem eru að miklu leyti byggðar upp fyrir fé, sem tekið er af þeim mönnum, sem fá féð lánað. Ég vil vænta þess, að ríkisstj. taki með skilningi á þessu máli og hlutist til um það við forráðamenn bankans, - ég veit hún getur komið því fram, sem hún vill koma fram, við forráðamenn bankans, - að þessir dráttarvextir verði gerðir hóflegri en þeir eru nú, þannig að þeir skapi ekki algert vonleysi hjá þeim, sem af einhverjum ástæðum eiga erfitt með að greiða á réttum gjalddaga. Við höfum ekkí önnur ráð, a.m.k. ekki þeir, sem ekki eru stuðningsmenn ríkisstj. og geta þess vegna ekki talað á þingflokksfundum hjá þeim flokkum, sem hafa ráðherra í ríkisstjórn, - við höfum ekki önnur ráð en að hreyfa þessu í þinginu, og ég vona, að þing og stjórn taki það til vinsamlegrar athugunar. Ég vil svo leyfa mér að óska þess, að þessari þáltill. verði vísað til fjvn.



Herra forseti. Rétt er að segja, að ríkið og sveitarfélögin séu þjóðfélagið, þótt skilgreina megi þetta vitanlega margvíslega. Enginn þjóðfélagsþegn getur staðið utan þessara stofnana. Frá þeim fær hver maður sinn þjóðfélagslega stuðning, og til þeirra innir hann, beint og óbeint, þegnskyldur sínar. Alþingi ákveður með löggjöf starfssvið sveitarfélaganna og rétt þeirra til gjaldheimtu. Sú löggjöf gildir auðvitað, eins og önnur löggjöf, milli þess að hún er endurskoðuð. Sveitarstjórnirnar eru bundnar af þessari löggjöf. Þær geta ekki breytt henni, hve mjög sem hún kann að vera þeim óhentug oft og einatt, einni eða fleirum. Alþingi gegnir sams konar hlutverki fyrir ríkið og sveitarstjórn fyrir sveitarfélag að því er fjármálin snertir. Sá er þó hinn mikli munur þar á, að Alþ. hefur vald til að setja lög nm meiri gjaldheimtu handa ríkissjóði, hvenær sem að kallar, og einnig vald til að létta af ríkissjóði útgjöldum, ef svo horfir við. Mörg eru þau tilkostnaðarverkefni þjóðfélagsins, sem með lögum hefur verið ákveðið, að skipt skuli vera til útgjalda milli ríkisins og sveitarfélaganna. Enn fremur fá sveitarfélögin seinustu árin dálitla hlutdeild í söluskatti, sem ríkið innheimtir. Þannig eru fjármál ríkisins og sveitarfélaganna samanfléttuð. En valdið um þau efni er hjá Alþingi. Um skeið hafa verið svo miklir breytingartímar í þjóðfélaginu á flestum sviðum, að það er sárafátt þar, sem ekki hefur meira og minna raskazt. Þjóðfélagið gerir miklu meira fyrir þegna sína en áður var og á margvíslegri hátt en áður var. Um leið þarf auðvitað meira að gjalda til þjóðfélagsins. Hinum öru breytingum er samfara sú hætta, að hlutföll raskist og verði röng, þótt réttlát kunni að hafa verið, í þátttöku ríkis og sveitarfélaga í samfélagsmálunum: kostnaðarskiptingunni, tekjustofnaskiptingunni, jafnvel stjórnunarskiptingu við sameiginlegar framkvæmdir þessara aðila. Það er skoðun mín, sem byggð er á nokkurri reynslu, er ég hef fengið af því að eiga sæti á Alþingi og einnig í sveitarstjórnum, að þess sé alls ekki gætt oft og einatt, eftir því sem þyrfti, við eina og aðra lagasetningu á Alþ., hvaða áhrif hún kann að hafa á hag sveitarfélaganna. Látið er sitja fyrir að sjá ríkissjóði farborða. Þetta er kannske eðlilegt eftir atvikum. Lögin eru stundum sett af skyndingu vegna þjóðfélagsframkvæmda, sem kalla snögglega að. En þetta hlýtur að leiða af sér, að Alþ. verður við og við að taka til sérstakrar athugunar, hvernig staða sveitarfélaganna er í heildinni. Enginn vafi er á því, að þvílík athugun er nú bráðnauðsynleg eftir gjörbreytingar þær, sem átt hafa sér stað í skipun mála og tilkostnaði. Þess vegna er það, að tímanlega í nóv. s.l. lögðum við 5 þm. fram á Alþ. á þskj. 90 till. til þál. um endurskoðun á reglum um verkefna og tekjustofnaskiptingu milli ríkisins og sveitarfélaganna. Till. þessi, sem hér er nú til umr., hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að skipa 6 manna n. til að endurskoða núgildandi reglur um verkefnaskiptingu milli ríkisins og sveitarfélaganna, svo og í því sambandi tekjustofnaskiptinguna, eins og hún nú er orðin milli þessara aðila. Þingflokkarnir tilnefni 4 nm., sinn manninn hver, Samband ísl. sveitarfélaga tilnefni einn manninn í n., ríkisstj. skipi sjötta manninn án tilnefningar og verði hann formaður n. Nefndin skili áliti og till. svo fljótt sem hún telur sig geta. Kostnaður við störf n. greiðist úr ríkissjóði.“ Sönnun þess, að till. þessi var tímabær frá sjónarmiði sveitarstjórnarmanna í landinu, kom brátt í ljós. Dagana 22.-24. nóv. var haldin hér í Reykjavik ráðstefna um fjármál sveitarfélaganna. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga gekkst fyrir ráðstefnunni, en aðilar að henni voru líka félmrn., fjmrn., Hagstofa Íslands og Efnahagsstofnunin. Á ráðstefnunni mættu fulltrúar úr Reykjavík og öllum bæjarfélögum landsins, einnig fulltrúar frá milli 50 og 60 hreppum. Á fyrsta fundi ráðstefnunnar flutti hæstv. fjmrh., Magnús Jónsson, mjög fróðlegt erindi um fjármálaleg samskipti ríkis og sveitarfélaga. Í upphafi máls síns sagði hæstv. fjmrh. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Þessi viðskipti eru svo fjölþætt og umfangsmikil, að nauðsynlegt er í senn að gera sér grein fyrir eðli þeirra, hversu sakir standa í þeim viðskiptum og hvort ástæða sé til að haga þeim með einhverjum öðrum hætti.“ Þetta fróðlega erindi fjmrh. hefur nú verið prentað og gefið út í tímariti Sambands ísl. sveitarfélaga, Sveitarstjórnarmálum. Í erindinu er yfirlit um þá málaflokka, sem ríki og sveitarfélög hafa fjárhagslega samvinnu í. Sú skýrsla er ekki alveg tæmandi, en þó ýtarleg, og hvergi nema þar mun slíkt yfirlit vera til um sameiginleg kostnaðarmálefni ríkisins og sveitarfélaganna. Af því að þessi skýrsla felur í sér sterkan rökstuðning fyrir þeirri till., sem ég er að gera grein fyrir, og sýnir, hve hér er um geysilega margþætt samband að ræða, fjárhagslegt samband milli sveitarfélaga og ríkisins, vil ég leyfa mér að lesa útdrátt úr skýrslunni, með leyfi hæstv. ráðherra. Útdrátturinn er mikil stytting skýrslunnar, en ég ætlast til, að tryggt sé, að hann sé efnislega réttur, því að hann var gerður fyrir mig á skrifstofu Sambands ísl. sveitarfélaga. Fyrst eru það skólamál: a) Byggingarkostnaður. Ríkissjóður greiðir 50% stofnkostnaðar við heimangönguskóla barnafræðslustigs og gagnfræðastigs og 50% stofnkostnaðar iðnskóla. Ríkissjóður greiðir 75% stofnkostnaðar við heimavistarskóla barnafræðslustigs og gagnfræðastigs, 75% stofnkostnaðar húsmæðraskóla og 75% stofnkostnaðar skólastjóra- og kennarabústaða. Með 1. frá 1962 yfirtók ríkissjóður alla héraðsskólana nema einn. b) Rekstrarkostnaður: Ríkissjóður greiðir 25% rekstrarkostnaðar við skóla barnafræðslustigsins, 50% rekstrarkostnaðar gagnfræðaskóla, iðnskóla og húsmæðraskóla og rekstrarkostnað héraðsskólanna allra nema eins að öllu leyti. Kennaralaunin: Ríkissjóður greiðir 92-93% af launum kennara við barnafræðslustigið, en laun við gagnfræðaskóla, iðnskóla og húsmæðraskóla að öllu leyti. Tónlistarskólar: Ríkissjóður greiðir 1/3 hluta rekstrarkostnaðar, en þó ekki hærri fjárhæð en nemur framlagi hlutaðeigandi sveitarfélags til skólans. Almenningsbókasöfn: Ríkissjóður greiðir að jafnaði allt að því 50% rekstrarkostnaðar eftir nánari ákvæðum 1. frá 1963, framlag til stofnkostnaðar skv. fjárveitingu hverju sinni. Leiklistarstarfsemi: Ríkissjóður styrkir leiklistarstarfsemi gegn jafnháum framlögum frá viðkomandi sveitarfélagi. Félagsheimili: Félagsheimilasjóður greiðir 40% af stofnkostnaði félagsheimila, sem fá tekjur af skemmtanaskatti. Íþróttamannvirki: Íþróttasjóður greiðir 40% af stofnkostnaði íþróttamannvirkja, íþróttahúsa, sundlauga og íþróttavalla. Hafnarmál: Ríkissjóður greiðir 50% af stofnkostnaði við smáhafnir, sem kosta innan við 1.6 millj. kr., en 40% af stofnkostnaði við aðrar hafnargerðir. Auk ríkisframlags fá sveitarstjórnir fyrirgreiðslu í formi ríkisábyrgðar á þeirra hluta. Vegagerð: Ráðstöfunarfé sýsluvegasjóða var stóraukið við breytingu á vegalögum árið 1963. Ríkisframlag til sýsluvegasjóða skal eigi vera lægra en tvöföld heildarupphæð innheimtra sýsluvegasjóðsgjalda um allt land næsta ár á undan. Til gatnagerðar í kaupstöðum og kauptúnum með meira en 300 íbúa er varið 12 1/2% af heildartekjum vegamála. Heilbrigðismál: Með sjúkrahúsalögum frá 1964 var ákveðið, að ríkissjóður greiddi 60% af byggingarkostnaði sjúkrahúsa sveitarfélaga. Áður voru greiddir 2/5 hlutar eða 2/3 hlutar eftir stærð sveitarfélagsins. Með l. 1964 var ákveðið, að styrkurinn skyldi greiðast á 8 árum til stærri sjúkrahúsa og 5 árum til minni sjúkrahúsa. Ríkissjóður greiðir 1/3 hluta rekstrarkostnaðar heilsuverndarstöðva og að fullu laun fastra lækna slíkra stöðva, einnig 2/3 hluta af launum ljósmæðra í umdæmum utan kaupstaðar. Löggæzlumál: Ríkissjóður greiðir skv.l. frá 1963 helming kostnaðar við lögreglu sveitar og sýslufélaga skv. nánari ákvæðum laga. Vinnumiðlun: Ríkissjóður greiðir 1/3 hluta kostnaðar við vinnumiðlun. Heimilishjálp: Ríkissjóður greiðir 1/3 hluta af halla, sem verður á heimilishjálp. Skipulagsmál: Ríkissjóður greiðir skv. skipulagslögum helming kostnaðar við gerð skipulagsuppdrátta. Vatnsveitur: Ríkissjóður greiðir 50% af stofnkostnaði við stofnæðar, vatnsgeyma, dælur og jarðboranir. Elliheimili: Ríkissjóður greiðir byggingarstyrki til elliheimila og veitir auk þess einnig aðstoð við rekstur barnadvalarheimila, dagheimila og vistheimila fyrir börn, gegn jafnháu framlagi annars staðar frá. Hluti af tekjum happdrættis DAS rennur til stuðnings íbúða fyrir aldrað fólk í sveitarfélögum. Bjargráðasjóður: Ríkissjóður greiðir 5 kr. á íbúa móti sveitarfélögum til bjargráðasjóðs, en frv. liggur fyrir Alþ. um hækkun á framlaginu upp í 10 kr. á íbúa. Verkamannabústaðir: Ríkissjóður greiðir jafnháa upphæð og sveitarfélög til byggingarsjóðs verkamanna, eftir ákvörðun sveitarstjórna 40–60 kr. á íbúa. Heilsuspillandi húsnæði: Ríkissjóður lánar í þessu skyni jafnháa fjárhæð og sveitarfélag leggur fram. Landakaup: Ríkissjóður leggur fram árlega 3 millj. kr. og lánar sveitarfélögum til kaupa á löndum allt að 60% kostnaðarverði. Raforkumál: Landsvirkjun er vísir að samvinnu um þessi mál. Jarðhitaleit: Jarðhitasjóður lánar helming af kostnaði við jarðboranir í leit að jarðhita. Enn fremur má nefna utan skýrslunnar, sem ég gat um áðan : lög um eyðingu refa og minka, lög um rottueyðingu, lög um eyðingu svartbaks og ýmiss konar löggjöf um landbúnaðarmálin í dreifbýlishreppum. Lög um almannavarnir mætti enn fremur nefna og svo almannatryggingar og atvinnuleysistryggingar, sem báðir aðilar, ríkið og sveitarfélögin, taka þátt í. Ég vænti þess, að hv. þm. sjái, að um tímabært mál er að ræða. Það er tímabært að láta allsherjarathugun fara fram á hinni fjölþættu verkefnaskiptingu milli ríkisins og sveitarfélaganna og þá um leið einnig á því, hvort tekjustofnaskiptingin er við hæfi og í samræmi við útgjaldaskiptinguna. Athugunina á auðvitað að miða við það fyrst og fremst, hvort skiptingin í hverju tilfelli er réttlát og sanngjörn, en einnig við það, hvort skiptingin er hagkvæm þjóðfélagslega í framkvæmd, og loks, hvort sveitarfélögin hafi, þegar á allt er litið, eins og nú er komið, eðlilegt sjálfstæði í ráðstöfun þess fjár, sem þau leggja á og innheimta. Ýmsir efast um, að svo sé. Þetta álit eru mikilsverð grundvallaratriði fyrir þjóðfélagið og sízt of miklu til kostað, þótt nefnd geri sérstakar athuganir á þessu. Ráðstefna sveitarfélaganna, sem ég vitnaði til áðan að haldin hefði verið hér í Reykjavík 22.–24. nóv. s.l., samþykkti að fela stjórn sveitarfélagasambandsins að beita sér fyrir því við ríkisstj., að komið verði á fót samvinnunefnd ríkis og sveitarfélaga, er endurskoði löggjöf varðandi greiðslur vegna sameiginlegra verkefna þessara aðila. Með þessari samþykkt tel ég, að ráðstefnan hafi tekið undir við okkur, sem höfðum þá þegar flutt þessa till. Ég tel eðlilegast, að Alþ. skipi þessa samvinnunefnd ríkisins og sveitarfélaganna, eins og þáltill. gerir ráð fyrir. Ég tel við eiga, að hver þingflokkur velji einn mann í n. Með þeirri skipan eru mestar líkur til, að þær till., sem samkomulag verður um í n., verði samþ. á Alþ. Samband sveitarfélaganna á að leggja til einn mann í n., og ríkisstj. skipar einn mann án tilnefningar og verði hann formaður n. Með slíku fyrirkomulagi á fulltrúavali í n. virðist mér eðlilega til samvinnu stofnað um athugun þessara fjölþættu málefna. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. vil ég leyfa mér að leggja til, að till. verði vísað til siðari umr. og til hv. fjvn., þar sem hér er um fjárhagsmálefni að ræða.



Herra forseti. Það er ekki ætlun mín að fara að gera hér aths. við ræðu hv. 1. þm. Norðurl. e., enda situr það sízt á mér, af því að allmikið af því, sem hann sagði, tók hann upp úr ræðu, sem ég hafði flutt á þingi sveitarfélaga eða ráðstefnu þeirra, og að öðru leyti það, sem hann hafði til þessara mála að leggja og rökstuddi sína till. með, get ég fullkomlega tekið undir, enda er hann manna kunnugastur málefnum sveitarfélaga og hefur þar lengi verið í forsvari. Ástæðan til þess, að ég stend hér upp, er aðeins til þess að gera grein fyrir því, hvað gerzt hefur í þessum málum. Hann vék að því, að þing það, sem hann minntist á, eða ráðstefna sveitarfélaganna um fjárhagsmál þeirra, hefði tekið undir þá þáltill., sem þeir hv. þm. Framsfl. nokkrir hafa hér flutt og er hér til umr., og má segja, að það sé rétt og satt. En ég vil þó, vegna þess að hann vitnaði í ræðu mína, sem flutt var að morgni þess dags, sem þessari þáltill. var útbýtt í Alþ., taka það skýrt fram, svo að það valdi ekki misskilningi, að ég er ekki með því að halda fram, að þeir hafi ekki haft alveg sína sjálfstæðu skoðun um það mál, en hafi ekki sótt neina vizku til mín um það. En þó vildi svo til, að í þessari sömu ræðu, sem hv. þm. vitnaði í, komst ég svo að orði, með leyfi hæstv. forseta, eftir að hafa vikið að þeim samskiptum, sem hv. þm. hér alveg réttilega gerði grein fyrir: „Sú spurning hlýtur að sjálfsögðu að vakna, hvort þessi hlutverkaskipting sé eðlileg, bæði að því er greiðsluhlutfall snertir og þá eigi síður hitt, hvort ekki gæti verið heppilegra, að samaðild þessi væri á færri sviðum, þannig að annar hvor þessara aðila tæki að sér að öllu leyti að greiða kostnað við vissa þjónustu eða framkvæmdir og hinn aðilinn við aðrar. Hef ég heyrt raddir um þetta efni frá ýmsum sveitarstjórnarmönnum, og er ég að sjálfsögðu reiðubúinn til að hafa forgöngu um athugun þessa máls í samvinnu við Samband ísl. sveitarfélaga, ef forráðamenn sambandsins óska eftir því. Getur raunar verið, að af ríkisins hálfu verði talið nauðsynlegt að athuga ýmsa þætti þessara mála, en ég tel æskilegt, að sú athugun sé í náinni samvinnu við sveitarfélögin.“ Sveitarfélagaþingið gerði síðan þá ályktun, sem hv. þm. hér réttilega vitnaði til, og í framhaldi af þeirri ályktun og með hliðsjón af því, sem ég hafði lýst í minni ræðu, fól ég tveimur embættismönnum, annars vegar úr fjmrn. og hins vegar úr félmrn., að hefja viðræður við stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga til þess að kanna nánar hugmyndir sambandsstjórnarinnar og skoða það, hvaða leiðir kæmu helzt til greina í þessum efnum. Ég hygg sannast sagna, að af hvorugum aðilanna, hvorki af hálfu ríkisins né af hálfu sveitarfélaganna, hafi það verið hugsað nákvæmlega niður í kjölinn, hvernig hagkvæmast væri að koma þessu fyrir, og það var þess vegna mjög æskilegt að taka viðræður upp á því stigi, að þetta væri kannað af hálfu rn. annars vegar og sveitarfélagasambandsins hins vegar. Þetta vildi ég aðeins upplýsa, áður en þessi till. er tekin til meðferðar í n., og teldi mjög æskilegt, að till. yrði rædd, sem ég geri ráð fyrir raunar, að n. muni gera, við stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga, því að ég er ekki alveg viss um á þessu stigi, áður en þessi mál eru rædd innan þessara samtaka, - og þar veit ég m.a. að hv. 1. flm. hennar hefur góða aðstöðu til þess að koma sínum sjónarmiðum að, - er ég ekki viss um, hvort það væri æskilegt, að Alþ. fastmótaði þau vinnubrögð, sem eftir yrði farið í þessum efnum. Ég tel það grundvallarþýðingu, að þarna sé lögð traust undirstaða að aðferð í vinnubrögðum, og ég er a.m.k. á þessu stigi ekki sannfærður um það, að þessi leið sé æskileg, þótt okkur greini alls ekki á um það, að rétt sé og nauðsynlegt, að athugun þessarar fjölþættu verkaskiptingar fari fram, m.a. til þess að gera sér grein fyrir, hvort hægt er að koma þessu fyrir með einfaldari hætti. Þetta taldi ég rétt, herra forseti, aðeins að kæmi hér fram, til þess að menn vissu, að það hefur þegar hafizt athugun málsins, og það verður þá skoðað á grundvelli þess, sem þegar kann að hafa gerzt í því, hvort hyggilegt sé að velja þá leið, sem hér er lagt til, eða halda athuguninni áfram eitthvað fyrst um sinn á embættismannagrundvelli, ef svo má segja, eins og nú þegar hefur verið lagður, því að í það hafa af ríkisins hálfu verið settir þeir menn, sem fróðastir eru og færastir til þess og þekkja bezt til samskipta ríkis og sveitarfélaga.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir góðar undirtektir hans, enda bjóst ég við þeim eftir að hafa hlýtt á hann á ráðstefnu sveitarfélaganna og ræðu hans þá, sem ég sá ástæðu til þess að vitna sérstaklega til. Mér þótti mjög vænt um það, að þetta kom fram þarna á ráðstefnunni, því að það fól í sér beinar undirtektir við þá till., sem ég hafði beitt mér fyrir að lögð var fram hér á Alþ., og sýndi það, að till. var rétt hugsuð. Ég hafði aldrei búizt við því, að slík till. sem þessi færi gegnum Alþ. öðruvísi en hún væri send til umsagnar Sambandi ísl. sveitarfélaga. Ég hef jafnan beitt mér fyrir því hér á Alþ., þegar málefni hafa verið í nefndum, sem ég hef átt sæti í, sem snerta sveitarfélögin, að þau væru send til umsagnar stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga. Hins vegar hefur Alþ. ekki alltaf gætt þess að gera það, og um það kom fram kvörtun á margnefndri ráðstefnu, og sú kvörtun var talin á þeim rökum reist, að ráðstefnan sá ástæðu til þess að álykta um það atriði. Og ég vil nú að gefnu tilefni vekja athygli þingheims á þessari ályktun, en hún er, með leyfi hæstv. forseta, á þessa leið: „Ráðstefna Sambands ísl. sveitarfélaga um fjármál sveitarfélaga, haldin í Reykjavík 22.–24. nóv. 1965, leggur áherzlu á, að öll frv., sem Alþ. fjallar um og sveitarfélögin varða, svo og frv. að reglugerðum, sem snerta málefni, er varða sveitarfélögin í heild, verði send Sambandi ísl. sveitarfélaga til umsagnar.“ Mér finnst alveg einboðið, að sú n., sem væntanlega fær till., sem hér er til umr., til meðferðar, leiti álits stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga, og ég tel ákaflega gott og heppilegt, að hæstv. fjmrh. hefur nú regar gert gangskör að því að kveðja embættismenn til að kanna þessi mál. Mér finnst það vænlegt fyrir málefnið hér á Alþ. að geta fengið þá til ráðgjafar um afgreiðslu málsins. En hitt vil ég samt leggja áherzlu á að gefnu tilefni frá hæstv. fjmrh., að ég tel, að skipun n. verði heppilegust þannig, að allir flokkar þingsins eigi þar fulltrúa. Ég tel það heppilegra en að nefndarstarfið og tillögugerðin í því sambandi verði gerð af embættismönnum ríkisins, - heppilegra að því leyti, að það tryggir málunum öruggari framgang, ef samkomulag fæst í n. milli fulltrúa stjórnmálaflokkanna og svo auðvitað annarra aðila, sem að málefninu vinna, og þá fyrst og fremst fulltrúa frá félmrn. og Sambandi ísl. sveitarfélaga. - Svo endurtek ég aftur þakkir mínar til fjmrh. fyrir undirtektir hans.