Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. sú til þál. á þskj. 367, er ég hef leyft mér að leggja hér fram ásamt fleirum, um n. til að endurskoða lög um veitingu prestakalla, er svo hljóðandi: „ Alþ. ályktar að kjósa n. 7 þm. er hafi það verkefni að endurskoða lög um veitingu prestakalla, nr. 32 frá 3. nóv. 1915. N. skal ljúka störfum fyrir 1. okt. 1976. Kostnaður vegna n. greiðist úr ríkissjóði.“ Eins og hv. alþm. er kunnugt, hefur áður verið fjallað um þetta mál hér á Alþ., en þó aldrei nægilega mikið til þess að það yrði afgreitt endanlega og fengi þannig þinglega meðferð. Af þeim sökum er þessi þáltill. flutt hér nú og vænta flm. þess að með samþykkt hennar, ef af verður, sé komið til móts við þær almennu óskir að breyta núgildandi lögum um veitingu prestakalla. Til þess að rifja lítillega upp forsögu þessa máls hér á Alþ. leyfi ég mér að vitna í grg., sem fylgdi frv. því til laga um veitingu prestakalla sem lagt var hér fram árið 1973, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Frv. um þetta efni voru lögð fyrir Alþ. 1962–1963 og 1961 og voru flutt af menntmn. Nd. að beiðni kirkjumrh. Frv. komu aðeins til 1. umr., en ekki aftur úr n. Frv. höfðu áður verið samþykkt á Kirkjuþingi 1962 með 10:5, 1964 með 10:4 atkv. Kirkjuþing 1972 hefur nú enn samþykkt slíkt frv. með 14:1 atkv. Frv. þessi eru öll mjög lík í aðalatriðum og höfuðeinkenni þeirra er að leggja niður hina almennu prestskosningu. Í hennar stað kemur 1) Heimild sóknarnefnda prestakalls til að „kalla“ prest til embættis, þ.e. ef 3/4 sóknarnefndarmanna og safnaðarfulltrúa eru sammála um val löghæfs prests eða guðfræðings eiga þeir rétt á að fá hann skipaðan í embætti án auglýsingar. 2) Ef til kjörs kemur fer það fram með þeim hætti að þessir sömu kjörmenn kjósa og ef umsækjandi fær 2/3 er kosning hans lögmæt, en annars gerir biskup till. um tvo umsækjendur ef umsækjendur eru tveir eða fleiri, í þeirri röð sem hann metur, en ráðh. skipar annan hvorn. Ef meiri hluti kjörmanna óskar ekki eftir að kjör fari fram, sem mundi langoftast vera, ef aðeins er einn umsækjandi, ráðstafar kirkjumrh. embættinu að fengnum till. biskups, sbr. 3. gr. frv.“ Ljóst er af þessu að þetta mál hefur verið vandlega undirbúið af hálfu kirkjunnar og benda má til frekari upplýsinga á það, sem raunar kemur fram í grg. með þessari þáltill., að Kirkjuþing hefur a.m.k. fjórum sinnum mælt með slíkri breytingu á lögunum og síðast einróma árið 1974. Á sama hátt hefur prestastefna oftar en einu sinni mælt með slíkri breytingu, enda um eða yfir 90% starfandi presta í dag meðmæltir afnámi prestskosninga. Enn fremur er skylt að geta þess, að nokkuð einróma álit barst á sínum tíma frá héraðsfundum prófastsdæmanna í landinu, en þar eiga sæti auk sóknarpresta fulltrúar safnaðanna í viðkomandi sóknum, svonefndir safnaðarfulltrúar, og oft einnig ýmsir sóknarnefndarmenn. Liggur því í augum uppi að það er ekki að ástæðulausu sem farið er af stað með þær óskir að téðum lögum verði breytt, og má raunar furðulegt heita að ekki skuli vera búið að gera hér breytingu á fyrir löngu, svo stór blettur sem margar prestskosningar hafa verið á skipulagi kirkjunnar í landinu. Nú er það alveg ljóst að um þetta mál eru skiptar skoðanir á meðal manna, og er auðvitað aldrei hægt að fullyrða um það hvorum megin meiri hl. liggur í þessu máli ef út í það væri farið. En grun hef ég um að stór hluti þjóðarinnar vilji breytingu í þessum efnum og styðst ég þar við kynni mín af svo ótal mörgum sem ég hef átt tal við um þessi mál. Enn fremur verðum við að líta á þá staðreynd að nokkur hluti þjóðarinnar lætur sig þessi mál litlu eða engu skipta og stendur á sama hvernig þessum málum er háttað. Kirkjunnar menn hljóta að viðurkenna þetta þótt ekki sé hér um ánægjulega staðreynd fyrir þá að ræða. En héraðsfundirnir í landinu gefa okkur allgóða mynd af skoðun almennings og við hljótum að taka verulegt mark á þeim niðurstöðum sem þar koma fram. Ég ætla mér ekki á þessu stigi málsins að halda hér langa ræðu um galla prestskosningafyrirkomulagsins, en vil þó fara um þau atriði nokkrum orðum. Þeir menn, sem starfa sem sóknarprestar á Íslandi, hafa flestir gengið í gegnum þann hreinsunareldi, sem prestskosningarnar eru, a.m.k. þeir sem eru starfandi á hinum þéttbýlli stöðum. Og þeir vita að þeir geta ekki vænst þess, ef þá fýsir að breyta til, að fá stöður öðruvísi en að taka þátt í þessum leik. En þetta er auðvitað vandamál, fyrst og fremst fyrir þá presta sem hefja þjónustu í hinum fámennari stöðum úti á landi, en fýsir svo að fenginni reynslu að takast á við viðameiri verkefni og fá starf í þéttbýlinu. Þeir verða þá að taka þátt í undirbúningi og rekstri kosningabaráttu, sem í fyrsta lagi kostar oft stórfé, sem þeir verða oftast að greiða úr eigin vasa, og í öðru lagi tekur drjúgan tíma frá starfi þeirra í þeim prestaköllum sem þeir þjóna. Ef þeir eru svo óheppnir að falla, þá sitja þeir eftir á sama stað og verða að búa sig undir næstu lotu þegar þar að kemur og freista gæfunnar öðru sinni með því að leggja undir bæði mannorð sitt og sinna og verulegt fjármagn. Mér er kunnugt um það að þeir eru margir prestarnir, sem hætt hafa prestskap einungis vegna þessa fyrirkomulags, og enn fremur hafa margir guðfræðingar farið í önnur störf að loknu námi til þess að losna við þessi ósköp. Þannig missir kirkjan oft og tíðum af góðum starfskröftum, og þess vegna hlýtur það að vera sjónarmið kirkjunnar að breyta hér um til þess að hún geti vænst þess að njóta þeirra krafta sem vilja starfa á hennar vegum án þeirra afarkosta sem prestkosningarnar eru. Auk þess á yfirstjórn kirkjunnar svo til enga tilfærslumöguleika á sínum starfsmönnum með þessu fyrirkomulagi, en það liggur þó í augum uppi að slíkt er oft nauðsynlegt til þess að sem bestur árangur náist. Þeir menn, sem mest eru á móti afnámi prestkosninga, hafa einkum bent á að það sé ekki í anda lýðræðis að taka þennan helga rétt, eins og þeir kalla það, af söfnuðunum að velja sér sálusorgara. Út af fyrir sig væri hægt að fallast á slík sjónarmið ef fylgt væri þeim reglum lýðræðisins þar sem allir hefðu jafnan rétt og jafna möguleika. En svo er ekki, það vitum við, og skal ég nú víkja að nokkrum atriðum því til stuðnings. Það gefur ekki sanna mynd af lýðræði þótt söfnuður geti valið sér prest sem hann að öllu jöfnu þekkir lítið sem ekkert þegar hann er kosinn og verður svo að sitja uppi með hann hvernig svo sem hann reynist, ef til vill ævilangt. Það eru ekki heldur lýðræðisleg vinnubrögð sem viða tíðkast, að prestar eða guðfræðingar geta undirbúið kosningu sina og fengið loforð um stuðning hjá fólki sem hefur ekki hugmynd um hverjir muni sækja á móti þeim, og því er ekki um neitt val að ræða. Þeir sem seinna koma hafa ekki möguleika á við þann eða þá sem höfðu vaðið fyrir neðan sig og aðstöðuna til þess að undirbúa jarðveginn. Þá vitum við mætavel að auk þess koma hér ýmis tengsl. svo sem vinátta, sifja- og jafnvel stjórnmálatengsl, sem oft hafa jafnvel úrslitaáhrif í þessum efnum. Prestkosningarnar eru því æðioft hálfgerð skrípamynd af lýðræði vegna þess að þar er oft ekki um það að ræða að leikreglum lýðræðisins sé fylgt. Það er sjálfsagt flestum ljóst að þetta fyrirkomulag var á sínum tíma réttarbót, þegar lögin voru sett, og miðaði að því að fá landsmönnum þetta vald og draga það úr höndum danska valdsins. En í dag horfir málið öðruvísi við. Auðvitað er okkur ljóst að ekkert veitingarvald er óskeikult, hvort sem um yrði að ræða kjörmenn af hálfu safnaðanna sjálfra eða beina skipan frá biskupi eða ráðherra. Það verður trúlega seint fundið það fyrirkomulag sem ekki er hægt að deila um. Ég hef ávallt litið svo á að það væri ekki góð byrjun hjá sóknarpresti að byrja á því að róta til í þeim söfnuði, sem hann síðar á að starfa með, fá ef til vill hálfan söfnuðinn á móti sér eftir kosningabaráttuna og eiga svo að vera sálusorgari þessa fólks á eftir. Ég held að það sé ekki góður grundvöllur til að hefja starf, enda þótt þessi mál jafni sig venjulega, sem betur fer, fljótlega eftir orrahríðina. Og þó eru margar undantekningar frá því. Nú skal ég taka það fram í leiðinni að einn kost hef ég þó séð við þetta fyrirkomulag, svo að ég komi með einhvern ljósan punkt líka, og það er sú staðreynd að með stuðningsmönnum sínum hefur presturinn eignast góðan hóp fólks sem hann á að geta átt von á að fá með sér til starfa ef hann nær kosningu, þótt reynslan sýni nú raunar hins vegar oft að margt af þessu fólki hefur gaman af því að standa í kosningum og njóta þess spennings sem þeim er samfara, en lætur svo prestinum eftir kirkjulega starfið þegar spenna kosninganna er afstaðin. Ef við lítum nú ögn nánar á þessi mál frá sjónarmiði prestsins persónulega, þá hljótum við að geta verið sammála um að óæskilegt sé að prestar einir opinberra starfsmanna skuli eiga undir högg að sækja með lífsstarf sitt á þennan hátt. Nú kunna kannske hv. alþm. að hugsa sem svo: Þurfa þeir ekki líka að gera þetta? Jú, auðvitað er það rétt. Og ég þarf ekki að efast um að það sé þeim svo mjög á móti skapi, svo mjög sem þeir margir sækjast eftir því að taka þátt í þeirri baráttu. Við skulum einnig líta á það að barátta og skoðanir á þjóðmálum annars vegar og vangaveltur og hugmyndir um persónulegt gildi eins sóknarprests hins vegar er tvennt ólíkt. Í stjórnmálum snýst þetta um stefnumál flokkanna og mismunandi skoðanir og víðhorf í þjóðmálum, en í prestkosningum er um það að ræða að vega og meta einn prest og velta vöngum yfir kostum hans og ávirðingum, og þar dregst oftast fjölskylda hans með. Ég hef raunar sjálfur reynslu af hvoru tveggja. En það er allt annað mál og utan við það sem um er að ræða. Mér er vel ljóst að það eru skiptar skoðanir um þetta mál hér á hinu háa Alþ. og er það í sjálfu sér ekki undrunarefni þegar um er að ræða að breyta fyrirkomulagi sem staðið hefur í rúm 60 ár. En hitt dylst engum, sem um þetta vill fjalla af einlægni, að málið verður að fá afgreiðslu hér á Alþ. hvernig svo sem niðurstaðan verður. Það er í raun og veru ekki hægt að skjóta sér undan samþykktum Kirkjuþings sem á að móta stefnuna í málefnum kirkjunnar, auk skoðana fjölmargra leikmanna um land allt fyrir utan presta og prófasta. Það er í raun og veru lítil virðing við þjóðkirkju Íslands ef löggjafarþing þjóðarinnar fjallar ekki á eðlilegan hátt um málefni hennar, þannig að úr því fáist raunverulega skorið hver sé vilji þingsins í þessum efnum. Að lokum vil ég segja þetta: Frá mínu sjónarmiði er prestkosningafyrirkomulagið oft til þess fallið að lítilsvirða kirkjuna sem stofnun og gera að dægurþrasi þau málefni sem eru ekki þess eðlis að um þau sé fjallað á þennan hátt. Um það má deila með hvaða hætti velja skuli prest til embættis. Mér finnst sjálfum að um presta ætti að gilda hliðstæð aðferð og um veitingu annarra opinberra embætta, við skulum nefna t.d. kennara og lækna, og það mælir engin sanngirni með því að nauðsynlegra sé að velja - við skulum segja prest fremur en t.d. lækni. Báðir eru trúnaðarmenn fólksins sem þeir starfa með og mikilvægi beggja í störfum verður vonandi ekki vefengt. Í því frv., sem oftar en einn sinni hefur verið lagt fyrir Alþ. án þess að fá viðunandi afgreiðslu, er gert ráð fyrir að sóknarnefndarmenn og safnaðarfulltrúar ásamt viðkomandi prófasti séu kjörmenn og geti þeir ákveðið, ef 2/3 þeirra eru um það sammála, að kalla eða kjósa ákveðinn prest sem þeir mæla síðan með til biskups og ráðherra. Það má auðvitað spyrja hvort ekki sé alveg eins rétt, ef á að breyta þessu, að taka þá skrefið að fullu og fá þetta vald alfarið í hendur biskupi og ráðherra. En með þessu kjörmannafyrirkomulagi er vissulega farin millileið milli þeirra, sem ánægðir eru með ríkjandi fyrirkomulag, og þeirra, sem vilja breyta. Á þessu stigi er ekki ástæða til að fara nánar út í þetta mál hér, því að sú n. þm., sem Alþ. kýs, ef þess þáltill. verður samþykkt, mun væntanlega skoða þessi mál gaumgæfilega og gera um þau tillögur sem leggja mætti fyrir næsta reglulegt Alþ. ef ástæða þætti til. Ég vænti þess, að mál þetta fái sanngjarna og eðlilega meðferð, og leyfi mér að óska eftir því að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Ég er íhaldssamur að því leyti að mér sýnist að það þurfi að gæta mikillar varkárni í að fara að breyta því fyrirkomulagi sem verið hefur um prestkosningar. Það er sjálfsagt rétt hjá frummælanda að prestkosningar hafi ýmsa galla og einkum ef prestar kunna sér ekki hóf í kosningabaráttunni. Ég held að það hljóti að vera einstaklingsbundið alveg eins og með alþm., og ég er ekki fyrir mitt leyti tilbúinn til að fallast á það að afsala mér þeim lýðræðislega rétti sem ég tel mig hafa til þess að hafa áhrif á val prests. Ég er ekki að draga í efa að kirkjan hefur mikilhæfa forustu. Kirkjuyfirvöld okkar eru mikið fyrirmyndarfólk og í sóknarnefndir velst áhugafólk um kirkjumál og þar er sjálfsagt hvert rúm vel skipað. En ég fæ ekki séð að með þeim hugmyndum, sem efst hafa verið á baugi um breytingar í þessu efni, sé fullkomlega girt fyrir átök, fullkomlega girt fyrir það að einhver klíkuskapur geti skotið upp kollinum, eins og annars staðar í þjóðfélaginu, ellegar óæskilegur og harðsnúinn áróður. Við höfum orðið varir við mjög snarpar deilur meðal kirkjunnar manna innbyrðis nú á síðasta ári, og þar hafa sannarlega prestar og guðfræðingar ekki vandað hver öðrum kveðjurnar og þeir hafa ekki verið síður stórorðir en stjórnmálamenn þegar þeir eru að kasta hnútum á milli sín. Frsm., hv. 2. þm. Vesturl., bar hér saman starf presta, lækna og kennara. Þetta kann að vera réttmætt að nokkru leyti, þó ekki að öllu leyti. Ég held að starf presta sé með nokkrum hætti sér á partí. Hvers vegna erum við að hafa presta? Hvert er þeirra verksvið? Ég lít svo á, að hlutverk prestsins sé ekki einungis boðun fagnaðarerindisins. Hann þarf að eiga mikið og gott samstarf við söfnuð sinn og því aðeins verður starf hans að gagni að hann haldi góðum kynnum og góðu samstarfi við sinn söfnuð, ekki einungis við sóknarnefndarmenn, ekki einungis við héraðsfundarmenn, heldur við sóknarbörn sín, helst öll. Ég fyrir mitt leyti met mest þann þátt í starfi prestsins sem unninn er utan kirkjunnar, unninn er ekki kannske beint í hempu. Og ég vil vekja athygli á því, að ég tel að ríkisvaldið láti okkur í té í dreifbýlinu mjög mikilvægan starfsmann, embættismann með allgóða húmaníska menntun sem hefur góðan tíma til að sinna fleiru en prestskap í því samfélagi þar sem hann er að starfa. Við höfum sjálfsagt öll þekkt marga góða presta í dreifbýlinu sem hafa gefið sig þar að sveitarstjórnarmálum og hverju sem fyrir kemur í hinu daglega lífi, hafa verið þar góðir liðsmenn sem fengur hefur verið í að hafa að störfum. Frsm. lét þess getið að slagurinn um þessi brauð hér á Reykjavíkursvæðinu yrði óskaplega harður þegar þyrfti að leita til fólksins um kjörfylgi til þess að ná kosningu í þessi embætti. Ég hef aldrei fyrir mitt leyti skilið það að prestur væri endilega miklu nær Drottni hér í Reykjavík heldur en úti á landi.



Herra forseti. Mér þótti síðasta ræðumanni mælast vel. Ég er í stuttu máli sagt alveg sammála honum og lýsi yfir andstöðu minni við þær hugmyndir um ráðstöfun prestakalla sem hv. frsm. þessarar till. lýsti hér áðan. Það mætti flytja langt mál um hlutverk prests í dreifbýli. Ég tek undir það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að þar er um að ræða ýmislegt fleira en að boða fagnaðarerindið. Góður dreifbýlisprestur er jafnframt forustumaður í félagslífi hvers konar og þeim mun betri prestur að okkar dómi úti í dreifbýlinu sem hann tekur meiri þátt í slíku, jafnvel þó það sé iðulega á kostnað þess tíma sem hann hefur til að boða fagnaðarerindið. Ég tilheyri stjórnmálaflokki sem af ýmsum er talinn ekki mjög hlynntur prestum. En ég vil nota þetta tækifæri til að segja það hér, að dreifbýlisprestar, sem ég hef kynnst, eru að mínum dómi margir hverjir einhverjir nýtustu þegnar þessa þjóðfélags. Og þá er ég að tala einmitt um þá sem ekki veigra sér við að taka þátt í lífi fólksins, félagsstarfi hvers konar og ýmsu veraldarvafstri, líka með þátttöku í hreppsnefndum o.s.frv.  Nú er þetta að sjálfsögðu ekki endilega mótbára gegn því að hafa þá skipan á sem hv. frsm. ræddi hér áðan. Þó held ég að gamla fyrirkomulagið tryggi okkur frekar presta af þessu tagi úti í dreifbýlinu. Ég álít að sá prestur, sem veigrar sér við að ganga út í þá hríð, ganga í þann slag sem prestkosningar eru, muni líka veigra sér við að sinna mörgum þeim störfum sem skapa góðan prest í dreifbýli. Ef ég mætti leyfa mér að nota orðið „pempíuskapur“ í þessu sambandi, þá er það einmitt það sem dreifbýlisprestur má ekki láta vefjast mikið fyrir sér. Hann má ekki láta pempíuskap ráða of miklu í sínum störfum. En eins og ég segi, þetta eru ekki endilega mótbárur gegn því sem hv. frsm. till. sagði hér áðan. Hins vegar vil ég gera mjög ákveðna athugasemd við eitt af því sem hann sagði, og það var að prestkosningar væru „skrípamynd af lýðræði“. Hvers vegna skrípamynd af lýðræði? Það er, segir hann, í fyrsta lagi vegna þess að fólk er oft að kjósa menn sem það þekkir lítið sem ekki. Það er skrípamynd af lýðræði. Þá er það að sjálfsögðu líka skrípamynd af lýðræði, segjum t.d., ef kennari úr Reykholti er allt í einu kominn í framboð til þings í stóru kjördæmi eins og t.d. Vesturlandskjördæmi. Þar þekkja hann fáir náið, nema kannske reykdælir og nokkrir menn í uppsveitum Borgarfjarðar. Eins er um prest, t.d. vestan úr Saurbæ. Ef hann kemur í framboð á vegum stjórnmálaflokks, þá er hann Lítið þekktur fyrir utan Saurbæinn og Dalina, - óþekktur í afganginum af kjördæminu, álíka og hann mundi vera þegar hann væri að bjóða sig fram til prests. Þetta er þá hvort tveggja skrípamynd af lýðræði. Hv. frsm. talar um tengsl og vináttu, þetta á líka að valda því að prestkosningar séu skrípamynd af lýðræði. Ég held að þetta ráði einnig ansi miklu í sambandi við alþingiskosningar. Ef við eigum að viðurkenna að prestkosningar, eins og þeim hefur verið háttað undanfarið, séu skrípamynd af lýðræði, þá eru alþingiskosningar það líka.



Herra forseti. Ég hlýt að taka undir það sem sagt hefur verið um hlutverk presta í dreifbýlinu. Svo langt sem ég veit af lestri Íslandssögu og síðan af persónulegum kynnum, þá treysti ég mér til að staðhæfa að þar hafa margir góðir þegnar unnið merkilegt starf, sumir gerst sveitarhöfðingjar, miklir uppfræðarar, og engan veit ég, sem hefur staðið sig verr en það að vera þá a.m.k. athyglisverður karl. Við breytta tíma hefur hlutverk prestsins í samfélaginu úti í hinum dreifðu byggðum breyst og það meira að segja svo mjög að ég væri til viðtals um að leggja prestsembættið niður. Einhvern veginn hefur æxlast svo til, að ég hef aldrei tekið þátt í prestkosningum, en ýmsir góðir kunningjar mínir og vinir hafa orðið að taka þátt í prestkosningum sem frambjóðendur. Ég tel, að í þáltill. þeirri, sem hér er lögð fram, sé stefnt að því að ýmsum ágætismönnum, sem finna hjá sér köllun til prestskapar, verði gert kleift að komast í embættið einhverja aðra leið en að vera dregnir þangað eftir göturæsinu og mér finnst það æskilegt. Ég hygg að sá munur sé þrátt fyrir allt, ef nánar er að gáð, á starfi prests og alþm., að við ættum að geta unnt prestunum okkar þess að komast þurrfættir í stólinn að þessu leyti. Og ég get ekki skilið hví dreifbýlisprestar geti ekki tekið hressilegt starf í lífi fólksins þó að þeir verði kosnir eftir þeirri leið sem að er stefnt í þessari þáltill.



Herra forseti. Þær umr., sem hér hafa átt sér stað til þessa, hafa beinst meira að almennum umr. um prestkosningar heldur en raunverulega viðhorfum gagnvart þáltill., nema þá því aðeins að það sé hörð afstaða sumra ræðumanna að engar breytingar verði hér gerðar á. Það er út af fyrir sig mál að ræða málefni kirkjunnar og veitingu prestakalla á víðari grundvelli, svo sem hér hefur verið komið inn á, og ég vil í því sambandi aðeins leggja hér orð í belg. Mig langar þá til að koma fyrst að lokaorðum hv. þm. Jónasar Árnasonar varðandi skrípamynd af lýðræðinu, hvort hér er um að ræða skrípamynd af lýðræðinn eða eigi, þar sem talað er um prestkosningar og samanburð á þeim og kosningum til Alþingis eða til sveitarstjórna. Hér er einn meginmunur á. Við skulum segja sem svo að það hafi farið fram prestkosningar í mínu prestakalli þegar ég var tvítugur, og við skulum segja sem svo að viðkomandi prestur eigi langan embættisferil og sitji í 40 ár. Þá á ég ekki kost á því að neyta atkvæðisréttar míns í lýðræðisþjóðfélagi fyrr en ég er sextugur. Það er þetta atriði sem er um að ræða og það er það atriði líka, hvort þessir menn einir íslenskra embættismanna eiga að byggja lífstarf sitt á síendurteknum kosningum, ef við þokum þessu í þá átt að presta skuli kjósa með vissu árabili. Kirkjuþingið er orðið um 20 ára gömul stofnun. Ef lítið er á lögin um Kirkjuþing og hvers eðlis það á að vera og er, þá á það að vera ráðgjafandi stofnun fyrir Alþ. á svipaðan hátt og Búnaðarþing og Fiskiþing, enda þótt þau þing tvö starfi á atvinnulegum grundvelli, en kirkjuþing aftur á móti á kirkjulegum grundvelli. En meginhlutverk Kirkjuþings er að hafa frumkvæði og gefa umsagnir nm þau löggjafaratriði sem hér er fjallað um á Alþ. varðandi kirkjuna. Ég held satt að segja að það sé ekki alveg hneisulaust fyrir hv. Alþ. hve fá mál, sem hafa verið afgr. á Kirkjuþingi síðan 1957, hafa verið tekin hér til meðferðar og afgreiðslu. Að vísu voru afgr. hér lög um nýja skipan prestakalla, ég man ekki glöggt hvenær, af því ég sló ekki upp á því, ég hygg fyrir um það bil 10 árum. Þar var að sjálfsögðu gert ráð fyrir því, miðað við breytt þjóðfélag, að prestsembætti yrðu lögð niður, prestum fækkað vegna þess að miðað við breyttar aðstæður gátu þeir nú sinnt stærri svæðum en áður og þar að auki víða fækkað fólki. Í samræmi við það var líka breytt skipan prófastsdæma í landinu og prófastarnir urðu mun færri en áður var. En þrátt fyrir ítrekuð tilmæli Kirkjuþings, svo sem hv. frsm. kom að, um endurskoðun á þessum lögum hefur ekki fengist af hálfu Alþ. það mál tekið fyrir af neinni alvöru og afgr. Þar var þetta mál mjög vel undirbúið og var leitað umsagna allra héraðsfunda og ég þori nokkurn veginn að fullyrða að öllum sóknarnefndum í landinu hafi verið skrifað og beðið umsagna þeirra um málið. Viðhorf prestanna sjálfra hefur breyst. Það hafa verið mjög skiptar skoðanir þeirra á meðal um það hvort halda ætti í hið eldra form, þ.e. núgildandi form, eða taka upp nýtt form. En þeim hefur sífellt fækkað sem vilja halda í gamla formið. Hér er ekki aðeins um það að ræða hvort prestar þurfa að leggja út í orrahríð, deilur og annað því um líkt. Ég tel að margar prestkosningar hafi farið fram með fullum drengskap og án þess að frambjóðendur hafi átt í orðakasti miklu eða baktali varðandi sína meðframbjóðendur. En það er annað atriði sem menn í prestastétt hafa áhyggjur af og það sérstaklega á hinum fjölmennari stöðum, þar kostar þetta ærna fjármuni. Þetta fer e.t.v. að vera spurning um það hvort á bak við þá stendur fjármagn, hvort þeir geta fjármagnað slíkar kosningar, hvort við erum að hverfa til þess sem gerist með stærri þjóðum, að það er spurt fyrst um peningana og síðan um manninn.  Hvað sem segja má um afstöðu prestanna sjálfra sem eru starfandi, þá er hitt eindregið, ég hef ekki heyrt eina einustu rödd þeirra manna, sem nýlega eru komnir í prestsembætti eða eru að læra til prests - ekki einu einustu rödd, sem vill viðhalda núverandi fyrirkomulagi. Þess vegna er spurning um það hvort ungir menn vilja leita á þessi mið og hvort þeim er gert mögulegt að taka upp þennan starfa. En þá komum við að sjálfsögðu að því mati hvort viðhalda á þessu starfi eða ekki. En það er önnur saga og það ætla ég ekki að ræða á þessum stað og nú í þessari umr. Spurningin er sú, hvort Alþ. fellst á það á þessu stigi að skipuð sé n. til þess að gera tilraun til að gera breyt. til sátta á gildandi lögum eða að þoka því frv., sem lagt var fram á þinginu 1973–1974, í átt til - ja, við skulum segja lýðræðislegra forms, að það geti náðst samstaða um skynsamlegar breytingar. Ég lýsi þeirri skoðun minni eindregið að Alþ. geti ekki skotið sér undan því að gera þetta. Og ég vil taka það fram í leiðinni að ef einhverjar slíkar breyt. næðust, þá tel ég að það þurfi að athuga um skipan sóknarnefnda. Það hefur enda verið lagt fram í Ed. frv. þar að lútandi og þá kemur til mats á því hvort eigi að ákveða lágmarksfjölda sóknarnefndarmanna, hvort eigi að ákveða eftir hvaða leiðum sóknarnefndarmenn og safnaðarfulltrúar vinna við ákvörðun um ráðningu prests, t.d. með skoðanakönnunum, hvort á þann veg er hægt að tryggja þátttöku almennings varðandi val á presti. En ég hygg að allar þessar breytingar verði mjög til bóta frá því fyrirkomulagi sem nú er.



Herra forseti. Till. sú til þál., sem hér er til umr., gerir ráð fyrir að Alþ. kjósi 7 manna nefnd sem hafi það verkefni að endurskoða lög um veitingu prestakalla. Í till. er ekki gert ráð fyrir öðru. En í grg. og af því, sem ég heyrði í framsöguræðu hv. 1. flm. þáltill., er hér komið inn á mál sem ég vil strax fyrir mitt leyti lýsa yfir að ég er algjörlega andvígur, breytingu í þá átt sem hér er gert ráð fyrir, því að ég skil það a.m.k. svo á grg. að það sé meiningin að breyta þessu til þeirrar áttar sem frv. hafa legið hér frammi á Alþ. að ég hygg tvívegis. Í því frv., sem hv. 4. þm. Vestf. vitnaði til, held ég að ég muni það rétt að þar var gert ráð fyrir að færa þetta vald á hendur 5–7 manna sóknarnefndar, að velja prest.  En einmitt í þessu formi held ég að ég muni rétt að frv. var sem var hér til umr. á Alþ. síðast. Og það er rétt, held ég, að Kirkjuþing hafi lagt blessun yfir það og stutt það eindregið að þessu yrði breytt í þetta form. Ég er algjörlega andvígur slíku. Ég held að sú þjónusta, sem prestar veita, sé þess eðlis og eigi að vera þess eðlis að sóknarbörn almennt eigi að fá að taka þátt í því að velja sér slíka menn. Ég a.m.k. lít svo á og ég fagna því svo sannarlega að hv. þm. Jónas Árnason virðist vera mér alveg sammála í þessum efnum, þó að ég hafi kannske ekki reiknað með því að ég ætti eftir að heyra það hér á Alþ. að þeir góðu vinir, hv. þm. Stefán Jónsson og Jónas Árnason, yrðu svo algjörlega ósammála í einu máli eins og hér ber raun vitni. En nú hefur það gerst. Hv. þm. Stefán Jónsson sagði áðan að hann teldi að það ætti að leggja prestsembættið niður hreint og beint, og hann vill sýnilega ganga enn þá lengra en grunnurinn að þeirri þáltill., sem hann er hér meðflm. að, gerir ráð fyrir. Hann sagði líka að hann gæti vel unnt prestum þess að þeim gæfist kostur á að komast í embætti án þess að vera dregnir eftir göturæsunum. Hvað á hv. þm. við með þessu? Ég fyrir mitt leyti skil það ekki. Ég hef tekið þátt í tvennum alþingiskosningum og ég vil ekki viðurkenna fyrir mitt leyti að ég hafi verið dreginn eftir göturæsum til þess að geta tekið þátt í lýðræðislegum kosningum. Það er ekkert hér um að ræða annað. Hér er um lýðræðislegar kosningar að ræða.  Hv. þm. Stefán Jónsson sagði líka að hann gæti vel unnt prestum þess að þeir yrðu kosnir eftir þeirri kosningaleið sem hér væri gert ráð fyrir. Ég sé ekki að það sé í þessari þáltill. gert í raun og veru ráð fyrir neinni kosningaleið. Hér er í raun og veru, skilst mér, eftir því sem grg gerir ráð fyrir og af því sem mér hefur skilist á stuðningsmönnum breytingar í þá átt sem hér er um að ræða, gert ráð fyrir beinni skipun, þ.e.a.s. það verði einn einstaklingur í landinu sem skikkar þennan og þennan klerk til þess að hjóna þessum og þessum, og ég vil ekki sætta mig við það. Ég vildi sem sagt taka þetta fram strax við 1. umr. þessarar þáltill. Þó að ég sjái ekki að hún geri í raun og veru neina eindregna grein fyrir því hvað hv, flm. vilja í raun og veru, þá sýnist mér að hún sé byggð á því sem hér hefur legið fyrir í þeim frv. sem fyrir þinginu hafa legið nú tvívegis. Það er í þá átt að þrengja a.m.k. ef ekki algjörlega koma í veg fyrir lýðræðisleg vinnubrögð í sambandi við val á prestum, og því er ég andvígur.



Herra forseti. Ég vil taka það strax fram, að ég fagna þeirri till. sem hér er fram komin og tel það vissulega tímabært og hefði mátt vera mun fyrr. Ég er mjög fylgjandi því að þetta mál nái fram að ganga og er algjörlega sammála flm., hv. 2. þm. Vesturl., þeim málflutningi sem hann flutti hér, og tel því ekki mikla ástæðu til að endurtaka það. Allir hv. þm. vita og þarf því ekki að lýsa, að prestkosningar eru slagur. Í þéttbýlinu er slagurinn verstur. Af ýmsum ástæðum hlýtur það að gerast, hjá prestum eins og öðrum opinberum starfsmönnum, að þeir kjósa kannske að skipta um og vera ekki alla ævi í starfi á sama stað. Ekki er hægt að setja neitt út á það. Þetta er lífsins gangur og getur ýmislegt orðið þess valdandi. En prestkosningar, eins og þær eru í dag, ýta undir ósamkomulag, sundurlyndi, rógburð og ósannindi. Þær ýta oft undir það lægsta sem í hverjum manni býr. Er mér hulin ráðgáta að stór hópur manna skuli geta verið sammála um að slíkt sé æskilegt. Sérstaklega vil ég benda á að prestar eru einu ríkisstarfsmennirnir sem þurfa að standa í slíkum slag er þeir sækja um embætti. En þeir eru einnig einu ríkisstarfsmennirnir sem eiga að vinna að sáttfýsi og umburðarlyndi. en verða að hefja starfið með því að koma öllu í bál og brand. Ég tel að þau lög, sem nú eru ríkjandi, séu svo algjörlega í andstöðu við starfið sjálft að teljast megi furðulegt að maður, sem á fyrst og fremst að boða fagnaðarerindið, stuðla að sáttfýsi, umburðarlyndi, góðri samvinnu og skilningi í sinni sókn, hann sé skyldugur til að setja allt á annan endann áður en hann byrjar í starfi. Og hugsið ykkur þann unga mann sem nær svo kosningu. Hann þarf að byrja á því að sætta alla þá sem urðu óvinir einungis vegna hans. Þetta er ekki til neins staðar í sambandi við önnur störf, og er það gott. Ég er hræddur um að það væru margir sem vildu sækja um ýmis önnur störf ef byrjunin væri svona. Jafnvel helmingurinn af kjósendum og kannske meira hafa kosið annan mann og hafa unnið að því baki brotnu í langan tíma að koma einhverjum allt öðrum manni að. Þar af leiðandi má segja að þeir verði að bíta í það súra epli að taka við manni sem þeir alls ekki vildu fá. Ástæðurnar til þess, að þeir vildu hann ekki, geta svo verið margar, eins og frsm. lýsti áðan. Hv. 2. þm. Norðurl. v. og hv. 5. þm. Vesturl. höfðu dálítið undarlegan málflutning frá mínu sjónarmiði séð. Það var eins og þeir væru að ræða um að kjósa það sem kallað var hér áður fyrr „altmuligmand“, en alls ekki prest. Mér finnst það enginn ljóður á presti að hann sé hagur maður og verkfær o.s.frv. Það hlýtur að vera kostur við hvern mann að hann sé fjölhæfur. En að það sé verið að kjósa mann til prestsembættis af því hann sé kannske mjög duglegur að gera við báta og vélar og ýmislegt annað, því get ég ekki verið sammála.  Ég vil eindregið styðja þessar þáltill. Þetta er aðeins till. til þál. og hér er farið fram á að Alþ. kjósi 7 manna n., þingmannanefnd. Þykist ég vita hvert verkefni hennar eigi að vera, og það hlýtur öllum að vera ljóst. Ég styð þetta mál eindregið og vona að Alþ. beri gæfu til að samþ. einnig frv. þegar það sér dagsins ljós.



Herra forseti. Ég má til með að segja hér örfá orð þó að ég hafi nú fengið aðvörun frá sessunaut mínum, hv, þm. Geir Gunnarssyni, um það að aldrei mætti svo tala um trúmál hér að ekki væri hálfur þingfl. alþb. kominn í þær umr. Sannleikurinn er nú sá, að þó að mönnum þyki það e.t.v. ótrúlegt og sitji síst á mér að fara að tala um þessi efni og það sem snertir trúmál, þá hef ég þó komist það langt á því sviði að vera bæði meðhjálpari og sóknarnefndarmaður og tel mig þess vegna geta af nokkurri reynslu talað í þessum efnum, þó auðvitað ekki af eins mikilli og þeir sem hafa mælt hér mest með samþykkt þessarar till. Ég vildi aðeins koma einu atriði að hér til viðbótar því sem hefur komið fram í þessum umr. Það er í raun og veru alls ekki rétt að vilji þingsins hafi ekki komið fram, - auðvitað ekki beggja d., það er rétt, - en í Ed., þar sem þetta mál hefur tvisvar borið að með þeim hætti að lagðar hafa verið til róttækar breytingar á fyrirkomulagi þessu, þá hefur Ed. verið alveg einróma í því máli. Hún hefur sem sagt hafnað till. um breytta skipan, einfaldlega hafnað þeim. Og þrátt fyrir það að meðal flm. séu nú Ed-menn, þá hefur þar engin rödd heyrst hingað til sem hefur mælt með breytingu, en margar andmælaraddir þar. Menn hafa verið þar á einu máli um að það væri ekki til bóta að hverfa frá núgildandi fyrirkomulagi, þrátt fyrir þá óskaplegu lýsingu sem hér hefur verið gefin á prestkosningunum, sem ég verð nú að segja að er mjög orðum aukin. Það vill nú svo til innan okkar kirkju að þar togast á ákveðin öfl. Það er þess vegna alls ekki rétt að það sé bara verið að kjósa um persónur. Innan kirkjunnar togast á mjög andstæð öfl: frjálslynd öfl annars vegar og þröngsýn öfl hins vegar, og milli þessara afla hefur aðalslagurinn staðið allajafna og ekki hvað síst hér á höfuðborgarsvæðinu. Það, að þarna sé bara verið að velja á milli persóna, er alrangt. Það hefur verið fyrst og fremst valið um stefnur, um það hvort menn væru þröngsýnir í trúmálum eða frjálslyndir í trúmálum, a.m.k. hér á þessu svæði. Og þróunin hefur orðið sú, því miður, að ég held að hún sé okkur alþm. mjög til umhugsunar, því að þróunin á síðustu árum hefur verið mjög í þröngsýnisátt innan kirkjunnar, mjög í átt til þröngrar trúartúlkunar, þó að maður gangi nú ekki inn í það svartnætti sem skálholtsrektor boðaði hér fyrir nokkru. En sú stefna, sem hann var þar að boða, á einmitt ört vaxandi fylgi innan kirkjunnar og það meðal margra æðstu manna hennar, og það er miður að svo skuli vera. Ég skal svo aðeins víkja að því, af því, eins og ég sagði áðan, að ég hef verið í sóknarnefnd, að það er mikill misskilningur ef menn halda að þá hverfi þessi sori allur brott þegar sóknarnefndir og safnaðarfulltrúar eiga að fara að velja prestana í staðinn fyrir að þeir séu valdir í almennum kosningum. Þá fyrst held ég nú að klíkuskapurinn færi að trollríða húsum, eftir að það væri á valdi aðeins örfárra manna að velja prestinn. Hitt er svo annað, sem ég hef orðið var við núna og er ekki til bóta innan íslensku kirkjunnar, og það er að mér sýnist sú þróun fara að verða ansi áberandi að ákveðinn prestur er settur um stundarsakir í eitthvert ákveðið prestakall og síðan að nokkrum tíma liðnum, þegar hann er búinn að kynna sig, vonandi þokkalega, þá er prestakallinn slegið lausu. Mér er ekki örgrannt um að sú stefna, sem hér er verið að boða m.a., sé einmitt í þessa átt, að færa þetta vald í hendur yfirstjórnar kirkjunnar, að færa þetta vald meira og minna í hendur biskups, hvernig hann ráðstafi prestunum og hvert. Ég vara við þessari þróun eins og allri einstefnu í þessum efnum, alveg sérstaklega þegar mér sýnist allt benda til þess innan kirkjunnar að hún sé að hverfa meira og meira aftur í svartnætti miðalda.



Herra forseti. Þessi þáltill. fjallar að vísu aðeins um það að skipa n. til þess að hugleiða fyrirkomulag á skipan veitingar prestakalla og er út af fyrir sig ekkert nema gott um það að segja. Hins vegar hafa umr. snúist um það hvort prestskosningar ætti að afnema eða ekki. Þess vegna vil ég nota tækifærið og lýsa því yfir, eins og raunar kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að í Ed. hafði ég fyrir nokkrum árum tækifæri til þess að greiða atkv. um hvort prestkosningar ætti að leggja niður. Ég var því mótfallinn og er það enn. Ég tel, að fólk eigi tvímælalausan og skilyrðislausan rétt á því að kjósa sér sálusorgara, og legg það þess vegna ekki að jöfnu við aðrar þær embættaveitingar sem hér hafa verið gerðar að umtalsefni. Það hefur verið minnst á að prestarnir ættu að vera sáttasemjarar, en til þess að komast í sáttasemjaraembætti þyrftu þeir fyrst að standa í slag. Þetta minnir mig á sögu af gömlum presti sem var uppi fyrir nokkrum árum, sterkur maður og duglegur í alla staði. Hann sagði, þegar hann lauk sínum prestskap, eitthvað svona: Ég sætti þá alla, en hnefana varð ég að nota við suma. Gæti það þá ekki verið bara góður undirbúningur undir prestsstarfið að taka hátt í kosningunum?



Herra forseti. Hv. 6. þm. Reykv. hitti naglann á höfuðið áðan þegar hún sagði að við þessir úr dreifbýlinu virtumst vera að sækjast eftir prestum sem væru það sem nefnt hefur verið „altmuligmand“. Við erum að sækjast eftir slíkum mönnum, í mjög góðri merkingu þessa orðs. Yfirleitt duga þeir menn best úti í dreifbýlinu sem eru næst því að vera „altmuligmand“ hvort sem það eru prestar eða aðrir. En ég stend upp í þetta sinn til þess að vekja athygli á því að þeir tveir guðfræðingar, sem hafa tekið þátt í umr. hér, gera sér mjög tíðrætt um eðli prestkosninga og þær mannskemmdir sem fylgja prestkosningum, Og annar þessara guðfræðinga, hv. 6. þm. Reykv., sagði áðan að prestkosningar ætti að afnema vegna þess að þær ýti undir ósamlyndi og rógburð og allt það lægsta sem í manneskjunum býr, Það hefur verið fært fram sem rök fyrir því, að við ættum að samþykkja þá breytingu sem hér er til umr., að Kirkjuþing hefur mælt með því. Ég held að Kirkjuþing ætti að byrja á því að athuga hvernig í ósköpunum stendur á því að það eru einmitt prestkosningar, samkv. þessari kenningu, sem æsa upp, að því er virðist, allar lægstu hvatir íslendinga. Þetta gæti sannarlega orðið merkilegt rannsóknarefni.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umr. miklu meira, en vil víkja að örfáum atriðum sem hafa komið fram hjá hinum ýmsu ræðumönnum. Ég vil þá fyrst koma að atriði í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v. þar sem hann var að tala um að prestar kynnu sér ekki hóf í kosningabaráttunni. Hann þekkir sjálfsagt kosningabaráttu nokkuð vel úr alþingiskosningum, og auðvitað veit hann að þar þurfa frambjóðendur að beita sér eins og þeir geta sínum málstað til stuðnings. Það þurfa prestarnir raunar að gera líka í prestkosningum. En yfirleitt eru það stuðningsmenn prestanna sem kunna sér oft ekki hóf í þessum kosningum, en ekki prestarnir sjálfir. Og ég get sagt það hér, af því að ég hef sjálfur tekið þátt í prestkosningu hér á þéttbýlissvæðinu, þ.e.a.s. í Kópavogi, fyrir nokkrum árum og fór í sjálfu sér vel út úr þeirri kosningu hvað snertir mannorðið, því að það hafa margir farið verr út úr því oft og tíðum, og ég á margar ánægjulegar minningar um þá baráttu, ég skal játa það. En stuðningsmennirnir þar og alls staðar benda prestinum á að kynna sig meðal væntanlegra sóknarbarna, og hann verður auðvitað að reyna það eftir fremsta megni, þótt þessi barátta standi yfirleitt ekki nema kannske hálfan mánuð eða þrjár vikur. Fresturinn er yfirleitt ekki lengri. Og mér er sama þótt ég segi frá því hér, að ég hef líklega farið inn á yfir 300 heimili á þremur vikum í þessari kosningabaráttu. Hvernig haldið þið nú, hv. alþm., að ykkur mundi líða ef þið ættuð að standa í þessu? Þið standið náttúrlega í þessu sem þm., en það er allt öðruvísi að gera það í nafni heils flokks heldur en í eigin persónu. Og ég held að ef þetta er hugsað í alvöru, þá hljóti að vera ljóst að þarna er ólíku saman að jafna. Ég skal játa það, að ef fyrirkomulaginu yrði breytt á þann veg að sóknarnefndirnar fengju að kjósa sóknarprest, eins og gert er ráð fyrir í því frv. sem hér hefur legið fyrir þinginu á undanförnum árum, þá getur vel átt sér stað að þar muni ríkja klíkuskapur og jafnvel harðsnúinn áróður, eins og hv. þm. nefndi sem ég áðan vísaði til. Við því getum við aldrei spornað, það er ekki hægt. Hitt er allt annað mál, að presturinn losnar þá við að standa í þessu skaki og getur sótt um embætti án þess að þurfa að yfirgefa sitt eigið kannske allt að mánaðartíma og vanrækja þar með embættið þar sem hann situr til þess að standa í kosningabaráttu annars staðar, með öllu því sem því fylgir. Ég er auðvitað sammála því, sem hefur komið fram við þessar umr., að samband prests og safnaðar þarf að vera gott eigi árangur að nást í starfi. Og ég gat um það í framsöguræðu minni að það væri kannske eini ljósi punkturinn við prestkosningarnar frá mínu sjónarmiði að presturinn kæmist í snertingu við margt fólk meðan hann stendur í þessari orrahríð. En ég held nú að ef presturinn er sæmilega vandanum vaxinn, þá hljóti hann að geta komist í snertingu við sitt sóknarfólk eftir að hann hefur verið skipaður eða kosinn af sóknarnefnd, ekkert síður en þótt hann þurfi að standa í harðvítugri baráttu áður en hann hlýtur embættið. Um það, hvort presturinn kemst nær Drottni hér á Reykjavíkursvæðinu eða úti á landi, skal ég ekki dæma og er kannske sísti maðurinn til að dæma um það. Ég held að það skipti raunverulega engu máli í þessu sambandi, því það fer eftir manninum sjálfum, en ekki því hvernig hann er valinn til embættisins, hversu nærri Guði hann kemst. Og það er hans sérmál, trúi ég, hann leitar hans trúlega í bæn í einrúmi, en þarf ekki hjálp Alþingis til þess að nálgast hann. Það voru ýmis fleiri atriði sem komu hér inn í, sum skemmtileg, eins og hjá hv. 5. þm. Vesturl., þar sem hann taldi það jafnvel kost að ýmis önnur störf prestsins en boðun fagnaðarerindisins væru meira virði og það gerði ekkert þó að þau væru unnin á kostnað boðunarinnar. Það kann vel að vera að þetta sé einlæg skoðun hans. En þetta má ekki vera skoðun þeirra sem taka að sér prestsembætti í þjóðkirkjunni. Og ég held ekki að gamla fyrirkomulagið, þ.e.a.s. það fyrirkomulag sem er í lögum nú, tryggi neitt betri presta í dreifbýlinu heldur en þótt þeir væru kosnir af viðkomandi sóknarnefndum eða skipaðir af biskupi og ráðh. Reynslan hefur orðið sú undanfarin ár og áratugi að úti á landsbyggðinni hefur yfirleitt ekki sótt nema einn prestur og þá hefur söfnuðurinn auðvitað ekkert val, svo að það skiptir þá ekki miklu máli. Það má líka geta þess í þessu sambandi að mjög margar prestkosningar undanfarið hafa verið ólögmætar vegna þess að enginn einn umsækjenda hlaut helming greiddra atkv. Og þótt venjan sé sú að ráðh. skipi þann sem flest atkv. fær, þá er hann ekki bundinn af slíku og getur skipað annan og dæmi eru til um slíkt. Ég stend fast við það, sem ég sagði áðan, að prestkosningar séu skrípamynd af lýðræði oft og tíðum, og ég get ekki fundið samhengið á milli þeirra og alþingiskosninga, hverju svo sem hv. 5. þm. Vesturl. heldur fram um þau mál. Ég vil árétta það, sem hv. 4. þm. Vestf. lagði áherslu á, að prestkosningarnar væru oft spurning um fjármagn hjá umsækjanda, spurning um það hversu mikið fjármagn hann gæti lagt undir til þess að geta unnið sem best að sínu kjöri. Þarna hefur hann nefnt veigamikið atriði, því að það væri heldur ömurlegt ef prestar gætu ekki átt jafnan rétt hvað það snertir að sækja um embætti. Hv. 5. þm. Vestf. ræddi þetta mál og kvaðst ekki vilja færa þetta vald í hendur 5–7 sóknarnefndarmanna. Nú er það svo að í prestaköllum úti á landsbyggðinni, þar sem eru kannske 4, 5 eða 6 sóknir og 3–5 sóknarnefndarmenn í hverri sókn, þá getur þarna verið um að ræða 15–20 manns, bað fer eftir stærð prestakallanna á hinum ýmsu stöðum, og þar fyrir utan eru safnaðarfulltrúar, einn úr hverri sókn, þannig að þetta getur farið yfir 20 manns og auk þess viðkomandi prófastur. Þannig er þetta orðinn nokkuð stór hópur til að fjalla um þetta. Hv. þm. sagði einnig að hann vildi hafa áhrif og eiga sjálfur val á sínum sálusorgara og honum stæði ekki á sama hvaða sálusorgara hann fengi. Ég hlýt auðvitað að vera þakklátur fyrir þau ummæli. En þetta breytir ekki þeirri staðreynd sem snýr að sjálfum prestinum sem sækir um embættið. Hann verður að ganga þessa sömu leið og ganga í gegnum ýmsar þrengingar oft og tíðum til þess að öðlast embættið. Og það er ákaflega hart og erfitt fyrir mann, sem hefur kannske þjónað dyggilega úti í hinum dreifðu byggðum landsins þar sem fáir hafa viljað vera, a.m.k. var það svo þegar ég fór út í prestskap þótt það hafi sem betur fer lagast síðan, - ef það á að refsa slíkum starfsmanni fyrir kannske 15–20–25 ára dygga þjónustu úti á landsbyggðinni með því að láta hann sitja þar það sem hann á eftir að starfa. En það verður hann að gera nema hann komist til embættis í gegnum erfiða kosningu sem oft og tíðum ræðst af ýmsu því sem ég áðan nefndi. Hv. 7. landsk. þm. nefndi mörg athyglisverð atriði og ýmsum þeim atriðum er ég sammála. Hann gat þess að vilji þingsins hefði þegar komið fram í þessum efnum. Það er sjálfsagt rétt að vilji Ed. hefur komið fram hvað þessu máli viðvíkur. En þingið sem heild hefur ekki fjallað um það, og þetta hefur alltaf strandað í annaðhvort nefndum eða þá, eins og síðast var, að því var vísað til ríkisstj., og það hefur mér verið sagt að væri kurteisleg aðferð til þess að svæfa eða drepa mál. Þess vegna hlýtur það að vera krafa þjóðkirkjunnar að Alþ. fjalli um þetta mál á eðlilegan hátt og fá að vita hver sé í raun og veru vilji þingsins í þessum efnum. Meira getur hún ekki farið fram á. Hún verður svo að lúta þeim vilja hvernig svo sem hann er. Sami hv. þm. talaði um að það væri ekki alltaf verið að velja um persónu prestsins í prestkosningum, heldur væri oft val um stefnur í trúmálum. Þetta er oft og tíðum rétt. Þetta kemur oft til greina og ekki síst hér í þéttbýlinu. - Ég er því sammála, svo langt sem það nær. Ég get líka verið sammála því að þeir straumar í trúmálum, sem hefur borið nokkuð á að undanförnu og risu nokkuð hátt í deilum kirkjunnar manna á s.l. ári, stefna að ýmsu leyti í þröngsýnisátt og ekki skal ég verða til þess að mæla því bót. Ég vil svo að lokum víkja að orðum hæstv. utanrrh. í þessu sambandi. Hann sagði að réttur fólksins væri tvímælalaus í þessu sambandi og hann vildi ekki að fólkið missti þennan rétt. Þetta er auðvitað eðlilegt sjónarmið. En mig langar bara til að spyrja í þessu sambandi: Hver er réttur prestsins? Er hann enginn? Á hann að sækja þessa erfiðu leið til síns embættis eða er hægt að afgreiða þetta mál bara með skemmtilegri gamansögu? Þær eru góðar, svo langt sem þær ná. En við megum ekki gera gaman að öllu því sem frá kirkjunni kemur. Við verðum að taka svolítið alvarlega á því líka. - Ég held að ég láti þetta svo nægja í bili.



Herra forseti. Það er ekki ástæða til þess að hefja langar rökræður um málið að þessu sinni. En ég kemst ekki hjá því að vekja athygli á því að mér finnst hv. ræðumenn ýmsir hafa skotið nokkuð yfir markið með því að lita fram hjá þessari till., sem hér liggur fyrir, og fara þess í stað að ræða málið í heild á við og dreif. Það er náttúrlega ekki að spyrja að því með jafneinlæga áhugamenn eins og hv. 5. þm. Vesturl. og 5. þm. Norðurl. e., þótt þeir segi hér örfá orð í byrjun umr., þó að þeir láti nú í það skina að þeir séu fyllilega til viðræðu um að leggja allan prestskap og kristnihald niður, - kannske ekki hv. 5. þm. Vesturl. Hann er e.t.v. ögn mildari í þeirri afstöðu. Og hv. 7. landsk. þm., sem bæði hefur verið í sóknarnefnd og Ed., enda kom það fram af máli hans, taldi sig hafa ráð Ed.- manna í hendi sér nokkurn veginn. Og sjálfur hæstv. utanrrh. ýtir fleyi sínu á flot nú þegar í upphafi málsins og segir ágæta sögu af sterkum klerki. Það er svo sem ekkert um þetta að sakast. Þetta sýnir bara hvað menn eru knúðir áfram af brennandi áhuga á þessum málum. Hér er þó ekki um annað að ræða en einfalda till. til þál. um að endurskoðuð séu 60 ára gömul lög. Þetta er atriði, sem Kirkjuþing hefur oft samþykkt. Það hafa komið áskoranir frá prestastefnum, héraðsfundum, sóknarnefndum hvaðanæva að af landinu. Ég tel, eins og hér hefur komið fram, að Alþ. geti ekki vikið sér undan því að ræða málið og taka afstöðu til þess, það sé ekki nóg að stinga það svefnþorni, eins og hv. Ed.menn gerðu síðast. Hér er sem sagt aðeins um það að ræða að 7 alþm. verði valdir til að skoða 60 ára gamla löggjöf samkv. eindregnum tilmælum og samþykktum viðkomandi aðila, og það verð ég að telja sjálfsagt.



Herra forseti. Það er ekki ástæða til þess að lengja þetta mikið. Það eru aðeins örfá orð sem ég vil bæta við út af því sem hv. síðasti ræðumaður sagði um að hér væri einungis um að ræða einfalda till. til þál. Það er út af fyrir sig rétt, og ég gat þess áðan líka. En grg. með till. bendir þó til þess til hvers er ætlast af hv. flm. þessarar þáltill. að gert verði, og í framsöguræðu hv. 1. flm. till. skildi ég a.m.k. svo að hann teldi að endurskoðun ætti að leiða af sér breytingu í þá átt sem frv. voru sem hafa legið hér tvisvar fyrir þinginu. Ég skildi það svo. Hér erum við komin inn á efnisatriði málsins, strax í upphafi ræðu hv. 1. flm. till., og það er ekki óeðlilegt að efnisleg hlið málsins sé rædd einmitt með hliðsjón af þessu. En till. sjálf er ekki um annað en að leggja til að skipa n. Ég tel mig a.m.k. vita til hvers hv. flm. ætlast af þeirri n. sem þeir gera ráð fyrir að kosin verði. Hv. 6. þm. Reykv. sagði áðan að prestkosningar ýttu undir ósamkomulag, sundurlyndi, rógburð og allt það lægsta sem í manneskjunni býr. Nú má vel vera að þetta hafi gerst hér á þessu svæði. Ég þekki ekki til þessa. Ég efast um að það fyndust dæmi slíks þó að leitað væri úti á landsbyggðinni, að þar fyndust dæmi um þetta. En vel má vera að slíkur hugsunarháttur ríki hér á þessu svæði.

Gættu að þínum fullyrðingum.

Hv. þm. þarf ekki að hafa neinn andvara á sér til þess að passa munninn á mér. Það væri trúlega þörf á því gagnvart hv. þm. sem standa honum nær en ég, þannig að ég ábyrgist það, sem ég segi, og hann þá það, sem hann segir. En ég sem sagt hef ekki orðið var við þetta, ekki þar sem ég hef heyrt til, fyrr en nú, að þetta er sagt hér, að slíkar ótrúlegar kenndir, ómanneskjulegar kenndir vakni upp á þessu svæði þegar prestkosningar ber að garði. Og þá hlýtur að vera eitthvað meira en lítið að þegar slíkt kemur upp eins og hér er lýst. Og það væri þá nær að huga að breyttu hugarfari þeirra, sem þannig bregðast við, heldur en að setja okkur hina á þennan sama bát og skikka þennan eða hinn til þess að gegna hjá okkur sem viljum eiga þann rétt að velja okkur sjálfir sálusorgara.  Ég þekki t.d. dæmi þess að það eru aðeins 7 menn í 1000 manna byggðarlagi sem mundu eftir þessari reglu segja til um það klárt og kvitt hvaða klerkur kæmi til með að þjóna. Ég þykist vita að það yrði ekkert minna um togstreitu heldur en menn eru að lýsa hér við þær kringumstæður sem nú gilda. Og ég vil segja fyrir mitt leyti við hv. 2. þm. Vesturl., að miklu betur kynni ég við það eftir að hafa farið inn á 300 heimili á þrem vikum að hljóta kosningu út á eigin persónu heldur en út á einhvern ákveðinn flokk. Ég kysi það miklu frekar. Og ég trúi ekki öðru en í prestastéttinni sé almennt það viðhorf ríkjandi að þeir vilji umfram allt treysta á eigin dómgreind og eigin verðleika og fá að starfa á þeim stöðum sem það fólk, sem þar býr, hefur fengið tækifæri til að segja til um þeirra eigin verðleika. Hv. 2. þm. Vesturl. sagði að prestkosningar væru skrípamynd af lýðræðinu. En ég kannast ekki við slíka skrípamynd og ég segi: sem betur fer. Þar sem hún er ríkjandi, þar þarf að uppræta hana, en ekki með þessum leiðum, að svipta menn kosningarétti til þess að ákvarða sér sálusorgara. Það þarf að fara aðrar leiðir til þess að uppræta þennan ósóma, ef hann er fyrir hendi, heldur en þá leið að svipta menn lýðræðislegum kosningum.



Herra forseti. Ég er einn af flm. þessa máls og hlýt því að styðja till. eins og hún er borin fram. Því miður hef ég ekki haft aðstöðu, af sérstökum ástæðum, til þess að hlusta á allar þær ræður sem hér hafa verið fluttar og hef kannske ekki alveg getað áttað mig á því hvernig landið liggur gagnvart þessari till. Ég get ekki sagt það beinlínis um sjálfan mig að ég sé ákaflega brennandi í andanum um að það skuli afnema prestkosningar. Það get ég ekki sagt. Hins vegar hefur mér ekki dulist nú í mörg ár að prestkosningar eru stórgallað fyrirkomulag. Það má vel vera að það sé ekki til neitt betra fyrirkomulag. En ef svo er, þá finnst mér illa komið. Þess vegna var það að ég féllst á það þegar til mín var leitað um að vera með í því að þessu máli yrði hreyft hér í Sþ. Þetta mál hefur borið undir þingdeildir áður, oftar en einu sinni, en undir sameinað Alþ. hefur þetta ekki borið svo að ég muni. Og vitað er að Kirkjuþing hefur fjallað mjög um þessi mál og að því er ég best veit hefur það gert það mjög ítarlega, þeir menn sem þar sitja, leitað viða fanga um þessi mál, og mér finnst margt benda til að það sé ástæða til þess fyrir Alþ. að skoða þessi mál í fullri alvöru. Ég tók eftir því að sá hv. þm., sem talaði hér á undan mér, hv. 5. þm. Vestf., tók svo til orða að það væri verið að þrengja að lýðræðinu með því að afnema prestkosningar. Ég verð að segja að mér finnst þetta vera mjög vafasöm fullyrðing. Ég held yfirleitt að prestkosningar séu mjög vafasamt lýðræði. Það er a.m.k. aldrei nema önnur hliðin á lýðræðinu. Það, sem þarna er verið að gera, er það að við erum að kjósa mann til lífstíðar í raun og veru. Þetta minnir helst á kosningar í fasistaríki, það er miklu líkara þess háttar „lýðræði“ heldur en því lýðræði sem við aðhyllumst. Þeir eru ekki Kosnir til ákveðins kjörtímabils, prestarnir, það er síður en svo. Þeir eru kosnir nánast til lífstíðar, og svo eiga þeir það undir sjálfum sér hvort þeir eru í því embætti, sem þeir hafa verið kosnir til, eða hvort þeir sækja annað, þannig að það er tæpast að við gætum haldið í þessa ágætu presta okkar þótt við vildum eða losnað við þá. Við getum engin áhrif haft á það, og endurkjör kemur ekki til greina, þannig að ég held að þetta sé ákaflega mikið vafamál. Og það er einmitt það sem þessi n. ætti að skoða. Hún á að skoða það hversu lýðræðislegt þetta er í raun og veru, svo að það sé ekki bara út í bláinn þegar við erum að tala um að prestkosningar séu lýðræðislegar. Og eins og þessi till. er orðuð, þá er hún orðuð svo rúmt og hlutlaust að hún fjallar alls ekki um að það skuli afnema prestkosningar, heldur er farið fram á það að lög, sem voru sett fyrir meira en 60 árum, að ég hygg, verði endurskoðuð. Þau eru orðin 60 ára gömul, þessi lög. Einu sinni kunni ég svolítið fyrir mér í sögu prestkosninga. Ég er búinn að gleyma henni að mestu leyti, en ég hygg að þetta hafi átt sér sínar merkilegu rætur, ef ég man rétt.  Þá hef ég heyrt hv. þm. halda því fram að það sé verið að takast á um trúarstefnur í þessum prestkosningum. Það held ég að sé nú sjaldnast. Það má vel vera að það komi fyrir, en í færri skiptin mun það vera. Þess vegna held ég að það sé ákaflega tvíeggjuð aðferð, þetta að velja prest með kosningum. Ýmsir aðilar í lýðræðisþjóðfélagi hljóta að berjast í kosningum fyrir stöðum sínum. Við gerum þetta, alþm., og við vitum að hverju við göngum. Við gerum þetta með glöðu geði. En hins vegar held ég að það sé ákaflega vafasamt að það sé góður undirbúningur undir starf prests að hann lendi í barðvítugri kosningabaráttu. Ég held, að það sé mjög vafasamur undirbúningur undir starf hans. Og ég hygg að við vitum allir dæmi þess að það hefur aldrei gróið um heilt eftir prestkosningar. Við vitum mörg dæmi þess að það hefur aldrei gróið um heilt, því að vitanlega fer það svo að einhver af umsækjendum ber sigurorð yfir hinum og það er nú einu sinni mannlegt að láta sér verða nokkuð um ef menn tapa orrustu. Ég er ekki að segja endilega að það séu prestarnir sjálfir sem þarna líði mest fyrir eða að deilurnar séu kannske harðastar þeirra í millum. Þetta er kannske miklu fremur þannig, að það er verið að efla fylkingar sem betur væri að væru ekki til. En ég sem sagt ætlaði að benda á það, eins og kannske aðrir hafa gert, að þessi till. er ekki fortakslaust um að það skuli afnema prestkosningar, heldur er það hugsun okkar, sem þetta flytjum, að alþm. setjist á rökstóla og kynni sér þessi mál sögulega m.a. og á allan þann hátt sem má verða til stuðnings fyrir okkur hina til þess að taka skynsamlega afstöðu til málsins. Ég held því miður að menn hafi ekki lítið á allar hliðar þessa máls, heldur sjái aðeins á því kostina. Það er vissulega kostur að hafa slíkan rétt að mega kjósa sér sálusorgara, kjósa sér embættismann o.s.frv. En ég held líka að við ættum að athuga skuggahliðarnar sem eru á þessu, og það er eins og ég sagði hvað prestkosningarnar varðar, þá eru þær miklu líkari kosningum í fasistaríki heldur en venjulegum lýðræðislegum kosningum. Þarna er verið að kjósa menn til lífstíðar, en alls ekki til ákveðins tímabils, eins og er einn þáttur lýðræðislegra kosninga og verður ekki undanskilið í skilgreiningu þess hugtaks. Hitt skal ég játa, að ég hef ekki tekið fulla afstöðu með því frv. sem lagt var fram hér á sinni tíð, enda bar það undir d. sem ég á ekki sæti í. Það má vel vera að það sé ýmislegt í því frv. sem þyrfti að lagfæra, það sé ekki nákvæmlega rétta lausnin. Það má vel vera að það sé ekki eðlilegt að falið sé sóknarnefndum einvörðungu að kjósa prestinn. Það kann vel að vera að það sé óeðlilegt að fela sóknarnefndum slíkt vald. Og þá finnst mér einmitt að það sé hlutverk þeirra alþm., sem eiga að skoða þetta, að kanna það atriði ofan í kjölinn. Svo hlýtur maður auðvitað að benda á það, að aðrir starfsmenn og embættismenn ríkisins eru ekki kosnir. Hví þá ekki að kjósa aðra embættismenn sem við eigum ekki síður samband við og eigum mikið undir? Hvers vegna fáum við ekki að kjósa sýslumenn og lögreglustjóra og dómara o.s.frv.? Við eigum nokkuð mikið undir þessum mönnum, að ég nú ekki tali um læknana. Það eru starfsmenn í þjóðfélaginu sem mjög er leitað til og flestir leita til meira og minna. Við verðum að sætta okkur við það oft og tíðum að þurfa að leita til lækna sem við höfum ekki löngun til að tala við, höfum ekki traust á, höfum jafnvel hálfgerð leiðindi af að þurfa að standa frammi fyrir og trúa fyrir okkar málum. Hvers vegna megum við þá ekki kjósa lækni? Nei, ég held að eins og þessi till. er orðuð, þá þurfi menn ekki að láta mikið. Hér er í rauninni alls ekki farið fram á að Alþ. samþykki það að prestkosningar verði afnumdar. Það eina, sem hér er farið fram á, er að 7 alþm. verði valdir til þess að skoða þetta mál ofan í kjölinn, gefa um það skýrslu sem getur síðan orðið grundvöllur að því að við getum tekið skynsamlega afstöðu til þessa máls. Og svo vil ég bæta því við í lokin að við megum ekki láta ævinlega svo, ef minnst er hér á önnur mál en efnahagsmál, eins og það megi helst ekki um þau tala. Þetta er að verða hér á Alþ. þannig að ef minnst er á menningarmál, félagsmál, ég tala nú ekki um kirkjunnar mál, þá annaðhvort setja menn upp hundshaus eða þá það setur að þeim hlátur. Ég efast um að svona bragur sé á nokkru öðru þjóðþingi. Ég efast stórlega um það. Hér fjalla allar okkar umr., má heita, um peningamál. Ef minnst er á annað. þá eru þeir menn, sem á því hafa áhuga og vilja um það ræða, varla taldir hæfir í þessum ágæta félagsskap hér. Og ég vil þakka þeim góðu mönnum sem beita sér fyrir því að hreyfa þessu máli. Ég tel sjálfan mig ekki í þeim hópi beinlínis. Ég er að vísu meðflm. till. og held að ég hafi haft viss áhrif á efni hennar, það að það skyldu verða alþm. sem fjölluðu um málið. Ég held að mitt eina framlag í þessu máli sé það. En ég vil þakka þeim ágætu mönnum, sem hafa „bendlað“ mig við þetta mál og „vélað“ mig til flutnings þessa máls, og ég held að við, sem að þessu stöndum, þurfum síst að skammast okkur fyrir það að hafa hreyft hér málum kirkjunnar.



Herra forseti. Ég hygg nú að hv. flm., séra Ingiberg J. Hannessyni, megi vera það nokkur hvatning að þessi till. hans og þeirra, sem hana flytja með honum, hefur vakið mikinn áhuga hér í þingsölum. Það sannar raunar það, sem við vitum öll, að prestar og prestastétt hefur löngum verið virt hér á okkar landi, enda hafa prestar löngum gegnt þýðingarmiklu hlutverki. Meðal þeirra hafa verið skörungar miklir, mannbótamenn. M.a. hér í sölum Alþ. hefur sérstaklega fyrr á tímum kveðið mikið að þeim, og okkur er alls ekki sama hvernig um mál kirkjunnar og mál presta er fjallað. Ég hlýt að taka undir orð þeirra hv. þm. sem benda á að að sjálfsögðu erum við ekki hér með afstöðu okkar til þessarar till. að taka neina ákvörðun um framtíðarskipan í þessum málum, heldur einfaldlega um að það verði rýnt olían í málið og Alþ. sjái sóma sinn í að taka afstöðu til þess. Ég vil eindregið taka undir orð hv. 1. þm. Norðurl. e., sem benti á að mörg mál. sem ekki beint snerta peningamál, efnahagsmál, varnarmál eða þessi mál sem við erum að þvarga um sí og æ, - þau eru afgreidd hér eða alls ekki afgreidd raunar, það er fjallað um þau sem nokkurs konar feimnismál sem engum kemur í raun og veru við. Þ. á m. vil ég nefna áfengismálin sem ýmist eru svæfð eða hreinlega stungið undir stól. Þess vegna get ég heils hugar mælt með því að þessi till. fái jákvæða þinglega meðferð og það verði tekin afstaða til hennar. Og ég get lýst fylgi mínu við hana óhikað, till sem slíka, að hún verði samþykkt hér á þingi. Ég er hins vegar ekki búin að gera upp við mig fullkomlega það atriði, sem umr. hafa snúist um hér aðallega, og ég tel í rauninni ekkert óeðlilegt þó að í þessum umr. sé farið út fyrir efni till. af því að það er vitað hvað liggur að baki, þ.e.a.s. breytt skipan prestkosninga. Það er alveg rétt að prestkosningar hafa í framkvæmd oft verið með allt öðrum hætti en við teldum æskilegt. Ég held að fulldjúpt sé kannske tekið í árinni með því að kalla þær skrípamynd lýðræðisins, eins og einn eða jafnvel fleiri hafa komist að orði. En þar hefur verið beitt aðferðum sem þeim, er voru að ljósa prestinn, geðjaðist síður en svo að. Ég held að þarna sé ekki fyrst og fremst og kannske alls ekki prestana sjálfa um að saka, heldur er það fólkið sem á bak við stendur, alls konar klíkur sem myndast í sambandi við slíkar kosningar. Og ég er sannfærð um að það hefur oft verið viðkomandi umsækjendum, viðkomandi prestum til sárrar raunar hvernig prestkosningar hafa í raun oft og tíðum orðið. Og mér dettur nú í hug hvort einmitt prestar, með tilliti til þess að þeir eigi að okkar mati að hafa kannske öllu meiri þroska og ábyrgðartilfinningu undir þessum kringumstæðum heldur en þegar alþm. eða frambjóðendur til Alþ. eru að kljást fyrir kosningar, - hvort prestarnir sjálfir, umsækjendur hverju sinni, gætu ekki beinlínis haft bætandi áhrif í þessu efni og haft samtök um það sín á milli að framkvæmdin yrði með því móti sem þeir gætu fellt sig við, þannig að þessar væringar og gauragangur allur, sem við verðum oft vitni að, hyrfu beinlínis úr sögunni fyrir ákveðnar óskir og tilmæli prestastefnanna sjálfra. Það hefur verið talað um að lýðræðinu skuli fullnægt, og öll viljum við hlut lýðræðisins sem mestan. Það kann líka að þykja fyllilega eðlilegt að við alþm., sem förum með umboð kjósenda okkar, gerum út um þessi mál, og þannig verður það sjálfsagt í raun að frv. frá Alþ., hvenær sem það verður afgreitt, leiðir málið til lykta. En mér hefur komið í hug, einmitt með lýðræðið í huga, hvort ekki væri eðlilegt í þessu máli að það væri farið viðar til þess að kanna hug fólksins í landinu til þessa máls, hvort ekki væri hugsanlegt að sóknarnefndir í hverri sókn létu beinlínis fara fram skoðanakönnun í sínum söfnuðum. Þetta væri hægt að gera, að ég hygg, með auðveldu móti. Kirkjugestir, hverju sinni sem þeir kæmu til kirkju, mundu einfaldlega leggja inn atkv. sitt, hvort þeir vildu afnema prestkosningar eða ekki. Með þessu móti kæmumst við örugglega nær vilja fólksins. Og ég er alveg sammála þeim ræðumönnum, sem hér hafa talað, um að það horfir dálítið öðruvísi við gagnvart fólki almennt hvort það er að kjósa prest í sóknina sina eða hvort það er að fá nýjan lækni eða jafnvel lögreglustjóra, sýslumann eða aðra opinbera starfsmenn. Mér finnst hlutur prestsins, - og ég hygg, að við séum öll sammála um það, - mér finnst hann allt annar og meiri, ef við hugsum um það samneyti, sem hann á að hafa við sín sóknarbörn, og það hlutverk, sem honum er ætlað. Þess vegna finnst mér þetta leið sem væri eðlilegt að benda á og hafa a.m.k. sem framlag í málið þegar til ákvörðunar kemur. Það hefur verið talað um hér að það væri óeðlilegt að þarna væri gerður mismunur á prestum, læknum, sýslumönnum og öðrum opinberum starfsmsönnum. Þetta er að vísu rétt. Þá komum við að þessari stóru, almennu spurningu sem hefur verið m.a. rædd hér á Alþ., hvort ekki er tími til kominn að gera breytingu á lögum og reglum um ráðningartíma opinberra starfsmanna, að þeir verði ekki nauðsynlega kosnir eða skipaðir um lífstíð í sín embætti, heldur kæmu þar víss tímamörk til. Ef af þeirri breytingu yrði, sem ég er ákaflega hlynnt, þá væri auðvitað eðlilegt og sjálfsagt að prestarnir kæmu þar undir líka. Einhver sagði og átti sjálfsagt að vera í gríni að prestar hér á þéttbýlissvæðunum væru taldir nær Drottni heldur en úti í dreifbýlinu. Ég held nú að erfitt sé að dæma um þetta, enda í gáska sagt. En hitt er víst, að sé það nauðsynlegt að presturinn sjálfur sé nálægt Drottni, þá er það auðvitað fyrst og fremst hlutverk hans að þoka sóknarbörnum sínum eitthvað nær Drottni, hvað sem honum sjálfum líður, þó að sjálfsagt verði hann að ganga þar á undan með góðu fordæmi. Og ég vil að endingu segja þetta, af því að ég er á þessari stundu ekki viss um að ég vilji afnema prestkosningar, en ég mundi vilja mælast til þess og skjóta því til 1. flm. hvort bann gæti ekki í sinni stétt orðið þess valdandi að framkvæmd prestkosninga breyttist frá því sem nú er. Hugsanlega gæti það gefið okkur alþm. gott fordæmi.



Herra forseti. Það hefur nú verið drepið á flest þau atriði sem ég var með í huga þegar ég kvaddi mér hljóðs og mun ég því ekki þurfa að segja mörg orð nú. Ég vil aðeins víkja að því sem hv. síðasti ræðumaður sagði, hv. 9. landsk., varðandi skoðanakönnun meðal fólksins. Ég vil ítreka það, sem ég sagði í ræðu minni áðan, að það var af hálfu Kirkjuþings leitað mjög umsagna um allt land, og ég hygg að fá frumvörp hafi verið betur undirbúin hvað þetta snertir, þ.e.a.s. að leita eftir raunverulegum viðhorfum fólksins um landið. Ég lít svo á að sú n., sem verður kosin til starfa ef þessi þáltill. verður samþykkt, muni eiga greiðan aðgang að þeim gögnum, sem fyrir Kirkjuþing voru lögð, og hún taki sjálf ákvörðun um það hvort hún hefst handa um frekari aðgerðir í ljósi þess sem hún kann þar að verða áskynja. Ég hygg að það taki nú að líða á þessar umr., og ég tel tómt mál að þessu sinni að deila um það hvort hér er verið að framfylgja lýðræði eða ekki lýðræði. Svo mikið er vist, að lýðræðið í prestkosningunum er allt annað en það lýðræði sem við hugsum um þegar kosið er með vissu millibili til sveitarstjórna eða þings. Það fer ekki á milli mála. Við getum e.t.v. verið í eitt skipti fyrir öll, eins og ég benti á áðan, að kjósa til 40 ára og enginn möguleiki á breytingu þar á því tímabili. Ég vil aðeins segja það í sambandi við umr. um deilur um trúmálastefnur, að sem betur fer eru lærðir menn ekki allir sammála né heldur leikir hvað það snertir. Ég tek undir það, að ég hygg, að það sé ekki endilega kosið um það í prestkosningum. Það var látið liggja orð að því áðan. En hefur enginn heyrt talað um að það kunni einhver að hafa snúið í gang apparati sem stundum er kallað kosningamaskína stjórnmálaflokka og hún kunni að hafa verið í gangi vegna þess að viðkomandi stjórnmálaflokkar hafi talið æskilegt að þessi eða hinn frambjóðandinn væri kosinn af pólitískum ástæðum? Ég tel mjög æskilegt að slík áhrif kæmu ekki til. En ástæðan fyrir því, að ég kvaddi mér hljóðs, var líka sú að hér kom fram í ræðu hv. 7. landsk. þm, og hæstv. utanrrh., að þegar málið kom til Ed. þar sem þeir sitja og sátu, og komið til menntmn., að það var n. sem svæfði málið með því að leggja til að því yrði vísað til ríkisstj. Að öðru leyti, efnislega séð, mun það ekki hafa komið til atkvgr. þar. Ég hygg að það séu forsendur fyrir því að máli sé vísað til ríkisstj. vegna þess að það þurfi líka frekari athugunar við, og ég er ekkert viss um að skoðanir alþm. nú, eins og þingið er samansett, falli endilega saman við þær skoðanir sem voru á því þingi. Sem betur fer endurnýjast þingið sífellt. Og ég hef þá trú að enda þótt ekki muni hafa verið fyrir hendi meiri hl. fyrir breytingu á síðasta þingi, þá bæði vegna umr. á Alþ. og meðal manna þokist skoðanir þm, í sömu átt og skoðanabreyting hefur átt sér stað á meðal hinna almennu sóknarbarna um landið í heild sem og hjá prestum. Ég vildi leita eftir því hvort andmælendur þessarar þáltill. eru alfarið á móti því að þáltill. verði samþykkt, hvort þeir eru svo á móti allri breytingu að þeir geti ekki frestað því að taka afstöðu til málsins þar til sýnt er hvort þessi 7 manna þingmannanefnd nær samkomulagi um einhverjar þær breytingar frá þeim hugmyndum, sem eru á jöðrum í þessu máli, nær samkomulagi um breytingar sem viðunandi eru fyrir báða málsaðila.



Herra forseti. Aðeins örfá orð, einkum í tilefni af orðum hv. 9. landsk. þm. þar sem hann talaði um að prestar ættu að beita sér í þá átt að hafa bætandi áhrif á stuðningsfólk sitt í sambandi við prestkosningar. Auðvitað dreg ég það ekki í efa að prestar reyni eftir mætti að gera sínu stuðningsfólki ljóst að því beri að fara að þessu af hógværð og stillingu og réttum leikreglum, og ég veit mörg dæmi um að prestar hafa í lengstu lög staðið á móti því t.d. að opna kosningaskrifstofu í sambandi við svona kosningu, sem er nú orðið þó nokkuð algengt, en þrýstingur stuðningsmanna þeirra hefur orðið þess valdandi að þeir hafa orðið að láta undan og setja upp þá aðstöðu sem var sigurvænlegust fyrir þann hóp til þess að geta unnið kosninguna. Eins og hefur verið getið um áður er búið að kanna þetta mál mjög rækilega meðal fólksins í landinu. Hv. þm. hlýtur að vera ljóst eð þeir, sem sitja í sóknarnefnd, og safnaðarfulltrúar vita nokkurn veginn vilja fólksins í þessum efnum eins og mörgum öðrum því að það eru haldnir safnaðarfundir a.m.k. einu sinni á ári í hverri sókn og sums staðar oftar á ári þar sem ýmis málefni eru rædd. Þetta mál var sent öllum sóknarnefndum til umsagnar á sínum tíma og safnaðarfulltrúarnir hafa að sjálfsögðu túlkað þau sjónarmið sem fram komu á hinum almennu safnaðarfundum. Ef þm. gera sér það ekki almennt ljóst, þá eru héraðsfundir þær stofnanir þar sem saman koma safnaðarfulltrúar viðkomandi prófastsdæmis ásamt prestum og prófasti til þess að ræða ýmis kirkjunnar málefni, - koma saman einu sinni á ári í þessu skyni. Og þetta mál var lagt fyrir alla héraðsfundi á landinu, í öllum prófastsdæmunum, og fékk jákvæðar undirtektir víðast hvar, - ekki þori ég nú að segja að það hafi verið alls staðar, en víðast hvar var það svo. Þess vegna tel ég ekki þörf á því að fara að láta kjósa um þetta í kirkjum landsins á meðal kirkjugesta. Það mætti þá alveg eins hafa þjóðaratkvgr.hreint og beint um málið. Ég mun ekki vinna að því við kirkjuyfirvöld eða prestastétt að breyta framkvæmd prestkosninga í betri átt nema það sé sýnilegt að þessu fyrirkomulagi verði ekki breytt. Þá veit ég að ég og aðrir reynum að sjálfsögðu að hafa góð áhrif á það eins og unnt er. En ég vil beita mér fyrir því fyrst og fremst að afnema þetta fyrirbirgði. Og ég verð að trúa því að hv. þm. hafi nægilega mikla víðsýni til að horfast í augu við þetta án þess að láta þröngsýn sjónarmið binda sig um of. Við þurfum auðvitað að vera íhaldssamir að vissu marki í ýmsum efnum og halda því, sem gott er, og hljótum að gera það. En þarna hafa komið fram svo margir hnökrar og svo margir þættir sem eru blettur á fyrirkomulagi prestkosninganna að við hljótum að líta á þetta svolítið nánar og gera tillögur um að breyta þarna um. Á hvern hátt þær till. verða er auðvitað í valdi þeirrar n., sem verður kosin, ef þáltill. verður samþykkt. Og ég held að það sé ekkert hættuspil að kjósa þessa n. Hún skilar sjálfsagt sínu áliti og við verðum svo að sæta því hvert það verður.



Herra forseti. Það er á þeim að heyra sem fastast mæla með þessari till. og framgangi þess skipulags sem hún víkur að að það sé einhver voðalegur bransi, þessi kirkjubransi, og það gildi um hann einhver allt önnur lögmál heldur en um önnur félagsleg samskipti manna. Ég fæst bara ekki til að trúa því að þetta sé svona. Einn hv. þm., Geirþrúður H. Bernhöft guðfræðingur, orðaði það svo að þessar prestkosningar ýttu undir allt það versta sem í manneskjunni byggi: ósáttfýsi, rógburð og ósamlyndi. Ég skil þetta bara ekki. Ég held að það sé verið að mála ljóta karlinn á vegginn. Það komu líka fram mótmæli við því að presturinn ætti að vera einhver „altmuligmand“ í söfnuðinum. Ég held enn við þá skoðun, sem ég lét í ljós hér fyrr í dag, að kannske væri þar unnið meginstarf prestsins. Það kann að vera að hann tefjist að einhverju leyti við að boða fagnaðarerindið á því að sinna öðrum störfum. En ég á bágt með að trúa því t.d. að þær séu neitt í hers höndum, sálirnar í Saurbænum, þó að sálnahirðirinn sitji hér um stund suður á Alþ. og vinni þar þjóðnytjastörf. Sagan sýnir okkur einmitt að íslenskir prestar hafa verið í fararbroddi um þjóðnytjastörf, hvort heldur þeir hafa setið hér á Alþ. ellegar þá staðið að „viðgerð hraðfrystihúsanna,“ ellegar þá læknað hunda. Hvert starf, sem unnið er af samviskusemi og ósérhlífni, getur verið þjóðnytjastarf. Það bryddi í ræðu hv. frummælanda, 2. þm. Vesturl., séra Ingibergs, á mikilli vorkunnsemi við prestinn sem slíkan, það væri farið svo voðalega illa með prestinn að vera að láta kjósa um hann, og eins og Steinn sagði: „skyldi ekki manninum leiðast að láta krossfesta sig.“ Víst er það kannske nokkur mannraun að koma inn á 300 heimili, heilsa upp á fólkið og drekka kaffi hjá því og ná svo ekki kjöri. En þó hygg ég nú að sá prestur, sem tekur þátt í kosningabaráttu, hvort sem hann vinnur eða tapar, öðlist dýrmæta reynslu, hann eignist vini, hann eignist nýja kunningja, og þá er alls ekki til einskis barist. En þó að tekið yrði upp nýtt og breytt skipulag, erum við þá viss um það að enginn prestur verði út undan, erum við þá víss um að allir fái sín óskabrauð og eigum við von á því að það verði „rúm fyrir þá í gistihúsinu“ alla? Ég hygg að það gildi enn hið forna máltæki, að það verði enginn óbarinn biskup. Og ég hygg að það verði engir óbarðir prestar frekar, ekki endilega eftir nýju skipulagi. Flokkadrættir og klíkuskapur er áreiðanlega siður en svo útilokað með því. Við höfum horft upp á mjög snarpar og illvígar deilur kirkjunnar manna nú að undanförnu. Við gætum sett dæmið upp þannig að hér væri t.d., svo að maður noti þeirra eigin talsmáta, grautartrúarbiskup sem skipaði svo grautartrúarpresta sem svo kysu nýjan grautartrúarbiskup. Ég held að það yrði ekki siglt út fyrir deilur, klíkuskap og óþægilegheit heldur með því. Ég hef það traust á íslenskri prestastétt að henni sé óhætt að taka þátt í almennri kosningabaráttu. Og allir þeir prestar, sem ég hef kynnst, eru prýðilega færir um það, án þess að fara sér á nokkurn hátt siðferðilega að voða. Það kann að vera að það sé stundum óþægilegt að hafa hemil á ákveðnum stuðningsmönnum, að þeir gerist ekki offari í sínum málflutningi, en þeir eru nú sóknarbörn allt um það.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Reykv., Geirþrúður Il. Bernhöft, ég hygg að hún hafi ekki komist þannig að orði að við værum eingöngu að heimta, „altmuligmand“ sem presta úti í dreifbýlinu. Hins vegar taldi hún að það væri kannske ýmislegt þýðingarmeira í fari presta heldur en geta gert við mótora og annað slíkt. Við megum ekki snúa út úr orðum hennar. Þetta vildi ég segja út af því sem hv. þm. Páll Pétursson var að segja hér áðan. Að öðru leyti tek ég algjörlega undir það sem hann sagði fyrr á þessum fundi. Ég held að hvert það starf, sem unnið er af trúmennsku, samviskusemi og góðum hug, hvort heldur um er að ræða lærða eða leika, trúmenn eða trúleysingja, það sé hinn sanni boðskapur fagnaðarerindisins. Og þetta er okkur afskaplega mikils virði úti í dreifbýlinu. En það hefur verið sagt hér á móti prestkosningum að þær séu ólýðræðislegar, og eitt af mörgu, sem hefur verið tínt til marks um þetta, er að presturinn sé kosinn til ótiltekins tíma og geti setið, ef hann sjálfur vill, meðan honum endist örendið. Söfnuðurinn getur ekkert við því gert. Þetta er að vísu rétt. En það stæði ekki á mér að styðja það, ef flutt yrði hér frv. um að stiga enn þá lengra í lýðræðisátt og kveða svo á að prestar skuli aðeins kosnir til fjögurra eða fimm ára. En sérstaklega vildi ég styðja það og beini því til hv. þm., hvort þeir væru ekki fáanlegir einhverjir til þess að flytja það mál hér fram að slík ákvæði verði látin gilda um mann sem situr í embætti biskups, jafnvaldamiklu embætti og það er, jafnáhrifamiklu, til góðs að sjálfsögðu, en sagan kennir okkur líka að mikil völd í slíkum embættum hafa oft leiti til ills. Ég tel það sjálfsagt að maður eins og biskup sé aðeins kosinn til 4–5 ára.



Herra forseti. Við hv. þm. Karvel Pálmason og hv. þm. Páll Pétursson höfum leyft okkur að flytja till. til bál., svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hlutast til um að komið verði á fót stofnlánasjóði eða stofnlánadeild, sem hefði það hlutverk að veita stofnlán til kaupa á vörubifreiðum, langferðabifreiðum og stórvirkum vinnuvélum.“ Till. þessi er nú flutt í þriðja sinn. Þörfin á stofnlánasjóði eða stofnlánadeild, sem sinnti þessum verkefnum, eykst stöðugt. Vandi einstaklinga vex að sama skapi. Hér er um margmilljónaatvinnutæki að ræða sem víxilfyrirgreiðsla ein, allra síst eins og henni er háttað í dag, leysir ekki á nokkurn hátt. Till. hlaut þegar mikinn stuðning þeirra aðila, sem hér eiga erfiðasta aðstöðu, og m.a. lá fyrir síðasta þingi eindregin stuðningur Landssambands vörubifreiðastjóra við aðalefni þessarar tillögu. Vörubifreiðar með fullkomnum útbúnaði kosta nú á annan milljónatug. Vöruflutningar með bifreiðum fara sífellt vaxandi. Deila má um hve rétt sú stefna er og hversu vel vegir okkar þola þá miklu þungaumferð, en staðreyndin er ótvíræð engu að síður. Farþegaflutningar með bifreiðum eru ómissandi þáttur í okkar samgöngukerfi. Skipulagning þeirra mætti um margt betur fara, en nauðsynin er mikil, einkum úti í strjálbýlinu, þó að farþegafjöldi á ýmsum leiðum þar fari fjarri því að standa undir hinum mikla kostnaði. Þar er oft notast við úrelt og léleg samgöngutæki, eðlileg endurnýjun dregst vegna fjármagnsskorts, enda er einkabilisminn þungur í skauti í samkeppninni þar eins og annars staðar. En þegar á reynir, þegar færð versnar eða þegar eitthvað annað bjátar á, þá vilja menn hafa þessa þjónustu tiltæka og til sérleyfishafanna eru gerðar vaxandi kröfur sem hinir smærri og efnaminni ráða alls ekki við, m.a. vegna þess að öll eðlileg stofnlán vantar. Sums staðar liggur við að þjónusta þessi leggist niður, annars staðar er hún nánast nafnið eitt. Erfiðasti hjallinn fyrir alla þessa aðila er hinn gífurlegi stofnkostnaður en allrar eðlilegrar fyrirgreiðslu lánakerfisins í landinu. Ekki skal vinnuvélunum gleymt sem ryðja sér æ meira til rúms, létta af mannshöndinni mörgu erfiðu verki og eru ómissandi við hvers kyns veigameiri framkvæmdir. Kranar, gröfur, ýtur, svo að eitthvað sé nefnt, kosta of fjár og ekki á margra færi að eignast annars þessi nauðsynlegu tæki af eigin rammleik. Ég bendi þó á góða fyrirgreiðslu Byggðasjóðs til þeirra aðila sem uppfylla tiltölulega þröng skilyrði þess sjóðs, m.a. hlutdeild sveitarfélags eða stuðning sveitarfélags í einhverju formi. Eins og bent er á í grg. er hér ekki um eðlilegt verkefni að ræða fyrir Byggðasjóð nema þá sem viðbótaraðila hjá þeim sem erfiðasta hefur aðstöðuna og brýnasta frá byggðasjónarmiði. Við gerum enga till. um það hversu há lán í hlutfalli við kaupverð þessara tækja sjóður eða deild ætti að veita. Það er þó skoðun okkar að lægri prósenta en 50 kæmi vart til greina, og samkv. reynslu okkar hér af mun það síst of mikið. Við gerum ekki heldur till. um fjármögnun sjóðsins, en þar hlyti að verða að fara troðnar slóðir, sem líkastar þeim sem gilda um aðra stofnlánasjóði. Við bendum á tvær leiðir í grg.: annars vegar að Framkvæmdasjóður leggi til lánsfé og í öðru lagi komi til gjald frá eigendum þessara atvinnutækja sem þeir skiluðu til sjóðsins eftir vissum reglum. Á s.l. ári mun Framkvæmdasjóður hafa veitt, að því er mér er tjáð, um 40 millj. kr. í þessu skyni, sem algera bráðabirgðaráðstöfun þó, og mun Iðnaðarbankinn hafa haft þar milligöngu eða annast þá útdeilingu. Mér er sagt að þetta hafi nánast verið í því formi sem líkast er venjulegri víxilfyrirgreiðslu, og annar framkvæmdastjóra Framkvæmdastofnunarinnar hefur tjáð mér að þessi leið þyki ekki fær, það sé jafnvel einskis að vænta á þessu ári. Reynslan hefur e.t.v. ekki verið nógu hagstæð eða þá að hið algera peningaleysi, sem alltaf er viðbrugðið, segi hér til eins og víðar. En hinu verður ekki snúið við, að öll þessi tæki eru orðin ómissandi og það er alrangt að svelta eigendur þeirra með öllu varðandi stofnlán. Að öðrum kosti verða það eingöngu stærri og öflugri fyrirtæki og verktakar sem þessi tæki eiga, en hinn venjulegi maður hverfur úr leiknum með öllu. Ég held að þessi ráðstöfun Framkvæmdasjóðs í sumar hafi undirstrikað nauðsyn á frambúðarlausn: stofnun sjóðs eða stofnlánadeildar til að sinna þessu verkefni af fullum myndarskap. Andmæli og aths. hafa vissulega heyrst. Það er komið nóg af sjóðum, segja menn. Vissulega má það satt vera. En hér er engu að síður um alvarlega eyðu að ræða varðandi eðlilega lánsfyrirgreiðslu, og þetta mál ber á einhvern hátt að leysa. Margmilljónatæki geta ekki verið án eðlilegra stofnlána með sæmilegum kjörum, ekki nema þá, eins og ég sagði áðan, í eigu nógu voldugra aðila sem þá mundu fljótt einoka þetta, svo sem þegar vill við brenna með sumar dýrari vinnuvélarnar og reyndar fleira. Okkur hefur verið á það bent að þessi stóru fyrirtæki, þessir stórverktakar, sem í dag eiga t.d. mikinn hluta vinnuvélanna, muni einoka þennan sjóð. Sú hætta er að vísu fyrir hendi ef ekki er rétt að staðið í upphafi, ef hinu venjulegi maður, sem ætlar sér aðeins að eignast gott atvinnutæki fyrir sig til eigin lífsframfæris, fær ekki sama rétt og að okkar áliti og vilja forgang til lána. Við flm. viljum einmitt undirstrika þetta. Við erum með þessu móti að koma til móts við hinn almenna mann, hvort sem atvinna hans er bundin jarðýtu, vörubifreið eða langferðabil. Þeirra vandi er mestur. Hann þarf að leysa. Bankakerfið leysir hann ekki, þó að það leysi vanda hinna stóru og öflugu aðila í þessum greinum. Þeir eiga þar auðveldari leið sakir stærðar og ýmissa áhrifa. Við flm. erum sannfærðir um nauðsyn eðlilegrar fyrirgreiðslu til hins almenna ýtustjóra eða vörubilstjóra, einmitt til þess að atvinnutæki þau, sem till. snýst um, verði ekki í einokun fárra aðila. Öll þróun stefnir einmitt í þá átt. Og auðvitað leggjum við eðlilega áherslu á að þeir njóti hér bestrar fyrirgreiðslu sem við verstu aðstæðurnar búa, svo sem er um sérleyfishafa ýmsa úti á landsbyggðinni. Með þessari till. erum við að reyna að þoka þessu máli í réttlætisátt. Við væntum þess að hún fái nú jákvæða afgreiðslu loksins. Andmælarödd hefur aldrei heyrst nein við aðalatriðum þessarar till. Form hennar er viljandi haft rúmt, aðeins skorað á ríkisstj. að hún hlutist til um þetta verkefni. Aðalatriðið er að gröfueigandinn eða bifreiðarstjórinn geti aflað sér síns atvinnutækis á eðlilegan hátt eins og bóndi eignast sína dráttarvél eða fiskimaðurinn sína trillu. Það er höfuðtilgangur okkar með þessum tillöguflutningi. Ég legg svo til, herra forseti, að þessari till. verði vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að láta hér örfá orð falla til þess að lýsa yfir stuðningi við þessa till. og málflutning hv. 7. landsk. þm., 1. flm., sem fylgdi henni úr hlaði. Það er lagt til að stofnaður verði sjóður eða stofnlánadeild til þess að veita stofnlán til kaupa á vörubifreiðum, langferðabifreiðum og stórvirkum vinnuvélum, Það er hverju orði sannara að þeir menn, sem þennan atvinnurekstur stunda, eiga hvergi höfði sínu að að halla í þessum efnum, og það er ekki einungis erfitt fyrir þá að kaupa ný atvinnutæki, það er einnig mjög erfitt að skipta um atvinnutæki. Þetta þekkjum við margir af eigin raun, má segja. Það hefur verið bent á Byggðasjóð í þessu efni. Það er nú orðin tíska og raunar sjálfsagt að nefna nafn hans þegar slík vandamál ber á góma sem snerta landsbyggðina sérstaklega. Og Byggðasjóður mun á s.l. ári hafa hlaupið undir bagga í þessu máli, en einungis til bráðabirgða, þannig að enn er ekkert form komið á þessar fjárveitingar. Flm. benda á tvær leiðir: annars vegar að Framkvæmdasjóður leggi til lánsfé og í öðru lagi komi til gjald frá eigendum þessara atvinnutækja sem þeir skiluðu til sjóðsins eftir vissum reglum. Þetta er rétt ábending þegar hafðir eru í huga ýmsir aðrir stofnlánasjóðir. En aðalatriðið er það, sem ég vil ítreka, að þessir menn hafa verið ákaflega illa staddir á undanförnum árum, eins og mörg dæmi sanna, og það er full ástæða til þess að athuga vandamál þeirra að þessu sinni af fullu raunsæi.



Herra forseti. Ég leyfi mér að mæla hér fyrir till. til þál. um staðfestingu á samkomulagi við Belgíu um heimildir til að veiða innan fiskveiðilandhelgi Íslands. Tillgr. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að staðfesta samkomulag það, sem gert var við Belgíu hinn 28. nóv. 1975.“ Till. sú til þál., sem hér liggur fyrir, staðfestir, ef samþ. verður, samkomulag það sem ríkisstj. hefur gert við ríkisstj. Belgíu varðandi heimildir til að veiða innan fiskveiðilandhelgi Íslands. Er hér um að ræða takmarkaða framtengingu á veiðiheimildum fyrra samkomulags við Belgíu er féll úr gildi hinn 13. nóv. 1975. Eitt veiðisvæði fellur niður, sem áður var svæði 3 og var fyrir Suðurlandi, en svæðin hafa verið númeruð á ný á meðfylgjandi korti og eru veiðisvæðin birt á fskj. II. Sett er hámarksaflamagn, sem ekki var áður og er nú 6500 tonn og þar af ekki meira en 1500 tonn af þorski. áður voru 19 skip leyfð, en nú eru 12 og eru nöfn þeirra birt sem fskj. með þáltill., fskj. merkt nr. I. Enn fremur eru ný ákvæði um verndun fiskstofna, þ. á m. um möskvastærð, að hún skuli eigi vera stærri en 135 mm. Samkomulag þetta er uppsegjanlegt af beggja hálfu með 6 mánaða fyrirvara. Það má segja eflaust að þessa till. hefði átt að leggja fyrir hv. Alþ. fyrr og jafnvel áður en samkomulagið var látið taka gildi. En hér er hafður sami háttur og var þegar fyrra samkomulagið var gert, að staðfestingar Alþ. var ekki leitað fyrr en síðar. Að þessu má sjálfsagt finna, en það er ekki fordæmalaust eins og ég segi. Ég tel ekki þörf á því, nema tilefni gefist til, að hafa um þetta fleiri orð, en legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði umr. frestað og till. vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. til þál. um endurvinnsluiðnað. Till. er flutt til þess að vekja athygli á verkefni sem þörf er á að sinna. Verði till. samþ. liggur vilji Alþ. fyrir um það að rannsókn skuli fara fram á því hvort endurvinnsluiðnaður geti orðið arðvænlegur og átt rétt á sér hérlendis. Till. sú, sem hér um ræðir, á þskj. 294, er þannig: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fram fara ítarlega athugun á því, hvort endurvinnsluiðnaður í ýmsum greinum gæti orðið arðvænlegur hér á landi, dregið úr gjaldeyriseyðslu og veitt mörgum örugga atvinnu.“ Hér á landi fellur mikið til af úrgangi og afgöngum sem mætti nýta. Skortur er að verða á ýmsum undirstöðuefnum í heiminum. Í kjölfar þess hefur komið ört hækkandi verðlag sem valdið hefur mikilli röskun og erfiðleikum. Eitt höfuðvandamál heimsins á þessum tímum er hin mikla eyðsla hráefnisbirgða jarðar og stóraukinn kostnaður við að ná til þeirra. Hér skulu nefnd nokkur dæmi um ástlaða endingu hráefnisforðabúrs jarðarinnar af ýmsum mikilsverðum hráefnum: alúminíum 30 ár, eir 20 ár, járn 90 ár, blý 20 ár, nikkel 50 ár, tin 15 ár, zink 16 ár og olía 30 ár. Það sem hér hefur verið sagt, kemur fram í riti sem alþjóðasamtök endurvinnsluiðnaðarins gefa út. Aðalmarkmið þeirra samtaka er að vinna skipulega að því að endurunnið hráefni verði sem viðast fyrir hendi. Með því er unnið að því að nauðsynleg undirstöðuefni, sem ört gengur á, endist lengur og að miklum verðmætum verði bjargað. Fyrirtæki innan nefndra samtaka vinna að söfnun og vinnslu á eftirtöldum efnum: brotajárni og stáli, hvers konar málmum, pappír, tuskum, plasti, gúmmíi, gleri og fleiri efnum sem finnast og til falla. Grundvallaratriði endurvinnslu er stöðug endurnýjun á uppruna mikilvægra hráefna. Hráefni í endurvinnslu þýðir minni orkunotkun. Hráefni í endurvinnslu þýðir minni mengunarvandamál og þjóna hugsjón náttúruverndar. Endurvinnsla þýðir aukna verðmætaöflun og lengri endingartíma hráefnisforða á jörðinni. Hér á landi hefur farið lítið fyrir endurvinnslu. Má þó ætla að fyrr á tímum hafi verið betur haldið á en nú. Um síðustu aldamót keyptu nokkrir járnsmiðir strandað skin. Ætlunin var að fá nothæft járn til smíða. Einnig munu þeir hafa selt til útflutnings 10–15 tonn af brotajárni. E.t.v. var þetta fyrsta salan til útlanda á brotajárni frá Íslandi. Innflutningur á járni til landsins fram eftir öldum var mjög lítill og aðeins 40-50 tonn árlega um 1800. Á liðnum tíma fer lítið fyrir söfnun járns og málma þar til fyrir 25 árum að fyrirtæki í Reykjavík, Sindri hf., byrjaði reglulega söfnun og síðar sundurgreiningu og vinnslu. Hefur þessi starfsemi aukist verulega í seinni tíð. Liggur nú fyrir áætlun um söfnun og vinnslu brotajárns og málma fyrir allt landið. Framkvæmd þessarar áætlunar er þegar hafin að nokkru leyti. Mestur hluti þess hráefnis, sem þannig safnast, er seldur til útflutnings, en nokkuð er selt innanlands til járnsteypufyrirtækja. Með flokkun og sundurgreiningu þess, sem safnast af brotajárni og málmum, hefur fengist mun hærra verð en áður var, þegar hráefnið var selt óflokkað. Hefur Sindri hf. haft virðingarverða forgöngu í þessu máli að undanförnu. Ýmsir fleiri aðilar hafa fengist við járn- og málmsöfnun um árabil, en í litlum mæli sé miðað við þann aðila sem áður er nefndur. Skilgreining á hugtakinu endurvinnsla er sú að breyta úrgangsefni í vinnsluhæft hráefni og enn fremur fullvinnsla iðnaðarframleiðslu úr þeim efnum. Það er nauðsynlegt að áfram verði unnið að söfnun járns, málma og annarra hráefna sem gæti orðið undirstaða að mikilli verðmætaaukningu og nýjum atvinnugreinum í landinu. Íslendingar eru fátækir af hráefnum til iðnaðar. Það liggur í augum uppi að hér á landi muni endurvinnsluiðnaður gegna margþættu hlutverki, m.a. spara erlendan gjaldeyri og auka atvinnumöguleika fjölda fólks. Hráefnin eru upphaflega keypt erlendis frá og ætti því að vera enn þýðingarmeira fyrir íslendinga en aðrar þjóðir, sem hafa undirstöðuefnin í landinu, að safna saman og nýta það sem hæft er til endurvinnslu. Í landi allsnægtanna, Svíþjóð, og viðar er margs konar endurvinnsluiðnaður kominn á hátt stig. Má m.a. nefna pappír, brotajárn, gúmmí o.fl. Við endurvinnslu járns og málma þarf miklu minni orku heldur en við frumvinnslu. Með stórauknum orkukostnaði í seinni tíð mun sá þáttur í framleiðslunni gera hlut endurvinnslunnar enn betri í samanburði við frumvinnsluna. Áhugi manna hér á landi fyrir ýmiss konar iðnaðarframleiðslu hefur farið vaxandi undanfarin ár. Skilningur á möguleikum í endurvinnsluiðnaði eykst með fræðslu og upplýsingum á því sviði sem er nú orðin þýðingarmikil atvinnugrein í nágrannalöndunum og viðar. Áhugi manna hér á landi hefur komið m.a. fram í því að stofnuð hafa verið félög áhugamanna um endurvinnsluiðnað. Stálfélagið hf. er dæmi um þetta. Það var stofnað fyrir fáum árum af 60 áhugamönnum til þess að athuga grundvöll fyrir því að stofnsett yrði hér á landi fyrirtæki sem safnaði og bræddi allt brotajárn sem til félli árlega. Ætlunin er að valsa úr því steypustyrktarstál og spara þannig gjaldeyri sem eytt er vegna innflutnings á steypustyrktarjárni sem nú er mjög dýrt. Gert er ráð fyrir að árlega falli til allt að 15 þús. tonn af brotajárni og aukist á næstu árum í 20 þús. tonn. Stærstu brotajárnsgjafar eru smíðaefni, plötur, prófílar, vinnuvélar, skip og bifreiðar. Stálfélagíð hf. hefur látið gera áætlun um stofn- og rekstrarkostnað fyrir járnbræðslu. Ekki er enn vitað, hvenær eða hvort af framkvæmdum verður. Vegna mikilla verðbreytinga og af öðrum ástæðum mun fyrri áætlun verða endurskoðuð. Svíar hafa mikið af undirstöðuefnum til iðnaðar í landinu. Eigi að síður leggja þeir mikið kapp á endurvinnsluiðnað. Árið 1974 var endurvinnsla á pappír í Svíþjóð 500 þús. smálestir eða ca. 28% af hráefnisþörf pappírsiðnaðarins í Svíþjóð það ár. Endurvinnsla járns í Svíþjóð 1974 var 800 þús. tonn. Innflutningur var það ár ca. 337 þús. tonn, en nærri 50% hráefnis, sem svíar nota til stálframleiðslu sinnar, er brotajárn. Svíar leggja mikið kapp á að ná til endurvinnslu enn stærri hluta af því úrgangsefni sem til fellur. Kemur það skýrt fram í nýrri orku- og iðnaðaráætlun svía sem lögð var fram á síðasta ári. Hér á landi var eitt sinn gerð tilraun til rekstrar pappaverksmiðju með úrgangspappír sem hráefni. Rekstur þessi lagðist niður þar sem hann skilaði ekki arði. Nokkuð hefur þó verið endurunnið af pappír í landinu og það selt sem hráefni úr landi. Glerúrgangur var nýttur hér fyrir nokkrum árum til framleiðslu á flöskum, en sá iðnaður lagðist niður. Tuskur hafa eitthvað verið nýttar, en þó að óverulegu leyti. Framleiðsla á rúðugleri byrjaði hér fyrir nokkrum árum. Meiningin var að endurvinna gler í þeirri verksmiðju þótt reiknað væri með innfluttu hráefni að verulegu leyti. Tilraunir til endurvinnsluiðnaðar, sem hér hefur verið minnst á, heppnuðust ekki eins og vonir stóðu til. En síðan hefur margt breyst í framleiðslutækni og verðlagi. Gæti því verið grundvöllur fyrir arðbærum endurvinnsluiðnaði hér á landi nú við breyttar forsendur þótt það hafi naumast verið fyrir tveimur áratugum eða meira. Nauðsynlegt er að byggja á þeirri reynslu sem fengin er. Nýta verður fyllstu tækniþekkingu og hagræðingu í rekstri til þess að vel megi fara. Með endurvinnslu í huga verður að halda til haga öllu sem nýtilegt er og til fellur. Athugun, sem gerð hefur verið í Bandaríkjunum, sýnir að sorp úr heimahúsum inniheldur eftirtalin efni: pappír 59%, blikk, stál og ál 16%, gler 6%, plast 6% og annað 13%. Þetta ásamt öðru, sem til fellur, er tiltölulega dýrt hráefni. Talið er að a.m.k. 500 kg af ofangreindum efnum í sorpi falli til á mann yfir árið. Fer ekki á milli mála að miklum verðmætum er á glæ kastað meðan endurvinnslu er ekki hrundið af stað til þess að nýta úrgangsefnin. Auk þess, sem hér hefur verið nefnt, eru mikil verðmæti í ýmsu öðru sem kastað er, t.d. í sláturhúsum og vinnslustöðvum. Má m.a. nefna horn, bein og innyfli sem ekki eru enn að fullu nýtt. Úr hornum og beinum er unnin verðmæt framleiðsla erlendis. Er vissulega ástæða til þess að gera fullnaðarathugun á því máli hér á landi. Pappírinn er fyrirferðarmestur í sorpinu. Virðist vera verðugt verkefni að hefja endurvinnslu á umbúðapappír og pappa hér á landi. Íslendingar eiga ekki trjávið til pappírsgerðar eins og svíar sem endurvinna þó blaðapappír og annan pappírsúrgang. Úrgangspappír er verðmætt hráefni sem þarf að nýta hér á landi ekki síður en í Svíþjóð og öðrum þjóðlöndum. Í alþjóðlegu riti er frá því skýrt að eitt tonn af góðum pappír jafngildi 15 grænum trjám 30 ára gömlum eða 0.4 hekturum af skógi. Þetta virðist vera ótrúlegt þegar um það er lesið, en það mun eigi að síður vera sannleikur, enda sagt frá því í viðurkenndu alþjóðlegu riti. Allur sá pappír, sem fer árlega til ónýtis hér á landi, er á við mörg tré og stóran skóg. Síðan till. á þskj. 294, sem nú er til umr., var lögð fram hafa margir komið að máli við mig og talið að með tillöguflutningnum sé vakin athygli á nauðsynlegu og mikilvægu máli. Áhugamaður um iðnað, sem einnig er uppfinningamaður, hefur skrifað mér um endurvinnslu málma og segir hann m.a.: „Hér á landi falla til tugir og hundruð tonna af góðum málmi: eir, stál, kopar, blý, zink, ál, hvítmálmur. Ég undirritaður hef nokkur síðustu árin rannsakað möguleika verksmiðjuiðnaðar hér úr þessum málmum og verða því ekki gerð veruleg skil að þessu sinni, enda aðrar hliðar þessara mála mikið rannsóknarefni. Eitt af því, sem ég hef í athugun, er framleiðsla rafmagnsvíra úr úrgangi. Hér á landi eru tvær verksmiðjur sem líklega gætu annast þetta og mundu tækjakaup, sem bæta þyrfti við aðra þeirra, nema 4–5 millj. kr. Við þetta mundu sparast tugir millj. kr. í gjaldeyri og auk þess skapast mikil atvinna. Þessa athugun mína gæti ég lagt fram eftir nokkurra vikna frekari rannsókn. Benda má enn fremur á hliðstæða nýtingu annarra málma. S.l. 3 ár hef ég gert tilraunir með varahluti í bíla úr blýi. Þessum tilraunum lýk ég eftir nokkrar vikur. Ég hef kynnt mér sölu á þessu erlendis og allt það sem þarf til þess að framleiðslan sé samkeppnishæf á erlendum mörkuðum. Ég reikna með því að geta þannig flutt út blý sem fullkomlega samkeppnishæfa vöru, enda er hér um patent að ræða.“ Þetta er stuttur kafli úr bréfi áhugamannsins sem vill gera allt sem í hans valdi stendur til þess að nýta þau verðmæti sem fyrir hendi eru til hagsældar fyrir þjóðina. Borgarstjórn Reykjavíkur gerði svofellda ályktun samhljóða á fundi borgarstjórnar 19. f. mán.: „Borgarstjórn beinir þeim tilmælum til Alþ. að samþykkja till. til þál. frá Ingólfi Jónssyni um endurvinnsluiðnað. Jafnframt beinir borgarstjórn þeim tilmælum til ríkisstj. að hraðað verði þeirri athugun, sem till. gerir ráð fyrir, og að Reykjavíkurborg gefist kostur á að fylgjast með athuguninni.“ Það er ánægjulegt að borgarstjórn Reykjavíkur virðist hafa góðan skilning á því málefni sem hér um ræðir. Herra forseti. Það er nauðsynlegt að rannsaka til hlítar það sem hér hefur verið drepið á. Safna þarf skýrslum um það sem árlega fellur til af þeim efnum sem helst koma til greina í endurvinnslu. Gera þarf áætlun um stofn- og rekstrarkostnað fyrir endurvinnsluverksmiðjur og gera sér fulla grein fyrir því hvaða vonir má binda við þennan nýja iðnað. Með till. þeirri til þál., sem hér um ræðir, er lagt til að ríkisstj. láti fara fram ítarlega athugun á því hvort tiltækilegt sé að hefja endurvinnsluiðnað hér á landi. Virðist vera eðlilegt að fela Iðnþróunarstofnun Íslands að framkvæma umrædda athugun, fremur en skipa sérstaka n. í því skyni. Að lokum vil ég leggja til að umr. um till. verði frestað. En þar sem gera verður ráð fyrir að úthugsun sú, sem till. gerir ráð fyrir að fram fari, geti haft nokkurn kostnað í för með sér, legg ég til að málinu verði vísað til fjvn.



Herra forseti. Á þskj. 236 hef ég leyft mér að bera fram till. til þál. er hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að sjá svo um að ekki verði veiddar meira en 250 þús. lestir af þorski á Íslandsmiðum árið 1976.“ Þessi till. var lögð fram hér á Alþ. á árinn 1975, og má því segja að það sé erfiðara viðfangs nú heldur en ég ætlaðist til að ræða hana, þar eð nú er þriðji mánuður þess árs sem hún átti að hjálpa til að takmarka veiðina á. Öllum hv. þm. mun vera ljóst tilefni þessa tillöguflutnings. Á undanförnum árum hafa fiskifræðingar og sjómenn hvað eftir annað vakið athygli á gegndarlausri ofveiði okkar bolfiskstofna og þá einkum þorskstofnsins. Árið 1972 rituðu fiskifræðingar sjútvrn. tvisvar sinnum bréf þar sem vakin var athygli á alvarlegu ástandi þorskstofnsins, einkum hve hrygningarstofninn færi ört minnkandi. Fyrra bréfið ritar Sigfús Sehopka sjútvrn. 22. mars 1972, að afloknum fundi í Charlottenlund í Danmörku. Það var fundur í sameiginlegri vinnunefnd Alþjóðahafrannsóknarráðsins og Norðvestur-Atlantshafsnefndarinnar um ástand þorskstofnanna í Norður-Atlantshafi og horfur í þeim efnum með sérstöku tillíti til sóknarbreytinga. Eftir að hafa lýst því, hvernig afköst fiskiflotans hafa aukist um a.m.k. 3% á ári eða um 30% á undanförnum 10 árum vegna endurbóta á veiðarfærum, siglinga- og fiskleitartækjum, komust sérfræðingarnir að þeirri niðurstöðu að allir stærri þorskstofnarnir í Norður-Atlantshafi væru fullnýttir eða ofveiddir, og segja þeir síðan í lok bréfsins: „Það er því ljóst að þorskafli í Norður-Atlantshafi verður ekki aukinn meira en orðið er. Minnkandi sókn dregur að vísu aðeins úr aflamagni, en hins vegar mun afli á sóknareiningu vaxa, sem aftur stuðlar að aukinni hagkvæmni fiskveiðanna. Æskilegt er því að draga úr sókninni í þorskinn, í sumum tilvíkum jafnvel nauðsynlegt. Reiknaðist okkur til að æskilegasta sóknin sé um helmingur af núverandi sókn.“ Þetta sagði fiskifræðingurinn í bréfi sínu 22. mars. 1972. 14. júní 1972 gefa þeir Þórður Ásgeirsson og Jakob Magnússon rn. skýrslu um ársfund Norðvestur-Atlantshafsnefndarinnar sem haldinn var í Washington 25. maí til 2. júní 1972. Staðfestir skýrslan að þau sömu sjónarmið um fullnýtingu eða ofveiði stofnanna í Norður-Atlantshafi voru ríkjandi á aðalfundinum, sömu og ríkt höfðu á fundinum í Charlottenlund. Þessar viðvaranir virtust þó ekki hafa veruleg áhrif á íslensk stjórnvöld. Sókn okkar hélt áfram að aukast og sókn útiendinga stóð nokkurn veginn í stað þrátt fyrir útfærslu landhelginnar í 50 mílur. Sókn útiendinga var um 50% á þessum árum og 1973 sömdum við við eina af þessum þjóðum um 130 þús. tonna ársafla í tvö ár. Er því sýnilegt að þarna var stigið mjög alvarlegt spor til viðhalds ofveiðinni. Síðan kom svarta skýrslan svonefnda sem varð til að hrista upp í hugum margra íslendinga. Þar var loks kveðið fast að orði um framtíð fiskveiða okkar ef svo væri haldið áfram sem nú horfði. þar kom fram að þrátt fyrir hina miklu sóknaraukningu hefur afli staðið í stað nokkurn veginn síðustu árin. Enn fremur var lögð áhersla á þá staðreynd, að aðeins 1973-árgangurinn af þorski má teljast sterkur og hrygningarstofninn fer stöðugt minnkandi. Hvert stefnir má nokkuð sjá af neðangreindum tölum: Árið 1958 veiddust hér 510 514 lestir af þorski, árið 1963 409 þús., árið 1968 379 þús. og árið 1374 374 987 lestir. Að sjálfsögðu er sagan ekki nema hálfsögð með þessum tölum því að á greindu tímabili hefur orðið gífurleg tækniþróun, bæði varðandi gerð veiðarfæra, mælitækja og skipa. Ef sömu aðstæður varðandi þessi tæknilegu atriði hefðu verið 1974 og þau voru 1958, þá hefði aðeins verið um óverulega veiði hér að ræða. Hlutur útlendinga í heildarveiðunum við Ísland hefur farið minnkandi síðustu árin, en þó ekki neitt verulega. Árið 1960 mun hlutur Íslands hafa verið um 50% í heildarbotnfiskaflanum, en árið 1974 um 55%. Það er því nokkuð augljóst að það er fyrst og fremst hlutur útlendinganna sem við þurfum að minnka sem allra mest, en þar er við ramman reip að draga. Á undanförnum árum hefur aflahlutur okkar af þorski verið sem hér segir: Árið 1972 veiddum við 229 þús. lestir, árið 1973 236 þús. lestir og árið 1974 um 239 þús. lestir. Árið 1975 mun það vera um 330 þús. lestir sem við veiðum. Þessi aflaaukning hefur, svo sem öllum er kunnugt, fengist með gífurlegri sóknaraukningu sem byggist bæði á tækniþróun og á fjölgun og stækkun skipa. Það, sem uggvænlegast er þó, er það að gífurleg sókn í þriggja og fjögurra ára þorsk hefur skapað þessa miklu veiði, en afleiðingar munu aftur á móti koma fram í minnkandi afla á næstu árum og frekari rýrnun hrygningarstofnsins. Fiskifræðingarnir spá því að ef við sjáum ekki að okkur og takmörkum þorskveiðina nú þegar, þá muni verða hrun í þorskstofninum með að sjálfsögðu ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Öllum er ljóst að þjóðfélag okkar þolir ekki hrun þorskstofnsins. Slíkt mundi riðla öllu okkar efnahagskerfi og árafjölda mundi taka að færa atvinnulífið inn á nýjar brautir. Þess vegna er okkur lífsnauðsyn að sporna við því svo sem unnt er að þorskveiði fari að marki fram úr þeirri tölu er Hafrannsóknastofnunin telur æskilega. Hún telur 230 þús. tonna ársafla árið 1976 æskilegan, en ég geri ráð fyrir því að okkur sé óhætt að láta veiða um 250 þús. tonn á Íslandsmiðum og byggi það á því að í fyrsta lagi mun 1972 stofninn vera heldur vanmetinn í áætlun fiskifræðinganna og í öðru lagi er líklegt að við getum veitt meira af Grænlandsþorski heldur en gert er ráð fyrir og það án hættu á stórkostlegri ofveiði. Nú er ekki því að neita, að frá því að þessi till. var lögð fram á Alþ., þ.e.a.s. í des. 1975 hafa aðstæður breyst nokkuð. Líklegt er að afli breta hafi verið meiri en ég hafði reiknað með, og enn hafa engar takmarkanir verið gerðar á okkar eigin þorskveiði enda þótt nú séu rúmir tveir mánuðir liðnir af árinu. Ég hafði verið svo bjartsýnn að búast við því að takast mætti að semja við breta um 35 þús. tonna þorskafla árið 1916 og að frændur okkar færeyingar mundu skilja vanda okkar og draga úr veiðum sínum hér sjálfviljugir þetta eina ár, því að sú ljósglæta er í svörtu skýrslunni að ef við gætum náð okkar afla niður á árinu 1976, þá eigum við að geta leyft okkur 280–300 þús. tonna ársafla úr því og það strax árið 1977. En nú virðist aftur á móti ekki líklegt að þessu marki verði náð. En hvernig getum við þá unnið að þessu svo að gagn verði að enda þótt aðstæður séu svo erfiðar? Við verðum í fyrsta lagi að gera okkur grein fyrir því að framtíð okkar velferðarríkis er undir því komin að okkur takist að bjarga þorskstofninum, í öðru lagi að ef við stigum skrefið til fulls og látum ekki veiða meira en 250 þús. tonn af þorski á árinu 1976, þá er líklegt að framtíð stofnsins sé tryggð enda þótt við veiðum upp undir 300 þús. tonn strax á árinu 1977. Hvernig er þá líklegt að þetta megi ske? Í fyrsta lagi verðum við að friða miklu stærri svæði en áður og stærri en gert hefur verið, - svæðin þar sem smáfiskurinn heldur sig. Í öðru lagi verðum við að gefa ákveðnum aðilum fullkomið vald til skyndifriðana sem geta komið til framkvæmda þegar er vart verður ofveiði á smáfiski. Og í þriðja lagi verðum við að friða stærri hrygningarsvæði en áður hefur verið gert og í lengri tíma en áður, - svæði sem tryggja það að hrygningarstofninum verði við haldið og hann fari nú að stækka og snúa við þeirri öfugþróun sem verið hefur á undanförnum árum. Við verðum að veita Hafrannsóknastofnuninni meira vald en hún hefur áður haft og þannig að hún geti gripið til róttækra ráðstafana með litlum fyrirvara, - ráðstafana sem hún álitur að að haldi muni koma. Í fjórða lagi verðum við eins og gert hefur verið þegar ráð fyrir, að stækka möskvana, og ýmsar aðrar ráðstafanir, sem Hafrannsóknastofnunin hefur í undirbúningi, er okkur nauðsynlegt að komi til framkvæmda sem allra fyrst. En auk þessara aðgerða mun okkur nauðsynlegt að gera ráðstafanir vegna þess að við búum nú við of stóran flota. Líklegt er að togaraflotinn okkar, skuttogaraflotinn, muni veiða a.m.k. tvo af hverjum þrem þorskum sem veiddir verða á árinu 1976, og þess vegna eru allar okkar aðgerðir lítils virði ef við snúum okkur ekki alvarlega að takmörkunum á þorskveiðum þess flota. Það, sem við getum gert í því efni að mínu áliti er í fyrsta lagi að stuðla að því að ákveðinn hluti togaraflotans okkar verði jafnan á veiðum fyrir erlendan markað. Með því móti fiska þeir aðeins helming tímans og dregur á þann hátt verulega úr aflamagninu. Í öðru lagi er hugsanlegt, að nokkur hluti af okkar togaraflota geti verið á saltfiskveiðum, en það mun einnig draga verulega úr heildaraflamagninu á þorski. Í þriðja lagi ættum við að geta sent nokkurn hluta af okkar togaraflota á önnur mið en Íslandsmið, Grænlandsmið, Nýfundnalandsmið og með því móti hlíft okkar viðkvæmu miðum. Og loksins er okkur mikil nauðsyn að halda jafnan einhverjum hluta af okkar togaraflota á ufsa- og karfaveiðum. Þetta samanlagt hel ég að mundi geta fært okkur nokkurn árangur einmitt á sviðum þar sem hættan er mest, þ.e.a.s. afla togaranna. Hins vegar verður það að segjast að okkar óhamingju virðist ætla að verða allt að vopni á þessu ári. Það hafði verið ein af till. mínum að auka nú stórlega loðnuveiðina, setja fleiri skip á loðnuveiðar og jafnvel að þau skip, sem væru á loðnuveiðum, færu ekki á netafiskveiðar eftir að loðnuveiðinni yrði lokið. Nú vitum við allir hvernig farið hefur um slík áform. Loðnutímabilið er senn hálfnað og lítið farið að veiðast af loðnu enn af ástæðum sem okkur eru öllum kunnar, og þess vegna verður ekki grípið til slíkra ráða. Eitt er víst, að ráðstafanir, sem við gerum til að vernda og tryggja framtíð okkar þorskstofns, eru ráðstafanir sem gerðar verða fyrst og fremst vegna framtíðarhags okkar sjómanna, okkar útgerðarmanna og okkar þjóðfélags í heild. Þess vegna er okkur siðferðileg skylda að gera allt sem í okkar valdi stendur til að tefla ekki í tvísýn, heldur að gera þær ráðstafanir sem nauðsynlegar eru, enda þótt sársaukafullar kunni að vera í bráðina, til þess að tryggja það að við getum viðhaldið okkar velferðarþjóðfélagi. Ég legg svo til, herra forseti, að þessari till. verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Á þskj. 299 hef ég ásamt hv. 4. þm. Norðurl. v. leyft mér að flytja till. til þál. um sérstaka athugun á eflingu iðnaðar í tengslum við framkvæmdaáætlun fyrir Norðurl. v. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að í tengslum við framkvæmdaáætlun Norðurlandskjördæmis vestra verði sérstaklega gerð ítarleg athugun á þróunarmöguleikum iðnaðarins í ljósi nýrra viðhorfa í orkumálum kjördæmisins. Athugun þessi, sem gangi fyrir öðrum þáttum áætlunarinnar, verði unnin af Framkvæmdastofnun ríkisins í nánu samráði við hlutaðeigandi sveitarfélög og stofnanir iðnaðarins. Skýrsla um niðurstöður verði birt þegar að athugun lokinni. Skal þar m.a. koma fram: 1. Ástand og framþróunarmöguleikar hinna ýmsu iðnfyrirtækja sem nú eru starfandi, þ. á m. fiskiðnaðarins. 2. Uppbygging nýrra fyrirtækja, þ. á m. fyrir orkufrekan iðnað af heppilegri stærð við hæfi heimamanna. 3. Fjármögnunarleiðir.“ Áður en ég hef að ræða efnislega um þá till. sem hér er flutt vit ég leyfa mér að fara örfáum orðum um nokkra af þeim þáttum sem setja svip sinn á ástand í Norðurlandskjördæmi vestra að því er tekur til hinna svokölluðu byggðamála. Alkunnar eru hinar gífurlegu breytingar á búsetu fólksins í landinu á síðari áratugum. Fjölgun þjóðarinnar hefur nær einvörðungu orðið við sunnanverðan Faxaflóa á sama tíma sem fólksfjöldi hefur staðið í stað og jafnvel orðið um fækkun að ræða í sumum öðrum landshlutum. Telja verður að á áratugnum 1940–1950 hafi mesta sveiflan orðið í þessari þróun. Þá fjölgaði íbúum í Reykjavík og hinu núverandi Reykjaneskjördæmi um 47.8% á meðan fjölgun í öðrum landshlutum varð aðeins tæplega 0.2%. Þessi mikla sveifla á einum áratug virðist marka þáttaskil í bólfestusögu þjóðarinnar. Orsakirnar hafa vafalaust verið margar og samverkandi, svo sem að ný tækni var að ryðja sér til rúms, tækni sem leiddi af sér aukna verkaskiptingu þjóðarinnar, nýjar þjónustugreinar að rísa á legg, sem þá eins og endranær áttu einkum í fyrstu mest vaxtarskilyrði á höfuðborgarsvæðinu. Enn fremur og ekki síst áttu sinn mikla þátt í búseturöskun þessa áratugs umsvif breta og bandaríkjamanna á stríðsárunum og upp úr því sem höfðu í för með sér mikla og áður óþekkta atvinnumöguleika. Það er athyglisvert að við upphaf áratugsins hófst einnig það verðbólguskeið sem enn stendur. Eftir 1950 hefur þróunin í heild gengið öll í sömu átt enda þótt búseturöskunin hafi ekki verið jafnhraðskreið og á áratugnum á undan. Þó virðast á lofti á allra síðustu árum nokkur teikn um breytingar. Hvert framhaldið verður skal ekki um spáð, enda þótt ég líti með vaxandi bjartsýni á framvinduna fyrir hina strjálbýlli landshluta. Hitt er víst, að um áratugi hafa flutningar fólks milli landshluta orðið hinum strjálbýlli byggðarlögum blóðtaka sem mikil og alkunn vandræði hafa fylgt. Norðurl. v. hefur ekki farið varhluta af þessari þróun. Árið 1974 var aðeins 182 íbúum fleira í þeim landshluta en 1930. Frá 1940–1974 hafði fólki hins vegar fækkað þar um 402. Þetta þýðir að sem svarar hlutdeild kjördæmisins í fjölgun þjóðarinnar hefur flust á brott til annarra landshluta og meira en það frá 1940. Á 10 árum, frá 1964–1973, fluttu brott úr kjördæminu 1528 manns umfram þá sem fluttu að á sama tímabili, eða rúmlega 160 manns á ári. Erfitt er að meta hvaða hluti fólksins það er sem þannig hefur flust brott úr þessu kjördæmi og öðrum svipuðum landshlutum. Allmikið hefur þó verið rætt um hinn svokallaða atgervísflótta, þ.e. að mikil brögð séu að því að þeir flytji til þéttbýlissvæðanna við Faxaflóa sem búnir séu óvenjulegu atgervi, meðfæddu eða áunnu. Talið er að oft sé misbrestur á því að atorkusamt fólk og menntafólk finni hæfileika sína og þekkingu næg tækifæri úti á landsbyggðinni og þess vegna leiti það þangað sem þau bjóðast betri. Hvað sem um þetta má segja er hitt víst, að mikill hluti þessa fólks, sem þannig yfirgefur sína heimabyggð, er í blóma lífsins og við upphaf starfsaldurs. Í Norðurl. v. varð brottflutningur fólks umfram innflutta á árunum 1965–1970 langsamlega mestur í aldursflokknum 20–24 ára. Þannig varð tap kjördæmisins á þessum árum 28.2% kvenna og 26.1% karla í þessum aldursflokki og komast aðrir aldursflokkar þar hvergi nærri. Er því ljóst að þetta tjón í brottfluttu fólki, sem Norðurl. v. og ýmsir aðrir landshlutar hafa orðið fyrir á liðnum áratugum, er mun meira og sárara en svo að talið verði í tölum einum um mannfjölda. Brottflutningurinn verður langsamlega mestur rétt í þann mund sem heimabyggðir hafa fóstrað sitt æskufólk til manndómsára. Um allmörg ár eða a.m.k. frá 1963 hafa meðalbrúttótekjur á framteljanda í Norðurl. v. verið verulega lægri en landsmeðaltal. Hefur sá mismunur oft verið 15–20%. Árið 1973 var þetta hlutfall 85% meðal brúttótekna um land allt eða 15% lægra en landsmeðaltalið, og var Norðurl. v. þá lægst allra kjördæmanna. Ekki sýnist mér að þetta hlutfall hafi lagast á árinu 1974 þótt ég hafi ekki reiknað það út nákvæmlega, því að enn er Siglufjörður lægstur allra kaupstaðanna og Sauðárkrókur næstlægstur. Þá er það nýlunda á þessu ári, árinu 1974, frá því sem áður hefur verið, að Skagafjarðarsýsla er orðin lægst allra sýslnanna með rúmlega 620 þús. í brúttótekjur á framteljanda, á sama tíma sem meðaltal allra sýslnanna er 788 þús. og landsins í heild 856.7 þús. Þessar staðreyndir blasa við þrátt fyrir það að á árinu 1974 megi telja að atvinnuleysi sé horfið úr kjördæminu. Hér skal ekki reynt að meta i:il neinnar hlítar hvaða orsakir liggja til þess að Norðurl. v. er slíkt lágtekjusvæði. Það er þó ljóst að orsökin er að hluta til fólgin í skiptingu mannaflans eftir atvinnugreinum. Ef hlutfallstölur eru notaðar sést að árið 1973 er Norðurl. v. mesta landbúnaðarkjördæmi landsins því að 36.3% framteljenda hafa tekjur sínar af landbúnaði. Suðurland gengur næst með 33.7%. Er þetta hlutfall langhæst í þessum tveimur kjördæmum. Alkunna er að tekjur bænda eru lægri en annarra stétta og hefur þetta að sjálfsögðu veruleg áhrif á meðaltekjur í kjördæminu í heild. Einnig segja til sín áhrif af því að aðeins 4.8% mannaflans eru bundin fiskveiðum, sem er mjög lágt, en tekjur þeirra, sem stunda fiskveiðar, eru verulega hærri en meðaltal tekna. Á sama hátt má segja að hlutfall úrvinnslugreina hvers konar sé fremur lágt. Allt er þetta meðal skýranlegra orsaka lágra meðaltekna í þessu kjördæmi. Ég hef talið nauðsynlegt að draga fram þær staðreyndir, sem hér hafa verið raktar, til þess að öllum megi vera ljóst hver nauðsyn er að nýta alla hagræna möguleika, sem völ er á, til þess að breyta þessu ástandi í kjördæminu í þá átt að bæta afkomu fólksins og treysta framtíðarbyggð. Að mínum dómi ber að hafa þennan bakgrunn í huga þegar sú till. er metin sem hér er flutt. Að sjálfsögðu vil ég taka það fram, að ég er ekki að kasta rýrð á eða vanmeta á nokkurn hátt það sem vel hefur verið gert og áunnist hefur á undanförnum árum af hálfu núv. og fyrri ríkisstj. og annarra opinberra aðila annars vegar og heimamanna hins vegar, enda kæmi það úr hörðustu átt. Sumt af því eru almennar aðgerðir stjórnvalda í svokölluðum byggðamálum og tel ég þar merkasta stofnun Atvinnujöfnunarsjóðs sem síðar var breytt í Byggðasjóð og eflingu Byggðasjóðs í tíð núv. hæstv. ríkisstj. Fjölmargir einstaklingar og félagsheildir hafa heima fyrir klífið þrítugan hamarinn á undanförnum árum við að treysta og byggja upp atvinnulífið í kjördæminu til þess að vinna bug á fólksflóttanum og oft erfiðri afkomu. Atorka og bjartsýni þessara aðila er aðdáunarverð. Staðreyndin er samt sú, að þrátt fyrir að ég telji að vörn hafi verið snúið í sókn með þrotlausri baráttu fyrir málefnum kjördæmisins, þá er ástandið ekki betra en raun ber vitni og ég hef lýst hér að framan, t.d. árin 1973 og 1974. Árið 1972 flutti Pétur Pétursson, þáv. landsk. þm. till. til þál. um sérstaka framkvæmdaáætlun fyrir Norðurl. v. Þessi till. var samþ. á Alþ. og afgr. sem ályktun Alþ. 2. maí 1972. Síðan hefur heldur lítið um þessa áætlun heyrst og enda þótt nokkuð hafi verið unnið að henni af og til af starfsmönnum Framkvæmdastofnunar ríkisins, þá hefur ekkert af þeirri vinnu komið enn fyrir almenningssjónir. Á undanförnum mánuðum hefur sérstakur starfsmaður Framkvæmdastofnunar ríkisins sinnt þessu verki nokkuð og mun nú vera langt komið því verki að skila til prentunar fyrsta hluta þessarar áætlunar, sem er eins konar skýrsla þar sem fram kemur í fyrsta lagi yfirlit yfir landshætti og náttúrufar í kjördæminu, í annan stað íbúaþróun, atvinnuskiptingu og atvinnuhætti og annað þess háttar sem byggja má á þá áætlun sem hér er ætlað að vinna. Enda þótt hér hafi verið vikið að nokkrum þeim þáttum, sem verður að finna í þessari skýrslu, þá er vitaskuld augljóst mál að í þeirri skýrslu verður miklu nákvæmari og fjölþættari upplýsingar að finna um stöðu einstakra atvinnugreina og um afkomu fólksins í kjördæminu heldur en hér hefur verið rakið. Ég tel að sú till. og sú ályktun, sem samþ. var á Alþ. 1972, hafi stefnt að því að betur væri unnið að þessum málum heldur en raun hefur orðið á. Um það þýðir þó ekki að sakast, enda er það mála sannast að ályktunin var með þeim hætti að hún spannaði yfir allar framkvæmdir: framkvæmdir á vegum einstaklinga, félaga, sveitarfélaga og opinberra aðila. Hún spannaði að réttu lagi yfir atvinnuþróun, uppbyggingu atvinnulífs í öllum atvinnugreinum, félagsleg málefni, menningar og menntamálefni, heilbrigðismál og annað þess háttar. Það er því ekki óeðlilegt að kveðið væri á um það að þeim verkefnum, sem þessi áætlun gerir ráð fyrir, verði skipað í einhverja röð, þannig að einn þáttur hennar hefði forgang fram yfir annan. Með þeirri till., sem hér er flutt, er gert ráð fyrir því að í tengslum við þessa áætlun verði nú gerð sérstök og ítarleg athugun á þróunarmöguleikum iðnaðarins í Norðurl. v. í ljósi nýrra viðhorfa í orkumálum kjördæmisins. Með yfirlýsingu iðnrh. frá því í árslok 1975 hafa opnast gersamlega ný viðhorf í orkumálum Norðurl. v. Í þeirri yfirlýsingu gefur iðnrh. fyrirheit um að hann muni beita sér fyrir því að fá samþykkt á yfirstandandi Alþ. heimildarlög um virkjun Blöndu og síðan að í framkvæmdir verði ráðist. Þessi yfirlýsing og þau fyrirheit, sem hún felur í sér, hafa gerbreytt viðhorfum fólksins í kjördæminu til framtíðarinnar. Það er óþarft að rekja hér þann orkuskort sem við hefur verið að búa í þessu kjördæmi og rannar um Norðurland allt. Allir þekkja það, að iðnþróun verður ekki án orku og ekkert er slíkur aflvaki framfara sem orka og þá ekki síst ef um stórvirkjun er að ræða. Gildir þar einu hvort um er að ræða framkvæmdir, atvinnuþróun eða daglegt líf fólksins í þeim landshluta sem hlut á að máli. Þetta gildir vitaskuld ekki síst þar sem við hefur verið að búa orkuskort eða raunar orkusvelti á undangengnum árum. Þessi orkuskortur hefur að mínum dómi mjög hindrað eðlilega uppbyggingu atvinnuhátta í þessu kjördæmi og þá sérstaklega að því er tekur til iðnaðarins. því er eðlilegt og nauðsynlegt að nú sé brugðist við hinum nýju viðhorfum með þeim hætti sem þessi till. greinir, að hefja þegar í stað undirbúning að því að hefja atvinnulífið og þó einkum iðnaðinn á það stig að hann geti tekið við sem allra mestri orku, þannig að orkan verði nýtt að sem allra mestum hluta heima fyrir í kjördæminu sjálfu. Með því vinnst vitaskuld margt, en þó fyrst og fremst tvennt: orka nýtist frá orkuverinu og það er verið að gerbreyta því ástandi í kjördæminu sjálfu, sem ég hef rakið hér að framan, og gerbreyta framtíðarmöguleikum fólksins sem byggir þetta kjördæmi. Í þessu sambandi er vert að hafa það í huga, að vaxtarmöguleikar atvinnugreina eru mjög mismunandi í okkar landi. Það er talið að fiskstofnar séu margir hverjir ofnýttir, aðrir fullnýttir, tiltölulega fáir sem séu vannýttir. Þess vegna eru ekki miklar líkur til þess að veruleg aukning verði í sjósókn á komandi árum og að fiskveiðar eða fiskvinnsla geti tekið við mjög mikilli aukningu mannaflans á komandi tíð. Ef lítið er til landbúnaðarins, þá telja ýmsir að landbúnað á Íslandi eigi að miða við það að hann fullnagi þörfum þjóðarinnar sem mest fyrir innanlandsmarkað og lítið eigi að stefna að framleiðslu þar fram yfir. Ljóst er að ef miða á við þessi sjónarmið, þá er ekki hægt að gera ráð fyrir að mannaflaaukning verði í landbúnaði á komandi árum. Við þetta bætist það að sjálfsögðu, að með aukinni tækniþróun má reikna með að færri hendur þurfi til þess að vinna þau verk sem skila þjóðarbúinu því framleiðslumagni sem þessar atvinnugreinar gefa í dag. Það er fyrst og fremst iðnaðurinn sem á sér öfluga vaxtarmöguleika í okkar landi. Hann er enda þegar orðinn sá atvinnuvegurinn sem veitir mestum fjölda fólks atvinnu. Er það aðeins byrjun á þróun, en ekki neitt lokatakmark sem náð hefur verið í þróun þess atvinnuvegar. Í sambandi við þá till., sem hér er flutt og bundin er hinum nýju viðhorfum í orkumálum kjördæmisins, er nauðsynlegt að fyrirhyggja og forsjálni sé viðhöfð við undirbúning slíkrar iðnþróunar sem hér er gert ráð fyrir að verði. Öllum er ljóst að það tekur ár og það tekur oft mörg ár að undirbúa það að koma á fót atvinnufyrirtæki, e.t.v. öflugu iðnfyrirtæki, sem er reist til þess að geta staðið af sér byrjunarörðugleika og hafið öfluga vinnslu á framleiðslu sinni og orðið þannig máttarstólpi í sinni byggð. Við þekkjum allt of mörg dæmi þess að fyrirtæki eru sett upp í miklum flýti án verulegs undirbúnings. Með því fjármagni, sem reitt er saman til stofnkostnaðar, er e.t.v. búið að ganga á þá möguleika sem nauðsynlegir eru til öflunar rekstrarfjármagns, tækniþekkingu vantar og annað slíkt er verður þess valdandi að fyrirtækið gengur í upphafi á brauðfótum og gefst stundum upp og stundum tekst að láta það hjara, en slíka sögu hygg ég að menn þekki viða úr hinum ýmsu landshlutum. Þessi till. miðar að því, að um leið og orka frá stórvirkjun í Blöndu fer að streyma um þessar byggðir, þá verði með margra ára fyrirvara búið að undirbúa rækilega að taka við þessari orku og nýta hana til iðnaðar í þessu kjördæmi fyrst og fremst. Ég vil leggja mikla áherslu á að sá tími, sem er til þeirrar stundar er Blönduvirkjun tekur til starfa, hvenær svo sem það verður, er alls ekkert of langur til þess að undirbúa sem rækilegast þetta mál. Nú er of snemmt að ræða í sjálfu sér um Blönduvirkjun og hvenær hún taki til starfa. Það er þó von mín að það geti tekist á fyrri hluta næsta áratugs. Þó er ekkert höfuðatriði eitthvert sérstakt ártal í þessum efnum, heldur er hitt miklu meira virði, að stefnan sé örugglega tekin, að undirbúningur allur sé vandaður og ekki síst það sem þessi till. greinir, að að því sé stefnt af fullri fyrirhyggju og nægilega tímanlega að undirbúa að við þessari orku verði tekið og hún notuð til þess að byggja upp atvinnulíf í þessum landshluta að sem mestu leyti og styrkja þannig framtíðarbyggð og gerbreyta afkomumöguleikum fólksins. Á fjölmennum fundi á Blönduósi, sem haldinn var af áhugamönnum um virkjun Blöndu hinn 17. jan. s.l., kom fram mjög sterkur áhugi fundarmanna úr báðum Húnavatnssýslum á að hefja nú þegar undirbúning að því að nýta svo sem kostur er orku frá Blönduvirkjun til þess að koma upp atvinnuuppbyggingu og þá fyrst og fremst iðnaðaruppbyggingu í kjördæminu. Á þessum fundi tóku fjölmargir til máls og meginuppistaðan í ræðum flestra ræðumanna var ótvírætt sú að með því tækifæri, sem byðist með 135 mw. virkjun Blöndu, yrðu svo gersamlega ný viðhorf í sambandi við atvinnulíf í þessu kjördæmi og afkomumöguleika fólksins að hér væri um að ræða stærsta hagsmunamál sem að höndum þess landshluta hefði borið a.m.k. um ár, ef ekki áratugi eða jafnvel frá öndverðu. Í ályktun sem samþ. var á þessum fundi segir m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fundurinn leggur á það höfuðáherslu að orka Blönduvirkjunar verði notuð til alhliða iðnaðaruppbyggingar smærri og stærri þéttbýlisstaða Norðurl. v. og skorar á sveitarstjórnir þeirra að hefja nú þegar samstarf til þess að koma upp orkufrekum iðnaði af viðráðanlegri stærð í þessum sveitarfélögum í samvinnu og samráði við þm. kjördæmisins, Framkvæmdastofnun ríkisins og stofnanir iðnaðarins.“ Í ýmsum sveitarstjórnum í kjördæminu hafa verið gerðar samþykktir sem ganga allmjög í sömu átt. Hér skalt ég ekki rekja slíkar samþykktir. Þær hafa allajafna verið bundnar því að lýsa yfir stuðningi við virkjunarmálið sjálft. En ég get þó t.d. vitnað í hluta af samþykkt frá sveitarstjórn Höfðahrepps á Skagaströnd, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þá leggur hreppsnefndin áherslu á að samfara byggingu stórs orkuvers á Norðurlandi vestra verði unnið að áætlun um nýtt eða ný öflug iðnfyrirtæki á svæðinu sem nýti þá orku sem fæst og á þann hátt stutt að vexti og viðhaldi þeirra byggða sem svo lengi hafa átt við ramman reip að draga í atvinnumálum, en nú eygja möguleika til verulegs vaxtar og uppbyggingar.“ Segja má að þetta sé grunntónninn í umræðum fólksins og samþykktum sveitarstjórna á þessu svæði. Í Norðurl. v. er eins og öðrum landshlutum auðvitað þegar um verulegan iðnað er að ræða. Þó er það svo, eins og raunar hefur komið fram í máli mínu fyrr, að iðnaðaruppbygging hefur þar verið hægari en í ýmsum öðrum landshlutum og hlutfallslega minna af vinnuafli þessa kjördæmis er bundið iðnaði heldur en víðast hvar annars staðar. Á síðustu árum hefur þó verið verulega að því unnið að bæta stöðu iðnaðarins í kjördæminu, þar á meðal t.d. fiskiðnaðarins, sem þó eðli málsins samkv., þar sem ekki nema 4.8% vinnuaflsins vinna að fiskveiðum, hlýtur að vera minni háttar heldur en viða annars staðar gerist. Fiskiðnaðurinn er þó of veikur og þarf að stuðla að betri og öruggari framvindu í málefnum hans en nú er. Ýmsar þjónustugreinar og byggingariðnaður hafa dafnað sæmilega í þessu kjördæmi. Framleiðsluiðnaður er hins vegar miklum mun veikari en efni standa til og á það verulegan þátt í því að þetta kjördæmi er meðal láglaunasvæða á landinu. Þó er það svo að á síðustu árum hafa risið upp tiltölulega öflug framleiðsluiðnfyrirtæki, einkanlega þau sem vinna úr hráefnum landbúnaðarins. Þessi fyrirtæki eru að mínum dómi dæmi um áfanga á þeirri leið sem hægt er að fara, en alls ekki að hægt sé að benda á þau sem nokkurt lokamark í þeim greinum sem þau fást við. Ég þekki ærið vel fyrirtæki af þessu tagi sem á síðasta ári og jafnvel hinu næsta á undan skiluðu verulegum hagnaði og virðast eiga mjög mikla framþróunarmöguleika. Þetta gerist þrátt fyrir það að þarna er um mjög veika stöðu framleiðsluiðnaðar að ræða í heild og er, eins og ég áður sagði, lýsandi dæmi um að hægt er, ef vel og skipulega er að málum unnið, að komast í ýmsum smærri iðngreinum verulega úr þeirri kreppu sem iðnaðurinn hefur verið í í þessum landshluta. Í ályktun fundarins á Blönduósi er vikið að því að nauðsynlegt sé að koma upp orkufrekum iðnaði sem víðast um kjördæmið af heppilegri stærð við hæfi heimamanna. Það hefur verið tíska að tala um stóriðju hér á landi sem bær iðngreinar sem fást við að bræða ál eða málmgrýti og það gjarnan nefnt öðru nafni: orkufrekur iðnaður. Það er vafalaust að fjölmargt annað getur fallið undir orkufrekan iðnað af minni gerðum heldur en það sem hér hefur verið kallað stóriðja eða orkufrekur iðnaður til þessa. Og það er ljóst að um mjög stór fyrirtæki af þessari tegund verður tæpast að ræða í þessum landshluta því að til þess skortir fólksfjölda nú fyrsta kastið. Hins vegar þarf að hafa vakandi auga með því í sambandi við þá athugun og þá iðnþróunaráætlun, sem hér er lagt til að gerð verði, hvaða möguleikar eru á þessu sviði til þess, eins og raunar markmið með till. í heild er, að nýta sem mest þá orku sem kemur frá Blönduvirkjun, um leið og mannafli er nýttur heima fyrir og afkomumöguleikar og búsetuskilyrði í kjördæminu eru treyst. Vafalaust er á fjölmörgum sviðum framleiðsluiðnaðar um mjög mikla möguleika að ræða. Ég vil t.d. nefna sérstaklega matvælaiðnaðinn, sem að vísu er verulegur í þessu kjördæmi, en blasir þó við að þyrfti að stórefla. Í sambandi við matvælaiðnaðinn og ýmsan annan atvinnurekstur á þessu landssvæði þarf einnig að taka það til athugunar hvort ekki beri að nota raforku í meira mæli en gert hefur verið í stað olíu. Það má segja t.d. í sambandi við mjólkuriðnaðinn, að þar er notuð svartolía í miklu magni. En það hlyti a.m.k. að koma til álita þegar rutt verður úr vegi þeim mikla orkuskorti, sem þarna hefur ríkt um árabil, að taka raforku til þeirrar starfsemi. Svo er í rauninni í mörgum fleiri atvinnugreinum, að ef raforka væri fyrir hendi, þá væri ástæða til þess að nota hana miklu meira en gert hefur verið til þessa. Í sambandi við meðferð þessa máls er að því vikið í till. sjálfri að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að hlutast til um að í tengslum við framkvæmdaáætlun Norðurl. v. verði þessi athugun gerð á iðnaðaruppbyggingu í kjördæminu. Sú athugun gangi fyrir öðrum þáttum framkvæmdaáætlunar Norðurl. v. og verði unnin af Framkvæmdastofnun ríkisins í nánu samráði við hlutaðeigandi sveitarfélög og stofnanir iðnaðarins. Að sjálfsögðu; þó að þetta form sé sett upp, yrði ríkisstj. í sjálfsvald sett hvaða leiðir hún færi til þess að hrinda þessu máli áfram og skapa því sem traustastan grundvöll. Ég vil láta það koma fram hér undir lok míns máls, að eftir yfirlýsingu hæstv. iðnrh. um virkjun Blöndu og að hann hygðist beita sér fyrir heimildarlögum þar um, þá hefur ríkt mikil Hjartsýni í þessu kjördæmi. Það má segja að þegar maður hitti mann á næstu dögum og næstu vikum, þá var naumast um annað rætt en þetta stórmál og þá margvíslegu möguleika sem það hefur í för með sér. Þessi bjartsýni er mikilsverð ef gera á mikið átak til þess að byggja upp atvinnulíf og treysta líf fólks í heilum landshluta. Þessari bjartsýni þarf að mæta með stuðningi ríkisvalds, með stuðningi í svipuðu formi í fyrsta lagi eins og þessi till. gerir ráð fyrir og síðan að fylgja eftir þeirri athugun, sem gerð verður á grundvelli till., með enn frekari stuðningi til þess að koma málum í framkvæmd. Bakgrunnur þessa máls er, eins og ég gat um í fyrri hluta minnar ræðu, það alvarlega ástand sem ríkt hefur í þessum landshluta um áratugi, - ástand sem barist hefur verið við að vinna bug á með misjöfnum árangri. Stundum hefur miðað nokkuð á leið og stundum aftur á bak, en þó virðist mér að hafi miðað fram á við nú á síðustu árum. En allt um það er þetta ástand bakgrunnur alls þessa máls, og í ljósi þessa bakgrunns og í ljósi hinna nýju viðhorfa í orkumálum þessa kjördæmis þarf að nýta þau tækifæri, sem stórvirkjun í kjördæminu býður, og stefna að öflugri uppbyggingu iðnaðarins í þessu kjördæmi, - uppbyggingu sem hefði í för með sér trausta búsetu og trausta afkomu fólksins sem það byggir. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til að að loknum þessum umr. verði umr. frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 2. þm. Reykn. leyft mér að flytja á þskj. 354 till. til þál. um eflingu Landhelgisgæslunnar. Till. hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Í sambandi við áætlun um eflingu Landhelgisgæslunnar samþ. Alþ. að skora á ríkisstj. að athugað verði sérstaklega um leigu eða kaup á einu eða tveimur hraðskreiðum skipum erlendis frá til gæslustarfa.“ Eftir að íslendingar hafa slitið stjórnmálasambandi við breta hefur deilan við þá færst mjög á nýtt stig og harðnað verulega, eins og kunnugt er. Segja má að þorskastríðið svokallaða sé einn sérkennilegasti sjóhernaður sem háður hefur verið. Báðir aðilar beita vopnuðum skipum þótt bretar hafi þar langsamlega yfirburði, en vonandi kemur ekki til að skoti verði hleypt af. Íslendingar hljóta að meta aðstöðu sína í samræmi við þetta og einbeita sér að því að finna leiðir til að koma í veg fyrir ólöglegar veiðar þeirra innan 200 mílna markanna, jafnt á hinum friðuðu svæðum sem annars staðar, með þeim tækjum, sem þeir hafa yfir að ráða, og þeim tækjum, sem þeir kunna að geta aflað sér og líklegust geta talist til árangurs. Íslenska þjóðin veit öll og viðurkennir að starfsmenn Landhelgisgæslunnar hafi unnið þrekvirki við að verja landhelgina og tefja fyrir og draga úr veiðum breta innan fiskveiðimarkanna. Hafa störf Landhelgisgæslunnar vakið alveg sérstaklega athygli vegna þess að öllum, sem til þekkja, er ljós hinn geysilegi styrkleikamunur sem er á herskipum breta, sem á Íslandsmið hafa verið send, og skipum Landhelgisgæslunnar. Verður ekki annað séð en aðeins vanti herslumuninn á að íslensku varðskipin hafi tök á að koma í veg fyrir veiðar breta á Íslandsmiðum með þeim takmarkaða skipastól sem gæslan hefur yfir að ráða. Er því mjög eðlilegt að íslendingar íhugi mjög vel með hvaða hætti aðstaða Landhelgisgæslunnar verði bætt svo að hún geti náð því marki, sem að er stefnt, að koma alveg í veg fyrir veiðar breta innan 200 mílna markanna. Í fyrsta lagi kemur til greina að fjölga skipum gæslunnar með leigu á innlendum skipum sem til þess þykja henta. Sá galli verður að teljast á þessari leið að ekki er hér úr að velja nema skipum sem hafa minni ganghraða en bestu skip gæslunnar og mun minni ganghraða en bresku freigáturnar. Vitað er að bretar geta mætt slíkri aukningu á skipastól gæslunnar með því að senda enn fleiri herskip, sem þeir eiga nóg af, hingað á Íslandsmið og geta þeir þannig jafnað leikinn á ný með fleiri skipum frá sér, því að engin ástæða er til að ætla að þeir horfi neitt í kostnað í þessu sambandi ef þeir ætla að halda átökunum áfram. Vel má vera að sú leið gæti orðið til að torvelda bretum veiðarnar ef þeir íslenskir togarar, sem nú kunna að vera í verkföllum, yrðu sendir á veiðisvæðin til þess að hamla þar á móti yfirgangi bresku togaranna. Önnur leið, sem einnig hefur verið mikið rædd, er sú till. sem hér er til umr. og gerir ráð fyrir aðfengið verði á leigu eða keypt erlendis frá eitt eða tvö hraðskreið skip til aukningar skipastól Landhelgisgæslunnar. Stærð og gerð slíkra skipa yrði að sjálfsögðu að ákvarðast í samráði við ráðamenn Landhelgisgæslunnar. Af þeirri reynslu, sem þegar er fengin, er auðsætt að það vopn, sem íslendingar geta beitt með mestum árangri, eru klippur varðskipanna. Telja flm. till. að ef hægt væri að útvega hraðskreið skip, og eiga flm. þá við skip sem gengju nokkru meira en bresku herskipin eða a.m.k. 35–40 sjómílur og hentuðu vel í þessu sambandi, þá mætti ná enn meiri árangri en áður með klippum varðskipanna og gæti það orðið til þess að skipstjórnarmenn á hinum bresku togurum hreinlega treystu sér ekki til að stunda veiðar hér á Íslandsmiðum við þær aðstæður. Það er þetta sem liggur á bak við flutning till. okkar hv. 2. þm. Reykn. um að sérstaklega verði athugað með leigu eða kaup á hraðskreiðum skipum erlendis frá í sambandi við eflingu Landhelgisgæslunnar. Ég tel ekki að það þurfi langar umr. í sambandi við þessa till. því að málið var rætt hér allítarlega í síðustu viku utan dagskrárumr., en síðan þá og síðan till. var lögð fram hefur ýmislegt gerst sem þó er athyglisvert. Má þar í fyrsta lagi benda á fréttir erlendis frá um löndun breta á smáfiski, veiddum á hinum friðuðu svæðum, sem þeir hafa ekki getað selt til manneldis, en hafa látið í gúanó. Það hlýtur að vakna sú spurning hvort ekki sé rétt fyrir hæstv. ríkisstj. Íslands að koma einmitt þessu atriði mjög á framfæri við fjölmiðla erlendis. Þá má einnig geta fregna erlendis frá sem kannske má taka sem hugmynd frekar en að um raunhæfa áætlun sé að ræða, en það er fregnin um að tilteknir aðilar í Danmörku séu um þessar mundir að safna líði og ætli sér að manna eitt varðskip dönsku strandgæslunnar á Íslandsmið íslendingum til stuðnings. Auðvitað liggur á bak við þetta mjög góð hugmynd, en ég vona þó að það hendi ekki íslendinga að þar blandi sér aðrir í leikinn, en þeirra eigin landhelgisgæsla. Ég tók eftir því í fréttum fyrir nokkru að hæstv. forsrh. Geir Hallgrímsson lýsti því yfir á fundi Norðurlandaráðs að ekki mundu verða teknar upp viðræður við breta fyrr en að lokinni Hafréttarráðstefnu, þ.e.a.s. þegar er komið fram í miðjan maímánuð. Það er því sjáanlegt að fram undan er örugglega tveggja mánaða barátta fyrir landhelgisgæslu okkar á þeim stöðum þar sem bretar sækja á um veiðar á Íslandsmiðum innan 200 mílna markanna. Það hlýtur því að koma mjög til athugunar hvort málin séu ekki komin á það stig að sérstaklega verði athugað einnig hvort ekki verði að létta eitthvað á starfsmönnum varðskipanna með því að skipta þar tíðar um áhafnir en gert hefur verið og aðstaða hefur verið til. Ég hygg að íslendingar allir hafi mjög fylgst með hinu ágæta starfi landhelgisgæslunnar. Þetta hlýtur því að verða mjög athugað, þar sem fyrirsjáanlegt er að enn þá komi deilan við breta til með að standa a.m.k. í mánuði áður en farið verður hugsanlega að ræða við breta um þessi mál frekar, sbr. yfirlýsingu hæstv. forsrh. Hlýtur þá að koma til sérstakrar skoðunar hvort ekki sé þörf á aðfjölga mönnum í sambandi við landhelgisgæsluna. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. En, herra forseti, ég tel að aðeins beri að skoða till. þá, sem hér er til umr., sem viljayfirlýsingu Alþ. í sambandi við áætlun ríkisstj. um eflingu Landhelgisgæslunnar og hef ég því ekki gert till. um að henni verði vísað til n., þar sem hér er aðeins um viljayfirlýsingu Alþ. að ræða, ef samþ. verður, varðandi eitt tiltekið atriði í sambandi við störf landhelgisgæslunnar og eflingu hennar, en vil leggja það á vald hæstv.forseta að ákveða hvort nauðsynlegt sé að till. verði vísað til nefndar.



Herra forseti. Ég stend hér upp aðeins til þess að lýsa yfir eindregnu fylgi mínu við þessa till. Hún felur í sér atriði sem raunar kemur ekki á óvart. Þetta er mál sem hefur verið mjög mikið rætt hér í sambandi við okkar fiskveiðideilu, hvernig við getum brugðist sem áhrifaríkast við í okkar hörðu baráttu við breta. Það stendur í till. að ríkisstj. skuli athuga sérstaklega um leigu eða kaup á einu eða tveimur hraðskreiðum skipum erlendis frá til gæslustarfa. Ég veit að það er mikið atriði að skipin séu hraðskreið, en ég vil þó engu að siður benda á að e.t.v. ættum við að líta okkur nær með það fyrir augum að geta framkvæmt þessa aukningu landhelgisgæslunnar á skemmri tíma. Á ég þar sérstaklega við að handhægasta og fljótvirkasta leiðin kynni að vera að taka til gæslunnar togara til viðbótar við þann stóra togara, sem við nú höfum í landhelgisgæslunni, Baldur, grípa til þeirra nú. Það ætti að geta gerst með styttri fyrirvara heldur en ef við leituðum til útlanda um kaup eða leigu á hraðskreiðu skipi sem till. sérstaklega bendir á. Það hefur sýnt sig að Baldur hefur staðið sig mjög vel á miðunum. Hann hefur gert óvíga eina af freigátum breta og staðið jafnréttur eftir, að því er virðist. Hann varð fyrir svo til engum skemmdum, þar sem aftur hann olli mjög miklum skemmdum á bresku freigátunni. Ég álít að þótt við lítum sérstaklega til þessa möguleika, að taka nú fljótlega einn viðbótartogara til þessara þarfa, þá þyrfti þessi hugmynd um hraðskreið skip, alls ekki að vera úr sögunni og sjálfsagt er að slík athugun fari fram. Við sjáum ekki fyrir endann á þorskastríðinu svonefnda, þannig að allar ráðstafanir, sem horfa til framtíðarinnar, eiga fullan rétt á sér. Ýmislegt bendir til þess nú að bretar séu að linast í stríði sínu gagnvart okkur. Síðustu fregnir af miðunum herma að þeir hafi breytt nokkuð hátterni sínu, herskipin hafi ekki verið eins árásargjörn og geri lítið annað en að dóla þarna í kringum togaraflota sinn, en hafist ekki að. Hvað sem um það má segja og hvaða ályktanir sem við drögum af þessu, þá hygg ég að ekki væri rétt að vera svo bjartsýnn að þeir séu í alvöru að draga sig til baka frá sínum árásaraðgerðum. Þess vegna megum við ekki láta deigan siga í okkar baráttu og búa okkar varðskipaflota eins vel út og okkur er framast unnt. Það kom fram í ræðu hv. 1. flm., Guðlaugs Gíslasonar, að athugandi væri, hvort við þyrftum ekki að huga meir að auknum mannafla til okkar landhelgisgæslu, og ég vit taka sterklega undir þessi orð. Við vitum að okkar menn á varðskipunum kvarta ekki fyrr en í fulla hnefana. En með tilliti til þess að það er staðreynd að það hefur ekki verið bætt við líð okkar á varðskipunum þrátt fyrir óvenjuharða sókn, sem að þeim hefur verið gerð, þá virðist augljóst mál að að þessu þurfi að huga alveg sérstaklega. Ég veit það frá heimildum, sem ég treysti, að menn á varðskipunum, sérstaklega þeim sem ekki eru mjög vel útbúin, eins og okkar eldri skip, gerast nú mjög þreyttir. Það er hættuspil og okkur ekki sæmandi að hafa í þessari hörðu hríð örþreytta menn sem kannske eru að því komnir að bresta undan því álagi sem þeir búa við. Þess vegna vil ég leggja mjög mikla áherslu á að þessi mál verði athuguð og verði athuguð strax. Ég veit ekki betur en t.d. Þór, sem er eitt af okkar elstu varðskipum, sé mjög mikið laskað eftir 12 árekstra og ásiglingar sem það hefur orðið fyrir. Ég hef skoðað skipið sjálf. Mér sýnist og mér fróðari menn segja að það sé álitamál hvort sé forsvaranlegt að senda það aftur á miðin. Þess vegna hefur mér dottið í hug að það væri einmitt athugandi að við gripum nú skjótlega til einhverra af togurunum okkar sem enn liggja aðgerðalausir í höfn, mönnuðum þá nýjum mönnum að einhverju leyti og reyndum mönnum ásamt þeim til þess að við gætum létt á hinum, sem í slagnum hafa staðið og hljóta að vera búnir að fá nóg í bili. Ég tek fram að ég gel þessa ekki hér af því að ég hafi ástæðu til þess að ætla að þeir séu að gefast upp, þessir menn, heldur einfaldlega vegna þess að við hljótum að taka tillit til hvað við megum leggja mikið á þá. Ég veit að öll aukning og styrking á okkar landhelgisgæslu kostar peninga, og ég veit líka að við eigum við þröngan hag að búa hvað fjárhag snertir nú. En álit mitt er að við megum hvergi spara síður heldur en einmitt að því er varðar þetta lífshagsmunamál okkar núna og við megum hreinlega ekki láta peningaleysi valda því að við sendum okkar stríðsmenn út á miðin verr búna að tækjum, aðbúnaði og skipakosti heldur en nauðsyn krefur.



Herra forseti. Með þessari till. er hreyft athyglisverðu máli, þ.e. um leigu eða kaup á einu eða tveimur hraðskreiðum skipum erlendis frá til gæslustarfa á vegum Landhelgisgæslunnar. Vegna þess að hæstv. dómsmrh., sem er yfirmaður Landhelgisgæslunnar, gat ekki sótt þennan þingfund vil ég aðeins skýra frá því að fyrir nokkru lagði hæstv. dómsmrh. fram till. í ríkisstj. um eflingu og aukningu Landhelgisgæslunnar. Var ákveðið að fela hæstv. dómsmrh. og hæstv. fjmrh. að kanna þau mál nánar og gera till. til ríkisstj. um framkvæmdir. Síðast var þetta mál rætt á ríkisstjórnarfundi í morgun. Meðal þess, sem hér hefur komið til greina, eru kaup eða leiga á innlendum og/eða erlendum skipum, enn fremur m.a. skipti á áhöfnum varðskipanna, sem eins og hér hefur komið fram er brýn nauðsyn. Auk þess hefur verið rætt um nokkur fleiri atriði. Ég geri rúð fyrir því, að till. ráðh. og grg. þeirra liggi mjög skjótlega fyrir. Ég vildi taka þetta fram í sambandi við till. og umr. og taka eindregið undir að það er hin brýnasta nauðsyn að efla landhelgisgæsluna sem mest.



Herra forseti. Hv. 1. flm. till. þeirrar, sem hér er til umr., hefur nú gert rækilega grein fyrir efni hennar og markmiði og þarf ég ekki miklu við að bæta. Mig langaði þó aðeins til þess að vekja athygli hv. þm. á því að breski flotinn hefur lengi verið nátengdur stærð fiskveiðilögsögu okkar. Fyrr á öldum var það svo að það var miðlínukenningin sem gilti og breskir valdhafar urðu þá að leita til danskra valdhafa ef þeir vildu láta skip sín veiða í norðurhöfum. En eftir því sem veldi bretanna óx á hafinu, þeim mun minni varð lögsaga bæði íslendinga og annarra strandríkja og endaði svo með samningnum 1901, eins og við þekkjum, með 3 mílna landhelgi sem eftir það varð viðurkennd, og stóð svo meðan veldi breta á hafinu var mest. Eftir síðari styrjöld, þegar valdahlutfallið raskaðist nokkuð, má segja að þetta hafi farið öfuga leið til baka. Því minna sem veldi bretanna varð á hafinu, þeim mun stærri varð þæði lögsaga Íslands og lögsaga fleiri ríkja. Enn stöndum við í styrjöld við breta, styrjöld sem er háð, eins og getið hefur verið, með nokkuð óvenjulegum hætti. En þetta er raunveruleg styrjöld þótt baráttuaðferðir séu óvenjulegar. Það er ekkert óvenjulegt að styrjaldir séu háðar á mismunandi hátt. Í fyrri heimsstyrjöldinni notuðu aðilar eiturgas, í síðari heimsstyrjöldinni komu þeir sér saman um að nota það ekki. Bretarnir nota ekki byssur gegn okkur nú, en þeir nota aðrar mjög sterkar baráttuaðferðir til þess að sigra okkur. Það eru efnahagsþvinganir og aðgerðir til þess að hefta hráefnaöflun. Slíkar aðgerðir hafa oft reynst þeim einna sterkastar til þess að koma andstæðingunum á kaldan klaka. Þetta gera þeir m.a. með því að fiska á okkar friðunarsvæðum. Ég gat þess hér í dag, þegar ég ræddi um till. mína um takmörkun þorskveiða, að ef okkur tækist ekki að forða frá hruni okkar þorskstofns, þá væri okkar velferðarþjóðfélag í mikilli hættu, þá mundum við ekki á næstu árum eiga þess kost að láta okkar þjóð í té þá heilbrigðisþjónustu, þá menntunaraðstöðu og þá félagslegu aðstöðu sem við höfum í dag. Allt þetta vita bretarnir, og þeir vita að ef þeir geta eyðilagt okkar þorskstofn, þá koma þeir okkur á kaldan klaka. því er nú að duga. Það er ekkert að tala um að duga eða drepast, nú verðum við að duga. Þessi till. er borin fram í þeim tilgangi að sýna ríkisstj. fram á það að Alþ. stendur einhuga á bak við hana í því áformi hennar að efla landhelgisgæsluna. Við verðum að gera ráðstafanir til þess að ná í fleiri skip, hraðskreið skip, sem geta truflað veiðar bretanna svo sem unnt er. Við skulum líka gera okkur grein fyrir því, að þó að við séum alltaf að tala um að við séum smáir og vanmáttugir, þá er ekki þar með sagt að er við höfum stofnað til félagsskapar við aðra, þá séum við vanmáttugir. Við höfum stofnað til félagsskapar við okkur stærri þjóðir um að tryggja okkar öryggi, bæði efnahagslegt og pólitískt. Sú aðgerð ætti að veita okkur vernd gegn yfirgangi breta. Ég vildi aðeins bæta þessum orðum við. Ég vona að við sjáum okkur fært, þrátt fyrir örðugleika - tímabundna örðugleika - að efla okkar landhelgisgæslu frekar. Við flm. höfum um það talað að við værum tilbúnir til þess að gera till. um tekjuöflun í þessu skyni ef eftir því yrði leitað, en það er sjáanlegt að þetta er till. sem að sjálfsögðu krefst allmikils fjármagns.



Herra forseti. Í málefnasamningi núv. ríkisstj. er kveðið á um að framkvæmdir í orkumálum skuli sitja fyrir við ráðstöfun á því fjármagni, sem verður til fjárfestingar á þessu kjörtímabili, og horfur eru á að svo verði eitthvað lengur. Það er því mikilvægt, - ekki síst þegar svo miklu af takmörkuðu fjármagni þjóðarinnar er varið í þessu skyni, - að allar framkvæmdir verði undirbúnar sem best og jafnan verði reynt að velja hagkvæmustu leiðina. En því miður virðist slíkt ekki alltaf hafa verið gert, þar sem þörfin fyrir að hefja framkvæmdir hefur stundum verið talin svo brýn að nægur tími hefur ekki gefist til undirbúnings verkefnunum. En til þess að þannig fari ekki í þessu máli, sem hér er á dagskrá, hef ég leyft mér að flytja á þskj. 341 till. til þál. um rannsókn á möguleikum til virkjunar Skaftár og Hverfisfljóts. Skaftá mun fljótt hafa verið nefnd í yfirlitsáætlun um stórvirkjanir á Íslandi vegna vatnsmagns hennar, en nokkrir erfiðleikar voru taldir á að fá nægilega mikið nýtanlegt fall á einum stað. Þess vegna beindist athygli þeirra, sem athuguðu þetta, að þeim möguleika að veita Skaftá vestur í Tungnaá, þar sem þá var að hefjast undirbúningur að virkjun Þjórsár og Tungnaár, og auka á þann hátt orku þeirra virkjana sem þar rísa. Í þessu skyni var efsti hlutinn af vatnasviði Skaftár mældur og kortlagður, en niðurstaðan af þessum rannsóknum sýndi að ekki var hagkvæmt eða ekki unnt að veita Skaftá í Tungnaá. Þegar það lá fyrir fóru starfsmenn Orkustofnunar að athuga nánar aðra virkjunarmöguleika og í samvinnu við þá hefur Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsens nú gert drög að virkjunaráætlun fyrir Skaftá og Hverfisfljót. Þar er gert ráð fyrir að stífla útfallið á Langasjó og fá þannig mikla vatnsmiðlun þar sem möguleikar eru á a.m.k. 15 m vatnsborðsmismun. Síðan verði upptakakvíslar Skaftár stíflaðar og þeim veitt í Hverfisfljót. Hverfisfljót verði síðan stíflað og það virkjað með 350–450 m fallhæð að stöðvarhúsi neðanjarðar með frárennslisgöngum annaðhvort niður á Síðu eða Fljótshverfi. Orka slíkrar virkjunar er talin geta orðið 300–400 mw. Hér er vitanlega aðeins um lauslega áætlun að ræða, þar sem eftir er að mæla og kortleggja stóran hluta svæðisins og fer ég því ekki að lýsa nánar þessum virkjunarhugmyndum. Hins vegar gefur þetta þó glöggt til kynna að þarna er um mikla möguleika að ræða. En auk þess sem rannsaka þarf aðstæður til virkjunar miklu nánar, þá þarf einnig að athuga hvort vatnsveitur, sem henni fylgdu, hefðu skaðlegar afleiðingar eða röskuðu gróðurfari í héraðinu. Gróðurlendi ætti ekki að neinu ráði að fara undir vatn, þar sem uppistöðulón yrði í svo mikilli hæð að þar er um lítt gróið land að ræða. Það er augljóst að hér er um svo stóra framkvæmd að ræða að í hana verður ekki ráðist án mikils undirbúnings. En þar sem hér eru e.t.v. einhverjir hagkvæmustu virkjunarmöguleikar okkar íslendinga, þá tel ég nauðsynlegt að kanna þetta til hlítar og fá það staðfest. Þegar það liggur fyrir þarf vitanlega að gera áætlanir um á hvern hátt er hagkvæmast að nýta þessa miklu orku. Í því sambandi verði fyrst og fremst athugað hvernig hægt væri að styrkja byggðina í þessum landshluta, en eins og öllum er kunnugt er atvinnulíf á austurhluta Suðurlands mjög einhæft þar sem eingöngu er um landbúnað að ræða. Það væri því æskilegt ef þarna gæti risið þjóðhagslega hagkvæmt fyrirtæki og lyftistöng fyrir strjálbýlt hérað, og þess vegna vænti ég þess að sem fyrst verði hægt að halda áfram þessum rannsóknum. Að lokinni þessari umr. óska ég eftir að umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.