Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Þetta umfangsmesta mál, sem núv. þing hefir til meðferðar, er búið að ganga gegnum Nd. og er nú hingað komið. Í Nd. var auðvitað breytt talsvert því frv., sem lagt var fyrir þingið, en þó þær breyt. væru nokkuð margar, voru þær ekki að sama skapi mikilvægar. Það voru aðallega 2 eða 3 breytingar, sem gerðar voru í Nd., sem hægt er að segja, að séu verulegar, og get ég þar nefnt reglurnar um hverjir taki uppbótarsæti, og að numinn var burt heimildin til þess að raða á landslista fyrirfram. Þetta eru stórvægilegustu breytingarnar, en hitt eru ýmsar leiðréttingar og óverulegar efnisbreyt., sem ég ætla ekki að fara neitt út í. Ég vona, þó að þetta mál sé nokkuð umfangsmikið, að það taki ekki mjög langan tíma í þessari hv. d., því að það var tekið það hyggilega ráð að kjósa stjskrn. og gengið út frá, að þessu máli væri til hennar vísað, og hefi ég fyrir satt, að sú n. hafi þegar athugað frv. allrækilega. Vona ég því, að frv. þurfi ekki að tefja þingið lengi, en geng hinsvegar út frá því, að þinginu verði ekki haldið lengi áfram eftir að þetta mál er endanlega útkljáð, því að það er sýnilegt, að það verður seinast af þeim málum, sem nauðsyn er að afgreiða í sambandi við stjskr.breytinguna. Ég geri svo að till. minni, að málinu verði vísað að þessari umr. lokinni til stjskrn.

Jón Baldvinsson Þetta mál hefir hlotið þann undirbúning áður en það kom fyrir þingið, að það hefði mátt ætla, að afgreiðsla þess hefði ekki orðið eins flókin eins og nú er útlit fyrir, að verði, þar sem flokkarnir allir höfðu tilnefnt menn til þess að undirbúa það fyrir þingið. Það frv. mun stj. nú samt sem áður ekki hafa borið fram óbreytt, heldur breytt því í ýmsum verulegum atriðum. Hún mun m. a. hafa breytt ákvæðinu um það, hvenær kjördagur skuli vera, og óhentugri tími valinn en gert var í frv. nefndarinnar. Það skiptir miklu, hver not verða að þessari nýju stjskr., hvernig þessi kosningalög verða úr garði gerð. Í kosningalagafrv. sem fyrir liggur, er það mjög takmarkað, að þær umbætur, sem felast í nýju stjórnarskránni, komi að fullum notum. Í fyrsta lagi með því, hvenær kjördagur er ákveðinn, og í öðru lagi með því, hvernig ætlazt er til, að flokkar hljóti uppbótarsæti. Og að því er snertir síðara atriðið, landslistann, er auðséð, að þar hafa mestu ráðið tveir fjandmenn stjskr. Þeir einu 2 menn á þinginu, sem eru á móti nýju stjskr., eiga að fá að ráða því, að kosningalögin spilli henni, ef ekki verða breytingar til bóta á kosningalagafrv. hér í efri deild. Þó að í fljótu bragði sýnist ekki hugsanarétt, að tveir menn af 42 geti ráðið, þá hefir þetta nú samt sýnt sig í þessu máli síðustu dagana. Og það er ákaflega óeðlilegt, að þeir menn, sem vilja láta stjskr. verða að sem minnstu gagni og láta hana verða óvinsæla meðal þjóðarinnar, geti ráðið því, að kosningalögin verði tóm endileysa. Takist þetta, þá mundi fyrst og fremst almennt verða bent á nýju stjskr. og henni kenndur sá glundroði, sem upp kæmi vegna vitlausra ákvæða kosningalaga, og myndi þá koma upp hjá allmörgum, að það væri betra að hverfa aftur að hinu fyrra fyrirkomulagi. Það væri því ákaflega undarlegt, ef þeir einu tveir menn í þinginu, sem ekki vilja neina stjskr.breyt. og hafa greitt atkv. á móti henni, gætu ráðið því, að kosningalögin yrðu sú endileysa, að árangur sæist ekki af því, sem áður hefir verið gert. Þetta verður að sjálfsögðu athugað í n., og á ég nú raunar sæti í henni, en af því, sem á undan er gengið, þykir mér mestar líkur til, að vitleysurnar fái að halda sér í kosningalögunum að meira eða minna leyti. Mér sýnist þær þannig fram bornar, að þær hafi það mikið fylgi a. m. k. í Nd., að allar líkur séu til, að kosningalögin verði afgr. svo vitlaus frá þinginu sem engum manni hefði dottið í hug, að hægt væri, eftir þeirri stjskr.breyt., sem nú er búið að samþ. Ég segi þetta aðeins af þeirri reynslu, sem orðin er, en auðvitað gæti þessi hv. d. lagfært það. Það hefir við atkvgr. í Nd. komizt inn margskonar ósamræmi, sem hægt væri að laga. Því að þegar samþ. eru svo víðtækar till. sem gert var við 3. umr. í Nd., sem stríða á móti heilsteyptri hugsun frv., rugla saman óskyldum ákvæðum og setja mótstríðandi ákvæði, þá er hætt við, að það rugli alla löggjöfina. Þessa formgalla mætti laga, en hitt væri þó mest um vert, að fjendur stjskr. gætu ekki hrósað happi, að þeir hefðu ruglað svo kosningalögin, að sú stjskr.-breyt., sem gerð var, reyndist í framkvæmdinni tóm endileysa.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Mér þótti hv. 2. landsk. taka nokkuð upp í sig, þegar hann var að tala hvað eftir annað um endileysu og vitleysu og margendurtekur þetta. Hann vill gera allt frv. að einni endileysu, vitleysu og dellu bara út af einu atriði, sem komst inn í frv. í Nd. Hann talaði einnig um, að það væri komið svo mikið ósamræmi í frv., að það væri illnothæft. Ég veit ekki til, að þetta sé rétt. Ég veit aðeins af einu atriði, sem viðkunnanlegra væri að leiðrétta. En það er ekkert undarlegt, þar sem frv. er 158 gr. og komið með 60 til 70 brtt. við það, að það geti farið svo, að eitthvert ósamræmi komist inn. En mér finnst, að þetta ætti að geta sýnt hv. 2. landsk., að það getur verið nógu gott að hafa 2 deildir í þinginu. Út af því ákvæði, sem hann úthúðaði mest, vil ég benda honum á, að þar er ekki um annað að ræða en það, sem stjskr. gefur skýlausa heimild til þess að gera, og þessi endileysa og vitleysa, svo ég noti orð hv.þm., er ekki önnur en sú, að það er ákveðið, að þeir mennirnir geti komið til greina í uppbótarsæti, sem hafi sýnt það úti um land, að þeir hafi þar eitthvert fylgi. Það er m. ö o. lýðræðishugsjón, sem liggur á bak við þetta ákvæði. En það, sem hv. 2. landsk. er svo ákaflega illa við, er, að heimildin til þess að ákveða þetta sjálfir, er felld burt. Ég verð að segja, að ég get ekki fundið, að það sé eðlilegra, að flokkarnir eða miðstjórnir þeirra geti ráðið nokkrum þm. heldur en kjósendurnir úti um land. En kannske hv. 2. landsk. vilji hafa það svoleiðis, að miðstjórnir flokkanna tilnefni alla þm. Nei, það er ekki hægt að segja, að þetta nýja ákvæði sé á neinn hátt óeðlilegt, og ég get ekki séð, að það brjóti í bág við stjskr., sem nú er búið að samþ. Það er gömul deila hér í þinginu um kjördaginn, og sú deila er um það, hvort eigi að taka meira tillit til fólksins í kaupstöðunum, sem venjulega á mjög létt um kjörsókn, eða fólksins úti um land, sem á erfitt um kjörsókn; og ekki einungis fólksins, sem á að sækja kjörfund, heldur þeirra, sem eiga að halda kjörfund. Það er svo þegar illa vorar hér, að erfitt er um ferðalög fyrr en seint í júnímánuði, og við það er kjördagurinn miðaður. Það er ekki nema sjálfsagt í þessu landi að velja þann tíma ársins til kosninga, þegar bjart er allan daginn, í staðinn fyrir, að hv. 2. landsk. og hans flokksmenn vilja paufast við þetta í myrkrinu á haustin. Þá talaði hv.þm. um, að frv. hefði verið breytt frá því, sem gengið var frá því í n. Ég var í n. og ég kalla það ekki að ganga frá því í n. fyrr en ég var búinn að samþ. það, og ég hefi ekki samþ. annað en það, sem stóð í frv. þegar það kom fram, og þar sem ég átti að bera frv. fram, gat ég ekki annað en haft það þannig, að ég gæti nokkurnveginn gengið inn á það, en auðvitað slakaði ég víða á til samkomulags, og samkomulagið var yfirleitt gott.

Jón Jónsson Ég bjóst satt að segja ekki við miklum kappræðum um þetta mál við þessa umr., heldur að menn mundu geyma sér það þangað til það kæmi úr n., en hv. 2. landsk. hefir nú verið svo heitt á kollinum, að hann hefir ekki getað stillt sig um að gjósa strax, en það verður þá kannske eitthvað farið að draga úr hitanum við 2. umr. Hv. þm. (2. landsk.) var að minnast á fjendur stjskr., sem hefðu ráðið lögum og lofum um afgreiðslu kosningal. í Nd. Ég veit ekki vel, við hverja hann hefir átt, en af því að hann var að tala um einhverja tvo menn, sem hefðu greitt atkv. á móti stjskr., þá býst ég ef til vill við, að ég hafi átt eitthvað í því.

Það er ekki efamál

. Mér þykir þetta ákaflega mikið „kompliment“, þó að það sé nokkuð óeðlilegt, að ég, þrátt fyrir það, að ég á sæti í Ed., hafi úrslitaúrskurð um, hvernig mál eru afgr. í Nd. En hvað því viðvíkur, að við hv.þm. V.-Húnv. höfum sýnt stjskr.breyt. sérstakan fjandskap, þá má um það deila. Ég hefi áður fyrr í meðferð stjskr. hér á þinginu verið fús til takmarkaðra breyt. til að jafna nokkuð milli flokka, en það skal ég játa, að í síðustu meðferð þingsins í ísjárverð breyt. að mínum dómi, sem rýrði svo mikið vald sveitanna, að ég sá mér ekki fært að greiða frv. atkv. Ég skal þó játa, að þetta horfir öðruvísi við mér nú, ef kosningalögin verða afgr. í þeirri mynd, sem þau eru, því að ég get vel viðurkennt, að það er mikil réttarbót fyrir sveitirnar, sem komst inn í þau í Nd. En ég get hugsað, að hv. 2. landsk. sé ekki um þær breyt., af því hann er ekki að hugsa um vald fólksins úti um land, heldur fyrst og fremst fámennra klíkna hér í Rvík, og af því að það vald er rýrt með þeirri breyt., sem Nd. gerði, er honum heitt, en fólkið úti um land mun kunna að þakka og meta þá réttingu sinna mála, sem það hefir fengið með þessari breyt., þar sem það er nú ekki jafnháð fámennum klíkum hér í Rvík, því að nú er það sett að skilyrði, eins og ég hélt fram í vor, að til þess að einhver maður geti hlotið uppbótarsæti samkv. stjskr., verður hann að hafa sýnt, að hann hafi talsvert mikið traust úti um land. Með þessu er rétti sveitanna að miklu leyti bjargað, og vona ég, að Alþ. beri gæfu til að skila kosningalögunum þannig af sér, að úr þessu ólánsákvæði stjskr. verði svona vel bætt. Ég tók það svo, að það væri þetta aðalatriði, sem hv. 2. landsk. sveið mest, og auðvitað skil ég það frá hans sjónarmiði, og sé þess vegna ekki beina ástæðu til þess að fara frekar út í það, en mér fannst, eins og hæstv.dómsmrh. tók fram, liggja nærri sú hugsun, að hann vildi helzt óska, að flokksstjórnirnar einar hefðu vald til þess að velja alla þm., og þá rekast hugsanir okkar mikið á, því að ég vil, að fólkið úti um land hafi sinn fulla og óskipta rétt til þess, en ekki fámennar klíkur hér í Rvík.

Jón Baldvinsson Út af ummælum hv. 5. landsk., að ekki sé viðeigandi að láta kosningar fara fram á sunnudegi, þá vil ég geta þess, að þetta getur verið tilfinningamál fyrir einstaka menn, en við höfum fordæmi í þessu efni, þar sem tekin er upp þessi regla í flestum nágrannalöndunum. Við verðum að taka tillit til þess, hversu miklu er auðveldara fyrir almenning að sækja kosninguna á sunnudegi, og þess vegna eru þessi ákvæði sett inn í frumv. Hæstv. dómsmrh. vildi forsvara frv. á alla lund. Hæstv. ráðh. vildi halda því fram, að hann bæri ábyrgð á frv. eins og það kom frá stj., en ég sé ekki annað en að flokksfulltrúarnir í nefndinni hefðu haft sinn rétt til þess að láta frv. koma fyrir þingið eins og nefndin gekk frá því. Það er a. m. k. ekki óalgengt, að stjórnir flytji frv., sem þær eru ekki í öllum atriðum samþykkar, sérstaklega þegar málin eru undirbúin af nefnd, skipaðri af þingflokkunum, eins og hér átti sér stað. Ég geri því ekkert úr þessari ábyrgð hæstv. ráðh. Hæstv. ráðh. vildi láta líta svo út, að með fyrirkomulaginu á landslistanum væri tryggt, að þeir, sem kæmust að á landslista, hefðu mikið fylgi úti um land. En þetta er með öllu rangt, því í litlum kjördæmum þarf ekki mikið fylgi, mörg atkvæði til þess að hljóta þingsæti á landslista, ef flokkur frambjóðanda á annars rétt til þess. Það er kunnugt um hv. 3. landsk., að hann reis upp á afturfæturna í fyrra, þegar samkomulag hafði náðst um stjskrbreyt., sem var byggt á því, að á landslista væri annarhver maður frambjóðandi í kjördæmi utan Rvíkur. Og nú á þegar í kosningalögunum, fyrir tilstilli hans, að rjúfa þetta samkomulag, þar sem í frv. eiga allir fyrstu 10 mennirnir að vera frambjóðendur í kjördæmum. Og þó að lögkrókamenn segi, að þetta geti staðizt, þá hefir með þessu grundvellinum undir samkomulaginu verið raskað. Þetta er virkilega brot á móti anda stjskrbreyt. Hv. 3. landsk. er stöðugt með derring um það, að hann vilji í hvívetna hlynna að sveitafólkinu. En í þessu efni er hann ekki að hlynna að sveitafólkinu, heldur sjálfum sér. Hugsanagangur hans er á þessa leið: Ég er kominn í svo mikla ónáð hjá mínum flokki fyrir svik mín við hann, að ekki er sýnt, að hann vilji veita mér stuðning við næstu kosningar. Þess vegna verð ég nú umfram alla muni að tryggja það, að flokkurinn hafi engin áhrif á framboð mitt og að ég geti notið atkvæða flokksins hversu ótrúr sem ég er málum hans. Til þess að koma þessu fram, skirrist hann ekki við að svipta sveitafólkið rétti sínum. Þetta er nú umhyggja hans fyrir þessu fólki, sem hann þykist bera svo mjög fyrir brjósti. Eftir hans hugsun gætu 200 menn ráðið því, að frambjóðandi komist að á landslista, sem aftur gæti hindrað það, að maður, sem hefir dregið flokki sínum mörg þúsund atkvæði, komist að á landslista. Þetta kallar hv.þm. að hugsa um fólkið úti um land. Sannleikurinn er sá, að hið eina, sem hann hugsar um, er að bjarga sínu auma skinni í deildinni við sinn eigin flokk. Eins og frv. nú liggur fyrir, geta ýmsar stjórnmálaskækjur troðið sér inn á flokkana án vilja þeirra. Menn geta boðið sig fram t. d. fyrir Sjálfstfl. án þess að tilheyra þeim flokki, eða fyrir Alþfl. og komizt að, til þess svo að svíkja þá þegar eftir kosninguna. Þetta ástand hefir vakað fyrir hv. 3. landsk., hann hefir hugsað sér að ná í Austur-Húnavatnssýslu á þennan hátt. En Jón Pálmason, náfrændi hans og kunningi, hefir nú náð kjördæminu, og er því ekki víst, að þetta takist. Hv. 3. landsk. hefir ætlað sér að bjóða sig fram sem framsóknarmaður, þrátt fyrir það, þó að flokkurinn afneiti honum, og fljóta þannig inn á þing. Þetta væri alveg óhæfilegt og argasta hneisa, ef þingið gengi þannig frá kosningalögunum. Þar sem hv.þm. er með ásakanir til mín um það, að ég hugsi aðeins um kaupstaðina, þegar ég vil hafa kjördag að haustinu, þá er það ekki nema eðlilegt, að hugsað sé einnig um hinar vinnandi stéttir við sjávarsíðuna, sem skipta tugum þúsunda. Ég sé heldur ekki, að bændum sé gert ómögulegt að sækja kjörfund, þó að kosningadagur væri ákveðinn að haustinu til. Og þó að ég geti fallizt á, að bændum sé ofurlítið auðveldara að sækja kjörfund síðari hluta júní eða fyrst í júlí, þá er og hægt að finna tíma að haustinu, er teljast megi hentugur. Hinsvegar er verkamönnum og sjómönnum gert afarerfitt fyrir um kjörsókn á miðju sumri. Þeir flykkjast burt til vinnu frá heimilum sínum um þennan tíma, og þess vegna er það réttmæt krafa þeirra að hafa kosningar að haustinu.

Jón Jónsson Hv. 2. landsk. helgaði mér meiri hluta ræðu sinnar og var mjög gramur og sár. Það er nú ekki neitt óeðlilegt, að menn verði sárir, þegar þeir hafa orðið fyrir öðrum eins vonbrigðum eins og hv. 2. landsk. á þessu þingi, og virði ég honum það til vorkunnar. Hv. þm. komst svo að orði í ræðu sinni, að ég hefði risið upp á afturlappirnar í fyrra, þegar náð hefði verið samkomulagi um stjskrbreyt. Hann mun hafa nokkuð fyrir sér í því, að samkomulag hafi náðst milli nokkurra manna um stjskrbreyt. Ég vil þó taka það skýrt fram, að mitt umboð til samninga milli flokkanna þá var beint bundið því skilyrði, að landslistafyrirkomulag jafnaðarmanna yrði ekki haft. Mér er hinsvegar ekki kunnugt um, að þetta samkomulag ætti að ná til kosningalaganna. Hv. þm. segir, að frv. eins og það nú liggur fyrir brjóti í bága við stjskrbreyt. Ég sé nú ekki með mínu leikmannsviti, að þetta sé rétt. Það stendur skýrum stöfum í 1. gr.stjskr.frv., að a. m. k. annaðhvert sæti á landslista sé skipað frambjóðanda utan Rvíkur. Ég tel það tvímælalaust á valdi löggjafarvaldsins að semja kosningalögin og að samkomulagið frá í fyrra nái ekki til þeirra. Og það, sem styrkir mig í þeirri trú, er það, að tveir menn í Nd., sem stóðu að samkomulaginu í fyrra, greiddu atkv. með þessari breyt. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að ég bæri ekki fólkið úti um land fyrir brjósti. Hann taldi, að vel gæti svo farið, að 200 manns gætu komið að manni á landslista, en aftur á móti gæti sá fallið, sem fengi 12 þús. atkv. Í þessu sambandi vil ég taka það fram, að þessir 200 menn úti um land, sem hann talaði um, eru allt eins margir eins og sú klíka, sem ræður í flokki hv. 2. landsk. Hinsvegar hefir hv.þm. alls ekki lesið frv. til kosningalaganna, úr því hann heldur fram þessari fjarstæðu, þar sem það er skýrt tekið fram í frv., að sá komi fyrst til greina við úthlutun uppbótarsæta, sem flest hefir fengið atkvæðin. Annars er það alls ekki hugsanlegur möguleiki, að frambjóðandi fái 12 þús. atkv. án þess að ná þingsæti. Hv. þm. er nú hlaupinn burt úr d., svo það er ekki eins gaman við hann að tala, en ég vil þó minnast á það, sem hann sagði um, hvað ég legði mikið kapp á þingmennsku framvegis. Ég er sjálfur ekki eins áfram um að vera á þingi framvegis eins og hann hyggur. Störfin hér eru ekki alltaf svo skemmtileg. En ég vil aðeins geta þess, að ég mun hvergi bjóða mig fram, hvorki í Austur-Húnavatnssýslu eða annarsstaðar, nema í samráði við mína kjósendur, en án tillits til þess, hvað fámennar klíkur hér í Reykjavík, þó að miðstjórnir nefnist, segja um slíkt.

Jón Þorláksson Ég hafði nú gert ráð fyrir, að þetta frv. yrði ekki gert að löngu umræðuefni við þessa 1. umr. En úr því svo fór, að hv.þdm. hafa flutt hér alllöng erindi um þetta mál, þá vil ég einnig segja nokkur orð frá almennu sjónarmiði, eins og þingsköp heimila. Eftir stjskrbreyt. og kosningalögunum koma þessi 11 uppbótarsæti í rauninni í staðinn fyrir gamla landskjörið. Við stjskrbreyt. var lögð áherzla á að halda rétti hinna einstöku kjördæma til þess að velja sér fulltrúa á þing. Þessi réttur hefir verið varðveittur; það held ég, að viðurkennt sé af öllum. Þar fyrir utan kemur svo skipun landskjörinna þingmanna, eftir því sem þörf krefur til jöfnunar á milli flokka, en þó fari sú tala aldrei yfir 11 þingsæti. Hér er aðeins deilt um aðferðina við að skipta niður uppbótarsætum. Því hefir verið haldið fram, að hin einstöku kjördæmi ættu að hafa öll ráðin um valið á þessum þm. Þessu til stuðnings hefir því verið haldið fram, að það sé trygging fyrir því, að maðurinn verði hæfur þm., að hann hafi fengið fylgi í einhverju kjördæmi. Hitt sé aftur á móti óhæfa, að fela hinum svokölluðu flokksklíkum áhrifavald í þessu efni. Ég vil út af þessu biðja hv.þdm. að líta í sinn eiginn hóp. Í þessari hv. d. eiga sæti 6 landsk.þm. og einn, sem áður var landsk., en nú kosinn í kjördæmi. Þessar klíkur, sem hér hefir verið talað um, hafa teflt þessum mönnum fram og ráðið um val á þeim. Þá er á það að líta, hvort þessir þm. séu miklu lélegri heldur en hinir, sem kosnir eru í kjördæmum.  Við kosningar til Alþ. hefir kjósandinn hingað til vitað, hvern hann er að styðja með atkv. sínu. Það er eðlilegt og sjálfsagt, að menn viti slíkt og geti lagfært, ef flokksklíkan hefir farið illa með vald sitt. Nú bætist þar við, að kjósendur eiga að fá vitneskju um það, hvaða flokki þeir greiða atkv. sitt. Mér virðist, eins og frv. liggur nú fyrir frá hv.Nd., að ekki sé nægilega vel gengið frá þessum tveim atriðum. Það þarf að vera svo úr garði gert, að hægt sé að segja, að kjósandinn viti jöfnum höndum, hvaða menn og hvaða flokk hann styður með atkv. sínu. Ég hygg, að hér sé vöntun í frv., en tel hinsvegar, að hægt sé að bæta úr þessu, enda væri slíkt verulegur galli á frv., ef þetta hvorttveggja kæmi ekki greinilega fram. Ég skal að svo komnu ekkert um það segja, hversu þeirri hv.n., sem að sjálfsögðu fær málið til athugunar, tekst að bæta úr þessum göllum, en ég vænti þess, að hún taki á þessu fastari tökum en hv.Nd., svo að þessi réttur sé ekki tekinn frá kjósendunum. Hv. 3. landsk. leggur aðaláherzluna á það, að menn viti, hvaða mönnum þeir greiði atkv. Ég álít, að gætt hafi í umr. of mikillar tortryggni gagnvart flokksstjórnum og þingflokkum um val á landskjörinn lista eða í uppbótarsæti. Hinsvegar hefi ég alltaf verið þeirrar skoðunar, að kjósendur ættu að hafa algert valfrelsi um uppstillingu frambjóðenda í einstökum kjördæmum. Þegar við hv. 2. þm. Rang. störfuðum í milliþinganefnd, gerðum við líka ráð fyrir frjálsara og fullkomnara valfrelsi fyrir kjósendurna heldur en verið hefir hingað til. Ég læt mér þó ekki detta í hug, að við förum eins langt í þessa átt eins og þar sem vald kjósandans við kjördæmakosningar er fyllst, en það er í Svíþjóð, þar sem ekki eru notuð nein framboð, en það er borgaraleg skylda að taka við kosningu til ríkisþingsins, sem fer þannig fram, að kjósandinn býr sjálfur til kjörseðilinn, skrifar á hann nafn þess manns, sem hann vill greiða atkv., og afhendir svo kjörseðilinn sjálfur á kjörfundi eins og hann hefir frá honum gengið. Slíkt fyrirkomulag stingur mjög í stúf við okkar fyrirkomulag á þessum hlutum, og þótt mér detti ekki í hug, að það verði tekið upp hér hjá okkur, vil ég samt hinsvegar segja það, að sú tilhögunin er bezt í þessum efnum, sem gefur kjósandanum sem frjálsastar hendur um það, hvern hann vill velja fyrir þm. sinn. Að því, er landskjörsætin snertir, hefir það líka verið talið eðlilegast, að kjósandinn hefði sem óbundnastar hendur að þessu leyti, þótt að vísu sé erfitt að koma þessu við og samræma það þeirri kosningatilhögun, sem hér hefir verið tekin upp, meðfram þó með það fyrir augum, að rétt kjósandans til áhrifa á það, hvernig þingsætin verði skipuð, þarf að tryggja sem bezt. Ég hefi svo ekki meira um þetta að segja. Ég hefi vikið í höfuðdráttunum að því, sem ég vildi kalla mína stefnu að því er snertir þá kafla frv., sem helzt hefir verið ágreiningur um. Ég skal hinsvegar ekkert um það segja, hvernig tekst í n. að gera þau sjónarmið gildandi.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég þarf litlu að svara hv. 2. landsk., því að hann beindi litlu til mín. Viðvíkjandi frv. eins og það var borið fram vil ég segja það, að ég tel það heldur óviðkunnanlegt, ef menn eru að bera fram frv., sem þeir geta ekki sætt sig við sjálfir, enda sýndi það sig í Nd. við meðferð frv. þar, að meiri hl. d. taldi þessi sjónarmið rétt, sem ég hafði lagt áherzlu á. Út af orðum hv. 1. landsk. vil ég segja það, að það er einmitt mikið gert í frv. til þess að hjálpa kjósandanum að láta í ljós vilja sinn um það, hverjir hljóti uppbótarsæti, en hinsvegar getur verið álitamál, hvað langt á að ganga í þessum efnum, og þó vafalaust ekki vert að veita kjósanda meiri rétt en til að strika menn út af landslista og bæta mönnum inn á listann. Að hverjum landskjörskjósanda sé veittur réttur til að láta í ljós vilja sinn um alla röðunina á listanum, er ógerningur, auk þess sem ég sé ekki, að röðun fyrirfram sé á nokkurn hátt betri en röðun eftir á eftir vilja kjósendanna sjálfra við kosningarnar. Hið síðara mundi og stuðla að því, að flokkunum væri það kappsmál að hafa þá menn í framboði í kjördæmunum, sem líklegir væru til að safna um sig fylgi, en á landslista gætu flokkarnir að öðrum kosti sett hreinustu nátthúfur, sem enginn vill kjósa, en þó eru vissir að komast að. Í frv. er hinsvegar reynt að fara eins langt og frekast er unnt í því að gera kjósendunum mögulegt að hafa áhrif á skipun uppbótarþingsætanna.

Jón Baldvinsson Það hafa nú svo margir þm. talað á milli okkar hv. 3. landsk., að ég er farinn að gleyma ýmsu af því, sem ég hafði ætlað mér að drepa á við hann. Ég vildi þó hughreysta hv.þm. að því er það snertir, að ég hafi orðið fyrir einhverjum vonbrigðum um hann. Ég hefi aldrei gert mér neinar vonir um hv.þm. Meðan hann var með sárastar tilfinningarnar eftir kosningarnar í sumar, vildi hv.þm. fara að vinna til vinstri, en ég hafði þá enga trú á hans umvendun og lét þá skoðun í ljós við ýmsa flokksmenn hv.þm., þegar þetta bar á góma. Fáir þm. hafa lagt meira kapp á að tryggja sér þingsæti en einmitt hv. 3. landsk. Starf hans tvö síðustu þing hefir þannig fyrst og fremst gengið í þá átt að tryggja honum kjördæmi, og það jafnvel þvert ofan í vilja flokks hans. Ég skal ekki lá hv. 3. landsk. það, þótt hann langi í sollinn og vilji komast á þing. Við erum vafalaust fleiri með því marki brenndir. En mér finnst hv.þm. ganga helzti langt í því að tryggja sér þingsætið, þegar allt hans löggjafarstarf hér á þingi miðar að því að tryggja honum sérstöðu, og þótt ég vilji ekki beinlínis hryggja þennan hv.þm., get ég þó ekki stillt mig um að minna hann á það, að það er ekki fyrirfram vist, að honum takist ekki að komast á þing þrátt fyrir allt saman. En þetta kemur auðvitað í ljós á sínum tíma, þegar úrslitin um það liggja fyrir. Ég vil taka undir orð hv. 1. landsk. að mörgu leyti. Hann getur ekki fellt sig við landslistafyrirkomulagið eins og það nú er orðið, enda sýnist lítil sanngirni eða réttlæti í því, að sárafáir kjósendur í einu kjördæmi hafi margföld áhrif á skipun Alþingis í samanburði við þúsundir kjósenda, sem dreifðir eru í ýmsum kjördæmum. Og slíkt fyrirkomulag gengur áreiðanlega á rétt fólksins í hinum dreifðu byggðum landsins, sem svo mjög hefir verið talað um, auk flokkssvikanna, sem boðið er upp á með þessum og slíkum ákvæðum frv.

Jón Jónsson Það gleður mig, að hv. samþm. minn hefir ekki orðið fyrir neinum vonbrigðum um mig og að hann hefir ekki gert sér neinar vonir um mig í neinu sambandi. En ég verð þó að segja það, að ég veit þá ekki, hvernig skilja á tilburði hans við mig undanfarið, ef hann hefir aldrei gert sér neinar vonir um mig. Bollaleggingar hv. 2. landsk. um þingmennskuvonir mínar get ég varla verið að ræða frekar, en ég get þó endurtekið það enn á ný, að ég mun hvorki bjóða mig fram í Austur-Húnavatnssýslu eða annarsstaðar, ef það er ekki í samræmi við vilja samflokksmanna minna í kjördæminu, en um aðra hirði ég ekki. Hv. 1. landsk. talaði stillilega og vel, eins og hans er von og vísa. Hann vildi bera blak of flokkstjórnunum, og skal ég ekki væna þær um það, að þær geri ekki allt sitt bezta, má vel vera, að svo sé. Hv. 1. landsk. vildi sanna ágæti landslista með mönnum völdum af flokksstjórnunum, með því, að landskjörið hefði ekki lagt Alþingi til verri þm. en kosnir hefðu verið í kjördæmum. Sæti sízt á mér að vilja mótmæla þessu, enda ætla ég, að nokkuð sé til í því, en ég vil benda á annað atriði í þessu sambandi, sem er það, að flestir landsk.þm. eru héðan úr Rvík. Í hópi hinna landsk.þm. eru aðeins 2 bændur, ég og hv. 6. landsk., og það er einmitt tilviljun ein, að við eigum hér sæti. Þá vil ég einnig benda á það, að nokkru öðru máli gegnir með landskjörið en með uppbótarþingsætin. Við landskjörið hefir riðið á því fyrir flokkana að sýna fólkinu álitleg nöfn, til þess að safna atkv. um listana. Þar skiptir öðru máli með uppbótarþingsætin. Þar geta menn flotið inn á fylgi flokks síns án þess að hafa nokkurt persónulegt fylgi. Þegar einhver frambjóðandi í kjördæmi fellur, lenda atkv. á uppbótarmanninum, sem engin vissa er fyrir, að hafi traust eða fylgi. Með þessu móti verður réttur flokkanna tryggður á kostnað hinna einstöku kjördæma og kjósenda. Hvaða uppbætur fær t. d. minni hl. eins og varð í Norður-Ísafjarðarsýslu með þessu fyrirkomulagi um úthlutun uppbótarþingsætanna?

Hvað fær hann nú?

. Eftir frv. eins og það nú er að því er þetta snertir fær mikill minni hl. hinsvegar uppbótarþingsæti, og virðist það óneitanlega réttmætara, að uppbótarsæti lendi þannig hjá manni, sem safnað hefir um sig mörgum atkv., heldur en hjá einhverjum náunga í Rvík, sem nýtur til þess klíkuskapar einhverrar flokksstjórnar. Ég verð því að álíta, að fyrirkomulagið um þetta eins og það er orðið í frv. sé miklu betra. Með því segi ég ekki, að hv. 1. landsk. eða aðrir reikningsglöggir menn geti ekki komið með einhverjar till. til bóta á þessu fyrirkomulagi, og vil ég lýsa yfir því, að ég er reiðubúinn til að ljá öllum slíkum till. lið mitt.

Jón Baldvinsson Ég þarf að bera af mér þær sakir, sem hv. 3. landsk. bar á mig, að ég hefði reynt að koma mér vel við hann. Ég hefi aldrei gert minnstu tilraun í þá átt að koma mér vel við hv. 3. landsk.  Að því er uppbótarsætin snertir vil ég minna hv. 3. landsk. á það, að hann mun hafa mikið traust á þeim hv.þm. Str., hv.þm. V.-Ísaf. og hv. 1. þm. S.-M., a. m. k. á tveimur þeim fyrri, og eru þeir þó allir Reykvíkingar. Verð ég að játa það, að ég sé ekki muninn á því, hvort þessir menn eða aðrir eru kosnir á þing í kjördæmum eða af landslista, sem flokksstjórn hefir valið þá á. Reykvíkingar eru þeir og verða í báðum tilfellum a. m. k.

Guðbrandur Ísberg Ég hefi leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 149, þess efnis, að auk Valtýs Valtýssonar verði ríkisborgararéttur einnig veittur Knut Otterstedt, rafveitustjóra á Akureyri. Þessi umsókn hans kom ekki fyrr en í gær, en hann bað mig um það þegar í þingbyrjun, að hafa sig í hyggju, ef slíkt frv. sem þetta kæmi fram í þinginu. Ég gat útvegað honum umsóknareyðublöð í tíma, og liggja nú fyrir öll nauðsynleg skilríki. Maður þessi er fæddur í Svíþjóð árið 1891, fluttist hingað til lands 1922, og var þá ráðinn af bæjarstjórn Akureyrar sem sérfræðingur við rafveituna þar, og hefir hann verið rafveitustjóri þar síðan. Hann talar og ritar íslenzku lýtalaust, og er kvæntur íslenzkri konu. Annars vil ég vísa til vottorða þeirra, er frammi liggja, bæði frá bæjarstjóranum og lögreglustjóranum á Akureyri, en þeir mæla báðir eindregið með því, að þessum manni verði veitt ríkisborgararéttindi. Ég talaði við hv.allshn. um þessa brtt. mína í morgun, og vona, að einhver hv.nm. láti álit sitt í ljós, enda þótt till. hafi ekki verið lögð formlega fyrir n.

Vilmundur Jónsson Allshn. hefir athugað skilríki þessa manns og fundið þau öll í bezta lagi. Hún mælir því með því, að brtt. verði samþ.

Pétur Ottesen Ég minntist á það við 1. umr., og ítrekaði það við 2. umr. þessa frv., að það hefði komið í ljós við framkvæmd þessara 1., að einstaka veiðieigendur hafa misst alla aðstöðu til laxveiða vegna ákvæða l. Nú verður því varla neitað, að það sé nokkuð hart að setja l., sem taka af mönnum mikilsverða fjáröflunarmöguleika, án þess að þeir sömu menn eigi þess nokkurn kost að fá skaða sinn bættan. Tilgangurinn með þessari laxveiðalöggjöf og takmörkunum heim, er hún setur við laxveiði, var sá, að bæta þannig aðstöðuna, að veiði gæti orðið meiri í framtíðinni. Og það er vel trúlegt, að menn sætti sig við þessar takmarkanir, er þeir eiga von á aukinni veiði þeirra vegna þegar fram líða stundir. En fyrir þá, sem l. hafa svipt öllum veiðiréttindum, nær sú huggun skammt. Þarna er tekinn af þeim réttur, sem þeir hafa átt og notfært sér um margra ára skeið, verðmæti, sem þeir hafa keypt með jörðinni. Og þetta er gert an þess að ráð sé gert fyrir neinum bótum. - Það er því ekki fjarri lagi, að menn hafa talað um það, hvort þarna sé ekki gengið of nærri því ákvæði stjskr., sem á að vernda eignarrétt þegnanna. Það má auðvitað segja, að þeir menn, sem verða fyrir barðinu á þessum l., gætu leitað til dómstólanna. En nú er að því að gæta, að margir þeirra eru fátækir menn, - og það er erfitt fyrir fátæka menn að leggja út í svo umfangsmikil og kostnaðarsöm málaferli sem þessi gætu orðið, því að búast má við, að slík mál gengju í gegnum bæði undirrétt og hæstarétt. Því er það, að ég ber fram brtt. á þskj. 134, þess efnis, að þeir menn, sem misst hafa alla aðstöðu til veiða vegna ákvæða l., geti gert kröfur til skaðabóta úr ríkissjóði, eftir mati samkv. reglum 83. gr. laxveiðal. Ég held, að því verði ekki í móti mælt, að þessir menn eigi sanngirniskröfu á hendur ríkissjóði, og því fremur, sem gert er ráð fyrir, að í sumum tilfellum verði þeim, sem bíða tjón eftir ákvæðum l. þessara, bættur skaðinn. Ég vænti, að hv. d. líti á þetta sömu augum og ég. Annars er það svo með þessi l., að margt í þeim orkar mjög tvímælis, enda er almenn óánægja með þau. Ég hefi ekki séð mér fært að koma með gagngerðar brtt. á þessu stigi málsins. Enn er ekki nema ársreynsla fengin fyrir l., og ég er viss um það, að eftir því sem fram líða stundir koma ágallar þeirra skýrar í ljós, og verður þá hægara fyrir með nauðsynlegar endurbætur og breytingar. Ég fjölyrði svo ekki meira um þetta að sinni, en vænti þess, að brtt. minni verði vel tekið.

Frsm. (Jón Sigurðsson) Það liggur fyrir brtt. frá landbn. á þskj. 137. Hún er þess efnis, að möskvastærð neta verði færð niður. Nú er gert ráð fyrir því, að milli hnúta á blautu neti skuli vera 4,5 cm., og er það allstór riðill. Að vísu kemur smálax í slík net, en þeir, sem silungsveiði stunda, eru að miklu leyti útilokaðir frá veiði vegna þessa ákvæðis. N. hefir borið þetta mál undir Pálma rektor Hannesson, sem mest hefir haft við þessi mál að gera, og gekk hann inn á þessa breyt. fyrir sitt leyti. Hv. þm. Borgf. flytur brtt. þess efnis, að þeir, sem missi rétt til veiða vegna l., geti gert skaðabótakröfu til ríkissjóðs. N. hefir óbundnar hendur um þessa till. Ég get sagt það fyrir mig, að mér finnst þessi till. eðlileg, en óttast á hinn bóginn, að henni fylgi alllangur hali áður lýkur. Ég harma það, að ekki skyldi vera sett þannig ákvæði í l., að þeir, sem hefðu hagnað af ákvæðum l., bættu þeim upp, sem fyrir skaða verða vegna l.; þegar veiðiréttindi eru blátt áfram tekin af einum og gefin öðrum, þá finnst mér ekki nema eðlilegt, að þar verði reynt að jafna eitthvað á milli. En þessa hefir ekki verið gætt, og nú er svo komið, að sennilega verður ríkissjóður að borga brúsann. Og ég teldi ekki ólíklegt, að það yrðu nokkuð stórar upphæðir, ef til kæmi. Á hinn bóginn tel ég það mjög illa að farið og ekki geta komið til mála, að svipta menn eignum eða hlunnindum, sem fylgt hafa jörðum þeirra um ómunatíð.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Eftir að hafa borið mig saman við veiðimálan. um brtt. á þskj. 137 get ég lýst því yfir, að ég er henni samþykkur. Viðvíkjandi brtt.hv.þm. Borgf. vil ég láta þess getið, að lögfræðingur sá, er sæti atti í nefnd þeirri, er undirbjó laxveiðalögin, og er kennari í ábúðarrétti við háskólann, taldi enga ástæðu til þess að veita þeim mönnum, er till. nefnir, rétt til skaðabóta. Ég geri ráð fyrir, að hann hafi gætt þess vel, að þar væri ekki brotið í bág við stjskr. landsins. Hitt er annað mál, þó að ýmsir kunni að líta svo á, að þessir menn, sem laxveiðalögin svipta veiðirétti, hafi áður tekið hann frá öðrum ólöglega, þá er það þó rétt, að sumir þeirra hafa keypt jarðir sínar hærra verði fyrir það, að þessi forni veiðiréttur fylgdi þeim, sem nú hefir verið tekinn af veiðieigendum með laxveiðalöggjöfinni. Og þó svo megi líta á, að þessir menn, sem hafa orðið fyrir barðinu á þessari löggjöf, geti leitað réttar síns fyrir dómstólum, er þess vart að vænta, að efnalitlir menn leggi út í það. Af þessum ástæðum verð ég að viðurkenna, að það er að nokkru leyti sanngirnismál, sem brtt.hv.þm. Borgf. fer fram á, þó að hinsvegar verði hér að gæta allrar varúðar, einkum vegna þess, að það mun reynast svo í framtíðinni, að þau orð rætast, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði, að það getur orðið nokkuð langur hali á þessari brtt., ef hún verður samþ. Ég hefði þess vegna óskað, að ákvæðin í brtt. væru nokkuð á annan veg, og ef frv. verður samþ. óbreytt nú við 3. umr. málsins hér í d., þá vildi ég reyna að koma að brtt. í Ed., sem kvæðu fastara á um þetta efni. Ég hygg, að ef ríkissjóður á að greiða skaðabæturnar einn, þá muni þetta verða svo í framkvæmdinni, að menn munu gera fyllri kröfurnar, þegar ríkið á að greiða þær, heldur en þegar sækja á í einhvern annan sjóð. Þess vegna hygg ég, að þarna þyrfti að setja um nánari ákvæði. eins og t. d. að skaðabætur skuli miða við, hve mikið hlutaðeigandi jarðir muni lækka í verði að fasteignamati við missi veiðinotanna, eða einhver slík ákvæði, sem tryggðu það, að hér yrði ekki gengið lengra en góðu hófi gegndi. Jafnframt virðist mér það eðlilegt, eins og hv. 2. þm. Skagf. benti á, að þeir veiðieigendur, sem fá væntanlega auknar hagsbætur við það, að veiðirétturinn er tekinn af öðrum, tækju þátt í að greiða þessar skaðabætur, t. d. þannig, að bætur væru greiddar að hálfu úr ríkissjóði og að hálfu af veiðieigendum, eða af þremur aðilum, ríkissjóði, sýslusjóði og veiðieigendum. Af því að málið er hér til 3. umr., þá koma þessar aths. ekki fyllilega til greina hér í d., en ef þessar brtt. verða samþ. hér, þá mundi ég í Ed. reyna að koma að brtt. í þessa átt.

Pétur Ottesen Ég minnist þess, að þegar rætt var um þetta á þinginu 1932, þá var því mjög haldið á lofti, að fullkomið öryggi ætti að felast í því, að í slíku ákvæði sem þessu væri ekki gengið svo langt, að það kæmi í bága við stjskr. að því er snertir friðhelgi eignarréttarins, að í þessari laxveiðanefnd hefði setið lögfræðingur, sem þar að auki væri líka prófessor við háskólann. Það getur vel verið, að leggja megi svo strangan og einstrengingslegan skilning í löggjöfina um þetta efni, að siglt verði framhjá þessu skeri, en ég verð þó að segja það, að þegar athuguð er 63. gr.stjskr., þá hygg ég, að í ljós komi, að sá skilningur er mjög einstrengingslegur. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa þessa grein: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji; þarf til þess lagafyrirmæli, og komi fullt verð fyrir“. Nú er eignarréttur þessara manna í stórum stíl tekinn af þeim gersamlega, an þess að nokkrar bætur komi í staðinn. Þess vegna finnst mér nokkuð einstrengingslegur skilningur á þessum ákvæðum stjskr., að það sé í fyllsta mata hægt að samrýma þessi eignarréttarskerðingarákvæði laxveiðalöggjafarinnar við 63. gr.stjskr. Ég skal svo ekki fara lengra út í þetta atriði, en ég býst a. m. k. við því, að umkomuleysi og getuleysi sumra þeirra manna, sem hafa orðið fyrir barðinu á þessari löggjöf, muni verða þess valdandi, að á þetta verði ekki reynt. Hæstv. atvmrh. tók mjög vinsamlega í þessar till., og þau nánari ákvæði, sem hann talaði um, að þyrfti að setja. hefi ég ekkert við að athuga. Ég sé vel, að þar sem svo margir menn eru hart leiknir, þá getur þetta orðið töluverð upphæð. Það má hinsvegar engan veginn hafa áhrif á hugi manna í þessu efni, þó að svo verði, þar sem þetta er sanngirniskrafa gagnvart þeim mönnum, sem ranglæti eru beittir, og eftir hví verða menn að haga atkv. sínum, en ekki eftir hinu, hve víðtæk áhrif þetta getur haft í för með sér fyrir ríkissjóð. Ég tel þó vitanlega sjálfsagt að viðhafa allar varúðarreglur til þess að þetta verði ekki misnotað, því að um það er mér eins annt og hæstv.atvmrh.

Frsm. (Pétur Ottesen) Þessi þáltill. um heimild fyrir stj. til þess að ábyrgjast lán handa rafveitu Austur-Húnavatnssýslu er búin að ganga gegnum hv.Ed. og náði þar einróma samþykki. Það hefir verið ófravíkjánleg regla hjá Alþ., þegar um rafveitufyrirtæki hefir verið að ræða, par sem að baki standa kaupstaðir eða sýslufélög, að heimila stj. að ganga í ábyrgð fyrir lánum til þessara fyrirtækja. Er þetta því í algerðu samræmi við það, sem áður hefir verið heimilað í þessu efni, þegar um jafnmikilsverið þjóðþrifafyrirtæki sem rafveitumálin eru hefir verið að ræða. Leggur n. einróma til, að till. verði samþ.

Frsm. (Páll Hermannsson) Samgmn. hefir íhugað þetta frv. og komizt að þeirri niðurstöðu, að hún geti mælt með síðari liðnum, en yrði hinsvegar að leggja á móti þeim fyrri. Það má að vísu líta svo á, að breytingar á símal. mættu dragast til næsta reglulegs Alþingis, þar sem enn eru fjölmargar af línunum í símalögunum ólagðar. Þá má og benda á það, að ekki eru miklar líkur til þess, að breyt. á símal. verði samþ. á þessu stutta aukaþingi. Þrátt fyrir þetta hefir n. þó talið rétt að taka til greina sanngjarnar till. í þessu efni, til þess að sýna með því sinn vilja, þótt ekki verði þær að lögum á þessu þingi. Síðari liður frvgr. fjallar um nýja línu frá Neskaupstað um Sveinsstaði, Viðfjörð og Stuðla til Sandvíkur. Er línan um 20 km. og liggur um strjálbyggt svæði, sem ólíklegt er, að einkasími verði lagður um. Hinsvegar eru þarna verstöðvar, sem máli skiptir fyrir að fá síma. Það er því sýnilegt, að full þörf er fyrir þessa línu. N. leggur því til, að þessi lína verði samþ., svo að gera megi ráð fyrir, að hún komi á sínum tíma. Fyrri liður frvgr. felur í sér breyt. á línustæði Dalatangasímans, sem n. getur ekki fallizt á. Þar er viti og þokulúður, sem línunni er ætlað að gefa til kynna, ef hann bilar eða eitthvað annað sérstakt kemur fyrir, og skilja allir, sem þekkja til sjóferða, hvílík nauðsyn er á, að slík leiðarmerki séu í lagi fyrir sjófarendur. Eins og línan er áætluð nú, verður hún í beinu sambandi við landssímastöðina á Seyðisfirði, sem er mjög heppilegt, því að sú stöð er lengi opin og kemur því að meira liði að þessu leyti en aðrar stöðvar. Ef línan hinsvegar er lögð eins og frvgr. gerir ráð fyrir, verða 3 landssímastöðvar á leiðinni, og gerir það að verkum, að vitinn getur orðið í verra sambandi en ella við endastöðina. Ennfremur er á það að líta, að kunnugir menn telja, að línustæðið sé ótryggara eftir fjarðarströndinni, vegna skriðuhættu, heldur en ef línan er lögð yfir Dalaskarð. Ég skal þó ekkert fullyrða í þessum efnum, en bendi aðeins á þetta, af því að betra er að vera viss í sínu máli áður en línustæðinu er breytt. Þá kemur og það tilgreina í þessu sambandi, að línan verður 31/2 km. lengri, ef leið frv. er valin, en ég játa þó, að það er ekkert atriði út af fyrir sig, ef nokkrir bæir með því móti komast í betra símasamband. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Eins og menn vita, hafa komið fram fjölmargar aðrar brtt. við frv. Hefir n. athugað þær, og mun ég síðar lýsa skoðun n. á þeim, en ekki fyrr en flm. hafa gert grein fyrir þeim.

Ingvar Pálmason Ég get að ýmsu leyti verið n. þakklátur fyrir undirtektir hennar við málið. Hún virðist hafa tekið frv. með skilningi, þótt hún hinsvegar hafi ekki getað fallizt á frv. eins og það er borið fram. Hugsa ég þó, að hér valdi mestu um ókunnugleiki n. á staðháttum þarna eystra, enda mátti ráða í það af þeim ástæðum, sem hv.frsm. færði fram fyrir afstöðu n. til frv. Mér virðast aðalmótbárurnar einkum vera tvær. Önnur er sú, að ef valin er leiðin frá Brekku að Dalatanga, yrðu tvær 2. og 3. flokks stöðvar á línunni. Þetta er rétt, en svona hagar til á landssímalínunni allri. Þannig er 3. flokks stöð í Mjóafirði á línunni milli Neskaupstaðar og Seyðisfjarðar. Þetta er því engin ástæða. Hin ástæðan er sú, að meiri hættur séu af náttúruvöldum á leiðinni frá Brekku að Dalatanga en frá Seyðisfirði. En það er líka snjóflóðahætta á þeirri leið, en um skriðuhættu er á hvorugri leiðinni að ræða. Þá er og til þriðja mótbáran, að leiðin frá Brekku sé lengri en hin. Þetta er rétt, en á móti því vegur, að ef farið er Dalaskarð, verður að leggja jarðsíma einn km. á lengd, og auk þess er dýrara að flytja efni upp bratt fjall en meðfram sjó. Tel ég því alveg ósannað, að lengri línan verði dýrari. Hinsvegar skal ég viðurkenna, að nú horfir málið þannig við, að rétt er að líta svo á sem það sé ekki fullrannsakað, og vildi ég því gera það til samkomulags að leggja til, að báðum leiðum yrði haldið opnum, og mun ég bera fram skrifl. brtt. þess efnis. Yrði þá heimild í lögunum til að leggja línuna frá Brekku, ef rannsókn sýndi, að slíkt væri hagkvæmara. Nefndarmenn hafa látið í ljós við mig, að þeir geti fallizt á þetta. Landssímastjóri segir, að línan verði aldrei lögð frá Skálanesi, heldur frá Bæjarstæði. Ég vil benda á, að þetta er mjög lítið rannsakað og ég efast um, að símaverkfræðingurinn á Seyðisfirði hafi athugað þetta gaumgæfilega. Get ég því sætt mig við, að frv. verði afgr. Þannig, að velja megi um leiðirnar að undangenginni rannsókn.

Pétur Magnússon Í brtt. á þskj. 44 legg ég til, að tekin sé upp í símalögin lína frá Efra. Hvoli um Strönd, Odda, Fróðholtshjáleigu og Hólabæi í Þykkvabæ. Til skýringar fyrir ókunnuga skal ég geta þess, að ætlazt er til, að línan liggi frá Efra-Hvoli út Hvolhrepp, yfir neðanverða Rangárvelli og eftir Vestur-Landeyjahreppi til Þykkvabæjar. Brtt. er borin fram eftir óskum fjölmargra manna í Rangárvallasýslu, enda er þetta áhugamál allra þeirra, sem njóta eiga, og raunar fleiri en þeirra, sem beint eiga að njóta, því að þessi lína er nauðsynleg til þess að línur, sem fyrir eru, komi að fullu gagni. En annars eru það einkum tveir hreppar, sem símans eiga að njóta, og þörfin er mikil. Fyrir Rangárvelli, sérstaklega neðanverða, er ákaflega nauðsynlegt að fá síma að Odda. Hinn fornfrægi staður er á ýmsan hátt „miðstöð“ hreppsins. Presturinn þar hefir auk prestskaparins mörg opinber störf á hendi, er hreppsnefndaroddviti, á sæti í kreppulánasjóðsnefnd o. fl. o. fl. En frá Odda til næstu símastöðvar eru 12 km. Prestinum er oft ómögulegt að koma í síma, þótt hann sé kallaður. Fyrir Rangárvelli og neðri hluta af Hvolhreppi er þetta því hin mesta nauðsyn, en vegalengd frá Hvoli að Odda er 15 km. Milli Hvols og Odda er Strönd, en þar er nú nýreist mjög myndarlegt barnaskólahús. Verður það heimavistarskóli fyrir Rangarvallahrepp og jafnframt þinghús hreppsins. Þarf naumast að lýsa, hver nauðsyn það er bæði fyrir skólann og enda hreppsbúa að fá síma þangað. En þörfin er þó enn brýnni í Vestur-Landeyjahreppi fyrir bætt símasamband. Þar eru tvær símastöðvar, í norðaustur- og suðvesturhorni hreppsins. En hreppurinn liggur sem kunnugt er milli Þverár og Hólsár annarsvegar og Affallsins hinsvegar. Með brúargerðinni yfir Þverá komst hreppurinn í vegasamband, þótt ófullkomið sé. Hreppsbúar ætla sér nú að fara að selja mjólk, en til þess að slíkt sé mögulegt, er þeim nauðsynlegt að hafa aðgang að síma. Fáir bæir geta notað þessar tvær stöðvar, og verða þeir því að fara í síma til Þykkvabæjar yfir Hólsá. Fyrir þennan hrepp er því hið mesta nauðsynjamál að fá símann á hreppsenda, og er þá orðið örstutt yfir í Þykkvabæ og sjálfsagt að leggja línuna þangað. Ég hefi þá skýrt aðra ástæðuna fyrir því, að ég flyt þessa brtt. En hin ástæðan er sú, að símafyrirkomulagið innan sýslunnar er ákaflega óheppilegt. Símastöðvarnar innan sýslunnar ná yfirleitt ekki sambandi hver við aðra öðruvísi en gegnum símastöðina við Ölfusá, og þá venjulega margar millistöðvar. Ef t. d. Kirkjubær á Rangárvöllum þarf að ná í Þykkvabæ, verður fyrst að fá samband við Efra-Hvol. Efri-Hvoll svo að ná í Miðey, Miðey í Ölfusá, Ölfusá í Þjórsá og stöðin þar svo loks í Þykkvabæ. Þegar þess nú er gætt, að venjulega er mjög mikið að gera á aðallínunni, gefur að skilja, að oft tekur langan tíma að ná sambandi. Er því megn óánægja með þetta ástand, sem eðlilegt er. Því er nauðsynlegt, að fengizt gæti beint samband milli stöðvanna innan héraðs. Ef þessi lína er lögð, myndi hún bæta úr þessu að talsverðu leyti. Stöðvarnar í miðsýslunni þyrftu þá aðeins að ná í Efra-Hvol til að fá samband við útsýsluna. Ég get ekki sagt um það að svo stöddu, hvað þessi lína myndi kosta, enda yrði hún ekki öll lögð þegar í stað. Þyrfti fyrst að leggja línu suður fyrir Þverá að Fróðholtshjáleigu. Landssímastjóri áætlar kostnað við þá línu 5600 kr. Staurar eru uppsettir á töluverðum hluta þessarar leiðar. Fer ég svo ekki fleiri orðum um þessa brtt., en vænti þess, að hv.þdm. sjái, að það er ekki ófyrirsynju, að farið er fram á þessa aukningu símakerfisins.

Björn Kristjánsson Ég á hér eina brtt. um að taka upp í símalögin tvo spotta í mínu kjördæmi, og ber hana fram eftir ítrekuðum óskum fjölda manna. Önnur línan á að liggja frá Skinnastað að Austaralandi og er 6 km. á lengd. Hin á að liggja frá Skinnastað að Garði í Kelduhverfi, og er sú vegalengd 18 km. Þó er aðgætandi, að þessar tvær línur liggja saman frá Skinnastað að Jökulsarbrú, og mætti nota á þeirri leið sömu staura og sömu línu. Þessar brtt., eins og aðrar við þetta frv., eru bornar fram af nauðsyn héraðsbúa. Fyrst er síminn var lagður, voru óskir um þessar línur ekki háværar, af því að allir sáu, að rétt var að leggja fyrst og fremst áherzlu á langlínusambandið. En eftir að sími kom frá Kópaskeri að Skinnastað fóru menn að láta í ljós mjög eindregnar óskir um þessar línur. Þessar línur myndu að engu leyti spilla langlínusambandinu, þar sem þær mundu verða framlenging á aukalínu, sem ekki stendur í beinu sambandi við langlínuna. Ég skal ennfremur bæta því við, að önnur línan, að Austaralandi, liggur að bæ við fjölfarinn fjallveg milli Hólsfjalla og Axarfjarðar. Þarna er kominn bílfær vegur, sem verður enn fjölfarnari, þegar búið er að bæta inn í hann þætti á Jökuldal og að Möðrudal og þannig tengt saman vegakerfi Norður- og Austurlands. Eftir að Reykjaheiðarvegur var fullgerður hófst þegar mikil umferð um Hólsfjöll strax í sumar. Ef Austfirðir bætast við vegakerfið, verður ferðamannastraumurinn ákaflega mikill. En báðar þessar símalínur liggja fast við þjóðveginn. Hér í grennd eru sumir hinna fegurstu staða á landinu, svo sem Dettifoss og Ásbyrgi, sem draga að sér fjölda fólks. Ég held óhætt sé að fullyrða, að þetta verði eftirsóttir staðir af ferðafólki framvegis, enda hefir mér skilizt á vegamálastjóra, að hann ætlaði að leggja afleggjara upp að Svínadal og Dettifossi. Þætti mér ekki ólíklegt, ef sá vegur verður lagður, að við Svínadal mundu verða reistir sumarbústaðir, þegar tímar liða. En sá aukni ferðamannastraumur, sem ég hér geri ráð fyrir, mundi bæði auka þörfina fyrir símasamband og tekjuvonir af því. Ég hefi talað við landssímastjóra og hann við samgmn., og mælti hann með brtt.

Eiríkur Einarsson Brtt. mín er ekki stórvægileg né margbrotin. Svo er ákveðið í símalögum, að símalína sé lögð upp í Gnúpverjahrepp, og ætti því að vera óþarfi að lögfesta, að sú lína næði að Ásólfsstöðum, sem eru þar í sveit. En Ásólfsstaðir liggja á hreppsenda, og væri það því að teygja lögin til hins ítrasta að skrá þau svo, að síminn ætti að liggja þangað. En einmitt af því, að Ásólfsstöðum er síminn mjög nauðsynlegur, álít ég lögfestingu á síma þangað æskilega. Ástæðurnar fyrir brtt. minni eru þessar: Á Ásólfsstöðum hefir nýlega verið reist gott gistihús með ærnum kostnaði. Var orðin þar svo mikil gestkoma, að húsbóndinn, hinn mesti risnumaður, átti ekki nema um tvennt að velja: að hverfa af jörð sinni eða koma upp gistihúsi. Honum tókst, sem betur fór, hið síðara, með myndarlegri aðstoð hins opinbera. En til þess að gistihúsið geti notið sín, er sími bráðnauðsynlegur. Margir gestir leggja ekki út í að fara til Ásólfsstaða, af því þeir vita ekki nema þar sé húsfyllir eða vegir ófærir. Meðan sími er ekki lagður þangað tekur því ríkið aftur með annari hendinni það, sem það gaf með hinni. Ég vil líka minnast á annað merkilegt atriði í sambandi við þetta mál. Við túngarðinn á Ásólfsstöðum virðist vera hráefni til merkilegs framtíðariðnaðar. Það er vikur, sem farið er að nota til innveggjaklæðnaðar á steinsteypuhús, en til þess að flutningur á því geti notið sín sem skyldi, er nauðsynlegt að hafa síma til þeirra stöðva. Vegalengdin til núverandi næstu símastöðvar er 12 -13 km., og yrði það línulengdin. Nokkrir aðrir bæir myndu njóta góðs af. Bærinn Ásólfsstaðir liggur hið næsta Sprengisandsvegi, og er gott og nauðsynlegt, að símalínan nái að síðasta áfangastað áður en lagt er á fjallveginn, eða til hins fyrsta, er að norðan kemur. Samgmn. vill styðja þetta mál, og landssímastjóri er því hlynntur, svo að ég tel því vísan framgang á Alþingi, ef nokkur breyting verður gerð á símalögunum.

Einar Árnason Ég flyt hér eina litla brtt. við frv. og ætla að láta örfá orð fylgja henni til skýringar. Þessi brtt. er um það, að bæta við einni landssímastöð í Öngulsstaðahreppi til viðbótar við þá einu, sem þar er fyrir. Svo hagar til í Eyjafirðinum, að Öngulsstaðahreppur liggur meðfram hlíðinni austan Eyjafjarðarár, en landssímalínan liggur fram fjörðinn að vestan og kemur þess vegna að meiri notum þeim megin. Hinsvegar hefir verið lögð ein þverlína austur yfir ána og landssímastöð sett á Öngulsstöðum, en sú stöð er því sem næst á öðrum enda Öngulsstaðahrepps, en hreppurinn er allur milli 20 og 30 km. á lengd. Allur norðurhluti þessa hrepps hefir því mjög lítil not af þessari línu. Það, sem ég fer fram á í brtt., er, að sett verði upp önnur stöð norðan við miðju hreppsins, sem þægileg væri fyrir norðurhluta hreppsins til afnota. Þetta mundi kosta eitthvað h. u. b. 6 km. langa línu að setja stöðina á þann stað, sem ég tel heppilegastan, en það er á hvera í Öngulsstaðahreppi. Þar er þinghús hreppsins og aðalsamkomustaður. Það hefir þótt vera mjög til baga, hve þessi samkomustaður er langt frá símasambandi, því þar er lítið sem ekkert gagn að þeirri einu stöð, sem er í hreppnum. Nú hefi ég sjálfur flutt brtt. á þskj. 148 við þessa aðalbrtt. á þskj. 54, sem ég nú hefi talað um. Þessi brtt. á þskj. 148 er um það, að fastbinda ekki till. um nýja stöð í Öngulsstaðahreppi við neinn vissan bæ, og flyt ég þessa till. fyrir það, að ég hefi heyrt sagt, að landssímastjóri telji það óhentugt að binda með lögum, að stöðvar skuli vera á ákveðnum bæjum. Þetta get ég vel skilið. Ég legg ekkert kapp a, að það sé sett í lögin, að stöðin skuli vera á Þverá, af því ég efast ekkert um, að þar muni hún verða. Sem sagt, þó að brtt. þessi verði nú samþ., þá kemur hún vitanlega ekki strax til framkvæmda fremur en ýmsar aðrar símalínur, sem komnar eru inn í lögin. - Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þessa litlu brtt. Vilji hv. dm. sinna henni, þá hygg ég réttara, að fyrst verði samþ.brtt. við hana á þskj. 148.

Frsm. (Páll Hermannsson) Hv. flm. frv. hefir nú borið fram skrifl. brtt. við fyrri málsgr. frv. Ég hygg, að ég megi segja, að samgmn. líti með sæmilegum velvilja til þeirrar brtt. Þó ég fullyrði ekki, að n. fallist á hana einróma, býst ég við, að meiri hl. n. fylgi henni. Ég vil geta þess, ef þessi brtt. verður samþ., þá verður brtt. í nál. óþörf. Hv. flm. vildi halda því fram, að brtt.n. og undirtektir við fyrri málsgr. frv. væru sprottnar af ókunnugleika. Ég skal játa, að ég er ekki persónulega kunnugur á þessum stöðvum, en það, sem fyrir n. vakir, er það eitt, að tryggja sem bezt símasambandið við Dalatanga. Hv. flm. vildi ekki mikið gera úr því, að þessar millistöðvar gætu skemmt það samband. Ég skal ekki segja, að það sé víst, að stöðvarnar Brekka og Fjörður mundu til muna skemma sambandið, en þó getur það viljað til, og eins þegar verst stendur á, að millistöðvar rjúfa sambandið kannske meiri hluta úr sólarhring. Þeir, sem við síma starfa, þekkja slík dæmi. Það sjá allir, hvernig færi, ef slíkt kæmi fyrir samtímis því, að vitinn á Dalatanga bilaði. Í slíku tilfelli þarf vitinn að hafa öruggt beint samband við Seyðisfjörð, sem svo hefir öruggt samband við Reykjavík. Ég skal geta þess, að landssímastjóri gerði talsvert úr því óhagræði, sem millistöðvar á þessari línu gætu gert, og vitanlega ber hann betra skyn á þessa hluti en hv.flm. og ég. Annars skal ég ekkert fjölyrða um þessi ákvæði frv. og brtt. Ég legg til, að brtt.hv.flm. verði samþ., og verða þá brtt.n. sennilega teknar aftur sem óþarfar. Þá hafa hv.flm.brtt. á ýmsum þskj. talað fyrir þeim. Það hefir nú viljað svo til, að þeir hafa haft færri tilheyrendur hér í hv. d. en þeir sennilega hefðu óskað. Þess vegna er síður ástæða fyrir mig að fara að fjölyrða um þessar brtt. Það viðurkenna víst allir, að þær nýju línur, sem felast í þessum brtt., eru þarfar, þó að þörfin kunni að vera mismunandi brýn og þó að mismunandi ráð eigi við til að bæta úr þörfinni. Um brtt. á þskj. 47, frá hv. 2. þm. Arn., er það að segja, að n. mælir með henni. þessi brtt. er nánast sagt aðeins lagaskýring. Það er sagt í símalögunum, að lína eigi að liggja inn Gnúpverjahrepp, og þá er það í samræmi við það ákvæði, að leggja línuna eftir fyllstu heimild inn að Ásólfsstöðum. Hv. flm. hefir fært rök fyrir því, að þörf sé fyrir síma á Ásólfsstöðum, og vill n. fallast á þau rök og mælir með þeirri brtt. Sama er að segja um brtt.hv. 2. þm. Eyf., að n. mælir með henni, ef samþ. verður brtt. við þá brtt. á þskj. 148, frá sama hv.þm., sem er þess efnis, að ákveða tvær landssímastöðvar í Öngulsstaðahreppi á þess að tilnefna sérstaka bæi, þar sem stöðvarnar eigi að vera. Einnig getur n. fallizt á brtt. á þskj. 50, frá hv.þm.N.-Þ., um nýja línu frá Skinnastað, 24 km. vestur Kelduhverfi, og leggur til, að þessar báðar till. verði samþ. og línur þessar lagðar á sínum tíma. Þá er enn brtt. á þskj. 54, frá hv. 2. þm. Rang., um að ákveða, að leggja skuli nýja símalínu frá Efra-Hvoli í Hvolhreppi að Hólabæjum í Þykkvabæ. Landssímastjóri hefir upplýst n. um, að þetta sé samtals 27 km., frá Efra-Hvoli um Fróðholtshjáleigu að Hólabæjum. N. vill ekki bera á móti því, að þörf muni vera fyrir aukið símasamband í þessum hreppi. ho mun þessi hreppur hafa símasamband í bezta lagi, eftir því sem gerist hér á landi. Hv. flm. kvartaði yfir því, að það væru aðeins tvær stöðvar í hreppnum. Því miður eru nú til margir hreppar hér á landi, sem ekki hafa tvær símastöðvar. Samt þræti ég ekki fyrir, að þarna sé þörf á betra símasambandi, þó það sé þegar betra þar en viðast hvar annarsstaðar, en meiri hl. n. telur tæplega rétt að bæta úr þessari þörf áður en bætt er úr meira aðkallandi þörf á símasambandi annarsstaðar. N. álítur aftur á móti, að þarna sé sérstaklega upplagt fyrir íbúana að leggja einkasíma. Hv. flm. talaði um, að símasamband innanhrepps væri þarna sérstaklega ófullnægjandi, en þá er einmitt einkasími, sem bændurnir sjálfir ráða yfir, rétta lausnin. Ég vil ekki segja, að n. mæli eindregið á móti þessari brtt.hv. 2. þm. Rang., en meiri hl. n. gerir það. Ég get bætt því við, að landssímastjóri telur lítt fullnægjandi að bæta úr þörfinni þarna á þann hatt, sem um er að ræða eftir brtt. Hann segir, að af því leiði fjölgun stöðva einmitt á þeirri línu, þar sem unnið er að því að fækka stöðvum, og eru það rök, sem benda í þá átt, sem ég hefi minnzt á, að þarna mundi heppilegasta lausn malsins vera sú, að leggja einkasíma.

Pétur Magnússon Ég vil aðallega leiðrétta nokkurn misskilning, sem kom fram hjá hv.frsm. í lok ræðu hans. Hann sagði, að nú væri unnið að því að fækka landssímastöðvum á aðalsímalínunni, en till. mín miðaði að fjölgun stöðva á henni. En þetta er misskilningur hjá honum, því hér er um nýja línu að ræða. Löngu áður en þing kom saman hafði ég farið fram á, að landssímastöð yrði sett upp á Strönd, sem liggur svo að segja fast við símalínuna. En vegna þess að landssímastjóri hefir eindregið lagt á móti, að stöðvum yrði fjölgað á þessu svæði, hefir ráðh. ekki séð sér fært að verða við þeim tilmælum, þó hann hafi fullkoml. viðurkennt þörfina. Einmitt af þessum ástæðum flutti ég till. mína um að leggja nýja línu alla leið frá Efra-Hvoli. Þó það sé vitanl. rétt hjá hv.frsm., að úr símaþörf þessara sveita, sem hér eiga hlut að máli, mætti bæta með því að leggja einkasíma, þá er ég ekki viss um, að það sé allskostar sanngjarnt að afgr. málið með slíkri ávísun. Ég benti á það, þegar ég gerði grein fyrir brtt., að símalínunnar er þörf, ekki einungis vegna þeirra manna, sem beint eiga að njóta hennar, þ. e. þeirra, sem næst henni búa, heldur og til þess að koma betra skipulagi á símakerfið innan allrar sýslunnar. Og það mundi naumast verða talið sanngjarnt að heimta fjárframlög í því augnamiði af örfáum mönnum. Um þörfina á þessari línu get ég annars vísað til þess, sem ég áður hefi sagt, en get þó bætt því við, að fyrir alla útsýsluna væri mikið hagræði að fá beint símasamband við læknissetrið á Stórólfshvoli.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ég hefi minnzt á það í grg. þessarar till., að í l. frá 1930 var ákveðið, að 110 þús. kr. skyldi varið til dýpkunar og annara mannvirkja og viðgerða á hafnargörðum Vestmannaeyja. Þessi fjárveiting hefir ekki verið notuð nema að litlu leyti til byggingar stórskipabryggju. Nú er svo komið, að bryggjan er byggð og þykir hin prýðilegasta, þó hún sé ekki fullgerð. Vöruskip komast inn um flóð, en höfnin er svo grunn, að það er til stórbaga. Álit þeirra Vestmannaeyinga og verkfræðinga héðan úr Rvík, sem hafa kynnt sér þetta mal, er það, að framhaldandi hafnarbæur séu háðar því, að hægt sé að dýpka höfnina, svo að vöruskip geti komizt inn að bryggju, þó lagt sé í sjó, og botnlagið er þannig, að það er mögulegt. Hafnarnefnd Vestmannaeyja hefir ákveðið að ráðast í að koma þessu í framkvæmd og hefir í samráði við vitamálastjóra fengið Finnboga Rút Þorvaldsson, sem né er í utanlandsferð, til þess að leita fyrir sér um hentugt dýpkunartæki. Till. miðar að því að heimila stj. að verja því, sem eftir er af þessari fjárveitingu, til að eignast það tæki, sem hér um ræðir. Við sjáum, að það er ekki hægt fyrir bæinn að komast af án þess að eiga sjálfur dýpkunartæki, því dýpkunin á höfninni verður að fara fram nokkuð í köflum; það er ekki hægt að taka hana alla í einu, heldur verður að taka vissa kafla árlega og halda áfram um ófyrirsjáanlegt árabil, þangað til höfnin er orðin sæmilega djúp. Vitaskuld er hugsunin sú, að byrja á innsiglingunni og hæfilegri rennu inn að stórskipabryggjunni. Sömuleiðis þarf að dýpka bátaplássið, vegna þess að sumir stærstu bátarnir, sem ganga frá Eyjum, geta ekki komizt inn á höfnina, þegar lágsjávað er. Er þetta enn ein ástæða fyrir því, að þetta dýpkunarverk þurfi að framkvæma. Hér á árunum var fengið hingað dýpkunarskip, og það er mælt, að í Vestmannaeyjum hafi orðið beztur árangur, vegna þess, hvernig botnlagið var. Til þess var notað mikið fé, 50–60 þús. kr. En slíkar ígripadýpkanir eru ekki til frambúðar. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta. Ég vona, að d. sjái sér fært að taka vel í þessa till., þar sem ekki er um neina nýja fjárveitingu að ræða, heldur ítrekun á því, sem áður hefir verið samþ.

Pétur Ottesen Það er ekki mín meining að mæla gegn því, að nokkru fé verði varið til þess að kaupa dýpkunartæki; það er síður en svo. En ég vildi benda á það, að nú þegar er byrjað að framkvæma byggingu allmargra hafna á landinu, og það leiðir af sjálfu sér, að það mun vera einn verulegur þáttur í því starfi, að hægt sé að fá dýpkunartæki á þessa staði. Vitamálastjórninni hefir verið það ljóst fyrir löngu, að slík framkvæmd er mjög erfið án þess að hafa tæki á þeim stöðum. Hingað til hefir þurft að fá leigð dýpkunartæki frá útlöndum í hvert sinn, sem á þeim hefir þurft að halda. Þess vegna er það, að fyrir sjútvn. hafa á undanförnum þingum legið tillögur frá vitamálastjóra, þar sem lagt er til, að fé yrði veitt til þess að kaupa dýpkunartæki. Nú vildi ég gera það að till. minni, að málinu verði vísað til sjútvn. og hún taki það til athugunar og tali um það við vitamálastjórnina; hvort ekki væri rétt að gera nokkru víðtækari ráðstafanir í þessu efni, þannig að keypt verði dýpkunartæki, sem hægt væri að nota kringum landið, þar sem þeirra væri þörf. En ég vil ekki láta í þessu felast neina meinasemi gegn því, að bætt verði úr þörf Vestmannaeyja í þessu efni, heldur að reynt sé að sameina sem mest af þeim þörfum, sem fyrir hendi eru, með þeirri framkvæmd, sem hér yrði ráðizt í.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ef þess þykir þörf að vísa málinu til sjútvn., þá vil ég ekki mæla á móti því. Það er vitanlega ekki nema rétt, að n. athugi þær hliðar málsins, sem hv.þm. Borgf. minntist á. En satt að segja finnst mér liggja nógu mikið óafgr. af málum í sjútvn., þó þetta bætist ekki við. Að því er snertir þá þörf, sem fyrir er í Vestmannaeyjum, þá hefir vitamálastjórn verið hún kunn fyrir löngu, og ég geri líka ráð fyrir því, að þegar vitamálastjórn samþ. að leigja Finnboga Rút Þorvaldsson til að fara utan m. a. í þessum erindum, þá sé það merki þess, að hún hefir verið samþykk því, að þessi leið væri farin að því er snertir Vestmannaeyjar. Og ég býst við því, að jafnvel þó að Vestmannaeyjar eignist svona tæki, þá muni reka að því, að landið þurfi að eignast dýpkunarskip, sem geti farið hafna á milli í þessum erindum. Ég veit ekki, hvort það er áhættulaust að flytja þetta tæki, sem hugsað er að kaupa í Vestmannaeyjum, hafna á milli; einskonar skip trúi ég samt, að það sé, sem þau eru byggð á, eins og ég hefi vikið að í grg. fyrir þessari till. Ef hv.þm. Borgf., sem ég veit, að vill alls ekki tefja fyrir þessu máli, heldur fast við þá till., að vísa málinu til sjútvn., þá vil ég ekki setja mig á móti því, en ég held ekki, að sú rannsókn, sem sjútvn. getur gert á þessu stigi málsins, verði mjög mikil.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Þessi till. er flutt af hv.þm. A.-Húnv. og fjallar um, að á arinu 1934 verði látið koma til framkvæmda það ákvæði hafnarlaganna fyrir Skagaströnd, sem í l. er nefnt ákvæði um stundarsakir. Sjútvn. telur nauðsynlegt, eins og segir í nál. á þskj. 100, að byrjað verði bráðlega á þessari hafnargerð. Til þess liggja margar ástæður, og þó enn fleiri nú á síðustu tímum heldur en áður, að þarna verði gerð höfn. Þetta mál er búið að vera lengi á döfinni. Það var tekið til rannsóknar þegar á árinu 1921, og var þá gerð áætlun um verkið. Þá höfðu menn að vísu mest fyrir augum þá þörf, sem var á sæmilegri flutningahöfn að austanverðu við Húnaflóa, og hana vantar ennþá tilfinnanlega. Öll þau rök, sem lágu til þess 1921, að þing og stj. tóku þetta mál í sínar hendur, eru fyrir hendi nú, en síðan hafa bætzt við ný og mjög veigalítil rök, sem styðja að því, að ekki má fresta lengur að koma þessari hafnargerð í framkvæmd, a. m. k. að svo miklu leyti sem þáltill., sem hér um ræðir, fer fram á. - Á Skagaströnd mun búa eitthvað á annað hundrað manns, og eftir sögn þeirra, sem til þekkja, er landrými og landkostir þar svo góðir, að miklu fleira fólk gæti byggt staðinn, ef hafnarskilyrði væru bætt þar. Húnaflói er talinn vera með fiskisælustu flóum landsins, og sérstaklega hefir athygli manna dregizt mjög að honum síðan farið var að stunda síldveiðar. Síðan þetta mál var flutt hér í d. hefir einn af merkustu fiskiskipstjórum þessa lands skrifað sérstaklega um þessa nauðsyn fyrir höfn á Skagaströnd, í eitt af dagbl. hér í Rvík. Rök hans í málinu eru mjög glögg og hníga í sömu átt og áður hefir fram talið verið. Hann talar að vísu ekki um flutningaþörfina, hún var þinginu áður kunn, en hann bendir skýrt og greinilega á, hve miklu hagstæðara það yrði fyrir fiskiveiðarnar, ef einmitt á Skagaströnd yrði byggð góð og örugg veiðihöfn. Ég geri ráð fyrir, að hv.þm. hafi kynnt sér rök þessa merka manns í málinu, og að öðru leyti hafi málið fengið hann undirbúning, að hér þurfi ekki fleiri orða við. Sjútvn. leggur öll með því, að málið nái fram að ganga. Form. hennar hefir að vísu skrifað undir nál. með fyrirvara, en ég býst við, að hann fylgi till. fyrir því án verulegs ágreinings. Ég vil svo vona, að þetta mál verði samþ. hér í þessari hv. d., og í öðru lagi, að Alþ. og ríkisstj. sjái um, að þetta verði framkvæmt þegar á næsta ári.

Frsm. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Fjvn. hefir haft þetta mál til athugunar og er sammála um, að brimbrjóturinn eins og hann er nú sé í talsvert mikilli hættu, og hún er einnig sammála um, að hér sé um svo mikil verðmæti að ræða, að ekki komi til mála að láta þau verða að engu fyrir það, að ekki sé til heimild fyrir stj. til þess að veita fé til endurbóta á honum. Atvinna allra þorpsbúa í Bolungavík er bundin við hað, að þetta mannvirki bili ekki, því að ef brimbrjóturinn brotnar, þá eru bátavarir og bátalendingin ónýtt um leið. Að þessu athuguðu leggur n. til, að till. verði samþ., en gengur jafnframt út frá því, að ríkisstj. láti athuga áður en byrjað er á verkinu, hvort þetta teljist fullnægjandi til þess, að mannvirkið skemmist ekki.

Flm. (Jón Pálmason) mér þykir slæmt, að hæstv.ríkisstj. skuli ekki vera hér öll viðstödd, því að það, sem ég segi um þetta mál, sem hér liggur fyrir, á fyrst og fremst erindi til hennar, og þá í fyrsta lagi náttúrlega til hæstv.forsrh. Ég þykist vita, að gera megi rað fyrir, að allir hv.þdm. hafi fylgzt svo vel með í fjárhagslífi þjóðarinnar á síðustu árum, að þeim standi ljóst fyrir augum, hvernig straumurinn hefir stefnt í atvinnulífi og fjármálaháttum. Hann hefir stefnt á þá leið, að þeim mönnum, sem reka framleiðslu á eigin ábyrgð, fer sífækkandi í hlutfalli við aðrar stéttir, og sívaxandi örðugleikar eru beint og óbeint lagðir í götu þessara manna með þeim stjórnarháttum, sem ríkt hafa í landinu nú um skeið. Hæstv. atvmrh. komst að þeirri niðurstöðu á síðasta þingi, að bændur landsins hefðu árið 1932 haft 16 aura tímakaup. Ég hygg nú, að þetta hafi eigi verið reiknað út, því að það ar höfðu fjölmargir bændur minna en ekkert kaup, þó að flestir þeirri vinni 10–14 tíma á sólarhring árið yfir. Hinn aðalatvinnuvegur þjóðarinnar, sjávarútvegur, hefir verið þannig settur síðustu arin, að mestallar þær miklu tekjur, sem framleiddar eru á vegum hans, fara í kostnað. Atvinnufyrirtækin eru skuldum hlaðin og hafa engin skilyrði til að tryggja sinn hag eða afla þeirra verðmæta, sem ómissandi eru til þess að framleiðsla geti byggzt á traustum grunni og atvinnulífið á vegum þeirra verið blómlegt og þróttmikið. Þriðja höfuðgrein framleiðslunnar í landi voru, iðnaðurinn, er ung og óþroskuð, vaxandi að vísu, sem betur fer, en undirokuð af sama háska, gífurlegum gjöldum og rýrum tekjum, eins og aðrir atvinnuvegir landsins. 4 sama tíma, sem þetta stendur þannig, að allir þeir hornsteinar, sem þjóðfélagsbygging okkar lands hvílir á, eru að síga undan óhóflegri yfirhleðslu, hafa þau undur skeð, að hv. Alþingi hefir haldið launum embættismanna ríkisins og stofnana þess í hámarki, eða óbreyttum að kalla má. Þetta þýðir það, að launastéttin hefir aldrei haft við betri kjör að búa í hlutfalli við þær stéttir, sem framleiðsluna stunda. Þetta atferli segir líka til sín á viðeigandi hátt í afleiðingum, því að á undanförnum árum hefir ungt fólk, sem einhvers á úrkosti, lagt á það meira kapp en nokkru sinni fyrr að hverfa frá framleiðslunni og komast í launastéttina með einhverjum hugsanlegum ráðum. Svo langt er þetta þegar gengið, að kennarar háskólans eru farnir að vara nemendurna opinberlega við hættunni, sem við blasir. Er það að vísu drengilega gert, en dugir skammt, á meðan ríkisvaldið hagar sér jafnraðlauslega og verið hefir. Aldrei hefir borið meira á því en á síðustu árum, að unga uppvaxandi fólkið hópaðist úr sveitum landsins, og liggja til þess eðlilegar og margþættar orsakir, sem skökk tök á beitingu ríkisvaldsins eiga höfuðorsökina á. Einn þátturinn í þeim vef er það, sem hér um ræðir, sem sé aukin sérréttindi til handa því fólki, sem hið opinbera vald hefir á launum. Að undanförnu hefir ekkert þing liðið svo, að eigi væri beint og óbeint stofnað til fleiri eða færri nýrra launastarfa. Sum störfin hafa verið búin til, svo að hægt væri að láta vissa einstaklinga fá laun, önnur til að geta veitt launamanni aukastarf, o. s. frv. En í gegnum allt saman hefir gengið sá andi, sú stefna, sú viðleitni að láta þetta nýja starfsvið hafa hærri laun, betri kjör en aður hefir tíðkazt. Þessar aðfarir fóru lengi leynt, en hafa smátt og smátt kvisazt út á meðal fólksins. Þær hafa að vonum vakið mikla óánægju hjá eldra starfsmannaliði ríkisins, sem í raun og veru býr við skorinn skammt, þegar miðað er við hina nýríku launastétt. Þetta hefir vakið andúð og jafnvel viðbjóð meðal almennings af öllum flokkum úti um sveitir okkar lands, og nú er svo komið, að almennar kröfur heimta, að ljóst og ákveðið sé dregið fram í dagsljósið allt ráðlag þeirra manna, sem á þessu sviði hafa að undanförnu haldið veldissprotanum milli fingra sér. Á þingi 1932 gerðu sjálfstæðismenn kröfu til, að skýrsla um starfslið og launakjör væri látin fylgja fjárlfrv. stj. í hendur þingsins. Þetta brást á síðasta þingi, en þegar langt var liðið þings, var fjvn. þessarar d. fengið í hendur ófullnægjandi yfirlit um þetta, en jafnframt vald til að grafa dýpra í hauginn. Hv. meðflm. minn að þeirri till., sem hér liggur fyrir, þm. Borgf., mun hafa lagt mesta vinnu í þetta starf, og undir þinglok gaf hann skýrslu um þær niðurstöður, sem sú rannsókn leiddi í ljós, ófullnægjandi að vísu, en nógu ljósa samt til þess, að þingheimur og almenningur gæti áttað sig á, hve hyggilega, drengilega og ráðvandlega ríkisvaldinu hefir verið beitt á þessu sviði. Í þessari skýrslu kom margt í ljós, sem athyglisvert er, enda mun hún hafa vakið eftirtekt landsmanna landshornanna milli. Það, sem í ljós kom, var einkum þetta: 1. Að launagreiðslur utan launalaga eru yfirleitt stórum mun hærri en til þeirra manna, sem taka laun samkv. launalögunum. 2. Að ósamræmi í launakjörum manna við svipaða starfsemi er svo gífurlegt, að furðu sætir. 3. Að fjöldi af starfsmönnum ríkisins hefir auk hins fasta starfs hin og önnur launuð aukastörf, í mörgum tilfellum jafnvel á því sviði, sem heilbrigð dómgreind mundi hiklaust telja í hinum sjálfsagða verkahring viðkomandi starfsmanns. 4. Að launin fyrir aukastörfin eru hjá ýmsum starfsmönnum talsvert hærri en hin föstu laun, og hjá öðrum stappa nærri að vera jafnhá. Að launastörfin eru svo mörg og margvísleg og verkahringur ýmsra starfsmanna svo smár eftir launahæð, einkum við hinar nýrri stofnanir ríkisins, að enginn vegur er til annars en að breyta skipulagi og fækka starfsmönnum að miklum mun. Allt þetta hafa hv.þm. sennilega athugað og allt þetta gerir þá hugsun að öruggri vissu, að hér verður að taka fast í taumana og gera endurbætur á. Till. var að vísu samþ. á síðasta þingi í þá átt að skora á stj. að taka málið fyrir, en mér er sagt, að litið eða ekkert hafi verið í því gert að þessu. Það eitt er líka víst, að ekkert hefir komið fyrir þetta þing um endurbætur á þessu sviði. Það eina, sem frá hæstv. fjmrh. hefir heyrzt, eru tilmæli um að framlengja óbreytta dýrtíðaruppbót á embættislaun, en það tel ég stefna í öfuga átt við það, sem vera ber. Sú þáltill., sem hér liggur fyrir á þskj. 105, er nú aðeins bráðabirgðatilraun til þess að krefjast sem allra skjótastra leiðréttinga á því misrétti, sem hér er um að ræða. Leiðréttinga í þá átt að færa niður svo fljótt sem verða má launagreiðslur til þeirra manna, sem taka laun utan launalaga og hæst laun og mestar og óþarfastar aukagreiðslur hafa. Till. er tilraun til að leiða það skýrt í ljós, hvort vilji er fyrir hendi meðal þeirra þjóðfulltrúa, sem skipa þessa hv. d., til að gera þær breyt., sem unnt er að gera nú þegar. Hún er jafnframt tilraun til að vita um vilja og möguleika hæstv.ríkisstj. til endurbóta á þessu sviði. það er gert ráð fyrir, að tíu mánuðir líði þar til saman kemur reglulegt þing, sem tækifæri veitir til að taka þetta vandasama mál allt í gegn. Á þessu tímabili mætti margar þúsundir spara ríkissjóði á þessu sviði, ef einbeitt og fasttæk ríkisstj. með þingvilja að baki sýndi alla viðleitni til hagkvæmra átaka í því efni. Hitt er mér þó fullljóst, að margir og margvíslegir annmarkar eru á þessari framkvæmd. Verð ég þó því miður að játa, að mér hefir eigi gefizt færi á að rannsaka, hvað víðtækir og margháttaðir þeir eru í sumum efnum; vænti ég, að hæstv. fors.- og fjmrh. gefi d. nokkrar upplýsingar um ýms þau atriði. M. a. ekki sízt það, hve víðtækir og margvíslegir samningar eru fyrir hendi við starfsmenn við stofnanir ríkisins, er hindra niðurfærslu á launum. Hvað margt af þeim og hvaða starfsflokkar hafa samninga upp á annað en algengan uppsagnarfrest, o. s. frv. Framkvæmd þessarar till., ef samþ. verður, ætlast ég til, að verði m. a. sú, að segja öllum slíkum samningum upp tafarlaust, svo að þeir séu þó eigi til hindrunar á næsta þingi, þegar ætla má, að nýtt kerfi verði lögleitt á þessu sviði. Ég ætla ekki neitt að skora á hv.þm. að samþ. þessa till. Þar fer hver og einn vitanlega eftir sínum vilja, sínum hugsunarhætti, sinni stefnu á því sviði, sem hér er um að ræða, og ég geri ráð fyrir, að flokksböndin séu þar tæplega til hindrunar. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál að svo stöddu.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég mun ekki hafa langt mál um þessa till. En það hefir komið fram í umr., að stj. hafi á síðasta þingi tekið á mót till. um að lækka laun starfsmanna ríkisins. Það er rétt, að samþ. var á síðasta þingi ályktun til stj. um, að hún léti endurskoða launalöggjöfina, samræma launakjör starfsmanna ríkisins og þessháttar. En strax upp úr kosningunum varð stj. það ljóst, að hún væri eigi svo föst í sessi, að vert væri, að hún undirbyggi undir næsta reglulegt Alþ. svo stórt og umfangsmikið mál sem hér er um að ræða. Og ein höfuðkrafan, sem barst frá Sjálfstfl. og Alþfl., var sú, að öll stærri mál væru látin bíða fram yfir kosningarnar til reglulegs Alþ. Þess vegna hefir hv. tillögumaður ekki tilefni til að áfellast stj. fyrir, að hún leggur ekki fyrir þetta þing till. um stórar breytingar. Stj. ætlast einmitt til, að sú stj., sem undirbýr mál undir næsta reglulegt Alþ., hver sem hún verður, skipi menn til að athuga þetta mál og gera till. til úrlausnar. Nú hefir komið fram till. um að setja fimm manna n. í þessu skyni, og get ég fallizt á, að það sé rétt og fullt svo gott, að þingið sjálft eða flokkarnir skipi hana, en ekki stj. Að fengnum þessum upplýsingum hygg ég, að hv.flm. skilji, hvers vegna stj. skipaði ekki að svo stöddu n. til að fjalla um launamálin. Enda er nægur tími til stefnu, þar sem útlit er fyrir, að reglulegt Alþ. komi ekki saman fyrr en í september næsta ár. Fer það þó nokkuð eftir úrslitum kosninganna. Vil ég beina til þeirra manna, sem ekki hafa viljað, að þetta þing tæki til meðferðar önnur mál en þau, sem af stjskr.breyt. leiðir, að þeir láti þetta mál bíða hins nýkosna þings, sem ráða á málum þjóðarinnar um næstu fjögur ár. Það er ekki eðlilegt, að nú séu til nokkurra mánaða gerðar ráðstafanir til breyt. á þeim reglum, sem gilt hafa án verulegra breyt. í 14 til 15 ár. Sjálfstflmenn veit ég, að muni skilja þetta, þar sem það er samkv. kröfu, sem fyrst kom fram frá Sjálfstfl. Út af því, sem sagt var um tilmæli frá forsrh., sem vikju í öfuga átt við hina réttu stefnu, en þar mun átt við till. mína um að framlengja dýrtíðaruppbót embættis- og starfsmanna ríkisins a. m. k. fram yfir reglulegt Alþ., þá vil ég benda hv. aðalflm. á, að sú till. mín er í fullu samræmi við vilja allra fulltrúa Sjálfstfl. í Ed. í fyrra. Sýnir það, að ég er a. m. k. í góðum hóp í því efni. Nú er ekki tilgangur minn að halda því fram, að ég sé í góðu samræmi við Sjálfstfl. yfirleitt, en þegar ég er ásakaður fyrir það af sjálfstæðismanni, að till. mín um dýrtíðaruppbót gangi í öfuga átt við „hina réttu stefnu“, og einnig fyrir það, að ég tel rétt að leggja ekki fyrir þetta þing neinar mikilsverðar ákvarðanir um launamálin, þá finnst mér rétt að benda á, að um þessi atriði bæði er ég í samræmi við það, sem frá Sjálfstfl. hefir komið fram um þetta efni. Ég mun svo ekki fara lengra út í þessa sálma. En mér kom á óvart að heyra talað um „nýríka“ launamenn meðal starfsmanna ríkisins. Ég þekki engan, sem safnað hefir fé af launum sínum, svo hann geti kallazt nýríkur. Að vísu er það svo, að þeir, sem föst laun hafa, hafa margir sætt öðrum og betri kjörum síðustu árin heldur en þeir, sem lifa af framleiðslu. En það mun alltaf verða svo að vera, að föst laun séu ofan við lágmark afurðaverðs og neðan við hámark þess. Mér heyrist á barsmíðunum í borðin að það muni vera fullmikils krafizt að ætlazt til, að menn geymi sér fram yfir kosningar þau mál, sem menn vilja helzt nota fyrir kosningarnar.

Thor Thors Mér skildist ræða hæstv. fjmrh. eiga við þáltill. á þskj. 116, sem búið er að taka út af dagskrá. En út af orðum hans, þar sem hann var að stæra sig af því að vera í samræmi við Sjálfstfl., vil ég segja það, að ég tel fara vel á því, að þessi hæstv. ráðh. stæri sig af slíku, og óska, að framhald mætti verða á því. Út af þeirri till., sem hér liggur fyrir á þskj. 105, er það að segja, að mér finnst ekki ná nokkurri átt að greiða atkv. um hana fyrr en víst er orðið, hvernig fer um dýrtíðaruppbótina. Það mál liggur nú fyrir hv.fjhn. þessarar d. þessi till. byggist á því, hvaða meðferð till. um framlenging dýrtíðaruppbótarinnar fær hér á þingi, og greiða menn því atkv. út í loftið, ef hún kemur til atkv. áður en menn vita, hvernig dýrtíðaruppbótinni reiðir af. Vil ég því mælast til þess við hæstv. forseta, að málið verði tekið þegar út af dagskrá og vísað til hv.fjhn., svo hv.þdm. viti, hvernig þessi mál í heild horfa við, áður en til þess kemur, að þeir þurfa að greiða atkv. um þessa till.

Pétur Ottesen Hv. þm. Snæf. hefir nú raunar svarað hæstv. fjmrh. því, sem þarf, en af því hæstv. ráðh. fór út úr d. þegar hv.þm. fór að tala, en er nú kominn aftur, því vil ég skjóta því til hans, að það er vorkunnarmál, þó hann blandaði hér algerlega saman þeirri till., sem hér liggur fyrir nú, og þeirri, sem var á dagskrá næst á undan. Í þessari till. felst ekkert annað en það, að hæstv.ríkisstj. noti þá aðstöðu, sem hún hefir, nú upp úr nýárinu til þess að færa laun starfsmannanna við hinar einstöku ríkisstofnanir hér í Rvík til samræmis við laun þeirra manna, sem taka laun eftir launalögunum. Vitanlega er hér um mikinn mismun að ræða á launagreiðslum samkv. launalögunum yfirleitt og launagreiðslum utan þeirra, eins og þær hafa verið ákveðnar í hvert skipti af ríkisstj. á undanförnum árum. Í till. felst ekkert annað en það, að þegar útrunnir eru þeir samningar, sem gilda um þessar launagreiðslur, þá noti stj. tækifærið til að koma á meiru samræmi í þessum hlutum. Að vísu er drepið á það í till., að ósamræmið verði ennþá meira, þar sem lögum samkv. fellur niður dýrtíðaruppbót af launum embættis- og starfsmanna ríkisins um næstu áramót. Ég man ekki, hvort till. um framlengingu á dýrtíðaruppbótinni var komin fram þegar við bárum þessa till. fram. Hún er byggð á því ástandi, sem lög eru nú fyrir, að dýrtíðaruppbótin falli niður; á öðru var ekki hægt að byggja. Þegar það bætist við allt hað ósamræmi, sem fyrir er, verður ósamræmið vitanlega enn meira en áður. hér er eiginlega aðeins um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, því ég geri ráð fyrir, að sú till., sem áðan var vísað til fjhn., um að taka launamálin í heild til athugunar, gangi áfram og nái samþ. Okkar till. á að taka til þess millibilsástands, sem verður þar til Alþ. hefir endanlega gengið frá nýrri löggjöf um þetta efni. Hæstv. forsrh. talaði um, að samkomulag væri milli flokka, a. m. k. Sjálfstfl. og Framsfl., um það, að láta dýrtíðaruppbótina, og að mér skildist ástandið í launamálunum yfirleitt, haldast fram yfir næstu kosningar. Þetta er alveg nýtt fyrir mér. Ég hefi ekki heyrt á slíkt minnzt innan míns flokks, og ef um eitthvert samkomulag er að ræða um þetta efni, en því trúi ég ekki að óreyndu, þá er það mér óafvitandi. Ég hefi nú skýrt nokkuð, hvað þessi þáltill. snýst um. Till., sem á dagskrá var næst á undan, er vitanlega miklu víðtækari.

Flm. (Jón Pálmason) Mér skilst á hæstv. fjmrh., að hann vilji víkja frá sér öllum aths. viðvíkjandi því máli, sem hér er um að ræða, á þeim grundvelli, að ríkisstj. hafi verið frá síðustu kosningum og sé svo völt í sessi, að hún vissi ekkert, hvort hún hefði tækifæri til að koma fram umbótum á þessu sviði. Að svo miklu leyti, sem mér er kunnugt, er það rétt, að hæstv. stj. hefir verið völt í sessi. Hún situr nú sem „fungerandi“ stj., og benda allar líkur til, að svo verði fram yfir næstu kosningar. En þar með er ekki slegið föstu, frá mínu sjónarmiði séð, að ekki hvíli sama skylda og endranær á hæstv. stj. og fulltrúum þjóðarinnar, að taka í strenginn til endurbóta um hvað eina, sem aflaga fer í okkar þjóðfélagi, eins á þessu sviði eins og hvervetna annarsstaðar. Hvað því viðvíkur, að ég hafi ekki haft ástæðu til að ásaka hæstv. stj. fyrir framkvæmdaleysi á þessu sviði, þá verð ég að segja, að eftir þeirri takmörkuðu þekkingu, sem ég hefi á starfsháttum hings og stj. á undanfarandi árum, virðist mér allmikið hafa borið á því, ekki sízt hjá hæstv. núv. forsrh., að lítill vilji fylgdi því að koma á umbótum í þessu efni, því hvenær sem til þess hefir þurft að taka að gera breytingar í þá átt að samræma launakjör eða þessháttar, þá hefir helzt orðið niðurstaðan að framkvæma samræminguna á þann hátt að hækka laun þeirra, sem lakar eru settir, í stað þess að minnka við þá hæstlaunuðu. Hæstv. ráðh. tók fram, að sér hefði komið á óvart að heyra talað um nýríka embættismenn. Ég hélt, að hvorki honum né öðrum, sem hér eru inni, þyrfti að koma slíkt á óvart. Ég átti þar við þá menn, sem hæst eru launaðir allra þeirra starfsmanna í landinu, sem hið opinbera vald hefir yfir að ráða, en það eru starfsmenn hinna nýju ríkisstofnana. Hæstv. ráðh. talaði um, að það launaskipulag, sem við nú búum við, væri 14 til 15 ára gamalt. Það er rétt að því leyti, sem launalögin gömlu taka til. En það vita allir, enda hefir það verið upplýst í umr., bæði af flm. þessarar till. og eins af hv. 1. þm. S.-M., sem talaði talsvert ýtarlega um þetta mál hér áðan, að það er komin slík ringulreið á þessa hluti, að við slíkt verður eigi unað. Hvað snertir það, að tilmæli hæstv.forsrh. um framlenging á dýrtíðaruppbótinni séu í samræmi við vilja Sjálfstfl., ha vil ég taka undir það með hv.þm. Borgf., að það er algerlega án minnar vitundar, hafi Sjálfstfl. gert nokkra samþykkt um það efni. Og þegar það mál kemur til umr. hér í d., mun það ekki ganga orðalaust fram, þótt við hreyfðum ekki andmælum við 1. umr. Ég ætla ekki að svo stöddu að ræða frekar efni till., sem hér liggur fyrir. Hún er, eins og ég tók fram í fyrri ræðu minni, bráðabirgðaúrlausn, aðeins tilraun til að vita, hvort þingvilji er fyrir því að færa til lagfæringar það, sem hægt er á þessu sviði án lagabreytinga. Hún er tilraun til að vita, hvort sú ríkisstj., sem ætla má, að sitji fram yfir kosningar, hefir vilja á að koma á þeim endurbótum í þessu efni, sem hún hefir ráð á. Er þá ekki minnst um það vert, að gengið verði að því, að svo miklu leyti sem samningar standa í vegi fyrir breytingum, að segja þeim upp, til þess að næsta Alþ. geti án hindrana tekið málið fyrir frá grunni föstum tökum.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. þm. Borgf. sagði, að ég hefði blandað saman tveimur till. Ég gerði það vegna þess, að till., sem hér liggur fyrir, um lækkun launa við ríkisstofnanir, er sett í samband við það, að dýrtíðaruppbót embættismanna falli niður frá næstu áramótum. Till. blandar þessu þannig saman sjálf. Ég skal játa, að ef dýrtíðaruppbótin er látin falla niður um næstu aramot, þá skapar það svo mikið ósamræmi milli þeirra, sem laun taka samkv. launalögunum, og hinna, sem laun fá eftir samningi við stofnanirnar, að það væri ótækt. En hitt veit ég líka, að niðurfelling dýrtíðaruppbótar af hinum lægri launum, svo sem launum póstmanna, símamanna, kennara og presta, mundi gera mörgum fjölskyldum í þessum stéttum lífið óbærilegt. Mér virðist, að þegar talað hefir verið um launahæð almennt, þá hafi helzt verið búizt við sparnaði, sem um munaði, við það að geta klipið af launum þessara fjölmennu stétta. Hitt er allt annað mál, eins og hv.þm. A.-Húnv. benti á, að lækka hæstu launin. Það væri mjög einfaldur hlutur að bera fram ákveðna till. um það efni, hott enginn maður hafi gert það þau ár, sem ég hefi setið á þingi. Hér er varla um fleiri en 8 til 12 menn að ræða, bankastjóra og aðra slíka. Því ég get sagt hv.þm. það, að þeir, sem hæstir eru í launalögunum, eru þó svo lágt launaðir, að tæplega er forsvaranlegt að launa ekki mönnum í svo ábyrgðarmiklum stöðum betur. Það væri ofur auðvelt að taka þá fáu menn út úr, sem sitja á „gullhaugnum“, og gera beina till. um að lækka laun þeirra. En slíkar till. hefi ég aldrei séð. Og það er af þessari eðlilegu ástæðu, þó það sé einlægni fyrir sumum, sem eru þessum málum fremur ókunnugir, að mig grunar, að fyrir flestum sé allt þetta launatal fyrst og fremst kosningabeita. Þegar nú tvennar kosningar fara fram með stuttu millibili, er við því að búast, að með meira móti sé um þetta talað. En það verður ávallt minna úr efndunum heldur en gefið er í skyn á þingmálafundum, því möguleikarnir á þessu sviði eru ekki eins miklir eins og þægilegt þykir stundum að gefa hv. kjósendum hugmynd um. Svona er það, að mörgum hinna lægst launuðu mundi verða það óbærilegt, ef dýrtíðaruppbótin felli niður. Ég get því ekki fallizt á, að það sé lagt til grundvallar launagreiðslum við aðrar stofnanir, því þó einhverjir kveljist, er engu bættara þó aðrir kveljist líka. Ég vil heldur, að einhverjum geti liðið vel, heldur en að allir kveljist. En helzt vil ég, að hvorttveggja sé látið haldast að svo stöddu, laun starfsmanna við ríkisstofnanirnar og dýrtíðaruppbót embættismanna, og skipuð verði n. með fulltrúum allra flokka til að búa málið undir næsta þing. Séu þeir tveir hv.þm., sem hér hafa talað fyrir till., í fullu samræmi við vilja síns flokks, býst ég við, að svo duglegir menn hafi góð skilyrði til að komast í þá n. og ráða stefnu síns flokks í málinu. Slík n., sem athugaði þessa hluti gaumgæfilega, getur komizt að einhverri niðurstöðu, sem vit er í. Það er ómótmælanlegt, að þegar á að skipa slíka n., þá eiga menn að láta sér nægja að bíða þangað til þeim störfum er lokið, og sérstaklega þegar kosningar standa fyrir dyrum, sem eiga að ráða úrslitum um öll stærri mál. Það var misskilningur á mínum orðum, að um þetta væri samkomulag milli Framsfl. og Sjálfstfl. Ég sagði, að um hað ætti að vera samkomulag allra flokka að fresta launamálunum. En samkomulagið hefir ekki verið betra en það í þessu efni, að margir mínir flokksmenn í Ed. fylgdu málinu á síðasta þingi á líkan hátt og hv.þm. A.-Húnv. hefir gert nú. Vegna þessara launalækkunarkrafna hefði því ekki þurft að verða þingmannaskipti í kjördæminu. Annaðhvort er hér um kosningamál að ræða, sem menn vilja ógjarnan missa af á þessum viðkvæmu tímum, þegar allt nötrar og skelfur, eða þá að menn geti sætt sig við biðina þar til rannsókn er lokið.

Gísli Sveinsson [óyfirl.]: Ég hefði getað fellt mig við, að þessi till. hefði gengið til. n., jafnvel með fáum orðum, til þess að fjhn. þessarar d. athugaði hana með öðru skyldu máli, sem nú er búið að vísa til þeirrar n. En eftir þær ræður, sem nú hafa farið fram, og sérstaklega eftir þá ræðu, sem hæstv.forsrh. hefir nú flutt hér, er ekki gerlegt að láta málið fara alveg orðalaust afram. Aðalflm. og fleiri þdm. hafa rakið tildrög þessa máls og rætt þau, að vísu frá sínu sjónarmiði, sem sumir vilja álíta, að ekki sé að fullu og öllu tekið tillit til allra ástæðna í málinu. En þó er það, sem þeir hafa fram flutt, í meginatriðum rétt. Það er að því leyti rétt, að úti á meðal þjóðarinnar er mikil óánægja um launagreiðslur af hendi hins opinbera til starfsmanna eins og stendur. Ástandið í landinu bæði til sjávar og sveita er nú þannig, að það er mjög eðlilegt, að bændum, sem koma utan úr sveitunum og vita, hvernig kjör manna eru þar, og aðrir, sem koma frá sjávarsíðunni og munu eiga að mæla fyrir hönd verkafólksins, að þeir vilji láta athuga, hvort þetta er að fullu í samræmi við þær lífsvenjur, sem nú er verið tala um, að menn eigi að hafa, nú í dýrtíðinni og kreppunni. Það er víst og satt, að almenningur í landinu hefði ekki gert mikið veður út af því, þótt lítilsháttar dýrtíðaruppbót hefði haldizt á launum hinna föstu embættismanna, ef ekki hefði komið nýtt og mikið atriði til, og það er annað atriðið, sem gerir það eðlilegt, að málið hefir verið tekið upp. Það er þetta, sem hæstv.forsrh. kveinkaði sér svo mjög undan, eins og reyndar allir framsóknarmenn gera, að þeir settu á sínum tíma á stofn mikla starfsmannafjölgun. Þessa nýju starfsmenn kallaði hv.þm. A.-Húnv. hina „nýríku“. Það getur verið, að það sé ekki alveg rétt, en það eru nýir hálaunamenn, sem ætla má, að hafi lagt eitthvað upp á þessum árum. Það getur verið, að þessir menn séu ekki orðnir „nýríkir“ og hafi ekki lagt upp. En þá stafar það af því, að þeir hafa eytt miklu, samanborið við aðra. Eftir að upplýst hafði verið um launagreiðslur starfsmanna ríkisins, kom það í ljós, sem reyndar flestum var kunnugt um áður, að mikill fjöldi af þessum mönnum hafi verið tekinn héðan og þaðan og settur undirbúningslaust inn í þessar hálaunastöður. Því er ekki nema eðlilegt, að menn sæju misræmið í þessu og vildu gera gangskör að því að athuga, hvort það væri eiginlega þörf á þessum stofnunum, sem létu launa menn sína svona hátt, og í öðru lagi, hvort ekki mætti launa þessa óundirbúnu menn við þessar stofnanir, sem sumir töldu óþarfar og sumir skaðlegar, í samræmi við vel þénta embættismenn, sem hafa varið hálfri æfinni til undirbúnings undir starf sitt. Framsóknarmenn og jafnaðarmenn hafa ekki viljað fallast á þetta. Og það hefir verið sagt fullum fetum, að það sé mikið til af því, að þeir hafa sett við þessar stofnanir, í þessi hálaunaembætti, valið fylgilið sitt. Það lið hefir verið kallað ýmsum nöfnum, sem ég skal ekki taka upp hér. En það er víst, að það mun mikið til í þessu, að þetta sé fylgilið þeirrar stjórnar, sem sat. Þetta eru menn, sem ekki voru einungis þægir, heldur nauðsynlegir til þess að fara um allt, og halda uppi einskonar „agitationum“ fyrir stj. og flokkinn. M. ö. o., þarna hefir verið beint og óbeint efldur flokkur og lagt í flokkssjóð af launum þessara manna: Það er eðlilegt, að hæstv.forsrh., sem var með í öllu þessu, þó hann væri þá ekki ráðh., kveinki sér við þessu. Menn höfðu ætlazt til; að hann gerði það ekki svo mjög. Við sjálfstæðismenn ætluðumst til, að hann, svo hygginn og gætinn maður eins og hann er, sæi, að þessi leið var glæfraleg og ófært að halda áfram á henni. En hæstv: forsrh. hefir ekki viljað snúa af þeirri leið. En það hefði mátt ætlast til þess, að hann hefði ekki staðið hér upp og mælt þessi orð, sem hann hefir mælt. Það hefði mátt ætlast til þess, að hann kynni það hóf og sæi, hvernig ástatt er um stóran hóp landsmanna, að hann hefði ekki staðið upp til þess að andæfa öllum tilraunum til þess að samræma launakjör og afkomu meðal landsbúa. Hæstv. forsrh. og framsóknarmenn vilja gera þetta að kosningamáli hjá andstæðingum sínum. Þessi stefna kom líka greinilega í ljós við umr.till., sem á undan er gengin, og mig furðar ekki á því, því ég þykist vita, að þeir eigi um sárt að binda, því þeir vilja enn halda við þessum stofnunum, sem nú er komið í ljós, að hafa verið illa reknar og einungis stofnaðar til þess að halda við mönnum. Það er rétt að ganga inn á það svið að tala eins og hæstv.forsrh. talaði, að við værum ekki einungis að vinna fyrir daginn í dag, heldur fyrir framtíðina. Því er það í fullri meiningu gert, að kjósendur landsins fái að vita um það, hvernig þeir menn eru, sem þeir hafa sent á þing, og þó engar kosningar stæðu fyrir dyrum, þá eiga þessir fulltrúar þó fyrir höndum að koma heim í héruðin, sem hafa falið þeim að gera eitthvað til þess að koma málinu áfram. En annað mál er það, hvað tekst að gera í þessu efni. Það, að nokkur skuli vera á móti því, að eitthvað sé gert í þessu efni, þó kosningar standi fyrir dyrum, er ótrúlegt. En ég segi: einmitt af því að kjósendur eiga að hugsa sig vel um á næsta vori, hvort þeir vilja falla niður í sama farið aftur, er nauðsynlegt, að málið komi nú fram.

Flm. (Þorsteinn Þorsteinsson) Svipuð þál.till. þeirri, sem nú liggur fyrir, var borin fram af fjvn.Nd. á síðasta þingi og samþ. þá á þinginu og stj. falið að athuga launamálin. Stjórnin lýsti því yfir, að hún tæki við till. og myndi sjá um framkvæmd hennar fyrir „næsta þing“. „Næsta þing“ er komið og nokkuð liðið á það, en eftir því, sem hæstv.forsrh. hefir tjáð mér, þá er ekki farið að vinna að þessu máli af stj. hálfu, og þar sem nú er senniegt, að ekkert verði af framkvæmdum í þessu efni af stj. hálfu, þá töldum við flm.till. rétt að hrinda málinu í framkvæmd með skipun mþn., enda yrðu mál þessi með því móti rækilegar könnuð og undirbúin fyrir næsta þing. Um fyrri lið till. þarf ég ekki að hafa mörg orð. Hv. þm. Borgf. hélt rækilega ræðu um þessi atriði hér í d. á síðasta þingi og má vísa til þeirrar framsögu og raka um, hversu nú er orðið misskipt launakjörum starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana, einnig launum fyrir aukavinnu og annað þess háttar. Um hinn lið till. er það að segja, að það er skoðun margra, að reka megi ríkisskipin ódýrara, þó að ekki verði lakari samgöngur heldur en nú er. Virðist því sjálfsagt að athuga vel þessa möguleika og gera till. um endurbætur þar á, ef ástæða þykir til. En reynist svo við athugun, að ekki sé ástæða til að breyta fyrirkomulaginu, þá er það þeim til góðs, sem veita þessari stofnun forstöðu. Nú horfir svo við, að útgjöld ríkissjóðs verða enn einu sinni meiri en tekjurnar, og munu flestir sammála um það, að svo má ekki lengi ganga hér eftir. Það er kvartað undan tollum og sköttum, hversu háir þeir séu, en þeir eru aðaltekjustofn ríkisins, og þá finnst mér ekki fjarri að athuga, hvort ekki megi draga úr rekstrarhalla ríkisins með því að spara útgjöldin, og virðist þá næst að taka til athugunar einstaka útgjaldaflokka, hvort ekki megi draga úr þeim. Og nú á undanförnum tíma hefir það mjög verið haft á orði, hvort ekki megi draga úr greiðslum til embættis- og starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana, og mörg dæmi nefnd þar um, sem hafa við gild rök að styðjast. Virðist mér því rétt og sjálfsagt að ganga nú svo frá þessu máli, að þar þurfi ekki frekar um að þreifa að sinni. Ég vænti þess og, að ef hér færi meiri sparnaðarandi að ríkja en áður hefir ríkt hér á Alþingi, þá mætti í næstu fjárlögum draga úr útgjöldum auk þess sparnaðar, sem vænta má fyrir atbeina þessarar fyrirhuguðu milliþinganefndar. Það er víst, að betur má halda í horfinu, ef að því er gengið með meiri festu og samhug en nú um nokkur ár hefir átt sér stað að rétta við fjárhag ríkisins. Ég vil taka það fram út af þeim brtt., sem fram hafa komið við þessa till., að þar sem bankaráð Landsbankans og Útvegsbankans ákveða flest laun við þessar stofnanir, en þingið kýs menn í þessi ráð á fárra ára fresti, þá virðist það geta haft það í hendi sér, hversu fer um laun þessara starfsmanna, og því þótti mér ekki nauðsyn að taka þessar stofnanir nú til athugunar, en reyndar er Búnaðarbankinn þá eftir. Ég tel vafasamt, að rétt sé að hafa verksvið þessarar n. víðara en gert er ráð fyrir í till. eins og hún er flutt, en sjá fyrst, hver uppskeran verður af starfi n., ef hægt verður að fá hana skipaða svo sem hér er ráð fyrir gert.

Eysteinn Jónsson Ég tek það fram þegar í byrjun, að ég er sammála um, að þau mál, sem tekin eru til meðferðar í þessari þáltill., eru mjög nauðsynleg og mjög brýn þörf, að hér sé tekið til starfa til að samræma launakjör starfsmanna ríkisins, bæði þeirra, sem taka laun eftir launalögum, og eins hinna, sem ekki gera slíkt. Um þetta hygg ég, að geti ekki orðið neinn ágreiningur, því að öllum er það ljóst, og sérstaklega þeim, sem þekkja vel til í þessu efni, að þar ríkir allmikið misrétti. Ég get því komizt hjá að tala mikið um þessa till., a. m. k. fyrri lið hennar. En ég vil þó vekja athygli á því í þessu sambandi, að það, sem ræður launagreiðslum almennt í þessu landi, er ekki það, hvað mikið ríkið greiðir starfsmönnum sínum, því að greiðslur til þessara starfsmanna hljóta alltaf að verða nokkuð hliðstæðar, þegar til lengdar léti, þeim greiðslum, sem almennt eru af höndum inntar fyrir störf við einstakra manna fyrirtæki. Það er kunnara en um þurfi að tala, að við mörg einkafyrirtæki og ennfremur þau, sem eru hálfvegis opinher, eru greidd laun, sem eru miklu hærri en þau laun, sem ríkisstofnanirnar greiða eða ríkið sjálft. Af þessu hefir það svo leitt, að ýmsir þeirra manna, sem hafa verið á launum hjá ríkinu og hafa tilboð um betur launaðar stöður hjá öðrum stofnunum og hafa getað bent á hliðstæða menn í öðrum stöðum, sem hafa miklu betri kjör. hafa knúið út úr ríkjsstj. og öðrum heim, er með völdin fara, ýmiskonar uppbætur og glepsur til uppbótar á laun sín. Þetta er í raun og veru ástæðan til þess, að launakjörin eru í svo miklu ósamræmi. Af þessum ástæðum er ráð höfuðatriðið í þessu máli, hvernig sem á er litið, að launakjör almennt séu þess eðlis, að ríkið geti komizt sæmilega frá því að greiða starfsmönnum sínum, en þurfi ekki að greiða þeim of há laun. Þess vegna fannst mér alveg sjálfsagt, að hér ætti ekki að hætta við hálfkarað verk, heldur taka til athugunar, hvort ekki væri hægt að hafa áhrif á launakjör almennt, þá er kannske hægt að þekka launin hjá starfsmönnum ríkisins, því að þegar til lengdar lætur, fara laun starfsmanna ríkisins alltaf eftir launagreiðslum einkafyrirtækjanna. En verði farið að lækka launin hjá starfsmönnum ríkisins umfram það, sem tíðkast við einkafyrirtæki, þá mundi það, er frá líði, verða til þess, að ríkið sæti uppi með ófullnægjandi starfskrafta, eða að öðrum kosti að taka ráð ráð, að bæta starfsmönnum sínum upp. Nú er það svo, að mörg þeirra fyrirtækja, sem um ræðir í brtt. minni, sér staklega í fyrri lið hennar, eru að nokkru leyti ríkisfyrirtæki, eða a. m. k. bendluð við ríkissjóð, t. d. bankarnir, þar sem ríkið ábyrgist fyrir þá stórar upphæðir og leggur sumum þeirra til fé, og um alla þessa banka er löggjöf, sem Alþingi hefir sett. Í þeirri löggjöf er lítilsháttar minnzt á launakjörin að því er forstjóra þessara stofnana snertir. Allir vita, að launagreiðslur í bönkunum eru miklu hærri en góðu hofi gegnir, og miklu hærri en hjá ríkinu almennt. Í Landsbankanum eru nú margir menn, sem hafa yfir 10 þús. kr. í laun. Það eru að vísu ýmsir yfirmenn bankans, deildarstjórar o.þ.h., en ekki sýnist ástæða til að viðhalda slíkum launagreiðslum. Þær hafa m. a. mikil áhrif til hækkunar á launagreiðslum ríkisins. Einnig má benda á fyrirtæki eins og Eimskipafélagið, sem er styrkt af ríkinu. Við slíkt fyrirtæki, þar sem ríkið tekur hatt í rekstrinum, er alveg nauðsynlegt að sjá svo um, að launagreiðslur séu hæfilegar. Það er ekki skynsamlegt, þar sem ríkisvaldið getur ráðið við, að laun séu svo há, að þau gefi starfsmönnum ríkisins ástæðu til að krefjast launahækkunar og annara fríðinda. Sama máli gegnir um einkafyrirtæki; þau hafa ill áhrif í þessu efni. T. d. hafa forstjórar sumra slíkra fyrirtækja tvöföld ráðherralaun eða meira. Ef á að fá viðunanlega leiðréttingu á þessu, þá verður að taka fyrir háar launagreiðslur almennt. Það sér hver heilvita maður, að það er ekki nema kák eitt og algerlega óréttmætt gagnvart þeim mönnum, sem eru í þjónustu ríkisins, að taka þá eina út úr, þegar Alþingi getur tekið fleiri og lækkað launin við þá, því að með l. má setja fyrirmæli um launagreiðslur fyrirtækja, sem eiga styrk að sækja til ríkisins. Hv. 1. flm. minntist á, að sér þætti þessi liður um bankana óþarfur, vegna þess að þingið setti bankaráðið. Ég læt nú þessi rök sem vind um eyrun þjóta og vil bara benda á það, að á sama hátt mætti segja um allar launagreiðslur ríkisins, að ekki þyrfti að samþ. slíka þál. þeirra vegna, þar sem þær væru undir yfirráðum stj., sem sett er af Alþingi. Þetta eru engin rök, heldur aðeins tilraun til þess að skjóta sér hjá að taka alvarlega á þessu máli. Það má náttúrlega segja, að verði erfitt að framkvæma þriðja lið brtt. og hafa áhrif á launagreiðslur einstaklingsfyrirtækja, en ég hygg það þó fullt rannsóknarefni, sem þessi n. ætti að taka fyrir, því að í launagreiðslum einstaklingsfyrirtækja er að finna grundvöllinn að launagreiðslum ríkisins. Það mætti t. d. hugsa sér, að þessu mætti koma fyrir með því móti, að þau fyrirtæki, sem að einhverju leyti þyrftu að sækja til bankanna um lán, væru það lagafyrirmælum um þetta. Ég veit, að það mætti að ýmsu leyti fara í kringum slík fyrirmæli, en allt þetta er til athugunar, og þegar verið er að setja mþn. til að rannsaka launagreiðslur, þá er ekkert vit í öðru en að sú nefnd taki til ýtarlegrar athugunar ekki eingöngu launagreiðslur frá ríkisins hálfu, heldur einnig, hvernig grundvöllur sá, sem settur kann að verða fyrir launagreiðslum, gæti haldizt, en raskist ekki fyrir áhrif frá launagreiðslum sér stakra stofnana og einkafyrirtækja. Að svo komnu máli vil ég ekki rekja einstök dæmi um launagreiðslur einstaklingsfyrirtækja eða hálfopinberra fyrirtækja, því að slíkt á ekki heima við byrjun umr., og togstreita um einstök atriði er ekki til þess fallin að flyta fyrir afgreiðslu málsins, því að út úr því verða oft persónulegar væringar, sem ekki koma málefninu við. En ef nokkur viðunandi lausn á að fást á þessu máli, þá verður að taka þennan lið fyrst og fremst til rækilegrar athugunar. Um sparnaðarhlið þessa máls vil ég annars segja það, að það má að vísu lækka launagreiðslur til opinberra starfsmanna að verulegu leyti, en ég vil líka benda á það, að örðugt er að loka augunum fyrir því, að fjöldi af starfsmönnum ríkisins hefir ákaflega lág laun, miðað við það, sem tíðkast almennt, t. d. starfsmenn pósts og síma, og þaðan koma nú háværar raddir um launahækkun, og slíkar raddir hækka mjög, ef farið verður að taka þetta mál til athugunar. Ég segi þetta ekki til að mæla á móti till., en ég vil benda mönnum á, að vænta hér ekki of mikils um sparnað í sambandi við þessa till. En þar fyrir er nauðsyn að taka til rækilegrar athugunar og a. m. k. reyna að samræma greiðslur og hafa áhrif til heildarlækkunar og sparnaðar, eftir því sem reynist mögulegt. Ég geri ráð fyrir, að það leiði af sjálfu sér, að þessi n. taki um leið til athugunar niðurskipun starfa við öll ríkisfyrirtæki og hvort hægt sé að koma þeim betur fyrir með sameiningu þeirra o. s. frv. Mér er nær að halda, að í því efni mætti framkvæma nokkurn sparnað, en það mun koma undir hlutverk þessarar n., þar sem hún á að gera till. um að lækka starfsmannakostnað í heild. Um 2. tölulið þessarar till. vil ég segja það, að ég er vitanlega ekki á móti því, að athugað verði, hvort hægt er að reka skipaútgerð ríkisins með hagkvæmara móti en hingað til hefir verið. Hitt dylst mér ekki, að þessi liður er kominn fram í pólitísku árásarskyni á þessa stofnun. Þessi útgerð er ekki rekin með óhagstæðu móti, því að þeir, sem því eru kunnugir, vita, að það er ekki sambærilegt, hvað skipin eru nú rekin með meiri hagsýni en aður. Ég er því viss um, að rannsókn mundi leiða það í ljós, að nú eru þessi skip rekin á miklu hagkvæmari hátt en áður var, en þar var reyndar ekki við mikið að jafnast og ekki mikið að stæra sig af, þótt eitthvað skánaði í því efni. Ég nefni ekki dæmi um það nú, en gæti gert það, ef farið væri nánar út í þetta. En það er dálítið einkennilegt, að þessi stofnun skuli vera ein tekin út úr, því að þá má alveg eins telja nauðsyn að rannsaka fleiri greinar ríkisrekstrarins. Verið getur, að takast mætti að spara eitthvað á ríkisrekstrinum, en ef það ætti að vera hlutverk n. að athuga fleira en starfsmannakostnaðinn, þá á að bera þetta svo fram, að það sé ekki eingöngu bundið við skipaútgerðina, heldur sé þá rannsakað um allar greinar ríkisrekstrarins. Slík rannsókn gæti gert mikið gagn, og fer varla hjá því, ef setzt er á rökstóla og allt athugað, að hægt verði að finna eitthvað til bóta og sparnaðar. Ég vil beina því til fjhn., hvort ekki væri hægt að breyta í þá átt 2. tölul., sem nú er, en verður 3. liður, ef till. mín verður samþ. Ég skal þá ekki fjölyrða meira um þetta mál, en ég get þó ekki stillt mig um að benda á, að það virðist sem sjálfstæðismönnum hafi snúizt nokkuð hugur um milliþinganefndir. Það hefir verið svo öll þau ár, síðan þeir létu af stjórn, að engin mþn. hefir verið sett án þess að hafi verið með ýfingar og skammir og alltaf verið að tala um eyðslu á fé ríkisins í sambandi við þær. Hafa þeir komið fram í þeim málum eins og engin mpn. ætti nokkurn minnsta rétt á sér. Nú virðist hinsvegar um eitthvert hughvarf að ræða, því að nú sýnast þeir halda, að mþn. geti þó gert gagn.