Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 39 flyt ég ásamt hv. þm. Garðari Sigurðssyni till. til þál. um skipulagningu á fisklöndun til fiskvinnslustöðva. Þetta mun vera í þriðja skipti sem ég flyt þessa till. Hér er um að ræða eitt af þýðingarmestu málum að mínum dómi eins og nú standa sakir í okkar fiskveiðimálum og fiskvinnslumálum. Efni þessarar till. er í aðalatriðum að Alþ. feli sjútvrn. að undirbúa löggjöf um skipulag á fisklöndun til fiskvinnslustöðva með það að markmiði að fiskiskipafloti landsmanna nýtist sem best til þess að tryggja fiskvinnslustöðvum sem jafnast og best hráefni til samfelldrar vinnslu. Hér er sem sagt um að ræða að reyna að koma í lagabúning, eftir því sem þörf er talin á, föstu skipulagi á því hvernig hægt er að samhæfa fiskveiðar og fiskvinnslu í landinu. Það fer ekki á milli mála, að nú á síðari árum hefur komið æ betur í ljós hve nauðsynlegt er að fiskveiðarnar séu stundaðar eftir því sem aðstaða er til með fiskvinnslu í landi, en ekki meira og minna óháð því, hvernig þar stendur á. Á sama hátt má segja að öll aðstaða til fiskvinnslunnar sé miðuð við fiskveiðarnar eða aðstöðu til þeirra. Í till. kemur fram m.a. að leggja skuli áherslu á eftirfarandi atriði í sambandi við undirbúning þessa máls: 1. Landinu sé skipt í löndunarsvæði í samræmi við samgönguaðstæður og hagkvæm samskipti á milli fiskvinnslustöðva. Endanlegt ákvörðunarvald um svæðaskiptingu hafi hagsmunaaðilar á svæðunum. 2. Yfirstjórn á hverju löndunarsvæði sé í höndum heimaaðila á svæðinu, þ.e.a.s. í höndum fulltrúa fiskvinnslustöðva, útgerðaraðila og sjómanna, sem sagt sjómanna og fiskvinnslufólks. 3. Að stefnt sé að því að miðla hráefni á sem hagkvæmastan hátt á milli fiskvinnslustöðva, þannig að vinna geti verið samfelld og hagkvæm í öllum vinnslustöðvum svæðisins. 4. Að fiskafli sé fluttur í kældum og lokuðum flutningatækjum á milli vinnslustöðva eftir því sem þörf er á. 5. Að að því sé stefnt að fiskveiðiflotinn, sem veiðir fyrir svæðið, sé í góðu samræmi við afkastagetu vinnslustöðvanna. 6. Að tryggt sé í væntanlegri löggjöf, að ríkissjóður leggi fram nokkurt fé til að koma skipulagningunni á og til þess að standa undir hluta af rekstri nauðsynlegra flutningatækja. Einnig er gert ráð fyrir í till. að heimilað verði að taka nokkurt gjald af öllum lönduðum fiski á svæði til þess að standa undir þessum sameiginlega kostnaði. Það kom í minn hlut árið 1973, af því að þá vildi svo til að ég var sjútvrh., að flytja hér á Alþingi frv. um skipulag á loðnulöndun til vinnslu í landi. Ég held að allir séu sammála um að það skipulag, sem þá var tekið upp og farið hefur verið eftir í meginatriðum, þó með nokkrum breytingum frá ári til árs, hafi verið til mikilla bóta frá því sem áður var. Þó er það skoðun mín að þar þyrfti enn að gera nokkrar breytingar á til þess að tryggja enn betur en nú er gert samræmi á milli vinnslunnar í landi og veiðimöguleika og aðstæðna í þessum efnum. En það er alveg eftir að gera hliðstætt átak í sambandi við hina almennu fiskvinnslu, þ.e.a.s. vinnslu á þorski, ýsu, ufsa og öðrum slíkum fiski sem unninn er í okkar aðalverkunarstöðvum, í frystihúsum og saltfisksverkunarstöðvum. Þegar ég hef flutt þessa till. áður og talað fyrir henni hafa komið fram mjög góðar undirtektir og fyrrv. sjútvrh., Matthías Bjarnason, lýsti yfir að hann væri samþykkur meginstefnunni sem fram kæmi í þessari till., hann teldi að að þessu þyrfti að vinna. Enn hefur hins vegar lítið orðið úr því, að tekið væri á þessu máli, og til þess liggja auðvitað margar ástæður. Við vitum, að þó að ekki hafi verið komið hér á almennu og föstu skipulagi í þessum efnum, þá hafa þó orðið á þessu sviði miklar umbætur á síðustu árum, einkum eftir að hinir svonefndu minni skuttogarar fóru að gilda nokkuð mikið í okkar fiskveiðiflota og þeir voru jafntengdir fiskvinnslustöðvunum og reyndin hefur orðið á. Þannig hefur ýmsum fiskvinnslustöðvum í landinu tekist að tryggja rekstur sinn þannig að segja má að þar sé í þeim fáu tilvikum orðið allgott samræmi á milli veiða og vinnslu, enda er ekkert um það að villast, að afkoma þeirra aðila, sem við það skipulag búa, er miklum mun betri en hinna, sem meira og minna eru í gamla skipulaginu hvað þetta snertir. Það er enginn vafi á því, að þetta stóra vandamál verður ekki leyst hjá okkur á þann hátt að hver einstakur útgerðarbær eða hvert einstakt útgerðarfyrirtæki í landinu leysi þessi mál beint út frá sínum sérsjónarmiðum. Hér þarf að vera um ákveðna samvinnu, ákveðið samstarf að ræða, þannig að tiltölulega auðvelt sé að flytja fiskafla á milli verkunarstöðva, þannig að segja megi að vel takist að samræma veiðar og vinnslu. Ég hef lagt á það áherslu í þessari till., að að þessu verki þurfi að vinna í mjög nánu samráði við þá aðila sem hér eiga mestra hagsmuna að gæta, þ.e.a.s. bæði þá, sem eiga fiskiskipin og starfa á þeim, og eins hina, sem hafa með að gera reksturinn á fiskvinnslustöðvunum og vinna í þeim. Það er ekki líklegt að vel fari að grípa inn í þetta frá löggjafans hálfu með öðrum hætti en reynt sé að gera þetta í mjög nánu samráði við þessa aðila. Ég held að það væri hægt að tryggja mjög mörgum fiskvinnslustöðvum í landinu miklu jafnari rekstrarskilyrði en þau búa við í dag, ef skipulag af þeirri tegund, sem felst í þessari till., yrði tekið upp. Og ég lít á það sem beint framhald af því sem hefur verið að gerast í þessum efnum á síðustu árum, þar sem hefur þó orðið um gífurlega mikla framför að ræða. Það er ekki þörf á því fyrir mig að halda hér langa ræðu um þetta mál vegna þess að ég hef rætt þetta mál allítarlega á hv. Alþ. áður. En ég undirstrika það enn einu sinni, að það er enginn vafi á því, að hér er um eitt allra stærsta og þýðingarmesta hagsmunamál að ræða sem um er að ræða nú í íslenskum fiskveiðum og fiskiðnaði. Á þessi mál þurfum við að koma skipulagi. Menn reka sig á það t.d., þegar rætt er um hvort heimila eigi einstökum aðilum að kaupa ný fiskiskip, eins og er nú svo að segja daglegt verkefni þeirra sem með þau mál hafa að gera, þá getur verið mjög erfitt að ætla að neita einstökum útgerðaraðilum eða heilum byggðarlögum um rétt til þess að eignast nýtt fiskiskip, kannske í staðinn fyrir gamalt og úrelt, einfaldlega á þeim grundvelli að segja: Það er þegar komið nóg af fiskiskipum í landið. Hins vegar væri hægt að leysa mál þessara aðila í mjög mörgum tilfellum, einkum á það við um hin minni svæðin, með tiltekinni samvinnu og samstarfi varðandi dreifingu á fiskaflanum. Í þessu efni vil ég einnig minna á það, að sá tími er liðinn hjá þeim sem nokkuð þekkja til þessa rekstrar, að fyrir þá, sem geta ráðið yfir miklum afla af einhverjum ástæðum, sé hagkvæmt að reyna að vinna einir og sjálfir allan aflann sem þeir geta komist yfir, hvernig svo sem aðstæður eru. Sá tími er liðinn. Menn hafa þegar lært, að það er miklu hagkvæmara í fiskvinnslunni að geta tryggt sér jafnan og öruggan rekstur, þar sem byggt er á fastri vinnu svo að segja hvern dag og eðlilegum vinnutíma, en losa sig hins vegar út úr því að þurfa að vinna svo að seg ja tvöfaldan vinnudag einn og einn dag í viku, en hafa svo lítið eða ekkert að gera annan daginn. Slík vinnsluaðstaða er dýr og óhagkvæm, og það kemur alltaf fram á gæðum þeirrar vöru sem er verið að vinna. Því er það að flestir, sem hér eiga hlut að máli, hafa þegar áttað sig á því, að það geti verið hagkvæmt fyrir þá að losna við svonefnda toppa í veiðinni, ekkert síður en það getur verið hagkvæmt fyrir aðra að fá þessa toppa til sín til vinnslu. Öfugstreymi af þeirri tegund þekkist enn, að jafnvel í sama byggðarlagi getur ein fiskvinnslustöðin ekki haldið uppi eðlilegri vinnu vegna þess að það vantar hráefni, á sama tíma og önnur fiskvinnslustöð í sama byggðarlagi hefur svo mikinn afla úr að vinna að hún ræður ekki við hann. Vitanlega verður að reyna að koma sér út úr slíkum vanda með eðlilegu skipulagi. En það getur verið að á forustu opinberra aðila þurfi að halda til þess að koma a.m.k. föstu skipulagi á til að leysa þennan vanda. Þó að hér sé um stórt og þýðingarmikið mál að ræða, þá er nú hvort tveggja, að aðstaða mín er þannig og röddin þannig núna, að ég treysti mér ekki til að tala umfram það sem ég nauðsynlega þarf, og ég tel ekki beina þörf á því eins og sakir standa. Að lokum vil ég leggja til að við frestun þessarar till. verði henni vísað til hv, atvmn, til fyrirgreiðslu, og vænti ég að sú n. afgreiði nú þessa till., svo langan tíma sem hún hefur legið fyrir Alþ. til athugunar.



Herra forseti. Með þessari till. er hreyft athyglisverðu máli. Efnislega hef ég áður, eins og hv. fyrri flm. þessarar till. gat um, lýst skoðun minni og hún er óbreytt. Ég tel á margan hátt eðlilegra og betra í framkvæmd, að það væri hægt að mynda samstarf á frjálsum grundvelli um tiltekin löndunarsvæði í samræmi við samgönguaðstæður og samskipti á milli fiskvinnslustöðva. Á einstaka stað hefur slíkt samstarf átt sér stað, en á öðrum, eins og flm. gat réttilega um, er slíkt samstarf alls ekki fyrir hendi, og þá getur jafnvel verið nauðsynlegt að grípa til setningar löggjafar til þess að tryggja betra fyrirkomulag, samræmingu vinnslu og veiða á þeim stöðum þar sem því er mjög ábótavant. Ég stóð á sínum tíma fyrir flutningi frv. um samræmingu milli vinnslu og veiða á tiltekinni sjávarafurð til þess að koma í veg fyrir að of margir stæðu í að veiða og of margar verksmiðjur að vinna úr afla sem er háður magnkvóta eða aflakvóta. Þetta frv. varð að lögum, og það er skoðun mín, að þau lög hafi orðið, þegar fram í sótti til góðs og hafi verið skynsamleg lagasetning. 5. liður, sem flm. benda á og leggja áherslu á, er torskilinn og erfiður í.framkvæmd og þar verður að fara eftir því, hvaða forsendur menn gefa sér, því að þar segir að að því sé stefnt að fiskveiðiflotinn, sem veiðir fyrir svæðið, sé í góðu samræmi við afkastagetu vinnslustöðvanna. Þá er komið inn á þau stórmál sem nú liggja fyrir, en hafa ekki verið rædd á Alþingi Íslendinga, heldur fyrst og fremst í fjölmiðlum og í sérhagsmunahópum, en það er hver á að vera sá afli sem við Íslendingar stefnum að því að veiða og þá sérstaklega af þeim fiski sem við eigum afkomu okkar mest undir, þorskinum. Nýkomin er ein skýrslan enn frá fiskifræðingum í Hafrannsóknastofnuninni. Mér er kunnugt um að sú skýrsla var ekki lögð fyrir stjórn þeirrar stofnunar, og mér er líka kunnugt um að ekki hefur verið sýnd sú sjálfsagða kurteisi að senda stjórnarandstöðunni þessa skýrslu. Mér er ekki kunnugt um að neinn þm. í Sjálfstfl. hafi fengið hana. Fyrir tveimur dögum spurði ég flm. þessarar till. hvort hann hefði lesið þessa skýrslu. Hann er formaður þess stjórnarflokksins sem hefur flest atkv. á bak við sig, og hann sagði mér að hann hefði ekki séð hana, bara heyrt af henni í blöðunum og í útvarpinu og hjá blessuðum fréttamönnunum. Þeir kunna að leggja vel út af þessu guðspjalli. Ég verð að segja það, að þau ár sem ég fór með sjávarútvegsmál í fyrri ríkisstj. stóð ekkert á því að þessar skýrslur væru sendar til allra flokka, og ég gerði mér mikið far um að hafa alltaf samráð við forustumenn þáv. stjórnarandstöðu áður en mikilvægar reglugerðir voru gefnar út til þess að kynna þeim hvað stæði til. Ég efndi til tveggja funda með sjútvn. beggja þd. og þeir voru, held ég, á föstudegi í báðum tilfellum og þar gátu ekki mætt allir sjútvn.-menn, en þó flestir og frá öllum flokkum, til þess að ræða við þá áður en reglugerð var samin hvert væri álit þeirra á því, hvað ætti að gera og hverju þeim sýndist hyggilegast að stefna að í tilteknum efnum. Ég álit að nýting fiskveiðilögsögunnar sé ekkert einkamál einhvers ákveðins hóps í landinu, hvort sem það heita útgerðarmenn eða eigendur fiskvinnslustöðva. Það varðar auðvitað stóran hluta sjómanna og alls verkafólks, en þjóðin öll á gengi sitt undir fiskveiðum og fiskvinnslu umfram allt. Ég tel því að ekkert sé meira virði en að leita samstarfs við kjörna fulltrúa þjóðarinnar, alþm., um hvað skuli gera í þessum málum sem öðrum. Ég ætla ekki að fara að tala efnislega um skýrslu sem ég hef ekki séð, en aðeins greint frá. En ég get ekki stillt mig um að vitna í samtal við forstjóra Hafrannsóknastofnunarinnar í sjónvarpi fyrir nokkrum dögum. Fréttamaður spurði hann þar spjörunum úr og hann svaraði spurningum af sinni alkunnu hógværð og kurteisi. Hann hélt fram tillögum sínum og sinna sérfræðinga, og hann benti líka á hvað margt hefði verið gert til þess að draga úr sókninni í þá fiskstofna sem eru fullnýttir eða ofnýttir. En fréttamaðurinn var ekki eins kurteis. Hann spurði hvort þeir væru ekki orðnir þreyttir á að semja þessar skýrslur og tillögur sem ekkert væri farið eftir. Hann var fljótur að kveða upp dóm í þeim efnum. En forstjóri Hafrannsóknastofnunarinnar svaraði því til, að þetta væru nú þeirra tillögur sem um ætti að fjalla, en ekki neinn stóridómur. Ég held að þeir hafi tekið sér töluvert til fyrirmyndar aðila vinnumarkaðarins í sambandi við samningu þessarar skýrslu, þar sem annar aðilinn stefnir á mikla hækkun á kaupgjald, hinn telur að annaðhvort eigi að standa í stað eða lækka, en báðir aðilar vita fyrir fram að hvorugt verður endir á þessum málum. Ég er hræddur um að þessi virðulega og ágæta stofnun, sem hefur unnið margt mjög vel, hafi að sumu leyti smitast af þessari aðferð. En ég bið guð að hjálpa þessu þjóðfélagi ef á að fara alls staðar eftir því sem fremstu kröfur eru gerðar. Hvar stöndum við þá? Hvar stöndum við þá með atvinnu landsmanna? Og hvar stöndum við þá í því að samþykkja jafnágæta tillögu og þessa: að stefna að því að fiskveiðiflotinn veiði fyrir tiltekin svæði í góðu samræmi við afkastagetu vinnslustöðvanna, ef fiskveiðar í landinu verða skornar svo niður að hráefnið nægir aðeins hluta af afkastagetu vinnslustöðva. Við vitum líka að það eru vissir annmarkar á því, hve langt er hægt að ganga í þessum efnum, og það er ekki hlutverk sérfræðinga, hvorki efnahagssérfræðinga, hagfræðinga né fiskifræðinga, að segja algerlega til um það, á hvern hátt eigi að byggja upp fullnýtta eða ofveidda fiskveiðistofna. Það er ákvörðun stjórnmálamanna. Það eru þeir sem eiga að taka ákvörðun í þeim efnum. Og það er hægt að líta á þessi mál mismunandi augum. Það er ekki hægt að líta á þau eingöngu frá sjónarmiði hagfræðinga, frá efnahagslegu sjónarmiði, eða eingöngu frá sjónarmiði fiskifræðinga. Stjórnmálamaðurinn verður að líta á þessi mál frá því sjónarmiði, hvað efnahagur og búskapur okkar þolir og hvernig við byggjum upp fiskveiðistofna á sem hagkvæmastan og skynsamlegastan hátt án þess að raska algerlega högum allra þeirra, sem við þennan atvinnuveg vinna, og þjóðarheildarinnar. Ég taldi eðlilegt, sérstaklega í samræmi við þennan 5. lið, að flytja þessa stuttu hugvekju. En ég endurtek það, að ég er efnislega hlynntur þessari tillögu, þó með þeim fyrirvara sem ég tók fram. Og ég tek undir það með 1. flm. þessa máls, að þar sem þetta mál hefur verið flutt, að ég held, tvívegis áður, þá ætti sú n., sem fær það til meðferðar; að leggja á það áherslu að afgreiða málið, en hafa þetta allt í huga, bæði sem flm: sagði og eins það sem ég var að reyna að láta koma fram í þessum orðum mínum.



Herra forseti. Hér varð örlítil röskun á þingstörfum á meðan kennaranemar gáfu þm. tækifæri til að heyra boðskap sinn. Það er ekki á dagskrá þessa fundar að ræða málefni Kennaraháskólans, þó að það sé e.t.v. fyrir löngu kominn tími til þess að þau mál verði tekin til gagngerðrar endurskoðunar hér í þinginu. Ég ætla ekki að leggja einn eða annan dóm á framkomu þessa fólks hér í dag, oft brýtur nauðsyn lög. Það er þó slæmt að menntmrh. skuli ekki vera viðstaddur. En það er tími til kominn að þingið grípi í taumana varðandi það ástand sem ríkjandi er í Kennaraháskólanum. Það mál, sem hér er til umr., er till. til þál. um skipulagningu á fisklöndun til fiskvinnslustöðva. Ég tel að hér sé um athyglisvert mál að ræða sem þurfi frekari íhugunar við. Eins og öllum er kunnugt um, má segja að það, sem hafi einkennt fisköflun þjóðarinnar á undanförnum árum, sé algert stjórnleysi. Að einu leyti er þó hægt að finna undantekningu, að því er varðar loðnuveiðarnar, en sú stjórnun, sem búið er að koma á fót á því sviði, er til mikillar fyrirmyndar og er furðulegt að ekki hefur fyrir löngu verið komið slíkri skipan á aðrar fiskveiðar. Það má segja sem svo, að það skipti raunverulega ekki höfuðmáli hverjir eiga íslensk fiskiskip. Það skiptir kannske ekki höfuðmáli hverjir reka þau. Það skiptir meginmáli hvar íslensk fiskiskip landa aflanum. Því þarf heildarstjórn. Það er ekki úr vegi að geta þess ástands sem ríkir nú á einu svæði í þessu landi, Suðurnesjasvæðinu, með tilliti til afleiðinga af stjórnleysinu í fisklöndunarmálum á undanförnum árum. Allt frá árinu 1971 og til þessa dags hefur átt sér stað ör endurnýjun á fiskiskipaflotanum um allt land, nema á þessu eina svæði. Einnig hefur átt sér stað ör endurnýjun í fiskvinnslurekstrinum um allt land með fjármagnsfyrirgreiðslu í hundruðum millj. kr. til Norðurlands, Vestfjarða og Austfjarða, en tiltölulega lítið, jafnvel ekkert, hefur farið á Suðurnes. Þannig er nú ástandið orðið, að þar er atvinnuleysi annað slagið, nema þá hægt sé með bráðabirgðaráðstöfunum að halda húsum og þeim skipum, sem eftir eru, gangandi. Þetta ástand er óviðunandi. Ég tel að sú till. til þál., sem hér er til umr., geti á margan hátt leyst svæðabundin vandamál, eins og það vandamál sem við er að etja á Suðurnesjum, ef við líka skipan yrði búið sem þáltill. gerir ráð fyrir. Ég er kannske ekki beint sammála því að binda eigi löndunina við ákveðin fjögur löndunarsvæði, heldur er sú spurning einnig íhugunarverð, hvort ekki sé rétt að gera landið allt að einu löndunarsvæði, þar sem fiski yrði dreift um landið eftir því sem aðstæður leyfðu og eftir því sem mögulegt væni að taka á móti á viðkomandi stað. Nú er ástandið t.d. þannig á Vestfjörðum og Austfjörðum, að þar berst á land það mikill umframafli að flytja þarf til þessara staða starfsfólk frá útlöndum til þess að vinna þann umframafla. Það er ekki nóg með að það þurfi að flytja fólk frá útlöndum, heldur er fólkið á þessu svæði svo yfirkeyrt af vaktavinnu, þegar unnið er allan sólarhringinn á sumum tímum, að tæplega er hægt að bjóða fólkinu á þessu svæðum meira. Á meðan horfum við upp á önnur landssvæði, eins og Suðurnesin, og staðbundin vandamál á nokkrum stöðum öðrum úti á landi, þar sem ekki er um umframafla að ræða, heldur hitt, að fólkið, sem þar býr, skortir atvinnu, það skortir fisk til að vinna við. Þess vegna vil ég ítreka það sem ég sagði áðan, að það skiptir höfuðmáli hvar fisknum er landað. Það er furðulegt að ekki skuli enn vera búið að koma á frekari stjórnun og áætlanagerð varðandi löndunarmálin og uppbyggingu fiskiskipaflotans. Þau eru mörg vandamálin sem við er að etja í þessu samhengi. Hitt er rétt að benda á, að það er ekki nóg að koma stjórnun á fisklöndunina, það þarf einnig að gera áætlun um fjárfestingu í fiskiskipum, - áætlun sem mundi e.t.v. ná til tveggja eða þriggja ára. Árið 1971 hófst hin svokallaða skuttogaraalda, þegar byrjað var að flytja til landsins skuttogara í stórum stíl. Má segja að það hafi einkennt þessi skuttogarakaup, að þar var ekki fylgt einni eða annarri áætlun. Þá var togurum dreift vítt og breitt í kringum landið. Útgerðarmenn og bæir kepptust um að ná sér í ódýr eða jafnvel gefins fisköflunartæki, sem síðan lentu jafnvel tvö og þrjú og fleiri á einum stað, þegar kannske var ekki þörf nema fyrir eitt eða þá að tveir eða fleiri staðir hefðu getað sameinast um tvö eða fleiri.  Það er ekki einungis nægilegt að standa þannig að málum að kaupa togara til landsins til þess að veiða á íslenskum fiskimiðum. Það verður að sjá til að sá fiskur, sem berst á land, verði sem best nýttur, þannig að sem best verð fáist fyrir hann, Það er dálítið kaldhæðnislegt að horfa á það um þessar mundir, að hver togarinn á fætur öðrum siglir til útlanda með afla sinn sem hreint hráefni til þess að selja í Þýskalandi, Bretlandi eða í öðrum löndum. Á meðan standa tóm frystihús uppi með lítinn eða engan afla, skortir hráefni til að vinna, en skipin sigla sinn veg til útlanda til að selja og þá fyrst og fremst e.t.v. vegna þess að það er ekki afkastageta fyrir hendi á viðkomandi byggðasvæði til að vinna aflann. Það þarf ekki aðeins að setja stjórnun á löndunina, stjórnun á dreifingu fjárfestingarfjár út um land, stjórnun á innflutning skipa til landsins, heldur þarf einnig að setja stjórnun á það, hvernig staðið verður að fisklöndunum skipa erlendis jafnt sem hér heima. Að síðustu vil ég leggja áherslu á það, að ég fagna till., sem hér er til umr., og styð hana, vegna þess að ég veit að hún er í átt til betra skipulags, - skipulags sem fyrir löngu ætti að vera komið á, en vonandi verður hægt að koma á innan skamms.



Herra forseti. Ég vil lýsa mig mjög sammála efni þeirrar þáltill. sem hér er til umr. Á sínum tíma, þegar skipulagi var komið á loðnulöndun, þótti mörgum það mjög fráleitt, töluðu um frelsissviptingu og ég veit ekki hvað og hvað og höfðu mjög stór og mörg orð um það. Nú þykir öllum þetta sjálfsagt, og þó að þessar reglur hafi verið hertar eftir hendinni eru allir sammála um þær í öllum höfuðatriðum. Sams konar fyrirkomulagi eða svipuðu þyrftum við að koma á um löndun annars fisks. Mér finnst satt að segja með öllu fráleitt að sum byggðarlög þurfi að flytja inn tugi, ef ekki hundruð af stúlkum frá Ástralíu til þess að vinna úr fiski sem þar berst á land, á meðan jaðrar e.t.v. við atvinnuleysi í næstu byggðarlögum. Þetta finnst mér með öllu fráleitt, auk þess, eins og hér hefur komið fram, að heilir landshlutar eru í svelti. Það er ekki hægt að kaupa fiskiskip fyrir alla sem það vilja, vegna þess að fiskstofnar þola það ekki. Þess vegna held ég að þetta sé það sem koma skal, a.m.k. nú fyrst um sinn. Ég styð sem sagt mjög efni þeirrar þáltill. sem hér er til umr.



Herra forseti. Ég held að hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson þurfi að lesa betur til um þessi mál áður en hann varpar fram slíkri fullyrðingu sem hann gerði áðan um uppbyggingu fiskiskipaflotans og dreifingu hans um landið. Ég vil lýsa stuðningi við þáltill., sem hér er til umr. Hér er hreyft mikilvægu máli fyrir íslenskan sjávarútveg. En ég vil leggja alveg sérstaka áherslu á það atriði, sem kom fram í framsögu hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar, að það sé haft mjög náið og gott samstarf og samráð við hagsmunaaðila í sjávarútvegi um þetta mál: útgerðaraðila, fiskverkendur og ekki síður byggðarlögin og samtök sveitarfélaga í landinu sem þetta mál hlýtur að snerta mjög alvarlega. Á þetta atriði vil ég leggja mikla áherslu. Málið í heild þarf mikla skoðun. Ég vil láta það koma fram hér, til þess að undirstrika að eitthvað hefur verið gert í þessum málum, að víða um landið hefur tekist samvinna og samstarf um miðlun afla milli fiskvinnslustöðva, og er það mjög til fyrirmyndar og gefur vísbendingu um að þetta er hægt. En þetta mál tengist miklu vandamáli sem blasir nú við þjóðinni. Það er álit okkar ágætu fiskifræðinga að minnka verði stórlega sókn í þorskstofninn. Það er ljóst að taka verður alvarlega þessa skýrslu og menn þurfa að taka höndum saman til að finna skynsamleg úrræði svo að ekki verði atvinnuleysi og mikill samdráttur í fiskiðnaði okkar, en fiskiðnaðurinn á Íslandi er okkur stóriðja og um leið undirstöðuatvinnuvegur. Við verðum því að gera allt sem mögulegt er til að efla hann, ekki aðeins til frumvinnslu hráefnis, heldur til fullkominnar matvælaframleiðslu. Skipulag í þessum málum er brýn nauðsyn sem varðar alla hluta lands okkar. Þess vegna styð ég þessa þáltill. sem spor í rétta átt.



Herra forseti. Ég tel að hér sé hreyft mjög mikilvægu máli. Eins og komið hefur fram í ræðum annarra hér á undan, hefur fiskmiðlun átt sér stað innan vissra landshluta. Ég held að menn hljóti að vera sammála um að innan landshlutanna verði að byggja sem mest á frjálsum samtökum hagsmunaaðila og hafa sem best samstarf við þá og heimamenn að öllu leyti. Hitt er svo augljóst, að samgöngur á landi eru mismunandi góðar á hinum ýmsu svæðum og eftir sem áður stendur sá vandi sem er miðlun milli landshluta. Að því er reyndar vikið líka í þeirri till. til þál. sem hér liggur fyrir, þar sem talað er um að veiðiflotinn skuli vera í góðu samræmi við afkastagetu vinnslustöðvanna. Nú vitum við að í þessum efnum er kannske ekki fullt jafnvægi eins og stendur. Hæstv. félmrh. vék að því áðan. Ég held þess vegna að það verði að skoða það mál hér líka, hvernig eigi að miðla þessari takmörkuðu auðlind milli landshlutanna. Ég er fyrir mitt leyti opinn fyrir hverjum þeim hugmyndum sem fram koma í þeim efnum. Að sumu því, sem vikið er að hér, má segja að sé unnið, eins og tilraunum með flutning í kældum og lokuðum flutningatækjum. Í gangi hefur verið athugun á vegum Iðntæknistofnunar og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins að því er það varðar. Hins vegar er ljóst að hér er um mjög víðfeðmt mál að ræða. Það hefur nokkuð verið til umfjöllunar í rn. og komu fram á því margar hliðar. Þau markmið, sem hér eru sett fram, tel ég góðra gjalda verð og styð þess vegna þessa till. til þál.



Herra forseti. Þegar hv. þm. Matthías Bjarnason andmælti því sem hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson sagði um framúrskarandi mikla bankafyrirgreiðslu til kaupa á einstökum fiskiskipum, kvað sér vera ókunnugt um að lánað hefði verið upp í 105% til kaupa á togurum, þar sem raunverulega voru meðreiknuð í verði skipsins veiðarfæri, þá hvarflaði að mér að nú væri hv. þm. Sverrir Hermannsson illa fjarri góðu gamni, því að hann hefði sennilega sagt: Það er alveg satt sem Matthías segir. Ég tel að hér sé flutt ákaflega þýðingarmikið mál, sem varðar ýmis grundvallarvandamál í íslenskum sjávarútvegi og sannarlega grundvallarvandamálið í sambandi við nýtingu fiskislóða hjá okkur. Ég væri ekkert hissa á því, þótt upp mundu rísa nú einhverjir hv. þm. til þess að andmæla einnig fullyrðingu af hálfu hv. þm. Gunnlaugs Stefánssonar sem laut að því, að í sumum landshlutum kynni kannske að vera færður á land meiri afli en starfsfólk og tæknileg afkastageta fiskvinnslustöðvanna nægði til að taka á móti. Ég væri ekkert hissa á því þótt einstakir þm. mundu risa upp og andmæla því, því að einnig það er satt. Það er staðreynd, að á s.l. sumri var bræddur þorskur í aflahrotunni miklu á gervöllu svæðinu frá Vestfjörðum norður um landið og til Austfjarða. Það fór þorskur í bræðslu á þessu svæði. Ég sagði frá því á kvöldfundi fyrir skemmstu, er ég bar það upp á góðan kunningja minn og gamlan vin og skipsfélaga á Austurlandi að þeir væru að bræða þorsk þar fyrir austan, og hann sagði: Blessaður vertu, þeir bræða miklu meira í Krossanesi. - Það var ekki spillt 200 tonnum af þorskflökum í sumar í fiskiðjuverunum hjá okkur með beinum, ormum og með ýldu, - það voru rösk 500 tonn, þó að það muni satt vera að enn þá sé ekki eftir af þessu í geymslu sem skemmd matvara vestur í Ameríku nema rösk 200 tonn. Hvers vegna haldið þið að ekki sé meira eftir? Vegna þess að það er búið að henda hinu. Og meginvandamálið var ekki þrýstiskekkja á þorskblokkum. Það var ekki meginvandamálið. Eftir því sem þeir segja mér, sem kunnugastir eiga nú að vera þessum málum, munum við hafa eyðilagt þorsk í þessari einu aflahrotu í sumar sem leið sem að magni til mun samsvara rösklega 1200 tonnum af slægðum fiski. Þetta átti sér stað samtímis því sem við hömruðum á nauðsyn þess að vernda ungfiskinn okkar, sem mokað var í sjóinn af þessum sömu skipum, sem færðu meira og minna skemmdan fisk að landi á stöðum þar sem ekki var vinnuafl til þess að koma því, sem óskemmt var, í sæmilega verkun. Þetta skeði samtímis því sem fisk skorti til vinnslu í ýmsum sjávarplássum kringum landið. Þessu þýðir ekki að andmæla. Það mun sannast sagna, að enda þótt, eins og segir í þáltill., þörf sé á því að sníða fjölda veiðiskipanna, togaranna, við vinnslugetuna í landi, við afköst frystihúsanna í landi, þá mun á sumum stöðum ekki vera vanþörf á því að sníða fjölda og afkastagetu fiskiðjuveranna jafnframt við afkastagetu fólksins sem við fiskiðnað vinnur í landi. Ég vildi ekki horfa upp á það, með fullri tillitssemi til þess vandamáls sem blasir við útveginum á Suðurnesjum, að nú væri tekið upp á því að útvega Suðurnesjamönnum fiskiskip, skuttogara, við hæfi hugsanlegrar afkastagetu þess fjölda frystihúsa sem nú standa ónotuð, eða meira og minna ónotuð, við Faxaflóa af allt öðrum ástæðum en beinum skorti á hráefni, m.a. af þeirri ástæðu að fólkið á þessu svæði hefur verið tamið við annars konar vinnu á liðnum áratugum en að verka fisk. Fjáraflamenn á þeim slóðum hafa fundið aðrar leiðir til þess að festa fé sitt en að kaupa góð skip og verka fisk. Og það vildi ég að ég slyppi við það nú á næstu vikum að heyra endurtekna þá fullyrðingu, að fiskiskipastóll, þ.e.a.s. mótorbátafloti þeirra Suðurnesjamanna sé miklu eldri og úreltari en mótorbátaflotinn á öðrum landssvæðum. Þetta er ekki satt. Ef hv. þm. vilja hafa fyrir því að fletta skipaskránni núna og reikna út meðalaldur fiskiskipa á Suðurnesjum, má sjá að hann er ívið lægri en meðalaldur mótorbátaflotans á Vestfjörðum. Ég vildi óska þess, að hv. þm. tækju sig til og sannreyndu þetta nú sumir hverjir sem hafa verið að éta þetta upp hver eftir öðrum síðustu árin. Ég er þess fullviss, að með því að taka upp þess háttar skipulag á löndun á bolfiski til vinnslu í fiskiðjuverunum sem gert er ráð fyrir í þessari þáltill. gætum við leyst á einfaldan, ódýran og góðan hátt ýmis þýðingarmikil vandamál í sambandi við hráefnisöflunina á land og þó fyrst og fremst vandamál smáu sjávarplássanna, sem hafa verið knúin til þess vegna skorts á skipulagi af þessu tagi að ráðast í kaup á skuttogara fyrir sig, sem síðan hefur af ýmsum ástæðum reynst ofviða að reka. Hæstv. sjútvrh. talaði um nauðsyn þess að skipuleggja landanirnar milli hafna, jafnframt því sem vetrarvegir væru ótryggir til flutninga í kældum bílum. Það er alveg rétt, enda er sannarlega í þáltill. haldið opinni þeirri leið að gera einnig þetta. Á mörgum stöðum er slíkt nauðsynlegt. Aftur á móti hef ég fullkomna ástæðu til að vantreysta - a.m.k. í sumum tilfellum - algerlega frjálsu samkomulagi milli einstakra sjávarplássa um miðlun á afla, og jafnvel þó svo að ríkisvaldið grípi inn í, án sérstakrar lagasetningar. Við höfum reynslu af því norður á Þórshöfn á Langanesi. Hæstv. forsrh. sagði okkur frá í svari við fsp. hv. þm. Árna Gunnarssonar í haust, þegar spurt var hvað gert hefði verið til þess að tryggja atvinnu á Þórshöfn á Langanesi, að nú hefði verið gerður samningur við eiganda togarans Dagnýjar á Siglufirði, sem um það leyti hafði eignast annað skip, þannig að Dagný hafði ekki þorskveiðileyfi. Það var samið um það við eiganda Dagnýjar, að gegn því að hún fengi leyfi til þorskveiða skyldi hún landa afla sínum á Þórshöfn á Langanesi. Efndirnar hafa gengið illa. Nú er ég ekki að halda því fram, að þar sé eiganda Dagnýjar sjálfrátt, en svo hefur viljað til í lok nær því hverrar veiðiferðar að Dagný hefur bilað, þannig að orðið hefur að landa aflanum annars staðar. Ég hefði kveðið öðruvísi að orði um þetta en ég geri nú ef eigandi togarans Dagnýjar hefði þá látið hinn togarann, þann nýja, sem ekki var bilaður, landa aflanum á Þórshöfn í staðinn. En hann hefur verið látinn sigla með afla sinn til sölu erlendis samtímis því sem afla Dagnýjar hefur verið landað annars staðar vegna bilunar. Ég ítreka það, ég er ekki með þessu að staðhæfa að þessi mát hafi verið á valdi útgerðarmanns, og það geri ég undirmálalaust að lýsa yfir því að ég er ekki með þessu að staðhæfa að hér sé um að ræða svik á samningi. Hitt er ljóst, að skort hefur hráefni á Þórshöfn af þessum sökum, þrátt fyrir þennan sérstaka samning sem gerður var um löndun á afla úr einum togara. Ég efast ekki um að með þeirri tilhögun, sem að er stefnt í þáltill. sem hér er um fjallað, getum við sparað okkur stórfé í heild yfir landið í útgerð togara og skipakaupum og stuðlað að því að ná þeim afla sem er við hæfi til vinnslu í fiskiðjuverum kringum landið, til þess að útvega hráefni til að tryggja atvinnu í fiskiðjuverunum. Með þessum hætti getum við náð traustari stjórn, hagkvæmari stjórn á fiskveiðunum sjálfum. Ég bið hv. alþm. forláts ef ég hefði átt að nota nýyrðið „stjórnun“ í þessu sambandi, en ég hef veitt því athygli að ýmsir hv. þm. þora ekki annað, svona til vonar og vara, en að nota það orð yfirleitt nú orðið til þess að auka líkindin á því að orðið skiljist. Ég tel að þetta fyrirkomulag muni auðvelda stjórn á veiðunum og vera til þess fallið að koma í veg fyrir að tekinn sé meiri fiskur úr sjó í aflahrotunum en sá sem hægt er að vinna. Hitt verður svo annað mál og annað viðfangsefni, að stemma stigu við því að leynt sé stórkostlegri úrtöku úr þorskstofni okkar af smáfiski, undirmálsfiski, með því að moka honum fyrir borð á miðunum. Það er enn annað mál. Ég get tekið undir það álit sem fram hefur komið af hálfu annarra hv. þm., að nýta beri togaraflotann til hlítar til öflunar hráefnis fyrir frystihúsin í landinu í heild. En ég undirstrika þetta atriði: Fyrir þau frystihús, fyrir þau fiskiðjuver þar sem fyrir hendi er mannafli til þess að vinna aflann.



Herra forseti. Ég tek undir með ýmsum öðrum sem hér hafa talað um till. á þskj. 39. Ýmislegt horfir í rétta átt þar, en þó eru ákvæði till. ekki öll á eina lund. Í grg. kemur m.a. fram sú réttmæta ábending, að nauðsyn beri til að leggja áherslu á að tengja veiðar og vinnslu í meira mæli en gert hefur verið. Sú stefna, sem þarna er imprað á, er ekki ný. Einstök bæjar- og sveitarfélög hafa beinlínis unnið að því á undanförnum árum að þetta gæti gerst, þó svo ekki hafi verið mótuð af ríkisstj. og stjórnvöldum nein sérstök stefna í þá átt. Þetta hefur verið gert t.d. með þeim hætti, að bæjarfélög byrjuðu á því að greiða uppbætur á fisk, sem landað var í viðkomandi bæjum, til þess að tryggja fiskverkunarstöðum nægilegt hráefni og fiskverkunarfólki næga atvinnu. Þetta var að sjálfsögðu gert með framlögum úr bæjarsjóði, með skattlagningu á bæjarbúa sjálfa og gersamlega án aðstoðar úr opinberum lánasjóðum, án aðstoðar frá ríki eða s jóðakerfi á einn eða neinn hátt. Það eru mörg ár liðin síðan þau bæjarfélög, sem þannig hugsuðu, beittu sér beinlínis fyrir því, að útgerðaraðilar og eigendur fiskverkunarstöðva sameinuðu rekstur sinn þannig að tryggt væri að þeir bátar og þau skip, sem gerð væru út frá viðkomandi stað, lönduðu undantekningarlítið eða undantekningarlaust heima. Þessi stefna var mörkuð af sveitarstjórnunum sjálfum og hverri sveitarstjórn í landinu er vitanlega í sjálfsvald sett að marka slíka stefnu. Hafi hún ekki verið mótuð af viðkomandi stöðum er ekki við aðra að sakast en sveitarstjórnarmennina sjálfa. En reynslan hefur leitt í ljós að þessum stöðum, sem þannig hafa staðið að málum, hefur vegnað betur öðrum. Það hefur líka komið í ljós að þegar um hefur verið að ræða á smærri stöðum nokkuð mörg og smá fyrirtæki í fiskvinnslu og fiskverkun sem ekki hafa átt sameiginlegra hagsmuna að gæta, þá hefur það ráð, sem dugað hefur til bjargar, reynst vera að hið opinbera, ef annar verður ekki til þess, beitti sér fyrir því að lánsfjárfyrirgreiðsla og styrkveiting til þessara staða með einum eða öðrum hætti ætti sér ekki stað nema þeir aðilar, sem hlut eiga að máli, féllust á að sameina rekstur sinn, veiði og vinnslu, þannig að hægt væri að byggja upp fyrirtæki á þessum stöðum sem líkleg væru til að geta staðið ein og óstudd og án sífellds stuðnings af almannafé. Það hefur líka komið í ljós, að þar sem þessum ráðum hefur verið beitt þurfa menn ekki að hafa miklar áhyggjur af stöðu fiskvinnslu og fiskveiða. Svo eru auðvitað aðrir staðir víðs vegar um land, þar sem menn hafa látið reka á reiðanum í þessum efnum. Ég held að reynslan hafi líka leitt í ljós að þessir staðir standa hvað verst hvað fiskveiðar og fiskvinnslu varðar. Hér er því um að ræða stefnu sem eins og glögglega kemur fram í grg. með þessari þáltill. þarf ekki ríkisstj. eða Alþingi til að móta. Þessa stefnu hafa sveitarfélög og viðkomandi aðilar getað mótað sjálf, þar sem áhugi hefur verið á því. En ég tel að það sé orðið auðséð, þegar reynslan liggur fyrir; að rétt sé að ríkisvaldið hafi, hvað þessu viðvíkur forustu og frumkvæði, bæði með beinum og óbeinum afskiptum af málefnum útgerðar og fiskvinnslu, það verði dreginn lærdómur af þessari reynslu, þannig að reynt sé að haga þessum málum alls staðar á landinu með sama hætti og reynslan hefur leitt í ljós að best hefur gefist. Ég vil taka það fram, sem í raun og veru hefur komið fram áður, að það er ekkert nýtt að samvinna sé á milli fiskvinnslustöðva um nýtingu hráefnis. Þetta er t.d. mjög almennur siður á norðanverðum Vestfjörðum. Hjá fiskvinnslustöðvunum á Ísafirði, í Hnífsdal og í Bolungarvík er þetta orðin regla, en ekki undantekning, að fiski sé ekið á milli. Þar er rekstur fiskvinnslustöðvanna raunar orðinn stóriðja. Þar er unnið jafnt og þétt allt árið um kring og þessu hagað einmitt þannig, að þegar eitt hús kann að vanta hráefni og of mikið er af hráefni hjá öðrum er samvinna á milli um að vinna þetta hráefni. Það kemur því varla fyrir að um sé að ræða stöðvun á rekstri í einu húsinu á sama tíma og annað hús situr uppi með fullar geymslur af góðum fiski. Þetta hefur gerst án beinna afskipta ríkisvaldsins eða annarra, en er beinn liður í þeirri þróun sem þarna varð fyrst fyrir mörgum árum þegar unnið var að sameiningu fyrirtækja sem stunduðu veiðar og vinnslu og að ýta undir samstarf hraðfrystihúsanna á þessu svæði. Hins vegar er auðvitað alveg ljóst að landshættir, samgöngur, geta gersamlega komið í veg fyrir að hægt sé að framkvæma þetta, því að um margra mánaða skeið getur verið að algerlega sé ófært landleiðis á milli staða sem ella gætu haft með sér samvinnu um nýtingu afla. Jafnvel þó vera mætti að þetta væri hægt getur það líka haft ákveðna aðra erfiðleika í för með sér, sem menn hafa ekki bent á í þessum umr. Það er mjög algengt, eða allt of algengt, því miður, að afkoma fiskvinnslufyrirtækja, jafnvel í sama landshluta, jafnvel í næstu fjörðum, sé ákaflega ójöfn. Til eru þau fiskvinnslufyrirtæki, og raunar allt of mörg, sem geta ekki greitt fyrir þann afla sem upp er lagður. Og það er náttúrlega talsvert alvarlegt mál ef útgerðaraðilum, skipstjórum og skipshöfnum er skipað að landa afla sínum og selja hann fiskverkunarstöð sem getur ekki staðið í skilum með greiðslu. Slíkt kemur að sjálfsögðu beint niður á viðkomandi útgerð og s jómönnum, vegna þess að þarna er um að ræða, a.m.k. að hluta til, laun þeirra. Og það getur verið ansi erfitt, menn hljóta að skilja það, að fyrirskipa skipshöfn eða útgerðaraðilum, sem skipta við ákveðnar fiskverkunarstöðvar sem geta greitt á borðið fyrir allan þann fisk sem þær fá, að fara með fisk sinn og selja hann til vinnslustöðva sem geta ekki greitt fyrir nema brot af aflanum.

Er þetta vandamál einhvers staðar?

Þetta er talsvert vandamál. Þetta er vandamál t.d. á nokkrum stöðum sem ég þekki til. Ég veit dæmi þess, að menn, sem lögðu upp afla hjá fiskvinnslufyrirtæki í sumar, urðu að leggja hann upp hjá fyrirtækinu undir þeirri kvöð að fá aðeins greiddan helming aflans. Þann helming aflans, sem þeir fengu ekki greiddan í sumar, eru þeir ekki búnir að fá greiddan enn. Menn geta rétt ímyndað sér hvernig það er fyrir bæði sjómenn og útgerðaraðila að þurfa að reka útgerð og taka kaup við slíkar aðstæður. Þetta mál er ekki eins einfalt og það virðist vera í fljótu bragði, jafnvel innan sama landshluta. Vandræðastaðir og vandræðafyrirtæki okkar í sjávarútvegi eru ekki bundin við einn landshluta. Slíkir staðir eru í flestum kjördæmum. Það þekkja menn af eigin reynd sem eru hér fyrir landsbyggðina. Þetta mál er því ekki eins einfalt og það sýnist og gefur ekki auga leið að hægt sé að setja reglur þess efnis að beinlínis sé hægt að mæla fyrir um að skip skuli selja afla á þessum eða hinum staðnum, ef svo háttar að það fyrirtæki, sem verið er að skylda skipin að selja til, getur ekki greitt. Þá vil ég einnig fara nokkrum orðum um 5. tölul. í þessari þáltill., þar sem sagt er að að því beri að stefna að fiskveiðiflotinn, sem veiðir fyrir viðkomandi svæði, sé í góðu samræmi við afkastagetu vinnslustöðvanna. Ég vil segja eins og hv. þm. Stefán Jónsson, sem ræddi um þetta sama mál áðan, að það verður auðvitað að reyna að átta sig á því, hvað er eðlilegt að miða við í þessu sambandi. Á að miða fiskveiðiflotann við atkastagetu vinnslustöðvanna, á að miða vinnslustöðvarnar við afkastagetu fiskveiðiflotans eða á að miða hvort tveggja við veiðimöguleikana innan eðlilegra marka á viðkomandi vinnslusvæði? Er eðlilegt að byggja upp mjög afkastamiklar fiskvinnslustöðvar, t.d. í sambandi við þorskveiðar, ef þarf að sækja hráefnið til þessara stöðva hálfa leiðina í kringum landið? Það er spurning sem einnig þarf að huga að. Og við getum ekki gengið út frá því sem gefnu, síður en svo, að þær vinnslustöðvar, sem við höfum í landinu núna; sá mikli fjöldi þeirra, sem ýmist er í starfrækslu eða ekki, séu hið eðlilega fyrirkomulag sem eigi að vera á þessum málum. Hingað til hefur fiskurinn ekki verið takmörkuð auðlind. Við höfum byggt upp vinnslustöðvar okkar nánast án þess að taka tillit til þess, að fiskurinn geti orðið takmörkuð suðlind. Við höfum byggt upp eftir reglunni: ein fiskvinnslustöð er góð, tvær fiskvinnslustöðvar á sama stað eru tvöfalt betri, þrjár fiskvinnslustöðvar eru þrefalt betri o.s.frv., o.s.frv., uns svo er komið að við stöndum uppi með miklu fleiri fiskvinnslustöðvar í ákveðnum landshlutum en nemur þeim afla sem með eðlilegu móti berst þar á land. Þá kemur upp vandamál þegar sækja þarf afla fyrir þessar fiskvinnslustöðvar hálfa leiðina í kringum landið. Það hefur áður komið fram hjá mér í þessum ræðustól, að mér finnst að það verði að umgangast fiskinn í sjónum eins og aðrar náttúruauðlindir sem eru takmarkaðar í þessu landi. Við þurfum að reyna að gera okkur grein fyrir því, hvernig þjóðin getur haft mestan arð af því að nytja þessar takmörkuðu suðlindir. Í því sambandi þurfum við auðvitað að velta fyrir okkur spurningum um það í fyrsta lagi hvernig á að nýta auðlindina, í öðru lagi hvar og í þriðja lagi af hverjum. Orka er takmörkuð auðlind í landi okkar og ýmis hráefni sem til falla hér. Okkur var sagt á sínum tíma að hagkvæmnisathuganir hefðu leitt í ljós að það væri hagkvæmara fyrir þjóðarbúið að staðsetja sementsverksmiðju á Akranesi en við Patreksfjörð, þar sem var þó ekki skortur á hráefni, síður en svo. Ekki drógum við það í efa, þm. landsbyggðarinnar. Okkur var líka sagt, að gerðum hagkvæmnisathugunum, að hagkvæmara væri að staðsetja álver við Hafnarfjörð en t.d. við Eyjafjörð eða norður í landi. Og ekki drógum við það í efa. Okkur var líka sagt að hagkvæmara væri að öllum forsendum skoðuðum að staðsetja málmblendiverksmiðju við Grundartanga í Hvalfirði en einhvers staðar annars staðar. Ekki drógu menn í efa heldur, að það væri betri staðsetning en önnur. En nú þegar fiskurinn í sjónum er orðinn takmörkuð auðlind, ber þá ekki að móta þá stefnu að taka eigi mið af sömu forsendum þegar ákvörðun er tekin um hvar og hvernig eigi að nýta þessa auðlind í framtíðinni? Er þá ekki betra að það verði a.m.k. reynt að marka þá framtíðarstefnu, þó að vissulega verði henni ekki komið til framkvæmda nema á mjög löngum tíma, að fiskveiðar og fiskvinnsla verði byggð upp miðað við hvar hagkvæmast er fyrir þjóðarheildina að veiða fiskinn og hvar hagkvæmast er fyrir þjóðarheildina að verka fiskinn? Menn verða að gera sér fulla grein fyrir því, að ef um allar nytjar á takmörkuðum auðlindum okkar á að fara eftir þessum reglum, þá hljóta menn líka að gera þá kröfu, þegar fiskurinn er orðinn takmörkuð auðlind, að sama regla gildi um hann. Ég held að það sé talsvert atriði í þessu sambandi að huga vel og vandlega að því, hvort ekki sé öllu hentugra t.d., eins og ég hef persónulega reynslu af, að geta borgað 15 og 16 ára gömlum unglingum um 90 þús. kr. á viku fyrir 8 tíma vinnu í fiskiðjuveri við allar bestu aðstæður, þar sem ekki heyrist hljóð í nokkurri vél til óþæginda fyrir starfsfólkið, en að senda þessa unglinga og fullorðna á suma aðra staði sem ekki geta greitt nema lítið brot af þessu kaupi við aðstæður sem ekki eru mönnum bjóðandi. Ég held að menn verði að skoða mjög vandlega þessi mál, þegar þeir marka framtíðarstefnu í fiskveiðimálum og fiskvinnslumálum fyrir landið í heild. Mér er það alveg ljóst, að þetta verður ekki gert í einu vetfangi. Þetta verður ekki gert á einu ári, einu kjörtímabili né heldur tveimur kjörtímabilum. Og það eru ýmis vandamál atvinnulegs eðlis, þar sem fólk á við atvinnuleysi að búa eða hætta er á atvinnuleysi, þar sem ekki er í bráð hægt að taka tillit til slíkra sjónarmiða. En þetta hlýtur að verða sú framtíðarstefna sem við mörkum, ef við ætlum að hafa full not af þeirri takmörkuðu náttúruauðlind sem fiskurinn er. Það getur ekki verið rétt, að marka eigi þá stefnu og stefna beinlínis að því upp á framtíðina að flytja beri þorskinn, sem veiðist fyrir Vestur- og Norðurlandi, hálfa leiðina í kringum landið til þess að fá hann verkaðan. Það getur ekki verið, að það sé æskileg framtíðarstefna, vegna þess að þessi kostnaður hlýtur að sama skapi að rýra þær tekjur sem þjóðin fær af þessum takmörkuðu náttúruauðlindum.

Heldurðu að fiskurinn sé alltaf kyrr á sama stað?

Nei, en ég tel að marka beri þá stefnu með þessa náttúruauðlind eins og allar aðrar náttúruauðlindir í landinu, að nýting hennar sé þannig að þjóðin hafi sem allra mestan arð af. Þetta er framtíðarstefnan sem við eigum að móta. Eins og ég sagði geri ég mér það fyllilega ljóst, og það er öllum ljóst, að ekki er hægt að gera slíkt á einu ári, ekki á einu kjörtímabili, ekki á tveimur kjörtímabilum, jafnvel ekki á heilli mannsævi. Brýna nauðsyn ber til þess, að þessi sjónarmið séu ekki einráð, heldur sé horft á þann brýna vanda sem við er að etja í einstökum byggðarlögum hringinn í kringum landið, þar sem atvinnuskortur er mikið vandamál. Þetta verður að leysa. Þm. verða að taka höndum saman til að finna lausn á því. En þessa fiskveiðistefnu, sem ég hef verið að reyna að lýsa hér, held ég að verði að móta. Varðandi það, að það kunni að koma fyrir að meiri fiskur berist á land en menn ráða við með góðu móti, þá er að sjálfsögðu satt að það gæti gerst. Það hefur oft gerst, bæði fyrir sunnan, norðan, vestan og austan. Það er ekkert nýtt. Það gerðist þegar vel aflaðist á vetrarvertíðinni við Suðvesturland. Þá barst miklu meiri fiskur á land en hægt var að verka með góðu móti, og mikið af þeim fiski var þá verkað þannig að skilaði minni arði en ella hefði getað verið. Þegar menn stunda veiðibúskap, eins og fiskveiðar hjá okkur eru, hlýtur slíkt að koma upp, að það verði sveiflur í aflabrögðum og jafnvel að það þurfi að leita út fyrir lítið pláss eftir vinnuafli, vegna þess að í plássinu er ekki nægilega margt vinnandi fólk til að verka afla sem til fellur. En hvað var gert og hvað var sagt hér á Alþ. þegar hundruðum milljóna af sameiginlegu fé þjóðarinnar var varið til þess að auka spennuna í byggingariðnaði í Reykjavík, þegar sameiginlegir skattpeningar þjóðarinnar voru teknir í það, að vísu eftir samkomulagi við verkalýðshreyfinguna, að tvöfalda íbúðaframleiðslu hér á Reykjavíkursvæðinu einu á sama tíma og iðnaðarmenn úti á landsbyggðinni gengu atvinnulausir? Hvað var þá sagt um framboð og eftirspurn eftir vinnuafli? Og hvað var sagt um framboð og eftirspurn eftir vinnuafli þegar ráðist var í Sigölduvirkjun og byggingarframkvæmdir þar, með þeim afleiðingum að nú telja á þriðja hundrað manns í Rangárvallasýslu að ríkið sé búið að skuldbinda sig til þess, að því er virðist, að sjá til þess að um aldur og ævi verði byggingarframkvæmdir af þessu tagi við Þjórsá, því að ella sé þessu fólki ekki lífvænlegt í sinni sveit? Hvað skyldi hafa verið sagt þá, eða þegar heilar bújarðir í Suðurlandskjördæmi voru lagðar í eyði vegna þess að heimilisfólkið allt, maður, kona og börn, hljóp upp í Sigöldu til að ná sér þar í fljóttekinn gróða vegna opinberra framkvæmda sem kostaðar voru af skattfé sem fæst með skattlagningu á landsmenn alla? Þessi dæmi um að tímabundinn skortur sé á vinnuafli í sjávarútvegi og fiskvinnslu á einhverjum ákveðnum stöðum á landinu hafa komið fyrir hringinn í kringum landið, öllum þorpum, öllum kaupstöðum á Íslandi sem atvinnu hafa haft af sjósókn og fiskveiðum á ýmsum tímum. Þó svo það ástand sé á þessu ári og þessum áratug ekki fyrir hendi á hinum eða þessum stað á landinu, þá þarf ekki að leita langt aftur í tímann til að finna dæmi um að svo hafi verið. Ég held að ég þurfi ekki að hafa fleiri orð um þetta mál. Ég vil sem sé leggja áherslu á að mörkuð verði sú stefna til langs tíma í fiskveiðum og fiskverkun, að reynt sé að s já til þess, að þó svo fyrirtæki veiða og vinnslu verði ekki sameinuð, þá verði gert sameiginlegt áhugamál þeirra aðila, sem annars vegar sjá um veiðar og hins vegar um vinnslu, að þessir tveir þættir standi nokkurn veginn saman á þeim stöðum þar sem um slíkan rekstur er að ræða, það séu hagsmunir þeirra, sem veiðarnar stunda, að lagt sé upp á þeim stöðum sem skipin eru gerð út frá og afli sé unninn á þeim stöðum þar sem eðlilegt er, miðað við aðstæður, að vinna við hann fari fram. Herra forseti. Ég verð að leyfa mér að spyrja að því, hvort það sé rangt hjá mér að hv. þm. Stefán Jónsson hafi verið búinn að ljúka ræðu sinni áðan. Mér sýnist nefnilega að hann haldi áfram ræðuflutningi úr stól sínum. Ég bið eindregið afsökunar á því, ef ég hef ruðst í ræðustólinn áður en hv. þm. gat lokið máli sínu, og vil gjarnan óska eftir því við hæstv. forseta að hann veiti mér svör við því, hvort ég hafi rutt hv. þm. úr vegi. Ég veit að hv. þm. getur komið aftur, hann getur meira að segja komið tvisvar og haldið áfram ræðu sinni. En ég vil gjarnan óska eftir því, að hv. þm. yrði gert það ljóst að það, sem við sjáum hérna fyrir framan okkur, eru stólar til að sitja á, en hér er ræðustóll til að tala úr.



Varðandi þessa síðustu aths. vil ég aðeins segja það, að forseti telur að sjálfsögðu óhjákvæmilegt að stöðva það, þegar ræðumaður og þm., sem ekki hefur orðið, fara að ræða saman. En einstök framíköll hafa ekki verið bannvara hér á Alþ. og hafa heldur þótt lífga upp á, ef þau eru ekki úr hófi.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er til umr., vekur athygli á mjög merku máli, sem er bætt skipulag á fisklöndun til fiskvinnslustöðva til að tryggja sem jafnasta vinnslu samhliða góðri nýtingu fiskveiðiflotans. Það er ekkert vafamál og þarf varla að rökstyðja það, að góð nýting hráefnis og góð nýting fjárfestingar í sjávarútvegi er undirstaða undir þessum blómlega atvinnuvegi. Það eru mörg góð atriði í þessari þáltill. En hugmynd hv. flm. er að sett verði löggjöf um skipulag á fisklöndun. Mér er til efs að löggjöf um skipulagningu löndunar á ákveðnum löndunarsvæðum sé rétta leiðin til bætts skipulags. Ég skil þessa þáltill. þannig, að átt sé við að fiskiskip landi sem áður í sínum heimahöfnum og síðan yrði fiskurinn fluttur á milli í kælibílum. Það er ekkert nema gott um þetta að segja. En eins og hér hefur reyndar verið drepið á er þetta fyrirkomulag víða fyrir hendi. Það er hins vegar staðreynd, að þeim fyrirtækjum í íslenskum sjávarútvegi vegnar best þar sem útgerð og vinnsla er á einni hendi. Það er ekki hægt að ná neinum viðunandi árangri í fiskvinnslu, ef útgerðin er ekki löguð að þörfum fiskvinnslunnar og þá aðallega með löndunardagana í huga. Það eru mörg dæmi til um það hérlendis, þar sem vinnsla og útgerð eru mjög vel samantvinnaðar, að góður árangur hefur náðst. Þó er það engan veginn skilyrði að þetta sé á einni hendi eignalega séð, heldur einungis að um mjög góða samvinnu er að ræða. Dæmi um þetta eru Vestfirðir, Útgerðarfélag Akureyringa, Austfirðir, að hluta Norðurland, en einungis lítill hluti af Suðvesturlandi. Vandamálið, sem þessi þáltill. fjallar um, finnst mér vera skýrt afmarkað í grg., þar sem segir, ef mætti vitna í það, með leyfi hæstv. forseta: „Og enn má finna þess mörg dæmi, að í sömu útgerðarstöð sé ástandið þannig, að um allt of mikinn afla sé að ræða í einni vinnslustöðinni, þegar hráefni vantar í aðra, eða allt of mikill afli berist á land í einu byggðarlagi á sama tíma og nálægt byggðarlag skortir hráefni til vinnslu.“ Þetta vandamál er víða leyst með samvinnu fiskvinnslustöðva. Þetta á einkum við um fiskvinnslustöðvar sem verða að skipta hráefni sínu til að hafa jafna vinnslu. Mig tangar til að taka hér dæmi um Reykjavík, sem er mjög háþróuð á þessu sviði. Reykjavík er stærsti togaraútgerðarstaður landsins og þar er mjög náin samvinna á milli fiskvinnslustöðvanna. Hafnarfjörður og Grindavík með sína togara eru líka inni í þessum stóra skiptimarkaði sem verkar mjög vel án nokkurrar íhlutunar. Það er eiginlega sama hvaða skip er inni, menn ganga í það og skipta síðan þegar þeirra eigin skip koma inn, þannig að hér hefur tekist að skapa nokkuð jafna vinnslu. Aftur á móti dæmi um það, þar sem ekki hefur tekist samvinna um skiptifisk þó að skilyrði séu fyrir hendi, eru Suðurnesin, enda er þar mjög bágborin afkoma fiskvinnslustöðva. Með aukinni samvinnu fiskvinnslustöðva er hægt að ná mestum árangri í skipulagningu fiskvinnslunnar. Ef frystihúsamenn sjá ekki kosti slíkra samvinnu, og þeir eru til sem sjá þá ekki, þá er ólíklegt að löggjöf breyti þar nokkru um. Ég vil víkja hér að nokkrum ummælum, sem hafa komið fram í þessari umr., og vekja sérstaklega athygli á einu atriði, sem hv. þm. Stefán Jónsson nefndi, að miða afkastagetuna e.t.v. hvorki við fiskiskip eða fiskvinnslu, heldur við fólkið. Það er einmitt þetta atriði sem hefur brugðist á undanförnum árum, eins og við sjáum, að í einstökum byggðarlögum verður að flytja inn fólk til fiskvinnslunnar. Þetta eru atriði sem hefur ekki verið tekið tillit til í upphafi, þegar fjárfestingin var ákveðin. Að vísu er þetta oft erfitt vandamál, því að það er á mörgum stöðum þannig að einn togari er of lítið, en tveir togarar of mikið það þyrfti þá að vera 11/2 togari. Þetta er náttúrlega leyst á þeim stöðum þar sem samgöngur eru sæmilegar og menn ná samkomulagi um það. Því miður er þetta víða ekki gert þó að menn hafi skilyrði til að vinna sameiginlega úr tveimur togurum. Það er eins og menn veigri sér við að skipta á fiski. Ég þekki sjálfur fjölmörg dæmi um það, að mönnum finnst fiskurinn, sem þeir láta, vera miklu betri en fiskurinn, sem þeir fá. Þetta er vandamál sem menn ættu þó að hafa skilning á að leysa. Eitt atriði er bara lauslega drepið á í þessari þáltill. Ég var því miður ekki við þegar hv. 1. þm. Austurl. flutti framsögu sína, en það er nokkuð opið í þessari þáttill., hvort átt sé við að togarar landi ekki í sinni heimahöfn. Ég satt að segja veit ekki hvort eigi að skilja þessa þáltill. þannig, ég geri það ekki. Mér skilst af umr. að þetta sé nú opið. Ég held að þetta yrði mjög erfitt í framkvæmd, að láta togara landa að ráði annars staðar en í sinni heimahöfn. Það hefur ekki lánast. Það var nefnt dæmi um Dagnýju, og væri fróðlegt að fá að vita af hverju það er, að þetta samkomulag hefur ekki haldist. Það getur verið, - mig grunar það, en ég veit það ekki, - það getur legið í því vandamáli sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson nefndi, að menn hafi ekki getað greitt fyrir aflann. Það er vandamál sem ég get staðfest að er víða til. Það er ekki nóg að fá afla ef menn geta ekki greitt fyrir hann. Dæmi er um það, mig minnir að það hafi verið 1977, að þá landaði einn Akureyrartogari á Suðurnesjunum og ekki er búið að greiða aflann enn þá, þannig að þetta vandamál leysist ekki bara með því að skikka menn til að landa á ákveðnum stað. Þó að vanti hráefni, þá verður að koma til greiðslna. Ef hið opinbera vill leggja eitthvað af mörkum til að bæta skipulag fisklöndunar og tryggja sem jafnasta vinnslu, þá má nefna önnur atriði sem vert væri að vek ja athygli á. Það má nefna vegakerfið, sem er stærsta málið, að það sé bætt vegakerfi milli fiskvinnslufyrirtækja og hugsað t.d. um Suðurnesin og vegi við útgerðarstaði. Það má benda á að koma upp kældum hráefnisgeymslum og jafnvel sameiginlegum hráefnisgeymslum við hafnir, svo og sameiginlegum geymslum tómra kassa við hafnir. Allt þetta eru jákvæð atriði sem hið opinbera gæti haft forgöngu um. Það er svo á flestum stöðum, a.m.k. hér á Suðvesturlandi, að vinnslustaðirnir eru mun fleiri en löndunarstaðirnir. Það má nefna annað atriði: að gera útgerð og fiskvinnslu kleift að kassavæða flotann meira en nú er gert. Þetta eru allt atriði, sem hið opinbera gæti haft forgöngu um. Svo á að bæta vinnu- og löndunaraðstöðu í höfnum. Það er sömuleiðis verkefni hins opinbera. Þetta eru einungis nokkur atriði sem mig langaði til að benda á í sambandi við skipulagningu fisklöndunar. En hér hefur verið drepið sérstaklega á þegar of mikill afli berst að landi svo og á fiskvinnslustöðvarnar og fjölda þeirra. Fiskveiðiflotinn er nú svo stór að það má ekki bæta við hann á næstu árum. Það held ég að við viðurkennum. En ég vil líka benda á annað atriði, að fiskvinnslustöðvarnar verða sennilega alls ekki nógu margar eftir 3, 4 eða 5 ár. Ef spádómar rætast og við högum okkur af viti næstu 2–3 ár, þá lendum við í vandræðum með að vinna aflann. Ég vil benda á það í sambandi við hrotuna, að það var ekki botnlaus fiskur bara fyrir austan og norðan síðasta sumar, það var botnlaus fiskur hér á Suðvesturlandi. Það var ekkert einsdæmi. Auðvitað er hægt að nefna eitt og eitt byggðarlag sem á við sérstakan vanda að etja. Við erum kannske ekki að ræða um það núna. En þá vantaði vinnslustöðvar fólk til að vinna. Aftur á móti er ekki annað hægt en harma hvernig til tókst síðasta sumar þegar mörg hundruð tonn af þorski voru eyðilögð. Vissulega var þarna verkefni fyrir hið opinbera að grípa inn í, þar sem ljóst var að vinnslugeta húsanna réð ekki við þetta. Benda má á að það hefur verið gert. Það var gert á sumarloðnuveiðunum, til að taka dæmi. Það voru samtök vinnslu og veiða sem tóku sig saman um að hætta veiðum vegna þess að þau gátu ekki unnið hráefni. Og það var synd að þetta var ekki gert í þorskhrotunni s.l. sumar. Fiskurinn var betur geymdur í sjónum en ónýtur eða í skreið, sem seldist reyndar án þess að menn vissu um það þá. Ég vil að lokum taka undir með flm., eins og þeir segja í grg., að fiskiðnaðurinn er stóriðja okkar Íslendinga, og ég styð allar þær hugmyndir sem koma fram í þessari þáltill. En ég legg áherslu á að jafna sveiflur í veiðum og vinnslu. Ég tel mörg atriði þarna vera jákvæð, og þessar umr. hafa verið mjög jákvæðar um þetta atriði. Ég tel þó, miðað við að einungis er um að ræða að flytja fisk á milli vinnslustöðva, að því aðeins sé hægt að gera það að skilyrði til þess séu bætt, en ekki einungis að það sé gert með löggjöf. Þó er ég síður en svo á móti því, að þetta mál verði kannað og þá í samhengi einmitt við það, hvort eðlilegt sé að togarar almennt landi annars staðar en í heimahöfnum og þá í hvaða formi það yrði. Það er miklu erfiðara vandamál en það sem varðar skiptingu á afla.



Herra forseti. Ég verð að þakka þeim mörgu, sem hafa tekið til máls í sambandi við þessa till., góðar undirtektir, því að ekki er um það að villast að nær allir, sem hér hafa talað, hafa tekið undir þá meginstefnu sem fram kemur í till. og er aðalatriði málsins. En mér þykir ástæða til að leiðrétta nokkur atriði sem svolítið hefur borið á í þessum umr. varðandi hugmyndir okkar sem að þessari till. stöndum. Síðasti hv. ræðumaður, Ágúst Einarsson, óttaðist nokkuð að hér væri farið inn á þá braut að setja löggjöf um löndun á fiski og þar með gætu komið upp margvísleg vandamál. Ég dreg enga dul á að það er einmitt skoðun mín og af því beri að leggja megináherslu á það, eins og segir í þessari till., kemur afar skýrt fram bæði í grg. og hefur komið fram í framsögu okkar og í till. sjálfri, að það kerfi, sem upp verði byggt og að einhverju leyti staðfest með lögum, verði og eigi að byggjast á nánu samstarfi og samráði við þá aðila sem hér eiga mestra hagsmuna að gæta á hverju svæði um sig. Einnig er lögð áhersla á það, að yfirstjórnin á hverju svæði verði í höndum heimamanna. Hins vegar getur verið nauðsynlegt að fá lagaramma um nokkur þýðingarmikil atriði málsins og hreinlega einhverja þátttöku ríkisins, ef ríkið telur að hér sé um þjóðhagslega hagstæða framkvæmd að ræða. Ég hef komist á þá skoðun, að við ættum að stefna að þessari braut, einmitt vegna þess að ég er ekki sáttur með þá till. sem hefur verið flutt stundum og í ágætri meiningu, að við ættum, miðað við núverandi aðstæður, að koma upp togaraútgerð ríkisins og annarri ríkisútgerð sem væri beinlínis hugsuð til hráefnisjöfnunar í landinu. Ég efast ekkert um að till. af þeirri gerð er flutt í góðri meiningu og vissulega, ef það heppnaðist, væri hægt að leysa vanda einstakra staða. En þá væri þarna um að ræða aðgerð sem miklu nær væri atvinnubótafyrirkomulagi, þ.e.a.s. að leysa atvinnuvandamál einstakra staða, e.t.v. með áhættu ríkisins og þeim erfiðleikum sem því fylgja að ætla að reka skip sem eiga nálega hvergi heima. En það er geysilega mikill vandi, það höfum við reynt sem höfum komið nærri þessum málum. Það er því ekkert um að villast, að í till. okkar felst ekki að setja eigi löggjöf, sem skikki menn til að landa fiski hér og þar, eða þeim verði fyrirskipað að landa einhvers staðar þar sem fiskurinn verði jafnvel ekki borgaður. Slíkt hefur vitanlega ekki hvarflað að okkur og er algerlega út í hött. Ég tel að það komi aldrei til mála. Ef svo langt yrði gengið, sem ég er ekki sammála, að lagðar yrðu á menn einhverjar þær kvaðir að þeir yrðu skyldaðir til að landa afla sínum á tilteknum stöðum, þá mundi auðvitað leiða af því, að sá sem skyldar þá til þess, þ.e.a.s. ríkið, yrði að vera ábyrgur fyrir greiðslu. Allt annað væri óeðlilegt miðað við okkar rekstraraðstöðu. Ég tel líka að hugleiðingar um þetta séu í rauninni sprottnar af miklum misskilningi sem mjög oft kemur fram í umr. um þessi mál. Sá misskilningur hefur einnig komið fram í þessari umr. Þar gefa menn sér það iðulega ósköp beint að segja: ja, ríkið, almenningur í landinu á nú öll skipin. Þeir hafa fengið 100% lán og jafnvel yfir 100% út á öll skipin og þeir eiga ekkert í þeim, þeir eru bara skrifaðir fyrir þeim. - Og af því að þetta er svona eiga þeir að vinna fyrir þjóðina og landa þar sem þeim verður sagt - og búið. Svona eru málin ekki. Þetta er reginmisskilningur. Þetta segja þeir sem alls ekki vita hvernig þetta hefur verið að gerast. Það er auðvitað ekkert um það að villast, að það eru til hjá okkur dæmi um að ríkisafskipti af því að útvega mönnum skip og önnur atvinnutæki hafa verið mikil. Hér voru menn að minnast á þá frægu löggjöf þegar togarafloti okkar var eyddur svo að segja að fullu og öllu. Þá var stigið það skref hér á Alþ. að ákveða að keyptir skyldu til landsins 6 togarar með sérstökum kjörum. Menn sögðu við þá umr., að þó að það stæði að lána mætti 90% þeim aðilum sem þarna áttu hlut að máli, þá mætti alveg eins segja að þeir hefðu komist upp í 102.5%, þegar búið var að taka tillit til þess, að inn í lán fyrir stofnkostnaði, sem þeir ættu að fá, væri tekinn allur útbúnaður skipanna, þ.e.a.s. veiðarfæri og allt saman. Ákveðið var fyrir fram, þegar þessi skip voru keypt, að þau ættu að fara fjögur til Reykjavíkur og Hafnarfjarðar og tvö til Akureyrar og ekki um annað að ræða. Svo gerðist það að vísu við lok málsins, að bætt var við tveimur skipum fyrir Reykjavík, sem hafa reyndar orðið frægust af þessum öllum, enda dugað best. En hvað um það, ég og fleiri fluttum þá till. um að heimila að fleiri gætu komið til greina með að njóta fyrirgreiðslu í þessum efnum þó hún yrði ekki svona mikil, menn mættu t.d. kaupa skip sem væru undir 500 tonnum. Slíkar till. voru felldar og kom ekki til slíks. Það er aukaatriði, bæði í þessu máli og öðru, finnst mér, að tala um þetta út af fyrir sig. Þarna var um mikla fyrirgreiðslu að ræða hjá þeim sem stundum í seinni tíð hafa talað mest um að aðrir hafi fengið einhverja alveg sérstaka fyrirgreiðslu. Ég vil hins vegar segja það, að á næsta tímabili á eftir þessu sem ég var að segja frá, þegar ég var í ríkisstj., frá 1971–1974, þá var sett sú regla, að hver og einn, hvar sem hann væri staðsettur á landinu, sem sagt allir landsmenn hefðu sama rétt, þeir gætu komist yfir togara með þeim hætti að þeir yrðu að útvega erlent lán til 8 ára upp á 80% af kaupverði skipsins og þeir gætu fengið 5% lán hér úr Byggðasjóði, allir, hvar sem þeir væru búsettir á landinu. Menn gátu því fengið samkv. almennri reglu fyrirgreiðslu upp á 85%. En þetta var með því skilyrði að viðskiptabanki viðkomandi aðila legði fram skriflega yfirlýsingu um að hann ábyrgðist að viðkomandi aðili hefði hin 15% fram að leggja. Þetta var regla, sem gilti fyrir alla. Og ég vil segja það við þá ágætu menn, sem hafa tekið prýðilega undir þessa till. og sérstaklega hafa hagsmuni Suðurnesja ofarlega í huga, að Suðurnesjamenn áttu rétt á þessu nákvæmlega eins og aðrir og keyptu sér skip samkv. þessu, þó í minna mæli væri en aðrir. Þeir gátu bæði fengið 5% úr Byggðasjóði og fengu, og þeir gátu líka fengið að nota þessa almennu reglu. Spurningin var bara um það, hvort menn voru tilbúnir til þess, kærðu sig um það eða voru að gefa sig að einhverju öðru. Það er reginmisskilningur, að það hafi átt sér stað, bæði á því tímabili og öðrum, einhver allsherjar tilflutningur á bæði fiskiskipum og fiskverkunarstöðvum, vissir staðir á landinu hafi notið algerra fríðinda. Ég hef í þessum efnum tekið nokkrum sinnum sem dæmi tvö öflugustu og best reknu fyrirtækin í mínu kjördæmi, á Austurlandi, sem eru langstærst í þessum efnum, nokkur helstu fyrirtækin á Vestfjörðum sem líka skaga einna mest upp úr, og á Norðurlandi, - þeir aðilar hafa ekki fengið krónu úr Byggðasjóði. Þeir nutu þeirra almennu kjara sem giltu í landinu og stóðu öllum opin. Það er því alger misskilningur, að það, sem var að gerast á þessum tíma, hafi gerst af þeim ástæðum, að menn hafi búið við einhver sældarkjör eftir því hvar þeir bjuggu. Hitt er auðvitað alveg rétt. og það er ekkert nýtt, það hefur gilt um langan tíma og gildir enn, að hlaupið væri undir bagga með einstökum stöðum sem staðið hefur mjög illa á um. Það þekkjum við. Lengi vel var háttað þannig um Skagaströnd, sem nú er sem betur fer löngu komin út úr þeim vanda. Bíldudalur var einnig þekktur staður í þessum efnum og margir fleiri. Þeir hafa lent í erfiðleikum og fengið m.a. sérstaka fyrirgreiðslu úr Byggðasjóði. En það hefur ekki verið almennt, það er rangt. Þetta innskot er í rauninni um allt annað atriði en þessi till. fjallar um. Till. fjallar um það, að við reynum að nýta þann veiðiflota, sem við höfum, á sem skynsamlegastan hátt, ekki bara fyrir einn og einn stað, heldur fyrir nálæga staði eftir því sem öllum aðilum getur hentað. Menn hafa verið að nefna það í þessu efni, að sum sveitarfélög og einstakir fiskverkunaraðilar hafi þegar leyst þessi mál sjálfir. Veit ég það vel. Ég veit að þessi mál eru komin mjög sæmilega á veg á einstaka afmörkuðu svæði. En því fer víðs fjarri að þetta hafi verið teyst fyrir landið sem heild og þeir möguleikar notaðir sem hægt er að nota í þessum efnum. Við stöndum frammi fyrir því, að einmitt þegar menn hafa lagt jafnmikla áherslu á það eins og verið hefur í seinni tíð að eignast skuttogara sem verið hafa öruggustu hráefnisöflunartæki, þá er það svo að byggðarlög, sem eru af stærðinni 400, 500, 600 manns, ráða ekki með góðu móti við tvo togara til þess að ætla að vinna þann fisk vel. Þau hafa ekki vinnuafl til þess eða aðstöðu. Hins vegar vitum við að það er ekki hægt að byggja góða fiskvinnslu, eins og nú er komið, aðeins á einu skipi. Það fellur ekki saman. Með tilteknu skipulagi getur verið hægt að koma á hagkvæmum og góðum flutningi á milli staða, samtengja þá. E.t.v. þarf ríkið að koma til og aðstoða menn við það að einhverju leyti, sérstaklega meðan verið er að koma skipulaginu á, og að því miðar þessi till. fyrst og fremst. Um umr. að öðru leyti skal ég vera fáorður. Þó er eitt atriði sem segja má að komi inn í þessa umr., ekki alveg beint, en er skylt og er þess eðlis, að mér þykir full ástæða að seg ja örfá orð um það atriði. Það var hv. 1. þm. Vestf., Matthías Bjarnason, sem minnti á það, að þegar verið væri að ræða um þessi mál væri ekki óeðlilegt að við minntust á þær till. sem fram væru komnar hjá fiskifræðingum okkar um stöðu fiskstofnanna og hvernig við stæðum yfirleitt að vígi með að taka við slíkum till., bæði varðandi okkar fiskveiðiflota, fiskvinnsluna og alla afkomuna í þjóðarbúinu. Það er auðvitað ekki aðstaða til að ræða þetta mál núna ítarlega. En það vil ég segja, til þess að menn átti sig e.t.v. betur á því máli en gefst samkv. því sem talað er um málið í blöðum, að auðvitað er ekkert smáræði ef til þess ætti að koma að við yrðum að taka á þessum málum á þann hátt sem þessi nýja skýrsla gerir ráð fyrir og tillögur fiskifræðinganna eru um, ef við ættum að standa frammi fyrir því á þessu ári að skera niður þorskveiðar okkar um 80 þús. tonn. Það fór einhver að reikna það út, hvert væri hráefnisverð 80 þús. tonna af þorski. Og það er rétt, þegar hráefnisverð er tekið á öllu því hráefni, sem þar er um að ræða, og líka þeim hlutanum, sem fer í sjóði, þá er það um 16 milljarða kr. En slík verðmæti er mönnum óhætt að margfalda með a.m.k. 21/2 þegar um er að ræða raunverulegt útflutningsverðmæti allra þessara afurða. Hér er því um tillögur að ræða um 40 milljarða, og þá er sleppt tillögu um að skera loðnuaflann niður um 150 þús. tonn. Ef menn vilja svo taka það sem Þjóðhagsstofnun hefur bent á og fleiri, að gjarnan megi reikna það á þann veg, að gjaldeyrisaflandi tekjur eins og þær, sem koma frá sjávarútveginum, sé óhætt að margfalda með 4–5 til þess að finna út hina raunverulegu þjóðhagsstærð, þ.e.a.s. til þess að finna raunverulegt þjóðarframleiðsluverðmæti í öllu hagkerfi, þá erum við komin þarna í 150–160 milljarða kr. af 730 milljörðum sem menn eru að reikna með að þjóðarframleiðslan verði á árinu 1979, m.ö.o. um 20%. Ég held að það væri hollt fyrir menn að hugsa um þetta. Ýmsir ágætir menn segja: Er ekki sjálfsagt að verða við þessu? Er ekki sjálfsagt að við lokum togara okkar inni svo sem 4 mánuði á ári og stöðvum aðrar fiskveiðar? Er ekki sjálfsagt að gera þetta og gera hitt? En ég held að það hvarfli ekki að þeim ágætu mönnum að taka afleiðingunum af þessu, að það þurfi að loka ýmsu öðru í þjóðfélaginu um leið. Ég held að þeir væru fljótir að segja: Nei, það kemur ekki til mála. Það er enginn vafi á því, að það er rétt sem hv. 1. þm. Vestf., Matthías Bjarnason, fyrrv. sjútvrh., minntist á, að hér er auðvitað um hrikalegt stórmál að ræða, stærra og meira en nokkurt annað sem hér hefur borið að höndum. Við höfum auðvitað fengið tillögur af svipaðri gerð og þessar áður, og það hefur verið brugðist við þeim á mismunandi veg. En hér er um verulegt stórmál að ræða, og ég er þess vegna ekkert hissa á að það dragist inn í umr. um þetta mál. En raunverulega fjallar þessi till. um allt annað. Hún fjallar um það, hvernig við eigum að spila sem best úr því sem við höfum af vinnslutækjum og sjósóknartækjum, hvernig við eigum að reyna að nýta þetta á sem hagkvæmastan hátt. Ég fagna því mjög, að hæstv. ráðh. hafa tekið mjög jákvætt undir þessa till. og sérstaklega hæstv. sjútvrh. Ég vona því að hann í starfi sínu takist á við það verkefni sem felst í till. Ég veit að það tekur langan tíma, þarf mikið undirbúningsstarf. Það þarf að vinna þetta á samkomulagsgrundvelli. Hér þýðir ekkert að setja saman lagafrv. og skipa mönnum algerlega fyrir. Öll uppbyggingin, eignarrétturinn og yfirráðin yfir þessu eru í því formi hjá okkur, að málið er ekki svo einfalt að það sé hægt að skipa hverjum og einum fyrir alveg án tillits til allra aðstæðna. En ég vona sem sagt, að sú n., sem fær þetta mál til athugunar, geti afgreitt það fljótlega og síðan verði hafist handa um að reyna að koma því í framkvæmd sem í till. felst.



Herra forseti. Hér hefur verið rætt af mörgum aðilum um mjög merkilegt mál, - mál sem sannarlega væri þörf á að ræða vel og koma til framkvæmda. Ég vil lýsa mig stuðningsmann þessarar till. og geri það vegna þess að mér er það ljóst að þessi mál gætu verið í miklu betra lagi en þau eru víða um land í dag. Ég verð að segja það, að þegar hv. 1. flm. flutti framsöguræðu sína, þá fannst mér að þetta gæti orðið mál sem hefði veruleg áhrif á það svæði, sem ég hef mestan áhuga á, Suðurnesjasvæðið. En eftir því sem lengra hefur liðið á umr. skilst mér að í raun og veru sé ekki til þess ætlast að flytja fisk í fiskiskipum á milli svæða eða verulegar vegalengdir, heldur sé hér aðallega um jöfnun til næsta nágrennis að ræða, og ég viðurkenni að það getur víða verið nauðsynlegt. Það, sem ég vildi leggja sérstaka áherslu á, var að taka undir með hv. l. flm. þar sem hann sagði efnislega, að enda þótt við ættum e.t.v. nógu stóran eða of stóran fiskiskipaflota, þá væri þó að hans áliti ekki ástæða til að taka ekki tillit til þarfa og óska vissra staða sem þyrftu á auknum skipaflota að halda. Þetta finnst mér vera atriði sem við ættum að taka meira tillit til. Enda þótt segja megi að togarafloti okkar sé orðinn það stór að hann nægi og geri jafnvel meira en nægja okkar þörfum, ef honum er misskipt og ef einhver svæði eru til sem vantar hráefni og vantar togara til þeirrar hráefnisöflunar, þá á ekki að gera þeim mjög erfitt að ná því. Hér hefur ýmislegt verið sagt varðandi þau svæði sem erfitt eiga, og ég vil að gefnu tilefni taka skýrt fram, að eftir því sem ég best veit eru ekki fleiri vinnupláss í frystihúsum á Suðurnesjum borið saman við íbúafjölda heldur en er víða um landið. Vil ég þá nefna ákveðin og takmörkuð svæði, eins og t.d. Þórshöfn og jafnvel Húsavík, þó að ekki sé nema eitt frystihús á hvorum þessara staða, þá veit ég ekki betur en þarna séu fleiri vinnupláss á íbúa eða hlutfallið sé jafnvel óhagstæðara á þessum stöðum en er á Suðurnesjasvæðinu, þó að mikið sé talað um að þar sé of mikið af frystihúsum. Sannleikurinn er sá, að þar er ekki of mikið af frystihúsum, þar er aðeins of lítið af fiski. Ef við gerum okkur grein fyrir því, hvað þarna er um að ræða, þá er það í stuttu máli það, að hver sem vill má lá Suðurnesjamönnum það, þó að þeir væru ekki mjög æstir í að kaupa togara árið 1971. Þeir hafa um mjög langan tíma haft afkomu sína af fiskveiðum á ákveðnu tímabili, á vetrarvertíðinni, og vertíðirnar þar á undan höfðu verið mjög hagstæðar og mikið fiskmagn. Þess vegna óskuðu þeir eftir sínum gömlu bátaflotum og að geta haldið áfram að veiða sinn þorsk. En það, sem þeir vöruðu sig ekki á, var, eins og það var orðað hér, að það yrði stunduð slík hrikaleg veiði á smáfiski og millifiski frá Vestur-, Norður- og Austurlandinu af skuttogurum að netafiskur þeirra, hrygningarfiskur, mundi á fáum árum hrapa úr meira en milljón lestum niður í minna en 200 þús lestir. Þegar þeir sáu hvað verða vildi, þá fengu þeir að sjálfsögðu áhuga á að skipta yfir í skuttogara og geta sótt fiskinn lengra að. En þá var ástandið orðið þannig, að þessi 85–90%, sem talað var um áðan að lána fyrirgreiðsla hefði fengist fyrir, eða 80% + 10% eða 5%, til kaupa á togurum, voru komin niður í 50%. Þá getur hver sem er séð örðugleikana fyrir þessa menn, sem búið hafa við minnkandi veiði ár frá ári, að nú standa þeir uppi með of fáa togara til hráefnisöflunar. Þetta er í raun og veru mergurinn málsins. Allt tal um að þeir kunni ekki að reka fiskiðnað, eins og hefur komið fram hér í Alþ., er vitleysa, vegna þess að árin 1970 og 1971 var brúttóhagnaður fiskvinnslunnar á Suðurnesjum hærri en nokkurs staðar annars á landinu. En síðan hefur þetta að sjálfsögðu snúist við. Ég held að hér hafi verið rætt um mörg merkileg atriði á þessu sviði. Þótt ég geri mér fulla grein fyrir því, að það er rétt sem sagt var, að það mundi valda hroðalegum erfiðleikum ef ætti að fara að takmarka þorskveiðarnar, þá verðum við að sjálfsögðu um leið að líta á það, hvernig okkar efnahagur mundi fara ef eins færi fyrir þorskveiðunum og síldveiðunum. Við skulum vona að til þess komi ekki. Ég vil þó sérstaklega geta þess, að ég held að það sé ekki fyrst og fremst tonnafjöldinn af þorski sem við þurfum að minnka verulega, heldur talan á þorskunum. Það er ekki sama hvort það er fullvaxinn þorskur eða hvort það er smáfiskur sem við veiðum. En ef við erum á annað borð farnir að taka þá stefnu að stjórna veiðum og vinnslu, þá er ég ekki viss um að það sé erfitt fyrir okkur að stjórna því, hvort við veiðum millifisk og stórfisk eða hvort við veiðum að verulegu leyti smáfisk. Með því að veiða millifiskinn og stórfiskinn gætum við kannske haldið okkur við ákveðinn tonnafjölda, sem væri e.t.v. eitthvað minni en síðasta ár, en þó ekki farið niður í það sem lagt er til, en þó ekki veiddir fleiri fiskar en ef við héldum óbreyttum hætti með smáfiskinn. Þó vil ég taka það skýrt fram, að ég held að þær aðgerðir, sem fyrrv. sjútvrh. lét gera á síðustu árum bæði varðandi stækkun möskva og lokun svæða, hafi orðið til þess, að í þeim mörgu tonnum, sem við veiddum í ár, séu færri fiskar en hefðu verið ef við hefðum veitt 300 þús. tonn fyrir 4–5 árum. Þetta er eitt meginatriðið í þessu máli, vegna þess að þarna er um gífurlega þjóðarhagsmuni að ræða, að við geymum okkur fiskinn þangað til hann er kominn í góða stærð. Ég vil leggja sérstaka áherslu á það sem sagt hefur verið hér, að víða um landið eru einstök svæði og einstök byggðarlög sem þurfa á tryggara og öruggara hráefni að halda. Ég vil líka taka það sérstaklega fram, að vegna Suðvesturlandsins verður að gera einhverjar ráðstafanir, því að einfaldlega blasir við að við getum ekki dregið stórlega saman fiskvinnsluna og ætlast til að iðnaður taki við í staðinn. Það tekur fjöldamörg ár að flytja yfir frá fiskvinnslu í annan iðnað, og það er enginn vafi á því, að ef við ætlum að treysta á slíkt, þá verður um efnahagslegt hrun á þessum svæðum að ræða. Ég held því að það einasta, sem hægt er að gera sé, það sem 1. flm. ýjaði að, að þangað sem þörf er á verðum við að fá skip og jafna hráefninu. Jafnvel þótt við þurfum að láta þau fara á annað en þorskveiðar einhvern hluta ársins, meðan við erum að vinna upp stofninn, þá megum við ekki láta heil landssvæði gjalda þess eins hroðalega og hefur verið nú undanfarið. Ég geri mér grein fyrir því, að öll lögboð um að dreifa fiskinum um svæðin mundu verða erfið. Ég held að það væri t.d. mjög torvelt að fá togara frá Vestfjörðum eða Austfjörðum til að fara að landa suður á Suðurnesjum, jafnvel þó aflinn fengist strax greiddur. Mér skilst líka á síðustu ræðumönnum að það sé ekki meiningin, og ég skil það vel. Þess vegna er engin undankomuleið önnur, ef við ætlum að halda hér uppi þeirri atvinnu og þeim atvinnumöguleikum sem þarf að gera, en að fá tryggari hráefnisöflun.



Herra forseti. Hv. 4. landsk. þm., sem hóf hér landshlutaumr. í dag, Gunnlaugur Stefánsson frá Hafnarfirði, er nú ekki staddur í salnum, en hann taldi að meðan ég gegndi starfi sjútvrh. hefðu menn fengið allt að 105% lán til skipakaupa. Ég þarf nú ekki að leiðrétta þetta, því að hv. 1. þm. Austurl. tók það dæmi, og það var löngu fyrir mína tíð og meira að segja fyrir ráðherratíð 1. þm. Austurl. að þessi samanburður varð til. Sömuleiðis nefndi sami hv. þm. að það væri verið að selja fisk óunninn til útlanda í stórum stíl á sama tíma og fiskvinnslustöðvar í landinu væru hráefnislausar. Nú er það alveg í höndum stjórnvalda, hvort þau leyfa útflutning á ísvörðum fiski. Það er viðskrn. sem ræður þar algerlega. Þessi hv. þm. er stuðningsmaður núv. ríkisstj., og ef hann telur að það eigi alfarið að banna siglingar skipa með ísvarinn fisk, þá finnst mér að hann eigi að snúa sér að þeirri ríkisstj. sem hann styður. Hins vegar vil ég segja það til þess að fyrirbyggja misskilning, að við þurfum að eiga og gæta víða markaða, og það er best að hafa bæði þessar siglingar og annað í þófi og taka mið af verði á mörkuðum hverju sinni. En það má ekki heldur ganga svo langt, að þegar markaðir falla, þá eigi íslenskar fiskvinnslustöðvar að taka við. Undir mörgum kringumstæðum er nauðsynlegt að leyfa slíka sölu og það hefur viðskrn. á hverjum tíma gert. Hinu var ég meira hissa á, þegar hæstv. félmrh., sem einnig er nú farinn úr þingsalnum, kom í ræðustólinn og taldi að það þyrfti að stemma stigu við erlendu fólki sem ynni við fiskvinnslu. Ég veit ekki betur en félmrn, hafi verið að leggja blessun sína yfir innflutning á erlendu vinnuafli og þar með áströlskum stúlkum, sem mikið er talað um. Þá er það hans að stöðva það, að þetta vinnuafl fáist. Hann tekur e.t.v. um leið á sig allverulega ábyrgð að stöðva vissar fiskvinnslustöðvar á vissum stöðum. Og annar hv. þm., Stefán Jónsson, taldi að bæði fiskvinnsla og fiskveiðar ættu að fara eftir mannskapnum á hverjum stað. M.ö.o., ef fólk flytur frá einhverjum stað þá ætti um leið að flytja frystihúsin á eftir því og þannig fram og til baka. Ég held að þetta sé ekki svona einfalt, síður en svo, og ég held líka að það sé ekki rétt að vera alltaf að öfundast yfir því, þó að vel gangi í einhverjum ákveðnum landshluta í eitt, tvö eða þrjú ár. Enginn veit hvað fyrir kann að koma að þeim árum liðnum. Við skulum taka t.d. stað eins og Vestmannaeyjar, þar sem var besti afli á landinu árum saman. Ég hef verið að glugga í gömlum Ægi og víðar, og þar segir að árið 1940 voru gæftir nokkuð góðar og þátttaka landsmanna í fiskveiðum með mesta móti. Samt var aflinn ekki að sama skapi mikill, þrátt fyrir að menn hefðu fyrir tveimur árum spáð að þetta ár mundi verða gott þorskveiðiár, vegna þess að sterkir árgangar áttu þá að koma inn í veiðina. Í Vestmannaeyjum t.d. var einhver sú lélegasta vertíð sem komið hafði síðan farið var að stunda veiðar á hinum stóra vélbátaflota. Er talið að aflinn hafi numið um 40% af meðalvertíðarveiði, þótt hvergi hafi brugðist eins gersamlega veiðin eins og í Vestmannaeyjum. Þetta var á árinu 1940. Eftir það komu mörg ár í Vestmannaeyjum þar sem Vestmannaeyjar báru af hvað afla snertir. Ef við eigum að fara eftir vinnuaflinu á hverjum stað, þá hefðum við átt að flytja þetta vinnuafl frá Vestmannaeyjum til þeirra staða þar sem veiðin hafði aukist og svo aftur til baka, því að þorskurinn, alveg eins og hv. þm. sagði, er ekki alltaf á sama stað og tekur sennilega ekki upp á því hér eftir frekar en hingað til. Hér hafa verið, eru og munu verða miklar breytingar í þessa átt, og það er rétt sem fram kom hjá hv. þm. Stefáni Jónssyni og fleirum, að það koma tímabil þar sem afli er reyndar of mikill, ef maður má svo að orði komast, þegar ekki er hægt að vinna og gera úr honum mest verðmæti fyrir þjóðarbúið. En þetta hefur gerst á öllum tímum og í öllum landshlutum. Þegar hafa komið fiskihlaup, mikill fiskur komið að landi, eru menn ekki að hafna því að fá hann á skip og þeir koma með hann að landi. En ég vil ekki fallast á það, sem sami þm. sagði, að smáfiski væri mokað í sjóinn. Mér finnst þetta vera þungar ásakanir á skipstjórnarmenn og sjómenn, að segja að smáfiski sé mokað í sjóinn. Í sambandi við vinnsluna vil ég segja það, að þegar síld var fyrir Norðurlandi, þegar Siglufjörður var aðalsíldarsöltunarstöð landsins, átti þá alls ekki að koma meiri síld á land á Norðurlandi en fyrir fólkið sem bjó á þessum stöðum? Þá fór fólk frá Vestfjörðum, Suðurlandi og Austfjörðum í hundraðatali til Norðurlands til þess að vinna þessa síld. Síðan var farið til Austfjarða þegar síldin kom þangað. Fólk hefur farið þangað á hverjum tíma til að bjarga verðmætum og til þess að fá góðar tekjur. Hvað gerðist fyrir allmörgum árum þegar var fisklaust fyrir Norðurlandi ár eftir ár og fyrir Austfjörðum ár eftir ár? Þá fór fólkið, sjómennirnir á þessum stöðum, á vertíð eftir vertíð til Vestmannaeyja og Suðurnesja þar sem fiskur var uppi í landsteinum. Og það endaði með því, að ekki tugir, heldur hundruð manna á þessum svæðum fluttust búferlum, af því að þar var atvinnan meiri og betri. Það yfirgaf sína heimahaga. Sama gerðist á Vestfjörðum þegar fiskur brást þar. Þá þurftu Vestfirðingar að sækja frá Djúpi suður á Breiðafjörð á ekki stærri bátum en 40 tonna, sem þá þóttu stór skip. Og það er ekki lengra síðan en að ég var kominn á unglingsaldur eða á fullorðinsár þegar þetta gerðist. Ég heyrði þá aldrei að kvartað væri undan því, það ætti að jafna aðstöðumuninn og það þætti synd hvað gengi vel á einhverjum ákveðnum stöðum. Nú hefur aðeins þokast í áttina í þessum landsfjórðungum, það hefur heldur orðið fjölgun, um 1% eða svo. Mér finnst ekki stórkostlegar breytingar hafa átt sér stað, og við vitum ekkert í raun og veru hvað þetta stendur lengi. Ef við lítum á hina minni staði, og þá á ég ekki sérstaklega við einhvern ákveðinn landsfjórðung, við skulum taka Akureyri, þá er Akureyri auðvitað með miklu fjölbreyttara atvinnulíf en minni staðir á Norðurlandi eystra, eins og Ísafjörður er aftur með fjölbreyttara atvinnulíf en staðir í hinum minni kauptúnum. Þar er svo að segja hver maður háður fiskveiðum og fiskvinnslu. Þess vegna er ekki óeðlilegt að þessir minnstu staðir, ef þeir fá ekki innlent vinnuafl, fái þá erlent vinnuafl, alveg eins og gerðist hér fyrir nokkrum árum, þegar Íslendingar vildu heldur vinna á Keflavíkurflugvelli, en Færeyingar mönnuðu okkar fiskiskipaflota sællar minningar. En hvað skeður svo aftur þegar fólkið kemur úr skólunum á vorin, ef þetta væri ekki fyrir hendi, ef ætti að sníða það eftir vetrarvinnunni? Hvar á þá að koma því fólki öllu fyrir að vorinu? Það er undirstaða margra heimila um allt land að skapa unga fólkinu vinnu yfir sumartímann. Ég tek undir það, að hvar sem er og hver sem á hlut að máli, þá er til skaða þegar svo mikill fiskur berst að, að hann er ekki nýttur. Það, sem skeði í sumar, var ekki aðeins að of mikill fiskur væri bæði fyrir vestan, norðan og austan, það var einnig suðvestanlands á þessu sama tímabili. Það var reynt að koma fiski af sér á þau svæði, eins og Reykjanessvæðið, í þessu hlaupi, en það gekk ekki nema að mjög takmörkuðu leyti. Alveg eins á sér stað, að stór og góður fiskur hefur ekki verið unninn í verðmætustu pakkningar eða gert úr honum sem mest útflutningsverðmæti, vegna þess að hann hefur verið of lengi t.d. í netum. Allt þetta hefur batnað á síðustu árum. Hv. 4. þm. Reykn. talaði um smáfiskinn. Hann viðurkenndi réttilega þær aðgerðir sem gerðar hafa verið til þess að koma í veg fyrir smáfiskadrápið. Ég fullyrði alveg óhikað, að það er ekki neitt sem heitir smáfiskadráp lengur, ekki sem er hægt að segja að sé í neinu magni. Þar hefur orðið stórfelld breyting á síðustu árum, í fyrsta lagi með brottför Bretanna, með stækkun möskva og stórauknu eftirliti á veiðiskipum okkar, svo að hér er ekki um slíkt að ræða. Í sambandi við togarauppbygginguna er sannleikur málsins sá, að blessaðir Suðurnesjamennirnir vildu enga togara þegar aðrir voru að kaupa þá. Þeir héldu svo fast við bátana sína þangað til allt var orðið fullt af skipum. Og ég vil taka það fram, að rúmlega helming af tímabili fyrri ríkisstj. voru lánakjörin óbreytt hvað þetta snertir. Þetta eru vandamál sem fyrir liggja og við eigum auðvitað að sýna sanngirni í að reyna að leysa. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þessi mál. Ég hef áður sagt að efnislega sé sú till., sem fyrir liggur, þörf og sérstaklega með þeirri túlkun, sem 1. flm. málsins viðhafði í ræðum sínum í dag, eigum við flestir að geta tekið undir till., en sjálfsagt að athuga frekara orðalag í nefnd og við afgreiðslu málsins. Ég vísa að öðru leyti til þess sem ég sagði í fyrri ræðu minni um þetta mál.



Herra forseti. Hvar eru allir kratarnir okkar? Ég vildi gjarnan fara fram á það við hæstv. forseta, að hann beitti nú áhrifum sínum í framtíðinni til þess að þeir treystu sér til að sækja þingfundi, a.m.k. einhverjir af þeim. Ég verð að viðurkenna að mér finnst á stundum kappnóg af krötum hér á hv. Alþ., en það kann að vera að þeir þyrftu að vera fleiri til þess að geta verið einn eða tveir á fundi í hv. Sþ. Ekki einu sinni sjútvrh. treystir sér til að vera hér, hvað þá félmrh. eða utanrrh. Ég endurtek það, sem ég hef sagt áður í vetur þegar svipað stóð á, að þeir voru fjarstaddir, að ég sakna þeirra ekkert. En ég tek eftir því þegar þeir eru ekki. Sú till., sem hér er til umr., er að mörgu leyti góðra gjalda verð og sjálfsagt í góðri meiningu flutt. Og það er ekki að ófyrirsynju þó að menn velti fyrir sér málum eins og þessum á hinu háa Alþingi. Undirstaða lífskjara þessarar þjóðar er náttúrlega fyrst og fremst sjávarfangið, það sem sjórinn gefur af sér, og það sem landið gefur af sér. Og það er rétt að undirstrika, að það er mjög mikilvægt að gæta hófsemi bæði í umgengni við landið og í umgengni við hafið. Mesti aumingjaskapurinn er að ráða ekki við sjálfan sig og ganga óhóflega á þær auðlindir og éta út á framtíðina. Við höfum öðlast ráðstöfunarrétt yfir víðri landhelgi, 200 mílna landhelgi. Undanfarna daga hafa farið fram miklar umr. á Alþ. um landhelgismál í sambandi við fiskveiðiheimildir til Færeyinga. Nú vilja allir Lilju kveðið hafa, nú þykjast allir hafa verið forgöngumenn um landhelgina, ekki síst þeir sem töldu útfærsluna siðleysi og glæframennsku þegar lagt var upp í þá för. Í þessum umr. hafa fallið ógætileg orð um vísindamenn, fiskifræðinga okkar. Sumir þeirra hafa stundum sett klaufalega fram sjónarmið sín, en áreiðanlega hafa ábendingar þeirra oft verið réttmætar. Ég vil nota þetta tækifæri til að hvetja til náinnar samvinnu vísindamanna og sjómanna. Það verður náttúrlega að hafa skynsemi með í ráðum og taka tillit til aðstæðna á hverjum tímá og hverjum stað, en það verður líka að taka tillit til fiskverndar og hinnar fræðilegu hliðar málsins. Ég býð velkominn í salinn fyrsta Alþfl.-manninn, og vantar þá ekki nema 13.  Ég held að margt mætti betur fara í sjávarútvegi okkar, og nýtingu í fiskvinnslu okkar er stórkostlega ábótavant. Ég vil leyfa mér að nota þetta tækifæri til að minna á till. til þál., sem liggur fyrir þessu þingi á þskj. 113, um aukna nýtingu í fiskvinnslu, og eru flm. Stefán Guðmundsson á Sauðárkróki og Vilhjálmur Hjálmarsson, hv. þm. Þessi till. beinist að því að ríkisstj. verði falið í samráði við aðila veiða og vinnslu sjávarfangs að hlutast til um að gerð verði hið fyrsta könnun á því á hvern hátt megi sem best ná hámarksnýtingu þess sjávarafla sem á land kemur. Samkv. gögnum Þjóðhagsstofnunar frá því í okt. 1977 var nýtingin þannig, að um 40% af mótteknum þorski fóru til frystingar á Norðurl. e. Nýtingin var 40% þar, en ekki nema 33% í Reykjavík og á Reykjanesi. Þetta er eitt af því sem veldur því að fiskvinnslustöðvar ganga illa, að útgerð gengur illa. Þarna verður að ráða bót á. Úr því að við getum náð að meðaltali í heilu kjördæmi 40% nýtingu gefur auga leið að bestu húsin nýta töluvert yfir 40%. Því hlýtur að vera hægt að ná þarna verulegum árangri. En það er langtímamarkmið, það er verkefni sem ekki er unnið í einu vetfangi. Ég vara hins vegar við því að reiða sig á að árangurinn náist samstundis eða miða úrlausnir í núverandi efnahagsvanda við að slá því föstu að þarna gerist kraftaverk einmitt þegar maður þarf á því að halda að milljarðarnir streymi inn. En hitt er rétt, að þarna er um stórkostlega fjármuni að tefla og fjármuni sem er búmannlegt að hirða. Sjávarútvegur á Norðurlandi vestra hefur risið gersamlega úr rústum á þessum áratug. Síðan ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar var mynduð 1971 hefur sjávarútvegur tekið gersamlegum stakkaskiptum í þessu kjördæmi. Menn hafa prófað sig áfram og komist upp á býsna gott lag. Það er ekki rétt, sem hv. 1. þm. Austurl. Lúðvík Jósepsson, sagði áðan, að ekki væri hægt að láta útgerð ganga í 400–600 manna plássi með einu togskipi. Þetta hefur Skagstrendingum tekist bara vel. Það hefði þó verið hentugra fyrir þá, ef þeir hefðu getað haft meiri miðlunarmöguleika en fyrir hendi eru. Hitt er alveg rétt, að það kann að vera að tvö skip séu að sumu leyti of stór eining og beri of mikinn afla á land fyrir þær hendur, sem fyrir eru, að vinna með skikkanlegu móti. Það hefur verið vakin á því athygli í umr., að á Skagaströnd var allt í kaldakoli á viðreisnartímanum, atvinnuleysi ríkjandi. Það var ekkert undantekningarástand. Það var eðlilegt ástand á Skagaströnd þá, að fjölskyldufeður yrðu að sækja atvinnu sína til annarra staða. En nú hefur hver þá vinnu þar sem hann vill. Í Norðurl. v. hafa menn prófað sig áfram um samvinnu milli fiskvinnslustöðva. Útgerðarfélag Skagfirðinga leggur upp fisk sem fer til þriggja frystihúsa, tveggja á Sauðárkróki og eins á Hofsósi, og byggðum Skagafjarðar hefur orðið ákaflega mikil lyftistöng að þetta samstarf skyldi komast á. En þarna koma til samgöngur á milli staða. Það er meginatriði að hægt sé að flytja fiskinn. Ég hef ekki trú á því, að það þýði, að hugsa sér að dreifa aflanum og láta skipin landa á þessum staðnum eftir þennan túrinn og hinum staðnum eftir næsta túr. Við verðum að reikna með því að flytja fiskinn eftir veginum og þess vegna þarf að hafa til hliðsjónar að bæta samgöngur á landi á milli staða. En undirstaðan undir þessu öllu saman er sú, að útgerðin verður að vera í alvöru. Það verður að ganga að þessu verki eins og hverju öðru með vönduðum undirbúningi, skynsamlegri fjármögnun eða fjármagnsútvegun, og menn verða að gera þetta í alvöru, því að annars tekst það ekki. Það hafa alltaf verið „fallít“ útgerðarmenn á Íslandi, og það er út af fyrir sig ekki óeðlilegt, þetta er áhættusamur atvinnuvegur, en kannske hefur mönnum einstöku sinnum verið fleytt of lengi og þar af leiðandi verið stuðlað að óhóflegu skipulagsleysi. Auðvitað eru okkur ljós þau vandamál, sem mjög hafa verið á lofti höfð hér á hv. Alþ., - þau vandamál sem þm. Reykn. hafa einkum beitt sér fyrir að segja frá, vandamál útgerðar og fiskvinnslu á Suðurnesjum. Ég vil leyfa mér að mótmæla sem algeru þvaðri orðum sem féllu fyrr í dag um einhverja svívirðilega pólitíska fjárfestingu sem átti að hafa sneitt hjá garði Suðurnesjamanna. Mér sýnist að það sé verið að gera sæmilega við Suðurnesjamenn, og ég vona að þeir rétti úr kútnum. En það er víðar gert út en þar og það þarf í fleiri horn að líta en Suðurnesjahornið. - Af skiljanlegum ástæðum á atvinnurekstur og mannlíf á Suðurnesjum við verulegt vandamál að glíma, þó ekki væri nema sambýlið við herinn. Hann er ekki til bóta fyrir útgerð á Suðurnesjum né sambýli við álverið og samkeppni um vinnuaflið við það. Þau umsvif eru ekki lyftistöng fyrir sjávarútveginn. Það hefur verið rifjað upp með vertíðina á Suðurnesjum og þá mannflutninga sem urðu í því sambandi. Og drepið hefur verið á að meðan aðrir staðir réttu úr kútnum og komust yfir framtíðarskip voru Suðurnesjamenn að versla með bátana sína innbyrðis og afskrifa þá sitt á hvað. Ég sé út af fyrir sig ekki neitt athugavert við það, þó að vertíðarfólk sé hætt að streyma að norðan eða vestan suður á nes. Það var ekkert aðgengilegt eða skemmtilegt fyrir fjölskyldu á Skagaströnd, Sauðárkróki eða Siglufirði, þegar heimilisfeðurnir urðu flestir að fara að vetrinum til Vestmannaeyja eða suður á nes. Ég held að það séu fjarstæðar hugmyndir, þær sem aðeins bryddir á og hefur jafnvel gert í þessum umr. lítillega, að það er eins og megi hvergi drepa fiskinn nema við Suðvesturland. Hrygningarfiskurinn er náttúrlega verðmætur fyrir viðkomu stofnsins. Smáfisk er að sjálfsögðu óskynsamlegt að drepa, en hrygningarfiskurinn er ekki síður verðmætur ef út í það er farið. Og það er einmitt verkefni okkar að koma skipulagi á að veiða skynsamlega og sækja skynsamlega, ganga ekki í smáfiskinn þegar hann er á ferðinni, en það er tímunum saman allt í lagi að veiða fyrir norðan, þar sem smáfiskurinn heldur sig ekki. Þetta þjóðfélag okkar byggist á sjómönnum fremur en nokkurri annarri stétt. Ég vil að endingu leggja sérstaka áherslu á að það verður að gera vel við sjómenn. Þeir stunda hættulega og erfiða vinnu og eru fjarri heimilum sínum á sjónum, en ég held að það sé tómt mál að ætla að fara að bjóða þeim með lögum eða skipulagningu eða segja þeim fyrir hvar þeir eigi að landa, eins og mér finnst að orðanna hljóðan í tillgr. bjóði nokkuð upp á, þó að frsm, hafi dregið í land og komist í dag miklu skynsamlegar að orði. Ég held að svo framarlega byggist fiskimannastétt okkar á „stabílum“ og góðum sjómönnum að þeir hafi lífsaðstöðu eitthvað í líkingu við það sem aðrir menn hafa í þjóðfélaginu og geti verið heima hjá sér einhverjar stundir og helst þær stundir sem þeir eru í landi. Þess vegna held ég þrátt fyrir allt, þó að þessi till. sé góðra gjalda verð að ýmsu leyti, að ekki sé endilega nauðsynlegt að samþykkja hana. Það er gott að hafa hana sem vinnuplagg til hliðsjónar og sem viljayfirlýsingu um þróun sem við viljum hafa í framtíðinni, að bæta samstarf og skipulagningu, en ég held að við höldum ekki í okkar góðu sjómannastétt bestu mönnunum, rótgrónum sjómönnum, reglusömum heimilisfeðrum, öðruvísi en gefa þeim þau tækifæri sem mögulegt er til þess að koma heim til sín.



Herra forseti. Hafi Páll Pétursson saknað okkar Alþfl.-manna hér úr sal áðan, þá er það skemmtileg hugarfarsbreyting sem orðið hefur. Hins vegar tel ég enga ástæðu til þess að ætla að hann hafi saknað okkar mjög, ef marka má orð hans á þingfundum undanfarnar vikur og mánuði. Það er nú svo komið í sal, að Alþfl.-menn eru orðnir fleiri en framsóknarmennirnir, og þykir mér það mjög gott og vænti þess að svo verði áfram um ókomin ár. Ég vildi aðeins lýsa áliti mínu á þeirri till. sem hér liggur frammi. Ég tel hana vera hið mesta framfaramál í alla staði og get að flestu leyti tekið undir það sem kemur fram í þessari tillögu. Þessi mál hafa verið mjög til umr. hér á landi á undanförnum árum, þ.e. hvernig unnt væri að aðstoða staði sem ættu í erfiðleikum með að afla hráefnis og tryggja þar atvinnu svo að einhverju næmi. Í sambandi við þessa hugmynd vildi ég ekki láta hjá líða að koma á framfæri annarri hugmynd sem mjög hefur verið rædd, a.m.k. meðal nokkurra þm. í Alþfl., og hún er sú, að ríkið sjálft beitti sér fyrir því að eignast veiðiskip, og þá helst togara, sem það gæti síðan notað til að afla hráefnis fyrir þá staði sem illa eru settir hverju sinni. Mér dettur í hug í skjótu bragði að benda t.d. á þá tvo Portúgalstogara sem nú eru væntanlegir hingað til lands, en er nú víst búið að binda í önnur verkefni. Það hefði verið kjörið tækifæri að grípa þá og nota þá í þessum tilgangi. Hins vegar ber þess að gæta í sambandi við skipulagningu á fisklöndun til fiskvinnslustöðva, að frumskilyrði hlýtur að vera í öllu þessu máli að gera sér fyrst grein fyrir því, hvaða staðir liggja vel við við sjávarsíðuna til þess að geta kallast útgerðarstaðir. Einmitt þetta atriði held ég að hafi legið um of á milli hluta og kjördæmasjónarmið fremur ráðið því, hvort þorp og bæir hafi orðið að útgerðarbæjum eða ekki. Þetta er veigamikið atriði, sérstaklega í sambandi við fjárfestingu í hafnargerð og öðru sem til þarf við útgerð. En úr því að þetta mál er til umr. hér á þingi get ég ekki stillt mig um að nefna tvö atriði sem eru eilítið til hliðar við þetta mál, en koma þó nokkuð við sögu. Í fyrsta lagi hef ég af því mjög verulegar áhyggjur núna, hve íslenskir togarar sigla ótt og títt með fisk á erlendan markað. Ég tel þetta hreina fásinnu í því vafasama ástandi, sem nú ríkir í atvinnumálum hér á landi, og teldi að því fyrr sem dregið yrði úr þessum siglingum því betra. Mér finnst það óhæfa - og hefur alltaf fundist - að sigla mikið með afla, þótt þar séu fljótteknir peningar fyrir útgerðina. Ég hef verið þeirrar skoðunar, að Íslendingar ættu að stefna af því að fullvinna allt sitt hráefni af þessu tagi og skapa með því meiri verðmæti og meiri vinnu. Það er fyrirsjáanlegt, að fiskiðnaðurinn verður á næstu missirum að taka við einhverju af því vinnuafli, sem ekki getur komist að í þeim atvinnugreinum, sem það hefur verið í að undanförnu, og nægir í því sambandi að benda á byggingariðnaðinn hér í Reykjavík. Fyrirsjáanlegt er, að fjöldi manna verður að leita sér að atvinnu annars staðar, og þegar svo er í pottinn búið hjá okkur verðum við að gæta hófs í því að heimila skipum að sigla til útlanda og selja þar dýrmætt hráefni. Í annan stað vil ég taka undir orð hv. þm. Stefáns Jónssonar um það ástand sem nú hefur skapast á Þórshöfn á Langanesi. Til þess að greiða fyrir atvinnuástandi þar gerði sjútvrn. sérstakan samning við útgerðarfélag um að togari eða togarar þess lönduðu á Þórshöfn til þess að tryggja þar meiri og betri atvinnu. Undan þessu hefur verið svikist. Þetta skip, sem þarna átti að landa, hefur landað þar tvisvar sinnum, en fjórum sinnum á öðrum stöðum, og við hefur verið borið ýmsum afsökunum, af hverju skipið hefur ekki komið á þennan stað samkv. þeim samningum sem undirritaðir hafa verið. Útgerð þessa skips fékk sérstakt þorskveiðileyfi og átti á því leyfi að hvíla sú kvöð að skipið landaði fiski á Þórshöfn til þess að bæta þar atvinnuástand, sem er mjög slæmt og virðist fara versnandi þessa dagana. Þetta skip er núna í siglingu og ég held að það landi erlendis í dag. Þetta er gersamlega óviðunandi. Ef ekki verður staðið við þennan samning, sem gerður var milli sjútvrn. og útgerðarfélagsins, er það skoðun mín að svipta eigi þetta skip þorskveiðileyfinu og gera samning við önnur útgerðarfélög. Þetta atriði, dæmið um Þórshöfn á Langanesi, leiðir aftur hugann að því, hve nauðsynlegt gæti verið fyrir ríkið sem slíkt að eiga togara sem það gæti ráðstafað að hentugleikum til staða þar sem lítið hráefni er fyrir hendi. Ég held að sú aðferð gæti gefið verulega góða raun og mætti hugleiða í sambandi við þá till. sem hér liggur fyrir. Til þess að lengja ekki umr. vil ég endurtaka stuðning minn við þessa þáltill. og tel að horfi mjög til framfara, ef hægt verður að hrinda henni í framkvæmd.



Herra forseti. Fámennið var orðið slíkt í þingsalnum áðan, að varla hefði verið hægt að manna sæmilegan vertíðarbát. Úr því hefur nú ræst nokkuð. Hv. 4. þm. Norðurl. v. kvartaði yfir krataleysi. Fannst hann vera mjög einmana í ræðustólnum. En hann hafði varla minnst á þetta þegar salurinn hálffylltist af krötum. Það sýnir hvað þeir hlýða vel kallinu enn þá. Það þarf ekki annað en að nefna nafn þeirra, þá koma þeir fram úr hornunum og ræða við foringja sína. Margir hafa talið till. þá, sem hér er til umr., góðra gjalda verða, og mér virðist að þeir hafi ýmsir látið í ljós ekki litla hrifningu yfir þessari tillögusmíð, sem fjallar um skipulagningu á fisklöndun til fiskvinnslustöðva. Ég var satt að segja svolítið tortryggnari við fyrsta yfirlestur þessarar till., sem fjallar um að sjútvrn. eigi að undirbúa löggjöf um skipulag á fisklöndun til fiskvinnslustöðva o.s.frv. Mér finnst till. mjög víðtæk og almennt orðuð, þannig að ástæða sé til að gera við hana nokkrar aths. Það sem fyrir hv. tillögumönnum vakir skýrðist nokkuð þegar hv. 1. þm. Austurl. - tók skýrt fram í annarri ræðu sinni, að það væri vissulega algerlega út í hött að skylda menn til að landa afla sínum hér og þar. En varla er hægt að setja á fót allsherjarlöggjöf um þessi efni án þess að segja við menn: - Ja, þú skalt eða þú skalt ekki. - Það er yfirleitt efnislegt innihald flestrar löggjáfar. Ég held satt að segja - og hef oft tekið það fram áður - að menn ofmeti það mjög mikið að setja löggjöf um hin og önnur mál. Margir ætla að löggjöf um eitthvert atriði leysi næstum allan vanda. Ég vil minna hv. þm. á að það þarf ekki lengi að fletta spjöldum sögunnar til þess að komast að raun um að jafnvel grunnmúraðar, vel samdar og þaulhugsaðar stjórnarskrár hafa hrunið eins og spilaborgir meðan óskráð lög hafa dugað um aldir. Og einföld handsöl heiðarlegra manna duga oft miklu betur en skriflegir og vottfastir samningar annarra. En vitanlega er fjallað í þessari till. um stórt og mikið mál og hún tekur fram ýmis meginatriði sem fróðlegt er að hugleiða í góðra manna hópi. Vissulega grípur hún á mörgum vandamálum sem við þarf að fást frá degi til dags. Ég er alveg sammála því, viðurkenni það fyllilega, að sjútvrh. og sjútvrn. þurfa svo sannarlega að hafa í höndum eða tiltækar vissar heimildir sem hægt er að beita af og til. Og auðvitað verður að hafa ákveðið skipulag á þessum hlutum. En sem betur fer er nú þegar fyrir hendi víðs vegar um land allnokkur samvinna í þessum efnum, þó að ekki sé hún lögþvinguð. Það er vitaskuld æskilegt að það berist mátulega mikill afli í hverja verstöð, hæfilegur til þess að þar hafi hver maður nóg að vinna án þess að vinna óhæfilega langan vinnudag. En við vitum að þessu er ekki svo háttað í landi okkar, að þægilegt sé að koma slíku fyrir. Ég vil líka benda á að það er ábyrgðarhluti af fiskvinnslustöðvum að taka við miklu meiri afla en svo, að hægt sé að gera úr honum góða vöru. Ég viðurkenni að um loðnuna gildir sérstaða, og það var ekki nema eðlilegt að mínum dómi, að taka þyrfti upp ákveðið skipulag með löndun loðnuafla hér á árunum, eins og bent er á í grg. Og vissulega hljóta slík mál að koma upp. Ég er ekki andvígur því, að löggjöf sé sett um viss atriði. En ef ætti að þaulskipuleggja þetta frá grunni samkv. vel útfærðri löggjöf þyrfti líka að segja sem svo, að á vissum stöðum megi ekki vera fleiri eða stærri fiskvinnslustöðvar en svo og svo og jafnvel ekki fleiri bátar eða skip en þar yrði upp talið. Það skiptir í þessu efni að mínum dómi afskaplega miklu máli að koma á góðu samstarfi á milli byggðarlaga, eins og hér er tekið fram í grg. vissulega mjög réttilega, og þá, eins og nú er farið að tíðka, að koma á góðum og öruggum flutningum á hráefni milli staða. Það er ekki sama hvernig þeir flutningar fara fram. Þeir þurfa að fara fram á þann veg að hráefnið haldist óskemmt. Þannig er vissulega hægt að miðla hráefni svo að vinnslan verði sem hagkvæmust og sem flestir fái notið þess sem að landi berst. Ég er fyllilega á sama máli og höfundar þessarar þáltill., að það er margt fróðlegt og mjög rétt sem kemur fram og rakið er í grg. Þar er m.a. bent á að fiskiðnaðurinn sé stóriðja okkar Íslendinga og þurfi að skipuleggja hann og gera honum kleift að þróast, ekki aðeins til frumvinnslu hráefnis, heldur til fullkominnar matvælaframleiðslu. Það má svo margs spyrja almennt um veiðar og vinnslu, á hverri leið við erum í þeim efnum og hvað framtíðin beri í skauti sínu. Ég verð að segja það, að þó margir séu svartsýnir eru ýmsar gleðifréttir af þeim vettvangi sem okkur ber að virða og þakka um leið þær ráðstafanir í friðunarátt sem gerðar hafa verið á undanförnum árum. Ég get sagt ykkur sem dæmi, að það eru ekki mörg ár síðan ýsa var hætt að sjást í afla eða næstum því - í verstöðvum á Snæfellsnesi. Núna er farin að veiðast stór og falleg ýsa á þeim slóðum á línu. Þetta verður maður að ætla að sé að þakka - a.m.k. að einhverju leyti - þeim ráðstöfunum til friðunar, sem gerðar hafa verið á undanförnum árum, þó að vitaskuld ráði þarna náttúran sjálf ráðum sínum, eins og hún hefur gert frá upphafi daga og gerir enn í dag. Og það er hverju orði sannara, að skuttogarar af þeirri gerð, sem nú setja hvað mestan svip á þorskveiðiflotann, hafa reynst vel. Þeir hafa ýmsa yfirburði til að tryggja nægilegt hráefni allt árið umfram það sem minni bátar hafa. En við skulum samt ekki vanmeta bátaflotann. Hins vegar eru skuttogararnir ómissandi til að miðla aflanum og dreifa honum til þess að vinna sé sem jöfnust allt árið. Ég ætla ekki að hafa þessi orð miklu fleiri. Að mínum dómi er meginatriðið, að góð samvinna takist milli þeirra aðila sem þarna eiga hlut að máli. Þetta er það stórt mál, á því veltur það mikið fyrir alla framtíð þjóðarinnar, að það er vissulega ekki nema eðlilegt, að svona hugleiðingar séu settar á blað og reynt að ráða ráðum sínum í þessu efni á sem skynsamlegastan máta. Þessi till. fer vafalaust til n. og verður þar rædd meira og ítarlegar en hægt er hér. En ég ætla aðeins að benda á það enn á ný, sem við höfum allir margfalda reynslu af, að löggjöf leysir ekki allan vanda, hvorki í þessu máli né öðrum, nema í einstaka tilvikum. Ég tel að sú allsherjarlöggjöf, sem mér virðist vera bent á í tillgr., eigi ekki við í þessum efnum.



Herra forseti. Því miður átti ég þess ekki kost að vera við upphaf þessara umr. vegna annarra knýjandi starfa, en ég heyri það á þeim ræðumönnum, sem ég hef hlýtt á, að hv, 1. flm. þessarar þáltill. hefur gert rækilega grein fyrir henni. Ég þarf því ekki að fara eins vandlega ofan í þetta mál og þurft hefði ef hann hefði ekki verið hér á undan mér í þessum umr. Ég vil þó fyrst, herra forseti, víkja örfáum orðum að því, sem menn hafa verið að segja hér að undanförnu, og er þar af mörgu að taka. Það er ekki óeðlilegt að umr. um mál af þessu tagi dreifist svolítið út fyrir það svið sem nákvæmlega er verið að fjalla um í þessari till. Ég fagna því að það skuli koma upp umr. um sjávarútvegsmál í þinginu með stuttu millibili. Það er sannarlega kominn tími til að fjalla um ýmis mál í svo margslungnum og mikilvægum málaflokki sem sjávarútvegsmálin eru fyrir okkur Íslendinga. Ég hlýt að segja nokkur orð vegna þess að hér var talað um sölur skipa erlendis. Ég er á þeirri skoðun, að ekki sé hægt að banna þessar sölur algerlega, en hins vegar lít ég svo á að þær beri að takmarka. Hvernig á að takmarka þær, það er ég ekki tilbúinn að segja á þessu augnabliki. Það mál þarf að skoða. Það mætti hugsa sér t.d. að ákveðin veiðiskip mættu ekki landa meira erlendis en vissu hlutfalli af ársafla sínum, því það er staðreynd að sum skip eru hreinlega gerð út með það fyrir augum að selja allan afla sinn erlendis. Það finnst mér óeðlilegt og það finnst mér að ætti alls ekki að leyfa. Einnig fyndist mér að ætti að taka tillit til markaðsástandsins og ýmissa annarra þátta um leið, m.a. hvernig ástandið er á vinnumarkaðnum innanlands þegar menn sækja mest í þessar sölur. Þess eru dæmi og það úr mínu kjördæmi, að togari, sem gerður er út þar, í smáþorpunum á Suðurlandi, hefur farið í siglingu meðan atvinnuleysi var í þessum sömu þorpum. Slíkt er auðvitað aldeilis ótækt. Fleira mætti auðvitað segja í þessu sambandi, en ég vil segja það, að þegar talað var um að mikill fiskur hefði verið um allt land þegar aflahrotan var fyrir norðan og vestan land í sumar, þá er mér kunnugt um að ekki var nægilegur fiskur í frystihúsunum á Suðurlandi á þeim sama tíma. Að vísu voru aðrir erfiðleikar þar á ferðinni á sama tíma. Í þessu efni, að selja afla erlendis, ber að fara varlega og hafa þar viss mörk og gæta þá ekki síst að því, að við megum helst ekki láta það henda að mjög margar vinnufúsar hendur í sjávarþorpum séu atvinnulausar á sama tíma og verið er að flytja aflann út á markaði. Hv. þm. Matthías Bjarnason var nokkuð reiður yfir þeim orðum, sem annar þm. viðhafði úr þessum ræðustól, að smáfiski hefði verið mokað í sjóinn, taldi það hina verstu árás á viðkomandi sjómenn. Það er nú svona. Þeir, sem hafa verið á þessum skipum, vita að alltaf fer eitthvað í sjóinn, og þegar mest gengur á, eins og í aflahrotu af því tagi sem ég minntist á áðan, vill það vera svo, að meira fer í sjóinn við slík tækifæri. Þegar af nógu er að taka er freistast fremur til þess að gefa þeim þéttvaxnari meira rými og ýta þá fleiri þeim smávöxnu í sjóinn í staðinn. Þetta eru staðreyndir sem þýðir ekkert að mótmæla. Þó að um vissa ádeilu sé að ræða á sjómenn í þessu tilfelli, þá er hún réttmæt, hvað svo sem menn vilja um það segja. Það er staðreynd, að vísu ákaflega leið staðreynd, en menn verða líka að horfast í augu við óþægilegu staðreyndirnar. Ég undraðist satt að segja þegar hv. þm. Matthías Bjarnason fór að bera saman atriði sem tengjast þessu máli, þar sem verið er að fjalla um jafna og stöðuga vinnslu í frystihúsunum, - fór að bera saman ástandið núna og þegar menn flykktust í síldina á Siglufirði á sumrin yfir stuttan tíma. Þá komu þar stórir toppar á ákveðnum, föstum árstíma, og auðvitað var engin leið að miða mannskapinn á þeim stöðum yfir allt árið við þessa stærstu toppa. Það gefur auga leið. Það er auðvitað allt annað en það sem hér um ræðir. En til slíkrar röksemdafærslu hættir mönnum til að grípa þegar önnur betri og haldbærari rök eru ekki hendi nær. Það er ekki heldur hægt að líkja saman sveiflum í veiðum á árunum milli stríða og 1940, eða um það bil, þegar fiskigengd minnkar fyrir Austfjörðum og Austfirðingar sækja á vetrarvertíð. Þar er um allt annað að ræða. Þá er t.d. sleppt úr þeim samanburði þeim veiðimöguleikum sem nú eru fyrir hendi og breyta þessu dæmi gjörsamlega. Það er ég viss um, að þó að fiskibátar þeirra Austfirðinga hafi ekki fengið á þeim árum ýkjamikinn afla fyrir Austurlandi hefðu togararnir, sem við höfum núna, getað náð þar í fisk. Og um þetta eru auðvitað fleiri dæmi. Þegar ég fór fyrst á síld fyrir 30 árum var síldarleysisár, eins og kallað var. Hver veit hvað var mikið af síld í sjónum þá. Hún var bara ekki vaðandi eins og hún hafði verið og var ekki hægt að ná í hana uppi í sjó. Við höfðum ekki tæki til að kasta á síldina, nema þá síld sem sást eða moraði fyrir. Það er ekki ólíklegt að einmitt hafi verið mjög mikil síld á íslensku hafsvæði frá 1945 og mörg ár þar á eftir, þó að stærsta árið hafi verið 1944. Það er m.a.s. mjög líklegt. Þá sóttu menn þessa síld yfirleitt á grunnslóð, jafnvel inn á firði: Skagafjörð, Húnaflóa, vestur undir Strandir, Grímseyjarsund o.s.frv. og austur með landi. En það segir ekki neitt um það, að ekki hafi verið mikil síld í sjónum. Hún sást ekki, en hefði getað fundist ef við hefðum haft nútíma sónartæki um borð. Fleiri atriði mætti auðvitað tína til athugunarverð í ræðu hv. þm. Matthíasar Bjarnasonar, eins og t.d. að hann fullyrðir að nú sé ekki lengur um neitt smáfiskadráp að ræða sem heitið geti, eða eitthvað í þá veru. Það er matsatriði. Þeir, sem sjá aldrei annað en mismunandi stóran smáfisk, kalla stóra smáfiskinn stóran fisk, en fiskur, þó hann nái máli, er ekki stór fiskur. Ekki er stór sá þorskur sem rétt losar 50 cm með haus og hala. Fullyrðingar af þessu tagi eru því vafasamar. Það er erfitt að skilgreina í fáum orðum, eins og hann sagði, en mér segir svo hugur um að því miður sé enn um allmikið smáfiskadráp að ræða. Það er ekki þar fyrir, ég er ekki að mæla með því eða segja að við eigum ekki að drepa fisk sem ekki sé orðinn kynþroska. Það væri alveg út í hött við þær aðstæður sem við búum við hér á Íslandi. Þorskurinn verður ekki kynþroska fyrr en 6–7 ára, þegar hann er orðinn kannske 5–6 kg. En mér finnst ábyrgðarhluti að drepa óhóflega stórt hlutfall af fiski sem á það fram undan á næsta ári að tvöfalda þyngd sína - einmitt á því ári. Það er óskynsamlegt að slátra fiskinum, ef svo má að orði komast, árinu fyrr þegar svo stendur á. Það getur hver maður séð í hendi sinni, ef hlutfallið er kannske um fjórðungur af öllum þorskaflanum, hversu mikið munar um að tvöfalda þyngdina á þeim fjórðungi sem veiddur er, því að stykkin eru mörg. Eins og hv. þm. Oddur Ólafsson talaði um er það ekki tonnatalan ein, heldur stykkjafjöldinn úr þeim stofni sem við erum að reyna að passa. Þetta atriði ættu menn almennt að hugsa svolítið meira um og gera sér grein fyrir að þetta atriði þarf að vega miklu meira en hefur verið. Ég var svolítið undrandi að heyra hv. þm. Pál Pétursson, þegar hann hafði hætt kratatali sínu, sem er nú ekki neitt vikið að í þessu plaggi okkar Lúðvíks, enda ræðu sína með því að það ætti ekki að samþ. þessa till, það væri ástæðulaust og jafnvel skaðlegt að samþ. þessa till., það mætti hins vegar hafa hana sem vinnuplagg. Ég held að hv, þm. Páll Pétursson hefði átt að hlýða betur á það sem hv. 1. þm. Austurl, sagði í seinni ræðu sinni, þar sem hann lagði áherslu á eðli þessa máls. Það kom einnig fram í ræðu hv. 2. þm. Vesturl., að löggjöf gæti ekki verið með öðrum hætti en að boða eða banna. Ég vil í sambandi við það leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa örfá orð upp úr till., þar er ekki mjög harkalega að orði komist. Þar segir alveg skýrt: „ Alþ. ályktar að fela sjútvrn. að undirbúa löggjöf um skipulag á fisklöndun til fiskvinnslustöðva með það að markmiði, að fiskiskipafloti landsmanna nýtist sem best til þess að tryggja fiskvinnslustöðvum sem jafnast og best hráefni til samfelldrar vinnslu. Áhersla skal lögð á eftirfarandi meginatriði í hinu nýja skipulagi: 1. Landinu sé skipt í löndunarsvæði í samræmi við samgönguaðstæður og hagkvæm samskipti á milli fiskvinnslustöðva. Endanlegt ákvörðunarvald um svæðaskiptingu hafi hagsmunaaðilar á svæðunum.“ Þetta segir nú ansi mikið. Og svo áfram: „2. Yfirstjórn á hverju löndunarsvæði sé í höndum heimaaðila á svæðinu, þ.e.a.s. í höndum fulltrúa fiskvinnslustöðva, útgerðaraðila og sjómanna og fiskvinnslufólks.“ Þetta finnst mér að sé alveg nægilegt að lesa til þess að andmæla þeim tón sem kom fram í ræðu hv, þm. Friðjóns Þórðarsonar, - því hver vill ekki hafa það markmið í íslenskum sjávarútvegi að fiskiflotinn nýtist sem best? Hver vill ekki hafa það að markmiði að tryggja fiskvinnslustöðvum sem jafnast og best hráefni? Og hver vill ekki tryggja sem jafnasta og besta vinnu fiskvinnslufólks? Um þetta fjallar till. Ég undrast satt að segja þegar menn hafa verið að fetta fingur út í þessi atriði. Mér finnst - ég verða að segja það - að í þessari till. sé verið að fjalla um ákaflega stórt mál, um ákaflega mikið hagsmunamál allrar þjóðarinnar. Í sambandi við vinnslu þessa máls og framkvæmd hefur hv. þm. Lúðvík Jósepsson sagt að þarna sé langtímaverk á ferðinni, þar sem þurfi að reyna að koma þessum hlutum á með samkomulagi og undir stjórn þeirra aðila sem ég gat um hér áðan. Hv. þm. Friðjón Þórðarson sagði að það ætti ekki að set ja nein lög um það eða reglur að ekki mættu vera fleiri eða stærri fiskvinnslustöðvar en svona og svona, eins og hann orðaði það. Ég vildi óska að það hefði verið búið að setja reglur um slíkt fyrir löngu löngu, því að það er nú svo í íslensku atvinnulífi víða, að þar hefur.verið farið ógætilega með fjárfestingar. Ef einhver hlutur í atvinnurekstri hefur gefið sæmilega af sér á einhverjum tíma, þá hafa allir rokið í að gera það sama. Það er t.d. hluti af vandamáli þeirra Suðurnesjamanna, að þar eru að vísu alls ekki allt of mörg vinnupláss í heild, eins og hv. þm. Oddur Ólafsson sagði áðan, heldur eru kannske fiskvinnslustöðvarnar allt of margar og smáar og í því felst mikil óhagkvæmni. Það felst vissulega mikil óhagkvæmni í því að smíða allt of stórar og margar fiskvinnslustöðvar. Það á ekki við Suðurnesin endilega, það á t.d. við í Vestmannaeyjum. Þetta var gert til þess að ráða við stóru toppana sem koma á vertíðinni. Það er í öllum atvinnurekstri og í öllu ákaflega óskynsamlegt að miða fjárfestinguna eða yfirleitt afkastagetu allra hluta við stærstu toppana, þannig að við ráðum alltaf við stærstu toppana. Það er t.d. ákaflega óskynsamlegt að smíða farþegaskip, sem er miðað við alstærsta toppinn á árinu, sem stendur kannske í viku, eða flugvélar sem eiga að ráða við mestu aðsóknina á ákveðum stuttum tíma o.s.frv., o.s.frv. Þarna er um gífurlega dýrar fjárfestingar að ræða og mikinn tækjakost. Í stað þess að miða byggingarnar við þessa stóru toppa hefði þurft að hagræða þessu öðruvísi, með því að færa aflann til þegar mest gekk á, og það er líka hluti af því sem í þessari þáltill. stendur. Í þessari þáltill. er í stuttu máli verið að boða meiri hagkvæmni með ákveðinni stjórnun, því sannleikurinn er sá, að okkur vantar í sjávarútvegi miklu meiri stjórnun, ekki einungis í þessu, heldur í fleiri atriðum. Við þurfum að stjórna fiskveiðunum meira, við þurfum að stjórna ýmsu fleira í sókninni, í sambandi við veiðisvæði og margt og margt fleira. Um það ætla ég ekki að fara að ræða hér, því að það tæki marga klukkutíma. Þarna eru mörg óunnin verkefni, sem við þurfum að takast á við. Þáltill. fjallar um að bæta hagkvæmni í veiðum og vinnslu. Till. fjallar um að reyna að treysta samfellt hráefni og samfelldari og vonandi hæfilegri vinnutíma en er og betri meðferð hráefnisins og þá um leið betri nýtingu hráefnisins. Um leið og framleiðslan batnar að þessu leytinu verður hún verðmeiri. Þá er hægt að einbeita sér að dýrari pakkningum og dýrari lokaútfærslu. Og það er ekki aðeins hvað varðar rekstrarhagkvæmninga, heldur kemur þetta líka fólkinu á marga lund til góða. Með því að hafa stjórn á þessum hlutum og gott samkomulag - ég legg á það áherslu - er miklu minni hætta á aflaskemmdum eins og um hefur verið talað hér - það er auðvitað liðin tíð, en jafnleiðinlegt fyrir því - og kemur fremur í veg fyrir að framleiðsluvörurnar séu gallaðar, og kannske ekki síst, svo að ég segi það einu sinni enn, að tryggja því fólki, sem vinnur við fiskvinnu, jafnari vinnu og stöðugri vinnu. Í mínu kjördæmi höfum við því miður mörg, mörg dæmi þess, að þar er í ýmsum þorpum tímabundið atvinnuleysi, þó að yfirdrifið sé að gera annars staðar. Þess vegna finnst mér mikilvægt að þarna sé setningin: að reyna að hafa samræmi á milli aflagetu og afkastagetu. Það er auðvitað aldrei hægt til fulls, en að þessu á að stefna, því að það er skynsamlegt. Það er að mínum dómi mjög óeðlilegt að á nokkrum stöðum á landinu komi allt of mikill afli á land langtímum saman, þar sem er fátt fólk fyrir sem þarf þess vegna að verða að þræla og vinna meira en myrkranna á milli, jafnvel þó að fengið sé fólk alla leið frá suðurhelmingi jarðarinnar - frá Ástralíu - í þúsundatali. Það er líka ákaflega óskynsamlegt og illa farið með gjaldmiðil þjóðarinnar að kaupa vinnuaflið í fiskvinnslu fyrir erlendan gjaldeyri í stórum stíl. Herra forseti. Ég sé varla ástæðu til þess að eyða miklu lengri tíma í einmitt þetta. Ég vil samt minna á það að lokum, að margir hafa minnst á Suðurnesin og þá stundum sagt ýmislegt sem er því ágæta fólki til hnjóðs. Ég sé enga ástæðu til þess né heldur að vera með neinn landshlutaríg. Það hefur þó verið sameiginlegt mörgum, sem hér hafa talað, að þar séu meginvandamálin á ferðinni, það þurfi sérstaklega að lagfæra og gera ráðstafanir til að efla hráefnisútvegun á því svæði. En þetta gildir nefnilega ekki aðeins um Suðurnesin. Þetta á við um verstöðvarnar á Suðurlandi, kannske ekki síður, jafnvel fremur, og eru þó alvarlegustu dæmin Stokkseyri og Eyrarbakki, þessi myndarlegu fiskvinnslupláss, sem hafa misst það sem verstöðvar mega helst ekki missa, hafnirnar sínar. Það er eins og menn hafi ekki tekið eftir því, þegar þeir eru að gera grín að því að ég hef flutt till. um að athuga með smíði brúar yfir Ölfusá. Þar er ekki verið að tala um að smíða neina sportbrú eða stytta vegalengdir fyrir fólksbíla á milli staða. Þar er verið að tala um brú sem kæmi í staðinn fyrir tvær hafnir. En það er nú annað mál. Ég segi að lokum, að ef þetta hráefnisvandamál er til á Suðurnesjum á það ekki síður við um þorpin Þorlákshöfn, Stokkseyri, Eyrarbakka og Vestmannaeyjar.



Herra forseti. Ég held að þetta mál sé mjög athyglisvert og sé í raun og veru mjög brýnt að reynt sé að gera eitthvert átak í stjórnunarmálum í sambandi við landanir og hvernig á að nýta og er hægt að nýta sem best bæði vinnslustöðvar í landi og vinnuafl, þannig að það sé hófleg vinna, en þó næg á hverjum stað. Ég held að þessi till. sé miðuð við að reyna að takast á við þetta vandamál. Ég tel því að hún sé spor í rétta átt. Hitt er annað mál, að menn hafa á undanförnum árum verið að velta því fyrir sér, hvernig þetta væri hægt, sérstaklega með það í huga t.d. að fá togara til að landa hér og þar, eftir þennan túr í einum staðnum og í öðrum stað aftur næst. Menn hafa rekið sig á að þetta fyrirkomulag gengur ekki vegna þess að skipshafnirnar sætta sig ekki við það t.d. að geta ekki landað, venjulega a.m.k., í sinni heimahöfn eða á sama stað. Það hefur líka verið hugleitt að reyna að skipta aflanum, landa sama farminum á fleiri stöðum, og hefur komið í ljós að bara vegna áhafnarinnar eru á því miklir annmarkar. En það felst ekkert af þessu í raun og veru í þessari þáltill., heldur á, að mér skilst, að reyna að færa aflann á milli staða og hafa samvinnu einmitt um þetta. Eftir því sem samgöngurnar eru komnar í betra horf á landinu, eftir því er þetta auðveldara. Það hlýtur að vera skynsamlegt að reyna þetta. Ég tala þarna af dálítilli reynslu, vegna þess að í okkar kjördæmi, eins og hefur komið hér fram, hefur það verið þannig t.d. á Raufarhöfn, að þar er einn togari og fólkið hefur aðra vikuna allt of mikið að gera, en hina vikuna ekkert. Og hvort tveggja kemur í ljós, að fólkið sættir sig ekki við þetta, það fer í aðra atvinnu ef það getur, og það leiðir svo til þess, að þessari vinnslustöð, sem er svo þýðingarmikil fyrir svæðið, helst ekki á besta fólkinu. Ef hefði verið hægt að jafna t.d. á milli staðanna, þá kæmi allt annað út. Það hefur verið talað um jafnvel að ríkisreka skip. Það er út af fyrir sig mál sem ég ætla ekki að fara að ræða um - mál sem verður þá að taka ákvörðun um og gæti svo sem vel komið til greina. En ef það verður gert, þá held ég að verði að fela einhverjum ákveðnum stað að reka þetta skip til þess að miðla á milli. Það vill nú svo til, að þarna á Norðausturlandi, sem býr við ákaflega mikið vandamál, sem allir hér þekkja og hefur komið inn í þessar umr., eru þeir einmitt tilbúnir að prófa þetta. Ég vil skora á hv. þm. og ríkisstj. að gera þessa tilraun, að lofa þeim á Norðausturlandi að gera þá tilraun að gera út skip, leigja þeim skip til þess að miðla þar aflanum og reyna að koma í veg fyrir þá upplausn sem blasir við á þessum stað. Ég vil taka undir það, sem kom fram í ræðu hv. þm. Árna Gunnarssonar, að það er mjög hart að liggja undir því að ekki skuli hafa verið staðið við þá samninga sem gerðir voru í sambandi við togarann Dagnýju, sem átti að landa á Þórshöfn og fékk þorskveiðileyfi einmitt í því skyni. Nú er komið fram í febrúar, og ég held að ég fari rétt með, að ekki sé búið að landa nema um 10% af því aflamagni sem var gert ráð fyrir að bærist þar á land vetrarmánuðina. Við sjáum því hvert stefnir í því máli, en fólkið þar er atvinnulaust af þessum ástæðum. Mér þótti vænt um að það skyldi koma fram í þessum umr., að áhugi væri á því að prófa slíka útgerð. Nú er komið tilboð um að prófa þetta og reyna að bjarga atvinnuástandinu á þessum stað, og því vil ég endurtaka áskorun mína um að þetta verði gert og þetta sé reynt.



Herra forseti. Sú till., er hér liggur fyrir, er sennilega eitt stærsta efnahags- og atvinnumál sem hér hefur verið rætt. Tel ég að Alþ. eigi hiklaust að samþykkja þessa till. Hún er mjög í takt við þann hugsunargang sem hefur rutt sér mjög til rúms eftir að tekið var upp á því á sínum tíma að skipuleggja löndun á loðnu. Vænti ég þess, að hægt verði að skipuleggja löndun á fleiri sviðum, eins og ætlað er með þessari till. Ég hygg að það sé nægjanlegur sveigjanleiki í þessari þáltill. til þess að hægt sé að stjórna fisklöndun á þann veg að allir geti vel við unað. Það þarf að marka ákveðna stefnu, - stefnu sem lýtur að því að jafna atvinnu í landinu og einnig að því að menn ráði við þann fisk, sem aflast á hverjum tíma, svo hann fari ekki skemmdur út á markaðinn. Það hefur margt verið sagt hér um hina ýmsu landshluta og það, hvernig að málum hafi verið staðið. Það er bágt til þess að vita, hversu landshlutarígur er ríkur í mönnum og fordómar, sleggjudómar um hina ýmsu landshluta. Þykir mér því rétt að minnast aðeins á það er rætt hefur verið um Suðurnes. Menn hafa komið hér upp margir hverjir og talað af nokkurri vanvirðu um þann landshluta, sem á vissulega erfitt í atvinnumálum þessi árin. Hér hefur verið sagt, að við Suðurnesjamenn hefðum „völlinn“ og þær auðsuppsprettur sem þar væru. Jafnframt hefur því ekki verið gefinn gaumur, að varla hefur völlurinn orðið til þess að skapa það gífurlega atvinnuleysi sem er þar um slóðir nú. Það er ekki í huga Suðurnesjamanna að byggja á þeirri atvinnu sem þar er, því að við ráðum vissulega ekki hvernig hlutirnir æxlast um þau mál, en því meiri nauðsyn er á því að byggja upp heilbrigt og gott atvinnulíf niðri í byggðinni. Þá hljótum við helst að hugsa til sjávarútvegs og iðnaðar sem e.t.v. mætti koma upp þar um slóðir, en eins og víða hefur oft verið sagt tekur sennilega iðnaðurinn við mestum hluta fólksfjölgunar á næstu árum, þótt vissulega þurfi að hugsa um að hafa sjávarútveginn í sem mestum blóma. Margur gerir sér ekki ljóst að við sjósókn og vinnslu sjávarafla vinna nær 40% Suðurnesjamanna. Rétt fyrir ofan það eru Vestfirðingar með 41%. Hæst er þetta hlutfall í Vestmannaeyjum og á Snæfellsnesi, um 43%. Miðað við allt landið er mannafli við veiðar og fiskvinnslu um 12.5%. Á Suðurnesjum eru enn framleidd allt að 22% af heildarverðmæti alls sjávarafla landsmanna. Orsökina til þess, að erfiðleikarnir eru svo miklir sem þeir eru í dag, má rekja til þess að aflabrestur hefur orðið mjög mikill. Árið 1970 öfluðust 84 253 tonn, en síðan hefur aflinn verið að minnka allverulega ár frá ári og svo var það á síðasta ári, þá öfluðust aðeins 37 492 lestir. Það munar um minna. Svo má geta þess, að samfara þessu hefur meðalafli í róðri minnkað frá því að vera 8.84 lestir í róðri 1970. 1976 - þaðan er mín síðasta tala-var afli kominn niður í 5.69 Lestir í róðri. Það má geta þess, að þegar verið er að jafna á milli landshluta og byggðarlaga, sem oft er gert, þá er það gert á þann veg að kastað er rýrð á stjórnendur og jafnvel fólkið sem býr á Suðurnesjum og það sakað um ódugnað og annað í þeim dúr. En ég vil geta þess, að samfara þessum feikilega minnkandi afla hefur aflasamsetningin verið okkur mjög óhagstæð. Í tölum frá 1975 segir að á Vestfjörðum hafi aflinn verið á þann veg, að 37.6% af aflanum hafi verið þorskur, en aðeins 7.2 % á Suðurnesjum. Og svo að við tökum annað dæmi, þá var karfaafli Vestfirðinga 3.6%, en 20% hjá Suðurnesjamönnum. Þessar fisktegundir eru þannig verðlagðar, að karfi er í mjög lágu verði, en þorskurinn best greiddur. Það er sem sagt margt sem verður til þess, að Suðurnesjamenn hafa ekki getað haldið uppi blómlegu atvinnulífi. Svo er annað sem við viljum halda fram, að atvinnutækin eða atvinnufyrirtækin á Suðurnesjum hafa ekki sætt sömu kjörum varðandi lánafyrirgreiðslu og aðrir landsbúar hafa haft. Og reyndar er það svo, að mér er sagt að 1971 hafi það verið sett í reglugerð Byggðasjóðs, að á það svæði skyldi alls ekki lána, þ.e.a.s. að önnur svæði hefðu algeran forgang, en þá fyrst átti að fara þá leið að veita til Suðurnesja þegar aflabrestur hófst. Að vísu fékkst sú venjulega fyrirgreiðsla sem allir fengu varðandi togarakaup, en hún dugði skammt. Öll önnur fyrirgreiðsla hefur verið í algeru lágmarki. Reyndar er það svo, að flotinn á Suðurnesjum er nokkurs konar elliheimili íslenska flotans, sem sést best á því að meðalaldur skipa þar er um 18 ár. Ég vildi aðeins skýra þetta til þess að mönnum væri ljóst að það er margt sem gerir að verkum að atvinnulíf á Suðurnesjum er ekki sem skyldi. Við þurftum að horfa upp á það s.l. vetur, að þegar fiskgengdin var sem mest fyrir Norðurlandi, Vestfjörðum og Austurlandi stóðu frystihúsin tóm á Suðurnesjum, fólkið var atvinnulaust, en afli barst svo mikill að landi annars staðar á landinu að stöðvarnar höfðu ekki við. Nú er komið í ljós að sá afli, er frá þessum stöðum kom, er stórskemmdur og verður okkur til mikils tjóns á fiskmörkuðum. Ég ætla ekki að hafa miklu fleiri orð um þessa hluti nú, en leggja áherslu á að það er sjálfsagt að samþykkja till. í þá veru sem hér liggur fyrir. Ég tel að hún sé til bóta og tel einnig að flm. eigi skilið þakkir fyrir að hafa flutt þetta ágæta mál á Alþingi.



Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um að taka aftur til máls í þessu máli, því að málið er það viðamikið og merkilegt. Mér datt í hug, þegar verið er að ræða um ýmis vandamál sem upp hafa komið og mætti flokka undir stjórnun, að það gefur okkur vissa vísbendingu um það, hvers eðlis stjórnunarvandamálið er. Það er verið að tala um siglingu togara með afla á erlendan markað, sem er vissulega vandamál þegar það er gert í stórum stíl, eins og komið hefur í ljós. Mér finnst satt að segja að dæmið frá Þórshöfn, þar sem búið var að gera opinbera samninga við sjútvrn. um aflamiðlun frá því skipi til þess byggðarlags sem er í vanda statt, að það skuli ekki vera hægt að stjórna því máli þannig að staðið sé við samninga, gefi ekki góða vísbendingu um að ríkisútgerð á togurum sé það sem koma skal. Ég vil nota þetta tækifæri til að lýsa yfir andstöðu minni við þá hugmynd, að ríkið fari að kaupa og gera út togara. Mér finnst að það mæli svo margt gegn því, að við eigum ekki að fara út á þá braut meðan nægjanlega margir aðilar hér á landi eru hæfir til þess að gera út og stunda þennan atvinnuveg með góðum árangri. Hitt er miklu meira mál, að vinna að skipulagningu, sem gangi í þá átt að tryggja að hráefnið nýtist, og það sé gert á skynsamlegan hátt. Ég vil minna á annað atriði, sem heyrir líka undir skipulag og nauðsyn á skipulagi, og það er þegar viss landsvæði óska eftir að fá að nýta þá skynsamlegustu hagkvæmni til veiða, sem allir eru sammála um, og í því tilfelli er sótt um aðgerðir hjá sjútvrn. til þess að koma því skipulagi á. Ég vil segja frá því hér, eins og kom raunar fram hjá hv. þm. Friðjóni Þórðarsyni, að komið hefur upp á þessari vetrarvertíð betra ástand að því er varðar línuafla á Breiðafirði en oft áður. Og m.a. er allt upp í 40% af aflanum stórýsa sem ekki hefur verið fyrir hendi á undanförnum árum. Hins vegar er þetta svæði út af Breiðafirði mjög eftirsótt til togveiða og togveiðiskip. koma gjarnan inn á þetta svæði þegar þau frétta um aflavon, og þá geta allir séð að línuútgerð og netaveiði er þar með úr sögunni. Þess vegna biðja nú útvegsmenn á Snæfellsnesi rn. að hlutast til um að þetta svæði verði friðað í vissan tíma fyrir línu- og netaveiði. Ég ætlaði aðeins að undirstrika það sem ég minntist lauslega á í dag í sambandi við þetta mál, hið gífurlega vandamál sem upp er komið að því er varðar þann mikla samdrátt sem orðinn er í þorskstofninum, og leggja áherslu á fiskfriðunaraðgerðir. Ég held að það sé mjög brýnt að taka upp skynsamleg vinnubrögð og vanda skipulag veiða og vinnslu þess afla sem skynsamlegt er að veiða. Það verður ekki nógsamlega undirstrikað að leggja höfuðáherslu á raunhæft samráð og samstarf við vísindamenn okkar, fiskifræðinga og hagsmunasamtök sjávarútvegs, útgerðarmanna og sjómanna, fiskvinnslu og forráðamanna byggðarlaga. Mér finnst ástæða til að minnast á í umr. merkilegar upplýsingar sem ég hef haft með að gera undanfarið. Ég hef verið ásamt fleiri aðilum að athuga ýmsar hugmyndir um það, hvað væri skynsamlegt að gera í sambandi við það hættuástand, sem vofir yfir þjóðfélagi okkar ef þorskstofninn eyðist eða er í hættu í framtíðinni hvað það snertir. Ég hef fyrir framan mig töflu um veiði helstu botnfiska á Íslandsmiðum allt frá árinu 1950 til ársins 1978. Þegar ég tala um botnfiska á ég við þorsk, ýsu, ufsa, karfa, skarkola, lúðu, steinbít og grálúðu. Á þessu tímabili, í 20 ár, frá 1952 til 1971, voru meðalveiðar á þessum stofni 716 545 tonn. En það er komið svo, að árið 1976 er meðaltalið komið niður í 567 þús. tonn. Ég vil taka það fram, að inni í þessum tölum eru einnig veiðar útlendinga. 1978 er þessi tala, þó að hún sé ekki alveg nákvæm, komin niður í 465 þús. tonn, og miðað við þær upplýsingar, sem fiskifræðingar okkar gefa nú, stefnir að því að aflamagn þessara botnfisktegunda fari niður fyrir 450 þús. tonn á árinu 1979. Þess vegna dreg ég þetta hér inn, að mér finnst að við megum alls ekki loka augunum fyrir þessu vandamáli, - við sem erum til þess kjörnir að reyna að vernda íslenska hagsmuni. En það þýðir ekkert að loka augunum fyrir þeirri staðreynd, að sérstaklega þorskstofninn er í hættu og þar með framtíð þjóðarinnar í veði. Þess vegna verður að mínu mati að leggja höfuðáherslu á að byggja þorskstofninn upp að nýju sem allra fyrst. En til þess að svo geti orðið verður að draga úr sókn um tíma. Við þessar aðstæður reynir alvarlega á skilning og skipulag allra aðila, sem hlut eiga að þessu máli. Á þetta vildi ég legg ja áherslu við lok þessara umr., því þó að það sé ekki beint í sambandi við þessa þáltill. tengjast þau mál vissulega. Ég vil leggja áherslu á að allir leggist á eitt með fiskifræðingum okkar, með hagsmunaaðilunum sem í hlut eiga, að reyna að finna skynsamlega leið til þess að tryggja þetta lífshagsmunamál þjóðarinnar, að við glötum ekki sjálfir fyrir óskynsamlegar aðgerðir því fjöreggi sem framtíð þessarar þjóðar veltur á.



Herra forseti. Ég vil að gefnu tilefni, vegna orða sem hér hafa fallið um togskipið Dagnýju frá Siglufirði, láta koma fram, að þetta skip hefur haft sínar afsakanir fyrir því að leggja ekki upp á Þórshöfn. Það hefur átt við bilanir að stríða, það hefur verið skrúfa í einhverju ólagi. Nú siglir þetta skip með afla sinn til útlanda, en það mun eiga að gera við skrúfuna í því ferðalagi og sú sigling, sem nú stendur yfir, mun vera þannig til komin. Mér skilst að útgerðarmaðurinn hafi gert sjútvrn. grein fyrir þeim bilunum, sem hafa orðið, og vænti þess, að grg. hans sé á rökum reist. Ég vil láta það koma fram að maðurinn mun hafa málsbætur. Hitt er svo annað mál, að ég er ekki að leggja dóm á útgerð eins og hefur verið á Dagnýju. Það hefur verið ætlast til þess að þessi útgerð skilaði hagnaði, og ég hygg að hún hafi gert það. Hún hefur skilað þeim sjómönnum, sem á skipinu hafa verið, góðum tekjum og að því leyti verið lyftistöng fyrir bæjarfélagið á Siglufirði, en hefur hins vegar ekki alltaf lagt upp þann afla á Siglufirði, sem maður hefði kannske óskað. Allt um það hefur þarna verið unnið brautryðjendastarf, ekki einasta á þessu skipi, heldur er kannske rétt að minna á að Siglfirðingar voru brautryðjendur í skuttogaraútgerð á Íslandi. Vegna orða sem fram komu hjá hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni um Byggðasjóð, að hann hefði ekki lánað á Suðurnes, þá er rétt að rifja upp að Byggðasjóður er myndaður úr Atvinnujöfnunarsjóði. Atvinnujöfnunarsjóður var myndaður á viðreisnarárunum og til hans hneig m.a. framleiðslugjald frá álverinu og átti að vera til atvinnujöfnunar í öðrum kjördæmum. Nú held ég að þeir tímar séu runnir upp, að Suðurnesjamenn eigi orðið býsna sterk ítök í stjórn Byggðasjóðs-mig minnir að þeir séu orðnir þrír í stjórninni - og ég hygg að ástæðulaust sé að hafa áhyggjur af að Suðurnes séu afskipt lengur.