Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Jónatansson Frumvarp þetta, sem hjer liggur fyrir, mun vera framkomið, af því að þeim, sem það hafa flutt, hefur virzt ástæða til, að þingið reyndi að finna einhver úrræði til að bæta úr þeim vandræðum, sem óhjákvæmilega hljóta að leiða af þessari miklu verðhækkun á steinolíunni; enda mun mörgum hafa þótt það ill tíðindi, er hljóðbært varð hjer um þessa verðhækkun. Þessi tíðindi hafa sannað mönnum og sýnt, að hjer á landi er komin einokun á steinolíuna, þótt ekki sje hún löghelguð, og að þetta einokunarfjelag, þessi einokunarblóðsuga, hefur náð hjer föstu taki, og hún ætlar nú að neyta þess óspart, og í fullri alvöru. Kaupmennirnir, er hrópa hástöfum um frjálsa verzlun, og var ætlandi að reynast forverðir hennar og frjálsrar samkeppni, hafa gerzt liðsmenn einokunarinnar bæði beinlínis og; óbeinlínis, því svo má heita, sem þeir hafi viljugir rjett hálsinn fram undir okið. Jeg tel vera fylstu og brýnustu ástæðu til að athuga það rækilega, hvort ekki sje hægt að gera hjer eitthvað til lagfæringar. Ekki sízt er ástæða til þess að leita einhverra úrræða, ef enn er nýrrar hækkunar að vænta, sem mælt er að steinolíufjelagið hafi hótað. Það er að vísu sagt nú, að forstjóri fjelagsins hjer neiti þessur segi enga nýja hækkun í vændum, en á þeim ummælum hans er lítið að byggja, og sízt að furða, þó hann láti lítið yfir nýrri hækkun, er hann býst við, að þingið láti til sín taka um málið. Ýmsir hafa gert lítið úr þeirri hættu, er stafi af hækkuninni, og álíta, að þingið eigi ekki að skifta sjer af henni, en það er ekki rjett, því þessi hækkun á verði steinolíunnar er eyðileggjandi fyrir vjelarbátaútveginn. Sumir hafa viljað bera þetta saman við verðhækkun ýmsrar annarar vöru, og hafa talað mikið um, að þingið hafi ekki verið að skifta sjer af því, þótt hinar og þessar vörur hækkuðu í verði. En þetta er ekki sambærilegt; almenningur getur miklu betur þolað verðhækkun á ýmsum öðrum vörum, og oft með því að minka kaup á þeim. En þessi vara er einmitt lykillinn að bjargræðisvegi fjölda manna, og með mikilli verðhækkun á þessari vöru er loku skotið fyrir atvinnu fjölda manna, þar sem mótorbátaútgerðin er. Þá er því haldið fram af sumum, að þessi verðhækkun sje alls ekki hættuleg fyrir vjelarbátaútveginn, en jeg vil leyfa mjer að benda á ummæli milliþinganefndarinnar í skattamálunum, um að steinolían þoli ekki tollálögu. Nefndin hafði um eitt skeið í hyggju, að leggja toll á steinolíu, en hún hvarf frá því ráði, því við nánari athugun komst hún að þeirri niðurstöðu, að sá tollur mundi íþyngja vjelarbátaútgerðinni um of, „og gæti jafnvel riðið henni að fullu“, og þó hafði nefndinni ekki dottið í hug, að leggja svo háan toll á olíu, sem verðhækkun þessi nemur. En ef það var ófært, sem jeg tel rjett athugað af nefndinni, að leggja lágan toll á olíu, halda menn þá, að hún þoli 5 króna skattaálögu á tunnu hverja til handa útlendu miljónafjelagi? Eg hygg ekki. En úr þessu verður að ráða. Alþýða þolir ekki þessa álögu, og alþingi hefur svo mikið rætt nú um vandhæfi að finna gjaldstofna handa sjer, að það ætti ekki að láta útlent fjelag taka að óþörfu svo háan skatt. En menn greinir á um úrræðin, og er það sízt að furða, því enn er ekki fengin vissa fyrir, hvernig stendur á þessari verðhækkun. Menn vita ekki, hvort verðhækkunin er almenn eða ekki. Ef hún er almenn um allan heim, er ekkert hægt að gera, en ef hún er það ekki, þá ætti það að vera hægt, og væri þá ilt að vita til þess, ef það stæði á aðgerðum þingsins, eða aðgerðaleysi rjettara sagt, að ekki væri hægt að hefta skaðann hjer. Eg tel sjálfsagt, að bæði landsstjórn og alþingi geri hvað unt er í þessu efni. Að minsta kosti má ekki slíta svo þessu þingi, að ekki sje reynt að opna líklegan veg til úrræða, er fara mætti, ef svo reynist, að verðhækkun þessi er ekki annað en ósvífin tilraun þessa olíufjelags til að ná enn meiri gróða í sinn vasa. Frumv. það, er hjer liggur fyrir, er ekki sem bezt í garðinn búið, og jeg býst ekki við, að það komi að miklu liði, eins og það er nú. Hæstv. ráðherra lýsti því yfir við umræðu máls þessa í háttv. neðri deild, að hann áliti, að lögin, eins og þau eru nú, gætu ekki orðið framkvæmd, svo lið væri að. Og þótt jeg nú beri hið bezta traust til stjórnarinnar, þá ber jeg þó ekki betra traust til hennar en hún sjálf gerir; jeg verð líka að álíta, að frumvarpið yrði gagnslaust með öllu eins og það liggur fyrir, og vænti þess ekki, að stjórnin vinni neitt gagn með þeim lögum, sem hún hefur lýst yfir að ómögulegt væri að framkvæma. En þó að sú leið sje ekki fær, er frumv. gerir ráð fyrir, þá ætti að mega leita annara úrræða. Eða vill stjórn og þing ekkert gera í málinu? Því trúi jeg ekki. Jeg verð að álíta, að laga mætti frumvarpið svo í hendi sjer, að það yrði að gagni, og í því skyni hef jeg ásamt nokkrum öðrum þingdeildarmönnum þegar komið fram með breytingartillögu, sem hefur verið útbýtt, en verður auðvitað ekki rædd nú, þar sem þetta er 1. umr. um málið. Vitanlegt er það, að tíminn er nú orðinn mjög stuttur, en þó trúi jeg ekki öðru, ef háttv. deild vill eitthvað gera í þessu máli, en að enn geti unnizt tími til og það verð jeg að telja illa farið, því það er mikið í húfi, að þessari verðhækkun verði afstýrt. Og þeim mun verra er þetta, sem það er bundið nokkurri fjárhættu, að afstýra þessu. Við vitum, að steinolían rýrnar við geymslu og auk þess er vaxtatap á fje o. fl. En jeg sje, að það er komin fram breytingartillaga, er bætir úr þessu. Mjer finst, að þeim háttv. þingmönnum, er hafa það á móti máli þessu, að laga smíðin verði ekki sem vönduðust vegna naums tíma; fögin hljóti að verða flaustursverk, og því gölluð, og þess vegna ekki notandi, fari svipað og manni, er væri búið að bregða snöru um háls honumr og vildi hann bjarga sjer með því að skera á snöruna. Hann sjer hníf rjett hjá sjer en dálítið skörðóttan; en þegar hann sjer smáskörð í egg hans, hikar hann við og telur sjer trú um, að ekki tjái að brúka hann, fyr en búið sje að brýna hann og slípa. Ætli ekki, að snaran gæti runnið að á meðan á brýnslunni og slípingunni stæði, svo að þegar búið væri að brýna og slípa hnífinn, að þá væri þessi varfærni og forsjáli maður dauður. Slíkt má ekki henda okkur hjer í háttv. deild.

Jens Pálsson Jeg vil taka í sama streng, sem háttv. 2 þingm. Árnesinga hvað frumv. þetta snertir. Okkur er ekki kunnugt um ástæður til þessarar bráðu og miklu verðhækkunar á steinolíunni, en jeg hef fengið áreiðanlega skýrslu um markaðsverð á steinolíu í New York, og er hún svo: Standard White 18/7 28/7 30/7 í fötum 8,60 8,45, 835 sama í „tanks“ 5,00 4,85, 475 sama í fötum, 40 „gallon“12,90 12,68 12,53 Er þetta í „cents“ og miðað við „gallon“, en „gallon“ er um 4 pottar. Má því nær heita, að hjer sje svipað og aurar fyrir potta. En jeg vil ekki dvelja við nákvæman reikning um það, en hitt er bersýnilegt, að steinolían hefur síðari hluta næstliðins júlímán. farið lækkandi í verði, og þetta er á aðalútflutningsstað hennar. Af þessum ástæðum er það, að jeg vil taka í sama streng og hinn háttv. þingm., og jeg hygg, að það mætti breyta frumv., svo að við mætti una. Að láta lögin gilda aðeins til ársloka 1913, tel jeg óheppilegt. Það er of stuttur tími. Ef stjórnarráðið á að útvega miklar steinolíubirgðir, þá verða þær ekki uppseldar þá, og stjórnin verður því komin upp á náðir þingsins. Þetta ákvæði hlýtur því að draga úr, - vera letjandi. - Frumv. þetta, eins og það liggur fyrir, verður því ekki að neinu gagni, heldur öldungis gagnslaus pappírslög, sem ekki bæru neinn árangur, nema þann einan, að óróamenn og óhlutvandir gætu notfært sjer það, eða reynt að notfæra sjer það, til þess að átelja stjórnina fyrir, að hún hefði ekki notað heimildina. Mjer blandast ekki hugur um það, að það er ekki hægt að koma verzluninni í vænlegt horf, nema samið sje fyrir langan tíma, og landið á ekki að gera það sjálft, heldur selja verzlunina á leigu.

Ágúst Flygenring Jeg vildi með örfáum orðum lýsa skoðun minni á máli þessu. Hún er hin sama og kemur fram í nefndaráliti milliþinganefndarinnar, að ef það eigi að koma máli þessu í skynsamlegt horf, þá sje ekkert annað ráð, en að semja fyrir lengri tíma, en aftur sje ekkert vit í að ætla sjer að gera það fyrir eitt einasta ár, því maður verður að vera búinn að koma svo ár sinni fyrir borðr áður en öðrum yrði bannaður innflutningur, að ekki yrði til tjóns þeim, er þessa vöru mest nota, með því að hana vantaði, heldur yrði varan fáanleg á hverri höfn, þar sem nokkur viðskifti að ráði eru með vöruna, Þetta hefir D. D. P. A. tekizt, en því hefur ekki tekizt það á einu ári, heldur hefur það tekið mörg ár. þess að breyta frumvarpinu þannig, að það geti orðið að liði. Jeg þykist vita, að frv. þetta, eins og það er nú, verði ekki samþykt hjer í deildinni, enda verð jeg að álíta, að það hafi verið nóg gert að því hjer, að samþykkja ómöguleg frumvörp vegna tímanaumleika, þó að hjer verði ekki bætt við. En jeg tel sjálfsagt, að frumv. þetta verði látið ganga til 2. umræðu og þá bætt svo, að líklegt sje, að það verði að liði, enda verð jeg að álíta, að ekki ætti að ljúka þingi þessu, fyr en í þessu máli hafa verið fundin þau úrræði, er að liði mega verða.

Sigurður Stefánsson Þessi steinolíusaga er orðin alleinkennileg hjer á þinginu, og mikið af Bakkabræðrasamþyktum eru til orðnar um mál þetta í háttv. neðri deild, þótt undarlegt sje, svo margir skynsamir menn sem þar eru. Háttv. neðri deild hefur legið á þessu máli frá þingbyrjun, og ætlaði að hafa það enn, þar til háttv. efri deild þvingaði það fram, en svo er það var tekið á dagsskrá, er komið var að þinglokum og leita þurfti afbrigða frá þingsköpunum til þess að geta bundið enda á það, þá neitar deildin um afbrigði, og hefur slík fólska ekki þekzt fyr í sögu þingsins, og svo er hin háttv. neðri deild hafði felt frumvarp stjórnarinnar, þá ungar hún út þessu fúleggi, sem hjer er nú komið, eftir að hafa felt stjórnarfrumv. með rökstuddri dagsskrá, sem líkari er því að vera samin á Kleppi en í háttv. neðri deild. Og þetta afkvæmi sitt, frumv. það sem hjer liggur fyrir jafn ófjélegt og það er, ætlast svo háttv. neðri deild til, að við hjer í háttv. deild tökum með þökkum, og afgreiðum það með þrem umræðum á einum degi. Og mál þetta er þó svo stórt, að hver sæmilega vitiborinn maður sjer í hendi sjer, að ekki er hægt að afgreiða það svo vel sje, fyr en eftir ýtarlegar umræður og rækilegt nefndarstarf, er tæki minst 4-5 daga. Og þetta er ekki framkvæmanlegt nú vegna Bakkabræðraháttalags háttv. neðri deildar. Ef það á að vera til að efla samvinnu á milli deildanna, að þær beiti hver aðra og mál þau er þeir hafa með höndum slíkum þrælatökum og frekju, þá bið jeg hamingjuna að hjálpa þinginu. Mjer er sama, hvað allir kjósendur landsins segja; jeg greiði ekki þessu frnmv. atkvæði nema lagað sje, og til þess er enginn tími. Jeg greiði ekki atkv. með þessum óskapnaði, þessari svívirðing, er hefur rekið hjer inn hausinn. (L H. Bjarnason hlær í neðri deildar dyrum.) Þeir háttv. þingmenn geta hlegið, sem eru potturinn og pannan að allri þessari svívirðingu, en málið alt og meðferð þess verður þeim lífs og liðnum til háborinnar skammar og svívirðingar, en sá hlær bezt, er síðast hlær. Þó að jeg vildi greiða atkvæði brtill. þeim, er hjer hafa komið fram við 2. umræðu málsins, þá sje jeg ekki, hvernig hægt væri að koma þeim að tímans vegna, og þetta stafar alt af því, að háttv. neðri deild hefur legið á málinu allan þingtímann og sýnt í allri framkomu sinni lubbalegustu framkomu, sem til er á þingi gagnvart nokkru máli.  (Sigurður Eggerz: Sama var með vörutollinn.)  Og önnur eins svívirðing og sú, að neita um undanþágu á þingsköpunum, er svo mikið getur legið við, sem í þessu máli, er eins dæmi hjer á þingi, að minsta kosti í öll þau ár, sem jeg hef setið hjer. Vel getur verið, að háttv. efri deild hefði getað ráðið máli þessu til heppilegra lykta ef tíminn hefði verið lengri. Jeg hef viljað taka þetta fram, svo það sæist skýrt og greinilega, hvernig jeg og fleiri háttv. þingmenn líta á háttalag háttv. neðri deildar, og þá ósvinnu, er ríkt hefur þar í máli þessu og enda fleirum á þessu þingi.

Jens Pálsson Af umræðunum er jeg orðinn sannfærður um það, að rjett sje, að deildin sýni þess volt, að hún vilji reyna að lagfæra þetta frumv., svo eitthvað verði reynt til þess að bægja því böli frá okkur, sem nú sýnist svífa yfir höfðum vorum. Vænti jeg því þess, að málið komi til 2. umr., svo deildin geti litið á þær brtill., sem hjer hefur verið útbreitt meðal okkar.

Steingrímur Jónsson Mjer skilst svo, sem jeg hafi þegar greitt atkv. um þetta mál með því, að samþ. þingsályktunartill. á þingskj. 403. Mjer skilst svo að engin meining sje í því, að samþ. þingsályktunartill., og síðan samþ. einkasöluheimildina með hliðsjón af þeim breytingum, sem 4 þingmenn hjer í deildinni hafa fram borið, og þeir ætlast til að gerðar verði við 2. umr. málsins; jeg get ekki sjeð ástæðu til að greiða atkv. með þeim tillögum, vegna þess jeg áleit eftir nána yfirvegun, að frumv. geti ekki náð tilgangi sínum, eins og það kom úr neðri deild, tilganginum þeim að bægja frá oss þessu böli, sem hátt er talað um hjer í bænum. Jeg hygg víst, að þótt frumv. nái fram að ganga, þá sjeu engar líkur til þess, að stjórnin geti fengið steinolíu keypta með svo vægum kjörum, að hún geti selt hana með lægra verði en þetta steinolíufjelag D. D. P. A., að minsta kosti næsta árið. Greiði jeg því atkvæði móti frumv. Voðinn er heldur ekki stór, þótt frumv. falli, þareð það var aðeins samþykt með 10 atkv. í neðri deild í gær, og þar þó fellt fyrir skömmu einkasölufrumvarp stjórnarinnar, er gaf þó miklu meiri líkur til þess að ná hinum fyrirheitna tilgangi.

Jón Jónatansson Jeg vil aðeins taka það fram, að jeg get ekki fallizt á, að það sje nein ástæða til að fella frumv. fyrir það, þó þingsályktunartill. hafi verið samþ. Það er yfir höfuð engin ástæða til þess, að fella frumv. frá 2. umr. Hið eina rjetta er, að láta breyt.till. fá að koma til umr. og sjá, hvaða afdrif hún fær; jeg vænti þess því, að háttv. deild vilji lofa frumv. að ganga til 2. umr., svo tækifæri gefist til að reyna að breyta því til bóta, svo við megi una; takist það, er enn hægt að afgreiða málið, þótt tíminn sje stuttur.

Stgr. Jónsson frsm. meiri hl. nefnd.: Eins og sjest af áliti nefndarinnar, þá bjóst meirihluti hennar ekki við, að mál þetta kæmi hjer til umræðu í dag, og ennfremur ber nefndarálitið það með sjer, að nefndin var klofin: tveir nefndarmanna vilja láta fella frumv., en einn þeirra er annarar skoðunar. Að því er ástæður meirihlutans snertir, þá nægir mjer að vísa til ræðu minnar við 1. umr., en jeg vil þó vekja athygli á nokkrum atriðum hennar. Hið fyrsta er það, að kaupbeiðandi er prestur í Skinnastaðaprestakalli, og hann getur ekki þjónað þessu víðlenda prestakalli, ef hann situr á Presthólum, og söfnuðirnir hafa ekki samþykt, að hann sitji á Presthólum, og jeg sýndi með tölum við 1. umr. málsins fram á það, hversu vegalengdum er háttað þar í prestakallinu, og að ókleyft má heita, að þjóna brauðinu fyrir prest, er situr á Presthólum. Annað atriðið er það, að jeg lít svo á, að eftir gildandi lögum um þjóðjarðasölu og kirkjujarðasölu, sje ekki hægt, að selja sjera Haldóri Björnssyni jörðina Presthóla, með því að þar er ekki um neina framtíðarábúð að ræða; jörðin hlýtur strax að verða seld á leigu, en það væri beint brot á lögunum, og má öllum vera þetta atriði ljóst, því eftir að sameining brauðanna kemst á, þá er honum skylt, að sitja á Skinnastöðum, og hann hefur í brjefi til biskups skuldbundið sig til að flytja þangað. Þá er þriðja atriðið. Mál þetta var rjettilega búið undir sýslunefnd N.-Þingeyjarsýslu, og hún lýsti því yfir, að hún áliti, að ekki mætti selja jörðina, og hún færði fyrir því fullkomin rök, sem ekki hafa verið hrakin enn, og als ekki að því fundið, því ekki get jeg talið það, þó nefnd í háttv. neðri deild, að alveg órannsökuðu máli, segi, að varla hafi verið ástæða til þess. Loks vil jeg geta þess, hvernig mál þetta lítur út frá sjónarmiði hjeraðsins. Eftir þessu frumv. á sjera Halldór Björnsson að fá tvær jarðir til umráða og eignar í Presthólahreppi, því hjer er eiginlega um tvær sjálfstæðar jarðir að ræða, jarðirnar Presthóla og Katastaði, en auk þess hefur hann sem prestur í Skinnastaðaprestakalli þrjár jarðir til umráða í Axarfjarðarhreppi, nefnilega jarðirnar Skinnastaði, Akursel og Hróastaði, og hefur hann þá rjett til að búa á fimm jörðum, og hygg jeg, að hjer um mætti segja eitthvað líkt hinu gamla: „Latifundia perdidere Italiam“, eða með öðrum orðum, að landgnægðin (stórar lendur) eyðilögðu Ítali. Og þessar stóru landeignir geta ekki síður eyðilagt hag vorn en Ítalíu í fornöld. Auk þess hefur kaupbeiðandi 2.000 kr. laun úr landssjóði sem prestur í erfiðu brauði, og þessi mörgu bú gætu spilt fyrir embættisrekstri hans sem prestur í Skinnastaðaprestakalli. Jeg vil því, að öllu þessu athuguðu, mæla með því, að frumv. verði felt strax.

Sig. Stefánsson frsm. minni hl.nefnd: Jeg vil gera grein fyrir skoðun minni hluta nefndarinnar, en jeg vil jafnframt taka það fram, að honum er mál þetta ekkert kappsmál. Fullkomlega er jeg samþykkur háttv. framsm. meiri hlutans, að sýslunefnd N.-Þingeyinga hafi haft rjett samkvæmt lögum, er hún vildi eigi, að jörðin væri seld, og að það stríði á móti 2. gr. þjóðjarðasölulaganna, þar sem að þá leit út fyrir, að nota þyrfti jörðina fyrir læknissetur eða annara opinberra nytja. En við þetta er það að athuga, að þessar ástæður sýslunefndarinnar eru nú fallnar burt  (Steingrímur Jónsson: Svo?)  . Jeg vil, til stuðnings þess, að hjer sje rjett hermt, vísa til nefndarálits í háttv. neðri deild árið 1911, þar sem þetta mál var til athugunar, og vil með leyfi hæstv. forseta lesa hjer upp kafla úr því. Þar segir svo: „Til læknisseturs þarf jarðarinnar ekki, því til þess er þegar ákveðinn annar staður, fyrst um sinn á Kópaskeri og síðar á Núpi, þegar sú jörð losnar. Ekki þykir heldur geta komið til mála, að hún yrði skólajörð í hreppnum, því að hún liggur nálega á öðrum hreppsenda og er því illa í sveit komið, nema ef Núpasveit vildi út af fyrir sig hafa skóla, en þá virðist skóli sá öllu betur settur í kauptúninu á Kópaskeri. Auk þess hafa hreppsbúar sjerstaklega óskað eftir annari jörð undir skóla fyrir Presthólahrepp, en það eru Sigurðarstaðir á Sljettu. Presthólar eru heyskaparlítil útbeitarjörð, og því lítt fallnir til þess, að henni sje skift niður í grasbýli. Það er því ekki auðvelt að sjá, hvað ætti að vera því til fyrirstöðu, að ábúandinn geti fengið jörðina keypta eftir löglegan undirbúning ...“. Þetta nefndarálit er undirritað af 7 þingmönnum í háttv. neðri deild, og hafa tveir af þeim að minsta kosti staðþekkingu, og einn af þeim er háttv.þm. Suður-Þingeyinga. Eftir þessu voru á síðasta þingi fallnar burtu þær ástæður, er sýslunefndin hafði, er hún neitaði sölunni; annað mál er það, að enn vantar samþykki sýslunefndarinnar fyrir sölunni, og verð jeg að álíta það töluverðan galla. Og þar sem þingið hefur sett lög, er heimila að fleygja burtu jarðeignum landsins, aðeins ef það sje gert eftir vissum reglum, þá sje jeg ekki, hversvegna þessi jörð á að vera undanskilin, þar sem ástæður sýslunefndarinnar eru fallnar niður. Þá er að líta á það, hvort sjera Halldór hafi rjett til að fá jörðina keypta, hafi löglegan ábúðarrjett á jörðinni, og verð jeg að álíta, að hann hafi það eftir 4. gr, prestalaunalaganna, því þó sjera Halldór Björnsson við sameiningu brauðanna flytji að Skinnastöðum, þá sviftir það hann ekki rjetti til ábúðar á Presthólum. Hjer er mest komið undir samkomulagi við hina söfnuðina. Og sjera Halldór getur vitanlega haft bú á Presthólum, þótt hann sitji á Skinnastöðum. Það spillir að vísu fyrir honum, að hann hefur lofað, að flytja að Skinnastað, en nú hefur þessi prestur sagt mjer, að þegar hann fór fram á, að fá að sitja á Presthólum 1-2 ár um leið og hann tók sameiningunni, þá hafi hann ekki þekkt 4. gr. prestalaunalaganna og ákvæði hennar, og er það næsta trúlegt, og þeir, sem þekkja hann, býst jeg við að ætli, að hann hefði ekki sótt um leyfi þetta, ef honum hefðu verið ljós ákvæði þessarar 4. greinar. En hann getur fullnægt þessu loforði, að vera á Skinnastöðum, þó hann hafi ábúð á Presthólum, en það sem gerir það að verkum, að því er hann hefur skýrt mjer frá, að hann vill halda ábúð sinni þar, er að hann er mikill fjárbóndi í Presthólum, en yrði að eyðileggja fjárstofn sinn, ef hann flytti að Skinnastað, með því sú jörð er fjárjörð lítil í samanburði við Presthóla. Þar sem hinn háttv. framsm. meiri hlutans tók það fram, að þessi maður yrði með þessu umráðamaður fimmjarða, þá tel jeg það enga frágangssök. Það sýnir miklu fremur dugnað og atorku, og duglegir bændur eru hjer því miður svo fáir, og þegar einhver skarar svo fram úr að dugnaði og framkvæmd, er fremur ástæða til að hlynna að því en hitt. Og að það þyrfti á nokkurn hátt að spilla fyrir prestskap hans, skil jeg ekki. Hann gæti miklu fremur gert mönnum greiða, enda er það kunnugt, að hann hefur oft og einatt hjálpað um slægjur á Presthólum. Svo er því ekki að neita, að þegar litið er á fyrri virðingargerðina á Presthólum, þá sýnist þessi virðing vera undarlega há; sjera Halldór hefur nú búið í Presthólum á milli 20 og 30 ár, og hefur gert þar jarðabætur, þó þær sjeu ekki stórkostlegar fyr en hin síðustu ár, og þetta er meðal annars upplýst af háttv. framsögum. meiri hlutans. Og þessar jarðabætur og húsabyggingar nema, að því sagt er, sem næst 3.000 kr. Eftir eldri virðingargjörðum og öðrum skjölum ætti verð jarðarinnar að vera um 4.000 kr., varla þar yfir, en í síðustu virðingargjörð er hún metin 7.200 kr.; sjeu nú dregnar þar frá jarðabæturnar, er hækka verðmætið um 3.000 kr., þá koma út 4.000 kr. Það er því ljóst, að virðingarmönnunum hefur láðst, að taka tillit til jarðabótanna. Í brauðamatinu 1854 er Presthólum lýst svo: „Tún þýft og ræktarlítið. Engjar litlar, votlendar og snöggar. Sumarhagar fyrir sauðfje í betra lagi, en litlir fyrir stórgripi. Vetrarbeit fyrir sauðfje í betra lagi. Ber í meðalári 2 kýr, 50 ær, 60 sauði og 4 hesta.“ Og 1899 er jörðinni lýst svo: „Tún nokkuð stórt, mjög þýft, grasgefið í meðallagi. Engjar snöggar. Framfleytir: 120 ám, 130 sauðum og 60 lömbum, eða 310 fjár. Landsskuld er þá talin 160 alnir eða 76 kr. og 16 aurar“. Og árið 1908 eru Presthólar ásamt Katastöðum metnir til eftirgjalds á 120 + 30 kr. og eru matsmennirnir Þorst. Þorsteinsson bóndi á Daðastöðum og hreppstjóri í Presthólahreppi og Jón Ingimundsson, bóndi á Brekku, annar þeirra manna, er virðir jörðina nú á 7.200 kr. eða um 3 þús. kr. hærra, en hann virti hana fyrir 3 árum. Annaðhvort er því virðingargerðin út í loftið, eða virðingarmönnunum hefur láðst að draga þær jarðabætur frá verði hennar, er gerðar hafa verið, en það bar þeim að gera samkvæmt lögunum um sölu kirkjujarða. Það er sagt í matsgerðinni, að 500 fjár hafi verið framfleytt á jörðinni. En þetta er ekki rjett. Ábúandi jarðarinnar hefur, til þess að geta framfleytt þessum fjenaði, orðið að fá sjer slægjur hjá bóndanurn á Núpi. Sjera Halldór hefur sagt mjer sjálfur, að hann hafi ljeð nábúum sínum engjarnar á Presthólum og þar ekki getað heyjað nema 30-40 hesta; svo reitingslegar eru þær. Túnið hefur sjera Halldór bætt mikið og gert veg til sjávar og bygt stóra fjárborg; þess hefði mátt geta í virðingargerðinni. Þegar þetta er nú athugað, að þær ástæður, er sýslunefndin hafði til synjunar sinnar um sölu jarðarinnar, eru fallnar niður, og þegar það er ennfremur athugað, að kaupbeiðandi hefur nú búið á jörðinni milli 20 og 30 ár og gert þar allmiklar jarðabætur, þá virðist óneitanlega öll sanngirni mæla með því, að hann fái jörðina keypta. Þess má líka geta, að þegar hann átti í hinum alkunnu málaferlum sínum fyrir nokkrum árum, var honum, eins og menn vita, vikið frá prestsskap, var þá 2-3 ár sviftur ábúðarrjetti á jörðinni, og hún niðurnídd á þeim tíma, bæði utan húss og innan og fjekk hann, er hann tók aftur við jörðinni, ekkert álag á hana og ill skil á leigupeningi. Hann getur þá haldið hinu mikla búi sínu á Presthólum, þó að hann sjálfur verði að dvelja á Skinnastað, og auk þess getur hann fengið sjer kapellán, er setið getur á Skinnastað, en hann sjálfur verið á Presthólum. Hann gerir og ráð fyrir, að prestskapur sinn fari að styttast, og þá langar hann til að geta búið áfram búi sínu á Presthólum, þótt hann láti af embætti.

Einar Jónsson Jeg er í sjálfu sjer ekkert mótfallinn því, að sjera Halldór fái jörðina keypta. Það er eðlilegt, að honum leiki hugur á að fá hana keypta, þar sem hann hefur búið mjög lengi á henni, vegnað þar vel og tekið trygð við hana, og búast má við, að hann viki þangað aftur, ef hann skyldi lifa það, að hætta prestsskap. Jeg vil ekki láta hann gjalda þess, að hann er prestur og verður þess vegna í bili að flytja burtu. En þar sem undirbúningur sölunnar er gallaður, með því að ekki er fengið samþykki sýslunefndar, og auk þess þykir kaupbeiðanda virðingargerðin óviðunandi, þá virðist mjer rjettast, að láta málið bíða næsta þings, og veita því formlegri undirbúning. Þess er og að gæta, að þegar hann tók sameiningunni, þá er það gert að skilyrði af veitingarvaldinu, að hann flytji næsta vor að Skinnastað, þar eð það mun álíta, að hinu víðlenda Skinnastaðaprestakalli sje illþjónandi, nema presturinn sitji þar, og hann hefur tekið því skilyrði, og jeg tel sjálfsagt, að hann fullnægi því. En ef hann af einhverjum orsökum hverfur frá því, að flytja þangað, álít jeg, að hann verði að hætta við sameininguna, eða segja af sjer eða fá leyfi stjórnar og safnaða til að sitja áfram á Presthólum, og þá horfir málið alt öðruvísi við, og þá tel jeg einnig víst, að þingið finni ekkert því til fyrirstöðu, að hann fái jörðina keypta sem fastur og löglegur ábúandi á henni. Þess vegna vil jeg, að málið sje látið bíða næsta þings. Jeg sje ekki, að það sje kaupbeiðanda til skaða. Hann getur undirbúið málið sem fyrst, og fái það löglegan undirbúning, getur hann vitað fyrir fram um úrslitin með nokkurnveginn vissu, og getur þá haldið áfram jarðabótastörfum sínum í von um að fá að njóta þeirra sjálfur, og fengið jörðina svo keypta á lögformlegan hátt.

Steingrímur Jónsson Háttv. þingm. Ísfjk. sagði, að þær ástæður, er sýslunefnd Norður Þingeyinga hefði haft til að vera á móti sölunni, væru nú fallnar burtu. En þetta er ekki rjett. Og að því, er til þingsins kemur, er sú ástæða að minsta kosti ekki fallin burtu, að sýslunefndin hefur enn ekki tjáð sig sölunni hlynta, svo að afstaða nefndarinnar gagnvart henni er óbreytt. Ef það er rjett, sem háttv.þm. ísfjk. sagði um þetta efni, að ástæður sýslunefndarinnar til að andmæla sölunni, væru nú horfnar, efast jeg ekki um, að hún tæki það til greina og taki þá öðru vísi í málið, ef því verður aftur skotið til hennar, en það hefur ekki verið gert, og jeg tel rangt, að afgreiða málið frá þinginu án þess slíkt sje gert, eins og háttv.þm.N.-Múl. drap á. Ef þingið selur jörðina án þess, er meðferð málsins ekki formleg nje lögleg. Það er satt, að lækninum hefur verið reist íbúðarhús á Kópaskeri. Fjórar hreppsnefndir rjeðust í að reisa þetta hús, sem kostaði um 5 þús. kr. En því fylgir engin grasnyt, og læknirinn fær naumast haldist lengi við þar nyrðra, nema hann hafi ábúðarjörð, svo að Kópasker er að líkindum ekki til frambúðar sem læknissetur. Það er að vísu svo, að læknirinn á að sitja á svæðinu milli Núps og Skinnastaða, en þar fæst engin jörð handa honum. Auk þess má og minna á það, að vel getur síðar meir orðið þörf á jörðum til annara opinberra nytja. Sigurðarstaðir hafa ekki fengizt keyptir til skólaseturs. Það er að vísu satt, að Presthólar eru á hreppsenda. En það mælir aftur með Presthólum sem skólasetri, að þeir eru í þjettbýlasta hluta sveitarinnar. Samt má ekki skilja orð mín svo, sem jeg haldi því fram, að skóli verði reistur þar í næstu framtíð. En jeg álít samt, að sýslunefndin hafi á rjettu að standa, að ekki sje rjett að selja jörðina, því að seinna er ekki ólíklegt, að hennar verði þörf til opinberra nytja, og það því fremur, sem jeg sje enga knýjandi ástæðu til að selja hana. Og jeg er því ekki samþykkur, að hún verði seld án samþykkis sýslunefndar. H. þm. Ísfjk. talaði um, að kaupbeiðandi gæti haldið áfram að búa á Presthólum, en hinum háttv.þm. má þó vera kunnugt að honum hefur verið gert það að skilyrði af stjórnarráðinu, er honum var veitt Skinnastaðaprestakall með Presthólasókn, sameinaðri því, að hann sæti á Skinnastað, enda getur ekkert orðið úr sameining brauðanna með öðru móti. Jeg ætla að minna á, hvernig farið var með skólastjórann á Akureyri, er líkt stóð á fyrir honum og sjera Halldóri nú. Hann var ábúandi jarðinnar Möðruvalla, hafði gert þar miklar jarðabætur, en var bannað að vera þar, fjekk jörðina ekki keypta og varð að bregða stórbúi. Jeg sje ekki annað, en að sjera Halldór verði að hlýta sama. Jeg mundi ekki hafa verið þessu eins andvígur, ef hann hefði fengið leyfi safnaðanna til að sitja á Presthólum. Það, sem mjer gengur til að beita mjer svo fast gegn þessu máli, er það, að jeg tel það skyldu mína, að gæta hagsmuna safnaðanna í þessu prestakalli. Jeg vil varna því, að nokkur hætta sje á, að það geti orðið að venju, að sá prestur, er þjónar Skinnastaðarprestakalli, sitji á Presthólum. Viðvíkjandi því, er háttv.þm. Ísfjk. sagði, að kaupbeiðandi hafi ekki þekt 4. gr. laga um sölu kirkjujarða, þá held jeg, að það sje ekki rjett, og margt bendir á, að honum hafi verið ákvæði hennar fullljós, er hann fyrst fór fram á sameininguna. Þá talaði háttv. þingm. Ísfjk. um það, að kaupbeiðandi yrði að lóga öllum fjárstofni sínum, ef hann væri neyddur til að flytja af jörðinni nú og næði ekki eignarhaldi á henni. En ef þetta á að vera ein aðalástæðan til sölunnar, þykir mjer hún harla ljettvæg. Sjera Benedikt Kristjánsson frá Grenjaðarstað, sem verið hefur prestur á Skinnastað, hefur sagt mjer um þá jörð, að hún sje ein hin bezta bújörð, sem hann þekki. Hún mun að vísu ekki geta framfleytt eins mörgu fje og Presthólar. En þess er gæta, að kaupbeiðandi þarf ekki að hafa eins stórt bú á Skinnastað, og hann hafði á Presthólum. Á Presthólum hafði hann ekki nema 900 kr. í laun, en nú hefur hann um 2000 kr. Það má og benda á, að stórbú getur ekki vel samnýzt prestsembætti, allra sízt er prestakallið er jafn víðáttumikið og Skinnastaðaprestakall er nú. Og ef honum verður leyft slíkt, kemur það ekki vel heim við það, að skólastjóranum á Akureyri var bannað að hafa bú á Möðruvöllum. Það er undarlegt, ef beita á því kappi í þessu máli, að reka það gegnum þingið nú í þinglok með endurteknum afbrigðum frá þingsköpunum, er ýmsar upplýsingar vantar um málið, og það einmitt er biskup er nú staddur nyrðra og er að visitera í þessum sóknum. Mjer finst það ætti að bíða eftir rökstuddri umsögn hans um málið. Jeg sje ekki, að máli þessu liggi svo á. Jeg þarf ekki að fjölyrða meira um matið á jörðinni. Jeg skýrði frá því við 1. umr., hvernig því væri háttað, og jeg sje ekki ástæðu til að endurtaka það. En jeg skal benda á það, að fyrra skiftið hefur jörðin víst verið metin til landsskuldar, en seinna skiftið til peningaverðs, og af þessu stafar munurinn. Þar sem sagt er, að kaupbeiðandi hafi varið um 3.500 kr. til bóta á jörðinni, þá liggur engin skoðunargerð fyrir þinginu, ekkert plagg, er sannar þetta, ekkert nema sögusögn kaupbeiðanda sjálfs  (Sigurður Stefánsson: virðingargerðin sannar það)  . Það sjest ekki ljóst, í hverju þessi mikla endurbót er fólgin. Það verður að fara fram virðing á þessum jarðabótum, áður en jörðin er seld. Að eins með því skilyrði, að kaupbeiðandi láti af prestsskap, tel jeg sanngjarnt, að hann fái jörðina keypta. Það gæli og komið til mála, ef söfnuðurinn veitti samþykki sitt til, að hann sæti þar, en til þess kemur naumast, þar sem hörð dagleið er þaðan í nyrðri hluta Kelduhverfis, sem er allþjettbýl sveit og heyrir til þessu prestakalli. Það er að minni hyggju óhjákvæmileg nauðsyn, að presturinn sitji á Skinnastað.

Eiríkur Briem Það sem ræður atkvæðagreiðslu minni í þessu máli, er ekki neitt það, er tekið hefur verið fram við þær umræður, er farið hafa fram um það hjer í deildinni, heldur annað. Jeg átti sæti í nefnd þeirri, er fyrir nokkrum árum var skipuð til að gera tillögur um kirkjumál vor, þar á meðal sameining prestakalla. Þar kom það til skoðunar, hvort nokkur möguleiki væri á þessari sameiningu þar norður frá, sem nú er komin í framkvæmd. Sjálfur er jeg persónulega ókunnugur á þessum slóðum - þekki ekkert til þar nyrðra, nema það, sem jeg hef kynt mjer á korti. En þá sýndist mjer þessi sameining ekki geta komið til mála, en hún var samþykt í Nd. á þinginu 1907, og var þar steypt saman í eitt prestakall Kelduhverfi, Hólsfjöllum, Axarfirði, miklum hluta Melrakkasljettu og Núpasveit, og er jeg ekki óhræddur um, að mjög miklir annmarkar reynist á þessari sameiningu, og jeg get ímyndað mjer, að tillögur kunni að koma fram um breytingar á þessu fyrirkomulagi. En enn sem komið er, er engin reynsla komin í ljós um það, hvort þessi sameining á Garðs-, Skinnastaða- og Presthólasóknum og að nokkru leyti Fjallaþingum fær staðizt. En ef reynslan skyldi nú sýna, að engir möguleikar væru á henni; þá þarf að nota Presthóla áfram sem prestssetur. Mjer sýnist því engin fyrirhyggja í að selja jörðina, fyr en reynsla er leidd í ljós um þetta. Og því mun jeg greiða atkvæði móti þessu frumv.

Ráðherra (H. H.) Háttv. 4. kgk. þm. gat þess, að óhæfa væri að reka mál þetta nú gegn um þingið með geysihraða og afbrigðum frá þingsköpum og studdi mál sitt þeim rökum, að biskup væri nú á visitasíuför fyrir norðan, og eigi hlýddi annað en að bíða umsagnar hans og álita á þessu máli. Út af þessum ummælum hins háttv. þingm., tel jeg mjer skylt að geta þess, háttv. deild til leiðbeiningar, að biskup hefur gert mjer boð um, að honum þætti nauðsyn á, að kaupbeiðanda yrði seld jörðin, og að hann legði það til, að svo yrði gert. Honum hefur þó ekki þótt þörf á að gera grein fyrir ástæðunum að þessu skriflega, en talið það nægilegt, að skrifstofa hans ljeti mig vita, að hann væri málinu ekki mótfallinn, og hann hefur auðvitað ætlazt til þess, að þingið væri látið vita um þessa afstöðu hans til málsúrslita.

Stgr. Jónsson frsm.meirihl.: Mjer var ekki ókunnugt um þetta, sem hæstv. ráðherra tók fram. Jeg átti símtal við biskup og skoraði á hann, að láta ástæður sínar í ljósi fyrir þinginu, og það gat hann vel gert annaðhvort með brjefi eða með símskeyti til þingsins. En það hefur hann ekki gert, og jeg tel það vitni þess, að hann hafi ekki talið þörf á að flýta málinu. Hjer liggja engin gögn fyrir frá hinum. Að síðustu vil jeg taka það fram að nýju, að mjer finst það hrein og bein óhæfa, að selja jörðina án þess, að álits sýslunefndar sje leitað áður. Ef hjer á að fara öðru vísi að, en lög ætlast til, er það óverðskuldaður snoppungur á hlutaðeigandi sýslunefnd, og áfellisdómur kveðinn upp yfir gerðum hennar, að órannsökuðu máli, og yfir ástæðum hennar til gerða sinna í þessu efni.

Sigurður Stefánsson, framsm. minni hlutans: Viðvíkjandi því, er háttv.frsm. meiri hlutans sagði seinast, verð jeg enn að taka það fram, að þess verður að gæta, að þær ástæður, er sýslunefndin hafði til að leggjast mót sölunni, eru nú úr sögunni, eins og jeg benti á í fyrri ræðu minni, og háttv. framsm. hefur ekki hrakið það með neinum rökum. Það verður ekki læknissetur. Lækninum hefur verið reist íbúðarhús annarstaðar. Jörðin er ekki hentugt skólasetur. Það varð háttv. framsm. að játa. Það er því ekki sýnilegt, að nein þörf sje á jörðinni til opinberra afnota. Jeg skal geta þess, að jeg hefði ekki gerzt flutningsmaður þessa máls, ef eins hefði staðið á og 1909. Þá hefði jeg talið sjálfsagt, að taka tillit til ástæðna sýslunefndarinnar. En það gladdi mig að heyra, er háttv. 4. kgk. þm. gaf í skyn, að vel gæti verið, að till. sýslunefndarinnar yrðu aðrar en seinast, ef málinu yrði skotið til hennar á nýjan leik. Vona jeg, að þetta reynist sannmæli. Hitt er aftur sjálfsagt, að þarfa safnaðanna sje gætt. En jeg verð að benda á það, að stjórnarráðið hefur ekki bannað kaupbeiðanda að hafa bú á Presthólum. Slíkt felst ekki í því skilyrði þess, að hann yrði að sitja á Skinnastað. Stjórnarráðið varðar ekki um það, hvort hann hefur þar bú eða ekki, ef hann fullnægir þessu skilyrði, eða fær sjer kapellán, er býr á Skinnastað eða á þar heima. Jeg átti tal við sjera Halldór á Presthólum um báðar jarðirnar, og sagði hann mjer, að Skinnastaður væri miklu hentugri fyrir geitfjár- en sauðfjárrækt; og jeg get vel sett mig inn í það, að hann, sem búinn er um langan aldur að búa á Presthólum stóru sauðfjárbúi, mundi ekki ótilneyddur vilja flytja búferlum, og það til þeirrar jarðar, sem hefur að ýmsu leyti ólík framleiðsluskilyrði. - Háttv. 4. kgk. þm. hjelt því fram, að jörðin mundi verða læknissetur mjög bráðlega. En þetta efast jeg um að sje rjett; því, að því er kunnugir menn hafa sagt mjer, mun margt vera, sem mælir á móti því, að svo verði. Eins og þessu máli nú horfir við, tel jeg rjettast, að vísa því til landsstjórnarinnar, og gjöri það því að tillögu minni.

Stgr. Jónsson frsm. meiri hl.: Háttv. þm. Ísfjk. hjelt, að ekki mundi til þess koma að jörðin yrði læknissetur. En þetta er alveg rangt. Og það mun sannast, að læknirinn býr aldrei til langframa á Kópaskeri; og þar sem nú lögákveðið er, að læknirinn skuli búa á milli Núps og Skinnastaða, þá sje jeg ekki annan líklegri stað, en einmitt Presthóla, og landlæknir hefir ótvírætt látið í ljósi þá sömu skoðun, að ekki mundi Kópasker verða lengi læknissetur framvegis.

Jens Pálsson Eg hef með athygli hlýtt á hinar ítarlegu umræður um mál þetta bæði við hina fyrri umr. og nú við þessa umr. málsins. Saga þess hefur verið sögð, og atriði hennar nákvæmlega og ljóslega rakin, - og þykir mjer á málinu rætast það, að „margt sje skrítið í harmoníu“. Það er vitanlegt, að hið nýja Skinnastaðaprestakall, sem Presthólasókn með Presthólum nú liggur í, er eitt hið víðlendasta, og um leið örðugasta prestakall á öllu landinu. Gagnkunnir menn hafa sagt mjer, að jafnlöng muni leiðin gegn um prestakall þetta endilangt, sem leiðin hjeðan úr Reykjavík austur að Geysi, eða að minsta kosti austur að Brúará. Presturinn, sem verið hefur á Presthólum og sótt hefur um og fengið veitingu fyrir hinu nýja Skinnastaðaprestakalli, hann situr enn sem fyr á Presthólum, og vill sem ábúandi þar fá þá keypta. Þetta leyfir hann sjer, þrátt fyrir það að með brauðasamsteypulögunum frá 1907 voru Skinnastaðir ákveðnir sem prestssetur í nýja samsteypuprestakallinu. Löggjafarvaldinu var það ljóst, að hjer var um allra gífurlegustu brauðasamsteypu á landinu að ræða, og að ekki gæti komið til mála, og með engu móti samrýmzt þörfum safnaðanna, að presturinn í nýja prestakallinu sæti á Presthólum; hann yrði að sjálfsögðu að búa á Skinnastað. Hann er orðinn roskinn maður. Samt hefur hann nú á annað ár þótzt geta rækt þrestsembætti sitt fullvel fyrir söfnuðina, búsettur á Presthólum. Hann átti að flytja sig búferlum að Skinnastöðum. En á að hafa sótt um og fengið leyfi til að sitja árlangt á Presthólum, af því hann þurfti að ráðstafa sauðum sínum, ám og gemlingum. - Hvernig má það vera, að slíkt sje látið sitja í fyrirrúmi fyrir þörfum safnaðanna í þjóðkirkju lands vors. Hann var, að því er fullyrt er hjer á þingi, loforði bundinn við biskup, um að flytja sig síðastliðið vor að Skinnastöðum. Þetta loforð hefur hann ekki efnt. Það er ekki ofsagt, að það er „margt skrítið í þessari harmoníu“, og það er vægilegast sagt, margt óviðfeldið í þessu máli, og þess illa gætt, sem um fram alt ber að gæta. Mikilvæg fyrir þetta mál og íhugunarverð þóttu mjer ummæli háttv. 2. kgk. þm. Og í sambandi við þau vil jeg segja, að þótt enn muni örðugt þykja, að leysa upp fáeinar hinar ómögulegustu brauðasamsteypur og fjölga þess vegna lítið eitt prestaköllum í landinu, af því að prestalaunasjóður enn á örðugt uppdráttar, þar sem prestakalla- og prestalaunabreytingin er honum enn til útgjalda einna að heita má, þá vænti jeg þess fastlega, að hinum ómögulegustu samsteypubrauðum fáeinum, - og þar með Skinnastaðaprestakalli, verði, er stundir líða og prestalaunasjóður eflist, skift upp aftur, og þá komi Presthólar aftur kirkjunni í góðar þarfir og fái að bera nafn með rentu sem prestssetur. Af þessum og fleirum ástæðum tel jeg rjett, að láta hjer staðar numið með þetta. mál.

Stgr. Jónsson,(frsm.m.hl.): Það er að eins eitt, sem jeg hef að segja, sem jeg gleymdi áðan; sem sje það, að jeg er líka á móti tillögu háttv.þm. Ísfk. um að vísa málinu til stjórnarinnar. Það virðist mjer þýðingarlaust.

Sigurður Stefánsson Að eins örfá orð. Jeg verð að halda fast við það, að það sje fullviðeigandi, að vísa málinu til stjórnarinnar. Jeg hygg, að enn vanti í margar af þeim upplýsingum, sem nauðsynlegar eru, og því sje það heppilegasta leiðin.

Jósef Björnsson Eins og þetta frv. er, tel jeg ekki æskilegt, að það verði óbreytt að lögum. Nefndin, sem mál þetta hafði til meðferðar hjer í deildinni, var ekki sammála um frv. Jeg var sá eini af nefndinni, sem lagði til, að það yrði samþykt óbreytt, þótt mjer líkaði það ekki, og með því móti gat það náð fram að ganga. En nú komst við 2. umr. málsins inn breytingartillaga, sem leiðir það af sjer, að það þyrfti að gera frekari breytingar, ef frumv. ætti að vera ótvírætt og geta heitið frambærilegt. Þess vegna óska jeg þess, fyrir hönd nefndarinnar, að háttv. forseti vildi taka það út af dagsskrá.

Forseti: Jeg vil leyfa mjer að stinga upp á, að það verði viðhöfð ein umræða. Var það samþykkt með öllum atkvæðum.

Jens Pálsson Tíminn er orðinn mjög knappur, svo jeg skal fara fljótt yfir sögu. Aðaltilefnið til steinolíumálsins á þinginu er það, að steinolía hefur nýskeð verið hækkuð í verði um 5 kr. fatið. Þessi hækkun kemur alt í einu og mönnum á óvart ofan á nálega 5 kr. hækkun, sem orðið hefur smátt og smátt á þessari vörutegund síðan steinolíufjelagið D. D. P. A. tók að selja hana hjer á landi. Eins og kunnugt er, var fyrir 4 árum síðan alment verð á góðri steinolíu 24 kr. pr. fat (Royal Daylight). En einn angi af Standard olíufjelaginu teigði sig hingað frá Danmörku fyrir 4 árum síðan og tók að semja við kaupmenn, og síðan hefur steinolía farið stórum hækkandi, svo að verðið var síðastliðið ár orðið 25-29 kr. fatið, og miklu hærra í smærri kaupum. Menn hjeldu þá, að við það mundi sitja. En svo hefur nú alt í einu orðið 5 kr. hækkun á hverju olíufati; fullyrt er, að fjelagið hafi samið við alla kaupmenn hringinn í kring um landið og bundið þá við sig, áður en það greiddi þjóðinni þetta óþyrmilega hnefahögg í andlitið. Þetta fjelag flytur alt að 30,000 föt af olíu hingað til landsins árlega, og er því með þessu lagður c. 150.000 kr ársskattur á landsmenn. En tilfinnanlegast er þó það, að svo og svo mikið af þessari vöru er notað til atvinnureksturs, þar sem mótorbátarnir eru; en mótorbátar eru nú víða um land teknir upp í stað hinna opnu róðrarbáta til fiskiveiða. Er með þessu stofnað til þess kostnaðarauka og tjóns fyrir mótorbátaútgerðina, sem verða hlýtur henni til hnekkis og teflir henni í tvísýnu. - Auðsætt er hvílíkur voði þetta er fyrir mótorbátaaflann yfirleitt, t. d, fyrir hinar fjölmennu, blómlegu og aflasælu bygðir við Ísafjarðardjúp og yfirleitt á Vestfjörðum, og svo fyrir útveg Vestmannaeyinga, er breytt hafa á fáum árum með ærnum kostnaði öllum sínum opnu skipum í mótorbáta. Ef maður hugsaði sjer nú. að Alþingi hefði fundið upp á 5 kr. álagi á steinolíufatið, t. d. lagt á hvert olíufat 5 kr. aðflutningstoll, þá hefði þjóðin rjettilega getað ályktað, að fulltrúar hennar hefðu ekki verið með fullu viti - vitfirringaráðstöfun hefði slík lagasetning verið álitin, og það með rjettu. En þá spyr jeg: er ekki gild ástæða til að kunna því illa, er útlent stórgróðafjelag vegur að sjávarútvegi vorum svo óþyrmilega, án þess að birta oss nokkrar knýandi ástæður fyrir slíku tilræði, - er ekki fylsta ástæða fyrir löggjafarþingið að gera sitt til þess, að sjávaratvinna fjölmennra hjeraða í landinu þurfi ekki ófyrirsjáanlega lengi að eiga tilveru sína undir ágirndardutlungum alræmds stórgróðafjelags? Mál þetta hefur verið ítarlega rætt í Nd., og þarf jeg ekki að taka upp þær margföldu ástæður, er færðar hafa verið fyrir því, að eitthvað þurfi að gjöra. En með því að tíminn er þrotinn, og í því skyni að eitthvað verði sem fyrst aðgert af hálfu stjórnar og þings, komum við með tillöguna. Við fundum sárt til þess, er þetta skall yfir okkur í lok þingtímans, að okkur vantaði öll skjöl og skilríki til að átta okkur á málinu. Við sættum oss þó við það, að á næsta þingi verði nægilegar skýrslur fyrir höndum, svo að þingmenn geti fræðzt um aðalatriði þessa máls og fengið vissu fyrir, að landið vildi koma þessari einokun á aðrar hendur. Jeg fyrir mitt leyti verð að játa, að um það eitt sannfærðist jeg við að lesa rækilega skýrslur milliþinganefndarinnar, að það væri áreiðanlega arðvænlegt, og eftir nægan undirbúning hættulaust fyrir landið, að taka að sjer einkasölu á steinolíu, og jeg mundi því hiklaust greiða því atkvæði mitt, enda þótt tilkostnaðurinn yrði talsverður í byrjuninni. Því þessi vara er tiltölulega svo ódýr á aðalútflutningsstöðvunum í Norður-Ameríku (New-York), en svo rándýr hjer á landi tiltölulega við það, að það getur ekki verið vafasamt að tilvinnandi sje fyrir landið, og meira en það, að útvega vöruna hingað. og selja hana hjer. Af því getur landssjóður annarsvegar og hjerlendir kaupendur hinsvegar, haft stórfeldan hagnað ef skynsamlega (rationelt) er að öllu farið, bæði um innkaup, flutning, geymslu, og útsölu. Við treystum því fyllilega, að stjórnin taki mál þetta til rækilegrar meðferðar, og að stjórnarráðið sjái, hversu mikið er hjer í húfi, og að hjer þarf því brýnna aðgerða við. Og í sjálfu sjer er hjer ekki um annað að ræða, en að flytja verzlunina á hagfeldari stað, en hún er nú. Jeg treysti því, að þingsályktunartillaga þessi fái góðar undirtektir í hinni háttv. deild og nái samþykki hennar.

Jens Pálsson (flutnm): Það er sjálfsagt, að það er hrein og bein kurteisisskylda alþingis, að svara allrahæstum boðskap, er hans hátign konungur vor sendi til alþingis. Hans hátign konungurinn hefur snert hug vorn og viðkvæma strengi, þar sem hann mintist föður síns, hins lofsæla konungs Friðriks VIII., er ástsælastur hefur orðið á þessu landi allra vorra konunga, og sem vjer allir bárum djúpa og einlæga þegnlega lotningu fyrir, jafnframt því, sem vjer unnum honum af alhug. En jafnframt þessu andar boðskapur hans hátignar konungsins til vor svo hlýjum konungshug, að það er fyrirhugað ráð hans, að bera hinn sama hlýja velvildarhug til vor, sem hinn lofsæli konungur faðir hans. Ávarpið tel jeg vel og heppilega samið og í góðum anda, svo ekkert sje við það að athuga. En auk þess, sem jeg hef tekið fram, þá mælir það með því, að samþ. ávarp þetta, að nú hefur mikill meiri hluti þingsins samþ. að taka sambandsmálið til meðferðar, og falið hæztv. ráðherra, að bera málið fram, og er því sjálfsagt að óska þess, að hans hátign konungurinn vilji hjálpa oss til þess, að þær tilraunir vorar fái góðar undirtektir hjá stjórnmálamönnum Danmerkur, og einkum þar sem við vitum, að orð hans eru mjög mikils metin og hafa mikil og víðtæk áhrif. Og við megum vænta als hins bezta, þar sem sýnt er af boðskap hans hátignar, að hann ber mjög hlýjan velvildarhug til lands og þjóðar, ber til vor velvildarfullan landsföðurlegan konungshuga.

Fyrirspyrjandi (Björn Kristjánsson) Þessi fyrirspurn er komin fram vegna þeirra örðugleika, sem á því hafa verið að veita veðdeildarlán í Landsbankanum. Það er alls ekki af vantrausti til stjórnarinnar, heldur vildum við fyrirspyrjendumir láta menn sjá, að við viljum láta þetta mál til okkar taka, því að við vitum hver nauðsyn er á því að útvega landssjóðslán til að geta haldið veðdeildarbréfunum í verði, og til að geta haldið áfram að veita veðdeildarlán. Þegar eftir stjórnarskiftin í fyrra skrifuðum við ráðherranum 16. marz 1911, og báðum hann að hafa einhver ráð til að leita fyrir sér um lán. Þegar við fengum ekkert svar, skrifuðum við aftur 13. júní s. á. og ítrekuðum ósk okkar um að þetta lán yrði tekið, svo að bankinn gæti haldið áfram að veita veðdeildarlán. Þetta bar engan árangur. Stjórninni tókst ekki að fá lán erlendis með sæmilegum kjörum, enda stóð illa á um það leyti, því að við borð lá að Englendingar og Þjóðverjar færu í hár saman. Nú hefir Landsbankinn til þessa reynt að veita þau veðdeildarlán, sem hann hefir verið beðinn um. Íslandsbanki hefir keypt bréfin, en er nú hættur því, svo að nú eru allar lindir lokaðar, meðan svo stendur að stjórnin getur ekki fengið þetta milj. króna lán. Við gátum búist við að landsstjórnin gæti fengið lán með betri kjörum heldur en Landsbankinn ef hann hefði getað selt bréfin. Og einmitt þess vegna hefir bankastjórnin eigi þorað að reyna verðbréfasöluna sjálf, vegna þess að það hefði getað komið í bága við framkvæmdir landsstjórnarinnar, og ef til vill getað felt bréfin í verði. Eg þykist nú vita fyrirfram svar hæstv. ráðherra (H. H.). Eg geri ráð fyrir að hann segist vera fús til að taka lánið, ef unt sé að komast að viðunanlega góðum kjörum. Eg geri ráð fyrir að nú fáist ekki lán með eins góðum kjörum eins og seinast. En þó að það fengist ekki með sem beztum kjörum, má búast við að þjóðin hefði mikið gagn af láninu.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg stend að eins upp til þess að bæta þeirri spurningu við ummæli hv. flutningsm., hvernig á því standi, að þau 70-75 þús. kr. sem ógreiddar hafa verið Landsbankanum enn þá af láni því, er landssjóður fékk til að kaupa veðdeildarbréf, hafa enn ekki verið notaðar í þessum tilgangi. Hafi það fé verið notað til annars, er það heimildarlaust, því að landstjórnin fékk að eins heimild til að taka þetta fé að láni til þessa eina tilgangs, en einskis annars.

Ráðherrann (H. H.) Ástæðan fyrir því að fráfarandi stjórn hefir ekki tekið það hálfrar miljónar lán til bankavaxtabréfakaupa, sem enn er heimild til samkvæmt lögunum frá 1909, er vafalaust sú, að lánið hefir ekki fengizt með þeim kjörum, sem lögin ákveða. Háttv. fyrirspyrjandi verður sem sé vel að minnast þess, að lánskjörin eru fastákveðin í lögunum. Þar stendur, að lánskjörin megi ekki fara fram úr 41/2% og afborgist á 30 árum. Þessi kjör hafa ekki getað fengizt eins og nú hefir verið ástatt um hríð. Öðrum athugasemdum hins heiðraða fyrirspyrjanda stendur öðrum nær að svara en mér. Að öðru leyti gat hv. fyrirspyrjandi rétt til svars míns. Eg mun reyna að fá lánið, og taka það, ef eg get fengið það með þeim kjörum sem lögin ákveða, og sem minstum afföllum. Því meiri sem afföllin á láninu verða, því lægra verð fær bankinn fyrir bréf sín hjá landssjóði, og því verri verða lánskjör viðskiftamanna veðdeildarinnar, auk þess sem mjög lágt verð á bréfunum frá landssjóði getur spilt verði eldri veðdeildarbréfa. Eg mun því ekki taka lán í þessu skyni nema afföll verði lítið meiri en 1909, og eru því miður mjög litlar líkur til, að það geti fengist enn sem stendur. Út af ummælum hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), er lutu að því að eftir stæðu 70 þús. kr. af láni því, sem tekið var 1909, er bankinn ekki hefði fengið, skal eg taka það fram, að mér er ekki vel kunnugt um það atriði, eða þær fjárráðstafanir undanfarandi stjórnar, er þar að lúta, en hafi stjórnin varið þeirri upphæð, sem ekki var varið til þess að kaupa bankavaxtabréf fyrir, til afborgunar á láninu sjálfu, sé eg ekki áð að því verði fundið, því að hún var ekki skyld til að nota lánsheimildina upp í topp.  (Jón Ólafsson: Jú!)  En þetta skal verða athugað, og standi eitthvað inni hjá landssjóði af láninu, sem ekki hefir verið varið eftir fyrirmælum laganna frá 1909, þá mun reynt að bæta úr því þegar fjárhagurinn leyfir.

Jón Ólafsson Herra forseti! Það er satt hjá hæstv. ráðherra (H. H.), að stjórnin þurfti ekki að taka alt lánið, sem heimildin hljóðar upp á. En úr því að lánið var tekið alveg eins og heimildin hljóðaði, þá var skylda að verja því öllu þannig sem heimildin tilgreinir.

Kristján Jónsson Eg vil leyfa mér að segja nokkur orð út af fyrirspurn þessari. Það er rétt, að bankastjórnin hefir bæði munnlega og skriflega leitað fyrir sér hjá mér um að fá lánsheimildinni fullnægt alveg, þannig, að einnig væru teknar að láni þær 500 þús. kr. sem brestur á að heimildin sé notuð til fulls. En um það leyti hvíldi á mér skylda til að útvega annað stórt lán, sem sé hafnarlán Reykjavíkur, og það tókst með sæmilegum kjörum, þótt örðugt væri. Þar á móti þegar eg leitaði fyrir mér um fé til bankans, þá fékk eg ýmist þvert nei eða mér voru settir svo harðir kostir, að eg vildi ekki ganga að þeim. Enda hefir nú um langt skeið verið mjög erfitt að fá fé að láni erlendis. Viðvíkjandi því sem hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) gat um, að eftir stæðu 70-75 þús. kr. ógreiddar af lánsfénu, skal eg geta þess, að þetta er rétt, en upphæðin mun vera 98 þús. kr., eða sem næst 100 þús. kr., en ekki 70 eða 75 þús. kr. Þetta mun hafa verið greitt upp í skuld til ríkisféhirzlunnar af ráðherra Birni Jónssyni, án þess mér sé frekar kunnugt um, hvernig á því hafi staðið. En síðan hefir peningaforði landssjóðs eigi verið svo mikill, að unt hafi verið að greiða þessa upphæð, og mér þótti eigi rétt að taka nýtt lán til þess.

Fyrirspyrjandi (Björn Kristjánsson) Eg er þakklátur hæstv. ráðh. (H. H.) fyrir undirtektir hans, og vona eg að honum takist að útvega þetta lán með sæmilegum kjörum. Þótt 98 þús. kr. sé ekki mikið fé, þá munar bankann mikið um það í bili. Að svo mæltu leyfi eg mér að af- henda hæstv. forseta svohljóðandi tillögu til rökstuddrar dagskrár: „Í fullu trausti þess, að ráðherra geri sitt ítrasta til þess að taka lán fyrir landssjóðs hönd, samkv. lögum 9. júlí 1909, með sem aðgengilegustum kjörum til kaupa á veðdeildarbréfum Landsbankans, og væntir þess, að landssjóður, þegar efnahagur hans leyfir, verji þeim ca. 98 þús. kr., sem enn er óvarið af 1. lántöku, til kaupa á veðdeildarbréfum Landsbankans, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“.

Frams.m. (Jóhannes Jóhannesson): Eins og sjá má á framhaldsnefndarálitinu á þgskj. 391 hefir nefndin eða meirihluti hennar lagt til að kippa burtu ákvæði því, sem háttv.Ed. setti inn í 3. gr. frv. Meiri hluti nefndarinnar vill hvorki rétta hönd til að stofna nýtt embætti hér né heldur álítur meiri hlutinn, að nokkur lagaskylda hvíli lengur á landlækni til þess að kenna yfirsetukonum. Með lögum 13. Apríl 1894 var ákveðið, að yfirsetukonur skyldu taka próf annaðhvort við fæðingarstofnuna í Kaupmannahöfn eða hjá þeim kennara er kendi ljósmæðrafræði við læknaskólann. Þessi skylda hvíldi á landlækni sem forstöðumanni læknaskólans, af því að hann kendi ljósmæðrafræði. En með háskólalögunum er landlæknir ekki lengur forstöðumaður læknaskólans, og getur því engin skylda lengur hvílt á honum til að kenna yfirsetukonum. Eg vil skjóta því til andstæðinga frv. að finna eitthvert fyrirmæli í gildandi lögum. Ella hirði eg ekki að svara upptuggum þeirra frá fyrri umræðum, sem þegar eru hraktar. En benda vil eg þeim á, að ef frv. verður samþykt í öðru formi eða fellur, þá er við búið, að engi kensla geti farið fram fyrir yfirsetukonur, og getur það valdið óþægindum, þar sem lögskipað er, að yfirsetukonur skuli vera prófaðar.

Bjarni Jónsson Eg ætla ekki að gerast banamaður þessa frv., þótt ekki sé það fyrir þær sannfærandi ástæður, sem háttv. framsögum. (Jóh. Jóh.) flutti, og vil eg því ekki svara honum, nema að því leyti sem hann virtist vera feginn þeim nirfilshætti, sem nú á að beita við háskólann. Það er auðsætt, að það er í gróðaskyni, að róið er á móti því, að nýr maður verði skipaður kennari við læknadeildina, þótt allir viti að það er nauðsynlegt, eins og sjá má á bréfi Guðmundar Magnússonar. En það er von, að þeir raupi af því að þeir vilja drepa þessa stofnun með nirfilshætti. En með því að auðið er að breyta lögunum seinna, vil eg þó greiða frv. atkv. Enn vil eg og taka það fram, að það er ekki á minni ábyrgð þótt vitnað sé í lög sem eru ekki til; eg hefi ekki mátt á við 30 bræðinga eða vér 3, þar sem 10 eru um 1. En það er fákænlegt að kalla það sparnað að vilja veita fé til nauðsynlegrar kenslu. Hér snýr öfugt við. Þeir þykjast ætíð líta á hag landsjóðs, án þess að gæta nokkuð að því, hver sé hagur landsins og þarfir landsmanna. Þetta læt eg mér nægja að segja um atferli þeirra alment.

Benedikt Sveinsson Eg bjóst við því, að ekki ætti fyrir þessu þingi að liggja að bæta hag nokkurrar stéttar á landinu, nema einnar, það er þingmannastéttarinnar, sbr. frv. um þingfararkaup. En nú sé eg að á að fara að bæta kjör annarrar stéttar, landlæknastéttarinnar, sem raunar er heldur fámenn stétt, einn maður að eins. Háttv. framsögum. (Jóh. Jóh.) sagðist ekki vilja rétta höndina til þess að stofna ný embætti. Þetta er ekki frumlegt og mun kynjað úr Ed., því að þar kom sama viðbáran fram; hjá hvorum tveggju jafn tilefnislaus og órökstudd. Það er víst, samkvæmt bréfi Guðmundar Magnússonar til nefndarinnar hér í deild, að á næstu árum þarf að stofna nýtt embætti í læknadeildinni, og þá liggur næst, að læknadeildin taki að sér að kenna yfirsetukonum, eins og forstöðumaður læknadeildarinnar tekur fram, enda í samræmi við það, sem annars staðar tíðkast, eins og áður hefir verið bent á. Við það spöruðust algerlega þessar 1.000 kr., því að þær væru þá fólgnar í því kaupi, sem hinn nýi kennari fengi hvort sem væri. - Það er því ekki annað en aumasti fyrirsláttur, að segja að það sé gert til að spara fé, að láta landlækni fá þetta fé um ókominn tíma. Samkv. br.till. okkar 1. þm. Rang. (E. J.) um daginn, átti landlæknir að hafa þennan starfa í bráðina, þangað til að auknir væri kenslukraftar læknadeildarinnar hvort sem væri. Það er á þingsins valdi, hve nær hún sinnir þeirri kröfu. Við vorum alls ekki að mæla fram með henni í br.till. Þetta er svo augljóst, að furða er, að menn skuli þykjast misskilja það. Hitt skal eg játa, að samkvæmt því, hversu upp á þessu máli er fitjað, og eftir meðferð þess í þinginu, þá mun það ná betur tilgangi sínum með því að fá landlækni og engum öðrum þessa kenslu allan hans aldur, því að aðalástæðan til þessarar embættisstofnunar er auðsjáanlega sú að búa til handa núverandi landlækni persónulegan bitling! Það er einkennilegt að landlæknir skuli hóta að hætta kenslu nema hann fái 1.000 kr. að launum, og má telja það ósvífið þegar þess ei gætt, að hann hefir verið leystur frá forstöðmensku læknaskólans og kenslu þar og í annan stað, að landlæknir er skyldur að lögum að hafa þessa kenslu á hendi, samkvæmt upplýsingum háttv. 1. þm. Rvk (L. H. B.), er skírskotaði um þetta efni í hæstaréttardóm. Þetta er ekkert annað en að kúga út peninga úr landssjóði, sama sem að segja: Peningana eða lífið. Slíkum ofstopa ætti að svara með því að fella frv.

Tryggvi Bjarnason Það hefir mætt andmælum að landlæknir hafi þessa kenslu á hendi, einkum frá hv.þm.N.-Þing. (B. Sv.). Hann lítur svo á að það mundi verða sparnaður að háskólinn hefði hana. Eg er ekki viss um að sú muni verða reyndin á. Undanfarin 5 ár hefir landlæknir haft upp úr kenslunni að meðaltali 680 kr. á ári. Frv. fer fram á að hann fái 1.000 kr. fast, hér er því að eins um 3-400 kr. hækkun að ræða, og er það ekki ægilegt. Aukakennarar við læknadeild háskólans kenna 1-3 stundir á viku. Augnlæknir kennir t. d. 3 st. vikulega og fær að launum fyrir það 1.500 kr. á ári. Eyrna- nef- og hálslæknir kennir 2 st. annað tímabilið og 1 hitt eða 11/2 st. vikulega að jafnaði og fær fyrir það 1.000 kr. Tannlæknirinn kennir 1 stund á viku og hefir að launum fyrir það 1.000 kr. á ári. Kensla yfirsetukvenna fer fram í 4 stundum á viku, og stendur yfir í 6 mánuði, og eru því laun þau sem landlækni eru ætluð fyrir hana í frv., borin saman við laun aukakennara við háskólann, mjög lág. Það er því ekki hægt að búast við að kenslan yrði landinu ódýrari en hún er nú, ef hún væri kend af sérstökum aukakennara við háskólann, en eg er hræddur að það mundi verða endirinn á ef hún verður lögð til háskólans. Guðm. Magnússon prófessor hefir gefið í skyn að þörf væri á því að bæta kennara við læknadeildina. Það gæti dregist um nokkur ár ef þessi kensla verður ekki lögð til háskólans, en fyr eða síðar mun reka að því að þess þurfi hvort sem er. Það er því hæpið að treysta á það að sá kennari sem bætt verður við geti haft þessa kenslu á hendi, auk þeirrar annarar kenslu, sem honum verður falin, enda gæti það vart farið saman að kenna læknaefnum og yfirsetukonum í sömu stundum. Eg þykist þess því fullviss, að verði kenslan í yfirsetukvennafræði lögð til háskólans, þá muni þurfa að bæta við læknadeildina einum aukakennara auk þess kennara sem nú er sögð þörf á að bæta við, ef kenslan í yfirsetukvennafræði á ekki að verða mjög takmörkuð, því eins og hún er nú, með 4 st. á viku, er hún nóg starf fyrir 1 aukakennara eftir því sem starf núverandi aukakennara er. Þá sagði háttv.þm.N.-Þing. (Sv. B.), að hentugra væri að háskólinn hefði þessa kenslu á hendi. Eg skil ekki að ver fari á því að hún sé í höndum landlæknis, þess manns sem hefir yfirumsjón með öllum heilbrigðismálum. Ef hann er áhugasamur maður þá mun hann ávalt gera meir en blábera skyldu sína sem kennari, t. d. fræða nemendurna um ýmislegt sem að þrifnaði og öðrum lifnaðarháttum lýtur. En háskólakennari mundi síður gefa sér tíma til að fara út fyrir það sem hann er skyldugur til. Svo er annað sem landlæknir bendir á í tillögum sínum, hann getur þess að hann telur sér skylt að veita þeim sængurkonum sem nemendurnir sitja yfir, sér til æfinga, ókeypis læknishjálp. Og úr því það er einu sinni innleitt að landlæknir telur þetta skyldu sína, þá myndi sá næsti líta svo á að sér væri ekki sæmilegt að breyta út frá því. Af þessu sem eg hefi sagt lít eg svo á að það myndi ekki leiða til neins sparnaðar að kenslan yrði lögð til háskólans, né heldur væri það hentugt, og mun eg því greiða atkvæði með frv. eins og það liggur fyrir. Hitt er annað að ástæða væri til að breyta lögunum ef sérfræðingur í þessari grein kæmi að háskólanum.

Benedikt Sveinsson Eg hefi ekki sagt að 1.000 kr. væri í sjálfu sér of mikil borgun fyrir þessa kenslu. En eg held því fram, að þessa upphæð megi spara alveg innan skamms með því að leggja kensluna til háskólans. Hv. 2. þm. Hún. (Tr. B.) játaði sjálfur, að innan skamms mundi þurfa að bæta kennara við læknadeildina, og eftir því sem prófessor Guðm. Magnússon hefir sagt, þá getur læknadeildin með þeim auknu kenslukröftum tekið að sér kensluna í yfirsetukvennafræði án sérstakrar borgunar. Það þýðir því ekki að vera að þrefa og þjarka um, að þetta yrði ekki til sparnaðar, þegar kenslukröftum verður bætt við háskólann hvort sem er, fyrr kemur ekki til þess. Kennarinn mundi fá 3.000 kr. hvort sem væri, og þar upp í gengi þessar 1.000 kr., ef kenslan væri ekki fastskorðuð við landlækni, og sjá allir heilvita menn, að við það sparast landssjóði 1.000 kr. Háttv. þm. sagði að það væri nóg starf einum aukakennara að kenna yfirsetukonum 4 stundir á viku. Það virðist ekki vera svo feiknamikið starf þegar landlæknir, sem er önnum kafinn yndir, sækist eftir því og getur leyst það af hendi fyrir 1.000 krónur og vill meira að segja ekki með nokkru móti verða af því fyrir þessa borgun. Enda telur forstöðumaður læknadeildarinnar þetta vel kleift, að kennari taki að sér kensluna án aukaborgunar, og ber hann víst fult svo gott skyn á þetta sem þingmaðurinn. Háttv. þm. sagði að hentugt væri að landlæknir hefði kensluna á hendi vegna þess að hann hefði eftirlit með heilbrigðismálunum. Er þá ekki hægt að segja það sama um aðrar greinar læknisfræðinnar? Væri þá ekki líka bezt að hann kendi læknaefnunum? Þetta virðist ekki hafa verið skoðun löggjafarinnar þegar hún létti af honum þeirri skyldu að kenna við háskólann. Þá sagði hv.þm. að kennari við háskólann mundi síður en landlæknir gera meir en lögboðna skyldu sína gagnvart námskonunum, en það virðist síður en ekki ábyggilegt að treysta mikið á landlækni í því efni, þar sem hann er hér einmitt að skorast undan að gera lagalega skyldu sína, nema hann fái aukna borgun fyrir.

Ráðherrann (H. H.) Út af framkomnum skírskotunum til fyrirkomulags á yfirsetukvennakenslu í Danmörku, sem menn hafa talað að falin væri læknadeild háskólans í Kaupmannahöfn, vil eg að eins upplýsa, að þetta er ekki svo nú, heldur fer kenslan fram á sérstökum skóla. Eg verð að mótmæla að sæmilegt sé að laun landlæknis fyrir starfann séu kölluð bitlingur. Kaupið er einmitt mjög lítið, og í frv. ákveðið lægra, en landlæknir til þessa stundum hefir fengið fyrir kensluna. Þannig var kenslukaupið 1910 1.100 kr. með 50 kr. þóknun fyrir hverja. Starfið mikið og mikilsvert og þarf valinn mann til að gegna því. Hygg eg engum blandist hugur um, að núverandi landlæknir er manna bezt til þess starfs fallinn, og ekki völ á öðrum færari, meðan hans nýtur við, sem óskandi er að verði sem lengst. Það er yfirleitt æskilegt, að æfður læknir sem hefir mikla praxis í þessum efnum, hafi kensluna á hendi, og það er meiri trygging fyrir því, að landlæknir inn sé valinn meðal slíkra manna, heldur en þeir sem kennaraembætti fá við háskólann, ef til vill beint frá examents borði eða svo til. Með því að eg er yfirleitt samdóma því, sem háttv þm. Húnv. (Ó. Br.) hefir sagt, get eg að öðru leyti látið mér nægja að skírskota til þess.

Bjarni Jónsson Engum dettur í hug að neita því, að núverandi landlæknir sé vel fallinn til þessa starfa, en það er ekki sagt, að allir landlæknar verði það, og auðvitað er meiri trygging fyrir því að kenslan sé góð, ef hún er í höndum sérfróðs manns við háskólann en landlæknis; til landlæknisstarfsins þarf alt aðra og ólíka hæfileika, en en til kennarastarfs. Annars var óþarft af Ed. að breyta þessu; hér var ekki farið fram á að stofna neitt embætti, heldur að eins að leggja kensluna til háskólans þegar nýtt kennaraembætti við læknadeildina verður stofnað. En þessi breyting er þó ekki svo mikil að eg vilji hennar vegna leggjast móti lögunum.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg er enn sama sinnis og síðast þegar mál þetta var til umræðu hér í deildinni. Eg álít það óforsvaranlegt í alla staði að lemja þetta frv. gegn með þessum feikna hraða. Það stríðir á móti réttum meginreglum að gera mun á kaupi alþingismanna eftir hví hvort þeir búa í Reykjavík eða utan Reykjavíkur. Hin seinni árin hafa þingmenn utan Reykjavíkur reiknað sér tvöfalda dagpeninga, það er að segja, talið fæði sitt með ferðakostnaði, og auk þess talið sér dagpeninga, sem er ekki annað en fæðispeningar en ekki kaup, og sömu vitlausu reglu er fylgt í þessu frv. er hér liggur fyrir, t. d. er ferðakostnaðurinn úr Suður-Múlasýslu, úr fjarlægasta stað sýslunnar (Geithellnahreppi), er mjög hg ferð alla leið til Eskifjarðar á 3 dögum og til baka aftur er hægt að fara (með hestana lausa) á tveim dögum (frá Eskifirði til Berufjarðar og frá Berufirði heim). Þetta eru 5 dagar fram og aftur. Jafn lengi fyrir þingmanninn af þingi, hvort sem hann leigir hesta og mann frá Eskifirði, eða lætur sækja sig að heiman, aðrir 5 dagar. Þetta eru 10 dagar alls. Eg reikna 3 hesta og 1 fylgdarmann, hestinn á 2 kr. á dag og manninn á 3 kr., eru 9 kr. á dag, gerir í 10 daga 90 kr. 1. farrými á gufuskipi fram og aftur („tour og retour“) kostar 25 kr. 60 aura allur ferðakostnaður fram og aftur kostar þannig 115 kr. 60 aura. Fyrir hvað eru þá þær 64 kr. 40 aurar, sem fram yfir eru. Slík eigingirni sem hér kemur fram hjá þm. utan Reykjavíkur á ekki og má ekki ganga óátalin gegn um deildina og mér fanst rétt að benda á það svo að það sæist í þingtíðindunum að þingmenn utan Reykjavíkur hafa tvíreiknað sér fæðispeninga nú um mörg ár, meðan þeir hafa verið á ferðum til þings og frá þingi.

Pétur Jónsson Eg skal segja það hreinskilnislega, að eg hefi enga samvisku af að hækka dagpeninga þingmanna. Mér skildist að sumir hinna háttvirtu þingmanna væru hræddir um að verða bendlaðir við að hafa um of dregið sjálf síns taum, ef hækkunin gengi í gildi fyr en eftir næstu kosningar. Það er eg fyrir mitt leyti ekkert hræddur við. Eg þykist eiga þessa hækkun skilið, því að eg er búinn að vinna mörg ár fyrir 6 kr. á dag. Að fastákveða ferðakostnaðinn eins og gert er í frumv. lækkar hann frá því sem nú er. Það er mesta fjarstæða að þm. hafi tvöfalda dagpeninga á ferðunum, eins og háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) hélt fram áðan. Hann gerði ekkert fyrir því að þm. er fæðið dýrara á skipum en heima. Eg hefði ekkert haft á móti því, þó engin munur hefði verið gerður á þingmönnum búsettum í Reykjavík og hinum sem utan Reykjavíkur búa, en hitt er ósanngirni og fjarstæða að þingsetan sé ekki þingmönnum, sem búsettir eru utan Reykjavíkur dýrari en Reykvíkingunum. Fyrst og fremst verða þeir að kaupa fæði, húsnæði og þjónust, sem hinir geta haft heima hjá sér, og verður það auðvitað dýrara, auk þess þurfa þeir oft og einatt að fá mann í staðinn sinn til þess starfa er þeir hafa á hendi heima fyrir, auk þess þurfa þeir er mikilvæg störf hafa á hendi mikið að kosta til símskeyta, eg veit fyrir mig að eg eyði að minsta kosti 1 kr. á dag að meðaltali í símskeyti og samtöl til þess að annast um stöðu þá sem eg hefi á Húsavík og þó get eg ekki rækt starfið nærri jafn vel og eins og eg væri heima. Reykvíkingarnir hins vegar geta alla jafnan gengt sínum venjulegu störfum jafnframt þingsetunni, og að minsta kosti sparast þeim útgjöldin við símskeyti og símtöl. En eins og eg hefi áður tekið fram, hefði eg ekkert haft á móti þótt dagpeningar allra þingmanna hefðu verið ákveðnir jafn háir. En nú er orðið svo áliðið þingtímans, að frumvarpið getur ekki náð fram að ganga ef farið er breyta því. Og vil eg því láta samþykkja það óbreytt, þar sem það hefir mikla kosti í för með sér, sérstaklega að það lækkar ferðakostnaðinn og sparar alt það álag og alla þá tortryggni sem sumir þm. hafa mætt út af reikningum sínum, álag og tortryggni, sem stundum hefir verið óverðskuldað. Eg skal t. d. geta þess að ferðakostnaður minn nú er 181 kr. og fékk eg þó fljóta ferð, og þykist eg þó gefa sanngjarna reikninga, enda fengið orð fyrir það, en eftir frumvarpinu, sem hér liggur fyrir yrði ferðakostnaðurinn úr S.-Þing. ekki nema 160 og sést á því að hann er að minsta kosti ekki of hátt settur, en þegar menn fá sæmileg daglaun þola þeir það líka betur, þó þeir fái ekki ferðakostnaðinn endurgoldinn alveg að fullu.

Ráðherrann (H. H.) Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) hefir auðsjáanlega ekki lesið rækilega nefndarálitið. 1 nefndarálitinu sést berlega, að í ferðakostnaðinum eru alls ekki meðtaldir kostpeningar á skipunum. En þar sem þm. ekki ávalt eiga heima á skipaviðkomustöðum, þá er í ferðakostnaðarákvæðum frv. einnig talinn kostnaður við landferð úr miðju kjördæmi til skips. Þessi kostnaður verður að reiknast fyrir ferfalda leið: fram og aftur með hesta, frá heimili og heim aftur, á leið til þings og eins á leið frá þingi. Auk þess er að eins, fyrir utan fargjald, talinn 2 kr. aukakostnaður á ferðinni á dag.

Bjarni Jónsson Eg get ekki sannfærst um það að rétt sé að hækka þessa fæðispeninga þingmanna upp úr 6 kr., það eru óneitanlega fæðispeningar en ekki kaup. Það getur hver maður sem er lifað á 6. kr. á dag og það all sómasamlega hér í Reykjavík. Mér finst því þessi kafli frv. óþarfur og vil eg helzt láta fella hann burtu; geri eg það nú að tillögu minni að vísa þessu máli til stjórnarinnar, til þess, að hún geti lagt það undir næsta þing, betur undirbúið. Eitt er raunar gott í þessu frumvarpi og það er, að ákveða ferðakostnaðinn fyrirfram, eftir því sem unt er. Eg veit raunar ekki hvort samræmið er sem bezt í reikningunum, en mér skilst að það muni nú ekki vera. Einnig er það annað atriði sem eg vil fella burtu úr frv., það er að vera að ákveða ferðakostnað til Danmerkur, mér finst það ekki vera ástæða til þess fyrir oss að vera að gera ráð fyrir því, að við munum ávalt eiga í vændum danska þingmenn, ferðakostnaður þeirra ætti að reiknast úr því kjördæmi, sem kýs þá Það gladdi mig, að gert er ráð fyrir að þingmenn fái 2 kr. á dag í þjórfé og hefði það ekki verið illa til fundið að skjóta því að þingmanni Seyðfirðinga áður en hann las hér upp þessa prentuðu ræðu sína um viðskiftaráðunautinn. Eins og eg tók fram áðan, þá finst mér frumv. ekki nógu vel athugað og vil eg því gera það að tillögu minni að því verði vísað til stjórnarinnar, til betri undirbúnings fyrir næsta þing.

Jón Ólafsson Hr. forseti! Út af ræðu hæstv. rh. (H. H.) þá skal eg geta þess, að eg hefi bæði lesið og hugsað um frv. efri deildar, en það er ekki nóg að lesa það, maður þarf að þekkja til allra þeirra staða, sem um er að ræða. Eg hefi ferðast um allar sýslur þessa lands meira og minna, nema Dalasýslu. Og sérstaklega er eg kunnugur vegalengdum í Suður-Múlasýslu, sem eg hefi fyr og síðar margfarið um þvera og endilanga, enda er eg þar fæddur og upp alinn. Og eg tók einmitt sérstaklega dæmi úr Suður-Múlasýslu; þar er Geithellnahreppur fjarlægastur hreppur fráskipaviðkomustöðum og eru þar á milli 2-3 dagleiðir. Eg reikna að þingmaður hafi með sér 3 hesta á 2 kr. á dag, hestleiga er ekki dýrari en það. Til Seyðisfjarðar kostar farið 18 kr. hvora leið, ef ekki er keyptur „tour og retour“ farmiði. Sé keyptur „tour og retour“ farmiði, kostar farið báðar leiðir 28 kr. 80 au„ hvað á að gera við þessar krónur sem fram yfir eru.  (Jóh. Jóhannesson: Eg þurfti til dæmis að borga 5 kr. fyrir að komast í land hér í Reykjavik)  . Mig varðar ekkert um hvað háttv.þm. hefir borgað mikið, hér kemst einn maður í land fyrir 25 aura, 50 aura hafi hann „koffort“ meðferðis, en það getur verið að menn borgi 5 kr. fyrir flutning í land, ef maður hefir meðferðis heilar fjölskyldur. Ef maður nú einnig tekur til dæmis Austur-Skaftafellssýslu, þar eru Öræfin fjarlægust. Um þau er alveg sama að segja sem um Geithellnahrepp. Það eru hægar 3 dagleiðir úr öræfum austur á Djúpavog, og fullar eða rífar 2 dagleiðir lausríðandi suður aftur (frá Djúpavogi suður yfir Almannaskarð, og þaðan næsta dag í Öræfin). Reiknað eins og í S. Múl. Yrði landferðirnar þá 5 daga til og frá á þing, og annað eins af þingi, alls 50 kr. landferðirnar allar. Sjóferðirnar tvær milli Djúpavogs og Reykjavíkur minnir mig séu samtals 22 -23 kr. - ferðakostnaður alls 72-73 kr. fram og aftur í bæði skiftin. Eg skal við þetta tækifæri geta þess, að eg reiknaði í fyrri ræðu minni Suður-Múlas. kostnaðinn úr Geithellnahreppi alla leið austur á Eskifjörð. En það var óþarfi; því að eins og strandferð um hagar nú, má alt af taka skip á Djúpavogi, og er einsætt að haga áætlun þannig einnig eftirleiðis - helzt færa fram ferðirnar um 1-2 daga, og er þá hvergi úr S.-Múlasýslu meira en 1 dagleið til skips, sé strandferðaskip tekið á næstu höfn í suðurleið.

Pétur Jónsson Að eins ætla eg að segja sárfá orð. Eg ætla að eins að benda mönnum á, að þeir þurfa ekki að fara í langar draggötur til þess að komast að þeirri niðurstöðu, að verði þetta frv. samþykt þá verður að því mikill sparnaður; þetta kemur í ljós, ef menn bara nenna að bera frumv. saman við ferðareikninga þá, sem Alþingi hefir áður samþykt, og álít eg því að háttv. deild beri að samþykkja þetta frv.

Benedikt Sveinsson Það verð eg að segja, að þetta frv. er sú mesta bráðasmíð sem eg hefi séð og ber það vitni um hvorttveggja í senn, auragirnd og kotungsskap úr hófi fram. Mér finst engin ástæða til að hækka kaup þingmanna, - nú í byrjun kjörtímabils og einkanlega sæmir slíkt illa þessu þingi, sem ekki hefir aðhafst annað svo teljandi sé en að leggja nýja stórskatta á þjóðina. Engin minsta ástæða er heldur til þess, að sumir þingmenn eigi að hafa hærri dagpeninga en aðrir, af því að þeir búa utan Reykjavíkur! Þetta er svo fjarri sanni sem verða má, því að þingmönnum úr Reykjavík mun þingmenskan að öllum jafnaði miklum raun kostnaðarsamari en öðrum. Ef þeir eru þingmenn fjarlægra héraða, þá þurfa þeir að verja miklum tíma og tilkostnaði til þess að tala við kjósendur sína, eins og háttv. 1. þm. Rang. (E. J ) benti á við 2. umr. Ferðalög þeirra eru varla ódýrari en ferðir utanbæjarþingmanna, en sá er munurinn, að þingmenn utan úr héruðum fá ríflegan ferðakostnað og dagpeninga á ferðum sínum, hinir ekkert. Fylgjendur frumvarpsins þykjast vera að sýna sparnað með því að færa niður ferðakostnaðinn, en þeir vinna það vel upp, blessaðir, með hærri dagpeningum svo að þetta eru að eins látalæti. - En hálf-óviðkunnanlegt er það þó fyrir sömu mennina, sem áður hafa gefið mun hærri ferðakostnaðarreikninga, að kannast nú við það í lagasmíð þessari, að þeir hafi áður tekið óhóflega mikið fyrir ferðirnar og verið að féfletta landssjóð um skör fram. Annars getur það verið nógu fróðlegt að bera saman ferðakostnaðinn 1909 og ferðakostnað þann, sem fylgismönnum frv. finst nú hæfilegur. Það vita allir menn, að nú hafa staðhættir ekki breyzt og jafnlangt er að ferðast um land vort nú, eins og það var árið 1909. Tökum til dæmis: Nú á að vera hægt að ferðast úr Suður Þingeyjarsýslu fyrir 160 kr., en árið 1909 kostaði það 228 og 230 kr., eða 68-70 kr. ódýrara nú.  (Pétur Jónsson: Það eru úrskurðaðir reikningar)  . Já, en er nokkuð styttra nú norður í Þingeyjarsýslu heldur en það var 1909? Það er gert ráð fyrir því að nú ferðist þingmaður úr Eyjafjarðarsýslu hingað fyrir 130 kr., en 1909 kostaði sama ferð 250 kr. eða 120 kr. meira. Frá Akureyri á ferð nú að kosta 80 kr. en 1909 kostaði hún 129 kr. eða 49 kr. meira. Ferð úr Húnavatnssýslu á nú að kosta 120 kr., en árið 1909 kostaði sama ferð 283 kr. eða 163 kr. meira. Snæfellsnessýslu þingmaður á nú að ferðast fyrir 73 kr. minna hingað en 1909, þá kostaði það 133 kr., en nú á það að kosta 60 kr. Frá „dönsku mömmu“ á ferð hingað nú að kosta 190 kr. en 1909 kostaði hún 309 kr. eða 119 kr. meira. Og mér er sagt, að þetta árið muni ferðakostnaðurinn þaðan og þangað nema nær 600 krónum, svo að hann væri þá ofhátt reiknaður um 410 krónur samkvæmt þessu frumv. Þá er gaman að þessum 20 krónum, sem það á að kosta, að komast á þing og af úr „Gullbringu- og Kjósarsýslu“, - hvort sem það er sunnan úr Grindavík eða hérna frá Görðum. Til hlið sjónar mætti hafa ferðakostnaðarreikninginn úr þessari sýslu 1909. Hann var var þrenns konar: Úr Hafnarfirði kostaði ekki neitt að komast hingað né héðan, úr Görðum 20 kr. og frá Útskálum 18,50. Nú er leiðin frá Görðum lögð til grundvallar. Þótt þingmaður eigi heima í Skildinganesi, þá á hann að fá sínar 20 kr. - Eftir sama mælikvarða ætti þingmaður búsettur norður á Langanesi að fá svo sem 10 þúsund krónur í ferðakostnað, miðað við vegalengd og fyrirhöfn. Svona er nú nákvæmnin og réttlætið í smáu sem stóru. Ef eg nenti að fara frekar út í þessa sálma þá er lafhægt að sýna fram á það, að virðulegir þingmenn hafa hlotið að féfletta landssjóð miskunnarlaust áður með því að reikna sér alt of hátt farkaup heim til sín, ef þessi lögboðni ferðakostnaður væri nærri sanni. Eg hefi annars auðvitað ekkert á móti því að þeir takmarki nú auragirnd sína með lögum, og því vil eg jafnframt leggja á móti því að þeir hækki fæðispeninga sina úr 6 kr. um leið og þeir virðast ætla að fara að ferðast sparlegar á landsins kostnað hér eftir en hingað til.

Ráðherrann (H. H.) Það er öldungis bersýnilegt að hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) hefir ekki kynt sér, hvernig ferðakostnaðurinn er reiknaður út. Honum þótti ferðakostnaðurinn úr S.-Múlas. vera áætlaður of hátt, en hann verður að gæta að því, að það verður að reikna ferðina til skips og frá skipi oftar en tvisvar. Það verður að reikna hana fjórum sinnum eins og eg gat um áðan, og nefndarálit Ed. sýnir. Hann sagði að það þyrfti 3 daga til að komast til skips, fram og til baka, og eg veit að hann segir ekki of mikið. Það eru þá 6 dagar til þings og frá þingi, 4 hestar á 2 kr. um daginn - og er það reyndar minna en hægt er að fá þá fyrir - fylgdarmanns kaup 4 kr. á dag og svo þessar 2 kr. í aukaútgjöld. Þegar þingm. athugar þetta, býst eg við að hann sjái að þingfararkaupið í S.-Múlas er ekki sett hærra í frv., en hann sjálfur játar að þurfi, og ekkert tekið fyrir fæði á skipinu né í landferðum. Þegar litið er á ferðakostnaðinn úr Austur-Skaftafellssýslu, þá virðist mér alls ekki of mikið í lagt, sérstaklega ef þingmaðurinn þarf að fara til Eskifj. Og þegar þessar 342 kr. sem nú eru áætlaðar, eru bornar saman við ferðakostnað þaðan til fyrri þinga, þá sést að þetta er til mikils sparnaðar. 1909 var ferðakostnaðarreikningur þingmannsins úr Austur-Skaftafellssýslu 584 kr. og 1911 var hann 606 kr. Þetta eru auðvitað vetrarferðir, en líti maður til fyrri sumarferða, þá er ferðakostnaðurinn líka hærri en hér er áætlað. Þegar þingmaðurinn fór frá Borgum á sumardag, árin 1901 og 1903 var ferðakostnaðurinn 426 kr. annað árið og 412 kr. hitt árið. Það er svo fjarri því að ferðakostnaður sé reiknaður hærra en áður hefir tíðkast að hann er þvert á móti áætlaður mun lægra. Að því er snertir mótbárurnar móti ferðakostnaðinum úr Gullbr. og Kjósarsýslu, þá eru þær rétt eins og þær séu gerðar að gamni sínu. Hv. þm. N-Þing. (B. Sv.) veit þó að maður verður að borga fult dagkaup fyrir hest hér syðra, þó hann sé ekki brúkaður nema part úr degi. Þennan ferðakostnað er ekki hægt að áætla lægra heldur en nefndin hefir gert. Eg held yfirleitt að það sé ekki kostur á að fá þetta frv. betur undirbúið heldur en það nú er. Stjórnin mundi ekki geta fengið betri upplýsingar til að fara eftir heldur en þær, sem lágu fyrir nefndinni í Ed., þó að málinu væri til hennar vísað.

Jón Ólafsson : Herra forseti! Það eru að eins örstuttar athugasemdir viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðherra sagði. Hann sagði að eg hefði ekki reiknað landferðirnar nema tvisvar sinnum í stað fjórum sinnum. En tölur mínar sýna, að eg hefi reiknað fjórum sinnum. Að öðru leyti skal eg geta þess, að eg hefi reiknað ferðirnar til skips og frá, eftir því sem vegalengdir eru réttar. Og í þriðja lagi skal eg geta þess, að eg hefi ferðast árlega nú síðustu árin um Suður- Múlasýslu, og mér er það kunnugt, að hestar kosta þar ekki meira en 2 kr. um daginn, og ef hestur er leigður um lengri tíma þá kostar hann 30 kr. um mánuðinn. Þó að þingmenn eigi hesta sjálfir, sýnist ekki vera ástæða til að sprengja þetta verð upp. Ferðakostnaðurinn er, eins og eg hefi sýnt, reiknaður 265-270 kr. hærra en ferðin kostar frá fjarlægasta stað. Slíkt er á engu viti bygt. Alt öðru máli er að gegna um landferðir á vetrardag.

Bjarni Jónsson Það hefir ýmislegt komið fram í umræðunum síðan eg stakk upp á að vísa þessu máli til stjórnarinnar, sem styður að það sé gert. Ef þetta frv. er samið í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að þingmenn gefi of háa ferðakostnaðarreikninga, þá sýnist mér þetta alt vera einn skrípaleikur, að taka með annari hendinni það, sem er gefið með hinni, að lækka ferðakosnaðinn, en hækka dagpeningana. Eg ímynda mér, að þingmenn vilji ekki vamm sitt vita í að gefa of háa ferðareikninga. Hvað halda menn að danski þingmaðurinn þurfi? Ferðakostnaðarreikningur hans 1909 var 310 kr., en nú er honum ætlað að komast af með 190 krónur. Eg verð að álíta, að hv.Ed. hafi verið of sparsöm í þessum áætlunum sínum og borið rétt þingmanna fyrir borð. Satt að segja þykir mér það nokkuð hart að ákveða ferðakostnaðinn með þessum hætti, og svona miklu lægri heldur en áður hefir tíðkast. Mér finst með þessu vera kveðinn upp harður dómur yfir þeim þingmönnum, sem hafa gefið þá. Það væri sæmra að láta fæðispeningana halda sér eins og nú er og stjórnarráðið semdi upp ferðakosnaðarreikningana. Viðvíkjandi því, hvað það kostar að ferðast milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur skal eg geta þess, að eg get daglega fengið vagn með 4 góðum sætum, hesti fyrir og ökumanni fyrir 5 krónur.  Það sem eg vildi leggja áherzluna á, er að jafna mismuninn, sem er á ferðakostnaðinum, því hann virðist sumstaðar keyra fram úr hófi. Væri nær að færa það til sæmilegs hófs og láta fæðispeningana halda sér, 6 kr. á dag. Því að annað en fæðispeningar er þetta þingsetukaup ekki og á ekki að vera.

Valtýr Guðmundsson Það er aðeins athugasemd við það sem háttv.þm. Dal (B. J.) sagði. Hann hamaðist eins og háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) út af því að ferðakostnaðurinn er reiknaður lægra en áður hefir tíðkast. En það ætti einmitt að vera meðmæli með frv.  (Bjarni Jónsson: Það er ósvífni við þm. Seyðfirðinga)  . Það er ekki hægt að saka þingmenn fyrir það að þeir hafi reiknað of hátt, því að þingið hefir sjálft úrskurðað reikninga þeirra. Hann tók t. d. að danski þingmaðurinn - og hefir víst átt við mig - hefði tekið 310 kr. í ferðakostnað 1909. En hann gætti þess ekki að það var vetrarferð hringinn í kring um landið og fæðispeningar reiknaðir með á skipinu eins og tíðkanlegt er. Við það verður reikningurinn töluvert hærri. Þessi ferðakostnaðaráætlun er miklu lægri, heldur en áður hefir átt sér stað, en það er ætlast til að það sé jafnað upp með því að hækka dagpeningana. Viðvíkjandi því, sem talað hefir verið um að ferðakostnaður úr Gullbringu- og Kjósarsýslu sé áætlaður hærri en nauðsynlegt sé, skal eg taka það fram, að eg þekki dæmi til þess að menn hafa orðið að borga 10 kr. fyrir vagn til að komast á í dómkirkjuna. Ef miðað er við þetta, þá er 20 kr. heldur lítið gjald fyrir vagnlán frá Hafnarfirði til Reykjavíkur.  (Benedikt Sveinsson: Þá yrði danski þingmaðurinn nokkuð dýr)  . Mér finst full sanngirni mæla með því að þetta frv. verði samþykt. Það verður ekki dýrara fyrir landssjóðinn.

Þorleifur Jónsson Eg held að ekki sé hægt að neita því að í raun og veru sé þörf á að hækka dagpeninga þingmanna. Eins og tekið hefir verið fram í umræðunum, er kaup fyrir þingsetu bygt á gamalli venju, en síðan hefir alt hækkað svo í verði, að mér þykir sennilegt, að nú sé naumast unt að fá það fyrir 10 kr., sem þá kostaði 6 kr. En þess ber að gæta, að þetta er alment álitið meðal þjóðarinnar nægileg laun, og þegar miðað er við hina neyðarlega litlu þóknun, sem alþýðumenn upp til sveita fá fyrir margvísleg störf, sem á þá hlaðast, og sem þeir jafn vel oft verða að leysa af hendi borgunarlaust, þá er ekki furða, þó þeir áliti 6 kr. á dag nægileg laun, sérstaklega þegar eftirsókn eftir þessum starfa er eins mikil eins og nú er. Eg greiddi atkvæði á móti þessu frv. við 2. umr., án þess að gera þá grein fyrir skoðun minni. Þótt eg álíti í sjálfu sér, að hinir núverandi dagpeningar séu heldur lágir, álít eg ekki viðeigandi á þessu aukaþingi að fara að hespa málið af. Þessi háttv. deild hefir lítið getað athugað það, og álít eg því rétt að málið bíði um sinn. En eg ætlaði mér aðallega að minnast á ferðakostnaðarreikningana. Því hefir verið slengt fram í um umræðunum, að ferðakostnaðarreikningar úr Austur-Skaftafellssýslu, og þar á meðal reikningar mínir, hafi verið nokkuð háir. Eg skal alls ekki neita því, og mér hefir jafn vel sjálfum ofboðið, hvað þeir hafa orðið háir, og get eg þó ekki sagt að eg hafi spunnið silki á þeim. En það verður að taka tillit til þess, að vetrarferðir hér á landi eru mjög dýrar, ekki sízt þar um slóðir, þar sem yfir stór vötn og eyðisanda er að fara. Þegar einn kýrmeis af heyi kostar 60 aura og borga verður aukafylgdarmanni með 2 hesta 10 kr. á dag, þá sjá allir að nær hálfs mánaðar ferð á aðra leið, með marga hesta, getur kostað nokkuð. Austur um sýslur eru strandfylgdir vel borgaðar og töluverð eftirsókn eftir þeim, og af því leiðir að alt hækkar í verði. Eg verð því að álíta að eg hafi ekki sett reikninga mína of hátt. Það er mikill munur hvort miðað er við sumarferðir eða vetrarferðir. Um ferðakostnaðaráætlun frumvarpsins úr Austur-Skaftafellsýslu skal eg geta þess, að mér þykir hún of há, þegar miðað er við ferðir með strandferða bát af Hornafliði eða Djúpavogi. En ef á að taka strandferðir af, eða þær leggjast niður, og fara verður landveg til Eskifjarðar og þaðan norðan um land til Reykjavíkur, eins og háttv.Ed. hefir gert ráð fyrir, þá mun þetta nær sanni. En ef farið væri af Djúpavogi með strandferðabát, er þetta nær 200 kr. of hátt samkvæmt reikningi mínum nú, sem er 150 kr. Eg álít í raun og veru þörf á að hækka dagpeninga þingmanna og ákveða fastan ferðakostnað, en mér finst ekkert liggja á því, og er á móti því að það gangi fram á þessu þingi. Viðvíkjandi því sem háttv.þm. Dal. (B. J.) sagði, að vagn til Hafnarfjarðar kostaði 5 kr.. skal eg geta þess að eg hefi fengið vagn til að fara á til Hafnarfjarðar í kvöld, og var mér sagt að kostaði eiginlega 15 kr., en eg gat þó fengið hann fyrir 10 kr.

Einar Jónsson Það eru að eins fáein atriði, sem eg vildi taka fram út af umræðunum. Eins og þingmenn muna, var eg hlyntur þessu frv. við síðustu umr. og er það enn. Eg vil geta þess, að það er ekki rétt sem háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) hafði eftir mér, að það væri kostnaðarminna fyrir utanbæjarmenn að sitja á þingi. Það sagði eg ekki, en eg sagði að mönnum hér í Reykjavík væri ekki borgað fyrir þingmálafundaferðir út um landið, sem þeim væri þó auðvitað nauðsynlegar jafnt og þeim, sem heima ættu í sínum eigin kjördæmum. En til að fara nú fljótt yfir sögu, ætla eg að minnast á misskilning þeirra manna, sem eru að tala um að ferðakostnaður sé of hátt áætlaður úr Gullbringu- og Kjósarsýslu. Það er alveg rangt hjá þeim, að miða við Hafnarfjörð eða Garða. Þeir staðir eru ekki fastir heimilisbústaðir þingmanna kjördæmisins. Þingmennirnir gætu alveg eins átt heima í Grindavík eða Höfnum.  (Benedikt Sveinsson: Eða í Skildinganesi)  . Já, eða upp í Kjós, og ef þeir ættu heima á enda sýslunnar, þá er þessi ferðakostnaðaráætlun sannarlega ekki of há. Það er vilji kjósendanna að fulltrúarnir reynist sem bezt, en ekki hitt, að þeir hafi ekki nóg að bíta og brenna, það geta menn reitt sig á. En eg get fært rök að því að nú skaðast flestir aðkomumenn á þingsetunni. Það hefir verið tekið fram, að þessi áætlun væri fyrverandi þingmönnum til ósóma, ef því væri nú breytt, þar sem þeir hafi oft gefið miklu hærri reikningi yfir ferðakostnað sinn heldur en hér er gert. En eg get alls ekki séð, að það sé til ósóma þeim, sem áður hafa verið þingmenn. Ferðareikningar hafa reyndar hjá allmörgum verið óþarflega háir, það skal eg játa, en ástæðan er sú, að fæðispeningarnir eru of litlir. Það er búið að marg taka það fram, sem allir vita, að vetrarferðalög eru svo miklu dýrari heldur en sumarferðir, að þar kemst enginn samjöfnuður að, og er því villandi að bera það saman. Háttv. þm. Dal. (B. J.) talaði um, að þingmenn ættu ekki að vilja vita vamm sitt. Það er ekkert vamm, þó maður fari fram á sanngjarna borgun fyrir starf sitt. Eg veit að kjósendur í Rangárvallasýslu ætlast ekki til að þingmenn þeirra skaðist á þingsetunni, og svo mun víðar vera. Yfirleitt held eg því að ekki sé ástæða til að vera hræddur um að kjósendur taki þessu nýmæli illa. Það er ekki eðlilegt, að nokkur maður vilji taka að sér starfa til að skaðast á. Menn eru ekki alment svo efnum búnir að þeir megi við því.

Lárus H. Bjarnason Eg vil strax geta þess, að eg er óundirbúinn að tala, þó að eg flytji nokkrar brtill. Eg hélt að þetta frumv. mundi ekki verða útrætt á þessu þingi en úr því líkur eru til að því verði ráðið til lykta, þá finst mér rétt að reina að laga galla sem á því eru og þinginu mundi verða vansi að. En með því að brtill. voru samdar í flýti, eftir að eg kom á þingfund í dag, þá eru gallar á þeim, og vildi eg spyrja hæstv. forseta hvort hann sæi sér ekki fært að bæta úr þeim. Í fyrri brtill. við 3. gr. er farið fram á að „lögskráningarstjóri“ komi í stað „ráðningarstjóri“ þar og í fleiri greinum. En till. getur ekki átt við 3. grein 5. málsgr., vegna þess að lögskráningarstjóri er sama sem lögreglustjóri. Í seinni brtill. við 3 gr. er farið fram á að setningin frá „og sem“ út málsgr. falli burt, en eg vil gera það að tillögu minni, að öll málsgreinin falli burt og vona að hv. deild leyfi að brtill. verði borin upp þannig. Þá vil eg benda á, að í brtill. við 10. gr. vantar orðið „ekki“ undan orðunum „hefir fast aðsetur um borð“. Þá skal eg víkja stuttlega að frumv. og brtill. Fyrsta brt. fer fram á að fella burtu tilvitnunina til siglingalaganna í 1. gr. Alþingi getur ekki verið þekt fyrir að láta frá sér fara frumv. þar sem vísað er til greinar í lögum sem ekki eru til. Eg býst því við að allir geti fallist á þessa brt. Eg vona að hæstv. forseti og deild leyfi að bera upp 3. brt. þannig að öll málsgreinin falli burtu, og samþykki hana síðan. 2. brt. mína verður að samþykkja, því að „ráðningarstjóri“ er ekki til að núgildandi lögum heldur „lögskráningarstjóri“. Sömuleiðis vona eg að samþykt verði að breyta orðinu „látið“ í „ráðið“. Þá eru tvær brt. við 4. gr. Hin fyrri fer fram á að fella burt úr 1. málsgrein orðin „eða hafa aðsetur“ og er aðaltilgangurinn með henni að girða fyrir að skip úr Reykjavík verði skoðuð í Hafnarfirði; það gæti sem sé hugsast að vetrarlega skipanna inni í sundum eða suður í Hafnarfirði yrði skoðuð „aðsetur“ í lögsagnarumdæminu. Seinni brt. við 4. gr. er nauðsynleg til þess að koma á jafnaði milli kaupstaða og annara héraða um uppástungurétt að skoðunarmönnum. Hin fyrri brt. mín við 10. gr. er að eins orðabreyting, sem eg vona að öllum þyki betur fara. Síðari brtill. við sömu grein er efnisbreyting og álít eg hana nauðsynlega. Því eins og frv. er orðað, mætti stjórnarráðið hafa reglugerð sína linari en ekki strangari heldur er þar um rædd félög leggja til, en það hefir auðvitað ekki verið tilgangurinn, enda ekki rétt. Eg vildi skjóta því til hæstv. forseta að hann sæi um að orðið „fiskiveiðafélag“ í þessari sömu grein (10.) væri ekki skammstafað. Það fer illa í lögum og er óvanalegt. Brt. við 14. gr. er sjálfsögð, því ekki hæfir að láta ótiltekið hvert sektir skuli renna. Og auðvitað er eðlilegast að þær renni í landssjóð. Ef tími hefði leyft, mundi eg hafa gert margfalt fleiri breytingartillögur við frv., sem Ed. hefir kastað höndum að alveg óforsvaranlega, að eg segi ekki meira, því enn þyrfti það mikið að lagast. En þessar breytingar verður að gera á frv. vegna sóma þingsins, með þeim má vera að það geti dugað til næsta þings.

Jón Magnússon Eg er samþykk hv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) um þessar brt., og vil undirstrika það, að án 1. breytingarinnar yrði alveg ómögulegt að nota lögin.

Forseti (M. A.) Eg er meðmæltur öllum þessum breytingartillögum, að þær megi koma hér til umræðu og atkvæðagreiðslu. En ekki verður það gert, nema með afbrigðum frá þingsköpum, og vil eg leita leyfis til þeirra afbrigða. Ráðherra og deild leyfði.