Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja, hversu miklum erfiðleikum íslenzkur sjávarútvegur hefur átt í undanfarin tvö ár. Þessir erfiðleikar hófust með hinu mikla verðfalli afurðanna sumarið 1966 og mögnuðust síðan af aflabresti, fyrst á vetrarvertíð 1967 og síðan á síldarvertíð sama ár og nú loks á síldarvertíð þessa árs, sem hefur brugðizt með öllu að heita má. Þessir erfiðleikar eru svo stórfelldir, að hreint aflaverðmæti hefur á tveimur árum minnkað um meira en helming. Alger stöðnun sjávarútvegsins hefði átt sér stað þegar á árinu 1967, ef víðtæk aðstoð ríkisvaldsins hefði ekki komið til. Sú aðstoð var látin í té á árinu 1967 með greiðslu viðbótar við fiskverð og aðstoð hraðfrystihúsa vegna verðfallsins. Gengisbreytingin í nóvember 1967 varð sjávarútveginum til mikillar hjálpar, en áframhaldandi verðfall afurða og hækkun kostnaðar innanlands eyddu áhrifum hennar fljótlega að verulegu leyti. Reyndist því nauðsynlegt að halda áfram mikilli beinni aðstoð til frystihúsa og veita síldveiðunum beina aðstoð í fyrsta sinn. Mátti því heita, að því nær allar greinar sjávarútvegsins yrðu aðstoðar aðnjótandi í meira eða minna mæli. Með þeirri gengisbreytingu, sem nú hefur verið framkvæmd, er stefnt að því að skapa sjávarútveginum eðlileg rekstursskilyrði. Er þá ekki gert ráð fyrir, að nein teljandi hækkun verði á útflutningsverðlagi á næstunni, né heldur að afli muni batna frá því, sem verið hefur á undanförnum tveimur árum. Virðist þetta vera sá eini raunhæfi grundvöllur, sem unnt er að byggja framtíðaráætlanir á. Á hinn bóginn hefur þess verið freistað að ganga eins skammt í leiðréttingu gengisins eins og frekast var unnt. Hin nýja gengisskráning mun þess vegna ekki skapa sjávarútveginum sérlega hagstæðan grundvöll. Flestar greinar hans munu varla gera betur en að standa undir rekstrarkostnaði og vöxtum og afborgunum af stofnlánum og sumar varla það. Af þessum sökum skiptir það höfuðmáli, að ekki verði nú að nýju þær hækkanir á framleiðslukostnaði innanlands, sem á skömmum tíma mundu eyðileggja þann nýja grundvöll, sem nú hefur verið myndaður. Til þess að gengisbreytingin nái þeim tilgangi sínum að skapa sjávarútveginum eðlileg rekstrarskilyrði, þarf ýmislegt fleira að koma til en gengisbreytingin sjálf. Aðrar nauðsynlegar ráðstafanir, sem sjávarútveginn snerta, hafa verið færðar saman í það frv., sem hér er nú lagt fram, frv. til l. um ráðstafanir í sjávarútvegi vegna breytingar gengis íslenzkrar krónu. Falla þessar ráðstafanir í þrjá höfuðflokka og fjalla þrír kaflar frv. um hvern þeirra. Í 1. kafla eru ráðstafanir, sem snerta ákvörðun nýs fiskverðs, stofnsjóðsgjald, kostnaðarhlutdeild fiskkaupenda í útgerðarkostnaði. Í II. kafla eru ákvæði, er snerta útflutningsgjald, og í III. kafla ákvæði, er snerta ráðstöfun gengishagnaðar. Ef gengisbreytingin á að koma sjávarútveginum að tilætluðum notum, er nauðsynlegt, að útgerðarmenn og útgerðarfyrirtæki geti staðið undir þeim aukna rekstrarkostnaði skipanna, er af gengisbreytingunni hlýzt. Í öðru lagi er nauðsynlegt að tryggja það, að útgerðin geti greitt vexti og afborganir af stofnlánum sínum til Fiskveiðasjóðs og annarra stofnlánasjóða. Í þriðja lagi er nauðsynlegt, að tryggingakerfi skipanna, sem rekið er á sameiginlegum grundvelli, hafi nægar tekjur til að standa undir kostnaði vegna trygginganna, en sá kostnaður hækkar mjög vegna gengisbreytingarinnar. Ekkert af þessum atriðum getur náðst, nema sérstök lagaákvæði komi til. Ég vil leggja sérstaka áherzlu á þýðingu allra þessara atriða fyrir rekstur sjávarútvegsins og framtíðarþróun hans og þar með fyrir rekstur og framtíð alls atvinnulífs í landinu. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um nauðsyn þess, að útgerðarmenn eða útgerðarfyrirtæki hafi nægjanlegar tekjur til þess að standa undir mikilli hækkun rekstrarkostnaðar, svo sem af olíu og veiðarfærum, sem óhjákvæmilega hlýzt af gengisbreytingunni. Um nauðsyn þess geta varla verið skiptar skoðanir, þar eð sízt er þýðingarminna, að vextir og afborganir af stofnlánum bátanna greiðist. Íslenzk fiskiskip eru byggð með lánum úr Fiskveiðasjóði fyrst og fremst og með erlendum lánum, sem Fiskveiðasjóður ber ábyrgð á. Mjög mikið er nú ógreitt af slíkum lánum, vegna þess hve ör uppbygging bátaflotans hefur verið á undanförnum árum. Erfiðleikar útgerðarinnar hafa leitt til þess, að útgerðarmenn hafa ekki getað staðið í skilum með þessi lán, og varð að grípa til sérstakra ráðstafana í því skyni á s.l. ári með stofnun sjóðs, Stofnfjársjóðs fiskiskipa, og framlagi ríkissjóðs að upphæð 124 millj. kr. til þessa sjóðs. Fái Fiskveiðasjóður ekki með skilum vexti og afborganir af þessum útistandandi lánum, mun hann ekki geta staðið í skilum með skuldbindingar sínar gagnvart öðrum aðilum og þá fyrst og fremst erlendum lánveitendum, og hann mun ekki hafa fé til útlána til endurnýjunar skipastólsins eða meiri háttar viðgerða á skipunum. Hér er því um framtíð sjálfs fiskiskipaflota landsins að tefla. Sé ekki gengið tryggilega frá fjáröflun til þess að greiða vexti og afborganir af stofnlánum, verða þau fiskiskip, sem nú eru í eigu landsmanna, þau seinustu, er þeir eignast. Jafnframt því sem nauðsynlegt er að sjá fyrir greiðslu aukins rekstrarkostnaðar og endurnýjun fiskiskipastólsins verður svo einnig að sjá til þess, að fiskiskipaflotinn sé á hverjum tíma nægjanlega vel tryggður og fjár sé aflað til þess að standa undir iðgjöldum af þeim tryggingum. Gert er ráð fyrir, að greiðsla aukins rekstrarkostnaðar sé tryggð með sérstakri kostnaðarhlutdeild fiskkaupenda í útgerðarkostnaði. Er lagt til, að þessi greiðsla fari fram við fiskkaup og nemi 17% af fiskverði eins og það er ákveðið á hverjum tíma. Er þessi upphæð miðuð við þá kostnaðaraukningu, sem verður í þorskveiðum vegna gengisfellingarinnar, en er allmiklu minni en kostnaðaraukningin verður í öðrum veiðum og þá einkum á síldveiðum. Á hinn bóginn er lagt til, að stofnfjárvandamálið verði leyst með því að halda áfram starfsemi Stofnfjársjóðs fiskiskipa, sem stofnaður var, eins og ég áðan sagði, með l. nr. 58 frá 1. maí 1968. Til þessa sjóðs mundi nú renna stofnfjársjóðsgjald, er greiddist af hráefnisverðmæti aflans. Er lagt til, að gjaldið verði yfirleitt 10%, en þó 20% fyrir síld og humar. Eðlilegt er, að fjár til greiðslu stofnlana sé aflað með gjaldi af hráefnisverði, en ekki með fullunnum vörum. Eindregnar óskir hafa komið fram af hálfu útgerðarmanna um, að slíkt fyrirkomulag verði tekið upp, þannig að tryggt væri, að vextir og afborganir af stofnlánum væru greidd og Fiskveiðasjóður og aðrir opinberir sjóðir, er stofnlán veita, hefðu nægjanlegt fé undir höndum til veitingu stofnlána framvegis. Tekjur af stofnfjársjóðsgjöldum eru áætlaðar 300–400 millj. kr. á ári eftir aflabrögðum, en það er nokkuð lægri upphæð en vextir og afborganir af fiskiskipum, sem nema rúml. 400 millj. kr. Ef stofnfjársjóðsgjöld og kostnaðarhlutdeild eiga að koma að þeim notum, sem ætlazt er til, þ.e.a.s. að standa undir auknum rekstrarkostnaði og sjá fyrir stofnfjárkostnaði skipanna, verða þau að ganga til þessara þarfa eingöngu og geta ekki komið til skipta í hlut eða til aflaverðlauna. Þetta er ekki aðeins í þágu útgerðarmannsins. Það er einnig í þágu skipshafnarinnar og má raunar segja, að það sé ekki sízt í hennar þágu, því að án þess að skipið geti staðið undir rekstrarkostnaði, án þess að tryggt sé, að stofnfjárkostnaður skipsins sé greiddur, verður ekki um neina útgerð fiskiskipa að ræða hér á landi, hvorki nú né framvegis. Af þessum sökum eru ákvæði í þessu frv. um, að kostnaðarhlutdeildin og greiðslur úr Stofnfjársjóði komi ekki til hlutaskipta eða aflaverðlauna. Þýðingarmikið er, að sjómenn og samtök þeirra geri sér grein fyrir því, að með þessu er verið að skapa nauðsynleg skilyrði fyrir atvinnu þeirra og afkomu í nútíð og framtíð. Hins vegar er því ekki að leyna, að hér er um breytingu að ræða frá núgildandi hlutaskiptareglum. Þá er í frv. ákvæði, um að nýtt lágmarksverð á fiski skuli ákveðið, er gildi frá og með 15. nóvember. Það er gert ráð fyrir, að Verðlagsráð sjávarútvegsins ákveði þetta verð í samræmi við lög sín og starfsreglur. Að sjálfsögðu er ekki hægt að segja fyrir um það, um hversu mikla hækkun fiskverðsins getur orðið að ræða. Óhætt mun þó að fullyrða, að þessi hækkun muni tryggja sjómönnum tekjuhækkun, er sé a.m.k. ekki minni en launahækkun verkafólks í landi hefur orðið á þessu ári. Ég vil nú víkja nánar að tryggingarmálum fiskiskipanna og þeim ráðstöfunum varðandi þau, sem þetta frv. hefur að geyma. Sterk rök mæla með því, að fyrir greiðslum tryggingariðgjalda sé séð úr sameiginlegum sjóði. Fyrirtæki í sjávarútvegi, einkum í bátaútgerð, eru smá og dreifð. Sveiflur og áföll geta kippt grunninum undan getu þeirra til þess að inna af hendi tiltölulega háar greiðslur fyrir heildarreksturstímabilið eða reksturstímabilið í heild, svo sem til trygginganna. En alvarleg vanskil á þessum greiðslum geta riðið fjárhag fyrirtækjanna að fullu svo að leiði til rekstrarstöðvunar þessara framleiðslutækja, atvinnuskorts og truflana á gjaldeyrisöflun. Jafnframt mundi slík atburðarás raska stórlega félagslegri skipun atvinnuvegarins og stuðla að því, að framleiðslutæki söfnuðust á hendur tiltölulega fárra aðila. Mæla því sterk rök með þeirri þróun, sem átt hefur sér stað að því er snertir fyrirkomulag á iðgjaldagreiðslum trygginganna. Raunar gildir nákvæmlega hið sama einnig varðandi það fyrirkomulag um stofnfjárgreiðslur, sem tekið var upp fyrr á þessu ári og áður hefur verið minnzt á. En jafnsterk rök mæla jafnframt með því, að þessu kerfi sé þannig fyrir komið, að það dragi ekki úr ábyrgðartilfinningu manna og viðleitni til þess að halda niðri kostnaði við rekstur fyrirtækjanna. Fyrir þessu var séð, að því er stofnlán snertir, með því fyrirkomulagi, sem tekið var upp með Stofnfjársjóðnum frá byrjun, að tekjur sjóðsins skiptust í samræmi við aflaverðmæti bátanna, þannig að bátseigandi hefur hag af því, að aflaverðmætið verði sem mest. Jafnframt hefur hann hag af því, að þær greiðslur, sem Stofnfjársjóður eigi að standa undir, verði sem lægstar, þar sem hann sjálfur fær féð í sinn hlut að því leyti, sem fjárins er ekki þörf til greiðslu stofnfjárkostnaðar. Að því er tryggingariðgjöldin snertir var hliðstætt fyrirkomulag hins vegar ekki tekið upp frá byrjun með þeim afleiðingum, að mjög dró úr viðleitni útgerðarmanna og tryggingarfélaganna til að halda niðri tryggingarkostnaði. Þrátt fyrir þá einingu, sem ríkt hefur um megindrættina í greiðslukerfi iðgjaldanna, hefur fram til þessa ekki náðst nægjanleg samstaða um leiðir til þess að bæta úr þessum ágöllum, enda þótt ítrekaðar athuganir á kerfinu hafi farið fram á undanförnum árum og þær hafi leitt til ákveðinna till. til úrbóta. Að vísu hefur stöðugt verið leitazt við að haga reglum um greiðslu tryggingariðgjalda svo, að það hvetti til árvekni og ábyrgðar að því er tekur til iðgjalda og tjóna einstakra fiskiskipa, einkum með því að miða greiðslur við meðaltal iðgjalda í hverjum stærðarflokki, en ekki við iðgjald hvers skips. Engu að síður hafa tjón haldið áfram að aukast og iðgjöld að hækka. Þeir miklu örðugleikar, sem hafa leitt til þess, að tekjur Tryggingasjóðs fiskiskipa hafa stórlega lækkað og sjóðurinn átt í miklum greiðsluerfiðleikum, hafa fært mönnum heim sanninn um nauðsyn mikilla endurbóta á tryggingakerfinu. Í apríl s.l. skipaði ég nefnd til þess að fjalla um þetta mál. Var nefndin skipuð fulltrúum samtaka úfvegsmanna, sjómanna, tryggingafélaganna og Samábyrgðar íslenzkra fiskiskipa auk tveggja fulltrúa af opinberri hálfu. Till. nefndarinnar liggja nú fyrir í höfuðdráttum, þó ekki fullunnar. Gera þær ráð fyrir víðtæku samstarfi allra hlutaðeigandi aðila um að færa tryggingar fiskiskipa að meginhluta inn í landið í stað þess, að yfirgnæfandi hluti þeirra fari í reynd fram erlendis. Jafnframt verði iðgjöldin ákveðin með samkomulagi hlutaðeigandi innlendra aðila og með rétti þeirra um málsskot til rn. Skilmálar hafa verið endurskoðaðir og þrengdir nokkuð, einkum með aukinni eigin ábyrgð á tíðum smátjónum, og þá eru fyrirhugaðar ráðstafanir einnig til þess að öruggt sé, að samræmi verði í mati tjóna og í samanburði við tryggingafjárhæð skipanna. Framkvæmd þessara till. er tryggð með samkomulagi þeirra aðila, sem hlut eiga að máli innan nefndarinnar. Nokkurn tíma mun þó taka að koma þeim í framkvæmd og afla reynslu á hinu nýja fyrirkomulagi. Gert er ráð fyrir, að tryggingasjóðsnefnd starfi áfram að frekari ákvörðunum um greiðslur úr sjóðnum og fylgist með allri framkvæmd þessa máls. Mikil nauðsyn er til þess, að sjóðurinn hafi nægjanlegt fé til að standa undir greiðslum á iðgjöldum meðan hið nýja fyrirkomulag er að komast í framkvæmd, en það mun væntanlega smátt og smátt geta leitt til þess, að iðgjöldin lækki og tekjur sjóðsins minnki. Eins og kunnugt er, koma tekjur Tryggingasjóðs af útflutningsgjaldi og rennur meginhluti þess gjalds, eða nær því 80%, til Tryggingasjóðsins. Eins og nú horfir við, er þess brýn nauðsyn, að sjóðnum sé aflað meiri tekna en verið hefur að undanförnu, er hann hefur verið rekinn með miklum halla, er skapað hefur stórfelld vandræði, bæði fyrir tryggingarfélögin og fiskiskip. Tekjur Tryggingasjóðs af framleiðslu ársins í ár verða sennilega meira en 100 millj. kr. lægri en útgjöldin, þrátt fyrir hækkun gjalds af birgðum vegna gengisbreytingarinnar. Er það annað árið í röð, að tekjur sjóðsins bregðast svo hrapalega. En á því tímabili hefur æ ofan í æ þurft að forða sjóðnum frá greiðsluþroti, þ. á m. með töku 66 millj. kr. láns í Seðlabankanum á miðju þessu ári, en auk þess hafa greiðslur til tryggingafélaganna verið dregnar langt úr hófi fram. Vonir standa til, að brýnustu úrbætur á greiðslustöðu sjóðsins náist nú með framlagi af gengishagnaði, sem ráð er fyrir gert í III. kafla þessa frv. Hins vegar miðast till. frv. um breytingu útflutningsgjalds við það að leggja nægilega traustan grundvöll að framtíðarrekstri Tryggingasjóðsins og þar að auki að afla Fiskveiðasjóði að nokkru meiri tekna en verið hefur og sömuleiðis öðrum þeim aðilum, er njóta góðs af útflutningsgjaldi. Er af þessum sökum lagt til, að nokkur hækkun verði á útflutningsgjaldi umfram þá hækkun í krónum, sem af gengisbreytingunni sjálfri leiðir. Verður þessi hækkun að koma niður á þorskafurðum, sem á undanförnum tveimur árum hafa greitt mjög lág gjöld. Jafnframt eru gjöld á síldarafurðum lækkuð nokkuð, en þær afurðir hafa borið mjög mikinn hluta útflutningsgjaldsins að undanförnu, eins og eðlilegt var, meðan þessar veiðar voru í hámarki. Meðalgjald af þorskafurðum mundi nú verða 4.5% af verðmæti í stað 3% áður, en af síldarafurðum 7.5% í stað 8.6% áður. Ekki hefur verið talið fært að ganga lengra í þessu efni og mun mörgum þykja of langt gengið, enda kemur hér og til greina, að við síldveiðarnar eru notuð stór og dýr skip, er stöðugt hafa verið að hækka í iðgjaldi á undanförnum árum auk þess, sem stofnlán Fiskveiðasjóðs hafa á undanförnum árum að yfirgnæfandi hluta gengið til þessara skipa. Innan meginflokks afurðanna hafa einnig verið gerðar breytingar til betra samræmis, svo sem nánar er frá skýrt í aths. með frv. Þá hefur verið gerð þýðingarmikil breyting á verðmætisgrundvelli afla, sem fiskiskip sigla með. Með henni eru afnumin sérstök fríðindi, sem komið hafa fram sem styrkur til togaraútgerðarinnar. Hins vegar liggja engin rök til þess að undanskilja fiskiskip skyldum sínum, þegar þau eru á siglingu, jafnframt því að þau halda réttindum sínum óskertum. Með þessu er þó ekki nóg að gert gagnvart því misræmi, sem gæti komið fram við sölu á nýrri síld erlendis miðað við gjald af sömu síld, sem unnin væri hérlendis, einkum væri hún söltuð. Hins vegar geta aðstæður þessa máls verið mjög breytilegar og því örðugt að setja ákveðið gjald á síldina, er jafnan ætti við. Er því lagt til, að sjútvmrn. geti ákveðið hækkun gjaldsins á þessum sölum innan hæfilegra marka. Skipting tekna af útflutningsgjaldinu breytist aðallega við það, að til Tryggingasjóðs verði að ganga sú aukning tekna, sem lögð er til hans vegna, og mundi hlutdeild sjóðsins því nema 80%. Tekin er til greina stóraukin tekjuþörf til byggingar haf- og fiskirannsóknaskips, sem lagt er til, að fái 2% gjaldsins í stað 1.2% áður. Að öðru leyti er Fiskveiðasjóður látinn halda bezt hlut sínum, en tekjur annarra aðila af gjaldinu miðast nánast við fyrri tekjuáætlanir. Til þess að tryggja framgang till. til tryggingasjóðsnefndar um bætta skipan fiskiskipatrygginga er lagt til, að sett verði heimildarákvæði þess efnis, að sjútvmrn. geti sett reglur um endurtryggingasamtök fiskiskipatrygginga og ákvörðun iðgjalda og annarra skilmála. Þá eru og tekin upp í frv. ákvæði, er áður voru í gildi um rétt til endurskoðunar á gjaldi af afurðum, er fluttar hafa verið út og seldar og enn fremur, að útflytjendur hafa getað fengið frest á greiðslum 2/3 hluta gjaldsins þar til gjaldeyrisskil hafa farið fram. Þetta síðara ákvæði var þó sett í formi heimildar og er ætlazt til, að það taki gildi, þá er gengið hefur verið nægilega tryggilega frá fjárreiðum Tryggingasjóðs. Ég vil þá víkja örfáum orðum að III. og síðasta kafla frv., er fjallar um ráðstöfun gengishagnaðar á útflutningsbirgðum. Þegar gengisbreytingin kom til framkvæmda, voru allmiklar birgðir í landinu af sjávarafurðum, sem ætlaðar voru til útflutnings. Það hlýtur ávallt að vera nokkurri hendingu háð, hverjir eru eigendur slíkra birgða auk þess, sem þær eru framleiddar við þær aðstæður, sem ríktu fyrir gengisbreytinguna, og hafa framleiðendur margra þeirra notið styrkja úr ríkissjóði til framleiðslunnar. Af þessum sökum hefur þótt eðlilegt, að slíkur mismunur, sem verður með gengisbreytingu, renni ekki að jafnaði til eigenda birgðanna, sem þær eiga þá, heldur sé honum varið til hagsbóta þeim atvinnuvegi, sem birgðirnar eru komnar frá. Þessari stefnu hefur enn verið fylgt við þá gengisbreytingu, sem nýlega var framkvæmd, og var í því skyni sett ákvæði um það í 4. gr. l. nr. 74 frá 1968 um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabanka Íslands um nýtt gengi íslenzkrar krónu. Ekki er unnt að segja um það með nákvæmni, hver gengismismunurinn gæti orðið. Fer þetta að sjálfsögðu eftir því, hvernig gengur með sölu á þeim birgðum, sem fyrir voru við gengisbreytinguna. Það hefur því orðið að meta verðmæti birgðanna eftir því verðlagi, sem er í dag, og er á þeim grundvelli áætlað, að verðmæti birgða sjávarafurða gæti numið um - eða því sem næst - 1000 millj. kr. Gengismunur af þeirri upphæð yrði samkv. því 540 millj. kr. Auk þess er gengismismunur af verðmæti útfluttra, ógreiddra afurða áætlaður um 200 millj. kr., en samtals nemur þetta um 740 millj. kr. Gert er ráð fyrir að verja gengismun vegna sölu sjávarafurða til ýmissa brýnna þarfa þessa atvinnuvegar. Að meginhluta rennur mismunurinn í Gengishagnaðarsjóð, en ákvæði um ráðstöfun hans er að finna í 16. gr. frv. Áður en kemur til myndunar þess sjóðs, er þó gert ráð fyrir að greiða nokkrar upphæðir til sérstakra þarfa svo sem ákveðið er í 14. gr. frv. Sérstök ráðstöfun er jafnframt gerð vegna skreiðarinnar, enda má segja, að óvenjulegar aðstæður séu þar fyrir hendi. Meginhluti skreiðarframleiðslunnar frá árinu 1967 liggur enn í landinu og enn fremur birgðir allt frá árinu 1966 og lítils háttar frá þessu ári. Borgarastyrjöldin í Nígeríu hefur komið í veg fyrir sölu á þennan langstærsta skreiðarmarkað okkar um meira en hálfs annars árs skeið, enda þótt eitthvað hafi rætzt úr nú síðustu vikurnar er fyrirsjáanlegt, að enn líður langur tími þar til birgðirnar hafa selzt allar. Hafa eigendur skreiðarbirgðanna orðið fyrir miklu tjóni og þykir því eðlilegt, að heimild sé til þess að ráðstafa gengismun, sem verður af skreiðarbirgðum, til stuðnings skreiðarframleiðendum, en leggja hann ekki í hinn sameiginlega sjóð. Ég hef nú lýst efni þessa frv. í megindráttum. Ég vil að lokum aðeins leggja á það áherzlu, hversu brýn hagsmunamál íslenzks sjávarútvegs og auðvitað þjóðarinnar allrar er hér um að ræða. Án þeirra ráðstafana, sem frv. felur í sér, mun gengisbreytingin ekki megna að skapa sjávarútveginum þau starfsskilyrði, sem ætlazt var til og sjávarútvegurinn þarf svo mjög á að halda. Séu sjávarútveginum hins vegar ekki tryggð þessi starfsskilyrði, mun atvinna ekki geta haldizt í landinu. Hér er því um sjálfa afkomu almennings í nútíð og framtíð að tefla og viðkvæmasta atriðið í afkomumöguleikum vinnandi fólks, þ.e. burðarás atvinnulífsins. Ég geri það að till. minni, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Ég held, að það sé mjög misráðið af ríkisstj. að leggja þetta frv. fram nú. Mér sýnist það koma sem hnefahögg í andlit alþýðusamtakanna, sem nú nýlega hafa lokið miklu þingi, þar sem því var lýst yfir, að það væri alger forsenda samningsviðræðna við ríkisstj. um kjaramálin, að ekki væri gripið til neins konar lögþvingana. Ég held, að skynsamlegast væri fyrir stjórnina að draga þetta frv. til baka eins og a stendur. Ég vara við því, að þetta frv. sé drifið í gegnum þingið eins og sakir standa. Ég mun ekki samþykkja frv. eins og það liggur hér fyrir. Það mál, sem frv. fjallar um, er hins vegar margþætt. Sumt í því má sjálfsagt skoða og færa til betri vegar. Þar má taka ýmislegt til athugunar eins og t.d. ákvæðin um ráðstöfun á hinum svo kallaða gengishagnaðarsjóði. Þetta frv. nefnist Frv. til l. um ráðstafanir í sjávarútvegi vegna breytingar gengis íslenzkrar krónu. Ég held nú, að þetta heiti þyrfii að betrumbæta og það væri heppilegra að tala um ráðstafanir til stuðnings sjávarútvegi eða raðstafanir vegna sjávarútvegs. En það er nú aukaatriði. Um það dæma aðrir menn mér færari á því sviði. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er óneitanlega allflókið og fjallar um æðimörg og sundurleit efni. Þó má fyrst og fremst skipta því í þrjá höfuðþætti. Fyrsti þátturinn fjallar um tilfærslu á vissum hluta þeirrar verðhækkunar, sem verður á sjávarafla vegna gengisfellingarinnar. Annar þátturinn fjallar um útflutningsgjald af sjávarafurðum. Þar er um nokkrar hækkanir á útflutningsgjaldi í heild að tefla, nokkrar breytingar gerðar á ráðstöfun útflutningsgjaldsins og sem sagt í þessum kafla er að finna nokkrar breytingar frá gildandi lögum. Þriðji þáttur fjallar svo um ráðstöfun gengishagnaðar. Ég vil nú með fáeinum orðum víkja að hverjum þessara þátta um sig, en mun þó ekki fara ítarlega út í það að ræða um þá, enda hefur tæpast gefizt enn tími til þess að skoða þetta mál niður í kjölinn eða einstök ákvæði frv. Fyrsti kafli frv. fjallar fyrst og fremst um gjald í Stofnfjársjóð fiskiskipa. Þar er svo ákveðið í 2. gr., að þegar fiskiskip selur afla í innlendri höfn eða afhendir afla sinn til vinnslu án þess að sala fari fram, skuli fiskkaupandi eða fiskmóttakandi greiða gjald til Stofnfjársjóðs fiskiskipa, er nemi 10% fiskverðs eins og það er ákveðið af Verðlagsráði sjávarútvegsins. Þó skuli greiða 20% af verði síldar og humars. Í 3. gr. er mælt fyrir um það, að þegar fiskiskip selur afla í innlendri höfn eða afhendir afla sinn til vinnslu án þess að sala fari fram, þá skuli fiskkaupandi eða fiskmóttakandi greiða útgerðarmanni eða útgerðarfyrirtæki hlutdeild í útgerðarkostnaði, er nemi 17% miðað við fiskverð eins og það er ákveðið af Verðlagsráði sjávarútvegsins. Hið sama gildir, þegar fiskiskip selur afla sinn til löndunar í innlendri höfn og greiðsla þessarar kostnaðarhlutdeildar kemur til framkvæmda við gildistöku nýs fiskverðs samkv. 1. gr. l. og síðan segir: „Kostnaðarhlutdeild kemur ekki til hlutaskipta eða aflaverðlauna og gildir þetta einnig um alla aðstöðu hjá Stofnfjársjóði fiskiskipa. Loks er svo í 4. gr. ákvæði um það, að þegar fiskiskip selur afla í erlendri höfn, skuli það greiða 22% af heildarsöluverði aflans til Stofnfjársjóðs fiskiskipa. Síðan segir þar, að þessi greiðsla komi til frádráttar frá heildarsöluverðmæti ásamt frádráttartölu kjarasamninga við ákvörðun aukaaflaverðlauna og hluts samkv. kjarasamningum. Það er glöggt af þessu, að þarna er ekki um neina smámuni að tefla. Það eru tekin 10–20% plús 17% eftir atvikum miðað við 10% eða 20% og 22% af verðmæti. Og það er auðsætt, að þarna er um stórar upphæðir að tefla. Þarna er um mjög stórar fjárhæðir að tefla. Það er augljóst og enda játað af hæstv. sjútvmrh. hér áðan, að með þessum ákvæðum er verið að færa mjög mikinn hluta af þeirri verðhækkun, sem verður á aflahlut sjómanna vegna gengisfellingarinnar, yfir til útgerðarmanns eða útgerðarfyrirtækis. Í frv. felst því - eins og líka hæstv. sjútvmrh. játaði – raunverulega breyting á gildandi kjarasamningum sjómanna um hlutaskipti. Um það er engum blöðum að fletta. Það má einnig segja - og það kom líka óbeint fram hjá hæstv. ráðh. - að í þessu frv, felist viss kaupgjaldsstefna, þ.e.a.s. sú stefna, að hlutasjómenn fái ekki meiri hækkun af sínum aflahlut en sem næst því eða svarandi til þeirrar kauphækkunar, sem verkamenn í landi hafa fengið og mundu fá miðað við það, að kaupgreiðsluvísitala verði bundin miðað við 1. desember. Hér er því raunverulega um kaupbindingu að ræða. Þessar tvær staðreyndir liggja þannig alveg ljósar fyrir og skiptir búningur þessa máls ekki máli að því leyti til. Þetta er hið raunverulega efni, sem í 1. kafla þessa frv. felst, þ.e. að breyta gildandi kjarasamningum um hlutaskipti og binda aflahlutinn. Ég skal ekkert dæma um það, hvort hlutaskipti þau, sem nú gilda, eru í sjálfu sér eðlileg eða ekki. Ég tel mig ekki færan til þess að dæma um það eða meta það. Það má sjálfsagt orða það, að það hafi orðið ýmsar breytingar í því efni, þannig að skipin hafi orðið dýrari og þurfi meira til sín en áður, og því þurfi þau að fá meira í sinn hlut en áður. Þetta er atriði, sem skoðanir geta að sjálfsögðu lengi verið skiptar um. Ég hygg þó, að það sé nú nokkurn veginn sammæli þeirra, sem til þekkja, að sjómenn hafi yfirleitt nú að undanförnu ekki verið ofhaldnir af sínum aflahlut. Og ég hygg, að það megi svo sannarlega segja, að þeir hafi á þessum erfiðu undangengnu árum tekið á sig þá þegar hlut af þeirri kjaraskerðingu, sem svo mikið hefur verið um talað hér. Auðvitað batnar aðstaða þeirra við gengisbreytinguna og hlutur þeirra hækkar. En ég verð að segja það, að ég held nú einmitt, að það sé eðli hlutaskiptanna, að menn taka á sig áhættu. Þegar illa árar, bera menn skarðan hlut frá borði, en úr því að það er svo, þá verður það líka að vera þannig, að þegar betur aflast og betur gengur, eiga þeir að njóta þess. Slíkt hlýtur að vera eðli þessa fyrirkomulags. En hvað sem um það er, hygg ég nú líka, að það muni nú líka vera nokkurt sammæli manna, að viðunandi lífsskilyrði hér á landi muni nú og í næstu framtíð vera mjög undir því komin, að við eigum dugmikla og vel mannaða sjómannastétt. Og þess vegna er það auðvitað skylda og höfuðnauðsyn að búa henni sæmileg kjör. En sem sagt, ég skal engan dóm leggja á þessi hlutaskipti út af fyrir sig, hvort þau eru eðlileg eða ekki, sanngjörn eða ekki. En hitt er staðreynd, að um þau hefur verið samið - að um þessi hlutaskipti hefur verið samið. Útgerðarmenn hafa samþykkt þessi hlutaskipti. Það er að mínum dómi mjög óeðlilegt, að lög breyti gildandi samningum. Þar með er ég náttúrlega ekki að segja það, að slíkt sé með öllu óþekkt fyrirbæri hér á landi né heldur er ég að segja það, að slíkt geti ekki staðizt að lögum. En hvað sem um það má segja, er það alveg víst, að það er í fyllsta máta óeðlilegt og óheppilegt og getur haft ýmsar og ófyrirsjáanlegar afleiðingar, að löggjafinn leggi það fyrir sig að breyta gildandi samningum. Ég minntist á það í upphafi þessara orða, að nú væri nýlokið Alþýðusambandsþingi. Á þessu Alþýðusambandsþingi voru gerðar ýmsar ályktanir og þ. á m. var gerð ályktun um kjaramál og í þessari ályktun var m.a. því lýst yfir, - að nokkru sem andsvari við vissum tilmælum, sem fram hafa komið frá ríkisstj., en ríkisstj. hefur látið í það skina, að hún vildi hefja samninga við stéttarsamtökin og hafa við þau samráð, - að á þeim forsendum einum, að fyrir liggi ótvíræðar og óyggjandi tryggingar fyrir því, að engar lögþvinganir verði á verkalýðshreyfinguna lagðar, er hún reiðubúin til samvinnu við ríkisstj. og atvinnurekendur. Á þeim forsendum einum, að fyrir liggi ótvíræðar og óyggjandi tryggingar fyrir því, að engar lögþvinganir .verði á verkalýðshreyfinguna lagðar. Að þessari samþykkt, sem gerð var á Alþýðusambandsþinginu, stóðu ekki aðeins þeir menn, sem eru andstæðingar núv. ríkisstj. Það stóðu, eftir því sem ég veit bezt, allir, sem á þinginu voru, að þessum ályktunum, jafnt þeir, sem eru andstæðir núv. ríkisstj. og eins þeir, sem styðja hana leynt og ljóst, og meira að segja voru í þessum hópi, sem var á þessu Alþýðusambandsþingi, þm. eða a.m.k. þm. og varaþm. úr hópi stjórnarflokkanna, og þeir samþykktu þessa ályktun, að því er ég bezt veit, án nokkurra athugasemda. Ég hef það fyrir satt, að hún hafi verið samþykkt alveg einróma. Í þeim hópi, sem stóð að samþykkt þessarar till., var formaður sjómannasamtakanna í landinu, sem er flokksmaður hæstv. sjútvmrh. og sem nú hefur tekið sæti í þeirri stjórn Alþýðusambandsins, sem ætlað var það hlutverk að taka upp samninga við hæstv. ríkisstj. Hvernig skyldi nú þessum mönnum lítast á þetta plagg, sem hér liggur fyrir? Hvernig skyldi formanni sjómannasamtakanna lítast á efni I. kafla þessa frv.? Ég held, að það fari ekkert á milli mála, að þarna er um lögþvingun að tefla, um það getur ekki verið deilt og sjálfsagt verður ekki heldur deilt um það, að sjómenn verði þó að teljast til verkalýðshreyfingarinnar. En þeir hafa lýst því þarna skýrt og skorinort, fulltrúarnir á Alþýðusambandsþingi, að það komi ekki til mála, að þeir gangi til viðræðna um kjaramálin, nema það liggi alveg ljóst fyrir og það séu gefnar fyrir því alveg ótvíræðar og óyggjandi tryggingar, að engar lögþvinganir verði lagðar á verkalýðsstéttina. Og daginn eftir að Alþýðusambandsþinginu lauk, þegar nýkjörinn forseti Alþýðusambandsins - og endurkjörinn - hv. þm. Hannibal Valdimarsson, átti viðræður við dagblaðið Vísi, sagði hann orðrétt, eftir því sem blaðið segir, með leyfi forseta: Hann sagði, „að viðræður við ríkisstjórnina gætu þó því aðeins hafizt, að engar lögþvinganir yrðu lagðar á samningsréttinn, og ASÍ gæti mætt til viðræðnanna á frjálsum grundvelli.“ Ég held, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, eins og það er úr garði gert, sé ekki hægt að skoða öðruvísi en beina ögrun við þessar viljayfirlýsingar verkalýðshreyfingarinnar, - sem jafngildandi hreinni stríðsyfirlýsingu, því að ég fæ ekki séð, hvernig verkalýðshreyfingin ætti, eftir samþ. þessa frv. og sínar yfirlýsingar, að geta mætt hjá ríkisstj. til viðræðna við hana um kjaramálin. Og ég fæ ekki séð, hvernig hæstv. ríkisstj., sem hefur lesið þessar yfirlýsingar, getur ætlazt til þess, eftir að hún hefur lagt þetta frv. fram, að hún fái til viðræðna við sig fyrirsvarsmenn stéttarsamtakanna. Hér er þess vegna um það að ræða einfaldlega, hvort hæstv. ríkisstj. vill reyna að halda friði í kjaramálunum eða efna til ófriðar. Ég fæ ekki betur séð, en hún hafi með þessu frv. kastað stríðshanzkanum, því að ef hún hefði viljað fara samningaleiðina, eins og hún hefur látið orð að liggja, hefði hún ekki látið þetta frv. koma fram. Og hvers vegna sýndi hún þetta frv. þá ekki fyrr? Hvers vegna sýndi hún það ekki áður en Alþýðusambandsþing var haldið eða á meðan Alþýðusambandsþingið stóð yfir, svo að fulltrúarnir á Alþýðusambandsþingi gætu séð þetta frv. og tekið alveg beina afstöðu til þess? Þá hefði hæstv. ríkisstj. vissulega ekki þurft að vaða í neinni villu eða svima um það, hver viðbrögð verkalýðshreyfingarinnar og sjómannastéttarinnar yrðu gagnvart slíku frv. Það þarf hún heldur vitaskuld ekki nú, vegna þess að þær yfirlýsingar, sem liggja fyrir, eru svo ótvíræðar í þessu efni. Og það var af þessari ástæðu, sem ég lét svo ummælt í upphafi míns máls, að ég teldi það mjög misráðið af hæstv. ríkisstj. að leggja þetta frv. fram, eins og nú standa sakir, og ég teldi það rétt, að þetta frv. væri dregið til baka. Það getur aldrei orðið til þess að greiða fyrir lausn kjaramálanna. Þvert á móti hlýtur það að verða til þess að magna ófrið í kjaramálunum. Vissulega skal ég játa, að hér er um mikið vandamál að tefla. Það er nefnilega fram komið, sem við stjórnarandstæðingar sögðum, áður en gengisfellingin var gerð, að gengisfellingin ein út af fyrir sig mundi ekki leysa þann vanda, sem við er að tefla. Sannleikurinn er sá, að þessi mál eru komin í sjálfheldu alveg eins og við spáðum. Það er þess vegna öfugmæli algert, sem hæstv. sjútvmrh. var að segja, að gengisfellingin hefði verið gerð til að skapa sjávarútveginum heilbrigð rekstrarskilyrði. Hann varð jafnskjótt og hann hafði sagt þessi orð að fara að, telja það upp og tíunda, að það yrði einmitt nú að fara að gera sérstakar ráðstafanir til þess að tryggja rekstur sjávarútvegsins, vegna þess að reksturskostnaður hans hefði hækkað svo af völdum gengisfellingarinnar og að það yrði að gera sérstakar ráðstafanir til þess, að þeir útgerðarmenn, sem hefðu keypt skip og skulduðu erlendis, gætu staðið undir greiðslum afborgana og vaxta af stofnlánum. Og enn fremur og í þriðja lagi yrði að gera sérstakar ráðstafanir til þess að hægt væri að greiða tryggingar. Það liggur sem sagt alveg ljóst fyrir, að gengisfellingin ein hefur ekki leyst þann vanda, sem sjávarútvegurinn átti við að glíma og á enn við að glíma. Það liggur ljóst fyrir, að það verður sjálfsagt að gera eitthvað til þess að bjarga þessum málum úr þeirri sjálfheldu, sem þau eru komin i, en hér er auðvitað um viðkvæmt hagsmunamál að tefla, þar sem um hlutaskipti er að ræða. Þar kemur til hagsmunaárekstur á milli útgerðarmanna og sjómannanna, og það lítur auðvitað hvor þessara aðila á málið frá sínu sjónarmiði. En ég held, að það sé á engan hátt sanngjarnt og að það sé á engan hátt framkvæmanlegt að ætla að leysa þessi mál jafneinhliða á kostnað sjómanna og hér er gert ráð fyrir. Ef það ætti að fara inn á þá leið að taka eitthvað til hliðar af heildarverðmæti aflans og leggja í Stofnfjársjóð til þess að standa undir afborgunum af lánum og vöxtum þeirra, ætti vitaskuld að mínum dómi að leggja það þannig inn, að það væri lagt inn á reikninga viðkomandi aðila hjá Stofnlánasjóðnum í þeim hlutföllum, sem hlutaskiptin segja til um, þannig að sjómennirnir ættu líka þar í sinn hlut og að þeir þá smám saman eignuðust með sínum framlögum hlutdeild í þessu skipi, sem þeir eru að greiða niður með sínum aflahlut. Vissulega er þetta ekki flóknara reikningsdæmi og bókfærsluatriði heldur en margt annað í þessum lögum. Ég segi, að þetta ætti að vera lágmark, ef eitthvað slíkt ætti að koma til greina. Það á ekki að vera að taka af þeim þeirra eign, heldur eiga þeir þá að eiga hana eftir sem áður, sem hlutdeild í þessu verðmæti, sem þeir auðvitað hafa hagsmuni af að gangi. Ég skal nú ekki fara fleiri orðum um þennan l. kafla frv. Ég hef lýst áliti mínu á honum. Ég veit náttúrlega ekki, hvernig sjómannasamtökin og sjómennirnir kunna að bregðast við þessu, en það er ólíklegt, að þeir sætti sig nú við svona aðfarir. Og ég tel, að það hefði verið tvímælalaust skylda stjórnarinnar að reyna að fara samningaleið í þessu efni til þess að leysa þessi vandamál í stað þess að grípa til svona lögþvingunaraðgerða til þess að breyta gildandi kjarasamningum og færa yfir frá sjómönnum til útgerðarfyrirtækisins. En það er það, sem er óumdeilanlega verið að gera með ákvæðum þessa frv., og ég spái því, að það eigi eftir að hafa óheppilegar afleiðingar. Ég spái því, að það hefði betur verið látið ógert að koma fram með þetta frv. á þessu stigi málanna. Ég skal nú ekki fara mörgum orðum um II. kafla frv., sem fjallar um útflutningsgjöld af sjávarafurðum. Það er, eins og ég hef þegar tekið fram, að þar eru gerðar nokkrar breytingar á álagningu gjaldsins. Það er í sumum tilfellum hækkað, öðrum tilfellum nokkuð lækkað, en í heild er áætlað, að hækkun útflutningsgjaldsins nemi - burt séð frá hækkun af völdum gengisfellingarinnar- 48 millj. eða nær 50 millj. kr., og það er óneitanlega talsverður baggi til viðbótar, sem þar er lagður á útgerðina. Það hefur verið stefna Framsfl. og kom fram m.a. í þeim viðræðum, sem áttu sér stað á milli stjórnmálaflokkanna, að það ætti að reyna að létta af þessum sérstöku gjöldum, sem lögð hafa verið á atvinnuvegina. Það ætti að reyna að lækka þessi gjöld eða fella þau jafnvel alveg niður, þar sem fært þætti, vegna þess að atvinnuvegirnir og þ. á m. sjávarútvegurinn hefur ekki verið fær um það að inna þessi gjöld af hendi á undanförnum árum, það sýnir reynslan, vegna þess að jafnframt því, sem þessi gjöld hafa verið lögð á, hefur alltaf þurft að gera sérstakar ráðstafanir til þess að bæta sjávarútveginum það upp og meira til. Þess vegna álít ég, að hér sé um alranga stefnu að ræða varðandi þetta útflutningsgjald, að það hefði átt að stefna að því að lækka það í stað þess að ganga inn á þá braut að hækka það. Að öðru leyti má náttúrlega segja, að það sé að verulegu leyti í samræmi við þá löggjöf, sem nú gildir. Þó hafa, eins og ég sagði, verið gerðar nokkrar breytingar á bæði álagningunni og ráðstöfun gjaldsins. Um álagningu gjaldsins vil ég segja það, að á síðasta þingi var að því horfið að hækka mjög útflutningsgjaldið á síld. Það hefur nú sýnt sig, að það reyndist rétt, sem við bentum á í því sambandi, að það væri ekki hægt að gera ráð fyrir slíku hækkuðu útflutningsgjaldi þaðan eins og gert var ráð fyrir. Nú er að nokkru leyti gengið til móts við það sjónarmið og lækkað nokkuð gjaldið, sem síldarafurðunum er ætlað að greiða, en þó er það svo, að enn er það gjald, sem þeim er ætlað að inna af hendi, nokkru hærra eða talsvert mikið hærra heldur en flestum öðrum afurðum er ætlað að bera. Ég held, að hér sé vægast sagt um mjög hæpna ráðstöfun að tefla. Ég held, að það sé alveg brostin forsenda fyrir því nú eftir þetta s.l. sumar að ætla síldarafurðunum að bera hærra útflutningsgjald heldur en öðrum afurðum. Ég hygg, að hagur þeirra, sem við þann atvinnuveg fást, sé þannig, að það sé ekki sanngjarnt. Um þá ráðstöfun á útflutningsgjaldinu, sem segir í 10. gr., skal ég nú ekki á þessu stigi gera sérstakar aths. við. Hún er í megindráttum í samræmi við það, sem verið hefur. Þó er það náttúrlega athugunarefni, að í lögum þessum um útflutningsgjaldið, sem hafa nú held ég tekið breytingum frá einu ári til annars alltaf upp á síðkastið, þá hefur alltaf sótt í sama horf, að það hefur alltaf verið hækkuð sú prósenttala af útflutningsgjaldinu, sem ættuð er til vátryggingar fiskiskipa. Á árinu 1967 - með lögum, sem samþykkt voru á árinu 1967minnir mig að það hafi verið ætluð 72% eða þar um bil til greiðslu vátryggingariðgjaldanna. Samkv. þeim lögum, sem við samþykktum síðast um það efni, var aftur áætluð hærri upphæð, og nú er hún komin upp í 80%. Þetta er nú aðeins merki þess, hvernig háttað hefur verið hér í vátryggingarmálum fiskiskipanna, að þau hafa sífellt þurft að fá meira og meira til sín. Ég vil aðeins gera aths. við það, að í 1. og 7. liðnum í 10. gr. er gert ráð fyrir því, að sú ráðstöfun, sem þar er um að tefla, fari fram samkv. reglum, sem sjútvmrn. setur. Ég held, að það væri heppilegra að gefa ekki slíkt svigrúm í þessu efni sem þarna er gert og það væri æskilegra, að það væru settar fastari reglur um þetta, og það er nú eðlilegt og skiljanlegt, að við stjórnarandstæðingar a.m.k. erum ákaflega lítið hrifnir af því að fela ráðh. og rn. mjög frjálst mat um ráðstöfun stórkostlegra verðmæta eins og þarna er um að tefla, milljónaverðmæta. Annars má það segja, að það væri ástæða til þess í þessu sambandi að víkja nokkuð að vátryggingarmálum fiskiskipa, en það hefur einmitt verið lögð á það mjög þung áherzla af okkar hálfu, að í þeim efnum þyrfti að gera sérstakar ráðstafanir. Það þyrfti að gera ráðstafanir til þess að koma þeim málum í betra horf en verið hefur og lækka þann kostnað, sem er tryggingunum samfara. En það hefur stöðugt sigið á ógæfuhlið í því efni. Hæstv. ráðh. vék nokkuð að því efni og sagðist hafa skipað nefnd s.l. vor til þess að athuga þessi mál. Hún hefði þegar skilað nokkrum till., en þó væri ekki búið að ganga alveg frá þeim. Það er skaði. Ég held, að það hefði einmitt verið endinn sem hefði átt að byrja á, þ.e. að fá fram till. um þessi efni til þess að lækka hina ýmsu kostnaðarliði útgerðarinnar og þar væru vátryggingarnar áreiðanlega ofarlega á blaði. Hæstv. ráðh. sagði, að mér skildist, að þetta fyrirkomulag, sem hér væri upp fundið, væri nú harla gott. Ég er alls ekki viss um það, að það sé harla gott að hafa þannig sameiginlegan sjóð, sem greiðir svo tryggingarnar fyrir alla. Ég er alls ekki viss um það. Ég er alls ekki viss um, að það sé heppilegt frá tryggingarlegu sjónarmiði eða frá almennu sjónarmiði. Ég hefði haldið, að það væri meira aðhald að mönnum, ef þeir ættu sjálfir að greiða iðgjöldin. Ég held, að þetta fyrirkomulag, sem þarna hefur verið tekið upp, sé einmitt eða geti haft í för með sér vissar hættur. Og eitt er víst, að tryggingarnar hafa alltaf orðið kostnaðarsamari og það hefur alltaf þurft meira og meira fé í þennan tryggingarsjóð. En nú segir ráðh., að fara eigi inn á nýja braut og það eigi að setja nýjar reglur um þetta. Gott er að heyra það, en auðvitað hefði verið æskilegra að fá að sjá þær reglur og þær hefðu hér verið lagðar fram, því að þetta er eitt mesta nauðsynjamálið, sem um er að tefla, og hér er orðið um alvarlegt mál að ræða, þegar sem sagt gert er ráð fyrir því, að um 80% af útflutningsgjaldinu, sem ekki eru neinir smámunir, fari til þess að greiða tryggingar skipanna. Ég tel sem sagt, að ákvæði, sem er í 10. gr. um þetta og á nú að vera einhver skrautfjöður og gert er nokkurt veður úr - að mér skilst í aths. með frv. - sé alls ekki fullnægjandi. Það segir að vísu í þeim reglum um greiðslu á vátryggingariðgjaldi fiskiskipa, er um getur í l. lið - 1. málsl. - þessarar greinar, að m.a. megi setja það sem skilyrði fyrir greiðslu iðgjalds, að hlutaðeigandi tryggingarfélög séu aðili að endurtryggingasamtökum félaganna og hlíti tilteknum reglum um ákvörðun iðgjalda, tryggingarskilmála og vátryggingarfjárhæð. Ég held, að það þyrfti að ganga frá þessum málum með allt öðrum og tryggilegri hætti, og ég held, að það sé langt frá því, að það sé hægt að fullyrða jafnmikið og hæstv. ráðh. gerði, þegar hann sagði, að framkvæmd till. um tryggingarmálin væri tryggð með samkomulagi aðila. Ég skal þá aðeins ljúka máli mínu með því að víkja örfáum orðum að síðasta kafla þessa frv., sem er um ráðstöfun hins svo kallaða gengishagnaðar. Gengisfellingin er náttúrlega staðreynd úr því sem komið er, og það er búið að ákveða það, að þessi svo kallaði gengishagnaður verði lagður til hliðar og út af fyrir sig má segja, að það sé ekki svo óeðlileg ráðstöfun, ef honum er réttilega varið og til þeirra aðila, sem hann er tekinn frá. En þarna er hreint ekki um neina smámuni að ræða samkv. upplýsingum þeim, sem eru í þessu frv. eða aths. við það, en þar er gert ráð fyrir því, að hér sé um að ræða hvorki meira né minna en 740 millj. kr., en þá er reiknað með því, að andvirði birgða sjávarafurða muni mega áætla um 1000 millj. kr. og þessi fjárhæð Gengishagnaðarsjóðsins er miðuð við þá áætlun. Nú er það hins vegar svo, að í skýrslu, sem ég hef um þróun efnahagsmála, nokkrar yfirlitstölur, sem gefnar eru af Seðlabankanum og sem sjálfsagt eru látnar út ganga með vissum fyrirvara, þá er sagt, að birgðir í októberlok séu ekki áætlaðar að nema 1000 millj., heldur 1505 millj. Og ég verð að segja það, að á þeim stutta tíma, sem liðið hefur frá októberlokum og til gengisfellingardags, finnst mér þetta nokkuð óeðlileg breyting og því mætti nú ætla, að þarna gæti verið um talsvert mikið meiri fjárhæð að ræða heldur en gert er ráð fyrir í aths. frv. Ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. kann á þessu nokkra sérstaka skýringu. En hvort heldur er um að ræða, þá fer það ekkert á milli mála, að þarna er um geysilegar fjárhæðir að tefla og um ráðstöfun þessara fjárhæða eru ákvæði í 14. gr. og 16. gr., og samkv. 14. gr. á að greiða nokkrar fjárhæðir, sem þar eru taldar, áður en féð er lagt inn á hinn svo kallaða Gengishagnaðarsjóð. Um þá ráðstöfun, sem 14. gr. fjallar um, skal ég ekkert sérstakt segja. En að því er 16. gr. varðar, vil ég vekja athygli sérstaklega á því, að þar er gert ráð fyrir því, að þessum Gengishagnaðarsjóði skuli ríkisstj. ráðstafa í þágu sjávarútvegsins á þann hátt, sem þar er nánar fram tekið, en þar er um að ræða, að allt að 34.5% fari til þess að greiða hluta gengistaps af lánum vegna fiskiskipa, sem byggð eru erlendis, og allt að 16.4% til þess að auðvelda síldveiðibátum, sem stunduðu veiðar á norðausturmiðum sumarið og haustið 1968, að standa í skilum með greiðslu vaxta og afborgana af stofnlánum frá árinu 1968 með öðrum hætti en nýjum lánum og vöxtum afborgana. Og í þriðja lagi, að allt að 13.5% gangi til þess að auðvelda síldarverksmiðjum, sem starfræktar voru til móttöku síldar af norðausturmiðum á sumar- og haustvertíð 1968, að standa í skilum með greiðslu vaxta og afborgana af stofnlánum eftir nánari ákvörðun sjútvmrn. Og að höfðu samráði við fulltrúa síldarverksmiðja eiga svo allt að 18.2% að ganga til greiðslu á vátryggingariðgjöldum fiskiskipa til viðbótar því, sem áður er búið að ákveða til þeirra, og í þriðja lagi á svo afgangurinn að renna til Fiskveiðasjóðs til veitingar stofnlána til bolfiskvinnslu, eins og þat segir. En það, sem er athyglisvert við þetta, er það, að í öllum þessum tilvikum er um það að tefla, að það á að hjálpa útgerðarmönnum til þess að greiða lán, afborganir lana; það á að hjálpa síldveiðiskipum til þess að standa í skilum um greiðslu vaxta og afborgana og það á að auðvelda síldarverksmiðjum hið sama. Þetta á allt að gera samkv. nánari reglum, sem sjútvmrh. eða rn. setur: Greiðslurnar af lánunum vegna fiskiskipanna á að inna af hendi samkv. reglum, sem sjútvmrn. setur að fenginni umsögn Landssambands íslenzkra útvegsmanna. Aðstoðin við síldveiðibátana á að gerast þannig, að sjútvmrn. setur reglur um greiðslur þessar að fenginni umsögn Landssambands íslenzkra útvegsmanna og aðstoðin við síldarverksmiðjurnar á líka að fara eftir nánari ákvörðun sjútvmrn. Og afgangur Gengishagnaðarsjóðsins á að renna til Fiskveiðasjóðs til veitingar stofnlána eftir reglum, sem sjútvmrn. setur. Þarna finnst mér allt of mikið lagt á vald sjútvmrh. Og mér finnst í raun og veru alls ekki hægt fyrir hv. Alþ. að ganga frá máli á þennan hátt. Það er verið hér að baksa við það að setja fjárlög, þar sem settar eru reglur um greiðslu tiltölulega lágra fjárveitinga, en svo er komið með svona heimildir, þar sem ráðstafað er milljóna hundruðum á þann veg, að ráðh. er fengið mjög mikið svigrúm um það, hvernig þessu a öllu að koma nánar fyrir. Það er ekkert smáræðis vald, sem þarna er lagt í hendur viðkomandi ráðh. Á sama hátt mætti náttúrlega fara að flýta fyrir sér með afgreiðslu fjárlaga með því bara að fela hv. fjmrh. að skipta þessu niður svona nánar. Þetta er ekki hægt. Með svona starfsháttum er þingið á villigötum. Herra forseti. Ég skal nú ljúka mínu máli. Ég vil endurtaka aðvaranir mínar. Ég held, að stjórnin ætti að athuga sinn gang, áður en hún leggur í það að knýja þetta mál í gegnum þingið. Ég held, að hún hefði verið betur á vegi stödd, ef hún hefði aldrei sýnt það, en það verður nú ekki aftur tekið, sem gert er, og ég held, að mál þessi öll hefðu verið á betri vegi stödd, ef þetta frv. hefði ekki verið sýnt. En úr því að það hefur verið gert, þá held ég að bezt fari á því, að þetta frv. sé sett í frystingu og geymt þar. Ég held, að þetta frumvarp, og auðvitað umfram allt samþykkt þess, mundi verka á ástandið nú í kjaramálum og á þau mál, sem þeim eru skyld, eins og olía á eld.



Herra forseti. Enda þótt frv. það til laga um ráðstafanir í sjávarútvegi vegna breytingar gengis íslenzkrar krónu sé stórmál og viðamikið á marga lund, þá mun ég ekki hafa um það ýkjamörg orð nú við 1. umr. málsins. Hvort tveggja er, að lítið tóm hefur gefizt til þess að kanna einstök atriði þessa frv., sem er - eins og ég sagði - býsna margþætt og var lagt hér fram í gær, og svo er hitt, að það má gera ráð fyrir, að ýmis atriði að því er varðar undirtektir mikilvægra aðila undir þetta mál liggi fljótlega enn þá ljósar fyrir heldur en þær gera jafnvel í dag, þó að býsna ljóst sé um mörg atriði varðandi þær undirtektir. Þá hefur hv. 3. þm. Norðurl. v., Ölafur Jóhannesson, fjallað mjög ítarlega um flesta þætti þessa frv., og er ég sammála honum í öllum meginatriðum og þeim röksemdum, sem hann flutti fram gegn ýmsum stórum og viðurhlutamiklum ákvæðum þessa frv. Það, sem ég vildi fyrst og fremst segja og leggja áherzlu á, það eru nokkur varnaðarorð í tilefni af flutningi frv. Ég óttast það, að frv. þetta, ef að lögum verður óbreytt eða lítið breytt, þá hafi það ófyrirsjáanlegar afleiðingar, afleiðingar, sem gætu orðið hættulegar - verulega hættulegar - íslenzkri þjóð, eins og nú er ástatt. Ég á þar sérstaklega við I. kafla þessa frv., og um hann ætla ég einkum að ræða. Það er ljóst og skal ekki á nokkurn hátt úr því dregið. að hæstv. ríkisstj. er mikill vandi á höndum í sambandi við það ástand, sem nú ríkir í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar. Það er þar vissulega um að ræða mjög mikla erfiðleika í atvinnulífi landsmanna, og það er ljóst og kom raunar allgreinilega fram í ræðu hæstv. sjútvmrh., að gengislækkunin, sú ákvörðun að lækka gengi íslenzkrar krónu, er ekki út af fyrir sig einber stuðningur við útgerðina eða atvinnuvegina yfirleitt, henni fylgja margvíslegir baggar. Erlendu skuldirnar hækka, útgerðarkostnaður stórhækkar. Við þessu verður að bregðast, á því er enginn vafi. Þann vanda eða allverulegan hluta þess vanda, sem bæði hefur skapazt af ýmsum ástæðum og - ég ætla nú ekki að fara út í að rekja nú eins og oft hefur verið gert - og sem enn bætist að vissu leyti við vegna gengisfellingarinnar, þann vanda á nú að allverulegu leyti að reyna að leysa með þessu frv. Það á m.a. að leysa hann með því að raska stórlega lögum um sjómannasamninga, lögum þeim, sem gilda, eða sjómannasamningum þeim, sem gilda um hlutaskipti á fiskiskipum. Þetta kemur sérstaklega fram í I. kafla frv., eins og þegar hefur verið rakið. Það er gert ráð fyrir að taka samtals frá 27% og upp í 37% af óskiptu aflaverðmæti og færa þá hundraðshluta frá sjómönnum og yfir til útgerðarinnar til þess að standa undir ýmsum kostnaði, eða leysa tiltekinn vanda, sem að útgerðinni steðjar. Þetta eru meginatriðin í I. kafla frv. og þau atriði, sem ég tel alveg sérstaklega háskaleg í þessu frv. Það er kunnugt, að hlutaskiptafyrirkomulagið er mjög gamalt hér á landi, og um það hefur lengi verið samið milli sjómanna annars vegar og útgerðarmanna hins vegar. Í rauninni má segja, að samningar um hlutaskipti hverju sinni séu algjörlega hliðstæðir við samninga um kaup og kjör, sem verkalýðshreyfingin og atvinnurekendur gera sín í milli. Nú á með ákvæðum þessara laga að raska stórlega þeim samningum, sem gilt hafa og gilda um hlutaskiptafyrirkomulagið. Hæstv. sjútvmrh. var mjög fáorður í ræðu sinni í dag um þetta stóra atriði málsins. Ég tel víst, að ástæðan hafi ekki sízt verið sú, að honum sé það engan veginn ljúft að ganga inn á þessa braut að raska stórlega þessu fyrirkomulagi og breyta þar með eða upphefja að mjög verulegu leyti gildandi samninga. Ég býst við, að hann hafi í þessu efni talið, að hann yrði þó að taka sem fyllst tillit til þess, sem efnahagssérfræðingar hæstv. ríkisstj. segja um þessi mál og að honum hafi þó engan veginn verið það ljúft að taka slíka ákvörðun og bera ábyrgð á henni. En ég vil spyrja hæstv. sjútvmrh.: Trúir hann því, að þessi ráðstöfun fái staðizt? Trúir hann því, að slík þvingunarlög á sjómannastéttina fái staðizt, an þess að valda harðvítugum átökum, vinnudeilum, sem stefnt geta atvinnu og afkomuöryggi fjölda fólks í hættu? Er ekki hér verið að efna til stórhættulegra átaka í þjóðfélaginu? Ég óttast þetta, og ég hygg, að margir muni ala þann ugg í brjósti, að svo muni verða. Við megum þó sízt við því, eins og nú er ástatt, að til harðvítugra verkfalla komi eða að útgerðin stöðvist af völdum kjaradeilu við sjómenn, ef nokkur leið er að forðast slíkt. Og það ætti að vera ein af frumskyldum hæstv. ríkisstj. að gera sitt til að koma í veg fyrir þetta. Nú er það vitað, og ég hygg, að það sé viðurkennt af öllum, að sjómannastéttin hefur orðið fyrir meiri kjaraskerðingu á undanförnum misserum heldur en flestar, sennilega allar þjóðfélagsstéttir aðrar. Hún hefur orðið fyrir stórfelldri kjaraskerðingu vegna verðfalls afurða og aflabrests, alveg sérstaklega á síldveiðum. Sjómönnum er þess vegna alveg tvímælalaust mikil nauðsyn að fá hlut sinn nokkuð bættan af því hækkaða aflaverði í íslenzkum krónum talið, sem af gengisfellingunni leiðir. Þetta held ég, að sé óumdeilanlegt. En hitt er þó sízt minna atriði, að með þessu lagafrv., sem hér liggur fyrir, skuli eiga með þvingunarlöggjöf að gjörbreyta samningsbundnu. hlutaskiptafyrirkomulagi og raska þannig mjög mikilvægum ákvæðum gildandi kjarasamninga. Þetta tel ég svo stórvægilegt atriði, að það sé full ástæða til að undirstrika mjög þau varnaðarorð, sem ég hef þegar mælt í sambandi við þetta mál. Það er nú orðið nokkuð langt síðan, að fregnir tóku að berast um það, að hæstv. ríkisstj. hefði í undirbúningi einhverjar slíkar ráðstafanir, að því er þessi efni varðar - kjaramál sjómanna - sem nú liggja fyrir mótaðar í þessu frv. Og eftir að fréttir tóku að berast um það, að slíkt væri í undirbúningi, kom það einnig fljótlega í ljós, að andstaða gegn þessu var mjög mikil meðal sjómanna, eins og skiljanlegt og eðlilegt er. Sjómannasamtökin hafa þegar lýst því mjög skorinort yfir, að stórfelld röskun hlutaskipta með lögum verði ekki þoluð. Ég veit ekki betur heldur en að sjómannastéttin standi alveg sameinuð um þetta atriði og að hún geri það alveg án tillits til þess, hvaða stjórnmálaflokkum menn fylgja, eða nokkurra annarra sérsjónarmiða. Sjómenn, sem fylgja stjórnarflokkunum að málum, eru ekkert myrkari í máli um þetta atriði heldur en aðrir. Andstaða sjómanna við þvingunarlög varðandi kjör þeirra og samninga er því ekkert pólitískt tafl stjórnarandstöðunnar, en stundum er það látið í veðri vaka, að þegar til átaka dregur um kjaramál, þá séu það fyrst og fremst sundrungaröfl stjórnarandstöðunnar, sem þar séu að verki. Um afstöðu sjómannastéttarinnar til þessa máls, þá hygg ég að ráði algjörlega stéttarleg afstaða, þar ráði sú nauðsyn, sem sjómannasamtökin telja á því að verja lífshagsmuni og þá alveg sérstaklega samningsrétt fiskimanna. Einmitt þess vegna, þá ætti ríkisstj. að fara varlega, þá ætti hún að athuga betur heldur en hún virðist hafa gert, hverjar afleiðingar þessara laga geta vissulega orðið. Ég veit það, að stjórnarvöldunum er mikill vandi á höndum, eins og nú er komið í íslenzkum efnahags- og atvinnumálum. Ég viðurkenni, að ýmissa og það róttækra ráðstafana er þörf til þess að tryggja útgerð fiskiskipaflotans og þar með öflun lífsnauðsynlegra útflutningsverðmæta og til þess að tryggja arðbæra atvinnu. Um þetta tjáir ekki að deila, og um þetta er í sjálfu sér ekki deilt. En eru þær ráðstafanir, sem í þessu frv. felast, og þá einkum þær, sem ég hef nú þegar rætt nokkuð um, eru þær líklegar til þess að tryggja þetta? Til þess að tryggja það, að sjávarútvegurinn geti starfað áfalla- og stöðvunarlaust? Ég held ekki. Raunar má alveg vafalaust kveða miklu fastara að orði. Ég er þess fullviss, að lausnin getur ekki verið fólgin í lögþvingun til þess að skerða kjör og samningsrétt sjómanna. Það hefði þess vegna verið brýnt og vitanlega er það brýnt enn að leita annarra og vænlegri leiða, leiða, sem líklegri væru til þess að ná árangri, sem líklegri væru til þess að leysa raunverulega vanda útgerðarinnar en ekki jafnvel að auka hann eins og gæti orðið afleiðing þessara ákvæða um hlutakjörin. Ég fullyrði, að íslenzkir sjómenn eru sízt óþjóðhollari en aðrar stéttir þjóðfélagsins og sjómenn skilja alveg vafalaust manna bezt nauðsyn þess, að hægt sé að gera út skipaflotann. Þetta liggur svo í augum uppi, að um það þarf tæplega að hafa mörg orð. Samtök sjómanna hafa líka bent á ýmis atriði, sem alveg vafalaust gætu orðið þættir í lausn þess vanda, sem hér er við að glíma. Og væri nú ekki skynsamlegra, áður en lengra er haldið, að stöðva meðferð þessa frv. hér á Alþ. eða þó allra helzt að draga það til baka meðan leitað væri lausnar, sem líklegri er til að bera árangur heldur en sú, sem hér er lögð fram? Væri ekki tilvinnandi að freista þess, að fulltrúar allra þingflokka gerðu slíka tilraun nú ásamt hæstv. ríkisstj. og með viðræðum við fulltrúa sjómanna og útgerðarmanna? Ég býst við, að tilraun slík sem þessi sé stórum torveldari, eftir að þetta frv. er komið fram, heldur en áður heldur en það var lagt fram. Það hefði að mínum dómi átt að gerast löngu fyrr að leita slíkrar sameiginlegrar lausnar á þessum vanda. Það hefði átt að gerast strax eftir að hin mjög svo umdeilda gengisfelling var orðin staðreynd og menn hlutu að taka afstöðu til máls eftir að svo var. En þó að þetta hefði átt að gerast án þess, að slík ákvæði sem þessi um sjómannakjörm hefðu verið sýnd í frv.-formi, þá finnst mér, að enn kynni að vera hægt að finna sameiginlegan flöt á þessu máli, sem sjómenn sættu sig a.m.k. fremur við heldur en þessi þvingunarlög. Það er alveg ljóst, að sjómenn og samtök þeirra standa ekki ein í baráttunni fyrir rétti sínum í sambandi við sjómannasamninga og hlutaskiptakjör. Öll verkalýðshreyfingin hefur tekið mjög eindregna afstöðu gegn þvingunarlöggjöf sem þessari. Og hún hefur alveg sérstaklega, eins og fram kom í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v., varað við slíkri lagasetningu. Í ályktun nýlokins Alþýðusambandsþings um kjaramál er það alveg sérstaklega undirstrikað, að réttur fiskimanna til óskerts aflahlutar sé sambærilegur rétti verkafólks til verðtryggingar launa. Og í þessari ályktun sambandsins um kjaramál segir enn fremur: „Því aðeins er verkalýðshreyfingin reiðubúin til samvinnu við ríkisstj. og atvinnurekendur um nýja stefnu í atvinnumálum, að engar lögþvinganir verði á verkalýðshreyfinguna lagðar.“ Þessi ályktun eða aðalatriði hennar, mótmæli gegn því, að nokkrar lögþvinganir verði á verkalýðshreyfinguna lagðar og alveg eindregin yfirlýsing um það, að samningar við ríkisstj. geti ekki komið til greina undir slíkum kringumstæðum, þetta er undirstrikað svo sterklega, og það mun hafa verið gert af mörgum fulltrúum á Alþýðusambandsþingi og kemur fram í því, að ályktun þessi var samþykkt þar einróma, og margir helztu forystumenn alþýðusamtakanna hafa bæði á þinginu og eftir það lagt á þetta atriði alveg sérstaka áherzlu, að ekki komi til mála að taka upp samninga undir þeim kringumstæðum, að þvingunarlög hafi verið sýnd eða sett. Þessi yfirlýsing er svo eindregin og afdráttarlaus, að það fer ekkert á milli mála. Og það er útilokað, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki veitt henni hina fyllstu athygli. Þess vegna er það óneitanlega næsta furðulegt, að þetta frv. í þeim búningi, sem það er, skuli nú komið fram, án þess að neinna annarra hugsanlegra leiða hafi verið leitað. Það er því mjög stórt og að mínu viti ákaflega háskalegt skref, sem hæstv. ríkisstj. er að stíga með þeim ákvæðum í frv. að raska hlutaskiptakjörum. Er ekki bókstaflega með þessum aðgerðum verið að útiloka samningaleiðina við verkalýðshreyfinguna um ákveðna þætti efnahags- og atvinnumála? Er ekki með þeim verið að framkalla hörð átök, miklar deilur, sem alveg tvímælalaust yrðu til mikils tjóns fyrir þjóðarheildina? Margir bera þann ugg í brjósti, að svo sé. Um önnur atriði þessa frv. heldur en þau, sem ég hef nú farið um nokkrum orðum, ætla ég ekki að ræða við þessa umræðu. Þó mætti vitanlega sitt hvað segja um sum ákvæði í síðari köflum frv., svo sem um hækkun útflutningsgjalds af ýmsum tegundum sjávarafurða enn á ný. En þar sem ég tel, að ákvæðin um röskun sjómannasamninganna séu langvarhugaverðasti og háskalegasti þáttur þessa frv., þá ætla ég mér eingöngu að ræða um það atriði, eins og ég hef nú gert í stuttu máli. Ég skora svo á hæstv. ríkisstj. að endurskoða afstöðu sína til þessara ákvæða og taka nú upp þann hátt, sem ég nefndi hér fyrr í ræðu minni, að stöðva þetta frv. eða draga það til baka og gera ítarlega og alvarlega tilraun til þess að þoka málinu áfram með samninga- og samkomulagsleið.



Herra forseti. Það eru nú ekki mörg atriði, sem gefa tilefni til þess að fara sérstaklega út í ræður hv. stjórnarandstæðinga. Eitt hefur mér þó þótt merkilegt, að báðir hv. þm. gerðu mjög heiðarlega tilraun til þess að viðurkenna, að hér væri vandi á höndum - beinlínis tóku það fram báðir tveir, sem hingað til hefur verið dálítið erfitt að fá út úr hv. stjórnarandstæðingum, að við nokkra raunverulega erfiðleika væri að etja. Sú yfirlýsing liggur þó hér fyrir, að þessir erfiðleikar séu fyrir hendi. Það er staðreynd þessara umræðna. Það er einnig staðreynd, og því er ekki móti mælt, að fjárhagsvandinn, sem um er að ræða hjá íslenzkum sjávarútvegi, geti verið sem næst því, sem í þessu frv. greinir og verið er að reyna að leiðrétta með þessu frv. Ágreiningurinn er hins vegar um það, hvaðan það fé á að koma, sem til útgerðarinnar og hinna ýmsu þátta íslenzks sjávarútvegs á að renna, hvaðan það fé er fengið. Því var lýst yfir hér í sambandi við umræður um gengislækkunarfrv. svo nefnda hér á dögunum, að gengislækkunin væri fyrst og fremst framkvæmd vegna sjávarútvegsins. Og vegna þess væri gengislækkunarleið valin, að hún gæfi meiri möguleika til að koma til móts við þann vanda og leysa þann vanda, sem við er að etja. Þess vegna hefði hún verið valin. Þetta er afleiðing þeirra ákvarðana, sem þá voru teknar með því frv. Nú tala menn eðlilega mikið um það, að þarna sé hreyft við þeim reglum, sem gilt hafa um hlutaskipti, og það er rétt. Á það dró ég enga dul í minni ræðu og gerði enga tilraun til þess að fela það. En mér finnst a.m.k. fulltrúar núverandi stjórnarandstöðuflokka leita svolítið langt yfir skammt, þegar þeir tala um sérstakar ávirðingar í þessu sambandi. Ég veit ekki betur en með lögunum um bátagjaldeyrinn 1956 hafi sú regla verið í gildi, sem að nokkru leyti er hér farið inn á líka. Það er raunverulega það, að það giltu tvö fiskverð. Það var annað fiskverð til útgerðarmanna og annað til sjómanna. Ég heyrði ekki á þessum flokkum þá - ég veit ekki, hvort þessir hv. þm. voru þá þm. - en ég minnist þess ekki, að mótmæli hafi komið frá þeim flokkum, enda var nú forystumaður þessara mála þá úr öðrum stjórnarandstöðuflokknum, sem fór þá með sjávarútvegsmál. Hér er því ekki verið að brydda upp á neinu, sem er algerlega nýtt. Þetta hefur sem sagt áður verið í gildi og þótti góð vísa þá. Ég get gjarnan látið þá skoðun mína í ljós, að vitanlega hefði verið æskilegra að fá þessa peninga einhvers staðar annars staðar frá og þurfa ekki að hreyfa neitt við þessum skiptakjörum. En þrátt fyrir mikla vinnu, sem ríkisstj. hefur í þetta frv. lagt og m.a. sýnt þeim aðilum, sem hlut eiga þarna að máli, fyrir alllöngu síðan, svona a.m.k. allar útlínur þess, þó að endanlega væri ekki frá því gengið fyrr en nú um þessa síðustu helgi - það er ástæðan til þess, að frv. er ekki komið fram áður, en engar aðrar - þá voru það mörg atriði, sem erfitt var að fá niðurstöðu um, ég segi ekki, að það sé eitthvert samkomulag við hlutaðeigandi aðila, hvorki þolendur né þiggjendur í þessu máli. Um það voru þeir ekki beðnir, en þeir fengu að sjá málið eða efni þess fyrir alllöngu siðan, þannig að það hefur ekki að því leyti til verið farið með það sem neitt pukurmál gagnvart þeim aðilum, sem þarna eiga hlut að máli. Ef hv. stjórnarandstæðingar hafa á hendinni einhver önnur ráð, sem leysa þann vanda, sem þeir viðurkenna, að sé fyrir hendi, þá verða þau ráð að sjálfsögðu mjög vel þegin, og væntanlega kemur það þá fram í meðferð þeirrar hv. n., sem málið fær til meðferðar. Ríkisstj. er skylt að leggja fram sínar till. til lausnar þeim vanda, sem allir viðurkenna nú, að er fyrir hendi. Þessa skyldu sína hefur hún uppfyllt með framlagningu þessa frv. Ef aðrar betri og auðveldari lausnir eru til á þessum vanda heldur en ríkisstj. hefur hér lagt til, þá verða þær þakksamlega þegnar. En væntanlega koma þær lausnir fram, þegar málið fer til meðferðar í hv. n. Ein spurning kom til mín - sem ég bað hér hv. þm. um að reyna að afla svara við fyrir mig, þar sem ég vildi ekki víkja frá meðan á umræðum stóð - og ég hygg, að ég hafi tekið rétt eftir því, að í fréttabréfi Seðlabankans frá því í októberlok eða í byrjun nóvember hafi verið talið, að um 1505 millj. kr. væru í birgðum. Birgðir væru metnar á 1505 millj., en í þessu frv. sé hins vegar talað um, að þær séu ekki nema 1000 millj. Davíð Ólafsson seðlabankastjóri upplýsir eftirfarandi núna fyrir 15 mínútum síðan: Fiskifélag Íslands framkvæmdi fullkomna birgðatalningu í samráði við bankann, og samkv. þeirri niðurstöðu voru birgðir 15. nóv. þannig: Sjávarafurðir alls 1292.5 millj., mínus 217 millj. í skreið og 30.9 millj. í hvalafurðum eða 247.9 millj. Eftirstöðvar eru því nú 1045 millj., enda sagt í frv. „um 1000 millj.,“ að birgðirnar séu taldar nú 1045.6 millj. og samkv. fyrri reynslu er óvarlegt að ætla þetta mikið yfir 1000 millj. Skreiðin var áður metin á 360 millj., en nú á 217, ef allar útflutningsbirgðir eru taldar, þ. á m. landbúnaðurinn, sem á um 232 millj., þá kæmi út um 1500 millj. Þetta mun vera skýringin á þeim talnamismun, sem þarna hefur verið um að ræða. Að öðru leyti skal ég ekki fara út í einstök atriði hv. stjórnarandstæðinga í þeirra ræðum. Þær voru að miklu leyti mjög almenns eðlis og knýja ekki á um sérstök svör.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umræðu, er, eins og fyrirsögn frv. bendir til, um ráðstafanir í sjávarútvegi vegna breytingar gengis íslenzku krónunnar. Það hefur komið hér fram í þeim umræðum, sem átt hafa sér stað við þessa umræðu, að hér sé að ýmsu leyti farið inn á nýjar leiðir og gengið hér meira inn á rétt hlutarsjómanna, heldur en áður hafi átt sér stað, og farið að sumu leyti inn á nýjar leiðir. Um þetta tel ég, að geti verið um meiningarmun að ræða og að frv. feli nú að sumu leyti í sér nýjar leiðir í vissum tilfellum, en engan veginn að þar sé ekki um aðrar hliðstæður að ræða frá fyrri árum. Frv. þetta er í þremur aðalköflum. I. kaflinn er um ákvörðun fiskverðs og Stofnfjársjóð. Það segir sig sjálft, að eftir að gengisbreytingin hefur átt sér stað og er orðin staðreynd, skapast nýtt viðhorf í sambandi við verðlagningu fisksins og einnig með hliðsjón af þeim öðrum ákvæðum, sem í frv. eru, um vissar ráðstafanir á andvirði fisksins, sem ganga á vissar leiðir, eins og þar er lagt til. Um Stofnfjársjóðinn má segja, að þar er raunverulega ekki um alveg nýja leið að ræða og sem heldur ekki breytir verulega frá því, sem átti sér stað á s.l. ári. Á s.l. ári voru 124 millj. greiddar raunverulega sem verðuppbætur á fiskinn til útgerðarinnar til þess að mæta þessum sömu þörfum, sem Stofnfjársjóðnum er ætlað nú að gera. Þess vegna má segja, að hér sé ekki um nýjar fjárupphæðir að ræða, sem raski frá því, sem var t.d. á s.l. ári. Það var í byrjun ársins áætlað, að þessar 124 millj. kr. mundu nema sem næst 8% af fiskandvirðinu í sambandi við bolfiskveiðarnar, en það, sem hér kemur fram, bendir hins vegar til þess, að það er ráðgert, að það verði 10% þar á móti. Útflutningsgjald af sjávarafurðum er tekið hér upp og nokkrar breytingar eiga sér þar stað. Hv. 3. þm. Norðurl. v. taldi, að ekki mundi vera ástæða til þess að leggja meira á síldarútveginn núna heldur en á s.l. ári og það er heldur ekki gert í þessu frv. Það, sem þetta frv. felur í sér, er einmitt, að það er verið að færa á milli frá síldveiðinni, sem sýnt hefur verið, að ekki getur staðið undir þessum gjöldum í jafnríkum mæli og átt hefur sér stað, og yfir á bolfiskveiðarnar, því að það er alveg rétt eins og fram kom hjá hv. þm., að það er algerlega óraunhæft að ætla sér að ná jafnmiklum hluta af tekjum til vátryggingarsjóðsins og hefur átt sér stað í sambandi við fyrri lög, enda hefur það komið á daginn, að það hefur ekki skilað sér á neinn hátt og þess vegna stendur vátryggingarsjóðurinn svo höllum fæti sem raun ber vitni um í dag. Og það kemur einmitt fram hér í II. kafla þessara laga, að síldveiðunum er ætlað að standa undir a.m.k. rúmlega 20 millj. kr. minni upphæð heldur en ef það hefði verið óbreytt frá því, sem áður gilti. Hins vegar er ætlazt til þess, að bolfiskveiðarnar beri hér uppi verulega mikinn meiri hl. af tekjum sjóðsins eða 65 millj. kr. hærra heldur en ef um óbreyttan skala hefði verið að ræða. III. kaflinn er um ráðstöfun á gengishagnaðinum. Þetta er í annað sinn núna í sambandi við gengislækkun, sem gengishagnaðurinn er látinn renna að öllu leyti til sjávarútvegsframleiðslunnar. Það hefur oft átt sér stað gengislækkun áður í þessu landi, en þá hefur það oft farið þannig, að meira og minna af gengishagnaðinum hefur runnið í ríkissjóð eða til annarra þarfa heldur en sjávarútvegsins sjálfs. Ég álít, að þetta sé rétt ráðstöfun og sanngjörn og sérstaklega, þegar tekið er tillit til þeirra erfiðleika, sem sjávarútvegurinn á við að búa t dag og viðurkenndir hafa verið hér af öllum ræðumönnum. Það kom fram hjá hv. 3. þm. Norðurl. v., að hann teldi, að það hefði verið réttara að létta útflutningsgjaldinu af sjávarútveginum heldur en hækka það og þyngja, og það hefði vissulega komið sjávarútveginum betur. Það má segja það, að þetta út af fyrir sig gæti verið æskilegt frá sjónarmiði sjávarútvegsins að létta af slíku gjaldi eins og útflutningsgjaldinu, en þá verður líka í staðinn að benda á tekjur á móti, sem geta fyllt upp í það skarð. Og meðan ekki er bent á þær, þá er hér ekki um raunhæfar till. að ræða. Hins vegar kom það fram hjá hv. þm. einnig, að hann teldi, að það væri mjög mikið spursmál eða mjög mikil spurning, hvort þessi leið, að láta einn sjóð greiða vátryggingargjöldin, væri heppileg leið, og það gæti haft ýmsar óheppilegar afleiðingar í för með sér. Vissulega er þetta rétt, að ótakmörkuð greiðsla í einstökum tilfellum getur beint einmitt þessum málum inn á óheppilegar brautir, en ef væri horfið að því, sem hann benti á, að láta útgerðarmenn ekki greiða neitt af þessu, þá er ég hræddur um, að það væri ekki heppilegri niðurstaða í sambandi við tjónabæturnar eða tjónareynsluna hjá bátunum, þegar útgerðarmenn þyrftu ekkert að hugsa um, hvernig færi í þessum málum. Mér virðist nú þetta stangast nokkuð á hjá hv. þm. Hitt er svo annað mál, að tekjur af útflutningsgjaldinu koma allar til góða í sambandi við sjávarútveginn og að því leyti hefur það og reyndar verið upplýst áður, að þessi framkvæmd er gerð samkv. eindregnum óskum útgerðarmanna. Hér er um geysilega stórar fjárupphæðir að ræða í sambandi við útgerðarreksturinn, og það er miklu stefnt í tvísýnu hjá einstaka útgerðarmönnum, ef þeir ekki geta staðið í skilum með vátryggingagjöldin, þannig að af þeim ástæðum geta skipin í vissum tilfellum farið úr vátryggingu, og það sjá allir, hvert stefnir, ef slíkt á sér stað. Þess vegna hefur það verið álit útgerðarmanna, að þrátt fyrir það, að þetta komi að sjálfsögðu að einhverju leyti misjafnlega niður á einstaka útgerðarmenn, af því að þetta er miðað við aflamagn, greiðslan í sjóðinn, þá fer það ekki alltaf saman, að þeir, sem greiða mest í sjóðinn, fái sem mest úr honum aftur. En þrátt fyrir það hefur það verið álit útgerðarmanna, að það sé svo mikið öryggi í þessu, að þeir vilja í þessum tilfellum taka á sig vissar fórnir, sem þessu eru samfara. Hv. 5. þm. Reykn. talaði um hlutaskiptafyrirkomulagið, það væri gamalt og þess vegna væri ekki heppilegt að raska því verulega frá því, sem átt hefði sér stað. Það er staðreynd, sem fyrir liggur í sambandi við hlutaskiptafyrirkomulagið, að það hefur meira og minna farið úr skorðum á undanförnum árum, t.d. eins og hér hefur verið bent á á árinu 1956, þegar bátagjaldeyrisfyrirkomulagið átti sér stað, þá var það ekkert annað heldur en að ganga fram hjá hlutaskiptunum, þannig að færa á milli frá sjómönnum yfir til útvegsmanna. Og sama má segja 3 sambandi við allar niðurgreiðslurnar, hundruð millj., sem hafa verið greiddar á hverju ári í uppbætur til útgerðarinnar. Þar er ekkert um annað að ræða heldur en að þar er verið að fara með stórar upphæðir fram hjá sjómönnum, upphæðir, sem ekki hafa komið til skipta. Og það, sem hér á sér stað, er raunverulega nákvæmlega það sama - hvort það eru jafnmörg hundruð millj., sem koma þarna, það skal ég ekki um segja og veit reyndar ekki, hvort það hefur verið reiknað út, en ég tel, að að efni til sé hér um hliðstæður að ræða. Varðandi upphæð þá, sem hér kom til umræðu og sem rynni í gengishagnaðarsjóðinn, þar sem minnzt var á, að það væri um 1000 millj. kr., sem birgðirnar hefðu átt að vera samkv. upplýsingum í þessu frv., þá er það rétt, og af þessum 1000 millj. kr. er gert ráð fyrir 540 millj. Hins vegar kemur það líka skýrt fram í þessu frv., að um verulegar upphæðir er að ræða í birgðum, sem ekki eru í landinu, búið er að skipa út, en ekki búið að greiða og þess vegna eru þar þessar 200 millj. - þær koma beint í sambandi við það, enda segir svo um þetta í grg., sem frv. fylgir, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Samkv. þeim upplýsingum, sem fyrir liggja um birgðir sjávarafurða, mun mega áætla, að andvirði þeirra geti numið alls um 1000 millj. kr. Eru þá skreiðarbirgðir ekki með taldar, sbr. það, sem um það segir síðar. Gengismunur af þessum birgðum mundi nema 540 millj. kr. Við þetta bætist gengismunur af andvirði útfluttra en ógreiddra afurða.“ Þetta var alveg skýrt, og það er áætlað, að af þeirri upphæð muni það, sem búið var að flytja út og þess vegna ekki í birgðum í landinu, vera um 200 millj. Þannig ætla ég, að þetta sé skýringin á því atriði. Aðalatriðið í sambandi við þetta mál og sem mér finnst, að skipti mestu máli, er það, að menn eru almennt sammála um, að hér sé við mikla erfiðleika að etja, og það er álit ríkisstj. og stuðningsflokka hennar, að réttasta leiðin til þess að firra þjóðina þeim vandræðum, sem við blasa, ef annað hefði ekki verið að gert, sé að fara gengislækkunarleiðina og þess vegna hefur hún verið farin og vegna þess, að hún var farin, hefur verið talið nauðsynlegt að gera jafnhliða þær ráðstafanir, sem þetta frv. felur í sér. Herra forseti. Við þessa umræðu málsins sé ég ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um málið.