Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta, sem hér er til 2. umr., er stjfrv. og komið frá Nd. Þar var það ágreiningslaust samþykkt. Efni frv. er á þá leið, að tekjur sveitarfélaga, sem miðast við fasteignamat, svo sem vatnsskattur, holræsagjöld og fleiri slík ásamt lóðaleigu, skuli óbreytt vera í krónutölu frá því, sem nú er, þrátt fyrir gildistöku nýs fasteignamats, og skuli þetta ástand samkv. efni frv. gilda þar til nýjar gjaldskrár og reglugerðir varðandi tekjur, sem grundvallast á fasteignamati, hafa verið staðfestar. Eins og kunnugt er, tekur nýtt fasteignamat gildi frá 1. jan. n.k. Hækkun frá núgildandi fasteignamati mun nema fimmtán- og allt að tuttuguföldu. Þegar gjöld þau, sem ég minntist á, og reyndar fleiri, sem miðuð eru við fasteignamat, eru reiknuð út, mundu slík gjöld hækka að sjálfsögðu í réttu hlutfalli við hækkun mats að óbreyttum málum. Það er mjög ólíklegt, að allar sveitarstjórnir séu svo fljótar til eða gæti þess að samræma þessi gjöld hinu nýja fasteignamati í tæka tíð. Mætti því búast við óhæfilegum hækkunum á þessum gjöldum, ef þetta frv. yrði ekki lögtekið. Þess má geta, að í ráði er, að lög um fasteignaskatt til sveitarfélaga taki gildi 1. jan. 1972, þannig að það má búast við, að frv. þess efnis verði lagt nú innan tíðar fyrir Alþingi. Um þetta litla frv. þykir mér ekki ástæða til þess að ræða frekar, en heilbr: og félmn. þessarar hv. d. hefur athugað það og mælir með samþykkt þess.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir því, að hv. þdm. sé ljóst, hver eru meginatriði þessa frv., og ætla ég því ekki að fara langt út í þá sálma að skýra þau. En ég nefni þó aðeins, að það er í fyrsta lagi gert ráð fyrir því, að orlofstíminn verði lengdur í 4 vikur úr 31/2 viku, sem nú er, þ.e.a.s. úr 21 degi virkum í 24 virka daga, og jafnframt ákveðið, að orlofsfé hækki úr 7% í 81/3%. Þá er lagt til í sambandi við framkvæmdakafla orlofslaganna, að þeim málum sé nú skipað með reglugerð, það sem áður hefur verið bundið í lögum, að póst- og símamálastjórnin sæi um framkvæmdina, og er það gert til þess að opna leið til þess að bæta um ýmis framkvæmdaatriði, sem áfátt hefur verið í sambandi við framkvæmd laganna, eins og hér kom mjög greinilega fram við 1. umr. málsins. Orlofsmerkjafyrirkomulagið hefur reynzt illa að mörgu leyti, og þyrfti þar um að bæta. Hins vegar hefur ekki unnizt tími til þess að rannsaka það mál nægilega gaumgæfilega í sambandi við setningu þessara laga, og hefur því verið horfið að því ráði að skipa framkvæmd laganna með reglugerð, og er það ekkert einsdæmi, að það sé gert hér á landi, því að þannig er þetta í orlofslöggjöf ýmissa grannþjóða okkar, t.d. Dana, þar sem framkvæmdin er ákveðin með reglugerð. Hins vegar er það skilyrði um setningu reglugerðarinnar, að hún sé gerð í samráði við samtök launþega og samtök atvinnurekenda, og ætti það að vera nokkur trygging fyrir því, að setning reglugerðarinnar fari vel úr hendi og að tilætluðum notum komi þær breytingar, sem á þessu kunna að verða gerðar. Þá er einnig gert ráð fyrir nokkurri lengingu á orlofstímanum, þ.e.a.s. því tímabili, sem lögin takmarka, að orlof sé veítt, en það hefur verið frá 15. maí til 15. sept., en nú er gert ráð fyrir að rýma þennan tíma, þannig að orlof megi taka allt frá 2. maí. Í lagafrv. var gert ráð fyrir því, að orlofstíminn yrði allar götur til 30. sept. Hins vegar varð um það atriði ágreiningur í þeirri n., sem undirbjó málið. Fulltrúar launþega lögðu áherzlu á það, að orlofstíminn næði ekki lengra en til 15. sept., m.a. af þeim ástæðum, að það er erfitt fyrir fjölskyldur að fara í orlof eftir miðjan sept. sökum þess, að þá eru skólar byrjaðir og fjölskyldan er bundin þeim böndum, sem af því leiðir. Þá eru nokkur minni háttar nýmæli í lögunum, t.d. um það, að þar sem svo er ástatt, að fyrirtæki hætti algerlega starfsemi sinni yfir orlofstímann, eigi menn þó ekki rétt á kaupi fyrir þá daga, sem orlofsstöðvunin stendur, þ.e.a.s. ef þeir hafa ekki unnið til slíks orlofs. Þetta er í samræmi við ákvæði danskra laga um þetta efni. Þá er einnig nýmæli um það, að orlofsfé megi flytja á milli ára, þannig að ef orlofsþegi hefur ekki tekið út orlofsfé innan árs frá lokum orlofsársins, þá rennur það sem aukaiðgjald til lífeyrissjóðs hans, sbr. 13. gr. Þetta eru helztu atriði frv., og um þessi meginatriði öll varð sú n., sem hafði þetta til meðferðar, heilbr.- og félmn., sammála og mælír með frv. Hins vegar þótti n. nauðsynlegt og rétt að gera nokkrar breyt. á frv., eins og það var lagt hér fyrir, og eru brtt. n. á þskj. 129. Þessar breyt. eru fæstar veigamiklar. Margar þeirra eru nánast orðalagsbreytingar, sem gefa frvgr. ofurlítið annan hlæ, eins og t.d. fyrsta brtt., sem er um það, að í 2. mgr. 1. gr. bætist orðið „hagkvæmari“. Það þótti rétt til þess að leggja áherzlu á, að þarna gætu komið til greina önnur ákvæði en þau, sem beinlínis ákveða lengd orlofs eða orlofsfé eða annað slíkt. Það gætu verið önnur atriði, sem aðilum þættu hagkvæm og stæðu í samningum, og er gert ráð fyrir, að þau ákvæði samkv. þessu haldist eða rýrist ekki þrátt fyrir ákvæði laganna. En lögin eru í heild þannig, að þau eru til þess gerð að tryggja launþegum lágmarksrétt til orlofs, en banna hins vegar ekki, að samið sé um meiri réttindi til handa launþegum heldur en í þeim eru ákveðin, enda er það svo, að í ýmsum tilvikum er það þannig, að gildandi samningar kveða á um meiri rétt en í lögum felst. Þá er í öðru lagi brtt. við 3. gr. frv. um, að orlofsárið sé frá 1. maí til 30. apríl. Þetta er nánast leiðrétting. Í frv., eins og það var lagt fram, var orlofsárið ákveðið frá 15. maí til 14. maí. Hins vegar segir í 4. gr. frv., að orlof megi taka frá 2. maí til 30. sept., en öllum má auðvitað ljóst vera, að orlof verður naumast tekið fyrr en orlofsárið er úti, þannig að því yrði þá að vera lokið fyrir mánaðamótin apríl–maí, ef það á að vera mögulegt Þessi breyt. er því í raun og veru bein afleiðing af ákvæðum 4. gr., en hins vegar hafði frv.-höfundum láðst að breyta þessu ákvæði 3. gr. til samræmis við ákvæði 4. gr. Þá eru tvær brtt. við 4. gr. frv. Það er í fyrsta lagi, að í staðinn fyrir, að 18 orlofsdagar hið minnsta skuli veittir á tímabilinu frá 2. maí til 30. sept., eins og segir í frv. eins og það var lagt fram, komi 21 orlofsdagur, og síðan í öðru lagi, að í staðinn fyrir „vinnu við landbúnað, byggingar og samgöngur“ komi: vinnu við landbúnað og síldveiðar. Síðar talda atriðið er þess eðlis, að ástæða er til að vekja athygli á því. Samkv. brtt. eru þessi ákvæði um undantekningar um það, hvenær helmingur af orlofi skuli tekinn, bundinn við nákvæmlega sömu atriði og nú eru í gildi. í núgildandi orlofslöggjöf er ákveðið, að allt að helming orlofs megi veita utan orlofstímans í landbúnaði og sjávarútvegi, og n. flytur till. um að færa þetta í sama horf. En í frv. voru byggingar og samgöngur settar inn að ósk atvinnurekenda, en gegn mjög ákveðnum mótmælum launþega í þessum starfsgreinum, sem telja, að réttur þeirra yrði mjög skertur, ef þeim yrði gert að skyldu eða þeim a.m.k. mjög beint inn á þær brautir að taka allt að helmingi orlofsins utan orlofstíma. Þeir sætu þá ekki við sama borð og aðrir launþegar, og finnst mér sú afstaða þeirra vera mjög skiljanleg. Það hefur ekki heldur þótt fært við nánari athugun að leyfa það, að meira en sú viðbót, sem nú er ákveðin almennt í orlofslögunum, komi á annan tíma árs en var áður veitt. Það yrði raunverulega skerðing á þeim rétti, sem launþegar hafa til þess að taka orlof að sumrinu til, en öllum er auðvitað ljóst, að á það leggur launafólk mikla áherzlu að taka orlof einmitt meðan okkar stutta sumar stendur, þannig að þeir fái notið þess að einhverju leyti. Loks er svo orðalagsbreyting, sem ekki verður talin efnisbreyting, við 5. gr. frv., en þar segir svo: „Atvinnurekandi ákveður í samráði við launþega, hvenær orlof skuli veitt. Hann skal verða við óskum launþega um, hvenær orlof skuli veitt, að svo miklu leyti sem unnt er vegna starfseminnar.“ Síðan kemur í frv.: „Atvinnurekandi skal tilkynna launþega svo fljótt sem unnt er og í síðasta lagi mánuði fyrir byrjun orlofs, hvenær orlof skuli hefjast, nema sérstakar ástæður hamli.“ Blærinn á þessari gr., eins og hún nú er í frv., er á þann veg, að það mætti kannske halda, að það væri að einhverju leyti verið að taka aftur í síðari hluta gr. það, sem sagt er í þeim fyrri. En andinn er vitanlega sá, að orlofstíminn, hvenær orlof skuli tekið, sé ákvörðun, sem sé í eins miklu samráði milli launþega og atvinnurekanda og unnt er, og það sé talið sjálfsagt, að atvinnurekandi kynni sér óskir launþegans um þetta efni, eins og raunar má segja, að ákveðið sé í fyrri hluta gr. Þess vegna þykir rétt, að tilkynning frá honum um, hvenær launþegi skuli fara í orlof, sé ekki gefin, fyrr en gengið sé úr skugga um vilja fólksins á vinnustaðnum eða við fyrirtækið, og ætla ég, að þetta sé auðskilið mál. Það er svo að lokum brtt. við ákvæði til bráðabirgða um það, að 2. liður ákvæðis til bráðabirgða falli úr, en þar segir: „Ákvæði í kjarasamningum verkalýðsfélaga og vinnuveitenda um, að 21 orlofsdagur skuli veittur á tímabilinu 1. júní til 15. sept., skulu breytast til samræmis við 1. mgr. 4. gr., nema aðilar verði með nýjum samningum ásáttir um annað.“ Þetta ákvæði þykir í fyrsta lagi fremur óviðfelldið, þar sem verið er að ýja í þá átt, að ákvæðum í gildandi kjarasamningum verkalýðsfélaga sé breytt með þessum lögum, og á hinn bóginn er það í raun og veru ástæðulaust, þar sem aðilar hafa eftir sem áður rétt til þess að semja um annað en lögin ákveða um það, hvenær orlofið eða þessi hluti af því sé veittur. Það er algerlega opið og virðist vera ástæðulaust, að í lögunum séu nokkrar leiðbeiningar um það, hvernig um það verði samið milli launþeganna og atvinnurekenda. Þetta eru sem sagt breyt., sem n. varð ásátt um að gera á frv., og tel ég þá ekki ástæðu til að fara um það öllu fleiri orðum. Ég vil þó aðeins að lokum nefna það, að ég tel a.m.k., að hér sé náð verulegum áfanga í því mikla réttindamáli allra launþega í landinu, sem orlofslöggjöfin er. Með samþykkt þessa frv. stöndum við nú í fyrsta skipti, að ég held, algerlega jafnfætis grannþjóðum okkar um þetta mikla réttindamál, en á Norðurlöndum öllum er nú fjögurra vikna orlof samningsbundið eða lögfest og orlofsfé þó öllu hærra í þeim löndum en það er hjá okkur. Þó eru þau ákvæði að sumu leyti öðruvísi, þannig að munurinn er í því efni ekki heldur ýkjamikill okkur í óhag. Ég tel þess vegna, að það beri sérstaklega að fagna þessu frv., og við erum nú ekki lengur eftirbátar annarra um þennan rétt, sem er svo mikilsverður, ekki aðeins fyrir það líf, sem menn lifa, og þá lífsfyllingu, sem það veitir, að geta tekið sér frí og hvíld frá störfum, heldur einnig að því leyti, að ef framkvæmd orlofslaganna er í lagi og er með þeim hætti, sem beztur getur orðið, þá er líka enginn vafi á því, að í slíkri löggjöf felst í fyrsta lagi heilsuvernd á öllum svíðum mannlegrar heilsu, og einnig ætti það, sem til þessara hluta er lagt, að skila sér að verulegu leyti í betra vinnuafli og glaðari starfandi mönnum.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð í sambandi við þetta frv. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 129, hefur orðið samstaða í n., en þó undirritum við tveir af nm. nál. með fyrirvara. Þegar frv. var hér til I. umr. í hv. þd., beindi hæstv. félmrh. því til n., að hún tæki til greina breyt. á frv. í samræmi við það, sem fram kemur í niðurlagi grg. með frv. að séu óskir Alþýðusambandsins, þ.e.a.s. það eru brtt. í nál., sem eru nr. 3, a og b. Við, sem undir nál. skrifum með fyrirvara, vorum nokkuð hikandi, satt að segja, við þessa breyt., sem liggur fyrir í frv., eins og það var lagt fyrir þd., og ég hef ekki haft aðstöðu til að kynna mér það. Er sagt, að í samningum í byggingariðnaðinum muni vera í ýmsum tilvikum stefnt í þessa átt. Við höfum þó eftir atvikum fallizt á, að þessi brtt. verði flutt við frv. Hins vegar er getið þriggja ágreiningsmála í niðurlagi grg. með frv. Tvö atriði, sem hafa verið lögð til af fulltrúum Alþýðusambandsins, eru komin þarna inn í brtt., en það þriðja er aftur atriði, sem fulltrúar atvinnurekenda leggja til að breytist, og það er orlofsfjárhæðin. Í frv. er eiginlega meginbreytingin sú, að orlof lengist úr 21 degi í 24, það lengist sem sé um 1/7, og hefði þá orlofsfjárhæðin til samræmis við það átt að hækka úr 7% í 8%. Hins vegar mun þessi þriðjungur úr prósentu, sem þarna er bætt við það, sem eftir beinum útreikningi hefði átt að vera niðurstaðan, rökstuddur með því, að fastir starfsmenn fái orlof af orlofi, en um það sé ekki að ræða fyrir þá, sem taka orlofið í peningum. Það hefði mátt segja, að það hefði þá verið réttmætt að taka tillit til þessara þriggja atriða hjá báðum aðilum, sem þarna eru upp talin, en við, sem skrifum undir nál. með fyrirvara, höfum þó tekið ákvörðun um að flytja ekki slíka brtt. Ég vil láta þess getið, að mig rámar í, - ég hef ekki haft tíma til þess að ganga úr skugga um það, - að frv. hafi verið flutt hér á þingi um lengingu orlofs einmitt í 24 daga og jafnframt 8`,6 orlofsfjárhæð. Ég hef ekki getað kynnt mér það nú. Ég veit ekki heldur, hvort það hefði breytt afstöðu nokkurs manns til málsins. Það verður þá kannske hægt að rifja það upp, ef ástæða þykir til, síðar í meðförum málsins á hv. Alþingi. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, vildi aðeins gera grein fyrir þessum viðhorfum okkar, sem undir nál. skrifum með fyrirvara.



Herra forseti. Á þskj. 117 hef ég leyft mér að flytja frv. til l. um happdrættislán ríkissjóðs vegna vega- og brúagerða á Skeiðarársandi, er opni hringveg um landið. Ástæðan til þess, að þetta frv. er flutt, er sú, að skömmu eftir að ég tók við starfi fjmrh., kynnti ég mér, hvernig horfur væru með að koma af stað happdrættisláni vegna framkvæmda á Skeiðarársandi samkv. lögum þeim, sem samþ. voru hér á siðasta Alþ. Það kom í ljós að áliti Seðlabankans, að lög nr. 12 frá 23. marz 1971 um happdrættislán ríkissjóðs vegna vega- og brúagerða á Skeiðarársandi mundu ekki reynast eins farsæl og gert hafði verið ráð fyrir. Það var mat stjórnar Seðlabankans, að skilyrðin fyrir happdrættisláninu væru ekki svo æskileg, að líkur væru á því, að bréfin mundu seljast verulega. Af þeirri ástæðu var farið að íhuga það, hvort ekki væri rétt að endurskoða málið og semja nýtt frv., þar sem þau happdrættisbréf, sem seld yrðu, yrðu gerð aðgengilegri. Í sambandi við þetta mál kynnti ég mér álit þm. Austf. á þessu máli, enda voru þeir einu hv. þm., sem leitað höfðu til mín og ýtt á málið við mig, svo að þess vegna lét ég þá hafa þann forgang í sambandi við þetta mál, og er ekki annan að saka en mig um þá ákvörðun að haga málinu svo til. Niðurstaðan varð sú að athuguðu máli við stjórn Seðlabankans og þm. Austf., að rétt þótti að flytja þetta frv. og breyta kjörunum frá því, sem áður var, á þessum happdrættisskuldabréfum, sem selja átti. Og það, sem gert hefur verið í því sambandi, er, að nú á að binda endurgreiðslur höfuðstóls við vísitölu. Jafnframt er lagt til að hækka fjárhæðina úr 200 millj. kr. í 250 millj. kr. Enn fremur er lagt til, að fjmrn. ákveði, hve mikill hluti lánsins skuli boðinn út á hverjum flokki, og þykir það hagkvæmara í sambandi við sölumöguleika en áður var. Gert er ráð fyrir í þessu frv., eins og í lögunum, að 7% af heildarfjárhæðinni gangi til vinnings í happdrættinu, og er því haldið. En nú er ákveðið, að fjmrn. ákveði tölu vinninga, upphæð þeirra hvers um sig og útdráttardag, sem tilgreindur verður á happdrættisskuldabréfunum. Ég treysti því, að þessari breytingu verði vel tekið hér á hv. Alþ., enda á hún að tryggja það, að málið komi að þeim notum, sem stefnt var að með frv., þegar það var flutt hér í fyrra. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég ætla ekki að þessu sinni að gera að umræðuefni eða taka neina afstöðu til þess mats eða þeirrar spár, sem Seðlabankinn hefur haft um þau lög, sem samþ. voru á síðasta þingi um happdrættislán ríkisins, og sem verður þess valdandi, að þetta nýja frv. er flutt varðandi þetta málefni. Mig langar aðeins nú við 1. umr. að gera að umræðuefni einstök atriði, en þau fá, sem ég vil benda á. Höfuðbreytingin, sem gerð er á gildandi lögum, er sú, að sú heildarlánsupphæð, sem ákveðið er að gefa út, er hækkuð um 50 millj. kr., úr 200 millj. í 250 millj. kr. AS sjálfsögðu hef ég ekkert við það að athuga. Þessi hækkun er ugglaust ákveðin vegna þess, að það hefur þótt sýnt, að ekki mundi veita af því að bjóða út þetta vegna kostnaðar við vegagerðina. Annað veigamikið atriði, sem hér kemur til í þessu efni, er það, að gert er ráð fyrir að verðtryggja skuldabréfin, en það var ekki í þeim lögum, sem samþ. voru á síðasta þingi. Út af fyrir sig má ætla, að skuldabréfin muni seljast betur með þessu móti, og það er þess vegna ekki ástæða til þess og sízt fyrir mig að hafa neinar aths. við það að gera. En að sjálfsögðu getum við ekki gengið fram hjá því, að sú ákvörðun verður að lokum til þess að auka kostnaðinn við þessa vegagerð, og ef hún er talin óhjákvæmileg, er ekkert við því að segja. En það er eitt, sem ég tel sérstaklega, að ég þurfi að gera aths. við í sambandi við þetta lagafrv., og það er, að mér sýnist, að það, sem í gildandi lögum var fastákveðið, er nú að meira eða minna leyti bundið í heimildir. Í fyrsta lagi er það, að því er ekki slegið föstu, að skuldabréfin skuli verðtryggð, heldur er í 3. gr. sagt: „Heimilt er að verðtryggja skuldabréfin.“ Í annan stað er gerð um það till. í 6. gr., að fjmrn. ákveði tölu vinninga, fjárhæð þeirra hvers um sig og útdráttardag. Í lögum, sem eru í gildi, var þetta ákveðið. Þar voru ákveðnar tölur vinninga, og þar voru ákveðnir tveir útdráttardagar á ári. Hér er gert ráð fyrir að dregið sé út einu sinni á ári, og hygg ég, að það muni þó heldur verða til þess að gera bréfin óútgengilegri en þau annars væru, ef tvisvar væri dregið. Í þriðja lagi er ekki heldur ákveðið, hversu stór hver flokkur um sig verði, sem gefinn er út, heldur er það á valdi fjmrn. að ákveða það hverju sinni. Þetta má kannske ætla, að séu ekki veigamikil atriði. En ég hygg, að það sé þó rétt, að sú n., sem fær þetta frv. til athugunar, reyni að gera sér grein fyrir því, hvort ekki væri affarasælla að binda þetta meira í fastar ákvarðanir í lögum en hafa jafnmarga hluti með heimildarákvæðum eins og gert er ráð fyrir í þessu frv.

Frsm. (Helgi F. Seljan) : Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur fjallað um frv. það, sem hér liggur fyrir um staðfestingu brbl. frá 19. júlí í sumar, um breyt. á lögum um almannatryggingar. N. var einróma samþykk efni frv., og hún mælir með samþykkt þess, en 2 nm. skrifa undir með fyrirvara. N. hafði til athugunar gögn frá Tryggingastofnun ríkisins, er sýndu áhrif einstakra liða breytinganna á kostnaðarauka ríkissjóðs frá 1. ágúst til áramóta af lögum þessum, en samkv. þeim er um að ræða áætlaða fjárhæð sem næst 170 millj. kr., og munar þar mest um hækkun ellilauna og sérstaka lágmarkstryggingu tekna aldraðra og öryrkja, sem í lögunum eru. Mér þykir rétt að fara örfáum orðum um ástæðurnar fyrir því, að brbl. voru sett í júlí í sumar. Um tryggingamálin og þó einkum um hækkun tryggingabóta urðu miklar umr. á síðasta þingi, og snerust þær fyrst og fremst um það, hve mikil hækkunin ætti að vera, hversu fljótt hún skyldi koma og hversu víðtæk breyting skyldi eiga sér stað í tryggingakerfinu. Ég er að miklu leyti ókunnugur þeim umr., og í ágætri framsöguræðu sinni hér í d. fyrir þessu frv. minnti hæstv. trmrh. á nokkur helztu deiluatriðanna og rakti að nokkru þær umr., og svo gerðu fleiri, enda skal það ekki tíundað hér. Sem bein afleiðing af málflutningi og till. fyrrv. stjórnarandstöðu á síðasta þingi kom svo þessi ákvörðun ríkisstj. til framkvæmda þegar hálfum mánuði eftir valdatöku hennar. Um það geta víst allir orðið sammála, að á þessari hækkun var brýn þörf hjá þeim mörgu, sem hér af hafa sitt eina lífsframfæri, og þó að hækkunin væri umtalsverð, væri síður en svo réttmætt að kalla hana fullnægjandi. Þau önnur ákvæði laganna, sem flýtt var gildistöku á í sumar, voru einnig drjúgt spor fram á við í tryggingamálum okkar. Það skal þó sérstaklega undirstrikað nú, sem raunar kom þó glögglega fram hjá hæstv. ráðh. í framsögu hans, að hér er aðeins um fyrsta áfanga að ræða til þess að efla og auka félagslega samhjálp trygginganna. Á það hefur oft verið réttilega bent, að einhver bezti mælikvarðinn á þjóðfélagsástandið sé einmitt sá þáttur, sem að því lýtur, hvernig búið er að þeim, sem eiga allt sitt til trygginganna að sækja fyrir sakir elli, örorku eða af einhverjum öðrum ástæðum, þ. e. þeim, sem öðrum fremur eru þurfandi fyrir aðstoð samfélagsins. Ef við viljum heita félagslega sinnuð þjóð, sem vill hafa samhjálp að leiðarljósi, sýnum við bezt þroska okkar og manndóm með því að búa á hverjum tíma svo vel að þessu fólki sem frekast er kostur. Annars eigum við skilið aðrar nafngiftir og lakari. Það liggur í augum uppi, hver vandkvæði þeirra eru, sem í dag eiga að hafa af 84 þús. allt sitt lífsframfæri hvað snertir fæði, klæði, húsaskjól og ýmsar félagslegar þarfir, hvað þá ef við hverfum til þeirrar upphæðar, sem hámarksbæturnar voru áður en lög þessi voru sett, sem var innan við 60 þús. Því er rétt að leggja á það áherzlu, að einmitt nú stendur yfir heildarendurskoðun á tryggingakerfi okkar, endurskoðun á tryggingakerfinu öllu, sem m. a. leiðir til þess, að þegar um áramót eiga að ganga í gildi verulegar hækkanir á ýmsum þáttum almannatrygginganna, og margt í nýskipan þeirra mála er til hagsbóta fyrir tryggingaþega, ef Alþ. samþykkir það. Hæstv. trmrh. gerði ýmsar þessar breytingar að umtalsefni í sinni framsöguræðu og skal ekki farið út í endurtekningu þess hér, en því ber að fagna, að frv. þetta, sem við nú fjöllum um, er aðeins til bráðabirgða. Þar skal áfram haldið á sömu braut, og svo að dæmi sé nefnt, mun sú upphæð frá áramótum, sem hægt er að kalla tekjutryggingu hinna öldruðu og þeirra, sem við örorku búa, samkv. till. þeirrar n., sem um þetta mál fjallar, verða tvöfölduð miðað við þá upphæð, sem greidd var til þessa fólks í júlí s. l., þ. e. að hún verði u.m 120 þús. kr. á einstakling og 216 þús. kr. á hjón á ári. Ég sé hins vegar ekki ástæðu til þess að rekja þær breytingar, sem boðaðar hafa verið, enda munu þær þm. nokkuð kunnar, og þau mál munu öll koma til umr. innan tíðar hér á Alþingi. Ég vildi aðeins í framsögu fyrir þessu nál. minna á, hvert stefnt er, að þessi lög eru aðeins byrjunaráfangi að því marki að rétta sem bezt hlut þeirra, sem við erfið kjör búa í þjóðfélaginu, að við þannig erum að stefna í átt til aukins þjóðfélagslegs jafnréttis í veigamiklum og afgerandi atriðum.



Herra forseti. Ég skal þegar í upphafi máls míns taka það fram, að þegar ég og hv. 3. þm. Reykn. skrifum undir nál. með fyrirvara, þá felst ekki í því, að við séum ekki samþykk efni sjálfs frv., sem hér liggur fyrir. Því veldur annað, sem ég skal síðar koma að. Ég vil bæta því við, að við munum sem sé styðja frv., og ég vil bæta því við, að við teljum, að af öllum þeim útgjöldum, sem hæstv. ríkisstj. hefur stofnað til eða gefið fyrirheit um síðan hún settist að völdum, séu útgjöld vegna þeirra brbl., sem hér eru lögð fram til staðfestingar, hvað réttmætust. Þegar almannatryggingalögin voru til umræðu hér á hv. Alþ. í fyrra, fluttu þáv. stjórnarandstæðingar till. m. a. um það, að lögin kæmu til framkvæmda þegar á þessu ári og meira að segja þegar í stað. En lögin voru samþ. 6. apríl s. l. Var áætlað, að lögin mundu auka útgjöld trygginganna um 500 millj. kr. á ári, og hefði verið miðað við, að þau kæmu nú til framkvæmda 1. maí s. l. vor, þá hefði verið um 2/3 hluta ársins að ræða, og ef miðað er við 500 millj. kr. útgjaldaaukningu, hefði þarna komið til um 340 millj. kr. Í fjárl. yfirstandandi árs hafði ekki verið áætlað fyrir slíkum útgjöldum og sveitarfélögin, sem áttu að bera sinn hluta af hækkuninni og eiga samkv. lögum, voru að sjálfsögðu búin að afgreiða sínar fjárhagsáætlanir fyrir áramót, en í till. hv. stjórnarandstæðinga um gildistöku var ekkert að því vikið, hvernig ætti að leysa þann vanda, hvort sveitarfélögin áttu þá að taka upp sínar fjárhagsáætlanir til endurskoðunar í ljósi þess, að lögin hefðu komið til framkvæmda svo snemma á árinu. Þegar lögin voru samþ. snemma í apríl, var ekkert hægt með vissu að segja fyrir um afkomu ríkissjóðs, þegar kæmi fram á árið. Okkur þótti mörgum satt að segja dálítið broslegt að heyra þáv. stjórnarandstæðinga, sem mjög báru sér orðið hrollvekju þá í munn og töldu, að það væru vá og ósköp fram undan, heyra þá leggja til, að þarna kæmu þegar til framkvæmda lög, sem mundu þýða mörg hundruð millj. kr. útgjöld fyrir ríkissjóð. Það var auðvitað ekki borið við frekar en þeirra var vani, þegar þeir voru hér með sínar yfirboðstillögur, að henda á neina leið til fjáröflunar til þess að mæta útgjöldunum. Þar voru þeir varðandi þessi lög trúir sinni stefnu. Þeir hafa e. t. v. treyst þá á góða fjármálastjórn fyrrv. ríkisstj. og blómlegan hag ríkissjóðs þar af leiðandi. En það er kannske ekki að furða, þó að þá hafi ekki verið bent á leiðir til þess að mæta þessum útgjöldum. Hitt er miklu alvarlegra, að nú bólar ekki heldur á þessu eða það er vart hægt að segja, að á því bóli. Og þá á ég ekki eingöngu við þær hækkanir, sem leiðir af brbl., heldur ótalmargt annað, sem hlýtur að koma til útgjalda á næsta ári. Það er nú komið að mánaðamótum nóvember og desember. Maður hefði búizt við og það hlýtur líka að líða að því, að fjárlög verði tekin til 2. umr., en enn þá vita menn ekki hvaða tekjuleiðir hæstv. ríkisstj. hugsar sér að fara: Við höfum að vísu heyrt það sagt, ég held, að ég muni það rétt, að ég hafi m. a. lesið það í viðtali við hæstv. félmrh. í málgagni hans flokks, að það muni þurfa að gera ráðstafanir, sem verði ekki sársaukalausar, og talað hefur verið um skattahækkanir og það ofan í eitthvert hið mesta góðæri, sem íslenzka þjóðin hefur þekkt bæði í tíðarfari aflabrögðum og í verði á okkar framleiðslu. Ég veit ekki, hvort ekki er rétt þó að benda á tvennt, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert. Hún hefur hækkað verð á áfengi og tóbaki, og það var nú satt að segja heldur broslegur rökstuðningur, sem látinn var fylgja þeirri hækkun. Það var talað um, að áfengi hefði hækkað í innkaupi. Nú vita allir það, að innkaupsverð áfengis er ekki nema smábrot af útsöluverðinu, og þó að einhver hækkun yrði á innkaupsverði, ætti að hafa langtum minni hækkun á útsöluverði þar á móti. Ég held, að þeir hafi áætlað, að þetta aflaði ríkissjóði tekna um 190 millj. kr. á ársgrundvelli. Hins vegar kostar hækkunin líklega margfalt meira í vísitölugreiðslum á kaup, bæði fyrir ríkið og eins fyrir atvinnuvegina. Svo hefur hér verið keyrt í gegn með miklum hraða frv. um spariskírteinasölu. Ég hefði sagt, að það sé ekki vegna framkvæmda, sem mun verða tekin ákvörðun um á næsta ári, en ég held nú satt að segja, að það detti fáum í hug annað en það fé eigi að nota um leið og það kemst í kassann. Ég endurtek það, herra forseti, að við, sem skrifum undir nál. með fyrirvara, erum fyllilega samþykk þessu frv. Ég vildi aðeins og við með fyrirvara vekja athygli á því, að það er ekki nóg að flytja góð mál, heldur verður að vera séð fyrir endann á því, hvernig á að komast frá því að standa undir þeim fjárhagslega.



Herra forseti. Ég átti þess kost við 1. umr. þessa máls að koma flestu því á framfæri, sem ég taldi þá nauðsynlegt. Þrátt fyrir þau orð, sem ég lét þar falla, tel ég þörf á að fara nú nokkru frekari orðum um málið. Við 1. umr. málsins var það viðurkennt af hæstv. trmrh., svo sem flestir, sem vilja, vita og gátu séð, að aðeins ein breyt. felst í þessu frv. frá þeim lögum, sem samþ. voru í tíð fyrrv. ríkisstj., hinn 6. apríl s. l. Af þeim ástæðum einum er óþarft að endurtaka fylgi mitt og flokksbræðra minna við þetta frv. sem slíkt, enda vorum við þá flm. að því sem aðilar að þáv. ríkisstj. Sú breyting ein felst í þessu frv., að gildistöku þeirra laga var flýtt um 5 mánuði eða frá 1. jan. 1972 fram til 1. ágúst 1971. Þetta eitt er innihald frv. Það skal fúslega viðurkennt, að þetta er til mikilla bóta fyrir alla þá, sem tryggingabóta njóta. Þá kemur að margendurtekinni spurningu málsvara núv. stjórnarflokka við 1. umr. málsins í fyrra, en þó sérstaklega var hún borin fram fyrir tvennar síðustu almennar kosningar í landinu, bæjarstjórnarkosningar 1970 og svo við alþingiskosningar s. l. vor: Hvers vegna hækkið þið ekki þær smánarbætur trygginganna, sem nú eru í gildi? - Og eftir fylgdu svo hjartnæmar aths. og samanburður við aðrar þjóðir, sér í lagi Norðurlandaþjóðirnar, á þeim smánarbótum, sem taldar voru felast í því frv. frá fyrrv. ríkisstj., sem þeir nú eru sjálfir að staðfesta, frv., sem hún lagði fram í byrjun þessa árs og lagt var hér fram á hv. Alþ. 18. marz s. l., og svo sem fyrr er sagt samþ. einróma sem lög frá Alþ. 6. apríl eða rúmlega þrem vikum síðar. Frv. þetta var niðurstaða vandlegrar athugunar n., sem skipuð var úrvalsfólki og vann verk sitt með mikilli prýði. Bótaupphæðir frv. og gildistökuákvæði voru hins vegar ákvörðun þáv. ríkisstj. og við það miðaðar, að hægt væri að standa við þær í raun og sannleika og þá fyrst og fremst af hálfu ríkisins og bæjarfélaga, en hækkanir laganna voru ætlaðar um 500 millj. kr., þegar þau kæmu að fullu til framkvæmda á liðnu ári. Þegar umrædd endurskoðunarnefnd skilaði áliti 5. marz 1971 og ríkisstj. tók ákvarðanir um flutning frv., varð að sjálfsögðu að áætla tekjur ríkisins á þessu ári. Svo sem auðsætt má vera var ekki um aðra viðmiðun að ræða varðandi fjárhagsgetu ríkissjóðs en árið 1970, þ. e. árið á undan og það, sem þá var liðið af þessu ári, er var aðeins um 2½ mánuður. Eðlilega höfðu velflest bæjar- og sveitarfélög, svo sem fyrr er komið fram í umræðunum, þá nýverið gert sínar fjárhagsáætlanir fyrir allt árið 1971, án þess að gera ráð fyrir hækkunum á framlögum sínum til Tryggingastofnunarinnar. Þá var og í gildi verðstöðvun, þannig að ekki var unnt að leyfa atvinnurekendum að velta sínum hluta út í verðlagið. Þannig var taflstaðan, þegar ákveðinn var af fyrrv. ríkisstj. flutningur frv. um endurbætur tryggingalaga. Með hliðsjón af þessum staðreyndum var gildistaka laganna ákveðin 1. jan. 1972. En setjum nú svo, að þáv. stjórn hefði ákveðið gildistöku laganna t. d. 1. maí eða 1. júní. Þá hefðu núv. stjórnarliðar sagt, að það væri kosningahræðsla, atkvæðaveiðar og svikizt væri þá fyrst og fremst aftan að bæjar- og sveitarfélögunum og reyndar öllum þeim öðrum gjaldendum, sem greiða eiga til trygginganna, almenningi og atvinnurekendum. En þingkosningar fóru fram 13. júní s. l. eða u. þ. b. 1½ mánuði frá fyrri dagsetningu og ½ mánuði eftir þá síðari, sem ég nefndi, og þessum yfirlýsingum hefði samkv. reynslu fylgt sú yfirlýsing, að svíkja ætti þetta allt saman, öll þessi loforð, eftir kosningar, ef þáv. stjórnarflokkar fengju meiri hl. Af hálfu ríkisins hefði ekki verið á einn eða annan hátt séð fyrir framlagi ríkisins með neinu öryggi, og því um hreinar ágizkanir í þeim efnum að ræða, eins og á stóð. Þannig hefði að mínu viti, samkv. minni reynslu af hv. fyrrv. stjórnarandstæðingum, sem skipa núv. stjórnarlið hér á þingi, þotið í þeirra skjá, og þá væri í þessu efni, eins og ég sagði, einungis dæmt samkv. fenginni reynslu. Ekkert af þessum hugrenningum hafði þó áhrif á ákvarðanir fyrrv. ríkisstj. Hægur stígandi var hins vegar í velgengnisátt í efnahagsmálum þjóðarinnar, m. a. vegna ráðstafana, er gerðar höfðu verið af hálfu fyrrv. ríkisstj., og rökstyðja hefði mátt með reynslu undangenginna mánaða, að við öll ákvæði laganna mætti standa að fullu án allra vafa. Það skal hins vegar játað, að í marzmánuði í fyrravetur sá hvorki þáv. ríkisstj. né aðrir, þótt útlit væri fyrir bata, að tekjur ríkisins, afurðaverð okkar á erlendum mörkuðum og fiskafli tæki slíkt stökk fram á við, sem var hins vegar orðin staðreynd 14. júlí s. l., þegar núv. ríkisstj. tók við völdum. Við umr. um margnefnt frv. þáv. ríkisstj. á s. l. vetri, sem hér er flutt með þeirri undantekningu einni, sem ég hef gert grein fyrir, fluttu þáv. stjórnarandstæðingar, núv. stjórnarliðar, allmargar hækkunartill., er þeir töldu þá algert lágmark, að samþykktar væru. Voru þessar brtt. þeirra þá um 40 talsins og þýddu nokkur hundruð millj. kr., svo að ekki sé meira sagt, í útgjöldum fyrir þá aðila, sem til trygginganna greiða, án þess að með nokkrum hætti væri séð fyrir því að skapa tekjur á móti. Nú skyldi maður ætla, þegar þessir sömu aðilar hafa tekið við völdum, ekki hvað sízt þegar allt gengur - guði sé lof - í haginn fyrir þjóðina alla til lands og sjávar, að þessar till. sæju dagsins ljós í frv. ríkisstj., m. ö. o. að smánarbæturnar, sem þeir nefndu svo í fyrravetur, yrðu nú gerðar mannsæmandi. Þá bregður hins vegar svo við, að þær fyrirfinnast ekki. Ekki er breytt einu einasta atriði öðru en því, að í stað orðanna 1. jan. 1972 kemur 1. ágúst 1971. Allt annað og þ. á m. bótaupphæðin er óbreytt frá lögum fyrri ríkisstj. Þarna eru efndir allra loforðanna, eftir að vera búnir að eyða svo úr öllum sjóðum þess opinbera á rúmlega fjögurra mánaða ferli sínum, að fjmrh. kemur nú jafnvel klökkur fyrir Alþ. með beiðni um að fá nýtt 200 millj. kr. spariskírteinalán og það strax fyrir áramót. Þegar svo stjórnarliðar eru nú inntir eftir efndum á stóru orðunum fyrir kosningar s. l. vor, eru svörin þessi, og þau komu fram í framsöguræðu hér áðan: Tryggingalöggjöfin er í n. til endurskoðunar, og loforðin um hækkun er að finna prentuð í málefnasamningi ríkisstj. - Þetta réttir stjórnarliðið nú að öllum þeim, er rétt eiga á bótum frá Tryggingastofnun ríkisins, eftir þá eindæma árgæzku, sem gengið hefur yfir landið, en því miður er valt að treysta, að verði til frambúðar samkv. reynslu undanfarinna ára og áratuga. Ef fara ætti að dæmi núv. stjórnarþm. frá s. l. vetri, er þeir voru í stjórnarandstöðu, og afla sér skyndifylgis, þá ættu núv. stjórnarandstæðingar, sem þá skipuðu stjórnarlið, að flytja yfirboðstill. þeirra eða endurprenta þeirra eigin till. frá s. l. vetri og rökstyðja þær með því, að ríkið hafi nú tekið á sig allar greiðslur til trygginganna og þá hljóti að vera hægt að stórauka bætur frá því, sem var í fyrravetur ákveðið með hliðsjón af þáverandi aðatæðum, og auka þar með allar bætur laganna. Ég held, að engum þm. í stjórnarandstöðunni nú komi þó slíkt til hugar þrátt fyrir kosningafeng núv. ríkisstjórnarliðs, m. a. út á slík vinnubrögð á s. l. vetri. Mat stjórnarandstæðinga nú á stöðu ríkissjóðs er það ábyrgt, að þegar búið er að ausa út til þarfra og óþarfra hluta öllum ófyrirséðum ágóða ríkisins af út- og innflutningi þessa árs og þá beðið um aukin lán til að standa undir kostnaði hveitibrauðsdaga ríkisstj., þá verður vart á bætandi nýjum gjöldum á allan almenning og þ. á m. sjálft fólkið, sem bótanna á að njóta og sannarlega hefur þörf fyrir mun hærri bætur en það fær nú, þótt ekki væri fyrir annað en ört vaxandi verðbólgu. Ríkisstj. bregzt því skyldu sinni nú að standa við gefin loforð frá s. l. vetri. Ef hún stæði við þau loforð, væri hún aðeins að rétta því fólki, er bótanna nýtur, réttlátan hlut í þessa árs auknum tekjum ríkisins. Eftir hveitibrauðsdaga hvers hjónabands kemur alvara lífsins. Það pólitíska hjónaband. sem hér var myndað með tilkomu núv. ríkisstj., þarf sjálfsagt einnig að mæta sinni alvöru. Hveitibrauðsdögunum er lokið, en hvort hjónabandið endist allt til dauðans, verður reynslan að skera úr um.

Frsm. (Helgi F. Seljan) : Herra forseti. Ég ætla ekki hér að fara að hefja neinar almennar stjórnmálaumr., eins og til hefur þó verið stofnað. Ég er líka ókunnugur, eins og ég tók fram, að miklu leyti þeim umr., sem hér urðu í fyrra. Þó að maður læsi um þetta nokkuð í blöðum og væri þeim kunnugur frá framboðsfundunum, þá er ég að miklu leyti ókunnugur þeim og hætti mér ekki út á þann hála ís að fara að dæma um það, hvað einstakur flokkur eða einstakir menn hafi þar lagt til mála. Hitt sýnist mér vera fyrir mestu, að menn eru hér almennt sammála um það, að þetta sé nauðsynjamál, sem eigi að ná fram að ganga og sjálfsagt sé. Hvað frekari framkvæmd allri líður í sambandi við tryggingamálin, þá vil ég aðeins ítreka það, að nefnd hefur verið skipuð til þess að endurskoða tryggingalögin, eins og ég sagði áðan, og það er hægt að upplýsa það einnig, að n. mun skila áliti nú mjög bráðlega, og þær breytingar, sem hún leggur til, tel ég að verði mjög veigamiklar og afskaplega mikið í anda þess, sem einmitt fyrrv. stjórnarandstaða hélt fram á s. l. þingi. Þessar breytingar munu verða lagðar fyrir Alþ. nú innan skamms. Og þangað til þær verða lagðar fram, held ég, að sé rétt að bíða með alla dóma um það, hvað núv. stjórn vill raunverulega leggja til í sambandi við tryggingabætur og almenna úrlausn tryggingamála. En það ber að fagna því, að menn eru svo sammála um það, eins og raun ber vitni, að flýting á gildistöku þessara laga hafi átt rétt á sér.