Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (FS): Gengið er til dagskrár og tekið fyrir eina málið, sem er á dagskrá, vantraust á ríkisstjórnina, þáltill., 18. mál í Sþ., þskj. 18, ein umræða, útvarpsumræða. Hver þingflokkur fær 50 mínútna ræðutíma, sem skiptist í tvær umferðir, hin fyrri 25–30 mín. og hin siðari 20-25 mín., þannig að samtals verði það 50 mín. Mælist ég til, að hv. þm. virði þessar reglur um lengd ræðutíma. Röð flokkanna verður þessi: Framsóknarflokkur, Sjálfstæðisflokkur, Alþýðubandalag, Alþýðuflokkur. Umræðan hefst þá með því, að fyrri flm. vantrauststill., hv. 2. þm. Vestf., Hermann Jónasson, tekur til máls.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Um fátt er meira rætt og ritað hér á landi en lýðræði, hvað það sé gamalt og okkur í blóð borið, aldrei sé of mikið lagt í sölurnar til að vernda það. Ég vil ekki draga úr þessu. En við skulum líka minnast þess, að lýðræðið lifir ekki af fagurgala, heldur af því, að það sé í heiðri haft í framkvæmd. Lýðræði er það, að stjórnað sé að vilja meiri hluta landslýðsins, þjóðarinnar, og til þess að tryggja það er leitað eftir vilja kjósendanna a.m.k. á fjögurra ára fresti með almennum kosningum til Alþingis. Í kosningum eiga frambjóðendur og flokkar að lýsa því fyrir kjósendum, hvernig þeir ætli að stjórna, ef þeir fái völd til þess. Kjósendur greiða að jafnaði þeim frambjóðendum atkvæði, er þeir álita, að bezt vinni á Alþingi, m.a. samkvæmt þeim yfirlýsingum og loforðum, sem frambjóðendur hafa gefið. Með þessum hætti er leitað eftir meirihlutaáliti þjóðarinnar á því, hvernig skuli stjórnað, þangað til næst verður kosið. Eftir að frambjóðandi er kosinn, ber honum því í öllum höfuðatriðum að vinna á Alþ. í samræmi við það, sem hann lofaði og var kosinn til. Þetta er eitt grundvallaratriði lýðræðisins. Ef þingmenn og stjórn taka upp á því að stjórna í ósamræmi við það eða jafnvel gagnstætt því, sem þeir lýstu yfir og lofuðu kjósendum sínum fyrir kosningar, eru þær orðnar markleysa og lýðræðið innantómt orð. Í stað meirihlutavilja þjóðarinnar, í stað lýðræðis væri þá stjórnað gagnstætt þeim þjóðarvilja, sem fram kom í kosningunum, og þar með væru kosningarnar orðnar markleysa. Við skulum nú í þessu ljósi athuga, um hvað var kosið haustið 1959, hvaða loforð voru gefin, og verður þá fyrst fyrir að athuga málin, sem eru og verða í sögunni sigild dæmi um ólýðræðisleg vinnubrögð. Landhelgismálið bar einna hæst í síðustu kosningum, vegna þess að um það virtist alger þjóðareining. Hver einasti frambjóðandi lýsti því yfir, hvar og hvenær sem færi gafst, að ekki kæmi til mála að hvika fyrir Bretum. Allir voru á einu máli um það, að sigur væri unninn í málinu. Margir lýstu því yfir, að næsta takmarkið væri landgrunnið allt. Nú vil ég spyrja: Hvaða kjósandi kaus þingmann til að hopa í málinu, til að minnka landhelgina, til að ganga á endurteknar yfirlýsingar, sem Íslendingar höfðu gefið frammi fyrir öllum heimi í þessu máli? Hvers vegna mátti ekki fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla? Af því að stjórnarflokkarnir vissu um fyrri loforð sin, vissu, að þeir yrðu minntir á þau, vissu um vilja þjóðarinnar, vissu, að þeir voru að kúga fram mái gagnstætt lýðræðislegum leikreglum, taka sér vald, sem kjósendur höfðu ekki veitt. Ætli það verði ekki héðan af nokkuð erfitt að fá menn til að treysta því, að þessir flokkar reki Breta úr landhelginni eftir 3 ár? Engum blöðum er um það að fletta, að stjórnarflokkarnir voru kosnir út á loforðin að bæta lífskjörin. Þessi loforð voru gefin í ræðu og riti og til viðbótar letruð á stóra borða, sem strengdir voru yfir fjölförnustu göturnar í Reykjavík á kosningadaginn. Og hvað hafa kjósendur fengið fyrir atkvæðin út á loforðin? Stórfellda kjaraskerðingu, sem hefur aukizt með vaxandi hraða dag hvern, sem yfir hefur gengið síðan loforðsgefendurnir komust til valda. Það er erfitt vegna þingskapa að gefa svona vinnubrögðum rétt nafn, og ég læt hlustendur um það. Þá er það þriðja stórloforðið, sem þjóðin verður aldrei of oft minnt á til viðvörunar. Það er loforð Alþfl. í haustkosningunum 1959 um stöðvun dýrtíðarinnar. Sjaldan mun loforð hafa verið gefið hátíðlegar, jafnoft endurtekið eða með jafnáberandi tilburðum. Flestir eða allir framámenn Alþfl. létu birta af sér stórar myndir í Alþýðublaðinu, og voru loforðin síðan prentuð eins og umgjörð eða geislabaugur um þær. Þeir lofuðu að hafa ekki samstarf um ríkisstj. við neinn nema þann, sem gengist undir þetta heit Alþfl. við þjóðina. Og til þess að leggja enn ríkari áherzlu á, hve trúir þeir væru þessu heiti, gáfu þeir út bráðabirgðalögin frægu um, að landbúnaðarvörur mættu ekki hækka í verði svo sem lög stóðu til. En sumarið 1959, sömu dagana sem þessi loforð voru endurtekin, voru trúnaðarmenn Alþfl. og Sjálfstfl. að ganga frá tillögum um viðreisnina, sem fólu í sér að leiða yfir þjóðina dýrtíð, sem á vörum hennar hefur hlotið nafnið óðaverðbólga. Þjóðin kaus stöðvun dýrtíðarinnar, fékk óðaverðbólgu. Ég fullyrði, að ef Alþfl. og Sjálfstfl. hefðu sagt þjóðinni satt um fyrirætlanir sínar, þótt ekki hefði verið nema í þessum þremur málum, hefðu þeir ekki fengið meiri hluta. Þjóðin hefði ekki kosið yfir sig með opnum augum minnkandi landhelgi, óðaverðbólgu og stórfellda kjaraskerðingu. Hér skal til viðbótar minnzt á nokkur loforð, sumpart gefin fyrir, sumpart eftir kosningar, og virðist gilda sama regla um þau. Eftirminnilegt er það loforð ríkisstj. að hætta skuldasöfnun við útiönd. Almenningur hefði lifað um efni fram. Hér skyldi staðar numið, sögðu stjórnarflokkarnir. Ríkisstj. hafði naumast fyrr gefið þetta loforð en hún aflaði sér rúmlega 800 millj. lánsheimildar erlendis, sem hún hefur notað óspart, en ekki til stórframkvæmda, heldur til eyðslu, og í árslok 1960, eftir eitt viðreisnarár, stóðu málin þannig, að greiðsluhallinn við útiönd var 704 millj. á árinu, reiknaður með sama hætti og greiðsluhalli undanfarinna ára í grg. viðreisnarinnar. Skrum ríkisstj. um gjaldeyrisafkomu bankanna er að hálfu leyti blekking, því að einkaaðilum hefur verið leyft að taka stór gjaldeyristán erlendis í stuttan tíma, sem léttir af bönkunum í bráðina. Svipaða sögu er að segja um sparifjársöfnunina, sem ríkisstjórnin gumar af og reiknar eina grein innlánsaukningar, spariféð, en ekki innlánsaukninguna í heild, sem ein gefur rétta mynd af ástandinu, enda svo fram talið í opinberum skýrslum. Hið sanna er, að innlánsfé í viðskiptabönkum og sparisjóðum, þ.e. að meðtöldum sparisjóðs-, ávísunar- og hlaupareikningum, jókst árið 1958 um 15.8%, 1959 um 13.8% og árið 1960 um 12% og þó raunverulega ekki nema um 9%, þegar tekið er tillit til vaxtahækkunar af innlánsfé, sem lagt er við innstæðurnar um hver áramót og reiknað sem aukning. Núv. ríkisstj. lofaði því í viðreisnarboðskapnum að koma framleiðslunni á traustan grundvöll, þannig að staðið gæti án afskipta ríkisvaldsins. Hið gamla og spillta uppbótakerfi skyldi algerlega afnumið. Bent var á, að mikið yrði á sig að leggja til þess að losna við þetta kerfi, og margir trúðu einu sinni enn. Uppbótakerfi getur verið með tvennu móti: í fyrsta lagi beinar uppbætur til framleiðenda í ofanálag á markaðsverð. Í annan stað niðurgreiðsla á neyzluvörum, til þess að hægt sé að halda kaupinu og þar með framleiðslukostnaði niðri, til þess að framleiðslan komist af með lægra verð. Ef niðurgreiðslur hyrfu, þyrfti framleiðslan hærra verð sem því svarar og yrði að fá beinar uppbætur. Í fjárl, fyrir árið 1962 eru niðurgreiðslur áætlaðar rúmlega 300 millj., sem þó er talið of lágt. Þessar niðurgreiðslur eru því uppbótakerfi í öðru formi. Þær eru önnur hlið á sama hlutnum. Ríkisstj. hagar sér í þessu efni eins og karlinn, sem hélt föstuna með því að kalla kjötið, sem hann át, klauflax. Þannig hefur ríkisstj. haldið þetta loforð. Eftir að viðreisnarkerfið hafði staðið árið 1960, varð reynslan af því sú, að einn útgerðarmaður úr Sjálfstfl. sagði á landsfundi útgerðarmanna, að enn hefði ekki verið upp fundið skordýraeitur, sem væri jafnhraðvirkt á skordýr og viðreisnin á útgerðina. Annar framámaður Sjálfstfl. kvað viðreisnina hafa verkað eins og lömun á þjóðarlíkamann. Afleiðingarnar í útgerðinni blasa við og sanna þessi ummæli. En það þori ég að fullyrða, að flestir bændur eru á einu máli um það, að landbúnaðurinn hafi orðið enn verr úti. Uppbygging og framfarir í þessum tveimur atvinnugreinum hafa að miklu leyti stöðvazt, því að fáir hafa lengur efni á að kaupa skip og enn færri möguleika til að stofna til búskapar. Þannig hefur ríkisstj. efnt það loforð sitt, sem er aðalatriði viðreisnarinnar, að koma framleiðslunni á traustan grundvöll. Um fátt höfðu sjálfstæðismenn talað meira en of há fjárlög og um þær drápsklyfjar, sem lagðar voru á þjóðina. Þessu átti nú heldur en ekki að breyta. Við þetta loforð sitt hefur ríkisstj. staðið á þann hátt, sem fram kom í útvarpsumr. fyrir fáum dögum, að stjórnarflokkarnir hafa nærri tvöfaldað álögurnar á þremur árum og hafa þó gefizt upp við að koma saman hallalausum fjárlögum fyrir 1962, nema með óheyrilegum reikningsbrellum, svo að vægasta orðalag sé um það athæfi notað. Þannig hefur ríkisstj. staðið við loforð sín í þessu máli. Og þannig hafa öll loforð og áform ríkisstj. farið í sömu gröfina, jafnt þau, sem hún kann að hafa meint, og hin sígildu, vegna þess að stjórnarstefnan var vanhugsuð frá upphafi. Ríkisstj, lýsti því yfir, að hún ætlaði ekki að skipta sér af verkföllum. Þegar trausti grundvöllurinn undir framleiðsluna hefði verið lagður með viðreisninni, ætti allt að ganga af sjálfu sér. Atvinnurekendur ættu sjálfir að semja um kaupið, ríkisstj. að sitja í sínum stólum afskiptalaus. Þetta er að vísu gagnstætt því, sem tíðkast í lýðræðislöndum, þar sem hlutaðeigandi ráðherrar leggja sig fram þegar í byrjun vinnudeilna, oft með góðum árangri, til þess að koma í veg fyrir, að deilan leiði til illvígra verkfalla. Ekki dettur mér það í hug að gera þá kröfu til núv. ríkisstj., að á hennar valdi sé frekar en annarra ríkisstjórna að koma í veg fyrir öll verkföll eða hún hafi átt að ganga að öllum kröfum sérfróðra manna eða annarra launþega, sem oftast eru líka settar fram sem hámarkskröfur, án þess að þeir búist við að fá þeim framgengt að fullu. En hitt fullyrði ég, að núv. ríkisstj. hefur yfirleitt tekið svo ólánlega á vinnudeilum, að til stórtjóns er fyrir þjóðina og afleiðingar ófyrirsjáanlegar. Ríkisstj. hefur í hverri deilu þrjózkast við, spillt samningum bak við tjöldin, en þegar allt var komið í mesta öngþveiti og stórverðmæti glötuð, ýmist guggnað eða sett brbl. Með samningum er oft hægt, áður en gagnkvæm stífni kemst í málið, að ná betri lausn. Það er t.d. almæli, að áður en brbl. voru sett um flugmennina, hefði verið hægt að ná engu óhagstæðari samningum en nýlega náðust, ef ríkisstj. hefði látið málið afskiptalaust. Það er skoðun margra, að ef gengið hefði verið með dugnaði og lagni til samninga við lækna, hefðu náðst hagkvæmari samningar en eftir að brbl. voru sett, í því andrúmslofti, sem þau hafa skapað. En þó er framkoman í kaupdeilu lægra launaðra stétta enn furðulegri. Stöðvun hófst í Vestmannaeyjum í byrjun þessa árs vegna verkfalls atvinnurekenda, er stafaði af ósamkomulagi um fiskverð, þar sem ríkisstj. mistókst að miðla málum. Síðan tók verkfallið við. Þegar heyrðust þær raddir úr stjórnarherbúðunum, að nú skyldi fyrsta verkfallið kæft í fæðingunni, hvað sem það kostaði. Bak við tjöldin neitaði ríkisstj. atvinnurekendum um að semja, þangað til mikið af vertíðinni var tapað. Þá var samið um kauphækkun. Ríkisstj. sat uppi með óvirðingu fyrir afskiptin, þjóðin, útgerðarmenn og verkamenn með margra milljóna tap. Áður en þetta gerðist, hafði Alþýðusamband Íslands leitað eftir samningum við ríkisstj. um kauphækkun og boðizt til að reikna sérhverja lækkun á framfærslukostnaði sem kauphækkun. Ríkisstj. dró öll samtöl á langinn, svaraði loks því, að engin kauphækkun til verkamanna eða bænda kæmi til greina. Í þessu sambandi vil ég minna á það, að haustið 1958 bar Framsfl. fram, fyrst í vinstri stjórninni, síðar á Alþýðusambandsþingi, tillögur í efnahagsmálum. Samkv. þeim tillögum voru lífskjör vinnustéttanna 15–20% betri en þau voru orðin s.l. sumar. Þá, haustið 1958, eggjuðu sjálfstæðismenn ásamt Alþýðuflokksmönnum og kommúnistum, allir sem einn, verkamenn á að hafna þessu boði, sem þeir og gerðu. Á þessum forsendum rufu ráðandi pólitískir verkalýðsleiðtogar það samstarf við Framsfl., sem auðvelt var að halda áfram á grundvelli þessara tillagna. Hér má skjóta því inn í, að sú saga, að Framsfl. hafi gefizt upp við að stjórna, er því sannarlega hreint öfugmæli, margendurtekið, í von um, að menn viti ekki betur, því að hvort tveggja lá fyrir, að flokkurinn var reiðubúinn til að bera ábyrgð á stjórn landsins og hafði gert grein fyrir þeirri leið, sem hann vildi fara. En í sumar, eftir að lífskjör verkamanna höfðu, eins og fyrr segir, versnað síðan 1958 um 16–20%, sögðu ýmsir helztu sprengiforkólfarnir frá 1958, að lífskjörin mættu nú umfram allt ekki batna. Er nokkur furða, þótt svona vinnubrögð geri vinnustéttirnar tortryggnar og þær telji, að ekki hafi borgað sig að fella vinstri stjórnina? Eftir langt samningaþóf tilkynnti ríkisstj., að reiknað hefði verið út, að fjárhagskerfið þyldi 3% kauphækkun, en ekki eyri meira, eftir enn lengra þóf urðu þetta 6% og loks eftir langt verkfall 6% plús 4% eftir eitt ár. Þetta tilboð felldu flest verkalýðsfélög og atvinnurekendur. Þegar hér var komið, var auðsætt, að verkföllin voru að komast á enn verra stig en í Vestmannaeyjum. Ýmsir töldu, að jafnvel væri að draga til allsherjarverkfalls. Ríkisstj. sat ráðalaus og hafðist ekkert að. Yfirvofandi var m.a., að síldarvertíðin fyrir Norðurlandi glataðist þjóðinni að meira eða minna leyti og þar með lítt bætanleg verðmæti. Þá var það, að samvinnufélögin tóku af skarið, björguðu málinu með samningum um kauphækkun, sem ekki var meiri en ríkisstj. hafði látið semja um í Vestmannaeyjum og ekki meiri en svo, að vinnustéttirnar náðu naumast eða ekki þeim lífskjörum, sem þeim stóðu til boða 1958 og ýmsir mektarmenn kváðu allt of lág þá. Og í samningunum er tekið fram, að þeir skuli gilda, þótt vísitalan hækki allt að 5 stigum. En þá loks leyfði ríkisstj., að samið yrði við verkalýðsfélögin og víða um hærra kaup en samvinnufélögin höfðu samið um. En í stað þess að nota sér hina hagkvæmu samninga, sem samvinnufélögin höfðu lagt grundvöllinn að, til að hverfa frá samdráttar- og lömunarstefnunni og taka upp framfara- og framleiðslustefnuna, leysa framleiðsluna úr fjötrum vaxtaokurs og lánsfjárkreppu, leggja áherzlu á aukna framleiðni, sem Framsfl. hefur margsinnis fært rök að, að væri eina leiðin út úr ógöngunum, tekur ríkisstj. sig til, heldur enn lengra út í foraðið, gefur út hin alræmdu brbl. um nýja gengisfellingu og tekur þar með allar kauphækkanir af vinnustéttunum og vel það, áður en blekið er þornað af samningunum, sem hún hafði leyft atvinnurekendum að gera. Það þarf naumast að skýra það fyrir þjóðinni, hve skynsamleg og drengileg þau eru, þessi vinnubrögð, og hvaða afleiðingar þau kunna að hafa í för með sér. Það er máske engin furða, þótt stjórnarflokkarnir, sem staðnir eru að vinnubrögðum þeim, sem ég hef lýst, kæri sig ekki um reikningsskil í kosningum. Vinnubrögð núverandi stjórnar minna um margt á stjórnarfarið 1942, þegar Sjálfstfl. tók við stjórnarforustunni og lofaði stöðvun dýrtíðarinnar, en leiddi yfir þjóðina slíka verðbólguskriðu, að vísitalan hækkaði á fáum mánuðum um 89 stig. Þá voru sögð þessi eftirminnilegu orð, að með einu pennastriki mætti stöðva dýrtíðarskriðuna, þegar þörf þætti. Þessi vinnubrögð voru upphaf glundroðans í efnahagsmálakerfi þjóðarinnar, sem engin ríkisstj. hefur að fullu ráðið við síðan. En ef viðreisnin á að vera pennastrikið, er ljóst orðið, að í stað þess, að það pennastrik stöðvi og lækni, hefur það enn aukið hraða dýrtíðarskriðunnar og sýkt efnahagskerfið enn meir, svo að ekki minnir á annað fremur en upphafið sjálft, dýrtíðardrauginn, sem var vakinn upp 1942. Nú er svo fyrirskipað í stjórnarráðinu, að fyrir öllu verði að ganga að semja nýja loforðaskrá, sem kölluð er fimm ára áætlun. Þessa loforðaskrá á að birta þjóðinni með öllum þeim hávaða og auglýsingaskrumi, sem tiltæk eru, nægilega snemma fyrir næstu kosningar. Í þessum hávaða á að reyna að láta kjósendur gleyma því, að þeim var fyrir síðustu kosningar lofað bættum lífskjörum, en fengu síversnandi lífskjör, að þeim var lofað stærri landhelgi, en fengu minnkaða landhelgi, að þeim var lofað stöðvun dýrtíðarinnar, en fengu í staðinn óðaverðbólgu, og annað eftir því, svo sem ég hef fært rök að. En nýju loforðin verða eins meint og eins haldin og gömlu loforðin fyrir síðustu kosningar, því að mennirnir, sem loforðin gefa, eru sömu mennirnir og áður, staðráðnir í því að nota að nýju sömu aðferðina og þeir telja, að áður hafi reynzt vel við kjósendur, því að íhalds- og samdráttarstefna breytir ekki um eðli við að láta skrá og dreifa út um landið nýjum kosningaloforðum. En ef það reynist sigursælt með þjóðinni að gefa hvers konar loforð fyrir kosningar og vinna síðan alveg gagnstætt því á Alþingi og í ríkisstj., þá eru kosningar orðnar næsta þýðingarlitlar og vald kjósendanna hverfandi. Einræðið á þá skammt ófarið í hásætið. Kjósendur einir hafa vald til þess að afstýra þessu, og það geta þeir með því að refsa í kosningum þeim flokkum, sem halda uppi slíkum vinnubrögðum, sem ég hef lýst, því að þegar flokkar tapa í kosningum á þessum vinnubrögðum og fyrst þá munu þeir leggja þau til hliðar. Kjósendur hafa þá endurheimt vald sitt, og lýðræðið verður styrkara. Á s.l. sumri, þegar ríkisstj. hótaði nýrri gengisfellingu og dýrtíðaröldu, krafðist Framsfl. þess með bréfi til forsrh., að hann léti kosningar fara fram, áður en til slíks yrði gripið, svo að þjóðin fengi tækifæri til að segja vilja sinn um það, hvort lengra skyldi haldið á braut samdráttarstefnunnar eða tekin upp ný stefna. Þessu bréfi hefur enn ekki verið svarað, nema ef vera skyldi á þann hátt að grípa til hinna alkunnu ráðstafana gegn vinnustéttunum, sem stefna fjárhagskerfinu og þjóðinni út í enn verri ófæru en áður. Vantraustið er borið fram til þess að reyna á það, hvort hægt er að koma því til vegar, þótt seint sé, að þjóðin fái tækifæri til að láta í ljós vilja sinn. Ég tel mig hafa fært að því skýlaus rök, að þannig hefur verið stefnt og stjórnað tvö síðustu árin, að þjóðin á fullan rétt á því að fá þetta vald í sínar hendur. Og ég vil skora á alþm. að veita kjósendum þennan rétt, sem þeir eiga, með því að greiða vantrauststillögunni atkvæði.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þetta er í annað skipti á þessu ári, sem vantrauststill. á ríkisstj. er flutt á Alþingi. Sá er munur á þessari till. og þeirri, er flutt var í fyrravetur, að þá gengu framsóknarmenn og Alþýðubandalagsmenn saman í einni fylkingu til atlögunnar. Í Þjóðviljanum hefur orðið vart greinilegra vonbrigða yfir því, að flokksmenn hans skyldu nú ekki fá að vera með í tillögugerðinni. Þau vonbrigði hafa orðið til þess, að Þjóðviljinn hefur að undanförnu skeytt skapi sínu á hv. þm. Eysteini Jónssyni. Hann var veikur, þegar hv. þm. Hermann og Karl skrifuðu upp á blaðið með hv. Hannibal og Lúðvík í fyrra. Þjóðviljanum þykir nú einsætt, að vinstra samstarfi verði ekki komið á með Eysteini Jónssyni. Hann verði þess vegna að fjarlægja úr valdastóli Framsóknar, áður en dýrðardagar nýrrar vinstri samvinnu renni upp. En það mun alger misskilningur, að það sé sérstaklega verk Eysteins Jónssonar, að Framsókn hefur að þessu sinni viljað gera sem minnst úr samneyti sínu við Alþýðubandalagsmenn. Ástæðan til þess er fyrst og fremst sú, að vaxandi óánægju hefur gætt í hópi framsóknarmanna um allt land yfir þjónustusemi flokks þeirra að undanförnu við kommúnista. Hermann Jónasson varð að játa í ræðu í sumar, að úr hópi ungra manna innan flokksins hefði hann heyrt undrun yfir, að hann eftir fengna reynslu hygði enn á vinstra samstarf. Það var og sízt að ófyrirsynju, að Hermann gaf þessa játningu, því að skömmu áður hafði álitlegur hópur ungra framsóknarmanna gengið til samstarfs við aðra lýðræðissinna til eflingar vestrænni samvinnu. Það er því óttinn við almenningsálitið innan þeirra eigin flokks, sem nú hefur knúið foringja Framsóknar til þess að reyna að hreinsa kommúnista af sér. Þá hefur Þjóðviljinn látið uppi kvíða yfir, að með flutningi vantrauststillögu sinnar nú séu framsóknarmenn í raun og veru að reyna að nálgast ríkisstj. og gefa til kynna, að þeir vilji semja um vandamálin á þeim grundvelli, sem núv. stjórnarflokkar hafa lagt, að því áskildu, að Framsókn fái að taka þátt í ríkisstj. Þessu til stuðnings er vitnað í hegðun Framsóknar 1960. Þá fékk hún fyrst samþykkt vantraust á þáv. ríkisstj. sjálfstæðismanna, en gekk fáum dögum síðar til samstarfs við okkur um myndun ríkisstj. og lögfestingu frv. til laga um gengisskráningu o.fl., er ríkisstj. hafði áður borið fram og var raunar aðaltilefni vantraustsins. Eðlilegt er, að mönnum komi þetta fordæmi í huga, einkum þegar þeir rifja upp eitt aðalákvæði frv. þess, sem 1950 varð fyrst ásteytingarsteinn Framsóknar, en síðan undirstaða stjórnarmyndunar hennar og Sjálfstfl. Í 2. gr. frv., sem flokkarnir sömdu þá um, sagði svo : „Eftir gildistöku laga þessara er ríkisstj. á ráðherrafundi rétt, að fengnum tillögum bankaráðs og bankastjóra Landsbanka Íslands, að ákveða gengi íslenzkrar krónu. Gengisskráning skal miða að því að koma á og viðhalda jafnvegisgengi, þ.e. að sem mestur jöfnuður sé í greiðslum við útlönd án gjaldeyrishafta. Landsbanka Íslands er skylt að taka sérstaklega til athugunar gengisskráningu íslenzkrar krónu, þegar almenn breyting verður á kaupgjaldi, önnur en sú, sem kveðið er á um í þessum lögum. Skal bankinn, svo fljótt sem kostur er, gera ríkisstj. grein fyrir niðurstöðum sínum: Þetta ákvæði, sem flokkarnir höfðu samið um sín á milli, var að vísu tekið út úr frv. í síðari deild eftir óskum þáv. Alþýðusambandsstjórnar, sem skipuð var lýðræðissinnum. En ákvæðið sýndi engu að síður, hvernig Framsfl. og sjálfstæðismenn töldu þá, að gengisskráningu væri bezt fyrir komið. Skoðun þeirra var sú, að hún ætti ekki að vera hjá Alþ., heldur hjá Landsbanka Íslands og ríkisstj., þ.e.a.s. mjög svipað fyrirkomulag og lögfest var með brbl. frá því í ágúst í sumar. Flokkarnir sömdu meira að segja berum orðum um, að Landsbanka Íslands væri skylt að taka sérstaklega til athugunar gengisskráningu íslenzku krónunnar, þegar almenn breyting yrði á kaupgjaldi. Alþýðusambandsstjórninni þótti þetta ákvæði of fortakslaust og benti á, að ýmis fleiri atriði kæmu hér til álita. Vegna þess að sýnt var, að Alþýðusambandið mundi eira ráðstöfunum þessum að öðru leyti, ef gengisskráningarákvæðið væri fellt niður, var það gert. En ekki er um það að villast, að þarna lýsti sér skilningur framsóknar- og sjálfstæðismanna á samhengi gengisskráningar og almenns kaupgjalds í landinu. Framsókn þyrfti þess vegna ekki annað en vitna til, að hún væri að framkvæma gamalt stefnumál sitt, ef hún féllist á brbl. frá í sumar, eftir að hún væri komin í ríkisstj. En mundi Framsókn ekki gersamlega brjóta á móti þeim kenningum, sem hún nú heldur fram um rétta lýðræðishætti og vald Alþingis, ef hún eftir að vera komin í stjórn samþykkti, að slik stórmæli hefði mátt lögfesta með brbl., sem hún hefur fordæmt harkalega að undanförnu? Þeirri spurningu er einnig bezt svarað með því að minnast þess, sem áður hefur gerzt. Af fáu hafa hv. flytjendur þessarar vantrauststill., Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson, hælt sér meir en því, að þeir á fyrsta stjórnarári sinu 1934 gerbreyttu löggjöfinni um afurðasölu bænda. Á sínum tíma var sú löggjöf hið mesta deilumál, ekki minna en gengisskráningin er nú. Þeir leituðu þó ekki fyrir fram samþykkis Alþ. til þessarar gerbreytingar. Hinn 9. ágúst 1934 gáfu þeir út brbl. um ráðstafanir til þess að greiða fyrir viðskiptum um sláturafurðir og ákveða verðlag á þeim og hinn 10. sept. s.á. um meðferð og sölu mjólkur og rjóma o.fl. En lá þá ekki svo mikið á lögfestingu þessarar gerbreytingar, að ómögulegt hefði verið að biða atbeina Alþingis? Því fer fjarri, vegna þess að mjólkurlögin frá 10. sept. 1934 áttu ekki að meginefni að taka gildi fyrr en löngu eftir að Alþ. skyldi saman komið. Frá því að þetta gerðist eru liðin 27 ár. Margt breytist á skemmri tíma, og kynni einhver að segja, að slík beiting bráðabirgðalöggjafarvaldsins hafi einungis verið bernskubrek þáv. hæstv. ráðh., Hermanns Jónassonar og Eysteins Jónssonar. Nú séu þeir orðnir þroskaðri og mundu þess vegna alls ekki grípa til slíkra ráða, ef þeir væru við völd. Sú tilgáta fær þó ekki staðizt, því að síðast þegar þeir sátu í ráðherrastólum var það eitt af fyrstu verkum þeirra eftir myndun vinstri stjórnarinnar 1956 að gefa út brbl. hinn 28. ágúst 1956 um festingu kaupgjalds og verðlags, en með þeirri lagasetningu voru launþegar sviptir kjarabótum, sem ná átti með verkföllunum miklu 1955, og þegar brbl. þóttu ekki hrökkva til, var hagur launþega enn skertur með lagasetningu Alþ., fyrst með jólagjöfinni 1956 og síðan með bjargráðunum 1958. Þegar öll þessi dæmi eru höfð í huga, verður ljóst, að hv. flm. vantrauststill., Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson, hafa sízt á móti útgáfu brbl., ef þeir sjálfir eiga kost á því að gefa þau út. Þegar litið er á sjálft efni málsins, verður hið sama upp á teningnum. Hv. tillögumenn halda því fram, að kauphækkanir í sumar hafi verið sáralitlar og sízt lagaðar til þess að trufla efnahag þjóðarinnar eða íþyngja útflutningnum, svo að nokkru næmi. Stjórnarandstæðingar vitna einkum til þess, að aukinn síldarafli og hækkað verðlag á útflutningsvörum á þessu ári hafi nú gert kauphækkanir mögulegar. En sjálfir héldu þeir því fram fyrir síðustu áramót, að þá væri sjávarútvegurinn svo illa staddur, að gera yrði sérstakar ráðstafanir til hækkunar á fiskverði, til þess að hann gæti haldið áfram, enda hafði þá orðið verðfall á ýmsum afurðum. Og allir landsmenn muna eftir fullyrðingunni um „móðuharðindi af mannavöldum, sem 1960 var viðhöfð af einum greindasta og orðvarasta þingmanni Framsóknar. Að dómi hv. stjórnarandstæðinga var ástand atvinnuveganna þess vegna þá síður en svo gott. Þegar borið er saman verðlag sjávarafurða í ár, miðað við það, sem áður var, kemur í ljós, að meðalverð þorsk-, karfa- og síldarafurða í ágústmánuði 1961 er 3,8% lægra en í árslok 1959. Þrátt fyrir sæmilegan síldarafla í sumar og betra verð til bátaflotans er heildarframleiðsla sjávarafurða reiknuð á föstu verði 3.2% lægri 1961 en 1959, en við aflamagn og verðlag þess árs var miðað í undirbúningi viðreisnarlöggjafarinnar 1960. Þessar einföldu tölur sanna, að í sumar var því miður enginn grundvöllur til svo gífurlegrar kauphækkunar sem varð. Einn reyndasti og hreinskilnasti athafnamaður í hópi stjórnarandstæðinga, Jakob Frímannsson, forstjóri á Akureyri og formaður SÍS, lýsti yfir því í vor, að gengislækkun mundi verða afleiðing almennra kauphækkana nú. Skömmu eftir þessa ótvíræðu yfirlýsingu sömdu fyrirtæki SÍS um þvílíkar kauphækkanir. Það tjáir þess vegna ekki að halda því fram, að þeir, sem ábyrgðina bera á þeirri samningsgerð, hafi ekki gert sér ljóst, hver afleiðingin mundi verða. Svo vill einnig til, að fyrir hendi eru yfirlýsingar og athafnir hv. þm. Eysteins Jónssonar, þegar svipuð almenn kauphækkun varð á árinu 1955 og hann var sjálfur í ríkisstj. Kauphækkanirnar þá voru svipaðar og nú. Áhrifum þeirra lýsti hv. þm. Eysteinn Jónsson svo hinn 18. okt. 1955, að þær hefðu valdið „nýju upplausnarástandi í efnahagsmálunum.“ Það sagði Eysteinn þá. Sams konar upplausnarástand hefði skapazt nú, ef ekki hefði tafarlaust verið gripið til gagnráðstafana. Hv. þm. Eysteinn Jónsson lét ekki sitja við orðin ein 1955, heldur greip til gagnráðstafana, raunar harla einkennilegra, en býsna afdrifaríkra. Þá höfðu sjálfstæðismenn og framsóknarmenn verið saman í ríkisstj. frá því snemma árs 1950. Hv. þm. Eysteini Jónssyni ægði svo „upplausnarástandið 1955, að hann tók saman höndum við hv. meðflm. sinn að þessari till., Hermann Jónasson, sem allt frá 1953 vildi þáverandi stjórnarsamstarf feigt. Á flokksþingi Framsóknar snemma árs 1956 beittu þeir sér í sameiningu fyrir, að ákvörðun var tekin um að slíta samstarfinu við sjálfstæðismenn, með þeim rökstuðningi, að þessir tveir flokkar réðu ekki við vanda efnahagsmálanna. Þar yrði atbeini verkalýðsins í mynd Alþfl. að koma til. Kauphækkanirnar árið 1955 voru sem sagt svo afdrifaríkar í huga hv. þm. Eysteinn Jónssonar þá, að þær réttlættu algera stefnubreytingu Framsóknar í þjóðmálum. Annað mál er, að öll sú viðleitni, sem, eins og Hermann Jónasson hélt fram á Hólmavíkurfundi haustið 1958, stefndi að því að setja sjálfstæðismenn, nær helming þjóðarinnar, til hliðar, leiddi áður en yfir lauk til þeirrar einangrunar Framsóknar, sem hún nú er í og þessi vantrauststill. ber vitni um, að hún unir ákaflega illa. Enda sagði Hermann Jónasson nú í kvöld, þvert ofan í yfirlýsinguna frægu 4. des. 1958, þegar hann kom hingað á Alþingi og tilkynnti uppgjöf sína, hina hraklegustu í sögu þjóðarinnar, - þvert ofan í þá yfirlýsingu sagði Hermann nú, að Framsókn væri síður en svo uppgefin á því að stjórna. Þegar allt þetta er skoðað, er von, að Þjóðviljanum og raunar ýmsum fleiri komi til hugar, að flutningur vantrauststill. nú sé eins konar ábending frá Framsókn um, að hún sé nú reiðubúin að breyta um og taka upp þveröfuga stefnu við þá, sem hún hefur fylgt um hríð, einungis ef hún fái að komast í ríkisstjórn. Slíkar bollaleggingar hafa styrkzt við það, að Framsókn hefur enn sýnt ábyrgðartilfinningu í umræðunum um hugsanlega aðild Íslands að Efnahagsbandalagi Evrópu. Þar er um að ræða eitt mesta vandamál, sem úrlausnar bíður. Svo sem kunnugt er, hafa hin svonefndu sexveldi komið á þessu bandalagi og með því mjög styrkt aðstöðu sina. Vegna hins stóra markaðar, sem myndazt hefur, og með sameiginlegum átökum hafa framfarir í þessum löndum aukizt ótrúlega og almenn velmegun skapazt. Af þeim sökum sækja önnur lönd Vestur-Evrópu mjög á um að gerast aðilar bandalagsins með einum eða öðrum hætti. Ef þau mörg eða flest gerast aðilar, verður bandalagið enn sterkara og staða hinna, sem utan standa, því örðugri og hættusamari. Ef litið er á efnahaginn einan og skilyrði fyrir almennri velmegun, er líklegt, að Íslendingar gætu með engu móti styrkt aðstöðu sína betur en með aðild að bandalaginu. Hér eru þó miklir annmarkar á. Í stofnskrá bandalagsins, Rómarsamningnum, eru ýmis ákvæði, sem eru eðlileg fyrir þær þjóðir, er búa í þéttbýlum, fullnýttum löndum, en eiga ekki við fyrir fámenna þjóð, sem lifir í stóru, lítt nýttu landi eins og við Íslendingar. Skilyrðislaus aðild okkar getur þess vegna ekki komið til greina. Ef öll þau lönd, sem nú eru horfur á að gerist aðilar, ganga í bandalagið, eru hins vegar innan þess þeir markaðir, sem með eðlilegum hætti taka við meiri hluta útflutnings okkar. Ef við verðum utangátta og missum þá markaði, er voðinn vís, auk þess sem við mundum þá ekki öðlast þau hlunnindi, sem samfara eru aðild að bandalaginu. Hér ríður þess vegna mjög á, að rétt sé á haldið. Afla verður skilnings á sérstöðu okkar, þannig að við komumst í eitthvert það samstarf eða samband við þetta bandalag, að hagsmunir okkar verði ekki fyrir borð bornir. Við verðum að kanna rækilega, með hverjum hætti við getum tryggt hag okkar, fylgjast náið með athugunum og samningum annarra og meta eftir framvindu þeirra, hvenær tímabært sé að kanna til úrslita, hvort við getum fengið aðgengileg kjör. Ég hygg, að um þetta geti enginn ágreiningur verið á milli þeirra, sem, ekki vilja einangra þjóð okkar frá þeim, sem okkur eru skyldastir og eðlilegast er að við höfum náin viðskipti við. Hitt er skiljanlegt, að hinir, sem umfram allt vilja hrekja okkur í faðm einræðisherra austan járntjalds og gera okkur þeim háða í einu og öllu, ærist út af hugsanlegri aðild okkar að Efnahagsbandalaginu. Ánægjlulegt er, að Framsfl. vill, að minnsta kosti þessa stundina, ekki skipa sér í þá sveit. Meðan svo er, mun ríkisstj. að sjálfsögðu hafa við hann heilshugar samstarf um þetta mikla vandamál. Horfur í heimsmálum eru nú svo ískyggilegar, að einn þeirra, sem gerst mega vita, sagði fyrir skömmu, að ástandið hefði aldrei verið alvarlegra en nú. Síðan hefur það enn versnað, nú síðast með ógnarsprengjum Sovétstjórnarinnar yfir og í Norðurhöfum. Af hálfu íslenzku stjórnarinnar hafði þeim ósköpum þegar verið mótmælt á þingi Sameinuðu þjóðanna. Ítreka ég þau mótmæli nú og vænti þess, að mótmælatill., er útbýtt var á Alþ. nú í upphafi fundar, fái stuðning allra góðra Íslendinga. Samhugur um varnir landsins og styrkari tengsl okkar við þær þjóðir, sem halda uppi friði og frelsi, ætti að vera hafinn yfir allan flokkaríg og deilur um dægurmál. En af því leiðir engan veginn, að æskilegt sé, að Framsfl. komi nú í ríkisstjórn. Á sínum tíma höfðu Sjálfstfl. og Framsfl. fullkomið samstarf við Alþfl. um undirbúning og gerð varnarsamningsins við Bandaríkin 1951, og var Alþfl. þó í harðri stjórnarandstöðu. Með sama hætti á að vera unnt að hafa samstarf við Framsókn um undirbúning og athugun á aðild okkar að Efnahagsbandalaginu, þó að hún haldi áfram að vera utan ríkisstjórnar. Segja má, að Framsókn lendi vegna stjórnarandstöðu sinnar ef til vill í meiri freistingu en ella um að hlaupa útundan sér og slást í för með kommúnistum. Við, sem höfum verið með Framsókn í ríkisstj., vitum, að engu minni hætta er á, að hún falli í þá freistni, þótt hún sé innan stjórnar. Nægir í því efni að minna á hinar furðulegu ákvarðanir hennar í varnarmálunum veturinn 1956, þegar kjörorðið var, að betra væri að vanta brauð en hafa hér í landi. Þau orð mælti Hermann Jónasson klökkum rómi í eyru alþjóðar rétt fyrir kosningar 1956. Allir kannast við efndirnar á því heitorði, og er það eftir öðru, að þessi hv. þm. skyldi gera vanefndir loforða að aðalumræðuefni sínu í kvöld. Munur á samstarfi núv. stjórnarflokka og samstarfi við Framsókn er sá, að Framsókn hefur aldrei tamið sér að sitja á friðstóli með samstarfsmönnum sínum. Hún virðist ætíð þurfa að standa í illindum og telur stjórnarsamstarf til þess valið að reyna að grafa undán samstarfsmönnum sinum. Sjálfstfl. og Alþfl. eru auðvitað ósammála um margt, en enn hefur þeim tekizt að vinna af fullum heilindum saman að lausn þeirra vandamála, sem þeir hafa samið um. Á meðan svo fer fram, er þess vegna einsætt, að þeim ber samkvæmt því umboði kjósenda, er þeir hlutu við síðustu almennar kosningar, að halda stjórnarsamstarfi sínu áfram einir og leggja síðan gerðir sínar undir dóm þjóðarinnar við reglulegar alþingiskosningar. Í Framsfl. er margt mætra manna. Þeir eiga nú um þá kosti að velja að yfirgefa flokk sinn eða reyna að koma þar á þeirri hugarfarsbreytingu, að flokkurinn verði samstarfshæfur. Líklegast til árangurs er, að þeim gefist nokkurra ára tóm til að vinna að slíkum mannbótum. Löglega kjörið Alþ., sem styðst við meiri hluta þjóðarinnar, á að hafa úrslitavald í málum þjóðarinnar. Misbeiting almannasamtaka til þess að gera að engu ákvarðanir Alþ. er í senn hættuleg fyrir það fólk, er forustumenn í samtökum þess misbeita svo umboði sínu, og fyrir allt þjóðfélagið. Hér er svo mikið í húfi, að snúast verður við áframhaldandi skemmdarverkum með fullri festu. Í þeirri baráttu er ekki einungis um að ræða skilyrði fyrir bættum lífskjörum á næstu árum, heldur alla framtíðarheill íslenzku þjóðarinnar. Ekki þarf að eyða orðum að því, að þessi ríkisstj., eins og raunar allir alþm., vill, að lífskjör verði sem bezt og framfarir mestar. Ágreiningsefnið er, hvernig þessum markmiðum verði náð. Ríkisstj. er sannfærð um, að þar sé viðreisnin, sem hófst með ráðstöfunum hennar snemma á síðasta ári, grundvallarskilyrði. En hún gerir sér grein fyrir, að það þarf ýmislegt fleira til að koma. Þá atvinnuvegi, sem þegar eru fyrir hendi, ber að efla og tryggja og aðra nýja þarf að hefja. Sá undirbúningur fiskræktar, sem nú er hafinn fyrir forgöngu stj., er einn vísir þessa. Svipuðu máli gegnir um undirbúning vinnslu kísilgúrs úr Mývatni. Athugun á möguleikum til stóriðju, sem nú á sér stað, stefnir í sömu átt. Með virkjun hinna stærri fallvatna skapast slíkir möguleikar, samfara því að ódýrari orka fæst til heimilisnotkunar og margs konar smáiðnaðar. Í þessu sambandi kemur til athugunar, hvort og með hverjum hætti rétt sé að veita erlendu fjármagni inn í landið. Auðvitað kemur ekki til mála, að það verði gert, nema tryggilega sé um búið. í þeim efnum eins og ýmsum fleirum er fordæmi frænda okkar, Norðmanna, mjög til leiðbeiningar. Við styðjumst nú þegar mjög við reynslu þeirra við samningu 5 ára áætlunarinnar, sem nú er verið að vinna að. Eins og kunnugt er, hefur lengi legið í landi, að við höfum keppzt við að gera allt í senn og ráðizt í að framkvæma meira en unnt var að hrinda áleiðis samtímis. Vegna þessa hefur öllu seinkað og leitt til fjármunasóunar og skorts á erlendum gjaldeyri. 5 ára áætluninni er ætlað að ráða bót á þessu. Efni hennar má skipta í 3 meginþætti. Í fyrsta lagi verði samið almennt yfirlit eða heildarmynd af þjóðarbúskapnum og væntanlegri og æskilegri þróun hans næstu 5 árin. Af þessu heildaryfirliti á að sjást, hvaða fjármunum þjóðin muni væntanlega ráða yfir til þess að fullnægja þörfum sínum og óskum, bæði um neyzlu og framkvæmdir. Á þeim grundvelli verður hægt að ákveða, hve mikið megi ráðast í án þess að bera getu þjóðarinnar ofurliði. Í öðru lagi verða samdar rækilegar og heilsteyptar áætlanir um opinberar framkvæmdir, svo að þær geti orðið sem mestar og hagkvæmastar. Er þar nm að ræða raforkuframkvæmdir, vegagerð, hafnarmannvirki; skólabyggingar, heilsuhæli o.fl. í þriðja lagi verða gerðar áætlanir um þróun atvinnuveganna. Þar ráða einstaklingar og félög mestu um framkvæmdir. Getur sú áætlun þess vegna ekki orðið annað en almennur rammi, sem mundi hafa þá meginþýðingu að skapa grundvöll fyrir stefnu ríkisstj. og opinberra aðila varðandi þróun atvinnuveganna. Með þessari framkvæmdaáætlun er ekki stefnt að því að skipuleggja allt og alla eða hneppa menn í fjötra áætlunarbúskapar. Tilgangur hennar er tvíþættur: Annars vegar að koma fastri skipun á framkvæmdir ríkisins og annarra opinberra aðila og marka stefnu ríkisins í atvinnumálum. Hins vegar að sýna einstaklingum og samtökum landsmanna, hverju þjóðin getur áorkað, ef hún sameinar krafta sína til skipulegrar, en frjálslegrar uppbyggingar á efnahagskerfi landsins. Enginn efi er á því, að ef vel tekst til um þessa áætlun, getur hún orðið að ómetanlegu gagni. En er þar ekki um að ræða framtíðarhillingar, sem eiga að sætta menn við bág kjör í dag? Það er það, sem Hermann Jónasson reyndi að gefa í skyn áðan. Svarið við því er, að lífskjarabætur fást ekki með neinum kraftaverkum. Þar verður að byggja á staðreyndum. Hagur þjóðarheildarinnar og þar með allra hinna meiri háttar starfsstétta verður einungis bættur með vaxandi arði atvinnuveganna, einkum framleiðsluaukningu. Sjálfsagt er að leita allra ráða, sem geta nú þegar orðið til raunhæfra kjarabóta fyrir almenning. Í nafni ríkisstj. lýsi ég yfir því, að hún er reiðubúin til samstarfs við hvern sem er um það. Launþegar og vinnuveitendur þurfa að setjast á rökstóla til þess að finna ráð, er tryggi hagkvæmara vinnufyrirkomulag, framleiðsluaukningu og vaxandi arð atvinnuveganna og að almenningur njóti þeirra kjarabóta, sem við þetta verða mögulegar. Samstarfsnefndir beggja aðila mundu geta unnið ómetanlegt gagn í þessum efnum, ef þær gengju til starfsins með góðum hug og glöggum skilningi á því, sem við liggur. Þá er höfuðnauðsyn að koma sér saman um óhlutdrægan aðila, er hafi aðstöðu og vald til að kynna sér, hver greiðslugeta vinnuveitenda í raun og veru er, og gefi síðan um það hlutlausa skýrslu og leiðbeiningar. Ef slíku sambandi tækist að koma á, mundi þar með vera lagður grundvöllur að friðsamri lausn þeirra deilumála, sem hrjáð hafa þjóðfélag okkar að undanförnu, öllum til ills öðrum en þeim, er vilja upplausn og öngþveiti. Látum ekki óheillaöfl ráða, heldur sameinumst um það, sem bezt tryggir hagsæld allra. Minnumst þess, að með lögum skal land byggja, en ólögum eyða. Höfum í huga orð skáldsins, er sagði: „Litla þjóð, sem átt í vök að verjast, vertu ei við sjálfa þig að berjast.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Rétt tvö ár eru liðin síðan núv. ríkisstj. tók við völdum í landinu. Við valdatökuna gaf stjórnin út langan og mikinn loforðalista. Mest bar þar á tveimur fyrirheitum. Annað var það, að ríkisstj. ætlaði að taka upp nýja efnahagsmálastefnu, sem tryggði, að framleiðsluatvinnuvegir þjóðarinnar yrðu reknir eins og þar sagði: á heilbrigðum og traustum grundvelli án uppbóta eða styrkja. En hitt var, að stjórnin mundi þegar í stað stöðva frekari skuldasöfnum þjóðarinnar við útlönd, þar sem hún væri þegar sokkin í botnlausar skuldir erlendis. Ríkisstj. gaf hinni nýju efnahagsmálastefnu sinni strax nafn og nefndi hana „viðreisn“. Nú hefur viðreisnin verið reynd í tvö ár, svo að telja verður, að hún hafi fengið fullan reynslutíma. Hvernig hafa fyrirheit viðreisnarinnar reynzt? Eru framleiðsluatvinnuvegir þjóðarinnar komnir á heilbrigðan og traustan grundvöll, án styrkja og uppbóta? Og hefur skuldasöfnun við útlönd stöðvazt? Rifjum upp nokkrar staðreyndir frá síðustu áramótum, frá lokum fyrsta viðreisnarársins. Þá lýstu útgerðarmenn yfir því, að þeir teldu engan grundvöll vera fyrir útgerð í landinu að óbreyttu ástandi. Samtök þeirra undir forustu sjálfstæðismanna samþykktu m.a. eftirfarandi kröfur: Að ríkisstj. létti af 21/2% útflutningsgjaldi, sem viðreisnarlöggjöfin hafði ákveðið. Að lækka vexti niður í það, sem þeir voru fyrir viðreisnina. Að lækka flutningsgjöld. Að ríkisstj. hlutaðist til um að greiða vátryggingariðgjöld fiskiskipaflotans. Að veita útgerðinni almenn skuldaskilalán. Og að veita útgerðinni greiðslufrest á afborgunum stofnlána. Í lok fyrsta viðreisnarársins neyddist ríkisstj. til þess að samþykkja flestar þessar kröfur útgerðarinnar. Þrátt fyrir þetta voru útgerðarmenn, þar á meðal Sjálfstæðisflokksmenn, allir svo reiðir út í viðreisnina, að þeir héldu uppi róðrarbanni allan janúarmánuð í flestum verstöðvum landsins og í stærstu verstöð landsins í janúar og febrúarmánuði s.l. vetur. Þannig hafði þá reynslan eftir eins árs viðreisn orðið á fyrirheitinu um heilbrigðan og traustan rekstur framleiðslunnar án styrkja og uppbóta. Og hvernig fór um fyrirheitið að stöðva skuldasöfnun við útlönd á fyrsta viðreisnarárinu? Jú, niðurstaðan varð sú, að umsamdar skuldir þjóðarinnar við útlönd hækkuðu um 331 millj. á árinu, en gjaldeyrisstaðan versnaði raunverulega um 510.8 millj. kr., ef tillit er tekið til aukinna vörukaupalána og minnkandi birgða af útflutningsvörum í landinu. Fulltrúar ríkisstj. hafa mjög reynt að villa um fyrir mönnum um það, hver raunveruleg útkoma hafi orðið árið 1960 í gjaldeyrismálum þjóðarinnar. Þeir hafa í sífellu klifað á því, að gjaldeyrisstaða bankanna hafi batnað um 240 millj. kr. á árinu. Ætlun þeirra hefur síðan verið, að þetta yrði skilið svo, að gjaldeyrisstaða þjóðarinnar hafi batnað um þessa fjárhæð. En því er nú ekki að heilsa. Það veit ríkisstj. bezt sjálf. Gjaldeyrisstaða bankanna segir ekki nema hálfa sögu í þessum efnum. Það var einmitt eitt af ráðum viðreisnarinnar að heimila innflytjendum að flytja inn almennar vörur án þess, að þær væru greiddar strax af bönkum landsins. Þessi stuttu vörukaupalán verður því að taka með í reikninginn, ef gera á upp gjaldeyrisstöðu þjóðarinnar. Þessi vörukaupalán námu í árslok 1960 214.7 millj. kr. samkv. áliti bankanna. Og auk þessa verður svo að taka tillit til þess, að á árinu 1960 minnkuðu birgðir útflutningsvöru í landinu um 204.6 millj. kr., þ.e.a.s. á árinu 1960 voru fluttar út meiri vörur en framleiddar voru á því ári. Slík minnkun á birgðum jafngildir minnkun á gjaldeyriseign. Séu gjaldeyrisviðskipti þjóðarinnar sem heild gerð rétt upp á árinu 1960, kemur í ljós, að gjaldeyrisstaða þjóðarinnar versnaði um 510.8 millj. kr. Þannig hafa grundvallarloforð viðreisnarinnar orðið sér til skammar. Þegar viðreisnarstjórnin hafði setið að völdum í eitt og hálft ár, eða í maímánuði í sumar, áður en hin almennu verkföll skullu á, var þó allt ástand efnahagsmálanna orðið hálfu verra en það var um s.l. áramót. Þá var svo komið fyrir ríkissjóði, að hann lifði í rauninni á daglegri framfærslu Seðlabankans. Skuldir ríkissjóðs höfðu aldrei áður orðið svo háar við bankann. Orsökin var sú, að „viðreisnarstefnan hafði stórdregið úr innflutningi og þar með brugðust tekjur ríkissjóðs. Þá - í maímánuði - lá það skýrt og ótvírætt fyrir, að þjóðarframleiðslan fór minnkandi, vegna langvarandi stöðvana á vetrarvertíðinni. Þá var svo komið verðlagi, að enginn reyndi lengur að festa kaup á nýjum bát eða nýjum framleiðslutækjum. Þá var svo komið verðlaginu í landinu, að vörur og þjónusta höfðu hækkað samkv. útreikningum Hagstofunnar um 18% í tíð viðreisnarinnar. Hiti og rafmagn hafði hækkað um 26%, fatnaður og álnavara um 25%, mjölvara um 52% og nýlenduvörur um 26%, allt samkv. útreikningi Hagstofunnar. Alla þessa gífurlegu verðhækkun höfðu launþegar orðið að bera bótalaust. Þannig var málum komið í maímánuði í sumar. Og svo segja talsmenn ríkisstj. nú, að þegar verkföllin skullu á s.l. vor, hafi greinilega verið um batamerki að ræða í ýmsum greinum efnahagslífsins. Nú vil ég spyrja þessa málsvara „viðreisnarinnar“: Var skuldasöfnun ríkissjóðs hjá Seðlabankanum batamerki? Var það að þeirra dómi batamerki í efnahagsmálum landsins, að framleiðslan hafði stórminnkað? Þýðingarmesti útflutningsiðnaður landsmanna, hraðfrysting á fiski dróst saman um 12.8% fyrsta ár „viðreisnarinnar, 1960, en þó miklu meir á yfirstandandi ári. Þann 1. ágúst s.l. var heildarframleiðsla á hraðfrystum fiski hjá öllum frystihúsum innan Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna aðeins 22.8 þús. tonn, á móti 36.4 þús. tonnum á sama tíma í fyrra, eða hafði enn minnkað um 36%: Er slíkur stórkostlegur samdráttur í þýðingarmestu útflutningsgrein þjóðarinnar batamerki í efnahagsmátum landsins að dómi ríkisstj.? Nei, auðvitað er minnkandi framleiðsla og minnkandi fiskiðnaður ekki batamerki í efnahagsmálum landsins. Slík staðreynd er alvarleg aðvörun um, að stefnan í efnahagsmálum sé röng og hættuleg afkomu landsmanna allra. Sú efnahagsmálastefna leiðir af sér framleiðslustöðvanir, verkföll og minnkandi framleiðslu, minnkandi þjóðartekjur og endurteknar gengislækkanir. Hún er röng. Slík stefna á ekki rétt á sér. Það var þetta, sem hafði kveðið upp dauðadóminn yfir „viðreisninni“, áður en til verkfallanna kom s.l. vor. Sú kauphækkun, sem samið var um í lok verkfallanna í sumar, 10-12%, nam aðeins hluta þeirrar kjararýrnunar, sem viðreisnarpólitíkin hafði valdið launþegum í landinu. En samt þoldi ríkisstj. ekki þá leiðréttingu. Þann 4. ágúst greip hún í örvæntingu sinni, sjáandi, hvert viðreisnarstefnan hafði leitt, til nýrrar gengislækkunar. Það virtist engin áhrif hafa á ríkisstj. í þessum efnum, að sumarsíldveiðarnar höfðu heppnazt með ágætum. Sumaraflinn varð helmingi meiri en hann hafði orðið um 18 ára tímabil. Verðmæti sumarsíldaraflans mun vera um 600 millj. kr. Þjóðarbúið mun því fá um 300 millj. kr. meiri gjaldeyrisverðmæti úr síldaraflanum en venjulega hefur verið. Slík höpp höfðu engin minnstu áhrif á ríkisstj. 13% hækkun á erlendum gjaldeyri varð að koma þrátt fyrir það. En hver hefði gengislækkunin orðið, ef aðeins meðalárferði hefði verið á síldveiðum? Síldveiðarnar í sumar voru annars sérstök áminning fyrir viðreisnarpostulana. Þegar viðreisnin var fyrst boðuð, var það ein aðalfullyrðing viðreisnarsérfræðinganna, að á árunum 1957, 1958 og 1959 hefði þjóðin lífað um efni fram með því að kaupa þá óvenjumikið af nýjum fiskiskipum, reisa verksmiðjur og annað þess háttar. Síldarverksmiðjurnar á Austurlandi, sem reistar voru í tíð vinstri stjórnarinnar, voru einmitt taldar sérstakt dæmi um verðbólgu- og kjördæmapólitík. Sú stefna vinstri stj. að greiða fyrir kaupum á nýjum og stærri fiskibátum, á nýtízku veiðarfærum og fiskileitartækjum leiddi auðvitað til nokkurrar skuldasöfnunar erlendis og til þess, að gjaldeyrisstaðan varð nokkru knappari í bili. Slík stefna var talin þjóðhættuleg af hagfræðiráðunautum viðreisnarinnar og flokkuð undir verðbólgupólitík. En hvað var það, sem gerðist á síldveiðunum í sumar? Verðbólgubátarnir, verðbólgunælonnæturnar, verðbólgufiskileitartækin og verðbólguverksmiðjurnar á Austurlandi, allt þetta, sem olli viðreisnarpostulunum sem mestu hugarangri, varð nú uppistaðan í því, að 600 millj. kr. gjaldeyrisverðmæti voru dregin á land á tveimur mánuðum í sumar. Hefðu síldarverksmiðjurnar á Austurlandi ekki verið byggðar, mundi helmingur þeirrar síldar, sem veiddist í sumar, enn synda í sjónum. Efnahagsstefna ríkisstj. hefur beðið algert skipbrot. Kenningar hagfræðinganna og ráðherranna hafa reynzt rangar. Útreikningarnir hafa ekki staðizt. Afleiðingarnar hafa orðið framleiðslustöðvanir, verkföll, minnkandi þjóðarframleiðsla og endurteknar gengislækkanir. En þó að ríkisstj. hafi ekki tekizt að ná þeim árangri í efnahagsmálum, sem hún lofaði, hefur hún þó komið fram ýmsum öðrum áhugamálum sínum. Foringjar Sjálfstfl. hældust um yfir því á nýafstöðnum landsfundi sínum, að þeim væri að takast að koma fram hugsjónum flokksins í verzlunar- og skattamálum. Hin nýja stefna í verzlunarmálum heitir því fagra nafni frjáls verzlun, og stefnan í skattamálum heitir líka fallegu nafni: lækkun skatta. Skattalækkunin kemur fram í því, að tiltölulega lágir beinir skattar eru lækkaðir, en jafnframt eru óbeinir skattar eins og söluskattur hækkaðir um miklu hærri upphæð. Beinir skattar eru hér miklum mun lægri en í nágrannalöndum okkar. Þeir nema hér um 5% af heildartekjum ríkisins, en í Noregi, Finnlandi og Danmörku um 25-30% af heildartekjunum þar. Samanlögð skattheimta viðreisnarstjórnarinnar hefur hækkað um nokkur hundruð millj. kr. þrátt fyrir alla skattalækkunarstefnuna. Og hvernig er svo verzlunarfrelsið? Útflutningsverzlunin er bundnari en nokkru sinni fyrr. Frelsið í innflutningsverzluninni lýsir sér bezt í því, að innflutningurinn dregst saman. Verzlunarfrelsi Sjálfstfl, hefur alltaf einkennzt af því að veita kaupmönnum frelsi til álagningar og heildsölum aðstöðu til þess að ráðstafa gjaldeyri þjóðarinnar eftirlitslitið eða eftirlitslaust. Þetta verzlunarfrelsi er nú verið að framkvæma. Verðlagseftirlit er verið að leggja niður í áföngum. Nýlega var þannig samþykkt að gefa álagningu frjálsa á mörgum vörutegundum og þ. á m. á ýmsum almennum nauðsynjavörum. Þannig er nú álagningin orðin frjáls á flestum tegundum af ytri fatnaði, og þar með töldum vinnufatnaði. Vinnufatnaður hafði þó hækkað í verði frá því að viðreisnin hófst og þar til nú um 50%, beint vegna efnahagsstefnu stjórnarinnar. Slík hækkun var ekki nægileg, heldur var öllum álagningarhömlum létt af þessari vöru. Þá hefur einnig nýlega verið samþykkt að stórhækka álagningarreglurnar á ýmsum vörutegundum. Hækkunin nemur 12–33%. Í þessum efnum er nú verið að framkvæma nákvæmlega sömu stefnuna og Sjálfstfl. reyndi að koma hér á eftir gengislækkunina 1950. Stefnan þá hét líka verzlunarfrelsi. En eitt hefur breytzt frá því, sem var í þessum málum 1951 og 1952 og allar götur fram til 1955. Þá var það einn kunnasti heildsalinn í liði Sjálfstfl., Björn Ólafsson, sem reyndi að koma á hugsjónum Sjálfstfl. í verzlunarmálum, en nú er það Alþýðuflokksmaðurinn Gylfi Þ. Gíslsson, viðskmrh., sem látinn er framkvæma hugsjón íhaldsins í þessum málefnum. Árin 1951 og 1952 var það einmitt þessi sami Gylfi Þ. Gíslsson. sem mest barðist í ræðum á Alþ. gegn þessari hugsjónastefnu íhaldsins. Þá upplýsti hann hér á Alþ., að álagningarfrelsið hefði leitt til þess, að meðalálagning heildsala hækkaði um 180% á vefnaðarvörum og að meðalálagning heildsala og smásala á bátagjaldeyrisvörum hafi hækkað um 128% við frelsið. Þá nefndi Gylfi Þ. Gíslsson þetta verzlunarfrelsi siðlaust athæfi, fjárplógsstarfsemi af versta tagi. Þá sagði Gylfi Þ. Gíslason m.a. í ræðu hér á Alþingi, orðrétt: „Það hefur verið eitt helzta baráttumál Alþfl., frá því að verðlagseftirlit var hér fyrst sett á 1938, að auka það og efla. Alþfl. hefur flutt um það ótal frv., að nauðsynlegt væri að halda hér uppi öflugu verðlagseftirliti: Þá var þetta skoðun Alþfl., og þá voru ummæli hæstv. núv. viðskmrh., Gylfa Þ. Gíslasonar, þessi. En hvað gerist nú? Nú er hann látinn framkvæma sjálfur siðleysi íhaldsins í verzlunarmálum, látinn lögleiða á ný það verðlagskerfi, sem leiddi til fjárplógsstarfsemi af versta tagi. Þegar Gylfi viðhafði sín stóru orð um verzlunarfrelsi íhaldsins, voru þó í gildi þær reglur í landinu, að hækkuð álagning og hækkað vöruverð kom fram í hækkandi kaupgjaldsvísitölu, og þannig fengu launþegar nokkra uppbót á laun sín til þess að vega á móti verzlunarokrinu. En nú hefur Alþfl. fallizt á kröfur íhaldsins og afnumið kaupgjaldsvísitöluna. Nú verða allir launþegar að taka á sig hækkandi verzlunarálagningu bótalaust með öllu. Sjá ekki Alþýðuflokksmenn, hvert verið er að leiða þá? Stefna núv. ríkisstj. er ómenguð íhaldsstefna, eins og Gylfi nefndi íhaldsstefnuna, sem hér ríkti 1950-1955. Kórónuna á þessa afturhaldsstefnu á svo að setja með því að koma Íslandi inn í Efnahagsbandalag Evrópu. Þannig á að leiða erlent fjármagn, erlenda auðmenn til vegs og valda í íslenzku þjóðlífi. Að undanförnu hafa hagfræðiráðunautar ríkisstj. og ráðherrarnir notað hvert tækifæri til þess að halda uppi áróðri fyrir því, að Ísland verði að ganga í Efnahagsbandalag Evrópu. Í landsfundarræðu sinni sagði Bjarni Benediktsson forsrh., að efalaust tryggðu Íslendingar sér bezt lífskjör og mest öryggi með því að ganga í bandalagið. Þó játaði hann, að á því væru nokkrir meinbugir að ganga inn skilmálalaust. En hver eru grundvallarstefnumál Efnahagsbandalags Evrópu? Þau eru þessi: 1) Stefnt er að því berum orðum að stofna nýtt ríki, nýtt stórveldi. 2) Framkvæmdastjórn bandalagsins tekur í sínar hendur í ýmsum greinum vald þjóðþinganna og ríkisstjórnanna. 3) Hreyfingar fjármagns innan bandalagsins skulu vera frjálsar. 4) Hreyfing vinnuafls innan bandalagsins skal vera frjáls. 5) Aðstaða til atvinnurekstrar innan bandalagsins skal vera frjáls. 6) Ein og sama stefna skal ríkja innan bandalagsins í landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum og í verzlunarmálum. Þetta eru grundvallaratriðin, sem gera bandalagið, eins og forustumenn þess játa, að pólitískri samsteypu. Í norskum blöðum hefur allmikið verið rætt um það að undanförnu, hvort tiltækilegt væri fyrir Noreg að ganga í Efnahagsbandalag Evrópu. Það hefur komið skýrt fram, að gangi Noregur í bandalagið, sé landhelgismál þeirra raunverulega úr sögunni, nema aðeins gagnvart þeim, sem standa utan bandalagsins. Það hefur einnig komið fram mikil andstaða við þá hugsun, að brezkir og þýzkir útgerðarmenn fái fiskveiði- og atvinnurekstraraðstöðu í Noregi. En hvernig færi t.d. í sjávarútvegsmálum okkar, ef við gerðumst aðilar þessa bandalags? Samkvæmt grundvallarreglum bandalagsins ættu sjómenn og útgerðarmenn í öðrum löndum bandalagsins sömu réttindi til fiskveiði í íslenzkri landhelgi og Íslendingar sjálfir. Mér er ljóst, að talsmenn þess hér á landi, að við göngum í Efnahagsbandalagið, munu a.m.k. í fyrstu lotu segja, að frá þessu ákvæði verðum við að fá undanþágu. En slíka undanþágu fengjum við aldrei, nema til bráðabirgða, á meðan verið væri að lokka okkur inn í bandalagið, því að hér er um eitt af grundvallarstefnumálum bandalagsins að ræða. Hinn 11. júlí í sumar hélt Gylfi Þ. Gíslsson viðskmrh. ræðu á fundi Verzlunarráðs íslands og vék þá að þessum málum. Hann taldi auðvitað nauðsynlegt, að við sæktum um undanþágu vegna veiðanna, en um aðstöðu útlendinga að öðru leyti sagði ráðherrann orðrétt: „Hins vegar kæmumst við ekki hjá að athuga stefnu okkar varðandi réttindi útlendinga til löndunar á fiski og rekstrar fiskiðjuvera, ef til aðildar okkar ætti að koma, - eða m.ö.o.: strax á fyrsta stigi málsins, á meðan áróðurssvipurinn er þó á öllu, sem sagt er af hálfu ríkisstj. um bandalagið, gloprast það upp úr viðskmrh., að annað komi ekki til mála en að útlendingar fái að landa hér fiski úr sínum skipum og að þeir fái að eiga hér og reka fiskiðnaðarfyrirtæki. Hvað mundi slíkt þýða í framkvæmd? Stóru auðhringarnir í Bretlandi og Vestur-Þýzkalandi, eins og t.d. Unileverhringurinn, sem á marga tugi togara, gætu þá gert út togara sína frá íslandi og lagt hér upp afla sinn. Unilever mundi þá ekki aðeins eiga frystihús og verkunarstöðvar í Hull og Grimsby og fiskdreifingarkerfi og fisksölustöðvar um allt Bretland. Þetta mikla risafyrirtæki gæti auðveldlega eignazt hér útgerðarstaði, eins og t.d. Sandgerði, Vestmannaeyjar og Keflavík, svo að nokkrir staðir séu nefndir. Slíkur auðhringur mundi fljótlega verða hér allsráðandi í okkar fiskiðnaði. Það yrði þá heldur lítið úr þeim metnaði okkar að búa um fiskafurðir okkar í íslenzkum umbúðum og stjórna sjálfir sölu á framleiðsluvöru okkar á erlendum mörkuðum. Það er fljótséð, hvað yrði um íslenzkan sjávarútveg og íslenzkan fiskiðnað, ef svo færi. Hvað segja íslenzkir sjómenn um það, ef greiða á þannig fyrir veiðum útlendinga við Ísland, að þeir geti landað hér afla sínum að vild og þannig verið hér helmingi eða þrisvar sinnum lengri tíma á miðunum í kringum landið en þeir geta nú, og hvað segja þeir og íslenzkir sjávarútvegsmenn, ef útlendir auðhringar í fiskkaupum eiga að fá slíka aðstöðu í landi okkar? Það má vel vera, að félag stórkaupmanna, Verzlunarráð Íslands og félag smákaupmanna geti samþykkt aðild Íslands að Efnahagsbandalagi Evrópu upp á slík býti, en geta aðrir Íslendingar gert það, þegar þeir íhuga málið? Stefna núv. ríkisstj. einkennist af vantrú á íslenzka atvinnuvegi og Íslendinga. Ráðunautar ríkisstj. sjá verðbólgu í nýjum fiskibátum og nýjum verksmiðjum. Þeir tala því í sífellu um nýjar atvinnugreinar, stóriðju, erlent fjármagn og erlenda atvinnurekendur til þess að leysa vandamál okkar. Það er einmitt slíkur áróður, sem hefur orðið til þess, að nýlega skrifar landsþekktur útgerðarmaður og sjálfstæðismaður, Finnbogi frá Gerðum, aðvörunar og áminningarorð til ríkisstj. Finnbogi segir í Morgunblaðinu 21. þ.m.: „Háttsettur hagfræðingur, sem miklu hefur ráðið í okkar efnahagsmálum, hefur látið þau orð falla í mín eyru, að nauðsynlegt væri að koma öllum aflakóngum á land: Þannig er mikill afli aflakónganna þyrnir í augum ráðunauta ríkisstj. Finnbogi segir enn fremur í Morgunblaðsgrein sinni til þess að leiða athyglina að stefnu ríkisstj. gagnvart sjávarútvegi, - orðrétt segir hann: „Þótt athafnafrelsi eigi að heita í landinu, eru möguleikar á innflutningi fiskiskipa og búnaði þeirra takmarkaðir harkalega. Og enn segir Finnbogi: „Innflutningur bifreiða er frjáls, en bankakerfið setur miklar hömlur á innflutning skipa.“ Þannig er trúleysið á íslenzkum sjávarútvegi ríkjandi í flestum stjórnarathöfnum viðreisnarstjórnarinnar og ráðunauta hennar. Góðir hlustendur. Sú vantrauststill. á ríkisstj., sem hér liggur fyrir, verður, ef að líkum lætur, felld hér á Alþ. af meiri hl. þeim, sem ríkisstj. hér ræður yfir, en það liður óðum að þeim tíma, að önnur vantrauststill. á ríkisstj. verði til afgreiðslu. Um þá till. greiða fleiri atkvæði en þeir menn, sem nú eiga sæti á Alþingi. Um þá till. greiðir þjóðin öll atkvæði í almennum kosningum. Þá till. verður að samþ. En til þess að því tækifæri verði ekki sleppt, þurfa allir raunverulegir íhaldsandstæðingar, allir þeir, sem eru andstæðir þeirri afturhaldsstefnu, sem nú er rekin, að hafa með sér samstöðu og vera ákveðnir í því að standa saman um framkvæmd á nýrri stefnu, á raunverulegri vinstri stefnu. Í dag blasir við sú staðreynd, að núv. ríkisstj. ætlar sér að koma hér á nýjum þjóðfélagsháttum. Hér á lögmál peninganna að ráða. Hér eiga hagsmunir þeirra ríku að sitja í fyrirrúmi. Réttindi verkalýðsfélaganna á að skerða með nýrri vinnulöggjöf. Stöðu samvinnufélaganna á að veikja. Kaup launþega og bænda er raunverulega lækkað og bundið með lögum. Milliliðirnir eiga að fá frjálsar hendur í verðlagsmálunum. Skattar hlutafélaga og hátekjumanna eiga að lækka, en söluskattar á nauðsynjavörum að hækka. Erlendir auðhringar eiga að fá aðstöðu í atvinnulífi landsins. Landhelgismálið á að gera að engu með því að hleypa útlendingum enn í auknum mæli inn á fiskimið landsmanna. Stefnt er að því, að Ísland gangi í Efnahagsbandalag Evrópu og afsali sér þar með sjálfstæði sinu í mikilvægum atriðum. Vinstri menn í landinn geta ekki staðið sundraðir, á meðan þessu fer fram. Við Alþýðubandalagsmenn leggjum áherzlu á, að samstarf megi takast með öllum andstæðingum núv. afturhaldsstjórnar. Vinstri menn mega ekki óttast hrópyrði íhaldsins. Þeir verða að sýna, að þeim er alvara að fella íhaldsstjórnina frá völdum og standa síðan ábyrgir fyrir nýrri, frjálslyndari stjórnarstefnu. Við Alþýðubandalagsmenn bendum á eftirfarandi atriði meðal annarra sem sjálfsögð stefnumál slíkrar stjórnar: 1) Að láta allan erlendan her tafarlaust víkja úr landinu og lýsa yfir hlutleysi þess í átökum stórvelda. 2) Að lýsa yfir því, að haft skuli vinsamlegt samstarf við launastéttirnar í landinu um lausn efnahagsmála, og koma þannig í veg fyrir eilífa árekstra og framleiðslustöðvanir. 3) Að uppbygging atvinnulífsins í landinu skuli fyrst og fremst grundvölluð á aðalatvinnuvegum landsins: sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði, og með það fyrir augum, að landsmenn einir eigi og reki atvinnutæki þjóðarinnar. 4) Ný stórfyrirtæki í landinu verði í opinberri eigu eða eign almannasamtaka. 5) Að standa gegn inngöngu Íslands í Efnahagsbandalag Evrópu og gegn öllu afsali á íslenzkum réttindum í hendur erlendra aðila. 6) Að endurheimta landhelgina fyrir Íslendinga eina. 7) Að lýst verði yfir því, að kaup vinnustéttanna verði hækkað og hagur framleiðslunnar bættur frá því, sem nú er, m.a. með eftirfarandi ráðstöfunum: Með almennri vaxtalækkun og mikilli lækkun vaxta á framleiðslulánum. Með gerbreyttu fyrirkomulagi á afurðasölu landsins framleiðslunni til hagsbóta. Með nýju ríkisvátryggingakerfi, sem stórlækki vátryggingarkostnað framleiðslunnar. Með lækkun flutningsgjalda. Með nýju skipulagi á sölu og dreifingu á olíu. Með lækkun verðlags á kostnað milliliða. Með hagstæðari viðskiptastefnu fyrir útflutninginn en ná á sér stað. Með öflugu verðlagseftirliti. Hér hafa verið nefnd nokkur atriði, sem íhaldsandstæðingar ættu að sameinast um. Við skulum gera okkur ljóst, að núv. íhaldsríkisstjórn lífir á því einu, að andstæðingar hennar, sem eru tvímælalaust í meiri hluta með þjóðinni, standi sundraðir. Samstarf vinstri manna er því orðið aðkallandi. Það samstarf þarf að undirbúa strax og undanbragðalaust. Sé það gert, er sigur vinstri manna í næstu kosningum vís.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. „Langtímum saman hafa Íslendingar búið við hið mesta öngþveiti í fjárhags- og viðskiptamálum. Menn hafa fengið að kynnast vöruskorti og svarta markaðnum, sem honum fylgir sem skugginn. Sífelldar kauphækkanir, ýmist útmældar eftir vísitölu framfærslukostnaðar eða knúðar fram með framleiðslustöðvunum, hafa a.m.k. upp á síðkastið ekki megnað að bæta kjör launþega, þar sem þjóðartekjurnar hafa farið minnkandi. Við slíkar aðstæður er álíka líklegt, að almennar kauphækkanir bæti kjör manna, og að takast mætti að auka næringarefni mjólkur með því að hella í hana vatni. .. Menn eru fyrir löngu orðnir dauðþreyttir á þessu ástandi og öllu því fargani banna og þýðingarlítils eftirlits, sem af því hefur leitt. Undanfarið hefur margt orðið til þess að koma málefnum landsmanna í óvænt efni, mikill halli á ríkisbúskapnum, óeðlileg útlánastefna bankanna, of ör fjárfesting og óheppileg og röng stefna í launa- og kaupgjaldsmálum, þar sem almennar kauphækkanir hafa verið framkvæmdar án þess, að þær hafi verið teknar af gróða af atvinnurekstri eða byggzt á framleiðsluaukningu. Menn verða að gera sér það ljóst, að út úr þessum ógöngum er ekki nema ein leið: sú að koma á auknu jafnvægi í þjóðarbúskapnum, sem beztu samræmi á milli þess peningamagns, sem í umferð er, og framleiðsluverðmætisins. Fyrsta skrefið, sem stigið hefur verið til aukins jafnvægis og aukinnar framleiðslu, var gengislækkunin. Án hennar var engin viðreisn hugsanleg, eins og komið var, þar sem þjóðinni var að blæða út fjárhagslega vegna ósamræmis, sem orðið var á milli verðlags hér og annars staðar og á milli framleiðslukostnaðar og afurðaverðs. Eina úrræðið, sem gat komið til greina í staðinn fyrir gengislækkun, var allsherjarniðurfærsla eða öllu heldur niðurskurður, en allir, sem það mál athuguðu ofan í kjölinn, töldu hann enn erfiðari í framkvæmd en gengislækkun og raunar óframkvæmanlegan. Ekki veit ég, hversu margir hlustendur, innan þings eða utan, hafa gert sér ljóst, að þessi ummæli, sem ég hóf mál mitt með, eru ekki samin af mér og ekki sögð til varnar þeirri stefnu í efnahagsmálum, sem núv. ríkistj. hefur fylgt og nú hefur verið borið á hana vantraust fyrir. Allir hafa þó eflaust gert sér grein fyrir, að höfundur þeirra er að mæla bót gengislækkun, sem framkvæmd hefur verið til þess að koma í stað uppbótakerfis. Hann er að mæla gegn halla í þjóðarbúskapnum út á við og inn á við. Hann er að vara við kauphækkunum, sem séu umfram framleiðsluaukningu þjóðarinnar. Hann telur nauðsynlegt að hafa jafnvægi í þjóðarbúskapnum, það sé hinn eini trausti grundvöllur framleiðsluaukningar og framfara og þar með hættra lífskjara. En hver skyldi hann vera sá ágæti maður, se,m svo skýrt og rökfast mælir gegn uppbótakerfi og vili gengisbreytingu, til þess að unnt sé að afnema það, varar við óeðlilegri útlánsþenslu banka og örri fjárfestingu, undirstrikar skaðsemi þeirra kauphækkana, sem byggjast ekki á aukinni framleiðslu, segir, að aukið jafnvægi sé forsenda þess, að viðreisn sé hugsanleg. Svarið er að finna á bls. 1446 í Alþingistíðindum frá þinginu 1950-51, en þar er prentuð ræða, sem formaður þingflokks Framsfl., Eysteinn Jónsson, flutti í eldhúsumræðum. Þær umræður snerust fyrst og fremst um stefnu þáv. ríkisstj. í efnahagsmálum, en forsrh. þeirrar stjórnar var Steingrímur Steinþórsson og fjmrh. hennar Eysteinn Jónsson. Sú stjórn hafði, skömmu eftir að hún tók við völdum, lækkað gengi krónunnar til þess að afnema uppbótakerfi, boðað nauðsyn þess að halda fjárfestingu landsmanna innan takmarka innlends sparnaðar og erlends lánsfjár, taldi það stefnu sína að halda útlánum bankanna í skefjum og lagði sérstaka áherzlu á, að kauphækkanir mættu ekki vera meiri en svaraði til framleiðsluaukningar þjóðarbúsins. Þessi stefna og framkvæmd hennar var til umr. í eldhúsumræðunum á þinginu 1950-51. Eysteinn Jónsson varði hana af mælsku og kappi, enda hafði hann áður sagt, að „uppbótaleiðin hefði veitt mönnum a.m.k. jafnþungar búsifjar og gengisbreytingin, en gert allt fjárhagskerfið rotnara og rotnara með hverjum mánuðinum sem leið: Þá var Eysteinn Jónsson fylgjandi réttri gengisskráningu, en andvigur uppbótakerfi. Þá var hann andvígur óeðlilegri útlánaþenslu bankanna. Þá var hann andvígur of örri fjárfestingu. Og þá lagði hann hvað mestan þunga í orð sín, er hann ræddi um skaðsemi óraunhæfra kauphækkana. En þá var flokkur Eysteins Jónssonar í ríkisstj. og hann sjálfur fjmrh. En nú hefur Framsfl. tekið afstöðu gegn réttri gengisskráningu, gegn því, að hafður sé hemill á óeðlilegri útlánaþenslu bankanna, gegn því, að fjárfestingu sé haldið innan eðlilegra marka, og beinlínis barizt fyrir kauphækkunum, sem allir ábyrgir Íslendingar sjá að hafa verið umfram greiðslugetu útflutningsatvinnuveganna og hlutu þess vegna að leiða verðbólgu yfir þjóðina, ef ekki væri að gert. Annars átti sú stjórn og sú stjórnarstefna, sem form. þingflokks Framsfl., Eysteinn Jónsson, var að verja með þeim orðum, sem ég las í upphafi máls míns, sér athyglisverðan uppruna. Af því að hér fara nú fram umr. um vantraust á ríkisstj., sem flutt er af Framsfl., er ekki úr vegi að minna á, að fyrir rúmum tíu árum flutti Framsfl, einnig vantraust á ríkisstj., og varð það upphaf stjórnarmyndunar og þeirrar efnahagsmálastefnu, sem Eysteinn Jónsson varði svo fimlega með þeim ummælum, sem ég rakti áðan. Það er ekki úr vegi að rifja upp þessa sögu í fáum orðum. Stjórnarsamstarf það, sem lýðræðisflokkarnir þrír höfðu haft með sér á árunum 1947-49, rofnaði vegna ágreinings um efnahagsmál. Sú ríkisstj. hafði reynt að leysa vanda efnahagsmálanna eftir styrjöldina með því að lækka bæði verðlag og kaupgjald og beita víðtæku hafta- og uppbótakerfi til stuðnings þeirri stefnu. Hún bar því miður ekki þann árangur sem skyldi, ekki hvað sízt vegna þess, að stjórn bankamálanna og fjármála ríkisins var ábótavant. Eftir að stjórnarsamstarfið rofnaði, myndaði Sjálfstfl. minnihlutastjórn og undirbjó tillögur um algera stefnubreytingu í efnahagsmálum. Flutti minnihlutastjórn Sjálfstfl. viðtækt stjórnarfrv. um hina nýju stefnu, og fylgdi því ýtarleg hagfræðileg grg. Höfuðatriði hinnar nýju stefnu skyldu vera þessi: Gengi krónunnar skyldi rétt skráð, en útflutningsbætur afnumdar, losa skyldi um höft á innflutningsverzluninni, verðlagseftirlit skyldi afnumið, útlánum bankanna haldið innan hóflegra marka og fjárfesting takmörkuð, grunnkaupshækkanir skyldu í raun og veru óheimilar, en kaupgjald hækka í samræmi við hækkun vísitölu framfærslukostnaðar. Skömmu eftir að minnihlutastjórn Sjálfstfl. hafði lagt fram þessar till. sínar, flutti Framsfl. vantraust á þá stjórn. Það vantraust var samþ. En þegar eftir samþykkt vantraustsins settust forustumenn Framsfl. að samningaborði með forustumönnum Sjálfstfl., og náðist mjög fljótlega samkomulag um myndun samsteypustjórnar þessara tveggja flokka. Aðalniðurstaða samninganna, auk skiptingar ráðherraembætta milli flokkanna, var mótun nýrrar stefnu í efnahagsmálum. Sú stefna var nákvæmlega eins og sú, sem fram kom í frv. minnihlutastjórnar Sjálfstfl. Frv. var samþ. óbreytt í öllum aðalatriðum með atkv. Framsfl. og Sjálfstfl. Það var þetta frv. og framkvæmd þess, sem formaður þingflokks Framsfl. og þáv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, var að verja í ræðunni, sem ég las úr áðan. En nú væri ekki nema von, að menn spyrðu: Var þá sú stefna í efnahagsmálum, sem samstjórn Framsfl. og Sjálfstfl. mótaði vorið 1950, nákvæmlega eins og sú stefna, sem samstjórn Sjálfstfl. og Alþfl, mótaði í febrúar 1960, eða 10 árum síðar? Í nokkrum grundvallaratriðum var stefnan hin sama. Báðar þessar ríkisstj. hófu starf sitt með því að breyta gengisskráningunni til þess að losna við uppbótakerfið. Báðar þessar ríkisstj. vildu koma á frjálsari viðskiptum við útlönd. Báðar þessar ríkisstjórnir undirstrikuðu nauðsyn þess að koma á jafnvægi innanlands og út á við. Báðar þessar ríkisstjórnir töldu nauðsynlegt að takmarka fjárfestingu við innlendan sparnað og erlent lánsfé, hafa hemil á bankaútlánum og koma í veg fyrir halla á ríkisbúskapnum. Eftir að formaður þingflokks Framsfl., Eysteinn Jónsson, var orðinn fjmrh. aftur vorið 1950, þreyttist hann aldrei á að undirstrika, hversu rétt slík stefna væri, þótt hann hafi nú s.l. 2 ár, eftir að hann hætti að vera fjmrh., aldrei sagt eitt orð um réttmæti slíkrar stefnu í efnahagsmálum. En þótt ýmislegt hafi verið sameiginlegt í efnahagsmálastefnu þessara tveggja ríkisstjórna, ber þó einnig ýmislegt á milli, og nú skal ég geta þess, hvað það var og er fyrst og fremst. Ríkisstj. Framsfl. og Sjálfstfl. bannaði í raun og veru grunnkaupshækkanir, en fyrirskipaði hækkun kaupgjalds samkv. vísitölu framfærslukostnaðar. Vísitalan hækkaði miklu meira en gert hafði verið ráð fyrir. Kaupgjald hækkaði þess vegna fljótlega mun meira en búizt hafði verið við, og olli það m.a. því, að gengislækkunin reyndist útflutningsatvinnuvegunum ónóg, svo að koma varð á uppbótakerfi á nýjan leik ári síðar. Núv. ríkisstj. afnam hins vegar tengsl milli kaupgjalds og vísitölu, en skerti ekki frelsi launþegasamtaka og atvinnurekenda til þess að semja um kaup og kjör sin í milli. Ríkisstj. Framsfl. og Sjálfstfl. afnam verðlagsákvæði samtímis því, sem losað var um höft á innflutningi, með þeim afleiðingum, að álagning hækkaði mjög verulega. Núv. ríkisstj. afnam höft á innflutningi að öðru leyti en því, sem nauðsynlegt var vegna viðskiptanna við Austur-Evrópu. Hins vegar hefur núv. ríkisstj. haldið verðlagsákvæðum að langmestu leyti til þess að reyna að hafa hemil á því, að verðhækkanir verði ekki meiri en algerlega óhjákvæmilegt er. Ríkisstj. Framsfl. og Sjálfstfl. boðaði, að nauðsynlegt væri að hafa hemil á útlánum bankanna, en gerði engar ráðstafanir í þá átt, þannig að þau jukust verulega, og torveldaði það viðleitni stjórnarinnar til þess að halda verðlaginu í skefjum. Núv. ríkisstj. hefur ekki aðeins sagt, að bankaútlán verði að takmarkast við innlög í bankana, heldur einnig fylgt því eftir, að svo yrði. Ríkisstj. Framsóknar og Sjálfstfl. lét vextina haldast óbreytta, en gerði ráð fyrir smávægilegum bótum til sparifjáreigenda vegna verðfalls krónunnar. Núv. ríkisstj. beitti sér hins vegar fyrir hækkun innláns- og útlánsvaxta, annars vegar til þess að rétta hlut sparifjáreigenda, sem fengið hafa stórauknar vaxtatekjur, síðan ríkisstj. tók við völdum, og hins vegar til þess að vinna gegn verðbólguhugsunarhætti hjá þeim, sem nota lánsfé þjóðarinnar, og stuðla að því, að það sé notað á sem hagkvæmastan hátt. Þetta lýtur að því, sem þessar ríkisstj. gerðu báðar, en gerðu sitt með hvorum hætti. En munur þeirra er samt ekki fyrst og fremst fólginn í því, heldur í hinu, sem samstjórn Framsfl. og Sjálfstfl. gerði ekki, en núv. ríkisstj. hefur gert. Þrátt fyrir þau miklu félagslegu áhrif, sem gengisbreyting eins og sú, sem samstjórn Framsfl, og Sjálfstfl. beitti sér fyrir vorið 1950, hlýtur jafnan að hafa, gerði sú stjórn engar meiri háttar ráðstafanir til aukins tekjujafnaðar samhliða gengisbreytingunni. Í velferðarríki eins og því, sem við höfum komið á fót hér á landi, eru almannatryggingarnar helzta tækið til þess að auka jöfnuð í skiptingu þjóðarteknanna og hlynna að þeim, sem höllustum fæti standa í lífsbaráttunni. Samstjórn Framsfl. og Sjálfstfl. beitti sér ekki fyrir neinni aukningu á bótum almannatrygginganna samhliða gengisbreytingunni 1950. Núv. ríkisstj. beitti sér hins vegar fyrir stórkostlegri aukningu á bótum trygginganna, um leið og sú gengisbreyting, sem hún beitti sér fyrir, var ákveðin. Hafa bætur almannatrygginganna verið meira en tvöfaldaðar á valdatíma núv. ríkisstj., og hefur aukningin einkum verið á fjölskyldu;bótum og ellilífeyri. Ríkisstj. Framsfl. og Sjálfstfl. beitti sér ekki heldur fyrir neinum ráðstöfunum til þess að takmarka hækkun verðlags. Núv. ríkisstj. taldi hins vegar nauðsynlegt að auka nokkuð niðurgreiðslu tiltekinna nauðsynjavörutegunda til þess að hamla á móti þeim verðhækkunum, sem óhjákvæmilegt var, að sigldu í kjölfar gengislækkunarinnar. Ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. gerði engar ráðstafanir til endurbóta í skattamálum, en ranglæti tekjuskattsheimtunnar var þá fyrir löngu orðið slíkt, að skattar á framtaldar tekjur reyndust fyrst og fremst skattar á þá, sem njóta fastra launa. Núv. ríkisstj. beitti sér fyrir afnámi tekjuskatts á venjulegar launatekjur og lækkun útsvara. Nú væri sannarlega ekki ástæðulaust, að menn spyrðu: Hvað veldur því, að Framsfl., sem var svo harðánægður með stefnu þá í efnahagsmálum, sem mótuð var vorið 1950, er nú eindregið andsnúinn stefnunni, sem mótuð var í febrúar 1960? Ekki getur það verið það, að gengið var lækkað. Það var gert í bæði skiptin. Ekki getur það verið það, að uppbótakerfið var afnumið. Það var gert í bæði skiptin. Getur ástæðan verið sú, að nú hefur því verið fylgt fast eftir, að bankaútlán ykjust ekki umfram bankainnlög? Varla, því að þetta var líka þáttur stefnunnar frá 1950, þó að ekki yrði úr framkvæmdum. Getur ástæðan verið sú, að fjárfesting miðast nú í meginatriðum við innlendan sparnað og erlent lánsfé? Tæplega, því að nauðsyn þessa var sterklega undirstrikuð í stefnunni frá 1950. Getur ástæðan verið, að núv. ríkisstj. rauf tengslin milli kaupgjalds og vísitölu? Nei, alls ekki, því að Framsfl. hafði einmitt lagt þetta til í ríkisstj. Hermanns Jónassonar. Getur orsökin verið sú, að núv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir hinni miklu aukningu almannatrygginganna? Ekki trúi ég því, enda hefur Framsfl. ekki ráðizt á stjórnarflokkana fyrir þá ráðstöfun. Getur ástæðan verið sú, að ríkisstj. jók niðurgreiðslur á nokkrum nauðsynjavörum? Varla, því að Framsfl. hefur ekki gagnrýnt ríkisstj. sérstaklega fyrir það. Getur ástæðan verið sú, að ríkisstj. hefur beitt sér fyrir lækkun tekjuskatts og lækkun útsvara, þótt það hafi haft í för með sér, að innheimta hefur þurft almennan söluskatt í staðinn? Ekki hefur farið mikið fyrir aðfinnslum Framsfl. í þessu efni. Og þá er í rauninni aðeins eitt atriði eftir, sem á milli hefur borið, en það er vaxtahækkunin. Getur það verið, að andstaða Framsfl. gegn því að hækka innláns- og útlánsvexti hafi verið og sé svo mikil, að hann telji alla stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum forkastanlega vegna þessa atriðis eins? Þess hefur ekki orðið vart, að Framsfl. telji sparifjáreigendur hafa fengið of mikið vegna vaxtahækkunarinnar. En hvaðan áttu þeir að geta fengið auknar vaxtatekjur sem nauðsynlega umbun fyrir þjóðhollan skerf sinn til aukinna framfara í landinu og nauðsynlega hvatningu til þess að auka hann annars staðar en frá þeim, sem nota spariféð og eru reiðubúnir til þess að greiða þá vexti, sem upp hafa verið settir? Þótt Framsfl. hafi eflaust aðra skoðun á þýðingu vaxta fyrir almenna stjórn efnahagsmálanna en stjórnarflokkarnir, þá læt ég mér ekki detta í hug, að ágreiningur um þetta atriði eitt hafi getað valdið því, að hann telji nauðsynlegt að fordæma stefnu núv. ríkisstj. í efnahagsmálum. En hvað er það þá, sem veldur hinni hatrömu andstöðu Framsfl. gegn núv. ríkisstj.? Hvað er það, sem veldur því, að flokkurinn flytur nú vantraust á ríkisstj.? Er hann að flytja vantraust á ríkisstj, fyrir það að hafa komið því til leiðar, að íslenzka krónan er nú rétt skráð.? Er hann að flytja vantraust á ríkisstj. fyrir það að hafa afnumið uppbótakerfið og alla spillinguna, sem, því fylgdi? Er hann að flytja vantraust á ríkisstj. fyrir það að hafa komið á meira frelsi í utanríkisviðskiptum þjóðarinnar en dæmi eru um áður um 30 ára skeið? Er hann að flytja vantraust á ríkisstj. fyrir það að hafa með endurskipulagningunni á innflutnings- og gjaldeyrismálunum sparað hinu opinbera milljónir króna árlega? Eða er hann kannske að flytja vantraust á ríkisstj. vegna hins aukna og bætta vöruúrvals, sem hvarvetna blasir við í verzlunum vegna endurskipulagningar innflutningsmálanna? Eða kannske hann sé að flytja vantraust á ríkisstj. fyrir það að tvöfalda bætur almannatrygginganna eða fyrir það að lækka tekjuskatt og útsvör? Eða er hann í raun og veru að flytja vantraust á ríkisstj. fyrir það að hafa ekki látið útflutningsatvinnuvegina stöðvast nú í haust, vegna þess að kaupgjaldið hækkaði í sumar meir en nokkur von var til, að þeir gætu borið? Vildi Framsfl. láta þá tekjuaukningu sem hinir nýju kaupgjaldssamningar höfðu í för með sér, hleypa nýju verðbólguflóði yfir þjóðina? Vildi Framsfl. láta þann gjaldeyrisforða, sem tekizt hefur að safna á s.l. hálfu öðru ári, hverfa eins og dögg fyrir sólu í nýrri, hömlulausri dýrtíð? Trúa leiðtogar Framsfl. því í raun og veru, að þegar meðalverðlag útflutningsafurða þjóðarinnar er lægra en það var í árslok 1959, svo sem nú á sér stað, þá geti stórhækkun á krónutölu kaups haft í för með sér tilsvarandi raunverulegar kjarabætur? Er það raunveruleg skoðun leiðtoga Framsfl., að samtímis því sem framleiðsluverðmæti sjávarútvegsins verður í ár mun lægra en það var árið 1959, þá sé traustur grundvöllur undir almennum kauphækkunum? Flytur Framsfl. vantraust sitt af því, að ríkisstj. tókst að koma í veg fyrir, að kauphækkunaraldan í sumar yrði að taumlausri verðbólguöldu? Flytur hann vantraust sitt af því, að það hefur tekizt að koma í veg fyrir framleiðslustöðvun og atvinnuleysi? Nei, ég held, að Framsfl. flytji ekki vantraust sitt af neinni þessara ástæðna. Ég held, að Framsfl. flytji vantraust sitt alls ekki af því, að hann sé í raun og veru ósammála grundvallaratriðunum í stefnu núv. ríkisstj. í efnahagsmálum. Mér dettur ekki í hug, að leiðtogum Framsfl. sé ekki nákvæmlega jafnljóst og forustumönnum stjórnarflokkanna, að gengið á að vera skráð rétt, að það þarf að keppa að jafnvægi í efnahagsmálum inn á við og út á við, að frelsi í utanríkisviðskiptum er heppilegra en höft, að kaupgjaldshækkanir verða að vera í samræmi við framleiðsluaukningu, að verðbólga er ekki aðeins hættuleg heilbrigðri framleiðslu og framförum, heldur einnig svarnasti óvinur neytandans. Nei, Framsfl. flytur vantraust sitt nú af nákvæmlega sömu ástæðu og hann flutti vantraust sitt fyrir réttum 10 árum. Þá sannaðist það innan fárra vikna, að hann hafði ekki flutt vantraustið vegna þess, að hann væri andvígur stefnu þeirrar stjórnar, sem hann flutti vantraustið á. Hann gekk þegar eftir samþykkt vantraustsins til stjórnarsamstarfs við flokkinn, sem hann hafði komið frá völdum, og framkvæmdi með honum þá stefnu, sem hann hafði fellt ríkisstj. hans fyrir að boða. Þá var það minnihlutastjórn, sem vantraustið var flutt á. Þess vegna tókst að koma henni frá völdum. Nú er vantraustið flutt á meirihlutastjórn. Þess vegna verður vantraustið auðvitað ekki samþykkt. Ríkisstj. mun ekki fara frá völdum, nema kjósendur svipti hana í næstu kosningum þeim meiri hluta, sem þeir fólu þeim flokkum, sem að ríkisstj. standa, í síðustu kosningum. En hvers vegna er þá Framsfl. að þessu? Hvaða leikaraskapur er hér á ferð? Um þessar mundir er verið að sýna í Þjóðleikhúsinu nýjan sjónleik eftír víðfrægasta rithöfund Íslendinga, Halldór Kiljan Laxness. Hann kveður leikinn gamanleik, en þó er hann öðrum þræði allt annað en gamanleikur. Hann er hvöss ádeila á alvarlegar veilur í nútímaþjóðfélagi, bæði hér á landi og annars staðar. Skáldið deilir hart á sýndarmennsku og blekkingu. Hann deilir hvasst á það, að menn telji sjálfum sér og öðrum trú um annað en það, sem sé, menn segi annað en þeir meini, menn látist vera annað en þeir séu, menn þori ekki að horfa framan í veruleikann, hafi ekki kjark til þess að játa það, sem sé, heldur gefi sig á vald sjálfsblekkingu, séu óheilir, ósannir, þangað til þeir hverfi, ýmist út í buskann eða upp um strompinn. Vantraustsflutningur Framsfl. 1950 var óheill, óekta. Framsfl. lét þá ásannast, að hann var óheill, óekta, með því að taka höndum saman við þann, sem vantraustið hafði verið flutt á. Þetta var „strompleikur“. Þessi vantrauststill., sem hér er nú til umr., er líka óheil, óekta. Hún er líka „strompleikur“. Hún er ekki flutt af því, að Framsfl. sé í grundvallaratriðum ósammála stefnu núv. ríkisstj., frekar en till. 1950 var flutt vegna þess, að flokkurinn væri þá í grundvallaratriðum ósammála stefnu þáv. ríkisstj. Báðar vantrauststill. eru fluttar af einni og sömu ástæðu. Þær eru fluttar af því, að Framsfl. er ekki í ríkisstj. Þetta er óheilt, þetta er óekta. Þetta er einn þáttur þess „strompleiks“ í íslenzku þjóðfélagi, sem sannarlega er mál að ljúki. Er ekki mál til komið, að menn hætti að skipta algerlega um skoðun eftir því, hvort þeir eru í ríkisstj. eða utan ríkisstj.? Er ekki mái til komið, að menn hætti að segja það svart, þegar menn eru í stjóraarandstöðu, sem menn sögðu hvitt, þegar þeir sátu í ráðherrastóli? Er ekki mál til komið, að íslenzkir stjórnmálamenn láti einnig ráðstafanir andstæðinga sinna njóta sannmælis, að þeir geri sér það undantekningarlaust að reglu að segja þjóð sinni satt og telji það mest um vert að gera rétt. Þá færi svo, að rithöfundar okkar hittu a.m.k. ekki stjórnmálamennina og stjórnmálalífið, þegar þeir deila á það, sem er ósatt, óheilt, óekta.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þið hafið hlustað á tvo hæstv. viðreisnarráðherra og heyrt sönginn um björgunarstarfið hjá hæstv. ríkisstj. og hennar liði. Þessir menn halda, að þeir séu að tala til minnissljórra kjósenda, sem séu búnir að gleyma öllum fögru fyrirheitunum frá haustkosningunum 1959, en hv. þm. Hermann Jónasson minnti mjög réttilega á þessi loforð, sem þeir gáfu, í ræðu sinni áðan, og læt ég það nægja. Síðan núverandi valdasamsteypa hófst, hefur réttur hinna smáu smækkað, en réttur hinna stóru stækkað. Þannig er réttlæti flokks alþýðunnar, sem hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslsson; var að lýsa hér áðan í ræðu sinni, og þannig er réttlæti flokks allra stétta, Sjálfstfl., sem hæstv. forsrh., Bjarni Benediktsson, lýsti einnig í ræðu sinni áðan. Ég mun takmarka mál mitt við landbúnaðinn og sýna fram á það, hvernig þar er umhorfs eftir tveggja ára starf hæstv. ríkisstj. Sú kynslóð, sem nú er að hefja lífsstarf sitt í þessu landi, er vel menntuð og gjörvileg og líkleg til stórra átaka, landi og þjóð til heilla. En hún á erfitt með að sætta sig við það að sjá vonir og drauma æskuáranna verða að engu í flóði dýrtíðar og óstjórnar. Flestir hugsa sig um, áður en þeir leggja út í það að hefja búskap í sveit, því að svo er þar nú að mönnum þrengt. Ómissandi eign hvers bónda er dráttarvél, en hún kostar nú af dísil-Ferguson gerð 101500 kr., en kostaði áður en viðreisnin hófst 52768 kr., hefur því hækkað um hvorki meira né minna en 92.5%, eða 48732 kr., og eftir þessu fer margt annað. Ofan á þetta bætist svo það, að af 416 dráttarvélum, sem fluttar voru inn á þessu ári, eru 322 gamlar, sem bændur annarra þjóða telja sér ekki hagfellt að nota, en sakir fjárskorts eru íslenzkir bændur tilneyddir að kaupa þessar vélar. Það er ekki að undra, þótt hæstv. landbrh., Ingólfur Jónsson, ráðlegði kjósendum sínum 1958 að bíða með vélakaupin, þangað til áhrifa hans færi að gæta meira á sviði stjórnmálanna en þá var um skeið. Sement hefur hækkað um 76% og timbur um 59%, svo að ekki blæs byrlega fyrir þeim, sem þurfa að byggja. Þótt lánaðar séu 90 þús. kr. úr byggingarsjóði, nægir það ekki fyrir þeirri hækkun, sem orðið hefur á efniskaupum í tíð viðreisnarinnar. M.ö.o., sá bóndi, sem byggir nú, stendur lakar að vígi en hinn, sem byggði 1959, þótt hann hefði þá ekki fengið neitt að láni. Lánið fer allt í hækkanir, sem orðið hafa síðan 1958. Samhliða því að draga inn í Seðlabankann hluta af innstæðum landsmanna og skerða á þann hátt möguleika á því, að fjármagnið komi þeim til góða, sem þess afla, hækkar hæstv. ríkisstj. vexti hjá byggingarsjóði úr 3.5% upp í 6%. Lánstíma hjá ræktunarsjóði styttir hún úr 25 árum niður í 15 ár og vexti hans hækkar hún úr 4% upp í 6.5%. Lán út á afurðir landbúnaðarins frá seðlabankanum hafa lækkað frá 1958 úr 67% niður í ca. 50%, jafnframt því sem almennir viðskiptavextir hafa stórhækkað. Þannig er umhorfs í lánamálum landbúnaðarins nú samanborið við það, sem var áður en viðreisnin hófst. Jafnframt þessu hefur framfærslukostnaður stórhækkað og getan til að standa straum af vöxtum og afborgunum lána því stórminnkað. Síðan kemur hæstv. ríkisstj. með brbl. í sumar um nýjan lánaflokk hjá veðdeild Búnaðarbankans, um það, að út skuli gefin skuldabréf, sem bændur eiga að nota til greiðslu lausaskulda sinna, en geta það þó því aðeins, að skuldareigandi hafi ráð á að taka þau gild sem greiðslur. Af bréfum þessum eiga bændur að borga 8% í vexti eða jafnháa vexti og borgað var hæst af löglegum víxlum, áður en núv. stjórn kom til valda. Þetta er fyrirheitið um hagstæðu lánin, sem hv. þm. Jónas Pétursson lýsti í útvarpsræðu sinni á s.l. vetri. Þessi hv. þm. sagði þá, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin hefur ákveðið að leita eftir því við banka og sparisjóði, að hluta af víxilskuldum bænda verði breytt í föst lán til langs tíma með hagstæðum vaxtakjörum: Þá vitið þið það, bændur góðir, hvað íhaldið kallar hagstæð lán. Það eru lán með 8% vöxtum, ekki af peningalánum, heldur af verðbréfum, sem sárafáir bændur hafa aðstöðu til að nota sér. Það minnsta, sem hægt er að sætta sig við í þessum efnum, er, að landbúnaðurinn njóti eigi lakari kjara en sjávarútvegurinn fær með stofnlánadeild sinni. Þar eru vextirnir 61/2% og skuldabréfin tekin á nafnverði upp í margvísleg bankaviðskipti. Auk þess njóta vinnslustöðvar sjávarútvegsins sömu hlunninda, en fyrirtæki landbúnaðarins, svo sem frystihús, sláturhús o.fl., eru útilokuð frá lánum þessum. Hér er því greinilega gert upp á milli tveggja höfuðatvinnuvega þjóðarinnar. Yfirleitt eru útgerðarmenn ekki ofsælir af þessum kjörum, og þótt bændur nytu hliðstæðra lánakjara, eins og við framsóknarmenn lögðum til á s.l. vetri, verða þeir sízt of vel settir. Síðan kemur hæstv. landbrh., Ingólfur Jónsson, á landsfund sjálfstæðismanna og segir þar, með leyfi forseta: „að batnandi hagur bænda og viðreisnin fari saman,“ - að batnandi hagur bænda og viðreisnin fari saman. Já, íhaldsmenn hafa löngum gert sér tíðrætt um það, að breyta þurfi núgildandi landbúnaðarlöggjöf, vegna þess að of mikið beri þar á fangamörkum okkar framsóknarmanna. Nú eru þessir menn að setja sitt stimpilmerki á löggjöf landbúnaðarins. En sá stimpill mun ekki verða þeim til heiðurs né bændastéttinni til góðs. Landbúnaður okkar Íslendinga færist meir og meir í það horf að verða ræktunar- og tæknibúskapur, og hefur verið farsæl þróun þessara mála þar til nú, að skipt er um hér sem víðar. Árið 1958 voru 48 skurðgröfur starfandi og grófu rúmlega 4 millj. rúmmetra. En hver rúmmetri kostaði kr. 3.97. í sumar eru 29 gröfur að verki og talið, að þær grafi 2.6 millj. rúmmetra, er kosta ca. 5 kr. hver rúmmetri. En 19 skurðgröfur eru vinnulausar. Þetta eru of dýr og stórvirk tæki til að vera aðgerðalaus, en ástæðan er stórhækkun vinnslukostnaðar og skortur á rekstrarfé. Þó er þetta sú framkvæmd, sem hæst framlag fæst til af hálfu ríkisins. Þá hefur nýrækt minnkað um 18.7% árið 1980 frá árinu áður. Vitað er, að samdráttur í þessum framkvæmdum hefur arðið tilfinnanlegri á þessu ári, enda erfiðara um útvegun lánsfjár, jafnframt því sem framlag ríkisins fer lækkandi, miðað við kostnað. Langt er síðan rekstrarafkoma landbúnaðarins hefur verið jafnerfið og nú. Kröfur bænda í verðlagsmálum þeirra hafa alltaf verið hófsamar, enda hafa þeir orðið að leggja mjög hart að sér og sínum í lífsbaráttunni, samhliða því sem þeir meta réttilega kröfur annarra stétta. Bændur búa einir allra stétta við gerðardóm í kjaramálum sínum. Það er því ekki lítill vandi, sem hvílir á herðum þeirra manna, sem með vald þetta fara, ef réttlætið á að sitja í öndvegi. En bændum dylst ekki, að allmikið skortir á, að svo sé nú, eins og framleiðsluráð landbúnaðarins lýsir réttilega í áliti sínu á úrskurði meiri hluta yfirnefndarinnar. Það einkennilega er, að verðlagsgrundvöllurinn hækkar aðeins um 13.8%, þegar óvéfengjanlegar tölur lágu fyrir um það, að hækkunin þyrfti að vera 33% til þess að rísa undir auknum rekstrarkostnaði og þeim launum bænda, sem lögin um verðlagsgrundvöllinn gera ráð fyrir. Aðferðin var sú að auka afurðamagn búanna á pappírnum og gera bændum upp aukatekjur af öðru en búrekstri og strika út fyrningar af útihúsum og lækka stofnkostnað búanna ásamt vöxtum þeirra niður í 3.5%. Það kann ekki góðri lukku að stýra, ef bændum er gert ókleift að halda búskap sínum í því horfi, sem nauðsyn krefur, og mun ekki heldur verða öðrum stéttum til góðs, þegar til lengdar lætur. Eftir þennan úrskurð í verðlagsmálum landbúnaðarins munu þeir bændur vera margir, sem hugleiða það; á hvern hátt betur megi tryggja afkomu sína en nú er og skapa meira jafnrétti á milli þegna þjóðfélagsins en nú stefnir að með þeirri geysilegu dýrtíð, sem núv. ríkisstj. hefur valdið og engan veginn getur tekizt að mæta með hinum nýúrskurðaða verðlagsgrundvelli. Á sama tíma og „bændabýlin þekku eru vanmetin til eignar, er lítill lóðarblettur í höfuðborg landsins seldur á 10 millj. kr. Geta menn búizt við því, að hin dugmikla æska festi rætur í sveitum landsins, þegar svona mikill munur er gerður á verðmætum landsins gagns og gæða? Fyrir framsýna forustu og fastmótaða félagshyggju í landbúnaðarmálum hefur árvekni og dugnaður bændanna notið sín og framleiðsluaukningin orðið jöfn og stígandi með hverju ári, sem hefur liðið. Nú skortir þjóðina ekki þá neyzluvöruframleiðslu, sem landbúnaðurinn getur veitt, en hefði hins vegar núverandi samdráttarstefna ríkt í landsmálum siðasta áratuginn, þyrfti nú að flytja inn landbúnaðarafurðir fyrir rúmlega 300 millj. kr. á ári. En í þess stað borga útfluttar landbúnaðarafurðir því sem næst allar innfluttar rekstrarvörur til landbúnaðarins. En það er augljóst mál, að ef íslenzkur landbúnaður á að gegna hlutverki sínu framvegis, mega umbæturnar ekki stöðvast. Miðað við sömu neyzlu og hlutfallslega sömu fólksfjölgun og undanfarin ár, þarf að tvöfalda landbúnaðarframleiðsluna fyrir næstu aldamót. En ef sú samdráttarstefna á að ríkja, sem nú einkennir forustu landsmálanna, er útilokað að ná því takmarki. Ég hef fært hér rök fyrir tillögu þeirri, sem hér um ræðir. Ég treysti því, að þið, hlustendur góðir, liggið ekki á liði ykkar og stuðlið þar með að því á sviði stjórnmálanna að skapa komandi kynslóðum farsælli framtíð en nú virðist vera í vændum. - Góða nótt.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Eitt síðasta og alvarlegasta óhappaverk núv. ríkisstj. er hin gerræðisfulla og ástæðulausa gengisstýfing s.l. sumar. Mun ég gera það mál sérstaklega að umræðuefni. Útgáfa brbl. um gengið var ekki aðeins óforsvaranleg, eins og á stóð, heldur og í raun réttri andstæð stjskr. Samkv. 28. gr. stjskr. er það meginskilyrði fyrir útgáfu brbl., að til hennar beri hverju sinni brýna nauðsyn. Það er sú efnisástæða, sem vera þarf fyrir hendi, til þess að grípa megi til bráðabirgðalaga. Þessu skilyrði var ekki fullnægt, er brbl. frá 1. ágúst s.l. voru gefin út, en með þeim brbl. var gengisskráningarvaldið tekið úr höndum Alþingis og flutt yfir til Seðlabankans, svo sem alkunnugt er. Ef brýna nauðsyn bar til gengisfellingar, sem alls ekki verður fallizt á og siðar verður nokkuð að vikið, þá átti auðvitað að breyta genginu beinlínis með sjálfum brbl. Sá háttur hefði sennilega ekki verið talinn andstæður stjórnarskránni, því að skilyrði þetta um brýna nauðsyn er óneitanlega matskennt og teygjanlegt, og er skylt að játa, að hér á landi hafa því miður ekki verið gerðar strangar kröfur í því efni. En gengið var alls ekki fellt með sjálfum brbl., heldur fluttu þau aðeins gengisákvörðunarvaldið til, afsöluðu löggjafanum því valdi og fengu það í hendur Seðlabankanum, sem ómögulegt var fyrir fram að fullyrða um með öruggri vissu, hvort liti sömu augum og ríkisstj. á verðgildi krónunnar. Það var því fyrir fram engan veginn sjálfgefið, a.m.k. ekki fræðilega, að Seðlabankinn mundi telja óhjákvæmilega þá gengisstýfingu, sem ríkisstjórnin taldi nauðsynlega. Það er gersamlega útilokað að ætla að halda því fram, að brýna og óhjákvæmilega nauðsyn hafi borið til að taka ákvörðunarvaldið úr höndum löggjafans og þar með úr höndum bráðabirgðalöggjafans sjálfs og fá það í hendur annarri stofnun, sem að lögum var algerlega óskuldbundin til að taka nokkra ákvörðun um gengisbreytingu. Eins og efni brbl. er, skortir því á, að það skilyrði stjskr., að brýna nauðsyn beri til lagasetningarinnar, sé fyrir hendi. Það getur enginn sýnt fram á það með nokkrum rökum, að svo brýna nauðsyn hafi borið til að flytja gengisskráningarvaldið úr höndum Alþingis yfir til Seðlabankans, að ekki mætti bíða ákvörðunar Alþingis sjálfs. Það geta vissulega verið skiptar skoðanir um það, hvort heppilegra og affarasælla sé, að gengisskráningarvaldið sé í höndum Alþingis eða þjóðbankans, og auðvitað eru þess mörg dæmi, að hlutaðeigandi þjóðbankar fari með það vald. En hvert sem viðhorf manna kann að vera til þess, þá haggar það eigi því, að hér átti ekki og mátti ekki gera breytingu nema með atbeina Alþingis sjálfs. Í þessum brbl. felst furðuleg lítilsvirðing á Alþingi. Bráðabirgðalöggjafinn, sem á ekki að vera annað en varaskeifa, ræðst í það einsdæmi að taka af Alþingi og afsala því mikilvægu og viðkvæmu valdi, sem þingið hingað til hefur óumdeilt farið með. Það er álíka og ef einhver af skrifstofustjórum stjórnarráðsins skrifaði í ráðherranafni bréf, þar sem hann afsalaði ákvörðunarvaldi ráðherra um eitthvert mikilvægt málefni í hendur einhverri sérstakri ríkisstofnun. Þessi ákvörðun brbl. verður þó enn óskammfeilnari í Alþingis garð og verður enn augljósara stjórnarskrárbrot, þegar þess er gætt, að síðasta Alþingi fjallaði um og setti ný heildarlög um Seðlabanka Íslands. Það stjórnarfrv. sögðu stjórnarstuðningsmenn alveg óvenjulega vel og vandlega undirbúið. Hvorki í þessu frv., grg. þess né umr. um það var að því vikið, að nauðsynlegt væri að fela Seðlabankanum ákvörðunarvald um gengi krónunnar. Þvert á móti var það rækilega undirstrikað, að í þeim efnum skyldi einmitt óbreytt skipun haldast, þ.e., að gengi krónunnar skyldi áfram ákveðið með lögum. Með seðlabankalögunum, sem sett voru síðla vetrar, staðfesti Alþ. þann vilja sinn, að ákvörðunarvald um gengi gjaldmiðilsins skyldi framvegis sem hingað til vera í þess höndum. Fáeinum mánuðum síðar kemur svo sú sama ríkisstj., sem stóð að setningu seðlabankalaganna, og hrifsar gengisskráningarvaldið af Alþingi með brbl. og fær það Seðlabankanum. Ég ætla, að það sé þó óumdeilt, að sýnu ríkari ástæðu en ella þurfi til bráðabirgðalaga, sem þverbrjóta ákvörðun, sem Alþingi hefur nýlega tekið. Þegar öll þau atriði, sem hér hafa verið rakin, eru athuguð, hlýtur niðurstaðan að verða sú, að skilyrðum stjórnarskrár til útgáfu bráðabirgðalaga hafi ekki verið fullnægt við hér um rædda lagasetningu. Það held ég, að allir, sem um málið hugsa hleypidómalaust, hljóti að skilja og viðurkenna, enda þótt þeir leggi svo misjafnlega mikið upp úr því, að fyrirmæli stjskr. séu í heiðri haldin. Mér er að sjálfsögðu ljóst, að ég verð nú ekki talinn hlutlaus dómari um þetta, en ég ætla að spá því, að í framtíðinni verði þessi brbl. jafnan nefnd sem dæmi um brbl., sem sett hafa verið, án þess að skilyrðum stjórnarskrár hafi verið fullnægt. Það er eðlilegt, að sú spurning vakni, hvers vegna sú krókaleið var farin að flytja gengisskráningarvaldið frá Alþingi til Seðlabankans og láta síðan stjórn hans verðfella krónuna, í stað þess að ákvarða gengið beint með brbl. Skýringin er nærtæk. Ástæðan er ugglaust sú, að sumir þm. stjórnarliðsins hafa ekki viljað eða hafa blátt áfram ekki þorað að greiða atkv. beint um krónulækkunina, en það hefðu þeir orðið að gera siðar, ef gengisstýfingin hefði verið beinlínis ákvörðuð með bráðabirgðalögunum. Nú setja þeir hinir sömu þm. upp sakleysissvip og berja sér á brjóst og segja við kjósendur: Við ákváðum ekki gengisfellinguna, við höfðum engin skilyrði til að meta það, hvað gengislækkun ætti að vera mikil. Það voru seðlabankastjórarnir, sem sögðu, að krónuna þyrfti að lækka svona mikið. Það voru þeir harðstjórar, sem ákváðu gengisfellinguna. - Þessi framkoma er kannske skiljanleg, þegar höfð eru í huga sum fyrri ummæli hv. Alþýðuflokksþm., en stórmannleg er þessi framkoma ekki. Það eru að vísu ærin afglöp að setja brbl. í blóra við stjskr. og þætti sjálfsagt sums staðar nægileg afsagnarástæða fyrir ríkisstj. og þá ekki hvað sízt stjórn, sem hvað eftir annað hefur gripið til gerræðisfullra og vafasamra brbl., svo sem hæstv. núv. ríkisstj. hefur gert. Hitt er þó sjálfsagt í margra augum enn þá alvarlegra og ámælisverðara, að sjálf gengislækkunin, sem framkvæmd var á þeim óstjórnskipulega grundvelli, sem ég hef lýst, var algerlega ástæðulaus, eins og á stóð. Þó að ástand í efnahagsmálum geti vissulega verið slíkt, að gengisbreyting sé óumflýjanleg, hljóta menn almennt að játa, að gengislækkun er jafnan neyðarúrræði, sem ekki má grípa til, nema hennar sé óhjákvæmileg nauðsyn, og alveg sérstaklega á það við, ef stórfelld gengisfelling er nýlega um garð gengin, svo sem hér var. Þeim, sem að gengisfellingu standa, er því skylt að sýna fram á óumflýjanlega nauðsyn hennar. Því fer að mínum dómi víðs fjarri, að ríkisstj. hafi getað rökstutt þær harkalegu aðgerðir gegn öllum almenningi í þessu landi, sem felast í eða leiðir af gengislækkuninni s.l. sumar. Þvert á móti hafa stjórnarandstæðingar sýnt fram á, að gengislækkunin var gersamlega óþörf og óforsvaranleg, eins og á stóð. Þeirri hlið málsins verða gerð fyllri og rækilegri skil af öðrum en mér í þessum umr. Ég mun þó aðeins drepa á örfá atriði, staðhæfingu minni til styrktar og sönnunar. Því skal að sjálfsögðu ekki neitað, að kjarasamningarnir s.1. sumar hefðu að óbreyttum aðstæðum haft í för með sér nokkurn kaupgetuauka hjá almenningi og nokkra útgjaldahækkun hjá atvinnurekendum og því opinbera. En þetta virðist mér vera þau tvö atriði, sem gengislækkunin er sérstaklega rökstudd með. Útgjaldaaukning vegna kauphækkananna mundi þó í fæstum tilfellum hafa orðið atvinnurekstrinum ofviða, ef jafnframt hefðu verið gerðar ráðstafanir til að draga úr öðrum tilkostnaði, svo sem með því að lækka verulega vexti og tryggingarkostnað ýmiss konar. Það bil, sem brúa þurfti, var ekki kauphækkunin öll, heldur mismunur þeirrar kauphækkunar, sem atvinnurekendur treystu sér til þess að greiða, og þeirrar kauphækkunar, sem endanlega var samið um. Enginn trúir því, að atvinnurekendur hafi hætt sér of langt. Í utanþingsumr. um þessi mál hefur verið sýnt fram á það með órækum tölum, að þetta bil var ekki breiðara en svo, að það var auðve:it að brúa án nokkurrar gengisfellingar. Þar að auki er þess að gæta, að af gengisfellingu leiðir verulega útgjaldaaukningu fyrir atvinnureksturinn, svo sem ljóst hefur orðið í sambandi við verðlagsákvarðanir að undanförnu. Gengisfelling er þess vegna engan veginn það bjargráð atvinnuvegunum, sem sumir vilja vera láta. Afkoma atvinnugreinanna hér á landi er einnig og verður svo misjöfn og breytileg, að erfitt mun að komast hjá einhverjum miðlunarúrræðum, a.m.k. öðru hvoru. Þannig verður t.d. sjálfsagt ekki hjá því komizt nú að gera sérstakar ráðstafanir togaraútgerðinni til styrktar, alveg jafnt þótt gengislækkunin hefði átt sér stað og alveg án tillits til þess, hvort kauphækkanirnar hefðu átt sér stað eða ekki. Hvað hinni aðalröksemd krónulækkunarmanna viðvíkur, er það algerlega órökstudd staðhæfing, að hin aukna kaupgeta hefði leitt til svo mikillar gjaldeyriseftirspurnar, að til gjaldeyrisvandræða hefði komið. Þegar krónulækkunin var ráðin á s.l. sumri, voru aflabrögð á síldarvertíð alveg óvenjulega góð, framleiðsla í ýmsum greinum heldur vaxandi þrátt fyrir allt, verðlag á sumum útflutningsafurðum hækkandi og gjaldeyrishorfurnar tiltölulega góðar og gáfu alls ekki tilefni til sérstaks ótta. Þegar þannig stóð á, var óverjandi að grípa þegar í stað til gengisfellingar. Það átti að bíða átekta og sjá, hverju fram yndi, þangað til þing kæmi saman, og hefði þá mátt kveðja það saman eitthvað fyrr en gert var, ef ástæða hefði þótt til. En þá var það Alþingis að meta, hvort ástandið væri slíkt, að tilefni væri til sérstakra ráðstafana og þá hverra. Hjá hinum kjörnu trúnaðarmönnum fólksins var gengisskráningarvaldið, og það átti ekki án þeirra samþykkis að taka af þeim með brbl. Vegna gjaldeyrisstöðunnar var engin ástæða til, eftir því sem séð varð í sumar, að taka af launamönnum aftur þær kjarabætur, sem þeir fengu með hinum nýju vinnusamningum. Og víst er um það, að verkamönnum og öðrum láglaunamönnum hefði sannarlega ekki veitt af að fá þær kjarabætur og fá að halda þeim óskertum, og ef nú niðurstaðan skyldi verða sú, að við bættum verulega gjaldeyrisstöðu okkar á árinu, sem auðvitað er ekki nema gott eitt um að segja, þá væri það óneitanlega nokkur sönnun þess, að gengisfellingar hefði ekki verið þörf vegna gjaldeyrisástandsins. Það fer svo ekki á milli mála og verður ekki um deilt, að með gengislækkuninni s.l. sumar hafa stórkostlegar nýjar, óbeinar álögur verið lagðar á landsmenn. Hafa fróðir menn reiknað út, að verðhækkunaráhrif gengisbreytingarinnar muni nema yfir 500 millj. kr. Með gengislækkuninni eru þær kjarabætur, sem launamenn fengu í sumar, að engu gerðar.. Með gengisfellingunni er nýju dýrtíðarflóði steypt yfir þjóðina og var þó sannarlega ekki á bætandi viðreisnaráhrifin. Nefna mætti margar tölur til sönnunar hinni sívaxandi verðbólgu nú. En um þetta þarf ekki að fjölyrða. Hinn magnaða dýrtíðareld finnur hver og einn á sjálfs sín baki brenna. Allur almenningur veit blátt áfram ekki, hvernig hann á að komast af, hvernig hann á að hafa í sig og á. Þess vegna eru áreiðanlega margir af stuðningsmönnum stjórnarinnar stjórnarherrunum sárreiðir fyrir hinar gerræðisfullu tiltektir þeirra á síðastliðnu sumri. Með aðgerðum sínum hefur ríkisstj. sett af stað nýja dýrtíðarskriðu og beinlínis espað til nýrra vinnudeilna og verkfalla í stað varanlegs vinnufriðar, sem tryggja mátti á grundvelli kjarasamninganna frá í sumar. ef rétt var á haldið. Sannleikurinn er sá, þó að ótrúlega hljómi, að gengislækkunarfrumhlaupið verður ekki skýrt á annan veg en sem hefndarráðstöfun reiðra manna, sem töldu sig hafa orðið undir í vinnudeilunum s.1. sumar og þoldu ekki ósigurinn. Slík vinnubrögð henta ekki landsstjórnarmönnum á Íslandi. Ef hæstv. ríkisstj. fengist til að skjóta málum sínum undir þjóðardóm, mundi hún komast að raun um það. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Varla verður hjá því komizt að hugleiða, hvað núverandi ríkisstj. hefur gert á sinu æviskeiði, sem er hálft kjörtímabil, þegar vantrauststill. þessi er til umr. og afgreiðslu, og um leið að spyrja: hvað hefur stjórnarandstaðan lagt til mála og hvers er af henni að vænta, fái hún völd í hendur? 1956 rauf Framsfl. stjórnarsamstarf við Sjálfstfl. og gerði bandalög til vinstri handar. Ég harmaði það þá og harma það enn, þó að ég geti ekki farið út í það mál að þessu sinni. Vinstri stjórnin svokallaða ætlaði að gera mikið. Ekki væni ég hana um viljaleysi í því efni. En eftir tvö ár sprakk hún, kom sér ekki saman í vandamálum, réð ekki við þau, sá var hennar máttur. Næst kom minnihlutastjórn Emils Jónssonar með óbeinum stuðningi Sjálfstfl. til bráðabirgða. Þegar kjördæmamálið var til afgreiðslu 1959, hafði Framsfl. því skákað sjálfum sér til hliðar frá öllum áhrifum í því máli og öðrum, fyrst 1956 með samstarfsslitum við Sjálfstfl. og aftur 1958 með uppgjöf Hermanns Jónassonar, þáv. hæstv. forsrh. Þetta varð honum mjög erfið raun og orsakaði ákaflega miklar öfgar í málflutningi í sambandi við kjördæmamálið, sem honum hefur ekki enn tekizt að losa sig við og náði hámarki í slagorðinu: „Kjördæmabreytingarmenn ætla að leggja allt Ísland í eyði, nema Reykjavík og Suðurnes: Haustið 1959 varð verðlagsnefnd landbúnaðarafurða óstarfhæf vegna ágreinings. Við upplausn lá og stórvandræðum. Friðjón Skarphéðinsson, þáv. hæstv. landbrh., bjargaði málinu við í bili með brbl. Sjálfstfl. lofaði að leysa málið á viðunandi hátt fyrir bændur þá um haustið fyrir kosningar, eftir því sem hans vald næði til að kosningum afloknum. Málflutningur framsóknarmanna í sambandi við afurðaverð haustið 1959 var með þeim hætti, að orðbragðið er ekki eftir hafandi. Svo var vanstillingin mikil og getsakirnar. Ríkisstj. og framleiðsluráð landbúnaðarins leystu málið betur en lofað var. Bændur þögnuðu, Tímann setti hljóðan og gat ekkert sagt annað en þetta: „Þessu komum við til leiðar með því að hræða íhaldið og kratana.“ Þriðja stórmálið, sem stjórnarandstaðan, og á ég þá einkum við Framsfl., því að til hans tala ég hér, vegna þess að hann ber fram vantraustið, - smækkaði sig mjög á með hóflausum æsingum, er landhelgismálið. Stóryrði og ljótyrði um það viðkvæma mál eru bezt geymd undir grænni torfu. Alþjóð fagnaði lausn kjördæmamálsins, sem var hagfelldari Íslandi en bjartsýnustu menn höfðu látið sig dreyma um. Um viðbrögð stjórnarandstæðinga gagnvart efnahagslögunum 1959 og 1960 er sömu sögu að segja. Eðlilegt var og er, að sú löggjöf sé gagnrýnd. En gagnrýni verður að vera við hóf og ekki svo neikvæð, að hún brjóti allan odd af sjálfri sér. Þegar horft er til baka á hina sögufrægu yfirlýsingu forsrh. í desember 1958 um, að algert hrun í fjármálum væri fram undan, nema róttækar aðgerðir komi til þá þegar, er furðulegt að horfa á og hlusta, þegar skoðanabræður hans berja höfðum við steina staðreyndanna og segja, að engra aðgerða hafi verið þörf 1959 og 1960. Þannig málafylgja er ekki sannfærandi. Enn er ótímabært að dæma árangur og afleiðingar efnahagslaganna. Ég bendi þó á fjórar staðreyndir, sem segja talsvert út af fyrir sig um það, sem á hefur unnizt. Þótt margt sé þar óljóst enn, hvernig ræðst, mun mest vera undir því komið, hvort þjóðin vill sjálf leiða yfir sig velmegun eða óvelmegun, sóma út á við eða varanlegan ósóma, kann að stilla kröfum í hóf eða beina þeim út í hófleysu. En staðreyndirnar eru þessar: 1) Uppbótakerfið á útfluttar sjávarafurðir er úr sögunni, sem æxlaðist stig af stigi um mörg ár sem bráðabirgðaúrræði til að halda útgerð landsmanna gangandi. Allir fagna því. 2) Vísitöluskrúfan á kaupgjaldi og verðlagi er einnig úr sögunni, en hún verkaði sem svikamylla til víxlhækkana á kaupgjald ag vöruverð um langan tíma. 3) Gjaldeyrisaðstaða gagnvart útlöndum hefur batnað svo, að segja má, að þar rofi fyrir nýjum degi og traust þjóðarinnar út á við sé að endurvinnast. 4) Sparifé fer vaxandi. Þrátt fyrir þetta er þó enn við erfiðleika að etja, en þeir eru yfirstíganlegir. Hvað svo um hinar ógurlegu afleiðingar efnahagsráðstafana fyrir landsins börn, sem stjórnarandstaðan hefur líkt við sjálf móðuharðindin 1783–1784? Atvinna hefur verið næg um allt land, nema þá tíma, sem andstaðan hefur fengið fólkið til að sitja auðum höndum vegna verkfalla. Eftirvinna, næturvinna, tekjur hærri en áður í krónutölu, en dýrtíð að vísu meiri. Spáð var og fullyrt, að allar framkvæmdir hlytu að stöðvast strax á árinu 1960, a.m.k. í sveitum. Ógerlegt væri að stofna nýbýli og ungu fólki væri fyrirmunað að koma sér upp heimilum. Búnaðarbankinn lánaði til bygginga og jarðræktar í sveitum 67 millj. á árinu 1960, hærri upphæð en nokkurn tíma áður. Ekki sannar það kenninguna um algera stöðvun. Nýbýli voru stofnuð litið eitt færri en 1959 og 1958, og enginn hefur orðið annars var en ungt fólk dragi sig saman og stofni heimili, rétt eins og ekkert hefði í skorizt. í Reykjavík hækkuðu nettótekjur um 20% á árinu 1960. Í sjávarþorpum og kaupstöðum Norðanlands og vestan var afkoma manna mjög góð. Í sveitahreppum, þar sem ég þekki til, hækkuðu nettótekjur um 20–25%, aðallega vegna hækkunar á almannartryggingum og betra verðs fyrir mjólk vegna breytingar á framleiðsluráðslögunum í byrjun ársins. Síðastliðið vor gekk bændum heldur betur að leysa út áburð á tún sín en vorið 1959. Á móti þessu kom svo auðvitað hækkun á nauðsynjum. Í heildinni er efnahagur almennings, eftir þessu að dæma, ekki líkt því eins afleitur og spámenn Framsfl. hafa staðhæft, miðað við daglega framfærslu. Hitt er svo annað mál, að þyngzt hefur fyrir fæti bóndans sem annarra þjóðfélagsþegna um að ráðast í framkvæmdir og kaup á dýrum verkfærum og vélum. En það er ekkert annað en það, sem allir vissu að koma hlaut og allir höfðu um langan tíma verið að reyna að undirbúa sig að mæta. Ég fer ekki hér út í lánamál landbúnaðarins, sem eru aðkallandi mál að leysa og eru í athugun, því að ég hef ekki tíma til þess. Í örstuttu ágripi hef ég rakið fáeina þætti þjóðmálanna um hálft kjörtímabil. Þar hafa óvenjulega stór og afdrifarík mál komið við sögu og sum a.m.k. fengið lokaafgreiðslu á mjög æskilegan hátt. Til samanburðar vil ég spyrja: Eru afrek vinstri stjórnarinnar sálugu þau, að fýsilegt sé að afhenda slíkri stjórnartauma að nýju? Hafa viðbrögð andstöðunnar verið svo jákvæð og traustvekjandi um næstliðin tvö ár gagnvart vandasömum stórmálum, að nokkur maður treysti, að þar sé úrræði að finna? Ég held varla. Vinstri stjórnin flúði frá óleysanlegum vanda að eigin dómi 1958. Ríkisstj. sú, er nú situr, hefur frá engum vanda flúið. Hún hefur tekizt á við hvern vanda, sem að höndum hefur borið, og mun halda þeim upptekna hætti út kjörtímabilið, standa eða falla með sínum verkum. Ég fullyrði ekki, að allir hlutir hafi vel tekizt, en margir hlutir ágætavel. Sá, sem flýr undan vanda, fær ævinlega vantraust áhorfandans. Sá, sem tekst á við erfiðleikana, vinnur sér traust. Framsfl. hefur sjálfur kallað yfir sig mikið vantraust með því að flýja frá erfiðu verkefni 1958, en þó meira tiltrúarleysi með mjög furðulegri afstöðu til nær allra stórmála, sem varð að leysa nú hin síðustu ár, og málflutningi, sem er honum ósamboðinn. Hann þarf að bæta ráð sitt verulega að þessu leyti, ef tiltök eiga að vera að afhenda honum stjórnartauma að nýju, gerast jákvæður í tillögum og viðhafa virðulegri vinnubrögð en s.l. 2 ár. Ég ætla, að honum veiti tæpast af árinu í ár til þeirra hluta, næsta ári og hálfu árinu 1963.



Herra forseti. Þegar flutt er vantraust á ríkisstj. í lýðræðisríki, er nauðsynlegt að svara tveimur spurningum, áður en menn taka afstöðu til vantraustsins. Hefur ríkisstj. brugðizt skyldu sinni við þjóðina? Hvaða leiðir eru hugsanlegar til þess að tryggja þjóðinni betri ríkisstj.? Flm. þeirrar vantrauststillögu, sem nú er rædd, eru aðalforingjar stærri stjórnarandstöðuflokksins, Framsfl. Báðir hafa þessir menn setið flestum lengur í ráðherrastóli, og skæðar tungur hafa jafnvel stundum imprað á því, að þeir muni ekki treysta öðrum betur til þess að halda um stjórnvölinn. Hvað sem um það er, verður vantraust þeirra nú naumast skilið á annan veg en þann, að Alþingi eigi að fela þeim að hafa forustu um stjórn landsins, því að varla hugsa þeir sér að hafa landið stjórnlaust. Ég ætla ekki að eyða þessum fáu minútum til þess að verja starf og stefnu hæstv. ríkisstj. Það verður ekki sagt með neinum rétti, að ríkisstj. hafi farið í felur með verk sín eða reynt að dulbúa þau, svo sem stundum hefur verið tíðkað. Stjórnarstefnan er því öllum þeim skiljanleg, sem á annað borð hafa áhuga á að sjá hlutina í réttu ljósi. Hæstv. ráðh., sem hér hafa talað við þessar umr., þurfa heldur enga aðstoð til þess að rökstyðja réttmæti sinna gerða. Hins vegar langar mig til, að við reynum að gera okkur grein fyrir því, hvort flm. þessarar till. eru verðir þess trausts, að þing og þjóð ljái vantrausti þeirra eyra. Síðari flm. till., hv. 1. þm. Austf., ræddi við nýafstaðna fjárlagaumr. af mikilli eftirsjá framfarir og heillavænlega fjárhagsþróun á árunum fyrstu eftir 1950, meðan gætti áhrifa efnahagsráðstafana þeirra, sem ríkisstj. sjálfstæðismanna undirbjó veturinn 1949-1950. Víst væri margt á annan veg nú, ef sú stefna hefði ekki verið eyðilögð. Þá var samstjórn sjálfstæðismanna og framsóknarmanna. Það stjórnarsamstarf rufu þeir menn, sem nú biðja um traust. Til þess að eyðileggja það jafnvægi, sem þá hafði náðst í efnahagsmálum þjóðarinnar, voru sett á svið víðtæk verkföll, sem fyrri flm. þessarar vantrauststill. studdi leynt og ljóst og einnig aðalmálgagn flokksins, er hlaut að skemmdarverkinu fullnuðu sérstakar þakkir Þjóðviljans. Að vísu fordæmdi þá Eysteinn Jónsson verkfallið með orðum, sem átakanlega vel hæfa sem lýsing á verkum hans eigin flokks í nýafstöðnu verkfalli. En því miður brast þennan ágæta mann skjótt þrek til þess að standa gegn ásókn hv. 2. þm. Vestf. eftir að mynda þá samstjórn með kommúnistum, er hann hafði lagt grundvöll að með vinsamlegri afstöðu til verkfallsins 1955. Hv. 1 þm. Austf. varð þá að ganga undir það jarðarmen, sem mun hafa verið honum þung raun, að gleypa sínar fyrri kenningar og stefnu með húð og hári og gerast fremsti talsmaður stjórnarstefnu, er hann sízt vildi. Tíminn sagði eitt sinn á síðustu samstjórnarárum Sjálfstfl. og Framsfl., að óþolandi væri, að Sjálfstfl. hefði öll lyklavöld um afgreiðslu mála. Þessi orð eru e.t.v. bezta skýringin á vinstristjórnarævintýri Hermanns Jónassonar. Framsfl. gat ekki unað því að vera í samstarfi við sér stærri flokk. Valdalöngun flokksins mundi verða betur fullnægt í samvinnu við minni flokka. Miklar áætlanir voru gerðar, er leiða skyldu til gerbyltingar stjórnmálaþróunar í landinu. Hræðslubandalagið svokallaða var stofnsett á grundvelli einstæðrar misnotkunar úreltrar kjördæmaskipunar, og það var næsta kaldhæðnislegt að heyra aðalhöfund þeirra bellibragða ræða hér t kvöld um misnotkun stjórnarskrárákvæða. Það vita allir í dag, að ætlun framsóknarforingjanna var, að þetta bandalag skyldi leiða til innlimunar Alþfl. og bróðurlegs samstarfs við þá Valdimarssyni í Alþb., sem treyst var á, að næðu yfirstjórn þess liðs. Þetta voru hinar stóru hugsjónir, er lágu að baki myndunar vinstri stjórnarinnar. Þessi nýja samfylking átti að tryggja það, að Sjálfstfl. hefði ekki lengur lyklavöld í þjóðfélaginu. En um úrlausn vandamálanna gleymdist að semja, og því fór sem fór. Hin fræga yfirlýsing Hermanns Jónassonar, er hann baðst að lokum lausnar, gat verið einkunnarorð alls stjórnarferils vinstri stjórnarinnar. Það var aldrei samstaða um neitt. Enginn flokkur hefur talið sig eiga aðrar eins birgðir af ábyrgðartilfinningu og Framsfl. Þessi ábyrgðarþungi hefur valdið því, að foringjar Framsfl. fá miklar áhyggjur um velferð þjóðarinnar, ef þeirra forsjá nýtur ekki við. Þá er allt í voða og móðuharðindi á næstu grösum. Framsóknarmenn halda því gjarnan fram, að ábyrgðarlaus framkoma sjálfstæðismanna í verkalýðshreyfingunni hafi orðið banabiti vinstri stjórnarinnar. Það er nú út af fyrir sig ömurlegur dómur um starf vinstri stj. í þágu alþýðu landsins, er átti þó að verða hennar haldreipi, að eftir tveggja ára vinstri stjórn skyldi Sjálfstfl, ráða stefnu verkalýðsfélaganna, þegar þess er minnzt, að aðalrökin fyrir að rjúfa stjórnarsamvinnuna við Sjálfstfl. voru þau, að hann réði engu í verkalýðsfélögunum. En sleppum því. Sannleikurinn er sá, að draumar formanns Framsfl. um ævarandi veldi Framsóknar í skjóli samfylkingar verkalýðs og bænda voru hillingar einar. Alþfl. gerðist svo djarfur að neita að láta innlima sig í Framsókn, og Kanossaganga forsrh. vinstri stjórnarinnar inn á Alþýðusambandsþing er sú mesta niðurlæging, sem íslenzkur forsrh. hefur orðið fyrir, og voru það þó ekki sjálfstæðismenn, sem því þingi stýrðu. Þegar íhuguð er ábyrgð flutningsmanna vantrauststillögu þessarar á þeirri stjórnmálaþróun, er leiddi til myndunar og síðar falls vinstri stjórnarinnar, sýnir það mikla dirfsku að heimta það, að Alþingi lýsi vantrausti á þá menn, er fengu það óvinsæla og erfiða hlutverk að reyna að forða þjóðinni úr þeim ógöngum, er vinstri stjórnin hafði með úrræðaleysi sinu leitt hana í. En hefur þá ekki ábyrg stjórnarandstaða Framsfl. sannað það, að þeim geti nú verið treystandi til forustu? Við skulum láta verk þeirra sjálfra og málflutning tala. Framsfl. snerist gegn öllum þáttum viðreisnarlöggjafarinnar og taldi gengisbreytinguna fordæmanlega, enda þótt upplýst hafi verið, að framsóknarmenn hafi í vinstri stj. talið beina gengislækkun eðlilegustu lausn efnahagsvandamálanna og hafi staðið að öllum fyrri gengisbreytingum. Aftur voru teknar upp kröfurnar um brottför varnarliðsins og margir kunnir framsóknarmenn undirrituðu kröfur um úrsögn úr Atlantshafsbandalaginu, þótt ekkert væri við varnarliðinu hreyft í valdatíð vinstri stjórnarinnar. Hina happasælu lausn landhelgismálsins hafa framsóknarmenn reynt að afflytja, og snúizt hefur verið gegn öllum tillögum ríkisstj. í fjármálum og efnahagsmálum yfirleitt. Enginn hefur skýrar en Eysteinn Jónsson lýst, hvílíkt hættuspil það er fyrir þjóðina að veita kommúnistum valdaaðstöðu í verkalýðssamtökunum. Allt fram á daga vinstri stjórnarinnar var það líka svo, að lýðræðisflokkarnir þrír höfðu samstöðu í verkalýðsfélögunum, hverjir þeirra sem voru í stjórn landsins. Nú hefur hin ríka ábyrgðartilfinning framsóknarforingjanna leitt þá til þess að skipa og það oft með harðri hendi öllum liðsmönnum sínum í launþegasamtökunum að fylkja sér undir merki kommúnista og tryggja þeim hvarvetna valdaaðstöðu, ef þeir gætu því ráðið. Það er algerlega á ábyrgð flm. þessarar vantrauststill., að verkalýðssamtökin eru nú undir kommúnískri stjórn. Fyrir það biðja þeir um traust. Það gæti verið gaman til dægrastyttingar að fara gegnum skrif Tímans, frá því að vinstri stjórnin lét af völdum, og reyna að búa til mynd af því efnahagskerfi, sem hér mundi vera nú, ef farið hefði verið eftir öllum röksemdafærslum blaðsins. Þá væri ekki amalegt að lifa hér á Íslandi. Engin gengislækkun, engin dýrtíð, síhækkandi kaup, nóg lánsfé, hækkað verð á landbúnaðarafurðum, auknir framleiðslustyrkir án nýrra skatta og sennilega engir vextir, nógur innflutningur og ekkert verðlagseftirlit. Það eina smávægilega, er láðst hefur að sjá fyrir í þessu dýrðarríki, er, hvar eigi að fá gjaldeyri til þess að fullnægja öllum þörfum framleiðslu og framfarastefnunnar, sem er sögð vera leiðarljós Framsfl. Það eru svo auðvitað smámunir, þótt við værum í stríði við Breta um landhelgina og komnir úr NATO og jafnvel Sameinuðu þjóðunum, af því að Bandaríkin hefðu ekki viljað beita hervaldi gegn Bretum fyrir að dirfast að bjóðast til að viðurkenna stærri landhelgi en við sjálfir höfðum tekið okkur. Auðvitað dettur mér ekki í hug að halda því fram, að foringjar Framsfl. hafi reynt að stjórna málum þjóðarinnar á þennan hátt, en því miður er þetta harla rétt mynd af hinum fjarstæðukennda áróðri þeirra í stjórnarandstöðunni. Fyrir þetta vilja þeir nú fá traust. Ef taka ætti mark á áróðri framsóknarforingjanna og blaða þeirra, væru ráðherrarnir og raunar allir þm. stjórnarflokkanna hreinir misindismenn. Öll þeirra stjórnarstörf eiga að miða markvisst að því að gera þjóðinni illt og það að vel yfirlögðu ráði. Með kjördæmabreytingunni átti að leggja heil héruð í rúst, og grasið átti jafnvel að hætta að gróa. Skipulega hafi verið að því unnið að hefta þróun atvinnuveganna og búa alþýðu manna sem verst kjör. Launakjörin sé reynt að skerða eftir mætti til þess að gefa erlendum auðfélögum tækifæri til að arðræna þjóðina. Loks á síðasta gengisbreyting að hafa verið framkvæmd af þeirri ástæðu, að ríkisstj hafi viljað hefna sín á þjóðinni. Það er auðvitað ekki að undra, þótt hinum ábyrgu foringjum Framsóknar hrjósi hugur við að vita slíka misindismenn sitja í þeim sætum, hvaðan þeir sjálfir áður jusu velgerðum yfir þjóðina. En þeim hefur láðst að gera nokkra grein fyrir því, hvernig það geti orðið ríkisstj. í lýðræðisríki til framdráttar að einbeita kröftum sínum til illverka. Hingað til hefur það þó verið talið líklegra til áhrifa og fylgisaukningar að geta fært þjóðinni hagsbætur. En það er eftirtektarvert, að ríkisstj. virðist hafa mistekizt að framkvæma sinn illa ásetning. Framleiðsla í landinu hefur aldrei verið rekin með meiri krafti en í dag og atvinna almennings og tekjur aldrei verið meiri. Jafnvel Tíminn flytur flesta daga fregnir af því, að víðs vegar um landið, þar sem við atvinnuleysi var að stríða, meðan vinir strjálbýlisins voru í stjórn, sé svo mikil atvinna og velmegun, að fólk sé tekið að flytja aftur heim á æskustöðvarnar. Ýmsar óarðbærar framkvæmdir hafa að vísu minnkað, en vinnuaflið færist í ríkara mæli að framleiðslustörfum. Einstæðast mun þó það vera, að sjálfur prédikari móðuharðindanna lýsti slíku trausti á ríkisstj., að hann taldi árangur efnahagsstefnu hennar svo mikinn eftir rúmt ár, að hún gerði atvinnuvegunum bótalaust kleift að hækka kaupgjald meira en áður hefur þekkzt í einum áfanga. Við stöndum því nú andspænis því kynlega fyrirbæri, að stjórnarandstaðan telur stefnu ríkisstj. hafa bætt afkomu þjóðarinnar miklu meira en ríkisstj. fæst til að trúa sjálf. Líklega eru þetta ein rökin fyrir vantraustinu. Ég skal játa það, að ég hef ekki enn getað skilið, hvernig auðið var á fáum mánuðum að færa efnahag þjóðarinnar úr móðuharðindaástandi til slíkrar velmegunar atvinnuveganna. Vonandi á Tíminn eftir að skýra það. Ég ætla ekki að óska þingeyskum samvinnumönnum til hamingju með það, að samtök þeirra hafa af pólitískum forkólfum í höfuðborginni verið valin til þess að koma af stað nýrri verðbólguskriðu í landinu. Ég efast mjög um, að frumherjar samvinnuhreyfingarinnar í Þingeyjarsýslu hafi ætlað henni það hlutskipti. Ég ætti e.t.v. að óska hv. 1. þm. Norðurl. e. til hamingju með verkalýðsforingjahlutverk sitt, en ég læt það bíða. Ég get hins vegar ekki stillt mig um að lofa hv. 1. þm. Austf. fyrir það reikningsafrek að sanna, að 14-20% kauphækkun auki tilkostnað um 1%. Það verður sannarlega ekki erfitt um kauphækkanir í landinu, þegar sú regla er orðin ráðandi. Þjóðinni er sagt, að 5% kauphækkun á dánarári vinstri stjórnarinnar hafi orðið hennar banabiti. Nú er þjóðinni sagt, að eftir alla viðleitni núv. ríkisstj. til að eyðileggja afkomu atvinnuveganna sé auðvelt að láta þá taka á sig 13–20% kauphækkun, aðeins með því að færa vexti til þess sama, er gilti í tíð vinstri stjórnarinnar.. Ef þessi staðhæfing framsóknarforingjanna er rétt, sýnist mér þeir sjálfir færa sterkustu rökin gegn vantrauststill. sinni. Það mun svo væntanlega sanna þjóðinni hugvitssemi flm., að þeir telja það nú úrlausn allra efnahagsvandræða atvinnuveganna að lækka vexti og ausa út sem mestu lánsfé úr bönkum, án hliðsjónar af sparifjármyndun. Ég býst naumast við, að nokkur vilji verða til þess að taka af þeim heiðurinn af að verða upphafsmenn og sennilega einu boðberar slíkrar fjármálakenningar. Herra forseti. Vafalaust er ýmislegt aðfinnsluvert í starfi og stefnu núv. ríkisstj. En um það verður ekki deilt, að hún fylgi fastmótaðri stefnu. Framsóknarmenn sanna hins vegar ótvírætt, að stefna Framsfl. markast af vindáttinni dag hvern, og það eitt stefnuskráratriði virðist fast mótað, að þjóðinni sé það lífsnauðsyn, að flm. þessarar vantrauststill. stjórni málum hennar. Flutningur vantrauststill. er skemmtilegur. Flm. hennar er vel kunnugt um það, að stjórnarflokkarnir eru einhuga um að fylgja fram þeirri efnahagsmálastefnu, sem þeir hafa markað. Ef Framsfl. telur sér það vegsauka að ljá sitt lið til þess að aðstoða kommúnista við að reyna að koma í veg fyrir, að íslenzka þjóðin geti lagt traustan grundvöll að hröðum framförum í landi sínu, svo sem er í öðrum vestrænum ríkjum, þá er það þeirra mál. En það er mikil bjartsýni og sýnir mikið vantraust á dómgreind þjóðarinnar að ímynda sér, að fyrir þann verknað hljóti þeir traust. Framsóknarmenn hafa lýst fullri andstöðu við viðreisnarstefnu ríkisstj., og því eiga þeir enga samleið með stjórnarflokkunum. Með vantrausti sínu hafa þeir því ekki annað að boða þjóðinni en stjórn Framsóknar og kommúnista. Skyldu margir Íslendingar í dag vilja fela talsmönnum helsprengjustefnunnar forustu sinna mála, þótt Lúðvík Jósefsson hafi látið sig dreyma um slíka stjórn hér í kvöld? Herra forseti. Allir vita, að verkföllin í sumar voru sett á svið, af því að stjórnarandstaðan sá, að barátta stjórnarflokkanna fyrir jafnvægi í efnahagsmálum þjóðarinnar var að takast. Svar framsækinnar þjóðar er það eitt að reisa nýja varnargarða gegn uppreisnaröflunum. Með skipulögðum framkvæmdum í landinu til eflingar framleiðslu og framförum mun grundvöllur lagður að betra og fullkomnara þjóðfélagi. Ríkisstj. og flokkar hennar munu í næstu kosningum hlíta dómi þjóðarinnar um verk sín, en láta nú sem vind um eyru þjóta vandlætingarorð og hrópyrði þeirra manna, sem skildu þjóðarfleyið eftir stjórnlaust í brimgarðinum. Þeir menn eru sízt trausts verðir.



Herra forseti. Heiðruðu tilheyrendur. Nú eru nær þrjú ár liðin frá því að núv. stjórnarflokkar tóku höndum saman um stjórn landsins og tvö ár frá valdatöku núv. ríkisstj. Þessum flokkum hefur því gefizt ærinn tími til þess að sanna með verkum sínum vilja sinn og getu til þess að ráða fram úr vandamálum íslenzks efnahagslífs með þeim stóru fyrirheitum um stöðvun verðbólgu og bætt lífskjör að leiðarljósi. Um það verður ekki deilt, að þeir hafa haft valdið, tímann og tækifærin. Spurningin er sú ein, hvernig þeir hafa notað vald sitt og hver árangurinn hefur orðið. Þegar litið er yfir valdatímabil stjórnarflokkanna, blasir við ein staðreynd öllum öðrum augljósari, sú, að hver athöfn þeirra, sem nokkru verulegu máli hefur skipt, hefur leitt af sér versnandi lífskjör, að sá reginmunur til hins verra, sem orðinn er á launakjörum, verðlagi og tekjuskiptingu fyrir launastéttirnar, verður í einu og öllu rakinn beint til athafna og aðgerða stjórnarflokkanna. Önnur er sú, að enn í dag halda lífskjör almennings áfram að versna hröðum skrefum, að hver verkamaður, hver launamaður finnur með hverjum degi sem líður óðaverðhækkanir leggjast æ þyngra á herðar sér, á afkomu sína og á vonir sínar um bærilegt líf. Fyrsta skref stjórnarflokkanna í efnahagsmálum voru hin svokölluðu niðurfærslulög í ársbyrjun 1959. Með þeim var allt kaupgjald fært niður um 13.4% að krónutölu þvert ofan í gildandi samninga verkalýðsfélaga og atvinnurekenda og kaupmáttur samkvæmt mati stjórnarvaldanna sjálfra rýrður um 5.6%. Næst kom sjálf viðreisnin, þ.e.a.s. gengisfelling, sem hækkaði verð gjaldeyris um allt að 79%, jafnhliða lögbanni við ,greiðslu verðlagsbóta í nokkru formi á laun, nýrri riftingu allra kjarasamninga verkalýðsfélaganna og að auki umbyltingu á öllum skatta- og útsvarslögum, sem færði allan þunga skattheimtunnar af bökum gróðafélaga og hátekjumanna yfir á almenna neyzlu, nauðþurftir jafnt sem miður þarfa eyðslu. Í kjölfar viðreisnarinnar og skattabyltingarinnar fylgdu síðan ofsalegri skattahækkanir en sagan kann frá að greina, og hafa samanlagðir skattar og tollar hækkað um full 100% á valdatíma stjórnarflokkanna, þremur árum. Viðreisnin var fyrsta aðgerð Sjálfstfl. til efnda á því fyrirheiti sínu í kosningunum 1959 að leiða þjóðina inn á braut bættra lífskjara. Hæstv. forsrh. og ríkisstj, kváðu nú að vísu þá braut ekki jafnbeina og slétta sem þeir höfðu útmálað fyrir kosningar. Nokkrar lítilfjörlegar byrðar yrði að leggja á almenning í bili. En yrði aðgerðunum eirt um stundarsakir, í nokkra mánuði, hálft ár, í hæsta lagi eitt ár, og verkalýðshreyfingin sýndi aðgerðunum biðlund og hefðist ekki að um beinar kauphækkanir skamma hríð, þá mundi örugglega sannast, að aðgerðirnar færu innan tíðar að skila árangri, eins og til væri stofnað, þ.e.a.s. bættum lífskjörum og traustari efnahag þjóðarheildarinnar. Biðlundin var sýnd og fullur reynslutími veittur. Viðreisnin hafði staðið í eitt og hálft ár, þegar verkalýðshreyfingin lét til skarar skriða um aðgerðir til almennra launahækkana láglaunafólks. Og hvernig stóðu reikningarnir þá? Þeir stóðu þannig, að kaupgjaldið hefði þurft að hækka um 18% með óbreyttu verðlagi, til þess að kaupmáttur þess gagnvart verðlagi, vörum og þjónustu yrði hinn sami og hann var við upphaf viðreisnarinnar, og um 24%, til þess að raunveruleg launakjör væru óbreytt frá upphafi valdaskeiðs stjórnarflokkanna. Þetta eru ekki ágizkunartölur mínar eða annarra stjórnarandstæðinga. Þær eru tölur Hagstofu Íslands um þróunina mótaða í þeim útreikningslistum, sem sjálf ríkisstj. hefur ákveðið að beitt skuli til að sýna sem mildilegasta niðurstöðu. Þannig voru viðhorfin í kjaramálum launastéttanna á s.l. vori. Brautin til bættra lífskjara hafði verið troðin aftur á bak. Fjórða hlutanum af kaupgetu launamanns, sem vann sinn fulla vinnudag, hafði verið rænt. Þrátt fyrir þessa reynslu af viðreisn stjórnarflokkanna, þessa einu reynslu, sem launastéttirnar höfðu af henni haft, gerðu alþýðusamtökin bókstaflega allt, sem hugsanlegt var að gera til þess að firra vandræðum. Í fulla 7 mánuði hafði bæði A.S.Í. og verkamannafélögin reynt að koma á alvarlegum viðræðum við atvinnurekendur og ríkisstj. um kjarabætur í formi lækkunar á vöruverði, m.a. með afnámi svonefnds bráðabirgðasöluskatts í tolli, með afléttingu vaxtaokurs, með ráðstöfunum til lækkunar almennra útsvara eða hverjum öðrum leiðum til lækkunar almennra útgjalda, sem tiltækilegar þættu, og loks með því að afnema lagabann við greiðslu verðlagsbóta á laun og skapa þannig stjórnarvöldum á ný aðhald varðandi taumlausar verðhækkanir og láglaunafólki nokkra tryggingu gagnvart frekara bótalausu kjararáni. En allt kom fyrir ekki. Öllum kröfum og tilmælum, ábendingum og rökum alþýðusamtakanna var mætt með fullkomnu tillitsleysi og þvermóðsku. Hvað sem í skærist, skyldi kaupránið standa sem óumbreytanlegt lögmál. Þannig var vísvitandi og af ráðnum hug efnt til stórstyrjaldar gegn verkalýðshreyfingunni, þar sem sameinuðum styrk ríkisvalds og stóratvinnurekenda skyldi beitt án nokkurrar miskunnar í þeim tilgangi að knésetja hana varanlega, brjóta niður samtakaþrótt verkamanna og sanna, að ríkisvaldið hefði öll þeirra ráð í hendi sér. Með niðurfærslulögum Alþfl. og enn frekar með sjálfri viðreisninni hafði ríkisstj. í reynd hrifsað úrskurðarvaldið yfir sjálfu kaupgjaldinu og launastéttirnar þannig verið sviptar þeim grundvallarréttindum að mega búa við svipað réttaröryggi um lögmæta samninga við atvinnurekendur eins og aðrir þeir aðilar í þjóðfélaginu, sem semja sin í milli um efnahagsleg samskipti. Með friðsamlegum samningum um kjarabætur, samningum, sem ríkisvaldið hefði stuðlað að, hefðu þessi réttindi verið viðurkennd á ný. Ekki getur vafi leikið á, að ein höfuðástæðan fyrir því, að ríkisstj. vildi enga friðsamlega samninga og hélt þúsundum manna í verkfalli vikum saman, til stórtjóns fyrir þjóðina, var sú, að hún vildi með engu móti þola, að verkalýðshreyfingin endurheimti þessi grundvallarréttindi sín. Hvað sem það kostaði, skyldi valdboðið eitt gilda, ef ekki bókstafur þess, þá innihald þess, og þannig nást sami árangur eins og ef verkalýðsfélögin hefðu verið bönnuð að sið nazista og nýlendukúgara. Með engu öðru taldi hún, að efnahagsstefna hennar fengi staðizt. Það er þungur dómur, kveðinn upp af henni sjálfri. Nú eftir verkfallið er deilt um það innan stjórnarliðsins, hvort réttara hefði verið að beita lögbindingu á hinu skráða kaupgjaldi en gengisfellingu. Annað en eitt af þessu tvennu kom ekki til greina af þess hálfu, ekki sú leið að láta atvinnurekendur vera ábyrga samningsaðila og láta þrautsannast með reynslunni, hvort atvinnuvegirnir gætu borið þau launakjör, sem þeir höfðu gengizt inn á, og ekki sú leið að vernda gildi samninganna með því að lagfæra verstu agnúa efnahagskerfisins fyrir þá þætti atvinnulífsins, sem höllustum fæti stóðu, og beina heildargetu þjóðfélagsins þangað. Var slíkt mögulegt? Voru samningarnir, sem verkalýðssamtökin knúðu fram, svo óhóflegir, ósanngjarnir og óbærilegir atvinnulífinu, að þeir hefðu orsakað hrun, atvinnuleysi og ríkisgjaldþrot, eins og fullyrt er nú af stjórnarliðinu, að þeir hefðu gert, ef ekki hefði verið gripið til hinnar nýju gengisfellingar? Með samningum s.l. vor náðu verkamenn aftur réttum helmingi þeirrar kjaraskerðingar, sem þeir höfðu orðið að þola í valdatíð stjórnarflokkanna. Kaupmáttur tímakaups óx úr 84 stigum, miðað við kaup árið 1945, í tæp 92 stig. Þetta þýðir, að a.m.k. annað eins átak þurfi til þess, að laun þeirra yrðu sambærileg við það, sem þau voru fyrir hálfum öðrum áratug. Þetta þýðir, að óskert laun eftir samningana voru lægri en atvinnuvegirnir hafa borið síðasta hálfan annan áratuginn, þ.e.a.s. það tímabil, sem þeir hafa verið að byggja sig upp á nútímamælikvarða og þjóðin í heild hefur verið að efnast gífurlega í formi margfaldrar fjárfestingar og gróða auðmannastéttarinnar, miðað við það, sem áður hefur þekkzt. Það er viðurkennt af stjórnarliðinn, að 3% árleg kauphækkun sé eðlileg og bærileg sómasamlega reknu atvinnulífi. Staðreyndir sanna líka, að víða um heim er þróunin miklu örari í þessum efnum. Samkvæmt því ættu launin nú að vera 60-70% hærri en þau voru 1946. Staðreyndin er hins vegar sú, að þau eru um 16% lægri. Lífskjör alþýðumanna hafa í engu notið tilkomu aukinnar tækni, aukins gróða, aukinnar fjárfestingar og stórfelldrar aukningar þjóðarframleiðslunnar. Þótt hún hafi vaxið um 4–5% á ári á mann, hafa launin staðið í stað eða lækkað. Þrátt fyrir þessar staðreyndir sýndi verkalýðshreyfingin slíkt langlundargeð og hófsemi að bjóða fram með samningum í sumar tveggja ára samfelldan vinnufrið, þ.e.a.s. út lengsta hugsanlega valdatíma núv. hæstv. ríkisstj., á þeim grundvelli að fá þegar réttan helming endurheimtan af kauplækkun síðustu þriggja ára og síðan á ári 4% hækkun. Þannig hefði það tekið full þrjú ár að ná aftur sömu kjörum og hér giltu við valdatöku stjórnarflokkanna. Því marki hefði ekki verið náð við lok kjörtímabilsins. Ég spyr: Er unnt að fella þyngri dóm yfir stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum en hún sjálf hefur dæmt með því að hafna slíku boði og keppast við að útmála getuleysi sitt og efnahagskerfis sins til þess að standa undir slíkum skilmálum? Sízt skal því andmælt, að efnahagskerfi núv. ríkisstj. þurfi gerbreytingar við, til þess að atvinnulíf og lífskjör geti þróazt með eðlilegum og æskilegum hætti. En hitt er þó enn augljósara, að hin nýja gengisfelling magnar enn alla verstu eiginleika þess, en leysir engan vanda. Enn fráleitara er þó að reyna að halda því fram, að kaupsamningarnir hafi gert gengisfellinguna óhjákvæmilega, en sú fullyrðing, studd engum rökum, er það hálmstrá, sem stjórnarliðið heldur nú dauðahaldi í. Þegar litið er til einstakra atvinnugreina, verður ljóst, að sú atvinnugreinin, sem einna flesta launamenn hefur í þjónustu sinni, iðnaðurinn, var fyllilega fær um að standa undir umsömdu kaupgjaldi. Þetta hefur verið viðurkennt af ríkisstj, með því, að hún kveðst ekki hafa leyft þessari atvinnugrein neinar verðhækkanir vegna hækkaðra launa, heldur aðeins vegna gengisfellingarinnar. Hækkuð laun hlutu alltaf að koma fram í verðlagi landbúnaðarvara samkvæmt gildandi löggjöf og bændastéttin þannig að fá sín kjör samræmd kaupgetu verkafólks. Til þess þurfti enga gengisfellingu. Verzlunin skaðaðist síður en svo á kauphækkununum. Aukin kaupgeta og vaxandi viðskipti bættu fyllilega upp aukinn tilkostnað þeirra vegna. Bátasjómenn höfðu áður fengið sín kjör lagfærð nokkuð, og var því ekki um að ræða neinn teljandi aukinn tilkostnað bátaflotans, en togarasjómenn hafa enn engar kauphækkanir fengið, svo að ekki verða vandamál togaraútgerðarinnar til kauphækkana rakin. Fiskiðnaðurinn hefur á þessu ári átt við verulegar hagsbætur að búa vegna verðhækkana á erlendum mörkuðum, sem nema varla minna en 10% til jafnaðar. Þó hafa frystihúsin verið nefnd sem dæmi þess, hve kauphækkanirnar væru óbærilegar. Óyggjandi sannanir eru þó fyrir hendi um það, að þau gátu auðveldlega staðið undir hækkununum án gengisfellingar. Þær sannanir liggja skjalfestar fyrir í reikningum frystihúsa, sem allir eiga auðveldan aðgang að. Hér skal tilfært eitt dæmi af mörgum. Frystihús greiðir árið 1960 5.8 millj. kr. í öll vinnulaun. Ríflega áætluð kauphækkun á ári verður hjá þessu fyrirtæki um 800 þús. kr. Útflutningsverðmæti á ári eru um 37 millj. kr. Kauphækkunin öll jafngildir því 2.1% hækkun á útflutningsverðmæti, eða miklu minni upphæð en hækkununum, sem orðið hafa á markaðsverði. Þetta sama frystihús skilaði 1960 gróða og afskriftum upp á 2.7 millj. kr., en greiddi í vexti 2.1 millj. Þetta fyrirtæki gat því ekki aðeins haldið öllum hagnaði sínum, heldur aukið hann verulega, ef vextir hefðu verið lækkaðir um þriðjung eða í sama og þeir voru fyrir viðreisnina. Þannig standast allar gullyrðingar stjórnarliðsins um nauðsyn gengisfellingarinnar dóm staðreyndanna. Talsmenn ríkisstj. fullyrða, að engin leið sé til þess finnanleg eða fær að framkvæma þá tekjutilfærslu í þjóðfélaginu, sem launahækkanirnar leggja því á herðar. En sjálf hefur hún staðið fyrir tekjutilfærslu, sem er mörgum sinnum meiri, en aðeins til andstæðrar áttar, og hún hyggst nú auka þá tilfærslu frá vinnustéttunum til auðmannastéttarinnar stórlega frá því, sem þegar er orðið. Þannig fær verzlunarstéttin nú ekki einasta að leggja fulla álagningu á gengismismuninn nýja og allar tolla og aðflutningsgjaldahækkanir, sem af gengisbreytingunni leiðir, enda þótt það þýði samkvæmt útreikningum verðlagsyfirvalda a.m.k. 3% hækkun umfram það, sem aukinn tilkostnaður gefur tilefni til, heldur er álagningin stórhækkuð í ofanálag. Á sama tíma er boðuð stórfelld skattalækkun á gróðafélögum og því haldið fram sem þjóðarnauðsyn, að miklu stærri hluti af hagnaði þeirra verði verndaður fyrir ásókn frá hendi hins opinbera, en neyzluskattar, sem þegar eru orðnir gildasti hluti skattheimtunnar, verði hins vegar hækkaðir að sama skapi. Þá er boðað að leyfa stórfellda hækkun á skattfrjálsum arðgreiðslum hlutafélaga. Þetta eru greinileg dæmi þess, hvers ríkisstj. væntir í kjölfar síðustu aðgerða hennar: stórfelldari auðsöfnunar en nokkru sinni fyrr og margfalds arðráns af þeim, sem verðmætin skapa. Á þessum degi er svo komið, að síðasta gengisfellingin hefur rænt aftur af launastéttum hverjum eyri af þeirri leiðréttingu, sem þær sömdu um á s.l. sumri. Í byrjun þessa mánaðar var hin löggilda vísitala framfærslukostnaðar 114 stig á móti 104 í upphafi vinnudeilnanna, þ.e. hefur hækkað nákvæmlega jafnt og bein hækkun verkamannalauna. Kaupmáttur tímakaupsins hefur aftur hrapað í 84 stig miðað við 1945, eða í nákvæmlega hið sama og hann var 1. júní s.l. En því fer þó víðs fjarri, að hér séu öll kurl til grafar komin. Um eða upp úr næstu áramótum, þegar allar verðhækkanir af völdum gengislækkunarinnar eru komnar fram, verður framfærsluvísitalan orðin 120 stig, eða 16 stigum hærri en 1. júní s.l. Fyrirhuguð lækkun á niðurgreiðslum á vöruverði um 70 millj. kr. samkvæmt því, sem fjárlagafrv. ríkisstj. boðar, mun valda 2–3 stiga hækkun og fer vísitalan þá í 122–123 stig, eða verður 18–19 stigum hærri en 1. júní. Þessar staðreyndir um verðlagsþróunina þýða einfaldlega, að í taumlausu verðhækkunaræði sínu hefur ríkisstj. gengið svo langt að láta ekki staðar numið við að ræna aftur öllum kauphækkununum, sem um var samið, heldur hefur hrifsað a.m.k. 8–9% af laununum, eins og þau voru eftir viðreisnina, en fyrir kauphækkanirnar. Eftir að verkföllin voru skollin á, sagði ríkisstj., að 3% kauphækkun væri framkvæmanleg og eðlileg. Þegar verkalýðssamtökin höfðu sýnt samheldni sína í fárra daga verkfalli, bauð hún 6% raunhæfa kjarabót. Eftir gengisfellinguna fóru ráðherrarnir, eins og t.d. Emil Jónsson, um landið og fullyrtu, að ríkisstj. mundi tryggja, að gengisfellingin skildi eftir 6% raunverulega kauphækkun. En nú á að skammta laun, sem verða 8–9% lægri en þau áður voru og um þriðjungi lægri en þau voru fyrir þremur árum. Þetta eru óhugnanlegar staðreyndir, jafnt um heilindi og orðheldni stjórnarherranna sem um allan ávöxtinn af stjórnarstefnu þeirra. Í hvers manns hug krefst sú spurning svars, hvernig við þessum staðreyndum og reyndar mörgum öðrum, sem þær snerta, skuli bregðast á örlagastund. Og engum efa er bundið, að mikill meiri hl. þjóðarinnar hefur þegar gert upp við sig svörin í meginatriðum. Það, sem koma verður, er annars vegar órjúfandi samstaða innan verkalýðshreyfingarinnar um verndun lífskjaranna, - samstaða, sem þvert í gegnum allar stjórnmálaskoðanir og flokkaskipun setur sér þau markmið að endurheimta þau launakjör, sem verkalýðshreyfingin hafði me,ð lögmætum hætti samið um við stétt atvinnurekenda, samstaða, sem slær skjaldborg um grundvallarréttindi alþýðusamtakanna og er reiðubúin að verja samtakafrelsið með öllu sínu afli fyrir hverri árás, sem enn kann á það að verða gerð. Þessi samstaða er nú að skapast, og er ráðstefna Alþýðusambands Íslands, sem haldin var um s.l. mánaðamót, þar gleggst vitni. Þar voru allir fulltrúar verkalýðsfélaganna sammála um, að svo fremi sem ekki fengist fram friðsamleg leiðrétting á launakjörunum, sem svaraði til þess, að raunveruleg laun yrðu hin sömu og um var samið s.l. sumar, væri óhjákvæmilegt að beita afli samtakanna til þess að knýja slíka leiðréttingu fram. Þarna gerðust þau sögulegu og góðu tíðindi, að þessi afstaða var samþykkt jafnt af stjórnarandstæðingum sem þeim mönnum, sem taldir eru fyrirsvarsmenn stjórnarflokkanna innan verkalýðshreyfingarinnar. Er það glöggt tímanna tákn, að hæstv. forsrh. eyddi nokkru af tíma sínum í ræðustóli á landsfundi flokks síns til þess að hirta sína menn innan verkalýðshreyfingarinnar fyrir afstöðu þeirra á ráðstefnunni. Í þeirri hirtingarræðu gægðist fram ótti stjórnarliðsins við dóm verkalýðshreyfingarinnar og þó kannske enn fremur í hótunum þessa sama ráðherra, bæði nú í kvöld og áður, um skerðingu á samtakafrelsinu með svonefndri endurskoðun vinnalöggjafarinnar. Samhliða verkalýðshreyfingunni, sem nú býst í næstu framtíð til nýrrar varnarbaráttu, verða öll frjálslynd öfl að fylkja sér til sóknar fyrir nýrri stjórnarstefnu í þjóðfélaginu, fyrir endurreisn lýðræðislegra og þingræðíslegra stjórnarhátta, sem fótum hafa verið troðnir af viðreisnarstjórninni, fyrir vernd íslenzks sjálfsákvörðunarréttar efnahagslega og félagslega, sem nú er ógnað frekar en nokkru sinni fyrr, fyrir framfarastefnu í stað kyrrstöðustefnu og samdráttar, fyrir brottvikningu herstöðva af íslenzku landi og fyrir eflingu íslenzkra atvinnuvega undir íslenzkri stjórn, og siðast, en ekki sízt fyrir sáttum ríkisvaldsins og hagsmunasamtaka almennings. Með heilbrigðu stjórnarfari gætu þær sættir auðveldlega tekizt og í kjölfar þeirra fullkomið samstarf, sem hefði síbatnandi lífskjör og menningarskilyrði alþýðu að markmiði. En þá fyrst eru þær sættir hugsanlegar, þegar ríkisvaldinu er beitt almenningi til styrktar í lífsbaráttunni og sú tíð er liðin, að hver hræring alþýðusamtakanna til þess að rétta hlut vinnustéttanna er jafnharðan stimpluð sem árás á ríkjandi stjórn, eins og nú er gert, heldur mætt með sanngirni og velvilja. Ríkisstj. mun nú geta látið þinglið sitt fella þá till. um vantraust, sem hér er flutt, og hún mun enn um sinn geta reyrt sig við ráðherrastólana í krafti þess bókstafs stjórnskipunarlaga, að ekki er skylt að láta fara fram almennar þingkosningar fyrr en á árinu 1963, enda þótt henni hafi fyrir löngu borið siðferðísleg og lýðræðísleg skylda til að skjóta verkum sínum undir þjóðardóm í nýjum kosningum, eftir að hafa í öllum atriðum bæði brugðizt loforðum þeim, sem hún var kosin upp á, og trausti þess nauma meiri hl., sem flokkar hennar hlutu 1959 og ekki meiri en svo, að völd hennar hanga á einu atkvæði í annarri d. Alþingis. En hverjum getur komið til hugar, að ríkisstj. mundi ekki fús að efna til nýrra kosninga nú þegar, ef hún hefði vísa von um, að svo tækist til, að völd hennar yrðu með því framlengd í fjögur ár? En sá tími kemur örugglega, hvort sem það verður árinu fyrr eða síðar, að þessi minnst virta ríkisstj. og óþokkasælasta, sem ráðið hefur fyrir landi á þessari öld, verður að víkja. Sú skylda hvílir á ykkur, góðir tilheyrendur, og þó fyrst og fremst á öllum vinstri mönnum á Íslandi að vera þá viðbúnir að taka til höndum við að byggja upp það, sem nú hefur verið lagt í rústir, gefa alþýðunni og allri þjóðinni nýja trú á framtíðina og láta þá trú rætast í verki.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Einu sinni var maður, sem var haldinn sterkri löngun til þess að komast í lögregluna. Hann sótti hvað eftir annað um upptöku í lögregluliðið, en fékk ávallt synjun, þar sem hann var ekki talinn hæfur til starfsins. Af þessu reiddist maðurinn og fylltist hatri í garð lögreglunnar. En hann lét ekki þar við sitja. Á laun fór nú maðurinn að fremja ýmis afbrot og illvirki til þess eins að ná sér niðri á lögreglunni. Síðan talaði hann manna hæst um það, að lögreglan væri ekki starfi sínu vaxin og einskis trausts verð, þar sem hún væri ekki fær um að koma í veg fyrir þessi óhæfuverk. Það er líkt á komið með Framsfl. og manni þessum. Flokkurinn sækir það fast að komast í ríkisstj., en hefur ekki fengið áheyrn. Af þeirri ástæðu er sprottin sjúkleg heift Framsfl. Í garð núv. ríkisstj., og lætur hann einskis ófreistað til þess að gera henni allt til miska og unnir henni aldrei sannmælis. Á s.l. sumri tókst svo framsóknarmönnum með hjálp kommúnista að vinna skemmdarverk á efnahagskerfinu og steypa nýrri verðbólguöldu yfir þjóðina. Nú lýsa framsóknarmenn yfir vantrausti á ríkisstj. reistu á þeim rökum, að stjórninni hefði ekki tekizt að koma í veg fyrir þeirra eigin skemmdarstarfsemi. Sá einn getur borið fram vantraust, sem sjálfur er trausts verður. Till. þeirri um vantraust á ríkisstj., sem hér er til umr., á því að vísa heim til föðurhúsanna. Frumatriðið í viðreisnarstefnu núv. ríkisstj. var að mínum dómi það að afnema uppbótakerfið með allri þeirri spillingu og misrétti, sem því var samfara, skrá rétt gengi og gera öllum útflutningsatvinnuvegunum jafnhátt undir höfði. Þessi stefna hefur þegar borið árangur í aukinni vöruvöndun og vaxandi fjölbreytni útflutningsvarnings. Hin rétta gengisskráning hefur t.d. gert okkur fært að flytja út ýmiss konar iðnaðarvarning á erlenda markaði, sem áður var ekki samkeppnishæfur. Nú verða útflytjendur að spjara sig og eyða orku sinni í það eitt að framleiða sem bezta og verðmætasta vöru. Nú þýðir ekkert fyrir þá að dveljast langdvölum á biðstofum ráðherranna í Reykjavík og heimta útflutningsuppbætur. Nú hefur Austfjarðaýsan og Vestfjarðasteinbíturinn engan forgangsrétt fram yfir síld, hval, þorsk, ullarteppi, húsgögn eða aðrar vörur, sem við flytjum út. Hin rétta gengisskráning hefur einnig leitt til þess, að nú opnast stórfelldir möguleikar til þess að gera Ísland að ferðamannalandi og skapa þar með nýjan atvinnuveg, sem veitt getur þúsundum manna góða atvinnu og stóraukið gjaldeyristekjur þjóðarinnar. Í viðreisninni fólst enn fremur sú stefnubreyting, að þjóðin varð að hætta að safna síauknum gjaldeyrisskuldum og lifa af því, sem hún aflaði sjálf. Af þessu leiddi vitanlega kjaraskerðingu hjá öllum landsmönnum, en sú kjaraskerðing var ekki sök viðreisnarinnar. Skerðing lífskjaranna var óhjákvæmileg, hvaða stefna sem upp hefði verið tekin, nema með því einu móti að halda skuldasöfnuninni áfram. En jafnvel sú leið var óframkvæmanleg, þótt einhver hefði viljað fara hana, af þeirri einföldu ástæðu, að lánstraustið erlendis var þrotið. Að þessu leyti hefur viðreisnin einnig borið mikinn árangur. Gjaldeyrisstaðan hefur batnað, og lánstraustið hefur verið endurreist. Jafnvel stjórnarandstæðingar viðurkenna þetta og segja batnandi gjaldeyrisstöðu skapa grundvöll fyrir miklum kjarabótum, þótt þeir að vísu segi í hinu orðinu, að gjaldeyrisstaðan hafi versnað og það sýni, hvað ríkisstj. sé slæm. Það er því auðsæ blekking hjá andstæðingum ríkisstj., þegar þeir halda því fram, að viðreisnin hafi mistekizt, af því að lífskjörin hafi ekki batnað aftur í eins ríkum mæli og æskilegt væri. Þvert á móti hefur það, sem hver einstaklingur hefur orðið að fórna, bætt hag þjóðarinnar. Bóndi, sem orðið hefur að draga úr útgjöldum og neyzlu á heimili sínu, meðan hann er að borga niður skuldir sínar, hefur vissulega bætt hag sinn. Þegar grundvallaratriðum viðreisnarstefnunnar var hrundið í framkvæmd á fyrstu mánuðum ársins 1960, var því miður við því búizt, að kommúnistar og framsóknarmenn mundu innan tíðar misnota aðstöðu sína í verkalýðshreyfingunni til þess. að hefja verkfallsbaráttu gegn viðreisnarstefnunni. Til að byrja með voru kommúnistar og framsóknarmenn hinir hreyknustu og sögðu, að af stefnu ríkisstj. mundi leiða geigvænlegt atvinnuleysi og samdrátt, atvinnuvegirnir kæmust á heljarþröm og viðreisnin mundi kollsteypast af sjálfu sér. Bergmál af þessu tali mátti heyra í ræðu Lúðvíks Jósefssonar hér í kvöld, er hann hélt því fram, að minni fiskframleiðsla vegna aflabrests stafaði af samdráttarstefnu ríkisstj. Stjórnarandstæðingar töldu sig því ekki einu sinni þurfa að hafa fyrir því að magna verkfallsöldu til þess að koma viðreisninni á kné, þeir gætu bara beðið rólegir. Svo leið tíminn, og hrakspárnar rættust ekki. Þá varð framsóknarmönnum og kommúnistum ekki um sel. Við svo búið mátti ekki standa. Þá fóru þeir að undirbúa verkfallsbaráttuna, sem háð var á s.l. vori. Það létti þeim svo undirbúning þessarar baráttu, að sá kjarabótagrundvöllur, sem reiknað hafði verið með að mundi skapast, var veikari en ella, vegna þess að aflabrögð voru óvenjuléleg á árinu 1960, og mikið verðfall varð þá á ýmsum útflutningsafurðum okkar. Þessar staðreyndir vildu kommúnistar og framsóknarmenn ekki hlusta á. Virtist þá sem þeir hefðu skyndilega fengið oftrú á viðreisninni og teldu hana óháða aflabrögðum og verðlagi á erlendum mörkuðum. Viðreisnarstefnan væri svo mikið snjallræði, að unnt væri að veita miklar kjarabætur, hvað sem áðurgreindum staðreyndum liði. Á s.l. vetri var það almenn og réttmæt skoðun landsmanna, að sá tími nálgaðist óðum, að unnt væri að veita takmarkaðar kjarabætur. Væri því sanngjarnast, að þær bætur fengju eingöngu verkamenn og láglaunafólk, en aðrar stéttir yrðu að bíða nokkuð enn, unz þjóðarframleiðslan gerði það kleift, að þær fengju einnig úrlausn. Á þessum grundvelli átti að vera auðvelt að leysa kjaradeilurnar án verkfalla, ef haldið hefði verið á málum af skynsemi og fyrirhyggju af hálfu verkalýðssamtakanna og atvinnurekenda. En þessu var því miður ekki til að dreifa. Framsóknarmenn og kommúnistar notfærðu sér þá samúð, sem launabarátta verkamanna naut með þjóðinni, til þess að setja fram miklu hærri kjarabótakröfu en þjóðfélagið gat staðið undir. Var tilgangurinn með þessu sá að granda viðreisnarstefnunni, sprengja efnahagskerfið og skapa nýja verðbólguöldu, er bæri ríkisstj. ofurliði, svo að hún yrði að hrökklast frá völdum við svipaðan orðstír og vinstri stjórnin. Raunhæfar kjarabætur verkamönnum til handa létu þessir herrar sér hins vegar í léttu rúmi liggja, enda höguðu þeir vinnubrögðum sínum innan Alþýðusambandsins á þann veg, að í komandi kjarabaráttu mundu verkamenn fórna mestu og uppskera minnst. Kom það og allt fram síðar. Kommúnistum og framsóknarmönnum tókst betur en ella að koma þessum fyrirætlunum í framkvæmd vegna þröngsýni atvinnurekenda. Því miður eru það margir úr hópi atvinnurekenda, sem leggja meiri áherzlu á verðbólgugróða en heilbrigðan atvinnurekstur, er geti smátt og smátt hækkað raunverulegt kaup starfsmanna sinna. Þessi hluti atvinnurekenda átti þannig samleið með kommúnistum og framsóknarmönnum í baráttunni fyrir nýrri verðbólgu. Allan þann tíma, sem samningsviðræður stóðu yfir á milli verkamanna og vinnuveitenda, léðu atvinnurekendur aldrei máls á neinum kjarabótum, og er Vinnumálasamband samvinnufélaganna þar ekki undanskilið. Það var loksins daginn áður en verkfall skyldi hefjast, sem vinnuveitendur buðu 3% hækkun, en það boð var hvort tveggja í senn of lágt og of seint fram komið, til þess að það gæti afstýrt vinnustöðvun. Tilgangur atvinnurekenda með því að hafast ekkert að til að afstýra verkfalli var sá að þvinga ríkisstj, til að ganga inn á kröfur þeirra um hækkun á framleiðsluvörum þeirra og þjónustu til að bæta sér að fullu upp aukin útgjöld vegna væntanlegra kauphækkana. Hin þröngu eiginhagsmunasjónarmið vinnuveitenda mörkuðu þá stefnu þeirra að vilja heldur ganga inn á 10–20% kauphækkun, ef þeim væri tryggt, að þeir fengju að velta þeim hækkunum að fullu yfir á verðlagið, fremur en að samþykkja 5-10% kauphækkun, sem þeir yrðu flestir að borga sjálfir og greiða úr eigin vasa. Söknuðu atvinnurekendur þess nú sárt, að vinir þeirra, Hermann og Lúðvík, voru orðnir valdalausir, en á valdatíma vinstri stjórnarinnar lofuðu þeir atvinnurekendum fyrir fram að mega velta öllum kauphækkunum af sér yfir á almenning í landinu með verðhækkunum. Öllum er ljóst, hvernig kjaradeilunum í vor lyktaði, og þarf naumast að rifja það upp. Afstaða Alþfl. var skýr og ótvíræð í þeim málum. Flokkurinn vildi láta samþ. sáttatillöguna um 6% kauphækkun og 4% til viðbótar að ári, þar sem hann taldi þetta vera hámark raunhæfra kjarabóta, sem grundvöllur væri fyrir, án þess að verðlag þyrfti að hækka. Fór það líka svo, að í þeim verkalýðsfélögum, þar sem Alþýðuflokksmenn hafa mest áhrif, var till. samþ. Í meiri hluta félaganna var till. hins vegar felld með tilstyrk kommúnista og framsóknarmanna, og var þá alveg ljóst, að ekki var lengur um kjarabaráttu að ræða, heldur um pólitíska baráttu gegn ríkisstj. Nokkrum dögum eftir að sáttatillagan var felld, gerist svo það, að KEA á Akureyri og Vinnumálasamband samvinnufélaganna semja um kjarabætur, sem nema 13%, þegar hækkun á orlofi og sérstök hækkun á eftirvinnu eru meðreiknaðar. Þessa hækkun hefur Tíminn kallað hina hóflegu og sanngjörnu lausn samvinnumanna. Væri þá fróðlegt að vita, hvað framsóknarmenn vildu kalla 3% kauphækkunina, sem Vinnumálasambandið hafði boðið aðeins viku áður. Sannleikurinn var sá, að það voru forustumenn Framsfl., sem skipuðu Vinnumálasambandinu að semja um 13% kauphækkun. Jarðvegurinn var undirbúinn með því að láta postula móðuharðindanna, Karl Kristjánsson, éta ofan í sig móðuharðindatalið með því að bjóða Húsvíkingum hæsta kaup á landinu. Hafa það áreiðanlega verið Karli þung spor, því að hann er þekktur að afturhaldssemi í kjaramálum. En hann hlýddi. Eins og áður segir, hafa framsóknarmenn talið 13% kauphækkunina hóflega og sanngjarna, og væri það vandalaust fyrir atvinnuvegi þjóðarinnar að standa undir þessari kjarabót án þess að fá nokkuð á móti. Vinnumálasamband samvinnufélaganna hefur sjálft hnekkt þessum staðhæfingum. Að samningunum loknum gaf stjórn Vinnumálasambandsins út yfirlýsingu, þar sem segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Það er ljóst, að miðað við óbreyttar aðstæður er atvinnurekstur almennt illa fær um að taka á sig aukin útgjöld. En hins vegar er viðurkennt, að löng verkföll lama fjárhagsafkomuna og geta beinlínis leitt til stórvandræða fyrir þjóðfélagið í heild. Það er staðreynd, að langvarandi stöðvun er mjög alvarlegt áfall fyrir rekstur atvinnuveganna, ekki síður en afkomu launþega.“ Síðar í þessari sömu yfirlýsingu Vinnumálasambandsins segir svo enn fremur orðrétt: „Vinnumálasambandið álítur, að tekizt hafi að ná samkomulagi til lausnar þessari deilu, sem ekki er óhagstæðara en ætla mætti, að tekizt hefði að fá eftir langvarandi verkföll.“ Yfirlýsing þessi var birt í Tímanum undir fyrirsögn, er náði yfir þvera blaðsíðuna og hljóðaði þannig: „Lengra verkfall hefði litlu eða engu breytt, en valdið auknu tjóni.“ Í framangreindri yfirlýsingu Vinnumálasambands samvinnufélaganna kemur alveg skýrt fram, að sambandið telur atvinnurekstur illa færan um að taka á sig 13% kauphækkun. Sambandið semur þó upp á þessi býti, af því að það telur, að samningar um minni kauphækkun muni ekki fást, og þá sé betra að semja sem fyrst til þess að losna við tjón af langri vinnustöðvun. Ég man ekki eftir öðru en að Framsfl. hafi ávallt talið óhjákvæmilegt að mæta launahækkunum með verðhækkunum, þegar hann hefur verið í ríkisstj. Man ég í því sambandi sérstaklega vel eftir vinnudeilunum í marz og apríl 1955. Áður er þó rétt að rifja upp, hver sé öruggasti mælikvarðinn á það, hvort grundvöllur sé fyrir kjarabótum eða ekki. Hygg ég flesta sammála um það, að verðmætisaukning þjóðarframleiðslunnar sé þar bezti mælikvarði. Á undanförnum árum hefur aukning eða skerðing á framleiðsluverðmætunum verið sem hér segir: Árið 1950 minnkaði framleiðslan um 1.8%. Árið 1951 minnkaði framleiðslan um 2.4%. Árið 1952 minnkaði framleiðslan um 2.8%. Árið 1953 óx framleiðslan um 16.2%. Árið 1954 óx framleiðslan um 8.5%. Árið 1955 óx framleiðslan um 9.2%. Árið 1956 óx hún um 4.8%. Árið 1957 óx framleiðslan um 3.5%. Og árið 1958 óx framleiðslan um 4% í þessum tölum er ekki tekið tillit til fólksfjölgunarinnar. Það eftirtektarverðasta við þessar tölur er það, hve miklar sveiflurnar eru frá ári til árs, sem á rót sína að rekja til þess, að við byggjum afkomu okkar svo mjög á einum atvinnuvegi, sjávarútveginum, sem getur brugðizt til beggja vona. Framleiðsluaukningin er langmest á árunum 1953, 1954 og 1955, sem stafaði að allmiklu leyti af batnandi viðskiptakjörum eftir lok Kóreustyrjaldarinnar og af mikilli varnarliðsvinnu. Á árunum 1953 og 1954 urðu hér engar kjarabreytingar, og maður skyldi því ætla, að þegar kom fram á árið 1955, væri fyrir hendi traustari grundvöllur til kauphækkana og kjarabóta en nokkru sinni fyrr, þegar hin mikla framleiðsluaukning var höfð í huga. En hvað skeði þá? Kom Vinnumálasamband samvinnufélaganna með faðminn útbreiddan á móti verkalýðnum og bauð 13% kjarabætur? Nei, það var nú eitthvað annað. Verkalýðurinn varð að heyja harðvítuga verkfallsbaráttu í 6 vikur til þess að fá kjarabætur, sem námu 12–14%. Í kjölfar þeirra kjarabóta fylgdu svo miklar verðhækkanir og nýjar álögur á þjóðina. Þessu halda framsóknarmenn, að þjóðin hafi nú með öllu gleymt, enda státaði formaður flokksins af því í ræðu í sumar, að það væri vísindalega sannað, að fólk gleymdi yfirleitt því, sem stjórnmálaflokkar aðhefðust, á einu til tveimur árum. Hygg ég, að Framsfl. verði hált á því að treysta um of á gleymsku þjóðarinnar. Tölur yfir framleiðsluaukningu áranna 1959 og 1960 eru ekki enn fyrir hendi. En þess er naumast að vænta, að um aukningu hafi verið að ræða á þeim árum vegna aflabrests og verðfalls svo og vegna minnkandi tekna af varnarliðinu, sem út af fyrir sig ber ekki að harma. Framsfl. og Alþfl. eru þeir tveir stjórnmálaflokkar hér á landi, sem lent hafa í sambærilegri aðstöðu, og því nokkuð auðvelt að bera saman, hvað þessir flokkar hafa látið af sér leiða. Á ég þar við það, að hvor þessara flokka um sig hefur um skeið verið í stjórnarsamstarfi með Sjálfstfl. einum, Framsókn á árunum 1950-1956, eða tæp 7 ár, en Alþfl. frá því haustið 1959 og fram á þennan dag, eða í 2 ár. Samanburður á þessum tveimur stjórnartímabilum, sem bæði hófust með gengislækkun, er því um leið samanburður á Framsfl. og Alþfl. Lítum fyrst á, hvernig gert var við sparifjáreigendur. Eftir gengislækkunina 1950 fengu þeir verðbætur á sparifé, sem námu alls 10 millj. kr. En þeir urðu að bíða í 4 ár eftir verðbótunum. Eftir gengislækkunina 1960 fengu sparifjáreigendur strax vaxtahækkun, sem nú þegar hefur skilað þeim yfir 100 millj. kr. í auknum vaxtatekjum. Lítum næst á hagsmunamál kvenþjóðarinnar. Á árunum 1950–56 minntust framsóknarmenn aldrei á það einu orði, að konur þyrftu að ná launajafnrétti við karla. Nú hefur Alþfl. aftur á móti tryggt það með löggjöf, að launajafnrétti verði komið á í áföngum á næstu sex árum. En þegar lög þessi voru sett á s.l. vetri fyrir forgöngu Alþfl., áttu framsóknarmenn ekki nógu sterk orð til að lýsa því, hve þetta málefni hefði alltaf verið þeim hjartfólgið. Lítum í þriðja lagi á hagsmunamál skattborgaranna. Ekki beittu framsóknarmenn sér fyrir neinum breytingum á beinum sköttum á valdatíma sínum, sem nokkru máli skiptu. Nú hefur tekjuskattur af almennum launatekjum á hinn bóginn verið felldur niður og lækkaður verulega á hærri tekjum. Hefur þannig verið bætt úr því herfilega misrétti, sem launamenn áttu við að búa, er þeir urðu ekki aðeins að borga skatta fyrir sjálfa sig, heldur einnig fyrir þá, sem aðstöðu höfðu til að draga undan skatti. Á báðum þessum stjórnartímabilum hefur verið lagður á söluskattur. Á framsóknartímabilinu var þessi skattur keðjuverkandi og því í mörgum tilfellum mjög ranglátur. Nú er söluskatturinn hins vegar eingöngu lagður á lokastig viðskipta. Lítum í fjórða lagi á hagsmunamál neytendanna. Eftir gengislækkunina 1950 var dregið mjög úr verðlagseftirliti og verðlagið gefið að miklu leyti frjáist. Eftir gengislækkunina 1960 var öðruvísi farið að. Eigi var slakað neitt á verðlagseftirlitinu, heldur þvert á móti, og strangari verðlagsákvæði sett en nokkru sinni fyrr. Að vísu hefur í sumar verið slakað nokkuð á verðlagsákvæðunum aftur, m.a. fyrir háværar kröfur frá SÍS og KRON, sem gengu jafnvel svo langt að hefja sölustöðvun og stóðu alveg við hlið kaupmanna í því máll. Sú tilslökun er þó á engan hátt sambærileg við álagningarfrelsið á árunum 1950–196. Lítum svo síðast, en ekki sízt á hagsmuni gamla fólksins, öryrkjanna og barnmargra fjölskyldna. Á 7 ára stjórnartímabili Framsóknar og sjálfstæðismanna stóðu þessar bætur að mestu í stað og hækkuðu treglega í samræmi við hækkandi verðlag. Nú hafa bætur þessar fyrir forgöngu Alþfl. verið stórkostlega auknar og skerðingarákvæði afnumin. Á 7 árum, 1950-56 að báðum meðtöldum, námu heildarbætur almannatrygginganna 915 millj., en á 2 árum, 1960-61, nema þessar bætur aftur á móti 985 millj. Meðalbæturnar á samstjórnartíma Framsfl. og Sjálfstfl. voru á ári 131 millj. kr., en á þeim tveimur árum, sem Alþfl. og Sjálfstfl. hafa stjórnað saman, nema meðalbæturnar yfir árið 492 millj. Þótt tekið sé fullt tillit til fólksfjölgunar og hækkandi verðlags, er samt auðsætt, hve gífurlegur munur er hér á. Framangreindur samanburður sýnir í heild, hve mörgum góðum málefnum Alþfl. hefur tekizt að koma fram á tveim árum í samvinnu við Sjálfstfl., sem Framsfl. tókst ekki á 7 árum. Ástæðan fyrir þessu er ekki sú, að Framsfl. hafi verið svo áhrifalítill í stjórnarsamstarfinu, heldur hin, að flokkurinn var áhugalítill um þessi málefni. Það eitt er ekki nóg að bera fram vantraust á ríkisstj., heldur verður sá flokkur, sem það gerir, að benda á betri stjórnarstefnu sjálfur. Á þetta hefur mjög skort hjá Framsfl. Flokkurinn segist að vísu vilja taka upp byggðastefnu, leiða framleiðsluna til öndvegis og halda uppi framfarasókn. Framsóknarmönnum virðist alveg sjást yfir það, að þjóðin vill stefnu, en ekki fagurgala. Þó þykist ég vita með vissu um þrjú atriði, sem framsóknarmenn vildu hrinda í framkvæmd, ef þeir mættu ráða. Hið fyrsta er að lækka vextina, annað að bæta úr lánsfjárskorti og hið þriðja að rifta samningnum við Breta um landhelgismálið. Vaxtalækkun mundi, eins og nú standa sakir, draga úr sparifjárinnlögum og þar með auka lánsfjárskortinn, en ekki minnka hann. Háir vextir eru auk þess nauðsynlegir til þess að draga úr verðþenslunni og beina fjármagninu að þeim atvinnugreinum, sem arðvænlegastar eru. Verðbólgualdan, sem stjórnarandstæðingar mögnuðu í sumar, hlýtur að valda verulegri frestun á því, að unnt sé að lækka vextina. Vissulega væri það gott að geta bætt úr lánsfjárskortinum, en framsóknarmönnum láist alltaf að geta þess, hvernig á að fara að því. Líklega hafa þeir helzt í huga að gefa út fleiri seðla eða taka ný lán, en hvort tveggja mundi koma okkur í koll síðar. Riftun landhelgissamningsins mundi auk þess gera okkur að athlægi á alþjóðavettvangi og hafa þær afleiðingar, að landhelgisdeilan blossaði upp á ný. Landanir íslenzkra togara stöðvuðust í Bretlandi og við misstum hin stóru hafsvæði, sem grunnlínubreytingarnar tryggðu okkur. Ég fæ ekki séð, að á þeim örfáu sviðum, þar sem Framsfl. hefur ákveðna stefnu, sé sú stefna trausts verð. Í okkar þjóðfélagi hefur það fyrirkomulag lengi verið við lýði, að þegar verkamenn fá kjarabætur, fylgja allar stéttir þjóðfélagsins í kjölfarið og fá laun sín hækkuð, en af þessu leiðir svo jafnan almennar verðhækkanir. Þetta fyrirkomulag hefur það vitanlega í för með sér, að það verður örðugra en ella fyrir verkamenn að fá kjör sín bætt. Undirstaða þessarar meinsemdar er sú, að lögboðin er hækkun á landbúnaðarvörum, ef kaup Dagsbrúnarmannsins hækkar. Þessa meinsemd þarf að skera burt. Forustumenn Dagsbrúnar virðast þó ekki hafa áhuga á þessu. Þvert á móti líkar kommúnistum vel að geta notað Dagsbrún til þess að koma skriðunni á stað og nota félagið til pólitískra óhappaverka andstætt hagsmunum verkamanna. Reynslan frá því í sumar sýnir, að það eru aðrar stéttir en verkamenn, sem hafa öðlazt mestar kjarabætur. Og Þjóðviljinn hefur í hvert sinn fagnað því alveg sérstaklega, þegar hinar betur launuðu stéttir hafa náð meiri kjarabótum en verkamennirnir. Hannibal Valdimarsson sagði líka í þingræðu fyrir tveimur dögum, að læknar væru „galeiðuþrælar“ hjá ríkisstj., af því að hún hafði með brbl. skyldað þá til þess að láta sér nægja í bili svipaða kauphækkun og verkamenn. Mun þessi fyrrv. heilbrmrh. ekki hafa séð eftir sjúku fólki að inna af höndum mun hærri greiðslur fyrir læknishjálp en áður. Verðhækkanirnar, sem leiðir af kjarabótum hinna betur launuðu stétta, hljóta óumflýjanlega að rýra gildi þeirra kauphækkana, sem verkamenn hafa fengið. Af þessum sökum er það alveg óvíst, hvort 13% kauphækkunin í sumar nær því að gefa 6% raunhæfar kjarabætur, og raunar ósennilegt, að svo verði. Allar stéttir þjóðfélagsins verða að skilja, að glundroðinn í kjaramálum leiðir til ófarnaðar. Það, sem ein stéttin krefst, er af annarri tekið. Þjóðinni hættir til að vera svo á vegi stödd sem skipverjar á bát, sem nýkominn er að landi, og vilja skipta á milli sin meiri afla en á land hefur borizt. í stað þess að standa og deila um hlutaskiptin eiga þeir að fara í nýjan róður, róa dýpra og finna fengsælli mið. Á þeim úrræðum þarf þjóðin að halda öllu fremur. Á undanförnum árum og einkum nú í sumar hafa heyrzt æ háværari raddir frá háskólagengnum mönnum, sem hafa talið, að launakjör sín væru alls ekki viðunandi. Þegar tillit væri tekið til þeirrar ábyrgðar og menntunar, er krafizt væri við störf þeirra, þegar tillit væri tekið til þess, hversu mörgum árum af starfsævi sinni þeir hafa fórnað við nám, þegar tillit væri tekið til kostnaðarins af náminu, væru kjör þeirra á engan hátt sambærileg við launakjör stéttarbræðra þeirra hjá nágrannaþjóðunum. Vissulega hafa menntamennirnir mikið til sins máls í þessu efni. Hitt verða þeir að skilja, að meðan fórna er krafizt af öllum, er þeirra tími ekki kominn. Þá er réttmætt, að lægst launaða fólkið sitji fyrir þeim takmörkuðu kjarabótum, sem unnt er að veita. Þegar fram líða stundir, er á hinn bóginn ekki hægt að komast hjá því að taka launamál menntamanna til gagngerðrar endurskoðunar, ekki fyrst og fremst þeirra sjálfra vegna, heldur engu siður þjóðarinnar vegna, sem hefur hvorki ráð á að missa af starfskröftum sinna hæfustu manna né heldur að láta þá slíta sér út við alls konar aukastörf, sem draga úr afköstum þeirra á því sviði, þar sem þeir gera þjóðfélaginu mest gagn. Meginsökina á þeirri verðbólguöldu, sem reið yfir þjóðina í sumar, bera stjórnarandstæðingar. framsóknarmenn og kommúnistar. En ríkisstj. ber einnig nokkra ábyrgð á þessu að mínum dómi. Hún sýndi ekki nægan manndóm til að koma í veg fyrir skemmdarverkin. Sáttatillöguna átti hiklaust að lögfesta, ekki sízt fyrir þá sök, að hún fékk betri undirtektir hjá verkalýðsfélögunum en vinnuveitendunum. Síðan átti að halda verðlaginu í skefjum með harðri hendi. Lögfesting sáttatillögunnar hefði forðað okkur frá eins mánaðar verkföllum og varnað því, að verðbólgualda rísi. Ætti þjóðin erfitt með að sætta sig við slíkar aðgerðir, gat hún beðið næstu alþingiskosninga og kosið þá menn til forráða, sem hún áleit að leystu vandamálin á betri veg. En ekki sakar að fást um orðinn hlut. Nú hefur ný atlaga verið boðuð. Nú verður að taka á móti af meiri karlmennsku en áður. Það verður að slá skjaldborg um viðreisnarstefnuna, sem hin austrænu öfl fá ekki rofið. - Góða nótt.