Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Sú till., sem hér liggur fyrir á þskj. 30, fjallar um skipulag orkumála. Í sambandi við þessi mikilvægu mál vil ég fyrst taka það fram, að gildandi skipulag orkumála er u.þ.b. 10–12 ára gamalt. Orkulögin sjálf eru frá 1967, en tveimur árum áður voru sett lög um Landsvirkjun. Um það þarf ekki að ræða, að skipulagi orkumála, sem nú hefur verið í gildi í fullan áratug, er mjög ábótavant í mörgum greinum. Till. hafa verið uppi um endurbætur í ýmsum efnum. Efnislega hefur menn þar greint nokkuð á. Samband ísl. rafveitna efndi árið 1972 til ráðstefnu um skipulag orkumála. Á þeirri ráðstefnu var mörkuð sú meginstefna, að orkuvinnslufyrirtæki skyldu vera sameign sveitarfélaga og ríkis og gert ráð fyrir skiptingu landsins í landshlutafyrirtæki. Jafnframt skyldi komið á fót samstarfsnefnd landshlutafyrirtækjanna varðandi orkuvinnslu og samrekstur. Þetta er yfirlýst stefna Sambands ísl. rafveitna. Samband ísl. sveitarfélaga hélt fulltrúaráðsfund ári síðar til þess að ræða verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Niðurstaða þess varð sú að orkuframleiðsla og meginflutningur raforku skyldu vera í höndum sameignarfyrirtækja ríkis og sveitarfélaga þar sem landshlutasamtök sveitarfélaga fari með stjórnarumboð sveitarfélaganna eftir nánar ákveðnum reglum. Með hliðsjón af þessum yfirlýstu stefnumálum þessara tveggja sambanda sem hér koma mjög við sögu, Sambands ísl. rafveitna og Sambands ísl. sveitarfélaga, var ákveðið nokkru eftir síðustu stjórnarskipti að setja nokkrar n., landshlutanefndir til þess að kanna viðhorf sveitarfélaganna til stofnunar sameignarfyrirtækja ríkis og sveitarfélaga um orkuvinnslu og orkudreifingu. Störf þessara n. eru misjafnlega langt á veg komin. Ein n. skilaði áliti eftir skamman starfstíma, en hafði lagt í þetta mál mjög mikla vinnu með sérfræðingum. Það var orkunefnd Vestfjarða. Hún skilaði tillögum snemma árs 1976 og lagði til einróma að stofnað yrði Orkubú Vestfjarða, þar sem sveitarfélögin á Vestfjörðum ættu 60%, en ríkissjóður 40% í þessu fyrirtæki. Samstaða var einnig þar vestra meðal sveitarstjórnanna um þetta mál. Frv. var síðan lagt fyrir Alþ. og lögfest vorið 1976. Síðan fór fram margvíslegur undirbúningur undir stofnun Orkubúsins. Verja þurfti töluverðum tíma og fyrirhöfn til að kanna fjármálin og hverjar till. skyldi gera til lausnar þeim málum, einkum varðandi skuldaskiptingu milli Rafmagnsveitna ríkisins og hins væntanlega Orkubús. Sameignarsamningur var gerður og stofnfundur Orkubúsins haldinn í lok ágústmánaðar. Málið var síðar til meðforðar hjá ríkisstj., sérstaklega út af ýmsum fjárhagsatriðum, og hefur nú endanlega verið samþ. þar. Hvort sem menn vilja fara þá leið, að eitt landsfyrirtæki hafi alla orkuvinnslu með höndum eða að landshlutasamtök fari með þan mál, þá þarf í báðum tilvitnum að hafa heildaryfirstjórn orkumálanna á vegum ríkisins. Spurningin er hvernig eigi að haga þeirri heildarstjórn. Til þess að kanna rækilega og gera till. um þetta mikilvæga mál var skipuð n. manna í janúar s.l. sem hafði það hlutverk að endurskoða orkulögin og gera till, um heildarskipulag og yfirstjórn orkumála. Í þessa n. voru skipaðir Þorvaldur Garðar Kristjánsson, form. orkuráðs, sem formaður þessarar n., en aðrir nm. eru: form. Sambands ísl. rafveitna, Aðalsteinn Guðjohnsen, framkvæmdastjóri Sambands ísl. sveitarfélaga, Magnús Guðjónsson, formaður stjórnar Rafmagnsveitna ríkisins, Helgi Bergs, Gísli Blöndal hagsýslustjóri, Jakob Björnsson orkumálastjóri, Páll Flygenring ráðuneytisstjóri og Steingrímur Hermannsson framkvæmdastjóri Rannsóknaráðs ríkisins og alþm. Þessi n. starfar að þessu verkefni: að gera till, um heildarskipulag og yfirstjórn orkumála. Hefur verið lögð á bað áhersla, að n. hagaði svo störfum að hún gæti á þessum vetri lagt till. fyrir iðnrn. og síðan ríkisstj. og Alþ. Ég vænti þess, að hv. alþm. geti verið sammála um að nauðsynlegt hafi verið að fela slíkri n. að kanna til hlítar þetta mikilvæga málefni og reyna, eftir því sem unnt væri, að sameina sjónarmiðin og skila grg, og tillögum. Ég vænti þess, að hv. flm. þessarar till., en 1. flm, á einmitt sæti í þessari skipulagsnefnd orkumála, geti fallist á að þessi þáltill., sem að sjálfsögðu fer til n. hér, gangi ekki til fullnaðarafgreiðslu í þeirri þingnefnd fyrr en till. þessarar skipulagsnefndar orkumála liggja fyrir.



Herra forseti. Þessi till. til þál., sem hér er til umr., fjallar um efni sem varðar skipulag orkumála. Við getum verið sammála um að skipulagið á að þjóna því markmiði, að næg orka sé með sem mestu öryggi og gæðum við sem lægstu verði. Við erum sammála um að orkuframleiðsla þurfi að vera nægileg til að fullnægja almennri eftirspurn. Við viljum að innlendir orkugjafar séu hagnýttir til að leysa af hólmi erlenda orkugjafa og með því móti spara gjaldeyri. Við viljum nýta orkulindir landsins í þágu iðnaðar til atvinnusköpunar og gjaldeyrisöflunar. Við viljum að orkuframleiðslan sé rekin á hagkvæman hátt fyrir þjóðarheildina. Slík markmið erum við sammála um, en umr. um skipulag orkumála fjalla fyrst og fremst um leiðir að settum markmiðum. Þegar rætt er um skipulag orkumála ber fyrst að hafa í huga umfang þessa málaflokks, orkugjafa og orkutegundir. Heildarskipulagið þarf að miðast við hið mikla víðfeðmi þeirra viðfangsefna sem hér er um að ræða. Auðvitað eru viðfangsefnin mismunandi aðkallandi eða þýðingarmikil, a.m.k. í bráð. Leggja verður áherslu á að það skipulag, sem sett er, stuðli sem best að hagnýtingu fallvatna landsins til raforkuframleiðslu. Skipuleggja verður ekki síður að greiða fyrir hagnýtingu jarðvarmans til húshitunar, raforkuframleiðslu, iðnaðar og ylræktar. Búa verður hitaveitum rúm innan skipulagsins, hvaða orkugjafar sem kunna að verða hagnýttir: jarðvarmi, raforka, olía eða annað. Taka verður með í reikninginn tækninýjungar, svo sem varmadælur til húshitunar. Muna verður eftir hagnýtingu jarðefna til orkuframleiðslu, sem í landinu kunna að finnast eða á íslensku yfirráðasvæði, svo sem olíu eða surtarbrands. Þennan margbreytileik og víðfeðmi viðfangsefnisins má samt í heildarskipulagi orkumála greina í tvo meginþætti. Annars vegar er þar um að ræða rannsóknir á orkulindum landsins, eðli þeirra og skilyrðum til hagnýtingar þeirra. Hins vegar er orkuvinnslan og dreifing orkunnar. Það er hlutverk Orkustofnunar að annast rannsóknir á orkulindum landsins. Það er og hlutverk Orkustofnunar að vera ríkisstj. til ráðuneytis um orkumál. Það er grundvallaratriði í framkvæmd orkumálanna, að þau verk fari vel úr hendi sem Orkustofnun er falið að sjá um. Því er það brýnt verkefni að efla Orkustofnun, til þess að hún hafi sem best tök á að gegna sínu mikilvæga hlutverki í orkumálum landsins. Það þarf að endurskoða starfsemi þessarar stofnunar og gera hana að hlutgengari aðila til undirbúnings og aðstoðar við stefnumörkun í orkumálum. Við endurskoðun á starfsemi Orkustofnunar kemur ýmislegt til greina. En í meginatriðum ættu menn að vera sammála um það tvennt, annars vegar að hnitmiða verksvið stofnunarinnar við rannsóknir á orkulindum landsins, áætlanagerð um orkubúskapinn og aðstoð og ráðgjöf um stefnumótun í orkumálum og hins vegar að efla áhrifavald stofnunarinnar og þátt hennar í heildarstjórn orkumálanna. Það er skipulag raforkuvinnslunnar og raforkudreifingar, sem fyrst og fremst hefur verið til umræðu á undanförnum árum. Það hefur einkum verið rætt um eignaraðild og rekstrarform raforkufyrirtækjanna. Viðfangsefni þessarar umfjöllunar hefur verið að koma á breyttu skipulagi frá því sem nú er í þeim tilgangi að stuðla að sem bestri nýtingu orkulinda landsins, svo að fullnægt verði orkuþörfinni með innlendum orkugjöfum og með sem lægstu og jöfnustu orkuverði um allt land. Til að ná þessu markmiði hefur einkum verið lögð áhersla á þau tvö atriði, annars vegar að auka stjórnunaráhrif og ákvörðunarvald landshlutanna, bæði um orkuframleiðslu og orkudreifingu, og hins vegar að koma á sterkari heildarstjórn til markvissrar stefnumótunar og framkvæmda í orkumálum. Umr. hafa mjög snúist um hvernig þessi hagrænu og félagslegu sjónarmið yrðu best samræmd. Svo er að sjá að viðtæk samstaða hafi náðst í vissum þýðingarmiklum atriðum. Í því efni hefur borið hátt hugmyndir um landshlutafyrirtæki eða landshlutaveitur. Í þessu sambandi má minna á afstöðu Sambands ísl. rafveitna og Sambands ísl. sveitarfélaga sem hæstv. iðnrh. hefur hér á undan mér vikið að. En áður en þessi stefnumörkun Sambands ísl. rafveitna og Sambands ísl. sveitarfélaga um sameign ríkis og sveitarfélaga á raforkuvinnslufyrirtækjum kom til hafði Alþ. árið 1965 samþ. lög um Landsvirkjun og lög um Laxárvirkjun, hvort tveggja fyrirtæki í sameign ríkis og viðkomandi sveitarfélaga. Þá er og ekki síst að minnast í þessu sambandi á margítrekaðar samþykktir hinna ýmsu landshlutasamtaka á undanförnum árum þar sem settar hafa verið fram óskir um að komið verði á fót landshlutafyrirtækjum um raforkuvinnsluna. Einnig hefur hugmyndir um landsfyrirtæki eða landsveitur borið hátt í umr. um skipulag orkumála. Þær hugmyndir byggjast fyrst og fremst á því sjónarmiði að komið verði á sterkari heildarstjórn í raforkumálunum. Þá er stefnt að því, að öll meginraforkuvinnsla og raforkuflutningur í landinu verði í höndum eins aðila. Þessi tilgangur með einu sameinuðu fyrirtæki gæti náðst með mismunandi skipulagsformi þess fyrirtækis. svo sem hreinum ríkisrekstri, sameignarfélagi ríkis og sveitarfélaga eða á annan hátt. Hins vegar hefur þessi hugmynd verið fyrst og fremst bundin við ríkisrekstur, þ.e. að um ríkisfyrirtæki sé að ræða eða yfirráð ríkisins séu tryggð. En til þess að gæta byggðarsjónarmiða og draga úr ókostum miðstýringar eins fyrirtækis hafa verið settar fram ýmsar hugmyndir. Það er stundum óljóst hvað menn eiga við þegar talað er um deildarstjórn orkumála. En gera verður greinarmun annars vegar á heildarstjórn, sem lýtur að rannsóknum á orkulindum, áætlanagerð um orkubúskap, stefnumótun í orkumálum og ákvarðanatöku um meiri háttar framkvæmdir í byggingu orkuvera, og hins vegar yfirstjórn á samvinnu raforkuvera, yfirumsjón með raforkuviðskiptum og samræmingu í rekstri raforkuvera. Annars vegar er hér um að ræða verkefni er varða Orkustofnun og hins vegar mál í verkahring raforkuvinnslufyrirtækjanna Spurningin um það hvort hafa skuli eitt landsfyrirtæki eða búið skuli við skipulag landshlutafyrirtækja í raforkuiðnaðinum, varðar ekki það sem ætti að vera í verkahring Orkustofnunar. Heildarstjórn sú á orkumálum, sem á að vera í höndum Orkustofnunar, hlýtur því að vera þar áfram, burt séð frá því, hvort raforkuvinnslan er í höndum eins landsfyrirtækis eða landshlutafyrirtækja. En hinn þátturinn, stjórn á samvinnslu orkuveranna, umsjón með raforkuviðskiptum og samræming á rekstri raforkuvera, er allt annars eðlis. Þó að í þessu sambandi sé talað um heildarstjórn, þá er það engu að síður um annars konar stjórnun að ræða, þótt hún sé að vísu þýðingarmikil á sinn hátt. Það er augljóst að varðandi þessa rekstrarstjórn er viðfangsefnið auðveldara í framkvæmd, ef um eitt landsfyrirtæki er að ræða, heldur en ef búið er við skipulag landshlutafyrirtækja. Hjá landsfyrirtæki er hér ekki um annað að ræða en það sem tilheyrir stjórnun á fyrirtækinu sjálfu. Landshlutafyrirtæki þurfa hins vegar að hafa samvinnu sín á milli um þetta efni. En það er eins með orkubúskapinn og aðra þætti þjóðarbúskaparins, að við göngum ekki út frá því sem fyrir fram gefnu, að skipulagi verði ekki komið við nema í viðkomandi atvinnurekstri verði komið á fót einu landsfyrirtæki sem fari með alla meginþætti þessa rekstrar. Það er stundum lögð áhersla á að vandamál í samskiptum landshlutafyrirtækja komi í ljós með samtengingu landsins alls í eitt orkuveitusvæði. Kannske má rekja þetta að einhverju leyti til þess, að í sambandi við hugmyndir og till., sem fram hafa verið settar um eitt landsfyrirtæki, hefur jafnan verið lögð áhersla á að orkukerfi einstakra landshluta verði tengd saman. Í hugum sumra hefur þetta svo æxlast þannig, að þeir hafa talað svo sem samtenging landsins væri ekki möguleg nema jafnfram yrði aðeins eitt orkuvinnslufyrirtæki fyrir allt landið. Það þarf naumast að eyða orðum að þessum misskilningi. Hér er ruglað saman málum, annars vegar málum tæknilegs eðlis, sem er samtenging orkuvera landsins, hins vegar málum skipulagseðlis, sem varða uppbyggingu, eignaraðild og rekstur orkuvinnslufyrirtækjanna. Menn eru sammála um mikilvægi samtengingarinnar, en hins vegar er það skipulagsatriði, hvernig fer um eignaraðild að stofnlínum eða byggðalínum sem tengja landshlutana saman, ef búið er við skipulag landshlutafyrirtækja. Kemur þar ýmislegt til greina. Þá má hugsa sér t.d. að ríkið sjálft eigi stofnlínurnar, sameignarfélög landhlutafyrirtækjanna eða hvert landshlutafyrirtæki ætti stofnlinur í sínu umdæmi, en komið væri á fót samstarfsnefnd varðandi orkuvinnslu og samrekstur. Bent hefur verið á að verðjöfnun á rafmagni væri einfaldari í framkvæmd með einu landsfyrirtæki en landshlutafyrirtækjum eða því skipulagi sem við nú búum við. Landsfyrirtæki seldi einfaldlega orkuna á sama verði um land allt eða hefði í eigin hendi að hafa verðið sem jafnast. Með þessu móti væri komist af án beinnar skattheimtu til verðjöfnunar og komist hjá óánægju og metingi milli landshluta sem óhjákvæmilega hljóti að fylgja fyrirkomulagi því sem við nú búum við. Hins vegar hefur verið haldið fram að skipulag landshlutafyrirtækja feli í sér bestu tryggingu fyrir því, að fram komi í dagsljósið hvaða orkuver eru vel rekin og hvaða síður. Þannig fáist mælikvarði á takmörk þau, sem setja verði allri verðjöfnun, með því að verðlauna ekki lélegan rekstur. Aftur á móti sé sama súpan í sömu skál ef um eitt landsfyrirtæki sé að ræða. Ekki sé þá hægt að hafa eins gott aðhald með hinum einstöku orkuverum, en það leiði til lélegri rekstrar og þar með til hærra orkuverðs. Verðjöfnun sé æskileg til jöfnunar á sem lægstu orkuverði, en í sjálfu sér sé verðjöfnunin ekki keppikefli ef hún óbeint leiðir til hærra verðs, jafnvel þó að hið háa verð sé jafnt um allt land. Hugmyndir um endurskoðun á skipulagi raforkuiðnaðarins mótast mjög af nauðsyn þess að rekstrareiningar verði svo stórar sem aðstæður leyfa. Með slíku er stefnt að sem hagkvæmustum rekstri. Eitt landsfyrirtæki, sem hefði á hendi alla meginraforkuvinnslu í landinu, er í fyllsta samræmi við þessar hugmyndir. Skipulag landshlutafyrirtækja stefnir og í sömu átt. Að vísu gætu rekstrareiningarnar aldrei orðið jafnstórar, ef einungis er um að ræða raforkuvinnsluna. Aftur á móti geta landshlutafyrirtækin haft á hendi víðtækari verkefni en raforkuvinnsluna eina. Þar koma til verkefni svo sem raforkudreifingin og hagnýting jarðvarma og annarra orkugjafa til hitaveitu. Ein hugmyndin, sem varðar stærri rekstrareiningar, er sú, að gera ráð fyrir samruna Landsvirkjunar og Laxárvirkjunar í eitt orkuvinnslufyrirtæki. Væru þá komin á eina hönd um 90% af allri raforkuvinnslu landsins, og svo stóra rekstrareiningu væri ekki að forsmá. Væri þá raunar kominn stofn að einu landsfyrirtæki er hefði meginhluta raforkuvinnslu landsins á hendi. En þá er ósvarað þýðingarmiklum spurningum. Til að byrja með má spyrja, hvort Reykjavíkurborg og Akureyrarkaupstaður vilji sameiningu fyrirtækjanna. Ef svo reyndist ekki væri það þrautaráð að taka eignarhluta þeirra í Landsvirkjun og Laxárvirkjun eignarnámi. Komi til þessarar sameiningar má spyrja hvernig færi með eignaraðild að slíku fyrirtæki, sem gera yrði ráð fyrir að yrði sameignarfélag ríkis og sveitarfélaga, hvað yrði þá um hlutdeild annarra sveitarfélaga en núverandi eignaraðila að Landsvirkjun og Laxárvirkjun? Þannig rísa upp ýmsar spurningar varðandi sameiningu Landsvirkjunar og Laxárvirkjunar. En þetta eru í raun og veru spurningar sama eðlis og við veltum fyrir okkur í sambandi við valið milli eins landsfyrirtækis og skipulags landshlutafyrirtækja. Við nálgumst aðeins vandamálin frá mismunandi hliðum, en vandinn er sá sami ef við setjum okkur það markmið að samræma í skipulagi raforkumálanna hagræn og félagsleg sjónarmið. Það gerir vandann í skipulagsmálum raforkuiðnaðarins einkum snúinn þegar gengið er út frá því, að raforkuvinnslan verði sameiginlegt verkefni ríkis o.g sveitarfélaga. Málið væri miklu einfaldara í meðförum ef gert væri ráð fyrir að einungis ríkið hefði þessi mál með höndum. Ríkisvaldið væri þá eitt um framkvæmd þess skipulags sem það setti í raforkumálum. Þegar reiknað er með sameignarfélögum ríkis og sveitarfélaga gegnir öðru máli. Þá eru sveitarfélögin orðin aðilar að framkvæmdinni. Þess vegna verður að taka tillit til vilja sveitarfélaganna þegar skipulag þessara mála er ákveðið eða að skipulaginu sé þannig háttað að innan þess rúmist framkvæmdin með frjálsu samkomulagi ríkis og sveitarfélaga. Ég hef hér vikið að nokkrum hugmyndum og viðhorfum þegar fjallað er um skipulag orkumála. Ég hef imprað á valkostum í skipulagi raforkuvinnslufyrirtækja, svo sem annars vegar skipulagi landshlutafyrirtækja og hins vegar einu landsfyrirtæki. Kostir og vandkvæði fylgja báðum þessum leiðum. Að mínu viti þarf valið ekki að standa á milli þessara tveggja skipulagsforma. Það kann eins vel að vera, að besta leiðin kunni að vera sú, að komið verði á því skipulagi raforkuiðnaðarins sem rúmi bæði landshlutafyrirtæki í sumum landshlutum og ríkisfyrirtæki, svo sem t.d. Rafmagnsveitur ríkisins, í núverandi eða breyttu formi til þess að veita þjónustu þar sem landshlutafyrirtæki yrði ekki fyrir hendi. Um þetta skal ég samt ekkert fullyrða nú. Ég set ekki fram hér neinar till. um skipulag orkumála. Mér eru þessi mál samt ofarlega í huga. Iðnrh. skýrði frá því í ræðu sinni áðan, að hann hefði skipað n. í byrjun þessa árs til þess að endurskoða orkulög og gera till. að heildarskipulagi og yfirstjórn orkumála. N. þessi fæst nú við margslungið og vandasamt verkefni. Það er á þeim vettvangi sem nú þarf vel að vinna. Þess er vænst, að árangur þess starfs komi ríkisstj. að tilætluðum notum við stefnumótun í þessum mikilvægu málum. Eins og þegar hefur komið fram í þessum umr, á ég sæti í þessari skipulagsnefnd orkumála og það á raunar líka 1. flm. till. þeirrar til þál. sem við hér ræðum um.



Herra forseti. Ég tel till. til þál. á þskj. 30 um skipulag orkumála mjög athyglisverða og vil þess vegna ræða hana nokkuð. Það eitt út af fyrir sig, að allir þm. Framsfl. utan ráðh. eru flytjendur að till., sýnir svo augljóslega, að ekki verður um villst, að innan stjórnarflokka ríkisstj. eru skiptar skoðanir eða öllu heldur mikill ágreiningur um stefnuna í orkumálum. Það kom fram hjá talsmanni Alþb., hv. 5. þm. Norðurl. v., fyrrv. formanni flokksins, að þeir væru að mestu eða öllu leyti sammála um efni till., og mjög í sama farveg féllu orð 5. þm. Vestf. Ég tel að við þm. Alþfl. getum verið sammála um flest er till. gerir ráð fyrir, þótt við viljum fá nánari umr. um sumar hugmyndir er fram koma í till. Sé þetta rétt ályktað hjá mér, fullyrði ég eins og hv. þm. Ragnar Arnalds að till. á hér á Alþ. mjög öruggan meiri hl. og ég tel að möguleiki á samþykkt hennar sé fyrir hendi, þó með nokkrum nánari skýringum er fram kunna að koma í n. Þetta er einkar athyglisverð staðreynd. E.t.v. er nú svo komið vegna nálægðar komandi kosninga, að vinstri sinnaðir framsóknarmenn séu aftur að ná undirtökunum í þingflokknum og við megum eiga von á fleiri athyglisverðum félagslegum till. úr þeirri átt. Vel ef svo væri. En sé hér hins vegar aðeins um hreina sýndarmennsku að ræða, þá mun það einnig koma í ljós í tæka tíð, því að þessi till. verður ekki látin sofa endalaust í n. Hún er þess eðlis að reyna verður á það í atkvgr. sem fyrst hvert þingfylgið er, og ég vona, að formaður þessarar margumræddu raforkumálanefndar láti verða af því að skila áliti svo fljótt sem verða má, sbr. orð hans hér áðan. Efni till. er það mikilvægt, að alls ekki verður komist hjá því að taka afstöðu til þess. Í till. er fjallað um eitt mesta hagsmunamál almennings og atvinnulífs á Íslandi, Þegar till. um slíkt stórmál er komin inn á Alþ., og það með stuðningi nær allra þm. úr öðrum stjórnarflokknum, er málið í sjálfu sér svo mikilvægt að fram hjá atkvgr. um það er ekki unnt að komast hér á Alþ. Því fyrr því betra að mínu mati og að ég tel margra annarra þm. einnig. Mun ég nú taka til umr. viss mjög mikilvæg atriði í tillögunni. Fyrsta setningin er grundvallarstefnumörkun er allir félagshyggjumenn eiga að geta samþ. Hún er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar, að stefnt skuli að jöfnun orkukostnaðar um land allt.“ Öllum er vel kunnugt um hversu mjög orkuverð er misjafnt hér á landi og misræmið hefur farið vaxandi undanfarin ár. - Nái þessi setning og þessi stefnumörkun samþykki er brotið blað í skipan orkumála hér á landi, hvorki meira né minna. Þetta er grundvallaratriðið er ég vil undirstrika. Ég sakna þess þó í grg., að töflur um mismunandi orkuverð fylgja ekki með. Það hefði þó verið mjög eðlilegt að gera þm. grein fyrir því. Og ég saknaði þess í framsögu. Eða var kannske nokkur snöggsoðning á till.? Ekki tók ég eftir að frsm. og fyrsti flm. greindi frá því sérstaklega í framsögunni. Ég mundi fagna yfirliti um verðmismun sem fyrst frá hendi flm. Það er mjög mikilvægt að gera sér glögga grein fyrir hvernig söluverð á orku er hér á landi, bæði raforku og heitu vatni í heildsölu og smásölu. Það er alþjóð vel kunnugt að við þm. Alþfl. höfum undanfarin ár barist fyrir því, að öll orka, sem hér verður unnin, skuli sameiginleg eign landsmanna, og rökrétt afleiðing af því er eðlilega að orkuverð verði sem jafnast um landið. Það eru mannréttindi er ég vil stuðla að. Ég bið hv. þm. að minnast þess, að ríkisvaldið er í ábyrgð fyrir öllum stórvirkjunum og verður því að teljast eðlilegt að landsmenn njóti svipaðs verðs á orku, einkum rafmagni. Ég vil minna á ákveðnar kröfur iðnaðarins um jafnt verð til atvinnulífsins og að menn sitji við sama borð í orkumálum. Til þess að ná þessu mikilvæga markmiði segir svo orðrétt: „Í því skyni skal lögð áhersla á að tengja saman raforkukerfi einstakra landshluta.“ Síðan telur till. upp þrjú mikilvæg atriði í alllöngu máli, hvernig þetta skuli gert. Þar er sagt: „Eignarhluti ríkissjóðs skal aldrei vera minni en 50%.“ Þetta er mjög þýðingarmikið atriði og er táknrænt, að í framtíðinni skuli ríkið verða hinn stærri eignaraðili að öllum orkuveitum landsmanna. Það má segja að hér sé um byltingarkennd atriði að ræða, en félagshyggjumenn munu fallast á þetta sjónarmið. Ég fæ ekki séð hvernig stjórnarflokkarnir geta lengur starfað saman ef um raunverulegan ágreining um þetta atriði er að ræða. Hér er svo stórt mál á ferðinni, eins og ég sagði áður. Framsóknarþm., er flytja þessa till., hljóta hér að vera með stefnu er gengur gersamlega þvert á stefnu hæstv. iðnrh. Eiga þeir lengur samleið? Ég fæ ekki séð að svo sé ef marka má orð beggja aðila. Það verður fróðlegt að heyra í umr. hér áfram hvað verður sagt um þetta atriði, að eignaraðildin verði í öllum tilfellum meira en helmingur. Það kemur fram í grg., að ráðh. hefur skipað n., eins og greint var hér í umr. rétt áðan, til þess að gera till. um skipan orkumála. En starfi hennar er ekki lokið og flm. ganga út frá því að dragist að þessi n, skili áliti. Formaður n. talaði hér á undan mér og tímasetti ekki neitt frá n., en lagði þó áherslu á það, og það er mjög gott, að n. muni ekki sofa á málinu og muni vinna vel. Fyrir það vil ég þakka honum, og ég treysti því að till. frá n. um skipan þessara mála komi áður en langt um líður. Það er nokkuð þungur áfellisdómur er þm. Framsfl. fella um stefnuna í orkumálum. Þeir segja orðrétt, „að ekki verði lengur beðið með að marka ákveðna stefnu um skipulag á yfirstjórn orkumála“. Þá höfum við það. Þolinmæði þeirra er á þrotum. Þeir una alls ekki lengur ringulreiðinni í yfirstjórn orkumála hér á landi. En hver hefur yfirstjórn orkumála hér á landi á sinni könnu? Er það ekki hæstv. iðnrh, eins og er. Og samstarfsþm. meta stjórn hans svo, að ekki megi lengur dragast að Alþ. sjálft taki málið í sinar hendur og móti stefnuna. Ekki verður harðari gagnrýni sett fram af stjórnarandstöðunni en kemur hér fram í orðum flm. Þeir gera sér nú loksins ljóst, að rökrétt og markvíss gagnrýni, einkum frá okkur þm. Alþfl., hefur verið á gildum rökum byggð, og þeir vilja reyna að bjarga skinni sínu, þótt seint sé, vegna komandi kosninga. Menn þekkja það frá fyrri tíma, að Framsóknarþm. ókyrrast oft er nálgast kosningar, og virðist enn um núv. þm. Ég er algjörlega sammála því er segir í grg. orðrétt: „Eðlilegt virðist að stefna því í fyrsta áfanga, að gjaldskrá fyrir raforku í heildsölu verði ein og hin sama um land allt.“ Og síðar segir: „Það verður tvímælalaust best gert með því, að orkuframleiðslan og tengikerfi framleiðslustöðvanna séu á einni hendi. Sú stefna, sem hér er boðuð, hefur öruggan meiri hl. hér á hinu háa Alþ. og er mjög mikilvægt að það verði staðfest sem fyrst og stefnumótun mynduð samkv. því og áframhaldandi uppbygging orkuveranna og lagning á flutningslinum raforkunnar um landíð. Sé þetta gert í raunveruleikanum munum við ekki framvegis verða að búa við það ástand er kemur fram í eftirfarandi setningu í grg.: „Fjárfesting á sviði raforkumála án heildarskipulags hefur verið áberandi.“ Og áfram segir orðrétt: „Kjördæmasjónarmið hafa ráðið miklu, en hagkvæmni hinna ýmsu kosta ekki skoðuð á þjóðhagslegum grundvelli.“ Jafnframt segir: „Þetta hefur að sjálfsögðu reynst ákaflega kostnaðarsamt.“ Já, mikið var að menn gerðu sér grein fyrir þessu. Hér er það bókað með undirskrift nær allra þm. Framsfl, á Alþ. árið 1977, að framkvæmd raforkumála hefur verið í afar miklum ólestri og það svo að þeim loksins ofbýður og það jafnvel Kröflunefndarmanninum Ingvari Gíslasyni. Bragð er að þá barnið finnur, segir gamalt máltæki. Svo fór einnig fyrir öðrum Kröflunefndarmanni er talaði hér áður, Ragnari Arnalds, fyrrv. formanni Alþb. Hann sagðist viðurkenna að um framkvæmd Kröfluvirkjunar mætti deila. Tími er kominn til að viðurkenna það hér á hv. Alþ. Hann reyndi vart að verja framkvæmdina og orðaði mest þá einkennilegu staðreynd, að þrír aðilar hefðu séð um málið í heild, og undirstrikaði með því skipulagsleysið við Kröflumálið allt. Til þess að ná þessum mikilvægu markmiðum, að landsmenn geti notið sama heildsöluverðs á raforku, er lagt til að orkuframleiðendur verði sameinaðir í eina veitu, landsveitu. Þessi landsveita skal selja raforkuna með sömu gjaldskrá til allra landshluta. Svo málum verði tryggilega fyrir komið leggja flm. til að ríkissjóður verði með a.m.k. 50% sem sinn eignarhluta. Landshlutaveitur geta orðið eignaraðilar eða stjórnunaraðilar að minni hl. Þetta segja flm. að muni tryggja betri tengsl milli orkuframleiðenda og notenda. Nú eru í landinu 23 eða 24 rafveitur og getur það orðið mikið mál - það vil ég undirstrika eins og síðasti ræðumaður gerði - að koma þessum eignabreytingum í kring og stjórnun í þann farveg er till. gerir ráð fyrir. Engu að síður er óhjákvæmilegt að marka ákveðna stefnu í öllum orkuframkvæmdum, dreifingu og sölu, a.m.k. hvað varðar heildsölu að dreifistöð bæjarveitna eða sveitarrafmagnsveitna. Ég er sammála flm. um að hér hefur alvarlega skort á og raunar keyrt um þverbak hin síðari ár. Það er þó ósanngjarnt að kenna núv. hæstv. orkumálaráðh. um þessa þróun einhliða. Það á hann alls ekki skilið og of vel sloppið hjá Framsóknarþm. að skella skuldinni á hann. Þeir hafa verið í ríkisstj. síðan 1971 og eiga sannarlega sinn skammt af ringulreiðinni, eins og þeir lýsa henni sjálfri, er ríkt hefur í orkumálum undanfarin mörg ár. Hins vegar er það jákvætt að sjá að þeir eru að vitkast nokkuð og stefna nú í rétta átt í þessum málum. Vonandi er það ekki vegna kosninganna að vori komanda, heldur fylgi hér hugur máli. Því er mikilvægt að á það reyni sem fyrst. Þótt till. heiti „um skipulag orkumála“ er sáralítið fjallað um vinnslu hitaorku og dreifingu hennar og sölu. Það er þó mikið hagsmunamál, og nútímatækni gerir það að verkum, að búast má við að miklu fleiri landsmenn muni eiga þess kost að njóta hitavatnsorkunnar en áður var og reiknað var með. Ég veit ekki hvers vegna þeir eru svo fáorðir um heita vatnið, nema það sé afsökun að styttra sé rannsóknum komið á jarðhitasvæðum okkar en á vatnsföllum. Ég tel að vel hafi verið unnið undanfarin mörg ár að jarðvarmaveitum og ég vil þakka hæstv. núv. iðnrh. fyrir hans stóra þátt í því og einnig fyrrv, iðnrh. Ég vil þó undirstrika það, að alls ekki er sæmandi að ríkissjóður sé að innheimta aðflutningsgjöld af innflutningi efnis er fer í stofnlagnir hitaveitna. Hitalagnir eiga í þessu efni að njóta fullkomlega sömu tollfríðinda og raforkuverin, en þau eru undanþegin tollum við byggingu. Ég vænti þess að orkumálaráðh. og fjmrh. staðfesti þennan skilning, að þeir séu hlynntir þessum skilningi, nú í umr. um þessi mál, ella verður að telja að þeir séu móti því að orkuvinnsla á hitavarma njóti jafnréttis á við raforkuvinnsluna. Öll mismunun í þessum efnum er óeðlileg og á ekki rétt á sér. Ég gat þess hér að framan að betur hefði mátt vanda til grg. með till. Merkilegt er að alls engin tala fylgir eða tafla um orkuframleiðslu, verðlag o.s.frv. Þess vegna verð ég að fara fram á það, að tillögumenn eða ráðh, orkumála láti taka saman hið bráðasta góðar upplýsingar um verðmismun á raforku og hitaorku í landinu, bæði á heildsöluverði og smásöluverði. Með því móti munu þm. eiga hægt um vík að sjá hversu mjög brýnt hagsmunamál er að efni þessarar till. nái fram sem fyrst. Hv. 3. þm. Reykv., fyrrv. orkumálaráðh., hefur flutt langa till, um skipulag raforkumála. Þar eru ýmsar merkilegar og fróðlegar upplýsingar um orkuvinnslu rafmagns og dreifingu hennar á ýmsu verðlagi. Þar sem þessi till. mun síðar koma til umr. mun ég ekki fjalla um hana hér, en við Alþfl.-þm. erum í stórum dráttum fylgjandi efnislegri stefnu till. Þessi till, er beint framhald af till, frá ráðherratíð hv. þm. Á sínum tíma hefði till. átt að fá greiðan framgang, en sú varð þó ekki raunin á, svo athyglisvert sem það annars kann að virðast. Við megum ekki láta hégómleg tilfinningamál ráða afstöðu um hver gerði þetta eða hitt í orkumálum þjóðarinnar, þegar ekki verður annað séð en að verulega stór meiri hl. er fylgjandi þeirri stefnumörkun er báðar umræddar till. boða. Nokkuð mismunandi afstaða um minni háttar þætti má ekki hindra jákvæðan framgang málsins í heild. Á þetta legg ég áherslu nú. Ég vil undirstrika að þetta á sérstaklega við um allar virkjunarframkvæmdir: vinnsluna, dreifingu og heildsöluverð orkunnar. Dm þessa þætti virðist breið og góð samstaða félagshyggjumanna hér á hinu háa Alþ. nú. Látum samstöðuna verða raunhæfa með góðri samstöðu um raunsæja till, í þessum efnum. Sá þáttur till., er mun reynast erfiðastur í framkvæmd, er að fá sama raforkuverð í smásölu, eins og segir í till. Hér er mjög flókið mál á ferðinni, og ég verð að segja það, að frsm. gerði þessum þætti lítil skil í ræðu sinni og í till. er óljóslega fjallað um hvernig þetta megi takast. Samt sem áður getum við ályktað að stefna beri að sama verði innan ákveðins tíma í smásölu á raforku. Ég tel að yfirgnæfandi meiri hl. þjóðarinnar sé á því, að heppilegt sé að fá raforkuna í heildsölu á sama verði af bæjar eða hreppsveitum, síðan sé það sveitarstjórnar að sjá um dreifinguna og verður hún þá að verðleggjast samkvæmt aðstæðum á hverjum stað. Þess er alls ekki að vænta að sama verð geti orðið í smásölu á rafmagni í fljótu bragði, Til þess eru aðstæður rafveitna á landinu svo mjög frábrugðnar og kostnaður við lagnir misjafn. Til þess að geta jafnað þetta verð kynni því að þurfa að koma eins konar fastagjald eða jöfnunargjald á heildsöluna og það svo látið til að jafna út kostnað um landið. Ég vil þó undirstrika það, að hér verður að fara mjög gætilega í sakirnar, ella má búast við að aðhald heimamanna minnki, ef svo má segja, um allar framkvæmdir og kunni að slævast og reksturinn verði ekki eins hagkvæmur í héraði og annars væri unnt með árvekni og aðhaldi frá verðsamanburði. Ég tel sem sagt að algjör jöfnun í smásölu geti varla verið æskilegt markmið, vegna annarra áhrifa sem kunna að verða afleiðing af slíkri verðstefnu. Sama má reyndar segja um heita vatnið. Herra forseti. Ég mun nú senn ljúka máli mínu. Ég vil þó sérstaklega minna á þessi orð í lok grg.: „Orkulindir landsmanna, bæði í fallvötnum og jarðvarma, eru einhver dýrmætasta eign þjóðarinnar. Mjög mikilvægt er að þessar orkulindir verði virkjaðar og notaðar af skynsemi og hagkvæmni. Því miður hefur þar skort mjög á.“ Þetta eru sannindi. Ég vænti þess, að mikill meiri hl. hv. þm. staðfesti þessi sannindi með stuðningi sínum við efni till. Þá felst í því viðurkenning á þeirri grundvallarstefnu Alþfl.-manna, að öll orka er hér verður og er nú þegar unnin, er sameign allra landsmanna. Þess vegna er efni till. svo brýnt og á svo víðtækan stuðning.



Herra forseti. Eins og fram kom í umr. um þessa þáltill. á fundi s.l. fimmtudag, þá virðist mér að till. beri að með nokkuð sérkennilegum hætti. Upplýst er að hæstv. iðnrh. hefur skipað n. til þess að fjalla um heildarskipulag orkumála landsins og í þessari n. á sæti hv. 1. flm. þessarar þáltill., hv. þm. Steingrímur Hermannsson. Það eru að mínum dómi óvenjuleg vinnubrögð, að nefndarmaður í stjórnskipaðri n., sem falið hefur verið að vinna að lausn tiltekinna mála og leggja till. fyrir ríkisstj.., hlaupi allt í einu til og flytji málið inn á Alþ. meðan n. situr að störfum. Ég minnist þess ekki að þm. hafi yfirleitt staðið þannig að málum. Ég minnist þess ekki að stjórnarandstöðuþm. hafi talið það vera eðlileg vinnubrögð, hvað þá stjórnarstuðningsmenn. Fram hjá þessum siðareglum, sem þm. almennt hafa tamið sér, virðist hv. 1. flm. þessarar till. hafa farið og þær siðareglur ekki verið erfiður þröskuldur fyrir hann að stiga yfir. Þetta finnst mér að séu sérstæð og nokkuð einkennileg vinnubrögð. Ég þarf ekki í sjálfu sér að svara fyrir þá n. sem hér situr að störfum, enda hefur formaður hennar þegar tekið þátt í þessum umr. En mér þótti einnig athyglisvert að heyra í framsögu hv. 1. flm., að samkvæmt hans áliti hindraði till. alls ekki starf n., hún jafnvel greiddi fyrir því. Svo var að skilja sem hann áliti að eðlilegt væri að n., sem að störfum situr, tæki þessa till. upp á sína arma og hæri hana fram til sigurs. Nú þykist ég vera það kunnugur nefndarstörfum almennt um hin ýmsu viðfangsefni, að þetta sé næsta ólíklegt. Það er ekki til þess að greiða fyrir framgangi máls, meðan n, situr að störfum, að einstakir nm. taki sig til og beri fram einstaka þætti þeirra mála eða málin í heild í tillöguformi fram á Alþ. og ætlist síðan til að aðrir nm. taki því sem sjálfsögðum hlut og þar með sé málið leyst. Að minni hyggju er mikil hætta á því, að þessi vinnubrögð greiði ekki fyrir vinnubrögðum hinnar stjórnskipuðu nefndar, þau beinlínis torveldi störf hennar. Að þessu hygg ég að hv. 1. flm. hefði gjarnan mátt huga betur áður en till. var flutt. Þá vil ég einnig láta það koma hér fram, að mér sýnist till. þessi ganga a.m.k. í veigamiklum atriðum gjörsamlega þvert á lögin um Orkubú Vestfjarða, og ekki er annað vitað en hv. 1. flm. og hv. þm. Gunnlaugur Finnsson hafi staðið alfarið að undirbúningi þeirra laga og stofnun Orkubúsins. Ég verð að segja það, að ég átta mig ekki nægilega vel á þessu, og e.t.v. mun einhverjum Vestfirðingum þykja ástæða til að spyrja hvernig í þessu liggi. Hafa e.t.v. þessir hv. þm. verið dregnir með til fylgis við stofnun Orkubúsins, undirbúning og framkvæmd á því máli þó að þeir hafi allan tímann verið á móti þeirri stefnu, sem þar birtist, og ætla sér að stefna allt annað, eins og þessi till. ber með sér? Ég verð að segja það, að ég undrast þetta nokkuð og skil ekki fyllilega hvað hér er á ferðinni. Ég fæ ekki séð að það samrýmist sú stefna, sem Orkubú Vestfjarða er byggt á, og sú stefna, sem þessi till. felur í sér. Ég lit sem sé svo á, að aðdragandinn að þessu máli hvað snertir hv. 1. flm. þess og jafnvel hv. meðflm., Gunnlaug Finnsson, sé með sérkennilegum hætti og á annan veg en við þm. eigum að venjast. Ef litið er á þessa till. efnislega, þá skal ég ekki fara um hana sem slíka mörgum orðum. Efnislega séð og án tillits til þess, hvernig till. ber að, gæti hér verið um eðlilegt innlegg að ræða í þá umr. og þá tillögugerð sem nú fer fram um skipulag orkumála í landinu. Ég get sagt það fyrir mitt leyti, að ég er því sammála, eins og flestir aðrir ræðumenn hafa hér lýst yfir, að stefnt sé að jöfnun orkukostnaðar í landinu, a.m.k. að sem mestu leyti. Í till. þessari er í fyrstu lotu a.m.k. einungis átt við jöfnun orkukostnaðar hvað snertir vinnslu og heildsölu raforkunnar, og það er kunnugt að heildsöluverð raforku hér á landi er minni hluti lokaverðsins. Þetta er samt að mínum dómi stefna sem ég hygg að flestir hv. alþm. geti aðhyllst. Þessu hyggjast hv. flm. till. ná með því að stofnað verði eitt fyrirtæki sem annist orkuöflun og orkuflutning eftir aðalflutningslínum. Það má segja um þennan þátt till., að því fylgja í sjálfu sér augljósir kostir að einn aðill annist yfirstjórn orkuvinnslunnar. Hvort það er eitt fyrirtæki, eins og hér er lagt til, eða sterk samstjórn fleiri fyrirtækja má um deila. Að þessum þætti málsins kom hv. þm. Þorvaldur Garðar Kristjánsson mjög rækilega í sínu máli og skal ég ekki fara um það mörgum orðum. Hitt er ljóst, að þó að horfið verði að þeirri stefnu að fleiri en einn aðili ynnu að orkuöflun og heildsölu raforku, þá er augljóst að slík fyrirtæki þurfa að koma á sterkum aðila með samstjórn sín á milli til þess að fjalla um orkuöflunina og samrekstur slíkra fyrirtækja. Með því móti er dregið úr hættu á því að landshlutasjónarmið eða hreppasjónarmið ráði of miklu í orkuöflunarmálum, heldur verði unnið eftir þeim leiðum sem hagkvæmni og skilyrði til orkudreifingarinnar gefa hest tilefni til. Það er auðvitað nokkurt álitamál, hversu raunhæft það er að leggja til að öll orkuöflunarfyrirtæki landsins verði sameinuð í eitt. Hv. flm. gat um í framsöguræðu sinni, að í lögum um Landsvirkjun voru ákvæði er heimiluðu Laxárvirkjun að gerast aðili að Landsvirkjun. Þetta er hárrétt. En mér virtist það koma fram hjá hv. flm., að hann teldi að atbeina Alþ. þyrfti til þess að þetta kæmist í framkvæmd. Ég hef litið svo til, að í lögum þessum sé þetta fullkomlega heimilt og atbeina Alþ. þurfi þar alls ekki við. Athyglisvert er, að þrátt fyrir að þessi heimild hafi verið í lögum í mörg ár, þá hefur þessi sameining ekki komist á og svo virðist sem vilji til hennar hafi ekki verið fyrir hendi hjá stjórn Laxárvirkjunar, því að ella væri væntanlega um eitt fyrirtæki að ræða nú orðið. Þetta gefur tilefni til þess að ætla að nokkrir örðugleikar væru því samfara, ef knýja ætti öll orkuöflunarfyrirtæki landsins og þau fyrirtæki, sem selja raforku í heildsölu, í eitt. Hitt er auðvitað jafnljóst, að ef Landsvirkjun og Laxárvirkjun væru sameinaðar í eitt, þá væri þar orðið um svo yfirgnæfandi meiri hluta orkuöflunar þjóðarinnar að ræða í einu fyrirtæki að þessi stefna væri orðin ráðandi í raun. Í framhaldi af þessu vil ég geta þess, að 2. og 3. liður þessarar þáltill. virðast mér vera eðlilegir í stórum dráttum. Mér sýnist eðlilegt að Orkustofnun verði efld til þess að hafa yfirstjórn þessara mála, a.m.k. vissra þátta þeirra, og ég geri ráð fyrir, að það sé ekki mikill meiningarmunur um 2. liðinn. En form á landshlutaveitum eða héraðaveitum, miðað við 2. tölul. þessarar till., hlýtur að ráðast af því, hver niðurstaðan verður í sambandi við heildarskipulag á orkuvinnslunni og heildsölu raforkunnar. Ég skal ekki lengja mikið mál mitt um þessa till. efnislega. Ég tel þess ekki gerast þörf. Ég tel eðlilegt að sú n., sem situr að störfum, vinni þetta verk til enda. Og ég legg áherslu á að það er þýðingarmikið að hún skili till. sínum sem allra fyrst, helst svo að unnt væri að lögfesta þær breytingar, sem hún leggur til, áður en þessu þingi lýkur. Það væri mikilsvert. Ég tel að hv. 2. þm. Vestf. hefði betur unnið að því með störfum innan n. heldur en með því að leggja fram sérstakt þskj. um þetta efni, eins og hér hefur verið gert. Hv. flm. þessarar till. hóf ræðu sína með nokkrum almennum orðum um orkumál, ekki síst um stóraukna orkuþörf þjóðarinnar á komandi árum. Þarna var að mínum dómi margt vel sagt og réttilega og óhætt að þakka honum fyrir það sem þar kom fram. Þær tölur, sem hann fór með í því sambandi, byggjast, eftir því sem ég fæ séð á niðurstöðum orkuspánefndar frá öndverðu þessu ári og í samræmi við þær. Nú er það svo, að enn meiri vandi kann að vera á höndum fyrir okkar þjóð í orkumálum heldur en þarna kemur fram. Um allan heim velta menn því nú mjög fyrir sér, hvernig mætt verði stóraukinni orkuþörf mannkynsins í framtíðinni. Það er vitað að aðeins um 10% af orkunotkun mannkynsins, eins og hún er í dag, er aflað frá orkugjöfum sem endurnýjast sjálfkrafa, þ.e. vatnsorku eða varmaorku. 90% af þeirri orku, sem mannkynið notar eins og nú standa sakir, eru frá orkugjöfum sem eyðast. Sumir þessir orkugjafar eru á því stigi að þeir munu ganga til þurrðar á næstu árum eða áratugum. Því er spáð af sérfræðingum, að olían, sem er einn mikilvirkasti orkugjafi heimsins eins og nú standa sakir, gangi til þurrðar á 30–40 árum. Því er einnig spáð af sérfræðingum margra þjóða, að á árunum 1985–1995 verði svo komið að olíuskortur geri vart við sig og orkuþörfinni í heiminum verði ekki lengur mætt með olíu þegar líður að aldamótum. Þetta eru vitaskuld alvarleg tíðindi og alvarlegar niðurstöður sem sérfræðingar hafa komist að. Þess vegna er það keppikefli allra þjóða og sérfræðinga á þessu sviði að reyna að bæta úr, finna orkulindir sem ekki eru að ganga til þurrðar og geta tekið við af olíunotkuninni. Ég skal ekki fara út í það hér að rekja hugmyndir manna um þessi efni, en þær eru vitaskuld margvíslegar, þó að ekki sé hægt að segja til um það á þessari stundu hverjar af þeim hugmyndum er raunhæfar. Hitt er ljóst, eins og nú standa sakir t.d. með kjarnorku sem framleidd er í stórum kjarnorkuverum, að á slíkri framleiðslu eru þeir annmarkar enn sem komið er að ekki hafa fundist leiðir til þess að eyðileggja úrgangsefnin og koma í veg fyrir skaðsemi þeirra. Ef ekki finnst ný tækni er erfitt að gera ráð fyrir því, að kjarnorka geti í miklum mæli mætt orkuþörf mannkynsins á komandi árum. Á því eru stórkostleg vandkvæði sem auðvitað getur fundist lausn á, en það hefur ekki tekist enn sem komið er. Við Íslendingar búum betur en flestar aðrar þjóðir hvað það snertir, að við eigum völ á orkugjöfum frá orkulindum sem endurnýjast sjálfkrafa að miklu leyti. Við eigum mjög mikið ónotað af vatnsafli og varmaafli og það hlýtur að vera keppikefli okkar á komandi árum að undirbúa það að taka þessa orkugjafa í notkun og nýta þá þjóðinni til heilla í sem allra ríkustum mæli. Það verður enda alger nauðsyn, því ef svo fer sem sérfræðingar spá, að olíuskortur verði þegar farinn að gera vart við sig á árunum 1985–1995 og olían þrotin áður en 40 ár eru liðin, þá líða ekki mörg ár þangað til mikil verðsprenging verður á olíuverðinu. Fyrir fjórum árum var talið, miðað við heildarinnflutning á olíu til Íslands, að um 60% af orkunotkun þjóðarinnar væru fengin frá olíu. Mikið hefur vissulega áunnist síðan og mun gera það á komandi árum. En þetta hlutfall verður að breytast. Áður en mjög mörg ár líða verðum við að reyna að haga svo okkar málum, að olían verði hér sem minnst notuð nema til þess að knýja flutningatæki á landi, sjó og í lofti. Til þess fer verulega mikill hluti af olíunotkun þjóðarinnar, og er vandséð hvernig hjá því verði komist á komandi árum, nema ný tækni finnist. Það er ljóst, að til þess að komast hjá olíunotkun til annarra þarfa þjóðarinnar þarf að vinna stórvirki í virkjunum, bæði á sviði fallvatna og jarðvarma. Þess vegna megum við ekki slá slöku við undirbúning slíkra framkvæmda. Við þurfum að vinna að þeim framkvæmdum með mikilli framsýni og mikilli fyrirhyggju, vegna þess hve framkvæmdir á þessum vettvangi eru dýrar og tekur mörg ár að undirbúa þær svo að vel megi fara. Ég vildi gjarnan láta þetta koma hér fram til viðbótar við það sem hv. 1. flm. þessa máls sagði um orkumálin almennt, til þess að það væri ljóst að við megum ekki slaka á í þessum efnum. Við þurfum að vera við því búnir að olían sem orkugjafi verði hvort tveggja miklu dýrari en nú er og að innan tíðar muni hún e.t.v. ganga til þurrðar, eða eins og sérfræðingar spá á 30–40 árum. Ég vil svo aðeins segja það út af því sem hv. þm. Ragnar Arnalds sagði hér á fimmtudaginn var, þar sem hann sló því föstu að núv. hæstv. iðnrh. hefði ekki haft uppi neina tilburði, eins og hann orðaði það, til stefnumótunar í skipulagi orkumálanna, og hann fengi ekki betur séð en að vanandi glundroði hefði verið að skapast á undanförnum árum. Hv. þm. virðist hafa verið algerlega ókunnugt um það starf sem unnið hefur verið að undanförnu til að leysa þessi mál. Þarf raunar ekki önnur orð til þess að svara því en það sem fram kom í ræðu hæstv. iðnrh. hér í dag. Ég skal svo ekki lengja mál mitt um þetta efni, en ég ítreka þá skoðun mína, að það sé ákaflega þýðingarmikið að þeirri n., sem að störfum situr, takist að ljúka því viðfangsefni sem hún hefur með höndum. Ég tel að það sé ekki hyggilega að málum staðið ef einstakir nm. hlaupa til og flytja það verkefni, sem n. er ætlað, inn á Alþ. í formi tillögugerðar eða frv.gerðar eins og hér hefur verið gert.



Herra forseti. Menn hafa nokkuð rætt hér um aðdraganda þessarar till., og þess hefur gætt að það væri allt að því siðleysi af hálfu þm. Framsfl. að flytja þessa till. Ég ætla út af fyrir sig ekki að fara að ræða um nauðsyn þess að hafa ákveðnar siðareglur í heiðri milli þm. og milli stjórnarflokka. Ég tek vissulega undir það, að nauðsynlegt er að svo sé, og má finna þess ótal dæmi, að það væri betur að ýmsar siðareglur, sem nauðsynlegar eru, væru meira í heiðri hafðar, en ég ætla ekki að ræða það frekar á þessu stigi málsins. Ég bið menn um að minnast þess, að þegar núv. ríkisstj. var mynduð var á það lögð áhersla í málefnasamningi að orkumál fengju þar algeran forgang. Fljótlega eftir að núv. ríkisstj, var mynduð þótti okkur við hæfi að við reyndum að gera okkur ljósa grein fyrir því, að hvaða markmiðum við vildum stefna í skipulagi þessara mála. Menn settust niður og ræddu þessi mál og skiluðu tillögum í þeim efnum. Þær till. hefðu sjálfsagt mátt vera miklu ítarlegri, en þetta voru megintillögur um þau markmið sem flokkur okkar vildi að stefnt væri að. Þessar tillögur voru ræddar á miðstjórnarfundi okkar og samþykktar þar. Og ég vil taka það fram, að þessi mál hafa margoft verið rædd í þingflokki okkar, við ráðh. okkar, og það er svo með ýmsa af þm. Framsfl., að okkur hefur ekki þótt nægilega vel ganga að marka þessa stefnu. Og þá vil ég ekki vera að kenna einum né öðrum þar um, ég tek það skýrt fram, því að allir verða að gera sér grein fyrir því, að hér er um erfitt mál að ræða. Þess vegna þótti okkur við hæfi að það væri lögð áhersla á þessa stefnu með því að flytja þetta mál inn í Alþ., og ég get ekki séð að það ætti að spilla fyrir málum í þeirri vinnu, sem nú fer fram um skipulag orkumála, þótt þm. flokksins leggi áherslu á þennan hátt á það starf sem þar hefur verið unnið að mótun stefnu í orkumálum. Ég get ekki séð að þar sé á neinn hátt um síðleysi að ræða. Og þótt svo vilji til, að hv. þm. Steingrímur Hermannsson sé 1. flm. þessa máls, þá á það sér svo langan aðdraganda og eðlilegt þótti að hann væri 1. flm., vegna þess að hann stjórnaði þeirri vinnu sem fór fram um þetta mál innan flokksins. Þetta vil ég að menn hafi í huga áður en menn gerast mjög fullyrðingasamir um siðleysi og óhæf vinnubrögð. Í sambandi við skipulag orkumála er ljóst, að eftir að þýðing orkumála fór vaxandi og fleiri raforkumannvirki voru byggð hér í landinu, þá kom æ betur í ljós þýðing þess að koma þar á ákveðnum markmiðum, að hverju skyldi stefnt og á hvern hátt menn skyldu ná þeim markmiðum. Fljótlega eftir að núv. ríkisstj. var mynduð hófst starf í þessum málum á þann hátt, að n, í hinum ýmsu landshlutum voru settar á fót til þess að marka stefnu í orkumálum fyrir hvern landshluta fyrir sig, og ég segi það sem mína skoðun, að ég tel að það hafi ekki verið rétt að vinna að málinu á þennan hátt. Ég er ekki að segja annað en að það sé oft auðvelt að vera vitur eftir á og menn sjái það kannske betur nú en áður að þessi stefna var ekki rétt, enda hefur komið í ljós að í hinum ýmsu landshlutum eru ólík sjónarmið, sem erfitt er að samræma, og þessi stefnumörkun hefur að nokkru leyti beðið skipbrot að mínum dómi, enda er nú gripið til þess, sem mér sýnist að hafi verið nauðsynlegt, að skipa sérfræðinganefnd sem eigi að fjalla um þessi mál á landsgrundvelli. Ég hefði talið eðlilegra að þetta starf hefði hafist þegar í upphafi og síðan hefðu hinir einstöku landshlutar sagt álit sitt á þeirri stefnu og boðað brtt. og óskað eftir breytingum þar á. Við vitum að það eru uppi ólík sjónarmið í landinu. Sumt af þeim sjónarmiðum byggist eflaust á vanþekkingu sem má lagfæra með auknu starfi á sviði þessara mála. En við komumst ekki fram hjá því, að þarna ríkja ólík sjónarmið og þessi sjónarmið getur orðið nokkuð erfitt að samræma, þótt ég telji að það sé á engan hátt útilokað, en það þarf að leggja mikla vinnu í það og starf þessarar n., sem nú hefur verið skipuð, er á margan hátt erfitt. Það má hins vegar vel vera, að það starf, sem hefur verið unnið í hinum ýmsu landshlutum, auðveldi henni nokkuð starf sitt. Síðan gerist það, eftir að n. í hinum einstöku landshlutum hafa skilað áliti, að þá er nál. frá einum landshluta, þ.e.a.s. frá Vestfjörðum, tekið upp og gert að lögum, eða það kemur fram í lögum um Orkubú Vestfjarða. Þar á sér náttúrlega stað ákveðin stefnumörkun í orkumálum, því að lagasetning af hálfu Alþ. hlýtur að vera á vissan hátt stefnumörkun, ef ekki þá veit ég a.m.k. ekki hvað stefnumörkun er. Í þessum lögum kemur fram, að tilgangur þessa fyrirtækis sé að virkja vatnsafl á Vestfjörðum, og það kemur einnig fram í þessum lögum, að fyrirtæki þetta skuli annast virkjunarrannsóknir í þessum landshluta. Það kemur sem sagt fram í þessum lögum, að þetta ákveðna fyrirtæki á að annast öll stig raforkumálanna í þessum ákveðna landshluta. Þegar þessi lög voru sett á sínum tíma, þá var ég þeirrar skoðunar, að það væri óeðlilegt að marka slíka stefnu sem þessa án þess að menn gerðu sér grein fyrir því, hvað skyldi á eftir koma. Við vissum að það voru ólík sjónarmið í mörgum hinna landshlutanna, og með þessari lagasetningu var á vissan hátt gengið fram hjá þeim sjónarmiðum, því að við hljótum að gera okkur grein fyrir því, að eitt getur ekki gilt í einum landsfjórðungi og annað í öðrum, ef við stefnum að ákveðnu heildarskipulagi. Þess vegna var ég mótfallinn þessari lagasetningu, af þeirri einföldu ástæðu að mér fannst lagasetningin ótímabær, þar sem stefnan í landinu í heild hafði ekki verið mörkuð. Og það er kannske aðalmálið að gera sér grein fyrir því, að hverju við stefnum, ekki aðeins í einum landshluta, heldur í öllu landinu. Það er ljóst að uppi eru í þessum efnum tvær mögulegar stefnur, þó að út af fyrir sig sé hægt að hugsa sér þær með mörgum afbrigðum. 1 fyrsta lagi er sú stefna að stofna mörg fyrirtæki svipuð og Orkubú Vestfjarða sem hafi alla þætti orkumála á hendi í sérhverjum landshluta, eða hins vegar að stofna fyrirtæki sem hafi með höndum meginraforkuframleiðslu í landinn öllu og megindreifingu í landinu öllu. Sú þáltill., sem birtist á þskj. 30, gerir ráð fyrir þeirri meginstefnu og síðan sé mögulegt að stofna landshlutaveitur í hinum einstöku landsfjórðungum. Ég er því algerlega sammála, sem kom fram í máli hv. 3. þm. Vestf., að aðalatriðið er að hafa ákveðin markmið í orkumálum og verða sammála um þau markmið. Þau markmið eru mörg, en að mínum dómi eru meginmarkmiðin þau að jafna raforkuverðið í landinu, og það er alveg rétt sem kom fram í hans máli, að það má hins vegar ekki verða til þess að óhagkvæmur raforkurekstur þrifist víða í landinu. Jöfnunin má ekki verða slík, að það geti jafnvel ýtt undir óhagkvæman raforkurekstur. En það sýnist mér að gæti t.d. verið samkv. lögum um Orkubú Vestfjarða, að það gæti orðið tilhneiging til þess að virkja þar vatnsafl þótt það væri ekki nægilega hagkvæmt á landsvísu. Það má vel vera að það sé hægt að komast hjá því, en aðalmarkmiðið að mínum dómi er jöfnun á raforkuverði. Í öðru lagi er það eitt aðalmarkmiðið að stjórnun þessara mála, orkumálanna, sé þannig fyrir komið að það leiði til hagkvæmasta mögulegs rekstrar. Það er einnig mjög mikilvægt markmið, að ódýrustu mögulegir virkjunarkostir séu nýttir, þótt nauðsynlegt sé að taka tillit til vissra lágmarks öryggissjónarmiða. Þetta eru kannske þau aðalmarkmið, sem allir stefna að og aðalspurningin er: Hvernig verður þessum markmiðum best borgið? Með því að stofna mörg fyrirtæki, sem hafi með höndum alla meginraforkuframleiðsluna í viðkomandi landshluta og dreifingu, geta menn út af fyrir sig náð jöfnuði í raforkuverði með því að verðjafna á milli hinna einstöku fyrirtækja, þannig að það er hægt að ná því markmiði með þeim kosti. Stjórnun, sem leiðir til hagkvæmasts rekstrar, er sjálfsagt einnig hægt að ná því markmiði. En hins vegar finnst mér að menn geri of mikið úr því, að það sé hreinlega ekki hægt að stjórna stóru fyrirtæki vel. Það er eins og margir hafi bitið það í sig, að það sé ekki hægt að reka stórt raforkufyrirtæki hér í landinu, vegna þess að það nái yfir svo marga landshluta. En stóru fyrirtæki má einnig skipta niður í einingar, sem hlíta ákveðinni heildarstjórn, þannig að það væri ekki einasta leiðin til þess að dreifa valdi að stofna mörg fyrirtæki. Það er líka hægt að dreifa valdinu innan fyrirtækisins, alveg á sama hátt og hægt er að dreifa valdi innan ákveðins þjóðfélags í stað þess að skipta viðkomandi þjóðfélagi í margar einingar, þannig að hér eru margar leiðir. Og ég er þess fullvíss, að það er hægt að reka stórt raforkufyrirtæki í landinu sem hefur með höndum meginframleiðslu og dreifingu á mjög heilbrigðan og hagkvæman hátt. Síðan er kannske það mikilvægasta frá heildarsjónarmiði að ódýrustu virkjunarkostir séu fyrst og fremst nýttir. Eftir því sem meginraforkuframleiðsla og meginraforkudreifing er sem mest hjá einum aðila, þá tel ég fullvíst að það séu meiri möguleikar til þess að ódýrustu og hagkvæmustu virkjunarkostir í landinu séu nýttir. Ég held að það verði ávallt tilhneiging til þess hjá sérhverju orkubúi, ef landinu verður skipt í mörg orkubú, að vera sem mest sjálfu sér nægt í sambandi við framleiðslu raforku. Og þetta er út af fyrir sig eðlilegt, að menn vilji á margan hátt vera sem mest sjálfum sér nægir. En það má hins vegar ekki ganga svo langt að raforkuverðið fari upp úr öllu valdi af þessum sökum. Ég vil hins vegar ítreka það, að ég geri mér fullkomlega grein fyrir því, að hér er ekki um auðvelt mál að ræða. Það er út af fyrir sig ekki auðvelt mál að koma á einu fyrirtæki sem annist alla meginraforkuvinnslu og flutning raforku á milli landshluta. En það þarf að láta reyna á hvort það sé hægt, og ég veit ekki til þess að það hafi verið látið reyna á það í fullri alvöru, því að ég býst við að ef menn stæðu frammi fyrir því, að að þessu skyldi stefnt, að ná sama orkuverði um land allt, þá þýddi það að verðjöfnunargjald yrði að hækka mjög verulega, og ég býst við að þeir aðilar, sem annast meginraforkuframleiðsluna í landinu í dag, mundu fremur vilja stefna að því að sameinast um raforkumál heldur en að auka þátt verðjöfnunargjaldsins, þannig að ég býst við því, að þessum markmiðum mætti ná. Ég vildi sem sagt aðeins leggja á það áherslu, að mér sýnist að stefnumörkun í orkumálum hafi að mínum dómi farið úrskeiðis, vegna þess - og um það getur Alþ. út af fyrir sig og menn hér sakast við sjálfa sig í þeim efnum - að í lögum um Orkubú Vestfjarða felst ákveðin stefnumörkun sem að mínum dómi er ekki miðuð við heildarhagsmuni alls landsins í raforkumálum.



Herra forseti. Hér hafa spunnist alllangar umr. um orkumál og skipulag þeirra út frá till. til þál. á þskj. 30 um skipulag orkumála. Um mál þessi má að sjálfsögðu margt ræða, svo mikilvæg sem þau eru fyrir hvern og einn íbúa landsins. Síðasti ræðumaður, hv. 5. þm. Austf., vakti athygli á því, að orkumálin hefðu verið sett efst á blað í málefnasamningi þeirrar ríkisstj. sem nú situr, og er það rétt og satt. Hann gagnrýndi þó nokkuð það sem gerst hefði í þessum málaflokki að undanförnu. M.a. taldi hann að ekki hefði verið rétt, að því er mér skildist, að skipa þær héraðanefndir sem að undanförnu hafa unnið að þessum málum, að stefnumörkun hefði farið úrskeiðis og annað þar fram eftir götunum. Þar sem ég er formaður n. þeirrar, sem skipuð var á Vesturlandi til þess að athuga þessi mál, formaður raforkunefndar Vesturlands, tel ég rétt að segja um þetta örfá orð. Slíkar nefndir munu hafa verið skipaðar í öllum byggðum landsins. Þær hafa starfað misjafnlega hratt, og er ekki að undra þar sem þessi mál eru öll í deiglunni. En ég tel út af fyrir sig að það hafi verið fyllilega rétt ákvörðun af hálfu hæstv. iðnrh. að skipa þessar n. til þess að kanna hugarheima manna í öllum byggðum landsins. Ég verð að viðurkenna, að á Vesturlandi höfum við ekki enn þá komist nógu langt í þessum málum. N. sú, sem þar starfar, var skipuð af iðnrn. í maí 1976. Það er nokkuð langur tími síðan og við verðum að sjálfsögðu að fara að skila af okkur störfum. Við höfum haldið marga fundi, og ég tel að við séum á réttri leið. Það hafa margar ályktanir verið gerðar í þessum efnum á Vesturlandi á undanförnum árum, af hálfu sýslunefnda, af hálfu sveitarstjórna og af hálfu Samtaka sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi, og segja má að þær hafi allar meira og minna horft í sömu átt, þ.e. að auka samvinnu í þessum málum á öllu Vesturlandi og auka áhrif heimamanna í þessum málum, þ.e.a.s. á aukna heimastjórn. Við höfum nokkra sérstöðu á Vesturlandi að því leyti, að þar hefur myndarlegt orkufyrirtæki starfað allt frá árinu 1947, þ.e. Andakílsárvirkjun. Hún hefur reynst vel. Eigendur hennar eru Akraneskaupstaður og Mýra- og Borgarfjarðarsýslur. Við höfum talið eðlilegt að þetta fyrirtæki gæti fært út starfsemi sína þannig að framvegis stæðu þar að ekki aðeins tvær sýslur og einn kaupstaður, heldur fjórar sýslur og einn kaupstafur, hvernig sem uppbygging þess verður svo í einstökum atriðum. Ég tel að vilji til aukinnar samvinnu í þessum málum sé mikill á Vesturlandi. Þó höfum við ekki enn þá markað endanlega stefnu, en vonandi verður það innan skamms tíma. Þó að við óskum eftir aukinni heimastjórn, þá er ekki þar með sagt að við viðurkennum ekki að af hálfu ríkisins verður að sjálfsögðu að vera ákveðin heildarstjórn þessara mála, enda hefur nú, eins og komið hefur fram, verið skipuð n. sem tekur til alls landsins og vinnur að heildarskipulagi á yfirstjórn orkumálanna. Ég tel að það fari mjög vel á því, að þessar nefndir starfi áfram og beri saman ráð sín, annars vegar heildarnefndin, sem tekur til alls landsins, og hins vegar þær n. sem kanna þessi mál í einstökum byggðarlögum. Ég ætla ekki að fara að gagnrýna sérstaklega till. sem hér liggur fyrir á þskj. 30. Þó finnst mér að þar kenni nokkuð þeirrar áráttu að krefjast þess, að ríkissjóður eigi 50% eða raunverulega meiri hluta í öllum slíkum landshlutafyrirtækjum. Ég man eftir því, að einn nm, á Vesturlandi tók eitt sinn svo til orða, að ef heimastjórn ætti ekki að vera ríkari en svo. að hið opinbera gæti í raun og veru tekið ítaumana hvenær sem væri og ráðið lögum og lofum í þessum efnum, þá tæki því ekki að vera að stússa lengur í þessum nefndarstörfum. Og ég hygg að þar fari skoðanir okkar saman yfirleitt á Vesturlandi. Það eru þessi 50 eða 51% regla sem gægist fram í þessari þáltill. og fleiri till. sem komið hafa fram um þessi mál hér á hv. Alþingi. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, en aðeins að vænta þess, að hinar einstöku nefndir, sem að þessum málum vinna, hraði störfum og einnig sú n, sem nær yfir landið allt og vinnur að heildar skipan þessara mála. Ég held að mér sé óhætt að segja, að raforkunefnd Vesturlands muni halda áfram að vinna að þessu máli, og ná endanlegri samstöðu með hagsmuni allra íbúa Vesturlands fyrir augum og þjóðarheill í huga.



Herra forseti. Hv. 1. flm. þessarar till. gerði mjög glögga grein fyrir henni í framsögu sinni og ekki þarf um að bæta. En ég stend nú hér upp m.a. vegna gagnrýnisraustar, sem hér hljómaði áðan, um siðleysi og óhæf vinnubrögð sem fælust í slíkum tillöguflutningi. Ég vísa þeim ásökunum gersamlega á bug, og ég get ekki fundið að nefndarseta Steingríms Hermannssonar, hv. þm., bindi hendur mínar á nokkurn hátt í tillöguflutningi um raforkumál hér á Alþ. Ég finn ekki raunar heldur, að nefndarsetan bindi Steingrím Hermannsson sjálfan, og vafalaust er hann sammála því. Hann hefur haft ágæta forustu fyrir mótun þessarar stefnu innan flokksins. Það hefur verið lögð talsverð mikil vinna í að samræma sjónarmið okkar framsóknarmanna um þessi efni, og við höfum markað okkur þessa stefnu. Steingrímur Hermannsson, hv. þm., er ritari flokksins og auk þess á hann sæti í iðnn. og er sérfræðingur okkar í þessum efnum og það er eðlilegt að hann veljist til þess að hafa forustu fyrir málinu hér á Alþ. Og ég finn ekki betur en að nefndarstörfin beinlinís auðveldist vegna þess frumkvæðis, sem við höfum með því að leggja þessa till. fram og ræða hana, vegna þess að ég finn ekki betur en að mikill meiri hl. þm. sé hlynntur því að fara þessa leið, sem við leggjum til. Nefndarstarfið auðveldast, þegar það er lýðum ljóst hver hinn pólitíski vilji er, og þá er léttara fyrir nefndina að skila raunhæfu og skynsamlegu verki. Við þekkjum dæmi þess að nefndir ágætra sérfræðinga hafa samið frv., sem hafa ekki verið í takt við hinn pólitíska vilja, þ.e.a.s. þau hafa ekki átt greiðan framgang hér á Alþ. í óbreyttu formi eða litið breyttu. Mér dettur í hug dæmigert sérfræðingafrv., sem var hér til umfjöllunar í fyrra, þ.e.a.s. skattalagafrv. Ég hygg að það hefði betur verið athugað strax um hinn pólitíska þátt, vilja stjórnmálamanna, á undirbúningsstigi þess máls. Þessari till., sem hér er til umr., er ætlað að ráða bót á vanköntum sem okkur eru ljósir á núverandi skipulagi. Þetta er ekki fullkomin till. Þetta eru sjálfsagt ekki endanleg lausnarorð, sem í henni finnast, og mér dettur í hug að það gæti verið spursmál t.d. um 3. lið till., hvort Orkustofnun er betur komin undir sérstökum hatti eða innan þessa fyrirtækis. Landsvirkjun hefur náð ákaflega góðum tökum, að minni hyggju, á því verkefni að beisla vatnsorku og hefur í sinni þjónustu okkar færustu menn á því sviði. Ég veit ekki nema það gæti allt eins komið til mála að þróa það í þessa átt, þó að hitt sé leið líka. Við getum ekki lokað augunum fyrir því, að nokkuð hefur skort á heildarskipulag orkumála. Við höfum stundum unnið að tveimur lausnum á sama verkefninu. Tímasetning hefur orkað tvímælis. Stundum höfum við flýtt okkur helst til mikið. Ég nefni orkuvandamál á Norðurlandi, sem að vísu voru nú ekki eins mikil og menn gerðu þau í orði, þ.e.a.s. það var talað um orkusvelti og mikla þrengingu byggðar fyrir norðan vegna orkuskorts. Þetta var nú ekki raunhæft tal, enda var ráðist í að bæta úr þessu og ráðist var í að bæta úr því á tvennan hátt. Fyrst var ráðist í byggingu byggðalínu, síðan voru tekin upp úr skúffu heimildarlög um jarðgufuvirkjun við Kröflu, hikað um stund við framkvæmdir á byggðalínunni og rokið til af fullum krafti að byggja Kröfluvirkjun og sett sérstök nefnd til þess að annast það verkefni. Þarna hefði betur verið nánara samband og betra skipulag. Ég var alla tíð mikill áhugamaður um byggðalínuna og ég er áhugamaður um aðrar linur, sem tengja saman landshluta. Mér er þó fullkomlega ljóst, að raflínur framleiða ekki rafmagn. Ég vil taka það fram til þess að taka það ómak af mönnum að fræða mig á þessu. Ég veit líka vel að rafveitustjóra á Akureyri, Knúti Otterstedt, er fullkunnugt um að raflínur framleiða ekki rafmagn. En Sigölduvirkjun var komin á fulla ferð hér fyrir sunnan og þá hefði mátt taka rafmagn frá henni og flytja norður eftir, eins og raunar er nú gert vegna þess að Krafla hefur tafist af óviðráðanlegum ástæðum. Ég vil taka það fram, að ég er ekki með þessu að færast undan neinni ábyrgð á Kröfluvirkjun. Ég tel, að tímabært hafi verið og eðlilegt að ráðist yrði í það að athuga með jarðgufuvirkjanir, því að ef rafmagnsframleiðsla með jarðgufuvirkjunum er mjög miklum annmörkum háð þurfum við að fara margfalt gætilegar í meðhöndlun vatnsorkunnar og fá heildarmynd af ástandinu. Hins vegar kann að orka tvímælis, hvort ástæða var til að ráðast í svo stóra virkjun og enn fremur að flýta sér svona mikið. En Sigölduvirkjun var virkjunarþrep, að sumu leyti of stórt. Ég lít svo á, að Sigölduvirkjun hafi verið of stór. Stærð Sigölduvirkjunar og von í raforku þaðan er notuð sem ein af ástæðunum til þess að hnoða niður járnblendiverksmiðju á Grundartanga. En það er náttúrlega fyrirtæki sem verður fyrr en varir baggi á þessu þjóðfélagi, og þá ekki síst raforkusala til þess fyrirtækis. Við hv. 1. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, flytjum till. til þál. um raforkusölu á kostnaðarverði til orkufreks iðnaðar og ég mun fjalla nánar um hana síðar, en þar kynnum við m.a. skynsamlega tilhögun í Noregi. Það er ekki nóg að afla orkunnar, það verður að nota hana skynsamlega. Það er t.d. ekki skynsamleg notkun á rafmagni að selja það til álvers eða járnblendiverksmiðju. Hv. þm. Jón Árm. Héðinsson flutti hér að mörgu leyti ágæta ræðu fyrr í dag. Hann óskaði eftir upplýsingum og þótti á skorta tölulegar upplýsingar með þessari till. okkar til þál. Ég get fallist á það, að þó að margar tölulegar upplýsingar kæmu fram í framsögu, þá hefði mátt prenta eitthvað af þeim sem fskj. með till. En úr því að hv. þm. spurði eftir þessu, þá get ég - með leyfi forseta - rakið hér nokkrar tölur úr bæklingi sem Samband ísl. rafveitna hefur gefið út og heitir „Raforka á Íslandi 1976“. Þar er m.a. eftirfarandi upplýsingar að finna, að raforkusala til notenda 1976 skiptist þannig: Sala rafveitna var 892 gwst., þ.e.a.s. 41.1% framleiddrar orku seldar fyrir 7422 millj. kr., þ.e.a.s. þetta 41% var selt fyrir 87.5% af söluverðmætinu. Hins vegar voru seldar til stóriðju 1217 gwst. eða 56.1 %, þ.e. 56.1 % af notkuninni, og fyrir það fengust einungis 874 millj. eða 10.3% af söluverðmætinu. Keflavíkurflugvöllur er líka inni í þessu dæmi og hann er eiginlega stærri líður en ég átti von á. Hann fær selda 61 gwst., þ.e.a.s. 2.8% af orkunni, en fær þetta á lágu verði, fyrir 189 millj., þ.e. 2.2%. Ég vil rekja aðrar tölur, t. d, heildsöluverð á raforku 1. jan. 1977. Það er meðalverð miðað við 5 þús. klst. nýtingartíma, og þá áttu rafveitunnar kost á því að kaupa þessa orku á 3.40 kr., en álverksmiðjan átti kost á því að kaupa þessa orku á 77 aura, - ég endurtek: 77 aura. Hv. þm. Jón Árm. Héðinsson spurði um taxtana, og þeir eru líka hér prentaðir. Þetta er útsöluverð á raforku 1/6 1977: Raforka til heimilisnota í Reykjavík er 13:65 kr. á kwst., í Hafnarfirði 13.97 kr., en hjá Rafmagnsveitum ríkisins, sem eru sá aðili sem sér okkur sveitamönnum fyrir rafmagni, þá var það ekki 13.65 eins og í Reykjavík, heldur voru það 21.48 kr. sem við urðum að gjalda fyrir hverja kwst. Þetta er meðalverð. Þá þarf ekki að undra það, þó að okkur fýsi að stefna að jöfnun á rafmagnsverði. Mér finnst að hv. þm. hafi gert óþarflega mikið úr erfiðleikum og annmörkum, sem eru á því að jafna raforkuverðið. Þetta er kannske ekki hægt að gera gersamlega, en það verður að vera meiri jöfnuður þarna á. Jöfnuður næðist auðveldlega með því að sameina raforkuvinnsluna hjá einu fyrirtæki. Við leggjum til í till. okkar, við hv. 1. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, að komið verði upp nokkurs konar raforkuvísitölu, þ.e.a.s. fundin vísitala framleiðslukostnaðarverðs á raforku. Síðan viljum við vinna að því að breyta langtímasamningum, sem gerðir hafa verið um sölu á raforku, til samræmis og tengja þá þessari vísitölu, þannig að þegar framleiðslukostnaður ykist í landinu, eins og hefur nú verið undanfarið, þá liggi ekki eftir samningar við stóra notendur eins og gerst hefur með álverið. Þegar álverið keypti fyrst raforku af Landsvirkjun árið 1969 galt álverið fyrir raforkuna 68% af því raforkuverði sem rafveiturnar urðu að greiða. Þetta skertist svo með því að teknar voru dýrari virkjanir í gagnið, nýjar virkjanir, og rafmagn framleitt með olíu o.s.frv., o.s.frv., og 1975 var þetta hlutfall ekki 68%, nei, það var komið niður í 24% af því verði, sem rafveiturnar urðu að greiða. Þá keypti álverið sér stækkunarleyfi á kerskála 2 og nú eru í kringum 32 % sem álverið greiðir. Og það er náttúrlega ekki nóg að framleiða raforkuna skynsamlega, líka þarf að nota hana skynsamleg. Ég vil leyfa mér að lesa örfáar setningar úr niðurlagi grg., því að hún segir raunar nokkuð mikið. „Orkulindir landsmanna, bæði í fallvötnum og jarðvarma, eru einhver dýrmætasta eign þjóðarinnar. Mjög mikilvægt er, að þessar orkulindir verði virkjaðar og notaðar af skynsemi og hagkvæmni“ - ég endurtek: „skynsemi og hagkvæmni. Því miður hefur þar skort mjög á. Fyrst og fremst virðist þetta eiga rætur sínar að rekja til þess, að yfirstjórn orkumála er þess vanbúin að takast á við verkefnið. Því verður að vinda bráðan bug að bættu skipulagi og yfirstjórn. Með þessum till. er stefnt að því að leggja grundvöll að slíku skipulagi, sem án tafar þarf að vinna nánar í ýmsum smáatriðum og hrinda í framkvæmd.“ Það verður ekki nógsamlega undirstrikað, að þessar orkulindir eru okkur mikilvægar og þær eru okkar þjóðarauður. En það þarf að hagnýta þær af mikilli fyrirhyggju. Það þarf að reisa þær með þeim hætti, að þær komi okkur sem best til gagns, reisa þær með þeim hætti, að þær falli að umhverfi sínu og spilli ekki landinu. Það þarf að ráðstafa þessari orku með mikilli fyrirhyggju. Það hefur verið hér mjög á lofti orkuspá, sem samin var í fyrravetur eða birt var í fyrravetur. Hún hljóðar að vísu í ýmsum atriðum nokkuð tortryggilega og það eru í henni veikir punktar, en framreiknuð gerir hún ráð fyrir því, að aðgengileg vatnsorka okkar verði fullnýtt einhvern tíma upp úr miðri næstu öld og það án þess að til kæmu náir stórkaupendur, nýr orkufrekur iðnaður. Nú eru þarna inni í þessu dæmi virkjunarmöguleikar, sem ég hef ekki trú á að ráðist verði í í bili, en vera kann þó að við verðum að ganga nær landi okkar þegar þar að kemur að við erum komnir í orkukreppu. Þá getur vel verið, að þjóðin spillti landinu út úr neyð, það getur vel verið að til þess komi að við verðum að ganga nærri landinu einhvern tíma og það er ekki það langur tími, sem við eigum þessa auðlegð ótæmandi, að við megum fara glannalega í ráðstöfun þessara auðlinda. Ég legg áherslu á það, að við eigum að virkja fyrir okkur sjálfa, við eigum að búa hér sjálfir í þessu landi og reisa þær virkjanir fyrst, sem falla inn í okkar notkunarminnstur, því að sannleikurinn er sá, að við höfum verið of stórtækir. Við höfum reist virkjanir, sem eru stærri en það, að við getum hagnýtt þessi virkjunarþrep á mjög skömmum tíma, og svo best er virkjun hagkvæm að hún hafi kaupendur að mestallri orkunni, og þá höfum við neyðst til þess að ráðstafa orku í þessa óskynsamlegu samninga, sem ég hef hér gert að umtalsefni.



Herra forseti. Ég vil byrja með því að þakka margar ágætar ræður, sem hér hafa verið fluttar um þetta mál, og þá sérstaklega þann stuðning sem fram hefur komið í ræðum fjölmargra þeirra, sem tekið hafa hér til máls. Ég get stytt mál mitt, því að sumir meðflm. mínir að þessari till, hafa leiðrétt nokkuð þann misskilning, sem hefur komið fram. Í ágætri ræðu hv. síðasta ræðumanns kom fram einn lítilfjörlegur misskilningur, sem mun líklega vera frá mér sprottinn. Vil ég leiðrétta það. Orkuspáin frá febr. 1976 gerir ekki ráð fyrir því, að vatnsorkan verði þrotin í kringum 2050 eða 2060, hún nær aðeins fram til ársins 2000, gerir þá ráð fyrir 6370 gwst. notkun, sem er 4% aukning á ári, og með því að framreikna það, sem þýðir tvöföldun á hverjum 20 árum, yrði vatnsorkan þrotin í kringum miðja öldina. Þetta er aðeins mín lauslega ágiskun, en þó byggð, eins og kom réttilega fram hjá honum, á þessari orkuspá. En vel má vera að sérfræðingar dragi enn úr árlegri aukningu eftir 2000. Eins og fram kemur í orkuspánni gera þeir það nokkuð markvisst fram til aldamóta og þá mun þetta sjálfsagt endast lengur. En aðalatriðið er að sjálfsögðu, að þetta er ekki óþrjótandi orkulind, því fer víðs fjarri. Ég vil þá koma lítillega að þessu með siðleysið. Ég sé að hv. þm., sem fór einna hörðustum orðum um siðareglur eða brot á siðareglum, er kominn inn. Ég átti satt að segja alls ekki von á öðru af hans hendi. Hann er maður augsýnilega mjög fróður um siðareglur og væri, ef ég þekki hann rétt, síðastur manna til þess að brjóta þær. A.m.k. mundi hann ekki - og ég sé að hann gerir það ekki - víkja af fundi áður en sá, sem hann veitist að, fær tækifæri til þess að svara, svo að ég mun gefa honum góða einkunn fyrir siðareglur að öllu leyti. Um þessar svokölluðu siðareglur vil ég segja þetta. Eins og hér hefur komið fram, er sú till., sem hér er flutt, byggð á ályktun aðalfundar miðstjórnar Framsfl. 1976. Þá fylgdu þeirri samþykkt eindregin tilmæli til þm. flokksins að flytja þessa till. helst strax. Við kusum hins vegar að gera grein fyrir henni hér í umr. Við gerðum það við mörg tækifæri. M.a. gerði ég það í Ed. við umr. um Orkubú Vestfjarða, þar sem - ég get skotið því inn - ég gat þess að við teldum að sumu leyti æskilegra að móta heildarskipulagið áður en einstakir landshlutar eru afgreiddir, ef orða má það svo. Við sem sagt drógum að flytja þessa till., þrátt fyrir tilmæli aðalfundar, og það má e.t.v. einnig nefna siðleysi. Okkur er sem sagt falið að flytja þessa till., en við gerðum það ekki, m.a. vegna þess að við vissum að þessi mál voru í athugun. Við biðum á annað ár, en okkur var ekki kleift að bíða lengur vegna þessarar samþykktar sem lá fyrir frá okkar fundi. Ég á einnig ákaflega erfitt með að sætta mig við það, satt að segja, að nánast sé hægt að kippa einum manni úr umferð með því að skipa hann í nefnd og hann sé þar með eiginlega bundinn eins lengi og nefndin kýs að starfa.  Ég vil einnig vekja athygli á því, sem kom fram í ágætri ræðu hv. 3. þm. Vestf., sem er formaður í umræddri nefnd, að þetta mál er mjög margslungið og þarf að ræða ítarlega, áður en svona skipulag er komið á, m.a. hvernig verður farið með eignayfirtöku slíks fyrirtækis og margt fleira, sem hann nefndi, sem er hárrétt, þannig að mér sýnist það auðvelda mjög störf nefndarinnar, eins og ég tók fram í minni framsöguræðu, að vilji Alþ. komi fram, þannig að nefndin viti hver pólitískur vilji er í meginatriðum í þessu sambandi. Mér virðist það raunar þegar hafa komið fram. Hér hafa talsmenn a.m.k. þriggja þingflokka og auk þess hv. þm. Karvel Pálmason lýst sig í meginatriðum fylgjandi þessari till, Ég tel að þegar með því sé töluvert unnið. Og ég skildi ekki betur hv. 3. þm. Vestf. en svo, að hann gæti sætt sig við mörg atriði í þessari till. og vísaði henni alls ekki frá. Ég tel mjög mikilvægt að þetta er komið fram, mikilvægt fyrir störf nefndarinnar. Ég vil auk þess vekja athygli á því, að eðlilegt er að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, sendi þessa till. til viðkomandi nefndar til umsagnar. Hún getur mætavel gert það. Ég verð að sjálfsögðu að taka því, að menn meta siðferði misjafnlega. Ég met það á minn máta. Ef mönnum þykir ég hafa gerst brotlegur, verð ég að sætta mig við það. Ég fæ ekki breytt skoðunum manna á því. En þetta er sem sagt gert af þeim ástæðum, sem ég hef nú rakið, og fyrst og fremst vegna þess að við álítum málið svo mikilvægt, að það megi ekki bíða, og við höfum ákveðin fyrirmæli um að flytja þetta mál. Ég þarf vitanlega ekki að vera á till., en það eru 12 aðrir þm. Framsfl. á þessari till. og þeim var vitanlega frjálst að flytja hana. Þeir óskuðu eftir því, að ég yrði 1. flm., af þeim ástæðum, sem hér hafa komið fram, að ég hef unnið töluvert í þessu máli. Það kom fram hjá hv. 5. þm. Vestf., að í annarri nefnd, mþn. um byggðamál, hafði ég lagt á það áherslu, að meðlimir nefndarinnar flyttu ekki mál á eigin vegum. Þetta er misskilningur. Sú nefnd er að vísu á allt annan máta upp byggð. Hún er nefnd þm., kjörin af þinginu, og þar geta allir þm. flutt mál og einnig getur nefndin flutt mál. Hitt er sérfræðinganefnd. þótt svo vilji til, að við erum þar tveir, tveir af átta, sex eiga þess alls ekki kost að flytja mál að sjálfsögðu. Mér dettur auk þess satt að segja ekki í hug, að ég geti stöðvað að hv. 5. þm. Vestf., flytji mál, þótt ég beiti mér af alefli. Ég held, að hann sé vel þekktur fyrir að fara sínu fram. Ég mundi ekki reyna það. dytti það ekki í hug. Hins vegar er að sjálfsögðu ánægjulegt, ef menn í einni nefnd koma sér saman um að flytja mál. Mbn. um byggðamál hefur gert það í ýmsum tilfellum og það er ekkert nema gott um það að segja vitanlega. Ég ætla svo að láta útrætt um þessar siðareglur og reyna að koma nánar að fáeinum atriðum sem ekki hefur verið svarað. Hv. þm. Friðjón Þórðarson taldi, að í þessari till. kæmi fram sá vilji að ríkissjóður ætti 50% í öllum þessum fyrirtækjum. Þetta er misskilningur hjá hv. þm., því að í grg segir svo: „Ef slíks er óskað, virðist eðlilegt að sveitarfélög geti átt meirihlutaaðild að slíkum veitum og stjórn þeirra“ - það er átt við landshlutaveiturnar Mér finnst sjálfsagt að heimamenn eigi þar meiri hluta ef þeir óska þess. Hins vegar hefur þetta verið nokkuð breytilegt. Eftir því sem ég veit best hafa Austfirðingar t.d. ekki óskað eftir meiri hluta eða að fyrirtækin séu í þeirra eigu. Ég leyfi mér því að leiðrétta þennan misskilning. Hann ræddi nokkuð um héraðanefndirnar. Ég hef út af fyrir sig ekkert við þær að athuga, en ég hefði talið eðlilegra, að nefnd til að athuga heildarskipulagið væri fyrst sett á fót og síðan störfuðu héraðanefndirnar innan þess ramma, sem sú nefnd hefði komist niður á, þetta er mín persónulega skoðun. Önnur leið var farin. En út af fyrir sig hef ég ekki neitt við héraðanefndirnar að athuga, þó að ég hefði kosið að það væri á þennan máta gert. Hv. þm. Pálmi Jónsson minntist á ýmis önnur atriði, an hann vírðist horfinn af fundi, enda mun hann eiga að mæta á fundi fjvn. Ég vil samt leiðrétta í örfáum orðum misskilning, sem mér fannst koma fram hjá honum. Hann fullyrti, að með þessu væri gert ráð fyrir því - nú, hann er þarna - gert ráð fyrir því, að öll raforkuvinnslufyrirtæki landsins yrðu sameinuð 1 eitt. Ég undirstrikaði orðið „öll“. Þetta er misskilningur. Við segjum að meginraforkuvinnslan sameinist í eitt, og reyndar leggjum við á það áherslu og ég gerði það í framsögu. Ég upplýsti að með því að sameina tvö til þrjú fyrirtæki næðust yfir 90% orkuvinnslunnar í eitt, og þetta hefur komið fram hjá fleiri ræðumönnum hér. Hann taldi einnig að við vildum að Alþ. beitti sér fyrir því, að Laxárvirkjun nyti þess réttar, sem hún hefur í lögum um Landsvirkjun, að ganga þar inn. Það er misskilningur hjá honum, Að vísu sagði ég í ræðu minni að rétt væri að á þetta reyndi, ef Alþ. teldi þetta fyrirkomulag æskilegt, sem sagt að sameina í eitt. Með samþykkt svona till. kæmi að sjálfsögðu fram vilji Alþ., en það væri svo Laxárvirkjunar að ákveða hvort hún vill nota þessa aðstöðu. Ég er ekki með í huga - og vil leiðrétta það - að á nokkurn máta eigi að þvinga Laxárvirkjun til þess að nota þetta ákvæði - alls ekki. Nokkuð hefur verið rætt um það hér, m.a. af hv. þm. Pálma Jónssyni og fleirum, að þetta gengi á einhvern máta á snið við Orkubú Vestfjarða. Menn hafa mismunandi skoðanir á því. Ég hef sagt fyrr í ræðu, að ég teldi æskilegra að heildarmyndin lægi fyrir áður en orkubúið væri sett á fót. Orkubúinu fylgja hins vegar margir mjög góðir kostir. Það sameinar ýmsar rafveitur. Það gerir ráð fyrir því að reka hitaveitur og rafveitur undir einni stjórn. Þetta eru hlutir sem hrjóta á engan máta í bága við það sem hér er gert ráð fyrir. Það eina, sem gengur gegn þessari stefnu, er, eins og ég sagði í framsöguræðu minni, að Orkubú Vestfjarða tekur við um 11 mw. aflstöðvum frá Rafmagnsveitum ríkisins. Ég hef aldrei farið leynt með þá skoðun mína, að ég hef talið bæði fyrir Vestfirðinga og fyrir þjóðina í heild æskilegra að reka þessar veitur með einni landsveitu, - ég hef aldrei farið leynt með þá skoðun mína. Þetta eru hins vegar ekki nema 2.3% af afli í orkuverum landsins, þannig að í raun og veru skiptir sáralitlu máli hvar þetta liggur. Andakílsárvirkjun er 1.6%, sem skiptir heldur engu máli. Ef komið er á eina hönd vel yfir 90%, þá er það orðin meginraforkuvinnsla landsins, eins og við leggjum áherslu á í þessari till. okkar. Ég tel hins vegar að nú, þegar Orkubúið er komið á fót, eigi að sjálfsögðu að bæta inn í tillgr. viðræðum við Orkubúið um yfirtöku á þessum mannvirkjum. Það var ekki komið á fót, þegar till. var flutt, svo að við treystum okkur ekki til að setja það inn í. Ekki var ljóst að samningar næðust við ríkisvaldið. Þeir hafa nú náðst og að sjálfsögðu verður þá að ræða einnig um Orkubú Vestfjarða sem einn allstóran aðila í orkuvinnslu hér á landi. En á eitt vil ég minna, sem ekki hefur verið minnst á hér. Þeir aðilar, sem standa að Orkubúi Vestfjarða, gerðu það að skilyrði, nánast því hver og einn, að Orkubúið byggði ekki línu frá byggðalínunni í Hrútafirði inn á Vestfirðina. Þetta hefur komið fram hér í umr. Það var gert að skilyrði á stofnfundinum, að sú lína yrði byggð annaðhvort af Rafmagnsveitum ríkisins eða öðrum aðila, sem hefði það hlutverk með höndum, og jafnframt gekkst hæstv, iðnrh. undir að beita sér fyrir því, að fjárveiting fengist í þessu skyni, eins og komið hefur fram. Þetta er e.t.v. eitt mikilvægasta atriðið, sem greinir Orkubú Vestfjarða frá fyrirtæki sem er með alla dreifingu, alla orkuvinnslu, alla orkuöflun sína á eigin hendi. Áhersla var sem sagt lögð á það, að Orkubúið vildi ekki taka í sínar hendur að leggja þessa línu. Þetta er að mínu mati ákaflega veigamikið atriði og gengur náttúrlega þvert á hugmyndir um það, að byggðalínu verði skipt niður á landshluta, Vesturlandsorkubúið taki við henni í Hvalfirði og eigi hana norður á Holtavörðuheiði o.s.frv., o.s.frv. Þetta stangast þvert á við það. Sem sagt, Vestfirðingar leggja áherslu á að línan sé bæði byggð og rekin af öðrum aðila, þannig að þó að í sambandi við Mjólkárvirkjun sé nokkur annmarki og rekist að nokkru leyti á það, sem hér er um að ræða, þá er það þó ekki nema mjög lítill þáttur í þessu heildarmáli og þáttur, sem áreiðanlega er auðvelt að ná samstöðu um að leiðrétta, ef þetta skipulag verður ofan á. Ég vísa því algerlega á bug, að við, sem höfum fylgt hugmynd um Orkubú Vestfjarða, getum ekki stutt og flutt þá till. sem hér er uppi, alls ekki, ég vísa því á bug. Nokkuð hefur verið minnst á það af fleiri en einum aðila, að ekki væri getið nægilega um hitaveitur. Ég held að það sé satt að segja misskilningur og byggist á því, að till. hefur ekki verið lesin nægilega vel. Í 2. lið till. segir: „Unnið verði að því að koma á fót landshlutaveitum, sem annist alla dreifingu og sölu á raforku í viðkomandi landshluta. Landshlutaveitur þessar geti einnig annast rekstur hitaveitna.“ Í grg. er þetta jafnframt undirstrikað, að mjög hagkvæmt sé að reka saman einmitt hitaveitur og fjarhitunarstöðvar. Þar segir, með leyfi forseta: „Eðlilegt er jafnframt, að landshlutaveitur eigi og reki jarðvarmaveitur eða fjarhitunarstöðvar. Í ýmsum tilfellum kemur til greina að reka slíkar stöðvar þannig að nota megi hvort sem er jarðvarma eða raforku, auk svartolíu, eftir því sem þörf krefur. Nauðsynlegt getur því verið að samræma sem best rekstur raforkukerfisins og rekstur slíkra fjarhitunarstöðva. því er æskilegt, að þetta sé á einni hendi. Landshlutaveitur mundu þannig annast sölu á bæði raf- og hitaorku til notenda. Eðlilegast virðist, að slíkar landshlutaveitur verði sjálfseignarfélög og eignaraðild sveitarfélaga í hlutfalli við íbúafjölda.“ Síðasta setningin er að sjálfsögðu óviðkomandi þessum hitaveitum. Ég veit ekki, hvernig er hægt að undirstrika þá skoðun okkar betur en gert er. Við teljum sem sagt rétt og eðlilegt að rekstur hitaveitna sé einnig á hendi landshlutaveitna. En vera má að mönnum hafi þótt óeðlilegt að ekki skuli vera getið um rekstur hitaveitna í fyrsta lið till., þar sem rætt er um landsveituna. Um þetta var mikið fjallað hjá okkur, en við hurfum frá því, því að sjálfsögðu, eins og ég þarf ekki að segja hv. þm., verður hitaorkan ekki flutt á milli landshluta. Allt öðru máli gegnir um hitaorku en raforku. Hitaorkan er staðbundin og virðist vera ákaflega litið við það unnið að fela einni landsveitu að reka hitaveitur sem eru staðbundnar við ákveðna landshluta. Slíkur samrekstur getur alls ekki leitt til þeirrar hagkvæmni sem er augljós í samrekstri á raforkuöflun. Þarna er um allt annað mál að ræða. Ég vona að mér hafi tekist að leiðrétta þennan misskilning. Við teljum m.ö.o. að ekki eigi að gera ráð fyrir því að landsveita yfirtaki rekstur allra hitaveitna, alls ekki. Við teljum það rangt. Hv. þm. Jón Árm. Héðinsson flutti allítarlega ræðu. Ég gat ekki heyrt annað en hann styddi þessa till. mjög eindregið. Mér fannst hins vegar að fram kæmi, að ýmsir vildu Lilju kveðið hafa. Ég gat ekki merkt annað. Mér heyrðist hann styðja hvert atriði sem fram kemur í till., en leitaði þó eftir einhverjum leiðum til að gera aths. Hann gerði m.a. þá aths., að ekki fylgdu till. eða málflutningi mínum nægilegar tölulegar upplýsingar. Ég biðst afsökunar á þessu. Ég vil segja, þótt hv. þm. sé reyndar farinn, að ég gekk satt að segja í einfeldni minni út frá því, að hv. þm. hefðu aðgang að upplýsingum sem er dreift mjög víða, m.a. frá Orkustofnun, í riti Orkustofnunar sem kemur út reglulega, Orkumálum, og hér er fylgirit Orkumála sem veitir mjög ítarlegar upplýsingar. Hérna er einnig, gefið út af Sambandi ísl. rafveitna reglulega, yfirlit um orkumálin, allt saman ákaflega aðgengilegt. Vitanlega er auðvelt að kasta svona skjali eða jafnvel þessari bók allri í prentun hjá Alþ., það er ákaflega auðvelt, og ég hef tekið eftir því, að sumir gera það. En ég get nú ekki séð að því fylgi neinn sparnaður í rekstri þingsins. Ég held að mikið skynsamlegra væri að gera ráðstafanir til að allir þm. fái það sem þegar er til á prenti, og ef þess er óskað skal ég með ánægju gera það. Ég ætla ekki að lesa upp hér töflu yfir 24 rafveitur, smásöluverð þeirra, - eða finnst hv. þm. að tíma okkar væri vel varið til þess? Hér er raforkusala 1975 og hér er hún 1976 og hér er getið um meðalverð frá 24 rafveitum á landinu. Ég tók þann kostinn að lesa styttri töflu um heildsöluverð raforku, m.a. vegna þess að með þessari till. teljum við okkur vera að stefna að verðjöfnun í heildsölu fyrst og fremst. Ég tek undir það, sem var sagt áðan af einum hv. þm., ég hygg að það hafi verið hv, þm. Jón Árm. Héðinsson, um erfiðleikana á algerum jöfnuði í smásölu. En mér fannst það skipta miklu máli að gera grein fyrir þeim verðmismun sem er núna í heildsölu raforkunnar, sem er e.t.v. meiri en þm. kunna almennt að gera sér grein fyrir. En sem sagt, ég biðst velvirðingar á því að hafa ekki látið prenta þessar bækur upp að nýju hér á hinu háa Alþingi. Ég gat þess áðan, að hv. 3. þm. Vestf. flutti hér ítarlega ræðu um orkumálin, og fagna ég því. Ég vil þakka honum fyrir þær upplýsingar og þau sjónarmið sem þar komu fram. Hv. þm. ræddi málefnalega um þessa till. og fann á henni bæði kosti og lesti. Ég get verið sammála mjög mörgu. Ekkert skipulag er svo gott að algilt sé og eingöngu gott, Hins vegar var heildarniðurstaða mín af málflutningi hv. þm., að í flestum atriðum sæi hann raunar kosti við þetta skipulag. Hv. þm. gat þess réttilega, að að sjálfsögðu væri auðveldara að ná samræmingu með heildarstjórn, og þetta held ég að við þm. getum allir verið sammála um. Hann óttaðist hins vegar, að heildarstjórn kynni að leiða til of mikillar miðstýringar og sérstaklega yrði ekki dregin fram nægilega góður rekstur einstakra rafveitna. Þessu hefur hv. þm. Halldór Ásgrímsson svarað og ég get út af fyrir sig verið sammála því. En ég vil þó til viðbótar vekja athygli á því, að við gerum ráð fyrir landshlutafyrirtækjum um land allt, eins og landsmenn kunna að kjósa. Að sjálfsögðu kemur fram í rekstri þessara landshlutaveitna góður og slæmur rekstur, svo að það er langt frá því að fyrir þetta sé girt. Ég er því alveg sammála, sem hv. þm. sagði, að vitanlega er samtenging hugsanleg með mörgum fyrirtækjum. Ég hef engan heyrt halda því fram að hún væri ekki hugsanleg í mörgum fyrirtækjum. En ég vil halda því fram, að rekstur slíkrar samtengingar sé stórum auðveldari á einni hendi heldur en t.d.. eins og stundum hefur verið slegið fram, að skipta samtengingunni eftir því hvar hún gengur í gegnum landið. Ég hef aldrei getað fellt mig við þá hugsun, að landshlutaveita í einum landshluta eigi að reka háspennulínuna meðan hún fer þar í gegn. Hvernig verður þegar bilar, eins og gerðist hér um daginn? Eiga þá allar þessar landshlutaveitur að kalla út sitt viðgerðarlið til að leita að bilun? Er ekki miklu betra að þetta sé á einni hendi og samræmt í einu fyrirtæki? Við höfum því um rekstur slíkrar samtengingar okkar efasemdir. Hv. þm. gat þess, að verðjöfnun væri auðveldari með þessu móti. Þetta er að okkar mati mjög stórt atriði. Við viljum, og teljum það yfirlýsta stefnu Alþ., að að verðjöfnun, a.m.k. í heildsölu. verði stefnt. Rætt hefur verið nokkuð um rekstrarhagkvæmni. stórar einingar. Ég vil vísa til þess, sem hv. þm. Halldór Ásgrímsson sagði um það. Eitt kom fram í ræðu hv. þm. sem ég verð að minnast lítillega á. Það er hvort beita eigi eignarnámsheimild til þess að taka hlut t.d. Reykjavíkurborgar í Landsvirkjun eða jafnvel að taka eignir Laxárvirkjunar. Ég vona að aldrei komi til slíks. Í fyrsta lagi, eins og ég hef nefnt, hefur Laxárvirkjun heimild til þess að ganga inn í Landsvirkjun og hið opinbera er þar náttúrlega ákaflega stór aðili, og það er von mín að fyrir tilstilli ríkisvaldsins verði Landsvirkjun tilleiðanleg til þess að verða landsveita, þetta náist með samkomulagi. Ef sá heildarrammi, sem hér er rætt um, verður samþykktur gæti t.d. sú nefnd, sem hér hefur oft verið nefnd, athugað þetta, hún gæti kannað þetta hjá Landsvirkjun. Þarna er eitt mjög verðugt verkefni fyrir þessa nefnd, sem hún ætti gjarna að snúa sér að, þótt verkefnin séu mörg. Ég vil því lýsa þeirri von minni, að ekki komi til eignarnáms. Hitt er svo annað mál, að ef hv. Alþ. ályktar að eitthvert meginskipulag skuli verða, þá verður vitanlega að beita þeim ráðum sem nauðsynleg eru til að ná því, en ég vona að ekki komi til eignaupptöku. Ég hygg satt að segja, að mönnum sé að verða ljósara og ljósara, að rétt sé að reka orkuver landsins á samræmdan máta, og skilningur á því fari mjög vaxandi. Hæstv. iðnrh. flutti ræðu hér áðan, og þótt hann sé ekki á þessum fundi vil ég þó nefna nokkur atriði í því sambandi. Hæstv. iðnrh. henti réttilega á samþykktir, bæði Sambands ísl. rafveitna og Sambands ísl. sveitarfélaga frá 1972 og 1973, sem m.a. lögðu saka áherslu á sameign sveitarfélaga og ríkisvaldsins. Í okkar till. leggjum við einnig ríka áherslu á sameign ríkisvalds og sveitarfélaga, bæði í landsveitunni, þar sem við teljum þó eðlilegra að sameiginlegur aðili eins og ríkisvaldið eigi 50%, og einnig í landshlutaveitunum, sem sveitarfélögin mættu gjarnan eiga að meiri hluta, ef þau óska, að mínu mati. Ég vil einnig vekja athygli á því, að síðan 1972 og 1973 hefur mikið vatn runnið til sjávar og miklar breytingar hafa orðið. Ekki var byrjað á Kröflu 1972–1973, og grunur minn er sá, að sumir í hugsaðri Norðurlandsveitu muni hugsa sig um tvisvar áður en þeir taka við Kröflu. sem er á þeirra svæði, og mig grunar, og satt að segja hefur það komið fram í þeirri nefnd, sem hér hefur oft borið á góma, að afstaða Norðlendinga kunni að hafa gerbreyst af þeim hlutum, sem orðið hafa síðan. Norðlendingum er ljóst. að ef þeir taka við Kröflu yrðu þeir að tryggja sér gífurlega mikið verðjöfnunargjald til þess að ná sama raforkuverði og t.d. er hér á Suðvesturlandi. Ég held að þeir séu ekkert sérstaklega ginnkeyptir fyrir því að stofna til slíks. Þetta er að sjálfsögðu persónulegt mat mitt á því sem fram hefur komið hjá mönnum, sem bæði ég hef rætt við persónulega og ásamt fleirum. Ég vil einnig vekja athygli á því, að í starfi sem Samband ísl. sveitarfélaga hefur síðan unnið í þessum málum, þar sem rætt er um skiptingu sveitarfélaga og ríkisvalds, hefur þessi mál borið á góma og mér er kunnugt um að áhersla á landshlutaveitur með orkuöflun virðist vera mjög minnkandi. En það er allt rétt og satt, sem hæstv. ráðh, sagði, þótt ég veki athygli á því, að ýmislegt hefur breyst í þessu sambandi. En það sem ég vildi fyrst og fremst ræða um í sambandi við ræðu hæstv. ráðh. voru tilmæli hans um að ekki yrði svo þrýst á að þessi till. hlyti samþykki hér á þingi áður en títtnefnd nefnd um orkumál hefur starfað nokkru lengur. Ég fellst á þessi tilmæli. Við munum alls ekki þrýsta svo á, að þessi till. fái sérstaklega hraða afgreiðslu. Ég vil leggja áherslu ú að sjálfsögðu, að till. verði samþ. á þessu þingi, en ég vil hins vegar vekja athygli á því, að tilganginum hefur að nokkru verið náð með yfirlýsingum. Fyrst og fremst liggur fyrir afstaða Framsfl. í þessu máli. Ef ég skil rétt afstöðu fyrrv. form. Alþb., þá liggur fyrir afstaða Alþ. í þessu máli. Hv. þm. Jón Árm. Héðinsson sagði skýrum orðum að Alþfl. væri fylgjandi slíku skipulagi. Hv. þm. Karvel Pálmason hefur einnig tjáð sig samþykkan þessu skipulagi í meginatriðum. Þannig hefur náðst fram þegar í þessari ágætu umr. viljayfirlýsing meiri hl. hv. Alþ. Það sýnist mér vera ákaflega gott veganesti fyrir þá n., sem um þessi mál fjallar, og ætti að auðvelda störf hennar. En ég vil gjarnan láta það berast til hæstv. ráðh., að við munum alls ekki þrýsta svo á, að þessi till. fái óvenju hraða afgreiðslu, og verð því við tilmælum hans í þessu sambandi. Ég vil svo lýsa ánægju minni með þessar umr. og margt sem hér hefur komið fram. Ég vil að lokum nefna það, að mér mun hafa láðst í framsögu minni að mæla með n., en ég vil þá gera það nú. Ég legg til að máli þessu verði vísað til atvmn. að lokinni þessari umr.