Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Eggerz, framsögumaður: Nefndin hefur komið fram með nokkrar brtill. á þgskj. 286 og er aðeins ein þeirra efnisbreyting, en það er brtill. við 1. gr. Brtill. þessi er í fullu samræmi við lög nr. 35., 27. sept. 1901 og lög 19. júní 1888, sem nú eru upp hafin. Um hinar brtill. er ekki ástæða til að orðlengja. Jeg vil að lokum taka það fram, að það er talsvert um prentvillur í frv., sem skrifstofan hefur gleymt að leiðrjetta, og vona jeg, að það verði gert, er frv. verður endurprentað. Vil jeg svo óska, að mál þetta fái góðan byr, ekki eingöngu hjer í deildinni, heldur líka í hv. neðri deild.

Jósef Björnsson, framsögnmaður: Jeg get verið stuttorður um frv. þetta sökum þess, hve ýtarlegt nefndarálitið er; jeg tel óþarft að taka upp það, sem í nefndarálitinu stendur, enda veit jeg, að háttv. deildarmenn hafa kynt sjer það. Ákvæði það, sem stjórnin fer fram á að breyta, er, að í stað þess, er gildandi lög nú ákveða, að verja skuli tekjuafgangi símans til að byggja 3. flokks línur, þá skuli honum fyrst og fremst varið til að endurborga lán, sem tekin verða til símalagninga þeirra, sem teljast til 1. og 2. flokks og til loftskeytastöðva. Nefndin hefur fallizt á þetta og telur, að hjer sje tekin upp rjett stefna. Hún álítur, að varlega sje farandi í að leggja fram fje til 3. flokks síma, og að það eitt skuli hafa til að leggja þá, sem afgangs er af tekjum, þegar vegtir og afborganir hafa verið greiddar af hinu tekna láni. Stjórnin hefur tekið það fram í athugasemdum sínum við frumvarpið, að ef þessi ákvæði verða sett inn í ritsímalögin, þá yrði auðveldara að fá lán til lagningar símanna. Í fljótu bragði virtist þetta ekki vera ljóst, hverju slíkt sætti, og fremur uudarlegt, að það þætti betri trygging í símatekjunum en öllum tekjum landsins, þar sem lánið átti að takast á ábyrgð landsins. Við nánari athugun, og eftir að hafa fengið skýringar frá stjórninni um þetta atriði málsins, er nefndin þó þeirrar skoðunar, að þetta sje á rökum bygt. Og þau lánskjör, sem fyrir liggja, telur nefndin aðgengileg. Í nefndarálitinu er skýrt frá, hvernig hjer stendur á. Lánið getur fengizt, ef breytingar þær eru gerðar á lögunum, sem fram á er farið í frv., úr varasjóði. Stóra Norræna ritsímafjelagsins, og kostirnir eru þeir, að 500 þús. kr. fást til 30 ára með 4% vöxtum og missirisafborgunum, en það eru lágir vextir eftir því, sem nú er varið peningamarkaðinum. Það er nú auðsætt, að þegar fjelag lánar úr varasjóði sínum, hvert sem fjelagið er, þá vilji það tryggja þau lán sem bezt og ekki veita slík lán nema gegn fullri tryggingu eða til arðvænlegra fyrirtækja, sem rekin eru gætilega, og hægt er að benda á að gefi svo vissan arð, sem lánið endurgreiðist af, að hægt sje á hverri stundu sem vera skal að segja: þarna liggja peningarnir, fyrir þeim þarf ekkert veð. Símarnir hjer hafa sýnt það með reynslunni, að þeir eru mjög arðvænlegir, og að tekjuafgangur af þeim er viss, og því á segja, að ef vextir og afborganir lánsins greiðast af honum áður en honum er varið til annars, þá liggi þar í svo góð trygging, að önnur betri fáist ekki og veð sje óþarft. Þegar þannig er á þetta litið, þá kemur ástæðan glögt fram, sem gerir, að hægt er að fá Iánið með betri kjörum sje lögunum breytt á þann hátt, sem fram á er farið, en ella. Jeg vil bæta því hjer við, að það er með öllu ástæðulaust, að segja, - sem jeg get þó ekki neitað, að mjer hefur borizt til eyrna, - að hjer sje um veðsetning á símatekjunum að ræða. Lánið er veitt gegn ábyrgð landssjóðs og engin önnur trygging heimtuð, svo framarlega sem þingið breytir símalögunum í þá átt, að sagt verði, að farið sje hyggilega með fjeð samkvæmt þeim lögum. Jeg skal svo ekki fjólyrða meira um þetta atriði. Þá skal jeg snúa mjer að öðrum ákvæðum í frumvarpinu. Jeg skal þá fyrst víkja að því, hvort þetta frv. hafi það í fór með sjer, að töf verði á lagning á fyrirhuguðum 3. flokks símalínum. Eins og nefndarálitið ber með sjer, hefur hún spurt landsímastjórann um þetta efni. Hann hefur ekki talið neina hættu á því, því að starfskraftarnir við lagning á nýjum línum væru ekki meiri en svo, að þeir mundu ekki afkasta meiru en byggja línur fyrir það fje, er afgangs væri af símatekjunum, þá er goldnir væri vextir og afborganir af því áni, er hjer ræðir um. Hjer getur því ekki verið um verulega töf á símalagningum að ræða, og frá því sjónarmiði verður ekki neitt haft á móti frumv. Jeg sje ekki, að þörf sje á fleiri orðum um þetta atriði. Jeg sný mjer þá að brtill. nefndarinnar. Hún leggur til, að gerðar sjeu breytingar á tveim atriðum í gildandi símalögum. Fyrri breytingin, sem hún stingur upp á, er sú, að línan Sauðárkrókur Siglufjörður sje færð upp í fyrsta flokk. Þetta byggir nefndin á því, að þessi lína gefur svo góðar tekjur, að engin aukalína 2. flokks gefur eins góðar tekjur. Þetta verður einkum rjettlætiskrafa, ef þessi lína og tekjur af henni eru bornar saman við Vestmannaeyjasímann, eins og sjest á skýrslu um þetta frá landsímastjóra og prentuð er sem fylgiskjal við nefndarálitið. Til lagningar þessari línu, Siglufjarðarlínunni, lagði landssjóður 25 þús. kr., en viðkomandi hjeruð 10 þús. kr. Kostnaðurinn við lagninguna nam því lls 35 þús. kr. Af þessari fjárupphæð eru nettótekjurnar, samkvæmt skýrslu landsímastjóra, 4,645 kr. Þetta eru svo góðar tekjur, að þótt dregið sje frá þeim fyrst 5–51/2% vextir af landssjóðshlutunum, að þá verða eftir eitthvað kringum 3/2 þús. kr. til greiðslu höfuðstólsins. Með þessu móti þarf ekki nema kringum 7 ár til að greiða allan höfuðstólinn. Jeg hef ekki fundið ástæðu til að reikna þetta nákvæmlega. Vitanlega þyrfti lengri tíma til að greiða lánið, ef þessum 10 þús. kr., er frá hjeruðunum komu, væri bætt við. en ágóðinn verður mjög mikill samt. Jeg skal bæta því við, að ef þessi lína yrði flutt í fyrsta flokk, mundi hjeruðunum að sjálfsögðu verða endurgreitt það, sem þau hafa lagt fram til lagningarinnar. Raunar býst jeg ekki við, að þeim yrði endurgoldið það, sem þau þegar hafa burgað af þessum 10 þús. kr., svo að það verða ekki 35 þús. kr., er landssjóður þarf að borga fyrir línuna, þó hún yrði 1. flokks lína. Jeg sje svo ekki ástæðu til að mæla meira með þessari brtill., en leyfi mjer að vænta þess, að háttv. deild samþykki hana. Þá kem jeg að hinni brtill. nefndarinnar. Hún er á 9. gr. símalaganna. Hún fer fram á það, að landssjóður, eða rjettara sagt landsíminn, borgi ársþóknun til allra símastaða á landinu fyrir starfsrækslu við símann, en jafnframt er sleginn varnagli við því, að þetta gjald fari upp úr vissu hámarki, svo það verði ekki of hátt, og má þóknunin ekki fara upp úr þessu hámarki, nema alveg sjerstakar kringumstæður sjeu fyrir hendi. Eins og nú stendur, eru 105 símastöðvar á landinu. Af þeim eru 7 1. flokks stöðvar, og starfræksla þeirra kostuð að öllu af símafje. Hinar stöðvarnar eru tæpar 100, sem eru annaðhvort 2, eða 3. flokks stöðvar. Eftir reglum þeim, sem upp voru teknar í byrjun, áttu stöðvarnar ekki að fá aðra borgun en þá, sem upphaflega var ákveðin í hinu svokallaða 5 aura gjaldi. En þessari reglu hefur ekki verið fylgt fram. Allmargar þeirra hafa fengið nokkra ársþóknun, eða ársþóknun hefur verið greidd til 30 stöðva af tæpum 100. Það er með öðrum orðum hjer um bil tæpur þriðjungur stöðvanna, sem fengið hefur þessa ársþóknun goldna. Nefndin lítur svo á. sem hjer komi fram misrjetti milli stöðvanna, þar sem sumar hafa notið þessara hlunninda, en sumar ekki, enda þótt þær stæðu líkt að vígi. Það er og mjög erfitt fyrir símastjórnina, að ákveða með fullri nákvæmni, hvaða stöð skuli fá þessa þóknun og hvaða stóð ekki. Til þess að koma á meira rjettlæti í þessu efni, fer nefndin fram á, að þessu sje breytt á þann hátt, sem jeg gat um. En nú kem jeg að öðru atriði í þessu efni. Þá er stöðvunum var komið á stofn, tókust sveitirnar á hendur að kosta starfrækslu þeirra um 5 ára bil, og á því rabili hafa þær að eins fengið 5 aura af hverju útfðrnu símskeyti og símtali. Þá er þessi 5 ár voru liðin, fór að bóla á því, að stöðvarnar fóru að gera kröfu til ársþóknunar, og það hefur jafnvel komið fyrir, að stöðvar hafa verið lagðar niður um skeið af því menn vildu ekki halda starfrækslunni áfram borgunarlaust eins og áður, og hefur símastjórnin þá neyðzt til að leggja fram starfrækslukostnað. Með þessu lagi getur vel verið, að meiru fje hafi verið varið til stöðvargæslu, en þurft hefði, ef eitthvert hámark hefði verið í fyrstu til tekið í lögum. Nefndin leggur nú til, að ársþóknun sje ákveðin 20–60 kr. fyrir 3 fl. stöðvar, en 60–200 kr. fyrir 2. fl. stöðvar. Það er ekki mikið fje, er kemur á símasjóð til útgjalda, þó að þetta verði samþykt. Nú eru um 17, 2. fl. stöðvar. Af þeim fá 7 sjerstaka þóknun auk 5 aura gjaldsins. Það eru því kki nema 10 nýjar, er í þessum flokki yrði bætt við. Gerum ráð fyrir, að hver þeirra fengi 100 kr., að meðaltali. Það eru samtals 1000 kr. Mjer þykir ekki ósennilegt, að meðaltalið yrði þessi upphæð, sem jeg nefndi. er lágmarkið er 60 kr., en hámarkið 200 kr. Í 3. fl. eru um 60 stöðvar, er eigi njóta neinnar ársþóknunar. Ársþóknun er .ákveðin 20–60 kr. Það mun óhætt að gera ráð fyrir, að meðaltalið yrði 40 kr. á hverja stóð. Það yrði alls 2100 kr. kostnaður, er bættist á símasjóð af 3. fl. stöðvum. Alls yrði allur kostnaðurinn við þessa breytingu 3400 kr. á ári. Geri maður nú ráð fyrir, að hámark þóknunarinnar væri alstaðar goldið, þá næmi það 2000 kr. fyrir 2. fl. stöðvar, 3000 krónur fyrir þriðja flokks stöðvar, eða alls 5600 kr. Þetta er ekki ægileg upphæð. Því etur nefndin með góðri samvizku lagt til, að þetta verði gert. Hún leggur það hinsvegar til, að engin ársþóknun fram um 5 aura gjaldið sje goldin til stöðva fyrstu 5 árin, sem þær starfa. Það er í samræmi við venju þá, er ríkt hefur í þessu efni frá upphafi. Skal jeg svo ekki fara fleirum orðum am breytingar nefndarinnar í þetta sinn.

Ráðherrann: Jeg verð að láta í ljósi, að jeg kann nefndinni þakkir fyrir starf hennar og góðar tillögur. Samt er jeg henni ósamþykkur um tvö atriði, og skal jeg leyfa mjer að drepa stuttlega á þau. Jeg á við ákvæðið um, að ársþóknun úr landsjóði skuli goldin til allra 3. fl. símastöðva landsins, eins og nefndin fer fram á, og upptöku nýrra 1. fl. lína. Jafnvel þótt nefndin hafi nokkuð til síns máls, og þó að það sje rjett, sem h. frms. (J. B.) sagði, að sumar 3. fl. stöðvar hafi fengið nokkra þóknun, þá kemur breytingartillagan um greiðslu til 3. fl. stöðva mjög í bága við það fyrirkomulag, sem reynzt hefur vel til þessa og slegið er fóstu í símalögunum frá 1912 að jeg verð að telja hana mjög varhugaverða. Ef á annað borð er farið að gera breytingar í þessum efuum, hygg jeg, að erfitt reynist að setja nokkurt takmark, og jeg hygg, að þar komi skjótt, að farið verði fram á hækkanir, sem mundu hefta mjög framgang Iandsímans. Það er síður en svo, að ekki hafi verið farið eftir neinni reglu, er þessar ársþóknanir voru veittar. Þá er kveðið hefur verið á um, hvort stöðvarnar ættu að fá styrk eða eigi, hefur verið rannsakað, hvort síminn sjálfur þyrfti á stöðinni að halda eða eigi. Ef síminn hefur þurft sjálfur á stöðinni að halda, til þess að eiga hægra aðstöðu við skjótar viðgerðir, og ef samkomulag hefur ekki náðzt við þær sveitir, er hjer áttu að máli, þá hefur ársþóknun verið veitt, og eins, ef kostnaður við starfræksluna hefur verið svo mikill, að sveitirnar hafa ekki risið undir því. En það hefur oft komið fyrir, að sveitafjelögin hafa boðizt til að taka kostnað við starfrækslu stöðva sjer á herðar endurgjaldlaust, ef þau aðeins fengju stöðina, og þá virðist lítil ástæða til að troða þóknun upp á þær. Hví ekki að lofa þeim að greiða þenna kostnað, úr því að þær eru fúsar til þess. Ef landið tekur nú allar 3. fl. stöðvar að sjer að nokkru leyti, kemst þar sá skriður á, er ilt verður að stöðva, Jeg óttast, að með því móti væri það skarð höggvið í símatekjurnar, að það seinki mjög lagningu á nýjum álmum og línum, sem borgast eiga af ágóða landsímanna. Jeg skil vel, hvað vakað hefur fyrir nefndinni og ástæður hennar. En jeg sje ekki ástæðu til að fara að greiða mönnum peninga hjer og þar út um land, aðeins til þess að koma ímynduðum jöfnuði á. Til þess ber ekki brýna nauðsyn, og verður, eins til ógagns í framtíð. Jeg vona, að deildin breyti sem minst þeirri reglu, er ríkt hefur í þessu efni. Jeg tel hag símans betur borgið og lögin betri, ef þessi brtill. nefndarinnar verður ekki samþykt. Um hina aðra breytingu: að taka Siglufjarðarsímann upp í 1. fl. og endurgreiða sýslutillagið, er það að segja, að þó að ýmislegt kunni að sýnast með því mæla í bili, þá væri þar einnig farið út á hála braut, sem örðugt yrði að stöðva sig á. Þá mundu fleiri á eftir koma, sem ef til vill gætu fært eins haldgóðar ástæður fyrir því, að víkji frá ákvæðum símalaganna. En þau voru samin og sett í því skyni, að fyrirbyggja stöðugt þjark á þingi hverju um sjerstaka hjeraðshagsmuni í símamálum. Þau áttu að vera föst regla, sem landstjórn og alþingi fylgdu fyrst um sinn, og þar sem lögin er nú aðeins ársgömul, er of snemt að breýta meginreglum þeirra.

Steinbr. Jónsson: Það var 4. brtill. nefndarinnar, er jeg vildi minnast örlítið á. Hún fer fram á, að línan Sauðárkrókur –Siglufjörður verði 1. fl. lína. Jeg vil ekki segja, að það sje ósanngjarnt, en að eins benda hv. deild á, að þessi brtill. hlýtur að hafa miklar afleiðingar í för með sjer, ef hún verður samþykt. Eins og h. deild er kunnugt, var þessi símalína samþykt árið 1909 á þinginu þá á móti vilja þeirrar sljórnar, er hafði undirbúið fjárlögin. Og jeg hygg, að jeg fari ekki rangt með það, að það var þetta tilboð hjeraðanna um að leggja fram 10 þús. kr. til lagningarinnar, er olli því, að þessi lína var lögð, en eigi Vestmanneyjalínan. Vestmanneyingar lögðu þá síðan þá línu, og sá sími var síðar keyptur fullu verði af landinu. En 1909 buðu þeir 8000 kr. til hans. Ef nú þessi lína verður gerð að 1. fl. línu, þá merkir það, eftir því sem jeg skildi hv. frms., að hjeruðin fá endurgoldið það, sem þau eiga ógreitt af þessum 10. þús. kr., er þau buðust til að borga. Er þetta nú heppileg pólitík, að samþykkja símabyggingu vegna slíkra tilboða, en endurgreiða svo það fje, er boðizt var til að láta af hendi, fyrirtækinu til styrktar? Jeg sje ýmsar línur í 3. gr. símalagannar sem ættu sanngirniskröfu á og mætti færa í 1. fl., ef þessi lína verður tekin í hann. Jeg skal t. d. benda á línuna Egilstaði–Eskifjörð o. fl.; þar næst er línan Breiðamýri–Húsavík, Patreksfjörður–Ísafjörður. Aukalínan frá Breiðumýri til Húsavikur var lögð 1908. Alþingi 1907 hafði veitt fje til hennar með því skilyrði, að sýslara legði fram 1/3 af stofnkostnaðinum. Sýslan lagði fram þetta fje. - 6500 kr. - og gekst að auki undir þá venjulegu skuldbindingu, að annast starfrækslu á öllum stöðum á línunni; það hefur hún einnig gert síðan, nema hvað landssjóður lagði fram 60 kr. til reksturs Húsavíkurstöðvarinnar 1912. - Bruttó-tekjur af þessari línu voru árið 1912 ca. 2100 kr.; þegar það er dregið frá, sem kom inn fyrir útlend skeyti og kostnaður landssjóðs við stöðvarnar, þá verða nettótekjur um 1600 kr. eða hjer um bil 12 1/2% af stofnkostnaði landssjóðs. Ef nú Siglufjarðarlínar verður tekin upp í 1. flokk, þá er jeg sannfærður um, að Þingeyingar munu fara fram á hið sama, að því er þessa línu snertir, og fá uppgjöf á því, sem eftirer af láni því, sem hvílir á sýslunni vegnalínunnar, en það eru 4700 kr. Það væri ekki hægt annað að segja, en þetta væri frambærileg krafa, þótt línan gefi ekki eins mikið af sjer og Siglufjarðarlínan. Jeg vil geta þess í þessu sambandi, að fyrir utan þær 25 þús. kr., sem veittar voru til Siglufjarðarlínunnar, veitti alþingi 1909 12000 kr. til þess að tvöfalda línuna frá Akureyri að Völlum. Auðvitað kemur þessi tvöföldun öllu landinu að gagni, en að nokkru leyti var þetta þó gert vegna Siglufjarðarsímans. - Þar að auki verður að taka tillit til þess, að Siglufjarðarlínan er á nokkuð völtum grundvelli bygð, þar sem þrif hennar eru aðallega komin undir síldarveiðinni. Símastjórinn hefur líka sagt mjer, að tekjur af Siglufjarðarstöðinni væru ekki afbragðsgóðar nema eina tvo mánuði ársins. Aftur á móti væru ýmsar góðar stöðvar á línunni, t. d. Hofsós. - Alt þetta gerir, að jeg hika við að greiða þessari tillögu atkvæði mitt. Jeg álít þvert á móti, að sýslufjelagið eigi að standa við skuldbindingu sína. En verði brtill. samþykt. þá mun jeg, gera mitt til, að Þingeyingar fái samskonar ívilnun, og þá mun jeg ekki heldur greiða atkvæði á móti viðlíka kröfum frá öðrum hjeruðum. Þá vil jeg minnast á styrkinn til stöðvanna. Jeg get ekki verið hæstv. ráðherra sammála um, að hann sje óheppilegor, því að víða hefur orðið talsvert meiri kostnaðnr við rekstur þeirra en menn í upphafi bjuggust við. Fyrir harðfylgi einstakra manna eða hjeraða hafa svo styrkir verið veittir einstöku stöðvum, og virðist þá heppilegra, að gefin sje föst regla, sem nái jafnt yfir alla. Einkum er nauðsynlegt, að hámarki styrksins verði slegið föstu. Annars er jeg hræddur um, að símastjóri geti ekki varið sig fyrir þeim kröfum, sem að honum drífa úr öllum áttum, og tel jeg því þetta ákvæði til mikilla bóta.

Jósef Björnsson, framsögumaður: Jeg vil leyfa mjer að svara nokkrum atriðum í ræðu háttv. 3. kgk. (Stgr. J.). Hann lagði mikla áherzlu á það, að haldið væri inn á hættnlega braut, ef þessi lína væri tekin upp í 1. flokk. En jeg vil benda á, að það er ekki nefndin, sem leggur inn á nýja braut í þessu máli. Á síðasta þingi var það ákveðið, að tekin væri upp í 1. flokk hluti af símalínu, sem hafði minni tekjur og því minni rjett til þess, en sú lína, sem hjer ræðir um, nefnilega Vestmannæyjasíminn, og þó einkum kaflinn frá Ölfusá til sambands við Vestmannaeyjasímann, sem er langt um tekjurýrari. Hjer er því kki um nýja stefnu að ræða, og ef gengið er inn á þá braut, að taka við nokkurri línu af hjeraði, þá er eðlilegast að byrja á þeirri línu, sem bezt borgar sig. En því erður ekki neitað. að engin lína hefur borgað sig betur en línan frá Sauðárkrók til Siglufjarðar. Hinn háttv. þm. benti á línuna frá Breiðumýri til Húsavíkur, en játaði þó um leið, að hún gæfi talsvert minna af sjer. Hinsvegar hjelt hann því fram, að tekjurnar af Siglufjarðarsímanum væru alls ekki öruggar, því að þær væru næstum því ingöngu komnar undir síldarveiðinni. Vera má, að þetta sje rjett, en við vonum báðir, að síldarveiðarnar eigi mikla framtíð og virðist ekkert hættuspil að treysta á það. Þar að auki vil jeg benda á, að árið 1912 komu inn 2225 kr. á Siglufjarðarstöðinni fyrir símasamtöl og stendur sú grein af tekjunum ekkert í sambandi við síldarveiðina. En aðaltekja stöðvarinnar er auðvitað hin miklu skeyti til útlanda, um og yfir 8000 kr. árlega, og eigi Siglufjörður framtíð, þá er sjálfsagt, að landssjóður fengi á sínum tíma riflegan hlut af þeim tekjum, sem nú fara til útlanda. - Þá gat hv. þm. þess, að línan frá Akureyri til Valla hefði verið tvöfölduð með nokkru tilliti til Siglufjarðar. Jeg skal ekki neita, að þetta hafi við nokkur rök að styðjast, en hann gerði of mikið úr þessu. Það var tekið fram á alþingi 1909, að svo þröngt væri orðið á línunni sökum aukalína, að þörf væri á að tvöfalda hana, þótt ekkert tillit væri tekið til Siglufjarðar, og tvöföldun þráða á aðallínunni eða köflum af henni kemur öllum stöðvum á stórum línuköflum við, og jafnvel afnotum allra símanna, og verður þar ekki á milli greint, hvað teljast á hverjum línuspotta til gjalda. Siglufjarðarsíminn á sinn hlut í þessu, en alveg óafmarkaðan og óverulegan hluta. Það er eitt atriði í þessu máli, sem jeg enn þá ekki hef minzt á, en jeg vil tala nokkuð um. 1909 var í fjárlögunum ákveðið, að þessi lína ætti að liggja frá Vatnsleysu til Siglufjarðar, en ekki frá Sauðárkrók til Siglufjarðar. Milli Vatnsleysu og Sauðárkróks eru 12–14 km. Símastjórnin Ijet nú rífa upp þennan línupart og eudurnýja staura á þessu svæði, og fór ekki óverulegur partur af þessum 25000 kr., sem veittar voru. í þær umbætur á aðallínunni.  (Stgr, J.: Hvað var gert við gömlu staurana?)  . Það veit jeg ekki, en að þessu unnu margir menn í margar vikur og hygg jeg, að ekki hafi minna fje farið í þetta en um eða yfir 6000 kr. er telja hefði átt til viðgerðar á aðallínunni. Þetta virðist hljóta að koma til álíta hjer, því að meðan þetta var á döfinni, var því ótmælt, bæði af sýslumanni og þingmönnum Skagfirðinga og enda fleirum mætum mönnum norður þar, er töldu slíkt óþarfa eyðslu á fje því, er veitt var til línunnar frá Vatnsleysu til Siglufjarðar, og óheimilt eftir ákvæði fjárlaganna. Þá vil jeg minnast á það, sem hæstv. ráðherra sagði um síðari brtill. nefndarinnar. Hann hjelt því fram, að engin trygging, væri í því, þótt hámark væri sett fyrir styrknum til stöðvanna, því að síðari þing gætu breytt því. Þetta er að vísu satt, en jeg hygg, að menn muni síður krefjast, að styrkurinn verði færður upp, þegar alment jafnrjetti er í þessu efni, heldur en þegar svo stendur á eins og nú, að einstakir menn geta með harðfylgi aflað sínum stöðvum styrks. Hæstv. ráðherra sagði, að frá upphafi hefði verið svo til ætlazt, að eftirlitsstöðvar einar fengju styrk, en menn þurfa ekki annað en líta í nefndarálitið til að sjá, að margar aðrar stöðvar hafa orðið styrks aðnjótandi. Það er auðvitað sjálfsagt, að hreinar eftirlitsstöðvar, sem lítið annað hafa að annast en eftirlitið, hafi styrk. Slíkar stöðvar eru til; jeg þekki t. d. í grend við mig stöðvarnar beggja megin við Heljardalsheiði. En um ýmsar aðrar stöðvar held jeg, að þær hefðu aldrei fengið styrk, hefði hans ekki verið aflað með harðfylgir og slíkt harðfylgi er ekki síður ástæða til að óttast framvegis en hingað til. Það hefur jafnvel komið fyrir að stöðvar hafa lagzt niður um tíma, vegna þess að samkomulag hefur ekki fengizt við símastjórnina. Jeg held því, að ekki sje ástæða til að óttast, að þessi ráðstöfun mundi draga. úr tekjum símans; hún mundi þvert á móti draga úr auknum kostnaði, því að reynslan hefur sýnt, að 1/3 af stöðvunum hefur nú þegar fengið einhverja þóknun og þannig mun verða haldið áfram, þangað til aðeins sárfáar stöðvar eru þóknunarlausar. Jeg hlýt því ð halda þessari brtill. fast fram.

Guðm. Björnsson, framsögumaður: Það er óþarfi, að fara mörgum orðum um þetta mál. Frumvarpið er lagt fyrir alþingi af stjórninni eftir áskorun síðasta þings, og fylgja því ljós og greinileg rök, sem óþarfi er að hafa upp aftur hjer. Okkur Reykvíkingum er, fremur flestum öðrum landsmönnum, kunnugt, hversu nauðsynlegt þetta nýmæli er. Til þess að dæma sjómál, þarf menn, sem sjerþekkingu hafa á siglingamálum, en þessa sjerþekkingu hafa hinir venjulegu dómarar ekki nærri altaf. Sjóferðaskýrslur eru hvergi nærri í svo góðu lagi, sem skyldi, og á síðustu tímum hefur það viljað brenna við, að tjón, sem orðið hefur á skipum og mönnum, hefur ekki verið rannsakað svo vel, sem æskilegt hefði verið. Nefndin ræður því til, að frumvarpið verði samþykt, en leggur til, að á því verði gerðar nokkrar breytingar, sem flestar eru að eins orðabreytingar og miða að því, að gera fyrirmælin ljósari. Jeg ætla nú að minnast með nokkrum orðum á þær af breytingartillögum nefndarinnar, sem ekki eru orðabreytingar. 1. brtill., a-liður, er um það, að í staðinn fyrir „sveitir“ komi „þinghár“. Nefndin lítur svo á, sem orðið „sveit“ hafi enga ákveðna merkingu í íslenzku lagamáli, og leggur því til, að í þess stað verði notað orðið þinghá, sem á við nákvæmlega tiltekið svæði. Þá er b-liðurinn að í staðinn fyrir „sveitastjórna þeirra“ komi „bæjarstjórna, hreppsnefnda og sýslunefnda“. Með orðinu sveitastjórn er í íslenzku lagamáli átt við hreppsnefndir og bæjarstjórnir, og er því lagt til í c-lið að fella burtu orðin: „eða bæjarstjórna“ sem óþörf Þa kemur d-liður, og vil jeg um leið athuga g-lið, því báðar þessar brtill. stefna að því sama, nefnilega að gera orðalagið ljósara, Í d-lið er farið fram á, að á eftir: „Ráðherra skipar sjódómsmenn“ komi: „í tiltekinni röð“. Þegar á sjódómi þarf að halda, þykir rjett að hjeraðsdómari gangi á röðina, svo að starfið komi jafnt niður á öllum sjódómsmönnum, og breyti ekki út af röðinni, nema nauðsynlegt sje vegna þess, að sjerstakrar þekkingar þurfi við, sem annar hefur en sá, sem næstur er í röðinni. Þetta hyggur nefndin, að verið hafi tilgangurinn í framvarpinu, en álítur, að það komi ekki nógu skýrt fram, og leggur því til, að þessum orðum verði bætt inn í til skýringar, og að upphafi 5. málsgreinar verði breytt á þann hátt, sem farið er fram á í g-lið. 2. brtill. um að fyrir: „muni rækja“ í 4. gr. komi: „skuli rækja“, er aðeins orðabreyting. Svo ætla jeg að minnast lítið eitt á 3. brtill. b-liðs. Nefndinni fanst ástæðulaust að taka það fram, að dómari skuli ekki fá neina sjerstaka þóknun, ef meðdómsmenn eiga heima innan sama þorps, kaupstaðar eða kauptúns, sem dómurinn er háður í. Ef þeir eru búsettir annarsstaðar, er sjálfsagt, að greiddur verði venjulegur kvaðningskostnaður. Nefndin leggur því til, að þetta ákvæði verði felt burtu. Um c-lið skal jeg taka það fram, að nefndin álítur, að hjeraðsdómara beri ekki að kalla saman meðdómsmenn, fyr en eitthvað þarf að gera; en ef hann veit um eitthvert rjettarhald, að þar aðeins verði lögð fram skjöl, þá beri honum ekki að kalla meðdómsmennina saman. Breytingartillaga nefndarinnar er aðeins orðabreyting til þess að gera meininguna greinilegri. Aðrar breytingar sem nefndin leggur til að gerðar verði, eru allar orðabreytingar. - Eins og stjórnin segir í athugasemdum sínum, er frumvarpið sniðið eftir sjódómslögum nágrannaþjóða okkar, þar sem reynsla er fengin fyrir því, að þetta fyrirkomulag gefst vel, og má vænta þess, að sama verði niðurstaðan hjer hjá oss. Nefndin vill því ráða háttv. deild til þess að samþykkja frumvarpið með þeim breytingum, sem hún hefur borið upp að á því verði gerðar.



Jeg vil að eins benda á, að í fyrstu brtill. nefndarinnar b-lið, þar sem farið er fram á, að í staðinn fyrir „sveitastjórna þeirra“ komi: „bæjarstjórna, hreppsnefnda og sýslunefnda“, er orðunum: „og sýslunefnda“ ofaukið, því þau mundu þá verða endurtekin í málsgreininni. Þar sem nefndin hefur lagt til í c og e lið 1. brtill. að orðin: og „bæjarstjórna“ verði feld burtu, er mjer ekki ljóst, hvers vegna nefndin vill leggja þetta til, því b-lið sýnist nefndin ekki heimfæra bæjarstjórnir undir sveitarstjórnir. Jeg mun því ekki greiða atkvæði mitt með breytingartillögunum c og e fyr en jeg fæ nánari upplýsingar um þetta frá nelndinni. í fyrstu málsgrein 2. gr. verður svo ákveðið eftir tillögum nefndarinnar, að áður en skipað er sjódómaþinghám, skuli leitað álits bæjarstjórnar, hreppsnefndar og sýslunefndar, sem hlut eiga að máli, en í 4. málsgrein sömu greinar er sagt, að ráðherra skipi sjódómsmenn, að fengnum tilögum hlutaðeigandi sveitastjórna. Þær tillögur munu nú vera þær sömu, sem átt er við í fyrstu málsgrein, en þá sýnist svo sem orðið „sveitarstjórnar“ í 4. málsgr. eigi að tákna bæði bæjarstjórnir og hinar eiginlegu sveitarstjórnir, þ.e. hreppsnefndir og sýslunefndir, en það er þó ekki samkvæmt því, sem annars er tíðkað í lögum vorum. Venjulegast mun orðið bæjarstjórn haft um stjórn bæjarmála í kaupstöðum, en sveitarstjórn um stjórn sveitarmála, hreppsnefndir og sýslunefndir og ætti svo einnig að vera hjer. Í 6. gr. er talað um, „að stefna útgerðarmanni á persónulegt varnarþing hans“. Jeg hygg, að venja sje, að segja, „að stefna til varnarþings“, en ekki á varnarþing. í 9. gr. stendur: „Ef þörf er á túlk og enginn sjódómsmanna getur og vill túlka“. Þar hygg jeg að ætti að standa: „getur nje vill túlka“. Í 14. gr. 2. línu stendur; „til dæmis af því“. Þetta finst mjer óviðfeldið orðalag. Til dæmis ætti að vera skammstafað og síðan standa „af því að“

Guðmundur Björnsson, framsögumaður: Nefndin er þakklát hinum háttv. þm. fyrir bendingar, sem hann hefur gefið. Það er rjett athugað hjá honum, að nefndin hefur gert það af vangá að setja: „og sýslunefnda“ í b-lið 1. brtill. Það sem vakti fyrir nefndinni með því að fella í burtu orðið: „bæjarstjórna“ var, að hún álítur að sveitarstjórnir í íslenzku lagamáli tæki bæði til hreppsnefnda og bæjarstjórna, og að því orði sje þarafleiðandi ofaukið. Að öðru leyti mun nefndin taka athugasemdir hins háttv. þm. til íhugunar fyrir 3. umr. málsins. Var þá umræðum lokið og gengið til atkvæða um einstakar greinir frumv. og brtill. nefndarinnar við þær.

Guðmundur Björnsson, framsögumaður: Jeg mun láta mjer nægja, að segja örfá orð um þetta frv., þar eð því fylgja mjög ýtarlegar athugasemdir frá stjórninni, sem jeg býst við að háttv. deildarmenn hafi kynt sjer. Ástæðurnar til þess að frv. þetta hefur komið fram eru, að mannskaðar hjer á landi eru afskaplega tíðir, og fyrsta sporið í þá átt, að koma í veg fyrir þá, er að fá nákvæma vitneskju um alla mannskaða og tildrögin til þeirra. Þetta er markmið frv. Jeg skal geta þess, af því að hæstv. ráðherra er ekki viðstaddur, að frv. þetta og frv. um sjódóma og rjettarfar í sjómálum eru ekki fullkomlega í samræmi hvort við annað, og kemur það til af því, að þetta frv. var fyr tilbúið en hitt. Annars er munurinn sára lítill. Frumvörp þessi mætast, þegar um er að ræða mannskaða á skrásettum skipum. Sjódómslögin taka til þeirra mannskaða og annara ekki, en þessi lög eiga aðallega við mannskaða á landi. Nefndin leggur það til, að þetta frv. verði samþykt og vill aðeins ráða til, að á því verði gerðar tvær breytingar. 1. breytingin er í því fólgin, að koma á samræmi milli þessa frv. og frv. um sjódóma þannig, að ákvæði þessa frv. komi ekki til greina, ef sjódómur rannsakar málið. Á hina brttill. ætla jeg að minnast lítið eitt. Það hefur verið venja hjer á landi, að hreppstjórar senda skýrslur sínar til sýslumanns. Þeir hafa svo gert yfirlitsskýrslur fyrir hjeraðið og sent hana til stjórnarráðsins ásamt fylgiskjölum. Afleiðingarnar af þessu hafa orðið þær, að skýrslurnar eru afarlengi á leiðinni og ekki er unnið úr þeim öllum á sama hátt, nje með sömu vandvirkni, því sýslumenn eru misjafnlega vandvirkir, eins og gengur og gerist. Það er álit nefndarinnar, að til þess að fá sem áreiðanlegastan fróðleik sje æskilegt, að frumskjölin sjeu send vönum mönnum, sem vinni úr þeim öllum í einu lagi á sama stað. Þar sem hún telur víst, að frv. um stofnun hagstofu nái fram að ganga, vill hún leggja til, að löggæslumenn sendi skýrslur sínar beint til hennar. Með því ynnist, að fyr yrði unnið úr skýrslunum, og að unnið yrði úr þeim öllum á sama hátt; maður fengi fróðleikinn miklu fyr og áreiðanlegar. Jeg skal geta þess, að þessi aðferð er ekki alveg ný, heldur hefur hún verið reynd hjer áður. Það gerði jeg sjálfur árið 1898. Jeg hafði þá verið um hríð í Noregi til þess að undirbúa stofnun holdsveikraspítalans, og þurfti jeg nákvæmar skýrslur um, hve margir holdsveikir sjúklingar væru hjer á landi. Þá fjekk jeg því til vegar komið, að hreppstjórum var boðið að senda skýrslur um holdsveika beint til landshöfðingja, í stað þess að senda þær fyrst til sýslumanna, láta þá vinna úr þeim og senda sínar skýrslur til landshöfðingja. Afleiðingin var sú, að jeg var búinn að fá allar skýrslurnar í mínar hendur að tveim mánuðum liðnum, og var búinn að vinna úr þeim eftir 34 mánuði. Hin leiðin mundi að minsta kosti hafa tekið hálft ár. Alveg sama dæmið kom fyrir, þegar jeg var að undirbúa yfirsetukvennalögin fyrir síðasta alþingi. Það er því eindregið álit nefndarinnar, að ef menn vilja fá einhvern fróðleik greiðlega, þá er þetta einfaldasta og bezta aðferðin. Jeg vænti, að sýslumennirnir hafi ekkert á móti þessu, því að ljettir auðvitað störfum af þeim. Vænti jeg svo, að háttv. deild samþykki þessa brtill., og að hæstv. ráðherra hafi ekkert á móti því, þó að aðferðin við skýrslusöfnunina sje dálítið önnur, en gert er ráð fyrir í stjórnarfrumvarpinu.