Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Fyrir nokkrum dögum lagði stj. fyrir Nd. frv. um nokkrar breytingar til bráðabirgða á hegningarlöggjöfinni, og gat þess um leið, að annað frv. því skylt myndi bráðlega verða lagt fyrir þessa deild, og er það frv. það, sem nú er til umr. Jeg býst ekki við, að um það geti verið skoðanamunur, að þörf sje á að reisa hjer betrunarhús, því að margoft hefir verið kvartað um það, bæði af bæjarfógetanum hjer og fleirum, að fangahúsið gamla hjer í Reykjavík sje með öllu ófullnægjandi og uppfylli alls ekki þær kröfur, sem hegningarfræðin gerir nú á tímum til hegningarhúsa. Er það meðal annars sökum þess, hversu mjög bygðin hefir aukist hjer síðan það var bygt. Þá má og geta þess, að múrinn í kringum það er svo lágur, að hægt er fyrir utanaðkomandi menn að tala við fangana yfir hann úr húsum, sem alveg eru bygð upp að hegningarhúsinu, því að bærinn á lóðirnar í kring og þar hafa verið bygð hús, sem auðvelt er að tala frá yfir garðinn. Eins og jeg gat um áðan, hefir Reykjavíkurbær aukist mjög síðan hús þetta var bygt; er því oft ekkert pláss þar fyrir alla þá, sem setja þarf í „steininn“, t. d. ölvaða óspektarmenn, sem oft þarf að setja inn að næturlagi. Gera slíkir menn líka hinum föngunum ónæði, meðan ölvíman er að renna af þeim. Þá hefir það og komið fyrir, að menn, sem fengið hafa dóm, hafa orðið að bíða með að taka út hegninguna, sökum rúmleysis í fangahúsinu. Það getur ekki komið til nokkurra mála, að hægt verði að stækka fangahús það, sem nú er, svo að koma megi þar fyrir vinnustofu fyrir fangana, en vinnustofa, þar sem hægt er að láta fangana vinna, er alveg nauðsynleg. Í seinni tíð hefir skoðun manna um meðferð fanga allmjög breytst frá því, sem áður var. Nú er alment talið heppilegra að hafa fangahúsin ekki í kaupstöðum, heldur uppi til sveita, svo hægt sje að láta fangana stunda útivinnu á sumrum. Hvað snertir staðinn fyrir fangahús það, sem hjer er um að ræða, þá er engu slegið föstu um hann hjer í frv. Þeir tveir lögfræðingar, sem mest hafa um mál þetta hugsað, auk bæjarfógetans, hallast helst að því að hafa fangahúsið t. d. annaðhvort á Bústöðum eða í Viðey, eða að minsta kosti einhversstaðar hjer nálægt Reykjavík. Um það hygg jeg engan skoðanamun vera, að fangahúsið eigi að vera einhversstaðar þar, sem svo hagar til, að hafa megi fangana við útivinnu á sumrin, og jafnframt sje svo um búið, að þeir geti unnið innivinnu á vetrum. Í því sambandi þykir mjer rjett að segja frá því, að stjórnin hefir látið sjer detta í hug, að nota mætti spítalabygginguna á Eyrarbakka til þessara hluta. Það mun orðið fullvíst, að sýslan rís ekki undir því að koma byggingu þessari upp. Landið hefir lagt í hana 80 þús. kr. og nú telst Landsbankinn eiga hana. Þar sem það mun nú með öllu óhugsanlegt, að bygging þessi verði nokkurn tíma notuð fyrir spítala, eins og fyrst var til ætlast, þá leyfi jeg mjer að slá þessari hugmynd fram til athugunar. Landsbankinn mun að sjálfsögðu fúslega vilja losna við þennan steinkassa, og er því fullvíst, að fá má húsið fyrir það, sem á því hvíldi til bankans, er hann tók við því. Í sambandi við þetta vil jeg geta þess, að þarna í kring á bankinn mikið land, sem hentugt væri t. d. til kartöfluræktar. Og jeg teldi alveg frágangssök að hafa fangahúsið á þessum stað, nema því aðeins, að land þetta fengist með góðum kjörum. En sem sagt, um þetta er engu slegið föstu í frv., enda þótt fjárupphæð sú, sem nefnd er, sje frekar miðuð við það, að hús þetta verði notað, því að annars myndi hún verða og lág. Í sambandi við þetta betrunarhús í sveit er hjer gert ráð fyrir, að verði vinnustofnun fyrir þá menn, sem ekki fást til að vinna sökum leti og ómensku. Getur líka verið gott ýmsra annara hluta vegna að einangra slíka menn frá öðru fólki. Einn tölufróður maður úr bæjarstjórn Reykjavíkur hefir sagt mjer, að Reykjavíkurbær borgi árlega út fullar 100 þús. kr. með börnum slíkra slæpingja. Jeg hefi átt tal um þetta mál við borgarstjórann hjer, og er hann málinu hlyntur. Hann telur hugsanlegt, að þessir menn, sem ekki nenna að vinna, myndu fara að vinna, þegar þeir ættu von á því að verða settir á vinnustofnun, þar sem þeir yrðu knúðir til að vinna. Að sjálfsögðu er það ekki fullvíst, að allir þessir letingjar myndu vinna fyrir sjer á slíkri vinnustofnun, en það yrði samningsatriði við hlutaðeigandi sveitarfjelag að bæta því við, sem á vantaði. Þá er eitt, sem miklum vandræðum hefir valdið bæði fyrir dómara og stjórnina. Það er meðferð þeirra afbrotamanna, sem útvega sjer læknisvottorð um það, að þeir heilsu sinnar vegna sjeu ekki færir um að vera í venjulegu fangahúsi. Og síðan í haust hafa nokkrir slíkir menn verið látnir vinna af sjer hegninguna í sjúkrahúsi undir eftirliti hlutaðeigandi dómara. Þannig hafa t. d. þrír einhverjir mestu vínsalar þessa bæjar verið einangraðir síðan í haust í sjúkrahúsi suður í Hafnarfirði, og nú síðast, þegar ekki fjekst þar lengur rúm fyrir þá, hafa þeir verið einangraðir í húsi, sem Hjálpræðisherinn á þar syðra. Það, sem við þetta hefir unnist, er aðeins það, að menn þessir hafa ekki getað haldið áfram sínum ólöglega atvinnurekstri. En slíkt fyrirkomulag sem þetta er óviðunandi til lengdar. Fyrir þessa menn verður að borga í sjúkrahúsunum eins og fyrir hverja aðra sjúklinga. Er uppihald þessara manna því alt of dýrt fyrir þjóðfjelagið. Í fangahúsi, sem bygt yrði eftir kröfum tímans, væri óumflýjanlegt að hafa sjúkradeild. Kæmi þá tilhögun Eyrarbakkaspítalans í góðar þarfir að því leyti, ef að því ráði yrði horfið að hafa hann fyrir fangahús. Að síðustu vil jeg undirstrika það, að undir öllum kringumstæðum er óumflýjanlegt að byggja nýtt fangahús, fyrst og fremst sökum þrengsla í því, sem nú er, og í öðru lagi sökum þess, að bygging þess gæti haft í för með sjer breytta meðferð á afbrotamönnum frá hví, sem nú er, í samræmi við hugsunarhátt nútímans, og það út af fyrir sig er ekki svo lítið nauðsynjamál. Að umr. lokinni legg jeg til, að frv. þessu verði vísað til allshn.

Jón Þorláksson Þar sem hv.flm. gerir það að tillögu sinni, að frv. þessu verði vísað til nefndar, gæti jeg í raun og veru beðið með að segja það, sem jeg hefi að segja um þetta mál. Mjer þykir þó rjett að láta koma fram nú þegar, af hverju andstaðan gegn frv. hefir stafað, þar sem hv.flm. gat ekkert um þá hlið málsins. Svo stendur á frv. þessu, að fjelagsskapur þeirra manna, sem ekki komast inn undir ákvæðin um lokunartíma sölubúða, hafði gert samþykt um lokunartíma á sínum vinnustofum. Þetta var þeim auðvitað alveg frjálst að gera. En utan þessa fjelagsskapar voru einn eða tveir menn, sem enga starfsmenn höfðu í þjónustu sinni, heldur tóku á móti viðskiftavinum sínum í heimahúsum á kvöldin og rökuðu þá þar. Þessu hjeldu þeir vitanlega áfram eftir að hinir höfðu gert samþykt um lokunartíma á vinnustofunum. Þá urðu þeir óánægðir og fanst með þessu vera stofnað til óeðlilegrar samkepni. Hjer er því um það að ræða, hvort rjett sje að ganga svo nærri atvinnufrelsi manna, að þeim sje blátt áfram meinað að vinna heiðarleg verk í heimahúsum sínum. Það hefir þingið ekki viljað fallast á, heldur hefir því fundist frv. þetta fara fram á meiri skerðing á persónulegu frelsi manna en rjettmætt sje. Jeg skal ekkert hafa á móti því, að frv. fari til nefndar. Vera má, að nefndin geti stungið upp á einhverri málamiðlun, sem tryggi það, að ekki sje gengið of nærri atvinnufrelsi manna.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg kannast við þær ástæður á móti frv., sem hv. 3. landsk. hefir fram að færa. Þær hafa verið bornar fram á hverju þingi, síðan á annað borð var farið að ræða þetta mál. Jeg skal aðeins benda á, að það er ekki alveg laukrjett, sem hv.þm. sagði um þá menn í rakarastjettinni, sem eru á móti þessu frv. Hann sagði, að þeir hefðu unnið í sínum heimahúsum á kvöldin. Jeg þykist mega fullyrða, að þessir menn höfðu vinnustofur, þó að þær væru í þeirra eigin húsum eða íbúðum. En það er órjett og villandi að segja, að þeir hafi unnið „heima hjá sjer“, rjett eins og rakarastörfin hafi verið aukaatvinna þeirra. En það voru þau auðvitað ekki. Þá segir hv.þm., að í frv. sje gengið of nærri „persónulegu frelsi manna“. Nákvæmlega það sama var sagt um búðalokunarlögin 1917. Þá þótti það svo óskaplegt að vera að knýja þá menn, sem aðeins ynnu með skylduliði sínu við verslanir sínar, til að loka þeim kl. 7. Þegar á að halda uppi reglu, er ómögulegt að gera slíkar undantekningar. Þó að það kynni að koma illa við einhvern fyrst í stað, venjast menn því, þegar búið er að koma á fastri reglu, enda veit hv.þm. (JÞ), að í öðrum löndum eru alstaðar fastar reglur um lokunartíma vinnustofa og engar undanþáguheimildir. Jeg sje því ekki, að mótbárur hv.þm. hafi við neitt að styðjast.

Jón Þorláksson Jeg vil taka það fram, að það villir engan, þó að eitt herbergi í íbúð manns sje af honum öðrum fremur notað til þess að vinna í daglega iðju og óviðkomandi menn vilji kalla það vinnustofu. Að öðru leyti skal jeg ekki lengja umræðurnar. Það kemur engum á óvart, þó að hv. 5. landsk. þyki það lítil ástæða í einhverju máli, þegar minst er á, að borgarar landsins eigi að hafa rjett til persónulegs frelsis. Það er vitanlegt, að hann og hans flokkur vilja ganga æ lengra í því að svifta menn persónulegu frelsi þeirra. Þeir eru arftakar einvaldsherranna á miðöldunum, sem í lok miðaldanna voru búnir að setja svo ströng lög, að heita mátti, að enginn mætti hreyfa sig frá vöggu til grafar. En svo sprakk bólan, og er ekki ólíklegt, að eins fari fyrir hv. 5. landsk. og flokki hans.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg vil spyrja hv.þm. (JÞ), sem sjálfur hefir haft verslunar- og vinnustofu í húsi sínu: Taldi hann það þá hluta af íbúð sinni? Jeg held, að hv.þm. hafi ekki getað hnekt því, að rakararnir hafi allir vinnustofur, sem hafa viðskifti við almenning. Þó að sumir þeirra sjeu í eigin húsum með vinnustofurnar, er villandi að segja, að þeir taki á móti viðskiftavinum sínum heima hjá sjer. Hv. þm. bar mjer á brýn, að jeg vildi svifta menn frelsi. Mikil skelfing er að heyra þetta úr þessari átt. Veit hv.þm., hvað frelsi er? Það sanna frelsi felst í því að takmarka frelsi einstakra manna, svo að þeir geri ekki heildinni skaða. Hjer er verið að gera ráðstafanir til að setja reglur, er varni því, að einstakir menn geri það að verkum, að ekki sje hægt að halda reglu um lokunartíma vinnustofa, og reyna að koma í veg fyrir, að menn þurfi að hanga langt fram á kvöld eftir því að afgreiða viðskiftamenn, sem annars hefðu komið fyr, ef reglur væru um lokunartímann. Jeg skildi niðurlag ræðu hv.þm. þannig, að ef eitthvað af þessum frelsisskerðandi frv. næði fram að ganga, mættum við eiga von á meiri háttar byltingu. Það mátti ekki seinna vera. Háttv. þm. er nú æðilengi búinn að þruma gegn umrótsmönnunum, en hann er ekki fyr kominn í minni hluta en hann fer að hóta okkur blóðugri byltingu.

Jón Þorláksson Það er misskilningur hjá hv. 5. landsk., að jeg hafi verið að hóta byltingu. En jeg veit, að mennirnir eru eins innrættir og þeir hafa altaf verið; þegar þeir eru farnir að finna til fjötra, sem þeir hafa sjálfir lagt á sig í hugsunarleysi, vilja þeir hrista þá af sjer, og gera það oftast á löglegan hátt. Í þessu tilfelli er leiðin greiðfær. Menn bara hætta að fylgja þeim forsprökkum, sem ekki hafa svo ýkjamikið fylgi hvort sem er, svo að umskiftin verða ekki mikil. Um vinnustofu mína er það að segja, að jeg er meðeigandi í verslunarfyrirtæki, sem ekki kemur málinu við. En auk þess stunda jeg verkfræðingsstörf og hefi í því skyni vinnustofu eða teiknistofu í íbúð minni. Og mjer hefði þótt það alveg óþolandi, ef nokkur stjórnarvöld hefðu farið að setja mjer reglur um það, hvenær jeg mætti taka á móti viðskiftavinum í þessari stofu í íbúð minni.

Flm. (Ólafur. Thors): Frv. þetta er flutt samkv. áskorun bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði, og fer það fram á heimild fyrir ríkisstjórnina til að selja Hafnarfjarðarkaupstað landskika, sem eru eign Garðakirkju, en eru þó í kaupstaðnum. Eins og greinargerðin ber með sjer, eru ástæðurnar fyrir þessu þær, að skipulagsnefnd hefir gert ráð fyrir, að annar bletturinn yrði notaður fyrir skemtigarð handa bæjarbúum, en hinn undir byggingar við aðalgötu bæjarins. Annars er bráðlega von á nánari upplýsingum um málið frá Hafnarfirði, og mun jeg sjá um, að þær verði sendar þeirri nefnd, sem væntanlega fær málið til meðferðar. Einnig vona jeg, að sú nefnd leiti álits kirkjumálastjórnarinnar um söluna. - Að svo mæltu get jeg látið staðar numið, en vænti þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Það er ekki nauðsynlegt að láta mörg orð fylgja þessu frv. úr garði. Það hefir verið borið fram á undanförnum þingum og haft allmikið fylgi, þó að ekki hafi dugað á meðan Íhaldsflokkurinn notaði afl sitt og aðstöðu til þess að fella það. Nú hefir við síðustu kosningar afstaða flokkanna breytst svo, að gera má ráð fyrir, að sá flokkur, sem hingað til hefir varnað því, að Hafnarfjörður næði rjetti sínum, sje brotinn svo á bak, að hann geti ekki lengur eytt þessu nauðsynjamáli. Þetta frv. er að mestu leyti samhljóða þeim, sem áður hafa verið hjer á ferðinni. Aðeins er sú breyting gerð, að ef aukakosning fer fram í kjördæminu um einn þingmann á kjörtímabilinu, þá er ætlast til, að hann sje kosinn fyrir Hafnarfjörð og af hafnfirskum kjósendum einum. Að öðru leyti er ætlast til, að breyting þessi komi til framkvæmda við næstu kjördæmakosningar. Að svo stöddu sje jeg ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri. Málið er þrautrætt og öllum rjettsýnum mönnum ljóst, að öll sanngirni mælir með því, að Hafnarfjörður fái sinn sjerstaka þingmann; vænti jeg því, að hv. deild taki vel í málið, og geri það að till. minni, að því verði vísað til hv.allshn., þegar umr. er lokið.

Ólafur Thors Það er rjett, sem hv.flm. sagði í upphafi ræðu sinnar, að þetta frv. er gamall gestur í þessari hv. deild. Það hefir verið borið hjer fram á þingunum 1926 og 1927, og í bæði skiftin felt. Jeg hefi á báðum þessum þingum átt sæti í þessari hv. deild og í bæði skiftin lagst á þá sveif að eyða málinu. Mun jeg halda áfram uppteknum hætti og síst linast í sókninni um að halda því fram, að frv. þetta eigi að sæta sömu afdrifum og það hefir gert á undanförnum þingum. Það hefir jafnan verið venja, að þegar til mála kæmi að skifta einhverju kjördæmi í tvent, þá lægi fyrir um það samþykki beggja aðilja, sem hlut eiga að máli. Það er að vísu rjett, að bæjarstjórn Hafnarfjarðar hefir mælt með því, að skifting yrði lögskipuð, en hinu má heldur ekki gleyma, að hinn aðilinn, báðar sýslunefndir sýslnanna, er andvígur skiftingunni, og hafa sýslunefndirnar lagst eindregið á móti henni, enda verður því ekki neitað, að það eru sýslurnar, sem bíða mestan hallann við skiftinguna. En þrátt fyrir það, þó fyrir liggi meðmæli bæjarstjórnar Hafnarfjarðar um að skifta kjördæminu á þennan hátt, að hafnfirskir kjósendur einir kjósi annan þingmanninn, þá er það opinbert leyndarmál, að allmikill hluti hafnfirskra kjósenda stendur á móti því, að kjördæminu verði skift. Í þessu frv. er því eingöngu um kröfur jafnaðarmanna að ræða. Þeir hugsa sem svo, að verði það lögfest, að Hafnarfjörður verði einn um að velja annan þingmanninn, þá sje líklegt, að jafnaðarmaður verði kosinn. Þeir halda því fram, jafnaðarmannaforingjarnir, að Hafnarfjörður eigi sanngirniskröfu á því, að skifting kjördæmisins verði lögboðin, og hafa þrásinnis reynt að rökstyðja það með atkvæðatölum þeim, er flokkarnir hlutu við aukakosninguna 1926. Eins og kunnugt er, urðu úrslit kosningarinnar þau, að frambjóðandi jafnaðarmanna hlaut 958 atkv., en frambjóðandi Íhaldsflokksins 1318 atkv. Af þessu hafa jafnaðarmenn svo dregið þá ályktun, að ef listakosning hefði verið viðhöfð að þessu sinni og kosnir tveir þingmenn, þá hefðu jafnaðarmenn hlotið annað þingsætið. Höfuðrök þeirra, sem með skiftingunni mæla, eru þá þau, að úr því að Alþingi hafi viðurkent rjettmæti hlutbundinna kosninga til Alþingis með því að lögbjóða þær fyrir Reykjavík, þá sje eðlilegt, að hið sama gildi um tvímenningskjördæmi, en ef svo væri, mundu jafnaðarmenn ráða öðru þingsætinu fyrir þetta kjördæmi. Jeg skal ekki fjölyrða um, hver afleiðingin mundi verða, yrðu hlutbundnar kosningar lögboðnar í tvímenningskjördæmum, með þeirri kjördæmaskipun, sem nú er; en það er fullvíst, að slík fyrirmæli, ef gilt hefðu, mundu hafa losað margan hv.þdm. við óþægindi þingsetunnar, enda bert, að slík hlutbundin kosning í tvímenningskjördæmi fullnægir hvergi nærri rjettlætinu. Annars vildi jeg benda á það, að jafnaðarmenn hafa ekki athugað sem skyldi, að atkvæðatölurnar, er fram komu við kosninguna í Gullbringu- og Kjósarsýslu 1926, sanna ekkert um rjettmæti skiftingarinnar, því að langmestur hluti þeirra 800–900 kjósenda, sem ekki gátu neytt kosningarrjettar síns þá, voru bændur og íhaldsmenn. Aftur á móti höfðu Hafnfirðingar betri aðstöðu til kjörsóknar, og komu þeirra atkv. fram með tölu, eða því sem næst. Á undanförnum þingum hafa margir framsóknarmenn fylgt jafnaðarmönnum að máli um þessa skiftingu. Þeir munu hafa eygt einhverja sanngirniskröfu til handa jafnaðarmönnum, bæði vegna þeirra upplýsinga, er fyrir lágu um atkvæðatölu jafnaðarmanna í kjördæminu, en einkum þó vegna hins, að jafnaðarmenn hafa talið framsóknarmönnum trú um, að Alþýðuflokkurinn færi vaxandi hröðum skrefum, og einkum þó í Hafnarfirði. Sjálfsagt hefir Framsóknarflokkurinn ljeð fylgi sitt með sársauka, því kjörorð þeirra hefir verið: að halda þungamiðju þjóðlífsins í sveitunum. Mjer er því óblandið gleðiefni að skýra framsóknarmönnum frá, að nú hefir nýr dómur fallið í málinu. Atkvæðatölur síðustu kosninga slá því föstu, að jafnaðarmenn fari rangt með, er þeir segja flokk sinn stóran og stækkandi. Þær herma hitt, að flokkurinn sje lítill og minkandi. Við síðustu kosningar er meðaltals atkvæðatala frambjóðenda jafnaðarmanna aðeins um 680, eða um 280 atkv. færri en frambjóðandi flokksins hlaut 1926. Samtímis hefir meðaltals atkvæðatala íhaldsmanna vaxið um 30 atkv., ef talin eru aðeins gild atkv. En rjettari mynd af hugarfari kjósenda kjördæmisins sjest, ef hinu er viðbætt, að frambjóðendur Íhaldsflokksins áttu um 150 atkv., er talin voru ógild, og voru á annað hundrað þeirra þannig, að kjósendur höfðu aðeins kosið annanhvorn frambjóðanda Íhaldsflokksins einan. Sannleikurinn er því sá, að á 1½ ári fækkar atkv. jafnaðarmanna um 250, en atkv. íhaldsmanna fjölgar á sama tíma um 180 atkv. Ef miðað er við hlutbundna kosningu, er rjett að geta þess, að jafnaðarmenn áttu ekki einu sinni greiddra atkv. við síðustu kosningar. Af þessu er það bert, að nú geta framsóknarmenn gert það tvent í senn, að sýna sanngirni og jafnframt að fylgja meðfæddri tilhneigingu sinni til þess að halda þungamiðju þjóðlífsins í sveitunum. Jeg vænti þá, að úrslit málsins verði þau, að frv. þetta fái að sofna hægt og rólega. En ef annað reynist, ef t. d. framsóknarmenn gegn sanngirninni verða til þess að flytja þungamiðju þjóðlífsins úr sveitunum í bæina, þá verð jeg að líta á það sem raunalega tilkynningu til alþjóðar um það, að Framsókn hafi keypt ráðherrasætin, en selt sannfæringu - að hún hafi lyft veldissprotanum, en gengið í ánauð og þrældóm.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Af ræðu hv. 2. þm. G.-K. virðist helst mega ráða það, að hann hafi annað frv. fyrir sjer en það, sem hjer er um að ræða, og að í því frv. standi, að kjósa skuli jafnaðarmann í Hafnarfirði, en íhaldsmann í sýslunni. En vitanlega er með mínu frv. ekki átt við annað en að allir flokkar hafi sömu aðstöðu til þess að ná í þingsæti. Hann talaði líka um andúð sýslunefndanna gegn skiftingunni, og er það ekki nýtt nje á neinn hátt undarlegt, þó að sýslunefndirnar vilji una við það skipulag, sem er. En úr því hann gerir svo mikið úr áliti sýslunefndanna, finst mjer, að hann geti þó tæplega gengið framhjá kröfum bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði í þessu efni. Hv. 2. þm. G.-K. á þó tvo fylgismenn í bæjarstjórninni, og þeir hafa báðir samþ. þetta, og öll bæjarstjórnin hefir samþykt hvern fundinn eftir annan áskoranir til Alþingis um að bæta úr þessu misrjetti á hann eina hátt, að annar þingmaður sýslunnar verði framvegis kosinn af hafnfirskum kjósendum einum. Og það hefir aldrei heyrst, eftir því sem jeg best veit, að neinn hafnfirskur kjósandi hafi á opinberum fundi talað á móti skiftingunni nje greitt atkvæði á móti henni. Hv. sami þm. gat þess, að með því að Hafnarfjörður sje einn um að velja sjer þingmann, þá flytjist þungamiðja þjóðlífsins úr sveitunum í kaupstaðina. Jeg veit ekki, hvort hann ætlar sjer að telja hv. deild trú um, að meiri hætta sje á því, að þungamiðja þjóðlífsins flytjist úr sveitunum við það, að Hafnfirðingum gefist kostur á að velja sjer þingmann úr sínum hópi, heldur en t. d. eins og nú á sjer stað um kjördæmið, sem hefir nú og hefir lengi haft fyrir fulltrúa uppgjafakaupmann eða atvinnurekanda hjeðan úr Reykjavík. Jeg sje ekki muninn á því, að þessi þungamiðja haldist fremur í sveitunum við það, að einn af framkvæmdarstjórum Kveldúlfs fari með umboð kjósenda heldur en t. d. einhver Hafnfirðingur. Annars er ekki úr vegi í þessu sambandi að athuga nánar íbúa- og kjósendatölu sýslnanna og Hafnarfjarðar. Í Gullbringu- og Kjósarsýslu munu nú vera um 4000 íbúar, en í Hafnarfirði um 3000 íbúar. Alþingiskjósendur í sýslunni munu taldir 1700, en í Hafnarfirði 1300. Þegar þessa er gætt, þá mun mega álykta, að Hafnarfjörður og Keflavík, ásamt sjávarþorpunum suður með sjó, geti ráðið kosningunum nú, ef þessir hreppar standa saman um hagsmuni sína, og hvar er þá komið þungamiðju þjóðlífsins? Á það hefir verið bent, að nauðsynlegt sje, að kjördæmin hafi líkra hagsmuna að gæta, eða m. ö. o., að í sama kjördæmi sje ekki ólíkum hagsmunum blandað saman. Nú er það svo um þetta kjördæmi, að annarsvegar eru smáatvinnurekendur til sveita og sjávar, en hinsvegar er Hafnarfjörður, sem nú er að verða allstór bær með annarsvegar stóran togaraútveg og hinsvegar fjölmenna verkalýðsstjett. Er því auðsætt, að hjer er um mjög ólíka hagsmuni að ræða, og skifting kjördæmisins því rjettmæt. Annars mætti benda á, að ef það er rjett, sem háttv. 2. þm. G.-K. heldur fram, að Jafnaðarmannaflokkurinn í kjördæminu sje „lítill og minkandi“, en Íhaldsflokkurinn vaxandi, þá ætti ekki að vera nein hætta fyrir þann flokk að skifta kjördæminu. En sannleikurinn er annar, og það mun sjást á sínum tíma, ef kjördæminu verður skift, að skoðanir manna í Hafnarfirði á stjórnmálum eru á alt aðra leið heldur en þessi hv.þm. þeirra heldur fram á þingi. Og það er náttúrlega mikil ástæða fyrir því, að menn óska eftir skiftingu.

Ólafur Thors Það er ekki rjett, sem hv.flm. sagði, að slík skifting hefði farið fram án þess að aðiljar samþyktu. Jeg hefi reynt að rannsaka það og hvergi rekið mig á annað en að samþykki aðilja hafi komið til áður en skifting var framkvæmd. Hitt er líka rangt hjá honum, að stuðningsmenn mínir í Hafnarfirði sjeu þessu samþ. Það er að vísu svo, eins og jeg hefi áður skýrt frá, að bæjarstjórn Hafnarfjarðar sýnist hafa sent slíkt einróma álit. Hitt er vitanlegt, að einstakir meðlimir bæjarstjórnar voru á móti.  Það er náttúrlega ákaflega meinleg hugsunarvilla hjá hv.flm., þegar hann ruglar því saman annarsvegar, að bæjarbúum sje afhent þingsæti, og hinsvegar því, að bændur hafi gerst til þess að kjósa einstakan mann, sem búsettur er í öðrum bæ. Vitanlega er eðlilegast, að hver kjósandi, hvort sem bóndi er eða annar, velji þann, sem hann treystir til að fara með umboð sitt svo sem best má verða. Hitt skiftir ekki máli, hvort maðurinn er utanbæjar eða ekki. Við erum hjer að tala um þær skoðanir og stefnur, sem ríkja í þjóðmálum, en ekki búsetu þingmanna. Vona jeg, að svo glögg skýring sannfæri jafnvel hv.flm. Það er rjett, sem jeg sagði, að flokkur jafnaðarmanna í þessu kjördæmi er minkandi. Um það tala síðustu kosningar. Þær tölur eru miklu óhagstæðari jafnaðarmönnum en áður. Jeg vil geta þess, að annar frambjóðandi jafnaðarmanna var sjerlega frambærilegur maður og vel máli farinn, - en það voru skoðanir hans, sem menn gátu ekki aðhylst. Menn eru þar að fjarlægjast jafnaðarmenn meir og meir. Mjer er það ljóst, að þau úrslit voru jafnaðarmönnum sjálfum mikil vonbrigði. Og með leyfi hæstv. forseta vildi jeg því til sönnunar lesa upp kafla úr ræðu, sem hv. 2. þm. Reykv. hjelt í þessu máli hjer í deildinni í fyrra: „Það mun koma í ljós næst, þegar kosið verður, hvort jafnaðarmenn eru 1/3 hluti kjósenda í Gullbr.- og Kjósarsýslu eða meira. Það sýndi sig, þegar þessi hv.þm. (ÓTh) var kosinn í fyrra, að hann fjekk þó ekki nema 1318 atkv. á móti 958, sem frambjóðandi jafnaðarmanna fjekk. Vona jeg, að hann kunni svo mikið í reikningi, að hann geti sjeð, að jafnaðarmenn hafi þá fengið meira en 1/3 hluta greiddra atkvæða, og vissulega er fylgi jafnaðarmanna þar í kjördæminu vaxandi“. Jeg leyfi mjer nú að gera mjer sömu von um reikningsvit þessa háttv.þm. eins og hann um mitt í fyrra, og vona, að hann játi, að það urðu honum vonbrigði, að jafnaðarmenn fengu ekki 1/3 hluta greiddra atkvæða, því af 2175 gildum atkvæðum er meðaltals atkvæðatala jafnaðarmanna aðeins 683. Fjekk annar frambjóðandi þeirra 651 atkv., en hinn 715. Þar með eru fallin þau rök, sem í fyrra var teflt fram. En nú á að reyna að tína ný rök og sjá, hvort þau ganga að greind háttv. þingmanna. Um atvinnureksturinn í kjördæminu vil jeg ekki mikið ræða, vegna þess að svo mikið er búið að ræða um hann á undanförnum þingum. Þó að hann sje ekki hjá öllum eins, mun víða óskyldari atvinnurekstur í einu kjördæmi. Annars þykir mjer óþarfi, að háttv. flutningsmenn gangi grímuklæddir í þessu máli. Einasta ástæða þeirra, sem flytja þetta mál, er sú, að þeir gera sjer von um að ná þingsæti úr höndum bænda til jafnaðarmanna. Væri það annað, sem þeir berðust fyrir, hvers vegna bera þeir þá ekki niður annarsstaðar, þar sem má sameina kjördæmi eða leggja niður kjördæmi? Þetta er sem sje alt eiginhagsmunapólitík. Jeg þarf ekki að skýra þetta betur en gert hefir verið hjer í þinginu, en mjer væri mikill fengur í því, ef jafnaðarmenn sýndu hreinskilni og viðurkendu þetta.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af þeim orðum, sem hv. 2. þm. G.-K. hefir í þessu máli nú eins og fyr á þingi látið falla í garð Framsóknarflokksins, vil jeg ekki telja eftir mjer að minna á, að frá okkar sjónarmiði liggur það á bak við, að bæta aðstöðu bænda í þessu kjördæmi. Eins og sakir standa eru bændur ekki nema 1/6 eða svo af kjósendum. Ef Hafnarfjörður gengur frá, eru þeir 1/3 kjósenda. Þá geta þeir miklu betur notið sín en ella. Annars voru það sjerstaklega þau orð hv.þm., sem hvöttu mig til að standa upp, er hann talaði um grímuklædda aðilja í þessu máli. Það, sem jeg vil minna á, er það, að þessi hv.þm. hefir sagt það í hv. deild - að mig minnir - og oft annarsstaðar opinberlega, hvað hann ætlaði að gera ef þetta ætti að koma til framkvæmda. Hann hefir marglýst yfir því, að þá ætli hann að koma til jafnaðarmanna og segja: viljið þið nú ekki koma með okkur íhaldsmönnum til þess að gera stórkostlega breytingu í kjördæmaskipuninni? Það er því þessi hv.þm., sem er grímuklæddur í þessu máli, þar sem hann er að áfella okkur framsóknarmenn fyrir samstarf við jafnaðarmenn, en ætlar sjer sjálfur að stofna til miklu meiri samvinnu við þá.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Mjer finst hv. 2. þm. G.-K. ekki hafa mikið álit á þekkingu þingmanna á landsmálum, af því sem hann leyfir sjer að halda fram hjer í deildinni. Hann segir, að við það að Hafnarfjörður yrði áfram í kjördæminu, hjeldist þungamiðjan hjá sveitinni um kosningar til Alþingis. En það vita allir, að ef tekinn er Hafnarfjörður og bætt við Keflavík, - það þarf ekki að bæta við sjóþorpunum suður frá -, þá ráða þessir kaupstaðir kosningunni. Svo að kjördæmið með tveimur þingmönnum eins og nú er, er alls ekki sveitakjördæmi. Þetta er hverjum einasta þingmanni í þessari deild kunnugt, svo að hv.þm. þurfti ekki að bera þessa blekkingu fram. Það er heldur ekki hægt að tala um, að flutningsmenn hafi grímu fyrir andliti, til þess að ná þingsæti úr höndum bænda, því að flestum er vel kunnugt, að að minsta kosti heldur minna en helmingur bændanna í kjördæminu fylgir þeim þingmönnum, sem nú eru. Aðalstuðningur íhaldsins þarna suður frá er í sjávarþorpunum utan Hafnarfjarðar, þar sem menn eru ekki nógu vel upplýstir um stefnu þess flokks og hvernig hann t. d. fer að ráði sínu gagnvart smáútgerðinni úti um landið. Þá gat hv. 2. þm. G.-K. þess, að flokkur jafnaðarmanna í kjördæminu væri minkandi og benti til þess, að flokkurinn hefði fengið færri atkv. við síðustu kosningar en áður. Það er rjett, að atkvæðatalan var nokkru minni. en það er augljóst, ef skoðað er nánar, að það stafar af minni þátttöku í kosningunum. Öllum er kunnugt, að stjórnarskrárbreytingin knúði fram kosningar um hásumar, þegar verkafólk á erfiðast að neyta kosningarrjettar síns. Þá var allmikill fjöldi hafnfirskra kjósenda, sem tilheyrir Alþýðuflokkrium, farinn burt og gat ekki kosið. Enda var það með vilja gert hjá íhaldsstjórninni, sem stóð að stjórnarskrárbreytingunni, að koma kosningunni á þann tíma, er verkafólki væri erfiðast að sækja.

Þetta er ósatt!

. Þetta er sannleikur og það vita allir, að sá var tilgangur stjórnarinnar.

Þetta er vísvitandi lygi!

. Það myndi hafa sýnt sig, ef kosningin hefði farið fram síðastl. haust, eins og lög stóðu til, hvernig þátttaka í Gullbringusýslu og atkvæðatala hefði fallið. Að endingu leyfi jeg mjer að skora mjög eindregið á hv. 2. þm. G.-K. að koma með áskoranir mörg hundruð kjósenda úr Hafnarfirði um það, að Hafnarfjörður fái ekki sjerstakan þingmann.

Magnús Jónsson Það er í raun og veru óþarfi að vera að bæta neinu á það, sem hv. 2. þm. G.-K. hefir sagt um þetta frv. og hvernig það er til komið. Þeir komast aldrei hjá því, þeir háttv. bændur, sem utan um frv. ætla að standa, að þeir standa þar berstrípaðir frammi fyrir öllum landslýð með sína lítilmótlegu flokkapólitík og þar á ofan skammsýni. Þessi hugsjón, að bæta rjett Hafnarfjarðar, er nú ekkert annað en þunn og götug gríma, sem eiginhagsmunirnir og flokkapólitíkin skín í gegnum. Að grípa niður á einum stað, þar sem taka má sæti frá Íhaldsflokknum handa jafnaðarmönnum, en standa jafnframt á móti, að bætt sje úr órjetti annarsstaðar, þar sem bitinn handa jafnaðarmönnum mundi vera tekinn frá Framsóknarfl., það sjá allir, hvernig slíkt er undir komið. Sagt er, að á döfinni sje frv. um það, að sameina Seyðisfjörð og Norðfjörð í eitt kjördæmi, til þess að ná þar öðru sæti af íhaldsmönnum handa jafnaðarmönnum. En ef til vill þykir þeim svo, sem þar mundu asnaeyrun standa of langt út undan sauðargærunni til þess, að gerlegt sje að fara út í það. Annars skal jeg alls ekki neita því, að það er mjög klóklegt af jafnaðarmönnum, út frá þeirra hugsunarhætti, að nota sína aðstöðu, þar sem þeir eru höfuðverslunarvara þingsins, og setja upp á sig sem allra mest, þegar þeir búast við svo góðum kaupanda. Þetta frv. er einn liður í merkilegri sögu, sem að vísu væri gaman að rekja, en er óþarft hjer. En sagan byrjar með kosningunum í sumar. Þá var mikil gleði í herbúðunum yfir að hafa nú kveðið þetta ógurlega íhald niður, sem hafði setið að völdum nokkur ár. Og framsóknarmenn komu saman í bænum til þess að setja upp stjórn. Þetta var verk, sem sá flokkur hafði nú ekki getað unnið um nokkurra ára skeið, og reyndar aldrei fyr til fullnustu, svo að ekki var að furða, þótt þeir hefðu gaman af því. Hún var nokkuð há „Stemningin“ hjá þeim fyrst í stað. En þeir hafa orðið að reyna það þessir góðu menn, að þeir urðu að borga fyrir þessa skemtun eins og aðrar skemtanir. Og þetta frv., sem hjer liggur fyrir, mun vera eitt af því, sem stuðningsmennirnir, jafnaðarmenn, ætla að taka upp í þessa skuld. Jeg veit ekki neinar sönnur á því, en jeg hefi það fyrir satt, að það sje hreint skilyrði fyrir því, að jafnaðarmenn fylgi stjórninni fyrst um sinn, að hún styðji þá til þess að koma þessu frv. fram. Fleira fer í svipaða átt. Rjett áðan var verið að útbýta frv. um að færa niður aldurstakmark fyrir kosningarrjetti í málefnum sveita og kaupstaða. Frv. er borið fram um að lengja svefntíma á togurunum og að bæir fái forkaupsrjett að hafnarvirkjum, svo að fleiri geti fetað í fótspor Ísafjarðar. Yfirleitt drífa nú að reikningarnir, eins og verst er um mánaðamót hjá okkur hjer í Reykjavík. Það er meiningin að nota aðstöðuna til þess að pressa stjórnina, sem á svo að pressa sína flokksmenn til þess að fylgja nú jafnaðarmönnum til allra laga og ólaga, sem þeim býður við að horfa. Við höfum hjer eitt dæmi mjög greinilegt, sem er krafan um að ógilda kosninguna í Norður-Ísafjarðarsýslu. Jeg er hræddur um, að stjórninni hafi í því tilfelli reynst nokkuð margir fastir drengir fyrir í hennar flokki til þess að geta fylgt jafnaðarmönnum að ólögum. Er það aumlegt ástand að vera í stjórn og þurfa að óska þess, að hafa sem fæsta góða drengi í sínum flokki og sem flesta, er skipa megi hvað sem verkast vill. En það gæti verið, að þó að stjórnarflokkurinn þori ekki annað en halda samning sinn við jafnaðarmenn og styðja þá að þessari skiftingu, að gleðin yfir þessu sambandi færi að dofna áður langt liði. Því að það má sá góði stjórnarflokkur vita, að jafnaðarmenn eru ekki við eina fjölina feldir. Þeir þjóta sitt á hvað og sitja við þann eldinn, sem best brennur. Það getur verið, að þá langi í sæti frá Framsókn. Og jeg skal ekki segja, hvort Íhaldsflokkurinn gengi í það með þeim að lagfæra eitthvað kjördæmaskipunina í landinu frekar en hjer er fram á farið. En ef þingið á að fara að rjetta mola að jafnaðarmönnum, þá fer freistingin að verða mikil að taka málið alt til yfirvegunar. Og það er sannast að segja, að þar eiga bæði íhaldsmenn og jafnaðarmenn um allsárt að binda, bar sem kjördæmaskiftingin er, og eiga sameiginlega kvörtun fram að bera. Jeg gæti trúað því, að þau tákn tímanna, sem hjer sjást, boði það, að ekki verði ýkjalangt þangað til flokkur hæstv. stjórnar fer að sjá, að hann er í raun og veru skiftur í tvo parta. Og það getur orðið styttra þangað til en menn grunar, að betri partur þess flokks varpi þeim lakari af sjer til jafnaðarmanna, en komi sjálfur í bandalag við okkur íhaldsmenn og alla góða menn á landinu til þess að standa móti uppvöðslu og ójöfnuði svokallaðra jafnaðarmanna í landinu. Margt skeður ólíkara á stjórnmálasviðinu. Hæstv. forsrh. vildi andmæla því, að verið væri að færa þungamiðju kjördæmisins úr sveitinni í kaupstaðina. Hann vill einskorða orðið „bændur“ svo þröngt. Til skamms tíma voru menn taldir bændur, þó að þeir hefðu útgerð líka samhliða landbúnaði. En hvað sem þessu líður, er það samt einkennilegt, að aðalvörn hæstv.forsrh. fyrir sinn flokk er sú, að þetta sje flokkapólitík, líka frá þeirra sjónarmiði. Menn höfðu haldið, að þeir hefðu ætlað að offra flokkshagsmununum á altari jafnaðarmanna í þetta skifti. En vörnin er, að þetta sje eiginhagsmunir þeirra líka. Þetta er þá það hæsta, sem hæstv. forshr. kemst, þegar hann er að verja flokk sinn, það, að hann berjist fyrir eigin hagsmunum. Að forsætisráðherra verji þetta út frá rjettlætisins sjónarmiði, - svo háa drauma dreymir hann aldrei fyrir sinn flokk. Það er ákaflega einkennilegt, þegar menn eru að verja það, að Hafnarfjörður eigi kröfu á einum þingmanni, vegna þess að listakosning hefði getað unnið þeim annan þingmanninn. Jeg skal nú ekki fara neitt út í útreikninga, en það þarf ekki annað en benda á það, að listakosning um tvo menn er ekki annað en vitleysa, því að þá þarf annar flokkurinn að fá meira en helmingi fleiri atkvæði en hinn flokkurinn til þess að fá báða mennina, og er ekkert rjettlæti í því. Til þess að listakosning njóti sín, þarf að kjósa um fjóra til fimm. Að sanna það, að Hafnarfjörður eigi heimtingu á einum þingmanni, vegna þess, að hann hefði getað náð einum þingmanni, ef kosið væri listakosningu, er því ekki annað en að sanna vitleysu með annari vitleysu.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg hafði ekki tækifæri að hlusta á alla ræðu hv. 1. þm. Reykv. En af því, sem jeg heyrði, eru fáein atriði, sem jeg vildi gera athugasemd við. Hann heldur því fram, að ómögulegt sje fyrir þá, sem ekki eru jafnaðarmenn, að vera með málinu, nema þeir sjeu kúgaðir. En jeg býst við, að hv.þm. sje kunnugt, að í mörg ár hafa komið endurteknar kröfur frá miklum meiri hluta íbúa Hafnarfjarðar og bæjarstjórninni líka. Þetta er röksemd, sem erfitt er fyrir hv.þm. að hnekkja. Fólkið sjálft á þessum stað færir fram þá kröfu, að þar sem bærinn er sjálfstæður kaupstaður og þar sem allir aðrir kaupstaðir í landinu, að fráteknum Siglufirði, sem er talsvert minni, hafa þessi rjettindi, þá eigi þeir að fá rjett til að kjósa þingmann. Hafnfirðingar, 3 þús. manns, telja sig eins færa um það og þann bæ með þúsund manns, sem sendir á þing þann ágæta mann, bæjarfógetann í Reykjavík. Þær röksemdir í þessu efni, sem hafa verið metnar annarsstaðar, t. d. þegar Húnavatnssýslu var skift, eru þarna fyrir hendi. Fólkið biður sjálft um þetta. En hv.þm. hugsar minna um það en að berjast fyrir flokkinn og hagsmuni hans, þar sem hann óttast, að flokksbræður hans geti ekki unnið kjördæmið. - Jeg vil gefa honum betri vonir. Íhaldsmenn eiga að lifa svo í Hafnarfirði, að þeir hafi von um að vinna kjördæmið. Ef þeir treysta sjer ekki að lifa svo rjettlátlega, að þeim geti vaxið kjósendafylgi, þá sje jeg ekki, að þeir eigi neinn rjett á því, að þingið kúgi meiri hlutann í Hafnarfirði til þess að hlíta þessu gamla skipulagi. - Nei, það er öðru nær en hv.þm. (MJ) hafi nokkurn rjett til þess að drótta slíku að okkur, sem hann hefir gert; það er hann og hans menn, sem standa vísvitandi á ranglátum grundvelli í þessu máli. Hann veit, að framkoma íhaldsmanna undanfarið dæmir þá. Jeg vísa því öllum dylgjum aftur heim í föðurhúsin með þeim fulla rökstuðningi, að eigingirnin sje hjá þeim, sem hv.þm. talar fyrir. Þó að það sje ekki siður minn að svara blöðum í þingsal, má jeg aðeins minna á, að aðalmálgagn Íhaldsflokksins talar um Framsóknarflokkinn sem aðalbændaflokkinn, og er það skoðun þess, að við eigum að gera þeim mögulegt að njóta rjettar síns. Og það er það, sem við ætlum að gera með skiftingunni. Nú er Hafnarfjörður svo tiltölulega mikill hluti af kjördæminu, að ekki hefir tekist að koma að bónda í kjördæminu. Þar hefir verið í boði einhver hinn mesti merkisbóndi á Íslandi, sem hefir mikið gert til þess að lyfta bændastjett landsins með þeim málum, sem hann hefir barist fyrir, En það hefir orðið árangurslaust. Hafnarfjörður hefir jafnan borið bændahluta kjördæmisins ofurliði. Þetta ætti því að vera vegur til þess, að bændur kjördæmisins gætu betur notið sín, auk þess sem Hafnfirðingar óska þess sjálfir. Eftir skoðun íhaldsmálgagnsins, er jeg gat um áður, þá eru öll skilyrði fyrir hendi til þess að þetta mál eigi fram að ganga.

Ólafur Thors Jeg skal ekki svara hæstv.forsrh. öðru en því, að það sýnist auðsjáanlega vera meiri fengur í því fyrir bændur kjördæmisins að ráða vali á tveimur þm. heldur en aðeins einum. En nú er því svo varið, að meiri hluti af kjósendum kjördæmisins er bændur, þótt hæstv. ráðh. máske telji þá eina bændur, sem landbúnað stunda. Jeg skal ekki víkja mikið að því atriði hjá hæstv.forsrh., þar sem hann sagði, að jeg hefði marglýst því yfir, að kjördæmaskipun væri órjettlát nú. Þó taldi hann, að jeg hefði aðeins sagt það utan þings. - Jeg mun hafa sagt það einmitt í hans eigin húsi og í einkasamtali við hann, að kjördæmaskipunin þyrfti endurbóta við. Jeg sagði, að ef hann hjeldi áfram að næra jafnaðarmenn á molum af borði okkar íhaldsmanna, kæmi til álita, hvort ekki væri rjettara að rjetta þeim væna sneið af framsóknarborðinu. En þótt hæstv. ráðh. vitni hjer í einkasamtal, er fór fram í hans eigin húsakynnum, þá skal það vera ávítulaust af mjer. Jeg þarf ekki að svara hv.flm. miklu. Það, sem hann sagði, var fremur veigalítið. Hann talaði um, að atkvæðatölurnar við síðustu kosningar hefði ekki verið af marka, þar sem margir af verkamönnum hefðu verið farnir í atvinnuleit. En það var nú svo, að jafnaðarmenn fengu 280 atkv. færra nú en við kosninguna 1926, en íhaldsmenn 180 atkv. meira. Hv. þm. beindi þeirri áskorun til mín, að jeg safnaði mótmælum nokkur hundruð kjósenda í Hafnarfirði móti skiftingunni. Jeg skal gera það með því skilyrði, að hann verði á móti við minni áskorun til hans og gefi yfirlýsingu um það, að hann taki þá þau andmæli til greina. Þá var það hæstv.dómsmrh., sem kom hingað úr efri deild Alþ. til að skifta sjer af þessu máli, og mátti þar um segja, að „enginn bað þig orð til hneigja“, sem er hluti úr gamalli vísu.  (Dómsmrh. JJ: Hvernig er áframhaldið?)  . Úr því hæstv. mentamálaráðherra óskar þess, skal jeg gjarnan kenna honum þennan vísupart, en jeg tek það skýrt fram, að síðari hendingunni er ekki stefnt að hæstv. ráðh., en hún er þannig: „illur þræll, þú máttir þegja“. Hæstv. dómsmrh. hefir lítið heyrt af þeim rökum, sem hjer hafa komið fram, enda ber ræða hans þess vott. Hann sagði, að margendurteknar óskir hefðu komið frá kjósendum í Hafnarfirði um skiftingu kjördæmisins. Þetta er alveg tilhæfulaust. Slíkar óskir hafa aldrei komið, nema einu sinni frá bæjarstjórninni þar og á einum þingmálafundi frá einum einasta manni. En þar á móti hefir sýslunefndin lagt á móti því. Hæstv. dómsmrh. þekkir alls ekki þau rök, sem hjer hafa verið borin fram. Jeg veit ekki nema rjett væri fyrir hann að geyma frekari umræður um þetta mál, þar til hæstv. ráðh. hefir kynt sjer það betur. Vona, að hann við það komist á rjetta braut, og með þessu yrði hann síður til að hefja óþarft málæði í hv. deild. Jeg er nú víst búinn með nokkuð mikið af þeim tíma, er mjer var leyfður.  (Forseti BSv: Þetta er orðin löng athugasemd)  . Fæ jeg ekki að tala í fjórða sinn?  (Forseti BSv: Þm. fær að bera af sjer sakir)  . Jeg vona þá, að einhver beri á mig sakir.

Haraldur Guðmundsson Jeg get í sjálfu sjer verið þakklátur hv. 1. þm. Reykv. og hv. 2. þm. G.-K. fyrir skraf þeirra um þetta mál, því að óhætt má fullyrða, að ekki meira en 1/5–1/6 hluti þess, er þeir færðu fram, snerti málið sjálft. Sýnir það, hversu rökþrota þeir eru. Hv. 1. þm. Reykv. fór í einskonar biðilsbuxur og ljet líklega í ræðu sinni við jafnaðarmenn um samvinnu við þá um að breyta kjördæmaskipuninni. Mjer fer nú eins og saklausum sveitastúlkum, sem óvanar eru biðlum; þær verða oft feimnar og vita varla, hvernig þær eiga að taka bónorðinu. En á eitt vil jeg þó minna háttv.þm., sem nú hrópar á hjálp okkar jafnaðarmanna til að leiðrjetta kjördæmaskipunina. Hvers vegna reyndi hann ekki að leiðrjetta þetta meðan sá flokkur, sem hann telst til, hafði meiri hluta í þinginu? Þá hefði honum átt að vera innan handar að koma því fram. Eftir því, sem nú hefir komið fram í deildinni, þá má vænta þess, að frv. þetta muni sigla hraðbyri í gegnum þingið. Tveir hæstv. ráðherrar hafa lýst yfir fylgi sínu við það. Hv. 2. þm. G.-K. ætti samkvæmt þeirri kenningu sinni, að íhaldsmönnum sje stöðugt að fjölga í Hafnarfirði, að vera með því. Hans flokkur ætti þá að eiga þar trygt sæti. Við jafnaðarmenn erum líka ánægðir, því að við þykjumst eiga þar trygt sæti í framtíðinni. Hvort sem litið er á þetta mál frá sjónarmiði atkvæðafjölda eða atvinnuhátta, þá er skiftingin rjettmæt. Í Gullbringu- og Kjósarsýslu eru kjósendur aðallega smærri land- og sjávarbændur, en í Hafnarfirði mestmegnis verkafólk, stærri atvinnurekendur og kaupsýslumenn. Jeg get mint á eitt dæmi, sem sannar þetta ljóslega, en það eru ræður þeirra núverandi forsrh., þm. Borgf. og fyrverandi þm. G.-K., Ágústs Flygenrings, um landhelgigæsluna o. fl. þar að lútandi, og vísa jeg um það til þingtíðindanna. Í þeim ræðum kemur ljóslega fram, að hagur smærri útgerðarmanna fer ekki saman við hag þeirra stærri. Jeg er ekki trúaður á það, að Íhaldsflokkurinn breyti svo um líferni og háttalag, að honum auðnist nokkru sinni að fá meiri hluta í Hafnarfirði, þótt hæstv.forsrh. af hæversku ljetist vera það. Jeg trúi því ekki. En frv. þetta er spor í þá átt, að bæta úr bersýnilegum órjetti. Því er rjett að samþykkja það. Síðar má svo tala um það í ró og næði, hvert skuli vera næsta sporið, því að kjördæmaskipunin er óviðunandi eins og hún nú er.

Magnús Jónsson Jeg skal ekki vera langorður að þessu sinni. Hv. þm. Ísaf. var nú að halda sína jómfrúræðu. Var því von, að honum kæmu til hugar biðlar í því sambandi. Jeg skildi nú reyndar naumast, hvað hann átti við með þessu biðlatali sínu, nema ef hann hefir haldið, að jeg væri að óska eftir samvinnu við hans flokk til að breyta kjördæmaskipuninni. En þá hefir hann líka tekið biðlinum vel, því í niðurlagi ræðu sinnar gat hann þess, að síðar mætti tala í ró og næði um víðtækari breytingar á kjördæmaskipuninni. En það er alger misskilningur hjá hv.þm., að jeg hafi staðið betur að vígi áður heldur en nú um að koma fram rjettlátum breytingum. Hv. þm. á sennilega við það, að jeg hafi þá tilheyrt stærra flokki. Sá flokkur, sem jeg heyri til, hefir enga afstöðu tekið til málsins. Auk þess er hann enginn stjettaflokkur, og því erfiðari aðstaða að sameina hann um mál sem þetta. Áhugamálin eru almennari og flokkurinn hefir meðal annars alls ekki tekið sameiginlega afstöðu um þetta mál, kjördæmaskiftinguna, að því er jeg best veit. Má vera, að hann geri það bráðum, en hann hefir ekki gert það. Hæstv. dómsmrh. gladdi mig með tvennu. Í fyrsta lagi gaf hann mjer tryggingu fyrir því, að við yrðum altaf á kanti í þinginu. Þegar jeg þakka honum, þá skammar hann mig, og þegar jeg skamma hann, þá skammar hann mig líka. Það verður því gott tækifæri til að hreyfa sig hjer í þinginu, þar sem við hljótum að vera pólitískir óvinir. Samkomulag okkar persónulega er þar fyrir utan og kemur málinu ekkert við. Hæstv. ráðh. var farinn að sækja sína lífsspeki í Morgunblaðið. Jeg óska, að framhald verði á því. Hann myndi hafa gott af því. Þótt jeg sje ekki Morgunblaðinu sammála um alla hluti, þá er þó svo margt gott, sem þar stendur, að hæstv. ráðh. hefði gott af að tileinka sjer það. Hæstv. ráðh. sagði, að jeg ætlaði Framsóknarflokknum illar hvatir í þessu máli. En hefði jeg lofað hann fyrir það eða lýst því öðruvísi en það var, þá er jeg hræddur um, að það hefði farið eins og Snorri Sturluson sagði, að það hefði verið kallað háð, en ekki lof. Þá sagði hann, að jeg hefði verið með því, að Hafnarfjörður fengi þingmann. Það er rjett. En þó þannig, að jeg vildi bæta þingmanni við handa Hafnarfirði, en láta sýsluna halda sínum tveimur þm. En svo glaður sem hæstv. ráðherra er yfir þessu frv., þá ætti hann að athuga það, að það er ekki nóg að sýna rjettlætið á einum stað. Hann ætti t. d. þá líka að skifta Siglufirði frá Eyjafjarðarsýslu og gefa Siglfirðingum sinn þm. En þar yrði Framsóknarflokkurinn að gefa af sínu eigin, og þá er minna um örlætið. Hann sagði, að þetta væri tóm eigingirni hjá mínum flokki. Við ættum bara að lifa svo í Hafnarfirði, að við ættum þar jafnan trygt þingsæti. En þetta eru bara innantóm orð. Það er svo margt, sem veldur flokkaskipun. Eftir því mætti eins ráðleggja stjórnarflokkinum að lifa svo hjer í Reykjavík, að þeir fengju þingmann hjer. Og eftir þessum forsendum ætti það að vera illri hegðun Framsóknarflokksins að kenna, að Björn Bjarnarson hefir ekki komist að í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Nei, ræða hæstv. ráðh. er ekkert nema ný sönnun um yfirdrepskap hans í þessu máli.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það má heita furðulegt, að þegar jeg tek hjer til máls í þessari hv. deild, þá koma tveir hv.þm. eins og heimaríkir hundar á móti aðkomumanni og byggja rök ræðu sinnar á því, að leg hafi ekki leyfi til að tala hjer. Það lítur ekki út fyrir, að þessir hv.þm. sjeu of vel að sjer í þingsköpunum. Háttv. 2. þm. G.-K. gleymir því, að í Hafnarfirði, sem er í hans kjördæmi, hefir verið farið þess á leit á mörgum þingmálafundum að fá kjördæminu skift. Fundir í Hafnarfirði hafa reynst svo andstæðir þm. sínum, að hv. 1. þm. G.-K. varð að fara bónarveg að þeim, svo að þeir bæru ekki fram till. andstæða vilja hans í járnbrautarmálinu. Þeir hafa nú þokað Hafnfirðingum, eða meiri hluta þeirra, yfir í þann stjórnmálaflokk, sem þeir telja sinn mesta andstöðuflokk. Hv. 1. þm. Reykv. heldur því fram, að það sje sjereinkenni Íhaldsflokksins, að hann sje vel sjeður alstaðar. Hann viðurkennir þó, að litlar líkur sjeu til, að hann nái meiri hluta í Hafnarfirði. Við framsóknarmenn vitum líka, að bændur ráða þar ekki, en við viljum þó ekki af þeirri ástæðu hindra það, að Hafnfirðingar nái rjetti sínum. Við, sem höfum barist fyrir rjetti sveitanna, höfum líka um leið aflað okkur þar trausts og fylgis, enda höfum við ekki reynst eins gagnvart bændum landsins eins og íhaldsmenn hafa reynst alþýðunni í kaupstöðunum. Það sýndi sig best á þingmannafundi, sem haldinn var í stjórnarráðinu veturinn 1923, þegar íhaldsmenn vildu halda við hungri og harðrjetti í Hafnarfirði, aðeins vegna hagsmuna fárra útgerðarmanna þar. Þá sáðu þeir, nú kvíða þeir uppskerunni. Þegar það kom til umr. hjer í deildinni að byggja meiri háttar sundlaug hjer í Reykjavík fyrir þennan bæ, og jeg, sem er kosinn til þings af bændum, gerðist flm. þess og líklegt er, að ýmsir aðrir fulltrúar bænda á þingi muni styðja þetta mikla hagsmunamál Reykvíkinga, þá rís upp, auk hv. 1. þm. Skagf., sem er að búa sjer til kosningabeitu handa Skagfirðingum, einnig hv. 1. þm. Reykv. og reynir á allan hátt að spilla því máli. Og hvernig var það um árið, þegar farið var fram á 5 þús. kr. styrk til sundlaugar í Þingeyjarsýslu? Þá reis alt Íhaldið gegn því og níddist þá sem oftar á hagsmunum sveitanna. Þannig var innrætið til sveitanna þá. Við framsóknarmenn höfum þrásinnis bjargað hagsmunum sveitanna. En Íhaldið hefir aldrei bjargað neinu öðru en því, sem „passað“ hefir í „kram“ þrengstu hagsmunaklíku þess og þeirra manna útlendra og innlendra, sem lagt hafa því fje í kosningasjóð.

Er þetta dómsmrh.?

. Það er maður, sem er að segja Íhaldinu satt og sem á eftir að segja því margt fleira satt, hvort sem hann verður þá dómsmrh. eða ekki. Hv. 1. þm. Reykv. mintist á það, að þetta frv. væri afleiðing einhverrar verslunar við stjórnarskiftin í sumar. Hann virðist hafa gleymt því, að allir þm. Framsóknarflokksins í báðum deildum fylgdu málinu á síðasta þingi. Að koma fram með þessar getsakir hjer, mót betri vitund, er ekki annað en fölsun í málinu. Það er víðar falsað en í Norður-Ísafjarðarsýslu; fölsunin er líka flutt inn í þingið. Það er hart, að flokkur, sem hefir barist fyrir þessu sama rjettindamáli þing eftir þing, skuli vera borinn slíkum brigslum. Hv. þm. ætti að lesa þingtíðindin betur; til dæmis kynni hann þá líka að rekast á það, að við björguðum Hafnfirðingum í vandræðum þeirra 1923, og var þá ekki hægt að bregða okkur um kjósendadekur.

Hæstv. ráðh. ætti sem minst að tala um dekur

. Þá sagði hv. 2. þm. G.-K., að sýslunefnd Gullbringu- og Kjósarsýslu væri mótfallin skiftingunni. Mjer er nú satt að segja ekki kunnugt um það, og ekki heldur hitt, að sýslunefndin nái til Hafnarfjarðarkaupstaðar. Veit hann þá ekki, að hún hefir ekkert með stjórn bæjarmálefna þar að gera? Þessi hv.þm. ætti líka að lesa betur.

Þetta er vísindaleg fáfræði. Þetta er víst ekki að blekkja í málum!

. Háttv. 1. þm. Reykv. snerist á móti mjer í fyrsta málinu, sem jeg hefi borið fram hjer í deildinni, sem um leið var stærsta hagsmunamál Reykjavíkur, sem komið hefir fyrir þingið, og það er næsta skrítið, að einmitt hann skuli reyna að fæla mig frá að vinna fyrir þennan bæ. Það vill til, að Reykjavík er betri en þessi þm. hennar, svo að hún verður ekki látin gjalda hans; með öðrum orðum, hún fær ekki þá meðferð, sem hún ætti skilið, ef hún væri dæmd eftir þessum fyrsta fulltrúa sínum. Sami háttv.þm. vildi fallast á að bæta við þm. fyrir Hafnarfjörð, ef Gullbringu- og Kjósarsýsla yrði áfram tvímenningskjördæmi. En hvað heldur hann þá, að yrði uppi á teningnum í sumum öðrum kjördæmum landsins, svo sem til dæmis Eyjafirði, SuðurÞingeyjarsýslu og víðar, ef þannig yrði farið að? Nei, það er ekki til neins fyrir háttv.þm. að vera að reyna að þvo sig með slíku; ástæðan er engin önnur en sú, enda er það beint játað, að hann vill ekki, að rjettlætið nái fram að ganga, af því að hann telur það óheppilegt fyrir sinn flokk. Hv. þm. og hans f]okkur ætti heldur að reyna að ástunda meira rjettlæti og koma þannig fram gagnvart Hafnfirðingum og öðrum, að þeir þyrftu ekki að vera svona hræddir við kjósendur, því að það er þessi ótti eingöngu, sem veldur andstöðu íhaldsmanna við frv.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Það er aðallega út af orðum hv. 2. þm. G.-K., sem nú er dauður, að jeg stend upp  Þá vil jeg skora á hv.þm. að gera nú alvöru úr sínu raupi, ef hann getur, og koma með skriflega yfirlýsingu mörg hundruð kjósenda í Hafnarfirði um, að þeir sjeu mótfallnir skiftingunni. Hann veit það vel, að slíkt hlyti að hafa áhrif á málið, þó að jeg lofi honum engu.

Forseti (BSv): Háttv. 2. þm. G.-K. hefir samkvæmt þingsköpum leyfi til að bera af sjer sakir.

Ólafur Thors Það er aðeins í tilefni af því, að hæstv.dómsmrh. telur það ósvífni og fáfræði af mjer að halda því fram, að sýslunefnd Gullbringu- og Kjósarsýslu væri mótfallin skiftingunni og að hún væri líka aðili í málinu. Það er meira en lítið skilningsleysi, að skilja ekki þetta, að sýslan er einmitt annar aðilinn. „Ósvífni“ og „fáfræði“ lýsa betur framkomu og rökum ráðh. en mínum í þessu máli. Hæstv. dómsmrh. ljet sjer sæma að kalla mig og hv. 1. þm. Reykv. hunda, en vildi þó sjálfur slást í hópinn með okkur. Mjer þótti samlíkingin óheppileg um hann jafnt og okkur, en eftir síðustu ræðu hans læt jeg hann einráðan um að velja sjer heiti. Hæstv. ráðh. sagði ennfremur, að allur Framsóknarflokkurinn hefði altaf staðið með málinu á þingi. Jeg vil nú benda honum á, að á þinginu 1926 talaði háttv. 2. þm. Eyf. (BSt) á móti málinu, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa hjer upp nokkuð af ummælum hans. Hann segir þar meðal annars: „Mjer finst það sanngirnismál, úr því að ekki liggur fyrir gagngerð breyting á kjördæmaskipun landsins. En það er annað, sem ekki er sanngjarnt, ef frv. er samþ. óbreytt, nefnilega það, að Gullbringu- og Kjósarsýsla hefði þá aðeins einn þingmann eftir - -“. Þessi háttv. Framsóknarflokksmaður talaði þannig á móti málinu, og annar þm., hv. 1. þm.N.-M. (HStef), vildi fella málið við 2. umr. þess þá. Jeg læt svo staðar numið og skal nú viðurkenna, að jeg sje dauður, en jeg örvænti þó ekki um sigur í málinu að heldur, og má þá segja um mig og minn góða málstað: „Brjánn fjell, en hjelt velli“.

Bernharð Stefánsson Jeg vil aðeins taka það fram, að mjer þætti viðkunnanlegra, að þeir hv.þm., sem þurfa að vitna í orð mín og gerðir á fyrri þingum, vildu fara rjett með. Hjer hefir orðið nokkur misbrestur á því hjá hv. 2. þm. G.-K. Jeg fylgdi málinu og greiddi atkv. með því, þó að jeg hinsvegar teldi sanngjarnt, að Gullbringu- og Kjósarsýsla hjeldi sínum þm.

Vill ekki hv.þm. lesa sína eigin ræðu?

. Jeg þarf þess ekki, því að jeg man vel mína afstöðu til málsins, en það er altaf hægt að snúa út úr orðum manna, eins og hv. 2. þm. G.-K. er að reyna að fleyta sjer á hjer. Jeg sagði einmitt í þeirri ræðu, sem hv.þm. vitnaði í, að jeg teldi það sanngjarnt, að Hafnarfjörður yrði sjerstakt kjördæmi.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Jeg býst ekki við, að það verði annar eins hvellur út af þessu frv. eins og næsta málinu á undan (skiftingu Gullbringu- og Kjósarsýslu). Þetta frv. er flutt í þeim tilgangi að gera einfaldari aðferðirnar og jafnframt ódýrari við sölu fasteigna og skipa. Það vill oft til, að kostnaðurinn við söluna verður of mikill í hlutfalli við verð eignanna, og miðar því þetta frv. bæði að því að tryggja hag eigendanna og veðhafa. Jeg ætla svo ekki að orðlengja um þetta frekar á þessu stigi málsins, en leyfi mjer að leggja til, að frv. verði að umr. lokinni vísað til allshn.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Þótt þetta frv. sje umfangsmeira en hitt, sem var næst á undan hjer til umr. (um nauðungaruppboð á fasteignum), skal jeg heldur ekki vera langorður um það. Jeg hefi látið fylgja því allítarlega greinargerð, og álít jeg, að það eigi að geta stytt umr. nokkuð. En þó að grg. sje ítarleg, skal jeg þó drepa á aðalatriðin í frv. Ein helsta breytingin er sú, að hætt verði að innfæra þinglesin skjöl í bækur, heldur verði skipað svo fyrir, að þau skuli afhent í tveim eintökum þeim embættismanni, sem hefir þinglýsing skjala með höndum. Það er nú orðið svo mikið um þinglýsing skjala á landinu, sjerstaklega hjer í Reykjavík, að það er tæpast, að einn maður anni því starfi hjer í bænum að færa þau öll inn. Jeg skal játa, að á þessu fyrirkomulagi er dálítill annmarki, að hafa skjölin í tveim eintökum. En þau munu hinsvegar flest vera útbúin af starfsmönnum, sem hvort sem er ganga þannig frá þeim, að það getur ekki talist mikil fyrirhöfn að búa til einu eintaki fleira. Jeg tel sjálfsagt, að málið sje athugað gaumgæfilega í nefnd og vil leggja til, að því sje vísað til hv.allshn.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg vil aðeins óska, að málinu verði vísað til 2. umr. og allshn.

Magnús Guðmundsson Jeg ætla ekki að hafa neitt á móti frv., en vil aðeins beina þeirri fyrirspurn til hv.flm., hvort honum sýnist ekki fært að láta ákvæðin um, að hreppstjórar skuli geta framkvæmt lögtak, ná einnig til fjárnáms. Það er sá munur á lögtaki og fjárnámi, að fjárnám er venjulega gert samkvæmt dómi eða sætt, en lögtak án undangengins dóms eða sáttar. Mjer hefir nú dottið í hug, að það mætti einnig láta þessi ákvæði frv. ná til fjárnáms, og vildi jeg gjarnan heyra álit hv.flm. á því atriði.

Flm. (Magnús Torfason) Þetta frv. er fram borið vegna hins mikla kostnaðar og hinnar miklu rekistefnu, sem því fylgir að láta framkvæma lögtak. Hvað fjárnámið snertir, þá er það svo, að það er framkvæmd dómsúrskurða, t. d. hæstarjettar, og veit jeg því ekki hvort öllum þætti viðeigandi að láta hreppstjóra framkvæma þau, sem ekki er að undra, því að skriffinskan hefir hjer alt ætlað að kæfa, sem von er, þar sem ekki eru nema rúm 20 ár síðan við komumst undan einveldinu danska. Sjálfur hefi jeg ekkert á móti því, að hreppstjórar megi framkvæma fjárnám, ef þeir aðrir, er þetta mál snertir, til dæmis hæstarjettardómararnir, líta svo á, að það megi verða.