Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er alkunnugt, að þróun iðnaðarins hefur verið mjög ör hér á landi síðari árin. Segja má, að hvert iðnaðarfyrirtækið hafi risið upp af öðru á ótrúlega skömmum tíma og eldri fyrirtæki hafi stórum fært út kvíarnar. Þessi tiltölulega nýtilkomni atvinnuvegur okkar Íslendinga hefur notfært sér alla möguleika, eftir því sem fjárhagurinn og aðrar aðstæður hafa frekast leyft. Það getur nú ekki lengur farið á milli mála, að iðnaðurinn er nú orðinn engu síður mikilsverður þáttur í atvinnulífi okkar en sjávarútvegur og landbúnaður, og það þarf ekki annað en að blaða í gegnum hagskýrslurnar og önnur rit, sem gefa upplýsingar um búskaparhætti landsmanna, til þess að sannfærast um hina miklu þýðingu iðnaðarins. Með ári hverju hefur því fólki fjölgað, sem bæði beinlínis og óbeinlínis hefur lífsuppeldi sitt á einhvern hátt frá iðnaðinum, og gera má hiklaust ráð fyrir því, að iðnaðarþróuninni eigi enn eftir að vaxa ásmegin við nývirkjanir Laxárinnar og Sogsins. Rafvæðing landsins mun halda áfram, og allir vita, hvers konar bylting á öllum sviðum kemur í kjölfar hennar. Segja má, að flestöll meiri háttar iðnaðarfyrirtæki nema ullarverksmiðjur og iðjuver, sem vinna úr sjávarafurðum, séu nú staðsett í Reykjavík. Ég hef t. d. fengið upplýsingar um það, að í Félagi ísl. iðnrekenda eru yfir 120 fyrirtæki í Reykjavík á móti 20 fyrirtækjum utan Reykjavíkur. Iðnrekstur Sambands ísl. samvinnufélaga, sem fer stöðugt vaxandi, er einkum bundinn við Akureyri og Reykjavík og hverfandi annars staðar. Að þessari þróun liggja sjálfsagt margar ástæður og vildi ég aðeins drepa lítils háttar á nokkrar þeirra. Þá er fyrst að benda á það, að í Reykjavík sjálfri er stærsti markaðurinn fyrir framleiðsluna innanlands. Fyrirtæki í Reykjavík kostar því miklu minna til flutninga en fyrirtæki úti á landi. Í Reykjavík er hægara en víðast hvar annars staðar að ná í þjálfað vinnuafl, og í Rvík eru allar lánastofnanirnar, og þar ættu því að vera mestu möguleikarnir fyrir öflun lánsfjár. Meðan leita þarf til nefnda og ráða um innflutning, hafa fyrirtæki í höfuðstaðnum allt aðra og betri aðstöðu en fyrirtæki úti á landsbyggðinni. Það var ekki lítið fé, sem forstöðumenn fyrirtækja úti á landi vörðu í ferðakostnað, meðan höftin voru hér í algleymingi, og hraðsímtölin við allar nefndirnar í höfuðstaðnum voru einn af hæstu liðunum í rekstrinum, þótt broslegt þyki. Þá má benda á það, að opinber gjöld hafa sennilega verið lægri í Rvík en víðast hvar annars staðar á landinu. Ég geri nú ráð fyrir því, að flestir liti svo á, að ekki sé hagstætt fyrir þjóðarheildina að einskorða iðnað landsmanna að mestu við Reykjavík og nágrenni, æskilegra sé, að iðnaðarfyrirtækin séu ekki síður staðsett úti á landsbyggðinni, þar sem skilyrði eru fyrir hendi. Það er margt, sem mælir gegn því að sentralisera iðnaðinn, þ. e. a. s. að binda hann við tiltölulega afmörkuð svæði. Í ófriði má búast við meiri eyðileggingu og þar af leiðandi enn meiri skorti, flutningskostnaður landbúnaðarafurða hlýtur að vera meiri og dreifingaraðstaðan öll verri. En það skiptir þó mestu máli í þessu sambandi, að vinnuaflið verður óstöðugra, þar sem iðnaðurinn er ekki fyrir hendi og búast má við atvinnuleysi, a. m. k. yfir vetrarmánuðina, eins og reynslan hefur margoft sýnt okkur. Með dreifingu iðnaðarins verður meira jafnvægi í byggð landsins og jafnari afkoma manna, hvar sem þeir eru búsettir í landinu. Erlendis er sú stefna nú mjög uppi, að það opinbera stuðli beinlínis að því, að ný iðnaðarfyrirtæki rísi upp utan stórborganna. Má í því sambandi benda á ýmsar ráðstafanir, sem gerðar hafa verið í Englandi nú síðari árin og miða einmitt í þá áttina. Á undanförnum árum hefur orðið vart við verulegt atvinnuleysi í mörgum kauptúnum og bæjarfélögum, sérstaklega yfir vetrarmánuðina. Norðanlands og austan verður sjór ekki stundaður að vetrinum nema að litlu leytl. Eina leiðin til að fullnægja athafnaþörf fólksins í þessum landshlutum til frambúðar er, að þar rísi upp iðnaður. Með iðnaðinum kemur aukin atvinna og betri lífskjör fyrir fólkið, sem nú býr við erfiðar aðstæður. Með till. þessari er ætlazt til þess, að ríkisstj. láta athuga sem fyrst, hvað unnt sé að gera til þess að auka iðnað utan höfuðstaðarins, með það fyrir augum að koma í veg fyrir atvinnuleysi og stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Að athugun lokinni verði lagðar fram raunhæfar till. til úrbóta. Ríkisstj. hefur það á stefnuskrá sinni að tryggja landsmönnum sem varanlegasta atvinnu. Tel ég því víst, að till. fái góða afgreiðslu hæstv. ríkisstj., nái hún samþykki Alþingis. Ég tel ekki ástæðu til þess að ræða hér þær leiðir, sem ef til vill eru færastar til þess að ná þeim tilgangi, sem till. miðar að. Ég vil þó taka það fram, að nauðsynlegt verður að skapa iðnaðinum utan Reykjavíkur fyrst um sinn betri aðstöðu en í Reykjavík. Til þess að það valdi sem minnstri röskun, verður að láta fyrirgreiðsluna fyrst og fremst ná til nýrra iðnaðargreina, svo að þeir. sem leggja út í nýja tegund iðnaðar, kjósi af eigin hvötum að velja verksmiðjunni stað utan höfuðstaðarins, þar sem góð skilyrði eru fyrir hendi. Tillögumenn telja, að fyrirgreiðslan gæti m. a. verið í eftirgreindum atriðum: Skatt- og útsvarsfrelsi fyrstu starfsárin, og í því sambandi má benda á fordæmi frá 1938, þegar útgerðarfyrirtækjum botnvörpuskipa voru veitt skattfríðindi vegna fjárhagsörðugleika þeirra. Stofnlán með hagstæðum kjörum til lengri tíma. Þá kemur til greina fyrirgreiðsla um útvegun dreifingartækja, svo sem bifreiða, fyrirgreiðsla og aðstoð við uppsetningu dreifingarmiðstöðvar í Reykjavík fyrir innlend iðnfyrirtæki til þess að skapa þeim jafnari markaðsaðstöðu. Og svo mætti benda á fyrirgreiðslu um gjaldeyrisyfirfærslu til kaupa á efnivörum og vélum til iðnaðarins. Í þessu sambandi mætti að sjálfsögðu benda á ótalmargt fleira, en ég sé ekki ástæðu til þess að fara nánar út í þetta, þar sem till. sjálf gengur út á athugun, sem að sjálfsögðu mun þá liggja fyrir og þá ástæða til þess að taka afstöðu til málsins. Ég vil svo óska eftir því, að till. verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umræðu og til hv. allshn.



Herra forseti. Tillagan, sem ég flyt hér á þskj. 343 og er til umr. að þessu sinni, er fram komin af mjög knýjandi þörf Vestmannaeyjahafnar til þess að hrinda í framkvæmd óhjákvæmilegum umbótum á höfninni. En þarfir Vestmannaeyjahafnar eru ef til vill öllu öðru fremur þarfir hins íslenzka þjóðarbúskapar. Það væri vissulega þess vert að rekja í einstökum atriðum sögu hafnargerðarinnar í Vestmannaeyjum hér og greina frá þeim árangri, sem náðst hefur, bæði hinum tæknilegu sigrum, sem unnizt hafa, og þeim efnahagslegu framförum, sem siglt hafa í kjölfar þeirra, en á þessu stigi málsins mun ég þó ekki rekja þá sögu. Hins skal þó getið, að Vestmannaeyjar mega kallast hafnlausar af náttúrunnar hendi, og það, sem veldur því, að hægt er nú, þegar bezt lætur, að leggja hverju íslenzku skipi sem vera skal við landfestar í Eyjum, e. t. v. þó að Tröllafossi undanskildum, byggist eingöngu á mannanna verkum. Síðastliðna þrjá áratugi hefur verið unnið nær sleitulaust að hafnargerðinni, og alltaf hefur miðað í áttina, þótt oft hefðum við Vestmannaeyingar kosið að hraðar gengi. Kostnaður hefur að sjálfsögðu orðið mjög mikill við þessar framkvæmdir, og hefur hann verið greiddur með tekjum hafnarinnar og með framlagi ríkisins. En með því að tekjur hafnarinnar og hið takmarkaða ríkisframlag hefur alltaf hrokkið skemmra en framvinda tímanna krafðist að lagt væri í hafnargerðina, þá hafa um langt skeið verið lögð alveg óeðlilega há vörugjöld á alla flutninga um höfnina, og hafa Vestmannaeyingar þannig skattlagt sjálfa sig aukalega vegna hafnargerðarinnar jafnframt því, sem bæjarfélagið hefur ævinlega lagt höfninni til að nokkru starfslið og fleira af sínum almennu tekjum. Ég hef að vísu ekki fyrir því óyggjandi gögn til að sanna með tölum og útreikningum það, sem þó er vitað, að engir þegnar í okkar þjóðfélagi hafa lagt annað eins af mörkum til hafnargerðar í héraði sínu og Vestmannaeyingar, og jafnframt veit ég, að engin framlög þegnanna hafa fært þjóðfélaginu meiri arð en einmitt þau, sem fóru til þessarar hafnargerðar. Hvaða þýðingu hefur svo Vestmannaeyjahöfn fyrir hið íslenzka þjóðfélag almennt? Það er þá fyrst til að telja, að höfnin í Vestmannaeyjum er langsamlega þýðingarmesta höfnin á landinu að því er tekur til vélskipaflotans og framleiðslu hans á freðfiski og saltfiski, skreið, lýsi og fleiri sjávarafurðum. Vélbátaflotinn í Vestmannaeyjum fer stöðugt vaxandi, og framleiðsla hans fer sömuleiðis vaxandi, og verður hlutur hennar í heildarframleiðslu þjóðarinnar stærri í hlutfalli með hverju árinu sem líður. Þá má geta þess, að allt austan frá Berufirði og vestur fyrir Reykjanes er engin lífvænleg höfn á allri strandlengju landsins, þar sem skip geta leitað skjóls, og eru Vestmannaeyjar þess vegna af öryggisástæðum mjög þýðingarmikil höfn, enda leitar þangað fjöldi skipa, innlendra og erlendra, af miðunum og siglingaleiðunum fyrir Suðurlandi til landvars í stórviðrum og einnig til þess að fá þar hvers konar fyrirgreiðslu, vistir, viðgerðir, til þess að leggja upp sjúka menn o. s. frv. Ég vil rétt aðeins til áréttingar því, að það eru ekki aðeins við Vestmannaeyingar, sem litum svo á, að höfnin í Vestmannaeyjum hafi almenna þýðingu, heldur er það almennt álit sjómannastéttarinnar íslenzku, lesa hér upp hluta af ályktun Farmanna- og fiskimannasambandsþingsins, sem háð var á s. l. hausti, en þar segir svo, með leyfi forseta: „Sextánda þing Farmanna- og fiskimannasambands Íslands skorar eindregið á það Alþingi, sem nú situr, að láta allar fjárveitingar til hafnargerða ganga fyrir, þar sem reynslan hefur sýnt góðan árangur, þar sem fjölbyggt er og þessi mannvirkjagerð langt á veg komin. Það er nú þegar ljóst, að nokkur slík hafnarmannvirki liggja undir skemmdum og beinlínis af þeim orsökum heimta fullnaðaraðgerð. Enn fremur eru þessar hafnir stórhættulegar siglingu stórra skipa og koma ekki að fullum notum hvað viðkemur öryggi heimaflotans. Sextánda þing Farmanna- og fiskimannasambands Íslands telur því stórvarhugavert að leggja það fé, sem fyrir hendi er, til nýrra hafnarmannvirkja, meðan eftirtaldar hafnir eru eigi að fullu nothæfar, svo sem Vestmannaeyjar, Patreksfjörður, Ísafjörður og Akranes.“ Þetta var úr samþykktum sextánda þings Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, og ég vænti, að hv. alþm. hafi veitt því athygli, að sú höfnin, sem það samband leggur mesta áherzluna á að þurfi að fullgera á næstunni, er einmitt Vestmannaeyjahöfn. Hvað er það þá, sem þarf að gera í Vestmannaeyjahöfn eins og nú standa sakir? Það eru einkum þrjú stórverkefni, sem þar liggja fyrir. Í fyrsta lagi krefst hinn aukni fiskiskipafloti þess, að bryggjurýmið sé aukið til mikilla muna, og það liggur þess vegna alveg fyrir, að það þarf að gera nýjar bryggjur og auka þannig möguleikana til þess, að athafnalífið við höfnina geti gengið sem greiðlegast, og á það ekki einungis við um fiskiskipaflotann, heldur á það einnig við um afgreiðslu vöruflutningaskipa, en í sambandi við þá miklu framleiðslu, sem er í Vestmannaeyjum, eru auðvitað miklar siglingar um höfnina, þar sem er afskipun allra afurðanna og útflutningur á útgerðarvörunum auk allra annarra flutninga til daglegra þarfa íbúanna í þessu byggðarlagi. Í öðru lagi liggur það nú fyrir, að við innsiglingu hafnarinnar verður að leggja í stórfelldan kostnað. Fyrir fáum árum var hafnarmynnið grafið upp, dýpkað svo verulega, að nú geta miklu stærri skip en áður komið inn í höfnina. En sá galli er á þessu, að renna sú, sem skipin verða að sigla eftir, er ekki bein, heldur er á henni bugða svo kröpp, að miklum vandkvæðum er bundið að sigla þar stórum skipum, og þegar veðurskilyrði eru ekki sem hagstæðust, er ævinlega mikil hætta á því, að sigling stórra skipa um hafnarmynnið geti farið á annan veg en ætti að ske, og ef illa tækist til, þá er það vel hugsanlegur möguleiki, að skip strandi í hafnarmynninu og loki þar með siglingu um höfnina gersamlega. Þess vegna er ekki hægt að una við það öryggisleysi, sem af þessu skapast, og dýpkun á innsiglingu hafnarinnar verður ekki frestað öllu lengur. En dýpkunin heimtar meiri framkvæmdir, því að hafnargarðshausarnir eru í nokkurri hættu, ef dýpkunin fer svo nálægt þeim, sem hún verður að gera, þannig að til öryggis hafnargörðunum verður að ramma af hafnargarðshausana með stálþiljum, til þess að það sé öruggt, að þeir laskist ekki við frekari dýpkun á innsiglingunni. Þriðja stórverkefnið, sem liggur fyrir í Vestmannaeyjahöfn, er að þilja með járnþili fyrir sanduppmoksturinn úr hinni svonefndu Friðarhöfn, sem er innst í höfninni, þar sem fer fram hér um bil öll afgreiðsla vöruflutningaskipa, og það er sömuleiðis kostnaðarsöm framkvæmd. Nú stendur hins vegar svo á, að Vestmannaeyjahöfn hefur ekki fjárráð til þess að hrinda í framkvæmd þessum nauðsynlegu framkvæmdum nema með stórkostlegum lántökum eða fjárveitingum úr ríkissjóði. Á fjárhagsáætlun hafnarinnar, sem gerð hefur verið og er samþykkt við fyrri umr. í bæjarstjórn Vestmannaeyja og ekki hefur komið fram neinn ágreiningur um, er gert ráð fyrir því, að þessar framkvæmdir allar verði hafnar þegar á árinu 1954, og hefur hafnarnefndin áætlað, að hún þurfi til þess á að halda lántöku, sem nemi nokkuð á fjórðu milljón króna. Það er hins vegar algerlega óvíst, hvort slíkt lán fæst, og í öðru lagi verður það að teljast heldur óeðlilegt, að ríkissjóður hlaði öllum kostnaðinum eða öllum meginþunga kostnaðarins af hafnargerðinni í Vestmannaeyjum á þá tæplega 4 þúsund íbúa, sem búa á þessum stað, þar sem um er að ræða stórkostlega aukningu á þeim verðmætum, sem ríkissjóður á, sem eru Vestmannaeyjar, en ríkissjóður er eigandi Vestmannaeyja. Ríkið býr hins vegar nú við svo rúman fjárhag, að á árinu 1953 varð tekjuafgangur hjá ríkissjóði, sem nemur tugum milljóna. Ég er þess ekki umkominn á þessari stundu að segja, hve mikill hann er, en líklegt er, að hann nemi 60–70 milljónum. Það er þess vegna ekki fram á stórt farið, þó að Alþingi ályktaði að skora á ríkisstj. að verja 3 millj. af þessum tekjuafgangi ársins 1953 til hafnargerðarinnar í Vestmannaeyjum. Vestmannaeyjahöfn hefur löngum notið lægra framlags úr ríkissjóði en eðlilegt hefði verið, þegar tekið er tillit til allra aðstæðna; í fyrsta lagi til þeirra aðstæðna, að Vestmannaeyjahöfn hefur stórkostlegu hlutverki að gegna í framleiðslukerfi þjóðarinnar, í öðru lagi, að Vestmannaeyingar eru landsetar ríkisins og greiða ríkissjóði árlega stórar fúlgur fjár í leigur af lóðum sínum og lendum, og í þriðja lagi er það alveg augljóst mál, að engar framkvæmdir eru þær til á Íslandi, sem gefa betri arð fyrir hinn íslenzka þjóðarbúskap heldur en það, sem lagt er í sjávarútveginn og aðhlynningu hans - einmitt í Vestmannaeyjum. Ég geri ráð fyrir, að þeir, sem fara með stjórnvöl landsins, hafi orðið varir við það, að nú leitar fiskiskipafloti landsmanna hvað örast til Vestmannaeyja og flotaaukningin þar er meiri en nokkurs staðar annars staðar á landinu. Nú í vetur má gera ráð fyrir því, að um 80 vélbátar verði gerðir út frá Vestmannaeyjum, og þó er vitað, að Vestmannaeyingar eiga marga vélbáta í smíðum, sem því miður verða ekki tilbúnir á þessa vertíð, svo að á vertíð árið 1955 er alveg fullvíst, svo framarlega sem sæmilega gengur á þessari vertíð, sem nú er byrjuð, að fiskiskipafloti Vestmannaeyinga nemur allt fram undir 100 fiskibátum; en til þess að hann geti allur rúmazt í höfninni og til þess að hann geti gengið greiðlega sinna erinda, geti afskipað farmi sínum o. s. frv., þá verða stórkostlegar umbætur að fara fram á höfninni, og því er hér lagt til, að ríkið hlaupi undir bagga til þess að tryggja það, að framkvæmdir geti gengið vel og greiðlega við Vestmannaeyjahöfn. Ég vil svo að lokinni þessari umr. gera það að till. minni, að málinu verði vísað til síðari umr. og til hv. fjvn.



Herra forseti. Mér þykir vænt um, að þessi till. skuli nú loksins hafa verið tekin á dagskrá og til svars af hálfu hæstv. ríkisstj., en henni var útbýtt 14. okt. s. l., svo að ríkisstj. hefur haft á fjórða mánuð til þess að undirbúa svar sitt. Vona ég því, að það verði í samræmi við þann langa undirbúningstíma, rækilegt og ýtarlegt. Það mun hafa verið fyrir 25 árum, eða 1928, að ríkissjóður keypti sína fyrstu bifreið til afnota fyrir ríkisstj. og ýmsa opinbera embættismenn. Þá var hér að völdum flokksstjórn Framsfl., en hv. Sjálfstfl. í harðri stjórnarandstöðu. Þessi kaup ríkissjóðs á einni bifreið sættu mikilli og harðri gagnrýni af hálfu þáverandi stjórnarandstöðu, hv. Sjálfstfl., og voru talin bera vott um mikið fjárbruðl og mikla óspilunarsemi. En síðan, á þessum 25 árum, hefur orðið á mikil breyting. Nú á ríkissjóður ekki aðeins einn bíl, heldur munu þeir bílar, sem ríkissjóður á eða hefur afnot af fyrir ráðherra sína og ýmsa opinbera embættismenn, skipta tugum, og heildarkostnaðurinn við þetta nemur vafalaust mjög stórum upphæðum. Það hefur aldrei tekizt að fá það upplýst fram að þessu, hversu miklu þessi kostnaður hefur numið, og það virðist vera svo mikið verk að telja hann allan saman, að hæstv. ríkisstj. hefur þurft til þess marga mánuði. En hér virðist þannig komið, að fyllsta ástæða sé til þess fyrir Alþingi og almenning allan að fá sem nákvæmastar upplýsingar um, hversu hér er haldið á málum, hvort hér sé um ráðdeildarsemi að ræða eða ekki. Þess vegna hef ég leyft mér að bera fram þessa fyrirspurn, en hún er um það, í fyrsta lagi, hversu ríkisstj. og ráðuneytin hafa margar bifreiðar í þjónustu sinni og hversu marga bifreiðarstjóra og hvað kostnaðurinn við þær hafi numið á s. l. ári, auðvitað að meðtöldum launum þeirra bifreiðarstjóra, sem fastráðnir eru við akstur. Enn fremur hef ég leyft mér að spyrja um, við hversu margar bifreiðar aðrar ríkissjóður greiðir kostnað að nokkru eða öllu leyti og hversu miklu sá kostnaður hafi numið, en það hefur verið á allra vitorði lengi, að ríkissjóður greiðir kostnað við ýmsar bifreiðar, sem ýmsir opinberir starfsmenn eða embættismenn eiga, en reka á kostnað ríkissjóðs. Þá hefur það færzt mjög í vöxt á síðari árum, að ýmsar opinberar stofnanir og opinber fyrirtæki eigi bifreiðar til afnota fyrir forstjóra sína eða starfsmenn og greiði kostnað við þær að nokkru eða öllu leyti. Hef ég einnig spurt um, hversu miklu sá kostnaður hafi numið á árinu 1952. Og svo að síðustu, eftir hvaða reglum það fari, hvort rekstur bifreiðar sé að nokkru eða öllu leyti kostaður af ríkissjóði, opinberum stofnunum eða opinberum fyrirtækjum. En mér er ekki kunnugt um það, að birtar hafi verið neinar almennar reglur um það, hvenær ríkissjóður eða hið opinbera sjái ástæðu til þess að taka þátt í bifreiðakostnaði starfsmanna sinna. Þó hef ég nýlega frétt, að einhverjar reglur muni hafa verið settar um þetta af fjmrn.; en mér er ekki kunnugt um, að þær hafi verið birtar. Hins vegar hefur af því frétzt, að greiddir séu svonefndir bifreiðastyrkir í ýmsum stofnunum, meira að segja sumum hverjum, þar sem almenningur mun ekki koma auga á, að nokkur ástæða sé til þess að styrkja starfsmenn til bifreiðanotkunar eða styrkja þá til þess að aka milli húsa hér á kostnað ríkissjóðs. Þessi fyrirspurn er fram borin af því, að ýmsir þingmenn og almenningur hefur talið, að bifreiðakostnaður ríkisstjórnarinnar hafi á síðari árum færzt svo mjög í vöxt, að farið sé að nálgast algert óhóf. En ef gera á skynsamlegar tillögur um einhvers konar endurskipulagningu á þessum málum í því skyni að halda hér sparlegar á en gert hefur verið, er auðvitað fyrst og fremst nauðsynlegt að fá heildarreikningsskil yfir það, hversu miklu þessi kostnaður nemi. Ég vona, að við fyrirspurnunum fáist glögg og góð svör, sem verða megi þingmönnum og almenningi til leiðbeiningar um það, hvernig málum þessum er komið, þannig að hægt verði síðar að gera skynsamlegar till. um endurskipulagningu á þessum málum á grundvelli þeirra upplýsinga, sem fram koma. En það hygg ég nokkurn veginn öruggt, að kostnaðurinn sé orðinn svo mikill, að ástæða sé til þess að taka mál þessi öll upp til nýrrar yfirvegunar og endurskipulagningar.



Herra forseti. Ríkisstj. hefur látið gera yfirlit um bifreiðakostnað hinna ýmsu ríkisstofnana, og vænti ég, að svar felist í skýrslu þeirri, sem ég mun nú lesa upp hér, við öllum fyrirspurnum hv. 1. landsk. á þskj. 62. Það skal tekið fram, að kaup bifreiðarstjóra er aðeins meðtalið í kostnaði við bifreiðar stjórnarráðsins. Eigin bifreiðar Bifreiðar stofnunarinnar starfsmanna Tal a kr. Tala kr. Pósturinn 4 98789.00 Síminn 31 870031.73 13 146650.00 Áfengisverzlunin 4 143398.08 Tóbakseinkasalan 3 58714.42 1 10700.00 Ríkisútvarpið 3 62660.79 3 18460.00 Gutenberg 1 14892.14 Áburðarsalan og grænmetisverzl. 2 82813.45 Landssmiðjan 7 178687.63 2 43394.58 Innkaupast. ríkisins 1 3000.00 Forsetaembættið 4 69552.22 Hæstiréttur 1 29773.17 Borgardómari 1 13827.58 Borgarfógetinn 1 19085.08 Sakadómari 4 88273.90 Lögreglustj. og ríkislögr., Rvík 9 369829.56 Sýslumenn 3 21600.00 Ríkislögregla (2 í hálft ár) 1 27145.63 Litla-Hraun 2 65990.12 Skipaskoðun 1 7200.00 Verksmiðjueftirlit 2 17600.00 Bifreiðaeftirlit 6 173898.69 Skipulag (ca.) 1 30000.00 4 15000.00 Matvælaeftirlit 1 18034.48 Fiskmat 8 80707.00 Síldarmat (ca.) 1 8500.00 Ullarmat 1 4500.00 Eftirlit á vegum 1 64476.91 Tollstjóraembættið og tollgæzlan i Reykjavík 4 74747.24 Tollgæzla utan Reykjavíkur 2 9100.00 Ríkisspítalar 4 110767.87 Vegamál 52 2554591.84 Stjórnarráðið (varðandi þennan lið er sérstak- legá spurt um tölu bifreiðarstjóra. Þeir eru fimm, og eru laun þeirra talin með í nefndum kostnaði) 7 464017.57 Raforkumál 32 782243.32 1 10782.01 Skipaútgerð ríkisins 8 149096.09 2 16000.00 Ferðaskrifstofa ríkisins 1 23571.00 Vitamál 8 170881.36 1 17000.00 Flugmál 23 325883.20 6 30000.00 Biskup 1 6618.60 Fræðslumálastjóri 2 23289.13 Menntask. í Rvík 1 7200.00 Stýrimannaskólinn 1 1400.00 Námsstjórar 6 41870.00 Þjóðminjasafn 1 3450.00 Náttúrugripasafn 1 27185.93 Atvinnudeild hásk. 3 42332.87 6 45918.35 Rannsóknarstofa 1 19992.92 Húsam. ríkisins 2 30172.84 Búnaðarfélagið 1 29011.76 4 52013.50 Sandgræðslan 8 179970.48 Skógræktin 3 58878.86 3 18907.50 Veiðimálaskrifst. 1 14132.13 Sauðfjárveiki- varnir 1 41072.42 1 5700.00 Fiskifélag 1 11950.87 2 5700.00 Tryggingastofnun ríkisins 1 33085.07 Fiskiðjuver 1 47553.15 1 6000.00 Skólabúið á Reykj- um í Ölfusi 1 33382.88 Nýbýlastjórn 1 18996.20 Sala setuliðseigna 2 20760.10 2 30000.00 Verðgæzlan 2 7500.00 Skólabúið Hvanneyri 1 27000.00 1 14300.00 Fjárhagsráð 1 30000.00 1 18000.00 Þjóðleikhús 1 7500.00 260 7832943.68 85 723871.54 Tekjur af bílum: Vitamál 78374.17 Landssmiðjan ca. 250000.00 Borgarfógeti ca. 10000.00 Raforkumál 675738.75 Vegamál 2294333.10 Samtals 3308445.95 Þá er spurt um, eftir hvaða reglum það fari, hvort rekstur bifreiðar er að nokkru eða öllu leyti kostaður af ríkissjóði, opinberum stofnunum eða opinberum fyrirtækjum. Þar er því til að svara, að því aðeins er rekstur bifreiðar kostaður að öllu leyti af opinberri stofnun, að bifreiðin sé hennar eign. Þegar hagkvæmt þykir að dómi forstöðumanns og ráðuneyta, má semja við starfsmenn um afnot af einkabifreið hans, og gilda um það reglur nr. 13 1953, sem birtar hafa verið í Lögbirtingablaðinu og Stjórnartíðindum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þessar ýtarlegu upplýsingar, sem hann veitti við fyrirspurnum mínum. Upplýsingarnar voru mjög fróðlegar og í rauninni svo efnismiklar, að nokkurn tíma þarf til þess að átta sig á þeim til fullnustu og dæma til hlítar um þá ráðsmennsku, sem hér er um að ræða. En fyrirspurnunum er glögglega svarað, og vildi ég mega vænta þess að geta fengið afnot af þeirri skýrslu, sem hæstv. ríkisstj. hefur látið gera um þetta mál, þar eð nokkrum erfiðleikum er bundið að skrifa allar þessar tölur eftir upplestri. Það má þó teljast alveg augljóst af .þessum glöggu upplýsingum, að bifreiðanotkun á vegum ríkisins og opinberra stofnana er komin út í hið mesta óefni. Það er upplýst, að 260 stofnanir hafi bifreiðar á kostnað hins opinbera og að kostnaðurinn nemi hvorki meira né minna en 7.8 millj. kr., og auk þess njóti 85 aðilar bifreiðastyrks, nokkuð á áttunda hundrað þús. kr. Það, sem helzt mátti finna að svörum hæstv. ráðh., var það, að hann gaf ekki glöggar upplýsingar um, eftir hvaða reglum hefði verið farið við úthlutun þessara bifreiðastyrkja og ákvörðun um það, hvort bifreiðakostnaður yrði borgaður að öllu leyti. En ég skil það þannig, að þessar reglur séu í raun og veru ekki til eða þá svo ófullkomnar, að ekki sé hægt að gefa gleggri svör en hæstv. ráðh. gaf um þetta efni, og er það auðvitað mjög miður, að svo skuli vera. En þegar um er að ræða næstum 8 millj. kr. útgjöld hjá ríkissjóði til þessa bifreiðarekstrar, þá má ekki minna vera en þessi útgjöld fari eftir algerlega fastmótuðum og fastskorðuðum reglum. Þær reglur vantar. Það ætti að setja um það lög, hvenær ríkissjóður teldi ástæðu til þess að styrkja bifreiðanotkun starfsmanna sinna og þá hversu mikið í hverju einstöku tilfelli. En mér virðist það alveg augljóst af þeim lista, sem hæstv. ráðh. las, að handahófs hefur gætt í því, hvaða embættismenn eða starfsmenn hafa verið látnir njóta þeirra hlunninda að fá ókeypis bifreiðanotkun á opinberan kostnað. Það væri hægt að nefna hliðstæð embætti, einvörðungu á grundvelli þeirrar skýrslu, sem hæstv. ráðh. las, þar sem annar embættismaðurinn hefur bifreið á kostnað ríkissjóðs, en hinn hefur það ekki. Slík dæmi eru vafalaust mörg og miklu fleiri en hægt er að átta sig á með mjög fljótum yfirlestri yfir það, sem skrifað er upp, svo að einstök dæmi um þetta vil ég ekki nefna að svo komnu máli til þess að eiga ekki á hættu að gera þar nokkrum órétt. En ég staðhæfi, að þessar upplýsingar, sem hæstv. ráðh. birti, gefa ótvírætt til kynna, að handahófs hefur gætt í þessum efnum. Og hin staðreyndin er enn fremur alveg ómótmælanleg, að fjárútlátin í þessu skyni eru komin út í hinar mestu öfgar. Einn galli var enn á hinni annars ýtarlegu skýrslu hæstv. ráðh., að því er mér virðist, og hann er sá, að ekki er greint hjá ýmsum stofnunum á milli vörubifreiða og fólksbifreiða, svo sem hjá skipaútgerð og áfengisverzlun og flugmálum og nokkrum fleiri, þar sem ég geri ráð fyrir að kostnaður við rekstur vörubifreiða sé innifalinn í þeim tölum, sem þarna var um að ræða, og væri gott að fá upplýst, ef svo er ekki, en það kom ekki greinilega fram. Ég skal ekki fjölyrða meir um þessar efnismiklu og athyglisverðu upplýsingar að svo komnu máli, heldur ljúka máli mínu með því að segja, að ég tel þessar upplýsingar stórmerkilegar og vera þannig vaxnar, að fyllsta ástæða sé til þess að taka bifreiðamál ríkisins upp í heild til gagngerðrar athugunar og endurskoðunar og þá helzt með sérstakri lagasetningu, þar sem gerð yrði gagngerð tilraun til þess að draga úr þessum óhóflega kostnaði og tryggja það, að því fé, sem veitt er í þessu skyni og nauðsynlegt er að veita, sé vel og skynsamlega og réttlátlega varið, en ekki af neinu handahófi.



Herra forseti. Ég vildi aðeins leiðrétta þann misskilning hjá hv. fyrirspyrjanda, er hann taldi, að 260 stofnanir hefðu bifreiðar, en hann hefur þar ruglað saman því, að það eru 260 bifreiðar, sem stofnanirnar alls hafa. Stofnanirnar eru ekki 260, heldur bifreiðarnar, sem þær til samans hafa. Hv. fyrirspyrjandi taldi nokkurn ljóð á mínu ráði, að ég hefði ekki greint á milli fólksbifreiða annars vegar og vörubifreiða hins vegar. En ég hygg ekki, að fyrirspurn hans hafi gefið ástæðu til þess. Eða er það ekki rétt, að það sé aðeins spurt um tölu bifreiða? Fyrirspurnin er þannig: „Hversu margar eru þær bifreiðar, sem opinberar stofnanir eða opinber fyrirtæki greiða kostnað við að nokkru eða öllu leyti, og hversu miklu nam sá kostnaður.“ Ég tel ekki, að fsp. hafi gefið tilefni til að greina milli fólks- og vörubifreiða. Að öðru leyti vek ég athygli á því, sem bæði hv. fyrirspyrjandi og auðvitað aðrir, sem þessa skýrslu heyrðu, hafa líka veitt athygli, að hér er um fáar stofnanir að ræða, sem mestu valda um bifreiðafjöldann. Þar á meðal er t. d., svo að ég nefni einhver dæmi, síminn, sem allt í allt hefur 44 af þessum bifreiðum, vegamálin með 52, raforkumálin með 33, flugmálin með 30. Þarna eru með öðrum orðum fjórar stofnanir, sem hafa til samans 158, reiknast mér til, þ. e. a. s., af 260 bifreiðum alls eru fjórar stofnanir með um 160, og þær eru sem sagt síminn og vitamálin, vegamálin og flugmálin, svo að þá heggst nú þarna nokkuð verulegt skarð í, þar sem 3/5 og vel það af allri bifreiðatölunni er hjá þessum fjórum stofnunum, sem sjálfsagt allar eða a. m. k. þær stærstu hafa aftur tekjur af bifreiðunum. Við skulum taka t. d. aðeins vegamálin, sem eru hæst á útgjaldaskránni. Þau virðast hafa um 9/10 af rekstrarkostnaðinum í tekjum. Kostnaðurinn er þar talinn 2 millj. 554 þús., en tekjurnar eru taldar 2 millj. 294 þús. Þannig er einnig um vitamálin. Þar kemur verulegur hluti aftur inn til tekna, og svo mun það víða vera. Það er sjálfsagt rétt hjá hv. fyrirspyrjanda, að um þessa styrki hafa ekki gilt nægjanlega skýrar reglur, og má því áreiðanlega finna fyrir því fullkomin rök, að mönnum hafi verið nokkuð misjafnað. Nú gilda um styrk til bifreiða þessar reglur: „Þegar hagkvæmt þykir að semja við opinberan starfsmann um notkun einkabíls hans í sambandi við starf hans, skal gera þar um skriflegan samning við rn. það, sem viðkomandi stofnun heyrir undir, enda samþykki fjmrn. samningsgerðina. Samningurinn sé gerður til eins árs og gengur þá úr gildi, ef hann ekki er endurnýjaður. Í samningnum skal ákveða heildarupphæð þóknunar fyrir afnot bílsins og jafnframt tiltaka áætlaða aksturslengd, ef unnt er. Ef ástæða er til að ákveða ekki heildarupphæð þóknunar fyrir fram, má í samningnum gera ráð fyrir reikningsskilum eftir á samkv. raunverulegri aksturslengd. Tillögu að samningi skal forstöðumaður leggja fyrir viðkomandi rn. eigi síðar en 1. febr. ár hvert, enda sé samningsgerð lokið, ef úr því verður, eigi síðar en 1. marz. Þó getur fjmrn. veitt undanþágu frá þessum ákvæðum, ef sérstaklega stendur á.“ Með öðrum orðum: Sú skipan er nú ríkjandi, að ef maður óskar eftir að fá slíkan styrk, þá skal forstöðumaður hlutaðeigandi stofnunar semja um það við þann ráðh., sem stofnunin heyrir undir. Fallist ráðh. á, að þessi styrkur sé sanngjarn, eða geri á því þær breytingar, sem hann telur eðlilegar, þá fer málið að lokum fyrir fjmrn., sem úrskurðar, hver styrkurinn skuli vera, að sinu leyti eins og sá háttur var tekinn upp um áramótin 1949–50, að ekki má ráða neinn mann hjá neinu ráðuneytanna, nema fjmrn. samþykki það og þá einnig launakjör hans. Þetta var þá gert varðandi ráðningu starfsmanna, til þess að ráðuneytin og stofnanir hefðu aðhald, og öll ábyrgðin var lögð á einn mann að lokum, fjmrh., svo að ekki gæti hver vikið sér undan og afsakað sig þá með öllu, sem hægt er að finna til afsökunar, þegar enginn ber ábyrgðina. Nú er það fjmrh., sem að lokum er ábyrgur fyrir starfsmönnum og kjörum þeirra, og ég held, að hann noti það vald með miklum strangleika. Mér hefur a. m. k. fundizt það, þegar ég hef þurft að sækja undir hann lítilfjörlegar hækkanir hjá einhverjum starfsmönnum, sem mér hafa fundizt mjög sanngjarnar, og hefur sem sagt verið fulltorsótt stundum, - svo að hann er ágætur ráðsmaður á búinu hvað þetta áhrærir, svo að ég fari nú ekki að halda yfir honum meiri lofræðu. En sem sagt, ég vænti, að af því, sem ég nú hef sagt, sé ljóst, að fullur hugur er á því, að réttlæti og sanngirni ríki í þessum efnum, eftir því sem því verður frekast við komið. Það getur náttúrlega oft verið matsatriði, hvort það er sambærilegt, sem sambærilegt er talið, en mál þessi falla undir einn dómara, sem er fjmrh.



Herra forseti. Í upphafi var það meining mín með flutningi þessarar fyrirspurnar, að hún kæmi fram áður en þingi væri frestað fyrir jól, en hún mun hafa verið of seint fram komin til þess. Ég álít þó, að fsp. missi ekki gildi sitt um að fá svör við henni frá ríkisstj. og að sérstök framsaga fyrir fyrirspurninni sem slíkri sé ekki nauðsynleg. Eins og hún liggur fyrir á þskj. 331, þá er augljóst, hverju ég vænti að fá svarað, og er þá um að ræða þann samning, sem um getur í fsp. og verkalýðsfélögin gerðu við vinnuveitendur með íhlutun ríkisstj. 19. des. 1952, um hvað ríkisstj. hafi gert til að tryggja framhald þeirra loforða, sem hún gaf við þessa samningsgerð, á móti því, að verkalýðsfélögin hafa nú framlengt sína samninga. Ég tel, eins og ég sagði áðan, að það sé óþarft að fara um þetta mörgum orðum í framsögu, en vænti þess, að hæstv. ríkisstj. leysi greiðlega úr þessari spurningu, þannig að þau verkalýðsfélög, sem framlengt hafa samninga sína með það í huga, að ríkisstj. framlengi einnig sín loforð og tryggi að þau loforð yrðu haldin, fái vissu sína um, á hvern hátt þessir hlutir hafi verið tryggðir af hálfu ríkisstjórnarinnar.



Herra forseti. Í sambandi við fsp. á þskj. 331 er rétt að taka það fram. að ríkisstj. hefur fengið loforð fyrir því, að álagning á nauðsynjavörur verði ekki hækkuð frá því, sem samið var um í des. 1952, og þá er rétt að taka það fram, ef einhverjir ekki vita um það, að þessi loforð hafa verið haldin.



Ég vil þakka hæstv. viðskmrh. þau svör, sem hann lagði hér fram. En eftir sem áður finnst mér, að spurningunni sé ekki að fullu svarað, en það er, á hvern hátt ríkisstj. hefur tryggt framlengingu þessara loforða. Hæstv. ráðh. svaraði því til, að það hefði verið tryggt, en ekki á hvern hátt þessi trygging væri, að loforðin yrðu haldin. Ég verð þó að álíta, að það sé með svipuðu móti og ríkisstj. gerði í upphafi, en tel þó mjög mikilsvert, að þetta hefur verið upplýst, að það eigi að halda áfram, vegna þess að margir báru á það brigður, og ég vænti þess, að ríkisstj. sjái sér fært að standa í einu og öllu við þær skuldbindingar, sem þó hefur orðið ágreiningur hér á hv. Alþ. um að hún hafi gert, t. d. um mjólkurverð í Vestmannaeyjum.



Herra forseti. Mig langar til að beina einni fsp. til hæstv. viðskmrh. í sambandi við þetta mál. Mig langar til þess að spyrjast fyrir um, hvaða skilning hann og hæstv. ríkisstj. leggur í það að standa við samningana, sem gerðir voru í desemberverkfallinu 1952. Þá var sem kunnugt er um það samið, að álagning á vissum vörutegundum skyldi vera ákveðinn hundraðshluti af grunnverði vörunnar, eins og það hafði verið reiknað. - Nú langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra: Telur hann það að standa við þessa samninga að halda þessari hundraðstölu óbreyttri, þótt jafnframt sé breytt til um þann grundvöll, sem hundraðstalan er miðuð við? Mundi hann telja það að halda samningana, ef haldið væri áfram að leggja t. d. 20% á kostnaðarverð þeirrar vöru, sem um er að ræða, ef jafnframt er breytt til um aðferðina við að reikna álagningargrundvöllinn, t. d. teknir inn í hann kostnaðarliðir, sem áður voru ekki taldir með í honum, eða telur hæstv. ráðh. það eitt nóg til að standa við samningana að hækka ekki hundraðstöluna á álagningargrundvöllinn? Þetta tel ég að þurfi að liggja algerlega ljóst fyrir, þar eð að öðrum kosti verður ekkert um það sagt almennt, hvort við samkomulagið hefur verið staðið eða ekki. Ég hygg, að á það megi færa fullar sönnur, að breytt hafi verið um útreikningsaðferð, verðlagningaraðferð, í mörgum tilfellum, þannig að síðar hafi verið tekið upp á því að reikna með ýmsum kostnaðarliðum í grundvellinum, sem áður var ekki reiknað með, og er það auðvitað aðeins önnur aðferð við að hækka útsöluverðið á vörunni, en þó alveg sambærileg þeirri að halda grundvellinum óbreyttum, en hækka hundraðstöluálagninguna. Þetta langar mig til að bera fram til viðbótar og óska eftir, að hæstv. ráðherra geri skýra grein fyrir afstöðu sinni til þessa máls einnig.



Herra forseti. Mér skilst nú, að hér sé komin ný fyrirspurn. og það væri nú æskilegt að fá tíma til að svara henni alveg sérstaklega og að hv. þm. bæri hana fram á venjulegan hátt, því að hér er um aðra spurningu að ræða en þá, sem liggur fyrir á þskj. 331. En það, sem þessi hv. þm. meinar. skilst mér sé það, að það hafi verið breytt til um útreikningsgrundvöll, álagningargrundvöll, frá því að samið var í des. 1952. En það er áreiðanlegt, að ef það er, þá er það ekki nema í örfáum tilfellum - og ef til vill alls ekki. Og eitt liggur nú alveg ljóst fyrir, og það er það, að álagningarprósentan hefur alls ekki verið hækkuð og að verðlag á þessum nauðsynjavörum, sem sérstaklega var samið um, hefur frekar lækkað en hækkað síðan samkomulagið var gert. Þess vegna geta verkalýðsfélögin vel unað þeirri framkvæmd, sem á hefur verið síðan samkomulagið var gert, vegna þess að verðlagið á þessum vörum hefur farið lækkandi og álagningarprósentan hefur ekki verið hækkuð og Verzlunarráð Íslands, Samband smásöluverzlana og Samband íslenzkra samvinnufélaga hafa með bréfum staðfest, að þau ætli enn um sinn að halda sig við þessa álagningarreglu, og hefur ríkisstj. þá tryggt það, að þetta verði framkvæmt áfram eins og verið hefur.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Ég get þó ekki á það fallizt, að hér sé um að ræða annað mál og óskylt því, sem hér er til umræðu. Spurzt er fyrir um það á þskj. 331, hvað stjórnin hafi gert til þess að tryggja, að áfram haldist álagningarlækkun sú á ýmsum nauðsynjavörum, sem lofað var í samkomulagi verkalýðsfélaganna og vinnuveitenda 19. des. 1952. Þessu er auðvitað ekki hægt að svara, nema því aðeins að menn komi sér saman um, hvað skuli telja þá álagningarlækkun. sem um var samið. Það er mín skoðun, að ekki sé nóg að standa við það að hafa álagningarhundraðstöluna óbreytta. Við hitt þarf líka að standa að hafa álagningargrundvöllinn óbreyttan, því að annars mundi verðlagið á þeim vörum, sem um er að ræða, verða hærra en ella, jafnvel þó að álagningarhundraðstölunni væri haldið óbreyttri. Mér skildist á hæstv. ráðh., að hann mundi telja það að halda samkomulagið ekki, ef verulegar breytingar væru gerðar á álagsgrundvellinum, og ég vona, að ég hafi skilið hann þar rétt; þar er ég honum alveg sammála. En ef þetta er skoðun hans og ef hægt væri að leiða rök að því, að grundvellinum hefði verið breytt í verulegum atriðum, þá vænti ég einnig, að hann muni gera ráðstafanir í samræmi við það, að samkomulagið hefði þá ekki verið haldið. Hann vildi gera mjög lítið úr því, að nokkrar breytingar að ráði hefðu verið gerðar á álagningargrundvellinum, og þær staðhæfingar hans skildi ég þannig, að hann teldi það vítavert, ef svo hefði verið gert. Mér þætti vænt um, ef um þetta atriði kæmu fram alveg skýr og ótvíræð ummæli. Telur hæstv. ráðherra það vera brot á samkomulaginu, ef verulegar breytingar hafa verið gerðar á álagsgrundvellinum, eða telur hann það ekki? - Ég mun svo síðar leitast við að gera athuganir á því, hvort þetta hefur verið gert. Telji hæstv. ráðherra það vera brot á samkomulaginu, þá vona ég, að hann verði fús til þess að gera ráðstafanir til þess, að þau brot verði leiðrétt í framtíðinni.



Herra forseti. Það, sem ég sagði áðan, var það, að í örfáum tilfellum og ef til vill engum hafi álagningargrundvellinum verið breytt. Ég sagði ekkert um það, hvort ég hafi talið það vítavert eða ekki. Það hefði ekki verið gert nema að ráði verðgæzlustjóra og verðlagsyfirvaldanna og af illri nauðsyn, ef svo hefði verið, mér er ekki kunnugt um það, en mér er kunnugt um, að þær álagningarreglur, sem samið var um í des. 1952, hafa verið haldnar, og það er aðalatriðið, og þýðir ekkert fyrir þennan hv. þingmann að vera að mynda hér einhverja hliðarbraut, til þess að hlaupa út á í þessum umræðum. Aðalatriðið er, að álagningin hefur ekki breytzt frá því, sem samið var um 1952.