Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Steingr. Jónsson : Jeg hefi leyft mjer að koma fram með breytingartillögu á þingskjali 207. Það stendur svoleiðis á því, að fyrir 20 árum var hinum gamla . Helgastaðahreppi í Þingeyjarsýslu skift í 2 hreppsfjelög, Reykdæla- og Aðaldælahrepp. Var þá svo ákveðið, eins og venja er til, þegar hreppum er skift, að dómþingháin skyldi vera óskift, þ. e. að allir skyldi sækja þing í Reykdælahrepp. Þetta hefir verið látið haldast, en þó var af fyrirrennara mínum, Benedikt Sveinssyni, tekin upp sú venja, að halda manntalsþing í ytri hreppnum líka. Úr því nú er komið fram frumvarp um að fjölga dómþinghám í Eyjafjarðarsýslu, álít jeg heppilegt, að þessu yrði breytt um leið í Þingeyjarsýslu. Þessi breyting getur ekki verið til baga fyrir neinn. Það er til hagræðis fyrir sýslumanninn, þar sem annar þingstaðurinn, sá í Aðaldælahreppi, verður nær skrifstofu hans en verið hefir. Hinn verður óbreyttur. Jeg vona því, að deildin viðurkenni, að breytingartillaga þessi sje rjettmæt, og leyfi henni að ganga fram.



Þetta frumv., er hjer liggur fyrir, er viðauki við vatnsveitulögin, og jeg flyt það eftir ósk og þörf kauptúns eins í kjördæmi mínu, þar sem eins stendur á og gjört er ráð fyrir í frumvarpinu, að ekki er hægt að veita þangað neysluvatni. Eins og háttv. þingmönnum er kunnugt, heitir hjer suður með sjó Vatnsleysuströnd. Það er rjettnefni, en á ekki einungis við þá sveit, sem svo er kölluð, heldur einnig alla strandlengjuna í kring um Reykjanes; því að þar er, svo að segja, hvergi lind nje lækur. Af því stafa erfiðleikar með að ná í drykkjarvatn, og vatnið þar að auki víða illt, svo að auk erfiðleikanna eiga menn við þau óþægindi að búa, að hafa vont neysluvatn, svo að sumstaðar er varla hægt að fá góðan kaffisopa. Þetta er líka mjög varhugavert frá heilsufræðislegu sjónarmiði, og læknisfróða menn hefi jeg heyrt segja, að ýmsir kvillar, sem þar eru landlægir, muni geta stafað af vondu vatni. Jeg á með frumvarpi mínu við einn stað á strandlengju þessari, og það er Keflavík. Þar var til skamms tíma einn brunnur með nokkurn veginn góðu vatni i, en útbúnaður allur við brunn þenna, var mjög ófullkominn. Þess vegna var gjörður annar brunnur, eftir samkomulagi við verslun eina þar, sem lagði fram kostnaðinn, og var það í samningum, að hús þau, er neyttu vatns úr brunninum, skyldu greiða henni vatnsskatt. Á eftir gekk þetta ekki eins vel og hugsað var, og varð úr því ágreiningur og vandræði. Hefir því hygnum mönnum fundist, að hið opinbera, sveitarstjórnin, ætti að taka að sjer kostnað við brunnana og gjöra þá úr garði, svo að þeir fullnægi þörfunum. Það er þörf á nokkrum meiri stofnkostnaði ; það þarf að dýpka að minsta kosti annan brunninn, kaupa góðar dælur og svo fram eftir götunum. Einhver kann nú að segja, að sveitarstjórnin geti, án nýrra laga ráðist í þetta, og jafnað niður kostnaðinum á hreppsbúa, með öðrum sveitarþörfum. En það er ekki hægt, því að hreppurinn er tvískiftur, nefnilega Keflavík- og Njarðvíkurhreppur. Njarðvík getur auðvitað ekki borið þenna kostnað, sem Keflavíkurkauptún eitt, nýtur góðs af. Nauðsynlegar framkvæmdir hljóta því auðvitað að verða á kostnað vatnsneytanda í Keflavík. Jeg vil ekki þreyta háttv. deild með langri ræðu, og vona líka, að ekki þurfi að reifa málið meira að sinni; vona, að háttvirt deild vísi málinu til 2. umræðu, til þess að íhuga og bæta búning þann, er það hefir birst í hjer. Það getur verið, að taka þurfi fleiri atriði til greina. Leyfi jeg mjer svo að stinga upp á þriggja manna nefnd, til að íhuga málið að þessari umræðu lokinni.

Karl Einarsson; Jeg vil að eins leyfa mjer að stinga upp á því, að þriggja manna nefnd verði skipuð til að íhuga þetta mál að lokinni þessari umræðu.



Jeg ætla ekki að fara mörgum orðum um málið nú við þessa umræðu. Að eins ætla jeg að gjöra grein fyrir hvers vegna jeg hefi komið fram með þetta frumv. Á þinginu 1913 voru samþykt lög um hafnargjörð í Vestmannaeyjum, og 62,500 kr. veittar til hafnargjörðarinnar úr landssjóði, gegn þreföldu tillagi annarsstaðar að. Þá lá fyrir áætlun frá verkfræðingi um að verkið mundi kosta 250 þús. kr., en tilboð hafði komið frá Monberg, sem tekið hefir að sjer að gjöra höfnina hjer í Reykjavík, um að taka að sjer hafnargjörðina í Vestmannaeyjum fyrir 295 þús. kr. Þetta tilboð var í sjálfu sjer fallið burt, er hægt var að sinna því, þar sem lögin voru ekki gengin í gildi fyrr en löngu eftir að tilboðið kom fram, en þó tókst að ná samningum við Monberg um að hann tæki að sjer, að gjöra hafnargarðana fyrir 135 þús. kr., sem var sama sem ekkert fyrir ofan áætlun. Þó voru feldir 15 metrar af öðrum garðinum, af því að menn hjeldu, að innsiglingin mundi ef til vill verða nokkuð mjó, og spöruðust við það um 8000 kr. Síðan byrjað var á verkinu hefir komið í ljós, að varlegra er að gjöra þessa bylgjubrjóta nokkuð styrkari en ætlast var til í fyrstu, og er áætlað að kostnaðurinn við það muni nema 28 þús. kr., sem þá bætist við þær 135 þús. kr., sem jeg gat um áðan. Þegar samn. voru gjörðir í fyrravetur, vonuðust við eftir að þeir mundu takast um það, sem eftir var, fyrir nokkru minna en samkvæmt tilboðinu alls, 295 þús. kr. En þrátt fyrir ítrustu tilraunir hefir ekki tekist að fá neitt tilboð frá Monberg fyrr en í apríl þetta ár, og kom það ekki til sýslunefndarinnar fyrr en síðast í maí. Þetta tilboð er bygt á þeim ransóknum, sem verkfræðingar Monbergs hafa gjört. Ætla þeir, að bryggjan sje ekki nógu sterk, eins og ráð var fyrir gjört að hún yrði, og vilja þeir að bygð verði stöplabryggja, og verður hún dýrari. Annars stafar aukinn kostnaður af dýpkun hafnarinnar, sem hann getur ekki tekið að sjer fyrir minna en kr. 1,50 kubikmeter í stað kr. 1,00, sem áætlað var. Enn fremur hefir hann krafist sjerstakrar uppbótar, 25 aura fyrir kubikmeter, fyrir það, sem hann verður að koma út fyrir innri höfnina, en getur ekki komið beint. Getur það oft komið fyrir þegar austanátt er, að ekki sje hægt að koma því, sem grafið er upp úr höfninni, út úr innri höfninni á annan hátt, en að pumpa því yfir Eiðið. Fyrir þetta þarf að greiða sjerstaka borgun. Þetta hafði ekki verið athugað í upphafi. Fleira er það, sem gjörir að verkið verður dýrara en áætlað var, og stafar það að nokkru leyti af stríðinu og því, að allir hlutir hafa hækkað í verði, t. d. cement. Jeg vona að háttv. deild taki máli þessu vel, og sýni því þann sóma, að skipa í það þriggja manna nefnd, að umræðu þessari lokinni.



Jeg flyt frv. þetta eftir beiðni ábúandans í Bjarghúsum, Hann hefir búið í mörg ár á jörðinni, sem er kot, liðug 8 hndr. að dýrleika, og gjört miklar jarðabætur. Finst mjer, að það ættu að vera sterk meðmæli með beiðni hans. Árið 1912 lagði hann beiðni um kaup á ábýlisjörð sinni fram fyrir sýslunefndarfund Vestur-Húnavatnssýslu, og hafði sýslunefndin ekkert við það að athuga, að jörðin væri seld. Sýslumaður útnefndi síðan matsmenn til þess að virða jörðina. En lengur hefir svo þetta mál ekki átt samleið með lögunum um sölu kirkjujarða frá 16. nóv. 1907. Virðingarmennirnir mátu aldrei kotið, sem þó var bein skylda þeirra, og engin skýrsla hefir komið opinberlega fram um þetta frá umráðanda jarðarinnar. Ábúandinn getur þess til, að þáverandi prestur á Breiðabólstað hafi verið á móti sölunni, enda hafi hann verið á móti allri sölu á þjóðgörðum og kirkjujörðum. Sje þessi tilgáta rjett, hefir umráðamaður verið of fljótur á sjer, því að rjettara hefði verið, að jörðin hefði verið virt og álit umráðamanns um söluna fylgt síðan virðingargjörðinni til stjórnarráðsins, eins og lögin ákveða. Jeg hefi nú með fáum orðum bent á það, að með mál þetta hefir, að miklu leyti, verið farið gagnstætt gildandi lögum um sölu kirkjujarða, en ekki samkvæmt þeim. Ábúandi hefir nú snúið sjer til Alþingis, og hefir beiðni hans verið lögð fram á lestrarsalinn, ásamt fleiri skjölum snertandi þetta mál. Jeg vona, að háttv. deild leyfi þessu litla frv. framgang, og vil leyfa mjer að stinga upp á, að skipuð sje í það þriggja manna nefnd að lokinni þessari umræðu.



Mjer skilst á ræðu háttv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.), að það sje röng leið sem ábúandinn í Bjarghúsum fer. Málinu hefir verið vísað til sýslunefndar og sýslumaður útnefnir matsmenn, allt samkvæmt lögum. En það sjest hvergi, að ábúandi hafi gengið eftir því, að lögunum væri, hlýtt og jörðin metin. Umráðamaður er svo skyldur til að senda skýrslu til stjórnarráðsins. Meðan þetta er ekki gjört, hefir frv. ekkert erindi til þingsins. Jeg vil ekki láta þingið taka fram fyrir hendur stjórnarráðsins. Það er algjörlega starf í blindni, að taka málið hjer fyrir, því að það á eingöngu erindi til stjórnarráðsins. Eða er það rjett, að þingið semji fyrst lög um sölu kirkjujarða og svo sje farið með hverja einstaka jörð til Alþingis? Það er að taka fram fyrir hendur stjórnarráðsins. Jeg get ekki greitt þessu frv. atkvæði, því að jeg álít að röng leið sje farin með því, að koma með það hingað.



Jeg get ekki verið á sama máli og háttv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.), er niður settist. Maður verður að athuga, að ábúandinn átti í höggi við landsdrottin sinn  (Steingrímur Jónsson: Ekki er hann virðingarmaður)  : Nei, það er hann að vísu ekki, en það liggur í augum uppi, að ábúandinn hefir gjört það, sem hann gat, til að fá jörðina keypta.  (Steingrímur Jónsson: Það sjest hvergi)  . Nei, en jeg get samt ekki sjeð, að röng leið hafi verið farin, og það er ekki tekið fram fyrir hendur stjórnarráðsins, þó að frv. þetta verði að lögum. Lögin heimila stjórnarráðinu að selja jörðina, en skylda það ekki til þess. Jeg vona, að háttv. deild gjöri máli þessu rjett og góð skil.

Steingrímur Jónsson; Háttv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) viðurkennir, að ábúandinn gat krafist mats. Hví gjörði hann það þá ekki? Jeg sje nú, að það stendur hjer í frv. að eins heimild til að selja jörðina þetta er hlægilegt, því stjórnarráðinu er heimilt að selja þessa jörð samkvæmt lögunum um sölu kirkjujarða. En ef þetta á að vera skipun til stjórnarráðsins, þá er verið að taka fram fyrir hendur þess að óþörfu.



Það er rjett hjá háttv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.), að þetta er ekki nema heimild. Ábúandi þarf þá ekki að toga fram álit umráðamanns, og á þá um það við stjórnarráðið en aðra ekki, hvort hann fái jörðina keypta.  (Steingrímur Jónsson: Ekki heimildarlög, heldur skipunarlög)  . Það er að eins heimild. Stjórnarráðið lætur þá meta jörðina og ræður svo, þegar allar upplýsingar eru komnar, hvort það selur jörðina eða ekki. Jeg held það sje sjerstök hótfyndni, að vilja ekki lofa nefnd að athuga frv.

Karl Einarsson : Jeg vil ekki tefja umr. um þetta mál. En jeg lít svo á, að frv. sje komið fram af því, að eðlilega leiðin gekk ekki. Jeg álít að skoða beri þetta sem skipun til stjórnarráðins að selja jörðina, en ekki heimild. Þar eð ekki hefir verið farið eftir venjulegum reglum með mál þetta, finst mjer ástæða til þess að skipa þriggja manna nefnd til þess að athuga hvort löglega hefir verið farið að eða ekki.