Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Garðar Þorsteinsson: Ég vil aðeins í áframhaldi af þeim ummælum, sem féllu í sambandi við þetta mál, bæði við síðustu umr. og eins þegar það var flutt hér fram og frestað, vegna þess að allshn. hafði ákveðið að kalla landssímastjórn á fund til þess að fá hjá honum skýringar á einstökum atriðum, geta þess, að þessi fundur hefir ekki verið haldinn og þessar skýringar hafa þess vegna ekki fengizt. Þar sem þessi skylda allshn. hefir verið vanrækt, sjáum við, ég og hv.þm. Snæf., sem annars hefðum kosið nokkrar breyt. á frv., ekki ástæðu til að bera þessar brtt. fram, og allra helzt af því, að ekki er um efnisbreyt. að ræða, heldur eingöngu orðabreyt, og lagfæringar. Þar sem þeir hv.þm. stjórnarflokkanna, sem sæti eiga í allshn., hafa ekki viljað gera þessa skyldu sína, að fá skýringar hjá landssímastjóra á þeim atriðum, sem þeir sjálfir viðurkenna, að þeir skilji ekki, þá teljum við ekki ástæðu til að bera neinar brtt. fram. Með þessum fyrirvara læt ég útrætt um þetta mál.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Hér er það mál á dagskrá, sem mér sýnist, að gefi tilefni til að spyrjast fyrir um eitt atriði, sem mér er hugleikið að fá um nokkrar upplýsingar. - Hér er verið að tala um ráðstafanir til varnar því, að skipum sé leiðbeint við ólöglegar fiskiveiðar, og er þar, svo sem vænta mátti og ég tel réttmætt, svo sagt, að það skuli vera á valdi ríkisstj. og starfsmanna hennar að hafa ritskoðun um símann, sérstaklega í því sambandi, er snertir orðaskipti milli skipa og lands. Ég skal ekkert um það segja, að þetta sé óviðeigandi í þessu efni, en upp á síðkastið hefir komið hér í ljós annað atriði. sem marga hefir furðað á, og það er, að bæjarsíminn hér, sem allir héldu, að væri fullkomlegu öruggur, þannig að allir gætu talað þar saman um einkamál sín án þess að aðrir fengju vitneskju um, er ekki lengur svo öruggur, að menn geti treyst því, að það, sem þar er talað, fari ekki lengra. Ég veit, að það hefir vakið mjög mikla athygli og undrun hér í bæ, er það kom í ljós, að eftirlit var haft með því af stjórnarvöldunum, hvað talað er í bæjarsímann, sem ásamt með Hafnarfjarðarsímanum er sjálfvirkt símakerfi og á þess vegna að vera fullkomlega öruggt. Ég vil spyrja um þetta atriði hér, af því að það kom fyrir mig í vetur, er ég talaði hér í síma, að mér fannst sem komið væri inn á línuna og hlerað. Mér þótti þetta undarlegt og spurðist strax fyrir um það hjá landssímastjóra - af því að ég náði ekki í bæjarsímastjóra - og hann svaraði því, að ég gæti verið alveg öruggur að þessu leyti, því að það væri ekki hægt að hlusta á samtöl manna í bæjarsímanum. Og þar sem landssímastjóri fullyrti þetta svona ákveðið, þá var ég alveg öruggur eftir þetta. En nú kemur það upp, að þetta hefir verið misskilningur hjá landssímastjóra, því að það er vitað, að stjórnarvöldin hafa notað bæjarsímann í því skyni að upplýsa um ólöglega meðferð varnings hér í Reykjavík. Mér þykir þetta merkilegt mál og ég veit, að það er ákaflega þýðingarmikið bæði fyrir þá, sem skipta við þessa stofnun, og fyrir stofnunina sjálfa, því að ef það er virkilega búið að vera - ef það þá hefir verið svo áður -, að menn megi talast við í síma án þess að eiga það á hættu, að síminn leki, þá er ég hræddur um, að afstaða manna til viðskipta við þá stofnun breytist allverulega. Mér sýnist þetta vera hliðstætt spursmál og það, sem hér er nú á dagskránni, og vildi spyrjast fyrir um það hjá þeim ráðh., sem með þessi mái fer, hvort það sé virkilega nú svo komið, að ekki sé lengur hægt að treysta því, að það, sem menn talast við í síma, fari ekki fleiri í milli. Síðan þetta atvik kom fyrir mig, hefir þetta atriði nokkrum sinnum borizt í tal milli mín og annara, og ég hefi þá fullyrt það eftir landssímastjóra, að það gæti ekki átt sér stað, að hlustað væri á samtöl manna í þessum sjálfvirka síma. En nú grunar mig, að þessar upplýsingar landssímastjóra hafi e. t. v. verið gefnar í því skyni, að ég ekki væri var um mig í símanum, ef þetta er þá ekki alveg ný breyting á fyrirkomulagi símakerfisins, að hægt sé að hlusta á samtöl manna. Ég held, að ef lög eru fyrir því, að þetta sé heimilt, þá sé full ástæða til að breyta þeirri löggjöf, svo að menn geti verið alveg öruggir um, að þeir talist við eins og undir fjögur augu í símanum. Það er að vísu satt, að landssíminn er þannig gerður, að engin trygging er fyrir því, að það, sem menn talast við, geti ekki heyrzt víðar. En þetta vita menn og vara sig því á því. Að ég leyfi mér að gera þessa fyrirspurn er vitanlega ekki í því skyni að halda hlífiskildi yfir því sérstaklega, sem er þess eðlis, að skaðað geti land og lýð. Það eru stærri atriði, sem felast í þessu máli, heldur en það eitt, og er um öryggi borgaranna yfirleitt að ræða í þessu sambandi. - Ég veit sem sagt að það hefir vakið ákaflega mikla athygli þetta, sem nú er upplýst orðið, og væri mikilsvert að fá um það skýr og góð svör, hvernig þessu er háttað af hálfu ríkisvaldsins.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Þar sem hæstv.dómsmrh. er ekki viðstaddur, hefi ég farið fram á það við hæstv. forseta, að hann frestaði þessu máli, þangað til hann á kost á að taka þátt í umr. Það, sem ég get upplýst í þessu efni, er það, að mér er ekki kunnugt um, að neitt slíkt hafi átt sér stað, sem hv.þm. talar um, þ. e. a. s., að hlustað hafi verið á símtöl einstakra manna, án þess að fyrir hafi legið úrskurður lögreglustjóra um það, og að sjálfsögðu voru þeir einir látnir gera það, sem bundnir eru þagnarskyldu um að gefa engar upplýsingar nema hlutaðeigandi valdsmanni. Frekari upplýsingar get ég ekki gefið að svo stöddu. En sem sagt, ég vildi óska þess, að umr. um þetta yrði frestað, þangað til hæstv.dómsmrh. kemur.

Frsm. meiri hl. (Bjarni Ásgeirsson) N. hefir klofnað um þetta mál, eins og meðfylgjandi nál. ber með sér. Hv. minni hl., hv.þm. A.-Húnv. og hv.þm. Borgf., leggur til, að málið yrði afgr. með rökstuddri dagskrá á þessu þingi, en hann er því hinsvegar meðmæltur, að það nái fram að ganga á næstunni, en þó í nokkuð annari mynd en nú, og munu þeir gera grein fyrir því. Það, sem sérstaklegu ber á milli, er það, að minni hl. leggur til, að garðyrkjuskólinn verði, þegar hann er stofnaður, settur í samband við annanhvorn búnaðarskólann. En meiri hl. leggur til, að stofnaður verði sérstakur garðyrkjuskóli á Reykjum í Ölfusi, og mælir sérstaklega með því fyrst og fremst af því, að ríkið á þá nú mikið land og hefir þar með höndum mikinn rekstur og umsvifamikla garðyrkju, og er þar því mjög þægilegt að koma fyrir allri kennslu, fyrst og fremst verklegri kennslu. Ríkið á gróðraskála, vermireiti og aðra hluti, sem nauðsynlegir eru til kennslu í þessum efnum, og eins og nú háttar til um garðyrkju hér á landi, þá er nokkur vissa fyrir því, að í framtíðinni muni verða mikið að henni hlúð. Það er vafalaust, að einn mikill þáttur í landbúnaði og yfirleitt í atvinnurekstri þjóðarinnar verður garðyrkjun. þar sem svo mikið er af heitum stöðum hér á landi við hveri og laugar. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, hve mikil vöntun hefir verið á nokkrum þeim næringar- og bætiefnum, sem menn þurfa með til þess að halda heilsu, sérstaklega þeim, sem kölluð eru kolvetni. Það hefir því, orðið að afla þessara efna frá öðrum þjóðum í brauðmat eða kornmat eða í innfluttu garðmeti, sem hefir orðið að borga mikið fé fyrir. Það er vafalaust, að við getum sparað mjög mikið fé með því að framleiða þessar fæðutegundir hér á landi, og nota til þess hverina og laugarnar, sem til eru í landinu. En kennsla í garðyrkju verður að fara fram á þeim stöðum, þar sem einnig er jarðhiti. Þess vegna álítum við Reyki í Ölfusi vel fallna til að hafa þar skóla í ræktun garðávaxta, þar sem bæði er heit og köld mold og skilyrði bæði til ræktunar undir gleri og á víðavangi. Og mjög er það hentugt líka, þó skólunum sjálfum sé aðallega ætluð kennsla í bóklegum fræðum, að hægt sé að reka verklega kennslu jafnframt bæði vetur og sumar. Og þá er það ennfremur einn liðurinn í þessu, að gerðar verði sérstakar tilraunir á sviði garðyrkjunnar, einkum með ræktun í heitri jörð og í húsum. Og þar sem ríkið á nú þegar orðið gróðurhús nægilega mikil til þess, að slík kennsla geti farið fram, þá álítum við, að það beri að reisa skólann á þessum stað. Við álítum, að eftir því, sem búið er að koma fótum undir þessa starfsemi í Ölfusi, þá muni með lagi vera hægt að reka þar garðrækt, þannig að hún standi algerlega undir kostnaði við skólann. Þetta er mín persónulega skoðun og okkar í meiri hl. n. Við flytjum nokkrrar brtt. við frv., og skal ég geta þeirra helztu. Í fyrsta lagi leggjum við það til, að skólinn verði sjálfstæð stofnun, sem beri sjálf uppi sem mestan hl. af kostnaðinum, eins og ég sagði áðan. Um leið leggjum við til, að skólanum verð í afhent nægilegt land og svo þeir gróðurskálar og aðrar byggingar, sem ríkið á þarna og rekur. Þá viljum við bæta þeim ákvæðum við 4. gr., að tilraunir í garðyrkju fari fram á garðyrkjuskólanum. Það er nauðsynlegur þáttur í framför garðyrkjunnar, að slíkar tilraunir séu gerðar af þar til hæfum mönnum. Við höfum hugsað okkur að láta verklegu kennsluna fara fram með tvennu móti. Annarsvegar verði kennt í stuttum námskeiðum, og verði á þeim kennd hin almennasta garðyrkja, sem sé ætluð þeim mönnum, sem ekki ætla sér sérstaklega að gera garðyrkjuna að lífsstarfi, en þurfa að styðjast við hana, eins og flestir bændur gera. Það er ætlað, að þessi námskeið standi yfir svo sem 3–4 vikna tíma. Hinsvegar eru svo þeir, sem ætla sér að gera garðyrkju að æfistarfi sínu. Þeir þurfa að hafa meiri þekkingu á þessum hlutum. Við höfum hugsað okkur, að það verði þannig hagað kennslu þessara manna, að það verði löggilt nokkur garðyrkjubú til að hafa slíka kennslu með höndum, og að þegar menn hafa lokið þar námi eftir 2–3 ár, þá verði menn komnir það langt í þekkingu á þessu sviði, að menn séu færir til þess að taka eins árs bóklegt nám, eins og sömuleiðis viðgengst í nágrannalöndum okkar. Yfirleitt eru þessar till. um fræðsluna mjög sniðnar eftir því, sem gerist í nágrannalöndunum um þessi efni, t. d. Danmörku. Þá er gert ráð fyrir, að rekin verði námskeið í sambandi við þessa skóla, þar sem fari fram kennsla í matreiðslu, einkum þeirra rétta, sem búnir eru til úr garðávöxtum. Stjórnarfyrirkomulag við skóla þessa er gert ráð fyrir, að verði þannig, að landbrh. skipi 3 menn, sem sé einskonar skólanefnd. Nánari ákvæði um fyrirkomulag kennslunnar og próf setur landbrh. í reglugerð, sem gert er ráð fyrir, að hann setji. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni, en mun ef til vill taka til máls seinna, þegar frsm. minni hl. hefir lokið máli sínu.

*Frsm. minni hl. (Jón Pálmason): Eins og frsm. meiri hl. vék að og fram kemur í nál. beggja hl. landbn., hefir hún ekki getað orðið samferða um meðferð þessa máls. Sá ágreiningur nær þó ekki til þess, að n. er öll sammála um, að það sé nauðsynlegt, að garðræktin sé aukin í þessu landi, og okkur er fullkomlega ljóst öllum, að til þess eru miklir möguleikar. Ekki heldur tekur ágreiningurinn til þess, að það sé ekki nauðsynlegt, að þekking á þessu sviði fari vaxandi og kennsla um þá hluti frá því, sem nú er. En okkar ágreiningur byggist á því, að við teljum ekki nauðsyn bera til þess að stofna nýjan skóla í þessu skyni, fyrst og fremst af því, að samkvæmt l. er ætlazt til, að búnaðarskólarnir annist þessa kennslu, og það eru fullkomnir möguleikar til að auka þá starfsemi frá því, sem nú er, svo að það ætti að vera nægileg garðyrkjufræðsla fyrir landsmenn. Til þess þarf ef til vill að breyta reglugerðum þessara skóla, og að einhverju leyti l. sjálfum. En það ætlumst við til. að ríkisstjórnin annist fyrir næsta þing í samráði við Búnaðarfélag Íslands. Þá er að minnast á hitt atriðið, sem hv.frsm. meiri hl. vék að um að það þyrfti að vera tvennskonar fræðsla, annarsvegar almenn fræðsla, sem allir, sem stunduðu garðyrkju í landinu, þyrftu að njóta, og hinsvegar fullkomin garðyrkjufræðsla, sem mundi taka 3–4 ár og væri fyrst og fremst miðuð við það, að menn gætu stundað garðyrkju sem starf og gætu tekið að sér að stjórna garðyrkjubúum á hitasvæðunum og í gróðurhúsum eða yfirleitt við þau fullkomnustu og beztu skilyrði, sem hægt er að fá hérlendis. Til þess að koma því í kring, að menn geti fengið þá fræðslu, teljum við ekki heldur nauðsyn bera til að stofna nýjan skóla. Við teljum yfir höfuð, að þetta mál sé of lítið undirbúið að því leyti, að ekki liggja fyrir neinar áætlanir um það, hvað mikinn kostnað mundi af þessu leiða, og hvað þyrfti að bæta við af húsum til þess að koma þessum skóla á fót, og ekki heldur um það, hvað mikla starfskrafta þyrfti að fá þarna til kennslu og stj. Þetta er það, sem er undirstöðuatriði og leikur mjög í lausu lofti. En það er af þessum sökum, sem ég hefi þegar tekið fram og þarf ekki að fjölyrða mikið nánar um að sinni, að við hv.þm. Borgf. og ég leggjum til, að þetta frv. verði afgr. með þeirri rökstuddu dagskrá, sem hér liggur fyrir á þskj. 353.

*Sigurður Einarsson: Af því að ég hefi flutt þetta mál, þykir mér hlýða að segja nokkur orð við þessa umr. málsins, en ég get verið stuttorður. Ég get verið meiri hl. landbn. þakklátur fyrir, hvernig hann hefir tekið undir þetta mál. Hitt er aftur á móti ekki eins gleðilegt, að nál. og brtt. skuli ekki hafa komið fram fyrr en svona er liðið á þingtímann, því að það gæti hugsazt, að það yrði málinu til þeirrar tafar, að það næði ekki fram að ganga á þessu þingi. Ég verð að segja það, að brtt. meiri hl. n. eru þannig, að ég get ákaflega vel sætt mig við þær allar. Meiri hl. vill stefna að því að festa þessa starfsemi á Reykjum í Ölfusi. Og þó að ég vildi hafa þetta svo rúmt, að aðrir staðir gætu komið til greina, þá hefi ég siðan sannfærzt um, að Reykir hafa ýmsa kosti fram yfir aðra staði. meðal annars þann kost, að það er ódýrara að koma þessu máli af stað þar en annarsstaðar, með því að þar er hægt að hagnýta þau húsakynni og aðra hluti, sem þar eru til staðar, 3. brtt. get ég vel sætt mig við, þó að ég geti í rauninni ekki séð, að það skipti miklu máli, hvort skólinn er rekinn sem sérstök stofnun eða ekki. En það gladdi mig mjög mikið, sem hv.frsm. sagði, en hann er kunnáttumaður um þessa hluti, að hann gerði sér vonir um, að garðyrkjubúið mundi bera uppi að mestu eða öllu leyti kostnaðinn við skólahaldið. Ég tel, að mál þetta hafi hlotið búningsbót í n. og að það sé einsætt að halda sig við þær till., sem hún gerir, og greiða atkv. með þeim. Þar af leiðandi er ég andvígur því, sem kemur fram hjá hv.þm. A.-Húnv., og sé ekki, að það verði að neinu leyti betur séð fyrir þessari starfsemi, þó að hún verði fengin búnaðarskólunum í hendur, að þeim alveg ólöstuðum. Það, sem mælir sérstaklega á móti því, er það að staðirnir fyrir þá skóla voru valdir út frá allt öðru sjónarmiði og eru áreiðanlega ekki eins vel hæfir til garðyrkjunáms og rekstrar garðyrkjubús eins og á jarðhitasvæðunum. Ég tel þess vegna, að þessi dagskrártill. minni hl. sé ekki til annars en að tefja fyrir málinu og hrekja það út af réttri braut.

*Bjarni Bjarnason: Á síðasta þingi komu fram 2 frv. um garðyrkjuskóla ríkisins. Annað var flutt af nokkrum jafnaðarmönnum, en hitt af hv. 1. þm. Árn. og mér. Nú er komið fram frv. um þetta efni, nú flutt af hálfu jafnaðarmanna, en aðeins af hv. 9. landsk. Við, sem fluttum hitt frv. í fyrra, sáum ekki ástæðu til að fara í neitt kapphlaup um að leggja þetta frv. fram aftur. En við væntum þess hinsvegar, að landbn. mundi taka málið til athugunar og taka til hliðsjónar bæði í frv., sem lágu fyrir síðasta þingi. Og sú varð líka raunin á. Till. landbn. stefna mjög í þá átt, sem frv. okkar samþm. míns var á síðasta þingi. Með hliðsjón af því mun ég geta fallizt á afgreiðslu þessa máls á þeim grundvelli, sem landbm. hefir lagt til, að það verði samþ.

*Frsm. minni hl. (Jón Pálmason): Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hv.flm. þessa frv., hv. 9. landsk., sagði í sambandi við þá dagskrártill., sem við hv.þm. Borgf. flytjum. Það kom fram hjá þessum hv.þm., eins og vænta mátti, að það væri sjálfsagt, að ríkið tæki lán til þess að koma þessu máli fram. Hvað mikið þetta lán þarf að vera, hefir ekkert verið upplýst um, hvorki af flm. eða frsm. meiri hl. n. En það er aðeins staðhæfing, sem ekki er að neinu leyti útskýrð, sem kom fram hjá hv.frsm. meiri hl., að það væri líklegt, að þessi starfsemi gæti staðið undir sér sjálf og að garðræktin gæti borgað kostnaðinn við skólahaldið. Þetta er atriði, sem er í raun og veru meginatriði, þegar um er að ræða, hvaða leið á að fara í þessu máli. Hvað það snertir, sem hv. 9. landsk. vék að búnaðarskólunum, að þar sé svo vond aðstaða í þessum efnum, að ekki sé hægt að fá þar fullnægjandi þekkingu í garðrækt, þá er það að því leyti rétt, að búnaðarskólarnir eru ekki á jarðhitastöðum og því ekki fullnægjandi fyrir þá þörf, sem er fyrir aukna þekkingu um rekstur garðyrkju á þeim stöðum. En það er svo almennt í þessu landi, að ekki er þeim skilyrðum til að dreifa, að það verður fyrst og fremst að miða kennsluna við þá almennu þörf, sem fyrir hendi er. Og þeirri almennu þörf er fullkomlega hægt að fullnægja á þeim stöðum, sem búnaðarskólarnir standa nú. Hinsvegar er ekkert því til fyrirstöðu, að þau garðyrkjubú, sem þegar eru hér starfandi, geti tekið að sér frá fræðslu, sem mest þörf er fyrir til þess að annast garðyrkju, þar sem jarðhiti er fyrir hendi. Þetta er atriði, sent mér finnst menn eigi og hljóti að gera sér grein fyrir, þegar þeir velja um, hvort þessi aukna fræðsla á að fara fram í búnaðarskólunum eða að stofnaður verði nýr skóli. Það var ekki fleira, sem fram kom í ræðu hv.frsm., sem ég þarf að taka til athugunar að sinni.

Frsm. meiri hl. (Bjarni Ásgeirsson) Ég þarf ekki miklu við þetta að bæta. Ég skal aðeins segja nokkur orð út af því, sem hv.frsm. minni hl. sagði um lántöku, sem nauðsynleg væri til þess að koma þessu af stað. Ég get ekki skilið, að það þyrfti að vera nema að mjög litlu leyti. sem taka þyrfti lán til þessa. Það er þegar búið að koma upp þarna á Reykjum það miklu af húsum, bæði gróðurhúsum og húsum yfir bú, að það er mitt álit, að þar þurfi litlu við að bæta. Það er vitanlega rétt, að skólahúsið vantar. En það má gera ráð fyrir því, að a. m. k. fyrst um sinn verði nemendur ekki margir, sem taki bóknámið. Það getur ekki verið mikill kostnaður við að koma upp húsum til þess að láta bóknámið fara fram i, því að eins og rætt hefir verið um, þá er ætlazt til, að meginhluti kennslunnar fari fram verklega. Og þó að það þurfi að koma upp einhverjum skála fyrir nemendur yfir sumarið, þá getur það ekki orðið mjög kostnaðarsamt. Það er rétt, sem hv.frsm. minni hl. sagði, að það eru ekki nema tiltölulega fá bændabýli á landinu, sem hægt er að nota jarðhita við garðrækt. Því er það nauðsynlegt, eins og tekið er fram í frv., að verklega kennslan fari bæði fram á heitum stað og köldum. Hinsvegar vil ég halda því fram, að jarðhitinn sé svo veigamikill þáttur í okkar garðrækt, eins og ég álít, að hún muni verða í framtíðinni, að það sé nauðsynlegt, þegar skólinn verður settur á fót til þessa náms, þá sé búið svo um, að nægilegur aðgangur fáist að heitu vatni til rekstrar gróðrarskála bæði til kennslu og svo einnig til þess, að hægt sé að reka nauðsynlega tilraunastarfsemi, sem síðar verði byggðar á framkvæmdir í starfrækslunni í þessu efni. Það hefir kannske misskilizt hjá mér áðan, þar sem ég talaði um, að löggilt væru garðyrkjubú til þess að hafa verklegu kennsluna með höndum. Ég ætlaðist til, að það yrði bæði þessi garðyrkjuskóli ríkisins og svo þau bú önnur, sem fær væru til þess að inna kennsluna af hendi. Ég er ekki í vafa um, eins og mikið er búið að leggja þarna í kostnað, að þar verður alltaf rekið stórt og umfangsmikið garðyrkjubú, sem ríkið á. Og þegar svo er komið, þá finnst mér liggja opið fyrir, að þessi staður geti haft garðyrkjuskóla ríkisins, bæði til þess að njóta framkvæmdanna þar og eins til þess að halda lifandi sambandi sumar og vetur milli verklegs og bóklegs náms.

*Pétur Ottesen: Það hefir nú komið skýrt í ljós með flutningi þessa frv., og ekki síður við umr., sem fram hafa farið um þetta mál, að það er alveg aukaatriði í flestum tilfellum sá kostnaður, sem leiðir af því að gera hitt og þetta. Það er talað um, að framkvæmdin sé nauðsynleg og hvers árangurs megi vænta af henni. En hitt er alveg aukaatriði, hvort kostnaðurinn, sem það hefir í för með sér, er mikill eða lítill. Það er yfirleitt litið með svo mikilli fyrirlitningu á kostnaðarhlið málanna, að þó að bent sé á leið til að ná sama takmarki með minni kostnaði, þá er ekki talið vert að athuga málið neitt út frá því sjónarmiði. Það hefir hingað til verið svo, þegar rætt hefir verið um skólastofnanir, eins og t. d. alþýðuskólana, að í upphafi hefir verið gert ráð fyrir kostnaði. Afleiðingin hefir orðið sú, að fjárveiting hefir verið tekin upp á fjárl., svo unnt yrði að gera sér grein fyrir, hver kostnaður mundi hljótast af fyrir ríkissjóð. Nú þykir þetta ekki lengur athugunarvert, og í sambandi við þetta mál hefir ekki verið gerð áætlun um, hver kostnaður mundi verða við stofnun og starfrækslu garðyrkjuskóla að Reykjum í Ölfusi, því síður að þyki taka því að setja hann á fjárl. Nú á bara að taka lán. Ríkið er ekki enn búið að fylla mælinn með lántökunum. Hv. frsm. meiri hl. hefir einungis talað um kostnaðinn, sem yrði af rekstri skólans, og ætlast hann til, að búskapurinn beri hann uppi. Það vill nú svo vel til, að við höfum yfirlit um kostnaðinn á þessu búi, þar sem nú eru komin upp mikil gróðurhús og allmiklar framkvæmdir í garðræktinni á okkar mælikvarða. Þessi mikla garðrækt hefir verið rekin á hagkvæmum stað nú um nokkur ár, og árangurinn sjáum við í fjárl. og LR., m. a. í fjárlfrv. fyrir 1937 er gert ráð fyrir tekjuafgangi, 4 þús. kr., af öllum búrekstrinum, innifalið garðræktin, mjólkurbú o. fl. Ég býst við eftir þeirri reynslu, sem við höfum af skólahaldi. að þessar 4 þús. kr. hrökkvi skammt. Það kann að verða mikil breyt. á, en hún má verða ærin, ef hv.frsm. getur gert sér vonir um, að búið beri uppi þann kostnað, sem leiðir af rekstri skólans og stofnun, eins og t. d. af byggingu. Ég vildi benda á þetta atriði, af því að það eru líka til menn, sem vilja gjarnan líta á, hver kostnaður verði af þessum framkvæmdum Eins og hv.frsm. minni hl. landbn. hefir lýst, þá höfum við lagt til að athugað yrði a. m. k., hvort ekki mundi hægt að auka þekkingu manna í garðrækt að verulegum mun með því að auka og umbæta skilyrði til garðyrkjunáms við bændaskólana, þar sem svo hagar til, að hægt er án mikils kostnaðar að koma þeirri kennslu við. Verklega námið yrði að vori til eða sumri, þegar húsakostur er nægur, og nauðsynlegri bókfræðslu mætti sinna að vetrinum. Ég held, að með samstarfi milli verklegrar og bóklegrar fræðslu búnaðarskólanna við fyrirmyndarbú þau, sem til eru í garðyrkjunni, muni vera hægt að ná alveg sama árangri og næst með því að reisa garðyrkjuskóla á Reykjum í Ölfusi; munurinn yrði aðeins sá, að kostnaðurinn yrði margfalt minni. En þar sem sá andi ríkir nú á Alþingi, að kostnaðurinn sé algert aukaatriði. og um hann þurfi ekki einu sinni að gera áætlun, þá getur maður búizt við. að málið fái framgang. En ég vildi láta þetta koma fram út af því, sem hv.frsm. meiri hl. sagði, að við, sem erum í minni hl. landbn., viljum engu síður en meiri hl. styðja aukna garðrækt, og að þeir menn, sem hana stunda, fái aukna hagnýta þekkingu, en við sjáum bara leið til að gera það á ódýrari hátt, eins og reynslan mun sýna, ef lög þessi verða samþ.

*Sigurður Einarsson: Ég skal ekki blanda mér mikið inn í þessar umr. Ég vil aðeins benda á það, sem hv.frsm. minni hl. hefir í rauninni viðurkennt, að sökum legu sinnar og staðhátta eru búnaðarskólarnir ekki eins vel settir til þessara hluta og sá skóli mundi verða, sem reistur yrði að Reykjum í Ölfusi og ég og hv. meiri hl. landbn. viljum og mælum með, því búnaðarskólana skortir stærsta skilyrðið jarðhitann. þrátt fyrir það, þó hv.frsm. minni hl. og hv.þm. Borgf. séu sammála um þessa brtt., þá hefir ekki heyrzt ennþá, að þeir færðu nein rök að því, að rekstur skóla yrði þar ódýrari. Þó að þar sé e. t. v. nægilegt húsnæði, þá vantar þar ýmsa hluti aðra, svo sem eins og áhöld ýmiskonar og jarðhita, sem er þar enginn; m. a. fæ ég ekki séð annað en þurfa muni aukna starfskrafta til kennslu. Þá vil ég mótmæla því, að vísu með mildum og hógværum orðum, sem hv.þm. Borgf. hafði við orð, að kostnaðarhliðin væri fyrir okkur aukaatriði og við fyrirlitum að taka það atriði til greina. Þetta er fjarstæða, sem ekki nær neinni átt. Þó að hv.þm. Borgf. sé nýtur, aðgætinn og glöggur við samningu fjárlaga, þá getur hann ekki búizt við, að tekin sé upp á fjárl. fjárveiting til þeirra hluta, sem ekki er farið að ræða enn, og því síður sýnt, hvort muni ná fram að ganga, en það var allt of snemmt að gera ráð fyrir lögum í þessu efni, þegar gengið var frá fjárl. til 2. umr. Ég verð að segja það, að rök þessa hv. samnm. míns í fjvn. fyrir því, að rekstur garðyrkjuskóla yrði ódýrari í sambandi við búnaðarskólana, voru ekki traust né haldgóð og geta því ekki orðið tekin gild. Hefir verið sýnt fram á það, að á Reykjum í Ölfusi er margt til taks, sem nota þarf í sambandi við slíkan skóla. Ég verð því að segja það, að hv. minni hl. hefir ekki bent á leið, sem er haldbetri en sú, sem ég og hv. meiri hl. landbn. hefir gert till. um.

*Frsm. minni hl. (Jón Pálmason): Það hefir náttúrlega komið í ljós undir þessum umr., svo sem vænta mátti, að starfsemi þessa skóla muni verða þrennskonar. Í fyrsta lagi verklegt nám, í öðru lagi bóklegt nám og í þriðja lagi, sem a. m. k. hv.frsm. meiri hl. minntist á, tilraunastarfsemi í sambandi við skólann. Þegar á að gera það upp, hvort unnt sé að búnaðarskólarnir taki við þessu hlutverki, þá koma til athugunar þessi atriði öll, og þá í fyrsta lagi bóklega námið. Ég fæ nú ekki séð, að það séu að neinu leyti meiri líkur til, að bóklega námið geti farið fram austur á Reykjum í Ölfusi en í sambandi við auka fræðslu í búnaðarskólunum. Hvað tilraunirnar snertir, sem hv.frsm. var að tala um, þá álít ég, að á þessu sviði eigi að ræða um hlut, sem hefir almenna þýðingu, en svo er alls ekki um garðyrkju, sem rekin er á jarðhitasvæðinu. Slíkar tilraunir eiga að beinast að almennri starfsemi, og til þess eru skilyrði fyrir hendi á búnaðarskólunum. Hvað verklegu námið snertir, hefi ég bent á það, að full skilyrði eru fyrir hendi, að það fari fram á búnaðarskólunum, og hefir ekki verið hrakið, að það er hægt a. m. k. í samvinnu við þau garðyrkjubú, sem þegar eru fyrir hendi. Þá skal ég víkja örfáum orðum að kostnaðarhliðinni. Það virtist koma fram hjá hv.frsm., að aðeins þyrfti lítið lán til þess að koma þessu af stað. Nú er vitað mál, að þarna vantar hús bæði fyrir skólastjóra, kennara og nemendur, og þetta mundi aldrei verða byggt nema fyrir talsvert fé, auk þess sem reksturinn mundi verða dýr. En á búnaðarskólunum myndi ekki þurfa að bæta við, þó húsin séu gömul. Ég veit, að það er rétt, sem hv.frsm. vék að; það mundi að vísu hafa nokkurn aukinn kostnað í för með sér, ef garðyrkjukennslan yrði aukin við búnaðarskólana, en sá kostn. yrði alltaf minni. Ég þarf ekki fleira að segja, þar sem ekkert nýtt hefir komið fram.

Frsm. meiri hl. (Bjarni Ásgeirsson) Aðeins örfá orð, og þá sérstaklega út af orðum hv.þm. Borgf. Ég skal segja honum það, þó að hann kannske trúi því ekki, að fyrir mér er kostnaðurinn alls ekki aukaatriði, og ef svo stæði á, að austur á Reykjum í Ölfusi þyrfti að reisa slíkan skóla frá grunni, þá mundi ég alls ekki leggja til, að skólinn yrði reistur nú á þann hátt, sem hér er gert ráð fyrir. En þegar þannig vill til, að búið er að leggja tugi þúsunda í landkaup og aftur tugi þúsunda í framkvæmdir á þessum stað, sem alls ekki verða betur notaðar en í sambandi við garðyrkjuskóla, þá finnst mér rétt að reisa skólann þar. Ég er alveg sannfærður um, að það er rétt hjá hv. 9. landsk.þm., að ef við ætlum okkur að koma upp myndarlegum garðyrkjuskóla á búnaðar- skólasetri, þá mundi það verða ærið kostnaðarsamt. Ég hugsa, ef um það yrði að ræða, að þá yrði Hvanneyri fyrir valinu, en ekki Hólar. Eins og hv.þm. veit, hafa ekki allir komizt að Hvanneyri undanfarið, sem sótt hafa um skólavist og eiga þar aðgang sem bændaefni, svo að þar þyrfti að bæta við húsakost og sömuleiðis kennara í garðyrkju, sem í rauninni á að vera til taks fyrir austan sem starfsmaður við garðyrkjuna og gæti fallið þar inn í skólafyrirkomulagið. Þá álít ég og nauðsynlegt að koma upp gróðrarhúsum og vermireitum, og ég tel því mjög vafasamt, hvort kostnaður við þetta yrði minni en sá viðbótarkostnaður, sem verður á Reykjum í Ölfusi við byggingu íbúðar- og skólahúss. Og einmitt þetta, að þar er til nægur jarðhiti, gerir mögulegt að byggja þar ódýrt. Það er því einmitt þetta atriði um kostnaðinn, sem vegur mest í mínum augum. Þó að búið gefi ekki mikið af sér nú, þá stendur það til bóta; reksturinn er alltaf að aukast og afkoman að batna. Ég tel því víst, að áður en langt um líður geti það staðið undir rekstri skólans. Ég held því, ef tekið er tillit til kostnaðarins, eins og hv.þm. var að benda á og eins og sjálfsagt er, þá hnigi öll rök að því, að fremur beri að reisa þennan skóla að Reykjum í Ölfusi en í sambandi við búðarskóla, því það verði í öllu ódýrara.

Hv. frsm. meiri hl. komst ekki framhjá því. að ef reisa á garðyrkjuskóla að Reykjum í Ölfusi þá verður að byggja skólahús, því að það er ekki til. Við höfum nú allmikla reynslu af kostnaði við byggingu skólahúsa, jafnvel þó að við jarðhita sé. En með þeirri tilhögun, sem við í minni hl. landbn. leggum til, að verði, þá þarf ekki að byggja neitt hús, en það álít ég höfuðkost. Af áhöldum er allmikið til, a. m. k. á Hvanneyri, en þar álít ég heppilegt að hafa skólann. Annars eru áhöldin aukaatriði í stofnkostnaðinum og ekki sambærilegt við byggingu skólahúss. Það er sjálfsagt að taka til athugunar það, sem hv.þm. Mýr. benti á, en ég tel sjálfsagt að nota þá fjárhagslegu hagkvæmnisaðstöðu. sem búnaðurskólarnir bjóða. Það er rétt, sem hv.frsm. benti á, að fullskipað er á Hvanneyrarskóla, en vitað er, að hinn skólinn hefir ekki verið fullskipaður, og mætti auðveldlega haga því svo til í framkvæmdinni, að garðyrkjunemendum yrði beint til Hvanneyrar, en venjulegum landbúnaðarnemendum að Hólum. Hvernig sem á þetta er litið, þá er mikill munur á fjárhagshliðinni. Að því er snertir garðyrkju á köldum og heitum stað, þá hefir garðyrkja á bersvæði ólíkt meiri þýðingu. Eftir því, sem mér er tjáð, þá er jarðhiti aðeins á 230 býlum af 6000. Má því sjá, að vegna fjárhagslegrar aðstöðu er miklu meira atriði að veita nauðsynlega undirstöðuþekkingu um garðrækt við venjuleg skilyrði, eins og f. d. kartöflurækt. Hitt er heldur alls ekki útilokað, sem ég hefi bent á, að hafa samvinnu milli búnaðarskólanna og þeirra garðyrkjubúa, sem við eigum og eru við heitar lindir, eins og t. d. Reykjabúið í Ölfusi og Reykjabúið í Mosfellssveit, sem stjórnað er af sérfróðum manni. Það þýðir ekkert að gera lítið úr stofnkostnaðinum, því að hann er ærið mikill. - Um þá von hv.þm. Mýr., að búskapurinn muni standa undir skólakostnaðinum, má segja, að alltaf sé hægt að gera sér vonir, en reynslan hefir bara sýnt, að tekjuafgangur búsins hefir hæst numið 4 þús. kr. Þarf heldur ekki um það að deila, að fjárhagshliðin hangir svo í lausu lofti sem frekast getur verið, og hvergi er tiltekið í frv. þessu, að taka skuli lán, og ekki heldur ætlað fé á fjárl. til þessa skóla. Hv. 9. landsk.þm. sagði, að minni hl. landbn. vildi hrekja málið út af réttri leið, þar sem við vildum, að það færi til búnaðarskólanna. Ég veit ekki, hvort álit hv.þm. á bændaskólunum er þannig, að hann telji bezt að sigla sem flestu framhjá þeim. En það hefir verið bent á með fullnægjandi rökum, að hægt væri að ná sama marki með notkun búnaðarskólanna, ef samkomulag og samstarf yrði tekið upp við þau garðyrkjubú, sem eru við heita staði, og þar sem full þekking er fyrir hendi.

*Sigurður Einarsson: Ég vil bara minnast á eitt. sem hv.þm. Borgf. sagði, er hann talaði um, að ég hefði lítið þau ummæli falla, að till. minni hl. vildu beina máli þessu í ranga átt eða færa það af réttri leið. Í þessum ummælum liggur engin lítilsvirðing á búnaðarskólunum gagnvart því hlutverki, sem þeim er ætlað. Það vill svo heppilega til, að ég hefi skrifað hér niður hjá mér þau ummæli, sem ég lét falla, og sagðist ég álíta þetta, að þeim ólöstuðum. En ég byggði þetta á þeim rökum, sem ég hefi áður fram tekið, að máli þessu mundi betur borgið með sérstökum skóla, en hann yrði ekki settur niður á óheppilegum stöðum, sem miðaðir væru við allt önnur viðfangsefni, því að það gæti orðið erfitt og brasksamt að breyta því, sem þyrfti. Ég vildi aðeins taka þetta fram, svo um þetta atriði gæti enginn misskilningur ríkt.

Frsm. meiri hl. (Páll Zóphóníasson) Herra forseti! Eins og nál. þau, sem lögð hafa verið fram í þessu máli, bera með sér, hefir n. klofnað. Við, sem erum í meiri hl., þm. Mýr., hv.þm. Hafnf. og ég, leggjum til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir, en minni hl. leggur til, að það verði fellt. Það, sem gerir það að verkum, að við þrír leggjum til, að frv. verði samþykkt, er sérstaklega þrennt. Í fyrsta lagi er það, að við viljum láta sem flestar jarðir komast undir ákvæði laganna um erfðaábúð og óðalsrétt, sem gengið var frá á síðasta þingi. Okkur er öllum ljóst, að með því fyrirkomulagi fær bóndinn, sem á jörðinni bý, allt aðra og betri aðstöðu til að afla sér lífsþarfa og til að vinna að umbótum á jörðinni heldur en undir öllu öðru ábúðarfyrirkomulagi, sem þekki er. Hér á landi er það svo, að lánverð allra jarða í sveit er milli 27 og 28 millj. kr., en landverð jarða, sem eru í sjálfsábúð, er í kringum 15 millj. kr. Ég hefi ekki aðgætt, hversu mikið verð allra húsa sjálfsábúðarjörðunum er, en gera má ráð fyrir, að það sé að minnsta kosti eins mikið og landverðið. Þessar jarðir eru alltaf öðru hverju að skipta um eigendur, en ekki liggja gögn fyrir um, hversu oft það er; þó er óhætt að slá því föstu, að með hverri kynslóð skipti allar jarðir um eiganda, annað hvort með sölu eða þá með arftöku. Sú kynslóð, sem við tekur, þarf þá oftast að verja miklu fé og löngum tíma - oft allri æfinni - til að endurborga jörðina. Svo tekur næsta kynslóð við á sama hátt, og svona gengur það koll af kolli. Ef aftur á móti erfðafestufyrirkomulagið kæmist á, mundi þetta hverfa, og í staðinn fyrir að þurfa að verja miklu af afrakstri búsins til afborgunar á jarðarverðinu, gæti bóndinn notað það fé til sinna lífsþarfa og til endurbóta á jörðinni. Þetta er fyrsta ástæðan til þess, að ég vil láta sem flestar jarðir komast undir þetta ábúðarfyrirkomulag. Það liggur í hlutarins eðli, og ætti að vera öllum ljóst mál, að með þessu getur bóndinn búið betur í haginn fyrir sig og komandi kynslóðir en með því að vera stöðugt að rembast við að borga jörðina. Í öðru lagi er það ljóst, að hin mikla sala, sem verið hefir á jörðum, hefir orðið til þess, að mikið fé hefir runnið úr sveitunum til kaupstaðanna. Ég geri ráð fyrir, að ekki þurfi að verja mörgum orðum til að útskýra það; það er svo alkunnugt, enda ekki skiptar skoðanir um það hér í háttv. deild í fyrra, þegar lögin um erfðaábúð og óðalsrétt voru samþ. Í lögum um erfðaábúð og óðalsrétt er lagður grundvöllurinn að því, að sá fjárflótti úr sveitunum stöðvist, hvað snertir þær jarðir eða verð þeirra jarða, sem byggðar verða eftir lögunum. Og með þessu frumv. er skapaður möguleiki til þess, að enn fleiri jarðir geti komizt undir erfðaábúðarfyrirkomulagið, og þar með verið teknar úr braskinu. Þriðja meginstoðin, sem rennur undir þetta frumv. að áliti okkar meirihlutamanna, er sú, að nú er svo komið, að ekki er annað sýnna en að talsverður hl. af þeim bændum, sem nú búa á jörðunum, sem taldur eru í sjálfsábúð, geti ekki risið sjálfir undir þeim skuldum, sem á þeim hvíla, og jarðirnar verði því seldar undan þeim. Mundu þær lánsstofnanir, sem veð hafa í jörðunum, verða þar fyrir töpum og skakkaföllum, en á lánsstofnununum ber ríkissjóður ábyrgð, og lentu töpin því á honum á endanum. Eina leiðin til þess, að menn þessir geti búið áfram á jörðunum, er að koma jörðunum undir þá ábúðarlöggjöf, sem er heildinni fyrir beztu, og hjálpa bændunum þar með til að búa á þeim áfram. Þetta er þriðja ástæðan fyrir því, að við viljum láta samþ. frumv. óbreytt. Til þess að sýna fram á þetta ofurlítið öðruvísi, skal ég nefna það, að nú búa 1200–1300 bændur á jörðum, sem svo há fasteignaveðslán hvíla á, að þeim væri beinn fjárhagslegur ávinningur að því, að jarðirnar væru keyptur eftir þessum lögum og þeir fengju þær byggðar í erfðaábúð. Ég skal ennfremur geta þess, að nú eru í kringum 700 bændur, sem eiga eftir að borga af þessum fasteignaveðslánum fyrir síðasta ár, og er ekki annað sjáanlegt en að jarðir þeirra verði seldar, ef þeir geta ekki greitt. Það kann að vera, að þessi tala hafi breytzt, því að það er verið að smáborga þetta, en svona var það um mánaðamótin síðustu. Það, sem hér er lagt til, er fyrst og fremst, að ríkið fái heimild til að kaupa jarðir. - Til þess að fá fé til þessara kaupa, leggjum við til, að til þess, sé varið afgjaldi af þjóð- og kirkjujörðum, svo og þeim jörðum, sem keyptar verða eftir þessu frv., ef að l. verður. Það var vakið máls á því við 1. umr., og lögð á talsverð áherzla, hvort þetta væri hægt, því að afgjaldið af þessum jörðum ætti að renna til sérstakra sjóða, afgjald af þjóðjörðum til ræktunarsjóðs og afgjald af kirkjujörðum til prestlaunasjóðs. Ég skal benda á það, að þegar jarðræktarlögin voru sett, var leiguliðum á þessum jörðum leyft að vinna afgjöldin af sér í jarðabótum, en borga þau ekki í sjóðinn. Þannig var fé tekið úr sjóðunum. Það hefir verið svo, að bændur á þessum jörðum hafa unnið af sér alls um helming afgjaldsins. Hér er því ekki um neitt nýtt að ræða, þó að afgjöldunum sé kippt burt úr sjóðunum. Það hefir verið gert öll þau ár, sem jarðræktarlögin hafa staðið, án þes, að nokkur hafi haft neitt við það að athuga. Til þess að tryggja það, að ekki geti komið fyrir tilfelli eins og hv.þm. Ak. minntist á við 1. umr., að t. d. heiðarbóndi, sem vildi losna við kot sitt, sem væri að fara í eyði, gæti selt það ríkissjóði og þar með fengið sitt, látið jörðina fara í eyði og ríkið svo bíða skaðann, eru sett ákvæði í 4. gr. Þar er svo ákveðið, að ríkið megi ekki kaupa þær jarðir, sem horfur séu á, að verði fyrir skemmdum af völdum náttúrunnar eða ef líkur eru til, að þær leggist í eyði í náinni framtíð af öðrum ástæðum. Í öðru lagi má ríkið ekki kaupa jarðir nema tryggt sé, að þær byggist eftir lögum frá síðasta þingi um erfðaábúð og óðalsrétt. Loks er í c-lið ákveðið, að kaupverðið skuli miðast við fasteignaveðslánin, er á jörðinni hvíla, og þó aldrei vera hærra en fasteignamatsverð. Þetta er sniðið við þær ca. 1200 jarðir, sem nú hvílir mest á, og sett til að reyna að hjálpa þeim, sem á þeim búa, að halda þeim og búa á þeim áfram. Þá er og gert ráð fyrir, að lög þessi gildi lengur en kreppan stendur, og því eru ákvæði í frv. um, að þegar búið er að hjálpa þeim bændum að halda jörðum sínum, þeim sem mest hvílir á, að ríkisstj. sé og heimilt að kaupa jarðir, enda þó að minna hvíli á þeim af fasteignaveðslánum en nemur sanngjörnu kaupverði þeirra, ef tekjur jarðakaupasjóðs hrökkva fyrir meiri jarðakaupum en bjóðast samkvæmt ákvæðum c-liðs 4. gr., en kaupverðið má aldrei fara fram úr fasteignamatsverði. Um þetta er svo reynt að búa eins vel og hægt er, svo ekki verði keyptar aðrar jarðir en þær, sem rétt og nauðsynlegt telst að kaupa til þess að hjálpa viðkomandi bændum til þess að búa áfram. Þegar ríkið kaupir jarðir, er ætlazt til, að það taki að sér þau lán, sem á jörðunum hvíla, og í 8. gr. er gert ráð fyrir, að leigja megi jarðir, sem keyptar eru eftir þessum lögum. 1% hærra en getur í 2. gr. laga um erfðaábúð, á meðan á þeim hvíla fasteingaveðslán, sem eru svo há, að vextir þeirra eru hærri en nemur afgjaldinu, reiknuðu eftir þeim sömu lögum. Það er ekki gott að gera sér ljóst, hve miklum hluta þeirra bænda, er þyngst hafa veðlánin, er hægt að hjálpa til að búa áfram á jörðunum með þessu frv. veðlán, sem á þeim jörðum hvíla, sem bændur búa á, sem hefðu fjárhagslegan hagnað af að selja ríkissjóði eftir þessu frv., eru nú um 8 milljónir. Af sumum þeirra eru greiddir 4½ –5% og 6% vextir og af öðrum enn hærra. En nú er ekki ætlazt til, að bændur greiði hærra en sem nemur 4% af fasteignaverði jarðanna í afgjald af þeim. Mismunurinn þarna á milli, þ. e. þess, sem bóndinn borgar, og hins, sem borga þarf af fasteignaveðslánunum, sem ríkið tæki að sér að standa undir með kaupunum, er ætlazt til, að greiddur sé með afgjaldi þjóð- og kirkjujarðanna, sem byggðar verða með erfðaábúð 1932–1933 var greitt : Eftir kirkjujarðir ............ kr.15171,77 Eftir þjóðjarðir - 29374,17 Unnið af sér með jarðabótum - 43671,00 Alls kr. 88216,94 1933–1934 var greitt: Eftir kirkjujarðir .............. kr. 14786,30 Eftir þjóðjarðir ............... - 31982,70 Unnið af sér með jarðabótum - 44091,00 Alls kr. 90860,00 Í þessu eru ekki talin afgjöld þeirra kirkjujarða, sem metnar eru upp í prestslaun sem heimatekjur. Ekki heldur nokkurra annara. s. s. skólasetranna o. fl. Athugi maður hinsvegar verð jarðanna. þá eru 539 kirkjujarðir metnar á kr. 2077600 og 215 þjóðjarðir á kr. 798300, eða alls á kr. 2875900, og eru 3% af því 86000. Í þessu eru ekki hús né kúgildi. Matið, sem afgjaldið miðast við, yrði því töluvert hærra, en aftur falla úr því prestssetur og fleiri jarðir, sem aldrei verða leigðar eftir lögunum. Það virðist því mega gera ráð fyrir, að sjóðurinn fengi 80–90 þús. kr. árlega. Ég hefi áður nefnt, að um 8 millj. kr. í veðlánum hvíli samtals á þeim jörðum, sem svo mikið hvílir á, að bændum væri beinn hagnaður að selja. Væri vaxtamunurinn á veðlánunum og því, er bændur greiddu af jörðunum, 2% - en svo hár verður hann varla - væri hægt að kaupa jarðir fyrir 2–3 milljónir, en það eru milli 300 og 400 jarðir. eða af öðrum hverjum bónda, sem 1. apríl var í vanskilum með greiðslur af lánunum. Við 1. umr. benti ég á, að margir mundu geta selt jarðir sínar hærra til annara, að aðrir mundu klífa þrítugan hamarinn til að halda eignarréttinum, og að allmargar þessar jarðir, sem bændur eru í vanskilum með, væru þannig settar, að ekki væri rétt að kaupa þær samkv. 4. gr. Ég hygg því, að úr mundu falla það margar jarðir, að flestum, kannske öllum, sem vildu láta hjálpa sér á þennan hátt, væri hægt að hjálpa. Við 1. umr. þessa mála var því haldið fram, að helzt liti út fyrir, að aðaltilgangurinn með frv. væri sá, að búa til bitling handa einhverjum stjórnargæðingum, og mun þar hafa verið átt við ákvæði 7. gr. frv., þar sem ráðh. er heimilað að fela sérstökum manni umsjón með jarðakaupum ríkisins og eftirlit með þjóð- og kirkjujörðum. Hér er aðeins um heimild að ræða, sem ekki er víst, að verði notuð, en það fer eftir því, hve mikið af jörðum ríkisins fer í erfðaábúð. Og þó aldrei nema heimild þessi verði notuð, þá yrði það á engan hátt til þess að auka útgjöld frá því, sem nú er, hvað þetta snertir, því að eins og kunnugt er, þá annast hreppstjórar í flestum tilfellum innheimtuafgjöldum þjóð- og kirkjujarða, og hafa vitanlega sín innheimtulaun fyrir það. Á tveim stöðum eru sérstakir umboðsmenn fyrir stærri svæði, og allir þessir menn fá nú í innheimtu meira en eins manns kaup. Reynslan mundi því verða sú, að það mundi sízt verða greitt meira fyrir þetta eftirlit, þó að horfið yrði að því ráði að sameina það undir einn hatt, heldur en að láta hátt á annað hundrað manns hafa það með höndum, eins og nú er gert. Með því, sem ég nú hefi sagt, hefi ég viljað skýra það, að höfuðástæðan, sem fyrir meiri hl. landbn. vakir með því að æskja þess, að frv. þetta nái fram að ganga, er sú, að koma fleiri jörðum undir bezta ábúðarfyrirkomulagið - erfðaábúðina, að fyrirbyggja fjárflutning úr sveitunum til kaupstaðanna gegnum jarðasöluna og að stuðla að því, að þeir, sem nú yrðu flæmdir frá jörðum sínum - eða a. m. k. álitlegur hópur þeirra - vegna þess að þær verða seldar undan þeim, gefist kostur á því að selja ríkinu og búa áfram á jörðunum, og þá undir miklu hagkvæmari kjörum fyrir þá en þeir áður hafa gert.

Frsm. minni hl. (Jón Pálmason) Á undanförnum þingum hefir oft verið mikið rætt um jarðir, eignir, ábúðarrétt á jörðum o. fl. Og á síðasta þingi voru afgreidd víðtæk lög um þetta efni með góðu samkomulagi Sjálfstfl. og Framsfl. Þegar hér var búið að afgr. þessi þýðingarmiklu lög um erfðaábúð og óðalsrétt, mun almennt hafa verið búizt við, að hlé yrði á meðferð þessara mála hjá þinginu, það yrði reynt að bíða eftir því, hvernig erfðaábúðar- og óðalsréttarlögin reyndust. Grundvöllurinn. sem þau lög eru byggð á, er sá, að það fari eftir frjálsu vali manna, hvort þeir eiga jarðir sínar eða komi þeim undir lögin um erfðaábúð. En nú kemur þetta frv., sem verður að teljast stórt atriði í þessu máli. Það, sem meiri og minni hl. landbn. sérstaklega greinir á um í þessu máli, er stórt stefnuatriði. Hv. frsm. meiri hl., 2. þm.N.-M., hefir um langt skeið flutt landslýðnum þá skoðun sína, að ríkið eigi að eiga jarðirnar, og að bændur hafi þær svo aftur á erfðaábúð. Það er því í samræmi við þá skoðun, að hann flutti frv. Ég lít aftur nokkuð á annan veg á þessi mál, því ég tel heppilegast, að allir bændur væru sjálfseignarbændur, ef þeir gætu verið það í raun og veru. En af því að það er nú einu sinni svo, að það er ekki hægt að öllu leyti, þá hefi ég gengið inn á að tryggja þá eftir getu og fylgt því, að sett væru lög um erfðaábúð. Með því að slá því föstu, sem hv.frsm. meiri hl. hefir haldið fram, þá er því jafnframt slegið föstu, að eignarrétturinn sé einskis virði. og jafnframt er stefnt að því að gera einstaklingana sem mest háða ríkisvaldinu. En út í þetta mun ég ekki fara frekar að sinni, en snúa, mér að því, sem hv.frsm. meiri hl. taldi mest mæla með frv. Hann sagði, hv.þm., að það væru 1200–1300 jarðir á landinu, sem væru að mestu leyti í skuld. Þetta má vel vera rétt. Hann sagði ennfremur, hv.þm., að svo mjög væri á jarðir þessar hlaðið, að á þær yrði ekki bætt, og nú stæðu sakir þannig, að ekki væru núna í apríl nema 600–700 menn af eigendum þessara jarða búnir að greiða af lánum sínum í kreppulánasjóði. Væri því ekki um annað að ræða en að hið opinbera hlypi undir bagga með þessum nauðstöddu bændum, svo að þeir þyrftu ekki að hrökklast frá jörðum sínum. Hvað snertir okkur minnihlutamenn, þá teljum við þetta rangt. Við teljum ekki rétt að grípa tækifærið nú, þegar kreppan og illt árferði þjakar bændur, eins og nú á sér stað, til þess að svipta þá eignarrétti á jörðum sínum. Hér er ekki um almennt sjálfskaparvíti að ræða fyrir bóndanum. Það ástand, sem fjárhagur þeirra er nú kominn í, á auk hins illa árferðis rætur sínar að rekja til misbeitingar hins opinbera valds á undanförnum árum. Jarðaverðið mun jafnan verða hinn öruggasti mælikvarði fyrir því, hvernig menn líta á afkomumöguleika í sveitunum, en eins og kunnugt er, þá hefir verð jarða lækkuð um 40–70% nú síðustu árin, þrátt fyrir allmiklar umbætur víða, og eru jarðirnar yfirleitt óseljanlegar. Það verður því að teljast mjög óheppilegur tími til að selja jarðirnar einmitt nú, þegar þær eru í þessu lága verði. Hinsvegar er það von allra, sem sveitaframleiðslunni unna, að jarðarverðið breytist nú næstu árin, vegna þess að atvinnuvegir sveitanna blómgist. Þá er það og engan veginn víst, að þeir, sem seldu jarðir sínar nú, myndu halda áfram að búa á þeim: gæti því farið svo, að þessi hjálp, að kaupa jarðirnar af bændunum, næði ekki tilgangi sínum. Þá kem ég að því, sem á að vera aðlatriði þessa máls að því er snertir jarðakaupasjóðinn, en það eru þau ákvæði 4. gr. frv., þar sem það er tekið fram, að ekki verði keyptar þær jarðir, sem liggja undir skemmdum af völdum náttúrunnar, og yfirleitt engar þær jarðir, sem ekki er tryggt með, að byggist eftir lögum um erfðaábúð og óðalsrétt. Nú er það svo, að það getur alltaf verið álitamál, hvar eigi t. d. að draga merkjalínuna milli þess, hverjar jarðir séu afskekktar og hverjar ekki. Þá er það og heldur ekki tryggt, þó að maður vilji taka jörð í erfðaábúð, að hann vilji búa þar nema eitt ár, og fari því á næsta ári, eftir að hann tók jörðina. Mesta tryggingin fyrir því, að bændur búi rólegir á jörðunum, hefir jafnan verið sú, og mun jafnan verða sú, að þeir eigi jarðirnar sjálfir. Það er eignarrétturinn á ábýlunum, sem margir telja traustustu taugina, sem bindi þá við jörð sína og sveit. Þá verð ég að segja það, að ég tel með öllu ófært að fara nú að taka af tekjum þeirra sjóða, sem gert er ráð fyrir í 11. gr. frv. Hvað ræktunarsjóðinn snertir, þá er hann nú í slíkum kröggum, að það má telja, að hann sé nær lokaður. Það nær því ekki nokkurri átt að fara að skerða hann frá því, sem hann er nú. Það ætti miklu frekar við, að hann væri aukinn, svo að hann gæti innt ætlunarverk sitt af hendi, eins og honum er ætlað. Hvað prestlaunasjóðinn snertir, þá mun gegna nokkuð sama máli með hann. Hann mun sízt vera fær um, að af honum séu teknar þær tekjur, sem hér er ætlazt til, að af honum verði teknar. Það mun nú eiga að vera aðalatriði þessa frv., að með því eigi að hjálpa bændum til þess að búa áfram á jörðum sínum. Hvort slíkra ráðstafana er þörf, fer vitanlega eftir því, hvernig lánsstofnununum er stjórnað. Verði þeim stjórnað á þann veg að gengið verði miskunnarlaust að bændum og þeir flæmdir af jörðum sínum fyrir hin minnstu vanskil, getur slíkra ráðstafana sem þessara verið þörf, en ég verð nú að telja, að Alþingi hafi ráð á að koma í veg fyrir slíkt. Það hefir vitanlega í hendi sinni að láta lánsstofnanirnar ekki ganga að mönnum nema innan vissra takmarka, og það er mitt álit, að á meðan kreppan stendur, þá verði Alþingi að gera einhverjar þær ráðstafanir, sem tryggi það, að menn verði ekki hraktir af jörðunum sakir getuleysis að borga af þeim. Í mínum augum verður það jafnan stærsta atriðið í þessu máli, að yfirráð jarðanna verði í höndum bændanna sjálfra, því að það er nú svo, að þó að í fljótu bragði séð geti ýmislegt verið, sem geri það girnilegra fyrir menn að búa á jörðum í erfðaábúð en sjálfsábúð, þá er það þó alltaf tryggt, að á meðan bóndinn á jörð sína sjálfur, þá er þó ekki hægt að skipta henni án samþykkis hans eða á annan hátt að þrengja kosti hans, eins og alltaf getur komið fyrir, ef eignarrétturinn er í höndum annara. Yfirráð jarðanna verða því alltaf viðkvæmasti punkturinn í þessum málum. Í því efni vil ég ekki ganga að því, sem frv. gerir ráð fyrir, að kaupa jarðirnar af bændum, þegar þær eru í lægsta verði og einstaklingarnir, sem á þeim búa, eru verst settir efnalega. Ég skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum að sinni, en vænti, að hv.þdm. sjái, að þessi afstaða okkar minni hl. landbn. til frv. er ekki sprottin af neinum öfgaskuðunum eða flokkaþrætu, heldur erum við mótfallnir frv. af því að stefna þess er mjög óheppileg, og af því að við teljum, að það þurfi að hugsa þetta mál vandlega, áður en Alþingi gengur inn á þá stefnu, sem það markar.

*Pétur Ottesen: Ég hafði búizt við, að hv.frsm. meiri hl. fyndi ástæðu til að svara hv.frsm. minni hl., eftir að hann hafði haldið hina röggsamlegu ræðu sína, þar sem hann fletti svo gersamlega ofan af þeirri kórvillu. sem liggur til grundvallar fyrir þessu frv., að það sé bændum til uppbyggingar og bjargar nú í kreppunni, að ríkisvaldið sé látið lokka frá þeim eignarhaldið á jörðunum. En hv.frsm. meiri hl. hefir ekki fundið ástæðu til þess. Má vera, að það stafi af því, að hann þykist standa svo föstum fótum hér í þd. til að koma þessu máli fram, að hann þurfi ekki að eyða orðum að því. Það sé því óhætt að reiða sig á þau bönd, sem sósíalistar hafa reyrt að Framsfl. í þessu máli. Hann þykist víst mega treysta því, að ekki verði slakað á þeim helfjötrum, sem sósíalistar eru nú, með atbeina Framsfl., að leggja á bændur til þess að kippa fótunum undan sjálfstæðum atvinnurekstri í sveitum þessa lands. Að því er stefnu þessa frv. snertir, þá er það að segja, að hún miðar að því, að allar jarðir verði þjóðnýttar og að bændurnir verði ósjálfstæð leiguþý þess opinbera, hafi ekkert hjá sjálfum sér að taka, en verði að bukta sig og beygja fyrir valdi og ofríki sósíalista í landinu. - Sumir voru orðnir svo barnalega bjartsýnir, að þeir voru farnir að ala þá von í brjósti, áður en þetta þing var sett, að Framsfl. myndi fá því framgengt, að slakað yrði á þessu atriði samningsins á milli Alþfl. og Framsfl. Þetta skilyrði samningsins, um að sett væru lög, er heimiluðu stj. að láta ríkissjóð kaupa jarðirnar af bændum, var eftir að uppfylla. Mér er persónulega kunnugt um, að ýmsir bændur í Framsfl., er voru sérstaklega óánægðir með þetta atriði í samningnum, voru nú farnir að hugga sig við það, að sú óhamingja, er af samningnum stafaði, mundi þó ekki renna sitt skeið á enda, ef frestur fengist á því, að þessu atriði yrði fullnægt. En það er nú komið í ljós, að sósíalistar hafa ekki linnt svipuhöggunum á baki þm. Framsfl., fyrr en þeir voru barðir til hlýðni um að fullnægja líka þessu atriði samningsins. Þegar leið á þingið og fylling tímans var komin, var þm. sýnt framan í þetta frv. Það var þá ekki heldur lítil gleidd á Alþýðublaðinu, málgagni sósíalista, þann daginn, er þetta frv. var komið fram til fullnægju því atriði samningsins, sem þeim var svo mikið í mun að fá tekið í lög. Það var líka ekkert annað en upptugga úr Alþbl., sem hv. 2. þm.N.-M. flutti hér í sinni framsöguræðu, að með þessu frv. væri leystur allur vandi fyrir landbúnaðinn, þar sem nú á að skera á þá taug, sem seigust hefir reynzt og mikilvægust fyrir framfarir í íslenzkum landbúnaði. Framfarir í íslenzkum landbúnaði hafa aukizt í réttu hlutfalli við það, er fleiri og fleiri bændur í sveitum landsins hafa náð eignarhaldi á býlum sínum. Má rekja ferilinn þessu til sönnunar um allt land, og hvar sem vera skal, að samtímis því, sem jarðirnar hafa komizt í sjálfsábúð, hefir ræktun aukizt á jörðunum húsin verið endurreist. Aðalundirstaðan að þróun landbúnaðarins á síðari tímum er sú, að jarðirnar kæmust í sjálfsábúð. En það er þessi þróun, sem nú á að stöðva. Og það níðingslegasta og í mínum augum andstyggilegasta í þessu máli er það, að nú á að nota, það erfiðleikaástand, sem ríkir í sveitunum fyrir óáran í sauðfénu, örðugleika á sölu landbúnaðarafurða í markaðslöndunum, fádæma harðindi í sumum landshlutum - það á að nota sér þessa neyð bænda til að knýja fram þetta spellvirkismál. Og svo er því haldið fram, að þetta frv. sé björg fyrir bændastéttina. Á tveimur síðastl. árum hefir mest borið á því, að fólkið hefir streymt úr sveitunum í kaupstaðina. Það hefir líka ýmislegt verið gert til þess að laða fólkið þangað, m. a. með því að halda uppi hámarkskauptaxta í kaupstöðunum og skapa fólkinu þar önnur fríðindi, t. d. með atvinnubótavinnu, og nú á síðasta þingi með því að veita fé úr ríkissjóði og bæjarsjóðum kaupstaðanna til að greiða þeim, sem mynda þar atvinnuleysingjafélög, það er að segja, að með ákvæðum hinna nýju laga um atvinnuleysistryggingar, þá geta þessir menn fengið fé úr ríkissjóði og bæjarsjóðum gegn nokkrum framlögum frá þeim sjálfum í atvinnuleysissjóði þessara félaga. Þar sem fólkið ber lítið úr býtum í sveitunum, hefir þetta þau áhrif þar, að fólkið hverfur í stríðum straumum úr sveitunnm og leitar til kaupstaðanna. En einn allrasterkasti þátturinn, sem heldur aftur af þessu öfugstreymi, er einmitt það, hversu margir menn eru enn bundnir sjálfseignarböndum við býli sín. Þeir hafa setið kyrrir á jörðum sínum, af því að þeir báru svo mikla rækt til framkvæmda sinna þar og báru hlýjan hug til jarðarinnar og vildu klífa þrítugan hamarinn til þess, að synir þeirra og dætur gætu tekið við óðalinu af þeim. Þar að auki hafa sumir bændur setið kyrrir af því að þeir kátu ekki losnað við jarðir sínar. Af þessum ástæðum sitja margir bændur enn í sveitunum, og hafa ekki safnazt í atvinnuleysingjahópinn í kaupstöðunum. Þannig er það á þessum erfiðleikatímum, sem nú standa yfir, að sjálfseignartilfinningin er sterkasti þátturinn í eðli sveitafólksins. sem stendur fastast á móti þeirri byltingu, er veldur því, að fólkið flýr úr sveitunum í kaupstaðina. Það er einmitt þessi þáttur, sem heldur lengst jafnvægi á milli sjávar og sveita. Með frv. er verið að skera á þennan þátt, til þess að tryggja það, að sveitunum haldi áfram að blæða til ólífis. Sú er stefna þessara herra, sem að frv. standa, og er það blátt áfram gerræði eða ósvífið tilræði við sveitabúskapinn í landinu. Og ég verð að segja, að mér þykir það hart, þegar þeir menn, sem telja sig forsvarsmenn landbúnaðarins og sveitanna, þegar þeir láta þrælbinda sig svo á höndum og fótum til fylgis við þá rótlausu stefnu eða stefnuleysi sósíalistanna, að koma öllum jarðeignum og atvinnurekstri í landinu undir ríkið. Það er sannarlega hart, að slíkir menn skuli verða til þess að láta reyna sig fasta eins og þræla við þá óheillastefnu. Það er augljóst, að nú á að reyna að fullkomna þetta verk; það er annað og meira en viðleitnin. Þetta sýnir bezt, hversu gersamlega framsóknarmenn eru máttlausir í sambúðinni við sósíalistann, að þeir skuli hverfa svo vendilega frá þeirri braut, er þeir áður hafa fylgt gagnvart landbúnaðinum. Framsóknarmenn hafa oft talið sér það til gildis, að þeir hafi komið á stofn lánsstofnunum fyrir landbúnaðinn, t. d. ræktunarsjóði og byggingar- og landnámssjóði. Þessar lánsstofnanir hafa dyggilega stutt sjálfseignarstefnuna í landinu. Þær eru byggðar upp til þess atð geta varðveitt og fært út á víðara svið sjálfsábúðina í sveitunum. En hún tryggir það bezt, að ræktun jarðarinnar og aðrar umbætur verði auknar og nýjar byggingar reistar í sveitunum. Að þessu hafa ræktunarsjóður og byggingar- og landnámssjóður stuðlað með lánveitingum til bænda. Með þessu frv. á sýnilega að fullkomna þetta verk á þann hátt að ná eignarumráðum yfir jörðunum af bændum og koma, þeim undir ríkið, en jafnframt er lagt til, að grafnar verði ræturnar undan þessum lánsstofnunum, sem komið var á fót fyrir nokkrum árum sem höfuðstoðum landbúnaðarins. Það er beinlínis lagt til í frv., að teknar verði af ræktunarsjóði þær tekjur, sem hann er stofnaður af, og notaðar til þess að kaupa jarðirnar af bændum handa ríkinu. Það er svo sem ekki verið að fikra við þetta, heldur á umsvifalaust að fullnægja þeirri stefnu, að allir bændur verði gerðir að leiguþjónum þrælavalds sósíalista. Þetta er ein grimmúðlegasta árás á sjálfstæði landsins að því leyti, sem það byggist á sjálfstæðum landbúnaði; það er árás á sveitabúskapinn. - Að vísu má segja, að ekki sé farið í stórum stíl á stað, en hér er þó verið að grafa ræturnar undan ræktunarsjóðnum, og hálfnað er verk þegar hafið er. Það verður hægra að halda því áfram og leiða það til fullkomnunar. - Að því leyti, sem það er talið nauðsynlegt, að hlaupa undir baggann með þeim bændum, sem ekki hafa getað staðið í skilum við lánsstofnanir um vexti og afborganir af lánum sínum, þá lægi nær, ef nauðsyn rekur til, að gera það með þeim hætti, sem ekki miðar að því að skerða framtíðarmöguleika landbúnaðarins. Og þá t. d. með því að veita þeim styrki eða lán til þess að standa straum af skuldbindingum sínum án þess að skerða eða lama þá taug, sem þeim er dýrmætust - sjálfseignarskipulagið. - Ég býst við, að miðað við þær fjárhæðir, sem ríkissjóður veltir, þá sé hér ekki um svo óskaplegar upphæðir að ræða, er þurfi til að hjálpa bændum að standa straum af lánum sínum, að það geti talizt ókleift. Sem betur fer, þá er það ekki nema á einstökum svæðum á landinu, og þá helzt í þeim héruðum, þar sem harðindin hafa dunið yfir í vetur, að bændur hafa ekki getað staðið straum af skuldbindingum sínum við lánsstofnanir. Ég verð að segja, að mér þykir það í meira lagi napurt, að einmitt fulltrúar þeirra kjördæma, sem eru á harðindasvæðinu, þar sem bændur hafa orðið harðast fyrir barðinu á óáran í sauðfé og þeim harðindum, er nú ganga yfir, sem hefir valdið bændum svo miklum fóðurbætiskaupum, að þeir þurfa að verja miklum hluta af bústofni sínum til greiðslu á fóðurbætinum - það er napurt, að fulltrúi af þessu svæði skuli nota sér þetta neyðarástand bændanna þar og beita sér fyrir því að vinna þau spellvirki, sem þessu frv. er ætlað að koma fram, en það er að svipta bændur möguleikunum til þess að reka sjálfseignarbúskap á jörðunum. - Það er gott fyrir þá góðu menn, sem hafa valið þennan fulltrúa á þing - ég sný mér aðallega að honum, hv. 2. þm.N.-M. - að hann skuli vera málsvari þessa óþokkaverks hér á Alþingi, því að það er hann, sem mest beitir sér fyrir því. Það er gott fyrir kjósendur hans að minnast þess, hversu giftusamlega þeim tókst, þegar þeir völdu hann sem fulltrúa sinn á Alþingi. Ég ætla ekki að fara út í einstök atriði þessu máls. Hv. frsm. minni hl. hefir gert það, en ég vil aðeins benda á það, eins og hann gerði líka, að það kemur nokkuð fram í þessu frv., að þeir, sem að því standa, eru hræddir um, að nokkur hætta geti stafað af því, þegar þannig er breytt til um eigendur þessara jarða, því að það sé ef til villl ekki hlaupið að því að byggja þær. Það er sett sem skilyrði fyrir því, að kaup geti orðið, að það sé tryggt, að hægt sé að byggja þær. Þarna er fyrsti óttinn að skjóta upp höfðinu. En það á að fyrirbyggja þetta með frv. Það er líka gert, en ekki af því, að það sé á valdi neinnar löggjafar að fyrirbyggja slíkt. Það er ekki hægt að gera það, því að þótt jörð sé byggð til lífstíðar, eins og geri er ráð fyrir, þá er ákvæði núgildandi ábúðarlaga þannig, að hver ábúandi getur sagt upp ábúð, hvenær sem hann vill; hann þarf aðeins að hafa gert það fyrir jól ár hvert. Ekkert bindur hann við jörðina, þó að eigandi jarðarinnar sé bundinn fyrir langa framtíð gagnvart ábúandanum. Ætli það væri ekki hætta á því,þegar þessar jarðir væru komnar í eign ríkisins, að þær losnuðu árið eftir, og ætli það gæti ekki komið fyrir, að það vantaði ábúanda á jarðirnar? Og hvar er tryggingin þá? Nei, höfuðtryggingin fyrir íslenzkan sveitabúskap er náttúrlega fólgin í því, að hægt sé að reka hann þannig, að hann beri sig, en það gerir hann helzt með því, að jarðirnar séu sem mest í sjálfsábúð. Og þegar þessu er sleppt, þá er, eins og ég sagði áðan, hætt við því, að þegar erfiðleikaástand er og allir eru orðnir leiguliðar, þá verði það ekki lengur sjálfsábúð, sem bindur þá lengur við íslenzkan sveitabúskap. Þetta tryggingaratriði, sem þarna er sett, er því alveg haldlaust; það getur brostið eftir eitt ár. Ég verð að segja, að það er hastarlegt, að á sama tíma, sem þingið stuðlar að því, að sem flestir í kaupstöðum landsins hafi þak yfir höfuðið, er róið að því öllum árum, að bændur verði sviptir þessum sömu frumskilyrðum. Við sjáum áður en langt um líður, hvað ofan á verður um þetta mál, en eftir því, sem í pottinn er búið, og eftir þeirri reynslu, sem við höfum fengið af uppfyllingu á hverju einstöku atriði samnings þess, sem gerður var á milli Framsfl. og Alþfl. við stjórnarmyndunina, má ganga út frá því sem vísu, að þetta verk verði líka fullkomnað. Samkvæmt þessu frv. skilst mér, að þeir, sem kynnu að verða til þess að taka þessar jarðir á leigu, ættu að borga 4% af landverði og húsverði á þessum jörðum, og er það 1% hærra en gert er ráð fyrir, að þeir borgi, sem fá jarðir ríkisins byggðar samkvæmt lögum um erfðaábúð og óðalsrétt, en nú skilst mér, að samkvæmt þessu ákvæði gæti vel farið svo, og mundi fara svo í sumum tilfellum, að nokkuð meira hvíli á jörðunum heldur en sem nemur þessu afgjaldi, og yrði þá ríkissjóður vitanlega að greiða mismuninn. En það er það, sem mér virðist heppilegast, eins og ég tók fram áðan, að ríkið rétti fram höndina, eins og það hefir í rauninni gert áður, til íslenzks landbúnaðar og hjálpi bændum, sem ekki geta innt af hendi þessar greiðslur, til þess að gera það í eitt eða tvö ár a. m. k., og sjá svo, hvernig skipast, því að það er engin hjálp í því að þykjast vera að rétta þeim höndina um leið og tekinn er af þeim sterkur möguleiki til þess að komast út úr erfiðleikunum.

Frsm. meiri hl. (Páll Zóphóníasson) Herra forseti! Ég gerði það með vilja, hv.þm. Borgf., að biðja ekki strax um orðið á eftir hv.frsm. minni hl., því að ég vissi vel, að ég mundi geta svarað mörgu af því, sem þið báðir segðuð, í einu lagi, enda komu sömu mótbárurnar frá báðum gegn ýmsu af því, sem ég hafði sagt. Hv. þm. Borgf. talaði mikið um það, að jafnaðarmenn hefðu svínbeygt okkur framsóknarmenn, og honum þykir það hart, þegar því gerræði er beitt gagnvart manni, sem telur sig forsvarsmann sveitanna, og hann er þrælbundinn bæði á höndum og fótum, eins og hv.þm. telur, að gert sé við mig. Ég heyri, að hv.þm. les yfirleitt heldur lítið, meira að segja búnaðarrit, því að síðan 1912 hefir hann á hverju ári getað séð greinar um þetta mál eftir mig, svo að böndin, sem jafnaðarmenn hafa lagt á mig, eru orðin æðigömul, og ég held, að hann ætti að skjóta geiri sínum að öðrum en mér og öðrum en Framsfl. yfirleitt, því að þetta hefir verið stefna hans um langt skeið, og í þessu sambandi vil ég biðja hv.þm. að taka eftir því, að ég benti á það í minni fyrstu ræðu, að jarðaverð þeirra jarða, sem eru í sjálfsábúð, er í kringum 15 millj. kr., og ég benti á það, að húsverðið mundi líklega vera hærra. Ég benti á það, að hver kynslóð þarf að kaupa þessar jarðir af annari. Ég skal ganga inn á það, að ef ekki eru oftar eigendaskipti en við arftöku eða kaup, þá skipta þessar jarðir um eigendur einu sinni á kynslóð, og ég sagði, að það yrði léttara fyrir hverja kynslóð, ef hún þyrfti ekki á hverjum 40 árum að borga jarðarverðið aftur og aftur. Segið þið mér þá, hvernig þið hugsið ykkur, að bóndanum sé auðveldara að kaupa jörðina í ár og borga hana svo næstu 40 ár, heldur en að taka jörðina á erfðafestu fyrir sig og sína ætt og borga 3%. Segið þið mér, hvor þarf meira að borga. Ég skil það vel, að það eiga margir örðugt með að átta sig á því, sem er nýtt og hefir ekki verið reynt. Þessir hv.þm. hafa bitið það í sig, hvernig þetta hefir verið, og það er ekki undarlegt, þó að þeir menn, sem eiga margar jarðir og þykir vænt um þær, eigi bágt með að gera greinarmun á því, hvort maður hefir eignarhald á jörð eða hann hefir full yfirráð yfir henni að öllu leyti, eins og það er eftir ábúðarlögunum. Ég hélt þó, að sumir hv.þm. í þessari d. væru búnir að sjá, að munurinn er heldur lítill. Þessir hv.þm. leggja mikið upp úr því, að það sé illa gert að fara þannig með bændur, þegar kreppan þjakar þeim. Hv. þm. Borgf. taldi hana stafa af óáran í fénu, harðindum og slæmu tíðarfari, en hv.þm. A.-Húnv. áleit, að orsakanna væri að leita í misbeitingu á valdi hins opinbera. Þessir hv.þm. kvarta yfir því, að kreppan þrengi að bændum, en samt þykir þeim illa gert að reyna að hjálpa þeim. Sannleikurinn er sá, að með þessu frv. er ekki verið að taka jarðirnar af neinum. Það er síður en svo. Mönnum er gefinn kostur á því að selja ríkinu þær, og í sambandi við það reyna báðir þessir hv.þm. að gera mikið úr því, að þó að það sé ákvæði í b-lið 4. gr. um það, að eiganda sé tryggt, að jörðin fari í erfðaábúð, þá sé ekki hætt við, að hún verði það lengi, en ef hún sé aftur á móti í sjálfsábúð áfram, þá muni hún verða það. Það er eins og hvorugur þessar, hv.þm. hafi lesið c-liðinn. sem ákveður, að það megi aldrei kaupa jörð fyrir meira en á henni hvílir. Hv. þm. Borgf. talaði um það, að ég hefði sagt, að allur vandi landbúnaðarins væri leystur, ef þetta frv. yrði samþ. En það er svo langt frá því, að mér hafi nokkurn tíma dottið slíkt í hug. Það eru vissulega fjölmörg vandamál eftir, þó að þetta frv. verði samþ. Sömuleiðis benti ég á það í minni ræðu, að með þessu frv. væru jarðir teknar úr braski, og þess vegna væri minni hætta á því, að fjármagnið flyttist úr sveitunum í kaupstaðina heldur en ef þær gengju kaupum og sölum milli manna. Hvorugur hv.þm. úr minni hl. reyndi að andmæla þessu. Hvorugur þeirra reyndi heldur að benda á neina aðra leið til þess að hjálpa þeim bændum, sem nú er svo ástatt fyrir, að það er helzt útlit fyrir, að þeir missi jarðir sínar. Hv. þm. Borgf. sagði að vísu, að það mætti hjálpa þeim með því að veita ný lán. Þvílíkt bjargráð! Ætli þeir vildu ekki hlaupa undir það margir, sem geta ekki borgað af þeim lánum, sem nú hvíla á þeim, svo að hengingarólin snérist enn fastara að hálsinum á þeim? Það þarf að létta af bændum lánunum í stað þess að veita þeim ný lán. Hv. þm. A.-Húnv. talaði líka um það, að ef þetta væri tekið sem kreppuráðstöfun bændum til hjálpar, þá mætti finna ýmsar aðrar leiðir en þessar, en hann hefir ekki enn bent á þessar „ýmsar aðrar leiðir“. Hann verður líka að gæta þess, að þó að hann gæti fundið einhverjar aðrar leiðir, t. d. þá að veita bændum styrk, eins og hv.þm. Borgf. vildi láta gera, þá er ekki með því búið að létta neinu af bændum; það er ekki þar með búið að koma þeim í betra ábúðarfyrirkomulag sem geri þeim mögulegt að lifa betra lífi á jörðunum, en það er gert fyrir þá, sem vilja nota sér þetta frv. og uppfylla þau skilyrði, sem 4. gr. getur um. Með því, sem ég hefi nú sagt, hygg ég, að flestum mótbárum þessara tveggja hv.þm. sé svarað. Það, sem hv.þm. Borgf. lagði mesta áherzluna á, var það, að þetta væri samningur milli flokkanna, og jafnaðarmenn væru búnir að svínbeygja okkur framsóknarmenn. Eins og ég hefi þegar sagt, þarf ekki að binda mig í þessu máli, en ég vil gjarna geta bundið hv.þm. og aðra góða menn til fylgis við þetta mál. Ég hefi talað við marga sjálfstæðismenn - þar á meðal kjósendur úr kjördæmum hv.þm. G.-K. og hv. 7. landsk. -, sem hafa litið svo á, að þetta mál þyrfti endilega að leysa, hvað sem öðru líður. Ég þekki bændur úr Framsfl., sem eru með því, og aðra, sem eru á móti því, og ég þekki bændur úr Sjálfstfl., sem eru með því, og aðra, sem eru móti því. Það sýnir, að þetta er ekki flokksmál. Það fer eftir því, hvort þeir hafa vaxið upp í það að skilja, að erfðafestuábúð er eins góð fyrir bóndann, sem á henni býr, að því er snertir frjálsræði, og betri að því leyti, að með því þarf ekki stöðugt að vera að leysa út jarðarverð, svo að bóndinn hefir rýmri hendur til þess að búa í haginn fyrir sig og sína. Hv. þm. Borgf. skal ég að lokum segja það, að ég er ekki hræddur við að sjá framan í mína kjósendur fyrir þessar sakir. Það er síður en svo. Það getur verið, að það sé eitt eða annað, sem þeir eru óánægðir við mig fyrir, en það er ekki fyrir þetta.

*Jón Sigurðsson: Ég skal ekki fjölyrða um málið að þessu sinni, en samt get ég ekki komizt hjá því að víkja nokkrum orðum að því, vegna þess að þetta er fyrst og fremst merkilegt mál, og svo finnst mér vera um viss, atriði að ræða, sem ekki hafa komið fyllilega fram í þessum umr. Ég ætla ekki að fara út í tölur, eins og hv.frsm. meiri hl. gerði, því að til þess hefi ég ekki nægileg gögn í höndunum. Ég get náttúrlega að svo stöddu ekki sagt um, á hve miklum rökum þessar tölur hv.frsm. eru reistar, en ég verð að segja, að því miður hefir það oft viljað vera svo, að tölur hans hafa reynzt óábyggilegar. Við þessar umr. komu mér í hug gamlar endurminningar frá því, að ég var krakki. Ég heyrði talað um gamlan bónda, sem notaði sér neyð nágranna síns til þess að sölsa undir sig staðfestu hans. Ég heyrði engan minnast á þetta öðruvísi en með fyrirlitningu. Mér virðist hv. 2. þm.N.-M. fara líkt að eins og þessi bóndi. Nú, þegar bændur eiga við mestu örðugleika að stríða, þá sætir hann lagi til þess að reyna að ná frá þeim því, sem þeim er mörgum dýrmætast í eigu sinni. Og það er ekki svo að skilja, að þetta sé gert af umhyggju fyrir því að reyna að bjarga, sem hv.þm. þykist þó vera að gera, því að hvernig hefir það farið þegar reynt hefir verið að bjarga bændum? Ég man ekki betur en að þessi hv.þm. berðist með hnúum og hnefum á móti frv. um lækkun vaxta af fasteignalánum, sem ætla mætti, að bændur hefðu þó mjög mikla þörf fyrir. Það væri drengilegra að létta undir með bændum heldur en að reyna að ná frá þeim staðfestu þeirra, á meðan þeir sjá enga aðra leið út úr ógöngunum. Ég tel hv.þm. sæmra að tala ekki mikið um það, að hann ætli að hjálpa bændum. Hann talaði um það, að margir sjálfstæðismenn, þar á meðal í mínu héraði, vildu selja jarðir sínar. Ég þekki suma þessa menn og veit, af hvaða ástæðum þeir óska að selja jarðir sínar. Það er vegna þess, að þeir eru nú búnir, m. a. vegna framkomu þessa hv.þm., að missa trúna á því, að þeir geti reist rönd við erfiðleikunum, og kjósa þá heldur að láta jarðir sínar fara til þess að geta setið kyrrir, af því að þeir sjá ekki aðra leið út úr ógöngunum. Fyrir öðrum er það þannig, að þeir hugsa sér að losa sig við jarðirnar, og munu því gera það við fyrsta tækifæri. Þeir eru orðnir þreyttir á einyrkjabúskapnum, sem þessi hv.þm. og fleiri lofa hástöfum, og vilja því losna frá honum. Þeir telja sig ekki hafa hag af því að búa. Það var svo á hv.þm. að heyra, að þeim mönnum væri gert sérstaklega létt undir fæti, sem hlytu þetta hnoss. Þeir, sem leigðu, yrðu þá bústólpar og björg sveitanna, ef svo mætti segja. Að nokkru leyti varð ekki annað skilið en að mikið af vanda sveitanna leystist, ef þetta kæmist í kring. En það vill nú svo vel til. að við höfum haft leiguliðaábúð fyrr en nú. þar sem hið opinbera hefir haft umráð yfir jörðunum, og þær hafa verið byggðar með hinum ákjósanlegustu kjörum. Þær hafa verið byggðar með gamalli ábúðarveitingu, sem ekkert haggast þrátt fyrir verðlagsbreytingar. En hvernig er þá útkoman? Ég vil spyrja hv.þm. að því, hvort þessir menn hafa verið öðrum fremur bústólpar eða staðið í fylkingarbrjósti fyrir þeim umbótum, sem gerðar hafa verið í sveitum landsins. Mér er ekki kunnugt um það. Það getur verið, að hann þekki þess dæmi einhversstaðar á landinu, en í mínu héraði hefir það ekki verið. Ég hygg, að það muni verða svo framvegis, eins og það hefir áður verið, og þó að hv.þm. sé að spá því, að það verði hér á breyt. við þessa nýju lögglöf, þá eru það aðeins gyllingar, sem hv.þm. er að varpa fram. Ég get þess vegna tekið undir það, sem hv. minni hl. landbn. segir, að hér er verið að vinna óhappaverk, sem áreiðanlega verður íslenzkum bændum til tjóns, þegar fram líða stundir.

*Pétur Ottesen: Hv. 2. þm.N.-M. þótti ég hafa lítið lesið af því, sem skrifað hefði verið um landbúnaðarmál. Ég gerði strax þá afsökun, að ég hefði lítið lesið af því, sem hann hefði skrifað, sérstaklega upp á síðkastið, og ég ætla, að þetta eigi ekki eingöngu við mig, þegar miðað er við menn í bændastétt yfirleitt. Það skyldi nú ekki vera af þeim rótum runnið, skrifum hv. 2. þm.N.-M., að í frv. því til breyt. á jarðræktarlögunum, sem útbýtt var í dag, er það gert að skilyrði fyrir jarðræktarstyrk, að menn kaupi það tímarit, sem búnaðarfélag Íslands gefur út og kallað er Freyr. Það skyldi ekki vera svo komið, að skrif hv.þm. væru búin að kippa svo rótunum undan fjárhagslegu sjálfstæði þessa tímarits, að það verði að leggja þessa kvöð á þá, sem fá jarðræktarstyrk, að þeir kaupi þetta tímarit. En menn þurfa náttúrlega ekki að lesa það, eða a. m. k. munu menn hlaupa yfir þær greinar. sem P. Z. stendur undir. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta atriði, og yfirleitt mun ég minnast á fátt eitt af því, sem hv.þm. sagði, því hv. 7. landsk. hefir gert það svo rækilega. En það eru tvö atriði, sem ég ætla að minnast á. Það er ef til vill ekki tilviljun, að nú skuli fyrst lagt til að framkvæma þetta atriði í samningunum milli jafnaðarmanna og framsóknarmanna, og ef það er ekki tilviljun, þá er það sönnun þess, að það hefir ekki þótt fýsilegt að bjóða íslenzkri bændastétt upp á þetta fyrr. En nú þegar harðindi og illt árferði og aðrir erfiðleikar steðja að, þá þykir kominn hinn rétti tíma til þess að sýna bændum framan í þennan ófögnuð. Það eru réttu orsakirnar fyrir því, að þetta atriði í samkomulaginu var ekki framkvæmt á fyrra helmingi sambúðartímabilsins. Þetta hefir verið dregið þangað til núna. Nú þykir fært að setja þessa spennu um háls íslenzkrar bændastéttar. Nú þykir nóg að þeim kreppt til þess að setja þá í þennan gapastokk. Þetta sýnir tilganginn, sem á bak við þetta er. Hv. þm. talaði um það, að þeir, sem væru á annari skoðun, hefðu hlaupið framhjá einu atriði, og það væri flutningur fjármagnsins úr sveitunum og í kaupstaðina samfara sjálfseignarskipulaginu. Ég hefi bent á það, að grundvöllurinn undir því, að menn geti staðnæmzt í sveitunum, er það, að hægt sé að reka búskapinn þannig, að hann beri sig. Ég hefi líka sýnt fram á, að sterkur þáttur í því, að þetta geti orðið, þó að fleiri komi þar til greina, er einmitt þetta sjálfsábúðarfyrirkomulag. En er nú girt fyrir það, þó farið sé inn á þá braut að gera alla að leiguliðum í landinu? Hvað verður um þau verðmæti, sem byggð hafa verið upp með íslenzkum sveitabúskap, ef jarðirnar leggjast í eyði og enginn býr á þeim og fólkið, sem þar hefir búið, flytur í burtu? Hvað skapar íslenzkri gróðurmold verðmæti? En ef afleiðingin af þessari breyt. verður sú, að svo og svo mikið af jörðunum leggst í eyði, sem annars mundi haldast í ábúð með því fyrirkomulagi, sem nú er, er þá girt fyrir fjárflóttann í kaupstaðina? Nei, það er ýtt undir hann.

*Ólafur Thors: Það er ekki af því, að ég búist við að geta upplýst nokkuð um efnishlið málsins og ákvæði frv., sem flokksbræður mínir eru ekki búnir að segja, að ég kvaddi mér hljóðs, heldur af því að hv.frsm. meiri hl. ávarpaði mig sérstaklega í ræðu sinni, og hefir þar með gefið mér tilefni til aths. Hv. þm. vildi halda því fram, að þetta mál væri ekki flokksmál, því það væru menn í Sjálfstfl., sem styddu það, en aðrir væru á móti því, og sama væri að segja um bændur í Framsfl. Ég get hugsað mér, eins og nú er komið högum bænda, að þá eigi þessi skoðun við einhver smávægileg rök að styðjast. Ég hygg, að það sé það sannleikskorn, sem fólst í þeim rökum, sem veldur því, að þetta frv. er borið fram, og ég hygg, að það sé það sama, sem veldur því, að við sjálfstæðismenn hér á þingi rísum upp til þess að andmæla þessu frv., sem sé það, að með þessu frv. er opnuð leið til þess að gefa útrás þeirri fyrirsát, sem verið hefir á vegi bænda vegna aðsteðjandi örðugleika, til þess að kasta af sér bagganum. Ég hygg, að mér sé óhætt að fullyrða, að allir bændur innan Sjálfstfl. séu það framsýnir og glöggir á kjarna þessa máls, að þeir sem heild geti staðizt þessa fyrirsát. Ég veit, að sumir þeirra finna vissa tilhneigingu og freistingu til þess nú í örðugleikunum að varpa af sér hinum þungu áhyggjum og losna við jarðir sínar og hagnýta þá heimild, sem hér er opnuð fyrir ríkissjóðinn til þess að eignast þær. En ég er sannfærður um, að þó að fyrir þessa bændur kunni að vera viss freisting til þess að hagnýta þessa heimild. þá er það til niðurdreps fyrir framtíð íslenzkrar þjóðar og landbúnaðarins, að þessi freisting verði gerð svo rík, að hún valdi verulegum straumhvörfum í þessu efni frá því, sem nú er um eignarheimild jarðanna. Það er mín skoðun, eins og skoðun flokksbræðra minna, sem hér hafa talað, og raunar hinna, sem ekki hafa talað, að íslenzkum landbúnaði sé í framtíðinni miklu betur borgið með þeim hætti, að bændur séu sjálfseignarbændur heldur en leiguliðar, enda þótt vel megi viðurkenna, að erfðafestuábúðin er nokkur breyt. til bóta frá venjulegri leiguliðaábúð. En frá mínu sjónarmiði ekki svo, að það skipti neinu verulegu máli í þessu sambandi. Ég veit, og það er leiðinlegt til þess að vita, að hv. 2. þm.N.-M. hefir farið varhluta af skilningi þess þáttar, sem ég hygg, að sé drýgstur og sterkastur í lyndisfari íslenzks bónda, og sá þáttur í hans skapgerð, sem sterkastan þátt hefir átt í því að forða honum frá freistingum, og þar af leiðandi sterkasta stoð íslenzks landbúnaðar, ástin til jarðarinnar og þess lands, sem hann á sjálfur og yrkir, - ég veit vel, að það má færa vissar líkur fyrir því, að það létti lífsbaráttu bóndans að mega verja afrakstrinum til þess að yrkja jörðina, í stað þess að nokkur hlutinn fari til greiðslu þess kaupverðs, sem hann verður að inna af lundi. ef hann kaupir jörð. Ég er sannfærður um, að þegar til lengdar lætur, þá er meðvitundin um sjálfseignina, ástin á óðalinu, hverjum íslenzkum bónda svo mikil stoð í lífsbaráttunni, að hún vegur upp þennan annmarka, sem verður að viðurkenna, að það er að þurfa að inna af hendi vissar greiðslur árlega, afborganir og vexti af kaupverði jarðarinnar. Þar til frádráttar kemur svo árleg leiga þeirrar jarðar, sem bóndinn ekki á, en situr sem leiguliði. Munurinn milli okkar og hans, milli okkar, sem hér höfum talað, og hans og þeirra, sem hugsa eins og hann hugsar, er sá, að hann leggur enga áherzlu á það og virðist engan skilning hafa á því, sem við teljum, að sé sterkasti þáttur í lundarfari íslenzks bónda og sú skoðun, sem hefir staðið undir hinni hörðu lífsbaráttu íslenzka bóndans hér á landi. Hann hefir engan skilning á þessu, og þess vegna talaði hann eins og hann talaði, með tölum, sem hafa að vísu sönnunargildi, en vega ekki á móti kjarna lífsins, sem hann ekki kom auga á. Um hitt, hvort hann getur talað djarft úr flokki og áfellzt menn eins og hv.þm. Borgf., hv.þm. A.-Húnv. og hv. 7. landsk. fyrir, að þeir kunni lítið og þekki lítið í þessu efni, þá vil ég ekki fara út í samanburð á honum og þeim. En um það sérstaka atriði vil ég leggja orð í belg, þegar hv. 2. þm.N.-M. staðhæfði, að þessir menn, sérstaklega hv.þm. Borgf., séu að vaða reyk og fara með staðlausa stafi, þegar þeir segja, að hér sé um að ræða stefnumál, sem kom fram að svo miklu leyti, sem það kemur fram fyrir hönd Framsfl., sem nýr liður í þeirri ánauðarkeðju, sem Framsfl. var hengdur í undir valdstjórn sósíalista. Hv. 2. þm.N.-M. neitaði þessu og vitnaði í það, að hann hefði undanfarin 24 ár sí og æ verið að minnast á þetta í ræðu og riti. Ég verð að biðja hann velvirðingar á því, að það hefir farið eins fyrir mér og hv.þm. Borgf., að ég hefi of lítið lesið af því, sem hann hefir skrifað, og það kann að vera, að einmitt fyrir það, hvað lítið ég hefi lesið af því, þá sé ég að rökræða um þetta. Það má vel vera, að mér þætti það tilgangslaust, ef ég hefði mikið eftir hann lesið. En hvað sem hann hefir sjálfur álitið í þessu efni í 24 ár, þá þarf ég skammt að rekja aftur í tímann til þess að benda honum á, að flokkur sá, sem hann telst til, hefir haft aðra stefnu í þeim málum. Ég lagði upp í fundaleiðangur ásamt fleirum 13. sept. 1928, og var förinni heitið austur í Vestur-Skaftafellssýslu til fundarhalda. Í þessari för voru fyrir utan þáverandi form. Sjálfstfl., Jón heitinn Þorláksson, og nokkra aðra sjálfstæðismenn, form. Alþfl., hv. 4. landsk. og núv. hæstv.atvmrh., og frá Framsfl. voru þeir hv.þm. Mýr., hv.þm. V.-Ísf. og núverandi form. Framsfl., hv.þm. S.-Þ. Það bar svo við á fundinum, sem haldinn var á Sauðhúsvöllum undir Eyjafjöllum, að núverandi hæstv.atvmrh. varpaði fram þeirri hugmynd, sem að sumu leyti kemur fram í þessu frv., að það ákjósanlegasta væri, að ríkið ætli allar jarðirnar, og sjálfsábúðin ætti í rauninni að hverfa úr sögunni. Næsti ræðumaður á eftir var núverandi form. Framsóknarfl., hv.þm. S.-Þ. Hann svaraði þessu þannig, að þegar vitleysan keyrði svo úr hófi, og öfundin færi að verða svo uppivöðslusöm í þjóðfélaginu, að jafnaðarmenn ætluðu að afnema óðalsrétt íslenzkra bænda, þá tökum við framsóknarmenn höndum saman við íhaldið, sagði hann. Þetta var hans skoðun í september 1928, og það eru ekki liðin nema 8 ár síðan. Ég hygg því, að það verði nokkuð örðugt fyrir hv. 2. þm.N.-M. að leiða rök að því, að í 24 ár hafi það verið stefna Framsfl. að afnema óðalsréttinn á Íslandi. Mér þótti rétt að segja þetta við þessar umr., því mér finnst, að hann geti ekki djarflega úr flokki talað. Ég hygg, að við sjálfstæðismenn höfum almennt ástæðu til þess að segja honum það, að þessi stefnu, sem kemur fram í þessu frv., sé nokkur hluti þess beiska kaleiks, sem Framsfl. hefir orðið að bergja í sambúðinni við sósíalista, eða ef hv.þm. velur heldur þann kostinn, að skoðanabræður hans og þar á meðal formaður flokks hans hafi farið með blekkingar fyrir bændum og ekki þorað að segja þetta fyrr en fylling tímans kæmi, eða fyrr en þeim í skjóli blekkinganna hafði tekizt að leiða bændur það langt frá ást hins íslenzka bónda á moldinni, að þeir treystu sér til þess, að láta sinn innri mann koma fram. Ég læt hv. 2. þm.N.-M. velja um það, hvaða kost hann kýs flokksmönnum sínum til handa, hvað sem liður hans eigin fortíð í þessu máli. Ég skal svo enda þessi orð mín með því, að ég ætla ekki að gera einstök atriði þessa máls að umtalsefni fyrir þær sakir, að flokksbræður mínir eru allir til samans og hver fyrir sig kunnugri þessu mál heldur en ég og hafa fært fram betri rök en ég að öðru leyti gæti komið fram með.

*Jónas Guðmundsson: Mér þykir það næstu ójafn leikur, sem hér hefir verið leikinn, þar sem hv. 2. þm.N.-M. hefir verið einn til andsvara gegn mörgum ræðumönnum sjálfstæðismanna. Og þar sem ég sé, að hér er ekki viðstaddur sá fulltrúi Alþfl., sem er annar flm. að frv., þá þykir mér, að ekki megi undir höfuð leggjast, að Alþfl. eigi þó eina ræðu í málinu í þingtíðindunum, þar sem sérstaklega hefir verið veitzt að hv. 2. þm.N.-M. fyrir það, að hann flytti þetta mál sem sósíalisti, og að Framsfl. fyrir það, að þetta væri einn af þeim hnútum, sem sósíalistar væru að renna um háls hans, til marks um það, hvað hann væri þeim sérstaklega háður. Ég skal í fáum orðum segja mína skoðun á þessu máli. Ég álít, að þetta frv. sé til þess flutt og til þess ætlað að verða að lögum, að koma til móts við fjöldamargar óskir á undanförnum þingum, eða a. m. k. á þeim þingum, sem ég hefi setið á, sem legið hafa fyrir Alþingi. Á öllum þeim þingum, sem ég hefi verið á, hafa legið fyrir fjvn. margar beiðnir um kaup á jörðum, og það af ýmsum ástæðum, og meira að segja hefir einn þm. úr Sjálfstfl., hv.þm. V.- Sk., farið fram á það. að ég ætla öll þessi þing, að ríkið keypti 3–4 jarðir austur þar, sem liggja undir skemmdum. En hvers vegna? Fyrir tilverknað ríkisvaldsins segir hv.þm., að þessar jarðir liggi undir skemmdum. En ríkisstj. hefir ekkert fé með höndum til þess að kaupa þessar jarðir, og henni er ekki ætlað það. Vel mætti hugsa sér það, að ríkisstj. gæti, ef hún keypti þessar jarðir, komið í veg, fyrir það, að þær skemmdust alveg. En hún hefir ekkert fé í höndum, nema henni sé veitt það í hvert skipti til kaupa á slíkum jörðum. Það liggja nú fyrir fjvn. tilboð um 7–8 stórar jarðeignir hér á Suðurlandsundirlendinu, sem að dómi kunnugra manna gætu vel verið þannig settar, að í framtíðinni mætti stofna þar mikinn og öruggan búskap, en það þarf þá einnig að leita ákveðinnar heimildar í þessu skyni. Þetta hefir verið gert, t. d. þegar sett var í fjárl. heimild til þess að kaupa biskupssetrið gamla, Skálholt. Það var gert þvert ofan í vilja sjálfstæðismanna, og var á ýmsan hátt farið um það mjög óviðurkvæmilegum orðum, bæði í þinginu og utan þings, þó vitanlega sé ekkert sjálfsagðara en það, að ríkið eignist þetta merka og fornfræga höfuðból landsins. Það tíðkast hjá öðrum þjóðum, að slíkir staðir eru í ríkiseign. Það ætti ekki að þurfa að sækja um það til þings á hverjum tíma að kaupa slíka staði. Hér með þessu frv. er ætlazt til, að ríkið kaupi þær jarðir, sem það fær, eftir skynsamlegum reglum, sem settar kunna að verða og settar eru hér í þessu frv. Hinsvegar er það vitanlegt, að stefna okkar sósíalista í þessum málum er sú, að við teljum rétt, að ríkið eða þjóðin eignist sjálf sem mest af jarðeignum í landinu, af því að það er böl, að hver kynslóð þurfi að kaupa jarðirnar af þeirri næstu á undan. Þetta hefir hv. 2. þm.N.-M. greinilega bent á, að það er þetta, sem orsakar marga þá röskun í hvaða þjóðfélagi sem er, og sem gott væri að komast hjá. Ég verð að taka undir með hv. 2. þm.N.-M. um það, að í öllum stjórnmálaflokkum, bæði Sjálfstfl. og Framsfl., þekki ég menn, sem eru þeirrar skoðunar, að það væri réttast, að ríkið ætti allar jarðir. Ég held, að þessi skoðun sé smátt og smátt að ryðja sér til rúms. Ég held, að það sé heppilegast, alveg eins og það er talið heppilegra, að eitt bæjarfélag eigi sjálft það land, sem það þarf að nota, heldur en að einstakir menn eigi það, en sú skoðun er nú orðin svo almenn, að það eru fáir, sem mæla því í gegn. Og þá vinnur líka sú skoðun smátt og smátt fylgi, að það sé betra, að þjóðfélagið sem heild eigi allar jarðeignir, og þeim sé á hverjum tíma skipt eins og atvinnuhættir hvers tíma krefjast. Þetta er skoðun okkar alþýðuflokksmanna sem stjórnmálaflokks, og þessi skoðun ryður sér óðfluga til rúms í öllum stjórnmálaflokkum. Ég er sannfærður um, þó að kannske enginn þm. Sjálfstfl. hafi þessa skoðun eða vilji kannast við hana opinberlega, því er ég sannfærður um, að allir hv.þm. Sjálfstæðisfl. þekkja persónulega í sínum flokki einhverja, sem hafa þessa skoðun. Hv. þm. G.-K. talaði hér áðan, og hann sagði þá, að sterkasti þátturinn í lífi bændastéttarinnar væri sjálfseignarhvötin, og sveitabúskapurinn hlyti að byggjast á henni fyrst og fremst. Það kann vel að vera, að hann líti svo á, en ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég er ekki þeirrar skoðunar, að það sé sterkasta hvöt bóndans, að hann eigi sjálfur jörðina, heldur sé það sterkasta hvöt hvers bónda, að hann geti í þeim atvinnurekstri haft sem bezta tryggingu fyrir sem beztri og öruggastri afkomu sinni og sinna, hvort sem hann á sjálfur fyrirtækið, sem hann hefir með höndum, eða jörðina, sem hann býr á, eða einhver annar á það, ef hann einungis getur notað afraksturinn af því. Ég álít, að sú bezta trygging, sem þjóðfélagið geti gefið þegnum sínum á hverjum tíma, sé öryggi fyrir afkomu hvers eins. En það er ekki nálægt því alltaf, að það fáist með því að vera sjálfseignarbóndi eða eiga sjálfur fyrirtækið, sem maður stjórnar. Ef svo væri, hvers vegna mundu þá svo margir sækjast eftir lágt launuðum föstum störfum? Það er af því að í fasta starfinu finna menn dálítið öryggi.  Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er aðeins heimild fyrir ríkisstj. til þess að geta komið til móts við þær óskir, sem á hverjum tíma berast frá bændastétt landsins um, að ríkið kaupi jarðirnar, sem þeir á einn eða annan hátt geta ekki haldið, en vilja gjarnan búa á áfram, en yrðu að missa þær að öðrum kosti.

Frsm. meiri hl. (Páll Zóphóníasson) Herra forseti!: Hv. 7. landsk. var að tala um það, að mínar tölur væru oft óábyggilegar. Þetta hefir áður komið fram hér í þingi, en ég hefi aldrei svarað því neinn. Það er alltaf vitnað í þennan ágreining, sem varð milli Þóris á Hvanneyri og mín um það, hvað þyrfti að gefa kúm mikið. og byggði á reynslunni, en hann á útreikningum. Ég ætla ekki nú að gera neitt upp á milli okkar hvað þetta snertir, en við skulum bara bíða dálítið ennþá. Það er verið að rannsaka meltanlegleika töðunnar, og við skulum sjá, hvort þær niðurstöður geta ekki eitthvað skýrt þetta mál. Hv. þm. G.-K., sem raunar hefir af þeim hv. stjórnarandstæðingum hér í d., sem um þetta mál hafa talað, talað af langsamlega mestum skilningi, honum var ljóst, að það er betra fyrir bóndann sjálfan fjárhagslega að búa á jörð eftir óðalsréttarskipulaginu heldur en að þurfa að kaupa hana. En hann sagði jafnframt, að það lægi annar hlutur þarna á bak við, sem ég hefði ekki litið á, og hefði engan skilning á um, það væri ástin á landinu, sem myndaðist hjá bændunum við eignarréttinn. Ég skal ekkert fara að rannsaka hjörtu og nýru um það, hvor okkar hefir meiri þekkingu á aðstöðu bænda og meiri skilning á kjörum þeirra. En benda vil ég hv.þm. á það, að erfðaábúðin er nokkurnveginn það sama og eignarréttur. Eini munurinn er sá, og ég skil vel, að þessi hv.þm. sem kaupsýslumaður sjái þann mun í stóru ljósi; hann er sá, að erfðafesturétturinn gefur ekki rétt til að selja jarðirnar með stígandi verði, eins og eignarrétturinn. Erfðafesturétturinn veitir ekki þetta, en að öllu öðru veitir hann það sama og eignarrétturinn. Og ef það er bara þessi gróðavon, von í hækkandi jarðarverði, sem gefur íslenzka bóndanum ást á landinu, þá blæs ég á þá ást, þá er hún einskis virði. Ef hún er ekki sprottin af öðru en því að geta selt jörðina eftir 10–20 ár og geta grætt eitthvað á henni, en ekki hitt, að menn ætli hana handa sínum ættmönnum, þá er þessi ást einskis virði  Þessi gr. nefnds frv. sýnir, að stefna form. Framafl. er sú sama í þessu máli þegar á árinu 1932 eins og hún nú er. Þess vegna hygg ég, að ég fari með algerlega rétt mál, þegar ég sagði, að Framsfl. vildi vinna að framgangi þessa máls á þessum grundvelli, áður en hann myndaði stjórn með sósíalistum. Hvort allur flokkurinn hefir viljað þetta, skal ég láta ósagt, og líka það, hvort allur flokkurinn vill það enn. Úti á meðal bænda er a. m. k. mikill ágreiningur um þetta án tillits til flokkaskipunar. Ég vil að lokum undirstrika það, sem ég áður hefi sagt, og benda sjálfstæðismönnum og þó einkum hv. 5. þm. Reykv. á það í tilefni af því, sem hann skaut hér fram í, að í l. um erfðaábúð og óðalsrétt, sem sett voru á síðasta þingi, er ákvæði um, að jarðir, sem byggðar eru í erfðaábúð, megi selja, séu þær gerðar að ættaróðali. Því er það, að svo framarlega, sem þeir hafa trú á þessu óðalsréttarfyrirkomulagi, og þegar þeir nú sjá, að ástandið er þannig, að jarðirnar verða teknar af mönnum, ef ekkert er gert. og hér er gerð tilraun til að reyna að bjarga þeim á þennan hátt, þá ber þeim skylda til að vera með frumv., svo mennirnir síðar geti byggt þær og gert að ættaróðali. Verði þeir það ekki, þá trúa þeir ekki á ættaróðulin og ábúð á þeim En atkvgr. sýnir nú trú þeirra.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Það er orðið nokkuð áliðið kvöldsins til þess, að ég hafi löngun til að blanda mér of mikið inn í þessar umr. til að lengja þær meira en orðið er. Ég kvaddi mér hljóðs af litlu tilefni, sem hv. 6. landsk. gaf. Hann færði fram sem dæmi um það, hvað bændur væru áfjáðir í að selja jarðir sínar, jafnvel sjálfstæðismenn utan þings og innan, að 3 jarðir í Vestur-Skaftafellssýslu hafi verið boðnar ríkinu til kaups nú á undanförnum 2–3 þingum. En hv.þm., sem þessi orð talar. veit vel, að hér skýtur mjög skökku við. Það er engin hætta á því að þessar jarðir hafi verið boðnar ríkinu til þess að losna við þær. Við, sem til þekkjum, vitum það, að ríkisvaldið var búið með framkvæmdum, sem það lét gera þarna, að gera það að verkum, að þessar jarðir lágu undir skemmdum og voru farnar að skemmast. Við þessu lá í rauninni einfalt ráð. Þessir eigendur áttu auðvitað kröfu á að fá árlega greiddar skaðabætur fyrir þetta tjón, sem ríkisvaldið hafði lagt þeim á herðar. En þeir töldu sér heppilegast, að ríkið tæki þessar jarðir, áður en þeir neyddust til að flæmast burt, og væru þá kannske búnir að missa meira eða minna af sinni áhöfn. Það varð að samkomulagi, að ríkisvaldið gekkst við þessu á þessum grundvelli. En ég þori að fullyrða, að þessum mönnum hefði ekki komið til hugar að fara að bjóða ríkinu jarðir sínar, ef þetta hefði ekki í skorizt. Það hefir ekki átt sér stað, að bændur gerðu mikið að slíku, en það er náttúrlega sennilegt, að það fari að eiga sér stað eftir þær aðgerðir, sem nú er verið að framkvæma og festa með löggjöfinni, og vafalaust síðar á öruggari hátt, til þess að ná þeim tilgangi, sem þetta frv. er sprottið af. Til þess að finna þessum orðum mínum stað verð ég að fara nokkrum orðum um frv. og það, sem komið hefir fram í málfærslu þeirra, sem stutt hafa frv. Mér virðist það í fyrsta lagi mjög einkennilegt eftir það, sem gerðist á síðasta þingi, þegar aðalflm. þessa máls og frsm. meiri hl. voru með því að selja það í l., að ríkið héldi aðeins áfram þeim jörðum, sem einhverja sérstöðu hefðu hvað ábúð snerti. En svo kemur fram á næsta þingi frá þessum sömu mönnum frv. um, að ríkið eigi að kaupa sem flestar jarðir. Í þessu tel ég hina mestu mótsögn. Það er enginn vafi á því, að þetta er fyrir áhrif frá sósíalistum, og af engu öðru. Þetta kemur fram á þessu þingi sem nokkurskonar samkomulagsmál milli þessara flokka, til þess að þjóna báðum stefnunum. Það er víst, að með þessu frv. hafa framsóknarmenn sýnt og sannað, að þeirra stefna er orðin sú sama og sósíalista, að ríkið eigi sem mest af jörðunum. Ég tel fyrir mitt leyti, að nokkuð sé fengið með þessu. Ég vissi ekki betur en allir frambjóðendur Framsfl. við síðustu kosningar hafi mótmælt því harðlega, að þeir ætluðu að fylgja sósíalistum í þessu máli. Það er fullyrðing, sem ekki hefir við rök að styðjast, að bændur hafi ekki einungis lýst sig fylgjandi því, að jarðirnar væru seldar, heldur væru þeir búnir í fleiri ár að bjóða ríkinu jarðir sínar til kaups. Hér er verið að vitna til þess, að raddir hafi komið um það frá bændum úr öllum flokkum, að þeir vilji losna við jarðirnar á þennan hátt, en ég mótmæli, að svo sé. Mun þetta þann veg til komið, að nú þegar er svo komið, að bændur sjá, að ríkisvaldið ekki aðeins býðst til að kaupa, heldur setur sérstök l. um jarðakaup ríkisins, þá getur vel svo farið, að menn af öllum flokkum glæpist á að sinna því af þeirri höfuðástæðu, að bændur eru nú í því skuldaöngþveiti, að þeir sitja þar fastir, eins og fiskur í neti, og óttast það hlutskipti að flosna upp. Og það, sem einkum er deilt á flm. frv. fyrir, er að flytja það, þegar ástandið er þannig, og segja við bændurna: „Þið skuluð bara fara, áður en til þess kemur, að þið flosnið upp; við skulum kaupa af ykkur jarðirnar, en auðvitað ekki fyrir nema lágt verð.“ Þess vegna er það alveg rétt, sem hv.þm. Borgf. og hv. 7. landsk. bentu á, að af þessu stafar aðalvoðinn, að örva bændur, þegar erfiðleikarnir eru mestir, til þess að víkja frá þeim skyldum, sem þeir fúsir vildu rækja, og freista þeirra þannig til að yfirgefa jarðirnar og gera ástandið á þann veg enn verra en það þyrfti að vera. Er það gamla sagan um freistinguna, og hefir því aldrei verið bót mælt að freista þess, sem illa er staddur og veikur á svellinu. Það mun veral gefið, að ríkisvaldinu takist á þennan veg að ginna bændur frá jörðum sínum, en hitt er efamál, hvort ríkið stenzt það áhlaup, sem á það verður gert, og hvort rétt sé að binda því þann bagga, að eiga allt á hættu, ekki aðeins stofnkostnaðinn, heldur einnig um að jarðirnar byggist, sem vitanlega verður á kostnað allra þjóðfélagsstétta. Þó sú verði raunin á, að margir verði til þess að bjóða fram jarðir sínar, er víst, að margir gera það ófúsir. En fyrr eða seinna mun koma að því að jarðirnar byggjast ekki, og er þá vafasamt, að það borgi sig fyrir það opinbera að yfirtaka skuldirnar, ekki betri tök en það hefir á því að bæta á sig greiðslum. Er þá einmitt komið að því, áhættan getur verið óútreiknanleg, þegar það hleðst ofan á, að jarðirnar ekki byggjast, og ríkið verður að borga skuldirnar, en situr með arðlausar jarðirnar. Ef fjölmargar jarðir fara í eyði fyrir þær sakir, að bændurnir flýja burtu af þeim, og hús og ræktun fara í rústir og flag, hvað verður þá um allar þær millj., sem búið er að leggja í þessar jarðir? Er öllu því fé á glæ varpað? Það er svo glæfralegt að leggja þetta allt á hættu, að það er algerlega óverjandi. Ég sé ekki, að meðmælendur frv. hafi borið fram nein rök, sem gera glæsilegt, að málið gangi fram. Hv. 6. landsk. vildi sýna fram á, að þó það opinbera keypti jarðir, sem því væru boðnar, þá þyrftu þær ekki að fara í eyði fyrir það; nefndi hann t. d. Skálholt. Ég hygg, að ekki hafi allir verið sammála um, að það hafi verið sérstaklega glæsileg kaup. Annars mætti fara nákvæmar út í það mál, ef það tæki tali að nefna, það sem fyrirmynd. Þá er það aðeins eitt atriði, sem hv.þm. talaði um, sem ég vildi minnast á, því aðrir hafa tekið flest þeirra til rækilegrar gagnrýni. Mér þótti það alleinkennileg setning, sem hv.þm. sagði, að allir hefðu viljað og vildu heldur vera starfsmenn þess opinbera en sjálfseignarbændur. En þetta er nýtt fyrirbrigði, þótt nú megi e. t. v. segja, að almenningur lifi í vonum þess að komast á launaspena ríkisins, og helzt það í hendur við meirihlutavald núverandi stjórnarflokka. Veit hv. 6. landsk. ekki meira í sögu en svo, að honum sé ókunnugt um, að áður vildu allir embættismenn þjóðarinnar jafnframt vera óðalsbændur. Þó þeir yrðu að sitja svo að segja á mölinni, gerðu þeir sér allir far um að eignast jarðaróðal, og þótti sín framtíð ekki sæmilega tryggð á annan veg.

Frsm. minni hl. (Jón Pálmason) Ég hafði helzt ekki ætlað mér að taka aftur til máls, vegna þess að mér ofbauð, að samherjar hv. 2. þm.N.-M. skyldu láta hann einan um að verja jafnóvinsælt mál og hér er til umr. En hv. 6. landsk. mun hafa runnið til rifja einstæðingsskapur hv.flm. og hefir nú tekið sig til og snúizt á sveif með honum. Og það var í tilefni af nokkrum atriðum, sem hv. 6. landsk. minntist á, sem ég kvaddi mér hljóðs, og skal ég nú víkja að þeim nokkru nánar. Þau rök, sem hv. 6. landsk. taldi mæla sterkast með því, að heppilegast væri, að ríkið ætti allar jarðirnar, voru, að þá væri hægt að skipta þeim á hverjum tíma eftir því sem hentugast þætti. Hér kemur einmitt mjög skýrt fram það, sem vakað hefir fyrir sósíalistum, og mun eiga eftir að koma betur fram, að þegar svo er komið, standa menn varnarlausir gegn ríkisvaldinu, sem getur skipt jörðunum eftir því, sem því þóknast á hverjum tíma og einnig breytt umráðaréttinum eins og því þóknast. Þetta er líka grundvallarpunkturinn í þeirri stefnu, sem stendur að frv. En frá mínu sjónarmiði er ekki heppilegt að stefna að því að útrýma sjálfseignarbændum úr okkar landi. En með þessu frv. er stefnt að því að girða fyrir, að bændur geti orðið sjálfstæðir og óháðir ríkisvaldinu og gerðum þess á hverjum tíma. Hv. 2. þm.N.-M. sagði í síðari ræðu sinni, að það hefði verið ósamræmi í rökum hjá mér og hv.þm. Borgf. Hv. þm. Borgf. sagði, að ástæðan fyrir því, hvað ástandið í sveitunum væri nú slæmt, væri að kenna sjúkdómum í búfénaði og harðindum, en ég sagði, að þar væri um að kenna misbeitingu ríkisvaldsins. En hér er ekki um neitt ósamræmi að ræða. Höfuðástæðan fyrir því, hvernig komið er fyrir landbúnaðinum, er sú, að vegna misbeitingar ríkisvaldsins stóðu búin varnarlaus gegn þeim áföllum, sem hv.þm. Borgf. taldi upp. Ríkisvaldinu hefir sem sé verið beitt þannig, að fólkið hefir flúið sveitirnar meira en nokkru sinni áður, og fólkið, sem eftir stendur, er varnarlaust, ef nokkuð út af ber. En það þarf lengra mál en ég vil eyða nú til þess að sanna, að þessu er í raun og veru svo varið. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm.N.-M. sagði um, að hver kynslóð þyrfti að kaupa jarðirnar, þá er það því aðeins rétt, að svo mikil viðskiptakreppa sé, að jarðirnar séu að öllu leyti í skuld. En þessi kenning er algerlega röng, ef svo skipast aftur, eins og var á tímabili, að bændur eignuðust meiri eða minni hl. í jörðum sínum, sem svo gekk að erfðum til næsta viðtakanda. Og ef svo gengi í nokkra liði, er alveg rangt, að hver kynslóð þurfi að kaupa af annari. Þá er athugandi í þessu sambandi það, sem hv. 2. þm.N.-M. hélt fram, að landverð allra jarða á landinu, sem þessum lögum er ætlað að ná til, væri 15 millj. kr. og húsaverð aðrar 15 millj. kr., eða samtals 30 millj. kr., sem hver kynslóð þyrfti að borga. Hér er atriði, sem vert er að athuga. Hvernig er varið getu ríkissjóðs til þess að kaupa allar þessar eignir? Ég sé ekki, að þetta geti orðið á annan hátt en þann að auka skuldir ríkissjóðs smátt og smátt um sömu upphæð. Þá er annað atriði, sem æskilegt væri, að hv.þm. gerði grein fyrir. Það er, hvernig er um getu kaupstaðanna til þess að taka á móti því fólki, sem stöðugt flýr sveitirnar, þar sem auðséð er, að með þessari stefnu muni sá straumur aukast. Ég benti um daginn á, að á síðustu 9 árum hefði a. m. k. 10 þús. manns flutt úr sveitunum til kaupstaða og kauptúna, og að þar væri ekki sú þörf fyrir það, að vinna þess kæmi að því gagni, sem varaði tapi sveitanna. Allt ber þetta að sama marki, að ekki gengur lengur, nema komið sé á samræmi milli afurðaverðs og vinnu. Það er alveg rétt, sem hv. 6. landsk. sagði, að um hverja launastöðu sækir fjöldi manna. Þetta er vitanlega vegna þess ósamræmis, sem er á tekjum þess, sem framleiðir, og þess, sem er á föstum launum. Og á þennan hátt, að hafa launastöðurnar miklu glæsilegri en framleiðsluna, er fólkið beinlínis ginnt frá framleiðslunni, og það svo gífurleg, að þjóðfélaginu er voði búinn, ef svo heldur áfram sem undanfarandi ár. Að því er snertir styrki þá, sem hv.þm. var að tal, um, er því til að svara, að það dugir engin styrkjapólitík, ef grundvöllurinn er ekki réttur. Sú úrlausn er því stefna í öfuga átt. Hv. 2. þm.N.-M. sagði, að landbúnaðinum yrði ekki bjargaðs með nýjum lánum, heldur þyrfti að létta lánunum af. En hvað var verið að gera með kreppulánasjóðnum? Var ekki verið að létta lánum af? En allar þær ráðstafanir dugðu ekki af þeim orsökum, sem ég hefi áður vikið að, að það er annað, sem hefir dregið atvinnuveginn niður. Það duga engin lán og engin styrkjapólitík, ef eins á að ginna menn inn í launastöðurnar og gert hefir verið. Hv. 2. þm.N.-M. sagði, að ef sú hugsun bænda, að vilja eignast jarðirnar, væri eingöngu bundin við von um hag af verðhækkun, þá mundi hann aðeins blása á þá hugsun. Þess vegna vill hann koma þessari hugsjón sinni fram nú, meðan kreppan stendur sem hæst. Því þó jarðir séu nú í svo lágu verði, að allar umbætur séu eigendum þeirra tapaðar vegna verðfalls, er ekki loku fyrir skotið, að búskapur blómgist svo, að bændur fái laun fyrir sína vinnu og sínar umbætur. Þá geta komið þeir tímar, að margur sæi eftir að hafa ginið við þeirri flugu, sem hér er verið að renna fyrir þá. Ég ætla ekki að taka fleiri atriði, eða fara út fyrir það mál, sem hér er um að ræða, þó hv. 6. landsk. gæfi ástæðu til þess, því ætti að fara að ræða hér um þau atriði, sem hann minntist á, mundi það endast í alla nótt, og jafnvel morgundaginn líka.

*Sigurður Kristjánsson: Ég fylgdi málinu með nokkrum orðum til n. og skal ekki endurtaka þau hér. Ég vil nota tækifærið til þess að þakka minni hl. landbn. fyrir þá skilmerkilegu grein, sem hann hefir gert fyrir því, að frv. stefnir til stórskemmda fyrir landbúnaðinn. En þó kvaddi ég mér ekki hljóðs til þess eins, heldur út af nokkrum orðum, sem féllu hjá hv. 6. landsk., en nú er að miklu leyti búið að svara. Um hv. 6. landsk. er það að segja, eins og allir hv.þm. vita, að hann er greinagóður maður, og þó að hann lýsti sínu viðhorfi til málsins, er öllu viðkunnanlegra að heyra hann mæla með þeirri stefnu heldur en bandingjana úr hinum flokknum En hann sagði nokkuð mikið, að aldrei hefði verið gert meira fyrir bændur en síðan núverandi flokkar fengu meiri hl. á þingi. Taldi hv.þm., að sú löggjöf, sem sett hefir verið til hjálpar bændastéttinni, væri sérstaklega vel lukkuð. Það er sjálfsagt hægt að leggja misjafnan skilning í hvað sé vel lukkað, ef það er frá sjónarmiði sósíalistanna vel lukkað, að bændurnir missi svo fótanna, að þeir og allur landslýðurinn verði alerlega háðir duttlungum þeirra, sem með völdin fara. En frá sjónarmiði okkar, sem viljum helzt vera sjálfstætt fólk, bæði í sveit og til sjávarbyggðar, þá er þetta mjög illa lukkað. Í þessu sambandi minntist hv.þm. á kjötsölulögin og mjólkursölulögin. Ég vil nú aftur á móti spyrja hann um það, hvað hann hafi því til sönnunar, að gert hafi verið mjög mikið fyrir bændur, og að það hafi vel tekizt. Er það svo, að bændur uni hag sínum betur og ástæður þeirra séu rýmri og framtíð þeirra bjartari heldur en var áður en núverandi stjórnarflokkar byrjuðu að ráðska í þessu landi? Mér skilst, að úr þeim flokkum sé öðrum þræði æðimikið prédikað, hvað ósjálfbjarga menn séu nú í sveitum, hvað mikils styrks þeir þurfi með og hversu gersamlega þeir séu þess ómegnugir orðnir að sjá fyrir sínum eigin hag. Ber þetta vott um, að það hafi verið svo sérstaklega vel lukkað, sem stjórnarflokkarnir hafa gert fyrir bændastétt landsins? Ég held það beri vott um það gagnstæða. Síðan áhrifa þessara flokka fór að gæta í stjórnmálum landsins, sem er allt síðan 1927, að sjálfstæðismenn hættu að hafa stj. og þingmeirihluta, þá hafa áhrif þessara flokka verið ráðandi yfir atvinnurekendum þessa lands. En þetta tímabil allt saman hefir verið það mesta hrakfalla og hörmungatímabil, ekki aðeins fyrir menn, sem reka atvinnu við sjávarsíðuna, heldur líka fyrir þá, sem í sveitum landsins búa. Og það sýnir vel, hversu tekizt hefir þessum flokkum að vinna fyrir bændastétt landsins. Það hefir verið vel lukkað á þann hátt ekki aðeins að kippa undan þeim fótum fjárhagslega, heldur líka bíta úr þeim kjarkinn og sjálfstæðið og þar með girða fyrir, eftir því sem unnt er, að þeir geti rétt við, þó að árferði skáni. Ég vil ekki eyða tíma í að fara sérstaklega út út í þessa löggjöf um kjötsölu og mjólkursölu. Það er vitanlegt, að með kjötlögunum er tekinn af bændum umráðaréttur yfir þeirra vörum, þeir hnepptir í einskonar verzlunaránauð í viðbót við þá, sem áður var, svo að allt stefnir að því, að þeir verði að afhenda sína framleiðslu án þess að ráða nokkru yfir henni, og þeir eru bundnir við að verzla í skuldaverzlun þar, sem aðstaða þeirra neyðir þá til að setjast að með afurðasöluna. Áður voru þeir þó frjálsir að því, hvar þeir slátruðu, fyrir hvað þeir seldu, og líka frjálsir að kaupa fyrir andvirði afurða sinna. Um mjólkursöluna er sama að segja. Það eru stjórnskipaðir menn, sem ráða þar mestu eða öllu; bændur mega aðeins horfa á í fjarlægð og borga kostnaðinn af hinum stjórnskipuðu nefndum. Það er þeirra náð. Og svo fá þeir að aura saman í kosningasjóð sósíalista, og það er eitt af því, sem er afskaplegu vel lukkað. Sannleikurinn er sá, að þetta, sem hv.þm. var að telja, að gert hefði verið til öryggis bændum og atvinnurekstri þeirra, það er það, að þyngdir hafa verið stórlega skattar á þeim, að það hefir verið lagt í vald Alþýðusambands Íslands að ráða kauptaxta í sveitum við alla opinbera vinnu og þar með skapa kauptaxsta fyrir bændur. Það hafa verið tekin af þeim umráðin yfir framleiðsluvörum þeirra, eins og ég hefi nefnt, og það hafa verið ferðar ráðstafanir til þess að slíta síðustu leifar vinnukraftsins úr sveitunum með því að bjóða mönnum heim á mölina og heita þeim því, að þó að þeir hafi ekkert að gera, skuli þeir tryggðir fyrir atvinnuleysi með atvinnuleysisstyrkjum. Og bændum er boðið upp á með nýjum og hækkuðum tollum að kasta síðustu leifum vinnukraftsins burt frá sér á mölina og líka boðið að afhenda jarðirnar, svo að þeir eigi ekki þúfuna, sem þeir standa á. Og það er í mínum augum endahnúturinn á öllu þessu. Í þessu frv., sérstaklega c-lið 4. gr., er sýnt, með hvaða kjörum þetta á að verða. Bændur eiga ekkert að fá fyrir jarðir sínar, þeir fá af náð að afhenda þær fyrir skuldir. Þetta gæti skoðazt hagræði fyrir bóndann, að ríkið tæki að sér skuldir hans með þessum kjörum, en er það samt ekki. Frekar væri, ef honum væri gefinn kostur á að sleppa eignarhaldi á jörðinni gegn því að fá honum rekstrarfé í hendur, til þess að hann gæti aukið bústofn sinn og þar með kannske bætt skilyrði sín til að koma fram fjölskyldu sinni. En það er ekki meiningin með þessu frv. Meiningin er sú, að maðurinn standi algerlega með tvær hendur tómar eftir. En hann getur tekið pjönkur sínar, farið og setzt að á mölinni og bætzt þar í atvinnuleysingjahópinn. Hv. frsm. meiri hl. sagði hér ýmislegt, sem ég hafði skrifað niður hjá mér, en hv.frsm. minni hl. hefir svarað því, og skal ég ekki þreyta með því að endurtaka það. En út af orðakasti, sem fór á milli hans og hv.þm. G.-K. um það, að Framsfl. væri þarna aftur tekinn og mýldur af sósíalistum, vil ég segja þá skoðun mína, að svo mun vera sem hv. 2. þm.N.-M. sjálfur sagði, að ekki hafi hann þurft að sækja þessa skoðun til sósíalista eða kommúnista. Því að þrátt fyrir það, þótt ég þykist viss um, að hann viti það ekki sjálfur, því er hann ekkert annað en kommúnisti í sínum skoðunum. Hann fylgir þeirra róttækustu stefnu, en hefir ekki hugmynd um það sjálfur, af því að hann skortir svo mjög dómgreind um sjálfan sig og hefir skrökvað að sjálfum sér svo lengi. Það er svo um þessa kommúnista, að þeim getur víða skotið upp, þeir spretta upp eins og hundasúrur til og frá, stundum úti um sveitir. Hann er einn af slíkum kommúnistaplöntum. Og afstaða hans til þessa máls sannar þetta ef til vill betur en nokkuð annað. Ég veit líka, að þm. hafa tekið eftir, að það kemur ekki svo róttæk kommúnistísk krafa fram í þinginu, að hann fylgi henni ekki sem fastast, haldandi sig vera andstæðan kommúnistum. En hann unir því vel, að sósíalistar hafi valdið til að leggja söðulinn á Framsókn og vill halda í tauminn, á meðan þeir eru að skriða á bak aftur, því að þeir duttu af baki og gátu ekki komizt aftur á fararskjótann. Þeir helltu úr skálum reiði sinnar og kölluðu samningssvik. En nú hefir hv. 2. þm.N.-M. tekið að sér að koma múlnum á Framsókn og teyma að bakþúfunni; skal ekki spá, hve glæsilega verður sprett úr spori, en hinu vil ég spá, að spretturinn muni ekki verða alllangur. Því að það er mín bjargföst sannfæring, að það fyrirkomulag komist á í jarðeignamálinu, og það kannske innan skamms, að allir bændur landsins verði sjálfseignarbændur. Það er enginn minnsti vafi á því, að sú stefna hefir unnið geysimikið fylgi einmitt á þessum síðustu árum. Og það má segja, að stefna sú sé sterk, að hún skuli getað unnið fylgi einmitt í því árferði, sem verið hefir undanfarið. Það er mála sannast, að ekkert getur bitið frekar kjark úr mönnum, sem eru að basla við búskap, en verðfall afurða þverran vinnukraftar í sveitum og verzlunaránauð samfara uppivöðslu sósíalista á öllum sviðum. En þrátt fyrir allt þetta er áreiðanlegt, að sjálfeignarstefnunni hefir vaxið fylgi geysimikið, og er ekki grunlaust um, að ýmsir framsóknarmenn - og jafnvel á þingi - séu a. m. k. í hjarta sínu algerlega fylgjandi þeirri stefnu. Það á að verða takmarkið, að hver einasti fjölskyldufaðir búi að sínu; að hver maður, sem ræktar landið, eigi það, og hver fjölskyldufaðir í kaupstað, hvaða atvinnu sem hann stundar, eigi íbúðina, sem hann býr í. Þetta er stefna allra góðra manna. Þetta er leiðin til þess að byggja upp það lundarfar með þjóðinni, sem gerir henni það fært að standast slík árferði eins og þau, sem yfir okkur hafa gengið undanfarið.

*Jakob Möller: Ég hefi nú ekki talað svo mikið á þessu þingi, að ég geri ráð fyrir, að mér verði brigzlað um neinn þjófarahátt, þó að ég taki til máls um eitt mál, og það svo merkilegt sem þetta er. En af því, sem ég hefi heyrt í umr., virðist mér varla geta leikið neinn vafi á því, að þessu máli sé siglt hér inn á þing undir gersamlega fölsku flaggi. Ef maður athugar ástæður fyrir flutningi málsins samkv. grg., þá sér maður við fyrstu sýn, að þær standast ekki. Þær eru ekkert annað en yfirvarps- og falsástæður. Höfuðástæðan er talin sú, að þessi ráðstöfun um jarðakaup ríkissjóðs eigi að forða fjárflutningi úr sveitum til kaupstaða. Og það er í raun og veru alveg furðulegt, að nokkur maður skuli vera svo sljór, að hann sjái ekki alveg í hendi sér, að þessi ástæð, er á engan hátt frambærileg, því að með þessari ráðstöfun er ekki á nokkurn hátt girt fyrir það, að fé flytjist frá sveitum í kaupstaði. Það, sem reynt er að nota sem rök, vil ég með leyfi hæstv. forseta lesa upp úr grg.: „Venjan hefir verið sú, að þeir, sem hætt hafa búskap og selt jarðirnar, hafa flutzt búferlum til kaupstaðanna með verð jarða og búa með sér að meira eða minna leyti, en þeir, sem við hafa tekið, keypt að mestu fyrir lánsfé, og því orðið veikari stoð í sveitarfélaginn en hinir voru.“ En hvað skyldi verða, þegar þeir eru orðnir leiguliðar og ríkið er búið að kaupa jarðirnar? Þegar þeir hætta búskap, þá flytja þeir ekki andvirði jarðanna í kaupstað með sér. En hvaða breytingu gerir þetta að öðru leyti? Hvað verður af jafngildi þess fjár, sem bóndinn hefir lagt í þá jörð, sem hann á, hvort sem upphaflega hafa nú hvílt á henni meiri eða minni skuldir, ef hann í stað þess að eiga jörðina hefir búið á henni sem leiguliði? Við skulum gera ráð fyrir, að hann hafi á sinni löngu búskapartíð safnað þeim mun meira lausafé, bústofni eða blátt áfram peningum á vöxtum. Þetta verðmæti flytur hann vitanlega með sér, alveg eins og menn flytja jarðarverðið með sér. Hv. aðalflm. brosir að þessu. En hann brosir eins og fífl. Því að það er svo augljóst, að hver maður, sem athugar, sér að þetta er ekkert annað en fals og blekkingar. Ef það er ekki svo, að maðurinn eigi meira af lausu verðmæti, þegar hann hættir búskap, ef hann hefir ekki lagt fé í að kaupa jörðina, þá er bara afleiðingin sú, að afnám sjálfsábúðarbúskapar verkar þannig, að menn búa verr og safna síður fé. Og það er ennþá rammari dauðadómur yfir þeirri stefnu, sem tekin er upp í þessu frv. Það er því svo auðsætt, að þessi höfuðástæða, sem færð er fyrir flutningi frv. og skýrð er í grg. og tekur yfir um það bil helming af því máli, sem grg. inniheldur, eru staðlausir stafir. Það er einhver annar tilgangur, sem vakir fyrir flm. frv. - Það er sagt í grg., að auk þessa göfuga tilgangs, að forða frá fjárflutningi úr sveitum í kaupstaði, sé annar höfuðtilgangur þessarar breyt. að létta undir með bændum í þeirra búskaparbaráttu, sérstaklega á þeim erfiðu tímum, sem nú standa yfir. Ber væntanlega að skilja það þannig, að vegna þess hvað þeir eiga við mikla örðugleika að stríða, sem búskap stunda, geti þeir ekki staðið straum af því fé, sem þeir eiga að leggja í jörðina, sérstaklega ef gengið er út frá miklum áhvílandi skuldum með allháum vöxtum. Og ef ríkið kaupir jarðirnar og á að taka að sér skuldirnar, þá færist sá baggi yfir á ríkið af ábúendum, og þeir fá þannig möguleika til þess að geta komizt betur af heldur en með því að standa straum af skuldabyrðinni, sem hvílir á jörðinni. En hvað segir svo frv. sjálft um þetta? Hv. flm. hefir mjög skilmerkilega undirstrikað það fyrst og fremst, að það væri ekki heimilt hann sagði nú alveg undantekningarlaust og áfelldi mjög andmælendur sína fyrir að hafa ekki veitt því athygli - að það væri ekki heimilt að kaupa nokkra jörð fyrir hærra verð en sem svarar áhvílandi veðskuldum. En frv. bætir nú sjálft við: „og þó aldrei yfir fasteignamat.“ Ég hygg nú, að þessi góðgerðarstarfsemi gagnvart bændum, að losa þá við skuldabaggana og létta þeim búskapinn með því að kaupa jarðirnar, fari að verða nokkru vafasamari heldur en látið er í veðri vaka. þegar athugað er, að það er bannað að kaupa jarðirnar fyrir hærra verð en fasteignamat. Það kann að vísu að vera svo nú, að fasteignamat á jörðum sé yfirleitt hærra en hæfilegt er. En eins og við vitum, er fasteignamat gert upp á vissu árabili, og það má alveg óhætt ganga út frá því, að skattmat á jörð sé töluvert undir raunverulegu verðmæti. Og það er þá í frv. gert ráð fyrir, að ríkissjóður kaupi alls ekki jarðirnar fyrir fullt verðmæti, heldur alltaf eitthvað dálítið fyrir neðan. Og þetta er nú hjálpin, sem á að veita þeim bændum, sem eiga í ströngu stríði að bjargast af við búskap. Það á að nota augnabliksneyð þeirra, vegna þess að búskapurinn um nokkur ár hefir gefið erfiða afkomu, nota þá neyð bænda til þess að láta þá afsala sér jörðum sínum fyrir lægra verð en þær eru í raun og veru verðar. Það er alveg augljóst, að þarna getur ekki höfuðtilgangurinn verið sá, sem látinn er í veðri vaka, að hjálpa bændum, heldur einmitt þvert á móti að rýja þá. Hinsvegar var það nú engan veginn rétt, sem frsm.n. sagði, að það væri blátt bann lagt við því í frv. að kaupa jarðir til handa ríkissjóði fyrir meira en á þeim hvíldi í veðskuld; það er beinlínis heimilað, sem undantekning að vísu frá þeirri höfuðreglu. En undantekningin er svo rúm, að þar eru alveg óbundnar hendur fyrir þá, sem þessum hlutum eiga að stjórna, þó þannig að vísu, að kaupverðið má aldrei fara fram úr fasteignamati. Þetta kemur ekki svo mjög tilganginum við. Hann batnar hvorki né versnar við þetta. Þessi undanþágu virðist vera sett til þess eins að geta mismunað mönnum eftir hugarfari þeirra og losað suma menn við jarðirnar, án þess að nauðsyn beri til, af því að þeir kjósa heldur að fá stöðu í kaupstöðunum en að strita við búskapinn. Í sambandi við þá staðhæfingu, að tilgangurinn sé að hjálpa bændum í neyð, má benda á það, sem tekið er fram í frv., að ekki má kaupa jarðir, sem líkur eru til, að skemmdir geti orðið á af völdum náttúrunnar. Virðist þó ekki sízt ástæða til að hjálpa bændum, sem þannig er ástatt um, að þeir eiga slíkar jarðir. Það er því ljóst, að þessu frv. á að sigla gegnum þingið undir fölsku yfirskini. Tilgangurinn er ekki sá, að koma í veg fyrir fjárflótta úr sveitunum, því að lögfesting frv. getur engin áhrif haft á hann. Og hinn tilgangurinn, að hjálpa bændum í kreppunni, er ekkert annað en fyrir- sláttur. Tilgangurinn getur þá ekki verið annar en sá, að koma fram hugsjónum þeim, sem sameignarflokkarnir hafa alltaf barizt fyrir, sem sé þeim, að koma öllum eignum úr höndum einstaklinga í hendur ríkisins. Höggið er að vísu ekki hátt reitt að þessu sinni, en þetta er þó fyrsta skrefið, sem ekki er hægt að villast á. Á það hefir verið bent, að með því að taka að sér þetta mál, hefir Framsfl. gengið inn á braut sameignarflokkanna í landinu. Verður það nú æ meira áberandi, að hann gengur lengra og lengra í þessa átt, enda þótt hann reyni að falsa það og dylja fyrir kjósendum í landinu.

*Pétur Ottesen: Ég ætla ekki að fara að ræða þetta mál, sem fyrir liggur, en vil beina því til hæstv. forseta, þar sem klukkan er nú alllangt gengin í eitt, og menn, sem kvatt hafa sér hljóðs, einn eða fleiri, horfnir af fundi og þykjast búnir að vinna lögskil hvað dagsverkið snertir - að hæstv. forseti vilji unna þeim þess réttar, sem þeir hafa til að ræða málin á björtum degi, og meini þeim ekki að tala máli sínu að löglegum hætti. Hafa nú komið fram skoðanir á þessu máli frá þrem flokkum þingsins, öllum nema einum - 

Forseti (JörB): Þetta er ekki nema 2. umr. málsins, svo að þessum flokki gefst væntanlega tækifæri til að taka til máls, þó að síðar verði, svo að ég sé ekki brýna ástæðu til að fresta umræðunum nú. Hinsvegar mun ég fresta atkv.gr. þangað til á morgun.

*Pétur Halldórsson: Það hefir nú atvikazt svo undanfarið, að ég hefi ekki átt kost á að vera viðstaddur fyrstu, aðra né þriðju umr. þessa máls hér í hv. d. Ég óskaði þess síðari hluta dagsins í gær, að málið yrði tekið út af dagskrá, því að ég var á mælendaskrá, en að ekki yrði lokið umr. um það þá. En ég sé, að því hefir ekki verið sinnt. Ég var þá að gegna öðrum nauðsynlegum störfum. Vildi ég því gjarnan eiga kost á að taka til máls nú.

*Forseti (JörB): Því miður er umr. lokið nú um málið, og þetta var 3. umr. Ég dró umr. að því leyti, sem í mínu valdi stóð, til þess að gefa hv. á. þm. Reykv. kost á að taka til máls. Hinsvegar hygg ég, að við getum orðið sammála um það, að ef ætlað er að fara að bíða eftir mönnum með umr. um mál, jafnvel þó að þeir vegna áríðandi starfa utan þings geti ekki verið viðstaddir, er umr. fara fram, þá mundi ganga ærið seint afgreiðsla þingmála, ef sá háttur yrði upp tekinn. Ég sé mér ekki fært, og sízt með mál, sem fremur er kallað eftir, að haga þannig umr.Umr. um þetta mál var ekki slitið fyrr en í lok fundarins í gær, síðla dags. Og ég hafði í byrjun eftirmiðdagsfundarins gert hv. 5. þm. Reykv. aðvart um, að málið yrði tekið fyrir og umr. yrði haldið áfram. Álít ég, að ég hafi þar með gert hvað ég gat til þess að gefa hv. 5. þm. Reykv. kost á að ræða málið.

*Pétur Halldórsson: Ég lét þau skilaboð ganga til hæstv. forseta í gær, að ég óskaði, að umr. um mál þetta yrði frestað þangað til í dag, vegna þess að ég gæti ekki komið á fund þá. En forseti telur sig ekki hafa getað orðið við því. Mér þykir þetta undarlegt, þegar svo margar brtt. voru gerðar við frv. fyrst við 3. umr. málsins. Málið fór gegnum 1. umr. og 2. umr. án þess að n., sem með málið fór, tæki það til athugunar - sannast að segja. Og það er þá dálítið óvenjulegt, vil ég segja, að svo stórkostlegar brtt. komi fram frá n. við 3. umr. máls. Og þessi 3. umr. hefir enn ekki staðið svo lengi, að það sé mikil ósk eða krafa, að ég fái nú að taka til máls um þetta mál. Ég beygi mig að sjálfsögðu fyrir úrskurði hæstv. forseta um þetta. En ég get ekki látið hjá líða að benda á, að þessi afgreiðsla n. á afdrifaríkum málum á þessu þingi er ákaflega óviðkunnanleg. Það er því ekki verulega mikil tilhliðrunarsemi, sem hér er sýnd við afgreiðslu þessa máls. Hitt má vel vera, að það hafi ekki mikla þýðingu að ræða þetta mál miklu meira og að rekið sé á eftir um afgreiðslu þess. En ég vil segja, að meðferð máls þessa öll í þessari hv. d. sé með þeim einkennum, að það væri ekki óeðlilegt, þó að heimild væri gefin til þess að halda áfram umr. um það í þetta sinn.

*Forseti (JörB): Mér þykir leiðinlegt að hafa ekki getað orðið við ósk hv. 5. þm. Reykv. í þessu efni. En ég vil vona, að hann virði mér það til vorkunnar, þó að ég fari ekki út á þessa braut, að bíða með umr. eftir því, að hv.þm. fái lokið störfum sínum utan þings. Það yrði erfitt fyrir forseta að dæma um það í hvert sinn, hve brýnn slíkur erindisrekstur kann að vera hjá hv.þm. Ég sé, að mál þetta er flutt af meiri hl. menntmn. og að brtt., sem fyrir liggja, eru fluttar af n. allri. Ég hygg, að hv. 5. þm. Reykv. eigi nú sæti í menntmn., og ég vil því vona, að hann standi að þessum brtt. Þær brtt. allar, sem fyrir liggja í þessu máli, eru fyrir nokkuð löngu fram komnar  Ég get því ekki eftir málavöxtum fundið það, að ég hafi beitt hv. 5. þm. Reykv. harðræði, enda vildi ég sízt af öllu gera það. En ég sé mér hinsvegar ekki fært að ganga inn á þessa braut, nema alveg sérstaklega standi á og það skipti engu máli upp á afgreiðslu málsins, sem slíkur frestur væri gefinn á umr. um.

*Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson): Ástæðan til þess, að þessar brtt. komu fram við 3. umr., en ekki 2. umr., er sú, að samkomulagstilraun stóð yfir í n., sem tafði brtt. Og þó að gott samkomulag næðist um brtt. að lokum, þá dróst það það langan tíma um sumar brtt., að þær urðu að koma á sérstöku þskj. daginn áður en málið var tekið á dagskrá til 3. umr. En hv. 5. þm. Reykv. hefir ekki átt kost á að taka til máls við umr. um málið, og vil ég skjóta þeim tilmælum til hæstv. forseta, að sá hv.þm. fái að taka til máls um málið á þann hátt, að hann geri sérstaklega og í einu lagi grein fyrir atkv. sínu um frv. og brtt. Ég vil spyrja hæstv. forseta, hvort hann áliti þetta ekki framkvæmanlegt, ef enginn þm. mælir gegn því. Grg. fyrir atkv. þekkist oft við atkvgr., og virðist mér, að í þessu tilfelli mætti hún fara fram í einu lagi á undan atkvgr.

*Pétur Halldórsson: Ég þakka hv.þm. V.-Ísf. vinsamlegar till. hans. En ég ætlast ekki til þess, að þessi tilmæli mín um að fá að taka til máls séu skoðuð sem beiningarför til hæstv. forseta. Og ég bið hann að ætlast ekki til þess, að ég fái það sem einhverskonar ölmusugjöf að fá að tala hér.

*Forseti (JörB): Það er rétt, að það hefir oft borið við, að þm. hafa með nokkrum orðum gert grein fyrir atkv. sínu. Ég vil gjarnan fallast á uppástungu hv.þm. V.-Ísf., að hv. 5. þm. Reykv. fái að gera grein fyrir atkv. sínu á undan atkvgr. Og ég get heitið hv. 5. þm. Reykv. því, að slíkt verði alls ekki skoðað sem nein greiðasemi eða gustukaverk eða neitt þess háttar, heldur sem afleiðing þess, hvernig sakir standa nú við þessa umr. Af minni hálfu þætti mér betra, ef hv. 5. þm. Reykv. gæti fallizt á að gera þetta.

*Hannes Jónsson: Þessar umr. gefa tilefni til þess að líta yfir þau vinnubrögð, sem yfirleitt eru að verða ríkjandi á þessari samkundu. Það er kunnugt, að það hefir verið leikinn sá skollaleikur hér á Alþingi að koma fram með stórfelldar brtt. við frv. við 3. umr., svo stórfelldar, að þær í raun og veru gerbreyta öllu efni og tilgangi málsins. Það er m. ö. o. unnið að því að innleiða þá óþinglegu starfsaðferð við afgreiðslu mála hér á Alþingi að afgreiða mál við eina umr. í d., í stað þess að hafa um þau 3 umr. í hvorri d. Þetta er einn þátturinn í verklagi Alþingis. Annað er það, sem ég vil benda á. Það er sá háttur, að n. leggjast á mál og afgreiða þau ekki frá n., ekki einungis á þessu þingi, heldur þing eftir þing. Mér virðist þetta með öllu óverjandi aðferð hjá n. þingsins og einstakra hv.þm. í nefndum, algerlega óhæf aðstaða þm. gagnvart málum, sem flutt eru á Alþingi. Ég verð hinsvegar að segja það, að tilmæli til hæstv. forseta, eins og komið hafa fram um frestun á umr. og rætt hefir verið um hér, þá mætti líka með þeirri aðferð stefna afgreiðslu mála í óefni, þannig að mér virðist að hæstv. forseti verði annaðhvort að gera, að neita yfirleitt að verða við slíkum tilmælum eða að stefna störfum þingsins í hin mestu vandræði. Þá er enn eitt atriði í sambandi við störf Alþingis, sem sé það, að margir hv.þm. eru svo störfum hlaðnir, að þeir mega ekki vera að sinna þingstörfum sem skyldi. Sérstaklega á þetta við um þá þm., sem eiga heima hér í Reykjavík. Allt þetta, sem nú hefir verið talið um vinnubrögð hæstv. Alþingis, stefnir í svo mikið óefni störfum þess, að ég sé ekki annað en að það verði að taka þessi atriði til alveg sérstakrar athugunar og reyna að færa vinnubrögð Alþingis í betra horf. Að síðustu vil ég svo beina þeim eindregnu tilmælum mínum til hæstv. forseta, að hann ýti á eftir málum, sem nú liggja óafgreidd hjá n. þingsins.

*Forseti (JörB): Ég hefi þrásinnis látið í ljós, að n. eigi að skila málum frá sér og ekki tefja þau meira en nauðsyn krefur, því að það er vitanlega Alþingis í heild að skera úr um það. hverja afgreiðslu málin fá, en ekki einstakra n. Vil ég hér með enn lýsa því yfir, að ég vænti þess, að n. hér í hv.Nd. skili málum þeim frá sér, sem fyrir þeim liggja.

*Pétur Halldórsson: Ég get ekki neitað mér um að standa upp og benda á, hvernig málið horfir við frá mínu sjónarmiði, þar sem þetta er eitt af mestu málum þingsins. Málið kemur fram, ekki frá stj., heldur frá meiri hl. menntmn., og er gersamlega óathugað, þegar það kemur fram. Það er í raun og veru ekki fyrr en milli 2. og 3. umr., að farið er að athuga málið, með þeirri útkomu, að meiri hl. n. skilar af sér 20–30 till., sem gerbreyta málinu og taka upp 4 síður í venjulegu þingskjalabroti. Hæstv. forseti taldi það ekki góðan sið, sem ég fór fram á, að umr. yrði ekki slitið, heldur væri hv. d. gefinn kostur á að athuga málið nánar. Ég verð nú hinsvegar að telja þetta óvenjulega afgr., sem höfð hefir verið. Málið hefði auðvitað átt að koma frá stj. í upphafi, vel athugað og undirbúið, en í stað þess er það borið fram af meiri hl. n. gersamlega óathugað. Ég hefi ekki heldur getað athugað málið fyllilega ennþá.

*Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég get ekkert óvenjulegt séð í því, að menntmn. beri nú fram þessar brtt. Um þessar till. náðist sæmilegt samkomulag í n. Ég vil heldur ekki taka undir þau orð hv. síðasta ræðumanns, að þessar brtt. gerbreyti málinu, því að þær, sem mest er um vert, fara yfirleitt í sömu átt og frv. sjálft, og mikill hluti þessara till. er ekki annað en orðabreytingar og skipulags. Sú till., sem ég flutti í gær skrifl., er ekki mikilvæg, nema samþ. verði till. sú, sem hv.þm.N.- Þ. bar fram í gær. Ef þessi till.hv.þm.N.-Þ. verður felld, er mín till. óþörf. Mín till. kom fram einungis vegna þess, að umgetin skrifleg brtt.hv.þm.N.-Þ. var komin á undan.

*Gísli Sveinsson: Sökum þess, að hv.menntmn. hefir í brtt. sínum gengið inn á flest af því, sem ég tel höfuðatriði í málinu og ég ber fram í brtt. mínum á þskj. 283, tek ég till. mínar aftur. - Brtt. n. á tveim þskj., 354 og 367, og brtt.hv.þm.N.-Þ. á þskj. 387 er þann veg farið, að ég get sætt mig við þær sem endurbót á frv., enda þótt ég sé á móti aðalmálinu. Get ég því tekið aftur brtt. mínar allar, með það fyrir augum, að það, sem enn er ábótavant, verði bætt í Ed. eða nái ekki fram að ganga þar. Brtt. 283 tekin aftur af flm., en 6. liður tekinn upp af 5. þm. Reykv. - 354,2 samþ. með 20 shlj.atkv. - 38 7,1 samþ. með 13:11 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: GG, GSv, GÍ, HannJ, JónP, JS, PZ, PHalld, PO, SigfJ, TT, EystJ, GÞ. nei: Hv, JG, PÞ, SE, StJSt, ÞorbÞ, ÁÁ, BÁ, EmJ, FJ, JörB. ÓTh, SK, BB, EE greiddu ekki atkv. Fimm þm. (JakM, JJós, JÓl, MT, BJ) fjarstaddir. Brtt. 388 samþ. með 19 shlj.atkv. - 354,3, svo breytt, samþ. með 19 shlj.atkv. - 354,4 samþ. með 23 shlj.atkv. - 354,5 samþ. með 24 shlj.atkv. - 354,6 samþ. með 23 shlj.atkv. - 354,7 samþ. með 23 shlj.atkv. - 354,8 samþ. með 21 shlj.atkv. - 354,9 samþ. með 20 shlj.atkv. - 387,2 felld með 14:l4 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: PZ, SigfJ, SE, SR, StJSt, TT, EE, EmJ. EystJ, FJ, GG, HannJ, Hv, JG. nei: PÞ, PHalld, PO, ÁÁ, GÞ, GSv, GÍ, JakM, JJós, JónP, JS, ÓTh, ÞorbÞ, JörB. BÁ, BB greiddu ekki atkv. Þrír þm. (BJ, JÓl, MT) fjarstaddir. Brtt. 354,10 samþ. með 20 shlj.atkv. - 354,11 samþ. með 18 shlj.atkv. - 354,12 samþ. með 21 shlj.atkv. - 354,13 samþ. með 21 shlj.atkv. - 387,3 samþ. með 17 shlj.atkv. - 354,14, svo breytt, samþ. með 18 shlj.atkv. - 354,15 samþ. með 19 shlj.atkv. - 354,16 samþ. með 18 shlj.atkv. - 283,6 felld með 14:13 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JJós, JónP, JS, ÓTh, PHalld, PO, SK, TT, EE, GÞ, GSv, GÍ, HannJ. nei: HV, JG, PÞ, SigfJ, SE, StJSt, ÞorbÞ, ÁÁ, BÁ, BB, EystJ, FJ, GG, JörB. PZ, EmJ greiddu ekki atkv. Fjórir þm. (JakM, JÓl, MT, BJ) fjarstaddir. Brtt. 367,1 samþ. með l7 shlj.atkv. - 354,17, svo breytt, samþ. með 22 shlj.atkv. - 354,18 samþ. með 20 shlj.atkv. - 367,2 samþ. með 22 shlj.atkv. - 354,19 samþ. með 18 shlj.atkv. - 367,3 samþ. með 22 shlj.atkv. - 354,20, svo breytt, samþ. með 19 shlj.atkv. Frv., svo breytt samþ. með 19:10 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EmJ, EystJ, FJ, GG, HV, JG, PZ, PÞ, PHalld, SigfJ, SE, SK, StJSt, TT, ÞorbÞ, ÁÁ, BÁ, BB, JörB. nei: EE, GÞ, GSv, GÍ, HannJ, JJós, JónP, JS, ÓTh, PO. Fjórir þm. (JakM, JÓl, MT, BJ) fjarstaddir. Frv. afgr. til Ed.

Jóhann Jósefsson Ég ætla aðeins að spyrja hæstv. ráðh. að því - og það þarf ekki að kosta langa ræðu frá minni hendi -, hvort ég hafi ekki heyrt rétt, að hann hafi sagt, að leyfið, sem S. Í. S. hefir tengið, hafi hljóðað um að leysa það undan afhendingarskyldu gjaldeyris gagnvart bönkunum.

Jóhann Jósefsson Ég hlýt að álíta, að það sé á, misskilningi byggt hjá hæstv. ráðh., ef hann álítur ummæli blaðsins réttmæt. Það, sem ég sagði, var ekki annað en að ég spurði, hvort það væri rétt, að S. Í. S. hefði sérréttindi um sinn gjaldeyri, og hæstv. ráðh. hefir sannað, að svo er.

Það hefir alls engin sérréttindi

.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég held, að hv.þm. hafi hlotið að fylgjast illa með frá byrjun. Ég hefi alltaf haldið því fram frá upphafi, að samkv. l. þeim, er nú gilda, sé hægt að gefa heimild til slíkrar notkunar gjaldeyris, eða veita slíka undanþágu, ef nauðsynlegt þætti. Ég hefi því talið frv. óþarft, þó ég gengi inn á það um skeið í vissu formi. En ef breyt. verða á því gerðar, hefi ég af ástæðum, sem ég hefi lýst, tekið fram, að ég muni beita mér fyrir breyt. á frv. þessu í Ed. af því, sem ég hefi haldið fram, að bankarnir geti nú gefið undanþágur, ef nauðsyn þykir til bera. Hvað því viðvíkur, sem haldið hefir verið fram, að S. Í. S. hafi með undanþágu fengið viss sérréttindi, þá vil ég upplýsa það, að samskonar réttindi - gjaldeyri til greiðslu skuldbindinga erlendis - hafa fjöldamargir aðrir fengið, og þar á meðal ýmsir útvegsmenn. Hv. þm. minntist á, að ég væri mótfallinn því, að heimildin næði til veiðarfæra. Það er alveg rétt; ég er því mótfallinn, að sú heimild verði sett inn í lögin, og ég byggi það á því, að ég tel, að þá verði allt eftirlit ómögulegt, bæði af því að þar ræðir um margur tegundir vara og marga innflytjendur, en hinsvegar hefir innflutningsnefnd og bankarnir aðstöðu til að veita undanþágu í þessu efni, ef sérstök ástæða þykir til.

Frsm. (Ólafur Thors) Ég vil leyfa mér að mælast undan öllum glósum frá hæstv. fjmrh. Ég er aðalflm. þessa máls, en hefi ekki tekið til máls við umr. um það fyrr en nú í örfárra mínútna ræðu, og ég held, að fyrir mig þurfi hvorki ég né hv.þd. að bera neinn kinnroða fremur en fyrir hæstv. ráðh. a. m. k. Hæstv. ráðh. ætti að líta sér nær og athuga, hver hefir verið símalandi hér undir umr. og verið með hið barnalegasta hjal. Í öðru lagi vil ég vekja athygli á því, að ég bar fram fyrirspurn til hæstv. fjmrh. um það, hvaða útvegsmenn hér á landi hefðu notið samskonar fríðinda um ráðstöfun síns gjaldeyris eins og upplýst er, að S. Í. S. hefir notið í sambandi við þann gjaldeyri, sem það fær fyrir þær vörur, sem það selur, bæði fyrir hönd bænda og einnig vörur, sem það hefir keypt af mér og mínum líkum og flutt út. Svarið, sem ég fékk, var það, að þeir, sem keyptu Reykjaborg, hefðu fengið loforð eða vilyrði fyrir því, að þeir fengju að nota eitthvað af andvirði þeirra framleiðsluvara, sem þeir seldu út, til greiðslu á kaupverði skipsins - og að erfingjar Ólafs sál. Jóhannessonar á Patreksfirði hafi fengið tilsvarandi leyfi til að greiða stofnkostnað karfaverksmiðju á Patreksfirði með nokkrum hluta framleiðsluvörunnar. Hæstv. ráðh. hlýtur að sjá, að hér er um algerðan eðlismun að ræða. Þessi innkaup eru algerlega óhliðstæð við innkaup S. Í. S., sem það hefir mátt gera á þennan umrædda hátt. Hér eru annarsvegar aðiljar, sem kaupa frá útlöndum framleiðslutæki, en hinsvegar aðili, sem er S. Í. S., sem kaupir inn neyzluvörur - allir aðiljarnir kaupa þessar vörur fyrir sinn erlendu gjaldeyri, andvirði seldra vara. Þessi innkaup eru ekki sambærileg, eins og allir hljóta að sjá, þó að hæstv. ráðh. vilji helzt láta líta út sem svo sé. Hæstv. ráðh. gat um, að hann vissi um auk þeirra, sem hann nefndi, ýmsa síldarútflytjendur, sem hefðu fengið að kaupa veiðarfæri fyrir þann erlenda gjaldeyri, sem þeir hafa fengið fyrir vörur sínar. Ég vildi, að hæstv. ráðh. benti á einhverja þeirra. Hann tilgreindi engan sérstakan síldarútflytjanda í þessu sambandi. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði talað um þetta mál þannig frá öndverðu, eins og það væri tilætlunin að neita öllum útvegsmönnum um að fá gjaldeyri til þess að kaupa notaþarfir til útgerðar sinnar. Ég vil segja það við hæstv. ráðh., að hann fer vitandi vits rangt með þetta. Því að hann hefir sjálfur tekið fram í ræðum sínum, að minn skilningur í þessu máli væri réttur, sá, að gjaldeyris- og innflutningsnefnd, ráðuneytið og bankarnir væru sér þess meðvitandi, að þennan gjaldeyri yrði að veita. Það, sem hér er farið fram á, er að greiða götu útvegsmanna með því að láta þá ekki þurfa undir högg að sækja um það, hvað gert er af hendi valdhafanna í hverju tilfelli um úthlutun gjaldeyris til nauðsynja útgerðarinnar. Ég geri ráð fyrir, að á meðan nokkur gjaldeyrir erlendur er til í landinu, þá verði heildarniðurstaðan sú, að útvegsmenn fái að kaupa sín veiðarfæri. En við viljum ekki aðeins hafa þessa reglu almenna reglu, heldur undantekningarlausa. Við viljum ekki, að útvegsmenn þurfi að koma með bænarskrár um þetta, heldur eigi þeir heimildina til þessa skýlausa. Ég get fullvissað hæstv. ráðh. um, að útvegsmenn meta mikils að eiga slíka heimild. Ég viðurkenni að þegar þetta mál var í n., þá gekk ég inn á það til samkomulags, heldur en að fá enga réttarbót í þessu efni útvegsmönnum til handa, að veiðarfæri væru felld hér undan, eins og gert var. En eftir það var það upplýst af hæstv. ráðh., að hér á landi er aðili, sem fær að ráðstafa öllum sínum erlenda gjaldeyri sjálfur, og þá sé ég ekki, hvers vegna útvegsmenn þurfa að sækja með auðmýkt og undirgefni um það að fá að nota sinn eiginn gjaldeyri til sinna eigin þarfa vegna útgerðar sinnar, til þess að kaupa fyrir einar hinar allra nauðsynlegustu vörur, sem þjóðin þarf að kaupa, veiðarfærin. Mér virðist, að ekki verði hjá því komizt að viðurkenna, að upplýsingar hæstv. fjmrh. hafi nokkuð raskað viðhorfinu í þessu máli. Frá mínum bæjardyrum séð hljótum við, sem flytjum þetta mál fyrir hönd útgerðarmanna, að verða kröfuharðari vegna þessara upplýsinga hæstv. ráðh. heldur en við hefðum annars verið, þegar búið er að segja okkur, að hér njóti annar aðili langtum meiri réttinda og fríðinda heldur en þeirra, sem við bárum mál á fyrir hönd útvegsmanna, hvað þá þeirra réttinda, sem hæstv. ráðh. vill úthluta útvegsmönnum. Þetta misrétti verður ekki til þess að auka þolinmæði útvegsmanna til að bera örðugleika yfirstandandi tíma. Hæstv. fjmrh. verður að gera sér það ljóst, að ef nokkur leið á að vera til þess að leiða þjóðina nokkurn veginn farsællega, eftir því sem unnt er gegnum þessa yfirstandandi þrengingatíma, þá verður valdhafanna fyrsta boðorð að vera að beita ekki hlutdrægni. Það er ekki hægt að fá fólkið til að sig við það neyðarbrauð, sem það nú þarf við að búa, nema menn viti, hver fyrir sig að það er ekki hann einn, sem verður að leggja á sig byrðar vegna ills árferðis, heldur verði aðrir þjóðfélagsþegnar að gera það nokkuð jafnt. Þetta er ekki mælt af neinni flokkapólitík, heldur af því, að það er ekki fyrir nokkurn mann unandi við það, ef þessi meginregla er brotin.

*Pétur Halldórsson: Ég vil benda á það hér að lokum, að fyrir liggur frv. um að heimila sjávarútvegsmönnum, að þeir megi nota lítinn hluta þess gjaldeyris, er þeir afla, til að greiða með erlendar þarfir útgerðarinnar; en eftir því, sem fram hefir komið, þá virðist frv. þetta að þarflausu fram borið. Ég get a. m. k. ekki annað séð, þar sem það er yfirlýst af hæstv. ráðh., að S. Í. S. hefir árum saman notað allan sinn gjaldeyri.

Það hefi ég aldrei sagt

. Ég bið forláts, en ég geng út frá, að S. Í. S. hafi fengið þann hluta gjaldeyrisins, sem það hefir viljað nota. Þegar þessi stofnun hefir árum saman haft leyfi fyrir slíkri gjaldeyrisnotkun samkv. lögum, þá verð ég að segja, að það er hlálegt, að farið skuli fram á samskonar réttindi til handa hliðstæðum fyrirtækjum með lagasetningu, því þó þetta frv. yrði að lögum, fá þau ekki meiri réttindi en S. Í. S. hefir áður haft. Það er því suma, hvort frv. nær fram að gunga eða ekki, því mér virðist, að ef talin er þörf á lögum fyrir þessa aðilja, þá viðurkenni þingið, að þeir séu réttminni en S. Í. S. En ef neitað er um lögin, þá er þeirra minni réttur svipaður og var, en það getur vitanlega ekki staðizt að mismuna þessum aðiljum. Það er verið að deila um, hvort útgerðarmenn skuli mega greiða veiðarfæri með sínum eigin gjaldeyri, og ég man ekki betur en hæstv. ráðh. segði, að ef það yrði samþ., gengi hann gegn frv. í Ed. En hvað er með S. Í. S.? Flytur það ekki inn og fær sinn gjaldeyri til kaupa á veiðarfærum, stórum og smáum, a. m. k. höfuðkömbum ? Ég skil því ekki, að hæstv. ráðh. geti verið á móti því, að útgerðarmenn fái þennan rétt, eða fái sama rétt og bændur landsins hafa. Ég trúi ekki, að því verði mótmælt, og þess verður að krefjast, að útgerðarmönnum beri ekki minni réttur en bændum landsins, og það er sanngirniskrafa.

*Sigurður Kristjánsson: Hæstv. ráðh. spurði mig, hvers vegna ég hefði ekki nefnt árið 1934 áðan. Ég nefndi einmitt það ár til samanburðar við árið 1932, en yfir árið 1935 eru ekki til skýrslur, eins og hann veit sjálfsagt, en hæstv. ráðh. er orðinn svo djúpt sokkinn í blekkingarvaðal sinn, að hann sér ekki, hvað þessi spurning hans er heimskuleg. Hæstv. ráðh. getur ekki hnekkt því, að skýrsla forstjóra S. Í. S. ber það með sér, að eignir fyrirtækisins hafa aukizt um 1,2 millj. króna á meðan verið er að leggja starfsemi annara verzlunarfyrirtækja í rústir, og ofan í þetta ætlar hann að staðhæfa, að allt gangi jafnt yfir, en það gat hann ekki sannað með einu orði í ræðu sinni. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ekki rétt, að S. Í. S. hefði fengið sinn gjaldeyri frjálsan, heldur hefði hann verið notaður til þess að borga skuldir, sem hefðu skapazt sökum vörukaupa erlendis. Ég veit ekki, hverskonar hænuhausar hann heldur, að séu hér í d., ef hann heldur, að það sé ekki öllum kunnugt, að verzlunarfyrirtæki nota gjaldeyri einmitt til þess að greiða andvirði erlendra vara með honum. Hæstv. ráðh. var að segja, að það væri komið á ágætt samkomulag á milli kaupsýslumanna annarsvegar og S. Í. S. hinsvegar. Ég gat um það áðan, að í þessari skýrslu nefndarmanns innflutnings- og gjaldeyrisnefndar er talað um, að þessir aðiljar hafi komizt að góðu samkomulagi. En það er hæstv. ráðh., sem stendur á móti því, að það samkomulag megi gilda. Annars held ég, að hæstv. ráðh. flaski á því, hvernig hann talar um kunnugleika sinn í þessum efnum. Þegar þetta mál var fyrir nokkrum dögum til umr., harðneitaði hann, að hann vissi, hvernig þessum málum væri komið nú í ár. Auðvitað veit hann þetta; hann segist bara ekki vita það, til þess að koma í veg fyrir, að hann sé krafinn sagna um það. Mér kemur ekki til hugar að misnota tímann hér, enda stendur óhaggað það, sem ég hefi áður sagt, þrátt fyrir nasablástur hæstv. ráðh. Það stendur óhaggað, að innflutningshöftunum er misjafnlega beitt, eftir því hvort í hlut eiga kaupmenn eða kaupfélög. Ég vil benda á, að það væri ekki svo mikið út á þetta meðlimasystem hæstv. ráðh. að setja, ef hann ekki reiknaði það rammvitlaust út. Hann gæti t. d. heimtað, að 1/3 hluti Reykvíkinga hefði allan innflutninginn til Reykjavíkur, því hann tekur ekki aðeins meðlimatölu kaupfélaganna, heldur margfaldar hana með þremur eða fjórum. Hann ætlar öllum einhleypum mönnum úti um sveitir, sem eru meðlimir í kaupfélögunum, að hafa fjögra manna fjölskyldur. Slíkt og annað eins er bara búið til, til þess að geta misboðið kaupsýslumönnunum. Það er nú sannað, að S. Í. S. vill ekki taka á móti svona miklum sérréttindum. Það sér sér það ekki fært að taka á sig svo mikla áhættu til þess að drepa kaupsýslumennina. Það er hæstv. ráðh. einn, sem er gersamlega skilningslaus á það, hvaða þýðingu það hefir að hafa verzlunina í góðu lagi. Hann vill misbjóða S. Í. S. með svo miklum innflutningi, að það gæti komið því á kaldan klaka, til þess að koma kaupsýslumönnunum í ógöngur.

Forseti (JörB): Ég veit ekki, hvað þessu máli liggur mikið á, og get þess vegna ekki svarað því. En við höfum haft ærið mörg mál á dagskrá undanfarið og það er því búið að bíða eftir því, að þetta mál sé tekið fyrir, og þar sem ég bjóst við að nál. væri ágreiningslaust, þá var það tekið fyrir núna.

En því fer fjarri, að málið sé ágreiningslaust

. En ég sá ekki, að það væri ágreiningur á nál., og því var málið tekið fyrir. En ég get mjög gjarnan frestað að taka málið fyrir. En ég vil þó benda hv. 3. þm. Reykv. á það, að þetta er aðeins 2. umr. málsins.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ástæðan til þess að ég sagði áðan, að um þetta mál væri farið að beita málþófi, er sú, að ég held, að ég megi segja, að við þessar 3 umr., sem búið er að hafa um málið, hafi verið haldnar ræður í a. m. k. 5–6 klst. utan við meginefni málsins, og að sumir, sem telja sig mest fylgjandi málinu, hafa talað 6 sinnum og aðrir 4–5 sinnum. Ég ætla mér ekki að taka upp þann sið að spyrja hv.þm. G.-K. um það, hvenær mér þyki viðeigandi að svara því, sem til mín er beint, og læt orð hans mér sem vind um eyrun þjóta. Hv. þm. G.-K. sagði, að dæmin, sem ég tók, væru ólík þeirri framkvæmd, sem átt hefði sér stað gagnvart S. Í. S. Þau eru náttúrlega ekki nákvæmlega hliðstæð, ég skal viðurkenna það. En ég hika ekki við að fullyrða, að þau dæmin eru mjög mörg til, þó að ég ekki nefndi þau nú. Og þó að ég kunni ekki nöfn á þeim síldarútvegsmönnum, sem hafa fengið að greiða vörur sínar með sínum erlenda gjaldeyri, þá stendur það alveg jafnfast, að ýmsir þeirra hafa notið þessa. Þeir hafa fengið að kaupa þannig vörur til sinnar útgerðar. Hv. þm. G-K. heldur því hér fram, að það séu einhver sérstök hlunnindi, sem með þessu frv. eigi að veita útvegsmönnum. Það viðurkenni ég ekki, vegna þess að enginn ágreiningur er um það, að þeir þurfi að fá þessar vörur og að það þarf að greiða þær, og meira að segja, að greiðsla á þessum vörum eigi að sitja í fyrirrúmi fyrir mjög mörgu öðru. Það, sem deilt erum hér, er því aðeins formið á greiðslunum fyrir þessar vörur, hvernig þeim verður bezt fyrir komið, til þess að sem hægast verði að hafa eftirlit með því, að ekki verði með undanbrögðum notaður til annara hluta að einhverju leyti sá gjaldeyrir, sem leyfður er til kaupa á útgerðarvörum. Og þó að hv.flm. frv. láti það í veðri vaka, að hér sé um að ræða mjög mikið hagsmunamál útgerðarinnar, - því að þeir vilja láta líta svo út, að þeir séu mjög skeleggir fyrir hennar hönd þá er hér alls ekki um slíkt hagsmununál að ræða. Því að enginn ágreiningur er um það, að fullnægja beri þörf útgerðarinnar í þessu efni, heldur aðeins um leiðina til þess.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það hefir lengi þótt góður kostur á íslenzkum hjúum, ef þau hafa verið húsbóndaholl, og ég held, að það megi segja um hv. 6. þm. Reykv., að hann sé húsbóndahollur, þegar kaupmennirnir eiga í hlut. Hv. þm. byrjaði með því um daginn, þegar málið var til umr., að slá því föstu, að gjaldeyrisnefnd hefði misbeitt innflutningshöftunum eftir pólitískum línum og dregið taum þeirra, sem fylgja stj. að málum. Mér fannst hv.þm. koma lítið að þessu í síðustu ræðu sinni, heldur eyddi hann orðum sínum að því, að kaupfélögin fengju bróðurpartinn við úthlutun innflutningsleyfa. En ég ætla að minna hv.þm. á það, að í kaupfélögum landsins eru menn af öllum flokkum, svo að ekki er því til að dreifa, að það séu eingöngu stuðningsmenn stj. í kaupfélögum landsins, sem njóti góðs af úthlutun innflutningsleyfanna. Hv. þm. þóttist upplýsa eitthvað nýtt með því að segja, að gjaldeyrisnefnd hefði þá reglu, sem ég hefði sett, að úthluta kaupfélögunum innflutningsleyfum samkv. félagatölu. Þetta er ekkert nýtt, því að ég upplýsti þetta í svarræðu minni til hv.þm., þegar málið var síðast til umr.; ég upplýsti það þá, að ég hefði beitt mér fyrir því, að kaupfélögunum væri skapaður þessi réttur, vegna þess að ég vildi ekki taka á mig ábyrgðina á því að stöðva þróun þessarar verzlunarhreyfingar. Ég vil vinna að því, þrátt fyrir innflutningshöft, að þessi félög geti tekið við þeim mönnum, sem í þau vilja ganga. Á þessum tímum, þegar gera má ráð fyrir, að verðhækkun stafi af höftunum, þá er það sérstaklega óverjandi að gera mönnum ókleift að mynda neytendasamtök, og það væri gott, ef hv.þm. vildi upplýsa, hvort það er svo, að Sjálfstfl. ætlar sér sem heild hér á þingi að halda því fram sem sinni skoðun, að þetta sé rangt; það væru ekki einskisverðar upplýsingar. Því ákvæði, sem ég hefi sett í starfsreglur innflutningsnefndar, hefir verið beitt mjög varlega, eins og hv.þm. varð að viðurkenna. Hv. þm. veit, að S. Í. S. og verzlunarráðið gerðu samkomulag fyrir síðustu úthlutun um það, hvernig skipt skyldi verða í heild milli S. Í. S. og verzlunarráðsins. Þetta upplýsti ég í ræðu minni um daginn, og hv.þm. getur aldrei komizt framhjá því, að það var samkomulag um þetta fyrir fyrstu 4 mánuði þ. á. Þetta er nú þessi pólitíska hlutdrægni, sem hv.þm. var að tala um, að beitt hefði verið; það er þetta fyrirkomulag, sem umboðsmenn beggja þessara verzlunarstefna töldu vera réttmætt fyrir fyrstu 4 mánuði þ. á., og ég vil biðja hv.þm. um að mótmæla þessu, ef hann getur. En annað mál er það, að verzlunareigendur í Reykjavík vilja gjarnan fá úr reglum þessum rétt til aukins innflutnings, en það hefir ríkisstj. ekki viljað ganga inn á. Ég held, að það muni allir hv.þm. eftir því, þegar Sjálfstfl. lét blöð sín fara að halda því fram, að innflutningshöftin væru sett til þess að kaupfélögin gætu grætt á þeim og flutt óeðlilega mikið inn. Eftir að búið var að hrekja þennan svívirðilega málflutning, fóru að koma víðsvegar af landinu afsakanir frá flokksmönnum sjálfstæðismanna út af því, að þeir skyldu leyfa sér að koma fram með þetta, því að viðskiptamenn kaupfélaganna vissu betur en þeir, sem vildu reyna að þyrla þessu upp, og þeir heimtuðu, að slúðurberar Sjálfstfl., eins og hv. 6. þm. Reykv., hættu þessu, og það varð til þess, að það hefir ekki sézt stafur um þetta í þessum blöðum sjálfstæðismanna, af því að þetta voru svo augljós ósannindi, að það gat ekki gengið að halda þessu uppi. Þá sagði hv.þm., að það hefði komið fram meiri skilningur á þessu máli hjá S. Í. S. en hjá mér. Ég skal ekkert um það deila, en hitt ætla ég að segja, að það var m. a. að minni tilhlutun, að umr. hófust milli S. Í. S. og Verzlunarráðsins um samkomulag um heildar-„kvótann“, og þær umr. leiddu til þess árangurs, sem ég, gat um áðan, og ég vil leyfa mér að draga í efa, að málfærsla hv. 6. þm. Reykv. í þessu efni sé í samræmi við álit verzlunarstéttarinnar, því að ég hefi orðið var við allt annan tón frá forráðamönnum verzlunarstéttarinnar en hjá þessum hv.þm., svo að það er fyllsta ástæða til að ætla, að hann mæli hér ekki í þeim anda, sem forráðamenn verzlunarstéttarinnar vilja vera láta. Hv. þm. færði það fram til stuðnings þeirri fullyrðingu sinni, að innflutningshöftin væru til hagsbóta fyrir S. Í. S. og kaupfélögin, að vörusalan hefði verið svo mikil hjá þeim 1934, en hann passaði að nefna ekki það ár, því að það hefði ekki verið eins hagkvæmt fyrir málflutninginn; hann sagði aðeins, að samkv. skýrslu S. Í. S. síðan í júlí 1935 hefði salan aukizt frá því, sem hún var 1932. Nú veit hv.þm. vel, að hann fór með blekkingar, því að þessi skýrsla er fyrir árið 1934, og það ár voru flestar nauðsynjavörur undanþegnar innflutningshöftum. Hv. þm. ætti því að taka árið 1935, þegar allar vörur eru komnar undir löggjöfina um gjaldeyrisnefnd, og bera viðskipti S. Í. S. saman við viðskiptin á árinu 1934. Þá kæmi það í ljós, að viðskiptin hafa stórminnkað á árinu 1935, einmitt eftir að búið var að setja - að dómi hv. 6. þm. Reykv. - löggjöf, sem átti að vera til hagsbóta fyrir S. Í. S. Ef þeir menn úti um land, sem skipta við kaupfélögin, heyrðu þetta skraf í hv.þm. á sama tíma, sem þeir koma í galtómar búðir kaupfélaganna og geta ekki fengið kaffi, sykur eða hveiti, þá held ég, að þeir yrðu meira en lítið hissa, því að þeir myndu sjá, að þessi maður fer með vísvitandi blekkingar. Sannleikurinn er sá, að eitt hefir verið látið yfir alla ganga, og að hér sé gert ráð fyrir óeðlilegri þróun hjá kaupfélögunum, er alveg gripið úr lausu lofti hjá hv.þm., eins og t. d. það, að samkv. reglunum mætti búast við því, að félög uppi í sveit færu að flytja inn útgerðarvörur. Hvaða hagsmuni ætti slíkt félag að hafa af þessu? Þetta er ekkert annað en tóm endileysa og útúrsnúningur. Þá ætlaði hv.þm. að halda því fram, að S. Í. S. væri ekki íslenzkt fyrirtæki. Ég held, að það sé ekkert fyrirtæki til, sem er jafníslenzkt; þetta fyrirtæki er eign 8000 manna, sem eru í S. Í. S., svo að það er ekkert fyrirtæki til í landinu, sem fleiri Íslendingar standa að. Það sýnir bezt, hvað þessi hv.þm. seilist langt til árása á S. Í. S. og kaupfélögin, að hann skuli láta sér detta í hug að bera fram á Alþingi aðra eins fullyrðingu og þetta. En ég hefi í rauninni ekkert á móti því, að fjandskapur hv.þm. komi sem bezt í ljós gagnvart S. Í. S., því að hann vinnur þeim mönnum, sem að samvinnumálunum standa, ekkert tjón, en þvert á móti gagn með því að uppljúka augum þessara manna fyrir hug hans og hans flokks til þessara mála. Hv. þm. kom enn með þessa sögu um það, að S. Í. S. hefði algerða sérstöðu viðvíkjandi notkun gjaldeyrisins, þar sem það hefði sinn gjaldeyri frjálsan. Þetta er sama blekkingarfulla orðalagið eins og margir aðrir hv.þm. nota, og þetta er alls ekki rétt, eins og upplýst hefir verið hér í hv. d., því að S. Í. S. hefir alls ekki frjálsan sinn gjaldeyri; en í fyrra hafði það leyfi frá gjaldeyrisnefnd og bönkunum til þess að nota gjaldeyrinn til greiðslu á ákveðnum skuldum, sem skapazt hafa á þann hátt, að keyptar hafa verið vörur, sem fengizt hefir innflutningsleyfi fyrir, og það hefir líka verið upplýst, að mjög mörg önnur verzlunarfyrirtæki í landinu hafa fengið að gera samskonar viðskipti. Þá sagði hv.þm., að fulltrúi gjaldeyrisn. hefði flutt þá till. á þingi verzlunarmanna, að skorað yrði á þá, sem hér eiga hlut að máli, að gera ráðstafanir til þess, að gjaldeyririnn væri ekki allur algerlega öryggislaus og að trygging á yfirfærslum gæti átt sér stað. Vitanlega væri það æskilegt, að unnt væri að gefa tryggingu fyrir því, að yfirfærslur færu fram viðstöðulaust um leið og gjaldeyrisleyfin eru veitt, en það er bara sá agnúi á þessu, að það er ekki hægt að vita fyrirfram, hvernig útflutningsvaran selst á þessum erfiðu tímum, en vitanlega verður í fulla hnefana reynt að standa við yfirfærslurnar samkv. gjaldeyrisleyfunum. Ég vil svo enda þessi orð mín með því að minna á það, að ég hygg, að forráðamenn verzlunarstéttarinnar geti ekki með sanni sagt, að ég hafi verið tregur á að hafa samvinnu við þá stétt um fyrirkomulag þessara mála; þvert á móti hefir verið mjög mikil samvinna í seinni tíð milli þess ráðuneyti, sem þessi mál heyra undir, og forráðamanna verzlunarstéttarinnar um þessi mál. Vitanlega er ekki hægt að koma í veg fyrir, að ágreiningur verði í einstökum atriðum, en það, sem mestu máli skiptir, er það, að það hefir náðst árangur af þessu samstarfi, og sérstaklegu er hann mikill að því er snertir það samkomulag, sem náðist í höfuðdráttunum fyrir fyrstu 4 mánuðina milli Verzlunarráðsins og S. Í. S., og þó að hv. 6. þm. Reykv. taki það upp eftir fulltrúa gjaldeyrisnefndar, sem mun vera Björn Ólafsson, að hér sé á ferðinni skipulögð útrýming á kaupmannastétt landsins, þá hafa þessi orð ekki meiri stoð í veruleikanum en það, að þessi skipulagða útrýming var framkvæmd þannig, að það varð samkomulag milli S. Í. S. og Verzlunarráðsins um heildarskiptin. En það er hinsvegar nokkur ágreiningur um það ákvæði, hvort neytendafélögin skuli hafa réttindi til þess að auka sinn innflutning, og ég geri ekki ráð fyrir, að hægt verði að ná þeim ágreiningi burt, en samt má gera ráð fyrir, að það verði mikil samvinna milli gjaldeyrisnefndar og verzlunarstéttarinnar.

Frsm. (Ólafur Thors) Ég veit, að hæstv. ráðh. skilur muninn á þessu tvennu, hvort um er að ræða heimild til handa nefnd til að veita útvegsmönnum þessi umræddu leyfi, eða hvort útvegsmönnum er sjálfum fenginn þessi réttur í hendur. Þetta er kjarninn í öllu málinu, hvernig löggjöfin er höfð um þetta efni. Ég staðhæfi, að ekki er einn einasti einstaklingur eða félag á landinu, sem notið hefir samskonar réttinda um meðferð gjaldeyris síns nú upp á síðkastið eins og S. Í. S. Ég skora á hæstv. fjmrh., ef hann getur, þegar frv. verður til 1. umr. í Ed., að benda á einn - ég fer ekki fram á, að hann bendi á marga, heldur einn einasta aðilja, sem sama rétt hefir nú undanfarið haft um meðferð síns gjaldeyris eins og S. Í. S.

Jakob Möller Liggur þessu máli svo mjög á, að það þurfi nú að taka það fyrir með afbrigðum? Ég hafði ætlað mér að koma með brtt. um þetta mál, og ég vil því mælast til þess, að það sé ekki tekið fyrir á þessum fundi. Ég skal hafa brtt. til fyrir næsta fund, en ég mun greiða atkv. á móti afbrigðum, ef á að taka málið fyrir núna.

Forseti (JörB): Það er að vísu svo, að það má gera ráð fyrir því, þar sem þetta er 2. umr. málsins, að þó að henni verði lokið í dag þá er það tæpast, að það verði tekið á dagskrá á morgun. Þess vegna kemur það í sama stað niður, þó að þessari umr. sé frestað til morguns, ef það verður svo tekið til 3. umr. á föstudaginn. Að þessu leyti tapast því enginn tími, þó að þessi tilhliðrunarsemi sé sýnd. Ég vona, að menn geti orðið ásáttir um, að málið bíði til morguns.

Frsm. (Páll Þorbjörnsson) Ég skal ekki gera þetta að neinu kappsmáli, en ég sé ekki, að neitt mæli með því að ljúkist ekki 2. umr. málsins núna. Ég geri ráð fyrir, að það verði ekki tekið til 3. umr. fyrr en skólamálið hefir verið tekið til meðferðar í Ed., og það mun því gefast góður tími til þess að koma með brtt. við 3. umr. En ég hygg, að ef menn eru ekki tilbúnir með brtt. núna, þá verði menn það tæplega heldur á morgun.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Þó þessar umr. séu orðnar langar, get ég ekki látið þær falla svo niður, að svara ekki því atriði, sem kom fram í síðustu orðum hv. 5. þm. Reykv. Hann sagði, að sú skoðun væri ríkjandi um allt land, að innflutningsúthlutun til kaupmanna væri mjög ranglát. Þetta er áreiðanlega ekki rétt; þar sem menn hafa séð reynsluna af innflutningshöftunum koma fram hjá kaupfélögunum, þar trúa menn ekki þessu. Hitt er annað mál, að mjög er alið á þessu af verzlunarstéttinni sjálfri, en ég vil algerlega vísa því á bug, að innflutningshöftunum hafi verið harkalega beitt gagnvart kaupmönnum sérstaklega. Verður þar vitanlega að standa fullyrðing á móti fullyrðingu. En þessi ásökun hefir hvað eftir annað verið hrakin af mönnum, sem hafa þekkingu á þessum málum. Ég ætla ekki að fara út í einstök atriði í ræðu hv.þm., en ég get tekið það fram, að mitt álit er, að betri samvinna sé um þessi mál nú um skeið en áður var. Er það ekki vegna þess, að ég hafi breytt um skoðun, heldur tel ég, að verzlunarmannastéttin sé samningufúsari og liprari til samvinnu en hefir verið. Og ég get gjarnan sagt það hér, að ég tel það stafa af því, að verzlunarstéttin hefir skipt um forráðamenn, að samvinnan hefir breytzt til bóta. Þá sagði hv.þm., að ég hefði ranglega huldið því fram, að bankarnir hefðu gefið S. Í. S. leyfi til umræddrar gjaldeyrismeðferðar. Ég vil vekja athygli á því, að þetta leyfi var um að undanþiggja S. Í. S. frá afhendingarskyldu gjaldeyris, og slíkt leyfi er ekki hægt að veita af gjaldeyrisnefnd, nema með samþykki bankanna.  Hv. þm. sagðist ekki vera ánægður með svar það, sem ég gaf um, hvort ekki væri hægt að tryggja vissa yfirfærslu á gjaldeyri, sem leyfi væri veitt fyrir af gjaldeyrisnefnd. Ég svara því, að það er ómögulegt að tryggja til fulls, enda eru leyfin gefin út með því fororði, að nægur gjaldeyrir sé fyrir hendi. Þetta er vel skiljanlegt, því margt kemur þar til greina, svo sem breyt. á mörkuðum, aflalbrestur o. s. frv. Ég held, að allir geti orðið sammála um þetta. 

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. þm. G.-K. bað mig að nefna mann eða firma, sem fengið hefði hliðstæð réttindi yfir gjaldeyri sínum eins og S. Í. S. - Sambandið hefir fengið leyfi til að verja gjaldeyri sínum til að greiða skuldir í Englandi, sem það hefir stofnað þar til vegna vörukaupa. Ég skal endurtaka það, að ýms fleiri verzlunarfirmu og innflytjendur hér á landi hafa tengið þessi leyfi, til þess að greiða fyrir kaupum á vörum, alveg hliðstæðum þeim vörum, sem Sambandið hefir á þennan hátt keypt inn. Nöfn á þessum firmum hefi ég ekki hjá mér, vegna þess að ég hefi ekki veitt þessi leyfi, heldur hefir gjaldeyris- og innflutningsnefnd gert það. En ég hefi umsögn formanns n. fyrir því, sem ég sagði, og skal ég svo fljótt sem kostur er á nefna hv.þm. G.-K. dæmi um þetta. Út af því, sem hann sagði um hagsmuni útgerðarmanna í þessu sambandi, sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða. Við erum þegar búnir að karpa allmikið um það. Ég held því enn fram, að þessi lagabreyt. sé ekkert hagsmunamál útvegsmanna, m. a. vegna þess, að hún er óþörf, þar sem í núgildandi l. er heimilt að veita útvegsmönnum þessar undanþágur, ef það þykir sérstaklega til hagsbóta fyrir útgerðina. Og eins og ég sagði, ef málið kemst til hv.Ed., sem ég geri nú ráð fyrir, þá mun ég við meðferð málsins þar beita mér fyrir því, að frv. verði breytt á þann hátt, að það verði skýrt orðað, að heimilt sé fyrir gjaldeyris- og innflutningsnefnd að veita útflytjendum slík leyfi, til þess að hægt sé þó að hafa kontrol á því, að þetta sé ekki gert nema því aðeins, að sérstök ástæða sé til. Því að ef þetta yrði gert mikið, þá mundi það auka á erfiðleikana á því, að allur gjaldeyrir kæmi inn.

Jóhann Jósefsson Ég þakka hæstv. ráðh., að hann hefir staðfest, að ég hafi heyrt rétt, og nú vænti ég þess, að hæstv. ráðh. sýni þann drengskap að láta blað sitt bera til baka þau ummæli um slúðurburð, sem það notaði um mig út af fyrirspurn, sem kom frá mér um þetta atriði.

Frsm. (Ólafur Thors) Hæstv. ráðh. segist ekki hika við að fullyrða, að til séu nákvæmlega hliðstæð dæmi mjög mörg eins og á sér stað um réttindi S. Í. S. til að nota sinn erlenda gjaldeyri. Nú skilst mér það hafa verið upplýst undir umr., að S. Í. S. hafi frjálsan ráðstöfunarrétt til að ráðstafa öllum sínum gjaldeyri. Það hefir verið skýrt játað, að S. Í. S. hefir fengið að nota þann gjaldeyri, sem það fær fyrir sínar útflutningsvörur, til þess að tryggja sitt lánstraust erlendis og til kaupa á erlendum vörum. Ég bið hæstv. ráðh. ekki að nefna öll dæmi um að menn eða aðrir aðiljar hafi fengið frjálsan ráðstöfunarrétt yfir sínum gjaldeyri á sama hátt og S. Í. S., heldur bið ég hæstv. ráðh. að nefna aðeins einn mann eða aðilja, sem hefir fengið slík réttindi. Ef hann ekki gerir það, þá vil ég, að hann haldi áfram að leita sér skjóls í því sama vígi, sem mér skildist hann vilja renna inn í í sinni síðustu ræðu, þar sem hann sagði, að hann ætlaði ekki að láta mig segja sér fyrir um það, hvenær hann svaraði fyrirspurnum hér á Alþingi.

Sagði ég það? Ég sagðist ekki láta þennan hv.þm. segja mér fyrir um það, hvenær ég svaraði, þegar á mig væri ráðizt

. Hæstv. ráðh. sagðist ekki láta mig segja sér fyrir um það, hvenær hann svaraði því, sem til sín væri beint. Þar á meðal vitanlega því, sem hann er að spurður í þingræðu. Ef hann hefir sagt þetta í ógáti, þá er það að því leyti hliðstætt mörgu af því, sem hann var nú að segja, að það á sér engan stað í raunveruleikanum. Ég skal fullvissa hæstv. fjmrh. um það, að útvegsmenn almennt telja þetta mál mikið hagsmunamál fyrir sig. Ég hefi átt tal við nægilega marga útvegsmenn til þess að vita, að þeir telja þetta mál stórt hagsmunamál fyrir sig.

Frsm. (Páll Þorbjörnsson) Ég get ekki séð, að það sé ástæða til þess að fresta að taka málið til umr. núna. Þetta er annað þingið, sem það hefir verið borið fram á, og það er núna búið að ganga í gegnum hv.Ed., og þar sem þetta er 2. umr. málsins í þessari hv. d., þá er hægt að bera fram brtt. til 3. umr., ef menn vilja gera einhverja breyt. á málinu.

*Sigurður Kristjánsson: Herra forseti. Þegar ég kvaddi mér hljóðs, þá var ég að sönnu búinn að taka tvisvar sinnum til máls, en hafði þó talað mjög lítið. En eftir að ég hafði talað kom æðimargt fram í ræðu hæstv. fjmrh., sem þarf skýringar og leiðréttingar við. Ég veit þess vegna, að hæstv. forseti mun ekki telja það nema eðlilegt, að ég þurfi að koma þeim leiðréttingum að og að sú aths. mín verði nokkuð lengri heldur en ég hefi verið vanur að hafa eftir tvær ræður. En auðvitað mun ég reyna að gæta alls hófs í því. Það, sem hæstv. fjmrh. hafði sérstaklega við mína ræðu að athuga, var viðvíkjandi því, að gjaldeyris- og innflutningslögunum hefði verið beitt rangsamlega eða ekki látin ganga jafnt yfir alla þá, sem þau lög snerta. Hann taldi þetta hina mestu fjarstæðu og fór mjög lítilsvirðandi orðum um minn málflutning um þetta atriði. En ég hafði í höndum sannanir og í minni vitund og minni fullkomna vissu um það, að þetta var ekki rétt hjá hæstv. fjmrh. Sérstaklega furðaði mig á því, að hann skyldi leyfa sér að fullyrða það, að menn væru orðnir á eitt sáttir um það, að þessi lög gengju réttlátlega og jafnt yfir. Í þessu sambandi vil ég minna hæstv. fjmrh. á það, sem hann sjálfur hefir verið búinn að gleyma, en þó er ekki umliðið fyrir löngu, og það er opinber yfirlýsing eins af nefndarmönnum innflutnings- og gjaldeyrisnefndar, og hefi ég fyrir mér hans umsögn um þetta, og vænti ég, að hæstv. forseti hafi ekki á móti því, að ég lesi hér upp nokkur orð til að hrekja það, að svo sé litið á af verzlunarstétt landsins, að þessi lög hafi gengið jafnt yfir. Það er merkilegt, að þessi meðlimur innflutnings- og gjaldeyrisnefndar byrjar á því að lýsa því yfir, að það sé á ábyrgð fjmrh., sem þessi nefnd starfar. Hann segir svo: „Gjaldeyrisnefndin starfar í aðalatriðum eftir reglum, sem fjmrh. hefir sett og móta framkvæmd starfsins. Í starfsreglum þessum er svo fyrir mælt, að innflutningsleyfi skuli gefin kaupfélögum og pöntunarfélögum eftir fjölda félagsmanna í samræmi við áætlaðan heildarinnflutning til landsins.“ En síðar kemur fram í þessari grein, að þessum félögum, pöntunarfélögum og kaupfélögum, er ætlað að hafa innflutning eftir höfðatölu, en sú tala er, skilst mér, reiknuð einkennilega út, því hann segir, þessi sami maður, sem ekki þarf að efa, að fari rétt með, eftir hvaða reglum nefndin starfi, að hér í Rvík sé félag, sem nefnist Pöntunarfélag verkamanna, sem telji sig hafa 900 þátttakendur. Samkv. útreikningi gjaldeyrisnefndar eigi félag þetta að fá sem svarar 9% af öllum innflutningi til bæjarins. Ef við bættust 10 félög hér í bænum af sömu tegund og hvert hefði svipaða tölu þátttakenda, eða samtals tæpan þriðjung bæjarbúa, myndi hver einasta matvöru-, byggingarefna-, vefnaðarvöru-, olíu-, benzín- og járnvöruverzlun bæjarins verða að loka. Þær fengju engan innflutning. Ég held, að þessar reglur sýni og sanni það, sem ég hefi áður haldið fram, að þessi lög séu þannig framkvæmd að þau gangi ákaflega ójafnt yfir. Nú er það svo, að þegar öllum innflutningi á að skipta svona, þá kemur fram önnur villa, sem þessi sami maður einnig bendir á. Eftir þessu ættu t. d. kaupfélög í sveit að hafa rétt til þess að fá vissan hluta af innflutningi útgerðarvara. Hvaða vit er nú í þessu? Kaupfélag uppi í sveit. þar sem engin útgerð er kannske í nánd, á að fá í sinn kvóta vissan hluta af innflutningi útgerðarvara. Þessi sami maður segir, að eftir þessum reglum verði ekki annað séð en að hér sé um að ræða skipulagða útrýming kaupmannastéttarinnar í landinu. Og svo stendur þessi hæstv. ráðh. upp, sem hefir sett þessar reglur og er ófáanlegur til að breyta þeim, og segir, að það sé hin mesta fjarstæða, að þetta gangi ójafnt yfir, og ber meira að segja verzlunarstéttina fyrir því, að þetta sé rétt. En fulltrúi verzlunarstéttarinnar í þessari nefnd hefir gefið þessar upplýsingar, sem ég nú hefi lesið upp. Það er líka eftirtektarvert, að í þessari grein kemur fram hjá þessum meðlimi gjaldeyrisnefndar, all annarsstaðar hafi það þótt dálítið athugunarvert, þegar reglur hafa verið settar um verzlun og innflutning, að einskorða hann við þá menn, sem áður hafa verzlað. Það var upphaflega mikið til gert hér. En hann segir, að verzlunin geti dálítið stirðnað á þessu og færzt í of fast og framfaralaust form, og þess vegna séu annarsstaðar veittar vissar prósentur til nýrra verzlana. Þetta er líka eðlilegt, vegna þess að ýmsar verzlanir hverfa úr sögunni af ýmsum ástæðum; þær geta orðið gjaldþrota og eigendur þeirra fallið frá o. s. frv. En hér á Íslandi er þetta svo, að þær einu nýju verzlanir, sem geta fengið innflutning, eru kaupfélögin. En allir, sem hafa aflað sér verzlunarmenntunar og vilja verða starfandi kaupsýslumenn, eru algerlega útilokaðir. Ég hefi tekið þetta upp sérstaklega vegna þess, að það kollvarpar gersamlega því, sem hæstv. fjmrh. sagði um það, að allt gengi jafnt yfir og að það mundi líka vera álit verzlunarstéttarinnar, eða a. m. k. forráðamanna hennar. En það er alveg rétt, að kaupmenn og þeirra forráðamenn hafa látið það í ljós - og það er einmitt tekið fram í þessari grein -, að það, sem þeir hafa átt við kaupfélögin eða S. Í. S., hafi borið vott um meiri skilning og sanngirni heldur en það, sem þeir hafa átt við hæstv. fjmrh. Hann segir það líka í greininni, þessi meðlimur gjaldeyrisnefndar, að S. Í. S. hafi tekið vel og skynsamlega á í þessum málum, en að engu hafi orðið um þokað, þegar til fjmrh. kom. Eftir höfðatölunni hefði átt meira en að tvöfalda innflutning kaupfélaganna, þegar innflutningur er þó að minnka, en auðvitað vill S. Í. S. ekki taka á móti slíku, því það er eftir að selja þær vörur og innheimta verðið fyrir þær. Og það er ekki að búast við því, að menn, sem vanir eru slíkum forretningum, vilji taka það að sér að finna nýja kaupendur fyrir annað eins af vörum og þeir hafa áður flutt inn. En það lítur þannig út sem hæstv. fjmrh. hugsi bara út frá því, hvernig hægt sé að drepa verzlunarstétt landsins. Ég skal nú ekki hafa fleiri orð um þetta sérstaka atriði, af því að þetta átti aðeins að vera aths. En í framhaldi af þessu og til andsvara því, sem hæstv. fjmrh. sagði um það. hvað þessi lög gengju jafnt yfir alla hlutaðeigendur og hvað verzlunarstéttin væri ásátt um það, þá vil ég bara skýra frá því, að þessi sami maður í innflutnings- og gjaldeyrisnefnd var mættur og stóð náttúrlega fyrir svörum á verzlunarþinginu, sem hér var haldið í vetur, og hann lýsti því þá yfir - sem hér var deiluatriði um daginn -, að S. Í. S. hefði sinn gjaldeyri frjálsan. Þetta var opinn fundur, sem bæði ég og fleiri vorum á, svo að ég ætla, að þetta hafi ekki verið neitt leyndarmál. Er þessi yfirlýsing í góðu samræmi við það, sem formaður gjaldeyrisnefndar sagði hér á fundi í sjútvn. í fyrra. Á þessum fundi kom hann með tvær till., þessi meðlimur innflutnings- og gjaldeyrisnefndar, og var sú fyrri þannig: „Að leyfi þau, sem þegar hafa verið gefin út af nefndinni og ekki hafa fengið afgreiðslu, verði látin ganga fyrir um yfirfærslu strax og kostur er.“ Þetta var gert út af því, að bankarnir höfðu ekki getað yfirfært það, sem leyfi var til fyrir, en þá lét gjaldeyrisnefnd þessi leyfi ganga úr gildi eftir vissan tíma og nýir menn fengu leyfi, en hinir sátu á hakanum, af því að bankarnir höfðu ekki getað yfirfært. - Önnur till. var þessi: „Að fundinn verði grundvöllur fyrir, að þau gjaldeyrisleyfi, sem gefin verða út eftir nýár, verði ekki háð því algerða öryggisleysi, sem nú er um gjaldeyrisleyfi. Að kaupmenn og aðrir innflytjendur fái sömu tryggingu til þess að standa í skilum með vörugreiðslur til útlanda eins og kaupfélagsstarfsemin í landinu, sem nú ræður yfir sínum eigin gjaldeyri og er því ekki háð greiðslustöðvun bankanna og þeirri hættu, sem af því leiðir.“ Mér þykir það djarft af hæstv. fjmrh. - hafandi þessar till. í höndum - að leyfa sér að svara ræðu minni með þeirri staðhæfingu, að ég hefði farið með rangt mál, er ég sagði, að lögunum um gjaldeyrisverzlun og innflutning hefði verið ranglega beitt, því hann hefir líka í höndum bréf, sem Verzlunarráð Íslands samkv. fyrirskipun verzlunarþingsins skrifaði stj. út af þessu máli. Í þessu bréfi stendur, að þinginu hafi ekki unnizt tími til þess að gera sundurliðaðar ályktanir um þessi mál, en í þess stað hafi svo hljóðandi áskorun verið samþ.: „Að verzlunarráði Íslands verði falið að leita samninga við ríkisstj. um, að gjaldeyris- og innflutningsnefnd verði nú þegar breytt þannig, að öll verzlunarstétt landsins geti borið traust til hennar. Vér leggum áherzlu á, að nefndinni verði falið: 1. að sjá um, að innflutningurinn fari ekki fram úr gjaldgetunni, þannig að reynt verði af ýtrasta megni að ná greiðslujöfnuði við útlönd; 2. að réttlætis verði gætt við úthlutun innflutningsleyfa og gjaldeyrisleyfa eftir fastri „kvóta“-aðferð, og að báðar þær meginviðskiptastefnur, sem nú eru í landinu, séu jafnréttháar.“ Þetta var hæstv. ráðh. sent, en hann hefir ekki svarað því ennþá. Ég held, að ég hafi nú sýnt fram á, að það var gersamlega rangt, sem hæstv. fjmrh. fór með, þegar hann sagði, að þessi lög gengju jafnt yfir. Ég get bætt því við, að síðan gjaldeyris- og innflutningshöftin voru sett, hefir innflutningur til landsins verið skorinn stórkostlega niður, eins og kunnugt er, en í blaði hæstv. fjmrh., Tímanum, frá 9. júlí síðastl., var skýrt frá því eftir síðasta sambandsfund, að sala innfluttra vara hjá Sambandinu hafi verið 6459000 kr. þ. á., en árið 1932 var sala þessara vara 3613000 kr.; m. ö. o, tvöfaldast salan á innfluttum vörum hjá sambandinu á sama tíma sem aðrar verzlanir landsins færa saman kvíarnar, vegna þess að þeim er neitað um innflutning. Þetta hygg ég, að sanni það, sem ég hefi látið skína í, að þessi höft hafa verið sett til þess að mismuna mönnum, og það er vitað, að þessi innflutningshöft voru í fyrstunni sett beinlínis fyrir S. Í. S., og þessari staðhæfingu minni til frekari sönnunar skal ég benda á það, að í þessari sömu skýrslu hefir forstjóri sambandsins lýst yfir því, að á þessu ári, sem flestir kaupmenn landsins töpuðu fé vegna gjaldeyrishaftanna, hafi Sambandið grætt 1,2 millj. kr. Þetta sýnir, að innflutningshöftin voru fyrst og fremst sett fyrir S. Í. S. Í þessari skýrslu forstjóra S. Í. S. stendur ennfremur: „ . Þá gat form, þess, að á síðastl. ári hefði Sambandið gengið í samband ensku kaupfélaganna í Manchester. Hefði skrifstofan í Leith átt nokkur skipti við það undanfarin ár, en hægt var að komast að betri kjörum með því að S. Í. S. gerðist deild í enska sambandinu.“ Þessi gjaldeyrishöft eru þá sett fyrir verzlunarfélag, sem er alls ekki íslenzkt í raun og veru. Fyrir það á að drepa verzlunarstétt landsins. Það þýðir ekki að gera tilraun til þess að dylja þetta, því að um þetta er skráð yfirlýsing frá forstjóra Sambandsins. Þess vegna falla staðhæfingar hæstv. fjmrh. dauðar og ómerkar, og út af því, að hæstv. ráðh. er að tala um nasablástur í mér og hv.þm. Vestm., vil ég segja honum það, að hann ætti heldur sjálfur að minnka sinn eiginn nasablástur. Finnst hæstv. ráðh. ekkert við það að athuga, að hann skuli gefa alranga skýrslu, og finnst honum ekkert óviðkunnanlegt að hafa ekki öðru að svara, þegar borin er fram skjalfest skýrsla, en því, að það sé nasablástur í þessum mönnum, sem krefjast leiðréttingar á mikilsverðu deilumáli, sem hann leyfir sér að fara með skrök um? Ég vil enda þessi orð með því að lýsa sökum á hendur hæstv. fjmrh. fyrir framkomu hans í þessu máli, og ég vil einnig lýsa sökum á þá nefnd, sem hefir framkvæmt þessi lög bæði hlutdrægt og ranglátlega. Get ég svo látið lokið máli mínu.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Þetta finnst mér nú kyndug ræða hjá hv. 6. þm. Reykv. Hann sagði, að það væri sönnun fyrir því, að innflutningshöftin væru sett fyrir S. Í. S., að þau hefðu nú staðið í 4 ár, og á þeim tíma hefði S. Í. S. aukið innflutning sinn um helming. Ég hefi nú ekki tölur fyrir mér um það, hvort þetta er rétt eða ekki, en ég ætla að gera ráð fyrir, að það sé rétt, þó það sé þessi hv.þm., sem segir það.

Þetta er úr Tímanum

. Þessi aukning á innflutningi S. Í. S. mun hafa verið á árunum 1932 til 1934, þegar innflutningshöft voru á sumum vörum, en ekki öðrum. Það er upplýst og má slá föstu, að innflutningsaukning Sambandsins liggur í þeim vörum, sem höftin voru ekki á. Sala hinna vörutegundanna, sem höft voru á, mun ekki hafa aukizt, heldur minnkað. Hin eðlilega þróun Sambandsins kemur þannig fram á þeim vörutegundum, sem innflutningur var frjáls á, og ef innflutningshöftin hefðu ekki verið, má gera ráð fyrir, að umsetningin á þeim vörum, sem höftunum var beitt á, hefði einnig tvöfaldazt. Taki maður aftur árið 1935, þegar höft voru komin á allar vörur, þá sjáum við, að innflutningur S. Í. S. hefir tekið afturkipp. Þetta sýnir, að ef höftin hefðu ekki verið, hefði S. Í. S. verið búið meira en að tvöfalda umsetningu sína síðan 1932. Við þá aukningu, sem orðið hefir á innflutningi þeirra vara, sem höftin voru ekki á, hefði bætzt tilsvarandi hækkun á innflutningi haftavaranna, sem hver maður veit, að hefir stórkostlega lækkað. Þá sagði hv.þm., að það væri ekki sannað, að það væri ríkjandi skoðun hjá kaupsýslumönnum, að innflutningshöftunum væri réttlátlega beitt. Það er nú erfitt að sanna nokkuð í þessu efni. en það er sannað, að það er samkomulag milli verzlunarstéttarinnar og S. Í. S. fyrir fjóra fyrstu mánuði þessa árs, og það ætla ég, að beri vott um a. m. k. sæmilega ánægju hjá þeim, sem sömdu fyrir hönd þessarar stéttar, þó vera kunni, að ekki séu allir kaupmenn ánægðir. Ég veit vel, að eins og stendur finnst mörgum, bæði kaupmönnum og kaupfélagsstjórum, að innflutningurinn, sem þeir fá, sé of lítill, þó þeir geti ekki bent á með rökum, að þeir fái of lítið hlutfallslega við aðra. Þá sagði hv.þm., að það stæði á samþykki mínu til þess að samkomuulag Verzlunarráðsins og Sambandsins kæmi til framkvæmda. Ég veit ekki, hvaðan hv.þm. hefir þetta. Það er enginn fótur fyrir því. Samkomulagið milli Verzlunarráðsins og Sambandsins hefir verið framkvæmt, ekki gegn mínum vilja, heldur með mínum vilja. Ef hv.þm. vill reyna að standa við orð sín, óska ég, að hann upplýsi, hvaðan hann hefir þetta.

Það er úr skýrslu .

. Það er úr skýrslu, og það er úr skýrslu. Ég ætla, að hv.þm. blandi öllu saman. Það varð ekki samkomulag um að afnema, rétt kaupfélaganna til þess að fá innflutning miðaðan við meðlimafjölda, en þetta hefir ekki heldur verið framkvæmt. Það, sem samkomulag hefir orðið um milli Verzlunarráðsins og Sambandsins, hefir verið framkvæmt, ekki gegn mínum vilja, heldur með honum. Þetta verður því eins og annað, sem þessi hv.þm. kemur fram með, fleipur eitt, m. a. byggt á því, að hann þekkir ekki inn í þessi mál, svo að hann geti um þau talað. Hann hefir ekki fylgzt með í því, sem gerzt hefir nú upp á síðkastið. Það er auðheyrt á ræðu hans.

Frsm. (Ólafur Thors) Ég hefi ekki lengt mikið þessar umr. og ætla ekki að gera á þessu stigi málsins. - Það er byggt á misskilningi hjá hæstv. ráðh. og hv. 5. þm. Reykv., þegar þeir eru að tala um, að þetta frv. sé óþarft, vegna þess að eftir núgildandi lögum sé hægt að gefa slíka undanþágu eins og S. Í. S. hefir verið gefin. Ég dreg mjög í efa, að það sé hægt samkv. l. að gefa slíka undanþágu, og jafnvel þó það kunni að vera hægt, felur sú staðreynd ekki í sér. eða af henni leiðir ekki endilega, að þetta frv. sé óþarft, því að það er - eins og hv. 5. þm. Reykv. gat um - engin trygging fyrir því, að þessi undanþága verði veitt almennt, eða því verði ekki misbeitt, eins og verið hefir. Það er engin trygging, þó ráðuneytið hafi stuðlað að því við bankana og innflutningsnefnd, að S. Í. S. fengi slíka ívilnun.

Ráðuneytið hefir engin afskipti haft af því

. Trúi því nú hver, sem vill, en illa skilur þá form. innflutningsnefndar sitt hlutverk, ef hann hefir veitt stærsta útflytjandanum slík hlunnindi án þess að bera það undir ráðh. - En hvort þessi lög séu þörf eða óþörf, geta menn dæmt um eftir ummælum hæstv. ráðh. Hér er ekki farið fram á annað en að útvegsmenn, sem standa undir mestum hluta gjaldeyris þess, sem aflað er, fái að ráða yfir nokkrum hluta hans til kaupa á þeim vörum, sem þarf nauðsynlega, ef halda á áfram að afla gjaldeyris, þ. e. a. s. kolum, salti, olíu og veiðarfærum. Mér skilst, að það hafi komið í ljós undir umr., að S. Í. S. hafi fengið umráð yfir öllum sínum gjaldeyri. Nú stendur hæstv. ráðh. upp og segir, að S. Í. S. hafi fengið þessa undanþágu af því að það hafi haft lánstraust erlendis. Ég þekki líka annað félag, sem hafði lánstraust erlendis frá hálfri og allt að heilli milljón, þ. e. hlutafél. Kveldúlfur, og þetta lán var borgað upp árlega, en nú hefir tekið fyrir þetta, af því að ekki fékkst trygging fyrir yfirfærslu né undanþága.

Hefir Kveldúlfur farið fram á að fá undanþágu?

. Já. Mér þætti vænt um það, ef hæstv. ráðh. vildi hafa áhrif á innflutningsnefnd og mæla með beiðni ekki aðeins þessa fyrirtækis, heldur og annara útvegsmanna. Það liggur því hér fyrir skýlaus yfirlýsing, að fríðindi þessi hafi verið misjafnlega útfærð, eða m. ö. o., svo mjög gildir tvennskonar réttur hér í landi, að þeim aðilja, sem stendur undir öflun meiri hluta gjaldeyrisins, er synjað um allt, honum er neitað um gjaldeyri fyrir kolum, salti, olíu og veiðarfærum, en S. Í. S. hefir fengið að verja sínum gjaldeyri eftir geðþótta. Dómur reynslunnar hefir því sýnt, að það er nauðsynlegt að samþ. þetta frv. Annarsvegar er félag, sem flytur út og selur afurðir bændanna og fær leyfi til ráðstöfunar þess gjaldeyris fyrir þeirra notaþörfum, en hinsvegar eru útvegsmenn, sem fá ekki slíkan ráðstöfunarrétt gjaldeyris síns til kaupa á sínum nauðsynjum, og það þó að - eins og hæstv. ráðh. heldur fram - sé í gildandi lögum heimild til að veita þeim jafnvíðtæk hlunnindi og S. Í. S. hefir fengið. Ég skal ekki dæma, hvort svo er; ég hefi ekki rannsakað lögin nægilega til þess. En það er skylda hæstv. ráðh., sem hefir verið svo gjöfull við S. Í. S., að veita jafnréttháum aðiljum samskonar fríðindi. Hæstv. fjmrh. sagði, að fjöldi útvegsmanna nyti samskonar réttinda og S. Í. S. Ég vildi þá, að hæstv. ráðh. segði okkur eitthvað af því, hverjir útvegsmenn þetta eru. Úr því að þeir eru fjöldamargir, þá ætti hæstv. ráðh. að geta nefnt tvo eða þrjá.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég svara því, að ég sé enga ástæðu til, að blaðið taki neitt aftur, sem það hefir sagt um þetta, því það var ekki þetta, sem hv.þm. sagði, heldur að S. Í. S. hefði fengið frjálsan afnotarétt yfir öllum sínum gjaldeyri.

Hver er munurinn?

. Á þessu tvennu er stór munur.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Það eru örfá atriði, sem mig langar til að benda á. - Við þessa aðalreglu hæstv. fjmrh. um, að svokölluð neytendafélög, og þar með kaupfélögin, skuli hafa þau sérréttindi að fá hlutdeild í innflutningi nauðsynjuvara fólksins í hlutfalli við félagatölu sína, er það að athuga, að mikill hluti þeirra, eða líklega allir, sem eru í neytendafélögunum, bæði hér í Reykjavík og úti um land, hafa líka einhver viðskipti við kaupmenn. Það er örugg vissa, að ef kaupmenn fengju á sama hátt að telja fram sína viðskiptamenn, þá yrði útkoman allt önnur, því mikill hluti þeirra, sem í kaupfélögunum eru, kaupir líka mikið annarsstaðar. Það er því miklu betri grundvöllur að byggja á í þessu efni, að miða við innflutning síðustu ára; þá kemur til greina, hvernig viðskipti þessara manna dreifast milli kaupmanna og kaupfélaga, sem fer vitanlega eftir því, hvað þeim hefir fundizt sér hagkvæmast. Sé meðlimafjöldinn einn tekinn til greina, getur það leitt til þess, að þessi svokölluðu neytendafélög nái til sín mestum hluta innflutningsins. Hæstv. ráðh. segir, að ekki megi hindra eðlilega þróun kaupfélaganna. En má þá ekki eins segja, að ekki megi þvinga menn til þess að verzla við kaupfélögin. með þessum ósanngjörnu ráðstöfunum? Þessi aðferð hæstv. ráðh. verkar vitanlega í þá átt, að þvinga menn frá viðskiptum við kaupmenn og til kaupfélaga. Það er ástæðan til þess, að mjög mikill ótti er við það víðsvegar um land, fyrst og fremst á meðal kaupmanna og jafnvel einnig á meðal viðskiptamannanna, að nú virðist stefna hröðum fetum að því, að öll kaupmannaverzlun í landinu leggist niður. Það er grunur minn, að þessi ótti valdi einhverju um það, sem hæstv. fjmrh. talar svo mjög um, að samkomulagið fer batnandi milli Verzlunarráðsins, Sambandsins og ráðuneytisins um þessi mál. Ég get vel trúað, að hæstv. ráðh. hugsi nú til að gera mildari ákvæði um þetta en hingað til hafa gilt, og að samkomulag þessara aðilja, sem ráðh. hefir staðið að, sé spor í þá átt; að innflutningshömlunum hafi verið beitt harkalegar framan af, meðan hæstv. ráðh. og þeir, sem með honum ráða í meiri hluta, gerðu sér ekki ljóst, hvað varlega er farandi í sakirnar, að því verður ekki unað í landinu, að innflutningshömlurnar séu notaðar til þess að leggja alla kaupmannaverzlun í rústir með fljótum hætti og útiloka þannig alla samkeppni í verzlun. Það hlýtur vitanlega að koma að því, og ég vona, að komi að því nú þegar, að þessi skoðun ryðji sér til rúms, að taka verði upp þær aðferðir í þessu efni, sem láta báða málsparta lifa. Ég veit a. m. k., að það er mikill uggur í mönnum víðsvegar um land út af þessu, að það stefnir beinlínis í þá átt að gera kaupfélögin einvöld í landinu, og það óttast jafnvel kaupfélagsmennirnir sjálfir. Það er ekki gott til þess að vita, að ríkisstj. hefir svo mikil áhrif á þessi mál nú á síðustu tímum, að henni er í lófa lagið að gera þær ráðstafanir undir öðru yfirskini, sem e. t. v. geta valdið því, að sem sagt öll innflutningsverzlun landsins komist í hendur þessa eina aðilja. Þess vegna er það heldur ískyggilegt, að hæstv. ráðh. hefir tekið þannig í þau ummæli, sem hér hafa fallið og e. t. v. eru nokkuð hörð, eins og gerist, að því er mér hefir fundizt nær eingöngu sem málsvari þeirrar stefnu, sem vill leggja alla kaupmannaverzlun í landinu í rústir. Til þess að vera ekki of harðorður vil ég ekki segja, að kaupfélögin og S. Í. S. vilji beinlínis leggja alla kaupmannaverzlun í rústir, en það er a. m. k. komið inn á þá braut, að með góðri aðstoð ríkisvaldsins getur þetta átt sér stað. Þó ég tali ekki um það sem stórt atriði í þessu sambandi, vil ég benda á, að hér í Reykjavík stendur svo sérstaklega á um þetta, að yfir vofir ákaflega mikil hætta, ef þessari reglu hæstv. ráðh. er beitt mjög harkalega. Það vofir yfir beint hrun í allri kaupmannaverzlun bæjarins. og ekki trúi ég öðru en að margir, sem ekki vilja annars beint halda fram hagsmunum kaupmannastéttarinnar, geti séð, að ef þetta færi svo, hefði það miklar breyt. í för með sér fyrir afkomu manna yfirleitt í þessu bæjarfélagi og væri mjög varhugavert. Hitt atriðið, sem mig langar til að benda á, er það, að eftir því, sem hæstv. fjmrh. hefir upplýst og áður var vitað, hefir S. Í. S. nú um skeið haft umráð yfir sínum erlenda gjaldeyri og getur, að því er menn halda, notað hann til þess að kaupa inn vörur. Nú minnist ég þess, að ég las oft með mikilli hneykslun hér á árunum í blaði hæstv. ráðh., Tímanum, að það var verið eins og að hælast um yfir því, að S. Í. S. hjálpaði bönkunum stórlega um erlendan gjaldeyri og ynni þannig þeim og landinu í heild mikið gagn sem fjáröflunarfyrirtæki. Ef S. Í. S. er nú. eflir að innflutningshömlurnar komu til sögunnar, hætt þessari hjálparstarfsemi, lætur ekki bönkunum lengur í té erlendan gjaldeyri, heldur fær leyfi til að flytja inn varning fyrir hann, sem allir vita, að mikil þörf er fyrir, þá sjá allir, að það eru strax mikil forréttindi fyrir þessa stofnun. Hæstv. ráðh. orðaði þetta svo, að S. Í. S. hefði fengið leyfi gjaldeyrisnefndar „og bankanna“ til þess að nota sína erlendu mynt. Nú grunar mig, að hér sé rangt með farið. Ég skil ekki, að bankarnir hafi önnur áhrif á þetta en í gegnum gjaldeyrisnefnd, en þar hafa þeir sína fulltrúa, þannig að ekki er rétt að tala um ráðstöfun gjaldeyrisnefnda og bankanna í þessu sambandi. Bankarnir munu ekki hafa sérstaka hliðstæða ábyrgð með gjaldeyrisnefnd í þessu efni, heldur er hún ein um það, að sjálfsögðu með samþykki ráðuneytisins, hafi þess verið leitað, að gera þessa ráðstöfun. Þá lýsti hæstv. ráðh. því mjög, að það væri nú ekki gaman að tryggja það, að alltaf væri til gjaldeyrir til þess að mæta gjaldeyrisleyfunum, þegar þau kæmu í gildi. Hann orðaði þetta svo, að ómögulegt væri að vita fyrir, hvernig framleiðsluvörurnar seldust og greiddust, og því mætti ekki gera þá kröfu, að gjaldeyrir væri alltaf til, þegar menn kæmu með ávísanir gjaldeyrisnefndar í bankana. Þetta finnst mér ekki fullnægjandi svar hjá hæstv. ráðh., því allar þessar hömlur eru einmitt settar á í því skyni að upphefja þetta ástand, sem áður var, að ekki var hægt að vita, hvernig mundi reiða af að hafa alltaf gjaldeyri til, þegar hans var krafizt. Það er í rauninni ekkert svar, því það segir ekki annað en það, að þessar ráðstafanir hafa ekki náð tilgangi sínum. Þær voru einmitt settar í þeim tilgangi, að ekki þyrfti að svara á þann hátt, sem hæstv. ráðh. gerir nú, að ómögulegt sé að vita, hvernig framleiðsluvörur landsmanna seljast og greiðast, og því sé ekki alltaf hægt að hafa til gjaldeyri. Ég segi þetta ekki vegna þess, að okkur sé ekki öllum vitanlegt, að ýmsir viðburðir hafa skeð á síðustu tímum, sem ekki voru fyrirsjáanlegir, og ég skal ekki deila um, hvað mikið af þeim er stjórnarvöldunum að kenna, þó grunur minn sé, að ýmsir af örðugleikunum séu vegna þeirrar stefnu, sem haldið er uppi í þjóðmálum yfirleitt. En tilgangurinn með öllum innflutningshömlunum og gjaldeyrisráðstöfunum var sá, að menn þyrftu ekki að koma í bankana með gjaldeyrisleyfi og fá það svar, að gjaldeyrir væri ekki til. Með þeim aðgerðum, sem ríkisvaldið tók sér rétt til að gera, átti að sjá svo um, að gjaldeyrinum, sem til fellur, væri þannig ráðstafað, að alltaf væri hægt að mæta þeim heimildum, sem gefnar eru til kaupa á erlendum gjaldeyri. Það er vissulega við þetta fyrirkomulag unað, fyrst og fremst vegna, þess, að með því átti að koma í veg fyrir, að traustið á verzlunarfyrirtækjum landsmanna, sem er dýrmætasta eigna þeirra, er við viðskipti fást, þyrfti að bila. Eftir orðum hæstv. ráðh. tekst ekki að varna því ástandi, sem allar þessar miklu og dýru, sáru og erfiðu ráðstafanir áttu að varna. Ég fagna því, sem hæstv. ráðh. sagði, að því leyti sem það er samkomulag milli forsvarsmanna kaupmannastéttarinnar og kaupfélaganna um þau skipti á innflutningnum, sem ráðuneytið mun hafa staðið fyrir. Ég er og hefi alltaf verið sannfærður um, að það mundi koma að því, að óhjákvæmilegt yrði að finna einhverskonar samkomulag um þetta, til þess að tryggja, að ekki sé gengið svo á rétt annars aðiljans, sem hér á hlut að máli, að hann geti ekki við unað. Mér þykir og vænt um það góða orð, sem hæstv. ráðh. ber fulltrúum hinnar íslenzku kaupmannastéttar, þar sem hann segir, að aldrei hafi borið út af góðri samvinnu við þá, og að þeir séu sanngjarnir og vilji vel í þessu efni. Ég er sannfærður um, að þetta eru reynsluvísindi hans, að hann hefir ekki fyrirfram gert ráð fyrir, að kaupamannastéttin yrði sanngjörn og féllist á það samkomulag í þessu máli, sem hann getur talið sanngjarnt. En hitt ber líka að athuga, að samkomulag getur oft kallazt, þó það sé gert með nauðung af hendi einhvers aðiljans, og að svo miklu leyti sem það getur átt við í þessu tilfelli, þá getur öll krítík hv.6. þm. Reykv. verið réttmæt. Og hæstv. ráðh. má ekki segja, að sú krítík, sem hér hefir verið sett fram, og er satt að segja á allra vörum og hefir sennilega orðið til þess að leitað hefir verið samkomulags um aðalatriði þessa máls, hún sé í ósamræmi við vilja og skoðanir verzlunarstéttarinnar í landinu, því það er hún áreiðanlega ekki, hvað sem segja má um líkur til samkomulags í framtíðinni. Hæstv. ráðh. svaraði því m. a. til, að þessi hv.þm. vissi ekki, hvað gerzt hefði í þessum málum upp á síðkastið, sem mér virtist eiga að þýða það, að það væri að þokast meira og meira til samkomulags og samstarfs í þessum efnum, sem væri byggt á sanngjörnu tilliti til beggja aðilja. Og að svo miklu leyti sem sú krítík, sem hér hefir komið fram, er byggð á því, að þetta er ekki á allra vitorði ennþá, hvað langt er komið í þessu efni, þá er hún náttúrlega, eins og hæstv. ráðh. kallaði það, framsett nú af vanþekkingu á því, sem gerzt hefir á allra síðustu tímum. Ég má þó fullyrða, að svo langt sé komið, að um allt land ríkir megn óánægja, a. m. k. til skamms tíma, um að innflutningshöftin eru notuð á ranglátan hátt gagnvart kaupmannastéttinni. Ég veit, að allir hv.þm. eru sammála um, að æskilegt væri, að þetta álit hyrfi sem fyrst, því vissulega ríkir nú slíkt óreiðuástand í landinu um þessi mál, að alls ekki er viðunandi.

Forseti (EÁrna): Mér hefir verið tjáð af mönnum úr hv.allshn., að bráðlega sé von á nál., sem vantar um 6. málið á dagskránni, frv. til l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga, svo að ég tek það út af dagskrá að þessu sinni.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég hefi nú ekki í augnablikinu hjá mér þau gögn, að ég geti lesið upp langan lista af slíkum mönnum. En ég man þó eftir nokkrum, sem hafa fengið að kaupa milliliðalaust fyrir andvirði vara sinna vörur frá útlöndum. T. d. fékk Ólafur Jóhannesson á Patreksfirði að kaupa þannig inn verksmiðju frá útlöndum. Og ég veit um það, að ýmsir síldarútflytjendur hafa fengið að greiða með andvirði vara sinna vörur sínar á sama hátt. Og um fleiri aðilja gæti hv.þm. G.-K. fengið samskonar upplýsingar. En aðalmisskilningurinn í sambandi við málflutning hv.þm. G.-K. í þessu efni er, að hann talar um þetta eins og það sé meiningin að neita útvegsmönnum um að fá frá útlöndum þær vörur, sem þeir þurfa að fá þaðan. En það er ekki það, sem um er að ræða, heldur formið á þessum viðskiptum. Hér er ekki um annað að ræða en það, hvernig hagað skuli yfirfærslum á erlendum gjaldeyri. Hér er um að ræða tilraun til þess að bankarnir geti komizt hjá því að setja bankatryggingar fyrir greiðslum erlendra útgerðarvara. En nú liggur það fyrir, að sama árangri er hægt að ná með því að hafa þessa heimild fyrir gjaldeyris- og innflutningsnefnd. En ástæðan til þess, að ég vil ekki, að útgerðarmenn hafi skilyrðislausa heimild til þess að kaupa inn veiðarfæri, er sú, að alveg ókleift er að hafa eftirlit með því, að ekki verði í sambandi við þau innkaup hafðir í frammi ýmiskonar hrekkir. - Ætla ég svo ekki að fara lengra út í þetta. En mér virðist hv.flm. vera farnir að beita fullkomnu málþófi í þessu máli.

Forseti (JörB): Ég vil benda á það, að nál. var ekki útbýtt fyrr en í dag, og því ekki gefist mikill tími til athugunar. Og þar sem hv.frsm. tekur vinsamlega í það, að málinu sé frestað til morguns, þá geri ég það hér með.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það er rétt skilið hjá hv.þm., að leyfi það, sem S. Í. S. hefir fengið, er um það, að nokkurn hluta þess gjaldeyris, sem fyrirtækið fær fyrir íslenzkar afurðir, megi það nota til að greiða með skuldbindingar, en þurfi ekki að afhenda hana bönkunum.