Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og nál. þau frá fjhn., sem nú hefur verið útbýtt hér í hv. deild, bera með sér, hefur n. ekki nema að nokkru leyti getað átt samleið um afgreiðslu þess frv., sem hér liggur fyrir. Við þrír, sem að meiri hluta nál. á þskj, 337 stöndum, leggjum til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem n. hefur flutt sameiginlega á þskj. 338. Hv. 1. og 5. þm. Norðurl. e. hafa hins vegar skilað sérálitum, og leggur hv. 5. þm. Norðurl. e. til, að frv. verði vísað frá með rökst. dagskrá, en hv. 1. þm. Norðurl. e. vill að vísu samþ. frv., en með miklu róttækari breyt. en við, sem í meiri hl. vorum, töldum okkur fært að fallast á. En þrátt fyrir þetta hefur n. þó orðið sammála um Það að bera fram þær brtt. við frv., sem hér liggja fyrir á þskj. 338. Þó hafði hv. 5. þm. Norðurl. e. Þann fyrirvara um a.m.k. tvær af þessum brtt., að hann væri andvígur þeim greinum frv., sem brtt. eru við, en taldi Þó, að ef þær greinar yrðu samþykktar, þá væru brtt. eðlilegar. Svipaðan fyrirvara býst ég við að hv. 1. þm. Norðurl, e. hafi einnig um sumar af þessum brtt., a.m.k. þær, sem snerta þann kafla frv. sem fjallar um breyt. á framkvæmd skattamálanna, en ég sé, að hann hefur flutt till. um það, að þeir kaflar falli niður. Ég býst við, að þetta komi fram hér á eftir í framsögu þessara hv. þm., en taldi þó rétt að geta þess í upphafi, þannig að ekki væri gert meira úr þeirri einingu andans, sem út af fyrir sig hefur lýst sér í því, að n. hefur borið fram sameiginlegar brtt., heldur en efni standa til. Þó að brtt. á Þskj. 338 séu talsverðar að vöxtum, þá er þar þó yfirleitt ekki um mikilvægar efnisbreytingar að ræða, heldur miða flestar þessar brtt. að því að gera ákvæði frv. skýrari að orðalagi. Þó er einnig um nokkrar efnislegar brtt. að ræða, sem við að lokinni svo ýtarlegri athugun á frv. sem við höfðum tök á að framkvæma á þeim tíma, sem n. var ætlaður, töldum horfa til bóta frá Því, sem var í frv. Ég mun þá nokkuð skýra einstakar brtt. n. á þskj. 338. 1. brtt. er við D-lið 12. gr. frv. og tilgangur hennar er aðeins að taka af tvímæli um það, að til gjafa til menningarmála, líknarstofnana o.s.frv., sem gert er ráð fyrir að draga megi frá skattskyldum tekjum samkv. frv., teljist einnig framlög til vísindalegra rannsóknarstofnana. Það gæti í vissum dæmum e.t.v. orkað tvímælis, hvort slíkt fellur undir menningarmál, en brtt. er flutt til þess að taka af hugsanlegan vafa í því efni. 2. brtt. er við 13. gr. og er þess efnis, að hámarksfrádráttur, sem leyfður er vegna greiðslu til lífeyrissjóða, er hækkaður úr 7000 kr. í 10 000 kr. Þessa brtt. ber að mínu áliti aðeins að skoða sem leiðréttingu með tilliti til þeirra verðlagsbreytinga, sem orðið hafa síðan núgildandi ákvæði voru sett inn í skattalög, en það var árið 1954. Þá er brtt. við 16. gr., og er tilgangur hennar í fyrsta lagi sá að færa í eina grein frv. ákvæðin um persónufrádrátt. Við töldum það eðlilegra, og þarf það ekki nánari skýringa við. En samkv. frv., eins og það liggur fyrir, eru Þessi ákvæði bæði í 25. gr. frv., sem fjallar um tekjuskattsstiga, og líka í 16. gr. Við leggjum til, að Þessi ákvæði verði öll færð í 16. gr., en jafnframt verður þá ákvarðað, að það sé skilyrði fyrir því að fá persónufrádrátt, að skattþegninn sé búsettur hér á landi. Ef slík ákvæði væru ekki sett, mætti leggja þann skilning í Það, að erlendir aðilar, sem bera úr býtum tekjur hérlendis, fái slíkan persónufrádrátt, en það töldum við óeðlilegt. 4. brtt. er við 17. gr. frv., og er tilgangur hennar sá einn að taka af tvímæli um það, að úthlutaður arður kaupfélaga vegna viðskipta við félagsmenn sé skattfrjáls hjá félagsmönnum. Þetta er í samræmi við framkvæmd skattalaganna og þá almennt viðurkenndu skattareglu, að spöruð útgjöld séu ekki skattskyldar tekjur. En eins og þetta var í frv., sem fyrir lá, gat það orkað nokkurs tvímælis. Þá er það 5. brtt., við 22. gr. frv. Tilgangur hennar er í fyrsta lagi sá að koma á fullu samræmi milli ákvæða 15. og 22. gr. um fyrningarafskriftir. Enn fremur verður það, ef brtt. okkar verður samþykkt, gert tvímælalaust, að fyrirtæki sem láta endurmeta eignir sínar, hafa aðeins rétt til að afskrifa Þann hluta verðmætis eignarinnar sem svarar til þess, sem eftir er af áætluðum endingartíma. Eins og Þetta var í frv., var orðalagið e.t.v. dálítið óljóst og hefði e.t.v. getað gefið tilefni til þess skilnings á ákvæðunum, sem m. a. kom hér fram við 1. umr. málsins í ræðu hv. 4. þm. Vestf., að fyrirtækjunum væru ætiaðar miklu meiri afskriftarheimildir en raunverulega var tilgangurinn. 6. brtt. Þarf að mínu áliti ekki skýringar við. Þá er 7. brtt., við 25. gr. frv. Hún er í fullu samræmi við breytinguna, sem gerð var á 16. gr. og ég hef lýst. Enn fremur er sú regla, að skattur undir 100 kr. skuli ekki innheimtur, látin ná bæði til félaga og einstaklinga, eins og eðlilegt má telja. Þá er 8. brtt., við 26. gr. frv. Tilgangur hennar er aðeins sá að gera ákvæðin um eignarskattstigann skýrari. Þar er einnig að vísu um smávægilega efnisbreytingu að ræða, sem gerð var aðeins til þess að gera skattstigann áferðarbetri en ella hefði verið. En auk Þess eru sett samsvarandi ákvæði um eignarskattinn eins og tekjuskattinn, að skattar lægri en 100 kr. verði ekki innheimtir. Okkur þótti þetta eðlilegt og í samræmi við það. Þá er ákveðið, að eignarskatta, sem eru lægri en 100 kr., skuli ekki innheimta. Þá er 9. brtt., við 29. gr. frv., að fella niður ákvæði um skipun varaskattstjóra í skattumdæmunum úti á landi. Okkur þótti það óþarft, og fjölyrði ég ekki frekar um það. Þá er 10. brtt., þess efnis, að 33. gr. frv., sem kveður svo á, að laun skattstjóra skuli ákveða í launalögum, falli niður. Með tilliti til þess, að viðræður fara nú fram á milli samtaka opinberra starfsmanna og hæstv. ríkisstj. um samningsrétt opinberra starfsmanna, þótti ástæðulaust að setja þetta ákvæði, enda leiðir það af sjálfu sér, verði ekki breyting gerð á núv. skipan um samningsaðstöðu opinberra starfsmanna, að skattstjórar taka laun samkv. launalögum. 12. brtt. er orðalagsbreyting, sem ekki þarf skýringar við. 13. brtt. er þess efnis að breyta núv. ákvæðum frv. um það, að málflutningur í ríkisskattanefnd sé munnlegur, ef skattþegn óskar eftir því, þannig, að ríkisskattanefnd er heimilað að hafa maíflutning munnlegan. Á því að málflutningur almennt væri munnlegur, voru augljósir framkvæmdaörðugleikar, sérstaklega úti á landinu, og þess vegna hefur n. gert þessa brtt. Þá kem ég að 14. brtt., sem snertir ákvæði um það, að ef ekki sé talið fram og skattstjóri áætiar skattþegni tekjur og viðkomandi skattþegn kærir ekki áætlun skattstjóra, þá skuli skatturinn af sjálfu sér hækka um 15%. N. taldi rétt að fella þetta niður. Hugsunin á bak við þetta hjá þeirri nefnd, sem samdi frv., var sú að koma þannig í veg fyrir það, að menn gætu hagnazt á því að telja ekki fram. En með tilliti til þess, að óviðráðanlegar orsakir geta oft legið til þess, að menn kæri ekki slíkar áætlanir skattstjóra, þá þótti n. rétt að fella þetta ákvæði niður. Þá hefur 15. brtt., við 49. gr. frv., Það nýmæli að geyma, að heimilað er nú, ef um endurtekin og stórfelld skattsvik er að ræða, að dæma menn í allt að 2 ára varðhaldsvist. Hingað til hefur það yfirleitt verið þannig, að aðeins hefur verið um sektarákvæði að ræða, ef menn hafa gert sig seka um skattsvik. En hér er gert ráð fyrir þyngri viðurlögum í þeim tilfellum, að um endurtekin og stórfelld skattsvik sé að ræða. Í þessu sambandi má einnig geta 11. brtt., við 38. gr., sem einnig miðar að því að gera eftirlit með skattaframtölum strangara. Það mátti deila um það, meðan skattarnir voru svo háir sem raunin var, áður en skattalagabreytingin frá 1960 kom til framkvæmda, hversu þung viðurlög ættu að vera við því, þó að menn teldu ekki rétt fram. Með þeim gífurlegu skattaálögum, sem þá voru, mátti líta á Þetta sem eins konar nauðvörn borgaranna og e.t.v. hæpið að hafa Þung refsiákvæði, ef vitað er, að mjög verulegur hluti borgaranna er brotlegur við tiltekin lög. En í þessu efni eru viðhorf nú breytt. Eftir að skattarnir hafa verið lækkaðir sem raun er á, má gera meiri kröfur til borgaranna í þessum efnum, og liggur það sjónarmið að baki þeim brtt, n., sem hér er um að ræða. Þá er það 16. brtt., sem er orðalagsbreyting, þar eð orðalag frv, á fyrri málslið 2. mgr. 53. gr. gæti orkað tvímælis eins og það er, og fjölyrði ég ekki meira um það. 17. brtt., við 55. gr., er aðeins í því fólgin, að fellt er niður það orðalag, að í reglugerð eigi að setja nánari ákvæði um skilning þessara laga. Okkur þótti það óviðkunnanlegt, því að almennt er gengið út frá því, að það sé fyrst og fremst dómstólanna að skera úr um skilning laga, og er orðalaginu breytt með tilliti til þess. Þá er það 18. brtt., við 56. gr. frv. Hún er í því fólgin að fella niður það ákvæði, að núgildandi lög um skattfrelsi Mjólkursamsölunnar og Sambands ísl. fiskframleiðenda falli niður. Að einhverju leyti mun það hafa verið á misskilningi byggt, að skattanefndin lagði til að fella þessi ákvæði um skattfrelsi nefndra aðila niður. Það var talið, að slíkt skattfrelsi mundi leiða af þeim ákvæðum, sem sett voru um skatta sameignarfélaga. En að athuguðu máli taldi n. rétt, að lög um skattfrelsi þessara aðila stæðu óbreytt. 19. brtt. er við bráðabirgðaákvæði I. og er aðeins í því fólgin að taka af tvímæli um orðalag þeirrar greinar. Ég hef þá í stuttu máli gert grein fyrir efni þeirra brtt., sem n. hefur flutt, og vænti ég þess, hvað sem líður skoðunum hv. þdm. á frv. að öðru leyti, að þeir geti á það fallizt, að þessar brtt. séu til bóta, og samþykki þær. Ég ætla þessu næst að fara nokkrum orðum um frv. almennt og rök þau, sem ég tel hníga að því, að samþykkt þess mundi hafa í för með sér verulegar og æskilegar endurbætur í skattamálum. Það er alveg rétt, sem hér kom fram við 1. umr. málsins, að frv. þetta ber að skoða sem rökrétt framhald þeirrar breytingar, sem gerð var á skattalögunum 1960. En sú breyt. var í því fólgin, að afnuminn var tekjuskattur á almennum launatekjum, þannig að tekjuskattar til ríkisins í heild lækkuðu verulega. Rökin fyrir því að gera Þá breyt. voru aðallega tvenns konar. í fyrsta lagi þau, að stighækkandi skattar draga mjög úr hvöt manna til þess að afla sér tekna. Eftir að mönnum er gert að greiða meira en helming teknanna í skatt, er hætta á því, að mjög verulega dragi úr hvöt manna til að afla þeirra tekna, sem þannig eru skattlagðar. Slíkt dregur auðvitað aftur úr framleiðsluafköstum í Þjóðfélaginu í heild, önnur meginröksemdin fyrir því að lækka tekjuskattana var sú, að reynslan hefur sýnt, að ekki er framkvæmanlegt að hafa fullkomið eftirlit með því, að tekjur séu nægilega vel taldar fram. Það eru vissir aðilar í þjóðfélaginu, þeir sem annast ýmiss konar þjónustustörf t.d., minni atvinnurekendur o.s.frv., sem hafa þá aðstöðu, að það er raunar algerlega undir þegnskap þeirra komið, hvað þeir telja fram af tekjum sínum, þannig að ef tekjuskattarnir verða mjög verulegur liður í tekjuöflun ríkissjóðs, þá er hætta á, að þeir komi ranglátlega niður, þannig að þeir komi til að hvíla með meginþunga sínum á þeim, sem vinna í þjónustu annarra og ekki hafa því aðstöðu til þess að koma tekjum sínum undan skatti. Þetta voru, eins og hv. þdm. sjálfsagt rekur minni til, meginrökin, sem færð voru fram því til stuðnings, að æskilegt og nauðsynlegt væri að gera þá breyt. á skattalögunum, sem gerð var árið 1960. Og ég held, að það geti varla verið ágreiningur um það, hvað sem öðru líður, að stighækkun tekjuskattsins var þá komin út í öfgar og hún bitnaði á fleiri en auðkýfingum, þó að slíkt hafi stundum verið fullyrt í málgögnum hv. stjórnarandstæðinga. í því sambandi vil ég leyfa mér að minna hv. stjórnarandstæðinga einmitt sérstaklega á það, að það var fyrir einum 3–4 árum, sem einn af þm. Alþb., hv. 6. þm. Sunnl., flutti till. um það, að tekjur af yfirvinnu skyldu að mestu eða öllu leyti undanþegnar sköttum, og færði þau rök fyrir þessari till., sem ég dreg ekki í efa að hafi verið fullkomlega í samræmi við staðreyndir, að í hans byggðarlagi væri svo komið, að það drægi mjög úr hvöt verkamanna og sjómanna til þess að vinna nauðsynlega yfirvinnu við aflann, að þeir vissu, að meira en helmingurinn af þessum tekjum færi í skatt, ef ekki væri gerð breyting á. Það er ekki vafi á því, að hv. þm. hefur í þessu efni haft rétt fyrir sér. Annað mál var það, að tillögur hans, sem að vísu hlutu samþykki hér á hv. Alþ., voru af skattatæknilegum ástæðum lítt framkvæmanlegar og hafa þess vegna verið felldar úr lögum síðan. En það er annar kapítuli, sem ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um í þessu sambandi. En ég vona, að m.a. þetta dæmi geri Það ljóst, að stighækkun tekjuskattsins snertir fleiri en svokallaða auðkýfinga og hún var komin út í öfgar. Hitt má svo auðvitað alltaf um deila, hvort ganga hafi átt lengra eða skemmra í skattalækkuninni. Hv. stjórnarandstæðingar hafa stundum gert það að gamni sínu að reikna út, hve lítil skattalækkunin hefði orðið á mjög lágum tekjum, milli 40 og 50 þús. kr. Það er út af fyrir síg alveg rétt, að á þessum allra lægstu tekjum voru litlir skattar fyrir, og það leiðir auðvitað af sjálfu sér, að þeim, sem hafa svo lágar tekjur, að þeir greiða enga skatta, er ekki hægt að hjálpa á þann hátt. Enda voru aðrar ráðstafanir, eins og kunnugt er, gerðar þessum aðilum til hagsbóta, og má í því sambandi nefna hækkun fjölskyldubóta, ellistyrkja o.s.frv. En í öðru lagi má nefna það, að þó að oft sé talað um það fólk, sem ekki hafi nema 40–50 þús. kr. í tekjur, og hversu erfið afkoma þess hljóti að vera, sem út af fyrir sig er rétt, þá eru Það, sem betur fer, tiltölulega fáir vinnandi menn, sem hafa þessar lágu tekjur. Samkvæmt athugunum, sem kauplagsnefnd og hagstofan hafa gert á meðaltekjum verkamanna og sjómanna fyrir árið 1960, voru Þessar meðaltekjur 75 þús. kr., svo að það eru fleiri en látið hefur verið í veðri vaka af hálfu sumra hv. stjórnarandstæðinga, sem notið hafa góðs af lækkun tekjuskattanna. Ég fjölyrði svo ekki meira um það atriði. En ein af meginbreytingunum, sem þetta frv. hefur inni að halda, er lækkun tekjuskatta á félögum. Nú er mér það út af fyrir sig fyllilega ljóst, að sömu rök, sem borin voru fram því til stuðnings, að nauðsynlegt væri að lækka tekjuskatta á einstaklingum, hafa ekki gildi, þegar um félög er að ræða. Það eru e.t.v. eðlileg og mannleg viðbrögð togaraskipstjóra, sem verður að greiða 70% eða meira af tekjum sínum umfram visst mark í skatt, að hann fari þá frekar nokkra mánuði í land og dveljist hjá fjölskyldu sinni. Hitt er auðvitað ljóst, að þegar um hlutafélag eða samvinnufélag er að ræða, þá tekur það sér ekki frí frá störfum á sama hátt, þó að skattar séu háir. Hin röksemdin, að erfitt sé að hafa fullnægjandi eftirlit með framtölum, á líka í ríkara mæli við um einstaklinga heldur en félög, því að félögin eru yfirleitt bókhaldsskyld og eftirlit með þeirra skattframtölum meira og oft auðveldara í framkvæmd en einstaklinganna. En það eru önnur rök, sem hníga að því að mínu áliti, að þar sem búið var að lækka svo verulega skattana á einstaklingunum, þá hafi verið óhjákvæmilegt að lækka félagaskattana líka, og vil ég þar í fyrsta lagi benda á það, sem ég drap á við 1. umr. málsins, að þar sem flest starfandi hlutafélög hér á landi eru yfirleitt lítil félög, þá hafa eigendur þeirra það yfirleitt í hendi sér, hvort þeir láta tekjurnar myndast í félaginu eða hjá sjálfum sér sem einstaklingum. Það er mjög auðvelt að færa tekjurnar á milli og ekkert ólöglegt í slíku, sem hægt er að hafa á. Afleiðingin af því, að tekjuskattar á einstaklingum hafa verið svo stórlækkaðir sem raun er á, ef félagaskatturinn ætti að standa óbreyttur, yrði sú, að sama og engar tekjur væru látnar myndast í félögunum, þannig að þessi skattstofn til ríkisins mundi þá hverfa. Þess vegna álít ég, að það sé mjög fjarri lagi, þegar sumir hv. stjórnarandstæðingar héldu því fram hér við 1. umr. málsins, að með því að lækka nú skattana á félögunum væri verið að velta samsvarandi byrðum yfir á almenning. Þvert á móti er það þannig að mínu áliti, að öllu öðru óbreyttu, að þessi skattstofn tapast ríkinu, ef breyt. er ekki gerð. Hitt mundi auðvitað vera sjálfu sér samkvæmt að segja, að það eigi að taka til baka það skref, sem stigið var 1960, þegar einstaklingsskattarnir voru lækkaðir. En verði það ekki gert, er óhjákvæmilegt að lækka félagaskattana, ef ríkið á að halda þeim skattstofni, svo að nokkuð muni um. Annað meginatriðið, sem mælir með því og gerir að mínu áliti æskilegt og jafnvel óhjákvæmilegt, að skattar á félögum verði lækkaðir, er blátt áfram það, að félagaskattarnir eru nú Þegar svo háir, að að öllu óbreyttu verður félögunum ómögulegt að leggja nokkuð fyrir til aukningar þeirra framleiðslutækja, er þau ráða yfir. í þessu sambandi vildi ég benda á það, að þó að ég því miður hafi haft mjög nauman tíma til þess að kynna mér nál. þeirra hv. þm., sem voru í minni hl. fjhn., þá vil ég þó leyfa mér að benda á, að tölur þær, sem birtar eru í nál. hv. 1. þm. Norðurl. e. um félagaskatta í nágrannalöndunum, eru að mínu áliti mjög villandi, því að það, sem skiptir máli, þegar um félagaskatta er rætt, eru ekki skattarnir til ríkisins einvörðungu, heldur skattar í heild. Ég dreg ekki í efa, að þessar tölur munu vera réttar svo langt sem þær ná. Það er bara sá meginmunur á, þegar bera á saman félagaskatta á Norðurlöndum og félagaskatt hér á landi, að á Norðurlöndum eru skattar til bæjar- og sveitarfélaga yfirleitt mjög lágir, og í Bretlandi eru þeir alls engir eins og raunar kom fram við 1. umr. málsins. En það, sem mestu máli skiptir e.t.v. í sambandi við slíkan samanburð, eru veltuútsvörin, sem eru mjög tilfinnanlegur baggi á félögum hér, en þekkjast yfirleitt ekki í þessum löndum, þannig að ef teknir væru félagaskattarnir í heild, þá mundi þetta dæmi koma til með að líta allt öðruvísi út. Og þó að ég hafi ekki neinar nákvæmar upplýsingar í því efni, þá dreg ég ekki í efa, að félagaskattar munu yfirleitt vera til muna hærri hér á landi en í nágrannalöndunum og muni verða það áfram, jafnvel þó að sú lækkun á sköttunum verði samþykkt, sem frv. gerir ráð fyrir. Samanlagðir skattar félaga til ríkis, bæjar- og sveitarfélaga hér á landi eru 55%, en við þetta bætist veltuútsvarið, og sé því bætt við, hygg ég, að gera megi ráð fyrir því, að skattarnir séu í heild minnst 70–75%, þannig að ef þessum félögum á yfirleitt að vera mögulegt að auka framleiðslutæki sín, þá geta þau ekki borið hærri skatta en þetta. En hitt ætti varla að vera ágreiningsmál, að Það er undirstaða framfara í þjóðfélaginu, að framleiðslutækin séu aukin. Það væri e.t.v. hægt að segja, ef menn yfirleitt eru á móti félagarekstri, að það eigi að hindra slíka starfsemi. Hitt finnst mér að ætti ekki að vera ágreiningur um, að ef þessi starfsemi á annað borð er leyfð, þá verða þessi fyrirtæki eins og önnur fyrirtæki að hafa möguleika á því að bæta framleiðslutæki sín. Annað hlýtur að leiða til stöðnunar framfara. Þá vil ég með nokkrum orðum víkja að hinum nýju ákvæðum frv. um fyrningarafskriftir, sem telja má eitthvert þýðingarmesta nýmælið í þessu frv. og líka það atriði, sem virðist vera með þeim mest umdeildu. Það er kunnugt og ætti varla að geta verið ágreiningsmál, að vegna hinna stöðugu verðhækkana, sem átt hafa sér stað síðustu tvo áratugina, hafa eldri afskriftarreglur í rauninni gert fyrirtækjunum það ókleift að leggja fyrir peninga til þess að endurnýja framleiðslutæki sín. Ef um vél var að ræða t.d., sem entist í 10 ár, og afskrift var miðuð við kaupverð, þá hefur það oft og tíðum verið þannig, að hið nýja kaupverð vélar hefur jafnvel verið tífalt á við hið upphaflega kaupverð hennar, þannig að þótt vélin væri afskrifuð að fullu, nam það ekki nema litlu broti af kostnaðinum við að endurnýja þessi tæki. Nú ber í fyrsta lagi að líta á það, að ef menn yfirleitt eru þeirrar skoðunar, sem ég hélt að væri ekki neitt álitamál, að endurnýjun framleiðslutækjanna er kostnaður fyrir atvinnufyrirtækin, sem eðlilegt er að taka tillit til, þegar skattskyldar tekjur þeirra eru ákveðnar, þá virðist það út af fyrir sig leiða af sjálfu sér, að þennan kostnað eigi að reikna á raunverulegu verði, en ekki broti af því, sem þessi kostnaður nemur. Þetta er fyrsta atriðið. í öðru lagi, og það skiptir kannske öllu meira máli, þá er það að mínu áliti á fullkomnum misskilningi byggt, að það að skattleggja þá sjóði, sem fyrirtækin undir eðlilegum kringumstæðum mynda til að endurnýja framleiðslutæki sín, sé einhver fundin gullnáma, þannig að unnt sé að heimta þetta að verulegu leyti í skatta, þannig að hægt sé að létta verulega skattabyrðinni af almenningi. Þetta er að mínu áliti fullkominn misskilningur, og ástæðan til þess er sú, að þó að það sé að vísu rétt, að ákvæði skattalaga hafa komið í veg fyrir það, að fyrirtæki hafi getað safnað fjármagni til endurnýjunar framleiðslutækjanna, þá hefur eftir sem áður orðið að endurnýja þessi framleiðslutæki, því að allir sjá, að í þjóðfélaginu er ekki hægt að komast hjá því með einhverju móti að endurnýja framleiðslutækin, ef atvinnureksturinn á ekki að stöðvast, svo að þrátt fyrir það, að félögin hafi ekki getað myndað sjóði í þessu skyni, þá hefur endurnýjunin átt sér stað. En hvernig hefur fjárins til þess verið aflað? Það er aðallega með tvennu móti. í fyrsta lagi, þar sem fyrirtækin hafa ekki sjálf getað lagt fram það fjármagn, sem til endurnýjunarinnar þurfti, þá hafa þau orðið að fá til þess lán, þannig að bankar og aðrar lánastofnanir hafa í mörgum tilfellum orðið að leggja fram að fullu eða svo að segja að fullu það fé, sem þurfti til endurnýjunar framleiðslutækjanna. Það er ekki vafi á því, að þau auknu útlán bankanna, sem af þessu stafa, hafa svo átt verulegan þátt í verðbólgunni og kostnaðinum við endurnýjunina þannig í aukinni verðbólgu verið velt að verulegu leyti yfir á almenning. Að nokkru leyti hefur sú leið líka verið farin, að leitað hefur verið ríkisábyrgðar til þess að geta fengið það fé, sem þurfti til endurnýjunarinnar. Ríkisábyrgðirnar hafa svo að meira eða minna leyti fallið á ríkissjóð og almenningur komið til að borga brúsann í hærri sköttum. Að mínu áliti er það því fullkominn misskilningur, að með því að gera fyrirtækjunum kleift að mynda sjóði til þess að standa straum af kostnaði við endurnýjun fyrirtækjanna, sé verið að velta byrðum yfir á almenning. Að vísu koma fyrirtækin vegna þess til að greiða lægri skatta en ella, en þau ættu þá líka að geta tekið á sig byrðar, sem hingað til hafa hvílt á almenningi, þó að krókaleiðir hafi að vísu verið farnar til þess að láta almenning greiða þetta. Ég hef hér einkum gert að umtalsefni þau tvö atriði frv., lækkun skatta á félögunum og fyrningarreglurnar, sem mestum ágreiningi hafa valdið. Að mínu áliti hefur frv. mörg önnur merk nýmæli að geyma, og má þar fyrst og fremst nefna þær breytingar, sem gert er ráð fyrir að gerðar verði á framkvæmd skattamálanna. En með tilliti til þess, að hæstv. fjmrh. gerði því ýtarleg skil í framsöguræðu sinni við 1. umr. málsins, sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða meira um það. Eins og ég gat í upphafi, þá harma ég það, að ég hef ekki haft aðstöðu til þess að kynna mér nál. þeirra hv. þm., sem voru í minni hl. í fjhn., en tækifæri gefst e.t.v. til þess að koma að einstökum atriðum í brtt. þeirra og áliti síðar. En það er þó aðeins ein brtt. frá hv. 1. þm. Norðurl. e., sem ég ætlaði að leyfa mér að fara örfáum orðum um. En það er till. hans um það, að varasjóðsfrádráttur útgerðarfélaga og samvinnufélaga verði hækkaður frá því, sem frv. gerir ráð fyrir. Það er rétt, að sú brtt. var gerð af skattanefndinni á sínum tíma, að samræmd voru ákvæðin um heimild til þess að draga varasjóðsframlög frá skatti. Áður var það þannig, að útgerðarfyrirtæki og samvinnufélög máttu draga frá 1/3 nettó-tekna í þessu skyni, en hlutafélög almennt aðeins 20%. Nú er gert ráð fyrir því, að draga megi frá skattskyldum tekjum 25% nettó-tekna félaga í þessu skyni. Það sjónarmið, sem lá þessu að baki hjá þeirri n., sem undirbjó skattafrv., var í fyrsta lagi það, að æskilegt væri, að hér væri um fullt samræmi að ræða. Að mínu áliti samrýmist það varla þeim reglum, sem nú eru viðurkenndar í skattamálum, að mjög mismunandi ákvæði séu um skattgreiðslu einstakra atvinnugreina. Að taka slíkt ákvæði upp mundi að nokkru leyti þýða það, að horfið væri til þess skipulags, sem eðlilegt þótti og sjálfsagt á miðöldum, en þá var það þannig, að aðalsmenn greiddu skatta eftir tilteknum reglum, prestar aftur á móti eftir öðrum reglum, bændur eftir þeim Þriðju o.s.frv. Nú er meginreglan sú, að óháð því, hvaða atvinnu menn stunda, þá greiði þeir skatta eftir sömu reglum. M.a. út frá þessu sjónarmiði verðum við að telja það óeðlilegt, að t.d. félög, sem stunda útgerð, hlíti öðrum reglum í þessu sambandi en önnur félög. Hins vegar var það á sínum tíma e.t.v. eðlilegt að útgerðarfélög fengju þessi hlunnindi, vegna þess að útgerðin var þá sérstaklega skattlögð með rangri gengisskráningu, þannig að varasjóðshlunnindin voru hugsuð sem einhvers konar uppbót á það. En nú er sá grundvöllur ekki lengur fyrir hendi. Sama máli gegnir að mínu áliti um samvinnufélögin, og ég tel æskilegt, að sömu skattareglur gildi í meginatriðum um allan atvinnurekstur óháð því, í hvaða formi hann er. Annað mál er það, að samvinnufélögin hafa betri aðstöðu hvað skattaálagningu snertir heldur en flest önnur fyrirtæki, sem bæði stafar af því, að ríkisvaldið hefur í þessu efni viljað hlynna að samvinnufélögum, og þó e.t.v. öllu meira af því, að reksturinn er þess eðlis, að erfitt væri að koma því við, að hann greiddi sömu skatta og aðrir, ef slíkt ætti ekki að brjóta í bág við almennt viðurkenndar skattareglur. Það er ekki vafi á því, að skattar hvíla yfirleitt tiltölulega léttar á samvinnufélögum en öðrum rekstri, en einmitt með sérstöku tilliti til þess finnst mér óeðlilegt, hvað þetta atriði snertir, varasjóðshlunnindin, að samvinnufélögin sitji einnig í því efni við annað borð en aðrir aðilar. Læt ég þá máli mínu lokið að sinni.



Herra forseti. Þetta er nú mikill lagabálkur og ekki fljótskoðaður. Sá tími, sem fjhn. hafði yfir að ráða til endurskoðunar á frv., var auðvitað of stuttur, eins og hv. frsm. meiri hl. gaf líka í skyn, of stuttur til þess, að verulega sé hægt að ganga til hreins um það, að misræmi sé ekki á og ákvæði í frv., sem hægt sé að túlka á ýmsa vegu. Fjhn. hélt allmarga fundi, og hún fékk á fund sinn skattstjórann í Reykjavík og fleiri til þess að gefa upplýsingar um einstök atriði og þann skilning, sem líklegt væri að yrði í þau lagður. Mætir menn hafa unnið að smíði frv., en samt virðist mér yfirleitt ekki nógu vel frá gengið eða ljóst. Slíkt er auðvitað lengi hægt að segja. Það finnst mér m.a. á skorta, að grg. sé nægilega ýtarleg. Oft getur merking í frvgr. orkað tvímælis, en grg. tekið af tvimælin. Mér finnst grg. með þessu frv. ekki gera það nægilega víða. Enn er eitt, og það er það, að gert er ráð fyrir því, eða maður heyrir það, að til standi, að fram komi frv. um tekjustofna sveitarfélaga. Og eins og hv. frsm. meiri hl. drap á í sérstöku sambandi, sem ég kannske kem að síðar, þá skiptir það miklu máli, þegar meta á skattþol borgara þjóðfélags, hvað sameiginlegir skattar bæði til sveitarfélaga og ríkis eiga að vera. Hér er aðeins talað um skattþungann handa ríkinu. Fjhn.- menn komu sér saman um 19 till. til lagfæringar á frv. Eins og hv. frsm. meiri hl. tók fram, eru sumar þessar till. við greinar, sem ég vil fella niður, en hins vegar tel ég, að till. séu til bóta, ef mínar niðurfellingartillögur ná ekki fram að ganga, og þess vegna tók ég þátt í að flytja þær með öðrum nm. Ein þeirra tillagna er þó þannig, að mér finnst tæplega hafa náðst í henni það orðalag, sem tryggir réttan skilning, og þess vegna vil ég vinsamlegast mælast til þess við hv. formann fjhn., að hann taki till. aftur við þessa umr., svo að gefist kostur á að athuga orðalagið betur. En þetta er 5. till. Það var samkomulag í n. um till. efnislega, en orðalagið var ekki frágengið í n., og ég átti ekki kost á því þess vegna að vera við orðun tillögunnar. Þetta eru aðeins vinsamleg tilmæli. Fjhn. klofnaði þannig, að meiri hl. skipa þrír stuðningsmenn hæstv. ríkisstj., en við stjórnarandstæðingarnir tveir erum hvor með sinn minni hl. og sín álit og sínar till., eins og hér er fram komið. Það, sem greinir á í fjhn., er fyrst og fremst stefnumunur. Og út frá því ber að líta á till. þær, sem fram eru komnar frá mér a.m.k. um breyt. á frv. Það virðist nú hafa gripið þá, sem hafa meiri hl. í stjórn landsins, þá sem styðja þann stjórnarmeirihluta, mikill áhugi á því að koma framlögum til ríkisins í neyzlugjöld, koma þeim þannig undir huliðshjálm óbeinna skatta. Gjaldendur ýfast síður gegn þeim sköttum á gjalddögum, af því að þeir sjá þá ekki sérstaklega í verði vöru og viðskipta, sem þeim er blandað inn í. Þetta er sálrænn kostur óbeinna skatta, og það má vera, að hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar telji sér nauðsynlegt að nota slíka kosti, þó að þeim fylgi hins vegar sterkir gallar. Þessir óbeinu tollar taka sinn skerf úr seðlaveskinu og valda þar miskunnarlausum tómleika í skjóli eða nafni nauðþurftanna. Þeir leggjast, sem sé oftast á fólk í öfugu hlutfalli við gjaldþol þess, það er þeirra mikli galli og raunar óþolandi galli, þegar þeim er sterklega beitt. Þeir eru ríkum yfirleitt í vil, en fátækum eru þeir mótlæti að sama skapi og auka efnamuninn í þjóðfélaginu. Þess má sjá glögg dæmi, að það er rétt, að núv. hæstv, ríkisstj. er ákaflega hneigð fyrir að koma gjöldum til ríkisins fram með óbeinum sköttum. Ef við athugum fjárlögin frá 1958, þ.e. árið næst áður en núv. stjórnarfl.- tóku höndum saman, Þá er sá liður þar, sem heitir skattar og tollar, samtals 623 millj. kr., en í núgildandi fjárlögum 1431 millj. Munurinn er 808 millj. kr., hækkunin nokkru meira en tvöföldun, eða í raun og veru yfir 130%. Á sama tíma hefur tekju- og eignarskattur farið úr 118 millj. kr. niður í 95 millj. kr. eða lækkað, þrátt fyrir heildarhækkun skattanna, lækkað um 23 millj. kr. Þetta sýnir ákaflega glöggt, í hvaða átt hæstv. ríkisstj. ekur, og frv., sem hér liggur fyrir, er framhaldsakstur á sömu leið. 1940–1950 var Sjálfstfl. við stýrið í fjármálunum, hann lagði Þessi ár til fjmrh. í ríkisstj. Þá stigu skattar hlutfallslega hæst, eða lögðust þyngst á, og þá var mjög beitt beinum sköttum. Árin 1950–58 voru skattar með setningu 8 laga færðir til lækkunar, eins og ég hef rakið í nái. mínu. Þetta var mikill mokstur frá dyrum. Árið 1958 var félagaskattur stórlega lækkaður, stighækkuninni breytt í eina skattpersónu, sem nú gildir og er 25% af skattskyldum tekjum. Hv. 2. þm. Vestf. (HermJ) sýndi með tölulegum samanburði við 1, umr., að þessi skattur á félögum er lægri en í nágrannalöndum. Hvers vegna á þá að lækka hann enn þá meira? Hv. frsm. meiri hl. viðurkenndi, að Þessi samanburður mundi vera réttur tölulega. Hins vegar sagði hann, að samanburðurinn væri ekki tæmandi vegna þess, að gjöld til sveitarsjóðanna væru ekki tekin með í samanburðinn og mest ylti á gjöldunum samanlögðum. Ég hef ekki haft aðstöðu til að athuga þetta, enda ekki gefizt tilefni til þess af hálfu hæstv. ríkisstj., vegna þess að hún hefur dregið aðleggja fram það frv., sem þó hefur verið boðað um tekjustofna sveitarfélaga. Þegar þar að kemur, þá er sjálfsagt að athuga slíkt. En þessum rökum verður ekki með þægilegu móti vísað frá af þeim, sem flytja þetta frv., eins og í pottinn er búið. Ástæðan fyrir flutningi þessa frv., þrátt fyrir það að skattprósentan sé ekki hærri en hún er, virðist vera sú stefna að vilja létta beina skatta, því að ekki er um það að ræða, að heildargjöld eigi að lækka. Og þegar ár frá ári hækka álögur til ríkissjóðs, þá verður afleiðingin af lækkun félagaskatts vitanlega hækkun neyzluskatta enn. Hæstv. fjmrh. talaði um Það við 1. umr., þegar hann fylgdi frv. úr hlaði, að vegna lækkunarinnar mundi betur verða talið fram og þar af leiðandi, skildist manni, að ekki væru líkur til Þess, að tekjur ríkisins af félagaskatti mundu minnka. Þetta er nú eins og óskadraumur í raun og veru, sem lítið mark er á takandi, fyrr en reynslan kemur til sögunnar. En heldur er það skrýtin sálfræði, að sá, sem hefur svikið skatt, telji betur fram til að greiða skattinn en hann hefur gert, - hann telji betur fram til að greiða sama skatt eða meiri en hann hefur gert, þegar skattprósentan lækkar. Ég held, að það sé ekki í samræmi við mannlega náttúru að reikna með slíku. Ég fyrir mitt leyti tel enga ástæðu til að lækka skattprósentuna úr 25% ofan í 20%. Hins vegar er ég ekki mótfallinn rýmkun á fyrningarafskriftum og hækkun á skattfrjálsu varasjóðstillagi og lengingu tap frádráttartíma. Ég tel, að þetta veiti félögunum starfsöryggi og þeim gangi betur að byggja sig upp til áframhaldandi starfsemi og það sé ákaflega mikils vert. En þegar þannig er búið að þeim við undirbyggingu skattframtals, tel ég þau geta greitt 1/4 af gróða sínum í skatt. enda þjóðfélagið svo hlaðið óbeinum sköttum, eins og ég tók fram áðan, að ekki sé á bætandi slíkt álögufargan. Tillaga, sem ég flyt á sérstöku þskj., er um það, að skattgjaldið standi óbreytt, Það er 2. till, á Þskj. 342. Frv. gerir ráð fyrir auknum varasjóðshlunnindum til venjulegra félaga, hlutafélaga o.s.frv. Nú hafa þau 1/5 skattfrjálsan af hreinum tekjum, ef þau leggja þetta hlutfall í varasjóð. Skv. frv. eiga þessi hlunnindi að færast upp í 1/4. Félög, sem hafa sjávarútveg fyrir aðalatvinnurekstur, og samvinnufélög mega leggja 1/3 tekna sinna skattfrjálsan í varasjóði sína, eins og nú standa sakir. En nú ætiar hæstv. ríkisstj. með þessu frv. að minnka rétt þessara félaga, Þau eiga að færast úr 1/3 ofan í 1/4 með rétt sinn. Það á að þrengja þeirra hag, þegar hagur hinna félaganna í Þessu efni er rýmkaður. Rök hv. frsm. meiri hl. um þetta get ég fyrir mitt leyti ekki tekið fullgild. Vitanlega hafa félögin, sem reka útveg, haft meiri frádráttarheimild vegna þeirrar áhættu, sem fylgir útgerð. Þau hafa, eins og rétt er, verið talin þurfa venjulegum félögum fremur að safna í varasjóð. Nú telur hv. frsm. meiri hl., að samræmi sé fyrir öllu í skattálagningu. En hvað er samræmi? Er það ekki samræmi að taka tillit til sérstöðu, ef hún er fyrir hendi? Það er ósamræmi í slíkri starfsemi að gera jafnt undir höfði þeim, sem ekki eru sköpuð til að hafa jafnt undir höfði. Vitað er, að sá félagsskapur, sem hefur fyrir aðalatvinnu rekstur sjávarútvegs, býr við mesta áhættu í rekstri sínum. Sjávarafli er svipull, og margt kemur fleira til greina en aflabrestur í því sambandi. Í grg. frv. er sagt, að það sé búið að gera hlut útgerðarfélaganna svo góðan, að þessara hlunninda þurfi ekki með. En skrýtið er það, að í grg. er ekkert talað um togaraútgerðarfélögin. Líklega hafa þau ekki fauið undir Þessi almennu orð um félögin, sem hafa sjávarútveg fyrir aðalatvinnurekstur. Samvinnufélög hafa haft Þessi réttindi af því, að þau eru almenningi opin til inngöngu og geta ekki að lögum skipt varasjóði sínum við félagsslit. Þetta tvennt er svo sérstætt fyrir samvinnufélögin, að samræmi næst ekki með því að taka það ekki til greina með skattálagi. Ef samvinnufélagi er slitið, erfir hérað þess varasjóðinn og aðrar óskiptilegar eignir þess. Varasjóðstillög samvinnufélaga eru Þess vegna gjafir til framtíðarinnar. Önnur félög skipta við slit sín varasjóðum sínum til félagsmanna, og eignir þeirra, sameignir Þeirra skiptast og fara til félaganna, þar sem þeir eru búsettir. Það er umhugsunarvert, að í þessu frv. er eitt af nýmælunum það, að ekki á aðleggja tekjuskatt á gjafir til líknarstarfsemi, til vísindastarfsemi, kirkna o.s.frv., ef Þær eru innan vissra takmarka. Ég er þessu fyllilega samþykkur og tel þetta við eiga. En á sama tíma á að fara að skattleggja harðar en áður gjafir samvinnufélaganna til framtíðarinnar. Ég hef fyrir mitt leyti, á minni ævi, þreifað greinilega á því, hvað samvinnufélög og fyrirtæki, sem stundar verzlun eins og samvinnufélag í öðru formi, eru ólík að gildi fyrir byggðarlög sín, þegar um þessi efni er að ræða. Á minni ævi hefur aðalkaupmannsverzlunin í byggðarlaginu þrisvar sinnum verið seld og mannvirki hennar á staðnum. Í fyrsta skipti var andvirðið flutt til útlanda. í annað skiptið skiptist andvirðið milli erfingja eigendanna, sem áttu heima víðs vegar um land, sumir að vísu á staðnum. í þriðja skiptið, eða árið sem leið, er andvirðið flutt til Reykjavíkur. Þrisvar sinnum á þessu tímabili hefur byggðin þurft að leggja nýtt kapítal í þær eignir, sem þessi verzlun hafði sett upp eða myndað á staðnum. Ef þarna hefði verið um kaupfélag að ræða, hefði ekkert nýtt kapítal þurft til að koma, því að byggðin hefði átt eignirnar. Ríkissjóður aflar með sköttunum, sem hann er að heimta, fjár til margra hluta, m.a. til stuðnings við uppbyggingu víðs vegar um land. Hann aflar þess m.a. til eflingar jafnvægis í byggð landsins, eins og nú er farið að komast að orði. Samvinnufélögin vinna að sama marki, hvert á sínum stað, sakir sinna óskiptilegu eigna, sem héruðunum eru helgaðar um alla framtíð. Samvinnufélögin létta undir með ríkissjóði til að skapa staðfestu í þjóðfélaginu, létta þjóðfélaginu að viðhalda jafnvægi í byggð landsins. Að sjálfsögðu er þjóðfélaginu skylt að taka tillit til þessa í skattaálögum sínum, annað væri ekki að gæta samræmis, svo að ég noti aftur og enn orð hv. frsm. meiri hl. nefndarinnar. Það er alls ekki jöfnuður að taka ekki tillit til eðlismunar í þessu efni á hlutafélagi og samvinnufélagi. Það er óréttlæti og ójöfnuður. Og það hlýtur hver maður að skilja og fallast á, sem ekki er haldinn einhvers konar fordómum eða látið hefur hjá líða að skilja, lesa þessa hluti ofan í kjölinn. Ég geri mér þess vegna von um, að þið öll, hér í þessari hv. deild, fallizt á 1. till. mína á því sérstaka tillögu-þskj., sem ég flyt. Hún er um, að óbreyttar haldist varasjóðsheimildir útgerðarfélaga og samvinnufélaga. Þá á ég eftir að minnast á tillögurnar frá 3 til 6 á þskj., um framkvæmd tekju- og eignarskattslaganna. Þar undir falla 5. 7. kafli frv. og fleiri gr., sem teknar eru upp í till. mína. Ég hef leyft mér í nál. mínu, til að stytta mál mitt, að kalla þau verk, er að framkvæmdinni lúta, einu nafni skattverk, það er hliðstætt í málinu við heyverk, haustverk, vorverk o.s.frv. Það á að leggja niður allar undirskattanefndir og yfirskattanefndir, skipta landinu í 8 skattumdæmi og láta skattumdæmin falla saman við kjördæmin. Líklega á með því að sanna, að kjördæmin geti verið félagsheildir um annað en kjósa þm., það hefur gengið illa hingað til. í skattamálunum er í raun og veru ekkert, sem tengir byggðirnar á þessum svæðum sérstaklega saman. Það er mikið talað um, að þessar breyt. eigi að vera til sparnaðar. Það sýnast mér draumórar. Skv. fjárlögum 1960 er kostnaður við skattverkin utan Reykjavíkur um 3 millj. kr. Mér vex þessi kostnaður ekki í augum, þó að hann sé nefndur í grg. frv., sjálfsagt til þess að vaxa mönnum í augum. Þó að margir taki þátt í þessum störfum nú, og þeir eru taldir í tölum, þá hygg ég, að dagsverkunum fækki ekki, þó að forminu sé breytt á þá leið, sem frv. gerir ráð fyrir. Embættum fjölgar og skrifstofubáknum fjölgar. Hið æfða lið, sem talað er um að eigi þarna að vera að verkum, selur sig að sjálfsögðu dýrt, eins og það vafalaust má gera. Varaskattstjórar eða umboðsmenn fara varla með sín störf fyrir lítið við hliðina á skattembættunum eða rétt í næstu tröppu við þau. Vafalaust kunna þeir að breyta verðlagi vinnu sinnar, þegar búið er að setja upp þetta kerfi. Það hefur sýnt sig, að ekki liggur mikill kostnaðarvöxtur í núgildandi kerfi, en það er gefinn hlutur, að hið nýja kerfi mun hlíta vaxtarlögmálum þeim, sem kennd hafa verið við Parkinson. Þess verður að gæta, þegar talað er um, hvað það kosti mikið að vinna skattverkin, að þó að tekju- og eignarskattur til ríkis sé kominn í heild niður fyrir 100 millj. kr. skv. síðustu fjárlögum, þá eru þessi verk unnin fyrir sveitarfélögin líka. Útsvör á s.l. ári stigu í heild hátt í 500 millj. kr., og á þessu ári eru fréttir af því, að þau hljóti að hækka mikið. Það er því 5–6 sinnum meira fyrir sveitarfélögin gert að vinna þessi skattverk, eins og nú er komið, en fyrir ríkissjóðinn. Á það ber því að líta einnig, hvort sú tilhögun, sem fyrirhuguð er með frv., hentar eins vel fyrir sveitarfélögin og það fyrirkomulag, sem nú er. Ég álít, að hún henti miklu verr. Ég álít, að með því móti verði sveitarstjórnunum gert erfiðara fyrir með að fylgjast með skattframtölunum og leggja á skv. þeim af þeim kunnugleika, sem þetta fyrirkomulag, sem nú er, viðheldur heima fyrir. Enginn vafi er á því, að það er lengd leiðin milli skattframteljandans, sem þarf vitanlega að gæta réttar síns, og keisarans í skattamálunum. Og með þessu er verið að draga visst vald úr höndum strjálbýlisins, draga Það saman og setja það niður á fjölmennasta staðnum í umdæminu. Hér er þess vegna á margt að líta. Ég efast ekki um, að þetta fyrirkomulag hefur einhverja kosti, og það er nú svo raunar um allar brtt., sem koma fram, að frá einhverju sjónarmiði hafa þær inni að halda það, sem telja má til bóta. En í hvert sinn þarf að meta kosti og galla, þegar um nýbreytni er að ræða, og ég held, að þeir, sem eru höfundar þessara hugmynda, hafi ekki gætt þess, hve miklir gallar fylgja þeim og hve mikla kosti hið gamla skattverkakerfi hefur. Ég hygg, að þess vegna sé rétt að hugsa þessi mál betur, áður en stórar breyt. eru á þeim gerðar, og tillaga mín um að fella niður breytingarnar, sem snerta framkvæmdina, - till. mín og tillögur byggjast á þeirri hugsun, en ekki því, að ég telji hins vegar, að ekki kunni að vera hægt að gera breyt., sem til bóta eru. Ég segi ekki, að það fyrirkomulag, sem er, sé gallalaust, en ég þykist þess fullviss, að gallarnir komi þá nýir og stórir, sem hættulegri séu en þeir, sem á eru, ef sú stórkostlega breyting á framkvæmdum er gerð, sem hér er fyrirhuguð. Ég legg mikið upp úr því, hvaða undirtektir þessar till. mínar fá og hvaða afstaða verður til þeirra tekin, og afstaða mín til frv, markast af því, hvort tillögurnar ná fram að ganga eða ekki.



Herra forseti. Við 1. umr. um þetta frv. hér í hv. deild gerði ég nokkra grein fyrir afstöðu minni til meginatriða Þess, eins og mér komu þau fyrir sjónir að lítið athuguðu máli. Ég sýndi þá fram á það með óvefengjanlegum tölum úr fjárlögum og ríkisreikningum, hvernig núv. hæstv. ríkisstj. hefði unnið að því á valdatíma sínum að færa nær því tvöfaldar skattabyrðar yfir á almenna neyzlu, yfir á bök almennings, með því að nær þrefalda söluskattana og stórhækka tolla, á sama tíma sem hlutdeild hinna beinu skatta, sem miðaðir eru við tekjur og efnahag, hefði verið rýrð þannig, að hún væri aðeins um þriðjungur á móti því, sem áður var. Ég taldi, að með flutningi þessa frv. væri enn haldið áfram á sömu braut og þannig enn hert á þeirri þróun, sem flestu öðru fremur hefur verið að færa lífskjör láglaunafólks og alls almennings í landinu niður á við síðustu 2–3 árin, að hér væri enn verið að nauðsynjalausu að hlaða undir gróðafélögin í landinu á kostnað þeirra, sem minna mega sín efnalega, og á sama tíma sem öllum kröfum láglaunastéttanna um aukinn kaupmátt verkalauna væri mætt af ríkisstj. með fullum fjandskap. Þetta álit mitt á Þessu frv. eða meginatriðum þess hefur ekki breytzt í neinu við Þá athugun, sem ég hef tekið þátt í í fjhn., og að mínu viti hefur því ekki heldur verið hnekkt í neinu í þeim umr., sem hér hafa farið fram til þessa. Ég get þess vegna í öllum aðalatriðum vísað til þess, sem ég sagði hér í ræðu minni við 1. umr. málsins. Enda þótt þau meginatriði, sem skera úr um afstöðu manna til þessa frv., séu ekki ýkjamörg, þá felur frv. samt í sér mikinn fjölda smærri breyt. á skattalöggjöfinni, - breytinga, sem er að sjálfsögðu nauðsynlegt að gera sér grein fyrir, þótt það skipti ekki höfuðmáll. Um einstakar þessara breyt. hljóta flestir að verða sammála og telja fremur til bóta, en um aðrar er líklegra, að skoðanir kunni að verða skiptar. Þau atriði, sem ég tel að til bóta megi teljast, eru þó að mínu viti hvorki mörg né stórvægileg. En þau eru helzt þessi: Í fyrsta lagi, að afborganir námsskulda, sem stofnað er til eftir 20 ára aldur, skuli frádráttarhæfar t næstu fimm ár, eftir að námi er lokið. Hér er um tvímælalaust sanngirnismál að ræða gagnvart þeim, sem stofnað hafa til skulda vegna langs skólanáms. Í öðru lagi er hækkun á skattfrjálsum innstæðum þeirra, sem skulda fasteignaveðslán, úr 120 þús. í 200 þús. Það verður að telja eðlilegt vegna hækkunar á verðlagi, Í þriðja lagi: Rýmkun á heimildum 53. gr. til skattalækkunar einstaklinga í sérstökum tilvikum er vafalaust til bóta, en eðlilegra hefði verið að festa um þau atriði ákveðin fyrirmæli, sérstaklega um skattalækkun vegna menntunar barna eftir 16 ára aldur. Virðist mér ekki vera neitt því til fyrirstöðu, að lögin ákveði fastar reglur um frádrátt af þessum sökum allt að ákveðinni upphæð, og hef ég flutt brtt. í þá átt. Það sýnist engin ástæða til þess, að frádráttur vegna barns, eftir að það hefur náð 16 ára aldri, ef það er áfram við nám og tekjur þess sjálfs hrökkva ekki fyrir óhjákvæmilegum útgjöldum, minnki við það aldursmark. Miklu fremur sýnist mér, að ástæða væri til þess að auka frádráttinn við þetta aldurstakmark, ef um áframhaldandi skólagöngu er að ræða á kostnað foreldra og þeir eru þannig að leggja fjármuni sína fram til þeirra hluta, sem þjóðfélaginu eru nauðsynlegri en flest annað. Rétt virðist þó að takmarka þennan frádrátt við 20 ára aldur með hliðsjón af því, að frádráttur vegna námsskulda, sem stofnað er til eftir þann aldur, kemur þá til greina samkv. öðrum ákvæðum frv. Um aðrar breyt. á þessari heimildargrein varð fjhn. öll sammála, eins og fram hefur komið. Í fjórða lagi mundi ég telja skýrari ákvæði í einstökum frvgr. til þess gerð að taka af tvímæli, sem talin hafa verið leika á um sum ákvæði, að þau séu til bóta, eins og t.d. um ákvæði 16. gr., 2. mgr., varðandi það, hversu með skuli fara frádrátt vegna barna, þegar foreldrar búa saman ógift og þegar foreldrar búa ekki saman, en annað þeirra hefur barn eða börn þeirra hjá sér. Hins vegar er 3. mgr. þessarar greinar lítt skiljanlegur gamall hortittur, ef lítið er til annarra frumvarpsákvæða, og legg ég til í brtt. mínum, að sú mgr. verði felld niður, en í stað hennar komi ákveðin fyrirmæli um frádrátt vegna barna, sem stunda nám eftir 16 ára aldur, í samræmi við það, sem ég áður nefndi. Þá er einnig um að ræða skýrari ákvæði til þess að taka af tvímæli, t.d. í 17. gr. varðandi arðgreiðslur samvinnufélaga og í 5. gr. varðandi skiptingu á tekjum sameignarfélaga til félagsmanna í réttu hlutfalli afurðasölu eða afurðavinnslu, og verða þau ákvæði að teljast eðlileg. Um önnur smærri breytingaratriði, sem í frv. felast, - og eru þá ekki með taldar þær till., sem n. hefur flutt sameiginlega og gerð hefur verið grein fyrir, - tel ég, að miklu meiri vafi leiki á um réttmæti Þeirra. Í H-lið 10. gr. er nýmæli þess efnis, að beinar launagreiðslur erlendis frá fyrir starf í þágu þeirra alþjóðastofnana eða ríkjasamtaka, sem íslenzka ríkið er aðili að, skuli vera skattfrjálsar, ef starfsmenn slíkra stofnana njóta skattfrjálsra launa fyrir hliðstæð störf. En starfræki slíkir aðilar stofnanir hérlendis, ákveður ráðh. skattaaðstöðu þeirra. Það hefur verið upplýst fyrir fjhn., að þetta nýmæli er ekki runnið undan rifjum þeirrar nefndar, sem talið er að hafi samið frv., heldur hæstv. fjmrh., sem talið hefur sérstaka nauðsyn á því að koma þessum ákvæðum í frv., enda þótt skattstjórinn í Reykjavik hafi upplýst, að nú í dag sé tæpast um nein tilvik að ræða eða a.m.k. mjög fá, sem undir þessi ákvæði gætu fallið, þar sem t.d. starfsmenn Sameinuðu þjóðanna, íslendingar, sem vinna í þeirra þágu, eru allir skattfrjálsir samkv. reglum þeirra samtaka, sem við höfum undirgengizt. Hér er því verið að gera ráð fyrir einhverjum óorðnum hlutum, en fyrirsjáanlegum a.m.k. fyrir hæstv. ráðh., og er því full ástæða til þess að spyrja, hvað hér búi undir, og beiðast skýringa. Er það rétt, sem fjhn. heyrði til getið af orðvörum embættismanni, að hér sé fyrst og fremst verið að tryggja skattfrelsi fyrir íslenzka tilvonandi starfsmenn útibús- og áróðursmiðstöðvar, sem NATO hyggst koma hér upp? Ef hér er rétt til getið, Þá er ástæða til að spyrja, hvort sérstök nauðsyn krefji, að íslenzkir starfsmenn þessa hernaðarbandalags, sem vafalaust mun ekki spara laun til sinna starfsmanna, eigi að njóta sérréttinda fram yfir alla aðra íslenzka þegna og vera þannig gerðir að einhvers konar íslenzkum aðli, eins og hv. frsm. meiri hl. orðaði það hér um annað atriði, á kostnað annarra skattgreiðenda. En hvort hér er að þessu stefnt eða einhverju öðru samhliða, er það mín skoðun, að það séu engin rök fyrir því, að þau laun eigi fremur að vera skattfrjáls, sem greidd eru af erlendum aðilum, heldur en þau, sem greidd eru af íslenzkum aðilum og unnið er fyrir í störfum fyrir þá. Það er a.m.k. hlálegt, að slík laun frá erlendum aðilum, hvort sem það er stríðsbandalag eða eitthvað annað, séu gerð skattfrjáls, á meðan þarf að setja sérstök lög fyrir hvert tilfelli, þegar íslenzkir afreksmenn á sviði lista, bókmennta eða vísinda hafa unnið til eða kunna að vinna til heiðurslauna með afrekum sínum, til þess að forða þeirri hneisu, að slík heiðurslaun séu tekin að meira eða minna leyti í skatta, eins og t.d. lá við að gert yrði, þegar Halldór Kiljan Laxness og um leið öll íslenzka þjóðin var heiðruð með veitingu Nóbelsverðlauna á sínum tíma. Í sambandi við þetta hef ég flutt brtt., sem fjallar um það, að opinber listamannalaun og heiðurslaun, sem unnið er fyrir í þágu bókmennta, lista eða vísinda, verði gerð skattfrjáls. D-liður 12. gr. er einnig nýmæli Þess efnis, að einstakar gjafir, eins og þar segir, til menningarmála, viðurkenndrar líknarstarfsemi og kirkjufélaga, allt að 10% af skattskyldum tekjum gefenda, skuli frádráttarhæfar við álagningu tekjuskatts. En fjmrh. er síðan gefið alræðisvald um það, hvaða stofnun og málaflokkun komi til greina samkv. þessu ákvæði. Mér sýnist vægast sagt, að hér sé farið inn á hæpna stigu, sem geti hæglega leitt til mismununar og misnotkunar. í fyrsta lagi er það svo, að eitt grundvaltaratriði skattlagningar einstaklingstekna er það og hefur alltaf verið að gera ekki mismun eftir því, hvernig menn verji tekjum sínum. Og frá skattalagasjónarmiði er það skoðað yfirleitt sem einkamál manna, eins og eðlilegt er. Margháttuð útgjöld manna, Þó að þau falli ekki undir það að geta kallazt almenn menningarmál eða viðurkennd líknarstarfsemi eða séu gjafir til kirkjufélaga, geta vissulega verið lofsverð, nauðsynleg og falið í sér gagnlegan og göfugan tilgang, ekkert síður en þau, sem undir þessi ákvæði gætu fallið. Ég tel þess vegna alveg fráleitt, að pólitískur ráðherra sé gerður að dómara um það, í hvaða tilfellum gjafir einstaklinga eða félaga séu taldar þess verðar að gera þau útgjöld, sem af þeim leiðir, skattfrjáls. Ég legg þess vegna til, að þessi liður verði felldur niður. Í 13. gr., C-lið þeirrar gr., er nýmæli, sem felur í sér mjög aukna heimild fyrir atvinnufyrirtæki til frádráttar vegna gjalda til atvinnurekendasamtaka. Er þeim heimilað að draga frá tekjum sínum hvorki meira né minna en 5% af veltu í því sambandi. Hér gæti verið um að ræða mjög miklar fjárhæðir, jafnvel allan hagnað viðkomandi fyrirtækis, enda er það vitað, að t.d. Vinnuveitendasamband Íslands gerir æ frekari gjaldakröfur til meðlima sinna og safnar gildum sjóðum til starfsemi sinnar. Ég tel það ekki með öllu óeðlilegt, að atvinnurekendur fái hliðstæðan frádrátt vegna félagsgjalda sinna eins og launamenn, en tel hins vegar fráleitt að verðlauna þá fyrir miklu meiri fjársöfnun til sinnar starfsemi heldur en nemur félagsgjöldum til stéttarfélaganna. Ég flyt þess vegna brtt. við þessa gr., Þess efnis, að í stað 5% af veltu komi 5% af launagreiðslum viðkomandi fyrirtækis, og er þá gert ráð fyrir ríflega tilsvarandi frádrætti Þeim, sem verkafólk viðkomandi atvinnurekenda mundi njóta samkv. ákvæðum sömu greina vegna stéttarfélagsgjalda sinna. Í 14. gr. frv. er nýmæli, sem í mörgum tilfellum rýrir mjög verulega frádráttarbærar tekjur sjómanna, en eykur þær að vísu í öðrum tilvikum. Samkv. gildandi ákvæðum eiga sjómenn rétt á sérstökum frádrætti fyrir hvern mánuð, sem þeir stunda sjó, að upphæð 1500 kr. fyrir hvern mánuð, enda hafi þeir stundað sjó ekki skemur en þrjá mánuði af skattárinu. Nú er lagt til, að þessu verði breytt svo eftir frv., að sjómaður fái engan slíkan frádrátt, ef hann hefur ekki stundað sjó í a.m.k. sex mánuði, en þá fær hann samkv. frv. að vísu helmingi meiri frádrátt eða 3000 kr. fyrir hvern mánuð. Þessi breyt. hefur það í för með sér, að sjómaður, sem árlega stundar sjó á vetrarvertíðum, sem eins og öllum er kunnugt standa skemur en 6 mánuði, þ.e.a.s. á þeirri vertíð, sem mest af aflanum er dregið á land, sjór stundaður með mestu erfiði og mestri áhættu og þjóðinni er allra brýnast að geta mannað öll sín skip, að sá maður, sem aðeins stundar sjómennsku að þessu leyti árlega, fær engan frádrátt. En aftur á móti sjómaður, sem er á vetrarvertið og skreppur siðan á síld yfir sumarið, fær 18 þús. kr. a.m.k. í frádrátt, fyrir það að fara á síldina. Mér sýnist, að þessi breyt. sé algerlega óhæf og mundi skapa rangláta og verulega mismunun milli sjómanna, og finnst hún í alla staði vera óhæf, eins og þessi breyt. er þarna. En á hinn bóginn eru Þeir, sem stunda sjó meiri hluta ársins, vissulega vel að því komnir að fá nokkuð aukinn frádrátt frá því, sem nú er. Og í samræmi við þetta flyt ég brtt., sem tryggir Þeim, sem stunda sjó í a.m.k. þrjá mánuði, eins og áður var, frádrátt, sem nemi 3000 kr., eins og gert er ráð fyrir í frv., að þeir einir eigi að njóta, sem annars stunda sjóinn meira en hálft árið. Þá legg ég einnig til, að frádráttur vegna hlífðarfatakostnaðar verði hækkaður úr 500 kr. á mánuði í 1000 kr., en hlífðarfatakostnaður hefur, frá því að hann var ákveðinn í lögum, hækkað stórkostlega og m.a. um sem næst 100% af viðreisnarráðstöfununum einum, og er brtt. mín því í rauninni ekki nema til samræmis við hækkað verðlag, sem hefur orðið, frá því að þessi upphæð var ákveðin, og þó sennilega nær því ekki. Ég hef nú að nokkru gert grein fyrir afstöðu minni til þeirra breytinga, sem í þessu frv. felast og minni háttar geta talizt, og vil þá snúa mér að þeim breyt., sem meira máli skipta, m. a. þeim, sem hljóta að skera úr um afstöðu til frv. í heild. Af hinum meiri háttar breyt., sem ég vil nefna svo, tel ég, að nokkur rök séu fyrir hendi til stuðnings tveim þeirra, þ.e.a.s. hinum nýju reglum um heimild til skattfrjálsrar útgáfu jöfnunarhlutabréfa og einnig ákvæði 11. gr. um, að tap, sem verður á atvinnurekstri félaga eða einstaklinga, megi færa milli ára um 5 áramót í röð í stað 2 áður. Auðsætt þykir mér þó, að útgáfu jöfnunarhlutabréfanna fylgi verulegir annmarkar, m.a. þeir, að hún auðveldar fyrir eigendum hlutabréfa að draga fé út úr atvinnurekstrinum til einkanota og einkaeyðslu, með því að slík útgáfa hlutabréfa margfaldar í ýmsum tilfellum möguleika til skattfrjálsrar arðgreiðslu af hlutafé. Verð ég því að segja það, að að þessu leyti verkar þetta öfugt við Það, sem frumvarpshöfundarnir vilja Þó telja aðalatriði þessa máls, að tryggja atvinnufyrirtækjunum og atvinnurekstrinum meira fjármagn til endurnýjunar. Hér er aftur á móti greinilega opnað fyrir flóðgátt fjár úr fyrirtækjunum og til einstaklinganna, til þess að þeir geti notfært sér það sjálfir. En á hinn bóginn er ekki því að neita, að slík útgáfa hlutabréfa leysir viss vandamál, t.d. eins og þau, sem rísa, þegar gömul og gróin hlutafélög þurfa eða vilja auka hlutafé sitt, og verða ákvæðin að því leyti að teljast til bóta. Hins vegar verð ég að segja það, að mér þykir, að heimildin til útgáfu jöfnunarhlutabréfanna geri aðra breytingu, sem gert er ráð fyrir í frv., þ.e.a.s. hækkun á skattfrjálsum arðgreiðslum um 25%, úr 8% í 10%, enn þá fjarstæðukenndari en hún annars væri og algerlega óeðlilega. Það virðist nóg að gert að margfalda greiðslumöguleikana með útgáfu jöfnunarhlutabréfa, þótt jafnframt séu ekki stórauknir möguleikar með hækkun á skattfrjálsum arði. Færsla taps á milli fimm ára í stað tveggja áður er tvímælalaust ekki óeðlileg, einkum vegna þess, að hún kemur sérstaklega til hagsbóta þeim atvinnurekstri, sem áhættusamastur er og sveiflur mestar frá ári til árs, þ.e.a.s. sjávarútveginum, en þessi breyt. er þá líka jafnframt mótrök gegn því að stórhækka skattfrjáls varasjóðstiltög og auka skattfrjálsar arðgreiðslur. Það getur engum dulizt, að megintilgangur þessa frv. er sá að stórauka gróðamöguleika auðfélaganna og eigenda þeirra, og öll ákvæði frv., sem nokkru verulegu máli skipta, jafnvel þau, sem nokkur rök mæla með og ég hef Þegar nefnt, hniga í þessa átt. En þau ákvæði, sem hins vegar eru mikilvirkust að þessu leyti, eru í fyrsta lagi þær nýju fyrningarreglur, sem fjallað er um í 15. gr. frv., í öðru lagi bein lækkun skatts af hreinum tekjum, í þriðja lagi hækkun varasjóðstillags og í fjórða lagi hækkun á skattfrjálsum arðgreiðslum. Nýju fyrningarreglurnar eru alveg vafalaust langsamlega mikilvægastar þessara ákvæða og líklegar til þess að verða drýgstar auðfélögunum til hagsbóta, og fer því raunar víðs fjarri, að auðveit sé að sjá fyrir um allar afleiðingar þessara nýju reglna. Kemur þar fyrst og fremst til, að reglurnar eru mjög óljósar í frvgr., en allt vald til nánari útfærslu á þeim er, eins og raunar í öllum eða flestum öðrum greinum, fengið í hendur fjmrh. og honum einum gert að hafa úrslitaáhrif um það, hvernig reglurnar verka eða eru framkvæmdar. Það má Þess vegna segja, að vitneskja um það, hvernig aðalatriði reglugerðar eru fyrirhuguð, sé, eins og í pottinn er búið, algert skilyrði til þess, að unnt sé fyllilega að átta sig á því, hvað hér er um að vera, enda þótt frv.- ákvæðin gefi augsýnilega gífurlega möguleika til þess, ekki aðeins að leysa gróðafélögin undan skattskyldu til ríkisþarfa, heldur jafnframt til þess að skapa þeim algerlega nýja auðsöfnunarmöguleika með öðrum hætti gegnum fyrningarreglurnar, eins og ég mun ræða betur síðar. Það hlaut þess vegna að verða krafa þeirra í fjhn., sem ekki eru þess albúnir að veita hæstv. fjmrh. alræðisvald í skattamálum, eins og höfundar þessa frv. hafa sýnilega verið, að fá ýtarlegar skýringar á framkvæmdaratriðum, sem sjálf ákvæðin skýra alls ekki, en skipta þó mjög miklu. En í fjhn. fékkst fljótlega sú kynlega vissa, að frv.- höfundar höfðu enga ljósa grein gert sér fyrir því, hver framkvæmd þessara ákvæða yrði, og skattstjórinn í Reykjavík upplýsti fyrir n., að hann gæti engar upplýsingar um þetta gefið, þar sem hann hefði ekki verið til kvaddur varðandi samningu frv. að þessu leyti og hefði engin kynni haft af samningu reglugerðar varðandi þau. Ég spurðist t.d. fyrir um það í n., hvort rannsóknir á skattalegum afleiðingum þessara ákvæða hefðu farið fram, en því var svarað neitandi bæði af höfundum frv. og skattstjóra, en hins vegar taldi skattstjórinn, að nauðsynlegar væru margháttaðar athuganir og prófanir, áður en frá reglugerð yrði gengið. Ég taldi í fjhn., að það væri nauðsynlegt að fá upplýsingar frá hæstv. fjmrh. eða ráðuneytisstjóra í hans ráðuneyti sérstaklega varðandi fyrirhugaða framkvæmd fyrningarreglnanna, en enginn vilji var fyrir því hjá hv. meiri hl. n., sem taldi óhugsandi, að nokkrar slíkar upplýsingar væru fáanlegar á þessu stigi málsins eða fyrr en búið væri að afgr. frv. sem lög. Skv. þessu virðist mér, að hv. þd. og væntanlega öllu hv. Alþ. einnig sé ætlað að gerbreyta mikilvægustu ákvæðum skattalaganna algerlega blindandi. Ég tel raunar ólíklegt og vil a.m.k. ekki trúa því fyrr en í fulla hnefana, að slík sé ætlun hæstv. fjmrh., og vænti þess vegna, að hann skýri hér og nú skilmerkilega frá því, hvernig hann hyggst í aðalatriðum nota það einræðisvald, vil ég segja, sem honum er ætlað varðandi fyrningarreglurnar. Hjá því getur ekki farið, að nú, þegar skammt er þangað til skattayfirvöld eiga að fara að vinna skv. þessum lögum, hafi hann og ráðuneyti hans íhugað það a.m.k. í meginatriðum, hvernig framkvæmdin eigi að verða, og það væri þess vegna með ólíkindum, að hann vildi dylja hv. Alþ. þess, sem undir býr, enda teldi ég slíkt hreina móðgun við löggjafarsamkomuna. En þrátt fyrir þetta og hvernig sem hinar nýju fyrningarreglur, eins og þær lýsa sér í frv., verða framkvæmdar, þá er ljóst, að með þeim er horfið að grundvallarbreytingu í skattalöggjöfinni. Hingað til hefur það verið svo,. að ekki hefur verið leyfilegt að miða fyrningu við annað en stofnkostnaðarverð eigna eða fjármuna, þ.e.a.s. að fyrirtæki hafa orðið að láta sér nægja að fá allt stofnkostnaðarverð fyrirtækjanna endurgreitt með afskriftum á vissum árafjölda, sem oftast hefur verið skemmri en raunverulegur endingartími fjármunanna, og svo að sjálfsögðu jafnframt haft heimild til að safna varasjóðum og gróða í samræmi við lagafyrirmæli þar að lútandi. Nú á hins vegar að breyta þessari grundvallarreglu um afskriftirnar þannig, að þær verði framvegis miðaðar við endurnýjunarverð fyrirtækjanna að meira eða minna leyti, og svo að auki eiga fyrirtækin að fá mjög rýmkaðar heimildir til framlags í varasjóði og til beinnar gróðasöfnunar, eins og ég mun víkja að síðar. Það er látið skína í það og raunar verður frv. varla skilið öðruvísi en svo, að hinar gömlu fyrningarreglur eigi þó að gilda í meginatriðum áfram um eignir, sem keyptar verða eða stofnað til framvegis, þ.e.a.s. frá og með þessu ári, sem nú er að líða. En slíkt mundi auðvitað, eins og hver maður má sjá, sem setur sig eitthvað inn í þetta, fljótlega skapa atgert misræmi, sem hlyti að leiða til þess, að innan tíðar yrði þeim ákvæðum einnig breytt og fyrning þessara eigna einnig miðuð við endurnýjunarverð, ef áfram væri fylgt sömu stefnu og hér er tekin upp. Hér er sem sagt verið að taka upp nýja grundvallarreglu, sem ekki tekur aðeins til skattamálanna einna, heldur hlýtur að hafa víðtæk áhrif langt út fyrir þau, - reglu, sem er ætlað að verða nýr grundvöllur að meiri auðsöfnun en við höfum áður þekkt, - reglu, sem mun breyta mjög hlutföllum í skiptingu þjóðarteknanna milli launa annars vegar og gróða hins vegar, - reglu, sem gerir hvort tveggja að verða hemill á launahækkanir í samræmi við aukna framleiðslu og skapa óeðlilegar og óæskilegar verðhækkanir á fjöldanum öllum af neyzluvörum almennings og almennri þjónustu, - reglu, sem raunverulega skapar gróðafélögunum, jafnframt auknum gróða, eins konar verðtryggingu á bæði því fé, sem þauleggja í framkvæmdir, og á þeim gróða, sem þau afla, þannig að öllum afleiðingum verðbólgu verður í stórfellt auknum mæli ýtt yfir á herðar launamanna einna. í raun og veru er um það að ræða, að fyrirtækin í landinu fái eins konar vísitölugreiðslur á allt það fé, sem þau leggja í framkvæmdir, og allan þann gróða, sem þau safna, á sama tíma og launastéttirnar eru sviptar hliðstæðum greiðslum á laun sín með sérstökum lögum. Því er haldið fram, að núverandi skipan skattamála hindri eðlilegt viðhald og endurnýjun atvinnutækjanna og þess vegna sé þetta frv. með þeim auknu gróðamöguleikum, sem það skapar, í raun og veru flutt í þágu launastéttanna, þar sem atvinnutækin séu grundvöllurinn að afkomu þeirra. Þetta kann að hljóma vel að lítið athuguðu máli, því að auðvitað er það rétt út af fyrir sig, að atvinnurekstur, í hvaða formi sem hann er rekinn, verður að hafa möguleika til endurnýjunar og vaxtar. En er þá ekki rétt að athuga það, hvernig þessir möguleikar hafa verið og hvernig þeir eru? Kostnaðarverð fjármuna má afskrifa á yfirleitt mun skemmri tíma en raunverulegum endingartíma. Fimmtung hreinna tekna má leggja í varasjóð, en fjórir fimmtu hlutar þeirra eru skattskyldir um 25% til ríkisþarfa og um allt að 30% til sveitarfélaganna. Áður en þessir skattar eru lagðir á, má svo fyrirtækið borga eigendum sínum 8% eða meir en fulla vexti af því fé, sem þeir sjálfir hafa lagt fram, þ.e.a.s. að fyrirtækin hafa fulla möguleika á því að fá allan stofnkostnaðinn greiddan á skemmri tíma en endingartími fjármunanna er, og ef miðað er við stöðugt framlag, er þar jafnframt um endurnýjunarverð að ræða. Þetta fæst með fyrningarafskriftunum einum og án þess að grípa þurfi til varasjóða eða annars gróða. Sé um verðhækkanir að ræða, eins og við vitum að hefur átt sér stað á undanförnum árum og áratugum, þá þarf hins vegar að grípa til gróðans, til þess að fyrirtækið eigi fyrir nýjum fjármunum í lok fyrningartímans, enda þótt allur stofnkostnaður hafi unnizt upp að fullu með fyrningarafskriftum. Nú er hins vegar að því stefnt, að í lok fyrningartímans sitji gróðafélögin uppi með ný tilsvarandi tæki og þau hófu starfsemi sína með og eigi að auki ósnertan allan gróða sinn frá sama tímabili, þrátt fyrir allar verðhækkanir, sem á þessu tímabili kunna að hafa orðið. Eg held, að ekki muni þurfa mikið hugmyndaflug til þess að gera sér nokkra grein fyrir því, hvert risaskref hér er verið að stíga til þess að hlaða undir auðfélögin í landinu á kostnað almennings, ef sú stefna, sem hér er á ferðinni, verður útfærð eins og efnt er til, því að hversu nauðsynlegt sem það er, að eðlileg endurnýjun geti átt sér stað á framleiðslutækjum og nauðsynleg uppbygging, verður þó aldrei fram hjá því komizt, að hlutur launanna er algerlega háður Því, að gróðamynduninni sé haldið í skefjum. Og það er mín skoðun, að gildandi skattalöggjöf gangi ekki lengra í þá átt en eðlilegt geti talizt, þó að margt megi að henni finna. Í nýlega útkomnu riti Framkvæmdabanka Íslands, Úr þjóðarbúskapnum, er að finna tölur um aukningu þjóðarauðs íslendinga á tímabilinu frá 1945–1957, eða á 13 árum. Þessar tölur sýna m. a., að miðað við fast verðlag ársins 1954 hafa verðmæti framleiðslufjármuna einna vaxið á þessum tíma úr 2,7 milljörðum króna í 5,8 milljarða, eða meir en tvöfaldazt á 13 árum, og einkafjármunir hafa á sama tíma nær tvöfaldazt, vaxið úr 3,1 milljarð í 5,3 milljarða, og þjóðarauðurinn í heild vaxið úr 7,6 milljörðum í 13,5 milljarða, miðað við það verðlag, sem ég áður nefndi. Mér þykir það athyglisvert, að framleiðslufjármunirnar hafa varið mest, meira en einkafjármunirnir og mun meira en opinberir neyzlufjármunir. Og vissulega benda Þessar tölur ekki til þess, að skattar hafi verið svo óhæfilegir, að þeir út af fyrir sig hafi hindrað eðlilegan vöxt framleiðslutækja, þó að hitt sé svo annað mál, hvort fjárfesting hafi alltaf verið svo skynsamleg og hagkvæm sem æskilegt hefði verið. Það er í raun og veru önnur saga. En þetta verður þó enn ljósara, þegar það er haft í huga, að öll gróðafélög landsins eru nú komin niður í það að greiða skatt til ríkisins, sem samanlagður er innan við 4% af skattheimtu ríkisins allri. En áhrif þeirrar grundvallarbreytingar, sem nú á að gera varðandi fyrningarafskriftirnar, nær, eins og ég áður drap á, langt út fyrir svið skattamálanna. Ég tel ekki vafa á, að þessari reglu eigi t.d. framvegis að beita varðandi stór fyrirtæki, sem veita almenningi og atvinnurekstri hina mikilverðustu þjónustu, fyrirtæki eins og raforkustöðvarnar og hitaveiturnar, enda væri raunar annars ekki neitt samræmi í hlutunum. Verðlag á raforku er nú alls staðar miðað við kostnaðarverð að viðbættum 5%, en það svarar nokkurn veginn til fyrningar stofnkostnaðar þessara fyrirtækja á eðlilegum tíma. Þessu verður nú alveg vafalaust breytt á sama hátt og þegar hefur verið gert, að vísu ólöglega, með Áburðarverksmiðju ríkísins, þ.e.a.s. að farið verður að miða fyrningarafskriftir við margfalt stofnkostnaðarverð eða endurnýjunarverð, eins og það kann að verða áætlað á hverjum tíma. Afleiðingar slíkra aðgerða munu ekki láta á sér standa. Stórfelldar hækkanir á þeirri þjónustu, sem þessi fyrirtæki veita, sigla í kjölfarið og ýta á hækkaðan framleiðslukostnað og hækka almennt verðlag og framleiðslukostnað heimilanna algerlega að ástæðulausu. Sama verður svo upp á teningnum varðandi iðnfyrirtækin og önnur fyrirtæki, sem byggja á almennri innanlandsneyzlu. Hækkuð fyrningarheimild þeirra leiðir óhjákvæmilega til hækkaðs verðlags á framleiðsluvörunum. Neytendur, launamenn verða þannig látnir greiða fyrirtækin niður af launum sínum í ríkara mæli en áður, jafnframt því sem skattar þeirra hljóta að hækka hlutfallslega, um leið og þeim er létt af gróðamynduninni. Hæstv. fjmrh. virðist að vísu álíta, og svo er raunar um fleiri hv. stjórnarsinna, og kom mér þó mest á óvart að heyra þá kenningu af vörum hv. frsm, meiri hl. fjhn., að skattaeftirgjafir til gróðafélaganna og margfaldaðar fyrningarafskriftir þeirra séu í raun og veru alls ekki af neinum eða neins staðar teknar. Allir aðilar eiga að hagnast á þeim. Ríkissjóður á einskis í að missa, jafnvel öfugt, fyrirtækin eiga að hagnast á því, og almenningur á þá að hagnast allra mest, því að allt er þetta fyrir hann gert, eftir því sem þessir menn segja. Þannig hefur verið að sögn þessara manna fundið upp skattakerfi, sem ætlað er það hlutverk að skapa voldugt einkafjármagn á Íslandi, án þess að nokkur finni fyrir því, og allir beri meira úr býtum en áður. Það er augsýnilega ekki að undra, þótt þessir menn séu stoltir af þessum smíðisgrip sínum. En það vill nú svo til, að þessi uppfinning er ekki alveg ný. Nýju fyrningarreglurnar hafa, í smáum stíl að vísu, verið notaðar síðustu árin í einu stórfyrirtæki þjóðarinnar, þ.e.a.s. Áburðarverksmiðju ríkisins. Vissulega hefur áburðarverksmiðjan grætt á því lögbroti, að ríkisstj. hefur látið tillög í fyrningarsjóð miðast við endurkaupsverð verksmiðjunnar í staðinn fyrir kostnaðarverð, eins og skýlaust lagafyrirmæli er um. En hvar hefur þessi gróði verið tekinn? Hefur hann kannske verið unninn úr loftinu, eins og sumt af áburðinum í verksmiðjunni? Hvað skyldu íslenzkir bændur segja um það? Jú, bændurnir mundu geta frætt okkur um það, að gróðinn væri fenginn með því að skattleggja þá með stórhækkuðu áburðarverði um milljónafúlgur árlega. Gróðinn er fenginn með því að lækka lífskjör bændastéttarinnar og að nokkru neytenda landbúnaðarafurðanna með hækkuðu verðlagi þeirra, sem aftur hefur leitt til og hjálpað til að hækka almennt verðlag og rýra gildi gjaldeyrisins og stuðla þannig að enn hækkuðu endurnýjunarverði og þar af leiðandi nýjum verðhækkunum af völdum hækkaðra afskrifta og síðan koll af kolli. Áburðarverksmiðjan er tiltölulega ungt fyrirtæki, og mismunurinn á stofnkostnaðarverði og endurnýjunarverði er því stórum minni en hjá fjölmörgum fyrirtækjum öðrum í landinu. Það er því síður en svo, að dæmi um hinar breyttu fyrningarreglur gefi hvað hana áhrærir dekkri mynd af þeim afleiðingum, sem þær koma til með að hafa, ef þær verða lögfestar, heldur en efni standa til, því að kostnaðarverð áburðarverksmiðjunnar var talið um 130 millj. kr., og við þær upphæðir voru fyrningarafskriftir verksmiðjunnar miðaðar þangað til árið 1959. Þá var farið að miða fyrningarafskriftir við endurkaupsverð, 240–250 millj. kr. Þessi ráðstöfun hækkaði heildarverð áburðarins til bænda um nálægt 8 millj. kr. á ári og sennilega nú um 10 millj. eða nálægt 16% miðað við árið 1959. Síðan hefur endurkaupsverð verksmiðjunnar auðvitað stórhækkað, m.a. vegna gengisfellingarinnar á s.l. sumri, svo að hækkunin af þessum sökum verður áreiðanlega mun meiri nú í ár, og má ætla, að þess verði skammt að bíða, að hún nái 20%, en 15–20% verðhækkun á brýnustu nauðsynjavöru landbúnaðarins sýnist vera álitlegur árangur af þessum nýja sið, sem nú á að taka upp, hjá einu einasta fyrirtæki, og þessi hækkun er auðvitað ekki aðeins skattur á bændur, heldur um leið á allan almenning í landinu, sem kaupir landbúnaðarafurðirnar hærra verði en áður var vegna þessarar breytingar. Þannig hefur þessi ráðstöfun, sem ég fæ ekki betur séð en sé algerlega hliðstæð því, sem nú á að gerast almennt fyrir fyrirtækin í landinu, getað hjá þessu eina fyrirtæki valdið gífurlega hækkuðu verði á þeirri rekstrarvöru, sem heilli atvinnugrein í þjóðfélaginu er nauðsynlegust. Og í þessu dæmi hefur það raunverulega gerzt, að þetta fyrirtæki hefur fengið aðstöðu til þess að skattleggja almenning og rýra um leið lífskjör hans. En Þegar nú þessi nýi síður, sem nú á að lögfesta sem almenna reglu, gat valdið 15–20% hækkun á áburðarverðinu, hverju fá þá þessar nýju reglur áorkað í verðhækkunarátt, þegar þær hafa verið útfærðar í rekstri og verðlagningu allra fyrirtækja í landinu, þegar raforkuverin hækka rafmagnsverðið á líkan hátt, hitaveiturnar, skipafélögin, öll iðnfyrirtækin og yfirleitt allur sá rekstur, sem byggir á neyzlu almennings, fær verðlagningu neyzluvara og þjónustu reiknaða eftir þessum nýja sið? Ég hlýt að vísu að viðurkenna, að ég er ekki fær um að svara þessari spurningu til neinnar hlítar, en hitt fullyrði ég, að hér er stofnað til stórfelldra verðhækkunarráðstafana, sem hljóta að bitna þungt á almennum lífskjörum í landinu, ekki aðeins í bráð, heldur einnig svo lengi sem þessar reglur koma til með að gilda. Hæstv. ríkisstj. nægir ekki að hafa lækkað laun almennings í landinu, hækkað verðiag nauðsynja um 30%, lagt á þyngri skatta en nokkru sinni hafa þrúgað láglaunafólk hér á landi, heldur er þessi kjaraskerðing kórónuð með því að veita raunverulega gróðafélögunum í landinu heimild til enn nýrrar og áður óbekktrar skattlagningar á alþýðu manna. Hin beina skattalækkun gróðafélaganna er áreiðanlega mjög smávægilegt atriði samanborið við þá, sem felst í hinum breyttu fyrningarreglum, og hún er líka augljós og óumdeilanleg, hverju hún nemur. Skattur á félögum, öðrum en útgerðarfyrirtækjum og samvinnufélögum, lækkar úr 20% af hagnaði í 15%, eða um einn fjórða part, en á hinum síðarnefndu úr 16,7% í 15%, eða um 9%. Um 9% lækkar bað hjá samvinnufélögunum og útgerðarfélögunum, meðan lækkunin er 25% hjá öðrum fyrirtækjum. Að mínu viti er öll þessi lækkun, þó að ég telji hana ekki aðalefni þessa frv., síður en svo, órökstudd og ástæðulaus. En samt er það eftirtektarvert, eins og hér hefur verið bent á áður, að skattalækkunin skuli vera höfð allt að því þrisvar sinnum minni hjá þeim atvinnurekstrinum, sem býr við langsamlega mesta áhættu, og svo hins vegar hjá Þeim fyrirtækjum, sem eru í almenningseign og safna ekki gróða nema þá í óskiptanlega sjóði. Varðandi samvinnufélögin er Það líka athyglisvert, að skattalækkunin er ákveðin minni fyrir þau, enda þótt sum af þeim ákvæðum frv., sem eru mjög hagstæð fyrirtækjum almennt, komi þeim ekki að neinu haldi, eins og t.d. útgáfa jöfnunarhlutabréfanna. Breytingarnar, sem samkv. frv. á að gera á framkvæmdaköflum skattalaganna, hníga fyrst og fremst að því að stokka upp það embættismannakerfi, sem fyrir er, og gefa hæstv. fjmrh. tækifæri til þess að breyta þar mannaskipun eftir geðþótta sínum, einnig að setja fasta embættismenn í stað skattanefndanna, sem nú veitir að nokkru leyti borgurunum lýðræðislega aðild að framkvæmd skattalaganna, og svo í þriðja lagi beinast breyt. að því að fjölga mjög embættismönnum almennt í kerfinu og gera það stórum kostnaðarsamara en áður. Ég vil þó taka það fram, að ég tel, að sumar breyt. á framkvæmd laganna að þessu leyti séu engan veginn fráleitar og þá sérstaklega ekki sú breyting, sem felst í nýrri skiptingu landsins í skattaumdæmi í umsjá skattstjóra. Afnám skattanefndanna tel ég hins vegar sízt til bóta. Í fyrsta lagi hefur hún áreiðanlega stórfelldan aukinn kostnað í för með sér, eins og hér var eftirminnilega sannað við 1. umr. af hv. 4. þm. Vestf., en hitt er þó veigameira, að mér sýnist, að verr sé tryggt en áður, að ekki eigi sér stað mismunun í skattlagningu, eftir að hlutverk skattanefnda hefur algerlega verið afhent embættismönnum fjármálaráðherrans.  
             Þessar breytingar aðrar eru smávægilegar. Þar örlar hvergi á tilraunum til þess að bæta úr því, sem þó hefur verið höfuðmeinsemd framkvæmdarinnar, að skattaeftirliti, sem að einhverju haldi kæmi, væri komið á. Það má að vísu segja, að lögin geti rúmað nýjar starfsaðferðir, sem að haldi mættu koma, en svo hefur líka verið áður, og er að því leyti ekki um breyt. að ræða. Sýnilega á hér eftir sem hingað til að hafa eftirlitið aðeins í því formi að byggja á athugun á öllum framtölum jafnt, athugun, sem á að framkvæma á örstuttum tíma, áður en skattlagning fer fram, enda þótt öllum sé fullljóst, að slíkar athuganir eru lítils sem einskis virði.