Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 616 hefur Ragnar Óskarsson, varaþm. Alþb. á Suðurl., lagt fram fsp. til heilbrrh. um það hvort heilbrrh. hafi einhver áform um að grípa til ráðstafana til að bæta úr skorti á hjúkrunarfræðingum víða um land. En varamaður minn skildi ekki bara eftir þessa fsp. handa mér. Ég fékk líka í arf þá grg. með fsp. sem ég les nú, með leyfi forseta: Nú um nokkurn tíma hefur borið á því að erfitt er að fá hjúkrunarfræðinga til starfa við sjúkrahús og heilsugæslustöðvar. Slíkt ástand er alvarlegt, enda ein grundvallarforsenda þess að halda megi uppi góðu heilbrigðiskerfi að jafnan sé tryggt að innan þess sé nægilegur starfskraftur til að sinna öllum þáttum heilbrigðisþjónustunnar. Sveitarstjórnir víða um land hafa af því verulegar áhyggjur hve erfitt er að fá menntað hjúkrunarfólk til starfa, enda getur slíkt ástand raskað högum sveitarfélaga verulega og m.a. átt þátt í ákvörðunum fólks um búsetu. Verst er ástandið úti á landsbyggðinni. Þar standa sveitarstjórnarmenn nánast ráðþrota. Sumar sveitarstjórnir hafa reynt að fá til sín menntað hjúkrunarfólk með því að bjóða laun og fríðindi umfram kjarasamninga. Í því sambandi má nefna launaflokkahækkanir, staðaruppbætur, frían hita og rafmagn, gæslu barna og ferðakostnað. Með þessum ráðstöfunum eru sveitarstjórnir annars vegar að freista þess að tryggja íbúum sveitarfélaganna þá heilbrigðisþjónustu sem nauðsynleg er, en hins vegar að taka á sig kostnað sem ríkissjóði ber í raun að greiða. Þessi kostnaður er ýmsum sveitarfélögum þungbær, ekki síst ef tekið er tillit til þess að víða eru sjúkrahús rekin með halla sem aftur bitnar þegar upp er staðið að meira eða minna leyti á sveitarfélögunum. Því er eðlilegt að þeirri spurningu sé beint til hæstv. heilbrrh. hvort ríkisstjórnin hafi uppi einhver áform um að gripið verði til ráðstafana til þess að bæta úr skorti á hjúkrunarfræðingum víða um land.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Eins og fram kom hjá fyrirspyrjanda hefur skortur á hjúkrunarfræðingum til starfa verið töluvert til umræðu á síðustu árum og ýmsar ástæður lagðar þar til grundvallar. Hefur aðallega verið um kennt annars vegar að laun hjúkrunarfræðinga væru það lág að þeir kysu fremur að fara í önnur störf og hins vegar að breytt menntunarfyrirkomulag hafi leitt til þess að færri hjúkrunarfræðingar útskrifast nú en áður. Ein af ástæðunum sem sjaldan er rætt um er að stöðuheimildum hjúkrunarfræðinga í heilbrigðisþjónustunni hefur fjölgað mjög verulega á sl. árum. Er það m.a. vegna aukinnar þarfar á hjúkrun í sjúkrahúsum, vegna fjölgunar sjúkra- og hjúkrunardeilda og einnig hefur stöðum hjúkrunarfræðinga í heilsugæslustöðvum verið fjölgað allverulega. Heimahjúkrun, sem fer vaxandi, er þar einnig drjúgur þáttur. Könnun sem heilbrrn. gerði á sl. ári sýndi að stöðugildi hjúkrunarfræðinga í landinu öllu eru rúmlega 1410 og tæplega 200 hjúkrunarfræðinga vantaði þá í þessar stöður. Á sama tíma voru stöðugildi sjúkraliða rúmlega 1070 og vantaði í þær stöður 250 sjúkraliða. Reynslan hefur sýnt að allvel hefur gengið að fá hjúkrunarfræðinga til starfa í heilsugæslustöðvar. Heimild er fyrir rösklega 130 stöðum hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra og eru þær stöður að mestu setnar. Á vegum hjúkrunarfélaganna hafa verið gerðar kannanir til þess að finna ástæður fyrir skorti á hjúkrunarfræðingum og hafa eftirfarandi ástæður komið þar fram: Í fyrsta lagi hafa laun verið talin of lág. Í öðru lagi er óreglulegur vinnutími hjúkrunarfræðinga í sjúkrastofnunum. Í þriðja lagi samræmist vaktavinna illa heimilisstörfum. Í fjórða lagi er vinnuálag mikið. Í fimmta lagi má nefna þann vanda að koma börnum í barnagæslu. Þá virðist mér einnig ljóst að sú breyting að flytja allt hjúkrunarnám á háskólastig hafi orðið til þess að færri hjúkrunarfræðingar útskrifast árlega en áður var. Þeirri þróun verður að reyna að breyta og kem ég nánar að því hér á eftir. Ekki verður fjölyrt um laun hjúkrunarfræðinga hér. Um það hefur heilbrrn. lítið að segja því um launakjör er samið milli fjmrn. og viðkomandi stéttarfélaga. Sjúkrastofnanir komast ekki hjá óreglulegum vinnutíma, en vaktavinna býður upp á sveigjanlegan vinnutíma og fyrir hann er greitt vaktaálag. Hins vegar er ljóst að heilsugæslustöðvum hefur gengið betur að fá hjúkrunarfræðinga til starfa vegna dagvinnu, e.t.v. vegna þess að það samræmist betur heimilisstörfum. Á vegum sjúkrastofnana hefur verið komið upp barnaheimilum og dagheimilum, en reynslan sýnir að þar verður að gera betur svo að gagni komi. Hvað menntunarmálin varðar er svipað að segja og launamálin. Þau heyra í raun ekki undir heilbrrn. heldur menntmrn. en nauðsynlegt er að milli þessara ráðuneyta allra sé gott samstarf. Þá er einn þáttur enn sem rétt er að benda á. Í heilbrigðisstéttum flestöllum að frátöldum læknum hafa verið og eru enn mest konur. Undanfarin ár hefur umræða um hefðbundin kvennastörf ekki verið til þess að hvetja ungar konur til að mennta sig til þessara starfa. Jafnframt hefur framboð á nýjum störfum og trúlega auðveldari aukist. Færri nemendur fóru í hjúkrunarnám og sjúkraliðanám síðastliðin ár en þörf var á, en á því virðist vera breyting nú, enda eru atvinnumöguleikar fyrir þessar stéttir miklir og góðir. Eitt það mikilvægasta er því að reyna að breyta umræðunni og umfjölluninni um þessi störf, draga úr hinum neikvæða tóni og skapa jákvæða ímynd af störfum hjúkrunarfræðinga og reyndar allra heilbrigðisstétta. Á vegum ráðuneytisins er starfandi samstarfshópur um hjúkrunarmál. Í honum eru deildarstjóri í heilbrrn. og deildarstjóri hjá landlæknisembættinu, formenn hjúkrunarfélaganna, hjúkrunarforstjórar stærstu sjúkrahúsanna í Reykjavík og dósent í hjúkrunarfræði við Háskóla Íslands. Þessi hópur lagði fram tillögur til úrbóta á skorti á hjúkrunarfræðingum vorið 1985 og hafa sumar þær tillögur náð fram að ganga. Aðrar eru í athugun. Þessi hópur er nú að vinna að hugmyndum um hvernig hvetja megi ungt fólk til hjúkrunarstarfa og á ég þar við bæði störf hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða, hvernig kynna megi nám og störf fyrir því unga fólki sem stendur nú frammi fyrir því að velja sér ævistarf. Þessi kynning verður trúlega þannig að gefinn verður út smábæklingur, myndskreyttur og sendur í framhaldsskólana nú í vor. Þá er einnig uppi hugmynd um að gera myndband um nám og störf hjúkrunarfræðinga og að lokum verður haldin ráðstefna um hjúkrunarmál þar sem verður áframhaldandi kynning á námi og starfi. Í ráðuneytinu hefur einnig verið rætt um hvort ákveðin störf, sem hjúkrunarfræðingar leysa af hendi í dag sem sérmenntaðir hjúkrunarfræðingar, sé hægt að leysa af öðru sérmenntuðu starfsfólki sem ekki þarf grunnmenntun hjúkrunarfræðinga. Í þessu sambandi má nefna tæknimenntað starfslið við gjörgæslu, svæfingar og skurðstofuvinnu. Þá hef ég í heilbrrn. haft í athugun breytingar á gildandi lögum um sjúkraliða sem auka mundi starfssvið þeirra. Mér þykir líklegt að þeir sjúkraliðar sem réttindi hafa en ekki vinna í heilbrigðisþjónustunni mundu fremur koma til starfa að breyttum lögum í þessa átt. Einnig er nauðsynlegt að gefa sjúkraliðum kost á meira viðbótarnámi en verið hefur og er það mál einnig í athugun, en þar þarf líka að koma til samstarf við bæði menntmrn. og fjmrn. Það er ýmislegt fleira sem vinna þarf að í þessum málum og mun ég reyna að fylgja því eftir. Hins vegar verður að hafa það í huga að ekki verður komist hjá því að loka sjúkradeildum eitthvað áfram að sumrinu eða draga úr vinnu hjúkrunarstéttanna. Það er augljóst að ekki er hægt að reka sjúkrastofnanir eins þann tíma er gefa þarf starfsfólki allt að 6 vikna sumarleyfi eins og að vetrinum. Það er enginn sérmenntaður hópur eða varasjóður sem grípa má til í 3–4 mánuði á vorin og senda síðan heim á haustin er sumarleyfum lýkur. En við getum ekki lokað okkar stofnunum alveg vegna sumarleyfa eins og margar aðrar stofnanir, t.d. skólarnir, og sums staðar er það jafnvel svo að þjónustuþörfin vex yfir sumarmánuðina, hvað hjúkrunarstofnanir varðar. Ekki mun þetta sem ég hef hér upp talið leysa vandamálin í einni svipan, en sýnir þó að yfirvöld reyna að leggja sitt af mörkum til að hafa áhrif á þróun mála.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. svör hans og efast reyndar ekkert um vilja hans til góðra verka. En það er eins og Ragnar Óskarsson getur um í grg. sinni verulegt vandamál hjá sveitarfélögunum að fá til starfa menntað hjúkrunarfólk og það eru lág laun innan heilbrigðisstéttarinnar, sem að stærstum hluta valda þessu ástandi. Sveitarfélögin hafa tekið á þessu með því að bjóða launauppbætur í ýmsu formi, en nú undanfarið hafa aðgerðir þessarar ríkisstjórnar valdið því að fjárhagur sveitarfélaga utan höfuðborgarsvæðisins, sem var bágborinn fyrir, hefur enn versnað. Þau munu því ekki hafa bolmagn til þess að mæta slíkum kostnaði. Ríkisstjórnin verður því að taka á þessu og bæta úr ástandinu, m.a. með því að fara að borga starfsfólki sínu innan heilbrigðisstéttarinnar mannsæmandi laun.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. heilbrrh. á þskj. 717: "Hvernig er háttað framkvæmd þeirra ákvæða í lögum um almannatryggingar sem fjalla um rétt barnshafandi konu til fæðingarorlofs, allt að 60 dögum til viðbótar hinu lögbundna fjögurra mánaða orlofi, þegar hún þarf að leggja niður störf meira en mánuði fyrir áætlaðan fæðingartíma af heilsufarseða öryggisástæðum, sbr. 7. mgr. 16. gr. og k-lið 26. gr. almannatryggingalaga?" Þessi fsp. er borin fram vegna þess að mér virðist vera nokkuð óljóst hver túlkun hefur verið í framkvæmd þessa ákvæðis, þ.e. þegar svo stendur á að ekki er um tiltekna sjúkdóma að ræða sem samkvæmt verklagsreglum Tryggingastofnunar hafa verið taldir meðgöngusjúkdómar sérstaklega eða sjúkdómar sem tengjast meðgöngu, þá er eiginlega spurningin sú: Hvernig er litið á það ástand þegar sjúkdómur eða tilhneiging til sjúkdóms býr með konunni og það ástand versnar vegna meðgöngunnar? Ég tel óþarft að hafa frekari greinargerð fyrir þessari fsp. Hún er í raun og veru sáraeinföld. Ég tel að það sé nauðsynlegt að skilningur hæstv. ráðherra liggi fyrir á þessu ákvæði þannig að konum sé ljóst hvers réttar þær njóta, en sá réttur hefur eins og kunnugt er verið verulega aukinn frá því sem áður var með lögum sem samþykkt voru á síðasta þingi og komu til framkvæmda nú um áramótin. Ég hafði vænst þess að á dagskrá þessa fundar gæti orðið önnur fsp. um framkvæmd fæðingarorlofs, en ég skil það að vegna þeirrar venju sem ríkir hér í þingi um þann tíma sem líða þarf áður en fsp. er svarað frá því að hún var lögð fram, þá gat það ekki orðið og verður það þá væntanlega fljótt eftir páska. Sú fsp. varðaði aftur á móti reglur um töku skatts af greiðslum í fæðingarorlofi. En það bíður betri tíma. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir að hann gefur sér tíma til að svara þessari fsp.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Spurt er hvernig sé háttað framkvæmd þeirra ákvæða í lögum um almannatryggingar sem fjalla um rétt barnshafandi konu til fæðingarorlofs allt að 60 dögum til viðbótar hinu lögbundna fjögurra mánaða orlofi, er hún þarf að leggja niður störf meira en mánuði fyrir áætlaðan fæðingartíma af heilsufars- eða öryggisástæðum. Skv. 7. mgr. 16. gr. og k-lið 26. gr. almannatryggingalaga á barnshafandi kona, sem þarf af heilsufars- eða öryggisástæðum að leggja niður störf meira en mánuði fyrir áætlaðan fæðingartíma barns, rétt á fæðingarstyrk og fæðingardagpeningum þann tíma, þó aldrei lengur en í 60 daga. Tryggingayfirlæknir skal meta hvort þörf er fyrir hendi samkvæmt ákvæði þessu. Ákvæði þessa efnis kom fyrst inn í almannatryggingalög árið 1980 og hefur verið efnislega óbreytt í öllum meginatriðum síðan að öðru leyti en því að breytingar þær sem gerðar voru á reglum um fæðingarorlof með lögum nr. 59/1987 lengdu þann tíma sem kona gat notið fæðingarorlofs af þessum ástæðum úr 30 dögum í 60 daga. Í grg. með frv. þeim um almannatryggingar þar sem fyrrgreindar breytingar voru lagðar til er ekki að finna neinar haldbærar skýringar á túlkun ákvæðanna. Athugun á framkvæmd þessa ákvæðis er tvíþætt. Annars vegar: Hvernig hefur verið staðið að því læknisfræðilega mati sem ákvæðið gerir ráð fyrir að sé í höndum tryggingayfirlæknis? Hins vegar: Hvernig er staðið að útborgun þessara viðbótarmánaða? Ef fyrst er litið á læknisfræðilegt mat tryggingayfirlæknisins, þá kemur í ljós að viðmiðunarreglur hans eru tvenns konar., að staðreynt sé af lækni að um sjúkdóm sé að ræða sem valdi óvinnufærni í meira en mánuð fyrir fæðingu barns og að viðkomandi sjúkdómur sé einkennandi fyrir meðgöngu eða tengist meðgöngu á annan hátt. Tryggingayfirlæknir hefur tekið saman verklagsreglur þar sem taldar eru upp 13 sjúkdómsgreiningar sem hann telur falla undir ákvæðið. Tryggingayfirlæknir hefur í mati sínu bundið heimild til lengingar því að sjúkdómur sá sem veldur óvinnufærni sé tengdur eða orsakaður af þunguninni. Óvinnufærni í lok meðgöngu af öðrum ástæðum telur tryggingayfirlæknir að eigi að bæta með tímabundinni örorku eða sjúkradagpeningum. Viðmiðunarreglur þessar leiða til þess að kona, sem verður óvinnufær í lok meðgöngutímans af heilsufarsástæðum, sem ekki tengjast meðgöngunni, t.d. vegna sjúkdóms sem hún hafði fyrir meðgöngu eða vegna slyss, á ekki rétt á lengingu fæðingarorlofs samkvæmt þessu ákvæði. Hún gæti hins vegar átt rétt á tímabundinni örorku eða sjúkradagpeningum. Það hefur hins vegar risið upp ágreiningur um þessa túlkun tryggingayfirlæknis á ákvæðinu og telja ýmsir hana of þrönga auk þess sem hún styðjist ekki við lög því í ákvæðinu sé ekki að finna neina takmörkun á því hvers konar óvinnufærni af heilsufarsástæðum lengingin eigi að ná til. Þennan ágreining þarf að jafna og ég veit að tryggingaráð er með málið til athugunar. Mun heilbrrn. að sjálfsögðu fylgjast náið með framvindu málsins og ég mun beita mér fyrir því að um þetta fáist niðurstaða hið allra fyrsta. Þá er að líta á framkvæmd lengingar fæðingarorlofs vegna óvinnufærni af heilsufars- eða öryggisástæðum. Nýverið hefur komið í ljós að kona, sem fær læknisvottorð um óvinnufærni af heilsufars- eða öryggisástæðum meira en mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag og er talin uppfylla skilyrði ákvæðisins, eins og tryggingayfirlæknir túlkar þau að öðru leyti, fær ekki þennan viðbótarmánuð og nú raunar tvo fyrr en eftir að barnið hefur fæðst. Konan, sem þannig háttar um, hefur hingað til fengið fæðingarorlof í 4 mánuði eftir fæðinguna og eftir 1. jan. 1988 í 5 mánuði. Þessi framkvæmd byggist á því að tryggingayfirlæknir hefur talið að ekki sé unnt að leggja endanlegt mat á óvinnufærnina fyrr en barnið er fætt. Voru fyrirmæli þess efnis gefin út til sjúkrasamlaga 28. sept. 1982 og hefur þeim ekki verið breytt síðan. Það var nú nýverið sem athygli heilbrrn. var vakin á þessari framkvæmd útborgunar og hefur málið því verið í athugun í ráðuneytinu. Ég tel þessa framkvæmd óeðlilega. Ef tryggingayfirlæknir metur að ástæður óvinnufærni heyri undir lengingarákvæði það sem hér er til umræðu, þá tel ég að konan eigi að fá fæðingarorlofið greitt frá þeim tíma, þ.e. að þessi viðbótarmánuður eigi að koma fyrir fæðingu barnsins en ekki eftir á. Öll önnur framkvæmd leiði til þess að tilgangur lagaákvæðisins, sem hlýtur að vera sá að bæta konunni tekjumissi, nær ekki fram. Ég hef óskað eftir því við formann tryggingaráðs að framkvæmd þessa ákvæðis verði endurskoðuð. Herra forseti. Aðeins að lokum út af lokaorðum hv. fyrirspyrjanda um aðra fsp. um fæðingarorlof, þá var það svo að ég spurði eftir því hér á skrifstofu þingsins í gær hvort þær væru ekki báðar hér til afgreiðslu en var sagt að þær væru ekki á dagskrá svo að ég hafði ekki frekari áhyggjur af málinu, en var að öðru leyti tilbúinn til að svara þeirri fsp. líka.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör hans sem svöruðu spurningunni alveg beint en greindu hins vegar ekki frá skoðun ráðherra á þessari framkvæmd. Ég vil láta í ljós þá skoðun að ég tel að þetta ákvæði eigi við þegar konan verður að leggja niður vinnu af heilsufars- og öryggisástæðum vegna þess að hún er barnshafandi, þó svo að orsökin sé önnur en sú sem greinir í þessum 13 liðum sem nú er farið eftir, því að hvað er það annað en veikindi sem tengjast meðgöngunni, t.d. ef einhver krónískur sjúkdómur hefur búið með konunni en hún er alveg vinnufær alla jafnan, en þegar langt er liðið á meðgöngu getur hún ekki, vegna þess að þessi sjúkdómur býr með henni, haldið áfram vinnu. Ég tel það alveg einsýnt að þetta ákvæði eigi að ná yfir slíkt tilfelli. Og einmitt þess vegna er ljóst að orðalag það sem er í reglunni er svona til þess að það geti náð m.a. yfir slík tilvik. Um hitt atriðið sem hæstv. ráðherra nefndi og greiðsluna eftir á, þá er það enn þá alvarlegra nú, eftir að til sögunnar komu reglur um staðgreiðslu skatta, heldur en áður var því að ég hef orðið þess áskynja að þegar Tryggingastofnuninni þykir það vera hagkvæmara eða þægilegra í framkvæmd að inna greiðslurnar af hendi allar í einu í staðinn fyrir mánaðarlega, þá er tekin staðgreiðsla af því, 1/3 er tekinn af því og færður til ríkisins, en ef greitt hefði verið mánaðarlega hefðu greiðslurnar lent innan skattleysismarka. Þetta er náttúrlega mikið óréttlæti og ég efast um að þetta sé heimilt eftir lögum. Og þetta kemur hvergi fram í upplýsingabæklingi Tryggingastofnunar sem liggur frammi á þeim stöðum þar sem mæðraskoðun fer fram og annars staðar þar sem upplýsingar eru látnar í té barnshafandi konum. Ég tel þetta vera mjög brýnt mál sem krefjist úrbóta því að konur ganga í grandaleysi út frá því að þær fái þessar greiðslur óskertar, en af einhverjum framkvæmdaatriðum hjá Tryggingastofnuninni er þessu breytt og tekin af sú greiðsla sem þær eiga ekki að inna af hendi lögum samkvæmt og þeim sagt að þær geti fengið þetta endurgreitt einhvern tíma á næsta ári, en ég tel það ekki hlutverk fæðandi kvenna að lána ríkinu 1/3 af fæðingarorlofi í eitt ár.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Það er aðeins örstutt út af því sem fram kom hjá fyrirspyrjanda um þetta ágreiningsmál sem nú hefur risið upp innan Tryggingastofnunarinnar um hvernig meta skuli veikindi konu á meðgöngutíma og um skoðun eða afstöðu ráðherra til málsins. Ég greindi frá því áðan að hér er um dellumál að ræða sem er til meðferðar í stofnuninni. Ég hef rætt við fulltrúa málsaðila, þ.e. fulltrúa þessara kvenna, lækna af barnadeildinni, ég hef rætt við tryggingayfirlækni og ég hef rætt við fulltrúa tryggingaráðs svo að málið er í vinnslu en það er, ef það má orða það svo, á viðkvæmu stigi og því tel ég rétt að við fáum aðeins lengri tíma til þess að reyna að ná saman um þetta mál. En ég ítreka það sem ég sagði áðan að ég mun beita mér fyrir því að fyrr en síðar náist í því máli niðurstaða. Og aðeins út af hinu ákvæðinu um útborgunina. Þegar greiðslum er safnað saman er ég algjörlega sammála fyrirspyrjanda um það að þetta er ótækt mál og hefur einmitt sérstakar afleiðingar núna í sambandi við nýtt skattakerfi og um það mun einmitt hin fsp. sem rætt var um áðan fjalla að einhverju leyti, svo að ég læt það bíða að ræða nánar um það þangað til sú fsp. kemur hér á dagskrá.



Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um að láta í ljós mjög eindregna ósk um það við hæstv. ráðherra að hann sjái til þess að þar sem skattgreiðsla hefur verið oftekin af þessum konum - það hljóta að vera fá tilfelli, það er ekki svo langt liðið á árið - þá sé það endurgreitt nú þegar en ekki látið bíða í hálft annað ár.