Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við erum hér að ræða einhver alvarlegustu mál, sem unnt er að ræða á okkar tímum, þau mál, hvort það séu einhverjir möguleikar og hverjir á því að forða einhverju fólki frá fjörtjóni, ef Ísland dregst inn í kjarnorkustríð. Og það mætti ætla, að þeir, sem slíkt mál ræða, hefðu það fyrst og fremst í huga, hve mikilvægt slíkt málefni er, og létu ekki neina aðra hluti draga sig frá því að einbeita sér að aðalatriðum í þessu, svo mikilvægt sem það er. Það hefði þess vegna verið hægt að búast við því, að frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn. hefði sýnt einhverja ofur litla hugsun, einhverja ofur litla viðleitni til þess að setja sig inn í þessi mál og til þess að tala af viti um þessi mál. Því miður hefur það farið svo, að hann hefur í staðinn kosið að fara að koma með ýmsar persónulegar slettur og annað slíkt í sambandi við þessar umr., og e.t.v. er það meiningin hjá honum með slíku að reyna að breiða yfir það, að hann skilji hvorki upp né niður í því, sem hann er að fjalla um. Það er ákaflega hart, ef á þeim tímum, ekki sízt öðrum eins hættutímum og nú, þegar við erum að ræða svona alvarleg mál, eru menn hér í þinginu, sem halda, að það sé hægt að breiða yfir þekkingarleysið og röksemdaskortinn með nokkrum ofstækisfullum áróðursupphrópunum á móti kommúnistum. Hitler og Göbbels gerðu þetta í mjög ríkum mæli forðum, og er ósköp leitt til þess að vita, að hér skuli vera menn, sem þykir gaman að feta að einhverju leyti í þeirra fótspor og endurhljóma þeirra vitlausu slagorð, sem settu heiminn í bál forðum. Það eru tvær ólíkar stefnur, sem er um að ræða. Það er tvennt, sem við erum að ræða um í þessu sambandi á Íslandi. Það er annars vegar það að reyna að forða fólki frá afleiðingum stríðs, reyna að forða íslenzku fólki, íslenzkri þjóð frá afleiðingum stríðs, m.a. með skynsamlegum almannavörnum, og það er hin stefnan að reyna að draga íslenzka þjóð inn í stríð og gera hana að skotskífu. Þetta tvennt er gersamlega ólíkt og andstætt. Það er undarlegt, að í hinu stóra höfði hv. frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn. skuli þetta ruglast saman í einn graut. Ég gæti bezt trúað, að ef svo ægilega færi, að það yrði kjarnorkustríð, og ef svo færi, að einhverjir Íslendingar lifðu það af og einhverjir hefðu áhuga á því eftir þann tíma að rannsaka það, sem héti íslenzk saga, þá mundi ræða þessa hv. þm. vera skoðuð sem dæmi um, hve ægilegt ábyrgðarleysi, þekkingarleysi og fáfræði væri um þessi mál. Að halda slíka framsöguræðu eins og hv. 1. þm. Vestf. gerði um almannavarnirnar, sem fulltrúi meiri hl. heilbr.- og félmn., það er alveg ægilegur hlutur, að slíkt skuli geta komið fyrir og hann skuli hafa talað eins og hann gerði. Nú veit maður ósköp vel, að þessi hv, þm. getur talað og hann hefur alveg sérstaklega sýnt það, þegar hann hefur verið framsögumaður fyrir fjvn., að þá hefur ekki vantað ýmislegt í kollinn á honum, sem kom gott þaðan. Mér sýnist eins og svo sé komið fyrir hans flokki nú, að nú vilji hann ekki nýta hann lengur á því sviði, sem var helzt nýtandi, og setji hann svo í það að halda svona dómadagsræður eins og hann gerði hérna sem formaður heilbr.- og félmn. Meiri hluti ræðu hans var raunverulega um mig og mína afstöðu, og það er þess vegna ekki nema rétt, að ég víki að því, enda gaf það mér satt að segja fyrst og fremst tilefni til þess að standa hér upp. Ég hef áður reynt að segja lítils háttar um þessi mál. Hv. 1. þm. Vestf. las upp nokkur orð úr ræðu, sem ég hafði haldið 21. febr. 1941, og kvað mig hafa verið mjög fylgjandi almannavörnum eða loftvörnum, eins og það var þá kallað, af því að Rússar hefðu þá verið komnir í stríðið - og ég væri auðvitað agent þeirra, það þurfti ekki langt að leita til að sjá, af hverju ég hefði verið með því, að það væri reynt að hindra, að mikið af Íslendingum yrði drepið í febr. 1941. Var hv. þm. búinn að hugsa eitthvað í sambandi við þetta, sem hann sagði? Hann var ekki í neinum vandræðum með röksemdafærslurnar: ég væri með almannavörnum þá, ég væri á móti þeim núna, því að Rússar hefðu verið í stríðinu þá og ég væri þeirra agent. Og hvað var 21. febr. 1941? Ég veit ekki, hvort ég þarf að fara að halda fyrirlestur í mannkynssögu yfir hv. formanni heilbr.- og félmn., en Rússar voru ekki í stríðinu þá, þeir voru ekki komnir í stríðið, svo að allur botninn í allri þessari þokkalegu röksemdafærslu hv. þm. er þannig dottinn úr. En má ég spyrja: Hvernig stendur á því, að þessi hv. þm. getur ekki komið hér í stólinn án þess alltaf að fara að tala um agenta Rússa? Er þetta einhver árátta hjá honum? Er þetta einhver sektarmeðvitund hjá honum? Er hann að nota hvert tækifæri, sem hann fær, til þess að lýsa því yfir, hvað það sé voðalega ljótt að vera einhver agent Rússa? Eða er þetta bara svona ódýr auglýsingabrella til þess að fá mig til þess að fara að tala um Bifreiðar og landbúnaðarvélar h/f? Hvað er það, sem hv. þm. meinar með þessu? Það er alveg rétt hjá honum, að ég hélt hér ræðu um, að það þyrfti að reyna að forða íslenzku fólki, - og það náði sérstaklega til Reykvíkinga, - frá því að vera drepið, ef hægt væri, fyrir gerðar árásir. Ég var með því, að það yrði reynt að skapa þá aðstöðu fyrir almenning hér, sem hægt væri. Ég veit ekki, hvort hv. þm. hefur haft fyrir því að lesa þessa ræðu mína, en það væri máske rétt, fyrst hann hætti svo ákaflega fljótt í henni, að ég lofaði honum að heyra ofur lítið meira, með leyfi hæstv. forseta. Ég sagði í þessari ræðu 21. febr. 1941 hér í Nd. m.a.: „Menn þóttust sjá það undireins, þegar farið var að víggirða Reykjavik, að hér væri hætta á ferðum og brezka setuliðinu væri ekki sérstaklega mikið um það hugað, hvernig færi um fólkið sjálft, er hér býr. Aðalatriðið fyrir setuliðið væri að tryggja herstöðvar sínar sem bezt, svo og þær stöðvar, sem væru mikilvægastar fyrir það sjálft, t.d. höfnina í Reykjavík og aðrar slíkar. Þess vegna hlaut það fyrst og fremst að koma í hlut íslenzkra yfirvalda að sjá almenningi fyrir sem beztu öryggi gegn loftárásunum, því að innrásarherjunum væri ómögulegt að treysta að neinu leyti, sem vitaskuld hefðu ekki komið hingað til þess að tryggja Ísland gegn árásum, heldur til þess að tryggja sér betri hernaðaraðstöðu en ella.“ Hv. þm. hafði ekki fyrir að lesa þennan kafla af ræðunni. Þá kom enn fremur nokkru seinna í sömu ræðu, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefði þurft að undirbúa skipulagða fólksflutninga úr Reykjavík, ef til loftárása kæmi. Og síðan rakti ég allýtarlega, hvernig aðstæðurnar væru viðvíkjandi vegunum og öðru slíku. Og svo held ég áfram: „Þetta vil ég minnast á. Og ef hæstv. ríkisstj. væri þess sinnis að svara spurningu minni, sem ég hef beint til hennar, þá þætti mér mjög fróðlegt að vita, hvort hæstv. ríkisstj. hefur mótmælt því sérstaklega við hið erlenda setulið, sem hér er, þegar Reykjavík var víggirt. Að víggirða Reykjavík er vafalaust einhver hroðalegasta ráðstöfun, sem gerð hefur verið í þessari styrjöld, því að ríkisstjórnir annarra þjóða reyna að fá höfuðborgir sinar viðurkenndar sem óvíggirtar borgir.“ Ég minnist síðan á Frakka og Belgíumenn. Og svo kemur: „En Reykjavík, sem er höfuðborg hlutlausrar þjóðar og hefur að geyma tiltölulega stærri part viðkomandi þjóðar heldur en nokkur önnur höfuðborg, hún er ekki einungis víggirt, heldur hreint og beint útbúin sem partur af víggirðingu.“ Skal ég ljúka þar með tilvitnunum úr þessari ræðu minni. Hvað er það, sem ég þarna er að benda á? Ég er að benda á, að það þurfi að gera ráðstafanir til þess að reyna að vernda lif almennings, og ég er að benda á um leið og undirstrika, að það sé hið erlenda innrásarlið, sem leiði hættuna yfir okkur. Og þeir, sem voru hér í Reykjavík þá, muna það, hvernig brezka setuliðið í ósvífni sinni setti sína hermannabragga innan um öll íbúðahverfin í Reykjavík, ekki bara á Skólavörðuhæðina, við hliðina á Hringbraut-Snorrabraut, þar sem Austurbæjarbíó nú stendur, Kamp Knox í Vesturbænum og annars staðar, heldur var öll Reykjavík viggirt og höfuðsetur hersins, hershöfðingjamiðstöðin látin vera í miðju bæjarins. Og ég spurði að því, hvort ríkisstj. hefði sérstaklega mótmælt þessu, því að þetta var slík ósvífni, að með þessu var beinlínis verið að draga sprengjur frá andstæðingunum að þessum stöðum, að sjálfri Reykjavík. Hefðu þessir braggar þó verið t.d. þó nokkuð langt fyrir utan Reykjavík, þá var þó heldur minni hætta, þótt ekki væri mikið. Það var ekki miklu svarað og fór víst ekki mikið fyrir mótmælunum á móti því, hvernig þessar stöðvar voru staðsettar þá. En það kom greinilega fram strax í þessari ræðu, sem var raunverulega eina ræðan, eins og hv. þm. gat um, sem flutt var um þetta, við 1. umr. málsins, að herstöðvarnar voru það, sem skapaði hættuna á Íslandi. Sósialistaflokkurinn stóð þá með almannavörnunum, með því, að það væri reynt að forða almenningi, og gerði kröfur til þess, að það væru gerðar sem beztar ráðstafanir til þess að reyna að vernda líf almennings. Jafnframt bentum við á, að ein höfuðhættan væri sú, að hér væri verið að viggirða borg, okkar höfuðborg, og setja hermannaskála um hana alla. Ég talaði ekki meira um þessi mál. Ég var ekki víðstaddur, þegar 2, umr. fór fram um málið. Það var sett á dagskrá 22. apríl 1941 og umr. fór fram 2. maí, og þá var ég fangi í Bretlandi, og það urðu litlar umr. um þessi mál yfirleitt. Við sluppum til allrar hamingju tiltölulega vel, þrátt fyrir mannfórnir okkar sjómanna o.fl., út úr því stríði, en við ættum a.m.k. að láta okkur það að kenningu verða að búa okkur af einhverju dálítið meira viti og minna ofstæki við því næsta. Þannig dettur nú botninn úr öllu þessu, sem hv. þm. var að segja viðvíkjandi mér og mínum flokki, og öllum þeim svívirðingum, sem hann var að tengja saman við það. En svo kom hann að því, sem átti að sýna vit hans á hernaðarlegri aðstöðu nú á tímum. Þá kom hann að því, að það væri svo sem alveg greinilegt, hvað það væri, sem þessir vondu kommúnistar væru að gera með þessu öllu saman, þeir væru að auðvelda Rússum innrás í landið. Ég verð að segja það, þegar ég heyri svona orð eins og innrás í landið, töluð af mönnum, sem ættu a.m.k. að hafa sýnt þá ábyrgðartilfinningu að reyna að skapa sér einhverja ofur litla hugmynd um, hvað nútímastyrjöld yrði, þá liggur við, að mér renni kalt vatn milli skinns og hörunds. Það er ekki að tala um spursmál eins og innrásir í sambandi við þá styrjöld, sem nú er fram undan, ef hún á annað borð skellur á. Það var um það að ræða í síðustu styrjöld, að menn réðust á einhver lönd og menn tækju þau herskildi, menn reyndu að halda þeim löndum og annað slíkt og menn berðust þar með ýmiss konar vopnum. Og þrátt fyrir það, þó að allar slíkar innrásir væru illar og af þeim hlytust hörmungar og tjón, er þó reynslan af öllum styrjöldum mannkynsins fram að þessu sú, að einhverjir hafa lifað af, meira að segja einhverjir með hverri þjóð. Ég býst við, að öllum hernaðarsérfræðingum beri saman um það, að ef kjarnorkustyrjöld hefjist núna, þá hefjist hún með geigvænlegri skothríð, þar sem skotið sé eldflaugum, jafnvel mörg þúsund km veg, með kjarnorku- og jafnvel vetnissprengjum í, þannig að á fyrstu mínútum þeirrar styrjaldar reyni hvor hernaðaraðilinn um sig að tortíma sem mestu, í fyrsta lagi eldflaugastöðvum óvinarins og því næst mikilvægum stóriðjuverum. Og eitt af því, sem skapar hvað mesta hættu í sambandi við byrjun styrjaldar nú og það, að hún brjótist út, er, að sá, sem byrjar, sá, sem er á undan, hefur svo óskaplega yfirburði yfir hinn, þannig að freistingin til þess að byrja er svo mikil, að hún getur gert út um, hvor sigrar, ef nokkur á að sigra í styrjöldinni. Þetta er það ægilega við þá styrjöld, sem menn nú tala um að kunni að brjótast út. Þess vegna er það svo fráleitt að vera að tala um spurninguna um innrás í landið frá hálfu einhvers hernaðaraðila, þegar við erum að ræða um það, hvort eigi að forða þjóðinni frá fjörtjóni. Fjörtjónið kemur ekki til með að stafa af því, að einhver aðili komi hér annaðhvort með sjóflota, flugflota, kafbáta eða eitthvað annað slíkt, heldur er stefnt að því að geta skotið eldflaugum fyrst og fremst á ákveðnar herstöðvar úr mörg þúsund km fjarlægð, sem engin vörn er til gegn, og auk þess sem slíkar eldflaugar drepa svo og svo mikið af öllu því fólki, sem er þar í kring, þá gera þær stóran hluta af landinu og máske landið allt óbyggilegt svo og svo langan tíma. Hörmungar geislavirkninnar, sem kemur á eftir sjálfum kjarnorkusprengjunum, eru jafnvel enn þá ægilegri en eyðilegging sprengnanna sjálfra. Þegar við þess vegna ræðum þessi mál, verður fyrst og fremst að ræða þau frá sjónarmiði þess stríðs, sem við óttumst allir að kynni að brjótast út, og þess stríðs, sem við þurfum fyrst og fremst að reyna að vernda okkar fólk gegn. Hins vegar ef hv. 1. þm. Vestf. vill fara að ræða um innrás í Ísland, þá er það velkomið. Hverjir eru það, sem fyrst og fremst hafa gert innrás í Ísland? Þeir, sem fyrst og fremst hafa gert innrás í Ísland, eru í fyrsta lagi Bretarnir, ráðast hér á landið og taka það herskildi 1940, og e.t.v. er hv. þm. ekki heldur alveg búinn að gleyma því, að þeir sýndu svipaða tilburði í landhelgisdeilunni 1958. Hverjir eru það, sem ráðast á Ísland næst á eftir Bretum 10. maí 1940? Það eru Bandaríki NorðurAmeríku, í samstarfi við Breta, sem 24. júní 1941 setja íslenzku ríkisstj. 24 klukkustunda úrslitakosti um að afhenda landið sem herstöð í hendur Bandarfkjanna og lýsa því um leið yfir, að það sé gert af frjálsum vilja, - svo að ég noti orð eins hv. þm. Sjálfstfl., Sigurðar Hlíðar, settu hnífinn á hálsinn á ríkisstj. og síðan Alþingi, þannig að menn, sem höfðu ætlað að greiða atkv. á móti þessu, eins og Sigurður Hlíðar lýsti sjálfur yfir þá, greiða atkv. með því. Með úrslitakostum er landið tekið á vald Bandaríkjanna og her landsettur hér 7. júlí, tveim dögum áður en Alþingi kemur saman 9. júlí til að samþykkja af frjálsum vilja, eins og kallað er, hervarnarsáttmálann 1941. Við skulum þess vegna, ef við ætlum að fara að tala út frá sjónarmiði Íslands um innrás á Ísland, gera það upp við okkur, hverjir það eru, sem ráðizt hafa á okkar land, og hverjir það eru, sem hafa hernumið okkar land og halda því hernumdu enn þá. Og ef hv. 1. þm. Vestf. vill sérstaklega fara að ræða um, hverjir þjóni slíkum innrásarlýð, þá er ég líka til í að ræða það. Hvað hafa svo þessar þjóðir, sem ráðizt hafa á Ísland og tryggt hafa sér með alls konar aðferðum tök á okkar landi og herstöðvar í okkar landi, - hvað hafa svo þessar þjóðir gert? Þær hafa þar með stofnað lífi og tilveru íslenzku þjóðarinnar í hættu. Og hvað er það, sem hv. 1. þm. Vestf. með fylgi sínu við slíkt er að gera, með því að standa með því, að það séu herstöðvar m.a. í Keflavík enn í dag? Hann er að stofna lifi og tilveru Íslendinga í hættu fyrir Ameríkana. Það er ekki neinn vitihorinn maður að tala um, að hér séu einhverjar hervarnir til að verja Ísland eða Íslendinga. Hér eru hervarnir amerísks hers sem einhvers konar útpóstur fyrir þeirra hernaðarkerfi, til þess að verja Bandaríkin eða sækja fyrir þeirra hönd. Og þessi hv. þm. skirrist ekki við það af ofstækisfullri þjónkun við ameríska auðvaldið að vilja þannig stofna tilveru Íslendinga í hættu. Og svo dirfast þessir hv. þm. eins og hann að tala um það, að aðrir séu að gleyma því að vernda rétt Íslands, eignir Íslendinga og líf. Ætti þó að vera hverjum manni ljóst, að það á ekki að tala í þeim dúr, sem hann hóf hér, þegar um er að ræða þessi mál hér á Alþingi. Það er nóg að láta blöðin með sínu ofstæki þylja þess háttar lexíu. Það mætti ætlast til þess, að hér væri þó hægt að ræða þessi mál þannig, að það væru einhver rök sett fram og rædd. Ég hef svarað hv. 1. þm. Vestf. að gefnu tilefni, og kjósi hann að halda áfram umr. á þeim grundvelli, sem hann ætlaði sér, þá er ég líka reiðubúinn til þess, þó að ég álíti, að það sé annað, sem fyrst og fremst ætti að ræða hérna. Hann fór allgeyst úr hlaði. En það er hætt við því, ef menn ríða allgeyst úr hlaði og færleikurinn er fáfræði og ofstæki, að þá kunni hestarnir að kasta mönnum af baki. Og ég er hræddur um, að það þýði ekki fyrir hann að vera að ræða þau mál, sem við þurfum að ræða nú, á þeim grundvelli, sem hann var að hasla sér hér. Svo að við hverfum síðan að því alvörumáli, sem hér liggur fyrir, og látum hv. 1. þm. Vestf. afgreiddan, þá vil ég taka mjög undir það, sem hv. 4. landsk, þm., frsm. mínni hl. heilbr. og félmn., lagði hér áherzlu á. Afstaðan, sem við tökum nú, sem erum fulltrúar Alþb. á Alþingi, í þessum alvörumálum, er alveg sú sama og sú, sem Sósfl. tók á sínum tíma, fyrir 5 árum. Í dag er það ægilegasta ábyrgðarleysi að ætla að draga sprengjurnar í komandi kjarnorkustyrjöld að Íslandi, að ætla að nota Íslendinga sem skjöld fyrir ameríska auðvaldið, þannig að láta þá tætast í sundur fyrst í því stríði, ef amerísku auðjöfrunum og þeim, sem bezt væru geymdir þar í dýpstu og dýrustu byrgjunum, kynni að verða eitthvað þægilegra fyrir um á eftir. Og nú skulum við ræða nokkuð almennt viðvíkjandi varnarráðstöfununum fyrir almenning, það, sem kallað er almannavarnir hérna og ég vil þá fyrst af öllu bera nokkuð saman við þær loftvarnir, sem við töluðum um í síðasta stríði. Þetta tvennt á ekkert sameiginlegt nema nafnið. Það er svo ólíkt, að það er beinlínis hættulegt, ef menn hugsa enn þá í hugtökum þess stríðs. Það stríð var ægilegt, og við, sem að einhverju leyti sáum það stríð, áttum bágt með að hugsa okkur ægilegri hluti en þá. Ég lifði það sjálfur að vera í Lundúnum í einni ægilegustu eldsprengnahríðinni, sem gerð var á London, og veit ég þó, hve miklu betur London leit út og fór út úr því heldur en borgir eins og Varsjá, Dresden, Leningrad, Coventry og aðrar slíkar. Það vekur jafnvel undrun þeirra Íslendinga, sem voru ekki erlendis í stríðinu eða í stríðslok, að sjá rústir enn þá. En gera menn sér í hugarlund, hvað allt þetta sprengjumagn var, sem kastað var í síðasta stríði, ölt þessi ár? Allt þetta sprengjumagn - og meginið af því féll á Þýzkaland, - það var milli 2 og 3 megatonn, þ.e. milli 2 og 3 millj. tonn af sprengjuefninu TNT. Það var allt sprengiefnið, sem féll niður og kastað var til jarðar yfir allar borgir í allri síðustu styrjöld, og þótti manni nógu ægilegt t.d. að sjá London brenna allt í kringum sig. Og hvað var það, sem kastað var á Bretland? Allt, sem kastað var á Bretland í síðasta stríði, var 0.1 megatonn, m.ö.o. 100 þús. kg af sprengiefninu TNT. Í dag liggur við, að menn tali um 2 megatonna sprengjur sem litlar sprengjur eða leikföng í samanburði við 20 megatonna, 50 megatonna, 100 megatonna sprengjur, og ein 2 megatonna sprengja hefur í sér falinn sprengjumátt allra þeirra sprengna, sem sprengdar voru í öllu síðasta stríði. Þið munið þau orð, sem Einstein notaði um þessar kjarnorkusprengjur. Hann kallaði þær „leikfang djöfulsins. Og meðan mönnum hættir við að hugsa að einhverju leyti út frá því, sem við lifðum í síðasta stríði, þá er stórhætta á ferð, lífshætta á ferð fyrir það fólk, sem við eigum að hugsa fyrir og reyna að bjarga. Ef við hugsum enn þá um sprengjur eitthvað svipað og í síðustu styrjöld, þá höfum við ekki hugmynd um, í hvers konar veröld við erum stödd. Hvað okkur Íslendinga snertir, er eitt að vísu sameiginlegt í stríði, sem kynni að koma, og í stríði, sem síðast var háð, að hættan fyrir okkur stafar fyrst og fremst af dvöl erlends hers í okkar landi. En að öðru leyti er sú styrjöld, sem kynni að koma, og sú styrjöld, sem var háð, svo gerólíkar í eðli sínu, að það er svo að segja ósambærilegt. Hvort sem Bretar eða Þjóðverjar hefðu tekið þetta land í síðasta stríði, þá hefði það að vísu gert mikinn mun á örlögum margra einstaklinga í þessu landi og í þeim hörmungum, sem yfir okkar land hefðu dunið á ýmsan máta, en í hvorugu tilfellinu hefði sú hætta vofað yfir, að íslenzkri þjóð yrði gereytt og ekkert yrði eftir af henni eftir það stríð. Hættan, sem vofir yfir okkur, er sú, að í styrjöld, sem nú brytist út, yrði þjóðinni gereytt og landið óbyggjanlegt. Og það eru ekki aðeins við Íslendingar, sem þurfum að hugsa svona mál, eins fámenn þjóð og við erum, út frá slíku sjónarmiði nú. Við vitum, að Bretar, sú stóra og volduga þjóð, þeir hugsa þetta mál út frá sama sjónarmiði. Brezkir stjórnmálamenn, í hvaða flokki sem þeir eru, gera sér ljóst, að þó að Bretar hafi í 500 ár haft mikla hagsmuni af því að heyja styrjaldir úti um öll lönd veraldar og leggja undir sig lönd og þjóðir og arðræna og skapa sér ríki, sem náði yfir 1/4 hluta jarðarinnar, ríki, þar sem sólin gekk aldrei undir, þá gera brezkir stjórnmálamenn sér ljóst, að það, sem út úr kjarnorkustyrjöld kæmi, það væri eyðing brezkrar þjóðar og óbyggilegt Bretland um alllangan tíma. Við skulum þess vegna, þegar við ræðum þessi mál, reyna frá okkar litla leikmannsviti að gera okkur í hugarlund, hvaða vandamál það er, sem við eigum við að stríða. Það er ekki vandamálið um, hvort við höfum samúð með vesturveldum eða samúð með austurveldum, hvort við stöndum með kapítalisma eða hvort við stöndum með sósíalisma, eða einhverjir aðrir þess háttar hlutir. Það er aðeins eitt, sem hlyti að vera spurningin fyrir þá, sem Íslandi stjórna og búa Ísland undir slíkt, og það er að athuga, hvað er hægt að gera til að bjarga okkar lífi. Ég játa það, eins og ég býst við að flestir geri hér inni, að þeir hafa því miður litla hugmynd um, hvað kjarnorkustyrjöld hefði í för með sér. Það eru ákaflega mótsagnakenndar þær kenningar, sem maður heyrir í veröldinni um það. Ég hef talað við vísindamenn, sem vilja meira að segja ekki útiloka, að kjarnorkustyrjöld, sem háð væri með öllum þeim kjarnorkuvopnum, sem nú eru til og kynnu að verða til á næstu árum, gæti leitt til þess, að hnötturinn spryngi í loft upp eða þeyttist í sundur, og benda jafnvel til þess, að ekki langt frá okkur í sólkerfinu séu auð svæði af undarlegum þokum, sem gætu stafað af því, að einhvern tíma hefðu svipaðir hnettir okkar, sem þar væru, sprungið. Ég þori náttúrlega ekkert um svona hluti að segja. Ég man eftir því líka, að ég heyrði það einu sinni eða sá það einu sinni í bók, að menn hefðu einu sinni verið að hugsa um að gera tilraunir með kjarnorkusprengjur á Suðurheimskautinu. Vísindamenn hefðu ráðið frá því, vegna þess að þar mundi vera allmikið af úraníum í jörðu, þannig að það væri ekki hægt að segja, hvaða keðjuverkanir kynnu að verða við það, að úraníumsprengjur lentu á miklum úraníumnámum í jörðu. Aðrir vísindamenn segja, að það mundu ekki vera nema takmarkaðir möguleikar á eyðileggingunni, sem af slíku stafaði. Það mundi jafnvel vera meiri eyðilegging, ef kjarnorkusprengjur lentu í kjarnorkubirgðum, og erfitt að sjá fyrir, hvað af því mundi hljótast. Við höfum líka séð, að ýmsir vísindamenn vilja tengja saman meira að segja þessar kjarnorkusprengjutilraunir, sem nú eru gerðar, við jarðskjálfta og annað slíkt, sem fram hafa komið nokkru síðar. Um þetta er maður náttúrlega engan veginn dómbær, og þótt ekki væri svo ægilegt, að hnötturinn væri sprengdur hér undir okkur, þá væri hitt nógu slæmt, ef mannkyninu sjálfu væri þannig eytt, þeir, sem ekki væru drepnir, yrðu meira eða minna veikir og afkomendur þeirra vanskapaðir, þannig að mannkynið í því ástandi, sem það hefur verið síðustu árþúsundirnar eða síðustu hundrað þúsund árin, er ekki lengur til sem slíkt og sú dýrategund gæti ekki skapazt aftur á jörðinni, fyrr en afleiðingarnar af slíkum geislum og áhrifin á erfðaeiginleikana væru búin að vera. Ég nefni þetta nú aðeins til þess, að menn geri sér betri grein fyrir því, ef það hafa ekki allir gert sér grein fyrir því, að þegar við erum að ræða um kjarnorkustyrjöld, þá erum við nútímamenn raunverulega alveg eins og börn, sem eru að leika sér með eldspýtur inni í púðurgeymslu, og við höfum ekki hugmynd um afleiðingarnar af þessu. Vísindamennirnir vara við. Sumir þeirra, sem vara við, eru hins vegar ákærðir fyrir, að það sé verið með viðvörunum að draga úr varnarmöguleikunum, hernaðaraðstöðu þeirra lands máske og annað slíkt. En hitt er gefið, að hvernig svo sem er, þá stöndum við frammi fyrir slíkum hættum í þessu sambandi, að afleiðingarnar geta verið svo ægilegar, að við erum ekki færir um að dæma um þær. Og yrði slík styrjöld háð, þá er það ekki spursmálið að mínu áliti, hvor í henni sigrar. Það kemur enginn sigurvegari úr þeirri styrjöld. Það er mannkynið sjálft, sem tapar. Þar sem eru þó til þjóðir eins og við Íslendingar erum eða höfum verið, sem höfum ekki sjálfir innbyrðis borizt á banaspjót, þá væri þó nær, að slíkar þjóðir reyndu að stuðla að því, að sú ægilega tortryggni, sem einkennir forustumenn þeirra þjóða, sem nú eru kjarnorkuvæddar, reyndu að stuðla að því, að sú tortryggni leiddi ekki til þess, að þeir færu í styrjöld hvorir við aðra, þar sem við getum ekkert annað en tapað, við Íslendingar og við mennirnir yfirleitt. Segjum nú, að það væri of mikil bölsýni að ganga út frá því, að einhverjir svona hlutir, eins og eyðing mannkynsins eða eyðilegging, hlytust af kjarnorkustyrjöld. Segjum, að hættan væri aðeins takmörkuð. Segjum, að hættan væri einungis sú, að hvíti kynstofninn, eins og hann hefur verið kallaður, Bandaríkjamenn og Sovétríkin, færi í styrjöld sín á milli og það yrði ekki annað eyðilagt en Evrópa og N.-Ameríka og það fólk, sem þar væri. Frá mínu sjónarmiði sem sósíallsta mundi það þýða, rið eftir að auðmannastétt Evrópu á síðustu öldum hafði lagt undir sig heiminn, skipt honum upp í nýlendur, arðrænt hann og kúgað, og sér það nú, að hún heldur ekki lengur þessum völdum í heiminum, þá kysi þessi suðmannastétt heldur að fara í kjarnorkustyrjöld og draga allan hvíta kynstofninn í gröfina með sér, heldur en að láta friðsamlega skera úr því, hvaða þjóðfélagsskipulag skuli verða ofan á í heiminum. Segjum, að hættan væri nú einungis sú, að þessar tvær þjóðir, að þessi tvö stórveldi færu í styrjöld sín á milli. Hver er spurningin, sem þá liggur fyrir okkur hér heima? Er þá spurningin, sem liggur fyrir okkur, sú, hvor sigrar í þessari styrjöld? Eigum við að leggja þjóðina á vogarskál í því, ef hún gæti orðið pínulítið peð, og fórna henni þar með, ef það gæti seinkað nokkur augnablik einhverjum sprengjum, sem annars lentu máske til Washington? Eða er hitt spurningin, sem liggur fyrir okkur: Hvernig getum við bjargað okkar þjóð út úr því að lenda í þessum ragnarökum? Ef menn lenda í kjarnorkustyrjöld og kjarnorkusprengjum er kastað á þeirra svæði, þá býst ég við, að það sé niðurstaða sérfræðinga, að í bezta falli væri það ekki nema 20% af þjóðinni, sem færist, með albeztu almannavörnum og öðru slíku, en það gæti farið upp í 90%, ef illa tekst til. En jafnvel enn hörmulegra en það, sem ferst í stríðinu, er þó fyrir fjöldann af þeim, sem lifa af, til að byrja með, meira eða mínna geislavirkir og sjúkir og öll fæða, öll lífsgæði meira eða minna spillt og geislavirk og baráttan um lífsgæðin, um möguleikann til þess að geta lifað, til þess að tóra áfram af því litla, sem til er, svo hörð, að sérfræðingar á þessum sviðum orða það svo, að því fleiri sem lifi af sprengjurnar, því hörmulegra verði ástandið eftir á. Ég held, að það geti ekki verið neitt spursmál, þegar við stöndum frammi fyrir spurningunni um kjarnorkustyrjöld, að við skulum gera okkur ljóst, að hún verður því ægilegrí, því seinna sem hún skellur á, ef kapphlaupíð heldur áfram, eins og núna er. Ég held, að eina spurningin, sem lögð sé fyrir okkur sem þingmenn, sé sú: Hvernig getum við reynt að forða því, að Ísland lendi í svona stríði og fólkið verði fyrir þessum hörmangum? Þess vegna verður alltaf fyrsta spursmálið í þessu: Út frá hvaða sjónarmiði eigum við að hugsa varnir fyrir almenning á Íslandi? Eigum við að hugsa það út frá því sjónarmiði að taka þátt í stríði vegna eins aðila, eins og t.d. Bandaríkja N.-Ameríku, eða eigum við að hugsa það út frá því að reyna að verja þjóðina fjörtjóni? Það, sem verður að gera alveg ljóst í þessu sambandi, er, að í stríðsþátttöku er engin vörn, og það er ægilegasta blekking að leyfa sér að halda slíku fram. Í stríðsþátttöku er engin vörn. Það þýðir aðeins að leiða hörmungarnar yfir okkur. Þess vegna álít ég, að fyrsta spurningin í sambandi við þessi mál sé að reyna að losna undan því að lenda í stríði, það hljóti að vera fyrsta spursmálið, sem við verðum að ræða, hvar svo sem við höfum annars samúð með þeim aðilum, sem eru að berjast. Hvað getum við gert til að lenda ekki í stríði? Ég vil taka það greinilega fram, að ef hér er NATO-herstöð, þá erum við náttúrlega komnir inn í stríð, um leið og það er hafið. Herstöð hér á Íslandi er þess vegna fyrsta hættan. Það fyrsta, sem verður að gera til almannavarna á Íslandi, er að fjarlægja herstöðina. Þá er komið að því spursmáli, þótt við yrðum nú sammála um það eftir að hafa rætt þessi mál, án þess að ræða þau bara með svo að segja pólitískt fylgi, hvernig stefnir í heiminum, fyrir sugum, - ef við kæmumst að þeirri niðurstöðu, þá veit ég, að spurningin, sem þeir, sem eru fylgjandi Atlantshafsbandalaginu, mundu leggja fyrir, yrði þessi: En verður þá ekki Ísland tekið undireins og víð lendum í styrjöld? Ég vil segja mína skoðun á því efni. Ég vil taka það fram, að það er mín persónulega skoðun. Ég hef ekki borið hana undir minn flokk. Ég lýsti því hér áðan, að ég áliti, og ég held, að það sé álit ákaflega margra sérfræðinga í þessum efnum, að ægilegustu hörmungarnar, sem yfir dynja í komandi styrjöld, dynji yfir á fyrstu mínútum, fyrstu klukkustundum, fyrstu dögum hennar, á meðan báðir aðilar reyna að skjóta sínum eldflaugum á þær stöðvar, sem þeir álita hættulegastar og þýðingarmest að eyðileggja. Ef maður er a.m.k. ekki í stríðinu í byrjun, þannig að hér sé engin herstöð, hér sé ekkert að eyðileggja þannig, þá er ekki að mínu áliti hætta á, að við verðum fyrir þessum skelli, þessum ægilega skelli, sem hlyti að verða voðalegasti skellurinn, sem þeir fá, sem í styrjöldinni eru eða í hana dragast. Þá veit ég, að þeir, sem fylgja Atlantshafsbandalaginu, munu svara: Já, en þetta þýðir þá, að Rússar taki Ísland. - Er það sérstaklega líklegt, að Sovétríkin, ef þau ættu í svona styrjöld við Bandaríkin, mundu alveg sérstaklega fara að leggja upp úr því að taka Ísland? Ef einhverjir tækju Ísland, er þá ekki nokkurn veginn alveg gefið, að þeir aðilar, sem hafa á sínu valdi Noreg, Finnland, og svo Bandaríkin og Grænland, þeir standa bezt að vígi með að taka Ísland undireins, ef þeir kæra sig um það. Ég held þess vegna, að það sé alveg spursmálslaust, það lítið sem ég hef lesið af því, sem menn eru að bollaleggja um herhreyfingar í kjarnorkustyrjöld, þá sýnist mér það fyrst og fremst vera Vestur-Þýzkaland eða Vestur-Evrópa, sem gengið yrði út frá að marsérað yrði inn yfir. A.m.k. var það í þeirri hernaðaráætlun, sem vestur-þýzki herinn byggði á í sínum síðustu heræfingum og eitt frægt vestur-þýzkt blað, Der Spiegel, var nýlega að segja frá, þannig að ég held, að það sé alveg fráleitt af mönnum að vera að setja það fyrir sig, að slíkt svokallað varnarleysi Íslands yrði Sovéthernum að sérstöku gagni þannig. Tvímælalaust standa Bandaríkja- og bandamannaherirnir betur að vígi til að taka Ísland. Hins vegar er gefið, að við Íslendingar, ef við værum komnir að þeirri niðurstöðu, að við vildum reyna að forða okkur út úr stríðinu, þá höfum við náttúrlega hagsmuni af því að reyna að skapa sem minnstan áhuga fyrir Íslandi hjá hernaðaraðilum. Það þýðir, að það, sem nothæft væri á Íslandi, sérstaklega í fyrstu atrennu, það þyrfti að mínu áliti að eyðileggja. Ég álít, og ég hef sagt það oftar, þó að ég hafi hvergi fengið neinar undirtektir undir það, - ég álit, að það ætti að vera búið að setja sprengjur á Keflavíkurflugvöll, Reykjavíkurflugvöll, og um leið og við vissum, að stríð væri að hefjast, þá gereyðilegðum við alla þessa velli. Og ef við reyndum að afla okkur vitneskju um þessa hluti, ef við hefðum hugmynd um aðra hluti hér á Íslandi, sem væru sérstaklega mikilvægir fyrir hernaðaraðilana, þá á að reyna, eins og við getum, að eyðileggja það, til þess að það séu sem allra minnstar líkur, að hernaðaraðilarnir gætu haft eitthvert verulegt gagn af því að taka Ísland í skyndi á sitt vald. Ég er ekki viss um, að það væru margar aðrar ráðstafanir, sem hægt væri að gera í þessum efnum, en að mínu áliti ættu þær allar að miðast við að reyna að sjá um, að eitthvað af fólki yrði hér lifandi, hvernig sem færi. Ef við hefðum gert það, sem við getum, til þess á þennan hátt að forða Íslandi út úr því að verða fyrir barðinu á hernaðaraðilunum í fyrstu átökunum, sökum þess að þeir hefðu enga hagsmuni af því, þá kæmi að því næsta hjá okkur, sem væri spurningin um að reyna þó, ef svo færi, að Ísland samt yrði tekið og samt yrði reynt að fara að búa til velli hér í staðinn fyrir þá, sem við hefðum eyðilagt, og annað slíkt og fara að reyna að nota okkar land, t.d. nota Hvalfjörð og annað slíkt, þá væri spursmálið, hvað við gætum gert. Ég álít, að hvað snertir fólkið, sem hér býr í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi, sem er yfirgnæfandi meiri hluti Íslendinga og yrði mest útsettur fyrir hætturnar, þá ættum við fyrst af öllu að undirbúa brottflutning þessa fólks, og sæjum við það t.d., að einhverjir aðilar kæmu hér og tækju þennan part af þessu landi, þá þurfum við að reyna að flytja helzt allt þetta fólk í burtu. Við skulum gera okkur ljóst, að það er um lif alls þessa fólks að tefla. Ég álít það sjálfsblekkingu, ef við hefðum dregizt inn í stríð, að það lifi nokkuð verulegt af fólki, sem hér væri í Reykjavík eða Gullbringu- og Kjósarsýslu. Ég held, að við eigum ekki að reikna með því. Ég tók eftir því, að í því, sem Holtermann hershöfðingi sagði og hv. 4. landsk. lagði sérstaka áherzlu á, talaði hann sérstaklega um, að það þyrfti að undirbúa brottflutning fólks úr Reykjavík á ófriðartímum. Og hann segir: Hve mikinn hluta íbúanna ætti að flytja þannig á brott, er undir því komið, hve mörgum er hægt að útvega samastað á þeim svæðum, sem ætlað er að taka við fólkinu. - Og sannleikurinn er, að ég býst við því, að hver sérfræðingur í þessum málum segi við okkur: Þið eigið að flytja allt fólkið í burtu. - Spurningin stendur ekki, ef við drögumst inn í svona stríð, um að viðhalda einhverjum atvinnurekstri. Ég tala ekki um, að einhver eigi að verða eftir til þess að hjúkra öðrum eða eitthvað þess háttar. Það er bara ein spurning, sem er orðin til, eftir að við erum komnir inn í svona stríð, og það er einhvern veginn að lifa, einhvern veginn að tóra, hvað frumstætt sem það er. Vafalaust mundi okkur þykja það hafa verið gósentími, sem hér var lifað á Skaftáreldatímanum, móts við það, sem við ættum eftir að reyna, þeir sem kynnu að lifa af, ef landið dregst út í kjarnorkustyrjöld. Ég vil segja það, að ef við gætum gengið út frá tvennu sem vissu í dag, í fyrsta lagi, að það yrði kjarnorkustyrjöld, í öðru lagi, að herstöðvarnar yrðu á Íslandi, þá eiga íslenzk stjórnarvöld að byrja strax í dag að skipuleggja alla byggð á Íslandi burt frá Reykjavík og Reykjaneskjördæmi, bókstaflega að byrja að byggja landið og miða atvinnutækin við það, að hér verði öllu gereytt, að hér verði ekki byggilegt, en það sé þó einhver von frekar á hinum stöðunum. Nú er ég ekki bjartsýnn á möguleikana í sambandi við almannavarnir og kjarnorkustyrjöld. Ég veit ósköp vel, að við Íslendingar erum yfirleitt litlir skipuleggjendur. Við skulum líta til þeirrar þjóðar, sem er einhver bezti skipuleggjandi í Evrópu, Þjóðverja, og við skulum sjá niðurstöðurnar af þeirra heræfingum í haust. Þjóð, sem er framúrskarandi í því að skipuleggja, og þjóð, sem er uppalin í því að vera einhver mesta hernaðarþjóð í Evrópu, hver er niðurstaðan af hennar eigin heræfingum í þessum efnum. Hún er, að þar fari allt á ringulreið, m.a. um hjálp hvað snertir sjúkralið og annað slíkt. Það, sem við skulum reyna að athuga í þessu sambandi, er, hvernig sé hægt að koma einhverju fólki burt og hvernig sé hægt að útvega því eitthvað til að borða. Það verður spursmálið, ef Íslendingar koma inn í kjarnorkustyrjöld. í síðustu styrjöld gátu menn rekið nokkra normala atvinnuvegi og annað slíkt, það var hægt að halda áfram. Sama fólkið, sem vann í verksmiðjunum á daginn, það var við að slökkva eldinn í þessum verksmiðjum á nóttunni og byrjaði að vinna þar áfram daginn eftir. Það er þess vegna fyrst og fremst viss aðstaða, sem þyrfti að skapa sérstaklega alls staðar úti um land gagnvart hættunni af geislavirkni og geislaryki, og aðstaða til þess að geta fætt þar allmikið af fólki, og hins vegar aðstaða til þess að geta flutt það fólk burt héðan. Og ég vil minna á, að hér í Reykjavík og á Reykjanesskaganum, - ætli að það séu ekki upp undir 20 þús. bílar hér, það væri jafnvel hægt að flytja bara með einni bilferð hvers bíls, ef það væri skipulagt fullkomlega, svo að segja allt fólkið héðan burt í einu. Hins vegar tek ég greinilega eftir því í áliti Holtermanns, að hugsunin, sem þarna er, hún er fyrst og fremst sú, þó að hann tali um, að það væri gott að geta flutt fólk burt úr Reykjavik og annað slíkt, þá verður fyrst og fremst að hugsa út frá því sjónarmiði að geta haldið áfram að berjast. Það er talað um, að almannavarnastjórinn verði vegna viðvörunar og af öðrum ástæðum að hafa beint samband við heryfirvöld bandamanna. Og það er greinilegt, að þessar hugmyndir, sem hérna er byggt á, frá þessum sérfræðingum, sem standa líka í þjónustu Atlantshafsbandalagsins, held ég, eða ríkja, sem í því eru, - þessar hugmyndir eru allar hugsaðar út frá því, að það verður að reyna að gera það tryggt, að eitthvað af fólki geti lifað af á Íslandi, t.d. ríkisstjórnin og einhverjir góðir þingmenn og almannavarnastjórinn, og þeir geti haft samband við heryfirvöld bandamanna. Það væri auðvitað gott, ef eitthvað af blessuðu fólkinu gæti lifað líka, meina þeir. Við erum þegar búin að fá að sjá bara í sambandi við heræfingarnar þýzku núna, hvernig þeir hlutir munu vera. Og allt, sem þessir sérfræðingar segja, sannar fyrst og fremst eitt, að hættan stafar af herstöðvunum. Það, sem ég álít að við hefðum þurft fyrst og fremst að gera okkur grein fyrir í sambandi við, hvað við gætum gert til þess að reyna að tryggja, að eitthvað af Íslendingum lifði af, það er að fá sérfræðinga í þessum efnum til þess að segja okkur alveg satt og rétt um, hvað þeir álita að hér yrði, ef hér væru engar herstöðvar, og hvernig við höguðum okkar svokölluðu almannavörnum bezt, ef við ættum að reyna að forðast afleiðingar styrjaldar, án þess að herstöðvar væru á Íslandi sjálfu og án þess að við drægjumst a.m.k. inn í fyrstu daga þessarar styrjaldar. Þetta held ég, að hefði verið æskilegt að láta rannsaka vei í þessu sambandi. Hervarnir svokallaðar og almannavarnir á Íslandi eru algerar andstæður. Það, sem við eigum að reyna að hugsa um, er að reyna að skapa að einhverju leyti almannavarnir fyrir Íslendinga, þannig að þeir gætu máske lifað næstu styrjöld af, en ekki að hugsa um að skapa hér hervarnir fyrir Bandaríkin og fórna Íslendingum fyrir það. Þetta tvennt: að hugsa um lif íslenzku þjóðarinnar og hvernig henni reiði bezt af í komandi styrjöld, það fær ekki samrýmzt því að ætla að nota Ísland sem ofur litinn skjöld fyrir ameríska auðvaldið, ef til styrjaldar skyldi koma, og fórna Íslendingum fyrir það.



Herra forseti. Ég hef tekið þátt í athugun í heilbr.- og félmn. á frv. því um almannavarnir, sem hér er til umræðu. Nefndin samþykkti á fundum sínum brtt. við frv., 17. og 25. gr., og var önnur breytingin um það að tryggja, að einstaklingar fengju mat á útgjöldum, sem þeir gætu orðið fyrir, eftir fyrirskipan ráðh., en ríkissjóður á að endurgreiða að hluta síðar. Hin breytingin var um, að ríkissjóður, en ekki bæjar- eða sveitarfélög, greiddi kostnað af öryggisráðstöfunum, sem bæjar- eða sveitarfélag á síðan að endurgreiða að vissu marki. Ég skrifaði undir nál. meiri hl. með þeim fyrirvara, að ég áskildi mér rétt til að fylgja brtt. við frv., sem fram kynnu að koma við 2. eða 3. umr., eða að flytja við það brtt. Út frá því leyfi ég mér, með leyfi forseta, að bera fram við þessa umr. tvær brtt.: I fyrsta lagi: „2. mgr. 7. gr. orðist svo: Ráðstafanir til almannavarna, sbr. 9. gr., skal hefja þar, sem ríkisstjórn ákveður með samþykki hlutaðeigandi sveitarstjórnar eða sýslunefndar.“ Þar sem hér getur orðið um allverulegan útgjaldaauka að ræða fyrir bæjarfélögin, þá tel ég sjálfsagt, að samþykki þessara aðila, sveitarfélaganna, komi til, enda samrýmist þessi breyting þeim vilja, sem mér virtist koma fram í nefndinni um, að sveitarfélögum væri ekki gert erfiðara fyrir en nauðsynlegt er um kostnað af ráðstöfunum í sambandi við varnir. Í öðru lagi vildi ég flytja brtt. við 8. gr. Ég skal taka það fram, að sú brtt. var líka til umr. í nefndinni. Brtt. við 8. gr. er, að fyrri málsliður síðari málsgreinar orðist svo: .,Í Reykjavík er borgarstjóri formaður nefndarinnar, en borgarstjórn er heimilt að skipa nefndinni sérstakan framkvæmdastjóra.“ Ég tel þetta eðlilegra lagafyrirmæli, einkum vegna þess, að í öðrum bæjum og annars staðar á landinu verða skv. frv. engar skyldur um, að sérstakur framkvæmdastjóri sé ráðinn, jafnvel þó að þar kynni að vera eins nauðsyn á því. Í meginatriðum er ég hins vegar samþykkur frv. og tel rétt, að það verði samþykkt. Ég lít svo á, að ástand og horfur um samkomulag þjóða í milli sé ekki þannig, að það örvi til þess, að Íslendingar - kannske einir flestra þjóða - láti hjá líða að skipuleggja eftir föngum hjálpar- og hjúkrunarstarfsemi í landinu, en að því á frv. að stefna, og skal ég ekki fjölyrða um það. Fyrirkomulagi og framkvæmdum á því, sem frv. ráðgerir að gert verði, má vel vera að hægt væri að haga á einhvern annan hátt en þann, sem segir í frv., og er það að sjálfsögðu til athugunar fyrir þingmenn, áður en frv. verður endanlega afgreitt sem lög.



Herra forseti. Ég vit þakka hv. n., meiri hl. hennar, fyrir greiða afgreiðslu þessa mikla máls og góðar undirtektir. Um brtt. meiri hl. n. get ég verið fáorður. Ég tel breytinguna á þskj. 63 í fyrra lið vera til bóta. Um breytinguna við 25. gr. er ég ekki jafnsannfærður, að hún sé til bóta. Það mundi að nokkru fara eftir því fyrirkomulagi, sem yrði á framkvæmdum. Viðbúið er, ef því yrði þannig háttað og þeir, sem ynnu í þágu almannavarna, þyrftu að senda reikninga sína til einnar ríkisstofnunar hér í Reykjavík, þá yrði það ekki handhægt og mundi geta bakað ýmsum einstaklingum óþægindi, og þess vegna kynni frá því sjónarmiði að vera hentugra, að greiðslurnar yrðu fyrst heimtar úr sveitarsjóðum, sem síðan ættu endurheimturétt á ríkissjóðinn. Hugsanlegt er að hafa þann hátt á, að þessir reikningar væru greiddir af umboðsmönnum ríkisins, sýslumönnum, bæjarfógetum og lögreglustjórum úti um land, svo að af þessum sökum þyrftu ekki að skapast verulegir annmarkar fyrir einstaklinga, og kæmi þetta þá nokkurn veginn í einn stað niður fyrir þá. Ég tel, að þessi brtt. geti ekki skipt neinu meginmáli, og úr því að hv. n. kýs heldur að hafa þann hátt á, eins og lagt er til í brtt., þá geri ég enga frekari athugasemd þar við, en bendi einungis á þessa mótbáru, sem ég hef nú hreyft. Varðandi brtt. þær hinar skriflegu, sem nú er verið að lýsa frá þeim hv. nm., sem skrifað hafði undir nál. með fyrirvara, þá lízt mér þannig á, að brtt. við 7. gr. sé til hins lakara. Eins og 2. málsgr. 7. gr. hljóðar nú, þá er hún á þennan veg, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðstafanir til almannavarna, sbr. 9. gr., skal hefja, þar sem ríkisstj. ákveður, í samráði við hlutaðeigandi sveitarstjórn eða sýslunefnd.“ Hv. tillögumaður vill, að sveitarstjórn eða sýslunefnd þurfi að gjalda sitt samþykki berum orðum til almannavarna. Í flestum tilfellum mundi þetta koma í einn stað niður. En við höfum heyrt af umr., sérstaklega í gær, að til eru þeir menn í landinu, sem enga trú hafa á almannavörnum, reyna að gera þær að hégómaefni, og þó að slíkir menn séu væntanlega fáir, er ekki áhugsandi, að þeir væru í meiri hluta í einhverri sveitarstjórn og gætu þannig skapað sínum umbjóðendum mikið tjón með sinni skammsýni og einnig orðið til þess, að samfellt varnarkerfi gæti síður komizt á en ella. Frá þessu sjónarmiði virðist það vera óhjákvæmilegt, að ríkisstj, hafi í þessu úrslitavaldið, þó að sjálfsögðu í samráði við sveitarstjórnir, sem hlut eiga að máli, svo að ég leyfi mér að mæla á móti þessari brtt. Hafi ég hins vegar skilið brtt. við 8. gr. rétt um það, að borgarstjórn í Reykjavík einungis heimilaðist að skipa sérstakan framkvæmdastjóra, í stað þess að sú skylda væri lögð henni á herðar, þá hef ég ekkert á móti því, að sú breyting sé gerð, ef einhverjir telja hana til bóta. Sjálfur tel ég, að hún skipti ekki miklu máli. Ég efast ekki um, að borgarstjórn Reykjavíkur mun í þessum efnum gera það, sem hún telur sjálfri sér og borgarfélaginu nauðsynlegt, og hér er um svo alvarlegt mál að ræða, að vafalaust verður þörf á sérstökum framkvæmdastjóra, en víst er enginn skaði skeður, þó að ákvörðunarvaldið um þetta sé í höndum borgarstjórnarinnar. Að öðru leyti sé ég ekkí ástæðu til þess að gera neinar athugasemdir við það, sem fram hefur komið af hálfu meiri hl. hv. n., sem hefur tekið málinu af fullum skilningi um alvöru þess og þýðingu. Um þær ræður, sem haldnar hafa verið af hálfu hv. Alþb: manna, má raunar segja, að þær hafi lítið sameiginlegt. Ræða sú, sem flutt var hér í gær af hv. 4. landsk. þm. (HV), var eins konar upplestur skjala, að svo miklu leyti sem ekki var um hreint gamanmál og útúrsnúninga að ræða, þar sem aftur á móti verður að játa, að hv. 3. þm. Reykv. (EOI) talaði um málið af fullri alvöru og reyndi frá sínu sjónarmiði að kryfja það til mergjar. Og er ég raunar hissa á því eftir hans ræðu, að hann skyldi ekki lýsa hiklausum stuðningi við þetta frv., vegna þess að hann viðurkenndi, að svo mikil hætta væri yfirvofandi, og þó væri ýmsar ráðstafanir hægt að gera til þess að draga úr hættunni, að skv. öllum hans rökum ætti hann að vera einn ákafasti málsvari þess, að rækilegar varúðarráðstafanir væru gerðar. Það er svo annað mál, að ýmsar hans forsendur og afleiðingar hans röksemda að öðru leyti eru mjög fjarri því, sem ég hygg vera rétt. En hann viðurkenndi sem sagt, að mikil hætta væri á ferðum, og jafnvel kynni að vera mikil hætta á ferðum hér, ef til styrjaldar kæmi, þó að landið væri óvarið. Um ræðu hv. 4. landsk. þm. er það að segja, að ekki er hægt að eltast við einstök atriði hennar, svo sundurlaus sem hún var og ósamkvæm sjálfri sér. Annars vegar ásakaði hann ríkisstj. fyrir að hafa ekkert gert í þessum efnum, hafa tekið á því með léttúð, en hins vegar býsnast hann yfir því, að ráðizt hefði verið í það skv. heimild í þál. að skipa sérstakan forstjóra eða framkvæmdastjóra til þess að annast þau verk, sem síðasta Alþingi ákvað ekki einungis hv. Nd. með rökstuddri dagskrá, heldur allt Alþingi með fjárveitingu á fjárlögum, að unnið skyldi. Það var því beinlínis skv. fyrirmælum þingsins, sem gefin voru í fjárlögum og síðan staðfest af þessari hv. deild, og í samræmi við þá yfirlýsingu, sem ég gaf við meðferð málsins hér, að sérstakur starfsmaður var ráðinn. Hv. þm. fann að því, að þessi starfsmaður hefði lítið um sig og hefði jafnvel ekki neinn sérstakan sima, að því er mér skildist. Margt er nú aðfinningarefnið, að það skuli vera ráðizt á ríkisstj. fyrir að hafa ekki sett upp heilt embættisbákn í þessum efnum, en einmitt þessi framkvæmdastjóri, sem ráðinn hefur verið, hefur gert ýtarlega grein fyrir því, að upphaf allra aðgerða er ýtarleg athugun og rannsókn á þeim hættum, sem fyrir hendi eru, og síðan athugun og skipulagning á þeim viðbrögðum, sem að athuguðu máli teljast nauðsynleg gegn þessum hættum. Það er fyrst, þegar þessari athugun er lokið, sem hægt er og skynsamlegt að taka ákvörðun um, hversu umfangsmikil þessi starfsemi eigi að vera. En hv. 4. landsk. fann annars vegar að því, að hér væri of smátt af stað farið, en hins vegar, að þetta mundi kosta tugi eða hundruð millj. kr., áður en yfir lyki. Það kemur auðvitað á síðari stigum málsins til þingsins kasta, þegar nauðsynlegum undirbúningsrannsóknum er lengra á veg komið, að veita fjárveitingar til þeirra aðgerða, sem skynsamlegar verða taldar, og skal ég ekki fara að ræða það ýtarlega á þessu stigi málsins. En hv. 3. þm. Reykv. gerði einmitt mjög ljósa grein fyrir því út frá sínu sjónarmiði, að allumfangsmiklar ráðstafanir væru skynsamlegar, hvort sem landið væri varið eða óvarið. Og hann taldi, að slíkar ráðstafanir gætu skorið úr um það, hvort íslenzka þjóðin að verulegu leyti héldi lífi eða ekki. Ef um svo mikið er að tefla, eins og hv. 3. þm. Reykv. hér lýsti, þá eru þær tölur, sem Alþb.- bróðir hans, hv. 4. landsk. þm., talaði um, sízt svo gífurlegar, að þær þurfi að hræða menn frá áframhaldandi athugun þessa máls. Úr því verður ekki heldur dregið með því að taka upp einstakar tilvitnanir úr ummælum hinna erlendu sérfræðinga, sem gefið hafa álitsgerðir, og reyna að gera þau ummæli brosleg, þegar búið er að slíta þau úr samhengi og túlka þau á þann velviljaða hátt, sem þessi hv. þm. gerði. Hér er, eins og hv. 3. þm. Reykv. lagði áherzlu á, um allt of mikið alvörumál að ræða, til þess að slík vinnubrögð eða talsmáti sé viðeigandi eða mörgum orðum sé að honum eyðandi. En ég vil sérstaklega fara nokkrum orðum um þá rökstuddu dagskrá, sem hv. 4. landsk. þm. leggur til að málið sé afgreitt með. Hann segir þar, hv. þm., í seinni mgr. till. sinnar, með leyfi hæstv. forseta, hygg ég, að það sé rétt að lesa upp alla hina rökstuddu dagskrá. Hún hljóðar svo: „Þar sem augljóst er, að bráðasta hættan, sem yfir Íslandi og íslenzku þjóðinni vofir, ef til kjarnorkustyrjaldar drægi, er bein afleiðing af staðsetningu þýðingarmikillar herstöðvar og veru erlends herliðs í landinu, en hins vegar allsendis óvíst, hvort nokkrar varnir geti að gagni komið í atómstyrjöld, verður ekki annað séð en sá kostur sé einn fyrir hendi að krefjast þess þegar, að orsök tortímingarhættunnar verði fjarlægð með niðurlagningu herstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli og herinn tafarlaust fluttur úr landi. Í trausti þess, að svo verði gert samkv. skýlausri samþykkt Alþingis frá 28. marz 1956, sem enn er í fullu gildi, og enn fremur með tilliti til þess, að í lögum eru fullnægjandi heimildir til allra tiltækra varnaðaraðgerða á styrjaldartímum, tekur þingdeildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þannig hljóðar þessi merkilega till. Ég vil geta þess, að hv. þm. fór með algerlega rangt mál í gær, sem ég er hissa, að jafnvel hann skuli leyfa sér, þegar hann lýsti því yfir, að Ágúst Valfells, framkvstj. almannavarnanna, hefði lýst því yfir, að það væri dvöl herliðsins á Keflavíkurflugvelli, sem drægi þessa hættu yfir landið, sem þarna er um að ræða. Hv. þm. fullyrti, að framkvstj. hefði lýst þessari skoðun, og sagði, að hið sama hefðu gert hinn norski hershöfðingi og danski yfirlæknir, sem álitsgerðirnar sömdu, sem prentaðar voru með þessu frv. í fyrra. Þetta fær ekki með neinu móti staðizt, og hv. þm. hefur sjálfur varðandi Ágúst Valfells prentað skýrslu frá honum, sem hnekkir þessari furðulegu yfirlýsingu þm. Á síðu 9 í nál, á þskj. 85 prentar hv. 4. landsk. þm. svör Ágústs Valfells, þ. á m. 3. lið þeirra, þar sem orðrétt segir: „Hættusvæðin eru fyrst og fremst högg- og hitaáhrifasvæði sprengna af þeirri stærð, er þyrfti til að eyðileggja líkleg skotmörk. Keflavíkurflugvöllur er eitt líklegasta skotmarkið hér á landi vegna þeirrar þýðingar, sem hann sökum stærðar og legu hefur fyrir stórar flugvélar.“ Þarna er ekki gefin nein bending um það, að Ágúst Valfells telji, að dvöl varnarliðsins auki á árásarhættu á flugvöllinn, heldur einmitt þvert á móti sagt, að það er tilvist flugvallarins og möguleiki sá, sem hann skapar fyrir stórar flugvélar, sem skapar hættuna. Og það er ekki einungis þessi sérfræðingur, sem þannig hefur tekið afstöðu frá fullyrðingunni um, að það sé varnarliðið, sem skapi þessa hættu, heldur kom slíkt hið sama glögglega fram í ræðu hv. 3. þm. Reykv. hér áðan, sem taldi, að ef Ísland væri varnarlaust, þá ættum við að láta það verða okkar fyrsta verk í styrjöld, ef hún brytist út, að sprengja upp Keflavíkurflugvöll og Reykjavíkurflugvöll. Þessi till. hv. 3. þm. Reykv. sker svo glöggt úr um það sem kostur er á, að þessi hv. þm. gerir sér í raun og veru grein fyrir, að það er tilvera flugvallanna sjálfra, aðstaða þeirra í heiminum, sem skapar árásarhættuna á Ísland. Ég veit, að hv. 3. þm. Reykv. segir: Varnarliðið einungis eykur á hættuna. - Það er röksemd út af fyrir sig, og mér gefst væntanlega tími til þess að koma að henni síðar. En þessi hv. þm. viðurkennir þarna hið sama sem hinir útlendu sérfræðingar og okkar innlendi sérfræðingur hafa haldið fram, að það er tilvist mannvirkjanna á þessum hernaðarþýðingarmikla stað, sem skapar hættuna, en ekki hitt, hvort þarna eru varnir eða ekki. Og hv. 4. landsk. kom í raun og veru einnig inn á hið sama í ræðu sinni, þegar hann vitnaði í þau orð - ég hygg norska hershöfðingjans, að það kynni einnig að vera nokkur hætta á árás á Hvalfjörð. Nú veit hv. þm. það mætavel, að eins og sakir standa, er ekkert herskipalægi í Hvalfirði. En það, sem liggur fyrir með Hvalfjörð eins og með báða flugvellina, Reykjavíkur- og Keflavíkurflugvöll, er, að fengin reynsla, reynslan úr síðasta stríði sannar okkur, að þetta eru hernaðarþýðingarmiklar stöðvar. Þá var Hvalfjörður gerður að herskipalægi, einu hinu þýðingarmesta, einu því, sem e.t.v. átti mestan þátt í því, að bandamenn gátu á erfiðustu árum Rússa sent þeim nægar vistir eftir norðurleiðinni, svo að Rússar þurftu ekkí að gefast upp fyrir herskörum Hitlers. Báðir flugvellirnir, Reykjavíkurflugvöllur og Keflavíkurflugvöllur, eru búnir til á styrjaldarárunum af hernaðaraðilum vegna þess, að þeir töldu sér mikilsvert að hafa þar bækistöðvar í ófriðnum. Og það gefur auga leið, að sú þýðing hefur ekki minnkað við það, sem síðar hefur gerzt í heiminum, heldur margfaldlega aukizt. Það er því algerlega rangt, sannað af þeim gögnum, sem hv. 4. landsk. hefur sjálfur lagt fram og lesið hér upp, og af málflutningi hv. 3. þm. Reykv., að hættan, sem yfir vofi, sé bein afleiðing af staðsetningu þýðingarmikillar herstöðvar og veru erlends herliðs í landinu. Það liggur fyrir, að sérfræðingarnir hafa ekki haldið neinu fram, sem hægt er að styðja þetta við, og jafnvel hv. 3. þm. Reykv. hefur hér flutt fram mjög mikilvæg rök, sem afsanna þessa fullyrðingu í hinni rökstuddu dagskrá hv. 4. landsk. þm. Svo segir hv. þm. í hinni rökst. dagskrá, að það sé allsendis óvíst, hvort nokkrar varnir geti að gagni komið í atómstyrjöld. Hv. þm. hefur einnig lagt fram gögn, sem algerlega afsanna þessa fullyrðingu hans. Hann hefur athugasemdalaust birt svör Ágústs Valfells, sem halda hinu þveröfuga fram. Með leyfi hæstv. forseta, vildi ég lesa enn upp úr 9. síðu nál. hv. 4. landsk., þar sem hann prentar upp svör Ágústs Valfells. Í 7. lið segir: „Það hefur enga hernaðarlega þýðingu að beita 20–50 og 100 megatonna sprengjum á flugvelli. Varnir gegn slíkum sprengjum yrðu óhemjudýrar. Hins vegar mætti bjarga miklum meiri hluta fólks, er gæti verið háski búinn af þeim sprengjum, er dygðu til að eyðileggja hvaða flugvöll sem er. Því verða varnirnar að miðast við, hvað líklegt sé að þurfi að gera og hvað er fjárhagslega hægt að gera.“ Þetta er svar sérfræðingsins Ágústs Valfells, sem hefur nú í nokkra mánuði unnið að því, að vísu ekki kannske með sérstakan síma eða umfangsmikið skrifstofulið, að kynna sér þau gögn, sem bezt eru til um, hvað hægt sé að gera í þessum efnum. Og á síðu 10 í nál. er haft eftir Ágústi Valfells, í 9. lið, með leyfi hæstv. forseta: „Það er sama, hve vopnin eru stór, það verður alitaf hægt að bjarga einhverjum með vörnum, en því færri, sem vopnin verða stærri. Það yrði Íslendingum að sjálfsögðu fjárhagslega ofviða að ætla sér að koma á vörnum gegn slíkum vopnum, er gætu tryggt vörn gegn höggi og hita nálægt sprengjustaðnum. Hins vegar er álit forstöðumannsins, að það verði vel hægt að draga að mestu úr skaða af vopnum af þeim stærðum, er kynni að verða beitt hér á landi. Því verða varnirnar að miðast við, hvaða sprengjustærð er líkleg og hvaða vörnum verður við komið til að draga sem mest úr þeim skaða, er slík vopn gætu valdið.“ Þetta segir Ágúst Valfells berum orðum. Engu að síður leyfir hv. 4. landsk. þm. sér að byggja á umsögn sérfræðingsins það, að engum vörnum - almannavörnum - verði komið við í kjarnorkustyrjöld, þó að hann hafi sjálfur lagt fram rökstuddar fullyrðingar og sannanir fyrir því gagnstæða. Hér er svo enn fremur ástæða til þess að minnast á, að þó að fyrst og fremst sé í þessum umr. rætt um kjarnorkustyrjöld, þá er, sem betur fer vil ég segja, engan veginn víst, að allar styrjaldir, sem héðan af brjótast út í heiminum, þurfi að verða kjarnorkustyrjaldir, og allra sízt, að þær verði kjarnorkustyrjaldir þegar í upphafi. Það er þvert á móti vaxandi skoðun hinna færustu herfræðinga, að ógnarvopnin séu orðin svo geigvænleg og jafnvægið á milli stórveldanna í þeim svo mikið, að það sé mjög ólíklegt, að kjarnorkustyrjöld brjótist út. Hitt sé miklu líklegra, enda fer vígbúnaður nú á seinni árum í þá átt ekki síður en varðandi kjarnorkuvígbúnað, að svokölluð gamaldags vopn séu upp tekin með það fyrir augum, að gamaldags styrjaldir geti átt sér stað. Við þurfum ekki heldur að fara langt til þess að sjá þess dæmi, að þetta er engin getgáta. Við sjáum þessa dagana innrás sálufélaga og gistivina sumra okkar góðu þm., sem hér eru staddir í þessum sal, - innrás vina þeirra inn í Indland úr kínversku yfirráðasvæði. Það stríð byrjar ekki með kjarnorkuvopnum, og vonandi verður það háð til lykta, án þess að nokkrum kjarnorkuvopnum verði beitt. Og það eru ekki rök gegn bollaleggingum í þá átt, þó að sagt sé, að hvorki Kommúnista-Kína né Indland ráði yfir kjarnorkuvopnum. Ég veit að vísu ekki, hversu náið er milli stórhöfðingjanna í Kína og stórhöfðingjanna í Kreml, en hugsazt gæti, að Kínverjar teldu sig eiga þar bakhjarl, ef á þyrfti að halda, en sá bakhjarl hefur a.m.k. ekki enn látið þá fá kjarnorkuvopn til notkunar, þannig að þeir byrjuðu með því að herja á Indverja með þeim gereyðingarvopnum. Um Kóreustyrjöldina vitum við, að þar voru Bandaríkjamenn öflugastir af hálfu Sameinuðu þjóðanna. Þeir réðu þá yfir kjarnorkuvopnum, og sumir valdamiklir menn þar vildu láta beita þeim. En Bandaríkjaforseti setti þvert nei við ósk sinna herforingja þar um. Það er þess vegna algerlega út í bláinn og brýtur á móti þeirri reynslu, sem fengin er, að fullyrða, að allar styrjaldir héðan af þurfi að verða kjarnorkustyrjaldir, og við verðum einnig að vera við því búnir, að aðrar styrjaldir kunni að vera háðar heldur en kjarnorkustyrjaldir, því að eins og reynslan af Kommúnista-Kína nú og innrás þess í Indland berlega sannar, þá fer því fjarri, að árásarhugurinn sé horfinn úr heiminum. Hann er enn til og hann brýzt hvarvetna þar út, sem árásarmennirnir hyggja að varnirnar á móti þeim séu of veikar. Og það er engin tilviljun, heldur rökrétt afleiðing, að kommúnistar í Kína skuli nú ráðast gegn Indlandi, - Indlandi, sem hefur haft forustu meðal hinna svokölluðu hlutlausu þjóða og stært sig af því að vera hlutlaust og ekki þátttakandi í deilum lýðræðisþjóðanna í vesturálfu heims og einræðisaflanna austan járntjalds. Það er vegna þess, að Kommúnista-Kínverjar hugðu, að þarna yrðu litlar varnir fyrir, sem árásin er gerð. Og það er einnig lærdómsríkt, að þessi árás er gerð skömmu eftir að Indverjar höfðu beinlínis neitað því að taka við eða kaupa vopn af Bretum og Bandaríkjamönnum, en kusu heldur að taka upp slík viðskipti við Rússa. Afhendingarnar á hinum rússnesku vopnum hafa af einhverjum ástæðum dregizt, og valdamennirnir í Kreml láta sér nú lítt títt um að senda hin lofuðu vopn til varnar Indverjum, en Indverjar verða, eftir að búið er að hrifsa af þeim land og vaða yfir það af herskörum Kommúnista-Kína, að ganga þá Canossa-göngu að biðja stjórnirnar í London og Washington um að senda sér nú í skyndi þau vopn, sem þeir fyrir nokkrum mánuðum höfðu neitað. Þá kemur að þeirri furðulegu fullyrðingu, að sá kostur sé einn fyrir hendi að krefjast þess þegar, að orsök tortímingarhættunnar verði fjarlægð með niðurlagningu herstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli og herinn tafarlaust fluttur úr landi. Dæmið með Indland sannar, hversu hlutleysið er haldgott og að hvaða gagni það kemur gegn árásaröflunum. En við Íslendingar þurfum ekki að fara út fyrir okkar eigin landssteina til þess að kynnast þeim atburðum, sem alveg skera úr um haldleysi hlutleysis og varnarleysis. Og það er hv. 3. þm. Reykv. til lofs, að hann var á undan flestum öðrum Íslendingum að sjá, að hlutleysi og varnarleysi væri nú á dögum gersamlega þýðingarlaust og verra en það, heldur byði hættunni heim. Hv. 3. þm. Reykv. skrifaði um það margar skeleggar greinar fyrir 1939, að Ísland þyrfti að leita stuðnings gegn væntanlegri árás frá Nazista-Þýzkalandi og afsala sér hlutleysinu, vegna þess að það væri orðið haldlaust. Hv. þm. hristir höfuðið, en ég veit, að ef hann fer að glugga í sín gömlu blöð í kvöld, þá sér hann mörg orðin, sem hann um það skrifaði á þessum árum. Ef hann finnur það ekki sjálfur, væri kannske við síðara tækifæri hægt að hressa dálítið upp á minni hans í því, þótt ég láti það vera í bili. En ef hv, þm. vill neita framsýni sinni í þessu, sem ég trúi honum nú raunar ekki til, þá getur hann ekki neitað hinu, að inn í Ísland var ráðizt í maí 1940, og þó að hann sjálfur yrði illilega fyrir þeirri árás og væri þá nauðugur fluttur úr landi, þá hygg ég, að hann sé okkur hinum sammála um, að það var mikil gæfa, að það voru þó Bretar, sem urðu fyrri til að ráðast inn í Ísland, á undan nazistum. Það er hernaðarþýðing landsins, sem skapar hættuna, og sú hernaðarþýðing breytist ekki við það, þó að varnir væru teknar burt úr landinu. Brottför varnanna skapar einungis enn þá meiri líkur til þess, að um landið verði barizt og hér v erði verulegt tjón, e.t.v. með öllu óbætanlegt. En ég á þó eftir að minnast á það, sem er merkilegast í þessari rökst. dagskrá, og það er niðurlagið, þar sem sagt er, að nú eigi að fara eftir skýlausri samþykkt Alþingis frá 28. marz 1956, sem enn sé í fullu gildi. Ég man vel eftir þessari samþykkt. En þótt ég viti, að hv. 4. landsk, þm. sé voldugur maður og mikils háttar, hygg ég, að hann sé nú ekki svo, að hann geti vakið upp frá dauðum til lífsins þá, sem dauðir eru, ekki einu sinni tillögur, sem fyrir löngu eru úr gildi fallnar. Með leyfi hæstv. forseta, ætla ég að lesa upp meginhluta þál. frá 28. marz 1956. Hún hljóðar svo: „Með hliðsjón af breyttum viðhorfum síðan varnarsamningurinn frá 1951 var gerður og með tilliti til yfirlýsinga um, að eigi skuli vera erlendur her á Íslandi á friðartímum, verði þegar hafin endurskoðun á þeirri skipan, sem þá var tekin upp, með það fyrir augum, að Íslendingar annist sjálfir gæzlu og viðhald varnarmannvirkja - þó ekki hernaðarstörf og að herinn hverfi úr landi. Fáist ekki samkomulag um þessa breytingu, verði málinu fylgt eftir með uppsögn samkv. 7. gr. samningsins. Þannig hljóðar aðalatriði samþykktarinnar frá 28. marz 1956. Þar er sem sagt lögð áherzla á hin breyttu viðhorf, sem orðið hafi síðan varnarsamningurinn frá 1951 var gerður. Allir þeir, sem þessum málum eru kunnugir, vita, að breytt viðhorf voru af hálfu stuðningsmanna þessarar till. sögð vera þau, að það væri ólíkt friðvænlegra í heiminum fyrri hluta árs 1956 en var 1951. Það voru hin breyttu viðhorf, sem þarna var vitnað til. Við, sem vorum samþykktinni andvígir, töldum hins vegar ekki rétt, að viðhorfin væru breytt að þessu leyti. Við töldum, að ófriðarhættan væri því miður hin sama. Stuðningsmenn till. vitnuðu þá einkum til Genfar-fundarins svokallaða, sem æðstu menn höfðu haldið nokkrum mánuðum áður, og að kalda stríðinu hefði þá verið eytt. Um skoðun okkar hinna vil ég, af því að það er hér fyrir framan mig í þessari heimild, vitna til orða, sem ég hafði um þessa samþykkt, skömmu eftir að hún var gerð, og lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Engin þjóð hefur ríkari ástæðu til þess en Íslendingar að óska þess, að friður haldist í heiminum, því að enginn er þessi ómegnugri en við að verja land okkar og þjóð, ef í odda skerst. Ef ófriðarhættan er raunverulega úr sögunni, höfum við sannarlega ástæðu til að gleðjast. En friðurinn er þess virði, að nokkur áhætta sé tekin hans vegna. Að þessu sinni er áhættan ekki önnur en sú, að við bíðum með að gera land okkar varnarlaust, þangað til við sjálfir höfum að beztu manna yfirsýn og við rólega íhugun sannfærzt um, „hvort viðhorfin; séu svo breytt“ í raun og veru, að víkja megi af verðinum. Er flóðalda kommúnismans í sannleika sjötnuð, eða hefur hún aðeins stöðvazt við varnarvegginn og smýgur í gegnum hverja þá sprungu, sem í honum verður? Við skulum vona, að verstu hríðarbyljum kalda stríðsins sé slotað og að fram undan sé sumar afvopnunar og allsherjarfriðar. En jafnvel hinir bjartsýnustu játa, að enn sé vorið naumast byrjað. Allra veðra er von, svo sem á útmánuðum tíðkast, og næsta áfangann er áreióanlega öruggast að vera í fylgd með öðrum, því að það á við um þjóðirnar ekki siður en einstaklingana, að fátt segir af einum.“ Þetta voru ummæli mín um þessa samþykkt, sem meiri hl. Alþingis gerði 28. marz 1956. Þess var því miður ekki lengi að bíða, að fleiri en ég féllust á, að við sjálfstæðismenn hefðum þarna séð réttara en hinir, sem samþykktina gerðu, því að hinn 6. des. 1956 hélt hæstv. utanrrh., Guðmundur Í. Guðmundsson, þáv. stjórnarbróðir hæstv. þáv. félmrh., núv. 4. landsk. þm., ræðu hér í þessum ræðustól, raunar í sameinuðu þingi, og þá las hann m.a. upp samkomulag, sem gert hafði verið milli ríkisstj. Íslands, þ.e.a.s. vinstri stjórnarinnar, og Bandaríkjastjórnar. Og í þessu samkomulagi segir, með leyfi hæstv. forseta: „Viðræðurnar hafa leitt til samkomulags um, að vegna ástands þess, sem skapazt hefur í alþjóðamálum undanfarið, og áframhaldandi hættu, sem steðjar að öryggi Íslands og Norður-Atlantshafsríkjanna, sé þörf varnarliðs á Íslandi samkvæmt ákvæðum varnarsamningsins.“ Þetta er orðrétt yfirlýsing, sem hæstv. utanrrh. las upp hér á Alþingi. Það var ekki yfirlýsing hans eins, heldur er þetta samningur Bandaríkjanna og ríkisstj. Íslands. Það er samningur um það, að ályktun Alþingis hinn 28. marz 1956 sé fallin úr gildi, vegna þess að þau breyttu viðhorf, sem í þeirri till. er fullyrt að séu fyrir hendi, séu ekki fyrir hendi í desember sama ár. Þar með er þessi ályktun endanlega dauð og grafin. Ég sé, að hv. þm. hefur löngun til þess að segja eitthvað. Ég vildi mjög gjarnan heyra hans blessunarorð.  „Herra forseti. Ég vil í framhaldi af skýrslu hæstv. utanrrh. og út af orðsendingum þeim, sem nú hafa farið fram milli ríkisstj. Íslands og Bandaríkjanna, aðeins taka eftirfarandi fram fyrir hönd okkar ráðh. Alþb. í ríkisstj.: Við eigum engan þátt í orðalagi eða framsetningu þeirra orðsendinga, sem milli ríkisstj. hafa farið um frestun á endurskoðun herverndarsamningsins samkv. ályktun Alþingis 28. marz s.l. Við erum einnig andvígir þeim forsendum frestunar, sem þar eru greindar, en töldum aðstæður ekki heppilegar nú til þess að tryggja samninga um brottför hersins. En við vorum samþykkir því, að frestað yrði um nokkra mánuði samningum þeim, sem ráðgert var að hefjast skyldu 15. f.m. um þessi mál. Efnislega eru hv. Alþb.-menn, hv. 4. landsk. og hv. 4. þm. Austf., sem þá voru fulltrúar Alþb. í ríkisstj., því sammála niðurstöðunni um dauðdaga samþykktarinnar frá 28. marz 1956. Þeir segjast að vísu vera á móti orðalagi, framsetningu og forsendum, en um niðurstöðuna eru þeir sammála. Þeir tala að vísu einungis um frestun, en samkomulagið, sem hæstv. utanrrh. las upp, var alveg ótvírætt. Þar var samkomulag um, að skapazt hefði allt annað ástand í alþjóðamálum en ályktunin frá 28. marz gerði ráð fyrir. Það er aðalatriði samkomulagsins. Það gekk af ályktuninni frá því í marz gersamlega dauðri, eins og ég segi. Þeir hv. Alþb.-menn, þáv. hæstv. ráðh., reyndu, eins og ég segi, að bjarga sér með því að tala um, að þarna væri einungis um írestun að ræða, vegna þess að þeir töldu aðstæður ekki heppilegar til þess að tryggja samninga um brottför hersins. Hvenær voru aðstæður heppilegri til þess að tryggja samninga um brottför hersins en meðan hæstv. ráðh. þáv. áttu sæti í vinstri stjórninni? Höfðu þeir nokkurn tíma betri aðstöðu til þess að tryggja framgang þessa síns áhugamáls en meðan þeir voru svo mikils ráðandi í þeirri valdamiklu ríkisstj.? Þótt skrýtið sé, virðast hv. þm. og hæstv. ráðh. hafa verið á allt annarri skoðun, vegna þess að Alþb.-menn tóku aldrei upp á formlegan, þinglegan hátt kröfuna um brottför hersins fyrr en nokkrum vikum eftir að þeir voru sjálfir horfnir úr ríkisstj., þegar þeir fluttu þá till., sem sagt fyrst í janúar 1959. Hinn 4. des. 1958 var hin fræga uppgjafarræða haldin hér af þáv. hæstv. forsrh., Hermanni Jónassyni, og á Þorláksmessu í sama mánuði hrökklaðist vinstri stjórnin endanlega frá völdum. Það var fyrst eftir að þetta allt var skeð, sem hv. Alþb.-menn töldu skilyrði vera til þess á ný að hreyfa því að taka kröfuna um brottför hersins úr landinu upp að nýju. Þeir höfðu að vísu á árinu 1957 og aftur á árinu 1958 skrifað samstarfsmönnum sínum um, að það væri nú kannske rétt að fara eitthvað að stugga við hernum. En í fyrra skiptið létu þeir sér nægja einfalt nei frá báðum og sátu alveg rólegir eftir sem áður. Í seinna skiptið virtu samstarfsmennirnir þá ekki einu sinni svars, svöruðu ekki kröfunni, sem þeir báru fram. Það voru ekki þessir menn, sem sögðu af sér vegna þess, að samningar hefðu verið rofnir, að þeirra mikla áhugamál var að engu haft. Nei, þeir biðu rólegir, þeir létu Hermanni Jónassyni eftir að gefast upp, þeir voru ekki aldeilis sjálfir á því að gefast upp, herrarnir að tarna, á meðan þeir gátu hangið í stólunum. Þeirra afstaða verður þess vegna ekki skilin öðruvísi en svo, að þeir telji aðstæður til þess að tryggja samninga um brottför hersins heppilegri, meðan þeir sjálfir eru ekki í ríkisstj., því að jafnvel nú hafa þeir borið fram kröfu um það, þáltill. um það að reka varnarliðið á brott. Er það þá svo, að þeir telji mig og hæstv. utanrrh., hæstv. forsrh. og aðra líklegri til þess að semja um brottför hersins heldur en sjálfa sig? Þeir segjast ekki hafa fylgt till. eftir 1956, af því að þeir töldu ekki heppilega aðstöðu til þess að ná þá fram samningum um brottför hersins. Í því, að þeir flytja till. nú og telja, að það eigi að endurvekja hina löngu dauðu samþykkt frá 1956, felst það, að þeir treysta okkur betur en sjálfum sér í þessu efni. Ég verð að segja, að þeir hafi að vísu eina ástæðu til þess að treysta okkur betur, og það er það, að þeir vita, að við stöndum við okkar loforð. En við höfum bara aldrei gefið loforð um það að láta herinn fara. Það er þvert á móti. Ég hef lýst því yfir og lýsti því yfir strax 1956, að sú till. væri því miður röng og til ills fyrir íslenzku þjóðina, og það er sannfæring mín, að svo sé enn. En með þessa forsögu alla er það óneitanlega meira en lítið einkennilegt, að hv. þm. skuli nú vera að minna á till. frá 1956 og segja, að hún sé enn í fullu gildi. Margt er sér til gamans gert, má segja. Það verður að játa, að ef til kjarnorkustyrjaldar kemur, þá er voðinn vís, þá er mjög vafasamt, hverjir halda lífi. Og ég tek undir allar þær ógnarspár, sem hv. 3. þm. Reykv. flutti í sinni ræðu af því tilefni. En eins og fram hefur komið, telja sérfræðingar, að það sé hægt að bjarga miklu með nokkrum vörnum og jafnvei ekki svo umfangsmiklum, að þær þyrftu að vera okkur með öllu óviðráðanlegar. Og hv. 3. þm. Reykv. játaði það raunar einnig í ræðu sinni, eins og ég hef áður drepið á. Við erum ekki heldur einir, Íslendingar, um að líta þannig á. Það er vitað, að þjóðirnar bak við járntjald verja stórkostlegu fé til almannavarna hjá sér. Fróður maður hefur sagt mér, að á mann mundi engin þjóð verja meira til almannavarna - næst Svíum - heldur en einmitt Rússar. Það sýnir skoðun ráðamanna þar á því, að það sé þó ekki með öllu til einskis unnið að forða frá því versta í þessum efnum. Hlutlausu þjóðirnar í Evrópu, Svíar og Svisslendingar, hafa einnig sannað, að þær telja mikið á sig leggjandi til þess að forða frá tjóni af kjarnorkustyrjöld. Með aðgerðum sínum sanna þær, að þær telja hlutleysið sér ekki næga vörn. Tiltölulega hafa þó engar þjóðir miðað við stærð sterkari varnir en einmitt Svíar og Svisslendingar, og á ég þá við hernaðarvarnir. Þeir hafa því vopnum varið hlutleysi, sem við mundum ekki hafa, ef við rækjum varnarliðið úr landi. En þeir láta sér ekki nægja sitt vopnum varða hlutleysi, heldur hafa þeir lagt svo mikið kapp á almannavarnir, að engin þjóð ver hlutfallslega meira til þeirra en Svíar. Og fyrir nokkrum vikum var frá því sagt í fréttum, að Svisslendingar hefðu ákveðið að koma upp byrgjum fyrir alla sína íbúa á næstu 5 eða 6 árum. Þetta sýnir mat þessara hlutlausu þjóða annars vegar á gildi hlutleysisins, ef í hart færi, og skoðun þeirra á því, að það er þó hægt að verjast hinu versta, ef menn eru viðbúnir. En við skulum engan veginn gera lítið úr hættunni. Við skulum játa, að hún er svo ógnvænleg, að það er mjög erfitt að gera sér grein fyrir henni. En þess vegna eigum við fyrst og fremst að leggja okkur fram um að gera það, sem við megnum, til þess að forða því, að styrjöld brjótist út. Og okkar framlag til þess að forðast það, að styrjöld brjótist út, er að tryggja, að vissar lágmarksvarnir séu til á Íslandi. Öll reynsla sannar, að valdatómrúm er og verður fyrr eða síðar að óviðráðanlegri freistingu fyrir árásaraðila. Það er þess vegna hugsanlegt, ef ekki líklegt, að varnarleysi Íslands kynni að verða ákvörðunarástæða fyrir árásaraðila til þess að hefja styrjöld, leggja út í ævintýri, sem hann ella lét,i vera. Ég segi ekki, hvort þetta mundi verða ákvörðunarástæða, hvort slíkt mundi ráða úrslitum eða ekki. En ef það er hugsanlegt, að það geti haft þýðingu í því sambandi, þá ber okkur vissulega vegna íslenzku þjóðarinnar, vegna okkar sjálfra, vegna okkar barna og allra afkomenda að gera okkar til þess að koma í veg fyrir, að slíkur ófögnuður gangi yfir heiminn. Og það er e.t.v. eina og mesta framlagið, sem við getum gert, til þess að menningin og lífið haldist á jörðinni, að við tökum raunsæjum afleiðingum af því hörmulega ástandi, sem er í heiminum, og látum ekki varnarkerfi frjálsræðisins slitna á okkar landi, heldur högum við ætíð okkar framkomu svo í þessum efnum, að við fylgjumst með, að við tökum þann þátt í vörnunum, sem aðstæður og möguleikar okkar þjóðar og lands leyfa hverju sinni og eftir því sem nauðsyn friðarins og frelsisins alltaf krefst.