Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (S. E.) Þegar jeg skýrði háttv. deild frá fjárhag landsins, ljet jeg þess getið, að stjórnin mundi leggja eitt, eða fleiri tekjuaukafrumvörp fyrir þingið. Ástæðan til þess að frv. voru ekki lögð fyrir í þingbyrjun, var sú, að stjórnin hafði lengi vel hugsað sjer að koma með engin skattafrumvörp. Var ekki álitlegt, að koma með slík frv., þar sem gangur tekjuaukafrv. var mjög örðugur gegnum síðasta þing, og jafn sjálfsagður tekjuauki eins og tekjuskattur af mesta gróðanum, stórgróðanum 1916, var feldur úr tekjuskattsfrv., sem varð að lögum á því þingi. Auk þess voru stjórninni kunnar örðugar ástæður almennings. En er búið var að gera yfirlit yfir fjárhagsástand landsins, þá leist stjórninni svo, að það væri með öllu nauðsynlegt, að leggja tekjuaukafrv. fyrir þingið. En fjárhagsyfirliti þessu var lokið rjett fyrir þing, og því lítill tími til undirbúnings frv. Það voru ekki miljónirnar, sem teknar voru til þess að reka landsverslunina og önnur nauðsynja fyrirtæki, sem riðu hjer baggamuninn, en það var landsbúskapurinn á árinu 1917, sem bar sig mjög illa samkvæmt yfirlitinu, og horfur þær, sem draga mátti af honum um árið 1918. En sýnilega mjög óholt að hafa lánin í hreinan eyðslueyri; með því stefnir alt niður á við. Hjer var því sýnilegt að fylla þurfti í skörðin með auknum sköttum. Hjer er vitanlega að ræða um bráðabirgðaskatt, sem jeg vona, að hið háa Alþingi, sem þegar hefir kynst fjárhagnum, taki vel, og sjerstaklega þar sem líkt frv. lá fyrir síðasta þingi. Þær breytingar, sem gerðar hafa verið á frv , miða allar til hækkunar, og er gerð grein fyrir því greinargerðinni. Í 4. gr. a-c, þar sem ræðir um afsalsbrjef o. fl., nemur hækkunin l%. Það er vitanlega mjög erfitt, að ætla nákvæmlega á, hversu miklar tekjur verði af þessu, þar sem ekki er hægt að fá nákvæmar upplýsingar um, hversu mikið er þinglesið á öllu landinu. Hins vegar býst jeg við, að í Reykjavík hafi 1917 verið þinglýst því, sem svaraði 7 miljónum króna, og ef mætti gera ráð fyrir, að þinglýst hafi verið því, sem svaraði 8 miljónum á öllu landinu, þá mundi tekjuaukinn af þessu nema 80 þúsundum. Nú mun því ef til vill verða borið við, að það sje hart, að leggja slíkan skatt á það, sem selt hefir verið, en þessu vil jeg að eins svara því, að alt, sem selt hefir verið, hefir verið selt með miklum gróða. Auðvitað hefði verið rjettast að leggja á verðhækkunarskatt, en hins vegar er það mjög erfitt að finna nokkurn grundvöll fyrir verðhækkuninni. Um skuldabrjefin er erfitt að segja, hversu miklu er þinglýst, en ef má áætla það 6 miljónir, þá mundi tekjuaukinn verða 60 þús. Þá er einn nýr liður í þessu frv., sem ekki var í frv. í fyrra, og það er liðurinn um farmskírteinin. Jeg verð að játa það, að þótt þessu hafi verið bætt inn í frv., þá er þetta ekki rjettlátur skattur, því í „principinu“ er það með öllu rangt, að leggja skatt á framleiðsluvörur. En nú er þörfin svo mikil á peningum í landssjóð, að ekki dugir að hirða um „princip“, eða þess háttar; aðalatriðið er að ná fje í landssjóðinn, og þá verður oft að víkja frá „principunum“ í bili, og jeg álit það skyldu mína, sem fjármálaráðherra, að gera það, einmitt af því, að jeg hefi von um að koma tekjuauka í þessari mynd í gegnum þingið. Því vil jeg taka það fram, að ef hv. deild gæti fundið einhvern annan tekjustofn, sem komið gæti í stað þessa og væri rjettlátari, þá mundi jeg með glöðu geði taka á móti því. Annars er mjög erfitt að áætla tekjur af þessum lið, því að allur útflutningur frá landinu er svo óviss. Þó tel jeg, að óhætt muni að áætla, að fluttar verði út vörur fyrir það, sem svarar 10 miljónum, og jeg álit, að þetta sje alls ekki hátt reiknað, heldur meira að segja mjög lágt, en lágu tölurnar skaða aldrei. 1914 vörur vörur fluttar út fyrir 20 miljónir. 1916 var upphæðin miklu hærri og 1917 er áætlað að vörur hafi verið fluttar út fyrir 20-30 milj. Þegar jeg því áætla hjer, að á árinu verði fluttar út vörur fyrir 10 miljónir, þá er upphæðin mjög lág, en jeg vil ekki nefna aðrar tölur en þær, sem byggja má á. Af þessari tekjugrein yrði því tekjuaukinn 100 þúsund. Víxlar hygg jeg að í báðum bönkunum sjeu seldir fyrir 50 miljónir, og er lágt áætlað, að tekjuaukinn af þeim yrði 50 þúsund. Jeg hygg reyndar, að ef frv. yrði samþykt, þá mundi það gefa meiri ágóða, en jeg held mjer við lægri tölurnar, því að þær skaða ekki. Í greinargerðinni, sem hjer liggur fyrir, er getið nokkurra útgjalda upphæða, svo sem dýrtíðaruppbótar embættismanna, sem áætlað er að nemi 350 þús. kr. Almenn hjálp vegna dýrtíðarinnar, sem gert er ráð fyrir í stjórnarfrumv. að geti orðið alt að 450 þús. kr., og áætlaður tekjuhalli á árinu er ca. 400 þúsund. Auk þess eru aðrar greinar, sem gera ráð fyrir að falli til útgjalda á árinu 1918, þótt útgjaldaliðir fjárlaganna geri ekki ráð fyrir þeim. Jeg hygg, án þess að nefna nokkrar ábyggilegar tölur, að hallinn á árinu 1918 muni nema ca. 2 miljónum króna. Mjer hefir þótt skylda mín, að láta svörtu hliðarnar, engu síður en þær björtu, koma fram, er jeg lýsti fjárhagsástandinu, því að jeg álít að Alþingi og yfirleitt allir eigi að þekkja ástæðurnar eins og þær eru. Leyfi jeg mjer svo að lokinni umr., að gera það að tillögu minni, að málinu verði vísað til fjárhagsnefndar.

Gísli Sveinsson Jeg býst við, að fleiri þm. hafi farið líkt og mjer, er þeir sáu tekjuaukafrv. stjórnarinnar, að þeir hafi ekki oltið um af aðdáun. Það frv., sem hjer liggur fyrir til 1. umr., er sama frv., sem við í fjárhagsnefnd þessarar háttv. deildar í fyrra lögðum til, að samþykt yrði á þingi þá, en komst ekki fram. - Jeg ætla mjer nú ekki að fara að ræða um frv. þetta í heild sinni, heldur verður það, sem jeg segi, að eins nokkrar almennar athugasemdir. Stjórnin hefir að vísu breytt að litlu leyti ýmsu í frv. frá því sem var, er það á síðasta þingi kom úr höndum fjárhagsnefndar, en breytingarnar eru ekki þær, að stjórnin hafi fundið nokkurn veg út úr því fjármálafeni, sem landið, að skoðun ýmsra, er sokkið niður í. Það ætti þó að virðast geta haft einhverja þýðingu, að þriggja manna stjórn er komin á í landinu, og til þess væri ætlandi, að fjármálastjórnin gæti fundið, ef ekki nýmæli, þá að minsta kosti eitthvert góðmæli, um tekjuauka. En það er kunnugt, að fyrri fjármálaráðherra tókst það ekki á síðasta þingi og þessum hefir ekki tekist það fremur. Annað frv., sem hjer er um að ræða, frv. til laga um hækkun á vörutolli, er að eins tvöföldun á tveim liðum og lá auðvitað nærri, að grípa til þess, að hækka vörutollinn, svo að ekki ber það frv., fremur en hitt, vott um, að stjórnin hafi lagst mjög djúpt, til þess að finna nýjar tekjulindir. Bæði þessi frv. eru því síst á þann veg gerð, eða vel löguð, til þess að menn geti dáðst að uppfyndingasemi stjórnarinnar. Og er þó þess að gæta, að segja má, að þetta verk ætti að vera aðalverk hinnar sjerstöku fjármálastjórnar. Annað er það, sem kemur hálfundarlega fyrir sjónir í þessu sambandi, og það er, að stjórnin skuli ekki hafa lagt tekjuaukafrv. sín fyrir þingið þegar í þingbyrjun. Nú er ef til vill komið undir þinglok. Undir öllum kringumstæðum ætti þetta þing að vera hálfnað. Hæstv. fjármálaráðh. hefir skýrt þetta þannig, að ekki hefði verið hægt að leggja frv. fram, fyr en fjármálayfirlit það, sem hann lagði fram í þingbyrjun, hefði verið samið. En þetta er engin afsökun. Þó að stjórnin hafi ekki vitað nákvæmlega um fjárhaginn fyr en þing kom saman, þá mátti hún þó vita svo mikið, að tekjuauka þyrfti með og átti að hafa búið sig fyrir löngu undir það að hafa frv. tilbúin í tíma. Það var öllum í landinu kunnugt um, hversu mikið var eytt. Og stjórnin átti þó ekki að vera fáfróðari en almenningur um fjárhagsástandið. Slíkt er ómögulegt að ætla henni. Frv. gátu því komið í þingbyrjun, og áttu að koma þá, einkum þegar þau eru ekki merkilegri en það, að tekið er upp, eins og jeg hefi getið um, lagafrv. frá síðasta þingi með örlitlum breytingum, og hitt er um það eitt, að hækka vörutollinn um 100%. Hæstv. fjármálaráðh. sagðist vænta þess, að Alþingi mundi taka þessu frv. vel; það kann vel að vera, að Alþingi geri það, því að háttv.þm. vita, að brýn nauðsyn er á tekjuauka og að stjórninni bar að sjá fyrir honum þegar í þingbyrjun. Jeg skil líka þessi frv. stjórnarinnar svo, að landssjórnin ætlist til þess, að þau verði að eins samþykt sem bráðabirgðalög, þótt ekki sje það tekið fram í frv. Er þess því að vænta, að menn andæfi ekki málinu sjálfu, þó að undirbúningurinn hafi verið vanræktur. Hins vegar er þó ekki að dyljast, að ýmiskonar kostnaður fellur á menn við frv. þessi. Sjerstaklega verður stimpilgjaldsfrumv. til þess, að íþyngja einstökum mönnum á ýmsan veg, auk sjálfskattsins, og kemur ekki eins alment niður, eins og hitt. Það er því ósannað mál, þótt öllum sje það ljóst, að þörf sje á tekjuauka, og þótt háttv.þm. hafi yfirleitt tekið vel í slíkt mál, að mikið fylgi fáist með frv. stjórnarinnar. Það munu fleiri vera með sama marki brendir og jeg í því, að þeir hafa búist við frv. mergjaðri en raun varð nú á. Hæstv. fjármálaráðh. talaði mikið um það, að honum væri mikið áhugamál, að svarta hliðin á fjármálaástandinu kæmi í ljós, ekki síður en sú bjarta. Hann getur verið alveg rólegur fyrir því, að þjóðin muni ekki síður koma auga á fjárhagsvoðann, sem ef til vill er fyrir höndum; og honum átti að vera ljóst, að svarta hliðin var orðin svo áberandi, að hann bar skylda til þess að koma í tíma með eitthvað, sem lýsti upp ástandið, eitthvað, sem segja mætti um, að við gætum með góðum hug gengið til samþyktar á.

Sigurður Stefánsson : Það mun engum hafa komið á óvænt, að kveðja þyrfti Alþingi saman til aukafundar á þessu ári. Til þess gat svo margt borið nú á þessum tímum, þegar næstum því hver dagurinn getur fært þjóðinni þau verkefni, sem heimta bráða úrlausn af bestu mönnum hennar. En hins vegar mátti og búast við þeirri nærgætni af landsstjórninni við fjárhag landsins og þingmenn þá, er í fjarlægð búa, að hún kveddi þingið ekki saman á dýrasta tíma fyrir landið og lang óhentugasta tíma fyrir fjarlæga þingmenn, nema svo bráð nauðsyn bæri til samkomu þingsins, að fyrir henni yrðu allir erfiðleikar og allar kostnaðarástæður að lúta í lægra haldi. En yrði stjórnin neydd til að gegna þessari bráðu nauðsyn, þá var henni þó ekki minna ætlandi en að hún að sínu leyti hefði alt svo vel undirbúið, að þingið gæti að vörmu spori gengið að verkum með henni í þeim málum, er hún hafði kallað það saman til að fjalla um. Það var nú svo í vetur, er þingboð stjórnarinnar kom út á landsbygðina, að þingmenn, að minsta kosti flestir, höfðu enga hugmynd um, hver þau stórnauðsynjamál væru, er stjórninni þótti svo mikils við þurfa um, að hún kallaði þingið saman í vetur og á óhentugasta tíma fyrir þingmenn og dýrasta tíma fyrir landið. En stórnauðsynjamál hlutu það að vera, bráðnauðsynleg bjargráð fyrir land og lýð. Í þeirri trú fór jeg að minsta kosti að heiman, og svo hygg eg hafi verið um flesta þingmenn. Þegar í þinglok 1917 voru fjárhagshorfur landsins þannig, að samkvæmt fjárlögunum var alt að miljón króna tekjuhalli eftir fjárhagstímabilið. Auk þess hafði þingið samþykt mörg lög og ályktanir, sem hlutu að auka tekjuhallann stórkostlega, að því ógleymdu, að mörg aðsteðjandi vandræði gátu bakað landinu stóraukin útgjöld umfram allar áætlanir og samþyktir þingsins. Þetta mátti öllum og hlaut öllum hugsandi mönnum að vera ljóst, nema ef til vill hinum háttv. fjármálaráðherra, ef dæma skal eftir því, sem nú er fram komið. Eitt af sjálfsögðustu skylduverkum stjórnarinnar var því, að finna nýjar tekjuleiðir fyrir landið og aukaþingið til samvinnu og samþykkis um þær. Það bjargráðið hlaut því að vera fyrsta og stærsta málið á dagskrá þessa þings, ef fjárhag landsins ekki skyldi teflt í beinan voða. Til hvers er að vera að þrefa og þjarka aftur og fram hjer á þingi um hin og önnur bjargráð á þessum vandræðatímum, ef ekkert fje er fyrir hendi til framkvæmdar þeim ráðum? Stjórnin átti ekki að kalla saman þingið til þess að láta það leita að tekjum til bjargráða landinu; hún átti sjálf að hafa fundið þær, þegar er þingið kom saman, svo að það strax gæti tekið þar til óspiltra málanna. Þetta var lífsnauðsyníaugum hverrar hugsandi stjórnar, sem þekti skyldu sína og vildi gera hana, og engum átti hún að vera ljósari en hinum háttv. fjármálaráðherra. Enginn hefir heldur fært betri rök fyrir henni en hann sjálfur í fjárhagsyfirliti því, er hann þuldi upp fyrir deildinni á öðrum fundi hennar. Hann átti, og hann gat löngu áður en þingið kom saman, að hafa gert sjer það ljóst, að hjer þurfti bráðra aðgerða við, fjárhag landsins til viðreisnar. Hin sívaxandi útgjöld landsins sökum heimsstyrjaldarinnar, „skakkaföllin“ óskaplegu í fjármálastjórn landsins, hin yfirvofandi fjárhagsvandræði, - alt þetta hrópaði til hans að gera nú skyldu sína. Þegar síðasta Alþingi feldi verðhækkunartollsfrv. stjórnarinnar, sem jók tekjur landsins, ef samþykt hefði verið, um hundruð þúsunda króna, - árið áður nam tekjuauki verðhækkunartollslaganna yfir ½ miljón kr., - þá hefði hver stjórn talið sjer svo misboðið, að hún óðara hefði svarað þinginu með því að leggja niður völdin. En eins og þessi stjórn gerði það; henni er annara um þau en svo! En hins mátti þó vænta, að stjórnin nú í enn meiri nauðsyn lands og lýðs freistaði þess á nýjan leik, að afla landinu nýrra tekna, ekki með meira málamyndarkáki, heldur þannig, að verulega dragi um upp í miljóna tekjuhallann, sem nú er fyrirsjáanlegur. En hvað heyrir maður svo frá háttv. fjármálaráðherra nú? Að hann er enn hræddur við, að leggja tekjuaukafrv. fyrir þingið, hræddur við þingið, hræddur við þjóðina, sökum undirtektanna í fyrra; hann er hræddur við að gera þá skyldu sína, að benda þinginu á leiðir út úr fjárhagsvoðanum, sem hann sjálfur hefir játað, að gæti verið fyrir höndum. Manni dettur í hug: „Er það ekki aðallega hræðslan um að missa völdin, sem hjer hrjáir og hrekur hjarta háttv. fjármálaráðherra ? Er það ekki skiljanlegasta ástæðan til alls atferlis hans í þessu máli?« Þingið kemur saman, ekkert tekjufrv. lagt fyrir það af stjórninni, en þar á móti frv. um allverulegan útgjaldaauka. Dag frá degi rignir yfir þingið frá stjórnarskrifstofunum erindum, sem öll hafa útgjöld í för með sjer. Engin bending frá stjórninni, hvernig hún hafi hugsað sjer að fara með þessa fjárbeiðni, sem ómögulegt var að fara með á þinglegan og formlegan hátt, nema með fjáraukalögum, og loksins nú fyrir einum eða tveimur dögum barst það svar frá stjórninni, að hún fyrir sitt leyti ætli ekki að leggja fjáraukalög fyrir þingið. Dagar líða, vikur líða, vjer sitjum hjer yfir frv. frá stjórninni, sem eru hjegómamál í samanburði við það lífsspursmál þjóðarinnar á þessum tímum, að fá meiri tekjur í landssjóðinn og tryggja honum hagkvæm lán - Vanalegur aukaþingstími er þegar liðinn. Vjer höfum að eins heyrt það fyrir munn fjármálaráðherrans, .að tekjuhallinn geti vart orðið minni en tvær milj. á þessu ári, líklega meiri og sívaxandi eftir því, sem ófriðurinn stendur lengur. Loksins í fyrradag. 4. maí birtist bjargráðið frá háttv. fjármálaráðherra, þetta frv. um stimpilgjald, sem nú er til umr. Þegar jeg sá það, datt mjer í hug gamla vísan: »Forðum lögðust fjöll á gólf, fengu strangar hríðir; eftir vikur tíu og tólf tísti mús um síðir«. Það vanta miljónir til þess að tekjur landsins hrökkvi fyrir útgjöldunum nú þegar á þessu ári; ekkert líklegra en landið þurfi á miljónalánum að halda mjög bráðlega, ekki bráðabirgðarlánum, sem engin eða lítil von er um að geta borgað, heldur lánum til margra ára. Engin vitneskja um tilraunir stjórnarinnar í þá átt. Að eins þetta hálf-andvanafædda fóstur hennar, sem, ef þinginu tekst að tjarga í það lífinu, á, samkvæmt yfirlýsingu hæstv. fjármálaráðherra, að anka tekjurnar um einar 2- 300 þús. kr. á ári. Það er alt og sumt upp í miljóna tekjuþörfina. Frv. er skrifað upp úr gömlum Alþingistíðindum, með helmingshækkun á stimpilgjaldinu frá því, sem þar er ákveðið, en aðalhækkunina á að fá með stimpilgjaldi á farmskírteinum útfluttrar vöru; það er grímuklædd hækkun á útflutningsgjaldinu, sem kemur harðast niður á öðrum aðalatvinnuvegi landsins, sjávarútveginum. Hjer er falin krókaleið, í stað þess að ganga beint framan að framleiðendum með því að hækka útflutningsgjaldið. Háttv. fjármálaráðherra sagði í ræðu sinni, að það væri þvert á móti skoðun sinni og ekki rettlátt, að leggja skatt á framleiðsluna, en eina úrræðið verður þó fyrir honum, að fara þessa leið til þess að afla landinu tekna. Skemtilegt er það ekki, en þó skal jeg ekki svo mjög saka hann um það; má skoða það sem neyðarúrræði, en því þá að vera að reyna að dylja það fyrir þjóðinni með þessari krókaleið. En svo er annað. Þessi tekjugrein er mjög óviss; minki framleiðslan, eins og nú er fult útlit fyrir og það stórkostlega, þá getur orðið næsta litið úr þessum tekjuauka Fyrir landssjóðinn getur því þetta bjargráð stjórnarinnar orðið eins og að gefa hungruðum manni 1/20 úr lítilli tvíböku, eða á óhefluðu alþýðumáli eins og „krækiber í helvíti“. Tekjuauki þessi gerir fyrsta árið að öllum líkindum ekki betur en að vega upp á móti þeim tugum og hundruðum þúsunda af landsfje, sem horfið hafa í Tjörneshítina og Öskjuhlíðarfarganið fyrir ráðleysi og hirðuleysi stjórnarinnar. Þvert á móti því, sem við mátti búast af hverri stjórn, sem var vitandi víti um hinar ískyggilegu fjárhagshorfur landsins og hafði bæði vit og vilja til að ráða eitthvað verulega fram úr þeim, verður ekki annað sjeð af atferli stjórnarinnar en að hún hafi kvatt þingið saman áður en henni sjálfri hafði hugkvæmst nokkur skapaður hlutur landinu til verulegra bjargráða fram yfir það, sem fyrri þing höfðu áður samþykt. Hún veit, er þingið kemur saman, bersýnilega ekki sitt rjúkandi ráð; fjármálaráðherrann þylur upp eins og páfagaukur þetta fjárhagsyfirlit, þetta yfirlit, sem hann löngu áður átti að hafa gert sjer ljóst, þetta yfirlit, sem var hverri stjórn hin sterkasta hvöt til að leggja þá þegar fyrir þingið ákveðnar og vel athugaðar till. til fjárhags- og bjargráðabóta fyrir landið. En í stað þess kemur á elleftu stundu þetta stimpilgjaldsfrv., sem vel má nefna „stimpil“ á rænuleysi og úrræðaleysi misviturrar og lítilsigldrar fjármálastjórnar. Að endingu skal jeg taka það fram, þar sem jeg býst við, að mjer verði núið því um nasir, að jeg hafi fyrstur manna haft góð orð um að taka vel tekjuaukafrv, og kveðið upp úr um skyldu þm. í því efni, að jeg mun treysta á fremsta hlunn um sannfæringu mína, bæði hvað viðvíkur þessu frv. og öðrum, er miða að því sama, að auka tekjur landsins. Mun jeg nú láta hjer staðar numið að sinni, þar sem jeg nú hefi sagt það, er jeg þurfti að segja, og skyldan bauð mjer.

Fjármálaráðherra (S. E): Jeg held, að á hverju þingi, sem jeg hefi átt sæti með háttv.þm.N. Ísf. (S. St.), hafi jeg altaf heyrt hann flytja eina glymjandi, orðmarga ræðu um sparnaðinn. En þegar jeg á eftir hefi farið að hugleiða, hvað háttv.þm. (S. St.) hafi sagt, þá hefir mjer dottið í hug sama erindið og háttv.þm. (S. St.) hafði yfir og hljóðar svo á latínumáli: „Partiriunt montes, nascitur ridiculus mus“. Fjöllin tóku jóðsótt og fæddist lítil mús. Því var skotið að mjer þegar í byrjun þings, á biblíumáli því, er háttv.þm. (S. St.) temur sjer, að hann mundi ætla að vaka eins vandlega yfir sál fjármálaráðherrans, eins og sá gamli lengra niðri vakir yfir mannssálunum. En eftir að jeg hefi hlýtt á ræðu hans, þá sje jeg, að hann ætlar sjer ekki eingöngu að vaka yfir minni sál, heldur ætlar hann að láta barnslegu, saklausu fjármálaaugun sín vaka yfir allri stjórninni, enda eru frv. þau, er hjer liggja fyrir, ákveðin í sameiginlegu ráði. Þeim árásum, sem hv.þm. (S. St.) hóf mál sitt með, var aðallega beint að forsætisráðherranum, sem þm. (S. St ) sjerstaklega styður með sinni alkunnu trygð. Háttv. þm. (S. St.) fáraðist yfir því, að stjórnin hefði kallað þingið svo snemma saman. Og hann spurði með sínum mikla eldmóði: „Hvers vegna var þingið kallað svo snemma saman?“ Jeg held, að hver einasti kjósandi í þessu landi gæti svarað þessu spursmáli. Svo stór og mikilsverð mál eru nú á dagskrá þessarar þjóðar, að það er stórfurðulegt, að öldungurinn úr Vigur, sem var að vitna í gráu hærurnar sínar, skuli spyrja þannig. Í raun og veru er nægilegt að minna á fánamálið, minna á synjunina í ríkisráði á því, og ætti það mál eitt að vera ærið nóg til þess, að stjórnin kallaði þingið saman. Nóg ástæða var þar fyrir stjórnina til þess að kalla fulltrúana saman til að ráða ráðum sínum við þá um, hvað gera skuli. Háttv. þm. (S. St.) lítur nú ef til vill öðruvísi á þetta, og minnist jeg þess af fyrri samvistum, hvað einkennilega loðinn hann var í þessu máli. En þó að þessu máli væri slept, þá liggja hjer fyrir önnur má), sem beinlínis krefjast nærveru þingsins. Mál, sem skifta svo miklu fyrir þjóðina, að hver einasta stjórn mundi telja skyldu sína að ná þinginu saman vegna þeirra. Eins og kunnugt er, standa nú yfir samningar við Breta. Þeir samningar eru svo alvarlegt mál, að þeir snerta hvert mannsbarn í landinu, og sú niðurstaða getur orðið af þeim, að þessi þjóð þurfi að breyta með öllu lifnaðarháttum sínum. Og skyldi þá ekki vera ástæða til, að þingið sæti, skyldi þá ekki vera ástæða til fyrir stjórnina, að hafa fulltrúana sjer við hlið, ef slíkar snöggar breytingar þarf að gera á lífi þjóðarinnar. Hvernig getur háttv.þm. (S. St.) kvartað yfir því, að þingið er kallað saman út af svo alvarlegu efni? Veit þm. (S. St.), hvað hann er að tala? - Þetta var fyrsta ákæran. Þá talaði þm. (S. St.) um, að stjórnin hafi ekkert gert í, að undirbúa dýrtíðarmálin fyrir þing. Þetta er rangt - með öllu rangt. Stjórnin hefir lagt fram frv. um dýrtíðarráðstafanir. Háttv. þm. (S. St.) hlýtur að hafa lesið það; hann er í þeirri nefnd, sem hefir frv. til meðferðar. - Sami háttv.þm. (S. St.) kom aftur að því, að þingið væri komið saman til að eyða þúsundum króna í ónýtt hjal. Þetta er algerlega ósæmileg og ranglát árás á Alþingi Íslendinga, og vil jeg mótmæla henni kröftuglega. Síst ættu þingmenn sjálfir að gera sitt til þess að veikja traust og álit þingsins; nóg er að láta utanþingsmenn gera tilraunir til þess að veikja álit þess með gróusögum sínum. Þá leyfði háttv.þm. (S. St.) sjer að segja, að stjórnin hefði ekkert gert fyrir fjárhag landsins. Jeg vil leyfa mjer að skjóta því undir dóm háttv.þm., sem hjer eru staddir í salnum, hvort ummæli þessi sjeu af sanngirni töluð. Það ættu þó allir að vita, og háttv.þm. (S. St.) einnig, að stjórnin hefir útvegað landinu mikil lán síðan þingi sleit; nema þau í kringum 10 miljónum. Þetta fje hefir fleytt áfram nauðsynjafyrirtækjum landsins, landsversluninni og skipunum. Ummæli háttv.þm. (S. St.) í þessa átt eru því lítt sæmileg. Háttv. þm. (S. St.) segir að stjórnina vanti það, sem sje „nervus rerum“, sem sje peninga. Ekki er þetta með öllu rjett, því að þegar fjárhagurinn var gerður upp 8. apríl, voru til í sjóði á fjórðu miljón og loforð til fyrir l1/2 miljón. Þegar svo mikið fje er til, mundi þó síst af öllu rjett að segja, að sjóðurinn sje tómur. Yfir höfuð lítur svo út, sem hv.þm. (S. St.) hafi látið blöð andstæðinga stjórnarinnar æsa sig. Er það öllum kunnugt að þau hafa blásið mjög að þeim kolunum, að æsa gegn stjórninni. En þær árásir hefir stjórnin látið sjer í ljettu rúmi liggja. Fyrir oss er það hreinn hjegómi, þótt yfir oss dynji skammir í blöðum, eða annarsstaðar; hitt er oss aðalatriði, að vjer af fremsta megni reynum að ráða fram úr öllum þeim miklu vandræðum, sem yfir dynja á þessum tímum. Hver stjórn, sem finnur til ábyrgðar, lætur smánartilraunir lítilsigldra sálna sig engu skifta. Hitt er aðalatriðið, að vinna svo, að ekki þurfi að draga neitt undan dagsbirtunni. Stjórnin hefir lagt öll sín kort á borðið. Í fjármálaræðu minni í byrjun þingsins, leitaðist jeg við að láta dökku hliðarnar á fjárhagnum koma fram, svo að þingið gæti gert allar ráðstafanir sínar samkvæmt því. Jeg vík að því aftur, sem jeg mintist á áðan í sambandi við þingsamköllunina, að það liggur í hlutarins eðli, að ef þing hefði verið kallað saman seinna en nú var gert, þá er það Ijóst, auk þess sem jeg hefl áður sýnt, að of seint kynni að verða að gera ýmsar ráðstafanir, sem nú kann að þykja þörf á að gera. Vona jeg því, að háttv. deild játi það með mjer, að það var full og óhjákvæmileg nauðsyn á því, að kalla þingið saman. Og þá vona jeg, að háttv. deild játi einnig með mjer, að sú staðhæfing, að stjórnin hafi ekkert gert til þess, að sjá fyrir fjárhagnum, er hreint og beint - jeg verð að við hafa rjetta orðið - hreint og beint bull. En hitt er annað mál, eins og jeg vjek að í fjármálaræðu minni, að þótt miljónalán hafi verið fengin, og þó að það sje nauðsynlegt, til þess að bera áfram fyrirtæki landssjóðs, þá er hins að gæta, að of mikið af miljónunum fari ekki til þess að fylla í skörðin. En það varð fyrst sjeð, þegar búið var að athuga landsbúskapinn 1917, hvernig tekjurnar mundu hrökkva til, og á því getur maður einnig búið sjer til dálitla framtíðarmynd af því ári, sem nú stendur yfir. En nú var ekki hlaupið að því, að fá yfirlit yfir árið 1917, það var fyrst gert eftir 30. mars, þegar búi var að ljúka reikningunum hjá landsfjehirði. Bókfærslan er en svo gamaldags í stjórnarráðinu, að hún gefur ekkert heildaryfirlit yfir hag landssjóðs og veldur það því mikilli fyrirhöfn, að ná í það yfirlit. En fyrst, að því loknu, ákvað stjórnin, að koma með tekjuaukafrumvörp. Jeg skýt því hjer inn í, að stjórnin er nú að undirbúa nýtísku bókhald í stjórnarráðinu og verður þá öll stjórn fjármálanna ljettari. Ætti að hafa verið búið að bæta úr þessu fyrir löngu. Annars er það dálítið einkennilegt, að háttv.þm. (S. St.) hefir varla minst á frumv. þau, sem hjer liggja fyrir. Það hefir að eins verið notað sem tilefni til þess að hefja eldhúsdagsumræður. Fyrir mjer má herða á þeim eins mikið og hver orkar. Jeg hefi áætlað, að tekjur samkvæmt frv. þessu mundu nema 2-300.000 kr. En eins og jeg tók fram í dag, þá kæmi mjer ekki á óvart, þótt tekjuaukinn næmi 400.000 kr. á ári, eða 800.000 kr. á fjárhagstímabilinu, og einhverntíma hefði háttv.þm.N. Ísf. ekki talið það neitt smáræði. Háttv. þm. (S. St) sagði, að það hefði átt að koma með tekjuauka, sem næmi miljónum, en það er mjög mikið álitamál, hvort nú sje fært að leggja svo gífurlega skatta á þjóðina, þegar harðast sverfur að. Þinginu yfirsást í því, að skattleggja ekki stríðsgróðann, sjerstaklega á árinu 1916. En þegar frá honum er horfið, þá mun örðugt að hitta á rjettláta tekjustofna. Hvar eru þeir? Getur háttv.þm. (S. St.) bent á nýjar og betri leiðir? Hefir honum á andvökunóttum sínum heima í Vigur, út af fjárhagnum, birst nokkrar nýjar leiðir. Og hverjar eru þær? Trúin á aðfinslurnar verður minni, ef þeir, sem finna að, geta ekki bent á neitt betra, eða á neitt annað. Þá vaknar grunurinn um að hjer sje verið að búa út fótakefli fyrir stjórnina. Ef jeg nú spyr háttv.þm. (S. St.) á hvaða leiðir hann vilji benda, þá býst jeg við, að fá ekkert svar. Jeg veit, að háttv.þm. (S. St.) er meistari í að berja barlómsbumbuna. En er það - einmitt það, sem okkur ríður mest á, á þessum tímum? Jeg efast um það. Hitt er víst, að þessi háttv.þm. (S. St.) setur sjer ekki fyrir mark, að telja kjark í þjóðina; það er eins og hann sje altaf að reyna að sannfæra alla um það, að hún sje að fara niður fyrir bakkann. Og það er eins og guðsmaðurinn í Vigur sje að bíða eftir því, að blessa yfir þjóðina, þegar hún sje komin niður fyrir bakkann. Þá talaði hv.þm. (S. St.) um skakkaföllin. Jeg spurði við hvaða skakkaföll hann ætti og svaraði hv.þm. (S. St.) því þannig, að hann ætti við Tjörnesnámuna og dýrtíðarvinnuna. Um Tjörnesnámuna skal jeg láta þess getið, að jeg er með öllu ókunnugur rekstri hennar, en veit hins vegar, eins og jeg hefi tekið fram áður, að á henni hefir orðið tap. En jeg hygg, að það sje víst, að námurekstur þessi, sem byrjaður var áður en jeg kom í stjórnina, hafi verið haldið áfram að tilhlutun síðasta Alþingis, sem vildi láta gera tilraun til þess að afla eldneytis. Að því er hin skakkaföllin snertir, þá er það vitanlegt, að tap hefir orðið á landssjóðsvinnunni, enda fór hún fram á harðasta tíma ársins. Jeg hefi skýrt frá því áður, að tap þetta muni ekki nema minna en 70-80 þús. krónum, en jeg hygg, að ef háttv.þm. (S. St.) hefði verið í sporum stjórnarinnar, þá mundi hann ekki hafa sjeð sjer annað fært en að láta vinna hjer í vetur. Jeg minnist þess, að einu sinni er vjer vorum sessunautar í háttv.Ed., þá var hann að tala um að drottinn Zebaoth heyrði bænir fátæklinganna, þótt embættismenn þessa bæjar heyrði þær ekki inn á hlýjar skrifstofur sínar. Það sem háttv.þm. (S. St.) hamast nú yfir, er að stjórnin daufheyrðist ekki við bænum fátæklinganna; því að það má hann nú gjarnan vita, að svo krefti að hjer í Reykjavík í vetur, að margir hurfu grátandi frá atvinnuskrifstofunni, sem ekki áttu kost á að fá atvinnu. Jeg verð að játa það hjer, að jeg. vildi ekki bera ábyrgð á því, að börn fátækra fjölskyldumanna hefðu dáið eða orðið heilsulaus, þótt á því hefði sparast eitthvað úr landssjóðinum. Og hver vildi bera þá ábyrð? Háttv. þm. (S. St.) fjargviðrast oft af því, að stjórnin hefði ekki farið frá, þegar verðhækkunartollurinn var feldur á síðasta þingi. Þetta snertir ekki mig heldur fyrv. fjármálaráðh. En um það held jeg að allir muni mjer nú sammála, að það hefði verið barnaskapur af hverri stjórn, sem var á þeim tímum, sem nú standa yfir, að fara frá fyrir ekki meiri ástðu en þessa. Háttv. þm. (S. St.) fjargviðraðist einninnig yfir því, að stjórnin hefði fyrir stuttu sagt, að hún kæmi ekki með fjáraukalög. En háttv.þm. (S. St.) mátti marka það á því, að stjórnin lagði engin fjáraukalög fyrir þingið og sagði ekki heldur að hún ætlaði að gera það - að þau yrði ekki lögð fyrir þingið. Ástæður fyrir því, að jeg kom ekki með fjáraukalög, voru þær, að jeg vissi að í þeim mundi hlaðast upp útgjaldaliðir, sem gott væri að vera laus við. Um þetta veit jeg að sá háttv. sparnaðarpostuli (S. St.) muni vera mjer sammála. - En jeg veit að hann hefir að eins viljað taka þetta með í þá lúsaleit, sem hann er að gera á stjórninni. Háttv. þm. (S. St) sagði, svo að jeg viki aftur að frv., á biblíumáli sínu, að það væri eins og krækiber í helvíti. Einhverntíma hefði háttv.þm. (S. St.) þótt 800 þús. kr. stórt krækiber. Hv. þm. sagði, að þetta frumv. væri andvandvana fætt. Jeg sje nú varla ástæðu til að komast svo að orði, úr því háttv.þm. (S. St.) ætlar að vera með frv., og hið sama heyrðist mjer á háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Og enginn annar hefir enn mælt á móti frv. Annars er það óneitanlega dálítið einkennilegt, að hv.þm. (S. St.) heldur þrumandi ræðu um það, hve mikil þörf sje á tekjuauka, og haldi svo aðra þrumandi ræðu um hann, þegar hann er kominn, án þess þó að vera á móti honum. Eðlilegra hefði verið, að háttv.þm. (S. St.) hefði notað tíma sinn til þess að koma með ný tekjuaukafrv. Jeg man ekki eftir, að jeg þurfi að svara háttv.þm. (S. St.) meiru, en hafi jeg gleymt einhverju, mun jeg víkja að því síðar. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) skal jeg að eins svara örfáum orðum, því að jeg get vísað til ýmislegs af því, sem jeg hefi tekið fram í svari mínu til háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Annars get jeg ekki neitað því, að öll ræða hans var langt um þinglegri en hin ræðan. Út af því, sem háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) nú gripur fram í, vil jeg minna á, að hann viðhafði þessi orð: „hyldýpi ráðleysis og hirðuleysi stjórnarinnar“ Þetta kalla jeg fullsterk orð. Minsta kosti þegar háttv.þm. (S. St.) hefir þau um flokksbróður sinn, forsætisráðherrann. Því kemur þingmaðurinn ekki með vantraustsyfirlýsingu á stjórnina, eftir að hann er búinn að fara svona orðum um hana. Svo að ég víki þá aftur að hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), þá sagði hann, að hann hefði ekki oltið út af af aðdáun þegar hann sá frv. Því bjóst jeg aldrei við. Því að sjálfur hefi jeg, þótt jeg telji nauðsyn á tekjuaukanum, talið ýmsa galla á frv. Annars býst jeg við, að þótt jeg hefði komið með eitthvað aðdáunarvert, að háttv.þm. (G. Sv.) mundi í lengstu lög dylja aðdáun sína. Háttv. þm. (G. Sv.) sagði, að fjármálastjórnin hefði ekki haft annað verk með höndum en að undirbúa tekjufrv. Jeg er sannfærður um, að háttv.þm. (G. Sv.) hefir ekkert á móti því, að orða þetta öðru vísi, því að háttv.þm. veit vel, að verk þau, sem stjórnin hefir haft með höndum eru bæði mörg og erfið, og hefir öll stjórnin orðið að taka þátt í þeim mörgum hverjum, eins og líka frv. þessi eru lögð undir samþykki allrar stjórnarinnar. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) lagði áherslu á það, eins og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), að þessir tekjuaukar væru litlir, og verð jeg að vísa, að því er það snertir, til þess sem jeg svaraði hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), en spái því, að ef frv. þetta verður að lögum, að það reki einhvern tíma að því, að landssjóð muni um tekjuaukann af því.

Björn Kristjánsson Jeg hefi því miður ekki haft tíma til að setja mig inn í þetta frv., en sje þó að nokkrar breytingar hafa verið gerðar á því, frá því frv. sem lagt var fyrir síðasta þing. Það er eðlilegt, að tekjur vanti og að eitthvað þurfi að gera til þess að bæta úr þeim mikla reikningshalla, sem orðið hefir á seinasta ári, og verð jeg að segja, að síðasta þing hafði ekki næga fyrirhyggju í því efni sem skyldi, þegar það nam í burtu verðhækkunartollinn, og gat ekki fallist á að leggja á alment útflutningsgjald. Útflutningsgjaldið er það, sem nú er gerð breyting á með stimpilgjaldinu, og það er ekki í mörgum myndum. Jeg verð að drepa hjer örlítið á ýms atriði, þó að það þyki ekki tilhlýðilegt þegar við 1. umr. Stimpilgjald þetta er eiginlega útflutningsgjald í þrem liðum. Það er stimpilgjald af verslunarsamningum, l% eða sem því svarar, það er stimpilgjald af verslunarvíxlum, og svo loks þriðji liðurinn, stimpilgjald af „konnossementum“ 1%; þetta er nú útflutningsgjald í þremur liðum, sem snertir landbúnaðarafurðir, og við þetta bætist svo 4. liðurinn, venjulegt útflutningsgjald, er um sjávarafurðir er að ræða. Þetta er því ekki annað en útflutningsgjald. Þetta er því þrefalt útflutningsgjald af landbúnaðarafurðum og fjórfalt gjald af sjávarafurðum, og þegar búið er að taka þessar tekjugreinir út úr frv., þá er það alveg eins og venjulegt stimpilgjaldafrv., og gefur út af fyrir sig afskaplega litlar tekjur, en mikið umstang. En eins og gefur að skilja, þar sem vörur eru í mjög háu verði, verður þetta miklu meira en 1%. eftir því sem vöruverð er undir venjulegum kringum stæðum; það verða 2-3%. Jeg lagði það til á síðasta þingi, talaði um það við stjórnina og þingflokkinn, sem jeg vann að nokkru leyti saman við, að leggja alment útflutningsgjald á, 1% af landbúnaðarafurðum og um 11/2% af sjávarafurðum, en það fekk ekki áheyrn, og þyrfti þó að athuga vandlega útflutningsgjaldalöggjöfina, sem er orðin gömul og margbætt og í 7 lagabrotum. Það var því full nauðsyn á að koma útflutningsgjaldslögunum í eina heild. Mig furðar á því, að stjórnin skyldi ekki heldur endurskoða útflutningsgjaldslögin, gera þau svo úr garði, að þau væri að eins ein lög og hækka svo útflutningsgjaldið; það væri miklu fyrirhafnarminna fyrir þá, sem ættu að innheimta tollinn, en sleppa svo stimpilgjaldinu, sem verið hefir þyrnir í augum manna frá því fyrsta. 1913 var frv. um sama efni lagt fyrir þingið, en komst víst aldrei úr nefnd. Ef hið sanna útflutningsgjald er tekið út úr frumvarpinu, er ekkert annað eftir en það, sem Alþingi hefir aldrei viljað líta við. Þess vegna teldi jeg rjettast að þessir 4 liðir yrðu fluttir yfir á útflutningsgjaldið, og þau lög gerð upp í einu lagi, því að þessi stimpilgjaldslög eru svo afar umfangsmikil og gefa svo litlar tekjur, þegar þau ná ekki lengra en lög um það efni gera venjulega. Eins og menn muna, var jeg dálítið ósamþykkur nefnd þeirri, sem hafði málið til meðferðar á síðasta þingi; var það einkum út af stimpilgjaldi á víxlum. Ef nú verður ofan á að breyta frv. í þá átt, sem jeg hefi bent á, þá ætti að fella í burtu víxilstimpilgjaldið, en ef það verður ekki gert, þá vil jeg nota tækifærið til að benda á, að hjer hefir altaf verið gengið mjög illa frá öllu, sem lýtur að víxilstimpilgjaldi. Jeg benti á það 1913, að það væri ekki venja neinstaðar, að stimpla víxla, er falla í gjalddaga innan 3 daga eða við sýningu. Á þá víxla er litið eins og þeir væri borgun út í hönd, og því er ekkert gjald lagt á þá. Þegar þetta er nú venja - mjer er óhætt að segja um allan heim -, þá skil jeg ekki, að háttv. þing eigi eitt að skera sig út hvað þetta snertir, og síst ætti slíkt að koma fyrir, þegar kept hefir verið að því, að koma verslunarlöggjöf vorri í samræmi við verslunarlöggjöf Norðurlanda. Má t. d. benda á, að ýms verslunarlög vor, svo sem víxillögin, og almenn viðskiftalög, sem er stór bálkur  (E. A.: Og tjekkalögin)  , já, og svo tjekkalögin, eru orðrjettar þýðingar úr samskonar lögum hinna Norðurlandaþjóðanna. Jeg skil því ekki, hvernig á því stendur, að ekki er bægt að vera í samræmi við frændþjóðir vorar, í öðru eins lítilræði og þessu, sem þó verður að stórræði í augum útlendinga, ef öðru vísi er ákveðið hjer um, heldur en venja er til annarsstaðar. Þess vegna vildi jeg mælast til, að nefndin, sem kemur til með að fjalla um málið, taki þetta til yfirvegunar, og athugi hvort ekki muni rjett, að undantaka víxla, sem greiðast eiga við sýning eða innan 3 daga. Þá benti jeg á það á þinginu í fyrra, að smá víxlar, sem ekki eru verslunarvíxlar, ættu að vera gjaldfrjálsir upp að vissu takmarki, t. d. 100 kr.; í Noregi minnir mig að takmarkið sje 200 krónur. Jeg veit ekki nákvæmlega hvernig hagar til í útibúunum, en hjer í Reykjavík er fjöldinn allur af víxlum, sem bankamir kaupa, keyptir beinlínis til þess að halda fátæklingum frá sveit. Það eru ýmsir kærleiksríkir efnamenn, sem hjálpa vilja, sem skrifa upp á þá, á veturna þegar þröngt er í búi, og svo borga fátæklingarnir þá þegar betur stendur á fyrir þeim. Það væri því mjög óeðlilegt að leggja skatta á slíka víxla. Svo kemur annað atriðið, og það er tímatakmarkið fyrir, hversu langan tíma stimpillinn á að gilda af víxlum. Hjer er ekkert ákvæði um það, svo að gjaldið fellur á í hvert skifti sem víxill er keyptur og framlengdur. Hjer er því tímatakmarkið algerlega ótakmarkað, en erlendis gildir stimpillinn fyrir vissan tíma. Vjer getum sjeð hversu órjett þetta er, af því, að ef fátæklingur t. d. tekur víxil til eins árs, og borgar hann upp í árslokin, greiðir hann að eins 1% stimpilgjald. En ef hann borgar 4 sinnum af honum, 25 kr. í hvert skifti á árinu, greiðir hann liðugar 8% í stimpilgjald fyrir utan vextina. Það verður að taka tillit til þessa, enda gera líka allar þjóðir það, en hjer er aftur á móti öllu haugað saman í einn graut. Mjer finst að stjórnin hefði þó eitthvað getað lært af því, sem fram fór hjer á þinginu í fyrra. Víxlar fátæklinganna eru oft svo smáir; mjer er kunnugt um, að þeir hafa oft verið 10-25 kr. Discontóin er 1 kr. minst, og þar við bættist svo þetta stimpilgjald, þá er það samtals tilfinnanlegur skattur á efnalausa menn. Ef því frv. þetta á að verða að lögum, þá er nauðsynlegt að sníða það eftir erlendum lögum um þessi efni. Það þarf ekki annað en að líta í Hages „Haandbog í Handelsvidenskab“, og auk þess munu margir eiga víxilstimpillög annara landa, bæði norsk og dönsk, sem hægt mun vera að athuga, enda eru þau vitanlega í stjórnarráðinu. Þá er enn eitt athugavert við þetta frv., og það er að hjer er gjaldið reiknað af þeim víxlum einum, er lánsstofnanir kaupa. Svo er það alls ekki erlendis, því að í Englandi t. d. er mjer kunnugt um, að stimpilgjald er borgað af öllum samningum og víxlum, sem ganga manna á milli, og stór sekt liggur við, ef einhver hefir ekki stimplað tjekk sinn. Mjer finst, að hjer ætti að haga því eins, og láta lögin ná til allra manna, en ekki til þeirra eingöngu, sem skifta við lánsstofnanir. Ef þetta frv. yrði að lögum, gætu sem sje allir stærri braskarar sloppið við að gjalda stimpilgjald af víxlum, sem ganga þeirra á meðal. Sama er að segja um skuldabrjefin, því að á þeim ætti að hvíla alment gjald, sem næði til allra. Ef að á að búa til stimpilgjaldslög, sem að gagni eiga að koma, þá verður að undirbúa þau betur en hjer hefir verið gert, og varla treysti jeg þinginu til þess að ganga svo frá þeim, að að gagni komi. Jeg vil því leggja það til, hvað svo sem gert verður við lögin, að nefndin sem málið verður falið, athugi, hvort ekki væri rjett að breyta svo til, að þeir póstar, sem jeg sagði að væru ekkert annað en útflutningsgjöld, yrðu fluttir yfir í útflutningsgjaldalögin. Það þyrfti ekki að taka langan tíma, og skal jeg lána nefndinni uppkast að lögum um útflutningsgjöld, sem jeg hefi heima hjá mjer. Sömuleiðis, vil jeg ráða nefndinni til þess að haga víxilgjaldinu, ef á að halda því á annað borð, líkt og tíðkast í öðrum löndum. Þá ætti auðvitað að fella burtu gjaldið af samningum um vörukaup, en láta það felast í útflutningsgjaldinu. Jeg hefi nefnt þetta til leiðbeiningar nefndinni, og vona, að bæði henni og þinginu takist að finna tekjuauka, sem eru óbrotnir, og lítill kostnaður við að koma í framkvæmd. En nú er t. d. mjög dýrt að búa til stimpilmerkin. Að þessu sögðu ætla jeg ekki að þreyta háttv. deild frekar í þessu máli, að svo komnu.

Sigurður Stefánsson Það var nú svo um ræðu hæstv. fjármálaráðherra, að hefði hún snert mína ræðu nokkuð til muna, þá hefði jeg ef til vill þurft að svara henni nokkuð ítarlega, en það er um þessa ræðu hæstv. fjármálaráðherra, eins og aðrar ræður hans, að orð skáldsins: „umbúðirnar eru vætt, en innihaldið lóð“, eiga mæta vel við um hana. Hann talaði mikið um, að ræða mín hefði verið árás á stjórnina, en mjer þykir nú hæstv. stjórn vera orðin nokkuð viðkvæm, ef hún þolir ekki, að sjer sje sagt skýrt og skorinort, hvað ábótavant sje gerðum hennar. Eða þykist hún má ske svo fullkomin, að ekki sje hægt að finna nokkurn skapaðan hlut að gerðum hennar? Ef svo er, má hún vera viss um, að enginn heilvita maður trúir slíku. Þá lagði hann mikið út af því, hvílík nauðsyn hefði verið á að kveðja til aukaþingsins. Jeg hefi ekkert orð látið um það falla, að engin nauðsyn mundi verða á því, að aukaþing yrði kvatt saman á þessu ári, en tók það skýrt fram, að jeg hefði búist við að það yrði kvatt saman. En hitt sagði jeg að skifti mestu máli, hve nær stjórnin hefði kallað aukaþingið saman á árinu. Og það vitti jeg, að hún skyldi kalla það saman áður en hún hafði undirbúið þau aðalmál, er það átti að fjalla um. En þetta atriði varaðist hæstv. fjármálaráðherra að minnast á, og var ræða hans að þessu leyti hreinasta vindhögg. Þá fór hann að blanda sjálfum mjer inn í þetta mál, en til þess gaf ræða mín ekkert tilefni. En úr því að hann notaði þetta tækifæri til að bera mjer á brýn, að jeg hefði verið loðinn í sjálfstæðismálinu, þá vil jeg segja honum, að hafi jeg verið „loðinn“ í því, að þá hefir hann verið „snoðinn“ í því. Þá tók hann það fram, að nauðsyn hefði borið til að kalla saman þingið á þessum tíma, vegna sjálfstæðismálsins. En nú er það komið á daginn, að þingið hefir setið mánaðartíma, og ekkert kvak frá stjórninni enn heyrst, og þó hlutu allir að búast við, að þetta yrði aðalmálið á aukaþinginu. Það er því þegar komið á daginn, að stjórnin hefir kvatt saman þingið mánuði fyr en þörf var á, þessa máls vegna, og fullar líkur á, að meðferð þessa máls á þinginu geti dregist annan mánuðinn til, og það af þeim ástæðum, sem stjórninni máttu vera kunnugri en flestum þingmönnum. Þá fjargviðrast hæstv. fjármálaráðherra mikið út af því, að ræða mín hefði verið árás á Alþingi. Hvernig í dauðanum getur hann fundið það út úr þeim ummælum mínum, að þingið sje kallað of snemma saman og sitji hjer aðgerðalaust um aðalmálið, sem það var kvatt saman til að fjalla um. Það hefði miklu fremur mátt segja, að ræða mín hafi verið rjettmæt umvöndun til stjórnarinnar, heldur en árás á þingið. Þá bar hæstv. fjármálaráðherra mjer það og á brýn, að jeg hefði sagt, að stjórnin hefði ekkert gert til þess að útvega landinu fje. Þetta hefi jeg að vísu aldrei sagt. Og þótt stjórnin hafi eitthvað gert í þessa átt og gert það miklu myndarlegar en raun er á orðin, þá sje jeg ekki, að nein ástæða sje til, að lofa hana svo mjög fyrir þau afrek, því að hún hefði ekki gert meira en það, sem bláber skyldan bauð henni. Fjárútveganir hennar hafa sannarlega ekki verið svo merkilegar. En fyrir það ámælti jeg stjórninni, að hún skyldi ekki strax, þegar þingið kom saman, leggja fyrir það tekjuaukafrv., og það því fremur, sem fjármálayfirlit það, sem hæstv. fjármálaráðherra las upp í þingbyrjun, gaf fullkomna ástæðu til þess. Þar sem nú stjórnin hefir trassað þennan undirbúning, þá lítur ekki út fyrir annað, en að hún, er þingið kom saman, hafi ekki vitað sitt rjúkandi ráð, hvað hún ætti að gera og hvernig hún ætti að útvega landinu tekjur. Annars veit jeg ekki, hvernig jeg á að taka hæstv. fjármálaráðherra, þar sem hann segir, að „stjórnina vanti ekki fje“. Mjer er spurn: Hví er þá stjórnin að koma með þessi frv.? Ef hana vantar ekki fje, þá er engin þörf á þessum frv.  Þá var hæstv. fjármálaráðherra að tala um, að framkoma mín á þinginu væri líkari framkomu leikara, heldur en alvörugefins manns. Það er altaf hægt að slá fram slíkum glamuryrðum, þegar ekkert er til brunns að bera af rökstuddum andmælum. En jeg er alveg óviss um, hver okkar verður talinn meiri pólitískur leikari. Mjer er að vísu ekki tamt að breiða út faðminn móti fólkinu með hávaða og handaslætti og segja: „Elskulega alþýða, hjer stend jeg með útbreiddan líknarfaðminn móti þjer, og vil gera alt fyrir þig og fórna mjer þín vegna“. Enda er jeg óviss um, hvernig slík fleðulæti verða tekin, sjer í lagi þegar faðmlögin verða svo föst, að þau kremja jafnvel hold frá beini fátæklinganna með hvatvíslega ráðnum fjárpyntingum á hendur alþýðunni, eins og stjórnin gerði tilraun til síðastliðinn vetur. Og samkvæmt athugasemdum háttv. 1. þm. G. K. (B. K.), þá er líka með þessu frv. verið að leggja ranglátan skatt á bláfátæka menn, sem eru að reyna að komast hjá sveit, með því að fá smálán í lánsstofnunum landsins til að seðja hungur kvenna og barna; þau faðmlögin eru ekki heldur sjerlega mjúk. Það er hægur vandi að hrópa með orðaskvaldri og handaslætti: „Jeg er óttalega mikill alþýðuvinur“; en betra er að sýna það í verkinu með öðru en slíkum spjátrungsskap. Þá fanst hæstv. fjármálaráðherra það undrum sæta, að jeg skyldi ekki koma fram með tekjuaukafrv. En hvernig getur hann búist við, að maður, sem kemur utan af landi, í þeirri góðu trú, að stjórnin hafi fundið eitthvað, sem að gagni mætti verða til að afla landinu tekna, og þegar nú þar við bætist, að þessi maður hefir ekki meira til brunns að bera heldur en þm.N.-Ísf. í augum hæstv. fjármálaráðherra, hvernig getur hann þá búist við því, segi jeg, að slíkur maður komi með undirbúið tekjuaukafrv., og fari þannig að hjálpa stjórninni til þess að gera það, sem hana ber heilög skylda til að gera. Þá get jeg fullvissað hæstv. fjármálaráðherra um það, að mig langar ekki mikið upp í ráðherrastólinn, og það hefi jeg sýnt fyr, að jeg hefi lítið þjáðst af þeim sjúkdóm, sem „ráðherrafeber“ er nefndur. En það get jeg bent á, að síðustu árin hafa ýmsir viljað lafa í þeim tignarsessi, þótt þeir væru lítt hæfir til þess. Að jeg berji barlómsbumbuna er eitt af þessum rakalausu glamuryrðum hæstv. fjármálaráðherra. Þótt jeg hafi verið gætinn fjármálamaður og hafi viljað sníða oss stakk eftir vexti í fjármálum vorum, þá skammast jeg mín ekkert fyrir það, þótt sú ráðbreytni mín hafi oft mælst miður vel fyrir hjá athugalitlum fjármálafíflum. Jeg veit, að slíkt lætur illa í eyrum lýðskrumaranna, sem ætið þykja allir vegir færir. En það hefir oft sýnt sig, að þeir, sem hægara fara, komast engu ver áfram heldur en þeir, sem lítt hugsað flana beint af augum, jafnvel út í hverja ófæru. Þá get jeg fullvissað hæstv. fjármálaráðherra um það, að mjer þykir alt annað en gaman að því, að sjá þjóðina „fara niður fyrir bakkann“, eins og hann gaf í skyn í ræðu sinni. Jeg mun heldur verja mínum veiku kröftum til þess, að ekki komi til slíkrar ógæfu, þótt sá róður sje erfiður á þessum síðustu og verstu tímum. Þá mærðaði hæstv. fjármálaráðherra mikið um, að sjer þætti aðferð mín í þessu máli harla skrítin, þar sem svo líti út, sem jeg væri með og móti tekjuauka. En þetta er, eins og svo margt annað, talað út í bláinn. Jeg sagði, að jeg myndi fegins hendi taka móti hverju því tekjuaukafrv., sem fram kæmi og eitthvert vit væri í, og þetta stend jeg við. En í ræðu minni var jeg að finna að leiðunum, sem stjórnin færi hjer, jafnframt því sem jeg vítti það, að þingið hefði verið látið sitja langan tíma yfir lítilsverðum málum, áður en stjórnin loksins ungaði út þessum tekjuaukafrv. Þá var hæstv. fjármálaráðherra að brýna mig með því, að jeg hefði notað óþingleg orð um hæstv. forsætisráðherra. En slík orð hefi jeg aldrei viðhaft, enda fann hæstv. forseti ekki ástæðu til að taka fram í fyrir mjer. En það skal jeg láta hæstv. fjármálaráðherra vita, að jeg hefi ekki tekið því ástfóstri við hæstv. forsætisráðherra, að jeg móti betri vitund telji alt rjett, sem hann gerir. Það er heilög skylda hvers þm., hverju flokksbroti sem hann tilheyrir, að finna að því, sem honum þykir aðfinsluvert, hver sem í hlut á. Stjórnarfarið hjá oss er nógu öfugt og snúið, þótt allar þessar flokkanefnur þingsins geri ekki alt sitt til að halda því í sama óheillahorfinu með hræsni og hlífð við þá, sem með völdin fara. Jeg er ekki kominn á þing til þess, að halda dauðahaldi í ráðherrana, og því stend jeg mig vel við, að segja hverjum þeirra sem er til syndanna. Jeg segi ekki, að mjer geti ekki skjátlast í aðfinslum mínum, en þá er að leiðrjetta þær með kurteisi og skynsamlegu viti, en svo hefir ekki verið gert hjer, því að ræða hæstv. fjármálaráðherra var fimbulfamb út í loftið, sem ekkert snertir aðfinslur mínar. Hæstv. fjármálaráðherra var að ögra mjer til þess, að koma fram með vantraustsyfirlýsingu. Einhverntíma hefði ekki þurft að ögra þm.N.-Ísf. til slíkra hluta, en hann er ekkert eggjunarfífl hæstv. fjármálaráðherra.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það eru ekki mörg orð, sem jeg ætla að segja, því að ég vil ekki blanda mjer inn í þá orðasennu, sem hjer er háð. En mjer fanst háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) leggja aðaláhersluna á það bjargráðið, að hafa nóga peninga á reiðum höndum í landssjóðnum, en forðast lántökur. Jeg held, að skoðanir hagfræðinga um þessi efni, sjeu mjög misjafnar. Og þingið hefir sýnt það áður, þegar um stór fyrirtæki hefir verið að ræða, að það hefir treyst sjer til þess að taka lán, til þess að hrinda fyrirtækjunum í framkvæmd. Sú aðferð hefir líka gefist vel. Á sama hátt tel jeg síður en svo fráleitt, að taka lán til þess að bjargast út úr núverandi vandræðum, svo að eigi þurfi með stórkostlega auknum álögum að ganga of nærri hinu veiklaða gjaldþoli almennings. Þótt jeg neiti því engan veginn, að peningarnir sjeu gott bjargráð og að mikið sje undir því komið, að þeir sjeu nógir til í landinu, þá verða að koma fram raddir um fleiri bjargráð, og eitt það allra mikilvægasta, sem hægt er að benda á, er kraftur sjálfra vor til þess að framleiða sem mest af innlendri fæðu og innlendum vörutegundum yfir höfuð. Þau bjargráð býst jeg við að beri á góma seinna, og skal því ekki fjölyrða um þau nú, þar sem þau snerta ekki beint þetta mál. En hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) vill vonandi veita fylgi öllu því, sem eykur bjargráðin og fjölgar þeim.

Bjarni Jónsson Jeg hafði satt að segja ekki búist við miklum tekjuaukafrv. á þessu þingi. og er yfir höfuð á alt öðru máli en háttv. sessunautur minn „sálugi“ (S. St.), sem nú er dauður. Jeg tel þjóðina ekki færa um, að leggja á sig mikil gjöld umfram það, sem orðið er, þótt jeg verði einna helst að fallast á stimpilgjaldsfrv., með því að það gjald kemur í höfuðatriðunum helst niður á þeim, sem best hafa beinin. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) neitaði því, að hann hefði gert árás á þingið í fyrri ræðu sinni, en sagði þó um leið, að þingið hefði skilið illa og hirðuleysislega við fjárlögin, og þess vegna hefði sjer fyrst orðið fyrir að hugsa, er þetta þing var kallað saman, að það væri gert vegna fjárhagsins. Hvað er það annað en árás á þingið, að segja, að það skilji illa og hirðuleysislega við stærstu málin? Og hvað er það annað en árás á stjórn landsins, að komast þannig að orði um viðleitni hennar í að bjarga landinu fram úr ógöngum þeim, sem af heimstyrjöldinni stafa, að hún leggi fyrir þingið gömul tekjuaukafrumv., skrifuð upp úr Alþingistíðindunum, í stað þess að koma með nýjar tekjulindir. Það er undarlegt af háttv.þm. (S. St.) að vera að tala um nýjar tekjulindir, þegar helst lítur svo út, að allar gamlar tekjulindir ætli að lokast. Og þótt það sje mikilvægt, að hagur landsins standi vel, þá er annað mikilvægara, að landsmenn sjálfir þurfi ekki að þola neyð og jafn vel hungur. Standi hungur og neyð fyrir dyrum, án þess að reynt sje að ráða bót á, þá er landsmönnum dauði vís, en tekjuhalli er ekki dauði, heldur skuld, sem má borga síðar.  (S. St.: Með hverju?)  . Sá, sem aldrei tekur lán, til þess að sjá sjer og sínum farborða, þegar neyðin steðjar að, hann fer í hundana; hinn hefir sig áfram, sem með lánunum klífur fram úr örðugleikunum, meðan þeir sækja að, og rjettir við, er þeim er lokið. Það er undarlegt, að sami háttv.þm., sem ekki þekkir önnur ráð, til þess að rjetta við hag landsins en að kreista sem mest fje út úr landsmönnum, skuli vera formaður í bjargráðanefnd. Það er rjett, að það eru bjargráðin, næst sjálfstæðismálunum, sem gert hafa það nauðsynlegt að kalla saman þetta þing, og jeg býst við því, áður en þingi lýkur, að þá munum við spyrja hina háttv. bjargráðanefnd og formann hennar, hvaða ráð hún muni telja heppilegust til bjargar fólkinu í landinu, en þá býst jeg við, að háttv.þm. (S. St.) segi annað en að það verði gert með því, að pína fje út úr landslýðnum, sem á að fara að bjarga.  (S. St.: Jeg sagði það aldrei)  . Það þýðir ekki að þræta fyrir það, og töluð orð verða ekki aftur tekin. Sami háttv.þm. (S. St.) talaði mikið um það, hve sorglegt hefði verið, að verðhækkunartollurinn var feldur í fyrra, og spurði, hvers vegna stjórnin ekki sagði þá af sjer. Finst honum í raun og veru, að það væri ástæða fyrir stjórn að segja af sjer, þó að við yrðum ekki svo langt leiddir, að leggja verðhækkunartoll á íslenskar afurðir, þar sem framleiðslukostnaðurinn hefir stigið margfalt meira en verðið. En þetta var nú djásnið, sem var drepið í fyrra. Verðhækkunartollurinn var altaf ranglátur, því að hann kom niður á tveim stjettum í landinu, og það á þeim, sem mest greiddu í landssjóðinn fyrir. Auk þess var hann svo vitlaus í eðli sínu, að ekki getur vitlausara, þar sem gjald var lagt á hækkun verðsins, án nokkurs tillits til framleiðslukostnaðar. Sök sjer hefði verið, ef lagt hefði verið á ágóða, í stað þess að láta menn gjalda skatt af skaða sínum. Sami hv.þm. (S. St.) kvað undarlegt, hversu seint frv. koma frá stjórninni. Jeg vil skoða þennan drátt þannig, að stjórnin hafi viljað yfirvega nákvæmlega og skoðað huga sinn um það, hvort það væri sæmilegt, að koma fram með nokkur tekjuaukafrumv. á þessu þingi, þegar þjóðin horfir fram á hungur. Honum þótti leiðinlegt, hve þetta þing væri búið að standa lengi, og þó lítið gert. Jeg skal kannast við það, að háttv. bjargráðanefnd, sem hann er formaður í, hafi enn lítið gert, eða látið frá sjer heyra, en vil ekki áfellast hann fyrir það. Mjer er kunnugt um, að hann hefir haft forföll - verið veikur - og að hann hefir þó haldið fundi heima hjá sjer í nefndinni; vænti jeg, að árangur þeirrar starfsemi komi þó að minsta kosti í ljós áður en langt um liður. - Annars var það eftirtektarvert, að það fyrsta, sem þessi hv.þm. (S. St.) gerði, eftir að hann kom á þing, var að tala um, að hann þyrfti að fara heim. Og þó veit hv.þm. (S. St.), að stjórnin var til neydd að kalla saman þing, einmitt nú, þegar svo mörg vandamál ber að höndum, og að það á að vera henni til trausts og tryggingar. Við skulum t. d. setja svo, að verslunarsamningar þeir, sem nú standa yfir við England, færu út um þúfur, hvað verður þá? Það, að öllum aðflutningum verður lokið, og að við verðum að búa við sömu kjör og á verstu einokunartímum. Þá verða búmennirnir á þingi að koma með ráð til bjargar og mega því síst um það hugsa nje tala, að komast burt af þingi sem fyrst. Stjórnin hefir það sjer til afsökunar í þessu máli, að hún veit ekki fremur en aðrir, hvað upp á teningnum verður í þessum samningum. Það er því skiljanlegt, að hún vilji ekki taka svarið upp á sínar herðar, og þó að þingið hefði verið kallað saman til þess eins, að athuga svör Englendinga í þessu máli, þá hefði það eitt verið fullnægjandi ástæða. Frá búmannsins sjónarmiði er það líka skýrt, að þingið mátti ekki koma seinna saman. Bjargræðistíminn fer nú í hönd og á þeim stutta tíma á fólkið að búa sig undir veturinn. Til þess að sá undirbúningstími geti orðið að gagni, þurfti þingið, í samráði við stjórnina, að geta út hagkvæmar fyrirskipanir og sjá um, að þjóðina skorti ekki þau skilyrði, sem þarf til þess, að framleiðslan geti hepnast. Ýmislegt, sem sjávarútveginum tilheyrir, þarf þingið að útkljá sem fyrst, og nú liggur fyrir því fráfærnafrumv. stjórnarinnar, sem á að gilda fyrir sumarið í sumar, ef það kemst í gegn. Og fleira þessu líkt mætti upp telja. Það er nú í mesta lagi ½ mánuður eða 3 vikur þangað til maður verður að vera kominn að niðurstöðu um þetta. En jeg held, að þingið sje ekki enn komið að neinni niðurstöðu. Stjórnin hefir því kallað þingið of seint saman, ef nokkuð er. Jeg verð að vera mildur í orðum við hinn hv.þm., framliðna þm. (S. St.), sem jeg beini aðallega orðum mínum til, en get þó ekki stilt mig um að minnast á tvö atriði; annað þeirra mintist háttv.þm. (S. St.) sjálfur á og kallaði Öskjuhlíðarfarganið; hitt er frá sjálfum mjer runnið. Mjer verður þá fyrst fyrir að spyrja: Hvað er þetta Öskjuhlíðarfargan? Því er fljótsvarað. Svo var mál með vexti, að menn urðu varbúnir við vetrinum síðasta, og sáu ekki fram á annað en að lítt gerlegt mundi að halda lífinu í þeim 1/4 landsmanna, sem saman eru komnir hjer í Reykjavík, nema fólkið fengi peninga, sem það gæti bjargast með fram úr mestu örðugleikunum. Og úr því að bær og land varð að leggja til peninga til þess, að fólk dæi ekki úr hungri hjer í vetur, þá er ekki að álasa stjórninni fyrir það, að nokkrir steinar komu í staðinn, - verk, sem gaf af sjer nokkrar þúsundir. Þetta er nú kallað Öskjuhlíðarfarganið af þeim manni, sem verið hefir drottins þjónn í heilan mannsaldur og þá náttúrlega ekki gleymt kærleikanum og náðinni. Þessi æfilanga iðkun guðrækninnar hefir þá leitt hann til þess að kalla það Öskjuhlíðarfarganið, þegar fátækum mönnum er bjargað undan hungri og heilsuhruni. Hitt atriðið, sem jeg vildi minnast á, er sparnaðarhugvekja frá sjálfum mjer. Þetta frumv., sem lagt var fram í morgun, var fyrst reifað af hæstv. fjármálaráðh., svo talaði háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) við hóf, svo að engar umræður þurfti af því að leiða, en að því búnu kemur háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) með klukkutíma ræðu, þar sem hann ræðst á stjórnina; stjórnin þarf að svara og út af ræðunni spinnast langar umræður. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) hefir því með þessu tafið þingið um heilan dag. Nú er talið, að þingið kosti landið 600 kr. á dag, svo telja má, að það láti nærri sanni, að klukkutíma þingræða, prentuð í þingtíðindunum, kosti 400 kr. Það er óhætt að gera ráð fyrir, að út af árásarræðu þm. (S. St.) spinnist að minsta kosti 10 ræður álíka; það gerir 4.000 kr. Alls hefir því háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) bakað landinu 5.000 kr. tjón fyrir að hafa velt úr sjer ókvæðisorðum um stjórnina.

Magnús Pjetursson Jeg get undirskrifað flest af því, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) sögðu um aðgerðir stjórnarinnar í þessu máli. Háttv. þm. Dala. (B. J.), þessi sjálfkjörni skjaldsveinn stjórnarinnar, sem altaf þýtur upp, ef hann heldur að andi á hana, bar fram sem ástæðu fyrir því, að stjórnin hefði ekki komið fram með tekjuaukafrv. fyr en nú, að hún hefði sennilega verið að skoða huga sinn um, hvort hún ætti að koma fram með nokkurt tekjuaukafrv. En þetta er ekki rjett, því að hv. fjármálaráðherra lýsti yfir því í þingbyrjun, að stjórnin ætlaði að koma með slík frv. Eitt er undarlegt og nýstárlegt í þessu efni, en það er það, að sú breyting er nú gerð á gamla stimpilgjaldsfrv., sem brýtur mjög bág við þá stefnu, sem háttv. fjármálaráðherra og þm. Dala. (B. J.) hafa haft. Fjármálaráðherra játaði að vísu, að það væri á móti sínu gamla „principi“. Hann var nefnilega áður algerlega á móti því að leggja toll á vörur framleiddar í landinu. En þessi nýja viðbót stjórnarinnar er ekkert annað en útflutningstollur - grímuklæddur þó. Hæstv. fjármálaráðherra játar það líka, að hann hafi haldið öðru fram um þetta á Alþingi 1915 en nú kemur í frv. stjórnarinnar, en það stendur þó í þingræðu eftir hann, að hann sje algerlega á móti öllum auknum tolli á innlendar framleiðsluvörur; og þá hafði og háttv.þm. Dala. (B. J.) aðra skoðun á því en nú.  (B. J.: Þetta er ekki tollur)  . Það verkar sem tollur, þótt það sje kallað stimpilgjald, og er því í raun og veru tollur. Það vita allir, jafnvel þm. Dala. (B. J.). Þá, 1915, var háttv.þm. Dala. (B. J.) svo mjög á móti þessum tolli, að hann tók mjög djúpt í árinni í orðum um hann; meðal annars bjó hann, eins og oftar, til nýyrði um toll á innlendum afurðum - verðhækkunartollinn - og kallaði hann „fátækrafláttu“, en nú lítur út fyrir, að háttv.þm. Dala. (B. J.) hafi ekki neitt á móti því, að flá fátæka alþýðu, og vilji leggja toll þennan á hana.  (B. J.: Jeg get komið fram með brtt. síðar)  . Við sjáum til, hvað úr því verður, en ætli hann fari ekki eins og karlinn, sem ekki vildi jeta kjöt? - Hann át klauflax. Ætli það verði ekki eins? Hann vill ekki tekjurnar, þegar þær heita tollur, en ef skift er um nafn og þær kallaðar stimpilgjald, þá þykja honum þær gómsætar. Og jeg fæ ekki skilið, hvar þessi tollur ætti að koma niður, ef eigi væri það á almenningi. Ekki greiða kaupmenn hann úr sínum vasa, heldur munu þeir kaupa vöruna þeim mun ódýrar. Og þá er miklu betra að ganga hreint að verki, eins og háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sagði, og hafa þennan útflutningstoll sjer með rjettu heiti. Jeg vil því taka undir þau tilmæli hans (B. K.), að háttv. nefnd, er fær málið til yfirvegunar, athugi, hvort eigi sje rjett að greina þetta frá frv. stjórnarinnar. En hvar er háttv.þm. Dala. (B. J.)? Þótt jeg renni augum yfir salinn, fæ jeg ekki sjeð hann.  (S. St.: Hann er í gættinni)  . Jeg vildi svara honum örfáum orðum, úr því að háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) er dauður. Mjer kom það ákaflega kynlega fyrir sjónir, að háttv.þm. Dala. (B. J.) skyldi vera að víta háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) fyrir, að hann hefði haldið langa ræðu. Jeg held, að hjer eigi fullkomlega við, að sá eigi ekki fyrstur að kasta grjóti, sem í glerhúsi býr, og jeg hjelt, að háttv.þm. Dala. (B. J.) hefði svo oft heyrt það, að hann sjálfur væri að þessu leyti dýrastur allra þm. og tefði þingið með löngum og leiðum ræðum, og eigi gerir hann hvað minst að því nú, er hann sprettur á fætur í hvert sinn, sem honum finst vera andað á stjórnina, jafnvel þótt það sje svo lint gert, að stjórnin finni það varla sjálf. Það er eins og þar sjeu einhverjir þreifiþræðir út úr stjórninni, sem sjeu miklu viðkvæmari en stjórnin sjálf.

Fjármálaráðherra (S. E): Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) hagaði mjög einkennilega orðum sínum í síðustu ræðu sinni. Þóttist alls ekki hafa ráðist á stjórnina, og dáðist að sinni eigin hógværð. Háttv. þm. (S. St.) minnist þó ef til vill þess, að hann talaði um „hyldýpi ráðleysis og aðgerðaleysis hjá stjórninni“.  (S. St.: Hann sagði það, karlinn)  . Og þetta mun í flestum siðuðum löndum vera skoðað sem árás. En annað mál er það, ef háttv.þm. (S. St.) hefir iðrast þessara orða; þá er sjálfsagt að fyrirgefa honum það, gömlum manninum. Enn þá bljes háttv.þm. (S. St.) út af því, að aukaþingið hefði verið kallað saman. En jeg er búinn að færa glöggar ástæður fyrir samankölluninni. Var ástæðan sú ærin nóg, að gera þurfti samninga við Bretann. Og eðlilegt, að stjórnin í slíku stórmáli vildi hafa þingið sjer við hlið, því að sú getur niðurstaðan orðið af þessum samningum, að þjóðin þurfi alveg að breyta lifnaðarháttum sínum Og hve nær er þörf á, að þing sje kvatt saman, ef ekki undir slíkum kringumstæðum ? Þetta hljóta allir að sjá, sem ekki eru gengnir í barndóm og hugsa um annað en að gera árás á stjórnina. Þá ætti öllum að vera ljóst, eins og jeg vjek að í fyrstu ræðu minni, að höfuðástæðan til þingsamanköllunarinnar voru sjálfstæðismálin. Er nú gleymt, hver afdrif fánamálsins urðu í ríkisráði? Og er ekki öllum ljóst, að sú varð niðurstaðan í því máli, að stjórninni var nauðsynlegt að ráða ráðum sínum með þinginu um það mál? Og ekki veit jeg betur en þetta mál sje enn í höndum þingsins. Fullveldisnefndin situr á rökstólum og hefir málið til meðferðar. Jeg skal ekki fara mikið inn á afskifti háttv.þm. (S. St.) af sjálfstæðismálunum, en ekki mundi of mikið sagt, að hann hefði verið loðinn í þeim málum, og má af því ráða áhugaleysi hans nú. Veit jeg, að allir skilja þau ummæli mín.  (S. St.: Nei)  . Man þá ekki háttv.þm. (S. St.) framkomu sína í efri deild 1913? Mikil var veðrabreytingin þá í sál hans. Og roðinn í kinnum hans eftir þá framkomu var enginn sjálfstæðisroði. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) sagðist ekki vera að tala fagurgala við alþýðu og hrópa elskuleg alþýða. Þetta skil jeg vel, því að enginn í alþýðustjett mundi trúa honum, þótt hann hrópaði þannig. Háttv. þm. (S. St.) hefir ekki verið forvörður alþýðunnar. Og hann vinnur ekkert á því, þótt hann reyni að gera tilraunir stjórnarinnar til að hjálpa í neyðinni í vetur tortryggilegar. Jeg tel, að allir ættu að gleðjast yfir því, hve vel bærinn og landið slapp yfir þennan harða vetur. Það verður ekki metið til peninga. Annars man jeg ekki eftir, að jeg þurfi að svara háttv.þm. (S. St.) meira. Við stóryrðin vil jeg ekki eltast; þau dæma sig sjálf. Háttv. 1. þm. G. K. (B. K.) kom með nokkrar athugasemdir við frv., er jeg lít svo á, að frekar heyri til 2. umr. um málið en 1. umr., og mun því litlu svara þeim nú. Háttv. þm. (B. K.) sagði, að hann hefði kunnað betur við að leggja útflutningsgjald á vörur en stimpilgjald það á farmskrárnar, sem hjer er ráð fyrir geit. Jeg get alls ekki fallist á þetta, vegna þess að það er alls ekki ætlun mín að innleiða til langframa þennan skatt á afurðir landsins, heldur ætlast jeg að eins til þess, að hann sje til bráðabirgða. Jeg er jafnmótfallinn tolli á afurðum landsins og jeg hefi verið, en það hefir orðið að víkja vegna tekjuþarfar landsins. Og svo hefir farið fyrir öðrum háttv.þm. Þannig hafa margir, sem harðast stóðu gegn vörutollinum, framlengt hann vegna nauðsynjarinnar. Þetta er alt gert til bráðabirgða, með það fyrir augum, að skattalöggjöfin verði öll endurskoðuð hið fyrsta sem unt er, og reynt að koma meira samræmi í hana en nú er. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) var að finna að því, að stjórnin væri að grafa upp gömul frv. og leggja þau fyrir þingið - jeg sje ekki hvað er eðlilegra. Því skyldi stjórnin ekki eftir föngum hagnýta sjer vinnu fyrri þinga? Frv. þetta var samþ. hjer í háttv.Nd. á síðasta þingi.  (M. P.: Ekki svona)  . Það er satt, en líkt í frumdráttum, og háttv.Ed. tók vel í það, þótt hún vísaði því til stjórnarinnar. Og hvað er þá eðlilegra en að stjórnin taki það frv., er hún býst við, að Alþingi samþ. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) sagðist ekki hafa búist við öðru en fálmi frá þessari stjórn. Þetta þykir mjer kynlegt, því að jeg hjelt, að hann bæri þó fult traust til hæstv. forsætisráðherra; að minsta kosti hefir hann verið í bandalagi og trygðaböndum við flokk hans, og þeir hafa tylt háttv.þm. Stranda, (M. P.) í þær nefndir, er hann langaði mest til að komast í.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi því miður orðið að neita mjer um það, að vera við þá skemtun, sem hjer hefir verið í dag, vegna þess að jeg hefi haft öðrum störfum að gegna, sem jeg hefi talið nauðsynlegri. Jeg mun því ekki svara því, er fram hefir komið í ræðum manna, en mjer hefir verið sagt, að einhverjir háttv.þm. hafi talið ónauðsynlegt að kalla saman þingið nú. Jeg veit ekki, hvort þeir hafa viljað kalla saman þingið fyr eða síðar. Jeg man það, að strax í vetur heyrðust háværar raddir um það, að nauðsyn væri að kalla þingið saman hið bráðasta, en það var þá ekki hægt, vegna þess að tíðarfarið var slæmt, en svo var þessi tími valinn í samráði við marga hv.þm. En nú, er þing er komið saman, kunna sumir því illa, en jeg hygg, að þeir geti ekki bent á nokkurn tíma, þar sem það getur ekki verið nauðsynlegt, að þingið eigi setu til þess að vera í ráðum með stjórninni, enda er það nú víðast svo, að þingin sitja mestan hluta ársins. En það er eins og sumir háttv.þm. vorra vilji ekki láta ónáða sig að heiman. En sá hugsunarháttur er rangur. Jeg hygg, að það væri sjálfsagt, að þingið kæmi svo snemma saman, að það gæti gert ráðstafanir fyrir sumarið, því að sumar ráðstafanirnar gátu orðið of seint fram bornar, ef komið var fram á sumar. Jeg hefi heyrt suma háttv.þm. gera mikið úr því, hversu fá frv. liggja fyrir þinginu, en jeg tel það ekki rjettan mælikvarða, heldur þann, hversu mikið gagn er að þinginu, og jeg er ekki enn úrkula vonar um það, að það geti gert ráðstafanir, sem að haldi geti komið. Og þeir, sem eru óánægir með stjórnina, mega vera henni þakklátir fyrir að kveðja þingið svona snemma saman; ella hefðu þeir ekki getað sett rannsóknarnefndir, til þess að rannsaka gerðir stjórnarinnar. Það gat orðið of seint, og verkefni þeirra sumra er svo mikið, t. d. rannsóknarnefndarinnar, sem á að rannsaka landsverslunina, að það tekur marga mánuði. Þingið hefir líka nóg að vinna, ef það að eins vill vinna að því, sem nauðsynlegt er. Þessi ummæli háttv.þm. eru því alveg út í hött og hljóta að vera sögð út í bláinn, án þess að nokkur skoðun eða festa fylgi. Það er alveg hið sama og í fyrra, er háttv.Nd. var að óska þess, að borið yrði fram af landsstjórninni frumv. til laga um að bæta kjör kennaranna, en svo er stjórnin kemur strax á næsta þingi með frumv., þá liggur við, að háttv.Nd. verði vond yfir því, og flestir þeir, er bæta vildu kjör kennaranna, standa upp og berja sjer á brjóst og segja: Þetta var ekki meiningin! Jeg gat búist við, að menn hefðu fundið að því, að þingið væri kallað of seint saman, en ekki hinu, að það væri gert of snemma. Veðráttan tafði fyrir því, að það væri kallað saman. En jeg tek ekki við neinum ákúrum fyrir það, að hafa kallað þingið of snemma saman. Það getur vel verið, að þetta þing þurfi að sitja nokkuð lengur á ráðstefnu en annars er venja um aukaþing; en um það get jeg engu lofað að kalla ekki saman þingið á hverju augnabliki, sem nauðsyn krefur eða stjórnin telur þess þörf.

Magnús Pjetursson Það var örstutt athugasemd út af nokkrum orðum hæstv. fjármálaráðherra, sem sprottin hafa verið af misheyrn eða misskilningi. Fyrst var þá það, að jeg mintist ekki neitt á víxla, heldur var það hv.þm. G. K. (B. K.). Hitt var og sprottið af mjög miklum misskilningi, er hann fór að bera af hv.þm. Dala. (B. J.). Jeg mintist að eins á ræðuhöld hans á þingi, ekkert annað. En sjerstaklega vildi jeg þó mótmæla því, er hæstv. fjármálaráðh. undraðist svo mjög, hvað jeg væri harður í garð stjórnarinnar, þar sem jeg var svo nákominn einum þeirra, og skildist mjer, að þar ætti hann við „pólitískan“ skyldleika. Mun hann þar hafa sveigt að sambandi mínu við Heimastjórnarflokkinn. En það samband er að eins kosningasamband, og veit jeg, að hæstv. forsætisráðh. mun bera mjer þess vitni. Vil jeg taka það skýrt fram, að milli mín og Heimastjórnarflokksins, eða þess flokks ráðherra, er ekkert „pólitískt“ samband. Mjer þótti vænt um að heyra, hve hæstv. fjármálaráðh. vill fylgjast vel með „Tímanum“, er hann segir, að jeg hafi að eins komist í þessar nefndir fyrir samband mitt við Heimastjórnarflokkinn. En ef hann vildi nú gera þá nýbreytni, að taka sjer penna og pappír í hönd og reikna út flokkahlutföll hjer í deildinni, mundi hann komast að því, að jeg gat vel komist í þessar nefndir, þótt jeg væri ekki í kosningasambandi við Heimastjórnarflokkinn.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg leyfi mjer að leggja það til, að máli þessu verði vísað til fjárhagsnefndar.

Flm. (Stefán Stefánsson) Samkvæmt því, sem jeg gat um við 2. umr. þessa máls, höfum við flutningsmenn nú leyft okkur að bera fram viðaukatill. um stærð verslunarlóðarinnar, eða þó aðallega breidd hennar frá sjó. Breiddina, 200 metra, höfum við tekið upp samkvæmt ósk Ólafsfirðinga sjálfra. Þeir hafa gert mælingar á lóðinni og telja nauðsynlegt, að hún taki þetta á land upp, og er það óefað rjett álitið, eftir því sem þar hagar til. Vona jeg svo, að frv. þetta verði samþykt hjer í deildinni, svo að það geti gengið fljótt og óhindrað til háttv.Ed.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg get eiginlega skírskotað til athugasemdanna, sem eru við þetta lagafrv., og þarf því ekki að tala langt mál. Þörfin á breyttu skipulagi við hafnsöguna hjer er mikil, og þau lagaákvæði, sem til eru um það efni, eru gömul og ófullnægjandi. Þetta frv. er samið af hafnarnefnd Reykjavíkur, og ætla jeg það af góðum kunnugleik gert og þannig úr garði gert, að vel megi við una, og sje því ekki neina ástæðu til þess að gera till. um, að því verði vísað til nefndar. Ætla jeg frv. svo vel athugað, að þess gerist ekki þörf. Skal jeg að eins leyfa mjer að geta þess, að ef til vill væri greinilegra, að í 1. gr., annari málsgrein, kæmi komma á eftir orðinu „skemtiskip“, eða þá orðið „svo“, til þess að taka af öll tvímæli um, við hvað það ætti. Það virðist vera í alla staði vel frá frv. gengið. Vænti jeg því, að háttv. deild leyfi því að ganga til 2. umr.

Einar Arnórsson Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) gat þess, að frv. þetta væri samið af hafnarnefnd Reykjavíkur og vel undirbúið, og skal jeg ekki rengja að svo sje, en mjer finst samt rjettara að vísa málinu til nefndar, og þá líklega rjettast til sjávarútvegsnefndar.  (B. J.: Eða til samgöngumálanefndar)  . Já, það skiftir litlu til hvaða nefndar það fer. - Jeg skal til samanburðar geta þess, að það liggur hjer annað frv. fyrir þessari háttv. deild, sem hefir hlotið langan undirbúning og þó virðist talsvert athugavert. Virðist því sjálfsagt, að þessu frv. sje vísað til nefndar, og að deildin leyfi ekki neinum að reiða sig á „autoritet“ þeirra manna, sem að því hafa unnið. Jeg fyrir mitt leyti hefi ekkert á móti því, að frv. verði vísað til samgöngumálanefndar.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Það er fjarri því, að jeg hafi nokkuð á móti, að málinu verði vísað til nefndar, en mjer virðist það eiga heima í sjávarútvegsnefnd. Jeg heyrði ekki almennilega, hvort háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) gerði það að till. sinni, að málinu yrði vísað til samgöngumálanefndar.

Bjarni Jónsson Má jeg gera þá athugasemd, að hafnsaga mundi heldur heyra undir samgöngumálanefnd en sjávarútvegsnefnd.

Gísli Sveinsson Jeg stend að eins upp til þess að stinga upp á þriðju nefndinni, allsherjarnefnd. Það hefir verið bent á það áður, að ef vísa ætti slíkum málum sem þessu og fleirum til sjerstakrar nefndar sökum þess eins, að það við kemur að einhverju t. d. höfninni hjerna eða vegi úti á landi, þá gæti svo farið, að mál þau, sem nefndin fengi, yrðu nokkuð sundurleit og fráskilin hvert öðru, og gæti orðið til þess, að máli, sem heima ætti, málsins vegna, í einni nefnd, yrði vísað til annarar, og færi það illa, þótt ekkert væri við því að gera. En hjer er ekki verið að ræða um það, hvort hafnsaga eigi að vera hjer í Reykjavík, heldur að eins stutta lagasetningu um þessa hafnsögu, og spurningin verður þá að eins um það, hvort henni sje rjett fyrir komið. Vænti jeg því, að frv. verði vísað til allsherjarnefndar, sem svo er vel skipuð af lögfræðingum, að hún getur vel um það fjallað. En til samgöngumálanefndar tel jeg það ekkert erindi eiga.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Í greinargerðinni fyrir þessu frv. er drepið á þær helstu ástæður, sem voru þess valdandi, að við komum með þetta frv., og enn fremur á það, af hvaða ástæðum við gátum ekki lagt það til, að frv. það, sem stjórnin flutti, næði fram að ganga á þessu þingi. Í 1. gr. frv. er sýnt, hvað kaup kennara skuli hækkað, og er það yfir höfuð svo ósköp einfalt mál, að ekki er ástæða til að fjölyrða um það. Þessi hækkun, sem hjer er gert ráð fyrir, kemur ekki niður nema á stöku stað, því að svo er fyrir þakkandi, að minsta kosti í hinum stærri kauptúnum, að laun kennara þar eru langt fyrir ofan það lágmark, sem hjer er sett, svo að þess vegna kemur þessi hækkun ekki fram þar, svo að kostnaðaraukinn verður því ekki teljandi að nokkrum mun. Bætur verða þó nokkrar hjá þeim kennurum, sem fá nú laun samkvæmt fræðslulögunum. Frv. þetta kom frá mentamálanefnd, og mjer sýnist því, að hjer sje ekki um annað að ræða en hvort málið skuli ná fram að ganga eða ekki, og ef menn annars vilja á nokkurn hátt greiða kennurunum betra kaup en hingað til hefir verið gert, þá virðist svo, sem ekki sje unt að hækka það minna en hjer hefir verið gert. Um þetta mál mætti í sjálfu sjer margt segja, en jeg sje ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um það, en vænti þess, að háttv. deild sýnist hjer svo hóflega farið af stað, að hún leyfi því fram að ganga.

Forsætisráðherra (J. M.) Eftir ummælum mínum um þetta mál, þegar það var hjer fyrst til umræðu, þá get jeg ekki beint mælt í móti niðurstöðu háttv. nefndar. Það er og nokkurs vert að gera til bráðabirgða bætur á launum kennaranna, þótt það geti ekki orðið nema að nokkru leyti; er það augljóst, að þessar umbætur, sem háttv. nefnd gerir, eru alls ekki til frambúðar. Aðalatriðið er, að minni skoðun, að kennarastöðurnar sjeu gerðar þannig úr garði, að hæfir menn geri kensluna að lífsstarfi sínu, en þetta er skilyrði fyrir því, að trygt sje, að menn hafi ekki kensluna á hlaupum. Reyndar hefi jeg ekki í frv. haft fyrir augum verulega þá menn, sem kenna um stuttan tíma, heldur hina, sem hafa kensluna að aðalstarfi. Frv. háttv. nefndar tryggir nokkuð hinn síðarnefnda flokk, og þótt þetta frv. sje í rauninni allra mesta kák, þá býst jeg þó við, að við það verði nú að sitja.

Þorsteinn Jónsson Þetta frv. á víst að koma í staðinn fyrir það, sem stjórnin lagði fyrir þingið. En frv. þetta fjallar að eins um einn liðinn, launakjörin. Eins og menn muna, voru hjer í fyrra tvær till. á ferðinni um það, að stjórnin tæki til athugunar fræðslumálalöggjöfina. Var önnur þeirra samþykt, sú till., sem lengra gekk og fór harðari orðum um þau kjör, sem kennarastjettin ætti við að búa í landinu. Nú sýnist mjer, sem stjórnin hafi með frv. þessu viljað fara að vilja þingsins, eins og hann lýsti sjer í fyrra. Jeg skal taka það fram, þó að mjer virðist hjer um óhjákvæmlegt nauðsynjamál að ræða, að þá álít jeg það alls ekki heppilegt að þurfa að gera ákveðna endalykt um laun nokkurrar stjettar, á meðan verðmæti peninga er svo á reiki sem nú er. Frv. stjórnarinnar ætlar háttv. mentamálanefnd víst að stinga undir stól, en þá vil jeg lítils háttar athuga gerðir nefndarinnar. Það er óneitanlega svo, að hún hækkar nokkuð launakjör kennaranna frá því, sem þau eru ákveðin með lögunum frá 1907. En þá er að athuga, hverjum sú hækkun kemur aðallega til nota, sem ákveðin er í þessu frv. Eins og háttv.frsm. (J. B.) tók fram áðan, vill svo vel til, að allur fjöldi kennara á landinu hefir ekki átt við þau kjör að búa, sem lögin frá 1907 ákveða lágmark fyrir. Þeir kennarar, sem eiga við lágmarkslaun að búa, munu vera þeir, sem nýir eru í starfinu, og farkennarar. Samkvæmt þessu frv. hækka aðallega laun farkennara og heimavistarskólakennara. Um hina fyrri er það að segja, að þeir eru víst flestir lausir og slyppir menn, og geta því unnið fyrir lítil laun. En launakjör þeirra verða ekki til að draga þá að starfinu. Hækkun samkvæmt þessu frv. er þeim dálítil bót frá því, sem er. En auðvitað getur hún ekki trygt góða menn til lengdar við starf þetta. Þá er um laun fastra kennara við skóla í kaupstöðum. Jeg hygg nú reyndar, að sú hækkun verði meira á pappírnum en í framkvæmdinni, því að nú mun á flestum stöðum búið að hækka laun þeirra, svo að þessi lög ná ekki til þeirra. Þá er ein talsvert mikil launahækkun handa einum flokki kennara, það er aðalkennaranna við heimavistarskóla. Sú hækkun er 15 kr. á viku, en það er ekki svo hættuleg hækkun fyrir þann, sem borga þarf, vegna þess, að sú stjett kennara er ekki til og hefir ekki verið til hjer á landi.  (P. J.: Hún er nefnd í fræðslulögunum)  . Já, það er hún að vísu, en hún verður víst ekki til hjer á landi fyrir þann tíma, sem frv. þetta, ef að lögum verður, fellur úr gildi, sem sje árið 1921. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) tók það fram, að sjer fyndist það óþarfi, að þessi launahækkun ætti að ná til þeirra manna, sem að eins kendu fáeinar vikur af árinu, og er jeg honum sammála um það. Jeg sje, að nefndin ætlast til, að haldið verði áfram undirbúningi til umbóta á fræðslulögunum. En þá vil jeg spyrja stjórnina, hvort hún sjái sjer fært að halda honum áfram, ef þingið heimilar ekkert fje til þess. Jeg og háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) bárum fram till. á fyrra þingi um fjárframlag til undirbúnings breytingu á fræðslulögunum, en hún var feld. En ef stjórnin álítur sjer fært að halda áfram að undirbúa málið, án sjerstaks kostnaðar, þá er það auðvitað ekki nema gott og blessað.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki búist við öðru en stjórnin telji sjer heimilt að verja nokkru fje til þess að halda áfram að undirbúa og rannsaka málið og kosta til þess einhverju fje, en þó ekki nema litlu einu, svo að ef háttv. deild, eða þingið í heild sinni, vildi hafa mjög nákvæma rannsókn á málinu, þá er auðvitað ekki hægt að gera það, nema þá með því að skipa til þess milliþinganefnd; en jeg vil ekki gera till. um, að sú leið verði farin; sú till. verður þá að koma frá Alþingi sjálfu. Jeg held nú reyndar, að þetta megi bíða; jeg er ekki eins sannfærður um það og margir háttv.þm. sýnast vera, að það sje ástæða til að vera með miklar nje viðtækar rannsóknir um þetta mál, heldur sje þegar komið að nokkurn veginn ábyggilegri niðurstöðu um það, hvers hjer þurfi. Jeg get ekki hugsað mjer, að barnafræðsla þurfi að vera mjög mikið öðruvísi hjer en annarsstaðar í heiminum, sjerstaklega þar, sem fræðsla barna þykir best. Jeg get ómögulega skilið það, að Íslendingar sjeu svo alt öðruvísi skapaðir en aðrir menn, að þeir hljóti að hafa öðruvísi barnafræðslu. Jeg benti á það við 1. umr. þessa máls, að það liti ekki út fyrir, að þeir menn, sem um það hefði fjallað sjerstaklega óskuðu eftir nokkrum grundvallarbreytingum á fyrirkomulaginu.

Bjarni Jónsson Jeg ætla ekki að mæla nema örfá orð að þessu sinni, svo að hæstv. forsætisráðherra getur vel hlýtt á það, sem jeg vildi sagt hafa. Þetta frv. sýnist eiga að ganga fram eins og það liggur fyrir, og virðist svo, sem allir eigi að fylgja því, hvort sem þeir nú eru á mínu máli eða ekki. Ekki sje jeg ofsjónum yfir því, þótt nefndin hafi hækkað laun allra þeirra, er við kenslu fást og nefndir eru í fræðslulögunum, svo að hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) hefði getað sparað sjer að úthella visku sinni hvað það áhrærir. Ekki get jeg heldur gert mikið veður út af, að skilja beri þá menn úr, sem hafa kenslu að aukastarfi, eins og þeir gerðu hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) og hæstv. forsætisráðh., því að sparnaður af slíku yrði aldrei svo að nokkru næmi. En annað er það, sem jeg vildi minnast á, úr því að aðrir hafa minst á það á undan mjer. Það var undirstaðan undir þessu máli, eða hvað gert hafi verið í því að athuga fræðslulagakerfið í heild sinni. Jeg býst við, að mentamálanefndin, þótt jeg sje ekki í henni,  (H. K.: Var í henni)  . Þótt jeg sje ekki í henni, sagði jeg. Annars vil jeg biðja háttv.þm. (H. K) að taka eftir tíðunum. En svo að jeg snúi mjer aftur að málinu, þá býst jeg ekki við, að hún nje stjórnin hafi rannsakað það mál, því að þau skrif, sem fylgja stjórnarfrv. frá höfundi fræðslulaganna, er lítið að marka, því að maðurinn er ekki hlutlaus dómari í því máli. Það er eins og maður, sem grunaður er um einhverja sök, sje látinn sjálfur rannsaka mál sitt. Það er því langt frá, að nokkuð hafi verið gert af stjórninni til þess að rannsaka, hvort innleidd skuli verða skólaskylda fyrir unglinga eða ekki. Annars er jeg samþykkur hæstv. forsætisráðh. og kenslumálaráðh. um það, að stjórninni hljóti að vera heimilt að leggja eitthvert fje til rannsóknar málinu, þó að hún setji það ekki í milliþinganefnd. Henni hlýtur að vera heimilt að fá einhvern vitran mann til þess að athuga þetta mál og koma með till. um það, en þetta hefir ekki verið gert. Það hefir aftur á móti þótt heimilt að verja miklu fje til þess að gefa út bók með eintómri vitfirringu um nöfn manna, og álít jeg því, að síst sje heimildarskortur, að því fje, sem lagt væri í það að gefa út bók um fræðslu barna. Ekki get jeg heldur sjeð, að þjóðin muni hafa nokkuð á móti slíkri útgáfu, þar sem hún hefir krafist, að gefin væru út óskemtileg brjef, sem farið hafa milli tveggja manna, sem ekki eru langt hjeðan.  (S. St.: Hefir þjóðin krafist þess ?)  . Jeg veit ekki, hvort háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hefir krafist þess, en hitt þykist jeg fara nærri um, að hann hafi eitthvað viljað vita um þetta lóðasölumál, engu síður en aðrir. Að rannsóknin sje nauðsynleg efast jeg ekki um. En hún er það ekki af því, að Íslendingar sjeu öðruvísi en aðrar þjóðir eða ólíkir þeim að gáfnafari, en það er dálítið lengra á milli bæja hjer á Íslandi heldur en milli húsa í þorpum erlendis.  (S. St.: Þetta eru skrítnar upplýsingar)  . Má vel vera, að háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) finnist svo, en það litur þó svo út hjer á Alþingi á stundum, að fræða þurfi um það, sem annars liggur í augum uppi. Hins vegar hefi jeg ekki komist að fastri niðurstöðu um það, hvort færa skuli skólaskyldualdurinn til 16-20 eða 14-20 ára, og leggja þá niður skólaskyldu á barnsaldri, eða þá að hafa hana eftir sem áður og bæta skólaskyldu unglinga við.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg þarf ekki að fjölyrða um þetta mál frekar en skýrt er frá í greinargerðinni, enda er auk þess öllum þm. frv. kunnugt frá síðasta sumri, er það var afgreitt frá deildinni með samhljóða atkvæðum. Og þar sem það eitt varð banamein frv., að það dagaði uppi í efri deild, þá fanst nefndinni sjálfsagt að hreyfa þessu máli að nýju. Auk þess hefir nýtt atriði komið fram í þessu máli, og það er það, að líkur eru til, að ungur og efnilegur námsmaður leggi fyrir sig þessa fræðigrein, ef von væri atvinnu síðar. Það er ekki þann veg að skilja, að nefndinni sje ekki ljóst, að hjer á landi væru ýmsir menn þeim starfa vaxnir og vel hæfir til að standa fyrir slíkri stöð, en yfirleitt eru þeir menn hjer svo störfum hlaðnir, að þeir gætu varla lagt þetta á sig í viðbót. Auk þess væri það mikill styrkur fyrir málið, að hægt væri að byrja með ungan mann, sem lagt hefði þessa fræðigrein fyrir sig frá byrjun, og hefði því þekkingu til að stjórna slíkri stöð, sem hjer um ræðir, svo að sómi væri að. Annars ætlast enginn til, að stöðin verði sett upp nú þegar, en það er ekki nema gott, að lögin sjeu til, sem bending um það, að þetta muni þó verða gert, og gæti það orðið manni þessum næg hvöt til að leggja stund á þessa fræðigrein. Að þessu sögðu skal jeg ekki eyða fleiri orðum um frv. að þessu sinni, en jeg vona, að hv. deild taki því eins ljúflega í fyrra og leyfi því að ganga til 2. umr.

Forseti: Jeg leyfi mjer að benda á, að þó að málið komi frá nefnd, þá er rjett, að það sje einnig athugað af fjárveitinganefnd, með því að hjer er um útgjöld úr landssjóði að ræða, og vil jeg því gera það að tillögu minni, að fjárveitinganefnd verði falið að taka það til nánari athugunar.

Frsm. (Pjetur Jónsson) Jeg vona, að þótt þetta nál. á þgskj. 50 sje stutt, þá sje það nógu ljóst til þess, að jeg þurfi litlu við það að bæta. Það er auðvitað mál, að vjer nefndarmenn gátum ekki tekið þetta mál öðruvísi en að tala fyrst við stjórn landsverslunarinnar. Töluðum vjer við hana um þessar tilhliðranir í seðlakerfinu, sem till. fer fram á, og er skýrt frá undirtektum hennar í nefndarálitinu. Álítum vjer því svo, sem tekið er fram í nál., að tillöguna þurfi ekki að samþykkja, því að tekið muni fult tillit til efnis hennar, eftir því sem ástæður leyfa. Það liggur í augum uppi, að ekki er hægt að viðhafa miklar fullyrðingar um það, hve mikinn vöruforða landið fær, og er því ekki unt að kveða ákveðnar að en gert er í nál. Landsverslunarstjórnin kvaðst einlægt hafa gert ráð fyrir því, að gera þyrfti einhverjar tilslakanir á seðlaúthlutuninni og gefa undanþágu í einstökum tilfellum. Slíkt kerfi getur eðlilega ekki verið sanngjarnt undir öllum kringumstæðum. Menn standa ekki svo jafnt að vígi um þörf á vörunum, eða skilyrðin til að ná í þær vörur, er seðlaúthlutunin nær til, og verður því að taka tillit til þess í öllum greinum. Forstjórar landsversl. hafa haft þetta fyrir augum frá öndverðu, og taka því eins mikið tillit til þess eins og þeir telja hægt.

Þorleifur Jónsson Mjer skilst, sem hv. bjargráðnefnd hafi fallist á .ástæður okkar flutningsmanna till. á þgskj. 32, um að nauðsyn geti verið á að liðka til um úthlutun vara þar, sem erfiðir aðdrættir eru. En svo hefir bjargráðanefnd fengið þær upplýsingar hjá landsversluninni, að stjórn landsverslunarinnar búist við að taka eins mikið tillit til þarfa allra og hægt sje, og að haft myndi tillit til erfiðrar afstöðu ýmissa bygðarlaga. Þar sem landsverslunin tekur svo vel í málið, hefir bjargráðanefnd ekki þótt ástæða til að halda tillögunni fram, og ber hún því fram þessa rökstuddu dagskrá, á þgskj. 50. Jeg verð nú að segja fyrir mitt leyti, að með þessari yfirlýsingu forstjóra landsverslunarinnar tel jeg fengið mest af því, er fyrir okkur vakti, er við fluttum tillöguna. Tilgangur okkar var sem sje að vekja athygli stjórnarinnar á þessu máli og fá viðkomandi stjórnarvöld til að taka fult tillit til þessara atriða. Jeg ber það traust til landsverslunarstjórnarinnar, að hún leyfi útbýtingu á vörum til lengri tíma, þar sem hún sjer þess þörf og ástæður leyfa. Og jeg skil ekki annað en að hún sjái slíka þörf á þeim stöðum, sem sjerstaklega er minst á í till. Því ber ekki að neita, að svo er mjög ástatt í Skaftafellssýslunum, og sama er að segja um Fljótsdalshjerað ofan til. Ef landsverslunin sjer sjer fært að liðka svo til, að vöruúthlutunin og aðdrættirnir komist í sæmilegt horf á þessum stöðum og annarsstaðar, þar sem líkt hagar til, þá get jeg horfið að því að samþykkja dagskrána, í því trausti, að þessu máli verði ekki slegið út í veður og vind. Vona jeg og, að landsstjórnin og stjórn landsverslunarinnar geri sitt ítrasta til að síðari lið till. verði framfylgt, þar sem þess er eigi hvað síst þörf að birgja þau hjeruð upp með vetrarforða að haustinu, sem ilt eiga aðstöðu, og þar sem aðflutningar geta hæglega tepst svo að segja allan veturinn. Vona jeg, að þessar umr. og dagskráin verði til þess, að hafðar verði töluvert nánari gætur en áður á þeim atriðum, er till. átti um að fjalla. Sje jeg því ekkert á móti því, að dagskráin verði samþykt.

Bjarni Jónsson Jeg ætla, að jeg hafi getið þess, þegar þessi till. var til umr. hjer fyr, að það mundi verða erfitt að binda stjórnina eða skipa henni að skamta mönnum mat yfir svo og svo langan tíma, af því að svo gæti farið, að maturinn væri ekki til. Þess vegna finst mjer góð skil gerð þessu máli með till. nefndarinnar, og því rjett að samþ. hana, eins og hv.flm. þingsál.till. (Þorl. J.) hefir að sumu leyti kannast við. En um leið og málið með þessum hætti er afgreitt til stjórnarinnar vildi jeg minna hana á Dalasýslu. Þar er, sem menn vita, svo háttað, að frost og ísalög loka þar oft fjörðunum, svo að ekki er hægt að ná mat, ef það er ekki gert áður, og á síðasta hausti komu frost svo snemma og svo óvænt, að til vandræða horfði. Þá vildi jeg nefna annan landshluta; það er Fljótsdalshjerað. Svo getur oft staðið á, að mjög ilt verði að koma við ferðum og flutningi úr fjörðunum, svo að ef auðið væri að láta það hjerað fá mat til lengri tíma, þá teldi jeg það sjálfsagt. Víðar kann að haga mjög líkt til og þar, og vænti jeg þess, að þeir hv.þm., sem hlut eiga að máli, bendi stjórninni á hvar skórinn kreppir að. Það var rjett, sem hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) sagði, að þær sýslur, er hann nefndi, eru illa staddar með það að fara langar leiðir á vetrardegi til að sækja sjer forða, og þess vegna mun stjórnin að sjálfsögðu hafa eftirlit með, að til þess þurfi sem minst að taka. Þetta munu vera erfiðustu staðirnir, þó að á Norðurlandi geti ef til vill verið líkt ástatt, þótt mjer sje ekki kunnugt um það. Jeg ætlaði ekki að gera annað en að skora á stjórnina að gæta þeirra, sem svo erfitt eiga, eins og allir þeir, sem jeg hefi nú nefnt.