Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jónas Þorbergsson Ég hefi borið fram brtt. við þetta frv. samkv. ósk útvarpsráðsins. Í frv. er gert ráð fyrir, að lengd erindanna verði ákveðin 20 mínútur, og er það miðað við ákvæði, sem gilti á fyrsta starfsári útvarpsins. En þessi tími, 20 mínútur, reyndist yfirleitt of stuttur, og var því lengdur upp í 25 mínútur. Útvarpsráðið hefir því óskað, að í frv. væru ekki tilteknar 20 mínútur, heldur skuli lengd erindanna miðast við venjuleg útvarpserindi. Ég vona, að óþarfi sé að tala lengra mál fyrir þessari litlu brtt., og læt þetta því nægja.

Frsm. (Jón Þorláksson) Fjhn. hefir orðið sammála um að mæla með þessu frv., með þeirri einu breyt., sem greind er í nál. á þskj. 254, að n. sú, sem frv. gerir ráð fyrir, að skipuð verði til þess að undirbúa till. um þessi mál, verði ekki lögákveðin, heldur sé stj. heimilt að skipa hana. Það hefir sem sagt orðið að samkomulagi að mæla með frv. með þessari breyt., og vona ég, að jafngott samkomulag fáist um það í d., svo að ég þurfi ekki að flytja frekari framsöguræðu af hálfu n. frv. til meðmæla, frá mínu sjónarmiði segi ég það, að ég tel það ekki bót á frv. að leggja það á vald stj., hvort n. sé skipuð eða ekki. En ég fulltreysti því, að hvaða stj. sem er muni nota sér það að ná þannig samvinnu við alla flokka þingsins um þessi mál, jafnskjótt og nokkrar þær skýrslur liggja fyrir frá vegamálastjóra, sem gefa tilefni til þess, að stj. taki til yfirvegunar, hvort rétt sé að undirbúa till. til þál. eða frv. til laga út af þessu máli. Þetta segi ég fyrir mína hönd sérstaklega, til að gera grein fyrir því, að ég hefi þó getað orðið meðnm. mínum samferða í því að flytja þessa breytingu.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Ég get að mesti leyti látið nægja að vísa til grg. frv. við þessa fyrstu umr. Þó vil ég fylgja frv. úr hlaði með nokkrum orðum. Þegar síldareinkasalan var stofnuð, var henni ákveðið það aðalstarfssvið að annast um verkun og sölu síldar, og þá fyrst og fremst hafsíldar, sem veidd er á sumrin. En eins og kunnugt er, veiðist oft á haustin svokölluð millisíld. Er sú veiði svo takmörkuð, að telja mátti það með öllu óþarft, að einkasalan hefði sölu þeirrar síldar með höndum. Þó hefir það undanfarin ár orðið svo í framkvæmdinni, að einkasalan hefir tekið að sér sölu á þessari síld, en látið söltun hennar afskiptalausa. Hefir þessi veiði alls ekki verið afhent einkasölunni fyrr en hún var fullbúin til útflutnings, enda mun einkasalan nánast hafa litið á afskipti sín af vöru þessari sem hreina umboðssölu. Sést það m. a. glöggt af því að einkasalan hefir jafnan greitt andvirði þessarar síldar til eigendanna jafnskjótt og borgun kom frá kaupendunum. Á síðastl. hausti tók einkasalan eins og að undanförnu nokkuð af millisíld til sölu. En með bráðabirgðalögunum um skiptameðferð á búi síldareinkasölunnar var í 5. gr. þeirra 1. ákveðið, að sú síld, sem veidd var hér við land eftir 15. nóv. síðastl. og ekki var þegar í vorzlum einkasölunnar, er bráðabirgðalögin voru staðfest, skyldi vera einkasölunni óviðkomandi og því að sjálfsögðu ekki falla undir skiptameðferð á búi hennar. Það er kunnugt, að allmikið af síld var veitt eftir 15. nóv. síðastl. haust, en það er mjög erfitt að gera skil á því, hve mikið var veitt fyrir og hve mikið eftir þann tíma, því það er ekki venja að skrifa söltunardag á hverja tunnu af millisíld, eins og af hafsíld, um leið og síldin er söltuð. Nú fór það þannig, að ekkert af þeirri millisíld, sem veiddist á Norður- og Austurlandi, lenti í búi einkasölunnar, þegar til skiptameðferðar kom, nema einn farmur, sem sendur var með Íslandi seint í nóv. til Kaupmannahafnar, en andvirði þeirrar síldar mun eigi hafa verið greitt fyrr en eftir að bú síldareinkasölunnar var tekið til skiptameðferðar. Einnig mun eitthvað lítið af millisíld hafa verið tekið á Austurlandi um líkt leyti og farmurinn, sem fór með Íslandi, og þá einnig lent í gini einkasölunnar. Nú er á það að líta, að þar sem einkasalan veitti millisíldinni ekki móttöku jafnóðum og hún veiddist, eins og hafsíldinni, heldur krafðist afhendingar hennar um leið og hún skyldi flutt um borð í flutningaskip, og ennfremur þar sem afhendingar var krafizt af fáum mönnum, sem sumir afhentu alla þá síld, er þeir höfðu, en aðrir aðeins lítinn hluta, þá var það vitanlega algert handahóf, hverjir voru krafðir afhendingar hverju sinni, og eins hve gömul síldin var. Umræddur farmur, er for með Íslandi seint í nóv. síðastl., mun að vísu hafa verið allur veiddur eftir 15. nóv., en þar fyrir gat þá vel hafa verið eftir millisíld, er veidd var áður, en svo síðar seld af eigendunum, sem voru svo heppnir að þurfa eigi að afhenda hana einkasölunni. Það er því ákaflega ósanngjarnt, að umrædd síldarsending, er fór með Íslandi seint í nóv. og eingöngu mun hafa verið veidd eftir 15. nóv., skuli, fyrir það eitt, að einkasalan tók hana til flutnings einmitt með þessu skipi, verða að lenda inn í bú einkasölunnar, enda hefi ég ástæðu til að ætla, að það stafi meira af vanga en að það hafi verið með vilja gert að stofna til þessa ósamræmis með ákvæðum 5. gr. bráðabirgðalaganna. Að vísu hefði mátt með lítilfjörlegri orðabreyt. á því frv., sem borið er fram nú til staðfestingar á bráðabirgðalögunum, kippa þessu í lag, en þar sem ekki er ólíklegt, að sumir kynnu að skoða þá orðabreyt. sem efnisbreyt., sem ekki verður gerð á bráðabirgðalögum, þá hefi ég kosið heldur að bera fram sérstakt frv., þar sem stefnt er að sama marki, án þess að leggja bráðabirgðalögin í hættu. Í trausti þess, að hv. d. taki þessu frv. vel, læt ég hér staðar numið, en óska, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til sjútvn.

Haraldur Guðmundson Ég geri ráð fyrir, að þetta frv. verði sent til sjútvn., eins og hv.flm. mæltist til. Vil ég því benda hv.n. á, að frá Seyðisfirði fóru um 40 tunnur millisíldar í vörzlum síldareinkasölunnar skömmu áður en hún var afnumin. Ég geri ráð fyrir því, ef til þess kemur, að hv. sjútvn. leggi til, að síld Norðlendinga verði greidd eins og frv. fer fram á, þá verði síldin frá Seyðisfirði látin fylgja með. Annars skal ég taka það fram, að mér virðist eðlilegast, að efni þessa frv. og frv. sama flm. um greiðslu söltunarlauna úr búi einkasölunnar, hefði verið flutt sem brtt. við frv. hæstv. stj. um staðfesting bráðabrigðalaganna um afnám síldareinksölunnar. Fæ ég með engu móti séð, að ekki megi hagga við þessum lögum, jafnvel þótt þau séu komin frá hæstv. stj. Er ekkert einsdæmi, að hreyft hafi verið við slíkum lögum. Mér er nú sagt af einum hv.þm., að ekki sé hægt að breyta bráðabirgðalögum; þau verði annaðhvort að samþ. eða fella óbreytt. Ég hygg, að þetta sé eigi rétt, en geri ráð fyrir, að hv.n. gangi úr skugga um, hvort svo er. Vil ég þá mælast til þess, að n. taki ábendingar mínar til athugunar og bæti ákvæðum um Austfjarðasíldina inn í frv., eða brtt. við bráðabirgðalögin.

Flm. (Guðfbrandur Ísberg) Það er rétt, að eigi bráðabirgðalög að verða að lögum, þurfa þau að hljóta staðfestingu Alþ. óbreytt að efni til. En smávægilegar orðabreyt. má þó á þeim gera. Ég vil benda á það, að frv. til laga um skiptameðferð á búi Síldareinkasölu Íslands hefir þegar hlotið afgr. sjútvn., þótt áliti n. hafi eigi enn verið útbýtt. Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, með það fyrir augum, að ef mér virðist blasa mjög óbyrlega fyrir þessu máli, mun ég bera fram brtt. við það við 2. umr. þess.

Sveinn Ólafsson Mér þykir nokkur vandi fyrir n. að taka við þessu frv. og gera því viðeigandi skil. Ég verð að segja, að mér kemur það undarlega fyrir sjónir, að farið skuli fram á að veita einstöku skuldheimtumönnum í þrotabúi Síldareinkasölu Íslands forréttindi fram yfir aðra skuldheimtumenn. En það er það, sem fyrst og fremst liggur í frv. þessu. Nú er ég ekki svo vel kunnur högum síldareinkasölunnar eða viðskiptum hennar við einstaka menn og félög til og frá á landinu, að ég geti gert grein fyrir því, hve samþ. þessa frv. myndi hafa mikil áhrif á aðrar skuldakröfur eða reynast ranglatt gagnvart þeim. En þess verð ég að geta, að eftir því sem ég bezt veit, mun síldareinkasalan eiga ógreidda bæði millisíld og sumarsíld frá Austfjörðum, - ekki einungis síldina sjálfa, heldur einnig umbúðirnar, því að á Austfjörðum hafa ýmsir þurft að afla sér umbúða að mestu sjálfir. Einkasalan hefir ekki tekið við Austfjarðasíld til söltunar eða verkunar. Mér finnst því viðurhlutamikið að samþ. slíka ráðstöfun sem þessa og gefa á þann hátt einstökum skuldheimtumönnum forréttindi á kostnað annara. Þessi orð mín má skoða eins og fyrirboða þess, hvernig ég mun snúast við málinu, ef það kemur til sjútvn. Mér þykir frv. tortryggilegt í þessum búningi og vænti, að hv.flm. átti sig á því að hér er um óeðlilega kröfu að ræða. Skal ég svo ekki tefja frekar umr. að sinni.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Ég álít, að hér sé ekki um það að ræða, að veita nokkrum skuldheimtumanni forréttindi í búi Síldareinkasölu Íslands. Að því er snertir þessa síld, sem send var til Kaupmannahafnar, ca. 400 tunnur, þá var það fyrst og fremst umboðssala, eins og ég gat um, og í öðru lagi var andvirðið eigi greitt fyrr en búið var að taka bú einkasölunnar til skiptameðferðar, og á því af þeirri ástæðu að vera hægt að halda því utan við bú einkasölunnar sem því óviðkomandi, þó skilanefnd hafi eigi viljað gera það, það sem af er. Hvað Austfjarðarsíldina snertir, þá hefir mér ekki verið annað um hana kunnugt en það, að fáeinar tunnur af henni hafi lent í búi einkasölunnar samkv. 5. gr. bráðabirgðalaganna. Mér er heldur ekki kunnugt um, hvenær andvirði hennar hefir komið inn. En hafi andvirði þeirrar millisíldar, eins og Norðurlandssíldarinnar, sem um ræðir í frv. því, sem hér liggur fyrir, einnig komið inn eftir að þú síldareinkasölunnar var tekið til skiptameðferðar, ætti einnig að mega halda því utan við búið. Hér er því fyrst og fremst um að ræða þá síld, sem send var með „Íslandi“ seint í nóv., ca. 20 þús. kr. virði, og í öðru lagi um eftirstöðvar af andvirði millisíldar frá fyrra hausti, ca. 9 hús. kr., sem síldareinkasalan mun beinlínis hafa verið búin að setja á reikning og nafn síldareigenda í banka. Er hér farið fram á, að þessi upphæð verði líka greidd, þar sem virðist viðurkennt af einkasölunni, að hún hafi aðeins verið geymd um stundarsakir til úthlutunar. Ég efast um, að skilan. hafi talið það ósanngjarnt, að orðið yrði við þeirri kröfu; aðeins talið sig bresta heimild til þess. Í þriðja lagi er svo andvirði Austfjarðasíldarinnar, sem hjá einkasölunni lenti. Er sjálfsagt að taka það atriði til athugunar í nefnd. Og reynist eins ástatt um hana sem Norðurlandssíldina, þá eiga Austfirðingar að sjálfsögðu sama rétt til þess að fá hlut sinn leiðréttan, og mun ég verða manna síðastur til að bera hlut þeirra fyrir borð í því efni.

Sveinn Ólafsson Ég ætla ekki að ræða þetta lengi, en verð að svara nokkrum fullyrðingum frá hendi hv.flm. Hann hélt því fram, að hér væri ekki um nein forréttindi að ræða fyrir eigendur millisíldarinnar. Mér er ekki hægt að skilja, að hér sé um nokkuð annað að ræða. Það er vitað, að þarna eiga þrotabússkipti að fara fram. Undireins og einn skuldheimtumannanna fær rétt til þess að draga sínar kröfur út úr þrotabúinu á undan hinum, þá eru honum bersýnilega veitt forréttindi. Um slíkt þarf ekki að deila. En um hitt, sem fram kom í ræðu hv.flm., að ég hefði gefið í skyn hér ætti að fella þetta frv. þegar við 1. umr., þá verið ég að taka það fram, að ég lét ekkert slíkt í ljós. Og til þess að taka af allan vafa um það atriði skal ég geta þess, að ég tel réttara, að frv. fái að koma til n., til þess að það fái fyllri athugun og aflað verði frekari upplýsinga. Ég gat þess einungis aðan, að undirtektir mínar við þetta mál hér í d. mætti skoða sem fyrirboða þess, hvernig ég taki frv., ef það komi til n.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Ég vil ekki líta á andvirði þeirrar síldar, sem send var með „Íslandi“ sem tilheyrandi þrotabúi síldareinkasölunnar, sökum þess að það var ekki greitt inn fyrr en búið var að taka bú einkasölunnar til skiptameðferðar. Og að því er þessar 9 þús. kr. snertir, eftirstöðvarnar af andvirði áður seldrar millisíldar, þá sé ég ekki, að þær þurfi að lenda í búinu, þar sem búið mun hafa verið að greiða þær inn á reikninga síldareigenda í banka. Krafa millisíldareigenda er því eigi forgangskrafa, heldur krafa um afhendingu verðmæta, sem að óþörfu voru dregin inn í bú síldareinkasölunnar.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ég var ekki við, þegar þetta mál lá fyrir til l.umr. í d., en ég tel rétt, að frá n. fylgi nokkur orð, og geta þau alveg eins átt við nú eins og við 1. umr. Um ástæður til þess, að þetta frv. er borið fram, þarf ekki að fjölyrða, því þær eru teknar fram í grg. frv. En um efni frv. og einstakar gr. vildi ég fara nokkrum orðum. Svo sem stendur í grg., þá er frv. í flestum aðalatriðum byggt á frv., sem lagt var fyrir þingið 1928. Var það frv. samið af mþn., sem atvmrn. hafði skipað til þess að endurskoða þáv. löggjöf um síldarmat. Þó hefir sjútvn. fundizt ástæða til að víkja nokkuð frá þessu frv. frá 1928, og er það aðallega í 4. gr. þessa frv. Í frv. frá 1928 var svo ákveðið, að öll síld skyldi flokkuð eftir stærð og gæðum. Þótt slíkt mat sé nauðsynlegt, þá er það svo mikið verk að flokka alla síld eftir stærð, að ekki er hægt að búast við, að því fáist framgengt fyrr en eftir langan tíma. Er þá gagnslaust að hafa slíkt ákvæði í l. Því er það ákvæði sett inn í 4. gr., að fyrst um sinn skuli aðeins 15% af síldinni flokkað eftir stærð, en 80% einungis eftir gæðum. En svo er gert ráð fyrir því, að viðkomandi ráðh. geti með reglugerðarákvæði aukið þá síld, sem flokkuð er eftir stærð, um 15% á ári. Hyggur n., að á þann hátt geti það náðst, að öll síld verði að lokum flokkuð eftir stærð, eins og tíðkast hjá öðrum þjóðum. En að flokka síld eftir stærð er svo mikið verk, að ekki þykir fært að fara harðar í það meðan fólk er óvant og eftirlitsmenn líka. Þá hefir n. gert nokkrar smærri breyt. frá frv. 1928, en þær eru þess eðlis, að þær munu varla valda ágreiningi. Eftir matslögum þeim, er áður giltu, var skipum heimilt að láta meta síld, sem þau höfðu látið salta úti á sjó í tunnur. Þessu var haldið í frv. 1928, en nú hefir n. þótt rétt að fella þetta burt, vegna þess að hætta þykir á, að slík síld verði ekki góð vara, og svo er mjög tvísýnn hagur fyrir skipin að framkvæma þessa söltun, sem kostar töluverðan útbúnað. Þá vil ég enn geta einnar breyt., sem n. hefir gert. Hún er sú, að ekki er ákveðið í frv., hvar aðsetursstaður yfirmatsmannsins á Austfjörðum skuli vera. Áður var ákveðið, að hann ætti setu á Seyðisfirði. En nú er þetta látið óbundið. Þetta byggist á því, að sumir firðir aðrir eru aflasælli en Seyðisfjörður og því meira að meta þar. Að binda aðsetursstaðinn við Seyðisfjörð var t. d. ekkert réttmætara en að binda hann við Reyðarfjörð. En n. hallaðist að því að hafa þetta óbundið og að yfirmatsmaðurinn gæti haft búsetu þar, sem bezt hentar. Það getur t. d. varla skipt máli hvað ferðakostnað snertir, því ferðalög verða alltaf nokkur, hvar sem hann situr. Að öðru leyti er frv. þetta miðað við frv. 1928 og því ekki ástæða til að fjölyrða frekar um það. N. hefir lagt mikla vinnu í að athuga þetta og kvatt sér til aðstoðar við það fyrrv. yfirmatsmann Jón Bergsveinsson og notið leiðbeiningar hans. Af frv., ef að lögum verður, stafar nokkur kostnaður fyrir ríkissjóð. Kostnað við yfirmat hefir síldareinkasalan greitt síðan 1928, en nú kemur hann á ríkissjóðinn, svo sem áður var. Undan því er ekki hægt að komast, þann kostnað er ekki hægt að taka annarsstaðar. Þessi kostnaður verður sennilega um 12 þús. kr. Ég býst við, að hægt verði að komast af með þá upphæð, eftir reynslu fyrri ára. Ég vildi taka þetta fram, svo að fjvn. þessarar hv. d. væri ljóst, hvern kostnað mundi leiða af samþ. þessa frv. Að lokum vil ég taka það fram, að af samþ. þessara l. leiðir, að setja verður reglugerð um matið á síldinni. Sú reglugerð er aðaltrygging þess, að síldarmatið komi að notum. Hún þarf því að vera vel samin og nákvæm. Vil ég því leggja áherzlu á, að vel sé til hennar vandað og að stj. kveðji til ráða með sér um samning hennar þá menn, er vel hafa vit á þessu máli. Vænti ég svo, að hv. d. greiði vel fyrir frv. þessu. Og komi einhverjar aths. eða till. til breyt. fram, þá er n. fús til að taka þær til athugunar fyrir 3. umr.

Jakob Möller [óyfirl.]: ég hefi verið samþykkur því, að sjútvn. flytti þetta frv., sem er sniðið eftir frv. frá 1928, að viðbættum þeim breyt., sem gerðar hafa verið á því að till.fyrrv. yfirmatsmanns Jóns Bergsveinssonar. Ég var ekki á fundi, þegar málið var afgr. frá n., og hefi því ekki athugað allar breyt., sem n. hefir gert, t. d. með fjórða yfirmatsmanninn, að hann skuli hafa aðsetur á Austurlandi, en annars óákveðið hvar. Ég er nú í vafa um, að rétt sé að gera þá breyt. Eftir því getur yfirmatsmaðurinn átt heima eitt árið hér og annað þar. Og þótt aðsetur sé ákveðið, þarf matsmaðurinn ekki að eiga heimili þar. Þannig atti matsmaðurinn á Seyðisfirði heima á Svalbarði og síldarmatsmaðurinn á Akureyri í Rvík. Aðsetursákvörðunin nær vitanlega ekki nema til þess tíma, er þeir þurfa að vera til taks að meta. Eins væri um matsmanninn fyrir Austfirði. Það kæmi ekki í bága, hvar hann ætti heimili, þótt aðsetursstaður sé ákveðinn. Það væri t. d. óheppilegt, að hann hefði aðsetur á Fáskrúðsfirði eða Djúpavogi. Það er eðlilegra, að hann hafi það þar, sem síldarsöltun er mest, en það er á Seyðisfirði og Reyðarfirði, þar mun varla vera hægt að gera á milli. En Seyðisfjörður liggur þó meira „centralt“, og er því rétt að halda gamla ákvæðinu, að hann eigi búsetu þar. Ef brtt. kemur fram um það til 3. umr., mun ég fylgja henni, en hvort ég kem fram með slíka brtt. eða ekki, er ég ekki ráðinn í.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Það er rétt, að hv. 1. þm. Reykv. var ekki við, þegar frv. var afgr. frá n. mér var falið að útbúa frv. eins og n. hafði samþ. að ganga frá því. En hv.þm. var víst ekki við, þegar þetta, sem hann gerði að umtalsefni, var ákveðið. Ég vil leiðrétta dálítinn misskilning, sem kom fram í ræðu hans, enda þótt ég geri það ekki að neinu kappsmáli, hvort yfirmatsmaðurinn hefir búsetu á Seyðisfirði eða annarsstaðar á Austfjörðum. Þessi misskilningur er, að Seyðisfjörður liggi „centralt“. Hann er eiginlega á öðrum enda síldarstöðvanna eystra. Ég veit ekki til, þótt athugaður sé útflutningur margra ára, að neitt hafi verið flutt út norðan við Seyðisfjörð, og það um fleiri áratugi. En útflutningur frá Reyðarfirði hefir jafnan verið miklu hærri en frá Seyðisfirði. Ef því ætti að gera upp á milli þessara staða eftir því, hvar líkur væru til, að meiri söltun væri, þá yrði Reyðarfjörður ofan á. Reyðarfjörður og Eskifjörður liggja að vísu saman, svo ekki er hægt að aðskilja útflutninginn frá þeim báðum. Fyrir sunnan Reyðarfjörð er Fáskrúðsfjörður, þar sem einnig hefir verið söltuð síld. Reyðarfjörður stendur því ekki fjær en Seyðisfjörður; ef ákveða ætti búsetuna eftir því. En ég vil þó ekki gera þetta að neinu kappsmáli. Í frv. eru laun yfirmatsmannanna ákveðin 2000 kr. Er það svo lagt, að ekki er vert að setja þeim það skilyrði um búsetu, sem getur valdið þeim óþægindum.

Þeir fá líka ferðakostnað greiddan

. Þetta er ekkert athugavert, þar sem söltun fer fram á 21/2 mánuði. En á Austfjörðum hagar þessu öðruvísi til. Þar hefir alloft einnig verð saltað að vetrinum. Þetta atriði er ekki lítils virði, þegar aðsetursstaður er ákveðinn. Þótt ég sé kunnugur þarna, vil ég þó ekki, að ákveðið sé, að yfirmatsmaðurinn hafi búsetu á Reyðarfirði. Ég vil láta þetta liggja laust og að atvikin skapi það, hvar hann hefir búsetu. Það getur aldrei orðið stór baggi fyrir neinn, hvar aðsetrið er.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Skv. síldareinkasölulögunum átti einkasalan að annast um söltun og sölu á allri síld. þetta gerði hún eiginlega allan þann tíma, sem hún starfaði, að því undanteknu, að síðastl. sumar var svo kallað, að síldarsöltunin væri gefin frjáls, en í reyndinni hafði það ekki aðra breyt. í för með sér en þá, að menn gátu sjálfir ákveðið, hverja þeir létu salta síldina, en einkasalan ákvað eftir sem áður, hve há söltunarlaunin skyldu vera. Síðastl. sumar ákvað einkasalan með fundarsamþykkt að greiða saltendum söltunarlaun vegna síldareigenda. En þegar þessi ákvörðun hafði verið tekin, stóð hún ekki nema skamman tíma, líklega vegna þess, að einkasalan hefir ekki haft fé til að greiða söltunarlaunin þegar til kom. Þó er það vitað um einn síldareiganda að hann fékk sinn hluta greiddan að fullu. En allur þorri saltenda fékk aðeins nokkurn hluta söltunarlaunanna greiddan. Nú er ennfremur ákveðið í einkasölulögunum, að áður en greitt sé út á síld, skuli greiða allan kostnað við síldina. Síldarsaltendur áttu því skilyrðislausan rétt til þess, að fá söltunarlaun sín greidd áður en farið var að greiða út á síldina sjálfa. Þetta mun Síldareinkasalan líka hafa ætlað sér að gera, en vegna þess hve erfiðlega gekk með söluna, lítið fé fyrir hendi og framleiðendur áttu erfitt með framleiðsluna, þegar ekkert fékkst greitt, var horfið að því að greiða 2 kr. út á hverja tunnu síldar, áður en söltunarlaun voru greidd. Þetta hefir stjórn einkasölunnar vafalaust gert með það fyrir augum, að úr þessu yrði fljótt bætt. En það fór á annan veg. Þegar einkasalan var tekin til skiptameðferðar, var greiðslu söltunarlaunanna enn eigi lokið. Nú munu allir sjá, sem nokkuð þekkja til þessara mála, hvernig ganga muni að heimta aftur þessar 2 kr., sem ranglega voru greiddar út á síldina. Útgerðarmenn og sjómenn veittu þessari litlu greiðslu móttöku í góðri trú. Og þó reynt væri að heimta greiðsluna af þeim aftur, t. d. með málssókn, þá yrði það alls ekki hægt. Enda er það mála sannast, að hlutur útgerðarmanna og sjómanna er nógu skarður samt, þó eigi sé reynt að reyta þessar 2 krónur af þeim aftur. En réttur saltenda er hinn sami eftir sem áður. Þeir áttu lagalega heimtingu á að fá sín söltunarlaun greidd, áður en greitt var út á síldina. Það var lögbrot gangvart þeim, að svo var ekki gert. Nú getur maður hugsað sér, að þeir hefðu getað snúið sér til stj. einkasölunnar og krafizt þessa. En það verður ekki gert héðan af, og þá stendur næst að snúa sér til ríkisstj., sem er sá aðili, er ber ábyrgð á þeim mönnum, sem einkasölunni hafa stjórnað, og sumir af þeim skipaðir af stj. Nú má segja, að þessi söltunarleyfi séu í eðli sínu verk- eða vinnukaup, og það eru þau að vísu, a. m. k. að mestu leyti. Þess vegna ætti að vera hægt að heimta þau sem forgangskröfu úr búi síldareinkasölunnar. Það hefir líka verið höfðað mál til þess að fá rétt síldarsaltenda viðurkenndan sem forgangskröfu. Málarekstur þessi tekur langan tíma og óvíst um úrslit málanna, og því er í frv. þessu farið fram á, að síldarsaltendum verði greidd söltunarlaun sín af tollum þeim, sem ríkissjóður á hjá einkasölunni. Þetta er réttmætt, því það er aðeins fyrir lögbrot, framin af þessari stofnun, að síldarsaltendur hafa ekki þegar fengið þetta greitt. Í annan stað er það alls ekki sæmandi, að ríkið fari að heimta háa tolla af þessum atvinnuvegi, þegar hann í raun og veru hefir ekkert fengið greitt fyrir efnivöruna sjálfa. Að því er snertir þessar 2 kr., er greiddar voru út á síldina, var a. m. k. 1,50 kr. tekin af saltendum, af þeirri upphæð, sem þeir hefðu átt að fá greidda sem söltunarlaun, og það mun sýna sig, að í rauninni hefði heldur ekki átt að greiða þessa 0,50 kr. á tn., sem þá eru eftir, þegar efnahagur einkasolunnar hefir verið gerður upp. Nú mun ríkissjóður telja sig eiga í ógreiddum tollum hjá einkasölunni hátt á þriðja hundr. þús. krónur. Það nægir því fyllilega til þess að greiða kröfur saltenda í búinu, án þess að gengið sé á hlut nokkurs annars kröfuhafa. Það hefir verið bent á þetta sem tiltækilega leið til þess að bæta fyrir þau afglöp Síldareinkasölunnar, að brjóta lögin á þann hátt að greiða út á síld, áður en framleiðslukostnaður hafði verið greiddur. Ég sé ekki, að hægt sé að fara aðra leið, sem leysi heppilegar þetta mál. Annars má benda á það, að ef svo færi, að síldarsaltendur hefðu eitthvað upp úr þeim málum, sem þeir hafa höfðað, bæði heim, sem byggð eru á því, að söltunarlaun séu forgangskröfur, og þeim, sem byggð eru á haldrétti síldarsaltenda í óafhentri síld, þá kæmi su greiðsla ríkissjóði til góða, ef þá væri búið að greiða síldarsaltendum söltunarlaunin, en annars til frádráttar kröfum þeirra. Ég vil að svo mæltu leyfa mér að mælast til þess, að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til sjútvn.

Magnús Guðmundsson Ég vil út af orðalagi 1. gr. frv., þar sem talað er um forgangskröfur, spyrja, hvort þessir menn, sem síldina hafa saltað, hafi verið starfsmenn einkasölunnar sjálfrar. Mér skilst það skipta verulegu máli, því að ég held ekki, að þeir eigi forgangskröfur á hendur einkasölunni, ef þeir hafa ekki verið hennar eigin starfsmenn. Annars finnst mér þetta frv. vera varhugavert að því leyti, að þar stendur, að þeir skuli fá öll sín laun greidd, sem þegar hafa fengið meiri hluta þeirra greiddan. Hvað er þá um þá menn, sem ekkert hafa fengið? Ég er hissa á því, að ekkert skuli heyrast um þetta frá hæstv. stj., en nú sé ég, að hæstv.forsrh. kveður sér hljóðs, svo að búast má við, að hann gefi upplýsingar. Ef eitthvað hefði átt að gera með þetta frv., og eins það frv., sem var næst á undan á dagskránni, hefði átt að setja þau inn í frv. um gjaldþrotaskipti einkasölunnar. Það er næsta undarlegt að vera að hafa þrenn lög um þetta mál. Ég tók ekki eftir því hjá hv.flm., um hve mikið fé hér væri að ræða. Ég veit ekki. hvort það hefir verið athugað, en nauðsynlegt er að fá allar upplýsingar. Mig minnir, að hinir ógreiddu tollar nemi um 300 þús. kr. Væri nógu fróðlegt að vita, hve mikill hluti þess myndi fara til greiðslu á verkalaunum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég tók svo eftir af ræðu hv.flm. við fyrra frv., sem hér var á dagskrá og afgr. var til sjútvn. áðan, og sem á það sammerkt við þetta frv., að það er um launagreiðslukröfur á hendur Síldareinkasölunni, að það væri með ráðnum huga, að hann taldi rétt að bera fram um þessi atriði sérstök frv., en ekki blanda heim inn í bráabirgðalögin viðvíkjandi skilum einkasölunnar. Ég hygg, að þetta sé greiðari afgreiðsla, en að sjálfsögðu er það rétt að taka til ýtarlegrar athugunar þessar kröfur, sem bornar eru fram af þeim hv.þm. Eyf., sem sæti á í þessari hv. d., og hv.þm. Ak. Sumt er, ef ég man rétt, borið fram af hv.þm. Ak. einungis og sumt af hv. 1. þm. Eyf. Þessar kröfur hafa áður verið á ferð í atvmrn., og hefir þeim verið vísað til skilanefndar til athugunar. Ég gekk út frá því og lét það í ljós, þegar þessar kröfur komu fram, að sjálfsagt væri, að þær kæmu fram á Alþ. og yrðu þar sérstaklega afgr. Nú vil ég leggja til, að þessu frv. verði eins og hinu vísað til sjútvn., í þeirri von, að hún, í samráði við lögfræðing og skilanefndarmenn taki það til athugunar, hvað gera á í þessu efni. Sérstaklega um þetta mál finnst mér vafasamt, hvort eigi að gefa út sérstök lög. Finnst mér réttara að hlíta almennum ákvæðum, sem til eru í þessu efni. Vildi ég, að máli þessu yrði vísað til sjútvn., en annars tel ég ekki ástæðu til að láta uppi skoðun mína á því, þar sem ég er ekki lögfræðingur.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Ég vil hakka vingjarnlegar undirtektir um rétta mál. Mun það vera rétt, að nægja myndi að fara venjulega leið og gefa síldarsaltendum yfirleitt forgangskröfurétt, en eins og hv. 2. þm. Skagf. benti á, getur verið dálítill vafi um þetta atriði vegna þess, að ekki er hægt að segja, að allir, sem höfðu á hendi síldarsöltun, væru bundnir starfsemi Síldareinkasölunnar. Annars vil ég svara hv. 1. þm. S.-M. því, að mér var ekki kunnugt um, að um síldarsaltendur væri að ræða, sem ekki hefðu fengið greitt eitthvað af söltunarlaunum. Í 1. gr. frv. liggur aðaláherzlan á því, að réttur síldarsaltenda sé viðurkenndur, en hefði ég vitað, að til væru síldarsaltendur frá síðastl. sumri, sem enga greiðslu hefðu fengið, þá hefði ég orðað greinina öðruvísi. Annað atriði, sem hv. 2. þm. Skagf. minntist á, var það, er hann spurði, hve mikill hluti af hinum ógreiddu tollum myndi fara til greiðslu á verkalaunum. Munu það vera um 200 þús. kr., en tollar þeir, sem ríkissjóður á hjá Síldareinkasölunni, nema talsvert miklu meiru. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fara nánar út í þetta við þessa umr.

Forseti (JörB): Af því að það var ætlun mín að taka fyrir 3. mál (till. um skipun n. til að gera till. um niðurfærslu á útgjöldum ríkisins) þegar á þessum fundi, sé ég ekki fært að halda lengur áfram umr. um þetta mál.

Jón Þorláksson ég hefi það að athuga við gerðabók síðasta fundar, að þess er eigi getið, að er frv. um fimmtardóm var borið undir atkv., fellu atkv. svo, að 6 greiddu atkv. með frv., en 6 móti, en 12 þm. voru í deildinni. Þetta óska ég, að verði fært inn gerðabókina.

Jón Jónsson Ég lít svo á, að rétt sé bókað og að atkvgr. eigi jafnan að bóka eins og forseti lýsir henni, en forseti lýsti henni eigi fyrr en atkv. höfðu fallið svo sem bókað er. Hinu verður hv. d. að skera úr, hvort þeir, sem eru óánægðir, geti fengið bókaðar aths., er sýni afstöðu þeirra.

Jón Þorláksson Ég neita því eigi, að rétt sé bókað eins og hæstv. forseti lýsti atktvgr. að lokum, en hitt var á undan gengið og á því að sjást af gerðabókinni.

Jón Jónsson Ég lít svo á starf mitt sem bókara, að ég eigi ekki að bóka annað en það, sem forseti lýsir, og þótt atkvgr. hafi verið endurtekin, hafi eigi verið ástæða til að bóka það nú fremur en vant er.

Magnús Torfason Ég er víst sá seki í þessu máli 

Pétur Magnússon Því verður ekki mótmælt, að er frv. var borið fyrst undir atkv., féllu þau svo, að 6 voru með og 6 móti, en 2 þm. vantaði, hv. 2. landsk. og hv. 2. þm. Árn. Eftir venjulegri afgreiðslu var málið þar með fallið. Ég skal ekki segja, að það hafi praktíska þýðingu fyrir þetta mál, að aths. sé færð inn gerðabókina, en vegna fordæmisins tel ég sjálfsagt, að það verði gert.

Forseti (GÓ): Hv. 4. landsk. sagði, að 6 atkv. hefðu verið með frv., en 6 á móti. Ég vil upplýsa, að við fyrstu tilraun voru 5 með og 6 á móti. Er ég fór að gæta að, tók ég eftir, að hv. 2. þm. Árn. vantaði og hv. 2. landsk. Sjálfur hafði ég ekki greitt atkv. Gerði ég því ráðstöfun til þess, að fleirum yrði náð inn deildina. Atkvgr. fór eins næst, 6 eru á móti, 5 með og 2 greiða ekki atkv. Við næstu tilraun er deildin fullskipuð og falla þá atkv. svo, að 8 eru með, en 6 á móti. Var þá nafnakall viðhaft. Ég gerði það með vilja að reyna að ná deildarmönnum á fundinn, svo að allir gætu verið við atkvgr., enda er það alsiða, að slíkt sé gert. Hv. 2. þm. Árn. hvarf frá, af því að hv. 2. þm. Eyf. hafði beðið sér hljóðs við frestun umr. síðast, en féll svo frá að taka til máls, og aðrir hv.þm. kvöddu sér heldur ekki hljóðs. Mér láðist að hringja í fyrstu, og var því ekki nema sjálfsagt að bíða eftir því, að atkv. allra gætu komið fram. Mun ég láta atkvgr. fara fram um bókunina.

Jón Þorláksson Ég vil út af ummælum hæstv. forseta gera þá breyt. á tilmælum mínum, að bókuð sé aths. um, að í fyrstu hafi 6 greitt atkv. móti frv. og 5 með og einn ekki greitt atkv., hæstv. forseti sjálfur.

Jón Jónsson Ég vil sem bókari óska eftir því, að ef eitthvað á að bóka hér. komi það fram skriflega eins og óskað er, að það sé bókað.

Jón Baldvinsson Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvar takmörkin eigi að vera, ef á að fara að bóka aths. sem þessar fundargerðina. Það getur alltaf komið fyrir, að menn greini á um atkvgr. eftir á, en þá á að vera hægt að rekja það fundarbókinni, sem skýrir frá úrslitum. Mér finnst því óeðlilegt að fara að færa ummæli hæstv. forseta inn fundargerðina, þar sem ég geri ráð fyrir, að skrifarar hafi náð ræðu hans og hún muni því birtast Alþt. Ég geri ráð fyrir, að ég þyrfti oft að fá aths. inn í gerðabókina, ef ætti að fara inn á þá braut, sem hv. 1. landsk. vill fara inn á.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Allt það fjaðrafok, sem blöð og þingmenn Íhaldsins hafa reynt að gera út af þessu máli, er ekki annað en áframhald af fjandskap þess gegn því máli, sem um var að ræða. Atkvgr. fór fram á sama hátt og venjulega. þannig á reynt var að fá alla til að greiða atkv. Þetta er venjan, þótt ekki komi öll atkv. alltaf fram. Tilraunir hv. 1. landsk. til að breyta fundabókinni eftir að búið er að samþ. hana er eðlilegu framhaldi af því, sem hann á einu af sínum fyrstu þingum gerði, er hann bókaði í leyfisleysi á milli funda fundargerðina það, sem hann vildi þar vera láta. Hv. l.þm. Reykv: tók þá karlmannlega í lurginn á honum, ef ég man rétt. Held ég, að væri réttara fyrir hv. 1. landsk. að halda sínum upptekna hætti, að bóka leyfisleysi, en að ætla sér að fara að innleiða hér þá venju að færa inn í fundarbókina mótmæli, eftir að búið er að samþ. hana. Vona ég, að hv. 1. landsk. líti á þetta sem góðgjarnlega bendingu til sín, þar sem ég aðeins ráðlegg honum að halda uppteknum hætti bernskuára sinna á þingi.

Magnús Torfason Ég neita því, að heimilt sé að taka við slíkri aths. fundarbókina. Það, sem fyrir kom fyrir nokkrum árum og tveir bæjarfulltrúar stóðu fyrir, var ættað annarsstaðar frá. Svo var ákveðið í þingsköpum bæjarstjórna, eða svo var það a. m. k. á Ísafirði, að fulltrúar gætu fengið bókaðar stuttar aths., ef þeir væru óánægðir með bókunina. Þetta var sanngjarnt og eðlilegt, þar sem engar umr. eru bókaðar og menn geta því ekki komið fram aths. sínum á annan hatt. hér geta allar slíkar aths. komið fram Alþt., og því er gersamlega ástæðulaust að færa þær inn í gerðabókina.

Einar Árnason Ég skil satt að segja ekki upp né niður heim umr., sem hér hafa farið fram. Eftir að búið er að samþ. og undirskrifa gerðabókina er verið að tala um að bæta inn hana. Þetta nær auðvitað ekki nokkurri att. Ef hv. 1. landsk. vill koma einhverri aths. að, má ræða um það, hvort hún skuli bókuð í fundargerð þess fundar, er nú stendur yfir, en hitt kemur ekki til mála.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hæstv. dómsmrh. var að tala um fjaðrafok sambandi við þetta mál hjá okkur sjálfstæðismönnum. Ég hefi nú ekki orðið var við annað fjaðrafok sambandi við það en er hæstv. ráðh. fauk út úr deildinni gær til að leita að hv. 2. þm. Árn. En ég er hissa, hvílíkt veður er gert út af því, er hv. 1. landsk. kemur með kurteisleg tilmæli um að koma aths. að gerðabókinni. Ef það er rétt hjá forseta. að atkvgr. hafi farið fram með venjulegum hætti, hví má þá ekki geta þessa? Annars er ekki farið fram á annað en að deildin skeri úr þessu. Hv. 2. landsk. spurði, hvar ætti að setja takmörkin fyrir því, sem bætt væri gerðabókina. Auðvitað þar, sem deildin leyfir.  Hæstv. ráðh. á auðsjáanlega erfitt með að fara með rétt mál. Hann var að segja, að hv. 1. landsk. hefði skrifað inn þessa bók. Þetta er rangt.

Jón Jónsson Mér þykir þetta allundarlegar umr. Ég skildi hv. 1. landslk. þannig, að hann ætlaðist til, að aths. sú, sem hér er farið fram á að fá bókaða, komi fyrst gerðabók þessa fundar. Ég skal játa það, að ég er ekki kunnugur þingsköpum, en mér finnst það meinbægni að lofa aths. þessari ekki að komast að, ef hún er stutt og kurteislega orðuð, því að mér finnst undarlegt, ef þingmenn eiga að vera réttminni hvað þetta snertir heldur en t. d. hreppsnefndarmenn, sýslunefndarmenn og bæjarfulltrúar. Um bókunina gær þýðir ekki að deila, þar sem hún hefir þegar verið samþ. Af þessum ástæðum, sem ég nú hefi tekið fram, sé ég mér ekki annað fært en að vera með því að leyfa það, að stutt aths. fái að komast inn gerðabók þessa fundar. Vildi ég því mælast til þess, að það komi fram skrifl. till. um það, sem óskað er bókað. Út af ummælum hv. 2. landsk. um það, hvar takmörkin ættu að vera fyrir því, hvað ætti að bókast gerðabækur þingsins, ef á annað borð farið væri að leyfa þm. að koma að aths. við þær, vil ég taka það fram, að það hlýtur að verða að vera á valdi deildanna að skera úr því í hverju tilfelli.

Jón Baldvinsson Hv. 3. landsk. taldi, að takmörkin fyrir því, hvað leyft væri að bóka, yrðu að vera þau, sem deildin leyfði, en ég vil bæta við: og þingsköp leyfa. Annars væri það fróðlegt að fá álit hæstv. forseta um það, hvað hann telji þingsköp leyfa þessu efni. Út af kröfum þeim, sem komið hafa fram um frekari bókun ú af fundinum í gær, tel ég, að komið gæti einnig til mála að bóka t. d. meira um atkvgr. um kirkjugarðafrv. Ég held, að það hafi ekki verið sjaldnar en 20–30 sinnum, sem varð að endurtaka atkvgr. þar. Annars finnst mér, að forseta sé gefið svo mikið vald um fundarstjórn, að hann hafi fulla heimild til þess að endurtaka atkvgr. og fresta henni, þegar svo stendur á, að þess sé þörf, eins og t. d. gær. Þá voru allir dm. mættir á fundinum, aðeins tveir þeirra höfðu vikið sér frá hliðarherhergi. Það myndi líka þykja æðiharðýgislegt af forseta, ef hann léti fella mál undir slíkum kringumstæðum, hvort heldur sem hlut ættu sjálfstæðismenn. jafnaðarmenn eð framsóknarmenn. Ég verð því að líta svo á, að hæstv. forseti hafi gert rétt gær, er hann lét kalla á þá, er mættir voru á fundinum, enda þótt þeir hefðu vikið snöggvast burt úr sætum sínum.

Jón Þorláksson Ég vil gera tilraun til þess að enda þessar umr. Mun ég því afhenda riturum deildarinnar aths., sem ég óska færða inn gerðabókina, og mér finnst, að taka megi ákvörðun um það á næsta fundi, hvort hún megi komast inn á gerðabókina eða ekki.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 1. þm. Reykv. tók það fram, að sú fræga bókun, sem minnzt var á, hefði ekki átt sér stað í þessari d. Ég tók það heldur ekkert fram, hvorri deildinni hún hefði verið. Hv. þm. veit líka vel, hverju þetta fordæmi var fólgið. Á þinginu 1921 fór hv.l.landsk., sem þá var þm. Reykv., í gerðabók Nd. og skrifaði hana klausu, sem honum þótti við eiga. Hv. núv. 1. þm. Revkv., sem þá, hafði aðra skoðun á ýmsum málum og þ. á m. á því, hvað bóka ætti gerðabækur þingsins, heldur en núv. samherji hans, hv.l.landsk., gerði þá karlmannlega tilraun til þess að eyðileggja þessa bókun fyrir núv. félaga sínum. Merki þessarar karlmennsku hv.þm. ber gerðabók Nd. frá þeim tíma enn hann dag í dag. Þessu fræga fordæmi lauk þannig, að báðar söguhetjurnar voru álitnar nálega óþinghæfar eftir þetta.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég skil vel, þó að hæstv. forseti sé tregur á að leyfa mönnum orðið undir þessum umr.  Hæstv. dómsmrh. sannar enn það, sem ég sagði áðan, að honum er einkar ólagið að fara rétt með. Hann sagði, að gerðabókardeila sú, er átti sér stað Nd. 1921, væri fordæmi fyrir því, sem hér er um að ræða nú. En svo er alls ekki. Sú bókun, sem þáv. þm. Ak. gekkst fyrir ásamt 4 öðum þm., á ekkert skylt við það, sem hér er farið fram á. Þá skrifuðu þingmennirnir sjálfir aths. gerðabókina, en hér er aðeins borin fram formleg ósk um það, að deildarskrifararnir færi mjög hógværa aths. inn gerðabókina, Hæstv. dómsmrh. blandar hér því öllu saman og færir allt til verri vegar, eins og hans er vani.

Pétur Magnússon Ég vil aðeins gera litla aths. út af orðum hv. 2. landsk. Hann hélt því fram, að það væri óþarfi, að aths. þessi stæði gerðabókinni, af því að hún kæmi umræðuparti alþt. En þetta er ekki rétt. sé hún færð gerðabók d., er hún eins og annað, sem par er fært, fullt sönnunargagn fyrir seinni tímann, en umræðupartinum er hún ekkert sönnunurgagn, því að eins og kunnugt er, hafa þm. heimild til þess að breyta því sem skrifararnir hafa skrifað niður. Verður því aldrei hægt að telja umræðupartinn öruggt sönnunargagn.

Jón Baldvinsson Út af orðum hv. 4. landsk. vil ég taka það taka það fram, að það hefir nú þegar verið samþ. með 8 shlj. atktv., að það hafi verið rétt bókað, sem gerðist á fundinum gær, en nú kemur hv.l.landsk. og vill fá bókað eftir á atburði, er hann telur hafa gerzt á fundinum. Ég vil nú fá úrskurð hæstv. forseta um það, hvort þetta sé hægt eftir þingsköpum.

Forseti (GÓ): Ég hefi óskað eftir þessari aths. skriflegri, svo hægt sé að vita, hvað farið er fram á. Hvað þingsköp segja um þetta, þá minnist ég ekki neins slíks ákvæðis þeim, en ég tel það ekkert brot gegn þeim, þó leyft sé að greiða atkv. um þessa till.

Jón Þorláksson Óskar forseti að fá tillöguna afhenta strax ?  Út af umr. þeim, sem hér hafa orðið, vil ég benda á, að það er ekki lengra síðan en á síðasta þingi, að bókuð var aths. svipuð þeirri, sem hér er farið fram á að fá bókaða. Kom hún fram sambandi við umr. þær, er urðu um landsreikninginn.

Forseti (GÓ): Mér hefir borizt svo hljóðandi skrifl. tillaga: „Út af atkvæðagreiðslunni um 1. mál samkv. fundargerð 38. fundar óskar 1. landsk.þm. þess getið gerðabókinni, að fyrsta atkvgr. um það mál fór svo, að 5 greiddu atkv. með því að vísa frv. til 2. umr., en 6 á móti. Í þessum tölum er ekki talið atkv. forseta. Í deildinni voru þá viðstaddir 12 þm., að forseta meðtöldum. Telur l.landsk., að með þessari atkvgr. hefði forseta borið að lýsa frv. þetta fallið“. Verður þá gengið til atkv. um það, hvort aths. þessi eigi að komu inn fundargerð þessa fundar.

Flm. (Jón Þorláksson) Till. þessi er shlj.till., sem flutt var fyrir skemmstu í Sþ. og fór fram á skipun 5 manna n. með sama verkefni og þessari 3 manna n. er ætlað, sem sé að rannsaka möguleika á og gera tillögur um lækkun á útgjöldum ríkissjóðs, t. d. með fækkun opinberra starfsmanna, afnámi ónauðsynlegra styrkveitinga og sparnaði í þjóðarbúskapnum yfirleitt, og rannsaka rekstur hinna ýmsu stofnana og fyrirtækja ríkisins og gera tillögur um niðurfærslu kostnaðar við þær. Fyrir nauðsyn slíkrar rannsóknar var gerð svo ýtarleg grein undir umr. um málið í Sþ., að ég tel ekki nauðsyn á að bæta þar miklu við, nema andmæli komi fram gegn till. En ég vil láta í ljós, að ég tel það illa farið, hve nú er liðið á þingtímann, er slík n. getur gengið að þessu nauðsynlega starfi. Þá vil ég svara einni mótbáru, sem bólaði á undir umr. í Sþ., enda þótt hún sé ekki komin fram hér ennþá. Hún er sú, að til séu í þinginu nefndir, sem eigi að vinna þessi verk, og mun hér átt við fjvn. En þetta er ekki rétt, því að fjvn. geta ekki unnið það verk, sem hér er um að ræða, nema að litlu leyti. Samkv. þingsköpum tekur starf fjvn. að engu leyti til yfirstandandi árs, þegar litið er frá því, að stj. kann að leita einhverrar aukafjárveitingar til notkunar á yfirstandandi ári, en slíkri málaleitan er þá vísað til fjvn. Það er álit mitt og margra annara, að nú beri svo bráðan að um það, að ríkið sem aðrir láti framkvæma niðurfærslur á útgjöldum sínum og samfærslur á opinberri starfsemi, þar sem slíku verður við komið, að með öllu sé óviðunandi, að þingið, sem nú situr, skilji svo við þessi mál, að ekkert sé gert, sem komi til framkvæmda eða öðlist gildi fyrr en í ársbyrjun 1933. Nú er verk fjvn. mjög umsvifamikið, og enda rekið á eftir þeim við starf sitt, ekki sízt fjvn.Nd., því að á starfi hennar veltur það að mestu leyti, hve þing stendur lengi í hvert sinn. Fjvn. eru því svo önnum kafnar, að þær eiga óhægt með að sinna þeim störfum, sem liggja utan hins eiginlega verksviðs þeirra, og ýmislegt af þeim verkefnum, sem þessari n. er ætlað að leysa af höndum, liggur utan við verkefni fjvn., eins og nú horfir við um þá hluti, þar sem n. m. a. er ætlað að rannsaka rekstur hinna ýmsu stofnana og fyrirtækja ríkisins, sem ekki starfa samkv. fjárveitingum í fjárl. og till.fjvn. því ekki ná til, en slíkra stofnana og fyrirtækja er nú svo margt orðið í seinni tíð, að ekki er minni þörf á að gefa því gætur, hverju þar er hægt að snúa áleiðis um samfærslur og niðurfærslur, heldur en að því, er varðar rekstur ríkisins sjálfs og þannig fellur undir verksvið fjvn. Samanburður á fjárlögum og landsreikningum síðustu ára sýnir það, að svo mikill hl. af útgjöldum ríkisins fer fram utan fjárl., að þar er mikið verk að vinna í þessu skyni, og fellur það verkefni eftir eðli sínu ekki undir fjvn. Ég hefi svo þessi orð ekki fleiri, enda vænti ég þess, að till. fái greiða og góða afgreiðslu, svo að hægt verði að byrja eitthvað á þessu nauðsynlega starfi sem fyrst.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég get ekki fallizt á það, að slíkt starf, sem þessari n. er ætlað að inna af höndum meðan þingið situr, liggi fyrir utan verksvið fjvn. Að vísu er fjvn. skorður settar um sparnað, þar sem eru hinar ýmsu greiðslur, sem lögboðnar eru ýmist í fjárl. sjálfum eða með öðrum lögum, og ræður fjvn. auðvitað ekki við þetta, né heldur stj., því að fjárl. verður ekki breytt, eftir að þau einu sinni hafa verið samþ., en öllum öðrum lögum má breyta, og það er einmitt verkefni fyrir fjvn. að athuga, hverjar breyt. sé tiltækt að gera á gildandi lögum til þess að draga úr útgjöldum ríkisins. Fjvn. Nd. hefir og sýnt það í verkinu, að hún skilur þetta svo, með því að gera till. sumpart um frestun á nokkrum útgjaldaákvæðum gildandi laga og sumpart um breytingar í þá átt, að ríkið njóti nú um nokkurt skeið þeirra annara tekna, sem lögum samkv. á að, verja í ákveðnum tilgangi, og ætlast n. til, að þessar till. komi til framkvæmda þegar á miðju þessu ári. Fjvn. hafa og mjög góða aðstöðu í þessu efni. Allar stofnanir ríkisins heyra undir fjvn. Fá n. þannig skýrslur frá öllum opinberum stofnunum og eiga viðtöl við forstjóra þeirra, eða eiga a. m. k. þessa völ, ef þær æskja eftir. Viðvíkjandi útgjöldum ársins 1933 hefir fjvn. það á valdi sínu að draga úr þeim, eftir því sem fært þykir, og kemur þetta auðvitað jafnt til greina um niðurfærslur á útgjöldum yfirstandandi árs, en um þau er n. þó eins og stj. bundin við ákvæði yfirstandandi fjárl. og þeirra annara laga, sem þar koma til greina. Ég álít, að n. eigi að athuga og ganga út frá fjárhagsástandinu eins og það er á hverjum tíma, og held því fram, að n. hafi öll skilyrði til að gera þær till. um sparnað, sem unnt er. Starf sérstakrar sparnaðarnefndar yrði aldrei meira en það, sem fjvn. gæti leyst af hendi, vegna þeirra annara starfa, sem þm. verða að sinna um þingtímann. Það lægi þá helzt fyrir slíkri n., meðan þingsins nýtur við, að athuga suma þá hluti, sem lagabreytingar þyrfti við til að sparnaði verði fram komið, en varla mun þó slík n. afkasta meiru í þessum efnum en fjvn. gæti gert, og aðalgagnið, sem af slíkri n. mætti verða, kæmi þá fyrst til, er n. færi að starfa eftir þingið, ef starf n. gæti leitt til samkomulags milli flokkanna um niðurfærslur á ýmsum þeim útgjöldum, sem eru óbundin að lögum, en aðalstarf n. yrði þó undirbúningur væntanlegra lagabreytinga til niðurfærslu á ríkisútgjöldunum. Ég hefi og lýst yfir því áður, að stj. hafði í hyggju að bera fram till. um skipun slíkrar n. í þinglokin, sem starfi að þessum málum milli þinga, og yrði sú n. stjórnskipuð, svo að hægt sé að koma við jafnrétti milli flokkanna, og ég get gengið inn á, að slík till. sem þessi verði samþ., ef samkomulag getur orðið um það milli flokkanna að nefna ekki nema einn mann hver til í þessa n. Óska ég eftir yfirlýsingum af hálfu flokkanna um það, hvort þeir muni ekki sætta sig við þá skipun, og get lýst yfir því fyrir hönd stjórnarflokksins, að hann mun aðeins nefna til einn mann í þessa n., ef til kemur. Þá vildi ég og leita undirtekta flokkanna um það, hvort nokkuð er til fyrirstöðu, þó að slík till. sem þessi yrði samþ., að samþ. yrði í þinglokin, ef stj. skyldi óska þess, þáltill. eitthvað á þessa leið: „Alþingi ályktar, að n. sú, sem Ed. hefir skipað til að gera till. um niðurfærslur á útgjöldum ríkisins, skuli starfa áfram í samráði við fjmrh. Kostnaðurinn greiðist úr ríkissjóði“. N. yrði þannig breytt í milliþinganefnd, sem starfaði í samráði við fjmrh. eftir því, sem þurfa þætti. Yrði kostnaður af störfum slíkrar n. aldrei mikill, og hefi ég hugsað mér, að nefndarmönnum væri goldið þingfararkaup þann tíma, sem n. situr að störfum. Ég óska svara frá flokkunum um þessar tvær fyrirspurnir, áður en ég tala frekar um þessa till., og vil að lokum endurtaka það, að ég legg höfuðáherzluna á, að þessi n. fái nægan tíma til starfa, en slíkt getur ekki orðið nema hún haldi áfram störfum eftir þinglausnir.

Jón Baldvinsson Þessi till. hefir áður verið til umr. í Sþ., og gerði ég þar grein fyrir afstöðu Alþýðuflokksins til hennar, og hefir sú afstaða ekki breytzt síðan. Við Alþýðuflokksmenn munum greiða till.atkv., þó að okkur hinsvegar sé ljóst, að starf slíkrar n. kemur ekki að fullum notum meðan þing situr, auk þess sem okkur þykir verkefni n. of takmarkað. Gerði ég grein fyrir því í umr. í Sþ., að við hefðum kosið, að n. tæki einnig til athugunar rekstur einkafyrirtækja auk ríkisfyrirtækjanna, og get hér bætt við þriðja verkefninu, sem slíkri n. ætti að fela. Það er þannig full þörf á því, að þingið taki til athugunar að koma réttri niðurröðun á framkvæmdir ríkisins, því að það er meira og minna undir tilviljun komið, hverjar framkvæmdir ríkið lætur gera, og enda háð geðþótta þeirrar stj., sem situr í það og það sinnið, fremur en að um þetta fari eftir því, sem landsmönnum kæmi að beztum notum. En ég skal ekki fara frekar út í þetta að svo stöddu; og skal þá snúa mér að sjálfri nefndarskipuninni. Eins og ég áður sagði, mun ég greiða atkv. með því, að slík n. verði nú skipuð, enda þótt ég geri mér ekki glæstar vonir um mikinn árangur af starfi hennar. Það er nú þegar liðið svo á þingtímann, að ekki er að vænta, að þing standi enn lengi úr þessu, auk þess sem alltaf geta orðið einhverjar óvæntar truflanir á störfum þingsins, sem enginn veit fyrir. Hér kemur og það til, að þm. eru bundnir af þingstörfunum að öðru leyti, verða að sitja deildarfundi auk hinna margvíslegu starfa, sem á þeim hvíla í fastanefndum þingsins. Einkum eru nefndarstörfin umfangsmikil hér í Ed. síðari hl. þings, og er af þessum ástæðum ekki að vænta mikilla afkasta af slíkri n., sem skipuð yrði þm. úr þessari deild. A. m. k. hefi ég ekki mikla trú á því. Slíkri n. hefði orðið lítill tími til starfa, þó að skipuð hefði verið á dögunum, er málið var til umr. í Sþ., en nú er þó enn minni tími til stefnu, og þó að n. reyni að krafsa í eitt og annað, til þess að sýnast, segir sig sjálft, að hún getur ekki gert nokkur veruleg skil þeim verkefnum, sem henni eru falin með till. og þurfa mikillar rannsóknar við. Geri ég ráð fyrir; að flm. hafi hugsað sér, að n. fái skýrslur frá hinum ýmsu stofnunum ríkisins, og get ég ímyndað mér, að vafasamt sé, að slíkar skýrslur geti verið komnar fram fyrr en undir þinglok, af því að ekki verður tími til að hafa þær tilbúnar fyrr, og er af þessum ástæðum ekki að vænta mikils árangurs af störfum n. fyrir þinglausnir, auk þeirra, sem ég áður hefi drepið á. Í samræmi við þessa skoðun mína á starfsmöguleikum n. get ég svarað þeirri fyrirspurn hæstv. fjmrh. játandi, að ég tel rétt, að n. verði látin starfa áfram milli þinga, ef hún verður skipuð nú, og munum við Alþýðuflokksmenn samþ. slíka till., ef fram kemur í þinglokin. - Að því er snertir hina aðra fyrirspurn hæstv. fjmrh., þá get ég að vísu ekki svarað henni til fulls, því að þótt Alþýðufl. komi aðeins með eitt nafn á lista sínum, er ekki þar með sagt, að flokkurinn komi einum manni í n. Skildist mér á hæstv. ráðh., að Framsóknarfl. mundi aðeins nefna til einn mann í n., og eins mun ég gera fyrir hönd Alþýðufl., og sýna með því, að flokkurinn ekki aðeins fellst á þessa nefndarskipun, heldur er og einnig reiðubúinn til að taka þátt í störfum n.

Flm. (Jón Þorláksson) Ég get látið þann ágreining, sem er á milli mín og hæstv. fjmrh. viðvíkjandi aðstöðu fjvn. til að leysa þau verkefni af höndum, sem hér um ræðir, liggja á milli hluta að mestu leyti, þar sem hæstv. ráðh. hefir lýst yfir því, að hann muni geta fallizt á, að skipuð verði slík n., sem hér er farið fram á með þessari till., en vil aðeins endurtaka það, að ef borið er saman t. d. fjárlögin fyrir árið 1931 og landsreikningurinn fyrir sama ár, sem nú liggur fyrir hér um bil fullprentaður, mun þar mega sjá allskýra mynd af því, hve mikið af útgjöldum ríkisins liggur algerlega fyrir utan áhrifavald fjvn. þingsins. Gæti ég vísað í ýmislegt fleira um þetta, en þykist ekki þurfa þess, eins og málið horfir nú við. Út af spurningum hæstv. fjmrh. get ég lýst yfir því f. h. Sjálfstæðisfl., að flokkurinn er þess albúinn og fús til að hafa aðeins einn mann á þeim lista, sem við munum afhenda hæstv. forseta við væntanlegar hlutfallskosningar í þessa n., en að því er hina spurninguna snertir, hvort við munum geta fallizt á, að sú n., sem kosin verður hér í deildinni, starfi áfram milli þinga á kostnað ríkissjóðs, ef till. kemur fram í þá átt, þá get ég ekki svarað eins ákveðið um það. Sjálfstæðisfl. hér í d. er ekki við því búinn að velja mann í n. með það fyrir augum, að sá maður vinni áfram í n. milli þinga. Þá hefir og verið borin fram samskonar till. í Nd. um að skipa þar aðra slíka n., og höfum við hugsað okkur, sem að þessum till. stöndum, að n. ynnu saman, eins og þingsköp heimila, og að nefndarmenn skiptu jafnvel með sér verkum, svo að raunverulegur árangur gæti orðið af störfum n. fyrir þinglok. Var það alvarleg meining okkar með því að fara á flot með þessa till. í upphafi, að mikið gagn mætti af störfum slíkrar n. leiða fyrir þinglausnir, og þó að tíminn sé nú orðinn styttri en ella hefði orðið, ef till. hefði ekki með forsetavaldi verið meinað um afgreiðslu í Sþ., er það skoðun okkar, að enn geti þó slík n. afkastað allmiklu í þessum efnum, sem að gagni mætti koma, og því höfum við borið þessar till. fram hvor í þeirri deild, sem hann á sæti í. Get ég eins búizt við því, að svo kunni að fara, ef till. kæmi fram um það frá stj., að slík n. starfaði áfram milli þinga, að Sjálfstæðisfl. óskaði eftir því, að sá maðurinn, sem tæki sæti í n. í Nd., sæti í n. áfram milli þinga. Get ég ekki annað sagt um þetta, nema hvað ég get bætt því við, að ef ekki kemur eitthvað óvænt fyrir, sem geri Sjálfstæðisfl. ókleift að vinna með núv. stj. milli þinga, sem ég vona, að ekki verði, mun flokkurinn vafalaust taka vel í slíka málaleitan, ef n. hefir ekki orðið svo ágengt í starfi sínu fyrir þinglok, að fullnægjandi sé.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég skal ekki fjölyrða um þessa till. Ég býst við því, enda kom það fram í umr. um þessa till. í Sþ., að tilgangurinn með þessari nefndarskipun mun ekki eingöngu sá, að spara, heldur er þetta aðeins einn þáttur í hinum venjulegu átökum milli flokkanna. Læt ég slíkt vera, en vildi hér aðeins beina þeirri fyrirspurn til hv.flm., hvort hann áliti ekki rétt, að þessari n. væri jafnframt falið að athuga ýms fyrirtæki fleiri en bein ríkisfyrirtæki eingöngu, t. d. Eimskipafélagið, sem leitar til þingsins árlega um fjárframlög til starfsemi sinnar.

Jón Baldvinsson Mér láðist að taka það fram í minni fyrri ræðu, að Alþýðuflokkurinn er þess að vísu ekki viðbúinn að nefna til mann í þessa n. með það fyrir augum, að sá sami maður starfi í n. áfram milli þinga, en ég hefi hinsvegar litið svo á, að mannaskipti gætu með samkomulagi orðið í þessari n., og vildi ég beina því til hæstv. fjmrh., hvort hann fyrir sitt leyti sé því ekki samþykkur, að slík mannaskipti fari fram í n., ef svo vill verkast láta.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Fyrirspurn hv. 2. landsk. get ég svarað svo af hálfu stj. og stjórnarflokksins, að ekkert er því til fyrirstöðu, að þingflokkarnir hafi þau mannaskipti í n., sem þeir kunna að óska eftir, og ef heimild til slíkra mannaskipta verður ekki véfengd, þarf ekki um þetta fastara form. Ef heimildin hinsvegar verður véfengd, þyrftu slík mannaskipti sennilega að fara fram á þingfundi, og get ég fullyrt það, að ekkert verði gert af hálfu stjórnarflokksins, sem raski hlutfallinu milli fulltrúa flokkanna í n. Verði slík heimild aftur á móti ekki véfengd nú, ætti ekki að þurfa að óttast ákærur síðar af þessum hlutum. Mér virtist hv. 1. landsk. ganga út frá því, að till.shlj. þessari, sem flutt er í Nd., kæmi líka til atkvgr., og hélt ég þó, að hv.flm. hefði verið það kunnugt áður, að stj. og stjórnarflokkurinn telur ekki þörf á að skipa 2 slíkar n., og hugði enda, að tilgangurinn með því að bera fram 2 slíkar till. væri sá einn, að athuga möguleikana til að koma slíkri till. fram í annarihvorri deildinni, og ef samkomulag næðist um samþykkt till. í annari deildinni, yrði hún tekin aftur í hinni. Mér kemur það því á óvart, að hv. 1. landsk. skuli ætlast til, að till. verði samþ. í báðum deildum, auk þess sem það er mitt álit, að 3 manna n. starfi betur en 8 manna n. Mikill mannfjöldi í slíkum n. skapar aðeins erfiðleika og tefur fyrir. Ég get eftir atvikum sætt mig við svör flokkanna við fyrirspurnum mínum, og vil þar þakka hv. 2. landsk. fyrir skýr svör við báðum spurningum. Eins get ég þakkað hv. 1. landsk. fyrir það, að hann hefir gefið fullt svar við því, að Sjálfstæðisfl. muni aðeins hafa eitt nafn á sínum lista. Að því er hitt atriðið snertir, þá get ég tekið undir það, að ef hér á ekki að fara fram þingræðisreglum um neina hluti í framtíðinni og ekkert samstarf að vera með flokkunum um úrlausn þjóðmálanna, eins og annarsstaðar tíðkast, - að ef slíkt ástand á að skapast hér, eru ekki líkur til, að óskað verði eftir slíku samstarfi af hálfu stjórnarflokksins fremur en af hálfu Sjálfstæðisflokksins. Mér er kunnugt um það, að það ber á milli í mörgu um landsreikningana og fjárl. fyrir 1930. En þar með er ekki sagt, að allt, sem á milli ber, liggi fyrir utan fjárveitingavald þingsins. Síðan ófriðurinn mikli truflaði öll fjármál, hefir þingið örðuglega getað séð fyrir það, sem verða vildi. En fjvn. hefir á tveim síðustu þingum unnið að því að lagfæra þetta. Hún hefir unnið svo rækilega að því að lagfæra þetta, að ég hygg, að í heild sinni fari útgjöld fyrir 1932 ekki fram úr áætlun fjárlaganna. Að vísu er ekki gott að fullyrða neitt nú. Það, sem er örðugast um framkvæmd fjárlaganna nú, er það, að tekjurnar bregðast. Og það er fyrirsjáanlegt, að þær munu bregðast stórlega, a. m. k. 3–4 liðir. Og það er upp í það auða bil, sem þar myndast, sem farið er fram á við þingið, að séð verði fyrir tekjuhækkun. En misjafnlega hefir verið í það tekið, og má það undarlegt heita, þar sem vitanlegt er, að fjárl. frá síðasta þingi binda svo marga hluti, sem ókleift er að breyta, þó að þingheimur vildi. Ég athugaði það í sambandi við framkvæmd gildandi fjárlaga, hvort ekki væri hægt að greiða minna af ýmsum fjárveitingum til einstaklinga eða sjálfstæðra stofnana en í fjárl. stendur, en við nánari athugun reyndist það ókleift. Ef ekki er greiddur fullur styrkur, sem fyrirtæki eða einstaklingi er ætlaður, þá mun hann geta fengið sér dæmt það, sem á vantar. Það er þannig margt, sem er bundið, og þegar búið er að binda útgjöldin með fjárl. eins og raun er á, þá er engin önnur leið til að bæta fyrirsjáanlegan tekjuhalla en að fá auknar tekjur. Og þó að allur þingheimur skilji þetta, þá hefir hann þó hvorki í orði eða atkvgr. fengizt til að viðurkenna þessa staðreynd ennþá. Mér eru nógar yfirlýsingar hv.þm. um þau atriði, sem ég spurðist fyrir um, og óska eftir því, að þessi till. verði samþ.

Flm. (Jón Þorláksson) Hv. dómsmrh. beindi þeirri fyrirspurn til mín, hvort ég áliti ekki, að þessi n. ætti líka að gera rannsókn um niðurfærslur á útgjöldum hjá stofnunum eins og Eimskipafélaginu, sem er sjálfstæð stofnun og nýtur styrks úr ríkissjóði. Ég vil leiða athygli að því, að eins og till. er orðuð, þá mundi n. verða óhægara um rannsókn á slíkum stofnunum heldur en eiginlegum ríkisstofnunum, nema að því leyti, sem það gæti orðið með góðu samkomulagi við þessar stofnanir sjálfar, því þessari n. er ekki ætlað vald samkv. 35. gr.stjskr. til að heimta skýrslur af einstökum mönnum og stofnunum. Að öðru leyti verður það á valdi n. sjálfrar, hvað langt hún fer. En mér þykir sennilegt, að þeir hv.þm., sem efast um, að n. muni komast verulega langt áleiðis í sínu eiginlega verkefni fyrir þinglokin, muni ekki telja rétt, að hún slái kröftum sínum á dreif með því að fara út fyrir sitt eiginlega verkefni. Ég verð að segja það, að mér eru það afarmikil vonbrigði, að stjórnarfl. ætlar að vísu að samþ.till. í þessari d., en ætlar að setja sig á móti samþykkt samskonar till. í Nd. Ég segi eins og er, af því að ég vil í síðustu lög gera andstæðingum mínum upp hvatir, sem ekki þola dagsbirtuna, að ég á afarerfitt með að skilja afstöðu þá, sem stjórnarfl. hefir tekið til þessa máls, fyrst með því að vísa 5 manna n. frá afgreiðslu í Sþ. án nokkurrar ástæðu eða raka, og svo að taka þá afstöðu að vilja að vísu kjósa 3 menn í n. í þessari hv. d., en setja sig á móti því, að hin d. leggi n. til starfskrafta. Ég er hræddur um, að þessi andstaða stjfl. stafi að einhverju leyti af því alkunna fyrirbrigði að þeim sömu mönnum, sem hafa reist einhverjar byggingar, er sérlega erfitt að ljá hendur til þess að rifa þær niður eða breyta þeim, jafnvel þótt aðkallandi nauðsyn sé til þess. Mér finnst þessi ákafa viðleitni stjórnarfl. til að koma í veg fyrir, að andstæðufl. stj. fái vald til að leggja hér hönd að verki, verði að skiljast sem andúð byggingarmeistarans móti því, að aðrir komi og hrófli spilaborgunum þeirra. Mér finnst þetta af því, að ég vil ekki gera ráð fyrir, að hvatirnar séu lakari en þetta, sem þó náttúrlega gæti hugsazt. Hæstv. fjmrh. er að reyna að verja þá fáránlegu skoðun, að n. muni því minna geta gert, sem nefndarmenn eru fleiri. Hvernig stendur á því, að þetta þing hefir þann fasta sið að hafa þær n. fjölmennastar, sem mest hafa að starfa, það er fjvn.? Það er af því, að gert er ráð fyrir, að í fjölmennum n. sé hægara að skipta verkum milli nm. en í fámennuni n. Í 3 manna n., þar sem hver flokkur hefir aðeins einn fulltrúa, má teljast ógerningur að skipta verkum um nokkur þau atriði, sem allir flokkarnir þættust þurfa að vinna að. Í 5 manna n. mætti í ýmsum tilfellum tví-þrískipta verkum milli nm. Sú fjölmenna n. getur, ef nokkurt lag er á vinnubrögðunum, farið yfir tvöfalt til þrefalt meira verk en sú fámenna 3 manna n., sem nú getur orðið kosin hér. Ég skil ekki þá andstöðu móti því, að þingið gengi að þessu nauðsynjaverki í tíma eða sem fyrst á þingtímanum. Andstaðan er mjög áberandi, og mér þykir það afarleiðinlegt, að fjmrh., sem er sá eini í hæstv. stj., sem ekki hefir stóran bagga af gömlum syndum, skuli vera talsmaður fyrir þessum úrtölum. Ég vil taka það skýrt fram, að með mínum undirtektum viðvíkjandi fyrirspurn hæstv. ráðh. hefi ég gengið ákveðið og eindregið út frá því, að shlj.till., sem flutt er í Nd., fengi einnig að koma til umr. og atkvgr. þar og samþ. þar eins og hér. Auðvitað liggur það mál ekki fyrir hér undir þessum dagskrárlið, ekki fremur en skipun mþn., sem hæstv. ráðh. talaði um. Ég fyrir mitt leyti get látið hér við sitja og felli mig við það, að þessi till. komi til atkv. og væri æskilegast, að sú n., sem þessi d. ætlar að kjósa, fæddist á þessum fundi.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Mér kemur það á óvart, að hv. 1. landsk. gengur út frá því, að samþ. verði till. í báðum d. Ég hefi sagt honum frá því áður í samtali, að það væri ekki mín tilætlun eða þess flokks, sem ég er í. Þetta hefir hann vitað áður en hann svaraði. Hv. þm. talaði um ákafa viðleitni okkar til að koma í veg fyrir, að andstöðuflokkarnir fái það vald, sem hér er farið fram á. Þessi viðleitni er nú ekki ákafari en það, að ég mæli með, að hans till. verði samþ. og að skipuð verði n., sem á að hafa sama verkefni og sama vald, sem hann óskar eftir. Ég og minn flokkur hefir sýnt góðan vilja í samstarfi í þessu efni, og eins og það gengur til hér á þinginu, þá er það ekki venjulegt, að slíkt samstarf hefjist, þegar um mikið deilumál er að ræða. Hér hefir verið gengið hreinlega til verks og virðist hafa orðið samkomulag, svo varla er annað eftir en að samþ.till. og kjósa n. og láta hana ganga að verki.

Flm. (Jón Þorláksson) Það er rétt, að hæstv. ráðh. hafði sagt mér í gær, að það væri hans skoðun og ósk, að n. væri ekki kosin nema í annari d. En ég mótmælti því þá, og af því að hann minntist ekki á það atriði í sinni fyrri ræðu, þá hélt ég, að hann væri fallinn frá því, og kom mér því á óvart, þegar hann kom með það atriði í seinni ræðu sinni, þegar ég hafði svarað hans fyrirspurn. Ég held fast við það, þrátt fyrir mótmæli hæstv. ráðh., að til þess að þetta nauðsynjastarf verði unnið á viðunandi hátt; þurfi þingið að leggja til þess fleiri en 3 menn. 5 manna n. hefði verið viðunandi, en minna má það ekki vera. Ein þriggja manna n. úr annari d. er óviðunandi úrlausn á málinu. Ég ætla því að treysta því, að við nánari athugun muni stjórnarflokkurinn sjá, að rétt sé að samþ.till. í hinni d. líka.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég skal ekkert fullyrða um það, hvað hv. 1. landsk. hefir haldið um skoðanaskipti mín, en við áttum tal saman í dag, og þá spurðist hann ekki fyrir um það, hvort ég væri búinn að skipta um skoðun. Og ég átti tal við flokksmenn hans í gær og í morgun, og þeim var ljóst, að ekki yrði fallizt á það af hálfu stjórnarflokksins að kjósa n. nema í annari d. Á þingi er það föst regla, þegar athuga á sérstakt málefni, að kjósa þá eina n. til þess að annast verkefnið, og það, að í n. sitji ekki nema 3 menn, er ekki sízt miðað við það, að n. starfi milli þinga, en um þingtímann hafi fjvn. sama. verkefni með höndum.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Samskonar till. var flutt í Sþ. og var vísað frá atkv. með úrskurði forseta Sþ. 21. þ. m. Vil ég ekki fara mikið út í það, hversu réttur sá úrskurður hafi verið; þó vil ég láta það í ljós, að ég tel hann hafa verið vafasaman, ef ekki rangan. Verð ég að harma það, að slíkum brögðum skuli vera beitt til að hindra framkvæmdir á starfi því, sem till. fer fram á. Eru nú farnir til einskis margir dagar, sem n. hefði getað notað til starfs. - Vona ég, að Alþingi geti fallizt á þessa leið, sem nú er farin, að flytja till. í báðum deildum. Í Ed. hefir verið samþ. að skipa 3 manna n., en hér er farið fram á 5 manna n. Verði þetta samþ., vinna nefndirnar væntanlega saman. Vil ég ekki orðlengja þetta eða valda því, að umr. verði óþarflega langar. Vona ég, að hv. d. sýni till. þá velvild, sem nauðsynleg er til þess að árangur geti orðið og n. tekið til starfa strax.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Eins og hv.flm. gat um, var nýlega samþ. í Ed. samskonar till. og þessi. Kom fram af hálfu stj.flokksins sú ósk, að kosin væri n., er þannig væri háttað, að þar ætti sæti einn fulltrúi hvers flokks. Ennfremur var þess óskað, að n. yrði síðar breytt í mþn., ef það þætti heppilegt í þinglokin. Till. var samþ., og er nú aðeins eftir að kjósa n. Stj.flokkurinn vill aðeins láta kjósa eina n., og ég er þeirrar skoðunar, að svona n. komi aðallega að gagni sem mþn. 3 manna n. starfa fljótar og betur en 8 manna. Er það með n. eins og um það að verða samferða, að ekki verður fljótar gengið af mörgum en fáum. Sé ég því ekki ástæðu til að samþ. í þessari d. samskonar n.skipun og Ed. hefir þegar afgr. Flokkarnir allir hafa aðstöðu til að skipa hæfa menn í n. í Ed. og geta skipt um menn, ef n. verður breytt í mþn. Get ég ekki lagt til, að þessi till. verði samþ. Er það nóg að hafa fastan þingsins og eina n. í viðbót, sem aðallega er ætlað að vera mþn., en getur þó líka starfað um þingtímann. Ef því er haldið fram, að ekki nægi starf fjv.nefndanna og Ed.-n. og ef fara á að kjósa 4. n., þá má eins halda áfram og kjósa 5. n. og þá 6., þannig, að þingið hverfi allt yfir í tómar n. Held ég, að búið sé að gera þær ráðstafanir, sem hægt er að gera í þessu efni, og legg á móti till.

Sveinn Ólafsson Hæstv. fjmrh. hefir tekið fram flest af því, sem ég vildi sagt hafa, og skal ég ekki tefja tímann með langri ræðu. Er ég honum sammála um það, að starf slíkra n., þótt 2 væru, myndi ekki bera mikinn árangur það sem eftir er þings að þessu sinni. Er ég ráðh. líka sammála um það, að ef árangurs má vænta af starfi n., þá sé helzt við honum að búast að þingi loknu. Að skipa sína n. í hvorri d. á sama tíma og með sama verkefni getur tæplega átt við eins og nú horfir. Fyrirfram verður ekki séð, hvaða árangur má verða af slíkri n.skipun, en mér virðist, ef vel verður til n. vandað, sem búast megi við eins góðum bendingum frá 3 mönnum eins og þótt fleiri væru. Vil ég ekki tefja tímann með því að ræða þetta frekar, enda finnst mér bezt fara á því, að till. þessi verði jörðuð hér í heimareiti, með hæfilegri viðhöfn þó, og væri þá vel við eigandi að vísa henni til stj. Vil ég því leyfa mér að bera fram svofellda rökst. dagskrá: Þar sem Ed. hefir í dag samþ. skipun n. til þess að gera till, um niðurfærslu á útgjöldum ríkisins, telur d. ekki þörf fleiri samskonar n. og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ég vil benda hv. 1. þm. S.-M. á það, að það er ekki sök okkar flm. þessarar till., að hún kom hér fram í báðum d., heldur er það sök stj.flokksins, sem lét vísa henni frá atkv. í Sþ. Að hún kemur fram í báðum d., er ekki annað en tilraun til að koma málinu fram, þrátt fyrir andúð stj.flokksins. Hv. þm. var á sínum tíma flm. að samskonar till. um n.skipun, þótt honum sé nú snúinn svo hugur, að honum finnist þingn. ekkert geta starfað.

Hvaða till. var það?

. Ég á við þáltill. þá um n.skipun, svipaða og þá, er hér um ræðir, sem hv.þm. flutti á þingi 1922. Ef hann er búinn að gleyma þessu, þá skal ég lofa honum að heyra till. og eins það, hverjir voru flm. Með leyfi hæstv. forseta: „Till. til þál. um skipun n. til að samræma fjárhagsástæður ríkisins og gera till. út af því. Flm.: Sveinn Ólafsson, Sigurjón Friðjónsson, Þorl. Jónsson, Stefán Stefánss., Guðm. Ólafsson, Einar Árnason. Alþingi ályktar að skipa 5 manna n. til að rannsaka fjárhagsástæður ríkisins og gera till. um sparnað á ríkisfé, svo sem niðurlagningu miður nauðsynlegra embætta, sameiningu þeirra opinberu starfa, sem samrýmanlegir eru, niðurfærslu skrifstofukostnaðar ýmsra opinberra stofnana, burtfellingu eða niðurfærslu verðstuðulsuppbótar, þar sem hún er ekki lögmælt, m. m.“. Vona ég, að hv.þm. muni nú, hver n. var. Annars er rétt að geta þess, að þessu var öðruvísi tekið á þingi 1922 en nú. Var ekki lengi þvælzt með hana, eins og þingtíðindin bera með sér, því að till. var tekin upp á 2. fundi í Sþ. (hvernig ræða skyldi), og á 3. fundi var hún samþ. og n. sett á laggirnar. Get ég þessa til samanburðar á því, hvernig þáv. og núv. stj. hafa tekið þessu máli, því að nú er liðinn nær mánuður síðan till. kom fram. Var það ráð fundið af Framsóknarfl. að láta forseta Sþ. vísa henni frá atkvgr. 21. marz, og urðum við þá að hefja baráttuna af nýju. Hæstv. fjmrh. sagði, að n. sú, sem Ed.samþ. að kjósa, ætti aðallega að vera mþn. Færir hann þar starfssvið hennar burt frá því, sem var tilætlun okkar, sem sé, að þingið gerði skjót og góð tilþrif um niðurfærslu á útgjöldunum. Okkar tilgangur var ekki sá, að sett væri niður mþn., sem ætti að vera ráðgefandi n. fyrir stj., eins og hæstv. ráðh. komst að orði. Hæstv. ráðh. sagði, að óþarfi væri að kjósa meira en eina n. Að málið var borið fram í báðum d., þýðir ekki það, að ætlazt sé til, að n. störfuðu hvor í sínu lagi, heldur að þær störfuðu saman. Veitir ekki af 8 mönnum, þegar þess er gætt, hversu búið er að draga þetta mál á langinn. Í till. er ætlazt til þess, að n. fái upplýsingar frá ýmsum ríkisstofnunum, og það er það, sem hefir verið þyrnir í augum hæstv. stj. 8 manna n. á hér hægra um vik að skipta verkinu. 3 manna mþn., sem vera á einskonar bakábyrgð fyrir stj., er hinsvegar alls annars eðlis. En ég skil, að með því að afgr. málið þannig er verið að gera eins lítið úr þessari tilraun og hægt er, án þess beinlínis að drepa hana. Hefi ég líka heyrt, að flm.till. í Ed. hafi sagt, að hann gengi út frá því sem gefnu, að stj.flokkurinn léti samþ.till. í Nd. líka. Tilgangur þessa hv.þm. mun hafa verið sá sami og minn, að reyna að vinna upp það tímatap, sem orðið hefir. Hæstv. ráðh. talaði um það, að menn þvældust hver fyrir öðrum, ef margir væru í n. En hann veit þó, að n., sem hafa mikið og vandasamt verk að vinna, eru mannfleiri en aðrar; t. d. er fjvn.Nd. skipuð 7 mönnum, enda þótt flestar n. séu aðeins skipaðar 5 mönnum í Nd. og 3 í Ed. Þegar litið er á ástand það, sem nú ríkir, er ekki til of mikils ætlazt, þó að búizt sé við, að þessi till. verði samþ. þrautalaust nú, þar sem nú er búið að tefja fyrir henni í mánuð. En mér virtist á ræðu hæstv. ráðh., sem það muni ekki vaka fyrir honum, heldur hitt, að þessi n., sem samþ. var í dag að kjósa í Ed., eigi að vera mþn. Er mikill munur á ástandinu 1922 og 1932. Óðar en hv. 1. þm. S.-M. og meðflm. hans bera fram till. um n. til að athuga fjárhagsástæður ríkissjóðs 1922 er fallizt á það í Sþ. og kosin 5 manna n., og liggur þar þó ekki annað fyrir en að athuga fjárhagsástæðuinar. En 1932 vill hæstv. stj. loks, eftir langt þref, gefa kost á því, að skipaðir séu 3 menn til þess áð rannsaka ekki einasta fjárhagsástæður ríkissjóðs, heldur líka ótal ríkisstofnana, sem bætzt hafa við síðan. Svo segir hæstv. fjmrh., að þetta sé ekki aðalverkefni n., heldur eigi hún aðallega að gegna milliþingastörfum. Sýnir þetta muninn á hugarfari þeirra, sem réðu í landinu þá, og þeirra, sem nú ráða. Er þetta eftirtektarverð breyting.

Forseti (JörB): Út af ummælum hv.þm. Vestm. vil ég geta þess, að þessari till. var útbýtt síðasta virkan dag fyrir páska, og að hún var tekin til umr. fyrsta virkan dag eftir páska, en þá var ekki hægt að ljúka umr., og því er hún hér aftur til umr.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ég var heldur ekkert að átelja hæstv. forseta Nd. fyrir það, hvernig farið var með till. í Sþ.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég þarf ekki að tala langt mál. Ég get ekki skilið þá hv.þm., sem eru með kveinstafi; eftir að búið er að samþ. í annari deild þingsins, að kjósa skuli n. samkv. óskum þeirra. Eftir að hafa komið sínu máli fram ættu þeir ekki að vera með grátstaf. Það er helzt að sjá, að það sé gert til að halda uppi deilum og til að hita upp flokkana hvorn gagnvart öðrum. Næsta blaðafrásögnin verður eflaust sú, að í Ed. hafi stjórnarflokkurinn verið kúgaður til að leyfa kosning sparnaðarnefndar, en að í Nd. hafi hann beitt ofbeldi gagnvart andstæðingum sínum og neitað um sparnaðarnefnd. Öðru þarf í rauninni ekki að svara. Ég hafði lýst því yfir í Sþ., að ég hefði hugsað mér, að skipuð yrði n. í þinglokin, sem starfaði milli þinga. En ég álít, að fastan. þingsins og einkum þó fjvn. muni gera athuganir og till. um þann sparnað, sem hægt er að koma fram á þessu þingi, enda hefir fjvn. þessarar d. þegar gert till. um niðurfærslur og lagabreytingar í þá átt. Þetta er líka verksvið fastanefndanna. Ég hefi þó ekki séð ástæðu til að verjast því, að ein n. væri skipuð til viðbótar, sem starfaði meðan þingið stendur. Sú n. er þegar samþ. í Ed., og við það verður að sitja. Ég hefi gert ráð fyrir, að slík n. muni gera mest gagn sem mþn., og má þó vera, að hún geti gert eitthvert gagn meðan þingið starfar. Og ekki þarf að óttast það, að hún fái ekki að ráða sínum störfum. Stj. hefir ekki neina tilhneiging til að beita hana kúgun, og mun heldur ekki reyna það. En ég verð að segja, að mér finnst það óviðfelldið, að þegar búið er að sinna óskum þeirra manna, sem báru till. fram, þá er talað í sama tón eins og þó ekkert hefði verið fyrir þá gert. Og það dettur engum óvitlausum manni í hug, að hinn upphaflegi tilgangur hafi verið annar en sá, að fá till.samþ. í annarihvorri deildinni, en ekki báðum.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil segja hv. 1. þm. S.-M., að mjög gerist hann nú gamlaður, þegar hann man ekki eftir því, í hvaða verkum hann hefir tekið þátt nú fyrir nokkrum árum. Ég vil minna hann á, að á Alþingi 1922 var hann einn flm. að samskonar till. hér í hv. d., um kosning n., sem sitja átti meðan þing starfaði. Samskonar till. kom fram í Ed. Voru þær báðar samþ., og var hv. 1. þm. S.-M. kosinn í aðra n. En nú stendur hv.þm. upp með þjósti og segir, að ekkert fordæmi sé fyrir því, að slík n. sé skipuð í báðum deildum.

Ég talaði ekkert um fordæmi

. Á hvaða grundvelli mótmælti hv.þm. því þá, að nú yrði skipuð n., sem starfaði á sama grundvelli og með sama verkefni og n. 1922. Ég held, að hv.þm. ætti að láta sér nægja á þessu þingi að standa yfir einni jarðarför, síldareinkasölunnar, sem var hans eigið fóstur. Einkennileg þykir mér mótstaða hæstv. fjmrh. gegn því, að þessi n. verði kosin hér. Hann hefir þó sjálfur sízt neitt að óttast, þótt slík n. yrði skipuð. Hann virðist því gera þetta fyrir aðra, sem meiri ástæðu hafa til að óttast gagnrýni slíkrar n. Ástæður okkar sjálfstæðismanna fyrir því, að fá slíka n. skipaða eru þær, að með því teljum við fært að fá rökstuddar till. lagðar fyrir þetta þing um niðurfærslu á útgjöldum ríkisins. Og það er áreiðanlegt, að við stofnanir, verzlun og einkasölur ríkisins er hægt að spara svo tugum eða hundruðum þús. skiptir. Ég sé enga skynsamlega ástæðu til að standa á móti því, að þetta sé athugað. En þetta var gert með því að fella frá atkvgr. till. í Sþ., og nú er því haldið áfram með því að koma í veg fyrir kosningu 5 manna n. hér. Það er öllum vitanlegt, að það er ekki mikið starf, sem einn maður úr Sjálfstæðisflokknum getur innt af höndum á þeim tíma, sem eftir er þings. En þrír menn hefðu getað gert þó nokkuð. Hæstv. ráðh. segir, að það sé verra, ef margir eru í n. Svo getur að vísu verið stundum, en það á ekki við í þessu tilfelli. Það væri áreiðanlega von um meiri árangur, ef mennirnir væru fleiri. Ég hefi ekki mikla trú á því, að menn úr stjórnarflokknum vinni mikið gagn í svona n. Þeir myndu bara spyrja stjórnir fyrirtækjanna eða ríkisstj. og láta þar við sitja. Andstæðingarnir myndu þar á móti taka vissar greinar ríkisfyrirtækjanna til athugunar og koma fram með rökstutt álit á þeim. Ég veit reyndar, að aldrei yrði komizt til botns í öllu því moldviðri, sem upp hefir verið hrúgað síðustu árin, þótt 3–4 menn starfi að þessu. Andstöðuna gegn því, að þetta sé þó gert, er ekki hægt að skýra öðruvísi en svo, að stj. vilji fyrir hvern mun halda þeim launum, stöðum og fyrirkomulagi, sem allir vita, að er ofvaxið ríkissjóði og á mörgum sviðum allsendis óþarft, þótt ég hinsvegar sjái enga ástæðu fyrir hæstv. fjmrh. að taka þátt í slíkri andstöðu. Ég hefi hugsað mér, hefði ég átt sæti í þessari n., að þá hefði verið nóg fyrir mig að taka eitt ríkisfyrirtæki til athugunar á þessu þingi. Hinir hefðu þá getað tekið 2 eða 3 önnur fyrirtæki. En nú verður öllu þessu drepið á dreif, ef stjórnarflokkurinn ætlar sér að viðhafa þá ósvinnu að vísa þessari till. frá með rökst. dagskrá. Hæstv. ráðh. talaði um skipun mþn. Ég get hugsað mér, að slík n. hefði verið skipuð síðast á þinginu, ef ástæða þætti til þá, en fyrr ekki. Á meðan þingið stendur eiga þingn. að starfa að þessu. Það er sannarlega þess vert, að þm. vinni það, sem hægt er, meðan þeir eiga hér setu. Og á meðan á að spara aðra starfskrafta. Um það, hvort fjvn. getur annað þessu, læt ég aðra hv.þdm. dæma. Ég held þó, að sú n. sé mestum störfum hlaðin og hafi sízt afgangs tíma til gagngerðra rannsókna. Hún fær að vísu skýrslur frá stofnunum ríkisins yfir starfsmannahald o. þ. h. En það, sem á bak við liggur, er ekki rannsakað. Ég hefi séð eina slíka skýrslu og efa mjög, að hún sé rétt. Í n. verður minni hl. að sætta sig við, að honum sé bolað frá að fá þann kunnugleika, sem nauðsynlegur er, um ríkisreksturinn á hinum ýmsu sviðum. Ég hélt þó, að þeir tímar væru nú, að ekki veitti af samstarfi allra góðra manna. En þegar sumum þm. er bolað þannig frá, þá er ekki von um jafngott samstarf og annars gæti verið. En sökin liggur öll á herðum stjórnarflokksins.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Aðalkrafan var sú, að skipuð yrði n. í Ed. En hér er nú talað um þetta eins og þeirri kröfu hafi ekki verið fullnægt. Það er talað um, að verið sé að bola stjórnarandstæðingum frá. En það á að skipa n. í Ed., sem á að taka þau atriði til athugunar, sem till. getur um, að svo miklu leyti sem fjvn. hafa ekki þegar gert það eða gera það. Allar n. hafa fullt leyfi til þess að athuga og rannsaka það, sem þær girnast, og fá þær upplýsingar, sem þær óska. Andstöðuflokkur stj. á fulltrúa í fjvn. Ég veit ekki til, að þeim hafi verið neitað um neinar þær upplýsingar, sem þeir hafa farið fram á að fá. Fjvn. hafa verið veittar allar þær skýrslur, sem hún hefir óskað eftir. Hún hefir fengið viðbótarskýrslur og viðtöl við menn, eftir því sem henni sjálfri hefir þótt ástæða til. Hvað er það þá, sem þessi n. gerir, annað en það, sem fjvn. getur gert? - Að vísu hefir fjvn. mikið að gera, en sníkjubeiðnir hafa þó ekki tafið hana á þessu þingi. Mér gremst það, þegar verið er að vekja tortryggni, þar sem engin ástæða er til. - Þegar allar óskir og kröfur, sem fram hafa komið, hafa verið teknar til greina og við álítum, að í þessu tilfelli séu aðrar n. eins vel settar að vinna þetta verk, þá er það gremjulegt, þegar haldið er áfram að vekja tortryggni og halda uppi ákærum, alveg eins og ekkert hafi verið gert. Ég átti tal við hv. 1. landsk. um þetta og gaf kost á því, að slík n. yrði skipuð í annarihvorri deildinni. Lagði hann enga áherzlu á, að n. yrði fremur kosin hér í þessari deild. - Það þarf ekki að brýna mig á því, að ég neiti samstarfi. Ég hefi verið fús til þess. Undan því er ekki að kvarta.

Jón Baldvinsson Það hafa nokkur frv. lík þessu legið fyrir þinginu áður, þar sem farið er fram á að veita mönnum, sem ekki hafa tekið vélstjórapróf, rétt til vélstjórnar á íslenzkum skipum. Um þetta hafa orðið töluverðar umr. í blöðum í vetur, og hefir því verið haldið fram, að þegar vélstjóraskólinn hafi starfað í vetur, þá séu nægilega margir menn til, sem hafi þá þekkingu, sem heimtuð er eftir núgildandi lögum fyrir rétti til vélstjórnar á íslenzkum skipum. Eins og nú standa sakir er þetta undanþágumál orðið hálfgert vandræðamál frá báðum hliðum. Það er erfitt að gera upp á milli manna, sem hafa starfað lengi við vélstjórn. Það getur ýmislegt mælt með því að veita t. d. einum þennan rétt, en þá kemur annar og telur sér órétt gerðan með því. Verður þingið þannig að meta á milli manna í hverju tilfelli. Ég tel því vafasamt, hvort þingið eigi að ganga inn á þessa braut. Mér virtist bezt, að það skipti sér ekkert af því, þegar nægilega margir vélstjórar eru til, sem réttindi hafa. Ég vil því biðja hv. sjútvn., sem mál þetta fær til meðferðar, að athuga þetta rækilega, og mér þykir ekki ósennilegt, eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi um þessa hluti, að hún komist að þeirri niðurstöðu, að ekki sé þörf á að veita þessa undanþágu.

Bjarni Snæbjörnsson Ég hefi flutt hér í deildinni frv., er fór í svipaða átt og þetta. Af því hafa sprottið allmiklar blaðadeilur og jafnvel persónulegar árásir á mig, og til gamans vil ég geta þess, að stjórn vélstjórafélagsins hefir kært mig fyrir stjórn læknafélagsins vegna flutnings þessa frv. Ég get tekið undir það með hv. 2. landsk., að þetta er talsvert vandamal, þó að öll sanngirni mæli með því, að þeir, sem lengi hafa unnið við vélstjórn á skipum án þess að hafa sérstakt próf, fái einhver réttindi. Um það efni er nú komið fram frv. í Nd., og mun ég bíða og sjá, hvernig það fer. Annars vænti ég, að hv. sjútvn. skili nál. um frv. mitt, sem til hennar hefir verið vísað, hvað sem um það kann að verða að öðru leyti.

Ingvar Pálmason Það er rétt, að hjá sjútvn. er frv. frá hv.þm. Hafnf. um þetta efni, en n. hefir ekki séð ástæðu til að taka fasta ákvörðun um það, af því að hún hafði grun, sem nú er orðinn að vissu, um það, að fram myndi koma í hv.Nd. frv., sem leysti þetta mál á heppilegum grundvelli. Ég vil því taka það fram f. h. n., að hún mun láta frv. hv.þm. Hafnf. bíða, þar til seð verður fyrir um afdrif frv. í Nd. En ég get látið það í ljós sem mína skoðun, að ég tel mjög varhugavert að ganga inn á þá braut, sem frv. fer fram á. Ég tel miklu heppilegra, að sett sé löggjöf um það, að menn geti öðlazt þennan rétt eftir föstum skilyrðum, þótt þeir hafi ekki gengið gegnum vélstjóraskólann.

Jón Baldvinsson Af því að nú er mikil sparnaðáröld, þá er rétt að koma fram með eina spurningu áður en málið gengur til n. Ég vildi því spyrja hæstv. stj., hvaða kostnað hún telur leiða af samþykkt þessa frv. Er fróðlegt að vita fyrirfram um útgjöld ríkissjóðs vegna þess. ég vildi mælast til, að hæstv.dómsmrh. vildi svara þessu, en ef hann er vanbúinn til þess, að sú hv.n., sem fær málið til meðferðar, gefi svör við þessari spurningu við 2. umr.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég tel betra, að þessari fyrirspurn sé svarað við 2. umr. Væntanlega verður viðeigandi ráðh. þá viðstaddur.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Ég hefi samið allýtarlega grg. með þessu frv. og get því að mestu leyti látið mér nægja að vísa til hennar. Ég ætla aðeins að benda stuttlega á þær höfuðreglur, sem ég tel, að eigi að gilda viðvíkjandi kaupgreiðslum ríkisins, og vildi mælast til, að yrðu viðurkenndar af hv. d. og hv.þm. yfirleitt með samþykkt þessa frv. Aðalreglan verður að vera sú, að menn, sem hafa fullkomin störf á hendi fyrir ríkið, séu svo hátt launaðir, að hægt sé að krefjast þess, að ríkið eigi alla starfskrafta þeirra óskipta, enda megi þeir ekki taka að sér önnur störf, nema fyrir ríkið, og þá án aukaþóknunar. Önnur aðalregla á að vera sú, að hið fyllsta samræmi sé í launagreiðslum allra starfsmanna ríkisins, hvort sem þeir eru embættismenn eða annarsháttar starfsmenn. Nú kann alþjóðarheill að krefjast, að þessar höfuðreglur séu brotnar og að fela þurfi embættismanni eða starfsmanni slík störf, er greiða þarf fyrir, ef þau eiga að fast unnin, og er þá rétt, að lagaheimild komi til. Launahámark það, sem hér er farið fram á að sett verði, er valið nokkuð af handahófi og getur verið álitamál. Og raunar eru höfuðakvæði frv. varla framkvæmanleg, meðan hin úreltu launalög frá 1919 eru í gildi. Vil ég, að hv.þdm. geri sér þegar ljóst, að samþykkt frv. leiðir af sér tafarlausa endurskoðun þeirra laga. Mér er ljóst, hverjum erfiðleikum það er bundið að fá fullt samræmi í allar launagreiðslur ríkisins - milli hinna einstöku starfsgreina. Það leiðir af samkeppninni við einkafyrirtækin. Ríkið verður að borga markaðsverð fyrir hvert starf. Meðan læknar vinna sér inn með „praksis“ 2–3-faldar tekjur á við bezt launuðu embættislækna, verður ríkið að fylgja á eftir með launagreiðslur til þeirra eða eiga á hættu að fá lakari menn. Embættislausir lögfræðingar, margir hverjir, fá margföld laun á við prófessora og dómara. Hér var nýlega getið um einn málaflutningsmann, sem fékk 25 þús. kr. greiddar fyrir flutning á einu máli. Það þótti að vísu talsvert ósvífin kaupkrafa, en sennilega hefði það þótt sæmileg kurteisi, ef hann hefði farið fram á meðalárslaun prófessors fyrir þetta viðvik. Annað eins og þetta hlýtur að hafa áhrif á embættislaun lögfræðinga. Líkt er með bankastjórana. Það er von, að hátt kaup þurfi til að tryggja sér hæfa menn til þeirra starfa, meðan forstjórar einkafyrirtækja fá þau laun, sem almennt er að greiða þeim. En þó að þetta sé svo, er hitt vel framkvæmanlegt, að hafa fullt samræmi í launagreiðslum innan hverrar starfsgreinar. Lengra verður ekki komizt, nema það takist að setja hömlur á hátekjur einstaklinga og hálaunagreiðslur einkafyrirtækja. Samræmis vegna væri líklegast réttast að bæta því inn í frv., að einnig skuli setja hámarkslaun fyrir starfsmenn bæjar- og sveitarfélaga, og þótt slíkt væri ýmsum vandkvæðum bundið, væri engin fjarstæða að láta sér detta í hug, að hið sama yrði einnig látið ná til einkafyrirtækja - hinna þýðingarmestu þeirra a. m. k. Og fel ég væntanlegri n. að taka það til rækilegrar athugunar. Ég get búizt við að heyra þær undirtektir undir þetta frv., að þó að það fari í rétta átt, sé engin leið að samþ. það, á meðan launalögin eru í þeim skorðum, sem þau eru. En þá er að endurskoða launalögin jafnframt, og er meira en kominn tími til þess. Þættist ég ekki hafa til einskis flutt þetta frv., ef það gæti ýtt undir þá endurskoðun. Og ekki skal ég gera það að ágreiningsmáli, ef menn kjósa heldur að fella ákvæði þessa frv. inn í endurskoðuð launalög, og skal játa, að þar eiga þau fullt eins vel heima og í sérstökum lögum.

Ólafur Thors Í grg. þessa frv. stendur, að í ráði hafi verið, að ég flytti þetta frv. með hv.þm. Ísaf., og segist hann hafa beðið mig um það og ég hafi lofað því. Þetta eru rakalaus ósannindi. Hv. þm. hefir aldrei beðið mig að flytja frv. með sér, og ég veit, að honum hefði verið síður en svo vel við, að ég hefði flutt það með honum; hann hefði víst ógjarnan viljað fá svo góðan liðsmann með frv. sem mig, og eiga þannig fremur á hættu, að það yrði samþ. Því það vita allir, að þetta frv. er flutt vegna grg., og meðal hv.þm. gengur það undir nafninu: „Frv., sem samið var vegna grg.“ Það kemur líka glögglega í ljós í grg., að þessi hv.þm., sem orðið hefir fyrir talsverðu aðkasti hér í hv. d. fyrir það, hve hann er orðinn hlaðinn bitlingum, er með þessu frv. að gera einskonar Pílatusaþvott á sjálfum sér. Hv. þm. segir frá því í grg., að það sé ótækt, að embættismenn ríkisins hafi ekki hærri laun en þeir nú hafa, og láti svo ríkinu í té alla starfskrafta sína, í stað þess að hafa lág laun og vera svo hlaðnir bitlingum, eins og t. d. hann sjálfur. En svo bætir hann við, að ef nú samt sem áður þurfi að hækka þessi laun, þá eigi ekki að gera það í neinu pukri, heldur með vitund og vilja Alþ. Hann segir í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Ef ástæða er til að gera undantekningar frá þessu í einstökum tilfellum“ - hann meinar náttúrlega landlæknisembættið í þessu tilfelli - „á það ekki að vera neitt stjórnarpukur, heldur á opinber samþykkt Alþingis að liggja fyrir um hvert einstakt tilfelli. Aukastörfin og greiðslur fyrir þau hljóta að koma misjafnlega og óréttlátlega niður og stjórnarvöldunum er með þessu“ - svo kemur nú rúsínan - „gefinn óþarfur möguleiki til að beita hlutdrægni og þar með hættulegt vald yfir þeim embættismönnum og starfsmönnum, sem kunna að hafa hjartað þar, sem peningarnir eru. Ég sem flyt þetta frv., er áður en ég veit af orðinn einn af þessum bitlingaembættismönnum - -“, þessum, sem hafa hjartað þar, sem peningarnir eru. Það er ákaflega gaman að heyra þessa játningu hv.þm. Það er sem sé vitað, að peningarnir hafa komið svo við hjartað í hv.þm., að hann er nú orðinn á báðum áttum í stjórnmálunum. Stj., sem kann að nota sér fjármuni ríkissjóðsins til að kaupa fyrir fylgi, hefir notað sér þetta „vald yfir embættismanni, sem hefir hjartað þar, sem peningarnir eru“. Og nú er hann allt í einu búinn að fá svo mikla sómatilfinningu, að hann er farinn að hálfskammast sín fyrir þetta. En hann treystir sér ekki til að standa einn og hjálparlaus gegn freistingu fjármunanna. Það er með hann eins og yfirfallinn drykkjumann, sem vill gjarnan hætta að drekka, en treystir sér ekki til þess án þess að fá utanaðkomandi styrk, og fer því í stúku. Nú er landlæknirinn að reyna að finna upp nokkurskonar stúku fyrir hálaunaða bitlingamenn, með því að vilja nú láta lögbanna mönnum að taka hærri laun en að ákveðnu hamarki. Og þetta gerir hann, þó hann viti, að af þessu leiðir þau vandræði, að hæfir menn fast ekki í embættin. Hann segir að vísu, að það sé sama, hver situr í landlæknisembættinu, og er það sjálfsagt rétt, úr því hann hefir verið skipaður í það, því sjálfsagt hefði nú verið hægt að fá eins hæfan mann í það fyrir lítil laun. „En verr getur farið um önnur störf“, segir hv.þm., „því að þó reynt sé í frv. að koma á sem mestum jöfnuði milli embættismanna og starfsmanna ríkisins og starfsmanna við stofnanir ríkisins, verða einkastörfin hættulegir keppinautar. Í minni starfsgrein bendi ég á landsspítalann, sem að sjálfsögðu yrði að loka, ef frv. yrði samþ. að öðru óbreyttu“. - „Er raunar vissara fyrir væntanlega nefnd, sem þetta mál fær til meðferðar, að svipast víðar um, hvort ekki beri nauðsyn til að gera annarsstaðar tilsvarandi ráðstafanir“. Um leið og hann ber fram þetta frv. segir hann, að í hans starfsgrein verði afleiðingin af því sú, að það verði að loka landsspítalanum og að það sé vissara að athuga, hvort afleiðingin af því verði ekki sú sama víðar. Hvað er nú þetta annað en látalæti? Ef hv.þm. er nú farinn að iðrast eftir, hvað hann hefir þegið mikið af bitlingum, og yfir því, hvaða áhrif þeir hafa haft á hans stjórnmálaskoðanir, þá held ég, að hann ætti að ganga til altaris hjá hv. sessunaut mínum (HV), krjúpa á kné og biðja guð að hjálpa sér og snúa á betri brautir, og það skal ég segja amen í minni ræðu. En að vera að koma til þingsins og biðja það að hjálpa sér frá mammon og öllum hans árum, það er bara til athlægis fyrir mann, sem er landlæknir. Það geta víst fáir trúað því, að landlæknirinn hafi í alvöru borið fram frv., sem hefir þær afleiðingar, að það verður að loka landsspítalanum. Í þeim ræðustúf, sem hv.þm. flutti, kom það fram, að það, sem hann er að byggja frv. sitt á, er tóm vitleysa. Hann segir, að það sé ekki hægt að skera niður laun lækna á meðan „praktiserandi“ læknar hafi tvöföld eða þreföld laun á við hæstlaunuðu embættislækna og meðan „praktiserandi“ lögfræðingar hafi margföld laun á við prófessora. Allt, sem hv.þm. sagði, voru rök á móti frv., enda veit ég, að hann vill láta fella frv. sjálfs sín vegna. En því er hann þá að flytja það? Hv. þm. sagði, að hann og aðrir jafnaðarmenn - hann hefði nú átt að segja bara „hann og jafnaðarmenn“, því það er nú mjög dregið í efa, það hann sé lengur jafnaðarmaður, því hann er almennt álitinn vera Tímabolsi, eins og það er kallað í daglegu máli - hefðu ráð við þessu, og það væri, að öll einkafyrirtæki séu afnumin, því þá geti engir menn haft hærri laun en það opinbera skammtar þeim. Ég vildi heyra það, hvernig hv.þm. ætlar að koma í veg fyrir það, að dugandi læknar og lögfræðingar, og yfirleitt aðrir menn, sem duglegir eru að komast áfram í lífinu, geti haft meiri laun. Ég endurtek það að lokum, að ég kann illa við það, að hv.flm. sé að fara með bein ósannindi um mig í grg. frv., og beini því til hæstv. forseta, að það sé óviðeigandi, að hv.þm. fari með bein ósannindi í grg. fyrir þeim málum, sem þeir flytja. Þetta er að vísu fátítt; ég man ekki nema tvo dæmi þess áður, að þetta hafi verið gert. Það var í grg. fyrir fimmtardómsfrv. á vetrarþinginu 1931, og í grg. fyrir ömmufrv. 1931; þá var sagt, að grg. fyrir ömmufrv. hefði ekki verið þinginu til skammar af því, að grg. fyrir fimmtardómsfrv. hefði verið þinginu til enn meiri skammar. Hér bætist nú við þriðja frv. í þessa verðlaunasamkeppni. Ég endurtek það, að ég áfellist þessi ósannindi í grg. Ég vil svo biðja hv. dm. að hjálpa nú hv.flm. til að fella frv.

4408Forseti (JörB): Mér er ekki ljóst, hvað fyrir hv.þm. G.-K. vakir, þar sem hann vék að mér ummælum í sambandi við grg. þessa frv. Það er ekki í mínu valdi að hafa nein áhrif á það, hvernig hv.þm. rökstyðja þau þingmál, sem þeir bera fram, og ég get ekki vitað um það fyrirfram, og ekki heldur, hvort þar er rétt hermt. Ef mér væri kunnugt um það fyrirfram, hvað væri á seiði og að rangt væri með farið, mundi ég að sjálfsögðu koma í veg fyrir það, ef það stæði í mínu valdi.

Ólafur Thors Það er rétt hjá hv.þm. Ísaf., að ég kom til hans og spurði hann, hvort við ættum ekki að flytja saman frv. um, að þeir, sem hæst laun hefðu, mættu ekki taka bitlinga. Og ég hefi aldrei séð hv.þm. Ísaf. verða skömmustulegan fyrr en þá. Ég hafði aldrei séð honum bregða fyrr en þegar ég stakk upp á þessu. En það eru alger ósannindi, að hann hafi sýnt mér frv. (VJ sýnir honum blað). Já, ég sé það þarna. Og það getur vel verið, að hv.þm. hafi verið með eitthvert blað, sem hann hafi veifað framan í mig. Þessi hv.þm. hefir alltaf verið að snúast í kringum mig og dingla að mér einhverju skotti síðan á dögunum, að hann var hér með síldarmálið, af því að hann fyrirverður sig fyrir framkomu sína í minn garð þá. En ég hefi ekki getað verið að taka hann alvarlega. Hann sagði við mig um daginn: „Heyrðu góði! Ég hefi ekkert á móti þér; það var hann HG, sem var að biðja mig að skamma þig; mér dettur ekki í hug, að þú eigir nokkra sök á því, að síldarmalin voru of stór“. Og sama segir hann úti á gangi við ýmsa flokksmenn mína, hv.þm.N.-Ísf. o. fl.: „Það er langt frá því, að ég ætli, að ÓTh eða aðrir framkvæmdarstjórar Kveldúlfs hafi ætlað að falsa síldarmalin“. En þegar hann kemur hér inn í d., þá segir hann, að ég mætti vera mikill heiðursmaður, ef ekki ætti að falla á mig grunur um að hafa haft of stór síldarmal af ásettu ráði. En sem sagt, þó þessi hv.þm. hafi verið að dingla skotti framan í mig og viljað hafa með mér samstarf, þá hefi ég hvorki litið á skottið né frv. Hann segir, að ég hafi snúið út úr fyrir sér, þar sem hann talar um, að landsspítalanum verði að loka, ef frv. verði samþ., því það sé hægðarleikur að koma hér í gegn annari löggjöf, svo samþykkt þessa frv. leiði það ekki af sér, að landsspítalanum verði lokað. En ef hv.þm. er það ljóst, að samþykkt þessa frv. leiði það af sér, að landsspítalanum yrði lokað, því hefir hann þá ekki komið með sérstakt frv. til að koma í veg fyrir það? Hv. þm. hefir játað, að með því að bera fram þetta frv. stofni hann til þess, að landsspítalanum verði lokað. Og hans sök yrði alveg jöfn fyrir því, þó aðrir hv.þm. beri fram frv. til þess að ekki hljótist þjóðarvandræði af frv. þessa hv.þm. Í sambandi við hálaunamenn getur hv.þm. um í grg., að hann, sem ekkert er nema óeigingirnin, hafi farið úr embætti, sem var þriðjungi betur launað en landlæknisembættið. „- - embætti það, sem ég hefi og er nú með aukastörfum þriðjungi verr launað en staða sú, er ég sleppti fyrir það, þó að ég hefði getað mælt mér þar í stærri málum eftir beztu fyrirmyndum - -, segir hann. Ég skil það svo, að hann eigi hér við það, að hann hafi gefið fátæklingum af launum sínum. Ég man nú ekki, hvernig það er orðaða í skattalögunum, en þar er þó tekið fram, að menn eigi að borga skatt af þeim gjöfum, sem þeir kunna að gefa öðrum. Það gæti verið fróðlegt að rannsaka skattaframtal hv.þm. Ísaf. og sjá, hvort hann hefir nú greitt skatt af þessum gjöfum til fátæklinganna, úr því hann er að miklast af því, að hann hafi ekki gengið harðara eftir greiðslu fyrir læknisverk sín hjá fátæku fólki en annara lækna er siður. Það vita allir, að það er venja um flesta lækna að vera ekki kröfuharðir við fátæklinga í heim efnum. Og ég hefði gaman af að fá að vita, hvernig hv.flm., sem, eftir því sem ég las upp áðan úr grg., hefir búið við 20 þús. króna laun undanfarið, en mun þó láta lítið yfir því, að hann sé eignamaður, hugsar sér að lifa framvegis, ef enginn má hafa meira en 5 þús. króna laun, eða rúmlega það. Ég hefði gaman af, ef hv.þm. vildi skýra það fyrir okkur, hvernig hann ætlar að fara að því að lifa í þessu himnaríki jafnaðarmanna, þegar þeir eru búnir að koma því svo fyrir með sínum viturlegu ráðum, að enginn megi hafa hærri laun en þetta

Flm. (Vilmundur Jónsson) Ég verð að segja, að mér leiðist að taka þátt í umr., sem eru jafnóviturlegar og þetta stagl hv.þm. G.-K. Ég vil spyrja hv.þm.: Hvernig hugsaði hann sér að koma því frv. fyrir, er hann var að biðja mig að flytja með sér og banna átti embættismönnum að hafa með höndum launuð aukastörf? Átti það frv. ekki að vera líkt og það, sem ég nú flyt? Mér virðst, úr því hann hefir svikizt um að taka þátt í tilraun til að koma þessari hugsun sinni í framkvæmd, að þá sé hann nærri skyldugur til að skýra frá, hvernig hann hugsaði sér þetta gert frá sínu sjónarmiði. Það má vel vera, að hann geti fundið betra form en ég, og þá skal ég fallast á það og taka mitt frv. aftur. Ég er ekki of stórbrotinn til þess. Ég þarf ekki að endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ég hafði auðvitað ekki fyrir því að endurskoða launalögin áður en ég flutti þetta frv. Ég sagði aðeins, að það þyrfti að gera. Og með því að flytja þetta frv. ætla ég, að ég hafi ýtt undir það, að hv.þm. átti sig á því, að endurskoðun launalaganna væri aðkallandi nauðsyn. Upphæð sú, sem ég hefi sett í frv. sem hámarkslaunaupphæð, er nokkuð af handahófi. Ég miðaði þar aðeins við launalögin, þar sem 4500 krónur eru meðallaun. Og verð ég að segja, að þegar athuguð eru þau kjör, sem ýmsir aðrir eiga nú við að búa, t. d. allur þorri sjómanna og verkamanna, þá liggur við, að erfitt sé að nefna hærri upphæð. En eins og ég hefi áður sagt, þá eru einkafyrirtækin hér til hindrunar, sem yfirbjóða hið opinbera í launagreiðslum. Þess vegna verður ríkið að mismuna embættismönnunum og gjalda meira fyrir þau störfin, sem mikið þarf að vanda til, og mikið er boðið í þá menn, sem, sérstaklega eru til þeirra hæfir, af einkafyrirtækjunum. Þetta hefir löggjafinn þráfaldlega gert, að gjalda þreföld, ferföld, fimmföld og jafnvel sexföld venjuleg embættismannalaun, eins og t. d. launin, sem hafa verið greidd bankastjórum. Það hefir margoft sýnt sig síðan launalögin voru sett, að greidd hafa verið hærri laun fyrir sýslanir og ný embætti en greidd eru almennt samkv. launalögunum. Og við stofnanir ríkisins hefir yfirleitt verið borgað mjög lítið með tilliti til embættislauna, heldur alveg með tilliti til þeirra launa, sem sambærilegir starfsmenn við einkafyrirtæki hafa haft. Stundum hefir þetta eflaust verið gert af fullri þörf, en stundum að óþörfu. Frv. mitt kemur engan veginn í veg fyrir, að þetta verði gert, þegar brýn nauðsyn er fyrir hendi. Alþingi á aðeins að skera úr því, hvenær það er, en ekki stjórnin. Hv. þm. G.-K. hefði þess vegna mátt flytja þetta frv. með mér, að það er engin fjarstæða eða vitleysa. Hin stærsta mótbára, sem hægt er að bera fram gegn því, er sú, að taka þurfi jafnframt öll launalögin til endurskoðunar. Það er nú allt og sumt. En það er svo sem vel framkvæmanlegt verk að endurskoða launalögin, jafnvel á þessu þingi. Hv. þm. G.-K. hefir brugðið mér um, að það væri af persónulegum ástæðum, að ég flytti þetta frv. En ég verð að segja, að það er meira persónulegt við hans framkomu. Af því að ég flutti hér um daginn frv., sem átti að koma í veg fyrir svikin síldarmál, frv., sem ég flutti eftir áskorun nokkurra kjósenda minna, sem orðið höfðu fyrir skaða af slíkum málum, frv., sem var svo dæmalaust kurteislega flutt, að ég nefndi ekki einu sinni eða let á nokkurn hátt skiljast, hverjir hefðu svikið síldarmálin, nefndi varla svik á nafn, - þá sprettur hv.þm. upp eins og þjófurinn úr krókbekknum og segir, að þetta sé flutt af persónulegum erjum við sig og aðdróttunum til sín. Og nú vill hann láta mig gjalda þessa síldarfrv. míns og drepa fyrir mér þetta frv. Hann var svo heppinn um daginn, hafði þá strákalukku, að síldarfrv. fell vegna fjarveru nokkurra þm., en það er nú aftur hér á dagskrá í dag, lítilsháttar laggskorið og færður upp í því botninn. Mun ég nú huga betur að atkvgr., og er þá ekki að kvíða örlögum þess, því að það vita allir, að meiri hl. dm. er með því. Við erum því skiptir, en ekki skildir um síldarmálin. Býð ég enn hv.þm. samvinnu um bæði þessi mál.

Ólafur Thors Ég vil með leyfi hæstv. forseta lesa upp, hvernig grg. þessa frv. byrjar: „Laun þau, sem embættismenn ríkisins taka samkv. launalögunum frá 1919, og tilsvarandi laun annara opinberra starfsmanna þola engan samanburð við laun þau, sem tíðkast að greiða starfsmönnum ýmsra ríkisstofnana, og enn síður við kaupgreiðslur til fastra starfsmanna einkafyrirtækja. Hæstlaunuðu embættismönnunum, eins og biskupi, landlækni, póstmeistara og prófessorum, eru ákveðin lægri laun en algengt er að greiða undirtyllum í banka, ef til vill lítið eitt hærri en dæmi eru til, að pakkhúsmenn hafi við sumar ríkisstofnanirnar - -“ o. s. frv. Hv. þm. Ísaf. veit, eins og kemur fram í grg., að þessi lélegu og óbærilegu launakjör hafa haldizt aðeins vegna þess, að embættismennirnir hafa leitað sér aukastarfa og notið greiðslu fyrir þau, bæði í þágu ríkisins og einstakra manna eða fyrirtækja. Þessi hv.þm. veit, sem sjálur hefir haft 20 þús. kr. í laun og brúkað það allt, að það er ómögulegt fyrir þá menn, sem hafa þær skyldur, sem embættismenn hafa, að komast af með sömu laun og menn, sem ekki hafa viðskipti við almenning eða þurfa að koma fram út á við. En nú leggur þessi hv.þm. til, þvert ofan í þá vitneskju og reynslu, að hann sjálfur hefir eytt sér til framfæris á síðastl. ári ekki lægri upphæð en 20 þús. kr., að lög séu um það sett, að hámarkslaunin eigi að vera aðeins 4500 kr. auk dýrtíðaruppbótar, um leið og hann vill banna það, að þessir sömu menn megi taka að sér nokkur önnur störf fyrir borgun. Þetta er ekkert annað en hreinn og beinn skrípaleikur. Hitt er annað mál, sem ég sneri mér til hv.þm. með, að banna það með lögum, að embættismenn ríkisins þægju bitlinga. Slíkt er nefnilega hægt, ef þeim jafnframt eru tryggð lífvænleg laun. En hitt er ókleift, að gera það tvennt í senn, að lögákveða þeim ólífvænleg laun af ríkisins hálfu og banna þeim jafnframt að afla sér tekna á annan hatt. Ég er nefnilega samþ. þessum orðum í grg. frv., með leyfi hæstv. forseta: „Aukastörfin og greiðslur fyrir þau hljóta að koma misjafnlega og óréttlátlega niður og stjórnarvöldunum er með þessu gefinn óþarfur möguleiki til að beita hlutdrægni og þar með hættulegt vald yfir þeim embættismönnum og starfsmönnum, sem kunna að hafa hjartað þar, sem peningarnir eru“. Ég er alveg sammala hv.þm. um áhrif bitlinganna, en einmitt af því ég er honum sammála um þau, vildi ég með öllu afnema bitlingana, svo að þeir yrðu ekki til þess, að embættismönnunum fyrir það skrikaði hættulega fótur, t. d. svo að þeir renni milli pólitískra flokka, eins og maður hefir séð dæmi til.

Hver er það, sem hv.þm. á við?

. Ég á við hv.þm. Ísaf.

Hvað er til merkis um það?

. Öll saga þessa þings sannar það og það vita allir hv.þdm. Þessa hættu vildi ég fyrirbyggja með því að tryggja þessum mönnum sómasamleg laun, svo að ekki þurfi að fara eins fyrir heim og þessum hv.þm. Ég hefi nú svarað fullum fetum þeirri fyrirspurn, sem hv.þm. gerði til mín, og vil þá aftur beina þeirri ósk til hans, að hann svari tvímælalaust þeirri fyrirspurn minni, er hann gekk framhjá áðan, hvernig hann, sem hefir á síðastl. ári eytt sér til framfæris 20 þús. kr., getur hugsað sér að komast nú af með þau laun, sem hann vill láta ákveða með þessu frv.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Ég skal aðeins svara því til, að ég býðst til þess fyrir mitt leyti að þola það, sem ég vil láta á aðra leggja, ef frv. verður að lögum og gengur jafnt yfir alla.

Ólafur Thors Ef mannkærleiki hv.þm. Ísaf. er ekki meiri en það, að hann treystir sér ekki til að spara neitt af sínum 20 þús. nema með því skilyrði, að aðrir verði settir á sultarlaun, þá fer það að verða nokkuð bert, að hann muni vera kominn í flokk dómsmálaráðherrans.

1) BSt: Ég sé ekki ástæðu til að greiða atkv. um þetta frv., því að ég tel það vera eintóma vitleysu og ekki flutt í alvöru. 

2) BA: Ég átti örðugt með að taka frv. og þó örðugra að taka grg., en allra örðugast að taka umr. alvarlega og greiði því ekki atkv.

3) JónasÞ: Ég er sammála hv.flm. frv. um það að nauðsynlegt sé að taka launamálið til meðferðar. En ég þykist hafa ástæðu til að ætla að frv. þetta sé ekki af einlægni fram borið, heldur af væringum við einstaka þm., og hafi því þau ein áhrif að tefja tíma þingsins, og þess vegna greiði ég ekki atkv.

4) LH: Ég sé, að þetta frv. er að vísu gallað, en það getur átt fyrir sér að batna við meðferð þingsins. Þess vegna tel ég rétt, að það sé látið fara til 2. umr. og segi já.

5) MG: Ég nenni ekki að greiða atkv. um þessa vitleysu og þessi óheilindi.

6) ÓTh: Má ég gera grein fyrir atkv. mínu? Forseti: Ef hv.þm. G: K. ætlar ekki að greiða atkv., má hann gera grein fyrir, hvers vegna hann greiðir ekki atkv. 

7) SvbH: Má ég gera grein fyrir mínu atkv.? Forseti: Þetta er nú óþarfa karp orðið um atkvgr., en umr. um málið lokið og sennilega ekki sérstök nauðsyn til grg. fyrir hverju atkv.

Það gerði þó hv.þm. V.-Sk. fyrir nokkrum mínútum

. Hann gerði það án leyfis forseta.

Ber þá að skoða þetta sem bendingu frá hæstv. forseta til mín um að taka orðið án leyfis eins og hv.þm.?

. Umr. er lokið um málið.

Flm. (Jónas Þorbergsson) Frv. þessu fylgir allýtarleg grg., sem tekin er eftir hagskýrslum ríkisins. Vegna þess hve mikil vinna hefir verið í það lögð að vanda til undirbúnings þessa máls, sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um frv. við þessa umr. Það er gert ráð fyrir því, ef frv. verður að lögum, að stofnun þeirri, er það fjallar um, verði sett nánara starfssvið með reglugerð. - Ég vil óska, að frv. verði að lokinni umr. vísað til fjhn.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Eins og hv.þm. sjá, er hér um að ræða frv. til heimildarlaga. Og það, sem farið er fram á að veita heimild til, er það, að setja reglugerð um það mál, sem hér liggur nú fyrir. Í frv. er aðeins bent á í aðaldráttunum, hvernig sú reglugerð skuli vera, og get ég því búizt við, að sumir hv.þm. átti sig ekki strax fyllilega á því, hvað hér liggur til grundvallar. Mönnum finnst e. t. v. nokkuð rúm sú umgerð, sem mörkuð er með frv., og ekki nógu ljóst, hvað innan í hana yrði sett. Ég skal því reyna að gera grein fyrir, hvernig fyrirkomulag þessa máls er hugsað. Eins og frv. ber með sér, er tilgangur þess að gera tilraun til að bæta úr því skipulagsleysi á mjólkursölu, sem verið hefir, er og fer jafnvel vaxandi hér í Rvík og annarsstaðar þar, sem mjólkursala er nokkur að ráði. Þetta skipulagsleysi á mjólkursölunni hár í Rvík er ekkert einsdæmi, því að alstaðar þar, sem ég þekki nokkuð til, hefir verið svipað ástatt. En á síðustu árum hefir sumstaðar verið gerð tilraun til að bæta úr þessu á líkan hatt og hér er lagt til. Ég skal aðeins drepa á tvo atriði viðvíkjandi mjólkursölunni eins og hún er hér nú. Í gildandi reglugerð um þetta efni er gert ráð fyrir 12 mjólkurbúðum í bænum. En frá þessu ákvæði hefir verið veitt takmarkalaus undanþága, svo að nú eru mjólkurbúðirnar orðnar 70–80. Menn, sem hafa kynnt sér þetta mál og reynt að gera sér grein fyrir, hvað margar mjólkurbúðir þyrftu að vera hér í bænum, ef gott skipulag væri á mjólkursölunni og búðirnar væru hafðar á hentugum stoðum, hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að vel mætti komast af með 18 mjólkurbúðir. Nú eru útsölulaun á mjólk í búðunum 8 til 12 aur. En ef hægt væri að koma búðafjöldanum niður í hæfilega tölu, hefir mönnum reiknazt svo til, að sölukostnaðurinn gæti minnkað um 50%. Annað atriði skal ég nefna, sem orðið hefir áberandi á síðustu árum. Fyrir nokkrum árum voru sveitirnar í kringum Rvík einar um mjólkursöluna í bænum. Skipulagsleysið gerði þeim samt erfitt fyrir og mjólkin varð neytendunum dýrari en þurft hefði að vera. Á seinni árum, þegar bærinn stækkaði, samgöngur austur yfir fjall botnuðu og þar risu upp fullkomin mjólkurbú, fóru sveitirnar þar austurfrá að flytja mjólk á markaðinn hér jöfnum höndum við mjólkurframleiðendurna í nágrenni bæjarins. Vitanlega varð útkoman sú, að allir kepptu um markaðinn skipulagslaust, kepptu um að koma upp sem flestum búðum og buðu hærri og hærri sölulaun, til þess að reyna að koma sem mestu út af mjólkinni. Dreifingarkostnaðurinn óx þannig, svo bændur fá minna fyrir mjólk sína án þess að það komi, neytendunum að nokkru liði. Mjólkurbúin hér í nágrenninu verða að vinna meira og meira úr mjólk sinni skyr og smjör og aðrar mjólkurafurðir, á sama tíma og verið er með ærnum kostnaði að brjótast áfram austan yfir fjall með sölumjólk, sem nægilegt er hægt að fá af nær. Frv., sem hér liggur fyrir, er sniðið eftir norskum lögum um sama efni, sem sett voru í fyrra. Áður en þau lög voru sett, voru komin á frjáls samtök milli bænda um endilangan Noreg til að koma föstu skipulagi á mjólkursölu. Inn í þau samtök höfðu um 90% af norskum mjólkurframleiðendum gengið, en samt stöðu nægilega margir utan þeirra til þess, að þau voru að springa af völdum þeirra, sem ekki skildu þýðingu þessa félagsskapar. Þá var það, að stórþingið norska greip í taumana og samþykkti heimildarlög, sem ákváðu, að allir mjólkurframleiðendur skyldu ganga inn í samtökin, þegar tiltekinn meiri hl. bænda í landinu hefði lagt grundvöllinn að þeim, sem þeir höfðu þá þegar gert. Allir flokkar þingsins voru sammála um þessa ákvörðun, allt frá ákveðnustu hægri mönnum til róttækra jafnaðarmanna. Nú skyldu menn ætla, að þessi mjólkurhringur, sem sumir munu vilja kalla, hefði orðið til þess að hækka mjólkurverðið og gera neytendunum erfiðara fyrir. En það er alls ekki svo að sjá, að þeir flokkar, sem sérstaklega telja sig bera hag neytendanna fyrir brjósti, hafi búizt við, að svo færi, því að þá hefðu þeir ekki léð frv. fylgi sitt. Enda er reynslan sú, að allir virðast ánægðir með skipulagið. Útsöluverð á mjólk í Noregi er svipað og í öðrum löndum. Það er jafnhátt útsöluverði mjólkur í Danmörku og Svíþjóð, hærra en í Finnlandi, en lægra en í Englandi, föðurlandi hinnar frjálsu samkeppni. En sá mikli munur er á, að norsku bændurnir hafa töluvert hærra verð fyrir mjólkina heldur en bændurnir í hinum löndunum, sem ég nefndi. Þetta liggur í því, að með skipulagningunni hefir tekizt að lækka sölukostnaðinn. Þess vegna fá nú norsku bændurnir 5 aur. meira fyrir lítrann heldur en stéttarbræður þeirra í nágrannalöndunum, þar sem útsöluverð mjólkurinnar er jafnhátt. Svo mikill er munurinn, að kostnaðurinn við gerilsneyðingu og dreifingu mjólkurinnar er í Oslo 9 aur., en í Kaupmannahöfn 17 aur. Það liggur því í augum uppi, að það er stórfé, sem sparast. Það væri að öllu leyti miklu heppilegra fyrir báða aðila, mjólkurframleiðendur fjær og nær Rvík, ef þeir gætu gert með sér einskonar verkaskiptingu, þannig að mjólkin, sem framleidd er í nágrenninu, væri seld bæjarbúum sem nýmjólk, en sveitirnar, sem fjær eru, tækju að sér að framleiða mj6lkurafurðir handa þeim. Bæði er minni kostnaður við flutning mjólkurafurðanna að austan heldur en við að flytja nýmjólk, og svo er flutningur þeirra ekki eins tímabundinn. En vitanlega getur slíkt fyrirkomulag ekki komizt á nema með samkomulagi milli hlutaðeigenda um það, hvernig þeir skipta markaðinum á milli sín. Og þeir yrðu að koma sér saman um að jafna á milli sín eftir föstum reglum þeim mismun, sem er á verði nýmjólkur og mjólkurafurða. Það liggur í augum uppi, að slíkt skipulag yrði framleiðendunum mjög hentugt og hagkvæmt, og það yrði neytendum einnig notalegra en það fyrirkomulag, sem nú er. Til þess að hægt sé að koma skipulagi á þetta hvorttveggja, dreifingu mjólkurinnar og hagkvæma skiptingu markaðarins, þarf öflugan félagsskap og fasta samvinnu milli mjólkurframleiðenda hér og mjólkurbúanna eystra. Og þó að sterkur félagsskapur sé fyrir hendi, er óhætt að slá því föstu, að nægilega sterka „organisation“ er ekki hægt að fá nema með aðstoð hins opinbera valds. Þegar félög framleiðenda eru búin að skapa nógu víðtækan grundvöll með frjálsum samtökum, verða þau að fá heimild til að draga alla undir skipulagið, því að annars springur það allt í höndum þeirra. Mjólkurfélag Reykjavíkur, sem nú er 15 ára gamalt, hefir sífellt leitazt við að koma á bættu sölufyrirkomulagi. Einnig hefir það gert ítrekaðar tilraunir til að komast að föstum samningum við Rvíkurbæ. Þótt það hafi sýnt fram á það með rökum, að slíkt samstarf yrði báðum aðiljum að liði, hefir það ekki tekizt ennþá. Þess vegna er nú leitað þess ráðs að fá samþ. lagafrv. um þetta efni. Ég skal geta þess, að síðasta tilboð, sem Mjólkurfélagið gerði Reykjavík, var þannig, að ef bæjarstj. vildi samþ. sölukerfi svipað því, sem frv. gerir ráð fyrir, þá skyldu neytendurnir njóta alls hagnaðarins af því, þannig að útsöluverð mjólkurinnar lækkaði sem svarar því, sem sparast mundi af sölukostnaðinum. Þessu boði hefir ennþá ekki verið tekið. Mjólkursölulöggjöfin norska hefir vakið svo mikla athygli, að Þjóðverjar komu þegar á eftir og samþ. samskonar lög. Englendingar hafa nú einnig samþ. lög eftir þessari fyrirmynd, og hjá Svíum er þetta mál á dagskrá nú, og eru þeir að vinna að því að koma á samskonar skipulagi hjá sér. Að lögin eru ekki komin til framkvæmda í þessum löndum, stafar af því, að þar vantaði hin frjálsu samtök bændanna, sem norsku lögin eru byggð á. Til þess að slík heimildarlög komi að gagni, verður að vera víðtækur félagsskapur meðal bændanna sjálfra og samkomulag um, hvernig skipta á markaðinum og mjólkurverðinu í hverju landi fyrir sig. Nú hugsa e. t. v. einhverjir sem svo, hvort ekki mundi stranda á því sama hér og hjá Englendingum og Þjóðverjum, þó þetta frv. væri samþ., að samtök og samkomulag mundi skorta. Því svara ég með því að gefa upplýsingar um það, að félög þau, sem standa að mjólkursölu hér í Rvík, hafa á undanförnum tveim árum mjög lagt sig í bleyti til að finna skipulegt fyrirkomulag á þessu sviði. Og svo langt er nú komið, að ef frv. þetta verður samþ., mun ekki standa á þessum aðilum að koma sér niður á frjálst samkomulag um skiptingu markaðsins. Ég býst við, að aðalmótbárurnar gegn þessu frv. verði þær, að með því verði skapaður mjólkurhringur, sem haldi uppi verðinu á mjólkinni og okri á henni. Ég skal þá fyrst fullyrða það, að fráa hendi þeirra manna, sem að frv. standa, er þetta alls ekki meiningin. Og það er hægt að búa svo um, að slíkt geti ekki orðið. En eins og ég benti á áðan, er ekki allt unnið við það fyrir neytendur, að bændur fái sem minnst fyrir mjólkina, ef það stafar af óhagkvæmu sölufyrirkomulagi. Eins og nú er ástatt, er milliliðakostnaðurinn stórkostleg byrði bæði á framleiðendur og neytendur. En þó að þetta frv. verði samþ., geri ég ráð fyrir, að það tilboð gildi jafnt eftir sem áður, að láta það, sem sparast við sölukostnaðinn, koma fram sem lækkun á mjólkurverðinu. Það hefir mikið verið rætt um það undanfarið, hvað mjólkurverð hér í bæ sé hátt. Ég skil það vel, að þeir, sem kaupa mjólk, vilja fá hana með því bezta verði, sem unnt er. En ég skil það ekki, að þegar bent er á ágæta leið til þess að lækka mjólkurverðið, eins og gert er í þessu frv., skuli því ekki vera tekið fegins hendi. Það er ekki nóg að heimta stöðugt lækkun á mjólkurverði, án þess að gera nokkrar ráðstafanir til þess að draga úr framleiðslukostnaðinum. Það eru takmörk fyrir því, hvað bændur geta selt afurðir sínar lagt. Þeir verða að greiða margvísleg gjöld til þess að geta framleitt mjólkina, og eigi atvinnuvegurinn að geta haldið áfram, verður að vera eitthvert samræmi milli þeirra gjalda og mjólkurverðsins. Mjólkurverð í nágrannalöndum okkar, Noregi og Danmörku, er nú 30 danskir aur. lítrinn. Útsöluverð hér í bæ er 44 aur. Í ísl. peningum væri útsöluverðið í Danmörku um 37 aur. Ef skipulag það, sem frv. fer fram á, kæmist til framkvæmda, mundi mjólkin lækka a. m. k. um 4 aura lítrinn, og væri þá útsöluverðið ekki orðið nema 3 aur. hærra en í Danmörku, en það er mjög eðlilegur mismunur, ef tekið er til greina, að þar er frjósamt land, milt loftslag, landbunaður og samgöngur yfirleitt á miklu hærra stigi en hér, starfsmannakaup lægra o. fl. - Svo framarlega sem þessi atvinnuvegur á ekki að rýja menn inn að skyrtunni, verður að finna nýjar leiðir til þess að losa framleiðendur við hluta af framleiðslukostnaðinum, og það er langhægast með því móti að draga úr heim kostnaði, sem nú fer í milliliðina, og það er ætlun þessa frv. Það hefir verið svo í Danmörku, að helmingur af söluverði mjólkur hefir farið til milliliða. Og það stefnir að því sama hér, ef ekki verður tekið í taumana. Það sjá allir, hvaða gagn neytendum í bæjum er að því, að mjólkurverð lækki, en afleiðing af sífelldri lækkun, ef ekki væru gerðar samhliða aðrar ráðstafanir, yrði sú, að bændur flosnuðu upp af jörðum sínum og bættust við þann stóra hóp atvinnuleysingja, sem ráfar um götur bæjanna og bíður eftir handtaki að vinna. Ég vil benda á, að í frv. er gert ráð fyrir, að mynduð sé vísitala til þess að reikna mjólkurverðið eftir. Þarna er fengin lögvernd fyrir því, að þessi samtök verði ekki notuð til þess að skrúfa upp mjólkurverðið. Hér í Rvík er oft talað um mjólkurverðið sem einn aðalþátt dýrtíðarinnar. Ég ætla því að gera dálítinn samanburð á verkakaupi og mjólkurverði nú og fyrir stríð. 1914 var tímakaup hér í Rvík 35 aur., og þá var mjólkurverðið 22 aur. pr. 1. - En árið 1931 er tímakaup 1,36 kr., en mjólkurverðið 44 aur. Þó hefir á þessum tíma komið til kostnaður af gerilsneyðingu, sem mun vera um 6 aur. á 1. Útkoman af þessum litla samanburði er því sú, að á sama tíma og verkakaup í Rvík hækkar um 400%, hækkar mjólkurverðið aðeins um 100%. Ef mjólkurverð hefði hækkað að sama skapi og kaupgjald, hefði mjólkurlítrinn nú kostað 85 aur. Það er því ekki rétt, að mjólkurverð sé óeðlilega hátt, svo að ástæða sé til þess að beina ásökunum um dýrtíð í höfuðstaðnum sérstaklega til mjólkurframleiðenda. Mjólkurverðið hefir ekki hækkað á móts við aðra hluti síðan fyrir stríð, - öðru nær. Ég býst við, að allir sjái, hvað hér er þýðingarmikið mál á ferðum. Það verður að fá viðunandi lausn, eigi framleiðendur að geta lifað af framleiðslu sinni, og neytendur samt fengið hana sem ódýrasta. Og þetta er mál, sem varðar alla þjóðina, og því er sjálfsagt, að löggjafarvaldið láti það til sín taka. Ríkið hefir varið nú á síðustu árum hundruðum þúsunda kr. til stofnunar mjólkurbúa, svo að það er ekki þýðingarlaust fyrir ríkið, hvernig þessum stofnunum reiðir af. En afkoma þeirra fer algerlega eftir því, hvort mjólkurframleiðslan, sala hennar og allt, sem þeim atvinnuvegi viðkemur, er byggt á heilbrigðum grundvelli. Og fyrsta skilyrðið til þess að svo sé er að losa framleiðsluna við þá byrði, sem nú hvílir á henni vegna óþarfra milliliða og dregur bæði bændur og neytendur niður um of. Ég mun þá ekki fara fleiri orðum um þetta mál að sinni, en vænti skilnings og góðgirni hv. dm. því til handa.

Héðinn Valdimarsson Ég er fullkomlega sammála hv.þm. Mýr. um, að ólag sé mikið á mjólkursölunni, bæði hér og annarsstaðar, og að eitthvað þurfi að gera til þess að bæta úr því. En samt finnst mér þetta frv. hv. landbn., sem hér er til umr., vera mjög varhugavert. Þar er verið að setja lög um sölu mjólkur frá sveitum til kaupstaða alveg að forspurðum öðrum aðiljanum, bæjunum. Enda er í frv. eingöngu litið á hagsmuni sveitanna, en Rvík og kaupstaðirnir verða þar alveg út undan. Reyndar er gert ráð fyrir því í frv., að sett verði hámarksverð á mjólk, til þess að girða fyrir óeðlilega verðhækkun, en þó vantar mikið á, að nógu tryggilega sé gengið frá því atriði. Frá sjónarmiði neytenda er það aðalatriðið, hvernig sé hægt að fá mjólkina sem bezta og ódýrasta. Nú er það svo, að ýmsir bæir hér á landi hafa á síðari árum komið sér upp mjólkurbúum, og eiga flestir talsvert mikið land, og svo er líka um Rvík. Jafnaðarmennirnir í bæjarstj. hafa barizt fyrir því í mörg ár, að bærinn kæmi upp fullkomnu kúabúi, fyrst hann á nóg landrými; og gæti slíkt bú vafalaust fullnægt þörfum bæjarins. Þetta er ólíkt skynsamlegri leið en sú, sem farin hefir verið, að teygja mjólkurkaup bæjarins alltaf lengra og lengra burt frá honum. En verði þetta frv. samþ., mundu slík bæjarkúabú lenda undir stjórn sveitanna, og álít ég það mjög óheppilegt. Ég get bent á, í sambandi við hugleiðingar hv.þm. Mýr. um sölukostnað, að einfaldasta ráðið til þess að lækka hann væri auðvitað það, að bærinn tæki í sínar hendur sölu allrar mjólkur til bæjarbúa. Í sumum kaupstöðum landsins er þetta vafalaust framkvæmanlegt nú þegar, í Rvík er það ekki hægt enn, en verður vonandi áður en langt um líður, er jafnaðarmenn hafa það meiri hl. bæjarstj. - Ég vil ennfremur geta þess, að með fyrirkomulagi, sem kaupfélag alþýðu hér í bæ hefir tekið upp á mjólkursölu, hefir sparazt meira en það, sem hv.þm. Mýr. taldi, að mundi verða við framkvæmd frv., ef að lögum yrði. Og þó er það fyrirkomulag enn á tilraunastigi. Neytendur fá mjólkina 5 aur. ódýrari lítrann, og ber ekki á öðru en mjólkurbúið, er selur, sé ánægt með viðskiptin. En ég held því fast fram, að ef ég á að geta fylgt þessu frv., þá verður að gera þær breyt. á því, að kaupstaðirnir fái sjálfir fullan umráðarétt yfir sölu mjólkur til sinna íbúa, og rekstri kúabúa, sem þeir kæmu upp, yrði tryggð tilvera, yfirleitt, að svo væri gengið frá því, að hagsmunum bæjanna væri hvergi gert lægra undir höfði en sveitanna.