Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um fullvinnslu sjávarafla á þskj. 429. Þessi till. til þál. er mjög stutt: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir sérstökum ráðstöfunum til að efla fullvinnsluiðnað sjávarafla, m.a. með því að beina til hans auknu lánsfé og auka rannsóknir og efla markaðsleit fyrir sjávarafurðir.“ Ærið oft heyrist það í seinni tíð að möguleikar íslensks sjávarútvegs fari þverrandi vegna takmarkaðs afla og sjávarútvegurinn muni egna æ minna hlutverki í íslenskri þjóðarframleiðslu. Ég er á annarri skoðun. Ekki vegna þess að ég sé andvígur aukinni þróun í íslenskum iðnaði og öðrum atvinnugreinum, öðru nær, heldur vegna hins, að það er trúa mín og vissa að við getum stóraukið gjaldeyristekjur okkar af íslenskum sjávarútvegi og fjölgað atvinnutækifærum með aukinni vinnslu sjávarafla. Ég er þeirrar skoðunar að þjóðin ætti að setja sér þau markmið að auka hlutfallslegt verðmæti íslensks sjávarafla um a.m.k. 1/3 á næstu fimm árum. Gjaldeyristekjur af íslenskum sjávarútvegi 1984 voru 16 milljarðar 331 millj. 600 þús. Þriðjungshækkun mundi þýða gjaldeyrisaukningu upp á rösklega 5.4 milljarða. Þá hef ég trú á að ef verulega vel væri að verki staðið mætti auka þessi verðmæti enn meira. Ég skal síðar í máli mínu renna stoðum undir þessar fullyrðingar, en eins og segir í grg. þál. er það frumskilyrði að uppfyllt séu fjögur grunnatriði: 1. Aukið fé til uppbyggingar vinnslustöðva. 2. Hagstæðari afurðalán. 3. Auknar rannsóknir og þróunarstarsemi. 4. Stórefld markaðsleit. Allir þessir þættir verða að haldast í hendur og verður varla í sundur greint hver þeirra er mikilvægastur, svo samtengdir eru þeir. Vöruskiptajöfnuðurinn 1984 varð óhagstæður um 3 milljarða. Útfluttar vörur voru 23 milljarðar 760 millj., en innfluttar vörur 26 milljarðar 744 millj. Finnst mönnum markmiðið að auka útflutningsverðmæti sjávarafla um a.m.k. 1/3 ekki vera knýjandi í ljósi þessara talna? Nú mundi einhver spyrja hvort ég væri að leggja til áætlunarbúskap. Nei, svo er ekki. En þó vil ég minna á að eitt merkasta starf sem unnið hefur verið fyrir íslenskan sjávarútveg var unnið af skipulagsnefnd atvinnumála sem sett var á laggirnar 1934, hafði viðurnefnið Rauðka, hvar í var formaður Héðinn Valdimarsson og síðar tók við hans störfum Finnbogi Rútur Valdimarsson. Einnig má nefna störf fiskimálanefndar, sér í lagi frá 1935–1938. Þessar nefndir lögðu grunninn að íslenskum frystiiðnaði, skreiðarverkun, markaðsleit og svo mætti lengi upp telja, t.d. tillögur fiskimálanefndar í lagmetismálum. Sannleikurinn er sá að þessar nefndir unnu svo ótrúleg brautryðjenda- og framfarastörf að ég efast um að í aðra tíð hafi verið unnin öllu jákvæðari störf fyrir íslenskt atvinnulíf. Nú held ég að þessi störf verði ekki leyst með nefnd þótt það kunni að vera nauðsynlegt til að hafa betri heildarsýn. Ég held að sölusamtök, einstök fyrirtæki og einstaklingar þurfi að einhenda sér í þessi störf og þá sé hægt að ná þessum markmiðum. Í grg. með þáltill. er vakin athygli á nokkrum dæmum um aukna vinnslumöguleika. Þarna er ekki um tæmandi upptalningu að ræða. Svo verður ekki heldur í ræðu minni hér, en þó skal ég koma með fleiri dæmi til áhersluauka og gæti þulið enn lengur. Í grg. minni er minnst á grásleppuhrogn. Við höfum yfirleitt saltað í 12–20 þús. tunnur á ári. Til loka októbermánaðar á síðasta ári, 1984, fluttum við út röskar 16 þús. tunnur að verðmæti tæpar 130 millj. Stærsti hluti þessa magns fór til Danmerkur, en stór hluti framleiðslunnar hefur verið seldur þangað um árabil. Í Danmörku er framleiddur kavíar úr hrognunum og honum pakkað í litlar neytendaumbúðir. Vinnsla þessi er einföld. Hrognin eru tekin úr tunnunum frá Íslandi, lituð og blönduð rotvarnarefnum og er meginvinnslan fólgin í þessu. Athyglisvert er að þetta er ekki gert fyrir danskan heimamarkað, heldur flytja Danir þessa vöru úr landi. Verksvið þeirra er framhaldsvinnsla og verslun. Danski kavíarinn frá Íslandi er fluttur sem lúxusvara til ýmissa landa, en stærsta markaðslandið er Frakkland. Stærstu kaupendur eru hótel og verslunarhringar í þessum löndum. Íslendingar hafa framleitt lítils háttar kavíar, úr 1–3 þús. tunnum á ári. Framleiðslan er þetta frá 12–20 þús. tunnur, en við fullvinnum sjálfir um 1–3 þús. Útflutningsverðmætið tvö- til þrefaldast við þessa vinnslu. Hins vegar er vitað að Danir hafa komist inn á dýrari markað en við sem þýðir að verðmætisaukningin hjá þeim er mun meiri. Í ljósi þess að 60% heimsframleiðslunnar af grásleppuhrognum koma frá Íslandi og bestu hrognin á heimsmarkaði eru héðan er ljóst að við Íslendingar ættum að hafa markaðinn í hendi okkar. Hvað mundi gerast ef við hættum að leggja Dönum til þetta hráefni? En áfram halda Íslendingar að salta grásleppuhrogn í tunnur. Tökum þorskhrogn. Það er af nægu að taka. Álitið er að Íslendingar framleiði allt að 50% af þorskhrognum á heimsmarkaði, svona um 3 þús. tonn á ári. Nær allir togarar henda hrognum í sjóinn svo framleiðslan gæti verið töluvert meiri ef hráefnið væri nýtt. Meiri hluti þorskhrogna er saltaður. Árið 1984 framleiddum við 1026 tonn af sykursöltuðum þorskhrognum að verðmæti 41 millj. 116 þús. sem gera um 40 þús. fyrir tonnið, 193 tonn frystra matarhrogna fyrir 11 millj. 890 þús. kr., þ.e: 61 þús. 450 kr. á tonnið, 734.6 tonn iðnaðarhrogna fyrir 13 millj. 606 þús. eða 18 500 kr. á hvert tonn og 295 tonn niðursoðinna hrogna fyrir 55 millj. 682 þús: eða á 185 þús. 237 á tonnið. Svokölluð iðnaðarhrogn eru hrogn þar sem hrognasekkurinn hefur rifnað. Þau seljum við til Danmerkur fyrir röskar 18 þús. kr. á tonnið. Danir sjóða þessi hrogn niður og selja út um heim. M.a. er mjög auðvelt að fá þau í verslunum á Íslandi. Við sjóðum niður tæpan helming af því sem við seljum Dönum sem iðnaðarhrogn og flytjum mest af því út til Frakklands og Bandaríkjanna. Verðið er röskar 185 þús. kr. tonnið eða tífalt það verð sem fæst fyrir hrognin sem við seljum Dönum til niðursuðu. Bestu hrognin seljum við sykursöltuð til Svíþjóðar og lítils háttar til Grikklands. Fyrir það fáum við 40 þús. kr. tonnið á móti 185 ef við sjóðum þau sjálfir niður eða rösklega 1/3 af því verði sem við fáum fyrir okkar eigin niðursuðu. Svíar breyta miklu af þessum hrognum í kavíar, setja í neytendaumbúðir, svo sem túpur, með alls konar bragðefnum. Þessi vara er seld á sælkeramarkaði í Svíþjóð og í öðrum löndum. Það er t.d. hægt að fá hana hér í verslunum. Við seljum 310 tonn af grófsöltuðum hrognum til Grikklands og fáum fyrir það 27 400 kr. á tonnið. Ég fæ þær upplýsingar frá bækistöð Sölumiðstöðvarinnar í Grimsby að bæði Bretar og Frakkar séu sífellt að biðja um hrogn sem Bretar steikja en Frakkar reykja m.a., en okkar svar er: Við eigum engin hrogn til að selja. Við hendum hluta af hrognunum sem til falla. Okkar eigin niðursuða gefur tífalt verð á móti því hráefni sem við seljum Dönum. Var einhver að segja að íslenska þjóðin ætti í gjaldeyriserfiðleikum? Lifur. Sú lifur sem nýtt er hér á landi er einkum úr fiski sem landað er óslægðum, þ.e. úr afla dagróðrabáta. Hún er einkum brædd til lýsisframleiðslu, en lítils háttar er þó soðið niður. Svo til allri lifur sem til fellur á togurum er fleygt í sjóinn til múkkafóðurs. Sovétríkin hafa í tvennum síðustu viðskiptasamningum óskað eftir að kaupa helmingi meira magn af niðursoðinni lifur en við höfum getað afgreitt. Við framleiðum árlega um 1.5 millj. dósa, en getum auðveldlega tvöfaldað það magn af þeirri lifur sem til fellur nú þegar. Vestmanneyingar eru manna ötulastir í niðursuðu á lifur. Gjaldeyristekjur af niðursoðinni lifur eru u.þ.b. fimmfaldar miðað við brædda lifur. Ekki er að sjá af þessu að gjaldeyrisöflunin sé mikið atriði fyrir íslenskt þjóðfélag. Völsum örlítið meira um. Sjólax er framleiddur úr söltuðum ufsaflökum. Fiskurinn er skorinn í lengjur, beinhreinsaður og skorinn í sneiðar, litaður og rotvarður og líkist þá laxi. Sjólaxinn er oft soðinn niður. Söltuð ufsaflök sem við seljum til Þýskalands eru notuð til sjólaxframleiðslu þar í landi. Aðrir markaðir fyrir sjólax eru í Tékkóslóvakíu og Frakklandi. Gjaldeyristekjur eru mun meiri fyrir sjólax en saltaðan ufsa, en ýmsir þeirra sem aðstöðu hafa til slíkrar framleiðslu hér á landi segja og það er athyglisvert og það á eftir að koma hér fram oftar, að þeir hafi ekki vinnuafl til þessarar vinnslu. Einnig munu tollamál valda þarna nokkru um. Áður var nokkur framleiðsla á sjólaxi hér á landi, en undanfarin ár hefur hún að mestu legið niðri. Sagt var að Norðmenn hefðu undirboðið okkur á þessum mörkuðum. Gífurleg aukning hefur orðið á rækjuveiðum síðustu árin og stafar það fyrst og fremst af veiðum á úthafsrækju. Rækjan er fryst að hluta, að hluta heilfryst en mikill meiri hlutinn er þó pillaður. Talsverð niðursuða er einnig á rækju. Leggja þarf áherslu á báðar þessar vinnslugreinar þar sem verðsveiflur á mörkuðum eru nokkrar, en falla ekki saman á niðursoðinni rækju og frystri. Áraskipti eru á því hvor vinnslugreinin er hagstæðari. Stór hluti af frystu rækjunni er fluttur út í 10 kg. pakkningum, en erlendis, t.d. í verksmiðjum SH í Grimsby er henni pakkað í smærri umbúðir - slíkar umbúðir eru 250 gr., 400, 450 o.s.frv. - þ.e. í svokallaðar neytendaumbúðir. Margir rækjuframleiðendur telja sig ekki hafa vinnuafl til að annast smærri pakkningar, þannig að þó nokkur atvinna flyst úr landi af þessum sökum og að sjálfsögðu nokkur gjaldeyrir. Vitað er að hér við land eru ýmsar skelja- og krabbategundir sem lítið eða ekkert eru nýttar. Verið er að kanna útbreiðslu á krabbategundum og skeljum á vegum Hafrannsóknastofnunar og þyrfti að auka þær rannsóknir og veita í þær meira fjármagni þar sem fjárskortur háir þeim. Af skeljum er hörpudiskurinn mest veiddur hér við land og raunar eins mikið og þekking á veiðisvæðum leyfir. Gegna veiðar hans mikilvægu hlutverki í atvinnumálum ýmissa byggðarlaga og gera hreint útslag á afkomu þeirra. Kúskel er hér við land mjög útbreitt skeldýr að margra áliti. Sérstaka veiðitækni þarf að nota við veiðar á kúskel, svokallaða dæluplóga. Gengið hefur illa fram til þessa að fá viðunandi verð á markaðinn fyrir kúfiskinn, en nú fer fram nokkuð ítarleg rannsókn á meðferð og vinnslu þessa hráefnis og gefur vissar vonir þótt ekkert sé hægt að fullyrða hver niðurstaðan verði. En verði niðurstaðan jákvæð yrði um mjög mikla framleiðslu að ræða. Ýmsar aðrar skeljategundir eru hér við land sem kanna þyrfti möguleika á veiðum og vinnslu á. Víða erlendis eru veiðar og vinnsla á ýmsum krabbategundum stundaðar með góðum árangri. Til mikils er að vinna í þessu sambandi þar sem afurðir af kröbbum eru einhverjar dýrustu sjávarafurðir sem þekkjast. Krabbaveiðar hafa farið vaxandi víða um heim og má í því sambandi benda á að krabbaveiðar við Atlantshafsströnd Kanada hafa ekki verið stundaðar að marki fyrr en núna síðustu árin að mikill vöxtur hefur hlaupið í þær. Krabbinn er veiddur í gildrur og haldið lifandi um borð í skipum. Það sem einkum er nýtt er fiskurinn og klóin og notaðar sérstakar vélar til þess að ná kjötinu úr klónum. Lögð er á það megináhersla að kjötið skaddist sem minnst og haldi upprunalegri lögun þar sem langhæsta verðið fæst fyrir stykki sem ekki hafa skaddast. Kjötið er bæði fryst og soðið niður o.fl. Mikil gróska er í þessari grein í Kanada og er talið að þetta sé arðvænlegasta grein í sjávarútvegi þar í landi. Sömu sögu mætti segja víða frá, að lögð er áhersla á krabbaveiðar. Þau krabbadýr sem veidd eru við Ísland eru humar og rækja, en það eru einmitt dýrustu sjávarafurðir sem við framleiðum. Hér við land eru nokkrar krabbategundir sem til greina gæti komið að veiða og standa nú yfir tilraunir með veiðar og vinnslu. Það er langt mál upp að telja tegundir. Þarna þarf aukið fé líka. Sem dæmi um tegundir eru trjónukrabbi, bogakrabbi, gaddakrabbi, stóri og litli tröllakrabbi. Góðir markaðir eru fyrir þessar afurðir t.d. í Frakklandi. Það hefur háð íslenskum sjávarútvegi í gegnum tíðina að hér hefur aldrei tekist að ná góðum tökum á lagmetisiðnaði, þrátt fyrir að við höfum að mörgu leyti bestu skilyrði þar sem er úrvalshráefni. Orsökina fyrir þessu getur verið nokkuð erfitt að skýra, en þarna virðast vera margir samverkandi þættir, Þetta má kannske skýra best þannig að danskt lagmeti úr aðfluttu íslensku hráefni virðist oft vera betri vara en tilsvarandi íslenskt lagmeti. Hér á landi virðist því vanta faglega þekkingu og árvekni og við virðumst vera ákaflega fjarri hinni heimsfrægu matargerðarlist Dana. Við stæðum öðruvísi að vígi ef við kæmumst nær henni. Einnig kann það að vera þáttur í þessu að við leggjum svo mikið kapp á aflamagn frekar en að sérhæfa okkur í fullvinnsluiðnaði. Til skamms tíma var fullt eins mikið keypt af erlendu lagmeti hér á landi og innlendu, ef fiskibollur og fiskbúðingur eru frátalin. Eitt af því sem háði lagmetisiðnaði hér á landi var að margir smáir aðilar fluttu það úr landi. Með tilkomu Sölustofnunar lagmetis var ráðin bót á þessum þætti. En þótt um nokkra aukningu hafi verið að ræða á framleiðslu og sölu verður að telja að starfsemi Sölustofnunar lagmetis hafi ekki skilað þeim árangri sem vænst var við stofnun hennar. T.d. eru ekki nema nokkur ár síðan minnstu munaði að við legðum stærsta markað okkar fyrir niðurlagða síld, Sovétmarkaðinn, í rúst vegna forkastanlegra vinnubragða. Á þessu hefur nú verið ráðin bót og vaxandi sala er á niðurlagðri síld til Sovétríkjanna sem býður upp á enn meiri möguleika ef vel er á haldið. Því ber hins vegar ekki að neita að nú allra síðustu árin virðast hafa orðið framfarir í þessum efnum. Útflutningur lagmetis hefur aukist, en fyrst og fremst í gaffalbitum og rækjum. Þrátt fyrir nokkra aukningu í útflutningi er lagmetisiðnaðurinn ekki í hópi stærri vinnslugreina. Eitt af skilyrðum þess að um verulega verðmætisaukningu verði að ræða í íslenskum sjávarútvegi er að við náum tökum á lagmetisiðnaðinum t.d. með fjölbreyttari framleiðslu. Því ekki að reyna einhverja séríslenska rétti, niðursoðið heilagfiski, rauðmaga? Svona mætti telja endalaust. Við skulum ekkert fullyrða um hvað væri heppilegast þarna. Það eru uppi margar skoðanir, enda möguleikarnir svo margir. Langstærsta vinnslugreinin í íslenskum sjávarútvegi er frystiiðnaðurinn. Helstu kaupendur okkar eru Bandaríkjamenn, eins og allir vita, en í Bandaríkjunum er langstærsti markaðurinn og verðmesti, þá Bretland og Sovétríkin. Í frystiiðnaðinum hefur orðið mikil þróun síðustu 30 árin. Áður fyrr seldum við mest af frystum fiski til Bretlands, ýsu fyrst og fremst. En þegar löndunarbann var sett á íslenskan fisk í Bretlandi vegna stækkunar landhelginnar í 4 mílur árið 1952 tókst okkur að gera mjög stóra samninga um sölu á frystum fiski til sovétríkjanna. Bretum hefði sennilega tekist að kúga Íslendinga til hlýðni í landhelgismálum hefðu þessir samningar ekki náðst við Sovétríkin. En sennilega hafa Bretar gert okkur stóran greiða. Þetta varð til þess að við fórum að snúa okkur að vinnslu sjávarafla í mun stærri stíl en hafði verið áður. Á síðari árum hefur salan til Sovétríkjanna minnkað og er nú að mestu bundin við karfaflök og heilfrystan fisk. Ein happasælasta aðgerð sem framkvæmd hefur verið í markaðsmálum íslenskrar fiskvinnslusögu er þegar Jón Gunnarsson, forstjóri Coldwater í Bandaríkjunum, lét reisa fiskverksmiðju þar í landi og braust inn á bandarískan fiskmarkað. Upphaflega var aðeins um fiskblokkir að ræða, en síðan í vaxandi mæli fisk í flaka- og svokallaðar neytendapakkningar. Þessi markaður greiðir langhæsta verð fyrir frystan fisk. Það er athyglisvert að fjölmargir frystihúsaeigendur hér á landi hafa sagt mér að þeir hafi ekki mannafla í frystihúsum til að vinna dýrustu pakkningarnar vegna þess hvað þær séu mannfrekar. Ég held að það væri rétt að þm. hefðu þetta í huga þegar hagsmunamál fiskvinnslufólks ber hér á góma á næstunni. Frekari möguleikar á hinum bandaríska markaði byggjast á því að við getum nýtt til fullnustu framleiðslu og sölu á dýrustu pakkningum. Því nær sem við komumst matardiskum neytandans, því örari verður verðhækkunin á vörunni. Fyrir 15–20 árum hefði verið talið útilokað að við gætum selt jafnmikið magn í dýrum neytendaumbúðum og við gerum nú. Enginn skal halda að það séu ekki fyrir hendi í Bandaríkjunum enn frekari og dýrari vinnslu- og sölumöguleikar en nú eru. Frekari vinnsla á frystum fiskafurðum okkar er leiðin að aukinni verðmætasköpun. Ef við erum vakandi fyrir gæðum, vöruvöndun, hugkvæmni og sölutækni getum við enn aukið verðmæti frystra fiskafurða á Bandaríkjamarkaði. Íslendingur, sem er búsettur í Bandaríkjunum og er þrautkunnugur sölu á íslenskum frystum fiski þar í landi, segir mér að það veki oft undrun sína hve mikið af fiski sé í frystum blokkum og það af góðum fiski, en verð á þeim er mikið lægra en á fiski í svokölluðum neytendapakkningum. Þegar hann spyr hvað þessu valdi er jafnan svarað í höfuðstöðvum íslenskra söluaðila að ekki sé vinnuafl til að vinna í vinnslufrekari neytendaumbúðir. Þá segir hann mér einnig að svokallaðar neytendapakkningar séu minnst í 5 punda öskjum. Þetta séu fyrst og fremst pakkningar fyrir hótel, alls konar mötuneyti o.s.frv. Hins vegar séu sérfrystar minni pakkningar, t.d. 1 punds, ófáanlegar, en þær væri hægt að selja í kjörbúðum um öll Bandaríkin og komast þannig nær hinum almenna neytanda. Það sé nær óþekkt. Kanadamenn hafi verið fljótari á ferðinni með slíkar pakkningar, en sannfæring þessa manns er sú að hægt sé að stórauka sölu á Bandaríkjamarkaði á slíkum pakkningum. Þá segir hann mér einnig að hægt sé að stórauka sölu á grálúðu í minni og dýrari pakkningum en nú tíðkast. Grálúðan sé að vinna á á Bandaríkjamarkaði. Var einhver að tala um að ameríski markaðurinn væri gjörnýttur? Áður en Bretar misstu fiskimiðin við Ísland, Færeyjar og Noreg fiskuðu þeir um 1 millj. tonna af bolfiski og flatfiski. Eftir að þeir töpuðu þessum miðum fiska þeir um 500 þús. tonn tæp af þessum fisktegundum. Minnkaði afli þeirra um rösklegan helming. Þeir flytja inn um 400 þús. tonn af bolfiski og flatfiski. Þarna höfðum við möguleika á aukinni sölu á frystum fiski. Hins vegar hefur gengi enska pundsins verið mjög lágt og fer sífellt lækkandi. Það orsakar að þessi markaður hefur ekki verið hagstæður, en hafa verður í huga að markaðurinn er stór því Bretar eru ef ég man rétt, um 56 millj. og miklir fiskneytendur. Við seljum Bretum fyrst og fremst blokkir. Hluti af þeirri framleiðslu er skorinn niður í litlar sneiðar og þær seldar sem fiskborgarar, „Seaburgers“. Niðurskurður í blokkirnar fer að miklu leyti fram í fiskverksmiðju SH í Grimsby og síðan meiri tilheyrandi vinnslu. Í fiskverksmiðju SH í Grimsby vinna um 200 manns við niðurskurð á fiskblokk, steikingu og frekari vinnslu og við pökkun á íslenskri rækju. Athyglisvert er að bæði Dönum og Norðmönnum hefur tekist að framleiða og selja í Evrópu fullunna fiskrétti og þar gildir lögmálið sem ég gat um áðan: Því nær matardisknum sjálfum, því örari verðmyndun. Þarna sitjum við Íslendingar algerlega eftir. Ég veit ekki til að neinar tilraunir að ráði hafi farið fram í þessum efnum. Við höfum komist einna lengst í framleiðslu á fiskibollum og seljum þær alla leið til Ástralíu. Enn kemur aftur skortur á tilraunum, lítil matargerðarlist og sölutækni á lágu stigi. Það væri fróðlegt fyrir þm. að skoða danskar umbúðir á matvörum. Skoðið þið danskar lagmetisumbúðir í verslunum hér á landi utan um vöru sem selst vel. Þarna bíða okkar miklir möguleikar. Því er haldið fram að tollmúrar Efnahagsbandalagslandanna hindri að slíkir hlutir séu framkvæmanlegir. Má ég þá benda á að Norðmenn eru ekki í Efnahagsbandalaginu og kaup er helmingi lægra hér en í Danmörku og Noregi og fiskverð upp úr sjó lægra hér. Þarna er miklu meiri munur en sem nemur tollunum. Það er athyglisvert að með hafréttarsáttmálanum um 200 mílna fiskveiðilögsögu hafa ýmsar fjölmennustu fiskneysluþjóðir misst mikla möguleika til fiskveiða. Það má nefna Sovétríkin með um 300 millj. íbúa, Japan með um 120 millj., Bretland og Þýskaland með samanlagða íbúatölu yfir 100 millj. og fleiri þjóðir mætti nefna. Þetta eykur mjög á möguleikana fyrir fiskveiðiþjóðir. Gott dæmi er útflutningurinn á frystum karfa til Japans sem er ein mesta fiskneysluþjóð í heimi. Þessi sala gefur mikil fyrirheit. Viðbrögð okkar við þessari þróun verða því að vera bæði snögg og markviss. Söltun hefur verið önnur stærsta vinnslugrein í íslenskum sjávarútvegi. Útflutningur á saltfiski hefur numið 35–60 þús. tonnum árlega að undanförnu. Nær allur saltfiskur er fluttur úr landi blautverkaður gagnstætt því sem áður var. Fram yfir heimsstyrjöldina síðari var hins vegar nær allur saltfiskur fluttur út þurrkaður. Athyglisvert er að aðrir helstu framleiðendur saltfisks, Norðmenn og Kanadamenn, þurrka megnið af framleiðslu sinni. T.d. nam útflutningur saltfisks frá Noregi um 69 þús. tonnum árið 1982. Þar af voru 53 þús. tonn af þurrkuðum fiski og tæp 16 þús. tonn af blautfiski. Saltfiskur léttist um rúmlega þriðjung við þurrkunina, misjafnlega þó, og samsvarar megnið af útfluttum þurrfiski því um 71 þús. tonnum af blautverkuðum fiski eða um 80%. Í Noregi er óheimilt að flytja blautverkaðan fisk úr landi nema fá til þess sérstakt leyfi þjóðbankans. Á Íslandi nam útflutningur á blautverkuðum saltfiski rúmum 56 þús. tonnum árið 1982, en á þurrkuðum fiski tæpum 1500 tonnum eða 3–4%. Árið 1983 nam útflutningur blautverkaðs saltfisks á Íslandi um 45 þús. tonnum, en þurrfisks um 2800 tonnum. Hvernig stendur á þessum gífurlega mismun á verkunaraðferðum á Íslandi annars vegar og í Noregi og Kanada hins vegar? Norðmenn og Kanadamenn telja sig fá meiri gjaldeyrisverðmæti með því að flytja út þurrkaðan saltfisk. Þess vegna þarf sérstakt leyfi í Noregi til að flytja út fiskinn blautverkaðan. Hagstætt ætti að vera að þurrka fisk á Íslandi þar sem jarðhita er að finna við hin ýmsu framleiðslusvæði. Aðrir kostnaðarliðir eru rafmagn og vinnuafl. Hluti af umbúðakostnaði er erlendur og reyndar enginn í sumum verkunartegundum í seinni tíð. En að öðru leyti er um innlendan kostnað að ræða. Meiri hluti þess blautverkaða saltfisks sem við flytjum út er þurrkaður í kaupendalöndunum. Sá fiskur sem þurrkaður er á Íslandi er einkum ódýrari fisktegundir, svo sem ufsi, keila, langa svo og smáfiskur og fiskur í lægstu gæðaflokkum, 3. og 4. gæðaflokki, jafnvel úrkast. Af þessum ástæðum er óraunhæft að bera saman meðalverð á útfluttum tonnum af þurrkuðum og blautverkuðum fiski. Talið er að meginástæðan fyrir því að íslenski saltfiskurinn er fluttur út blautverkaður sé sú að hægt sé að afskipa honum þannig mun fyrr og spara með því mjög óhagstæð afurðalán. Gjaldeyrislega er þetta hins vegar óhagkvæmt að dómi Norðmanna og Kanadamanna. Nú mundi einhver segja: Er það að þurrka saltfiskinn ekki byggðastefna til að skapa atvinnu í Norður-Noregi? Þetta gæti virst trúleg skýring. Ef betur er að gáð er megnið af þeim afla sem fer í saltfiskverkun landað og saltað í Norður-Noregi. En þá kemur það furðulega. Saltfiskurinn er fluttur blautverkaður til Sunnmæris, aðallega Álasunds, og þar er hann þurrkaður. 75% af norskri saltfiskþurrkun fer fram í Álasundi og miðað við héraðið allt, Sunnmæri, þurrka þeir þar um 90% af allri saltfiskframleiðslu Norðmanna. Einungis 5% af saltfiskinum er þurrkað í Norður-Noregi. - Vilji einhver halda því fram að Sunnmæri eða Álasund sé í Norður-Noregi skal sá hinn sami lesa gömlu landafræðina sína úr barnaskóla eða líta á landakort. - Mér er nær að halda að Norður-Noregur sé þarna að styðja Suður- eða Mið-Noreg. Það er fróðlegt að geta þess fyrir íslenskt fiskverkunarfólk að kaup er helmingi hærra í Álasundi en á Íslandi. Ég vil geta þess til fróðleiks - það er af svo mörgu að taka - að það kom hér fram hjá hv. 5. þm. Norðurl. e. að Norðmenn fiskuðu mjög svipað og Íslendingar ef frá væri talin loðnan. Þetta er rétt. Við erum með mun meiri þorskafla en þeir, við erum með minni loðnuafla, við erum með minni rækjuafla. En til þess að fiska þetta - ég hef hér tölur úr Árbók Norðurlanda 1981 sem ég hef ekki tíma til að þylja, eru íslenskir fiskimenn, þeir sem hafa meginframfærslu sína af fiskveiðum, 6038. En Norðmenn með ekki ósvipaðan afla, hvað eru þeir með marga fiskimenn? 25289 eða rösklega fjórfalt. Ef teknir eru sjómenn sem starfa hluta ársins, sennilega minni hlutann af árinu eru þeir á Íslandi 992, en í Noregi rösk 10 þús. Það er 1:5 og þó eru okkar sjómenn í verkfalli. Þetta var nú útúrdúr, en það er býsna fróðlegt ef maður fer að glugga í þessi efni. Það er fleira athyglisvert við saltfiskverkun Norðmanna. Þeir selja þurrkaðan saltfisk til a.m.k. 25 landa. Þar er nú s.l. ár í fyrsta sinn stærsti kaupandinn Portúgal sem keypti 13 þús. tonn 1984. Brasilía, sem hefur verið stærsti kaupandinn, er með svipað magn, en örlítið lægra. En Ísland selur til helmingi færri landa. Norðmenn eru með rösklega 25 lönd. Við náum varla helmingnum fyrir okkar markað á saltfiski. En þar af seljum við röskan helming til eins lands, Portúgals. En það sem er nýtt er að Portúgal er orðinn jafnstór kaupandi og Brasilía á þurrkuðum saltfiski Norðmanna og Norðmenn virðast leggja óhemjuáherslu á að komast inn á markað í Portúgal. Þeir hafa nýlega gert nýjan samning við Portúgal fyrir árið 1985 um kaup á 10 þús. tonnum af þurrkuðum saltfiski og 9 þús. tonnum af blautverkuðum fiski. Þeir hafa ekki selt blautverkaðan saltfisk til Portúgals um árabil. Portúgal er hins vegar langstærsta markaðsland okkar fyrir saltfisk. Á s.l. ári keyptu þeir 25 þús. tonn. Norðmenn eru þá bara með hliðstæða sölu og við til Portúgals. Hvað Norðmenn einhenda sér á viðskipti við Portúgal án þess að það verð sem þeir fá sé nokkuð sérstakt umfram aðra staðfestir aðeins þann grun og reyndar vissu að þeir leggja sig fram um að bola hættulegum keppinautum, og ekki síst Íslendingum, út af mörkuðum. Það er einnig fróðlegt, þótt á öðru sviði sé, að íslenskir saltfiskframleiðendur segja að þeir hafi ekki vinnuafl til saltfiskverkunar hér á landi. Aftur kemur þetta í sífellu: Það er ekki til vinnuafl. Ég veit það og þekki að það að liggja með birgðir á afurðalánum með vöxtum sem á þeim eru er þarna ein meginorsök. Æskilegt væri að ítarleg rannsókn færi fram á þjóðhagslegri hagkvæmni þess að þurrka stærri hluta saltfiskframleiðslunnar í landinu. Þarna er ég ekki að ásaka einn eða neinn. Ég vil taka það skýrt fram. Ég er aðeins að óska eftir því að þjóðhagsleg hagkvæmni væri athuguð varðandi þurrkun á saltfiski. Ýmsir möguleikar virðast vera til fjölbreyttari framleiðslu á söltuðum afurðum þó e.t.v. sé ekki í stórum stíl. Í Bandaríkjunum er þó nokkur neysla á saltfiski. Innflytjendur frá Ítalíu, Spáni, Portúgal og eyríkjum í Karabíska hafinu og niðjar þeirra neyta saltfisks. Saltfiskur þessi er yfirleitt seldur í kjörbúðum í litlum neytendaumbúðum. Ekki er vitað til að við höfum nokkru sinni reynt í alvöru að komast inn á þennan markað þó verð sé áberandi hærra en í hefðbundnum markaðslöndum okkar. Fiskur þessi kemur að mestu leyti frá Kanada, þó eitthvað frá Norðmönnum. Þeir selja þangað um 800 tonn af þurrkuðum saltfiski. Minna má á, ef mönnum finnst þetta fráleitt, að nýlega er upplýst að við höfum selt að undanförnu 1–2 gáma á mánuði af niðursagaðri skreið í litlum plastumbúðum. Hver hefði trúað þessu fyrir svona ári? Þetta er að vísu ekki mikið magn, en þetta sýnir inn á þá ótal möguleika, sem við höfum. Fyrir eru í landinu skreiðarbirgðir fyrir 1.6 milljarða, að ætlað er. Það er öllum kunnugt hvað mikið er í húfi að við getum selt þessar skreiðarbirgðir. Þarna er um að ræða Afríkuskreið sem eingöngu er hægt að selja í Nígeríu. Meginuppistaðan af þessum fiski er þorskur. En í þessu sambandi hlýtur að vakna sú spurning: Hvers vegna í ósköpunum fórum við að framleiða Afríkuskreið í jafnstórum mæli og gert hefur verið úr þorski, mikilvægustu fisktegundinni sem hægt er að vinna á mun dýrari markað í öðru formi? Gjaldeyrislega er þetta hreint brjálæði. Við verðum að standa þannig að fiskmeðferð að við séum ekki háðir Afríkumarkaði, ekki háðir framleiðslu á Afríkuskreið svo að nokkru nemi. Fyrir getur komið að fiskur verði lélegur af óviðráðanlegum orsökum, t.d. netafiskur í miklum ógæftum. Það eitt ættum við að framleiða af Afríkuskreið. Ef við erum háð þessum markaði að einhverju marki liggur sökin hjá okkur sjálfum og hjá okkur einum að öllu leyti. Loðnan er sá fiskur sem við veiðum hvað mest af og afli hefur verið sveiflukenndur eins og allir þekkja, en s.l. ár og það sem af er þessu ári hefur afli verið góður. Afkoma þessara veiða fer gífurlega mikið eftir því hvort við þurfum að setja allt í bræðslu eða hvort við getum gert stóran sölusamning við Japan um frysta loðnu og loðnuhrogn. Ef það tekst eru gjaldeyristekjur allt aðrar og meiri. Hrognafrysting úr loðnu er nokkuð vandasöm. Gæta þarf fyllsta hreinlætis í hrognafrystingu og meðferð allri. Þar hafa okkur orðið á nokkur mistök, enda Japanir mjög kröfuharðir um gæði og heilnæmi vörunnar. En okkur ætti að vera auðvelt að uppfylla þær kröfur. Meginhlutinn af loðnunni er bræddur. Loðnuverksmiðjur á Íslandi eru að ýmsu leyti sæmilega búnar. Þó hafa þær ekki fylgt þeirri þróun sem átt hefur sér stað erlendis. Mætti þar nefna að hráefnisgeymslur eru víða ekki fullnægjandi og svo hitt, að við höfum ekki tekið upp gufuþurrkun á mjölinu eins og nágranna- og samkeppnisþjóðir okkar hafa gert. Við notum enn þá nær eingöngu eldþurrkara þar sem eldgosunum er blásið á pressukökuna til að þurrka hana. Ekki nóg með það að ýmiss konar mengandi efni geta komist í mjölið, heldur verður nýting á mjöli lægri og næringargildi þess minna en við gufuþurrkun. Þá mætti benda á að mengun frá loðnuverksmiðjum hefur verið mjög á dagskrá undanfarin ár, en mengunarvandamál eru mun auðleystari þar sem gufuþurrkun er viðhöfð. Að skipta yfir í gufuþurrkun í öllum loðnuverksmiðjum á Íslandi kostar stórfé og við getum ekki ráðist í það í öllum verksmiðjum í einu, en að þessu ber að vinna. Árangurinn verður betri nýting, betra mjöl, minni mengun. Frá því um aldamót og fram til ársins 1968 voru síldveiðar og síldarvinnsla einn veigamesti þátturinn í íslenskum sjávarútvegi. Eins og allir vita gilti um síldina frekar en aðrar fisktegundir: Svipull er sjávarafli. Ekki ætla ég hér að fara að rekja sögu íslenskra síldveiða, en hún var ýmist hin gjöfulasta atvinnugrein eða tími vonbrigða og aflabrests. Ég get ekki stillt mig um að minnast á að þegar síldin varð mest á Austfjarðamiðum á áratugnum 1960–1970, árið 1966 t.d., fengust 44% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar fyrir síldarafurðir. Aðeins 3% þjóðarinnar veiddu þetta og verkuðu á þremur mánuðum. Ég efast um að nokkra hliðstæðu sé hægt að finna í veröldinni. Allir vita hvernig fór með norsk-íslenska og íslensku síldarstofnana sem voru mjög hætt komnir, en með vísindalegum friðunaraðgerðum tókst okkur að ná upp íslenska síldarstofninum, þ.e. sumargotsíldinni, sem síldveiðar Íslendinga byggjast nú á. Síldveiðar og síldarvinnsla eru nú orðin snar þáttur í íslenskri þjóðarframleiðslu og er síldin fyrst og fremst nýtt til söltunar. Söltun hefur farið vaxandi og nemur 220–240 þús. tunnum, eitthvað um það bil. Aðalmarkaðslandið fyrir saltsíld er Sovétríkin og kaupa þau allt að 80% af saltsíldarframleiðslunni. Næststærsti kaupandinn er Svíþjóð sem hefur mjög fullkominn síldariðnað. Aðrir kaupendur eru smáir; Finnland, Danmörk, Þýskaland, Bandaríkin. Markaðir fyrir saltsíld eru mjög þröngir og takmarkast að mestu við þau lönd er liggja að Eystrasalti. Áður fyrr var stór kaupandi á íslenskri saltsíld Pólland, en síld er mjög eftirsóknarverð í því landi. En vegna þeirra efnahagsörðugleika sem það land hefur átt í hefur salan þangað nú dottið niður, en íbúar Póllands eru milli 35 og 40 millj. Það sem skiptir sköpum um afkomu saltsíldariðnaðarins er salan til Sovétríkjanna. Án markaðar í Sovétríkjunum væri þarna um að ræða litla atvinnugrein. Við seljum allt að 200 þús. tunnur til Sovétríkjanna. Eftirspurn meðal neytenda þar í landi er mun meiri en þessu magni nemur. Neysla saltsíldar, einkum í vesturhluta Sovétríkjanna, er mikil og þrátt fyrir að Sovétmenn salti töluvert magn sjálfir, einkum af síld frá Kyrrahafsströndinni í seinni tíð, er síldin það eftirsótt fæðutegund og nýtur slíkra vinsælda þar í landi að möguleikar ættu að vera á enn meiri sölu þangað. Þarna eigum við í harðri samkeppni við Norðmenn. Þau sölusamtök íslensk sem tvímælalaust mest trausts njóta, bæði innan lands og utan, eru síldarútvegsnefnd. Hún hefur staðið sig frábærlega vel í sölu á afurðum og lagt gífurlega áherslu á vöruvöndun. Þrátt fyrir að við höfum ekki lengur besta hráefnið til síldarsöltunar, sem við höfðum með Norðurlandssíldinni, framleiðum við bestu saltsíld sem er á mörkuðum. Hvers vegna? Verkmenning við söltun, verkun og síldarmat er hér á hærra stigi en í nokkru öðru landi. Þetta, ásamt góðri sölumennsku og samningatækni, hefur tryggt okkur sovéska markaðinn. Úr ákveðnum hópum heyrast stundum þær raddir að við höfum of mikil viðskipti við Sovétríkin sem vestrænt land. Þess vegna vil ég endurtaka að án sovéska markaðarins mundi saltsíldarsalan hrynja. En það spaugilega er - og þó er það kannske ekki mjög spaugilegt - að Norðmenn, sem hafa tekið undir í þessum kór í fordæmingu á sovétviðskiptum, hafa sjálfir gert ítarlegar tilraunir til að komast inn á sovéska markaðinn. Þegar síldarsölusamningar voru að hefjast í haust buðu Norðmenn 30% lægra verð en Ísland og þegar samningar voru u.þ.b. að takast kom frá þeim tilboð til Sovétríkjanna um 40% lægra verð en Íslendingar voru að semja um. Ja, þetta er sovésk fordæming í lagi hjá þeim Norðmönnum. sjálfsagt er það fróm ósk, en sú ósk er byggð á eftirsókn sovéskra borgara eftir íslenskri síld, en ef við gætum aukið síldarsölu okkar þangað, t.d. um 100 þúsund tunnur, mundum við treysta mjög afkomu íslenska bátaflotans, tekjur sjómanna og síldarverkunarfólks og gjaldeyristekjur vaxa um u. þ. b. 400 millj. á ári. Ég er alinn upp á heimili togarasjómanns. Alltaf þegar karl faðir minn kom af sjónum gat hann ekki fyrst um aflann, heldur hversu margar tunnur af lifur hefðu verið í túrnum. Aðalhlutur togarasjómanna fyrir stríð var lifrarhlutur, en þá var lifrarlýsið verðmætt og eftirsótt, enda einn helsti vítamíngjafi og mikilsverður vítamíngjafi vítt um heim. Með tilkomnum verksmiðjuframleiddum vítamínum lækkaði verðið á lýsi og hafði þá ekki neitt svipað gildi og áður var. Nýlegar rannsóknir á vegum Lýsis hf. og Raunvísindastofnunar Háskólans gefa tilefni til bjartsýni með fjölþættari og verðmætari vinnslu úr lýsi. Framtak þetta er virðingarvert og dæmi um þá möguleika sem eru á vinnslu úr íslenskum sjávarafurðum. E.t.v. finnst mörgum að ég sé orðinn langorður og skal ég draga mál mitt saman þótt ég eigi mjög margt ósagt. Ég hef verið að reyna að benda á nokkra þætti til aukinnar verðmætasköpunar í íslenskum sjávarútvegi, en það er aðeins fátt eitt talið. Möguleikarnir í íslenska sjávarútveginum eru miklu meiri og á hinum ótrúlegustu sviðum. Spurningin er aðeins sú hvort við höfum framsýni og hyggindi til að hagnýta okkur þá eða ekki. Ég legg áherslu á að það getur enginn atvinnuvegur borið sig á þeim vaxtakjörum sem íslenskur sjávarútvegur býr nú við ef við ætlum að byggja upp íslenskan fiskiðnað enn frekar. Þá kynnu einhverjir að spyrja: Hvar á að fá fé til þess að byggja frekar upp íslenskan fiskiðnað? Svar mitt er eitt og aðeins eitt: Ef það verður ekki gert verður ekkert fé til í þessu landi. Við verðum að gera okkur grein fyrir að við þurfum stóraukið fé til fiskirannsókna og við komum ekki upp fiskiðnaði án verulegrar eflingar rannsókna og þróunarstarfsemi. Engu fé er jafnvel varið og til slíkra rannsókna. Það gengur ekki lengur að við verjum minnsta fé hlutfallslega miðað við aðrar nágrannaþjóðir til rannsóknastarfsemi. Þróaður fiskiðnaður rís ekki án öflugrar rannsóknarstarfsemi. Þetta gildir jafnt um ríki og fyrirtæki. Það eru ekki síður fyrirtækin sem þyrftu að athuga sinn gang í þessu. Í markaðsleit og vöruþróun þurfum við að umbylta öllum okkar vinnubrögðum. Við þurfum fyrst að framleiða fjölbreyttari vöru og við þurfum síðan að kynna hana með öflugri kynningarstarfsemi og fylgjast vel með vöruþróun á hinum ýmsu mörkuðum í heiminum. Við þurfum hóp sérfræðinga, jafnöfluga í úfflutningsstarfsemi þeim sem nú starfa í innflutningsstarfsemi. - Getum við ekkert lært af Dönum í umbúðatækni? Við eigum hóp af góðum listamönnum, við eigum prýðilega hæfar auglýsingastofur. Af hverju ekki að nýta þetta fólk í þágu útflutnings og gjaldeyrisöflunar? Það er ekki nóg að auglýsa innanlands vátryggingar og kaffisölu. Boðorð dagsins er: Meiri kraft í útflutninginn, meiri kraft í sölutækni á íslenskum afurðum, kynna sér betur vöruþróun í hinum fjölmörgu ónýttu og vannýttu markaðslöndum, meiri matargerðarlist í íslenskan sjávarútveg og svo mætti lengi telja. Ég sagði í upphafi að ég teldi að hægt væri að auka verðmæti íslensks sjávarafla um 1/3 á fimm árum. Ég er sannfærður um að þetta er vel framkvæmanlegt og þótt hærra væri stefnt. I dag flýr fólk úr íslenskum sjávarútvegi. Hvert stefnir sú þjóð þar sem fólkið flýr grunnframleiðsluna vegna lélegra launa eða óvissrar atvinnu? Að lokum vil ég undirstrika þann boðskap sem hv. 4. þm. Norðurl. v. Eyjólfur Konráð Jónsson hefur boðað manna mest hér á landi og á þakklæti og virðingu skilið fyrir, en það er fiskirækt, sér í lagi laxarækt. Að mati Eyjólfs og annarra kunnugra getum við á fimm árum ræktað af laxi ýmist með hafbeit eða eldi, um 25 þúsund tonn. Það mundi gefa í gjaldeyri 7 milljarða á ári. Við höfum óvenjulega hagstæða aðstöðu umfram flestar aðrar þjóðir: ómengað vatn og sjó, heitt vatn og möguleika á innlendri ódýrri fóðuröflun, loðnu, loðnumjöli og alls konar fiskimjöli, rækjuskel o.fl. Heita vatnið eykur vaxtarhraðann. Ég flyt ekki lengra mál um laxarækt. Það hefur einn brautryðjandi okkar á þessu sviði, Eyjólfur Konráð Jónsson, gert bæði hér á Alþingi og í fjölmiðlum og sýnt það í verki í laxaræktunarstöðvum, sem hann er þátttakandi í, hvers við erum megnungir. En með þessum tillögum, 5.5 milljarða í aukningu á verðmæti sjávarafla á næstu fimm árum, 7 milljarða eingöngu á laxarækt það er fleiri fiskirækt til - eru komnar þarna hátt í 13 milljarða gjaldeyristekjur á ári. Erum við í svo miklum vandræðum að við sjáum ekki hvaða möguleikum við stöndum frammi fyrir? Við höfum gleymt hvar við búum. Þetta er síður en svo sagt til þess að gera lítið úr öðrum atvinnugreinum eða draga úr gildi þeirra. Herra forseti. Ég skal ekkert um það segja hvaða afgreiðslu þessi stutta þáltill. mín fær hér á Alþingi. Kannske verður henni vísað frá, kannske svæfð í nefnd, kannske samþykkt og látin rykfalla í stjórnarráðinu. En hver sem afdrif hennar verða, þá brennur á þessu þjóðfélagi hvort það ætlar að nýta þá möguleika sem fullvinnsla sjávarafurða býður og það verður ekki svæft.



Herra forseti. Ég vildi fara nokkrum orðum um þá þáltill. sem hér er til umr. á þskj. 429, um fullvinnslu sjávarafla. Að mínu mati er hér um að ræða eitt athyglisverðasta þingmálið sem fram hefur komið á þessu þingi og hér hefur verið flutt stórfróðleg og að mörgu leyti mjög merkileg framsöguræða af hálfu flm. Guðmundar J. Guðmundssonar um þetta mál. Flest af því sem hann sagði voru orð í tíma töluð. Við stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd, sem fiskifræðingar hafa svo þráfaldlega bent okkur á á liðnum misserum og árum, að sjávaraflinn er takmarkaður og ekki horfur á að hann verði aukinn í bili. Þess vegna er það vitanlega meginmálið að gera meiri verðmæti úr þessum takmarkaða sjávarafla en við gerum í dag. Flm. benti á að ugglaust mætti á fimm ára tímabili auka verðmæti sjávaraflans um þriðjung. Það er ávallt erfitt að spá um þróun mála í framtíðinni en ég hygg að hér hafi hann ekki gerst um of bjartsýnn. Þetta þýðir, miðað við aflaverðmæti í dag, um 5 milljarða kr. verðmætaaukningu sem mundi renna til starfsfólks í sjávarútvegi, til eigenda framleiðslutækjanna, til þjóðarbúsins alls. Jafnvel þó að hér væri aðeins um 10% verðmætaaukningu að ræða þá er það 1.5 milljarður og sjá allir hver búbót sú er þó ekki sé um hærri upphæð að ræða. Þegar menn velta þessum málum fyrir sér þá er eðlilegt að staðnæmst sé við þær aðgerðir og þær ráðstafanir sem gerðar hafa verið í fiskvinnslu og fiskiðnaði nágrannaþjóðanna. Oft áður hefur verið minnst á markaðsöflun og markaðssetningu grásleppuhrogna í mynd miklum mun dýrari kavíars, bæði í glösum og túpum, svo aðeins eitt dæmi sé tekið. Fjölmörg önnur dæmi hafa hér verið tíunduð í dag sem ég er ekki að rekja hér sérstaklega. Það er alveg ljóst að við Íslendingar erum langt á eftir nágrannaþjóðunum, fiskveiðiþjóðum Evrópu, í þessum efnum. Við erum enn að vissu leyti á nýlendustiginu að því er varðar fullvinnslu sjávarafurða. Við erum hin dæmigerða hráefnisöflunarþjóð sem enn hefur ekki nema að tiltölulega takmörkuðu leyti, þó að miklar framfarir hafi að vísu orðið á síðustu árum, farið út á þá braut að fullvinna, auka verðmæti þessara hráefna í þeim mikla mæli sem það er unnt að gera. Það liggur hins vegar í augum uppi þegar við tölum um aukinn hagvöxt, þegar við tölum um erfiðleika í sjávarútvegi, þegar við tölum um rýrnandi þjóðartekjur, svo sem á síðustu þremur árum, að hér er einmitt að finna lykilinn að breyttu ástandi í þessum efnum, hagsæld sem unnt er að ná fram ef rétt er að málum staðið. Þess vegna er vissulega ástæða til að gefa þessu máli aukinn gaum innan þings og utan, beina athyglinni í mjög vaxandi mæli að því hvernig unnt er að ná þar fram verðmætaaukningu og verðmætasköpun sem í sumum greinum sjávarútvegs og iðnaðar getur verið margföld miðað við það sem er í dag. Við heyrðum nýlega getið um það í sjónvarpsfréttum að tilraunavinnsla væri hafin á Hellissandi á því sem á erlendu máli er nefnt Surimi. Við höfðum einnig í þessum sama fréttamiðli séð nokkrum mánuðum fyrr verksmiðju sem er risin í Færeyjum í samvinnu við japanska aðila til framleiðslu á þessari afurð. Hér er um það að ræða að úr þeim fiskitegundum sem verðminnstar eru, eins og ufsi, kolmunni og spærlingur, er unnin afurð, þ.e. fiskmarningur, fiskfars, fiskþykkni eða hvað sem menn vilja kalla það, sem síðan eru búnar til úr eftirlíkingar af mjög verðmiklum fiskafurðum eins og humar og rækju. Geysilega stór markaður hefur á síðustu árum skapast fyrir Surimi í Bandaríkjunum. Grunnhráefnið er að mestu leyti flutt inn frá Japan og síðan er það fullunnið í Bandaríkjunum. Hér er um verulega verðmætaaukningu á mjög ódýrum fiskitegundum og að vissu leyti vannýttum að ræða. Það var tímabær framsýni hjá framkvæmdastjóra Sölumiðstöðvarinnar í Bandaríkjunum að hefja könnun á því hvort Íslendingar, íslenskur fiskiðnaður ætti hér ekki mikla framtíðarmöguleika. Hér er eitt dæmi um afurð sem eykur mjög verðmæti þeirra fiskitegunda sem verðminnstar hafa verið og er fyllilega ástæða til að gefa gaum. Er ánægjulegt að tilraunastarfsemi er u.þ.b. að hefjast í þessu efni. Slík vinnsla er einnig í bígerð í Sandgerði. Hv. frsm., 7. þm. Reykv. Guðmundur J. Guðmundsson, nefndi hér fjölmörg dæmi máli sínu til stuðnings, dæmi um það hve nágrannaþjóðirnar hafa aukið verðmæti fiskafla verulega þar sem við stöndum enn ef svo mætti segja á frumstigi. Mig langar til að bæta örfáum dæmum við um möguleika á mjög mikilli verðmætaaukningu íslensks sjávarafla. Upplýsingar um þetta komu m.a. fram á ráðstefnu Rannsóknaráðs ríkisins sem haldin var hér í desember s.l. í erindi sem þar var flutt af Steinari Berg Björnssyni forstjóra Lýsis hf. Hann tók m.a. dæmi af íslenska þorskalýsinu. Þorskalýsisframleiðslan árið 1983 var 2853 tonn. Ef lýsið er selt óhreinsað er verðmætið í Bandaríkjadollurum 1 millj. 711 þús. Ef lýsið hins vegar er seli sem svokallað EPA DHA þykkni og 20% af magninu nýtist við þá vinnsluaðferð er verðmætið 9 millj. 129 þús. dollarar. Hér er um fimmföldun að ræða. Ef við lítum á verðmæti óunnins lýsis í dag þá er tonnið af lýsi selt úr landi fyrir 600 dollara fob. Ef við flytjum út lýsi fullunnið í tunnum þá eykst verðmætið í 1028 dollara tonnið. Ef þetta sama lýsi fullunnið er sett á flöskur í neytendaumbúðir svonefndar, sem þekktar eru hér úr matvöruverslunum og lyfjabúðum, hefur verðmæti þessa tonns vaxið úr 600 dollurum, sem var grunntalan, í 3450 dollara. Ef þetta sama lýsi er síðan sett í perlur, lýsisperlur svonefndar, er verðmæti þess sama tonns komið í 18 820 dollara. Ef lýsinu er síðan umbreytt í hið síðasta stig, sem að vísu er enn í tilraunavinnslu, hið svokallaða EPA fitusýruþykkni, þá er verðmæti þessa eina tonns 160 þús. dollarar. Þessar tölur tala sínu eigin máli. Ég þarf ekki að leggja sérstaklega út af þeim. Annað dæmi er fiskimjölið. Fiskimjöl er til margra hluta nytsamlegt og skal ég ekki tíunda alla notkun þess. M.a. er unnt að framleiða úr því vítamíntöflur fyrir gæludýr og önnur slík dýr, en sem kunnugt er er mikill markaður fyrir slíkt fóður erlendis. Raunar mun það einnig vera hérlendis þar sem inn mun vera flutt árlega á fjórða hundrað tonna af slíkum mat. En ef við lítum á fiskimjölið í þessu sambandi þá eru framleiddar úr því í Bandaríkjunum vítamíntöflur. Ef við tökum dæmi um 160 tonn af fiskimjöli, sem er dæmigerð framleiðsla einnar verksmiðju þar í landi, þá er verðmæti þessara 160 tonna af venjulegu fiskimjöli 67 200 dollarar. Ef búið er að fitudraga fiskimjölið, sem er nú ekki miklum vandkvæðum bundið, þá eykst verðmætið upp í 352 þús. dollara. Framleiðslukostnaður á vítamíntöflunum úr þessu fitudregna fiskimjöli er rúmlega 700 þús. dollarar. Samtals er þetta rúmlega 1 millj. dollara sem þarna er um að ræða í kostnaði en söluverðmæti þessa fiskimjöls, þessara 160 tonna, í Bandaríkjunum er 10 millj. dollara. Ef við lítum á þetta sama dæmi þá er lestin af fiskimjöli seld í dag á 420 dollara. Verðmætaaukningin við að fitudraga þetta fiskimjöl er slík að þetta sama tonn er selt á 2200 dollara. Miðað við vítamíntöflur, sem mikill markaður er fyrir vestra, leggur tonnið sig þar á 62 500 dollara. Ég nefni aðeins þessi tvö dæmi en þau eru ýmis fleiri, m.a. nýting á beinhákarlslifur og ýmis fleiri dæmi mætti hér nefna. Ég vildi bæta þessum dæmum við þann langa lista sem frsm. fór hér með og benti réttilega á að með slíkum aðgerðum má margfalda verðmæti ýmissa, ekki allra, íslenskra sjávarafurða sem nú eru seldar nánast á hráefnisstigi eins og grásleppuhrognin. En vitanlega þarf hér framtak til og það sem þarf fyrst og fremst til að byggja upp iðnað til verðmætasköpunar úr sjávaraflanum er fjármagn til slíkrar starfsemi. En ekki aðeins það heldur einnig til rannsókna. Það var réttilega á það bent að við erum nánast lægstir allra Evrópuríkja hvað varðar framlag okkar til rannsókna, ekki aðeins í fiskiðnaði heldur á öðrum sviðum, þó að úr verði bætt á þessu þingi þegar 50 millj. kr. verður varið úr væntanlegum þróunarsjóði. En það er ekki síður markaðsleitin sem hér er mikilvæg. Þar stöndum við enn langt að baki nágrannaþjóðum okkar. Þetta er tvímælalaust ein langáhrifamesta leiðin til þess að efla íslenskt atvinnulíf í framtíðinni, auka gjaldeyristekjur og bæta afkomu allra þeirra sem við þennan mikilvæga atvinnuveg starfa og raunar þjóðarbúsins í heild, jafnframt því sem viðskiptahallanum margnefnda yrði þá eytt. Hér höfum við tækifærin, við höfum hráefnið, hver íslenskur sjómaður dregur eins og alkunna er margfalt aflamagn á land miðað við sjómenn annarra þjóða, jafnvel fjórfalt á borð við Norðmenn sem þó munu koma okkur næstir. En hér skortir einfaldlega það á, sem þessi þáltill. fjallar um, að margfalda verðmæti þeirra tonna sem á land koma.



Herra forseti. Ég vil lýsa yfir stuðningi við þá þáltill. sem hér er til umr. og þakka hv. 7. þm. Reykv. fyrir mjög góða ræðu er hann flutti hér áðan. Ég ætla ekki að flytja hér neinn boðskap um þá möguleika, þar er ég einfaldlega sammála ræðumanni, en vil vekja athygli á því að boðskapurinn er algjörlega öfugur við það sem allir fjölmiðlar þjóðarinnar hafa látið dynja á landslýð nú um alllangt skeið. Þar hefur sí og æ verið talað um offjárfestingu í sjávarútvegi, of stóran skipastól. Samt er það svo að því eins náum við þeim afla á land sem um er að ræða. En við nýtum ekki nema brot af þeim verðmætum sem þar eru til umfjöllunar. Á Íslandsmiðum tíðkaðist það einu sinni, til þess að koma sem mestu magni af karfa fyrir í skipunum, að hann var höggvinn í sundur og stórum hluta fleygt. Þetta finnst okkur skoplegt í dag, ekki satt? En við erum enn að framkvæma sömu vinnubrögðin. Það sem ég ætlaði að vekja athygli á er grein sem birtist í Morgunblaðinu 26. febr. Með leyfi forseta vil ég fá að vitna í greinina. Fyrirsögnin hljóðar svo: „Hið opinbera og bankarnir hafa aukið mannafla sinn yfir 200%. 34.4% samdráttur á mannafla í landbúnaði á sama tíma.“ Það hefur einnig orðið samdráttur í fiskveiðum. Það hefur einnig orðið samdráttur í fiskiðnaði í prósentum á þessu tímabili. Þetta tímabil nær frá 1963 til 1983. Í fiskiðnaði hefur fækkað úr 9.9% í 9%. Í fiskveiðum hefur fækkað úr 6.6 í 5%. Bankarnir hafa verið að auka í prósentum sinn mannafla um 217.9% og opinber stjórnsýsla um 232.2% . Það vantar ekki að við höfum fengið okkur atvinnuveg og starfsmöguleika fyrir þá æsku sem við höfum verið að ala upp. Við höfum búið henni á þessum stöðum það miklu betri kjör að menn streyma frá hinum dreifðu byggðum þar sem frumframleiðslan hefur að stórum hluta farið fram. Og við erum farnir að hegða okkur eins og Aþenubúar til forna. Þeir fluttu inn þræla. Svíar flytja líka inn erlenda þjóðstofna til að vinna viss verk. Við flytjum inn menn í stórum stíl til að láta þá vinna í fiski. Það hlýtur að vera umhugsunarefni hvort engar tækniframfarir hafi orðið t.d. í bankakerfinu á öllum þessum tíma. Það er nú öðru nær, það er búið að fjölga þar tækjum ekki svo lítið. En við byggjum myndarlega á því sviði og það er lengi hægt að koma fyrir stólum og fleiri mönnum. Raunverulega skerast hér tvær stefnur. Sú fjölmiðlastefna, sem hefur fengið að ráða, að það sé ekkert vit í því að halda áfram að fjárfesta í sjávarútvegi, vegna þess að það hefur verið tískufyrirbrigði hjá fjölmiðlum allt frá því að ég man eftir mér að menn hafa talað um tonnafjölda, hver væri aflakóngurinn, ekki hver kom með mest verðmæti að landi. Öll umræðan virðist grundvölluð á þessu. Ég hygg að það sé erfitt að snúa þessu tafli við. En ég er sammála flm. að hagvöxturinn í landinu fer eftir því hvort það verður gert eða ekki. En þá verður líka að nást sá friður í þessu landi að illindi út af því hvort það sé byggðastefna eða ekki byggðastefna, að tryggja það að þeir sem vinna við sjávarútveg vítt og breitt um landið hafi þá starfsaðstöðu og þau laun sem þarf til að sætta fólkið við það vinnuframlag sem það er að leggja til þjóðarbúsins. En því miður hefur reyndin orðið sú að við höfum ekki reynt að leysa þetta á þennan veg. Við höfum reynt að velja þann kostinn að flytja inn erlent vinnuafl. Hver og einn sem ekki skynjar samhengið á milli þess og þeirrar sögulegu staðreyndar þegar Aþenubúar fóru að flytja inn þræla til að vinna ákveðin störf, hann skynjar ekki þá þróun sem á sér stað. Það var nefnilega ekki langt tímabil sem menn gátu leikið sér í Aþenu og haldið þjóðfélaginu eðlilega gangandi eftir að þeir töldu sig of fína til að vinna þau störf sem skiptu máli fyrir borgina. Og það er hætt við því að það geti farið eins fyrir okkur Íslendingum ef niðurstaðan verður sú að við höldum áfram að láta fjölmiðlaheiminn ráða ferðinni með þá kenningu að það sé offjárfesting í sjávarútvegi, launum illa þá sem vinna þessi störf og leysum málið með því að flytja bara inn erlent vinnuafl. Þá gæti farið svo að það hefði örlagaríkari afleiðingar fyrir efnahag og sjálfstæði þessa lands en margan grunar.



Herra forseti. Það er ástæða til að þakka Guðmundi J. Guðmundssyni fyrir að hafa flutt hér inn á hv. Alþingi till. um fullvinnslu og betri nýtingu sjávarafla. Hann hélt hér áðan það skilmerkilega ræðu um þann vettvang að þar verður varla miklu bætt við. Ég vil taka undir flest af því sem hann sagði þar og benti á. En hinu er ekki að leyna að mikið af því sem þar var sagt verður vitaskuld draumsýn ef umræðan í þjóðfélaginu gengur út á það að þeirri fjárfestingarstefnu verði haldið fram sem hefur verið haldið fram á undanförnum árum. Ef það þykir sjálfsagt að fiskiskipaflotinn haldi áfram að eldast eins og gerst hefur á undanförnum árum, það hefur verið bann í gildi við því að byggja megi nýtt fiskiskip, ef fiskiskipaflotinn á að vera eins og nú er, 20, 30 ára meginhluti bátaflotans, þá eru ekki miklar líkur fyrir því að við finnum fyrir framþróunarmöguleikum á öðrum sviðum sjávarútvegs. Það þarf að eiga sér stað allsherjar breyting á skoðunum manna gagnvart þessum frumatvinnuvegi okkar og þá er ég ekki í nemum vafa um það að við getum fylgt því eftir sem Guðmundur nefndi hér áðan, að hægt væri að auka gjaldeyristekjur okkar á næstu fimm árum af þessum afla um þriðjung. Það mætti svo sem aðeins undirstrika það, sem hv. þm. Ólafur Þórðarson nefndi hér áðan, hver þróunin hefur orðið í atvinnutækifærum hér á landi á síðustu tuttugu árum. Svo sem upplýst er í Morgunblaðinu hefur mannaflaaukning í bönkum og opinberri þjónustu verið um 230% á sama tíma og mannaflaaukning í fiskvinnslu og sjávarútvegi stendur næstum í stað ef frá er talin hlutfallsaukning vegna fólksfjölgunar í landinu. Ef við gerum okkur grein fyrir því að þessi hópur, sjávarútvegshópurinn, skilar enn í dag raunverulega sömu verðmætum að landi, hann stendur undir þessu sama þjóðarbúi áfram á nákvæmlega sama máta og hann gerði fyrir 20 árum, sami fjöldinn heldur uppi þessari 230% aukningu á mannafla til þjónustugreinanna, ef við litum á hlutfallið þarna á milli gerðum við okkur grein fyrir því hvað sjávarútvegshópurinn hefði mátt fá mikla kauphækkun núna þegar fiskveiðiflotinn er bundinn við bryggju vegna verkfalls. Ef það væri í hlutfalli við þá aukningu sem hann stendur undir í dag þá væru það ekki nein 30 eða 35 þús., það væru ábyggilega miklu hærri tölur. Og ég held að það sé gott að þingheimur geri sér ljóst að staðan er einmitt á þennan veg. Núna er nauðsynlegt að við gerum okkur grein fyrir því að við verðum að breyta um stefnu bæði gagnvart fiskvinnslufólki og þeim sem eru að byggja upp atvinnufyrirtæki í sjávarútvegi. Það verður að skapa þar ný atvinnutækifæri og það þarf að hækka kaup þess fólks sem vinnur við þetta. Flm. bendir á í grg. og í ræðu sinni ýmsa möguleika í sambandi við aukningu og nýtingu sjávarafla, niðursuðu, fjölbreytileik í pökkun og ýmsa úrvinnslu. Það eru ótalmargir möguleikar þar og ég mun ekki tíunda það frekar. Við höfum ekki enn þá notfært okkur þá sérstöðu sem við höfum umfram aðra nema að mjög litlu leyti. En sú sérstaða byggist fyrst og fremst á því að við höfum jafnan úrvalshráefni, besta hráefni sjálfsagt sem er á boðstólum hér á norðanverðu Atlantshafi, í framleiðsluna. Eitt af því sem hv. flm. bendir á í till. er að auknu fjármagni verði beint til þessa verkefnis. Sú hefur verið tilhneigingin í fiskvinnslunni hjá okkur að koma hráefninu sem fyrst gegnum vinnslu og þá oftast í verðminni vöru til útflutnings. Það hefur oft verið furðulegt að horfa á hve mikið af góðum fiski, eins og flm. benti reyndar á, hefur verið hengt upp í skreið þótt verkun á annan máta, t.d. söltun eða frysting, gæfi mun meira fyrir vöruna fullverkaða til útflutnings. Ég tel að hér sé oft um að kenna peningaleysi til framleiðslu þegar um kostnaðarsamari vinnslu hefur verið að ræða. Sama mun eiga sér stað ef farið er út í frekari fullvinnslu. Ég kom fyrst og fremst hingað upp til að segja frá því að á undanförnum mánuðum, eða undanförnum misserum kannske réttara sagt, hefur fjölbreytni í pakkningum á útfluttum sjávarafurðum aukist mjög. M.a.s. er farið að framleiða í pundspakkninguna sem flm. nefndi hér að væri lítið um á Ameríkumarkaði og ýmsar aðrar pakkningar sem bjóða viðskiptamönnum fjölbreyttari vöru á mörkuðunum. Það mun hafa komið ítrekað fyrir að erfiðlega hafi gengið að fá slíka framþróun viðurkennda hjá lánastofnunum. Framleiðendur hafa því orðið að framleiða slíka vöru án þess að fá tilskilin afurðalán. Ég tel því að einn af aðalorsakavöldum þess að frekari framþróun hefur ekki átt sér stað hér hjá okkur í nýtingu sjávaraflans til nýrra vörutegunda hafi verið það hvað bankakerfið á Íslandi hefur verið stirt. Þegar um nýjungar hefur verið að ræða hefur iðulega þurft að bíða eftir afgreiðslu þeirra mánuðum saman. Ég er einmitt að undirstrika það með því að koma hér upp núna að ég tel það kannske aðalatriðið í till. Guðmundar J. Guðmundssonar að það þarf að veita aukafjármagn til þessarar þróunar. Og ef það verður gert á heilbrigðan og eðlilegan máta um leið og menn leggja fram sín gögn þá hef ég mikla frú á því að um framþróun verði að ræða á þessu sviði.



Herra forseti. Ég vil eindregið taka undir hugmyndir hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar og þakka honum fyrir að flytja þetta ágæta mál. Þarna er um að ræða grundvallaratriði fyrir afkomu Íslendinga. Það gegnir því furðu að svo illa skuli búið að því fólki sem að þessum undirstöðuatvinnuvegi vinnur eins og raun ber vitni og komið hefur fram í máli annarra þm. Það er ekki bara um að ræða lág laun heldur líka það óheyrilega vinnuálag sem bónusfyrirkomulagið er og sá skortur á undirbúningsverkmenntun sem menn sætta sig við. Mér hefur í seinni tíð orðið hugsað til þess að það jaðri við fyrirlitningu hvernig búið er að fiskvinnslufólki og ég spyr: Síðan hvenær hefur þjóð haft efni á því að fyrirlíta lífsviðurværi sitt? Kvennalistinn hefur frá upphafi lagt þunga áherslu á nauðsyn þess að auka verðmæti íslensks sjávarafla með því að láta sér annt um gæði hans og fjölbreytni. Við búum að slíku kostahráefni að við höfum þar úr meiru að spila en flestar aðrar þjóðir. Þær kröfur sem við gerum til lífsins knýja okkur til að láta af því hlutverki sem við höfum hingað til leikið í útflutningsmálum, þ.e. hlutverki nýlenduþjóðarinnar. Við getum ekki lengur staldrað við á veiðimannastiginu eingöngu í sjávarútvegi, við verðum að fara yfir í iðnaðinn í þessum efnum og huga betur að úrvinnslu ef við ætlum okkur að halda áfram að lifa af fiskveiðum. Við verðum að virkja hugvit okkar í ríkara mæli en áður í þann grundvallaratvinnuveg sem sjávarútvegurinn er og við verðum að endurskipuleggja þennan atvinnuveg og fjárfestingar í honum. Hv. þm. Gunnar G. Schram hefur þegar rakið dæmi úr mjög fróðlegum fyrirlestri, sem við heyrðum bæði og haldinn var nýlega af Steinari Berg Björnssyni á fundi hjá Rannsóknaráði ríkisins, svo að ég ætla ekki að orðlengja frekar um það. En möguleikar okkar eru fjölmargir og lítt kannaðir. Ég vil lýsa eindregnum stuðningi okkar þm. Kvennalista við þetta ágæta mál og ég vona að því verði veitt verðskulduð athygli og stuðningur jafnt innan þings sem utan.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess að koma upp og þakka hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni fyrir að opna umr. um stórt mál. Það er ekki svo oft sem við gefum okkur tíma til þess að staldra við, ágætir þm., og fjalla um þessi annars svo mikilvægu mál. Það er orðið nokkuð liðið á dag og ég skal ekki efna til langra umr. í viðbót við það sem þegar er orðið þó að vissulega væri ástæða til þess. Það vildi svo til að þegar ég kom inn á þing sem varamaður eitt sinn flutti ég till., kannske ekki svo mjög ólíka þessari, um bætta nýtingu í sjávarafla og taldi mig þar geta sýnt fram á hvaða árangri mætti ná með því að auka nýtingu þess sjávarfangs sem á land væri dregið. Sú till. var samþykkt seint og um síðir því að þegar ég var kominn hér inn aftur sem þm. endurflutti ég það mál. Það má sjálfsagt deila um það hvort einhver árangur hefur hlotist af þeirri samþykkt eða ekki, um það skal ég ekki segja. Hins vegar er það staðreynd að tækninni hefur fleygt fram og við höfum vissulega náð lengra á þessari braut en menn töldu sig þá sjá og væri raunhæft að tala um. En ég vil taka það skýrt og rækilega fram að ég er sammála nánast flestu eða öllu sem hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson sagði. Þegar ég var að basla með till. mína kom maður úr þessari atvinnugrein, sem hvað mest hafði skrifað og talað um þessi mál, og taldi að hér væri ekki skynsamlega á málum haldið og mikið væri ofsagt í þeim tölum sem ég nefndi um þann árangur sem þar mætti ná. En ég held að ef ég mundi setjast niður með honum í dag og ræddi við hann yrði hann að viðurkenna fyrir mér að sá árangur hefði náðst og raunverulega miklu meira. Ég vil einnig taka það skýrt fram að ástæða er til þess enn og aftur að brýna mjög fyrir mönnum að bæta meðferð afla, bæði um borð í fiskiskipunum og ekki síður bæta meðferð aflans eftir að á land er komið. Því er ekki að leyna að það urðu viss þáttaskil, a.m.k. í togaraútgerð, þegar kassavæðingin átti sér stað, en ég dreg þó í efa, og ég þarf ekki að draga það í efa, ég tel mig geta fullyrt það, að menn hafi enn komist upp á lag með að nota þessa kassa eins og efni stóðu til. Svo hlálegt er það. Ég veit ekki hvort mönnum finnst það smámunasemi að vera að nefna slíkt, en eitt atriði sem vegur mjög þungt í þessu er hvernig aflinn berst um borð og hvernig menn fylgja aflanum eftir með því að dagmerkja kassana. Hvernig halda nú menn að þetta sé gert? Ég þarf ekki að segja frá því, það er svo einfalt mál, að það hefur nánast engu verið varið til að reyna að finna upp hentugt kerfi til að dagmerkja kassana þannig að það sé augljóst mál og þægilegt að fylgja aflanum eftir í gegnum vinnslurás frystihúsanna. Það er nánast tilviljun ein hvort dagmerkingar á fiskikassa sjást eftir að búið er að taka kassann upp úr veiðiskipi. Hér var rætt áðan, það gerði hv. þm. sem var að tala á undan mér, um aðstöðuna í landi. Ég held að það hafi verið okkur Íslendingum til mikillar vansæmdar um langt skeið hvernig við höfum búið að því fólki sem hefur viljað og vill enn vinna í þessari undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar. Það hefur verið okkur til háborinnar skammar. Það þarf enginn að vera hissa á því þó að þeim fækki sem núna fást til þess að vinna við sjávarútveg miðað við þann aðbúnað sem fólk hefur mátt þola. Sem betur fer, ef við erum sanngjarnir, verðum við þó að viðurkenna að hér hefur orðið veruleg bót á. Samt er eftir að gera átak víða. Og það vil ég að komi hér skýrt fram að ég vil leggja mitt lóð á þá vogarskál sem mætti verða til þess að létta þar undir og bæta úr svo að það fólk fái mannsæmandi vinnuaðstöðu. Það þarf enginn að vera hissa á því þó að sá sem rekur frystihús í dag missi sína bestu starfskrafta miðað við þá vinnuaðstöðu sem þessu fólki er víða boðið upp á. Við höfum verið að smíða skip og við höfum verið að endurnýja skip. Núna er í tísku að búa til svokallaða verksmiðjutogara úr eldri skipum okkar. Við setjum vélbúnað um borð og vinnum aflann að nokkru leyti um borð. - Það fellur hreint undir þessa till. Guðmundar J. Guðmundssonar. Ég heyrði því miður ekki - ég var truflaður - upphafsorð hans, en ég held að hann hafi þó ekki komið inn á það að fróðlegt væri að láta skoða það og kanna hvort sé mögulegt að 40%, 50% eða 60% af því sem um borð kemur fari í hafið aftur frá þessum nýju skipum. Þetta eru þó nýjustu og af mörgum talin fullkomnustu veiðiskipin okkar í dag. Þetta er slík villimennska í veiðiskap að við þetta getum við ekki látið sitja lengur ef þetta er rétt. Einfalt mál er að fá úr þessu skorið. Og ég held að það sé líka ástæða að staldra við vegna þess hver þróunin ætlar að verða. Mér skilst að fjöldi útgerðarmanna sjái þessa leið besta til að bjarga sér úr þeim fjárhagsvanda sem útgerðin er í í dag og ætli að breyta skipum sínum á þennan hátt. Ef við ætlum að fara inn á þá braut að breyta skipunum á þennan hátt er spurning í mínum huga hvort það ætti ekki að vera skilyrði, hreint skilyrði fyrir fyrirgreiðslu vegna slíkra breytinga, að fiskurinn sé fullnýttur um borð og engu sé hent í hafið. Ég vildi koma því að, þegar við erum að tala um meðferð og nýtingu á sjávarfangi sem úr hafinu er dregið, að við erum á sama tíma að byggja upp aðra atvinnugrein í landinu, eina af þessum nýju búgreinum okkar, sem við tölum um í dag, en það er loðdýraræktin sem er í mínum huga mjög álitlegur atvinnukostur og ég er sannfærður um að hún á eftir að vaxa alveg stórkostlega. Sumar af fóðurstöðvunum sem sjá um fóðuröflun til loðdýrabúa eru í erfiðleikum með hráefni á sama tíma sem við göngum illa um garð í sjávarútvegi. Ég tek undir það að auðvitað er nauðsynlegt að stórauka fjármagn til að auka og efla fullvinnslu í sjávarútveginum. Ég vil leggja þunga áherslu á að menn átti sig á þeim gífurlegu möguleikum sem við Íslendingar eigum til að efla og nýta meira hefðbundnar atvinnugreinar. Ég held að það sé hollt fyrir menn að reyna að staldra við og átta sig á þeim möguleikum sem þar blasa við ef mönnum er á annað borð gert kleift að framkvæma þá hluti. Vissulega ber að fagna því sérstaklega að ríkisstj. hefur sett það á oddinn að gera hér myndarlegra átak en nokkru sinni áður hefur verið gert. Þar á ég við m.a. að hún ætlar að veita um 500 millj. kr. til að efla nýgreinar í gegnum þróunarsjóð. Ég held að það sé stærra mál en menn hafa áður látið uppi og er sérstök ástæða til að fagna því alveg sérstaklega. Úr því að ég er kominn hingað langar mig til að hnykkja á því sem var verið að tala um áðan. Ég held það hafi verið hv. þm. Ólafur Þórðarson sem var að tala um offjárfestinguna í sjávarútveginum. Oft höfum við setið hér og roðnað aðeins í vöngum, framsóknarmenn þegar ákveðnir fulltrúar hafa geyst upp í ræðupúltið og talað um vitlausa fjárfestingu í sjávarútvegi, vitlausa byggðastefnu og allt væri þetta Framsfl. að kenna. Við höfum kannske verið of hógværir til að taka til máls og átt að berja frá okkur í þessum efnum. En ég held að við þolum vel að bíða og það eigi eftir að sannast að hér sé nokkuð mikið sagt og við þurfum ekki að skammast okkar fyrir eitt eða neitt í þessum efnum. Hér hafa fyrst og fremst fjölmiðlamenn riðið húsum og sjálfskipaðir spekingar sem telja sig vita allt um þessa hluti. En skoðum þetta mál nánar og gáum hvar þessi vitleysa er í erlendum skuldum. Er það þá fjárfestingin í íslenskum sjávarútvegi sem er að fara með þessa þjóð? Hlutur sjávarútvegsins er þó ekki nema um 16.2% af erlendum skuldum, en sú atvinnugrein aflar þó til þjóðarbúsins um 70–75% af gjaldeyristekjunum. Það væri einnig gaman að velta því fyrir sér, það er ekki tími til þess nú en gefst kannske tækifæri til þess síðar, hvar þessi 70–75% af framleiðslunni verða til í landinu. Það minnir líka á allt talið um vitlausa byggðastefnu eða offjárfestingar í sjávarútvegi. Það er nefnilega alveg furðulegt, og kom rækilega fram í ræðu hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar sem ég þakka enn og aftur, og það er verðugt rannsóknarefni hvað það eru undarlega fáir sem geta aflað jafnmikils og raun ber vitni í þjóðarkökuna. Það er líka verðugt umhugsunarefni fyrir okkur hvað þeir fá raunverulega lítið af þessari þjóðarköku sem til hennar hafa svo rækilega aflað.



Herra forseti. Hv. 7. þm. Reykv. Guðmundur J. Guðmundsson hefur flutt hér till. til þál. um fullvinnslu sjávarafla og fylgt henni úr hlaði með mjög ítarlegri ræðu, sem ég þakka fyrir, því að í henni komu fram mjög mikilsverðar og miklar upplýsingar. Ég get raunar tekið undir hvert orð af því sem fram kemur í grg. með till. og þeim orðum sem hann sagði hér og undirstrika mikilvægi þess að reyna að auka sem mest verðmæti okkar sjávarafla, bæði með því að bæta nýtingu þess afla sem á land er dreginn og fullvinna þar sem það á við. Það var einmitt þessi fyrirvari sem ég vildi undirstrika og er kannske ástæða til þess að ég kem hér upp, að ég vil undirstrika þennan fyrirvara „þar sem það á við“. Sannleikurinn er sá að fiskur er ekki alltaf hráefni í iðnaði, eins og mér heyrist allt of margir tala um sem almenna staðreynd og nota niðrandi orð eins og veiðimannastig og veiðimannaþjóðfélag í því sambandi. Ég held að það sé alveg ljóst, ef við lítum á okkar fiskmarkaði, þá er sennilega sá fiskur sem gefur hvað hæst verð í dag, það er ferskur fiskur, sem fluttur er inn beint inn á neytendamarkaði. Ég átti þess kost á s.l. ári að fara í nokkrar stuttar ferðir til Bandaríkjanna. Ég hef verið að reyna að huga að fiskmarkaði og fiskneyslu þar í landi og mér sýnist að fiskneysla sé að aukast mjög mikið í Bandaríkjunum, m.a. vegna áróðurs frá læknum og öðrum heilbrigðisstéttum, áróðurs þess efnis að hvetja fólk til þess að borða hollari fæðu. Og fiskur er þar mjög ofarlega á blaði þegar verið er að hvetja menn til hollara mataræðis. En þessi aukna fiskneysla í Bandaríkjunum virðist fyrst og fremst vera í ferskum fiski og veitingahús í Bandaríkjunum gera sér nú greinilega mjög mikið far um það að hafa aukinn og fjölbreyttari fisk á boðstólum og er þá alltaf auglýstur sem ferskur fiskur. Nú skal ég að vísu ekki um það fullyrða hvort auglýsingatæknin sé þannig þar í landi að þeir kalli ferskan fisk eða noti sama orðið í sömu merkingu og við, að ferskur fiskur gæti ekki hafa komið við einhvers staðar í frystihúsi, en allavega eru áróður um og auglýsingar veitingahúsa á ferskum fiski orðnar mjög áberandi. Og það er ljóst að þar er um verðmætari og verðmeiri vöru að ræða. Frosinn fiskur virðist fyrst og fremst nú vera seldur til stofnana, til mötuneyta, sjúkrahúsa, fangelsa, stórra veitingahúsakeðja, sem selja fyrst og fremst það sem Bandaríkjamenn kalla „fast food“ eða hraðtilbúinn mat, sem er búinn til snögglega og neytt á staðnum, en hinn almenni neytendamarkaður fyrir frosinn fisk virðist vera á undanhaldi. Ég gerði mér far um það ekki alls fyrir löngu að koma við í einu af þeim veitingahúsum, sem eru hvað mikilvægastir viðskiptamenn Íslendinga í fiski, þ.e. Long John Silver. Þessi veitingahúsakeðja telur um 1400 veitingastaði, sem dreifast um öll Bandaríkin, og selur fyrst og fremst fisk og hefur keypt mikið af frosnum fiski af okkur Íslendingum. Ég borðaði þarna til þess að sjá hvernig þeir matreiddu þennan fisk. Þetta er „standard“-fæða. Hann er vafinn inn í ákveðið deig, sem þeir virðast hafa einkarétt á, og sannast sagna fannst mér að gæði fisksins skiptu ekki verulegu máli í þeirri matreiðsluaðferð, sem þarna fór fram, því að bragðefni og það deig, sem utan um fiskinn var sett virtist vera fullt eins mikilvægt og fiskurinn sjálfur. Í þessu tilviki var um kanadískan fisk að ræða. Kanadamenn eru að komast inn á þennan markað í mjög stórum stíl og ég verð að viðurkenna að fiskurinn var ágætur og ekkert upp á hann að klaga. En einhvern veginn fannst mér að ef þetta væri sá markaður, sem við Íslendingar legðum mesta áherslu á í okkar fisksölu í Bandaríkjunum, þ.e. veitingahús af þessu tagi, þá værum við ekki að bjóða 1. flokks vöru, ég vil ekki segja 1. flokks vöru fyrir þær kröfur sem þarna eru gerðar, en mér fannst kröfurnar sem gerðar eru um gæðin ekki það miklar að við ættum ekki að geta gert betur. Sama þróun held ég að sé í Evrópu. Frakkar t.d. eru mikil fiskneysluþjóð en Frakkar borða helst ekki frosinn fisk. Þeir leggja höfuðáherslu á að fá ferskan fisk og París er einn stærsti ferskfiskmarkaður Evrópu. Þangað er fiskur fluttur frá höfnunum við Atlantshafið og þaðan er honum dreift um allt Frakkland og reyndar víðar inn í Mið-Evrópu, ferskur fiskur sem kemur daglega inn á markaðinn þar. Allt þetta hefur orðið til þess að ég hef verið að velta því fyrir mér: Getur verið, og ég set mikið spurningarmerki við þetta, ég tek það fram, en mér þótti rétt að varpa þessu hér inn í þessa umr., getur verið að ný bylting sé í aðsigi varðandi fisksölu og meðferð á fiski? Getur verið að sú bylting, sem gerð var fyrir nokkrum áratugum og við Íslendingar tókum mjög sterklega þátt í varðandi frystingu fisks, getur verið að sú bylting sé að renna sitt skeið á enda og ný bylting sé í aðsigi, bylting sem eigi rætur að rekja til breyttra neysluhátta og nýrrar samgöngutækni, þ.e. að fólk vilji fyrst og fremst ferskan fisk og það sé ferski fiskurinn sem gefi betra og meira verð en sá frysti? Um þetta skal ég þó ekki fullyrða. Það væri auðvitað gífurlega alvarlegt áfall fyrir okkur Íslendinga ef þessi þróun yrði, því að við höfum byggt okkar net frystihúsa út um allt land og notað til þess gífurlega mikið fjármagn og hundruð eða þúsundir manna eiga atvinnu sína undir þessu. En ég tel að hér sé um að ræða atriði sem við þurfum að fylgjast mjög rækilega með og leggja okkur mjög fram um að skynja þennan markað, fá tilfinningu fyrir honum, þannig að við getum verið við því búin í tíma að bregðast við ef svo færi sem ég hef hér tæpt á. Ég ítreka það að ég set mikið spurningarmerki við þetta, en tel engu að síður rétt að við Íslendingar höfum þetta sterklega í huga svo að við missum ekki af strætisvagninum í þessum efnum. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég bið menn um að líta ekki á þau sem nein andmæli við þessari till., ég tek undir hana. Mér þótti hins vegar rétt að líta á málið frá svolítið öðru sjónarhorni heldur en till. gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Ég er nú ekki kominn hér til þess að keppa í orðum við þá fróðu menn um sjávarútveg og fiskvinnslu sem hér hafa talað og kannske eiga eftir að tala. En ég get ekki látið hjá líða að lýsa stuðningi við þessa till. hv. 7. þm. Reykv. og tel að í ræðu hans hafi komið fram fjölmörg atriði sem eru þess eðlis að allir Íslendingar, sem láta sig framleiðslu þjóðarinnar og hag hennar nokkru skipta, verði að velta fyrir sér. Það er enginn vafi á því að þetta eru mál sem hljóta að teljast með hinum stærri málum á þessu þingi og reyndar eiginlega hvenær sem væri þegar rætt er um efnahags- og atvinnulíf á Íslandi. Það var skemmtilegt hvernig hv. 7. þm. Reykv. tengdi þetta mál atburðum fyrir um það bil hálfri öld þegar upp hófst mikil atvinnubylting í landinu. Kannske erum við núna að renna inn í nýtt Rauðkutímabil þar sem tekið er á málunum á ferskan hátt og mikil uppbygging er fram undan. Eins og bent hefur verið á í þessum umr. hefur ríkisstj. ákveðið að verja allmiklu fé til þróunar atvinnulífs. Ég held að það hljóti að liggja í augum uppi að verulegur hluti þess hlýtur að renna til sjávarútvegs eða greina sem tengdar eru sjávarútvegi og þá gefst tækifæri til þess að fjalla rækilega um ýmsa kosti sem tæpt er á bæði í grg. með till. og eins í hinni ágætu framsöguræðu. En það eru tvö atriði sem ég vildi einkum og sér í lagi undirstrika, þar sem ekki ríður minna á að vel verði unnið. Það eru markaðsmálin. Þau hljóta að fara saman við allar nýjungar í þessum efnum, og tengd því eru útflutningsmálin. Ég held að það hljóti að líða að því að taka verði útflutningsmál okkar Íslendinga til rækilegrar athugunar og þá með það fyrir augum að veita þar meira frelsi, meira svigrúm en nú er. Það gefur auga leið að þurfi að sveigja framleiðsluna að nýjum markaði, eins og hv. 4. þm. Reykv. benti á að hugsanlegt væri, þá er mikilvægt að útflytjendur hafi möguleika á því að hreyfa sig, ef svo mætti að orði kveða, án þess að vera of njörvaðir af reglugerðum og lagaákvæðum. En ég ætla ekki að lengja þessa umr. Ég vil aðeins lýsa ánægju minni með þær umræður sem þessi till. hefur vakið. Það eru umræður sem reyndar aldrei lýkur hér á landi en ég get með sanni sagt að a.m.k. ég er nokkru fróðari um ýmsa þætti íslensks atvinnulífs eftir að hafa hlýtt á ræður hv. þingmanna um þetta mál.



Herra forseti. Það er orðið langt liðið á dag og ég skal hafa mál mitt mjög stutt. Ég vil eins og aðrir þakka hv. 7. þm. Reykv. Guðmundi J. Guðmundssyni fyrir að hreyfa þessu máli hér í þingsölum. Allir sem hér hafa komið upp hafa fært honum þakkir og ég veit að hann fer svolítið hjá sér við það, en hann á þær skilið fyrir að hreyfa þessu máli á þessum virðulega stað. Ég fagna þessari umr. vegna þess að það hefur verið of lengi of neikvæð umræða um íslenskan sjávarútveg á meðal okkar Íslendinga. Þar kenni ég engum sérstökum um. Þetta hefur verið tíska í þjóðfélaginu um of langan tíma. Það er kominn tími til þess að við snúum af þeirri braut og förum að átta okkur á því á hverju við lifum. Það hefur viljað gleymast of oft í umr. að undanförnu. Hér hafa verið fluttar margar og merkilegar ræður um það hvernig hægt sé að bera sig að við fullvinnslu á því verðmæta hráefni sem úr sjónum kemur og þar er margt mjög athyglisvert og þarf að gefa góðan gaum. En allt kostar þetta tíma. Við eigum þarna miklu meiri möguleika en hafa verið hafðir í hámæli. Það eru alltaf að skapast nýir og nýir möguleikar í þessum efnum. Við eigum það besta gæðahráefni á matvælasviðinu sem fyrirfinnst, vil ég fullyrða, og það eigum við að nýta okkur. Hér hefur verið rætt um veiðimannaþjóðfélag. Ég tek undir það að við höfum of lengi hugsað eingöngu um þann tonnafjölda sem úr sjónum er dreginn, en ekki lagt nógu ríka áherslu á hvaða verð við gætum fengið fyrir aflann ef við stæðum rétt að vinnslu. Ég vil einnig taka það fram að ég hef orðið var við að sá misskilningur er uppi að t.d. í frystiiðnaðinum, sem er enn þá mikilvirkastur í okkar framleiðslu, sé alltaf hægt að auka nýtingu. Ég held að með meiri vélakosti og öðru, sem nú er komið í flestöll frystihús landsins, göngum við ekki öllu nær því að naga af beininu en við gerum í dag. Þar er ekki mikils að vænta í viðbót frá því sem nú er. Þetta hefur breyst mjög til batnaðar á síðari árum vegna öflugs áróðurs í þessum efnum. En hvernig getum við gert hráefnið að enn þá verðmætari vöru en það er í dag? Þar er við mikla erfiðleika að etja. T.d. ræddi flm. um verulega erfiðleika í ýmsum þáttum niðursuðuiðnaðar. Það er búið að reyna verulega á þetta. Valdið hefur miklum vonbrigðum að ekki skuli vera hægt að ná þar lengra. Auðvitað er það hægt með markvissri þróun í þessum efnum. En það eru þessi gömlu og grónu fyrirtæki og grónu lönd á niðursuðumarkaði sem ríkja þar algerlega. Þar má nefna Danmörku mjög framarlega í flota sem tekur stóran hluta af grásleppuhrognum okkar t.d. og sýður þau niður undir sínum vörumerkjum. Ég er ekki að útiloka þann möguleika, meðan við erum að koma okkur af stað, að við séum í samvinnu við sterk fyrirtæki sem eru í slíkri framleiðslu og pakka hér, hvort það eru niðursuðudósir eða annað, og komum vörunni þannig inn á markaðinn. Þetta hefur verið gert að vissu leyti af Norðurstjörnunni í Hafnarfirði. King Oskars-merkið gekk allvel. Ég held að svo sé jafnvel enn þá. Við megum því ekki vera of lokuð fyrir svona löguðu meðan við vinnum okkur markaði. Ég lofaði að vera stuttorður og ég ætla að standa við það og þarf litlu við að bæta, en aðeins þessu: Ég legg áherslu á það með flm., þar komst hann vel að orði, að við þurfum að komast sem næst diski neytandans. Þá er varan verðmest. Við þurfum að leita uppi allar leiðir til þess. Við þurfum að skapa meira frelsi í okkar markaðsmálum og virkja fleiri til þess að flytja vörur úr landi. Hér flytja nógu margir inn. Ég hef sagt það áður úr þessum ræðustól. En við þurfum að virkja þá betur sem vilja koma vörum okkar á markaði erlendis. Það er þungamiðjan í þessu máli. Ég er ekki með þessum orðum að leggja til að lögð séu niður hin stærri sölusamtök, en þau þurfa sterkt aðhald. Það þarf að fylgjast með þeim líka. En þau þurfa að starfa. Við eigum þó að virkja einstaklingana og aðra aðila til að afla nýrra markaða fyrir þessar vörur okkar sem við eigum hráefnið í en höfum ekki komið á markað. Ég ætla ekki að fara að ræða við hv. 4. þm. Reykv. um ferskan fisk. Það yrði langt mál. Ég ætla að sleppa því núna vegna þess að það er svo áliðið. En ég ítreka þakklæti mitt til 7. þm. Reykv. fyrir að hreyfa þessu máli hér og vona að af því hljótist verulegur árangur.

Íslendinga. Við höfum lagt afar lítið upp úr markaðsleit, upp úr markaðinum. Förum við í þeim efnum alveg öfugt að við Japani sem byrja á því að huga að markaðnum áður en þeir fara að framleiða. Við byrjum að framleiða og hugsum síðan um markaðinn. Það er líka ástæða til að ætla að ýmis tilbreyting í sambandi við útflutning eigi erfitt uppdráttar vegna þess að bankakerfið er erfitt í taumi. Nokkrir ræðumenn hafa bent á það og ég er sannfærður að það á sinn þátt í því hversu illa gengur að fara nýjar leiðir. Mér er kunnugt um að aðilar hér á landi vilja gjarnan fara út í að pakka rækju á neytendamarkað. Rækja er seld héðan í stórum umbúðum til heildsala erlendis, sérstaklega í Danmörku, heildsala sem síðan standa í því að pakka henni í minni pakkningar og margfalda verðið. Til eru þeir sem vilja fara í það að gera þetta hér, en fá ekki fyrirgreiðslu úr bankakerfinu, menn sem geta margfaldað verðmæti vörunnar með því að breyta um pakkningar og geta komist inn á þennan markað. Þannig á bankakerfið sinn þátt í þessu. Það er líka ástæða fyrir okkur Íslendinga að íhuga þá byltingu sem er að eiga sér stað varðandi alla tæknivæðingu. Ég er sannfærður um að tölvubyltingin á eftir að koma mjög við okkur Íslendinga, ekki aðeins á þeim sviðum sem nú eru þekkt, heldur líka í frystihúsunum. Ég tel að það líði ekki mörg ár þangað til frystihúsin þurfa miklu minni mannskap en þarf í dag. Tölvuvæðingin sér fyrir því. Það verður til þess að mönnum hlýtur að koma í hug hvert atvinnustigið verður þegar svo er komið - burtséð frá því að sennilega er málum þannig háttað að frysting fiskjar er að verða úrelt. Tökum t.d. Bandaríkjamarkað, eins og hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson ræddi aðeins um áðan. Þá liggur ljóst fyrir að sala á ferskum fiski hefur aukist í Bandaríkjunum um allt að 15–20%. M.a.s. er svo komið að glæsileg matsöluhús, sem hafa á undangengnum árum einkum selt amerískar steikur, sérhæft sig í því, eru nú farin að bjóða upp á hina ýmsu fiskrétti og salan á þessum réttum hefur aukist alveg stórkostlega. Þeir gera þetta með ýmsum tilfæringum. Þeir hafa á boðstólum fisk sem heitir ýmsum ljótum nöfnum. Þeir breyta nöfnunum á fiskinum. Hér segir í amerísku tímariti að háfur sé nefndur laxhákarl og fiskur sem á ensku er kallaður ratfish og kallast langhali á íslensku, en Ameríkumönnum kemur sjálfsagt í hug „rottufiskur“, er nefndur allt öðru nafni. Þannig er það sölumennskan sem ræður því hvað kemst á borð neytenda og verður til þess að auka mjög neyslu þessa fiskjar. Það hafa margir amast við útflutningi á ferskum fiski og talið að menn ættu að fullvinna vöruna. Aðrir halda því fram að ferskur fiskur sé fullunnin vara. Það má til sanns vegar færa. Það er einmitt þannig sem neytandinn vill fá vöruna. Ef þið hv. alþm. horfið í eigin barm og ég líka kjósum við miklu fremur nýjan fisk en frosinn. Hitt er annað mál að það eru erfiðleikar í því að mæta þessari þróun hjá okkur Íslendingum vegna þess að atvinna þúsunda manna er þarna í veði. Hins vegar er ekkert vit í öðru en að selja fisk á hæsta verði sem fáanlegt er á markaðinum. Þarna tel ég að skorti mjög á sölumennsku og ekki sé rétt brugðist við breyttum aðstæðum. Ég tel að sölusamtökin hafi mjög dregið lappirnar í þessum efnum og hafi á margan hátt staðið í vegi fyrir þróun. Það eru einstaka lítil einkafyrirtæki sem hafa farið út í það að selja ferskan fisk. Sölusamtökin hafa reynt þetta líka og dengt inn á markað stórum förmum af ferskum fiski, en það hefur orðið til þess að markaður hefur fallið og helmingurinn af fiskinum kannske ekki selst. Það hafa verið farnar að þessu aðrar leiðir en duga. Ég tel að það sé mjög nauðsynlegt að leita allra leiða til að fullvinna sjávarafla, en til hliðar við það, jafnvel framar, verður að leggja meira fé í markaðsöflun til þess að geta selt þá vöru sem við erum að bjóða og við verðum að laga okkur betur að breyttum aðstæðum en tekist hefur. Til þess að það sé unnt þarf bankakerfið að vera virkara og við Íslendingar duglegri að framleiða það sem markaðurinn vill. Það hefur komið fram hér að veita eigi 500 millj. til nýsköpunar í atvinnulífinu. Ekki er mér kunnugt um að neitt liggi fyrir um það hvernig eigi að verja því fé og ekki er mér kunnugt um að féð sé til reiðu enn. Mjög væri fróðlegt í framhaldi af þessari umr. að fá vitneskju um hvernig menn ætla að verja þessu fé. Nokkrir hafa hér rætt um gæði fiskjar og hvernig með hann er farið í landi og á sjó. Af því tilefni vil ég segja frá því að verkalýðssamtökin hafa þrýst á um það, t.d. nú síðustu árin, að fiskverkunarfólk fái einhverja menntun til þess að geta sinnt þessu hlutverki sínu, viti meira um hvað er að ske í vinnslurásinni og verði betur að sér um það hvernig meðhöndla skuli fisk. Það er að fæðast núna námskeið fyrir fiskvinnslufólk sem m.a. hefur orðið til vegna þrýstings frá verkalýðssamtökunum, ekki öðrum. En það er rétt að taka það fram að sjútvrn. hefur nú tekið þessu vel og hefur slík námskeið í bígerð. En það er eitt sem er mjög athyglisvert og táknrænt fyrir það hvernig þau mál standa. Það lítur út fyrir að fólkið, sem á að fara á þessi námskeið, þurfi að greiða vinnutapið sjálft, það þurfi að borga allt sem til fellur sjálft. Ef kennarar eða aðrir opinberir starfsmenn fara á fræðslunámskeið eða til að mennta sig á einhvern hátt, fjárfesta í þekkingu, þykir sjálfsagt að hið opinbera greiði það. Ég bendi á þetta vegna þess að menn voru að tala um fyrirlitningu í garð fiskvinnslufólks hér áðan.



Herra forseti. Ég ætlaði að segja aðeins örfá orð. Ég ætlaði fyrst og fremst að þakka þeim hv. þm. úr öllum flokkum sem hér hafa tekið til máls fyrir jákvæðar undirtektir og að mörgu leyti mjög athyglisverðar ábendingar. Ég ítreka þær þakkir og jafnframt vil ég segja við hv. þm. Valdimar Indriðason, minn ágæta vin, að það er misskilningur að ég fari nokkuð hjá mér þegar mér er hrósað eitthvað. Mér líður aldrei betur. Ég legg áherslu á að komið hafa fram ákaflega fróðleg sjónarmið og tillögur. Ekki var tilgangurinn að löggilda einhverjar ákveðnar vinnsluaðferðir eða skoðanir. Ég held það séu rannsóknirnar sem þarf að leggja áherslu á. Ég trúði því varla í upphafi að það yrði jafnmiklar og jákvæðar umr. um þetta mál, en það hefur sýnt sig, eins og reyndar vita mátti ef maður hugsaði málið betur, áhugi hv. alþm. á þessu brennandi máli að reisa við íslenskan sjávarútveg og íslenska fiskvinnslu. Ég vil svo þakka hv. alþm., sem til máls hafa tekið, fyrir mjög jákvæðar umr.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál., um orkufrekan iðnað á Suðurlandi, sem ég hef leyft mér að leggja hér fram á þskj. 504. Till. er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að vinna að því nú þegar að koma á fót orkufrekum iðnaði á Suðurlandi. Í þeim tilgangi verði m.a. iðnrn. og stóriðjunefnd talið að leita eftir erlendum samstarfsaðila til þessa verkefnis.“ Búseta á Íslandi er ákaflega sérstæð og á sér trúlega hvergi annars staðar hliðstæðu. Er þar átt við þá staðreynd að í höfuðstað landsins, Reykjavík, og næsta nágrenni, á Reykjanesi, búa rúmlega 60% þjóðarinnar. Ástæður þessa eru vitaskuld margar og aðdragandinn býsna langur. Alla þessa öld hefur þróunin verið í þessa átt, mishröð að vísu, en nánast aldrei stöðvast eða snúist við. Mannfjölgun á Íslandi frá síðustu aldamótum hefur verið um 1.4% að meðaltali á ári. Á sama tíma hefur fjölgunin verið yfir 3% í Reykjavík og á Reykjanesi, en innan við 1/2% á landinu utan þess svæðis. Enda þótt landgæði séu á margan hátt mikil og þar með aðstæður góðar hér við Faxaflóa og þó að einnig beri að viðurkenna að tiltölulega fjölmenn höfuðborg hjá jafn fámennri þjóð sé heildinni allri til hagsbóta, þá er hér um svo gífurlegan mun að ræða, svo einhliða þróun um svo langan tíma, að sannarlega er þörf að leita lausna til að beina þessari þróun í aðra átt. Skýringin á þessari þróun er vitaskuld sú að Reykjavík og Reykjanes hafa haft verulegt aðdráttarafl, sérstaklega eftir að atvinnutækifærum fækkaði annars staðar á landsbyggðinni samhliða tækniframförum, vélvæðingu og aukinni verkaskiptingu sem hafði í för með sér bætt lífskjör og vaxandi velmegun. Hafa verður þó í huga að fólksflutningar úr strjálbýli í þéttbýli hafa orðið um allt land lengst af þessu tímabili af sömu ástæðum. Ef nefna á einn þátt sem öðrum fremur hefur haft úrslitaþýðingu um framvinduna undanfarna áratugi ber raforkuna og hagnýtingu hennar hæst. Af eðlilegum ástæðum hefur raforkuvinnslan á Suðurlandi, við sogsvirkjanir og á Þjórsársvæðinu, verið langmestur hluti framleiðslunnar. Með hringtengingu seinustu ára dreifist sunnlensk orka nú um allt land. Sem eðlilegt framhald af þessu hefur Alþingi ákveðið að raforkuvinnslan dreifist einnig um landið með fyrirhuguðum stórvirkjunum á Norður- og Austurlandi. Þegar farið var að hagnýta orku íslenskra fallvatna til orkufreks iðnaðar var því orkan af Suðurlandi þýðingarmest, og er svo enn. Ekkert þeirra fyrirtækja, sem nýtti þessa orku, varð þar hins vegar staðsett og var m.a. hafnleysi suðurstrandarinnar borið við. Áburðarverksmiðjan í Gufunesi, reist 1952–1954, varð fyrst þessara fyrirtækja. Sementsverksmiðjan á Akranesi, reist 1956–1958, varð annað fyrirtækið af þessu tagi. Álverið í Straumsvík 1966 markaði þáttaskil í þessum efnum með eignaraðild erlendra aðila. Kísilgúrverksmiðjan við Mývatn 1966 varð fyrsta fyrirtækið sem telja verður orkufrekan iðnað og staðsett var utan Faxaflóasvæðisins. Sú staðsetning var að auki allfjarri höfn, enda ástæðan staðbundið hráefni. Engu að síður varð þessi framkvæmd hin fyrsta á þessu sviði til að sporna gegn þeirri búsetuþróun sem bent var á í upphafi þessa máls. Málmblendiverksmiðjan á Grundartanga í Hvalfirði 1977 markaði tímamót með meirihlutaeignaraðild Íslendinga í félagi við útlendinga. Enn var sunnlensk orka burðarásinn en staðsetning fyrirtækisins við Faxaflóa. Hér var að auki annað fyrirtæki í Vesturlandskjördæmi sem byggði á orku af Suðurlandi. Hér verður ekki tíundað hversu mikill mannafli hefur afvinnu af öllum þessum iðjuverum, hvað þá í þjónustugreinum þeim tengdum, en víst er að sá mannfjöldi skiptir þúsundum. Þegar hér er komið sögu finnst bæði þingi og þjóð að tími sé til kominn að efna til orkufreks iðnaðar víðar á landinu en eins við Faxaflóa. Kísilmálmverksmiðja við Reyðarfjörð hefur verið á dagskrá í röskan áratug og álver við Eyjafjörð er a.m.k. mjög til umræðu, enda virkjanir nyrðra og eystra ýmist á framkvæmda- eða undirbúningsstigi. Komist þessi áform í framkvæmd mun það treysta byggð í þessum fjórðungum og bæta heildarhag og stuðla að heilbrigðari búsetuþróun en hér hefur áður verið. En Suðurland, sem fram að þessu hefur lagt til meginhluta allrar orku í orkubúskap þjóðarinnar, ber hins vegar enn skarðan hlut frá borði í þessum efnum. Um þessar mundir verða hins vegar þau tímamót í atvinnuþróun Íslendinga sem knýja menn til að leita nýrra leiða og láta einskis ófreistað til að fjölga atvinnutækifærum á áður óþekktum sviðum eins og eftirminnilega hefur komið fram hér á þessum fundi. En vandséð er að frumatvinnugreinar þjóðarinnar, landbúnaður og sjávarútvegur, taki við meiri mannafla um fyrirsjáanlega framtíð hlutfallslega a.m.k. Iðnaður verður þar lausnarorðið í æ ríkari mæli auk þjónustugreina. Enda þótt mönnum hafi verið þetta ljóst um alllangt skeið er hægara sagt en gert að leggja grunn að hagkvæmri iðnþróun. Með flestum þjóðum tekur nokkrar kynslóðir að breyta svo um sem hér hlýtur að verða. Enn verður að leggja svo sem kostur er áherslu á úrvinnslu þess hráefnis sem landið og sjávarafli gefur af sér. Ég vil sérstaklega af því tilefni lýsa ánægju minni með hina gagnmerku till., sem 7. þm. Reykv. flutti hér á þessum fundi og mælti fyrir, og verð ég að skjóta því hér rétt inn í að mér hlýnaði um hjartaræfur að sú tillögugerð skyldi ættuð úr Arnarfirði. Reynsla annarra þjóða, svo sem granna okkar Norðmanna, hefur hins vegar sýnt að farsæld fylgir að sækja fram á sem flestum sviðum í senn, þ.e. úrvinnslu- og smáiðnaður dafnar oft vel í skjóli orkufreks iðnaðar. Suðurland hefur á undanförnum áratugum verið sá hluti landsins þar sem hlutfallslega flestir starfandi manna hafa haft atvinnu af frumatvinnugreinunum tveimur, sjávarútvegi og landbúnaði. Það gegnir því ekki furðu þó að harðast bitni á þeim fjórðungi þegar þessar atvinnugreinar taka ekki lengur við nýju fólki. Eins og áður segir hefur sunnlenskt afl knúið flest þau orkuver sem enn hafa malað íslenskri þjóð gull. Hafnleysi suðurstrandarinnar hefur hins vegar orðið orkufrekum iðnaði á Suðurlandi þrándur í götu fram að þessu. Engu að síður hefur tækni fleygt fram á síðustu árum á sviði hafnargerðar,jarðvegsflutninga og annars þess sem til þarf í þessu efni. Það er hátt til lofts og vítt til veggja á Suðurlandi ef svo má að orði komast í þessu sambandi. Þess vegna er lítil hætta á loftmengun, enda búnaður nú orðið vandaður til varnar slíku. Þéttbýli er nauðsyn í þessu sambandi, en nú búa tæplega átta þúsund manns í þéttbýli Flóa og Ölfuss. Þegar liggur fyrir mat á því að á Suðurlandi er að finna aðstæður sem fullnægja þeim skilyrðum sem gerðar eru til staðhátta þar sem orkufrekum iðnaði er komið á fót, a.m.k. iðnaði af miðlungsstærð. En sú slæma þróun, sem áður var hér gerð að umtalsefni, í frumatvinnugreinunum tveimur hefur þegar sagt til sín í mannfjöldaþróuninni á suðurlandi. Árið 1984 varð 0.9% meðaltalsfjölgun íbúa á landinu. Fólksfjölgun á suðurlandi varð það ár einungis 0.33%. En þá bregður hins vegar svo við að bein fækkun verður í öllum sýslunum þremur austan fjalls og þeim mun meir sem austar dregur. Í Árnessýslu varð fækkunin 0.12%, í Rangárvallasýslu varð hún 1.06% og í Vestur-Skaftafellssýslu 1.34%. Hins vegar varð fjölgun í kaupstöðunum tveimur, 1.31% í Vestmannaeyjum og 1.88% á Selfossi. Af því, sem hér hefur verið nefnt, er ljóst að tími er til kominn að byggðirnar austan heiðar fái notið þeirra gæða sem héraðið gefur af sér í orku fallvatnanna. Enn fremur er ljóst að fram undan er varnarbarátta á þessu svæði til þess að koma í veg fyrir fækkun fólks og þann vanda sem slíku fylgir. En íslenska þjóðin öll stendur í raun á tímamótum í atvinnumálum um þessar mundir. Hún á að baki mjög mörg stórverkefni, allt frá því að uppbygging sjávarútvegsins í nútímahorf hófst í byrjun aldarinnar. Ætla má að 20–25 þúsund manns komi á vinnumarkað fram um aldamót. Eina raunhæfa leiðin til að búa drjúgum hluta þess mannafla atvinnutækifæri í útflutningsatvinnuvegi eru stórvirkjanir og orkufrekur iðnaður. A þann veg er og haldið um stjórnvöl þessara mála. En algjör nauðsyn er að þessi verkefni dreifist víða um land. Suðurland þarf aukin atvinnutækifæri fyrir rösklega tvö þúsund manns á þessum tíma. Vandséð er að því verði náð nema orkufrekur iðnaður, útflutningsiðnaður, komi til á þessu svæði. Venjulega eru fjórar meginforsendur lagðar til grundvallar þegar svæði er metið í þessa veru. I fyrsta lagi vinnumarkaður, í öðru lagi landrými, í þriðja lagi raforka og í fjórða lagi hafnarskilyrði. Um aðstæður á Suðurlandi hvað varðar þrjár fyrsttöldu forsendurnar þarf vart að ræða, svo augljóst er það hverjum manni. Vinnumarkaður um átta þúsund manns, landrými nær ótakmarkað og raforkan yfir 90% af virkjuðu afli hér á landi. En hinn gamli þrándur í götu stóriðnaðar eða miðlungsiðnaðar á Suðurlandi, hafnarskilyrðin, er hins vegar verður nokkurrar íhugunar. Stundum eru stórverkefni, sem á eru einhverjir tækniörðugleikar að framkvæma, nánast afskrifuð um áratugi eða dæmd óframkvæmanleg í vitund manna. Svo var t.d. um brúun fljótanna á söndum Suðurlands. En einn góðan veðurdag dettur þm. einum í hug að efna til happdrættis í því skyni og öðrum að tengja framkvæmdina ellefu hundruð ára afmæli byggðar í landinu. Og viti menn. Hið óframkvæmanlega virtist nú leikur einn. Menn gerðu sér dagamun í sumarblíðunni 1974 og óku austur og vestur yfir fljótin sem byltust á brunasöndum. Árið áður hafði gosið í Eyjum og margt gerðist nánast í sömu svipan. Í því sambandi var stórbætt hafnaraðstaðan í Þorlákshöfn. Þar er nú höfn fyrir 4–5 þúsund tonna skip, 110 metra langur viðlegukantur og 7 metra dýpi. Með tiltölulega litlum kostnaði er hægt að stækka höfnina fyrir 5–6000 tonna skip. Höfnin við Grundartanga er af þeirri stærð, enda þótt stærri skip geti lagst þar við bryggjuhaus. Þannig er það oft að stærstu framfarasporin verða nánast af ófyrirséðum ástæðum. Hæstv. forseti. Ég tel að ég hafi hér rakið í fremur stuttu máli rökin fyrir þeirri bráðu nauðsyn sem Sunnlendingum er á að sú þáltill. sem hér er fram borin verði samþykkt og efni hennar komi til framkvæmda fyrr en síðar. Hér er um efni að ræða sem tekur langan tíma í umræðu og undirbúningi. Þess vegna er brýnt að því sé ýtt á flot sem fyrst. Ég vænti þess að skilningur og vilji þingheims reynist Sunnlendingum hliðhollur og bið þess, herra forseti, að till. verði að frestaðri þessari umr. vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 3. þm. Suðurl. fyrir að flytja þá till. sem hér er til umr. Stóriðja er sannarlega ekki allra meina bót, en jafnframt að efla þá atvinnuvegi sem fyrir eru þarf hún að koma til. Og hér var áðan einmitt rædd stórmerk till. hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar varðandi sjávarútveginn, okkar höfuðatvinnuveg. Ekki væri óeðlilegt markmið að eitt stóriðjufyrirtæki risi í hverjum landsfjórðungi auk stór-Reykjavíkursvæðisins og þá ekki síst í þeim fjórðungi þar sem meginhluti orkunnar verður til. Fyrrv. iðnrh. hrinti um of frá okkur orkukaupendum, því miður. Nú hefur dæminu verið snúið við í þessum efnum hjá hæstv. núv. iðnrh., en það er erfitt að vinna upp það sem miður fór. Með tækni nútímans er hægt að byggja stórskipahöfn á suðurströndinni en ýmsir telja að hana hafi vantað til að Suðurland væri inni í myndinni þegar rætt er um staðárval stóriðju. Fyrir forgöngu þm. Suðurlands hefur iðnrh. tekið þetta mál upp við staðarvalsnefnd og stóriðjunefnd. Vonandi nást sem fyrst hagstæðir orkusölusamningar um stækkun álversins í Straumsvík og í framhaldi af því samningar um áframhaldandi uppbyggingu stóriðju hér á landi sem m.a. leiði af sér að iðjuver rísi á Suðurlandi.

Fyrirspurnin hljóðar svo: 1. Hve mikið af ferskum fiski var flutt í gámum til sölu erlendis frá einstökum verstöðvum á s.l. ári? Tilgreint sé magn einstakra fisktegunda frá hverri verstöð ef unnt er. 2. Hve mikið verð fékkst fyrir þennan útflutning frá hverri verstöð? 3. Hvert var meðalsöluverð hverrar fisktegundar að frádregnum sölukostnaði? Svar: 1. Samkvæmt upplýsingum Fiskifélags Íslands liggja eftirfarandi bráðabirgðatölur fyrir um útflutning á ferskum fiski í gámum árið 1984. Tölur miðast við óslægðan fisk, ekki reyndist unnt að tilgreina magn einstakra fisktegunda. tonn Vestmannaeyjar 1077 Eyrarbakki 88 Þorlákshöfn 2169 Grindavík 981 Sandgerði 550 Garður 1808 Keflavík 784 Vogar 254 Hafnarfjörður 717 Kópavogur 466 Reykjavík 2849 Akranes 342 Hellissandur 23 Ólafsvík 91 Patreksfjörður 21 Tálknafjörður 405 Þingeyri 25 Flateyri 235 Bolungarvík 118 Ísafjörður 640 Súðavík 119 Siglufjörður 7 Bakkafjörður 9 Seyðisfjörður 208 Neskaupstaður 2133 Eskifjörður 9 Samtals: 16128 2. Ekki er unnt að veita svar við þessari spurningu þar sem fiski er í mörgum tilfellum safnað frá mörgum verstöðvum og fiskibátum. Hins vegar ber þess að geta að vegna stóraukins útflutnings á ferskum fiski í gámum á uppboðsmarkað erlendis hefur ráðuneytið sett nýjar reglur sem kveða á um að gerð sé ítarleg grein fyrir magni hverrar fisktegundar í hverjum gámi, hver sé eigandi aflans og nafni veiðiskips. Þessar reglur voru settar um síðustu áramót og ættu að auðvelda gagnasöfnun. 3. Ekki er unnt að gefa svar við þessari spurningu þar sem söluverði einstakra fisktegunda er ekki haldið aðgreindu við lokauppgjör banka hérlendis vegna sölu á ferskfiski á erlendum markaði.

Fyrirspurnin er þannig: 1. Hver var talinn kostnaður við gerð vegar undir Ólafsvíkurenni samkvæmt áætlun Vegagerðar ríkisins? 2. Hvert var tilboðsverð Hagvirkis hf. í gerð vegarins? 3. Hver var heildarkostnaður við vegagerðina: a) samkvæmt tilboði Hagvirkis hf., b) við aukaverk, unnin af Hagvirki hf., ófyrirséð í tilboðslýsingu, c) við aukaverk, umfram tilboð, unnin af Hagvirki hf. eða öðrum, d) við eftirlit Vegagerðar ríkisins og stjórn, e) við aðkeypt eftirlit, f) við aðra kostnaðarþætti? Upphæðir tilgreinist á sama verðlagi. Svar: Áður en vikið er að einstökum liðum fyrirspurnarinnar verður að gera stutta grein fyrir verkinu í heild. Verk af þessu tagi er háð fáum en stórum óvissuþáttum. Þótti ekki annað tiltækilegt en að hefja tilraunavinnslu á grjótnámi, skurð- og grjótvörn á vegfyllingu í fjöru áður en unnt væri að bjóða verkið út. Var þetta unnið af Vegagerð ríkisins árið 1982 og fengust þar með betri forsendur fyrir útboðsgögn. Slík tilraunavinnsla, sem miðar að því að draga úr óvissuþáttum, er mjög til þess fallin að lækka tilboðsverð. Þá þurfti að styrkja og endurbæta flutningsleiðir sem nota átti við framkvæmdina. Snemma árs 1983 var síðan boðinn út meiri hluti vegfyllingar ásamt grjótvörn. Stærð þessa útboðs takmarkaðist af fjárveitingu til verksins, en vegfylling ásamt grjótvörn hins vegar komin það hátt yfir sjó að ekki átti að vera mikil hætta á skemmdum af völdum sjávargangs. Þegar hið lága tilboð Hagvirkis hf. lá fyrir var þegar við gerð verksamnings ákveðið að það lyki við alla grjótvörnina. Frágangi vegar með bundnu slitlagi var síðan lokið árið 1984. Tvö verktakafyrirtæki önnuðust þann þátt, Völur hf. sem sá um efnisvinnslu og Hagvirki sem lauk vegagerð og lagði bundið slitlag. Vegagerð ríkisins sá um efniskaup af ýmsu tagi til framkvæmdarinnar. Hún hafði með höndum hönnun vegar og undirbúning allan, svo og yfirumsjón með verkinu. Daglegt eftirlit með verktökum var í höndum Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen hf. Verður þá vikið að einstökum liðum fyrirspurnarinnar í þeirri röð sem þeir eru settir fram. Allar tölur eru á verðlagi í mars 1983, en á því verðlagi var verksamningur við Hagvirki hf. gerður. 1. Heildarkostnaður við gerð vegar undir Ólafsvíkurenni var áætlaður af Vegagerð ríkisins 93,7 m. kr. Sá áfangi, sem boðinn var út, átti að kosta 69,5 m. kr. skv. sömu áætlun. 2. Tilboð Hagvirkis hf. í þann áfanga var 36,8 m. kr. 3a. Svo sem fyrr var getið var þegar við gerð verksamnings bætt við verkið á einingarverði tilboðs, og var upphæð verksamnings við Hagvirki hf. 40,3 m. kr. Kostnaðaráætlun fyrir sama áfanga var 75,5 m. kr. 3b. Hækkun á verksamningi vegna magnbreytinga, breyttra forsendna í klapparskurði og annarra ófyrirséðra atriða var 1,1 m. kr. eða 2,7% af samningsupphæð. Heildarkostnaður við útboðinn verkáfanga varð því 41,4 m. kr. 3c. Kostnaður við að ljúka vegagerð og leggja bundið slitlag varð 2,0 m. kr. og önnuðust Hagvirki hf. og Völur hf. þau verk. 3d. Kostnaður Vegagerðar ríkisins vegna hönnunar, stjórnar o.þ.h. varð 4,9 m. kr. 3e. Kostnaður við aðkeypt eftirlit varð 2,4 m. kr. 3f. Aðrir kostnaðarþættir en þegar eru taldir eru einkum tveir, þ.e. tilraunavinnsla árið 1982 9,2 m. kr. og efniskaup ásamt nokkrum frágangsverkefnum 2,9 m. kr. Alls nema þessir kostnaðarþættir því 12,2 m. kr. og annaðist Vegagerð ríkisins þá. Heildarkostnaður við vegagerð undir Ólafsvíkurenni á verðlagi í mars 1983 varð því 62,9 m. kr.

Fyrirspurnin er þannig: Hvert var gjaldeyrisútstreymið úr viðskiptabönkunum seinustu fimm dagana fyrir gengisfellinguna síðustu? Svar: Gjaldeyrissala viðskiptabankanna í vikunni fyrir gengisbreytinguna, þ.e. 12. til 16. nóvember, var samtals 1203,8 millj. kr. Eftir dögum skiptist gjaldeyrissalan sem hér segir: 12. nóv. 183,9 millj. kr. 13. nóv. 175,8 millj. kr. 14. nóv. 258,0 millj. kr. 15. nóv. 314,7 millj. kr. 16. nóv. 271,4 millj. kr. Samtals 1203,8 millj. kr. Gjaldeyrissala Seðlabankans þessa daga var 109,8 millj. kr. Samtals var gjaldeyrissalan því 1313,6 millj. kr., þar af vegna greiðslu afborgana og vaxta 368,7 millj. kr. Var gjaldeyrissala þessa daga 31,1% af gjaldeyrissölu nóvembermánaðar.

Svar: Heildarkennslumagn í grunnskólum skólaárið 1984– 1985 er 1,5% minna en skólaárið á undan, þ.e. 1983– 1984. Sparnaðurinn skiptist á eftirfarandi hátt eftir fræðsluumdæmum (miðað er við kenndar stundir á viku): 1983-84 1984-85 % Reykjavík 19 580 19 605 Reykjanes 16 083 15 837 1,5 Vesturland 5 359 5 225 2,5 Vestfirðir 4 006 3 906 2,5 Norðurland vestra 4 515 4 471 1,0 Norðurland eystra 8 264 8 037 2,7 Austurland 5 104 4 995 2,1 Suðurland 7 116 6 888 3,2 Um sundurliðun eftir skólahverfum vísast til meðfylgjandi yfirlita frá fræðsluskrifstofum. Þótt tekist hafi að ná þessum sparnaði merkir það ekki að hver nemandi fái minni kennslu en áður heldur náðist hagræðing, t.d. með því að sameina fámennar bekkjardeildir. Skýrir þetta einnig hvers vegna erfiðara reyndist að spara í Reykjavík þar sem bekkjardeildir voru þegar það fjölmennar að slíkt svigrúm var ekki fyrir hendi. Í framhaldsskólum hefur kennslumagn á viku aukist milli skólaáranna 1983–1984 og 1984–1985 um 4,4% en það stafar af fjölgun nemenda eins og fram kemur af meðfylgjandi greinargerð og yfirliti yfir nemendafjölda og kennslumagn. Samkvæmt ákvörðun menntamálaráðherra var sparnaðarviðleitni í skólakerfinu miðuð við hagræðingaraðgerðir sem unnt væri að framkvæma án þess að dregið væri úr þeirri fræðslu sem skólum ber að láta hverjum og einum nemanda í té. Fylgiskjöl. Skólaskrifstofa Reykjavíkur Sólrún Jensdóttir skrifstofustjóri, Menntamálaráðuneytinu, Hverfisgötu 6. Reykjavík, 18. febr. 1985. Með vísun til símtals yðar í dag, sbr. og áður sent bréf varðandi deildafjölda og kennslumagn í grunnskólum Reykjavíkur, vil ég taka fram eftirfarandi: Á s.l. skólaári voru kenndar 19 580 vikustundir í grunnskólum borgarinnar, eða sem svaraði 1,65 std. á nemanda á viku. Á yfirstandandi skólaári eru samsvarandi tölur 19 605 vikustundir eða 1,64 std. á nemanda á viku. Auk þeirrar lækkunar kennslumagns á nemanda milli ára, sem hér kemur fram, má benda á að í framkvæmd tókst að halda þeim deildafjölda sem menntamálaráðuneytið taldi fyllstu hagkvæmni miðast við en slíkt reynist æ erfiðara með hverju árinu vegna aukinnar dreifingar byggðar og óhentugrar skiptingar nemenda milli skóla. Virðingarfyllst, Ragnar Georgsson. Reykjanesumdæmi. Kennsla Kennsla 1984/84 1984/85 Mismunur % Kópavogur 3 613 3 528 -85 -2,35 Seltjarnarnes 1 019 1 021 2 0,20 Garðabær 1 720 1 737 17 0,99 Hafnarfjörður 3 461 3 454 -7 -0,20 Bessastaðahreppur 211 219 8 3,79 Mosfellshreppur 1 261 1 275 14 1,11 Kjalarneshreppur 142 137 -5 -3,52 Kjósarhreppur 70 65 -5 -7,14 Keflavík 1 660 1 708 48 2,89 Grindavík 709 697 -12 -1,69 Njarðvík 674 676 2 0,30 Miðneshreppur 298 289 -9 -3,02 Gerðahreppur 317 303 -14 -4,42 Vatnsleysustrandarhreppur 240 277 37 15,42 Sérkennsla og sérdeildir 319 158 -161 -50,47 Sérstök stuðningskennsla 369 293 -76 -20,60 Samtals 16 083 15 837 -246 -1,53 Ath.: Stuðnings- og sérkennsla er óbreytt hvað magn snertir frá fyrra ári, en uppsetning er önnur þar sem þeim nemendum, sem þurfa á hjálparkennslu að halda, er nú meira blandað inn í almennar deildir en gert var á síðasta skólaári. Fræðslustjóri Vesturlandsumdæmis Menntamálaráðuneyti, skólamálaskrifstofa Hverfisgötu 4, 101 Reykjavík. Hér með er leitast við að svara, eftir því sem tök eru á, fyrirspurn háttvirts alþingismanns, Hjörleifs Guttormssonar, til menntamálaráðherra „um niðurskurð og sparnað í skólum“ (107. löggjafarþing, 82. mál). Þessu verður best svarað með því að bera saman áætlun um fjölda kennslustunda í skólum umdæmisins vegna skólaáranna. Skólahverfi: 1983/84 1984/85 Akraneskaupstaður 1 527 1 535 Ólafsvíkurkaupstaður 436 415 Heiðarskóli, Leirársveit 269 250 Andakílsskóli, Hvanneyri 100 99 Kleppjárnsreykjaskóli 256 250 Varmalandsskóli, Mýrasýslu 290 275 Borgarnes 566 550 Laugargerðisskóli, Snæfellsnesi 259 250 Lýsuhólsskóli, Staðarsveit 65 61 Neshreppur utan Ennis 290 280 Eyrarsveit 295 290 Stykkishólmur 486 440 Búðardalur, Laxárdalshreppi 244 230 Laugaskóli, Dalasýslu 276 300 Fræðslustjóri Vestfjarðaumdæmis Menntamálaráðuneytið, Sólrún Jensdóttir. Svar frá Vestfjarðaumdæmi vegna fyrirspurnar Hjörleifs Guttormssonar til menntamálaráðherra um niðurskurð og sparnað í skólum. Samanburður á kenndum stundum skólaárið 1983– 84 og 1984-85: Skóli: 1983-84 1984-85 Barnaskóli Ísafjarðar 625 607 Barnaskóli Hnífsdal 117 110 Gagnfræðaskóli Ísafirði 356 347 Grunnskólinn Bolungarvík 414 409 Grunnskólinn Geiradalshreppi 35 44 Reykhólaskóli 201 202 Grunnskólinn Flatey 30 0 Grunnskólinn Barðaströnd 122 102 Grunnskólinn Rauðasandi 39 43 Grunnskólinn Patreksfirði 346 346 Grunnskólinn Tálknafirði 177 166 Grunnskólinn Bíldudal 169 165 Grunnskólinn Auðkúluhreppi 32 30 Grunnskólinn Þingeyri 163 162 Grunnskólinn Núpi 53 60 Grunnskólinn Holti 63 59 Grunnskólinn Flateyri 175 141 Grunnskólinn Suðureyri 199 197 Grunnskólinn Súðavík 113 71 Grunnskólinn Reykjanesi 44 47 Finnbogastaðaskóli 41 47 Klúkuskóli 68 54 Grunnskólinn Drangsnesi 59 84 Grunnskólinn Hólmavík 216 224 Grunnskólinn Broddanesi 68 66 Grunnskólinn Borðeyri 81 79 Bræðratunga,sérdeild 0 44 Samtals 4 006 3 906 Rétt er að taka fram að ýmsar ástæður aðrar en niðurskurðarviðleitni valda breytingum milli ára, svo sem breytingar á nemendafjölda, breytt kennsluskipan o. fl. Fræðslustjóri Norðurlandsumdæmis vestra Kennslumagn í skólahverfum 1983–1984 1984–1985 Alm. Stuðnings- Sér- Alm. Stuðnings- Sér- kennsla kennsla kennsla kennsla kennsla kennsla Grunnskólinn siglufirði 574 36 606 33 9 Barnaskólinn Sauðárkróki Gagnfræðaskólinn Sauðárkróki 670 50 705 68 Grunnskólinn Staðarhreppi, V-Hún. 66 58 7 Laugarbakkaskóli 307 20 306 28 Grunnskólinn Hvammstanga 249 14 267 14 Vesturhópsskóli 68 54 3 Húnavallaskóli 355 31 336 26 20 Grunnskólinn Blönduósi 332 24 348 26 Grunnskólinn Höfðakaupstað 302 12 304 17 Grunnskólinn Skefilsstaðahreppi 34 26 Melsgilsskóli 67 47 Varmahlíðarskóli 336 15 276 35 Steinsstaðaskóli 175 7 160 16 Grunnskólinn Akrahreppi 93 6 86 Grunnskólinn Rípurhreppi 65 51 Grunnskólinn Hólum 100 7 97 11 Grunnskólinn Hofsósi 263 19 235 19 Sólgarðaskóli 63 61 5 Egilsásérdeild 155 111 Samtals 4 119 241 155 4 023 308 140 Fræðslustjóri Norðurlandsumdæmis eystra Kennslu- Kennslu- kvóti kvóti 1983 st/v 1984 st/v Námsstjórn 30 Grímseyjarhreppur, grunnskólinn 63 55 Ólafsfjörður, barnaskólinn, gagnfræðaskólinn 409 385 Dalvík, grunnskólinn 482 440 Svarfaðardalshreppur, Húsabakki 124 136 Hríseyjarhreppur, grunnskólinn 139 136 Árskógarhreppur, grunnskólinn 114 136 Arnarneshreppur, grunnskólinn 71 55 Glæsibæjarhreppur, Þelamörk 247 258 Akureyri, Barnaskóli Akureyrar Glerárskóli Lundarskóli Oddeyrarskóli Gagnfræðaskóli Síðuskóli Bröttuhlíðarskóli Samtals 3 408 3 323 Hrafnagilshreppur, grunnskólinn 98 97 Saurbæjarhreppur, grunnskólinn 92 84 Öngulsstaðahreppur, grunnskólinn 99 109 Hrafnagilsskóli 242 210 Svalbarðsstrandarhreppur, grunnskólinn 94 92 Grýtubakkahreppur, gunnskólinn 153 179 Ljósavatnshreppur, Stórutjarnir 242 210 Bárðdælahreppur, grunnskólinn 67 65 Skútustaðahreppur, grunnskólinn 226 220 Reykdælahreppur, grunnskólinn 166 150 Aðaldælahreppur, Hafralækur 258 240 Húsavík, barnaskólinn, gagnfræðaskólinn, samtals 696 679 Kelduneshreppur, Skúlagarður 63 56 Öxarfjarðarhreppur, Lundur 112 109 Fjallahreppur, Grímsstaðir 10 Presthólahreppur, grunnskólinn 93 100 Raufarhafnarhreppur, grunnskólinn 220 210 Svalbarðshreppur, grunnskólinn 65 43 Þórshafnarhreppur, grunnskólinn 231 220 Samtals stundir 8 264 8 037 Austurlandsumdæmi Stundafjöldi skólaárin 1983-.84 og 1984-85. Skóli 1983 1984 Mismunur Skýringar Seyðisfjörður 364 328 -36 Heimilaðar stundir 1984:352. Breyting sennilega væntanleg eftir áramót. Neskaupstaður 576 591 +15 Bættist við ein deild. Eskifjörður 372 331 -41 Fækkun um eina deild, o.fl. Skeggjastaðahreppur 53 58 +5 Fleiri eldri börn. Vopnafjörður 343 348 +5 Brúarásskóli 109 110 +1 Skjöldólfsstaðir 66 66 Borgarfjörður 80 78 -2 Hallormsstaður 188 177 -11 Útibú í Fljótsdal lagt niður. Egilsstaðir 503 514 +11 Ófyrirséð sérkennsla. Eiðar 136 136 Mjóifjörður 34 33 -1 Norðfjarðarhreppur 35 34 -1 Reyðarfjörður 306 298 -8 Fáskrúðsfjörður 332 341 -9 Fækkun skiptist. Óhagstætt meðaltal. Stöðvarfjörður 163 156 -7 Breiðdalur 164 164 Beruneshreppur 60 60 Djúpivogur 195 185 -10 Geithellnahreppur 50 58 +8 Nesjaskóli 218 218 Hafnarhreppur 614 567 -40 Fækkun um eina deild. Minni sérkennsla. Mýrahreppur 56 58 +2 Borgarhafnarhreppur 53 54 -1 Hofshreppur 34 32 -2 Samtals 5 104 4 995 -122 Samanburðurinn miðast við haustönn bæði árin. Í sumum skólum breytist stundafjöldinn á vorönn. Suðurlandsumdæmi Kennslustundafjöldi (almennar kennslustundir) á viku skólaárið 1983/84 og haustið 1984 sundurliðaður eftir skólahverfum. Búast má við að stundafjöldi vorið 1985 gæti orðið 10–20 stundum meiri frá því sem var haustið 1984. Kennslu- Kennslu- stundir stundir 1983-84 1984-85 Vestmannaeyjar 1 366 1 373 Selfoss 1 201 1 101 Kirkjubæjarklaustur 264 259 Víkurskóli 203 185 Ketilsstaðaskóli 67 65 A-Eyjafjallahreppur 92 90 V-Eyjafjallahreppur 63 62 A-Landeyjahreppur 93 90 V-Landeyjahreppur 70 64 Fljótshlíðarhreppur 68 63 Barnaskóli Hvolsvelli 161 180 Gagnfræðaskóli Hvolsvelli 194 175 Hella 292 276 Holtahreppur 276 272 Djúpárhreppur 93 90 Gaulverjabæjarhreppur 57 56 Stokkseyri 273 279 Eyrarbakki 287 263 Hraungerðishreppur 68 69 Villingaholtshreppur 70 69 Skeiðahreppur 73 69 Gnúpverjahreppur 110 102 Hrunamannahreppur 300 303 Biskupstungnahreppur 253 227 Laugardalshreppur 87 88 Grímsneshreppur 134 129 Hveragerði 525 532 Þorlákshöfn 376 357 Alls 7 116 6 888 Mismunur er 3.2% . Svipaður sparnaður hefur einnig náðst í hjálpar- kennslu. Menntamálaráðuneytið 18. febr. 1985 Í framhaldsskólum var reynt að ná fram umræddum sparnaði með hagræðingu kennslunnar án þess að skerða námsframboð og fjölda nemendastunda. Skólaárin 1981–82 og 1982–83 óx nemendafjöldi í framhaldsskólum um u.þ.b. 4%. Fjölgun skiptist tiltölulega jafnt á þær tegundir skóla sem hér er miðað við og kennslumagn á hvern nemanda hélst óbreytt, u.þ.b. 2.26 kennarastundir á viku. Haustið 1983 hafði framhaldsskólanemendum fjölgað um 4.6% miðað við haustið 1982. Kennslumagn dróst hins vegar saman um 1% og kennarastundum á nemanda fækkaði um 5.4%. Þá fækkun má einkum rekja til betri stjórnunar á stærð námshópa og röðun áfanga í brautaskiptum skólum. Haustið 1984 hefur nemendum í þessum skólum enn fjölgað og eru nú um 12 600 sem er 9.6% fjölgun frá haustinu 1982. Aukning kennslumagns á sama tíma er um 3.3% og stundafjöldi á nemanda er nánast sá sami og á síðasta skólaári eða 2.135 st/v en var 2.14 haustið 1983. Auk þess sem hér hefur verið rakið ber að hafa það í huga að fjölgun framhaldsskólanema síðast liðin 2–3 ár hefur einkum beinst að fjölbrautaskólunum sem flestir bjóða upp á fjölbreytt verknám og nota því eðli málsins samkvæmt meira kennslumagn á nemanda en bóknámsskólar með hefðbundnu sniði. Sá sparnaður, sem hér hefur náðst með hagræðingu, er því í raun töluvert meiri en fram kemur af þeim hlutfallstölum sem raktar eru hér á undan. Í meðfylgjandi töflum um nemendafjölda og kennslumagn í framhaldsskólum 1981–1984 vantar nokkra skóla þar sem kennsla er annaðhvort árstíðabundin eða fer að verulegu leyti fram í námskeiðaformi. Hins vegar má ætla að í heild hafi þróun kennslumagns þar verið svipuð því sem varð í hinum háttbundnari skólum. 2. Að hve miklu leyti hafa ráðstafanir skv. 1. lið komið niður á stundum til ráðstöfunar í skólabókasöfnum? Svar: Samkvæmt upplýsingum frá fræðslustjórum hafa ráðstafanir skv. 1. lið ekki komið nema óverulega niður á stundum til ráðstöfunar í skólabókasöfnum. Er hér á eftir vísað í svör fræðslustjóranna: Reykjavík: Ráðstafanir skv. 1. lið hafa ekki komið niður á stundum til ráðstöfunar í skólabókasöfnum svo umtalsvert sé. Reykjanes: Ráðstafanir skv. 1. lið hafa ekki komið niður á skólabókasöfnum. Vesturland: Engin veruleg breyting hefur orðið vegna ráðstafana skv. 1. lið. Vestfirðir: Ekki er vitað til að þessar ráðstafanir hafi komið niður á stundum til ráðstöfunar í skólabókasöfnum, en þróun þeirra er skammt á veg komin í umdæminu. Norðurland vestra: Skólar, sem starfrækja skólabókasöfn, hafa fengið óskipta þá tíma sem ætlaðir eru til leiðbeiningar í bókasöfnum. Kvóti til starfa við eftirlit með kennslutækjum og til starfa á bókasöfnum hefur í engu verið skertur. Norðurlandsumdæmi eystra: Ráðstafanir skv. 1. lið hafa haft óveruleg áhrif. Austurlandsumdæmi: Þessar ráðstafanir hafa ekki mér vitanlega komið niður á ráðstöfunarstundum skólasafna. Suðurland: Áhrif mjög óveruleg. 3. Hver var nemendafjöldi í einstökum skólahverfum, flokkaður eftir árgöngum, og fjöldi bekkjardeilda í árgöngum á skólaárinu 198~1984 og hverjar eru hliðstæðar tölur skólaárið 1984–1985? Svar: Varðandi þennan lið vísast til skráa ráðuneytisins um fjölda nemenda og kennara skólaárin 1983–1984 og 1984–1985 sem hér fylgja. Um fjölda bekkjardeilda í umræddum árgöngum vísast til upplýsinga frá fræðsluskrifstofum. Þó vantar enn upplýsingar um þetta atriði frá Norðurlandi vestra og Norðurlandi eystra. 4. Hvernig hefur tekist að ná markmiðum menntamálaráðherra um 4% sparnað í rekstri grunnskóla á árinu 1984? Svar óskast sundurliðað eftir skólahverfum. Svar: Ekki verður ljóst hvernig eða hvort markmiðum um 4% sparnað í rekstri grunnskóla verður náð, enda ekki miðaður við reikningsárið 1984 heldur mismun skólaáranna 1983–1984 og 1984–1985. 5. Í hve mörgum grunnskólum í landinu er kennd heimilisfræði samkvæmt viðmiðunarstundaskrá skólaárið 1984–1985? Svar: Niðurstöður könnunar á því hvernig framkvæmd heimilisfræðikennslu í skólum landsins hefur tekist á þessu ári og skýrt er frá í bréfi ráðuneytisins 19. des. s.l. liggja enn ekki fyrir og er því vísað til meðfylgjandi greinargerðar Bryndísar Steinþórsdóttur, námsstjóra í heimilisfræðum, sem fylgir hér með. Upplýsingar um heimilisfræðikennslu hafa borist frá nokkrum fræðslustjórum og eru sem hér segir: Reykjavík: Í Reykjavík er nú eins og undanfarið alls staðar kennd heimilisfræði í 7. og 8. bekk samkvæmt viðmiðunarstundaskrá nema hvað erfitt er að koma því við í Æfingadeild KHÍ vegna húsnæðisleysis. Í 9. bekk er alls staðar gefinn kostur á heimilisfræði sem valgrein. Í öllum skólum í 1.–6. bekk er kennsla í heimilisfræðum, en þar sem kennslan fer fram í námskeiðum er erfitt að tilgreina hvort kennt er fyllilega samkvæmt viðmiðunarstundaskrá frá 9. 4. 1984. Það virðist samt nokkuð langt í land að á því skólastigi geti kennslan farið fram skv. viðmiðunarstundaskrá. Er það aðallega vegna skorts á kennsluaðstöðu sem ekki er nægileg fyrir bekkjardeildir allra árganga og á þetta helst við um fjölmennustu skólana. A það skal minna að væntanlega liggja fyrir innan tíðar niðurstöður úr könnun sem verið er að vinna úr á vegum menntamálaráðuneytisins varðandi stöðu heimilisfræðinnar. Reykjanes: Þar eru kennd 31 57% þeirra stunda sem heimilt er að nota til heimilisfræðikennslu skv. viðmiðunarstundaskrá. Sjá meðfylgjandi yfirlit. Vesturland: Heimilisfræði er kennd samkvæmt viðmiðunarstundaskrá í tveimur skólum. Greininni er að einhverju leyti sinnt í 13 skólum, þar af allvel í fjórum. Tveir skólar bjóða ekki upp á neina kennslu í heimilisfræði. Vestfirðir: Heimilisfræði er kennd í 12 skólum í umdæminu og vitað er um allmarga skóla sem hyggjast taka upp heimilisfræði, margir hverjir í formi námskeiða vegna skorts á hæfum kennurum. Austurland: Í 6 af 28 skólum í umdæminu er heimilisfræði kennd skv. viðmiðunarstundaskrá. Í 15 bekkjum er skert kennsla. Vikunámskeið eru á Hallormsstað fyrir 7.–9. bekk margra skóla, en kennsla yngri nemenda er víða hafin þótt fullum tíma sé ekki náð. Engin kennsla er í 7 skólum, en flestir þeirra eru mjög litlir. Suðurland: 3/4 hlutar nemenda í umdæminu njóta kennslu í heimilisfræði. Fylgiskjöl. Yfirlit um kennslu í heimilisfræði í Reykjanesumdæmi skólaárið 1984/85 Við- miðun Kennt % Kópavogur 229 89 38,86 Seltjarnarnes 62 12 19,35 Garðabær 114 62 54,39 Hafnarfjörður 224 76 33,93 Bessastaðahreppur 13 0 0 Mosfellshreppur 81 0 0 Kjalarneshreppur 10 10 100 Kjósarhreppur 3 0 0 Keflavík 106 31 29,25 Grindavík 42 16 38,10 Njarðvík 42 15 35,71 Miðneshreppur 21 0 0 Gerðahreppur 21 0 0 Vatnsleysustrandarhreppur 17 0 0 Samtals 985 311 31,57 UM KENNSLU Í HEIMILISFRÆÐI Á skólaárinu 1982–1983 var gerð könnun á stöðu heimilisfræði í grunnskólum landsins. Fylgir sú könnun hér með ásamt nokkrum upplýsingum um stöðuna í einstökum fræðsluumdæmum og þeim breytingum sem vitað er um frá því könnunin var gerð. Með nýrri viðmiðunarstundaskrá, sem gekk í gildi haustið 1984, var gert ráð fyrir heimilisfræði sem sjálfsögðum lið í skólastarfi á öllum aldursárum. Skólamönnum og foreldrum ber saman um að hér sé um þarfa og áhugaverða námsgrein að ræða sem komi öllum að góðum notum og auki fjölbreytni í skólastarfi. Því virðist vera vilji fyrir hendi að koma kennslunni á samkvæmt viðmiðunarstundaskrá. Vandamál skólanna eru mismunandi, bæði þeirra sem þegar hafa komið sér upp heimilisfræðikennslu að einhverju leyti og þeirra sem enga kennslu hafa í greininni. Vandamálin eru m.a. 1. Aðstöðuleysi. Hjá stórum hluta skólanna eru þrengsli mikil og lítil von virðist vera um aukið húsnæði á næstu árum. Þetta á bæði við um dreifbýli og þéttbýli. 2. Fjárskortur. a) Fjármagn vantar til að kaupa innréttingar. Einingainnréttingar hafa verið unnar á vegum menntamálaráðuneytisins og framleiddar af Grein í Kópavogi samkvæmt áætlaðri þörf. 50 innréttingar voru smíðaðar og fáar hafa selst, m.a. vegna erfiðrar fjárhagsaðstöðu sveitarfélaga. Innréttingarnar eru sérstaklega smíðaðar með hliðsjón af þörf þeirra skóla sem eru fámennir og hafa ekki sérstakt húsnæði og einnig til viðbótar við aðrar innréttingar til heimilisfræðikennslu. Auk innréttinganna þarf fjármagn til kaupa á búnaði. b) Fjármagn vantar til að auka kennslu í greininni. Um leið og auka átti kennslu í heimilisfræði var skorinn niður skólakostnaður og lá þá beinast við hjá mörgum skólum að strika út nýjungar að því er virðist og þá einkum þær nýjungar sem hafa aukinn kostnað í för með sér. Ath. Þegar aðeins var um 4 stundir á skólaári að ræða í 1.–6. bekk, sbr. eldri viðmiðunarstundaskrá, var veittur sérstakur kvóti til kennslunnar. En með nýrri viðmiðunarstundaskrá var ekki gert ráð fyrir neinum viðbótarkvóta vegna námsgreinarinnar. Allir skólar kvarta undan því að þeir hafi ekki nægilegar skiptistundir. 3. Stundaskrárgerð. Komið hefur fram að víða vefst það fyrir mönnum af hvaða námsgrein á að taka ef bæta á við stundum í heimilisfræði. Þar koma einnig til kennararáðningar. 4. Kennaraskortur. Í mörg ár hefur verið bent á að efla þarf menntun kennara í heimilisfræði, bæði í valgreininni heimilisfræði og í kennaramenntun, svo að hinn almenni kennari geti tekið að sér kennslu yngri barna í heimilisfræði sem og í öðrum greinum. Enn fremur þarf að auka námskeið fyrir þá sem taka að sér kennslu í greininni, bæði í fræðsluumdæmunum og í Kennaraháskóla Íslands. Mikill skortur er á heimilisfræðikennurum, þó einkum í dreifbýli. Það hefur því borist eindregin ósk um að haldin verði námskeið fyrir almenna kennara í þeim skólum sem ekki eiga kost á heimilisfræðikennara svo að unnt verði að hefja kennslu í greininni. Á þetta ber að líta sem nauðsynlega bráðabirgðalausn þar til heimilisfræðikennarar fást til starfa í öllum skólum landsins. Að því ber að stefna. Skólahaldsskýrslur fyrir yfirstandandi skólaár hafa ekki borist ráðuneytinu. Hér er því einungis gerð grein fyrir þeim breytingum sem vitað er um frá því könnunin var gerð. Reykjavík. Heimilisfræði er nú kennd í öllum skólum. Vesturbæjarskólinn hefur bæst við síðan könnunin var gerð. Einhver aukning er á stundum fyrir 1.–6. bekk í átt að nýrri viðmiðunarstundaskrá. Ef kenna á samkvæmt viðmiðunarstundaskránni hafa 8 skólar nægilegt húsnæði, en viðbótarhúsnæði vantar í 12 skólum. Það mætti leysa t.d. með lausum innréttingum í venjulegri kennslustofu. Ath. Æfinga- og tilraunaskóli Kennaraháskóla Íslands hefur orðið afskiptur, er eini skólinn í Reykjavík sem enga aðstöðu hefur til heimilisfræðikennslu. Laus kennslustofa er fyrir hendi sem bráðabirgðalausn, en fjármagn hefur ekki fengist til kaupa á innréttingum. Reykjanesumdæmi. Garðaskóli og Flataskóli hafa fengið ný kennslueldhús og Hofstaðaskóli sendir nemendur í Flataskóla. Gagnfræðaskólinn í Mosfellssveit fær brátt aðstöðu til heimilisfræðikennslu í lausri kennslustofu. Ath. Kennsla hefur ekki getað hafist í Digranesskóla í Kópavogi, vegna kennaraskorts. Einnig vantar kennara í Keflavík svo að hægt sé að fullnægja þeirri skertu kennslu sem skólarnir gefa kost á. Vesturlandsumdæmi. Nýtt kennslueldhús er í Grundaskóla á Akranesi og í Grunnskólanum í Borgarnesi, bæði eldhúsin koma í stað eldra húsnæðis. Í Ólafsvík er kennsla hafin í nýju húsnæði. Þar hefur ekki verið kennt áður. Vestfirðir. Kennsla er hafin við barnaskólann á Ísafirði. Ný kennslueldhús hafa komið í Bolungarvík og á Suðureyri. Kennsla er að hefjast á Borðeyri. Norðurland vestra. Nýtt kennslueldhús er í grunnskólanum á skagaströnd. Áður var kennt í félagsheimilinu. Kennsla er að hefjast í grunnskólanum á Hvammstanga, kenna á í mötuneytiseldhúsi sláturhússins. Einnig er nú kennt í grunnskólanum í Akrahreppi og á Hólum. Norðurland eystra. Grunnskólinn í Öngulsstaðahreppi hefur með nýju húsnæði fengið aðstöðu til heimilisfræðikennslu sem Hrafnagilsskóli fær einnig afnot af. Nýtt eldhús er væntanlegt í Glerárskóla á Akureyri. Skólar á Akureyri hafa búið við skerta kennslu sem var skert enn meira í haust, þrátt fyrir að húsnæði sé fyrir hendi, t.d. í Gagnfræðaskólanum á Akureyri. Þar hafa verið kenndar 4 stundir hálft skólaár í 7. bekk, ekkert í 8. bekk, en val í 9. bekk. Nú eru einungis kenndar 3 stundir í hálft skólaár í 7. bekk og val í 9. bekk. Þetta eru sparnaðarráðstafanir sem vakið hafa óánægju bæði kennara og nemenda. Lundaskóli er eini skólinn með yngri barna kennslu á Akureyri. skólastjórinn þar hafði skipulagt auknar stundir í heimilisfræði en getur ekki vegna sparnaðarráðstafana gefið kost á nema 4 stundum á skólaári fyrir hvert aldursár. Austurlandsumdæmi. Ellefu skólar af tuttugu og átta fá 1–2 vikur í heimilisfræði á Hallormsstað. Eru það námskeið sem skólinn hefur gefið kost á í nokkur ár. Nú er fyrirhuguð breyting á starfsemi skólans og því liggur m.a. fyrir að ákveða með hverju móti heimilisfræðin verður kennd í heimaskólum. Hugmynd hefur komið frá fræðslustjóra um að halda námskeið fyrir verðandi kennara þeirra 20 skóla sem eru það fámennir að erfitt verður að fá heimilisfræðikennara til starfa á næstunni. Suðurlandsumdæmi. Nýtt kennslueldhús er komið í Kirkjubæjarskóla. Kennsla er að einhverju leyti hafin við grunnskólana á Eyrarbakka, í Fljótshlíð, í Þykkvabæ, Reykholtsskóla í Biskupstungum og Villingaholtsskóla. Augljóst er að aukið fjármagn þarf til að koma á kennslu í námsgreininni, þar kemur til þörf á kennsluaðstöðu, skiptistundum og námskeiðum fyrir kennara eða aðra sem taka að sér kennslu í greininni þar til heimilisfræðikennarar fást. Brýn þörf er á heildarstefnumörkun á framkvæmd í samræmi við nýja viðmiðun. Áformað er að senda könnun í skóla þar sem borin verður saman staðan árið 1978 og nú svo að vitað sé nákvæmlega hverra úrlausna er þörf. Það var mjög óheppilegt að um leið og átti að auka kennslu í heimilisfræði átti einnig að spara í skólakerfinu. Þess vegna m.a. er nauðsynlegt að koma til móts við þá skóla sem hafa fullan vilja á að fara eftir því sem kveðið er á um í viðmiðunarstundaskránni. 21. okt. 1984. Bryndís Steinþórsdóttir námsstjóri.