Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 79 flyt ég ásamt fimm öðrum þingmönnum Framsfl. till. til þál. um þjóðháttasögu Íslendinga. Till. sjálf og grg., sem henni fylgir, skýrir þetta mál svo, að ekki er þörf á að reifa það með langri ræðu. Íslendingar hafa oft verið nefndir söguþjóðin, enda ávallt lagt rækt við sögu sína. Þau menningarafrek að skrá Íslendingasögurnar skipa íslenzku þjóðinni á bekk með menningarþjóðum, en hin sérstæða menning þjóðar vorrar veitir henni framar öllu öðru rétt til sjálfstæðis. Þótt þau sögurit, er síðan hafa verið skráð, séu af annarri gerð en Íslendingasögurnar og nái ekki slíkri reisn sem þær, hefur sú gifta fylgt þjóðinni, að þráður sögunnar er óslitinn, frá því að land var numið. Það er meginstyrkur íslenzkrar menningar. Á síðari árum hafa ýmis verk verið unnin á sviði íslenzkra sagnfræða, sem vert er að sé gaumur gefinn. Má í þessu sambandi nefna, að fyrir tilhlutun menntamálaráðs er unnið að því að rita sögu Íslendinga, og hefur Bókaútgáfa menningarsjóðs þegar gefið út nokkur bindi af því verki. En sú saga er fyrst og fremst um þá menn, sem lifað hafa og starfað í landinu, þeirra aðstöðu og verk, um stjórnarskipun þjóðarinnar og sjálfstæðisbaráttu. Benedikt Gröndal skáld hafði hug á að rita norræna þjóðmenningarsögu og mun hafa haft á prjónum árum saman samhliða öðrum verkum að safna efni í slíkt rit. Hann mun hafa gert drög að efnisskipun þess ritverks og birti eitt sinn lista, þar sem taldir voru hátt á annað hundrað efnisþættir, sem fjalla skyldi um í slíku riti. Því miður auðnaðist honum ekki að ljúka þessu stórvirki, og enginn Íslendingur hefur síðan færzt í fang að semja þjóðmenningarsögu svo víðtæka sem Benedikt Gröndal hugsaði sér, en um einstök atriði þess efnis hefur verið fjallað. Jónas Jónsson tók sér fyrir hendur að semja rit um íslenzka þjóðhætti. Hann markaði viðfangsefni sínu þrengra svið en Benedikt Gröndal hafði ætlað sér. Rit Jónasar er hið merkasta, svo langt sem það nær. Þegar það er metið, ber að hafa í huga, að það er verk eins manns unnið í hjáverkum mitt í önn dagsins á síðari hluta ævi hans og án þess að hann nyti til þess verulegrar fjárhagsaðstoðar. Þetta rit er samt svo stutt ágrip af þjóðháttasögu, að það gerir þessu efni engan veginn viðhlítandi skil. Iðnsaga Íslands veitir mikla fræðslu um þróun iðnaðar hér á landi, þó að þar við megi auka. Í fleiri ritum er vikið að íslenzkum þjóðháttum á ýmsum tímum, svo sem í riti Guðmundar Finnbogasonar: „Íslendingar“, og riti Jóns Aðils: „Gullöld Íslendinga“, en um íslenzka þjóðhætti er samt engin samfelld saga, heldur sundurleitar heimildir, og mikið af því efni er einungis geymt í minni manna. Á öllum öldum hafa þjóðhættir tekið einhverjum breytingum, en aldrei hafa þær orðið jafnhraðar og stórfeldar sem á síðustu árum. Skipun byggðarinnar í landinu hefur þróazt mjög ört á þá leið, að meiri hluti þjóðarinnar býr nú í þéttbýli. Atvinnuhættir hafa gerbreytzt á stuttum tíma, ný tæki rutt sér til rúms, en hin eldri verið lögð til hliðar og vinnubrögð tekið stakkaskiptum í samræmi við það. Þeir, sem nú eru frumvaxta, vita ekki skil á því af eigin raun, hvaða aðstöðu foreldrar þeirra áttu lengst af við að búa, svo gagngerar hafa breytingarnar orðið á stuttum tíma. Flestum, sem um þetta hugsa, mun verða ljóst, að þess þarf vel að gæta, að ekki bresti í höndum núlifandi kynslóðar mikilvægur þáttur íslenzkrar menningar, þannig að samhengið slitni. Ýmissa ráða hefur verið leitað til að koma í veg fyrir, að tengsl milli fortíðar og nútíðar rofni á þessu sviði. Þjóðminjasafnið hefur verið eflt, byggðasöfnum komið upp í ýmsum héruðum og kvikmyndir gerðar af nokkrum þáttum út atvinnulífinu. Þetta er gott, en þó ekki fullnægjandi. Söguþjóðin getur ekki látið sér nægja minna en skráða þjóðháttasögu, svo skilmerkilega og fullkomna sem kostur er. Meginefni þjóðháttasögu verður nákvæm lýsing á þróun íslenzkra atvinnuvega. Í slíku riti ber þó jafnframt að fjalla um fleira, svo sem ferðalög á landi og sjó, heimilishætti, húsbúnað, félagsstörf og samkomur. Flutningsmönnum þessarar till. er það kunnugt, að unnið er að því að kanna heimildir um vissa þætti þessa efnis. Í fjárlögum fyrir árið 1959 eru veittar til þjóðfræðasöfnunar 30 þús. kr. Fyrir það fé er unnið að því fyrir forgöngu og með umsjá þjóðminjavarðar að safna heimildum um vissa þætti landbúnaðarstarfa. Lúðvík Kristjánsson ritstjóri hefur unnið að því árum saman að safna efni í skilmerkilega sögu um þróun bátaútvegsins. En hann mun eiga alllangt í land með að ljúka verkinu og skrá þá sögu, og hann hefur ekki haft tök á að fjalla um aðra þætti sjávarútvegsins. Þetta sýnir, að ýmsir hafa áhuga á þessu máli, enda mun það verða æ augljósara, er tímar líða, að það er mikilsvert menningaratriði, að ekki sé látið undir höfuð leggjast að taka þetta mál föstum tökum. Í ýmsum ríkjum, þ. á m. í nágrannalöndum okkar, mun menningarsögu þjóðanna vera meiri og meiri gaumur gefinn. Um skeið mun hafa verið unnið að því á Norðurlöndum að koma á fót samnorrænni þjóðfræðastofnun, og mun Íslandi hafa verið gefinn kostur á því að gerast aðili að þeirri stofnun. Að því er ekki vikið í þessari till., og samþykkt hennar hefur ekki áhrif á afstöðu Íslands í því efni. Í till. þessari er ekki gert ráð fyrir nýrri þjóðfræðastofnun hér á landi. Það er skoðun okkar flutningsmanna, að auðið sé að láta vinna merkileg verk og þýðingarmikil á þessu sviði án þess að koma á fót nýrri ríkisstofnun. Við teljum sjálfsagt að veita þjóðminjasafninu aukinn stuðning til þess að framkvæma þá heimildasöfnun á þessu sviði, sem það hefur átt frumkvæði að og þegar hafið. Og að því er stefnt með till. að fá heimspekideild Háskóla Íslands og menntamálaráð til þess að veita liðsinni við framkvæmd þessa máls og að samráð séu höfð og samvinna við Búnaðarfélag Íslands, Fiskifélag Íslands og Landssamband iðnaðarmanna. Undirbúning að útgáfu þjóðháttasögu má greina í þrjá þætti, heimildasöfnun, ritstörf og útgáfu ritsins. Við söfnun heimilda þarf að sýna mikla alúð og nákvæmni. Skráðar heimildir um þetta efni eru ekki fullnægjandi, þótt kannaðar séu. Vinda þarf bráðan bug að því að skrásetja margt um þetta efni eftir frásögn núlifandi manna. Það er ætlun okkar flm., að n., sem skipa á samkv. þessari till., hafi forgöngu um, að skipulega sé unnið og markvisst að söfnun heimilda og með þeim hraða, sem fært þykir. Jafnskjótt og aflað hefur verið fullnægjandi heimilda að dómi n. um hvern meginþátt þessa efnis fyrir sig, verði hafizt handa um að rita þjóðháttasöguna og við það höfð hæfileg verkaskipting, síðan gefi Bókaútgáfa menningarsjóðs og Þjóðvinafélagsins ritið út, eftir því sem handrit verða fullgerð. Það er ætlun okkar flm., að kostnaður við þetta verk verði að nokkru leyti greiddur af fé menningarsjóðs, að nokkru leyti með framlögum samkv. fjárlögum og enn fremur verði leitað samninga við stofnanir þær, sem n. á að hafa samráð við, um fjárhagslegan stuðning við verkið. Ég sé, að ákveðnar hafa verið tvær umræður um þessa tillögu, og mun það vera gert með tilliti til þess, að um einhvern kostnað verður að ræða, ef till. verður samþykkt og framkvæmd. Ég legg því til, að till. verði vísað til hv. fjvn. að þessari umræðu lokinni.

Alfreð Gíslason bæjarfógeti: Herra forseti. Hv. 3. Þm. Reykn. (MÁM) og ég höfum leyft okkur að flytja till. til þál. um ýtarlegar rannsóknir á jarðhitasvæðinu á Reykjanesi og afnot hins stóra jarðbors til framhaldsrannsóknar í Krýsuvík, hvort tveggja með það fyrir augum, að hin mikla hitaorka á þessum svæðum verði beizluð og hagnýtt til almenningsþarfa. Hér á Alþ. hefur öðru hverju síðustu tvo áratugi verið mikið rætt um jarðhitann og hagnýtingu hans til híbýlahitunar og iðnaðar. Hafa verið færð rök að því, að beizlun hitaorkunnar í þarfir almennings og til iðnaðarframleiðslu gæti með tímanum orðið einn veigamesti hyrningarsteinninn undir efnahagslegu sjálfstæði íslenzku þjóðarinnar. Forráðamönnum þjóðarinnar hefur því verið og er í sívaxandi mæli ljós hin geysilega þýðing, sem hagnýting jarðhitans getur haft fyrir efnahagslega afkomu þjóðarinnar. Eitt veigamesta atriðið til að leysa hina miklu erfiðleika. sem íslenzka þjóðin á við að stríða og mun sennilega um ófyrirsjáanlega framtíð eiga við að stríða í sambandi við skort á erlendum gjaldeyri, er einmitt hagnýting jarðhitans, sem óhjákvæmilega takmarkar í stórum stíl innkaup þjóðarinnar á erlendu eldsneyti. Rannsóknir á jarðhitanum með borunum eru tiltölulega ungar hér á landi. Fyrsta borun eftir heitu vatni mun hafa verið framkvæmd við laugarnar hér í Reykjavík árið 1928, og nokkru seinna hófust svo boranir á Reykjum í Mosfellssveit. En fyrstu gufuboranir munu hafa farið fram í Hveragerði 1943 á vegum rannsóknaráðs ríkisins. Fyrir réttum 15 árum, eða árið 1945, var stofnað til jarðborana ríkisins, sem tóku við starfsemi rannsóknaráðs á þessu sviði. Síðan hefur verið borað víðs vegar um landið, bæði eftir heitu vatni og gufu. Þessar boranir fóru fram sem sjálfstæð rannsókn ríkisins á jarðhita víðs vegar um landið, auk þess sem annazt var um boranir fyrir þá, sem þess óskuðu. Þessar boranir hafa að sjálfsögðu gefið allvíðtæka þekkingu á jarðhitanum og eðli hans. Þessi rannsóknarstarfsemi rannsóknaráðs ríkisins og síðar jarðborana ríkisins hefur orðið til þess, að á ýmsum stöðum, þar sem jarðhita hefur orðið vart á yfirborði jarðar í nánd við kauptún og kaupstaði, hafa sumir þessara staða komið á hjá sér hitaveitu, svo sem Reykjavík, Selfoss, Ólafsfjörður, Sauðárkrókur og Hveragerði. Hitaveita Reykjavíkur er að sjálfsögðu langveigamesta fyrirtækið af þessum hitaveitum, en þar munu um 40 þúsund manns njóta þessara mikilvægu þæginda, en 4500 manns á hinum hitaveitusvæðunum. Talið er af fróðum mönnum, að hitaveitur þessar allar spari um 40–45 þús. smálestir af eldsneyti, gas- og ketilolíu á ári hverju, og mun beinn gjaldeyrissparnaður þjóðarbúsins vegna þessara hitaveitna nema um 30 millj. kr. árlega. Auk þessa beina og raunhæfa hagnaðar, sem hitaveitur þessar velta þjóðarheildinni, eru hitaveiturnar sjálfar undir flestum eðlilegum kringumstæðum taldar fjárhagslega trygg fyrirtæki, sem borgi sig sjálf niður á tiltölulega skömmum tíma, miðað við mikinn stofnkostnað. Við hinn mikla hagnýta árangur, sem náðst hefur með þeim hitaveitum, sem þegar hefur verið stofnað til, er ekki nema eðlilegt, að mikill áhugi sé vakinn hjá öðrum bæjar- og sveitarfélögum og heilum byggðarlögum fyrir hitaveituframkvæmdum, ekki sízt þar sem jarðhitinn er auðsær, eins og t.d. á Reykjanesi. Hin síðari árin hefur mikill áhugi ríkt hjá Suðurnesjamönnum um, að hafnar yrðu raunhæfar rannsóknir á möguleikum á hitaveituframkvæmdum fyrir byggðarlögin suður með sjó. Með tilkomu hins stórvirka jarðbors ríkisins og Reykjavíkurbæjar hefur áhugi þessi fengið byr undir báða vængi. Keflavíkurbær og Njarðvíkurhreppur hafa haft forgöngu um mál þetta. Hitaveitunefndir eru starfandi í báðum sveitarfélögunum, og hefur mikið samstarf verið þeirra í milli. Er nú unnið að rannsókn á hitaþörf bæjanna, kortagerð og teikningum fyrir væntanleg aðveitukerfi frá Reykjanesinu. Nefndirnar hafa lagt land undir fót og gengið um Njarðvíkur- og Hafnaheiðar þverar og endilangar í leit að svokölluðum „heitum blettum“, þar sem snjó ekki festir, því að slíkir blettir gefa vonir um, að virkjunarhæfur jarðhiti sé þar undir. Slíkir heitir blettir hafa hins vegar ekki fundizt og því úti vonin um það, að öruggt sé að finna jarðhita nær þéttbýlinu en á jarðhitasvæðinu við Reykjanesvita. Jarðfræðingar telja að vísu, að ekki sé ósennilegt, að jarðhita sé að finna í sprungubelti, sem liggi um skagann í norðaustur í stefnu á Kollafjörð, en engin fullvissa er um, að svo sé. Séu tilraunaboranir gerðar, þar sem sprungubelti þetta er talið liggja, kvað heppni ein ráða því, hvort borhola lendi í sprungu eða ekki, eftir þeim upplýsingum, sem framangreindar hitaveltunefndir hafa frá jarðborunum ríkisins. Tilraunaboranir á stöðum, þar sem enginn vottur jarðhita er á yfirborðinu, eru auk þess mjög kostnaðarsamar. Hver slík borhola, 200–250 m djúp, mun kosta um 500 þús. kr. Það má því telja mjög mikla áhættu að leggja út í slíkar tilraunaboranir, því að mistakist þær, er miklu fé kastað á glæ að óþörfu. Því vafasamari er slík áhætta sem örugg vissa er fyrir því, að nær óþrjótandi hitaorka er í nokkurra kílómetra fjarlægð. Jarðhitasvæðið við Reykjanesvita er eitt af minni jarðhitasvæðum landsins að flatarmáli. Það er aðeins um einn ferkm að stærð. Þar eru bæði gufuhverir, leirhverir og einn goshver með söltu vatni. Ríkissjóður er eigandi að stærsta hverasvæðinu, en einnig er töluvert hverasvæði í landareign Kalmanstjarnar. Gufusvæði þetta við Reykjanesvitann hefur verið mjög lítið rannsakað með jarðborunum. Aðeins ein tilraunaborun var gerð af jarðborunum ríkisins árið 1956. Boruð var þá 160 m djúp hola. 8 tommu við, í nokkurra metra fjarlægð frá salthvernum. Upp úr holu þessari gýs 180° heit, en sölt gufa með miklum krafti, en gos borholunnar er jafnkröftugt nú og það var fyrir fjórum árum, þegar hún var boruð. Ekki hefur þess heldur orðið vart, að borhola þessi hafi haft lamandi áhrif á gufuhveri á hitasvæðinu. Eftir þessa einu tilraunaborun 1956 hafa engar frekari boranir verið gerðar á Reykjanesinu. Þótt sölt gufa hafi komið upp úr þessari einu holu, er ekkert sennilegra en fersk gufa sé á næsta leiti, ef boranir yrðu framkvæmdar víðar og borað dýpra. Rannsóknir í þessum efnum á jarðhitasvæði Reykjaness eru allt of skammt komnar, og er nauðsynlegt, að þeirri rannsókn, sem hafin var með boruninni 1956, verði haldið áfram. Byggðarlögin suður með sjó telja nú um 9000 íbúa. Þar af eru búsettir í Keflavík og Njarðvíkum 2/3 hlutar þeirra, eða um 6000 manns. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, hafa íbúar Keflavíkur og Njarðvíkur keypt olíu til upphitunar árið 1959 fyrir samtals 8½ millj. kr. Það gerir, að olíukaupin eru töluvert á aðra millj. kr. á hverja þúsund íbúa þessara tveggja byggðarlaga. Þegar á þetta er lítið sem og það, að með jarðhitanum er hægt að fá einhverja ódýrustu hitaorku, sem völ er á, þarf engan að undra, þótt þessi byggðarlög, sem eru aðeins í 22 km fjarlægð frá miklu hitaorkusvæði, bindi miklar vonir við hagnýtingu þessarar orku. En það geta verið fleiri vonir bundnar við hagnýtingu jarðhitans á Reykjanesi en híbýlaupphitunin ein saman. Ég tel ekki ósennilegt, að vegna nálægðar jarðhitagufusvæðisins við sjó væri einmitt á Reykjanesi heppilegur staður fyrir svokallaða sjóefnaverksmiðju, sem í athugun hefur verið hjá sérfræðingum undanfarin ár, en af framleiðsluvörum slíkrar verksmiðju mætti nefna salt og þungt vatn. En allt þetta þarf að sjálfsögðu ýtarlegri rannsóknar en þegar hefur farið fram, enda er gufusvæði þetta hvergi nærri fullkannað með nauðsynlegum borunum. Hér er um ríkiseign að ræða, og er eðlilegt, að ríkið hafi forgöngu um allar nauðsynlegar rannsóknir á hitasvæði þessu, bæði með nýtingu hitans til venjulegrar hitaveitu og hagnýtingu hans til iðnaðarframleiðslu fyrir augum. Hér er því um sameiginlegt hagsmunamál ríkisins og byggðarlaganna suður með sjó að ræða. Af þremur brennandi áhuga- og hagsmunamálum Suðurnesja um þessar mundir, þ.e. steyptum þjóðvegi frá Hafnarfirði um Keflavík, Garð og til Sandgerðis, allsherjar sameiginlegu átaki allra verstöðvanna suður með sjó um uppbyggingu hafna sinna og hitaveitumálinu, þá er hið síðastnefnda ekki hvað veigaminnst í augum okkar Suðurnesjamanna. Síðari hluti þáltill. okkar hv. 3. þm. Reykn. fjallar um Krýsuvík og komu hins stórvirka jarðbors þangað. Hafnfirðingar hafa þegar látið framkvæma tilraunaboranir þar með mjög góðum árangri, svo að telja má, að hagnýting hinnar geysimiklu hitaorku í Krýsuvík sé örugg. Rannsóknir í Krýsuvík eru nú svo langt komnar, að Hafnfirðingar bíða nú einungis eftir hinum stórvirka jarðbor ríkisins og Reykjavíkurbæjar til lokarannsóknar. Hafnfirðingar höfðu ástæðu til að gera sér vonir um að fá jarðborinn á s.l. ári til Krýsuvíkur, en af einhverjum ástæðum brást Það. Olli það að sjálfsögðu miklum vonbrigðum. Vonandi fá Hafnfirðingar afnot jarðborsins hið bráðasta. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um þetta mál, en ég leyfi mér að leggja til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Um fyrri hluta þessarar þáltill., er hér liggur fyrir, vil ég taka það fram, að ég er því, sem þar kemur fram sammála, svo langt sem það nær. En rannsóknir, sem till, fjallar um, ættu að ná yfir stærra svæði en Reykjanes eitt. Og þörf er á, að samhliða fari fram rannsóknir á því, hvort jarðhiti kunni að finnast nær byggðum á Suðurnesjum, þótt ekki komi hann fram á yfirborði jarðar. Rannsóknir þær, sem till. fjallar um, þyrftu að fela í sér m.a. jarðboranir, sem eru dýrar, og þyrfti því að koma til veruleg fjárveiting í þessu skyni. Vegna seinni hluta þáltill., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnframt ályktar Alþingi að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að Hafnarfjarðarkaupstað verði hið bráðasta veitt afnot af jarðbor ríkisins og Reykjavíkurbæjar til framhaldsrannsókna í Krýsuvík“ - tel ég rétt, að það komi fram að bæjarstjórn Hafnarfjarðar hefur í höndunum bréf frá hæstv. fyrrv. atvmrh., Emil Jónssyni, dags. 18. nóv. s.l. varðandi það atriði, sem sá hluti till. fjallar um. Hljóðar það svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í framhaldi af viðtölum við yður, herra bæjarstjóri, vill ráðuneytið hér með staðfesta, að það hefur ákveðið, að jarðborinn verði fluttur til Krýsuvíkur til borunar þar, þegar lokið er borunum með honum í Reykjavík samkvæmt gerðum samningum.“ Enn fremur hefur bæjarráð Hafnarfjarðar átt viðtal við hæstv. núv. raforkumálaráðherra, Ingólf Jónsson, og hafa þeir aðilar í samráði við jarðborunardeild ríkisins þegar komið sér saman um, hvenær hagkvæmast sé fyrir alla aðila, að hafnar séu boranir í Krýsuvík. Bæjarráði Hafnarfjarðar hefur borizt afrit af bréfi raforkumálastjóra til atvmrn., þar sem m.a. segir svo um það atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Um hina fyrirhuguðu jarðborun í Krýsuvík er hins vegar það að segja, að hana er ekki hægt að framkvæma fyrr en með vorinu, þegar frostlaust er orðið. Auk annarra atriða kemur það sérstaklega til athugunar, að við borunina þarf talsvert magn af köldu vatni til kælingar, og verður í Krýsuvík að dæla þessu vatni um 2 km langar pípur úr Kleifarvatni. Er augljóst, að frost geta valdið töluverðum rekstrartruflunum á kælivatnskerfinu, og telur jarðhitadeildin mjög óvarlegt að hefja boranir í Krýsuvík, fyrr en frostlaust er orðið. þ.e. þegar komið er fram í apríl eða maí. Í samræmi við þetta er fyrirætlað að hefja í febrúarmánuði undirbúning í Krýsuvík að borun þar,“ segir að lokum í bréfi raforkumálastjóra og þessar undirbúningsframkvæmdir eru nú þegar hafnar. Ég sé ekki ástæðu til að tortryggja yfirlýsingar hæstvirtra ráðherra um afnot jarðborsins í Krýsuvík, og eftir því sem ég þekki til þessa máls, tel ég, að fyrir því sé séð. Það má að vísu segja, að það sé ekki í mínum verkahring að sporna við því, að samflokksmenn hæstv. raforkumálaráðh. beiti sér fyrir því, að Alþ. samþykki sérstaka ályktun. Þar sem skorað er á hann að standa við loforð sín og fyrirrennara síns, og skal ég ekki beita mér gegn því, að þeir, sem svo mjög vantreysta hæstvirtum ráðh., fái þeim vilja sínum framgengt. En ég treysti hæstv. ráðh. víst þeim mun betur en þeir, að ég tel því máli, hvenær jarðborinn kemur til Krýsuvíkur, jafnvel borgið, hvort sem síðari hluti þáltill. verður samþykktur eða hann hefði aldrei komið fram.



Herra forseti. Það er út af ummælum hv. 7. landsk. (GeirG), sem ég ætlaði að segja hér örfá orð í sambandi við síðari hluta þessarar þáltill., sem við hv. 8. landsk. leyfum okkur hér með að flytja og er á þá lund, að Hafnarfjarðarkaupstað verði hið bráðasta veitt afnot af jarðbor ríkisins og Reykjavíkurbæjar. Hv. þm. vildi láta í það skína, að þessi þáltill. væri vantraust okkar flm. á hæstv. núv. raforkumálaráðh., en ég vil segja honum það, að því fer víðs fjarri. Hitt er svo annað mál, að tilkoma þessarar þáltill. er raunverulega niðurstaða af framkvæmd hæstv. fyrrv. raforkumálaráðh., því að eins og honum er kunnugt, hv. þm., var því lofað, að jarðborinn kæmi til Hafnarfjarðarkaupstaðar í ágústmánuði s.l. Það má vel vera, að þá hafi verið frost í jörðu í Hafnarfirði, en ég man ekki eftir því. Síðan gerði ég fyrirspurn hér á Alþ. í sumar, og var mér þá svarað því, að borinn mundi koma í haust. Haustið er liðið líka. Það vildi svo til, að í bæjarstjórn Hafnarfjarðar var gerð fsp. um komu jarðborsins þann 17. nóv. 1959, og hafði þá bæjarstjórinn engu til að svara, en eins og hv. alþm. upplýsti hér áðan, var ritað bréf í rn. Þann 13. nóv. Ríkisstj. fór síðan frá, eins og við vitum, einum eða tveimur dögum síðar, svo að það var ekki seinna vænna fyrir þann hæstv. ráðh. að gefa umrætt bréf sem fyrirheit um komu borsins til Krýsuvíkur. Mér er hins vegar kunnugt um velvilja hæstv. núv. raforkumálaráðh., en ég veit hins vegar, að hann mundi á engan hátt telja það málinu til skaða, þótt Alþ. lýsti yfir því, sem hér er farið fram á.

Gunnar Gíslason Hv. 1. flm. þessarar þáltill. situr nú ekki á þingi. Ég vil því leyfa mér að tilmælum hans og fyrir hönd okkar annarra flm. að fylgja þessari þáltill. úr hlaði í örstuttu máli, en gæti þó látið nægja að vitna til grg. þeirrar. sem till. fylgir, og bréfs þess, sem birt er sem fylgiskjal á þskj. 128. Efni þáltill. er það, að hið háa Alþingi beini því til raforkumálastjórnarinnar, að hún hlutist til um, að á þessu ári verði lagt rafmagn til heimilisnota á fjóra bæi í Austur-Húnavatnssýslu, þ.e. býlanna Hjaltabakka, Holts, Húnsstaða og Hurðarbaks. En því er svo háttað, að jarðir þessar eru í næsta nágrenni Laxárvirkjunarinnar á Ásum í Austur-Húnavatnssýslu, og er það vatnsfall, sem þarna er fyrir löngu virkjað, eign þessara jarða auk jarðanna Hnjúka og Sauðaness í sömu sveit, en þær jarðir tvær munu hafa fengið rafmagn frá þessari virkjun. Við flm. þessarar till. viljum reyna að koma til móts við óskir eigenda og ábúenda áðurnefndra jarða, og ég fæ ekki betur séð en þessar óskir séu næsta eðlilegar, að jarðir þær, sem næst raforkuverinu liggja og eiga það vatnsfall, sem virkjað hefur verið, fái raforku frá þessu raforkuveri og hefðu raunar átt að fá það fyrir löngu. Ávallt þegar óskir hafa borizt frá þeim mönnum, sem þessar jarðir byggja, um rafmagn á þessi býli, hefur því verið borið við, að fjarlægð milli þeirra væri í ósamræmi við þær reglur, sem settar hafa verið um dreifingu rafmagnsins um byggðirnar. Þar mun vera svo fyrir mælt, að fjarlægð milli býla megi helzt ekki vera meiri en 1 km til jafnaðar. Mér er ekki kunnugt um, að þessi vegalengd megi ekki vera eitthvað lengri af tæknilegum ástæðum og af þeim sökum sé ekki hægt frá reglunni að víkja. Ég veit ekki, hversu fjarlægð er mikil á milli þessara býla, en ég hygg samt, að hún sé ekki svo mikil, að það muni vera óþægilegt af þeim sökum að fullnægja óskum eigenda þessara jarða. Mér sýnist því í því tilfelli, sem hér um ræðir, - og þau eru raunar fleiri, t.d. hjá okkur heima í Skagafirði í sambandi við Gönguskarðsárvirkjun, þar eru bæir í næsta nágrenni við virkjunina, örstutt frá henni, sem enn hafa ekki fengið rafmagn, - mér sýnist, að engin sanngirni mæli með því, að raforkumálastjórnin ríghaldi svo í þessar reglur, að hún sjái sér ekki fært að verða við þeim óskum, sem hér eru fram bornar. Ég sé, að það er komin fram brtt. við þessa þáltill., sem er flutt af hv. 5. þm. Norðurl. v., þar sem hann leggur til, að tveimur býlum sé bætt við. Ég geri alveg ráð fyrir, að þessar óskir séu eðlilegar, en till. okkar var eingöngu miðuð við þær óskir, sem okkur höfðu borizt og lesa má um í fskj., sem fylgir þáltill. Ég hef þessi orð svo ekki fleiri, en óska þess, að till. verði vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Það voru aðeina örfá orð viðvíkjandi brtt., sem ég hef flutt við þessa þáltill., sem hér er til umræðu, sem ég vildi skýra hér fyrir hv. þingmönnum. Það hagar þannig til í þessu tilfelli, að það verður að taka rafmagnið frá bæ, sem heitir Torfalækur og er í þessari sömu sveit, og þá þarf að leggja línuna fram hjá eða yfir tún þessara tveggja jarða, sem ég geri brtt. um að teknar séu með. Til þess að geta komið rafmagninu að Hurðarbaki á ásum verður að taka línuna frá Torfalæk og leiða hana annaðhvort yfir túnið á Hæli og Meðalheimi eða rétt við túngarðinn, þannig að það er ógerlegt og óviturlegt í mesta máta að leggja rafmagnið að Hurðarbaki, án þess að rafmagn komi líka á þessar tvær jarðir, sem eru í leiðinni. Ég var í gær að athuga þetta með þeim mönnum, sem eru að gera áætlanir um raflagnir um sveitirnar, og þá kom í ljós, að það er um 5 km vegalengd á milli þessara þriggja bæja. Á einum þessara bæja er tvíbýli, þannig að meðaltalsvegalengdin á milli býla mundi þá verða um 1¼ úr km. Hins vegar eru þrír bæir aðrir, sem eru með í þessari þáltill. Það eru Húnsstaðir, Hjaltabakki og Holt á Ásum, og það er gert ráð fyrir að taka línuna að þessum bæjum frá Blönduósi, og það mundu verða allt að því 2 km að meðaltali milli býla. Það er líka hægt að taka hana frá Torfalæk, en vegalengdin mundi verða mjög svipuð, þannig að sú álman, sem yrði tekin heim að Hurðarbaki, yrði styttri miðað við býli heldur en hin línan. Vitanlega er ég með því, að allir þessir bæir fái rafmagn, en það er bara óviturlegt að ætla sér að leggja rafmagn að Hurðarbaki, án þess að hinir tveir bæirnir, sem eru í leiðinni, fái rafmagn líka. Ég styð vitanlega þessa þáltill., en þar fyrir má deila um, hvort það hefur mikla þýðingu að koma með þáltill. viðvíkjandi því, að einstakir bæir fái rafmagn, því að ef farið er að samþykkja slíkar þáltill., kemur skriðan á eftir og allir þm. fara að koma með ótal þáltill. viðvíkjandi þessu. Hitt er svo annað mál, að mér finnst mjög sanngjarnt um þá bæi, sem eru nálægt þeim vatnsföllum, sem rafmagn er tekið úr, að það sé litið á aðstöðu þeirra, og það er satt, að vatn minnkaði í Laxá við það, að vatn var tekið úr Laxárvatni til virkjunarinnar. Þeir fengu einhverjar skaðabætur, af því að gert var ráð fyrir, að laxveiði mundi minnka. Ég skal ekki fullyrða um, hvort hún hefur minnkað eða ekki, það virtist vera góð veiði í ánni í fyrra. En það má deila um það, það er ekki gott að fullyrða um, hvort það hafi haft áhrif á laxagöngur og laxveiði eða ekki. Má vera, að svo hafi verið og að þeir hafi beðið óbeint tjón, og þá mælir það vitanlega með, að þeir fái rafmagnið. Ég mun því greiða atkvæði með þessari þáltill., en lít hins vegar á það sem dálítið vafamál, hvort Alþingi getur fallizt á það í framtíðinni að fara að samþykkja till. viðvíkjandi rafleiðslum á einstaka bæi.



Herra forseti. Þann 5. maí s.l. var samþykkt till. til þál. um athugun á nýjum björgunartækjum, og hljóðar hún svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta í samráði við Slysavarnafélag Íslands fara fram athugun á möguleikum til öflunar nýrra björgunartækja og fullkomnari útbúnaðar skipa til sköpunar aukins öryggis íslenzkra sjómanna og sjófarenda.“ Till. þessa fluttu þeir Bjarni Benediktsson, núv. hæstv. dómsmrh., og alþingismennirnir Eggert Þorsteinsson, Einar Olgeirsson og Steingrímur Steinþórsson. Rétt áður en till. þessi var flutt, höfðu hörmuleg sjóslys og stórfelld orðið hér við land, og m.a. hafði íslenzkt skip farizt á Nýfundnalandsmiðum og með því látið lífið 42 íslenzkir sjómenn. Tillögumenn töldu, að þessi hroðalegu sjóslys vektu þá spurningu, hvort enn þá mætti ekki betrumbæta björgunartæki og björgunartækni og lögðu því til, að ríkisstj. léti í samráði við Slysavarnafélag Íslands fara fram rannsókn á möguleikum til öflunar nýrra björgunartækja og fullkomnari útbúnaðar íslenzkra skipa til sköpunar aukins öryggis sjómanna og sjófarenda. Þar sem mér er ekki kunnugt um, að hv. Alþingi hafi verið gerð grein fyrir framkvæmd þessarar rannsóknar og niðurstöðum hennar, hafi hún verið framkvæmd, og málið er enn þá mjög mikilsvert, hef ég leyfi mér að bera fram fsp. þessa.



Herra forseti. Strax eftir að þessi þáltill. hafði verið samþykkt eða fyrstu daga maímánaðar sendi ég hana til skipaskoðunarstjóra, til þess að hann léti fara fram þá athugun, sem þar er óskað eftir. Ég hef þess vegna nú beðið skipaskoðunarstjóra að svara því, hvað þessum málum líði og hvað gert hafi verið til þess að verða við þeirri áskorun, sem í þáltill. felst. Ég tel bezt fara á því, að ég lesi upp bréf skipaskoðunarstjóra í heild, því að það lýsir gangi málsins mjög ýtarlega. Hann segir svo: „Samkvæmt beiðni ráðuneytisins skal hér með látin í té umsögn um þingsályktun um athugun á nýjum björgunartækjum, er samþykkt var á Alþingi 5. maí 1959, sem og fyrirspurn til ríkisstj. um, hvað liði framkvæmd tillögunnar. Umrædd þál. hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta í samráði við Slysavarnafélag Íslands fara fram athugun á möguleikum til öflunar nýrra björgunartækja og fullkomnari útbúnaðar skipa til sköpunar aukins öryggis íslenzkra sjómanna og sjófarenda.“ Í maímánuði 1959, skömmu eftir samþykkt þáltill., átti Emil Jónsson ráðherra tal við mig um málið. Skýrði ég honum þá frá þeim nýjungum, sem þegar eru fram komnar og ég vissi að í undirbúningi voru ytra á sviði björgunartækja á sjó, sem og þeim ráðstefnum um þessi mál, sem fram undan væru. Var þá m.a. fram undan fundur Kaupmannahafnarsamþykktarlanda um skipaöryggismál, og hafði ráðherra þá þegar ákveðið, að ég skyldi mæta á þeim fundi, en hann var haldinn í Ósló dagana 25.–30. maí 1959. Enn fremur fól ráðherra mér framvegis sem hingað til að fylgjast sem vandlegast með nýjungum í þessum málum og leita umsagnar þeirra aðila, er mér þætti rétt og skylt hverju sinni. Í samræmi við þessa ákvörðun, að loknum fundinum í Ósló, framhaldsfundum í sama máli ytra og viðræðum við ýmsa skipstjóra og sjómenn hér heima, gerði ég tillögu, dags. 21. ágúst 1959, um breyt. á auglýsingu nr. 3 1957 um breyt. á reglum nr. 11 frá 1953, um eftirlit með skipum og öryggi þeirra. Fór ég þess á leit, að ráðuneytið leitaði umsagnar nokkurra aðila um málið. Svör bárust frá eftirtöldum aðilum: Frá Slysavarnafélagi Íslands, dags. 16. nóv. 1959, frá Fiskifélagi Íslands, dags. 17. nóv. 1959, frá Alþýðusambandi Íslands, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands og Sjómannafélagi Reykjavíkur, dags. 9. nóv. 1959, og frá Landssambandi íslenzkra útvegsmanna, dags. 3. des. 1959. Hér var um að ræða ýmsar breytingar og nýjungar, sem fram hafa komið undanfarið, m.a. um aukna notkun gúmmíbjörgunarbáta, og var þá m.a. stuðzt við slæma reynslu af hinum þungu trébjörgunarbátum á togurunum og lagt til, að leyft yrði að búa togarana einum skipsbáti, en auka um leið fjölda gúmmíbjörgunarbáta upp í tvöfalda áhöfn. Öll þessi samtök voru hins vegar í meginatriðum andvíg þessum brtt. Auk þessa telja sjómannasamtökin, að öll skip niður í 30 brúttó-rúmlestir skuli að nýju búin skipsbátum úr föstu efni, ef þau koma ekki daglega að landi. Þessi svör eru að mínum dómi í ósamræmi við almenna framvindu björgunartækjamála bæði hérlendis og erlendis. Nágrannaþjóðir okkar telja nú öryggi bezt borgið með því að búa svo til öll fiskiskip og jafnvel stór farþegaskip nær eingöngu gúmmíbjörgunarbátum. Á minni skipum en 100 rúmlesta hefur oft reynzt erfitt að koma fyrir bátapalli og bátsuglum fyrir trébjörgunarbát, og mjög erfiðlega gengur að fá áhafnir til að skilja, að þess gerist nokkur þörf, þegar gúmmíbjörgunarbátur er um borð. Að fengnum þessum svörum varðandi nýjungar á sviði björgunartækjabúnaðar taldi ég rétt að bíða átekta, þar til séð yrði, hverra frekari frétta af nýjungum yrði að vænta á næstunni, fram til alþjóðaráðstefnunnar um öryggi mannslífa á hafinu í London í sumar. Um björgunartæki og öryggisbúnað skipa yfirleitt er því svo háttað, að Ísland er aðili alþjóðasamþykktar um öryggi mannslífa á hafinu frá 1948. Sömuleiðis er Ísland þátttakandi í störfum Kaupmannahafnarsamþykktarlandanna, en í þeim eru öll Norðurlöndin og Holland. Kaupmannahafnarsamþykktarlöndin hafa með sér fundi árlega og stundum oft á ári og eru sem gestir oft þátttakendur frá ýmsum öðrum þjóðum á þessum fundum. Skipaskoðunarstjóri hefur undanfarin ár mætt á flestum þessara funda. Þar eru ræddar allar þær nýjungar, sem fram koma, og hvers skuli krefjast til þess að auka svo sem frekast er unnt öryggi allra sjófarenda. Á þessum fundum mæta margir sérfræðingar, hver í sinni grein, og skipzt er á skoðunum og nýjustu reynslu. Framleiðendur ýmissa björgunartækja og uppfinningamenn nýrra hafa sótzt mjög eftir því að fá að sýna þátttakendum allar helztu nýjungar og hugmyndir, og hefur því yfirleitt alltaf verið vel tekið, því að allir hafa fundarmenn einhuga óskað þess að bæta sem bezt þann útbúnað, sem til aukins öryggis megi verða. Hitt er svo annað mál, að ekki eru allar nýjungarnar gallalausar eða til bóta, og verður að sjálfsögðu að meta hverja nýjung að verðleikum. Í fundargerðum frá þessum fundum er að finna margan og mikinn fróðleik og hugmyndir um þessi mál, og eru fundargerðir, sem fjölritaðar eru að fundum loknum, oft hundruð blaðsíðna, þó að ekki sé alls getið í smáatriðum. Ef um er að ræða athyglisverða nýjung, er reynt að koma henni á framfæri til frekari reynslu, og ef hún reynist jákvæð, þá er mæit með, að sett verði þar um nánari ákvæði í reglum. Glöggt dæmi um slíka ákvörðun er Kaupmannahafnarsamþykktarlandafundurinn, sem haldinn var í London í febr.-marz 1957 um gúmmíbjörgunarbáta. Í honum tóku raunverulega þátt flestallar Vestur-Evrópuþjóðir, sumar að vísu sem áheyrnarfulltrúar. Þar voru gúmmíbjörgunarbátar raunverulega staðfestir sem viðurkennd björgunartæki og þar með breytt í reynd ákvæðum alþjóðasamþykktarinnar frá London 1948. Á þessum fundi í London 1957 voru ýmsar nánari reglur settar og samræmdar eldri reglum einstakra þjóða um framleiðslu, gerðir, búnað og eftirlit með þessum gúmmíbjörgunarbátum. Nú er fram undan ný London-ráðstefna um öryggi mannslífa á hafinu, sem hefst 17. maí n.k. Vitað er, að mikill undirbúningur ýmissa framleiðenda og uppfinningamanna á björgunartækjum og öðru þessu viðvíkjandi hefur verið hafinn fyrir löngu. Munu því ýmsar nýjungar og endurbætur tækja, sem sýndar hafa verið og ræddar á undanförnum fundum, verða lagðar fram fyrir þessa ráðstefnu. Má í þessu sambandi nefna radíóneyðarsenditæki, lítil fyrirferðar, birtuendurskinsfleti og radarendurskinsfleti á björgunartækjum og ýmsar gerðir fastra og uppblásinna björgunarfleka, björgunarbáta og björgunarvesta, svo að aðeins fátt sé nefnt. Um radíóneyðarsenditæki má almennt geta þess, að þau eru enn sem komið er tæplega nógu langdræg né lítil fyrirferðar né nógu létt til þess, að þau geti fyllilega uppfyllt þær miklu vonir, sem menn gera sér til framtíðartækja af þessari gerð. Hins vegar fleygir allri tækni mjög fram á þessu sviði sem öðrum, og það er von manna, að sem fyrst komi fram tæki, sem væru það örugg og verkefni sínu það vel vaxin, að hægt sé að krefjast þeirra. Þetta er að sjálfsögðu allt of mikið mál, til þess að hægt sé að skýra nánar hér frá einstökum tækjum og athugunum á þeim, en á milli funda er haft samráð bréflega um allar nýjungar og viðhorf til breyttra aðstæðna milli allra þátttökulanda Kaupmannahafnarsamþykktarlandanna. Svo til á hverjum degi berast bréf og eru send bréf frá Skipaskoðun ríkisins varðandi þessi mál. Samkvæmt framansögðu tel ég varla hægt að fylgjast betur með nýjungum í þessum málum en gert er sameiginlega af öllum stofnunum þátttökuríkjanna um öryggi mannslífa á hafinu. Nánari athugun á öflun nýrra björgunartækja og fullkomnari útbúnaðar skipa væri því varla hugsanleg, nema viðkomandi aðili yrði um leið fastur starfsmaður Skipaskoðunar ríkisins. Þar eru þegar án efa fyrir hendi fyllstu upplýsingar um þær athuganir, sem gerðar hafa verið. Ef gera ætti sérstakar íslenzkar uppfinningar í þessum málum, þá teldi ég nauðsynlegt, að viðkomandi kynnti sér sem bezt þau gögn, sem þegar eru fyrir hendi. Ef vinna á að þessum málum sjálfstætt hér á landi, væri þá um leið nauðsynlegt að setja á fót rannsóknarstofnun, sem hefði til umráða sérstaklega tæknimenntaða menn og nægilegt húsrými til tilrauna með ýmis tæki og framleiðslu tilraunatækja. Þetta er hins vegar svo mikið fjárhagslegt atriði, að ég teldi skynsamlegra að binda sig ekki við það fyrst og fremst að finna nýjungar, heldur fullreyna þau tæki, sem fram koma á alþjóðavettvangi og líkleg mega teljast til árangurs við íslenzkar aðstæður. Ekki er vafi á því, að mesta framför á sviði björgunartækja á sjó á undanförnum árum er gúmmíbjörgunarbáturinn. Hér á landi er notkun hans nú nokkurn veginn komin í fullkomið horf hvað snertir skoðun og viðhald, en sérstakir skoðunar- og viðgerðarmenn, viðurkenndir af Skipaskoðun ríkisins, eru til þeirra starfa. Reynt hefur verið nokkrum sinnum að kenna áhöfnum skipa notkun gúmmíbjörgunarbáta í sundlaugum víða um land, þótt þetta heyri reyndar ekki samkvæmt núgildandi reglum til verksviðs Skipaskoðunar ríkisins. Hér tel ég þó, að enn mætti bæta öryggi gúmmíbátanna felst í því samtímis, að báturinn sé alltaf í fullkomnu lagi og að áhöfn hvers skips þaulþekki þetta tæki, meðferð þess og hvernig það bezt kemur að gagni, þegar það er uppblásið. Sé það vilji Alþingis að veita aukið fé til aukins öryggis íslenzkra sjómanna og sjófarenda, þá tel ég raunhæfustu leiðina til aukins árangurs eftirfarandi, eins og málum er háttað í dag: Að ráðinn verði sem fastur starfsmaður við Skipaskoðun ríkisins fær maður til að hafa með höndum sérstaka yfirstjórn með öllum gúmmíbátum og gúmmíviðgerðarstöðvum á landinu og stuðla að því að sjá um, að ávallt séu fyrir hendi í landinu nauðsynlegir varahlutir til viðgerðanna. Enn fremur skal sami maður, eftir því sem tími leyfir, ferðast um landið og halda sýnikennslu í notkun gúmmíbjörgunarbáta í öllum verstöðvum fyrir vertíðir og endranær, þegar tækifæri býðst. Til þess að slíkur maður geti annazt starf sitt, þarf hann við og við að fara á þau námskeið, sem haldin eru hjá hinum ýmsu framleiðendum gúmmíbáta, til að kynna sér allar nýjungar. Enn fremur verði Skipaskoðun ríkisins veittur fjárstyrkur til að festa kaup á eða taka að láni gegn leigu þau tæki, sem koma kunna á markað erlendis og telja verður líklegt að til gagns megi verða hér. Verði síðan hér gerðar raunhæfar tilraunir á tækjum þessum, áður en ákvörðun er tekin um, hvort krefjast beri þess búnaðar eða ekki.“ Þetta er undirritað: „Hjálmar Bárðarson skipaskoðunarstjóri. “ Eins og fram kemur af þessu bréfi skipaskoðunarstjóra, ætla ég, að fylgzt hafi verið eins grannt með öllum nýjungum, sem fram hafa komið á þessu sviði, og hægt er. Ísland er, eins og í bréfinu stendur, aðili að alþjóðasamtökum til þess að tryggja öryggi og líf manna á hafinu og hefur nú nýlega gerzt aðili að alþjóðasamtökunum IMCO, sem eru á vegum Sameinuðu þjóðanna sett á laggirnar til þess að tryggja þessi mál enn betur. Þessi stofnun heldur alþjóðafundi í London í maímánuði, eins og líka kemur fram í bréfinu, og þangað hefur verið ákveðið að skipaskoðunarstjóri fari til þess að kynna sér þessi mál sem allra bezt. Nú varð ekki, eins og líka fram kemur í bréfi skipaskoðunarstjóra, fullt samkomulag á milli þeirra samtaka, sem þar eru nefnd, um breytingu þá á reglugerð um skipaskoðun, sem skipaskoðunarstjóri taldi rétt að gera síðast á árinu sem leið, en frekar verður sennilega ekki aðhafzt í því máli, fyrr en Londonráðstefnunni er lokið og nýjar og fyllstu upplýsingar, sem fyrir hendi eru, liggja þá fyrir.