Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Kristinn Daníelsson Eg tel óþarft að hafa langa framsögu í þessu máli, en get vísað í nefndarálitið, sem eg hygg að sé allrækilegt. Eg vil þó geta þess fyrst að slæðst hafa í það tvær villur. Önnur á blaðsíðu 2 „þar með taldar þrjár landsjóðskirkjur“ á að vera fimm og á sömu blaðsíðu 3. línu að neðan „fallast á ákvæði nefndarinnar“ á að vera frumvarpsins. Eg skal geta þess, að nefndin gekk að þessu starfi með þá hugsun fyrir augum, að hún mundi geta lagt það til, að þessu máli yrði komið í nokkra framkvæmd, en hún sá brátt, að hér voru ýms tormerki á. Er þar sérstaklega að minnast á afstöðu bændakirkna, ef frumvarpið verður að lögum eins og það liggur fyrir. Eigendur þeirra geta orðið sviftir þeim fjárstuðningi, sem þeir hafa fullan lagarétt til að njóta til viðhalds kirkjunni, og sér nefndin því ekki annað ráð vænna en að 1. grein frumvarpsins sé feld, og það sem henni fylgir. Það verður ekki annað séð, en að óhjákvæmilegt yrði, að landssjóður bætti eigendum kirknanna tekjumissi þeirra, en nefndin getur ekki gert ráð fyrir, að þingið muni ganga að því, og getur ekki lagt það til. Aftur sér nefndin fulla nauðsyn á að aðhyllast ákvæði 5. greinar. Þó að öðrum kosti gæti svo farið, að kirkja gæti ekki fengið nauðsynlegt lán úr hinum almenna kirkjusjóði, þar sem trygging yrði þá ónóg.

Lárus H. Bjarnason Eg má játa það að eg er fyrir viðburðanna rás ekki jafnvel undirbúinn að tala um þetta mál og skyldi. Sú greinin 5. gr., sem nefndin leggur til að standi, ætti helst allra greinanna að falla burtu. Hún tekur sem sé meira tillit til kirkjunnar en til safnaðarmanna, jafnvel meira tillit en góðu hófi gegnir, enda sátu 3 prestar í nefndinni. Að nafninu til er trúarbragðafrelsi hér á landi. Ættu utanþjóðkirkjumenn því ekki að þurfa að gjalda til framandi prests eða kirkju. En svo er ekki að lögum vorum. Þeir losna því að eins við þjóðkirkjuna að þeir hafi myndað söfnuð og fengið löggiltan prest. Undan þessari gjaldskyldu utanþjóðkirkjumanna vill stjórnin leysa þá. Raunar ekki undan öllu gjaldi, eins og vera bæri, heldur ætlast hún til, að það gjald er prestlausir utanþjóðkirkjumenn nú svara þjóðkirkjunni og hennar prestum, gangi til kenslumála, og mundi það mælast betur fyrir en gildandi gjaldmáti. Þetta vill nefndin ekki aðhyllast, en ræður hins vegar til þess að versta ákvæðið standi, ákvæði 5. gr. um, að maður, er gangi úr þjóðkirkjunni, skuli eftir atvikum greiða tiltölulegan hluta af skuld kirkjunnar. En það ákvæði getur leitt til þess að sami maður þurfi að standa straum af tveimur kirkjum. Setjum t. d. svo, að söfnuðurinn tæki að sér dómkirkjuna í Reykjavík, að kirkjan væri í stórri skuld og að nokkrir menn gengu síðan úr dómkirkjusöfnuðinum og í fríkirkjusöfnuðinn. Þeir hinir sömu menn yrðu þá fyrst og fremst að greiða skuldir sínar til dómkirkjunnar og taka svo á sig skuld fríkirkjusafnaðarins. Hinsvegar fá þeir, er kynnu að ganga úr ríkum og skuldlausum þjóðkirkjusöfnuði ekki tiltölulegan hluta af nettó-eignum fyrverandi kirkju sinnar. Og það er ósanngjarnt, úr því að þeim er gert að skyldu að taka þátt í skuldunum. Jafnframt leyfi eg mér að benda á það, að tiltekin sóknarkirkja er, það sem á lagamáli er kallað, „juridisk person“ og eg vil nefna lögpersónu. Hana eiga ekki tilteknir menn, heldur aðeins þeir, sem á hverjum tíma teljast til safnaðarins. Því eiga skuldir hennar ekki að bitna á þeim sem úr ganga. En eigi að koma slíku til leiðar, þá verður samræmisins vegna líka að fá þeim mönnum tiltölulegan hluta af eignum hennar. Mál það, sem hér liggur fyrir er að vísu ekki stórt peningaspursmál eða mun sjaldan verða það. En hér er um „princip“-mál að ræða og í því hef eg ekki getað látið það afskiftalaust, enda mun það heldur hnekkja fríkirkjuhreyfingunni en hitt. Eg mun við 3. umræðu þessa máls koma fram með viðaukatillögu þess efnis, að þeir, sem ganga úr þjóðkirkjunni, fái útborgaðan sinn hluta af netto-eign kirkjunnar, ef tillaga nefndarinnar stendur við þessa umræðu.

Steingr. Jónsson: Út af því, sem hv. 5. kgkj. sagði um frumvarp þetta og meðferð nefndarinnar á því, vil eg leyfa mér að segja nokkur orð. Það er að vísu rétt, að stjórnarskráin gerir ráð fyrir trúarbragðafrelsi á landi hér, en að það þó sé nokkru bundnara en háttv. 5. kkj. helt fram, sér maður bezt á 45. gr. stjórnarskrárinnar. Eg get tekið það fram, að þó þetta umrædda ákvæði stjórnarfrumvarpsins hefði haldist óbreytt, hefði um litlar eða engar réttarbætur verið að ræða; en með því væri raskað svo verulega fornum og viðurkendum rétti kirkjunnar, að þar væri beint farið í bága við 45. grein stjórnarskrárinnar, sem heitir þjóðkirkjunni vernd sinni, og með því hefðu allar bændakirkjur getað komist á vonarvöl. Eg vildi gera stuttlega grein fyrir því, hvers vegna eg var með í því að fella allar hinar greinarnar, en halda þeirri fimtu. Viðvíkjandi ákvæðum stjórnarfrumvarpsins, að því er þau snerta laun prestanna, er það að segja, að þau hefðu þá öll komið beint á landsjóðinn, þar sem auðvitað hefði þurft að bæta prestlaunasjóðnum upp hallann á einhvern hátt. Eg skal játa það, að þetta ákvæði hlynnir heldur að þjóðkirkjunni, en það er ekki nema bein afleiðing af þeirri löggjöf, sem vér búum undir. Þá get eg ekki með nokkru móti fallist á það, er háttv. 5. kkj. sagði, að með þessu sé verið að setja slagbrand fyrir fríkirkjuhreyfinguna í landinu; eg get með eins miklum rétti sagt, að þetta ákvæði væri einungis sett til þess, að söfnuðunum og kirkjum þeim, er máske standa í byggingarákvæðum, sé ekki stofnað í bersýnilegan voða; annars verð eg að líta svo á, að það sé engan veginn nokkur löggjafarnauðsyn, að maður, sem segir sig úr þjóðkirkjunni, eigi heimting á, að fá útborgaðan hluta úr sjóðeigninni, eins og mér skildist háttv. 5. konungkj. halda fram. Það er alveg hárrétt, sem 5. kgkj. hélt fram, að kirkjan er lögpersóna, og þar af leiðandi ekki eign neinnra vissra manna, en það get eg ómögulega skilið, að nokkrum geti dottið í hug, að t. d. maður, sem fer alfarinn til annara landa, skuli samt sem áður, fá einhverja vissa upphæð af þjóðareigninni greidda ef hann yfirgefur ættjörðina

Kristinn Daníelsson Eg verð nú að vísu, að segja það, að atriði þau, sem háttv. 5. konungkj. fann frumvarpi þessu til foráttu, voru að minni hyggju, ekki sérlega veigamikil, og eg skal ekki heldur kveinka mér, þótt sami háttv. þingm. sneyddi hálfvegis að því, að í nefndinni sætu 3 prestar; því eg fyrir mitt leyti verð að segja, að meira beri að líta á það,. hvort þeir, sem í nefndinni sátu, hafi komið fram með sennileg rök máli sínu til stuðnings, heldur en hitt, hverjir þeir voru, prestar eða eitthvað annað. Eg vil ekki beint væna háttv 5. konungkj. þess, að hann hafi ekki lesið nefndarálitið, en þó lætur nærri, að maður freistist til að halda að svo hafi þó verið. Háttv. 5. kkj. hélt því fram, að svo gæti farið, samkv. þessum breytingum, að sami maður yrði kannske að standa straum af tveim kirkjum í senn. Þetta er alveg rangt hjá háttv. þingmanni. Hann sagði og, sami háttv. þingm., að ef dómkirkjan í Reykjavík yrði safnaðarkirkja, þá gæti þetta mjög auðveldlega komið fyrir; en eg held nú að eitthvað annað sé líklegra en það, að Reykjavíkurdómkirkja verði safnaðarkirkja á næstu árunum. Auk þess, er það líka alveg augljóst, að maðurinn yrði því að eins að borga skuldina, að hann væri kyr á sama sóknarsvæðinu. Það getur verið að breytingartillaga sú, sem hv. 5. kgkj., ráðgerir að koma með, miði til nokkurs konar samræmis. En þetta getur ekki komið til greina, þar sem kirkjunni er ætlað að standa áfram og hún verður að halda öllum eignum sínum til viðhalds sér og ekki hægt að taka af henni það, sem hún með réttu hefir til þess. Um það gæti því að eins verið að tala, að kirkjuna ætti að leggja niður og „realisera“ eignir hennar. Háttv. 5. konungkj. sagði, að hér væri um stórt principmál að ræða; eg er að vísu enginn lagamaður, en það fæ eg engan veginn skilið, að hér sé um nokkra hættu að ræða, og hygg að lagaskólastjórinn geti haldið óhögguðum öllum „principum“ í lagakenslu sinni, þó að þetta verði að lögum. Þessar breytingar eru nauðvörn fyrir söfnuði og kirkjur eins og á stendur, og getur orðið eina bjargráðið fyrir kirkjurnar í bili.

Lárus H. Bjarnason Háttv. 4. kkj. greindi ekki í sundur formhlið og efnishlið þessa máls. Það er rétt, að safnaðarlimir hafa leyfi til að byggja sér kirkju ef þeir vilja, alveg eins og við hér á alþingi höfum vald til þess, að veita fé úr landsjóði til hins eða þessa; en það eru fleiri safnaðarlimir en þeir, sem nú eru til þriðjudaginn 14. marz, hvort sem þeir nú kynnu að heyra til Strandarkirkju, eða einhverjum öðrum kirkjusöfnuði; það verður líka að taka tillit til eftirkomendanna. En það er ekki gert, ef tiltekinn maður er látinn borga tiltölulegan hluta skuldar, sem stofnað er til jafnt fyrir óborna sem alda. Hitt er hins vegar rétt, sem háttv. 4. kkj. hélt fram, að það er ekki bein lögnauðsyn að maður, sem segir sig úr þjóðkirkjunni eigi heimting á, að fá útborgaðan vissan hluta af sjóðeigninni; en það er sanngirniskrafa, eigi hann að taka þátt í ákvæðunum, og maður skyldi ætla, að slíkar tillögur mætti orða hér á þingi. Mér væri skapi næst, að fylgja heldur stjórninni að hinum greinum frumvarpsins en nefndinni um 5. gr. Þó mun eg sætta mig við, að alt frv. falli.

Sigurður Stefánsson Háttv. 5. konungkj. lýsti yfir því, að hann vildi fyrir sitt leyti miklu heldur vera með hinum greinum frumvarpsins, ef 5. gr. yrði feld burtu. Eg vil benda háttv.þm. á það, að frá mínu sjónarmiði stafaði ekki minni hætta af því, ef þær greinar yrðu að lögum. Þær einu tekjur, sem kirkjur landsins nú hafa er kirkjugjaldið; á þessum tekjum er bygt lánstraust þeirra hjá hinum almenna kirkjusjóðs. Þetta lánstraust stendur mjög höllum fæti, ef hver maður getur losað sig undan gjaldskyldu til kirknanna, með því að segja sig úr þjóðkirkjunni, en þar með hyrfi öll trygging fyrir því, að hægt væri að halda kirkjunum í sómasamlegu standi, þar sem svo getur auðveldlega farið, að lítið brot af söfnuðinum yrði eftir í þjóðkirkjunni. sem yrði alls ófært til að standa straum af sóknarkirkju sinni. Að því er lán kirkjunnar snertir, lenti þetta auðvitað á landsjóðnum og gæti því haft meiri útgjöld fyrir hann í för með sér; en að því er kemur til bændakirknanna, yrði ranglætið enn þá meira. Eigendur þeirra eru skyldir að halda þeim við, og til þess þeir geti það, eru þeim með lögum trygðar tekjur handa kirkjunum. Með svona lögum væru þeir sviftir þessari tryggingu. Bændakirkjueignirnar í landinu hlytu því stórum að falla í verði, ef frumv. þetta yrði að lögum. Það væri óbeinlínis gerð árás á friðhelgi eignarréttarins með svona löguðum lögum. Það hlýtur þó að vera tilgangur löggjafarinnar að koma í veg fyrir, að gengið sé á rétt einstaklingsins. Með allri virðingu fyrir háttvirtum 5. kkj., held eg, að hann muni ekki hafa athugað þetta nógu grandgæfilega, finst eins og hann hafi farið á nokkurskonar lausagangi yfir frv. og þá ekki sízt, að því er til kemur 5. greinarinnar. Sem sagt álít eg allar hinar greinar frv. miklu ranglátari og hættulegri, en einmitt þá grein.

August Flygenring Eins og háttv. þingdeildarmönnum er kunnugt, gat eg þess við 2. umr. málsins, að koma mundi fram breytingartillaga, er færi í líka átt og eg þá tók fram, ef nefndin, sem fjallað hefir um Stýrimannaskólafrumvarpið ekki vildi sinna því . Nú hef eg að árangurslausu snúið mér til hennar í þessu skyni og leyfi mér því að koma fram með brtill., er hér hefir verið útbýtt. Það er auðsætt hverjum manni, að starf það, sem gufuvélagæzlumönnum er ætlað, er hvorttveggja í senn, ábyrgðarmikið og vandasamt, og þarf því að setja föst og skýr ákvæði um það, hverjum skilyrðum menn þessir þurfi að fullnægja til þess að geta skoðast vaxnir því, að takast starfann á hendur. Þetta mál er nú einatt að verða okkur meiri nauðsyn, eftir því sem gufuskipastóllinn vex, og nú eru skipin ekki orðin svo fá, - að vísu flest minni háttar gufuskip - sem stunda fiskiveiðar hér við land, og sem fara á milli landa. Reynslan hefir sýnt, að það er engan veginn létt að fá hæfa menn í þessa stöðu. Mennina hefir orðið að sækja til útlanda, og hefir það orðið útgerðarmönnum ærið kostnaðarsamt, því slíkir menn eru venjulegast mjög kaupdýrir. Maður verður að líta svo á, að nauðsynin á framkvæmd máls þessa, sé orðin allmikil, þar sem þessir gufuvélagæzlumenn hér, hafa stofnað með sér félagsskap. Þeir hafa augsýnilega ætlast til þess, að hér myndaðist smátt og smátt, þjóðleg, innlend stétt þessara manna; en það getur vitanlega ekki orðið án aðstoðar löggjafarvaldsins. Það sem farið er fram á hér, er það, að stofnað verði sérstakt embætti í þessari fræðigrein við Stýrimannaskólann í Reykjavík; erlendis er þetta auðvitað kent á sérstökum tekniskum skólum nú orðið, en vegna kostnaðarhliðarinnar fer eg að eins fram á, að kenslan verði sett í samband við Stýrimannaskólann, þannig að til þess verði skipaður 1 aukakennari. Það sem oss auðvitað líka ríður mikið á er það, að geta hagað svo til málum þessum, að mennirnir geti fengið sem allrafullkomnasta verklega þekkingu. Til þess þyrfti auðvitað mekanist verkstæði, sem sjálfsagt kostaði talsverða peninga, en eg geri ráð fyrir að þingi og stjórn mundi verða ljúft að styðja að því í bráð, enda má mjög vel komast af með þá verklegu þekkingu, er að iðninni lýtur, sem beztu járnsmíðaverkstæðin hér í Reykjavík hafa að bjóða, og munu þau af þeim, sem bezt álit hafa í þessu skyni, verða að kenna þessum vélnemum - eftir bendingu stjórnarinnar - það sem þeirra iðn krefur.

Gunnar Ólafsson Háttv. 3. konungk. þingm. gat þess, að hann hefði borið sig saman við nefndina um breytingartillöguna á þingskjali 177. Þetta er ekki rétt. Það getur vel verið, að hann hafi talað við einhvern mann í nefndinni, en hann hefir ekki borið sig saman við nefndina í heild sinni. En þetta skiftir engu máli. - Hinsvegar hefir nefndin borið sig saman um þessa breytingartill. og orðið ásátt um að leggja það til, að hún verði ekki samþykt að þessu sinni. Nefndinni sýnist ýmislegt mæla móti því, að bæta þessari námsgrein við, að svo stöddu, bæði vegna kostnaðarins og þó sérstaklega vegna ýmsra annara örðugleika á meðan málið er ekki betur undirbúið. - Hvað kostnaðinn snertir vildi háttv. 3 kk. þm. halda því fram,. að kostnaðaraukinn væri aðeins laun aukakennarans eða 1200 krónur. Þetta held eg að sé alveg rangt. Ef vel ætti að vera þyrfti að koma á fót mekaniskri verksmiðju. Það segir sig sjálft, að þesskonar smiðja væri alveg nauðsynleg til þess, að kensla í gufuvélafræði gæti komið að nokkru verulegu gagni. Og að hinu leytinu er það víst, að stofnkostnaðurinn mundi verða allmikill ef kaupa ætti verkfæri og kensluáhöld eins og með þyrfti. Nefndinni virtist þetta mál svo vaxið, að það væri ekki rétt að hrapa að því að þessu sinni, en hinsvegar er hún því alls ekki mótfallin í sjálfu sér og telur nauðsynlegt að slík kennsla komist á síðar, eftir nægan undirbúning. Gufuvélafræði er óþekkt fræði hér enn, og engir eða fáir sérfræðingar í þeirri grein. Þessvegna er ekki hægt að fá nægilega ábyggilegar upplýsingar í þessu efni að sinni. Eg veit ekki af nema einum vélfræðingi hér, en það er Halldór Guðmundsson. Hann hefir lokið góðu prófi í vélfræöi og mundi hann geta gefið upplýsingar um þetta mál. Enn hvort hann hefir öll skilyrði til að geta verið kennari í vélfræði, veit eg ekki sem stendur, en um aðra vélfræðinga er alls ekki að ræða. Nefndin lýtur svo á, að þannig lagað nýmæli ætti að koma frá stjórninni, með þeim upplýsingum, sem þarf, bæði um kostnað og fyrirkomulag kenslunnar. Þá hefði næsta þing eitthvað að byggja á og gæti veitt það fé til þessarar fræðslugreinar, er þurfa þætti að fengnum ábyggilegum upplýsingum. Nefndin lýtur því svo á, að þingið ætti ekki að ákveða neitt í þessu efni í þetta sinn en láta það bíða í þeirri von, að stjórnin taki málið til íhugunar og leggi það vel undirbúið fyrir næsta þing.

August Flygenring Eg skal ekki þræta um það, hvort eg hefi snúið mér til nefndarinnar með þessa tillögu mína eða ekki. Eg talaði við einn mann í nefndinni - það var formaður nefndarinnar - og spurðist fyrir um það, hvort nefndin mundi ekki vera fáanleg til að taka þessa breytingartill., upp í frumv. og þessi nefndarmaður - háttv. form. nefndarinnar - skýrði mér svo frá, að nefndin vildi ekki sinna þessari málaleitun. Eg þekki annars ekkert sérstakt form fyrir því, hvernig maður á að snúa sér með erindi þessu líkt til einnar nefndar. Um mótmæli háttv.þm. Vestur-Skaftf. er það að segja, að mér finnst rök hans vera létt á metunum. Hann lagði mesta áherzlu á kostnaðinn og kvað hann mundu verða töluvert meiri en 1200 kr. með því að svo og svo mikið mundi þurfa að kaupa af kensluáhöldum. En mér er kunnugt um að allgóð kennsluáhöld eru til í Stýrimannaskólanum í þessari grein, og skólastjóri hefir sagt mér, að hann byggist við, að þau áhöld, sem skólinn hefir nú, mundu verða mikið til fullnægjandi. Þessvegna hygg eg, að það mundi ekki geta haft neinn verulegan kostnað í för með sér, þó að einhverju smávegis þyrfti að bæta við. Önnur mótbára háttv.þm. var í því fólgin, að þessi fræðigrein væri alveg óþekt hér, og því ekki hægt að fá fullnægjandi upplýsingar um málið að sinni. En þetta ætti einmitt að vera sterkasta ástæðan til að hrinda málinu áfram, sem fyrst, því að það er ekki við það unandi lengi, að þessi bráðnauðsynlega og óhjákvæmilega fræðigrein sé óþekt hér á landi, því síður sem þörfin á vélfræðingum fer stöðugt vaxandi. Að stjórnin þurfi að hafa þetta mál til meðferðar, sýnist mér ekki á neinum rökum bygt, með því líka, að eg hefi hugsað mér, að stjórnin fengi á sínum tíma nóg verkefni með því að semja reglugerðina um það, hvað kent skuli og prófin o. s. frv. Frumvarp það, sem eg ætla mér að flytja hér, um atvinnu við vélagæzlu, hefir við góðan undirbúning að styðjast og er á svo góðum rökum bygt að frekari undirbúningur frá stjórnarinnar hálfu er alveg óþarfur. Hinsvegar er einmitt í því frumvarpi gert ráð fyrir, að stjórnin setji reglugerð um kenslufyrirkomulagið, prófskilyrði og því um líkt, eins og eg hefi vikið að áður. Og þeirri reglugerð er auðvitað hægt um vik að breyta, eftir því, sem reynslan kynni að sýna, að þörf væri á. Hitt get eg fallist á, að ekkert verkstæði er fyrir hendi, þar sem lærlingarnir gætu fengið praktiska þekkingu. En það mundi sjálfsagt verða langt að bíða eftir því, að gufuvélasmiðjum verði komið á fót hér á landi. Það verður ekki beðið eftir því; því að vélagæzlumenn er nú þegar farið að vanta tilfinnanlega. Þess vegna verður að tjalda því, sem til er, nota það bezta sem nú er fyrir hendi, nfl. járnsmíðaverkstæðin. Bóklega þekkingin getur orðið í góðu lagi. Eg þekki fleiri menn, sem hafa tekið próf í þessari fræðigrein og eru vel færir til að hafa á hendi kensluna og tel ekki óhugsandi, að þeir væri jafnvel fáanlegir fyrir 1200 krónur, eins og hér er gert ráð fyrir að borga. - Að vísu eru það of lág laun. - Það er sár þörf á því, að hrinda þessu máli áfram. Það er óhæfilega löng bið að fresta málinu til næsta þings, því að gufuskipunum fjölgar óðum, en vélgæzlumönnum ekki að því skapi.

Eiríkur Briem Eg ætla aðeins að leiðrétta dálítinn misskilning á milli háttv.þm. Vestur-Skaftf. og háttv. 3. kgk. þm. - Háttvirtur 3. konungkjörinn þingmaður sagðist hafa snúið sér til nefndarinnar í því skyni, að fá hana til að flytja tillögu í sömu átt og breytingartill., sem hér liggur fyrir, en háttv.þm. Vestur-Skaftf. neitaði, að hann hefði borið sig saman við nefndina. Báðir hafa í rauninni rétt fyrir sér. 3. kgk. þm. snéri sér til mín og spurðist fyrir, hvort nefndin mundi vilja flytja frv. um vélagæzlu og leggja til, að kensla færi fram í gufuvélafræði við Stýrimannaskólann. Nefndin átti tal um þetta sín á milli, en sakir ókunnugleika á þessu máli áleit hún ekki fært að flytja neinar tillögur um þetta, að þessu sinni. Þessa niðurstöðu sagði eg háttv. 3. kgk. þm. og því hefir hann komið fram með þessa breytingartillögu. - Málið sjálft er gott og gleðilegt er að heyra þann áhuga, sem háttv. 3. kgk. þm. hefir á þessu máli, því það er sjálfsagt framfaramál. En á hinn bóginn er málið illa undirbúið og vantar að vita um kostnaðinn, hve mikill hann mundi verða, og fleira, sem að þessu lýtur. Þessvegna þóttist nefndin ekki geta átt við þetta að þessu sinni, enda varla mikið í húfi, þó málinu sé frestað, þangað til betri undirbúningur er fenginn. Að líkindum hefði þessi tillaga ekki verið nefnd á nafn í þetta sinn, ef nefndin hefði ekki tekið lögin frá 1901, um próf í gufuvélafræði, upp á frumvarpið um Stýrimannaskólann, sem lá fyrir þessu þingi. Nefndin tók þessi ákvæði frá 13. sept. 1901 upp á frumvarpið, til þess að ná öllum ákvæðum um Stýrim.skólann og próf þar, saman í ein lög. En hefði nefndin ekki gert þetta, hefði líklega engum dottið í hug að koma fram með tillögu í líka átt sem till. á þingskj. 177.

Stefán Stefánsson (6. kgk. þm): Þetta frumvarp er nýmæli og eg vonast eftir að flestir játi, að það sé gott nýmæli. Þessi sjúkrasamlagahreyfing er orðin sterk í öðrum löndum, en hefir ekki borist hingað til lands fyr en nú á síðustu árum. Það eru Oddfellowar, sem hafa vakið þessa hreyfingu og er félag þeirra, eins og allir vita, góðkunnugt út um allan heim. Yfirmaður Oddfellowreglunnar hér á landi skrifaði rækilega ritgerð um þetta efni fyrir tveimur árum. Sú ritgerð var birt í Skírni 1909 og var auk þess sérprentuð og dreift víðs vegar út um land. Þar er ítarlega skýrt frá eðli og fyrirkomulagi sjúkrasamlaga og hve langt hreyfingin er komin í ýmsum löndum, bæði Norðurlöndum og víðar, Þýzkalandi, Frakklandi, Englandi o. s. frv. Og jafnframt hvetur höfundur til þess, að Íslendingar fari að dæmi annara þjóða í þessu og bendir á nauðsynina til sjúkrasamlaga hér á landi ekki síður en annarstaðar. Þetta hafði nú þann árangur, að haustið 1909 var stofnað sjúkrasamlag hér í Reykjavík, og er það víst það eina, sem til er hér á landi, með líku fyrirkomulagi og hin útlendu sjúkrasamlög. Í desembermánuði sama ár kom út önnur ritgerð eftir sama höfund, einnig í Skírni, um starf og stjórn sjúkrasamlaga. Þar er mjög hvatt til að stofna slíkan félagsskap sem víðast hér á landi og jafnframt birt uppkast að lögum fyrir sjúkrasamlög, samið af 5 manna nefnd, er Oddfellowastúkan hér hafði kosið til þess. Tildrögin til þeirrar nefndarskipunar voru þau, að stofnendur sjúkrasamlagsins í Reykjavík höfðu leitað til stúkunnar og beðið um bendingar í þessum efnum. Með því að líta yfir þetta uppkast að lögum, sem nefndin hefir samið, má fá glögga hugmynd um tilgang og fyrirkomulag slíkra félaga. Sjúkrasamlögin eru tryggingarfélög og tilgangurinn er líkur tilgangi annara tryggingarfélaga, t. d. brunabótafélaga, lífsábyrgðarfélaga o. s. frv. Hér er tilgangurinn að tryggja menn gegn fjártjóni, er stafa kynni af sjúkdómum. Félagsmenn leggja ákveðin tillög í sameiginlegan sjóð, og fá aftur á móti sjúkdómskostnað greiddan úr félagssjóði eftir vissum reglum, fyrst og fremst borgun fyrir sjúkrahúsvist, meðul og læknishjálp og auk þess nokkurn hluta þess vinnukaups, sem þeir missa vegna sjúkdómsins. Það má og geta þess, að þessi sjúkrasamlög eru að því leyti frábrugðin alþýðustyrktarsjóðunum, að þar verða styrkþurfar að sækja um styrkinn, en í sjúkrasamlögunum á hver félagsmaður beint heimting á ákveðnum styrk, ef skilyrðin eru annars fyrir hendi. Máli þessu hefir ekkert miðað áfram hér á landi síðan Sjúkrasamlag Reykjavíkur var stofnað. Undirtektirnar hafa verið daufar og því hefir helzt verið barið við, að almenningur hefði ekki efni á að borga tillög í slíka sjóði. En það er einmitt tilgangurinn með þessum sjúkrasamlögum, að tryggja fátæklingana gegn fjártjóni af sjúkdómum. Félögin eiga aðallega að vera fyrir fátækt fólk eða efnalítið fólk, því að þeir einir eiga að fá inngöngu í félögin, sem hafa í árstekjur 1200 kr. eða þar fyrir neðan, að viðbættum 100 kr. fyrir hvert barn í ómegð, er þeir hafa fram að færa. Þessari kostnaðarviðbáru er því bezt svarað á þá leið, sem gert er í ritgerð þeirri í Skírni, sem eg mintist á áðan, að það er svo langt frá því, að menn hafi ekki efni á að vera í slíkum félagsskap, að almenningur hefir einmitt ekki efni á að vera fyrir utan hann. Það er hverjum manni ábati að geta trygt sig gegn fjártjóni af sjúkdómi, og í rauninni því æskilegra, sem efnin eru minni til þess að þola þann skaða, sem alt af má búast við að geti leitt af sjúkdómsáföllum. En þeir sem eru í sjúkrasamlagi fá allan slíkan skaða bættan. Við tveir Oddfellowar hér í deildinni höfum flutt þetta frumvarp fyrir tilmæli landlæknis Guðmundar Björnssonar, sem er yfirmaður Oddfellowastúkunnar hér á landi. Frumv. er stutt og að því leyti ólíkt þeim lagabálkum, sem gilda um þessi efni í öðrum löndum. Aðalefni frumv. er það, hver sé tilgangur sjúkrasamlaganna, og í öðru lagi, hver séu skilyrðin fyrir því, að sjúkrasamlög geti orðið lögskráð. Og svo loks þetta, að lögskráð sjúkrasamlag á að fá styrk úr landsjóði sem svarar 2 kr. á ári á hvern félaga. - Það er ekki vanþörf á því, að eitthvað sé gert af hálfu hins opinbera til þess að örfa menn til slíks félagsskapar, og þá er bezta ráðið að veita sjúkrasamlögunum dálítinn styrk. Það kann nú að verða sagt, að landsjóður hafi ekki efni á því að taka á sig þess konar byrðar. En hér er ekki um mikil útgjöld að ræða. Að því er eg veit bezt og hef áður vikið á, er Sjúkrasamlag Reykjavíkur hið eina, sem stofnað hefir verið hér á landi enn sem komið er, og það er ekki líklegt, að þau þjóti upp á skömmum tíma, þó að þessi lög verði samþykt. Þess vegna munu útgjöld landsjóðs ekki verða mikil í reyndinni, fyrst um sinn, því miður. En mér finst löggjafarvaldið ætti að gera einhverja tilraun til þess að ýta undir menn til framkvæmda, þegar um slíkt velferðarmál er áð ræða. Eg vil ekki lengja umræðurnar með því að halda langa ræðu um þetta að sinni, enda geta þeir sem þess óska fengið beztar upplýsingar um málið með því að lesa ritgerðir Guðmundar Björnssonar í Skírni. Nauðsynin til sjúkrasamlaga kemur bezt fram, þegar litið er á skýrslu fátækramálanefndarinnar um það, af hverjum ástæðum menn komast á sveit. Eg skal að eins benda á það, að eftir þessari skýrslu er áætlað, að af 23 hundr. manna, sem þiggja af sveit, hafi 753 komist á vonarvöl vegna sjúkdóma og heilsubilunar, en t. d. vegna ómegðar að eins rúm 500 og vegna drykkjuskapar kringum 120. Eg get um þessar tölur að eins til samanburðar. Ákvæðið, að engum megi veita viðtöku í sjúkrasamlag, sem orðinn er 40 ára að aldri, er einmitt sett til þess, að girða fyrir, að þeir verði samlagsmenn, er búast má við að innan skams verði vanburða og heilsulausir fyrir elli sakir. Eg skal að síðustu drepa á það, að í Danmörku voru 1907, 1452 sjúkrasamlög. Þau vóru í því nær öllum bæjum eða 96% og í hreppum, eða 95% og nærfelt þriðjungur þjóðarinnar var í sjúkrasamlagi. Sjóðeign þeirra var: 4,227,904 kr. Tekjur 6,034,846 - Útgjöld 5,809,565 - Úr ríkissjóði fengu þau 1,691,188 - Eg vona, að háttv. þingdeildarmönnum sé það ljóst, að nauðsyn sé á slíkum lögum og félagsskap, sem hér ræðir um, hér sem annarsstaðar. Eg vona, að þingið taki málið til rækilegrar athugunar, vona, að það verði að lögum í einhverri mynd, vona, meira að segja, að frumvarpið nái óbreytt eða lítið breytt fram að ganga, því eg tel það sé vel hugsað og vel frá því gengið. Eg fjölyrði svo ei meira um málið, en sting upp á og vona, að þriggja manna nefnd verði skipuð til að ath. frv. Þriggja manna nefnd samþykt í einu hljóði og hlutu þessir kosningu: Stefán Stefánsson, Sigurður Hjörleifsson, Eiríkur Briem. Önnur umræða í efri deild 24. marz (165, 258),

Sigurður Stefánsson Eg skal ekki vera langorður. Mál það, sem hér liggur fyrir, hefir oft verið á dagskrá þings og þjóðar - og er hið mesta vandræðamál. Hér er um þau atriði í íslenzkum landbúnaði að ræða, sem eru næsta vandasöm og erfið viðureignar og ákvæði frumvarpsins mundu aldrei geta komið að verulegum notum. Það hljóðar um heyforðabúr og heyásetningareftirlit. En það er erfitt að segja bændum fyrir, hve mikið þeir skuli setja á - og er þar margt á að líta. Þó að tveir bændur séu jafn heybirgir, getur annar komið fram fé sínu í góðum holdum, en hinn orðið heylaus og felt fénað sinn. Það er talað um, að ákveða megi í samþyktum þeim, er frumvarpið heimilar, að hreppsnefndin semji við bændur um, að þeir hafi til ákveðinn heyforða handa þeim búfjáreigendum, er lenda kunna í heyþroti. Beztu búmennirnir í sveit hverri munu verða næsta tregir á að lofa svo löngu fyrir fram, sem þörf krefur í þessu efni, ákveðnum heyforða, teldu það lítt samrýmanlegt við sína eigin hagsmuni Frumvarp þetta bindur landsjóði líka byrðar á herðar, þar sem svo er til ætlast að hann endurgreiði sveitarsjóðum að helmingi þann kostnað, sem heyforðabúrin hafa í för með sér. En það yrði erfitt fyrir fjárveitingarvaldið að hafa eftirlit með því, að þetta ákvæði yrði ekki misbrúkað. Eg vil samt ekki leggja til, að málið sé felt við 1. umr., en vona, að það verði sett í nefnd, en geri mér raunar ekki von um mikinn árangur af því.

Lárus H. Bjarnason Eg leyfi mér að stinga upp á 3ggja manna nefnd að umræðunni lokinni.

Gunnar Ólafsson Eg álít málið ekki þess vert, að það fari héðan út úr deildinni og sé enga ástæðu til nefndarskipunar. Vér höfum nóg lög, svo sem horfellislögin, er stefna að því, að gera bændur ófullveðja og ósjálfstæða. Menn verða ekki gerðir hygnir með eintómum lögum. Það hefir sýnt sig, að þau - horfellislögin - hafa ekki gert gagn, en þessi lög eru angi út úr þeim. Þau eru tildur úr þessum búráðunautum, sem úir og grúir af um landið, og sem álíta sig kjörna til að stýra öllum athöfnum bænda, með alls konar lagasetningum og eru þessi lög - ef að lögum verða - eitt dæmi þess. Því að hin eldri lög þykja þeim ekki ná nógu langt. Þetta frumvarp getur engu góðu til leiðar komið, en hlýtur að auka mönnum kostnað og erfiði. Það leggur hreppsnefndum starf á herðar og þær eru fullhlaðnar störfum. Þótt koma mætti á heyforðabúrum, þá mundi hagnaðurinn verða lítill. Bændur mundu reiða sig á þau og setja á þau, en ella mundu þeir setja á hey sín. Það yrði enginn annar árangur af frumvarpinu en kostnaðurinn einn, líkt og af sumum öðrum lögum frá þinginu. Eg er því mótfallinn frumvarpinu.

Kristinn Daníelsson Mér hefir að vísu ekki verið falinn flutningur þessa máls hér í deildinni, en þar sem frumvarpið er mönnum áhugamál í héraði mínu, finn eg mér skylt að mæla nokkur orð með því við háttv. deild. Frumvarpið er til vor komið frá háttv. neðri deild og hefir fengið góðan byr þar í deildinni og slíkt hið sama vona eg að verði hér. Það fer fram á að stækka hina löggiltu höfn fyrir Gerðakauptúni í Gullbringusýslu - hvorttveggja á að ná inn að Rafnkelsstaðabergi. Höfnin er nú bundin við jörðina Gerðar. En svo stendur á, að lendingin er betri annars staðar í plássinu, en hún verður ekki notuð af því að verzlunarlóðin er bundin við nafnið. Héraðsbúum er þetta mikið áhugamál, því að þeir álíta verzlunarstæði betra annarsstaðar en það, sem nú er, getur verið; sumir hafa það að mótbáru gegn þessu frumvarpi, að löggildingin nái yfir svo stórt svæði, en það er þó ekki stórt hjá því svæði, sem löggilt var, er Keflavík var löggilt, því að það svæði náði frá Keflavík og inn undir Vogastapa. Héraðsbúar höfðu hugsað sér að fá verzlunarlóðina stækkaða með því að fá stjórnina til að ákveða um þetta. En það reyndist ekki hægt að fá hana stækkaða með því móti. Stjórnin getur aðeins gert samþyktir eða ákveðið um þau svæði, er hafa verið löggilt, aðeins ákveðið um verzlunarlóðir innan takmarka hins löggilta svæðis. Það getur verið að þrátta megi um nauðsyn á þessu. En eg hygg þó, að enginn kunnugur geti neitað, að hún sé fyrir hendi - og löggildingin getur engum hagsmunum orðið að skaða. Leyfi eg mér að vona, að deildin taki þessu litla frumvarpi vel.

Kristján Jónsson Það er ákaflega undarleg braut, er þingið er komið inn á í þessum löggildingum hafna og verzlunarlóða. Það hefir smátt og smátt komist inn á þessa braut á undanförnum þingum. Það er mjög stór strandlengja, er hér er farið fram á að gera að löggiltri höfn og verzlunarlóð. Ef frumvarpið verður að lögum, má alveg eins löggilda alla strandlengjuna kringum alt Ísland, þar sem bátum má koma að landi. Það vill svo til, að eg er nákunnugur á þessu svæði, sem nú er farið fram á að löggilda; eg hefi verið þar mjög oft. Það nær yfir allan svokallaðan Garð, frá Útskálum og inn að Rafnkelsstaðabergi. Ef við fáum marga svona stóra kaupstaði, verður alt lögreglueftirlit ómögulegt. Það væri þá miklu þægilegra og brotaminna. að löggilda alla strandlengjuna frá Garðsskaga og hingað inn til Reykjavíkur. Og þar sem háttv.þm. Vest.-Ísf. mintist á löggilding svæðisins frá Keflavík og inn að Vogastapa, tel eg að það hafi verið mjög rangt, að slík lög voru samþykkt. -

Kristinn Daníelsson Það kann vel að vera, að það sé ekki í samræmi við tilgang löggildinganna að samþykkja slík lög, eins og háttv. þingm. Borgf. (Kr. J.) tók fram. Vegalengdin er þó ekki eins mikil og hinn háttv. þingm. minti. Vegalengdin frá Gerðum að Rafnkelstaðabergi er ekki nema 10-15 mínútna gangur. Mér heyrðist hann nefna Útskála. En það er ekki rétt, að svæðið nái þaðan. Útskálar eru yzt í plássinu, en Gerðar eru í miðju þess. En ef vér sjáum af svæðinu frá Keflavík að Vogastapa, þá er það alt að klukkutíma reið, sem þar um er að ræða. Það er því mörgum sinnum stærra svæði, sem þar hefir verið löggilt; það er því ekki nákvæmt að segja, að hér sé um heila sveit að ræða, heldur er það þéttbýlt sjávarþorp, er stendur á litlu svæði. Það væri óbilgjarnt og myndi koma í bága við hagsmuni margra sýslubúa að neita þessu frumvarpi samþykkis. Það getur staðið á miklu fyrir sjóþorpið, að það verði að löglegu kauptúni. Kauptúnin hafa ýms hlunnindi og réttindi fram yfir aðra staði, sem raunar kann að vera óbilgjarnt, og ríða í bága við hag alls sýslufélagsins. Hér fyrir þinginu er einmitt frumvarp um breyting á vegalögunum, sem einmitt fjallar um þessa hagsmuni. - En eg hygg, að það geti að minsta kosti, ekki verið neitt athugavert við þetta frumvarp, ef gætt er venju þeirrar, er komin er á um löggildingar, - og eg vona, að háttv. deild hagi sér ekki öðru vísi í þessu máli en hún og þingið hefir gert hingað til.

Framsm. meiri hl. (Jóhannes Jóhannesson) Eins og sjá má á nefndarálitinu hefir nefndin í máli þessu klofnað. Meiri hluti nefndarinnar leggur það til, að frumv. verði samþykt óbreytt, en minni hl. hefir komið fram með brtill. við það, fyrst á þgskj. 135 og síðan á þgskj. 151. Aðalmunurinn liggur í því, að meiri hl. vill afnema kvöð þessa endurgjaldslaust, en minni hl. vill aftur á móti, að hlutaðeigendur leysi sig undan henni móti einhverju gjaldi, því er sanngjarnt þætti. En þetta á aftur rót sína að rekja til þess, að mönnum kemur ekki saman um það, á hverjum þessi gjöld hvíli. Meiri hl. heldur því fram, að það hvíli á ábúendum jarðanna, en minni hl. að það hvíli á eigendum þeirra. Eg talaði nú allítarlega um þetta mál þegar við 1. umr. hér í deildinni, og þóttist þá sýna fram á það, að þetta væru persónulegar kvaðir, og af því leiðir, að þótt aflausnargjöldin kunni að vera sanngjarnlega sett, þá verður meiri hl. að vera á móti brtill. en leggja með því, að frv. verði sþ. eins og það er. Eg ætla ekki að eyða mörgum orðum um ýmislegt, er sett hefir verið í samband við þessa fóðurskyldu, svo sem prestsmötur o. fl. Það er alt annars eðlis. Hér er um smámuni eina að ræða. Þetta eru ekki nema 67 lömb, og ef lambsfóðrið er reiknað á 4 kr., þá munar það ekki prestlaunasjóð nema um 200 kr., hvort frumv. verður sþ. óbreytt, eða brtill. minni hl. En nú er að minsta kosti helmingurinn af jörðunum, sem þetta hvílir á, opinber eign, og veit eg að háttv. minni hl. ætlast þó ekki til þess, að neitt sé goldið fyrir afnám kvaðarinnar af þeim. Annars er það um hinar kvaðirnar að segja, að meiri hl. hefir ekkert á móti því, að þeim verði einnig létt af, en hann vill einungis ekki láta flétta það saman við þetta mál. Þetta frv. ætti að samþykkjast óbreytt, eins og það stendur á þgskj. 58.

Framsögum. minni hlutans (Ólafur Briem) Það hefir oft verið deilt um það hér í deildinni, hvort þetta, sem hér er um að ræða, sem sé fóðurskylda hinna svonefndu Maríu- og Péturslamba væri persónulegt gjald, eða kvöð, sem hvíldi á viðkomandi jörð. Mér fyrir mitt leyti getur ekki blandast hugur um það, að þetta er kvöð á jörðunum, og til merkis um það skal eg geta þess, að í sumum sóknum hvílir skyldan ekki nema á sumum jörðunum. Ef hin skoðunin væri rétt, þá ættu allir í sömu sókn að vera undir sömu lögum. Eins má geta þess, að þótt tvíbýli sé á jörð, þá er ekki fóðrað þar nema eitt lamb, en hins vegar eru þá ætíð fóðruð tvö prestslömb. Þetta sannar, að svo hefir verið litið á, að kvöðin hvíli á jörðunum. Brtill. minnihl. eru bygðar á því, að æskilegt ætti að vera fyrir alla hlutaðeigendur, að kvaðir þessar legðust niður, á þann hátt, að gjöldum þessum yrði breytt í höfuðstól, sem borgaður yrði út í eitt skifti fyrir öll. Þessi regla gæti gilt, ekki að eins um áminsta fóðurskyldu, heldur einnig um fleiri kvaðir, sem hvíla á jörðum, einkum prestsmötur. Í fyrri brtil minni hl. er öllum slíkum jarðarkvöðum gert jafnhátt undir höfði, en við nánari athugun sannfærðist minni hl. um það, að þetta væri ekki sanngjarnt, sérstaklega þar sem um svo mis stór gjöld er að ræða. Fóðurskyldugjaldið er svo lágt, að prestlaunasjóð munar það mjög litlu, en öðru máli er að gegna um prestsmöturnar. Eftir brauðamatinu frá 1854 og öðrum þeim skýrslum, er minni hl. nefndarinnar hefir átt kost á að kynna sér, eru allar prestsmötur á landinu nálægt 10 þús. pd. smjörs, og ef hvert pd. er reiknað á 60 aura, er hið árlega prestsmötugjald 6000 kr. Væri þessu árgjaldi breytt í höfuðstól með því að margfalda það með 20 eftir tillögu minni hl., yrði sú fjárhæð 120 þús kr., er með 4½% vöxtum gæfi af sér í árstekjur 5,400 kr. Tekjumissir prestlaunasjóðs við afsal þessara kvaða mundi því að eins nema 600 kr. á ári. Auðvitað þarf prestlaunasjóður ekki að sætta sig við þetta tap, en vera má þó að forráðendur sjóðsins vilji vinna það til, til þess að losa menn við þessar óvinsælu kvaðir. Eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja um hin svonefndu Maríu- og Péturslömb, eru þau um 70 talsins, og sé hvert lambseldi metið 4 kr., gerir það 280 kr. Þar við bætist fóðurskylda 4 vetrunga, tilheyrandi Hrunaprestakalli, sem eftir gömlu lagi er áætlað 50 kr. Hinar árlegu tekjur af þessum kvöðum eru því alls 330 kr., sem margfaldað með 12 eftir till. minni hl. samsvarar 4000 kr. höfuðstól, sem með 4½% vöxtum gæfi af sér 180 kr. tekjur á ári. Tekjumissir sá, er prestlaunasjóður yrði fyrir með því að afsala sér umræddum kvöðum með þeim kjörum, er hér greinir mundi því nema 150 kr. árlega. Minni hl. álítur nú gerlegt að ganga að þessari lækkun til þess að losast við þessi óvinsælu gjöld og allt það stapp, er þau hafa valdið, bæði hér og heima fyrir.

Eggert Pálsson Það getur engum dulist, sem les nefndarál., að þar liggur allmikið örlæti á bak við. Örlætið er að vísu talið dygð, en eg lít þó svo á, að nokkuð sé undir því komið, hvernig það kemur fram. Það má kalla það dygð, þegar menn gefa af sínu eigin, en aftur á móti geta orðið skiftar skoðanir um það, þegar menn fara ofan í vasa annara - eins og t. d. hér, landssjóðs eða prestlaunasjóðsins, til þess að gera einstökum mönnum gott. Og í þessu eru báðir hlutar nefndarinnar samtaka, þótt meiri hlutinn fari lengra. Hann vill gefa fóðurskyldu Maríu- og Péturslambanna eftir endurgjaldslaust, og færir til þess ýmsar ástæður, t. d. að þessi kvöð sé gömul og úrelt, að óvíst sé um uppruna hennar, og að hún sé ranglát. Hið eina af öllu þessu, er komið getur til greina að taka tillit til, er nú auðvitað hið síðast talda. Hitt eru engar ástæður, að kvöð þessi sé gömul eða uppruni hennar óviss. Það eitt væri góð og gild ástæða til að afnema þessi gjöld, ef það yrði sýnt og sannað, að þau væru ranglát. En fyrir því hafa litlar sannanir verið færðar, enn sem komið er. Og svo er annað, sem aðgæta verður, og það eru afleiðingarnar, sem slík eftirgjöf mundi hafa í för með sér. Og þær hafa þegar sýnt sig hér, þar sem þetta frumvarp hefir leitt til þess, að menn vilja fara að afnema önnur gjöld, sem þeim dettur í hug að séu ranglát. Háttv. minni hl. nefndarinnar hefir ekki getað orðið hinum samferða í því, að afnema þessa fóðurskyldu algerlega endurgjaldslaust, en hefir viljað sýna örlæti sitt með því, að afnema hana gegn rúmlega hálfu endurgjaldi, en vill jafnframt gera fleiri hluttakandi sömu eða líkra hlunninda með því að leggja til, að afnema jafnframt prestsmötu alla, þannig, að hvergi nærri fult endurgjald komi fyrir. Örlæti minni hl. er því í raun og veru yfirgripsmeira, þar sem það nær til miklu fleiri manna, og það er mikið hærri upphæð, sem þeir ætla - eg vil segja að gefa burtu úr landssjóði. Að vísu er mér það eigi fullljóst, hve mikið fé þetta er, en mikið hlýtur það að verða, þegar andvirði prestsmötunnar á einungis að vera 20 sinnum árgjaldið. Háttv. minni hl. hefði átt að gera deildinni skýra grein fyrir því, hve mikil upphæðin væri, svo að þm. vissi hve mikið þeir gæfu burt. En þótt þá skýrslu vanti, þá er eg sannfærður um að upphæðin er æði stór, og það enda þótt gengið væri út frá verðlagsskrárverði, en því stærri, ef farið væri eftir gangverðinu, eins og prestar eftir eldri launalögunum eiga rétt á, að þeim sé borgað fyrir prestsmötu þá, sem þeim hefir verið lagt út til tekna. Það er hvarvetna til tekið, að þeim skuli greiða prestsmötuna í ákveðinni, tiltekinni vöru. Og sé það ekki gert hafa þeir rétt til að fá andvirði hennar greitt eftir samkomulagi eða gangverði, en ekki verðlagsskrárverði. Eg er því ekki í neinum vafa um það, að þeir prestar, er búa við eldri launakjörin, eiga fullan rétt á því, að fá prestsmötuna þannig greidda, að þeir bíði engan halla. Það er sem sé vitanlegt að víða um land er svo ástatt, að verðlagskrárverðið er lægra en gangverðið að jafnaði, ekki að eins á þessari vöru heldur á fleirum. Það getur því eigi komið til greina að skylda presta að sætta sig við verðlagsskrárverðið í þessum sökum. Að vísu mætti segja, að slíkt væri ekki ósanngjarnt, ef prestar semdu einir verðlagsskrárnar, en svo er ekki. Verðlagsskrárnar eru samdar af 3 mönnum, og er presturinn því ávalt í minnihluta við samning þeirra. Það getur hugsast, að sumir vilji hafa sömu aðferðina hér og þegar prestlaunalögin 1907 gengu í gildi, að prestar skuli skyldir að fara eftir meðalverði síðustu 5 ára. En það er ekki rétt á litið, því um dagsverk og lambsfóður mæltu eldri lög svo fyrir, að þau skyldi taka eftir verðlagsskrárverði, en um prestsmötuna hafa hin eldri lög engin slík ákvæði. Eg hygg einnig, að varhugavert sé frá öðru sjónarmiði að sýna hér of mikið örlæti gagnvart þeim, sem prestsmötur eiga að inna af hendi, því að svo er mál með vexti, að flestir eigendur prestsmötujarða eru vel efnaðir menn, já, þess eru jafnvel dæmi, að útlend gróðafélög séu eigendur slíkra jarða. T. d. eru prestsmötujarðirnar Bræðratunga og Víðidalstunga í eign slíkra félaga, en það væri þó helzt til fjarri sanni að gefa slíkum félögum peninga úr prestlaunasjóði. Eg skal játa, að ekki tjáir að jafna saman prestsmötunni og Maríu- og Péturslömbum. Maríu- og Péturslömbin hvíla að eins á örfáum jörðum á vissu svæði, en prestsmötukvöðin er svo að segja jöfn um alt land. Eg hefði því getað hallast að því, að Maríu- og Péturslambafóðrin væru gefin eftir, en að dálítið gjald kæmi þó í staðinn, - hefði t. d. getað felt mig við uppástungu minni hlutans þar að lútandi. En eins og frumv. nú liggur fyrir, er mér eigi hægt að greiða atkvæði með því. Hins vegar vona eg, að breyttill. komi fram við 3. umr., sem fari í þá átt, sem eg nú hefi bent á, og ef aðrir ekki koma fram með slíka breyt.till., þá hefi eg í hyggju að gera það sjálfur.

Framsögum. meiri hlutans (Jóhannes Jóhannesson) Umræðumar hafa ekki gefið mér ástæðu til að halda langa ræðu. H. l. og 2. þm. Rang. (E.P. og EJ.) héldu því fram, að réttast væri að gefa eigendum þeirra jarða, sem kvöð þessi hvílir á, leyfi til þess að losa sig undan henni með gjaldi, en eg hygg óhætt að fullyrða, að slíkt leyfi yrði ekki notað. Eigendurnir líta sem sé svo á, sem kvöð þessi sé þeim óviðkomandi og hvíli að eins á ábúendunum. Hins vegar er ólíklegt, að ábúendurnir fari að losa sig undan þessari kvöð með peningaborgun. því að þeir eiga ekki víst að búa svo lengi á jörðinni, að það borgi sig. Samanburðurinn á prestsmötu og Maríu- og Péturslömbum er allsendis rangur, því að prestsmatan er ekki annað en kvaðir, sem hvíla á jörðunum sem gjöld fyrir ákveðin störf prestsins. En um Maríu- og Péturslömb gegnir alt öðru máli, enda er sú kvöð svo óvinsæl, að einar 6 eða 7 atrennur hafa verið gerðar til þess að fella hana úr gildi. Háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) færði það sem sönnun fyrir því, að þessi kvöð hvíldi á eigendunum, að í sóknum, þar sem Maríu- og Péturslömb tíðkuðust, væri þó sumar jarðir lausar við þetta skyldugjald. En þetta er alls engin sönnun, því að fóðurskyldan var áður mjög almenn, en hefir víða fallið niður án endurgjalds, af því að prestarnir hafa ekki gengið eftir henni. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) sagði, að hér væri um það að ræða að gefa einstökum mönnum úr prestlaunasjóði. En hér er ekki verið að gefa neitt, heldur að afnema gamla úrelta kvöð. Að lokum skal eg geta þess, að ef breyt.till. minni hlutans verða feldar, þá skal ekki standa á mér með að koma fram með sérstakt frumvarp um aflausn á prestsmötu.

Flutningsm. (Bjarni Jónsson) Eg legg til, að þessu frumv. verði vísað til nefndarinnar í læknaskipunarmálinu.

Framsm. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Nefndin hefir ritað ítarlegar ástæður fyrir áliti sínu, og er því óþarft að taka þær upp aftur hér. Eg býst við að umræður verði um málið og verður þá tækifæri til að svara þeim mótbárum, sem fram kunna að koma.

Flutningsm. (Jón Jónsson 1. þm.N.-Múl.): Frumv. þetta er nokkuð líkt frumv., sem áður hefir verið felt hér í deildinni, en eg vona, að með þessu séu bættir þeir gallar, sem á hinu þóttu vera. Án þess að eg fari út í einstök atriði frv., skal eg geta þess, að það er einkum 5. gr. horfellislaganna, sem oss þykir ekki samboðin stefnu tímans. Í hinu fyrra frv. þótti það að, að skoðanir skyldu vera 2; hér stendur að eins, að hreppsnefndin geti látið fram fara skoðun og ámint þá, sem illa fóðra skepnur sínar. Eg vona því, að hin hv. deild taki frv. vel í þessari mynd.

Flutningsm. (Jón Jónsson 1. þm.N.-Múl.): Mér finst hinn háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) taka nokkuð einhliða í þetta mál, þar sem hann segir, að varhugavert sé, að löggjöfin fari mikið inn á það svið að hefta athafnafrelsi einstaklinganna. Eg vil benda honum á, að það er einmitt meðal annars gert í horfellislögunum, sem nú eru í gildi. Sömuleiðis mintist hinn háttv.þm. á, að engin trygging væri fyrir því, að skoðunarmenn væru góðir og starfi sínu vaxnir. Það er þó nokkur trygging, að hreppsnefndir eiga að ráða skoðunarmennina og munu ekki taka aðra en þá sem færir eru og ekki nema þörf sé til.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Eg vil geta þess, að mér geðjast ekki að þessu frv. Mér finst lýsa sér í því hin sama tilhneiging þingmanna, sem nú er æði mikið farin að færast í vöxt: að beina löggjöfinni inn á það svið, sem hún á ekki að komast, en það er að hefta athafnafrelsi einstaklinganna. Sú leið er mjög varhugaverð fyrir löggjafarvaldið. Annars vildi eg benda á, að ef svo fer, að frv. verður samþykt, þá verður að breyta niðurlagi efnisgreinarinnar. Það er ekki rétt að veita skoðunarmönnunum svo mikið vald, sem þar er gert. Það er engin trygging fyrir því, að þeir séu starfi sínu vaxnir, né heldur að þeir misbeiti ekki valdi sínu til að ná sér niðri. - Þetta vil eg benda á til þess að úr verði bætt.

Flutningsm. (Benedikt Sveinsson) Eg býst við, að hin hv. þingd. taki þessari tillögu vel, svo að ekki þurfi að styðja hana með mörgum orðum. Eins og menn vita, er aldarafmæli Jóns Sigurðssonar í vor, og hefir margt verið gert til að gera það sem vegsamlegast. Minnisvarði verður honum settur þá, sömuleiðis hafa margar raddir heyrst um það, að stofnsetja háskólann þann dag. Í þriðja lagi hefir tillaga sú, sem nú liggur hér fyrir, verið rædd nokkuð í blöðunum og víðar. Eg þarf ekki að taka það fram, að þetta er alíslenzkt mál, þótt póststjórn Dana muni hafa ráðið mestu um gerð frímerkja hingað til, enda hefir gerð þeirra verið eftir því. En nú er mál til komið, að Íslendingar fari sjálfir að ráða gerð frímerkja sinna. Það verður ekki alllítill tekjuauki, sem landið fengi af þessum frímerkjaskiftum, þótt tæplega mundi hann verða eins mikill og síðast, er skift var um frímerki. Við flutningsmenn höfum ekki viljað tiltaka fjölda frímerkjanna, gerð þeirra né hve lengi þau skuli gilda; það viljum við leggja á vald póststjórnarinnar, er betri þekking hefir á þeim málum en við. Það má vera, að sumum kunni að þykja óþarft að bera upp þessa tillögu, en þar til er því að svara, að þar sem engin trygging er fyrir því, að stjórnin taki þetta upp hjá sjálfri sér, teljum vér þessa leið öruggari til þess að koma málinu í framkvæmd.

Björn Jónsson Eg skal að eins geta þess, að hin fráfarandi stjórn hefir fyrir löngu lagt drög til frímerkjaskifta, en virðulegir flutningsmenn hafa ekki látið svo lítið, að spyrja stjórnina um það. Ráðstafanir hafa verið gerðar til þess, að tvíkongafrímerkin verði lögð niður, en í stað þess verði tekin upp frímerki, er verði sum með mynd konungs einni, sum með mynd Jóns Sigurðssonar, og enn nokkur með íslenzkum landslagsmyndum. Það getur verið, að þetta þyki ónýtt af því, að það er gert af vantraustsstjórn. En ef þessir vantraustsmenn vilja láta hætta við það, þá er vandinn enginn annar en að síma þegar þá skipun til Khafnar.

Hannes Hafstein Eg mótmæli þeim orðum háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.), að póststjórn Dana hafi ráðið gerð íslenzkra frímerkja. Það er ráðherra Íslands í samráði við póstmeistara, sem ráðið hefir þessu. Gerð frímerkjanna nú er miklu betri en áður, því að nú eru notaðar stálstungumyndir í stað tréskurðarmynda, sem áður var, og tekur lengri tíma nú en áður að fá ný frímerki gerð. Seinast þegar skift var um frímerki, voru myndir beggja konunganna, Chr. IX. og Fr. VIII, settar á frímerkin til bráðabirgða, og var frá upphafi tilætlunin, að bráðlega kæmu önnur frímerki í staðinn. Í samræmi við það hefir fyrverandi ráðherra nú gert ráðstafanir til breytinga á frímerkjunum. Að því er snertir frímerkin til minningar um 100 ára afmæli Jóns Sigurðssonar, á fráfarandi stjórn þakkir fyrir, að hafa tekið þetta upp hjá sjálfri sér, og sett það í verk, ella hefði ekkert orðið úr þeirri tilbreytni. Ef fyrst nú hefði átt að fara að gera ráðstafanir í þessa átt, hefði verið ómögulegt að fá frímerkin fyrir 17. júní vegna þess, hve langan tíma það tekur að fá ný frímerki gerð.

Flutningsm. (Benedikt Sveinsson) Háttv. tveir fyrv. ráðherrar hafa tekið illa þessari meinlausu tillögu. Það var óþarft af háttv.þm. Barð. (B. J.) að ásaka oss um, að vér vildum gera honum einhverja skráveifu með tillögunni. Vér höfðum enga hugmynd um ráðstafanir hans í þessu efni, en þótt það komi oss á óvart, erum vér honum þakklátir fyrir þessa óvæntu röggsemi hans, sem farið hefir verið með sem mannsmorð. Vér höfðum því síður ástæðu til að búast við þessu, þar sem landritari gat þess á fundi í vetur, að hann væri mótfallinn frímerkjaskiftum, og sýndi það að minsta kosti, að honum var ókunnugt um þessa ráðagerð. Um það, sem 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að Danastjórn hefði engu ráðið um gerð frímerkjanna, þá fullyrti eg ekkert um það atriði. En það stend eg við, að gerð þeirra hafi farið hnignandi. Frímerkin með tveimur kongunum eru óskýrari í allri gerð en þau eldri voru, og þarf nú að rýna lengi í þau, til þess að sjá »Ísland«. Það eina, sem er nokkurnveginn skýrt á þessum frímerkjum, er myndin af kongunum tveimur og stafirnir »R. D.« (Rex Danorum, konungur Dana). Eldri frímerkin voru skýr og glögg, og »Ísland« stóð þar greinilega. Að það taki svo langan tíma að búa til frímerki, að ekki mundi vera búið að því fyrir afmælisdag Jóns Sigurðssonar, nær engri átt. Nú er miður marz, og afmælisdagur Jóns Sigurðssonar 17. júní. Það eru þrír mánuðir fullir og skil eg ekki annað, en það sé yfrið nógur tími til þess að gera úr garði eina tegund frímerkja. En úr því skýlaus yfirlýsing hefir komið um, að verið sé að búa frímerkin til, þá eru óþarfar frekari umræður um þetta mál, og tek eg tillöguna aftur.

Björn Jónsson Eg kannast ekki við, að eg hafi farið með þetta mál, eins og neitt mannsmorð. Flutningsmenn hafa rokið til og borið þessa tillögu fram, án þess að spyrja mig, hvort eg hafi nokkuð gert í þessu máli. Eg hefi þó daglega verið hér í deildinni, svo þeir hefðu getað spurt mig um það, og þá hefðu þeir getað sparað sér þetta ómak.

Sigurður Gunnarsson Eg ætla ekki að blanda mér í deilur þær, sem hér hafa orðið. En eg get ekki stilt mig um að lýsa gleði minni yfir því, að hin fráfarandi stjórn hefir gert ráðstafanir til þess að láta búa til þessi frímerki og alt landið mun vera henni þakklátt fyrir það, og telja þetta vel gert, með því tilbúningur þessara frímerkja er einkarvel fallinn til þess að minna á og gera hátíðlegt aldarafmæli Jóns Sigurðssonar, og tel eg litla þörf á að sakast um það, þótt stjórnin væri ekki nú búin að birta þessa ráðstöfun sína.

Hannes Hafstein Háttv. flutnm. (B. Sv.) efaðist um, að það væri rétt hermt hjá mér, að það tæki svo langan tíma að búa til frímerkin, en eg get fullvissað hann um, að það, er alveg rétt. Það er ekki hægt að búa til frímerkin, fyr en búið er að grafa stimplana, og það er ekki nóg, að grafa einn stimpil, heldur þarf að grafa eins marga og frímerkin eru í hverri örk. Og síðast, þegar frímerkin með tveim kongunum voru búin til, tók það næstum því eitt ár.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg heyrði áðan, að flutningsm. tók tillögu sína aftur. Mætti eg spyrja, hvaða mál það er, sem nú er til umr. hér í deildinni?

Forseti: Eg er svo frjálslyndur, að eg vildi ekki meina hinum tveim fyrv. ráðherrum að svara fyrir sig, þótt búið væri að taka tillöguna aftur. En háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) getur tekið hana upp aftur, ef hann vill. Vilji hann það ekki, þá er hún úr sögunni. Háttv. þm. veit það vel, að tillögu, sem tekin er aftur, getur hver þingdeildarmaður sem er tekið upp, og tillagan er þá fyrst dauð, er enginn vill taka hana að sér. Spurði þá forseti, hvort nokkur þingdeildarmanna óskaði að taka upp tillöguna og gaf enginn sig fram til þess.