Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það eru nú í smíðum í landinu skólahús, sem áætluð eru að verðmæti um 89 millj. kr. Þessi skólahús eru flest nokkuð langt á veg komin. En nú upp á síðkastið hefur borið á því, að miklir erfiðleikar hafa verið á því að koma þessum húsum áfram og á að fullgera þau vegna fjárskorts. Er það sérstaklega vegna þess, að ríkissjóður hefur ekki getað staðið við sinn hluta af því fjárframlagi, sem fræðslulögin gera ráð fyrir. Skuldir ríkissjóðs við skólana, sem nú eru í vanskilum, eru þannig, að ríkissjóður á nú ógreitt 1. júlí þessa árs, þegar frá hefur verið dregið framlag ríkissjóðs í fjárl. þessa árs, vegna barnaskólanna 6.1 millj. kr., vegna gagnfræðaskólanna 2.7 millj. og vegna húsmæðraskólanna 0.8 millj. kr. eftir bráðabirgðauppgjöri, sem fram hefur farið þessa dagana. Það er samtals 9.6 millj. kr., sem ríkissjóður hefur ekki getað innt af hendi þrátt fyrir ákvæði laganna í þessu efni. - Af þeim skólabyggingum, sem nú eru í smíðum og áætlað er, að muni kosta 89 millj. kr., þá er áfallinn kostnaður 64 millj. kr. Það er þá eftir að leggja fram í þessi skólahús samtals, barnaskóla, gagnfræðaskóla og húsmæðraskóla, 25 millj. kr. Af þessu er talið að ríkissjóður skuldi um 15 millj. kr. - M. ö. o., til þess að fullgera þau skólahús, sem nú eru í smíðum fyrir þessa áminnztu skóla í landinu, þarf ríkissjóður að leggja fram um 15 millj. kr., auk þeirra 9.6 millj. kr., sem hann skuldar nú, þannig að skuld ríkissjóðs er eftir eitt eða tvö ár komin upp í 25 millj. kr., að frádregnum að sjálfsögðu þeim framlögum, sem Alþ. kann að ákveða hverju sinni samkv. fjárl. Það er alveg greinilegt, að svona geta þessi mál ekki gengið. Það virðist hafa verið litið svo á samkvæmt fræðslulögunum frá 1946, að ekki þyrfti að bíða framlags Alþ. til slíkra skólabygginga til þess að hefjast handa. Þess vegna hefur líka verið hafizt handa um skólabyggingar af þessu tagi víða um land, sem kosta stórfé, án þess að tryggt væri, að Alþ. gerði sér ljósa grein fyrir því, hvaða fjárútlát fylgdu þeim skólabyggingum næstu ár, sem þegar er hafizt handa um að byggja. Þetta öngþveiti má ekki endurtaka sig í framtíðinni. Þess vegna tel ég, að það sé nauðsynlegt í sambandi við það að hefjast handa um framkvæmdir þeirra, að það sé bundið því skilyrði, að fé hafi verið áætlað til þess á fjárl. að framkvæma byggingarnar, sem um er að ræða, og að Alþ. hafi gert sér grein fyrir því, hvernig ætti undir kostnaði við þessar skólabyggingar að standa, sem heimilað væri að byrja á. Ég sé ekki, að það sé nein önnur örugg leið til þess að koma í veg fyrir það í framtíðinni, að svona öngþveiti myndist. - Svo verður ekki hjá því komizt, vegna héraða og sveita, sem hér eiga hlut að máli og eru í mjög miklum fjárkröggum í sambandi við byggingar þessara skólahúsa, að Alþ. geri sér einhverja grein fyrir því, hvernig og á hve löngum tíma þessar fjárhæðir eigi að greiðast, sem nú hafa verið lagðar fram í tilkostnað við þessi hús, og þá sérstaklega þessi skuld ríkissjóðs, sem nú er nærri 10 millj. kr. Og ef líkt væri farið að og síðustu tvö árin hefur gert verið, mundi það taka 5 ár fyrir ríkissjóðinn að komast út úr þeim skuldum, sem áfallnar voru á miðju þessu ári, - auk þeirra skulda, sem myndaðar yrðu á næstu tveimur árum, ef þessi hús væru fullgerð, en það er áætlað 15 millj. kr. í viðbót. Það verður ekki hjá því komizt vegna héraðanna og sveitanna, að þessum málum verði gerð einhver skil og að þau geti fengið einhverja vitneskju um það, hverju þau eiga von á í þessu efni á næstunni, þannig að þau geti þá a. m. k. samið við sína kreditora um skuldir, með vissu um það, hvenær þau geti greitt þetta. Þess vegna er nú þetta frv. til komið. Og ég er sannfærður um, að það er eina rétta leiðin, til þess að ekki stefni í sama öngþveitið og nú er. - Ég vil að svo mæltu mælast til þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og menntmn.



Herra forseti. Það liggja nú fyrir hér þrjú frv. til l. um breyt. á fræðslulöggjöfinni, og ég geri ráð fyrir, að framsaga hæstv. menntmrh. eigi að gilda að mestu leyti um þessi frv. öll, því að þau eru sama eðlis. En af því að breyt., sem í þeim felst, snertir þrenn lög, er hún borin fram á þremur frv. - En út af þessu máli vil ég gera fyrirspurn til hæstv. menntmrh. Í fyrsta lagi, ef þessi frv. verða að l., er þá hugsað, að Alþ. skipti upphæðinni, sem lögð er fram á fjárl. til skólanna, að fullu til hvers skóla fyrir sig, sem á að njóta framlagsins, þannig að það ákveðist á hverjum tíma af fjvn. og Alþ., til hverra skóla það fé eigi að fara, sem ákveðið er á fjárl. á hverjum tíma til þessara skóla í heild? Þetta hefur ekki verið gert undanfarið, og það, að þetta hefur ekki verið gert, er meginástæðan fyrir því, að þetta öngþveiti, sem hæstv. ráðh. talaði um í þessum efnum, hefur skapazt. Það hefur verið ákveðin upphæðin, sem til þessara mála hefur átt að fara, en síðan verið látið í hendur fjmrh. og menntmrh. á hverjum tíma, hvernig þessu fé væri skipt, og fjárveitingavaldið og Alþ. hefur ekki haft nokkur tök á því t. d. að stöðva 9 millj. kr. framlög til skólamála á Laugarvatni, ekki heldur 4–5 millj. kr. framkvæmdir í þessum efnum að Skógum. Þessu fé hefur verið á hverjum tíma af ríkisstjórnum skipt út úr þeirri upphæð, sem Alþ. hefur ætlað til skólabygginga á fjárl., og það eru því þær ríkisstjórnir, sem skapað hafa það ástand, sem verið hefur í þessu á hverjum tíma og hæstv. ráðh. lýsti, en ekki Alþ. eða fjárveitingavaldið. - Ef það er hugsað, að þessi lög verði samþ. nú, sem mér þykir ekki óeðlilegt, þá skilst mér sjálfsagt að byrja á því að skipta þeim upphæðum, sem eru nú á fjárlagafrv. ætlaðar til þessara skóla, sem er nú 4.8 millj. kr., þannig að ákveðið væri, í hvaða skóla það fé eigi að fara. Og þá vildi ég spyrja hæstv. menntmrh., hvort hann vildi ekki senda fjvn. nú - vegna þess að hún tekur þetta mál til athugunar á næstu dögum - einmitt sínar uppástungur í sambandi við skiptingu á þessu fé. Ég held, að ég skilji það rétt, að ef þetta frv. er samþ., sem hér liggur fyrir, og þessi frv., sem eru á dagskrá hér í dag, þá verði farið svona með þetta í framtíðinni, og þá er bezt að byrja á þessu strax, því að þetta, sem ég hef sagt nú, gildir að sjálfsögðu um öll þessi frv., sem á dagskránni eru. - Ég vil einnig í sambandi við þessi mál leyfa mér að benda á, að fræðslul. bera einmitt þessa stefnu í sér. Þegar lengd var skólaskyldan upp í 15 ára aldur og skólakerfið byggt upp eins og fræðslulögin gera nú, var alveg óhjákvæmilegt að eyða tugum millj. kr. í byggingu skólahúsa. Þess vegna finnst mér ástæða til að spyrja hæstv. ráðh. um, hvort ekki væri rétt að taka til athugunar einnig í n., sem athugar þetta mál, að gera aðrar og meiri breyt. á þessum lögum, t. d. að stytta skólaskylduna, eða aðrar breyt., sem drægju úr kostnaði, þannig að l. framkölluðu ekki eins mikið mannahald og rekstrarkostnað og þessi l. nú gera. Alþ. hefur nú fengið reynslu á skólalöggjöfinni, og hæstv. ríkisstj. veit, hvað hún kostar, ekki aðeins í byggingu skólahúsa, heldur einnig að öðru leyti. Nú er ákveðið 6 millj. kr. meira á fjárlagafrv., sem fyrir þinginu liggur, heldur en veitt var á síðasta ári til þess að standa undir rekstri skólanna, sem kemur af því, að ekki aðeins þarf byggingar, heldur og kennara og fleira til þess að halda skólana. Til þess að þurfa ekki að taka til máls aftur í sambandi við hin frv., sem eru á dagskrá hér í dag, en eru sama efnis í höfuðatriðum og þetta frv., vænti ég, að mér reiknist leyfilegt að minnast á þau öll nokkuð. Í 17. gr. þessara laga, sem frv., sem fyrir liggur, er um breyt. á, er ákveðið, að kennslustundir á viku hverri séu 36 hjá barnakennurum. En í 38. gr. l. nr. 48 frá 1946, um gagnfræðanám, stendur, að kennarar skuli ekki stunda kennslu yfir 30 stundir á viku. Og sama er í 13. gr. l. nr. 49 frá 1946, um húsmæðrafræðslu. Úr því að við erum nú að breyta þessum l., er þá ekki ástæða til að samræma þetta hér einnig til sparnaðar fyrir ríkissjóð? Ég þekki ekki mikið til kennslu. En ég hygg, að ekki sé léttara verk að kenna börnum 36 stundir á viku en að kenna fullvita fullorðnu fólki sama tíma. En það virðist vera metið hér í 1. jafnerfitt verk að kenna fullþroskuðu fólki 30 stundir á viku og að kenna vanþroskuðum börnum 36 stundir á viku. Ég vil líka benda á, hvort ekki væri rétt að fella niður úr l. þau réttindi, sem gefin voru hér, eða þá ofrausn, sem veitt var kennurum, að gefa þeim frí tíunda hvert ár á fullum launum, eftir að hafa verið tíu ár við kennslu. Þetta eykur stórkostlega kostnaðinn við skólana. Ég vil, að hæstv. ráðh. taki það til athugunar, hvort ekki sé hér hægt að spara hundruð þúsunda fyrir ríkissjóð. Mér var sagt, þegar þessi mál voru til umr., að það væri svo mikil púlsvinna að standa í kennslu, að það væri ekki hægt að ætlast til þess, að menn þyldu meira en 30 stunda vinnuviku við hana. Ég sé nú af gögnum, sem liggja fyrir fjvn., að það hafa sumum kennurum verið greiddar 22 þús. kr. fyrir vinnu við skóla fram yfir fulla dagkennslu, en fyrir þá dagkennslu hafa þeir tekið 40 þús. kr. í laun. Það er því sannarlega fleira í fræðslulöggjöfinni en það, sem hæstv. menntmrh. hefur tekið fram hér, sem ástæða væri til að taka til leiðréttingar og getur haft stórkostleg áhrif á þetta mál, sem hér er til umr. Ég vil því vænta þess, að bæði hæstv. ráðh. og einnig sú hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, sem ég álít, að eigi að vera menntmn., því að hjá menntmn. hefur þessi löggjöf verið og á þar heima, - ég vil vænta þess, að hæstv. ráðh. og n. athugi þetta mjög gaumgæfilega, þegar hugsað er að gera breyt. á þessari löggjöf hvort sem er í fyrsta lagi, hvort ekki er rétt að fella niður úr öllum þessum l., sem til greina koma, fríðindin til kennara, sem þeim voru gefin á sínum tíma, að þeir fái eins árs frí á fullum launum, sem er þegar orðið stórfé fyrir ríkissjóð, og síðan athugi þessir aðilar um að samræma kennslustundafjöldann í skólunum, því að ég sé ekki, að það ósamræmi, sem þar er nú, geti með réttu staðizt, því að ef ekki má leggja á kennara í gagnfræðaskólum og húsmæðraskólum meira en 30 stunda kennslu á viku hverri, þá sé ég ekki annað en að það sé rétt að létta á þeim kennurum, sem bera þetta þunga ok í barnaskólunum. Þá vildi ég mega spyrja hæstv. menntmrh. um það, hvað miklar tekjur koma til ríkissjóðs fyrir heimavistir frá gagnfræðaskólum, húsmæðraskólum, barnaskólum og menntaskólum. Það er búið að setja milljónir króna í heimavistir í öllum þessum skólum landsins. Ég hef sjálfur átt kost á því nýlega að sjá eitt mjög skemmtilegt, stórt og dýrt heimavistarhús, sem er í byggingu. Ég er glaður yfir því, að það skuli vera búið að koma því upp. En hvað kemur mikið af tekjum í ríkissjóðinn frá þessu fólki, sem býr í þessum heimavistarhúsum, ekki lakari húsum en Hótel Borg, með ágætum húsbúnaði, ljósi og hita og ræstingu, og með borðsal, skemmtisölum og lestrarsölum, fyrir utan skólana sjálfa, sem nemendur þurfa náttúrlega ekki að borga fyrir? Hvað borgar þetta fólk fyrir, sem notar þetta húsnæði? Eða er ríkið hér að kalla á hundruð manna frá atvinnuvegum landsins til þess að sitja allt að níu mánuði á ári á skólabekk, þannig að ríkið gefi því frítt slíkt húsnæði með ljósi og hita og öðrum þægindum, sem ég hef nefnt, auk þess sem það gefur því kennsluna? Ég get ekki séð af gögnum, sem til fjvn. koma, að nokkur skapaður hlutur komi fyrir þetta, a. m. k. er það hvorki tekið í rekstrarreikninga menntaskólanna, sjómannaskólans né aðra þá reikninga yfir rekstur skóla, sem til okkar koma í fjvn., - að vísu fáum við ekki rekstrarreikninga gagnfræðaskólanna né barnaskólanna, - en mér virðist ekki óeðlilegt, að ríkissjóður fái einhverjar greiðslur upp í þennan mikla kostnað. Hæstv. menntmrh. gat þess í sinni ræðu, að það hafi verið litið svo á, að ekki þyrfti að bíða eftir framlagi ríkissjóðs til þess að hefjast handa um byggingu skólahúsa, sem ríkið styrkti. Ég held sjálfur, að það megi líta svo á, að það þurfi eftir l. ekki að gera það, þrátt fyrir það þó að þessar lagabreyt. séu gerðar, sem hér eru frv. um. Ég sé ekki, að það sé hægt út af fyrir sig að banna héruðum að leggja fram fé til þess að koma skólunum upp, ef þau hafa ráð á því. Og mér skilst, að sú stefna hafi verið tekin upp, ekki aðeins um skólana, heldur og um önnur mannvirki, sem ríkissjóður hefur styrkt, svo sem hafnarmannvirki, að það hefur ekki þótt ástæða til þess að leita til Alþ. eða ríkisstj. um það, hvort leyft væri að byrja á byggingu t. d. hafna eða ekki, þó að ríkissjóður styrki þær. Það hefur verið skýrt tekið fram, að ríkissjóður leggi ekki fram fé til þessara mannvirkja, nema þegar fé er veitt til þess á fjárl. Mér skilst því, að þau séu látin bera kostnað, svo sem vaxtabyrði og annað. Og þó að ég verði með að samþ. þessa lagabreytingu, þá held ég, að þessir aðilar hafi sama rétt til að halda byggingu áfram fyrir sitt fé eða taka lán og bera vaxtabyrðina sjálfir, þar til þeir fá sinn hlut, þegar að þeim kemur. Ég hygg því, að þetta frv. breyti ekki því kerfi, sem verið hefur, enda eru sumir bæjarsjóðir, t. d. bæjarsjóður Reykjavíkur, svo fjársterkir, að þeir geta haldið byggingunni áfram, þó að þeir þurfi að bíða eitthvað eftir greiðslum úr ríkissjóði. En ég vildi fá að vita hjá hæstv. ráðh., hvort ekki væri eðlilegast að skipta fénu nú og láta það ganga til þeirra skóla, sem mest er aðkallandi að fái fjármagn. En ýmis héruð geta ekki komið upp skólum, sem þörf er á samkvæmt fræðslulöggjöfinni, sem Alþingi setti og að mínum dómi gengur of langt og ég var á móti ýmsum atriðum í og tel, að tími sé til kominn að endurskoða rækilega.

Viðskmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Út af því, sem hv. þm. Barð. sagði, þá er ég sammála í því, að með þessu fyrirkomulagi hlýtur þingið að skipta fé til skólanna. En það, sem fyrir mér vakti, var það, að um leið og Alþ. veitir fé til nýs skólahúss, þá tekur það á sig ábyrgð að inna af hendi allar skynsamlegar greiðslur, til þess að það hús verði fullgert. Ef það verður ekki gert, þá verður hægt að halda áfram að binda ríkissjóði bagga, án tillits til þess, hvort hann getur staðið undir honum eða ekki. En það á að vera í hendi þingsins, hvaða byggingar það vill styrkja, en það er ekki meiningin að banna bæjar- eða sveitarfélögum að byggja fyrir sitt eigið fé, en ef þau vilja njóta hlunninda úr ríkissjóði, verður það að vera samþ. af Alþ. í upphafi. Ef þessi breyting verður samþ. hér, þá finnst mér eðlilegast, að fé, sem er varið í þessu skyni, komi til skipta, og mun ég senda n. till. um það. Um greiðslu fyrir heimavist þá veit ég ekki betur en greitt sé fyrir heimavist í öllum skólum nema á Eiðum, en þar er hún nú ókeypis, en það stafar af því, að í sumar þegar gefin voru út fyrirmæli um slíka greiðslu, þá lét skólastjórinn þess getið, að hann hefði tilkynnt tilvonandi nemendum, að vistin væri ókeypis, svo að þessu var ekki breytt þar á þessu ári. Um heildartekjur af þessu er mér ekki kunnugt, en ég er reiðubúinn að láta fara fram rannsókn á því og láta fjvn. þær upplýsingar í té. Um kennsluskyldu kennara er það að segja, að hún er 36 stundir á viku hjá barnakennurum og eitthvað minni hjá gagnfræðaskólakennurum og minnst hjá menntaskólakennurum. Við höfum látið athuga lög um þetta hjá Norðurlandaþjóðunum, og það kom í ljós, að þessu er mjög líkt háttað í Noregi, Svíþjóð og Danmörku, svo að athugun á því, hvort hægt sé að fjölga kennsluskyldustundunum, er ekki komin lengra, hvað sem verða kann. Ég viðurkenni það, sem hv. þm. Barð. sagði, að það eru mörg atriði í skólalöggjöfinni, sem þurfa mikillar athugunar. Það er dómur flestra þeirra skólamanna og annarra, sem til þessara mála þekkja og ég hef rætt þessi mál við, að á löggjöfinni séu ýmsir vankantar, sem þurfi lagfæringar við, en í svo umfangsmikilli löggjöf er ekki hægt að rjúka til og breyta einstökum atriðum, nema að vel athuguðu máli, og þá aðeins þeim atriðum, sem nauðsynlegt er að breyta. Það hafa verið gerðar nokkrar athuganir í þessum efnum, en ástæðan til þess, að ég hef enn ekki komið með neinar till. í þessum efnum, er sú, að slíkt er ekki hægt, nema að mjög vel athuguðu máli og slíkt sé mjög vel undirbúið áður. - Ég man ekki eftir fleiru, sem hv. þm. spurði eftir, en ég er fús til að veita allar þær upplýsingar, sem ég hef tök á, óski hann þess.



Herra forseti. Ég vildi aðeins benda á það út af því, sem hér hefur komið fram um það, hvort fjvn. ætti nú að gera till. til Alþ. um skiptingu á byggingarfé til skóla, að mér sýnist, að hér sé um tvennt ólíkt að ræða. Annars vegar, eins og segir í frv., að verði það samþ., þá má ekki ráðstafa fé ríkissjóðs í nýjar byggingar án þess, að Alþ. ætli fé til slíks, en að svo miklu leyti sem Alþ. áætlar á fjárl. fé til nýrra skólabygginga, þá þarf að skipta því, og ætlazt er til, að fjvn. geri tillögur um það. En varðandi greiðslur á áföllnum skuldum, þá er ekkert í þessu frv., sem segir, að Alþ. skuli hafa meiri skipti af því en áður var. Ef Alþ. vill slíkt, þá er það hægt, en það felst ekki í frv. eins og það nú er. Ég vildi aðeins vekja athygli hv. þm. á því, að hér er um tvennt ólíkt að ræða, sem menn verða að gera upp við sjálfa sig, hvort þeir vilji, að Alþ. skipti sér af hvoru tveggja eða aðeins öðru eins og nú er í frv.



Herra forseti. Það er ekki stórbrotið mál, sem ég vildi bera í tal, en atriði, sem rætt hefur verið um og ég tel ekki einskis vert, en það er um það, í hvaða n. málið skuli fara. Þeir hæstv. menntmrh. og hv. þm. Barð. ræddu um, hvort málið skyldi heldur fara í fjhn. eða menntmn. Ég hygg, að menn verði að gera sér vel ljóst, í hvora n. málið eigi að fara. Þau menntamálafrv., sem snerta menninguna sjálfa, eiga að fara í menntmn.; til þess er hún skipuð, að hún sé dómhæf um þau efni og dómbær um, hvort málin stefni til þróunar og séu æskileg fyrir menninguna eða ekki. Þau mál, sem slíkt varðar, eiga heima í menntmn., en þetta er svo eindregið fjárhagsmálefni, að það á að sjálfsögðu heima í fjhn., því að annars kæmi fram grautarhugsun um málið í heild. Í l. sjálfum kemur fram, hve lengi eigi að kenna og hvaða fög og hvaða fögum eigi að sleppa og svo um kostnaðinn, þetta er vitanlega stórt atriði, en í upphafi fjárhagsatriði og er það einkum hér. En það, hvernig bezt sé að manna unglingana, og önnur slík mál, sem nátengd eru menningunni, þau eiga heima í menntmn., en þetta á að vera í fjhn.



Herra forseti. Í sambandi við það, sem hv. 2. þm. Árn. sagði um það, í hvaða n. mál þetta ætti að fara, vil ég taka það fram, að öll framkvæmd fræðslulaganna er í raun og veru fjárhagsmál, og hin fjárhagslega hlið og menntunarhliðin verða ekki aðskildar. En eins og hv. þm. Barð. sagði, þá hafa þessi mál alltaf verið í menntmn., og held ég, að eðlilegast sé, að svo verði áfram, þó að málið sé mikið fjárhagsmál og veiti á tugum milljóna. - Ég er sammála hæstv. dómsmrh. í því, að þegar komi til skipta á fé til nýrra skólabygginga, þá sé heppilegast, að fjvn. hafi með þau skipti að gera, en ég held varla, að undir þessa lagabreytingu heyri skipti á fé til skóla, sem eru nú í byggingu, og væri heppilegast, að fræðslumálastjóri og menntmrh. hefðu þau skipti með höndum, enda þekkja þeir manna bezt til þessara mála. Annars er ég í vafa um, hvort stefnt sé í rétta átt með því að fela fjvn. að skipta niður fé til skólabygginga, fremur en fræðslumálastjóra og menntmrh., sem eru manna dómbærastir um, hvar þörfin sé mest og hve stórt eigi að byggja á hverjum stað, og ég held, að fjvn. yrði að gera sér verulegt ómak við að setja sig inn í þessi mál, að hún verði dómbærari um þau á hverjum tíma en fræðslumálastjóri og menntmrh. Í þessu sambandi má minna á það, að oft orkar tvímælis um, hve réttlátlega er skipt því fé, sem varið er til vegamála, og væri vegamálastjóri sennilega dómbærastur um þau efni. Ég veit því alls ekki, hvort hér er stefnt í rétta átt með frv. þessu, en það verður að koma í veg fyrir, að stofnað sé til skólabygginga, nema tryggt sé, að ríkið geti greitt sinn hluta, og ekki sé stofnað til skulda á ríkið upp á tugi milljóna, eins og nú á sér stað og hæstv. menntmrh. sagði að mundu nema um hálfum þriðja tug milljóna. Þá er það fullyrðing hv. þm. Barð., að kennsluskylda barnakennara væri 36 stundir á viku, en gagnfræðaskólakennara 30 stundir, og er þetta rétt hjá honum, en þess ber að gæta í þessu sambandi, að hver kennslustund í barnaskólunum er 40 mínútur, en 45 í gagnfræðaskólunum. Ef kennt er sex stundir á dag, sést, að gagnfræðaskólakennarinn kennir aðeins hálfri klukkustund skemur á dag en barnaskólakennarinn, ef miðað er við sama mínútnafjölda. Munurinn er því alls ekki 6 stundir á viku, eins og hv. þm. hélt fram, heldur 3 stundir. En í hverju liggur það, að talið er réttlætanlegt, að kennarar við gagnfræðaskólastigið hafi skemmri vinnudag en barnakennarar? Það liggur í því, að þeir hafa meiri heimavinnu við leiðréttingu verkefna. Það sjá allir, að slíkar leiðréttingar eru mun meiri í gagnfræðaskólum en í barnaskólum og vaxa eftir því, sem ofar dregur í skólunum. Að vísu er þeim kennurum, sem mesta hafa heimavinnu, svo sem íslenzkukennurum, greitt eitthvað fyrir það, en það mun einkum tíðkast hér í Reykjavík, en víða um land mun alls ekkert tillit tekið til þessarar aukavinnu. Í þessari heimavinnu liggur því áreiðanlega meira en 30 mínútna vinna á dag, og ég held, að vinnudagurinn í gagnfræðaskólunum sé lengri, en ekki styttri en í barnaskólunum, sé kennarinn á annað borð samvizkusamur um starf sitt. Hæstv. menntmrh. upplýsti, að þessu væri svipað háttað á hinum Norðurlöndunum. Þetta byggist því ekki á því, að gert sé ráð fyrir, að kennarar við gagnfræðaskóla hafi styttri vinnutíma en barnakennarar, heldur á því, að gert er ráð fyrir, að heimavinna kennara við leiðréttingar aukist eftir því, sem nemendurnir þroskast. Þá spurði hv. þm. Barð., hvort ekki væri krafizt húsaleigu af nemendum í heimavist, og held ég, að þeir hafi alltaf verið krafðir um visst gjald. Það kann að hafa verið lágt og líklega haft svipað fyrirkomulag á því og um húsaleigu embættismanna, sem er mun lægri en svarar kostnaði við að koma upp íbúðunum fyrir þá. En meðan því er ekki breytt, má telja eðlilegt, að ekki sé krafizt hárrar húsaleigu af námsfólki, því að þar er líklegast oftast lítil greiðslugeta. En ef til vill hefur hæstv. menntmrh. gefið út reglugerð um, að sama gjalds skuli alls staðar krafizt fyrir húsaleigu í heimavistum, og er þar stefnt í rétta átt. En mín skoðun er sú, að stilla beri þessu gjaldi mjög í hóf. - Ég tel, að ég hafi gefið fullnægjandi skýringar á þeim mismun, sem er á kennslustundafjölda hjá gagnfræðaskólakennurum og barnaskólakennurum, en hann liggur í því, að hver stund í barnaskóla er 40 mínútur, en 45 mínútur í gagnfræðaskólum, og að öðru leyti er mismunurinn fullskýrður með meiri heimavinnu kennara í gagnfræðaskólum en barnaskólum.



Herra forseti. Eins og ég tók fram í fyrri ræðu minni, þá er ég fylgjandi frv., eins og það liggur hér fyrir, og tel breytinguna nauðsynlega og eðlilega. En út af ummælum þeim, sem hér hafa fallið um skiptingu fjárins, þá vil ég segja þetta: Í 1. gr. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisframlagið er bundið því skilyrði, að fé hafi verið veitt á fjárlögum til sérhvers skólahúss, áður en hafizt er handa um bygginguna.“ Nú hefur það verið viðurkennt af þeim hæstv. menntmrh. og hæstv. dómsmrh., að ef þetta verði að l., þá verði að skipta fénu og ákveða framlag til hvers húss í nýbyggingu. Nú á ekki fjvn., heldur Alþ. í heild að skipta fénu. Orð mín ber ekki að skilja svo, að ég óski eftir að fá þetta í fjvn. Hún getur alltaf gert till. um þetta, óski hún þess. En út af því, sem hæstv. dómsmrh. sagði, að þetta ákvæði ætti aðeins að ná til þess fjár, sem úthlutað væri til nýbygginga, þá vil ég spyrja, hvaða trygging sé fyrir því, að þetta fé sé ekki notað til nýbygginga, heldur til greiðslu gamalla skulda, nema slíkt sé tekið fram í l. Ef Reykjavíkurbær, sem á nú orðið mikið fé hjá ríkissjóði, þarf að halda áfram að byggja, þá getur hann byggt fyrir þetta fé og þannig haldið áfram fjárfestingu. Og þó að hér verði veitt fé til Laugarvatnsskóla til greiðslu gamalla skulda, þá væri hægt að hefja fyrir það nýbyggingu og skapa þannig nýjar kröfur á ríkissjóð. Það verður því að taka þetta allt skýrt fram, því að það kann að vera hægt að semja um greiðslu á skuldum og verja svo því fé, sem fara átti til greiðslu þeirra, í nýja fjárfestingu. Hæstv. ráðh. sagði, að ekki væri hægt að rjúka til og breyta einstökum atriðum í þessum umfangsmiklu lögum, nema með mikilli athugun. Ég er honum sammála í því, en höfum við ekki þegar fengið nægilega reynslu í sumum greinum? Ég álit ekki eðlilegt, að þessum embættismönnum sé fremur ívilnað og eftir gefið en öðrum, - og því minni ástæða til þess, að þeir njóti sérstakra fríðinda um leyfi frá embætti, þar sem þeir hafa lengra sumarleyfi en nokkur stétt önnur; en kennarar hafa frí í þrjá mánuði á sumri hverju á fullum launum. Er nokkur nauðsyn að hafa þetta ákvæði í lögunum, að þessir menn skuli einnig fá þessa ívilnun, eða frí í heilt ár eftir 10 ára þjónustu? Getur ekki ríkissjóður hæglega sparað þetta? Ég var á móti þessu atriði, þegar l. voru sett, og ég er enn á móti því. Ég álít, að það sé ekki ástæða fyrir ríkissjóðinn að halda þessu ákvæði. Löggjöfin sjálf þarf ekkert að umturnast, þótt því yrði breytt. Ef ríkissjóður er þannig staddur, að hann geti leyft sér slíkt, þá er það náttúrlega gott og blessað. En nú er það ekki svo, og þetta er heldur ekki einangrað atriði, því að aðrir koma á eftir og krefjast sömu fríðinda. Annars skal ég ekki þreyta hv. þd. á því að fjölyrða meira um þetta að sinni. Ég vil aðeins geta þess að síðustu, að ef hugmyndin er að breyta aðeins þessum atriðum í löggjöfinni, þá er sama, í hvaða n. þetta fer, hvort heldur fjhn. eða menntmn., en ef breytingarnar eiga að vera víðtækari, þá er sjálfsagt, að málið fari til menntmn. Ég vil ekki standa í vegi fyrir því, að þetta mál nái fram að ganga sem sérstakt mál. En ég álít, að það muni ekki breyta miklu. Lögin sjálf bera í sér þetta kerfi, og þau hljóta að þröngva mönnum til að halda áfram að reisa skólahúsin. Ég veit um mörg sveitarfélög, sem væru byrjuð að byggja, ef framkvæmdir hefðu ekki verið stöðvaðar í fjárhagsráði. Og ég þekki ýmis önnur, sem hafa engin húsakynni til þess að uppfylla þær kröfur, sem Alþingi hefur beinlínis gert til þeirra með þessum lögum. Þau vandræði verða ekki leyst með þessari lagasetningu út af fyrir sig.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að vekja athygli hv. þm. Barð. á því, að héraðsstjórnirnar geta ekki hafið byggingar samkvæmt þessari löggjöf og síðan skuldbundið ríkissjóðinn. Um leið og þessar breytingar koma til, geta sveitarstjórnirnar ekki byrjað að byggja, nema Alþingi hafi veitt fé til þess sérstaklega. Í sambandi við það, til hvaða n. sé rétt að málinu verði vísað, þá tel ég, að því beri að vísa til menntmn.

Viðskmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Ég leyfi mér að vísa til framsöguræðu minnar í sambandi við þskj. 86 varðandi þetta frv., en um það gilda hin sömu rök og þar greinir. Svo leyfi ég mér að fara fram á, að frv. verði vísað til 2. umr. og menntmn. að lokinni þessari umræðu.



Herra forseti. Um þetta mál á þskj. 88 stendur eins á og um málið á þskj. 86 [Fræðsla barna], þar gilda hin sömu rök, er ég hef áður gert grein fyrir, og skal ég ekki fara frekar út í það, en leyfi mér að æskja þess, að málinu verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.