Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er ekki þörf á langri framsöguræðu fyrir þessu nál. Frv. þetta var lagt fram á síðasta þingi, en ekki afgreitt. Hér er um að ræða stjfrv. Menntmn. hefur athugað það og leggur til, að það verði samþ. óbreytt, eins og sést í nál. Einn nm., hv. 1. þm. Reykv., var ekki á fundum og hefur því óbundnar hendur við afgreiðslu málsins. - Ég vil geta þess, að nafn hv. 2. þm. Árn. hefur af vangá fallið burt af nál., en hann mætti á fundinum og var samþ. því, að frv. yrði samþ. óbreytt. - Frv. það, sem hér um ræðir, er breyt. á mjög gömlum og úreltum l., sem fyllilega var þörf á að breyta. Þar sem frv. fylgja mjög skýrar aths., sem hv. þm. hafa vafalaust kynnt sér, sé ég ekki ástæðu til að hafa um það fleiri orð.



Herra forseti. Það má segja það sama um þetta frv., sem hér liggur fyrir, og það síðasta, sem rætt var hér. Frv. hefur haft mikinn og langan undirbúning. þar sem þetta er annað þingið, sem frv. er rætt á, en það lá fyrir síðasta þingi, en þá entist ekki tími til þess að ganga frá því. Þar sem aths. hæstv. ríkisstj. við frv. eru mjög skýrar og ýtarlegar skýringar n. eru prentaðar í nál., sem varpa ljósi yfir málefnið, þá sé ég ekki ástæðu til þess að orðlengja mjög um frv. Menntmn. var sammála um að mæla með frv. Ég vil geta þess, að einn nm., hv. 1. þm. Reykv., var fjarstaddur, þegar frv. var til umr. í n., og hefur hann því óbundnar hendur um afstöðu sina til þess. Ég vil aðeins minnast á það, að hér er sýnd viðleitni til að færa til samfelldrar lagasetningar hin ófullkomnu ákvæði, sem voru fyrir um þetta efni, þannig, að hér sé nokkurn veginn flokkað, hver séu aðalverkefni landsbókasafnsins. Þó má lengi deila um slíka flokkun. Lærðir menn hafa fjallað um þetta frv. og þeir orðið sammála um það, og má segja, að það sé málefninu mikill styrkur, þó að hitt sé leiðara, að í bréfi frá háskólaráði kveður nokkuð við annan tón, en þar er um að ræða aðstöðumun milli háskólabókasafnsins og landsbókasafnsins. Háskólaráðið sýnist ekki vilja sætta sig við frv., eins og það er lagt fyrir Alþ., en n. taldi ekki ástæðu til þess að fara út í þá sálma, heldur að miða við það, að hér eru ákveðin á fullkomnari hátt höfuðverkefni þessarar merkilegustu geymslu hinna veraldlegu gæða Íslendinga, frá kyni til kyns, sem er bókmenntavarðveizla Íslendinga. Þá má líka geta þess, að um leið og þessi höfuðverkefni eru sundurliðuð hér, er minnzt á það, hver skuli vera afstaða milli landsbókasafnsins og háskólabókasafnsins, og er miðað við samvinnu, þar sem hún á við. Það var áður dálítið laust í reipunum, hve mikinn mannafla skyldi hafa við safnið, og er hér ákveðið, samkv. 6. gr., að menntmrh. skuli skipa allt að 6 bókaverði að fengnum till. landsbókavarðar, en forseti Íslands skipar landsbókavörð. Um kjör þessara manna vísast til launal. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um frv., en vil endurtaka það, að menntmn. mælir með því, að það verði samþ.



Herra forseti. Það er rétt, sem fram er tekið í nál., að ég var viðriðinn afgreiðslu málsins í n. og er fyllilega samþykkur því, að frv. verði samþ., enda sýnist svo, að það sé í öllum aðalatriðum staðfesting á þeim rekstrarháttum, sem á safninu hafa verið til þessa. Ég hef veitt því athygli, að fram hefur komið í Nd. till. um að bæta einum tölul. við 2. gr. frv., þar sem sé nánar fram tekið um hlutverk safnsins, að því er það snertir að efla bókfræðiiðkanir, með því að gefa landsmönnum kost á að kynna sér innlendar og erlendar bækur. Í 3. tölul. 2. gr. er að vísu tekið fram, að safninu beri að annast rannsóknir á íslenzkri bókfræði, en þar er sennilega átt við, að sú skylda hvíli á forstöðumönnum safnsins. Í 4. tölul. er tekið fram, að hlutverk safnsins sé að vinna að kynningu íslenzkra bókmennta og íslenzkrar menningar á erlendum vettvangi. Mér finnst ekki óeðlilegt, að svo kæmi 5. tölul., þar sem tekið væri fram, að ein af höfuðskyldum safnsins væri að efla bókfræðiiðkanir innlendra manna með því að gefa þeim kost á að kynna sér rit, sem safnið geymir. Ég vildi því leyfa mér að bera fram viðbótartill. við 2. gr., sem færi í þessa átt. Ég tel það réttara en að láta hana koma fram við 3. umr. málsins.



Herra forseti. Ég vildi leyfa mér að spyrja hv. frsm. n., þar sem ég heyrði ekki glögglega framsöguræðu hans, um það, hvort ætlunin sé að fjölga starfsmönnum við safnið frá því, sem nú er.



Herra forseti. Viðvíkjandi fyrirspurn hæstv. dómsmrh., þá er því að svara, að frv. sker ekki úr um það til fulls. Þar segir, að skipa eigi allt að 6 bókaverði. Fleiri mega þeir ekki vera. Mér er sagt, að nú séu þeir 6. Ég hef fyrir mitt leyti álitið, að þetta væru ekki allt fastir starfsmenn safnsins, heldur væru sumir þeirra aukaverðir. Um kjör þessara manna hef ég ekki enn aflað mér upplýsinga, svo að um það er ég of fáfróður. Fleira hef ég ekki til að svara hæstv. ráðh. á þessu stigi málsins. Viðvíkjandi brtt., sem hér hefur komið fram frá hv. 3. landsk. þm., þá vildi ég beina því til hans, hvort hann vildi ekki taka hana aftur til 3. umr., svo að n. hefði tækifæri til að athuga hana til hlítar fyrir þá umr.



Herra forseti. Ég efast ekki um, að þetta frv. út af fyrir sig sé til bóta, ef málið er skoðað eingöngu frá sjónarmiði landsbókasafnsins, og út af fyrir sig hljóta allir að óska eftir því, að jafngóð og þörf stofnun eins og landsbókasafnið er hafi sem allra bezta og fyllsta starfskrafta. Á hinn bóginn verð ég að segja það, þegar ég sé frv. eins og þetta, er ekki liggur ljóst fyrir, hvort hér sé raunverulega starfsmannaskortur eða ekki, en er samkv. upplýsingum hv. frsm., sem hefur athugað málið, raunverulega um fjölgun að ræða, þó að nafninu til kunni að vinna þarna svona margir, að mér finnst dálítið kynlegt, að frv. eins og þetta skuli fljúga í gegn. En vitað er, að aðalvandamál þessa þings er að reyna að standa á móti eða draga úr hinum mikla vexti ríkisbáknsins, sem talað hefur verið um. Það má segja, að hvar sem drepið er niður, sé þörf á þeim starfsmannafjölda sem nú er. Sannleikurinn er sá, að það mun erfitt að finna starfsmenn hjá ríkisstofnunum, sem ekki er þörf fyrir, og þess vegna verður naumast fækkað starfsliði hins opinbera, meðan það blandar sér í öll þau mál, sem það nú gerir. Hins vegar er starfsmannafjöldinn orðinn svo mikill, að mönnum blöskrar og allra ráða er leitað til, að þeim verði fækkað. - Þetta vildi ég benda á, án þess að ég sé á þessu stigi málsins að leggja nokkurn dóm á það, hvort við landsbókasafnið eigi að vinna fleiri eða færri menn. Úr því að ég er byrjaður að taka þátt í umr. um þetta mál, þá ætla ég að minnast á aðra hlið málsins, sem mér er dálítið kunnugt um. Eins og menn vita, þá eru nú starfandi tvö bókasöfn á þeim vettvangi, sem landsbókasafnið hafði eitt áður, þ.e. landsbókasafnið eins og það er nú, en auk þess háskólabókasafnið. Þessi söfn sinna, eins og nú er háttað, bæði sömu verkefnum, og vaknar þá sú spurning, hvort ekki væri heppilegt að láta þessar stofnanir skipta með sér verkum, þannig að háskólasafnið hafi alveg með eina eða fleiri fræðigreinar að gera, en landsbókasafnið aðrar. Með slíku fyrirkomulagi ætti að þurfa færri menn við söfnin. Ég vil láta þetta koma fram, annars skortir mig þekkingu til að dæma um þetta mál til hlítar, þó að ég sé að vísu dálítið kunnugur því frá fornu fari.



Herra forseti. Það skulu verða fá orð, sem ég segi um þetta mál, en ég vil aðeins upplýsa það, að þegar við höfðum málið til meðferðar í menntmn., þá hnutum við einmitt um þetta atriði, að talað var um 6 bókaverði, en í gömlu lögunum frá 1907 er aðeins gert ráð fyrir 2 bókavörðum. Ég hygg, að fáir eða engir hafi haft löngun til að fjölga starfsliðinu við safnið, því að ástandið er ekki þannig, að það séu tímar til slíks, og þess vegna lét ég athuga, hversu margir starfsmenn væru við safnið, og svarið var, að þar störfuðu nú 6 menn auk landsbókavarðar, en af því má sjá, að hér er ekki um fjölgun að ræða. Hitt tel ég raunar aukaatriði, hvort þessir menn eru ráðnir sem bókaverðir eða skipaðir eftir lögunum. Hitt í ræðu hæstv. dómsmrh., hvort ekki sé hægt að spara starfskrafta við umrædd bókasöfn með því að samræma betur störf þeirra, tel ég þörf á að athuga nánar, og er ég reiðubúinn til þess að taka málið aftur fyrir í menntmn. til að athuga þann möguleika. Í því tilfelli er um tvær leiðir að ræða. Sú er önnur að taka málið nú út af dagskrá, en hin er að láta málið ganga til 3. umr. og athuga þessa hlið málsins milli umræðna. Síðari leiðin er heldur fljótlegri, en ég vil sem forseti láta dm. ráða, hvora leiðina þeir kjósa.



Herra forseti. Til athugunar fyrir 3. umr. málsins vil ég minnast. á nokkur atriði. - Ég tek undir þau ummæli hæstv. dómsmrh. og hæstv. forseta, að málið þarf nánari athugunar við. Sumt getur að vísu orðið reglugerðaratriði, eins og t.d. að lagfæra þær aðstæður, sem nú eru sagðar vera, að lesstofur séu alltaf fullsetnar af skólafólki, svo að engin sæti séu fyrir þá, sem óska eftir að nota bækur safnsins, og fer ég ekki nánar út í það. Meðal ákvæða í þessu frv. er eitt atriði þess efnis, að lögskipað sé, að hver útgefandi sé skyldur að láta af hendi eintök af öllu, sem hann gefur út. Þetta er út af fyrir sig gott, en þó tel ég, að við þetta ætti að bæta því, sem kemur út ljósprentað, fjölritað og steinprentað, eða yfirleitt af öllu, sem prentsmiðjur setja. Það kann að vera, að þetta sé ekki mikils virði fyrst í stað, en þeir tímar geta komið, að slík prentverk geymi mikinn fróðleik. Ég sé ekki ástæðu til að flytja brtt. um þessi atriði, en vænti, að n. taki þau til athugunar fyrir 3. umr. Varðandi starfsmannafjöldann á safninu, þá virðist hann nokkuð mikill og óþarflega mikill, ef allt er í röð og reglu á safninu, en hins vegar getur verið, að nokkur starfsmannaaukning hafi átt sér stað í sambandi við flutning handritasafnsins austur í Árnessýslu og við að koma því í gott lag aftur.



Herra forseti. Ég er mjög ásáttur með þá aðferð, sem forseti stakk upp á, að vísa málinu til 3. umr. og athuga það svo nánar milli umræðna. Í framhaldi af því, sem ég sagði áðan, um nauðsyn á að taka fyrir aukna útþenslu ríkisbáknsins, þá væri rétt að athuga, hvenær breyting á starfsmannafjölda við landsbókasafnið hefði orðið og hvort hér eru með taldir skrásetjarar og skrifstofustúlka. Sé þetta starfsfólk ekki talið með í þessum 7 manna hóp, þá væri fróðlegt að fá skýrslu um starfsmannafjöldann og hvenær sú aukning hefði orðið. Sömuleiðis væri æskilegt að fá vitneskju um, hversu margir starfsmenn eru við háskólabókasafnið. Ég vil taka það fram, að ég er síður en svo að reka hornin í síðu landsbókasafnsins með þessum tillögum.



Herra forseti. Ég vil taka undir með hæstv. dómsmrh., að nauðsynlegt er að rannsaka starfsmannafjölda hjá þessari stofnun eins og mörgum öðrum og hvenær aukning hefur orðið. Ég hef verið að leita upplýsinga um þetta atriði í sambandi við störf fjvn., og eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, vinna ekki færri en 9 manns við safnið, og hefur því orðið veruleg aukning á starfsmannafjölda nú á síðustu árum. Það virðist vera svo í þeirri stofnun eins og mörgum öðrum, sem ríkið kostar, að þar sé hægt að bæta við starfsfólki, án þess að nokkrar hömlur séu á. Þegar svo fjvn. ræðir við forstöðumenn þessara stofnana með hliðsjón þess, hvort möguleikar séu á að fækka þar starfsfólki, þá fær hún alls staðar sama svarið, að það þurfi heldur að fjölga starfsfólkinu, en fækka og auk þess óski það, sem fyrir er, eftir styttri vinnutíma og hærra kaupi. Þetta er niðurstaða fjvn. í þessum athugunum, en á meðan slíkur hugsunarháttur ríkir, virðast litlir möguleikar á breytingu til batnaðar eða fækkun opinberra starfsmanna.



Herra forseti. Dálítið vorkunnarmál er það fyrir menntmn., sem hafði frv. til umsagnar, að fyrst og fremst er þetta stjórnarfrumvarp og er því skráð á öðruvísi pappír og hvítari, en venjuleg frv. eru skráð á, og í annan stað hefur það gengið án nokkurs ágreinings gegnum hv. Nd. og er því þannig komið vel á veg. En vitaskuld er þetta þó engin sönnun fyrir því, að ekki megi neitt betur fara í frv. Til dæmis er það atriði, sem hæstv. dómsmrh. benti á og lýtur að vinnusparnaði á þessu sviði og keðju á milli beggja safnanna. Það er eitt meðal annars, sem mælir með því, að málið verði tekið fyrir aftur í menntmn. og athugaðar tillögur um það, sem betur mætti fara, t.d. það, sem hæstv. dómsmrh. hefur getið hér um. Ég er hæstv. forseta deildarinnar, sem líka er forseti menntmn., sammála um það, að málið verði að gefnu tilefni tekið fyrir til nýrrar athugunar og lögð meiri áherzla á það, að það fái rétta, heldur en fljóta afgreiðslu. Og þetta segi ég af því tilefni, sem hér hefur gefizt, og einnig af ósögðum ástæðum. Hitt læt ég mig litlu skipta, hvort sú athugun fer fram á meðan frestur verður á þessari umr. eða á milli 2. og 3. umr. málsins.



Herra forseti. Mér virðist svo sem þessar umræður hafi gefið tilefni til þess, að þetta mál verði tekið fyrir til nánari athugunar. En ég vildi láta þá skoðun koma fram, að mér finnst réttara, að umr. sé frestað. Mér væri illa við að greiða við 2. umr. atkv. með greinum, sem fyrir fram er vitað, að muni verða breytt. Það er ekki ófyrirsynju, að þessar umræður hafa orðið hér um starfslið landsbókasafnsins, og kom hæstv. dómsmrh. réttilega að því. Hins vegar þarf fróðari mann en mig til að leggja dóm á það, hvort starfsliðið er of mikið eða ekki. En samkv. upplýsingum hv. þm. Barð., virðist hafa verið greitt talsvert fé fyrir ýmis störf, sem bókaverðirnir sjálfir gætu e. t. v. unnið. Og ég hygg, að þetta mál verði a.m.k. dálítill prófsteinn á viljann til þess, sem hér hefur réttilega verið minnzt á, þ.e.a.s. fækkun starfsmanna ríkisins við opinber störf; og ég hjó einmitt eftir því í ræðu hæstv. dómsmrh., að menn vildu jafnvel ganga svo langt í slíkum sparnaði að draga úr kostnaði við störf, sem enginn ágreiningur er þó um, að séu þjóðnauðsynleg. Og ég vil segja það, að þar sem hægt er að leiða gild rök að því, að draga megi úr slíkum kostnaði, þá er ég því fylgjandi. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Barð. sagði, að við allar þær yfirheyrslur, sem farið hafa fram í fjvn., hefur engum þótt fært að draga úr kostnaði viðkomandi fyrirtækja. Hins vegar er það rangt, að nokkur hafi farið fram á, að vinnutíminn yrði styttur, - a.m.k. hef ég ekki heyrt neinn forstjóra tala um að hann væri of langur. Hitt er svo ekki nema mannlegt, þótt menn vilji hafa sem mest fé úr að spila og kæri sig ekki um, að dregið sé úr því. Ég vil svo beina því til hæstv. forseta, að fresta þessari umr. á meðan málið er tekið til frekari athugunar.

Forseti (BSt): Þar sem komið hefur fram ósk um það að fresta umr. á meðan þetta mál verður tekið til. frekari athugunar, þá vil ég verða við þeim tilmælum og tek málið af dagskrá.



Herra forseti. Því miður gat ég ekki verið hér á fundi í gær til þess að fylgjast með því, sem hv. frsm. meiri hl. hafði að segja. En þetta mál er nú svo kunnugt í þessari hv. deild, að ekki er þörf á að fara um það mjög mörgum orðum. Eins og nál. ber með sér, þá vill meiri hl. vísa málinu frá með rökstuddri dagskrá eins og í fyrra, er það lá fyrir þinginu. En nú eru þó ekki færðar fram fyrir því hinar sömu ástæður. Þá var allt lagt upp úr þeim rökum, að ekki væru nægilega góð skilyrði í Höfn í Hornafirði til þess, að ríkið gæti farið að stofna þar slíkt fyrirtæki. Nú liggur það hins vegar fyrir í áliti meiri hl. og bréfi stjórnar fiskimálasjóðsins, að skilyrðin séu óumdeilanleg og brýna nauðsyn beri til að koma slíku fyrirtæki á fót. Og aðalástæðan fyrir því að vísa frv. frá nú er talin vera sú, að ríkið hafi ekki ráð á að leggja fé til þessa fyrirtækis, eins og fjárhag þess er háttað. Þá er fiskiðjuver ríkisins á Grandagarði dregið inn í umræður um þetta, og meiri hl. n. ber fram þau rök í nál., að reynslan af því bendi ekki til þess, að hið fyrirhugaða fiskiðjuver beri sig fjárhagslega. - Ég held hins vegar fram gagnstæðri skoðun. Ég tel, að þeir fjárhagslegu örðugleikar, sem þetta fyrirtæki hefur átt í, séu orsök til þess, að af því hefur ekki fengizt nein reynsla um réttmæti þeirrar iðngreinar; það hefur ekki verið búið þannig að þessu fyrirtæki, að annars árangurs sé að vænta. Og ég held þvert á móti, að það, sem okkur Íslendinga vantar mest til þess að undirbyggja okkar gjaldeyrisöflun, það sé einmitt öflugur fiskiðnaður. Það er öllum kunnugt, að sjávarafli okkar Íslendinga er meiri að tiltölu en nokkurrar annarrar þjóðar, en hins vegar er það útflutningsverðmæti, sem við fáum fyrir hann, alls ekki í samræmi við aflamagnið, og orsökin er sú, að við flytjum aflann út mikið til óunninn eða litt unninn og fáum því ekki nándar nærri eins mikinn erlendan gjaldeyri og við gætum aflað, ef við ynnum úr fiskinum sjálfir. Þetta er því ein hin öruggasta leið til að afla hins torfengna gjaldeyris, og yrði þetta frv. að lögum, væri stórt skref stigið í þá átt. Ef það á hins vegar að blanda starfsemi fiskiðjuvers ríkisins inn í þetta mál, þá ætti það helzt að vera á þann hátt að átelja það, að stjórnarvöld og lánsstofnanir hafa búið svo að þessu fyrirtæki, að það hefur barizt í bökkum fjárhagslega og ekki verið unnt að reka það af nándar nærri fullum krafti. Þetta væri nær að átelja heldur en að nota þau vandræði, sem þetta fyrirtæki hefur verið sett í, sem rök gegn því að reisa fleiri fiskiðjuver. Þetta er sem sagt einungis tylliástæða og ein sú fjarstæðasta, sem til greina getur komið í þessu sambandi - ekki sízt þar sem fyrir liggur viðurkenning sú frá stjórn fiskimálasjóðs, sem meiri hl. lætur fylgja áliti sínu, um óumdeilanlega nauðsyn slíks fyrirtækis. - Og ég vil undirstrika það, sem ég sagði áðan, að einn veigamesti þátturinn í almennum framförum á sviði sjávarútvegsins er þetta, að við eignumst fyrirtæki, sem geta unnið úr þeim fiski, sem við öflum. Af þessum ástæðum legg ég eindregið til, að frv. verði samþykkt. Ég geri ráð fyrir, að flm. frv. geri nánari grein fyrir einstökum atriðum, og sé því ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, einkum þar sem nauðsyn þessa fyrirtækis virðist hafin yfir allan efa, svo að því er jafnvel slegið föstu í nál. hv. meiri hl.



Herra forseti. Nál. hv. meiri hl. sjútvn. hefst á því, að sagt er, að þetta frv. hafi verið flutt á síðasta þingi og afgr. þá með rökst. dagskrá. Þetta er rangt. Að vísu vildi meiri hl. n. þá láta það fá slíka afgreiðslu. En það rétta er, að rökstudd dagskrá í þá átt var felld og meiri hl. þessarar þd. samþykkti að vísa frv. til 3. umr., enda þótt það dagaði síðan uppi. Og ég verð að segja, að það er einkennilegt, að hv. meiri hl. skuli skrifa undir staðhæfingu sem þessa. Ég vil þá fara nokkrum orðum um þær röksemdir, sem komið hafa fram gegn frv. og formaður meiri hl. n. viðhafði í gær. - Ein aðalröksemd hans var sú, að ef ríkið færi út í það að reisa fiskiðjuverið í Hornafirði, mundu margir staðir í landinu sigla í kjölfarið með beiðnir um, að ríkið reisti þar slík fyrirtæki. Nefndi hv. þm. einkum Ísafjörð sem dæmi. Ég vil benda á, að hér getur ekki verið um neitt slíkt að ræða. Þegar hér var til meðferðar fyrir nokkrum árum frv. um fiskiðjuver, var gert ráð fyrir 5 stöðum, sem til greina kæmu, eða Höfn í Hornafirði, Ísafirði, Vestmannaeyjum og svo Suðurnesjum. Í Vestmannaeyjum og á Ísafirði hafa þessi mál þegar verið tekin til lausnar á öðrum grundvelli. Þessir staðir hafa það líka fram yfir Höfn í Hornafirði, sem miklu veldur um aðstöðumun, að þar eru stór bæjarfélög með talsvert bolmagn til framkvæmda. Hins vegar er Höfn í Hornafirði sú verstöð, sem er ein mesta viðleguhöfn á landinu fyrir aðkomubáta, og það er því hagsmunamál miklu fleiri aðila, að þar yrði landshöfn, heldur en á öðrum umræddum stöðum. - Þessum rökum hefur alls ekki verið mótmælt, sem eru þó ein aðalrökin í grg. fyrir frv. Þá eyddi ræðumaður nokkrum tíma til að tala um Fiskiðjuver ríkisins í Rvík og taldi, að ef það væru þungvæg rök fyrir því að reisa fiskiðjuver í Hornafirði, þá hefði þetta fiskiðjuver átt að vera reist þar. Þetta mætti nú til sanns vegar færa, ef það hefði ekki einkum vakað fyrir stjórn fiskimálasjóðs, er hún ákvað að reisa fiskiðjuverið við Grandagarð, að gera það í tilraunaskyni og til þess að þreifa fyrir sér um nýjar leiðir. Þetta fyrirtæki er fyrst og fremst byggt í þeim sérstaka tilgangi, og falla því þessi rök um sjálf sig. Um frv. sjálft ræddi hann mjög lítið, nema breytinguna á 8. gr., og hélt hann því fram, að svo mundi ekki verða, að fyrirtækið bæri sig og unnt yrði að greiða sjómönnum og útgerðarmönnum almennt gangverð fyrir vörur sínar. Mestöll röksemdafærslan fyrir þessu hefur verið sú að lasta fiskiðjuverið í Rvík og sýna fram á, að það gæti aldrei borið sig, og til þessa málflutnings hefur ekki eingöngu verið gripið í sambandi við þetta frv., heldur hefur verið notað hér á Alþ. hvert tækifæri til að sýna, hve illa hefði verið til þess stofnað og á haldið, og þetta síðan notað sem röksemd gegn því að reisa slík fyrirtæki annars staðar. Vegna þessara tíðu ummæla þykir mér ástæða til að benda á, hve fjarstæður þessi málflutningur er. Það liggja þvert á móti í augum uppi glöggar röksemdir fyrir því, að þetta fyrirtæki beri sig. Það er ekki gamalt og hefur verið í byggingu síðustu árin, og það var fyrst í marzmánuði á s. l. ári, að það tók til starfa. Hraðfrysting gat ekki hafizt þar fyrr en í lok marz, þegar liðið var fram á vetrarvertíðina, og kom því langt frá að fullu gagni. Starfsemin á því ári gat því ekki orðið nándar nærri með eðlilegum hætti hvað árangur snerti. Niðursuða byrjaði ekki fyrr en 12. apríl, og sér hver maður, hve miklu það veldur um það, að rekstur bar sig ekki á því ári. Svo er sú andstaða, sem komið hefur fram hjá stjórnarvöldunum og bönkunum gegn fyrirtækinu og hindrað hefur, að það gæti starfað af fullum krafti. Þá vil ég enn fremur benda á það, að stjórn fyrirtækisins hefur kvartað undan því við hæstv. sjútvmrh., hve fyrirtækinu væri gert erfitt með að starfa, með því að útvega því ekki fé til að ljúka við byggingu þess, og að bankarnir neituðu um rekstrarfé, svo að niðursuðudeildin hefur ekki getað starfað. Þetta hefur valdið því, að nokkur halli hefur orðið, þó að hann sé ekki mikill. En samt sem áður er það notað sem rök gegn byggingu annarra slíkra fyrirtækja. Í bréfi frá stjórn fyrirtækisins kvartar hún mjög undan ýmsum atriðum, t. d. að ekki hafi fengizt nægilegt fjármagn til að fullgera framleiðslukerfið, og hefur það því ekki getað starfað, en fjármagn það, sem í því liggur, stendur á háum vöxtum, og orsakar það m. a., að halli verður. Þá stendur verulegur hluti af stofnfénu á 7% vöxtum, þar sem ekki hafa fengizt lán til þess að greiða bráðabirgðalánin, og há slíkir vextir eðlilega rekstrinum. - Niðursuðan getur ekki starfað, vegna þess að hana vantar rekstrarfé, og henni er neitað um slíkt á sama grundvelli og öðrum fyrirtækjum, nema sala sé tryggð, og hefur þetta ekki gilt um annan rekstur á sjávarútveginum. Og er lítt skiljanlegt, hvers vegna þetta fyrirtæki er eitt látið sæta þessum kostum. Stjórn fyrirtækisins setti fram eftirtaldar kröfur: 1. Að útveguð verði hagstæð lán úr stofnlánadeildinni í stað bráðabirgðalánanna; 2. að útvegað verði hagkvæmt viðbótarlán til að fullgera ísframleiðslukerfið, svo að hægt verði að framleiða nægilegan ís handa íslenzka fiskiflotanum og spara þannig gjaldeyri. - Enn fremur liggur fyrir áætlun framkvæmdastjóra um reksturinn. Annað, sem stjórnin óskaði eftir, var, að fyrirtækinu væri tryggt rekstrarfé til niðursuðunnar, án þess að sett væru skilyrði, sem öðrum fyrirtækjum væru ekki sett. Þá hefur stjórnin bent á það, að þrátt fyrir ráðherrabréf frá 20. okt. 1947 um, að fiskiðjuverið bæri að reka sem sjálfstætt fyrirtæki, hefði Landsbankinn neitað að viðurkenna niðursuðuna sem sjálfstætt fyrirtæki. En hér er aðeins um tylliástæðu að ræða til að hindra starf fyrirtækisins. Þá vil ég leyfa mér að gefa upplýsingar um áætlun stjórnar fiskimálasjóðs, ef takast mætti að koma fyrirtækinu að fullu upp og á öruggan grundvöll. Stjórnin telur æskilegt að hefja framleiðslu á reyktum síldarafurðum, svo sem flökum af smá- og millisíld, sem þeir telja, að góður markaður muni vera fyrir. Það er rétt að athuga, hvort fyrirtækið mundi vera á fjárhagslega öruggum grunni, þegar það verður fullgert. Ég vil því gefa nokkrar tölur úr áætluninni um framleiðsluna, þegar búið er að fullgera fyrirtækið. Áætlun um rekstur ísframleiðslukerfisins er á þessa leið: Ársframleiðsla 10 þús. tonn. Kostnaður: Vinnulaun ............ 500 þús. kr. Rafmagn .............. 250 - Beinn kostnaður ... .. 750 þús. kr. Hagnaður verður svo af ísfisksölunni: til smábáta ........ 75 kr. pr. tonn til togara ........ 65 - - – Þar frá dregst kostnaður við mölun og flutning um borð, og verður brúttó-hagnaður 324 þús. kr., eða mun hærri upphæð en sú, sem þarf til að fullgera ísframleiðslukerfið. Það sér hver maður, að ekki er von, að fyrirtækið geti borið sig með því að starfa aðeins 200 daga af árinu, en framleiðir þó fyrir 270 þús., sem er nokkru meira en þarf til að fullgera ísframleiðslukerfið. Fjöldi togara kaupir nú ís erlendis, og er því hér um gjaldeyrissparnað að ræða, svo að ekki er hægt að bera við gjaldeyriserfiðleikum, að ísframleiðslukerfið er ekki fullgert. Að vísu verður að draga frá vexti og afborganir, sem áætlað er ríflega 70 þús. kr. - Enn fremur vil ég benda á áætlun um niðursuðuverksmiðjuna, þar sem gert er ráð fyrir, að framleiddir séu 420 kassar á dag í 4 mánuði. Þar er raunar ekki gert ráð fyrir heildarafköstum. Ég get getið þess um verð á þessari niðursuðu, að miðað við verð það, sem forstjórinn telur, að hægt sé að fá, verður töluverður hagnaður af sölunni miðað við framleiðslukostnað. Og sé miðað við vöru þá, sem seld var til Tékkóslóvakíu í fyrra, var verð á henni töluvert hærra en hér er gert ráð fyrir. Sama má segja um aðrar niðursuðuvörur, svo sem síld í tómatsósu, að von er til, að framleiðslukostnaðurinn verði mun minni en verð það, sem vara þessi var seld á til Tékkóslóvakíu í fyrra og hefði verið hægt að fá víðar, ef varan hefði verið til, sem ekki var, vegna þess að rekstrarfé vantaði. Ég skal láta þetta nægja til að sýna, hve fjarstætt er að nota fjárhagsástæður þessa fyrirtækis til að vera á móti slíkum fyrirtækjum annars staðar, þar sem þeirra er sérstaklega þörf, eins og í Höfn í Hornafirði, þar sem venjulega er fjöldi aðkomubáta, en nú er að minnka vegna þess, að þar vantar fiskiðjuver.

Frsm. meiri hl. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða þetta mál mikið, en vil gera athugasemdir við það, sem rangt hefur verið hjá frsm. og flm. Frsm. sagði, að felld hefði verið niður höfuðástæðan gegn því að setja upp fyrirtækið. Þetta virðist benda til þess, að hv. frsm. hafi ekki lesið nál. Það byrjar á því að vísa til nál. í fyrra, en þar er gerð grein fyrir því, hvers vegna ekki er lagt til, að fiskiðjuver verði reist í Höfn í Hornafirði, og er það ekki fellt niður nú, heldur aðeins vísað til þess, þar sem þau rök, sem þá voru færð fyrir því að reisa ekki iðjuverið, eru jafngild nú og fyrir ári síðan. Hv. flm. gerði að umtalsefni afköst fiskiðjuversins í Reykjavík og taldi rangt að blanda því í þetta mál. Ég vil benda á það, að í frv. er gert ráð fyrir, að byggt verði hraðfrystihús, sem frysti 30 tonn af flökum sams konar og í Reykjavík, niðursuðuverksmiðja, sem sjóði niður 10 tonn eins og í Rvík. En þar er ekki gert ráð fyrir ísframleiðslu eins og í Rvík, en í þess stað er gert ráð fyrir fiskimjölsverksmiðju og lifrarvinnslustöð, en þetta hvort tveggja kostar mun meira en ísframleiðslukerfið. Og þegar rætt var við forstjóra fiskiðjuversins í Rvík, lét hann í ljós þá skoðun, að þetta fyrirtæki mundi kosta mun meira en fiskiðjuverið í Rvík, eða yfir 10 millj. kr., en flm. gerir ráð fyrir 4 millj. kr. láni til verks, sem kostar yfir 10 millj. kr. Þeir hafa þá gert ráð fyrir, að 6 millj. kr. kæmu annars staðar frá, ef til vill á fjárlögum. Hér er því um 10 millj. kr. fyrirtæki að ræða, sem bæði á að greiða upp og láta bera sig. Í 8. gr. er sagt, að áður en hráefni séu greidd, skuli reikna kostnaðinn og auk þess taka 2% í varasjóð auk fyrningargjalda. Það er rangt hjá flm., að ég sé á móti þessu af því, að fyrirtækið geti ekki borið sig. Ég sagði, að með tilliti til frv. og einkum 8. gr. þá gætu útgerðarmenn og sjómenn ekki fengið gangverð fyrir fiskinn. Það er ekki hægt að reisa verksmiðju austur á Hornafirði fyrir 10 millj. kr. og láta framleiðsluna bera kostnaðinn, ef greitt er gangverð fyrir fiskinn, enda hefur næg reynsla fengizt af slíku hér í Rvík. Hv. flm. mega ekki loka augunum fyrir því, að jafnvel þótt hægt væri vegna fjárhagsins að samþ. frv., þá yrðu Hornfirðingar ekkert sérlega þakklátir, þó að fyrirtækið væri reist, ef ekki er hægt að tryggja reksturinn. En það er ekki hægt að láta fyrirtækið standa undir sér með því að greiða gangverð, og er þetta álit allra, sem hugsað hafa um málið. Ég vil spyrja hv. flm., hvaða greiði Hornfirðingum sé gerður með því að reisa hjá þeim fiskiðjuver, sem ekki er tryggt, að geti starfað. Hvað er að segja um landshöfnina, sem ákveðið var að byggja í Njarðvík? Hvað er að segja um Austurveg, sem ákveðið var að leggja? Hvað geta hv. flm. keyrt þar mikið? Hv. flm. loka augunum fyrir því, að fjárhagurinn er þannig nú, að þótt frv., yrði samþ., gæti ríkið ekki lánað til þessa fyrirtækis, svo að lögin yrðu ekki annað en dauður bókstafur. Það er ekki af illvilja, sem sjútvn. leggst á móti þessu. Ég vil benda á það, að eins og tímar eru nú er meira verð fyrir saltfisk en niðursuðu og hraðfrystan fisk, og mætti koma upp saltfiskverkun á Hornafirði, þó að þar væri ekki 10 millj. kr. iðjuver, en það hafa hv. flm. aldrei komið inn á, heldur reynt að berja fram 10 millj. kr. iðjuver á staðnum. Flm. hélt langa ræðu um afkomu fiskiðjuversins í Rvík og kenndi hæstv. ríkisstj. um, að allt gengi þar ekki vel, en hvert orð, sem hann sagði, var gegn verinu í Hornafirði, því að ef hæstv., ríkisstj. getur ekki eða vill ekki leggja fé til fyrirtækis, sem komið er upp, hvaða líkindi eru þá til, að sú sama hæstv. ríkisstj. geti eða vilji leggja nægilegt fjármagn til fiskiðjuvers austur í Hornafirði? Og hvað eru Hornfirðingar bættari að standa við hornstein þessa iðjuvers í fjölda ára? - Allur kostnaður við iðjuverið hér í Rvík var 9 millj. og 800 þús. kr., og það var byggt af fiskimálan., sem hafði til þess vafasama heimild, en nokkurt fé og lét í það 1.265 þús. kr., en gafst síðan upp, þótt þeir hefðu nægilegt fjármagri. Þeir fengu stórar fúlgur til að standa undir kostnaðinum, en köstuðu frá sér allri ábyrgð og löngun til að gæta sóma síns í þessu sambandi. Þetta er hv. þm. kunnugt um. Mundi ekki hið sama ske aftur, ef hinir sömu menn sæju um þetta. Þeir enda svo með því að tilkynna hæstv. ráðh., að þeir segi sig úr stjórn fyrirtækisins, og hlaupa þannig frá öllu saman. Það er engin furða, þótt menn vilji fá annað slíkt fyrirtæki á Austurlandi. Þeir höfðu fengið nær 3½ millj. kr. úr stofnlánadeildinni, sem áttu ekki að ganga til þessa fyrirtækis, og þannig íþyngt útgerðarmönnum, og 400 þús. kr. hjá fiskveiðasjóði og enn íþyngt útgerðarmönnum. Það er lítill sómi að slíkum mönnum sem þessum í starfinu og engin furða, þó að hæstv. ráðh. láti ekki takmarkalaust fé í hendur þessara manna, sem ekki hafa staðið sig betur en þétta. Ég vil í sambandi við þetta mál benda hv. flm. á, að nú er svo komið fyrir S R., að þær verða að leita beint til ríkissjóðs, til að hann greiði fyrir þær áfallin gjöld, án þess að þær hafi greitt svo mikið sem 1 kr. í ríkissjóð. En ef þær hefðu verið reknar af einstaklingum, hefðu þeir greitt fleiri millj. í ríkissjóð í skatta. Eftir öll þessi ár er ástandið þannig, að 50% er rekið af einstaklingum, þar sem þeir enn uppfylla þær skyldur sínar við ríkissjóð að greiða skatta og skyldur, en hinn helmingurinn er rekinn af ríkinu, sem hefur brugðizt þeirri skyldu að láta stofnanirnar standa undir sér fjárhagslega, heldur hafa þær orðið að sækja í ríkissjóð ábyrgðir og sumpart stórkostlegar fjárfúlgur til þess að geta staðið við sínar skuldbindingar. Það er þessi stefna, sem meiri hl. sjútvn. vill ekki ganga inn á. Ég veit, að hv. frsm. minni hl. vill fara inn á þá stefnu, en hann getur ekki láð okkur, sem erum inni á hinni stefnunni, meðan þetta tekur ekki öðrum breyt. en reynslan hefur sýnt, þótt við viljum ekki vera með til þess að keyra út í þetta fen. Það er talað um það í alvöru að leggja milljónir á þegnana sem skatt á hverju ári í mörg ár til þess að standa undir sumpart fyrirsjáanlegu tapi og sumpart því tapi, sem þegar er orðið á síldarverksmiðjunum, og þegar fjvn. ræddi þetta við stjórn síldarverksmiðjanna og sagði: Hér er ekkert annað fyrir ykkur að gera en að lækka verðið á síldinni til þess að reyna að vinna stofnanirnar upp, - þá var svarið, að það væri ekki hægt, af því að einstaklingar gætu borgað meira. Ef það væri enginn einstaklingsrekstur, þá væri það áreiðanlega gert. Ég vil ekki vera að fara út í smáatriði í þessu máli, en vil benda á, að hv. frsm. hefur annaðhvort af ókunnugleika eða löngun til að halda sér ekki við sannleikann fullyrt, að togararnir keyptu allan ís í Englandi. Ég get sagt honum, að þetta er alveg gagnstætt, það er undantekning, ef togararnir kaupa þar ís, einstaka skip kann að hafa gert það, en allur fjöldinn kaupir ís í Reykjavík, en þetta er aukaatriði. Ég sé svo ekki ástæðu til að vera að deila um þetta atriði. Ég hef þegar rætt þetta undanfarið, og ekkert nýtt hefur komið fram. N. telur það enga lausn á þessu vandamáli, þó að þetta frv. væri samþ., nema síður sé. Það hefur aldrei verið efazt um nauðsynina fyrir því að koma upp frystihúsi, mjölverksmiðju og lýsisbræðslu á Hornafirði og af þeirri stærð, sem væri eðlilegt, en ég tel heldur ekki útilokað, að þessir menn, ef þeir vilja nokkuð sjálfir, séu færir um að gera það með þeirri aðstoð, sem ríkissjóður veitir slíkum aðilum í gegnum fiskveiðasjóð og fiskimálasjóð, og tel, að ekki eigi að fara inn á þá braut, sem ætlað er að fara inn á með þessu frv. Þess vegna leggur meiri hl. n. til, að frv. verði vísað frá með rökstuddri dagskrá.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð til að svara þessari síðari ræðu hv. frsm. meiri hl. Ég vildi þá byrja á því, sem hann talaði um, að hér væri um of mikla stærð að ræða og þetta fyrirtæki mundi kosta yfir 10 millj. kr. Ég vil benda á það í fyrsta lagi, að ekki er um ákveðna stærð að ræða í frv., heldur „allt að“, sömuleiðis segir, að til byrjunarframkvæmda sé heimilt að taka að láni allt að 10 millj. kr. Ég geri ekki ráð fyrir því, þótt farið væri út í þetta, að byrjað yrði á öllu í einu, heldur mundi byrjað á hraðfrystihúsinu fyrst, og þess vegna séu full rök fyrir þessu eins og það er þarna áætlað. Annars tók ég það fram í minni fyrri ræðu, að ég gæti verið til viðtals um breyt., ef meiri hl. sýndi þann skilning að vilja hjálpa málinu áfram með þeim breyt., sem hann teldi æskilegar. Hv. frsm. sagði, að ég hefði komið inn í 8. gr. ákvæði, sem ætti að svíkja síðar. Ég vísa þessu algerlega á bug, þar sem þetta er það sama og gert er ráð fyrir með mörg fyrirtæki, sem ríkið rekur, og ég ætla, að um svipað sé að ræða við síldarverksmiðjur ríkisins, þó að það geti komið fyrir þau atvik, sem gera það að verkum, að slíkar stofnanir geti ekki staðið undir þessu, eins og þegar síldin bregst árum saman eins og nú, og skal ég koma betur að því síðar. Þá talaði hv. frsm. nokkuð um það, hvaða greiði væri gerður þeim aðilum, sem hér eiga hlut að máli, með því að samþykkja frv. án þess að framkvæma það, og hann fór að benda á önnur frv. um stórmál, sem hefðu verið samþ. hér á Alþ., en ekki framkvæmd, og minntist m. a. á landshöfn í Keflavík o. fl. Ég verð að játa það, að ég flyt frv. í þeim tilgangi, að það verði framkvæmt, ef það verður samþ., og ég býst við, að þeir hafi líka ætlazt til þess, sem fluttu þau mál á sínum tíma, og maður getur alls ekki reiknað þannig að hugsa sér, að vinnubrögðum sé hagað þannig á Alþ., að aldrei sé flutt neitt mál, vegna þess að þótt það væri samþ., þá væri engin vissa fyrir, að ríkisstj, framkvæmdi það, það yrði þá lítið úr vinnubrögðum hér á Alþ., ef þeirri reglu væri fylgt. Þá vildi hv. frsm. færa rök fyrir því, að möguleikar ríkissjóðs væru engir, því að það vantaði fjármagn til þess að koma þessu í framkvæmd. Ég þykist hafa fært nokkur rök fyrir því, að möguleikar ríkissjóðs þurfi ekki að vera því til hindrunar, að þetta verk komist í framkvæmd. Ég skal benda á það, að það hefur nú verið framkvæmt annað verk hér, sem mjög mikill vafi er á, að hefði átt að gera, og ég veit, að kostar miklu meira fé, en þetta verk mundi kosta. Ég veit, að hv. þm. Barð. er ekki búinn að gleyma þeim ræðum, sem hann hélt fyrir nokkrum dögum, þegar hann deildi á síldarverksmiðjuskipið Hæring, og hvaða dóm hann gaf þeirri framkvæmd, en þar er búið að eyða stórkostlegum erlendum gjaldeyri og ekki vissa fyrir því, að það fyrirtæki mundi gera útflutningsframleiðslu landsmanna meira gagn en ef farið væri út í að fullgera fiskiðjuverið hér í Reykjavík, svo að það geti notið þess fjármagns, sem í það er komið, og byggja fleiri slík iðjuver af svipaðri gerð þar, sem það er nauðsynlegt, því að enn er eftir að byggja upp fiskiðnaðinn, til þess að útgerðin geti gengið sæmilega og skapað þjóðinni gjaldeyri. Enn fremur vildi hv. frsm. telja, að engin trygging væri fyrir því, þó að frv. yrði samþ., að þetta yrði neitt fremur rekið en fiskiðjuverið. Vil ég svara því með sömu röksemd og hinu atriðinu, að maður verður að reikna með því, að það, sem Alþ. samþykkir að framkvæma, verði framkvæmt og unnið. Nokkrum tíma ræðu sinnar varði hv. frsm. til þess að ræða um stjórn fiskimálasjóðs og framkvæmdir hennar og benti á, að hún hefði stokkið frá öllu saman, þegar hún hefði verið búin að koma öllu í strand. Þetta hefur komið fram í umr. áður, og það var bent á það á síðasta þingi, að fiskimálanefnd hefði haft fulla heimild til að verja fé eins og hún gerði, til þess að byggja þetta fyrirtæki, því eins og ég tók fram áðan, þá var þetta fyrirtæki byggt samkvæmt sérstökum ákvæðum í l. um fiskimálasjóð, þar sem honum er ætlað það hlutverk að gera tilraun til að leita eftir nýjum leiðum í framleiðslu sjávarafurða, og á þeim grundvelli er þetta byggt, og þegar hv. frsm. hefur gífuryrði um það, að þessi stjórn hlaupi frá öllu, þegar það er komið í strand, þá veit ég, hvað hann á við. Hann á við það, að snemma á þessu ári skrifaði stjórn fiskimálasjóðs sjútvmn. bréf, þar sem hún tilkynnti, að ef ekki yrði búið betur að fyrirtækinu en hingað til, m. a. að tryggja niðursuðuverksmiðjunni rekstrarlán með svipuðum kjörum og öðrum fyrirtækjum af líkri gerð, þá sæi hún sér ekki fært að halda áfram stjórninni. Þetta var eðlilegt. Ég skal annars ekki fara út í þetta atriði, en get þessa aðeins fyrst hv. frsm. meiri hl. sá ástæðu til að fara að minnast á það. Ein röksemd hv. frsm. var sú, að nú væru síldarverksmiðjurnar komnar í þau vandræði, að þær væru farnar að óska eftir sérstakri fjárveitingu úr ríkissjóði til þess að standa við sínar skuldbindingar, og vildi svo gera samanburð á einkaverksmiðjum, sem borga skatt í ríkissjóð, og síldarverksmiðjum ríkisins. Hv. frsm. er vel kunnugt, að hér er ekki um sambærilega hluti að ræða. Síldarverksmiðjur ríkisins eru byggðar vegna sjómanna, og það er ekki ætlazt til þess, að þær verði á nokkurn hátt féþúfa fyrir ríkið, en það er engin vissa fyrir því, hvernig það hefði verið með síldarútveginn, ef ríkisverksmiðjurnar hefðu ekki verið byggðar, en það er vissa fyrir því, að hann hefði ekki verið rekinn eins og hefur verið gert síðasta áratuginn, og þar með hefði þjóðin verið stórum fátækari en hún er nú, ef síldarverksmiðjur ríkisins hefðu ekki verið til. En hins vegar er vitað mál, að síldarverksmiðjur ríkisins hafa samkvæmt l., sem Alþ. hefur samþ., ráðizt í stórar framkvæmdir á seinni árum, og það vildi svo óheppilega til, að þegar búið var að gera þær framkvæmdir, þá hefur komið hvert síldarleysisárið eftir annað, svo að ekki hefur fengizt neitt verkefni til að vinna, og þá er ekki nema eðlilegt, að þar komi fjárhagserfiðleikar til greina. Það væri nógu fróðlegt að vita, hvernig síldarverksmiðjuskipið Hæringur verður statt eftir 2–3 ár, ef það fær ekkert að gera þann tíma. Ég hef þá minnzt á aðalatriðin í því, sem hv. frsm. tók fram, og sé ég ekki ástæðu til þess að fara frekar út í það, sérstaklega þar sem búið er að ræða málið svo mikið.