Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Umræðan fer þannig fram í kvöld, að hver flokkur fær 50 mínútna ræðutíma, sem skiptist í tvær umferðir, hin fyrri 25–30 mín., en hin síðari 20–25 mín. Röð flokkanna í báðum umferðum verður þessi: Alþb., Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. Ræðumenn verða fyrir Alþb. í fyrri umferð Lúðvík Jósefsson, í síðari umferð Eðvarð Sigurðsson og Gils Guðmundsson, fyrir Sjálfstfl. í fyrri umferð Bjarni Benediktsson og í síðari umferð Gunnar Thoroddsen, fyrir Framsfl, í fyrri umferð Eysteinn Jónsson, í síðari umferð Halldór E. Sigurðsson og Ingvar Gíslason, fyrir Alþfl. í fyrri umferð Emil Jónsson og í siðari umferð Jón Þorsteinsson. Hefst nú umr. og tekur fyrstur til máls Lúðvík Jósefsson og talar fyrir hönd Alþb.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það hefur verið mikið um að vera á Alþ. síðustu dagana. Þegar rúm vika var til þingloka, var sem stjórnarliðið tæki skyndilega kipp eftir mók og ráðleysi vetrarins. Hvert stórmálið af öðru var lagt fyrir Alþ., og önnur mál, sem legið höfðu fyrir þinginu alllengi, en ríkisstj. haldið hreyfingarlausum í sínum höndum, öll áttu þessi mál nú að afgreiðast umræðu– og athugunarlítið á örfáum dögum. Í málefnaflóði síðustu daga hefur m.a. verið frv. um stórvirkjun í Þjórsá, skýrsla um alúmínmálið, frv. um nýtt innanlandslán ríkissjóðs og bann við verkfalli flugmanna, svo að nokkuð sé nefnt. Auk þessa hefur svo átt að afgreiða á sömu dögunum frv. um skattalög, frv. um útsvör, frv. um húsnæðismál og svo innan um þessi stórmál og ýmis önnur fleiri hið sérstaka áhuga- og kappsmál ýmissa stjórnarstuðningsmanna, frv. um að leyfa á ný minkaeldi í landinu. Óðagot stjórnarliðsins nú í þinglokin kom í framhaldi af næsta einkennilegum vinnubrögðum í vetur. Rúmum mánuði eftir að fjárlög höfðu verið samþykkt fyrir yfirstandandi ár, tilkynnti ríkisstj., að hún hefði ákveðið að skera niður fjárveitingar til verklegra framkvæmda frá nýlega samþ. fjárl. um 20% eða um 120 millj. kr. Um sama leyti var farið að tala um, að fjárhagur ríkisins væri ekki sem beztur þrátt fyrir allar álögurnar og frá Seðlabankanum bárust tilkynningar um, að staða ríkissjóðs við bankann færi sívaxandi. Nokkurs kurrs hefur gætt í liði stjórnarinnar, einkum utan þings og mikil óánægja hefur komið fram hjá framámönnum í ýmsum starfsgreinum. Skattgreiðendur telja sig herfilega svikna af loforðum stjórnarinnar. Innlendur iðnaður á í vök að verjast, segja forsvarsmenn hans. Sjávarútvegsmenn héldu nýlega mikinn fund hér í Reykjavík og töldu sjávarútveginn að þrotum kominn þrátt fyrir mikinn afla og hátt verð á erlendum mörkuðum. Sá ráðh., sem bezt útsýni hefur haft af stjórnarheimilinu, hefur sagt af sér og er farinn frá. Sagt er, að fleiri ráðh. svipist nú um eftir betri störfum. Þeir, sem í upphafi viðreisnar voru æði kotrosknir og kunnu ráð við öllum vanda, eru nú fremur tætingslegir og ekki eins hnakkakerrtir og í upphafi. Hvað hefur í rauninni gerzt á stjórnarheimilinu, sem veldur þessum umskiptum? Í stuttu máli er það þetta: Þeir, sem lofuðu að fella niður skatta af almennum launatekjum, hafa þvert á móti stórhækkað skatta á slíkum tekjum. Árið 1960, fyrsta ár viðreisnarinnar, var tekjuskatturinn samkv. ríkisreikningi 97 millj. kr. Í ár, 1965, er þessi skattur áætlaður á fjárl. 375 millj. kr. og fer ábyggilega í reynd yfir 400 millj. Þeir, sem ætluðu að draga úr álögum, lögðu á söluskatt í smásölu árið 1961, 102 millj, kr., en nú árið 1965 er sami skattur áætlaður á fjárl. 923 millj. kr. Sá skattur hefur nífaldazt. Þeir, sem lofuðu afnámi styrkja- og uppbótakerfisins, eru nú að kikna undan niðurborgunum og styrkjagreiðslum, sem fara munu yfir 800 millj. kr. á þessu ári. Þeir, sem lofuðu stöðugu verðlagi, standa nú mitt í sínu eigin dýrtíðarflóði og ráða ekki við neitt. Í stjórnartíð viðreisnarinnar hefur hækkun á almennu vöruverði og þjónustu í landinu numið 91%. Þeir, sem lofuðu, að launakjör skyldu ákveðin með samningum atvinnurekenda og launþega án ríkisafskipta, beita nú ríkisvaldinu svo að segja í öllum tilfellum, þegar semja á um kaup og kjör. Ástæðurnar til óðagots stjórnarliðsins á Alþ. þessa dagana, ástæðurnar til þess, að breyta þurfti í skyndi nýsamþykktum fjárl., ástæðurnar til aðgerðaleysis á Alþ. í vetur, og ástæðurnar til ráðherraskiptanna í ríkisstj. eru fyrst og fremst þær, að stefna ríkisstj., viðreisnarstefnan, hefur farið út um þúfur. Hagstjórnartæki efnahagsráðunauta ríkisstj. hafa reynzt ónýt. Gengislækkunarráðin hafa leitt til óviðráðanlegra verðhækkana og til gróða fyrir skuldara. Vaxtahækkunin hefur leitt til hækkandi verðlags. Söluskattsstefnan hefur hækkað verð á nauðsynjum og fært kaupmönnum og millilíðum aukinn gróða. Hin frjálsa verðlagning hefur leitt til hækkandi álagningar og hærra vöruverðs. Hagræðingarstefna ríkisstj. og loforðin um sparnað hafa snúizt upp í stóraukna eyðslu og hækkuð ríkisútgjöld. Frystingin á sparifé hefur leitt af sér lánsfjárkreppu og óheilbrigð viðskiptakjör. Þannig hefur viðreisnin í einu og öllu farið út um þúfur. Og nú um miðjan maímánuð er ærinn vandi á höndum. Svo að segja allar launastéttir landsins krefjast hærri launa. Flest stærstu verkalýðsfélögin í landinu hafa sagt upp gildandi kjarasamningum frá 5. júní n.k. að telja. Kröfur launastéttanna eru studdar augljósum og ómótmælanlegum rökum. Laun hafa hækkað um minna á undanförnum árum en almennt verðlag í landinu. Afkoma þjóðarbúsins alls hefur þó verið mjög góð. Mikill og vaxandi sjávarafli hefur s.l. 4 ár orðið til þess ásamt með síhækkandi markaðsverði erlendis, að þjóðartekjurnar hafa hækkað mikið og meir en í nálægum löndum. Viðreisnarstefnan hefur engan þátt átt í þessari hagstæðu þróun þjóðarteknanna. Þvert á móti stóðu efnahagssérfræðingar viðreisnarinnar gegn kaupum á fiskiskipum og byggingu verksmiðja, sem vinstri stjórnin hafði efnt til og síðan gerðu mögulegar síldveiðar og síldarvinnslu á þeim grundvelli, sem þetta er rekið á nú. Fyrir ári veittu launþegasamtökin ríkisstj. og atvinnurekendum frest til þess að búa sig undir þá óhjákvæmilegu launahækkun, sem nú verður knúin fram. Ríkisstj. hefur við engan að sakast um þennan vanda, sem hún nú stendur frammi fyrir, nema sjálfa sig og sína efnahagssérfræðinga. Kjarni þeirrar efnahagsstefnu, sem leitt hefur út í þær ógöngur, sem nú er komið í, er sú kenning, að setja beri ofar öllu öðru í efnahagsmálum þjóðarinnar sjónarmið gróðans. Rétt hefur þótt og hagkvæmt að gefa þessari gróðakenningu ýmis falleg nöfn. Stundum hefur hún komið fram undir nafninu frjáls verzlun, frjáls álagning, frjáls fjárfesting, frjáls viðskipti eða frjálsir atvinnurekendur, frjálst efnahagslíf, frjálsir einstaklingar. En hver hefur verið kjarni þessa frelsis? Hann hefur verið sá, að nokkrir einstaklingar í þjóðfélaginu hafa haft frelsi til að hækka álagningu á almennri nauðsynjavöru. Hann hefur komið fram í því, að fáir einstaklingar, sem verzlað hafa með íbúðarhúsnæði, hafa haft frelsi til þess að taka til sín óhóflegan gróða af slíkum viðskiptum. Frelsið hefur birzt í rétti fárra til að græða. Það hefur birzt í rétti fárra til að ráðskast með gjaldeyri þjóðarinnar, í rétti til að fjárfesta eftir gróðasjónarmiðum, í rétti hinna ríku til þess að græða meira og meira á kostnað þjóðarheildarinnar. Þessi stefna hins óhefta gróða, þessi stefna brasks og eyðslu hefur þegar kostað þjóðina mikið. Stefna gróðahyggjunnar og hins falska frelsis hefur leikið atvinnuvegi þjóðarinnar hart. Hún hefur féflett þá og gert þá vanmegnuga að standa undir skyldum sínum við það fólk, sem við undirstöðuatvinnuvegina vinnur. Það hljómar eins og öfugmæli að heyra það nú, að sjávarútvegur landsmanna geti ekki hækkað laun til starfsfólks síns í metaflaári og á sama tíma og útfluttar sjávarafurðir hafa hækkað í verði á erlendum markaði um 7-8% á einu ári. Ég hygg, að framleiðsluvörur þýðingarmestu greinar sjávarútvegsins hafi hækkað í verði á erlendum markaði um 10% á s.l. ári, en það samsvarar 50% hækkun á öllu kaupi starfsfólks þessarar framleiðslugreinar. En þrátt fyrir þessi ytri skilyrði er sagt, að þessi framleiðslugrein geti ekki staðið undir hærra kaupgjaldi en nú er greitt. Hvað hefur orðið af hinum mikla hagnaði aukins afla og hækkaðs markaðsverðs? Jú, ríkíssjóður hefur tekið til sín mikinn hluta hagnaðarins og dýrtíðar- og gróðahyggjustefnan hefur tekið hinn hlutann. En það má ríkisstj. vita, að útilokað er með öllu, að launastéttir landsins sætti sig við óbreytt launakjör og það í vaxandi dýrtíð, á sama tíma sem ytri efnahagslegar aðstæður eru jafngóðar og nú. Röng efnahagsstefna ríkisstj. verður ekki látin stöðva réttmætar kröfur vinnandi fólks. Og mitt í þeim vanda, sem ríkisstj. nú á í með efnahags- og fjármál þjóðarinnar, tilkynnir hún, að það sé ætlun hennar að semja við erlendan auðhring um byggingu alúmínverksmiðju í nágrenni Hafnarfjarðar og ráðast jafnframt í byggingu stórvirkjunar við Þjórsá, m.a. til þess að sjá alúmínverksmiðjunni fyrir raforku. Bygging alúmínverksmiðjunnar er áætlað, að kosti um 2.500 millj. kr. Bygging raforkuvers í Þjórsá mun ekki kosta undir 2.000 millj. kr. Hér er því um byggingarframkvæmdir að ræða, sem kosta munu 41/2–5 milljarða ísl. kr. samanlagt. Ráðgert er, að Íslendingar eigi raforkuverið og selji auðhringnum raforkuna á föstu verði með fyrirframsamningi til langs tíma. Auðhringurinn á að hafa rétt til rakorkukaupanna í 45 ár. Áætlað er, að alúmínhringurinn greiði 103/4 úr eyri fyrir hverja kwst. af raforku og það verð standi óbreytt a.m.k. í 15 ár. Þetta raforkuverð er miðað við knappan lágmarksframleiðslukostnað samkv. þeim byggingaráætlunum, sem fyrir liggja. Byggingaráætlanir eru miðaðar við verðlag ársins 1964, en byggingarframkvæmdir munu standa í 3 ár. Augljóst er, að byggingarkostnaður hlýtur að fara langt fram úr áætlun vegna verðhækkana, sem þegar hafa orðið og hljóta að verða á næstu 3 árum. Fari svo framkvæmdakostnaður fram úr áætlun að öðru leyti, eins og venja hefur verið, getur enginn vafi leikið á, að stofnkostnaður virkjunarinnar fer langt fram úr áætluðu verði. Þá hafa færustu virkjunarsérfræðingar Íslendinga bent á, að óhjákvæmilegt muni reynast að gera viðbótarmannvirki fyrir ofan virkjunarstað til þess að auka öryggi í rekstri orkuversins vegna óvenjumikils ísskriðs og aurframburðar í ánni. Slíkar framkvæmdir kosta stórfé. Þá er augljóst, að grípa verður til rekstrar varaaflstöðva til þess að tryggja alúmínverksmiðjunni næga raforku í vissum tilfellum. Allur þessi kostnaður lendir á hluta Íslendinga í orkuverinu, þar sem raforkuverðið til alúminverksmiðjunnar er ákveðið fyrir fram og miðað við áætlaðan stofnkostnað, ekki við stofnkostnað eins og hann verður, heldur áætlaðan stofnkostnað og áætlaðan rekstrarkostnað án truflana. Í frv. ríkisstj. um virkjun í Þjórsá er ákveðið, að ný regla skuli upp tekin um verðlagningu á rafmagni til Íslendinga. Ráðgert er að stórauka álagninguna frá því, sem verið hefur. Ljóst er af því, sem hér hefur verið sagt, að raforkuverð til landsmanna mun tvímælalaust hækka, en ekki lækka frá því, sem nú er, a, m. k. fyrstu 15–20 árin frá byrjun þessara framkvæmda. Séu raforkumál landsmanna skoðuð nokkru nánar og raforkuþörfin metin, eins og hún mundi verða á næstu 20 árum, sést enn betur, að fyrirhuguð fyrirframsala á raforkunni úr Þjórsárvirkjuninni til alúmínverksmiðjunnar er hið mesta glapræði. Sérfræðingum ber saman um, að raforkuþörf landsmanna muni tvöfaldast á hverju 10 ára tímabili. Nú er heildarraforka landsins í uppsettu vélaafli um 150 þús. kw. Samkv. reglum sérfræðinganna þyrftum við því að ráðast í nýjar virkjanir, sem nema 150 þús. kw. á næstu 10 árum, og á næsta 10 ára tímabili þar á eftir þyrftum við að virkja 300 þús. kw. til viðbótar. Á næstu 20 árum þyrftum við því að virkja fyrir innlendan markað okkar sjálfra um 450 þús. kw. Ráðgert er, að Íslendingar fái í sinn hlut úr 210 þús. kw. virkjun við Búrfell aðeins 84 þús. kw. Umfram þá orku þyrftum við því að virkja sem næmi 366 þús. kw. á næstu 20 árum. Þá orku yrðum við að sækja í aðrar virkjanir en Búrfellsvirkjun á næstu 20 árum, því að orkan þaðan, sem talin er vera ódýrasta raforkan, sem við eigum kost á, væri bundin með fyrirframsamningi alúmínverksmiðjunni. Fyrirframsala á þessari ódýru orku og það sennilega langt undir framleiðslukostnaðarverði er því vægast sagt óhyggileg. Hagur landsmanna af rekstri alúmínverksmiðjunnar yrði ekki mikill. Gert er ráð fyrir, að verksmiðjan gæti greitt í skatt 50 millj. kr. á ári, en jafnframt á ríkið að gefa eftir öll aðflutningsgjöld af byggingarefni og vélum verksmiðjunnar. Sú eftirgjöf mundi nema um 20% af stofnkostnaði verksmiðjunnar eða um 500 millj. kr. Skatturinn fyrstu 10 árin, 50 millj. á ári, næmi því aðeins sömu fjárhæð og tolleftirgjöfin af byggingarframkvæmdunum, en slíka tolla verða fyrirtæki landsmanna sjálfra að greiða auk venjulegrar skattgreiðslu. Laun 450 Íslendinga, sem ráðgert er að ynnu í verksmiðjunni, yrðu varla hærri en 200 þús. kr. að meðaltali á mann eða um 90 millj. kr. á ári. Gjaldeyristekjur af verksmiðjunni yrðu því varla meiri fyrstu árin en 100–140 millj. kr. Slík upphæð er ekki ýkjahá, þegar þess er gætt, að sjávarútvegur okkar leggur um 5.000 millj. kr. í gjaldeyri í þjóðarbúið á hverju ári. En hverjar yrðu afleiðingarnar af fjárfestingu hér suðvestanlands, sem næmi 4.500–5.000 millj. kr. í þessum tveimur fyrirtækjum á 3 árum? Hverjar yrðu afleiðingarnar hjá öðrum atvinnugreinum, þegar þessar framkvæmdir tækju til sín 1–2 þús. menn í 3 ár í vinnu, þegar þess er gætt, að nú skortir stórlega vinnuafl við framleiðslustörf? Og hverjar yrðu afleiðingar slíkrar fjárfestingar sem þessarar fyrir jafnvægið í byggð landsins eða hvaðan á vinnuaflið að koma? Og hverjar yrðu afleiðingarnar af þeirri grundvallarstefnubreytingu að heimila erlendu einkafjármagni aðstöðu til atvinnurekstrar í landinu og það með sérstökum réttindum umfram landsmenn sjálfa? Hver mundu viðbrögð íslenzkra stjórnarvalda verða, þegar annar erlendur auðhringur kæmi í kjölfar alúmínhringsins og óskaði eftir sams konar fríðindaaðstöðu til þess að reisa hér og reka nokkur stórfyrirtæki í fiskiðnaði? Hverju mundu núv. stjórnarvöld svara, ef svissneski auðhringurinn Nestle, einn af 10 stærstu auðhringum veraldar, óskaði eftir slíkum réttindum til fiskvinnslu hér á landi? Hann hefur þegar komizt inn í hraðfrystifiskiðnaðinn í Noregi og nú nýlega einnig í Kanada. Hverju yrði svarað, ef hann byði að greiða 10% hærra verð fyrir fiskinn en nú er greitt á Íslandi, en slíkt væri auðvelt fyrir hringinn í fyrstu lotu? Og hverju mundu núv. stjórnarvöld svara tilboði frá brezka auðhringnum Unilever, sem er einn stærsti auðhringur í heimi á sviði olíu og feitmetis, ef hann byðist til þess að reisa hér lýsisherzlustöð og hækka lýsisverðið um 10% , fengi hann alla framleiðslu okkar til langs tíma? Ætli sjónarmið gróðans segðu þá ekki til sín, ef slík tilboð kæmu? Má ekki telja víst, að fleiri auðhringar, en alúmínhringurinn gætu valið sér rétta umboðsmenn hér á landi, umboðsmenn, sem vildu vera í stjórn hinna miklu fyrirtækja þeirra, menn, sem vildu gerast lögfræðingar hinna fésterku auðhringa, menn, sem fljótir yrðu að renna á hljóð gróðans, sem jafnan fylgir stórum auðhringum? Jú, það er ekki aðeins hætt við því, - það er alveg víst. Sú ákvörðun að stíga það örlagaskref að heimila erlendu auðfélagi aðstöðu til atvinnurekstrar í landinu og það með forréttindum mundi vissulega draga dilk á eftir sér. Sú ákvörðun mundi efalaust leiða til þess, að stigið yrði annað skref og þriðja skref og kannske mörg fleiri skref í sömu átt. Hætt er við, að brátt yrði lítið eftir af efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar, þegar sú stefna væri upp tekin. Núv. ríkisstj. hefur lengi verið veik fyrir áróðri þeirra manna, sem lofað hafa ágæti erlendrar stóriðju og í erfiðleikum sínum við að framkvæma vonlausa efnahagsmálastefnu hefur hún í vaxandi mæli tapað trúnni á íslenzkum atvinnuvegum og getu landsmanna sjálfra til að ráða fram úr málefnum sínum. Á sambandsþingi ungra sjálfstæðismanna fyrir rúmu ári sagði hæstv. forsrh., Bjarni Benediktsson, það, sem hér skal eftir honum haft orðrétt, - forsrh. sagði: „Með stóriðju skapast traust og festa í efnahagslífinu.“ Forsrh. sagði enn fremur, að hann efaðist um, að nokkurt annað sjálfstætt ríki byggði velgengni sína á jafnótraustum grundvelli og fiski, sem syndir um hafdjúpið. Og enn sagði forsrh., að við hefðum séð þess dæmi, að jafnvel velmegun gæti komið jafnvæginu úr skorðum. Og ályktunarorð forsrh. voru: „Meginverkefnið fram undan er að nýta betur fallvötnin og efna til stóriðju.“ Þannig var skoðun forsrh. mótuð af vantrausti á íslenzkum sjávarútvegi og svartsýni á því, að hægt væri að ráða við efnahagsmálin nema með erlendri stóriðju. Fremstu efnahagsráðunautar ríkisstj. hafa líka mjög greinilega lýst því yfir, að þeir teldu meginástæðuna til þess, að nú yrði að ráðast í stóriðju, að fullvíst mætti telja, að hinir eldri atvinnuvegir þjóðarinnar, sjávarútvegur og landbúnaður, gætu ekki staðið undir nægilega miklum hagvexti, eins og það hefur verið orðað. Skoðun annarra ráðh. hefur verið mótuð af sömu vantrúnni á efnahagslegri aðstöðu þjóðarinnar. Hæstv. menntmrh, líkti íslenzku efnahagskerfi við smákænu í samanburði við hafskip annarra þjóða. Og hann sá ekki aðra leið en að kæna smáþjóðarinnar yrði að hengja sig aftan í hafskip stórþjóðanna. Og nú er því haldið að Íslendingum, að þeir geti ekki leyst sín raforkumál sjálfir án fylgilags við erlenda auðhringa og þeir geti ekki leyst sín efnahagsmál án tilkomu erlends einkafjármagns og atvinnurekstrar útlendinga á Íslandi. Og svo koma þeir menn, sem þessu halda fram og þykjast vera hinir sönnu bjartsýnismenn. Þeir þykjast vera stórhuga og bera öðrum á brýn afturhaldssemi og kotungshátt. Stórhugur Íslendinga hefur aldrei verið fólginn í því að gefast upp við að leysa verkefni sín og fela útlendingum forsjá sinna mála. Möguleikar Íslendinga nú til mikilla framkvæmda og framfara eru vissulega miklir. Þjóðartekjurnar eru miklar. Fiskimiðin eru gjöful og aðrir landkostir eru góðir. En það þarf nýja stefnu í efnahagsmálum þjóðarinnar, til þess að þessir möguleikar nýtist til gagns fyrir þjóðina. Það þarf að hverfa frá stefnu hins falska frelsis, skipulagsleysis og glundroða. Það þarf að taka upp stjórnarstefnu, sem er grundvölluð á samstarfi launastéttanna og ríkisvaldsins og miðar að því að bæta kjör vinnandi fólks í landinu. Það verður að miða efnahagsmálastefnuna við þjóðarhagsmuni í stað gróðahyggjusjónarmiða fárra manna. Það verður að miða uppbyggingu í atvinnumálum landsins við framtíðarhagsmuni þjóðarinnar sjálfrar og við það, að landið verði allt byggt og auðlindir þess verði nýttar af landsmönnum sjálfum. Vit og fyrirhyggja þjóðarinnar á að móta stefnu í fjárfestingarmálum, en ekki handahóf gróðabralls. Og stefnan í viðskiptamálum á að miðast við þarfir þjóðarheildarinnar, en ekki hlíta duttlungavilja fésýslumanna. Og umfram allt annað verður stefnan í atvinnu- og efnahagsmálum og þjóðmálunum sem heild að miðlast við að tryggja sem bezt sjálfstæði þjóðarinnar, efnalega og menningarlega. Við þetta er stefna okkar Alþb.-manna miðuð.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég vil fyrst bjóða velkominn í stjórnarsess hinn nýja fjmrh., Magnús Jónsson. Hann er löngu þjóðkunnur fyrir góða vitsmuni, mikla starfsorku og einstaka samvinnulipurð. Vegna ólíkra viðhorfa hafa menn að sjálfsögðu ólíkar skoðanir á honum sem stjórnmálamanni, en um ágæta hæfileika hans efast enginn. Jafnframt vil ég þakka fyrrv. hæstv. fjmrh., Gunnari Thoroddsen, ekki einungis fyrir ánægjulegt samstarf innan ríkisstj. og samvinnu okkar fyrr og síðar, heldur og öll þau störf, sem hann hefur unnið í alþjóðarþágu. Hann hefur nú valið sér nýtt verksvið eftir að hafa í rúm 18 ár látlaust gegnt tveimur einhverjum ábyrgðarmestu og erfiðustu stöðum og tvímælalaust þeim argsömustu í íslenzku stjórnmálalífi. Hann hefur lengst notið og nýtur enn óskoraðs trausts okkar samflokksmanna sinna, þó að við höfum orðið að beygja okkur fyrir ákvörðun hans um tilbreytingu í starfi. Um stjórnmálaathafnir hans er og hefur verið deilt svo sem okkar allra, en um vinsældir hans ljúka allir upp einum munni og veit ég, að þingheimur allur óskar honum velfarnaðar í hans nýja starfi. Þá vil ég óska einum mikilsvirtasta stjórnarandstæðingnum, hv. þm. Karli Kristjánssyni, innilega til hamingju með 70 ára afmæli hans, sem er í dag. Karl er einn þeirra, sem ánægja er að hafa samskipti við og þó áreiðanlega meiri ánægja að hafa hann með sér, en á móti, vegna orðheppni hans og mikillar málafylgju. Núverandi stjórnmálaflokkar hafa í nær 51/2 ár óslitið farið saman með stjórn landsins. Þrátt fyrir þau mannaskipti, sem tímans straumur hefur haft í för með sér, má þess vegna segja, að núverandi stjórn hafi setið að völdum nokkuð á sjötta ár. Er það mun lengri órofinn stjórnarferill en áður þekkist, frá því að sjálfstæðið var endurheimt. Ríkisstjórnir hafa sjaldan setið hér lengur, en 2–3 ár og þá oftast slitnað upp úr með ósköpum. Sá stöðugleiki, sem skapazt hefur í stjórnarháttum á Íslandi með samvinnu Sjálfstfl. og Alþfl., er þess vegna alger nýlunda. Hann er því athyglisverðari, sem fyrir fáum stjórnum hefur verið spáð verr, en viðreisnarstjórninni í fyrstu. Mönnum er enn í fersku minni öll sú ógæfa, sem viðreisnarstefnan átti að leiða til. Spáð var móðuharðindum af mannavöldum, atvinnuleysi mörg þúsund manns, stöðvun í framkvæmdum, að hinir ríkari yrði ríkari og hinir fátæku fátækari, svo að einungis fá dæmi um allan ófarnaðinn séu nefnd. Hver er nú dómur reynslunnar eftir þessi 51/2 ár? Nú á dögum eru framfarir oft miðaðar við vöxt þjóðartekna. Hér eru fullnægjandi skýrslur um þær ekki til lengra aftur í tímann en frá 1945 og síðan. Út af fyrir sig er það og ærinn tími til samanburðar. Stríðsárin voru með öllu ósambærileg vegna sérstakra aðstæðna og áratugurinn næstur á undan, milli 1930–40, mesti blómatími Framsóknar, var örðugasti áratugur fyrir allan almenning á þessari öld. Þá hvíldi atvinnuleysi eins og mara yfir þúsundum manna í kaupstöðum og kauptúnum landsins og bændur héldust við með kreppulánum, þeir sem ekki flosnuðu upp og lentu í atvinnuleysingjahópnum á mölinni. Það er því lítil frægð að bera framfarir nú saman við hörmungarnar þá. Á síðustu 20 árum hafa hins vegar allir 4 flokkar á víxl tekið þátt í ríkisstj. í mismunandi samtökum, allir þurft að una við sætt og súrt, blítt og strítt, eins og verða vill, á meðan þeir voru við völd. Vegna fábreytni atvinnuvega okkar og þó einkum útflutningsins og þar með hversu við erum háðir veðurfari, aflabrögðum og verðlagi á einni vörutegund, þá er skiljanlegt, að meiri sveiflur séu á þjóðartekjum okkar, en flestra eða allra annarra. Einmitt þess vegna er okkur höfuðnauðsyn að fá fleiri og stöðugri atvinnuvegi, eins og nú er stefnt að með Búrfellsvirkjun og stóriðju. Hin mikla og mjög truflandi óvissa kemur glögglega í ljós, þegar þróunin á þessu 20 ára tímabili frá 1945–1965 er skoðuð. Þar eru snöggar breytingar, stundum fram á við, en einnig afleitir afturkippir. Meðalvöxtur þjóðartekna á ári á þessu tímabili er 1.9% á mann. Á tímabilinu frá 1945 til 1960 var hann þó einungis 0.9% árlega á mann, og má segja, að vöxturinn smáaukist, eftir því sem á tímabilið líður. Þegar frá árinu 1956 til 1958 var hann 3.5% árlega á mann. Eftir að áhrifa viðreisnarinnar fór að gæta, verður greinilega meiri kraftur og stöðugleiki í vextinum. Á tímabilinu 1961–1964 var meðalvöxturinn á mann árlega 6.1% eða nærri tvöfalt meiri, en að meðaltali var frá árinu 1956 til 1958. Ekki væri sanngjarnt að þakka þá breytingu, sem auðsjáanlega hefur orðið, eingöngu betri stjórnarháttum. Aflabrögð, veðurfar, verðlag, aukin tækni og þekking á göngu fiskstofna hafa öll sín áhrif, sem sjálfsagt er að viðurkenna. En jafnósanngjarnt væri að neita, að áhrif skynsamlegrar stjórnar efnahagsmálanna hafa haft sitt að segja, a.m.k. fær ekki með neinu móti staðizt það, sem hv. stjórnarandstæðingar hafa stöðugt haldið fram, að stjórnarstefnan leiddi til stöðnunar allra framfara. Óhagganlegar tölur sanna allt annað. Vöxtur þjóðartekna og þar með eðlilegar framfarir hafa verið örari, en nokkru sinni fyrr og meiri en hinir bjartsýnustu þorðu að vona. Sama er um fullyrðingarnar um atvinnuleysi. Í heild háir okkur nú vinnuaflsskortur, en ekki atvinnuleysi. Staðbundnir erfiðleikar, eins og af hafísnum nú, óhagstæðu veðurfari eða aflaskorti hafa að vísu sums staðar valdið atvinnuskorti um sinn. Endalaust má deila um, hvort brugðið hafi verið við af nægum röskleika, til að bæta úr þeim örðugleikum. Ef svo er ekki einhvers staðar, þá er að reyna að ráða bót á því. Er það auðveldara vegna hinnar almennu velsældar, sem í landinu ríkir. Vestfjarðaáætlunin er nú þegar vel á veg komin og lánsfé tryggt til byrjunarframkvæmda hennar. Þá hefur ríkisstj. og í undirbúningi löggjöf um framkvæmdasjóð strjálbýlisins, sem komi í stað atvinnubótasjóðs og mundi verða honum miklu öflugri. En er það þá rétt, að almenn velsæld ríki meðal landsmanna? Því er oft haldið fram, að verkalýðurinn hafi ekki fengið sinn hluta af vaxandi þjóðartekjum. Nú er það auðvitað svo, að vaxandi þjóðartekjur koma m.a. af því, að lagt er í nýjan kostnað. Þekking, ný tæki og ný tækni, sem stórauka afla, fást að sjálfsögðu ekki kostnaðarlaust. Þess vegna mætti vel færa rök að því, að slíkt hlyti að hafa einhver áhrif á skiptingu þjóðarteknanna, svo að hlutur verkalýðsins yrði fyrir þá sök minni, en áður miðað við heildina, þótt hann færi vaxandi í sjálfu sér. En hefur raunin orðið sú, að verkalýðurinn hafi orðið afskiptur í hlutdeild vaxandi velmegunar á síðustu árum, svo að sú hlutdeild sé nú minni, en áður var? Um þetta hefur verið gerð ýtarleg rannsókn hjá Efnahagsstofnuninni og árangur hennar birtur í 13. hefti ritsins Úr þjóðarbúskapnum, sem út kom í febrúar 1964 og veit ég ekki til þess, að niðurstöður hennar hafi verið véfengdar, hvað þá að þeim hafi verið hnekkt. Þar eru teknar til athugunar atvinnutekjur kvæntra verka-, sjó- og iðnaðarmanna og hlutdeild þeirra í þjóðartekjum á tímabilinu 1948–1962 og er þá byggt á úrtaksathugunum og framtölum þessara stétta. Miðað er við þær tekjur, sem raunverulega var aflað, en ekki sjálfa kauptaxtana. Nú hafa framhaldsathuganir á sama grundvelli verið gerðar fyrir árin 1963 og 1964 og eldri tölur jafnframt endurskoðaðar í samræmi við síðustu endurskoðun þjóðhagsreikninga. Niðurstöður af athugunum, sem birtar voru 1964, eru þær, eins og í greininni stendur, að á árabilinu 1948–1962 hafi í höfuðdráttum hlutskipti launþega fylgt þróun þjóðartekna. Athuganir á árunum 1963 og 1964 leiða til hins sama. Ef talan 100 er miðuð við árið 1948, fyrsta árið, sem gögn eru til um, þá var hlutfallið árin 1963 og 1964, bæði árin, 98:8, sem er mjög svipuð tala og t.d. á árunum 1957 og 1958. Um þennan samanburð er þess að gæta, að hér er hvorki tekið tillit til opinberra starfsmanna né kvenna. Kaup beggja þessara starfshópa hefur hins vegar hækkað mun meira en annarra launþega og benda því þau gögn, sem fyrir hendi eru, ótvírætt til þess, að launþegar hafi hin siðari ár fyllilega haldið sínum hlut í vexti þjóðartekna. Þá vek ég aftur athygli á því, að hér er um að ræða raunverulegar tekjur, sem m.a. fást fyrir langan vinnutíma, en ekki kaupmátt tímakaups. Svipaða sögu segir athugun á svokölluðum ráðstöfunartekjum, en þær eru reiknaðar svo, að frá tekjum eru dregnir beinir skattar til ríkis og sveitarfélaga, en með þeim taldar beinar greiðslur frá þessum aðilum, svo sem fjölskyldubætur. Frá því árið 1948 var þetta hlutfall ráðstöfunartekna og þjóðartekna hagstæðast fyrir launþega árið 1960, en óhagstæðast árið 1957 og aðeins litlu skárra árið 1958. Árið 1964 var það 95.2 miðað við 100 árið 1948, en komst niður í 90.6 árið 1957. Árið 1964 var þó nokkuð óhagstæðara, en næsta ár á undan. Ástæðan til þess var ekki sú, að skattur á lágtekjum hafi verið hærri árið 1964 en áður, því að svo var ekki, enda urðu þessir skattaliðir til þess að lækka vísitöluna sumarið 1964, en ekki hækka. Sú skattahækkun, sem um hefur verið talað, spratt af því, að margar stéttir, einkum með hærri miðlungstekjur og hátekjur, hækkuðu mjög í tekjum árið 1963. Háum tekjum hafa lengi fylgt hlutfallslega hærri skattar, en af lágtekjum og hefur það hingað til verið talið sjálfsagt sanngirnismál. Fyrir þessu verða menn að gera sér grein, þó að það sé eitt vitni um stórbættan efnahag í landinu, að nú verða hlutfallslega miklu fleiri, en áður fyrir þessari stighækkun hinna beinu skatta. En um hæð skattanna í heild verður að segja, að meðan þeir eru að hundraðstali lægri en þeir voru áður fyrr, t.d. á valdadögum Framsóknar, þegar menn höfðu þó minni raunverulegar tekjur til þess að greiða skatta í og skattarnir eru einnig lægri hét, en í nágrannalöndum okkar, þá höfum við sannarlega ekki ástæðu til að kvarta yfir sköttum hér á landi, a.m.k. ekki þeir, sem er það alvörumál, að byggð eigi að haldast við um land allt og Ísland að halda sjálfstæði, því að hvorugt þetta verður gert, nema þetta kosti okkur hlutfallslega meira, en aðrar miklu mann fleiri þjóðir. Af því, sem nú hefur verið sagt, sést, að þegar litið er á þróun hvort heldur atvinnutekna eða ráðstöfunartekna kvæntra sjó-, verka- og iðnaðarmanna í landinu, þá hafa þeir haldið sínum hlut, hin síðari ár í þjóðartekjum og sízt verið á þá gengið, t.d. miðað við það, sem var á árunum 1957 og 1958, hinum gullna tíma vinstri stjórnarinnar. En hvað um kaupmátt tímakaupsins? Fær það staðizt, sem iðulega er haldið fram, að honum fari síhrakandi? Er það rétt, sem segir í ávarpi fulltrúaráðs verkalýðsfélaganna í Reykjavík hinn 1. maí s.l. og hljóðar svo: „Almenn hækkun verðlags og stórauknar álögur skatta og útsvara valda því, að júnísamkomulagið hefur ekki náð tilgangi sínum, svo að rauntekjur verkafólks á tímaeiningu hafa enn rýrnað.“ Þetta stóð í 1. maí- ávarpi. Nauðsynlegt er, að menn átti sig til hlítar á því, hvort þessi fullyrðing fær staðizt. Ef hún er rétt, þá er skiljanlegt, að menn séu ófúsir til þess ð gera að nýju svipað samkomulag og gert var í júní í fyrra. En ef fullyrðingin byggist á misskilningi, þá horfir málið allt öðruvísi við. Þegar talað er um það, að kaupmáttur tímakaups hafi rýrnað hin síðari ár, er oft vitnað til lægsta taxta Dagsbrúnar og sagt, að kaupmáttur hans hafi farið minnkandi þrátt fyrir hækkað kaup í krónum. Þessi samanburður er raunar ærið hæpinn, þegar af því, að 1. taxti Dagsbrúnar nær nú til einungis fárra verkamanna miðað við það, sem áður var. Flestir verkamenn eru nú komnir í aðra flokka og hafa fengið hlutfallslega meiri hækkanir. Enn meira máli skiptir, að í þessum útreikningum er oftast miðað við neyzluvöruvísitöluna, en hún er aðeins hluti vísitölu framfærslukostnaðar, sem verkalýðsfélögin sjálf hafa samið um, að skuli leggja til grundvallar kaupvísitölunni. Á s.l. sumri óskaði ríkisstj. mjög eftir því, að þessi vísitala framfærslukostnaðar yrði tekin til endurskoðunar og endurskoðun lokið hið bráðasta. Óhætt er að segja, að verkalýðsfélögin hafi ekki verið sérstaklega fýsandi, að endurskoðunin færi fram, þó að þau settu sig ekki á móti henni. Hvað sem um það er, þá er það víst, að um framfærsluvístöluna hefur verið samið af sjálfri verkalýðshreyfingunni og aðrir fremur, en fulltrúar hennar hafa talið hana ófullnægjandi mælikvarða. Enn er á það að líta, að sá tími, sem valinn er og sagt, að kaupmættinum hafi hnignað frá, er yfirleitt villandi, því að þá var ekki um neinn fastan, varanlegan kaupmátt að ræða, heldur einungis bráðabirgðaástand af alveg sérstökum ástæðum. En látum allt þetta vera og miðum við kaupmátt 1. taxta Dagsbrúnar og neyzluvöruvísitöluna og tökum árið 1959, sem var verkalýðnum hagstæðara í þessum efnum en mörg undanfarin ár. Ef við teljum, að kaupmátturinn hafi þá verið 100, komst hann samkv. þessari reikningsaðferð ofan í 84.1 á árinu 1962. Síðan hefur hann aukizt og þá mest eftir að júnísamkomulagsins fór að gæta. Aukningin samkv. þeim tiltölulega lágu kauphækunum, sem þá urðu, er mun meiri en samkv. allri kaupbyltingunni 1963. Fyrsta marz s.l. var hann 88.2 gagnstætt 84.1 á árinu 1962. Hér er þess vegna um ótvíræðan bata að ræða. Engum, sem þetta skoðar hlutlaust, getur dulizt, að júní-samkomulagið var verkalýðnum að þessu leyti hagkvæmara, en kaupstríðið árið 1963. Fullyrðingin í ávarpi fulltrúaráðs verkalýðsfélaganna í Reykjavík fær þess vegna með engu móti staðizt, jafnvel þótt miðað sé við þær hæpnu forsendur, sem ég áður rakti. Um þetta óska ég ekki, að menn hafi mín orð ein, heldur bið alla ábyrga menn að kynna sér hvað satt og rétt er, því að hér er allt of mikið í húfi, til þess að ágizkanir og hleypidómar eins eða neins megi ráða. Hitt er svo enn sannað mál, að þessi útreikningur, sem miðaður er við 1. taxta Dagsbrúnar og neyzluvöruvísitöluna er, eins og ég sagði, ærið hæpinn. Ef miðað er við Dagsbrúnarmenn í heild og framfærsluvísitöluna, sem verkalýðsfélögin sjálf hafa samið um, þá var kaupmátturinn hinn 1. marz 1965 104.3 og hefur því hækkað frá árinu 1959, þvert ofan í það, sem oft er látið í veðri vaka. Ef víðtækari samanburður er gerður og litið á umsamið tímakaup verkafólks og iðnaðarmanna og framfærsluvísitöluna, sést, að kaupmátturinn hafði nú hinn 1. marz hækkað í 110.6, kaupmáttur tímakaups iðnaðarmanna hefur aukizt í 115.8 og verkakvenna að meðaltali í 119 miðað við 100 árið 1959. Hér hafa lögin frá árinu 1961 um launajöfnuð kvenna og karla skorið úr. Þessar tölur, sem ég vitna til samkv. heimild Efnahagsstofnunarinnar, sýna allt aðra mynd af þróuninni, en tíðast er haldið að mönnum. Engu að síður gefa þær til kynna, að missmíði er á. Um það er ekki að villast, að eiginlegir verkamenn hafa orðið aftur úr. Þeir hafa einungis haldið sínum hlut í vexti þjóðartekna með því að auka vinnutíma sinn úr hófi, samtímis því, sem sumar aðrar stéttir hafa getað stytt hann. Hér komum við að mestu meinsemd í efnahags- og atvinnulífi okkar nú. Hana verður að bæta. Í júnísamkomulaginu var stigið fyrsta skrefið í þá átt. Það var einungis eitt skref, sem kom ekki að tilætluðum notum, m.a. vegna þess, að aðrar stéttir, bæði innan Alþýðusambandsins og bændur, hafa ekki viljað una því, að verkamenn fengju styttan vinnutíma, án þess að þessar stéttir, sem allt öðruvísi stendur á um og sumar hafa þegar fengið stórlega styttan vinnutíma, fengju hlutfallslegar hækkanir - og þó í rauninni meiri en verkamenn fengju. Þær stéttir, sem þegar hafa tryggt sér viðhlítandi vinnudag, verða að sætta sig við það, að ráðstafanir verði gerðar til þess að stytta vinnudag verkamanna, án þess að þeir missi við það af kaupi og án þess að aðrar stéttir noti það sem tylliástæðu til eigin kjarabóta. Ella mundu kjarabæturnar étnar upp fyrir öllum og verðbólguþróunin enn mögnuð óheillaöflum þjóðfélagsins einum til gagns. Hér verða menn að hafa kjark til að gera upp á milli, bæði innan verkalýðshreyfingarinnar og þeir, sem með löggjafarvaldið fara, að svo miklu leyti sem til þess atbeina kemur. Ég skal ekki fara að rifja upp gamlar deilur, en ég minni á það, að bæði vorið 1962 og í samningaumleitunum í desember 1963 leitaðist ríkisstj. við að ná samningum um sérstakar kjarabætur þeim lægst launuðu til handa. Um þetta fékkst þá ekkert samkomulag og tilraunin, sem með júnísamkomulaginu var gerð, tókst miður en skyldi vegna síðari kröfuhörku annarra. Hefðu aðrir launþegar þó átt að kunna að meta þau hlunnindi, sem þeim voru veitt með verðtryggingu launa, lengingu orlofs og stórauknu fé til íbúðabygginga og lækkun vaxta á íbúðarlánum, svo að nokkur hin almennu meginatriði júnísamkomulagsins séu nefnd. Um þýðingu þeirra fyrir afkomu manna bið ég hvern og einn að skoða eigin hug og reynslu. Af skiljanlegri stjórnmálaertni er því haldið fram öðru hverju, að andi júnísamkomulagsins hafi verið rofinn með skattálagningu sumarið 1964 og hækkun söluskatts um áramótin. Hvorugt fær staðizt. Skattstigar, sem á var lagt eftir sumarið 1964, voru ákveðnir og samþykktir nokkrum vikum fyrir júnísamkomulagið og urðu lægri á lágtekjum, - ég legg áherzlu á orðið lágtekjur, - en ráð hafði verið fyrir gert í þeim ríkisreikningum, sem lagðir voru til grundvallar júnísamkomulaginu. Söluskatturinn var óhjákvæmilegur til þess, að unnt væri að halda áfram niðurgreiðslum á landbúnaðarvöruverði, sem ákveðnar voru haustið 1964 og enginn hélt þá fram að brytu á móti júnísamkomulaginu. Á hitt minni ég, sem segir í lokaorðum þessa margnefnda samkomulags: „Samkomulagið um þau atriði, sem að framan greinir, er háð því skilyrði, að samningar náist milli verkalýðsfélaga og vinnuveitenda, er gildi til ekki skemmri tíma en eins árs og feli ekki í sér neina hækkun grunnlauna á því tímabili.“ Þetta voru lokaorð júnísamkomulagsins. Ég ásaka engan fyrir, að svo hefur farið um efndirnar á þessu ákvæði sem raun ber vitni. Ég minni einungis á, að af hálfu ríkisstj. var því aðeins fallizt á verðtryggingu kaupgjalds, að sú forsenda stæðist, sem í lokaorðunum er skýrt tekin fram og verði í sumar grunnkaupshækkanir, sem stefni efnahagsjafnvægi í voða, verður að sjálfsögðu að taka verðtrygginguna til endurskoðunar að nýju, því að ríkisstj. mun ekki eiga aðild að neinum þeim samningum eða ákvörðunum, sem jafngilda gengislækkun. Hún hefur ásett sér að varðveita gengi krónunnar og mun ekki hverfa frá þeim ásetningi. Þess verður vart, að einhverjir, sem ætla sér að hagnast fjárhagslega eða stjórnmálalega á gengisfellingu, breiða nú út þann orðróm, að hún sé yfirvofandi. Ég vara menn við að trúa þessum orðrómi, hvað þá að taka hann sér í munn, því að með slíku ganga þeir erinda skemmdarverkamanna og hjálpa til við þeirra illu iðju. Eindreginn vilji ríkisstj. er að tryggja góða afkomu allra og beita sér fyrir að bæta hag hinna verst settu. Þar kem ég aftur að lengd vinnutímans. Er þá framkvæmanlegt að stytta hann hjá þeim, sem helzt þurfa? Í þessu tjá engin skyndistökk, eðlileg þróun er öllum hollust. Eins og atvinnuvegum okkar er háttað, þá mun hér ætíð þurfa að halda á skorpuvinnu öðru hverju. En slík skorpuvinna á ekkert skylt við það, að menn þurfi að vinna 60 stundir á viku eða þar yfir allan ársins hring til þess að fá í sig og á. Menn hafa fyrir löngu lært, að slík vinnubrögð skila ekki meiri afrakstri en sá vinnutími, sem vísindalegar athuganir hafa sýnt, að er hæfilegur. Nauðsynlegri breytingu hjá okkur frá áratugalangri rangþróun verður ekki áorkað nema á nokkrum tíma. Einmitt til undirbúnings því hefur n. starfað að málinu allt frá því snemma árs 1962. Hún var kosin samkv. einróma ályktun Alþ, hinn 18. des. 1961, er hljóðaði svo: „Alþingi ályktar að kjósa fimm manna nefnd til að rannsaka, á hvern hátt verði með mestum árangri komið á átta stunda vinnudegi meðal verkafólks. Skal nefndin framkvæma athugun á lengd vinnutíma verkafólks eins og hann er nú og áhrifum hans á heilsufar, vinnuþrek og afköst svo og hag atvinnurekstrar. Á grundvelli þessara athugana skal n. gera till. um ráðstafanir til breytinga á vinnutilhögun og rekstrarfyrirkomulagi atvinnufyrirtækja, er gætu stuðlað að styttingu vinnudags verkafólks án skerðingar heildarlauna og að aukinni hagkvæmni í atvinnurekstri. Skulu till. miðast við að vera æskilegur samningagrundvöllur milli stéttarfélaga verkafólks og samtaka atvinnurekenda. N. skal enn fremur gera till. um, hvernig löggjafinn geti stuðlað að ákvörðun um eðlilegan hámarksvinnutíma. N. skal kveðja sér til ráðuneytis fulltrúa Alþýðusambands Íslands. Vinnuveitendasambands Íslands og Vinnumálasambands samvinnufélaganna og aðra fulltrúa hagsmunasamtaka, eftir því sem þörf er á. Hún skal einnig hafa heimild til að láta fara fram sérfræðilegar athuganir, sem nauðsynlegar eru að mati hennar.“ Svo mörg voru þau orð. Í júnísamkomulaginu í fyrra var um vinnutímann farið eftir bráðabirgðatillögum n. Nú mun hún hafa samið heildartillögur um lausn þessa mikla vandamáls ásamt grg. Ríkisstj. hefur enn ekki borizt álít n. og því ekki átt kost á að athuga till. hennar, sem munu vera til skoðunar hjá verkalýð og vinnuveitendum. Ég hef þegar áður oftar en einu sinni lýst því, að hér sé um að ræða eitt mikilsverðasta umbótamál, sem lausnar bíður nú og ég vil ítreka þá sannfæringu mína að þessu sinni. Ég vil og mun leggja mig fram um að stuðla að því, að þessi umbót geti átt sér stað og komi þeim að gagni, sem hennar eiga að njóta. Ég býð af heilum hug fram samvinnu mína og ríkisstj. til þess að stuðla að samningum við verkalýðshreyfinguna og vinnuveitendur, þar sem þetta sé aðalatriði, jafnframt því sem ég lýsi þeirri eindregnu sannfæringu minni, að þeir, sem nú þegar hafa lífvænleg kjör og meira en það án þess að þurfa að leggja á sig óhæfilega langan vinnutíma, eiga að sjá sæmd sína í að doka við um kröfugerð, á meðan bætt er úr þeirri missmíð, sem allir hljóta að játa að á hafi orðið. Samningar um þetta hljóta að verða meginuppistaða nýs júnísamkomulags, ef það kemst á. Hvort því tekst að ná, skal ég ekki um segja, en víst er, að ríkisstj. mun leggja sig alla fram um, að svo megi verða. Þó að fulltrúar Alþýðusambandsins telji ekki nógu langt gengið, hefur ríkisstj. og Alþingi nú þegar komið verulega til móts við óskir þeirra í skattamálum og mun í sambandi við samningsgerð enn athugað, hvort lengra sé hægt að ganga. Þá munu með opnum hug verða teknar upp viðræður nú næstu daga um nýjar ráðstafanir í húsnæðismálum. Að almennum kauphækkunum vill ríkisstj. hins vegar því aðeins stuðla, að þær komi launþegum að gagni, þ.e.a.s. að þær setji jafnvægi í efnahagsmálum ekki úr skorðum og knýi fram gagnráðstafanir. Leggjumst á eitt um að bæta úr bersýnilegum göllum og höldum vinnufriði, svo að unnt verði að tryggja öllum landsins börnum sanngjarna hlutdeild í gæðum landsins og af akstri þeirra og tóm gefist til að hagnýta þau betur en nú, öldum og óbornum til ævinlegra heilla. - Góða nótt.



Gott kvöld. Það er eitt gleggsta einkennið á lélegri ríkisstj., sem illa tekst, að hún vill ekki ræða með rökum till. stjórnarandstæðinganna né málefnastöðuna efnislega, en heldur því þess í stað fram af því meira ofstæki sem verr stendur, að stjórnarandstaðan sé ábyrgðarlaus og till. hennar ómerk yfirboð ein saman. Auðvitað er ríkisstj. okkar þessu marki brennd, enda líka nokkur vorkunn, þótt hún sækist ekki eftir því að útskýra, hvernig búskaparlag hennar hefur leitt til þess óskapnaðar, sem við búum nú við varðandi afkomu almennings og atvinnuvega eftir 5 glæsilegustu góðæri, sem íslenzka þjóðin hefur lifað á þessari öld, bæði af náttúrunnar hendi og varðandi viðskiptakjör út á við. Nálega hverri till. framsóknarmanna til úrbóta síðustu árin hefur úr þessum herbúðum verið mætt með hrópunum: yfirboð, ábyrgðarleysi, óframkvæmanlegt, en Framsfl. hefur eigi að síður barizt fyrir umbótamálum og lagt sig ótrauður fram um að skýra með rökum, á hver hátt þyrfti að breyta um stjórnarstefnu, til þess að betur farnaðist. Þrjózka hæstv. ríkisstj. hefur á hinn bóginn verið með þeim endemum, að hún hefur látið lið sitt á Alþ. fella nálega hverja till. frá okkur, alveg án tillits til þess, um hvað þær fjölluðu. En við höfum aftur á móti haft þá vinnuaðferð að meta frv. ríkisstj. og till. eftir efninu og greitt atkv. með æðimörgum, en beitt okkur þeim mun ákveðnar á móti öðrum sem við töldum ganga í ranga átt. Læt ég heyrendur dæma um, hvor vinnuaðferðin, stjórnarinnar eða Framsfl. í stjórnarandstöðunni, er réttmætari og ábyrgari og þeim meira að skapi. Ég get ekki stillt mig um að geta þess hér, hvernig svo hefur farið um æðimargt af yfirboðunum, sem þeir hafa kallað, en nefna þó örfá dæmi. Framsfl. hefur árum saman lagt til að lækka vextina og sýnt fram á, að fjármagnskostnaðurinn væri gerður óbærilegur framleiðslunni og þeim, sem eitthvað þyrftu að framkvæma. Ríkisstj. hrópaði: yfirboð og ábyrgðarleysi, þangað til, vaxtakostnaður af lítilli íbúð gleypti meira en hálf verkamannalaun annars vegar og engan veginn var hægt að koma saman framleiðsludæmi sjávarútvegsins hins vegar. Þá var loks látið nokkuð undan till. framsóknarmanna og vextir lækkaðir á íbúðalánum og afurðalánum, en mikil barátta samt framundan í vaxta- og lánamálum. Það var kallað yfirboð að vilja hækka jarðræktarframlagið meira, upp í 15 hektara túnstærð, en tekið upp litlu siðar og enn var kallað yfirboð að fara í 25 hektara og tekið upp litlu síðar. Einar Ágústsson og fleiri framsóknarmenn fluttu í haust frv. um menntaskóla, þar sem heildarstefna var mótuð í þeim málum. Því var fálega tekið þá, en endurprentað fyrir nokkrum vikum og þá flutt sem stjórnarfrv. og gert að lögum á dögunum. Framsóknarmenn hafa árum saman barizt fyrir jafnvægissjóði, sem hefði veruleg fjárráð og stuðlaði að framkvæmd nýrrar uppbyggingarstefnu eftir skynsamlegri áætlun og veitti öflugan stuðning í þeim landshlutum, þar sem hallað hefur undan fæti vegna fjármagnsskorts. Þessu frv. hefur verið vísað látlaust frá með þeim rökstuðningi, að þær ráðstafanir, sem ríkisstj. gerði í þessu skyni, væru fullnægjandi. En byggðarlögum og heilum landshlutum hefur á hinn bóginn haldið áfram að blæða. En almenningsálitið hefur jafnt og þétt snúizt á sveif með framsóknarmönnum í þessari baráttu, ekki bara úti um land, heldur engu síður á þéttbýlissvæðunum við Faxaflóa, og ríkisstj. er líklega byrjuð að láta sig. Farið er, að því er virðist, að ræða í alvöru það, sem áður þóttu óþörf yfirboð og tekið var með kulda og gremju, ofstæki og skætingi. Það fór líka að fréttast hér, að í öðrum löndum væri verið að gera þetta og þótti þá víst frekar á þetta hlustandi. Það eru því farnar að koma sprungur í ísinn. Sú fyrsta er Vestfjarðaáætlunin, sem telja má árangur af þessari baráttu. E.t.v. er meira í vændum. Úr herbúðum stjórnarinnar heyrast andvörp um, að eitthvað verði að gera og nú síðast yfirlýsing um, að stofna eigi í haust framkvæmdasjóð strjálbýlisins og er það auðvitað, að finna verður nýtt nafn, því að sjóðurinn í frv., sem Framsfl. hefur flutt undanfarin ár og drepið hefur verið og kallað óþarft yfirboð, heitir sem sé jafnvægissjóður. Og nú síðast í dag var jafnvægisfrv. framsóknarmanna enn vísað frá, en nú með loforði um annað frv. í staðinn í haust. En hvað er það búið að kosta þjóðina, að felldar hafa verið tillögur framsóknarmanna í byggðamálunum ár eftir ár og hver eru líkindin til þess, að sú ríkisstj., sem fyrir því hefur staðið, taki þau mál þeim tökum, sem þarf, þótt ekki þyki annað fært núna en að gjalda þessu málefni a.m.k. nokkra varaþjónustu? Það spáir ekki góðu t.d., að samtímis og látið er í undanhaldið skína, eru opinberar verklegar framkvæmdir um land allt skornar niður um 20% og nú eru ráðgerðar framkvæmdir í stóriðjumálum, sem magna munu byggðavandamálið, ef fram ganga sem horfir. Ég nefni þessi fáu dæmi af mörgum, sem til greina gætu komið, til að sýna, hvers eðlis það er, sem stjórnarflokkarnir hérna kalla yfirboð og ábyrgðarleysi og sem þeir fella holt og bolt, en neyðast síðan til að taka til greina, a.m.k. að einhverju leyti, þegar almenningsálitið kemur til liðs við stjórnarandstöðuna, sem raunar er nokkuð oft. Og sannleikurinn er sá, að beztur árangur hefur orðið í málefnabaráttunni, þegar samstaða hefur myndazt milli stjórnarandstæðinga og almannasamtakanna í landinu. Mætti nefna þess dæmi úr kjarabaráttunni og varðandi málefni atvinnuveganna: iðnaðarins, landbúnaðarins og sjávarútvegsins. Ég nefni þessi dæmi um áhrif stjórnarandstöðu og einstök framfaramál til að sýna fánýti þessarar aðferðar, sem úrræðalítil og ofstækisfull ríkisstj. beitir gegn málefnalegri stjórnarandstöðu, sem hún finnur að hefur vaxandi áhrif. En ég nefni þessi dæmi á hinn bóginn ekki til þess að gefa í skyn, að nægilegt sé eða viðunandi, að ríkisstj., sem hefur í grundvallaratriðum ranga stefnu, neyðist endrum og eins til að beygja sig og samþykkja einstök mál, sem stjórnarstefnan hefur barizt fyrir og ekkert sýnir þetta betur en ástandið núna, en það er þannig orðið, að sú málefnalega gagnrýni, sem Framsfl. hefur frá öndverðu haldið uppi á stjórnarstefnuna, er nú ekki aðeins hans gagnrýni lengur fremur en fjölmargra annarra, hvar í flokki sem þeir hafa staðið. Ríkisstj. hefur framkvæmt sína nýju stefnu í 5 ár. Hún er því ekki ný lengur, heldur þrautreynd við beztu skilyrði. Nýja stefnan átti að stöðva verðbólguna, afnema uppbótakerfið, lækka skattana og álögurnar, auka ráðdeild og sparnað og lækka skuldir þjóðarinnar við útlönd. Var sagt, að menn yrðu að taka á sig kjararýrnun og fórnir til þess að lækka skuldir þjóðarinnar út á við og koma efnahagsmálunum í lag. Var alveg sérstök áherzla lögð á, að menn tækju vel verulegum fórnum, því að horfast ætti í augu við allan vandann í einu, eins og einn af ráðh. orðaði það. Með steigurlæti var farið hæðnisorðum um þá, sem vildu leysa vandamál í áföngum. Stórátak, það dugði ei minna. Koma öllu í rétt horf með snöggu taki og úr því væri öllu borgið og kæmi af sjálfu sér. Þetta voru kenningarnar og fyrirheitin. En framkvæmdin, hver hefur hún orðið? Verðbólgan hefur aldrei vaxið með meiri hraða, en síðan nýja stefnan var innleidd, sem fólgin var í samdrætti lána, frystingu lána, vaxtahækkunum, álagaflóði og látlausum ráðstöfunum til að koma á og viðhalda kjaraskerðingu. En allt þetta átti að stöðva verðbólguna og koma á jöfnuði í efnahagslífinu. Dýrtíðarvöxturinn hefur á hinn bóginn orðið nálega fjórum sinnum örari ,en árin á undan og hafa menn uppgötvað það nú eftir á, að þeir bjuggu þá við tiltölulega hóflegan dýrtíðarvöxt samanborið við þetta öngþveiti. Uppbótakerfið hefur ekki verið afnumið, en stendur í fullum blóma í mörgum myndum, en mest þó í margföldum niðurgreiðslum á vöruverði innanlands, til þess að allar afleiðingar verðbólgustefnunnar komi ekki beint inn í framleiðslukostnaðinn. En slíkar niðurgreiðslur eru í eðli sínu hliðstæðar útflutningsuppbótum og í rauninni hinn endinn á sama prikinu. Skuldir við útlönd hafa ekki lækkað, heldur vaxið gífurlega og heildarskuldir umfram innstæður erlendis eru mörg hundruð millj. hærri en þær voru í árslok 1958, en ekki lægri og allt löðrandi í lánum til stutts tíma og meira en nokkru sinni fyrr. Hafa þó engin stórfyrirtæki verið reist á þessum árum. Í stað þess að lækka skattabyrðina hafa álögur verið þyngdar látlaust og við þetta beitt hinni furðulegustu hugkvæmni. Ríkisstj. vill nú orðið fá nálega 4 milljarða í ríkissjóð eða meira en fjórfalt það, sem var fyrir 6 árum og er kannske enginn gleggri vottur, en þetta um algert gjaldþrot stjórnarstefnunnar. Nýr skattur nálega með hverjum straumi. Ég nefni dæmi um aðfarirnar. Söluskattur margfaldaður, beinir skattar látnir hækka með verðbólgunni, svo að úr varð hneykslið á síðasta ári, sem ekki sýnist eiga að lagfæra, ofboðsleg hækkun útsvara vegna verðbólgunnar, hækkun fasteignagjalda, ríkisábyrgðarskattur, bændaskattur, launaskattur, eignarskattur á fasteignir og er þetta þó sízt tæmandi talið, því að auk þess hafa alls konar gjöld fyrir þjónustu verið hækkuð gífurlega. Ekki er því að heilsa, að hér sé um gamlar lummur að ræða, því að kvörnin malar enn. Á nokkrum mánuðum hefur verið bætt við nýjum álögum upp á 400 millj. Allt þetta álagaflóð er svo sumpart gert í því skyni að hafa greiðsluafgang í ríkisbúskapnum og vinna þannig gegn verðbólgunni: En nú heyra menn allt í einu utan úr borginni, að eftir allt álagaflóðið og niðurskurð framkvæmdanna vanti enn peninga í ríkissjóð. Alþ. fær á hinn bóginn engar skýrslur um ríkisbúskapinn, en látlaust heimtaðir meiri peningar í hina botnlausu hít. Þannig er í fáum orðum sorgarsagan um þann þátt viðreisnarinnar, sem skyldi lúta að lækkun skatta og álagna og aukinni ráðdeild í stað þeirrar óráðsíu, sem áður átti að hafa viðgengizt. Sá eini þáttur viðreisnarinnar svokölluðu, sem haldizt hefur gegnum þykkt og þunnt, það er kjaraskerðingin, sem innleidd var, enda var því lofað, að hún skyldi ekki standa. Er það í samræmi við aðrar efndir af hálfu núv. ríkisstj., þar sem allt fer öðruvísi en lofað var. Um það þarf ekki að deila, því að það liggur glöggt fyrir, að kaupmáttur almennra daglauna hefur minnkað síðan 1958 og útúrsnúningar í því sambandi eru ósæmilegir. Þrátt fyrir stórauknar þjóðartekjur vegna metafla og nýrrar tækni og hagstæðara verðlags hefur þetta skeð og sjálfur forsrh. var áðan að sýna fram á það, hvað þjóðartekjurnar hefðu vaxið mikið. En menn leita sér undankomu með því að vinna sífellt lengra fram á nóttina. Mun þetta nálega einsdæmi meðal lýðræðisþjóða og sýnir þá furðulegu niðurstöðu, að veik ríkisstj skuli geta komið slíkri kjaraskerðingu fram við þessi skilyrði og viðhaldið henni þrátt fyrir allsterk stéttarsamtök. Reynir nú enn á, hvort þetta er hægt til frambúðar. En reynslan er nú orðin svo glögg, að fáum ætti að dyljast, að ný, varanleg og heilbrigð stefna í kjaramálu , þar sem bætt kjör fylgja auknum þjóðartekjum, verður ekki tryggð, nema þessari ríkisstj. verði komið frá. Alvarlegra upplausnarástand ríkir í efnahagsmálum og atvinnumálum, en nokkru sinni, síðan dýrtíðar- og óðaverðbólgudansinn hófst fyrir alvöru árið 1960. Enginn treystir á þetta lengur og ríkisstj. er úrræðalaus. Í dag er það skattur, á morgun uppbætur, næsta dag niðurskurður framkvæmda, en allt er jafnóleyst eftir sem áður. Verðbólguframkvæmdir soga til sín skipulagslaust fjármagn og vinnuafl. Vegna rekstrarfjárskorts eru atvinnuvegir í úlfakreppu, geta ekki vélvæðzt né hækkað kaup sem þyrfti né keppt um nauðsynlegt vinnuafl. Fjárfestingin verður óhagstæðari þjóðarbúinu með hverju missiri sem líður í þessu ráðleysi og afleiðingin segir svo til sin framvegis í minni þjóðartekjum og lakari afkomu framleiðslu og almennings, en efni standa til. En hver eru svo úrræði hæstv. ríkisstj.? Engin. Þetta sama áfram. Enn reynt að draga athyglina frá því, hvernig komið er, með linnulausum áróði um stóriðju hér, sem verið sé að ganga frá og helzt er gefið í skyn að öllu muni bjarga. Það er ein af ávirðingum hæstv. ríkisstj., að hún hefur ekki komið í verk byggingu nýrra raforkuvera og er því orðinn tilfinnanlegur raforkuskortur, sem veldur tjóni, en þó æðilangt í land, að úr rætist, því að slík mannvirki verða ekki reist á einum degi. Ríkisstj. virðis vera haldin þeirri vanmáttarkennd, að Íslendingum sé orðið um megn að koma upp fullnægjandi orkuverum, nema stóriðja fylgi með og hún verði að vera á vegum útlendinga. Hefur stjórnin því fléttað þetta saman og glímt við lengi og sá dráttur orðið mjög til tjóns. Loks nú á elleftu stundu í raforkumálum hefur ríkisstj. talið sig knúða til að slíta þessi mál í sundur í bili a.m.k. og lagt fyrir frumvörp um virkjun Þjórsár við Búrfell, stækkun Laxárvirkjunar og línur út frá henni, þ. á m. til austurlands, en Austfirðingar eiga ríkisstjórnarloforð fyrir þeirri línu, sem þeir munu gang eftir að verði haldið. Kemur í ljós, að virkjun Þjórsár við Búrfell er ekki meiri en svo, að vel hentar Íslendingum á næstunni án stóriðju og áfangar hentugir að stærð. T.d. yrði sá fyrsti, 70 þús. kw., ekki meiri en svo, að innan tveggja til þriggja ára þar frá er líklegt, að sá næsti yrði að koma, þ.e. upp í 105 þús. kw. og svo koli af kolli. Búrfellsvirkjun er því ekki meira átak fyrir þjóðina nú en Sogsvirkjunin á sinni tíð og þó raunar miklu minna átak tiltölulega. Sogsvirkjanir voru vel við vöxt á sinni tíð. Það er Búrfellsvirkjun líka, en rétt við hóf, þegar með skynsamlegri bjartsýni er litið fram á veginn. Afstaða til alúmínbræðslu blandast ekki inn í virkjunarmálin á Alþingi núna, því að stóriðju erlendra aðila verður ekki komið upp á grundvelli landsvirkjunarlaganna. Til þess að hún komi til greina, þarf sérstök lög og þau raunar fleiri en ein. Ríkisstj. hefur nú látið uppi á Alþingi, hvernig umleitanir hennar um stóriðju standa, en áður höfðu þm. fengið að vita sumt af því, sem nú kemur fram. Framsóknarmenn hafa frá fyrstu tíð fylgt þeirri meginstefnu, að erlent fjármagn ætti að taka að láni, en Íslendingar reka atvinnufyrirtæki í landinu sjálfir. Tel ég meiri ástæðu til að leggja áherzlu á þetta nú, en jafnvel oftast áður, því að ég vantreysti núv. stjórnarflokkum til að fylgja fram þessari stefnu. Byggi ég það á þrálátum ráðagerðum um olíuhreinsunarstöð útlendinga hér til dæmis og beinni þátttöku útiendinga í margs konar atvinnurekstri, svo sem fiskiðnaði o.fl. Framsóknarmenn hafa frá fyrstu tíð gert ráð fyrir því, að undantekningar gætu komið til greina frá þessari meginstefnu, ef um væri að ræða brýnt verkefni í þjóðarþágu, sem ekki yrði með öðru móti leyst. Yrðu þá að vera sérstök lög hverju sinni og sérstakir samningar og tryggilega frá öllu gengið. Á Þingvallafundi framsóknarmanna 1919 var ályktað t.d. um varfærni í þessum efnum, en léð máls á einum slíkum sérleyfissamningi til reynslu, sem aldrei kom til. Auðvitað hefur þessi varfærnislega afstaða framsóknarmanna alltaf verið talin ámælisverð af einhverjum úr hópi andstæðinganna og einkum þó óljós. Er þeim þá ýmist legið á hálsi fyrir að vilja ekki fyrir fram sverja gegn öllu af þessu tagi, hvernig sem ástatt er, eða fyrir hitt, að gína ekki við öllu skilyrðislaust og opna allar gáttir fyrir útlendingum. Þessu tökum við öllu með ró, því að við vitum, að það skortir aldrei álas hvatvísra öfgamanna í þeirra garð, sem þræða vilja vandrataðasta götu meðalvegarins. Framsóknarmenn hafa bráðum 50 ára æfingu í því að halda jafnvæginu á vandförnum leiðum. Í tilefni af stóriðjuáætlunum ríkisstj. útfærði miðstjórn Framsfl. nú í marzmánuði nokkru nánar en áður afstöðuna til stóriðjusamninga, en þingflokkurinn hafði áður látið uppi það álít, að rétt væri að athuga möguleika á alúmínverksmiðju, enda á vegum framsóknarmanna áður fyrr grennslazt eftir möguleika á þess konar. Á aðalfundinum var rifjuð upp meginstefnan, sem ég var að lýsa, í samræmi við það, sem ályktað hefur verið af og til í flokknum í nálega 50 ár. En síðan var vikið að því sérstaka máli, sem fyrir liggur og viðhorfinu núna. í því sambandi var lögð megin áherzla á að slíkt stórmál yrði ekki afgreitt nema sem liður í heildaráætlun í framkvæmda- og efnahagsmálum og ekki séu tiltök að hefja þær framkvæmdir við þá verðbólguþróun og vinnuaflsskort, sem Íslenzkir atvinnuvegir búa nú við. Enn fremur, að hið erlenda fyrirtæki njóti engra hlunninda umfram íslenzka atvinnuvegi, lúti í einu og öllu íslenzkum lögum og raforkusala til þess standi a.m.k. undir stofnkostnaði virkjunar að sínu leyti. Og loks, síðast, en ekki sízt, að slík stóriðjuframkvæmd gæti stuðlað að lausn byggðavandamálsins, en á það hefur Framsfl. lagt höfuðáherzlu, frá því að þetta mál kom fyrst á dagskrá. Vík ég nú örstutt að því, sem fyrir liggur og gerzt hefur í málinu. Það hefur engar undirtektir fengið enn þá að staðsetja verksmiðju við Eyjafjörð eða annars staðar utan þess svæðis, sem mest dregur þjóðina til sín, svo að stórfellt vandamál er orðið. Helzt er að sjá sem fyrirhuguð staðsetning hafi verið ákveðin löngu áður en þm. fengu nokkuð um þessi mál að vita. Dettifossvirkjunin hefur einhvern tíma snemma í málinu verið lögð til hliðar á þeim grundvelli, að Svisslendingar væru ófáanlegir til að reisa 60 þús. tonna verksmiðju, en hennar þyrfti við til þess að fá raforkuverðið nægilega niður. En nú er allt í einu sagt, að Svisslendingar vilji ekki reisa minni verksmiðju en 60 þús. tonna, eða mátulegt fyrir Dettifoss. Þetta gerbreyti viðhorfinu og gerir nauðsynlegt að endurskoða staðsetningarmálið frá grunni. Sagt er, að Svisslendingar vilji ekki enn sem komið er borga meira en 21/2 mill, sem kallað er, fyrir rafmagnið, en Norðmenn munu fá 3 mill eða 20% meira. Vægast sagt er allhæpið um hagnað af sölu rafmagns fyrir fram fyrir fast verð úr orkuveri, sem á að byggjast hér á næstu sjö árum eða svo, því að óðaverðbólga ræður hér ríkjum og upplausnarástand í efnahagsmálum og engar áætlanir nokkuð að marka við slík skilyrði. Raforkuverið gæti alveg eins kostað 2.500 millj. eins og 1.700, sem áætlað er, eða hver veit hvað. Byggingarkostnaður mun t.d. hafa hækkað um 40% á síðustu fjórum árum. Ég sé ekki betur en gerbreytt ástand í efnahagsmálum sé alger forsenda þess, að hægt sé að gera svona samninga. Alúmínveri er ekki ætlað að sitja við sama borð og aðrir varðandi skatta og útsvar og aðrar álögur. Allar álögur á verið mega ekki fara yfir 50% af ágóða í 45 ár, eins og nú liggur fyrir og fyrirtækið óháð því, hvernig álögur breytast á Íslandi. En eftir því sem ég bezt veit, hafa hliðstæð fyrirtæki í Noregi lotið norskum lögum um þessi efni. Tollfrelsi algjört er fyrirtækinu ætlað og verður úr því mikið misrétti, nema miklar breytingar séu gerðar á tollalöggjöfinni hér og afnumdir tollar á vélum og byggingarefni. Orkuver og stóriðjuver eru samanlagt stórfelldar framkvæmdir og telur stóriðjunefndin það mikið vandamál. Magnast það þó um allan helming, ef verið er staðsett þar, sem það eykur sogkraftinn, sem dregur fólkið á einn stað á landinu með þvílíkum hætti, að allir telja nú þegar með meiri vandamálum þjóðarinnar við að fást. Ekki minnkar svo þessi vandi, ef verða á úr leyfðum framkvæmdum Bandaríkjamanna í Hvalfirði, sem hljóta að þurfa talsverðan mannafla. Þessar miklu framkvæmdir, miðað við okkar staðhætti, verða ekki slitnar úr sambandi við aðrar framkvæmdir landsmanna, heldur hafa þessar framkvæmdir þvert á móti þau áhrif, að allar áætlanir um aðrar framkvæmdir í landinu yrði að gera með tilliti til þeirra. Og hvaða viðfangsefni blasa þá við? Íslenzka atvinnuvegi vantar vinnuafl. Mikið er um áætlanir varðandi eflingu þeirra, sem betur fer, en erfitt um framkvæmdir, m.a. vegna vinnuaflsskorts. Íbúðabyggingar eru á eftir, vegagerðir, hafnagerðir, skólabyggingar, sjúkrahúsbyggingar og framkvæmdir varðandi rannsóknir og vísindi langt á eftir þörfinni, en í álítsgerð stóriðjunefndar er þó einmitt ráðgert, að opinberar framkvæmdir verði að víkja og byrjað strax að skera niður framlög til þeirra. Ef ekki ætti gersamlega að snarast, yrði að auka framkvæmdir úti um land til að toga á móti sterkara suðurfalli en nokkru sinni, ef svo mætti segja. Þyrfti þar meira fjármagn til en þennan sjóð, sem ráðgerður er af skatttekjum versins, sem enginn veit raunar hverjar verða, nema lágmarkið þekkjum við - 8 millj. Auðvitað er mér ljóst, að vinnuaflsskorturinn og öngþveiti í framkvæmdamálum stafar að verulegu leyti og raunar mestu af verðbólgunni og stjórnleysinu í efnahags- og fjárfestingarmálum landsins. Handahófs- og verðbólgufjárfestingin sogar til sín fjármagn og vinnuafl og margt mætti leysa, ef skynsamlega væri á þeim málum tekið. En verður verðbólgufjárfestingin látin víkja? Verður ráðin bót á því ástandi, sem verðbólgunni veldur og tekin upp skynsamleg stjórn á fjárfestingunni? Eða verður haldið áfram að fórna hagsmunum atvinnuveganna á altari verðbólgunnar og svo opinberum framkvæmdum og íbúðarbyggingum og öðru slíku og þær fórnir þá hreinlega auknar eftir þörfum vegna stóriðju, ef til hennar kemur? Svo mikið er víst, að ef vel ætti að fara, yrði að taka þessi mál býsna ólíkum og allt öðrum tökum, en gert er nú. Þetta ætti að nægja til að sýna fram á, að það er ekki marklaust fjas, þegar framsóknarmenn segja, að ekki sé hægt að marka afstöðuna í stóriðjumálinu, nema meta margt annað æði veigamikið um leið og þá ekki sízt, hvað annað yrði gert í fjárfestingarmálum þjóðarinnar. Ég hef með þessu sýnt fram á, að stóriðjuplön ríkisstj. og efnahags- og fjárfestingarmál landsins þarf að endurskoða frá rótum. Við höfum aldrei farið dult með það, að við vantreystum ríkisstj, til þess að halda á málefnum landsins í skiptum við útlendinga. Ég minni á tvö dæmi: Hvalfjarðarmálið og sjónvarpsmálið. Um frammistöðu ríkisstj. í hersjónvarpsmálinu segir t.d. aðalritstjóri eins stjórnarblaðsins og einn af alþm. stjórnarliðsins, sem ber í raun og veru meðábyrgð á þessu: „Þetta mál er ein andstyggileg sjálfhelda,“ stendur í Alþýðublaðinu 20. jan. s.l. og enn fremur, að von sé, að hugsandi mönnum ógni það ástand; eins og hann kemst að orði. En sá ráðh., sem þessu stýrði og stýrir ásamt félögum sínum í ríkisstj., sagði Alþ., þegar búið var að leyfa þetta, en ekki framkvæmt, að langdrægni hersjónvarpsins ykist ekki um meira en innan við 10 km við stækkunina. 25–30 þús. Íslendingar geta víst á hverju kvöldi séð á sjónvarpsskerminum, hversu mikið er að byggja á þeim upplýsingum, sem ríkisstj. lætur sér sæma að gefa sjálfu Alþingi. Nálega allir finna og játa, að stefna ríkisstj. hefur gersamlega gengið sér til húðar og ríkisstj. hefur glatað trausti fjölmargra þeirra , sem gjarnan hefðu viljað geta treyst henni áfram. Þetta finnur stjórnin og setur það mark sitt á hana í vaxandi mæli. Einstaka sinnum hafa ráðh. sig þó enn upp í að halda því fram , að viðreisnin hafi tekizt að einhverju leyti. En þá spyrja menn: Átti þetta þá að verða svona? Og menn eiga heimtingu á, að ríkisstj. svari þessari spurningu afdráttarlaust. Og þori hún ekki að svara henni játandi, viðurkenni hún ósigur sinn. Það þýðir ekkert fyrir ráðh. að kenna óbilgjörnum kaupgjaldskröfum um, hvernig komið er, því að hægt er að sanna, svo að ósæmilegt er um að deila, að kauphækkanirnar hafa komið á eftir verðhækkunum allan tímann og ríkisstj. hefur tekizt það eitt af meiri háttar formum sínum að koma á almennri kjaraskerðingu og viðhalda henni fram á þennan dag. H. C. Andersen fannst það gefast illa að ganga um fáklæddur, en þykjast vera prúðbúinn. Þetta ætti ríkisstj. að athuga og draga af því réttar ályktanir. Forsrh. telur það stundum helzt til gildis ríkisstj., hve vel hafi tekizt að standa vörð um verðgildi krónunnar og gerðist um það fjölorður á stóra fundinum þeirra sjálfstæðismanna nú nýlega. En allir aðrir finna, að mætti krónan mæla, mundi hún biðja um vernd gegn þessum vini sínu , því að grálegar hefur krónan aldrei verið leikin, en af þessari ríkisstj., sem er komin vel á veg með að gera hana að tíeyringi og ekkert lát enn á dýrtíðarflóðinu. Það kveður nú orðið svo rammt að gjaldþroti stjórnarstefnunnar, að tæpast kemur svo saman fundur, sem ekki er undir flokksfargi stjórnmálaflokkanna, að ekki sé krafizt nýrrar stefnu. Fólk úr öllum flokkum á kjararáðstefnu lýsir yfir því, að mikill árlegur vöxtur þjóða framleiðslu, mjög batnandi viðskiptakjör og tækniframfarir réttlæti fullkomlega raunhæfar kjarabætur og telur, að þær séu mögulegar án verðbólguþróunar, enda komi ný stefna til. Iðnrekendur benda á þrönga kosti og sýna fram á, hvernig lánapólitík, vaxta- og tollapólitík ríkisstj. leika iðnaðinn, standa í vegi fyrir eðlilegri þróun hans og valda beinum samdrætti í sumum greinum. Bændasamtökin gera grein fyrir því, hvernig verðbólgustefna stjórnarinnar hefur grafið undan verðlagsgrundvelli landbúnaðarins, lánakjörin verið færð til verri vegar og dregið skipulega úr stuðningi við þessa þýðingarmiklu atvinnugrein. Sjávarútvegsmenn gera á fundi kröfu um stefnubreytingu, til þess að sjávarútvegurinn geti aftur, eins og þeir orða það, öðlazt verðskuldaðan sess og þannig verði búið að útgerð og fiskverkun, að þessar greinar geti boðið svipuð launakjör og aðrar og keppt við þær. Og fyrst og fremst er bent á nýja lánapólitík til að bæta úr rekstrarfjárskortinum og fjármagn fáist til vélvæðingar og tæknibreytingar, svo að hægt sé að keppa á innlendum og erlendum mörkuðum og borga betra kaup. Hvað felst í þessum og þvílíkum álitsgerðum frá fólki úr öllum flokkum? Kröfur um nýja stjórnarstefnu og þungur áfellisdómur um þá stefnu, sem fylgt hefur verið, og framkvæmd hennar. Stjórnarstefnan hefur ekki læknað verðbólgu, því að hún hefur vaxið tröllaskrefum. En stjórnarstefnan hefur komið niður á almenningi í kjararýrnun og komið niður á framleiðslunni í sívaxandi rekstrarfjárskorti, sem lamar fyrirtækin, gerir eðlilega tækniþróun óframkvæmanlega og erfitt að verða við eðlilegum og sjálfsögðum launakröfum miðað við þarfir manna og vöxt þjóðarteknanna. Þetta hafa framsóknarmenn bent á sem höfuðkjarna þessara mála frá fyrstu tíð. En hvað verður um peningana? Hvers vegna fer þetta svona við þessi skilyrði og vaxandi þjóðartekjur? Fjármagnskostnaður framleiðslunnar og almennings hefur vaxið gífurlega. Óstjórnlegur verðbólgugróði þeirra, sem mest hafa peningaráðin, sogar til sín auknar fjárhæðir á kostnað framleiðslu og starfandi fólks. Afar mikil sóun verðmæta verður vegna handahófs- og eyðslufjárfestingar, sem verður því umfangsmeiri sem þetta stendur lengur og tiltrúin minnkar. En sú fjárfesting framleiðslunnar og almennings, sem mestu skiptir vegna afkomunnar, verður undir í samkeppninni og út undan. Það er því engin tilviljun, að sífellt bætist í þann fjölmenna hóp, sem krefst nýrrar stefnu og nýrra viðhorfa. Veltur mjög á því á næstunni, að nægilega mikill hluti þess mikla fjölda í öllum stéttum, sem sér, að við svo búið má ekki standa og það verður að breyta til, leiti samstarfs við Framsfl. til þess að knýja fram stefnubreytingu. Í kjaramálum verður að snúa blaðinu alveg við og rétta hlut manna eðlilega miðað við þjóðartekjur með því, að kaupgjald hækki meira en verðlag, enda sé atvinnuvegum gert kleift að borga meira kaup og til þess eru hér öll skilyrði, ef rétt er að farið. Það verður að knýja fram nýja lána- og vaxtapólitík og skynsamlegar ráðstafanir í tollamálum og öðrum málefnum framleiðslunnar, sem m.a. miðist við að rífa sig fram úr vandanum með aukinni vélvæðingu, tækni og hagkvæmari rekstri, en þetta kostar peninga. Það er ekki hægt að gera þetta án fjármagns og þeim peningum verður að veita í þennan farveg með viðráðanlegum kjörum, því að þeir eru til, peningarnir, það sýna þjóðartekjurnar. Það verður að gera ráðstafanir til þess, að sú fjárfesting, sem mesta þýðingu hefur fyrir framleiðsluna og almenning, sitji í fyrirrúmi, en verði ekki látin víkja fyrir því, sem minni þýðingu hefur, eins og nú á sér stað í stórum mæli. Það þýðir ekki að halda því fram, að þeir, sem álykta um þessa stefnu úr öllum flokkum í frjálsum félagssamtökum landsins, séu ábyrgðarlausir yfirboðsmenn, sem ekkert vit hafi á því, sem þeir eru að tala um og vilji illa, eða segja mönnum að þegja. Reynslan úr nálægum löndum segir sína sögu og talar skýru máli um það, að menn eiga ekki að sætta sig við þann kost, sem menn búa við hér nú. Sjálft þingræðið og raunar lýðræðið byggist á því, að ríkisstjórnir hafi stefnu, sem þær standa eða falla með, ella verður stjórn landsmálanna valdabrask eitt valdanna vegna og afleiðingarnar óbætanlegt tjón. Hæstv. ríkisstj. virðist ekki skilja þetta til fulls eða hafa sig í að draga af ástandinu réttar ályktanir. Með þrásetu sinni þrátt fyrir getuleysi gerir hún því mikinn skaða og vaxandi. Hafi hún haft tækifæri til að rétta sig við og gera gagn, er það liðið hjá fyrir löngu og því gæti hún bezt þjónað þjóð sinni með því að fara, svo að tækifæri gæfist til að gera þjóðmálin upp og nauðsynleg þáttaskil orðið. - Góða nótt.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Þegar líður að þinglokum, verður manni fyrst fyrir að hugsa um, hverju þingið hafi komið í verk, hverju það hafi afkastað, hvaða lög það hafi sett. Ég tel, að þetta þing hafi verið með hinum merkari þingum og unnið að mörgu leyti gott og mikið starf. Ber þar hæst nú málin, sem verið er að afgreiða og ganga frá, lög um landsvirkjun í Þjórsá hjá Búrfelli og einnig má nefna í því sambandi lög um Laxárvirkjunina. Orkan í fallvötnum landsins er önnur mesta auðlind íslenzku þjóðarinnar, en talið er, að 3–4 millj. kr. sé þar hægt að virkja. Orkan er undirstaða hagnýts iðnaðar og til heimilisnota er hún einnig mjög nytsamleg til að létta störfin. Enn hafa ekki verið virkjuð nema rúmlega 100 þús. kw. af þessari miklu orku, eða aðeins 3–4%. Það gefur því auga leið, hversu gífurlegt átak það er að ráðast nú í að virkja 210 þús. kw., eins og landsvirkjunarfrv, gerir ráð fyrir eða nærri því að þrefalda hið virkjaða afl í einu átaki, þó að í nokkrum áföngum sé, enda er gert ráð fyrir, að kostnaðurinn verði a.m.k. um 1.400 millj. kr. En það má líka til tíðinda telja, að allar líkur benda til, að tekizt hafi að útvega það fjármagn, sem þarf til þessara miklu framkvæmda og enn fremur til að tryggja kaupendur að þeim hluta orkunnar, sem við þurfum ekki sjálfir að nota. Ríkisstj. hefur, eins og kunnugt er, staðið í samningum við svissneskt fyrirtæki um að stofnsetja hér alúminíumverksmiðju, sem mundi þurfa á að halda um það bil rúmum helmingi þessarar orku og þó að þessum samningum sé ekki lokið, virðist mega ganga út frá því, að samningar muni um þetta takast. Við þetta vinnst margt. Í fyrsta lagi það, að þá er hægt að haga tilhögun virkjunarinnar þannig, að virkjunarkostnaðurinn verður miklum mun minni, en hann gæti orðið á nokkurn hátt annan og nemur sá sparnaður, sem af þessu leiðir, hundruðum millj. kr. Við þurfum ekki sjálfir, Íslendingar, á að halda á næstu árum nema nokkrum hluta þessarar orku, en ef svo smátt væri virkjað, mundi kostnaðurinn á virkjað hestafl eða virkjað kw, verða mjög miklu meiri en hann verður, ef svo stór áfangi er tekinn sem nú er ráðgert. Nemur kostnaðarmunurinn allt að 80–100% á virkjað kw. samkv. þeim áætlunum, sem fyrir liggja. Í öðru lagi má gera ráð fyrir því, að stóriðnaðarfyrirtæki eins og hér er um að ræða gefi þjóðinni gjaldeyristekjur, sem verulega munar um í þjóðarbúskapnum. Samkv. áætlunum, sem um þetta hafa verið gerðar, eiga þessar gjaldeyristekjur að geta numið 300–350 millj. kr. á ári, en ekki um 100 millj. kr. rúmum, eins og sagt var hér áðan, þ.e.a.s. þegar verksmiðjan er fullbyggð og má öllum vera ljóst, að um slíkt munar verulega. Í þriðja lagi má segja, að með þessu stóriðjufyrirtæki sé skotið nýjum og styrkum stoðum undir íslenzkt atvinnulíf til tryggingar afkomu almennings í landinu. Eftir því sem atvinnulífið í landinu verður fjölbreyttara og styðst við fleiri stoðir, er það vitaskuld tryggara. Orkulindir okkar eru því aðeins einhvers virði, að þær séu notaða, og hæst þróuðu þjóðirnar með beztu afkomuna fyrir þegna sína eru þær, sem styðjast við iðnaðarstarfsemina. Þó að þetta mál um alúminíumverksmiðjuna hafi verið allmikið rætt nú á Alþingi undir lokin og unnið hafi verið að því af hálfu ríkisstj, um alllangt skeið, hefur ekki komið til ákvörðunar nú af hálfu þingsins, heldur hefur það eingöngu verið flutt til upplýsingar fyrir þm. og kemur ekki til ákvörðunar fyrr, en á næsta þingi. Flokkarnir hafa þó allir verið að móta stefnu sina í því að undanförnu og er afstaða þeirra athyglisverð. Alþb, hefur brugðizt hart gegn því, að erlendu fyrirtæki verði gefinn kostur á að reisa þessa verksmiðju hér og telur, að af því geti stafað hætta fyrir íslenzka þjóð. Er þessi afstaða þeirra Alþb.-manna að mörgu leyti athyglisverð, í fyrsta lagi vegna þess, að þeir vita, af ef hinu erlenda fyrirtæki verður ekki veitt þetta leyfi, verður engin slík starfsemi sett á laggirnar hér, því að Íslendingar sjálfir eru alls ómegnugir að gera það. Kemur þar margt til. Í öðru lagi vegna þess, að nágrannar okkar, sem eiga yfir fallvatnaorku að ráða, eins og t.d. Norðmenn, hafa gert allt sem þeir mega til þess að fá erlenda aðila, sem yfir fjármagni hafa að ráða, til þess að stofnsetja fyrirtæki í landi sínu. Verður þessi afstaða Alþb. tæpast skýrð á annan veg en þann, að þeir vilji koma í veg fyrir, að tengslin milli Íslendinga og vestrænna þjóða styrkist, og offra fyrir það hagsmunum okkar, þó að annað sé haft að yfirvarpi. Afstaða Framsfl. er þó sýnu athyglisverðari. Þeir framsóknarmenn virðast í hvoruga fótinn geta stigið. Þeir telja sig í öðru orðinu vera því meðmælta, að til þessarar stóriðju sé hér stofnað, en í hinu setja þeir þau skilyrði fyrir því, sem tæpast verða skilin á annan hátt en þann, að þeir séu að undirbúa sig til þess að verða á móti því. Ræður þar annars vegar tækifærissinnuð hentistefna, en hins vegar hræðsla þeirra við almenningsálítið. Sjálfstfl. hefur tjáð sig málinu fylgjandi og það hefur Alþfl. einnig gert, en vill, að tryggt sé, að gætt verði hagsmuna okkar við samningagerðina, þannig að hinu erlenda félagi verði ekki veitt nein önnur réttindi hér en þau , sem eðlileg má kalla. Um þetta verður sjálfsagt mikið rætt á næsta þingi, en því má þegar slá föstu, að með byggingu alúminíu verksmiðjunnar, ef samþykkt verður, fáist hin hagkvæmustu virkjunarskilyrði og þau ódýrustu, sem völ er á. Þó að raforkumálin og stóriðnaðurinn séu stærst í sniðum og hafi sennilega mesta þýðingu fyrir þjóðarbúið í heild og mest áhrif á afkomu alls almennings, ber þó ekki að gleyma hinum smærri málunum, sem minni eru í sniðum og snerta þó að ýmsu leyti þá, sem eiga erfiðast uppdráttar óstuddir. Ég á þar við fatlaða menn og öryrkja. Þetta þing hefur afgreitt þrenn lög, sem snerta afkomu þessa fólk sérstaklega. Í fyrsta lagi hefur blindu fólki verið útvegað nokkurt starfsfé, sem væntanlega á að geta numið 1/2 millj. kr. árlega. Í öðru lagi hefur verið tryggt, að veita megi úr erfðafjársjóði styrk og lán til þess að koma upp endurhæfingarstöð fyrir fatlaða, en það er eitt þýðingarmesta mál fatlaðra að gera þá aftur vinnufæra, sem nokkurn möguleika hafa til þess að geta orðið það. Í þriðja lagi var svo frá gengið í lögum um húsnæðismálastjórn, að veita megi Öryrkjabandalaginu lán til húsbygginga, sem bandalagið byggi og leigi síðan meðlimum sínum íbúðir við þeirra hæfi. Því minnist ég þessa, að það er sjaldnar og minna rætt um þau mál, sem samkomulag er um, en hin, sem deilum valda og rifizt er um. Lögin um húsnæðismálastjórn eru annars í heild hin merkasta lagasetning og var um þau einnig samstaða að mestu. Húsnæðismálin eru, eins og kunnugt er, eitt allra erfiðast viðfangsefni alls almennings. Byggingarkostnaður hefur farið hraðvaxandi og fæstir hafa yfir þeim fjármunum að ráða, að ekki þurfi þeir einnig á miklu lánsfé að halda. Ein af ástæðunum fyrir því, að byggingarkostnaður er hér raunar meiri á íbúð en annars staðar, er sá, að hér er yfirleitt byggt stærra en annars staðar. Flestar íbúðir hér, sem nú eru byggðar, munu vera í kringum 100 m2 og stærri og margar miklu stærri. Til samanburðar má geta þess, að í nágrannalöndum okkar eru íbúðir byggðar yfirleitt miklu minni. Í janúarhefti tímarits, sem Sameinuðu þjóðirnar gefa út, er skýrsla um íbúðabyggingar í heiminum 1963. Þar segir, að meðalstærð nýrra íbúða hafi það ár verið í Noregi 83 m2, í Bretlandi 75 m2, í Svíþjóð, hinu efnaða landi, 71 m2, í Finnlandi 59 m2 og í Sovétríkjunum 38 m2. Sést á þessum samanburði, hversu miklu stærri íbúðir eru byggðar hér en þar og tilkostnaður vitaskuld tilsvarandi hærri. Þörfin fyrir íbúðabyggingar er auðvitað mjög mismunandi í hinum ýmsu löndum og af ýmsum ástæðum. Hér hefur verið talið að vandlega athuguðu máli, að um 1.500 nýjar íbúðir á ári væri hæfilegt fyrst um sinn til að fullnægja okkar þörfum og við það miðuð lagasetningin um húsnæðismálastjórn, sem þetta þing hefur gengið frá. En það svarar til 8 nýrra íbúða á hverja 1.000 íbúa. Til samanburðar má geta þess, að í þessari sömu heimild, sem ég nefndi, er talið, að árið 1963 hafi verið byggðar í Sovétríkjunum 11 íbúðir á hverja 1.000 íbúa, í Svíþjóð 10, í Vestur-Þýzkalandi 9, í Finnlandi 9, í Noregi 7.8, í Danmörku 7.1 og í Bretlandi 5.9, svo að nokkur dæmi séu nefnd. Af þessari upptalningu sést, að ef hægt verður að fylgja áætluninni, sem ég nefndi, um 1.500 íbúðir á ári eða sem svarar 8 íbúðum á 1.000 íbúa, er okkar hlutfall mjög sambærilegt við hin Norðurlöndin og þau önnur lönd, sem næst okkur liggja. Segja má, að þar sem hér er aðeins um áætlun að ræða, sé hún ekki enn orðin veruleiki, og til þess að komast nær veruleikanum, er því rétt að líta á, hvernig framkvæmdir hafa raunverulega orðið síðustu ár. Samkv. upplýsingum frá Efnahagsstofnuninni hafa framkvæmdir við íbúðabyggingar umreiknaðar í fullgerðar íbúðir orðið sem hér segir: 1962 1.200 íbúðir, 1963 1.500 íbúðir og 1964 1.600 íbúðir. Sést af þessu, að ekki ætti að vera óvarlegt að reikna með 1.500 íbúðum á ári, þegar tillit er tekið til þess, að lánsupphæðin á íbúð hefur verið nærri tvöfölduð eða hækkuð úr 150 þús. í 280 þús. kr., auk nokkurrar hækkunar til viðbótar fyrir þá, sem ætla má, að minnst fjárráð hafi. Helztu breytingarnar á húsnæðismálastjórnarlögunum, sem samþykktar hafa verið á þessu þingi, eru þessar: Árlegar tekjur byggingarsjóðs hafa verið auknar mjög verulega. í fyrsta lagi með því að leggja á almennan launaskatt, 1% af greiddum launum, sem launagreiðendur borga. Er talið líklegt, að hann muni nema um 60 millj. kr. á ári. Auk þess hefur verið ákveðið, að ríkissjóður leggi fram í sjóðinn 40 millj. kr. á ári. Eru þarna fengnar um 100 millj. kr. á ári til aukningar á eigin fé sjóðsins. Auknir lánamöguleikar hans eru líka mjög verulegir. Skyldusparnaðurinn hefur verið aukinn úr 6% í 15% og er gert ráð fyrir, að með þeirri hækkun fái sjóðurinn til umráða um 50 millj. kr. næstu árin. Þá hefur einnig verið ákveðið, að árlegu framlagi ríkissjóðs til atvinnuleysistryggingasjóðs verði varið til kaupa á vaxtabréfum húsnæðismálasjóðs, en sú upphæð nemur tæpum 50 millj. kr. Eru sjóðnum þar með tryggðar 200 millj. kr. árlega, helmingurinn sem framlag, en hinn helmingurinn sem lán. Til viðbótar þessu kemur svo eigið fé sjóðsins og framlag ríkissjóðs til útrýmingar heilsuspillandi íbúða, sem í fjárl. er áætlað 25 millj. kr., þannig að húsnæðismálastjórn á nú að hafa árlega til úthlutunar 260–270 millj. kr. Til samanburðar skulu hér tilfærðar þær upphæðir, sem húsnæðismálastjórn hefur haft til úthlutunar undanfarin ár. 1956 hafði hún til umráða og úthlutunar 50 millj., 1957 53, 1958 34, 1959 35 millj., 1960 70.7 millj., 1961 65.9 millj., 1962 86 millj., 1963 91 millj. og 1964 160.5 millj. kr., en verður væntanlega á þessu ári 260–270 millj. Með þessum auknu fjáröflunarmöguleikum hefur þá einnig verið talið mögulegt að hækka lánveitingar á hverja íbúð upp í 280 þús. kr. Lán út á íbúð voru í upphafi ákveðin 100 þús. kr., en voru í tíð vinstri stjórnarinnar svokölluðu lækkuð í 70 þús. Síðan hafa þau verið hækkuð nokkuð aftur, fyrst í 100 þús. kr. og síðan í 150 þús. kr., en verða nú sem sagt hækkuð í 280 þús. eða ferfölduð frá því, sem þau voru 1957 og 1958. Byggingarkostnaður hefur að vísu hækkað mjög verulega síðan, en þó ekki svipað því eins og lánveitingar eru nú auknar. Byggingarkostnaðarvísitala hefur hækkað síðan 1958 um 77%, en kaupgjald og launatekjur hafa líka hækkað mikið á þessu tímabili. Til samanburðar má geta, að lágmarkskauptaxti Dagsbrúnar hefur hækkað á sama tíma um nákvæmlega sama hundraðshluta eða 77% og hafa þó ýmsar aðrar launatekjur hækkað verulega meira. Það má því segja, að á meðan byggingarkostnaðurinn hefur hækkað um 77%, hafa lánveitingarnar miðað við hið nýja frv. hækkað um 300%. Þetta má líka segja á annan veg þannig, að lánveitingarnar 1957 og 1958 munu hafa numið um 171/2% af byggingarkostnaðinum þá, en nema nú um 40% miðað við 350 m3 íbúð. Má því segja, að hér sé brotið blað og húsbyggjendum gert mun auðveldara fyrir en áður var. Ég tel skylt að geta þess, að þessi lagasetning er að mestu leyti árangur af júnísamkomulaginu frá í fyrra, þótt byrjað hafi verið að undirbúa hana áður. Má af því sjá, að fleira en beinar kauphækkanir getur komið almenningi til góða. Ef um verulegar kauphækkanir hefði þá verið að ræða, hefði verið vafasamt, að ég tel, hvort hægt hefði verið að leggja hinn almenna launaskatt á og einnig vafasamt, að ríkissjóður hefði þá getað lagt fram þær millj., sem hann nú hefur gert. Ýmis atriði fleiri eru nýmæli í þessum lögum. Vextir eru lækkaðir á lánum um helming, en hins vegar eru þau vísitölubundin. Lánstíminn er lengdur úr 15 árum í 25 ár, og fyrsta árið er afborgunarlaust. Til þess að freista að koma byggingarstarfseminni í skipulegt horf, er það einnig sett að skilyrði fyrir lánveitingum, að lánsloforð hafi verið fengið, áður en bygging er hafin, til þess að jafna byggingarstarfsemina frá ári til árs. Ýmislegt fleira mætti telja af nýmælum laganna, en ég skal láta þetta nægja. Þó get ég ekki látið hjá líða að minnast á það, að þar er opnaður möguleiki fyrir sveitarfélög til þess að byggja leiguíbúðir, sem ekki var fyrir hendi áður, en það er út af fyrir sig mjög nauðsynlegt, sérstaklega fyrir ungt fólk, sem ekki hefur möguleika á að hefja strax byggingu eigin íbúða. Í sambandi við hin almennu húsbyggingamál má einnig minnast á þær breytingar, sem gerðar hafa verið á lögum um verkamannabústaði á þessu þingi. Er þar um að ræða 50% hækkun lánsfjárins úr 300 þús. kr. á íbúð í 450 þús. Sömuleiðis hefur efnahagsmiðun sú, sem gilt hefur, verið rýmkuð, þannig að menn með 120 þús. kr. tekjur geta nú orðið meðlimir í byggingarfélögunum og má þó upphæðin hækka um 10 þús. kr. fyrir hvert barn. Af öðrum lögum, sem þýðingu hafa fyrir stóran hóp manna, má nefna, að lögin um almannatryggingar hafa verið bætt verulega, þannig að bætur hækka nú samhliða því, sem grunnkaup verkamanna hækkar, án lagabreytingar, auk vísitöluálags, sem áður hafði verið ákveðið. Orlof hefur verið lengt úr 18 virkum dögum í 21 og greitt orlofsfé hækkað úr 6% í 7% og margt fleira mætti nefna, þó að hér sé ekki tími til þess nú. Til viðbótar vil ég aðeins segja það, að yfirleitt var góð samstaða allra flokka um þessa lagasetningu alla. Hins vegar versnaði samkomulagið, þegar útvega átti ríkissjóði fé til að standa undir þessum útgjöldum. En vitanlega verður ríkissjóður að afla fjár til þeirra útgjalda, sem þessari lagasetningu fylgja, eins og til annarra útgjalda. Beitti stjórnarandstaðan sér hart gegn tekjuöfluninni, sem í raun og veru jafngilti því að vera á móti málinu, því að ekkert af þessu verður gert peningalaust. Enn eru mörg mál og málsatriði óleyst á þessu sviði, sem ég hef sérstaklega gert að umtalsefni. En ríkisstj. mun fylgja í framtíðinni sömu stefnu og hingað til, til hagsbóta fyrir allan almenning í landinu og helzt vildi ég segja: fyrir þá, sem lægst eru launaðir og með skerta vinnugetu. Þjóðartekjurnar hafa farið vaxandi undanfarin ár og það er enginn vafi á því, að afkomu þessa fólks má bæta verulega, ef skynsamlega er að því staðið. Á ég þar við fyrst og fremst, að þeir, sem hærra eru launaðir og betur settir í þjóðfélaginu, stilli sínum kröfum í hóf, meðan verið er að tryggja þeim lægstu sæmilega afkomu og hóflegan vinnutíma. Þetta mál kemur til með að verða ofarlega á baugi í samkomulagsviðræðum þeim, sem nú standa fyrir dyrum og veltur á miklu, að þær takist vel. Einnig verður á það að líta, sem er aðalatriði málsins, hvað er mögulegt og hvað er ómögulegt, því að engum er til hagsbóta að krefjast þess ómögulega.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Efnahagsmálin eru talin erfiðasta viðfangsefni íslenzkra þjóðmála. Ráðamenn þjóðarinnar og sérfræðingar þeirra þreytast aldrei á að brýna fyrir okkur þann mikla vanda. Og það virðist koma út á eitt, hvernig árar. Venjulegt fólk getur skilið, að vandi sé í þessum efnum í slæmu árferði, þegar þröng er í búi. En því reynist erfiðara að skilja, að vandinn sé engu minni í góðæri og uppgripum, eins og hér hefur verið undanfarin ár og fólk verði þá að herða sultarólina. Efnahagsmál er mjög víðtækt hugtak og fá svið þjóðlífsins, sem það snertir ekki. En vandinn er ekki alls staðar jafnmikill. Okkur er ávallt sagt, að erfiðasti þáttur efnahagsmálanna sé kaupgjalds- og kjaramál hins vinnandi fólks. Umfram allt verði að gæta þess, að kaupmátturinn verði ekki of mikill, því að þá raskist allt jafnvægið í búskapnum. Þó að ráðamenn þjóðarinnar og sérfræðingar þeirra standi ráðalausir gagnvart mörgum vandamálum þjóðfélagsins, skortir þá aldrei hugkvæmni til að halda niðri kaupgetu launþeganna eða hrifsa aftur kauphækkanir, sem oft hefur kostað harða baráttu að ná fram. Öll þekkjum við þær ráðstafanir, sem stjórnarvöldin grípa til í þessum tilgangi. Hér skal minnzt á nokkrar, sem segja má, að hafi verið burðarásinn í allri efnahagspólitík núv. ríkisstj.: gengisfellingar, hækkaður söluskattur og þyngri almennir skattar. Verðhækkanir í tíð núv. ríkisstj. hafa orðið svo miklar á helztu nauðsynjum fólks, að matvörur eru nú rösklega 100% dýrari en þær voru í ársbyrjun 1960. Á sama tíma hefur almennt kaup verkamanna aðeins hækkað um 68% og þyrfti því að hækka um 22% til að halda í við þessar verðhækkanir. Þessi stefna hefur svo magnað verðbólgubraskið og hvers konar okurstarfsemi, ekki sízt í húsnæðismálunum, en afleiðingar þess liggja nú með ofurþunga á launastéttunum. Á valdatíma núv. ríkisstj. hefur hinn frjálsi samningsréttur launþegasamtakanna hvað eftir annað verið skertur með valdboði og nú síðast í flugmannadeilunni. Á sama tíma og kaupmáttur launanna hefur sífellt rýrnað, hefur hvert góðærið af öðru gengið yfir land okkar. Aldrei hefur aflazt meira. Þjóðarframleiðslan eykst stöðugt. Verðhækkanir á útflutningsvörum hafa verið meiri en á innflutningi okkar. Heildarþjóðartekjurnar hafa því stöðugt farið vaxandi. Í nýbirtri skýrslu Seðlabankans er talið, að þjóðarframleiðslan hafi vaxið um rúman fimmtung á síðustu þremur árum og á siðasta ári jókst verðmæti útflutnings um 18% miðað við árið áður samkv. sömu skýrslu. En samtímis þessari þróun hefur verkafólkið þurft að leggja á sig stöðugt lengri vinnudag til að auka tekjur sínar og bæta upp minnkandi kaupmátt launanna. Þessa öfugþróun verður að stöðva og verkalýðshreyfingin er staðráðin í að beita afli samtakanna, til þess að svo megi verða. Í lok s.l. marzmánaðar boðaði Alþýðusambandið til ráðstefnu um kjaramálin. Fyrir ráðstefnunni lágu ýmsar tölulegar upplýsingar um þróun þjóðarbúskaparins og launamálanna. Þar var m.a. sýnt fram á, að ef kaupmáttur tímakaups verkamanna hefði hækkað aðeins um 3% árlega síðustu 5 árin, ætti kaupið nú að vera um 30% hærra en það er í dag. Því hefur löngum verið haldið fram af sérfræðingum, að kaupið gæti hækkað í hlutfalli við þjóðartekjurnar. En þessi 3% árlega kauphækkun, sem dæmið var tekið um, er nokkru lægri en meðaltal árlegrar hækkunar þjóðarteknanna s.l. 5 ár. Kjararáðstefna Alþýðusambandsins var algerlega einhuga um að krefjast almennrar kauphækkunar og styttingar vinnuvikunnar í 44 klst. með óskertu kaupi í samningum við atvinnurekendur nú í vor. Jafnframt voru gerðar kröfur til ríkisvaldsins um félagslegar umbætur, einkum í skatta- og húsnæðismálum. Það er nú tæpur mánuður, þar til júnísamningarnir frá því í fyrra renna út. Við túlkuðum þá samninga sem vopnahlé. Verkalýðshreyfingin frestaði í fyrra að mestu kröfum sínum um beinar kauphækkanir, en samið var um nokkrar kjarabætur á öðrum sviðum. En veigamesta atriði samninganna var verðtryggingin á kaupið, sem hæstv, forsrh. var áðan að hóta að taka aftur, ef verkalýðshreyfingin verður ekki að skapi hans í kröfum sínum. Þá vil ég taka skýrt fram, að því fer víðs fjarri, að verkalýðshreyfingin viðurkenni framfærsluvísitöluna sem réttan mælikvarða á þróun verðlagsins. Má þar tilnefna húsnæðisliðinn, sem vísitalan telur aðeins hafa hækkað um 16% frá árinu 1959 og trúi því hver sem vill og til þekkir, að húsnæðiskostnaðurinn hafi ekki hækkað hér nema um 16% á s.l. 5 árum. Forsenda júnísamkomulagsins var, að verðbólguþróunin væri heft, og grundvallaratriði samkomulagsins, að kjör launþega versnuðu ekki á samningstímabilinu. Hvorugt hefur staðizt. Verðbólguþróunin hefur haldið áfram, m.a. fyrir stórhækkaða skattheimtu ríkissjóðs, þ. á m. nýja hækkun á söluskatti. Kjör launþega hafa versnað, einkum vegna þeirra gífurlegu skattahækkana, er áttu sér stað s.l. haust og jafngiltu fyrir margan mann beinni kauplækkun. Einnig koma hér til verðhækkanir, sem koma ekki inn í vísitöluna, einkum á ýmissi þjónustu. Ég vil nefna sem dæmi, að á ódýrustu matsölustöðum hækkaði fæði um 20% um s.l. áramót. Nú er svo komið, að t.d. hafnarverkamaður hér í Reykjavík fer með um helminginn af dagvinnukaupi sínu fyrir eins dags fæði á matsölustað fyrir sig einan. Eftir júnísamkomulagið í fyrra lögðum við ríka áherzlu á, að ríkisstj. og atvinnurekendur notuðu samningstímabilið vel til að vera við því búin að verða við óhjákvæmilegum hækkunarkröfum verkalýðsfélaganna í vor. Þótt þessir aðilar hafi ekkert gert til að búa í haginn og gera vandann auðleystari í vor, mun verkalýðshreyfingin ótrauð fylgja eftir kröfum sínum. Hún hefur rökin og réttlætið sín megin. Ég gat þess áðan, að nú væri tæpur mánuður, þar til júnísamkomulagið rennur út. Einu viðræðurnar, sem verið hafa, eru við ríkisstj. um skattamálin. Við höfum flutt mál okkar, en litla áheyrn fengið. Nokkrar lagfæringar verða þó gerðar, einkum með hækkuðum persónufrádrætti við álagningu útsvara. En heildarútkoman mun verða sú, að flestir munu á þessu ári greiða hærri krónutölu í skatta en s.l. ár vegna hærri tekna, en nokkru minna hlutfall af tekjum sínum munu þeir greiða. Hér á Alþ. hefur stjórnarliðið fellt allar till. Alþb. um verulegar úrbætur á skattalögunum, þ. á m. till. um sérstakan frádrátt fyrir fólk, sem vinnur í fiskiðnaðinum, og hafnarverkamenn. Slíkur frádráttur, eins og sjómenn hafa nú, mundi nokkuð bæta samkeppnisaðstöðu þessara atvinnugreina og er auk þess fyllsta réttlætismál gagnvart því fólki, sem oft leggur nótt við dag við björgun mestu verðmæta þjóðfélagsins. Með afgreiðslu Alþ. á skattamálunum er augljóst, að þyngstu byrðarnar verða enn lagðar á almenning, en gróðarekstrinum hlíft. Slík stefna er ekki vænleg til sátta við launþegasamtökin og spáir ekki góðu um komandi samninga. Vinnudagur verkafólks hefur stöðugt lengzt hin síðari ár. Nú er svo komið, að í ýmsum greinum hér í Reykjavík hafa verkamenn um helming tekna sinna fyrir yfirvinnu. Við slíkar aðstæður er vinnan orðin þrældómur, sem brýtur niður heilsu manna og dregur stórlega úr vinnuafköstum. Það er orðin brýn nauðsyn, að hér verði reistar skorður við með löggjöf og beitingu verkalýðsfélaganna. Sú ákvörðun hafnarverkamanna hér í Reykjavík að vinna ekki á sunnudögum í sumar er í þessu efni efni einkar ánægjuleg og uppörvandi og mætti verða öðrum að fordæmi. Félög ófaglærðs verkafólks eru nú orðin þau einu, sem hafa samninga um 48 stunda vinnuviku. En fólkið í þessum félögum er um leið lægst launað og situr á ýmsan annan hátt við minnst hlunnindi og lökust kjör. Þessu ástandi verður ekki unað lengur. Í samningunum núna verður að stytta vinnuviku þessa fólks í 44 stundir með óskertu kaupi. Undan því verður ekki vikizt. Almenn kaup verkamanna er nú 1.672 kr. á viku eða 7.250 kr. á mánuði. Kemur nokkrum manni til hugar, að þetta kaup verði ekki að hækka? Það er vonlaust að lifa á slíku kaupi, nema til komi mikil yfirvinna. Verkalýðshreyfingin hefur nú reist kröfur sínar um almenna kauphækkun til þess að vega á móti minnkandi kaupmætti launanna og verkafólkið gerir einnig kröfur til að fá aukna hlutdeild í sívaxandi þjóðartekjum og það vill fá þá hlutdeild og á þann rétt án þess að gjalda fyrir það með fleiri vinnustundum. Kauphækkanir núna eiga að vera raunverulegar hækkanir, sem ekki verða settar út í verðlagið. Atvinnureksturinn og þeir, sem tekið hafa til sín bróðurpartinn af aukningu þjóðarteknanna, eiga að standa undir kauphækkunum. En til þess að það gerist, verður að breyta um stjórnarstefnu, og það er verkefni sameinaðrar verkalýðshreyfingar að knýja þá breyttu stefnu fram.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þessar útvarpsumr. fara fram á sjötta ári þeirrar ríkisstj., sem kennir sig við viðreisn. Þegar ég lít í sjónhendingu yfir liðin viðreisnarár og frammistöðu ríkisstj., kemur mér í hug tilsvar Árna heitins Pálssonar prófessors: „Satt er það, þitt var ríkið, en hvorki mátturinn né dýrðin.“ Aðrir ræðumenn hafa þegar gert því skil, hvernig stjórnarstefnan hefur reynzt að því er tekur til fjármála, skattamála, dýrtíðarmála og skiptingar þjóðartekna milli þegnanna. Ég ætla að draga upp mynd af utanríkisstefnu núv. ríkisstj., varpa á það ljósi, hversu fátæklegur er metnaður hennar fyrir hönd Íslendinga, lítil reisn gagnvart erlendu valdi, kotungslegur bragur í skiptum við framandi þjóðir. Ég nefndi utanríkisstefnu Íslendinga. Í raun hefur ekki verið um að ræða neina sjálfstæða íslenzka stefnu í utanríkismálum síðan við vorum ginntir til að varpa hlutleysinu fyrir borð, sátum fastir í neti herbandalags með framandi herstöð í eigin landi. Upp frá þeim degi, er hlutleysinu var fórnað, hafa æ fleiri mikils háttar ákvarðanir, sem varða utanríkismál, verið teknar á erlendum vettvangi af erlendum mönnum. Fyrstu árin eftir þau umskipti fullyrtu íslenzkir ráðamenn sitthvað um sjálfsákvörðunarrétt okkar, lýstu kokhraustir yfir ýmsu því, sem þeir reyndust síðar ekki menn til að standa við, þ. á m. að hér skyldi ekki vera her á friðartímum. En þeir komust fljótlega að raun um, að þeirra var ekki valdið í slíkum efnum. Ýmsar ákvarðanir íslenzkra valdamanna hin síðari ár verða naumast skýrðar á annan veg en þann, að þeir telji sig bundna af samningum til þóknunar og hlýðni við erlenda aðila. Og nú gæta þeir tungu sinnar betur en áður. Þegar utanrrh. var að því spurður hér á Alþ. í fyrra, hvort leyfð yrði staðsetning kjarnavopna í landinu, svaraði hann því einu til, að fram á slíkt hefði ekki verið farið. Meira gat hann ekki sagt. En svo háskalegt sem það er hverri þjóð að hafa látið fjötrast, getur hún átt ýmissa kosta völ, svo lengi sem hún heldur óskertum frelsisvilja sínum, metnaði og sjálfsvirðingu, en ekki heldur öllu lengur. Fátt er uggvænlegra en það, hversu íslenzkir ráðamenn í dag og fylgjendur þeirra hafa tamið sér að lúta lágt, þegar við erlent vald og erlent fjármagn er að tefla. Það er ömurleg staðreynd, að íslenzkir valdamenn skirrast ekki lengur við að troða fótum jafnt landslög sem siðferðilegan rétt eigin þjóðar til að verða við tilmælum eða kröfum utan að. Íslenzk menningarhelgi er að engu virt. Dátunum á Keflavíkurvelli er falið að beina áhrifamestu fjölmiðlunartækjum nútímans inn á gafl á þúsundum íslenzkra heimila. Og þetta er gert á svo ógeðugan hátt, að engu tali tekur. Fyrst var herliðinu leyfður útvarpsrekstur í landinu þvert ofan í skýlaus ákvæði íslenzkra laga. Og þó var enn laumulegar að farið árið 1961, þegar sama aðila var heimilað að fimmfalda orku sjónvarpsstöðvar, sem áður hafði einungis náð til vallarins, en spannar nú yfir allan þéttbýlasta hluta landsins. Þetta var gert á forsendum, sem reyndust alrangar. En svo mikið er blygðunarleysið, að þeir, sem bera ábyrgð á þessum verknaði og málgögn þeirra þreytast ekki á að fegra hann á allan hátt og lýsa blessun dátasjónvarpsins Íslendingum til handa. Sjálfur forsrh. hefur jafnvel gerzt svo smekklegur að lofsyngja þessa dásemd í þjóðhátíðarræðu 17. júní. Núv. ríkisstj. hefur ekki látið sér nægja að halda sem fastast í herstöðina á Miðnesheiði, ásamt öllum þeim háska og allri þeirri smán, sem henni fylgir. Á liðnu ári gerði hún að vilja NATO og Bandaríkjanna samning um hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði, þar sem svo skal um hnútana búið, að þar geti orðið herskipastöð hvenær sem ráðamönnum Atlantshafsbandalagsins þóknast og þetta er gert án nokkurrar lagaheimildar, að Alþ. gersamlega fornspurðu og vitanlega að þjóðinni fornspurðri. Hún hefur aldrei fengið tækifæri til að segja hug sinn um þessi mál sérstaklega. En það mega hernámssinnar vita, að þeir Íslendingar eru margir og fer fjölgandi, sem krefjast brottfarar alls herliðs úr landi sínu. Um það bar ljóst vitni hinn geysifjölmenni útifundur, sem haldinn var hér í borg í gærkvöld að lokinni Keflavíkurgöngu. Ein alvarlegasta afleiðing þess ósjálfstæðis gagnvart erlendu valdi, áróðri og peningum, sem núv, ráðamenn eru haldnir af, er vanmetakenndin, hin nagandi tilfinning fyrir eigin smæð og umkomuleysi. Það hefur oft verið næsta ömurlegt að heyra íslenzka ráðh. ávarpa þjóð sína undanfarin ár á hátíðum og öðrum merkisdögum og flytja henni þann boðskap, hversu örðugt sé fyrir okkur, svo fáa, fátæka og smáa, að halda hér uppi sjálfstæðu þjóðfélagi einir og óstuddir. Í líkingamáli tala þeir um fleytuna okkar smáu, sem sigil þurfi í vari við móðurskipið, eigi hún að forðast áföll á úfnu hafi. Reynt er að grípa hvert tækifæri til að komast í slíkt samflot. Allir muna fyrirganginn fyrir 2–3 árum, þegar stjórnarherrar töldu okkur eiga þann kost einan að renna inn í Efnahagsbandalag Evrópu. Eins er í fersku minni hinn furðulegi landhelgissamningur við Breta frá 1961, gerður eftir að við höfðum unnið raunverulega sigur í landhelgisdeilunni. Þá afsöluðu íslenzk stjórnvöld rétti okkar til að ákveða sjálfir og einir, hvenær og með hverjum hætti við friðuðum landgrunnið fyrir ágangi erlendra veiðiskipa. Nú verða Íslendingar að sækja það undir Breta eða alþjóðadómstól, sem engin viðurkennd alþjóðalög hefur til að dæma eftir í slíku máli, hvað sé leyfilegt í þessum efnum. Og samningur þessi er með þeim endemum, að þar er ekkert uppsagnarákvæði. Mun það dæmalaust um milliríkjasamning. Þegar Íslendingar þurfa nú sakir lífsnauðsynjar sinnar að friða landgrunníð eða a.m.k. tiltekna hluta þess, þorir ríkisstj, sig hvergi að hræra. Vitanlega er það brezki ókjarasamningurinn, sem gerir hana hikandi og deiga. Viðhorf núv. ráðamanna til höfuðatvinnuvega þjóðarinnar markast eins og annað af vantrú og vanmetakennd. Kenning þeirra er sú, að Ísland sé svo harðbýlt, að torsótt verði að auka hér þjóðarframleiðslu og bæta lífskjör, nema gripið sé til annarlegra ráða. Í stað þess að beita sér fyrir kerfisbundnum aðgerðum til að nýta út í æsar vísindi, tækni, mannafla og tiltækt fjármagn og stóraukna framleiðni í íslenzkum sjávarútvegi, iðnaði og landbúnaði, er nú ofurkapp á það lagt að fá erlendan auðhring til að reisa hér stóriðjuver. Til þess að það megi takast, eru uppi ráðagerðir um að virkja fyrir hinn útlenda aðila ódýrasta orkugjafa landsins og veita honum mörg sérréttindi og fríðindi, sem íslenzkur atvinnurekstur hefur ekki notið og á ekki að fá að njóta. Hina síðustu daga hafa orðið miklar umr. á Alþ. um þessi stóriðju- og virkjunarmál, annars vegar skýrslu þá, sem lögð hefur verið fram um samningaumleitanir við svissneskt fyrirtæki varðandi alúminíumverksmiðju, hins vegar lagafrv. um virkjun Búrfells í Þjórsá, en í ráði er að selja alúminíumverksmiðjunni 3/5 hluta þeirrar raforku, sem þar fengist. Í gögnum, sem fyrir liggja og í umr, um málin hafa komið fram margvíslegar upplýsingar, sem miklu skipta og sjálfsagt er að gerðar séu alþjóð kunnar. Ég nefni fáein mikilvæg atriði. Það er ljóst, að samningur við erlent auðfélag um byggingu og rekstur stóriðjuvers táknar grundvallarstefnubreytingu að því er tekur til atvinnurekstrar og hagnýtingar orkulinda á Íslandi. Það er ljóst, að af hálfu ýmissa ráðamanna hér er hin svissneska alúminíumverksmiðja aðeins einn liður í ráðagerðum um að ryðja erlendu auðmagni í stórum stíl braut inn í íslenzkan atvinnurekstur. Undirbúningsviðræður hafa farið fram um olíuhreinsunarstöð. Rætt er um erlent hlutafé í stór fiskiðjuver og fleiri atvinnugreinar. Til þess að ná hingað erlendu fjármagni á þennan hátt þarf að veita útlendingum margvísleg sérleyfi og önnur fríðindi. Þarf ekki að fara um það mörgum orðum, hvílík áhætta er í því fólgin, að auðfélög, sem útlendir menn ráða og reka samkv. gróðasjónarmiðum sínum, verði áhrifaríkur aðili í íslenzku atvinnulífi. Slík stefnubreyting er sízt af öllu nauðsynleg. Hún er hreint glapræði. Sé rétt og skynsamlega á málum haldið, eru Íslendingar nú betur undir það búnir en nokkru sinni áður að stórefla atvinnuvegi sína, auka þjóðarframleiðsluna og bæta lífskjörin stig af stigi. Til þess þarf að vísu mjög auknar vísindarannsóknir, eflda tæknimenningu og verulegt fjármagn fengið eftir heilbrigðum og venjulegum lánaleiðum. Allt er þetta mjög vel fært, verði að því horfið með atorku og framsýni að leysa viðfangsefnin með slíkum hætti. Ein helzta röksemd þeirra manna, sem nú vilja fyrir hvern mun ná samningum um erlent iðjuver til alúminíumvinnslu, er sú, að það auðveldi okkur Íslendingum framkvæmdir í virkjunarmálum. Sú staðhæfing er meira en hæpin, þegar þess er gætt, að rætt er um að selja til langs tíma og á mjög lágu verði ódýrustu raforku, sem við eigum völ á og þetta skal gert með fyrirframsamningi, sem gengið er frá löngu áður, en vitað er um kostnaðarverð virkjunarinnar. Þær kostnaðaráætlanir, sem fyrir liggja, taka ekkert tillit til óleystra vandamála, svo sem þess, hvernig dregið yrði úr eða komið í veg fyrir ísmyndun í Þjórsá. Svo getur hæglega farið, að óhjákvæmileg lausn þess kosti fremur hundruð, en tugi millj. kr. Lengi vel var því blákalt neitað, að þessi vandi væri yfirleitt fyrir hendi. Nú er það viðurkennt af öllum, en enginn veit nú, hversu kostnaðarsamt verður að ráða þar bót á. Virkjunarkostnaður við Búrfell í Þjórsá, sem áætlaður hefur verið 1.700 millj. kr., getur af þessum sökum einum hæglega farið upp í 2.000 millj. Þessi kostnaður er miðaður við kaupgjald og verðlag í landinu í dag. Nú tekur það 3–4 ár að framkvæma fyrri hluta verksins og 7 ár að fullvirkja Búrfell. Dettur nokkrum í hug, að kaupgjald og verðlag haldist hér óbreytt allan þann tíma? Síðustu 4 árin hefur byggingarkostnaður hækkað um 10% á ári. Það veit því enginn, hvað það orkuver, sem hér á að reisa á 7 árum, kemur til með að kosta. Svo mikið er víst, að það verður ekki 1.700 millj., heldur miklu hærri upphæð og þó ræða menn um það sem einstakan búhnykk að selja meiri hluta þessarar raforku erlendum aðila á föstu, mjög lágu verði, jafnvel undir framleiðslu kostnaðarverði miðað við 1.700 millj. kr. virkjunarkostnað. Íslendingum einum, sem fá 2/5 raforkunnar til eigin nota, er ætlað að standa undir öllum viðbótarkostnaði, taka á sig alla áhættuna, eins og hún leggur sig. Nú er þess enn fremur að gæta, að samkv. áliti sérfræðinga tvöfaldast raforkuþörf Íslendinga á hverjum 10 árum. Næstu 20 ár þurfum við því að virkja til eigin nota um 450 þús. kw. Af 210 þús. kw. virkjun við Búrfell fengjum við aðeins 84 þús. Hinu á að ráðstafa til alúminíumversins um 45 ára skeið. Nú telja sérfræðingar, að Búrfellsvirkjun sé hin ódýrasta, sem völ er á. Sé það rétt, eins og verður að ætla, táknar ráðstöfun þeirrar raforku í hendur erlendum aðila vitanlega það, að við verðum þeim mun fyrr að ráðast í dýrari virkjanir okkur sjálfum til handa. Það er því engan veginn sannað og er sennilega alröng staðhæfing, að samningar um alúminíumverksmiðju séu hagkvæmir með tilliti til virkjunarmála okkar Íslendinga. Við getum leyst raforkumál okkar sjálfir, eins og við höfum gert fram að þessu. Við ráðum auðveldlega við 70 þús. kr. miðlunarvirkjun við Búrfell, ef það reynist hagkvæmasta lausnin, þegar endanlegar niðurstöður liggja fyrir. Sú skýrsla, sem ríkisstj. hefur lagt fyrir Alþ. um viðræður og samninga við hinn svissneska alúminíumhring, leiðir margt athyglisvert og sumt furðulegt í ljós. Auðsætt er, að það eru Íslendingar, sem sækja fast að ná samningum fyrir alla muni. Svisslendingar fara sér hægt og ljá því aðeins máls á samningum, að þeim verði tryggt mjög lágt raforkuverð, margvísleg sérréttindi og fríðindi. Emil Jónsson ráðh. sagði hér áðan, að Norðmenn gerðu allt til að fá erlent fjármagn inn í landið. En ég fullyrði, að þeir hafa aldrei og munu naumast sæta þeim kostum, sem hér eru í boði. Samanburður, sem gerður hefur verið á nýlegum samningi þessa sama svissneska fyrirtækis og ríkisstj, vill semja við um alúminíumverksmiðju í Noregi, sýnir ljóslega, að hér er rætt um stórum verri kjör og óhagstæðari Íslendingum til handa, en Norðmenn tryggðu sér. Þó vakti sá samningur miklar deilur í Noregi sakir þess, hve óhagstæður hann þótti í ýmsum greinum. Allt tal stjórnliða um stórhug og myndarbrag af þeirra hálfu í sambandi við þetta alúminíummál, er fleipur. Þar birtist í enn einni mynd hin gróna ótrú, sem núverandi ráðamenn hafa á þróunarmöguleikum íslenzkra atvinnuvega, vanmat þeirra á vilja og getu þjóðarinnar til að hagnýta landsins gæði. Í þessari afstöðu felst ekki stórhugur, heldur uppgjöf. Íslenzk þjóð þarf að láta valdhafana skilja, að hún er staðráðin í að nytja auðlindir sínar sjálf og ein. Hún þarf að láta þá skilja, að í öllum skiptum við erlenda menn, jafnt einstaklinga sem þjóðir, skal fylgja þeirri stefnu, sem sæmir fullvalda og sjálfstæðu ríki. Vilji valdhafarnir ekki hlíta þeim starfsháttum, ber þeim að víkja. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég vil hefja mál mitt með því að þakka hæstv. forsrh. fyrir hin hlýju og vinsamlegu orð hans í minn garð. Um leið óska ég hæstv. fjmrh. velfarnaðar í hinu nýja starfi. Herra forseti. Það er hægt að búa til margvíslegar, ólíkar myndir með tölum, - myndir, sem út af fyrir sig eru ekki rangar, en geta verið villandi eftir því, á hvern hátt þær eru notaðar. Það gefur t.d. rétta mynd í samanburði að miða við sömu krónutölu, ef verðlag og kaupgjald er stöðugt, jafnt. En þetta verður villandi, þegar kaupgjald og verðlag er á mikilli hreyfingu. Við skulum nefna eitt hugsað dæmi. Maður hefur haft 100 þús. kr. tekjur og borgar af þeim í útsvar 10 þús. kr., eða 10% af tekjum sínum. Nú skulum við segja, að hann kynni annað ár að hafa 150 þús. kr. og borgar þá 12 þús. kr. af því í útsvar, eða 8%. Útsvarið hefur hækkað að krónutölu, en lækkað í prósentum af tekjum hans. Með öðrum orðum er í rauninni hægt að segja með sanni, að útsvar þessa manns hafi samtímis bæði hækkað og lækkað. Þannig má nota tölurnar á margvíslegan hátt. Þetta sýnir, að menn verða við notkun talna að hafa í huga, á hverju er byggt, við hvað er miðað, hverjar eru forsendurnar, til þess að unnt sé að meta, hvort það er sambærilegt, sem verið er að bera saman. Þegar við rennum augum yfir það, hvernig þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur Íslendinga hafa breytzt, má gera þann samanburð á margvíslegan hátt. Við skulum reyna að átta okkur á því, hverjar breytingar hafa þar á orðið síðustu 5–6 ár. Ef við athugum málið fyrst í krónutölu, þá var þjóðarframleiðslan árið 1959 um 7.200 millj. kr. Á s.l. ári var hún um 17.100 millj. kr. Þjóðarframleiðslan hefur þannig aukizt í krónutölu um 137% á þessu tímabili. Ef við miðum hins vegar við fast verðlag, tökum þjóðartekjurnar 1959 og 1964 og umreiknum þær til verðlags 1960, hafa þær vaxið á þessu 5 ára tímabili um 34%. En ef við reiknum aukningu þjóðarteknanna á mann, er hún um 18%. Þegar menn reyna að gera sér grein fyrir því, hversu miklar eru heildarálögur hins opinbera, þá er nú orðið algengt víða að miða við það, hve hár hundraðshluti þær eru af þjóðarframleiðslunni. Þá er átt við beina og óbeina skatta og gjöld til ríkis og sveitarfélaga. Árið 1963 tóku ríki og sveitarfélög hér á landi til sinna þarfa um 27% af þjóðarframleiðslunni. Árið 1964 var þessi hlutfallstala nokkru lægri, eða 25.6% . En berum okkur saman við nokkur nágrannalönd. Árið 1963 þegar hlutfall okkar var 27%, tóku Danir 29,4% af þjóðarframleiðslu sinni til opinberra þarfa, Bretar 32%, Vestur-Þjóðverjar og Norðmenn 38% og Svíar 41%. Nú er það oft ekki aðalatriðið í augum manna, hvað er borgað í opinber gjöld, heldur hvernig þeir eru látnir borga það. Maður, sem á að greiða ákveðna upphæð til opinberra þarfa, verður oft gramur, ef hann á að snara henni út í beinhörðum peningum sem tekjuskatti eða útsvari. Málið mundi líta öðruvísi út, ef búið væri að koma á staðgreiðslukerfi og gjöldin væru tekin jafnóðum af launum manna og þeirra er aflað. En bezt virðist fólkið sætta sig við það, ef skattgjaldið er beinlínis innifalið í vöruverðinu sem söluskattur eða tollur. Þetta er ekkert einsdæmi hér á landi. Þannig er þetta alls staðar. Yfirleitt er þróunin sú í grannlöndum okkar, í allri Norður- og Vestur–Evrópu, að menn vilja komast sem fyrst og sem mest burt frá hinum beinu sköttum og yfir í óbeina. Beinir skattar, þ.e. tekjuskattur og útsvar, námu 81/2% af þjóðartekjum okkar árið 1958, en 6.3% árið 1964. En með þeim þjóðum, sem ég nefndi áðan, eru beinu skattarnir stærri hluti af þjóðarframleiðslunni en hér, eða frá 11 upp í 18%. Hér á landi hefur löngum sýnzt sitt hverjum um það, með hverjum hætti hið opinbera ætti að ná inn tekjum sínum. Um tíma einblíndu menn á aðflutningsgjöld með þeim afleiðingum, að þau voru orðin margfalt hærri hér, en þekktist í nokkru nágrannalandi og ólöglegur innflutningur í stórum stíl á fjölda vörutegunda. Þróunin er sú annars staðar, m.a. í viðskipta- og efnahagsbandalögum V.-Evrópu, að færa niður tolla. Að því sama höfum við Íslendingar stefnt undanfarin ár og verðum að halda því starfi áfram. Fyrir 6 árum voru tekjuskattsgreiðendur hér á landi um 62 þús. talsins, en það voru um 79% af öllum framteljendum í landinu. Eftir skattalagabreytinguna 1960 hrapaði þessi tala úr 62 þús. niður í 15 þús., þannig að það ár voru það ekki nema 19% af öllum framteljendum, sem greiddu tekjuskatt. Eins og kunnugt er, hefur þróunin í launa- og verðlagsmálum verið sú hin síðustu ár, að áhrif hinna miklu tekjuskattsbreytinga 1960 hafa orðið minni, en til var ætlazt. Á s.l. ári voru tekjuskattsgreiðendur 33 þús., en samt sem áður og þrátt fyrir fólksfjölgun voru þeir ekki nema röskur helmingur af tölu þeirra fimm árum áður. Sú stefna að draga úr beinu sköttunum á ekki einungis við tekjuskatt, heldur eigi síður útsvar, því að fyrir flesta skattborgara er tekjuskatturinn aðeins litill hluti á móti útsvarinu. Heildarupphæð útsvaranna er á valdi hverrar sveitarstjórnar. Stjórnarskrá okkar og löggjöf veitir sveitarstjórnunum sjálfstæði og þau ráða því að mestu sjálf, hversu mikið þau vilja taka í heild í útsvörum til sinna þarfa. Það, sem löggjafinn hefur verið að gera undanfarin ár varðandi útsvarsmálin, er fyrst og fremst að skapa samræmi og festu í útsvarsálagningu. Áður gátu sveitarfélögin jafnað niður eftir efnum og ástæðum og voru þá mjög mismunandi reglur í hinum ýmsu sveitarfélögum. Nú er búið að lögfesta einn ákveðinn útsvarsstiga, sem þau öll verða að fylgja. Hins vegar hafa sveitarfélögin heimild til þess að veita afslátt frá þeim stiga eða leggja álag á hann. En heildarupphæð útsvaranna er á valdi sveitarfélaganna. Í annan stað hefur viðleitni hjá Alþingi og ríkisstjórn miðast að því að útvega sveitarfélögum nýja tekjustofna til þess að létta undir með þeim og gera þeim kleift að hafa útsvörin lægri, en þau ella mundu verða. Vil ég þar nefna hluta söluskatts, tolla og landsútsvar. Frá stofnun Sambands ísl. sveitarfélaga hefur það verið baráttumál þeirra samtaka að koma á fót lánsstofnun fyrir sveitarfélögin til þess að greiða úr þörf þeirra fyrir stofnlán og rekstrarlán. Fyrir hálfu öðru ári var sett nefnd á laggirnar til þess að gera till. um það, hvernig bezt væri að leysa lánsfjármál sveitarfélaganna. Sú nefnd náði samstöðu um þá till., að stofnaður verði lánasjóður sveitarfélaganna. Þegar þessi stofnun verður að veruleika, mun hún verða lyftistöng fyrir sveitarfélögin og þörf sveitarfélaganna fyrir útsvarsálögur á eitthvað að minnka, þegar hagkvæm lán verða fáanleg til ýmissa nauðsynlegra framkvæmda þeirra. Ef litið er á tekjuöflunarmál hins opinbera í heild, kunna menn að spyrja: Ef talið er, að lækka beri beinu skattana og að lækka þurfi tollana, hvar á hið opinbera þá að taka tekjur sínar? Eins og ég vék að, hefur þróunin í mörgum löndum gengið meir og meir í áttina frá beinum sköttum til óbeinna skatta. Og hvað snertir óbeinu skattana hafa þeir færzt yfir í það form að vera skattur á neyzlu í einhverju formi, á innlend viðskipti. Þeir eru ýmist lagðir á vöruna á hverju viðskiptastigi, við framleiðslu, heildsölu, smásölu o.s.frv., þannig að varan verður margskattlögð eða þeir leggjast aðeins á eitt viðskiptastig, þ.e. framleiðslu, heildsölu eða smásölu. í fyrra dæminu er talað um fjölstigaskatt, í hinu síðara um eins stigs skatt. Við Íslendingar höfum reynt flestar þessar aðferðir. Árið 1960 var eftir rækilega athugun valinn smásöluskattur, þ.e. söluskattur á síðasta stigi viðskipta. Var þá stuðzt við reynslu okkar sjálfra, en einnig við reynslu grannþjóða, fyrst og fremst Norðmanna og Svía. Á síðustu árum hafa menn fengið vaxandi áhuga á nýju kerfi viðskipta- eða söluskatts, sem þykir réttlátara og sanngjarnara en þau kerfi, sem hingað til hafa verið notuð. Þetta er það, sem á Norðurlandamálum er kallað Merværdiskat, en hefur hér verið kallaður verðauka- eða virðisaukaskattur. Þessi skattur er greiddur af þeim verðmætisauka, sem verður á vörunni á hverju framleiðslu- eða sölustigi. Á framleiðslustigi er greitt af mismun á söluverði hinnar framleiddu vöru og innkaupsverði hrávaranna, á síðari stigum af söluverði og innkaupsverði. Í framkvæmd er það þannig, að sá, sem selur vöru, innheimtir af henni skatt hjá kaupanda hverju sinni, en í lok innheimtutímabilsins má hann draga frá þeim skatti þann skatt, sem hann hefur sjálfur áður greitt af innkeyptum vörum. Við skulum nefna dæmi. Framleiðandi kaupir hráefni á 100 þús. kr., selur fullunnar vörur fyrir 250 þús. kr. Ef skatturinn er 10%, hefur hann greitt af hrávörukaupunum 10 þús. kr. í skatt. Af þeim, sem hann selur hinar framleiddu vörur sínar, tekur hann 25 þús. kr. í skatt, en frá þeim má hann draga þær 10 þús., sem hann sjálfur var áður búinn að greiða vegna hráefniskaupa, en mismuninum ber að skila. Samanlögð verðmætisaukning á hverju viðskiptastigi, sem varan fer um, svarar til smásöluverðs. Kostir þessa kerfis eru taldir þeir helzt: 1) Að það veldur yfirleitt ekki tvísköttun og þess vegna ekki misrétti milli fyrirtækja. 2) Það er talið auðveldara að hafa eftirlit með því, að skatturinn komi til skila, þar sem rekja má viðskiptin stig af stigi og segja má, að kerfið hafi innbyggt eftirlit í sjálfu sér. 3) Með því að dreifa innheimtunni á fleiri stig, en eitt, verður skattgreiðslan ekki eins tilfinnanleg og ef skatturinn væri innheimtur allur t.d. á lokastigi. Í Danmörku og í Svíþjóð hafa farið fram ýtarlegar athuganir og rannsóknir á þessu skattakerfi með það fyrir augum, að þessi lönd taki það upp hjá sér. Talið er líklegt, að Danir lögleiði það hjá sér bráðlega. Svíar hafa gefið út mikið rit um þetta mál, þar sem það er rakið rækilega. Sú nefnd, sem fjallaði þar um málið, mælti einróma með þessu nýja skattkerfi, en þing og stjórn Svíþjóðar hafa ekki enn tekið endanlega afstöðu til þess. Einnig hefur þetta verið mjög á döfinni innan Efnahagsbandalags Evrópu og er talið, að innan tíðar muni það lögleitt í þátttökuríkjum þess. Eftir þær tilraunir, sem gerðar hafa verið hjá okkur Íslendingum í áratugi um fyrirkomulag óbeinna skatta, væri æskilegt, ef unnt væri að finna upp kerfi í stað þeirra, sem fyrir eru, sem er laust við ýmsa þá annmarka, sem hin fyrri hafa. Ég hef fyrir nokkru falið ráðuneytisstjóra fjmrn. að kynna sér allt þetta mál og semja um það álitsgerð og till. Eitt af þeim málum, sem undanfarin ár hafa verið til athugunar í fjmrn., er sú hugmynd, hvort breyta skuli mynt og taka upp stærri mynteiningu, en nú er. Árið 1961 var þeim Jóhannesi Nordal seðlabankastjóra, KIemenz Tryggvasyni hagstofustjóra og Sigtryggi KIemenzsyni ráðuneytisstjóra falið að athuga þetta mál og semja um það greinargerð og till. Niðurstaða þeirra varð sú, að þeir mæla eindregið með því, að í þessa breytingu verði ráðizt. Eins og kunnugt er, hafa Frakkar og Finnar gert slíka breytingu með því að strika tvö núll aftan af, þ.e.a.s. taka upp einn franka og eitt mark í stað hundrað áður. Embættismennirnir þrír leggja til, að hafinn verði undirbúningur að því að taka upp nýja mynteiningu, tíu sinnum stærri en núgildandi krónu. Aðalrökin fyrir breytingunni eru þessi: Með stærri mynteiningu mundu allar myntir undir tíu aurum falla niður og með því sparast verulegur kostnaður af útgáfu tiltölulega dýrrar smámyntar. Í því sambandi má upplýsa, að það kostar a.m.k. 17 aura að búa til einseyring og 47 aura að búa til fimmeyring. Verulegt hagræði og vinnusparnaður mundi fást með stærri mynt og niðurfellingu eins aukastafs úr öllum peningaupphæðum. Breyting í verðmætari einingu mundi hafa góð sálræn áhrif og stuðla að breyttri afstöðu til verðgildis krónunnar, sem mjög hefur rýrnað vegna verðbólguþróunar s.l. áratugi. Íslendingar hafa jafnan verið stolt þjóð, og er ekki líklegt, að það mundi vekja þægilega stolts- og þjóðernistilfinningu í brjóstum manna, þegar íslenzka krónan væri orðin verðmesta krónan á Norðurlöndum. Þetta mál er á athugunarstigi, en eftir rækilega athugun hef ég sannfærzt um, að það væri rétt spor að breyta mynteiningu okkar þannig, að hún verði tíu sinnum verðmeiri. Við heyrum það á hverju ári, þegar fjárlög eru á ferðinni, að nú hafi verið lögð fram hæstu fjárlög í sögu landsins. En þegar þjóðarframleiðslan hefur meira en tvöfaldazt í krónutölu, þá er kannske ekki rökrétt að álykta, að upphæðir fjárlaga eða fjárhagsáætlanir sveitarfélaga geti staðið í stað eða jafnvel lækkaðað krónutölu. Þrátt fyrir það að fjárlög hafi hækkað í krónutölu svo sem raun ber vitni um, eru þau samt lægra hlutfall af þjóðarframleiðslunni en áður. Rétt er og að hafa í huga, að af því fé, sem ríkissjóður innheimtir af borgurunum, fer röskur helmingur aftur beint til borgaranna. Árið 1962 voru tekjur ríkissjóðs um 2.650 millj., en af þessari upphæð fóru 1.416 millj. í greiðslur til almannatrygginga, atvinnuveganna, í niðurgreiðslur og útflutningsuppbætur. Ríkið innheimtir þetta fé og skilar því aftur. Ríkið er að þessu leyti tæki til tekjumiðlunar. Tvo fjárlagaliði vildi ég gera hér að umtalsefni vegna þess, hve mjög þeir hafa hækkað og hve þýðingarmiklir þættir þeir eru í félagslegum umbótum hins íslenzka þjóðfélags. Þessir tveir þættir eru almannatryggingar og skólamálin. Framlög ríkissjóðs til lífeyris- og sjúkratrygginga hafa hækkað frá árinu 1959 úr 77 millj. upp í 543 millj. kr., eða um sjöfaldazt. Fjölskyldubætur voru áður ekki greiddar með fyrsta og öðru barni, en eru nú greiddar með öllum börnum og upphæð bótanna á hvert barn hækkar. Hjón með tvö börn fengu fyrir 1960 engar fjölskyldubætur, en fá nú 6 þús. kr. Hjón með þrjú börn fengu áður 1.165 kr., en nú 9 þús. Þá er elli- og örorkulífeyrir. Hjón, sem árið 1959 fengu 15.900 í lífeyri, fá nú 43.400. Felldur var niður munurinn á fyrsta og öðru verðlagssvæði, en á öðru verðlagssvæði voru bótagreiðslur áður töluvert lægri. Þeir, sem þar búa, fá því nú sömu greiðslur og á fyrsta verðlagssvæði, þannig að hækkunin er miklu meiri á öllum tryggingum hjá íbúum annars verðlagssvæðis. Þá má nefna afnám skerðingarákvæðanna svokölluðu. Ef gamalt fólk, sem komið var á ellilífeyri, eða fólk, sem hafði slasazt og fékk örorkubætur, vann sér eitthvað inn annars staðar, voru þær tekjur áður dregnar eftir vissum reglum frá bótagreiðslum. Nú eru þessar skerðingarreglur ekki lengur til. Skólamálin eru annar meginþáttur, sem hefur haft veruleg áhrif á fjárlög til hækkunar. Til byggingar barnaskóla, gagnfræðaskóla, héraðsskóla, húsmæðraskóla og iðnskóla var árið 1958 varið 14.4 millj. kr. úr ríkissjóði, en í ár 119.2 millj. og rekstrarkostnaður þessara skóla hefur hækkað frá árinu 1958 úr 65.9 millj. upp í 263 millj. Það er mikilvægt, að hið mikla fé, sem varið er til skólanna, nýtist sem bezt, bæði að því er snertir stofn- og rekstrarkostnað. Mikilvægast er þó, að sú menntun, sem skólarnir veita, samsvari þeim kröfum, sem breyttar og breytilegar þjóðfélagsaðstæður gera til þeirra, en breyttar þjóðfélagsaðstæður kalla stöðugt á þróun og umbætur í skóla- og menntamálum. Þar getum við hagnýtt okkur margt af reynslu annarra þjóða og aðhæft okkar staðháttum, þó að við þurfum fyrst og fremst að byggja á okkar eigin reynslu og sögu. Ég vil leggja á það áherzlu, að það er orðin aðkallandi nauðsyn að koma á fót skipulegum, vísindalegum rannsóknum í skóla- og menntamálum okkar Íslendinga og því fyrr því betra. Þegar við Íslendingar byggjum upp þjóðfélag okkar, notfærum vísindi, tækni, komum upp nýjum stofnunum, bætum þjónustu og kjör, þá verðum við jafnan að hafa í huga, að í sambandi við allar slíkar fjárfrekar framkvæmdir og umbætur þarf að framkvæma það vandasama mat, hvað er æskilegt að gera og hvað unnt að gera. Undirstaðan undir því, hvað unnt er að gera, er burðarþol þjóðfélagsins, þ.e. atvinnuvegirnir, sem allt byggist á. Það er ekki nóg að segja: Það er æskilegt að stofna þessa stöðu eða koma þessari stofnun á fót, - og Þetta gera aðrar þjóðir. - Það er ekki víst, að 180 þús. manna þjóð geti gert það sama og 180 millj. þjóð. Allt veltur hér á undirstöðunni. Við verðum að byggja á bjargi, en ekki sandi. Ef of mikið er lagt á útflutningsatvinnuvegina, sem eiga í harðri samkeppni við erlendar þjóðir, þá er verið að heimta meira, en burðarþol þjóðfélagsins leyfir. Menntamálin, tækni og vísindi verða eitt aðalviðfangsefni íslenzku þjóðarinnar á næstu árum. Það verður að búa vel að vísindum og vísindamönnum, búa þeim kjör, sem eru boðleg og við hæfi þjóðarinnar, - kjör, sem samrýmast burðarþoli hins íslenzka þjóðfélags. Vandi stjórnmálamanna er þessi: að meta hvað er æskilegt og hvað er unnt og í hvaða röð framkvæmdir og umbætur eigi að koma. Góðærum fylgja, oft örðug ár. Framsækni og varúð verða að haldast í hendur, ef vel á að fara. Fyrir litla þjóð má svo lítið út af bera. En með þessi meginatriði, sem ég minntist á, í huga, verður að sækja með opnum augum og einbeittum hug til æ betra og réttlátara þjóðfélags, til blessunar í bráð og lengd fyrir land og lýð.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Á 6 ára valdatímabili núv. stjórnarflokka hafa fjárlög íslenzka ríkisins fjórfaldazt. Er það meiri hækkun en nokkru sinni fyrr. Segir þessi þróun sína sögu um árangur stjórnarstefnunnar, því að til hennar ber að rekja hækkun fjárl. að verulegu leyti. Þau atriði, sem mestu hafa valdið þar um, eru þessi: 1) Þensla ríkiskerfisins og eyðsla. 2) Óhófleg skattheimta. 3) Dýrtíðin. Mun ég nú gera grein fyrir þessum atriðum. Með hliðstæðum samanburði á fjárl. 1958 og 1965 kemur m.a. eftirfarandi í ljós: Útgjöld samkv. 10. gr. fjárl., þ.e. til ríkisstj., ráðuneytanna og utanríkisþjónustunnar, hafa hækkað um 174%. Breytingar þær, sem gerðar voru á álagningu skatta, voru taldar vera til sparnaðar. Í framkvæmd hefur raunin orðið sú, að kostnaðurinn er 200% hærri, en fyrir breytinguna og mun þó sú áætlun reynast of lág. Innheimtu skatta og tolla átti einnig að gera ódýrari með kerfisbreytingu, en kostnaðurinn við innheimtuna mun nú 100% hærri. Ég hef gert samanburð á ríkisreikningi 1958 og 1963 og tekið þessa útgjaldaliði: Kostnað við veizlur ríkisstj., ferðakostnað, kostnað við ráðstefnur, annan kostnað og ýmislegan kostnað rn. Útgjöld vegna þessa reyndust 3.8 millj. kr. 1958, en 1963 eru þau orðin 18.1 millj. kr. Hækkunin nemur 500%. Sem sönnun fyrir útþenslu ríkiskerfisins leyfi ég mér að minna á stofnanir eins og almannavarnir, Efnahagsstofnunina, hagsýslugerðina, saksónaraembættið, fjölgun í ýmsum nefndum og ráðum, svo sem í húsnæðismálastjórn, bönkum, en til afreka í ráðleysi verður að telja það verk að stofna prestsembætti úti í Kaupmannahöfn. Er sú framkvæmd í öllu eins, þar sem er ekki einu sinni fylgt lögum þar að lútandi. Enda þótt útþensla ríkiskerfisins og eyðsla eigi sinn þátt í hækkun fjárl., veldur þó annað þar meira um. Það er ofsköttunin. Einn sterkasti þátturinn í viðreisninni og sá þeirra, sem reynt er að halda lengst í, er að draga til umráða á vegum ríkisstj. svo mikið fjármagn, að það minnki kaupgetu og framkvæmdir almennings. Liður í framkvæmd þessara atriða viðreisnarstefnunnar er að draga hluta af sparifé landsmanna í Seðlabankann og að hafa verulegan greiðsluafgang hjá ríkissjóði. Þessi stefna hefur leitt til þess, að um ofsköttun hefur verið að ræða, þar sem tekjur ríkissjóðs fóru um 600 millj. kr. fram úr áætlun samanlagt árin 1962 og 1963. Þó að hitt sé augljóst, að ríkissjóður þarf að vera rekinn hallalaust, leiðir ofsköttun af sér margs konar vandræði og hefur leitt af sér ofvöxt dýrtíðarinnar, sem síðar verður að vikið, enda var svo komið á s.l. sumri, að upp reis reiðialda út af sköttunum, alda; sem ekki á sér neina hliðstæðu í stjórnmálasögunni. Máli mínu til sönnunar varðandi þetta atriði vil ég leiða fram vitni og vitnin eru stjórnarblöðin, Alþýðublaðið og Morgunblaðið. Hannes á horninu sagði í Alþýðublaðinu 1. ágúst s.l. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ég hef fylgzt með því, þegar skattskráin hefur komið út í 40 ár og aldrei hefur hún valdið annarri eins reiði, undrun og furðu og í þetta sinn.“ Og Morgunblaðið segir 9. ágúst, með leyfi hæstv. forseta, er það sendir vinablaði sínu, Vísi, kveðju, m.a. á þessa leið: „Okkur hefur verið sagt það mjög ótvíræðum orðum í nefndu blaði, að skattar og útsvör hafi lækkað, að almenningur standi betur að vígi fjárhagslega, en áður og sé hæstánægður með útreikninga skattheimtunnar. Þetta og annað svipað lesa menn í blöðunum, meðan þeir handfjatla gjaldseðilinn hálfringlaðir; af því að hann segir allt aðra sögu og miklu ískyggilegri um stórauknar opinberar álögur, um skattpíningu, sem ekki á sér hliðstæðu um mörg undanfarin ár.“ Og blaðið heldur áfram og segir: „Það er út af fyrir sig gott og blessað að geta kastað fram háfleygum, hagfræðilegum skýringum studdum töfraformúlum töluvísindanna á hinu nýja skattafargani. En sagði ekki núv. forsrh. einhvern tíma, að buddan væri; þegar öll kurl koma til grafar, öruggasti hagfræðingurinn. Og nú segir hún vissulega ömurlega sögu þessa síðustu tíma.“ Þetta eru frásagnir stjórnarblaðanna um ágæti ríkisstj. í skattamálum. Þær þurfa ekki skýringar við. Í framhaldi af þessu mun ég víkja nánar að því, hvort ástæða var fyrir þessari reiðiöldu almennings eða ekki. Á valdatímabili stjórnarflokkanna hafa skattar og tollar til ríkissjóðs hækkað frá því að vera 700 millj. kr., eins og þeir voru 1958, í 3.280 millj. kr. eða um 34% með hliðstæðum samanburði. Hér er þó ekki öll sagan sögð, því að ótöld skattheimta fer fram á vegum ríkisins utan áhrifa á niðurstöðutölur fjárl. Þar vil ég nefna hækkun pósts og síma, ríkisábyrgðasjóðsgjald, bændaskatt, launaskatt, iðnlánasjóðsgjald, og segja má með réttu, að varla sé nokkurt mál afgreitt hér á Alþ., án þess að því fylgi nýr skattur. Á sama tíma og skattar og tollar hækka, svo sem greint hefur verið, hefur einnig átt sér stað fyrir áhrif stjórnarstefnunnar og verðlagsþróunarinnar í landinu hækkun á útsvörum um 180%. Gjald til almannatrygginga hefur hækkað yfir 200% og sjúkrasamlagsgjöldin álíka. Hins vegar hefur samningsbundið kaupgjald í almennri verkamannavinnu aðeins hækkað um 60–70% á þessum árum. Ofan á þetta bætist það, að skattheimtunni hefur verið breytt á þann veg, að söluskattur, sem lagður er á nauðþurftir manna og almenna þjónustu, hefur hækkað um 500% , en skattar á fyrirtæki hafa hins vegar lækkað heildarinnheimtu skattanna í landinu frá því að vera 2% í 0.2%. Engan mun undra, þegar þessar staðreyndir eru hafðar í huga, þó að reiði fólksins væri almenn og réttmæti hennar dregur enginn í efa. Hitt vekur undrun, að hæstv. ríkisstj. skuli ekki enn þá gera sér þær staðreyndir ljósar, að um ofsköttun er að ræða, en heldur áfram á sömu braut með því að hækka söluskattinn um ca. 250 millj. kr. fyrir jólin í vetur og ætlar sér ca. 150 millj. kr. meira af tekju- og eignarskatti í ár en s.l. ár. Og enn þá er hún að bæta við nýjum sköttum þessa síðustu daga þingsins og það nú á byggingarefni. Byggingarkostnaður hérlendis er ekki nógu hár að dómi hæstv. ríkisstj. Afleiðingin af framkvæmd þeirrar stefnu, sem ég hef hér lýst, þ.e. eyðslusemi og ofþenslu ríkiskerfisins og þó fyrst og fremst ofsköttun, er dýrtíðin, sem hér ræður ríkjum og liggur eins og mara á atvinnu- og viðskiptalífi þjóðarinnar og eyðir hverri kjarabót fólksins jafnharðan og hún fellur til. Glöggt dæmi um vöxt dýrtíðarinnar og áhrif hennar á hækkun fjárl. eru niðurgreiðslur á vöruverði. Til þeirra var varið 115 millj. kr. 1955, árið áður en stjórnarstefna núv. stjórnarflokka kom til framkvæmda. En nú er varið til þeirra mála 543 millj. kr. Hækkunin er 380%. Hér er þó ekki öll sagan sögð, þar sem telja má hluta af fjölskyldubótum einnig til niðurgreiðslu á dýrtíðinni, enda eru þær reiknaðar til frádráttar í framfærsluvísitölunni. Útflutningsuppbætur á landbúnaðarvörur standa einnig í beinu sambandi við vöxt dýrtíðarinnar og ef betur er að gáð, er vöxtur dýrtíðarinnar einkenni á fjárl. og ríkisrekstrinum yfirleitt. Á sama tíma og fjárlög hækka um 300%, hækkar fjárveiting til nýrra raforkuframkvæmda um 24% og til flugvallagerðar um 84%. Og þróunin í vegamálunum, þeim málum, sem öll þjóðin hefur áhuga á, er þessi: Tekjur af sérsköttum, þ.e. benzínskatti, þungaskatti og leyfisgjöldum, hafa hækkað um 700% á valdatíma stjórnarsinna. Ríkissjóður lagði fram 35 millj. kr. til vegamála 1953 umfram tekjur af áðurnefndum tekjustofnum, en nú ætlar hæstv. ríkisstj. sér að fá 100 millj. kr. í ríkissjóð í nettótekjur af þessum þremur tekjustofnum. Gert er ráð fyrir því, að framkvæmdafé til vegamála á gildistíma vegáætlunarinnar verði 80–90% af framkvæmdafé s.l. ár. Auk þess mun verðlagsbreyting rýra framkvæmdamátt þessa fjár, svo sem verið hefur. Rýrnun vegafjárins til framkvæmda hefur verið 13–20% frá árslokum 1963 til þessa dags. Ekki er búið betur að um fjármuni til viðhalds þjóðveganna. Þar er gert ráð fyrir, að þróunin verði sú, að árið 1958 var varið 8.3 aurum til viðhalds á hvern ekinn km, en 1968 eiga að fara 5.3 aurar til viðhaldsins, þ.e. 36% lækkun. Að lokum vil ég minna á það furðulegasta, sem gerzt hefur á tímum góðæris til lands og sjávar, eins og verið hefur undanfarin ár, að gripið er til þeirrar ráðstöfunar að skera niður framkvæmdaliði fjárl. um ekki minni fjárhæð en 20%. Vekur þetta að sjálfsögðu furðu í landi, þar sem ekki er fjárfestingareftirlit og allt veður uppi í verðbólguframkvæmdum. Þessi ráðstöfun er ekki heldur gerð til að létta af neinum sköttum eða leysa nokkurn vanda. Hún er gerð til þess að fleyta hæstv. ríkisstj. lengra inn á braut ráðleysisins, því að hvar ætlar ríkisstj. að taka það fé, sem þarf til þessara verkefna á næsta ári auk þeirra nýju verkefna, er þá falla til, fyrst hún þarf að gera neyðarráðstöfun í bezta árferði, sem yfir landið hefur gengið? Gott dæmi um þessa framkvæmd eru skólarnir í landinu. Við afgreiðslu fjárl. í vetur var aðeins samþ. 25% af þeim framkvæmdum í skólabyggingum, sem um var sótt og nauðsyn bar til að veita, en 20% lækkun á fjárveitingum til skólabygginga í heild er 50% meiri fjárhæð, en veitt var til nýrra barnaskóla og gagnfræðaskóla á árinu 1965. Sjá má af því, hvert stefnir um skólaframkvæmdir og fræðslu ungmenna hér á landi á næstu árum. Herra forseti. Ég hef í ræðu minni hér að framan skýrt frá nokkrum atriðum í þróun í fjármálum íslenzka ríkisins og áhrifum viðreisnarinnar á þá þróun. Niðurstaðan af því, sem sagt hefur verið, er sú, að álögustefna hæstv. ríkisstj. er rótin að þeirri dýrtíð og þeirri óvissu, sem nú ríkir í efnahagsmálum þjóðarinnar. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir útvarpshlustendur. Tvennt er það, sem hverjum manni ætti að vera ljóst um þessar mundir. Annað er það, hversu ótryggt efnahagsástandið er sakir verðbólgunnar. Hitt er það, hversu veik ríkisstj. er og fálmandi í aðgerðum sínum. Það dylst ekki heldur, að ríkisstj. hefur misst trúna á sjálfa sig og er það vissulega mjög alvarlegt áfall, því að framan af stjórnartímabilinu skorti hana sízt mikillæti í orðum og lét gjarnan skammt stórra högga á milli. Nú er skylt að gera ráð fyrir því, að ríkisstj. hafi upphaflega haft einlægan ásetning um varanlegar úrbætur í efnahags- og stjórnmálum. En hitt er jafnvíst, að henni hefur mistekizt svo hrapallega, að lengra verður ekki komizt. Jafnvægisleysið í efnahagslífinu getur tæplega orðið meira en nú er. Ókyrrðin í kaupgjaldsmálunum má ekki meiri vera. Stjórnmálaástandið getur naumast orðið ótryggara. Verðbólguþróunin hefur oft verið mikil og illviðráðanleg siðasta aldarfjórðung, en tólfunum hefur kastað síðustu 5 árin, því að á þessu stutta skeiði hefur verðbólguvöxturinn reynzt meiri en samanlagt á 15–20 árum áður. Þó er þess sérstaklega að minnast, að efnahagsaðgerðir ríkisstj., sem hófust í febrúar 1960, áttu alveg sérstaklega að leiða til verðbólgustöðvunar, enda voru aðgerðir þessar nefndar viðreisn efnahagslífsins. En sagan hefur hins vegar reynzt óljúgfróð um eðli þeirrar viðreisnar, enda tekur enginn sér þetta nafn í munn nema í háði. Þess vegna er það lýðum ljóst og raunar ríkisstj. sjálfri, að efnahagsaðgerðir 1960 og æ síðan voru ekki til þess lagaðar að hemja verðbólguna. Þvert á móti á efnahagsþróunin síðan 1960–61 að langmestu leyti rætur að rekja til þessara aðgerða. Þær hafa m.ö.o. haft þveröfug áhrif við það, sem til var ætlazt. Tíðar gengisfellingar, vaxtahækkanir og taumlaus skattheimta, svo að nokkuð sé nefnt, hefur komið meira róti á efnahagslífið, en því sé fært að þola, þó að ríkisstj. hafi að nafninu til fleytt sjálfri sér áfram á ávöxtum mikils sjávarafla og hagstæðra viðskiptakjara, sem einkennt hefur stjórnartímabilið. Annars er ástæða til að sakna þess í ræðu fráfarandi fjmrh., sem hér talaði áðan, að hann gerði enga grein fyrir hag og afkomu ríkissjóðs, sem þó hefði verið ástæða til á þessum tímamótum. Eitt af því, sem verið hefur mest áberandi í fari ríkisstj., er þrálátt og meinlegt skilningsleysi á eðli íslenzkra atvinnuvega og þar af leiðandi á þörfum þeirra. Ríkisstj. hefur sótt fyrirmyndir og fyrirmæli, meira en góðu hófi gegnir, til erlendra þjóða og reynt að heimfæra efnahagslögmál auðvalds- og iðnaðarstórvelda upp á okkar sérstaka efnahagskerfi, sem grundvallast aðallega á sjósókn og kvikfjárrækt og iðnaði, sem bundinn er þessum frumþáttum atvinnulífsins og innanlandsþörfum fyrir neyzluvörur og atvinnu handa ört vaxandi þjóð. Þannig hefur ríkisstj. alltaf verið að reikna út og halda því að þjóðinni, að höfuðatvinnuvegir okkar séu svo ótraustir, að á þeim sé ekki hægt að byggja eðlilegan hagvöxt. Sem betur fer hefur þetta reynzt rangt. Hagvöxtur og framleiðslugeta aðalatvinnuvega okkar er út af fyrir sig ekki áhyggjuefni. Auðlindir landsins, fiskimiðin, ræktunarlandið og verksmiðjukosturinn, allt hefur þetta reynzt nýtilegt og sannað sem fyrr, að þetta eru og hljóta að verða meginstoðir undir atvinnulífinu og þeim efnahagslegu framförum, sem að er keppt. Þessir eru okkar íslenzku bjargræðisvegir. Á þá verðum við að treysta fyrst og fremst og að þeim ber að hlynna með ráðstöfunum, sem ætlandi sé, að verði þeim til eflingar, en ekki til niðurdreps. Verksmiðjuiðnaðurinn er yngsta grein atvinnulífsins hér á landi og hefur vaxið hröðum skrefum undanfarna áratugi og átt meginþáttinn í að taka við þeirri öru fólksfjölgun, sem orðið hefur í landinu. Gildi iðnaðarins felst ekki sízt í því, að hann hefur reynzt þessa megnugur. Getur hver maður séð, hvers virði það eitt út af fyrir sig er fyrir tilvist þjóðarinnar. En iðnaðurinn hefur einnig stuðlað að stóraukinni framleiðslu og nýtingu innlendra hráefna og aukið með því verðmæti sjávarafla og búsafurða og þannig orðið frumframleiðslunni og þeim, sem að henni starfa, ómetanleg aðstoð. En hvernig er þá búið að verksmiðjuiðnaðinum undir ríkjandi stjórnarfari? Því má svara með orðum iðnrekendanna sjálfra og iðnverkafólksins, sem á hag sinn og atvinnu undir þessari starfsemi. Það er samdóma álít þessara aðila, að óvissa ríki um framtíð margra greina íslenzks iðnaðar og þessi óvissa stafar fyrst og fremst af aðgerðum ríkisstj. í tolla- og verzlunarmálum: Hjá ríkisstj. hefur vegið þyngra á metunum að auka skyndilega innflutning erlendrar iðnaðarvöru, en að treysta hag sambærilegs iðnaðar í landinu sjálfu og því er svo komið, að alls óvíst er, hversu fer um ýmsa innlenda iðnaðarstarfsemi í næstu framtíð. Stefnubreytingar er því þörf í málefnum iðnaðarins, eins og svo margs annars í þjóðmálum okkar, ef ekki á verra af að hljótast. Að sjálfsögðu er ekki fram á það farið að vernda iðnaðinn óskorað og um alla framtíð með höftum og háum innflutningstollum á erlendum iðnaðarvörum. En eigi að síður verður að taka tillit til þeirra aðstæðna, sem hér hafa lengi verið í uppbyggingu iðnaðarins og þess sérstaklega gætt, að skyndileg breyting á innflutnings- og tollamálum leiði ekki til þess, að innlendur iðnaður verði ósamkeppnisfær, áður en ráðstafanir hafa verið gerðar til þess, að hann geti lagað sig að breyttum aðstæðum og samkeppnisaðstöðu. Þess vegna ber nú, áður en rýmkað er um innflutning erlendra iðnaðarvara, að tryggja iðnaðinum aðgang að hagstæðum stofnlánum og auknum rekstrarlánum, færa niður aðflutningsgjöld af vélum og hráefnum til iðnaðar og efla leiðbeiningar- og hagræðingarstarfsemi og veita sérstakt fjármagn með hagstæðum kjörum til framleiðniaukningar. Í þessu sambandi er rétt að minna á, að fyrir Alþ. liggur nú sem oft áður till. frá framsóknarþm. um það, að Seðlabankinn endurkaupi hráefna– og afurðavíxla af iðnaðinum, en ríkisstj. hefur enn ekki léð máls á samþykkt hennar, hvað sem síðar kann að verða. Hversu gagnlegur sem frjáls innflutningur kann að vera í sjálfu sér, má þó ekki gleymast, að á fleira er að líta í því sambandi. Innflutningsfrelsið verður þjóðinni ekki að gagni, ef það leiðir til samdráttar í lífvænlegum innlendum iðnaði. Og langmest af iðnaði okkar er einmitt af því tagi, ef rétt er að honum búið, auk þess sem hann er nauðsynlegur til þess að taka við mestum hluta hinnar öru fólksaukningar. Fyrirhugaðar stóriðjuframkvæmdir geta ekki orðið uppbót fyrir þann iðnað, sem ríkisstj. er nú sem óðast að drepa niður, a.m.k. ekki þann iðnað, sem byggður hefur verið upp á Akureyri og annars staðar norðanlands, því að ekki er annað sýnna en ríkisstj. ætli með aðgerðum sínum í stóriðjumálum og iðnaðarmálum almennt að lama uppbyggingu Akureyrar og koma í veg fyrir nauðsynlega eflingu hennar á sviði atvinnu- og menningarmála. Tal stjórnarflokkanna nú um framkvæmdasjóð strjálbýlisins, sem fái fé sitt m.a. af hagnaði og sköttum af alúminverksmiðju í Straumsvík, er lítils virði móti þeirri röskun, sem hver stórframkvæmdin af annarri á suðvesturhorni landsins hlýtur að hafa í för með sér og skal þó sannarlega ekki gert litið úr nauðsyn slíks sjóðs, enda er það eitt af höfuðbaráttumálum Framsfl. Eins og síðustu upplýsingar um stóriðjumálin liggja nú fyrir, er ful ástæða til að krefjast endurskoðunar á öllu málinu, t.d. að því er varðar virkjun Dettifoss, enda er margt, sem bendir til þess nú, að Dettifossvirkjun sé hagstæðari, en fram kom í fyrstu skýrslum ríkisstj. í þessu máli. Ríkisstj., sem í fyrstu var bólgin af mikillæti og þóttist hafa ráð við hverjum vanda, er nú bæði ráðvillt og hikandi í aðgerðum sínum. Í öllum meginatriðum hefur hin upphaflega stefna, eins og hún var túlkuð, beðið skipbrot. Verðbólgan hefur aldrei vaxið örar en í tíð núv. ríkisstj. Kaupgjaldsmálin hafa aldrei verið ótryggari. Skattrán hefur viðgengizt og náði hámarki á síðasta skattári og litlar líkur til, að á því verði breyting. Óbeinir skattar margfaldast með hverju ári sem líður og tekjuskattur er ótæpt innheimtur þrátt fyrir gefin loforð um að fella hann niður af almennum launatekjum. Hluti launamanna af þjóðartekjunum vex ekkert, þrátt fyrir aukna þjóðarframleiðslu og stórbætt viðskiptakjör. Málefni þeirra landshluta, sem eiga, í tímabundnum atvinnuerfiðleikum, hafa verið látin reka á reiðanum og væri sannarlega æskilegt, að í þeim efnum gætti meiri „röskleika“, - svo að notuð séu orð hæstv. forsrh. í ræðu hans hér í kvöld, - heldur en verið hefur til þessa. Það er aðeins eitt, sem ekki breytist. Ríkisstj. lafir enn í völdum. Stjórnarherrarnir virðast kunna það eitt, sem þarf til þess að hanga á naumum meiri hl. á Alþ., þó að þeir hafi fyrir löngu misst taumhald á stjórn landsins og glatað trausti hjá þjóðinni og ekki getur slíkt talizt stjórnvizka, heldur einber þrjózka. Auðvitað er ekkert sjálfsagðara, en að sú ríkisstj. segi af sér, sem komin er í málefnaþrot, enda er það beinlínis eðli lýðræðislegra stjórnarhátta, að þannig sé að unnið. Í stjórnmálum eiga menn að standa eða falla með verkum sínum. Þess er því e.t.v. enn að vænta, að núv. hæstv. ríkisstj, segi fljótlega af sér og skulu það verða mín síðustu orð hér í kvöld, að sú ráðabreytni mundi sízt verða Íslands óhamingju að vopni. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er einkennandi fyrir þessar umr. sem og fleiri slíkar, að stjórnarandstæðingar gera ákaflega lítið að því að bera gerðir núv. ríkisstj. saman við gerðir þeirrar ríkisstj., sem þeir sjálfir áttu aðild að. Þetta segir sína sögu, enda er meginhluti málflutnings þeirra ýmiss konar tillögur og kröfugerðir í skattamálum, verðlagsmálum, launamálum og efnahagsmálum almennt, sem þeir sjálfir gátu ekki tekið undir eða leyst, meðan þeir höfðu valdaaðstöðu. Stjórnarandstæðingar gera því að vissu leyti meiri kröfur til núv. ríkisstj. en sjálfra sín og skal ég ekki lasta það. Halldór E. Sigurðsson ræddi hér áðan um margs konar hækkanir á fjárlagaliðum. En hann gleymdi alveg hinni stórkostlegu aukningu á framlögum til almannatrygginga eða félagsmála, sem hækkuðu frá árinu 1958 til 1965 úr 106 millj. kr. í 758 millj. kr., enda gæti ég trúað því, að hann væri sjálfur lítið hrifinn af þessum fjárveitingum. Það kemur vissulega úr hörðustu átt, þegar framsóknarmenn eru að gagnrýna það, hversu mjög fjárl. hafa hækkað á valdatíma núv. ríkisstj., því að við hverja einustu fjárlagaafgreiðslu hafa þeir sjálfir lagt til, að fjárl. hækkuðu um 200–300 millj., svo að líklega væru fjárl. nú 1.000 millj. hærri, en þau raunverulega eru, ef till. framsóknarmanna hefðu verið teknar til greina. Ingvar Gíslason talaði um það, að stefna ríkisstj. hefði beðið skipbrot. Það er rétt að athuga þessi ummæli nánar, af því að þau koma frá framsóknarmanni. Hvað sögðu framsóknarmenn um stefnu ríkisstj, í upphafi? Það liggur fyrir og sérstaklega kom það fram í umr. um efnahagsmálin á Alþ. á öndverðu ári 1960. Þá sagði einn framsóknarmaður, sem talaði einna skýrast, en allir aðrir höfðu sömu meiningu, - hann sagði: „Leggja á dauða hönd yfir alla nauðsynlega og réttláta framþróun og uppbyggingu í landinu.“ Og ég get vissulega tekið undir það, að þeir menn, sem álíta, að þetta hafi verið stefna ríkisstj., geti vissulega sagt með sanni, að hún hafi beðið skipbrot. Fyrir nokkrum vikum sat ég á tali við einn gáfaðasta og víðsýnasta þm. Framsfl., mann, sem er mjög frumlegur og snjall ræðumaður, en þó er sá ljóður á ráði hans, að hann er mjög sjálfstæður í skoðunum og því fær hann aldrei að taka þátt í útvarpsumr. fyrir Framsfl, Talið barst að frv. ríkisstj. um lækkun tolla, sem þá var til meðferðar á Alþ. Ég kvartaði undan því, að erfitt væri að eiga við þessa framsóknarmenn, það væri sama, hvaða umbótamál ríkisstj. bæri fram, alltaf gætu þeir boðið betur. Nú stæðu þm. Framsfl. upp hver á fætur öðrum, þegar þetta mál var til umr., fullir vandlætingar yfir því, að tollarnir skyldu ekki lækkaðir meira, en frv. gerði ráð fyrir, þó hefði þessum sömu mönnum ekki komið til hugar að lækka neina tolla, þegar þeir sátu sjálfir að völdum. Þm., sem ég ræddi við, hugsaði málið um stund og svaraði síðan meira í gamni en alvöru, að ríkisstj. ætti auðvelt með að koma í veg fyrir yfirboð flokksbræðra hans með því móti að leggja til, að tollarnir á hinum umræddu vörutegundum skyldu lækka niður í ekki neitt eða m.ö.o. afnumdir, þá væri alls ekki hægt að bjóða betur. Við ræddum þetta úrræði um stund í mesta bróðerni, en komumst fljótt að þeirri niðurstöðu, að það mundi eigi duga, því að ef ríkisstj. ætlaði sér að fella alveg niður tolla af einhverjum vörum, mundu framsóknarþm. óðara standa upp og ekki sætta sig við það, heldur mundu þeir krefjast þess, að tollar af þessum vörum yrðu endurgreiddir nokkur ár aftur í tímann, slíkir snillingar væru framsóknarmenn í yfirboðum. Árið 1960 lagði ríkisstj. á 3% söluskatt í smásölu. Þessari skattlagningu voru framsóknarmenn algerlega andvígir. Í upphafi ársins 1964 var svo söluskatturinn hækkaður upp í 51/2 % og um síðustu áramót var hann hækkaður enn á ný upp í 71/2%. Báðum þessum hækkunum voru framsóknarmenn mjög mótfallnir. Söluskatturinn er nú einn aðaltekjustofn ríkisins og í fjárlögum fyrir árið 1965 er gert ráð fyrir, að tekjur af honum nemi rúmum 900 millj, kr. Tekjur ríkissjóðs af söluskatti á árunum 1960–1965, að báðum meðtöldum, munu nema samtals yfir 2.000 millj. kr. Ef stefna Framsfl. hefði ráðið, hefði ríkissjóður misst af öllum þessum tekjum. En það mega framsóknarmenn eiga, að þótt þeir hafi viljað leysa landsmenn undan því að greiða alla þessa fjárfúlgu í ríkiskassann, hafa þeir ekkert haft á móti því, að ríkisstj. ráðstafaði þessum peningum, sem inn koma fyrir söluskattinn, til nýrra skóla, sjúkrahúsa, hafna, vega, jarðræktarframkvæmda, niðurgreiðslna á vöruverði o.s.frv. og þeir hafa meira að segja talið allt of skammt gengið á sumum þessum sviðum. Ágreiningurinn milli ríkisstj. og Framsfl. um fjármál og fjárveitingar er fyrst og fremst í því fólginn, að ríkisstj. telur ekki unnt að veita stórar fjárhæðir til ýmissa nauðsynlegra og nytsamlegra hluta nema innheimta fé til þess af þjóðinni. En Framsfl. telur hins vegar unnt að eyða fé án þess að afla þess. Ég er viss um það, að ef allar till. Framsfl. á undanförnum árum varðandi skatta, tolla og fjárveitingar hefðu náð fram að ganga, mundi skorta á annað þús. millj. kr., til þess að tekjur ríkissjóðs hrykkju fyrir útgjöldunum á yfirstandandi ári. Svona fjármálastefnu treystir ríkisstj. sér auðvitað ekki til að fylgja. Höfuðgagnrýni stjórnarandstöðunnar á gerðum ríkisstj. er fólgin í tvennu: Í fyrsta lagi, að ríkisstj. ráði ekki við verðbólguna, í öðru lagi, að kaupmáttur launa hafi minnkað. Ég skal viðurkenna, að fyrra ásökunarefnið er að verulegu leyti réttmætt. En hið síðara hefur við mjög lítil rök að styðjast. Verðbólgan hefur haldið áfram að vaxa í tíð núv. ríkisstj., það er satt. Framsóknarmenn tala gjarnan um óðaverðbólgu, Evrópumet, heimsmet í dýrtíðaraukningu og Eysteinn Jónsson talaði hér áðan um tröllaskref. Svona öfgar eiga vitanlega engan rétt á sér, enda hefur ekkert met verið slegið í þessum efnum í tíð núv. ríkisstj., ekki einu sinni Íslandsmet. Það er sjálfur Framsfl., sem er aðili að Íslandsmetinu. Það var sett árið 1950, en það ár hækkaði verðlagið miðað við vísitölu neyzlu og þjónustu um 40.6% og ég veit ekki, hvaða nafn Eysteinn Jónsson vill gefa slíku skrefi. Árið eftir var Framsfl. einnig í stjórn. Þá hækkaði verðlagið um 21.9%. Það lengsta, sem núv. ríkisstj. hefur hins vegar komizt á einu ári, miðað við almanaksár, er 16.7%. Það er árið 1960. Ég nefni þessar tölur ekki ríkisstj. til afsökunar, heldur til þess að sýna fram á, að Framsfl. hefur af engu að státa í þessum efnum. Enda er það svo, að í stjórnarandstöðunni hefur þessi flokkur aðeins borið fram eina skynsamlega till. í dýrtíðarmálunum, en það er að veita vísitöluuppbætur á sparifé og setja vísitöluálag á skuldir. Flest annað, sem Framsfl. hefur haft til málanna að leggja á undanförnum árum, hefði aukið verðbólguna, enn meir, en raun er á orðin. Ríkisstj. hefur setið í um það bil 51/2 ár og það er fróðlegt að kanna, hvenær á þessu tímabili verðbólgan hafi aukizt mest, án þess að miða við almanaksárið. Í ljós kemur, að langmest verður aukningin á 8 mánaða tímabili frá 1. júlí 1963 til 1. marz 1964. Þá hækkar verðlagsvísitalan úr 150 stigum upp í 180 stig eða um 20%. Það er augljóst, hver er undirrót þessarar sérstöku verðbólguaukningar. Í upphafi þessa tímabils varð mikil hækkun á launum opinberra starfsmanna. Í kjölfar hennar eða í desember 1963 fengu svo aðrar launastéttir 15% kauphækkun. Afleiðing þessara kauphækkana varð svo veruleg hækkun á landbúnaðarafurðum og öðru verðlagi. Þessar hækkanir eru að mestu leyti komnar inn í vísitöluna og verðlagið í lok tímabilsins hinn 1. marz 1964. Landsmenn voru yfirleitt sammála um það, að opinberir starfsmenn væru orðnir langt á eftir öðrum stéttum í launakjörum og nauðsyn væri á róttækum leiðréttingum. Hin mikla launahækkun, sem þeim hlotnaðist með kjaradómi 1. júlí 1963, skapaði samt óánægju annarra launastétta í landinu, sem töldu sig þá hafa dregizt aftur úr opinberum starfsmönnum. Því fór skriðan af stað og það tók nokkurn tíma að koma á jafnvægi aftur. Ég fullyrði það, að hvaða ríkisstj. sem hefði setið í landinu, er hefði framkvæmt veigamikla leiðréttingu á kjörum opinberra starfsmanna, hefði orðið fyrir þessari sömu reynslu. Ríkisstj. stóð frammi fyrir þeim vanda að velja á milli þess að viðhalda ranglætinu í launamálum opinberra starfsmanna til þess að hamla gegn aukinni verðbólgu ellegar að leiðrétta launakjörin og taka á sig nýja dýrtíðarskriðu. Í umr. um verðbólgumálin er nauðsynlegt að líta á þróun þessara mála upp á síðkastið. Þá kemur í ljós, að síðustu 12 mánuðina hefur vísitala neyzlu, vöru og þjónustu aðeins hækkað um 5%. Þetta er langminnsta verðbólguaukningin, sem orðið hefur á einu ári á valdatíma ríkisstj. Enginn vafi er á því, að þessi hagstæða þróun á rót sína að rekja til júnísamkomulagsins í fyrra. En nú er allt undir því komið, að í þeim samningum, sem eru fram undan milli verkafólks, vinnuveitenda og ríkisstj., verði stöðvun verðbólgunnar höfð að leiðarljósi, þótt þar sé vissulega við torleystan vanda að glíma. Gangur málanna hefur verið sá að semja við verkafólk á vorin, bændur á haustin og útvegsmenn og sjómenn um áramótin. Ég held, að það gæti orðið til mikilla bóta, ef unnt væri að slá öllum þessum samningum saman í eitt, láta allar þessar stéttir sitja saman við samningaborðið ásamt fulltrúum ríkisstj. og vinnuveitenda og reyna að semja um öruggan vinnufrið og jafnvægi í verðlagsmálum til tveggja ára í senn. Þá skal ég víkja að hinu meginásökunarefninu á hendur ríkisstj., fullyrðingunni um, að kaupmáttur launa hafi minnkað. Þá rís spurningin, hvort fremur eigi að miða við atvinnutekjur eða breytingar á kauptöxtum. Í ádeilum sínum miða kommúnistar ávallt við kauptaxtana, af því að það gefur óhagstæðari útkomu fyrir launþegana og sú viðmiðun er líklegri til að skapa óánægju hjá þeim. En þessi viðmiðun er ófullkomin að því leyti, að hún tekur ekki tillit til almennra yfirborgana, aukinna aldurshækkana, tilfærslu milli launaflokka og aukinnar ákvæðisvinnu. Sannleikurinn er sá að þótt aðallega sé miðað við kauptaxtana, kemur í ljós, að hjá flestum stéttum hefur kaupgjaldið hækkað meira ,en nemur hækkun á vísitölu verðlags og þjónustu, nema hjá verkamönnum. Ástæðan fyrir því, að þeir eru lakar settir en aðrir, að þessu leyti, er sú, að á undanförnum 5 árum hafa verkamannafélögin í landinu undir forustu kommúnista samið um 10–20% minni launalækkun, en aðrir hafa fengið. Og það þýðir ekkert fyrir leiðtoga þeirra að ætla sér að kenna ríkisstj. um það, hvernig þeir sjálfir hafa haldið á kjaramálum verkamanna. Í jólaverkföllunum 1963 leitaðist ríkisstj. við að koma á samningum um meiri launahækkun til verkamanna, en þeirra stétta, sem betur voru settar, en þessu sjónarmiði hafnaði Alþýðusambandið algerlega. Ríkisstj. hefur á valdaferli sínum gert mjög verulegar endurbætur á skattalöggjöfinni. Tekjuskattur hefur verið afnuminn á almenn um launatekjum, a.m.k. að því er fjölskyldumenn varðar. Persónufrádráttur hjóna með tvö börn verður í ár 144 þús. kr. Fastar reglur hafa verið settar um útsvarsálagningu og persónufrádráttur verið lögboðinn. Einnig hafa útsvarsstigar verið lögboðnir, en þó með þeim frávikum, að sveitarfélögin geta veitt afslátt af þeim eða hækkað þá. Hvert sveitarfélag ræður því, hvaða útsvarsbyrðar það leggur á gjaldendur sína í heild, en Alþ. ákveður aðeins innbyrðis skiptingu milli gjaldendanna eftir tekjuhæð. Lækkun útsvara á lágtekjufólki þýðir óhjákvæmilega aukna útsvarsbyrði þeirra, sem hafa meiri tekjur. Þetta verða menn að gera sér ljóst til að sjá við þeim blekkingum stjórnarandstæðinga, að auknar útsvarsálögur á s.l. ári í Reykjavík og ýmsum kaupstöðum landsins hafi verið sök ríkisstj. og meiri hl. Alþ. Þar er fyrst og fremst við sveitarfélögin sjálf að sakast, sem staðið hafa í miklum og fjárfrekum framkvæmdum og talið sér nauðsyn á að auka verulega útsvarstekjur sínar. Á s.l. ári var persónufrádráttur í útsvari hækkaður talsvert og nú í ár hefur hann verið hækkaður til mikilla muna. Þetta kemur lágtekjufólkinu til góða sem veruleg kjarabót. Persónufrádráttur hjóna með tvö börn verður nú 70 þús. kr. Beri menn þetta svo saman við ástandið á vinstristjórnarárunum, þegar enginn persónufrádráttur til útsvars var lögboðinn og algengt var að leggja útsvar á fólk með 10-20 þús. kr. nettótekjur. Alþfl. hefur ávallt lagt ríka áherzlu á öflugt skattaeftirlit varðandi beina og óbeina skatta. Á s.l. ári var stofnuð skattarannsóknardeild, sem hefur unnið árangursríkt starf. Nú er með lagasetningu verið að efla þessa deild, gera hana sjálfstæðari og veita henni ríkari heimildir til rannsókna, en áður. Jafnframt því er verið að bæta skipulagið á meðferð skattsvikamála. Er þess að vænta, að þessi lagasetning geti orðið mikilvægur áfangi í baráttunni gegn skattsvikurum, en baráttan gegn þeim er ekki einungis réttlætismál í garð þeirra, sem telja heiðarlega fram, heldur er hún einnig barátta fyrir bættu fjármálasiðferði þjóðarinnar og heilbrigðari þjóðfélagsháttum. Undanfarna mánuði hafa miklar hræringar átt sér stað innan Alþb. Hver höndin hefur verið upp á móti annarri og hatrammar deilur á opinberum vettvangi milli hinna ýmsu deilda þess. Þeir, sem ætluðu sér að sameina aðra, hafa því sjálfir orðið sundrungunni ofurseldir. Árið 1930 klufu kommúnistar sig út úr Alþfl. Sá klofningur var út af fyrir sig fagnaðarefni, því að menn, sem trúðu á flokkseinræðið í Sovétríkjunum og valdatöku með byltingu, áttu ekki heima innan raða Alþfl. Kommúnistaflokkurinn hafði tveimur meginhlutverkum að gegna hér á landi, annars vegar að vera samastaður fyrir söfnuð Stalíns og hins vegar að kljúfa og eyðileggja Alþfl. Kommúnistar komust fljótt að raun um það, að til þess að ná verulegum árangri í síðara hlutverkinu yrðu þeir að dylja fyrra hlutverkið sem bezt. Því skipti flokkurinn um nafn og árangurinn lét ekki á sér standa. Einn af aðalforingjum Alþfl., Héðinn Valdimarsson, sem var einlægur baráttumaður fyrir einingu íslenzkrar alþýðu, lét blekkjast og gekk í lið með kommúnistum og margt manna með honum. Héðinn Valdimarsson sá þó fljótt, að hann hafði framið mistök og hætti afskiptum af stjórnmálum, en fólkið, sem fylgdi honum, sat um kyrrt í Sósfl. Þótt kommúnistar væru búnir að skipta um nafn og teldu Sósfl. vera óháðan lýðræðisflokk, kom hið sanna innræti alltaf við og við í ljós, þ.e.a.s. Rússaþjónkunin og aðdáunin á kommúnistísku ofbeldi. Þessu til áréttingar má benda á margt. Hér skal aðeins minnzt á árás Sovétríkjanna á Finnland og atburðina í Ungverjalandi. Aldrei opnuðu þó kommúnistar hjarta sitt betur, en á stund sorgarinnar við fráfall Stalíns, en þennan mikla foringja kvaddi Þjóðviljinn með þessum orðum: „Vertu sæll, kennari vor og leiðtogi, kæri vinur og góði félagi.“ Þegar Sósfl. fór að nálgast tvítugsaldurinn, sáu kommúnistar, að þetta dulargervi dygði ekki lengur, ef þeim ætti að takast að klekkja frekar á Alþfl. Þá var enn notuð gamla aðferðin og skipt um nafn. Nú var tekið upp heitið Alþýðubandalag og Hannibal Valdimarsson ginntur út úr röðum Alþfl. yfir til Alþb. og nokkurt lið með honum. Að þessu sinni var atburðarásin nokkuð önnur en 1938, því að leiðtogi klofningsliðsins sat um kyrrt í bandalagi við kommúnista, en talsverður hluti liðsins, sem fylgdi honum, sneri fljótlega baki við fyrirtækinu. Nokkru eftir þetta tókst svo kommúnistum einnig að kljúfa Þjóðvarnarflokkinn. Til þess var notaður millilíður, hin svonefndu Samtök hernámsandstæðinga, sem voru í reynd útibú frá Sósfl. Hálfur Þjóðvfl. gekk undir merki Alþb., en hinn helmingurinn tvístraðist í allar áttir, mest þó til Framsóknar. Kommúnistar töldu sig nú á grænni grein, því að auðvitað höfðu þeir ætíð haft öll ráð Alþb, í hendi sér. Í því efni liggur fyrir vitnisburður þeirra manna, sem gerst þekkja til. Gils Guðmundsson og Ragnar Arnalds rituðu eftirfarandi orð um Alþb. í Frjálsa þjóð hinn 26. nóv. 1960: „En svo einkennilega er högum háttað innan þessara samtaka, að hinir gallhörðu kommúnistar ráða þar lögum og lofum.“ Þessi orð eru vitanlega jafnsönn í dag og þau voru árið 1960. Þegar kommúnistar höfðu lokið við að kljúfa Alþfl. í þriðja sinn og sundra Þjóðvfl., töldu þeir sig hafa treyst mjög aðstöðu sína. Nú mundi allt leika í lyndi. En þá kom reiðarslagið. Alþingiskosningarnar síðustu sýndu, að þrátt fyrir liðveizlu Hannibals og þjóðvarnarmanna hlaut Alþb. síður en svo meira fylgi meðal þjóðarinnar, en Sósfl. einn hafði áður hlotið. Nú fóru margir Sósfl.-manna að hugsa ráð sitt. Er það ekki ástæðulaust með öllu, hugsuðu þeir, að flokkurinn sé að gefa Hannibal, Gils og Alfreð þingsæti? Væru þau ekki betur komin í höndum manna, sem öruggir væru á Moskvulínunni? Væri ekki bezt að leggja Alþb. niður, þar sem það hafði engan árangur sýnt og láta Sósfl. einan bjóða fram eftirleiðis? Það er vaxandi fylgi við þessi sjónarmið innan Sósfl., sem var undirrótin annars vegar að för kommúnistaforingjanna til Moskvu á s.l. sumri, þar sem þeir ræddu við félaga Breznev og að hinu leytinu að því, að Brynjólfur Bjarnason styrkti mjög aðstöðu sína innan Sósfl. á síðasta flokksþingi. Hannibal og Gils og félagar undu því að vonum illa, að framlag þeirra til Alþb. væri lítils eða jafnvel einskis metið. Þeir héldu því fram, að kosningaúrslitin sýndu nauðsyn þess að draga úr áhrifum kommúnista innan Alþb. eða öllu heldur að dylja þessi áhrif betur, en gert hafði verið. Létu þeir jafnvel í það skína, að þeir mundu stofna nýjan flokk, ef þeir fengju máli sínu ekki framgengt. Þetta var þó tæpast meint í alvöru, heldur var hótunin fyrst og fremst sett fram til þess að ná sem hagstæðustum samningum við kommúnista. Nú settust hinar ýmsu klíkur Alþb. á rökstóla til þess að leysa vandann og var oft harkalega deilt. Einn af þm. Alþb., sem vildi bera klæði á vopnin, lagði til, að stefna Alþb. ætti að vera sú að vera bæði á móti kommúnistum og andkommúnistum. Ekki þótti fært að athuguðu máli að skipta enn einu sinni um nafn. En að lokum fannst þó lausnarorðið. Það átti að endurskipuleggja Alþb. og eftir mikið stríð og mæðu virðist sem grundvöllur endurskipulagningar sé nú fundinn. Þennan grundvöll getur Einar Olgeirsson samþykkt, af því að hann lítur svo á, að á þessum nýja grundvelli haldi Alþb. áfram að starfa sem kosningabandalag. Hannibalsmenn samþykkja grundvöllinn hins vegar af þeirri ástæðu, að þeir telja, að Alþb. hætti að vera kosningabandalag samkv. honum og verði að stjórnmálaflokki. Þjóðvarnarmenn bíða að hinu leytinu átekta og velta málinu fyrir sér, en þó telja sumir, að þeir komist að þeirri niðurstöðu, að þessi óljósi grundvöllur henti þeim einkar vel. Ég skal engu um það spá, hvernig til tekst um endurfæðingu Alþb. En eitt er víst. Kommúnistar hafa um áratugi verið sundrungarafl í íslenzkum stjórnmálum og þeir bera sök á því, að hér á landi er ekki til neinn stór lýðræðissinnaður verkalýðsflokkur. Hannibal Valdimarsson, Gils Guðmundsson og Björn Jónsson verða aldrei liðtækir við sköpun slíks flokks, nema þeir hafni fyrir fullt og allt öllu samstarfi við kommúnista, en það gera þeir ekki, hversu oft sem þeir endurskipuleggja Alþb. Ég hef sérstaklega gert þessi mál hér að umtalsefni vegna þess, að ég tel það mjög miður farið, ef það tækifæri, sem nú hefur gefizt til þess að einangra kommúnista í íslenzkum stjórnmálum, verður ekki notað. Á síðari árum hefur Framsfl. talið sig til þess kjörinn að gegna hlutverki hins stóra vinstrisinnaða lýðræðisflokks, sem þjóðina hefur vantað. Leika framsóknarmenn nú ákaft verkalýðsflokk og telja það bezt gert með því að sýna sem mest ábyrgðarleysi. Framsfl. skortir þó margt til að hæfa í hlutverk verkalýðsflokksins. Hann á tiltölulega lítið fylgi innan verkalýðshreyfingarinnar, en afl flokksins byggist að verulegu leyti á yfirráðum hans yfir sterkum atvinnufyrirtækjum. Er þar fyrst og fremst um að ræða atvinnufyrirtæki samvinnuhreyfingarinnar og þeirra hlutafélaga, sem framsóknarmenn hafa raðað í kringum hann sér til trausts og halds. Þegar núv. ríkisstj. er borin saman við aðrar ríkisstj., sem hér hafa setið síðustu áratugina, sker hún sig einkanlega úr um þrennt. Hún hefur setið lengur, en flestar þeirra, verið samhentari og komið meira í verka. Auðvitað eru verk hennar umdeilanleg og sumt hefur farið miður, þótt flest hafi vel tekizt. Skuggi verðbólgunnar hvílir yfir og honum verður að eyða með samstilltu átaki allra stétta. Það þarf að efla sparnað í ríkisrekstrinum, yfirvega nýjar leiðir í landbúnaðarmálunum, auka verklega og bóklega menntun þjóðarinnar og tryggja öruggan vinnufrið til frambúðar með nýju júnísamkomulagi. Fjöldamörg verkefni bíða framtíðarinnar. Þar skiptir mestu máli, að sú undirstaða hefur verið reist á síðustu 6 árum, sem gefur okkur ríka ástæðu til að ætla, að vel megi takast um lausn þeirra. Góða nótt.