Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur svohljóðandi bréf: „Reykjavík, 10. apríl 1984. Stefán Valgeirsson, 3. þm. Norðurl. e., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sinnt þingstörfum á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, þar sem 1. varaþm. Framsfl. í Norðurl. e. situr þegar á Alþingi, að 2. varamaður, Valgerður Sverrisdóttir, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti, með ósk um að fram fari í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Jóhanna Sigurðardóttir, forseti Nd.“ Þessu bréfi fylgir kjörbréf Valgerðar Sverrisdóttur. Ég vil leyfa mér að biðja hv. kjörbréfanefnd að taka kjörbréfið til athugunar. Á meðan verður fundi frestað í fimm mínútur. - Fundarhlé.



Herra forseti. Skv. tilmælum forseta hefur kjörbréfanefnd nú kannað kjörbréf fyrir Valgerði Sverrisdóttur, Lómatjörn, Suður-Þingeyjarsýslu, sem er 2. varaþm. Framsfl. í Norðurlandskjördæmi eystra. 1. varaþm. flokksins í þessu kjördæmi, Níels Árni Lund, situr þegar á Alþingi. Kjörbréfanefnd hefur athugað kjörbréfið og ekki fundið neitt athugavert við það. Leggur hún því einróma til að kjörbréfið verði samþykkt og kosningin verði metin gild.



Valgerður Sverrisdóttir hefur unnið drengskaparheit að stjórnarskránni. Býð ég hana velkomna til starfa á Alþingi.



Það er till. um að vísa þessari þáltill. til allshn. Hreyft hefur verið þeirri hugmynd að vísa till. til fjvn. á þeirri forsendu að nokkur útgjöld fylgi till. Ég hygg að það sé ekki næg ástæða til þess að taka fjvn. fram yfir allsherjarnefnd, því að ef svo væri gert í hliðstæðum tilvikum mundu allflestar tillögur fara til fjvn. á þeirri forsendu. En ég lít svo á að það sé ekki bein till. um fjvn. 



Herra forseti. Á þskj. 542, 283. mál Alþingis, hef ég leyft mér að flytja þáltill. svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa nefnd til að semja frv. til laga um greiðslukort og starfsemi greiðslukortafyrirtækja.“ Á undanförnum árum, þó sérstaklega á s. l. ári, varð notkun ákveðinnar tegundar greiðslukorta, svonefndra kreditkorta, æ algengari í viðskiptum. Segja má að undir lok ársins 1983 hafi orðið veruleg umskipti hvað notkun slíkra korta varðar. Notendum kortanna fjölgaði verulega og sölu- og þjónustuaðilum sem heimiluðu greiðslukortaviðskipti fjölgaði mjög mikið einnig. Nú eru starfandi tvö greiðslukortafyrirtæki í samvinnu við ákveðnar innlánsstofnanir, Eurocard og Visa Island. Þetta greiðsluform hefur rutt sér til rúms víða í nágrannalöndum okkar á undanförnum árum og af viðbrögðum fólks hér má ráða að fjölmörgum finnst þetta hentugt greiðslufyrirkomutag og vafalaust á það eftir að verða mun algengara í viðskiptum hér eftir en hingað til. Til þess að fyrirbyggja hugsanlegan misskilning vil ég taka það fram að framangreindri þáltill. er á engan hátt stefnt gegn þessu greiðsluformi. Það er á margan hátt mjög heppilegt og getur sparað tíma og vinnuafl innlánsstofnana og greitt fyrir viðskiptum ef rétt er á málum haldið. Hins vegar er óeðlilegt að stjórnvöld skuli á engan hátt móta þá stefnu sem fylgja ber varðandi uppbyggingu og þróun þessa greiðslufyrirkomulags. Þær tegundir greiðslukorta sem algengar eru í ýmsum nágrannalöndum okkar eru aðallega þrenns konar: Svokölluð kontokort eru þannig að notandinn getur keypt ákveðna eða ákveðnar vörur frá einum eða fleiri framleiðendum skv. sérstökum samningi. Svokölluð kreditkort, sem við þekkjum nokkuð vel í viðskiptum, draga úr þörf fyrir greiðslufé og kaup eru ekki takmörkuð við ákveðna upphæð. Venjulega fær þá notandinn greiðslufrest í einn til einn og hálfan mánuð. Þriðja tegundin sem notuð er í viðskiptum er svokölluð kaupkort, sem líkjast í öllum aðalatriðum ávísanareikningi nema þau eru í plastikkortaformi. Öllum þessum þremur tegundum greiðslukorta er það sameiginlegt að þörf fyrir að bera á sér reiðufé minnkar og um er að ræða einfaldan og fyrir margan hentugan greiðslumáta. Greiðslukortin bjóða því upp á margvíslegt hagræði í viðskiptum. Ef svo væri ekki mundu notkun þeirra og vinsældir ekki vera jafnmiklar og raun hefur orðið á. En samfara notkun þeirra hljóta að koma upp ýmis úrlausnarefni sem vert er að gefa gaum og bregðast við áður en þau verða að vandamáli. Það þarf að skoða þetta greiðslukerfi með tilliti til þeirra afleiðinga sem það getur haft fyrir peninga- og lánakerfið í landinu, svo og hvaða viðskiptaleg og réttarfarsleg sjónarmið koma til athugunar við notkun þeirra. Hvað notanda greiðslukorts varðar bendi ég á að með venjulegri markaðsstarfsemi sinni tekur hann ekki þátt í ákvörðunum um hvernig kerfið á að vera og það er of seint að grípa í taumana og ætla að breyta greiðslukortafyrirkomulaginu, þó annað sýnist hentugra, eftir að ákveðin þróun hefur staðið í nokkuð langan tíma. Þau atriði sem leggja verður áherslu á varðandi greiðslukort og notkun þeirra eru að greiðsluformið sé aðgengilegt fyrir sem flesta, að það hafi sem mest notagildi, notandi fái jafnan yfirlit yfir úttektir, þannig að hann hafi möguleika á að krefjast leiðréttinga ef um rangar færslur er að ræða. Það þarf að setja reglur vegna hugsanlegrar misnotkunar kreditkorta, t. d. vegna fölsunar, og um hvaða skilríki seljanda ber að krefja korthafa ef hann telur þess þörf. Greiðslukort þurfa að vera þannig að nánast sé útilokað fyrir aðra en korthafa að nota þau. Þá er full ástæða til að setja reglur um hvað korthafi á að greiða fyrir greiðslukort og notkun þess. Þar koma til skoðunar sjónarmið eins og þau að korthafi greiði raunverulegan kostnað greiðslukortafyrirtækja og til álita getur komið að korthafi greiði miðað við notkun greiðslukortsins. Slíkt mundi leiða til hagkvæmari notkunar þess. Það má einnig velta því fyrir sér hvort eðlilegra sé að korthafi greiði allan kostnað vegna notkunar greiðslukorts eða hvort leggja á þann kostnað á söluaðila eins og nú er gert. Upplýsingar um neyslu korthafa má ekki misnota, t. d. hvað notandinn kaupir og við hvaða aðila hann verslar. Í þessu sambandi er ekki nægjanlegt að ætla að banna misnotkun, það verður að reyna að gera hana ómögulega með öllum þeim tækjum sem hugsanleg eru. Þannig eiga innlánsstofnanir viðkomandi ekki að hafa aðgang að þessum upplýsingum. Af því sem hér hefur verið rakið sést að nauðsyn ber til að mótuð verði stefna í þessum málum og sett verði heildarlöggjöf. Neytendasamtökin og Neytendafélag Reykjavíkur og nágrennis hafa hvatt til þess að slík löggjöf verði sett og bent á að ekki megi mismuna þeim neytendum sem nota greiðslukort og þeim sem nota þau ekki. Ég hef orðið var við að kaupmenn og ýmsir þjónustuaðilar telja líka að mikil þörf sé fyrir að skýr stefna sé mótuð í þessu máli. Þeir telja að vegna aukinnar notkunar greiðslukorta og þess gjalds sem fyrirtækin greiði af hverri sölu, þar sem greiðslukort eru notuð, sé óhjákvæmilegt annað en að vöruverð hækki. Bent er á að víða þurfi verslunarfyrirtæki að greiða hærri fjárhæð til greiðslukortafyrirtækja en þau greiða í húsaleigu. Einnig benda þessir aðilar á að vegna þess hvað greiðslur koma seint þegar greiðslukort eru notuð minnki innkaupageta þeirra og fjármagnskostnaður aukist. Þá telja þeir út í hött að ekki séu settar reglur um lágmarksupphæð sem nota megi greiðslukort til greiðslu á og segja ekki óalgengt að jafnvel sé eitt stykki dagblað keypt með greiðslukorti. Af því sem hér er sagt er ljóst að þær reglur sem mótast hafa hér á landi um notkun greiðslukorta eru settar einhliða af greiðslukortafyrirtækjum og þeim lánastofnunum sem þessi fyrirtæki eru tengd. Þessar reglur eru að mörgu leyti ágætar, en ýmis atriði þurfa þó skoðunar við, eins og hér hefur verið bent á. Hér er um flókið mál að ræða sem snertir hagsmuni flestra þjóðfélagsþegna. Til þess að móta skynsamlega löggjöf í þessu efni þarf að kanna mörg atriði og það er eðlilegt að allir hagsmunaaðilar geti fjallað um hvernig hún á að vera. Ég tel eðlilegt að ríkisstj. hafi forgöngu í þessu máli með skipun nefndar til að semja frv. til l. um greiðslukort og starfsemi greiðslukortafyrirtækja, eins og lagt er til í þáltill. þessari. Það er viðbúið að slíkt nefndarstarf geti tekið langan tíma, þannig að ástæða er til að fara fram á að þáltill. fái afgreiðslu á þessu þingi þar sem um svo aðkallandi mál er að ræða. Herra forseti. Ég leyfi mér að fara fram á að till. verði vísað til atvmn. Sþ.



Herra forseti. Ég vil fyrst af öllu byrja á því að lýsa yfir eindregnum stuðningi við þessa till. til þál. og tel að hún hefði þurft að vera komin fram löngu fyrr. Ég vil minna á að 11. mars 1980 bar ég fram fsp. til þáv. hæstv. viðskrh., Tómasar Árnasonar, sem voru á þessa leið, með leyfi forseta: „Þarf að leita leyfis stjórnvalda til stofnunar lánakortafyrirtækis hér á landi? 2. Eru slík fyrirtæki háð eftirliti, t. d. samsvarandi bankaeftirliti? 3. Ef slík lánastarfsemi er óháð lögum, hyggst þá viðskrh. beita sér fyrir lagasetningu, sem tekur til slíkrar starfsemi og tryggir eftirlit með henni?“ Í svari þáv. hæstv. viðskrh. kom fram að ekki þyrfti að leita leyfis stjórnvalda til stofnunar slíks fyrirtækis, að lánakortafyrirtæki væru ekki skv. núgildandi eða þágildandi lögum og reglum háð eftirliti sem samsvarar bankaeftirliti. Þriðju spurningunni, hvort ráðh. hygðist beita sér fyrir lagasetningu, svaraði hann svo, með leyfi forseta: „Viðskrn. hefur gert ráðstafanir til að afla upplýsinga um lög og reglur um lánakortafyrirtæki í nokkrum nágrannalöndum okkar og mun taka afstöðu til þess, hvort setja þurfi sérstök lög eða reglur hérlendis í ljósi þeirra upplýsinga, sem berast, og reynslunnar af lánakortastarfseminni hér í landinu.“ Í þessari umr. tók einnig til máls Kjartan Jóhannsson, sem var hæstv. viðskrh. á undan þáv. viðskrh. Hann upplýsti að hann hefði í sinni ráðherratíð óskað eftir upplýsingum frá bankaeftirlitlinu um hvert væri álit þess og seðlabankans á því hvort starfsemi af þessu tagi samræmdist lögum um bankastarfsemi. Síðan sagði hv. þm. Kjartan Jóhannsson, með leyfi forseta: „Ég trúi að þau svör, sem bárust, séu í fórum viðskrn., og þau svör, sem viðskrh. gaf hér áðan, séu í samræmi við þá umsögn, sem barst frá Seðlabankanum eða bankaeftirlitinu varðandi þetta efni.“ Þess vegna minni ég á þessa umr. að það væri ráð að athuga hvert var álit Seðlabankans og bankaeftirlitsins á nauðsyn þess að setja um þessi mál löggjöf. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um viðbrögð flestra við þessum fsp. mínum. Í Morgunblaðið reit einn af stofnendum Kreditkorta mjög illskeytta grein og taldi fyrirspyrjanda allt til foráttu fyrir að voga sér að vera að skipta sér af þessu á hinu háa Alþingi. Ég vona að flm. þáltill. nú fái mildari meðferð og jafnvel stuðning, því að svo sannarlega á þessi þáltill. stuðning skilið. g treysti því að hv. Alþingi samþykki þessa till. á þessu þingi og unnið verði að því að setja um þessa starfsemi löggjöf. Flm. getur tveggja atriða í grg. Hann talar um að skortur á löggjöf geti valdið réttaróvissu. Það er vissulega rétt. Síðan minnist hann á annað atriði og ekki ómerkara, sem er áhrif notkunar greiðslukorta á vöruverð. Ég held að það væri verkefni fyrir verkalýðsforustuna í landinu að láta mjög til sín heyra um hver eru áhrif aukinnar notkunar kreditkorta á vöruverð í. landinu.  Að endingu ítreka ég þær óskir mínar að hið háa Alþingi samþykki þessa framkomnu tillögu.



Herra forseti. Ég vil byrja með því að lýsa því yfir að ég styð till. sem hér er fram komin. Ég vil einnig upplýsa að til fjh.- og viðskn. Ed. hafa þegar leitað samtök kaupmanna og farið fram á að sú nefnd beitti sér fyrir því máli og hér er hreyft, þó að ekki hafi orðið úr því enn. Það er ekki lengur hægt að líta á greiðslukortaviðskipti sem einangraða þjónustu fyrir einangraðan hóp þjóðfélagsins. Hún er þegar orðin það almenn og á eftir að verða það víðtæk að það hlýtur að vera brýn nauðsyn að setja almenna löggjöf um þetta fyrirbæri til þess einmitt, eins og flm. tekur fram, að koma í veg fyrir þá réttaróvissu sem ógreinileg skilyrði og skilmálar geta valdið. Til aths. hef ég það eitt fram að færa að ég teldi eðlilegra að þessu máli yrði vísað til hv. allshn. og geri það að formlegri till. minni.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Stefáni Guðmundssyni að bera fram þáltill. um skipan nefndar til að gera heildarúttekt á stöðu íþrótta í landinu. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa nefnd til þess að gera heildarúttekt á stöðu íþróttamála í landinu. Starf hennar skal miðast við að unnt verði á grundvelli þeirra gagna, sem hún leggur fram, að móta samræmda stefnu í íþróttamálum til ársins 2000. Í nefndinni eigi sæti fulltrúar frá: Íþróttanefnd ríkisins, Íþróttasambandi Íslands, Ungmennafélagi Íslands, Sambandi ísl. sveitarfélaga, Íþróttakennarafélagi Íslands og tveir fulltrúar frá menntmrn. og sé annar þeirra skipaður formaður nefndarinnar. Nefndin skili áliti fyrir fyrsta samkomudag næsta reglulegs Alþingis, þannig að unnt verði að taka til heildarendurskoðunar, ef þurfa þykir, á næsta löggjafarþingi íþróttalög nr. 49/1956, með þeim breytingum sem á þeim hafa orðið.“ Þessari þáltill. fylgir svohljóðandi grg.: Í þeirri þáltill., sem hér er lögð fram, er lagt til að ríkisstj. skipi sérstaka nefnd til þess að gera heildarúttekt á íþróttamálum í landinu. Á áliti þessarar nefndar og tillögum verði síðan mótuð heildarstefna í þessum veigamikla málaflokki til ársins 2000, eða næstu 15 árin. Mikið liggur nú þegar fyrir af gögnum sem nefndin getur unnið úr. Í ársbyrjun 1975 skipaði menntmrh. fimm manna nefnd til að rannsaka stöðu íþrótta í íslensku þjóðlífi. Nefnd þessari tókst ekki að ljúka störfum. Eftir er að vinna yfirlit og skrár og framkvæma rannsóknir varðandi hina ýmsu þætti sem leggja verður til grundvallar þegar meta á stöðu íþrótta. Með þessum gögnum er m. a. unnt að athuga og gera glögga grein fyrir hvort íþróttastarfsemi og líkamsrækt með nemendum skóla og almenningi utan þeirra hefur eflst, hvort aðstaða hefur batnað og hvernig fjárveitingum hefur verið háttað frá því að Alþingi mótaði með íþróttalögum 1939 það sjónarmið „. . . að áhrif íþrótta til þroska, heilsubótar og hressingar nái til sem flestra í þessu landi“. Í þáltill. er lagt til að í nefndinni eigi sæti fulltrúar frá: Íþróttanefnd ríkisins, Íþróttasambandi Íslands, Ungmennafélagi Íslands, Sambandi ísl. sveitarfélaga, Íþróttakennarafélagi Íslands og tveir fulltrúar skipaðir af menntmrn. Um þessa nefndarskipan er það að segja að ekki er nema eðlilegt að fulltrúi frá Íþróttanefnd eigi þar sæti, m. a. í ljósi þeirrar staðreyndar að um þá nefnd fer mikill hluti þess fjármagns sem til íþróttamannvirkja er varið og til fleiri þátta íþróttamála. Þá er einnig sjálfsagt að í nefndinni eigi sæti fulltrúar frá þeim tveim fjöldasamtökum sem með íþróttamál fara í landinu, annars vegar Íþróttasambandi Íslands, sem er heildarsamtök íþróttafélaganna í landinu, og hins vegar Ungmennafélagi Íslands en starfsemi þess er að verulegu leyti bundin við íþróttir. Bæði hafa þau með að gera íþróttasamskipti innanlands sem utan. Þá er lagt til að Samband ísl. sveitarfélaga eigi einnig fulltrúa þar. Eins og allir vita eru það sveitarfélögin sem eiga hvað stærstan þátt í uppbyggingu íþróttamannvirkja og annast viðhald þeirra og rekstur, auk þess sem þau hvert og eitt veita stórum hluta tekna sinna til íþróttamála eftir því sem þeim finnst eðlilegast og best. Þá er lagt til að einn fulltrúi verði frá Íþróttakennarafélagi Íslands. Íþróttakennarar eru þeir aðilar sem daglega vinna að íþróttamálum í einni eða annarri mynd og gjörþekkja því til þessara mála. Reynsla þeirra og tillögur væru mikils virði sem innlegg í störf nefndarinnar. Að lokum er lagt til að tveir fulltrúar frá menntmrn. eigi sæti í nefndinni. Það er ekki óeðlilegt þar sem menntmrn. er ráðuneyti íþróttamála. Um það fara allar fjárveitingar ríkisins til opinberrar fjárveitingar ríkisins til íþróttamála og það tekur ákvarðanir um byggingu íþróttamannvirkja og skiptingu kostnaðar vegna þeirra. Þá ber einnig að nefna að menntmrn. hefur einnig með höndum ábyrgð á íþróttakennslu í skólum og ráðningar starfskrafta til þeirra hluta. Í menntmrn. er starfandi íþróttafulltrúi sem hefur með höndum þessi mál fyrir rn. Íþróttir og það mikla starf sem þeim fylgir þarfnast stefnumörkunar ekkert síður en aðrir stórir málaflokkar. Ekki ber svo að skilja að engin stefnumörkun hafi átt sér stað varðandi íþróttir því eins og allir vita eru bæði í gildi íþróttalög ásamt mörgum fleiri þáttum sem móta stefnu á þessu sviði. Eins ber á það að líta og leggja ber ávallt áherslu á að sveitarfélög og þá ekki síður hin frjálsu félagasamtök, hafa alltaf mótað sína stefnu sjálf og eiga að gera það áfram. Hitt er svo aftur annað mál að til þess að hægt sé fyrir þessa aðila eina sér eða alla saman að móta samræmda stefnu í íþróttamálum er nauðsynlegt fyrir þá að fyrir liggi úttekt á stöðunni eins og hún er í dag. Það er þessari nefnd ætlað að gera. Þegar þeirri úttekt er síðan lokið á að vera auðvelt að móta samræmda stefnu allra aðila í íþróttamálum. Athugun nefndarinnar er margþætt, en helstu þættir sem athuga þyrfti og ég vil benda á eru: A. Skólar. Aðstöðu þá sem þeir veita til íþróttaiðkana þarf að athuga, bæði bundinna í námsskrá og með frjálsri þátttöku. Einnig þarf að gera grein fyrir árangri af framkvæmd sundskyldu og öðrum íþróttaiðkunum í skólum. B. Ungmenna- og íþróttafélög. Auk þess sem aðstaða til íþróttaiðkana, keppni og félagsmála er athuguð skal athugun einnig beinast að starfrækslu íþróttamannvirkja og hvernig þau verði best nýtt, bæði fyrir félagsbundna iðkendur og ófélagsbundinn almenning. Afla þarf upplýsing um kostnað við íþróttaiðkanir svo sem laun, starfrækslu, flutninga og tæki. Afla þarf upplýsinga um innlend og erlend íþróttaviðskipti, umfang þeirra og kostnað. Þá þarf einnig að athuga hverjar séu sérþarfir fatlaðra í íþróttum og kostnaður í sambandi við það. C. Afreksíþróttir. Athuga þarf starf tengt Ólympíuleikum, heimsmeistarakeppni, Evrópukeppni, Norðurlandakeppni, landskeppni og annarri slíkri keppni. Lýsa þarf umfangi þeirra, og greina frá kostnaði einstaklinga, félaga og samtaka s. l. ár og hver stuðningur opinberra aðila hafi verið og hver hafi verið hlutur erlendra íþróttaaðila. D. Almenningsíþróttir. Að síðustu er lagt til að þurfi að skoða sérstaklega almenningsíþróttir. Gerð verði grein fyrir möguleikum almennings til ófélagsbundinna íþróttaiðkana og hver sé þróunin á því sviði. Í því sambandi komi fram að hve miklu leyti fjölskyldan geti notið íþróttaiðkana saman og almenningur óháð aldri og kynjum. Mikið hefur þegar áunnist og verið gert af hálfu opinberra aðila í þessum málum en hvort íþróttaaðstaðan nái til allra þyrfti að athugast betur og gera úrbætur ef með þarf. Ástæða er til að ætla að skipuleggja megi betur en gert er nýtingu íþróttahúsa. Á flestum stöðum eru íþróttahúsin fullbókuð frá morgni til kvölds og það eru oftast ákveðin félög eða hópar sem þeirra geta notið. Þær raddir heyrast oft að erfitt sé fyrir hinn almenna mann að fá þar inni jafnvel þótt benda megi á að húsið standi ónotað. Þessu tel ég að breyta mætti mikið til batnaðar með aukinni hagræðingu og skipulagningu. Mikið er til af góðri íþróttaaðstöðu í landinu og hefur mikil aukning orðið á henni nú síðustu ár. Ég vil nefna sem dæmi að nú eru 111 íþróttahús í landinu og þar af 55 byggð síðan 1970 eða yngri en 15 ára. Alls eru til staðar rúmir 40 þús. fermetrar af íþróttasölum í landinu og rúmir 19 þús. fermetrar af sundlaugum. Þá eru til 109 grasvellir og um 100 malarvellir og um þessar mundir er verið að vinna að 50 vallarsvæðum í landinu. Samtals eru til í landinu rúmlega 670 íþróttamannvirki. Þessar upplýsingar koma fram í fréttabréfi frá Íþróttasambandi Íslands frá því í febr. s. l. og eru unnar af Þorsteini Einarssyni fyrrv. íþróttafulltrúa ríkisins. Þótt öll þessi mannvirki séu geysilega mikið notuð mætti eflaust auka nýtingu þeirra. Sérstaklega ber að athuga hvort ekki megi gefa almenningi aukið tækifæri á að nýta þau. Ég vil sérstaklega vekja athygli á þeirri breytingu á daglegu lífi fólks á Íslandi sem ég tel að í vændum sé. Þar á ég við aukinn frítíma fólks. Eins og vitað er byggist góð fjárhagsleg afkoma manna hér ekki síst á löngum vinnutíma og margir hverjir vinna jafnvel reglulega tvöfalda vinnu. Með aukinni tölvuvæðingu og hagræðingu á öðrum sviðum vil ég vona að vinnutími manna hér styttist án þess að það bitni á fjárhagslegri afkomu þeirra. Þar með eykst frítími þeirra sem ég tel afar nauðsynlegt að hver og einn fái tækifæri á að nýta á heilbrigðan og þroskavænlegan hátt sjálfum sér og öðrum til farsældar og hamingju. Ég tel afar mikilvægt að þessu sé nægur gaumur gefinn. Í tómstundastarfi má greina á milli tveggja stórra þátta. Annars vegar skapandi starfs sem krefst þess eða ætlast til þess að einstaklingurinn sé virkur í starfinu, skapandi, gefandi eitthvað af sjálfum sér og þiggjandi eitthvað á móti. Hins vegar er aðeins ættast til þess í sumu tómstundastarfi að einstaklingurinn sé hlutlaus þiggjandi, mataður af öðrum. Ofnotkun á slíkri afþreyingarstarfsemi tel ég afar hættulega og geti leitt til verri siða. Áherslu ber því að leggja á hið skapandi starf. Þar má nefna ýmsa þætti tómstundastarfs, svo sem hvers konar félagsmál, listir, safnanir, klúbbastarfsemi, útivist, nám utan skóla og fleiri og fleiri þættir. En einn allra, allra stærsti þátturinn og sá vinsælasti eru íþróttir hvers konar. Íþróttir eru bæði heilbrigðar og vinsælar meðal almennings og leggja ber því sérstaka rækt við þær. Því er þessi till. flutt í þeirri von að íþróttamálin verði tekin til gagngerðrar endurskoðunar og mótuð heildarstefna næstu 15 árin eða til ársins 2000. Í framhaldi af þessari athugun þarf nefndin að gefa ábendingar um hvaða ákvæði íþróttalaga þarfnist breytinga eða hvort þörf sé á heildarendurskoðun þessara laga. Íslensk íþróttalög má rekja til þess að í apríl 1938 skipaði þáv. forsrh. og kennslumálaráðh., Hermann Jónasson, 9 manna milliþinganefnd er, eins og segir í till. þeirri sem þá var flutt, með leyfi forseta: „ .. geri till. til ríkisstj. fyrir næsta reglulegt Alþingi um það hvernig hagkvæmast verði að efla íþróttastarfsemi og líkamsrækt meðal þjóðarinnar, fyrst og fremst með það sjónarmið fyrir augum að áhrif íþrótta til þroska, heilsubótar og hressingar nái til sem flestra í þessu landi.“ Nefndin skilaði till. að frv. til íþróttalaga á tilskildum tíma og í des. 1939 var það afgreitt sem lög frá Alþingi nr. 25 12. febr. 1940. Síðan hefur verið skv. þeim starfað að mestu óbreyttum. Endurskoðuð voru lögin og afgreidd frá Alþingi 28. mars 1956. Breytingar voru gerðar á lögunum 1968 og einnig 1972. Það er ekki ólíklegt að núgildandi íþróttalög þurfi breytinga við þótt því sé ekki slegið föstu. Stefnumótun á að ná til ársins 2000 eða næstu 15 ára. Búast má við mikilli aukningu í þátttöku í íþróttum eins og ég sagði áðan, ekki er síst þess að vænta að hún eigi sér stað meðal almennings í ljósi breyttra atvinnuhátta og styttri vinnutíma. Það er því mikilsvert að sveitarfélög eins og aðrir geri sér þetta ljóst í tíma og bregðist við því á þann hátt að almenningur geti nýtt frístundir sínar til íþróttaiðkana sjálfum sér og öðrum til gagns og ánægju. Að lokum skal á það lögð áhersla að ætlast er til að höfuðmarkmið nefndarinnar verði að gera tillögur sem miða að því að sem flestir hafi jafna möguleika til íþróttaiðkana hvar á landinu sem er. Herra forseti. Að loknum þeim umr. sem hér fara fram um þessa till. legg ég til að henni verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Hér er um þarfa till. að ræða og sjálfsagða sem ég hlýt að styðja því að mikilvægi þess málaflokks sem þessi till. snertir er ótvírætt. Því hafa menn gert sér grein fyrir sem betur fer þó að skilningur hafi hvergi nærri verið nægur á þessum málum í heild sinni, m. a. ekki hjá fjárveitingavaldinu. Málið er skylt starfi hv. fyrra flm. og eðlilegt að hann taki hér á. Það hlýtur að vera nokkurt umhugsunarefni að í grg. með þessari till. segir að í ársbyrjun 1975 hafi verið skipuð 5 manna nefnd til að gera úttekt á stöðu íþrótta í íslensku þjóðlífi. Síðan er nærri áratugur og þrátt fyrir það að nefndin hafi unnið vel að þessum málum um tíma að manni skilst hefur þetta mál legið í salti síðan. Ég kom hér aðallega upp til þess að minna um leið á það að allsnemma á þingi í vetur fluttum við þrír þm. aðra till. sem fékk litla umfjöllun á þeim tíma, raunar minnir mig aðeins framsöguna og svo búið, till. um skipulegan stuðning hins opinbera við ungmenna- og íþróttahreyfinguna. Ég vil í tengslum við þessa till., sem er um náskylt efni og kemur inn á fjöldamörg sömu atriði, leyfa mér að vitna til þessarar till., með leyfi hæstv. forseta, en þar segir svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta undirbúa og semja löggjöf um skipulegan stuðning hins opinbera við ungmenna- og íþróttahreyfinguna. Skal í því sambandi haft náið samband við fjöldahreyfingar á þessu sviði, svo sem Ungmennafélag Íslands og Íþróttasamband Íslands. Meðal áhersluatriða í löggjöf þessari skulu vera: 1. Sérstök rækt verði lögð við almenningsíþróttir og hvernig laða megi sem flesta til líkamsræktar. 2. Samstarf skóla og félagasamtaka um eflingu íþrótta verði stóraukin. 3. Hvers konar íþróttastarfsemi verði skipulega nýtt í þágu baráttunnar gegn vímuefnaneyslu. 4. Tekið verði upp ákveðnara og skipulegra form þess fjárhagsstuðnings sem hið opinbera veitir við íþróttastarfsemi. 5. Tryggð verði sem best nýting þess fjármagns sem veitt er til íþróttahreyfingarinnar í því skyni að stórauka þátttöku almennings og þá ungs fólks alveg sérstaklega.“ Ég bendi á þetta hér þar sem í grg. með þessari till. er sérstaklega farið inn á sömu áhersluatriði, m. a. í a-lið varðandi skólana, í b-liðnum varðandi ungmenna- og íþróttafélög og í d-liðnum varðandi aukna áherslu á almenningsíþróttir. Ég sé þess vegna að þó að þessi till. sé einskorðuð við nefndarskipan um úttekt á stöðu íþróttamála hnígur hún um margt í sömu átt og hér er um sömu áhersluatriðin að ræða í flestum þeim greinum sem máli skipta. Fyrst og fremst er sú hugsun að baki að efla og bæta aðstöðu til íþróttaiðkunar, auka þátttöku almennings, gera íþróttirnar að almenningseign, gera þær að virkum þætti í heilsugæslu okkar og þá alveg sérstaklega sem fyrirbyggjandi þætti og aðgerðum í þeirri sömu heilsugæslu. Að gera það mögulegt að nýta íþróttirnar og þá iðkun sem þeim er samfara til baráttu gegn þeirri vímuvá sem við stöndum andspænis. En eins og hv. frsm. kom inn á áðan tilheyra íþróttir þeirri grein tómstundaiðju sem hollust er og best gæti verið til þess fallin að efla lífsfyllingu manna almennt. Í þessari till. kemur einnig fram ótvíræður stuðningur við þá áhugaaðila sem við lögðum sérstaka áherslu á í okkar till., þ. e. Ungmennafélag Íslands og Íþróttasamband Íslands, þar sem þessir aðilar leggja á sig ómælt erfiði fyrir unga fólkið, fyrir almenning. Það skiptir mestu, því að þessir fjármunir skila sér margfaldlega til baka, líka í beinum þjóðhagslegum skilningi svo að maður taki jafnvel hrein fjárhagsleg dæmi þar inn í, en auðvitað fyrst og fremst í bættri heilsu og aukinni og betri lífsfyllingu fólks almennt. Mér þykir það nokkuð miður að ekkert bólar á undirtektum hv. allshn. við þessari till. okkar sem við héldum nú sannast sagna að fengi nokkuð greiða meðferð í þeirri nefnd. Fyrst hv. allshn. hefur ekki séð ástæðu til þess að skila áliti um þessa till. tel ég það sjálfgefið að hún skoði þessar tillögur báðar í samhengi því að áhersluatriðin eru svo lík í þeim báðum að ég teldi það sjálfgert hjá hv. allshn. að gera með einhverjum hætti eina till. hér úr, sameina þau áhersluatriði sem kunna að vera eitthvað öðruvísi. Þar verði farið fram á að annars vegar verði gerð úttekt á stöðu þessara mála og hins vegar betur séð fyrir skipulegum opinberum stuðningi við ungmenna- og íþróttahreyfinguna í landinu.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess í fyrsta lagi að lýsa stuðningi við þessa till. Ég held að það sé mjög þarft að láta fara fram heildarúttekt á hinum fjölbreyttu möguleikum sem nýttir eru í þágu íþrótta í landinu. Til þessa starfs eru lagðir mjög miklir fjármunir og það skiptir auðvitað miklu að þeir nýtist sem allra best, bæði hinum fjölmennu hópum æskufólks sem íþróttirnar stunda og svo landsmönnum almennt. Þó að íþróttamálin heyri undir menntmrn. vil ég gjarnan beina því til þeirrar n. sem fær þetta mál til umfjöllunar hvort e. t. v. væri rétt að heilbrrn. tilnefndi líka einn fulltrúa a. m. k. í þessa nefnd þar eð hér er um að ræða mál sem mjög snertir heilsufar manna. Þess verður stundum vart að talin er ástæða til að fá enn betri tengsl einmitt við heilbrigðisþátt þessara mála. Það er ekki síst ástæða til þess þar sem áhugi á almennum íþróttum fer mjög vaxandi. Þátttaka almennings í íþróttum vex. Einmitt þetta atriði og þegar kemur til æfinga sem miðast við keppnisíþróttir gerir það að verkum að ástæða er til þess að hugsa sérstaklega um hinn heilsufarslega þátt í þessu sambandi. Ég veit að á þessu er skilningur víða en það sem einmitt vantar er það sem þessi till. fjallar um, að gerð sé á þessum málum heildarskoðun. Það hafa verið mikil umbrot - ef ég má svo segja, umbrot í jákvæðri merkingu - á sviði þessara málefna nú á undanförnum árum og fer áhuginn tvímælalaust vaxandi. Það er auðvitað þarna sem víðar að kapp er best með forsjá og stundum vantar vissar leiðbeiningar. Það er líka ýmislegt sem unnt er að gera af hálfu sveitarfélaga til þess að hvetja til þátttöku í almenningsíþróttum, veita aðstöðu með leiðbeiningum og hvatningu án þess að í því felist svo geysimikil fjárútlát. Líka gæti það skipt máli í sambandi við þátttöku heilla fjölskyldna í ýmiss konar almenningsíþróttum. Það atriði þyrfti sérstaklega að athuga. Þá vil ég nefna eitt atriði enn sem æskilegt væri að taka til sérstakrar umfjöllunar. Það er á hvern veg væri unnt að hvetja til aukinnar þátttöku skólanemenda í hinu svokallaða frjálsa íþróttastarfi, í íþróttafélögum, þannig að ekki verði einungis um að ræða hinar skyldugu skólaíþróttir sem vissulega eru að sumra mati e. t. v. ekki nægilega miklar og annarra mati í það mesta. Það sem máli skiptir er að virkja áhuga og getu hinna ungu nemenda í heilbrigt starf af þessu tagi. Það fer vissulega fram mikilvægt starf í þessu skyni á vegum menntmrn. og m. a. í störfum hv. flm. þessarar till. og á vegum íþróttafulltrúa og fleiri starfsmanna. Ég hygg að það verði störfum allra þessara aðila til framdráttar að fá slíka úttekt gerða sem þessi till. fjallar um. Vissulega er unnt að gera úttekt án þál. en ég hygg að hér sé um svo stóran málaflokk að ræða og svo stóran þátt í útgjöldum ríkisins eða hér sé æskilegt að fá umfjöllun Alþingis áður en að slíkri heildarúttekt verði horfið. Ég vil aðeins mæla með till., herra forseti.



Herra forseti. Ég tek undir það að hér er hreyft þörfu máli og lýsi stuðningi við þessa till. Það er ekkert vafamál að hér er einn af þeim þáttum í okkar þjóðlífi sem er hvað mikilvægastur og Alþingi sem fjárveitingavaldinu bæri að sinna þeim þætti betur en gert hefur verið á undanförnum árum. Það er ekki vansalaust að fjárframlög, sem ríkið á að leggja til skv. lögum, skuli ekki vera afhent viðkomandi aðilum fyrr en allt upp í áratug eftir að framkvæmdum er lokið. Það sjá allir að það er fyrir neðan allar hellur að ekki sé staðið betur að málum þó að lög séu fyrir hendi. Í þessum málaflokki eins og fjöldamörgum öðrum má gera miklu betur en gert er þrátt fyrir að ekki væri meira fjármagn fyrir hendi en úthlutað hefur verið til þessara mála. Þá á ég við það að ég þekki a. m. k. mörg dæmi þess að sveitarfélög víðs vegar um landið hafa óskað eftir að hefja byggingarframkvæmdir á íþróttaaðstöðu sem kostar tiltölulega lítið miðað við það sem topparnir í menntmrn. hafa lagt til að færu í slíkar byggingarframkvæmdir en fengið synjun. sú stefna hefur a. m. k. allt til þessa það ég best veit verið ríkjandi í rn. og hjá þeim sem ráða þessum málum að nánast hefur verið ókleift fyrir hin smærri sveitarfélög eða byggðir að byggja þessa aðstöðu upp vegna þess hversu gífurlega mikil áhersla hefur verið lögð á að þetta væri byggt miklu fullkomnara en nokkur þörf er á. Ég veit nokkur dæmi þess úr mínu kjördæmi að tiltölulega fámenn sveitarfélög hafa óskað eftir að byggja upp aðstöðu af því tagi sem þau töldu sér nægja. En þá var neitað um fjárveitingu vegna þess að það þótti ekki nógu fín og góð aðstaða sem fyrirhugað var að koma upp. Ef við tökum bara einn þátt út úr í þessu sem er sundið, þá er það ekki vansalaust fyrir þjóðfélag sem byggir á fiskveiðum að í velflestum sjávarplássum á landinu er ekki aðstaða til sundkennslu sem er þó sá þátturinn sem ætti að leggja hvað mesta áherslu á að sinna, ekki síst í sjávarplássunum. Þar getur oft verið um að ræða spurningu um líf eða dauða þeirra sem sjóinn sækja hvort þeim hefur auðnast að læra sund eða ekki. Það er ekki vansalaust að þessum þætti skuli hafa verið sinnt af slíkum trassaskap að í velflestum sjávarplássum á landinu er engin aðstaða til sundkennslu. Ég held að nauðsynlegt sé að gefa þessum þætti gaum í úttekt eins og hér er um talað að gerð verði. Ég hef nokkrum sinnum hér á Alþingi flutt frv. um breytingu á kostnaðarskiptingu í sambandi við skólamálin þar sem ég hef lagt til að þátttaka ríkissjóðs yrði aukin í uppbyggingu á sundaðstöðu í sjávarplássunum þar sem hennar er mest þörf og þau verði látin ganga fyrir. Í þau skipti sem þetta frv. hefur verið flutt hefur málið verið drepið. Það er sá skilningur sem meiri hluti hér á Alþingi hefur sýnt á þessum þætti íþróttamálanna sem er auðvitað meira en íþróttamál. Hér er um að ræða þátt sem er lífsspursmál fyrir þá einstaklinga sem gera sjómennsku að lífsstarfi sínu. En undir þetta hefur ekki verið tekið á þann hátt að það næði fram að ganga. Ég held því að þó að þessi till. sé mjög þörf og góð og ég lýsi eindregnum stuðningi við hana þurfi breytta stefnu stjórnvalda til þess að hér verði breyting á frá því sem verið hefur og er. Það þarf hugarfarsbreytingu stjórnvalda og fjárveitingavaldsins til þess að hér verði bætt úr. Sé slík hugarfarsbreyting ekki fyrir hendi kemur ekkert út úr því starfi sem hér er lagt til að unnið verði. Það eru vinsamleg tilmæli mín til hv. 1. flm. þessarar till. að hann beiti áhrifum sínum á þeim vinnustað sem hann starfar oftast nær til þess að sú hugarfarsbreyting eigi sér stað á þeim vinnustað sem gæti orðið hvatning til þess að fjárveitingavaldið tæki við sér og gæfi þessu máli meiri og betri gaum en raun ber vitni. Án þess að hugarfarsbreyting eigi sér stað hjá þeim aðilum, sem fyrst og fremst um þessi mál fjalla og ferðinni ráða, verður engin breyting. Ég legg því höfuðáherslu á að allir þeir aðilar sem geta geri sér ljóst að til þess að ná fram árangri í þessu máli verður að hafa þau áhrif á stjórnvöld, fjárveitingavaldið og þá aðila aðra sem fyrst og fremst um málið fjalla, að fáist fram jákvæðara hugarfar til þess að breyta frá því sem verið hefur. Þó að ég vilji á engan hátt draga úr því að mikið sé í fang færst á sem flestum sviðum er ég þó þeirrar skoðunar, a. m. k. í því ástandi sem við búum við í fjárhag og útliti í dag í þjóðarbúskapnum, að það sé númer eitt í framkvæmdum á þessu sviði að koma upp sundaðstöðu í öllum sjávarplássum á Íslandi þannig úr garði gerða að sjómenn og sjómannsefni geti áður en þeir velji sér það lífsstarf, sem er hvað hættulegast hér á landi, notið þessa þáttar í sambandi við íþróttaaðstöðuna. Ég er ekki á nokkurn hátt að gera lítið úr öðrum þáttum en ég tel þetta brýnasta verkefnið og að þessi mál séu í svo miklum ólestri allt of víða í sjávarplássum að ekki sé vansalaust fyrir Alþingi að láta það mál ekki til sín taka og það fyrr en síðar.



Herra forseti. Ég vil þakka þann stuðning sem þessi þáltill. hefur fengið á hinu háa Alþingi og vonast til að framgangur hennar í gegnum þingið verði með svipuðum hætti. Ég vil aðeins bæta því við þessa umr. að nú er mikið rætt um hvers konar fyrirbyggjandi störf og mikið rætt um fíkniefnavanda. sérstaklega er verið að tengja saman í hverju orði ungt fólk og fíkniefni. Ég vil vara við þeim hugsunarhætti að tengja það einboðið alltaf saman og vil benda á þann mótandi þátt sem slíkt getur haft. Ég nefni þetta vegna þess að ég held m. a. að ein leiðin í fyrirbyggjandi starfi sé að bjóða upp á hollt starf á öðrum sviðum. Þar hljóta íþróttirnar að skipa veglegan sess eins og þær hafa gert. Hv. þm. Karvel Pálmason ræddi áðan um þá aðstöðu sem boðin er. Ég ætla ekki að fjölyrða um það nema ég vonast til að sú úttekt, sem fyrirhuguð er, komi til með að svara þeim spurningum t. d. hvort rétt sé að velflest sjávarpláss séu ekki með neina aðstöðu til sundkennslu. Ýmsum svona stórum spurningum er nauðsynlegt að fá svör við og ég vona einmitt að þessi nefnd komi til með að skila slíkum svörum. Miklar breytingar hafa orðið, sérstaklega hvað varðar fjölgun í almenningsíþróttunum. Ég vil nefna ykkur sem dæmi að 1973 voru iðkendur taldir 48 þús. en 1982 eru þeir komnir í 82 þús. Þarna er að vísu eflaust eitthvað um tvítalningu að ræða en aukningin er samt geysileg. Samtals eru núna taldir vera um 88 þús. iðkendur ýmissa íþróttagreina á landinu. Við sjáum að þetta er ekki lítill fjöldi og það er ekki lítill þáttur sem íþróttir skipa í okkar þjóðfélagi. Ég fullyrði það að þetta er m. a. einn sá þáttur sem gæti nýst okkur hvað best í að brúa hið margumtalaða kynslóðabil. Hins vegar hefur orðið vart þeirrar þróunar að meira ber á að þeir sem stunda íþróttir vilja ráða hvenær þeir fara í íþróttir án tillits til þess hvort þeir eru í ákveðnum félagsskap, án tillits til þess hvort þeir hafa einhvern ákveðinn tíma eða án tillits til aldurs eða kyns. Þeir vilja fá að ráða því sjálfir og stjórna því þar með án þess að vera félagsbundnir. M. ö. o., iðkun almennings fer stórvaxandi og það er einmitt sá þáttur, sem við þurfum að skoða. Ég ætla ekki að ræða um þann stóra þátt sem félagsleg hlið íþróttanna er. En eins og ég bryddaði aðeins á fyrst í þessari seinni ræðu minni eru íþróttirnar ekki hvað síst hlekkur í hinu stóra og mikla fyrirbyggjandi starfi sem við erum að ræða um daginn út og daginn inn. Við sjáum kannske ekki alltaf fram á hvað sé best og kannske horfum við þar ekki til þeirra átta sem við ættum helst að gera heldur leitum lausnanna á stöðum sem minna kemur út úr.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um framburðarkennslu í íslensku og málvöndun. Meðflm. eru hv. þm. Halldór Blöndal og Ólafur Þ. Þórðarson, Kolbrún Jónsdóttir, Jón Baldvin Hannibalsson, Geir Gunnarsson og Þorsteinn Pálsson. Mörgum hefur þótt síga á ógæfuhliðina í íslenskri tungu nú um nokkurt skeið og það er ekki að ástæðulausu að fjölmargir fræðimenn í íslensku og áhugamenn um málvernd hafa haft miklar áhyggjur af þróun íslenskrar tungu. Í grg. með till. er fjallað um ástæður fyrir mikilvægi þáltill. Íslenska þjóðin átti snemma því láni að fagna að fóstra afburða sagnaritara og mikil skáld. Eddur og ættarsögur urðu arfur hinna óbornu, Mímisbrunnur kynslóðanna. Þegar erlend tungumál hafa herjað á þjóðina hafa Íslendingar snúist til varnar máli og menningu. Á 400 ára afmæli Guðbrandsbiblíu er ekki úr vegi að minnast þess hve prentun Biblíunnar og boðun kristinnar trúar á íslensku stuðlaði að vernd íslensku tungunnar. Hún á nú undir högg að sækja og að henni er vegið úr ýmsum áttum. Þar eigum við sjálfir ekki síst hlut að máli. Mikil ástæða er til að vera vel á verði á tækniöld, þegar erlend áhrif flæða út og suður um allar jarðir, ef við ætlum ekki að verða eins og rótlaust þang í hafsjó þjóðanna. Í viðtölum við fjölmarga íslenskufræðinga á síðustu vikum um framburð íslenskrar tungu og málvöndun almennt lögðu þeir allir ríka áherslu á hvílíkt stórmál það væri, í orðsins fyllstu merkingu, að stinga við fæti, snúa vörn í sókn. Nokkrir sérfræðingar töldu að íslensk tunga væri orðin svo brengluð, bæði í rit- og talmáli, að varla yrði unnt að hreinsa hana nema með samstilltu átaki og markvissu. Þá væri mögulegt að snúa við blaðinu, og mætti ekki undan dragast. Íslensk tunga er dýrmætasti fjársjóður okkar og greinir okkur frá öllum öðrum þjóðum. Hún er nátengd sjálfstæðisbaráttu okkar og því er varðveisla hennar eitt mikilvægasta þjóðræknismál okkar. Hún er undirstaða samhengis íslenskrar menningar og veitir okkur ómetanlega hlutdeild í fornum arfi, enda getur sérhver Íslendingur lesið fornan texta án erfiðleika. Ísland byggðist vegna þess að hluti Norðmanna vildi ekki lúta ofbeldi. Þeir tóku með sér út hingað dýrmæta tungu sina, efldu hana og ræktuðu, meðan hún dó austan hafs. Nú er hún kjölfestan í menningu okkar og bókmenntirnar sá þáttur hennar sem hæst hefur borið. Án þessara megineinkenna íslensks þjóðernis er vafamál hvort á okkur hefði verið hlustað, til að mynda í landhelgisdeilum. Við höfum tapað áttum í lestri og framburði, áherslur eru að brenglast. Sem dæmi um breytingar í þungaáherslum má nefna eftirfarandi orð: ráðherra, ríkisútvarpið, sameining, stjórnmálaflokkar og þingfulltrúar, orð þar sem áherslan hefur færst yfir á seinni lið orðsins. Enn má nefna óeðlilegan sönglanda í lestri margra á opinberum vettvangi. Talað er hratt, óskýrt og með orðalagi og orðaforða sem nær engri átt. Það er sorgleg og stórhættuleg staðreynd að íslenskan er nú æ meir töluð með erlendum framburði og framburðaráherslum, svo að úr verður algert hrognamál. Mest er þetta áberandi hjá ungu fólki og stundum er ekki hægt að skilja fyrr en í þriðju eða fjórðu lotu hvað verið er að segja. En þetta er þó einnig ótrúlega algengt hjá fólki á ýmsum aldri. Þá hefur stóraukist notkun erlendra orða í málinu, mest enskra, og á það bæði við um daglegt mál, sem þar af leiðandi er erfitt að kalla mælt mál, og einnig í sambandi við nöfn á fyrirtækjum. Mál er að linni. Með leyfi forseta: „Við þurfum að leggja mun meiri áherslu á mælt mál og það má alveg eins kenna málfræði í mæltu máli“, sagði Helgi Hálfdanarson rithöfundur í samtali við mig um þessi mál. Og hann hélt áfram:„Tungan og æskan eru okkar dýrmætasti efniviður, en það er aðeins einn og einn kennari sem gerir sér far um að bæta málfar nemenda sinna. Í heild er þetta skipulagslaust. Það er sífellt lagt meira og meira upp úr hraðlestri í skólum, en þarna verða að koma þáttaskil. Eftir þriggja ára nám barna þarf að leggja meiri áherslu á betri framburð, bæði í tali og upp úr bók, ekki skylduframburð í öllum atriðum, heldur þannig að hver mállýska sé töluð eins vel og unnt er með einkennum sínum. Skólinn er of hlaðinn af mörgum námsgreinum og þá er spurningin hvað er mikilvægast fyrir þroska mannsins? Menningarlegt málfar er höfuðatriði.“ Í mjög athyglisverðri grein í Morgunblaðinu 14. jan. s. l., „Viltu vera mem?“ eftir Matthías Johannessen skáld og ritstjóra er fjallað um stöðu og stefnu íslenskrar tungu og borin m. a. saman þróun í íslensku og norsku. En tilefni greinar Matthíasar er heimsókn hans til Noregs og hvernig Íslendingur er þar sífellt minntur á uppruna sinn. Matthías Johannessen segir, með leyfi forseta: „En það sem Íslendingi verður þó helst til umhugsunar á ferð um Noreg er tungan, þessi framlenging tilfinninga og hugsana forfeðra okkar; þessi farvegur sameiginlegra erfða og uppruna. Það er mikilvægt fyrir Íslendinga að ferðast um söguríkar byggðir Skandinavíu og gera sér grein fyrir forsendum tilveru sinnar og þeim arfi sem ein kynslóð hefur tekið við af annarri. Það hefur eik, er af annarri skefur, segir í Eddukvæðunum. Þannig getum við einnig rifjað upp sögu Ólafs Tryggvasonar sem stofnaði Þrándheim þegar við stöndum við bryggjuhúsin við Nið og hugsum til þeirra kirkjuhöfðingja sem hingað sóttu púðrið í andleg skothylki sín. Í Björgvin getum við barið Hákonarhöllina augum og minnst þess konungs sem reisti hana og stjórnaði Íslandi eftir 1262. Og svo getum við skroppið til Lundar, Brima og Kaupinhafnar og höfum þá komið til fimm höfuðborga Íslands á einu bretti. Í Lundi stóð Jón Ögmundarson undir grásvartri hvelfingu dómkirkjunnar og söng svo fagurlega að erkibiskup leit aftur ásamt kórbræðrum til að sjá hvaða söngfugl var kominn í þennan griðastað kaþólskrar menningar og hafði erkibiskup þó forboðið bræðrum sínum að líta um öxl undir aftansöng á hverju sem gengi. En mikilvægast er þó að sjá svart á hvítu hvernig norrænt mál hefur flosnað upp í þessum löndum og breyst á löngum tíma í skrýtnar mállýskur. Þó eimir eftir af íslensku sums staðar í Noregi, sauirnir mínir, sagði norskur bóndi við mig í Sogni. Tað veit ég ekkji, sagði ung stúlka, þegar ég spurði hvenær næsta ferja færi. En kynni af málþróuninni á Norðurlöndum brýna og vekja okkur til meðvitundar um þá skyldu að standa vörð um tunguna því að án hennar yrðum við Íslendingar ekki annað en rótlaus flökkuþjóð án einkenna, forsendulaus í upplausn og rótleysi samtímans. Það sem áður hét Bergheimur í Noregi er nú kallað Bærum. Og það sem hét Sæheimr á fornri norskri tungu er nú kallað Sem. Rjúkandi er orðið að Rjúkan, segir Þórhallur Vilmundarson í Grímni. Sæheimsvatn er nú Semsvatn. Ég hélt í fyrstu að þetta væri úr syndaflóðssögu Nóa: Sem, Kam og Jafet. Slíkt afhroð hefur tunga feðra okkar goldið í aldanna rás austur þar, að því er málfróðir menn sögðu mér. Haraldur krónprins býr á setri sínu við Asker og heitir nú Skaugum. Það er komið úr þágufallsmyndinni Skógheimum og hefur þannig eins og margt annað í norskri tungu farið veg allrar veraldar og engu líkara en frændur okkar í Skandinavíu hafi glatað þessu megineinkenni sínu, tungunni, vegna þess að þeir nenntu ekki að bera hana fram; eða hirtu ekki um það. Og nú er svo komið að enginn veit, hvað Bærum eða Sem eða Skaugum merkir, eða þau óteljandi orð önnur sem afbakast hafa með sama hætti. Vesalings heiðlóan á Dofra er orðin að skrípamyndinni: heiló. Ekki hefði höfundur Konungs skuggsjár, norskur maður á 13. öld, sætt sig við svo lausbeislaða þróun tungu sinnar og hefur hann þó áreiðanlega verið nákunnugur ýmsum mállýskum í Noregi um sína daga. Það er svo sannarlega ástæða til að draga alvarlegar ályktanir af málþróuninni í Noregi og kenna unglingum að tala íslensku í skólum og gera kröfu til þess að þeir tali einnig íslensku sem á annað borð þykjast fjölmiðlafærir. Það er ekki einasta að menn séu farnir að „myndsegulbandvæða" íslenska tungu, heldur heyrist nú æ oftar a fyrir æ, u fyrir au og u fyrir ö svo að dæmi séu tekin. Einhver talaði nýlega um hustbrim, hufuð og hufunda, annar um fut, narbuxur og djúpa lagð við Granland, enn annar um suluvöru og miviggudag. Innan skamms verður íslensk tunga horfin og Skaugum, Bærum og Sem tekið við ef ekki verður aðhafst. Í besta falli að barnamál verði alls ráðandi íslenska. Krakkarnir segja hver við annan: Viltu vera mem? sem merkir: Viltu vera með mér? Barnamál. það er sök sér. En vonandi verður barnamál ekki sú eina íslenska sem töluð er, þegar fram líða stundir. Það verður ekki undir neinum öðrum komið en okkur sjálfum. Við skulum láta okkur nægja Sálminn um blómið og þá upphöfnu ritsnilld, sem þar hefur vaxið úr ómótaðri veröld barnsins. Lassfossar, Gard-loftur, reröu og rykkrussa eru spaugileg og vandmeðfarin blæbrigði úr þessari ævintýraveröld. Miklar umræður hafa sem betur fer farið fram í bæði Lesbók og Morgunblaðinu um íslenska tungu. Ungur íslenskukennari, Sverrir Páll Erlendsson, skrifaði til að mynda stórathyglisverða grein, Mál er að mæla . . ., í Morgunblaðið 13. des. 1983. Hún er alvarleg varnaðarorð um þá hættu, sem tungu okkar stafar af þeirri flatlendisþróun, sem nú á sér stað, ekki síst í sambandi við áherslur og framburð. Ef við stingum ekki við fæti, gerum harðar kröfur til alþm., fjölmiðla, kennara og sjálfra okkar (heimila barna og unglinga), dagar íslenska tungu uppi eins og austanhafs, þar sem hún varð að steini eins og fyrrnefnd dæmi sýna. Sverrir Páll bendir á mjög óhugnanleg hættumerki, raunar svo hroðaleg að við verðum að fara að kenna framburð í útvarpi, sjónvarpi og skólum, ef við ætlum ekki að verða viðskila við arf okkar og menningu. Og hvað eigum við þá eftir? Þorsklaust haf og verðlitla orku, eins og nú blasir við. Dæmi um hættumerki: lög unga fólsins. Frandi minn sem er laknir hann á jappa sem er graddn. Kvattllara geráttir? Dassgrá útvarps, þissgaland, kjarrlekur, flittaðér, leiktu vimmig. Svo að ekki sé nú talað um það, hvernig farið er að flytja aðaláherslu orða, eitt helsta einkenni íslenskrar tungu, af fyrsta atkvæði á annað, þriðja eða jafnvel fjórða atkvæði: verðbólguáhrif, suðvestan, verðbólgan, verðbólguáhrifin o. s. frv. Ég lýk svo þessum þætti hugleiðinga eftir Noregsför með samtali sem Sverrir Páll Erlendsson fullyrðir, að sé nútíma íslenska: Hæ. Hæ. Hvaseiru? Gottbra. Kvattlara faráttir? Kvasseiru? Kva attlara fará ettir? Kvarta seia mar? Kva attlaru a fara, seiég. Ég skiligi hvaðúrt a reina seia. Djösis ass nertu. Ertigi meiru? Láttigi sona. Reindu bara tala harra. Ég heirigi almila íðér. Ég gedigi tala harra. Herðannas. Attlariggjað koma uppidir mokkur? Ég veidigi. Já vísta fara til lakknirs. Akkuru? Er eikk vaðér? Érme verki maganum. Íllt íonum? Obb oss la. Ve sen. Á éa koma meðér? Nei, é reddus alveg. Ég bara kemstigi uppidir mukkur meðan ér hjáðussum lakknir. Gedurigi komiðá bará ettir? Jú, ábiggilega. Ókei. Vertu ðáigi leingi. Neinei. Altilæ, séðigðá. Ókei, bæðá. Blesar. Helgi Hálfdanarson segir í niðurlagi greinar sinnar um málrækt (Morgunblaðið 3. jan. 1984), að þau tvö boðorð sem þar skipti mestu máli séu: íhaldssemi og gífurleg íhaldssemi. Hann hefur oft verið útvörður, þegar íslensk tunga hefur þurft á að halda. Ég læt mig að vísu litlu skipta, hvort við sunnlendingar segjum taga og láda, en norðlendingar taka og láta. Slíkt eru engin óeðlileg blæbrigði á tungu sem er að þróast á vörum lifandi fólks, auk þess sem sunnlendingar geta vart lært harðhljóðin, svo að rétt sé, frekar en norðlendingar hvhljóðið. Sunnlendingur næði ekki réttri röddun í orðum eins og stúlka og mjólk, auk þess sem slíkur framburður yrði tilgerðin einber. Slíkt getur engum sköpum skipt, a. m. k. ekki ef við þekkjum okkar vitjunartíma og komum með kennslu og ákveðni í veg fyrir að láda verði la og taga verði ta eins og í frændþjóðamállýskum okkar og Helgi bendir á. En slík þróun væri að vísu í ætt við efni þessarar ferðagreinar frá Noregi. En ráðumst fyrst að helstu hættunum eins og flámælinu á sínum tíma. Blæbrigðin eru skemmtileg tilbreyting, ef þau eru innan hóflegra marka. Mállýskutilbrigðin í Noregi eru einu eftirlegukindur fornrar norrænnar tungu, sem gaman er að, þótt við Íslendingar kunnum ekki alltaf að meta þær vegna návistar við dönsku og systur hennar, ríkismálið (sem hafa einnig verið farvegur mikilla bókmennta - en það er annað mál). En mundi okkur ekki vera hollast að líta í eigin barm? „Milli mín og þín eru þúsund ár“, sagði gamall alþýðumaður við mig fyrir 30 árum. „Ég er samtímamaður Egils Skallagrímssonar.“ Ég skildi ekki þá til hlítar, við hvað hann átti. Nú skil ég það betur. Tungutak hans var gullaldarmál - án þess að hann vissi það sjálfur. Það væri óskemmtilegt, ef snara þyrfti Snorra-Eddu eða Laxness á það hrognamál, sem hér að framan er vitnað í og tekið er úr grein Sverris páls Erlendssonar. Öll berum við ábyrgð á þessari aðför að tungunni. Boðorðin tvö um íhaldssemi og gífurlega íhaldssemi eiga rétt á sér, a. m. k. í augum þess sem hefur fengið sína „lexíu“ á lærdómsríkri ferð um Noreg.“ Nú er það ekki nýtt að varað sé við þeirri þróun að íslensk tunga sé að afbakast og víst verður hún að hafa ákveðinn sveigjanleika eins og allt sem lifir og er breytingum undirorpið. En á sama ári og við minnumst 40 ára afmælis íslenska lýðveldisins og 400 ára afmælis Guðbrandsbiblíu er ljóst að svo hratt hefur sigið á ógæfuhliðina í framburði og málfari okkar að snarlega verður að grípa til ráðstafana ef við ætlum að halda tungunni og viljum að niðjar okkar geti áfram lesið fornar bókmenntir og nýjar. Athyglisverðar eru hugmyndir sem fram komu í greininni „Mælt mál og málvöndun“ eftir prófessor Matthías Jónasson í Morgunblaðinu 10, febrúar s. l., og eru þær skynsamlegar til úrbóta í þessum efnum og koma heim og saman við skoðanir íslenskra fræðimanna sem rætt hefur verið við um mál þessi. Í umræddri grein prófessors Matthíasar segir, með leyfi forseta: „Í ritgerð minni, Móðurmálsnám (Tímarit Máls og menningar 1951, 3. hefti) leiddi ég rök að því, að hinn hljómandi þáttur tungunnar, mælt mál, væri hróplega vanræktur, svo að „réttur hreimur og eðlilegur málblær“ yrði að þoka í skólum vegna ofurkapps eftir lestrarhraða. Þar segir m. a.: „Rétt ritað mál, lesið á réttan hátt, hljómar sem mælt mál. Hér sannast enn á ný að sú rót, sem allar greinar málsins vaxa af, er tungan, hið hljómandi mál. Málið er hið sama, rétt lesið af bók og mælt af munni fram. Þannig numin lýkur tungan upp fyrir börnum og unglingum dýrasta andlegum auði þjóðarinnar, bókmenntunum“. Og síðar segir: „Þannig er vanræksla í kennslu hins mælta máls að drepa alla lifandi orðsnilld. Því að mælskan hvílir á tungu manns, ekki á pennanum. Hún krefst annarrar tækni en ritlistin . . . Enn segir: „Hér þarf að stinga við fótum. Hér er þörf afturhvarfs. Íslenskukennarar verða að snúa sér að þeim mikilvægari verkefnum, sem bíða þeirra. Stafsetningaræfingar og skrifleg fullgreining ná aldrei tilgangi sínum, meðan hljómfegurð, myndauðgi og skýrleiki mælts máls týnast og gleymast í skugga þeirra. Ef við viljum innræta æskunni málvöndun, bæði að hljómi, orðavali og byggingu, þá verðum við öllu framar að kenna henni að tala málið skýrt og hreint, opna eyru hennar fyrir hljómi og gerð hins mælta máls, kenna henni að þekkja og virða lögmál málfræðinnar í hinum síkvika straumi þess. Hver unglingur, sem lýkur námi, á að kunna að orða hugsun sína viðstöðulaust, tala með eðlilegum hraða svo hreint mál og fagurt sem hann gæti ritað best, tala með eðlilegum áherslum og hreinum raddblæ“.“ Þá segir prófessor Matthías: „Hugmynd mín er sú að stóraukin rækt verði lögð við kennslu og þjálfun í mæltu máli, allt frá þriðja eða fjórða ári grunnskóla. Hún á að tengjast lestri, en takmarkast þó engan veginn við hann, enda fer meginhluti skólakennslu fram á mæltu íslensku máli. Eftir þrjú skólaár er allur þorri barna orðinn sæmilega læs. Þá ætti að hefjast nýr þjálfunaráfangi í áheyrilegum lestri og framsögn og standa til loka grunnskólans. Vissulega þarf að kenna skýran og hljóðréttan framburð allt frá upphafi skólagöngunnar og veitir hljóðaðferðin við lestur góð tök á því. Samt þurfa börn að hafa náð nokkurri lestrarleikni áður en þeim er ætlandi að losa sig frá bókinni að því marki, að lestur þeirra nálgist hreim hins mælta máls. Rangt væri að gera sér tálvonir um skjót umskipti, en með raunsæjum undirbúningi mætti þó ná verulegum árangri. En hvað er raunsær undirbúningur? Hér er ekki rúm til að skýrgreina það, en þó vil ég nefna tvö atriði. Kennarar eru yfirleitt vel talandi, samt þyrfti að halda með þeim sérstök þjálfunarnámskeið. Í öðru lagi þyrfti að fella út úr námsskrá þýðingarminna efni til að rýma til fyrir aukinni móðurmálskennslu. Það væri blindni að taka upp nýjar námskröfur, að þeim óbreyttum, sem nú gilda.“ Í lok ræðu Davíðs Stefánssonar frá Fagraskógi um Hismið og kjarnann, sem hann flutti í Egilsstaðaskógi sumarið 1958, segir m. a., með leyfi forseta: „Á morgun hefst nýr vinnudagur. Að því skal stefnt, að hagsæld komi í stað dýrtíðar, samhugur í stað sundrungar, tómstundir í stað lamandi strits, tónlist í stað dægurlaga, stjórn í stað ofstjórnar, andi í stað efnishyggju. Þá mun íslenskur ættstofn vaxa og þjóðlíf blómgast, uns hver einasti maður lifir samkvæmt þeim lögmálum, sem veita honum mesta fullkomnun. Til þess reis Ísland úr sæ að veita börnum sínum hlutdeild í því, sem mest er og dýrmætast. Þess vegna mun það um komandi aldir verða þjóðinni hjartfólgin móðir og fósturjörð“. Til þess að orð okkar ástsæla þjóðskálds standist tímans tönn ber okkur að tryggja íslenskt mál í sessi, vernda það gegn mengun, skola hismið frá kjarnanum. Það á að vera okkur leikur einn, ef við er brugðist. Davíð frá Fagraskógi segir frá kveðjustund séra Matthíasar Jochumssonar og Stephans G. Stephanssonar í grein um kynni sín af séra Matthíasi, með leyfi forseta: „Þótt þessi tvö höfuðskáld hefðu bæði hlotið hinn innra eld í ríkulegum mæli, var útlit þeirra og framkoma næsta ólík, ekki síður en ljóð þeirra. Matthías var feitlaginn, þreklegur og höfðinglegur útlits. Stephan grannur og þreytulegur. Matthías síkvikur og sítalandi. Stephan hæglátur og fámáll. Og nú sátu þeir hvor í sínu horni dagstofunnar á Sigurhæðum og horfðust í augu - í síðasta sinn. Yfir Stephani hvíldi hljóðlát kyrrð, alvöruþungi. Matthías var orðhreifur og gamansamur. Ég fann, að þessar tvær gömlu hetjur undu vel samvistum. Enda þótt ljóð þeirra væru ólík að formi og ytra búnaði, áttu þeir sviplíkar hugsjónir, drauma um heill og framtíð þeirra, sem jörðina byggja. Þó að ljóð Stephans væru veðurbitin, en ljóð Matthíasar geislum mögnuð, höfðu bæði skáldin náð þeirri snilld, sem því aðeins næst, að mikill andi og heitt hjarta leggi saman alla krafta sína. Það leyndi sér ekki, að þeim var þungt um andardráttinn. Samtalið var stutt og fábreytt, engin andagift, enginn eldur - aðeins hversdagsleg orð. Loks reis Stephan úr sæti - Matthías líka. Nokkur andartök stóðu þeir andspænis hvor öðrum, hljóðir, orðlausir. Geti andlegar verur úr öðrum heimi nálgast jörðina, þá er ég sannfærður um, að á þessari stund var stofa Matthíasar full af ósýnilegum, hvítum sálum. Og þarna stóðu þeir, tveir höfðingjar andans, sinn úr hvorri heimsálfu, en þó synir sömu þjóðar, báðir rammíslenskir. Báðir höfðu þeir unnið stórvirki, báðir hlotið ást og lotningu Íslendinga. Hér átti íslensk skáldlist, íslensk hámenning aldarinnar, sína bestu fulltrúa, og guð má vita, hvenær tveir slíkir menn heilsast og kveðjast aftur. Á þessari stund var að gerast mikill atburður, einn hinna merkari í sameiginlegri sögu Íslendinga heima og erlendis. Loks rétti Stephan G. fram æðabera, skjálfandi höndina. En þá breiddi Matthías út faðminn, vafði Stephan örmum og - kyssti hann. Matthías grét, Stephan grét ekki. Það var eins og andlit Stephans væri höggvið úr bergi, hrufótt, stirðnað, aðeins augun ljómuðu - og sá ljómi var ósvikinn. En það vissi ég þá og seinna, að skilnaðurinn var honum mun þyngri og sárari en séra Matthíasi. Það var eins og Stephan G: hefði kvatt allt Ísland og alla íslensku þjóðina hérna megin hafsins í síðasta sinn, með þessum eina kossi. Úr þessu var hann á heimleið - vestur. Íslendingar ættu aldrei að gleyma þessum skáldakossi. Þeir mega muna hann sem tákn skyldleikans, tákn hins íslenska anda, sem tengja skal alla Íslendinga, hvar sem þeir búa á hnettinum.“ En grundvallartáknið er tungan sem skáldin notuðu hvort í sinni heimsálfu og varð að stórveldi í verkum þeirra. Þegar íslensk tunga er orðin bögglauppboð í töluðu og rituðu máli í útvarpi, sjónvarpi og öðrum fjölmiðlum, skulum við rísa upp til varnar. Við þurfum að útrýma margs konar skekkjum og slappleika á hinu víða sviði framburðar og málvöndunar. Hér má nefna t. a. m. furðulega þróun nafna íslenskra fyrirtækja. Sé ekið annars vegar um Reykjavíkurveg við Hafnarfjörð og hins vegar um Laugaveg í Reykjavík blasa eftirfarandi nöfn fyrirtækja við: Libra, Shell, Bombay, Amor, Bimm Bamm, Parma, Prisma, Gaflinn, Winnys, Higas, Domus, Goldie, Magnor Kristall, Gresco, Top Class, Figaro, Pom Dápi, Marella, Baby Björn, Carters, Faco, Quadro, 012 benetton, Blondie, Habitat, Costa Boda, Bristol og Biering, svo ekki sé nú talað um allar vídeóleigurnar. Að mörgu er að hyggja. En með samstilltu átaki heimila, kennara, fjölmiðlafólks og hins opinbera ætti okkur að auðnast að fá börn og ungmenni til að beita tungutaki landshluta síns eins skýrt og áheyrilega og hæfileikar hvers og eins leyfa, og rækta þannig framburð og málvöndun. Það eru sköp ef faðir deyr á undan syni, en ósköp ef sonur deyr á undan föður. Svo nákvæm er íslensk tunga. Þannig eru það sköp ef tungan heldur réttum hljómi, en ósköp ef hún breytist í hrognamál. Það skiptir ekki máli hvort við segjum að Eyjafjörður sé stórkostlega fagur, eða með leyfi forseta: „Djöfull eru þetta frambærileg fjöll“, eins og Helgi Sæmundsson orðaði það við mig fyrir norðan nýlega. En það hefði skipt sköpum ef hann hefði sagt: Djölletta framifjöl! Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa fyllsta stuðningi við þessa till., sem ég tel tímabæra, og lít með umburðarlyndi fram hjá því að hún svo og grg. er skreytt forneskjutákni því er zeta nefnist. Góður framburður og vandað málfar ætti að vera keppikefli allra Íslendinga og þeim mun frekar þar sem tunga okkar er svo sérstæð. Ég er sammála þeirri skoðun flm. þessarar till. að íslensk tunga eigi nú í vök að verjast og að fyllsta ástæða sé til að spyrna við fótum. Á það bæði við um latmæli og linmæli svo og hreinar málfræðilegar villur. Látum nú vera þótt gullaldarmálið liggi ekki öllum laust á tungu en undanlátssemi við málsóða er farin að valda verulegum áhyggjum. Vissulega er þetta ekki nýtt vandamál en það er áreiðanlega vaxandi vandamál og hefur að ég tel sigið heldur á ógæfuhliðina síðustu ár. Mér er minnisstætt þegar ég fyrst kynntist latmæli í sinni verstu mynd fyrir 25 árum eða svo. Það var menntaskólanemandi, og skiptir kannske ekki máli hvaðan af landinu hann var, sem sagði m. a. alltaf „ávuru“ í stað af hverju og mér fannst í raun og veru erfitt oft að skilja mælt mál hans. Þeim hinum sama fannst víst einnig stundum erfitt að skilja mig, en það var þó hreint ekki vegna þess að ekki væri kveðið nægilega fast að orði. Á þessum árum var hér um frekar einangruð tilfelli að ræða og ég minnist þess ekki að slíkt hafi valdið miklum áhyggjum eða verið sérlega umtalað. Nú virðist mér einmitt latmæli af þessu tagi hafa færst gífurlega í vöxt eins og reyndar 1. flm. gaf nokkur dæmi um hér áðan og mætti nefna mörg fleiri. Ég vil aðeins nefna örfá eins og „tvöðusund“ í staðinn fyrir tvö þúsund, sem er mjög algengt að heyra núna í máli barna og unglinga, „inndudeild“ í stað innheimtudeild, sem ég heyrði margsinnis í útvarpi eitt sinn, „fóbolti“ í stað fótbolti. Þetta eru dæmi um latmæli sem fullyrða má að færist í vöxt. Vil ég m. a. kenna því um að alls ekki hafa verið gerðar nægilega miklar kröfur til framburðar þeirra sem koma fram í ríkisfjölmiðlunum. Þá virðist harðmæli, þ. e. t,-p,-k-framburðurinn einnig á undanhaldi fyrir linmælinu d, b, g. Ég er ósammála því sem um þetta stendur í grg. með þessari till. og ég vitna hér í með leyfi forseta. Á bls. 4 í þessari löngu grg. stendur eftirfarandi: „Ég læt mig að vísu litlu skipta hvort við Sunnlendingar segjum taga og láda, en Norðlendingar taka og láta. Slíkt eru engin óeðlileg blæbrigði á tungu sem er að þróast á vörum lifandi fólks, auk þess sem Sunnlendingar geta vart lært harðhljóðin svo að rétt sé frekar en Norðlendingar hv-hljóðið.“ Linmæli eða harðmæli er fyrir mörgum aðeins smekksatriði, en hér er um annað og meira að ræða að mínum dómi. Ef ekki er spyrnt við fótum heldur þróunin áfram. Harðmælið er nú á undanhaldi og þegar linmælið hefur náð fótfestu svo að harðmæli heyrist vart nema í máti einstakra þá er stutt í enn meiri linku í máli. Þá er stutt í að t, sem orðið er d, breytist í ð. Íslendingar segi láða í stað láda, sem margir segja sem betur fer enn þá láta. Og þá er stutt í að b, sem til er orðið úr p, breytist í v. Menn segi káva í stað kába, fyrir eldra kápa. Og loks er stutt í að k, sem breyst hefur í g, verði enn hnara. Menn segi þá taqa í stað taga fyrir enn eldra taka. „Það er bleyduvæda á gödum Reygjavígur,“ sögðu norðlensk börn í gamla daga og gerðu þannig gys að sunnlenskunni, sem svo var nefnd, en er og hefur lengi verið miklu víðtækari en svo að kenna megi hana eingöngu við Suðurland. Ef ekki verður spyrnt við fótum á þessu sviði kynni þessi setning að hljóma svo eftir allmarga áratugi vænti ég: „Þa e bleyðuvæða á göðum Reyqjavíqur“ og þyrfti þá meira en regnkávu til að mæta þeim aðstæðum á réttan hátt. Hins vegar er ég sammála því, sem stendur í grg., að röddun í framburði eins og tíðkast á Norðurlandi eystra í orðum eins og stúlka, mjólk, hempa, vöntun o. s. frv. sé ekki keppikefli þeim sem ekki hafa alist upp við slíkan framburð og er ekki hlynnt því að reynt sé að kenna hann, þótt óneitanlega væri mikil eftirsjá í þeim framburði, ef hann legðist algerlega af, á sama hátt og leitt væri ef langa aið þeirra Vestfirðinga legðist af með öllu. Um málfræðivillur í töluðu máli finnst mér óþarfi að fjölyrða, en vil taka fram að mér finnst undanlátsmenn á því sviði hafa verið of ráðandi undanfarin ár. Væntanlega er óþarfi að færa frekari rök fyrir því að ástæða sé til að spyrna við fótum og vinna að því að aukin rækt verði lögð við málvöndun og kennslu í framburði íslenskrar tungu svo sem þessi till. til þál. gerir ráð fyrir. Ég sakna þess hins vegar að ekki er fjallað um það að neinu marki í grg. hvernig framkvæmdin megi verða. Því miður hef ég nú engar ákveðnar tillögur þar um, enda stóð ég ekki að undirbúningi þessa máls og hef ekki gefið mér tíma til að huga sérstaklega að því. En ég vil a. m. k. láta það koma fram að ég tel sérstaka nauðsyn bera til þess að auka verulega kröfur á hendur þeim sem flytja mál í útvarpi og sjónvarpi. Það er t. d. deginum ljósara að einkanlega þeir sem koma fram í tónlistarþáttum fyrir ungt fólk og íþróttaþáttum bera mikla ábyrgð á versnandi framburði í máli ungs fólks. Og við eigum sem betur fer fjöldann allan af vel menntuðu fólki og áhugasömu um varðveislu íslenskunnar í sinni fegurstu mynd, sem treystandi er til að vinna að þessu máli, ef því er gert það kleift. - Fundarhlé.



Herra forseti. Ég þarf ekki að auka mörgum orðum við þessa umr. Það gleður auðvitað gömul augu mín að sjá slíka till. lagða fram og gömul eyru að heyra um þessi mál rætt. Mig minnir að hv. 7. landsk. þm. hafi orðað það svo að þetta væri tímabær umræða og tímabær tillögugerð. Umræður og göfug áform í þessum efnum var, er og verður tímabært mál. Það er hins vegar engin nýlunda á hinu háa Alþingi að þessi mál beri á góma. Ég vil nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér upp örstutta tillögugerð frá árinu 1977 þar sem ég ber fram till. til þál. um íslenskukennslu í fjölmiðlum ásamt með hv. þm. Tómasi Árnasyni, Jónasi Árnasyni rithöfundi, Gylfa Þ. Gíslasyni fyrrv. ráðh. og hv. þm. Karvel Pálmasyni. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að sjá svo um að sjónvarp og útvarp annist kennslu og fræðslu í öllum greinum móðurmálsins. Þrettán manna ráð“ og taki menn nú eftir, því að spurt var af hálfu hv. 7. landsk. þm. um framkvæmdina: „Þrettán manna ráð, kosið hlutfallskosningu á Alþingi, skal hafa með höndum stjórn þeirra mála.“ Í grg. sagði svo með leyfi hæstv. forseta: „Engum dylst að íslensk tunga á nú í vök að verjast. Á þetta sérstaklega við um talað mál, framburð og framsögn. Einnig fer orðaforði fólks þverrandi og erlend áhrif hvers konar vaxandi. Engum orðum þarf að fara um lífsnauðsyn þess, að stemma stigu við slíkri óheillaþróun, og snúa við inn á þá braut íslenskrar málhefðar sem ein verður farin ef íslensk menning á að lifa og dafna. Ríkisútvarpið hefur lagt nokkuð af mörkum til fræðslu og kennslu í íslenskum fræðum, tungu og bókmenntum. Er það góðra gjalda vert, en það er skoðun flm. að betur megi ef duga skal, og á það einnig við um meðferð tungunnar yfirleitt í munni þeirra sem í útvarp tala. Áhrifaríkasti fjölmiðillinn, sjónvarpið, hefur hins vegar í engu sinnt fræðslu í meðferð íslenskrar tungu. Virðist jafnvel ekki lögð sérstök rækt við orðfæri eða framburð þeirra sem þar starfa.“ Þetta átti nú og á sínar undantekningar og mæli ég þetta af sérstökum ástæðum sem mér nú koma í hug. „Á þessu þarf að verða gjörbreyting“, segir enn. „Langsterkasta áróðurstækið, sem flust hefur inn á gafl á hverju heimili landsins, þarf að taka tröllataki til eflingar íslenskri menningu, sérstaklega til viðreisnar íslenskri tungu, en það er brýnasta verkefnið nú. Lagt er til að kosið verði hlutfallskosningu á Alþingi þrettán manna ráð sem hafi með höndum stjórn þessara mála í fjölmiðlunum. Verkefnið er viðamikið og þykir flm. því ástæða til að allmargir eigi hlut að máli, enda hefur þjóðin til þess arna á að skipa mörgum mjög hæfum mönnum.“ Svo mörg voru þau orð. Þetta mál var rætt ítarlega á hinu háa Alþingi veturinn 1977–1978 og niðurstaðan varð samþykkt þál. um íslenskukennslu í Ríkisútvarpinu, samþykkt á Alþingi 5. maí 1978, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að sjá svo um að kennsla og fræðsla í Ríkisútvarpinu í öllum greinum móðurmálsins verði efld“. Nú er að spyrja um framhaldið. Og það er ekki ný fsp. sem menn varpa fram nú. Það hefur verið spurt skriflega og formlega á hinu háa Alþingi um framkvæmd þessarar þál. Mér flaug í hug svarið á dögunum, þegar menn æddu hér upp með fyrirgangi og hneykslan af því sem fallið hafði milli stafs og hurðar þáltill. frá hinu háa Alþingi um lífefnaiðnað og líftækni. Þar kom m. a. upp hæstv. fyrrv. menntmrh., og þykir mér nú mjög miður að hann skuli vera fjær, og hneykslaðist á því og taldi að það þyrfti nú sérstakrar athugunar við hvernig það mætti vera að till. eins og þessi hefði mislagst með þeim hætti að hún hefði ekki komið til meðferðar af framkvæmdavaldinu. Það var nú að mér komið að fara upp og minna hann á að ýmsar tillögur hefðu verið samþykktar á hinu háa Alþingi og ályktað í ýmsum málum sem framkvæmdavaldið hefði ekkert gert með. Ég þarf ekki að kvarta undan því að á hinu háa Alþingi hafi ekki verið áhugi á þessum málum og vel vikist undir, þegar þau hefur borið á góma, með ályktanir og samþykktir. Ég minni auðvitað á samþykkt Alþingis frá 1973 þegar stafsetningarsullumbullið reið hér húsum. Það var gerð samþykkt á hinu háa Alþingi. Hvað gerði framkvæmdavaldið? Það beitti valdníðslu hreinni eins og það hefur jafnan gert í þessum málum.  Það er með ólíkindum að menn skuli una því að í þessu máli, einu mikilvægasta af málum sem hið háa Alþingi fæst við, skuli hreinni og beinni valdníðslu vera beitt æ ofan í æ árum saman. Skellt hefur verið skollaeyrum við þegar menn hafa yfir þessu kvartað og gagnrýnt þetta harðlega, sem hefur skeð ár eftir ár og oft á ári. Ég spurðist fyrir um það fyrir tveimur árum eða svo hvað liði framkvæmd þál. frá 5. maí 1978. Svör gáfust ekki. Eitthvert þvarg um það að þeir teldu ýmis tormerki á að framkvæma þetta í Ríkisútvarpinu, stjórnendur þar. Og mála sannast er það - og maður getur dæmt það af viðbrögðum hins háa Alþingis, hinum jákvæðu viðbrögðum þess - að hér hlýtur að stranda á embættismannavaldinu. Það er alveg óhjákvæmilegt. Framkvæmdavaldið, sem á hér sæti meðal okkar þm. og erum við einir af þeim, mundi ekki haga sér með þessum hætti ef það væri ekki hið valdagíruga embættismannavald sem þarna hefði úrslitaáhrif. Og aumingjaskapur framkvæmdavaldsins að láta þetta embættismannavald setja sér stólinn fyrir dyrnar.  Ég á sérstakt erindi að taka undir með tillögugerð eins og þeirri sem hér liggur fyrir. En ég minni auðvitað á að sporin hræða. Ég gerði það að lokum um árið að fallast á að það ákvæði tillgr. sem gerði ráð fyrir þrettán manna ráði væri numið brott. Það hefði ég aldrei átt að gera. Ég boða hér brtt., viðaukatillögu við tillgr. á þskj. 514 um framkvæmdaaðila, valinn af hinu háa Alþingi, sem fær þetta verkefni í hendur, því það er margsannað að þeir sem við hafa átt að taka og fara að vilja Alþingis hafa skellt við skollaeyrum. Við það verður ekki unað lengur. Æ fleiri sjá í hvert óefni stefnir. Ég bið um það að sú n. sem fær þetta til meðferðar taki sérstaklega tillit til þeirrar reynslu sem af þessu hefur fengist. Það er þýðingarlaust og ég hef engan áhuga á því að samþykkja enn á ný till. þessa efnis ef við ekki ráðum fram úr framkvæmdinni um leið, ef við ekki segjum fyrir um það nákvæmlega hverjir skuli hafa með höndum framkvæmdina, vegna þess að það er margsannað að þeim er ekki treystandi sem hafa átt að sjá um framkvæmdina áður fyrr. Hvers vegna ekki þrettán manna akademíu? Það er a. m. k. góð tala. Ég geri ráð fyrir því að ég muni flytja viðaukatillögu sem gengur í þá átt. Vildi ég þá mega mælast til við hv. n. að hún taki þetta mitt málskot sérstaklega til meðferðar og kysi helst, og mun enda koma því á framfæri við hana. að hún flytti slíka breytingu. Ég legg höfuðáherslu á þetta: að við sjáum fyrir framkvæmdinni um leið. Ég er sannfærður um að þeir sem til þessa yrðu valdir mundu víkjast undir það með glöðu geði. Hver og einn þingflokkur mundi fá til þess mannskap sem ekki þyrfti að þiggja há laun fyrir þó sjálfsagt sé líka að menn hafi fyrir snúð sinn. Þetta var aðalerindið og eins að rifja upp fyrir fólki þessa hörmungarsögu um aumingjaskapinn hjá framkvæmdavaldinu og frekju og yfirtroðslu embættismannavaldsins sem hefur haldist það uppi að hafa að engu viljayfirlýsingar og ákvarðanir hins háa Alþingis.



Herra forseti. Síðasti ræðumaður, hæstv. iðnrh.. var ekki að skafa neitt utan af hlutunum frekar en hans er vandi hér í þessum ræðustól. Það er hverju orði sannara sem hann sagði um hversu ömurlegt til þess er að vita þegar Alþingi gerir ályktanir sem framkvæmdavaldið síðan kýs að hafa að engu. Nú beini ég því til hæstv. iðnrh., enda hæg heimatökin hjá honum þar sem hann er handhafi framkvæmdavalds, situr í ríkisstj., að hann beiti nú áhrifum sínum þar til þess að eitthvað verði að gert. Ég get sömuleiðis tekið undir þá gagnrýni hans á þeirri till. sem hér er til umr. að þar skuli ekki vera neitt um framkvæmdina fjallað. Rétt er að það komi fram að hv. 1. flm. þessarar till. bauð mér að gerast meðflm. að henni en ég kaus að hafna því góða boði, ekki vegna þess að ég sé ekki sammála þeim efnisatriðum sem felast í till., einkanlega því sem segir í upphafi hennar, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að í ríkisfjölmiðlum og í grunnskólanámi verði stóraukin rækt lögð við kennslu í framburði íslenskrar tungu og málvöndun..." Hins vegar tjáði ég honum að mér fyndist síðari hluti till. hreint ekki vera skýrt eða skilmerkilega orðaður, þ. e. „ .. svo að grundvöllur tungunnar raskist ekki, en hann varðar meginþátt íslenskrar menningar eins og varðveisla tungunnar að öðru leyti.“ Mér finnst þetta bara hálfgerður grautur, svo ég segi mína meiningu alveg umbúðalaust. Þetta er ekki skýrt hugsað og ekki skýrt fram sett. Ég vil geta þess líka að grg. var mér heldur ekki að skapi. Ólíkt skýrari og skilmerkilegri þótti mér sú grg. sem vitnað var til í síðustu ræðu. En efnislega get ég tekið undir og stutt það sem felst í till. og tek jafnframt undir það sem hæstv. iðnrh. sagði að hér þarf að ákveða um framkvæmdina einnig. En ekki er ég alls kostar viss um að sá háttur, sem hann hefur lagt til að verði á þessu hafður, sé endilega bestur. En um það má að sjálfsögðu lengi deila og mun sitt sýnast hverjum. Hér var nokkuð vikið að Ríkisútvarpinu og hlutverki þess í þessum efnum sem óneitanlega er stórt og vandasamt. Ég hef átt sæti í útvarpsráði síðan á árinu 1978. Ég minnist þess ekki - þó kann það að vera- að þangað hafi komið tilmæli frá menntmrn. um að framfylgja þessari samþykkt Alþingis. En hitt er það að nokkur viðleitni er höfð uppi af hálfu Ríkisútvarpsins í þessum efnum og nefni ég þar fyrst þáttinn Daglegt mál sem er fluttur þrisvar sinnum í viku, bæði kvölds og morgna raunar, þáttur sem ég held að sé með áheyrilegasta útvarpsefni og jafnframt í flokki með því efni sem einna mest er hlustað á. Ég nefni til þáttinn Íslenskt mál sem er í höndum þeirra orðabókarmanna. Eftir þeim bréfum að dæma sem þeim umsjónarmönnum berast er mikill og lifandi áhugi á verndun íslenskrar tungu meðal þjóðarinnar. Ég hygg að á þennan þátt sé einnig mikið hlýtt. Sjónvarpið hefur verið aðgerðaminna í þessum efnum, kannske skv. eðli máls, en nokkur viðleitni var þar höfð uppi fyrir fáeinum árum um skýringar á myndhverfum orðtökum ef ég rétt man. En auðvitað má miklu betur gera. Nú á undanförnum vikum og mánuðum með tilkomu annarrar útvarpsdagskrár, Rásar 2, sem svo hefur verið nefnd, hefur að nokkru keyrt um þverbak og mönnum sýnst að nú væri mælirinn fullur þar sem ambögurnar hafa óspart riðið húsum. Þetta leiddi til mikilla umræðna í útvarpsráði um málfar í útvarpi og málvöndun. Niðurstaðan varð sú að vinnunefnd, sem útvarpsráð skipaði til að kanna þetta mál, gerði það að till. sinni að ráðinn yrði að Ríkisútvarpinu sérstakur kunnáttumaður til að leiðbeina þeim sem þar koma fram um málfar. Þetta var síðan samþykkt í útvarpsráði. Útvarpsstjóri brá skjótt við og leitaði eftir manni til þessara starfa til eins árs til að byrja með. Mun málfarsráðunautur væntanlega taka til starfa við Ríkisútvarpið nú á vordögum. Ég held að þetta sé breyting til bóta, alla vega sýnir það áhuga stofnunarinnar á því að sinna þessu hlutverki sínu sem raunar eru ákvæði um í útvarpslögum. Það er hverju orði sannara að margir hafa af því miklar áhyggjur að orðaforði fari minnkandi og málfari hrakandi. Um þetta eru ýmis dæmi og þar eiga stjórnmálamenn sök líka. T. d. hefur verið næsta áberandi hér hve áhersluflutningur af fyrsta atkvæði hefur smitað út frá sér. Hann fór fyrst að heyrast hér fyrir 10–12 árum svo að eftirtakanlegt væri. Menn tala um forsætisráð-herra og mörg fleiri dæmi mætti hér til taka. Þetta hefur breiðst óhugnanlega út á hinu háa Alþingi. Þannig verðum við í sambandi við þessa hluti líka að líta í eigin barm. Sjálfsagt má tala um það langt mál hverjar skýringar þetta á sér, þær yrðu margar og áreiðanlega flókið fyrirbæri og ber margt til. Ég vildi nefna eitt af því sem mér hefur flogið í hug. Í fyrsta lagi eru börn nú meira ein og með jafnöldrum sínum en áður var, umgangast fullorðið fólk í minna mæli þannig að málið flyst ekki með eðlilegum hætti frá fullvöxnum til barna. Því svo læra börnin málið sem fyrir þeim er haft. Þjóðfélagsaðstæður eru nú þannig að í fjöldamörgum tilvikum eru foreldrar báðir að heiman allan daginn og hafa svo mismikinn tíma til að sinna börnunum þegar komið er heim á kvöldin og ræða við þau. Ég held að þetta sé einn þátturinn. Myndmálið hefur öðlast æ ríkari sess hvarvetna með tilkomu sjónvarps og myndbanda sem börn horfa á í töluvert ríkum mæli og oft aðgæslulaust þegar enginn er heima nema þau ein. Myndsögur hvers konar hafa orðið æ stærri þáttur þeirra barnabókmennta sem á boðstólum eru. Það er sjálfsagt þróun sem erfitt er að gera við en ég held að það sé afar óæskileg þróun þegar myndasögur, sem yfirleitt hafa heldur lítið bókmenntagildi og þar sem frásagnarlistin er nánast aukaatriði á myndunum, eru að verulegu leyti komnar í stað venjulegra bóka. Þá vil ég enn nefna það til þessarar sögu að sú breyting hefur orðið á í skólakerfinu að því er varðar kennslu í erlendum tungumálum að þar hefur í mjög vaxandi mæli verið horfið frá því sem tíðkaðist hér um langa tíð að láta nemendur þýða texta. Tungumálakennslan beinist nú í ríkari mæli að því að geta talað. Að hluta til er það af hinu góða en ég held að þarna eins og í mörgum öðrum tilvikum höfum við gengið of langt vegna þess að kennslustundirnar, hvort sem það var í ensku, dönsku, þýsku eða frönsku, byggðust að verulegu leyti á því að þýða texta og koma honum yfir á skaplegt íslenskt mál. Þessar kennslustundir voru nefnilega líka íslenskukennsla, þær voru móðurmálskennsla í mjög ríkum mæli. Þarna held ég að hafi orðið breyting til hins verra. Ég hef sjaldan orðið jafnhissa og mér liggur við að segja skelfdur og fyrir fáeinum árum þegar ég fékk það verkefni að þýða af íslensku yfir á ensku úrlausnir háskólanema í ákveðinni grein. Þannig var að þar var enskur kennari en nemendur höfðu fengið heimild til að skila prófúrlausnum sínum á íslensku. Ég hef satt að segja sjaldan orðið jafnhissa. Í fyrsta lagi var stafsetning og íslenskukunnátta langtum lakari en ég hafði búist við. Svo er það kannske annar handleggur en stundum var næsta erfitt að þýða vegna þess að ekki var hell hugsun í heilli setningu, það var ekki gott að þýða það. Þetta eru sem sagt fáeinar af þeim ástæðum sem e. t. v. liggja m. a. því til grundvallar að svo hefur farið um þessi efni sem farið hefur. Þetta er ekki fyrirbæri sem er bundið við okkur Íslendinga sérstaklega. Þetta vandamál er uppi í löndunum í kringum okkur og kannske í langtum ríkari mæli en hér. Það fer ekki fram hjá neinum sem les norræn blöð og fylgist með umræðu þar hversu enskuskotið málið er að verða. Nordisk kontakt, tímaritið sem lagt er hér á borð þm., gefur þetta einnig til kynna. Þar var grein um kynningu á þm. í síðasta blaði sem stakk mig m. a. fyrir það hvað þar var mikið af hreinum enskum orðum. Skandínavar tala um weekenden og þannig mætti lengi telja. Á ráðstefnum sem ég sótti í fyrra eða hitteðfyrra þar sem verið var að ræða framtíð og starf menningarmálatímarita á Norðurlöndum vitnuðu menn óspart til enskrar tungu, slógu um sig með tilvitnunum á ensku og sögðu jafnvel „eins og við segjum á nýsænsku“ og vitnuðu síðan til ensku. Nú er ég ekki að hafa á móti ágæti enskrar tungu nema síður sé en allt hefur sinn stað og allt hefur sinn tíma. Ég vék áðan að Ríkisútvarpinu og hlutverki þess. Það skiptir ákaflega miklu máli að þeir sem þar koma fram tali gott mál, og rétt mál og skýrt. Á því er misbrestur. Eins og okkar útvarp starfar endurspeglar það fyrst og fremst það málfar sem talað er með þjóðinni á hverjum tíma vegna þess að ég hygg að óvenjumikið sé um það að almenningur komi fram í útvarpinu. Það eru ekki neinir sérhæfðir starfsmenn sem hafa einkarétt á því, hér koma margir menn að. En það eru ljót dæmi úr útvarpinu. Ég er ekki enn búinn að sætta mig við það að heyra talað um Agnesinga, Keblvíkinga og Akeyringa þegar verið er að segja frá íþróttakappleikjum. En margt hefur líka verið bærilega gert í þessum efnum en auðvitað má miklu betur. Þessi tilraun, að ráða málfarsráðunaut að Ríkisútvarpinu, er tvímælalaust af hinu góða. Það kom fram á fundi útvarpsráðs fyrir skömmu að útvarpsstjóri hafði farið þess á leit við Árna Böðvarsson cand. mag. að hann tæki þetta að sér. Ég held að það mál sé þá í mjög góðum höndum. Ég vænti þess að þessi till. fái ítarlega umfjöllun og breytingar í þeirri n. sem fær hana til meðferðar. Ég held að ljóst sé að það verður að breyta till. Mér finnst hún ekki geta staðist eins og hún er orðuð, ég tel það raunar óhjákvæmilegt. Eitthvað verður líka að koma fram um framkvæmd málsins, undir það tek ég heils hugar. Það er nefnilega of mikið um það að hið háa Alþingi samþykki alls konar till. sem er í rauninni búið að útvatna svo að þær segja harla lítið. Þess eru mörg dæmi að n. hafa tekið nokkuð ítarlegar till. og útvatnað þær með þeim hætti að þær segja nánast ekki neitt. Menn verða að gæta sóma síns í þeim efnum og sjá um að það sem héðan fer sem samþykkt Alþingis að það sé marktækt og að alveg ótvírætt sé við hvað er átt og hvernig það skuli framkvæmt. Ég beini því til þeirrar n. sem málið fær til umfjöllunar að hún athugi þetta vel. Þá efast ég ekki um að þegar búið er að gera á þessu þær lagfæringar sem þarf að gera muni þetta mál eiga greiðan gang til samþykktar á hinu háa Alþingi.



Herra forseti. Mig langar að víkja örfáum orðum að þeirri till. um framburðarkennslu í íslensku og málvöndun sem hér er flutt. Víst þarf að vanda málfar og það læra börnin sem fyrir þeim er haft. Því er ábyrgð okkar mikil sem fullorðin erum. Vil ég í því sambandi vekja athygli á aukinni ábyrgð fjölmiðla á hugi og málvitund barna og unglinga. Þar á ég við frv. til útvarpslaga, 218. mál þessa þings, þar sem lagt er til að gefa fleiri aðilum frelsi til útvarpsreksturs en nú er, og enn fremur till. til þál. um móttöku sjónvarpsefnis frá fjarskiptahnöttum, þingmál nr. 290. Það er vandratað meðalhófið milli þess að vera heimsborgari og að varðveita mál og menningu lítillar þjóðar sem þarfnast samskipta við umheiminn til að lifa af. Víst þurfum við að gæta okkar og hlúa að og rækta mál okkar og barna okkar, en það gerum við best með því að tala saman. Eitt af því sem e. t. v. ræður mestu um málþróun barna er einmitt við hverja þau eiga samræður. Við vitum það öll að samskipti barna og unglinga við sér eldri kynslóðir hafa minnkað mikið frá því sem áður var og halda þau sig mun meira að jafnöldrum sínum þar sem málið er samlitara og lítil skipti verða á málhefð hinna eldri og þeirra yngri. Hætta er á að orðaforði þeirra verði minni þó að mörg nýyrði bætist að vísu við, sprottin úr jarðvegi samtímans. Því hvet ég menn til að gefa því gaum að mestu varðar til að varðveita málið að tala það saman. Enn fremur tek ég undir með hv. þm. Eiði Guðnasyni þar sem hann talar um ríkjandi myndmál og þverrandi lestur barna og unglinga af þeim ástæðum, þar er þróun sem þarf að huga að. Annað er það svo að ég held að lítið þýði að stinga við fæti gegn óhjákvæmilegri þróun málsins. Sagt hafa mér málfræðingar og íslenskumenn að okkur nútímamönnum mundi trúlega veitast erfitt eða illmögulegt að skilja mælt mál þeirra sögualdarmanna sem við státum okkur sem mest af og sækjum menningararf okkar til. Svo mikið hefur talmálið breyst. Því verðum við að gera raunsæjar kröfur um varðveislu málsins og mestu varðar auðvitað að menn nái að tjá með máli sínu það sem inni fyrir býr fyrir öðrum mönnum þannig að þeir skiljist. Því tel ég naumorðun manninum og menningu hans hættulegri en framburðarbreytingar. Efnislega styð ég þessa till. og hvet hv. þm. og alla aðra menn að gerast málræktarmenn í eigin garði og sinna þannig ábyrgð sinni gagnvart íslenskri tungu og skila áfram þeim menningararfi sem þeim var fólginn.



Herra forseti. Ég tek að sjálfsögðu undir það að rækta þurfi og varðveita íslenska tungu. Það er orðalag og tilmæli till. sem hér liggur frammi sem ég bendi sérstaklega á. Enn á ný er hér till. um það sem grunnskólinn á að gera en ekkert um hvernig það skuli gera. Hvað er grunnskóli? Hvað gerist í grunnskóla? Ég lýsti því á þriðjudaginn að grunnskóli væri margþætt stofnun. Því bendir flutningur þessarar till. á brýna nauðsyn þess að samþykkt verði till. mín um stefnumörkun í skólamálum. Við stóraukna framburðarkennslu í grunnskóla þarf að huga að ýmsum fleiri þáttum samtímis ef ekki er ætlast til stóraukins daglegs starfstíma en kannske er það svo. Ég ætla að benda á nokkra þætti: 1. Nauðsyn þess að þeir sem kenna séu með starfsmenntun. En eins og fram kom hjá mér á þriðjudaginn eru í tveim kjördæmum eða fræðsluumdæmum landsins aðeins rúm 60% kennara með kennaramenntun. 2. Fjölda nemenda í bekkjadeildum. Við erum að tala um samskipti kennara og nemenda og hvað kennarinn eigi að gera. En hafið þið hugsað það, hv. alþm., að 7–9 ára börn eru venjulega þrjá tíma á dag í skólanum. Í 30 barna bekk eru þá að meðaltali 3–4 mín. á barn á dag í samskipti og sjálfsagt talar kennarinn sjálfur meginpartinn. 3. skipting milli námsgreina. Það er að stærstum hluta kennd íslenska og skrift á stundatöflu í 7–9 ára bekk. Á að leggja niður stærðfræði eða kristinfræði og samfétagsfræði sem koma inn á íslenskukennslu í formi viðtala? Ég ætla að benda á það að kennsla hefur mjög breyst á síðustu árum í það horf að nemendur tjá sig miklu meira nú, bæði skriflega og munnlega. 4. Skólasöfnin. Þau eru ómetanlegt hjálpartæki í skólastarfinu ef vel er á haldið og mikill hvati til lestrar góðra bóka. Ég hef sjálf persónulega reynslu af því í vetur að nemendur mínir í öðrum bekknum sem ég kenni, 8 ára bekk, fá ekki myndasögubækur heim því þau eiga að venja sig á að lesa góðar bækur og að lesa - en myndasögur komast þau hjá að lesa. Ef ég lýsi aðeins nánar íslenskukennslunni á safninu þá hafa börnin fengið að taka þátt í keppni í einn mánuð um hver þeirra gætu lesið flestar bækur. sú keppni var kölluð lestrarsprettur. En þau lásu ekki bara bækurnar, heldur urðu þau að segja frá munnlega eða skriflega um hvað bókin fjallaði, hvort þeim hefði líkað vel eða illa við hana, eftir hvaða höfund hún væri, hver gaf hana út o. s. frv. Að lokum vil ég segja það að ég tek undir með hv. þm. Eiði Guðnasyni að það þurfi að lagfæra þessa till., þá er hún gott innlegg í heildarstefnumörkun í skólamálum.



Herra forseti. Það er auðvitað rétt sem hv. 3. þm. Reykn. sagði að það þarf margt að betrumbæta í skólunum, alveg sérstaklega hjá þeim herrum sem nú þykir óþarft að kenna ungu fólki að á dögunum hafi verið hér maður sem hét Snorri Sturluson og skrifaði saman skynsamlegar bækur - og sleppa því úr Íslandssögukennslunni. En ég átti erindi hér vegna ummæla hv. 5. landsk. þm. Ég rifjaði það upp, sem ég mundi rétt, þegar ég gerði fsp. til hæstv. fyrrv. menntmrh. Ingvars Gíslasonar um afdrif áminnstrar þáltill. frá 5. maí 1978, að hann hefði svarað því til að embættismennirnir í Ríkisútvarpinu létu ekki segja sér fyrir verkum í þessu efni. Og fyrir því er það, herra forseti, að ég leyfi mér að vitna til umr. sem fram fóru 20. apríl 1982. Á einum stað segir hæstv. þáv. menntmrh. á þessa leið: „ Þál. þessi“ - það er hin áminnsta till. mín um að kennsla og fræðsla í Ríkisútvarpinu skyldi efld í öllum greinum móðurmálsins - „ Þál. þessi hefur alloft verið kynnt Ríkisútvarpinu á síðustu árum með óskum um að hún hlyti þar góðar viðtökur, þ. e. að fræðsla um íslenskt mál yrði ávallt mikil og sem mest í ríkisfjölmiðlunum. Ég er viss um að þeir sem gegnt hafa embætti menntmrh. síðan þessi till. var samþykkt, og það eru alls fjórir menn að mér meðtöldum, hafa allir haft skilning á því að æskilegt væri að fræða almenning sem mest um móðurmálið í útvarpi og sjónvarpi. Þetta held ég að sé sameiginlegt einkenni á öllum þeim sem farið hafa með starf menntmrh. síðustu 4–5 ár. Hins vegar reynist málið alls ekki alveg svona einfalt þegar til kastanna kemur.“ „Sannleikurinn er sá“, segir hæstv. menntmrh. þáv. orðrétt „að forráðamenn Ríkisútvarpsins“ - og þar með telst áreiðanlega útvarpsráð - „að forráðamenn Ríkisútvarpsins hafa eigin skilning á því hvernig eigi að fjalla um dagskrármál og efnisval til flutnings í fjölmiðlum stofnunarinnar. Útvarpið er af grundvallarástæðum ófúst að taka við fyrirmælum frá framkvæmdavaldi og jafnvel frá löggjafarvaldi“ - hlusti menn nú á - „um hvaða efni skuli flytja í útvarpi og sjónvarpi. Útvarpsráð vill sjálft semja dagskrár ríkisfjölmiðla og unir því ekki að slíkt verði gert á Alþingi eða í stjórnarráði. En ég fullyrði að útvarpsráði er mjög vel kunnugt um áhuga Alþingis á fræðslu um móðurmálið og þeirri vitneskju hefur oft verið komið á framfæri við útvarpið. Ég hlýt að vitna til þess arna af því sem hv. 5. landsk. þm., sem hefur átt sæti síðan síðla árs 1978 í útvarpsráði, kannast ekki við þessi málskot af hálfu hins háa menntmrn. Og að það hafi farið fram ítrekað, eins og hér er haldið fram, getur heldur ekki staðist. En að hlusta á hvernig framkvæmdavaldið beygir sig í auðmýkt fyrir embættismannavaldinu, eins og fram kemur í þessum orðum, er blöskranlegt. Og ég ítreka að mér þykir verra en vont að hv. 1. þm. Norðurl. e., fyrrv. hæstv. menntmrh., skuli ekki vera hér nær, því ekki vil ég tala honum á bak. Seint í þessari ræðu vitnar hann síðan til bréfs frá Andrési Björnssyni útvarpsstjóra til menntmrn. sem hann hefur skrifað í tilefni af þessari þál. Það svar verður í besta falli nefnt kjaftæði. Það er svarað í sumartunglið, það er farið með himinskautum og fjallasýn, alla leiðina út í gegn í þessu svari. Og það lætur framkvæmdavaldið sér lynda eins og jafnan áður þegar embættismannavaldið hefur tekið til sinna ráða. Eins og jafnan áður, a. m. k. hvað varðar þessi þýðingarmiklu mál. Hér eru þessi mál síðan rædd af þáv. þm. Sigurlaugu Bjarnadóttur, af hv. 5. landsk. þm. núv., af hv. þáv. þm. Árna Gunnarssyni o. fl. Og hæstv. þáv. menntmrh. Ingvar Gíslason ítrekar í ræðu síðar á þessum þingfundi að hann komist ekki hjá að endurtaka það, sem hann hafi þegar sagt, að það ríki ákveðin tregða í Ríkisútvarpinu í þessu efni. Það er eins og þeim finnist sem þar ráða, þar á meðal hygg ég útvarpsráði, að þarna sé um að ræða utanaðkomandi þrýsting og óþarfa afskiptasemi sem rétt sé að hafa alla gát á. Fyrrv. menntmrh. er að gefa Alþingi svar við hvernig hann stendur að framkvæmd á ályktunum hins háa Alþingis. Það þarf engu við þetta að bæta. Það sjá allir í hendi sér hvað aumt upplit er á framkvæmdavaldinu í þessu falli. Og hv. 1. þm. Norðurl. e. hefði ekkert getað um þetta bætt þó hann hefði verið hér nær. Kannske er það jafngott að hann er fjarverandi - hans vegna. En það gæti þó verið að hann hefði önnur sjónarmið á þessu nú þegar hann er orðinn alþm. og langar kannske til að leggja orð í belg eða ráða með framkvæmdavaldinu um framvindu mála. Ekkert skal ég um það segja. Aðalerindi mitt var að vekja athygli á því að hér er því haldið fram af þáv. ráðh. að hann hafi gert tilraun til að koma fram þessari ályktun en ráðamenn útvarpsins þverskallast. Ég leyfi mér að draga í efa, og það kemur enda fram í svörum hv. 5. landsk. þm. þá, að hann dregur þessar fullyrðingar í efa, eins og hann gerði hér í ræðu sinni áðan. En staðreynd er það að alls ekkert hefur verið aðhafst í þessum málum. Í engu hefur verið farið að þessari ályktun Alþingis. Og það er meginmálið nú þegar við ætlum að sameinast, og ég þykist þess fullviss að hér eru allir tilbúnir til þess að ljá því atkvæði sitt, við ætlum að sameinast um það á nýjan leik að gera eindregna ályktun í þessum mikilsverðu málum, þá er það undirstaða máls að við komum okkur saman um framkvæmdina. Ég er tilbúinn til þess að ræða allar mögulegar leiðir í því. Það þarf enga hlutfallskosningu mín vegna í þessu máli. Ég gæti vel hugsað mér til að mynda að þessu yrði skotið með ákvörðun hins háa Alþingis til Íslenskrar málnefndar. Ég get vel fellt mig við þá aðferð. En það verða að vera menn fyrir þar sem við ætlum að koma þessu máli fyrir. Ég get líka hugsað mér að hver og einn þingflokkur veldi einn mann sem hann treysti best í þessum fræðum til framkvæmdarinnar. Það væri kannske einlægast. En ég tek undir það að við þurfum aðeins að lagfæra málsgreinarnar sjálfar, tillögugreinina sjálfa, þótt ég dragi nú ekki í efa að þar liggi skýr og góð hugsun á bak við. En það má bæta hana, sýnist manni, og þó öllu helst að bæta við þar og ráða fram úr með hvaða hætti að framkvæmdinni skuli staðið. Þar má ekkert skorta, ella er hætt við að sæki í sama farið og við höfum hér raunalega reynslu af.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að flytja hér yfirgripsmikla ræðu um framburðarkennslu í íslensku og málvöndun. Ég efast satt að segja mjög um persónulega hæfni mína til þess og þekkingu til að ræða það nema þá því betur undirbúinn. Ég vildi aðeins rifja hér upp gamalt atvik. Fyrst vildi ég taka það fram að í umgengni við eldra og yngra fólk vekur sérstaklega athygli mína mismunurinn á tungutakinu, það er orðfátæktin hjá unga fólkinu, erfiðleikarnir við að tjá sig á eðlilegan hátt í mæltu máli. Það sem kom mér til að brjótast hér upp voru tvö atvik sem ég ætla að segja hér frá. Menn geta lagt þau út á hvern þann veg sem þeim sýnist. En þessi atvik snúast um tvo verkamenn, vini mína, og skeðu fyrir nokkrum árum. Annar var rösklega tvítugur, hinn eitthvað yfir sjötugt. Þetta skeði í sama mánuði. Þessi rösklega sjötugi verkamaður hafði legið veikur um skeið. Og þar sem hann lá rúmfastur gerast gleðitíðindi. Sonur hans uppkominn kom heim úr siglingu og færði honum a. m. k. eina þrjá rommkúta og kassa af Havanavindlum. Þegar gamli maðurinn hafði gætt sér á þessum rommkút seig á hann höfgi og sennilega hefur Havanavindillinn fallið á sængina. Gamli maðurinn vaknaði við það að tveir slökkviliðsmenn voru að berjast við að koma honum í sjúkrakörfu en hús loguðu öll og sængurföt hans líka. Þá sagði gamli maðurinn: Látið mig bara liggja, piltar. Mér er ekki vandara um en Njáli í brennunni. Meira mælti hann ekki í þessu lífi. Þetta voru nú karlmannleg andlátsorð. Í sama mánuði kom á fund okkar nokkurra ungur maður. Hann hafði lokið héraðsskólaprófi og var eitthvað dapur og sagði, með leyfi forseta: Helvítis djöfull, maður. Svo komu fleiri blótsyrði sem ég hirði ekki um að nefna. Nú, er eitthvað að? spurði ég. Já, helvítis andskoti. Mamma dó í nótt. Honum var harmur í huga. Orðgnóttin og íslenskan lék honum ekki betur á tungu en þetta. Tvítugur og sjötugur, tungutakið ólíkt. Sá eldri ólst upp við Njálu, sá yngri hafði ágætt próf úr Reykholti, setri Snorra Sturlusonar.



Herra forseti. Aðeins til að taka af tvímæli vegna þess að hæstv. iðnrh. vitnaði til umr. á árinu 1982 vil ég ítreka það sem ég sagði í minni ræðu, að ég minnist þess ekki að þessi till. hafi komið inn til afgreiðslu útvarpsráðs, en þó kann það að vera. Ég fortek það ekki. En alla vega var því þá ekki fylgt eftir af mikilli festu eða ákveðni af hálfu hins háa menntmrn. Hæstv. ráðh. vék að þeim ummælum sem hér féllu í þá veru að hjá Ríkisútvarpinu væri tregðast við að taka við fyrirmælum annars staðar frá, jafnvel frá Alþingi. E. t. v. kann eitthvað að vera til í því.  Ég er hins vegar afdráttarlaust þeirrar skoðunar að þegar Alþingi gerir ályktun í þessa veru beri útvarpsráði að taka til þess tillit. Útvarpsráð er kjörið af Alþingi og sækir vald sitt til þess með nokkrum hætti. Útvarpsráð getur ekki látið það sem vind um eyru þjóta þegar ályktanir á borð við þá sem hér var vitnað til eru gerðar. Þá verða menn að leggja við eyru og ekki bara það heldur eiga menn að taka til höndum. Hins vegar skal ég líka viðurkenna að þetta er vandmeðfarið. Alþingi kýs útvarpsráð til að hafa með höndum dagskrárstjórn Ríkisútvarpsins. Ég held að útvarpsráði beri siðferðileg skylda til þess að hlýða á það með gaumgæfni sem Alþingi Íslendinga ályktar um Ríkisútvarpið. Enda er það beinlínis tekið fram í útvarpslögum að meðal hlutverka Ríkisútvarpsins er að standa vörð um íslenska tungu. Þannig hefur útvarpið á þessu sviði beinar lagaskyldur, sem það hefur sinnt, eins og ég rakti áðan, en má eflaust sinna miklu betur. Sú staðreynd, að þar tekur nú á næstu mánuðum til starfa sérstakur ráðunautur um málfar, held ég að sé liður í þeirri viðleitni Ríkisútvarpsins að gegna þessu lögbundna hlutverki sínu. En vissulega má þar margt betur gera.



Herra forseti. Ég fagna þeim undirtektum sem umrædd þáltill. hefur fengið hér. Mér finnst það koma vel fram í máli manna hve mikilsvert mál er hér á ferðinni. Ég vil þó benda aðeins á að hér er till. sem gengur lengra en sú þáltill. sem hæstv. iðnrh. fjallaði um. Sú till. fjallaði um íslenskukennslu í Ríkisútvarpinu. Þessi till. fjallar um íslenskukennslu í Ríkisútvarpinu og einnig í grunnskólum landsins. Mér finnst þetta fara vel saman og sé engin vandkvæði á því að þarna megi vinna úr og ég get vel tekið undir það sem hæstv. iðnrh. sagði um framkvæmd þessa máls. Við höfum ekki verið í neinum vafa um það að menn hefðu ákveðnar skoðanir um það hvernig mætti framfylgja þessu máli. Ég fyrir mitt leyti get alveg tekið undir þá till. sem hann hefur boðað, eða þá ábendingu sem hann hefur beint til þeirrar nefndar sem tekur málið fyrir, að sett verði upp eins konar akademía, þrettán manna akademía, sem er góð hugmynd að mínu mati. Hv. alþm. Eiður Guðnason og fleiri þm. hafa gagnrýnt orðalag till. Ég vil nú skjóta því hér inn að það eru níu íslenskufræðingar og norrænufræðingar sem lásu þennan texta og töldu að hann ætti að vera með þessum hætti.

Ekki lagar það hann.

Það má beina því einnig til hv. þm. Karvels Pálmasonar að það er betra að skoða textann og meta hvað hann segir áður en gelt er fram í á þennan hátt. Ég skal fara aðeins yfir þá setningu sem hefur verið gagnrýnd. Ég vil þó hins vegar taka það fram að það er ekki meginmál hvað þessi setning segir í till. eða þessi viðauki í setningunni, vegna þess að það er til áhersluauka. Meginmálið er komið fram að mínu mati einnig í textanum þar sem segir svo: „svo að grundvöllur tungunnar raskist ekki, en hann varðar meginþátt íslenskrar menningar eins og varðveizla tungunnar að öðru leyti.“ Þetta er skothelt. Þetta segir það að það skiptir svo miklu máli að íslensk tunga sé kennd rétt á Íslandi, að það skiptir máli varðandi alla okkar menningu. Þetta er eitt af undirstöðuatriðum okkar menningar. Tungan er ekki aðeins tæki til að tjá sig með, hún er grundvöllurinn undir okkar menningu og sjálfstæði. Vegna þess að við höfum haldið verulegri málvernd í landinu, þá eigum við því láni að fagna að við erum samtíma þúsund ára sögu þjóðarinnar. Með lítilli tilsögn og kennslu getur hvert mannsbarn, sem á annað borð hefur lært að lesa íslensku, lesið íslenskar bókmenntir fornar og nýjar. Þar sem erfiðleikar eru í þeim efnum, þeir eru vissulega, eru þeir líklega meiri varðandi atómkveðskap nýjan en fornan texta. Og við eigum því láni að fagna að með því að varðveita tunguna, bæði vegna þess að það skiptir máli í grundvelli tungunnar og varðveislu tungunnar að öðru leyti, þá búum við yfir ritmáli, bókmáli og talmáli sem veldur því að við erum samtíða allri sögunni í okkar landi, öndvert við aðrar Norðurlandaþjóðir sem búa ekki yfir þessum kostum. Hver getur ekki lesið Íslendingabók Ara? Hver getur ekki lesið Landnámu? Það geta allir og það er það sem málið snýst um. Og það er að þessu leyti sem það er ástæða til að hafa þessa viðaukasetningu sem undirstrikar mikilvægi málsins. Með þessu móti erum við samtíða kjarnanum í okkar sögu. Það eru ekki aðrar þjóðir sem geta á þennan hátt lesið það sem skrifað hefur verið á þeirra máli frá 11. og 12. öld. Engin önnur þjóð í heiminum. Þetta vildi ég taka fram vegna þeirra ummæla sem komu fram um till. sjálfa. Við skulum vera þess minnug að það er einmitt vegna þess að við búum yfir þessum arfi, búum yfir þeim arfi að vera hluti af okkar sögu vegna tungunnar og það er varðveisla hennar að mörgu leyti í talmáli, ritmáli, bókmáli sem skiptir máli í þeim efnum. Þess vegna hefur þessi þjóð meira sjálfstraust en hún ella hefði að margra mati. Það styrkir sjálfstæði hennar. Og að því leyti vísa ég á bug því sem ég tel útúrsnúning um þennan texta till., sem er þó ekki meginmál í þessu efni. Meginmálið er að það sé tekið á og þessu hrint í framkvæmd og ég sé ekki annað en að það eigi að nást samstaða um slíkt. Það eru auðvitað alltaf smekksatriði í orðalagi eins og annað, og það er nú kannske það sem þessi tunga býður upp á, að menn geti haft ákveðnar skoðanir í því hvernig eigi að setja hana upp. En það sem skiptir öllu máli er að framkvæma það sem till. býður. það sem er kjarni till. og setja þannig hrygg í íslenska tungu.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í lokin. Aðalástæða þess að ég kvaddi mér hljóðs var sú að taka mjög undir harkalega gagnrýni hæstv. iðnrh. á aumingjaskap framkvæmdavaldsins í því að fara að samþykktum vilja Alþingis, ekki bara í þessu máli sem hér er til umr. heldur og fjöldamörgum öðrum. Ég nýti mér hvert það tækifæri sem gefst til að gagnrýna harðlega að hér á Alþingi er verið að samþykkja í þessu tilfelli sem hér er um rætt till. frá 1978, í mörgum öðrum tilfellum aðrar ályktanir. sem framkvæmdavaldið síðan gerir ekkert með, bókstaflega ekkert. Ég vona að hæstv. iðnrh. fari úr ráðherrastólnum án þess að hafa tekið þátt í slíku. Annað mætti kannske nefna til viðbótar varðandi þennan þátt. Það væri nú gaman að fá um það upplýsingar hvort hæstv. menntmrh. hafi verið kunnugt um þessa ályktun Alþingis. Hæstv. ráðh. er nú búinn að vera í ráðherrastólnum í nokkra mánuði og hlýtur að hafa kynnt sér hvað fyrir hefur legið. Ekki var svo lítil gagnrýni stjórnarandstöðuhluta Sjálfstfl. á fyrrv. ríkisstj., að það hlýtur að hafa verið tekið með inn í dæmið og hæstv. ráðh. kynnt sér hvað eftir hefur legið þegar hún fór frá. Um þetta er ekki hægt að spyrja hæstv. menntmrh., hann er ekki viðstaddur. En vonandi kemur hæstv. iðnrh. þessu til skila. Ég vænti þess að góðar samgöngur séu þar enn í milli. Ég á ekki von á því að nokkrum hv. þm. dyljist það að þörf er á átaki í því máli sem hér er um rætt. Ég hugsa að það sé svo um fleiri hv. þm. en mig að við hlýðum á í útvarpinu, horfum á og hlustum á í sjónvarpinu sprenglærða menn koma þar fram sem, í bókstaflegri merkingu sagt, geta ekki tjáð sig. Þess eru fjölda mörg dæmi. Ég er ekki með þessu að gagnrýna menntun, síður en svo. En það er lágmark að mínu viti að háskólamenntaður einstaklingur geti tjáð sig skiljanlega á íslensku máli. Þau eru óhugnanlega mörg dæmin sem sýna að svo er ekki. Þess vegna er þörf á því að betrumbæta í þessum efnum. En það er tilgangslaust að samþykkja hér ályktanir á ályktanir ofan í sömu málum án þess að því sé fylgt eftir af framkvæmdavaldi að framkvæma það. Þetta er ekki bara aumingjaskapur framkvæmdavaldsins gagnvart embættismannakerfinu, eins og hæstv. iðnrh. sagði. Þetta er líka aumingjaskapur Alþingis gagnvart framkvæmdavaldinu að láta því líðast þetta. Og það er kannske sá þátturinn sem ömurlegast er upp á að horfa í öllum þessum málum, að það virðist vera meiri hluti Alþingis sem líður framkvæmdavaldinu það á hverjum tíma, skiptir ekki máli hvaða ríkisstj. á í hlut eða hverjir einstaklingar, Alþingi líður framkvæmdavaldinu það í hverju málinu á fætur öðru að draga lappirnar og beinlínis koma í veg fyrir að vilji Alþingis nái fram að ganga. Það er alvarlegur hlutur og það ber að gagnrýna harðlega. Því tek ég heils hugar undir harkalega gagnrýni hæstv. iðnrh. - en þó eðlilega á það hvernig framkvæmdavaldið virðir að vettugi samþykktan vilja Alþingis í hinum ótalmörgu málum. Ég vil trúa því og treysta að a. m. k. sem flestir hv. þm. taki upp harkalega gagnrýni á þessi vinnubrögð og líði það ekki öllu lengur að embættismannakerfinu eða framkvæmdavaldinu líðist að draga lappirnar á þann hátt að koma í veg fyrir að vilji meiri hluta Alþingis nái fram að ganga í þeim efnum sem það hefur samþykkt.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um kynningu á líftækni. Hún er á þskj. 535. Mig langar til að lesa ályktunina, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa sjö manna nefnd til að annast kynningu á aðferðum og möguleikum líftækni. Iðnrh. skal skipa formann nefndarinnar án tilnefningar. Aðrir nm. skulu skipaðir skv. tilnefningu frá eftirtöldum aðilum: 1) Alþýðusambandi Íslands. 2) Háskóla Íslands. 3) Rannsóknaráði ríkisins. 4) Sambandi íslenskra sveitarfélaga. 5) Tækniskóla Íslands. 6) Vinnuveitendasambandi Íslands. Nefndin skal ljúka störfum innan eins árs frá skipun hennar. Kostnaður vegna nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.“ Í grg. segir svo, með leyfi forseta: Líftækni er vaxandi framleiðslusvið á Vesturlöndum. Að mati kunnáttumanna munu aðferðir líftækninnar hasla sér völl í fjölmörgum greinum, svo sem matvælaframleiðslu, eldsneytisvinnslu, eyðingu úrgangs, umhverfisvernd, efnaiðnaði o. fl. Ýmsir telja að líftæknin muni valda byltingu á þessum sviðum og verða einkennandi fyrir atvinnurekstur 21. aldarinnar. Á vegum Rannsóknaráðs ríkisins hefur tekið til starfa stór hópur vísindamanna sem mun gera tillögur um mótun framtíðarstefnu í líftækni. Störf þessa hóps munu óumflýjanlega taka nokkurn tíma. Líftæknin er nú þegar stórtækur þáttur í atvinnulífi Vesturlanda og fyrirsjáanleg staðreynd í atvinnulífi okkar. Það er löngu tímabært að hefja kynningu á grundvallaraðferðum og möguleikum líftækninnar. Sú kynning þarf að fara fram meðal almennings, skólamanna, sveitarstjórnarmanna, verkafólks og atvinnurekenda. Nú fara fram í þjóðfélaginu miklar umræður um nýsköpun íslensks atvinnulífs. Það er nauðsynlegt að líftæknin tengist þeirri umræðu með þeirri þekkingu sem þegar er fyrir hendi. Framtíðarhlutverk líftækninnar, fjölbreytileiki aðferða hennar og hráefna og möguleikar til starfrækslu smárra jafnt sem stórra eininga gera hana að girnilegasta kosti okkar í dag. Fjöldi atvinnurekenda og framtakssams athafnafólks vill kynnast framtíðarsýn þessara nýju hugmynda. Íslendingar hafa oft nagað sig í handarbökin vegna sofandaháttar og þunglamalegra viðbragða í síbreytilegri samtíð sinni. Við höfum nú þegar næga þekkingu til að hefja almenna kynningu meðal lærðra og leikra. Hver ársfjórðungur sem þjóðin lifir við skert lífskjör er henni dýr og verður ekki bættur. Hér er lagt til að nefndin láti semja fræðsluefni um líftækni, t. d. greinargóðan bækling, myndbönd og blaðagreinar. Þessum upplýsingum ætti að dreifa sem víðast, m. a. til skóla, verkalýðsfélaga, fyrirtækja, t. d. í landbúnaði, sjávarútvegi, matvælaiðnaði, mjólkuriðnaði, efnaiðnaði og þess háttar, og sveitarstjórna. Einnig væri eðlilegt að skipuleggja fræðsluerindi og fundi í tengslum við þessa kynningu. Lagt er til að nm. fái laun samkv. reglum um nefndarstörf hjá hinu opinbera. Nefndinni verði heimilað að kaupa ráðgjöf og aðstoð, sem svarar einu ársverki skv. launaflokki BHM (115). Kostnaður nefndarinnar, svo sem vegna launa nm., aðstoðarfólks og ráðgjafa, vegna prentunar og dreifingar bæklings og kynningarfunda og þess háttar skal greiðast úr ríkissjóði. Lagt er til að nefndin miði störf sín við eftirfarandi tímabil frá skipunardegi: a) 1.–2. mánuður. Drög að kynningarstarfinu samin og kynnt iðnrn. og atvmn. Sþ. b) 3.–6. mánuður. Kynningargögn samin og framleidd og fundir skipulagðir með félagasamtökum og einstökum byggðarlögum. c) 7.–12. mánuður. Kynningarstarf skv. framansögðu. Áhersla skal lögð á að hvetja fólk til fyrirspurna og safna hugmyndum. Í lok þessa 12 mánaða tímabils skal nefndin skila skýrslu um starfsemi sína til iðnrn., atvmn. Sþ. og þeirra aðila sem tilnefndu fulltrúa í nefndina. Nefndin skal skila öðrum gögnum sínum til Rannsóknaráðs ríkisins sem skal annast vörslu þeirra og frekari dreifingu ef óskað er.“ Í framhaldi af lestri þessarar grg., áður en ég fer lengra út í almenna umr., langar mig að lesa lokaorð í grg. dr. Jóns Braga Bjarnasonar um lífefnatækni, sem er birt í þessu þskj. sem fskj. 1. Þar segir, með leyfi forseta: „Eins og fyrr greindi er helsti þrándur í götu þróunar lífefnatækninnar á Íslandi áhugaleysi og skortur á rannsóknarviðleitni. Áhugaleysi fjárveitingavaldsins og forustumanna atvinnuveganna stafar fyrst og fremst af eðlilegum þekkingarskorti, en máttleysi rannsóknastarfseminnar af andvaraleysi stjórnmálamanna og forsvarsmanna rannsóknastofnana. Hinn auðfengni afli undanfarinna ára og áratuga hefur auðvitað haft slævandi áhrif á viðleitni til nýjunga, en það er lífsnauðsyn að nýta betur innlent hráefni, einkum þegar skortur er á því. Hér er um háþróaðan iðnað að ræða sem er ekki mannfrekur en skilar miklu í aðra hönd, og það er sú tegund atvinnustarfsemi sem mannfá, neyslufrek þjóð þarf á að halda. E. t. v. getur könnun Rannsóknaráðs haft veruleg áhrif til að auka áhuga manna á lífefnatækni, en ljóst er þó að meginniðurstöður hennar verða á sama veg og könnun iðnrn. fyrrum, þ. e. að lífefnatækni lofar góðu en að rannsókna sé jafnframt þörf. Það þarf því að fylgja fast eftir með öflugu rannsóknarstarfi. Þegar er fyrir hendi vísir að rannsóknum á sviði lífefnatækni við Háskóla Íslands. Þennan vísi verður að styrkja og efla nú þegar svo unnt verði að viðhalda þeirri þekkingu og reynslu sem búið er að byggja upp. og samfelldni nái að haldast í þessum rannsóknum. Ekki er fært að bíða eftir niðurstöðum könnunar Rannsóknaráðs og tilvonandi jákvæðum viðbrögðum“. Í þessum lokaorðum dr. Jóns Braga koma fram atriði sem ég tel að séu áhugaverð og við ættum aðeins að líta á nánar. Í fyrsta lagi er sagt að máttleysi rannsóknastarfseminnar á þessu sviði stafi af andvaraleysi stjórnmálamanna og forsvarsmanna rannsóknastofnana. Ef við lítum aðeins nánar á það atriði má það líklega nokkuð til sanns vegar færa. 1974 var skipuð nefnd til að kanna þær hugmyndir sem menn höfðu þá um lífefnavinnslu á Íslandi. Nefndin komst auðvitað að þeirri niðurstöðu að þetta væri hið besta mál og að þarna væru ýmsir möguleikar, það væri ýmiss konar innlent hráefni sem menn gætu auðveldlega gert dýrmætara og þetta væri mál sem ætti að styðja. Það þyrfti að styrkja, efla og athuga nánar. Átta árum síðar er málið tekið upp aftur á Alþingi, það er 1982, og þá er samþykkt þáltill. um þetta mál þar sem er skorað á Alþingi að athuga hvort þetta sé nú hagkvæmt. Það var búið að athuga það átta árum fyrr að þetta er hagkvæmt. Tveimur árum áður en Alþingi Íslendinga var að velta því fyrir sér hvort þetta væri hugsanlega hagkvæmt voru aðilar erlendis, eins og t. d. starfshópur rannsóknaráðs breska ríkisins og konunglega breska vísindafélagsins, búnir að komast að því að líftækni mundi, eins og mig minnir að hafi verið nokkurn veginn þeirra orð, skapa algerlega nýtt atvinnulíf með lítilli orkuþörf og muni skipta sköpum fyrir efnahagslíf heimsins á næstu öld. Þetta voru Bretarnir búnir að finna út 1980. Tímaritið Economist segir 1979 eða 1980, ég man ekki alveg hvort, að lífefnaiðnaður muni setja svip sinn á atvinnulíf næstu aldar í jafnríkum mæli og stóriðja efna- og málmiðnaðarins setur svip sinn á þessa öld. Þetta var 1979 eða 1980. 1982 heldur könnunardeild Economist, - það er reyndar sérfyrirtæki, það er deild sem tekur að sér könnun á ýmsum hagfræðilegum málum, - þing í Hollandi um líftækni og um það hvort Evrópumenn gætu yfirleitt verið í þessum bransa. Þá var gefin út skýrsla sem heitir: Líftækni. Mun Evrópa standa sig í kapphlaupinu? eða: Biotechnology. Can Europe stay in the race? Þetta er 1982. Þá eru þegar nægar upplýsingar til þess að þarna kemur saman stór hópur manna, bæði úr fyrirtækjum og rannsóknastarfsemi, og flytur mörg erindi um líftækni, um ýmis vandamál sem henni fylgja, um siðfræðileg vandamál sem eru fylgjandi því að búa til nýjar gerðir lífs, um lögfræðileg vandamál sem því fylgja, um ýmis hagfræðileg mál, þ. e. hversu hagræn þessi iðja er, hvernig samstarfi fyrirtækja og skóla eigi að vera háttað. Það er fjallað um þetta á mjög fjölbreyttan hátt. Þetta er 1982. Þetta er sama árið og Alþingi Íslendinga er að taka upp þetta mál og „spekúlera“ í því hvort það sé eitthvert vit í þessu. Það var búið að athuga þetta fyrir íslensk stjórnvöld átta árum fyrr. Síðan var þessi þáltill. send í iðnrn., þaðan var hún send í Iðntæknistofnun og síðan hefur ekki heyrst af henni. Ég lít því svo á að dr. Jón Bragi hafi nokkuð til síns máls í lokaorðum sínum þegar hann segir að áhugaleysi fjárveitingavaldsins og forustumanna atvinnuveganna stafi fyrst og fremst af eðlilegum þekkingarskorti, en máttleysi rannsóknastarfseminnar af andvaraleysi stjórnmálamanna og forsvarsmanna rannsóknastofnana. Ég held að við megum vara okkur á því að verða ekki öðru sinni andvaraleysinu að bráð. Nú hefur verið stofnaður starfshópur skv. skipunarbréfi sem er fskj. nr. V í þessu þskj. Það er Rannsóknaráð ríkisins sem gengst fyrir því að skipa þann starfshóp. Þar eru saman komnir þeir sem vita helst um þessi mál, tæknilega eða líffræðilega, hjá okkur í dag. Þetta er álitlegur hópur vísindamanna. Er áætlað að hann ljúki störfum haustið 1985, en það gæti jafnvel dregist. Sú vinna sem þessi hópur á að inna af hendi er nauðsynleg fyrir almenna stefnumörkun til að gera sér grein fyrir hvaða möguleika við gerum haft og hvernig við eigum að standa að þessu máli. En það er stórkostleg hætta á því að við verðum aftur andvaraleysinu að bráð og segjum sem svo: Rannsóknaráð er byrjað að athuga málið og við skulum bíða og sjá hvað kemur út. Það eru tvö ár þangað til. Ég hygg að það séu eitt og hálft til tvö ár þangað til við getum vænst þess að sú vinna skili sér, nema það verði kannske gefnar út fyrr áfangaskýrslur eða eitthvað þess háttar. Alla vega vitum við miklu meira en nóg um þetta mál til að hefja ýmsar aðgerðir nú þegar. Við megum ekki láta starfshóp Rannsóknaráðs verða til þess að aðrar eðlilegar aðgerðir tefjist. Hvað er það sem hægt er að gera strax? Eitt af því sem hægt er að gera strax er að mínu mati að kynna þetta mál. Það er þegar vitað nægilega mikið um ýmsa íslenska möguleika, eins og fram kemur í grg. Jóns Braga á bls. 5 í þessu þskj. Þar er talað um vinnslu úr sláturúrgangi. Það er talað um vinnslu úr fiskúrgangi. Það er talað um vinnslu úr loðnumjöli. Það er talað um að nýta hveraörverur. Það er talað um að nýta blóð sláturdýra. Það er talað um að nýta slógmeltu og mysu. Þegar er vitað um ýmis atriði alveg nægilega mikið til þess að hægt sé að kynna þetta mál fyrir ýmsum sem þarna eiga að koma við sögu. Þess vegna er þessi þáltill. flutt. Hún miðar að því að kynna þetta svið. sem er að mörgu leyti upplagt fyrir framtak og sjálfsbjörg heimamanna og einstaklinga hér og þar um landið. Þess er óskað að mönnum séu kynntir þeir möguleikar sem þarna eru og að þeir fái að vita hvað lífefnatækni er. Ég held að slík kynning væri ágætt innlegg inn í þá umræðu sem gengur t. d. hjá okkur í dag, þar sem verið er að tala um að við þurfum nýjar atvinnugreinar til að vinna okkur út úr vandanum, að við þurfum nýjar atvinnugreinar til að gera atvinnulíf fjölbreyttara, að við þurfum að gera eitthvað til að jafna byggð í landinu, til að koma með nýja atvinnumöguleika, ný fyrirtæki á staði þar sem fyrirsjáanlegt er að hinar sígildu atvinnugreinar lendi í vandræðum, t. d. vegna vandræða í sjávarútvegi sökum aflabrests og vandræða vegna byggðaröskunar og þess háttar. Þetta er innlegg líka inn í það að vekja áhuga skóla á að taka upp fræðslu nemenda sinna í þessu. Og þetta er innlegg til þess að vekja áhuga nemenda á þessu sviði. Nemandi sem fer í framhaldsnám á þessu sviði í dag kemur ekki aftur til að sinna forustuhlutverkum í þessum málum fyrr en eftir 5 til 10 ár. Það tekur langan tíma að mennta fólk til forustu í þessum efnum. Þess vegna er nauðsynlegt, af öllum þeim ástæðum sem ég hef talað um, að láta nú þegar hefja kynningu á þeim möguleikum, á þeim verkefnum sem þarna eru. Við vitum þegar nægilega mikið um það mál til að vekja áhuga og til að gera fólki grein fyrir hvað þarna býr á bak við. Við þurfum ekki að bíða. Við erum búin að bíða síðan 1974. Við hefðum getað byrjað 1974. Þá skilaði nefnd niðurstöðum sem hefðu átt að vera nægar til þess að hefjast handa. En þá hefur líklegä verið sæmilegur afli. Ég hef reyndar ekki aflatölurnar í kollinum, en líklega hefur verið það þokkalegur afli þá að menn hafa ekki séð ástæðu til að vera neitt að brydda upp á nýjungum. Í framhaldi af þessari kynningu, sem ég álít að sé tímabær og möguleg, eru fleiri atriði sem við ættum að hyggja að nú þegar. Það er t. d. fjármögnun á þeirri starfsemi sem er fyrir í landinu af þessu tagi. Það er líka vikið að þeim atriðum í lokaorðum grg. Jóns Braga Bjarnasonar. Hann tekur svo til orða, með leyfi forseta: „Eins og fyrr greindi er helsti þrándur í götu þróunar lífefnatækninnar á Íslandi áhugaleysi og skortur á rannsóknarviðleitni.“ Hann talar síðan um áhugaleysi fjárveitingavaldsins o. fl. Ég held að það sé mjög mikilvægt að styrkja þá viðleitni sem er þegar fyrir hendi í rannsóknum hérna, bæði hjá rannsóknastofnunum og skólastofnunum og hjá einstökum fyrirtækjum sem hafa þarna mikilvægum málum að sinna, það er vitneskja fyrir hendi hjá fyrirtækjum í þessu landi, fyrirtækjum sem starfa t. d. í matvælaiðnaði, eins og fiskiðnaði. mjólkuriðnaði og þess háttar. Þar er aðstaða, þar eru rannsóknastofur, þar eru hráefni, þar er fólk sem gæti vel sinnt þessu hlutverki ef það væri vakinn á því áhugi og ef það væri mörkuð einhver stefna. Sömuleiðis eru fyrirtæki í efnaiðnaði af ýmsu tagi sem mundu vafalaust geta hugsað sér að fara inn á þetta svið ef þetta væri kynnt og vakinn á því áhugi. Því tel ég að fjármögnun nú þegar sé verkefni sem menn ættu að sinna. Við skulum minnast þess að við erum þessa dagana að tala um ýmis stórverkefni. Við erum að tala um að renna til tugum og hundruðum milljóna, t. d. innan sjávarútvegs, með einstökum breytingum á lögum um Atvinnuleysistryggingasjóð, með breytingum á lögum um útflutningsgjald. Við erum að renna milljónahundruðum til og frá í sjóðakerfinu. Á sama tíma hef ég fregnað að það hafi tekist að kreista 200 þús. kr. út úr sjóðum þjóðarinnar til að koma í veg fyrir að það stöðvaðist rannsóknaviðleitni sem þegar er haldið uppi við Háskólann í þessu efni. 200 þús. krónur! Ég komst einhvern veginn þannig að orði í blaðagrein sem ég skrifaði um þetta mál í mars s. l., að ef við ætlum okkur hlut í framtíðinni verðum við að kaupa hlutabréf strax í dag. Við gerum það með því að segja námsfólki okkar frá möguleikunum og hugmyndum okkar um lífshætti morgundagsins. Við gerum það með því að styrkja rannsóknir á íslenskum möguleikum líftækninnar. Þar mundi stórkostlega muna um fjárstyrk þó ekki væri meiri en sem nemur ferðastyrkjum og dagpeningum stóriðjunefndarinnar. Menn skulu nefnilega gera sér grein fyrir að í þessari vinnu munar um hvern þúsundatuginn. Það munar um hvern einn mánuð sem hægt er að fá fólk til að vinna að þessum efnum. Við eigum þegar mikla aðstöðu fyrir í landinu. Við eigum rannsóknatæki. Við eigum gott fólk og húsnæði handa því og það er áhugasamt. Og við þurfum ekki að bíða til haustsins 1985 eftir útkomunni hjá starfshópi Rannsóknaráðs til þess að efla þessa viðleitni, sem er þegar fyrir hendi. Ég tel því að fyrir utan kynningu sé fjármögnun atriði sem við ættum að snúa okkur að strax. Í þriðja lagi nefni ég atriði sem þarf að sinna í sambandi við lífefnaiðnað. Það er skipulagning hans eða skipulagning rannsóknaviðleitninnar. Ég held að þegar menn fjalla um það mál sé athyglisvert að gefa gaum hvernig samsettur er sá hópur sem Rannsóknaráð ríkisins hefur kallað saman til að vinna að þessum málum. Einstaklingarnir sem þar eru koma frá Líffræðistofnun Háskóla Íslands, Tilraunastöðinni að Keldum, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Raunvísindastofnun Háskólans, Rannsóknastofu í veirufræði, Iðntæknistofnun Íslands og formaður nefndarinnar frá Raunvísindastofnun Háskólans. Þarna eru tilgreindar stofnanir þar sem þegar eru fyrir hæfir einstaklingar. Þarna eru tilgreindar stofnanir sem þegar eiga tæki, eiga bókakost, eiga húsnæði, eiga aðstoðarfólk og annað sem er uppspretta að þessu. Í öllum þessum stofnunum vinna einstaklingar sem standa föstum fótum í hópi samstarfsmanna og þess umhverfis sem þar hefur tekist að skapa. Það er upp úr þessum fjölskrúðuga akri sem ég held að lífefnaiðnaðurinn hljóti að spretta. Ég held að nytsamlegt sé að gera sér grein fyrir þessu þegar við gerum tillögur um skipulag á þessari starfsemi. Ég tel að fyrir næstu 5 eða 10 árin sé nægilegt og skynsamlegast í þessum efnum að mynda formlegan samstarfshóp þar sem fulltrúar frá þessum einstöku stofnunum hefðu með sér formlegt samstarf, t. d. í sambandi við skipulagningu verkefna, í sambandi við tækjakaup og í sambandi við aðstoðarfólksráðningar og þess háttar, en að þeir haldi hver sínum vinnuvettvangi til þess, eins og ég segi, að nýta þá aðstöðu sem þar er fyrir hendi og það umhverfi sem þeir koma úr. Í framhaldi af því er náttúrlega óumflýjanlegt að sníða þessu einhvern þrengri stakk, en ég tel að næstu 5 til 10 árin eigi að styrkja þessa starfsemi í þeim sporum sem hún vex upp úr núna. Ég hef minnst hérna á þrjú atriði sem ég tel að skipti höfuðmáli. Það er í fyrsta lagi kynning, það er í öðru lagi fjármögnun og það er í þriðja lagi framtíðarskipulag. Af því að verið er að tala um framtíðarskipulag ætla ég að ljúka þessu með því að minna á atriði sem hefur kannske ekki verið mikið rætt þegar menn tala um líftækni hérna á Íslandi. Við tökum eðlilega það sem okkur stendur nær, sem er nýting á ýmsum hráefnum sem eru tilfallandi í okkar atvinnuvegum. En langtímamarkmiðin og stóru vonirnar eru tengdar við annað. Þær vonir eru tengdar við möguleika á því að búa til nýjar lífverur, eins og nýja gerla sem geti tekist á við algerlega ný verkefni. Á þessu ári og undanförnum árum hefur slíkt náð einna lengst í Ameríku, þar sem slíkar aðferðir hafa verið notaðar til að framleiða mjög dýr efni, eins og hormóna og þess háttar sem mannfólkið vantar stundum í öngum sínum. Það er hægt að beita svokölluðum erfðaverkfræðilegum aðferðum við að búa til nýjar lífverur sem geta breytt hráefnum yfir í ný framleidd efni. Það er á þessu sviði sem hinar stóru vonir eru. En það er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir að á þessu sviði verðum við kannske að vera tilbúin að eyða í dag og uppskera ekki fyrr en löngu, löngu síðar. Ég sá nýlega tölur um að árið 1982 hafi sú grein staðið nokkurn veginn þannig að búið var að verja til rannsókna í henni um 500 millj. dollara en verslunarlegur afrakstur var um 10 millj. dollara. Það er því enn þá langt í land. Það gengur vel, það eru miklar framfarir, en það er kannske enn þá langt að bíða þess að við getum notað þessar erfðaverkfræðilegu aðferðir við nærtæk verkefni sem við mundum kannske vilja huga að. En þetta eru langtímamarkmið sem við þurfum að hafa í huga. Til þess að draga þetta saman tel ég að okkar verkefni, sem við eigum þegar að snúa okkur að, sé að kynna þessi mál fyrir öllum sem þau koma til með að snerta í framtíðinni og að veita fjármagni til þeirrar starfsemi sem er þegar fyrir hendi í landinu og huga í framhaldi af því að framtíðarskipulagi sem ég tel að eigi að taka mið af þeim jarðvegi sem þessi viðleitni vex upp úr í dag. Að lokum legg ég til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Hér liggja fyrir hv. Alþingi tvö mál sem tengjast lífefnaiðnaði. Það er í fyrsta lagi sú till. til þál. sem hér er mælt fyrir af hv. 4. landsk. þm. en að auki liggur fyrir hv. Nd. sérstakt frv. sem ég ætla að vitna hér til, 272. mál þingsins á þskj. 523, frv. til l. um breytingu á lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, flutt af Steingrími J. Sigfússyni. Fyrir þessu máli hefur enn ekki verið mælt í Nd. en meginefni þess varðar lífefnaiðnað og till. um að sett verði á fót sérstök rannsóknastofa lífefnaiðnaðarins. Ég tel að þessi mál bæði sem liggja fyrir þinginu og þá ekki síður sú till. sem hér er mælt fyrir, séu mjög góðra gjalda verð og þörf málefni. Sá rökstuðningur, sem hér hefur komið fram frá hv. þm. Guðmundi Einarssyni, flm. þessarar þáltill., er mjög ítarlegur. Ég tek eindregið undir það að nauðsynlegt er að gefa þessum málum mjög aukinn gaum frá því sem verið hefur og kynna möguleika á þessu sviði og reyna að koma hér á skipulagi varðandi rannsóknir á þessu sviði og síðan könnun á framleiðslumöguleikum eftir því sem frekast verður við komið að bestu manna yfirsýn. Ég vil vekja á því athygli að ekki ætti að þurfa að skorta fjármagn í þessu skyni miðað við þá starfsemi sem reikna má með að ráðist yrði í á næstunni. Ég vil vekja á þessu athygli vegna þess að það hefur ekki nógsamlega komið fram í umr. um þetta mál. Alþingi hefur á undanförnum árum veitt sérstaka fjárveitingu til iðnaðarrannsókna. Á þessu ári eru á fjárlögum 10 millj. kr. veittar til iðnaðarrannsókna. Það var fjárlagaliður sem upp var tekinn í minni tíð sem iðnrh. til þess að unnt væri að standa fyrir undirstöðurannsóknum og hagnýtum rannsóknum á framleiðslumöguleikum í iðnaði. Þar er um að ræða allverulegt fjármagn miðað við það hvað veitt hefur verið af opinberri hálfu til þessara mála. Þessi fjárlagaliður lá fyrir í fyrra og raunar í hitteðfyrra, þó að meiri hluta þá sem lánveiting, en síðan hefur í vaxandi mæli verið veitt beint framlag til þessara þátta. Ég tel því að það ætti að kanna þegar á þessu ári hvað þörf væri á að styðja við á sviði lífefnaiðnaðar og taka það mál upp við iðnrn., að veittur verði fjárhagslegur stuðningur af þessum fjárlagalið sem ég geri ekki ráð fyrir að hafi verið ráðstafað til fulls á þessu ári þó að nokkuð sé á það liðið. Ég vek athygli á því að honum var ekki skipt af fjvn. nú við afgreiðslu fjárlaga og það hefur ekki verið gert á undanförnum árum, að öðru leyti en því að fjvn. hefur fengið málið til umsagnar. Það gilti a. m. k. fyrir árið 1982. Ég vil hér við þessa umr. um leið og ég tek undir till. benda á að athuga þarf í nefndum hvernig best verði staðið að kynningu á líftækni og m. a. hvaða aðilar það séu sem æskilegt er að kveðja þar til. Það er auðvitað alltaf álitamál til hverra á að leita í þessu efni. Ég sakna t. d. úr þeim lista í till. flm. um 7 menn í nefnd að ekki er þar á blaði Iðntæknistofnun Íslands sem ætlast hefur verið til að sinnti þessum málum og ekki er óeðlilegt að komi þar við sögu þar sem hún hefur sérstaka þróunardeild. Komið hefur verið á skipan varðandi Iðntæknistofnun þar sem sérstök ráðgjafarnefnd er starfandi við þróunardeildina, m. a. með fulltrúum frá Háskólanum til þess að vera starfsmönnum hennar til ráðgjafar um athuganir og þróun á sviði iðnaðar. Ég vil þá leyfa mér að koma að í þessari umr. þeirri gagnrýni sem ekki hefur farið neitt sérstaklega lágt í minn garð í sambandi við þetta mál. Ég hafði satt að segja vænst þess að hæstv. iðnrh. yrði hér við umr. og sæi ástæðu til þess, og mundi þá víkja að því sem skylt er af hans hálfu að mínu mati, að ekki voru gefnar réttar upplýsingar hér 6. mars á hv. Alþingi í sambandi við afdrif þáltill. um lífefnaiðnað. Ég heyrði það áðan að hæstv. ráðh. hafði stór orð uppi um það að illa væri farið ef framkvæmdavaldið ekki fylgdi eftir ályktunum Alþingis, og ég er honum alveg sammála um það atriði. Hann nefndi þessa till. í framhjáhlaupi um lífefnaiðnað sem hefði „fallið milli stafs og hurðar“ eins og hann orðaði það í umr. áðan. En hæstv. ráðh. veit nú betur, að á þessu máli var tekið af iðnrn. nokkru eftir að þessi þáltill. barst því og fékk þar ákveðna afgreiðslu. Ég tel nauðsynlegt að greina hér frá því, ekki síst í ljósi þeirrar geysilegu holskeflu gagnrýni sem hefur tekið á sig býsna fjölskrúðugar myndir í fjölmiðlum um það að lagst hefði verið á þessa till., hún hefði verið falin jafnvel af ásettu ráði eins og lesa mátti í leiðara eins dagblaðsins, að þáv. ráðh. iðnaðarmála hefði stungið henni undir stól, e. t. v. vegna þess að flm. till. á Alþingi hafi ekki verið hans flokksmaður. Það eru auðvitað mjög alvarlegar ásakanir þegar slíkar dylgjur eru uppi hafðar og ég vænti þess að fjölmiðlar sjái sóma sinn í því að leiðrétta þetta mál í ljósi þess sem hér greinir. Þann 18. maí berst iðnrn. svofellt erindi frá forseta Sþ. og skrifstofustjóra: „Hér með er ráðuneytinu send þingsályktun um innlendan lífefnaiðnað samþ. á Alþingi 4. þ. m.“ Þetta erindi er dags. 17. maí og berst rn. þann 18. eða er stimplað þar inn þann 18. maí. Þann 12. júní er að finna minnisblað sent ráðh. og ráðuneytisstjóra frá skrifstofustjóra, þar sem er að finna 8 erindi frá Alþingi, frumvörp vísað til ríkisstj. og sjö þáltill. sem sendar hafa verið rn. og fylgja þar með. Ég greindi frá því við umr. um þessa fsp. á Alþingi að ég minntist þess ekki að hafa haft þessa till. sérstaklega á borði, en orðaði það svo: „Vegna þessarar fsp. um lífefnaiðnað er rétt að fram komi af minni hálfu að ég minnist þess ekki að þessi þáltill. hafi verið fyrir mig lögð eftir að hún fékk samþykki á Alþingi 1982. sá háttur var á hafður í sambandi við þáltill. sem vörðuðu iðnrn. að þær bárust rn. og var tekið til meðferðar af embættismönnum í samráði við mig hverf þeim var vísað. Sá háttur var á hafður þegar Alþingi hafði lokið störfum ár hvert. Ég kann ekki skýringar á því hvers vegna þessi till. hefur ekki fengið þá meðferð og komið inn á mitt borð.“ Síðan vék ég að því að um þessi mál hefði verið fjallað á þessum tíma og sagði m. a.: „Iðntæknistofnun var falið að vinna að athugun þess máls“ - það varðaði c-vítamínframleiðslu - „og samdi síðan um það við samtök sveitarfélaga á Suðurlandi að þau ættu hlut að máli. Það var einnig settur á fót sérstakur ráðgjafarhópur rannsóknastofnana í landinu til að fjalla um undirbúning og framleiðslumöguleika á sviði orkufreks iðnaðar. Sá hópur er að ég best veit að störfum í tengslum við Iðntæknistofnun Íslands.“ Þetta sagði ég í mínu máli. Það kom mér á óvart þegar þessi fsp. kom hér til umr., að hún hefði ekki fengið meðferð og ég greindi hér frá því sem ég helst vissi um málið á því stigi, en síðan er að finna í iðnrn. og liggur fyrir afrit af bréfi, dags. 11. ágúst 1982: „Iðntæknistofnun Íslands, Skipholti 37, Reykjavík. Meðfylgjandi þál. um innlendan lífefnaiðnað var samþykkt á Alþingi á s. l. vori og falin iðnrn. til framkvæmda. Ráðuneytið fer þess á leit við Iðntæknistofnun Íslands að hún geri yfirlit yfir þær rannsóknir sem fram hafa farið á ýmsum þáttum lífefnaiðnaðar hjá rannsóknastofnunum og Háskóla Íslands. Í framhaldi þeirrar samantektar óskar rn. eftir ábendingum Iðntæknistofnunar varðandi vænlega kosti innlends lífefnaiðnaðar. F. h. r. Páll Flygenring, Guðrún Hallgrímsdóttir. Afrit: Hörður Jónsson, Iðntæknistofnun Íslands, Vesturvör 27, Kópavogi,“ en hann er framkvæmdastjóri þróunardeildar Iðntæknistofnunar. Þetta gerist þann 11. ágúst 1982 og ég minnist þess og hef raunar fengið það staðfest af embættismönnum í rn. að við undirbúning að umsókn fjárlagaliðar um iðnaðarrannsóknir var af minni hálfu sérstaklega minnt á lífefnaiðnað og nauðsyn þess að gera ráð fyrir því að eitthvert fjármagn gæti verið til ráðstöfunar í sambandi við rannsóknir á framleiðslumöguleikum og öðrum þáttum lífefnaiðnaðar. Þetta er ekki óvenjuleg meðferð þáltill. áf hálfu rn. Ég hef vafalaust fengið um það ábendingar frá starfsmönnum þar og till. um það að vísa málinu til Iðntæknistofnunar, þar sem hún er sú stofnun á vegum iðnrn. sem fjallar um þróunarmöguleika í iðnaði og þ. á m. um nýmæli. Það var einmitt lögð sérstök áhersla á það á þeim árum, sem ég starfaði innan veggja iðnrn., að Iðntæknistofnun yrði efld og til hennar aflað fjármagns til þess að unnt væri að standa að rannsóknum á nýmælum, nýjum framleiðslumöguleikum í íslenskum iðnaði. Ég ætla, herra forseti, ekki að fara að vitna hér til blaðaummæla út af þeim misskilningi eða missögnum sem hér komu fram, m. a. frá hæstv. iðnrh. sem svar við fsp. hv. 4. landsk. þm. þann 6. mars s. l. Það væri að æra óstöðugan að fara yfir þau efni. En ég minni á það að þetta fór nánast hringinn í forustugreinum dagblaðanna, og með þeim hætti sem ekkert er óvenjulegt. Það var ekki einu sinni farið eftir ábendingum ráðh. um það að þarna mundu hafa verið mannleg mistök á ferð, heldur hitt að fyrrv. ráðh. hefði sennilega vísvitandi lagst á málið eða týnt því í skýrslubunkum og pappír í sínu rn. Það eru klisjur sem ég er ósköp vanur að heyra í sambandi við þann vettvang sem ég sinnti á þessum árum. Ég hvet til þess að á þessari þáltill. verði tekið eins og tillögumaður hefur lagt til og um hana fjallað í nefnd. Ég tel að Rannsóknaráð ríkisins hafi tekið með eðlilegum hætti á þessu máli með því að setja á fót sérstakan starfshóp til þess að fara yfir sviðið og það er vissulega verkefni Rannsóknaráðs, sem er ráðgefandi fyrir rannsóknastofnanir atvinnuveganna, að fjalla um fyrirkomulag rannsókna í landinu. Ég tek undir það með hv. flm. að það er engin ástæða til þess að bíða eftir beinum tillögum eða lokatillögum þessa hóps. Hann getur eflaust gefið gagnlegar ábendingar mjög fljótlega sem hafa má stuðning af. Nauðsynlegt er að þeir aðilar, sem eðlilegt er að komi hér við sögu, hafi skynsamlegt samstarf. sú kynning, sem hér er lagt til að gerð verði á þessu sviði, er fyllilega tímabær, m. a. fyrir þá ungu uppvaxandi menntamenn og væntanlega vísindamenn sem eru að velta fyrir sér inn á hvaða svið skuli leitað. Hitt skulum við jafnframt varast að gylla möguleika okkar um of. Ég er ekki að segja að það sé gert hér. Hér er dregin upp framtíðarsýn af þeim sem við þessi mál vinna, býsna lokkandi og heillandi framtíðarsýn í mörgum greinum. Við hljótum að eiga þarna verulega möguleika en þeir verða auðvitað ekki að veruleika nema á málunum sé tekið af festu og við veljum úr þau svið þar sem líklegast er að við getum komið við sögu í sambandi við framleiðslu í framtíðinni. Ég vek líka athygli á því að þetta svið lífefnaiðnaðar og lífverkfræði er engan veginn hættulaust svið og því tengjast ýmsir þættir, þar sem menn þurfa að hafa vakandi auga á. Í því sambandi er vert að benda á að Rannsóknaráð ríkisins, framkvæmdastjóri þess, hefur séð ástæðu til þess í sambandi við markmið athugana í lífefnaiðnaði sem þriðja lið að benda á þær „hættur sem fylgt geta líftæknilegri starfsemi fyrir umhverfi eða heilsu manna og hvaða reglur þurfi að setja um slíka starfsemi til að forðast hugsanleg slys og draga úr áhættu.“ Þetta er tilvitnun í erindisbréf þessa starfshóps. Líftækni og þróun hennar tengjast vissulega ýmis siðræn vandamál sem nauðsynlegt er að gefa gaum. Einnig hérlendis þegar verið er að fara inn á þetta nýja svið er vissulega ástæða til þess að hafa nokkra gát á. Hv. flm. nefndi hér möguleikann á að framleiða nýjar örverur, bakteríur og aðrar smásæjar lífverur. Það er mikið um rætt, en menn skulu hafa í huga að slíkt er ekki hættulaust með öllu. Það þarf a. m. k. að átta sig sem best á því hvaða þættir það eru sem þarf að gæta að í því sambandi. Ég ítreka svo að lokum að ég tek undir þennan tillöguflutning sem og það frv. sem hér liggur fyrir hv. Nd. um þetta mál og vænti þess að sú umr. og hvatning, sem fram hefur komið á þessum vetri í þessum efnum skili okkur með jákvæðum hætti áfram á þessu sviði.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég vil taka eindregið undir með hv. flm. þessarar þáltill., að hér er um afar mikilvægt mál að ræða sem mun valda gerbyltingu í framleiðslu og atvinnuháttum í náinni framtíð. Það gæti orðið okkur dýrkeypt að dragast aftur úr í þessari þróun, þannig að við verðum algerir þiggjendur í þessum efnum. Í líftækni felast geysimiklir atvinnumöguleikar fyrir litla þjóð og mun stuðla að sjálfstæði okkar að verða þar skapandi og gefandi fremur en einhliða þiggjendur. Ég vil upplýsa hv. flm. um að starfshópur sá sem Rannsóknaráð ríkisins hefur skipað um þróun líftækni hefur þegar hafið störf af miklum krafti og áhuga og vonandi nýtist árangur starfa hans í áföngum þannig að ekki þurfi að bíða alveg til haustsins árið 1985 eftir niðurstöðum. Að lokum tel ég að kynning á líftækni sem og öllum öðrum rannsóknum sé bæði skylda og nauðsyn. Það þarf að vekja almenning og stjórnvöld rækilega til meðvitundar um mikilvægi rannsókna fyrir menningarlegt sjálfstæði og atvinnuhagsmuni þjóðarinnar.



Herra forseti. Ég þakka góðar undirtektir undir þetta mál. Ég ætla aðeins að koma að fáeinum atriðum um þá sem tilgreint er í þáltill. að skuli tilnefna menn í þessa nefnd. Ætla ég að lýsa því hvernig ég valdi þá. Eins og sést af þessum lista eru þetta fulltrúar fyrir aðila sem ég tel að sérstaklega þurfi að kynna málið fyrir. Ég tel að það þurfi að kynna málið meðal vinnuveitenda, meðal nemenda í Tækniskólanum, meðal Sambands ísl. sveitarfélaga, meðal háskólakennara og háskólanema og meðal aðildarfélaga Alþýðusambandsins. Rannsóknaráð ríkisins er eini aðilinn, sem þarna er settur inn, sem er ekki beinlínis fulltrúi fyrir eitthvert svið. Síðan hafði ég hugsað mér að þessir aðilar sæju um kynningu á þessu máli í sínum samtökum, en nefndin gæti að öðru leyti aflað sér faglegrar aðstoðar þar sem hún er til, eins og á stofnunum. Við getum hugsað okkur auglýsingastofu þar sem eru til annaðhvort tæknileg eða fræðileg atriði sem skipta máli. Vafalaust mætti hugsa sér að þessi hópur væri stækkaður og inn í hann kæmu tæknifulltrúar fyrir ýmsar stofnanir sem búa þegar yfir þekkingu bæði til þess að fræða, eins og Iðntæknistofnun þar sem eru fræðsludeildir og stofnanir, eða eru með rannsóknir á þessu sviði. Það er meira en mögulegt. Það sem ég sagði í sambandi við starfshóp Rannsóknaráðs má alls ekki túlka þannig, að ég sé að vanþakka það starf sem hann vinnur. Ég er bara að leggja sérstaka áherslu á að í ýmsum atriðum er ekki eftir neinu að bíða. Eins og Jón Bragi Bjarnason segir í lokaorðum sínum: Það er ljóst að meginniðurstöður könnunar Rannsóknaráðs verða þær sömu og könnunar iðnrn. fyrrum og reyndar allra kannana sem verða látnar fara fram í þessum málum, þ. e. að líftækni lofi góðu en að það sé þörf rannsókna. Þessar niðurstöður liggja alveg fyrir og að því leyti er ekki eftir neinu að bíða í sambandi við ákveðin undirbúningsstörf. Alsíðasta setningin í grg. Jóns Braga er sú, að ekki sé fært að bíða eftir niðurstöðum könnunar Rannsóknaráðs og tilvonandi jákvæðum viðbrögðum. Ég tek mjög undir það sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði um gylltar framtíðarsýnir. Það er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir að þarna gerist ekkert í hvellinum. Það sem menn átta sig kannske ekki á, og það er þess vegna sem ég tel að þurfi að kynna málið, er að líftækni er heilt svið aðferða sem sumar eru þegar í notkun. Við erum þegar með umfangsmikinn lífefnaiðnað á landinu í sambandi við ostagerð og í sambandi við alls konar mjólkuriðnað. Ef tillögur um bjór verða samþykktar bætist lífefnaiðnaði á Íslandi enn þá ein stór grein, sem yrði bjórframleiðsla. Þetta er allt saman lífefnaiðnaður. Í líftækninni höfum við allt sviðið, það sem þegar er notað og hefur verið notað kannske í árhundruð eða árþúsundir og allt til þess sem við vitum að verður ekki mögulegt fyrr en eftir áratugi, einhvern tíma langt fram á næstu öld. Þetta verðum við náttúrlega að hafa í huga. Sumt af þessu tekur tíma, sumt er hægt að gera með litlum aðdraganda, en þetta er mjög mismunandi. Ég vil að lokum harma þær missagnir sem hafa greinilega orðið í sambandi við afdrif þáltill. frá 1982 og ég tel það ámælisvert af hálfu iðnrn. að hafa ekki leiðrétt þau orð sem voru af þess hálfu höfð frammi um þetta mál á sínum tíma. En það er kannske huggun harmi gegn að líklega hefur sagan um týndu þáltill. orðið framar öllu öðru til þess að lyfta þessu máli og orðið til þess að líftækni eða lífefnaiðnaður eru svo mikið á dagskrá sem raun ber vitni.



Herra forseti. Ég leyfi mér að bera fram till. til þál. um kennslugagnamiðstöðvar í öllum fræðsluumdæmum sem er 287. mál þessa þings á þskj. 550. Meðflm. mínir eru hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, Eiður Guðnason, Kristín Halldórsdóttir, Kristín S. Kvaran, Ólafur Þ. Þórðarson, Salome Þorkelsdóttir og Sigríður Dúna Kristmundsdóttir. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta kanna hvernig best væri að haga samstarfi við samtök sveitarfélaga um að koma á fót kennslugagnamiðstöðvum í tengslum við fræðsluskrifstofur í öllum landshlutum. Kennslugagnamiðstöðvar hafi það meginverkefni að lána skólum námsgögn, kennslutæki og hjálpargögn þannig að öllum nemendum verði tryggður aðgangur að fjölbreyttum kennslugögnum hvar á landinu sem þeir búa.“ Mál þetta hefur a. m. k. einu sinni áður komið fyrir Alþingi. Í frv. til l. um breytingu á lögum nr. 63 21. maí 1974, um grunnskóla, sem lagt var fyrir Alþingi á 105. löggjafarþingi 1982–83 er í 39. gr. eftirfarandi heimildarákvæði: „Enn fremur er heimilt að setja á stofn kennslu- og skólasafnamiðstöðvar í fræðsluumdæmum í samvinnu við Námsgagnastofnun þar sem slíkt þykir henta að mati menntmrn.“ Frv. þetta hlaut ekki afgreiðslu. Flm. þessarar till. sem nú liggur fyrir þingi telja að hér sé um svo brýnt mál að ræða að það megi ekki lengur bíða auk þess sem ljóst er að meira þarf til en óljós heimildarákvæði ef hrinda á þessu máli í framkvæmd. Flestum er kunnugt að verulegur munur er á aðstöðu barna til náms og kennslu hér á landi. Þessi þáltill. tekur á einum þætti þessa flókna máls, þ. e. aðstöðumun hvað varðar námsgögn, kennslutæki og önnur hjálpargögn. Skólar hér á landi eru afar misvel búnir hvað þetta varðar. Í þessu sambandi má vitna til könnunar er gerð var á vegum Félags skólastjóra og yfirkennara á aðstöðu og búnaði í skólum 1981. Í niðurstöðum hennar segir m. a., með leyfi forseta: „Ekki er neitt einhlítt um hvar besta eða lakasta búnaðinn er að finna en víða virðast fámennustu kjördæmin, þ. e. Vestfirðir og Norðurland vestra, lakar búin. En þá verður að hafa í huga að einmitt í þessum kjördæmum eru margir smáir skólar.“ Um bókasöfn segir m. a.: „Í þeirri þróun sem átt hefur sér stað á undanförnum árum í endurskipan kennsluefnis og breyttum kennsluháttum er gott bókasafn meðal helstu forsendna þess að árangurs sé að vænta. Í ljósi þessa er niðurstaðan um skólasöfnin uggvænleg og mikið áfall fyrir þá aðila er bundið hafa vonir við þetta starf. Hvergi er meiri munur á aðstöðu en einmitt á þessum vettvangi er þó síst skyldi.“ Þar segir enn fremur: „Skuggalegt er því að horfa upp á að af 168 skólum sem hér um ræðir skuli 42 skólar hafa 0–2 bækur á hvern nemanda, 16 skólar 2–4 bækur og aðrir 16 4–6 bækur, eða samtals hafa 74 skólar minna en 6 bækur á hvern nemanda.“ Í lögum nr. 63/1974, um grunnskóla, segir svo í 72. gr.: „Við hvern grunnskóla skal vera safn bóka og námsgagna. ... Að skólabókasöfnum skal þannig búið, að því er varðar húsnæði, bókakost, önnur námsgögn og starfslið, að þau geti gegnt því hlutverki að vera eitt af meginhjálpartækjum í skólastarfinu. Í bóka- og námsgagnasafni eru bækur og annað prentað efni, kvikmyndir, myndræmur, skyggnur, glærur, myndsegulbönd og annað myndritað efni, enn fremur hljómplötur, segulbönd og annað hljóðritað efni, svo og hvers konar tæki til flutnings á þessu efni og framleiðslu í þau.“ Hér eru vissulega gefin fögur fyrirheit en spyrja má í fullri alvöru hvenær þess sé að vænta að slík aðstaða verði komin við alla skóla í landinu. Í því sambandi er vert að minnast þess að í rúmlega 100 skólum eru nemendur færri en 100 og í rúmlega 70 skólum eru nemendur færri en 50. Við 51 af rúmlega 220 grunnskólum starfa aðeins einn eða tveir kennarar. Ljóst er að sé þetta mál skoðað raunsæjum augum er þess seint að vænta að fullkomin skólasöfn rísi við alla skóla. Þau munu ekki í bráð eignast þau gögn og tæki sem talin eru upp í 72. gr. grunnskólalaga og til var vitnað hér á undan. Þessi till. felur í sér leið til lausnar þess, þ. e. að litlir skólar ákveðnu svæði - jafnvel allir skólar á sama svæði - eigi saman ýmis þau gögn, tæki og áhöld sem hverjum einum skóla reynist ofviða að eignast upp á eigin spýtur eða ekki er ástæða til að hver skóli eigi. Hér er t. d. um að ræða ýmis dýr kennslutæki og hjálpargögn sem aðeins eru notuð í skamman tíma á hverju skólaári. Rétt er að finna þessum gögnum samastað í tengslum við fræðsluskrifstofurnar í hverju fræðsluumdæmi, þaðan sem þau verði lánuð til skóla í umdæminu. Er við það miðað að það starfsfólk, sem þar er fyrir, muni a. m. k. að nokkru beina starfskröftum sínum í þennan farveg. Til lengri tíma litið má jafnframt færa að því rök að auk margháttaðs ávinnings af starfi slíkra miðstöðva næðist beinn fjárhagslegur sparnaður af rekstri þeirra. Á það ekki síst við um ráðgjöf fyrir skóla um kaup á hentugum búnaði sem fengin væri reynsla af, en nú ræður oft kylfa kasti í innkaupum skólanna hvers um sig. Einnig hefðu kennslugagnamiðstöðvarnar til útlána ýmis tæki og gögn sem einstakir skólar ella keyptu. Með því að byggja þessar miðstöðvar upp í fræðsluumdæmunum er þess einnig að vænta að finna megi í hverju tilviki hagkvæmustu leið við að dreifa gögnum frá kennslugagnamiðstöð út í skólana og halda kostnaði í lágmarki. Þá ætti að gera ráð fyrir því að kennslugagnamiðstöðvar við fræðsluskrifstofurnar veiti kennurum og foreldrum ýmsa þjónustu svipaða þeirri sem veitt er í kennslumiðstöð Námsgagnastofnunar í Reykjavík. Þar verði gagnasmiðja fyrir kennara, aðstaða til fræðslustarfs, sýnilega og kynninga af ýmsu tagi. Fleiri verkefni mætti fela kennslugagnamiðstöðvum ef henta þætti. Má þar m. a. nefna þjónustu við skólasöfn og aðstoð við uppbyggingu þeirra og sameiginleg innkaup á skólavörum fyrir skólana í umdæminu. Nokkur reynsla er komin á starfsemi kennslumiðstöðvar þeirrar er Námsgagnastofnun hefur rekið frá því í maí 1982. Meginhlutverk þeirrar miðstöðvar hefur verið kynningar- og upplýsingaþjónusta fyrir kennara. Þar er unnið að því að koma á fót gagnasafni fyrir allar námsgreinar, gagnasmiðju þar sem kennarar hafa aðstöðu til að búa til eigið námsefni. Haldnar hafa verið sýningar á námsgögnum, hjálpargögnum og skólabúnaði og efnt hefur verið til fræðslustarfsemi af ýmsum toga. Starfsemi þessi hefur mælst afar vel fyrir meðal kennara og aðsókn mörg þúsund kennara á hverju ári sannar að full þörf hefur verið fyrir þessa þjónustu. Aðeins einn starfsmaður er í kennslumiðstöðinni og hefur svo verið frá upphafi en það takmarkar vitaskuld mjög þjónustu við kennara utan stór-Reykjavíkursvæðisins. Við rekstur kennslumiðstöðvarinnar í Reykjavík hefur og komið skýrt í ljós hversu mikil þörf er á að unnt sé að lána skólanum námsgögn. Um þessar mundir eru möguleikar kennara á þessu takmarkaðir og þá einkum bundnir við fræðslumyndadeild Námsgagnastofnunar, sendiráð og nokkrar stofnanir og félög sem halda uppi fræðslustarfsemi. Skv. lögum ber Námsgagnastofnun að sjá nemendum á skyldunámsstigi fyrir ókeypis námsgögnum. Aðstæður Námsgagnastofnunar valda því að þau námsgögn, sem sú stofnun gefur út, duga engan veginn ein sér til að skóli verði vel búinn námsgögnum. Hér er því sveitarfélögum ætlað stórt hlutverk en ljóst er að aðstæður þeirra til að rækja það eru afar mismunandi. Með þessari till. er alls ekki boðað að hverfa eigi frá því markmiði að í framtíðinni rísi skólasöfn við alla skóla. Má miklu fremur líta á kennslugagnamiðstöðvar sem mikilvægt spor í þá átt. Útlán námsgagna og kennslutækja munu stuðla að hagkvæmni við þá uppbyggingu. Í því sambandi má nefna að kennarar geta við innkaup á námsgögnum og kennslutækjum stuðst við þá reynslu sem fengist hefur og þannig metið mun betur en ella hvaða námsgögn þurfa að vera til í skólanum allt skólaárið. Það er því mikilvægt að ljóst verði að hér er um að ræða leið sem hefur í för með sér bætta þjónustu um leið og gætt er ýtrustu hagkvæmni. Síðast en ekki síst er hér um að ræða mannréttindamál. Það er óverjandi með öllu að börn okkar skuli hafa svo misjafna aðstöðu til náms eftir búsetu eins og raun ber vitni. Nútíminn og framtíðin gera æ meiri kröfur til manna, bæði um fjölbreytta og sérhæfða menntun. Það er því hvorki boðlegt börnum þessa lands að draga þau svo í dilka hvað varðar undirbúning undir lífið né heldur hefur þjóðin efni á því. Flm. þessarar till. vilja þakka Ingvari Sigurgeirssyni deildarstjóra hjá Kennslumiðstöð Námsgagnastofnunar fyrir góð ráð og ábendingar við gerð þessarar þáltill. Að lokum vil ég, hæstv. forseti, leggja til að þessu máli verði vísað til hv. allshn. Sþ. að loknum umr.



Herra forseti. Ég þarf ekki að bæta mörgu við þá ágætu framsögu sem 1. flm. þessarar till. hafði hér fyrir henni. En eins og fram kemur eru hér flm. úr öllum þingflokkum svo að við gerum okkur von um að þessi till. fái góðan byr á hv. Alþingi. Eins og fram kemur í texta hennar og fram kom í máli hv. 1. flm. er meginmarkmiðið að skapa börnum í landinu og skólafólki í grunnskólum alveg sérstaklega sem jafnasta aðstöðu. Væntanlega geta slíkar miðstöðvar hins vegar einnig orðið framhaldsnámi vítt um landið til styrktar og fræðsluskrifstofurnar í fræðsluumdæmunum láta sig raunar nú þegar málefni framhaldsskólans nokkru skipta. Ég vildi vekja athygli á því að ég hygg að það sé víðtækur stuðningur við þetta mál hjá því fólki sem gerst ætti að þekkja til, starfsfólki skólanna, fræðsluskrifstofa og innan ráðuneytis að ég hygg líka. Það var árið 1981, 29.–30. okt., að menntmrn. efndi til sérstakrar ráðstefnu í Munaðarnesi til að fjalla um endurskoðun laga um grunnskóla, laganna frá 1974. Á þeirri ráðstefnu starfaði sérstakur starfshópur einmitt að því að fara yfir X. kafla laganna sem varðar skólasöfn og bókasöfn. Skilaði hann álitsgerð þar sem einmitt var vakin athygli á nauðsyn þess að upp rísi þjónusta af því tagi sem lagt er til í þessari þáltill. úti um landið í tengslum við fræðsluskrifstofurnar. Í þeim starfshópi, sem vann að tillögugerð á þessari ráðstefnu, voru auk forstöðumanns Kennslumiðstöðvar Námsgagnastofnunar, Ingvars Sigurgeirssonar, sem við flm. till. höfðum sérstaka ástæðu til að þakka fyrir aðstoð okkur veitta og góðar ábendingar, einnig námsgagnastjóri, Ásgeir Guðmundsson, tveir námsstjórar, einn fræðslustjóri og bókafulltrúi ríkisins. Það liggur fyrir frá þessari ráðstefnu álit þessara aðila varðandi þetta mál og raunar drög að brtt. varðandi X. kafla grunnskólalaganna „um kennslu- og skólasafnamiðstöðvar og skólasöfn“ eins og þátttakendur í þessum starfshópi notuðu sem yfirskrift yfir hugmyndum sínum um breytingar á grunnskólalögunum. Ég vænti þess að þessi till. skili árangri fyrr en seinna. Þetta er ekki aðeins jafnréttismál fyrir nemendur. Þetta er líka byggðamál, þ. e. að efla fræðsluskrifstofurnar í landshlutunum með þeim hætti sem hér er lagt til. Það er mikið atriði fyrir byggðaþróun í þessu landi að þeir þættir sem skynsamlegt er að færa út í landshlutana komist þangað fyrr en seinna. Þar á hið opinbera að sjálfsögðu að hafa forgöngu og hér er einn slíkur þáttur á ferðinni, en þeir eru margir fleiri sem mættu fylgja í kjölfarið og þyrftu að komast út á landsbyggðina fyrr en seinna.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um varnir vegna hættu af Skeiðarárhlaupum, en ásamt mér eru flm. að þessari till. Egill Jónsson, hv. 11. landsk. þm. og Tómas Árnason, hv. 4. þm. Austurl. Till. er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa aðgerðir til að unnt verði að koma hið fyrsta upp fyrirhleðslum sem dregið geti úr hættu á tjóni vegna Skeiðarárhlaupa í samræmi við tillögur almannavarnanefndar Austur-Skaftafellssýslu og Vegagerðar ríkisins.“ Í grg. með till. er að finna rökstuðning fyrir flutningi hennar, en þar segir m. a.: „Vaxandi hætta er á að Skeiðarárhlaup valdi verulegu tjóni á þeim mannvirkjum sem reist hafa verið á Skeiðarársandi og þeirri aðstöðu sem vaxið hefur upp í skjóli þeirra. Á það við um brúarmannvirki og varnargarða er þeim tengjast, þjónustumiðstöð Náttúruverndarráðs í þjóðgarðinum með tjaldstæði og húsum og mikið landsvæði austast á Skeiðarársandi sem fengið hefur skjól af varnargörðum og gróið talsvert upp undanfarin 10 ár. Ekki hefur enn verið gert við skemmdir sem urðu á varnargörðum og straumbrjótum í tveimur síðustu Skeiðarárhlaupum og auk þess er brýnt að reisa viðbótargarða við Skaftafellsbrekkur til að auka m. a. öryggi fyrir þjónustumiðstöð Náttúruverndarráðs.“ Þá er vikið að breytingum sem orðið hafa á jarðhitasvæðinu í Grímsvötnum sem ýta undir það að brugðist verði við. Þau breyttu viðhorf kalla að mati flm. á skjótar úrbætur á fyrirhleðslum því að of seint er að hefjast handa eftir að hlaup er hafið í Skeiðará. Almannavarnanefnd Austur-Skaftafellssýslu hefur haft miklar áhyggjur af stöðu mála vegna Skeiðarárhlaupa að undanförnu. Nefndin sótti m. a. um fjárveitingu til Alþingis í nóv. 1983 að upphæð 8.7 millj. kr. til að treysta varnarvirki á Skeiðarársandi. Hafði áður fengist vilyrði stjórnar Viðlagatryggingar um fjárframlag til jafns við það sem fengist úr ríkissjóði. Fjvn. hv. treysti sér ekki til þess að gera till. í sambandi við fjárlagagerð ársins 1984 í samræmi við beiðni almannavarnanefndarinnar. Bæði var að óskin var nokkuð seint fram komin, erindið dagsett 22. nóv. 1983, og fyrri hluta des., um það leyti sem nefndin hafði erindi þetta til meðferðar, hófst óvænt hlaup í Skeiðará og mun málið ekki hafa verið talið jafnaðkallandi af þeim sökum. Ekki var um að ræða að unnt væri að bregðast við vá af því hlaupi, sem varð minna en oft hefur orðið hér á árum áður og olli ekki teljandi tjóni. Nú má hins vegar ekki dragast að undirbúnar verði aðgerðir til að varna tjóni af næstu Skeiðarárhlaupum og því er þessi þáltill. flutt. Með þáltill. er að finna allmörg fskj. til þess að auðvelda hv. þm. og þeirri n. sem fær mál þetta til meðferðar skilning á nauðsyn þess og hvernig að undirbúningi hefur verið staðið. Þar er að finna í fyrsta lagi bréf almannavarnanefndar Austur-Skaftafellssýslu til fjvn. frá 22. nóv. 1983 og mörg erindi sem fylgdu því bréfi, m. a. til Almannavarna ríkisins. Ég vek athygli á því að málið var raunar upp tekið af hálfu almannavarnanefndar Austur-Skaftafellssýslu við almannavarnaráð þegar haustið 1981 með bréfi þann 6. okt. það ár. Í svari almannavarnaráðs frá 19. nóv. 1981, sem einnig er birt sem fskj., kemur fram að almannavarnaráð er sammála áliti almannavarnanefndar Austur-Skaftafellssýslu varðandi hættuna á að Skeiðarárhlaup geti valdið skemmdum á mannvirkjum sem reist hafa verið í skjóli fyrirhleðslugarða, og lagði ráðið þá til að erindið yrði tekið upp við Viðlagatryggingu Íslands. Var almannavarnaráð reiðubúið að mæla með jákvæðri afgreiðslu þess þar, og fékkst hún innan Viðlagatryggingar sem gerði bókun á fundi sínum snemma á árinu 1982 um að veita fjárframlag til aðgerða til jafns við það sem fengist frá ríkissjóði, eins og fram hefur verið tekið. Þá er einnig meðal fskj. bréf frá hreppsnefnd Hofshrepps, dags. 29. okt. 1983, þar sem er eindreginn stuðningur við þetta mál. Segir þar í niðurlagi, með leyfi forseta: „Frekari dráttur á þessum framkvæmdum býður því heim þeirri hættu að Skeiðarárhlaup geti brotist í gegnum varnargarða og valdið stórtjóni á mannvirkjum í Skaftafelli og gróðurlendi í Hofshreppi því að á söndunum austan Skeiðarár eykst nú gróður ár frá ári við friðun fyrir ágangi árinnar vegna brúarmannvirkjanna.“ Þetta var tilvitnun í erindi hreppsnefndar Hofshrepps til almannavarnaráðs. Þá er að geta bréfs og grg. frá Vegagerð ríkisins, dags. 22. nóv. 1983, þar sem er að finna ítarlegar tillögur Vegagerðarinnar varðandi aðgerðir á sandinum, styrkingu fyrirhleðslugarða og straumbrjóta og byggingu nýrra garða við Skaftafellsbrekkur til þess að verja mannvirki innan þjóðgarðs og að varna því að vatnsflaumur brjótist austur yfir til tjóns á þeim og víðfeðmu landsvæði sem gróið hefur upp nú þegar verulega á síðustu tíu árum. Skv. kostnaðaráætlun Vegagerðarinnar s. l. haust var kostnaður metinn á samtals 17.3 millj. kr. og það var um helming þeirrar upphæðar sem almannavarnanefnd Austur-Skaftafellssýslu óskaði eftir framlagi til í erindi sínu til fjvn. Þá vek ég athygli á fskj. III með þessari þáltill. sem er bréf frá Helga Björnssyni jöklafræðingi varðandi Grímsvatnahlaup, þar sem fram kemur að engin ástæða sé til þess að ætla að Grímsvatnahlaup séu úr sögunni, þótt smáhlaup falli nú, og á hann þá við það hlaup sem stóð yfir í des. s. l., þegar hann ritaði sína grg. og sagði í bréfinu m. a.: „Vegna þessara breytinga á hegðun Grímsvatna er ekki unnt að spá með nokkurri vissu um framvindu Skeiðarárhlaupa fyrr en ljósara verður með rannsóknum hvers eðlis breytingarnar í Grímsvötnum eru.“ Af þessu er ljóst að nauðsynlegt er að búa sig undir breytingar á hegðun Skeiðarár og þyrfti raunar ekki meira en meðalhlaup til við núverandi aðstæður til þess að rjúfa varnargarðana á sandinum til stórfellds tjóns á mannvirkjum og landi. Helgi Björnsson segir einmitt í niðurlagi síns bréfs eftirfarandi, með leyfi forseta: „Jökulhlaup munu því falla frá Grímsvötnum á komandi árum sem hingað til. Um stærð þeirra mun hér ekki spáð, en ef jöklar vaxa má búast við stærri hlaupum en nú falla og aukinn jarðhiti gæti haft sömu áhrif þegar til lengdar lætur. Auk þess vekur aukin eldvirkni við Grímsvötn þann ugg að eldur gæti komið upp norðan Grímsvatna. Þá hlypi bræðsluvatn tafarlaust niður í Vötnin og stórhlaup gæti hlotist af ef hátt er í þeim. Þetta gerðist síðast árið 1938.“ Herra forseti. Ég vænti þess að till. þessi fái þinglega meðferð og jákvæða afgreiðslu í meðferð þingsins, því að hér er um mjög brýnt mál að ræða að mínu mati, og eins og ekki þarf að fjölyrða um í ljósi þeirra umsagna og erinda sem fylgja till. Ég legg til að eftir að umr. hefur verið frestað um málið þá verði till. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Aðeins örstutt. Ég ætla að taka undir það sem kemur fram í þessari till. Ég held að þarna sé hreyft mjög mikilsverðu máli. Mikil verðmæti eru í húfi, bæði byggingar og land sem þarna hefur gróið upp á seinni árum. Ég tel nauðsynlegt fyrir margra hluta sakir að vernda bæði mannvirki og land. Af öryggisástæðum tel ég líka nauðsynlegt að tekið sé svo á sem lagt er til í þessu máli.



Herra forseti. Ég vil ekki fara héðan út úr þinginu án þess að taka undir þá till. sem hér um ræðir. Hér er mjög brýnu máli hreyft og nauðsynlegt að flýta aðgerðum í því eins og hægt er. Þarna eru mjög mikil verðmæti í hættu. Myndarleg uppbygging hefur átt sér þarna stað á síðustu árum og mjög brýnt að koma í veg fyrir spjöll af náttúruhamförum. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar og ekki lengja þessa umr. en vil eindregið hvetja til þess að till. fái jákvæða meðferð í þinginu.



Þetta er síðasti fundur sameinaðs þings fyrir páska og ég vil óska öllum þm. gleðilegrar páskahátíðar.