Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutningsm. (Stefán Stefánsson) : Eins og hinir háttv. þingdeildarmenn munu minnast, hafa samskonar frv. og þetta áður komið fram, bæði á síðasta þingi og sömul. á alþingi 1911, og í hvorugt skifti mætt nokkurri mótspyrnu. Vænti eg því hins sama, að því er þetta frv. snertir. Svo sem frv. ber með sér hefir hreppsnefnd Hvanneyrarhreppa farið fram á að fá þessa heimild, enda er það nauðsynjamál fyrir kauptúnið, eins og nú hagar til, þar sem jafn geysimikil aðsókn er af aðkomandi síldveiðamönnum, og reynslan þar af leiðandi sú, að árl. vantar geymslurúm í landi fyrir vörur, og sömuleiðis söltunarpláss. Það er þess vegna fyrirsjáanleg stór tekjugrein fyrir sveitar sjóð Hvanneyrarhrepps, verði slík heimild gefin, og að hafnarbryggja og byggingar í sambandi við hana, verði bygð sem allra fyrst, áður en útlendir aðkomumenn hafa fengið eða tekið á leigu mestan hluta af Siglufjarðareyri, og þá að líkindum þar, sem öll afstaða er hvað haganlegust. Nefndarkosningu álít eg ekki nauðsynlega, en hefi hins vegar ekkert á móti því, ef það álízt réttara:

Skúli Thoroddsen : Eg vil leyfa mér að stinga upp á 5 manna nefnd. Eg held að málið hafi betra af því, að það sé athugað í nefnd.



Eg þarf ekki að vera langorður um þetta frv. Það er líkt á komið með það og frv. næst á undan, fyrst og fremst að því leyti, að það er flutt eftir ósk Hvanneyrarhreppsbúa, og í annan stað þá leiðir það eðlilega af aukinni íbúatölu, og þar af leiðandi árl. húsabyggingum að þessarar heimildar er leitað. Fyrir síðasta þingi lá samsk. heimildarfrumv. og var þá samþ. Eftir að eg skrifaði frv. tók eg eftir því, að samkv. lögum frá 1905 lít eg svo á, sem kauptún, þótt þau sé ekki sérstakur hluti úr hreppi, hafi heimild til að gera byggingarsamþykt, og er það þess vegna dálítið kynlegt, að á síðasta þingi skyldi vera samþ. á ný heimild að þessu leyti, en einmitt þetta atriði þarf að athuga nánara, og skal eg því leyfa mér að stinga upp á, að frv. sé vísað til sömu nefndar og sett var til að athuga frv. um eignarnámsheimild Hvanneyrarhrepps.



Eg þarf ekki að vera margorður um þetta frumvarp. Við flutningsmennirnir höfum borið það fram til þess að ráða bót á galla á 8. gr. girðingarlaganna nr. 66 frá 22. nóv. 1913. En gallinn er sá, að ákvæði greinarinnar um það, hver bera eigi kostnaðinn við girðingar, þar sem lönd manna liggja saman, þykja ekki skýr. Þetta frumvarp leggur það til, að kostnaðinum verði jafnað niður á alla, landeigendur og ábúendur að tiltölu við notagildi girðingarinnar fyrir hvern um sig, ef ekki næst samkomulag um kostnaðinn. Þetta er aðalatriðið. Auk þess er stungið upp á viðaukaákvæði aftan við 9. gr., þar sem leyft er að heimta yfirúttekt eftir sömu reglum sem og segir í ábúðarlögunum. Eg vona, að frumv. þetta fái góðar undirtektir. Smágallar eru þó á því, en þá má altaf laga við meðferð málsins á þinginu. Eg vænti þess að frv. verði vísað til 2. umr.

Flutningsm. (Sigurður Sigurðsson) : Frumvarp þetta er hér flutt eftir áskorun frá síðasta aðalfundi sýslunefndarinnar í Árnessýslu. Eins og menn sjá, er breytingin frá bjargráðasjóðslögunum ekki stór, en þó er hún all-þýðingarmikil. Breytingin er í því fólgin, að með frv. er ætlast til þess, að framlag hreppanna verði séreign hvers hrepps, í stað þess að nú er þetta séreign sýslnanna. Þessa breyting álíta menn til bóta, og eg hefi komist að raun um það, að það eru fleiri en Árnesingar, sem óska svipaðra breytinga. Háttv. þm. Borgf. (Hj. Sn.) hefir sagt mér, að samskonar ósk hafi komið fram á fundum í kjördæmi hana. Ástæðan fyrir þessari ósk er sú, eftir því sem mér skilst, að eftir því sem lögunum er nú fyrir komið, óttast menn óánægju í hinum einstöku hreppum og misrétti í skiftingu fjárins. Hætt þykir við, að litlir hreppar verði afskiftir. Á það má líka benda, að í öðrum svipuðum lögum, t. d. lögunum um vátrygging sveitabæja og ellistyrktarlögunum, er tillagið einmitt séreign hreppanna, svo að þessu leyti er breytingin í samræmi við þau lög. Eg hygg að þessi tillaga sé vinsæl, og vænti henni því góðra undirtekta. Eg býst við því, að sumir kunni að segja, að of snemt sé að breyta lögunum, áður en vitneskja sé fengin um það, hvernig þau gefast. En eg álít einmitt nauðsynlegt að þessi breyting sé gerð á lögunum, áður en farið er að nota þau. Eg álít ekki nauðsynlegt að skipa nefnd í málið. Vænti eg að frv. verði vel tekið og því vísað til 2. umr.

Pétur Jónsson : Eg stend ekki upp í því skyni að mæla á móti frv. við þetta tækifæri. Eg vil að eins leyfa mér að benda á, hve það er leiðinlegt að taka lög, sem samþykt eru á þingi, og óska þegar breytinga á þeim á næsta þingi, og svo er því farið um þetta frv. og fleiri frv., sem nú liggja fyrir hv. deild. Þannig hefir stöðugt til gengið hin síðari þing. Það getur verið, að sum lög frá þinginu sé gölluð, en eg skil ekki, að þau sé gallameiri en sumar endurbætur og viðaukar, sem komið er með við þau. Eg held, að betra sé að safna saman því, sem menn finna athugavert við tiltekin lög um nokkurra ára bil, athuga og reyna lögin meira til hlítar, heldur en að rjúka til og breyta einu og einu atriði í senn, laga smágalla, jafnvel áður en menn eru búnir að átta sig á, hvernig bezt er að laga þá. Eg get vel hugsað mér, að sömu mennirnir, sem nú flytja þessi breytinga- og viðaukafrumvörp, komi enn á næsta þingi með nýjar breytingar á sömu lögum, máske sömu breytingunum. Gott dæmi þessarar breytingarsýki er girðingalögin frá 1901. Við þau hafa menn altaf verið að bjástra á öllum þingum síðan þau vóru sett, og enn liggur fyrir frv. til breytinga á þeim. Mér finst þetta vera að spilla tíma þingsins og skerða sóma þess. Ekkert liggur á að breyta þessum lögum. Látum menn átta sig á þeim í 5–6 ár.  (Guðm. Eggerz: Það er bezt að afnema lögin)  . Það má vel vera, að sumir vilji afnema lögin, og sjá þá allir, að gagnslaust er að vera að bjástra við þau. Eg vil að þessi lög, sem önnur, sé bætt eftir því, sem reynslan kennir. Eg vil ekki styðja að því, að þetta frumv. gangi lengra, en þótt svo fari, að nefnd verði í það kosin, óska eg helzt, að þar verði það svæft.



Eins og hv. deildarmönnum mun vera kunnugt, var talsverður ágreiningur um það hér í deildinni á síðasta þingi, hvort frv. um bjargráðasjóð skyldi ná fram að ganga eða ekki. Mér, og fleiri þingmönnum, þótti óviðkunnanlegt, að dembt væri slíkum lögum á þjóðina, að henni fornspurðri, lögum sem höfðu í för með sér aukin útgjöld að mun. Mótspyrna mín og ýmsra annara hafði þá að vísu þau áhrif, að málið tók töluverðum stakkaskiftum til batnaðar, mið að við það, sem áður var. En meira varð eigi áunnið, og málið var borið fram, sem aldrei skyldi þó verið hafa. Það er því ekki nema eðlileg afleiðing þess, að málið hafði ekki verið borið undir þjóðina, að heyrst hafa þegar ýmsar raddir, sem óska breytinga á lögunum. Á fundi í mínu kjördæmi, í Norður-Ísafjarðarsýslu, var það skoðun manna, að réttast væri að þingið breytti lögunum í heimildarlög, og gæti þeir þá hagnýtt þau sem vildi, en hinir ekki. Af þingmálafundargjörðum úr kjördæmunum má sjá, að málið hefir víðar borið á góma, og tel eg því nauðsynlegt, að það verði íhugað sem vandlegast í nefnd, og vil eg því leyfa mér að stinga upp á 7 manna nefnd í málið, að umræðu þessari lokinni.

Einar Arnórsson : Eg get ekki látið hjá líða að gjöra stutta athugasemd út af ummælum háttv. þm. S.-Þing. (P. J.). Hann taldi leitt að breyta nýjum lögum. Ekki get eg verið honum samdóma um það. En hitt má með réttu telja leitt, að lögin skuli vera svo úr garði ger, að jafnharðan þurfi að breyta þeim. Betur færi á því, að þingið vandaði meira lagasmíðina, svo að ekki þyrfti að breyta lögum fyrr en eftir langan tíma. Ef reynslan sýnir, að tiltekin lög eru óheppileg, þá er sjálfsagt að breyta þeim. Löggjafinn getur ekki séð fyrir öll hugsanleg tilfelli, sízt í nýmælum, og er því eðlilegt og sjálfsagt að þingið ráði bót á lögum, eftir því sem annmarkar þeirra koma í ljós. Girðingalögin, sem hv. þm. S.-Þing. (P. J.) nefndi, eru einmitt gott dæmi slíkrar lagasmíðar. Eg tek undir það með háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), að álits þjóðarinnar hefir ekki verið leitað um þetta mál. Það var samþykt á síðasta þingi, án þess að landsfólkið væri um það heyrt að nokkuru. Hitt getur menn greint á um, hvort tillag sýslna og kaupstaða skuli vera séreign þeirra eða hvort það skuli ekki vera sameign alls landsins. En fyrst svo er ákveðið, að tillögin skuli vera séreign sýslnanna, má alveg eins ganga svo langt að tillögin verði séreign hinna einstöku hreppa. Það er auðsætt, að sýslunefnd mundi að vísu reyna að úthluta fénu eftir þörfum hreppanna. En sú úthlutun mundi verða óvinsæl og ger verða af handahófi, því að sýslunefndarmaður hvers hrepps mundi toga sinn skækil. Ef tillögin þar í móti yrði séreign hreppanna, þá mundi að sjálfsögðu hreppsnefnd hvers hrepps sjá um úthlutunina, og væri þá síður misrétti eða óánægju að óttast, vegna þess, að hreppsnefndarmönnum er kunnugast um það, hvar í hrepnum þörfin er mest. Eg hygg því, að tillaga okkar komi lögunum í betra horf.

Pétur Jónsson : Það sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði, kom ekkert í bága við mín orð. Eg mæli ekki á móti því, að stórgallar sé lagfærðir á lögum, en hitt tel eg rangt, að breyta lögum, nema brýn nauðsyn sé til þess. Málinu víkur svo við, að Árnesingar, og fleiri ef til vill, álíta bezt farið, að tillögin í bjargráðasjóð sé eign sveitarfélaganna, en ekki sýslufélaga. Á síðasta þingi var hitt álitið heppilegra, að tillögin væri séreign sýslnanna, og eg fyrir mitt leyti álít, að sjóðurinn væri sannarlegri bjargráðasjóður með þeim hætti að ætla honum rúmt verksvið, alveg eins og á sér stað um vátryggingarsjóði. Þetta mun hafa vakað fyrir þinginu í fyrra. Nú eru hér tvær skoðanir uppi hvor annarri andstæð. Eg álít rétt, að fleiri eða sem flestir láti uppi skoðun sína um málið; fyrr er fljótfærni að breyta lögunum. Enn er á það að líta, að nú er aukaþing, og virðist því ástæða til að láta málið bíða næsta reglulegs alþingis, fyrst engin hætta er á ferðum hvort sem er. Verði það ofaná að breyta héraðaeignum bjargráðasjóðsins í sveitaeignir, er ofurlétt að skifta sjóðnum þó nokkur ár sé liðin frá stofnun hans.



Eg tek í sama streng sem háttv. þm. S.-Þing. (P. J.). Sumum hreppum sömu sýslu er hættara við slysum eða hallærum en öðrum hreppum sýslunnar og því verða þeir hreppar, sem betur eru settir, að miðla hinum, sem verr eru settir. En sama á einnig við um sýslurnar. Margar sýslur eru svo settar, að þær geta ekki komist í þröng. Sýslurnar, sem næst eru Reykjavík, hafa góðar samgöngur og eru betur settar en útkjálkasýslurnar. Það er afskaplegt, að þær sýslur, sem bezt eru settar, safni fé í sjóð, en hinar búi við skort. Síðastliðið vor hefir sýnt það, að illa sat á þeim mönnum að kalla oss hallæriskrákur, þá er þetta mál studdum í fyrra. Náttúran sjálf hefir gert oss þá áminning, að vér mættum sjá, að heimildarlög eru sama sem engin lög. Eg skal ekki tala nánara um málið nú, en mun síðar koma fram með brtill. við 9. gr. laganna, sem kippa þeim í rétt horf, gera sjóðinn að bjargráðasjóði alls landsins.

Flutn.m. (Jóhann Eyjólfsson): Ástæðan fyrir því, að eg hefi flutt þetta frumvarp inn í þingið, er, að seinni árum hefir það komið verulega í ljós, að þeir menn, sem hafa eindregið óskað eftir að lifa í sveit, það er að segja að lifa þar sjálfstæðu lífi - ekki vera annarra hjú - hafa hvergi getað komið sér fyrir á þann hátt, þeir hafa hvergi getað fengið sneið af jörð, hvað þá heldur heila jörð; og ef þeir hafa haft fé og fjölskyldu í eftirdragi, þá hafa þeir naumast getað komið sér fyrir í húsmensku nema með sérstökum neyðarkjörum, þessir menn hafa því orðið að flytjast í kaupstaðina, þó þeim væri það leitt, eða þá að fara til Ameríku. Það er bæði ilt og óholt þegar menn af þessum ástæðum eru neyddir til að breyta um aföðu sína, hverfa frá því lífsstarfi, sem þeir hafa alist upp við frá barnæsku, og þeim er ljúfast og kærast og ganga að öðru starfi í annarri stöðu, sem þeim er ókunn og óljúf. Þetta er óholt fyrir landbúskapinn og þá fyrir landið í heild sinni. Einhver helzta aðalástæðan fyrir því, að fólkinu fækkar í sveitunum og hér um bil eina ástæðan fyrir því, að búendunum fækkar, er, að ýmsir efnamenn, eða þeir menn, sem hafa mikið undir höndum og vilja búa stórt, hafa lagt og eru að leggja undir sig kot og hjáleigur. Þeim þykir fyrirhafnarminna og ódýrara að auka við. sína jörð á þann hátt, og gjöra hana með því góða og stóra bújörð, en að umbæta og auka svo grasræktina á sinni eigin jörð, að hún fyrir það fleyti jafnmiklum búpeningi. Víða er það líka, að þar sem áður var tvíbýli, þar er nú einbýli, sem einnig hefir orsakast af framangreindum ástæðum. Það er auðvitað ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að svona sé, því að á meðan löndin eru óræktuð og ódýr, þá er það meiri hagsvon fyrir þann, sem vill búa stórt, að búa á stóru landi en litlu, og flestum er svo farið, að þeir hugsa mest um sinn hag, meira en um aðra og meira en um þjóðfélagið í heild sinni. En það mun sannast, að þegar jarðræktin hér á landi er komin í gott horf, þá verður það talin meiri hagsvon að búa aðeins á því landi, sem menn geta ræktað svo, að það gefi sem allra mætan arð. Nú er stefnan sú, að slengja jörðunum saman, því að þeir bændur, sem það geta, vilja hafa yfir sem mestu landi að ráða. Frumvarpið fer í þá átt að bæta úr þessum annmörkum. Ef það nær fram að ganga og verður að lögum, er það trú mín og föst sannfæring, að með því sé grundvöllur fenginn undir það, að bændum og búaliði geti fjölgað í landinu og drjúgt spor stigið í þá átt, að auka og flýta fyrir ræktun landsins. Eins og frumv. ber með sér, er ekki ætlast til þess, að stór stökk verði gerð þegar í byrjun. Það er einungis farið fram á, að stofnun 10 grasbýla verði styrkt á ári, en um leið er lögð áherzla á, að stofnun þeirra verði trygð sem allra bezt. Þess vegna er ætlast til að býlin verði sæmilega stór og landið vel fallið til ræktunar. Sömuleiðis er ætlast til að rífleg lán verði veitt til býlanna og að þau verði ekki bygð öreiga mönnum. Það er eins um þetta mál og önnur, að það hefir feikimikil áhrif, hvernig fyrsti grundvöllurinn er lagður. Eg ber það traust til háttv. deildarmanna, að þeir athugi málið með vinsemd og taki því eins og það á skilið. Efast eg ekki um, að úr þessu frumvarpi geta orðið góð lög oss og þjóðinni til heilla og blessunar. Eg finn enga ástæðu til að tala frekara um málið að sinni, en leyfi mér að stinga upp á, að kosin verði 5 manna nefnd, að þessarri umræðu lokinni.



Mér þykir nokkur ástæða til að tala lítið eitt alment um málið þegar við 1. umr. Um einstök atriði þess mun eg aftur á móti ekki tala nú. Frumv. sýnist vera sæmilega vel samið og allálitlegt að því leyti. En það, sem mér finst athugavert, er það, að aðalatriðið eða grundvöllurinn, sem öll hugsjónin byggist á, er því miður veikur. Og er leitt að þurfa að segja þetta. Frumvarpið gerir ráð fyrir því, að íslenzk mold sé svo arðberandi, að tiltölulega mjög lítill blettur gefi það af sér, með sæmilegri hirðingu, sem til þess þarf að framfleyta meðalfjölskyldu. Nú veit eg ekki gerla, hvort það hefir verið hugsun háttv. flutn.m. (J. E.), að þeir menn, er gáfu sig við þessum búskap, ætti að hafa góðan stuðning af því að vinna sem daglaunamenn hjá öðrum bændum. En ef hugsun hans hefir verið sú, þá vil eg benda á, að þó að smærri býli í öðrum löndum hafi byrjað á þann veg, þá hefir leitt að því, að menn vilja, að býlin sé svo stór, sem fjölskyldan annar að hirða um, og að hún geti haft uppeldi af þeirri vinnu einni. Slík býli bæta því ekki beinlínis úr vinnufólksskorti bænda. En auðvitað eykst vinnulýðurinn óbeinlínis, með því að giftu fólki fjölgar í sveitunum. - Í mótsetningu við það sem ytra er, þar sem menn vita nokkurnveginn nákvæmlega hvað mikið land þarf til þess að gefa þær tekjur með sæmilegri hirðingu, sem hæfilegar eru til þess að meðal fjölskylda geti lifað af þeim, þá er alt slíkt órannsakað hér. Ef miðað er við 10 hektara land, þá er stærðin ekki mikil. Í Bandaríkjunum, þar sem margir Íslendingar búa, er stærð jarðanna, sem fjölskyldan annar þó að vinna að, 40–70 hektara. Víða í Evrópu er stærðin einnig rífleg, í Ungverjalandi t. d. 25 hektarar og í Rússlandi 18 hektarar. Eru þetta þó frjósöm lönd í samanburði við Ísland. Það sem alt þetta veltur á er: Fær maðurinn nægilegan áburð undan þeim gripum, sem hann getur veitt sér, til þess að rækta það fóður, sem hann þarf handa þeim? Eða eins og eg hefi orðað það í stuttu máli: Rækta húsdýrin fóður sitt? Það hefir verið skrifað þó nokkuð um þetta, en það er alt á pappírnum og gefur ekki nándar nærri þær upplýsingar, sem nauðsynlegar eru. Árið 1884 skrifaði Torfi í Ólafsdal ritgerð í Andvara, þar sem hann kvartar yfir því, að þessi gáta skuli ekki hafa verið leyst og skýrir frá reynslu sinni í þessu efni. En hún var sú, að velhirtur áburður undan einni kú nægði til þess að rækta með 24 hesta af töðu. Mér er kunnugt um annan bónda, sem hirti vel áburð sinn og reynsla hans var nákvæmlega hin sama og Torfa, að kýrin ræktaði 24 töðuhesta. Eg skrifaði um þetta efni fyrir nokkrum árum tvær greinar eða svo, og taldi víst, að í ýmsum héruðum væri talaverður halli á þessu. Annars get eg vísað til ritgerðar í Búnaðarritinu eftir Jónas bónda Illugason í Brattahlíð, sem gerði athuganir um þetta í heilum hreppi. Hyggur hann, að hallinn sé ekki meiri en svo, að góð nýting vegi þar upp á móti. Eftir hans upplýsingum horfir málið því vel við. Páll Jónsson og aðrir búfræðingar hafa skrifað um málið í Ársriti Ræktunarfélagsins, Frey og víðar. En þó að þessir menn hefði átt að geta gefið áreiðanlegar skýrslur um efnið, hafa þeir alls ekki gert það. Þetta eru langar ritgerðir um köfnunarefni í heyi, um efnafræðisrannsóknir á mykju o. s. frv., bókvit eitt og annað ekki. Alt er þetta miðað við erlenda reynslu og þá sérstaklega danska reynslu. Aftur á móti er alls ekkert tillit tekið til þess óyggjandi sannleika, að eftir því, sem norðar dregur, þarf jörðin meiri og meiri áburð til þess að gera sama gagn. Feilberg, danskur fræðimaður, sem ferðast hefir hér um, og margir muna eftir, undraðist stórlega, hvílík undur þyrfti hér af áburði, margfalt meira en þyrfti annarstaðar í þeim löndum, er sunnar lægi. Eg hefi spurt mig víða fyrir, og einnig séð það sjálfur, að í mörgum héruðum er hallinn gífurlegur, svo að sumstaðar nægir áburður undan einni kú ekki til þess að rækta ½ kýrfóður, jafnvel þó að áburðurinn sé sæmilega hirtur. Auðvitað er þetta mismunandi í hinum ýmsu héruðum, svo að sumstaðar mun hallinn vera nálega enginn. Fer þetta mikið eftir því, hvað jarðvegurinn er góður. En málið horfir þannig við mér, að það sé bæði skömm og svívirða, að þetta skuli ekki hafa verið rannsakað rækilega fyrir löngu, bæði frá fræðimanna sjónarmiði, en þó einkum og sérstaklega út frá reynslunni. Þrátt fyrir það, þó að stórfé hafi verið varið til sveitabúskaparins, til rannsókna á því, sem fyrir honum mætti greiða, og þrátt fyrir alla búfræðingana, er þessu jafn ósvarað nú eina og 1884, þegar Torfi í Ólafsdal ritaði um málið. Það, sem þörf er fyrir er ekki það, að samin verði lög um grasbýlabúskap á Íslandi - því miður. En aftur á móti er þörf á því, að Búnaðarfélagið eða Ræktunarfélagið, eða þau félög bæði, gangist fyrir, að framkvæmdar verði á einu, tveimur, þremur eða fleiri býlum tilraunir í þessa átt, og fái til þess góða og þar til hæfa menn. Bæði þessi félög eru svo vel stæð, að þeim er þetta ekki um megn, og svo mundi ekki standa á þinginu að veita fé til þessarra framkvæmda. En hvað lengi, sem skrifað verður um málið, er það einskis virði, meðan alla reynslu vantar. Ef reynslan skyldi nú leiða það í ljós, að með betri búskaparaðferðum væri auðið að búa á tiltölulega litlum jarðarbletti á arðvænlegan hátt, þá er eg sannfærður um, að það á ekki langt í land, að ný og betri öld renni upp yfir landið, og fólkinu fjölgi. Því að það er áreiðanlegt, að menn flýja sveitirnar og margir landið vegna þess, að þeir fá ekki jarðnæði. En meðan þessi sönnun er ekki fengin, er mönnum ekki allskostar láandi, þó að þeir vilji hafa jarðirnar stórar. Það er ómótmælanlegt, að kotabúskapurinn hefir verið illa séður hér á landi frá landnámstíð, og það ekki að öllu leyti að ástæðulausu. Mér skilst, að fyrst af öllu verði menn að fá gerðar ljósar tilraunir, og ef þær gefast vel, þá er tími til kominn að semja lagafrv. um málið, en fyrr ekki.

Flutn.m. (Jóhann Eyjólfsson): Eg verð að játa, að eg fylgdist ekki vel með þessari löngu efnafræðis og áburðarræðu hv. 1. þm. Húnv. (G. H.). En þó skildist mér hann komast að líkri niðurstöðu og eg, að gera þyrfti tilraunir til þess að vita, hvort sannanir fengist fyrir því, að slíkur búskapur sem þessi geti orðið arðberandi. Það er einmitt hugsun mín með frumv. að fá sönnur fyrir því, hvort ekki sé hægt að framfleyta fjölskyldu á litlum jarðarbletti vel ræktuðum. Það er satt, að eg veit ekki, hvað hægt er að komast af með minstan jarðarblett. Það var einmitt stærðin, sem eg var í mestum vafa um, og get eg vel fallist á, að hún sé tiltekin oflítil. En því er hægt að breyta, og ætti það að vera eitt af aðalverkefnum nefndarinnar að komast þar að fastri niðurstöðu. Mér er sárt um, að frumv. verði drepið, en óska, að háttv. deildarmenn rétti mér hendina til þess að breyta því þannig, að það geti orðið sem bezt úr garði gert. Eins og eg tók fram, er meiningin með frv. ekki önnur en sú, að gerð verði tilraun með grasbýlabúskap hér á landi. Ef sú tilraun gefst illa, er ekki hætt við, að margir hætti sér út á þá hálu braut, að ráðast í slíkan búskap, og er þess vegna ekki mikil hætta á, að lögin gerði mikinn skaða.



Eg lít svo á, að þetta mál sé all þýðingarmikið, og vænti þess vegna, að háttv. deildarmenn taki ekki hart á því, þó að eg segi fáein orð um frumv. Málið er ekki eingöngu stórmerkilegt, heldur er það nýmæli hér á þingi. Þetta málum grasbýli, nýbýli, eða hvað menn vilja nefna það, er eitt af þeim málum, sem efst er á baugi hjá öllum menningarþjóðum og um þessar mundir hvað mest rætt á Englandi.  (Guðmundur Hannesson: Við vitum það.)  Mér hefir altaf skilist, að þessi háttv. þm., sem nú tók fram í fyrir mér (G. H.), bæri þetta mál mjög fyrir brjósti.  (Guðmundur Hannesson: Eg geri það líka.)  En mér fanst svo köldum anda slá af ræðu hana á málið, að eg hafði sízt búist við því úr því horni. Það er ekki tilgangur minn að fara að svara ræðu háttv. þm. (G. H.), en eg get aðeins um þetta, hvernig orð hans verkuðu á mig. Það er náttúrlega órannsakað mál, hvað minst land þurfi til þess, að fámenn fjölskylda geti lifað á því. En eg geri ráð fyrir, að það verði aldrei rannsakað til hlítar, fyrr en einstakir menn ráðast í að gera tilraunirnar sjálfir. Fyrir því lít eg svo á þetta frumv., að það geti stutt vel að því, að hvetja einstaka unga og efnilega menn, sem ekki eiga kost á stórum jörðum til ábúðar, að ráðast í að stofna grasbýli eða nýbýli. Og þá um leið fæst reynsla fyrir því, hvað minst land þurfi til þess að fæða lítil heimili. Það er rétt, sem tekið var fram, að hér má ekki miða við það, sem á sér stað í öðrum löndum. Og eg get bætt því við, að það dugir ekki að miða við það, sem er hugsanlegt í þeim landshlutum eða sýslum, sem bezt eru fallnar til slíks búskapar. Eg er meira að segja ekki bjartsýnni en það, að eg hygg, að þessi smábýlabúskapur hljóti altaf að verða mjög takmarkaður, og geti naumast þrifist annarstaðar en þar, sem land er vel fallið til ræktunar og greitt um allar samgöngur. Mér dettur í hug ein bygð hér á landi, þar sem í rauninni á sér stað reglulegur grasbýlabúskapur. Það er Þykkvibærinn í Rangárvallasýslu. - Þykkvibærinn er allur 60 hdr. að fornu mati. Þessari jörð er nú skift á milli 30 eða rúmlega 30 búenda og hjá þeim öllum til samans eru um 200 manns. Annars lít eg svo á, að ef um nýbýli væri að ræða hér á landi, þá þyrfti að sníða þeim sama stakkinn og sniðinn er búskap á stærri jörðum. Smábýlin þurfa ekki eingöngu tún, heldur líka engi, ítök í bithaga og tilkall til afréttar ef landið væri betur lagað fyrir sauðfjárrækt en nautgriparækt. Ef hugsanlegt á að vera, að smábýlabúskapur geti þrifist hér á landi, þá þurfa býlin að eiga tilkall til þeirra landsnytja, sem annars tíðkast. Hitt, að taka aðeins smáblett til ræktunar og ætla heilli fjölskyldu að lifa á honum einum, hygg eg að eigi nokkuð langt í land. Hina vegar er það mín hugsun, að taka beri stórar jarðir, einkum þær sem illa eru setnar, og skifta þeim niður í smábýli, 3–4 eftir því sem á stendur. Á þann hátt mætti auka býlatöluna í landinu mjög mikið, jafnvel þó að þetta væri ekki gert nema í þeim sýslum, sem bezt eru settar. Það er ekki mín skoðun, að aðalatriðið sé það að útvega bændum vinnukraft. Það var að vísu fyrsta hugsunin með smábýlabúskapnum í Danmörku og Noregi. En eins og háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) mintist á, hefir þeim tilgangi ekki verið náð. Smábýlabændurnir hafa krafist þess, að býlin væri stækkuð svo, að þeir og fjölskylda þeirra gæti lifað á þeim einvörðungu, án þess að leita sér atvinnu hjá öðrum. Sama hygg eg að hér yrði ofan á. En eins og eg tók fram áðan, hefi eg enga trú á að menn geti lifað með sig og sína á litlum jarðarbletti án þess að eiga tilkall til venjulegra landsnytja, engja, bithaga og jafnvel afréttarlands. Eg vil mæla með því, að málið verði sett í nefnd. Ef frumv. nær því að verða að lögum, hefi eg þá trú, að það nái því takmarki smátt og smátt, sem háttv. flutn.m. (J. E ) óskar, sem sé að styðja að því, að býlum fjölgi í landinu og ræktun landsins aukist og margfaldist. Viðvíkjandi því sem háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) sagði, að Búnaðarfélagið eða Ræktunarfélagið eða bæði þau sómafélag, tæki að sér að gera tilraunir með hvað meðal fjölskylda gæti lifað af minstu landi, þá álít eg, að sá vegur yrði bæði seinfær og »ópraktískur«. Sami háttv. þm. (G. H.) gerði lítið úr því, sem ýmsir búfræðingar hefði lagt til málanna um áburðarrannsóknir, og býst eg við, að eftir hans kokkabók yrði það eitthvað svipað ef þessir sömu menn færi að gera tilraunir í þessa átt. Bezta og öruggasta reynslu fær maður með því að styrkja unga og efnilega menn til þess að koma á fót nýbýlum og á reynslu þeirra er síðan hægt að byggja í framtíðinni. Það er vitanlega ekki rétt að fara ört í byrjuninni, en færa sig heldur upp á skaftið eftir því, sem reynsla, bendir til og kennir.



Eg held, að háttv. 1. þm. Árn (S. S.) hafi annaðhvort ekki heyrt ræðu mína eða misskilið hana. Eg skil ekki, að nokkrum manni, sem heyrði mál mitt, hafi getað dulist, að eg álít þetta mjög mikilsvert mál. Eg álít heill landsins, hvað sveitabúskapinn snertir, einmitt undir því komna, að oss takist með aukinni jarðrækt að geta komist af með miklu minni jarðarbletti fyrir hvert heimili en nú gerist. En það er að byrja á öfuga endanum að búa til lagabálk um hlut, sem enginn veit með vissu, hvort er framkvæmanlegur eða ekki. Eg get ekki annað séð, en að dæmið um Þykkvabæinn sé blátt áfram villandi. Eg veit ekki betur, en að bændur þar sæki hey sitt aðallega á flæðiengi, svo búskapur þeirra er bygður á alt öðru en túnrækt.  (Sigurður Sigurðsson: Hann byggist á gras- og garðrækt.)  Það eru engar upplýsingar, og eg skil ekki, að árangurinn yrði seinni að sjást, þótt Búnaðarfélagið hefði umsjón með þessum tilraunum. Það sem eg hafði á móti upplýsingum búfræðinganna var ekki það, að þeir hefði ekki oft og tíðum gefið bændum góð ráð og bendingar. En upplýsingar þeirra eru að mestu samtíningur úr dönskum og norskum búnaðarritum, og í þessu efni getum vér naumast miðað við það, sem tíðkast í þeim löndum. Eg hugsa mér, að aðferðin hjá Búnaðarfélaginu við slíkar tilraunir yrði með líku sniði og frv. þetta fer fram á, en eg álít það of snemt að demba svona lögum yfir landið áður en rannsakað er, hversu arðvænleg þessi fyrirtæki geta orðið eða hvernig þeim yrði hentast fyrirkomið.



Eg skal með örfáum orðum leyfa mér að leitast við að skýra þá hugsjón, sem fyrir mér vakti, þegar eg bjó til þetta frumv. Mér fanst það koma fram í umræðunum, að fjölskyldumaður mundi ekki geta framfleytt lífinu af afurðum 30 dagsláttna grasbýlis, og eg vissi vel, að 30 dagsláttur eru oflítið, en hinsvegar mun þó ekki vera lakara að hafa land, þó ekki væri stærra, nálægt kaupstað, heldur en búa í kaupstaðnum sjálfum og hafa ekki svo mikið sem kálgarðsholu. Eg leit svo á, að maður, sem hefði 30 dagsláttna land nálægt kaupstað, gæti haft töluverðan stuðning af vinnu í kaupstaðnum. En ef hann ætti að lifa af afurðum landsins eingöngu, mundi naumast veita af 100 dagsláttum, og eg þekki margar jarðir, sem ekki mundu verða mikið verri, þótt teknar væri af þeim 100 dagsláttur. Tæki maður nú svo stórt land, 100 dagaláttur., og ræktaði helminginn af því, mundi það gefa af sér næga töðu til þess að framfleyta svo mörgum gripum, að fjölskyldu væri fært að lifa af því góðu lífi. Mín hugsun var ekki önnur en sú, að á þessum býlum yrði framleiddur nautpeningur, hænsn og svín, en alls ekki sauðfénaður. Þess vegna er í frumvarpinu lögð áherzla á, að býlin liggi nálægt braut eða kauptúni, til þess að sem hægast verði að koma afurðunum, mjólk, eggjum og öðru á markað. Mér skildist á ræðu háttv. 1. þingm. Árn. (S. S.), að hann teldi óumflýjanlegt, að grasbýlin ætti afnot og ítök í aðaljörðinni, svo sem beit, og einnig ásamt henni ítak í afrétti. En það var meining mín að slíkt þyrfti ekki að vera, eg ætlast til, að þau býli sem hafa um 100 dagsláttur, geti orðið sérstæðar og sjálfstæðar jarðir, þar sem fjölskyldur geti lifað af afnotum jarðanna. En á landminni býlunum geri eg ráð fyrir að grasbýlisbóndinn verði að hafa einhverja aðra atvinnu sér til styrktar, svo sem handverk eða eitthvað því um líkt. Þar sem eg heyrði orðfæri í þá átt, að varhugavert sé að »demba svona lögum yfir landið« alt í einu, þá get eg ekki séð, að slík ummæli sé réttmæt, því að hér er ekki farið fram á neitt meira en það, að veita heimild til að styrkja með landssjóðalánum stofnun 10 grasbýla að eins á ári. Þetta er ekki stórt stökk, en málið er þess vert, að því sé gaumur gefinn og reynt, hvort þessi litla tilraun getur tekist. Færi svo, að tilraunirnar gengi vel, fyrirtækin þrifist, þá mundi tala grasbýlanna fljótlega aukast - ekki einungis tvöfaldast, heldur þrefaldast, en kæmi hið gagnstæða í ljós, að þessi aðferð reyndist illa, þá er ekki annað en að hætta við hana. Þeir, sem eiga þess kost, að setjast á góðar jarðir, mundu heldur gera það, en hinir, sem ekki eiga um annað að velja en að fara í kaupstaðina, mundu fegnir vilja eiga þess kost, að fá að rækta sér grasbýli. Það er nú kominn tími til að gera tilraun með þetta, og það ætti ekki að koata fjarskalega mikið. Hér er ekki talað um annað en heimild til lánveitinga til að gera tilraunir um hlut, sem ætti að geta orðið til sannra þjóðþrifa.



Þetta frumv. en ekki nýr gestur. Það hefir legið fyrir þinginu tvisvar sinnum áður. Á þinginu 1912 var það felt, en í fyrra varð það ekki útrætt. Þá var það nokkuð breytt frá því að það kom fyrst fram. En á ferðalögum mínum nú, hefi eg komist að þeirri niðurstöðu, að heppilegra muni að hafa það í sínu upprunalega formi. Menn hafa alstaðar, þar sem eg þekki til, látið þá ósk sína í ljós, yfirleitt, að það yrði samþykt. Aðalhugsunin í frumv. er sú, að þeir menn, er stunda sjósókn með minni hættu fyrir líf og heilbrigði, styddi hina, sem í meiri hættu eru. Nú er því svo farið, að þeir, sem sjaldan koma á sjó, eða skemur stunda sjómensku, eru í raun og veru í miklu meiri hættu en hinir, sem svo að segja daglega eru á sjónum. Við það eykst mönnum leikni og hugrekki. Eg vona, að ef menn athuga þetta frumvarp vel, þá geti þeir ekki orðið því mótdrægir, enda hefir mér virzt málið alt af vera að afla sér fleiri og fleiri vina. Það sést líka á þeim flutningsmönnum, sem ásamt mér hafa borið frumv. fram. Og eg efast ekki um, að eg hefði getað fengið fleiri samflutningsmenn, ef eg hefði reynt til þess. Svo var til ætlast í frumvarpinu, sem lagt var fram í fyrra, að vátryggingin næði yfir skemmri tímabil. En frá þessu höfum við horfið aftur, vegna þess, að vertíðirnar ná ekki alstaðar á landinu yfir sama tíma. Enn fremur er það tekið fram í þessu frumv., að þeir, sem líftrygðir eru annarsstaðar, skuli vera undanþegnir þessu gjaldi. Eg sé svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta meira að sinni, en vil leyfa mér að stinga upp á því, að 5 manna nefnd verði kosin í málið.



Eg álít, að nauðsynlegt sé að hreyfa andmælum gegn þessu frumv. þegar við 1. umr. Mér er kunnugt um, að sjómönnum líkar það illa, þrátt fyrir það, að hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) segði, að það hefði fylgi úti um alt land. Svo mikið er víst, að því er ekki þannig farið á Austfjörðum, þar sem eg þekki til. Enn fremur er mér kunnugt um, að málið hafði ekki fylgi í Snæfellanessýslu í fyrra. Fylgi þess hér á þinginu var heldur ekki meira en svo, að það var felt í nefnd. Það er ekki svo að skilja, að eg sé ánægður með lögin frá 1909. Þess vegna var það líka, að við þingmaður Snæfellinga höfðum í fyrra hugsað okkur að bera fram frumv. um breytingu á lögunum, en sáum okkur það samt ekki fært, vegna þess, að við höfðum ekki tækifæri til að afla okkur upplýsinga um hlutfallið milli iðgjaldanna og vátryggingarupphæðarinnar. Væntanlega hefir háttv. þingm. V.-Ísf. (M. Ó.) athugað þetta, þar sem hann fer fram á það, að vátryggingarupphæðin sé hækkuð upp í 1000 kr. Það er nú gott og blessað, en hann vill líka hækka iðgjöldin, en það hygg eg, að geti verið nokkuð varhugavert. En sem sagt vantar nánari upplýsingar um þetta atriði. Það sem mér ennfremur þykir varhugavert við frumvarpið er, að svo er til ætlast, að landssjóður beri takmarkalausa ábyrgð á gjöldunum. Í gömlu lögunum var hún takmörkuð við 15 þús. krónur. Eg gæti hugsað, að það kynni að geta haft talsverða þýðingu fyrir lánstrauat landssjóðs, ef hann ætti að bera margar slíkar ótakmarkaðar ábyrgðir. Mér þykir, eins og eg hefi drepið á, það enn fremur athugavert við frumv., að þótt vátryggingarupphæðin sé hækkuð - sem er gott - þá íþyngir það hins vegar sjómannastéttinni tilfinnananlega, hvað gjöld snertir, og þó að tilgangur laganna sé góður, þá verður þó vel að athuga það, hvert bolmagn menn hafa til þess að greiða gjöldin. Mönnum er íþyngt með því, að samkvæmt þessu frumvarpi verða fleiri vátryggingaraskyldir, en áður var. Nú eru menn ekki vátryggingarskyldir, nema þeir rói að minsta kosti eina vertíð, og ekki, ef þeir róa á minni bátum en 4 manna fari. Að því er Austurland snertir, skal eg benda á það, að þar er mönnum mjög íþyngt með þessu. Þar róa menn mikið á tveggja manna förum, og það er auðvitað, að því minna, sem veiðist á bátinn, því minna er gjaldþol bátaverja. Nú eiga allir þeir, er sjó stunda, að greiða þetta 10 kr. gjald, hvort sem þeir vinna alt árið á botnvörpuskipi eða róa 3 daga á tveggjamannafari, og sjá allir, hve óréttlátt þetta er. Og þótt þetta geti verið gott fyrir sum héruð, þá verður að taka tillit til allra landsfjórðunga. Þá skal eg víkja að atriði, sem mér er illa við, og það er hin mikla skriffinska, sem gengur eins og rauður þráður í gegn um alt þetta frumv. Framgangsmátinn er ætlast til að verði sá, að á tímabilinu frá 1. jan. til 1. febr. skuli allir sjómenn gefa sig fram hjá hreppstjóra eða sýslumanni. Þetta verður nú ekkert annað en pappírsákvæði, því að alt af geta menn sagt, að þeir viti ekki, hvort þeir ætli að róa eða ekki, og það er hætt við, að þeir verði ekki margir, sem fara til hreppstjórans. Og svo ætti háttv. flutningsmaður, sem hér kemur fram sem talsmaður sjómannastéttarinnar, að vita það, að janúar er einmitt versti tíminn, að sjómenn geta þá ekki borgað þetta 10 kr. iðgjald. Þetta er ekki svo lítið gjald. Ef menn stunda sjó á tveggja manna fari og eru 3 á, þá er það hart, að verða að greiða 30 kr., ekki sízt ef bátnum er ekki haldið úti nema t. d. 2 mánuði af árinu. Sömuleiðis má geta þess, að eftir frumvarpinu fellur það gjald burtu, sem útgerðarmaður áður greiddi. Hann er nú gjaldfrjáls. Eftir því sem nú er, er mönnum ekki ætlað að borga nema 18 aura um vikuna, fyrir þann tíma, sem þeir eru á skipi, og sjá allir, hversu miklu verra væri að búa við ákvæði þessa frumvarps en það. Jæja, þegar sjómennirnir eru nú búnir að fara til hreppstjóra og borga þessar 10 kr. og fá skírteini hans fyrir því, þá skyldu menn nú halda að þeir væri þarmeð slopnir, en það er nú öðru nær. Þeir eiga að fá sér málmplötu (líklega verður hún þó ekki höfð úr gulli!), og þegar þeir hafa þetta hvorttveggja í vasanum, skírteinið og plötuna, þá geta þeir fyrst farið til lögskráningarstjóra. Og ekki varðar það hann nema 1000 kr. sekt, ef honum verður það á, að sleppa þeim út fyrir landssteinana plötu. lausum. Þó að sýslumenn og hreppstjórar sé hér á landi alment álitnir ríkir menn, þá mundi þá geta munað um þessa 1000 kr. sekt, ef hún kæmi oft fyrir, og þá einnig formennina, sem eiga að sektast um 200 kr., ef þeir taka við plötulausum háseta. Með því að platan á að vera skilyrði fyrir því, að vátryggingarféð fáist útborgað, þá langar mig til að spyrja hv. flutningsm. (M. Ó.) að einni spurningu: Ef nú t. d. 4 menn róa á mótorbát og drukkna allir, hvernig á þá að fara að sanna það, að þeir hafi dáið með plötur? Eg er hræddur um, að það mundi reynast erfitt. Eða ef t. d. einhver af bátsverjum verður veikur, og þarf að fá mann í sinn stað, í einn róður, þá er það alveg ómögulegt, svo framarlega sem þetta er spölkorn frá hreppstjóranum. Manninn vantar plötu, og hann má ekki fara. Enn er að minnast á nýtt atriði. Hér á að stofna nýja stöðu með 1200 kr. árslaunum. Það er nú ekki aðallega þetta, sem eg hefi á móti þessu frv., en hafi alt gengið vel hingað til, með því að borga stjórnarnefndinni 400 kr. á ári, þá finst mér þetta óþörf útgjaldahækkun. Það er margt fleira en þetta, sem eg hefi við þetta frv. að athuga. Þetta er bara lausleg ádrepa við 1. umr., en seinna mun eg athuga það nánar. Að endingu vil eg einungis benda á, það, að á þingi í fyrra var talað um það, að bezt færi á því að biðja stjórnina að undirbúa þetta mál. Það datt víst engum í hug, að það yrði lagt fyrir þetta aukaþing, heldur næsta reglulegt alþingi. Þá gæti verið fenginn grundvöllurinn, sem eg mintist á, rannsókn á hlutfallinu milli iðgjalda og vátryggingarupphæðar, sem er aðalatriðið.



Eg verð að biðja afsökunar á því, að eg fer að svara þessari plötusláttarræðu hv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) fáeinum orðum. Hann hefir altaf frá því fyrsta lagt á móti þessu frv., og notað til þess það, sem hann hefir til brunns að bera af mælsku og þekkingu, og jafnvel efasömum sannleika nú upp á síðkastið. Út af því, sem hann sagði um Austurland, skal eg geta þess, að honum er ekki kunnugra um það atriði en mér, nú orðið. Hann var þar sjálfur á fundi þar sem tekið var fram, að borga mætti út vátryggingarfé fyrir 4 menn á bát, hverjir svo sem þeir væri, alveg eins þótt einhver annar væri í stað einhvers hásetans. Yfirleitt vóru flestar mótbárur háttv. þm. gegn frv. á litlum rökum bygðar, og hafa komið fram áður. Hann hefir, mót venju, farið að tala um einstakar greinar í því við þessa umr., svo brátt hefir honum verið orðið, og lái eg honum það reyndar ekki, því að hann er hvatur að eðlisfari og vill láta það koma sem fyrst fram, hve mikla þekkingu hann hafi á þessu máli. En hann hefir alveg hlaupið yfir það, sem eg álít aðalatriðið og tók fyrst fram, og það er þetta, að þeir sem eru í minni hættu eiga að styðja þá, sem eru í meiri hættu. Hann sagði, að það vantaði »statistik«, og enginn vissi, hvort þetta 10 kr. gjald væri sanngjarnt, en eg hygg, að í þessu frv. sé farið nærri um það, hvað muni hrökkva til. Til þess að gera frv. tortryggilegt, greip hann jafnvel til þess að gefa í skyn, að það mundi veikja lánstraust landsins, ef landssjóður tæki á sig þessa ábyrgð. Eg vona að guð gefi það, að aldrei verði það tjón, að landasjóður fái ekki risið undir ábyrgðinni, enda atendur altaf sá vegur opinn að hækka iðgjöldin, ef þarf. Þá benti hv. þm. (G. E.) á það, til dæmis um hve ilt frv. væri, hve hörð sektaskuldin væri í garð sýslumanna. Eg verð nú að segja það, að ef þeir herrar yrði vísvitandi valdir að því, að menn druknuðu óvátrygðir - eg segi vísvitandi, því að altaf vita þeir, hvort menn geta sýnt skilríkin eða ekki þá er það ekki ofmikið fyrir jafnherfilegt brot, þótt sektin sé ákveðin alt að 1000 kr. Ef hv. þm. vill koma fram með frv. um verðlaun fyrir afglöp embættismanna, þá er honum það auðvitað velkomið, en eg mundi verða á annari skoðun um það. Annars býst eg nú við því, eftir brosinu sem eg sé á ýmsum hv. þm., að ræða hv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.), muni ekki hafa haft sérlega mikil áhrif á þá. Eg skal svo ekki þrefa um einstök atriði málsins, en aðeins taka það fram, að eg get gengið að því, að í manna nefnd verði skipuð.



Það er ekki rétt, að talað hafi verið um þetta frv. á fundinum fyrir austan, sem hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) mintist á. En hitt er satt, að þar vildu menn að vátryggja mætti vissa tölu manna á bát, og þá breytingu vil eg. Eg talaði við menn þar eystra um frv. þegar eg kom af þingi, og þótti öllum það mjög varhugavert. Eg skil ekki þetta princip, að þeir sem eru í minni hættu, eigi að borga fyrir hina. (Matthías Ólafsson: Hefi aldrei efast um, að þm. (G. E.) skildi ekki frv.)  . Það var einmitt vegna hv. flutningsm. sjálfs, sem eg vildi ekki minnast á þetta í fyrri ræðu minni, af því að það er fjarstæða. Auðvitað á að miða við gjaldþolið, en ekki við hættuna, og eina og eg tók fram áðan, þola menn, sem róa á smábátum, miklu verr þetta gjald, en þeir er stunda sjó alt vorið á botnvörpungum. Einnig get eg fullvissað hv. deild um það, að oft hefir verið farið meira út í einstök atriði mála við 1. umr. en eg gerði áðan. Það vóru aðallega meginreglurnar í frv., sem eg talaði um. Og eg get gjarnan bætt einni við enn, sem er alt öðruvís en allar aðrar réttarfarsreglur, sem eg þekki. Hingað til hefir sönnunarskylda um eitthvert atriði ætíð legið á lifandi mönnum, en í einni grein þessa frumvarps er tekið upp á því, að velta henni yfir á dauða menn, og þeirri grein þyrfti þó að minsta kosti að breyta. - Að því, er sektaákvæðiðsnertir, vil eg biðja háttv. flutningsm. að gæta að því, að hér er ekki eingöngu um sýslumenn að ræða, heldur og hreppstjóra, og það gæti orðið erfitt fyrir yfirvald, sem vill líta eitthvað dálítið á það, sem »praktiskt« er og ekki á tóma skriffinsku, að verða að neita hverjum manni um að róa, sem kynni að hafa gleymt plötunni sinni heima, jafnvel þótt allir vissi, að hann ætti hana. Eg vona, að allir geti því nærri, að það er sárt að neyða mann til að sitja af sér kanske 40–50 kr. hlut fyrir tóma skriffinsku. Og þegar mótorbátarnir eru að róa í myrkrum á haustin, þá gæti eg hugsað, að sumir formenn þættist hafa annað að hugsa, en að þvæla í vösum manna eftir plötum og skírteinum. Eg er ekki á móti því, að setja nefnd í málið. Vonandi yrði það til þess, að það yrði athugað rækilega. En engu skal eg spá um það, hvort það kemst fram óbreytt eða ekki.