Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jens Pálsson Um leið og eg hefst máls um frumvarp þetta, vil eg geta þess, að mér er fullkomlega ljóst að hér er um vandamál að ræða. Og eg skal ennfremur geta þess, að frumv. er ekki svo vel úr garði gert sem eg hefði viljað. Eg hefði viljað geta hugsað málið lengur og betur, áður en eg bæri það fram; en mér gafst ekki kostur á því, því að það var hvort tveggja, að eg hafði miklar annir áður en á þing kom, og hitt, að síðan hefir verið ærið að starfa að öðrum málum, og lítið um hvíld frá þeim. Það er augljóst að hér er að gera um mikið vandamál, þegar tekið er tillit til sambands þess við þá miklu spurning, sem er uppi um allan heim, sem sé þá, hver réttur manna sé til afnota sjálfrar jarðarinnar. Þessi mikilsverða spurning er efst á dagskrá siðaðra þjóða, og reynt að komast að þeirri niðurstöðu sem heppilegust geti orðið fyrir lönd og lýði. En eg ætla mér ekki að fara að halda neinn langan fyrirlestur um þetta efni; til þess er eg eigi búinn, enda tel hér eigi stað né tíma til slíks. Það tek eg að eins fram, að sú er skoðun mín, föst skoðun, sem orðin er að sannfæring, að bezta og langbezta skipulag þessa mikla máls væri það, að láta ríkið, þ. e. að segja mannfélagið, hið opinbera sjálft, eiga og hafa umráð yfir öllu landi, og skipa að öllu fyrir um öll afnot manna af landinu eða jörðunni. Með því móti væri langmest trygging fengin fyrir skynsamlegri meðhöndlun jarðarinnar og jafnaðarfylstum og hagsælustum afnotum af henni fyrir einstaklinga mannfélagsins og mannfélagið alt. Af því eg er þessarar skoðunar, tel eg lang-æskilegast og affarasælast, að landsjóður (landið) ætti hvert einasta jarðarhundrað á þessu landi, og gæti landsjóður keypt alt landið upp, greiddi eg hiklaust atkvæði með því. En á þessu bezta, - og frá mínu sjónarmiði langbezta, - er sem stendur, og mun lengi verða, enginn kostur, því landsjóð vantar til þess bolmagnið - getur það ekki - og mun ekki geta það um ófyrirsjáanlega langan tíma. Næst bezta fyrirkomulagið í þessu efni tel eg það, að hver jörð væri í sjálfs ábúð, og hver ræktaður blettur í sjálfseign. Og vel þætti mér þá skipast, ef hver sá, er jörð tæki til ábúðar á landi þessu, eða land til ræktunar, öðlaðist löglegan rétt á að fá jörð þá, er hann yrkir, keypta, fá eignarráðin. Að eiga ábúðarjörð sína, eða ræktunarland, gefur hverjum einum mesta og sterkasta hvötina til dugnaðar og atorku í búnaði og jarðrækt. Meðvitundin um að vinna ekki fyrir aðra, heldur fyrir sig og sína, er, eins og kunnugt er, hin öflugusta upphvatning. Mig hefir einatt tekið sárt andvörp leiguliðanna, sem með ýtrustu árvekni og dugnaði, stundum einyrkjar hlaðnir ómegð, hafa hamast í jarðabótum á annara manna eignum, langt um efni fram, - mér hefir oft, segi eg runnið til rifja andvörp þeirra, er þeir hafa sagt: það er þungt að úthella svitanum og leggja svo hart á sig, og hafa enga von um að manns eigin njóti þess á nokkurn hátt. Það að öll jörð sé í sjálfseign og sjálfsábúð er vissulega það nst-bezta skipulag. Eg játa að vísu, að þetta skipulag er gagnstæði hins skipulagsins, er eg taldi bezt, en eg verð eigi að síður að halda því fram, að hið fyrtalda, þjóðfélagseignin á landinu, sé bezta skipulagið, en þetta síðartalda, sjálfseignin, sé hið næstbezta. Það er er hér sem víðar, að »extrema se tangunt». Frumvarp þetta er til þess, að ná í eitthvað eða nokkuð af kostum hvors um sig, þessa áminzta »bezta< og »næstbezta», - þó aðeins að því er hinar óseldu kirkjujarðir snertir. Frumvarpið gengur út á að tryggja landinu umráða- og eignarétt yfir jörðunum í hvert sinn er þær losna úr erfðaábúð ættar, og landsjóður nýtur þá einnig þess, ef jörðin hefir verið bætt eða hækkað í verði, því að lögleigan hækkar þá að sama skapi. En jafnframt er ábúanda hverjum trygt það, að niðjar hans, maður frá manni, fái að njóta verka hans á jörðunni, svo lengi sem þeir vilja nota rétt sinn. Meðan eg var á þingi 10 ára tímabilið næsta á undan því 10 ára tímabili, sem nú síðast er liðið, var oft farið fram á það, að þingið gæfi heimild til að selja eina og eina jörð. Eg dróst með í fyrstu; var þá ekki búinn að átta mig á því, hverja stefnu bæri að taka í þeim efnum. En seinna varð eg á móti öllum slíkum jarðasölum. Svo að það er ekki nýlunda, þó að eg sé á móti hópasölu jarða án nokkurrar tryggingar fyrir varanlegri sjálfsábúð. - Það hlýtur að vera til hagkvæmara fyrirkomulag, en að fleygja frá sér fjölda jarða, án þess að hafa nokkra trygging fyrir því, að þær haldi áfram að vera í sjálfsábúð til lengdar. Það er engin nýung í sögu landsins, að jarðir séu seldar einstökum mönnum unnvörpum. Ef slík sala er hentug nú, þá hefði hún líka átt að vera það á liðna tímanum. Það hefði átt að sýna sig í stórfeldum framförum og heppilegum afleiðingum yfir höfuð. Það þarf ekki annað en nefna sölu stólsjarða og klaustursjarða. Þær jarðeignir voru seldar í stórhópum. Eg hefi nú ekki gott yfirlit yfir það, hve margar þeirra voru upphaflega seldar ábúendum, en margar þeirra þekki eg nú, sem lengi hafa verið í blátt áfram afar lélegri leiguliðaábúð. Eg hefi ekki kynt mér málið ýtarlega, en eg hygg að þessi sala hafi ekki haft þær afleiðingar, að auka sjálfsábúð til langframa í landinu. Þar á móti hefir hún haft áhrif í þá átt, að halda jarðaverði niðri lengi á eftir. Eins hlýtur að fara nú; almenn sala þjóð- og kirkjujarða hlýtur að verða til þess, að jarðir yfirleitt lækka í verði. Það er altaf svo, að þegar mikið er á boðstólum af einhverri vörutegund, þá lækkar hún í verði. Hitt er annað mál, hvort það er óheppilegt eða ekki, að jarðir lækki í verði. Um það má þrátta, en eg hygg þó að verð jarða hér á landi sé ekki of hátt, og megi ekki við því, að lækka úr því sem er. - Enn er þess að geta, að mér finst lánstraust landsins og fjárhagslegt álit standa á fastari fótum, ef landið sjálft á jarðeignirnar og hefir þar með möguleika til þess, að auðgast við það að jarðir batna og hækka í verði, heldur en ef það fleygir frá sér þessum eignum. Aðrir munu halda því fram, að með vaxandi sjálfsábúð fylgi vaxandi velmegun landsmanna. En fyrst er það, að framhald sjálfsábúðar er ekki trygt í lögunum um sölu kirkjujarða, og svo er hitt, að þó að þær eftir söluna yrðu lengur eða skemur í sjálfsábúð, þá efast eg um að þar með fáist eins sterkar stoðir undir lánstraust landsins eins og með hinu, að landið eigi sig sjálft. Eg hefi ekki athugað hve mikill hluti allra jarða í landinu er opinber eign, en eg hygg að það sé nálægt því að vera ?-¼ hluti. Nú er alt landið 86189 hundruð að dýrleika. Þá ættu opinberu eignimar að vera nálægt 20000 jarðarhundruð. Það er ekkert smáræði. Ef verð þessarar eignar hækkaði um 100% eða nálægt því, þá væri það ekki lítilfjörlegur gróði fyrir landsjóðinn, að hafa haldið í þær. Eg hefi ekkert í móti því, að selja þessar jarðir lágu verði og með þægilegum borgunarkjörum, svo framarlega sem trygging væri fyrir því, að þær héldust í sjálfsábúð endalaust. Bezt væri að sú kvöð fylgdi hverri slíkri jörð, að hún mætti aldrei úr sjálfsábúð komast, þá gætu þær orðið afltaugar í líkama þjóðfélagsins. En ef landið fleygir frá sér þessum jörðum án tryggingar fyrir sjálfsábúð, þá er ekkert unnið, en landið hefir útilokað sig frá þeim möguleika, að sýna fyrirmyndartilhögun á meðferð jarða í landinu. Alt þetta kom til greina í huga mér, þegar mér datt í hug að koma með þetta frumvarp. Það væri mér ánægjuefni ef álitist gæti að frumv. færi í rétta átt, þannig að það sameinaði þetta tvent, annars vegar að landið misti ekki of mikils, og hinsvegar, að ábúðarrétti einstaklingsins væri hæfilega borgið; með öðrum orðum að það færi í þá eðlilegu átt, sem það á að fara. Eg ætla ekki að fara fleiri orðum mál þetta við þessa umræðu; vil eigi ofþreyta á því eða þolinmæði háttv. deildarmanna En legg þessa tilraun virðingarfyllst fram til réttlátrar og rækilegrar íhugunar í hinni háttv. deild. Málið þarf vandlegrar athugunar við, og því leyfi eg mér að leggja það til, að nefnd verði skipuð í það, þegar þessari 1. umr. er lokið, helzt 5 manna nefnd.

Framsögum. (Ágúst Flygenring) Eg hefi litlu við að bæta nefndarálitið um frumv. til laga um skoðun á síld, þingskj. 168. Eins og háttv. deildarmenn sjá þar, hefir nefndin komist að þeirri niðurstöðu, í samráði við flutningsmann frumvarpsins, að hann taki frumv. aftur. Meiri hluti nefndarinnar áleit það óframkvæmanlegt að meta alla síld, sem flutt er héðan af landi; og alls ekki víst að gagnið yrði samsvarandi þeim mikla kostnaði, sem af matinu hlýtur að leiða. Hins vegar vildi nefndin þó taka tillit til óska manna í þessu efni, og áleit æskilegt að reynsla fengist fyrir því, hver áhrif síldarmat mundi geta haft á markað þeirrar vöru. Því leggur nefndin til að mat á síld verði frjálst fyrst um sinn, og að veitt verði fé á fjárlögunum til tveggja yfirmatsmanna norðanlands, er hefðu yfirumsjón og eftirlit með síldarmati. Mat á útfluttum fiski hefir reynst svo vel hér sunnanlands, að það er nú talið nauðsynlegt. Það hefir haft þann hagnað í för með sér, að það hefir verið hægt að selja fiskinn fyrir fram eftir matsvottorði. - Hvort þetta gæti orðið eins um síld, er vafasamt. En þó svo væri ekki, kann vel að vera að síldarmatið næði þó tilgangi sínum, ef það yrði til þess, að síldin fengi betra verð á útlendum markaði. Hér er um mikilsvarðandi atvinnuveg að ræða, sem vert er að hlynna að. Bæði hefir landsjóður tekjur af honum og einstakir menn, og verkafólk sömuleiðis. því álítur nefndin rétt, að þeim sem þess óska gefist kostur á að fá síld sína metna af yfirmatsmönnum, sem jafnframt væru í einu orði sagt nokkurs konar ráðunautar í þessum efnum. Stjórnin gefur þessum yfirmatsmönnum erindisbréf, og er þá búist við að hún taki til greina óskir þær, er kynnu að koma fram frá þeim, er hlut eiga að máli. Skyldumat er óframkvæmanlegt og óvíst að hve miklu gagni það kæmi. En eg vona að tilganginum verði náð á þennan hátt og að þetta sé heppilegri leið en að taka stórt stökk alt í einu. Einkum þegar þess er gætt, að skyldumat gæti haft voðaleg óþægindi, töf og skaða í för með sér fyrir útvegsmenn, þegar illa stendur á. Af þessum ástæðum mæli eg með því, að háttvirt deild samþykki tillöguna.

Framsögumaður (Björn Kristjánsson) Nefnd sú, sem kosin var til að íhuga verzlunarmálefni, hefir leyft sér, að koma með frumv. þetta. Það hefði átt að vera komið löngu fyr inn á þing frumv. um þetta efni, og nefndinni þótti það vera búið að dragast nógu lengi. Menn hafa oft furðað sig á því, að vörur þær, er til landsins flytjast, eru stórum meira virði að krónutali en þær er útflytjast úr landinu. Þetta kemur af því, að í aðflutningsskýrslunum eru vörurnar reiknaðar með smásöluverði, að viðbættum tolli. En þetta er hin mesta fjarstæða, og hefir líklega komist inn í lögin af því, að menn hafa ekki gert sér ljóst, að hér stendur öðruvísi á en víðast annarstaðar í heiminum, að hér er að eins eitt útsöluverð til, þar sem útsöluverðin eru tvö annarsstaðar, stórkaupa- og smákaupa verð. Á Íslandi er engin »Börs«, og ekkert stórkaupaverð, og þarafleiðandi ekki annað verð en smásöluverð. Með öðrum orðum: Skýrslurnar hér sýna smásöluverðið að viðbættum tolli, en útlendu skýrslurnar munu sýna verð stórsalanna, þeirra, sem aðallega flytja vörurnar inn í löndin, enda er það ekki venja þar að heimta útsöluverðskrá af smásölum. En samkvæmt því er rétt, að vér byggjum skýrslur vorar á útsöluverði stórkaupmanna til vor, að viðbættum flutningskostnaði, svo fremi, sem vér ekki viljum gera oss far um, að spilla lánstrausti voru í útlöndum. Nefndin hefir því stungið upp á, að í stað skýrslnanna um smásöluútsöluverð ásamt tolli komi skrá yfir innkaupsverðið að viðbættum flutningskostnaði. Hinu þótti ekki ástæða að breyta, þ. e. skýrslum um útfluttar vörur, því að þær eru taldar eftir innkaupsverði - og er það rétt. Útlendingarnir, sem gagn eiga að hafa af skýrslunum skilja að eins tölurnar, sem þeir sjá, og getur það mjög spilt lánstrausti voru. Árið 1902 voru fluttar vörur til landsins fyrir kr. 10,737,480 en útfluttar fyrir - 9,199,499 1903: innfluttar vörur... - 11,938,294 útfluttar vörur ... - 8,985,507 1904: innfluttar vörur... - 11,778,555 útfluttar vörur ........... - 8,742,190 1905: innfluttar vörur. .....- 14,466,931 en útfl. vörur ..... ...........- 12,103,866 1906: innfluttar vörur.......-16,667,177 útfluttar vörur ............- 12,226,767 Á 5 árum 1902-1906 var þannig virði aðfluttrar vöru 14,326,708 kr. hærra en útfluttra. Þetta gæti verið mikill lánstraustsspillir, því að ef þannig héldi áfram í 20 ár, þá myndi öll þjóðareignin ekki gera betur en hrökkva fyrir fjárhagshallanum, er hlyti þá að vera orðinn með þessu áframhaldi. Vona eg því að þingið athugi þetta, og að háttv. deild fallist á frumv. Þá leggur nefndin til, að kaupmenn skýri frá, frá hvað landi þeir kaupi vörurnar, svo hægt sé að sjá í hvaða átt viðskiftin beinast. Eftir núgildandi lögum sést að eins hvar varan kemur á skipsfjöl, sem enga þýðingu hefir að vita um. Í sambandi við þetta hefir nefndin lagt það til, að aukið sé við skýrslum um það, hvaða vörumagn flytst að hverri höfn á landinu, miðað við stykkjatölu, tegund, vigt eða teningsmál; getur verið nauðsynlegt að hafa skýrslur um þetta, þegar um það er að ræða að ákveða samgöngur til hinna ýmsu hafna. Eins gæti það orðið til leiðbeiningar, ef menn hugsuðu sér að leggja skatt á hleðsluskírteini (conossement) eftir stykkjatölu eða vigt. Og í því skyni, að geta fengið áreiðanlegar skýrslur um þetta, er afgreiðslumönnum skipa uppálagt, að afhenda lögreglustjóra staðfestan útdrátt úr hleðsluskrám (manifest) eða hleðsluskírteinum, sem koma í þeirra stað. Nú sem stendur vitum vér ekki, hve mörg tonn eru flutt af vörum til landsins, vér vitum að eins um það, hve mörg tonn skipin bera og rúma, sem til landsins koma. Eg skal benda á, að 2 orð hafa misprentast, en það verður vonandi leiðrétt. Hér er það nýmælið ekki hvað minst, að kaupmönnum öllum og öðrum, er reka skuldaverzlun er gert að skyldu, að láta stjórnarráðinu í té skrá yfir skuldir og innieignir sínar, þ. e. samanlagða upphæð skulda og innieigna, eins og þær eru 31. desember ár hvert. Það kynni nú sumum að virðast, að þetta gangi of nærri einstökum mönnum, en nú vill svo til, að tveir þeirra manna, er í þessari nefnd voru, eru verzlunarmenn, sem reka skuldaverzlun, og þeim þótti ekki neitt athugavert við þetta ákvæði. Það mun því vera alveg hættulaust að samþ. þetta ákvæði. Það er mikilsvert að vita um skuldir manna og inneignir í lok hvers árs. Ef menn vita um, hvað þjóðin skuldar kaupmönnum, 31. des. ár hvert, þá geta menn séð, hvað hún skuldar bönkunum, þar sem reikningar þeirra eru uppgerðir þann dag. Og hvað ætti að vera nauðsyn, ef ekki það, að geta fengið áreiðanlega vitneskju um, hvort skuldir eru að vaxa eða minka í landinu. Vona eg því, að h. deild samþykki þessi nýmæli, er í frumv. þessu felast. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni, en mun gera frekari grein fyrir því, ef einhver andmæli kynnu að koma fram.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Eg hefi ekki mikið um þetta að segja. Eg hefi komið með breyt.till. við sjálft frumv. þess efnis, að ráðherra fái 2000 kr. í eftirlaun jafnmörg ár og hann hefir setið í embættinu. Það liggur í augum uppi, að þjóðinni veitir léttara að veita honum eftirlaun á þennan hátt, en að láta hann fá 1000 kr. árlega það sem hann á eltir ólifað, er hann sleppir embætti. Þau ár geta ef til vill orðið mörg. En hitt er sennilegra, að ráðherrarnir verði ekki alla jafna ellidauðir í því sæti.

Jón Magnússon Eg skal vera fáorður um þetta mál. Vildi að eins hreyfa því, að eg efast nokkuð um, að þessi brt. sé samkvæm ákvæðum stjórnarskrárinnar um þetta efni. Eg veit ekki til, að í löggjöf vorri séu eftirlaun bundin við ákveðið árabil; um biðlaun er þetta aftur á móti svo. En eftirlaun um ákveðið árabil þekkir löggjöf vor ekki. Slík eftirlaun virðist stjórnarskráin því varla hafa getað haft fyrir augum. Á þetta vildi eg leyfa mér að benda hinni háttv. deild.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Eg vil biðja háttv.þm. Vestm. (J. M.), að benda mér á, hvar slík ákvæði standi í stjórnarskránni, sem þessi br.till. brjóti bág við. Eg hefi stjórnarskrána í höndunum og get hvergi fundið þar neitt af því tagi, og hygg eg því að þingið hafi óbundnar hendur í því máli. Engin lög ætla eg heldur til vera, er banni það að ákveða eftirlaun um ákveðinn áratíma, en ekki æfilangt, enda benti þm. ekki á nein slík lög. Þingið getur því gert alt það, er það vill í þessu máli. Fyrir þinginu liggur nú frumv. til laga frá sjálfri landstjórninni um laun háskólakennara með stígandi launum. Fyrir því gera launalög vor nú ekki ráð, og við slík laun getur ekki verið átt í stjórnarskránni. Rekur það frumv. sig þá ekki líka á stjórnarskrána?

Flutningsmaður (Jón Ólafsson) Herra forseti! Tilgangur okkar flutnm. með frumv. þessu er að tryggja betur tilgang þjóðjarðasölulaganna. Tilgangurinn sá, að jarðirnar haldist betur í sjálfsábúð kaupanda, heldur en hingað til; því að það hefir sýnt sig, að jarðir hafa verið seldar ábúanda, er svo strax hefir selt þær aftur, eða þetta beinlínis verið leppakaup. Tilgangurinn er því góður með frv. þessu, og vona eg að deildin taki því vel.

Stefán Stefánsson Eg ætla að eins að taka það fram, að ef ekki hefði verið til önnur lög um þetta efni, en þjóðjarðasölulögin, þá hefði óefað verið mikil réttarbót að slíkum lögum sem þessum, en nú höfum vér lögin um forkaupsrétt leiguliða, sem gera eigendum jarða skylt að láta ábúendur sitja fyrir kaupum á sínu ábýli, og að þeim frá gengnum, því sveitarfélagi, sem jörðin liggur í. Eins og þetta frumv. er nú orðað, missist þessi réttur ábúenda og sveitarfélaga, þar sem það er skýrt tekið fram, að gangi jörðin »úr sjálfsábúð kaupanda næstu 10 ár« þá eigi landssjóður kaupréttinn. Eg er þess vegna eindregið mótfallinn, að frumv. þetta gangi nefndarlaust í gegn um allar umr. hér í deildinni, og leyfi mér að leggja til, að því verði vísað til landbúnaðarnefndarinnar.

Flutningsmaður (Jón Ólafsson) Ef málið á að fara í nefnd, þá álít eg réttast að setja það í sérstaka nefnd. Málið á ekki skylt við landbúnaðarnefndina. Leyfi mér að stinga upp á 3 manna nefnd, til að athuga tilgang frumv.

Sigurður Gunnarsson Vil leyfa mér að styðja till. háttv 2. þm. S.-Múl. (J. ÓL.) um 3 manna nefnd í málið.

Pétur Jónsson Þótt mál þetta sé als eigi þýðingarlítið, hygg eg að ekki þurfi að setja það í sérstaka nefnd, - málið er svo augljóst. Það er misskilningur hjá háttv. 2. þm. Eyf. (St. St), að frumv. þetta standi í sambandi við lögin um forkaupsrétt leiguliða, - Lög þessi miða til þess að tryggja sjálfsábúð og koma í veg fyrir leppakaup, á þann hátt, að þegar jörðin er komin út úr sjálfsábúð, að þá lendi hún aftur til landssjóðs, en þá er jörðin á ný föl nýjum ábúanda, ef hann vill. En komist hún á annað borð í einstakra manna hendur, er ekki hægt að stuðla að því með lagaákvæðum, að eigandi komi henni í sjálfsábúð. - Frumv. þetta er því trygging fyrir því að þjóðjarðasölulögin nái tilgangi sínum.

Stefán Stefánsson Eg fæ ekki betur séð, en að frumv. þetta standi í nánu sambandi bæði við þjóðjarðasölulögin og við lögin um forkaupsrétt leiguliða, þar sem hér er að eins að ræða um sölu á þjóðjörðum; það er því öldungis undraverð staðhæfing, sprottin af misskilningi hjá háttv.þm. S.Þing. (P. J.), þegar hann heldur því fram, að frumv. standi ekki í nokkru sambandi við lögin um forkaupsrétt, frá 20. okt. 1905. Eg sé svo ekki nauðsynlegt að ræða þetta mál frekar hér við 1. umr., en held því enn fram, að það verði sett í nefnd; hvort kosin verður í það sérstök nefnd eða því vísað til landbúnaðarnefndarinnar skiftir minstu.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Frumvarp þetta er komið hér fram fyrir tilmæli nokkurra góðra manna. Það vantar ákvæði um það í lögum vorum, hvernig þeir skuli vinna eið, sem ekki eru í neinu kristilegu trúarfélagi eða ekki kannast við guð. - Mennirnir geta þó sjálfir verið merkir orða sinna fyrir það; og þeim getur verið nauðsyn á að staðfesta mál sitt sem hverjum öðrum. En eins og nú er háttað, er þeim nauðugur einn kostur að vinna eið sinn við guð, eða þeir fá ekki að vinna eið ella. Af því að fyrirskipanir um eiða eru orðnar úreltar - og auk þess af dönskum rótum runnar (frá 22. septbr. 1846), þá þótti rétt að frumv. þetta yrði víðtækara og næði einnig til eiðstafs kristinna manna. Orðavalið er gott í hinni fornu löggjöf vorri, en hefir stórum hrakað jafnan síðan, því hefir farið aftur um svip og bragð, sem nú er hvorttveggja mjög auðvirðilegt. Þingið hefir allsjaldnast tök á að ganga svo frá lagafrumv. sínum, að þeim sé ekki í mörgu ábótavant. Þessum ákvæðum um eiða hefir, eins og áður er nefnt, alt af verið að fara aftur; í lögunum frá 1846 eru þau einna sviplausust. Þá er þó meira bragð að ákvæðunum í lögum Kristjáns 5., sem eru frá 17. öld. Þau eru að minsta kosti nógu stórorð. En fallegri að öllu eru eldri eiðsútskýringarnar íslenzku. Vil eg með leyfi hæstv. forseta lesa upp úr þeim nokkrar klausur: »Hver sem sver rangan bókareið, sá gerir þrjá hluti sem hér segir: 1. »Fyrst svo sem hann segi, að allir þeir góðir hlutir og orð, sem á öllum bókum eru rituð, verði honum aldrei til hjálpar né nytsemdar, hvorki ný lög né forn, þau sem guð hefir skipað, ef hann lýgur í þessum sínum eiðstaf«. Þá er og önnur setningin mergjuð og minnisstæð þeim, sem gera vilja hæst sannindi á máli sínu, en hún er á þessa leið: 2. »Sá er annar hlutur, að þá hann leggur hendur sínar á bókina og heldur á henni, er sem hann segi, að öll þau góðverk, sem hann hefir gert, verði honum aldrei til gagns og nytsemdar í guðs augliti, ef hann segir ekki satt í þeim sínum eiðstaf, því hönd táknar góðverk«. Enn segir svo að niðurlagi um þá, er rangt sverja: 3. » . . . sá skal útlægur af landinu til Noregs um 3 vetur og eigi dómsætur né vitnisbær, og enginn má honum vitni bera, nema í lífs nauðsyn, og með þess manns leyfi, er kóngs vald hefir í hendi, svo og er sá sekur 4 mörkum við kóng, og aldrei þá þykir hann jafngóður drengur«. Hjá Kristjáni 5. er meðal annars þetta að lesa: »Hver sú manneskja, sem nú er svo óguðleg og sjálfri sér illviljuð, að hún sver rangan eið, eður ekki heldur sinn svarinn eið, hún syndgar í slíkan máta sem hún segði: ef eg sver ranglega, þá straffi mig guð faðir, guð sonur og guð heilagur andi, að guðs himneska föður sköpunarverk, þá hann skapaði mig og alla menn eftir sinni mynd, þar að auk öll hans föðurleg gæzka, náð og miskunn, komi mér ekki til gagns, heldur að eg sem einn þverbrotinu og harðsvíraður yfirtroðslumaður og syndari, verði eilíflega straffaður í helvíti«. Margt er þar fleira sagt - og kveður ramt að. Í eiðstöfum þeim, er fylgja hinum elztu handritum Jónsbókar er orðalagið miklu fallegast og smekkvíslegast. Hér var einu sinni bragð og smekkur í stílsmátanum, en öllu hefir þessu nú mjög hrakað. Mörg ákvæði um eiða eru að fornu í einu móti steypt, þótt um einstök efni séu. Bókareiður hélzt alt til þess er lög Chr. V. voru hér lögleidd. Eg hafði hugsað mér í fyrstu, að bókareiður yrði tekinn upp í frv. þetta, en einn lagamaður hér benti mér á, að erfiðleikar mundu á því verða dómurum að reiða ritninguna með sér í þingaferðir og réttarhöld fyrir stærðar sökum. Raunar sýnist ekkert á móti því í sjálfu sér að hafa til þess útlenda smábiblíu; þær eru oft svo út gefnar, að vel má stinga þeim í vasa sinn, án þess að nokkur bagi sé að. Fyrrum tíðkuðust allmjög lögkrókar í málssóknum og undanskot í eiðum; voru við því lagðar harðar refsingar. Þarf ekki annað en minna á eið Víga-Glúms, er hann vildi sverja af sér vígið, en sór það á sig, og varð sekur um. Sömuleiðis er Sturla Sighvatsson náði Gizuri jarli á sitt vald og vildi fá hann sér trúan; þá spurði Gizur, sem sennilega hefir ekki verið um að binda trúnað sinn við þann mann, hvort hann skyldi vinna honum eið norrænan eða íslenzkan. Ekki er mönnum nú kunnur munur þessara eiða; en svo fór, að Gizur vann norrænan eið, og er ekki ólíklegt, að hann hafi verið með einhverjum undanskotum. Til eru og fyrirmæli gömul um, hverir megi vinna eiða, frá alþingi 1265, er héldust langa hríð. Þar segir svo: »Enginn yngri maður en 16 vetra skal eið vinna án frænda ráða. Engin húsfreyja án leyfis bónda síns. Enginn lærður maður nema formaður hans leyfi. Enginn nema fastandi og eigi í svívirðilegum stöðum. Eigi hrapallega né með orðkrókum. Eigi frá níuviknaföstu og fram um páska. Eigi frá jólaföstu og fram um geisladag. Eigi á ymhrudögum. Eigi á gagndögum. En ef sver rangan eið eður ólöglegan, svari sem fyrir einfaldan hórdóm«. Eg skal ekki fara lengra út í þetta mál. Þingd. mun sjá, að frv. stefnir að betra skipulagi um þessi efni. En þótt frumv. sé vandað, þá kann þar þó athuga við að þurfa; vil eg því stinga upp á 5 manna nefnd í málið.

Jón Ólafsson Eg vil leyfa mér að skjóta því til væntanlegrar nefndar í málinu, hvort eigi muni ástæða til að breyta um svo, að eiðstafurinn sé tekinn áður framburður fer fram, svo sem tíðkast með brezkum þjóðum. Það mundi áreiðanlega leiða til þess, að vitni yrðu gætnari í orðum, heldur en ef þau vinna eiðinn eftir á, eins og nú tíðkast hér; þau mundu þá síður blikna yfir orðum sínum og framburði, er til eiðstafsins kemur, eins og oft má sjá nú.

Flutningsmaður (Magnús Blöndahl) Eins og kunnugt er, þá samþ. síðasta þing lög um það að leggja toll á vindla, sem búnir væru til hér á landi. Við umræðurnar um þetta mál á síðasta þingi var það tekið fram, að eins og þá hagaði til bæri að skoða tollinn á útlendum vindlum sem verndartoll á tilbúningi innlendra vindla og að ekki væri rétt að vernda þannig þennan innlenda iðnað, er vantaði þar að auki öll þau skilyrði, er til þess heyrði hér á landi. Innlend vindlagerð yrði því tekjugrein fyrir einstaka menn, en svifti landið um leið talsverðum tekjum. Það urðu fáir til að mæla á móti þessari röksemdaleiðslu á síðasta þingi, en flestir reyndu að hamast með því, og fá þannig þann litla vísi til innlends iðnaðar eyðilagðan. Þetta tókst ágætlega; og þeir sem höfðu byrjað á vindlagerð urðu að hætta við það, og töpuðu eigi alllitlu fé, er þeir höfðu lagt í þessa atvinnugrein. Það sem hefir því áunnist með nefndum lögum er ekki það, að útvega landssjóði tekjur, heldur í 1. lagi það, að margt fólk hefir orðið atvinnulaust; í 2. lagi það, að þau hafa eyðilagt þann vísi til innlends iðnaðar, sem um var að ræða í þessari grein; í 3. lagi, að gera þeim, sem iðnað þennan ráku, verkfæri þau og áhöld, er honum tilheyrðu, einskis virði, og í 4. lagi, að færa peninga út úr landinu, í staðinn fyrir inn í landið, Það er þess vegna eftir tilmælum frá einum þeirra manna, er tjón biðu við lögin frá 1907, að frumv. þetta er framkomið hér í deildinni. Eg þykist ekki þurfa að mæla sérstaklega með því, vona að hin háttv. deild sjái, hversu sanngjarnt þetta er, að nema þetta ákvæði úr núgildandi lögum. Það er heldur ekki nóg með það, að tollur væri lagður á innlenda vindlagerð, heldur var þeim gert að skyldu, er þennan iðnað vildu reka, að kaupa sérstakt borgarabréf, er kostar 100 kr., eða helmingi hærra en önnur borgarabréf. Þar sem það er sýnilega áreiðanlegt, að árangurinn af lögum þessum frá 1907 hefir orðið sá, er eg hefi bent á, og landssjóður hefir ekki eins eyris hagnað af þeim, þá vona eg að það dyljist ekki neinum, að rétt sé að fella lögin úr gildi. Vona að deildin taki vægilega á þessu máli og lofi því fram að ganga, og legg eg til, að 5 manna nefnd sé kosin í málið.

Jón Ólafsson Herra forseti! Þetta er að eins 1. umr. um málið, svo ekki er ástæða til að ræða það mikið á þessu stigi. Vil að eins leyfa mér að benda á það, að í staðinn fyrir að kjósa 5 manna nefnd í málið, sé því vísað til nefndar þeirrar, er íhuga skal skatta- og tollamál, einkum þar sem háttv. flutnm. (M. Bl.) á sjálfur sæti í nefndinni. Vil að eins leyfa mér, að skjóta þessu til deildarinnar og háttv. flutningsmanns.

Flutningsmaður (Magnús Blöndahl) Eg hefi ekkert á móti því að málinu sé vísað til skatta- og tollmálanefndarinnar.

Flutningsmaður (Jón Ólafsson) Mér kom það á óvart, að eg væri aðalflutningsmaður þessa frumv., eg bjóst við að virðulegur samþingismaður minn væri það; en úr því að hann er ekki við látinn, skal eg fara nokkrum orðum um frumv. Þetta frumv. er komið fram, vegna sterkra áskorana frá kjósendum okkar í þeim sveitum, sem sjávarútvegur er stundaður. Eg get lýst yfir því fyrir mína hönd, um virðulegan samþingismann veit eg ekki, að eg hefi ekki vissu á eiginni reynslu bygða um það, hvort hvalveiðar séu svo skaðlegar, að nauðsyn beri til að sporna við þeim, því að eg hefi að eins annara manna reynslu og þekkingu á málinu fyrir mig að bera. En eg beygi mig fyrir þeim, sem reynsluna hafa, sjómönnunum. Það er bjargföst skoðun allra sjómanna eystra, að hvalveiðar séu skaðlegar, og svo mun víðar vera; sama er skoðun sjómanna á Norðurlandi, að því er mér er sagt. Í Noregi varð þessi skoðun svo rík, að þar var með lögum bönnuð öll hvalveiði í landhelgi. Þeir menn, sem útrýma vilja hvalveiðum, kunna að vera skiftrar skoðunar um það, hvort það skuli gera með þeim bætti, sem hér er lagt til, það er banni, eða á þann veg, að lagður sé svo hár tollur á allar hvalafurðir, að ekki verði kleyft að reka þann atvinnuveg. Eg felli mig betur við að hafa hreint bann. En hins vegar sökum þess að eg hefi ekki næga þekkingu á málinu, og virðulegur samþingismaður minn líklega ekki heldur, hefir okkur þótt viðurhlutamikið að leggja til, að bannið yrði stöðugt um aldur og æfi, og því höfum við lagt til, að það skyldi standa um 10 ára bil, frá 1. júlí 1911 til 1. júlí 1920. Það teljum við nægan reynslutíma, enda veit eg, að kjósendur okkar eru harðánægðir með þann reynslutíma. Að þessum reynslutíma liðnum mætti framlengja bannið, ef það hefði reynst vel, annars má afnema það, eða réttara sagt fellur það þá af sjálfu sér, þegar tíminn er útrunninn. Það virði sanngjarnt, að þeir, sem hlut eiga að máli, ráði mestu um það, hver skipun er höfð á um atvinnuvegi þeirra; þeir eiga mest á hættu. Fyrir því vænti eg, að virðul. þingdeild verði svo sanngjörn að láta sjómenn hafa vilja sinn í þessu efni.

Jón Jónsson (S.-Múl.): Af því að það hefir atvikast þannig, að hvorugur okkar flutnm. hafði búist við að hafa framsögu í þessu máli í dag, þá langaði mig til þess að bæta nokkrum orðum við það sem sagt hefir verið, en skal þó vera fáorður. Það er óhætt að fullyrða, að á Austfjörðum stendur almenningsálitið á bakvið frv. þetta, og það á rót sína að rekja til þess, að almenningur þar er sannfærður um, að hvaladrápið sé til skaðsemdar fyrir síld- og fiskiveiðar, vegna þess að síldin flýr undan hvölum upp að landinu. Þetta er ekki einungis skoðun manna á Íslandi, heldur er sömu skoðun haldið fram í Noregi og víðar. Eg veit vel, að vísindin fallast ekki á þessa skoðun, en eg hygg, að þau séu heldur ekki komin að nokkurri endilegri niðurstöðu svo að líta megi svo á, að málið sé óútkljáð af beggja hálfu. Eg ætla ekki að fjölyrða meira um þetta atriði, en vildi leyfa mér að benda á aðra hlið málsins. - Eg lít svo á og fleiri menn, að hvalirnir, sem eru við strendur Íslands séu frekar okkar eign heldur en annara manna; þótt við ekki getum sannað það með lögum, þá er að minsta kosti eðlilegt, að líta þannig á málið. Hvalaveiðunum er nú einusinni þannig háttað, að þær hljóta alt af að verða það, sem á dönsku kallast »Raadrift« - að höfuðstól er eytt, með öðrum orðum: menn taka ekki að eins afurðirnar og tekjurnar, heldur eyða einnig stofninum. - Ef við eigum hvalina og ef um »Raadrift« er að ræða, þá er um leið eytt kapítali, og það er ekki minsti vafi á því, að svo er, því að hvölunum hér við land fækkar meira en fjölgar vegna veiðanna. Ísland verður þar af leiðandi fátækara og höfuðstól, sem það á, er eytt. Þótt vér höfum ekki menningu eða fé til þess að hagnýta þennan höfuðstól sem stendur, þá er þó vonandi, að vér verðum menn til þess seinna, og þá er illa farið ef höfuðstóllinn er horfinn með öllu. Það er á þessa hlið málsins, sem eg vildi að hin hv.þd. liti, um leið og hún ræðir frv. að öðru leyti.

Ráðherrann (H. H.) Eg er hræddur um, að þetta almenningsálit, sem hv. flutnm. byggja á, sé ekki íslenzkt, heldur sé það sýking, komin frá norðanverðum Noregi, þar sem heilmikil æsing hófst fyrir nokkrum árum gegn hvalveiðum, og var notuð þar í pólitískum kosningadeilum. Hér hefir þessi kenning náð nokkrum tökum á hugum fiskimanna einmitt þar, sem Norðmenn leggja mest leiðir sínar, sérstaklega síldveiðamenn norskir, og er það því aðallega í Múlasýslum og við Eyjafjörð, að kent hefir þessarar trúar um skaðsemi hvalveiðanna. Það er gömul saga, að þegar fiskiveiðar bregðast um lengri eða skemmri tíma, þá reyna fiskimennirnir ætíð að finna sér til einhverja ástæðu fyrir því, hvers vegna þær bregðast. Hinar undarlegustu ástæður eru oft til fundnar, hitt og þetta er til tínt; þannig var strandferðaskipunum einu sinni þegar þau voru að byrja, gefin sök á fiskileysi hér. Menn héldu, að skröltið í skrúfunni á gufuskipunum fældi fiskinn, svo að hann stryki til hafs. Því fer fjarri, að nokkur reynsla sé fengin fyrir því hér á landi, að fiskileysi sé samfara hvalafækkun. Það mætti jafnvel segja, að reynsla manna á Vestfjörðum benti í gagnstæða átt. Þegar hvalveiðarnar voru mestar á Vesturlandi, þá var þar einnig óvenjulegt velti-ár með fiskiveiðar, og þótt nú sé mjög lítið um hvali vestra, þá er fiskur og síldarafli engu minni en áður var. En að því er snertir Austurlandið mun hafa hittst svo á, að síldveiðar brugðust þar - eins og raunar svo oft áður - um það leyti sem hvalstöðvarnar voru að flytjast þangað, og hefir þeim þá verið kent um það. Eg get ekki séð, að það sé forsvaranlegt fyrir löggjafarvaldið að hlaupa eftir slíkum lausakenningum, sem enginn vísindamaður viðurkennir, og offra fyrir það eignum og atvinnu margra góðra íslenzkra borgara. Vísindamenn í Noregi t. d. dr. Hjort segja að ekki geti verið neitt orsakasamband í milli hvala- og fiskiveiða. Bjarni Sæmundsson hefir einnig skrifað um þetta mál og sýnt fram á það sama. Þótt við bönnuðum að drepa hvali hér við land, þá getum við ekki komið í veg fyrir hvaladrápið samt sem áður. Það er þegar fyrir löngu búið að banna alt hvaladráp í landhelgi hér við land, og allir hvalir, sem hér búsettir hvalveiðarar drepa, eru skotnir utan landhelgi, flestir langt til hafs. Það sem vér með lögum getum bannað, er því að eins hagnýting hvalsins hér á landi, og framleiðsla hvalafurða, sem landið hefir svo miklar tekjur af. Hvalveiðamenn drepa hvali eftir sem áður; þeir gætu t. d. komið sér upp fljótandi »stationum« og brætt þar lýsi sitt. Mismunurinn yrði aðeins sá, að þar sem hægt er að hagnýta mestalt á landi bæði kjöt og bein, til fóðurs og áburðar, þá yrði á fljótandi stöðvum að fleygja öllu nema skíðum og spiki, svo að drepa yrði tiltölulega fleiri hvali, til þess að útgerðin bæri sig. Þeir mundu einnig geta komið sér upp stöðvum á Grænlandi, Færeyjum, Suðureyjum og víðar og sótt veiðarnar þaðan hingað í höfin. En auk þess verður að muna, að hvalir eru als ekki staðbundnar skepnur, sem haldi til stöðugt á sömu stöðvunum. Hvalirnir reika víða um höfin og hið sama geta hvalveiðabátarnir gert. Það er því ómögulegt að koma í veg fyrir hvaladrápið, þótt bannað sé að hafa hvalastöðvar hér á landi. Eins og háttv. flutnm. sögðu, varð það úr hjá Norðmönnum eftir langar deilur og stríð, að banna hvaladráp við Finnmörk um nokkurra ára bil. Tími þessi er ekki útrunninn enn, og þessvegna ekki hægt að segja um, hvort þetta bann þar verður álitið að hafa nokkur áhrif á fiskigöngurnar. Eg vil nú leyfa mér að spyrja háttv. flutnm., hvort þeim virðist ekki réttara að bíða eftir reynslu Norðmanna og sjá hvað hún segir, áður en vér förum að hlaupa út á sömu tilraunabrautina, út í einbera óvissu. Vér erum nógu oft búnir að hlaupa eftir ýmsum fiskiveiðaflugum frá Noregi, þótt vér gerum það ekki enn í þetta skifti. Eg vil t. d. minna á fiskiveiðasamþyktirnar, þær komu frá Noregi, og við tókum þær mjög dátt, eins og þær væru óbrigðult meðal til þess að ráða yfir afla og fiskigegnd. Óeðlileg atvinnuhöft, beitutakmarkanir og hinar og þessar kreddur voru leiddar í lög og haldið uppi með harðneskju. En fiskiveiðarnar brugðust eins og ekki síður, þegar því var að skifta, þrátt fyrir þetta, og margur dugnaðarmaðurinn varð af góðum afla, einmitt samþyktanna vegna. Þegar menn voru búnir að binda sig mörgum atvinnufjötrum víðsvegar um land, án þess að finna nokkurn ágóða af því, fréttist að nú væri Norðmenn hættir við allar slíkar samþyktir, nema það er snertir nauðsynleg fyrirmæli um reglu og löggæzlu - og þá fór von bráðar líka hér trúin á samþyktirnar forgörðum, og þær fóru að hverfa. Mundi ekki hafa verið fult eins affarasælt að lofa Norðmönnum að ljúka við tilraunir sínar í þessa átt, áður en við fórum að taka eftir þvingunarráðstafanir og bannhöft, sem ekki eiga sér nægilega ljósan grundvöll á að byggja. Í öllu falli vil eg leggja áherzlu á það atriði í málinu, að hér er að ræða um skerðing á atvinnufrelsi og eignarétti manna, sem tæpast getur staðist gagnvart ákvæðum stjórnarskrárinnar. Enn fremur vil eg taka það fram, að flestir af hinum norsk-fæddu hvalveiðamönnum, sem stöðvar eiga hér á landi, eru meðal hinna nýtustu borgara í þjóðfélagi voru, eg vil t. d. nefna Ellefsen í Mjóafirði, sem hefir verið hinn nýtasti borgari, frömuður ýmsra framfara og framkvæmda og gert stórmikið gagn bæði landinu og sveitarfélögunum, þar sem hann hefir verið. Eg hygg þeir hafi sízt til þess unnið, að vera flæmdir úr landi, eins og skaðræðismenn, og vona eg að þetta frv. verði sem fyrst látið fara veg allrar veraldar.

Flutningsmaður (Jón Ólafsson) - Hæstv. ráðherra (H. H.) hefir í ræðu sinni flutt töluvert af rökum gegn þessu frumv., en eg get þó enganveginn séð, að þau séu nægileg til þess að fella það, og vil eg því leyfa mér að gera fáeinar athugasemdir. Hæstv. ráðherra tók það fram, að bannað væri að veiða hvali í landhelgi; það er rétt að hvalirnir nú eiga að heita veiddir utan við hana, en hitti hvalveiðabátur hval innan landhelginnar, rekur hann hvalinn að eins út fyrir hana og drepur hann þar, svo það eru lög sem hafa tog. Hæstv. ráðh. sagði einnig, að þótt við friðuðum hvalina og bönnuðum hvalveiðamönnunum að veiða þá hér á landi, þá myndi afleiðingin einungis verða sú, að landssjóður misti tekjurnar og hvalveiða-mennirnir veiddu þá eftir sem áður frá fljótandi »stationum« (stöðvum á floti utan landhelgi) eða frá nálægum löndum. Eg verð að segja, að þessa ástæðu tel eg að eins grýlu. Reyndir hvalveiðamenn hafa sagt í mín eyru, að slíkt borgi sig ekki og þeir hafa að minsta kosti ekki reynt það í Noregi; stöðvar á floti svara ekki kostnaði og enginn þeirra hefir reynt að koma þeim upp. Það er heldur ekki líklegt, að það mundi borga sig að skjóta hvalina hér, og draga þá síðan til Grænlands eða Færeyja, kolaeyðslan yrði alt of mikil til þess, að það gæti svarað kostnaði og auk þess hafa veiðiskipin ekki rúm fyrir svo mikil kol, sem þarf til slíkra langferða. Eg vil leyfa mér að leggja áherzlu á það, sem háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) sagði, að hvalveiðamennirnir uppræta stofninn. Það er einmitt hætta á ferðum hér, því að hvalirnir tímgast seint. Vér höfum áður upprætt skepnur hér á landi og nægir að benda á geirfuglinn; vér ættum ekki að fara eins með hvalina. Hæstv. ráðherra spurði, hvort við getum ekki beðið, þangað til reynsla væri fengin frá Noregi; eg held að það sé ekki heppilegt, einmitt vegna þess, að frumv. þetta er friðunarfrumv., og því er ástæða til þess, að bíða ekki of lengi; auk þess mundi friðunin verða mikið öflugri, ef hún væri samtímis hér og í Noregi. Eg vil enn fremur gera athugasemd við það sem hæstv. ráðherra sagði um það, að hvalveiðamennirnir væru orðnir Íslendingar. Allir þeir menn, sem eiga stöðvar hér á landi eru útlendingar, nema einn, sem er íslenzkur að ætt, en fyrir löngu hefir gerst útlendingur, þurkað íslenzkt duft af fótum sér, býr í Kaupmannahöfn og eyðir þar arðinum af verzlun sinni. Maðurinn er Á. Ásgeirsson Þingvallaskála-etazráð. Þegar ræða er um að vernda og friða hvali, þá eigum vér heldur að líta á þörfina og hag landsmanna í heild sinni, heldur en stundarhag útlendinga, sem að vísu hafa keypt sér hér svo kallað »borgara«bréf, sem hver getur keypt sem vill, en eru þó ekki íslenzkir þegnar. Eg veit vel, að margir hvalveiðamenn - ef til vill flestir - eru heiðursmenn, og eg þekki suma þeirra persónulega og er vel við þá, en eg vil þó líta meira á hag landsins og landsmanna heldur en þeirra hag, þótt vinir mínir væru. Það er eins fyrir mér og hæstv. ráðh., að við höfum heyrt eitthvað um áhrif hvalafriðunarinnar á fiskiveiðarnar, en hvorugur okkar mun þar svo sannfróður, að við séum bærir um að hafa að engu álit fiskimanna vorra, er meiri hafa reynslu í þessu efni en við.

Ráðherrann (H. H.) Háttv. flutn.menn (J. Ól. og J. J., S.-M.) og formælendur þessa máls álíta, að hvalirnir séu skotnir rétt nálægt landi; þetta er misskilningur. Hvalveiðamennirnir senda báta sína langt norður í Íshaf; eg veit að fjöldinn af hvölum þeim, sem drepnir voru úr Ísafjarðarsýslu voru skotnir langt norður í hafi. Eg ímynda mér, að það sé undantekning, að hvalir séu drepnir nálægt fjarðarkjöftunum, og það kemur víst ekki oft fyrir, að þeir séu reknir út úr landhelgi og skotnir svo. Flutn.m. gekk út frá, að hvalirnir væru einskonar íslenzk húsdýr, sem syntu sí og æ fram með ströndunum. Eg hefi tekið fram, að þetta er ekki rétt. Hvalirnir eru ekki staðbundnir, en fara mjög langar leiðir og halda aldrei kyrru fyrir; af þessu leiðir að hér getur ekki verið að tala um að uppræta hvalastofninn, þó hvalir séu skotnir hér fyrir norðan land. Það getur í hæsta lagi verið að tala um, að hann fælist sínar stöðvar. Hvalirnir eru vissulega ekki berandi saman við geirfuglinn, sem var staðbundinn og ófleygur, en hvalirnir mjög fljótir að rása úr einum stað í annan. Það gerir enginn að gamni sínu að taka hvalina og klappa þeim á hafi úti, þeir eru styggir og erfiðir viðfangs, og upprætingarhættan er því grýla og ekkert annað; höfin eru alt of stór til þess, að drápbann á litlu svæði hér norðan við landið geti gert til eða frá. Sem hvalafriðunarfrumv. er frumv. ónýtt; það friðar að eins landssjóðinn fyrir peningunum, sem hvalveiðamenn borga, en hvalirnir eru jafnófriðhelgir eftir sem áður. Í norðurhöfunum, við Ameríku og Asíu og í Kyrrahafinu geta allir drepið hvalina, eins og þeir vilja. Frumv. þetta er því að eins vindhögg, og ekki hægt að ávinna annað með því, en að friða bábiljuhugmyndir einstakra manna um áhrif hvalanna á fiskigöngur, og svala reiði þeirra, sem halda að þeir hafi orðið af veiðiskap hvalveiðanna vegna, eða sjá ofsjónum yfir gróðanum af þeim, sem stundum er þó ærið stopull. Háttv. flutnm. (J. Ó.) sagði, að hvalveiðamennirnir hefðu ekki þegnréttindi hér á landi; jú, vissulega hafa þeir hér fullan lagarétt, að eins að undanskildum rétti innborinna manna, sem dönsk lög þarf til að fá. Þeir hafa átt hér heimili um mörg ár og koma að eins sem gestir til Noregs; hér greiða þeir alla skatta og skyldur, og tekjuskattur sá og útflutningsgjald, er þeir greiða, er stór tekjugrein fyrir landssjóð; sé öllu þessu kipt í burt, þá þarf að hugsa fyrir því að fá eitthvað í skarðið, því ekki er landssjóður sagður of ríkur samt. Eg vona, að menn hugsi sig vel um, áður en þeir greiða atkv. með frumvarpinu.

Flutningsmaður (Jón Ólafsson) Eg vil spyrja hinn hæstv. ráðh. (H. H.) hvort sami maður geti verið þegn í tveimur ríkjum í senn. Það mun hann hljóta að játa að ekki sé. Hvalveiðamennirnir greiða gjöld og atkvæði í Noregi og því verð eg að halda fast við það, að þeir sé ekki íslenzkir þegnar. Það er sitt hvað að fá borgarabréf og atvinnuréttindi og að vera þegn. Hvað það snertir, að hvalirnir sé ekki húsdýr, þá eru söngfuglarnir það ekki heldur og eru þeir þó friðaðir. Eg hygg að mest sé af hvalveiðastöðvunum nyrzt og syðst í hinum bygða heimi, en tiltölulega lítið um miðjan hnöttinn, og það er einmitt vegna þess, að ekki borgar sig að stunda hvalveiðar nema þar sem mikið er af hvölum, og þess vegna þarf einmitt að friða þá, þar sem tilvinnandi er að veiða. Það er alveg rétt, að ekki sé svo einkar auðvelt að vinna hvali, en það er hægt að uppræta þá samt, því þeir eru ver settir en önnur sjódýr, sakir þess að þeir verða að koma upp og draga andann, og því er hægt að sjá þá og elta. Eg vil ekki fara nánar út í málið að sinni, en geyma það til 2. umr.

Jón Jónsson (S.-Múl): Eg vil leyfa mér að gera nokkrar athugasemdir út af ræðu hæstv. ráðherra (H. H.) Hann sagði, að ekki væri hætt við, að hvalirnir eyddust svo, að þeir upprættust, því að þeir kæmu svo víða að, færu svo víða og væru ekki meira á einum stað en öðrum. Til þess að þeir yrðu upprættir, þyrftu þeir að vera staðbundnir, en það væri kunnugra en frá þyrfti að segja, að þeir sveimuðu um höfin frá landi til lands. En ef þetta er rétt hjá hæstv. ráðherra, vil eg leyfa mér að spyrja: Hvernig stendur á því, að Norðmenn hafa flutt hvalveiðastöðvar sínar frá Vestfjörðum og til Austfjarða? Hvað annað en það, að það hefir verið orðið lítið um hvali vestur frá, að hvalagengdin þar hefir verið farin að minka og það að mun, er þeir lögðu á sig þann afarmikla kostnað, að flytja hvalveiðastöðvar sínar? Eg fæ ekki betur séð, en að einmitt þetta bendi á, að hvalirnir sé töluvert staðbundnir eins og flestar aðrar skepnur, að þeir leiti jafnaðarlega á sömu stöðvar, og eg hefi, satt að segja, aldrei heyrt þá skoðun rengda fyr. Eg lít því svo á, að hér sé verið að taka burtu það, sem Ísland á öðrum fremur, eins og eg sagði áðan, og að það sé skylda vor, að varðveita þessa eign eftir föngum, til þess að framtakssamir niðjar vorir geti hagnýtt sér hana, þegar Íslendingum vex fiskur um hrygg.

Ráðherrann (H. H.) Það getur vel verið, að hvalirnir styggist, þar sem hvalaveiði hefir verið rekin um langan tíma, og að hvalveiðamennirnir hafi flutt sig frá Vestfjörðum, getur einmitt stafað af því. Annars er þó enn á Vestfjörðum ein hvalveiðastöð og gengur veiðin þar engu ver en á Austfjörðum. En þótt maður viðurkenni, að hvalirnir styggist og hvalaveiðin þar af rýrni um tíma, þá leiðir ekki þar af, að hvalirnir upprætist. Þeir geta komið aftur og það er t. d. ekki mjög ólíklegt, að Norðmenn flytji hvalveiðastöðvar sínar aftur til Vestfjarða. H. háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) lét í ljós í ræðu sinni, að hvalveiðastöðvar væru hvergi nema nálægt suður og norðurheimskautinu. En mér er þó kunnugt, að hvalveiðar eru stundaðar í Kyrrahafinu, við Japan, Kína, Ameríku og víðar. Get eg vísað til bókar dr. Hjorts um þetta efni. Það er heldur ekki létt að skilja, að við fremur öðrum eigum þá hvali, sem sveima hingað að landinu sunnan úr höfum, og eru á sífeldu hvarfli um sjóinn. Hvali þessa mætti líka drepa án þess að flytja skrokkana nokkurs staðar að landi. Lögin næðu ekki tilgangi sínum og yrðu að eins landinu til tekjumissis, án þess að tryggja landinu neinn ábata af neinu tagi í staðinn. Eg held það því mjög misráðið að setja lög eins og þessi.

Flutningsmaður (Jón Magnússon) Eg færði nokkur rök fyrir frv. þessu við 1. umr., og get því verið stuttorður nú. Það er ætlast svo til, að læknir hælisins hafi eftirlaun, eins og aðrir læknar landsins, og árslaun hans samsvari launum holdsveikralæknisins. - Þetta er í sjálfu sér svo sanngjarnt og sjálfsagt, að eg vona, að fáir eða enginn hafi á móti því. Geðveikralæknirinn hefir miklu meira erfiði og fyrirhöfn en holdsveikralæknirinn, og því fylsta ástæða til þess að láta hann hafa að minsta kosti eins há laun. Eg treysti því, að hin háttv. deild vilji samþykkja frumv., eins og það er.

Gunnar Ólafsson Eg skal taka það strax fram, að eg er á móti þessu frumvarpi, og það af þeirri ástæðu, að eg álít það óþarft, að fjölga föstu kennurunum við Akureyrarskólann og hækka laun kennaranna, en hvorttveggja þetta er tilgangur frumvarpsins. Háttv. 6. kgk. þm. kom með heillangan reikning um þetta mál, en sá reikningur sannfærði mig ekki um að nauðsyn væri að bæta föstum kennara við. Hann tók það fram, að 1903 hefði ekki verið fé til þess að hafa kennarana fleiri, og sé eg ekki að ástæður séu betri fyrir hendi nú, eða frekari ástæður til þess að ausa út fé. Það er ísjárvert, að búa til ný og ný embætti við svona skóla, því að það gæti allt af komið að því, að aðsókn minkaði að honum, og þá yrði vont að hafa of marga fasta kennara. Eg vildi þessvegna miklu heldur að tímakennurum væri bætt við. Að halda því fram, eins og háttv.þm. gjörði, að tímakennarar fengjust ekki á Akureyri, er óefað hin mesta fjarstæða, að minsta kosti ber það ekki vott um mikla eklu á kennurum þar nyrðra, að sjálfur skólastjórinn skuli geta setið næstum helminginn af skólaárinu á þingi hér suður í Reykjavík. Hins vegar þykir mér það undarlegt og þess vert að á það sé minst, að einmitt þessi háttv. 6. kgk. þm., sem nýlega hefir ásamt félögum sínum hér lagt mikið kapp á að losa landsjóð við réttmætar tekjur, að hann skuli nú rétta höndina niður í kassann eftir fé handa þeirri stofnun, er alls ekki þarf þess nú sem stendur; það bætir að minsta kosti ekki úr því, sem eg nefndi áðan. Eg skal svo ekki fjölyrða um þetta mál en að eins geta þess, eins og eg tók fram áðan í byrjun ræðu minnar, að eg er á móti því.

Stefán Stefánsson (6. kgk. þm.): Eg bjóst ekki við, að frumv. fengi slíkar viðtökur frá neinum hinna háttv. deildarmanna. En eg vona, að þessi rödd sé nokkuð einstæð og hjáróma; eg vona að það séu ekki margir, sem bera slíkan hug til frumvarpsins eins og háttv.þm. V.-Sk. Í ræðu hans voru ýmsar hnútur til mín persónulega, en þær læt eg mig engu skifta, því að það er gagnslaust að vera að munnhöggvast um slíkt á þingi. - Háttv. þm. fylgdist ekki með í stundatölureikningi mínum. Eg benti á, að það er nú svo ástatt í skólanum, að það vantar alveg einn fullkominn kennara, þó að aðsóknin sé ekki meiri en svo, að 3 bekkir óskiftir nægi, eins og nú er. Kenslustundirnar eru 108 á viku. Háttv. þm. reyndi ekki að hrekja það, sem er aðal atriðið í þessu máli, að það er hollara að hafa fastan kennara, heldur en að verða að nota tímakennara. En hitt reyndi hann að hrekja, að það væri skortur á kennurum við skólann, úr því einn kennarinn getur verið burtu hálft árið. Það er nú nokkuð liðugt krítað, að eg sé hálft skólaárið burtu. En hvað sem því líður, er ekkert á því að byggja, þó að eg hafi í þetta sinn verið svo heppinn, að geta fengið hæfan mann til þess að gegna kenslustörfum í minn stað, auðvitað upp á minn eigin kostnað. Það vildi svo til núna, að eg gat fengið mann, sem kom frá Kaupmannahafnarháskóla, en það stendur ekki altaf svo á. Þessi ástæða er því einkis virði. - Eg gat þess, að aðsókn að skólanum er svo mikil, að nú eru nemendurnir 94, eða 10 fram yfir nemendafjölda í almennna mentaskólanum. Eiga þessir menn að vera svo afskiftir, að fá miklu lakari kenslu en þeir, sem hér ganga í skóla? Því að með svo litlum kenslukröftum sem nú eru þar, er með engu móti unt að kenslan geti verið samsvarandi og við hinn almenna mentaskóla, sem bæði hefir fleiri kennara og stendur miklu betur að vígi til þess að fá góða tímakennara. Akureyrarskólann sækja piltar af Norður- og Austurlandi og víðar að, - nú hafa sótt þangað 2 piltar úr Skaftafellssýslu. Og eg get ekki hugsað, að háttv þm. V. Sk. vilji leggja það til, að þessir menn beri ekki sama frá borði, eins og þeir sem ganga á skóla hér. Hann veit þó, að Akureyrarskólinn á að samsvara neðri deild hins almenna mentaskóla, og nemendurnir eiga því heimting á að fá nokkurn veginn eins góða kenslu. En það geta þeir ekki eins og nú er, vegna of lítilla kenslu krafta. Háttv. þm. gerði líka of mikið úr útgjaldaaukanum, sem frumv. hefði í för með sér. Því að nokkuð af þeim kostnaðarauka sparast aftur við það, að kostnaður til tímakenslu hlýtur að minka að sama skapi, sem föstum kennurum er fjölgað. Nú eru borgaðar 800 kr. hverjum fullkomnum tímakennara, og á fjárlögunum eru ætlaðar 2500 kr. samtals til tímakenslu. Ef aðsókn að skólanum eykst, hlýtur sá kostnaður að verða yfir 3000 kr., en minkar aftur á móti ef föstum kennara verður bætt við.

Jens Pálsson Þetta mál, eins og alt annað, sem snertir æðri mentastofnanir landsins, er að mínu áliti allrar athugunar vert. Einkum eru það tvö atriði, sem mér finnast þurfa athugunar við. Í fyrsta lagi er það, að frumvarpið fer fram á, að stofna nýtt embætti með eftirlaunum. En það er alt af varhugavert, að stofna slík embætti, nema brýna nauðsyn beri til. Eg játa það, að því færri sem fastir kennarar eru, því meiri tímakenslu þarf að kaupa. Að vísu kostar tímakensla nokkuð, en hún er þó tiltölulega billegri en kensla fastra kennara. Mér telst svo til, að útgjaldaaukinn til fastra kennara eftir frumvarpinu nemi 2400 kr. árlega. Annað atriðið, sem mér finst mest athugavert, er það að frumvarpið nemur úr gildi 4. gr. laganna nr. 38 10. nóv. 1903. En í þeirri grein er svo fyrir mælt, að í skólanum skuli vera alt að 45 til 50 heimavistir. Það er varhugavert að gera svona mikilvæga breytingu. Þá væri það komið undir ákvörðunum, sem gætu verið breytilegar, hvort heimavistir skuli hafðar eða ekki. Eg er þeirrar skoðunar, að heimvistir séu hollar og góðar í hverjum slíkum skóla, ef annars andinn í skólanum er góður. Þetta tvent finst mér sérstaklega athugavert, og eg ætla ekki að orðlengja mikið um málið að öðru leyti. Mér heyrðist háttv. 6. kgk. þm. segja, að skólatíminn við Akureyrarskóla væri 8 mánuðir. Mig minti að hann væri aðeins 7½ mánuður, en það getur vel verið misminni.  (Stefán Stefánsson: Það eru 8 mánuðir)  . Þökk fyrir þær upplýsingar. Það munar þá ekki nema einum mánuði á skólatíma Akureyrarskóla. En vitanlega er sá munur í raun og veru mikill. Því að þegar júnímánuður bætist við sumarfríið, má heita að nemendur og kennarar hafi sumarið óskert, til fjárafla og skemtana. Við hinn almenna mentaskóla er sumarfríið aftur á móti mjög skert; það eru aðallega tveir mánuðir, júlí og ágúst, því að úr því kemur fram í september, má heita að sumarið sé um garð gengið. Þessi munur gerir það, að það er eðlilegt að nokkur munur sé á launum kennaranna. - Og þeim, sem hafa langt sumarfrí, er ætlandi að leggja nokkuð meira á sig meðan skólinn stendur. Sá, sem hefir lengri tíma árs til þess að hvíla sig og safna nýjum kröftum, ætti að þola meiri vinnu hinn tímann heldur en sá, sem hefir styttri frítíma og lengri vinnutíma. Þetta eru aðeins almennar athugasemdir, en eg vil taka það fram, að eg vil taka málinu vel. Og mér finst sjálfsagt að kjósa nefnd í það, eða þá að vísa því til nefndarinnar sem skipuð var til að athuga tillöguna til þingsályktunar um stofnun gagnfræðaskóla á Ísafirði.

Stefán Stefánsson (6. kgk. þm.): Eg er þakklátur háttv. 2. þm. G.-K. fyrir það, hve vel hann tekur málinu, og sömuleiðis fyrir athugasemdir hans, sem flestar voru á rökum bygðar. Eg ætla aðeins að minnast á þá athugasemd hans, sem laut að 4. gr. laganna, um gagnfræðaskóla á Akureyri, 10. nóv. 1903. Það er misskilningur, að heimavistarskyldan í skólanum sé fallin niður, þó að þessi grein sé úr gildi feld með frumvarpinu. Það er fjarri mér að vilja leggja niður heimavistirnar, því að eg barðist einmitt fyrir því áþinginu 1903, að heimavistir yrðu hafðar, og sem flestar. Eg leit svo á, að ákvæðið þyrfti að vera í lögunum sem skólastofnunarlögum. En nú er alt öðru máli að gegna; nú er ákvæðið í reglugjörð skólans og stendur þar áfram óhaggað. Eg hélt því að ákvæðið í lögunum væri óþarft héðan af. En verði það álitið heppilegra, að láta það standa, þá hefi eg náttúrlega ekkert á móti því. Hvað snertir það að sumarfríið er lengra við Akureyrarskóla en hér, þá hefi eg einmitt haft það í huga, og þessvegna ekki farið fram á eins há laun, eins og kennarar hafa við hinn alm. mentaskóla. En hitt get eg ekki fallist á, að sá kennari, sem hefir lengra sumarfrí, sé þar fyrir færari um að hafa fleiri kenslustundir, á meðan skólinn stendur, og víst er um það, að við marga skóla erlendis er beint bannað að nokkur kennari kenni meir en 4 tíma á dag. Það vinst heldur ekkert við að hafa tímana fleiri, því að kenslan hlýtur um leið að verða verri, þreyttur maður getur ekki kent eins vel og óþreyttur. Eg segi fyrir mig, að eg get ekki kent með fullu fjöri lengur en 4 tíma á dag, og er eg þó orðinn all æfður. Eg gleymdi áðan að gera athugasemd við eitt atriði í ræðu háttv.þm. V.-Sk. Hann talaði um að eg hefði viljað hafa af landsjóði tekjuauka, sem hann átti heimting á. Eg get ekki haft vægari orð um þetta, en að lýsa það hrein ósannindi. Ef átt er við tollaukafrumvarpið eða breytingartillöguna um það, að leggja tollaukann á vörubirgðir, þá er ómögulegt að segja að landsjóður eigi heimting á slíkum tekjuauka, sem stríðir á móti fullum rétti einstakra manna. - Eg ætla ekki að orðlengja um þetta frekar, en eg verð aðeins að neita því, að eg hafi nokkurntíma viljað hafa fé af landsjóði. - Þetta frumv. kem eg með í þeim tilgangi, að landið græði mikið, en tapi engu.