Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Lárus H. Bjarnason Það var svo mikið talað síðast í þessu máli, að eg býst ekki við, að mikið verði sagt nú við þessa umræðu. Eg vildi að eins lýsa því yfir fyrir hönd minni hlutans, eða að minsta kosti fyrir hönd Heimastjórnarflokksins, að hann mun greiða atkvæði gegn frumv., af þeirri ástæðu að háttv. forseti vildi ekki taka þær ástæður gildar, sem flokkurinn bar fram við 2. umr. fyrir því, að greiða ekki atkvæði um frumv. meiri hlutans.

Stefán Stefánsson (6. kgk. þm.): Mér finst, úr því hitt frumv., sem var rætt hér næst á undan, var afgreitt með rökstuddri dagskrá, sökum þess hve athugavert það væri, þá sé þetta frv. ekki síður athugavert. Eg sé heldur ekki, að starfsfé bankans aukist frekar á þennan hátt. Eg skal því leyfa mér að afhenda tillögu um rökstudda dagskrá í þessu máli, sem eg vildi láta bera upp til atkvæða.

Framsögumaður (Jósef Björnsson) Eg skal ekki fjölyrða mikið um þetta mál. Það liggur í augum uppi; að athugasemdir háttv. 6. kgk. þm. eru ekki á rökum bygðar. Frumv. fer að eins fram á að bréfin séu keypt ef aðrir kaupa þau ekki. Ef peningamarkaðurinn er betri nú en að undanförnu, þá mundi sennilega ekki koma til neinna kaupa af landsjóðs hálfu. Eg álít frv. alveg hættulaust, og leyfi mér að mæla á móti því, að það verði afgreitt með rökstuddri dagskrá.

Steingrímur Jónsson Eg skal leyfa mér að biðja háttv. forseta um að lesa upp þá rökstuddu dagskrá, sem fram hefir komið.

Forseti: Eg skal lesa upp dagskrána; hún hljóðar svo: »Í því trausti, að landstjórnin athugi bankamál landsins til næsta þings, þar á meðal hvort tiltækilegt sé, að landsjóður kaupi bankavaxtabréf landsbankans, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá« .

Jens Pálsson Eg skal ekki vera langorður. En það er auðsætt, að verði sú heimild gefin, sem þetta frumv. fer fram á, þá þurfi það ekki að koma fyrir aftur, sem nýlega bar við, að landsbankinn gat ekki keypt verðbréf sín af einstökum mönnum, svo að það varð að fara með þau í Íslandsbanka og selja þau þar með afföllum. Það er heldur ekki farið fram á það í frumv. að landsjóður eigi að kaupa fyrir alla upphæðina, heldur að eins fyrir svo mikið sem þarf. Það er skylda þingsins að sjá fyrir því, að landsbankinn hafi svo mikið fé, að hann geti starfað, og stutt nýtileg fyrirtæki.

Framsögum. (Sigurður Stefánsson) Nd. hefir breytt þessu frumv. heldur til skaða. Breyt.till. eru nú við það á tveim þgskj., en önnur breyt.till. hefir verið tekin aftur. Aðalbreytingin, sem neðri deild hefir gert á frumv., er að víkka undanþáguna til allra þeirra, sem utan þjóðkirkju eru, svo framarlega sem þeir borga 2 kr. til sjóðs til eflingar trú sinni, og skal sá sjóður hafa skipulagsskrá staðfesta af ráðherra. En með því er grundvellinum alveg kipt undan kirkjugjöldunum, því að það er ofurhægt fyrir nokkra menn í hverri sveit að stofna fræðslusjóð og fá skipulagsskrána staðfesta af ráðherra, og þá getur engin kirkja bygt neitt á tekjum sínum, því að alt er í óvissu, en að því er prestsgjöldin snertir, lendir hallinn á landsjóði. Þessi breyting gæti að vísu verið eðlileg að því er einstaklingana snertir, en hún passar ekki inn í það gjaldafyrirkomulag, sem vér höfum, svo að nefndin verður að ráða til að hún falli burt.

Framsögumaður (Ari Jónsson) Jafnframt því, sem eg biðst afsökunar á því fyrir nefndarinnar hönd, að ekkert nefndarálit hefir komið fram við þessa umræðu, skal eg lýsa því yfir fyrir hönd nefndarinnar, að hún hefir orðið ásátt um að ráða hinni háttv. deild til þess að samþykkja frumv. óbreytt, enda þótt kipt hafi verið burt úr því skilyrðinu um hámark kaupverðsins. En væri farið að breyta frumv. nú á ný, þá yrði girt fyrir að frumvarpið yrði afgreitt frá þessu þingi.

Lárus H. Bjarnason Það má segja um frumv. þetta, að ill hafi verið þess fyrsta ganga, en hálfu verri verður þó önnur ganga þess, þar sem landstjórnin nú á að geta keypt jörðina fyrir hvaða verð, sem seljandi setur á hana, og vona eg að þessi athugasemd nægi til þess, að frumv. fari ekki lengra.

Sigurður Stefánsson : Eg vil taka undir með háttv. 5. kgk. þm. og bæta því einu við, að ábúandinn gæti keypt jörðina strax aftur af landinu fyrir sömu upphæð samkvæmt þjóðjarðasölulögunum.

Kristinn Daníelsson Mér finst ekki breyting Nd. nægileg til þess að fella frumv., en það má auðvitað deila um það, hvort rétt hafi verið að setja slíkt hámark inn í frumvarpið. Eg vil heldur láta samþykkja frumv., því mér sýnist það gott og þjóðlegt. Eg mun því greiða atkvæði með því.

Framsögum. (Jósef Björnsson) Eg vil fyrst og fremst leyfa mér að geta þess, að nefnd sú, sem í þetta mál var skipuð, hefir haft mjög svo takmarkaðan tíma til íhugunar og ályktunar um málið. Og skal eg því játa, að nefndarálitið er hvergi nærri svo, sem við hefðum á kosið. Þó höfum við ekki gengið fram hjá neinum af aðalatriðunum. Það sem fyrst og næst liggur er að mínum dómi: Hver er aðaltilgangur frumvarpsins? - Nefndinni virðist hann vera tvennur: 1) sá, að með þessu frv. sé ætlast til að greitt sé úr peningavandræðum þeim, sem átt hafa sér stað nú um hríð í landinu, - 2) sá, að landsmenn fái umráð yfir Íslandsbanka. Þessi tvö atriði finst nefndinni vera tilgangur frumvarpsins. Hvað fyrra atriðið snertir, þá höfum við, eins og nefndarálitið ber með sér, ekki fengið fulla ástæðu til að ætla, að ef þessi kaup færi fram, þá mundi það, svo að til neinnar hlítar væri, bæta úr peningaþörfinni. Ástæðan er sú, að nefndin lítur svo á, að eins og 1907, þegar leyft var að auka hlutaféð úr 3 milj. upp í 5 miljónir, var sagt að sú fjáraukning mundi koma landsmönnum til góðs í útlánum, en muni hafa mestmegnis gengið til að borga útlendar skuldir bankans, - þá sé ekki heldur vissa fyrir því, að þessi kaup rýmkuðu svo um hag bankans, að að verulegu haldi kæmi fyrir landsmenn. Og er einmitt fylsta ástæða til að ætla, að svo muni og geta farið nú sem þá, að allmikill hluti þessa fjárauka gengi til að borga erlendar skuldir bankans. - Að vísu býst eg við, að því yrði þá þar til svarað, að þó að svo fari, þá muni einmitt það, að bankinn losnar úr útlendum skuldum, verða til þess að rýmka um hag hans innanlands, svo að hann standi betur að vígi til útlána. Ekki ber því að neita, að nokkuð virðist þessi ástæða hafa til síns máls; og ekki eru brigður á það berandi, að eitthvað mundi betur rætast úr viðskiftum bankans við landsmenn, ef þetta næði fram að ganga. En þó gat nefndinni ekki orðið þessi ástæða svo þung á metunum, að henni fyndist gerlegt þess vegna að ráðast í kaupin; og satt að segja efaðist hún um verulega uppskeru í þessu atriði af kaupunum. - Bankinn hefir, samkvæmt þeim réttindum, sem hann hefir nú, rétt til að hafa í veltu meira fé en hann hefir haft til þessa; 1908 voru í gangi seðlar úr Íslandsbanka, sem námu upphæðinni 857,550 kr. Þetta hefði bankinn að sjálfsögðu getað haft miklu meira, ef hann hefði viljað. En honum hefir vafalaust ekki fundist nauðsyn til þess bera. - Eg skal og leyfa mér að taka það fram, að nefndinni hefir ekki virzt það í heild sinni, að þó frumvarp þetta næði fram að ganga, þá mundi það fullnægja til að bæta úr peningavandræðum þeim, sem átt hafa sér stað og eiga sér stað í landinu. Hvað hitt atriðið snertir, þau yfirráð, sem landsmenn fengi yfir bankanum með því að eignast 2 miljónir af hlutafé hans, þá er það að segja, að það mundi hvergi nærri vera nein trygging fyrir því, að við fengjum full yfirráð yfir honum. Því aðgætandi er, að þar sem alt hlutafé bankans eru fullar 5 miljónir, og þó landsmenn eignuðust þar af 2 miljónir, þá eru þó eftir 3 miljónir, sem við hefðum engin umráð yfir. Og yrðu því yfirráð vor yfir bankanum að eins að ? hlutum. Og mundum vér því í þessu atriði tæpast ná tilgangi vorum, þó til væri stofnað. En auk þess, sem ærið vafasamt er um, hvort tilganginum verður náð í þessum tveimur aðalatriðum, þá er og fleira, sem hér getur komið til greina. Í 1. gr. frumvarpsins er verðið til tekið. Er gert ráð fyrir, að landsjóður kaupi hlutabréfin fyrir 101, og fylgi í kaupunum arður frá 1. júlí 1909. Gegn þessu á svo Íslands banki að taka landsjóðsskuldabréf fyrir 98. Landsjóður á þá að gefa í milli 3 %, sem er sama og 60,000 kr., sem útborgist í peningum. Fyrst og fremst er nú 60 þús. kr. alls ekki svo lítil upphæð. Þó gæti það komið til greina, ef mikill hagur væri sýnilegur í aðra hönd. En nefndin getur nú, eins og eg sagði, ekki séð það; og finst oss því, að um óeðlilega milligjöf sé að ræða. Því vér álítum, að skuldabréf landsjóðs séu að minsta kosti eins vel trygð og hlutabréf Íslands banka, þar sem þau eru trygð með ábyrgð allrar þjóðarinnar. Og tel eg alls engan vafa á, að hlutabréf landsjóðs mundu seljast fyrir hærra verð en gangverð Íslands banka hlutabréfa. En það var í apríl '99; og fylgdi þar með arður frá síðasta ári 6 ½ % og arður fram í apríl. Sé nú sá arður frá dreginn, og hann dregst að sjálfsögðu frá á hlutabréfum landsjóðs, eftir því sem til er tekið í frumvarpinu, - þá er sannverðið í apríl 91-92. Og er það því í rauninni fast að 10%, sem landsjóður gefur í milli, þegar þetta er tekið til greina. - Nefndinni þykir og óviðfeldið ákvæðið í 5. gr., sem sé það, að landsjóður sé skyldur að geyma þessi bréf sem hann fær, og setja ábyrgð fyrir að þau séu trygð; en aftur er ekki gert ráð fyrir neinni tryggingu af hendi Íslands banka. Í heild sinni virðist oss þannig frá frumvarpi þessu gengið frá því fyrsta til þess síðasta, að ekki sé eftir neinu að slægjast. Hvorki hugsum vér að með þessu verði bót ráðin á peningavandræðum þeim, sem í landinu hafa ríkt undanfarið, - né heldur hitt, að yfirráð þau, sem gert er ráð fyrir að landsmenn fái yfir peningastofnun þessari verði fullkomin eða til nokkurrar hlítar eftir því sem á stendur að öðru leyti. - Þess utan mundi það baka landsjóði mjög mikla ábyrgð auk þeirrar, sem hann stendur í áður, t. d. seðlum Landsbankans, ½ miljón, ½ miljónar lán til vatnsveitu Reykjavíkur, o. m. fl.,alt í alt 6-7 milj. Að fara svo að bæta við nýrri ábyrgð, sem næmi 2 miljónum, og það til ekki nauðsynlegra fyrirtækis, hljótum vér að álíta mjög misráðið og óheppilegt. Og er það því síðasta orð mitt hér í nefndarinnar nafni, að bæði af þeim ástæðum, sem eg hefi hér tekið fram og teknar eru fram í nefndarálitinu, ráðum við algjört frá að frumvarpið nái samþykki háttv. deildar.

Júlíus Havsteen Mig furðar mjög á því, að andróður hefir komið fram gegn frumvarpi þessu, þar sem um jafn auðsætt hagræði er að ræða eins og hér liggur í augum uppi bæði fyrir landsjóð og bankann. Í nefndarálitinu eru fyrst taldar upp allar þær ívilnanir og hlunnindi þau sem Íslandsbanka hafi verið veitt, og finst mér satt að segja þetta eigi koma málinu neitt við. Mótmæli þau, sem svo þar á eftir koma fram í nefndarálitinu, eru eins og efa bundin; hér er ekki um hrein og bein og rökstudd mótmæli að ræða. Hinn háttv. framsögumaður er að vísu meir ákveðinn í útlistun sinni á þessum mótmælum, og tilfærir ástæður sínar, en eg hefi samt ekki getað sannfærst af þeim. Tilgangur frumv. er sagður tvennur: hlutabréfin eiga að greiða úr peningaþörf landsmanna, og í öðru lagi eiga yfirráð bankans að komast í vorar hendur, jafnframt því að landið eignist allmikinn hluta bankans. Hinn háttvirti framsögumaður álítur um fyrra atriðið, að peningarnir fyrir hlutabréfin kæmi landsmönnum ekki að notum, því féð verði notað til þess að borga með skuldir bankans í útlöndum. Þessu verð eg að mótmæla, því það liggur í augum uppi, að ef bankinn borgar skuldir sínar, þá fær hann fé aftur til þess að lána út hér og eykur lánstraust sitt. Eg efast ekki um, að fleiri hafi reynt þetta í daglegu lífi. Að því leyti er snertir hitt atriðið, þá legg eg lítið upp úr öllu talinu um yfirráðin yfir bankanum. Eftir hinum núgildandi reglum um bankann hefir landið þá hlutdeild í yfirráðunum yfir honum, sem mér finst vera nægileg, en sem sagt, eg legg enga áherzlu á þetta. Svo mikið er þó víst, að yfirráðin aukast nokkuð við það, að landið verður eigandi að 2 miljónum í bankanum. Að því leyti, er snertir kjörin, sem frumvarpið býður, sagði hinn háttvirti framsögumaður, að hlutabréf bankans stæðu nú í 99 með þeim auka-arði, sem hann til tók. En sannleikurinn er sá, að þau standa þvert á móti nú í 103- 104, og má telja víst, að þau komist hærra þegar lengra líður. því að það er öllum kunnugt, að banka þessum er mjög vel stjórnað, og allir seðlabankar, sem bygðir eru á góðum grundvelli og vel er stjórnað, eru sannarlega arðsöm eign. Það er því hin fylsta von þess, að þessi kaup geti orðið til hins mesta hagnaðar fyrir landsjóð, og þó að landið verði nú að borga nokkra milligjöf, mun hún með tímanum vinnast aftur upp á rentum þeim sem landsjóður fær af hlutabréfunum. Þætti mér því, þegar á alt þetta er litið, mjög illa farið, ef frumvarpið næði ekki fram að ganga og ekkert yrði úr kaupunum. Og lít eg svo á, sem þau úrslit málsins mundu valda því að landsjóður færi þar á mis við mjög mikinn hagnað.

Steingrímur Jónsson Eg leyfi mér að lýsa því yfir, að eg undrast stórum undirtektir nefndarinnar í þessu máli. - Það hefir verið talað um, að það væri ilt, að bankinn væri ekki innlend eign, og að við hefðum þar ekki meira fé og yfirráð en við höfum. Og játa eg, að þau ummæli séu að nokkru á rökum bygð. - En það hefir frá því fyrsta verið hugsjón mín að við gætum fengið hluti í þeim banka, sem veittu okkur yfirráð yfir honum. Auðvitað skal eg játa, að íslenzkir menn eiga í bankanum hluti sem nema svo að hundruðum þúsunda skiftir. - Frummælandi játaði, að tilgangurinn með frumvarpinu væri góður. En tilgangurinn er þessi tvennur: annars vegar að greiða fyrir þeirri eklu á peningum, sem ríkt hefir og ríkir enn innanlands, - og hins vegar að koma því til leiðar, að íslenzkir menn nái meiri yfirráðum en þeir hafa haft yfir bankastofnun þessari. Þetta segja nefndarmennirnir að ekki náist með frumvarpi þessu, þótt að lögum yrði. - Það var einmitt bent á það af háttv. 1. kgk. þm., að þvert í mót mundi hvor tveggja þessi tilgangur nást með lögunum (ef að lögum yrðu). Og skal eg þar nokkru við bæta hans ástæður. Þótt það að vísu liggi í augum uppi, sem hann tók fram, að mjög miklar líkur, og enda vissa, sé fyrir því, að þó að bankinn notaði nokkuð af fjárauka þeim, sem honum hlotnaðist á þennan hátt, til að greiða úr skuldum sínum erlendis, og efldi þar með lánstraust sitt, svo að hann ætti hægra með að bæta úr eftirspurninni eftir peningum hér innanlands, - þá er og heldur als engin vissa fyrir því, að að honum yrði gengið með skuldirnar. Og gæti hann þá þess fremur bætt úr innlendu peningaþörfinni. Svo að á hvern veg, sem á málið er litið, og hvernig sem fyrir slæst í þessu atriði, þá hlýtur þó niðurstaðan undir öllum kringumstæðum óhjákvæmilega að verða til ómetanlegs hagnaðar fyrir landsjóð og landsmenn.

Stefán Stefánsson (6. kgk. þm.): Eg fæ ekki betur séð en að með frumvarpi því, sem hér liggur fyrir, sé fundið gott ráð til að bæta, að nokkru leyti, úr peningaþröng þeirri, sem nú er hér í landi. Því hefir að vísu verið skotið fram, að bankinn mundi geta selt þessi hlutabréf, þó landsjóður keypti þau ekki. - En þó svo fari, að einhverjir aðrir - sjálfsagt útlendingar - kaupi bréfin, verður það ekki til þess, að vér fáum yfirráð yfir bankanum, og í annan stað má geta þess, að hingað til hefir bankinn ekki getað selt bréfin fyrir nafnverð. En sjálfsagt stafar það með fram af peningavandræðum þeim, sem verið hafa um gjörvallan heim, að heita má, síðan bankanum var veitt heimild til að auka hlutafé sitt. - Hins vegar ganga núverandi hluthafar aldrei að því, að selja hlutbréfin undir nafnverði sem heldur ekki er von, því að hinir nýju hluthafar verða aðnjótandi svo margra góðra hlunninda, sem bankinn hefir þegar fengið. Það hefir verið mikið úr því gert hér í deildinni í dag að hlunnindi banka þessa hafi verið aukin á hverju þingi. En öll þessi hlunnindi getur landsjóður nú fengið aftur að ? hlutum, ef frumv. þetta nær fram að ganga og samningar um hlutabréfakaupin takast milli stjórnarinnar og bankans. Mestu hlunnindin fyrir bankann eru seðla útgáfurétturinn. Halldór Jónsson bankagjaldkeri hélt því fram í blaðagrein einni fyrir nokkrum árum, að með seðlaútgáfuréttinum hefði landsjóður veitt bankanum stórhöfðinglega gjöf, því að hlunnindi þessi mætti telja 30,000 kr. virði á ári, og að á seðlaútgáfuréttinum græddi bankinn ef vextir væru reiknaðir með c. 680,000 kr. Af þessari upphæð fær landsjóður aftur ?, ef hann gerist hluthafi á þann hátt, sem frumvarpið gjörir ráð fyrir. Og þegar þess er gætt, að landsmenn munu nú eiga framundir hálfa miljón í hlutafé bankans, má telja víst, að öll yfirráð bankans, kæmust í hendur Íslendinga, ef landsjóður keypti hlutabréf fyrir 2 milj. króna. Því er haldið fram í nefndarálitinu, að sannvirði bréfanna hafi í apríl verið 91 %, en í apríllok var kauphallarverð þeirra, að arðinum meðtöldum, 103% og eftir því hefir sannvirði þeirra, reiknað á þann hátt, sem nefndin gerir, verið 95-96%. Það má kanske segja, að það sé nokkuð dýrt, þegar miðað er við þetta verð, að kaupa bréf þessi á 101 %, en vér getum ekki fengið þau fyrir minna, og verður því að gefa það fyrir þau, þyki okkur kaupin á annað borð svo arðvænleg, að vér viljum í þau ráðast. Og kaupi landsjóður þessi bréf, þá eykst eftirspurnin eftir þeim og þau hækka enn meira í verði. Þegar þess er gætt, að hluthafar bankans hafa síðustu árin fengið 6 %-7 % í arð á ári, og þau ár hafa verið hin erfiðustu að því er alt viðskiftalíf snertir, og að landsjóður hins vegar ekki á að borga nema 4½ % í vexti af skuldabréfum sínum, þá er mér ómögulegt að skilja, hvernig hinn háttv. framsögum. getur fullyrt, að hlutabréf bankans séu ekki betri en landsjóðsskuldabréfin. Eða hvaða líkur getur hann fært fyrir því, að hlutabréf bankans gefi framvegis ekki nema 4 ½ % í vöxtu, þegar honum hefir gengið svona vel búskapurinn síðustu árin, sem þó hafa verið öllum landsmönnum í erfiðasta lagi? Munurinn á arðinum af bankahlutabréfunum, ef þau gefa 6 ½ % og þessum 41/2%, sem landsjóður þarf að greiða af skuldabréfum sínum, er 2 %, og það verða af tveimur miljónum 40 000 kr. Þá upphæð græðir landsjóður á hverju ári, og er hún nákvæmlega jafnhá eins og sú upphæð, sem vér þurfum að innleysa skuldabréf með á ári. Á 50 ár um græddum vér þá 2 milj. kr., eða hefðum með öðrum orðum eignast öll bankahlutabréfin, án þess að gefa einn eyri fyrir þau. Og þó svo færi, að arðurinn af hlutabréfunum yrði minni en hér er gert ráð fyrir, þá yrði gróðinn eigi að síður stórkostlegur, en það er ekkert líklegra að arðurinn lækki en að hann hækki, og allra sennilegast, að meðaltalið verði ekki undir, öllu fremur yfir 6 ½ %. Það er því ómögulegt að mótmæla því með rökum, að fyrirtækið sé arðvænlegt. Nefndin ber á móti því, að vér fáum yfirráð yfir bankanum, þótt vér kaupum bréf þessi, því að 2/5 hluthafanna geti engu ráðið, ef hinir allir standi í móti, en menn verða að gæta þess, að hinir hluthafarnir, að íslenzku hluthöfunum undanteknum, sem nú eiga að minsta kosti 3 til 4 hundruð þúsund krónur í hlutafé bankans, eru búsettir á við og dreif í útlöndum, og munu sjaldnast sækja hluthafafundina, sem haldnir eru í Reykjavík, og verða það því því nær eingöngu íslenzku hluthafarnir og umboðsmenn landsjóðs, sem fundina sækja, og hljóta því að ráða öllu, sem þeir vilja ráða. Helzt vildi eg halda hlutabréfakaupunum áfram þar til öll hlutabréfin eru komin á íslenzkar hendur og bankinn þannig orðinn með öllu innlend eign. - En haldi bankinn áfram að vera útlend eign, mega þeir þakka sér það, sem fella þetta frumv., því að tilboðið stendur ekki nema til loka þessa þings, svo að það er ómögulegt að segja, að maður að eins sé mótfallinn kaupunum að þessu sinni, því að jafngott tækifæri kemur líklega aldrei aftur; að minsta kosti fáum vér hlutabréfin sennilega aldrei með jafngóðum kjörum. Eg vil því eindregið ráða til að samþykkja frumv. þetta, vegna þess að við það aukast peningarnir í landinu, því að það er þegar því nær fengin fullkomin vissa fyrir því, að landsjóðsskuldabréfin geta selzt ef til kemur með viðunanlegum kjörum, og að þetta er líklegasti vegurinn til þess, eins og nú stendur, að bæta úr peningavandræðunum. Þá er eigi síður á það að líta, að hér er að ræða um sjálfsagt eina framkvæmanlega ráðið til þess að Íslendingar fái full yfirumráð yfir bankanum og rekstri hans. Loks fær landsjóður aftur að 2/5 hlutum arðinn af hlunnindum þeim, sem hann hefir veitt Íslandsbanka.

Lárus H. Bjarnason Háttv. 1. og 6. kgk. þm. hafa fært þær ástæður fyrir því að samþykkja beri frumvarp þetta, að þá aukist veltufé bankans, og þá komist yfirráðin yfir honum í hendur Íslendinga. Eg skal fyrst víkja að síðari ástæðunni, þó að háttv. 1. kgk. þm. sannaði það raunar bezt sjálfur, að það er engin ástæða, því að hann tók það fram, sem líka er laukrétt, að í bankaráðinu hafa Íslendingar 4 af 7 atkvæðum, og eg býst við að Íslendingar verði í meiri hluta í stjórn bankans áður langt um líður. Auk þess hefir ráðherrann mikið vald yfir bankanum, getur jafnvel ónýtt samþyktir hluthafafundar. Og loks eru litlar líkur til þess, að hluthafarnir samþykki nokkuð, er geri Íslandi skaða, því að hagsmunir landsins og bankans ættu víðast hvar að fara saman, en rekist íslenzkir og erlendir hagsmunir á annað borð á, má bera Íslendinga ofurliði, þó að frumv. kæmist á, með því að kaupa upp öll þau hlutabréf, sem ekki væru landsjóðseign. Til þess að tryggja oss yfirráðin yfir bankanum að fullu, þyrftum vér því að kaupa meira en helming hlutabréfanna, en frumv. þetta fer að eins fram á að kaupa 2/5 hluta þeirra. Annars er gert alt of mikið úr valdi hluthafafundanna. Á þeim hluthafafundum Íslandsbanka, sem hingað til hafa verið haldnir, hefir ekkert annað verið gert en að samþykkja reikninga bankans og kjósa fulltrúa í bankaráðið. Það er heldur ekki rétt, að veltufé bankans aukist við hlutabréfasölu þessa, því að meginið af því fé, er bankinn fengi fyrir hlutabréfin, myndu ganga til þess að borga erlendar skuldir, enda hefir annar bankastjórinn, er nefndin hefir átt tal við, játað að svo mundi fara. Sami peningurinn verði ekki bæði brúkaður hér til útlána og til skuldaborgunar í útlöndum. Ef það er rétt, að bréfin standi í 103% erlendis, eins og háttv. 1. og 6. kgk. þm. halda fram, þá þarf bankinn sannarlega heldur ekki að vera að leita til landsjóðs til þess að fá þau seld; honum er þá miklu nær að selja þau í útlöndum. En þó þau standi í 103%, þá er sannvirði þeirra ekki nema 95- 96%, því að frá þessum 103% verður að draga vexti fyrir 1908 og það sem af er 1909. En hvað sem um það er, þá er eitt víst, að annaðhvort standa bréfin vel, og þá er bankanum lafhægt að selja þau í útlöndum, eða þau standa ekki vel, og þá eru þau of dýrt keypt á 101%. En samkvæmt yfirlýsingu bankastjóra má ekki setja lægra verð á þau í frumv. en 101%, og þá verðum vér fyrst og fremst og fremst að gefa 60.000 kr. á milli þeirra og skuldabréfanna, sem vér látum bankann hafa í staðinn fyrir 98%. Í öðru lagi eigum vér að borga 4½ % vexti af 2 milj. kr. eða 90.000 kr. fyrsta árið, og loks eigum vér að afborga skuldabréfin árlega með 40.000 kr. Og yrði það alls fyrsta árið 190.000 kr. Frá þessari upphæð má draga hinn væntanlega arð, sem ómögulegt er að segja hve mikill verður. En það liggur í hlutarins eðli, að hann verður hlutfallslega minni af 5 milj. en 3 milj., því að því minna kemur í hvers hlut, sem honum er skift í fleiri staði. Ekki er ósennilegt að hann lækki að minsta kosti um 1½ %, ogyrði hann þá 5%, sem af 2 milj. kr. er 100.000 kr., og yrði þá tap Íslands fyrsta árið 90.000 kr. Seðlaútgáfurétturinn þarf sannarlega heldur ekki að verða landinu ónýtur, þótt þessum kaupum sé slept, ef Ísland að eins kann að gera sér mat úr honum, þegar leyfi bankans að 24 árum liðnum rennur út. Þegar leyfi danska þjóðbankans var á enda, lögðu Danir með lögunum frá 12. júlí 1907 750.000 kr. árgjald á bankann, sem endurgjald fyrir seðlaútgáfuréttinn, og þó er hlutaféð alls ekki nema 27 milj. kr. Það gæti orðið dálagleg upphæð, ef vér heimtuðum hlutfallslega jafnmikið af Íslandsbanka á sínum tíma. Auk þess á Þjóðbankinn að greiða ríkissjóði ¼% af arði sínum, eftir að 5% hafa verið lagðir í varasjóð og hluthafar fengið 6% og ennfremur ½% af því, sem hann græðir við að seðlar týnast, og loks á bankinn að launa 2 bankastjóra, sem skipaðir eru af konungi. Það er því minni nauðsyn til að taka tilboði þessu nú, sem borin er fram þingsályktunartillaga í neðri deild um að skipa milliþinganefnd í bankamálin. Þá má og geta þess, að Landsbankinn á óbrúkaðar 2 milj. kr., sem hann hefir fengið fyrir seld skuldabréf, og ef hann fær nú heimild til þess að gefa út 3. flokk af bankavaxtabréfum og getur selt þau, þá eykst veltufé hans stórkostlega, og þá um leið peningamagnið í landinu, og býst eg við að flestir leggi meira upp úr því, að peningarnir fáist, en hinu, hvaðan þeir koma.

Steingrímur Jónsson Þegar mest var rætt um stofnun hlutabanka fyrir nokkrum árum, voru margir menn nyrðra og þar á meðal eg hikandi í því máli, álitu það varhugavert, en þó óhjákvæmilegt, væri ekki hægt að gera Landsbankann þannig úr garði, að hann fullnægði peningaþörfum landsmanna. Það var innileg ósk nyrðra, er bankinn var stofnaður, að landsjóður gerðist hluthafi fyrir mikilli upphæð í honum, og vantaði meira að segja lítið á, að meiri hluti væri fyrir því á þingi. Fyrir því álít eg rétt, að kaupa hlutabréfin nú, þar sem þau fást með aðgengilegum kjörum, því að á þann hátt fáum vér umráð yfir bankanum. Það er ekki til neins fyrir háttv. 5 kgk. þm. að vera að halda því fram, að hluthafafundirnir ráði litlu, hluthafafundirnir sem einmitt kjósa hina starfandi stjórn bankans. Gerist landsjóður hluthafi fyrir 2 milj. kr., eru Íslendingum trygð full umráð yfir bankanum, því að þegar við þessar 2 milj. landsjóðs bætist sú ½ milj., sem einstakir íslenzkir menn eiga, er óhugsandi annað en að Íslendingar verði ávalt í meirihluta á hluthafafundunum. Eg varð alveg forviða er eg sá hve gálauslega nefndin fullyrðir, að 2 milj. tryggi ekki meiri hluta, því að það er að minsta kosti »Tankeexperiment« og annað ekki, að 2 milj. + því, sem einstakir menn íslenzkir eiga, sé ekki næg trygging fyrir meiri hluta á hluthafafundunum. Heimild sú, er bankanum var gefin 1907, var aðallega gerð í því skyni að auka veltufé bankans og styrkja lánstraust hans. Hinn háttv. framsögum. hafði það á móti kaupunum, að féð, sem bankinn fengi fyrir bréfin, myndi aðallega ganga til þess að borga erlendar skuldir. Ef bankinn væri í svo miklum útlendum skuldum, sem hann þyrfti að borga, en gæti ekki án þess einhver hlypi undir bagga með honum, þá yrðum vér að gjöra það, en það vill nú svo vel til, að hann getur borgað hinar erlendu skuldir sínar, án slíkrar hjálpar, en þó því að eins, að hann dragi seglin svo mikið saman, að viðskiftalíf landsmanna hlýtur að bíða stórhnekki við. Þriðja mótbáran sem nefndin leggur áherzlu á er sú, að verð hlutabréfanna sé of hátt. Hún segir að landsjóður eigi að borga 60 þús. kr. í milligjöf, og fari auk þess varhluta af ágóðahlutum. Þetta er ekki haft rétt eftir lögunum. Í þeim stendur að eins, að ekki megi kaupa hlutabréfin hærra verði en 101, og ekki selja bréf landsjóðs lægra en 98. Þar með er ekki sagt, að bréfin skuli kosta þetta, ef þau verða ekki þess virði, þegar salan fer fram. En á hinn bóginn hafa bréfin allajafna staðið fyrir ofan 101, nú í 103; það er að eins peninga-»krisinn« sem hefir gert það að verkum, að þau hafa farið niður úr því. Þá sagði háttv. framsögum., að ekki væri útlit fyrir að bankinn þyrfti á þessu fé að halda, þar sem hann hefði annan rétt, sem hann léti ónotaðan að miklu leyti, nefnilega seðlaútgáfuréttinn. En seðlaútgáfan fer ekki eftir því sem þarf af lánum eða því hvað gefa má út af seðlum, heldur eftir því, hve mikið bankinn getur haft úti í umferð. Hugsum okkur að kaupmaður fái lán í banka hér til að borga með skuld í Höfn. Hann fær lánið í seðlum og sendir þá til Hafnar. Þar eru þeir seldir banka og okkar banki verður að innleysa þá aftur með peningum. Af þessu dæmi er augljóst, að seðlaútgáfurétturinn getur ekki aukið veltufé bankans, nema landsmenn séu svo efnaðir, að þeir geti haft þá í vösum sínum hér heima til muna. Háttv. 5. kgk. þm. sagði, að bankinn þyrfti ekki að sækja þetta fé til landsjóðs. Það er rétt, enda er hugmyndin ekki komin frá bankanum heldur frá peningamálanefndinni í Nd. Íslandsbanki hefði getað verið búinn að selja bréfin, að vísu máske ekki nema með skaða, en nú getur hann selt þau, og verður líklega neyddur til að selja þau fyrir hvaða verð sem er, því honum er nauðsyn að auka fé sitt. En svo virðist mér rétt að lita á það, hverjar afleiðingarnar mundu verða, ef ekkert yrði af kaupunum. Sú fyrsta yrði, að bankinn neyddist til að selja öðrum, til að útvega sér veltufé. En svo er annað, sem hætt er við að mundi leiða af því, og það er, að hjá Íslandsbanka risi upp talsverð samkepnistilhneiging gagnvart Landsbankanum. Mér virðist blærinn á nefndarálitinu benda til þess, að verðir Landsbankans beri ekki góðan hug til Íslandsbanka, og að stjórn Íslandsbanka hafi ástæðu til að álíta, að það sé vilji þingsins að Landsbankinn setji Íslandsbanka út í horn eða herði að honum. Þetta gæti orðið háskalegt, ekki af því að hætt sé við, að Íslandsbanki bæri hærra hlut, heldur af því að skæð samkepni milli bankanna gæti haft óútreiknanleg áhrif á hag landsmanna, þar sem bankaviðskiftin grípa nú svo mjög inn í allan efnahag þeirra. Að endingu vil eg benda á eitt atriði í þessu máli, sem ekki er lítils virði. Ef það hefði tekist, með því að samþykkja þetta frumvarp, að fá umráð yfir Íslandsbanka, þá hefði okkur verið það í lófa lagið, að samræma bankana þannig, með breytingu á fyrirkomulagi þeirra, að öll samkepni milli þeirra yrði úr sögunni, og þeir yrðu eins og tvær deildir af sama banka, nokkurs konar þjóðbanka Íslands. Þetta er hugmynd, sem er þess verð að hún sé athuguð. Verkum mætti skifta svo með bönkunum, að t. d. Landsbankinn væri sparisjóður og hypotekbanki, en Íslandsbanki seðlabanki og víxilbanki. Ef þessu væri kipt þannig í lag, þá væri vel farið. Og með því að samþykkja þetta frumv. hefðum vér stigið fyrsta sporið í þessa átt.

Júlíus Havsteen Háttv. 5. kgk. þm. sneri út úr orðum mínum, eins og eg hefði komist í mótsögn við sjálfan mig. En það er bygt á rangfærslu eða misskilningi. Eg sagði að eg legði enga áherzlu á yfirráðin, af því að þyngdarpunkturinn hvað þau snertir væri hér, eða fremur hér en erlendis. Eg hefi aldrei litið svo á, að það væri aðalaugnamið frumvarpsins, að ná yfirráðum yfir bankanum; aðalaugnamiðið er að auka starfsfé bankans og bæta úr peningaþörf landsins; og eg vil spyrja hinn háttvirta 5. kgk. þm., hvort hann ekki sem bankafulltrúi sé mér samdóma um það. Eins og það á sér oft stað í daglega lífinu að tveir partar græði á viðskiftum, þá á það sér einmitt líka stað hér. Bæði landsjóður og Íslandsbanki mundu hafa hag af þessum kaupum. Eg skal svo eigi orðlengja frekar um þetta mál. Eg vonast til svo góðs, að það gangi úr deildinni hér sem lög.

Eiríkur Briem Vegna naumleika tímans var auðvitað ekki hægt að taka fram í nefndarálitinu öll þau atriði, sem einstakir nefndarmenn höfðu á móti frumv. Eitt af þessum atriðum var einmitt það, sem háttv. 4. kgk. þm. minntist á síðast í ræðu sinni, sambandið milli hlutabankans og Landsbankans. Nú er landsjóður eigandi Landsbankans; ef hann yrði líka að miklu leyti eigandi hlutabankans, yrði það óumflýjanlegt að skoða samvinnu bankanna frá öðru sjónarmiði. Eg býst því við, að þessu frumv. verði breytt strax á næsta þingi, ef það verður að lögum nú. Eg skal í sambandi við þetta geta þess, að þegar Íslandsbanki var stofnaður, var það fyrst meiningin að Landsbankinn væri lagður niður; en honum var bjargað á síðustu stundu með breyt.till. í Ed. Þegar landsjóður væri orðinn eigandi að báðum bönkunum, þá væri óþarft að skifta sömu verkunum milli þeirra eins og nú er, þar sem báðir hafa veðdeild, sparisjóð o. fl. Annaðhvort yrði þá Landsbankinn lagður niður, eða verkunum skift einhvern veginn milli bankanna, þannig að hlutabankinn væri t. d. seðlabanki. En hvernig sem þessu verður nú fyrir komið, þá er það einmitt þetta, sem menn verða að gera sér grein fyrir, áður en slíkt frv. er samþykt. Það er eins og bætt sé við hálfsagða setningu, ef menn samþykkja slíkt, án þess að gera jafnframt ráð fyrir fyrirkomulagi bankans þegar báðir eru orðnir eign landsjóðs.

Jens Pálsson Eg vil gera grein fyrir afstöðu minni í þessu máli, og hún er sú, að eg álít að við eigum að fella þetta frumv. Eg hefi ekki enn sannfærst um að þessi kaup séu heppileg. Eitt atriði vil eg taka fram, sem að mínu áliti er mjög mikilvægt, og það er, að þessi hlutabréf eru eins og öll önnur hlutabréf meira og minna áhættubréf. Eg skal benda á það, að seðlaútgáfan getur verið tvíeggjað sverð, sem verður að brúka með mestu varúð. Við höfum enga vissu fyrir því, þó þessi bréf gefi nú 6½ % vexti, að þau gefi það framvegis. Sömuleiðis er það rétt, sem sagt var áðan, að landsjóður gefur betri bréf fyrir lakari bréf, því bréf landsjóðs eru fyllilega trygð svo lengi sem heil brú er í þessu landi, en hlutabankabréf eru ekki að sama skapi fulltrygð; og það er meir í það varið að bréfin séu trygg, en að þau geti stöku sinnum gefið háa vexti. Önnur ástæða mín á móti þessu frv. er, að eg tel það hættulegt að nota of gapalega lánstraust landsins. A það má ekki reyna né sverfa að því, nema nauður reki til. Enn ein ástæða er það, að ef hlutafé bankans er þannig alt í einu aukið um 2/5, gæti vel farið svo, að hann færi að verzla of mikið, stækkaði verzlunina meir en bolmagn er til, eins og kaupmönnum hættir oft við, ef »kapital« þeirra eykst. Að endingu skal eg taka það fram, að þar sem engin trygging er fyrir því, að þessu fé verði varið til að bæta úr þörfum landsmanna, þá get eg ekki felt mig við að hlaupa að því, að stíga þetta stóra spor; þó það gæti orðið góð »spekulation«, ef það hepnaðist, þá er það þó ávalt mjög áhættubundið.

Lárus H. Bjarnason Eg stend aðallega upp til þess að svara háttv. 1. og 4. kgk. þm. nokkrum orðum. Háttv. 4. kgk. þm. sagði, að fulltrúaráðið hefði lítil völd; meðal annars kysu hluthafar framkvæmdarstjórn bankans. Háttv. þm. virðist ekki hafa kynt sér sem skyldi reglugjörð bankans. Samkvæmt 19. gr. hennar hefir fulltrúaráðið hina æðstu forstöðu bankans og allra mála hans á hendi. Og samkvæmt 24. gr. kýs fulltrúaráðið framkvæmdarstjórn bankans. Annað mál er það, að hluthafarnir hafa samkvæmt reglugjörð Albertis yfirtökin fyrstu 9 árin, en þau eru nú meira en hálfnuð. Ennfremur má benda á það, að samkvæmt 17. gr. laga frá 7. júní 1902 um heimild til að stofna hlutafélagsbankann, hefir ráðherra Íslands rétt og skyldu til að ónýta hverja þá ályktun aðalfundar hluthafanna, sem honum þykir koma í bága við tilgang bankans eftir inngangsorðum laganna, en þau fara í þá átt, að bankinn skuli yfirleitt bæta úr peningahögum landsins. Eg fór rétt með orð háttv. 1. kgk. þm. Hann bar fram tvær ástæður með frumv. önnur var sú, að landið fengi yfirráð yfir bankanum, en hin að veltufé bankans ykist, ef kaupin yrðu samþykt. En hann hjó úr hendi sér fyrra vopnið, þar sem hann sagði, að hann legði ekki áherzlu á yfirráðin, af því að þyngdarpúnktur þeirra væri einmitt hér Bæði hann og háttv. 4. kgk. þm. vildu mata mig á því, að eg væri í fulltrúaráði Íslandsbanka og ætti því að bera góðan hug til hans. Eg ber góðan hug til bankans, en ef hagsmunir bankans og landsins rekast á, þá er eg landsins megin. En hér fer prýðisvel saman, hagur bankans og landsins. Bankinn getur selt öðrum sín bréf á 103 eða 104 eftir því sem háttv.þm. segja; það er honum hagkvæmara en að þurfa að selja þau landinu á 101. Og landinu er það í hag, að þurfa ekki að kaupa bréfin með þeim kjörum sem heimtuð eru. - Út af því sem háttv. 4. kgk. þm. sagði um verkaskiftingu milli bankanna, skal eg benda á það að verkum má skifta milli þeirra alveg eins, þó þetta frumv. gangi ekki fram að sinni. Það má ef til vill seinna fá Íslandsbanka allan seðlaútgáfuréttinn, móti því að hann veiti Landsbankanum í þess stað eitthvað af sínum lögleyfðu réttindum. - Enn er það í mínum augum stór ástæða til að hrapa ekki að þessu máli, að það hefir fengið mjög lítinn undirbúning á þinginu. því, þó að málið komi frá nefnd, þar sem »fjármálamenn« eins og þm. Dalamanna og 2. þm. Reykvíkinga eiga sæti, þá verð eg þó að telja það lítt undirbúið, ekki sízt þar sem Ed. hefir haft svo nauman tíma til að íhuga það. Eg legg því til að málinu verði lokið með rökstuddri dagskrá sem eg skal leyfa mér að lesa upp: »Í því trausti, að landstjórnin athugi bankamál landsins til næsta þings, þar á meðal hvort tiltækilegt sé að landsjóður kaupi hluti í Íslandsbanka, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá». Þessa dagskrá bið eg hæstv. forseta að bera undir atkvæði á sínum tíma, og get þess um leið, að háttv.þm. Ísf. hefir fallist á hana.

Stefán Stefánsson 6. kgk. þm.: Eg bjóst við því að ræður háttv. 5. kgk. þm. yrðu veigameiri en þær reyndust. Eg man ekki til að hann reyndi að hrekja eitt orð af því sem eg hafði sagt. Hann sagði að vísu að við hefðum nokkur umráð yfir bankanum; það er að vísu satt, en ætli þau verði ekki meiri ef landsjóður yrði stærsti hluthafinn í bankanum og gæti meðal annars ráðið því, ásamt alþingi, hverjir sitja í fulltrúaráðinu og jafnframt ráðið mestu á aðalfundum. En aðalfundir geta haft mikil áhrif á rekstur og stjórn bankans. Þeir geta meðal annars vikið bankastjórunum frá. Og mér finst óhætt að búast við því, að ef landið væri stærsti hluthafinn í bankanum, þá séu þar með líkur til þess, að bankinn verði að meiri notum fyrir landsmenn. Háttv. 2. kgk. þm. sagði, að hér yrði að hugsa um, hvað næsta skrefið yrði. Eg hefi - þó eg sé ekki bankafróður - hugsað þetta nokkuð. Hann sagði einnig að eftir að landsjóður hefði fengið hlut í Íslandsbanka, myndi hann líta bankann öðrum augum en nú. Það vona eg einmitt að landsjóður geri og skifti störfunum eðlilegar og hyggilegar milli bankanna en verið hefir, en fyrsta og hyggilegasta sporið í þessa átt virðist einmitt vera það, að landið fái full umráð einnig yfir Íslandsbanka. - Það gæti orðið miklu gagnlegra, ef t. d. annar bankinn væri veðbanki, og hefði þá líka öll sparisjóðsstörf, en hinn bankinn væri aðallega seðlabanki. - Allri slíkri skiftingu á starfsviði bankanna, sem miða ættu að því, að þeir gætu komið landsmönnum að sem mestu gagni, er auðvitað því hægra að koma fyrir, sem landsjóður hefi meiri eignar- og yfirumráð yfir báðum bönkunum. Þá var háttv. 2. þm. G.-K. að hræða oss með því, að landsjóður mætti ekki brúka of gapalega lánstraust sitt. Hér er eg á sama máli. - Við höfum verið sammála í öðru stóru máli á þessu þingi, nfl. »Thore«-málinu, sem laut að því, að landsjóður tæki lán. Það var gott mál, en það var áhættumeira en þetta. - Hann talaði líka um það, að engin vissa væri fyrir því, að það fé, sem fengist á þann hátt, sem frumv. gerir ráð fyrir, yrði notað, eða hvernig það yrði notað. Eg ímynda mér þó að féð yrði alla daga ekki síður notað landinu í hag, þó landið fengi aukin umráð yfir bankanum. Þá sagði háttv. 5. kgk. þm., að hag bankans væri vel borgið, þar sem hann gæti nú selt verðbréf sín fyrir 103-104. Eg sagði að í lok aprílmánaðar hefðu þau staðið í þessu verði, en eg get ekkert um það sagt, hvort þau seljast fyrir þetta verð nú. Eg man svo ekki til að eg þurfi að minnast á fleira, en þess vænti eg, að þessi rökstudda dagskrá verði feld og frumv. samþ. Eg ímynda mér að það myndi mælast vel fyrir út um landið, ef þingið stigi svona verulegt spor til þess, að landið gæti fengið umráð yfir bankanum, því menn eru alment óánægðir yfir því, að hann skuli vera útlend stofnun. Og því þykir mér undarlegt, að háttv. 2. þm. G.-K. skuli vera frumvarpi þessu mótfallinn, jafn góður Íslendingur og mikill sjálfstæðismaður og hann er, því hann má vita, að efnalegt sjálfstæði hverrar þjóðar er nauðsynlegt skilyrði fyrir réttarlegu sjálfstæði hennar.

Jens Pálsson Eg finn ástæðu til þess að svara háttv. 6. kgk. þm. þar eð hann dró mál inn í umræðurnar, sem aldrei hefir komið í þessa deild, og því ekki geta komið umræðunum við, nfl. »Thore«-málið. En hann má vita að eg tel hér ólíku saman að jafna, þar sem þar var aðeins um fjórðung þess fjár að ræða, sem hér ræðir um, og þar sem alt var svo vel trygt sem frekast var unt. - Þetta kom ekkert þessu máli við, og enginn þinglegur réttur til þess að blanda því hér í umræðurnar. Og þingmaðurinn naut þess að eg sat í forsetastólnum, og átti að dæma í minni eigin sök, að eg ekki tók af honum orðið. Þar sem honum fórust svo orð, að eg væri góður Íslendingur og sjálfstæðismaður, met eg mikils þau góðu ummæli hans.

Framsögumaður (Jósef Björnsson) Það er að bera í bakkafullan lækinn, að tala meira um þetta, því bæði háttv. 5. og 2. kgk. þm. hafa sérstaklega glögt sýnt fram á, að nefndin hafi ástæðu til þess að láta málið ekki fara lengra að þessu sinni. Háttv. 6. kgk. þm. sagði, að engin sönnun væri fyrir því, að bankinn notaði þetta aukna fé til þess að borga skuldir erlendis og taldi það sennilegt, að með þessu móti mundi koma fé inn í landið, því þó erlendar skuldir yrði borgaðar, yrði tekið nýtt lán. Eg tek það fram aftur, að nefndin hefir einmitt sérstaka ástæðu til að halda að féð gangi til skuldalúkninga, af því að hún hefir spurst fyrir um það, og fengið glögg svör. - Svo var hann að tala um vextina. Hann taldi að á 40 árum yrði bankinn búinn að græða alt hlutaféð, þar eð þeir 2% sem hann græddi á peningunum leiddi til þess, en það er engin vissa fyrir því, að bankinn geti altaf fengið þessar rentur, og þetta er því bygt á ágizkun. Þá fór sami háttv.þm. að draga úr því í seinni ræðu sinni, sem hann sagði í hinni fyrri, nefl. því, að hægt væri að selja hlutabréfin fyrir 103. Hann sagði nú í seinni ræðunni, að líkindi væru til þess að selja mætti bréfin og þar af leiðandi hlypi tíminn burtu frá landsmönnum til að ná í þau. Hér verð eg að gera það sama og hann gerði sjálfur ; að efast um þetta. Því það er þó talið rétt að bankinn hafi ekki selt hlutabréfin, af því hann hafi ekki getað selt þau. Hvað snertir ilt árferði fyrir bankann undanfarið, þá má nú líta á það frá ýmsum hliðum, en þess ber að geta að fé bankans hefir verið úti fyrir háa vexti, og á því hefir bankinn grætt. Háttv. 5. og 2. kgk. þm. töldu mál þetta ekki sem bezt undirbúið, og þar sem í ráði er að endurskoða bankalöggjöfina, mælti það meðal annars með því, að ráða málinu ekki til lykta á þessu þingi. Eg mun því greiða atkv. með hinni rökstuddu dagskrá.

Ágúst Flygenring Eg lýsti því yfir við 1. umræðu, að eg væri málinu hlyntur. En þar eð háttv. framsm. tók fram, að hagsmunir landsmanna væru ekki trygðir með þessu gagnv. Íslandsbanka, þá er það á móti minni skoðun, því þá eiga landsmenn þó um helming af hlutafénu, og það álít eg að sé næg trygging fyrir því, að útlendir hluthafar verði atkvæðum bornir á hluthafafundum. Það er því full vissa fyrir því, að landið fær umráð yfir bankanum, verði hlutabréfin keypt. Hvað snertir þingsályktunartillöguna í Nd. og hina rökstuddu dagskrá hér, sem báðar fara í sömu átt, skal eg játa það, að eg er þeim ekki mótfallinn, en þær eru gagnslausar. Það er ekki hægt að ráða fram úr þessu máli, svo að nokkurt gagn sé að, öðruvísi en með hjálp þingsins. Háttv. framsögum. tók það fram, að lítið útlit væri fyrir, að bréf bankans væri í áliti, þar sem þau ekki væru seld, en hér liggja til aðrar ástæður - þetta kemur bæði af því, að bankinn hefir haft fé handa á milli, svo hann hefir ekki beinlínis þurft að selja hingað til, og að öll hlutabréf hafa verið í lágu verði síðustu 3-4 árin um öll Norðurlönd. Þó hafa bréf Íslandsbanka verið með þeim hærri í Kauphöllinni í Kaupmannahöfn, og eru að hækka í verði, því bankinn hefir verið rekinn með dugnaði, og hefir gott álit á sér í Danmörku. Þá var talað um milligjöfina: það er að vísu ekki hægt að sanna með tölum, hvort nokkur milligjöf ætti að vera eða ekki, en þó alt útlit fyrir að þessi milligjöf sé ekki of há. Afborgun og vextir af þessum 60 þús. verða aldrei hærri en það, sem bankinn gefur meira í vexti, en landið þarf að gjalda af sínum bréfum vonandi. Allar bankastofnanir, eins og allar verzlanir, hafa arð eða tap eftir því gengi, sem í hvert skifti er í atvinnuvegum eins lands. Verði þessum banka vel og hyggilega stjórnað framvegis, og því ráða landsmenn, ef þeir á annað borð vilja öðlast yfirráðin yfir honum, þá ætti hann að gefa hærri vexti en 5%. Það eru fylstu líkur til að hlutabréfin gefi altaf yfir 5%, og þá er það gróði, sem gengur upp í afborgunina. Þá hefir landið stórt »plús« að meðtöldum yfirráðunum yfir bankanum, sem eg get ekki gert lítið úr. Það er rangt að bankinn þurfi ekki þetta fé, af því að því fé, sem bankar fá nú, sé varið til að kaupa útlendar vörur og borga erlendar skuldir .En við það er ekkert að athuga; það eykur efnalegt sjálfstæði landsmanna, að skulda fremur hér það sem þeir skulda en í útlöndum, og greiðir fyrir nauðsynlegum viðskiftum, að geta borgað vörur sínar strax, heldur en að taka þær til láns. Og það þurfa ekki að vera mikil höft á viðskiftalífinu til þess, að af þeim stafi fjártjón og mikil verðhækkun.

Stefán Stefánsson (6. kgk. þm.): Eg vil aðeins gera þá stutta athugasemd við orð háttv. framsm., þar sem hann efaðist um, að hlutabréfin yrðu seld á næsta ári, úr því að þau hafa ekki selst á þessu ári, að landsbankinn hefir nýlega selt sín bréf, en ekki getað það fyr.

Lárus H. Bjarnason Það var líka aðeins örstutt athugasemd. Eg vildi geta þess út af orðum háttv. 3. kgk. þm., að þar sem Nd. fer fram á að skipuð verði milliþinganefnd í bankamál landsins, þá er lang einfaldast að láta stjórnina vísa þessu máli til hennar. Viðvíkjandi orðum háttv. 4. kgk. þm., að það gæti leitt til hættulegrar samkepni við Landsbankann af hálfu Íslandsbanka, ef þessum kaupum yrði hafnað, þá vildi eg aðeins geta þess, að sá ótti er ástæðulaus, þar sem góðir menn sitja í stjórn Íslandsbanka, enda löggjafarvaldinu altaf innanhandar að styðja Landsbankann gegn slíkri samkepni, ef til kæmi.

Steingrímur Jónsson Mér þótti rétt að gera þá örstuttu athugasemd, að mér virðist sem hér sé slept góðu tækifæri; enda gæti stjórnin, þótt frumv. væri samþykt, borið sig saman við hina væntanlegu milliþinganefnd í bankamálum, sem komist hefir til orða í hinni háttv.Nd., því að henni er aðeins gefin heimild, en hún er alls ekki skylduð til að kaupa bréfin. - Á meðan á umræðum stóð kom svolátandi rökstudd dagskrá frá Lárusi H. Bjarnason, 5. kgk. þm.: »Í því trausti, að landstjórnin athugi bankamál landsins til næsta þings, þar á meðal hvort tiltækilegt sé, að landsjóður kaupi hluti í Íslandsbanka, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.« Var dagskráin borin undir atkvæði, og samþ. með 7:6 atkv.

Ágúst Flygenring Eg vildi að eins með fáum orðum gera grein fyrir því, af hverju eg er á móti þessu frumv. Eg greiddi atkvæði á því að þetta frumv. yrði tekið upp til umræðu hér í deildinni með afbrigðum frá þingsköpum síðast, af því að eg áleit að þetta mál ætti ekki að komast frá þinginu í því formi og eins undirbúið og það var. Á alþingi 1907 var kosin milliþinganefnd til þess að íhuga skattamál og tollmál landsins og koma fram með tillögur sínar í þeim málum. Þessi nefnd hafði lokið starfi sínu, en mál þau, er hún hafði til meðferðar, þóttu ekki nægilega undirbúin samt - því um mjög mikil vandamál var að ræða -, til þess að þau yrðu lögð fyrir þetta þing. En nú er hér slitið út úr kerfinu ákaflega mikilsvarðandi mál, og fleygt inn á þingið í lok þingtímans. Þótt komið hafi til mála að leggja innflutningsgjald á alt vörumagn, sem fluttist til landsins, þá hafa flestir ætlast til að slíkt yrði verðtollur. Því að menn játa að verðtollur komi jafnar niður »procentvis« heldur en tollur eftir vigt. Þetta hefir ekki náðst með því frumv. sem hér liggur fyrir. Það er fjarri öllum rétti að taka gjald eftir vigt og það af þeirri einföldu ástæðu, að slíkt gjald kemur algerlega rangt og öfugt niður. Því að dýru vörurnar eru að jafnaði minni fyrirferðar og léttari, en ódýru vörumar eru meiri fyrirferðar og þyngri. Það hefir að vísu - eg skal játa það - verið reynt að laga þetta nokkuð í Nd., t. d. að því er snertir kornvöru og byggingarefni. En mörgu hefir þó verið slept og ekki tillit tekið til ýmsra vörutegunda. Það mætti t. d. nefna kartöflur. Það var sagt að af þeim mundi farmgjaldið eftir þessu frumv. ekki nema meira 1-2% verðhækkun, en eg hef komist úr skugga um að það mundi nema hér um bil 12°/00. Eins er um hey, á því yrði verðhækkun um 7 %, á Soda 25 %. En aftur á móti á vefnaðarvöru, dúkum og sjölum yrði verðhækkunin ekki nema 1/2 % og á silki 1/16 %. Úr því farmgjaldið er eingöngu miðað við þyngd þá raskast auðvitað mest verðið á ódýrum vörum, því þær eru vanalega þyngstar, eins og eg tók fram áðan. Og þó ætti tilætlunin að vera sú að gjaldið kæmi þyngst niður á dýrum vörum, því að þær eru að öllum jafnaði ónauðsynlegri. Þessu frumvarpi hefir líka verið tekið illa af kaupmönnum. Meginþorri íslenzkra kaupmanna hefir ritað alþingi og í því bréfi fært rök að því, að slíkt farmgjald, sem hér er farið fram á, sé fjarri þeim grundvelli, sem ætti að vera og þess vegna hafa þeir lagt sterklega á móti því, að frumv. yrði samþykt. Hins vegar verð eg að telja það algerlega rangt að kasta slíku frumv. inn á þingið á síðustu dögum þess, og ætla svo að láta það ganga nefndarlaust og íhugunarlaust sinn gang. Eg vildi helzt að eitthvað yrði gert málinu til tafar ef ekki yrði hægt að fella það. T. d. mætti afgreiða það með rökstuddri dagskrá.

Kristinn Daníelsson Eg get sjálfsagt búist við að það sé um seinan að tala nokkuð um þetta mál hér í deildinni. En það fekk svo ógestrisnar móttökur, þegar það kom hingað í fyrstu, að eg vildi þó sýna einhvern lit á að leiða rök að því, að það hafi átt betri viðtökur skilið, því að þetta er að minni skoðun gott mál. Allir eru á eitt sáttir um það, að brýna nauðsyn beri til þess að auka tekjur landsjóðs, þó svo að fólki verði sá tekjuauki ekki mjög tilfinnanlegur. Allir þingmenn hafa fundið sárt til fátæktar landsjóðs, þegar verið var að ræða fjárlögin, og þeir hafa orðið að sleppa mörgu, sem þeir annars hefðu óskað að hægt væri að framkvæma. Það má nefna bæði samgöngubætur og fræðslumál og margt fleira. Þetta frumvarp er að vísu ekki ný braut, en eg verð þó að telja það heppilegt spor. Ef frumv. fengi fram að ganga, þá hefði það í för með sér tekjuauka, sem að vísu yrði ekki mjög mikill, en þó nokkur þegar í byrjun. Ef litið er með fullri sanngirni á þetta mál, þá er það auðvitað mál að verðtollur hefði verið betri, eins og háttv. 3. kgk. þm. tók fram. En eg vil þó taka það fram, að þó þetta sé ekki beinlínis verðtollur þá lætur það þó í reyndinni nærri. Hækkun á vörum yrði mjög lítil. Og hæsta hækkunin yrði eftir »procentum« mjög lág, þegar hún væri borin saman við þá verðhækkun, sem búast má við að yrði, þegar búið er að leggja skattgjald á allar vörur, sem flytjast til landsins. Háttv. 3. kgk. þm. fann það málinu til foráttu, að það væri óundirbúið. Þetta álít eg ekki rétt. Eg veit til þess að mjög vel hæfur maður hefir varið miklum tíma til þess að athuga það með nefndinni í Nd., hvernig lögin mundu koma niður á ýmsum vörutegundum í reyndinni. Og eg hefi hér í höndunum skýrslur um þær athuganir. Eg skal játa það, að gjaldið af kartöflum hefði átt að vera nokkuð lægra og sama má ef til vill segja um nokkrar aðrar vörutegundir. En þeir gallar eru þó svo lítilsverðir, að þeir ættu ekki að geta riðið frumvarpinu að fullu. Háttv. þm. reiknaði út, hvað gjaldið næmi miklu að tiltölu við innkaupsverð. En eg vil ekki miða við það, heldur útsöluverðið. Því að það eru auðvitað ekki kaupmennirnir, heldur landsfólkið, sem verður að borga farmgjaldið, þannig að það verður að borga vöruna þeim mun hærra verði, sem farmgjaldinu nemur. Þegar svo er reiknað mundi kartöflutunnan verða kringum 5 % dýrari vegna farmgjaldsins en ella. því að útsöluverð á kartöflum er kringum 8-12 kr. og farmgjaldið næmi 50 aurum. Þessi 50 aura verðhækkun er engin ósköp þegar miðað er við framfærslu kaupmannsins hvort sem er, sem vanalega nemur 2-3 kr. Eg skal geta þess, að það kom ekkert flatt upp á mig, að kaupmenn fóru að senda þinginu þessi erindi og áskoranir um að fella þetta frumvarp. Það má búast við að þeir komi með slíka beiðni, hvenær sem þess konar skattur verður lögleiddur, enda skal eg benda á, að í erindi þeirra er þess óskað, að farmgjöld verði aldrei lögleidd. En eg skil ekkert í þeim hávaða, sem hefir verið gerður út af þessu, þar sem um svona lítilfjörlegan skatt er að ræða. Nú er borgaður kringum 800 þús. kr. tollur af örfáum vörutegundum, en hér er um að ræða, að jafna 100 þús. kr. á alla tollstofna landsins, svo að það er auðséð, að verðhækkunin getur ekki orðið nema mjög lítilfjörleg. Eg vil mæla sem bezt með þessu frumv. Það er tilraun í smáum stíl, en getur gefið mikils verða reynslu, sem hægt væri að byggja á þegar farið verður fyrir alvöru að innleiða sem líkasta tolla þeim, er lagðir eru á að tiltölu við verð. Þess konar tollar, hreinir verðtollar, eru sjálfsagt heppilegri að ýmsu leyti, en þeir hafa aftur þann ókost, að þeir útheimta töluvert meira tolleftirlit.

Sigurður Stefánsson Eg verð að taka í sama streng og háttv. 3. kgk. þm. Mér þykir undirbúningurinn engan veginn nægilegur, til þess að það sé gerlegt, að samþykkja þetta frumv. nú. Deildarmenn hafa verið svo önnum kafnir síðan málið barst deildinni, að þeir hafa naumast haft tíma til að hugsa neitt verulega um það. Eg get sagt fyrir mitt leyti, að eg hefi varla haft tíma til að lesa frumvarpið yfir, og er öldungis óviðbúinn að greiða atkvæði með því eða móti. Eg vil líka benda á það, að þetta mál er komið óvanalega leið inn á þingið. Eg man ekki eftir að það hafi nokkurn tíma komið fyrir áður í þingsögu landsins, að tollmál hafi verið borin fram af hálfu þingmanna. Þau hafa ávalt komið frá stjórninni. Og af hverju? Af því að það hefir alt af verið álitið, að slík mál væru vandamál, sem þyrftu mikinn undirbúning. því hefir stjórnin undirbúið þau vandlega, oftast með tilstyrk þingsins, og síðan borið þau fram. Undirbúningurinn hefir verið slæmur hér í deildinni, og eg hygg að svo hafi einnig verið í neðri deild. Þar hafa líka verið miklar annir, og menn munu ekki hafa hugsað þetta mál svo vel sem skyldi. Eg vil líka benda á það, að það er hvergi talin skylda þings að hafa frumkvæði að nýjum skattalögum. Stjórnin ber fram slík mál, þegar henni þykir við þurfa, og þingið sker úr frá sínu sjónarmiði, hvort tillögur hennar um aukna skatta eru á rökum bygðar. Hin nýja stjórn hefir auðvitað ekki haft tíma til að koma með neinar slíkar tillögur, en hins vegar sýnist ekki vera svo brýn þörf fyrir aukna skatta á næsta fjárhagstímabili, að það sé ástæða til að bregða út af reglunni þess vegna. Eg skal játa það að vísu, að fjárhagurinn er ekki í sem beztu lagi. En til þess að bæta úr því, hefði þetta þing átt að spara útgjöldin sem allra mest. Það var rétta leiðin, en ekki að koma með nýja skatta að þessu sinni; því síður sem ný skattalöggjöf yfir höfuð stendur fyrir dyrum. Háttv. þm. V.-Ísf. sagði, að þetta væri að eins smátt byrjunarspor og virtist treysta því, að menn mundu sjá sér fært að halda áfram á sömu braut á næsta þingi. Eg skal engu um það spá, en jeg legg áherzlu á það, að í slíkum málum verður að gæta sín mjög vel, áður en fyrsta sporið er stigið. Það er alveg órannsakað, hvort það mundi gefast vel, að leggja á aðfluttar vörur sams konar gjald og lestargjaldið gamla. Eg skal ekkert um það segja til né frá, en eg álít ekki rétt af þinginu að byrja á því að órannsökuðu máli. Alt öðru máli væri að gegna, ef stjórnin athugaði málið og undirbyggi það eftir föngum, og legði það svo fyrir næsta þing. Því að mér dylst það ekki, að á næsta þingi verður stjórnin að gera eitthvað til þess, að auka tekjur landsjóðs, og þá getur vel verið að henni þyki þessi leið hentugust. - Þess vegna vil eg leggja það til, að málinu verði lokið hér með svo hljóðandi rökstuddri dag skrá: »Með því að mál þetta hefir ekki getað fengið þann undirbúning hér í deildinni, sem telja verður nauðsynlegan, og deildin að öðru leyti telur sjálfsagt, að stjórnin undirbúi slík mál, þá tekur hún fyrir næsta mál á dagskrá«.

Ágúst Flygenring Eg vildi að eins athuga dálítið nokkur atriði í ræðu háttv.þm. V.-Ísf. Hann sagði, að þetta væri að eins lítið gjald, sem ekki væri þess vert, að amast við því, en gæti verið hentugt til þess, að fá reynslu til að byggja á framvegis. Það er ekki á rökum bygt, að þetta sé svo lítilfjörlegur skattur, að hann verði alveg ótilfinnanlegur. Það er að minsta kosti stærri skattur en allur tekjuskattur og fasteignaskattur í landinu til samans, og þeir skattar hafa þó ekki þótt neitt sérlega óverulegir. Það er satt, að það eru landsmenn yfir höfuð, sem greiða skattinn í raun og veru, en ekki kaupmennirnir. En höfuðgallinn við skattinn er sá, að hann kemur ranglátlega niður. Hann vildi segja, að eg hefði farið eftir innkaupsverði og reiknað skattinn út í hlutfalli við það. En eg vil segja, að útreikningarnir voru ekki fjarri lagi, þó að miðað sé við útsöluverð. - Árið 1906 hafa verið fluttar inn yfir 7 þús. tunnur af kartöflum, og árið 1907 um 10 þús. tunnur, sem hafa verið seldar út fyrir kringum 80 þús. kr. Skatturinn af þessum 10 þús. tunnum hefði verið 5000 kr. eða nálægt 7% að útsöluverði. Þá er það ekki svo fjarri, að verðhækkunin hefði numið 12%, því að kaupmenn verða að fá nokkuð fyrir að leggja gjaldið út svo og svo löngu áður en varan selst. Eg fer ekki neitt út í einstök atriði frumvarpsins, en þó vil eg geta þess, að ákvæðin eru alt of hörð. T. d. er í 6. gr. gert ráð fyrir, að selja vörurnar án dóms eða fjárnáms til lúkningar gjaldinu. Þetta eru gríðarlega hörð ákvæði. Hátt. þm. taldi brýna þörf á að auka tekjur landsjóðs. Þetta er ekki rétt eins og nú stendur, því að fjárlögin eru svo úr garði gerð ennþá, og verða víst frá þessu þingi, að þau gefa ekki ástæðu til að óttast mikinn tekjuhalla. Þá sagði hann, að skattamálanefndin hefði bent á þetta gjald. Það er ekki rétt. Það var að eins rætt um þetta í nefndinni og þess getið, að það væri ef til vill heppileg aðferð, að leggja verðtoll á aðfluttar vörur og auka tekjur landsjóðs á þann hátt. En þetta er alt annað en verðtollur. Hér eru toll-»satsarnir« að eins þrír, en þar sem um verðtoll er að ræða, eru þeir ótalmargir. Hér er ætlast til, að gjaldið verði lagt á eftir fyrirferð vörunnar, en verðtollur er lagður á eingöngu í hlutfalli við verðið. Það er fjarri því, að nokkuð líkt því, sem farið er fram á í þessu frumv., hafi vakað fyrir nefndinni eða þessum eina manni í henni, sem mælti með þess konar gjaldi. Skatturinn kemur ákaflega órétt og óheppilega niður. T. d. má nefna það, að gjaldið verður lagt á pappír, sem flytzt til landsins, en ef búið er að prenta á pappírinn, þá þarf engan skatt að borga af honum. Með öðrum orðum, menn verða að borga eins konar sektir fyrir það, að láta prenta hér á landi, en ekki í útlöndum. Háttv. þm. sagði, að málið hefði verið athugað vel í neðri deild. En eg held að sú athugun hafi verið af æði skornum skamti, sem vænta má, því að tíminn var naumur og mikið að gera við önnur mál. Enda varð eg var við það, að framsögumaður málsins var ekki vel inni í þeim útreikningum, sem hann var að fara með. Eg get ekki álitið þetta frumv. á rökum bygt, og vil eindregið mæla með því, að sú rökstudda dagskrá, sem háttv.þm. Ísf. kom með, verði samþykt. Það er rétt, að stjórnin taki málið til íhugunar til næsta þings. Slík mál má ekki afgera nema með góðum undirbúningi.

Kristinn Daníelsson Enda þó að eg hafi nú ástæðu til að óttast um afdrif málsins, þá vil eg enn mæla með því; eg vil ekki láta það falla við svo lítinn orðstír. Eg mæli fastlega á móti þessari rökstuddu dagskrá háttv.þm. Ísf. Hann sagði, að slík mál ættu að koma frá stjórninni, en ekki frá þingmönnum. Eg skal ekki bera á móti því, að þetta er að nokkru leyti rétt. En hér stendur nokkuð sérstaklega á, þar sem skattamálanefndin hefir athugað vel ástæðurnar með og móti slíkum sköttum sem þessum, og munaði litlu að hún kæmi með beinar tillögur í þá átt. Hann sagði ennfremur, að það væri stjórnarinnar að biðja um það fé, sem hún þættist þurfa. Eg skal ekki neita þessu. En eg vil þó benda á það, að það kemur til þingsins eða þjóðarinnar kasta að útvega það fé, sem sjálfsagt þarf að veita á aukafjárlögum fyrir árin 1910 og 1911, og þá mundi ekki þykja að því, að hafa eitthvað til að taka. Út af athugasemd háttv.þm. skal eg geta þess, að það vakti ekki beint fyrir mér, að bæta við þetta gjald strax á næsta þingi. Ætlun mín var að eins að fá þannig nokkra reynslu um það, hvernig slíkur skattur gæfist, reynslu sem mætti byggja á hvenær sem til þyrfti að taka að auka tekjurnar á þennan hátt, hvort sem það yrði á næsta þingi eða ekki. Og þar sem háttv.þm. lagði áherzlu, á að hið fyrsta spor bæri að stíga með varúð, þá er það hverju orði sannara; og það er einmitt kosturinn við þetta frumv., að þar er fyrsta sporið stigið með varúð, að eins til að þreifa fyrir sér. Háttv. 3. kgk. þm. hélt því fram, að þetta væri alls ekki lítilfjörlegur skattur, og því til sönnunar benti hann á, að hann mundi nema alt eins miklu eins og allur fasteigna- og tekjuskattur. En eg veit ekki betur en að það hafi oft verið talað um að afnema þessa skatta af því að þeir eru svo lítilfjörlegir, að það munar ekkert um þá hvort sem er. Svo að samanburðurinn við þessa skatta sýnir einmitt hve lítilfjörlegur skattur það er, sem frv. fer fram á. Þar sem þingmaðurinn nefndi verzlun, sem mundi eiga að greiða 6000 kr. í toll eftir þessu frumv., þá er það hreint ekki svo mikið ef 600 þús. kr. væri ársumsetning verzlunarinnar, sem ekki mun fjarri; þ. e. sama sem 1%. Á kartöflum játa eg að ætti að vera lægri tollur; en 50-65 a. á tunnuna af útlendum kartöflum er þó ekki mikil verðhækkun. Þar sem minst var á, að brýna þörf bæri til að auka tekjur landsjóðs, þá var þar með átt við að hagur landsins í heild sinni væri hafður fyrir augum, og er það ekki hægt nema fundið sé ráð til að afla meira fjár. Í síðasta hluta ræðu sinnar var þingm. ærið þungorður, þar sem hann talaði um sektir, sem lagðar væri á landsmenn. Slíkt er ofmæli ein. Hér er að eins að ræða um litla verðhækkun, þar sem gjaldið er ekki hærra en svo, að nemi 1- 2%. Í sambandi við aðflutningsskýrslurnar skal eg leyfa mér að taka það fram, að það má vera, að á einum stað hafi verið slept tveimur núllum. Þetta er flókið og vafningasamt reikningsdæmi, og þarf hreint ekki svo mjög að undra, þó að slíkar skekkjur geti átt sér stað. Hins vegar væri rangmæli að segja, að skýrslurnar bentu ekkert í rétta átt fyrir það. Aðalniðurstaðan þarf ekki að haggast, þó að smáskekkjur geti komið fyrir; og benda skýrslurnar í heild sinni alt að einu fyllilega í hina réttu átt eftir sem áður. - En hvað verðhækkunina snertir, þá er hún að eins lítið meira en 1%.

Flutningsmaður (Stefán Stefánsson) Mér er ekki kunnugt, hvort mál þetta hefir verið til meðferðar í prestakallanefndinni, síðan það kom frá háttv.Ed., en eg hygg, að þar sem nefndin var því fylgjandi, í því formi, sem það var afgreitt hér áður frá deildinni, að þá muni hún vera það, ekki síður nú, þegar svo er mælt fyrir, að sjóður kirkjunnar skuli ávaxtast í sparisjóði Arnarnesshrepps á meðan sú kirkja standi, sem nú er á Möðruvöllum. Þessa breytingu, sem orðið hefir á frumv., hlýt eg, eftir atvikum, að sætta mig við, sérstaklega, þegar eg lít til þess, að engar líkur voru til þess, að frumv. fengist fram, eins og það var upphaflega orðað, sem óneitanlega var þó hið eðlilegasta. Eg tel því líklegt, að um þetta mál verði ekki miklar umræður úr þessu, og vona, að það fari frá þessari umræðu, sem lög frá þinginu.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Peningamálanefndin hefir lokið störfum sínum og gefið háttv. deild skýrslu um starf sitt, sem prentað er í nefndarálitinu. Í nefndarálitinu er það tekið fram, hver frumvörp hafa komið frá nefndinni, og vænti eg, að þau komist flest greiðlega gegnum þingið. Eins og kunnugt er, þá er eitt af frumv. þessum nú fyrir háttv.Ed., en ekki er hægt að spá neinu um það, hvernig um það fer. En ef það skyldi verða ofan á, að það ekki yrði samþykt, þá er það vitanlegt, að milliþinganefndarskipun sú, er vér höfum lagt til, að skipuð yrði, hefir minni þýðingu en annars, en hvað sem því líður, þá leyfir nefndin sér að halda þeirri tillögu sinni fast fram. Eg skal svo ekki fjölyrða frekara um þetta mál, en vonast til þess, að deildin taki tillögu þessari vel.

Bjarni Jónsson Eg skal að eins skýra háttv. deild frá því, að nefndarmenn eru ásáttir um, að halda fram þessari tillögu, þótt frumvarp það, sem nú er til umræðu í Ed. verði felt (að kaupa hlutabréf af Íslandsbanka).