Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hefur athugað þetta frv. til l. um breyt. á veðlögum, sem hér liggur fyrir. Með l. nr. 34 frá 1927 var sú breyt. gerð á veðlögunum frá 1887, að útgerðarmanni var heimilað að setja banka eða sparisjóði að sjálfsvörzluveði afla frá skipi sínu á einu útgerðartímabili í senn til tryggingar lánum, er hann tekur til útgerðarinnar hjá þessum stofnunum. Með þessu frv., sem hér er til umr., er þessi heimild frá 1927 gerð miklu fyllri og víðtækari. Í 1. mgr. 1. gr. þessa frv. segir, að útgerðarmanni, framleiðanda sjávarafurða og landbúnaðarafurða og öðrum, sem vörur þessar hefur til sölumeðferðar, sé heimilt að setja banka eða sparisjóði að sjálfsvörzluveði o.s.frv., en þar með eru í stað útgerðarmanns áður komnir framleiðendur sjávarafurða og landbúnaðarafurða og aðrir, sem hafa þessar vörur til sölumeðferðar. Þá er enn fremur eldri heimild um, að það sé eingöngu leyfilegt að setja þetta veð yfir eitt útgerðartímabil í senn, breytt þannig í þessu lagafrv., að það sé heimilt allt að heilu ári í senn. Og þá er einnig hér í þessu lagafrv. tekið fram, að veðsetningin nái til afla og afurða án tillits til verkunaraðferðar eða framleiðslustyrks. Enn fremur er tekið fram nýtt atriði um, að veðrétturinn nái einnig til hvers konar verðbóta og gjaldeyrisfríðinda. Í 2. mgr. 1. gr. þessa frv. er nýtt ákvæði til þess að tryggja rétt banka og lánsstofnana, ef svo kynni að fara, að veðsali léti hinar veðsettu vörur af hendi án þess að ganga frá greiðslu á þeim. Hér segir, að hafi eigandi veðsett afla eða afurðir eða afhent öðrum hinar veðsettu vörur, þá öðlast veðhafinn veðrétt, sams konar og hann átti í aflanum eða afurðunum, í kröfu fyrri eiganda á hendur þeim, sem við hinum veðsettu afurðum tók, um endurgjald af hans hálfu fyrir afla eða afurðir, sem af hendi voru látnar. Sá, sem við aflanum eða afurðunum tók, bakar sér gagnvart veðhafa ábyrgð á kröfu þessari, hafi hann greitt hana veðsala, áður en veðrétturinn í henni var niður fallinn. Hér hefur sem sagt verið sett inn ný regla og ekki að tilefnislausu, þar sem það mun oft hafa skeð, að þeir, sem hafa tekið sér fé að láni út á afla eða afurðir, hafa látið afurðirnar af hendi án þess að ganga frá greiðslu, og hafa þannig stofnað rétti veðhafans í hættu. Þá er í 3. mgr. 1. gr. þessa frv. ákveðið, að fjmrn. sé heimilað að lækka þinglestrar- og stimpilgjöld af veðbréfum fyrir þessum lánum. Þetta er endurtekning á fyrra ákvæði, en þó að því leyti breytt, að þessi heimild náði áður aðeins til þinglestrargjalda, en hér er stimpilgjöldum bætt við, enda eru stimpilgjöldin yfirleitt hærri en þinglestrargjöldin og ekki síður ástæða að veita heimild til lækkunar á þeim. Þá er enn fremur í 4. mgr. 1. gr. sett. inn nýtt ákvæði um, að víxlar til framlengingar á afurðavíxlum, sem Seðlabankinn endurkaupir, skuli undanþegnir stimpilgjaldi. 2. gr. frv. er endurtekning á eldri reglum úr veðlögum. Það ætti að vera ljóst, að með því að lögfesta þetta frv. er réttur banka og lánsstofnana tryggður mun betur en áður. En þó að þetta frv. kunni kannske við fyrstu sýn að vera fyrst og fremst byggt á hagsmunum lánveitenda, þá er það auðvitað ljóst mál líka, að þeim mun víðtækari tryggingareglur og víðtækari veðheimildir sem veittar eru, þeim mun betri aðstaða skapast fyrir útvegsmenn og framleiðendur sjávarafurða og landbúnaðarafurða að skapa sér möguleika til að fá lán, og þess vegna er þetta frv. einnig til hagsbóta fyrir þá aðila. Fjhn. hefur athugað þetta frv., og hún leggur einróma til, að það verði samþykkt.



Herra forseti. Ég ætla ekki að andmæla þessu frv. Ég dreg ekki í efa, að till. sú til lagasetningar, sem í henni felst, sé sprottin af nokkurri nauðsyn. En ég vil aðeins taka það fram, að ég álít, að svo geti farið, að þessi lagasetning verði í sjálfu sér haldlítil, og það er í rauninni aðeins það, sem ég vildi taka fram. Ég vil ekki vera að tefja umræður hér með því að rökstyðja það, en sannleikurinn er sá, að þetta veð, sem þarna er gert ráð fyrir, verður svo víðtækt og óákveðið, að það er að mínu viti nokkuð óvíst, hver trygging verður í því fólgin, og ég held, þó að ég véfengi ekki orð hæstv. ráðh., sem hann lét falla, þegar hann fylgdi þessu frv. úr hlaði, að þetta mál hefði verið skoðað af færustu mönnum, að þá hefði þetta mál þurft enn betri athugunar við. Ég sé t.d. strax við athugun á grg., að þar stendur, með leyfi forseta: „Og er því gerð skilgreining á útgerðarmanni og framleiðanda útflutningsafurða.“ Það er engin skilgreining á útgerðarmanni og framleiðanda sjávarafurða hér í þessum lögum, því miður. Hana vantar. Það er aðeins sagt: útgerðarmanni og framleiðanda sjávarafurða. Eins og ég sagði, skal ég ekki tefja umr., ég vildi bara vegna síðari tímans hafa þennan fyrirvara á.



Herra forseti. Fjhn. hefur haft þetta frv. til meðferðar og afgreiðsla málsins í n. orðið sú, að allir nm. eru sammála um að mæla með frv., en tveir hv. nm., þeir 1. og 5. þm. Norðurl. e., hafa áskilið sér rétt til þess að flytja frekari brtt. og munu skila sérálitum. Eins og fram kemur í grg. fyrir frv., er um að ræða aðallega þrjár efnisbreytingar frá núgildandi lögum um þetta efni: Í fyrsta lagi, að heimilað er að fella útflutningsskattinn niður af afurðum, sem framleiddar verða eftir næstu áramót. Í öðru lagi er gert ráð fyrir lækkun útflutningsskattsins niður í 1/2 % af niðursuðuvörum. Og svo í þriðja lagi, að heimilað er að ráðstafa eftirstöðvum útflutningssjóðs til þess að greiða vátryggingaiðgjöld skipa. Nú er það öllum hv. þdm. kunnugt, frá því að efnahagsmálalöggjöfin var til meðferðar á sínum tíma, að útflutningsskatturinn var aldrei hugsaður sem almenn tekjuöflunarleið fyrir ríkissjóðinn, heldur var tilgangur þess að leggja hann á sá að afla fjár til þess að standa straum af þeim kröfum, sem þá hvíldu á útflutningssjóði, svo að hægt væri að gera hann upp. Eins og fram kom í ræðu hæstv. sjútvmrh. fyrir frv. við 1. umr. hér í hv. d., hefur það nú orðið svo, að það fé, sem útflutningssjóður þurfti til þess að standa undir skuldbindingum sínum, hefur safnazt á skemmri tíma en gert var ráð fyrir að orðið gæti á s.l. vetri, svo að eftir það, að hann hefur staðið við allar sínar skuldbindingar um greiðslu uppbóta á útfluttar afurðir, sem framleiddar voru fyrir efnahagsmálalöggjöfina, verður nokkurt fé til umráða í sjóðnum, og þar sem það er eindregin ósk útgerðarmanna, að því fé verði varið til þess að greiða vátryggingaiðgjöldin, hefur hæstv. ríkisstj. talið, að rétt væri að koma til móts við það sjónarmið og heimila slíka ráðstöfun eftirstöðvanna. Um þetta er n. út af fyrir sig sammála, en eins og ég tók fram, þá óska tveir hv. nm. eftir að flytja frekari brtt., sem ég geri ráð fyrir að þeir geri grein fyrir í framsöguræðum sínum á eftir.



Herra forseti. Fjhn. greindi ekki á um, að samþykkja bæri þetta frv. eða efni það, sem í frv. felst. Hins vegar klofnaði n., vegna þess að meiri hl. vildi engar viðbætur við frv. gera og engar breyt. á því. En ég fyrir mitt leyti tel, að með þessu frv. sé ekki nægilega leystur vandi, þó að það sé spor í rétta átt, og hef því leyft mér að leggja fram brtt. við það, og enn fremur hef ég skrifað nál., þar sem ég geri nokkra grein fyrir afstöðu minni til frv. Eins og hv. frsm. meiri hl. skýrði frá, nær frv. til þess að ákveða, að ekki skuli innheimt útflutningsgjald af vörum til útflutningssjóðs nema til næstu áramóta, og enn fremur felur frv. í sér ráðstöfun á þeim afgangi, sem væntanlega verður í útflutningssjóðnum, þegar hann er búinn að ljúka greiðslum á því, sem á honum hvílir beint að lögum. Útflutningssjóðurinn hefur að undanförnu á vissan hátt verið okkur ráðgáta, því að fjárhagur hans og rekstur hefur ekki legið ljóst fyrir, hvorki á Alþingi né utan Alþingis, nema þá hjá sjóðsstjórninni sjálfri og e.t.v. hjá hæstv. ríkisstj. Það var upplýst við 1. umr., að þær skýrslur, sem ríkisstjórnir, tvær síðustu ríkisstjórnir, hafa gefið um útflutningssjóðinn, hafa ekki jafnan virzt koma heim og saman. Til var svarað þá, að þetta stafaði af því, að upplýsingarnar hefðu ekki verið sama efnis. T.d. hefði í einu falli verið upplýst, hvernig útflutningssjóðnum hefði gengið að standast straum af áföllnum kröfum, áföllnum fram komnum kröfum, en í þeim upplýsingum fylgdi náttúrlega það, að sjóðurinn hefði staðið síg betur en áður. Litlu seinna var svo upplýst, að geysilega mikill halli væri á rekstri sjóðsins og langt frá, að hann næði til að standa við skuldbindingar sínar, og þá hafi upplýsingarnar verið miðaðar víð endanlegar niðurstöður, sem áætlaðar voru fyrir sjóðinn til loka skuldbindingatímans. Þetta hafa orðið á vissan hátt felumyndir. Þær voru kallaðar fram í þeim tilgangi að gefa rekstri sjóðsins sérstakan blæ, hin fyrrnefnda til þess að sýna, að allt léki í lyndi með hann, hin síðari til að sýna, að mikils þyrfti með og í óefni væri stefnt. Þessi leikur með skýrslur um sjóðinn hefur verið leiðinlegur og óviðeigandi. Nú ætti honum að verða lokið. Nú má telja, að sjái í botn hjá sjóðnum, eða svo ætti að vera, og ég skal ekkert vefengja þær skýrslur, sem nú liggja fyrir um hann og hafa komið fram í grg. með þessu frv. Nú er gert ráð fyrir því, að hætt verði að afla sjóðnum tekna við næstu áramót, - tekna af vörum, nema þeim, sem framleiddar verða til útflutnings til næstu áramóta. En vitanlega lifir sjóðurinn þó, meðan þessar vörur eru að flytjast út og til hans síga tekjur frá þeim. Sjálfstæðismenn hafa litið á þennan sjóð eins og nokkurs konar snák, skilst mér, en þeir hafa samt, þótt þeir tækju við stjórn; alið hann þetta við brjóst sér, og hver veit, nema það kunni að koma fyrir, áður en hann er að fullu dauður, að lifandi anda verði blásið í nasir. hans, a.m.k. virðast fjármálin ganga þannig, að full ástæða er til að ætla, að í framtíðinni þurfi til þess að grípa að jafna, eins og þessi sjóður hefur átt að gera. En það er bezt að sleppa því að tala um sjóðinn á þennan hátt. Nú hefur - með þessu frv. - dánarbúi sjóðsins verið í raun og veru ráðstafað, og eftirstöðvar sjóðsins eiga að ganga, að því er tekjur af sjávarafurðum snertir, til að greiða vátryggingaiðgjöld fiskiskipa fyrir árið 1960. Í aths. með frv. segir, að aðaifundur L.Í.Ú. hafi óskað þessa. Og það á að fara að óskum útvegsmanna. Hins vegar eiga eftirstöðvar af tekjum vegna útflutnings landbúnaðarvara að ganga í ríkissjóðinn, og þessu fé á svo ríkisstj. að ráðstafa eftir sínum geðþótta, ráðstafa til einhvers í þágu landbúnaðarins. Ég hefði talið, að til þess að væri samræmi á milli í þessum efnum, sjávarútvegs og landbúnaðar, þá hefði frv. átt að gera ráð fyrir því, að farið yrði að ósk Stéttarsambands bænda með þann hlut, sem til landbúnaðarins á að ganga, eins og fara á eftir óskum L.Í.Ú. með hlutdeild sjávarútvegsins, og ég hef leyft mér að flytja tillögur til þess að koma samræmi þarna á. Till. um þetta efni frá mér er á þskj. 250, og ég vænti þess, að hv. d. þyki ástæða til að taka hana til greina. Það er, eins og ég sagði áðan, með þessu frv. reynt að bæta úr vandræðum, sem fyrir eru, þótt lítil sé að vísu úrbótin, og það er ekki ástæða til þess að leggjast á móti þessari úrbót, það sem hún nær. En þegar farið er að hrófla við efnahagsmálalöggjöfinni, eins og hér er gert, þá er full ástæða til þess í leiðinni að lagfæra fleira. Þessi úrbót, sem frv. gerir ráð fyrir, nær skammt til að kippa í liðinn öllu því, sem gengið hefur úr liði í efnahagsmálum vegna skakkra efnahagsráðstafana. Sjávarútvegurinn er í kaldakoli, eins og allir vita. Landbúnaðurinn er svipað settur, þótt það kalli ekki eins brátt að með erfiðleika hans, eða réttara sagt, þeir setjist ekki á odd við þessi áramót, eins og hjá sjávarútveginum. Atvinnuleysi er að hefjast. Fréttir af því koma alls staðar að. Kaupmáttur launa hefur stórkostlega rýrnað. Verzlunin gengur saman. Almennar framkvæmdir eru felldar niður, og hið almenna framtak í landinu í efnahagsmálum er hábundið með þeirri löggjöf, sem kennd er við hæstv. ríkisstj. Allt á sínar orsakir. Að afstaðinni kjötdæmabreytingunni sumarið 1959 og eftir kosningarnar haustið 1959 má segja, að núv. stjórnarflokkar hafi verið mjög gleðireifir, og þeir hugðust sigla áfram blint með nýjum efnahagsaðgerðum. Þeir settu á stað reikningsmeistara, vélarnar voru settar í gang til að reikna, og það, sem frá þeim kom og talið var rétt, þótti harla gott í herbúðum hæstv. ríkisstj., harla gott á pappírnum. Og vafalaust hafa vélarnar skilað dæmunum réttum. En til þess að útreikningar séu réttir, þarf meira en rétta margföldun, rétta samlagningu, rétta deilingu og réttan frádrátt. Það þarf að leggja rétt fyrir vélarnar. Og að þessu sinni er nú augljóst orðið, að það hefur ekki verið gert. Hæstv. stjórnarflokkar hlustuðu ekki á aðvaranir og þeir leituðu ekki samstarfs á breiðara grundvelli en þeir stóðu á eftir kosningarnar 1959. En meiri hl. þeirra var naumur, svo að grundvöllurinn var ekki breiður. Og þar að auki höfðu þeir unnið kosningar á þann hátt, sem þeir unnu, eða að því leyti sem þeir unnu þær, með því að fela þá stefnu, sem felst í efnahagsaðgerðum þeim, sem upp voru teknar, með því að fela það fyrir kjósendum, því að gera má ráð fyrir, að stefnan hafi búið í hugum þeirra þá. Þeir vildu ekki hlusta á ráðleggingar og þeir vildu ekki leita samstarfs eða þiggja samstarf frá -öðrum. Þeir felldu hiklaust þá till. Framsfl., sem borin var fram, að kosin væri nefnd, þar sem hver þingflokkur hefði tvo fulltrúa, og sú nefnd semdi tillögur um afgreiðslu fjárlaga og efnahagsmála fyrir árið 1960, starfaði svo milli þinga og legði fyrir það þing, sem nú situr. tillögur um frambúðarlausn efnáhagsmálanna. Þetta var tilboð um samstarf, og ég hygg, að reynslan hafi nú þegar sýnt, að það var óviturlegt að reyna ekki slíkt samstarf, því að ég efast ekki um það, að grundvöllur efnahagsaðgerðanna hefði verið betur fundinn með þessu móti en á þann hátt, sem hann var gerður af hæstv. ríkisstj, og flokkum hennar, og enn fremur hefði þá átt að vera betur tryggt en ella, að stofnað væri til samtaka um að leita þeirra lausna, sem samþykktar hefðu verið með þessum hætti. Nú dettur mér ekki í hug að halda því fram, að þeim, sem settu löggjöfina um efnahagsmálin og gerðu efnahagsráðstafanirnar, hafi gengið illt til. En það var of mikill hofmóður þeirra eftir kosningarnar 1959, og trú þeirra var of blind, vil ég kalla, að hægt væri að fara beint af augum í einni lotu að takmarkinu með skyndiaðgerðum og hörkutökum. Þetta er sannarlega mikið alvörumál. En dýpsta alvaran getur stundum séð broslegar hliðar á hlutunum án allrar léttúðar og dregið af þeim lærdóma, sem eru ekki einskis virði. Sú sjóferð, sem ríkisstj. og liðsmenn hennar lögðu í með efnahagsaðgerðum sínum, minnir mig á sögu af skipstjóra, sem sigldi að vestan áleiðis til Reykjavíkur. Hann varð hátt uppi staddur á Breiðafirði og heimtaði þá, að skipinu væri siglt beina leið landmegin við Snæfellsjökul til þess að stytta leiðina og flýta förinni. Ríkisstj. var á sinn hátt og flokkar hennar hátt uppi eftir kosningarnar 1959. Og vegna þess hugðist hún sigla þjóðarskútunni landmegin við jökulinn, og hún hefur enn ekki viljað láta af þessari stefnu. Að vísu er frv. þetta, sem fyrir liggur, vottur um örlitla breyt. á strikinu. En það er svo lítil breyting, að ekki kemur að neinu gagni, svo að teljandi sé. Þessi stefna landmegin við jökulinn er svo alvarleg, og siglingin er það langt komin,- að nú þarf að taka aftur á bak og breyta skyndilega. Og nú ætti reynslan að vera orðin svo rækileg, að þeir flokkar, sem tóku strikið, ættu nú að geta þegið holl ráð. Og þær brtt., sem ég flyt hér á þskj. 250, miðast allar við það að hnika til stefnunni. 1. brtt: er sú, sem ég lýsti áðan, að í 1. gr. komi í stað „ákvörðunar ríkisstj.“ í næstsíðustu mgr.: samkvæmt tillögum Stéttarsambands bænda: Verði hún samþ., þá er sama regla látin gilda að því er útgerðina snertir og landbúnaðinn, farið að óskum beggja sambandanna, landssambanda þessara atvinnugreina. 2. till. er í fjórum liðum, a, b, c, d. Hún er um; að inn í frv. komi fjórar nýjar greinar. A-liður hljóðar svo; það er 2. gr.: „23. gr. laganna orðist svo: Ríkisstj. vinni að því að koma á samkomulagi á milli launþega og framleiðenda um stöðvun víxlhækkana á milli kaupgjalds og verðlags.“ Þessi till. hefur það m.a. til síns ágætis, að hún er nákvæmlega orðuð samkvæmt yfirlýsingu, sem Sjálfstfl. gaf fyrir kosningar 1959 um það, hvernig hann teldi að ætti að fara að með vísitöluna. Hún er miðuð við það þess vegna að gera sjálfstæðismönnum léttara að fylgja henni. Enn fremur felur hún það í sér, ef hún er samþykkt, að tekin er upp umleitun samkomulags milli launþega og framleiðenda, að því er snertir hækkun vísitölunnar, og þá er þegar farið að vinna að því að taka höndum saman í efnahagsaðgerðum. Og þó að hæstv. ríkisstj. vildi ekki hlusta á bendingar um, að það yrði að vera meginreglan í efnahagsaðgerðum hjá okkar þjóð, þá ætti hún nú að leggja eyru við slíkri till. og taka henni fegins hendi. B-liðurinn, snertandi 3. gr.: „31. gr. laganna orðist svo: Vextir af afurðavíxlum, sem endurkeyptir eru af Seðlabankanum, mega eigi vera hærri en 5.5%.“ Sú ráðstöfun, sem hæstv. ríkisstj. gerði og flokkar hennar um hækkun vaxta, hefur komið ákaflega illa við þjóðina. Hækkunin hefur mælzt ákaflega illa fyrir. Hún á, svo að ég viti, enga formælendur, enda hafa verkanir hennar orðið eins og berklar í efnahagslífinu. Ég tel því skylt að hverfa aftur til baka til þeirra vaxta, sem voru áður en ráðstafanirnar voru gerðar, og till. þessi miðar að því. C-liðurinn er, að 32. gr. laganna falli niður, og falla jafnframt úr gildi allar þær ákvarðanir um vexti og lánstíma, sem teknar hafa verið samkvæmt ákvæðum þeirrar greinar. Hér er um það að ræða, að vextir stofnlánadeilda verði færðir í sama horf sem þeir áður voru og ráðstafanir þær, sem ríkisstj. er nú heimilt að gera, séu ekkí leyfðar framvegis. Hér er um að ræða fiskveiðasjóð, stofnlánadeild sjávarútvegsins, byggingarsjóð sveitabæja, ræktunarsjóð, byggingarsjóð ríkisins, byggingarsjóð verkamanna og raforkusjóð. Um þessa vexti, sem teknir hafa verið upp, er það sama að segja og afurðavíxlavextina, þeir verka eins og sjúkdómur á efnahagskerfið. Í þessu sambandi vil ég minnast þess, þegar Dragland segir í sinni álitsgerð, ráðunauturinn, sem fenginn var frá Noregi, að hann hafi litla trú á því, að vaxtahækkun hafi nokkuð að þýða, hún hafi ekki reynzt ná tilgangi sínum í Noregi, að því leyti sem hún hefur verið reynd þar. Þessi vaxtahækkun átti að verða til þess að draga úr framkvæmdum, fjárfestingu og athöfnum, sem væru mikilsverðar hjá þjóðinni. Hún hefur gert það. Hún hefur orðið háband á framkvæmdir í þjóðfélaginu, og nú horfir til algerðrar stöðvunar í þeim efnum. Því var haldið fram um háu vextina, að þeir mundu auka sparifjármyndunina í landinu stórkostlega, og allir vita nú, að það hefur mikla þýðingu, að sparifé safnist. En reynslan virðist ekki vera önnur hér en Dragland sagði að hefði orðið í Noregi. Ef litið er á sparifjáraukninguna hjá sparisjóðum og bönkum 1958, á tímabilinu 1. marz til októberloka, en 1. marz 1960 gengu efnahagsráðstafanirnar í gildi, getur maður sagt, og síðustu skýrslur um sparifjármyndunina eða aukninguna eru frá októberlokum, svo að þetta tímabil er vert að taka til samanburðar, þá sýndi það tímabil 14.6% sparifjáraukningu. Árið 1959, þegar jafnaðarmenn fóru með stjórn í umboði Sjálfstfl., var sparifjáraukningin á þessu tímabili 13%. En í ár, eftir að efnahagsaðgerðirnar komu til framkvæmda, er sparifjáraukningin á þessu tímabili 12.3%. Dýrðin fer sem sé dalandi. En í þessu er talið sparifé í bókum og hlaupareikningum, og gera má ráð fyrir því, að eitthvað hafi færzt til meira en áður, verið lagt inn á bækur vegna vaxtahækkunarinnar. Menn skeyttu því minna áður, en létu það liggja á hlaupareikningum. Nú hafa menn meira vandað sig við það að færa til þess að ná í háu vextina, færa yfir á bækurnar frá hlaupareikningunum. En þetta hrekkur ekki til sparifjáraukningar. Og ég tel rétt að taka þetta tvennt saman, vegna þess að þegar til umræðu var ákvæðið um að flytja sparifjáraukninguna hálfa frá sparisjóðunum til Seðlabankans, þá var fyrirskipað að leggja þetta tvennt til grundvallar, og með því móti var sýnt, að þeir, sem að þessu stóðu, töldu, að þetta tvennt ætti að leggja saman; og það er ekki hægt hvort tveggja, að telja, að rétt sé að reikna þetta saman, þegar á að meta sparifjáraukningu til flutnings, en ekki þegar á að rannsaka, hver sparifjáraukningin er í landinu. Þetta hlýtur að vera réttmætt að láta fara saman. Ef það er réttmætt að því er fyrra atriðið snertir, þá er það líka réttmætt í seinna dæminu. Þá er það d-liðurinn: „33. gr. laganna orðist svo: Síðasti málsl. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 63/1957 orðist þannig: Stjórnum banka og sparisjóða skal skylt að veita Seðlabankanum upplýsingar um starfsemi sína, svo sem um innlán og útlán.“ Með samþykkt þessarar till. væri ákveðið, að ekki skuli vera heimilt að fyrirskipa flutning á sparifjáraukningu úr sparisjóðum og bönkum til Seðlabankans. Það ákvæði er ákaflega ósanngjarnt og hefur skaðlegar verkanir fyrir efnahagslífið úti um land, og þess vegna er sjálfsagt að kippa þessu í liðinn, og það bætir stefnuna nokkuð, það sem það nær. Þá er það 3. till.: „Við 2. gr. Við greinina bætist: Jafnframt eru úr gildi numin lög“, sem þar eru tiltekin. Samtímis komi í gildi lög um bann við okri, um dráttarvexti o.fl. og lög um breytingar á þeim lögum. Þessi grein er aðeins til þess að kippa í liðinn því, sem úr lagi gekk og þessar greinar, sem ég hef áður lesið upp í brtt., gera ráð fyrir að leiðrétta. Lög um okur voru numin úr gildi með okurvöxtum hæstv. ríkisstj. Nú er ætlazt til, að þau komi aftur í gildi, eins og sjálfsagt er. Ég hef nú í mjög stuttu máli lýst þessum brtt. mínum. Ég leyfi mér að vænta þess, að hv. þm. þessarar hv. deildar fallist á þessar brtt., þó að hins vegar stuðningsflokkar stjórnarinnar felldu þær í hv. Nd. Allar till. miða að því, eins og ég sagði áðan, að hnika til rangri stjórnarstefnu, sem tekin var í vímu sigra, sem að mestu voru ímyndaðir, - stefnu, sem er óframkvæmanleg, svo að jafnvel má líkja henni við það að sigla landmegin við Snæfellsjökul. Ef till. eru samþykktar, verður ofur lítið nær því að komast fyrir nesið, þó að meira þurfi til að vísu. En allt er betra, sem í áttina miðar, þegar áttin er rétt. Ég tek það fram í nál. mínu, að ég mæli með því, að frv. verði samþ. En fyrst og fremst mæli ég með því, að það verði samþ. með þeim brtt., sem ég flyt og hef nú stuttlega gert grein fyrir.



Herra forseti. Eins og hér hefur komið fram, er í sjálfu sér ekki ágreiningur um efnisatriði þessa frv. Meðal stjórnarandstöðunnar hafa frá upphafi verið uppi sterkar grunsemdir um það, að þessi skattheimta, sem nú á að afnema af útflutningsframleiðslunni, hafi að meira eða minna leyti verið óþörf til þeirra þarfa, sem hæstv. ríkisstj. taldi að væru fyrir hendi og skattheimtunni var ætlað að uppfylla. Þessar grunsemdir hafa vissulega ekki reynzt eða verið ástæðulausar. Sú kynlega vissa er nú ekki einasta fengin, að enginn minnsti fótur hafi frá upphafi verið fyrir þeirri staðhæfingu, að útflutningssjóður þyrfti þessarar skattheimtu við, heldur er nú staðfest af hæstv. ríkisstj., að hann hefði getað staðið við allar skuldbindingar sínar án útflutningsskattsins og átt þá eftir nokkra tugi millj. til ráðstöfunar, eða allt að 40 millj. kr., þ.e.a.s. með gengishagnaði af vörum, sem framleiddar voru fyrir viðreisnina, en fluttar út eftir hana, og ákveðið var um samhliða þessum skatti. En það má með sanni segja, að saga þessa skatts sé táknræn fyrir viðreisnina alla og þá ekki síður endalok hans en sjálft upphafið. Hann var byggður á fölskum forsendum um afkomu útflutningssjóðs. Það er fullyrt, að hann sé óhjákvæmileg nauðsyn til þess að bæta fyrir gamlar syndir, og það er fullyrt, að útveginum sé ekki aðeins kleift, heldur mjög auðvelt að standa undir honum í 1 eða 2 ár. Um hríð er skatturinn síðan krafinn og afkoma útvegsins og um leið kjör sjómanna skert sem skattheimtunni nemur. En svo kemur reynslan, - bölvuð reynslan, mundu viðreisnarmennirnir kannske segja, - og hún segir þetta: Allt saman tóm vitleysa, það þurfti aldrei að leggja skattinn á, aldrei að rýra kjör útvegsins og sjómannanna, sem honum nam. Og hún bætir raunar við: Útvegurinn gat ekki heldur borið þessa skattheimtu með öðrum þeim klyfjum, sem viðreisnin lagði honum á herðar. - Og hún segir enn þá: Útvegurinn átti inni hjá útflutningssjóði tugmilljónir án þessarar skattheimtu. Í kjölfar viðreisnarinnar, þó ekki vegna hennar, þeirrar viðreisnar, sem átti að tryggja útveginum það, sem kallað var traustur, varanlegur og heilbrigður starfsgrundvöllur - og reyndar líka öðrum atvinnuvegum þjóðarinnar, kom ein fengsælasta vetrarvertíð bátaflotans, sem um getur. En þessari fengsælu vertíð var ekki fyrr lokið en ríkisstj. varð að viðurkenna, að útgerðin gæti með engu móti staðið undir 5% skatti af útflutningsframleiðslu sinni, og ríkisstj. varð að láta undan síga fyrir kröfum útvegsmanna og lækka skattprósentuna um helming og biðja þingið að breyta viðreisnarlögunum í þá átt, sama þingið og samþykkti, að hún skyldi vera 5%, og sama þingið sem talin var trú um, að slíkt væri rökstudd nauðsyn, sem auðvelt væri að fullnægja. Og nú kemur svo hæstv. ríkisstj. og verður að boða Alþingi þá staðreynd, að allt hafi þetta frá upphafi verið ein samhangandi flækja af reikningsskekkjum og misskilningi. Útvegurinn hefði aldrei verið skuldugur útflutningssjóði um grænan eyri og hefði aldrei átt að greiða honum neitt, heldur hafi þessu verið alveg öfugt farið. Það hafi verið útflutningssjóður, sem átti að greiða útvegsmönnum stóra fjárfúlgu. Menn eru nú orðnir ýmsu vanir, en ég efast um, að ríkisstj. hafi í annan tíma orðið að kyngja öllu betur sínum fullyrðingum en hæstv. ríkisstjórn verður nú að gera varðandi þetta mál. En það verður ekki sagt, að henni farist af neinni sérstakri karlmennsku í þessu sambandi, þegar talsmenn hennar eru að reyna að koma sökinni, sem hún sjálf ber ein og enginn annar, yfir á embættismenn sína. Hafi svo verið, sem taka má trúanlegt, að vafi hafi leikið á útkomunni hjá útflutningssjóði, þá var eðlilegra að bíða og sjá, hverju fram yndi, áður en gripið var til þessarar skattheimtu, - þessarar skattheimtu, sem nú hefur beðið endanlegt skipbrot, eins og nú blasir reyndar við, fyrir öðrum þáttum viðreisnarinnar. Og það er a.m.k. alveg víst, að það voru ekki stjórnendur útflutningssjóðs, sem reiknuðu út eða fullyrtu, að útvegurinn gæti borið þessar álögur. Það gerði ríkisstj. sjálf og þeir af sérfræðingum hennar, sem hún getur ekki á nokkurn hátt firrt sig ábyrgð af. Hæstv. sjútvmrh. hefur verið að reyna að fleyta sér, að ég vil segja á hundasundi, frá vandræðum sínum á þeirri staðhæfingu, að allt það versta, sem sagt hefur verið um afkomu útflutningssjóðs, hafi verið rétt og satt, en það hafi bara verið gengisfellingin eða gengishagnaðurinn, sem af henni leiddi, sem bjargað hafi því, að hún varð sú, sem nú er orðin raun á. Mér sýnist þó, enda þótt unnt væri að taka þetta sem góða og gilda vöru, að þá væri þetta alls engin afsökun. Gengisfellingin var sem sé staðreynd, þegar skattheimtan var ákveðin, og mátti því auðvitað reikna með afleiðingum hennar í þessu tilfelli eins og öðru. En hæstv. ráðherra gleymir vísvitandi öðru, sem hafa verður í huga, þegar staða útflutningssjóðs er metin að óbreyttu gengi og borin saman við stöðuna eftir gengisfellinguna. Hann gengur sem sagt fram hjá því, sýnilega í þeim tilgangi að villa um, að hefði gengið haldizt óbreytt, þá átti útflutningssjóður raunverulega inni tekjur af öllum útflutningsbirgðum, sem til voru í landinu. Vitanlega hefði komið innflutningur fyrir andvirði þessara birgða og þar með tekjur í útflutningssjóð. Og það skyldi nú vera, að jöfnuður hefði verið nálægt því að nást, ef með þessu hefði verið reiknað, og það þótt engin gengisfelling hefði orðið? Þetta dæmi ætti ekki að vera alveg útreiknanlegt, og þess vegna er það ekki heiðarlegt af hæstv. ráðherra að bera fram þær fullyrðingar, sem hann hefur margtekið í umræðunum, án þess að koma með glöggan útreikning á því, hverjar tekjur sjóðurinn hefði fengið af útflutningsbirgðum, sem til voru í landinu, að óbreyttu gengi. En þannig er allt á sömu bókina lært, hálfsannleikur eða þaðan af minna. Enda þótt ekki sé, eins og ég hef áður sagt, ágreiningur um þetta frv., fer ekki hjá því, þar sem það er borið fram í sambandi við þau miklu vandamál, sem útvegurinn á nú við að etja, að í sambandi við það sé nokkuð athuguð sú staða, sem hann og atvinnuvegirnir almennt eru nú í, fyrstu áramótin eftir viðreisnina. Ekki mun um það þurfa að deila, jafnvel ekki við hæstv. ríkisstj., að afnám útflutningsskattsins nær harla skammt til lausnar á allsherjarvandamálum atvinnuveganna nú, og sú mynd, sem alls staðar blasir nú við, er vissulega allt annað en falleg og í heldur litlu samræmi við þær gyllingar um traustan grundvöll, heilbrigðan grundvöll og varanlegan grundvöll, sem hæstv. ríkisstj. reyndi að hafa hér uppi fyrir 10 mánuðum. Allar þær fullyrðingar, sem þá voru hafðar hér frammi, hafa reynzt byggðar á jafnfölskum forsendum og sá skattur, sem hér er verið að ræða um. Í hverju einasta atriði viðreisnarinnar hefur sama flækja af röngum forsendum, vitlausum útreikningum og vanhugsuðum aðgerðum endurtekið sig, og á flestum sviðum verður niðurstaðan sú, að engar leiðir sjást út úr vandræðunum, sem stofnað hefur verið til, aðrar en undanhald frá viðreisnaraðgerðunum. Þegar útvegurinn nú er kominn í þrot, þá kemur jafnvel stjórnarliðið ekki auga á neinar leiðir, til þess að hann geti flotið, aðrar en þær að slaka til á viðreisninni, hefja undanhald frá þeim aðgerðum, sem allt áttu að laga fyrir 10 mánuðum. Það má segja, að á þeim tíma, sem liðinn er frá gildistöku viðreisnarinnar, hafi hæstv. ríkisstj. verið á óstöðvandi undanhaldi frá aðgerðum sínum og fullyrðingum sínum um nauðsyn þeirra og gagnsemi. Sjávarútvegurinn átti að geta staðið á eigin fótum, án styrkja og án nokkurra tilslakana á vöxtum og lánum. En hver hefur reynslan orðið? Togararnir hafa þegar fengið 3/4 úr milljón hver fyrir sig í beinan styrk úr útflutningssjóði. Bátaflotinn hefur fengið 10 millj. kr. úr hlutatryggingasjóði umfram það, sem reglur og jafnvel lög heimila, og nú á hann að fá 80–90 millj. í greiðslu tryggingaiðgjalda umfram það, sem viðreisnin ætlaði honum. Allur flotinn hefur fengið fyrirheit um greiðslufrest á afborgunum og vöxtum af stofnlánum, það hafa verið gefin vilyrði fyrir 200–300 millj. kr. nýjum lánum til útvegsins umfram þau, sem lánareglur viðreisnarinnar ætluðu honum, það er látið skina í lækkanir á vöxtum, og fleira mætti telja í þessa átt. Auðvitað er allt þetta ekkert annað en undanhald frá viðreisninni og um leið óáfrýjanlegur dómur um hana. Þrátt fyrir þetta undanhald, sem þegar er orðin staðreynd, blasir við, að sjávarútvegurinn er nú að stöðvast og atvinnuleysi að skella yfir, bæði af þeim sökum og vegna almenns samdráttar í öðrum atvinnugreinum. Hverjum togaranum af öðrum er nú lagt, en þeir, sem enn þá er haldið úti, sigla allir með aflann á erlendan markað, en frystihúsin, sem eru í raun og veru einu fullkomnu fiskvinnslutækin, sem við eigum til, standa mörg starfslaus og önnur lítið starfandi og hlaða á sig töpum af föstum kostnaði, á meðan verkafólkið, sem unnið hefur við þau, gengur atvinnulaust unnvörpum að miklu eða öllu leyti. Þannig hefur t.d. slagbröndum verið slegið fyrir eitt fullkomið frystihús á Ísafirði nú um margra mánaða skeið, og í hraðfrystihúsinu á Akureyri hefur nær ekkert verið unnið í jafnlangan tíma, eða 3–4 mánuði, en starfsliðið, allt að 200 manns, gengur atvinnulaust að kalla. Það er líka augljóst, að bátaflotinn kemst ekki á veiðar að óbreyttum rekstrargrundvelli. Fiskkaupendur krefjast lækkaðs fiskverðs, á sama tíma og Dátunum er brýn nauðsyn á hækkuðu verði til þess að standast vaxtaokrið og þær gífurlegu hækkanir, sem hafa orðið á öllum rekstrarvörum vegna gengisfellingarinnar. Enn fremur er óhjákvæmilegt, að verkafólk í fiskiðnaðinum eins og annars staðar og sjómenn bæði á togurum og bátum fái verulegar launabætur fyrir þá dýrtið, sem nú er að draga lífskjör alls láglaunafólks niður í svaðið. Ekki tekur betra við, þegar áhrif viðreisnarinnar á ýmsar aðrar atvinnugreinar eru athugaðar. Byggingar íbúðarhúsa hafa á þessu ári dregizt saman um helming hér í Reykjavík og í stærstu kaupstöðunum, en því sem næst þurrkazt út í sjávarþorpunum allt í kringum landið og einnig í sveitunum. Iðnaðarfyrirtæki eru að loka vegna sölutregðu af völdum kjaraskerðinganna, sem almenningur hefur orðið að þola, og verzlanir eru einnig að segja upp starfsfólki vegna minnkandi. vörusölu. Í sem skemmstu máli: Allt það versta, sem við stjórnarandstæðingar sögðum hér á hv. Alþ. fyrir 10 mánuðum um viðreisnina, er nú að koma fram, er nú að verða að biturri staðreynd í lífi þjóðarinnar, verða að þeirri staðreynd, að það er verið að sigla henni inn í kreppuástand, sem kannske á ekki sinn líka síðan upp úr 1931, þegar atvinnuleysið var í algleymingi, með öllum þeim hörmungum, sem því fylgdu. Þessa siglingu hæstv. ríkisstj. verður að stöðva, áður en það er orðið um seinan. Þann glæp að koma hér á atvinnuleysi verður að hindra hæstv. ríkisstj. í að fremja, ekki hennar sjálfrar vegna, heldur vegna íslenzks almennings, sem verður að þola hann, og vegna íslenzkra hagsmuna. Þessi sigling hæstv. ríkisstj. verður ekki stöðvuð með neinum öðrum ráðum en þeim, að viðreisnaraðgerðunum verði hnekkt í mikilsverðustu greinum og þá fyrst með því að tryggja undirstöðuatvinnuveginum, sjávarútveginum, öruggan rekstrargrundvöll og verkafólki jafnframt verulegar kjarabætur til mótvægis við þá verðhækkunarskriðu, sem stjórnarflokkarnir hafa hleypt af stað. Höfuðmarkmið viðreisnarinnar var auðvitað sjálf kjaraskerðingin. En til þess að hún gæti tekizt, vissi ríkisstj., að setja varð sjávarútveginn í svelti og gera hann ófæran um að standa undir lífskjörum fólksins, sem við hann vinnur. Þannig átti að sætta láglaunafólk við kjaraskerðinguna og drepa úr því kjarkinn til þess að berjast fyrir sínum rétti. Þjóðsögur greina frá því, að kuklarar vektu upp drauga til forsendingar á óvini sína, en réðu síðan ekki við uppvakninginn, þegar hann hafði verið særður upp úr gröf sinni. Hæstv. ríkisstj. er nú að ýmsu leyti líkt komin og slíkur kuklari. Viðreisninni var ætlað að skapa sjávarútveginum mátulega slæman rekstrargrundvöll til þess, að það væri hægt að nota hann eins og svipu á verkafólk. Samdrátturinn átti að skapa mátulegt atvinnuleysi til þess að halda launabaráttunni niðri. En ríkisstj. gerði sér ekki og gerir sér kannske ekki enn grein fyrir því, að hún hefur leyst úr læðingi öfl, sem hún hefur ekki vald á. Þegar hún sér, að of langt hefur verið gengið, reynir hún að bjarga sér með undanhaldi, sem getur aðeins veitt henni stundargrið, en vill hins vegar ekki viðurkenna, að engin úrræða hennar duga til þess að beizla uppvakninginn eða koma honum fyrir, og hefur kannske enn þá reyndar takmarkaðan áhuga á því. Ég tel, að hv. Alþ. standi nú andspænis því verkefni, sem óumflýjanlega verður að vinna, ef forða á efnahagslegu hruni: að skapa sjávarútveginum slíkan rekstrargrundvöll, að hann geti starfað óhindrað og geti jafnframt veitt sjómönnum og verkafólki þau launakjör, sem þessar stéttir geti eftir atvikum sætt sig við. Þetta verkefni jafngildir riftingu viðreisnarinnar í grundvallaratriðum, að svo miklu leyti sem þar var um afturkallanlegar aðgerðir að ræða. Við þm. Alþb. skorumst ekki undan því að leggja okkar úrræði á borðið í þessu sambandi. Við gerum okkur að vísu ljóst, að grundvallarbreyt. þurfa að verða á allri stjórn þjóðarbúsins, ef um langa framtíð á að vera unnt að sækja fram á við, byggja upp efnahagslega traust atvinnulíf og bæta lífskjörin örugglega og stöðugt. En við teljum hins vegar, að unnt sé jafnvel án slíkra grundvallarbreytinga að ráða fram úr brýnustu vandamálunum nú þegar, að það sé unnt að bæta launastéttunum a.m.k. að verulegu leyti launarán viðreisnarinnar nú strax og tryggja um leið fullan rekstur framleiðslutækjanna, þeirra framleiðslutækja, sem nú eru stöðvuð eða eru að stöðvast. Ein veigamesta till. okkar fjallar um afnám vaxtaokurs, - þess vaxtaokurs fyrst og fremst, sem viðreisnaraðgerðirnar sköpuðu og liggur nú eins og mara á öllum atvinnurekstri og framkvæmdum og reyndar einnig á þúsundum einstaklinga, en þó á engum aðila jafnþungt og á útveginum. Við leggjum til, að almennir vextir verði færðir niður í það sama og þeir voru fyrir viðreisnina, og við leggjum enn fremur til, að vextir af afurðalánum verði lækkaðir nokkru meira eða niður í 3% á móti 9%, sem þeir eru nú í, og á móti 5%, sem þeir voru fyrir viðreisn. Það liggja ekki fyrir óvéfengjanlegar tölur um það, hve óheyrilegur gráði er soginn úr atvinnurekstrinum og sjávarútveginum alveg sérstaklega með vaxtaokrinu, sem nú er svo stórt í sniðum, að það á hvergi sinn líka í víðri veröld. Við bjuggum við of háa vexti fyrir viðreisnina, en samt voru þeir hækkaðir almennt um 50–60% og að því er afurðalánin snertir um 80%. Hve mikil er sú byrði, sem þannig er ofan á aðrar lögð á útveginn og fiskiðnaðinn, má nokkuð marka af einstökum dæmum. Ég hef t.d. athugað reikninga eins af stærri frystihúsum okkar fyrir s.l. ár, og þeir bera með sér, að það ár námu vaxtagreiðslur þess fyrirtækis 1.7 millj. kr., en á sama tíma voru öll vinnulaun 5.6 millj. Á þessu ári munu vaxtagreiðslurnar hins vegar verða nálægt 2.8 millj. kr., en vinnulaun munu á sama tíma hrapa niður í tæpar 4 millj. Þetta svarar til þess, að lækkun vaxta í það sama og gilti fyrir viðreisn mundi jafngilda 27.5% hækkun vinnulauna, ef vaxtabyrðin er umreiknuð í þau, og ef afurðalán væru enn lækkuð um 2%, mundi þetta frystihús spara sem svaraði til 4.2% af launahækkunum. Lækkunin alls, eins og við leggjum til að hún verði, mundi víst svara til 32% launahækkunar, ef henni væri allri varið í þá áttina. Ef hins vegar væri aðeins notaður helmingur lækkunarinnar til kauphækkunar, eða 16%, væru samt eftir milli 600 og 700 þús. kr., sem verja mætti til hækkunar á fiskverði. Það skal tekið fram, að ýmis dæmi um hlutföllin milli vaxta og vinnulauna í öðrum frystihúsum og fiskvinnslustöðvum munu sýna miklum mun meiri hlut vaxta í framleiðslukostnaði en þetta dæmi gerir. Jafnvel mun auðvelt að finna dæmi þess, ef sundurliðaður er framleiðslukostnaður á ákveðið magn af fiski, að vextirnir séu nú nálægt því þeir sömu og vinnulaunin. Ég hef fyrir mér eitt dæmi um þetta, þar sem þetta hefur verið reiknað út, aðeins kostnaður við vinnslu á einum . farmi, sem var um tæp 100 tonn, og vaxtabyrðin af vinnslu þessa farms reyndist vera 35 þús. kr. á móti 45 þús. kr. í vinnulaun, og enn óhagstæðari dæmi um þetta mun þó vera hægt að finna. Ég hygg líka, að í ýmsum öðrum tilfellum, t.d. að því er snertir togara og jafnvel fiskibáta, sem keyptir eru á viðreisnarverði og með viðreisnarkjörum, séu vaxtagreiðslurnar mun hærri en vinnulaunin. Ef við tökum nýjan togara, þá getur vaxtabyrðin vegna kaupa á honum varla verið undir 3.1 millj. kr. á ári, þó að reiknað sé með því, að langmestur hluti af stofnlánum sé erlent lánsfé með erlendum lánskjörum, en hins vegar geta vinnulaun á slíkum togara og í sambandi við slíkan togara varla farið fram úr 3 millj., svo að það er alveg öruggt, að í því tilfelli er vaxtabyrðin a.m.k. jafnmikil og trúlega nokkuð miklu meiri en öll vinnulaunin. Þessir vextir, þetta vaxtaokur, það er svo auðvitað eitt þeirra bókfærsluatriða, sem notað er til þess að blekkja almenning með, þegar verið er að reyna að telja honum trú um, að útvegurinn sé í raun réttri rekinn með botnlausu tapi og þoli engar nýjar byrðar, hvorki í formi kauphækkana né á annan hátt, þó að hið sanna sé, að gróðinn streymi frá honum í allar áttir. Seðlabankinn einn hirðir nú á þessu ári milli 50 og 60 :millj. kr. í hreinan gróða af vöxtum af afurðalánum einum,. á sama tíma og útgerðin er að stöðvast. Þegar við það er svo bætt gróða annarra banka og lánastofnana og einstaklinga, sem ráða yfir fjármagni, fer ekki hjá því, að samanlögð vaxtahækkun viðreisnarinnar sé einhvers staðar á milli 200 og 300 millj. kr., og af þeirri hækkun ber útvegurinn bróðurhlutann. Sú vaxtalækkun, sem við leggjum til að verði framkvæmd, gerir ráð fyrir að létta allri þessari hækkun, sem orðin er, af og lækka auk þess, eins og ég sagði áðan, afurðalánin verulega umfram það. Í sambandi við vextina er vert að minna á það, að með Norðmönnum tíðkast vextir, sem eru 2–4%,og jafnvel nokkuð algengt, þar sem um stofnlán er að ræða, að það sé niður í 11/4%. Þetta er á móti 9–12% hér hjá okkur eða jafnvel 13%, þegar um hlaupareikningslán er að ræða, eða aldrei minna en 3–5 sinnum lægri en hér. Í þessum samanburði er svo auðvitað að finna einn mikilvægasta þáttinn í svarinu við þeirri spurningu, sem lengi hefur verið hér uppi, hvers vegna nokkur sjávarútvegur getur staðið undir því að bera nú uppi a.m.k. 20% hærri verkalaun alls verkafólks, sem við hann vinnur í landi, í fiskiðnaðinum og annars staðar, og hvers vegna vinnslustöðvarnar þar geta greitt allt upp í 50% hærra verð eða jafnvel meira fyrir fiskinn. Samanburður á vöxtunum er ein skýringin á þessu: Og þetta getur norskur sjávarútvegur gert, þó að hann sé rekinn að ýmsu leyti við miklu erfiðari skilyrði en hér, þar sem það er t.d. ekkert sambærilegt, eins og ég mun koma litillega að síðar, hvað íslenzkir sjómenn draga mikinn afla á land eða norskir, og ætti því kostnaður útvegs í heild að verða þar miklum mun meiri þegar af þeirri ástæðu. Á fundi L.Í.Ú. fyrir skömmu lýsti Jónas Haralz, aðalefnahagssérfræðingur ríkisstj., að því er mér er. sagt, því yfir, að engir efnahagslegir örðugleikar væru á því að lækka vexti þá, sem sjávarútvegurinn býr nú við. Örðugleikarnir á því væru einungis stjórnmálalegs eðlis: Þannig stendur nú þessi maður, sem mestu réð um vaxtaokrið, algerlega rökvana gagnvart kröfum útvegsmanna og ég vil segja kröfum þjóðarinnar um það, að okrið verði afnumið og það án tafar. Við þm. Alþb. leggjum til, að gerðar verði ráðstafanir til þess að létta af útgerðinni a.m.k. nokkru af þeim þungu byrðum, sem á henni hvíla .í formi tryggingariðgjalda. Það liggur fyrir, að öll iðgjöld fiskiskipaflotans á einu ári nemi 115–120 millj. kr. og að þau séu yfirleitt 5–9% af vátryggingarupphæð hvers skips. Svo að aftur sé tekið til samanburðar það, sem gerist í Noregi, þá eru hliðstæð iðgjöld þar af fiskibátum 2–3% af vátrygging. arupphæð. Mismunurinn í heild á tryggingum fiskiskipanna einna, þótt ekki sé tekin með trygging á afurðum, sem mun e.t.v. nema litlu minni upphæð en bátanna, - ég skal ekki segja nákvæmlega um, hvað það er, en það eru mjög miklar upphæðir, - þá mundi þessi munur svara til þess að vera ekki undir 50–60 millj. kr. á ári fyrir allan flotann. Og ég hygg, að þessi mismunur stafi fyrst og fremst af tvennu: Í fyrsta lagi því; að hér er að langmestu leyti um erlendar tryggingar að ræða, sem reknar eru í umboði íslenzkra tryggingafélaga, sem annast tryggingarnar á þann hátt að taka ákveðna prósentutölu og hafa þess vegna hagsmuni af því að hafa tryggingarnar sem hæstar og innheimta sem mest fé, Og í öðru lagi eru hinar háu,tryggingar að nokkru leyti bein afleiðing af lánahömlunum. Lánsfjárskorturinn hefur knúið eigendur: fiskiskipanna til þess í mjög mörgum tilfellum að vátryggja fyrir hærri upphæðir en ástæða er til, jafnvel miklu hærri upphæðir, gegn því að fá lán hjá viðkomandi tryggingafélagi, og þá um leið e.t.v. tryggja með lakari kjörum en annars hefði verið hægt að sæta. En alla vega hygg ég, að enginn vafi leiki á því, að það sé hægt að spara útveginum tugmilljónir með því að koma á fót ríkistryggingu fiskiskipa og fiskafurða og brjóta þannig af útgerðinni þau gróðatök, sem erlend auðfélög hafa á henni í gegnum skattfrjálsa tryggingastarfsemi sína hér. Við þetta bætist svo það, að reynslan hefur orðið sú og á e.t.v. eftir að verða enn sú, að ríkið greiði hvort eð er tryggingagjöldin með einhverjum hætti, og líka af þeirri ástæðu er ekkert eðlilegra en það taki trygginguna í sínar hendur og lækki kostnaðinn sem mest til sannvirðis, en hafi hins vegar aðeins lítinn hluta endurtryggðan erlendis. Fiskifloti okkar er orðinn svo stór, að hann á að geta verið nokkurn veeinn sjálfstæður aðili til að byggja á örugga tryggingastarfsemi. Það hefur lengi leikið á því sterkur grunur, að farmgjöld íslenzkra flutningaskipa fyrir flutning útflutningsframleiðslunnar séu mikils til of há, miðað við það, sem eðlilegt getur talizt. Víst er, að þau eru miklum mun hærri en þau farmgjöld, sem ýmsar aðrar þjóðir búa við. Og það mun vera hægt að benda á ýmis dæmi þess, að aðrar fiskveiðiþjóðir flytji sína framleiðslu miklu lengri vegalengd en við fyrir lægra gjald en útvegurinn verður hér að greiða til þessarar starfsemi. Það virðist a.m.k. einsætt, að það beri að rannsaka nákvæmlega, hvort skipafélögunum sé nauðsyn á svo háum farmgjöldum sem þau nú taka, og ef svo reynist, sem telja má líklegt, þá verði sett með reglugerð sérstök verðlagsákvæði um farmgjöld fyrir útflutningsframleiðsluna og útveginum léttur sá kostnaðarliður, sem hér um ræðir, um jafnmikið og oftekið kann að vera. Hér er vissulega ekki um neina smámuni að ræða, þar sem farmgjöldin aðeins fyrir freðfiskinn einan munu vera a.m.k. 70–80 millj. kr. á ári - fyrir freðfiskinn einan. Og það gæti því vissulega munað mjög miklu fyrir útveginn, þó að hann fengi ekki nema jafnvel fárra prósenta lækkun á þessum mikla kostnaðarlið. Það mun ekki vera fjarri því að áætla, að sá tími, sem útvegurinn verður að standa undir afurðalánum sínum, sé nú um 9 mánuðir a.m.k. Það er víst, að meginástæðan til þess, að þessi tími er svo langur og vaxtabyrðin þyngist svo verulega sem raun er á vegna þessa, er sú, að sölusamlögin eða söluhringarnir skila ekki andvirði hinna útfluttu vara fyrr en 5, 6 og jafnvel 7 mánuðum eftir að varan er flutt úr landi. Samhliða vaxtalækkun mundi það því hafa mjög verulega þýðingu og jafnvel úrslitaþýðingu fyrir rekstur útvegsfyrirtækja, ef hægt væri að stytta þennan tíma. Með hliðsjón af þessari þörf útvegsins fyrir lækkun á vaxtabyrðinni og líka með hliðsjón af því, að vitað er, að útflutningsfyrirtæki taka mjög ríflega þóknun fyrir sína starfsemi, eða a.m.k. allt upp í 6%, kannske meira í sumum tilfellum, - með hliðsjón af þessu hvoru tveggja höfum við flutt till. okkar um hað, að söluhringunum verði skylt að skila andvirði útfluttra vara eigi síðar en einum og hálfum mánuði eftir að varan er flutt úr landi. En það er kunnugt, að fisksöluhringarnir nota þennan biðtíma fyrst og fremst til þess að skapa sér rekstrarfé til þess að reka verzlun og atvinnufyrirtæki í þremur af markaðslöndum okkar. En í flestum eða öllum öðrum markaðslöndum fer greiðslan fram a.m.k. mjög fljótlega eða jafnvel samtímis og útflutningurinn fer fram, og þess vegna er algerlega ástæðulaust að veita hringunum nokkrar ívilnanir í þessu efni. Það er enginn vafi á því, að þetta, eins og ég sagði áðan, mundi hafa mjög mikla þýðingu til lækkunar á kostnaði útvegsins, við hliðina á þeirri sjálfsögðu ráðstöfun að hækka nú hluta afurðalána upp í svipaða upphæð og var fyrir viðreisnina, eða upp í 2/3 af áætluðu framleiðsluverði. Ég er ekki í neinum vafa um, að þessi fjögur atriði, sem þær tillagna okkar, sem sérstaklega varða útveginn, fjalla um, eru einmitt þau atriði, sem mestu ráða um það, að t.d. sjávarútvegur Norðmanna getur risið undir, eins og ég sagði áðan, allt að 50% hærra fiskverði en hér og a.m.k. 20% hærri launakjörum í almennu kaupgjaldi. Þetta ásamt með betri nýtingu á hráefnum og framleiðslutækjum, að útvegurinn þar er a.m.k. ekki eins mergsoginn af okurvöxtum, ekki jafntröllriðinn af tryggingafélögum, farmskipaeigendum, útflutningshringum og olíufélögum, veldur því, að norskur sjávarútvegur býr sínu verkafólki og útvegsmönnum um leið betri kjör en hér, þó að Norðmenn eigi við að stríða slíkt aflaleysi á heimamiðum sínum, að hér yrði áreiðanlega engin fleyta hreyfð við svipaða aflavon. Ég hef gluggað ofur lítið í norskar aflaskýrslur, og ég hef m.a. séð það, að í vetrarvertíðinni við Lófóten á s.l. ári tóku þátt um 10 þús. norskir sjómenn, og þessir 10 þús. menn drógu afla að landi á 10 vikum upp á 44 þús. tonn, eða innan við 41/2 tonn á hvern mann. Hér mundi það þykja lítið, ef afli á sama tíma næmi ekki 20–30 tonnum á hvern sjómann. En svo koma hér menn, jafnvel hæstv. sjútvmrh., og telja lítilfjörlegan aflabrest, litilfjörlegan aflabrest, ef á heildina er litið, - vera einhverja allsherjar afsökun fyrir öllum, bókstaflega öllum vandræðum, sem útveginum og um leið þjóðinni hefur verið stefnt út í. Sömu mennirnir sem lögleiddu vaxtaokrið og lánahömlurnar, sömu mennirnir sem hafa ofurselt útveginn okri á tryggingum og leyft án takmarkana hækkanir á farmgjöldum, sömu mennirnir sem felldu gengið og hækkuðu allar rekstrarvörur útvegsins um hundruð millj., en létu fiskverðið standa svo til óbreytt, þær einu tekjur, sem bátaflotinn hefur, - þessir sömu menn eru vissulega ekki kjarklausir, þegar þeir koma fram fyrir hv. Alþingi og fram fyrir þjóðina og segja, að hér væri allt, bókstaflega allt í bezta gengi, ef afli hefði ekki brugðizt svo hrapallega og mjölið hefði ekki fallið svona óskaplega, síðan viðreisnin tók gildi. Ég tel. að sagan um verðfallið á mjölinu síðan um viðreisn sé einhver allra ósvífnasta blekking, sem við höfum heyrt hér lengi, og er þó af ýmsu þar að taka. Það sanna í því máli er það, að á haustnóttum á s.l. ári var heimsmarkaðsverð á síldarmjöli komið niður fyrir 11 shillinga á prótein-einingu, og þetta heimsmarkaðsverð á síldarmjölinu hélzt lengi og stöðugt. Ég hygg, að það sé mjög auðvelt fyrir hvern þann hv. þm., sem vill hafa það, sem satt reynist í þessu, að hafa tal af einhverjum af þeim, sem flytja út fiskimjöl og starfa hér í höfuðstaðnum sem umboðsmenn erlendra mjölkaupenda, og fá staðfestingu á þessu. Hitt er rétt, að það fóru ekki fram miklar sölur á þessu verði, vegna þess að útflutningsyfirvöld hér synjuðu mjölframleiðendum um að selja á svo lágu verði - synjuðu um það. En afleiðingin af því varð svo aftur sú, að Suður-Ameríkumennirnir, sem buðu þá um sama leyti mjölið á þessu verði, þessu heimsmarkaðsverði, tóku af okkur markaðinn. En til samanburðar má svo seta þess, að á þessu ári hefur verðið hins vegar hækkað upp í yfir 12 shillinga á prótein-einingu. Nei, þessir herrar, sem nú eru að bisa við að telja manni trú um, að verðfallið á fiskimjölinu og síldarmjölinu hafi ekki legið fyrir, þegar gengisfellingin var ákveðin, þeir höfðu ekki aðeins haft þetta verðfall fyrir augum, þegar rekstrargrundvöllurinn fyrir útveginn var ákveðinn, eins og þeir reyndar taka fram í greinargerð fyrir efnahagsmálafrv. í fyrra, þeir höfðu ekki aðeins orðið varir við þetta verðfall, þeir höfðu haft það fyrir augunum í a.m.k. sex mánuði. Og það þýðir auðvitað ekkert, hvorki fyrir hæstv. sjútvmrh. né aðra, að ætla sér að fleyta sér frá þessari staðreynd með því að segja, að heildarverðmæti mjölsins á þessu ári sé minna en ífyrra, vegna þess að það er auðvitað rétt, að fyrri hluta árs 1959 var verðið hærra. En um það leyti sem viðreisnin var framkvæmd, eða rétt skömmu áður, þá var mjöl hér selt á því lægsta verði, sem það hefur nokkurn tíma farið í, síldarmjölið. Og svo er það aflabrestur. Í október s.l., eða þegar liðnir voru 3/4 hlutar af árinu, var allur afli annar en síld orðinn kringum 6% meiri en á sama tíma í fyrra, - allur samanlagður afli togara og báta orðinn nokkru meiri en á sama tíma í fyrra. Það, sem þar kom til, var fyrst og fremst það, að þorskvertíðin var sérstaklega fengsæl og gaf meira í hönd, eða kringum 14% meira en nokkur dæmi eru til í sögunni áður. Minni afli togaranna dregur þetta aukna aflamagn niður, eins og ég áður sagði, en þó ekki svo, að samanlagður heildarafli af öðrum fiski en síld var meiri fyrstu þrjá fjórðunga ársins en í fyrra. En það er satt, að síldaraflinn var þá kringum 50 þús. tonnum minni en á sama tíma 1959. En þá var, eins og alkunnugt er, algert metár í sögu íslenzkra fiskveiða og síldarár jafnframt það bezta, sem orðið hafði í 15 ár samfleytt. Árið 1958 hefur verið talið og það með réttu gott ár, mjög gott aflaár, og það ár gaf heildaraflamagn upp á 520 þús. tonn. 1959 gaf okkur aftur á móti 560 þús. tonn, - hafði aukizt um nálægt 40 þús. tonnum á árinu 1959. Ég get auðvitað ekki fullyrt um það, hvert heildaraflamagnið verður núna í ár, þegar öll kurl eru komin til grafar, m.a. síldveiðin núna í haust, bæði fyrir norðan og sunnan, og allur afli til áramóta kominn fram. En ég hef fyrir mér skoðanir kunnugra manna um, að það sé a.m.k. mjög ólíklegt, að aflinn fari niður fyrir það, sem hann var 1958, að hann verði ekki a.m.k. kringum 520 þús. tonn. Við skulum jafnvel reikna með því, sem hæstv. ráðh. hefur látið hér liggja að eða jafnvel fullyrt, að aflinn í ár verði 40 þús. tonnum minni en í fyrra. En þá verður hann samt jafnmikill og hann var 1958, og sá munur verður þá allur á síldinni, en ekki öðrum fisktegundum. En við þessar tölur er þó ýmislegt að athuga. Siglingar togaranna hafa t.d. dregið úr afla þeirra, sem svarar a.m.k., þó að reiknað sé af fyllstu samvizkusemi, 10–12 þús. tonnum, og togurum hefur verið lagt, t.d. tveimur togurum allt árið, þ. á m. þeim togurum, sem hæstv. ríkisstj. rekur eða hafa verið reknir á hennar vegum, og öðrum togurum um lengri eða skemmri tíma. Það er því óhætt að fullyrða, að verri nýting togaranna til veiða á sök á a.m.k. helmingi af þeim mismun, sem hér kann að verða á árinu í ár og árinu í fyrra. Það er auðvitað alveg rétt, sem tekið hefur verið fram, að nokkur aukning hefur orðið á flotanum, sérstaklega á þessu ári. En þess er þá líka að geta, að mörg skip hafa gengið úr. Það er nefnilega þannig með íslenzka flotann, að skipin ganga ekki endalaust, og það hafa gengið mörg skip úr flotanum, svo að aukninguna, sem orðið hefur, ber ekki nálægt því að miða við þá rúmlestatölu, sem inn er flutt af skipum. Og við það er líka þá aths. að gera um aukninguna, sem orðið hefur á þessu ári, að þar hefur ekki verið um að ræða veiðar allt árið, heldur aðeins hluta úr árinu. Nú er okkur sagt, að þessi trausti og varanlegi grundvöllur, sem hér átti að leggja fyrir rekstri atvinnuveganna og ég hef áður minnzt á, hafi allur byggzt á því, að aflabrögð yrðu ekki lakari en í fyrra, þ.e.a.s. heldur en í mesta aflaári, sem orðið hefur í sögu íslenzkra fiskveiða. Ég kalla þetta tíðindi. Hingað til hefur rekstrargrundvöllur báta og togara alltaf verið miðaður við meðalafla í nokkur ár, - aldrei miðað við eitt ár, þegar frá rekstrargrundvellinum hefur verið gengið, heldur meðalveiði svo og svo margra ára, venjulega 5 ára. Og ég vil bara segja: Hvers konar skynskiptingar eru þeir menn, sem ætla að byggja traustan grundvöll atvinnulífsins á því, að aldrei geti orðið neinar sveiflur í aflabrögðum, það sé tekið bara bezta árið og sagt: Svona verður það áfram? Slíkir útreikningar þola ekki nokkurn minnsta andbyr, sem við hljótum þó alltaf að þurfa að búa okkur undir að mæta. Ég held raunar, að talsmenn hæstv. ríkisstj. séu hér að gera sig aumari en efni standa til. Ég rengi það, að þeir hafi gert sig seka um svo augljósa fásinnu og þeir eru hér að saka sjálfa sig um. En hitt mun svo aftur vera nær sanni, að allir útreikningarnir hafi veríð gerðir af álíka skarpskyggni um afleiðingar og á álíka traustum forsendum og þeir útreikningar, sem lágu til grundvallar útflutningsskattinum, sem stjórnin verður nú að játa að aldrei hefði þurft að leggja á og hafi verið byggður á algerum misskilningi og röngum útreikningum. Ég sagði hér áðan, að svelti sjávarútvegsins að yfirlögðu ráði annars vegar og kjaraskerðing launamanna hins vegar væri grundvallaratriði í viðreisnarráðstöfununum. Framkvæmd þessara grundvallaratriða er nú að leiða af sér kreppu í atvinnulífinu, samdrátt á öllum sviðum, og það getur engum dulizt, að voði er fyrir höndum, ef svo heldur fram sem nú horfir. Það er þess vegna höfuðnauðsyn, ekki aðeins fyrir verkalýðsstéttina, heldur fyrir alla þjóðina, að þessar tvær grundvallarástæður fyrir .hinu geigvænlega- ástandi, sem nú er að skapast, séu afmáðar og brotnar á bak aftur. Ef sjávarútveginum yrðu sköpuð góð starfsskilyrði og launakjörin bætt í kjölfar þeirra, þá margfaldast líka líkurnar fyrir því, að siglt verði fram hjá öðrum boðum samdráttax og kreppu, sem nú sést brjóta á. Um leið og við þm. Alþb. berum fram till. okkar um betri afkomuskilyrði útvegsins, leggjum við þess vegna til, að verkalýðssamtökunum séu á ný tryggð þau mannréttindi, sem núv. hæstv. ríkisstj. svipti þau með efnahagsmálalöggjöf sinni; þ.e.a.s. að þau, megi á ný gera frjálsa samninga um það við atvinnurekendur, að þau megi mæta hækkuðu verðlagi, ef þau telja sér hagkvæmt að gera um það samninga, með hækkuðum launum. Við teljum, að samþykkt þessaran till. okkar sé algert lágmark aðgerða í þá átt að tryggja vinnufrið í landinu og að látið sé af svo augljósri mannréttindaskerðingu sem hér er um að ræða.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., um breyt. á l. um. efnahagsmál, hefur gefið hv. stjórnarandstæðingum tilefni til þess að ræða á breiðum grundvelli um efnahagsmálin almennt og þau áhrif, sem lögin um efnahagsmál, er sett voru snemma á þessu ári, hafi haft á rekstrarafkomu atvinnutækjanna og þá sérstaklega sjávarútvegsins. Því hefur verið haldið fram af stjórnarandstöðunni að með þessu frv. sé á ný gripið til uppbótakerfisins. Þeir hafa sagt, að efnahagsráðstafanirnar hafi verið við það miðaðar, að bátarnir gætu sjálfir greitt sín vátryggingariðgjöld, og það er einmitt það og ekkert annað, sem skeður, verði frv, það, sem hér um ræðir, að lögum. Í upphafi var útflutningsskatturinn 5%, en síðan lækkaður um helming; niður í 21/2% á s.l. vori. Var þá um það rætt, að skattstofninn mundi þurfa að standa nokkru lengur en ella. Hitt er svo annað mál, og það var skýrt fram tekið í aths. með efnahagsfrv., að skatturinn skyldi úr gildi numinn, þegar eftir að nægilegt fé hefði aflazt, til þess, að útflutningssjóður gæti að fullu staðið við skuldbindingar sínar. Í aths. við efnahagsfrv. segir um, þetta, eftir að rætt hefur verið um greiðsluþörf útflutningssjóðs og áætlaðar þær tekjur, sem gert er ráð fyrir að sjóðnum mundu falla í skaut í sambandi við gengishagnað af óútfluttum afurðum, framleiddum fyrir 15. febr. 1960, með leyfi hæstv. forseta: . ,;Þessi upphæð mun þó ekki duga til - að greiða skuldbindingar sjóðsins. Er óhjákvæmilegt að afla meira fjár í þessu skyni, og er það tillaga ríkisstj., að það verði gert með því að leggja 5% skatt á allan útflutning. Er gert ráð fyrir, að þessi skattur gefi af sér um 120 millj. á árinu 1960 og að hann verði úr gildi felldur, þegar eftir að skuldbindingar útflutningssjóðs hafa verið að fullu greiddar, nema því aðeins að aðstæður hafi breytzt mjög verulega frá því, sem nú er.“ Er hér að sjálfsögðu átt við, að aðstæður hafi að verulegu leyti breytzt til batnaðar. Nú hefur það komið fram í umr. um málið og þá sérstaklega í hv. Nd., að ekki hafi verið um neinn aflabrest að ræða á yfirstandandi ári, hvorki hjá bátaflotanum né togurunum. Þeir hafi aðeins skipt um veiðisvæði til þess að geta siglt með aflann á erlendan markað, þess vegna séu veiðiferðirnar færri og aflinn minni. Hér er að mínu áliti algerlega farið með rangt mál, þegar til þessa er vitnað í sambandi við aflabrestinn: Það er alkunnugt, að á árinu 1958 var afli togaranna mjög góður og aflamagnið aldrei meira, en aðaluppistaðan í aflanum þá var karfi. Sá karfi var fiskaður á fjarlægum miðum, við Nýfundnaland og Vestur-Grænland. Héldust þau aflabrögð nokkuð. fram eftir árinu 1959. Var hér um gífurlega stór hafsvæði að ræða, svo að það þótti ósennilegt, að afli á þeim miðum gengi mjög fljótt til þurrðar. Það er skoðun fiskifræðinga, að sú aflatregða, sem .nú á sér stað á hinum fjarlægari miðum, eigi ekki eingöngu rót sína að rekja til ofveiði. Það er þeirra álit, að orsökin sé jafnvel enn þá fremur í því fólgin, að viss skilyrði hafi breytzt og að fiskurinn haldi sig því ofar og dreifðara í sjónum en hagkvæmt sé fyrir togarana. En hvað sem því líður, þá áttu þessi miklu aflabrögð togaranna á árinu 1958 sinn þátt í því, að á s.l. ári var samið um smíði á 4–5 nýjum. togurum af nokkru stærri gerð en Íslendingar höfðu áður átt. Hafði þá um árabil legið niðri öll endurnýjun togaraflotans og því ekki vanþörf á, að hafizt væri handa. Því miður hefur allt þetta ár átt sér stað mikil aflatregða hjá togaraflotanum, og í stærstu vélbátaútgerðarstöð landsins, Vestmannaeyjum, vantaði mikið á, að vertíðaraflinn gæti talizt hagstæður, enda þótt ræðumenn hafi haldið því fram aftur og aftur, að s.l. vertíð hafi verið mjög góð og langt fram úr meðallagi alls staðar á landinu. Á síldveiðunum var afkoma svo bág, að hlutatryggingasjóður varð að hlaupa undir bagga, og talar það skýrustu máli. Á meðan aflinn hjá togaraflotanum er svo rýr, sem raun ber vitni, hafa togararnir freistazt til þess að sigla með aflann á erlendan markað og hagnýta sér á þann hátt hagstætt söluverð, sem nú hefur verið erlendis og á vissulega rætur sínar að rekja til almennrar aflatregðu, sem fleiri þjóðir en Íslendingar einir eiga við að búa. Samhliða aflabrestinum hefur svo enn fremur átt sér stað, svo sem hér hefur verið margoft bent á, geysilegt verðfall á öllu fiskimjöli og lýsi, og það er svo stórkostlegt, að miklar líkur eru fyrir því, að til framleiðslustöðvunar hefði komið hjá togaraflotanum hvað viðkemur karfaveiðunum, enda þótt ekki hefði komið til sá aflabrestur, sem átti sér stað. Það má telja nokkurn veginn fullvíst, að það verðfall, sem varð á afurðunum í sambandi við mjöl og lýsi, hafi verið svo tilfinnanlegt, sérstaklega fyrir karfaveiðarnar, að það eru mjög mikil líkindi til, að þrátt fyrir það, að afli hefði verið sæmilegur á hinum fjarlægari miðum hvað karfaveiðar snerti, þá hefði komið til stöðvunar á veiði þeirrar fisktegundar. Svo mikill þáttur er nýting á úrgangi karfa, bæði hvað snertir mjölvinnslu og lýsi, að það er einmitt mjög sennilegt, að það hefði ekki verið hægt að halda úti togaraflotanum á þeim veiðum. Það hefur verið á það bent, að samkv. grg. efnahagsfrv. hafi hagfræðingarnir reiknað með umræddu verðfalli. Þetta er rétt, svo langt sem það nær. En því er við að bæta, að verðfallið var alls ekki að öllu leyti komið, þegar gengið var frá efnahagslöggjöfinni, eins og fram kom hér hjá síðasta ræðumanni, snemma á þessu ári, því að verðfallið hélt áfram langt fram á árið, og í því sambandi má benda sérstaklega á, að þær áætlanir, sem stjórn síldarverksmiðja ríkisins gerði í júnímánuði um áætlað söluverð þessara afurða, stóðust ekki. Verðlækkunin hélt þá enn áfram ásamt mikilli sölutregðu, því að það er kunnugt, að löngu eftir að farið var niður í þetta lægsta verð, sem afurðirnar komust, þá var þrátt fyrir það slík sölutregða, að markaðir fundust ekki fyrir vöruna. Það, sem hér um ræðir og frv. þetta felur í sér, er sú ákvörðun, að eftirstöðvum útflutningssjóðs skuli varið til greiðslu á vátryggingariðgjöldum fiskiskipaflotans og að innheimt verði sem svarar um 80 millj. kr. meira en ráðgert hafði verið. Það er áður fram komið, að skatturinn skyldi niður falla, þegar upphæðin nægði til þess að greiða að fullu skuldbindingar útflutningssjóðsins. Það, sem til álita gat komið um útflutningsskattinn, var í fyrsta lagi að fella hann niður þegar í stað, þar sem hann hafði fullnægt hlutverki sínu, og endurgreiða síðan framleiðendum eftirstöðvarnar, eða þá að verða við óskum útvegsmanna, sem hér eiga langstærstan hlut að máli, og verja eftirstöðvunum til greiðslu á vátryggingariðgjöldunum og innheimta til viðbótar óbreyttan skatt af allri framleiðslu ársins 1960. Ríkisstj. hefur orðið við óskum útvegsmanna í þessu efni. Það er enn fremur þegar fram komið, að hv. þm. eru almennt málinu hlynntir. Landssamband útvegsmanna hefur nú samþykkt að óska þess, að slíkt útflutningsgjald sem hér um ræðir verði innheimt af framleiðslu ársins 1961, enda renni skatturinn í sérstakan vátryggingarsjóð fiskiskipaflotans. Útvegsmenn óska ekki eftir þessari ráðstöfun til þess að viðhalda uppbótakerfinu, enda á þetta ekkert skylt við uppbætur, heldur er það ráðstöfun á hluta af heildarandvirði afurðanna til að tryggja þýðingarmikinn þátt og til þess að tryggja á vissan hátt rekstraröryggi útvegsins.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Lög um efnahagsmál voru samþ. á Alþ. 19. febr. 1960. Í 8. gr. þeirra var ákvæði um, að 5% skattur af allri útfluttri vöru skyldi lagður á. Skyldi andvirði þessa útflutningsskatts varið til greiðslu á halla útflutningssjóðs, eins og það heitir í lögunum. Með gengislækkuninni taldi hæstv. ríkisstj. hag útgerðarinnar svo vel borgið, að henni ætti að vera það vorkunnarlaust að greiða þennan 5% skatt um eins til tveggja ára skeið. Áætlað var, að skatturinn mundi gefa af sér um 120 millj. kr. á árinu 1960, og var sú upphæð ekki talin mega vera lægri, til þess að útflutningssjóður gæti staðið við skuldbindingar sínar. Þannig voru áætlanir hæstv. ríkisstj., eins og þær birtust í grg. lagafrv. snemma á árinu 1960. Þrem mánuðum eftír samþykkt þessara laga birtist á Alþ. nýtt stjórnarfrv. Það fól í sér þá breyt. á 8. gr. l. um efnahagsmál, að útflutningsskatturinn skyldi lækkaður úr 5% niður í 21/2%. Var sú ástæða færð fyrir till. um þessa lækkun, að ósk hefði komið fram af hálfu fiskkaupenda og fiskseljenda um, að skatturinn yrði lækkaður um helming, en stæði að sama skapi lengur í gildi. Samkv. fyrri áætlun ríkisstj. átti hann, ef þessi lækkun yrði leyfð, þá að standa í 2–4 ár eftir því, hvernig áraði. Þetta frv. hlaut samþykki Alþ. 2. júní 1960. En hvers vegna óskuðu fiskkaupendur og fiskseljendur eftir lækkun á útflutningsskattinum, og hvers vegna vildi hæstv. ríkisstj. verða við þessari ósk? Þeir töldu hag sínum sýnilega verr komið eftir efnahagsráðstafanir hæstv. ríkisstj. en fyrir, og það álit viðurkenndi hæstv. ríkisstj. með því að vilja verða við ósk útvegsmanna. Þess vegna vildi hún verða við óskinni, að hún sá sig nauðbeygða til þess. Áætlanir hennar og útreikningar í þessu efni féllu fyrir dómi reynslunnar þegar á fyrstu 2–3 mánuðum. Það er vert að minnast þess, að þessi 5% skattur af útfluttri vöru var einn liðurinn í þeim breyt., sem hæstv. ríkisstj. beitti sér fyrir til varanlegrar viðreisnar í atvinnulífi landsmanna, svo sem komizt er að orði í grg. efnahagsmálafrv. Það átti að hverfa af þeirri óheillabraut að þurfa að gera árlegar breytingar á aðstöðu atvinnuveganna, og það átti að uppræta þá miklu óvissu, sem tíðar breytingar skapa, afköstum þjóðarbúsins til tjóns. Öllu þessu er fagurlega lýst með þeim orðum, sem ég hef viðhaft, og þessu heitið í nefndri grg. Í desember 1960 er enn lagt fram stjórnarfrv., er snertir 8. gr. l. um efnahagsmál. Það er það frv., sem nú er hér til umr. Þar er lagt til, að ákvæðið um útflutningsskattinn skuli ekki gilda lengur en til ársloka 1960. Þar með eru á þessu eina ári, 1960, stjórnarfrumvörpin orðin þrjú, sem fjalla um þennan skatt. Fyrst er hann ákveðinn 5%, svo er hann lækkaður og loks er hann afnuminn. Allt gerist þetta á fyrsta ári viðreisnarinnar og tekur enda ekki heilt ár. Þannig fór um þessa ráðstöfun til varanlegrar viðreisnar í atvinnulífi landsmanna. Hér er breyting á aðstöðu atvinnuveganna ekki gerð einu sinni á ári, eins og í tíð fyrri ríkisstjórna, heldur þrisvar á sama ári. Það er augljóst, að þessi hlekkur viðreisnarinnar, útflutningsskatturinn, brást þegar á fyrstu mánuðunum. Jafnvel hæstv. ríkisstj. neyddist til að viðurkenna það með lagafrv. sínu um lækkun hans snemma á árinu. Það var viðurkenning sannleikans í verki. Hins vegar streittist hún við að neita staðreyndinni í orði. Lækkunin jafngilti ekki eftirgjöf, því að útgerðarmenn yrðu látnir greiða skattinn lengur sem lækkuninni næmi. Þetta sagði hæstv. ríkisstj. í maí, en nú í desember ómerkir hún þau orð sín með frv. um algert afnám skattsins. Það kom snemma í ljós, að viðreisnin var byggð á ótraustum grunni, og urðu margir til að benda á það þegar í upphafi, áður en reynslan hafði talað. Einkum hafði stjórnarandstaðan hér á þingi uppi mörg varnaðarorð um áform hæstv. ríkisstj., en á þau varnaðarorð var tæpast hlustað, hvað þá að eftir þeim væri farið. Síðan voru áformin framkvæmd, og þá lét reynslan ekki á sér standa að staðfesta haldleysi þeirra. Flestar ráðstafanir hæstv. ríkisstj. til viðreisnar efnahagslífinu voru víssulega í samræmi við íhalds- og afturhaldsstefnu stjórnarflokkanna. En það var ekki nóg með það, svo illt sem það er í sjálfu sér. Við þetta bættist, að þær voru illa undirbúnar. Þær voru í mikilsverðum atriðum byggðar á hæpnum áætlunum og skökkum útreikningum. Þess vegna urðu áhrifin önnur en fyrirhugað var, og þess vegna verður að gera breytingar, ef komast á hjá hreinu öngþveiti. Útflutningsskatturinn og meðferð hans er glöggt dæmi þessa. Framleiðslan þoldi ekki það álag, sem skatturinn var, og það kom strax í ljós í byrjun ársins, án þess að til kæmi aflatregða þá. Hagur útflutningssjóðs um síðustu áramót var skakkt metinn og sömuleiðis þarfir hans á þessu ári. Sá útreikningur, að gengislækkunin gerði sjávarútveginum fært að greiða 5% útflutningsskatt, reyndist einnig rangur. Allt reyndist byggt annaðhvort á óvissu eða skekkju, og á slíku voru stoðir viðreisnarinnar reistar flestar hverjar. Útflutningssjóð vantar 120 millj. kr. á árinu 1960, var sagt í byrjun þessa árs. Til þess að ná því fé, þarf 5% skatt. Lækkun skattsins um helming hlaut samkv. þessu að leiða til aðeins 60 millj, kr. tekna á árinu. Í árslokin kemur svo loks í ljós, að þetta var ekki aðeins nægilegt, heldur á sjóðurinn afgang, er mun nema um 90 millj. kr. í dag. Svona haldgóðir reyndust þessir útreikningar, og því miður eru þeir ekki einsdæmi. Það er nú orðið ljóst fyrir löngu, að gengislækkunin ásamt öðrum ráðstöfunum hæstv. ríkisstj. tryggir ekki hag útflutningsframleiðslunnar. Þvert á móti eru þær nú að koma henni á kaldan klaka. Viðreisnin reynist ekki varanlegri en þetta. Um næstu áramót verður óhjákvæmilegt að gera fjárfrekar breytingar sjávarútveginum til bjargar. Slíkt hefur að vísu þekkzt um mörg undanfarin áramót, en nú átti að hafa verið brotið blað í því efni. Þá tókst svona til; staða þessa atvinnuvegar aldrei lakari en nú og styrkjaþörfin aldrei meiri. Þennan vanda, sem hæstv. ríkisstj. hefur komið sjávarútveginum í á þessu ári, er þjóðarnauðsyn að leysa. Þess vegna er sjálfsagt að afnema útflutningsskattinn og skila aftur því, sem hann gaf. En þetta er auðvitað ekki nóg, Fleiri breytingar verður að gera og er unnt að gera þessum mikilvægasta atvinnuvegi okkar til bjargar. Vaxtaokrið þarf að afnema, en það mun eiga einna drýgstan þátt í öllum ófarnaðinum, og enn fleiri ráð þurfa til að koma, ef vel á að fara um sjávarútveginn á næsta ári. Viðreisnin hefur öll reynzt feigðarflan. Í sjávarútveginum blasir við tvöfaldur vandi. Það er ekki einasta, að leita verði ráða til að koma fiskiflotanum af stað eftir áramót, tryggja afkomu hans á næsta ári, eins og orðið hefur að gera árlega hingað til síðustu árin, heldur verður nú einnig að lyfta honum upp úr því feni, sem hann hefur sokkið í á þessu ári. Þannig er verkefnið á þessu sviði nú tvöfalt á við það, sem hefur verið, vandinn tvöfaldur, og er það táknrænt og einkennandi fyrir viðreisn hæstv. ríkisstj. Áreiðanlega reynir hæstv. ríkisstj. eftir mætti að dylja þessar ófarir sínar í efnahagsmálunum. Hún mun leitast við að dulbúa þær ráðstafanir, sem hún nú neyðist til að gera til stuðnings sjávarútveginum, dulbúa það bótakerfi, sem hún nú neyðist til að koma á fót. Hún mun reyna að koma sökinni af sér og kenna aflaskorti og öðru óviðráðanlegu um. Slíkar afsakanir munu þó reynast henni haldlitlar, þegar fram í sækir. Viðreisnin svokallaða átti að koma atvinnulífi þjóðarinnar á traustan og heilbrigðan grundvöll að sögn forustumannanna. Hafi þeir meint þetta, hefur viðreisnin mistekizt herfilega. Hafi það hins vegar aðeins verið slagorð, eins og marga grunar, og tilgangurinn alltaf verið sá með viðreisninni að skapa samdrátt í framleiðslu og atvinnu og skerða lífskjörin, þá hefur hún heppnazt og það vonum fyrr. Ýmsir eru þeirrar skoðunar, að hæstv. ríkisstj. muni lítt æðrast, þótt hún verði að kasta nokkrum hundruðum milljóna í bætur til sjávarútvegsins, til þess að hann fái skrimt enn um sinn, hitt sé henni meira kappsmál og verði, að lífskjaraskerðingin mistakist ekki. Í rauninni sé það upphaf og endir allrar hennar viðreisnarstefnu, að almenningur í þessu landi hafi ekki mikið milli handanna. Í fljótu bragði sýnist þessi skoðun á stefnu hæstv. ríkisstj. fjarstæðukennd. En við nánari athugun bendir þó ýmislegt til, að hún kunni að vera réttmæt. Fátækir launþegar og lítil eftirspurn eftir vinnuafli veikir samtök vinnustéttanna og gerir launastéttirnar auðveldari viðfangs. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur sýnt það greinilega, að hún lítur á launafólk í landinu sem sinn helzta og fremsta andstæðing. Kjör þess hefur hún skert stórkostlega og í verki síðan sýnt, að hún er þess albúin að verja þá skerðingu fram í rauðan dauðann. Þetta hefur hún þegar sýnt, m.a. með bráðabirgðalögum um bann gegn verkfalli. Lág launakjör verkafólks í landinu geta á ýmsan hátt létt undir fjáröflun hæstv. ríkisstj. á erlendum vettvangi. Það er auðveldara að lokka erlent fjármagn inn í landið, ef hægt er að benda á, að hér séu verkalaun miklu lægri en annars staðar, að hér séu atvinnuleysingjar og að hér séu viðráðanleg launþegasamtök. Starfsfólkið í herstöðinni á Keflavíkurflugvelli græddi ekki á gengislækkuninni. Það stórtapaði á henni. Það voru hins vegar bandarískir atvinnurekendur þar, sem græddu álitlegar fúlgur á þeirri gengisbreytingu. Nú sækir hæstv. ríkisstj. um uppbætur fyrir þessa lækkun launanna í herstöðinni, ekki til þess að skila þeim í hendur verkafólksins, heldur til þess að ráðstafa þeim sjálf samkv. eigin pólitískum hagsmunum og stefnu. Þannig verður kjaraskerðingin á ýmsan hátt núv. valdhöfum til framdráttar, enda líklegt, að hún sé sá miðdepill, sem allt snýst um í starfi hæstv. ríkisstj. Skattur að upphæð 5% átti að vera sú fórn, sem útgerðin færði á altari viðreisnarinnar. Sú fórn var þó aukaatriði og nánast til að sýnast, enda sjálfsagt að gefa hana eftir, ef nauðsyn krefði. Sama gildir um allt annað í viðreisninni. Það eru aukaatriði allt saman, nema það, sem viðheldur og eykur kjaraskerðingu launastéttanna í landinu. Við getum því vænzt þess, að hæstv. ríkisstj. muni lítt kippa sér upp við, þótt hver viðreisnarráðstöfunin fari út um þúfur af annarri, svo lengi sem unnt reynist að halda laununum niðri. Hún er skilningsgóð á, að útflutningurinn þolir ekki 5% skatt. Fyrir því telur hún ekki ástæðu til að loka augunum. En þegar kemur að þörfum launþegans, gegnir allt öðru máli. Þótt hagskýrslur birti, að fjögurra manna fjölskylda með 50 þús. kr. árstekjur þurfi 70 þús. kr. til brýnustu lífsnauðsynja, er ekki rokið upp til handa og fóta um að leiðrétta það ranglæti. Slík skulu kjörin vera, hvort sem þau eru lífvænleg eða ekki, því að ef kaupið hækkar, þá er viðreisnin rokin út í veður og vind, og hæstv. ríkisstj. ætlar að standa og falla með sinni ástkæru viðreisn. Enn fer dýrtíðin vaxandi með mánuði hverjum, og að sama skapi fara lífskjörin Versnandi. Enn eru stjórnarvöld íhaldsins að beita sér fyrir hækkun verðlagsins. Nýlega var rafmagn t.d. hækkað um 15%, og fá rafmagnsnotendur að þreifa á þeirri hækkun bráðlega. Þannig er enn ekki séð fyrir endann á dýrtíðinni. Slíkt eru hæstv. ríkisstj. engin sorgartíðindi, og hún mun anda rólega, svo lengi sem kaup hækkar ekki. Það er þannig augljóst eða má vera augljóst hverjum sjáandi manni, að lífskjörin mega ekki batna í þessu landi. Alla viðleitni til þess skoðar hæstv. ríkisstj. sem hættulegt tilræði við sig. Þess vegna er sérhver tillaga, sem miðar að því að draga úr broddi dýrtíðar og kjaraskerðingar, felld umsvifalaust hér á þingi, eins og um skaðræði væri að ræða. Á tæpu ári hefur þjóðinni lærzt að líta á viðreisn hæstv. ríkisstj. sem hreinustu plágu. Það hefur bitur reynsla kennt henni á ótrúlega skömmum tíma. Trúin á fögru loforðin um bætt lífskjör er farin veg allrar veraldar, en við blasir auðnin tóm. Hins vegar virðist hæstv. ríkisstj. ekki hafa orðið fyrir neinum vonbrigðum. Það bendir óneitanlega til þess, að hún hafi lagt annan skilning í orðið viðreisn en fólk almennt gerir. Er sú skýring sennileg, eins og ég hef þegar bent á.

Má ég spyrja hv. þm., hvort hann á mikið eftir af ræðu sinni, hvort það væri rétt að fresta henni?

Ég get stytt mál mitt og lokið því á fáum mínútum. Herra forseti. Um efni þessa frv. þarf ekki að deila. Að efni til er það leiðrétting á einu reikningsdæmi, sem hæstv. ríkisstj. og ráðunautar hennar höfðu reiknað með ótrúlega mörgum villum. Þær villur er nauðsynlegt að leiðrétta. En dæmin eru því miður fleiri, sem vitlaust eru reiknuð hjá þessari hæstv. stjórn. Skyldu t.d. ekki vera einhverjar skekkjur í því dæminu, sem fær þá útkomu, að launamenn muni endalaust þola þá svívirðilegustu kjaraskerðingu, sem um getur í heiminum síðustu áratugina? Ég efast stórlega um, að það dæmi hafi verið rétt reiknað hjá hæstv. ríkisstj., en tíminn einn mun þó leiða það í ljós. Um leið og sú leiðrétting er rædd, sem felst í þessu frv., mun þess freistað til hins ýtrasta að fá aðrar leiðréttingar fram á lögunum um efnahagsmál. Fyrir því beitir stjórnarandstaðan sér eftir mætti. Er þá einkum lögð áherzla á að fá þau lagaákvæði afnumin, sem mestu tjóni hafa valdið atvinnulífi landsmanna á þessu ári, svo sem vaxtaokrið. Einnig er þess freistað að fá eitthvað dregið úr þeirri áþján, sem launafólk nú á við að búa. Úr vaxtaokrinu mun hæstv. ríkisstj. ef til vill eitthvað draga, þótt síðar verði. En hitt verður erfiðara verk, að fá hana til að bæta lífskjörin, enda mun þar komið við hennar aumasta blett. Hv. alþm, fá þar litlu um þokað og raunar ef til vill engu. Þar verður launafólkið sjálft að láta til sín taka, enda það eitt fært um að hafa í fullu tré við fjandsamlega ríkisstj., ef það er sameinað. Það er orðin full þörf á, að samtök launþeganna láti þessi mál til sín taka. Með degi hverjum eykst það tjón, sem viðreisnarplágan veldur. Það mun taka langan tíma að bæta úr því tjóni, sem hún hefur þegar gert, en lengri tíma tekur það þó, fái hún enn að geisa óhindruð fram á næsta ár. - Læt ég svo máli mínu lokið, herra forseti.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja umr. Ég tók eftir því í ræðu hjá hv. 4. þm. Vesturl. áðan, að hann sagði, að útvegsmenn óskuðu eftir því, að útflutningsskatturinn gilti áfram og að hann yrði notaður til þess að greiða vátryggingargjöld. Ég vildi aðeins beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðh., hvort þetta mundi verða gert eftir áramótin, að lögfesta skattinn að nýju og láta hann ganga til greiðslu á vátryggingargjöldum. Ég held, að ég hafi ekkert misskilið hv. ræðumann um það, að þetta hafi verið nýframkomnar óskír útvegsmanna og að hann hafi gefið það í skyn, að hæstv. ríkisstj. mundi verða við þeim.



Herra forseti. Það er aðeins út af þessari fyrirspurn hv. 4. þm. Vestf. Ég skal upplýsa það, að í hv. Nd. skýrði ég frá því, að sú ósk hefði borizt frá stjórn Landssambands íslenzkra útvegsmanna, að 21/2% gjaldinu yrði haldið áfram, en að ríkisstjórnin hefði talið, að það væri ekki rétt, hvað sem ofan á yrði um það að lokum, að tengja það við afgreiðslu efnahagsmálanna. Það yrði þá að taka upp sérstaklega síðar, ef við því yrði orðið, en um það hefur engin ákvörðun enn verið tekin. Það hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að endurskoða vátryggingarkerfi skipastólsins í heild, og hefur rétt nú nýlega, eða nánar tiltekið fyrir 2 dögum, borizt umsögn þeirra, sem það hafa gert, og ég tel víst, að það verði engin ákvörðun um þetta tekin, fyrr en það álit hefur verið athugað.