Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm. (Gunnar Ólafsson: ) Í nefndarálitinu er tekið fram alt það, sem nefndin vildi sagt hafa, og tilgreindar þær misfellur, sem henni þótti vera á því. Tilgangur frumvarpsins er aðallega sá, að létta nokkurri byrði af Árnessýslu  Um 4 gr. er þess að geta, að nefndin gat ekki fallist á hana óbreytta. Hún lítur svo á, að það sé ekki rétt að gera sýsluvegagjaldið að persónugjaldi og vill því eigi að þar sé breytt um í nokkru, og það því fremur sem þetta getur orðið allhátt gjald, því að bæði hreppsnefnd og sýslunefnd, hvor í sínu lagi, hefir leyfi til að hækka hreppavega- og sýsluvegagjaldið upp í 3 kr. til hvors - þetta getur orðið allhár skattur, eigi sízt fyrir efnalitla og heilsulitla menn, getur orðið 6 kr., sem virðist of mikið. Fyrir því stingur nefndin upp á að þessu sé breytt og að sýsluvegagjaldið sé goldið úr sveitarsjóði, eins og að undanförnu. Í 5. gr. er svo ákveðið, að meiri hluti gjaldenda þeirra er fund sækja geti samþykt, að meira fé megi verja til hreppsvegagerða en hreppsvegagjaldið hrekkur fyrir. Þetta „og fund sækja“ þótti nefndinni athugavert. Það getur verið, að samþykt yrði gjald úr sveitarsjóði, sem fjöldi hreppsbúa væri mótfallinn. Því hefir hún lagt til, að orðin „og fund sækja“ falli burt. Eg skal geta þess, að einn háttv.þm. var meiri hluta nefndarinnar ekki samdóma um þetta efni, þó hann gerði það ekki beint að ágreiningsatriði. Hann mun gera grein fyrir því nú við umræðurnar.

Kristinn Daníelsson Eg hefi skrifað undir nefndarálitið án fyrirvara, en var þó ekki fyllilega samdóma meiri hluta nefndarinnar. Og skal eg leyfa mér að gera nokkra grein fyrir skoðun minni að því er snertir ágreiningsatriðin. Háttv. form. gat um, að eg hefði ekki verið alveg sammála nefndinni um breyt.t. hennar við 5. gr. frv., að orðin „og fund sækja“ falli burt. Eg óttast að þessi breyting á greininni stefni að því, að hreppstjórarnir geti aldrei löglega ráðist í verulegar vegabætur í hreppnum. Þetta atriði skiftir þó ekki miklu máli og skal eg ekki orðlengja um það. En það er annað atriði, sem eg var meira ósamdóma nefndinni um, og háttv.frsm. nefndi ekki. Það eru ákvæði 6. gr. frv. um það, hverjar gr. vegalaganna frá 1907 skuli úr gildi fallnar. Þar eru taldar upp þessar greinar: 10. gr., 24. gr., 26. gr., og fyrri liður 27. gr. og finn eg ekkert athugavert um það. En öðru máli er að gegna um 54. gr. og 55. gr., sem einnig á að fella niður, því að þar með er gerð töluverð lagabreyting til óhags fyrir kauptún, sem eru hreppsfélög út af fyrir sig. Afnám 54. gr. hefir það í för með sér að hreppsvegagjaldið í þessum kauptúnum lækkar úr 2,50 niður í kr. 1,25 fyrir hvern verkfæran mann. Þetta gerir nú að vísu ekki mikið til, því að annarsstaðar er heimild til að hækka gjaldið, ef þurfa þykir. En það er aðallega 55. gr. sem mér þykir ekki rétt að fella niður. Eg skal með leyfi hæstv. forseta lesa upp greinina; hún hljóðar svo: „Verzlunarstaðir, sem eru hreppsfélög út af fyrir sig, skulu lausir við að gjalda þann þriðjung sýslusjóðsgjaldsins, sem þeim annars bæri að greiða eftir tölu verkfærra karlmanna þar, ef hreppsfélagið ver árlega til vegagjörðar í verzlunarstaðnum að minsta kosti jafnmiklu fé úr sveitarsjóði, auk hreppsvegagjaldsins, sem þessi þriðjungur sýslusjóðsgjaldsins mundi nema“. - Þannig er með lögum 1907 þessum kauptúnum heimilað að halda eftir þriðjungi sýslusjóðsgjaldsins, sem miðast við tölu verkfærra manna, ef jafnmikilli upphæð er varið úr hreppssjóði til vegagerða í kauptúninu, auk hreppsvegagjaldsins. Það er viðurlitamikið að kippa burtu þessari heimild, því að það verður að taka tillit til þess, að kauptúnsbúar þurfa venjulega að verja töluverðu fé til ýmsra lagfæringa á kauptúnssvæðinu, auk þess sem þeir verða einir að kosta vegalagningar í kauptúninu. Eg hefi því hugsað mér að koma með breytt. við 3. umr. málsins, í þá átt, að slík kauptún fái að njóta nokkurs af sýsluvegagjaldi sínu. Vona eg að háttv. meðnefndarmenn mínir taki það ekki illa upp, með því að eg gat þess í nefndinni, að eg væri ekki sammála að þessu leyti og mundi ef tíl vill koma með breytt.

Framsögum. (Jón Jónsson 1. þm. S.-Múl.): Eg vænti að háttv. deild sýni þessu frv. sömu velvild sem áður, og láti það heldur njóta þess en gjalda, að eg eyði ekki tímanum til að tala lengi fyrir því.

Framsðgum. (Jón Jónsson 1. þm. S.Múl.): Eg vænti að þetta frv. sæti sömu meðferð, sem frumv. næst á undan.

Framsögum. meiri hl. (Bjarni Jónsson) Þessi 2 eintök, sem meiningin er að láta landsbókasafnið hafa, eru auðvitað í sjálfu sér alveg ófullnægjandi til bókaskifta við erlend söfn, en þau eru þó betri en ekki neitt, og því vona eg að menn fallist á till. nefndarinnar á þgskj. 480; þótt það ákvæði nái ekki til allra bóka, þá nær það þó til þeirra, sem styrktar eru af landsfé, og sem þingið hefir rétt til að heimta. Annars verður beinlínis að kaupa bækur til skiftanna, og má búast við að þeim fjölgi árlega, og það er einmitt rétta leiðin. Eg þykist þess nú fullviss, að þingið samþykki till. nefndarinnar, og komi svo bókakaupunum í það horf, sem vera ber, með ríflegum fjárveitingum.

Framsögum. meiri hl. (Stefán Stefánsson) Það hefir ekki verið kallaður saman fundur í nefndinni til að ræða þær brtill., sem fram hafa komið, en þrátt fyrir það þykist eg geta mælt það fyrir munn meiri hluta nefndarinnar, að hann sé mótfallinn þeim öllum. Aðaltilgangur frv. var að lækka iðgjöldin; það fer fram á, að þau verði lækkuð úr 24 aurum á viku niður í 10 aura. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) hefir komið með brtill. um að lækka gjaldið um helming, úr 24 aurum niður í 12 aur. Loks hefir hv.þm.N. Ísf. (Sk. Th.) lagt til að færa gjaldið niður um ¼ úr 24 aur. niður í 15+3 a., eða með öðrum orðum, að hver sjómaður greiði 15 aur. um hverja viku, sem hann er lögskráður og útgerðarmaður 3 aura vikulega fyrir hvern skipverja. Allar þessar brtill. miða að því að eyðileggja sjóðinn eða girða fyrir það, að þessi nytsemdarstofnun komi að nokkrum verulegum notum. Eg skal svo ekki fara nánara út í þessar brtill., fyr en flutningsm. þeirra hafa gert grein fyrir þeim. En það er fyrirsjáanlegt, að ef þessar brtill. verða samþyktar, verður afleiðingin sú, sem eg hefi bent á. Í sambandi við það, vil eg minnast á hvernig hagur sjóðsins hefir staðið síðastliðið ár. Þá druknuðu vátrygðir 52 menn og kostar það sjóðinn 20800 kr., en tekjur hans í greiddum iðgjöldum voru að eins 13918 kr. Tekjuhalli því 6882 kr. Væri nú hætt að vátryggja, og sjóðurinn ætti að greiða hinar áföllnu vátryggingarupphæðir, ætti hann ekki nærri því til fyrir því og yrði þá landssjóður að hlaupa undir bagga og láta af hendi í það minsta 10-20 þúsund kr. Auðvitað er ekki hægt að segja um þetta nákvæmlega, af því að yfirstandandi ár er enn ekki komið til sögunnar, hvorki að því, er tekjur eða gjöld snertir. En við síðustu árslok voru í sjóði rúm 11 þús. kr., en áhvílandi vátryggingargjöld voru þá tæp 30 þúsund kr., sem sjóðnum er skylt að greiða. Af þessu sést, að sjóðurinn verður á ári hverju að nota þau iðgjöld, sem þá koma inn til greiðslu á eldri vátryggingargjöldum og getur hann á þann hátt komist af, en þó því að eins, að hann fái ekki stór mannskaðaár, að minsta kosti eigi í bráð. Þótt nú landssjóður eigi samkvæmt lögum sjóðsins að leggja fram 15 þús. kr., þá er ekki meiningin að grípa til þess fjár nema brýn nauðsyn beri til. Og þegar nú sjóðurinn vart fær risið undir útgjöldunum með þeim iðgjöldum, sem eru, þá er það bersýnilegt, að hverju það stefnir að lækka iðgjöldin. Þeim, sem nota sjóðinn, mundi því síður en svo vera kært að þessar brtill. næðu fram að ganga. Skal eg svo ekki að þessu sinni fara lengra út í málið, enda tel eg víst, að bæði flutningsm. frumv. og þeir háttv. þingm., sem flytja breytingartillögur, biðji um orðið og gefst mér þá kostur á að heyra, mæli eitthvað sérstakt með breytingu á lögunum.

Framsögum. meiri hl. (Stefán Stefánsson) Allar ræður manna hafa lotið að því, hve iðgjöldin til sjóðsins séu ósanngjarnlega há. En menn gá ekki að því, að þessi gjöld geta ekki miðast við venjuleg iðgjöld. Ef menn vátrygðu sig alt árið, þá væru iðgjöldin ekki eins há vikulega og þegar menn tryggja sig eða greiða gjald að eins þann tímann, sem menn eru á sjónum; þetta hlýtur mönnum að geta skilist, þó það komi ekki fram í umræðunum. Og eigi vátrygging að geta átt sér stað, þá mega iðgjöldin ekki vera lægri en er, eftir þeirri reynslu, sem menn hafa í þessu efni, eigi vátryggingarsjóðurinn að geta borið sig, nema mönnum sýnist, að landsjóður greiði árlega nokkrar þúsundir króna til vátrygginganna, eins og háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hefir stungið uppá. En nú er »principið« það, að sjóðurinn beri sig, og landssjóður hlaupi ekki undir bagga, nema stórtjón beri að höndum og það að eins til bráðabirgða, eða sem lán. 1. breyt.till. háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) um, að sama gjald sé tekið af þeim sem ráðnir eru á tvíróna báta, er eg mótfallinn. Eg veit ekki til, að menn séu ráðnir á tvíróna báta, nema dag og dag, en ekki fastákveðnar vertíðir, að minsta kosti er það þannig við Eyjafjörð. Slys vilja heldur varla til á tvírónum bátum, því menn róa þeim ekki nema í góðu veðri og þá venjulegast örstutt fram fyrir landsteinana, svo menn geta strax skotist í land, ef eitthvað versnar í veðri. Þess vegna tel eg enga nauðsyn á, að þeir menn séu háðir sömu skyldu, og þeir, sem eru á skipum, eða stærri bátum, enda ekki að öllu leyti sanngjarnt, þegar um enga stöðuga vertíð er að tala. Um það má máske deila, hvort lækka eigi tillag útgerðareigenda eða ekki. Eg veit til þess, að í Eyjafirði er það þannig, að ekki er síður sóst eftir sjómönnum á skip eða báta úthaldseigenda, en sjómenn sækjast eftir að fá skiprúm hjá útgerðarmönnum. Og sé þetta það almenna, þá verð eg að líta svo á, að öll sanngirni mæli með því ákvæði í lögum um vátrygging sjómanna, að úthaldseigandi taki þátt í vátryggingargjaldinu að hluta. Þá hefir verið farið fram á að hafa innheimtulaun á iðgjöldunum hærri en 2% svo sem nú er. Til þessa er því einu að svara, að mér er ekki kunnugt um, að nokkur hafi óskað eftir, að þau væru hækkuð. Sjóðurinn er enn þá lítill og þarf að vaxa, og mér finst, að nægur tími sé að hækka innheimtulaunin, þegar sýslumenn og hreppstjórar, eða þeir aðrir, sem kunna að hafa innheimtuna á hendi, óska þess. Alment er ekki mikil fyrirhöfn að heimta inn iðgjöldin. Ef menn, þrátt fyrir þær fjárhagsástæður sjóðsins, sem eg hefi gert nokkurn veginn ljósa grein fyrir, þykjast vera sannfærðir um að vátryggingargjaldið sé of hátt, þá ættu þeir hinir sömu menn heldur að leggja til að hækka vátryggingarupphæðina, sem útborguð er af sjóðnum. Segjum t. d. 100 kr. á ári í 6 ár. En sem sagt, bæði lækkun iðgjalda og hækkun vátryggingarupphæða, er að mínu áliti jafn óhugsandi, eins og nú til hagar. Að fara að láta landssjóð leggja fram nokkrar þúsundir árlega, tel eg svo óheilbrigða pólitík, að slíkt geti alls ekki komið til greina. Skal eg svo ekki fleiri orðum um þetta mál fara, en vænti þess, að bæði breytingartillögurnar og frumv. verði fellt.

Stefán Stefánsson Eg veit ekki, hvort háttv. flutnm. hefir gert sér ljóst, hvað hann er að vinna með því, að koma fram með þetta frv. Eg held hann hefði ekki komið fram með það, ef hann hefði gert sér ljósa grein fyrir, hversu mikla óánægju hann vekur með þessum fræðslusamþyktarfresti. Eg lít nefnilega svo á, að þessum tveggja ára fresti, sem enn á að veita með frv., verði afarilla tekið, sérstaklega af þeim, sem þegar hafa komið á hjá sér fræðslusamþyktum og öðrum þeim mönnum, sem mestan hafa áhugann á fræðslumálum. En hitt efast eg ekki um, að þeir sem minst um þau mál hugsa og þeir sem ekkert hafa enn gert í þá átt, að koma lögunum í framkvæmd, muni taka frv. fegins hendi, en þingið ætti sannarlega ekki að ala upp þann hugsunarhátt, að einu gildi fyrir þjóðfélagið, hvernig um þessi mál fari og að ákveðið skipulag á fræðslumálum sé með öllu óþarft. Það er líka að mér virðist ástæðulítið fyrir löggjafarvaldið að vera að fresta lögunum, þegar að eins eru eftir 20-30 hreppar á öllu landinu, sem ekki hafa komið lögunum í framkvæmd. Þetta eru nú þessir mörgu, sem háttv. flutnm. talaði um, að einkum væru óánægðir með lögin. En þessi frestur mundi verða til þess, að í þeim sveitum, sem lögin eru komin í framkvæmd og hafa komist það, þótt töluverð mótspyrna hafi verið gegn þeim af einstökum mönnum, þá mundu þessir sömu menn nú verða allháværir yfir því að fræðslusamþyktum hafi verið óþarflega snemma og fyr en löggjafarvaldið hafi ætlast til, komið í framkvæmd hjá þeim, og sveitarfélögunum með því bakaður óþarfur kostnaður um fleiri ár. Þetta finst mér sú eðlilega afleiðing, því ef fræðslusamþyktirnar eru ekki nauðsynlegar, þar sem alt hið nánara fyrirkomulag er ákveðið, þá eru lögin ekki verulega nauðsynleg, því þá væri réttara að tiltaka að eins, hvaða fræðslumarki hver einstaklingur yrði að ná, en láta það algerlega laust og án alls skipulags, á hvern hátt. En fræðslulögin gera nú ráð fyrir samþyktunum, og það álít eg líka sjálfsagt, enda er það álit þess manns, sem stjórnin hefir sér til aðstoðar í þessum málum. Það er annars einkennilegt, hvað sú fráfarandi stjórn hefir gersamlega gengið fram hjá tillögum þeirra manna, sem skipaðir eru henni til aðstoðar bæði í fræðslumálum og öðrum málum. Þessa stefnu tel eg mjög óheppilega af stjórninni, og sama er að segja um það, fari þingið nú að fyrirskipa það, sem fræðslumálastjórinn álítur öldungis óráðlegt, eins og hér á sér stað um frestun samþyktanna. Enda lít eg svo á, að sé það rétt, sem háttv. flutningsm. heldur fram, að menn óski enn frestunar á framkvæmd laganna, þá lægi beinna við, og væri eðlilegra, að flytja frv. um að nema lögin úr gildi. Eg skil ekki að þingið vilji enn fresta þessu ákvæði í lögunum um 2 ár, því með því gefur það í skyn, að það hafi ekki meint annað með þeim, en að sveitafélögin gætu hagað fræðslunni, eins og þeim sjálfum sýndist bezt henta, án þess það væri nokkru föstu skipulagi bundið.

Stefán Stefánsson Háttv. flutnm. talaði um, að þeir vildu kúga þjóðina, sem vilja að lögunum sé framfylgt. En það er athugavert, að hann er þá einn meðal þeirra manna, sem hafa viljað kúga þjóðina með því að samþykkja á síðasta þingi frestun um 2 ár. Þá ætlaðist hann þó til, að þessi »kúgun«, sem hann svo kallar, gengi í gildi. Hér er hann því fyllilega samsekur öðrum. En þótt þessi fáu bygðarlög, sem nú eftir nær 4 ár ekki hafa fengið löggilta neina fræðslusamþykt, vilji fá þessu máli enn frestað, þá eru óefað margir hreppsbúar meðal þeirra, sem óska að samþyktir komist sem fyrst á, en hafa ekki fengið því framgengt, vegna þess að fjöldinn, eða máske lítill meiri hluti, hefir viljað koma sér hjá kostnaðinum meðan hægt væri. Þegar þetta er athugað, bæði að hér er um örfáa hreppa að ræða, og sennilega lítinn meiri hluta í ýmsum þeirra, þá virðist það vera sá »reykur«, sem flutnm. hefir á að byggja, að þingið eigi ekki að fara eftir slíku. Háttv. flutnm. sagði, að skortur væri á góðum kennurum, og skildist mér að fræðslusamþyktirnar ættu að bíða, þangað til þeir væru fengnir, en þetta er sá mesti misskilningur, því verði þetta frv. samþykt, þá má eiga það á hættu, að aldrei fáist góðir kennarar í flesta eða alla hreppa landsins, því það er hæpið, að menn fari að leggja stund á kennaranám, haldi þingið áfram að fresta lögunum, hvað snertir fræðslusamþyktirnar; þetta yrði óefað árangurinn og afleiðingin af samþykt frumvarpsins, að það kemur í veg fyrir, að þjóðin fái kennara, sem hún getur verið ánægð með og treyst á. Eg þykist þess fullviss, að háttv. þingmönnum sé ant um mentun alþýðunnar og vilji hindra alt það, sem því máli getur orðið til fyrirstöðu, og þá fella það frv. sem fyrir liggur.

Flutnm. (Jón Jónsson N.-Múl.): Eg vil þakka hinum háttv. þingm., sem síðast talaði. Eg vil benda á 10. gr. laganna. Það þarf ekki nema helming fundarmanna, eða allra kjósenda í hreppnum til þess að lögin gangi þar í gildi. Hér er heldur ekki að ræða um að breyta lögunum, heldur að eins að fresta þeim. Það er mjög athugavert og ósanngjarnt að láta ¼ hluta hreppsbúa ráða um þetta efni, enda má haga svo fundum, að menn eigi ekki hægt með að mæta. Út af því, sem kom fram við 2. umr., að ekki væri fé til kenslu í sveitum, þá vil eg fá sett ákvæði um það efni inn í fjárlögin, því eg álít ekki rétt að útiloka þær sveitir frá styrk, sem ekki hafa tekið upp farskóla, þó þær hafi nýta kennara.

Framsögum. (Hálfdan Guðjónsson) Þar sem þetta er framhald 1. umr. finn eg eigi ástæðu til að fara mörgum orðum um frumv. Eg vil að eins benda á, að hér er um nauðsynjamál að ræða og er það bæði viðurkent af bændum og stjórn landsins, sem sýnir sig á því, að hún hefir lagt stjórnarfrumvarp um þetta efni fyrir þingið, sem fer í þá átt að leggja enn á ný út í lækningaleiðangur á móti þessum vágesti, fjárkláðanum. Eg ætla ekki að þessu sinni að fara að telja upp ástæður fyrir því, að nú á enn þá að hefjast handa í þessu nauðsynjamáli, en vil leyfa mér að benda háttv.þm. á athugasemdirnar aftan við stjórnarfrumv., bækling Magnúsar Einarssonar dýralæknis, sem hefir verið útbýtt hér í deildinni, og í þriðja lagi á nefndarálit okkar, þar sem við höfum reynt að gera ljósa grein fyrir því, hve mikil ástæða er til þess, að málið verði tekið til meðferðar enn á ný. Það mætti ætla, að skoðanirnar hafi verið nokkuð skiftar í nefndinni, þar sem 3 af 5 nefndarmönnum hafa skrifað undir álitið með fyrirvara, en svo var þó í raun og veru ekki, því að það var að eins í óverulegum smáatriðum, sem á milli bar. Allir vorum við sammála um, að þetta væri nauðsynjamál, sem ætti að fá framgang. Háttv. meðnefndarmenn mínir munu líklega nú eða við næstu umræðu gera grein fyrir því, sem á milli bar. Eg sé svo ekki ástæðu til að fara fleirum orðum um málið að sinni. Eg veit að háttv. deild tekur því svo vel, að hún samþykkir að láta það fara til 2. umr. Hvort hún er nefndinni sammála um aðferðina til þess að útrýma fjárkláðanum, veit eg ekki, enda er það ekki aðalatriðið fyrir okkur, hvort frumvarpinu verði breytt dálítið eða ekki, heldur hitt, að frumvarp með líkri stefnu komist í gegnum þingið og verði til þess að útrýma kláðanum. Eg skal geta þess, áður en eg sezt niður, að 2 prentvillur hafa slæðst inn í álitið, önnur dálítið meinleg, þar sem hún raskar meiningu. Hún er í 2. gr. álitsins. Þar hefir fallið niður orðið »samtímis« á undan »því sem næst.« Hin prentvillan er á bls. 2, þar stendur »ráða til alvarlegra breytinga á frv.«, en á að vera »til allverulegra o. s. frv.« Þessar prentvillur hafa ekki verið leiðréttar á skrifstofunni, og því neyddist eg til að benda á þær nú.

Björn Sigfússon Það getur verið að eg hafi ekki tekið nógu skýrt fram áðan skoðun mína á 8. gr. frv. En þó að gr. kveði að eins á um heimild fyrir landssjóð til þess að reka búið á jörðinni á eigin kostnað, ætti það eigi að síður ekki að standa í frv. Það sem heimilað er með lögum, má altaf búast við að verði framkvæmt, hversu óheppilegt sem það er. Það er engin hætta á að þessi jörð byggist ekki með aðgengilegum skilmálum, og finst mér stjórninni treystandi til að sjá um það. Ef landssjóður ætti að reka búið á sinn kostnað, mætti ekki selja búið, eða nokkurn hluta þess. En eg vil að búið sé selt, svo að landssjóður eigi ekkert á hættu. Að því er stjórn skólans snertir, er eg samþykkur því, er háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) tók fram um hana. Það er einnig annar vegur hugsanlegur og er hann sá, að 3 menn væru í stjórninni, auk forstöðukonu skólans, og væri 1 þeirra kosinn af Norður-Múlasýslu, 1 af Suður-Múlasýslu og 1 af Búnaðarfélagi Íslands. Þessu vildi eg skjóta fram til athugunar.

Flutnm. (Jón Jónsson N.-Múl.): Orð háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) sýna, að hann veður reyk í þessu máli. Það stendur hvergi í frv. þessu, að fræðslusamþyktir megi ekki komast á. Það er að eins farið fram á, að þau héruð, sem ekki hafi komið á hjá sér fræðslusamþyktum enn, þau skuli ekki vera neydd til þess. Ef þeir, sem ekki hafa komið fræðslusamþyktum á enn, álíta að það muni efla mentun barnanna og vera til bóta að hafa fræðslusamþyktir, þá munu þær sveitir koma á hjá sér fræðslusamþyktum. Háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) fór nokkuð freklegum orðum um þessa menn, sem ekki hafa komið á hjá sér fræðslusamþyktum enn og áleit að það væru ekki nema trassarnir, sem vildu komast hjá því, að lögin kæmust í framkvæmd. En eg neita, að hann sé fær að dæma þannig um menn, sem hann ekki þekkir, þetta eru sleggjudómar hjá honum. Hér er farið fram á að fresta lögunum í 2 ár, 1912-1914, eða með öðrum orðum, að mönnum sé ekki gert að skyldu að koma á hjá sér skóla, en þeim er það heimilt, ef þeir vilja. Þeir menn, sem vilja kúga þjóðina til þess að gera þetta eða hitt, verða að hafa sterka trú á sínu máli. Eg álít ekki gerlegt að halda þessu til streitu, fyr en landsmenn hafa samþykt það.

Flutnm. (Jón Jónsson N. Múl.) Frv. þessu hefir verið tekið vel áður. Það, sem fyrir mér hefir vakað, er að takmarkalausri skólaskyldu sé ekki varpað á þjóðina. Þess vegna hefi eg komið með frv. þetta um að fresta framkvæmd 15. gr. laganna enn í 2 ár. Eg skal benda á það, að ekki er enn sem komið er kostur á boðlegum kennurum og þess vegna gæti verið nokkur ástæða til þess að fresta enn framkvæmd laganna. Auðvitað hefir þeim fjölgað nokkuð síðan á síðasta þingi, en þó ekki svo, að enn sé ekki skortur á þeim. Eg skal benda á út af því, sem sagt var við 2. umr., að á þinginu 1905 þótti mörgum athugavert að innleiða skólaskyldu. Margir merkir menn höfðu þá málið til meðferðar og álits sýslunefnda út um landið var leitað. Í nefndinni um fræðslulögin í efri deild sátu margir merkir menn, af þeim eiga ekki aðrir sæti á þingi nú en Sigurður Stefánsson. Og nefndinni í efri deild þótti eins og menn muna mjög athugavert að innleiða skólaskyldu. En hún vildi heimila þeim héruðum hana, sem vildu. Eg þykist tala í nafni margra manna, þegar eg vil fá lögunum frestað enn. Kostnaðurinn við framkvæmd laganna er svo mikill, að menn ættu ekki að hrapa að því að koma þeim í framkvæmd. Það er almenn skoðun, að skólaskylda barna eigi ekki við hjá okkur. En eg gæti fallist á að hafa skólaskyldu ungmenna, sem væru þroskuð. Tryggingin fyrir gagnlegri fræðslu barnanna er mjög lítil. En þetta fargan, sem hefir verið lagt á þjóðina með fræðslulögunum, er of dýrkeypt og þvingandi. Þetta er svo hófleg breyting, sem hér er farið fram á, að það raskar ekki framkvæmd laganna, þar sem hún er komin á, heldur að eins frestar framkvæmdinni, þar sem hún er ekki komin á enn.

Hálfdan Guðjónsson Háttv. þm. Vestm. (J. M.) hefir nú tvisvar gert sér ferð til mín úr sæti sínu til þess að vekja athygli mitt á frv. því, sem hér ræðir um og ummælum háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) um það. Þennan áhuga hans á því að leiðbeina mér hlýt eg að meta svo mikils, að eg láti skoðun mína í ljósi með nokkrum orðum. En í aðra átt stefnir hún en skoðun háttv.þm. Vestm. (J. M.), því að mér þóttu það vera hörð orð, sem háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) sagði um andmælendur fræðslulaganna. Eg verð að benda honum á, að það sem hann sagði um óánægjuna er ekki fyllilega rétt. Hann hefir ekki næga þekkingu á því, hvernig skoðanir manna eru á þessu máli um land alt. Eg veit, að óánægjan er ekki minni með fræðslulögin sumstaðar þar sem þau eru komin í framkvæmd og að þau eru víða framkvæmd að eins eftir bókstafnum og hafa þá ekki reynst annað en kák. Vera má, að smátt og og smátt verði kákið að einhverju verulegu gagni, en það er of víða ekki orðið enn. Það er að eins lítili hluti landsins, sem ekki hefir komið lögunum í framkvæmd, segja menn. En það eru ekki þeir einir, sem eru óánægðir með lögin, sem ekki hafa reynt að framkvæma þau, heldur einnig ýmsir þeir, sem hafa komið þeim í framkvæmd og sjá, hvernig þau gefast. Það er réttmæt krafa, að mönnum gefist kostur á að átta sig á þessum lögum, áður en lengra er gengið og harðari kröfur gerðar. Það er mikil ábyrgð, sem fylgir því að lögskylda foreldrana að senda börn sín að heiman á fræðsluheimili þessi í sveitunum. Í kaupstöðum eru börnin eftir sem áður hjá foreldrunum, en til sveita verður að senda þau að heiman. Og þá er það réttmæt krafa, að gott heimili og fullkomið sé í boði. Ella væri hart að heimta það af foreldrunum, að þeir láti börnin frá sér og komi þeim fyrir til kenslu. Kenslulögin þurfa að vinna ást þjóðarinnar, eigi þau að verða að góðu liði. En þau ná henni aldrei með káki. Mér finst, að það ætti að taka sem mest tillit til óska manna út um landið, þegar um framkvæmd þeirra er að ræða í fræðsluhéruðunum, því að þar þekkja menn bezt til erfiðleikanna. Vænti eg því, að hin háttv. deild fallist á frv. þetta, en knýi ekki of harðri hendi til framkvæmdar fræðslulaganna án nægilegs undirbúnings.

Hannes Hafstein Eg ætla ekki að vekja hér umræður, en að eins gera grein fyrir atkvæði mínu. Það er nú komin fram skýr yfirlýsing um það frá háttv. flutningsm. (B. J.), að hér er að ræða um handaþvott af hálfu þeirra manna, sem greiddu atkv. með því hér á dögunum, að alþingi skyldi ganga frá loforði sínu Þessi þingsál.till er því okkur óviðkomandi, sem ekki gerðum okkur seka í því, og vildi eg því helzt ekki virða hana þess að greiða atkvæði um hana. Þó vil eg ekki láta telja mig til meiri hl., svo að ef hæstv. forseti tekur ekki þessa ástæðu mína gilda, þá verð eg að greiða atkv. móti till., og það því fremur, að ef br.till. yrði samþykt, þá verður tillagan í heild sinni hreinasta ómynd. Það yrði þá svo, að þegar Danir hafa lýst því yfir, að landhelgisgæzlan sé eingöngu íslenzkt sérmál, þá skuli Íslendingar taka það til íhugunar!!, hvort þeir eigi að borga nokkuð til strandgæzlunnar eða ekki! Það getum við gert, hvenær sem vera skal, þótt engin slík viðurkenning liggi fyrir. En sé landhelgisgæzla viðurkent eingöngu sérmál, þá er það sjálfsagt, að við eigum að bera allan kostnaðinn; þá þarf engrar sérstakrar »athugunar« við um það efni. Að ætlast til að Danir verji okkur »gratis«, þótt öllu sambandi sé slitið, er svo aumingjalegur kotungshugsunarháttur, að menn skyldu ekki hafa búist við slíku hjá þessum herrum, sem þykjast vera svo sjálfstæðir og sjálfum sér nógir.

Framsm. (Pétur Jónsson) Eg vona að h. 2. þm. Hún. (B. S.) ætlist ekki til, að hann sé í frv. gegn því, að landssjóður reki bú á jörðinni. En eg hygg, að nefndin geti fallist á, að niðurlag 8. gr. frv., sem kveður á um heimild fyrir landssjóð að reka bú á jörðinni, sé felt niður, því að sú heimild er sjálfsögð hvort sem er. Háttv. þm. talaði um, að æskilegt væri, að búið væri selt og komið í peninga og er eg honum samdóma um það. Ef stjórnin fær mann til þess að taka jörðina á leigu, er betra að selja búið. En nefndin hefir ekki viljað taka ákvæði um þetta, því að þetta verður væntanlega komið undir samkomulagi stjórnarráðsins og skólanefndar. Þess vegna getur verið athugavert að setja ákvæði um það í frv. Eg fyrir mitt leyti vildi haga þessu, eins og háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) stakk upp á. Þetta segi eg frá eigin brjósti, en ekki fyrir hönd nefndarinnar.

Framsögum. (Pétur Jónsson) Háttv. þm. Dal. (B. J.) gerði þá fyrirspurn til okkar nefndarmanna, hvers vegna hér væri farið fram á að breyta bændaskóla í húsmæðraskóla. Eg hygg, að nægileg grein sé fyrir því gerð í nefndarálitinu og því óþarft annað en vísa háttv.þm. þangað. Þó skal eg taka það fram, háttv.þm. til hægðarauka, að hér lá í fyrstu fyrir frv. um að gera þennan skóla jafnan hinum tveim bændaskólum, sem landið á, eða með öðrum orðum að stofna landsskóla, en nefndin leit svo á, að einmitt nú væri tækifæri til þess að stofna húsmæðraskóla, sem mikil þörf er á, en ef þessi þriðji bændaskóli væri stofnaður á undan, þá mundi það af fjárhagsástæðum skjóta því enn á allmikinn frest, að húsmæðraskóli yrði stofnaður hér á landi. Í öðru lagi spyr háttv.þm. að því, hvers vegna nefndin ætlist til, að þessi eini húsmæðraskóli skuli einmitt vera á Eiðum. Nefndin hefir aldrei sagt, að þetta skuli verða eini húsmæðraskólinn á landinu. Þetta er vafalaust spor í þá átt, að fleiri verði stofnaðir síðar, en alls ekki því til hindrunar, heldur þvert á móti, ef þessi skóli gæfist vel. Nefndarálitið gerir að minsta kosti ráð fyrir fleiri slíkum skólum. Í þriðja lagi spyr háttv.þm. að því, hvers vegna nefndin hafi ekki lagt það til, að Eiðaskólinn yrði samskóli fyrir húsmæðra- og bændaefni. Það kemur í fyrsta lagi til af því, að engin slík uppástunga lá fyrir nefndinni og í öðru lagi af því, að nefndin sá sér ekki fært að koma þessu við, nema með því móti, að húsmæðraskólinn yrði talsvert ófullkomnari og minni. Annað mál væri að koma upp húsmæðrakenslu á þeim stöðum, þar sem nú eru bændaskólar, við hliðina á þeim, bæði á Hvanneyri og Hólum. Að því gæti orðið talsverður hagnaður, einkum sparaðist talsvert við það að hafa sameiginlega kennara í sumum greinum. En það lá nú ekki fyrir á þessum stað, enda ómögulegt að koma því við. Nefndin hefir átt kost á að kynna sér málið rækilega og eg hefi sett mig grandgæfilega inn í það, með því að tala við þær konur sem hafa fengið fræðslu í þessu efni erlendis; er eg viss um, að þeim þætti samsteypuskóli fyrir búnaðarfræðslu karla og kvenna ekki geta komið til mála. Hitt er annað mál, að húsmæðraskóli og bændaskóli kynnu að geta verið í sama stað og haft hagræði hvor af öðrum. Hvað fyrirkomulagið á þessum skóla snertir, þá er það hið sama og á samskonar skólum í Noregi og Danmörku, en fyrir því er gerð nákvæm grein í nefndarálitinu 1909, svo að óþarfi er að fara meira út í það nú. Þá skal eg snúa mér að ræðu háttv. 2. þm. Húnv. (B. S). Hann hreyfði ekki að því er mér virtist, nokkrum verulegum ágreiningi. Hann sagði, að sú skoðun lægi bak við nefndarálit okkar, að við álitum einn skóla nægilegan fyrir Norður- og Austurland. Eg get frætt hinn háttv.þm. um það, að þetta kemur hvergi fram í áliti okkar og liggur alls ekki á bak við. Það er satt, að á þingi 1907 var fyrst gert ráð fyrir tveim skólum, öðrum fyrir Suður- og Vesturland, hinum fyrir Norður- og Austurland og að því vildu menn ekki ganga, en það kom af því, að Sunnlendingar kærðu sig þá ekki um slíkan skóla, eftir því sem virtist. Nú mun raunar annað álit á því máli, þótt það sé ekki komið fram hér á þingi. Eg get lýst því yfir fyrir mína hönd, að strax og talað var um húsmæðraskóla á þessum stað, sá eg að hann mundi aðallega koma Austurlandi að notum og því er sennilegt, að þurfi einn eða fleiri samskonar skóla síðar meir. En stofnun þessa skóla er því alls ekki til fyrirstöðu, að svo geti orðið á sínum tíma. Háttv. þm. sagði, að skóli þessi mundi verða ófullnægjandi. Það er satt, ef fjöldi kvenna vill leita sér fræðslu í þessari grein, mundi skólinn verða það og jafnvel þótt 1-2 aðrir skólar væru líka, en það er betra að veifa röngu tré en engu og eg get sýnt fram á það, að þótt skólinn sé ekki nema einn, þá getur hann samt komið að nokkru gagni fyrir landið alt, þótt hann auðvitað verði mest sóttur úr héruðunum í kring. Í sambandi við samskonar skóla í Danmörku og Noregi standa aðrar kensluaðferðir. Það eru færanlegir 3 mánaða skólar í matreiðslu og þess konar. Sama kenslukonan kennir t. d. á 3 stöðum sama árið, 3 mánuði í stað. Þetta hefir gefist mjög vel í Noregi. Líka hefir verið höfð umferðarkensla, þar sem húsmæðrum hafa verið sýndar aðferðir í matreiðslu, eins og reynt hefir verið hér í landi með styrk búnaðarfélagsins og hefir líkað mjög vel. Þessi kensluaðferð hefir breiðst mjög út í Danmörku á seinustu árum. Það var byrjað á því þar veturinn 1900-01 með 632 nemendum, en árið 1906-07 voru þeir orðnir 8000. Til þess að slík kensla geti farið fram hér, þarf að ala upp konur, sem verið hafa á húsmæðraskóla fyrst og síðan gengið á skóla fyrir kenslukonur í húsmæðrafræðslu. Eins og nú er, þarf hvorutveggju skólana að sækja til útlanda, en ef þessi skóli kemst upp, þarf hálfu minna til útlanda að sækja, því eg tel víst, að konur af húsmæðraskóla hér fái inntöku á skóla kenslukvenna í Noregi. Svo væri ekki óhugsandi, að hægt væri að koma upp kenslu fyrir þessar kenslukonur við kvennaskólann í Reykjavík. Eg held því, að þessi fyrsti skóli verði að miklu liði í bráðina. En hinsvegar býst eg þó ekki við, að látið verði lenda hér við, því ef aðsóknin að skólanum verður svo mikil, að úr því þyki nauðsynlegt að bæta, áður en langt um líður, þá verður það gert. Það verður enginn aukakostnaður við að hafa þarna húsmæðraskóla. Honum verður hvort sem er haldið uppi á kostnað héraðanna eða landssjóðs, annaðhvort sem bændaskóla, eins og verið hefir, eða húsmæðraskóla. Hér er þá einungis að ræða um að breyta fyrirkomulagi skólans þannig, að hann verði gerður að húsmæðraskóla. Það er auðvitað ekki víst, að Múlasýslurnar gangi að þessu, en það nær þá ekki lengra. Háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) var að hafa á móti 8. gr. frv.; skildi hann greinina svo, að landssjóður væri skyldur til þess að halda uppi búskap á jörðinni. Þetta er ekki réttur skilningur á greininni og vil eg leyfa mér að lesa hana upp; hún hljóðar svo: »Stjórnarráðið skal með aðstoð og ráði skólanefndar sjá um, að hæfilegur búskapur sé rekinn á skólajörðinni bæði eftir þörfum skólans, og til þess að viðhalda ræktun jarðarinnar. Reka má búskap þennan á landssjóðs ábyrgð, ef nauðsyn krefur«. Hér er gert ráð fyrir, að fenginn sé maður til þess að reka búskapinn á eigin ábyrgð. En sé það ekki hægt, má reka hann á kostnað landssjóðs. Það er ekki heimilt að reka búskapinn á kostnað landssjóðs nema ef nauðsyn krefur, eða með öðrum orðum, nema ef ekki er hægt að fá neinn hæfan mann með hæfilegum kjörum. Það er því augljóst, að það er engin skylda eða heimild fyrir landssjóðinn að reka búskapinn á eigin kostnað, ef hægt er að fá þennan mann, Ákvæðið er nauðsynlegt, því ef ekki væri þessi heimild fyrir landið, gæti svo farið, að skólinn legðist niður. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um mál þetta, en vona það nái fram að ganga.

Framsm. (Pétur Jónsson) Eg hefi engu við að bæta það sem sagt er í nefndarálitinu. Eg skal geta þess, að samskonar frumvarp var til meðferðar hér í deildinni 1907, en náði ekki fram að ganga. Sumir munu hafa rekið augun í eitt ákvæði, nefnilega það, að landssjóður hafi á hendi rekstur skólabúsins, ef eigi verði hægt að fá hæfan mann til þess að reka bú á skólajörðinni. Þetta virðist nefndinni nauðsynlegt. Hinsvegar væri æskilegt, að búið væri rekið af góðum leiguliða, og á hans kostnað. Jörðin er sauðjörð góð, en ef búið er rekið vegna skólans einungis, þá mundi það aðallega vera kúabú. Eg hefi viljað gera þessar stuttu athugasemdir, og heyra svo undirtektir þingmanna. Mun eg svo svara þeim, ef á þarf að halda.

Jóhannes Jóhannesson Eins og háttv. deild er kunnugt, hafa eigendur Eiðaskólans boðið landssjóði hann til eignar, með því skilyrði, að bændaskóla væri haldið þar áfram. En þetta hefir ekki fengið byr hjá nefnd þeirri, er kosin var í málið, þrátt fyrir ósk okkar þingm. Viljum við því ekki halda því til streitu, enda er það ef til vill ekki sanngjarnt að íþyngja landssjóði með að halda uppi skóla fyrir einstök héruð. Nefndin hefir skilið svo við mál þetta, að hún hefir lagt það til, að skólinn yrði gerður að húsmæðraskóla, ef Múlasýslurnar vilja ganga að því. Þessi eign er virt á 60 þús. kr. og er virðingin víst lág. Húsið sjálft t. d. er sett eftir því sem það kostaði sýslufélögin og þó er eg ekki viss um, að alt sé talið með, eins og t. d. vinnan við það frá skólabúinu. Á eigninni hvíla 20 þús. kr. Fylgja henni ýmsar tekjugreinar t. a. m. vextir af jarðeldasjóði, búnaðarsjóði Austuramtsins og búnaðarskólasjóði Austuramtsins. Eg ímynda mér, að eigendur skólans gangi að þessu tilboði alþingis, úr því að það vildi ekki taka tilboði þeirra. Þá vil eg að eins minnast á stjórn skólans. Sýslunefndir Múlasýslna eiga samkvæmt 2. gr. frv. að kjósa einn af stjórnendum hans. En til þessa þyrftu sýslunefndirnar að halda sameiginlegan fund og væri slíkt kostnaður. Hygg eg því, að þær vildu afsala sér þessum rétti, og væri því æskilegt, að breytingartillaga kæmi fram um þetta atriði, er t. d. færi í þá átt, að búnaðarsamband Austurlands kysi þennan mann.

Björn Kristjánsson Það er ekki margt, sem eg ætla að minnast á. Þó skal eg geta þess, að í mínu kjördæmi er almenn óánægja yfir fræðslulögunum. Það mun rétt vera, að það séu um 50 héruð eftir, sem ekki hafa tekið upp fræðslulögin, og verð eg að álíta, að það sé rétt að leyfa þeim að spara þennan kostnað, því þessi fræðslulög munu eiga skamman aldur; þeim mun verða breytt svo fljótt og auðið er, því fyrirkomulagið er ekki gott. Vil eg því mæla fram með frestuninni líkt og á síðasta þingi, enda vita það allir, að þó svo víða sé búið að pína menn til þess að beygja sig undir fræðslulögin, þá eru menn harðóánægðir með þau, og það af gildum ástæðum.

Hannes Hafstein Eg get ekki kannast við, að í þessari frestun felist neitt annað en eftirlátssemi við nokkra menn. Væri að ræða um óánægju yfir óheppilegum ákvæðum, sem þingið kannaðist við að væri á rökum bygð, þá ætti að breyta því sem óheppilegt þykir eða fella lögin að öllu úr gildi. En hér er einungis farið fram á, að einstakir hreppar fái að trássast enn þá um nokkurn tíma við að hlýða lagaákvæðinu, sem að öðru leyti er látið standa óhaggað í lögunum. Mér finst, að það gæti ekki bætt úr óánægjunni, ef einhver er hjá þeim, sem þegar eru búnir að framkvæma það, sem lögin skipa fyrir um, heldur þvert á móti, og álít því mjög misráðið að samþykkja frestunina.

Björn Sigfússon Þar sem eg hefi skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara, hlýt eg að verða að gera grein fyrir skoðun minni á þessu máli. Eg var svo óheppinn, að eg gat ekki verið staddur við fyrri umræðu þess og verð því að minnast á það nokkuð alment. Þó skal eg lofa háttv. deild því, að vera stuttorður. Eg skal þá fyrst taka það fram, að eg viðurkenni, að hugsunin að koma svona skóla á stofn á þessum stað er alveg réttmæt, en eg get ekki allskostar fallist á það, sem mér virðist liggja á bak við hana, þó að það komi ekki beinlínis fram í nefndarálitinu, að einn slíkur skóli skuli vera nægilegur fyrir Norður- og Austurland. Húsmæðraskólar eru nokkuð annars eðlis en aðrir skólar og í öðrum löndum munu þeir alt af hafðir fremur fámennir. Það er ekki gert ráð fyrir, að þess konar skólar nái yfir stór svæði og séu að eins ársskólar, t. d. í 2 deildum yfir veturinn; kenslan er að mestu verkleg og henni er svo varið, að því er mér er skýrt frá, að í hússtjórnar- eða matreiðsludeildinni geta ekki margir nemendur tekið þátt í henni í einu. Varla fleiri en 6. Meðfram af þessu leiðir það, að skólarnir eru hafðir fremur fámennir. Raunar væri hugsanlegt, að hafa fleiri nemendur, en þá þyrfti líka fleiri kennara, meiri áhöld og stærra hús, þar á meðal 2 eldhús með eldavélum, en það mundi verða alt of dýrt. Húsið á Eiðum mun vera of lítið fyrir fjölmennan skóla. Eg hygg, að 25-30 nemendur sé helzt til mikið fyrir húsið. Í þeirri verklegu kenslu, sem þar getur fram farið, geta ekki tekið nema fáir nemendur þátt í einu. Það þyrfti því, ef að fullum notum ætti að koma, að auka kenslukrafta og stækka húsið og þótt kannske einhverntíma reki að því, að þetta verði að gera, þá munu, hygg eg, margir í byrjuninni víla fyrir sér að leggja í öllu meiri kostnað. Af þessu leiðir, að skólinn getur alls ekki orðið fyrir stærra hérað en Austurland, að meðtaldri N.-Þingeyjarsýslu. Jafnvel þótt hann gæti tekið á móti 30 nemendum, sem eg hygg að vafasamt sé, þá verður hann sýnilega ófullnægjandi, nema fyrir lítinn blett, 2-3 sýslur. Þetta, sem eg hefi nú sagt, er ekki að skoða sem mótmæli gegn frumvarpinu, því að eg viðurkenni, að Austurland hefir mikla sanngirniskröfu til að hafa sérstaka mentastofnun fyrir sig, einkum þegar á það er litið, að Eiðaskólinn gamli var sérstök stofnun fyrir Austurland. Það frumvarp, sem fyrst lá fyrir nefndinni hljóðaði upp á það, að Eiðaskóli væri gerður að 3. bændaskóla landsins. Hvort Austfirðingar fella sig við þá breytingu, sem hér er ráðgerð, veit eg ekki, en sé svo, þá skal eg sannarlega ekki hafa á móti því, að þeir fái það. Hitt vil eg taka skýrt fram, að eg tel það hégómamál, að gera ráð fyrir því, að 2 slíkir skólar séu nægilegir fyrir húsmæðrafræðslu, þessi og svo annar fyrir Suðurland. Að því er eignina snertir, sem skýrt er frá í nefndarálitinu, að Múlasýslur eigi og skuli leggja fram, þá er það að athuga, að steinsteypuhúsið á Eiðum mun vera alt of hátt virt, en móti því getur komið, að jarðeignir og sérstaklega búpeningur mun vera heldur lágt metinn. Þá skal eg minnast á eitt sérstakt ágreiningsatriði milli mín og háttv. meðnefndarmanna minna. Það er viðvíkjandi niðurlagi 8. gr., þar sem stendur, að búskap á jörðinni megi reka á landssjóðskostnað, ef nauðsyn krefur. Þetta álít eg mjög varhugavert ákvæði, sem eg ekki get fallist á, því að þegar heimildin er einu sinni gefin, þá nálgast það mjög fyrirskipun. Eg vil ekki eiga þetta á hættu. Landssjóður má vera mjög heppinn með ábúanda, ef það á að verða hættulaust. Eg held, að svo mikil reynsla sé fengin í þessu efni, að varasamt sé að gera slík ákvæði með lögum. Verði frumvarp þetta að lögum og gangi Múlasýslur að því, þá ætti að koma sem mestu af eigninni í peninga, sérstaklega öllu lausafénu, en jörðina Eiða ætti að leigja góðum manni og býst eg ekki við, að vandkvæði yrðu á því, ef jörðin er svo góð, að nokkurn tíma hafi verið vit í að setja þar bændaskóla. Það er auðgert að láta þessa þriggja manna stjórn, sem ætlast er til að standi fyrir skólanum, velja hæfan mann fyrir ábúanda úr tölu umsækenda. Mætti þá undanskilja í skólans þarfir einhver afnot, jafnvel sneið af túni, sem skólinn þyrfti að hafa. Mætti setja ábúanda ýms skilyrði skólanum til hagsmuna, gegn því, að eftirgjaldið yrði minna. Eg held, að engin vandræði yrðu úr þessu og það yrði bæði hyggilegra og notadrýgra, heldur en búskapur á jörðinni á landssjóðskostnað. Eg er því mótfallinn þessu ákvæði 8. gr. Samt hefi eg ekki enn komið með neina breyt.till. við greinina, en vil mælast til þess, að hæstv. forseti beri hana upp í tvennu lagi, þannig að síðasta málsgreinin, sem eg er á móti, verði borin upp sér. Að öðrum kosti mun eg flytja breytingartillögu um þetta við 3. umræðu. Fyrirspurn háttv.þm. Dal. (B. J.) þarf eg ekki að svara, því að eg býst við, að háttv. framsögumaður (P. J.) geri það. Að svo stöddu skal eg ekki fara fleirum orðum um málið, en varð að taka þetta fram, vegna þess að eg hafði skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara.

Bjarni Jónsson Eg hefi ekki haft tíma til að athuga þetta mál enn þá. Vinnubrögðin eru þau hér á þinginu, að 14-15 mál eru tekin fyrir daglega, og hefi eg ekki gáfur svo miklar, að eg geti sett mig inn í þau öll í einu. Eg vildi því beina þeirri fyrirspurn til háttv. framsm. (P. J.): Er það meiningin, að þetta sé húsmæðraskóli, sem sé fyrir alt landið og það eigi og styrki? Þá finst mér nokkuð öfugt, að fara að fara stofnsetja hann á Austfjörðum, þar sem engir ná til hans, nema Héraðsbúar. Væri nú ekki vinnandi vegur að hafa skólann í því formi, að hann væri samskóli, þar sem bæði væru kend kvenleg fræði og svo bændavinna. Það stæði einmitt vel á, ef slíkur skóli væri fyrir alt Austurland. Ef 30 manns gæti verið í húsinu, mundi það nokkurnveginn svara til aðsóknarinnar, 15 af hvoru kyni. Nemendur gætu notið þar góðrar tilsagnar. Á slíkri stofnun myndi margt verða kent viðvíkjandi húsforsjá, sem konum er líka nauðsynlegt að læra. Þetta var að eins fyrirspurn til nefndarinnar, hvort þetta myndi ekki heppilegasta lausn á málinu, því að vel virðist mega koma slíkum samskóla á á þessum stað. Hvort eg kem með brtill. við 3. umr., get eg ekki enn sagt um með vissu, það er alt undir því komið, hvort eg hefi nægan tíma til þess að búa það undir eða ekki.

Sigurður Gunnarsson Mér skildist á ræðu háttv. framsögum. meiri hl. (St. St.), að hann liti svo á, að allar breyt.till., sem fram hafa komið, miðuðu að því að eyðileggja vátryggingarsjóðinn, eða að minsta kosti girða fyrir að sú nytsemdarstofnun geti komið að fullum notum. Þetta hygg eg vera ofmælt. Raunar las hann upp skýrslu um sjóðinn um það eina ár, sem hann hefir starfað, og gat þess, að sjóðurinn hefði beðið tekjuhalla. Mér kemur ekki til hugar að vefengja það, að þessi skýrsla sé rétt. En eg vil benda á það, að til þess heimila lögin 1909 sjóðinum fé úr landssjóði, að grípa megi til þess, ef nauðsyn er, þótt betra sé, ef kostur er, að láta það ónotað. Ennfremur vil eg geta þess, að þótt hann gæti um slysfarirnar þetta eina ár, þá átti hann eftir að sýna, hvert meðaltal er í manndauða á sjó, einmitt á því ári. Eg gat þess í ræðu minni um daginn, eftir skýrslu sjómanna undir Jökli, að eftir reynslu manna þar í 20 ár, mundi upphæðin, sem þeir hefðu orðið að gjalda í sjóðinn, ef hann hefði verið til öll þau ár, nema 22 þús. kr., en í þess stað fengið á móti 8-9000 kr., og það væri sannarlega óþarflega mikill gróði fyrir sjóðinn. Eg heyri á háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), að svipuð sé reynsla manna í hinum miklu veiðistöðum í Árnessýslu. Af framangreindum ástæðum get eg ekki annað ætlað, en óhætt sé að færa niður iðgjöldin til sjóðsins. Eg mun því hallast að breyt.till. háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), láta mér hana nægja, úr því hin komst ekki að og að sjálfsögðu, ef þær ná ekki fram að ganga, að breyt.till. háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) um að færa iðgjaldið niður úr 18 aurum í 15 aura fyrir háseta og úr 6 aurum niður í 3 aura fyrir útgerðarmenn, ef till.háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) fellur. En auk þessa atriðis, að eg álít óhætt að færa niður iðgjöldin, skal eg benda á það, þótt eg viðurkenni að lögin frá 1909 horfi í rétta átt, að í nefndarálitinu stendur, að ekki séu öll ákvæði laganna vel ljós, þótt nefndin vilji nú ekki fallast á neinar breyt.till., jafnvel ekki þær, sem miða að því að skýra frumvarpið. Það hefði þó mátt ætla, að vert hefði verið að skýra t. d. orðið »vertíð«, það er er ekki neitt »juridisk Begreb«, ef svo má að orði kveða, og hefði ekki verið úr vegi að slá því föstu, hvað með því er meint. Eg hefi heyrt það á sýslumanninum í Snæfellsnessýslu, að honum hefir þótt erfitt að úrskurða, hvað rétt væri í þessu efni, svo og um heiti bátanna, eins og eg hefi margbent á. Ennfremur segir nefndin í niðurlagi nefnarálitsins, að ákveðin stærð bátsins mundi vera betri skýring á því til hverra báta lögin næði. En alt um það vill nefndin þó ekki hallast að breytingum á lögunum, sem miða í þessa átt. Þetta er harla undarlegt. Eg legg mikið upp úr þeirri brt.till. háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), að eftirkomendur þeirra manna, sem farast af slysförum, sem beint standa í sambandi við útveginn, geti orðið styrks aðnjótandi. T. d. eru víða svo illar lendingar, að það væri hart, ef þeir, sem svo farast, gætu eigi heimfærst undir lögin. Af greindum ástæðum hallast eg að breyttill. á þgskj. 301 eða 547, ef þær hljóta meiri náð fyrir augum þingdeildarinnar, og vona eg, að deildin verði líknsamari eða sanngjarnari í atkv.gr. sinni um málið, heldur en mér finst háttv. framsögum. (St. St.) vera í ræðum sínum.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Herra forseti! Frumvarp þetta, sem hér liggur fyrir háttv. deild, hefir verið til umræðu í nefnd og er hún öll sammála um, að það verði gert að lögum án breytingar, að undanskildum nokkrum orðabreytingum og 1 efnisbreytingu. Orsökin til frumvarpsins er sú, að ýms brunabótafélög neita að greiða bætur, nema lítinn hluta, þá er fátækir menn eiga hlut að máli, í því trausti, að þeir hafi ekki efni á að halda málum sínum til hæstaréttar, og þoli ekki þá 3-4 ára bið, sem slíkt málskot hefir í för með sér, því að mennirnir þurfa venjulega að reisa hús aftur þegar. Nýskeð var maður þannig neyddur til þess að taka á móti 2/8 hluta brunabótafjár, enda þótt hann hefði getað fengið sér alla upphæðina tildæmda með hæstaréttardómi. Fyrir 4 árum brann hjá manni nokkrum hér á landi. Neitaði félagið að greiða honum meira en 225 kr. af brunafénu, sem var 5000 kr., og var þó ekkert grunsamlegt þar um brunann. Málið var nú loks í vetur eftir fullra 4 ára drátt lagt í gerð í Kaupmannahöfn og fékk hann 4500 kr. Það er auðvitað þau óvandaðri félög, sem beita þessu, hin gera það ekki. Eg skil ekki, að nokkur geti haft neitt á móti gerðardómi. Það er ekki hægt að finna honum til foráttu, að ekkert vátryggingarfélag vildi þá starfa hér á landi, eða það, að íkveikjur væru hér svo tíðar. Því að það eru svo mörg vátryggingarfélög, er sækjast eftir að starfa hér, af því að það er arðvænlegt, og brunar af mannavöldum ættu ekki að vera nein ástæða til þess að óttast gerðardóm, heldur þvert á móti. Gerðardómur mundi láta sér ant um, landsmanna vegna, að vera strangur. Því að óorð á landsmönnum gerir vátryggingar dýrari. Það er og venjulegt ákvæði í vátryggingarskírteinum hinna betri félaga, að gera ráð fyrir gerð í málunum. En í frumv. er svo mikil trygging fyrir góðum gerðardóm sem unt er. Þess vegna hefir nefndinni virst frumv. bæði réttlátt og nauðsynlegt. Það er nauðsynlegt að setja tryggingu gegn því, að einstök félög hafi einstaklinga að féþúfu. öll nefndin hefir orðið sammála um frv. Hefir hún að eins komið fram með eina efnisbreytingu við 10. gr.; hinar breytingarnar, er hún hefir komið með, eru að eins orðabreytingar til þess að skýra sem bezt frumv.

Flutnm. (Bjarni Jónsson) Það var komið nærri þessu máli, sem hér liggur fyrir, í umræðunum um fjárlögin á dögunum, og þær umræður eru tilefnið til þess, að þessi till. er hér fram komin, það er að segja það af umræðunum, sem hneig að þeim hluta af botnvörpungasektunum, sem ætlast var til að rynnu í ríkissjóð Dana. Þessi till. er ekki nein títuprjónastunga í Dani, heldur en fjárlagaákvæðið, sem á undan er gengið, það sýnir hún sjálf. Eg held að ræða Neergaards, sem við, háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og eg, höfum látið fylgja hér með kafla úr, sýni það svo ljóslega, í hverju skyni þetta skip er látið vera hér við land, að Íslendingar geti ekki að óskertum sóma sínum goldið neitt til þess, eins og það er skilið frá þeirri hlið, það er að segja sem storkunarfleyta á oss Íslendinga. En jafn skjótt sem Danir viðurkenna drottinvald vort yfir sjóleiðum hér og landhelgi, þá er sjálfsagt að gjalda þeim fyrir strandgæzluna, svo framarlega sem þeir vilja þá hafa hana á hendi áfram, og þá má líta á það, hvort vér viljum heldur sjálfir taka að oss varnirnar, eða semja um það við Dani eða aðra. Þessi tillaga er því fram komin til þess, að láta þá yfirlýsingu fylgja þeirri synjun um styrk til varðskipsins, er vér samþyktum hér á dögunum, að vér séum fúsir til þess, ef þeir kannast við vorn rétt, að láta þá koma fyrir strandgæzluna annaðhvort samning um veiðirétt, sem þeir hingað til hafa tekið sér í leyfisleysi, eða þá peninga. Þetta er til þess að sýna Dönum, að við neitum þeim ekki um þetta fé af óvild, heldur til þess að mótmæla skoðun þings þeirra á rétti okkar, og til þess að sýna góðan vilja vorn til samninga við þá, um leið og vér gætum þjóðarsómans. Brtill. á þgskj. 662 er eingöngu til skýringar. Það er ekki heppilegt, að orða þetta svo, að Ísland skuli leggja fram fé, því að eins og eg sagði áðan, getur hugsast, að í öðru yrði borgað, en þá væri að taka það til íhugunar, hvernig greiða skyldi. Hugsa eg svo, að till. þurfi ekki mikillar umræðu við.

Framsögum. minni hl. (Sigurður Sigurðsson) Eg skal geta þess, út af ummælum framsögum. meiri hlutans (St. St.), að eg hugði, að það hefði enga þýðingu að kalla saman fund, þar sem meiri hluti nefndarinnar hafði lýst yfir því, að hann væri mótfallinn breyt.till mínum á þgskj. 301. Þær miða allar að því, að bæta úr þeim göllum, sem nefndinni þóttu vera á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lagt til, að iðgjaldið sé fært úr 10 aurum upp í 12 aura. Í öðru lagi eru skýrð orðatiltæki frumv., sem vafi getur leikið á, eins og orðið »vertíð«. Það getur verið mjög mismunandi á ýmsum stöðum og héruðum, bæði hvað vertíðir eru langar og hvað þær eru margar. En nú legg eg það til, að »vertíð« sé sá tími, sem sjómaður er ráðinn í skiprúm í hvert sinn. Venjulega er hver sjómaður ráðinn alla vertíðina, hvort sem hún er stutt eða löng. Ákvæði 2. greinar frv., um lögskráning háseta á róðrarbátum, hefi eg lagt til að fella burt, vegna þess að mér hefir verið bent á, að hásetar séu ekki lögskráðir á báta, heldur sendi formaður skýrslu um tölu þeirra. Loks hefi eg lagt til, að vátryggingarféð sé einnig greitt eftirkomendum þeirra manna, sem deyja af slysförum, er orsakast af atvinnurekstrinum á útveginum. Eftir núgildandi lögum er vafasamt, hvort eftirkomendur þeirra manna, sem deyja af slysum við atvinnureksturinn, t. d. á meðan þeir flytja fisk úr skipum í land, geti fengið styrkinn. Eftir því sem nú var sagt, vona eg, að menn sjái, að breyt.till. mínar miða að því, að bæta frumv. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hefir komið með breyt.till. á þgskj. 547, sem ganga í þá átt, að færa frumv. nær núgildandi lögum, og eru þannig aðgengilegri fyrir þá, sem eru á móti frv. Eg þykist vita, að háttv.þm.N.-Ísf. muni gera grein fyrir breyt.till. sínum, og vænti eg þess, að háttv. þingdeild samþykki þær, ef hún aðhyllist ekki mínar tillögur. Frá mínu sjónarmiði er bót í allri lækkun á iðgjöldunum. Eg skal ekki bera brigður á það, sem háttv. framsögum. meiri hl. (St. St.) sagði, að hagur sjóðsins væri ekki góður. En brt.till. háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) fara svo skamt, að það getur ekki munað miklu fyrir sjóðinn. En einstöku menn getur munað mikið um það. Eins og skjöl, sem lögð hafa verið fyrir þingið, bera með sér, eru sjómenn mjög óánægðir með lögin. Það eru þeir, sem bera þetta gjald, og finna bezt hvar skórinn kreppir. Í verstöðunum í Árnessýslu, þar sem óánægjan út af þessu er einna ríkust, hafa menn þótst geta reiknað út eftir reynslu undanfarinna ára um slys, sem þar hafa orðið, að það væri nóg að hafa iðgjaldið 10-12 aura. Þessi óánægja þeirra er líka sprottin af því, að þeir hafa sjálfir sjóði, sem miða að hinu sama, og er eðlilegt, að þeim þyki ilt að þurfa að greiða tvöfalt gjald.

Hálfdan Guðjónsson Háttv. þm. Vestm. (J. M.) sagði, að ekkert hefði verið nýtt né nýtilegt í því sem eg sagði. Um það ætla eg ekki að deila við hann En á það vil eg minna hann, að þótt hann sé dómari, þá er hann enginn hæstiréttur í þessu efni, hvorki að þekkingu né reynslu, sem ekki er heldur við að búast. Er honum því vorkunn, þó að orð hans séu eins og töluð úti á þekju. Mér finst það einkennileg röksemdaleiðsla hjá háttv. andmælingum, að ekki megi fresta lögunum vegna þeirra, sem farnir eru að framkvæma þau og eru óánægðir. Mér skilst ekki, að það bæti neitt úr skák fyrir þeim, þótt öðrum sé þröngvað nauðugum til hins sama, sem þeir sjálfir eru óánægðir með. Hygg eg þvert á móti, að miklu skynsamlegra sé að lofa mönnum að átta sig og undirbúa sem bezt, áður en þeir ráðast í kostnaðarsamar framkvæmdir laga þessara, án nauðsynlegrar og nægilegrar þekkingar á því, hvernig öllu megi sem bezt haga, svo að það verði að sem fyllstum notum.

Pétur Jónsson Eg vil að eins mæla örfá orð út af ræðu háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.). Hann talaði um að óánægja væri með fræðslulögin, þar sem þau væru komin á. Eg sé ekki að það atriði snerti þetta mál, því hér er að eins farið fram á frestun. Ef koma á í veg fyrir óánægju með lögin, þá eru að eins 2 vegir: breyta þeim eða afnema þau. Annað er gagnslaust, ef óánægjan er á verulegum rökum bygð. Hér er nú ekki farið fram á slíkt, heldur einungis að fresta á ný framkvæmd á einu atriði þeirra, sem langt er komið með að framkvæma. Það er búið að gefa frest einu sinni áður. Eigi enn að gefa frest, er það sama og að slá veilur í tilgang þeirra, og það er rangt og hefir illar afleiðingar. Þeim sem þykja lögin óheppileg er um að gera að fá þeim breytt, hitt gerir vont verra.

Flutnm. (Bjarni Jónsson) Það er mikið mein, að hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) skuli vera svo skilningssljór í sumu, sem nú sýnist í þessu. Hann talaði um handaþvott, en það þarf ekki að þvo það sem hreint er, það þarf ekki að afsaka það, þótt vér gerum rétt, en á hinn bóginn er hér tækifæri fyrir hann til þess að þvo sig með atkvæði sínu, í stað þess að lýsa því yfir, að hann ætli ekki að gera það. Þetta er ekki af fégleggvi gert, heldur af hinu, að vér getum eigi, þjóðsómans vegna, goldið fyrir slíka gæzlu, og þetta er sannarlega ekki óviðkomandi þeim, sem áður hafa haldið fram hinu gagnstæða. Honum þótti það ómynd, að taka fjárframlög til íhugunar, og sýna kotungshugsunarhátt. Hann gat sparað sér þau orð, því að eg hafði talað um að gjalda mætti eitthvað annað en peninga, og það ef til vill meira virði en þá peninga, sem greiddir hafa verið. Þetta er því misskilningur eða vissvitandi hártogun.