Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Með samþykkt þessarar till. er Alþingi að veita hæstv. iðnrh. heimild til að semja um auknar stóriðjuframkvæmdir hér á landi og aukin ítök erlendra aðila í íslensku efnahagslífi. Slík áform stefna í hættu hag landsmanna allra í náttúru þessa lands og sjálfstæði þessarar þjóðar. Ég segi því nei.



Herra forseti. Brtt. á þskj. 981, sem nú hefur verið felld, hefði tryggt eðlilegan framgang málsins af hálfu Alþingis og komið þessu máli inn á rétta braut án þess að því fylgdi að tefja hefði þurft framkvæmdir eða að opnað væri fyrir fjárhagsheimildir til framkvæmdavaldsins sem óþarft er og varasamt á þessu stigi málsins. Ég vek athygli á því að með samþykkt till. meiri hl. atvmn. eru alþm. að samþykkja að heimila framkvæmdavaldinu að hefjast handa um fjárhagslega áhættusamt fyrirtæki án þess að ljóst liggi fyrir hvaða fjárhagslegar skuldbindingar þeir leggja á ríkissjóð, ekki síst þar sem ekkert er vitað um hvernig staðið verði að markaðsmálum eða eignaraðild. Alþingi sem ábyrgð ber á þessu máli er með þessari afgreiðslu að afhenda framkvæmdavaldinu óútfyllta ávísun. Ég tel þessa málsmeðferð allt í senn óþarfa, óeðlilega og varasama og segi því nei.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um till. til þál. um lagahreinsun og samræmingu gildandi laga. Nefndin varð sammála í afstöðu sinni í þessu máli og það skal fram tekið að hún var fullskipuð. Með leyfi forseta vil ég lesa upp þá brtt. sem allshn. leggur til. „ Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar: 1. Að feta ríkisstj. að leita eftir samstarfi við Lagastofnun Háskóla Íslands um framhaldsvinnslu lagasafns með þeim hætti að a) fella nýja löggjöf inn í tölvuskráðan texta lagasafns 1984, þannig að ávallt sé tiltækur réttur texti gildandi laga í landinu, b) undirbúa hreinsun úreltra ákvæða úr núgildandi lögum og gera tillögur um niðurfellingu lagabálka sem engum tilgangi þjóna lengur og fella má úr gildi og um greinar gildandi laga sem eðlilegt er og nauðsynlegt að samræma, c) gera reglugerðum sömu skil um brottfellingu og samræmingu, d) leggja á ráð um framtíðarskipun á útgáfu laga og reglugerða og alhliða upplýsingamiðlun um réttarreglur, enda verði tölvutækni hagnýtt eftir því sem kostur er og henta þykir. 2. Að fela ríkisstj. að sjá til þess að maður verði ráðinn til framkvæmdar á þessu verkefni. 3. Að kjósa nefnd níu manna til ráðuneytis um framkvæmd framangreindra verkefna.“ Það skal tekið fram að gert er ráð fyrir því af nefndinni að þessi níu manna nefnd verði ólaunuð, en starfið hvíli fyrst og fremst á þeim starfsmanni sem ætlunin er að ráða.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti allshn. á þskj. 991, en eins og þar kemur fram er raunar um nýja sjálfstæða till. að ræða sem tekur á efni tveggja tillagna. Í grg. segir: Nefndin hefur fjallað um 267. og 270. mál og orðið ósátt um að afgreiða bæði málin á þann hátt að hún flytur sjálfstæða till. Fjarverandi þessa afgreiðslu í nefndinni var Þorsteinn Pálsson, en hann er samþykkur hinni nýju till. þannig að nefndin stendur öll að henni. 267. mál, sem vísað er til í grg., er till. Alþfl. um afnám tekjuskatts af almennum launatekjum, en hún hljóðaði svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta semja frv. til l. um afnám tekjuskatts af launatekjum ásamt grg. og leggja það fyrir næsta löggjafarþing.“ 270. mál, sem vísað er til í grg., er hins vegar till. Sjálfstfl. um afnám tekjuskatts af almennum launatekjum sem hljóðaði svo: „Alþingi ályktar að skora á fjmrh. að skipa nefnd þriggja manna til þess að gera tillögur um á hvern hátt hagræða megi og spara í rekstri ríkisins og ríkisstofnana með tilliti til þess að tekjuskattur verði afnuminn í áföngum á almennum launatekjum. Skulu tillögur nefndarinnar lagðar fyrir Alþingi í upphafi næsta þings.“ Hin nýja till., sem unnin er á grundvelli þessara tillagna, er svohljóðandi, en það er till. til þál. um afnám tekjuskatts af almennum launatekjum í áföngum frá allshn.: „Alþingi ályktar að fela fjmrh. að leggja fyrir næsta Alþingi till. um afnám tekjuskatts af almennum launatekjum í áföngum og á hvern hátt megi breyta skattheimtu að öðru leyti og spara og hagræða í ríkisrekstrinum til að ná þessu markmiði án þess að minnka þjónustuna.“ Ég vil fagna þeirri samstöðu sem náðist í nefndinni um þessa till. og þar sem öll nefndin flytur þessa till. er óþarfi að hún fari til nefndar. Þeir sem standa að till. eru allshn.-menn Ólafur Þ. Þórðarson, Guðrún Helgadóttir, Eggert Haukdal, Guðmundur H. Garðarsson, Stefán Benediktsson, Jóhanna Sigurðardóttir og Þorsteinn Pálsson.



Herra forseti. Eins og fram kom í framsögu hv. 6. þm. Suðurl. stóð ég að þeirri till. sem flutt var af allshn. Sþ. Ég flutti samt sem áður brtt. við þá till. vegna þess að ég hafði áhuga á að fram kæmu skoðanir mínar í þessu máli. Brtt. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela fjmrh. að leggja fyrir næsta Alþingi frv. um afnám tekjuskatts af tekjum einstaklinga og lögaðila, en í stað þess komi ríkisútsvar á laun einstaklinga en veltuskattur á lögaðila. Ríkisútsvar á tekjur einstaklinga leggist á tekjur yfir 500 þús. kr. Vaxtaútgjöld verði ekki frádráttarbær, en vextir af sparnaði ekki skattskyldir sem tekjur. Frv. miði að því að tekjur ríkissjóðs minnki ekki af þess völdum.“ Það sem mér gekk til með þessum tillöguflutningi var að benda á þá möguleika að hvetja með skattaálagningu til þess sem hvað verst hefur gengið að fá fólk til á Íslandi, þ. e. að spara frekar en að skulda. Ég geri mér ljóst að þessi brtt. muni e. t. v. valda óþarfa umr. á þessum seinustu stundum þingsins án þess að það leiði til viðhlítandi árangurs og þess vegna dreg ég till. til baka.



Herra forseti. Ég vil færa fram þakkir til hv. þm. Stefáns Benediktssonar fyrir að hafa dregið til baka þá brtt. sem hann bar fram við till. á þskj. 991. Ég vil jafnframt bera fram þakkir til allshn. Sþ. fyrir góða afgreiðslu þessa mikilvæga máls og lýsa þeirri von minni að þær ráðstafanir til afnáms tekjuskatts í áföngum sem um er rætt í till. fái góðan framgang er þing kemur saman í haust.



Herra forseti. Ég vil þakka þá víðtæku samstöðu sem náðst hefur um þetta að mínum dómi mjög mikilvæga málefni sem hefur verið baráttumál okkar Alþfl.-manna um langt árabil. Ég færi allshn. þakkir fyrir störf hennar og læt í ljós ánægju okkar Alþfl.-manna.



Herra forseti. Lögum samkvæmt hefur Framkvæmdastofnun ríkisins gefið út ársskýrslu sína fyrir árið 1983 og hefur henni verið dreift til þm. skv. venju. Störf Framkvæmdastofnunarinnar voru með svipuðu sniði og á árinu 1983 og áður og kemur það greinilega fram í skýrslunni. Auk yfirlita yfir almenn störf Framkvæmdastofnunar birtir skýrslan reikninga sjóða þeirra sem í umsjá stofnunarinnar eru, þ. e. Framkvæmdasjóðs Íslands, Byggðasjóðs og Landflutningasjóðs. Heildarútlán Framkvæmdasjóðs á liðnu ári námu 1116 millj. kr. Þar af lánaði sjóðurinn Fiskveiðasjóði 663 millj., 150 millj. til Iðnlánasjóðs, tæpar 137 millj. til Byggðasjóðs og 103 millj. til Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Alls tók 31 aðili lán úr sjóðnum. Auk lánanna veitti sjóðurinn styrki samtals að upphæð rúmar 1.7 millj. kr. Lánsfjár Framkvæmdasjóðs var að venju aflað með inniendum og erlendum lántökum. Í lánsfjáráætlun 1983 var gert ráð fyrir öflun fjár til opinberra framkvæmda og fjárfestingarlánasjóða með sölu verðbréfa til innlánsstofnana er miðuðust við 7% af innlánsaukningu ársins. Var hlutur Framkvæmdasjóðs 4% af innlánaaukningu viðskiptabankanna sem lánuðu sjóðnum 139.5 millj. kr. Eins og kveðið er á um í lögum nr. 82/1977 og í samræmi við lánsfjáráætlun skulu lífeyrissjóðirnir verja a. m. k. 40% af ráðstöfunarfé sínu til kaupa á skuldabréfum af þeim sjóðum sem lögin segja til um. Námu þessi kaup lífeyrissjóðanna alls 863 millj. kr. Þar af keyptu þeir af Framkvæmdasjóði skuldabréf að fjárhæð 145.8 millj. kr., en lánsfjáráætlun gerði þó ráð fyrir að kaupin yrðu 230 millj. þannig að 37% skortir á að fjáröflun þessi stæðist. Framkvæmdasjóður tók þrjú erlend lán á árinu: 13 millj. vestur-þýskra marka hjá Viðreisnarsjóði Evrópu, 20 millj. dollara hjá Hambros Bank í London og 5 millj. yena hjá Sumitomo Bank í Tokyo. Hreinar tekjur Framkvæmdasjóðs og Mótvirðissjóðs urðu 79 millj. 629 þús. samanborið við 25 millj. 927 þús. árið 1984, eins og glöggt kemur fram sundurliðað í þeirri ársskýrslu sem ég áður vitnaði til. Framlag ríkissjóðs til Byggðasjóðs nam 69.8 millj. kr. á s. l. ári, en auk þess aflaði sjóðurinn fjár með lántöku úr Framkvæmdasjóði að fjárhæð 136.6 millj. kr. Úr Byggðasjóði voru samþykkt lán, framlög og styrkir samtals að fjárhæð 202.2 millj. kr. Skipting lánanna var í grófum dráttum þessi: 1. Til sveitarfélaga 58 millj. eða 29%. 2. Til fiskiskipa 44 millj. eða 22%. 3. Til iðnaðar 25 millj. eða 12%. 4. Til fiskvinnslu 19 millj. eða 9%. 5. Til landbúnaðar 16 millj. eða 8%. Önnur lán námu um 50% millj. kr., þar af 10 millj. til bættra hollustuhátta og aðbúnaðar á vinnustöðum, 9 millj. til Hafnabótasjóðs og 5 millj. til Framleiðsluráðs landbúnaðarins. Úr Landflutningasjóði voru veitt níu lán til átta aðila samtals að fjárhæð 6.6 millj. kr. Að venju er í ársskýrslu Framkvæmdastofnunar nákvæm sundurliðun á samþykktum lánum og styrkjum, auk ítarlegrar lýsingar á starfsemi áætlunardeildar og byggðadeildar stofnunarinnar, þar sem helstu verkefni eru skilgreind og grein gerð fyrir þátttöku deildanna í norrænu samstarfi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir greinargerð hans fyrir þessari skýrslu. Þessi skýrsla er að mörgu leyti hið gagnmerkasta plagg, en ég er kominn hér aðallega til að vekja athygli manna á þeim hluta hennar sem fjallar um byggðadeild. Það hefur margsinnis komið fram hér í umr. hver afstaða mín og Bandalags jafnaðarmanna er til Framkvæmdastofnunar. Þrátt fyrir ýmsa gagnrýni á þeirri stofnun kunnum við mjög vel að meta vissa þætti þess starfs sem þar fer fram. Sá hluti þessarar skýrslu, sem ég ætlaði að vekja athygli á, ætti að gera mönnum ljósa grein fyrir gildi og mikilvægi þess að menn hlusti og hlýði á mál þeirra manna sem kannske hvað gleggsta grein gera sér fyrir ástandi vorrar þjóðar. Ég gríp hér niður í kafla þar sem fjallað er um byggðaþróun: „Eftir áratuga byggðaröskun“, segir þar með leyfi hæstv. forseta, „náðist loks jafnvægi í fólksflutningum á milli landsbyggðar annars vegar og Suðvesturlands hins vegar um miðjan síðasta áratug. Þetta jafnvægistímabil var stutt eða fimm ár. Á árunum 1975–1979 fluttu samtals 21 þús. 411 manns til landsbyggðarinnar“, sem er svæðið utan Hellisheiðar og Hvalfjarðar frá Reykvíkingum séð, og um 21 þús. manns fluttust af landsbyggðinni til svæðisins sem menn kalla gjarnan suðvesturhorn. „Á árinu 1980 má segja að þessu örstutta jafnvægistímabili lyki og síðan hafa fólksflutningar frá landsbyggð til Suðvesturlands aukist ár frá ári eins og tölurnar hér á eftir sýna.“ Ég hirði ekki að lesa þær tölur. Þær geta menn kynnt sér, en staðreyndin er sú að landsbyggðin hefur þannig tapað um 2400 manns til suðvesturhornsins á fjórum árum og það verður ekki betur séð af þeim könnunum sem fyrir liggja en að þessir flutningar séu í örum vexti. Bent er á í þessari skýrslu að á áratugnum 1971–1980 varð öflug atvinnuuppbygging víðs vegar á landsbyggðinni í kjölfar útfærslu landhelginnar. Þessari uppbyggingu er að nokkru leyti lokið og þeirra áhrifa fer nú að gæta að hugsanlega var ekki staðið að þessari uppbyggingu alveg sem skyldi, meira af kappi en forsjá. En einnig er annað sem er afskaplega afdrifaríkt í þessari þróun. Það er að öll þjónustustarfsemi í tengslum við atvinnugreinar á Íslandi er eðli málsins samkv. mjög miðsækin. Hún sækir til þess svæðis þar sem hún kemst í tengsl við aðra þjónustu skylda. Reykjavík er að verða nokkurs konar allsherjarþjónustumiðstöð allra landsmanna. Þessu fylgir vaxandi byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð sem tengist þjónustustarfseminni. Þjónustustarfsemi úti á landi er yfirleitt lítil og á það erfitt uppdráttar að á móti grunnatvinnugreinunum koma yfirleitt einungis 1–2 störf í þjónustugreinum úti á landi. Þjónustumargföldun á höfuðborgarsvæðinu vegna tilkomu starfa í grunngreinum úti á landi er mun meiri. Hve miklu meiri er erfitt að fullyrða nákvæmlega því að þessi margföldun er misjöfn eftir því hvaða viðmiðunarár eru valin. Ef skoðaðar eru þær tölur sem hér eru fram settar kemur í ljós að atvinnuuppbygging úti á landi er í rénun. Þetta gerist þrátt fyrir afskaplega fögur fyrirheit og margyfirlýstan áhuga manna á hinu gagnstæða. Þetta kemur einkanlega fram í byggingum og mannvirkjagerð annars vegar, en einnig í þjónustugreinum. Þá segir hér, með leyfi hæstv. forseta, og ég bið menn að athuga að þetta eru ekki mín eigin orð: „Sú þróunarstefna, sem lesa má úr þessum tölum, er uggvænleg. Haldi svo áfram virðist ný flóðbylgja flutninga af landsbyggðinni til Suðvesturlands vera að rísa í líkingu við þá sem skall á höfuðborgarsvæðinu og Suðurnesjunum á sjötta áratugnum. Slíkt er hvorugs hagur, Suðvesturlands né landsbyggðar, og er síst af öllu hagkvæmt fyrir þjóðarheildina. slík þróun getur komið upp vítahring sem erfitt getur verið að rjúfa og kann að leiða til þess að sífellt verði erfiðara að manna hinar þýðingarmiklu fiskvinnslustöðvar úti á landi og öllu mannlífi á landsbyggðinni hraki.“ Ég verð að viðurkenna að það er langt síðan ég hef heyrt jafnsvartsýnan tón í skýrslu, hvort sem það er frá Framkvæmdastofnun eða einhverjum öðrum opinberum aðilum. Hins vegar leiðir slík þróun til vaxandi þenslu suðvestanlands og aukins tilkostnaðar á fjölmörgum sviðum. Líklegt er að mikil byggðaröskun dragi verulega úr hagvexti. Á Suðvesturlandi búa nú yfir 142 þús. manns sem eru tæplega 60% þjóðarinnar. Hagkvæmast er fyrir þetta fólk að búa nokkurn veginn við eigin fólksfjölgun. Hin ýmsu kerfi, svo sem skólakerfi, umferðakerfi o. s. frv., geta þá þróast átakalaust og á hagkvæman hátt. Flóðbylgja innflytjenda af landsbyggðinni mun raska þessari uppbyggingu jafnframt því sem nýting dýrra mannvirkja á landsbyggðinni minnkar. Í inngangskaflanum“, segir höfundur þessarar grg., „hér að framan voru líkur leiddar að því að gera yrði verulegt átak til að tryggja nægilega öra hagþróun í landinu á allra næstu árum. Það ástand sem hér hefur verið lýst bendir eindregið til þess að þetta átak verði að mjög verulegu leyti að fara fram á landsbyggðinni.“ Í þessu tilefni vil ég minna á að þm. Bandalags jafnaðarmanna hafa hér hvað eftir annað frá því í haust kallað á tillögugerð frá ríkisstj. um einhvers konar átak í atvinnuuppbyggingu, einhvers konar átak sem bent gæti til þess að hér mætti bæta kjör manna á næstu árum með vaxandi atvinnu, framleiðslu og hagvexti. En það hefur ekkert slíkt mál komið fram á þessu þingi sem á nú að ljúka eftir nokkrar mínútur, má nánast segja. Næsta haust byrjum við á sama puði í fjárlagagerð sem ekki verður með neinu móti öðruvísi en hún hefur verið undanfarin ár. Ég hef illan grun um að við eigum eftir að bíða lengi eftir því að þessi ríkisstj. eða nokkrir aðilar hennar leggi nokkuð það til í þessum málum sem vakið gæti bjartsýni hjá fólki, og þá sérstaklega ungu fólki í þessu landi, hvað framtíð þess snertir. Sem dæmi um það hvað Framkvæmdastofnun hefur verið að fást við, sú stofnun sem hefði þó kannske helst átt að sinna að einhverju leyti því verkefni sem hér um ræðir, nægir að tiltaka nokkur dæmi í yfirlitinu yfir þau lán og styrki, sem veitt hafa verið úr Byggðasjóði, og menn geta sjálfir gert sér leik að því að vega og meta hvaða árangur til heildar þessi uppátæki Framkvæmdastofnunar hafa. Hérna stendur á bls. 99 og 101, með leyfi hæstv. forseta, í lið 354: Hverabakarí, lán til kaupa á vélum 100 þús. kr. Liður 357: Hverabakarí, lán til byggingar húss fyrir bakarí - þeir voru búnir að kaupa vélar - 300 þús. kr. Liður 259: Hverabakarí, lán til kaupa á vélum. Húsið var of stórt. Það þurfti að kaupa fleiri vélar. Liður nr. 16: lán til að bæta aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum - húsbyggingin hefur ekki svarað þeim kröfum sem gerðar eru til þeirra hluta 450 þús. kr. Ég hef, held ég, margoft reynt hér að tjá mig um hvað ég tel vera byggðastefnu og nokkuð greint á um það við aðra hér á Alþingi, en ég held að þetta, sem hér er verið að lýsa, geti ekki kallast byggðastefna. Til þess að hægt sé að vega og/eða meta grundvöll fyrirtækja sem þess sem hér um ræðir, þá á ég við rekstrargrundvöll, hvort fyrirtækið á yfir höfuð rétt á sér, verður fyrst að vera búið að ganga frá þeim þætti sem á ábyrgð ríkisins er. Menn kalla það á útlensku „strúktúr“, þ. e. nokkurs konar grundvöll. Öli þau þjónustukerfi sem sveitarfélög þurfa, þ. e. vegir og veitur og annað slíkt, menntastofnanir og þar fram eftir götunum, verða að vera sambærileg um allt land áður en hægt er að byrja að vinna með jafnsértækum hætti og réttlæta það eins og hér er gert á þessum stað. Það vekur athygli þegar flett er í gegnum þessa skýrslu að eitt fyrirtæki virðist eiga í miklum erfiðleikum hér á landi. Það er Kaupfélag Eyfirðinga. Maður hefði nú haldið, miðað við þau umsvif sem Kaupfélag Eyfirðinga stendur í, að það væri ekki í þeim vandræðum að það þyrfti að fá lánað hjá Framkvæmdastofnun, Byggðasjóði, 300 þús. kr. vegna húss og véla fyrir frystihús á Dalvík. Maður hefði ekki haldið, eftir þá miklu uppbyggingu sem Kaupfélag Eyfirðinga hefur staðið fyrir, að það þyrfti að fá lán upp á 470 þús. kr. vegna byggingar mjólkurstöðvar á Akureyri - hús sem reyndar er búið að vera lengi í byggingu - eða að það hefði þurft að fá lán upp á 300 þús. kr. til vélakaupa vegna brauðgerðar á Akureyri. Við vitum reyndar að erfiðleikar í atvinnulífi hafa gengið yfir Norðurland með kannske harðari hætti en gerst hefur annars staðar í landinu, tengist það mál reyndar þeirri svörtu sýn sem varpað er upp í þessari skýrslu, en ekki höfðum við gert okkur grein fyrir því að Norðlendingar væru svo illa komnir að þeir gætu ekki lengur prentað blöð án þess að fá styrk úr Framkvæmdastofnun til þess, sbr. 100 þús. kr. lán til Íslendings vegna endurbóta á húsi fyrir setningarþjónustu. Starfsemi eins og sú sem hér er verið að lýsa á ekki heima í reikningum Framkvæmdastofnunar. Hún á heima í banka. Ef einhvern mann vantar 100 þús. til þess að kaupa sér setningarvél fer hann ekki til Framkvæmdastofnunar, hann fer í banka. En hvers vegna fer hann í Framkvæmdastofnun? Jú, það er ein skiljanleg ástæða fyrir því. Ef hann hefur möguleika á aðgangi að þessari stofnun með einhverjum hætti gæti komið upp sú hagsýna hugsun að það væri vert að nota sér þetta því að það er svolítill munur á þeim vöxtum sem þarf að greiða í banka og þeim sem þarf að greiða í Framkvæmdastofnun. Þau lán, sem þar eru veitt, eru yfirleitt á 15% vöxtum, ef miðað er við 10 ára lán, en þurfi ég eða einhver annar maður að taka sambærilegt lán í banka borga ég að jafnaði, miðað við 10 ára lán, 21% vexti. Það er drjúgur munur þar á. Þannig er það mjög þægilegur vinargreiði að útvega kunningja sínum eða vini eða kjósanda lán úr þessari góðu stofnun. Þá er þó nokkuð um að menn eru styrktir til að greiða af þeim lánum sem þeir áður höfðu fengið. Þetta hefur verið gagnrýnt hér í ræðum áður. Auðvitað er þetta aðgerð sem almennilegt fólk ekki skilur. Það er gersamlega óþekkt í viðskiptalífi að menn geti sótt um styrk til að greiða lánið sem þeir fengu hjá bankanum og gátu ekki borgað. Það þekkist hvergi annars staðar en í Framkvæmdastofnun. En það er líka þess vegna sem þessi stofnun hefur á sér þetta illa orð og það er þess vegna sem þessari stofnun er vantreyst með þeim hætti sem er gert. Það er ekki vansalaust að þeir flokkar sem að þessari stofnun standa skuli ekki hafa manndóm í sér til að breyta þessu, hrista af sér slyðruorðið, heldur láta kúga sig til að halda áfram því kjánalega, óskiljanlega og siðlausa skipulagi sem þar tíðkast í sambandi við dreifingu opinberra fjármuna.



Herra forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar, stefnuyfirlýsingu dags. 26. maí 1983, er gert ráð fyrir því að ríkisstj. beiti sér fyrir breytingum á stjórnkerfinu eða eins og það er orðað: „Til þess að gera stjórnkerfið virkara og bæta stjórnarhætti mun ríkisstj. beita sér fyrir breytingum á stjórnkerfinu. Markmið slíkra stjórnkerfisbreytinga er að einfalda opinbera stjórnsýslu, bæta hagstjórn og samræma ákvarðanir í opinberri fjárfestingu, draga úr ríkisumsvifum og efla eftirlit löggjafarvalds með framkvæmdavaldinu.“ Síðan eru talin upp fjögur atriði: Lagt verði fyrir Alþingi frv. að nýjum lögum um Stjórnarráð Íslands. Þetta frv. hefur ekki verið lagt fyrir Alþingi. Það var lagt fram á blaðamannafundi. Það hefur aldrei verið lagt fram í ríkisstj. að mér er sagt. - Ríkisendurskoðun verði breytt á þann veg að hún heyri undir Alþingi. Ég kannast ekki við að þessu máli hafi neitt þokað áleiðis. - Rekstrarlegt eftirlit með ríkisfyrirtækjum verði eflt. Ég hef ekki frétt neitt af þessu. - Stefnt verði að því að auka útboð við opinberar framkvæmdir. Ég kannast ekki við verulegar breytingar í þessu efni. Þó hafa verið samþykkt ákveðin lög í þessa átt hér á Alþingi í vetur, en það var að frumkvæði þm. en ekki ríkisstj. Þá segir í tölul. 6 í kafla sem ber yfirskriftina „Peninga- og lánastofnanir“: „Lög um Framkvæmdastofnun ríkisins verði endurskoðuð. Verkefni áætlanadeildar verði færð til annarra stofnana. Framkvæmdasjóði verði mörkuð staða í tengslum við endurskipulagningu sjóðakerfisins. Lánastefnu Byggðasjóðs verði breytt í samræmi við upphaflegan tilgang, samhliða því sem sjálfvirkni í lánveitingum verði afnumin.“ Nú hefur það spurst að hæstv. ríkisstj. hafi haft að störfum í þessu máli nefnd, eins og í fleiri málum, og þessi nefnd hafi í raun og veru ekki komist að neinni niðurstöðu, hana hafi borið upp á sker. M. a. er frá því greint í fréttum og fjölmiðlum að innan nefndarinnar sé verulegur ágreiningur, minni hl. nefndarinnar, skipaður einhverjum fulltrúum eða fulltrúa Sjálfstfl., hafi skilað séráliti, en formaður nefndarinnar, sem mun vera sami maður og er forstjóri Framkvæmdastofnunar ríkisins, mun hafa lagst gegn því að nefndin sinnti ætlunarverki sínu eins og aðrir nefndarmenn vildu. Þegar ríkisstj. var mynduð reyndi hún að skreyta kauplækkunarfarkost sinn með ýmsum hætti. M. a. var því lýst yfir af ráðh. að stjórnkerfisbreytingar stæðu fyrir dyrum og ungu íhaldsmennirnir sem beittu sér fyrir stuðningi við þessa ríkisstj., eins og Friðrik Sophusson og Þorsteinn Pálsson, bundu miklar vonir við það skv. opinberum yfirlýsingum að eitthvað yrði gert í þessum stjórnkerfismálum. Niðurstaðan að loknu fyrsta þingi þessarar ríkisstj. er sú að það hefur ekkert hreyfst í þessum stjórnkerfismálum. Niðurstaðan þar er 0.0. En ég vil spyrja hæstv. sjútvrh.: Er það ætlun ríkisstj. að reyna að halda áfram þessu nefndarstarfi við endurskoðun á lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins undir forustu Tómasar Árnasonar?



Herra forseti. Ætli það sé nokkur vafi á því að hæstv. ríkisstj. heldur áfram á núllgrunnspunktinum í þessum efnum eins og svo mörgum öðrum, hv. þm. Svavar Gestsson? Herra forseti. Það eru engin tök á að ræða hér að neinu gagni það mál sem nú er á dagskrá þó að vissulega væri ástæða til þess. Ég kvaddi mér hljóðs hér vegna ræðu hv. 8. þm. Reykv. Stefáns Benediktssonar. Ég fagna því mjög að skýrsla Framkvæmdastofnunar ríkisins, hið skrifaða mál í henni, hefur vakið þennan hv. þm. til umhugsunar um það hvað í raun og veru er að gerast hér í landinu. Hv. þm. orðaði það eitthvað á þann veg að hann hefði ekki séð svo svartan dóm lengi, hvorki frá Framkvæmdastofnun né öðrum aðilum í landinu, um tilfærslur og fólksflutninga frá dreifbýlishéruðunum yfir á þéttbýlissvæðið á suðvesturhorni landsins. Þó að þessi skýrsla Framkvæmdastofnunar hefði ekkert gert annað en að vekja þennan hv. þm., og ég vona miklu fleiri hv. þm., til umhugsunar um það hvert stefnir í málum okkar þjóðar, verði áframhald á þeim fólksflótta frá dreifbýlinu á þéttbýlissvæðið, þá hefur hún vissulega gert gagn. Að sjálfsögðu má deila um stofnun af því tagi sem Framkvæmdastofnun ríkisins er. Auðvitað gerir hún mistök. Þar má margt betur fara. En það er enginn vafi á því að hún gerir á ýmsum mikilvægum sviðum gagn í þjóðfélaginu. Hún varð á sínum tíma til þess ásamt ýmsu öðru að snúa við þeirri þróun, sem hafði átt sér stað nokkuð mörg ár, að fólksflutningar urðu utan af landsbyggðinni hingað á þéttbýlissvæðið. Og enn ber að sama brunni. Á þessu hef ég ásamt ýmsum öðrum hv. þm. vakið athygli hér á Alþingi margoft í vetur. Ef stjórnvöld grípa ekki strax til aðgerða til að koma í veg fyrir frekari þróun í þessum efnum, þá er vandséð hvort það tekst á næstunni. Það er vissulega ánægjuefni þegar augu hv. þm., eins og hv. þm. Stefáns Benediktssonar, opnast í þessum efnum. Því fagna ég innilega og ég vænti þess að sama megi segja um þingsystkin hans í Bandalagi jafnaðarmanna, að augu þeirra hafi opnast fyrir þessum vágesti sem komið hefur í heimsókn á síðustu tímum. Ég vona að augu fleiri hv. þm. hafi opnast við lestur þessarar skýrslu frá Framkvæmdastofnun ríkisins. Sé það svo og verði það svo, þá er ég a. m. k. bjartsýnni á að ná eyrum meiri hl. hv. þm. og hæstv. ríkisstj. um það að grípa til aðgerða, stöðva þessa óheillavænlegu þróun, koma í veg fyrir að til landauðnar stefni í hinum dreifðu byggðum og allir hópist hér á suðvesturhorn landsins. Stofnun Framkvæmdastofnunar ríkisins á sínum tíma átti að vera og var liður í að snúa við þeirri þróun sem þá hafði átt sér stað. Það tókst. Og auðvitað er hægt að koma í veg fyrir að slíkt endurtaki sig. Ef þeir sem ferðinni ráða á hverjum tíma, stjórnvöld í landinu og Alþingi, eru þannig sinnuð að þau viðurkenna vandann og hafa kjark og þor til að takast á við hann, þá er ekkert vafamál að hægt er að snúa þessari óheillaþróun við. Ég vona að hin svarta skýrsla stjórnar Framkvæmdastofnunar ríkisins fyrir árið 1983, hið skrifaða mál í henni hafi orðið til þess að opna augu fleiri hv. þm. hér á Alþingi en Stefáns Benediktssonar fyrir því að hér þarf að grípa til fljótvirkra aðgerða til að snúa þessari óheillaþróun við.



Herra forseti. Byggðastefna hefur í langan tíma verið mjög umrædd hér á landi, ekki síst núna síðustu árin. Þess vegna verð ég að harma það og átelja mjög að skýrsla Framkvæmdastofnunar, þar sem framkvæmd byggðastefnunnar birtist á hverjum tíma, skuli ekki koma fram fyrr en síðast á þinginu, síðasta klukkutímann sem við höfum til að ræða málið, vegna þess að hér er vissulega um mjög þarft mál að ræða. Það er hægt að ræða þetta út frá þjóðhagslegum sjónarhótum, það er að ræða það út frá framkvæmdalegum sjónarhólum, byggðalegum, og síðan er hægt að ræða þetta út frá ýmsum innri málum stofnunarinnar eins og þau hafa verið til umr. á hverjum tíma. Þess vegna verð ég að segja að mér þykir það hin mesta synd að ekki skuli gefast betri tími hér í sþ. til að ræða þessi mál. Ég mun ekki flytja um þetta langa ræðu. Við í þingflokki Bandalags jafnaðarmanna höfum sýnt þessu máli mikinn áhuga í allan vetur. Við höfum flutt um það tvær þáltill. og við höfum fjallað um það í okkar hópi. Við höfum t. d. lýst þeirri skoðun okkar það eigi að breyta hér stjórnkerfi, færa meiri völd til fólks út í héruð. Þannig gæti ég lengi talað, en ég ætla ekki að gera þessi atriði byggðastefnunnar og þessi sjálfstæðismál fólksins í landinu frekar að umræðuefni núna. Það sem mig langar til að gera að umræðuefni er eitt örlítið atriði sem ástæða er til að skoða nánar. Stjórn þessarar stofnunar er skipuð alþm. með einni undantekningu og hefur verið skipuð alþm. alveg hingað til. Nú langar mig aðeins að skoða þetta mál hlutlægt, reyna að meta kosti þess og galla. Ef einhverjir alþm. eru hér viðstaddir, sem eru stjórnarmenn, langar mig til að biðja þá næstu 5 mínúturnar að líta á þetta mál með mér með augum alþm. Þegar alþm. er í stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins lendir hann óumflýjanlega í ýmsum hlutverkum. Hann verður í fyrsta lagi í hlutverki bankastjórans vegna þess að alþm. í stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins er þátttakandi í því að dreifa fé. Hann tekur á móti umsóknum um lán eða styrki, hann verður að vega það og meta. Hann verður að meta arðsemi, hann verður að meta félagslega hluti, hann verður að meta á ýmsan hátt. Þetta er mjög hliðstætt starfi bankastjóra. Og það eru hreint ekki litlir fjármunir sem fara um hendur þessarar stjórnar. Þetta er fyrsta hlutverkið, bankastjórahlutverkið. Annað hlutverk sem alþm. verður að rækja er náttúrlega hlutverk alþm. Hann er kjörinn á þing með atkvæðum fólks, sem býr heima í héraði, og ef í honum er einhver dugur, ætlar sér það starf til einhverrar frambúðar, verður hann að reyna að búa þannig í haginn að hann verði endurkjörinn. Hann þarf að auka orðstír sinn heima í héraði, styrkja stöðu sína á hverjum tíma gagnvart mótframbjóðendum sínum. Þetta er sem sagt staða tvö. Staða þrjú sem alþm. gæti hugsanlega komist í væri hreinlega að vera stjórnarmaður í fyrirtæki heima í héraði sem er að sækja um peninga til Framkvæmdastofnunar. Hann gæti verið stjórnarmaður í slíku fyrirtæki eða hann gæti á annan hátt verið hagsmunaaðili heima í héraði vegna vensla eða tengsla á einhvern hátt. Og þá fer nú að fjölga stólunum hjá honum vegna þess að þá gæti hann hreinlega lent í því að verða umsækjandi til Framkvæmdastofnunar ríkisins eða aðili að umsókn til Framkvæmdastofnunar ríkisins.  Fjórða atriðið er það að þessi sami alþm. á að hafa eftirlit með starfsemi eins og Framkvæmdastofnuninni. Þegar fyrir liggur skýrsla Framkvæmdastofnunar, þá eiga alþm. að lesa þá skýrslu. Og skýrslan ætti helst að vera komin það snemma fram á þinginu og vera til umr. það snemma að mönnum gæfist þar tími til talsverðra umr. og breytinga. En alþm. gætu lent í því að þurfa - og þeim ber skylda til að hafa eftirlit með því að þar sé farið að settum reglum. Þarna erum við sem sagt með alþm. í fjórum hlutverkum. Hann situr við alla borðsenda. Hann er bankastjóri, hann er alþm., hann er stjórnarmaðurinn og hann er eftirlitsaðilinn. Þetta er lítið dæmi. Ég tel að seta alþm. í stjórn stofnunar eins og Framkvæmdastofnunar sé ekki eðlileg. Ég er ekki að væna neinn um misrétti. Ég er bara að benda á að þetta fyrirkomulag gerir svo miklar kröfur til mannlegs eðlis. Menn verða óumflýjanlega að gæta svo margra hagsmuna samtímis að það er ólíklegt að það takist sem skyldi. Þetta er sem sagt alþm. í mörgum hlutverkum. Í öðru lagi langar mig aðeins að víkja að öðrum alþm., flokksbróður, sem hefði t. d. hug á að endurskoða eða gera meiri háttar athugasemdir við starfsemi stofnunarinnar. Frammi fyrir hverju stendur hann? Hann stendur frammi fyrir því að vilja kannske gagnrýna eða endurskoða eða fara ofan í saumana á gjörðum stjórnar sem flokksbróðir hans eða flokkssystir situr í. Og hvað sem líður vilja manna til faglegra vinnubragða, þá vitum við að félagsskapurinn einn og kynnin ein setja mönnum stólinn fyrir dyrnar, þannig að alþm., sem situr í stjórn slíkrar stofnunar eða félags og fyrirtækis, kemur í veg fyrir eðlilegt eftirlit flokkssystkina. Nú vil ég taka þetta dæmi svolítið víðar. Ég er hér að tala um Framkvæmdastofnun ríkisins vegna þess að þetta tækifæri barst upp í hendurnar á okkur, en þetta á auðvitað við rekstur fyrirtækja og stofnana ríkisins yfirleitt. Nú hefur hæstv. iðnrh. unnið að því ötullega í vetur að endurskoða starfsemi ýmissa fyrirtækja sem iðnrn. er aðili að. Ég hef ekki haft tíma til að fara ofan í saumana á því hverjir sitja í stjórnum þeirra fyrirtækja sem iðnrn. er aðili að, en það kæmi mér hreint ekki á óvart þó að hæstv. iðnrh. rækist á, þegar hann færi að skoða stjórnarlista fyrirtækjanna, ýmsa af sínum undirmönnum þar, ýmsa ráðuneytismennina, vegna þess að sá hefur verið skikkurinn undanfarin ár að menn úr ráðuneytum hafa tekið sæti í stjórnum ýmissa fyrirtækja eða stofnana sem eru reknar á vegum ríkisins eða ríkið á aðild að. Nú veit ég að iðnrh. gengur hart eftir hlutum, en það er einungis mannlegt að seta starfsfélaga hans í rn. í stjórnun fyrirtækja verði honum fjötur um fót við endurskoðun á starfsemi þessara sömu fyrirtækja. Við getum tekið annað dæmi úr þessu rn. Samflokksmaður hæstv. ráðh. er formaður stjórnar Rafmagnsveitna ríkisins. Nú hefur staðið yfir gagnger endurskoðun á því fyrirtæki í vetur. Ég held að það hljóti oft að hafa verið mjög erfitt í sambandi við framkvæmd þeirrar endurskoðunar að svo skyldi í pottinn vera búið að ráðh., sem er að endurskoða, vill breyta og bæta, stendur frammi fyrir því að dyggasti varðmaður kerfisins, sem hann ætlar að fara að skoða, er kannske sessunautur hans á þingflokksfundum. Herra forseti. Ég hef notað þetta tækifæri til að beina athygli að máli sem að mínu mati nær langt út fyrir Framkvæmdastofnun ríkisins. Tilefni gafst mér vegna þessarar skýrslu, en ég harma að skýrslan skyldi ekki vera á dagskrá fyrr á þinginu þannig að þm. gæfist betri tími til að láta fara fram hér í eina skiptið á vetrinum umr. um byggðastefnu, sem eru stórmál í íslenskri pólitík, en hafa ekkert verið rædd á þessu þingi. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Ég kveð mér hér hljóðs til þess að lýsa í örfáum orðum undrun minni yfir því skilningsleysi sem fram kemur hjá þeim flokksbræðrum hv. þm. Bandalags jafnaðarmanna. Hv. þm. Stefán Benediktsson tók hér dæmi í upphafi síns máls um þrjú eða fjögur lán til eins ákveðins fyrirtækis. sannleikurinn er sá að lán úr sjóðum eru veitt í áföngum eftir því sem miðar. Málið er ósköp einfalt ef hann kynnti sér hlutina. Það er lán til véla og bygginga og þetta er ekki borgað út fyrir fram. Þetta er einfaldlega borgað út eftir því sem framkvæmdum miðar og er síður en svo við að athuga. Hitt væri miklu meira athugavert ef peningunum væri hent til viðkomandi fyrirtækis áður en farið væri í framkvæmdina. Hv. þm. tók dæmi um Kaupfélag Eyfirðinga, að því væri lánað. Þetta er að sjálfsögðu fyrirtæki sem heldur uppi gífurlegri atvinnu í byggðarlagi. Er athugavert þó að slíkt fyrirtæki fái eitthvert smálán í uppbyggingu? Þetta er í raun og veru alveg furðulegt skilningsleysi. Hv. þm. Guðmundur Einarsson gagnrýndi að þm. sætu í stjórn Framkvæmdastofnunar. Það hefur aldrei verið fundið að því að þm. eru í bankaráðum og eru búnir að vera um áratugi. Það þykir ekki athugavert. Framkvæmdastofnun ríkisins birtir skrá að loknu hverju ári yfir öll sín útlán og þarf ekkert að skammast sín fyrir þau, hún birtir þau. Það getur vel verið að einhver smámistök fljóti þá með, en það sér þá almenningur. En hvernig væri að aðrar bankastofnanir í landinu birtu skrá um öll sín útlán? Væri ekki þörf á að fá það? Þetta er eina stofnunin í landinu sem dettur í hug að birta sín útlán. Hér er tímaleysi og ég sé ekki ástæðu til að tefja tímann. Ég vildi aðeins lýsa undrun minni á málflutningi hv. þm.



Herra forseti. Það er ekki tími til eða tök á að taka þetta mikilsverða mál, sem byggðastefna og mál þar að lútandi eru, til umfjöllunar nú. Það mun ég ekki gera. Það er rétt, sem fram hefur komið, að þetta hefði betur verið komið á dagskrá fyrr svo að menn hefðu getað gert því betri skil. Ég mun einnegin, vegna þess að málin eru mér persónulega að mörgu leyti mjög skyld, leiða hjá mér nú að víkja að einstökum þáttum, sem að þessum málum lúta, en vil aðeins segja í sambandi við tilvitnanir sem hv. 8. þm. Reykv. nefndi, að það voru nú ekki lýsandi dæmi heldur valin meira til að sýna þá hliðina sem menn þó kjósa af þessari starfsemi. En vegna þess sem kom fram í máli hv. 4. landsk. þm., um skipan ráðuneytismanna, kerfismannanna í stjórnum fyrirtækja, sem rekin eru á vegum rn., vil ég taka fram að ég hef gert mér ljósa grein fyrir þeim vanköntum sem á því eru og raunar tekið þá nýbreytni eindregið upp að ráðuneytismenn skipi ekki stjórnir slíkra fyrirtækja. Aftur á móti ætla ég þeim hverjum um sig að hafa eftirlit með einstökum fyrirtækjum, það er annað mál, en ekki vera ábyrgir af starfsemi viðkomandi fyrirtækja. Ég hef hins vegar þá skoðun um stjórnendur í slíkum fyrirtækjum, sementsverksmiðju, kísiliðju, sjóefnavinnslu, járnblendi o. s. frv., að þar eigi að sitja mest í stjórnum menn úr atvinnulífinu. Menn mega gjarnan hafa pólitíska hliðsjón af skipan manna í því sambandi líka því að ýmsir verðmætir vitmenn í pólitík eru frammámenn í atvinnulífinu sem betur fer. En þetta er mín skoðun og ég nefni þetta sérstaklega í sambandi við orð hv. 4. landsk. þm., Guðmundar Einarssonar. Þeim mun meiri ástæða hefði verið til að gera þessum málum mun ítarlegri skil en nú er kostur á vegna þeirra ástæðna sem komu hér fram sérstaklega í máli hv. 3. þm. Vestf., Karvels Pálmasonar, því að enn sækir á okkur þessi óhamingja, sem hefur orðið okkur þung í skauti, sem er röskun í byggð landsins. Ég segi ekki að að öllu leyti sé hún og hafi allan tímann verið ill einvörðungu. Það er ástæðulaust að gera sér þann veg til. En eftir sem áður er það áreiðanlega þegar til lengdar lætur mikið hagsmunamál okkar að byggja landið allt. Þar er heldur ekki átt við að menn byggi útnára og hafi ekkert nema kostnað af því að hjálpa þeim sem þar vilja setja sig niður við að hjara. Það er allt annað mál. Þá eru menn að seilast um hurð til lokunnar ef þeir ætla sér þá dul að framkvæma byggðastefnu með þeim hætti. Það er líka rétt að á framkvæmd byggðastefnunnar og skilgreiningu hefur kannske skort að því leyti sem framkvæmdin hefur verið á undan og farið öðruvísi úr hendi en ella hefði verið, ef menn hefðu orðið á eitt sáttir um skilgreiningu og stefnumótunina sjálfa. Margt hefur þó vel áunnist vegna þessarar starfsemi, en margt má betur fara og víst er um það, að það er stefna þessarar ríkisstj. að endurskoða þessa starfsemi og tilhögun í samræmi við það sem segir í stjórnarsáttmála. Það hefur gengið hægar og tregar en menn hefðu kosið og þegar hafa skilið leiðir hjá þeim sem skipaðir voru til þessa verks að endurskoða og leggja fyrir tillögur um endurskoðun sem síðan yrði fylgt eftir með lagabreytingu á hinu háa Alþingi. Nýlega hefur nefndin skilað klofin áliti sínu, að vísu ekki sérstaklega sundurgreindu eða með nákvæmum útlistingum, en ég á von á því að ríkisstj. taki þessi mál í framhaldi af því fljótlega til meðferðar. Hins vegar var þessi þáttur að vísu í spurningu frá hv. 3. þm. Reykv. og beindist að starfandi forsrh. og læt ég að öðru leyti útrætt um þetta mál.



Herra forseti. Vegna orða hv. 3. þm. Vestf. vildi ég hógværlega mega beina því til hans vegna orða um opin augu að hann mætti upp ljúka sínum eigin augum og kynna sér tillöguflutning BJ hér í vetur og málflutning. Ég vil minna hann á þáltill. um mótun byggðastefnu, sem flutt var hér strax í upphafi vetrar. Ég vil minna hann á tillöguflutning um atvinnuuppbyggingu, sem flutt var hér, en því miður allt of síðla vetrar til þess að hún geti komið hér til umr. Sú þróun, sem lýst er í skýrslu Framkvæmdastofnunar, hefur vakað hér lengi við sjóndeildarhringinn og mikið verið talað um hana af mörgum. Menn hafa talað um rangar fjárfestingar í þessu þjóðfélagi og óhugnanlegar afleiðingar þeirra og menn hafa bent á ýmis ráð til úrlausnar og menn hafa lýst áhyggjum sínum yfir þessu ástandi. Það er það sem hér er til umr. í raun og veru. Sú bjartsýnislega uppbygging, sem átti sér stað á þeim áratug sem lýst er í skýrslu Framkvæmdastofnunar, var að stórum hluta að því er virðist blekking. Fjárfestingin var um ráð fram. Hún skilaði ekki þeim árangri sem skyldi og núna situr landsbyggðin eftir í sárum, stendur ekki undir þeim röngu fjárfestingum sem átti að byggja framtíðina á. Á þessum vanda verður að taka. Fyrir því hafa mín augu verið opin alla tíð og þess vegna hefur minn tillöguflutningur og málflutningur verið með þeim hætti sem hann var hér á þingi í vetur.



Herra forseti. Það væri ofsögum sagt að segja að hann væri rausnarlega skammtaður, tíminn til að ræða hinar ýmsu skýrslur frá hæstv. ráðherrum. Mörgum þótti nú stungin tólg, eins og hér er stundum sagt, þegar tekin var til umr. seint og um síðir skýrsla hæstv. utanrrh., en segja má að nú taki fyrst í hnúkana þegar okkur er á síðasta degi þingsins innan ákveðinna tímamarka ætlað að ræða þessa skýrslu hæstv. forsrh. og væntanlega þá ljúka því af áður en þinglausnir fara fram hér á eftir. Sjálfsagt mundum við ekki leysa öll þau vandamál sem hér er um fjallað þó að við hefðum eitthvað rýmri tíma til þess að ræða málin. Má í því sambandi vitna í einn verðmætan vitmann, eins og hér var einnig sagt áðan, sem sagði einhvern tíma að heimurinn yrði sennilega ekki frelsaður utan dagskrár í Sþ. Mér er til efs að öll vandamál landsbyggðarinnar yrðu leyst hér þó að við hefðum jafnvel eitthvað rýmri tíma til að ræða þau en nú stendur til boða. En orð eru einu sinni til alls fyrst. Það sem mér finnst ánægjulegt í sambandi við þessa skýrslu og þá stuttu umr. sem hún hefur hér fengið er að það virðast hafa ýtt nokkuð við mönnum þær staðhæfingar, sem þar eru settar fram og rökstuddar, um hvert stefni með jafnvægi í byggð landsins. Það kemur fram í þessari skýrslu að landsbyggðin tapaði til suðvesturhornsins fast að 1000 manns á síðasta ári og segir það þó ekkert um þá byggðaröskun sem falin er innan fjórðunganna og innan þessara svæða og kemur ekki fram í þessum tölum. Ég hef margoft, herra forseti, í ræðum hér á hinu háa Alþingi, og nú síðast í eldhúsdagsumr. um daginn bent á þá afturför sem hér er að eiga sér stað. Ég vil ekki nota orðið „þróun“ í þessu sambandi. Ég endurtek að það er ánægjulegt ef þessi skýrsla þó svört sé hefur orðið til þess að hreyfa eitthvað við mönnum. Hvort hún nær að hreyfa við þeim mönnum sem leggja hana hér fram, þ. e. hæstv. forsrh. og hæstv. ríkisstj., er svo annað mál og læt ég ósagt um. En að ári munum við fá nýjar tölur. Þær tölur verða ákveðinn mælikvarði á frammistöðu hæstv. ríkisstj. og stjórnvalda yfirleitt. Ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, að ég óttast þær tölur, en þær munum við væntanlega ræða á næsta þingi, herra forseti, nær það verður sett og hverjir sem þar sitja.



Herra forseti. Ég ætla í örfáum orðum að fagna þeim upplýsingum sem komu fram í máli hæstv. iðnrh. um það að hann taki deildarstjóra ráðuneytis síns úr stjórnum fyrirtækja sem rn. á eða rekur. Þetta tel ég að séu mikilsverðar fréttir vegna þess að þetta er að mínu mati eiginlega sama eðlis og að taka alþm. úr stjórnum fyrirtækja eins og Framkvæmdastofnunar ríkisins, ríkisbanka og þess háttar. Mér virðist að þeirri skoðun sé að vaxa fiskur um hrygg að þm. beri mjög stranglega að gæta hlutleysis síns eða vera hafnir yfir allan grun hvað varðar hagsmunaárekstra. Það er einmitt það veganesti sem sjá má að t. d. kanadísk yfirvöld gefa sínum þm. Það eru ekki settar neinar ákveðnar reglur um hvað þeir megi eða megi ekki vera. Það er bara sagt að þm. megi undir engum kringumstæðum koma sér í þá aðstöðu að frelsi hans sé ekki hafið yfir grun. Það er í raun og veru eina reglan sem við getum farið eftir. Ég held að við ættum að taka hana upp í auknum mæli í íslenskri stjórnsýslu. Kannske er sú viðleitni, sem hæstv. iðnrh. lýsti áðan, byrjun á því.



Herra forseti. Aðeins örstutt aths. út af fsp. hv. 3. þm. Reykv. Hann vitnaði í nokkur atriði sem tilgreind eru í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. og spurði hvað hefði miðað varðandi þau atriði er þar voru nefnd. Í fyrsta lagi er þetta að segja um endurskoðun á stjórnskipun og lögum um Stjórnarráð Íslands: Það hefur verið starfandi nefnd í því máli og hefur hún starfað mjög ötullega, skilað frá sér verulegum upplýsingum og gögnum. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að frekari ákvarðanir hafa ekki verið teknar, enda er hér um mjög stórt mál að ræða og eðlilegt að það taki nokkurn tíma. En ég get fullvissað hv. þm. um að það er staðfastur ásetningur ríkisstj. að reyna að halda þessu verki áfram og gera breytingar í ýmsum þáttum stjórnskipunarinnar, enda á ég von á að allir geti verið um það sammála að það sé eðlilegt að taka þau mál annað slagið til endurskoðunar í ljósi breyttra tíma og nýrra sjónarmiða og vinnubragða. Í öðru lagi nefndi hv. þm. Ríkisendurskoðun. Ég get greint frá því að sama nefnd og áður gat hefur tekið til endurskoðunar frv.-drög sem liggja fyrir í því máli og eru að miklu leyti byggð á frv. sem flutt var á Alþingi fyrir allmörgum árum. Nú hefur nefndin sent frá sér drög að slíku frv. og vænti ég þess að það mundi verða lagt fram á n. k. Alþingi. Í þriðja lagi nefndi hann rekstrareftirlit. Það tengist nú m. a. breyttum starfsháttum í eftirliti ríkisins og Alþingi og ég tel að Ríkisendurskoðun hljóti að verða mikilvægasti þátturinn í þeirri endurskipulagningu. Það hefur færst mjög í vöxt eftir að núv. ríkisstj. tók við að láta fara fram úttekt á starfsemi ýmissa stofnana og verður því starfi að sjálfsögðu haldið áfram. Í fjórða lagi nefndi hann útboð. Það hefur einnig færst í vöxt, þó að það hafi verið stundað í nokkrum mæli lengi, að láta fara fram útboð sérstaklega í opinberar framkvæmdir. Einnig hefur komið til umræðu og menn hafa reynt fyrir sér um að bjóða út þjónustuþætti. Þar hefur niðurstaðan í sumum tilfellum orðið sú að það hefur ekki þótt hagkvæmt, en það hlýtur að vera eðlilegt að einnig sé tekið til athugunar hvort ekki sé hægt að bjóða út ýmsa þjónustuþætti sem ríkið sér um. Að síðustu spurðist hann fyrir um endurskoðun á lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins. Það hefur komið hér fram að nefnd hefur starfað að því máli og skilað áliti. Hún varð ekki sammála og frekari afstaða til þeirra starfa hefur ekki verið tekin af ríkisstj. Það er uppi ágreiningur um nokkur atriði, en full samstaða um önnur mjög mikilvæg atriði. Það er að sjálfsögðu ekkert óeðlilegt að ágreiningur sé um slík mál eða menn séu hikandi um mjög róttækar breytingar í þessum efnum. Ég er þeirrar skoðunar að starf Framkvæmdastofnunar ríkisins hafi verið mikilvægt fyrir þróun byggðar í landinu og eftir að þær upplýsingar hafa borist, eins og hafa komið fram í þeirri skýrslu sem við höfum fengið á okkar borð, að þarna hafi verulega hallað undan fæti, þá er að sjálfsögðu eðlilegt að menn hiki við að gera þær breytingar sem yrðu til þess að stuðningur við atvinnuvegina mundi minnka. Það eru uppi mjög margar raddir um að það verði að draga úr störfum í landbúnaði og í sjávarútvegi vegna þess að þar séu of margir við störf. Það er vissulega rétt í mörgum tilvikum. En á sama tíma hefur þjónustubáknið, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, þanist út og virðist því miður halda áfram að þenjast út. Ég verð ekki var við að þeir sem gagnrýna mest þau störf sem unnin eru í atvinnuvegum víða úti um land geri sambærilegar kröfur til útþenslu þjónustukerfisins hér, sem er einkum til húsa hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er enginn vafi á að sá flutningur á mannafla sem hefur átt sér stað núna síðustu árin er fyrst og fremst til kominn vegna þess að þjónustan er í mun meira mæli byggð hér upp, sem er að miklu leyti eðlilegt, en atvinnulífið úti um land hefur ekki getað tekið við þeim mannafla sem þar hefur verið fyrir hendi.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til að þakka hæstv. sjútvrh. fyrir þau svör sem hann hefur gefið. Það er í fyrsta lagi ljóst að það er ágreiningur í ríkisstj. um hvernig á að halda áfram endurskoðun á lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins. Nefnd hefur skilað áliti, sagði hæstv. ráðh., og ákvörðun um framhald hefur ekki verið tekin. Það er sem sagt verið að togast á um það núna milli stjórnarflokkanna hvernig framhaldið verður á þessu verki þessarar nefndar sem átti að endurskoða Framkvæmdastofnunina og sjóðakerfið. Þar er ágreiningur í þessu efni eins og í mörgum öðrum málum sem við höfum kynnst síðustu dagana úr stjórnarsamstarfinu. Það væri hins vegar ástæða til að fara fram á það við hæstv. sjútvrh. að hann hlutist til um að alþm. fái sent það nál, sem hér um ræðir þannig að þm. geti kynnt sér það hvaða ágreiningur er hér uppi og hvaða tillögur liggja þegar frammi. Þá kom ég að því sem hæstv. ráðh. sagði um endurskoðun á lögum um Stjórnarráð Íslands. Hann taldi að hugmyndir um breytingu á stöðu Ríkisendurskoðunar og rekstrareftirlit opinberra fyrirtækja tengdist allt því máli. Kann vel að vera að menn endi með því að tengja þetta allt saman. Ég vil láta það koma fram hér sem mína skoðun að ég tel að endurskoðun á lögum um Stjórnarráð Íslands sé eitt stærsta nauðsynjamál varðandi stjórnkerfisbreytingar í landinu. Ég held að það væri mjög þarft ef hægt væri að vinna þannig að þeim málum að tillögur um endurskoðun lægju fyrir snemma á næsta þingi. Ég tel að það sé varla hægt að gera sér hugmyndir um að breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands komi til framkvæmda nema við stjórnarskipti og það er nauðsynlegt að halda þannig á málum að niðurstaða af endurskoðun þessari liggi fyrir vel í tæka tíð fyrir næstu alþingiskosningar, hvenær svo sem þær verða. Ég lít í rauninni sömu augum á þetta mál og endurskoðun á lögum um þingsköp Alþingis. Ég tel að það sé mjög brýnt að endurskoða þau lög og alla starfshætti Alþingis og tel að ef það tækist að tengja endurskoðun á þessu tvennu saman með skikkanlegum hætti væri verulegum áfanga náð því að ég tel að hvort tveggja sé að störf Alþingis megi bæta mjög og Stjórnarráðs Íslands ekki síður. Ég vil svo að lokum segja það, herra forseti, að sú umræða sem hér hefur farið fram um Framkvæmdastofnun ríkisins segir út af fyrir sig kannske ekki ýkjamargt. En það er rétt að undirstrika það að síðustu að lausnin á vanda hinna dreifðu byggða ílandinu getur ekki falist í því að taka upp einhliða markaðshyggju á öllum sviðum. Þeir sem leggja áherslu á markaðshyggju eru að stefna fólki og fjármagni í landinu öllu á einn og sama staðinn. Þess vegna er ljóst að lausn á vanda hinna dreifðu byggða í landinu fæst einungis á félagslegum grundvelli. Þess vegna er núv. ríkisstj. á villigötum í byggðamálum.



Háttvirtir alþingismenn. Nú verður gefið stutt yfirlit um störf Alþingis. Þingið hefur staðið yfir frá 10. okt. til 20. des. 1983 og frá 23. jan. til 22. maí 1984, alls 193 daga. Þingfundir hafa verið haldnir: Í neðri deild 107 Íefri deild 113 Í sameinuðu þingi 95 Alls 315 Þingmál og úrslit þeirra: I. Lagafrumvörp: 1. Stjórnarfrumvörp: a. Lögð fyrir neðri deild 38 b. Lögð fyrir efri deild 81 c. Lagt fyrir sameinað þing 1 120 2. Þingmannafrumvörp: a. Borin fram í neðri deild 49 b. Borin fram í efri deild 18 67 187 Úrslit urðu þessi: a. Afgreidd sem lög: Stjórnskipunarlög 1 Stjórnarfrumvörp 93 Þingmannafrumvörp 17 111 b. Vísað til ríkisstjórnarinnar: Þingmannafrumvörpum 2 c. Felld: Stjórnarfrumvarp 1 Þingmannafrumvarp 1 2 d. Ekki útrædd: Stjórnarfrumvörp 25 Þingmannafrumvörp 45 70 187 II. Þingsályktunartillögur: Bornar fram í sameinuðu þingi 110 Úrslit urðu þessi: a. Ályktanir Alþingis 25 b. Felld 1 c. Vísað til ríkisstjórnarinnar 4 d. Afgreidd með rökstuddri dagskrá 1 e. Ekki útræddar 78 f. Vísað frá 1 110 III. Fyrirspurnir: Í sameinuðu þingi 148. Sumar eru fleiri saman á þingskjali, svo að málatala þeirra er ekki nema . . 73 Allar voru fyrirspurnir þessar ræddar eða svarað skriflega nema 16. Mál til meðferðar í þinginu alls 370 Skýrslur ráðherra voru 14 Tala prentaðra þingskjala 1128 Svo sem marka má af þessu yfirliti hafa mörg mikilvæg mál verið til meðferðar og hlotið afgreiðslu. Þótt menn hafi greint á um ýmislegt, sem gert hefur verið, sameinast allir alþm. í þeirri ósk að störf þessa þings megi verða til heilla landi og lýð. Þetta þing, sem nú er að ljúka, hefur að ýmsu leyti verið með sérstökum hætti. Fleiri þingflokkar eru nú á Alþingi en nokkru sinni áður frá endurreisn þess. Fleiri þingmál hafa nú legið fyrir þessu þingi en nokkru sinni áður. Allt reynir þetta meira en áður á skipulag og starfshætti Alþingis. En Alþingi byggir á traustum grunni og langri reynslu sem vísar veginn þegar aðlaga þarf vinnubrögð nýjum aðstæðum og viðhorfum. Engar verulegar breytingar hafa verið gerðar á þingsköpum Alþingis um langt skeið. Það var því tímabær ákvörðun, sem tekin var á þessu þingi, þegar ákveðið var að setja á stofn nefnd til að endurskoða þingsköp. Þessi nefnd vinnur nú að þessu þýðingarmikla máli. Ekki gerist þörf að gerbreyta eða umbylta lögum um þingsköp. Hins vegar hafa einkum hin síðustu ár komið fram hugmyndir um breytingar í einstökum efnum eins og hv. alþm. er best kunnugt um. Má þar til nefna atriði eins og t. d. meðferð þáltill., fyrirkomulag fsp. framkvæmd utandagskrárumræðna, störf og hlutverk þingnefnda og útvarp frá Alþingi. Þing það sem nú er að ljúka hefur ekki farið varhluta af gagnrýni frekar en oftast áður. Gagnrýni er í sjálfu sér góðra gjalda verð þegar í henni felast gagnlegar ábendingar og aðhald fyrir okkur þm. Slíkt ber ekki vott um andúð og virðingarleysi fyrir Alþingi, heldur þvert á móti sýnir áhuga og stolt fyrir elstu og mikilvægustu stofnun landsins. Hin almenna umræða um starfshætti Alþingis er af hinu góða því að þm. geta margan lærdóm af henni dregið, bæði við mótun þingskapa og framkvæmd þeirra. Hins vegar má ekki heldur gína við hverri flugu sem kastað er fram í hinni mikilvægu umræðu um Alþingi og störf þess. Þar kennir stundum grasa sem sprottin eru af meiri eða minni misskilningi og vankunnáttu, svo að ekki sé meira sagt. Það má heldur ekki, þó í góðum tilgangi sé, seilast um of til erlendra fyrirmynda um starfshætti Alþingis. Það ber jafnan að hafa í huga að Alþingi hefur í veigamiklum efnum sérstöðu, þegar borið er saman við flestar erlendar löggjafarsamkomur. Það eru mörg vandamál í löggjafarþingum sem stafa af margföldu fjölmenni á við það sem við höfum á Alþingi. Þess vegna ber að varast að apa eftir vinnubrögð sem eru ill nauðsyn til að mæta vanda hinna fjölmennu löggjafarþinga en hjá okkur kunna að geta hindrað að Alþingi njóti þess ómetanlega hagræðis sem fylgir fámennri löggjafarsamkomu. Mestu varðar að í þeirri stöðugu viðleitni sem halda verður uppi til að aðlaga starfshætti Alþingis kröfum tímans hverju sinni verði tekið mið af þeirri sérstöðu og löngu reynslu sem elsta löggjafarþing heims hefur yfir að ráða. Við Íslendingar minnumst gjarnan á það við hátíðleg tækifæri eða á mikilvægum stundum að við eigum elsta löggjafarþingið. Kannske minnum við ekki síst erlenda menn á þessi sannindi þegar svo ber undir. Engum ber frekar að hafa þessa staðreynd í heiðri en einmitt Alþingi sjálfu. Þetta þing, sem nú er að ljúka, er haldið 1053.–1054. ári frá stofnun Alþingis. Spurning er hvort ekki sé bragarbót að því að árafjölda frá stofnun Alþingis sé jafnan getið á þskj. hliðstætt því sem nú er getið tölu löggjafarþinga. Þennan sið mætti taka upp á næsta þingi, ef rétt þætti. Þá verður á þessu ári breyting er varðar stöðu skrifstofustjóra Alþingis. Friðjón Sigurðsson skrifstofustjóri lætur af störfum fyrir aldurs sakir. Í dag samþykktu forsetar Alþingis að ráða Friðrik Ólafsson lögfræðing og ritstjóra Lagasafnsins skrifstofustjóra Alþingis frá 1. sept. n. k. Þegar næsta reglulegt Alþingi kemur saman hefur því Friðjón Sigurðsson látið af störfum skrifstofustjóra. Friðjón Sigurðsson hefur verið skrifstofustjóri Alþingis í 28 ár og áður var hann búinn að vera fulltrúi á skrifstofu Alþingis í 12 ár. Þetta er langur starfstími og Friðjón Sigurðsson hefur verið skrifstofustjóri Alþingis í meira en 1/4 þess tíma sem þetta embætti hefur verið við lýði frá fyrsta löggjafarþinginu 1875. Á starfstíma Friðjóns Sigurðssonar hefur orðið mikil breyting á starfsháttum Alþingis. Þessar breytingar koma við skrifstofustjórann með tvennu móti. Annars vegar auka þær umsvif og verkefni skrifstofustjóra. Hins vegar gera þær meiri kröfur til forsjár og stjórnunar af hálfu skrifstofustjóra. Friðjón Sigurðsson hefur staðið að nauðsynlegum breytingum í rekstri þingsins og jafnframt gætt þess að ekki hafi verið ofgert. Þannig hefur í senn Alþingi lagað sig að kröfum tímans og gætt hefur verið þess að staðið væri á gömlum merg í umróti liðandi stundar. Friðjóni Sigurðssyni eru færðar þakkir fyrir hans mikilvægu störf í þágu Alþingis, sem hann hefur unnið af sérstakri kostgæfni, elju og samviskusemi. Nú við þinglausnir vil ég þakka öllum alþm. fyrir ágætt og ánægjulegt samstarf á þessu þingi. sérstakár þakkir færi ég varaforsetum, sem jafnan hafa fúslega veitt mér hina ágætustu aðstoð. Ég þakka skrifurum þingsins eljusemi og kostgæfni í störfum. Skrifstofustjóra og öllu starfsfólki Alþingis þakka ég fyrir mikið og gott starf og fyrir ánægjulega samvinnu í hvívetna. Ég óska utanbæjarþm. góðrar heimferðar og ánægjulegrar heimkomu og ég vænti þess að við hittumst öll heil á komandi hausti þegar Alþingi kemur saman á ný. Heill og hamingja fylgi öllum hv. alþm. og starfsliði Alþingis. Fyrir hönd Alþingis bið ég öllum Íslendingum árs og friðar.



Ég vil fyrir hönd alþm. þakka hæstv. forseta fyrir hlý orð og góðar óskir okkur til handa. Ég þakka honum fyrir ágæta forustu um þingstörfin í vetur og fyrir réttláta fundarstjórn. Ég árna honum og fjölskyldu hans allra heilla á komandi sumri. Ég vil einnig þakka starfsliði Alþingis fyrir ágæt störf á liðnum vetri. En alveg sérstaklega vil ég þakka skrifstofustjóra Alþingis fyrir framúrskarandi störf í þágu Alþingis um áratuga skeið, en hann lætur nú af störfum, eins og hér hefur komi fram. Ég vil óska honum og fjölskyldu hans alls hins besta á komandi árum. Ég vænti þess að við megum öll hittast heil á húfi á komandi hausti. Ég bið alþm. að taka undir orð mín með því að rísa úr sætum - 
            



Ég vil þakka hv. 3. þm. Norðurl. v. fyrir hlý orð í minn garð og ég vil þakka hv. alþm. fyrir að taka undir orð hans. Ég ítreka óskir mínar um gæfu og gengi ykkur öllum til handa.



Gefið hefur verið út svofellt forsetabréf: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Alþingi, 106. löggjafarþing, lýkur störfum í dag, þriðjudaginn 22. maí 1984. Gjört í Reykjavík, 22. maí 1984. Vigdís Finnbogadóttir. Steingrímur Hermannsson.“ Samkvæmt þessu bréfi, sem ég nú hef lesið, lýsi ég yfir því að þessu þingi, sem nú hefur lokið störfum, er slitið. Óska ég þingmönnum velfarnaðar, þjóðinni allra heilla og bið alþingismenn að minnast fósturjarðar vorrar, Íslands, með því að rísa úr sætum. Þingheimur stóð upp og sjútvrh., Halldór Ásgrímsson, mælti: „Heill forseta vorum og fósturjörð. Ísland lifi.“ Tóku þingmenn undir þau orð með ferföldu húrrahrópi. Var síðan af þingi gengið.