Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svohljóðandi bréf: „Alþingi, 22. mars 1982. Sighvatur Björgvinsson, 3. þm. Vestf., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum mun ég ekki geta sótt þingfundi á næstunni. Ég leyfi mér því með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varaþingmaður Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi, Gunnar R. Pétursson rafvirki, Patreksfirði, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Alexander Stefánsson, forseti Nd.“ Gunnar R. Pétursson hefur áður átt sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og kjörbréf hans því verið rannsakað. Býð ég hann velkominn til starfa á Alþingi.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár að gefnu tilefni, er varðar mál sem er í senn mikilvægt og þolir ekki bið. Svo sem alkunna er urðu þau tíðindi 12. mars s.l., að iðnrh. gaf orkumálastjóra fyrirmæli sem jafngiltu riftingu á skriflegum samningi sem Orkustofnun hafði gert við Almennu verkfræðistofuna vegna jarðvegsrannsókna í Helguvík, þar sem ætlunin er að reisa hina nýju eldsneytisgeyma fyrir varnarliðið. Menn hafa verið furðu lostnir yfir þessu framferði hæstv. iðnrh. Virðist svo vera hvort sem um er að ræða stjórnarsinna eða stjórnarandstæðinga. A.m.k. telur hæstv. utanrrh. þetta framferði einstætt í sinni röð og bregður samráðh. sínum, hæstv. iðnrh., um valdníðslu. En þessi stjórnsýsluathöfn hæstv. iðnrh. vekur fleiri spurningar. Hvað um heimild hæstv. iðnrh. til þeirrar ákvarðanatöku sem hér er um að ræða? Þetta er spurning um hvort æðra sett stjórnvald gengur inn á svið lægra setts stjórnvalds með ólögmætum hætti. Þetta er spurning um hvort hæstv. iðnrh. hafi haft heimild til ákvörðunar sinnar eða hvort um valdþurrð gæti verið að ræða. Ástæðan fyrir því, að ég vek athygli á þessu, er sú, að Orkustofnun hefur sérstaka stjórn og ekkert hefur komið fram um aðild stjórnar Orkustofnunar að því sem gerst hefur. Það hefur ekkert komið fram um að stjórn Orkustofnunar hafi tekið ákvörðun um að rifta samningnum við Almennu verkfræðistofuna að hafi mælt fyrir um það eða raunar hafi nokkuð vitað um það. En hvað er þá um skipun og hlutverk stjórnar Orkustofnunar - þessarar stjórnar sem svo litlar sögur fara af, jafnvel þegar svo stór mál eru ráðin á vegum Orkustofnunar sem nú er raun á með riftun samningsins við Almennu verkfræðistofuna? Með bréfi iðnrn., dags. 1. ágúst 1980, var skipuð nefnd til að gera tillögur um endurbætur á innra skipulagi og stjórnsýslu Orkustofnunar. Hinn 15. des. 1980 skilaði nefndin áfangatillögum ásamt greinargerð og var þar m.a. lagt til að skipuð yrði stjórn Orkustofnunar. Í samræmi við þessar tillögur ákvað iðnrh. að skipa þriggja manna stjórn Orkustofnunar. Stjórnin skyldi hafa með höndum yfirstjórn stofnunarinnar, fjalla um stefnu hennar, skipulag og starfshætti og fara ásamt orkumálastjóra með tengsl við iðnrn. Í samræmi við þetta skipaði hæstv. iðnrh. með bréfi, dags. 24. febr. 1981, þriggja manna stjórn fyrir Orkustofnun. Fram til þessa hafði Orkustofnun ekki haft sérstaka stjórn, heldur heyrt beint undir iðnrh. Þessi skipulagsbreyting á Orkustofnun þótti umtalsverð og gerði hæstv. iðnrh. grein fyrir henni í umr. hér á hv. Alþingi í aprílmánuði s.l. Vitnaði hæstv. iðnrh. þá til greinargerðar þeirrar nefndar sem vann að tillögugerð um endurbætur á innra skipulagi og stjórnsýslu Orkustofnunar. Ráðh. sagði þá að markmiðið með skipulagsbreytingunum væri að bæta almenna stjórnun og stjórnsýslu á Orkustofnun og skapa þannig grundvöll fyrir árangursríkari rekstri. Orkustofnun hefði stækkað verulega á s.l. áratug, bæði hvað varðar starfslið, fjármagn til ráðstöfunar og fjölda einstakra verkefna. Skipulag stofnunarinnar hefði hins vegar ekki að sama skapi þróast til aðlögunar breyttum aðstæðum. Ætti þetta sérstaklega við um yfirstjórn stofnunarinnar. Megininntakið í áfangatillögum nefndarinnar væri breikkun efsta stigs stjórnar á Orkustofnun, eins og það var orðað, aukin áhrif almennra starfsmanna á stjórnun og starfshætti og efling stjórnsýslu og fjármálastjórnunar á stofnuninni. Auk þess væri hér um að ræða ráðstafanir til að efla tengsl stofnunarinnar við iðnrh. og til að skapa möguleika á betri samhæfingu við hina ýmsu orkumálaaðila landsins. Í þessum umr. tók hæstv. iðnrh. enn fremur fram með tilvitnun í tillögur endurskoðunarnefndarinnar, að stjórn Orkustofnunar skuli hafa með höndum yfirstjórn stofnunarinnar, marka henni stefnu, fjalla um skipulag og starfshætti og fara ásamt orkumálastjóra með tengsl stofnunarinnar við iðnrh. Tekið var fram að í verkahring stjórnarinnar yrðu allir þættir stjórnunar, almennrar starfsemi og starfsmannahalds á stofnuninni, þ. á m. stefnumótun, samþykkt verkefna og fjárhagsáætlana og stefnumörkun í samskiptum við aðila utan stofnunarinnar. Enn fremur tók hæstv. iðnrh. fram að hann teldi að með því að setja Orkustofnun stjórn væri stigið skref sem að bestu manna yfirsýn hefði verið rétt að stiga og yrði stofnuninni til framdráttar. Það er ekki að ófyrirsynju að mönnum komi í hug stjórn Orkustofnunar þegar slíkir atburðir verða sem riftun samnings Orkustofnunar við Almennu verkfræðistofuna, og óneitanlega gegnir það nokkurri furðu, að ekkert skuli hafa heyrst til stjórnar Orkustofnunar þegar slíkir atburðir hafa gerst viðvíkjandi Orkustofnun sem raun ber nú vitni um. Mér virðist bresta mjög á að hv. Alþingi og raunar almenningur í landinu fái þær upplýsingar sem hann á rétt á um hlut stjórnar Orkustofnunar í því sem nú hefur gerst. Það verður ekki lengur þagað þunnu hljóði um þetta mál og því hef ég núna hreyft þessu máli utan dagskrár. Hér er um mál að ræða sem er í senn mikilvægt og þolir ekki bið, eins og ég áður sagði. Ég leyfi mér að óska eftir að hæstv. iðnrh. gefi hv. Alþingi upplýsingar um hver eru afskipti stjórnar Orkustofnunar af samningi stofnunarinnar við Almennu verkfræðistofuna? Var samningurinn gerður með vilja og vitund stjórnarinnar? Hefur ráh. haft samráð við stjórnina um aðgerðir sínar vegna samningsins? Hver er afstaða stjórnarinnar til samningsins og aðgerða ráðh.? Það, sem hér er spurt um, varðar formhlið þessa mál. Það er spurningin um valdþurrð. Þar að auki er efnishlið málsins. Það er valdníðsla hæstv. iðnrh., eins og hæstv. utanrrh. hefur orðað það. Það var í gær sem iðnrn. gaf út fréttatilkynningu um samning Orkustofnunar og Almennu verkfræðistofunnar um jarðfræðilegar rannsóknir í Helguvík. Í fréttatilkynningunni segir að iðnrn. hafi lokið hinn 18. þ.m. við athugun á samningum Almennu verkfræðistofunnar og Orkustofnunar. Niðurstöður rn. hafi verið þær, að samningarnir séu haldnir annmörkum, eins og það er orðað. Helsti annmarkinn, sem tilgreindur er, varðar sjálf Ólafslög, lög nr. 13/1979, um stjórn efnahagsmála o.fl. Fer nú gamanið að kárna þegar hæstv. iðnrh. ber svo fyrir brjósti stolt hæstv. utanrrh., hin svokölluðu Ólafslög, að hann sést ekki fyrir í þeim efnum og beitir valdníðslu að dómi hæstv. utanrrh. til varnar Ólafslögum. Þá var því aldrei spáð, að til þess gæti komið að Jarðboranir ríkisins veittu byggingarleyfi eða boranir jafngiltu slíkum stjórnvaldsráðstöfunum, en fréttatilkynning iðnrn. virðist gera ráð fyrir slíku, og er það þó ekki meira bull en annað sem þar segir. Í fréttatilkynningunni segir að iðnrn. hafi lokið 18. þ. m. athugunum á samningum milli Almennu verkfræðistofnunnar og Orkustofnunar, en niðurstöður voru fyrst birtar í gær. Flest er nú dapurt við málsmeðferð hæstv. iðnrh. þegar slíkur háttur er á hafður, þó að erfðaskrá sé að vísu ekki birt fyrr en andlátið ber að. Hæstv. iðnrh. ber nú skylda til að skýra fyrir alþm. aðgerðir sínar og framferði allt vegna jarðfræðirannsóknanna í Helguvík. Hæstv. ráðh. ber að svara ásökunum hæstv. utanrrh. um valdníðslu. Hæstv. ráðh. ber að gefa skýringu á því, hvers vegna stjórn Orkustofnunar hefur ekki komið við sögu í þessu máli. Hlutur hæstv. iðnrh. er ekki góður, hvort heldur framferði hans heyrir undir valdníðslu eða valdþurrð. Í fréttatilkynningu iðnrn. frá í gær segir að athugun og breytingar á samningum Orkustofnunar og Almennu verkfræðistofunnar sýni að slíkrar athugunar hafi verið full þörf. Í þessari fullyrðingu felst vantraust og ásökun á hendur stjórn Orkustofnunar. Það er stjórn Orkustofnunar sem á að vera ábyrgð á þeim samningum sem stofnunin gerir. Hæstv. iðnrh. lýsir ábyrgð á hendur stjórn Orkustofnunar og þá fyrst og fremst á hendur formanni stjórnarinnar, borgarstjóranum í Reykjavík. Ef stjórn Orkustofnunar ber ábyrgð á svo stórfelldum mistökum við samningsgerðina við Almennu verkfræðistofuna sem hæstv. iðnrh. vill vera lát ber honum að gera ráðstafanir til að slíkt endurtaki sig ekki, veita stjórninni áminningu eða jafnvel víkja henni frá. Ef hins vegar hið sanna er að stjórn Orkustofnunar hafi hvergi komið nærri þessum samningum ber að upplýsa það og leysa stjórnina undan tilefnislausu ámæli. Eftir því sem við veltum þessu meir fyrir okkur verður augljósari nauðsyn þess, að hæstv. iðnrh. svari refjalaust þeim fsp. sem ég hef lagt hér fyrir hann. Að sjálfsögðu má ekki farast fyrir að hæstv. iðnrh. tjái sig um það efni sem nú er brennandi spurning. Það er spurningin um hvort samningum Orkustofnunar og Almennu verkfræðistofunnar hefur verið rift eða ekki. Um þetta er ágreiningur svo sem kunnugt er. Annars vegar heldur hæstv. utanrrh. því fram, að samningunum hafi verið rift. Hins vegar segir hæstv. iðnrh. að samningunum hafi ekki verið rift. Óneitanlega varðar miklu hvor þeirra félaga, hæstv. utanrrh. eða hæstv. iðnrh., hefur á réttu að standa. Ég vænti þess, að þeir tjái sig báðir um þetta efni í þessum umr. Ef þeim kemur ekki saman um hver staðreyndin er í þessu efni, óska ég eftir að hæstv. forsrh. skýri í þessari umr. frá því, hver skoðun hans og ríkisstj. í heild er á þessu máli. Undan því verður ekki skorast. Það er það minnsta að hæstv. forsrh. geri hv. Alþingi grein fyrir skoðun ríkisstj. í svo mikilvægu máli sem hér um ræðir.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Vestf„ leiðarljós stjórnarandstöðu Sjálfstfl. í orkumálum, hefur látið það ljós skína hér úr ræðustól og með málflutningi sem oft heyrist frá honum þegar hann tekur til máls um orkumál og atriði þeim skyld. Ég skal reyna, þrátt fyrir það að hans fyrirspurnir væru reifaðar mjög í þoku og leiðarljósið væri þoku umvafið, að veita honum úrlausn þó að ég geri mér enga von um að hann telji það fullnægjandi frekar en það sem okkur ber á milli í sambandi við orkumál. Hv. þm, byrjar á að gefa sér forsendur og spyrja síðan. Og annað atriði, sem hann lætur koma fram í máli sínu, er að honum sé alveg sérstaklega umhugað um verkefni og hlutverk stjórnar Orkustofnunar, en hann gagnrýndi mig mjög harðlega fyrir tæpu ári fyrir að ég skyldi hafa sett hana á laggirnar. Nú er þessum hv. þm. mjög í mun að hún hafi hvergi verið sniðgengin í þessu máli. Það er víða leitað fanga hjá hv. stjórnarandstæðingum þessa daga og þeir reyna mjög að nýta meginmálgagn sitt, Morgunblaðið, í því samhengi. Þannig reiðir hv. 4. þm. Vestf. fram þá staðhæfingu sem hann hefur úr Morgunblaðinu, sem ég efast ekkert um að hann lesi mjög vandlega. Þó virðist ekki hafa nægt honum að hann hafi fengið skýringar af hálfu iðnrn. sem birtar voru í Morgunblaðinu í dag í sambandi við þetta mál. - En forsendan, sem hann sækir sér í Morgunblaðið og það birtist laugardaginn næst liðinn var þess efnis, að rift hefði verið samningum milli Orkustofnunar og Almennu verkfræðistofunnar. Það er meginatriði í þessu máli, að engum slíkum samningum hefur verið rift fyrir tilstuðlan iðnrn. Það, sem gerðist í þessu máli, var að fimmtudaginn 10. mars óskaði ég eftir því - og raunar degi fyrr, miðvikudaginn 9. mars - að sjá samninga sem þá voru í undirbúningi milli Almennu verkfræðistofunnar og Orkustofnunar. Ég fékk þá fimmtudaginn 10. mars og óskaði þá eftir því, kom þeim tilmælum á framfæri við orkumálastjóra, að dokað yrði við með framkvæmd samninganna á meðan litið yrði yfir þá í iðnrn.

Var samningsgerðin í undirbúningi þá?

Samningurinn var undirritaður þegar ég fékk hann í hendur fimmtudaginn 10. mars.

Ráðh. sagði áðan að hann hefði verið í undirbúningi.

Ég óskaði eftir því miðvikudaginn 9. mars að fá að sjá samninga sem þá væru á döfinni í sambandi við þetta mál, og fékk þá í hendur degi síðar.

Voru þeir á döfinni eða voru þeir undirritaðir?

Mér þykir leitt ef hv. 1. þm. Reykv. er farinn að tapa heyrn. Ég hef tvívegis svarað því sem hann spyr hér um.  „Iðnrn. lauk hinn 18. mars s.l. við athugun á samningum, sem gerðir voru milli Almennu verkfræðistofunnar og Orkustofnunar. Í framhaldi af því hefur iðnrh. falið Orkustofnun að safna saman öllum tiltækum upplýsingum um jarðfræði, grunnvatnsrennsli og mengunarhættu í nágrenni Keflavíkurflugvallar og gera tillögur til iðnrn. um frekari rannsóknir er æskilegar geti talist. Þann 10. mars s.l. voru gerðir samningar milli Almennu verkfræðistofunnar og Orkustofnunar um jarðfræðirannsóknir í Helguvík í Keflavíkurkaupstað og jarðboranir á Hólmsbergi í Gerðahreppi. Iðnrn. taldi nauðsynlegt að athuga lögmæti þessara samninga í ljósi margháttaðrar óvissu varðandi skipulags- og byggingarmál og fleira í Helguvík og grennd. Hefur gagna verið aflað frá öðrum ráðuneytum og stofnunum og umrædd samningagerð verið metin. Niðurstöður rn. eru þær, að samningarnir séu haldnir þess háttar annmörkum að gera þurfi á þeim breytingar eða auka við þá áður en Orkustofnun er unnt að hefjast handa um vinnu samkvæmt þeim. Annmarkar þessir felast m.a. í því, að greiðslur samkv. samningunum skulu fara fram í erlendri mynt, en til þess skortir lagaheimild og er því andstætt lögum nr. 13/1979, um verðlagsmál o.fl., svonefndum Ólafslögum. Áhersla er jafnframt á það lögð af hálfu rn., að opinberar stofnanir gangi ekki á undan öðrum og áskilji sér greiðslur í erlendri mynt í samningum við íslenska aðila. Þá þykir og rétt að setja í samningana fyrirvara, sem fela það í sér að Almenna verkfræðistofan hf. og viðsemjandi hennar geti ekki byggt neinn rétt á því síðar, að opinber stofnun hefur tekið að sér rannsóknir á hafnarstæði í Helguvík og svæði fyrir olíutanka á Hólmsbergi, í því felist engin fyrirheit af hálfu íslenskra stjórnvalda um að veita leyfi til byggingarframkvæmda síðar. Einnig er talið rétt að kveða á um það í samningum aðila, að verkkaupa, Almennu verkfræðistofunni hf., sé ljóst að með samningunum er engin afstaða tekin til ágreinings sem uppi er um skipulag á umræddum svæðum. Jafnframt er lögð sú skylda á Almennu verkfræðistofuna hf. að kynna hinum erlenda viðsemjanda sinum framangreint svo og að afla leyfis réttra umráðamanna til umferðar um rannsóknarsvæðin. Fallist er á að Orkustofnun byrji vinnu samkvæmt samningunum þegar Almenna verkfræðistofan hefur samþykkt framangreindar breytingar á samningunum og viðauka við þá. Bréf rn. til Orkustofnunar er dags. 18. mars s.l., en var ekki sent Orkustofnun fyrr en í dag vegna fram kominna krafna og eindaga af hálfu bandaríska sjóhersins, er fram komu s.l. fimmtudag, en eru nú liðnir hjá. Í tilefni af ásökunum í garð iðnrh. um valdníðslu vegna athugunar á samningum þessum þykir rétt að taka fram að Orkustofnun heyrir stjórnarfarslega undir iðnrh. og hann hefur eftirlitsskyldu með þeirri stofnun eins og öðrum undirstofnunum rn. Framangreind athugun og breytingar á samningunum og viðauka við þá, sem af henni leiðir, sýna að slíkra athugunar var full þörf.“ Hvað snertir stjórn Orkustofnunar starfar hún á ábyrgð iðnrh. og er m.a. falið að vinna að stefnumörkun varðandi Orkustofnun. Stjórnin hefur fylgst með þessu máli, orkumálastjóri hefur gert henni grein fyrir því á tveimur fundum og hún hefur fengið öll málsgögn í hendur frá iðnrn. Ég sé, herra forseti, ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta mál, það liggur skýrt fyrir eins og það hefur verið afgreitt af hálfu iðnrn., en ítreka það aðeins að lokum, að aldrei stóð til að rifta þessum samningum af hálfu rn. Það var málflutningur sem upp var tekinn af Morgunblaðinu til að reyna að blása þetta mál út og efna til úlfúðar vegna þess. Sú fyrirætlan mun ekki heppnast Morgunblaðinu og ég óska því til hamingju með það.



Herra forseti. Ég tel mig knúinn til að leggja nokkur orð í belg, þó að mér sé það að sjálfsögðu ekkert fagnaðarefni að standa í deilum við samráðh. minn. En ég verð því miður að segja að vinnubrögð hans í þessu máli hafa verið undarleg, vægast sagt. 10. mars gefur hann Orkustofnun fyrirmæli um að hún skuli hætta við að efna skriflegan verksamning sem gerður hafði verið. Það þýðir ekki fyrir hæstv. iðnrh. að vera að halda því fram, að þarna hafi aðeins verið um góðlátleg tilmæli til Orkustofnunar að ræða. Það eru næg vitni að því, að þetta voru fyrirskipanir frá iðnrh., enda má nærri geta hvort Orkustofnun, sem var búin að skrifa undir verksamninga og er ekki kunn að því að rifta því sem hún hafi skrifað undir og standa ekki við sín heit, hefði horfið að því ráði að hætta ef það hefðu bara verið góðlátleg tilmæli frá orkumálaráðh. Nei, það voru fyrirskipanir. Ég hef sagt um þetta atferli að það sé einstætt. Ég held að það sé það. Mér eru, a.m.k. á þessu augnabliki, ekki tiltæk dæmi úr íslenskri stjórnarfarssögu sem setjandi séu á bekk með þessu, að ráðh. grípi inn í mál stofnunar sem að vísu heyrir undir hann, en hefur þó að nafninu til a.m.k. sérstaka stjórn, og segi henni að hætta við að fullnægja skuldbindingum sem hún hefur gengist undir, hvort sem er munnlega eða skriflega. Það var skriflega í þessu dæmi. Ég leyfi mér að efast um að það finnist nokkurt fordæmi fyrir slíku í íslenskri stjórnarfarssögu. Ef einhver hér skyldi þekkja slík fordæmi væri mér þökk á að hann vildi nefna þau og koma fram með þau. Sem betur fer held ég að þetta sé óþekkt og falli ekki saman við þær réttarhugmyndir sem Íslendingar háfa gert sér. Þetta er mjög alvarlegt mál - alvarlegt vegna þess að þarna er um að ræða eða gæti verið um að ræða fordæmi. Það er auðlærð ill danska. Það gæti verið að einhverjir ráðherrar, sem fyndu til valds síns, tækju upp á því síðar að beita svipuðum aðferðum og þessum. Þess vegna er þetta alvarlegt mál. Nú bíð ég eftir að hæstv. iðnrh., sem hefur athugað þetta og sjálfsagt látið aðra gera það, bendi mér á fordæmi fyrir svona starfsháttum hér á landi. Þeir kunna að vera þekktir erlendis, en hér eru þeir það ekki. Það er ágreiningur uppi um það málefni sem hér er um að ræða. Við hæstv. félmrh. höfum deilt um það og getum haldið áfram að deila um það, en það er allt annars eðlis. Það er deilt um málefnið sjálft. Auðvitað fellst ég ekki á hans sjónarmið eða hans túlkun eða útlistun, og hann gerir sjálfsagt einhverjar aths. við minn málflutning varðandi málið. En það er allt í lagi að menn hafi skiptar skoðanir á málefni. Þetta, sem hér er um að tefla, er allt annars eðlis. Ég leyfi mér að halda því fram, að það sé enginn lagalegur grundvöllur fyrir þessari ákvörðun iðnrh., hvort sem það er valdníðsla eða valdþurrð, nema hvort tveggja sé. En ég tek það fram, að ég nota ekki orðið valdníðsla í þeirri merkingu sem hér er títt að gera í fjölmiðlum lon og don. Ég nota það í lagatæknilegri merkingu. Það er ákveðið hugtak í lögfræði og það er í þeirri merkingu sem ég nota það. Hæstv. iðnrh. bjóst við því hálfpartinn að hann mundi ekki geta gert hv. fyrirspyrjanda úrlausn í málinu. Ég efast stórlega um að hann geti gert nokkrum manni úrlausn í þessu máli, að hann geti skýrt vinnubrögð sín fyrir nokkrum manni. Eins og ég sagði áðan vantar lagalega grundvöllinn. Nú hefur hæstv. iðnrh. sjálfsagt sér til aðstoðar einhverja lögfræðinga í sínu rn. Nú væri gaman að heyra hvort þeir hefðu verið spurðir ráða um þetta, hvort þeir hefðu kannske ráðlagt svona vinnubrögð eða haldið að þau gætu gengið. Ég hefði gaman af að heyra rödd þeirra lögfræðinga. Ég ætla ekki á þessum stað og þessari stundu að fara langt út í þetta mál. Þetta vildi ég þó láta koma fram hér, að það er enginn lagalegur grundvöllur undir þessari ákvörðun iðnrh. og hún er einstæð og hún er hættuleg hættuleg sem fordæmi í íslenskum rétti. Hæstv. iðnrh. stendur í stórræðum. Hann leggur senn út í mikilvægar viðræður við álfélag. Ég segi bara að ég vona að í því máli hafi verið lagður sterkari lagalegur grundvöllur en er undir þessari ákvörðun hæstv. iðnrh. Annars hjálpi okkur allir heilagir. Hæstv. iðnrh. las hér upp þá fréttatilkynningu sem fór frá iðnrn. í gær. Jú, hann gat þess, að það hefði við athugun á málinu komið í ljós að annmarkar væru á samningunum, það væri ólögmætt ákvæði í þeim, greiðsla fyrir verkið væri ákveðin í dollurum, en ekki í íslenskum krónum. Nú er þetta samningur við erlendan aðila í raun og veru. Það skiptir engu máli þó að Almenna verkfræðistofan hafi þarna milligöngu. Það vita allir. Mér er sagt að ósk um að ákveða þetta í dollurum hafi komið frá Orkustofnun, orkumálastjóra. Ég verð að segja að það finnst mér ekki óskynsamleg ákvörðun og ekki óskynsamleg tilmæli þegar litið er á hvernig þróun í gjaldeyrismálum hefur verið á undangengnum mánuðum varðandi íslenskar krónur og dollara. En það átti aldeilis að láta höggið ríða að gagni því að þetta ákvæði um að miða við dollara í staðinn fyrir krónur var andstætt lögum um verðlag, svonefndum Ólafslögum, nr. 13/1979. Nú þætti mér gaman að hæstv. iðnrh. léti þingsvein ná fyrir sig í þessi margumtöluðu lög, lög nr. 13/1979, sem heita ekki verðlagslög, heldur lög um stjórn efnahagsmála o.fl., og fletti upp í þeim og sýndi mér hvar í þessum lögum nr. 13/1979 væri að finna ákvæði sem þetta varðaði. Þar er hvergi að finna neitt ákvæði sem lýtur að þessu. Það kann að vera að það sé í einhverjum öðrum lögum. Þetta sýnir þau flumbrulegu vinnubrögð sem við hafa verið höfð í þessu sambandi í iðnrn., að geta ekki einu sinni nefnt rétt lagaákvæði í þessu sambandi, heldur grípa til þess ráðs að ætla að fara að segja að þetta sé í lögum sem stundum hafa verið kölluð Ólafslög. Þetta er sem sagt hrein vitleysa. Það er ekkert ákvæði í þessum lögum sem varðar þetta. Ef annað er eftir þessu geta menn rétt ímyndað sér hversu athugun á þessu hefur verið vönduð. Ég skal ekkert segja um það á þessari stundu, hvort Orkustofnun fær þennan samning þrátt fyrir allt sem á undan er gengið. Það er ekki í mínum höndum. Það er í höndum bandaríska sjóhersins og þess aðalverktaka sem vinnur á hans vegum. Það hafði verið settur ákveðinn tímafrestur af þessum aðilum, að ef ekki væri búið að svara fyrir kl. 4 á föstudag væri þessi samningur við Orkustofnun úr sögunni. Ég hef haldið að það væri hægt að byggja á því sem þessir aðilar segðu. Ég tók þetta trúanlegt, að þar með væru þessir samningar úr sögunni og Orkustofnun fengi þetta ekki, heldur tæki sjóherinn það í sínar hendur. En vera má að hæstv. iðnrh. viti betur um þetta en ég, og vera má að þrátt fyrir þau undarlegu vinnubrögð, sem hér hafa verið viðhöfð, fái Orkustofnun þetta verk allt að einu. Ég skal á þessu stigi ekkert um það segja. En söm er gerð hæstv. iðnrh. Hann hefur óneitanlega með þessum ráðstöfunum sínum stofnað þessum samningum Orkustofnunar, sem ég hefði haldið að gætu verið fundið fé fyrir hana á þessum tíma, í hættu og kannske - ég veit það ekki enn - þannig að þetta verði tekið úr höndum Orkustofnunar. Það getur nefnilega vel verið að þeim.detti það í hug fyrir vestan að það geti vel komið til þess síðar á samningstímanum að valdamanni hér detti í hug að segja stopp. Það er ekki víst að þeir vilji treysta á það, þó að hann segi nú að þetta sé í lagi, nú megi Orkustofnun fara að byrja, að vísu að fullnægðum ýmsum skilyrðum sem eru þó ekki neitt nema eintóm málamyndaskilyrði. Ég sagði áðan að lagalegi grundvöllurinn undir þessu væri enginn. En þá heilbrigða skynsemin! Hvað ætli almenningur hér á landi segi um þá heilbrigðu skynsemi að taka greiðsluandvirði fyrir þetta verk í íslenskum krónum í staðinn fyrir dollara? Ætli menn telji það heilbrigða skynsemi? Ég efast um það. Það er þetta sem á að verða. Það er ekki líklegt að það standi á þeim fyrir vestan að verða við þeirri málaleitan. En svo eru það ýmis önnur atriði sem ég skal ekkert segja um. Það hefur verið dálítil deila á milli okkar félmrh. undir hvorn okkar skipulagsmál á þessum slóðum heyrðu. Mér hefði þótt alveg nóg að við deildum um það. En nú ríður hæstv. iðnrh. fram á völlinn, og eftir þessari fréttatilkynningu að dæma er eins og hann ætli að láta sig skipulagsmál þarna varða. Það er engu líkara. Ég veit ekki til þess, að hann hafi nokkurt skipulagsvald. Mér virðist hann því vera farinn að sækja nokkuð á starfsbróður sinn, hæstv. félmrh. Hann segist fela Orkustofnun að athuga þarna ýmislegt: mengun, vatnsrennsli o.fl., o.fl. Hann skipar ekki Orkustofnun að gera þetta á varnarsvæðum, það er alveg hreint og klárt. Þau heyra ekki undir hann. Það er þá ræman í Keflavík sem um er að tefla. Og mér finnst hann ganga nokkuð nærri hæstv. heilbrmrh., því að satt að segja hefði ég haldið að þessi mál, sem nefnd eru þarna, lægju nær verksviði heilbrmrh. en iðnrh. og orkuráðh.

Er utanrrh. á móti því að láta athuga þetta á varnarsvæðum?

Nei, nei, ég læt athuga það allt miklu betur en hæstv. iðnrh. gerir og jafnvel félmrh. til jafns. Við gerum það hvor á sínum stað, þar sem við höfum valdið, ég og þú. Eins og ég sagði í upphafi ætla ég ekki að gera neina almenna úttekt á þessum málum. Það er vissulega ekkert ánægjuefni, eins og ég sagði, að þurfa að standa í deilum um þetta við samstarfsráðherra sinn. En ég vildi taka þessi atriði fram, staðreyndir í málinu sem sýna að það hefur verið unnið að því á óvandaðan hátt, eins og t.d. að geta ekki vitnað í rétt lög o.s.frv. Ég hef viljað gefa hæstv. iðnrh. kost á að nefna við hvaða fordæmi hann styðst í þessu efni. Og ég hef viljað vekja athygli á þessu af því að ég tel alvarlegt mál ef á að fara inn á þessar brautir í framtíðinni, að einhver valdsmaður, ráðh., geti eftir geðþótta farið að fella niður skriflega samninga sem stofnun sem undir hann heyrir hefur gert. Slíkt stjórnarfar má ekki innleiða hér á landi. Þess vegna eiga þessi vinnubrögð hæstv. iðnrh. að verða víti til varnaðar - lýsandi víti til varnaðar um alla framtíð.



Herra forseti. Ég átti satt að segja ekki von á að Morgunblaðinu bættist sá liðsmaður sem hér kom fram í málflutningi hæstv. utanrrh. áðan. Ég get a.m.k. ekki óskað ríkisstj. til hamingju með það. Ég ætla ekki að fara að standa í deilum við hæstv. utanrrh. á þessum vettvangi, þó að hann hafi borið mig hér býsna þungum sökum og haft uppi orð sem ég hafði ekki gert ráð fyrir að fram kæmu frá honum hér á hv. Alþingi. Hann gengur nefnilega í þá sömu gryfju og hv. 4. þm. Vestf. að gefa sér það, sem lesa mátti í Morgunblaðinu laugardaginn 12. mars líklega, að ég hafi gefið fyrirmæli um að rifta samningum. Það eru fyrirmæli sem ég hef ekki gefið og hef aldrei gefið í þessu samhengi. Ég kom á framfæri leiðréttingu við þá fullyrðingu í Morgunblaðinu degi síðar. Það eina, sem ég óskaði eftir við orkumálastjóra í þessu máli, var að dokað væri við meðan athugað væri lögmæti þessa samnings sem Orkustofnun hafði gert við Almennu verkfræðistofuna. Ástæðan fyrir því, að beðið var um að doka við þarna, var sú, að um var að ræða aðgerðir sem snertu viðkvæma deilu og spurningu um valdsvið og verksvið milli ráðuneyta. Ég taldi skylt að athuga hvort Orkustofnun væri með óeðlilegum eða ólögmætum hætti að hætta sér út á svæði sem gæti komið henni í koll. Sem yfirmaður þeirrar stofnunar taldi ég rétt að þetta væri gert, og ég lét aldrei koma fram þá daga sem þessi athugun stóð yfir annað en henni mundi ljúka með eðlilegum hætti. Það hefur verið gert með greinargerð sem iðnrn. sendi frá sér í bréfi til Orkustofnunar. Þar var vitnað til þess sem hér var til umr., m.a. í sambandi við þessa verksamninga, þar sem segir varðandi samningana um jarðboranir og jarðfræðirannsóknir að „samkv. samningnum varðandi jarðboranir er gert ráð fyrir að greiðslur fari fram í Bandaríkjadollurum. Rn. getur ekki á þetta fallist. Orkustofnun skal hlutast til um að ákvæðum samningsins er varða greiðslur verði breytt þannig að allar greiðslur samkv. samningnum verði miðaðar við og fari fram í íslenskum krónum og með því virtar gjaldeyrisreglur og ákvæði b-liðs 4. tölul. 1. mgr. 39. gr., sbr. 35. gr. laga nr. 13/1979, um verðlagsmál o. fl.“ Þetta er það sem þarna er vitnað til. Ég ætla í sambandi við þetta mál að öðru leyti aðeins að bæta því við, að ég tel að það væri þörf á að athuga ýmsa þætti í sambandi við afskipti utanrrn. í sambandi við þetta mál á sama tíma og deilur hafa verið uppi um verksvið og valdsvið milli ráðuneyta. Þar á ég m.a. við það, að af hálfu utanrrn. skuli hafa verið gengið inn í málið og verið að koma á framfæri í fjölmiðlum sjónarmiðum sem rakin eru til verkkaupa, þ.e. bandaríska sjóhersins, í þessu efni, eins og gert var s.l. fimmtudag. Ég átta mig ekki á hvaða hagsmuni er verið að verja af hálfu varnarmáladeildar utanrrn. eins og gert var með því að fara að koma því í fjölmiðla að þar væru komnir upp eindagar. Ég hafði ekki frétt af því máli fyrr en það kom fram í fjölmiðlum um það leyti sem mitt rn. var að ljúka afgreiðslu á þessu máli. Ég ætla, hæstv. forseti, ekki að orðlengja þetta frekar. Ég hef svarað hv. fyrirspyrjanda, sem vakti máls á þessu hér, því sem ég tel ástæðu til að komi fram hér á Alþingi. Ég tel ekki rétt að atriði, sem varða viðkvæma deilu innan ríkisstj., séu að öðru leyti hér til umr. af minni hálfu.



Herra forseti. Það er ástæðulaust að endurtaka það sem hæstv. utanrrh. hefur sagt, nema taka almennt undir þau ummæli sem hann viðhafði áðan. En það, sem olli því að ég kvaddi mér hljóðs, voru þau eftirtektarverðu ummæli hæstv. iðnrh. þegar hann sagði að Orkustofnun væri laus allra mála þrátt fyrir sína undirskrift af því að Orkustofnun hefði farið út fyrir sitt umboð þótt það bitnaði á samningsaðila Orkustofnunar. Það er allundarleg lögtræði, svo að ekki sé meira sagt. Eins og hæstv. utanrrh. talaði um áðan var hér um samning að ræða sem í raun og veru var við varnarliðið. Slíkir samningar eru yfirleitt í dollurum, að ég hygg. Það var því eðlilegt að þessi samningur yrði í dollurum. Fyrirkomulagsatriði var með hverjum hætti frá honum yrði gengið. Nú óskaði Orkustofnun eftir að þessi samningur yrði í dollurum, sem hæstv. iðnrh. virtist véfengja að væri lögum samkvæmt, og þá lét hann Orkustofnun doka við. Hann, sem braut af sér, átti réttinn. Þetta er að snúa lögunum við, svo að ekki sé meira sagt. En að hinu leytinu vil ég taka undir óskir hv. 4. þm. Vestf. áðan um að hæstv. forsrh. skýri sín viðhorf í þessu máli og hvaða augum hann litur á þau. Nú má vel vera að svo illa standi á að sú málamiðlun, sem hann hyggst beita sér fyrir, sé ekki komin á þann rekspöl að hann treysti sér til að tala mikið um þessi mál að svo stöddu. En eins og við munum lýsti hæstv. forsrh. yfir fyrir skömmu að hann hefði tekið þessi mál í sínar hendur og yrði þess að vænta, að betra samkomulag yrði milli ráðuneyta en áður hefði verið. Það lá í orðunum. Nú virðist samt sem áður sem þetta hafi gengið eitthvað erfiðar en við mátti búast. Ef við berum saman ummæli ráðh. áðan er ekki að sjá að neitt samkomulag sé í sjónmáll. Þess vegna vil ég óska eftir að hæstv. forsrh. svari því hér, hvort hann taki undir það með hæstv. utanrrh., að við megum ekki fara inn á þær brautir að valdsmaður geti að eigin geðþótta fellt niður skriflegan samning, hvort hann geti tekið undir það með hæstv. utanrrh., að við getum ekki innleitt slíkt stjórnarfar hér á landi, heldur eigum að haga okkur svo að það sé í samræmi við lög og reglur, að hér sé réttarríki eins og við viljum hafa það, kannske það besta í veröldinni. Ég vildi óska að hæstv. forsrh. væri svo litillátur að hann segði okkur eitthvað af hug sínum í þessum efnum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir að hafa svarað fsp. mínum, þó að hann gerði það ekki eins og ég hefði viljað að hefði orðið, þó að mikið vantaði á að hann gæfi þær upplýsingar sem óskað var eftir. Það var e.t.v. ekki að vænta þess, að hann gerði það, því að hann virtist, eftir því sem honum féllu orð, ekki skilja það sem ég hafði sagt. Hann sagði, að það, sem ég hefði sagt, hefði allt verið í þoku, sagðist ekki skilja það. Ég leyfi mér að efast um að svo sé ástatt um nokkurn mann hér inni annan en hæstv. iðnrh., að hann hafi ekki skilið það sem ég sagði. Ég leyfi mér að vekja athygli á því, hvernig spurningar mínar voru settar fram, hvort það hafi verið yfir þeim einhver þokuslæðingur. Ég spurði: Hver eru afskipti stjórnar Orkustofnunar af samningi Orkustofnunar við Almennu verkfræðistofuna? Ég spurði: Var samningurinn gerður með vilja og vitund stjórnarinnar? Ég spurði: Hefur ráðh. haft samráð við stjórnina um aðgerðir sínar vegna samningsins? Hver er afstaða stjórnarinnar til samningsins og aðgerða ráðh.? Eru menn í vandræðum að skilja við hvað hér er átt? Nei, hæstv. ráðh. var ekki í vandræðum með að skilja þetta. En hæstv. ráðh. var í vandræðum með að standa fyrir máli sínu áðan. Í því lá vandi hans. Hann vildi sem minnst um þetta mál tala, og höfuðatriði í svari hans var raunar að ég hefði fallið í þá gryfju að taka Morgunblaðið trúanlegt og gefa mér forsendur eftir forskrift Morgunblaðsins. Nú vil ég taka það fram, að Morgunblaðið er að sjálfsögðu góð heimild í þessum efnum sem öðrum. En það, sem ég tók fyrst og fremst mið af, var hæstv. utanrrh. Ég hygg að það hafi ekki þurft að leika neinn vafi á því í þeim orðum sem ég sagði áðan. Hvers vegna segir hæstv. iðnrh. þá það sem hann var að segja? Hann vill drepa málinu á dreif. Hann vill ekki um það tala. Hvað segir hann svo þegar hann sýnir tilburði til að svara hæstv. utanrrh.? Hann segist ekki vilja óska ríkisstj. til hamingju með samstöðu mína og hæstv. utanrrh. Látum það vera. En hann segir að utanrrh. hafi fallið í sömu gryfjuna og ég. Ekki meira um það af hálfu hæstv. iðnrh. Hæstv. iðnrh. sagði svo í sinni seinni ræðu að það væri um viðkvæma deilu að ræða innan ríkisstj. og hann vildi ekki frekar ræða hana á þessum fundi. Í raun og sannleika hefur hann ekkert rætt efnislega um þetta mál. Hann svaraði því einu af því sem ég spurði, að haft hefði verið samband við stjórn Orkustofnunar, ég má segja að hann hafi sagt: einu sinni eða tvisvar. Ekki er það nú nákvæmt svar við spurningum mínum, og má draga nokkrar ályktanir af þessu svari. Það er kannske vafasamt að draga ályktanir af nokkru sem hæstv. iðnrh. hefur sagt í þessu máli. Ég get þó ekki varist þeirri hugsun, að tal hans um, að tvisvar hafi verið haft samband við stjórn Orkustofnunar í þessu sambandi, bendi til þess, að stjórn Orkustofnunar hafi í fyrsta lagi ekki verið sérlega virkur aðill að samningsgerðinni og í öðru lagi að því sem gerðist eftir að hæstv: iðnrh. greip fram í fyrir Orkustofnun. Ef þetta er ekki rétt ályktun gefur hæstv. iðnrh. nánari upplýsingar um það. Hann á ekki að vera í vanda með það. Ég sagði áðan að í raun og veru væri ekkert bitastætt af því sem hæstv. iðnrh. sagði og hefði mátt telja til einhvers konar svars við því sem ég sagði. Sama er að segja um svar hans við því sem hæstv. utanrrh. sagði. Það var svo alvarlegt sem hæstv. utanrrh. sagði að það er ekki hægt að una því, að hæstv. iðnrh. komist hjá að tjá sig um þau efni. Alþingi á heimtingu á að hæstv. iðnrh. tjái sig um þau atriði sem hæstv. utanrrh. gerði sérstaklega að umræðuefni. Það er ekki Alþingi óviðkomandi ef í ríkisstjórn Íslands situr ráðherra sem getur í störfum sínum verið jafnvarhugaverður og kom fram í orðum hæstv. utanrrh. Það er ekki hægt að una því umyrðalaust að maður, sem skapar svo alvarlegt fordæmi í stjórnsýslumálum sem hæstv. utanrrh. benti á, sitji í stöðu ráðh. Það er a.m.k. lágmarkskrafa að hæstv. ráðh. geri betur grein fyrir sínu máli en hann hefur gert. Það er ekki hægt að una því, að ráðh. vinni eins óvandað að málum og hæstv. utanrrh. dró fram um vinnubrögð hæstv. iðnrh. Hvað segja þessar umr. okkur þá fyrst og fremst? Það eru ekki miklar upplýsingar frá hæstv. iðnrh. En við mættum láta þessi víti verða okkur til varnaðar. Var það ekki einmitt það sem hæstv. utanrrh. sagði? Jú, hann sagði það. En ég spyr: Hvað ætlar hæstv. utanrrh. að gera til að gefa þessum orðum sínum meiri áherslu en orðið er? Mig uggir að það sé ekki nægilegt að hæstv. utanrrh. lesi hæstv. iðnrh. pistilinn, eins og hann gerði áðan. Ég óttast að það þurfi frekari aðgerða við. Mér er þess vegna spurn hvort svo ágætur og glöggur maður sem hæstv. utanrrh. er treysti sér að halda áfram í ríkisstj. með ráðh. sem viðhefur slík vinnubrögð sem hæstv. iðnrh. hefur og hæstv. utanrrh. varar svo sterklega við. Auðvitað varðar þetta mál fleiri en hæstv. utanrrh. Það hefur komið fram í þessum umr. eins skýrt og getur verið, að það er djúpstæður ágreiningur milli utanrrh. og iðnrh. Ég vék að þessu í fyrri ræðu minni og taldi sjálfsagt og eðlilegt að hæstv. forsrh. tjáði sig um þetta mál ef hann mætti gefa upplýsingar um hver væri stefna hans og ríkisstj. í heild í þessu mikla ágreiningsmáli, í því þýðingarmikla máli sem hér um ræðir.



Herra forseti. Hér hafa allmörg þung orð fallið af munni hæstv. utanrrh. í þessum umr., mjög óvenjuleg, verð ég að segja, í umr. um mál af þessu tagi, þegar um er að ræða samráðh. í ríkisstj. Það er auðvitað ekki að furða þó að stjórnarandstaðan spyrji spurninga í tilefni af slíkum ummælum, þegar hæstv. utanrrh. lætur sér ekki nægja að viðhafa allsérkennileg orð um hæstv. iðnrh., heldur kallar á „alla heilaga“ sér til hjálpar og aðstoðar í glímunni við þann voðamann sem hæstv. iðnrh. er. Hér er talað um valdníðslu, hér er talað um valdþurrð og hér er talað um að ranglega hafi verið að málum staðið, í miklum hneykslunar- og vandlætingartón af hæstv. utanrrh., sem er einn af ráðh. Framsfl., og af hv. stjórnarandstæðingum. Í þessum umr. hefur það þó ekki komið fram, sem kannske mætti verða mönnum nokkurt umhugsunarefni í þennan hóp, einnig þeim hv. alþm. sem kjósa að styðja hersetuna á Íslandi, að s.l. fimmtudagskvöld gerðust þau tíðindi, að yfirmaður varnarmáladeildar utanrrn., sem læðist hér um baksali þessa stundina, ef mér sýndist rétt, lét það koma fram sem upplýsingar frá sér, að bandaríski sjóherinn hefði í hótunum við íslensk stjórnvöld og ef þau væru ekki búin að gera eins og bandaríska sjóhernum þóknaðist fyrir kl. 4 daginn eftir yrði tilteknum samningum rift. Hér var um að ræða hótanir frá bandaríska sjóhernum. Hér hefur verið ráðist á ráðh. og hér hafa embættismenn verið gagnrýndir líka. Í þessum efnum gerist það, að bandaríski sjóherinn hefur í hótunum við íslensk stjórnvöld þegar það gerist að íslenskur ráðherra óskar eftir að yfirfara þau verk sem stofnun á hans ábyrgð er að vinna að á svæði og í máli sem er deilumál innan hæstv. ríkisstj. Hér gerist það, að bandaríski sjóherinn, bandarísk stjórnvöld eru að blanda sér í íslensk innanríkismál. Ég hygg að slíkt athæfi hljóti að teljast fordæmanlegt af öllum sanngjörnum mönnum og að allir sanngjarnir menn hljóti að viðurkenna að það sé eðlilegt af íslenskum stjórnvöldum, stjórnvöldum í fullvalda, sjálfstæðu ríki, þótt smátt sé, og sjálfsagt að slík stjórnvöld neiti að beygja sig fyrir slíkum hótunum. Þessar hótanir voru með þeim hætti, að það var vitaskuld alveg útilokað á þeirri stundu, sem þær komu fram fyrir íslensk stjórnvöld, að hrökkva undan þeim. Það, sem gerist í málinu, er að hæstv. iðnrh. neitar að hlýða þessum hótunum og gengur ekki frá málinu á þeim tímafresti sem bandaríski sjóherinn hafði sett, heldur kýs að taka sér þann tíma sem hann telur nauðsynlegan í verkið. Þar með er tímafrestinum hafnað, hótuninni hafnað og hún brotin niður. Í sambandi við vinnubrögð bandaríska sjóhersins mættu menn gjarnan tala um valdníðslu eða valdþurrð eða hvað? - Dettur einhverjum manni í hug í þessum sal að bandaríski sjóherinn sé með einhverjum hætti valdaaðili í þessu fullvalda ríki? Hefur hann vald, hefur hann heimild, hefur hann stöðu til að hafa í hótunum við íslensk stjórnvöld? Getur verið að svo sé komið að engum öðrum en okkur Alþb.-mönnum í þessum sal detti í hug að nefna orðið valdþurrð þegar bandaríski sjóherinn gengur fram með þessum hætti, hvað þá heldur orðið valdníðsla? Hér erum við vitaskuld komnir að kjarna þessa máls, sem er sá, að bandarísk stjórnvöld eru vísvitandi og sjóherinn í þeirra umboði að reyna að reka fleyg í þá pólitísku samstöðu sem myndast hefur um núverandi ríkisstj. Við stjórnarandstöðuna og við bandaríska sjóherinn mundi ég vilja segja á þessari stundu: Það er ekki ætlunin að láta það takast að sú samstaða bresti. Það er ekki ætlunin að láta bandaríska sjóhernum takast að reka fleyg í þann meiri hl. sem hefur skapast á Alþingi Íslendinga og staðið hefur að núv. hæstv. ríkisstj. undanfarin tvö ár.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður, ekki fjalla um efnisatriði málsins, enda var stofnað til þessara utandagskrárumræðna fyrst og fremst um formsatriði og kemur í ljós í umr. að ekki eru allir á eitt sáttir í þessu máli. Það er reyndar synd að vera að trufla þennan opna fund í hæstv. ríkisstjórn Íslands um þessar mundir, á því kærleiksheimili sem menn keppast um að mála glansmyndir af í fínum ræðum og í blaðaskrifum. En vegna þess að líkast til er Sjálfstfl. eini hlutlausi flokkurinn gagnvart Ólafslögum, því að Sjálfstfl. var utan stjórnar þegar þau voru samþykkt á Alþingi og þá voru í hæstv. ríkisstj. báðir þeir ráðherrar sem nú deila hart, tel ég vera rétt að einhver og þá kannske helst úr okkar hópi komi hér upp og lesi þessa lagagrein sem er eina atriðið sem hæstv. iðnrh. hengir hatt sinn á. Það er það einasta sem eftir er af hans málflutningi, það ateina sem hann telur nú til stuðnings því sem hann hefur gert í þessu máli. Hann vitnaði að sjálfsögðu rangt til laganna, kallaði þau verðlagslög o.fl., en númerin voru rétt. Þetta eru lög nr. 13 frá 10. apríl 1979, kaflinn um verðtryggingar. Hann vitnaði til 39. gr. laganna, en þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Það eru skilyrði verðtryggingar samkv. lögum þessum“ - og síðan er talið upp í fjórum töluliðum og í 4. tölul. segir, það var sá tölul. sem hæstv.ráðh. vitnaði til, „að grundvöllur verðtryggingar sé sem hér segir“ - og síðan kemur a- og þá b-liður og í þann lið vitnaði hæstv. ráðh. og þar segir: „miðað sé við gengi erlends gjaldeyris þar sem slíkt er heimilt samkv. lögum eða reglugerð.“ Hér er augljóslega átt við hvernig fara eigi með verðtryggingar þegar um er að ræða lög, þar sem miða skal við gengi erlends gjaldeyris, eða reglugerðir, eins og t.d. var gert af núv. ríkisstj. í sambandi við svokölluð afurðalán. Við það er átt með þessum lögum og ekkert annað því að auðvitað hafa íslenskir aðilar heimild til að taka við greiðstu í erlendum gjaldeyri, svo framarlega sem þeir standa skil á þeim greiðslum í bönkum og snúa þeim yfir til íslenskra fjármuna. Ég ætla ekki að leggja dóm á ummæli hæstv. utanrrh., jafnglögg og þau voru, um hve mikil skynsemi það er fyrir fyrirtæki á borð við Orkustofnun að versla við aðila í erlendum gjaldeyri. Sá dómur er kannske stærsti dómurinn sem fallið hefur í þessari umr. um þá stefnu sem núv. hæstv. ríkisstj. fylgir og leiðir til þess, að einn af hæstv. ráðh. ríkisstj. segir að það séu bestu samningar sem hægt sé að gera að sjá til þess, að ekki sé verslað í íslenskum krónum. Þetta er álit hæstv. ríkisstj. á þeim gjaldmiðli sem hún ber ábyrgð á. Herra forseti. Þar sem enginn hafði bent á þetta lagaatriði, en það er miðpunktur þessara umr. því að það er eina atriðið sem hæstv. iðnrh. hefur hengt hatt sinn á, vildi ég að þetta kæmi fram. Þetta eru lög sem hann ásamt hæstv. utanrrh. ber ábyrgð á, enda eru lögin stundum nefnd í höfuðið á hæstv utanrrh., nefnd Ólafslög. Það er sem sé algerlega augljóst mál, að sá, sem samið hefur fréttatilkynningu iðnrn., hefur gersamlega farið villur vegar varðandi túlkun þessara laga og það ætti auðvitað hæstv. ráðh., sem á sínum tíma átti sæti í þeirri ríkisstj. sem setti þessi lög, að vita manna best.



Herra forseti. Þegar litið er yfir þetta mál hlýtur að vakna sú spurning, hvort hæstv. iðnrh. hafi lent í þessu máli af barnalegri yfirsjón og fljótfærni eða hvort hér sé um hreinan valdhroka að ræða. Það kom fram í ræðu hæstv. utanrrh. að hann teldi að með valdboði hefði iðnrh. rift þegar gerðum samningum. Hæstv. iðnrh. talaði hins vegar um að hann hefði haft hug á að bið ja Orkustofnun að doka við. Hann talaði um að þetta hefði verið gert undir því yfirskini að hér hefði verið spurning um valdsvið ráðuneyta. En þegar litið er yfir málið sýnist mér að það hafi ekki verið áhyggjur hæstv. iðnrh. yfir hugsanlegum lagabrotum Orkustofnunar eða umhyggja fyrir henni sem réð því fyrst og fremst að hann greip hér til aðgerða. Ég held að tilgangurinn hafi augljóslega verið að reyna að stöðva þetta mál eða tefla framgang þess. En í þessum hita sást iðnrh. annaðhvort ekki fyrir um eigin valdsvið ellegar þá að hann hirti ekki um hvernig valdsviði sínu væri háttað. Ég hugsa að flestum hafi verið þetta ljóst, þessi megintilgangur aðgerða iðnrh., þegar í upphafi, en eftir að svar iðnrn. barst í gær held ég að það ætti öllum mönnum að vera fullljóst að svona var í pottinn búið. Eins og komið hefur fram í þessum umr. eru þar til greindar tylliástæður einar fyrir þessum drætti og þessari rannsókn iðnrn. Ég hlýt að taka undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram um að ekki einungis hafi skort lagagrundvöll til þessara tilþrifa af hálfu hæstv. iðnrh., heldur hafi þær líka brotið í bága við almenna skynsemi, fyrir atferli af þessu tagi sjáist ekki fordæmi, en hins vegar felist hættulegt fordæmi í þessum aðgerðum. Ef hér er um einberan valdhroka að ræða er það auðvitað mjög alvarlegt mál. En ég verð reyndar að vekja athygli á því, að það er eilítið ljós punktur í þeirri umr. sem hér hefur farið fram. Mér sýnist nefnilega hæstv. iðnrh. vera á hálfgerðum hlaupum allan tímann frá þeim aðgerðum sem hann hefur gripið til. Það bendir auðvitað til þess, að hann sé ekki sérlega ánægður með þær. Hann hefur tekið til baka, a.m.k. til hálfs, þær aðgerðir sem hann greip til í upphafi, og í þessum umr. hefur hann í rauninni beðist undan því að þurfa að verja gerðir sínar. Þetta mál er auðvitað hættulegt stjórnarfarslega séð. En það er líka á því önnur hlið. Framferði af þessu tagi gerir íslensk stjórnvöld hláleg, og það er ekki heldur gott. Ég undrast að hæstv. forsrh. skuli ekki hafa gripið inn í þetta mál til að fá í því niðurstöðu og sjá til þess, að farið væri að lögum, að ég nú ekki tali um að farið yrði að heilbrigðri skynsemi.



Herra forseti. Ég skil vel að hæstv. félmrh., formaður Alþb., skuli hafa fundið sig knúinn til að standa hér upp og reyna að bera blak af hæstv. iðnrh. Ég verð að segja það, að ég hef ekki orðið vitni að öllu aumari frammistöðu eða öllu meiri rassskellingu, sem nokkur hæstv. ráðh. hefur fengið, hvorki fyrr né síðar, en hæstv. iðnrh. hefur fengið í þessum umræðum, bæði með aumum tilsvörum sínum við þeim fyrirspurnum, sem hv. 4. þm. Vestf. beindi til hans, og jafnframt með þeirri ráðningu, sem hæstv. utanrrh. veitti honum. Það þýðir því ekkert fyrir hæstv. félmrh. að koma hér upp og reyna að drepa þessu máli á dreif með því að draga fram það sem hann telji vera kjarna málsins, einhverja ímyndaða hótun bandaríska sjóhersins. Það er ekki kjarni þessa máls. Í fyrsta lagi kom sú ímyndaða hótun ekki fram fyrr en hæstv. iðnrh. var búinn að fremja þá stjórnvaldsathöfn sem hér er mest til umræðu, þá stjórnvaldsathöfn sem auðvitað er kjarni þeirrar umr. sem hér á sér stað. Í öðru lagi var hér ekki um nema hótun að ræða, ekki eins og hún birtist a.m.k. venjulegum borgurum, heldur fyrst og fremst spurningu um hvort staðið yrði við samninga sem gerðir höfðu verið á fullkomnum viðskiptalegum grundvelli. Mér fannst þau ummæli, sem hæstv. utanrrh. viðhafði í þessum umr., vera svo merkileg og einstök að ég kvaddi mér hljóðs fyrst og fremst til að reyna að drepa á nokkur meginatriði þeirra, vekja athygli á þeim og draga þau nánar fram. Í fyrsta lagi ber hæstv. utanrrh. hæstv. iðnrh. ósannindum. Hæstv. utanrrh. heldur því fram ákveðið, að hæstv. iðnrh. hafi gefið fyrirmæli um að Orkustofnun skyldi hætta við að efna umræddan samning, og hann bætti við: Það eru næg vitni að því, að þetta voru fyrirmæli af hálfu iðnrh. Nú vill hæstv. iðnrh. ekki við þetta kannast, en engu að siður er hér um svo alvarlegar ásakanir að ræða af hálfu eins ráðh. í garð annars að undir því getur hæstv. iðnrh. ekki setið. Það verður að koma fram í dagsljósið hvað þarna fór raunverulega á milli, og það er nauðsynlegt að þau vitni, sem þar eru til staðar, komi fram í dagsljósið þannig að þingheimur og alþjóð fái upplýst hvað raunverulega gerðist í þessu máli. Í öðru lagi heldur hæstv. utanrrh. því fram, að enginn lagalegur grundvöllur hafi verið fyrir þessari ákvörðun hæstv. iðnrh., og hann bætir við, að hann hafi ekki á reiðum höndum nein hliðstæð dæmi úr íslenskri stjórnarfarssögu. Þegar hæstv. utanrrh. segir þetta er rétt að hafa í huga að hér mælir maður sem veit betur en flestir aðrir um þessi mál. Hér mælir maður sem í mörg ár var prófessor í stjórnarfarsrétti við Háskóla Íslands, hefur skrifað kennslubækur í stjórnarfarsrétti, m.a. ítarlega kafla um valdníðslu og valdþurrð. Hann kemur hér fram og fullyrðir að það sé enginn lagalegur grundvöllur fyrir aðgerðum hæstv. iðnrh. Þetta er mjög alvarleg ásökun sem nauðsynlegt er að draga fram og hafa í huga. Í þriðja lagi ásakar hæstv. utanrrh. hæstv. iðnrh. fyrir óvönduð vinnubrögð - ekki aðeins að það skorti lagalegan grundvöll undir það sem hann gerir, heldur séu hér viðhöfð óvönduð vinnubrögð. Hér eru notuð orð eins og „flumbrugangur“, „hrein vitleysa“ og að geta ekki einu sinni nefnt rétt lög í þeirri fréttatilkynningu sem iðnrn. sendi frá sér. Hér er um alvarlegar ásakanir að ræða og maður spyr auðvitað sjálfan sig: Þegar einn ráðh. segir slíkt við annan, hvað þá með vinnubrögð hæstv. ráðh. í öðrum málum? Við verðum vitni að því, að hvert málið á fætur öðru klúðrast sem hæstv. iðnrh. kemur nálægt. Það eru öll mál að sigla í strand sem hann kemur nálægt, hvort sem það eru virkjunarmál, iðnaðar- eða orkumál. Allt það, sem þessi hæstv. ráðh. kemur nálægt, endar í einhverju klúðri og vitleysu. Slík mál eiga mörg eftir að koma til umræðu hér á hv. Alþingi nú næstu daga. Hæstv. utanrrh. fullyrti að hæstv. iðnrh. hefði stofnað þeim samningum, sem hér um ræðir, í hættu, - samningum sem munu færa, ef þeir endanlega komast á, Orkustofnun verulegar tekjur sem hún ella hefði misst af. Hæstv. iðnrh. stofnar fleiri samningum í hættu. Hann virðist stofna í hættu öllum þeim samningum og öllum þeim samningaviðræðum sem hann kemur nálægt og tilheyra embætti hans. Um það eigum við líka eftir að ræða hér á Alþingi næstu daga og ég skal ekki fara nánar út í það hér. En í fimmta lagi, og það finnst mér vera atriði sem hæstv. utanrrh. mælir hér af mikilli alvöru og miklum þunga til okkar þm., telur utanrrh. að slíkt stjórnarfar sem hæstv. iðnrh, temur sér megi ekki innleiða hér á landi. Til hvers skyldi hæstv. utanrrh. vera að vitna í þessu sambandi? Skyldi það vera t.d. þar sem hæstv. iðnrh. fékk sitt pólitíska uppeldi, í Austur-Þýskalandi? Ég skal ekkert fullyrða um það, en mér finnast það þung aðvörunarorð sem einn ráðh. mælir í garð annars þegar hann segir við hann: Slíkt stjórnarfar má ekki innleiða hér á landi. - Ég tek undir þessi orð hæstv. utanrrh. Mér finnst að hér hafi verið gengið of langt og að hæstv. iðnrh., sennilega með fullum stuðningi hæstv. félmrh., eins og hér hefur komið fram, hafi gengið allt of langt í þessu máli og hér hafi verið stigið skref í átt til stjórnarfars sem Alþingi verður að standa gegn að verði innleitt hér á landi.



Herra forseti. Ég get stytt mál mitt, en vil rifja það upp, að hæstv. iðnrh. lét að því liggja í fyrsta svari sínu hér í dag að hann hefði beðið um að fá að athuga samning Orkustofnunar við Almennu verkfræðistofuna þegar sá samningur var á döfinni. Ég spurði hann úr sæti mínu hvort samningurinn hefði þá verið frágenginn eða einungis á döfinni. Hann svaraði ekki endurtekinni spurningu minni þar að lútandi, en í ljós hefur komið að samningurinn var þá undirritaður og frágenginn af hálfu Orkustofnunar. Hver var þá ástæða iðnrh. til að grípa inn í verksvið Orkustofnunar sem hann auðvitað hafði í raun og veru ekki vald til, sbr. röksemdir hv. 4. þm. Vestf. um valdþurrð? Jú, auðvitað var það að áeggjan hæstv. félmrh. sem ætlaði að beita hæstv. iðnrh. fyrir sig í deilum þeirra hæstv. félmrh. og hæstv. utanrrh. Nú er leiga Orkustofnunar á bor einkaréttarlegs eðlis og hefur engar opinberar afleiðingar í sjálfu sér. Það eru út af fyrir sig mjög varhugavert fordæmi, þau skilyrði sem hæstv. iðnrh. setur Orkustofnun í bréfi sínu til hennar sem birtist í Morgunblaðinu í morgun. Það er vafasamt fordæmi, ef Orkustofnun lætur t.d. verktaka eða byggingaraðila í té bor, að gefa skyn, eins og hæstv. iðrnh. gerir, að í því felist ekkert fyrirheit um byggingarleyfi. Auðvitað felst ekkert fyrirheit um byggingarleyfi í því, að Orkustofnun leigi tæki eins og jarðbor til annars aðila, né heldur felst í því ástæða til ágreinings um skipulag á einhverjum þeim svæðum sem þarna er um að ræða. Síst af öllu er það á ábyrgð Orkustofnunar að afla leyfa til umferðar um rannsóknarsvæðin fyrir borun. Það er auðvitað á ábyrgð leigutaka. Þetta eru allt saman látalæti hæstv. iðnrh., - látalæti sem hæstv. iðnrh. verður að hafa í frammi samkv. fyrirskipun hæstv. félmrh., flokksbróður síns, að ég tali nú ekki um skilyrðin um greiðslu í íslenskum krónum sem hæstv. utanrrh. hefur svarað bæði sem höfundur þeirra laga, sem vitnað er til, og sem ráðh. í núv. ríkisstj. og þar með fellt dóm um gildi íslensks gjaldmiðils miðað við dollar. Ég held að bréf hæstv. iðnrh. til Orkustofnunar í dag feli í sér út af fyrir sig mjög alvarleg fordæmi. Ég vara við þeim skilningi sem hæstv. iðnrh. leggur í leigu Orkustofnunar á tækjum sínum til annarra aðila, ef þeir skyldu á seinni stigum málsins og síðar vitna til þessa bréfs iðnrh. og skírskota til þess, að með leigu tækis frá Orkustofnun hafi þeir öðlast byggingarleyfi, umferðarrétt og hvað eina sem opinber yfirvöld eiga að láta í té og meta sjálfstætt hverju sinni án tillits til þess, hver leigir hverjum ákveðið tæki. Það er ljóst, að hér hafa fallið harðir dómar ráðh. hvers um annan. Hæstv. félmrh. kom hér og sagði eitthvað á þá leið fullur vandlætingar, að hæstv. utanrrh. hefði talað um valdníðslu og stjórnarandstaðan um valdþurrð. En ég spyr nú hæstv. félmrh.: Hver talaði um valdarán? Hæstv. félmrh. talaði um aðgerðir hæstv. utanrrh. sem valdarán og lögbrot, og má ekki á milli sjá. En það kostulegasta í málflutningi hæstv. félmrh. var að hann kastaði sér eftir björgunarbelti og björgunarbeltið var bandaríski sjóherinn. Það lá mikið við úr því að hæstv. félmrh. gat notað bandaríska sjóherinn sem björgunarbelti til að haldast áfram á floti sem ráðh. örlitið lengur. En það var einmitt þegar hann vildi meina að bandaríski sjóherinn hefði í hótunum. Því hafa reyndar verið gerð skil hér áður. Þetta er einkaréttarsamningur. Það er ekki sagt að menn hafi í hótunum þótt aðili að einkaréttarsamkomulagi beri fyrir sig að vanefndir hafi átt sér stað. Því er þetta veikburða flotholt sem hæstv. félmrh. ætlar að halda sér uppi á í núv. ríkisstj. Sannleikurinn er sá, og það kom fram í utandagskrárumr. fyrir viku og aftur nú í dag, að hæstv. félmrh. og hæstv. iðnrh., sem þá var ekki eins kominn til sögunnar, eru á flótta. Þeir mega varla mæla hér í ræðustól um þetta mál. Þeir bera fyrir sig, eins og hæstv. félmrh., fjarstaddan embættismann, en þora ekki að beina skeytum sínum að hæstv. utanrrh. eða svara honum eða draga hann til ábyrgðar fyrir það sem átti að draga viðkomandi embættismann til ábyrgðar fyrir. Eins er það með hæstv. iðnrh. Hann segir að hæstv. utanrrh. hefði gerst liðsmaður Morgunblaðsins, en ég sé ekki betur en hæstv. iðnrh. hafi með bréfi sínu í dag, ekki síst vegna þeirra fyrirvara sem hann greinir þar frá, lýst yfir að hann væri í raun og veru búinn að afsala sér öllum fyrirvörum um gerð samnings Orkustofnunar og Almennu verkfræðistofunnar um leigu á viðkomandi bor, og þá hefur hann aldeilis gerst liðsmaður Morgunblaðsins. Ég bið Morgunblaðið að gæta sín á slíkum liðsmanni. En hér hefur einni spurningu ekki verið svarað, umfram það sem hæstv. iðnrh. vanrækti að svara eins og honum bar, fyrirspurnum hv. 4. þm. Vestf. Hv. 4. þm. Vestf. beindi þeirri fyrirspurn til hæstv. forsrh., hver skoðun hæstv. forsrh. væri á valdsviði hæstv. utanrrh. og hæstv. iðnrh. í framhaldi af þeirri fsp. sem þingflokkur Alþfl. gerði fyrir viku um valdsvið hæstv. utanrrh. og hæstv. félmrh. Þá fékkst ekki svar við fsp. þingflokks Alþfl. þótt menn drægju ákveðnar ályktanir eftir þær umr., og skal það ekki rifjað upp. En með því að hér hafa gagnkvæmar ásakanir heyrst úr þessum ræðustól, annars vegar frá hæstv. utanrrh. og hins vegar frá hæstv. félmrh. og hæstv. iðnrh., og með því að hæstv. forsrh. hefur verið spurður um hvor þessara aðila hafi á réttu að standa, en hann ekki svarað enn sem komið er, þá er ástæða til að ítreka þá fyrirspurn sem hv. 4. þm. Vestf. bar fram í upphafi þessara umr. utan dagskrár. Við þá fyrirspurn skal bætt að það hafa nú látlaust gengið gagnkvæmar ásakanir ráðh. í hálfan mánuð, að því er ég hygg, eða þar um bil, og þess vegna er tími til kominn að hæstv. forsrh. komi í veg fyrir fleiri uppákomur ráðh. í ríkisstjórn Íslands og taki af skarið um hvert valdsvið þeirra er og réttmæti gerða þeirra.



Herra forseti. Þessar umr. snúast í rauninni um það atriði, hvort Orkustofnun eigi með starfsliði sínu og tækjum að framkvæma þær rannsóknir og boranir, sem til stendur og þarf að gera nú á næstunni, eða hvort erlendur aðili fái það verk í hendur. Það er vitað, að hjá varnarliðinu hefur verið og er nokkur tilhneiging til þess, að undirbúningur og hönnun ýmissa mannvirkja sé á vegum þess. Hæstv. utanrrh. hefur í þessu sambandi lagt sig fram um að rannsóknir, undirbúningur og hönnun séu í eins ríkum mæli og unnt er á höndum Íslendinga sjálfra. Nú liggur fyrir að Orkustofnun er með samþykki iðnrh. tilbúin að taka að sér þessar boranir og rannsóknir og telur sig geta lokið þeim á þeim tíma sem til er skilinn í samningum. Vegna þess að spurt var um viðhorf mín og skoðun er auðvitað von mín að þetta verk verði unnið af íslenskri stofnun með íslensku starfsliði og tækjum þeirrar stofnunar. Hvort það má verða úr því sem komið er get ég ekkert um sagt en ég tel mjög æskilegt að það geti orðið og um það held ég að allir hv. alþm. hljóti að vera sammála.



Herra forseti. Ég þarf ekki að vekja athygli þingheims á því, að hæstv. forsrh. hefur ekki svarað þeim fyrirspurnum sem til hans hefur verið beint hér í dag.