Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forsætisráðherra (SE): Jeg vil leyfa mjer að skýra háttv. deild frá því, að hans hátign konungurinn hefir í dag veitt fjármálaráðherra Magnúsi Jónssyni lausn frá embætti og jafnframt falið atvinnumálaráðherra Klemens Jónssyni forstöðu fjármálaráðuneytisins fyrst um sinn.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Eins og háttv.þdm. sjá, hefir engin brtt. komið frá fjvn. við frv. þetta nú, enda hefir það mjög lítið breyst í háttv.Ed. Gjöldin hafa aðeins lækkað um 100 krónur, og svo hefir ábyrgðarheimild til handa landsstjórninni út af láninu til Reykjavíkurbæjar bæst við. En það er eitt atriði í nál.hv.Ed., sem jeg vil leiðrjetta. Í nál. stendur, að nefndin sje algerlega ósammála þeim ummælum í nál.fjvn.Nd., er lúta að því að hvetja stjórnina til þess að setja upp utanríkismálaskrifstofu til að líta eftir verslunar- og markaðshorfum í útlöndum. Þessi ummæli háttv.fjvn.Ed. eru bygð á algerðum misskilningi. Í nál.fjvn. hjer eru engin ummæli, er ætla megi að sjeu hvöt til landsstjórnarinnar í þessa átt. Með leyfi hæstv. forseta skal jeg lesa upp það, sem nál. segir um fjárveitinguna til Verslunarráðsins. Þar stendur svo, að nefndin telur stjórnina eiga að hafa á hendi, og þá utanríkisráðuneytið, það verk, er þessi fjárveiting var veitt til, og „vill nefndin því brýna fyrir stjórninni, að hún láti ekki undir höfuð leggjast að hafa ætíð á takteinum ábyggilegar fregnir og skýrslur, er varða markað og markaðshorfur fyrir afurðir vorar og fleira, er þar að lýtur.“ Eins og háttv.þdm. sjá, er hjer ekki verið að fara fram á, að nein ný skrifstofa sje sett á stofn. En fjvn. vill enn sem fyr undirstrika, að þetta er skylda stjórnarinnar. Mun það heyra undir dómsmálaráðuneytið, og tel jeg sjálfsagt, að það geti framkvæmt það án aukins mannahalds, auk heldur án nýrrar skrifstofu.

Forsætisráðherra (SE): Það er ekki nema sjálfsagt, að stjórnin hafi þau störf á hendi, er hjer ræðir um, en jeg vil aðeins geta þess, að þau heyra ekki undir dómsmálaráðuneytið. Utanríkismálin eru orðin það umfangsmikil, að stjórnin hefir talið rjett að halda þeim alveg sjerstökum.

Pjetur Ottesen Það er gott, að hæstv. stjórn hefir látið sjer að kenningu verða aðfinslur þær, er gerðar voru hjer í hv. deild út af ábyrgðinni fyrir Reykjavíkurbæ. Það leit út fyrir, að hæstv. stjórn ætlaði ekki að láta sjer nægja að veita ábyrgðina án leyfis þingsins, heldur ætlaði hún heldur ekki að leita samþykkis þingsins eftir á. En nú hefir hún bætt úr þessu, og tel jeg það vel farið, enda munu með þessu láni hafa verið fyltar 5 miljónirnar, eða vel það, sem ríkið stendur nú í ábyrgð fyrir fyrir Reykjavíkurbæ.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg þakka fyrir síðast fyrir hönd fjvn. og bið afsökunar á því, að jeg verð stuttorður nú. Jeg vil skjóta því til hv.þdm., sem brtt. eiga, að sýna dálitla sjálfsafneitun og vera ekki alt of langorðir við þessa. umræðu. Jeg sný mjer þá að brtt. þeim, er fjvn. á hjer á þskj. 369. Er þá fyrst fyrir 150 þús. króna hækkun, sem áætluð er á ágóða af vínversluninni. Háttv. deild kann nú að undra, að svo stórfeld breyting er gerð af nefndinni á þessum lið. En því er svo varið, að sökum ónógra upplýsinga var fyrri áætlunin sett nokkuð af handahófi, og var nefndinni þá sjerstaklega í hug að fara ekki of hátt. Nú hefir nefndin fengið ábyggilega skýrslu, og veit því, að fyllilega er óhætt að áætla svona hátt. Þessi hækkun varð til þess, að nefndin sá ekki þörf að koma fram með neinar tillögur til tekjuauka, því þessi hækkun nemur meiru en bæst hefir við útgjaldahliðina eftir till. nefndarinnar. Næsta breyting er aðeins fyrirkomulagsatriði, að sundurgreina hreppa þá, sem styrk fá til læknisvitjana. Nefndin taldi ekki rjett að fara í þessu efni eftir fjárlögunum 1922, því sumir af þeim hreppum, sem þar er gert ráð fyrir, hafa fallið í burtu og nýir bæst við. Þessi liður hefir lækkað um 50 krónur. Jeg hefi tekið það fram áður, að fjvn. þætti hreppar verða hart úti með sjúklinga sína á Kleppi, í samanburði við sjúklinga í öðrum sjúkrahúsum. Leggur nefndin til, að meðgjöf með sjúklingum verði lækkuð um 50 aura á dag, úr 2 kr. niður í 1,50 kr. Þá liggur fyrir Alþingi skýrsla nefndar, sem kosin var til þess að athuga og rannsaka mál A. L. Petersens, fyrverandi stöðvarstjóra í Vestmannaeyjum. Nefndin hefir komist að þeirri niðurstöðu, eftir því sem skjöl og skýrslur liggja fyrir í málinu, að ekki verði hjá því komist að greiða honum skaðabætur. Þó fer nefndin ekki eins hátt og hann fór upphaflega fram á, nefnilega 17000 kr., heldur ætlar hún hæfilegt að greiða 10000 kr. Fjvn. væntir, að þessu máli verði lokið nú á þinginu á þann hátt, að það samþykki þær bætur, er hún leggur til, en henni þykir ekki sanngjarnt að láta minna af hendi rakna en 10 þús. kr. í viðbót við þær 5 þús. kr., sem hann áður hefir fengið. Er það þó enn ekki eins hátt og hans krafa hljóðar um, og er hún þó studd af óhröktum reikningum. Býst jeg við, að hv.þdm. hafi lesið skýrslu nefndarinnar og komist að sömu niðurstöðu. Nefndin hefir lagt til, að hækkaður verði skrifstofukostnaður biskups, svo að í samræmi verði við annan skrifstofukostnað. Telur nefndin þó, að ekki beri að hafa hann eins háan og hjá landlækni, þar sem störfin munu vera minni frá biskupi. Þá er veiting til rafveitu á Hólum. Hafa áður verið veittar 5000 kr. til sama fyrirtækis og hefir verið unnið að undirbúningi. Hefir áður verið sýnt fram á hjer á Alþingi og færð rök fyrir, hver búhnykkur þetta væri fyrir ríkið, þar sem mikill sparnaður yrði við rekstur skólans. Hefir þessu máli aðeins verið frestað sökum dýrtíðar, og sjer nefndin sjer því ekki annað fært en mæla með því, að nú verði hafist handa sem fyrst. Hefir einnig nú verið lagt út í rafmagnslagningu á Hvanneyri, og verður það þó varla eins arðvænlegt fyrir ríkið nje reksturinn eins ódýr og á Hólum. Þá er brtt. á XVII. lið, að tekið sje fram, að styrkurinn til Páls Ísólfssonar sje veittur til framhaldsnáms; er það aðeins gert til að fyrirbyggja misskilning. Næst er till. á XIX. lið, að fella burtu alla athugasemdina við styrkveitinguna til búnaðarfjelaganna. Nokkrum sinnum hefir verið veittur styrkur til hannyrðakenslu í Dalasýslu. Hefir þetta verið vel sótt og vel látið af þessari kenslu af þeim, sem til þekkja. Nefndin hefir því talið rjett að halda þessu uppi, enda um smáupphæð að ræða. Þá hefir nefndin lagt til, að veitt verði til bryggjugerðar á Siglufirði alt að 18 þús. kr. Upphaflega var ætlast til af fjvn., að talsvert kæmi inn á frv. þetta af bryggjugerðum, en nefndin sá sjer þó ekki fært að leggja til, að veitt yrði fje til nýrra bryggja. Síðan voru allar þessar upphæðir fluttar yfir í fjáraukalög, og virðist því nokkuð rýmra um þessi mannvirki nú en áður. Hefir fjvn. oftast mælt með samskonar framkvæmdum sem þessari, er hjer um ræðir. Siglfirðingar hafa gert áætlun um að gera mikil hafnarvirki hjá sjer, sem búist er við að kosti 600 þús. krónur. Þetta getur þó alls ekki orðið í bráðina, og er því ráðgert, að af öllum þessum virkjum verði aðeins bygð þessi bryggja. Er mikil þörf á, að fullkomin bryggja sje sett á Siglufirði, og er nefndin því meðmælt, að þetta fje verði veitt, enda hefir sjútvn. mælt með því. Þá er brtt. frá fjvn. um 7500 kr. fjárveitingu til lendingarbóta í Bás við Vík í Mýrdal. Jeg skal ekki fjölyrða um þennan lið, því að um hann var rætt við 2. umr. Þessi upphæð er ákveðin með rjettum útreikningi eftir kostnaðaráætlun, og er gert ráð fyrir, að veittur sje alt að helmingur kostnaðar, svo sem tekið er fram í tillögunni. Þá er brtt. um styrk til Byggingarfjelags Reykjavíkur. Hún er því miður ekki rjett enn þá, en er leiðrjett á þskj. 385, VI. Nefndin leggur til, að fjelaginu verði sem áður veittur byggingarstyrkur, 5% af byggingarkostnaði, gegn helmingi hærra tillagi frá Reykjavíkurbæ, eða 10%. Nefndin þykist þess fullvís, að starfsemi þessa fjelags hafi gert svo mikið gagn, að rjett sje að styrkja það. Fjelagið fór fram á helmingi hærri styrk, 10% af byggingarkostnaði, en nefndin sá sjer ekki fært að samþykkja það, enda síst ástæða til að hækka styrkinn nú, þar sem gera verður ráð fyrir, að byggingarkostnaður verði minni en áður. Brtt. á þskj. 369,XXXII,1.. styrkveiting til Einars Þorkelssonar, er tekin aftur. Hjer var feld við 2. umr. tillaga frá fjvn. um lánsheimild til bónda eins vestur í Dölum, til þess að endurreisa býlið Svínadalssel. Nefndin gerir ráð fyrir, að það hafi stafað af misskilningi, að háttv. deild feldi þessa heimild, þar sem sá siður hefir verið að styrkja býli, sem eru nálægt fjallvegum, til þess að hýsa ferðamenn. Nefndin hefir því lækkað upphæðina og væntir þess, að hv. deild samþykki þessa litlu lánsupphæð. Þá er tillaga frá nefndinni um að veita 30000 kr. lán til kembivjela á Húsavík. Háttv. deildarmönnum þykir ef til vill undarlegt, að fjvn. skuli sjálf bera fram till. um lán til tóvinnuvjela, eftir undirtektum hennar við síðustu umræðu. En svo er mál með vexti, að um 40 ára skeið hafa verið kembingarvjelar í Þingeyjarsýslu; hafa þær borið sig vel og verið hin mesta lyftistöng heimilisiðnaðarins í sýslunni. Klæðaverksmiðjan Gefjun á Akureyri getur hvergi nærri fullnægt þörfum nærliggjandi sýslna, og engar líkur til, að hún geti bætt við sig þeim störfum, er þessar vjelar hafa unnið áður. En vjelarnar, sem voru á Halldórsstöðum, brunnu síðastliðinn vetur, og er nú fyrirhugað að endurreisa þær á Húsavík. Nefndin mælist til, að þessu verði ekki ruglað saman við afstöðu hennar til klæðaverksmiðjanna. Hún telur, að þessar kembingarvjelar sjeu sjerstaklega heppilegar til að styrkja heimilisiðnaðinn og halda honum við. Heimilisiðnaðarfjelag Íslands hefir veitt manni styrk til utanfarar til þess að skoða slíkar vjelar, og ber það vott um, að fjelagið álítur, að hjer sje verið að fara rjetta leið. En um stofnun klæðaverksmiðju er nefndin á sömu skoðun sem fyr. Framkvæmdastjóri Eimskipafjelagsins kom á fund nefndarinnar og ljet þess getið, að vel gæti svo farið, að mjög mikil og hörð samkepni yrði hafin gegn Eimskipafjelagi Íslands. Yrði fjelagið ef til vill neytt til að lækka fargjöld og farmgjöld meir en svo, að rekstur skipanna gæti borið sig. Það er vitanlegt, að samkepni þessi yrði hafin til þess að koma fjelaginu fyrir kattarnef, og fór framkvæmdastjórinn því fram á, að Alþingi veitti stjórninni heimild til að veita fjelaginu liðsinni, ef til kæmi. Nefndin álítur, að Alþingi ætti að vera við þessu búið. Hún treystir landsmönnum ekki svo vel, að þeir noti skip Eimskipafjelagsins, ef aðrir byðu betri kjör. Það væri óskandi, að ríkissjóður þyrfti ekki að hlaupa undir bagga með fjelaginu, en til tryggingar vill nefndin veita þessa heimild, ef til þyrfti að taka. Fleiri brtt, ber fjvn. ekki fram. En jeg skal leyfa mjer að víkja strax nokkrum orðum að brtt. frá einstökum þm., svo að þeir viti, hvernig nefndin tekur í þær. Geta þeir þá ef til vill sparað sjer orð, ef nefndin er þeim samþykk, eða hagað orðum sínum eftir mótbárum nefndarinnar, þar sem hún er mótfallin tillögunum. Jeg skal þá fyrst víkja að brtt. frá hv. 2. þm.N.-M. (BH), um 4000 kr. hækkun á fjárveitingunni til Hróarstunguvegar. Nefndin hefir komist að þeirri niðurstöðu, að þessi vegur hafi orðið mjög hart úti að undanförnu, og þar sem hjer er um litla upphæð að ræða, leggur hún til, að brtt. verði samþykt. Þar sem hv.þm. hefir áður talað rækilega fyrir þessari fjárveitingu, ættu þessar undirtektir nefndarinnar að geta sparað honum mörg orð um þetta mál. Þá eru ýmsar brtt. um nýjar símalínur. Jeg ætla ekki að tala sjerstaklega um einstakar brtt. um línurnar. Það er síður en svo, að fjvn. vilji deila eða fara í reipdrátt um, hver þeirra lína sje nauðsynlegust og ætti að ganga fyrir öðrum. Nefndin efast ekki um, að þær sjeu allar nauðsynlegar og ætti að leggja þær allar einhvern tíma. En því var lýst yfir við 2. umr., að nefndin treysti sjer ekki að fara lengra í tillögum um símalagningar en hún gerði þá, og jeg býst jafnvel við, að hv. deild þyki hún hafa farið fulllangt, Nefndin treystir sjer því ekki að mæla með, að fleiri línur verði teknar upp í fjárlögin. Þá skal jeg skjóta því til háttv. 1. þm. Reykv. (JakM), að nefndin getur ekki fallist á brtt. hans á þskj. 369,V, um uppbót á launum starfsmanna við landssímann og talsímakvenna við bæjarsímann í Reykjavík. Nefndin finnur brtt. mest til foráttu orðalagið í 1. línu tillögunnar „til uppbótar á launum starfsmanna landssímans“. Það gæti verið umtalsmál, að nefndin fjellist á hugmyndina, ef einungis væri átt við konurnar við bæjarsímann. En eins og till. er orðuð nú, veit nefndin ekki glögglega, við hvað er átt. Um brtt.hv.þm. Ísaf. (JAJ), um að færa niður fjárveitinguna til alþýðuskólans í Þingeyjarsýslu, skal jeg geta þess, að nú er kornin fram áreiðanleg og nákvæm áætlun um kostnaðinn við að stofna þann skóla, og er þar gert ráð fyrir 95 þús. kr. kostnaði. Nefndin telur því rjettara að láta upphæð sína standa, ekki síst þar sem ekkert er í húfi fyrir ríkissjóð. Um brtt. á þskj. 369,XIII, frá hv. 1. þm. Rang. (GunnS), um lækkun á styrknum til Dansk-islandsk Samfund, þarf jeg ekki að taka fram fyrir hönd nefndarinnar, samkvæmt tillögum hennar við 2. umr., að hún mun að sjálfsögðu fallast á hana. Þá vill meiri hluti fjvn. eindregið mæla með tillögu meiri hluta sjávarútvegsnefndar um styrk til Bjarna Sæmundssonar, til fiskirannsókna. Loks vil jeg geta þess um brtt. á þskj. 385,1, frá hv.þm. Barð. (HK), að nefndin mælir eindregið með, að hún verði samþykt, í samræmi við það, sem nefndin hefir áður látið í ljós. Jeg hygg, að jeg sje orðinn nægilega langorður um þessar brtt. Aðrar smærri brtt. skal jeg ekki ræða um, fyr en flm. þeirra hafa látið til sín heyra. Vona jeg, að hv.þm. verði nú snöggir og lengi umræðurnar ekki um of.

Frsm. samgmn. (Þorsteinn Jónsson) Það hefir verið venja, að samgmn. hefir tekið sjerstaklega til athugunar C-lið 13. gr. fjárlaganna, um fjárveitingar til strandferða og flóabáta. Nefndin sá ekki ástæðu til að gera brtt. við frv. um upphæðir þær, sem til þessa eru veittar. Þó þykir henni ekki ósennilegt, að styrkurinn til strandferða muni reynast of lágur. Svo sem kunnugt er, verður nýtt skip í þeim ferðum á næsta ári, og er engin reynsla fengin fyrir því, hve dýrt það er í rekstri eða hve miklar tekjur verða af því. Jeg skal leyfa mjer að skýra frá því, að nefndin hefir gert tillögur um aðra tilllögun á strandferðunum en áður. Meðan Sterling hafði þessar ferðir, kom skipið inn á því nær allar hafnir. Nú hefir nefndin gert tillögur um, að nýja skipið, Esjan, komi við á 20–25 höfnum í hverri ferð. Hún á jafnan að koma við á nokkrum stærstu höfnunum, en til skiftis á hinum smærri, svo að hafnirnar verði aldrei fleiri en 25, stundum ekki nema 20. Nefndin hefir einnig lagt til, að skipið fari 2 hraðferðir í kringum land fyrri hluta ágústmánaðar, er báðar til samans taki rúman hálfan mánuð. Býst hún við, að hafa megi talsvert upp úr þessum ferðum, en reynslan verður að skera úr, hvort það er rjett. Nefndin hefir valið þann tíma til þessara ferða, sem flest starfsfólk í Reykjavík tekur sjer sumarfrí. Vill hún haga svo til, að fólk geti farið hjeðan á nokkrar aðalhafnirnar og dvalið á þeim stöðvum svo sem vikutíma, og þó ekki verið lengur í ferðalaginu en hálfan mánuð. Má búast við, að Reykvíkingar noti þessar ferðir mikið og ágóði geti orðið af þeim. Aðrar ferðir skipsins gerir nefndin ráð fyrir, að taki 12 daga, með dvöl í Reykjavík, svo að það fari um 21/2 ferð á mánuði. Með því móti verða strandferðirnar hagkvæmari en áður. Hingað til hafa ferðalög tekið mjög langan tíma fyrir menn, er eiga heima langt frá Reykjavík, verið afardýrar og langt á milli ferða. Þegar hausta tekur, verður skipið að sjálfsögðu seinna í förum, en nefndin hefir ekki gert neinar tillögur um áætlun þess lengur en til loka ágústmánaðar. Þar sem eigi er unt að gera nákvæma áætlun um kostnað við rekstur skipsins, sjer nefndin ekki ástæðu til að koma með brtt. við frv. um hækkun tillagsins, svo sem jeg tók fram, þó að búast megi við, að það sje áætlað of lágt. En þar sem ríkissjóður borgar hallann, hvort sem hann verður mikill eða lítill, skiftir þetta litlu máli. hver áætlunarupphæðin er. Um styrkinn til flóabáta, 100 þús. kr., skal jeg taka það fram, að nefndinni virðist hann hæfilegur með því verðlagi, sem nú er, og sömu bátarnir verða styrktir, sem nú er. Og þar sem nefndin býst við, að verðfall geti enn orðið, hefir hún ekki farið fram á, að styrkurinn sje hækkaður. Ef hún gerði tillögu um hækkun og verðfall yrði, mundi styrkurinn samt verða notaður allur. En verði ekkert verðfall og styrkurinn reyndist of lítill, getur næsta þing sjeð miklu betur, hvaða upphæð þurfi að verja til flóabáta á því ári og hækkað styrkinn í fjáraukalögum, ef með þarf. Þá vil jeg fyrir hönd mentmn. fara nokkrum orðum um brtt., er hún hefir flutt. Svo sem mönnum mun kunnugt, eru nokkur ár síðan Sigurður prófessor Nordal hreyfði tillögu um, að landssjóður tæki að sjer eða styrkti útgáfu á þýðingum úrvalsfræðirita og skáldrita erlendra. Þessi hugmynd hefir fengið talsverðan byr, og eru margir þess fýsandi, að sem fyrst verði hafist handa. Hugmynd Nordals er, að ríkið styrki útgáfuna svo ríflega, að unt verði að selja bækurnar svo ódýrt, að almenningi verði kleift að kaupa þær með góðu móti. Nú hefir Þjóðvinafjelagið tekið þessa hugmynd að sjer og vill hefjast handa, ef Alþingi vill styrkja þessa viðleitni. Fjelagið fór fram á það við nefndina, að hún mælti með því, að það fengi 12 þús. kr. árlegan styrk til þessa. Gerir það ráð fyrir að geta gefið út um 30 arkir í sama broti sem Andvari fyrir þessa upphæð. Bækur þær, er fjelagið hygst aðallega að velja, eru fræðirit í þeim greinum, þar sem litlar eða engar bækur eru fyrir á íslensku. Sem kunnugt er, eru bókmentir vorar ekki fjölhliða; það eru aðeins fáar tegundir, sem eru fjölskrúðugar á voru máli. Vjer eigum mikið af sagnfræði- og skáldritum, en fátt í öðrum greinum. Nefndin telur því þetta nauðsynjamál fyrir mentun og menningu þjóðarinnar og vill leggja Þjóðvinafjelaginu lið, svo að það geti þegar hafið þetta starf. En þar sem nefndinni er ljóst, að þingið verður að fara mjög gætilega í fjárveitingum, leggur hún til, að veittur verði helmingur þeirrar upphæðar, er farið var fram á. eða 6000 kr. Vitanlega getur fjelagið ekki gefið út nema litla bók fyrir það fje, um 15 arkir, ef það á að geta selt hana eins ódýrt og það hefir ætlast til, á 1,50 til 2 kr. Er það miklum mun ódýrara en nokkur bóksali getur selt bækur sínar. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meir um þessa tillögu og vona, að hv. deild taki henni vel. Þá kem jeg að brtt. minni viðvíkjandi styrk til barnaskólabyggingar á Eyrum í Seyðisfjarðarhreppi. Till. þessi skýrir sig sjálf, og læt jeg nægja að vísa til fyrri ummæla minna um nauðsynina á því, að ríkið haldi áfram að styrkja barnaskólabyggingar. Er hjer líka aðeins um 2000 kr. að ræða. Þá vildi jeg víkja nokkrum orðum að till. minni og hv. samþm. míns (BH) um fjárveitingu til símalínu milli Seyðisfjarðar og Loðmundarfjarðar. Fjárveiting þessi er aðeins 16000 þús. kr., samkvæmt áætlun landssímastjóra. Loðmundarfjörður er mjög afskektur og hefir mikla þörf fyrir að komast í símasamband við Seyðisfjörð. Hafa Loðmfirðingar öll sín viðskifti við Seyðisfjörð; þar situr læknir þeirra og prestur, og þingháin er sú sama, en samgöngur eru mjög erfiðar, bæði á sjó og landi. Eru flestar sveitir við sjávarsíðuna komnar í símasamband, nema þessi. Um símann milli Egilsstaða og Brekku hefi jeg áður talað. Er ljós nauðsyn hans, því að læknissetur er á Brekku og alt Upphjerað fyrir ofan Egilsstaði er símalaust. Þá kem jeg að brtt. við 16. gr., á þskj. 379, sem er um 500 kr. styrk til Víglundar Helgasonar á Hauksstöðum. Sá maður er stöðvarstjóri og jafnframt er hann símaeftirlitsmaður á einhverjum erfiðasta fjallvegi á landinu. Hrapaði hann fyrir nokkrum árum, í einni eftirlitsferðinni, ofan úr símastaur og meiddist mjög í baki. Hefir læknir skoðað meiðslið og vottað, að maðurinn muni aldrei verða jafngóður. Maðurinn er fátækur, og þar sem meiðsli hans er svo til komið, þá verður það að teljast mjög sanngjörn beiðni, að hann fái þennan litla styrk. Þá er enn á sama þskj.brtt. við 18. gr. II. f. 14. lið, um 200 kr. styrk til Guðmundar pósts Kristjánssonar. Hann hefir um langt skeið verið póstur, en er nú orðinn bilaður á heilsu og getur ekki gegnt starfi sínu lengur. Vænti jeg þess, að háttv. deild verði samþykk því, að hann fái þennan litla styrk, enda væri það í samræmi við afstöðu hennar til samkynja mála nú undanfarið.

Björn Hallsson Háttv. frsm. (MP) mæltist til þess áðan, að deildarmenn yrðu eins stuttorðir og unt væri, til þess að hægt yrði að ljúka umr. í kvöld, og skal jeg verða við því og ekki lengja þær mikið. Jeg er þakklátur háttv.fjvn. fyrir undirtektir hennar við 2. brtt. mína á þskj. 369. Þarf jeg ekki að fjölyrða um þann lið, en get vísað til þess, sem jeg sagði um hann við 2. umr. Treysti jeg hv. deild til að sýna alla sanngirni í þessu máli. Við þm.N.-M. höfum ekki að jafnaði flutt stórvægilegar brtt. við fjárlögin nje aukið gjaldahlið þeirra að nokkrum mun fyrir kjördæmi okkar. Jeg býst því við, að háttv. deild þyki mjer kveða við nokkuð annan tón hjá okkur, er hún hefir sjeð brtt. okkar á þskj. 379. Þeim fylgir þó talsverður kostnaður fyrir ríkissjóðinn. Jeg býst þó tæplega við, að við hefðum farið af stað með þessa síma, vegna fjárskortsins, ef ekki hefðu jafnmargir símar komist að við 2. umr. og raun er á orðin. Gerir þá minst til, hvort þeir eru hótinu fleiri eða færri, fyrst þeir geta hvort eð er ekki orðið lagðir nema fje sje fyrir hendi. Landssímastjórinn hefir gert þessa áætlun, sem við ákveðum liðinn með. Sagði hann, að hún væri ríflega áætluð, en auk þessara upphæða er svo flutningurinn frá sjó á línurnar. Búist er við, að hlutaðeigendur muni leggja hann fram. Hafa þeir boðist til að taka mikinn þátt í flutningi efnisins á línurnar. Hvað snertir þá seinni, þá skal jeg geta þess, að okkur flm. bárust sterkar áskoranir frá sjúkrahússtjórninni á Brekku um það, að við reyndum að fá því framgengt hjer á þinginu, að þessi sími yrði lagður þetta ár. Við sáum okkur þó ekki fært að ganga svo langt að fara fram á það, sökum fjárkreppunnar, en tókum það ráð að reyna að fá fjárveiting til þessa síma inn í fjáröflun 1924. Stjórnin hefir áður lýst því yfir, að engir símar verði lagðir í ár. Jeg þarf varla að taka það fram, að sími til Brekku er mjög nauðsynlegur, ekki síst skoðað frá heilbrigðissjónarmiði. Eins og kunnugt er, er læknissetrið Brekka í Fljótsdalslæknishjeraði, og er þar sjúkrahús, sem alt Fljótsdalshjerað hefir til afnota og viðhalds. Er Brekka efst í hjeraðinu, og því langt þaðan niður að sjó (Hjeraðsflóa). Hins vegar er að kalla má læknislaust í Hróarstunguhjeraði, af því að læknirinn, sem á að þjóna því, er búsettur í Borgarfirði. Verða þeir menn, sem búa á þessu svæði, oftast að leita læknis til Brekku, norður til Vopnafjarðar eða þá í Borgarfjörð, þeir, sem næstir eru. Hefði því mikla þýðingu fyrir þessa hjeraðsbúa að hafa aðgang að síma. T. d. hefir það oft komið að góðu haldi að tala við Vopnafjarðarlækni, og hefir hann þá jafnan komið á móti þeim, sem hafa sótt hann. Sama máli væri að gegna, ef sími kæmi frá Egilsstöðum að Brekku. Auk þess lægi þessi sími um fjölment hjerað, sem hefði hin mestu þægindi af honum. Lægi hann meðal annars um Hallormsstað, en þangað er nú allmikill ferðamannastraumur, einkum á sumrin. Er því engin hætta á öðru en síminn yrði mikið notaður. Um Loðmundarfjarðarsímann er það að segja, að hann er auðvitað líka nauðsynlegur. Þessi fjörður er nú alveg einangraður; er hann einn símalaus af nærliggjandi fjörðum. Íbúar hans verða að sækja lækni til Seyðisfjarðar, og prestur þeirra er líka búsettur þar. Og einnig reka þeir þar verslun sína eingöngu Það væri því nauðsyn fyrir þá að fá þennan síma. Um styrkinn til Guðmundar pósts Kristjánssonar þarf jeg ekki að fjölyrða. Eins og kunnugt er, hefir Alþingi oft veitt póstum lítilsháttar ellistyrk, og er þessi tillaga um 200 kr. til þessa manns í samræmi við þá venju. Þessi maður hefir verið póstur milli Vopnafjarðar og Þistilfjarðar í samfleytt 20 ár, en verður nú að leggja niður starfið sökum vanheilsu. Hann hefir þótt mjög duglegur póstur og árvakur í þeirri stöðu. Hefi jeg fengið brjef um það frá ekki ómerkari manni en Einari prófasti Jónssyni á Hofi, og staðfestir það þetta.

Jeg gleymdi að geta þess í framsöguræðu minni, að fjvn. er meðmælt þessum styrk

. Jeg er háttv.fjvn. þakklátur fyrir það, og þarf jeg þá væntanlega ekki að fjölyrða meira um jafnsanngjarna till. Samt vil jeg geta þess til árjettingar, að maður þessi tapaði heilsunni í póstferð 1914 í aftakaveðri, en náði henni nokkuð aftur eftir 2 ár. Var hann þá í póstferðum aftur 1916–19, en þá misti hann heilsuna að fullu í páskaveðrinu illræmda, sem geysaði þá um alt Austurland í fleiri daga. Hefir hann aldrei borið sitt bar eftir þá hrakninga, sem hann varð þá fyrir. Maðurinn er efnalaus og ástæður hans allar slæmar. Auk þess ber þess að gæta, að póstar eru yfirleitt illa launaðir, en ilt starf og hættulegt að vera póstur hjer á landi, einkurn í stórhríðum á vetrum. Hv. samþm. minn (ÞorstJ) hefir talað um styrkinn til Víglundar Helgasonar, og ætla jeg ekki að fjölyrða um hann, en mæli aðeins eindregið með honum. Fer jeg svo ekki fleiri orðum um þetta, enda mun nú hv. deildarmönnum mál að taka til máls, svo margir sem nú hafa talað jafnframt mjer. Verð jeg annars að kalla þennan margraddaða klið í deildinni slæma þingreglu.

Hákon Kristófersson Jeg á hjer nokkrar brtt., sem jeg vildi minnast á með nokkrum orðum. Háttv. frsm. (MP) mintist á brtt. á þingskjali 385, og er jeg háttvirtri nefnd þakklátur fyrir undirtektir hennar þar. Það hefir annars komist inn prentvilla í þessa till. Þar stendur, að upphæðin sje 250, en átti að vera 350. Jeg álít, að þessi smástyrkur til Reykhólahjeraðs sje mjög eðlilegur, og þar sem svo stendur á, að hjeraðið er læknislaust og íbúar hjeraðsins verða að sækja lækni í aðra sýslu vona jeg, að háttv. deild verði ekki andvíg þessari till., enda upphæðin, sem veitt yrði í þessu skyni, alveg hverfandi móti því, ef læknir væri í hjeraðinu á fullum launum. Þá vil jeg drepa á með nokkrum orð um brtt. mína á þskj. 369, við 18. gr. II. Fer hún fram á, að Sigríði Gísladóttur, ekkju Erlendar hreppstjóra Jafetssonar, verði veittar 250 kr. Þessi fátæka kona er mjög heilsulaus og illa stödd, og hefir hún í brjefi til mín óskað þess, að jeg bæri fram þessa styrkbeiðni. Að vísu fór hún fram á hærri upphæð en jeg geri hjer ráð fyrir, en sparnaðarins vegna sá jeg mjer ekki fært að fara fram á meira, enda því líklegra, að till. sje samþykt, sem hún hefir minni útgjaldaauka í för með sjer. Þótt mjer sje annars alt annað en ljúft að fara slíkum erindum, þá sá jeg mjer samt ekki annað fært en að verða við beiðni þessarar konu. Kona þessi er ekkja eftir hreppstjóra, sem hafði gegnt því starfi í full 40 ár fyrir lítil og engin laun. Tel jeg þessa fátæku ekkju því engu ver að þessum styrk komna en marga, sem þegar eru komnir í 18. gr. Furðar mig á því, að háttv.fjvn. skuli hafa talið hana miður að styrknum komna. Skal jeg ekki ræða þetta frekar, en vil leggja það undir dóm hv. þingdeildarmanna, hvernig þeir líta á beiðni þessa, og munu þeir sýna það með atkv. sínu, hvort sanngirni þingmanna nær ekki nema til embættismanna og ekkna þeirra eða allir njóta sama rjettlætis. Þá kem jeg að brtt. á þskj. 385, sem jeg hefi flutt ásamt háttv.þm. Dala. (BJ), um að veita Sigurði Magnússyni, lækni á Patreksfirði, 600 kr. í viðbót við eftirlaun hans. Þessi maður hefir látið af embætti sökum þess, að hann treystist ekki til að þjóna lengur jafnerfiðu hjeraði og hann er í nú og hefir verið í síðastliðin 20 ár. Viðleitni hans að fá ljettara embætti - og má í því sambandi nefna bæjarlæknisembættið í Reykjavík, - hafði engan árangur, og var miklu yngri maður tekinn í þá stöðu, eins og kunnugt er, sem jeg og aðrir hafa ekki getað skilið í, hvernig stóð á, þrátt fyrir góða hæfileika þess manns, er stöðuna hlaut. Hann er nú á efra aldri, og eru eftirlaun hans 1100 krónur. Það segir sig sjálft, að efnalaus maður kemst ekki af með slíkan styrk, og er því síst vanþörf við að bæta. Það er því ekki af því, sem við höfum komið fram með þessa brtt., að við lítum svo á, að þessi litli styrkur muni hrökkva til nauðsynja hans, heldur vildum við sýna nokkurn lit á því, að sjeð væri við þennan mann, að hann hefir þjónað erfiðu og vandasömu starfi um fjölda ára með mestu atorku og samviskusemi. Er varla til minna að ætlast af því opinbera en það bæti við eftirlaun hans þessari litlu upphæð. Þessi maður er einn þeirra eldri embættismanna, sem hafa átt við talsvert lægri laun að búa en embættismenn nú. Að vísu veiða þeir sjálfir að borga nokkuð í lífeyrissjóð þann, sem þeir hafa svo ellistyrk sinn úr, en þeir eru nú þeim mun betur launaðir, að þeim er það tiltölulega ljett. Myndu þessir eldri embættismenn þakka fyrir, ef þeir hefðu átt við slík kjör að búa.

Þetta er öfugt. Laun embættismanna eru lægri nú en þau voru áður

. Jeg tek það fram, að þótt jeg hafi ekki fyr haft ástæðu til að segja, að hv. 4. þm. Reykv. (MJ) hafi farið með vísvitandi rangt mál, þá hefi jeg það nú. Hann hlýtur best sjálfur að vita þetta, að laun embættismanna eru nú miklu hærri en áður. Hitt er annað mál, þótt yfirstandandi dýrtíð geri það að verkum, að þeim verður minna úr þeim. Mig furðar annars á því, að háttv.þm. skyldi ekki koma fram með þetta sem vörn í máli sínu í gærdag, að laun embættismanna væru nú lægri að krónutölu.

Jeg sagði ekki, að þau væru lægri að krónutölu

. Það er í krónum, sem launin eru látin úti, en ekki í kjöti eða smjöri. Sjeu þau því minni nú, þá hlýtur krónutalan að vera minni. Jeg býst annars við því, að hv. deildarmönnum sje svo ljóst það, sem hjer er farið fram á, að ekki sje þörf á að útlista það betur. Býst jeg við, að þeir verði færri hjer í hv. deild, sem líta sömu augum á laun embættismanna hjer fyr og nú sem háttv. 4. þm. Reykv. (MJ).

Bjarni Jónsson Jeg býst við, að hv.þm. muni fyrirgefa mjer, þó jeg tali ekki um fjárhaginn að þessu sinni, þótt fjárlög sjeu á dagskrá; það er búið að gera mikið að því undanfarið í háttv. deild og minna gert úr honum en vert var. Jeg held jeg verði að byrja með því að minnast á atriði, sem ekki er á dagskrá í dag, þar sem búið er að samþykkja þann hlut í háttv. deild við 2. umr. þessa frv. til fjárlaga. Það er lánsheimildin í 21. gr. staflið 14. þar sem stjórninni er heimilað að verja 20 þús. kr. til lána handa ungum og efnilegum mönnum til lokanáms erlendis. Minnist jeg þessa eigi aðeins fyrir sjálfan mig, heldur og fyrir hönd allrar fjvn. Þar kom til umtals að veita Skúla Guðjónssyni styrk til náms í heilbrigðisfræði, en var horfið frá því vegna þessarar lánsheimildar til stjórnarinnar. Þá var það álit nefndarinnar, að þessi lán mætti eins vel veita til framhaldsnáms eins og lokanáms, og ættu því þeir menn, sem lokið hafa prófi, jafnt að geta komist undir þessi ákvæði, eða þannig skildi jeg nefndina að minsta kosti. Liggur það í hlutarins eðli, að þessi upphæð verður að vera áætlunarupphæð, sem megi fara fram úr þessari tilteknu upphæð, ef þörf gerist. Mun það fara svo sum árin, en önnur ekki. Í þetta sinn hafa um 10 menn sótt um styrk, sem því ætti nú að veita lán. Ef hæstv. stjórn vill hlusta á mig, ætla jeg að nafngreina nokkra þeirra eða alla. Þar er fyrstur Skúli Guðjónsson, mjög efnilegur maður, og hefir hans þegar áður verið getið. Þá er næst Jón Helgason stud. mag., sem stundar norrænunám í Kaupmannahöfn; hafa þegar verið lögð drög fyrir, að hann hverfi ekki aftur á brott úr Danmörku; munu Danir ætla honum að verða eftirmaður Finns prófessors Jónssonar, og sýnir þetta ljóst, hvert mannsefni þarna er á ferðinni, er hann hefir þegar hlotið slíkt álit og traust fræðimanna þar suður frá. Því finst mjer, að við ættum að hafa ekki minni ástæðu til þess að halda í skækilinn á móti og styrkja manninn til námsins, er hann þarf þess með, og varna því, að hann verði dreginn úr höndum oss. Enn eru fleiri: Sigurður Guðmundsson húsgerðarnemi, Magnús Konráðsson stud. polyt., Árni Guðnason stud. mag., Þorleifur Eyjólfsson verkfræðinemi og Þórður Runólfsson vjelfræðinemi. Svo eru og nokkrir, sem sótt hafa um stuðning til lokanáms í sönglist, þar á meðal Þórður Kristleifsson og Einar Einarsson. Alt eru þetta hinir efnilegustu menn. Síðast ætla jeg að víkja orðum mínum að umsókn Lúðvíks Guðmundssonar; hefi jeg talað um hana í fyrri umræðum mínum um þetta mál, en tók þá aftur tillögu mína um styrk til hans, er jeg treystist ekki til að koma henni fram. Einnig ætti hann, ásamt Skúla Guðjónssyni, að geta komist undir ákvæði fyrnefndar lánsheimildar. Jeg hefi aldrei haldið því fram, að jeg væri eitthvert „autoritet“ í þessum málum, og það vita hv.þm., að jeg kann ekki þá list að teygja lopann, en segja þó ekki neitt, látast alt vita, en vilja ekkert hafa í hættu. Jeg fylgi fastlega fram mínu máli, eins og jeg hygg rjettast vera og best. En sje svo, að einhverjum háttv.þm. þyki þetta mál nýstárlegt, - um þýðingu skipulagsfræðinnar, - skal jeg leyfa mjer að sýna fram á, að fleiri menn líta eins á þetta mál og jeg. Skal jeg lesa upp fyrir háttv. deildarmönnum meðmælaskjal frá rector magnifieus háskóla Íslands, próf. dr. phil. Sigurði Nordal, og annað frá próf. dr. phil. Guðmundi Finnbogasyni, svo ljóst verði, hvernig þeir líta á þetta mál og mann þann, sem jeg áður nefndi: „Það er alkunnugt, að stúdentalíf við háskóla Íslands hefir eflst mjög að fjöri og athöfnum síðustu árin, og hitt vita allir, sem nokkuð þekkja til, að herra Lúðvík Guðmundsson hefir þar verið lífið og sálin í flestöllu, sem til framkvæmda hefir horft. Með utanförum, brjefaskriftum og starfsemi hjer heima hefir hann reynt að leysa íslenska stúdenta hjer í Reykjavík úr fyrri einangrun þeirra frá umheiminum og erlendum stúdentum, og má telja stúdentaskiftin og upplýsingaskrifstofuna stórt spor í þessa átt. Þá er og stofnun Mensa academica að mestu hans verk, eins og stúdentar hafa fyllilega viðurkent. En það fyrirtæki virðist hafa verið rekið með dugnaði og hagsýni og hefir haft ómetanlega þýðingu fyrir fjelagslíf stúdenta, auk þess sem það hefir að öðru leyti bætt hag þeirra. Loks má geta þess, að herra Lúðvík Guðmundsson hefir mjög beitt sjer fyrir stúdentagarðsmálinu, sem best af öllu sýnir stórhug og atorku forvígismanna stúdenta nú á dögum. Í málum þessum hefir hann sýnt mikinn áhuga og framtakssemi, ósjerplægni og skipulagshæfileika. Í slíkri starfsemi mundi hann vera á sinni rjettu hillu og geta komið þjóðfjelaginu að miklum notum. Jeg get því af bestu samvisku mælt með því, að honum verði gefinn kostur á að kynna sjer slíka starfsemi erlendis, þar sem hún er lengra á leið komin. Reykjavík, 16. apríl 1923. Sigurður Nordal. (sign.)“ „Jeg hefi kynst herra stud. med. Lúðvík Guðmundssyni bæði hjer á landi og erlendis. Hann hefir með frábærum áhuga, ósjerplægni, hagsýni og dugnaði átt mikinn og góðan þátt í öllum helstu fjelagsframkvæmdum stúdenta hjer síðustu árin: Stofnun stúdentaráðsins, leiðbeiningarstofu stúdenta, er mjög hefir greitt fyrir stúdentum, er erlenda háskóla sækja, stúdentaskiftum, Mensa academica, er bæði hefir verið stúdentum efnalegur styrkur og glætt fjelagslíf þeirra, Skipulagsskrá fyrir lánssjóð stúdenta, og síðast en eigi síst stúdentagarðsmálinu, er hann vinnur alt það gagn, er hann má. Þekki jeg ekki annan ungan mann hjer, er mjer virðist betur fallinn til að starfa að því að koma skipulagi á frjálsa samvinnu að ýmsum fjelagsmálum, er þarfnast óeigingjarnar forgöngu hugsjónamanns. Nú hefir herra Lúðvík Guðmundsson sótt til Alþingis um lán nokkurt til utanfarar í þeim tilgangi að kynna sjer skipulag og tæki ýmislegra fjelagsframkvæmda, er til þjóðþrifa horfa, og er það sannfæring mín, að hann á þeirri ferð gæti sjeð og lært margt, er hann síðar gæti hagnýtt og komið á framfæri hjer á landi. Og þar sem vjer eigum vissulega fátt af víðsýnum hugsjónamönnum með löngun og þreki til að starfa að margvíslegum fjelagsmálum, er bíða úrlausnar, þá vil jeg óska þess, að herra Lúðvík Guðmundsson fái lán það, er hann biður um. Jeg efast ekki um, að hann mundi verja því vel, og gef honum mín bestu meðmæli. Reykjavík, 17. apríl 1923. Guðmundur Finnbogason. (sign.)“ Jeg hefi leyft mjer að lesa þessi meðmæli upp hjer, til þess að háttv.þm. sjái, að það er ekki jeg einn, sem tel þennan mann mjög efnilegan eða slíka starfsemi til mikils gagns; auk þess hefi jeg lesið þau hjer til þess að hæstv. stjórn viti, hver meðmæli hann hefir haft. Þau hafa ekki komið fyrir fjvn., en koma nú fram svo allir mega sjá. Nú hefi jeg og lýst því fyrir nefndarinnar hönd, hvernig við skiljum ákvæðið „til lokanáms“, og að þessi upphæð á að vera áætlunarupphæð, sem stundum getur farið fram úr áætlun og stundum ekki. Þessa aðferð, að veita lán fremur en styrki, tel jeg vera bæði mönnunum sjálfum happasælli og einnig hagfeldari ríkissjóði. Lánin verða greidd til hans síðar, en beinir styrkir ekki. Enda mundi slíkum styrkbeiðnum mjög fækka við þetta. Lán þessi eru auk þess svo trygg, að eigi mun þörf að gera ráð fyrir, að meira tapist en sem svarar 2% af þeim.  (Atvinnumálaráðherra KIJ: Hvaða tryggingar eru fyrir þeim?)  Þegar hæstv. ráðherra er búinn að koma mjer í sitt sæti, skal jeg ákveða tryggingarnar. Þangað til getur hann sjálfur ráðið þeim, þar sem svo er ákveðið í heimildunum fyrir lánunum, að þau skuli veita gegn tryggingum, sem stjórnin taki gildar. Þá hverf jeg að nokkrum smábrtt., sem jeg hefi flutt. Það eru alt smáar upphæðir, sem þar er um að ræða, og ríkissjóðinn munar alls ekki um, en þá munar um, sem eiga að hljóta. Sumar þessar upphæðir eru til hjálpar við nytsöm fyrirtæki, en sumar eru til að fyrra landið þeim vanheiðri, að veita ekki þá hjálp, sem skylt er að veita. Þar er þá fyrst brtt. mín á þskj. 385, V. 1, um fjárveitingu til listaverkakaupa. Jeg hygg, að allflestir háttv. deildarmenn hafi verið mjer sammála um það við 2. umr. fjárlaganna, að þessi upphæð væri og lág, og því legg jeg til, að hún verði færð upp í 6 þúsund. Jeg hefi þegar áður tekið það fram, að það er ekki rjett að styrkja með fjegjöfum fullnuma mann, sem fyrir löngu hefir lokið námi, hefir farið til Ítalíu og náð fullum þroska í listinni. Þá er það auðnumissir fyrir hann að þurfa að leita sjer styrks. En það er gleði fyrir hann, ef keypt eru verk hans, og það er sómi landsins að gera það. Ekki vegna hans sjálfs, heldur vegna þess, að það er viturlegt og landinu hagur að kaupa meðan verkin eru ódýr. Því að það sannast æ, að þau verða margfalt dýrari síðar, þegar þau eru orðin annara manna eign, og eftirsóttari, er frá líður. Kostar þá oft tugi þúsunda, sem áður mátti fá fyrir eitt þús. krónur. Er þetta því bæði hagur landinu og listamanninum, sem það auk þess fær gleði, að verk hans eru keypt til minja handa landinu. Þó jeg hafi sagt, að þingið tregðist við styrkveitingar til listamanna, er það þó íslensku þjóðinni til sóma, hvernig hún hefir farið að við listamenn sína. En það hefir kostað mörg og á stundum hörð orð, bæði mig og aðra. Það er sómi hverrar þjóðar sem er að eiga slíkt safn sem er safn Einars Jónssonar. Enda eru allir útlendir menn, sem hingað koma og skyn bera á slíka hluti, á sama máli um það, að safnið sje hin dýrmætasta eign. Engu minni sómi er og að því, þegar sjest, að sú stjórn, sem auðnaðist að vera til, þegar miklir menn komu fram meðal þjóðarinnar, hefir styrkt þá til frama og haft þá forsjálni að kaupa dýrmæt listasöfn við litlu verði, en þó um leið hjálpað fátækum mönnum, sem voru að brjótast fram með framtíð landsins og sóma þjóðarinnar í fangi sjer. Mun þetta vissulega síðar verða þjóðinni til engu minni frægðar og sóma en verk Snorra Sturlusonar, og fer hjer saman sómi landsins í nútíð og framtíð og hagur og gleði fátækra listamanna. Veit jeg því, að allir hv. deildarmenn munu nú vilja hækka lið þennan, svo að þó verði keypt eitt listaverk á ári, og eigi síst fyrir það, að nú hefir styrkurinn til listamanna verið færður svo niður, að hann er eigi 1/3 af því, er hann var fyrir styrjöldina miklu. Svo hefi jeg komið með brtt. um fjárveitingu til Bókmentafjelagsins, á sama þskj., tölul. V, 2, til að gefa út Íslandslýsingu Þorvalds Thoroddsens, sem er hin mesta nauðsyn að haldið verði áfram. Tók jeg að mjer flutning þessarar tillögu, þar sem form. fjvn. mæltist til þess við mig, af því þetta mál var orðið of seint á ferðinni, er nefndin var búin að ljúka störfum sínum að öðru leyti. Sögufjelaginu ætla jeg einnig nokkru hærri styrk, vegna þess, hve dýrt er að fást við útgáfu bóka þeirra, er það gefur út. En það eru ýms merk og mikilsvarðandi heimildarrit, sem fáir kaupa, en eru vísindamönnum hin nauðsynlegustu. Er þessi styrkur ætlaður til þess, að fáein smárit geti komið út á ári. Veit jeg, að hæstv. atvinnumálaráðherra styður báðar þessar tillögur mínar. Þá er næst styrkur til að gefa út Lög Íslands, 100 kr. á örk. Er það útgáfa sú, er Einar heitinn Gunnarsson byrjaði á; er lagasafnið saman tekið af Einari prófessor Arnórssyni, og því gott rit og merkt, en kom eigi nema lítið af því út. Sakir þess, að Einar Gunnarsson er nú dáinn, er þaðan eigi lengur að vænta framhaldsins, en börn hans öll of ung til þess að þau geti látið þetta mál til sín taka. Þó snertir þetta mál þau allmjög, er upplagið af því, sem þegar er út komið, er þeim verðlaust, ef verkinu verður eigi haldið áfram. Fáist samþykki hv. þings fyrir þessari fjárveitingu, hefir hr. Egill Guttormsson lofað að kaupa þetta upplag af búinu fullu verði, til þess að halda útgáfunni áfram. Jeg þykist vita, að menn muni ekki vilja veita munaðarleysingjum styrk, sem þeir ættu að fá annarsstaðar frá, en vart munu þó háttv.þm. letja, þó þeir njóti af, um leið og unnið er að nauðsynlegu verki. Auk þess var Einar Gunnarsson svo alkunnur og merkur maður, að það ætti fremur að greiða fyrir þessu máli. Hverf jeg svo frá þessu, en vænti þess fastlega, að háttv.þm. greiði þessu jákvæði. Þá er 5. brtt., um Sveinbjörn Sveinbjörnsson. Alþingi tók þennan öldung að sjer í því skyni, að hann fengi þá betur notið sín og ætti betri daga, það sem eftir væri æfinnar. En það var ekki tilætlunin að skera svo við nögl sjer fje við hann, að hann geti ekki lifað áhyggjulausu lífi. Það munu allir sjá, að 4000 kr. er fulllítið til að lifa af; 5000 kr. liggur nær því að vera boðlegt, þótt varla hefði mátt vera minna en 6000 kr. Jeg þorði þó eigi að fara svo hátt, af ótta við, að ekki fengist samþykt, og taldi þetta líklegra. Þá hefi jeg lagt til, að Einar Jónsson fái sömu upphæð. Þó að hann lifi spart og hafi íbúð sjer að kostnaðarlitlu, þá veit jeg eigi, hvort afkoma hans er þó of góð. En hann vinnur og að því að skreyta húsið með verkum, sem eiga síðar að verða eign landsins, og mætti hann því fá eitthvert kaup þar fyrir, sem fyrir hvert annað verk. Auk þess er hann lítill fjesýslumaður, og því þess meiri nauðsyn að veita honum þetta. Sem dæmi þess, hve lítt honum er sýnt um að beiðast eða leita fjárstyrks, get jeg nefnt það, að eitt sinn kom til mín einn kunningi hans og bað mig að leita honum einhversstaðar fjár, þar eð mjög mundi þröngt í búi hjá Einari, þótt hann vildi eigi láta það vitnast. Spurði jeg þá, hvort Einar mundi hafa hafið þær 2 þús. kr., sem honum voru ætlaðar í fjáraukalögum það ár. Þetta vissi maðurinn eigi, en þegar jeg fór að grenslast eftir því, kom það í ljós, að Einar vissi alls ekki, að hann ætti fjárvon úr þeirri átt. Sýnir þetta ljóst, að honum er annað sýnna en að beiðast fjár. En hitt er enn kunnugra, að hann skapar unaðarstundir og hlátraheima, þeim er heimur grætir, með verkum sínum, sem seint munu fyrnast, og vænti jeg því, að háttv.þm. vilji gera mjer það til geðs, en sjálfum sjer til heiðurs, að samþykkja þetta.

Lárus Helgason Jeg á brtt. undir tölulið 10, viðkomandi styrk til alþýðu- og barnaskóla í Vík. Svo er mál með vexti, að húsið, sem notað hefir verið í þessu skyni undanfarið, er nú allsendis ófullnægjandi, enda eru nú um 12 ár síðan það var bygt og þorpið algerlega vaxið upp úr því, þó það á sínum tíma væri í alla staði myndarleg bygging og nægði þorpinu vel með þeim íbúafjölda, sem þá var. En eins og kunnugt er, er ekki altaf gott að sjá fyrir, hvað þorp eins og þetta taki fljótum vexti. Eins og nú er komið, er húsið helmingi of lítið, og því er það, að ákveðið hefir verið að byggja við það. Í þessu sama húsi hefir undanfarin ár verið haldið uppi unglingaskóla, sem notið hefir styrks úr ríkissjóði, og hefir sú fræðsla, eftir því sem best verður sjeð, komið að góðum notum. Við höfum líka verið svo hepnir að eiga völ á góðum kenslukröftum; eru að minsta kosti 3–4 menn í þorpinu, auk barnakennarans, sem þessu starfi eru prýðilega vaxnir, og því mjög leiðinlegt að geta ekki eftirleiðis notið hæfileika þeirra. Hefir skóli þessi verið mjög aðsóttur og nemendur komið alla leið austan úr Öræfum og vestan undan Eyjafjöllum. Nú er útlit fyrir, að skóli þessi geti ekki haldið áfram, vegna húsleysis, ef ekkert er að gert. Jeg ætla annars ekki frekar að orðlengja þetta og vænti, að allir hv.þm. muni sjá nauðsyn þessarar litlu fjárveitingar. Þá á jeg aðra brtt. undir lið XXVII, ásamt hv.þm. Dala. (BJ). Eins og deildinni er kunnugt, var borin fram við 2. umr.brtt. viðvíkjandi viðbót við eftirlaun sjera Bjarna Einarssonar, þannig, að eftirlaunin yrðu alls 1000 kr., en hún var feld með jöfnum atkvæðum. En þar sem undirtektirnar voru ekki lakari en þetta, hefir okkur komið saman um að fara fram á aðeins 200 kr. hækkun, og nema eftirlaunin þá 780 kr. Áður hefir í þessari hv. deild verið lýst fjárhagsástæðum þessara hjóna, og þarf jeg því ekki að endurtaka það nú, en vænti þess, að hv. deild verði vel við þessari litlu beiðni, eins og sakir standa. Þá er enn brtt. á lið XXXVI. um það, að stjórninni verði ekki veitt heimild til þess að greiða þeim fyrverandi bankastjórum Birni Sigurðssyni og Birni Kristjánssyni dýrtíðaruppbót á eftirlaun þeirra. Þau virðast vera svo há, að segja mætti, að hið háa Alþingi gætti ekki mikils sparnaðar, ef það ljeti ekki dýrtíðaruppbót á þeim falla niður. Það hefir sýnt sig, að þingið hefir orðið að nema við neglur sjer styrk til bláfátækra manna - og fjarri sje mjer að fara að álasa því fyrir það - en hjer er um menn að ræða sem alment eru taldir frekar vel efnum búnir. Að minsta kosti er óhætt að fullyrða, að annar þeirra eigi ekki við mikla fátækt að búa, og á jeg þar við Björn Kristjánsson. Hinn þekki jeg miður. Þessu til samanburðar vil jeg benda á það, að í fjárlögunum eru aðeins ætlaðar 600 kr. til Sigvalda Kaldalóns læknis, manns, sem lengi hefir verið í mjög erfiðu læknishjeraði, að maður minnist ekki á það, hve mjög hann hefir auðgað íslenskt sönglíf, og er nú farinn að heilsu. Jeg tala ekki um þetta af því, að jeg sje þessum manni kunnugur; jeg þekki hann ekki einu sinni í sjón, en jeg tek þetta til dæmis um það, hvað eftirlaun þeirra manna, sem jeg nefndi, eru ósæmilega há, í samanburði við þau eftirlaun, sem sumir aðrir verða að gera sjer að góðu. Og það er með slík dæmi fyrir augum, að jeg verð að álykta, að nægilegt sje að greiða þessum mönnum 4000 krónur. Og skal jeg svo ekki þreyta hv.þm. meira á þessu máli, en vænti, að þeir sjái, að hjer er ekki farið með neina ósanngirni.

Jakob Möller Jeg á nokkrar brtt, á þskj. 369, sem máske þurfa skýringar við. Fyrsta till. er undir tölulið V, og mintist hv.frsm.fjvn. (MP) á hana að nokkru. Tillaga þessi hljóðar um það að veita, samkvæmt tillögum landssímastjóra, 17700 krónur til uppbótar á launum starfsmanna landssímans og talsímakvenna við bæjarsímann í Reykjavík. Mjer skildist á hv.frsm.fjvn., að nefndin hefði ekki getað glöggvað sig svo á þeirri till., að hún gæti tekið afstöðu til hennar, og var þetta að vissu leyti eðlilegt. En hjer er átt við launauppbætur samkvæmt ákveðnum tillögum landssímastjóra til stjórnarinnar, sem eru fyrir hendi, og hygg jeg, að þær hafi legið fyrir nefndinni. Saman við þetta má ekki blanda till. landssímastjórans um ný embætti við símann; það, sem hjer er um að ræða, er aðeins uppbót á launum. Símamenn skrifuðu 12. mars til landssímastjórans og fóru fram á það, að stofnlaun lægri launaflokka yrðu hækkuð um 200 krónur, nema laun bæjarsímakvenna, sem skyldu hækka um 500 kr., en auk þess skyldu hækka aldursuppbætur lægri launaflokka um 100 kr., en fjöldi uppbótanna óbreyttur. Eftir þessum till. hefðu uppbæturnar numið 35000 krónum. Landssímastjóri skrifaði síðan til stjórnarinnar og ljet þess getið, að þó hann teldi þetta fyllilega sanngjarnt, þá gæti hann samt ekki, með tilliti til fjárhagsörðugleikanna, mælt með því, að svona langt yrði gengið, en lagði hins vegar til, að stofnlaun við bæjarsímastöðina yrðu jafnhá eins og símakvenna við landssímann, eða hækkuðu úr 900 kr. upp í 1200 kr. En auk þess lagði hann til, að aldursuppbót lægstu launaflokkanna þriggja yrði hækkuð um 100 kr., eða úr 200 kr. upp í 300. Þessar uppbætur nema samtals 17700 kr., og eftir því er mín brtt. sniðin. En þess skal getið, að ekki aðeins tillögur landssímastjóra, heldur einnig kröfur símamanna eru gerðar með hliðsjón af því, að frv. um hækkun dýrtíðaruppbótarinnar upp í 80% næði fram að ganga, Er það þá bersýnilegt, að enn brýnni þörf verður á þessari uppbót, eftir að sjeð eru forlög þess frv. Það verður víst heldur ekki um það deilt, að kjör við bæjarsímann í Reykjavík eru alveg óviðunandi. Stofnlaun kvenna eru þar 900 kr. og nema nú með dýrtíðaruppbót um 115 kr. á mánuði, en allir, sem til þekkja í Reykjavík, vita, að af því er ekki hægt að lifa fyrir nokkra manneskju. Raunar vinna þær ekki nema hálfan daginn, en vinnutímanum er þannig skift, að þær geta ekki notað frístundir sínar til að afla sjer tekna, því annan daginn vinna þær fyrri part dagsins, en hinn daginn síðari hlutann, auk þess sem vinnan er líka mjög þreytandi. Enn fremur er í ráði að skifta vinnutímanum enn meir, samkvæmt tillögum lækna hjer í bænum, með því að talsvert hefir borið á veikindum meðal stúlkna við símann. Um hina aðra starfsmenn símans er það að segja, að kjörin eru næsta ljeleg. Stofnlaunin eru eftir flokkum 2200 kr., 1800 kr., 1600 kr., 1400 kr. og 1200 kr. Hjer er samt ekki farið fram á neina uppbót nema á lægri flokkunum, sem hafa 1800 kr. laun og þar fyrir neðan, og aðeins þannig, að aldursuppbótin hækki. Símamenn þykjast ekki geta haldist við með þessum launum, enda bjóðast þeim betri kjör við margt annað, t. d. fá þeir sem loftskeytamenn á skipum alt að helmingi meiri laun en við landssímann. Afleiðingin af þessu gæti orðið sú, að síminn misti sína bestu starfsmenn, nefnilega þá, sem helst gætu aflað sjer atvinnu annarsstaðar. Enda hefir sú orðið raunin á um símastúlkurnar, að þær hafa horfið frá starfi sínu við símann, strax er þeim hefir boðist atvinna við annað, og því eru einatt viðvaningar að starfi þar, en það kemur aftur niður á þeim, sem símann nota, og er ekki að undra, þó símaafgreiðslan fari stundum í ólestri, þegar svona er í garðinn búið. Það er því ekki aðeins með hag símafólksins fyrir augum, að jeg ber fram þessa brtt., heldur einnig með tilliti til símans sjálfs og almennings, sem þarf að nota hann. Jeg sá mjer samt ekki fært að fara lengra í tillögum mínum en þetta. Jeg vildi ekki koma með þessar breytingar sem breytingar á launalögunum, því þar sem gera má ráð fyrir, að taka verði fyrir til íhugunar öll launamál landsins á næstunni, þykir mjer eðlilegt, að Alþingi vilji ekki hrófla við lögunum fyr eða gera breytingar á einstökum liðum þeirra. - Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta, en óska þess, að ef nefndin getur ekki fallist á tillögur mínar, þá gefi hún skýringar á þeirri afstöðu sinni. Þá er brtt. undir tölulið IX, um 100000 króna styrk til byggingar barna- og alþýðuskóla í Reykjavík. Nafninu er hagað svo til að halda samræmi við aðra slíka liði í fjárlögunum. Öllum mun kunnugt, hvernig ástatt er um barnaskólann í Reykjavík. Hann er upphaflega bygður yfir 600 börn, en nú eru í bænum um 1400 börn á skólaskyldualdri. Það, að hægt hefir verið að komast af með skólann undanfarið, er vegna þess, að tvísett er og þrísett í bekkjunum á daginn, auk þess sem leigðar eru kenslustofur úti í bæ. En þar sem hjer er um 1/5 hluti landsmanna saman kominn, liggur það í augum uppi, að miklu varðar fyrir þjóðina, að bót sje á þessu ráðin, því verði misbrestur hjer á uppeldinu, getur ekki hjá því farið, að það setji merki sitt á þjóðina. Jeg hefði nú samt ekki dirfst að koma með þessa brtt., hefði ekki áður verið hjer á ferðinni samskonar tillaga, og hún samþykt, með mínu atkvæði og hv. samþm. míns, 2. þm. Reykv. (JB) m. a. Við greiddum víst báðir þeirri till.atkv. með það fyrir augum, að Reykjavík fengi að njóta sama rjettar. Og þó tölurnar sjeu eðlilega næsta misháar, þá eru tillögurnar samt sem áður sambærilegar, þegar menn athuga íbúafjöldann. Skólinn í Reykjavík er áætlað að kosti um 1000000 kr., og er samkvæmt því aðeins farið fram á 1/10 hluta af byggingarkostnaðinum. Það hefði auðvitað verið rjett að taka fram í tillögunni, við hvað væri miðað, en jeg gerði ráð fyrir 1/5, því jeg býst ekki við, að ráðist verði í dýrari byggingu í bráðina en sem kosti milj. kr. Það kann máske að þykja illgirnslegt af mjer að fara að bera fram varatillögu þess efnis, að ef þessi styrkur til skólans í Reykjavík verði feldur, þá verði einnig feldur 6000 kr. styrkurinn til hins skólans, sem samþyktur var við 2. umr. En jeg get ekki fallist á það, að einum verði veittur samskonar styrkur, sem öðrum er neitað um. Því vil jeg mælast til þess, að brtt.hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) verði borin upp á undan minni tillögu, því annars býst jeg ekki við að geta greitt atkvæði um þá tillögu. Þá kem jeg að tillögunni um styrkinn til Bjarna Sæmundssonar yfirkennara, sem jeg á að mæla með fyrir hönd sjútvn. Vil jeg þá fyrst og fremst þakka háttv. fjárveitinganefnd fyrir góðar undirtektir í því máli. Eins og mönnum er kunnugt, fer Bjarni Sæmundsson fram á það, að hann fái lausn frá embætti sínu, en haldi launum sínum áfram, til þess að hann geti eftirleiðis gefið sig óskiftan við fiskirannsóknum. Laun hans eru nú 5000 kr., auk dýrtíðaruppbótar, sem ekki verður sagt um, hvað mikil verði. Meiri hl. sjútvn. lítur svo á, að afarmikilsvarðandi sje, að hann geti haldið áfram og gefið sig framvegis óskiftan við því starfi er hann hefir lengi unnið að með miklum dugnaði og góðum árangri. Hann er nú hins vegar kominn það á efri ár, að þess er varla að vænta, að hann geti hjer eftir sem hingað til skift sjer á milli kenslunnar og vísindanna. Hann álítur því, að hann verði að sleppa öðruhvoru, en dregur enga dul á það, að hann kysi heldur að gefa sig við vísindastarfseminni. Það væri líka tæplega verjandi af þjóð, sem lifir mestmegnis á fiskiveiðum, að gera ekkert til þess að rannsaka fiskigöngur eða lífsskilyrði, einkenni og eðli fiska við strendur þess, þar sem aðrar þjóðir verja offjár til þessa, og það þó þær eigi minna undir fiskiveiðum en við, t. d. Danir. Jeg geri ráð fyrir því, að jeg þurfi ekki að gera nánari grein fyrir því, hve mikið gagn þessi maður hefir unnið, bæði í vísindalegu og praktisku tilliti, t. d. með því að bæta veiðiaðferðir. Auk þess ætti hann framvegis að vera ráðunautur stjórnarinnar í þeim málum, er að þessum efnum lúta. Vil jeg í því sambandi minna á meðmæli þau, sem hann hefir frá Fiskifjelaginu og Búnaðarfjelaginu. Þá á jeg brtt. við staflið 16, um það að hækka nokkuð styrkinn til Páls Ísólfssonar. Við 2. umr. var samþykt hjer að veita honum 3 þúsund krónur, en jeg fer nú fram á 5 þús., eða til vara 4 þús. Á síðasta þingi fór nokkuð slysalega með veitinguna til þessa manns, þó þessi hv. deild sýndi það annars, að hún vildi styrkja hann. En hv.Ed. lækkaði þann styrk um helming, úr 4 þús. í 2 þús., en þegar fjárlagafrv. kom aftur til Nd., komst ekki hækkunartillaga, sem jeg bar fram, undir atkv. Væri það því ekki nema sanngjörn uppbót fyrir það, að styrkurinn yrði hækkaður nú. Annars er maðurinn svo alkunnur hjer, að jeg þarf ekki að lýsa honum eða starfsemi hans. En nú er svo ástatt fyrir honum, að sjálfs hans sögn, að ekki er nema um tvent að velja, annaðhvort verður hann nú að hætta alveg námi sínu og láta við það sitja sem komið er, eða þá að taka síðasta sprettinn nú undir eins. Hann hefir nú um alllangan tíma ekki átt kost á því að njóta kenslu eða iðka list sína á hæfileg hljóðfæri, svo að hann kveðst heldur hafa tapað á síðasta ári en hitt. Ef Alþingi vildi stuðla að því nú með ríflegri styrkveiting, að hann næði fullkomnun í list sinni, mundi sjálfsagt ekki þurfa að óttast, að hann leitaði aftur á náðir þingsins. Í fyrra voru lesin upp hjer meðmæli þau, sem hann hefir frá kennurum sínum, og voru þau mjög lofsamleg, og get jeg látið mjer nægja að vísa til þeirra. Efast jeg ekki um, að hv. deild muni telja hann maklegan alls hins besta. Í sambandi við þetta vil jeg einnig minnast á aðra till. sem jeg á, sem sje um dálítið framlag, 1500 kr., til hljóðfæraskólans í Reykjavík. Við 2. umr. var styrkur til þessa skóla feldur hjer, sennilega af því að hann hefir þótt of hár, en er nú farið fram á minna. En þessi hv. deild hefir við ýms önnur tækifæri sýnt það, að hún hefir áhuga á eflingu sönglistarinnar, og mun því væntanlega ekki bregðast í þetta skifti. Hljómlistarþroskinn gæti líka mjög stuðlað að því að auka þekkingu á landi okkar og þjóð erlendis og að því að koma okkur í samband við aðrar menningarþjóðir og á bekk með þeim. En þessi skóli er einmitt til þess ætlaður að auka hjer hljómlistarþekkingu og áhuga, og má mikils af honum vænta, ef hann er sæmilega styrktur, svo að hann geti starfað. Þá á jeg einnig brtt. við staflið 18, um það að hækka styrkinn til templarareglunnar. Það hefir komið til mála að láta alt fje, sem af áfengisversluninni kæmi, renna til eflingar bindindisstarfsemi í landinu, en jeg geri ekki ráð fyrir því, að það nái fram að ganga. Hins vegar hefir starf templarafjelagsins nokkuð fallið í mola á síðustu árum, og því þörf á auknu fje til þess að koma því í fult fjör aftur, en hins vegar viðurkend nauðsyn þess, að svo sje. Ef mönnum þætti aðaltill. of há, hefi jeg haft aðra til vara og vænti þess, að hv. deild samþykki aðrahvora. Við staflið 28 á jeg líka litla brtt., þar sem um er að ræða smávegis styrk til prestsekkju einnar. Hún er nú komin á grafarbakkann og lifir við þröngan kost, en langar til þess, eins og hún segir, að eiga fyrir útförinni sinni. Mun jeg ekki þurfa að mæla meira fram með þessu, því jeg efast ekki um, að hv. deild samþykki þetta. Jeg get þó aðeins drepið á það, að þessi kona var fyrirmyndar búkona á sinni tíð og var forvígiskona ýmsra nýmæla í sinni sveit, einkanlega garðræktar. Hún hefir nú verið ekkja í meira en 20 ár og aldrei fengið styrk umfram lögmælt eftirlaun, er munu vera eitthvað á annað hundrað króna. Loks á jeg brtt. á þskj. 385, við 23. gr. tölulið 8, um að stjórn Landsbankans heimilist að greiða fyrverandi starfsmanni sínum, Árna Jóhannssyni, nokkur eftirlaun. Hann var eins og kunnugt er útibússtjóri bankans á Eskifirði, en gat ekki verið þar til lengdar, aðallega vegna heilsuleysis konu sinnar, og svo sjálfs sín; honum hafði verið veitt það starf einmitt vegna kunnugleika hans á Austfjörðum. Hann hafði áður en hann fór orðið að selja hús sitt hjer í Reykjavík fyrir lítið verð, en skömmu síðar hækkuðu öll hús í verði, og beið hann yfirleitt allmikið fjárhagslegt tjón við þessa hrakninga. Auk þess má geta þess, að ýmsum fanst þessi maður hafa verið órjetti beittur áður, er bókarastaðan við Landsbankann var veitt síðast. En um það skal jeg ekki dæma. Þá tókst svo slysalega til, að þegar hann slepti útibússtjórastöðunni, gat hann ekkert starf fengið hjer við bankann. Áður hafði hann haft þar allvel launaða stöðu og var talinn með færustu starfsmönnum bankans og öllu nákunnugur í bankanum. Nú hefir hann að vísu einhverja stöðu við Íslandsbanka, en við lítil laun, og er honum því bæði þörf þessara litlu launa og á sanngirniskröfu á þeim.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Það eru nokkrar brtt., sem jeg verð að víkja að nokkrum orðum, en skal vera stuttorður. Fyrst er brtt. á þskj. 369. um hækkun framlagsins til Hróarstunguvegarins. Jeg er henni samþykkur og finst hún eðlileg, þegar hækkaðir eru aðrir samskonar liðir. Um till.hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) um Geysishúsið. skal jeg fyrst og fremst segja það, að jeg skil ekki alveg, hvers vegna þetta er talið með vegafje. En hvað svo sem líður rjettmæti þessarar byggingar, verð jeg að mótmæla henni, ef til þess er ætlast, að upphæðin eigi að dragast frá vegafjenu. Þá eru ýmsar till. um það að auka við símana. En jeg er hálfhræddur við allar, þessar viðbótartill. Áður voru komnar 7 línur, upp á eitthvað 200 þús. kr., og nú á að bæta 65 þús. við, þó með þeirri athugasemd, að ekki skuli til þessa koma, nema tekjur hrökkvi til, Jeg ætla að sjálfsögðu ekki að fara að mótmæla nýjum símalagningum, en jeg vil aðeins vekja athygli á því, að hætta getur verið á því, að einmitt samþykt svona margra lína, sem litlar horfur eru á, að unt verði að framkvæma, geti orðið til þess að draga úr öllum framkvæmdunum, líka þeim, sem annars hefði verið kostur á. Það er ekki ólíklegt, að athugasemdin verði meira notuð en liðurinn sjálfur. Um brtt.hv. 1. þm. Reykv. (JakM) við stafl. V, um uppbót til starfsmanna landssímans og símakvenna við bæjarsímann, skal jeg geta þess, að landssímastjórinn vildi fá allríflega viðbót við laun símamanna, en jeg sá mjer ekki fært að flytja brtt. í þá átt, sem landssímastjórinn fór fram á, við fjárlagafrv. Það hefði verið nær að breyta launalögunum, því það rekur hvort sem er að því fljótlega, að gera þarf gagngerða breytingu á þeim, en hún er varla tímabær nú. Álít jeg því rjettast að láta þetta einnig bíða þess. Hins vegar var mjer það fullljóst, að nauðsyn bar til þess að hækka laun hjá vissum flokki þessara starfsmanna, sem harðast hefir orðið úti. Jeg held nú ekki, að símamenn sjeu yfirleitt ver launaðir en alment er um opinbera starfsmenn, en hitt er víst, að stúlkurnar við bæjarsímann eru miklu ver launaðar. Þær hafa að stofnlaunum 900 kr., en sanngjarnt væri, að þær hefðu sama og stúlkurnar við landssímann, því þær hafa að minsta kosti ekki minna að gera en þær. Hefir háttv.fjvn. einmitt átt kost á því að kynna sjer þetta með eigin augum nú nýlega. Og þó símastúlkurnar starfi nú ekki nema hálfan daginn í einu, þá mun vera í ráði að breyta þessu á þá leið, að þá verður enn erfiðara fyrir þær að vinna sjer inn nokkuð aukreitis; og það sjá víst flestir, að á 111 kr. mánaðarkaupi lifir engin stúlka hjer í Reykjavík, að minsta kosti ekki, ef hún á engan að. En þær, sem eru í foreldrahúsum, kunna að geta komist af með þau laun. Þá kem jeg að 13. gr. D. IX, sem er nýr liður samkvæmt till.fjvn. og hljóðar um uppbót til A. L. Petersens, fyrrum símastjóra í Vestmannaeyjum. Á þinginu í fyrra kom fram þáltill., eins og menn muna, um að stjórnin ljeti rannsaka kærumál þessa manns og gera út um þau. Þessi till. var feld, en í Sþ. var síðan samþykt till. um að alt málið væri rannsakað í heild og álit rannsóknarmanna síðan lagt fyrir þingið. Samkvæmt þessari þál. skipaði stjórnin síðan þriggja manna rannsóknarnefnd, og áttu sæti í henni tveir lögfræðingar og einn símamaður. Þessi nefnd skilaði nú í þingbyrjun áliti sínu, og hefir háttv.fjvn. haft það til meðferðar. Jeg ætla mjer ekki að dæma neitt um mál þetta, aðeins benda á það, að þar sem hv.fjvn. leggur til, að Petersen sjeu greiddar 10000 kr., þá er það í raun og veru sama og að hann fái 15000 kr., þar eð honum voru greiddar af fyrverandi fjrh. (MG) 5000 kr. „í eitt skifti fyrir öll“ og afsalaði hann sjer þá frekari kröfum á hið opinbera. En nú hefir rannsóknarnefndin talið sanngjarnt, að honum sjeu greiddar 5000 -10000 krónur, og segir hún um þetta atriði: „Nefndin býst einnig við því, að krafa Petersens fari ekki svo langt fram úr hófi, að 10 þús. kr. sje ekki nær hinu rjetta en 5 þús kr.“ - eða að öllu samanlögðu 10000 kr., og ætti þá fullnaðaruppbótin að vera 5000 kr. Um leið og jeg hefi rifjað upp mál þetta, hefi jeg gert grein fyrir því, hvað gert hefir verið í málinu samkvæmt þál. síðasta Alþingis. Því hefir hv.fjvn. lagt til, að veittar væru 20 þús. kr. til rafmagnsveitu á Hólum. Hvanneyri hefir þegar verið raflýst, og mælir öll sanngirni með því, að Hólar fái samskonar lýsingu, enda hefir þess verið beiðst. Jeg vildi því ljá þessari till. liðsinni mitt. Frá háttv.fjvn. er engin brtt. við C-lið 13. gr., um styrk til strandferða og flóabáta. Aftur á móti liggur fyrir nál. frá samgmn. Gerir sú nefnd engar brtt. við fjárlagafrv., en telur víst, að til meiri útborgana komi á þessum lið, sem er einungis áætlunarliður, og því má láta hann standa óbreyttan. Í þessu sambandi vil jeg skýra hv. deild frá því, að nýja strandferðaskipið, Esja, er væntanlegt hingað á morgun. í sambandi við XIX. lið á þskj. 369 skal jeg geta þess, að forseti Búnaðarfjelagsins hefir tekið fram, að styrkur sá, er þar um ræðir, verði ekki meiri en 20000 kr. Annars er þessi fjárveiting mjög svo bundin við frv. til jarðræktarlaga, sem nú liggur fyrir þinginu, en óútsjeð er um afdrif þess. Þá er brtt. á þskj. 379, frá báðum hv.þm.N.-M. (ÞorstJ og BH), um styrk til Víglundar Helgasonar á Hauksstöðum. Brtt. þessi kom mjer satt að segja nokkuð ókunnuglega fyrir sjónir, því jeg vissi ekki betur en að þetta væri algerlega útkljáð mál. Maður þessi hefir aldrei verið fastur starfsmaður ríkisins, en mun hafa verið línueftirlitsmaður um nokkurt skeið. Fyrir nokkrum árum datt hann ofan úr símastaur og meiddist hann talsvert í baki. Síðan hefir hann fengið þrautaköst, sem ágerast, og telst læknum svo til, að ekki sje ósennilegt, að þau stafi af meiðslum þessum, en ekki eru þeir þess samt fullvissir. Þess vegna var það í fyrra, að jeg samþykti, að landssímastjóri mætti greiða manni þessum 1500 kr. í eitt skifti fyrir öll, og eftir brjefi að dæma, sem jeg fjekk frá honum, gat jeg ómögulega skilið öðruvísi en þar með væri þetta útkljáð mál að öllu leyti. En nú er farið fram á, að hann fái í viðbót 300–500 kr. árlega, og fæ jeg ekki sjeð, að hann eigi neinn rjett á því. Það er hart, ef menn, sem gert hafa samning við stjórnina um að máli skuli lokið, skuli síðan koma til þingsins með kröfur sínar á ný. Þessi maður er að vísu fátækur barnamaður, og má því virða honum til vorkunnar, þó að hann reyni með öllu móti að afla sjer tekna, en samt tel jeg ekki rjett að veita styrk þennan, nema þá ef fullar sannanir kæmu frá læknum um, að þrautaköstin stafi beinlínis af áðurnefndum meiðslum. Þá kem jeg að XXXV. lið á þskj. 369, sem er brtt. frá hv.fjvn., um að heimila stjórninni að greiða Eimskipafjelagi Íslands alt að 60 þús. kr., ef nauðsyn krefur. Jeg verð að þakka hv.fjvn. fyrir það traust, sem stjórninni er sýnt með þessari till. Annars var jeg ekki viðstaddur, þegar hv.frsm. (MP) talaði, og veit því ekki, hvort þessi fjárveiting er nokkru skilyrði bundin eða hvort stjórnin á að meta, hve nær nauðsyn krefur. Jeg býst við, að verði heimild þessi samþykt, þá komi nauðsynin bráðlega, og væri því gott að vita, hvort stjórnin á eingöngu að fara eftir eigin áliti í þessu efni. Umræður hafa nú orðið svo langar, að jeg vil ekki tefja meira, enda þótt jeg hefði gjarnan viljað minnast á einstaka fleiri brtt.

Forsætisráðherra (SE): Það var ekki til að spilla fyrir málinu, er jeg, þegar háttv.frsm. (MP) talaði um lán handa efnismönnum til lokanáms, skaut að honum ákvæðinu um tryggingarnar. Ef fylgja á sömu reglu með þessi lán og önnur, og það mundi stjórnin gera, ef henni kæmi ekki heimild til annars, sem sje að heimta veð í fasteign, þá kemur lánsheimildin að litlu gagni. Þeim, sem eiga slíkar eignir, verður sjaldan vant til fjár í öðrum peningastofnunum landsins. Jeg leyfi mjer að benda hv.fjvn. á þetta. Þá vil jeg minnast á örfáar brtt. og er þá fyrst brtt. nr. VII á þskj. 369, frá hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ), um utanfararstyrk til barnakennara. Jeg vil mæla með þessari brtt. Mjer er kunnugt um, að kennarar hafa notað sjer styrk þennan mjög vel undanfarið og haft mikið gagn af, enda er þeim bráðnauðsynlegt að fylgjast með andlegum straumum í hinum mentaða heimi. Þá kem jeg að XXXVI. brtt. á sama þskj., frá háttv.þm. V.-Sk. (LH), um að dýrtíðaruppbót Björns Sigurðssonar fyrrum bankastjóra falli niður. Eins og kunnugt er, gegndi hann bankastjórastöðunni fram að ófriðarárunum, þá er hann var tekinn frá því starfi og varð sendimaður stjórnarinnar í London. Vann hann það starf sem önnur með stakri samviskusemi, og munu kunnugir votta, að dugnaður hans hafi verið landinu drjúgur í ýmsum málum, þótt ekki sje það í hámælum haft. Um það leyti, sem hann dvaldi í London, var þar alt annað en skemtilegt. Sífeldar loftárásir og hernaðarráðstafanir hrjáðu fólkið á allar lundir. Enda hrakaði heilsu hans svo á þessum árum, að hann er nú svo að segja gersamlega heilsulaus maður, og þar að auki fjelaus. Hefir hann bygt á því að halda þessum launum óbreyttum og spurði hann mig, áður en hann fór hjeðan, hvort sjer væri það ekki óhætt. Taldi jeg engan efa á því og tel ekki enn, því jeg veit, að hið háa Alþingi skerðir í engu eftirlaun þessa mæta manns, ekki síst þegar þess er gætt, að vegna veru sinnar í London misti hann heilsuna; annars væri hann líklega bankastjóri enn. Þá eru nokkrar brtt. minni hl. fjvn. Fyrst er að hækka styrkinn til listaverkakaupa úr 4000 kr. upp í 6000. Vil jeg mæla með þessari till., en annars talaði hv.flm. (BJ) svo vel fyrir þessu máli, að jeg get þar engu við bætt. Jeg hefi aldrei sjeð betur en nú, hversu örðugt er að úthluta styrknum til listamanna. Stjórninni barst fjöldi umsókna með ágætustu meðmælum, en - fjeð var svo lítið. Mörgum varð að sleppa, og þó fjekk enginn meira en hann átti skilið. Miklu fremur hið gagnstæða. Sömuleiðis vil jeg mæla með fjárstyrk til að gefa út Lög Íslands. Kæmi sjer mjög vel að því verki væri haldið áfram.

Gunnar Sigurðsson Það eru tvær brtt. á þskj. 369, sem jeg ætla að minnast á. Sú fyrri er að lækka styrkinn til dansk- íslenska fjelagsins úr 1000 kr. niður í 300 kr. Það ættu allir að vera sammála um, að styrkur til fjelags þessa væri lækkaður. Og þeir, sem ekki kæra sig neitt sjerstaklega um, að sambandið milli Danmerkur og Íslands sje eflt um hóf fram, ættu að taka till. sjerlega vel. Það er langt frá því, að jeg sje Danahatari, en þó sje jeg enga ástæðu til að efla samband landanna með fjárstyrk. Það væri miklu nær að styrkja fjelag, sem ynni að eflingu fullkomins sjálfstæðis Íslands og fullum skilnaði við Dani síðar meir. Auk þess starfa hjer ýms fjelög að því að efla sambandið milli Íslands og annara landa en Danmerkur. Má þar nefna Alliance Francaise, Germania og Anglia. Þessi fjelög eiga ekki síður skilið að fá styrk. Við þekkjum Dani fullvel, en hinar þjóðirnar þekkjum við minna, og hefðum við þó gott af að kynnast þeim betur. En ef við eigum að leggja þessu fjelagi nokkurn styrk, þá svara 300 kr. til þeirra 10000 kr., sem Danir leggja því nú, eftir fólksfjölda. Og borið saman við þjóðarauð beggja landanna ætti okkar styrkur að vera enn minni. Hin síðari brtt., sem jeg ætlaði að tala um. er líka frá mjer og fer fram á að greiða Dýraverndunarfjelagi Íslands 1000 kr. styrk úr ríkissjóði. Jeg ætlaði upphaflega að tala ítarlega fyrir þessari brtt., en þar sem háttv.þm. hafa sett sjer þá reglu við þessa umr. að vera stuttorðir, vil jeg ekki brjóta hana. Fjelagsskapur líkur þessum, sem hjer er farið fram á að styrkja, er starfandi um allan hinn mentaða heim og nýtur alstaðar opinbers styrks, nema hjer. Í raun og veru kemur öllum saman um það, að fara beri vel með skepnur. Ýms trúarbrögð, þar á meðal vor, hafa komið því inn hjá mönnum, að dýrin sjeu sköpuð fyrir þá einvörðungu. Það mundi sönnu nær að telja dýrin aðeins óþroskaðri greinar á sama stofni, er hefðu sjálfsagðan tilveru- og verndarrjett. En það er ekki aðeins hin siðferðilega hlið þessa máls, sem heimtar, að farið sje vel með dýrin og að þeir sjeu styrktir, sem berjast fyrir því, heldur ber einnig að taka hagsmunahlið þessa máls til greina, því öllum má vera það ljóst, að skepnurnar eru til meiri nytja, ef vel er farið með þær. Jeg skal taka það fram, að jeg flyt tillögu þessa ekki að tilhlutun Dýraverndunarfjelagsins, enda er jeg ekki einu sinni meðlimur í því fjelagi. Kunna og vel að vera einhverjir gallar á því, en það er víst, að formaður þess er mjög áhugasamur um þessi mál, og margt gott liggur eftir fjelagið, t. d. hefir það komið upp skýli fyrir ferðamannahesta, en á erfitt með að halda því uppi, vegna fjárskorts.

Þorleifur Guðmundsson Jeg á eina brtt. á þskj. 369, sem jeg vona, að háttv. deild taki vel á móti. Þetta er 15000 kr. fjárveiting til nýrrar símalínu frá Þorlákshöfn að Nesi í Selvogi. Vegalengdin mun vera um 15 km. Brtt. þessi er borin fram af því, að Selvogshreppur er mjög afskektur, og eiga íbúar hans mjög erfitt með að ferðast, þar sem þangað liggja engir akvegir, og ekki er útlit fyrir, að þeir verði lagðir í náinni framtíð. Einnig er mjög örðugt um samgöngur á sjó þangað, því að svo brimasamt er þar, að engum strandferðabátum nje skipum er ætlað að koma þangað, frekar en til annara sjávarplássa austanfjalls. Ganga íbúarnir því svo að segja á mis við flest þægindi nútímans, sem ríkissjóður veitir öðrum, en borga þó í hann fult eins og aðrir, en njóta aftur einskis úr honum. Virðist því eigi aðeins sanngjarnt, heldur sjálfsagt, að unna þessum mönnum þeirra einu þæginda, sem hugsanlegt er, að þeir fái notið, án tilfinnanlegs kostnaðar fyrir ríkissjóð. Einnig vil jeg taka það fram, að ein ástæðan fyrir því, að mikil nauðsyn er að fá símalínu þessa, er sú, hversu erfitt er að ná til læknis úr Selvogi, því að það má nær því heita ógerningur, þar sem yfir mjög vondan veg er að fara og á leiðinni eru bæði sandar og stórt ferjuvatn. Væri það því mikil bót, ef hægt væri að tala við lækninn áður en farið væri af stað og fá hann á móti sjer. Gæti símalínan því í mörgum tilfellum orðið til þess að frelsa líf veikra manna í Selvogi. Þá vil jeg geta þess, að þessi símalína gæti komið til með að hafa mikla þýðingu fyrir sjávarútveginn þar eystra, því að hjá Selvogi eru fiskimið góð, og þangað róa því mótorbátar til fiskjar bæði frá Eyrarbakka og Stokkseyri. En það kemur oft fyrir, að vjelar bila hjá þeim, og veit þá enginn á Eyrarbakka, hvað af þeim er orðið. Væri því einkar hentugt að geta símað frá Selvogi til Eyrarbakka, til þess að láta vita um bátana og jafnframt fá hjálp handa þeim. Þetta gæti því í mörgum tilfellum orðið til þess að bjarga lífi margra manna. Vona jeg því, að háttv. deild líti svo á, að vel sje verjandi 15000 krónum til þess að bjarga lífi, þó ekki væri nema 10–12 manna í hvert sinn. Jeg hefi átt tal um línu þessa við landssímastjóra, og er hann því hlyntur, að hún komi sem fyrst, þrátt fyrir það, þó að mikið sje fyrir af línum, sem þurfi að leggja. En mjer er mikið áhugamál, að lína þessi komist inn í fjárlögin 1924, því að þær línur er í venjulega lagðar fyr, sem komnar eru inn í fjárlögin, en hinar, sem standa þar ekki. Jeg vil líka reyna eins og jeg get að greiða fyrir þessum fáu og fátæku mönnum, því að jeg veit, að það eru fáir, sem leggja sig í líma til þess að tala máli þeirra „fáu, fátæku og smáu“. Og jeg á ekki víst, að þeir eigi sæti næst á hinu háa Alþingi, sem muna eftir íbúunum í Selvoginum, því að þeir eru svo fáir, að þeir ríða lítinn baggamun á kosningarnar í Árnessýslu. Þá vil jeg geta þess, að Selvogurinn er sjerlega vel lagaður til nýbýla, ef sú hugsjón kemst í framkvæmd, svo vel, að óvíða mun eins vel til fallið að byggja nýbýli eins og einmitt þar. Því að þar eru flest þau skilyrði fyrir höndum, sem þurfa til þess að geta lifað á slíkum smábýlum, því að þar er mikið land, sem hentugt er til túnræktar, og jafnframt heiðalönd mikil, sem eru góð til útbeitar; einnig er þar fjárbeit góð og útræði er þar gott og fiskisæld mikil, svo nýbýlingarnir geta farið rjett út fyrir landssteinana til þess að sækja sjer í soðið, þegar þeir þurfa og hafa tíma frá jarðræktarstörfum sínum. Einnig eru þar góð skilyrði til garðræktar, því að landið er fyrst og fremst hentugt, og svo er gnægð áburðar við sjóinn. Það er því áreiðanlegt, að ef hlynt er að þessu plássi, þá á það mikla framtíð fyrir höndum og hlýtur að aukast að íbúum, sem allir geta haft skilyrði til þess að geta lifað sæmilega. Mjer finst því, að allir háttv. deildarmenn, sem fylgjandi eru nýbýlahugmyndinni, ættu að styðja þessa fjárveitingu, því að, þótt landið sje gott og öll skilyrði fyrir hendi til nýbýlaræktar, þá er þó víst, að menn snúast ekki að því ráði fyr en komið er þangað símasamband. Því eins og kunnugt er, una menn því illa nú orðið að vera útilokaðir frá öllu sambandi við umheiminn. Það er því hið allra fyrsta skilyrði til þess, hægt sje að nota hið ákjósanlegasta land, sem til er sunnanlands til nýbýlaræktunar, að koma Selvogi sem allra fyrst í símasamband. Þá á jeg aðra mjög fallega brtt. á þskj. 369, við 16. gr. fjárlagafrv. Gengur hún í þá átt að veita Skeiðaáveitufjelaginu 16000 kr. styrk. Það er ekki að nauðsynjalausu, að jeg flyt þessa styrkbeiðni. Því eins og háttv. deildarmönnum er kunnugt, hefir Skeiðaáveitufyrirtækið mishepnast svo gersamlega, að engin von er til þess, að Skeiðamenn geti risið undir þeim mikla kostnaði, sem af því leiðir, þar sem það varð svo óumræðilega dýrt, að í stað þess, sem áætlað var eftir mælingum verkfræðings ríkisins, 107 þús. kr., mun kostnaðurinn verða um 400 þús. kr. Að vísu leggur ríkissjóður fram 14 kostnaðar, en þá eru eftir 300 þús., sem skiftast á 33 býli, sem eru á áveitusvæðinu. Þessir menn eiga því fullan rjett á því, að ríkissjóður bæti þeim þann mikla skaða, er þeir hafa orðið fyrir sökum þessarar vitlausu áætlunar; að minsta kosti það, sem kostaði að vinna klöppina, sem verkfræðingi ríkisins sást alveg yfir að finna, og tók því aldrei með í áætlunina. Og þar sem nú bændurnir á áveitusvæðinu bygðu einungis á áætlun ríkisverkfræðingsins, er auðsætt, að þeir eiga hjer enga sök á, hvernig komið er, heldur starfsmaður ríkisins, sem ríkið hlýtur að bera ábyrgð á. Eiga því bændur þessir kröfu á því, að ríkissjóður greiði þeim það, sem kostnaðurinn verður fram yfir það, sem áætlað var. Og geri ríkissjóður það ekki, verður það út úr, að menn þessir rísa ekki undir þessari miklu byrði, og má því búast við, að annaðhvort missi landið þetta hjerað eða verði að taka það upp á sína arma, og gæti það orðið meira tap fyrir landið en þó borga þyrfti þennan styrk nú. Vona jeg því, að háttv.þm. greiði atkvæði með styrkbeiðninni, svo bændurnir þurfi ekki að hrökklast frá búum sínum og sveitin leggist ekki í eyði þar af leiðandi. Það er hart fyrir bændur landsins að verða svo illa fyrir barði vanþekkingar og vanrækslu verkfræðinga ríkisins.

Sveinn Ólafsson Jeg skal takmarka mig með það að halda langa ræðu, fyrst og fremst sökum þess, að tíminn er orðinn naumur, og í öðru lagi vegna þess, að jeg er hálflasinn og illa fær til að sitja hjer lengi, þótt jeg geri það. Jeg á enga breytingartill. til útgjalda við fjárlögin að þessu sinni. Er það ekki af þeirri ástæðu, að jeg telji mitt hjerað borga svo lítið til ríkissjóðsins, heldur af sparnaðarástæðum, og hefði jeg óskað, að háttv. þingmenn alment gættu þess að sníða kröfurnar dálítið eftir framlagi hjeraða þeirra til sameignarsjóðsins. - Suður-Múlasýsla borgar einna mest af öllum sýslum til almennings þarfa, og gerir það kröfurnar minstar.

Norður- Ísafjarðarsýsla

. Norður-Ísafjarðarsýsla, segir háttv.þm. (SSt); það má vera, að hún borgi eins mikið, en um það get jeg ekki sagt í svip, því að jeg hefi ekki landsreikninginn fyrir mjer. Sú eina brtt., sem jeg á við fjárlögin nú, er á þskj. 369. XXXIII. liður. Fer hún fram á, að veitt verði klæðaverksmiðju á Reyðarfirði alt að 160000 kr. lán, þó ekki yfir 1/3 stofnkostnaðar. Samskonar tillögu og þessa tók jeg aftur við 2. umr., sumpart vegna þess, að mjer þótti hún of há, og einnig af því, að þá var nýkomið álit ullariðnaðarnefndarinnar. En nú geri jeg ráð fyrir, að háttv. þingmenn sjeu búnir að kynna sjer það og sjái, að jeg hefi farið rjett með álit nefndarinnar, er jeg gat þess við síðustu umræðu fjárlaganna hjer í þessari háttv. deild, en jeg var þá vændur um af einum háttv. þingdeildarmanni að hafa rangfært það. Eins og háttv. deildarmönnum mun nú eflaust kunnugt, gerir ullariðnaðarnefndin ráð fyrir, að heppilegast muni verða fyrir ullariðnaðinn í landinu, að stofnuð verði ein allsherjar klæðaverksmiðja fyrir alt landið, í Reykjavík eða nágrenni hennar. En nefndin lætur jafnframt í ljósi, þótt ekki sje það með ákveðnum orðum, að þess muni verða langt að bíða, að slík verksmiðjuhugmynd komist í framkvæmd, og er það vitanlega alveg hárrjett, því að nærri er óhugsandi, að bændur um land alt verði svo hrifnir af þessari allsherjarhugmynd, að þeir fari að leggja árlega til hliðar töluvert af ullarframleiðslu sinni, til þess að aura saman í þessa allsherjarverksmiðju á mörgum árum, svo sem nefndin virðist ætla, og koma upp verksmiðjunni með margra ára söfnun. Hugmynd þessi er að vísu á bjartsýni bygð og góð, það sem hún nær, en óhugsandi er annað en hún þurfi langan tíma til þess að komast í framkvæmd, og eftir því seinlæti má ekki bíða, þegar þörfin rekur svo hart á eftir um innlenda dúka og takmörkun á innflutningi útlendrar dúkavöru. Þá getur og nefndin þess, að ef ekki sjeu tiltök að koma þessari allsherjarverksmiðju upp, þá telji hún þó ýmsa aðra staði álitlega fyrir minni ullarverk smiðju, og nefnir meðal þeirra staði á Austurlandi. Og jeg skal geta þess aftur, sem jeg gat um við 2. umr. fjárlaganna hjer í deildinni, að þarna austurfrá er þegar vaknaður mikill áhugi fyrir þessu máli, því að búið er að safna í loforðum allmiklu fje í þessu skyni. Einnig vakir það mjög alment fyrir hugsandi mönnum eystra, að hefta verði, ef unt er, viðskiftin við Noreg um dúkavinslu, en þau hafa þangað dregist mjög hin síðari ár, og fara á þann hátt árlega allmiklar fjárhæðir út úr landinu. Það má vel vera, að fyrirtæki þetta komist ekki í framkvæmd á næsta ári, þótt lán þetta verði veitt í fjárlögunum, en jeg lít svo á, að það mundi nú þegar verða til þess að ýta undir, að fje yrði lagt fram á móti annarsstaðar frá, og í þeirri von ber jeg tillöguna fram. Gæti því svo farið, að upphvatningin, sem lánsfyrirheitið gæfi, hrinti fyrirtækinu af stað áður langt liði, af því að áhugi er mikill og almennur fyrir. En ef háttv. þingmenn eru sannfærðir um, að allsherjarklæðaverksmiðju-hugmyndin sje svo góð, að þessari tillögu sje þar af leiðandi ekki sinnandi, þá er alveg rjett, að það komi hjer fram ótvírætt, og menn fái þá tækifæri til að greiða atkvæði um tillögu mína. Og verði hún ekki samþykt, þá hopar þingið frá því, sem það gerði í fyrra, er það hjet láni til ullarverksmiðju eystra, þótt lítið væri. Jeg á svo ekki fleiri brtt. við fjárlagafrv. við þessa umr. En þó jeg vilji takmarka mig sem allra mest, þá get jeg samt ekki með öllu gengið fram hjá einstökum liðum á þskj. 369, því mjer þykja óvenjumargar fjárbeiðnir hafa slæðst þar inn, sem vitanlega skiftir ekki svo miklu máli peningalega hver um sig, en þær gefa sumar það fordæmi, sem sjeð kann að verða eftir síðar. Vil jeg þá fyrst minnast á XXI. brtt. á áðurnefndu þskj. Þar ræðir um 500 kr. styrk til hannyrðakenslu vestur í Dölum. Hygg jeg þar endurreista þá dönsku „kunstflid“, sem fjell hjer útbyrðis við 2. umr. Að vísu fjekk kona þessi styrk fyrir tveimur árum, en þó með mjög litlu fylgi, og hefði því ekki átt að koma aftur. Á sama þskj. er einnig beðið um styrk fyrir einar þrjár konur aðrar, sem eflaust væri gustuk að hjálpa. En hvað margar ætli sjeu ekki annarsstaðar á landinu, sem líkt stendur á fyrir og tekið gætu móti slíkri hjálp? Ef nú er farið að veita nokkrum konum styrk á þennan veg, þá má búast við nokkrum tugum þurfandi ekkna á næstu fjárlög. Þá vil jeg snúa mjer að IX. brtt. á þskj. 369, frá háttv. 1. þm. Reykv. (JakM), sem fer fram á 100 þús. kr. styrk frá ríkissjóði, til þess að byggja alþýðu- og barnaskóla í Reykjavík, og tengir þessa till. við þá 6000 kr. upphæð, sem heitin var til byggingar barna- og alþýðuskólanum á Nesi í Norðfirði við 2. umr. fjárlagafrv. En svo leggur háttv.þm. það til, ef styrkurinn til Reykjavíkurskólans verði feldur, þá falli niður liðurinn um styrkinn til skólans á Nesi í Norðfirði. Háttv. þm. bjóst við, að jeg mundi líta á þessa till. eins og illgirnislega árás á Nesskólann og mig, en svo er ekki. Jeg lít ekki svo á, að þetta sje gert í neinum illum tilgangi, heldur sje þetta kompánlegt tilboð um hrossakaup, sem vitanlega geta oft verið afsakanleg og rjettmæt, þótt talin sjeu þau miður heiðarleg. En það, sem við þessi hrossakaup er að athuga, er það, að hjer er farið fram á mjög ólík skifti, farið fram á að fá stríðaldan gæðing fyrir útlifaðan jálk, ef svo mætti segja. Annars vegar er hjer að ræða um stóra fjárfúlgu til viðbótarbyggingar þeim barnaskóla, sem stærstur er, vandaðastur og best útbúinn á landinu, en hins vegar litla upphæð til að gera nothæfan lítinn barna- og unglingaskóla í tiltölulega fjölmennu þorpi, sem beðið hefir og setið hjá, meðan fullnægt var þörfum annara kauptúna um skólabyggingar, og á nú að gjalda þess, að kröfur þess hafa verið hógværari en annara. Það á eigi við að bera skólaþörf Rvíkur saman við þörf afskektra kauptúna úti á landshornum, sem ekkert hefir verið gert fyrir. Í Reykjavík eru allar helstu mentastofnanirnar. Sakar því minna þar en annarsstaðar, þótt barnaskólinn hafi takmarkað rúm, því að ýmsir aðrir skólar bæta það upp, og má þar nefna Landakotsskóla, skólann í Bergstaðastræti, skóla einstakra o. fl., ekki síst það, að sjálfur mentaskólinn er notaður fyrir unglingaskóla af Reykvíkingum. Till. háttv.þm. Ísaf. (JAJ) um 15000 kr. styrk til byggingar barnaskóla á Ísafirði skoða jeg hliðstæða við tillögu háttv. 1. þm. Reykv. - Hún er af sömu rót runnin og jafnónærgætnisleg og hin. En styrkur til barnaskólabygginga úr ríkissjóði hefir að þessu ætíð verið miðaður við barnaskóla utan kaupstaða, þar sem erfiðleikarnir á að fullnægja fyrirmælum fræðslulaganna um skólahald hafa verið mestir, en í kaupstöðum hafa þeir aldrei verið styrktir beint, heldur aðeins með lánum. Utan kaupstaða hafa þeir hins vegar verið styrktir að 1/3 byggingarkostnaðar, en hjer er aðeins farið fram á 1/10, svo að ekki getur kallast, að djúpt hafi verið tekið í árinni um þessa fjárveitingu. Aftur á móti er hjer að ræða um tvær hliðstæðar tillögur minni tillögu. Á jeg þar við till. frá háttv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ), um 2000 kr. styrk til að koma upp barnaskólahúsi á Eyrum í Seyðisfirði, og till.háttv.þm. V.-Sk. (LH), um styrk til viðbótar barna- og unglingaskólabyggingar í Vík. Báðar þessar till. eru í beinu framhaldi af stefnu undanfarinna ára. Því að Alþingi hefir nú um mörg ár, þangað til í fyrra, veitt nokkra upphæð, um 20000 kr., til styrktar slíkum skólabyggingum. Það er rjett, að háttv. 1. þm. Reykv. studdi mína brtt. hjer við 2. umr. fjárlagafrv. um þennan styrk, og var því eigi nema mannlegt, að hann byggist við því, að jeg mundi verða til þess að styðja till. hans, „því æ sjer gjöf til gjalda“. En jeg sje mjer það ekki fært, sökum þess, að hjer er bæði um brot á reglu undanfarinna ára að ræða, og fjárhagurinn leyfir það heldur ekki; auk þess verð jeg að neita því, að till. hans og hv.þm. Ísaf. hafi við þá sanngirni að styðjast sem óskir vor hinna um styrk til skólabygginga. Jeg hefði viljað drepa á margt fleira, en verð að sleppa því sökum þess, að jeg er ekki vel heill á þessari stundu, þótt jeg reyni til að sitja hjer í þeirri von, að 3. umr. um fjárlagafrv. verði lokið í kvöld. Þó vil jeg geta þess, að háttv.frsm.fjvn. hefir gleymt að geta um brtt. mína við 12. gr. 12, sem jeg tók aftur við 2. umr., því jeg sje, að háttv. nefnd hefir ekki tekið hana upp. Jeg held, að þetta hafi verið óheppilegt, sökum þess, að það getur vilt niðurstöðu fjárlaganna. - Veit jeg, að þurfa muni miklu hærri upphæð til berklavarna en þær 75000 kr., er stjfrv. áætlar, og þætti mjer ekki ólíklegt, að þurfa mundi alt að 200000 kr. Vil jeg taka þetta fram til þess að minna á, að hjer er óvarlega áætlað og að afleiðingin verður röng niðurstaða fjárlaganna, meiri tekjuhalli á fjárlögunum en tölurnar sýna.

Einar Þorgilsson Jeg á hjer eina brtt. á þskj. 369. Í till. þessari er farið fram á, að ekkjunni Sigríði Halldórsdóttur Jónsson verði veittur 300 kr. styrkur. Er till. þessi líklega ein af þeim, er háttv.frsm. lýsti yfir í framsöguræðu sinni, að nefndin mundi verða á móti, því að hann sagði, að hún mundi verða á móti öllum breytingartill. á því skjali, sökum þess að ástæðurnar fyrir brtt. væru henni ekki ljósar, Vil jeg nú geta þeirra ástæðna, sem liggja til grundvallar þessari brtt., og vænti, að þeim yfirveguðum, að háttv. fjárveitinganefnd, eins og aðrir háttv. þingdeildarmenn, muni geta fallist á, að þær sjeu nægar og styrkbeiðnin sanngjörn, og þá jafnframt með tilliti til þess, að flestar eldri embættismannaekkjur hafa orðið aðnjótandi samskonar styrks. Ekkjufrú Sigríður Jónsson er ekkja eftir Janus heitinn prófast Jónsson, er andaðist síðastliðið haust. Hann ljet af prestsskap 1908 og stundaði eftir það kenslu við Flensborgarskólann í Hafnarfirði. Í laun fyrir kenslustarfið mun hann hafa haft 1100 kr., og auk þess naut hann eftirlauna sinna, 400 kr., með dýrtíðaruppbót. Þessar tekjur munu nokkurn veginn hafa nægt heimilinu til framfærslu fram að heimsstyrjaldarárunum, en eftir það hrukku þær ekki nándar nærri til. Eyddust því efni þeirra hjóna mjög, eftir að þau fluttu til Hafnarfjarðar, og munu nú mjög til þurðar gengin. Jeg vil taka það fram, að ekkjan á lítið íbúðarhús, sem hún býr í, og þarf því ekki að gjalda öðrum fyrir húsnæði; en hins vegar er það svo lítið, að ekki er hægt að njóta af því annara tekna. Ekkjan er orðin mjög aldurhnigin, 71 til 72 ára, og verður því að hafa stúlka sjer til aðstoðar, en nýtur nú ekki annara tekna en eigna sinna, sem mjer er ekki kunnugt um, að sjeu miklar, og svo þeirra litlu eftirlauna, er hún lögum samkvæmt fær eftir mann sinn. Býst jeg við, að háttv. deild líti svo á, þar sem það hefir verið nær ófávíkjanleg regla, að prófastsekkjur nytu samskonar styrks, sem með breytingartill. er farið fram á, að hjer sje um rjettmæta styrkbeiðni að ræða, og greiði vel fyrir till. Fel jeg háttv. deild hana í því trausti.

Þorleifur Jónsson Jeg á litla brtt. á þskj. 385, sem jeg vildi fara um nokkrum orðum. Það hefir verið farið fram á það á þingmálafundum í Austur-Skaftafellssýslu, bæði nú og áður, að símalínan yrði lengd vestur á bóginn. Hún nær nú í Hornafjörð, en í símalögunum er ákveðið, að hún skuli ná til Víkur í Mýrdal. Nú hefir orðið frestur á þessu sökum fjárhagsvandræða, en nú þykir tími til kominn að fara að hugsa fyrir því að leggja þessa línu, þar sem sveitin er mjög illa stödd með það að vera alveg símalaus. Jeg átti tal um þetta við landssímastjóra og spurði hann um, hvað símalínan frá Hornafirði til Kálfafellsstaðar mundi kosta. Áætlaði hann kostnaðinn um 20000 kr., auk kostnaðar við flutning á efni, sem hlutaðeigendur munu kosta sjálfir. Virtist hann meðmæltur því, að byrjað yrði á línunni. Þegar símamálin voru til umræðu í fjvn., þóttist nefndin ekki geta gengið lengra en mæla með nokkrum símalínum, sem stjórnin og landssímastjóri töldu mesta nauðsyn bera til að vinda bráðan bug að. Vildi jeg ekki gera þetta að ágreiningsefni í nefndinni og bjóst við, að hv.þm. mundu láta sjer nægja þessar till.fjvn. En þegar einstakir þingmenn hafa komið fram með brtt. um símalagningar í sínum hjeruðum, þá get jeg ekki lengur setið hjá. Hefi jeg því komið fram með þessa till. um síma frá Hornafirði til Kálfafellsstaðar. Er hjer varlega farið, því spölur þessi er aðeins lítill hluti af allri þeirri leið, sem ákveðið er, að sími liggi, eftir símalögunum. Er og þess að gæta, að hjer er um fyrsta flokks síma að ræða, sem heimild er til eftir þessum sömu lögum að taka lán til að leggja. Er hjeraðsbúum hin mesta nauðsyn á að fá símalínuna lengda vestur á bóginn. Hafa þeir verslun sína alla í Hornafirði, og þar situr læknirinn. Samgöngur eru þarna líka mjög erfiðar. Mælir því öll sanngirni með þessu. Jeg játa það, að verði allir þessir símar lagðir, þá hefir það 300000 kr. gjaldaaukningu í för með sjer, en þess er að gæta, að sú aths. fylgir, að símar þessir verði ekki lagðir nema fje sje fyrir hendi, og því virðist þetta hættulaust. En jeg vildi koma fram með þessa till. einkanlega af því, að jeg vildi minna landssímastjóra, þing og stjórn á það, að þessi sími á ekki minni rjett á sjer, heldur meiri en hinir símarnir. Jeg heyrði á hæstv. atvinnumálaráðherra, að honum óaði svo við öllum þessum símabeiðnum, að hann taldi líklegast, að stjórnin mundi hika við að leggja nokkra þeirra. Jeg skal taka það fram, að jeg vil ekki bregða fæti fyrir, að byrjað sje fyrst á þeim símum, er stjórnin og landssímastjóri teldu bráðnauðsynlegasta. Jeg vildi aðeins minna á þann rjett, sem þessar sveitir hafa á því að fá síma.

Lárus Helgason Jeg vildi víkja nokkrum orðum að hæstv. forsætisráðherra út af mótmælum hans viðvíkjandi till. minni um að dýrtíðaruppbót verði ekki greidd á eftirlaun þeirra bankastjóranna Björns Sigurðssonar og Björns Kristjánssonar. Jeg hefi að vísu heyrt, að þessi dýrtíðaruppbót sje lofuð þeim. Erf þá skil jeg ekki, hví verið er að koma með hana í fjárlögin, nema svo sje, að aðeins sje um munnlegt loforð frá stjórninni að ræða. Alþingi verður oft að neita efnalausum mönnum og sárþurfandi um lítilfjörlegan og rjettmætan styrk. Líka má t. d. benda á það, að skamt er síðan felt var hjer í háttv. deild að auka dýrtíðaruppbót embættismanna í Reykjavík, og munu þó margir þeirra hafa verið þurfandi fyrir það. Þegar litið er til þessa, held jeg, að rjett sje að hugsa sig tvisvar um áður en farið er að veita dýrtíðaruppbót á jafnhá laun sem hjer er um að ræða. Þótt bankastjóri Björn Sigurðsson væri tekinn úr bankanum á stríðsárunum til þess að gegna öðrum störfum fyrir ríkið, þá tel jeg ekki þörf á því þess vegna að veita honum dýrtíðaruppbót á þessi eftirlaun. Maður þessi er mjög vel að sjer og vel starfhæfur. Eru nú bankastjórastöður við Íslandsbanka lausar, og hygg jeg, að flestir mundu hyggja gott til, að þessi maður fengi þar pláss, og það þótt heilsa hans sje jafnvel ekki mjög sterk. Hygg jeg líka, að heilsu hans mundi betur borgið, ef hann fengi nægileg laun til að lifa af, því þótt eftirlaun hans sjeu nú há, þá munu þau tæpast nægja til að lifa af erlendis og starfa ekkert. Hygg jeg, að rjettast væri að vinna að því að útvega þessum manni starf hjer heima, og afnema dýrtíðaruppbótina í því trausti, að það takist. En þó svo yrði ekki, get jeg ekki sjeð, að bankanum færist illa við þennan mann, að veita honum 4000 kr. eftirlaun fyrir ekki lengri tíma en hann vann í bankans þágu. Er víða farið knappara í fjárveitingum, t. d. þegar bláfátæku fólki er neitað um nokkur hundruð. Trúi jeg ekki öðru en háttv. deild verði mjer sammála um að fella niður þessa dýrtíðaruppbót.

Forsætisráðherra (SE): Það er rjett, sem háttv.þm. (LH) sagði, að það eru margir, sem þurfa að halda á fjárstyrk og dýrtíðaruppbót. En nú er búið að lofa þessu, og þá er ekki annað eftir en standa við það.  (Nokkrir þm.: Þingið hefir aldrei lofað því)  , Jú, það hefir með samþykki sínu á athugasemdinni í fjárlögunum lofað þessu. Háttv. þm. sagði, að það mætti koma til mála, að þessi maður yrði gerður að bankastjóra við Íslandsbanka. Það tel jeg í sjálfu sjer góða uppástungu, og jeg tryði honum mjög vel fyrir því starfi. En því er nú ver, að heilsa hans er of mjög biluð til þess, að hann geti tekið að sjer slík störf. Svo leist mjer á, er jeg talaði við hann síðast í Kaupmannahöfn! Björn spurði mig að, hvort jeg teldi líklegt, að hann yrði sviftur þessari upphæð, en jeg kvað það alls ekki vera mögulegt. Mig tæki það tvöfalt sárt að svifta þennan mann, sem hefir unnið svo þarft starf ytra í þjónustu landsins og eyðilagt heilsu sína á því, svifta hann þessari litlu upphæð, þegar einu sinni er búið að lofa honum henni. Það er vert að geta þess, að því er við brugðið, hversu sparlega Björn Sigurðsson hefir farið með fje landsins, auk hinna miklu verka sinna sem sendimaður. En það starf hans hefir mest verið í leyni gert, svo að það ber ekki eins mikið á því og skyldi, og gerir það að verkum, að það er miklu síður hægt að rökstyðja, hversu mikið gagn hann hefir unnið landi og þjóð.

Stefán Stefánsson Þótt nafn mitt standi hjer ekki á neinni brtt., þá langar mig til að lýsa ánægju minni yfir því, að háttv.fjvn. hefir tekið upp till. mína, þótt seint sje, um að ríkið veiti styrk til hafskipabryggjugerðar á Siglufirði. Enda er það svo, að eins og við horfir, þá er með öllu óforsvaranlegt, að á Siglufirði, þar sem eru svo afarmargar skipaviðkomur og ein besta og öruggasta höfnin á Norðurlandi, skuli ekki vera til ein hafskipabryggja, sem gæti verið almenningi til nota. Og þegar litið er til þessa framlags frá ríkinu, má líka minnast þess, hvað Siglufjörður lætur af mörkum til ríkisþarfa, að þessi upphæð er þar alveg hverfandi. Jeg hygg, að þessi upphæð fari ekki yfir 4% af því fje. Annars hefir þetta mál verið til meðferðar hjá Siglfirðingum um mörg ár. 1918 var gerð áætlun af verkfræðingi ríkisins um byggingu hafskipabryggju, og nam sú kostnaðaráætlun alt að 600 þús. kr., og vegna þess, að áætlunarupphæðin var svo gífurlega há, þá sáu Siglfirðingar sjer engan veginn fært að ráðast í svo stórvaxið mannvirki. Síðan eru nú liðin 5 ár, og þar sem bæði efni og vinna haldast enn í háu verði, þá hafa þeir nú ráðið það af að byggja aðeins nokkurn part bryggjunnar, sem hafskip eiga að geta lagst við, og kemur því að mjög miklum notum. Er áætlað, að sú bryggja kosti 52 þús. kr., og af því er aðeins óskað eftir tæpum 1/3 parti úr ríkissjóði. Jeg vona, að háttv.þm. sjái nauðsyn þessa máls, enda er hin fylsta sönnun fyrir henni það, að Siglfirðingar vilja leggja á sig 2/3 kostnaðarins, sem verður að minsta kosti 36000 kr.

Jón Auðunn Jónsson Jeg á hjer eina brtt., 11. brtt. á þskj. 369, og miðar hún til hækkunar á útgjöldum ríkissjóðs. Jeg vil ekki viðurkenna það, sem einn háttv.þm. sagði, að hún væri tilboð um hrossakaup. Það skal jeg fræða hann um strax, að þótt hann verði með minni till., þá get jeg ekki orðið með hans, svo að hann veit þá, hvers hann má vænta af mjer. Það liggja þó rök til, því að mín till. er sanngjörn, en svo er ekki um hans till. Um skólann á Ísafirði er það að segja, að auk þess, sem hann er barnaskóli fyrir kaupstaðinn, þá hefir þar líka verið húsnæði fyrir unglingaskóla. Honum yrði að víkja úr barnaskólahúsinu, ef styrkurinn fengist ekki. Húsið var bygt á árunum 1898–1900, að mig minnir, en þá var fólksfjöldinn í kaupstaðnum aðeins ca. 1300 manns; þá var skólinn ætlaður 80 nemendum. Nú eru nemendur um 160. Jeg skal geta þess til upplýsingar fyrir háttv.þm., þar sem jeg þykist vita, að þessi styrkur hafi lítinn byr í þessari hv. deild, þá hefi jeg komið fram með tvær aðrar brtt., aðra, sem lækkar útgjöldin, en hina, sem hækkar tekjurnar, svo að jeg vona, að það geti jafnað upp útgjaldaaukann af þessari styrkveitingu. Hv. frsm.fjvn. (MP) sagði, að unglingaskólahúsið í Þingeyjarsýslu mundi kosta, samkvæmt ábyggilegri áætlun, um 95000 kr. Jeg býst við, að meðan vantar teikningar af húsinu, hvað þá heldur annað, þá gæti deildin látið sjer nægja að hafa styrkinn til byggingarinnar 28 þús. kr. Hin till. mín fer í þá átt, að húsameistari ríkisins, eða þeir, sem verk hans vinna, greiði ríkinu helming af tekjum þeim, sem hann eða þeir fá fyrir uppdrætti o. fl. hjá einstökum mönnum. Húsameistarinn er í raun og veru fastur embættismaður ríkisins og ætti strangt tekið ekki að vinna annað starf en það, sem stjórnin felur honum. En þegar þessi maður vinnur fyrir hina og aðra og tekur stórfje fyrir, þá er ekki nema rjett og sanngjarnt, að nokkuð af því, sem hann þannig fær fyrir vinnu, renni í ríkissjóð. Annars ætla jeg ekki að koma með dæmi mínu máli til sönnunar. Ef engar vjefengingar koma fram á því, sem jeg hefi sagt, býst jeg ekki við að taka aftur til máls.

Sigurður Stefánsson * Jeg á hjer eina brtt., á þskj. 365, um að hækka útgjöld ríkisins um 100 kr. Hefði jeg ekki vitað, að þetta var sú allraminsta styrkveiting sem nú er farið fram á, og engan veginn sú óþarflegasta, þá hefði jeg ekki þorað að koma fram með þessa brtt. Mjer lætur illa að koma með svona tillögur. Jeg ætla ekki að byrja meðmæli mín með þeim manni, er hjer á hlut að máli, með því að segja, að hann sje ungur og efnilegur og mikið í húfi fyrir Alþingi, ef það synjaði honum um styrk. Þessi styrkur byggist ekki á björtum framtíðarvonum, heldur á 60 ára erfiðu æfistarfi, sem þessi maður hefir unnið. Hann er nú háaldraður, 83 ára, og hefir varið allri sinni æfi til ritstarfa, til að skrifa upp ættartölur og prestaæfir. Að því hefir hann unnið í hrörlegum kofa, við hin aumlegustu efni, því að alla tíð hefir maðurinn barist við fátæktina, og loks hefir baslið gengið af honum hálfdauðum. Þótt hann sje orðinn andlega nokkuð hrumur, þá er hin líkamlega heilsa hans mun verri. Eftir aldri hans að dæma, má segja, að sálarkraftar hans sjeu mjög góðir. Rithönd hans er enn þá góð, og get jeg synt dæmi upp á það í háttv. deild, ef þess verður óskað. Hann byrjaði þetta ritstarf sitt, er hann var um tvítugt. Síðan hefir hann skrifað ósköpin öll, og mestalt af því á knje sjer, á milli sjóróðra í frostköldum verbúðum. Því miður hefi jeg ekki getað kynt mjer ritverk hans, en aðeins sjeð þau í svip, og er jeg því ekki fær um að dæma um gildi þeirra. Það kann að vera, að verk hans sjeu ekki mjög „kritisk“, en hitt er víst, að þau innihalda mikinn fróðleik og eiga að verða eign landsins eftir hans dag, eftir því sem jeg hefi sannast heyrt. Undanfarin ár hefir maður þessi notið styrks úr ríkissjóði, en sá styrkur var lækkaður í sparsemdaruppþotinu í fyrra. Nú er ekki farið fram á annað en að þessi fátæklingur megi fá sama styrkinn aftur. Jeg veit, að það eru tveir aðrir heiðursmenn, sem stendur líkt á með og um þennan mann, en hvorki eru ástæður þeirra eins illar og hans nje verk þeirra svo mikil að vöxtunum sem hans. Hann hefir nú ekkert til að lifa af, nema þennan styrk, sem allir sjá, að er mjög lítill. Hins vegar verður hann varla til að skapa ríkissjóði löng útgjöld, því að hann er nú eðlilega farinn að búast við dauða sínum þá og þegar. Þessi gamli maður hefir upp á síðkastið átt bágast með að ná í ýms hjálparmeðul til iðju sinnar, t. d. ritföng, tímarit og bækur, sem er honum alt nauðsynlegt. Jeg vona fastlega, að deildin setji ekki fyrir sig svona lítil útgjöld, þar sem hjer er viðbúið um svo stuttan tíma að ræða, er maðurinn á eftir ólifað. Jeg skal ekki meira tefja umræður um þetta mál, en hvað snertir aðrar brtt., sem hjer hafa fram komið, þá mun jeg aðeins sýna afstöðu mína til þeirra með atkvæði mínu. Þó skal jeg taka það fram um brtt.háttv.þm. Dala. (BJ) um hækkun á styrk til Sveinbjarnar tónskálds, að jeg mun óhikað greiða atkvæði með henni og teldi það þjóðarminkun, ef við ljetum ekki fara sæmilega vel um þennan nafnkunna gest okkar meðan hann gleður okkur með hjerveru sinni. *Ræðan óyfirlesin af þm (SSt).

Jón Þorláksson Jeg á eina brtt. við 13. gr. B, þess efnis að veita 20 þús. kr. til að endurreisa gistihús við Geysi. Það var minst á sölu og niðurrif gistihúss þessa við framhald 1. umr. fjárlaganna, en þá var ekki gerð fullnægjandi grein fyrir því, hvaða ástæða hefði verið til þess að rífa húsið niður. Það hefir hins vegar verið bent á, hvílík þörf væri að hafa gistihús á þessum stað. Nú er sá ráðherra, sem mesta ábyrgð ber á þessu tiltæki, búinn að sækja um lausn, og þess vegna er ekki rjett að rekja málið jafnrækilega og ella hefði verið ástæða til að gera. Þó er eitt atriði í þessu máli, sem er þannig vaxið, að það má ekki vera óumtalað vegna síðari tíma. Hjer var seld og eyðilögð fasteign, sem landið átti, án nokkurs leyfis eða lagalegrar heimildar; en stjórnarskráin mælir svo fyrir, að enga slíka fasteign megi láta af hendi án sjerstakrar lagaheimildar. Þetta hús var bygt 1907 á landsins kostnað. Jeg álít, að eftirleiðis verði að ganga ríkt eftir því, að stjórnarskránni sje fylgt í þessum efnum, svo að enginn einstakur ráðherra gerist svo djarfur að ganga í berhögg við það, sem í henni stendur. Jeg vil þá fyrst gera háttv. deild grein fyrir því, hvers vegna jeg hefi borið þessa brtt. fram sem viðaukatillögu við vegamálastaflið 13. gr. fjárlaganna. Það er af því, að jeg álít, að hvert gistihús, sem bygt er á landsins kostnað, eigin eins og sæluhús og önnur slík skýli fyrir ferðamenn, að vera undir umsjón vegamálastjóra. Þetta gistihús við Geysi á því einmitt heima undir þessum lið. Landið á ýms slík gistihús. t. d. á Kolviðarhóli og víðar, og lúta þau undir stjórn vegamálastjóra. Þar sem nú er ekkert gistihús eða neitt skýli við Geysi, verða gestir, er þangað koma, að gista víðsvegar og langt á braut þaðan. En búendur í nágrenni við Geysi hafa margir, vegna ánauðar, orðið að auglýsa, að þeir úthýstu ferðamönnum. Hverirnir þarna eru sú þjóðargersemi, sem verður að sýna sóma, og þarna verður því að vera gistihús. Er engum öðrum til að dreifa en landssjóði að byggja það. Jeg get skilið, að ýmsir háttv.þm. leggist á móti þessu og beri fyrir sig í því efni illar fjárhagsástæður landsins, og að þing og stjórn vilji því ef til vill skjóta máli þessu á frest; en jeg skil ekki framkomu háttv. 1. þm. Árn. (EE) í þessu máli, er hann ber fram brtt. um fjárveitingu til einhvers óákveðins staðar í Gnúpverjahreppi, til að reisa þar gistihús. Slíka brtt. er hreinasta fjarstæða að bera fram. Það mætti alveg eins bera fram till. um að byggja gistihús í hverjum einasta hinna 200 hreppa landsins. því landssjóði bæri þá alveg eins skylda til þess. Hann hefir alveg jafnar skyldur við þá alla. Að öðru leyti þarf jeg ekki að eyða frekari orðum að þessari tilraun hans til þess að spilla fyrir gistihúsbyggingu við Geysi, en lýk orðum mínum með því, að bæði af því að jeg sje erfiðar ástæður landssjóðs og finn mótstöðu þm. þessa kjördæmis, sem gistihúsið verður í, þá tek jeg þessa brtt. mína aftur. En svo ætla jeg að vona, að háttv þm. gjaldi mjer þennan verkaljetti með því að hjálpa mjer og öllum góðum mönnum til þess að fella brtt.háttv. 1. þm. Rang. (GunnS) um að færa styrkinn til „Dansk- islandsk Samfund“ niður, úr 1000 kr. niður í 300 kr. Jeg færði fram ástæður mínar fyrir þessari styrkveitingu við 2. umr., og mælti þá enginn verulega á móti þeim, nema hann, og nú reynir hann að setja þetta fjelag við hlið ýmsra fjelaga hjer í bænum, svo sem „Alliance francaiee“, „Anglia“ og „Germania“ o. s. frv., sem alls ekki eru sambærileg. Eru þetta samkvæmisfjelög þeirra þjóða manna, sem hjer dvelja, og starfa aðallega til þess að halda uppi fjelagslífi meðal þeirra og þeirra manna, sem þeir hafa saman við að sælda eða eru í vinfengi við. Vona jeg, að háttv.þm. hafi, af því, sem jeg þá sagði, sannfærst um, að starfsemi og afköst þessa fjelags eru svo mikil, að enginn samanburður á því og áðurefndum samkvæmisfjelögum kemst að. Fjelagið hefir auk þess tvær deildir, og starfar önnur í Danmörku, en hin hjer, og er starfsemi deildarinnar í Danmörku af engu minna krafti rekin en þeirrar, er hjer starfar. Háttv. 1. þm. Rang. vildi miða styrkinn við fólksfjölda landanna; en það á alls ekki við. Fjelagið vinnur meira í þágu Íslands en Danmerkur. Það lætur mörgum Íslendingi, sem til Kaupmannahafnar kemur, nauðsynlegar upplýsingar og ýmiskonar aðstoð í tje, og satt að segja, ef fara skal í metnað um þetta mál, þá ættu bæði löndin að leggja fram sömu upphæð; en hjer er aðeins beðið um 1/10 af því, sem Danir leggja fram. Þá vil jeg minnast á aðra brtt., sem jeg á, og jeg vona, að allir góðir Íslendingar í háttv. deild hjálpi til að afstýra því, að bögumæli komist inn og nái festu í máli, eins og rafveita, raftæki o. s. frv. Menn ættu ekki að venja sig á að telja eftir sjer að taka miðhluta orðanna með; þetta enn tæki til þess að veita rafmagni, en ekki rafi. Vænti jeg, ef brtt. nær samþykki þingsins, að sama málrjetting verði færð alstaðar inn í fjárlögin, þar sem þetta latmæli kemur fyrir.

Benedikt Sveinsson Jeg hefi borið þessa brtt. XXII. á þskj. 369 fram samkvæmt áskorun kjósenda minna; hefir þingmálafundur norður þar samþykt að leita þess, að búandanum í Hrauntanga á Öxarfjarðarheiði væri veittur sami styrkur sem öðrum mönnum, sem búa á eyðistöðum eða við fjallvegu, svo sem ábúanda Kvískerja, Fornahvamms og Bakkasels. Hefi jeg ekki farið fram á hærri fjárveitingu en kjósendur mínir hafa óskað, þótt þessi staður sje fult eins illa settur til þess að vera bygt ból sem hver hinna, er jeg nefndi. Bærinn er uppi á miðri Öxarfjarðarheiði, og er þar vetrarríki mikið, en landkostir litlir, svo að ekki er hægt að rækta þar tún. Hefir oft farið svo, þó að reynt hafi verið að byggja þarna, að þar hefir eyðst aftur bygðin. Er þó ilt, ef niður fellur aftur bygð þar, því að umferð er allmikil um heiðina. Vissi jeg einu sinni til, að læknir var þar á ferð við þriðja mann í hríð mikilli um vetur, og urðu þeir að leita sjer náttstaðar í Hrauntanga, en þá var þar engi bygð, og voru þeir því nauðulega staddir; en það barg þeim, að einn kofi hjekk uppi, og fengu þeir haldið þar lífi um nóttina. Vona jeg, að háttv.þm. geri ekki undantekningu á um þennan stað, heldur veiti bóndanum sama styrk sem öðrum, er líkt eru settir. Þörfin er þarna engu minni en víða annarsstaðar.

Eiríkur Einarsson Þó að því sje svo varið, að jeg til samkomulags við fjvn. hafi unnið það til, að Skeiðaáveitufjelagið fengi aðeins lán, í stað styrks, er því ekki að leyna, að það var alt annað og meira, sem fjelagsmenn báðu um. Það var það, að ríkið tæki þátt í þeim ofurefliskostnaði, sem á fjelagið er fallinn, og hjálpaði því til að standa straum af hinum miklu skuldum. En þetta er áður búið að taka fram, svo að jeg fer ekki að endurtaka það. En fyrst háttv. samþm. minn (ÞorlG) fer fram á, að þetta verði ekki veitt sem lán, heldur sem styrkur, get jeg, þrátt fyrir þetta samkomulag í nefndinni, ekki annað en stutt þá tillögu hans, þar sem þetta er rjett mál og sanngjarnt og mjög nauðsynlegt fjelaginu, ef ekki á að eyðileggja áveitusvæðisbúa með kvöðum, er þeir fá ekki rönd við reist. Síðan fjárlögin komu til umræðu og það hafði borist austur, að áveitufjelaginu væri ætluð lánshjálp, en ekki styrkur, hefir mjer borist brjef frá stjórn áveitufjelagsins, þar sem það er auðvitað viðurkent sem mjög vinsamlegt af þinginu að veita þetta lán, en auk þess bent á, að það sje ekki nægileg liðveisla við fjelagið, þar sem þessar 400 þúsundir, sem á fjelaginu hvíla, halda þá áfram að hækka og gera fjelagsmönnum æ erfiðara að rísa undir. Vona jeg því, að háttv.þm. sjái, að þetta er alveg rjett og styrkbeiðnin rjettmæt. Jafnframt því, sem jeg vil eindregið mæla með því, að þessar 16 þús. kr., ársskilakostnaðurinn, verði veittar sem styrkur, en ekki lán, er ástæða til að geta þess, því máli til styrktar, að altaf er betur og betur að koma í ljós, og það af umræðum þeirra, er best til þekkja hjer í hv. deild, að það eru ekki bændurnir á áveitusvæðinu, heldur stjórnarvöldin og þeirra þjónar, er undirbjuggu verkið með hroðvirkni, sem aðalsökin hvílir á, hvernig komið er. Það er mikilsverð ástæða. Jeg á brtt. á þskj. 369,XX, um styrk handa Haraldi Guðmundssyni frá Háeyri, til dýralækninganáms. Við Árnesingar eigum að vitja dýralæknis til Reykjavíkur, og er það afarerfitt og oftast gagnslaust að eiga slíkt athvarf, og því hefir þessi maður lagt stund á dýralækningar þar austur í sveitunum. Er hann náttúrugreindur í þessum efnum og hefir honum gefist vel og orðið mörgum til hjálpar. Hann er fátækur barnamaður og býr á Eyrarbakka. Svarar þetta starf lítt kostnaði fyrir hann sjálfan, en miklu betra fyrir þá, sem njóta. Vill hann nú fara og leita sjer frekara náms, annaðhvort suður til Reykjavíkur eða öllu heldur til Stykkishólms, til dýralæknisins þar. En til þess að geta gert það, þarf hann að yfirgefa heimili sitt og fjölskyldu, og er því styrkþörfin tvöföld. Nú hefir komið fram tillaga um að veita sjálfmentuðum dýralækni norður í Þingeyjarsýslu eftirlaun. Jeg víti það alls ekki; en ef það verður gert, þá er enn brýnni þörfin á að veita þetta, er horfir til framtíðarnota fyrir bændur og líknar skepnunum. Í 16. grein fjárlagafrv. sje jeg, að 12 hundr. kr. eru ætlaðar til dýralækninganáms erlendis; og þó jeg hefði nú viljað koma með brtt. til þess að snúa þessu Haraldi í hag, er það ekki hægt, er jeg hefi fengið þær upplýsingar hjá hæstv. atvrh., að nú þegar nýtur maður, sem dvelur erlendis til náms, þessa styrks. Vona jeg því, að háttv.þm. veiti þessu máli góðan stuðning. Þá er brtt. um styrkinn til Þórdísar ljósmóður nú í nýrri mynd og nokkuð lægri. Það hefir verið bent á, að þetta mundi skapa fordæmi eða væri ekki regla. Það hafa nú stundum verið brotnar reglurnar, þegar sjerstakar ástæður hafa verið fyrir hendi, t. d. þegar ýmsir aðrir með eftirlaunarjetti úr ríkissjóði hafa átt í hlut, en þótt aukinnar hjálpar maklegir. Þessi yfirsetukona á eins og aðrar sinn rjett til eftirlauna, en hún hefir og einnig sinn sjerstaka sanngirnisrjett, eftir að hafa starfað í öll þessi 50 ár eða meira með heiðri og sóma að ljósmóðurstörfum. Þá vil jeg bæta við það, sem háttv.þm. Dala. (BJ) sagði um námsstyrk til ýmsra manna, að jeg saknaði þar nafns manns, sem hann ásamt öðrum í fjvn. var búinn að mæla með. Jeg átti íhlutun um styrkbeiðni fyrir hann, en það var felt, vegna þeirrar lánsheimildar, sem var á döfinni og talið var sjálfsagt að tæki til þessa námsmanns, Brynjólfs Bjarnasonar, sem er kostgæfinn og fátækur stúdent. En háttv.þm. Dala. hafði ekki tekið Brynjólf með á nafnalista þann, er hann las upp og mælti með, og því vil jeg nefna hann. Svo er það og Lúðvík læknir á Eyrarbakka, sem hefir sótt um styrk til utanfarar, til þess að fullnuma sig í skurðlækningum. Er hann væntanlegur læknir í hinn fyrirhugaða spítala á Eyrarbakka, og því eðlileg krafa að hjálpa manninum til að verða þar nothæfur læknir, og ætti hann því að njóta láns, úr því styrkur fæst ekki, og það því fremur, sem hann er talinn mjög efnilegur skurðlæknir. Þá er næst, að jeg vil leggja liðsinni mitt tillögu háttv.þm. Dala. (BJ) um hækkun á fjárveitingu til Einars Jónssonar. Hann er svo mikils góðs maklegur af öllum, að ekki getur til annars komið en greiða atkvæði með þessari litlu hækkun. enda er það almennur vilji úti um land, að hlynt sje að honum. Kem jeg svo að brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ), um fjárveitingu til endurbyggingar Geysishússins. Hann gaf mjer sjerstakt tækifæri til að ræða þetta, með því að telja mína tillögu setta til höfuðs hans till. En það er alls ekki tilgangurinn að reyna að spilla fyrir þessu. Þar sem hann segist taka sína till. aftur, af því jeg sje henni mótfallinn, vil jeg sýna, að svo er ekki, með því að taka þá till. hans upp að nýju. En til skýringar vil jeg geta þess, að hefði hann ekki komið fram með þetta mál, hefði jeg heldur ekki haft kjark til að bera mína till. fram. En eigi að fara að endurbyggja þarna við Geysi, þurfa húsin að vera fleiri. Ferðamannastraumurinn, bæði af innlendum og útlendum ferðamönnum, er mestmegnis um Þingvelli og Geysi, Gullfoss og til Heklu. Þetta er venjulegasta ferðalagið: það veit háttv. 1. þm. Reykv. vel. Auk þess fara margir upp Þjórsárdal, en sumir aðeins að Gullfossi. Hann er óbreyttur og æ hinn sami Gullfossinn, en gamli Geysir er hættur að gjósa, og mun svo fara um hann með tímanum, þó frægur sje, að yfir honum daprast, og er svo um flesta frægð, sem styðst aðeins við það, sem var, en er hætt að vera. Jeg álít, að þó að máske sje ekki nein höfuðnauðsyn á því að hafa hús við Geysi, þá sje haganlegt að hafa gistihús á þessum stöðvum, og þá fremur við Gullfoss, ef kleift þykir vegna kostnaðar; en þá þarf einnig að byggja gistihús fyrir þessa langferðamenn dagleiðinni austar, og það er einmitt í Gnúpverjahreppi. Það er alveg samskonar nauðsyn. Till. mín er einungis komin fram í samræmisskyni við till.hv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Hvernig var nú með þetta margumrædda Geysishús? Það var, eins og menn vita, bygt 1907. Á öllum síðustu árunum fyrir 1921 var þar enginn, sem gæti tekið fólk til gistingar nje veitt mönnum beina. Allir gestir, sem til Geysis komu, gistu á bæjunum í grendinni. Húsið var að síðustu orðið gisinn hjallur, sem enginn hafði not af. Árið 1921 var húsið svo skinnað upp, og geri jeg ráð fyrir, að það hafi eftir aðgerðina orðið sæmilegt til íbúðar. En að einu leyti hjelst þó ástandið óbreytt. Enginn stóð sig við að vera þar og veita mönnum gistingu styrklaust. Það var engin atvinna. Þá ætla jeg að víkja að nauðsyninni á gistihúsi í Gnúpverjahreppi, umfram það, sem áður var tekið fram. Jeg er því máli vel kunnur, þar sem jeg er fæddur og uppalinn í þeim hreppi. Háttv. þm. hugsar nú kannske sem svo, að jeg sje þarna að draga taum míns fæðingarhrepps, og muni svo hver hreppurinn koma að öðrum og heimta gistihús, uns þau eru komin í alla hreppa landsins. En með þennan hrepp er því alt öðruvísi varið í þessu tilliti en með flesta eða alla aðra hreppa. Hvergi mun gestanauð vera eins mikil á sumrum. Þarna er fastur gistingastaður eða stöðvar á umræddri ferðamannaleið, og ferðamenn, sem ferðast til Gullfoss og Heklu eða upp í Þjórsárdal, sem er mjög fagur staður og margir sækja til, fara um þennan hrepp. Verður af því hin mesta ánauð fyrir bændur um annatímann. Tel jeg ekki nema sanngjarnt, að ríkið styrki opinber gistihús á slíkum stöðum, því að þótt þau beri sig ekki að öllu leyti, þá eru þægindin, sem af þeim leiðir, svo mikil bæði fyrir vegfarendur og bændur, að það ynnist upp óbeinlínis. Jeg ætla mjer ekki að fara að bera blak af fráfarandi ráðherra (MagnJ) en mjer þykir undarlegt, ef þetta málefni, sala Geysishússins, hefir orðið til þess, að hann ljet af embætti. Hvernig stendur á því, ef þetta er svo mikilsvert málefni, að á þingmálafundi Árnesinga nú í haust hefir ekkert verið á það minst? Og voru þar þó bændur, sem margir ferðamenn, sem koma til Geysisstöðva, leita gistingar hjá. Get jeg t. d. nefnt Guðmund bónda í Skipholti, sem auglýsti eftir að húsið var rifið, að hann hýsti ekki gesti; en ekki var á honum að heyra neina óánægju við fráfarandi ráðherra (MagnJ) út af húsrifinu. En þó veit jeg, að gestanauðin bitnar mjög á því myndarheimili, í Skipholti. Nei, það var ekki þetta, sem bændur eystra voru óánægðir með. En það var annað, sem þeim líkaði ekki, og það var sá mikli kostnaður, sem leiddi af konungskomunni 1921, og þótti þeim svo, sem þar hefði ekki verið hóflega tekið á fje landsins, þótt þeir kynnu fyllilega að meta það, sem vel var gert og að gagni mátti koma síðar. Ætla jeg mjer svo ekki að ræða þetta meira að sinni, en ef háttv. 2. þm. Reykv. (JÞ) skyldi taka aftur till. sína, þá leyfi jeg mjer að taka hana upp.

Jakob Möller Það eru aðeins örfáar athugasemdir, sem jeg þarf að gera. Það er fyrst út af því, sem hæstv. atvrh. (KlJ) sagði viðvíkjandi brtt. minni um uppbót á launum starfsmanna landssímans og talsímakvennanna við bæjarsímann. Hann virtist leggja aðaláhersluna á það, að bætt yrðu kjör bæjarsímakvennanna. Það er vitanlega alveg rjett, að á því er brýnust þörfin, en samkvæmt tillögum landssímastjórans á mestur hluti þessarar upphæðar að renna til þeirra. eða, að mjer telst, um 12000 kr. Það, sem umfram er, er aðeins lítilfjörleg uppbót á aldursbót nokkurra annara starfsmanna símans. Öðru held jeg, að jeg þurfi ekki að svara, nema þá helst því, sem háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) var að geta til, að jeg væri með IX. tölulið á þskj. 369 að falast eftir hrossakaupum. Jeg verð að játa, að jeg bjóst ekki við neinni slíkri tilgátu frá honum, því að yfirleitt hefi jeg lítið fengist við þá kaupsýslu, og hygg jeg, að hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sje hneigðari til slíkrar verslunar en jeg. Hinu gat jeg búist við, eins og jeg sagði, að hann teldi brtt. illgirnislega. Það geta ekki verið hrossakaup, eða tilboð um hrossakaup, þó að farið sje fram á, að eitt sje látið ganga yfir alla. Nær lagi mun þá að telja það hrossakaup hjá þingmönnum á undanförnum þingum, að veita aðeins fje til skólabygginga utan kaupstaðanna. Jeg hygg, að sú venja sje til orðin einmitt fyrir hrossakaup háttv. sveitaþingmanna. En þó að slíkri reglu hefði verið fylgt, þá er hún alls ekki bindandi fyrir þingið nú. Það yrði þá að sýna fram á einhverjar ástæður, sem lægji til grundvallar fyrir því misrjetti sem þar kæmi fram. En það gerði háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) ekki. Það er langt frá, að kaupstaðirnir standi betur að vígi en kauptún landsins með slíkt. Mun t. d. hvergi vera dýrara að byggja nú en einmitt hjer í Reykjavík. Fæ jeg heldur eigi sjeð, að hverju leyti Seyðisfjörður ætti að vera færari að byggja skóla upp á eigin spýtur en t. d. Nesþorp í Norðfirði, sem nú mun álíka stórt orðið, eða stærra. Ekki getur kaupstaðarnafnið eitt valdið þeim mismun. Þá mintist þessi sami hv.þm. (SvÓ) á það, hve mikið væri flutt út úr Suður- Múlasýslu. Sýnir það ekki annað en að sú sýsla muni vera þeim mun færari að standa straum af þeim byggingum, sem hún þarfnast, og þá ekki síst Nes í Norðfirði, sem mun vera eitt af allra mestu uppgangsplássum á öllu landinu, og þaðan mun einmitt útflutningur vera mestur af öllum Austfjörðum.

Jón Sigurðsson Jeg á brtt. á þskj 385 ásamt háttv. 2. þm. Húnv. (ÞórJ), viðvíkjandi greiðslu til A. L. Petersens, fyrrum stöðvarstjóra. Vil jeg gera grein fyrir afstöðu okkar flm.brtt., þar sem við gátum ekki orðið samferða meiri hl. fjvn. í þessu máli. Jeg þarf ekki að hafa langt mál um þetta; háttv. þingdm. er það kunnugt frá fornu fari. Var á síðasta þingi samþykt, að málið yrði rannsakað, og ljet stjórnin gera það, og lagðar fyrir þingið tillögur rannsóknarnefndar. Eru till. þessar allóákveðnar og bera með sjer, að reipdráttur hefir verið innan nefndarinnar. Þó hafa ekki verið svo mikil brögð að því, að nefndin klofnaði, heldur hefir hún orðið sammála um að leggja til, að ríkissjóður greiði Petersen í skaðabætur 10000 kr., eða 5000 kr. í viðbót við það, sem honum var áður veitt. Leggur nefndin það á vald stjórnarinnar, hvort hún leggi til við þingið, að þessar 5000 kr. verði veittar. Og þó er hún ekki viss um, hvort þær beri að greiða að fullu, samanber þessi orð hennar, ef hæstv. forseti leyfir, að jeg lesi þau upp: „Nefndin býst einnig við því, að krafa Petersens fari ekki svo langt fram úr hófi, að 10 þúsund krónur sjeu ekki nær hinu rjetta en 5000 kr.“ Þetta er að vísu nokkuð óákveðið, en sýnir, að ósamræmi hefir verið í skoðunum nefndarmanna. Með þeim störfum, sem við fjárveitinganefndarmenn höfum haft undanfarið, hefir fjvn. ekki unnist tími til að rannsaka þetta mál svo nákvæmlega sem skyldi; það getur því ekki komið til mála, að fjvn. fari að setja sig í dómarasæti í þessu máli og koma fram með nýjar tillögur eða úrskurð í máli, sem hún hefir ekki getað rannsakað. Það er af þessum ástæðum, að við hv. 2. þm. Húnv. (ÞórJ) höllumst að tillögu rannsóknarnefndarinnar og berum fram brtt. um, að hr. Petersen sjeu nú greiddar 5000 kr. í viðbót. Annars hefði mjer verið næst skapi að greiða atkv. gegn öllum frekari fjárgreiðslum til þessa manns, en heimila honum að fara í mál við landssímastjóra eða það opinbera. Mjer er nær að ætla, að hann muni hvorki láta sjer nægja þær 10000 kr., er við leggjum til að veita honum, nje þær 15000 kr., sem meiri hluti fjvn. vill greiða honum; hann mun varla verða ánægður að heldur. Jeg skal svo ekki fara frekar út í þetta mál. Þar sem sjerstök nefnd hefir verið sett til að rannsaka það, tel jeg enga ástæðu til, að þingnefnd fari að setja sig í dómarasætið. Lægi beinast við að vísa málinu algerlega frá og láta dómstólana skera úr. Úr því að jeg er staðinn upp, skal jeg leyfa mjer að minnast á fáein atriði önnur. Get jeg gert það með því betri samvisku sem jeg var einn af þeim örfáu, er sátu hjá við 2. umr. Fyrst vil jeg beina nokkrum orðum til háttv.frsm. samgmn. (ÞorstJ). Því miður heyrði jeg ekki alla ræðu hans, en mjer skildist af því, sem jeg heyrði, að samgmn. hefði sent tillögur um starfrækslu Esju til framkvæmdastjóra Eimskipafjelagsins. Jeg og fleiri hv.þm. höfðum enga hugmynd um þessa áætlun, en einn nefndarmanna í samgmn. hefir góðfúslega lofað mjer að líta á uppkastið að henni. Þar komst jeg að raun um, að Hofsósi, sem er annar aðalverslunarstaðurinn við Skagafjörð, er ætluð ein við koma, og Haganesvík 2. Aftur rak jeg mig á, að af höfnum við Eyjafjörð eru Ólafsfirði, sem er á borð við Hofsós, ætlaðar 5 viðkomur, og Dalvík, sem er svipuð Haganesvík, 3 viðkomur. Nú er þess að gæta, að Skagfirðingar hafa engan flóabát, en um Eyjafjörð gengur sjerstakur bátur því nær alt árið, að minsta kosti alt sumarið. Jeg get því ekki sjeð, á hverju háttv. samgmn. hefir bygt tillögur sínar. Að vísu hefi jeg ekki kynt mjer þær nákvæmlega, en ef víða er svona ástatt, dylst mjer ekki, að hjer er stigið spor aftur á bak frá því, sem var, þegar síðastliðið ár er skilið frá. Almenningur hafði vonast eftir, að nýja skipið mundi greiða úr samgönguerfiðleikunum við smærri hafnirnar. En nú kemur það upp úr dúrnum, eftir því, sem sumir nefndarmenn segja, að skipið hafi orðið of dýrt til þess, að það geti sint þessu, og liggur við, að þetta sje orðið vandræðamál. Nú vil jeg beina þeirri áskorun til hv. samgöngumálanefndar, að hún taki málið á ný til rækilegrar yfirvegunar. Jeg ætla ekki, að hjer sje um ásetningssynd að ræða hjá hv. nefnd, heldur um breyskleikasynd, ef svo mætti kveða að orði, og er það skiljanlegt. Þegar þess er gætt, að enginn Norðlendingur á sæti í nefndinni. Enn fremur verð jeg að skora á nefndina að skrifa framkvæmdastjóra Eimskipafjelagsins um, að þetta verði leiðrjett og að smærri hafnir, þar sem enginn flóabátur er, fái sem flestar viðkomur. Hitt nær auðvitað engri átt, að sleikja upp hverja höfn þar, sem flóabátur, styrktur úr líkissjóði, gengur langan tíma ársins, svo sem á Austfjörðum, Eyjafirði og víðar. Jeg get ekki varist því að minnast á annað atriði, brtt. frá meiri hluta sjútvn., þó að jeg búist við, að mín skoðun megi sín lítils, þegar meiri hl. sjútvn. og meiri hluti fjvn. leggjast á eitt. Með þessari tillögu um að veita Bjarna yfirkennara Sæmundssyni lausn frá embætti með fullum launum, til þess að hann geti eingöngu starfað að fiskirannsóknum, og auk þess sjerstaka upphæð sem ferðakostnað við fiskirannsóknirnar, álít jeg gengið út á aðra braut en margir hefðu óskað. Með þessu er í raun og veru verið að stofna nýtt embætti, er mætti nefna fiskiráðunautsembætti. Það embætti mundi baka ríkissjóði 7–8 þús. kr. útgjöld árlega, eftir því hve ríflegur ferðastyrkur yrði lagður manninum. Jeg hefi verið að leggja hlustirnar við til þess að reyna að finna helstu nauðsynina á stofnun þessa embættis, en hefi ekki getað náð í neitt, er unt væri að festa hendur á. Það er um þetta embætti sem mörg önnur, að þegar verið er að reyna að smeygja einhverju slíku inn, er talað um nauðsyn og gagnsemi þess með almennum orðum, án þess að tekin sjeu fram sjerstök atriði eða rök, er sanni það. Jeg vil mælast til, að háttv.frsm.fjvn. (MP) bendi á einhver atriði, til sönnunar þessari nauðsyn, úr reynslu undanfarinna ára. Maður sá, sem hjer ræðir um, hefir óneitanlega starfað mikið og vel. Jeg játa, að hann hefir aflað oss ýmislegs fróðleiks, en hitt er annað mál, hve mikla praktiska þýðingu þetta hefir. Það er fróðlegt að heyra, að állinn fer suður í Atlantshaf til þess að hrygna, eða að þorskurinn hrygnir á ákveðnum stöðum; það er gaman að vita þetta, en að það hafi praktiska þýðingu hefi jeg ekki rekið mig á enn þá. (JakM. Hefir það ekki praktiska þýðingu að vita um hrygningarsvæðin?). Jeg býst við, að menn þekki af æfagamalli reynslu, hvar fiskurinn heldur sig helst, en hvort hann kemur þangað til þess að hrygna eða af öðrum ástæðum mun ekki vera neitt höfuðatriði, ef menn vita aðeins, að hann kemur þangað. Þá hefir það verið borið fram, að Danir verji stórfje árlega í þessu skyni og að við megum ekki vera minni en þeir. Þetta hefir klingt við áður, en jeg treysti okkur ekki til að vinna alt í hlutfalli við Dani. Meðan fjárhagsástæður okkar eru svo erfiðar sem nú, verðum við að neita okkur um ýmislegt, sem æskilegt væri að geta látið eftir sjer. Mjer virðist enn fremur, að ef mönnum er hugleikið að stofna fiskiráðunautsembætti, mætti alveg eins leggja það undir Fiskifjelagið. Það hefir nú fengið talsvert aukið fje til umráða, og þar sem þessi maður er talinn bráðnauðsynlegur í þetta starf, ætti fjelagið að taka hann í sína þjónustu. Loks vil jeg taka eitt fram, sem ef til vill er aukaatriði í augum sumra manna, að hjer er verið að taka mann frá starfi - að vísu eftir tilmælum hans sjálfs - sem óvíst er, hvort nokkur hæfur maður fæst til að gegna. Hv. þm. Dala. (BJ) hjelt því fram, að þær 20 þús. kr., sem heimilað var við síðustu umræðu að lána efnilegum mönnum til fullnaðarnáms, væri áætlunarupphæð, og skildist mjer hann telja sig þar mæla fyrir hönd fjvn. Hafi jeg skilið þetta rjett, verð jeg að mótmæla þessu fyrir mína hönd. Jeg álít þetta sem hverja aðra lánsheimild, er í felist ákveðið hámark, er stjórnin megi ekki fara yfir. Annars mun hv.frsm. (MP) væntanlega gera grein fyrir, hvernig hann lítur á þetta. Þá skal jeg drepa stuttlega á styrkveitinguna til Páls Ísólfssonar. Það er mín skoðun, að hún hefði aldrei átt að koma inn á þennan sjerstaka lið. Nú eru veittar 15 þús. kr. til að styrkja listamenn, og eftir því, sem af þessum manni er látið, efast jeg ekki um, að hann ætti að vera sá fyrsti, er látinn væri njóta styrks á næsta ári, og er þá ástæðulaust að hafa þetta nafnbundinn styrk. Einhver ljet þess getið, að hjer væri að ræða um síðasta styrk til fullnaðarnáms, en því miður býst jeg þó ekki við, að þetta verði síðasti styrkurinn. Reyndin hefir því miður oft orðið sú, að listamenn vorir hafa líka orðið að fá styrk til að lifa. Annars er ekki unt að verjast þeirri hugsun, þó að það komi þessum manni ekki beinlínis við, að stjórnin hafi við úthlutun listamannastyrksins reynt að hnitmiða niður, hverjir mundu helst geta flúið á náðir þingsins og fengið sjerstakan styrk. Mörgum óþektum mönnum var úthlutaður styrkur, en algerlega gengið fram hjá mörgum þeim, sem hafa notið þessa styrks undanfarin ár. Jeg efast ekki um, að hæstv.forsrh. (SE) mundi mæla með sjerstökum styrk til þeirra, er gengið var fram hjá, en það er í raun og veru sama sem að hækka listamannastyrkinn. Og þessi styrkur til Páls Ísólfssonar er ekki heldur annað en grímuklædd hækkun. Að endingu skal jeg geta þess um gistihúsið við Geysi, þar sem till. um fjárveitingu til endurbyggingar þess hefir verið tekin upp aftur, að þó að mjer sje áhugamál, að aftur verði komið upp gistihúsi á þessum stað, sje jeg mjer ekki fært að greiða þessari tillögu atkvæði, eða öðrum í sömu átt, eins og nú er þröngt um fjárhaginn.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg skal byrja á því að taka undir þau orð, er hv. 2. þm. Skagf. (JS) vjek til samgmn. Áður hefir oftast verið venja, þegar samgöngumálanefnd hefir samið áætlun um skipaferðir, að tillögur hennar hafa gengið á milli, þingmanna, áður en þær hafa verið sendar sem fullnaðarályktun frá nefndinni. Það hefði verið viðkunnanlegra, ef háttv. samgmn. hefði sýnt þeim landshlutum, er eiga enga fulltrúa í nefndinni, þá kurteisi að lofa þingmönnum þeirra að sjá tillögur hennar. Jeg skal geta þess, að um styrkhækkunina til Þjóðvinafjelagsins, er hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) mælti með, hafa nefndarmenn óbundnar hendur. Hv. 2. þm.N.-M. (BH) talaði um símana, eins og fleiri. Sagði hann, að sjer mundi ekki hafa komið til hugar að bera fram tillögu um símalagningu, ef fleiri tillögur hefðu ekki komið fram. En það er einmitt það leiðinlega, að ef menn sjá tillögur um einhverjar framkvæmdir í hjeruðum annara þingmanna, þurfa þeir endilega að koma með tillögur um samskonar verk í sínu hjeraði. Eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni, kom fjvn. ekki til hugar að gera upp á milli þessara símalína og áleit, að þær yrðu að bíða betri tíma. Enda hafa allir viðurkent, að þær línur, er nefndin hafði tekið upp í tillögur sínar, ættu þó að ganga fyrir. Það er enginn vafi á því, að ef deildin vildi samþykkja að bæta þessum símalínum við, mundi sami leikurinn halda áfram, þangað til frv. er komið í gegnum þingið; það mundu eflaust koma svipaðar brtt. í hv.Ed., með sömu ummælum og sama formála. Jeg skal benda hv.þm. Barð. (HK) á það, svo að hann viti hug fjvn., að hún getur ekki mælt með þeim styrk, er hann fer fram á. Það væri ekki sambærilegt við það, sem áður hefir verið gert, og þær yrðu margar hreppstjóraekkjurnar, sem mundu sækja um styrk, ef sá siður yrði tekinn upp að veita sumum þeirra eftirlaun. Þá töluðu þeir hv. 1. þm. Reykv. (JakM) og hæstv. atvrh. (KIJ) um tillöguna um launauppbót til starfsmanna landssímans. Hafi háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) skilið orð mín í dag svo, að nefndin hafi ekki tekið ákveðna afstöðu til þessarar tillögu, þá hefi jeg ekki hagað orðum mínum eins og jeg vildi gert hafa. Jeg lýsti yfir því, að nefndin legði á móti tillögunni, og sjerstaklega fyrir þá sök, að hún var ekki eingöngu bundin við uppbót til símameyjanna við bæjarsímann í Reykjavík. Jeg skal geta þess, í tilefni af orðum hæstv. atvrh. (KIJ), að þetta er stefnumál fyrir nefndinni, eins og hæstv. atvrh. (KIJ) er kunnugt. Hjer er að ræða um breytingu á launum starfsmanna ríkisins, er taka laun eftir launalögunum. Telur nefndin ekki rjett að taka smáhópa út úr heildinni og hækka laun þeirra með sjerstakri veitingu í fjárlögum, heldur eigi þá að breyta launalögunum. Nefndin benti hæstv. stjórn á, hvaða leið hún teldi rjettasta, og hvatti hana að bera fram frv. um breytingar á launalögunum í þessa átt. Mig furðar á því, að hæstv. atvinnumálaráðherra (KIJ) kveðst ætla að bera fram brtt. við fjáraukalögin um líka uppbót, í stað þess að gera það formlega með breytingu á launalögunum. Um brtt.háttv. 1. þm. Reykv. (JakM), um styrk til prestsekkju einnar, hefir fjvn. ekki getað borið sig saman. En þó að engin ákvörðun hafi verið tekin í nefndinni, þar sem hana vantaði allar upplýsingar, býst jeg við, að nefndarmenn muni yfirleitt hlyntir þessum styrk, eftir þeirri skýrslu, er háttv.þm. hefir gefið. Hæstv. atvrh. (KIJ) og sjerstaklega hv. 2. þm. Skagf. (JS), er ber fram brtt. við þennan lið, hafa nokkuð fett fingur út í tillögu meiri hl. fjvn. um uppbótina til A. L. Petersens. Háttv. 2. þm. Skagf. (JS) komst vel að orði um þessi skjöl, er liggja fyrir frá rannsóknarnefndinni, að það væri rjettast að kalla þau ekki tillögur. Er líkast því, sem rannsóknarnefndin vilji ekki bera fram neinar ákveðnar tillögur. Býst jeg við, að mörgum, er lesið hafa þessa rannsóknarskýrslu, finnist, að hjer sje fremur um varnarskjal fyrir landssímastjóra að ræða en hlutlaust álit. Í raun rjettri er því enn ekkert verulegt við að styðjast í máli þessu, nema skýrsla Petersens sjálfs, sem sýnist rjett útreiknuð. Fara till.fjvn. nær kröfu hans, sem var 17000 kr., heldur en brtt. þeirra hv. 2. þm. Húnv. og háttv. 2. þm. Skagf. Þess er og að gæta, að Petersen sýnist hafa fengið loforð, bæði hjá landssímastjóra og stjórninni. um það að fá lífvænlega stöðu, bæði fyrir sig og konu sína.

Hann hefir stöðu hjá ríkinu

. Það er ekki lífvænleg staða, og því síður föst til frambúðar. Fjvn. hefir því tekið þann kostinn að leggja til að manninum verði veitt ákveðin fjárhæð í eitt skifti fyrir öll, en að slept sje þeirri skyldu, að stjórnin sjái honum fyrir stöðu. Teljum við þetta hreinlegra og báðum aðiljum betra, eins og komið er. Hefir fjvn. þótt rjett að höggva nú loks á þennan hnút, sem lengi hefir verið óleystur, og höfum við mikil líkindi og nær því vissu fyrir, að ef manninum verði veitt þetta, þá sje þessu máli þar með lokið, og hefir þá Alþingi skilist vansalaust við það. Jeg skal ekki tefja tímann með því að svara hæstv. atvinnumálaráðherra viðvíkjandi heimildinni til að veita Eimskipafjelaginu styrk. Hann mun geta lesið það, sem jeg sagði um þetta í dag, í þingtíðindunum, og það mun nægja. Jeg skal heldur ekki andmæla háttv. 2. þm. Árn. (ÞorlG). Jeg býst við því, að hann hafi hrært hugi einhverra háttv.þm. með hinni hjartnæmu ræðu sinni um styrkinn til Skeiðaáveitunnar, en fjvn. er vissulega svo forhert, að áhrifanna mun ekkert gæta á hana. Hún vill aðeins veita þessa lánsupphæð, en engan beinan styrk að sinni. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) þarf jeg engu að svara fyrir hönd nefndarinnar, en get þess aðeins, að nefndin er enn einhuga um það að vera á móti ullarverksmiðju hans. Þessi sami háttv. þingmaður talaði um það, að nefndin hefði flutt Dansk Kunstflidsforening vestur í Dalasýslu. - Á hann þar víst við hannyrðakenslustyrkinn til Þórdísar Ólafsdóttur á Fellsenda. En jeg hjelt, að háttv.þm. væri svo vel að sjer í þessum sökum, að hann vissi, að fleiri geta kent hannyrðir en þetta fjelag. Held jeg, að nefndinni sje ekki láandi, eftir því sem henni fórust orð við 2. umr. fjárlagafrv., þótt hún vilji styðja að þessu. Það var von, að háttv.þm. furðaði á því, að jeg skyldi ekki geta um till. hans, sem hann tók aftur við 2. umr., um aukinn styrk til berklavarna. Jeg gleymdi að geta um hana. En nefndin hefir alt að einu athugað þetta, en hafði ekki við svo mikil gögn að styðjast, að hún treystist til að koma fram með brtt. En það þykist nefndin vita, að þetta fje, sem áætlað er, muni ekki nægja; en þó er hjer aðgætandi, að margir þeir, er áður nutu styrks samkv. 77. og 78. gr. fátækralaganna, komast nú undir berklavarnalögin, og við það minka mjög þau útgjöld, sem áður fjellu undir þessar greinar. Háttv. 1. þm. G.-K. (EÞ) get jeg sagt það sama og háttv. 1. þm. Reykv. (JakM), að jeg býst við því, að nefndin sje sammála brtt. hans. Ekki vil jeg andmæla háttv. form. fjvn. (ÞorlJ), enda fór hann hóglega í sakirnar. Vil jeg undirstrika síðustu orð hans, um það, að rjettmætt sje að bera fram till., til þess að minna á, að sími þessi er forgangssími samkvæmt símalögunum. En annars vil jeg skjóta því til háttv.þm., hvort þeir vilji nú ekki allir taka þessar símatill. sínar aftur, úr því að bent hefir verið á, að þeir eigi allir að koma í náinni framtíð. Háttv. þm. Ísaf. (JAJ) gat þess út af styrknum til alþýðuskólans í Þingeyjarsýslu, að engin teikning eða kostnaðaráætlun um hann lægi fyrir frá sjerfróðum manni. Jeg gat um það í dag, að nú hefði nefndin haft með höndum uppdrætti og áætlun frá byggingarfróðum manni. Þessi ástæða háttv.þm. er því úr sögunni, og ætti hann nú helst að taka brtt. sína aftur, þar sem þetta mun aðallega hafa valdið því, að hún kom fram. Háttv. 1. þm. Árn. (EE) ljet það á sjer skiljast, að deildin hefði veitt einum manni eftirlaun fyrir dýralækningar. Jeg hjó eftir þessu hjá honum og vil ekki láta þetta standa ómótmælt í þingtíðindinum, því að þetta er ekki rjett. Þessi upphæð er veitt í viðurkenningarskyni, eitt skifti fyrir öll, enda stendur hún á alt öðrum stað í fjárlögunum en eftirlaun standa. Um þá till.háttv.þm. (EE) að veita þessari gömlu ljósmóður eftirlaun, þarf jeg ekki margt að segja umfram það, sem jeg hefi áður sagt. Nefndin vill ekki, að gefið sje fordæmi fyrir því, að allar ljósmæður landsins komist á eftirlaun. Háttv. þm. vildi setja þetta í samband við einhver hreppstjóraeftirlaun, en þau hafa ekki verið veitt, þótt tilraunir hafi verið gerðar til þess að fá þau. Háttv. 2. þm. Skagf. varð til þess að mótmæla till. meiri hl. sjútvn., er meiri hl. fjvn. styður. Sagði hann, að hjer væri um nýtt embætti að ræða. Það er rjett; en það er persónulegt embætti, bundið við þennan mann. Hann kallaði þetta vísindalegt fiskiráðunautsembætti, og jeg hefi ekkert á móti því nafni og get ekki sjeð, að það sjeu nein mótmæli gegn því. Er ekki óeðlilegt, að jafnmikil fiskiþjóð sem Íslendingar eru, hafi 1 fiskiráðunaut; að minsta kosti er það ekki mikið, þegar litið er til allra ráðunautanna, sem Búnaðarfjelag Íslands hefir í sinni þjónustu. Er langt frá því, að við sjeum í samræmi við aðrar þjóðir í þessu efni, þótt við höfum þennan eina mann í þjónustu ríkisins til þess að vinna að þessu. Þá sagði hann, að hann hefði ekki fundið, að maður þessi hefði gert eða ætti að gera nokkurt praktiskt gagn. Hann varð nú sjálfur til þess að nefna ýmislegt praktiskt, er þessi maður hefði fengist við á þessu sviði. Hygg jeg, að fáum blandist hugur um, að það sje ærið þýðingarmikið og hafi praktiska þýðingu að vita um fiskigöngur og hrygningarsvæði. Þessi maður á líka upptökin að því, að byrjað var að veiða síld með reknótum. Og margt fleira mætti telja. Það má vel vera, að rjettara væri að leggja þetta undir Fiskifjelagið; má vera að það verði síðar gert, ef starf þetta heldur áfram eftir að þessi maður hefir látið af því. En þetta þótti rjettara nú, sökum þess, að embættið er bundið við nafn þessa manns. Annars þarf ekki að fjölyrða um, hve sjálfsagt það er að gera þetta. Þessi maður hefir þegar unnið svo mikið á þessu sviði, að það eitt var nægilegt til að veita honum þetta. En auk þess má mikils af honum vænta í framtíðinni. Ekki má það heldur vera nein grýla á háttv.þm., að ekki fáist neinn hæfur maður til að gegna kennarastarfi hans við mentaskólann. Er enginn vafi á því, að til eru margir, sem það geta, og mætti nefna nöfn, ef þess væri þörf. Kemur og einhvern tíma að því, að hann verði að láta af þessu embætti. Þá skaut þessi háttv.þm. (JS) þvi til mín, að háttv.þm. Dala. (BJ) hefði sagt, að upphæð sú, er heimilað er að veita námsmönnum lán af, væri áætlunarupphæð. Þetta kemur mjer eða nefndinni ekkert við. Hún hefir ekkert álit látið uppi um þetta eða gefið neinar skýringar á því. Einungis hefir hún sagt, að styrkbeiðnir gætu fallið hjer undir. En hitt hefir hún aldrei rætt, hvort þetta skyldi teljast áætlunarupphæð eða ekki; en jeg veit, að sumir háttv. nefndarmanna munu ekki ætlast til, að þetta sje áætlunarupphæð. Svo skal jeg láta mínu máli lokið.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Örfáar aths. út af ræðu háttv.frsm.fjvn. (MP). Hann gat þess út af till. frá háttv. 1. þm. Reykv. (JakM), um uppbót á laun starfsmanna landssímans, að sig furðaði á því, að jeg hefði ekki tekið bendingum fjvn. um að koma fram með frv. um laun þessara manna. Það er rjett, að jeg fjekk brjef frá háttv. fjárveitinganefnd, þar sem jeg var hvattur til þessa, að því er virtist, og nú veit jeg, að jeg hefi átt vísan stuðning þaðan; en mjer finst ekki tímabært að fara nú að koma með breytingar á launalögunum, því eins og andinn er nú í þinginu, mundi það síst verða til sparnaðar, sem jeg ætlaðist þó til, að þær yrðu. Jeg er að vísu háttv.frsm. (MP) sammála um, að ekki eigi jafnaðarlega að gera breytingar á launalögunum með fjárlagaákvæðum; en það er nú samt iðulega gert, og hafa einkum mikil brögð verið að því að undanförnu, sem öllum þeim, er nokkuð þekkja til þingsögunnar, er fullkunnugt um. Annars skal jeg ekki fara að tala um launalögin; þau eru ekki gömul. Ef ætti að breyta þeim, þá þyrfti að gera launajöfnuð, og máske fremur lækka sum launin. Jeg get ímyndað mjer, að þetta komi fram á næsta þingi. Jeg vil ekki, að svo áliðnum þingtíma, hleypa þessu þingi út í umræður um launalögin, og sje því ekki fært að taka til greina bendingar frá fjvn. um það efni. En í hinu er engin mótsögn, að taka til greina umbótatill. um hækkun á launum símastúlkna til bráðabirgða í fjárl. og fjáraukal. þangað til launalögunum verður breytt. Þó að þm. vilji ekki hækka laun símamanna alment, þá vilja þeir máske hækka þennan launaflokk. Og ef jeg sje, að brtt.háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) fá góðan byr, kem jeg - og ef til vill hvort sem er - með brtt. við fjáraukalögin. Þá hefir háttv. 2. þm. Skagf. (JS) og aðrir minst á ferðaáætlanir Esju. Jeg hefi ekki sjeð þær. En háttv.frsm. samgmn. (ÞorstJ) hefir sagt mjer, að þær væru sendar stjórn og framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins, sem nú er staddur í Kaupmannahöfn til að taka á móti skipinu, svo að hann gæti gert þær breytingar, sem honum sýndist. Þessar áætlanir eru því aðeins till., ráðgefandi, en ekki bindandi fyrir stjórnina. En jeg hefi sem sagt ekki sjeð þær. Enda held jeg það sje betra og heppilegra, að framkvæmdarstjórinn ráði meira um áætlunina, heldur en að reiptog verði um það meðal þingmanna, þar sem hver otar sínum tota og berst fyrir sinni höfn. Loks skal jeg minnast á mál Petersens. Jeg skildi háttv.frsm. svo, að hann teldi álit nefndarinnar, sem rannsakaði þetta mál, vera varnarskjal, en ekki óhlutdrægt álit. Ef hann ekki mótmælir, skoða jeg það rjett skilið. En þetta er gersamlega rangt. Jeg skipaði þrjá valinkunna sæmdarmenn í þessa nefnd - svo að jeg noti þá gömlu málvenju, - og skal jeg tilfæra nöfn þeirra: Sigurður Þórðarson fyrverandi sýslumaður, Gísli J. Ólafson símastjóri og Vigfús Einarsson fulltrúi í stjórnarráðinu. Jeg get ekki annað sjeð en að þessi nefnd hafi verið vel skipuð til starfsins; en um skýrsluna verð jeg að segja, að hún er alveg óhlutdræg, en jeg hefði óskað eftir ákveðnari tillögum frá nefndinni um niðurstöðu hennar. Jeg skal geta þess, að háttv. 2. þm. Skagf. hefir rjett fyrir sjer í því, að alls ekki ætti að veita meira en 10 þús. kr. samkv. skýrslunni og að búið er að borga út 5 þús. af þessari upphæð. Að endingu skal jeg geta þess, að jeg vildi ekki leggja dóm á þetta mál, og gerði það ekki, enda gaf þingsáltill. frá síðasta þingi ekki ástæðu til þess.

Frsm. samgmn. (Þorsteinn Jónsson) Mjer láðist í fyrri ræðu minni að minnast á eina breytingartill. mína, sem sje tillöguna um utanfararstyrk barnakennara. Jeg þarf ekki að fjölyrða um hana. Eins og háttv. þingmönnum er kunnugt, hefir þessi styrkur verið veittur í fjárlögum síðan 1914; en þingið í fyrra feldi hann niður í sambandi við vonsku sína við alt, er að barnafræðslu laut. Jeg get þakkað hæstv. forsætisráðherra (SE) fyrir að hann veitti þessu máli stuðning og meðmæli. Allir háttv.þm. ættu að sjá nauðsyn þessarar fjárveitingar. Það er ekki vanþörf á, að einn maður úr hinni fjölmennu kennarastjett færi utan á hverju ári, til þess að afla sjer fyllri mentunar og kynnast nýungum í kenslumálum. Við erum svo mikið út úr menningarstraumnum og nógu langt á eftir öðrum þjóðum samt. Enda veitir ekki af þessu, eftir þeim anda, sem nú ríkir hjer hjá þingmönnum í þessum efnum, og skilningsleysi sumra þeirra á barnafræðslunni. Þá þarf jeg sem frsm. samgmn. að svara aðfinslum nokkurra þingmanna í garð samgmn. út af ferðaáætlunaruppkasti, sem hún hefir samið fyrir Esju. Háttv. frsm.fjvn. vítti samgmn. fyrir það, að áætlunin hefði ekki gengið á milli þingmanna; það hefði áður verið föst venja. Þetta er ekki rjett; það hefir ekki verið venja, heldur hafa þeir þingmenn, sem óskað hafa eftir því, fengið að sjá hana hjá nefndinni. Annars fæ jeg ekki sjeð, að ferðaáætlun Esju geti verið hjer til umræðu. Hjer í umræðum um fjárlögin þarf aðeins að tala um styrk til strandferðanna. Og í sambandi við strandferðastyrkinn hefi jeg tekið það fram, að samgöngumálanefnd ætlast til, að önnur tilhögun verði á strandferðunum en áður hefir tíðkast. Samgöngumálanefndir heggja deilda sendu sitt uppkastið hvor að áætlun fyrir Esju til framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins, án samvinnu milli nefndanna, og jeg veit, að tillögur þeirra hafa ekki verið samhljóða að öllu leyti. Jeg býst við, að þeir þm., sem það vildu, hafi getað fengið að sjá áætlunaruppkastið hjá formanni nefndarinnar.

En sú náð!

Að það var sent svo fljótt, stafaði af því, að Nielsen framkvæmdarstjóri bað um að fá tillögur nefndarinnar áður en Esja færi frá Kaupmannahöfn. Svo skal jeg taka það fram, að það ber alls ekki að líta á þetta uppkast sem fullnaðaráætlun; það er samið eftir tilmælum framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins; en það er aftur hans verk og landsstjórnarinnar að semja fullnaðaráætlun. Verk samgöngumálanefndar er aðeins að marka fyrir aðalatriðunum. Annars er rjettast fyrir þingmenn að snúa sjer til framkvæmdarstjórans með sínar athugasemdir og breytingar, ef þeir álíta, að samgöngumálanefnd hafi ekki gengið nógu vel frá tillögunum. Háttv. 2. þm. Skagf. taldi eðlilegast, að Esja kæmi við á sem flestum smáhöfnum, sem flóabátar koma ekki á. Ef einstakir þingmenn gætu togað ferðaáætlunina á milli sín, þá yrði sennilega raskað þeim grundvelli, sem nefndin hefir hugsað sjer. Eins og jeg tók fram. hefir hún og útgerðarstjóri einmitt ætlast til, að strandferðirnar yrðu öðruvísi en áður, þannig að skipið kæmi fremur sjaldan á smáhafnir, til þess að það geti farið sem hraðastar og flestar ferðir. Jeg álít ekki rjett, að samgöngumálanefndin eða þingið geri þessa ferðaáætlun, heldur framkvæmdarstjórinn. Það lendir jafnan í reiptog meðal þingmanna utan og innan nefndarinar; en hitt er rjett, að þingið gefi bendingar um aðaltilhögun ferðanna. Háttv. 2. þm. Skagf. taldi hlut Skagafjarðar borinn fyrir borð, samanborið við Eyjafjörð, eftir uppkasti nefndarinnar, og kendi því um, að enginn Norðlendingur hefði verið í nefndinni. Í Ed.-nefndinni er þó einn Norðlendingur. En nefndin hefði þó ekki fremur fyrir það átt að hafa hvöt til að taka Eyjafjörð fram yfir Skagafjörð. Háttv. 2. þm. Skagf. (JS) var að bera saman Ólafsfjörð og Hofsós, og þótti hinn síðarnefndi vera misrjetti beittur um viðkomur strandferðaskipsins. En þessar hafnir eru ekki saman berandi; það er svo miklu fleira fólk í Ólafsfirði en á Hofsósi. Þar að auki er mikil útgerð á Ólafsfirði, en jeg held engin á Hofsósi. Sama er að segja um Haganesvík og Dalvík; hin síðarnefnda er miklu fólksfleiri. Þá gat háttv.þm. um flóabát á Eyjafirði; en hann er enginn; þar er aðeins póstbátur, með styrk úr ríkissjóði til póstflutninga. Hv. sami þm. talaði um, að það væri komið í ljós, að Esja væri svo dýrt skip, að hún mundi verða ein af vandræðaeignum ríkisins. Það er leitt að heyra þennan hrakspádóm einu dægri áður en skipið kemur til landsins. Það væri eðlilegra, að öllum landsmönnum væri það gleðiefni, að landið hefir eignast svo gott og vel útbúið strandferðaskip, og jeg veit ekki, á hverju þessi spádómur er bygður. Jeg álít, að það sje betra fyrir menn að fara eina dagleið eða svo landveg af smærri höfnum til þeirra stærri, svo að þeir fái fljótari sjóferð og um leið miklu ódýrari. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta meira, en vil benda háttv. 2. þm. Skagf. og öðrum, sem eru óánægðir með till. samgöngumálanefndar, að fara til framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins, ef þeir vilja fá bót á þeim.

Jón Þorláksson Háttv. 1. þm. Árn. (EE) gerði deildinni þann greiða að taka upp aftur brtt. mína um byggingu á Geysishúsinu, svo hún er þá enn til umræðu. Jeg vil þá fyrst halda uppi vörn fyrir Geysi gamla. Háttv. þm. (EE) taldi hann ekki hafa annað til gildis en forna frægð og að hún mundi visna undan tímans tönn, eins og gengur um frægðina. En það er nú svo um Geysi og hverina umhverfis hann undir Laugafjalli, að þeir eru ennþá einsdæmi í Norðurálfunni utan Íslands. Og ferðamenn hjer í álfu, sem vilja sjá slík náttúruundur, sækja því auðvitað hingað í þeim erindum. Það má óhætt gera ráð fyrir, að þessir hverir haldi áfram um okkar daga að draga hingað ferðamenn. Þá talaði háttv.þm. um, að húsið hefði ekki verið notað sem gistihús upp á síðkastið. Jeg hefi sjálfur gist í húsinu og fengið frá öðrum mönnum hjer í bæ staðfestar umsagnir og upplýsingar, síðan þm. hjelt ræðu sína, um, að þeir hafi einnig gist þar. Það er að vísu satt, að eldhús vantaði í húsið, svo að gestir urðu að sjá um sig sjálfir að því er nesti og útbúnað snerti, eða fá aðstoð til þess hjá bóndanum á Laug, þar sem gestir gátu keypt greiða, en engin húsakynni voru til gistingar. Þó vil jeg ekki fullyrða, hvort fólkið þar hafi á hverju sumri treyst sjer til þess að veita gestum beina; en venjulega hefir það verið svo. Um þörf fyrir gistihús á þessum stað má segja, að fyrir stríðið var hún mikil. Þá var mikill ferðamannastraumur, og fóru flestir til Þingvalla. Gullfoss og Geysis og þaðan til Heklu eða niður á undirlendið, og fóru þá fleiri niður á Skeiðin en austur í Hreppa. Tilhögun þessara ferða var venjulega þannig, að ferðamenn gistu tvær nætur við Geysi og var dagurinn á milli notaður til þess að skoða Gullfoss. Enda er vegalengdin þangað ekki meiri en svo, að þægilegt er að fara það á stuttri dagstund. Eins og menn vita, þá er verið að leggja flutningabraut eða akfæran bílveg frá aðalveginum hjá Ingólfsfjalli upp Grímsnesið til Geysis, og má búast við, að þá aukist mjög ferðamannastraumurinn, þegar hann er kominn á. Hjer við bætist, að vegamálastjóri landsins hefir verið að undirbúa framkvæmdir í þá átt að gera ferðafólki mögulegt að ferðast með litlum kostnaði um óbygðir hjer sunnan- og vestanlands. Hann hefir látið varða leiðina frá Geysi upp að Hvítárvatni og norður til Hveravalla, þaðan fyrir norðan Langjökul til Arnarvatns, en þaðan var áður varðað niður í Hvítársíðu í Borgarfirði. Sæluhús eru svo gerð eða fyrirhuguð við Hvítárvatn. á Hveravöllum og við Arnarvatn. Tilætlunin er sú, að gera gangandi mönnum kleift að fara hringferðina frá Þingvöllum til Geysis og þaðan upp á fjöllin og svo niður í Borgarfjörð. Unga fólkið sækir í það að komast út úr bænum og upp til fjalla, þar sem er stórfengleg náttúrufegurð. Á stríðsárunum stöðvaðist ferðamannastraumurinn hingað til landsins, en full ástæða er til að halda, að hann muni aukast aftur. En ekki verður því neitað, að skilyrðin fyrir því frá okkar hendi eru næsta ljeleg. Gistihúsin eru fá og ferðamönnum er illa við það að troða sjer inn á bændabýli, sökum þeirra óþæginda, sem það hlýtur að valda fólkinu, þó gistingin sje að öðru leyti viðunandi. Til þess því að ferðamenn geti haft nokkra viðdvöl í sumarferðum sínum, þarf fyrst og fremst að koma upp boðlegum gistihúsum á Þingvöllum, við Geysi og svo nálægt Ölfusá. Með því væri hægt að fara í hæfilega stóran hring, með viðdvöl í þessum gistihúsum eftir vild. Og þó menn annars hafi löngum gert lítið úr þeim hagnaði, sem ferðamannastraumurinn frá útlöndum hefir í för með sjer, þá verður því samt ekki neitað, að hann veitir afarmikla atvinnu fólki, sem á erfitt með að stunda önnur störf, svo sem námsfólki, sem annaðhvort hefir ekki þrek til eða kann ekki til sveitavinnu, auk þess sem það gefur mikla atvinnu fyrir hesta. Þá er það heldur ekki þýðingarlaust á þessum tímum, að hann flytur talsvert af erlendum gjaldeyri til landsins. Alt þetta var án efa vegamálastjóra ljóst, og þess vegna vildi hann bæta úr því, sem áfátt var með gistihúsið við Geysi. Var það endurbætt svo konungskomusumarið, að það gat komið að tilætluðum notum. Fyrst svo mikið er búið að tala um þetta hús og aðgerðir stjórnarinnar í því máli, þá er rjett að geta um það, sem gert Var til að afstýra því, að húsið yrði selt og rifið niður. Þegar fyrst frjettist, að haft væri í hyggju að selja húsið til niðurrifs, þá leitaði vegamálastjóri til nokkurra manna hjer í bænum, hvort þeir vildu ekki eitthvað á sig leggja til þess að halda gistihúsinu uppi. Þessu var vel tekið, nægilegt fje bauðst og var gert tilboð í húsið, sem var hærra en það verð, sem það var síðar selt fyrir. Þá var sú ástæða fram borin, að selja þyrfti húsið nefnd, sem sjá átti um að koma upp læknisbústað í Laugarási, af því að annar trjáviður fengist ekki til byggingarinnar. Þá upplýstist það, að trjáviður var fáanlegur á Eyrarbakka, en þá var því borið við, að nefndin hefði ekki handbært fje, en gæti hins vegar ekki fengið timbrið að láni, en fengi húsið aftur á móti til láns. Þá var leitað til annars bankans hjer, til að vita, hvort hann væri ekki fáanlegur til að lána það fje, sem þyrfti til trjáviðarkaupa í húsið á Laugarási, til þess að bjarga Geysishúsinu. Bankinn tjáði sig fúsan til þess, en alt kom fyrir ekki. Svona er þá gangur málsins. Jeg ætla mjer ekki að fara að koma með neinar ásakanir í garð hæstv. fráfarandi ráðherra, sem ekki getur nú svarað til saka, en viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. Árn. (EE) sagði, þá skal jeg geta þess, að mjer fundust ummæli hans benda á það, að samviska hans segði honum, að hann væri ekki alveg óviðriðinn þetta mál. En það leiðinlegasta við þetta alt saman er, hvað hagnaðurinn fyrir sýsluna hefir hlotið að vera lítill, í samanburði við tjón það, sem af því leiddi að taka húsið í burtu og rífa það, því þó það gæti komið að gagni þar, sem það stóð, sem gistihús að sumarlagi, þá er það víst, að viðurinn úr því, sem var 16 ára gamall, hefir hlotið að vera ljelegt efni í nýtt hús. Svo hafi hjer verið um styrk að ræða, þá hefir hann verið næsta óheppilegur. Jeg vona nú, að jeg hafi stilt svo orðum mínum í hóf, að þau þurfi ekki að gefa tilefni til langra ræðuhalda, hvorki hv. 1. þm. Árn. (EE) nje öðrum. Hins vegar vænti jeg þess, að mál þetta hafi nokkuð skýrst við það, sem jeg nú hefi sagt.

Bjarni Jónsson Jeg hefi hlustað með undrun á umræður þær, sem orðið hafa út af till.hv. samgmn. Veit jeg eigi til, að sú nefnd hafi nokkurt það erindisbrjef í höndum, sem heimili henni að fara á bak við okkur með till. um eimskipaferðir og segja fyrir, hvernig skipaferðum skuli háttað. Jeg vil víta þetta og tel ósæmilegt, hvernig nefndin hefir farið með sitt umboð. Jeg vissi ekki fyrri en nú, að nefndin væri búin að gera nokkrar tillögur í þessa átt, en nú eru þær sendar í önnur lönd. Mætti þetta verða áminning til nefndarinnar um að fara ekki oftar á bak við þingið. Þá kem jeg að fjárlögunum. Skal jeg fyrst minnast á brtt. frá hv. 1. þm. Rang. (GunnS), um að lækka styrkinn til Dansk- islandsk Samfund niður í 300 kr. Jeg tel þessa till. í alla staði rjettmæta, en þó furðar mig á því, að háttv.þm. skuli ekki hafa fundið hagkvæmustu leiðina, þá, að strika út aftasta núllið. Skal jeg geta þess, að jeg veit eigi betur en það fjelag hafi veitt styrk undanfarið til Dansk Kunstflidsforening, þessa fjelags, er haldið hefir uppi sumarskóla fyrir „ubemidlede Piger fra Færöerne, Grönland, Island og Sönderjylland“ og í ávarpi sínu sagði, að skömm væri, hvað litið væri niður á stúlkur frá löndurn þeim, sem áhangandi væru móðurlandinu. Mjer er óskiljanlegt, að hv.þm. skuli ekki sjá, hvar fiskur liggur undir steini, að hjer er hafinn undirróður þess, sem gerast á árið 1940. Og ekki verður það talið hyggilegt af Íslendingum að veita fjárstyrk til slíkra starfa. Jeg skal vera fáorður um styrkinn til Bjarna yfirkennara Sæmundssonar, en vil annars geta þess, að það getur ekki orðið neitt lausnarorð, hvort stofnað er nýtt starf eða ekki, ef á starfinu þarf að halda. Og sje starfið nauðsynlegt fyrir þjóðina, þá er það aukaatriði, hvort það er borgað með 7 þús. eða 70 þús. Kemur hjer hvort sem er víst aldrei sú gullöld yfir þjóðina, að menn þurfi ekkert til síns viðurværis. Nú er þess að gæta, sem enginn hefir minst nógsamlega á, að Bjarni hefir um mörg ár unnið að fiskirannsóknum með stökum dugnaði og haft til þess styrk, sem numið hefir aðeins 600–1200 kr. á ári, og er það sýnilega ekki meira en lítil hlutdeild í ferðakostnaði hans. Þá mætti og taka tillit til þess, að af tveim aðalatvinnuvegum landsins er sjávarútvegurinn sá, sem miklu meira greiðir í ríkissjóð, og er því naumast teljandi eftir, þó honum bætist þessi vinnukraftur. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) er fyndinn maður. Sást það á því, er hann var að tala um hannyrðakensluna í Dalasýslu. Hjelt hann, að Dansk Kunstflidsforening hefði flust þangað, og vildi ekki, að Dalasýsla þyrfti að búa við þá óhæfu. En þó það fjelag sje duglegt, þá hefir það þó aldrei átt beykistöð þar. Honum er því alveg óhætt að sýna sig svo góðviljaðan að greiða atkvæði með þessari litlu fjárveitingu, eins og hann gerði á síðasta þingi. Þessi stúlka hefir haft skóla á heimili föður síns, með mjög vægum kjörum fyrir nemendurna, og tel jeg vafalaust, að hv.þm. muni vilja stuðla að þessari viðleitni framvegis. Þá hefi jeg, ásamt hv.þm. V.-Sk. (LH), leyft mjer að bera fram brtt. um, að veittar verði 200 kr. til viðbótar við eftirlaun Bjarna prófasts Einarssonar. Við síðustu umræðu munaði minstu, að samþykt væri að veita þessum manni 1000 kr. Ætti hv. deild því að vera ljúft að verða við þessari litlu beiðni. Þá var feld af einhverjum óskiljanlegum ástæðum tillaga um smálán til Sigurðar Lýðssonar, bónda á Hvoli, til að endurreisa Svínadalssel. Svo hagar þar til, að dalurinn liggur milli bygða og standa oft um hann strokur miklar á móti mönnum á vetrum. Er þá oft gott, bæði pósti og öðrum, að þurfa ekki að fara alla leið, hvernig sem veður er, og geta haft athvarf í dalnum. Veit jeg, að öllum, sem þekkja til á þessum slóðum, er ljós nauðsynin á að fá þarna skýli fyrir ferðamenn. En felt var að veita til þessa 8 þús. kr. lán, samtímis því, að hv. deild samþykti 50000 kr. lánsheimild til tunnuverksmiðju og 120 þús. kr. til sútunarverksmiðju. Er þó ólíku saman að jafna. Hjer er boðinn 1. veðrjettur í fasteign, svo áhættan fyrir ríkissjóðinn ætti ekki að vaxa mönnum í augum. Kemur nefndin nú með till. aftur, og til samkomulags lækkar hún upphæðina um 1000 kr., í þeirri von, að hún finni því náð fyrir augum hv. deildar. Bæði er það, að nauðsyn er, að þarna sje bygð, auk þess sem það er í samræmi við hugmyndir sumra þingmanna um nýbýli. Þá tel jeg víst, að samþykkja megi án atkvæða brtt.hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) um að „rafmagnsveita“ komi í stað orðsins „rafveita“, svo sjálfsögð er hún.

Er ekki vissara að hafa nafnakall?

. Það má vel vera. Rafið kann að vera rennandi að sumra áliti, en á hitt vildi jeg minna, að lögmál tungunnar lætur ekki að sjer hæða, og aðallögmál hennar er, að rjett hugsun hvíli að baki orðanna. Það var ekki síður forfeðra vorra að láta fossana sigla um sjóinn og fljóta á öldunum, nje heldur að láta Esjuna kljúfa þær. Það getur vel verið, að nú sje þetta sjálfsagt, að fara að dæmi annara óhugsaðra og ógöfugra tungna. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) lagði mikið kapp á klæðaverksmiðju sína og vill fá lánaðar 100 þús. kr. handa því geróþarfa fyrirtæki, sem mundi aðeins verða til að eyðileggja eða skemma fyrir öðrum samskonar fyrirtækjum, sem þegar eru komin á fót hjá okkur. Það mundi drepa þær vonir, sem landsmenn hafa á því að geta unnið ull sína sjálfir. Í stað þess að senda hana óunna út úr landinu. Það er líkur sparnaður í þessu hjá hv.þm. eins og er hann talaði um kostnað landssjóðs sem afleiðing af barnaskólabyggingum. Hingað til hefir ekki verið veittur styrkur til annara barnaskólahúsa en þeirra, sem reist eru utan kaupstaða. En nú koma aðrir á eftir og heimta sömu rjettindi, Reykjavík með 100 þús., Ísafjörður með 15 þús. o. s. frv. Það verður um hálf önnur miljón, eins og jeg spáði, á næstu árum, ef enginn bjargar málinu við á þessu þingi. Þá vil jeg minnast fáum orðum á mínar eigin tillögur, og er mjer þá fyrst skylt að þakka hv.þm.N.-Ísf. (SSt) hin góðu ummæli hans um Sveinbjörn tónskáld Sveinbjörnsson og um hækkunina á styrknum til hans. Meðmæli þessa hv.þm. eru nægileg til að færa hv.þm. heim sanninn um, að till. mín er sanngjörn, þar sem hann er svo sparsamur maður, sem allir vita, en mælti þó svo ríkt með henni. Ef menn eiga að geta fengið 3 sæmileg herbergi hjer í bænum, verður húsaleigan sjálfsagt 2000 kr. á ári. Nú hefir þessi tónsnillingur aðeins tvö herbergi og aðgang að eldhúsi, og fyrir það þarf hann að borga 1800 kr. Svo á hann að lifa af 2200 kr. að öllu öðru leyti, og þetta er gestur, sem þjóðin hefir boðið heim. Jeg get ekki verið að mæla frekara með þessu; jeg geri ekki ráð fyrir, að nokkur hv.þm. verði á móti till. minni. Yfirleitt vona jeg, að till. mínum sje svo í hóf stilt í þetta sinn, að óþarfi sje fyrir mig að tala mikið með þeim, svo sem þessari litlu viðbót við Einar Jónsson, sem jeg hefi farið fram á. Jeg vil aðeins þakka þeim, sem taka till. mínum vel. Viðvíkjandi þeim sjerstöku mönnum, sem jeg hefi farið fram á, að veitt yrði viðbót við launin, þá tel jeg það vel til fallið, ef þingmenn halda áfram í kvöld, að þeim verði gefin sú viðbót í sumargjöf.

Gunnar Sigurðsson Til þess að tefja eigi tímann, er rjett, að jeg haldi mjer eingöngu að mínum eigin tillögum. Jeg þakka hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) fyrir málrjettingu hans. Það er ávalt mjög leiðinlegt að sjá orðskrípi og málleysur í lögum, og vonast jeg eftir, að háttv. Alþingi taki sjer fram í þessu efni, því frágangur fyrirfarandi þinga hefir oft verið blöskranlegur hvað þetta snertir. Jeg er hræddur um, að sumir hv. þingmenn hafi misskilið það, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni viðvíkjandi því, að styrkbeiðnin til Dýraverndunarfjelagsins væri ekki borin fram að tilhlutun þess. Það er nú að vísu svo, en hins vegar er styrkbeiðnin í fullu samræmi við vilja fjelagsmanna. Jeg hefi talað við formanninn, og hefir hann skýrt mjer frá, að fjelagið væri algerlega fjevana, en hefði hins vegar mikinn hug á að ráðast í meiri framkvæmdir, t. d. að koma upp sjúkraskýli, þar sem dýr væru undir læknishendi. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) mælti á móti tillögu minni um niðurfærslu á styrk til Dansk-islandsk Samfund, en þar sem hann talaði mjög hóflega um málið, skal jeg gera honum sömu skil. Það þýðir ekki að tala um þjóðernisþýðingu þessa máls. Það er öllum kunnugt, að skoðanir okkar á því máli eru fjarskyldar. En styrkur fjelagsins til Dansk Kunstflidsforening sýnir, að það er ekki sjerlega kræsið hvað þjóðerni viðvíkur. Það kann að mega segja, að fjelagið láti eitthvað gott af sjer leiða, en ef Danir vilja vinna að nánari samvinnu við okkur, þá verða þeir sjálfir að annast um það. Jeg skoða þetta dansk-íslenska fjelag að miklu leyti svipað frá Dana hálfu eins og Anglia og Alliance francaise eru frá hálfu Englendinga og Frakka. Jeg vænti þess fastlega, að styrkurinn verði ekki látinn vera hlutfallslega hærri frá hendi Íslendinga en Dana.

Björn Hallsson Aðeins örstutt athugasemd við ræðu hv.frsm.fjvn. (MP). Mjer hefði ekki dottið í hug að koma þessum símalínum á framfæri, ef svo margir hefðu ekki verið komnir á undan með símalínur, er jeg sá ekki, að meira riði á. Ýmsar óþarfari símalínur hafa verið settar í fjárlögin og samþyktar viðstöðulaust. Þess vegna er þetta ekkert kapphlaup hjá mjer, því að aðrir eru komnir á undan; jeg feta aðeins í fótspor þeirra og er viss um, að þessar símalínur, sem jeg fer fram á, eiga eins mikinn rjett á sjer og hinar. Hins vegar get jeg ekki sjeð, að neitt sje í hættu, þótt þær sjeu samþyktar, því að vitanlega verða þær ekki lagðar, nema fje verði fyrir hendi. Nýjar símalínur og loftskeytastöðvar munu eiga að kosta minst 220 þús. kr., svo að jeg sje ekki, að þessar 2 línur muni hleypa miklu fram, í samanburði við þá upphæð alla. Jeg vona, að deildin samþykki þessar brtt. mínar, og sje svo ekki ástæðu til að segja meira fyrst um sinn.

Hákon Kristófersson Það verður ekki nema lítið, sem jeg segi að þessu sinni. Það hafa í deildinni komið fram ásakanir í garð samgöngumálanefndar, og ekki að ástæðulausu. Það kom mjer á óvart, að þm. höfðu ekki haft ástæðu til að kynna sjer nokkrar till., sem nefndin hafði sent frá sjer, og var það á móti vonum mínum um hv.frsm. nefndarinnar (ÞorstJ). Jeg lít svo á, að þm. eigi að fá kost á að kynna sjer álit og till. frá nefndum. Að vísu hefir hv.fjvn. sent frá sjer till., sem ekki hafa komið til þingmanna fyr en seint og síðar meir, en það er engin afsökun fyrir hv. samgmn. Jeg skildi svo orð hv.frsm.fjvn. (MP) viðvíkjandi símalínum, að þeir þm., sem fram hefðu komið með till. í þá átt, hefðu gert sitt til, að þessi sími ætti að vera í símalögunum. Jeg hefi máske misskilið hann. Jeg skal taka það fram, að bæði jeg og fleiri hv.þm. vita, að það hefir verið komið símalínum inn í símalögin, sem ekki hafa komið hjer til umræðu. Hv. frsm. (MP) mintist á þessa fátæku ekkju, sem jeg fór fram á, að veittar yrðu 200 kr., og taldi það vera varhugavert fordæmi. Jeg skal ekki um það segja, en jeg skil ekki, að þingið gæti ekki sett stíflu fyrir þann straum af styrkbeiðnum, er kannske mundi af þessu leiða. Mjer virtist, ef jeg hefi skilið rjett orð hans, að hann vildi fúslega ganga inn á styrkveitingar til annara kvenna hjer, og er í rauninni ekkert við því að segja, en bágt á jeg með að skilja samræmið. Og það sýnir sig sjálft, að það er erfitt að skilja, hvar hv.fjvn. vill draga markalínuna á milli. Þótt svo verði að líta á, að hreppstjóri, sem hefir þjónað í 40 ár, sje minniháttar maður en dyravörður við opinbera stofnun, þá er varla sá stigmunur á þeim.

Eiríkur Einarsson Jeg verð aftur að leyfa mjer að mæla með styrknum til Þórdísar Símonardóttur ljósmóður á Eyrarbakka, sem jeg og hv. samþm. minn (ÞorlG) flytjum. Þessi heiðurskona á það skilið, og auk þess er það ekki undantekning frá almennri reglu, eins og jeg hefi fyr tekið fram. Þá get jeg ekki heldur leitt hjá mjer að minnast lítið eitt á styrkinn til að stofna ullarverksmiðju. Hv. frsm.fjvn. (MP) bygði mótmæli gegn tillögu minni á því, að málið væri ekki nógu formlega tekið upp og vantaði upplýsingar, þótt hann virtist hlyntur stórri klæðaverksmiðju. En þetta er ekki rjett. Þingmenn hefðu getað kynt sjer mál þetta, ef þeir hefðu viljað. Stjórnskipuð nefnd hefir unnið að þessu máli og hún hefir samið ítarlegt nál. um málið, sem jeg gat um við 2. umr. En samhliða nál. ryðjast hjer inn á þingið tillögur um smáverksmiðjur til og frá um landið, og finst mjer ekki gerlegt að ljá þeim málaleitunum liðsyrði á þessu stigi málsins. Virðist það helsti kákkent. Nefndarálitið þarf að ræðast, þingið mynda sjer heildarskoðun og síðan að takast afstaða til málaleitana frá einstökum hjeruðum. Jeg vil nú skjóta því til hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), hvort hann vilji ekki taka sína tillögu aftur að svo vöxnu máli. Jeg þarf ekki miklu að svara hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) út af Geysishúsinu. Helsti ágreiningurinn er um það, hvort húsið hafi verið hæft til gistingar eða ekki. Jeg staðhæfi, að menn hafi verið hættir að gista þar 1921 og það hafi verið mesta örtröð á bæjunum í kring, af því að húsið var orðið ónothæft til gistingar. Annars get jeg verið þakklátur háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Hann hefir með máli sínu staðfest, að það er þörf á gistihúsum á ferðamannastöðvunum eystra, og allir kunnugir vita, að Gnúpverjahreppur er þar öðrum sveitum fremur áfangastaður. Um það þarf ekki að deila. Að síðustu vil jeg, til þess að fyrirbyggja allan vafa, geta þess, hvern þátt jeg átti í því, að húsið við Geysi var rifið. Jeg átti, í fám orðum sagt, engan þátt í því á nokkurn hátt, en hitt játa jeg, að úr því húsið var rifið, taldi jeg það að öllu leyti sanngjarnt, að læknissetrið nyti öðrum fremur góðs af röftunum úr því. Þetta endurtek jeg hjer. Jeg mótmæli því, er hv. 3. þm. Reykv. sagði, að jeg væri eigi óviðriðinn mál þetta. Hann leiddi það af því, að jeg var stuðningsmaður fyrverandi fjármálaráðherra (MagnJ). Það er satt, að jeg studdi hann í stjórnina, og er hann nú er farinn, þá vil jeg bera blak af honum, af því að mjer finst of mikið gert úr ávirðingum hans. En hvorki hann nje aðra ráðherra vil jeg styðja lengra en sæmilegur málstaður leyfir.

Forseti (BSv) tók til máls þá er klukkan sló tólf á miðnætti og mælti: Þá er nú veturinn liðinn og vil jeg leyfa mjer að óska þingmönnum gleðilegs sumars.

Þórarinn Jónsson Það á þá best við að þakka hæstv. forseta og óska honum hins sama. Það skal ekki vera langt liðið af þessu sumri, er jeg lýk máli mínu. Jeg vildi aðeins segja nokkur orð við samgöngumálanefndina, því að framkoma hennar hefir verið óvenjuleg og óæskileg á þessu þingi. Það virðist svo, svo hún hafi skoðað sig sem ráðgefandi nefnd fyrir stjórnina. En þessu á þó ekki að vera þannig varið. Tillögur hennar hafa á undanförnum þingum legið fyrir þingmönnum til samþyktar. En nú hefir hún upp á eigin spýtur samið áætlun fyrir Esju, án þess að þm. hafi gefist kostur á að sjá hana og gera sínar athugasemdir. Þetta hefir þó verið venja, þó þetta hafi ekki getað fallið undir atkvæði deildarinnar. En svo er annað atriði, sem hv. samgmn. hefir algerlega vanrækt, og það eru tillögur um, hvernig styrknum í 13. gr. C 2 sje varið. Það er nú með öllu dulið fyrir þinginu, hvernig bátastyrknum er varið, og má þar jafnt hafa ráðið hlutdrægni sem annað hjá hv. nefnd. Þar verður ekkert undan kvartað og má vel vera, að hún leggi þessa dul á þetta af því að ekki sje hreint inni við beinið. Annars tel jeg rjettast, að samgöngumál á sjó eða fjárhagshlið þeirra væri ekki lengur dregin undan fjárveitinganefnd. Það er eðlilegast, að hún hafi alt fjárlagafrv. Og eins og hún er nú búin að yfirtaka fjárhagshliðina, ætti hún að fá þetta líka. Og fjárhagsnefnd hefir ekkert kvartað undan því. Frá hendi fjvn. mundi þetta atriði eins og önnur liggja greinilega fyrir deildinni. Og eins og nefndin hefir nú hagað sjer, tel jeg þetta alveg sjálfsagt.

Sveinn Ólafsson Jeg hefði getað fallið frá orðinu, ef ekki hefði staðið þessi stormur um samgöngumálanefndina. En það er bygt á hinum mesta misskilningi alt þetta skraf um, að nefndin hafi samið og sent framkvæmdarstjóra áætlun Esju. Um þetta er talað hjer eins og einhverja ógnargoðgá. En sannleikurinn er sá, að framkvæmdarstjóri Eimskipafjelagsins hefir óskað eftir tillögum hennar, og nefndin hefir orðið við þeim tilmælum hans og sent honum tillögur sínar um fyrstu ferðirnar, en jeg veit ekki, að hve miklu leyti þær hafa verið teknar til greina. Annars ímynda jeg mjer, að framkvæmdarstjórinn birti þinginu áður því slítur þá áætlun, sem hann með samþykki ráðherra telur tiltækilega, eins og venja hefir verið að undanförnu. Þingið hefir aldrei, svo jeg muni, rætt þessar strandferðaáætlanir eða greitt atkvæði um þær. Sama máli er að gegna um styrkinn til flóabátanna. Jeg man ekki til, að þingið hafi gert út um styrk til þeirra; það mun stjórnin venjulega hafa gert. Það er því skotið hjá markinu með þessum aðfinslum við samgöngumálanefndina og amstri á hana. Það er einhver hærri pólitík, sem liggur að baki þessum hávaða. Mjer þótti undarlegt, hversu háttv.þm. Dala. (BJ) var viðkvæmur fyrir barnaskólabyggingunum. Hann hamast nú gegn barnaskólunum eins og einhverri ógnar hættu, og er þá kominn í baksegl við sína fyrri stefnu. Er þetta næsta kynlegt, því að hann hefir á undanförnum þingum verið mesta framsækinn á þessu sviði og jafnan talið fje vel varið til mentamála.

Magnús Guðmundsson Það var viðvíkjandi ferðaáætlun Esju, að jeg stóð upp. Eftir því sem mjer hefir skilist, þá hefir samgöngumálanefnd ekki gert áætlun fyrir hana. En hver hefir þá gert hana?  „Har ikke arrangeret Esjas fartplan, kun ansat rammernes hovedanlöbe samfærdselsministeriet skulde udfylde anlöbene for hver rejse. Nielsen Eimskip.“ Hann hefir því ekki heldur ákveðið ferðaáætlunina. Samgöngumálaráðherra hefir ekki sjeð hana. Nei, það sem hjer hefir gerst, er, að samgmn. hefir farið á bak við þing og stjórn með þessa áætlun og er búin að búa út áætlun fyrir 7 ferðir, svo kúfurinn verður nú farinn að lækka af árinu, þegar Esja er búin að fara þær ferðir.

3 mánuðir af 12

. Já, en það eru nú heldur ekki nema 8 eftir af árinu. Sem sagt, það vill enginn viðurkenna að hafa búið þessa áætlun til.

Frsm. samgmn. (Þorsteinn Jónsson) Jeg hafði eigi ætlað að taka til máls nú, en verð þó að gera það, vegna þess, hve mjög hefir verið deilt á samgmn. Einkum kom mjer það þó kynlega fyrir. þegar einn úr þessari nefnd (HK) fór að deila á hana. Hann hafði engan ágreining gert í nefndinni, og ræðst því jafnframt á sjálfan sig.

Hann er bara partur úr nefndinni. - MP: Það hefir bara verið hugsað um Austurland

. Nei, hv.þm. Barð. (HK) hefir engan ágreining gert, og var þó á fundi, þegar þessi till. var gerð um fyrstu ferðir Esju. Aðalkjarni þessa máls er sá, að samgmn. varð við þeirri beiðni hr. Nielsens, sem væntanlegs framkvæmdarstjóra skipsins, að gera till. um nokkrar fyrstu ferðirnar. Samgmn. beggja deilda höfðu verið send þessi tilmæli, og þær ekki orðið sammála um tillögurnar, en hvor sent sínar. Mátti líta svo á, að báðar deildir þingsins væru jafnrjettháar í þessu efni, og þá till. nefndanna líka. Framkvæmdastjóranum var jafnframt skýrt frá því í brjefi, að þetta væru aðeins tillögur. Nefndin hafði engan tíma til þess að bera þetta undir þingmenn, því hún hafði aðeins 2 daga til að gera þessar till., áður skipið færi, sem þær urðu að fara með. Það er því naumast rjett, að nefndin hafi farið að baki þingsins með þetta. Og um það, að hún hafi farið á bak við stjórnina með till. sínar, er það að segja, að hr. Nielsen er umboðsmaður stjórnarinnar á þessu sviði. Þar sem hann vinnur á hennar ábyrgð, og er því ekki hægt að segja, að farið sje á bak við stjórnina. Háttv. 2. þm. Húnv. (ÞórJ) tók það fram, að till. um samgöngur hefðu jafnan verið lagðar fyrir deildina. Þetta er rjett að því er snertir fjármálahliðina. En það hefir alls ekki verið gert með áætlanirnar. Þingmenn hafa að vísu átt aðgang að því að sjá þær; en þó hefir stundum naumast unnist tími til þess. T. d. fyrir eitthvað tveimur árum var áætlunum ekki lokið fyr en á síðasta degi þingsins og nokkrir hv.þm. fóru sama kvöldið. Hjer er því ekki um neina nýja aðferð að ræða. Eins og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sagði, þá er þetta ekki nein fullnaðaráætlun eða búið að slá neinu föstu, nema að búið er að auglýsa eina ferð. Og ef bíð, hefði átt eftir því, að alt þingið hefði átt að verða sammála um, hvernig henni skyldi haga. Þá hefði Esja áreiðanlega fengið að liggja við hafnargarðinn til þingloka. Þá deildi hv. 2. þm. Húnv. (ÞórJ) á samgmn. út af flóabátastyrknum. Hið eina, sem nefndin hefir lagt til í því efni, er, að till. stjórnarinnar um hann verði samþyktar. En ef hann hefir verið að deila á nefndina fyrir þetta yfirstandandi ár. Þá skil jeg ekki  Jeg get annars huggað þessa háttv.þm. með því, að þingið hefir enn fult vald og tækifæri til að breyta ferðunum frá þessum till. samgmn. En jeg sje ekki, hvernig þingið alt á að fjalla um þessi mál, nema þá að það væri borið fram í frumvarpsformi.

Jón Sigurðsson Jeg hafði hugsað mjer að leggja til, að umr. yrði slitið, en af því að það er sýnilega kominn móður í menn. sleppi jeg því. Jeg skal því ekki segja nema fáein orð að þessu sinni. Jeg vil þá fyrst snúa mjer að háttv.frsm.fjvn. (MP) út af því, sem hann lagði út af ummælum mínum og nefndarinnar um Petersensmálið, að 15000 krónur væri ekkert fjær sanni en 5000 kr. Þetta er algerlega röng skýring eftir venjulegri málvenju. Í nefndarálitinu er talað um tvær upphæðir. 5 og 10 þús., hvor þeirra væri nær sanni, og eftir því orðalagi mætti segja, að næst sanni væri t. d. 8 þúsund. Þetta veit hv.þm. vel, þó að hann vildi leggja þessa meiningu í þetta, sínum málstað til bóta. Því er borið fyrir af meiri hluta fjvn., að ef upphæðin væri höfð svo há, sem hún leggur til, þá væri öllum skaðabótakröfum lokið af hans hendi. Jeg veit ekki til, að neitt liggi fyrir, sem sanni það, og vil draga það í efa, að svo yrði. En meiri hluti nefndarinnar vill auðsjáanlega kaupa á sig frið með þessu. Um styrkinn til Bjarna Sæmundssonar skal jeg vera fáorður. Jeg álít, að starfsemi hans heyri undir Fiskifjelagið. Hvað gagnið af henni snertir, þá skal jeg vera fáorður. Jeg held, að við háttv.þm. Str. (MP) sjeum báðir jafnsnjallir útgerðarmenn.

Nei, jeg er betri

. Jeg efa það. Jeg skal þá snúa mjer að samgmn. Mjer skildist helst á formanni hennar, að ekki mætti ræða um till. hennar. En jeg mótmæli því algerlega. Jeg held einmitt, að rjett sje að ræða till. hennar við þessa umræðu fjárlaganna, ekki síst, þegar um nýtt fyrirkomulag eða verulegar breytingar er að ræða. Þá eiga þingmenn einmitt heimtingu á að fá að láta í ljós álit sitt um það og koma fram með óskir sínar. Hann sagði, að jeg hefði verið að spá hrakspám, en jeg sagði bara það, sem ýmsir þingmenn hafa sagt mjer, að skipið myndi verða of dýrt til að koma inn á smærri hafnir. Ef svo verður, þá tel jeg það sannkallað vandræðamál.

Lárus Helgason Það eru aðeins fáein orð út af till. minni á þskj. 369. Jeg er ekki viss um, að jeg hafi áður tekið nógu skýrt fram þörfina á þessari fjárveitingu. Hún á sem sje að ganga til viðbótarbyggingar við skólahúsið í Vík, svo hægt sje að halda þar uppi unglingakenslu. Börnin eru orðin svo mörg, að unglingakenslan verður að leggjast niður, ef ekki er bætt við húsrúmi. En það er ilt, að þurfa að vísa þeim unglingum, sem vilja afla sjer meiri mentunar en barnaskólarnir veita, burt úr hjeraðinu. Hjeraðið er afskekt og þörf á að halda unglingunum heima. Þá var það, að háttv.þm. Barð. (HK) áleit, að tillaga mín í XXXVT. lið, um bankastjórana. væri fram borin í hefndarskyni. En þetta er algerlega rangt. Jeg held, að mörgu hafi verið neitað hjer, sem átt hefir meiri rjett á sjer. Þessi eftirlaun eru há, og ætti síst að þurfa að bæta þau upp. Og þar sem feldar voru uppbætur til embættismanna, þá er lítið samræmi í að bæta miklu hærri laun upp. Þessar getsakir háttv.þm. eru því algerlega rangar.

Hákon Kristófersson Jeg skal vera fáorður og vík mjer þá fyrst að hv.þm. V.-Sk. (LH). Hann sagði, að jeg hefði borið sjer á brýn, að hann hefði flutt till. í hefndarskyni. En jeg sló engu föstu um það, aðeins gat jeg ummæla annara um það, en gat ekki um mitt eigið álit. (LH. Jú!). Nei, jeg þarf engan að spyrji um mitt álit á því. Skal jeg svo ekki ráðast meira á þann sæmdarmann. Frsm. samgmn. sagði, að jeg hefði ráðist á nefndina.

Jeg sagði, að þm. hefði ráðist á sjálfan sig!

Jeg hvorki rjeðist á sjálfan mig eða nefndina. Jeg aðeins ljet óánægju mína í ljósi yfir því, að háttv. þingmönnum hefðu ekki verið sýndar tillögur samgöngumálanefndar áður en áætlunin var prentuð. Að lofa ekki þingmönnum að sjá tillögur nefndarinnar, gæti litið út fyrir að væri af því, að þær væru á einhvern hátt svo úr garði gerðar, að betra væri að enginn sæi. Það er rangt að bera þetta ekki undir þingmenn, en undir stjórnina þurfti ekki að bera það, því að hún hefir síst betur vit á þessu en við, sem ættum að vera kunnugri.

Magnús Guðmundsson Aðeins örfá orð. Hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) sagði, að það væri ekkert nýtt, þó þm. væri ekki gefinn kostur á að gera till. um ferðaáætlunina. En þetta er ekki rjett, eins og hann reyndar viðurkendi sjálfur, því það hefir altaf verið gert, jafnvel þótt tíminn væri orðinn eins naumur og hann talaði um, að hefði verið í hitteðfyrra. Þá talaði sami háttv.þm. um, að það yrði þá að flytja till. í frv. formi. En þess þarf ekki með. Það má bara láta þær liggja frammi til sýnis þm., svo þeim gefist kostur á að gera tillögur um þær. Jeg vil svo leyfa mjer að skora á samgmn., að hún taki aftur till. þær, er hún hefir gert til Nielsens, og gefi þm. kost á að athuga þær, með auglýsingu frá forsetastóli, og taki svo við þeim tillögum, er þeir koma fram með. Jeg álít þetta sjálfsagt, ekki síst þar sem samkomulagið, jafnvel innan sjálfrar nefndarinnar, er ekki betra en það er.

Þórarinn Jónsson Það er komið greinilega í ljós, að samkomulagið hefir ekki verið sem best innan háttv. samgmn. Hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) sagði, að samgmn. beggja deilda hefðu sent tillögur, án þess að vera sammála um þær. Þá hafa till. verið sendar til framkvæmdarstjóra Nielsens, en ekki til stjórnarinnar. En hvernig hefir átt að koma þessum sundurþykku tillögum saman, veit jeg ekki. Það er alveg nauðsynlegt, að þm. fái kost á að kynna sjer þessar áætlanir og geti gert tillögur um einstök atriði, því samgmn. getur auðveldlega verið svo hlutdræg í tillögum sínum fyrir einstök hjeruð, að þm. þeirra geti alls ekki unað við það. Því er líka svo fyrir komið nú, að enginn Norðlendingur á sæti í nefndinni, og þessi áætlun, sem jeg nú hefi sjeð, ber þessa ljós merki. En jeg fæ líka hvarvetna frá þau sömu svör, að henni verði ekki hjeðan af breytt. Hvort þessi áætlun er tillaga efri eða neðri deildar, veit jeg ekki, eða sambræðsla úr báðum, en hún er jafnafleit hvort sem er. Þá mintist hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) á bátastyrkinn og taldi fráleitt að gera tillögur um það fyrir árið 1924. Hvers vegna er það fráleitara en verið hefir? Og hvað veit þingið líka um þessa úthlutun fyrir yfirstandandi ár? Alls ekkert. Þetta er hvorttveggja falið, en á alls ekki að líðast lengur. Heldur ekki er nein þörf á því að gera þetta að fjáraukalagaatriði, og hefir ekki verið gert. Þar sem sami hv.þm. talaði um, að fjárvn. vildi fá öll mál í sínar hendur, þá er þetta auðvitað aðeins sagt af gremju, af því hann finnur, hvað lítið traust samgmn. hefir. En það er óhætt að fullyrða það, að betur hefði verið gengið frá þessum málum í höndum fjvn. Og þegar þess enn fremur er gætt, að samgmn. þarf að fá samþykki fjárvn. á tillögur sínar áður en þær koma fyrir deildina, sýnist þessi tvískifting vera alveg óþörf.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg þarf aðeins að gera örlitla athugasemd við það, sem háttv. 2. þm. Húnv. (ÞórJ) sagði um Petersensmálið. Reyndar væri hægt að halda 1–2 tíma ræðu um málið, en jeg vil aðeins geta þess, að með þessari till. nefndarinnar er heillavænlegur heppilegur endi bundinn á málið. Og viðvíkjandi því, sem háttv. 2. þm. Skagf. (JS) sagði um það, hvaða tryggingar væru fyrir því, að málið fjelli þá niður, skal jeg segja það eitt, að jeg hefi mjög miklar líkur fyrir því, að svo verði, og í rauninni meira en líkur, en þess er þó ekki að vænta, ef aðeins verður samþykt tillaga minni hlutans. Út af því, sem sagt var um fjárveitinganefndina og samgöngumálin á sjó, þarf jeg ekki að segja annað en það, að það hefir altaf verið siður, að slík mál væru tekin til meðferðar þar á þann hátt, sem nú var gert, þangað til að minsta kosti að með nýju þingsköpunum var sett á stofn samgöngumálanefnd, sem jeg tel annars alveg óþarfa.

Forseti (BSv): Fleiri hafa ekki kvatt sjer hljóðs, og er umr. því lokið.

Jakob Möller Jú, jeg hefi kvatt mjer hljóðs.

0780Forseti (BSv): Það mun rjett vera, og tekur 1. þm. Reykv. þá til máls.

Pjetur Þórðarson Ef aðrir fá að tala, krefst jeg þess að fá að tala líka.

Frsm. samgmn. (Þorsteinn Jónsson) Og jeg þarf sem samgöngumálanefndarmaður að fá að tala líka.

Forseti (BSv): Úr því svona er, og jeg býst ekki við, að menn hafi annað en ánægju af þessum skemtilegu umræðum, þá geta háttv.þm. haldið áfram, sjálfum sjer og öðrum til uppbyggingar.

Jakob Möller Þó að jeg hafi tekið tvisvar sinnum til máls, þá á jeg rjett á að tala einu sinni enn sem framsögumaður sjávarútvegsnefndar, því að meiri hluti hennar á hjer eina brtt., sem honum er ant um og jeg verð að fara nokkrum orðum um, þótt hv.frsm. fjárveitinganefndar hafi líka mælt skörulega með henni. Það er till. um Bjarna Sæmundsson. Háttv. 2. þm. Skagf. (JS) talaði um það, að hjer væri aðallega um að ræða mál vísindalegs eðlis, en það hefði hins vegar lítið praktiskt gildi. Jeg vil nú engan veginn bera það af sjávarútvegsnefndinni, að hún sje vísindalega sinnuð, en hins vegar bera skjöl málsins, sem hv. þingmenn hafa átt kost á að sjá, það greinilega með sjer, að hjer er einmitt jafnframt, og þó miklu fremur, um mjög praktiskt starf og praktiskt gildi að ræða. Vil jeg þar benda á ummæli tveggja erlendra vísindamanna, sem sýna þetta vel. Sömuleiðis má minna á meðmælabrjef Fiskifjelagsins og Búnaðarfjelagsins. Þá skal jeg taka það fram, að Bjarni Sæmundsson hefir beinlínis verið frumkvöðull ýmsra praktiskra framkvæmda á þessu sviði, og þar með gert mikið gagn. Hann vakti eða endurvakti áhugann á þorskveiðum í net, átti upptök að síldveiðum með reknetum hjer við Faxaflóa, og má sjálfsagt telja í miljónum gróðann af þessu. Það er því bersýnilegt, að starf hans hefir haft hina mestu praktisku þýðingu. Auk þess er auðsætt, að rannsókn á fiskigöngum og hrygningarsvæðum hefir einmitt fyrst og fremst praktiska þýðingu, því að samkvæmt niðurstöðum slíkra rannsókna leita fiskimennirnir að nýjum miðum. En jeg fór ekki mikið út í þetta síðast, af því að mjer datt ekki í hug, að mótmæli eins og þau, sem hv. 1. þm. Skagf. (JS) hreyfði, mundu yfirleitt koma fram. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta mál meira, en vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt, enda þykist jeg þess fullviss, að hv. deild muni samþykkja þetta. En úr því jeg er staðinn upp á annað borð, ætla jeg að gera stuttar athugasemdir út af tveimur öðrum málum. Það fyrra eru launakjör símastúlknanna. Hv. fjárveitinganefnd hefir ekki þóst geta fallist á till. mína, af því að hún komi ekki fram sem breyting á launalögum því með því brjóti hún prinsip sitt í þessu efni. Þó er sagt, að hún hefði getað fallist á það að taka símastúlkurnar einar út úr, en sleppa hinum starfsmönnum símans. Ef svo er, þá er principið alveg eins brotið með þessu. Annars leggur símastjórinn alveg jafna áherslu á hvorttveggja þessi atriði, enda eru launakjör þessarar stjettar, eins og oft hefir verið tekið fram, alveg óviðunandi, og eru símamenn lakast launaðir allra opinberra starfsmanna og því næst póstmenn. En sá munur er þó á þessu, að enga sjerþekkingu er heimtað að póstmenn hafi en hennar er krafist af símamönnum. Þá ætla jeg að minnast örlítið á Petersensmálið svonefnda, einkum að því er rannsóknina svonefndu snertir. Hv. frsm.fjvn. (MP) sagði, að sjer hefði fundist álitsskjal nefndarinnar líkast varnarskjali fyrir landssímastjóra. Mjer fanst það blátt áfram vera sóknarskjal á hendur Petersen. Nefndin hefir auk þess algerlega misskilið hlutverk sitt. Henni var ekki ætlað að gera neinar tillögur um skaðabætur. Hún átti aðeins að rannsaka það, hvort maðurinn hefði verið beittur ranglæti eða ekki. En þetta hefir hún alls ekki rannsakað, og skýrsla Petersens sjálfs er það eina í málinu, sem hönd verður fest á og hægt er að byggja á, hvaða skaðabætur beri að greiða. Og þessa skýrslu hefir rannsóknarnefndin, þrátt fyrir góðan vilja, ekki getað hrakið.

Frsm. samgmn. (Þorsteinn Jónsson) Út af því, sem hv.þm. Barð. (HK) sagði um það, að hann hefði ekki verið sammála okkur samnefndarmönnum sínum um áætlun Esju, verð jeg að lýsa því yfir, að þetta er ósatt, og er öllum, sem óska þess, heimilt að sjá fundargerð nefndarinnar frá 20. mars. Sjest þar, að enginn nefndarmaður hefir gert neinn ágreining um áætlunina.

Hákon Kristófersson Úr því að hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) fór að leiða þennan asna inn í herbúðirnar, verð jeg að geta þess um fundargerðina frá 20. mars, að hann hefir skrifað hana sjálfur, og ef þetta stendur þar ekki, þá er það aðeins af því, að hann hefir slept því. En athugasemd mín var viðvíkjandi Bíldudal og Patreksfirði.

Magnús Jónsson Jeg tel rjett, að óvilhalt vitni úr nefndinni lýsi því yfir, út af deilu þeirra hv.þm., sem síðast töluðu, að það er rjett, að enginn ágreiningur varð um þetta í nefndinni. Hitt er alt annað mál. hverju menn kunna að hafa varpað fram einhvern tíma í fundarumræðum, og kemur ekki þessu máli við. Fundargerðin var lesin upp á sínum tíma, á venjulegan hátt, og var ekkert haft við hana að athuga, hvorki af hv.þm. Barð. (HK) nje öðrum.