Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Hinn 11. marz 1945 var samþ. á Alþ. svo hljóðandi þál. - með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að skipa þriggja manna nefnd til að athuga, hverjar breytingar kunna að vera nauðsynlegar á skipun læknishéraða og þátttöku ríkissjóðs í kostnaði við byggingu og rekstur læknabústaða og sjúkraskýla, svo og hverjar aðrar ráðstafanir væri nauðsynlegt að gera til þess að tryggja sveitahéruðum sem bezta læknisþjónustu. Einn nefndarmanna skal skipaður samkvæmt tilnefningu heilbrigðis- og félagsmálanefnda Alþingis, annar samkvæmt tilnefningu Læknafélags Íslands og hinn þriðji án tilnefningar, og er hann formaður nefndarinnar. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.“ Síðan þessi þál. var samþykkt, hefur verið gerð breyting á læknaskipunarlögunum, þegar Hveragerði var gert að sérstöku læknishéraði, og enn fremur breyting á lögunum um læknisbústaði og sjúkrahús. Virðist sem þetta hafi verið gert án þess að nefndin kæmi þar nærri eða till. hafi komið frá henni í nokkru formi. En tillagan um skipun hennar kom fram, er læknishérað á Snæfellsnesi var klofið í tvennt og stofnað nýtt læknishérað, sem hefur verið þjónustulaust síðan af öðrum en þeim, sem þjónuðu því áður, en ríkissjóður greitt þeim læknislaunin. Ég hef leyft mér að flytja um það fsp. á þskj. 162, hvað líði störfum þessarar milliþinganefndar og hvenær vænta megi skýrslu um þau störf, í þriðja lagi, hverjir eigi sæti í n., og í fjórða lagi, hver kostnaður hafi orðið við nefndarstörfin. Vænti ég þess, að greið svör fáist við þessu.



Herra forseti. Fyrirspurnin á þskj. 162 frá hv. þm. Barð. er í fjórum liðum, og mun ég leitast við að svara stuttlega í einu lagi því, sem að er spurt, en binda mig ekki við einstaka liði, og vænti þess, að það verði talið fullnægjandi. - Nefnd sú, sem hér ræðir um, var skipuð samkv. ósk í þál. 11. marz 1944, um skipun læknishéraða. Í fsp. stendur nú 1945, en mér er tjáð, að það hafi verið 1944. Nefndin var skipuð 5. apríl s. á., og voru skipaðir í hana: landlæknir án tilnefningar, Gunnar Thoroddsen prófessor skv. tilnefningu heilbr.- og félmn. Alþ. og Magnús Pétursson héraðslæknir skv. tilnefningu Læknafélags Íslands. Landlæknir var formaður nefndarinnar. Nefndin hefur borið fram eitt frv., í árslok 1944, um stofnun Staðarhéraðs á Snæfellsnesi og um frestun á stofnun Borðeyrarhéraðs, og varð það að l. Kostnaður við störf nefndarinnar varð á árinu 1944 kr. 2.271.18, þar af kr. 2.263,18 þóknun til hinna tilnefndu meðlima nefndarinnar. Síðan hefur enginn kostnaður verið greiddur vegna nefndarinnar. Ráðuneytið ritaði nefndinni 27. okt. 1947 og óskaði þess, að hún skilaði áliti hið allra fyrsta, en svar hefur eigi borizt við því bréfi. Ég hef ekki að svo komnu máli meira um þetta að segja.

Fyrirspyrjandi (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. upplýsingarnar. Þegar rætt var um frv. til l. um breyt. á skipun læknishéraða, upplýsti hv. 1. þm. N-M., að fyrir störf sín í n. hefði Gunnar Thoroddsen fengið 2.000 kr. greiddar fyrsta árið. Mér skilst þá á nýfengnum upplýsingum, að hér hafi verið farið rangt með af hv. þm. Vænti ég þess, að hann fái tækifæri til að leiðrétta þessi ummæli sín um hv. 7. þm. Reykv., og er það þó eigi nema brot af því, sem leiðréttingar þarf á varðandi þann góða mann. Ég þakka hæstv. ráðh. að öðru leyti og vænti þess, að honum megi takast að fá nefndina til að skila áliti fljótt. Er beðið eftir till. frá henni í sambandi við það mál.



Herra forseti. Þegar þessi n. var skipuð, nefndu heilbr.- og félmn. Alþ. einn fulltrúa í hana. Lít ég á hann sem fulltrúa Alþ. Hann á að bræða saman ólík sjónarmið á Alþingi. Haraldur Guðmundsson flutti till. til að reyna með henni að ná samkomulagi um þau ólíku sjónarmið, er fram höfðu komið. Hef ég ætíð krafizt þess, að Gunnar Thoroddsen, sem fulltrúi Alþingis í nefndinni, gengist fyrir því, að komizt yrði að einhverri niðurstöðu. - Annars lágu skriflegar upplýsingar um kaup nefndarmanna fyrir frá Stjórnarráðinu hjá sparnaðarnefnd, sem ég átti sæti í, og þar var talið, að 7. þm. Reykv. (GTh) hefði fengið 2.000 kr. fyrir nefndarstörfin. Hvernig því nú er neitað, skil ég ekki, nema 7. þm. Reykv. hafi skilað því aftur, er honum var greitt og sparnaðarnefnd var sagt frá á sínum tíma.



Herra forseti. Í l. nr. 109 frá 31. des. 1945 var ríkisstj. heimilað að láta smíða eða kaupa 30 nýja togara og taka til þess að láni allt að 60 millj. kr., og segir í l., að lánið eigi að greiðast upp, þegar skipin hafi verið seld. Í l. nr. 54 frá 1946 var ríkisstj. einnig heimilað að kaupa eða láta smíða fiskiskip, erlendis eða innanlands, með það fyrir augum, að þau verði seld einstaklingum, félagssamtökum eða bæjar- og sveitarfélögum, og taka til þess allt að 30 millj. kr. lán, og segir síðan, að lánið eigi að greiðast upp, þegar skipin hafa verið seld. Nú er það kunnugt öllum, að þessar framkvæmdir hafa verið gerðar. En í ræðu hæstv. fjmrh. við 1. umr. fjárl. komu fram athyglisverðar upplýsingar varðandi þetta mál. Ráðherrann sagði í þeirri ræðu, sem birt var í Morgunblaðinu tveim dögum síðar, að sjö togarar hefðu ekki getað fengið lán úr stofnlánadeildinni, og hefði ríkissjóður þess vegna orðið að taka að sér þessi lán til skipanna, sem næmu nú 17,5 millj. kr., og kom það einnig fram hjá hæstv. ráðh., að vaxtabyrði ríkissjóðs af þessu næmi 600–700 þús. kr. á ári, og hvað við kemur Svíþjóðarbátunum, þá væru það 13 bátar, sem ekki hefðu getað fengið lán úr stofnlánadeildinni, og hefði ríkissjóður vegna þeirra neyðzt til þess að lána tæplega 7½ millj. kr. Um þetta er fyrsti liður í fyrirspurn minni, hverjir hafi fengið lán hjá ríkissjóði til kaupa á togurum og bátum, samtals um það bil 25 millj. kr., og hve hátt lán hver lántakandi hafi fengið. Þá er enn fremur um það spurt, hvort ríkisstj. hafi veitt öll þau stofnlán til skipakaupa eða annarra framkvæmda, sem henni hafa borizt óskir um, og ef ekki, hvaða reglum hún hefur þá fylgt við lánveitingarnar. Í þriðja lagi er spurt um það, hvort ríkisstj. hafi gefið loforð um stofnlán eða útvegun stofnlána, sem ekki er enn þá búið að uppfylla, og ef svo er, hverjir hafi þá fengið slík fyrirheit og hvað há stofnlán hefur verið lofað að veita þeim eða útvega, hverjum fyrir sig. Loks er í fjórða lagi spurt um það, hvenær ríkisstj. hafi fengið heimild til þessara lánveitinga. Ég hef ekki getað séð þessa heimild neins staðar í lögum og veit ekki til þess, að hún hafi verið veitt. - Um þetta óska ég upplýsinga.



Herra forseti. Þessum bátaviðskiptum mun mega skipta í tvo kapítula, og eru Svíþjóðarbátarnir í þeim fyrri. Á árunum 1943 og 1944 hafði ríkisstj. með höndum athugun á möguleikum á smíði fiskiskipa í Svíþjóð. Eftir að leyfi sænskra stjórnarvalda var fengið fyrir smíði 45 tréskipa, voru uppdrættir gerðir af tveimur stærðum skipa, 50 rúmlesta og 80 rúmlesta, og tilboða leitað í smíði þeirra og jafnframt tilboða í vélarnar. Áður en tilboðin voru samþykkt, var spurzt fyrir um það hjá þingflokkunum, hvort þeir teldu rétt að samþykkja fram komin tilboð á umræddum 45 skipum, þrátt fyrir óvissu þá, sem var um kaupendur skipanna. Að fengnu samþykki allra þingflokkanna var sendiráðinu í Stokkhólmi hinn 19. sept. 1944 falið að samþykkja hagkvæmustu tilboðin. Væntanlegum kaupendum var tilkynnt, að þeir yrðu að greiða 125 þús. kr. upp í andvirði 50 rúmlesta skipanna og 150 þús. kr. upp í andvirði 80 rúmlesta skipanna. Vegna örðugleika kaupenda á greiðslu hins tilskilda framlags var það af stjórn þeirri, er tók við völdum í okt. 1944, lækkað niður í 60 þús. kr. á minni skipin og í 75 þús. kr. á þau stærri. Á árinu 1945 var samið um smíði 5 skipa til viðbótar, eða alls 50 skip. Fyrstu skipin komu heim á árinu 1946 og það síðasta á árinu 1948. Strax og ráðuneytið fékk uppgjör á smíðakostnaði hvers skips, en hann var mjög mishár innan hvers flokks vegna breytinga kaupendanna, voru eigendur krafðir um greiðslu. Þrátt fyrir hin hagkvæmu lánskjör, er stofnlánadeild Landsbankans veitir, gekk kaupendunum mjög erfiðlega að gera skil, sem stafaði fyrst og fremst af aflabrestinum á síldveiðunum. Öll skipin eru nú gerð upp nema 4, og nemur það með vöxtum ca. 2,6 millj. kr. Til þess að gera kaupendum skipanna kleift að gera upp, var kaupendum 17 skipa veitt lán úr framkvæmdasjóði, og nemur það kr. 1.038.253.37. Þá skulda 15 kaupendur eftirstöðvar, og nema þær kr. 2.747.04.27. Loks eru skuldabréf 13 kaupenda fyrir stofnlánum, sem Landsbanki Íslands geymir, en hefur ekki borgað út, sem nema kr. 7.396.000.00. Þá komum við að 2. kapítulanum, það er að segja þeim flokki báta, sem smíðaðir hafa verið innanlands. Á árinu 1945 ákvað ríkisstj. að láta smíða innanlands á næstu 1–2 árum 50 fiskibáta, ef kaupendur fengjust. Umsóknir bárust um fleiri báta, en ráðgert var að smíða, og var þá leitað tilboða í smíði þeirra. Síðar var ákveðið, að smíðaðir yrðu aðeins 26 bátar, 17 bátar 35 rúmlestir, 7 bátar 55 rúmlestir og 2 bátar 62 rúmlestir. Samningar um smíði bátanna voru á þá leið, að skipasmíðastöðvar áttu að leggja til allt efni og vinnu, ásamt öllum venjulegum tækjum og vélum að undanteknum aðalvélum, sem ráðuneytið átti að útvega sérstaklega. Við smíði bátanna hafa þeir reynzt nokkru stærri, en ráð var gert fyrir í upphafi, þannig: 35 rúmlesta bátar reyndust um 37–44 rúmlestir, 55 rúmlesta bátar reyndust um 66 rúmlestir, 62 rúmlesta bátar reyndust um 65 rúmlestir. Kostur hefur þetta þótt, að bátarnir reyndust þetta stærri, en þar sem verðið var miðað við rúmlestastærð, verða þeir talsvert dýrari. Söluskilmálar eru þeir, að kaupendur lögðu fram við kaup 100 þús. kr. fyrir stærri bátana og 70 þús. kr. fyrir þá minni. Í þremur tilfellum hefur aðeins verið krafizt 60 þús. kr. útborgunar fyrir minni bátana og einn bátur án nokkurrar útborgunar skv. þál. 23. maí 1947. Fiskveiðasjóður lánar um helming kostnaðarverðs, síðan koma lán úr styrktar- og lánasjóði fiskiskipa, 100 þús. kr. út á stærri bátana en 90 þús. kr. út á þá minni. Eftirstöðvar kaupverðsins lánar ríkissjóður til bráðabirgða gegn veði í bátnum. Bátarnir eru seldir fyrir kostnaðarverð að viðbættum 4% vöxtum af því fé, sem ríkissjóður hefur í þá lagt, hvern fyrir sig. Allir stærri bátarnir eru þegar seldir, og af þeim eru 8 þegar fulluppgerðir. Hefur söluverð þeirra numið samtals kr. 5.422.094.00. Um einn bátanna hefur svo um samizt, að skipasmíðastöðin sjálf ætlar að kaupa hann, án aflvélar. Af minni bátunum eru allir fullsmíðaðir. Þessir bátar eru allir seldir, og af þeim eru 9 fulluppgerðir, og hefur söluverð þeirra numið kr. 3.918.212.22. Frá sölu hinna hefur ekki verið formlega gengið, bæði vegna erfiðleika skipasmíðastöðvanna á því að gera fullkomin skil og tregðu kaupendanna á því að ganga endanlega frá kaupunum. Lán frá ríkissjóði til þessara báta, sem þegar eru uppgerð, þ. e. a. s. samþykktir hafa verið víxlar fyrir þeim, nema kr. 2.664.513.41. Þessa upphæð hefur ríkissjóður lánað út á uppgjör á innlendum bátum, þ. e. uppgerða reikninga, og viðbúið er, að það þurfi að lána til viðbótar kr. 1.159.033.37, svo að það, sem ríkissjóður lánar því til þessara báta, nemur samtals kr. 3.823.546.78. Að því er snertir þessi afskipti ríkisstj. af þessum málum, þá hef ég lýst því, að þau voru gerð fram að því, er ríkisstj., sem fór með völd til haustsins 1944, fór frá, með samþykki allra þingflokkanna. Síðar, þegar stofnlánadeild hafði ekki lengur fé til tilskilinna lána og útgerðarmenn gátu að öðrum kosti ekki gengið frá kaupunum, þótti sá kostur beztur fyrir ráðuneytið að lána til útgerðarmanna, án þess að fyrir því væri sérstök heimild í lögum, en það gaf auga leið, að hafa yrði tök á því, að þeir, sem hug hefðu á að eignast og gera út báta, gætu komið þeim í drift, eins og kallað er, og var þeim því lánað í beinu framhaldi af því, sem gert var, þegar um bátakaupin var að ræða á sínum tíma, og ríkið hafði áður hlaupið undir bagga. Annar var sá kostur að láta flytja bátana inn og standa af þeim þunga byggingarkostnaðarins og láta þá síðan standa í naustum, þegar ekki var hægt að greiða þá, og hygg ég, að flestir hafi séð nauðsyn þess að koma bátunum í gagn, þó að ríkið þyrfti þá að hlaupa meir undir bagga, heldur en í fyrstu var ætlunin. Þá er og hitt, að aflabresturinn á síldveiðunum hefur fært þetta allt á annan og lakari veg, en vonað var. Þá vil ég skýra frá því, að á s. l. ári var nokkrum hraðfrystihúsum heitið fyrirgreiðslu um lánveitingu eftir nokkurn tíma, og er nú leitað heimildar í 22. gr. fjárl. til að standa við það, og er svo ástatt fyrir eigendum húsa þessara og þeim héruðum, sem þau eru í, að stórtjón verður að, ef ekki er hægt að ljúka við þau. Hús þessi eru fjögur: eitt á Fáskrúðsfirði, eitt á Húsavík og tvö í Vestmannaeyjum. Um þessi mál í heild vil ég segja það að lokum, að allur sá stuðningur, sem ríkissjóður hefur orðið að láta í té, stafar af því, að stofnlánadeildin hefur ekki haft nægilegt bolmagn til að standa undir þeim bátum og fyrirtækjum, sem henni var fyrirhugað að gera. Ég vil svo að endingu taka undir það, sem hæstv. fjmrh. sagði, að ríkissjóður hefði engin stofnlán veitt, heldur fé til þess að stöðva ekki framleiðslu vegna fjárhagsvandræða.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherrum þær upplýsingar, sem þeir hafa gefið, og vona, að ég fái tækifæri til að kynna mér þær nánar. Hæstv. fjmrh. viðurkenndi, að hæstv. ríkisstj. hefði enga lagaheimild haft til ráðstafana þeirra, sem fyrirspurn mín fjallaði um, en hann sagði, að Alþ. hefði gert ráðstafanir og samþykktir, sem neytt hefðu ríkisstj. til þessa. Þá sagði hann, að ríkissjóður væri að vísu formlegur eigandi togaranna. Samkvæmt þessu skilst mér, að þeir hafi ekki enn verið seldir, ef ríkið er eigandi þeirra, og bráðabirgðalán öll eiga að greiðast upp, þegar skipin eru seld. En ef togararnir eru ekki seldir, vil ég spyrja hæstv. ríkisstj.: Með hvaða heimildum lánar ríkisstj. útgerðarfyrirtækjunum, sem reka togarana, þá með 600–700 þús. kr. meðgjöf á ári? Hvað snertir eitt þessara skipa, Jörund, þá held ég, að ríkið hafi ekki látið smíða það, heldur einstaklingur, og skilst mér því, að þar sé um hreina lánsstarfsemi að ræða. Ríkissjóður hefur lánað 1,5 millj. kr. út á það skip, án þess að Alþ. veitti heimild sína til þess, og skipið þar að auki utan við þá 30 togara, sem ríkið sá um smíði á. Hæstv. fjmrh. sagði, að ríkissjóður hefði yfirleitt ekki veitt stofnlán, en upplýsingar þær, sem hér liggja fyrir um lánveitingar, bæði til bátanna og Jörundar, sýna þó allt annað. Hæstv. ráðh. kallaði þetta bráðabirgða tilfærslu í reikningum og sagði, að 13 lánþegar, sem fengu lán út á báta, hefðu gefið út skuldabréf til ríkissjóðs að upphæð rúmar 7 millj. kr., sem lægju nú geymd í Landsbankanum. Er gott til þess að vita, að skuldabréfin eru þar í öruggum höndum, en þetta sýnir, að hér er um hreina stofnlánaveitingu að ræða og ríkissjóður hefur hér veitt stofnlán, hvað sem hæstv. ráðh. kann að nefna það. Hæstv. sjútvmrh. sagði, að nauðsyn hafi til borið að lána til bátanna til að koma þeim í gang. Það er annað mál, en ósvarað er því, hvers vegna ríkisstj. hefur gert þetta án heimilda frá Alþ., þegar skipin komu og ekki var hægt að ráðstafa þeim eins og lög mæltu fyrir.



Herra forseti. Það hefur verið á almannavitorði, að stofnlánadeildin hafði of lítið fé til að lána út á togarana. Ég stóð því í þeirri meiningu, að þetta vandamál væri óleyst enn þá, þar sem það hafði ekki verið lagt fyrir þingið, og kom mér því undarlega fyrir sjónir, þegar ég heyrði, að ríkissjóður hefði veitt lán í þessu skyni gegn 2½% vöxtum. Hæstv. fjmrh. sagði, að nýbyggingarráð hefði lofað stofnlánum út á alla togarana og að í því hefði falizt svo mikil skuldbinding, að ríkissjóður hefði verið bundinn við að standa við það, er geta stofnlánadeildar þraut. Ég er ekki vel kunnugur þessum málum, en tel rétt að athuga, hvort ríkissjóður er svo bundinn af þessu, að hann sé skyldur til að taka þetta að sér, ef það verður ekki leyst á annan hátt. Þá skal ég víkja að nokkru að hraðfrystihúsunum, en það var þeirra vegna, sem ég stóð nú upp. Hæstv. sjútvmrh. lýsti því yfir, að ráðuneytið hefði gengið í að útvega lán til þeirra húsa, sem sérstaklega illa væru á vegi stödd. Ég þekki dæmi þess, að húsbygging hefur verið strönduð og ráðuneytið hefur gengið í að útvega lán, og tel ég slíkt síður en svo ámælisvert. En ég vil benda á, að hraðfrystihúsin höfðu kannske einnig loforð frá nýbyggingarráði eins og togararnir. Ef svo er, er hér um tvenns konar framkomu að ræða, þar sem togararnir fengu strax lán með 2½% vöxtum hjá ríkinu, en hraðfrystihúsaeigendur hafa orðið að basla með bráðabirgðalán. Þetta vil ég benda á og að það verður að taka skipulega á málum frystihúsa þeirra, sem urðu of sein til að fá lán úr stofnlánadeildinni, og það er engin hliðstæða í því að togararnir fái strax hagstæð lán með 2½% vöxtum, á meðan hraðfrystihúsin eru á hrakhólum með sínar fjárreiður og háa vexti af lánum sínum. En hvort sem nýbyggingarráð hefur nú gefið þessum aðilum mismunandi loforð eða ekki, vildi ég vekja athygli á þessum vandræðum frystihúsanna og nauðsyn þess að finna viðunandi lausn á þessum málum.



Herra forseti. Ég hafði tvívegis í tíð hæstv. fyrrv. ríkisstj. spurt að því, hvað ríkisstj. hugsaði sér til að leysa lánavandræði þeirra, sem ekki komast í stofnlánadeildina. En ég fékk aldrei svar við þeim fyrirspurnum mínum, og nú koma loksins upplýsingar um það, hvað hæstv. fyrrv. ríkisstj. hafi gert í þessum efnum, - en nokkuð seint samt. Hv. þm. V-Húnv. gerði hér áðan þá athugasemd, hvers vegna mál þetta hefði aldrei verið lagt fyrir Alþ., og það var einmitt þess vegna sem ég nú kvaddi mér hljóðs. Ég gerði tvær tilraunir til að fá hæstv. ríkisstj. til að gera það, en allt kom fyrir ekki, og færði ég það þá sjálfur inn í þingið. Ég lagði fram frv. um breyt. á lögum um stofnlánadeildina, þar sem lagt er til, að 6. gr. sé felld niður, þannig að stofnlánadeildin fengi afborganir af eldri lánum, í stað þess að þær renna nú inn í seðladeildina, og hefði stofnlánadeildin þá haldið áfram að hafa 100 millj. kr. til útlána. Það var rangt hjá hæstv. fjmrh., að borgaðar hefðu verið aðeins 12 millj. kr. til seðlabankans, heldur hafa verið greiddar til hans 17 millj. kr., og er því fjármagn stofnlánadeildarinnar komið niður í 83 millj. kr. En sú fjárhæð, sem búið er að greiða til seðladeildarinnar, er nálega jafnhá upphæð og ríkið lánar nú til hinna 7 togara með ærnum tilkostnaði fyrir ríkissjóð. Þessir peningar væru því til umráða, ef Alþ. hefði viljað gera þá breytingu, að fé þetta væri ávaxtað hjá stofnlánadeildinni, en ekki hjá seðladeildinni. Enn fremur var lagt til í frv. mínu að breyta vaxtafyrirkomulaginu. Stofnlánadeildin lánar út gegn 2,5% vöxtum, og í frv. mínu er lagt til, að seðladeildin reikni 1% vexti af lánum sínum til stofnlánadeildarinnar, en þeir eru nú reiknaðir 2,4%, þannig að stofnlánadeildin lánar út með aðeins 0,1% vöxtum, sem sviptir hana öllum möguleikum til ódýrra lána. Ef hún hefði aftur á móti fengið lánin hjá seðladeildinni með 1% vöxtum, þá hefði hún getað grætt 1–1,5 millj. kr. á ári, en það er nóg til að standa undir hjálp við bátaútveginn. Þetta er aðeins reikningsspursmál fyrir Landsbankann, hvort gróðinn lendir hjá seðladeildinni, en þetta er bara tilhneiging til að hafa sem hæsta vexti. Þetta vandræðamál væri hægt að leysa, ef frv. mitt hefði verið samþ., og það er hægt að gera enn, því að ég mun gera tilraun til að taka málið upp að nýju, og þá verður hægt að leysa málið.



Herra forseti. Það er vist óhætt að fullyrða, að það vakti nokkra athygli hér í þinginu, þegar hæstv. fjmrh. skýrði frá því við 1. umr. fjárl. fyrir 1950, að ríkissjóður hefði lánað 25 millj. kr. til skipakaupa, og einnig með hvaða kjörum það var gert. Ég skal láta ósagt, hvort þessi aðgerð hæstv. ríkisstj. sé rétt eða röng, en það eru óneitanlega mikil hlunnindi fyrir þá, sem þessara lána urðu aðnjótandi, að fá þau með þessum kjörum úr ríkissjóði, og geri ég ráð fyrir, að margir hefðu viljað verða þeirra kjara aðnjótandi. En nú eru fleiri, sem lagt hafa í framkvæmdir í þeirri von að fá hagstæð lán og eru komnir vel á veg án þess að hafa fengið nokkra fyrirgreiðslu hjá ríkinu. Hæstv. atvmrh. upplýsti áðan, að nokkur frystihús hefðu fengið loforð fyrir fyrirgreiðslu um lánsútvegun til að ljúka framkvæmdum, sem verið væri að gera, og nefndi hæstv. ráðh. fjögur slík hús, ef ég man rétt. Nú er það ekki nema eðlilegt, að þeir, sem hér eiga hlut að máll, leiti aðstoðar hjá ríkisstj., þegar þeir fá ekki þau lán, sem þeir hafa treyst á að fá til að ljúka framkvæmdum sínum, og væri það ekki nema í samræmi við þá aðstoð, sem ríkissjóður hefur veitt til skipakaupa. En hæstv. atvmrh. tilgreindi aðeins fjögur hús, en mér er kunnugt um mun fleiri hús, er bygging var hafin á, vegna þess að menn fengu ádrátt eða fyrirheit hjá nýbyggingarráði um aðstoð, sem þeir hafa svo ekki fengið, og fæ ég ekki séð, að hægt sé að gera þar mun á aðilum. Ef ríkisstj. telur rétt að lána til húsa, sem þannig stendur á um, þá fæ ég ekki séð, að hægt sé að lána einum en ganga fram hjá öðrum, sem eins er ástatt um. Það var einkum vegna þessa, að ég kvaddi mér hljóðs nú, og vænti ég þess, að litið verði með skilningi á þessi mál.



Herra forseti. Það hefur verið sagt hér, að aðeins hafi verið tveir kostir fyrir hendi fyrir ríkisstj. í þessu máli. En þetta er rangt. Kostirnir voru þrír, og sá þriðji var að snúa sér til Alþingis. Það hefur ekki verið gert, og kemur þarna fram það, sem einkennt hefur tvær fyrrverandi ríkisstjórnir, að fara á bak við Alþingi sem allra mest. Það er mýgrútur af málum, sem afgreidd hafa verið af þeim upp á eigin spýtur, án þess að Alþingi hefði hugmynd um. Fyrir Alþingi er þessi einræðishneigð ákaflega alvarlegt mál. Hvað þetta mál snertir var ríkisstj. í lófa lagið að leggja það fyrir Alþingi, og henni bar skylda til þess. Nú er það upplýst af ríkisstj., að búið sé að lána 25 millj. kr. til skipakaupa. Það er nú búið að ákveða að byggja enn nýja togara. Á nú ríkissjóður líka að lána fé til þeirra togarakaupa? Ég spyr: Er það ekki ætlunin, að ríkissjóður láni líka fyrir nýju togarana? - Ég sé ekki, að neinir frekari möguleikar séu á því að komast hjá því, en að lána þessar 25 millj. Er ekki stofnlánadeildin tóm? Og hvar hefur þá ríkisstj. hugsað sér að taka þær milljónir?



Herra forseti. Ég held - út af ummælum hv. 1. þm. N-M., að það liggi ekki sérstaklega fyrir hér að ræða nýju togarakaupin eða hvað ríkisstj. hafi í huga gagnvart þeim. Væri það meiningin, virðist mér sem það mundi vera réttara að taka það undir sérstakan lið. - Þá sé ég ekki, að sé réttmætt ásökun, að ríkisstj. hafi haft sérstaka tilhneigingu til að fara á bak við Alþingi. Hitt er rétt, að það fellur oft í hlut ríkisstjórnar á hverjum tíma að verða að ráða fram úr aðstæðum, sem skapast vegna skuldbindinga Alþingis eða fyrrverandi ríkisstj., eftir því sem heilbrigð skynsemi segir til og tök eru á. Hvað snertir þetta mál, var það ábyggilega ekki heppilegt að láta bátana standa ónotaða á skipasmíðastöðvunum, þótt þeir, sem áttu að fá þá, væru ekki reiðubúnir til þess að greiða þá. Ný skip standa aldrei þannig í marga mánuði, án þess að þau fari að tapa sér og missa sitt gildi. Þegar þannig stóð á, var ekki annað fært en að greiða fyrir kaupunum. - Nú er langt frá því, að menn hafi yfirleitt ekki getað borgað togarana. Þeir, sem fengu stofnlán, lögðu fram sitt fé á móti, og lánin voru þeim næg hjálp. Mér virðist, að ráðið hafi verið fram úr þessu á eðlilegan hátt eftir atvikum. Annað mál er það, að það kemur til með að þurfa að gera í þessu efni sérstakar ráðstafanir með breytingu á lögum um stofnlánadeildina.



Herra forseti. Af því að ræðutíminn er hér takmarkaður við 5 mínútur, mun ég verða að láta mér nægja að minnast hér aðeins á eina hlið þessa máls, það atriði, sem hv. 1. þm. N-M. minntist hér á og svarað var af ríkisstj. með þjósti. Um það langar mig til að bera þessa spurningu upp fyrir þingið: Hvar er heimild fyrir því, að ríkisstj. taki lán, og hvar er heimild fyrir því, að ríkisstj. geti veitt lán, án þess að sérstök lög komi til? - Ég sem lögfræðingur þekki ekki þau lög.  Það virðist fullkomlega ástæðulaust af hendi stj. að svara af þjósti fyrirspurnum um þetta mál. Það virðist vera vafasamt, að hægt sé að ganga fram hjá þessu atriði. - Hvar eru lagaheimildirnar? Og ef farið er út fyrir þær - hvar eru þá takmörkin? Hér er sannarlega umhugsunar- og áhyggjuefni fyrir þessa stofnun, Alþingi.



Herra forseti. Ég held flestir menn hljóti að telja, að það hafi verið nokkuð óvenjulegur stjórnarathafnakafli í sögu þessa lands - kaupin á Svíþjóðarbátunum, nýsköpunartogurunum og svo bátabyggingarnar innanlands. Ég skal ekki segja, hve háa upphæð hér er um að ræða, sem ríkisstj. hefur hér tekið á sig fyrstu og mestu ábyrgðina af. En framkvæmdin á þessu, afhendingin á skipunum og viðskiptin við kaupendur, hefur sumpart lent á þeim mönnum, sem nú eru í ríkisstjórn og sumpart á öðrum. Og þegar hv. þm. Str. stendur hér upp náfölur af fólsku til þess að knésetja mig fyrir ósæmilegt hátterni, þá vildi ég mega minna þennan veraldarinnar lögspeking og óskeikula spámann á það, að fyrsta sporið á þessari braut var stigið að hans ráði og hans flokksmanna. Smíðin á Svíþjóðarbátunum á ríkisins ábyrgð innleiddi hér það ástand, að ríkisstj. færi að skipta sér verulega af þessum málum. - Svo stendur þessi hv. þm. hér upp og talar um það af miklum hroka og brigzlar um það, að ríkisstj. hefur orðið að slaka eitthvað til af illri nauðsyn í framkvæmd á málum, sem þessir sömu herrar eiga upptökin að. Lánveitingar í venjulegum skilningi hefur hér alls ekki verið farið út í. Og það er í vissu falli rétt, sem hæstv. fjmrh. sagði, að í raun og veru er hér um millifærslu að ræða, en ekki lántöku. Það var óhjákvæmileg nauðsyn að haga sér með bátana eins og atvmrn. hefur gert. Sami maðurinn - hinn ráðhollasti að allra dómi - hefur þar alltaf farið með þessi mál. Ég er ekki tilbúinn að taka í þessu efni við neinum skútyrðum af hv. þm. Str. Ég hef reynt með aðstoð mér betri manna að gera það, sem mér hefur verið fært að gera bezt í þessum málum, og miðað þær ráðstafanir við það, að þær kæmu framleiðslunni að sem mestum notum.



Herra forseti. Ég vil svara hv. 1. þm. S-M., þar sem hann spyr um skuldbindingu ríkissjóðs við togarana. Skuldbindingin er vafalaust sú, að ríkissjóður leggur fram fé til að kaupa togarana og getur ekki losnað við þá aftur nema greiða fyrir sölunni á þennan hátt, því að ekki er um að ræða kaupendur hér á landi, sem gætu greitt út allt kaupverðið. Ríkissjóður hlaut því að standa í skuld fyrir þetta við Landsbankann, eins og hann stendur raunar í dag. En til þess að koma skipunum á flot var gengið frá þessu á þann hátt sem gert hefur verið. Hv. 2. þm. Reykv. minntist á stofnlánadeildina, og þó að ég sé honum í flestu ósamþykkur, er lýtur að útlánum á fé og bankarekstri o. fl. slíku, get ég ekki varizt þeirri hugsun, hvort ekki sé athugandi eins og stendur að láta það fé, sem inn kemur sem afborganir og rennur nú í seðladeildina, renna í stofnlánadeildina og nota það í þeim tilgangi, sem þetta lánsfé er nú notað. En þetta fjármagn er nú talið 12 millj. kr., og sé ég ekki ástæðu til að rengja þá upphæð. Þetta mundi hrökkva langt til að veita þessum togurum stofnlán og mundi síðan endurgreiðast stofnlánadeildinni á næstu árum. Er mjög athugandi, hvort ekki beri að fara þessa leið. - Hvað viðvíkur spurningu hv. þm. V-Húnv. um, hvers vegna þetta hafi ekki verið lagt fyrir Alþ., þá get ég ekki svarað því, en vísa til hæstv. fyrrv. ríkisstj.



Herra forseti. Út af þessari fyrirspurn hv. þm. V-Húnv. vil ég geta þess, að henni mun verða svarað í tvennu lagi, nokkrum hluta hennar mun ég nú svara, en hæstv. atvmrh. mun síðan svara þeim hlutanum, er bátana varðar. 4. liður fyrirspurnarinnar er um það, hvenær ríkisstj. hafi fengið heimild til þessara lánveitinga. Það mun vera rétt, að ekki mun hafa verið sérstök heimild fyrir hendi, þegar þetta var gert, en það er öllum kunnugt, að Alþingi hafði gert þær ráðstafanir, sem neytt hafa ríkisstj. til þess að gera þessar lánveitingar.

Nú, það var skrýtið.

Mér skilst, að einn hv. þm. sé undrandi yfir þessu, en það er ljóst, að ríkissjóður hefur þarna ábyrgðir að bera á þessum togarakaupum og Svíþjóðarbátum og að það verður að taka afleiðingunum af því. Það er ekki hægt að draga þessa ábyrgð undan ríkissjóði, og það er enn fremur engum dulið, að fé það, sem stofnlánadeildinni var ætlað, hafði engan veginn dugað til þess að lána út á alla togarana, sem keyptir voru. Þá er það jafnframt öllum ljóst, að þegar að því kom, að ekki var hægt að veita meiri stofnlán, þá þurfti þó að gera einhverjar ráðstafanir í sambandi við þessi skip. Að því er varðar 1. tölul. fyrirspurnarinnar skal þessu svarað: Lán þau, sem hér mun vera átt við, eru til eftirtalinna skipa: Bv. Skúli Magnússon, Reykjavík, - Jón Þorláksson, Reykjavík, - Hallveig Fróðadóttir, Reykjavík, - Svalbakur, Akureyri, - Úranus, Reykjavík, - Jón forseti, Reykjavík, - Jörundur, Akureyri. Lánsupphæðin á hvert skip var upphaflega ca. 2,5 millj. kr., nema á togarann Jörund 1,5 millj. kr. Samtals var heimildarlánsfjárhæðin kr. 16.537.000.00, en lánin hafa nú greiðzt nokkuð niður, enda hefur þeim verið haldið í fullum skilum. Í rauninni er ekki rétt að orða það svo, að ríkissjóður hafi veitt lán til kaupa á togurum, heldur var hér um að ræða bráðabirgðatilfærslu milli reikninga í bankanum. Ríkissjóður skuldaði Landsbankanum þessar fjárhæðir vegna væntanlegra kaupenda á byggingarreikningi skipanna, og voru því til bráðabirgða útbúin lánsskjöl á skipin fyrir fjárhæðunum, sem bankinn síðan hefur í sínum vörzlum. Gagnvart skipunum, eða kaupendum þeirra, má því segja, að þeim hafi einungis verið veittur gjaldfrestur á hluta byggingarkostnaðarins, sem svarar stofnlánum þeim, sem þeir hefðu átt að fá, ef stofnlánadeildina hefði ekki þrotið fé. Eiginlegar lánveitingar í venjulegum skilningi var ekki um að ræða, þar sem ekkert lánsfé var greitt út, enda hefur ríkissjóður ekki afsalað neinu þessara skipa. Auk þess var það beint tilskilið, að ráðstöfun þessi væri aðeins til bráðabirgða, eða þar til úr rættist um fjárreiður stofnlánadeildar, og skyldi deildin yfirtaka skuldabréfin til sín strax eða jafnharðan og hún hefði bolmagn til og skuld ríkissjóðs á byggingarreikningi skipanna þá lækka að sama skapi eða hverfa. Orsakir þessarar fjárþurrðar stofnlánadeildar lágu aðallega í verðhækkunum nýsköpunartogaranna, sem aftur leiddu til þess, að þeir fengu, svo sem þeir áttu kröfu til, hærri stofnlán en upphaflega hafði verið áætlað í annan stað dró seðladeild Landsbankans inn strax á fyrsta ári, eða áður en stofnlánadeild hafði lokið útlánum til nýsköpunartogaranna, nokkuð af starfsfé deildarinnar, eða sem svaraði því, sem lántakendur stofnlánadeildar greiddu jafnóðum sem afborganir af lánum. Hefur seðlabankinn nú dregið inn ca. 12 millj. kr. af fé því, sem upphaflega var ætlað deildinni til ráðstöfunar. Í 4. lið fyrirspurnarinnar er spurt um heimild ríkisstj. til þessara lánveitinga. Það er rétt, að bein formleg heimild er ekki fyrir hendi, heldur var ráðstöfun þessi byggð á óhjákvæmilegri nauðsyn, sem stafar af ráðstöfunum Alþingis varðandi skipakaupin. Þegar samningar voru gerðir við kaupendur togaranna á sínum tíma, var þeim heitið stofnlánum, ¾ og 2/3 hlutum byggingarkostnaðar, og stóð nýbyggingarráð fyrir hönd ríkisins að þessum samningum (sbr. bréf ráðuneytisins, dags. 7. okt. 1947). Þessi skuldbinding var greinileg ákvörðunarástæða fyrir kaupunum af hálfu kaupenda, enda hefðu þeir ekki ráðið við þau að öðrum kosti. Nú þegar síðustu skipin komu, var stofnlánadeildin þrotin að fé til útlána. Öll höfðu skip þessi greitt með fullum skilum þann hluta byggingarkostnaðar, sem þeim bar að leggja fram skv. samningum. Þegar nú ekki reyndist unnt að útvega skipunum stofnlán, svo sem tilskilið var, voru aðeins tveir kostir fyrir hendi: annaðhvort að leggja skipunum við landfestar um ófyrirsjáanlegan tíma - og þar væru þau enn, eða þá hitt, að veita þeim gjaldfrest, þar til aðrar ráðstafanir yrðu gerðar um lánsfjáröflun stofnlánadeildarinnar. Fyrri leiðin gat varla komið til greina, enda vafasamt, að kaupendur, sem alla samninga höfðu haldið af sinni hálfu, hefðu að lögum þurft að sætta sig við slíkt. Þótti þess vegna að öllu athuguðu rétt og óhjákvæmilegt að velja síðari kostinn. Var Landsbankanum (stofnlánadeild) því falið að ganga frá formlegum lánsskjölum og annast innheimtu vaxta og afborgana. Þess er áður getið, að ríkissjóður hefur ekki afsalað neinu þessara skipa og er þess vegna enn formlegur eigandi þeirra, nema Jörundar. 2. liður fyrirspurnarinnar er svo hljóðandi: „Hefur ríkisstj. veitt öll þau stofnlán til skipakaupa eða annarra framkvæmda, sem henni hafa borizt óskir um, og ef svo er ekki, hvaða reglum hefur hún þá fylgt við lánveitingarnar?“ Yfirleitt má segja, að ríkisstj. hefur ekki staðið í því að veita stofnlán, heldur hefur hún neyðzt til þess að lána til bráðabirgða, eins og áður er tekið fram. 3. liður fyrirspurnarinnar er þannig: „Hefur ríkisstj. gefið loforð um stofnlán eða útvegun stofnlána, sem ekki er enn búið að uppfylla, og ef svo er, hverjir hafa þá fengið slík fyrirheit, og hvað há stofnlán hefur verið lofað að veita þeim eða útvega, hverjum fyrir sig?“ Mér vitanlega hafa ekki verið gefin nein loforð um stofnlán, sem svo stendur á um, nema vera skyldi til nokkurra hraðfrystihúsa, en fyrir lánum til þeirra og til Svíþjóðarbáta og bátabygginga innanlands mun hæstv. atvmrh. gera grein síðar.



Herra forseti. Viðvíkjandi fyrirspurn þeirri, sem var lögð hér fyrir, er það rétt hjá hæstv. fjmrh., að um það ber að saka fyrrv. ríkisstj., en hún lenti í vandræðum, vegna þess að stofnlánadeildin gat ekki veitt þau lán, sem gert hafði verið ráð fyrir. Viðvíkjandi þeirri fyrirspurn, hvers vegna þetta hefði ekki verið lagt fyrir Alþ., en það var ábyggilega á milli þinga, sem fyrstu skipin komu, og var þá þessi háttur á hafður að leyfa mönnum að ráða á skipin. Gangur málsins var sá, að eigendur fóru út og sóttu skipin, og svo komu þá tilfelli, þar sem stofnlánadeildin gat ekki veitt þeim lán, og var þeim þá leyft að skrá á skipin, en ekki gefið afsal. Að sumu leyti get ég annars verið því samþykkur, sem hér hefur verið drepið á, m. a. af hæstv. fjmrh., að það þurfi að gera endurbætur á lögunum um stofnlánadeildina; það hefur oft áður komið til tals, og tók hv. 2. þm. Reykv. það réttilega fram, að hann hefur áður bent á það. Ég get hugsað, að þessi vandræði, sem hér virðast vera fyrir höndum, megi leysa tiltölulega auðveldlega og með miklu auðveldara móti en margt annað, sem óleyst er í þessu landi. Hvað snertir þessar 25 milljónir, sem veittar hafa verið til kaupa á skipum, þá stendur ýmislega á um það. T. d. eru um 8 millj. af því til Svíþjóðarbátanna.

Er ekki sumt af því með venjulegum vöxtum?

Jú, mikið af því er með venjulegum vöxtum. Mennirnir deponeruðu víxlum fyrir sínu framlagi. - Þá þarf hér einnig að líta til hraðfrystihúsanna, að svo miklu leyti sem þau hafa verið háð bönkunum með sitt stofnfé. Þá vil ég með nokkrum orðum geta afskipta nýbyggingarráðs af þessum málum, því að þau hafa verið mjög mistúlkuð og á það ráðizt að tilefnislausu. Menn hafa talað um „loforð“ nýbyggingarráðs og „svik“, og er það dálítið frítt útlagt. Þau fyrirheit, sem það gaf, voru meðmæli með lántökum, grundvölluð á kostnaðaráætlunum. Ákveðnir menn, sem störfuðu að því í ráðinu, fóru í gegnum alla reikninga og áætlanir, og ráðið mælti eftir niðurstöðum þeirra með lánum eftir því, hvernig málin voru vaxin. En það gat ekki lofað lánum, aðeins mælt með þeim samkvæmt þeim lögum, sem það starfaði eftir. Þetta hefur mjög verið misskilið og á þessa aðila ráðizt af þeim sökum, og vildi ég því nota þetta tækifæri til að benda á þetta. Meðmæli þess var skyldugt að gefa, en það kom svo til kasta stofnlánadeildarinnar að sinna lánbeiðnunum.