Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég hafði orð á því við 2. umr., að til mála kæmi að breyta 3. gr. frv., og hugsa mér nú að bera fram brtt., sein verður að vera skrifl., því að á öðru á ég nú ekki kost. Ég hef átt tal við meðnm. mína í allshn. um þetta, en till. er ekki flutt af hálfu n., og hafa þeir óbundnar hendur í atkvgr. um hana. Brtt. er á þá leið, að í 2. gr. á eftir orðunum „svo sem í 1. gr. segir“ komi innskot: nema annað hafi verið ákveðið með samningum við verzlanir eða fundarsamþykktum í samvinnufélögum. - Eins og þeir menn vita, sem til þekkja, er engin ástæða til að banna mönnum að samþykkja af eigin hvötum eða semja um það greiðslufyrirkomulag, sem þeir telja hagkvæmast í viðskiptum. Ég hygg framkvæmd þessarar löggjafar afar örðuga, nema brtt. verði samþ.



Herra forseti. - Ég er ekki enn búinn að skilja að fullu, hvað átt er við með þessu frv., og vildi gjarnan fá vitneskju um það hjá hv. allshn. og dálitlar útskýringar, áður en ég þarf að greiða um það atkv. Í 1. gr. er gert ráð fyrir, að eitthvað af afurðum lands eða sjávar sé strax borgað föstu verði, þegar selt er. Það er rétt, að þetta hefur verið gert í nokkrum mæli, en ekki mjög miklum. En síðari árin hefur hitt verið tíðara, að ekki hefur fengizt upp fyrr en löngu síðar, hvað vörurnar seldust í rauninni fyrir, og við það getur löggjöf sem þessi ekki ráðið. Hins vegar gerir 3. gr. ráð fyrir, að Hagstofa Íslands ákveði gangverð afurðanna, fast verð. En hvaða aðstöðu hefur hagstofan til þess? Ég veit ekki til þess, að hún hafi starfað svo að utanríkisverzlun eða útvegun verzlunarsambanda, að hún hafi þar sérþekking umfram eða til jafns við verzlunarfyrirtæki, t.d. til að setja verð á fisk, sem síðan verður seldur til Portúgals. Eða tökum ull til dæmis. Þegar ullin, sem í landinu er, verður seld 2–4 árum eftir, að verzlanir taka við henni, selst hún án minnsta tillits til þess, hvað hagstofan kynni að hafa metið hana í fyrstu. Mér finnst tæplega gerlegt að ætla þeim dómstóli að dæma um þetta, sem ekki tekst að sýna, að sé til þess fær. En e.t.v. skýrir n. þetta, og líklega er þetta nokkru skárra en það var upprunalega í frv. En ég sé ekkert gagn í frv.



Ég hef lengi ver ið þeirrar skoðunar, að aldrei kæmist gott lag á viðskipti í landinu, fyrr en vöruskiptaverzlun væri afnumin og peningaviðskipti kæmu alls staðar, og ég held, að þeirri skoðun sé að vaxa meira og meira fylgi í landinu, eftir því sem menn hugsa þetta nánar. Það má segja, að frv. sé aðeins dálítið spor í átt til þess, en það er gott spor og þarft, og má ekki draga úr áhrifum þess. Hv. 2. þm. N.-M. fann að 3. gr. og afskiptum hagstofunnar af þessum málum. Við vitum, að svo að segja allar landbúnaðarafurðir og mikið af sjávarafurðum er lagt í verzlanir með lága áætlunarverði eða alveg óákveðnu og von um uppbætur síðar. Vandi hagstofunnar um verðákvörðun nær því eigi nema til þeirra varna, sem eru seldar fastákveðnu verði, og styðst hún vitanlega í hverju tilfelli við umsagnir réttra verzlunaraðila. Get ég því lítið gert úr aðfinnslum hv. þm. Ef brtt. hv. 1. þm. Árn. yrði samþ., væri frv. gert að engu, hvað samvinnufélög snertir, þar sem ákvæðum þess mætti kollvarpa með einfaldri meirihlutasamþykkt í félagi, en meirihlutasamþykkt um að fylgja l. væri aftur með ýmsum ráðum hægt að hindra. Annaðhvort er að taka samvinnufélög alveg undan þessum l. eða fella brtt. og láta sama gilda um þau sem aðrar verzlanir. Vilji menn á annað borð samþykkja frv., eiga þeir ekki að eyðileggja það með brtt.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Hv. 2. þm. N.-M. spurði n., hvernig hagstofan færi að því að reikna út verð, sem leggja ætti á vörur. Ég er honum samdóma um, að þetta er nokkrum erfiðleikum bundið. En eftir nokkra íhugun taldi n. þetta ekki vera svo mikilsvert atriði, að rétt væri að fara að gera á því aðra skipan að óreyndu. Vitanlega yrði hagstofan að styðjast við þær verzlanir, sem við sölu þessara afurða hafa fengizt, og fara um það eftir reglugerð, sem 3. gr. mælir fyrir um. Ég býst við, að því megi treysta, að hagstofan fari varlega. Hv. þm. A.-Húnv. taldi brtt. mína spilla frv. Er það þá skilningur hans á frv., að það eigi að verða samvinnu manna og sameiginlegum félagsvilja fjötur um fót? Brtt. getur ella engu spillt, þar sem hún veitir mönnum aðeins frelsi til samþykkta og samninga, sem þeir kjósa sjálfir að gera eða meiri hluti félags. Mér finnst reynslan benda til þess, að frelsi til þessa yrði alls ekki óhagkvæmt kaupfélagsmönnum. Ég vona, að hv. þm. samþykki brtt. mína. Á hinn bóginn vil ég ekkert amast við sjálfu frv., að því leyti sem það getur komið til framkvæmda.



Mér er ekki fullljóst, hver er tilgangurinn með flutningi þessa frv., en þó lízt mér það vaka fyrir þeim, er standa að frv., að þeir ætli sér að hlynna eitthvað að framleiðendum íslenzkra afurða við sjávarsíðuna og til sveita með því að setja l. um það, að öllum verzlunarfyrirtækjum sé skylt að greiða andvirði afurðanna í peningum. En ég verð að segja, að mér finnst, að þeim tilgangi að bæta á einhvern hátt hag framleiðenda til sjávar og sveita sé alls ekki náð með þessu frv., heldur gæti ég hugsað mér, að frv., ef að lögum verður, mundi verka þeim í óhag. Til þess að þau ákvæði, sem í frv. felast, fái notið sín, þarf bæði kaupfélögum og kaupmönnum að vera skylt að kaupa afurðirnar með því verði, sem hagstofan ákveður, en slíkt er ekki að finna í frv., enda hefur líklega ekki neinn ætlazt til þess, að það yrði leitt í l. Vitanlega geta verzlanir og önnur fyrirtæki neitað að kaupa afurðirnar eða taka þær í umboðssölu, og varla geri ég ráð fyrir, að framleiðendur mundu telja slíkt til hlunninda. Við skulum t.d. taka eina vörutegund, ullina, og gera ráð fyrir, að lög um þetta efni hefðu verið til 1941, þegar bændur komu með ull sina í verzlanir til sölu. Ég er í miklum vafa um, að kaupfélög og kaupmenn hefðu séð sér fært að taka þessa vöru í umboðssölu og borga hana út samkv. útreikningi hagstofunnar, þegar ullarmarkaðurinn leit svo illa út. Enda hefur það komið á daginn, að erfitt hefur verið að selja þá vöru. Ullin frá 2 árum liggur í vöruskemmunum enn þá úti um allt land. Ég er í miklum vafa um, að verzlunarfyrirtækin sjái sér fært að kaupa ull á þessu ár í eða taka hana í umboðssölu og borga fyrir hana e.t.v. háar upphæðir, ef frv. þetta verður gert að lögum. Mér er reyndar kunnugt um það, að kaupfélögin greiddu strax nokkuð út á ullina árið 1941 og líka 1942, en ef lagafyrirmæli svipuð þeim, sem felast í frv., hefðu þá verið í gildi, hefði það getað orsakað, að kaupmenn og kaupfélög hefðu kippt að sér hendinni og ekki viljað taka þessa vöru, og hefðu þá framleiðendur orðið að sitja með hana svo og svo lengi. Þetta gæti sem sagt orðið til þess, að kaupfélög og kaupmenn tækju ekki við vöru, sem erfitt er að selja, og gæti það komið sér mjög bagalega fyrir framleiðendurna. Hv. þm. A.-Húnv. var að minnast á vöruskiptaverzlun, sem hann nefndi svo, og sagði, að hún þyrfti að hverfa. Ég veit ekki til þess, að hér á landi sé nokkurs staðar vöruskiptaverzlun eða hafi verið seinustu áratugina, nema þá e.t.v. lítils háttar milli einstakra manna. En í verzlunum, smáum sem stórum, þekkist slíkt ekki nú orðið. Það getur vel verið, að hann hafi meint lánsverzlun, og það er rétt, að hún er til, og það líklega nokkuð víða, en það er sitt hvað, lánsverzlun og vöruskiptaverzlun, og má ekki rugla því saman. T.d. er hér í Rvík töluvert um lánsverzlun, eftir því sem ég bezt veit. En þetta er óðum að breytast. Samþykktir kaupmannastéttarinnar ganga í þá átt að taka upp „kontant“verzlun, þótt eigi muni það komið til framkvæmda að öllu leyti hér enn. Enn fremur get ég upplýst, að viða annars staðar á landinu hefur peningaverzlun verið tekin upp. Um það er mér kunnugt. Við það kaupfélag, sem ég veiti forstöðu, var tekin upp peningaverzlun í ársbyrjun 1942, og félagið borgar verð fyrir afurðir í peningum, þegar þess er óskað. Eins verða þeir, sem vörur kaupa hjá félaginu, að borga þær við móttöku. Þetta er samkv. ákvörðun sjálfra félagsmannanna, og mér þykir það einkennilegt, ef á að fara að meina slíkum félagssamtökum að hafa þær aðferðir við verzlunarreksturinn, er þeim þykja hentugastar. Með þess konar afskiptum finnst mér að óþörfu tekinn ákvörðunarréttur af mönnum. Hér er um mörg afurðasölufélög að ræða, svo sem mjólkurbú og sláturfélög bænda, en útgerðarmenn hafa lýsissamlög og fisksölufélög. Mér finnst það mjög óréttmætt, ef á að fara að hindra það, að þessi félagasamtök setji sjálf reglur um borgun afurðaverðsins, eftir því sem þau telja sér bezt henta. Hv. þm. A.-Húnv. sagði enn fremur, að með brtt. hv. 1. þm. Árn. væri verið að gera að engu ákvæði frv. gagnvart samvinnufélögunum. Það er ekki rétt hjá hv. þm., ef hann heldur, að brtt. nái einungis til samvinnufélaga, - hún nær einnig til allra þeirra einstaklinga, sem vilja sjálfir semja við kaupmenn sina um greiðslu afurða. Þetta getur líka komið sér vel fyrir kaupmennina, þar sem þeim yrði ekki gert ókleift að taka við vörum, sem þeir geta ekki borgað út við móttöku, samkv. útreikningi hagstofunnar, og eins fyrir þá, sem afurðirnar hafa, að þurfa ekki að liggja með þær óseldar, e.t.v. um langan tíma. Mér finnst því sjálfsagt að samþykkja þessa brtt., þar sem hún gefur bæði félagsheildum og einstaklingum þann sjálfsagða rétt að haga þessum málum eftir því, sem þeim hentar bezt. Ef þessum aðilum - framleiðendum til sjávar og sveita og verzlunarfyrirtækjum - væri meinað að gera með sér samninga um viðskiptin, gæti það orðið til erfiðleika fyrir báða aðila, þar sem það gæti vel komið fyrir, að kaupfélög og kaupmenn sæju sér ekki fært að taka afurðir eins og t.d. ullina, sem ég gat um áðan, gegn staðgreiðslu, með verði, sem hagstofan setti, án þess að verða brotlegir við l.



Ég vildi gjarnan segja nokkur orð um þetta frv., þar sem ég á sæti í allshn., sem fjallaði um málið. Að víssu leyti er frv. þetta ekki stórvægilegt, þó að það sé til bóta. Aðaltilgangur þess er að skylda þá, sem taka afurðir framleiðenda til sjávar og sveita til kaups, að borga þessar afurðir strax og seljandi óskar, en ekki að geyma greiðslu á þeim svo og svo lengi framleiðendum í óhag. Eins og háttað er nú greiðslu þeirra afurða. sem smáútgerðarmenn og bændur framleiða, þá er það ástand ekki viðunandi, vægast sagt. Með því fyrirkomulagi, sem nú er á þessu, eru þessar tvær stéttir allt of háðar verzlunarfyrirtækjunum, eins og t.d. á sér stað við Eyjafjörð. Þar hafa verzlunarfyrirtækin afurðaverð þessara framleiðenda meira og minna sem rekstrarfé, og þar er féð bundið inni um lengri eða skemmri tíma, sem framleiðendurnir nauðsynlega þurfa þó að fá, til þess að þeir geti haldið betur á framleiðslu sinni og haft betra rekstraryfirlit yfir starfsemi sína. Um ákvæði frv., sem lýtur að Hagstofu Íslands, Ég hef ég alltaf skilið það ákvæði svo, að hagstofan leitaði sér upplýsinga hjá útflytjendasamböndum, Sambandi íslenzkra samvinnufélaga, stórkaupmönnum og fiskkaupmönnum, áður en hún gæfi út ákvarðanir sínar varðandi afurðaverðið. Og mér kemur ekki til hugar annað en að hagstofan fari varlega í sakirnar, hvað snertir sölu afurða í umboðssölu, þegar óvissa ríkir um, það hvernig þær muni seljast. Það er augljóst, að ekki er hægt í sumum tilfellum að greiða út fyllsta verð, sem hægt er að fá, og láta þannig alla áhættuna falla á kaupfélög eða kaupmenn. Tilgangurinn með því að láta Hagstofu Íslands hafa þetta í hendi sinni er sá, að hún ákvæði verðið, sem stundum getur orðið mjög vægt, eftir að hún hefur aflað sér þeirra beztu gagna um það, sem hægt er að fá í hverju tilfelli, og við það verði svo kaupmenn og kaupfélög að sætta sig og borga til smáútgerðarmanna og bænda, um leið og afhending afurðanna fer fram, eða þegar seljandi óskar. Með brtt. hv. 1. þm. Árn. finnst mér, að sé veriðað afnema frv., og væri þá miklu réttara að fella það heldur en að samþ. svo mótsetningafullt. 1. gr. frv. er sem sagt gersamlega strikuð út, ef brtt. er samþ. Það yrði blátt áfram hlægilegt fyrir hv. Alþ. og því ósamboðið með öllu að láta annað eins frá sér fara og frv. þetta með brtt. hv. 1. þm. Árn. Auk þess er í brtt. mótsögn, þar sem í 1. gr. frv. er sagt: „nema að svo hafi áður sérstaklega verið um samið.“ Um það, að kaupfélög og kaupmenn muni halda að sér höndunum og ekki taka afurðirnar til sölu, ef frv. þetta verður að l., það get ég ekki ályktað, eins og málið liggur fyrir. Það stendur alveg sérstaklega á með ullina, og er ekki hægt að taka hana sem dæmi í þessu tilfelli, þar sem stríðsorsakir hafa ráðið því, hvernig söluerfiðleikum hennar er háttað. Þetta er alveg einstætt mál, og ég býst við, að Hagstofa Íslands hefði ekki farið að gera neitt, sem bæði bændur og kaupfélög og kaupmenn hefðu ekki getað fallizt á vegna þessa óvenjulega ástands með sölu ullarinnar. En aðalatriðið er, að frv. er til bóta og þá fyrst og fremst 1. gr. Með frv., ef að l. verður, er bæði smáútgerðarmönnum og bændum gert hægara með að stunda atvinnurekstur sinn og efla hann. Enn fremur fá þeir með þessu betra tækifæri til þess að hafa heildaryfirlit yfir atvinnureksturinn og afkomu hans. Þess vegna er ég á móti brtt., en vil leggja til, að frv. verði samþ. eins og það nú er orðið.



Ég lít svo á, að ef löggjöf á að setja á annað borð um þetta atriði í viðskiptalífi þjóðarinnar, þá sé það frv., sem hér liggur fyrir, svo vægt, að óþarft sé að fleyga það og draga úr því með brtt. þeirri, sem flutt hefur verið við frv. Hv. 1. þm. Árn. var að segja, að sjálfsagt væri að leyfa félagsmönnunum sjálfum að ákveða, hvernig greiðslu afurða skyldi hagað. Það er nú svo og svo með það. Eru það ekki fulltrúar félagsins, sem þar ráða, hvaða tilhögun sem einstakir bændur kynnu að óska sér á þessu? Mér er og kunnugt um það, að við fjöldann allan af' kaupfélögum úti um land allt verzla utanfélagsmenn meira og minna, koma bæði með innlegg og taka út vörur. - Ekki mundu þeir mikið hafa að segja um úrskurð þann, sem kaupfélagið mundi gera í þessu efni. - Það mundu ekki verðu þeir, sem réðu, hvað ofan á yrði, og mundu líka varla vera taldir hafa rétt til þess. Þá var hv. þm. V.-Húnv. að segja, að komið gæti fyrir, að verzlunarfyrirtæki og félög mundu ekki taka á móti afurðunum til kaups og sölu. Ég tel varla ástæðu til þess að taka þessa aths. alvarlega, því að naumast er hægt að ætla, að bændur færu sjálfir að leggja á móti því, að kaupfélög tækju við þeim afurðum, sem framleiddar yrðu á félagssvæðinu. Við þekkjum og það, að oftast er kapp um það hjá verzlunum að ná í þessar afurðavörur, svo að við getum látið þessa aths. hv. þm. V.-Húnv. alveg hjá líða í þessu tilfelli. En þar sem hv. þm. V.-Húnv. minntist á það fyrirtæki, er hann veitir forstöðu, þá er mér ánægja að segja frá því af nokkrum kunnugleika, að því fyrirtæki er stjórnað af miklum myndugleika, og það er alveg rétt hjá honum og vert að ljá því athygli í þessu sambandi, að hjá honum hefur verið tekin upp fyrir nokkru hrein peningaverzlun, og er það til fyrirmyndar. Enda er það alveg víst, að það verzlunarfyrirkomulag, hefur þar gefizt vel og verzlunin þar verið mjög hagstæð. Ég kalla það vöruskiptaverzlun, þegar lagðar eru afurðir inn í verzlun og teknar út á þær vörur aðrar vörur allt árið um kring og reikningur ekki gerður upp fyrr en í árslok. Ég kalla það vöruskiptaverzlun, sem er óhagkvæm, og að réttara sé að hafa þá aðferð, sem höfð er við hans kaupfélag. Þá sagði hv. þm., að munur væri á vöruskiptaverzlun og lánsverzlun. Það var óþarft fyrir hann að vera að fræða okkur á því, vegna þess að allir vita, að það er tvennt ólíkt. Lánsverzlun er enn, því miður, töluverð, en hún virðist óðum vera að hverfa. En þessar tvær tegundir verzlunar þurfa báðar algerlega að þoka fyrir þeirri einu og réttu aðferð í viðskiptunum að hafa hreina peningaverzlun. Þess vegna vil ég ekki leggja til, að brtt. verði samþ., en að frv. verði samþ. eins og það nú er.



Það vill oft verða dálitið erfitt, þegar löggjafinn á að fara að semja l., sem grípa inn í ákveðin lögmál viðskiptalífsins, og er einmitt dálitið „interessant“ að athuga það frv., sem hér liggur fyrir, frá því sjónarmiði. Um 1. gr. frv. er ekki nema allt gott að segja. Þar er verið að tryggja, að ekki sé hægt að draga svo og svo lengi að greiða afurðaverð seljandanum í óhag eða að hægt sé að jafna greiðslur upp með skuldajöfnuði. Fyrir um 40 árum var það gert að skyldu að greiða verkamönnum kaup sitt í reiðu fé, en þá var til allrar óhamingju samt sleginn sá varnagli, að þetta þurfti ekki að koma til greina, ef öðruvísi hafði verið um samið milli vinnuveitenda og verkamanna. Þetta hefur kostað verkalýðinn mikið. Miklu starfi hefur verið fórnað til þess að fá þetta numið burtu, að ekki væri hægt að kúga verkamanninn til þess að semja um greiðslu launa sinna honum til stórkostlegra óþæginda. Það er nú fyrst á þessum seinustu árum, að verkalýðssamtökin hafa orðið það sterk að geta létt þessu af sér og fengið laun sín útborguð á víssum tímum með víssu millibili. Þess vegna er það ekki nema eðlilegt, að okkur sé illa við eitt atriði í þessu frv., í 1. gr., þ.e.a.s. orðin: „nema svo hafi áður verið sérstaklega samið um. En ég get svo sem vel skilið þá, sem séð hafa sig knúða til þess að koma fram með þetta ákvæði í frv. Þessi ákvæði rekast svo á í öllum viðskiptum í okkar kapitalistiska þjóðfélagi. Ef það væri ákveðið, að enginn mætti hafa skuldaviðskipti, mundu þessi l. reka sig á hinn grimma veruleika. Það er yfirleitt erfitt að selja vörur, eins og nú stendur. Þegar þetta „idiotiska“ lögmál markaðslögmálið - er látið gilda, þá rekur það sig á. Þeir, sem geta keypt vörurnar, vilja ekki kaupa þær. Þá verða árekstrar, kreppur skapast. Þegar verið er að tala um að skylda menn til að selja vörur með ákveðnum skilmálum, þá er það ekki hægt. Það verður að taka til athugunar allt viðskiptakerfið í heild. Það er ekki hægt að segja bændum að selja svo og svo vöru sina. Ég býst ekki við, að það sé verið að setja þessi l. vegna ástandsins, sem nú ríkir, - setja þau fyrir það tímabil, sem nú stendur yfir, - a.m.k. væri það ekki hyggilegt. Það ætti heldur að setja lög fyrir tímabilið eftir stríðið, l. um greiðslu íslenzkra afurða, sem koma ætti að gagni þá. Ég veit það ósköp vel, að það er ekki hægt að setja slíka löggjöf án þess að gripa mjög róttækt inn í viðskiptalífið, róttækar inn í allar greinar þess en þetta frv. gerir ráð fyrir. Viðvíkjandi 2. gr., þá er þar tvennu blandað saman, - tvö mismunandi verk, sem unnin eru. Annars vegar að setja reglur um, hvernig bezt sé að haga sölu íslenzkra afurða, hins vegar skuldaviðskipti þeirra, sem kaupa og selja þessar vörur. Þetta ætti að vera aðskilið. Það ætti að vera verkefni sérstakra lánsstofnana að lána út á þessar vörur. Það ætti ekki að gefa kaupmönnum eða samvinnufélögum sérstakt vald í þessu efni, vegna þess að í því felst hætta. Þegar ríkið fer að setja svona lög, ætti það sjálft að hafa lánsstofnun, sem lánaði sjómönnunum út á fiskinn og bændum út á afurðir sínar. Það er hægur vandi fyrir þm. að setja reglur um, að bankinn skuli lána svo og svo mikið út á þessar vörur. Ef menn vilja stíga svona skref, verða menn að gera meira og sjá, hvað á eftir kemur, ef menn vilja gera eitthvað annað en „bluff“. Það þarf að gera „sósíalistiskar“ ráðstafanir. Ég set þetta ekki fram af því, að ég búist við, að orð mín um þetta efni hafi áhrif, heldur til þess að minna á, að ekki þýðir að setja lög nema menn horfist í augu við veruleikann. Ef menn vilja gera eitthvað, en slá vindhögg, verða menn að vera við því búnir að taka afleiðingunum og stiga næstu skrefin þar á eftir. Ég býst ekki við, að þetta sé sérstakt stórmál, eins og ég lít á þetta frv. Ég kynni betur við fyrir mitt leyti, að samvinnufélögin væru skuldbundin í þessu efni. Það gæti verið óþægilegt fyrir samvinnufélög að verða að borga mikið út, en hins vegar væri það nauðsynleg trygging hag bænda gagnvart sumum kauplélögum, ef þeim bæri að borga helming skaða. Margt mælir með þessu frv., en alltaf er það athugavert að setja lög án þess að vita vel, hvernig háttar til. Það, sem á einum stað er til réttlætingar, getur á öðrum verið til bölvunar. - Þetta eru hugleiðingar fremur en till., enda mundi eigi þýða að bera till. fram.

Forseti (JJós): Ég vil benda hv. dm. á, að umr. um þetta mál hafa nú staðið fulla klukkustund, en mörg önnur mál bíða afgreiðslu, og ættu hv. þm. að stytta sem mest ræður sínar.



Ég hafði eigi ætlað að taka til máls, en till. frá hv. 1. þm. Árn. gefur mér tilefni til þess. Hún fjallar um meðferð á þeim vörum, sem kaupmenn og kaupfélög taka í umboðssölu og þessir aðilar og viðskiptamenn mega sjálfir ráða verði á. Býst ég við, að mörgum þyki hart, að settar séu reglur, sem heimila að taka vöruna með valdboði og láta segja sér, að svona skuli menn hafa það og ekki öðruvísi, en ekki eins og viðkomendum þykir heppilegast. Hv. þm. A.-Húnv. talaði um, að félagsmenn gætu sjálfir ráðið miklu hér um. Skal það látið ósagt, en félagsmenn kjósa fulltrúa. Ég tel rétt, að samningsrétturinn sé ekki tekinn af þessum aðilum. Það, sem menn verða að gera sér ljóst, er, að þær vörur, sem oft eru teknar í umboðssölu, liggja oft árum saman, t.d. nú ull, sem er tveggja ára og kannske ekki seljanleg. Ef þeir, sem liggja með slíka vöru, væru skyldaðir til að greiða hana, þá mundi það koma þungt niður á félagsmönnum sjálfum. Talað hefur verið um, að kaupfélög, rekin í sveitum, ættu að koma á kontant verzlun, og tel ég það rétt þar, sem hægt er að koma því á. Gæti það t.d. verið nauðsynlegt fyrir bændur, sem hafa lausaverzlun og gera upp eftir fyrri hluta árs. En það er ætlun mín, að ef samningarétturinn yrði tekinn af þessum fyrr nefndu aðilum með lögum, mundi mörgum kotbóndanum þykja þröngt fyrir dyrum.



Ég er sammála hv. þm. um, að mjög æskilegt væri, að hægt væri að fá peninga fyrir vöruna, þegar er hún er tilbúin til sölu. Hér á landi munu vera 94 peningaverzlanir. Af þessum stöðum, hygg ég, að ekki séu fleiri en 12 þar, sem sparisjóðir eru svo stórir, að þeir hafi aðstöðu til þess að greiða út, t.d. gegn greiðslu síðar á árinu, þegar á þarf að halda. Þetta, að hafa peningaverzlun, er gersamlega óframkvæmanlegt, Við skulum segja, að maður tæki út peninga fyrir vöru sína. En menn þurfa smám saman á peningum að halda og taka þá einn og einn seðil upp. Þetta gerir það að verkum, að svona fyrirkomulag gæti ekki gengið. 1. gr. frv. er óframkvæmanleg, og verður því ekkert gert með hana, þótt hún verði samþ.



Herra forseti. - Það hefur nú sýnt sig, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefur meirihlutafylgi í þessari hv. d., og er ekkert við því að segja. En við, sem höfum skipað meiri hl. í fjhn. í þessu máli, teljum réttlátt, að það fylgi sömu lögum um þessa ábyrgð eins og gilt hafa um slíkar ábyrgðir undanfarið, að hámark verði sett um það, hvaða stofnkostnað ríkissjóður ábyrgist. Það hefur verið venja að hafa það 80%. En við höfum fært það upp í 85% eftir till. aðstandenda málsins, og teljum ekki skipta miklu máli, þótt sú breyt. verði á gerð. Ég vænti þess vegna, að hv. þd. geti fallizt á þessa breyt.



Herra forseti. - Það er út af þessari brtt., sem þessir þrír hv. þm. bera fram. Hún virðist vera nokkurs konar varaskeifa. Fyrst hv. þm. tókst ekki að vísa málinu frá við 2. umr. og drepa það þannig, þá virðast þeir nú ætla að reyna enn einú sinni að skjóta fleyg hér inn í, ef ske kynni, að það stoppaði málið. En þetta getur orðið mjög alvarlegt fyrir Siglufjarðarkaupstað, að skjóta þessu ákvæði hér inn. Hann hefur reiknað með því í öllum ráðstöfunum sínum og búizt við því að geta fengið ríkisábyrgð fyrir 6 millj. kr. láni. Og ef þessi till. væri samþ., breytir það öllum útreikningum bæjarins um málið. Þar að auki eykur þetta útgjöldin við virkjunina a.m.k. um 20 þús. kr. Það er sérstaklega athugandi nú, að bankarnir eru nú orðnir tregir á lánum, og menn eru almennt farnir að verða eitthvað óttaslegnir um það, að gífurlegt hrun sé fram undan, sem ég skal ekki segja, hvort er á rökum byggt, svo að erfitt er orðið að fá lán. Það getur orðið erfitt að fá 900 þús. kr. lán. Það getur sérstaklega orðið erfitt, ef virkjunarkostnaðurinn fer yfir 6 millj. kr. Og ég get ekki séð, hvað Alþ. getur séð sér í því að láta Siglufjarðarkaupstað leggja út í að byggja þetta mannvirki, þannig að Siglufjarðarkaupstaður eigi svo á hættu, að töf verði á því, þegar búið er að leggja út í það. Ég álít mjög misráðið að koma með svona brtt. nú, og vænti þess því fastlega, að þessi brtt. verði felld.



Þessi brtt. á þskj. 489 er flutt til þess, að sú ábyrgðarheimild, sem hér er farið fram á, verði í samræmi við það, sem áður hefur verið gert hér á Alþ., þegar ábyrgðir hafa verið veittar af hálfu ríkisins. Annars er einkennileg yfirlýsing hv. þm. Siglf. nú og ekki í samræmi við fyrri staðhæfingar hans um þetta mál. Því að hv. þm. munu allir muna, að þessi hv. þm. lýsti yfir, að enda þótt ríkisábyrgð fengist ekki, yrði samt virkjað þarna fyrir Siglufjörð, því að Siglfirðingar gætu fengið lán, þótt það yrði þeim að vísu óhagstæðara, án ríkisábyrgðar. Nú segir þessi sami hv. þm.: „Ef Siglufjörður fær ekki 100% ríkisábyrgð, má búast við, að hann eigi mjög erfitt með að fá 900 þús. kr. lán það, sem vantar á ábyrgðina. Nú fer mér að skiljast, að eitthvað sé bogið við málafærslu þessa hv. þm. í sambandi við þetta mál. Og ég hygg, að öllum þingheimi sé ljóst, að ef bærinn hefur treyst sér til þess að framkvæma þessa virkjun án ríkisábyrgðar og taka 6 millj. kr. lán án ríkisábyrgðar, þá ætti honum ekki að vera erfitt að fá 900 þús. kr. lán án ríkisábyrgðar, ef hann með þarf. Ég held því, að það sé sjálfsagt fyrir Alþ. að samþykkja þessa brtt. á þskj. 489, því að hún er aðeins í samræmi við það, sem gert hefur verið hér á Alþ. Og ég held, að yfirlýsing hv. þm. Siglf. undir umr. hér að undanförnu gildi það, að hv. þm. muni telja Siglufjarðarkaupstað borgið, hvað þessa virkjun snertir, enda þótt ábyrgðin sé ekki nema 85%.



Herra forseti. - Það er aðeins til þess að leiðrétta misskilning. Ég sagði, - og það stendur -, að Siglufjarðarkaupstaður ræðst í þessa virkjun, hvort sem hann fær 100% ábyrgð eða ekki fyrir láni til hennar. Og hann hefur haft möguleika til þess að fá lán til virkjunarinnar, sem ég sé ekki ástæðu til að fara nánar út í aftur. En það getur staðið svo á, að það sé erfiðara að fá lítið lán á eftir stóru fyrir svona fyrirtæki heldur en að fá lán á einu bretti fyrir virkjunina að öllu leyti, - það getur staðið þannig. Og það getur verið erfiðara að fá lán, ef veitt er 85% ábyrgð, heldur en ef ríkisábyrgðin er 100%. Og ég sé ekki ástæðu til þess, að ríkið setji stein í götu virkjunarinnar, sem vitað er, að verður framkvæmd og komið upp fyrir bæjarfélagið. Og vitanlega hlýtur ríkið að hlaupa undir baggann, ef bærinn ætti í einhverjum sérstökum erfiðleikum vegna virkjunarinnar. Og þá er óþarfi, ,ð ríkið geri þessa virkjun dýrari en þarf að vera. Annars held ég, að þessi till. hv. nm. komi fram nokkuð af gremju yfir því, hvernig farið var með dagskrártill. þeirra.



Herra forseti. - Ég tek til máls til þess að leggja áherzlu á það, sem ég hef sagt áður, að aðalatriðið fyrir Alþ., þegar það gengur í ábyrgð, er vitanlega, hvernig lánin eru tryggð, og tryggingin í þessu tilfelli felst - fyrir utan það, hvernig efnahagur Siglufjarðar er í þeim vonum, hvernig rekstri þessarar virkjunar muni farnast. Það var tekið fram bæði af mér og öðrum við 2. umr. málsins, að því léttari sem reksturinn er, því tryggara er fyrirtækið. Og þessi breyt., sem felst í brtt. á þskj. 489, gerir ekkert annað en að gera rekstur þessa fyrirtækis erfiðari að því leyti, að búast má við, að vaxtagreiðslur þess verði meiri, ef þessi breyt. verður gerð, sem brtt. er um, vegna þess aukaláns, sem Siglufjarðarkaupstaður yrði þá að taka án ríkisábyrgðar. Og þar með væri Alþ. að gera fyrirtækið ótryggara og lakara. Þannig horfir þetta við frá mínu sjónarmiði.



Herra forseti. -Mér finnst satt að segja dálítið einkennilegt, hvernig hv. 1. flm. þessa máls tekur þessari sjálfsögðu brtt. okkar þremenninganna. Honum er sjálfsagt kunnugt um það, eins og okkur, að þetta hefur verið a.m.k. í mörgum tilfellum gert, að veita ekki ríkisábyrgð fyrir öllum stofnkostnaði slíkra fyrirtækja. T.d. í sambandi við Laxárvirkjunina fyrir Akureyri var ekki veitt ríkisábyrgð fyrir nema 80% stofnkostnaðar. Og ekki varð þess vart, að það hindraði Akureyri í þeirri framkvæmd. Mér virðist því sjálfsögð varúðarráðstöfun ríkisins að setja upp, að eitthvert áhættufé komi frá þeim, sem setja upp fyrirtækið og njóta þess, en ríkið gangi ekki í ábyrgð fyrir allri upphæðinni. Það hefur verið bent á það af öðrum, í hve miklu ósamræmi málflutningur hv. þm. Siglf. er. Hann segir nú, að þessi litla takmörkun á ríkisábyrgðinni geti gert Siglufjarðarkaupstað ókleift að koma virkjuninni á, en hins vegar hefur hann áður sagt hér við umr., að þó ríkið ábyrgðist ekki einn einasta eyri fyrir þetta fyrirtæki, þá yrði virkjuninni samt komið á. Það má undarlegt heita, ef það er ekki hægt fyrir Siglufjarðarkaupstað að koma þessari virkjun upp, ef ríkið veitir ábyrgð fyrir láni til þess, að undanskildum 800–900 þús. kr. Hvar er áhugi Siglfirðinga fyrir þessu máli, ef bæjarbúar hafa ekki ráð með að afla 15% af því fé, sem til þess þarf að koma því í framkvæmd? Hv. þm. Siglf. sagði, að það væri ljóst, að ríkið hlyti að hlaupa undir baggann, ef út af ber í þessu efni fyrir Siglufjarðarkaupstað. Stefna hans virðist vera sú, að ríkið eigi að bera alla ábyrgðina, en aðrir að reka fyrirtækið. Því var mjög illa tekið, þegar við lögðum til, að í staðinn fyrir að Siglufjarðarkaupstaður yrði studdur til að ráðast í sérstaka virkjun þarna, yrði það ríkið, sem sæi bænum fyrir rafmagni í sambandi við framkvæmdir, sem kæmu jafnframt öðrum að gagni, í nærliggjandi héruðum. Þessu var hafnað og því haldið fram, að eðlilegt væri, að Siglufjarðarbær annaðist framkvæmdina, en fengi stuðning til þess frá ríkinu. Það virðist vera svo, að þeir menn, sem í öðru orðinu halda því fram, að einstakir kaupstaðir og sveitarfélög eigi að hafa þetta með höndum, heimti þó af ríkinu, að það í raun og veru leggi fram allt fjármagnið og beri ábyrgð á öllu saman. Ég get ekki séð nokkurt samræmi í þessu. Hv. 7. þm. Reykv. var að tala um, að það væri ótryggara fyrir ríkið að ábyrgjast 85% heldur en 100%. Það er náttúrlega svo mikil fjarstæða, að ekki þarf að eyða orðum að því, að veð ríkisins til tryggingar ábyrgðinni sé lakara, ef það ábyrgðist aðeins 85% af stofnkostnaðinum, heldur en ef það ábyrgist stofnkostnaðinn að öllu leyti. Þetta er alveg ný fjármálaspeki, sem ég held, að sízt sé viðeigandi að halda fram hér á hæstv. Alþ.



Herra forseti. - Það er örstutt aths. - Það hefur verið mikið talað um það hér, að það eigi að brjóta hér algilda reglu, ef Siglufjarðarkaupstaður fær ábyrgð, sem nemur 100% stofnkostnaðar þessa mannvirkis. En ég man fyrst eftir, að þessi afföll komu til mála, þegar um hitaveitu Rvíkur var rætt, þá var ábyrgðin 90% stofnkostnaðar. En ég held, að ríkið hafi gengið í ábyrgð fyrir Sogsvirkjuninni að fullu. Annars ætla ég ekki að lengja umr. um þetta. En ég sé ekki, að það sé nein varúðarráðstöfun að fara að fella 15% af ábyrgðinni. Ég held, að það sé sama sem að setja fót fyrir fyrirtækið.



Herra forseti. - Það hefur komið fram í þessu máli áður, að þeir menn, sem í þéttbýlinu búa, vilja nota sér þá aðstöðu og vilja hrifsa til sin þau fríðindi, sem þéttbýlinu fylgja um afnot af rafmagni, án þess að láta aðra verða þess aðnjótandi. Þessi stefna dæmir sig sjálf. Sjónarmið þessara manna er ákaflega eindregið eiginhagsmunasjónarmið. En í sambandi við þessa brtt., sem hér er fram komin, vildi ég mega spyrjast fyrir um nokkuð þessu viðkomandi. Það hefur verið gert hér ráð fyrir 6 millj. kr. ríkisábyrgð. En nú er mér tjáð, að þetta fyrirtæki muni kosta miklu meira. Eftir þessari brtt. á að hnýta aftan við frvgr., að ábyrgðin skuli þó ekki vera yfir 85% af stofnkostnaði við þetta fyrirtæki. Verður ekki ábyrgðin fyrir 6 millj. kr., enda þótt þessi breyt. verði gerð á frv.? Mér skilst, að ef stofnkostnaðurinn verður yfir 6 millj. kr., geti vel svo farið, þó að ríkisábyrgð verði ekki nema fyrir 85% stofnkostnaðar, að hún verði samt fyrir 6 millj. kr. Allur kostnaður verður áreiðanlega 15% hærri en 6 milljónir. Og vitanlega eiga Siglfirðingar strax að borga nokkurn hluta kostnaðarins, en ekki gera allt verkið fyrir lánsfé. Annars finnst mér ákaflega skrýtið, ef stórt bæjarfélag, sem hefur mjög mikla möguleika til tekjuöflunar, getur ekki hugsað sér að leggja neitt fram sjálft af fé til þessa fyrirtækis. Þetta fyrirtæki virðist eiga að öllu leyti að leggjast á framtíðina, rétt eins og bæjarfélagið sjálft hafi ekki einn eyri í þetta að leggja nú þegar. Mér finnst það vera lágmarkskrafa, sem hægt sé að gera til slíkra manna sem Siglfirðinga, að þeir hafi einhverja fyrirhyggju og hafi einhvern vilja til þess að leggja eitthvað á sig sjálfir í þessu efni, heldur en bara að fá allt frá öðrum. En það eru að vísu margir menn í þjóðfélaginu nú, sem miklar kröfur gera til annarra. Ég held, að Siglufjarðarbær ætti að gera meiri kröfur til sjálfs sín í þessu efni, en minni til annarra.



Enda þótt ég vilji láta mþn. væntanlegu athuga þetta mál, vil ég ekki láta bíða með það að láta takmarka dragnótaveiðar á fjörðum inni, og segi þess vegna nei.



Eins og kunnugt er öllum hv. þm., var tekin ákvörðun um það í byrjun stríðsins, að ekki skyldi leggja í mikið af stórum framkvæmdum, sem erlent efni þyrfti til, meðan stríðið stæði. Þar með voru rafvirkjanir. Þetta hefur nú breytzt að því leyti, að eftir því, sem lengra hefur liðið og ljósara hefur orðið, hve fjárhagsástæður hafa batnað á stríðsárunum, þá hefur meiri og meiri orðið aðsóknin um það af hálfu hinna einstöku héraða og kaupstaða og þeirra fulltrúa að fá sem víðast aðstöðu til þess að koma rafvirkjunum í framkvæmd. Eins og kunnugt er, hefur það svo gengið á undanförnum árum, að þessi mál hafa nokkuð bundið hvert annað. Því að ef tekin væri stíflan úr um veitingu ábyrgðarheimilda fyrir vissar framkvæmdir á þessu sviði, yrði erfitt að neita sumum um slíkar heimildir, sem öðrum væri veittar, ef yfirleitt eru sæmileg skilyrði fyrir hendi. En með tilliti til þess, að hreppapólitíkin hefur sýnt sig á þessu sviði í flestum myndum á undanförnum þingum, þá var ákveðið á þinginu í sumar að setja mþn. í þetta mál til þess að koma því í eitthvert heildarkerfi fyrir landið allt, þannig að koma mætti rafmagninu sem víðast um landið. Eins og gefur að skilja, hefur þessi mþn. haft tiltölulega lítinn tíma til að starfa enn þá og taka ákvarðanir um þetta víðtæka og stóra mál. Og hún hafði kosið að þurfa ekki að skila neinum ákveðnum till., fyrr en búið væri að ganga frá heildarfrv. í þessu sambandi. Það hefur verið gengið svo hart eftir ákvörðun fjhn. varðandi rafvirkjanir á þeim tveimur stöðum, sem hér um ræðir, sem sé fyrir Siglufjörð og fyrir Akranes og Borgarnes, að við, sem erum samtímis í fjhn. og þessari mþn. í raforkumálum, höfum ekki séð annað fært en að skila áliti, að því er þessar rafvirkjanir snertir. Varðandi það mál, sem var verið að afgreiða hér í dag, þá lögðum við til, eins og kunnugt er, að frestað yrði ákvörðun um það þangað til frekari rannsókn yrði gerð. Þetta hefur nú meiri hl. þessarar hv. d. ekki viljað heyra og hefur knúið málið fram. Um málið, sem nú liggur fyrir, virkjun Andakílsár í Borgarfirði, er nokkuð öðru máli að gegna. Það er ekki ágreiningur um það, að þarna er góð aðstaða til rafvirkjunar, svo að sjálfsagt er að nota hana annaðhvort að öllu leyti eða einhverju leyti. En eigi að síður, þó að um þetta sé enginn ágreiningur, hvorki í fjhn. né annars staðar þar, sem ég þekki, þá er því þannig farið, að við í fjhn. höfum ekki getað orðið sammála um afgreiðslu málsins. Tekur sá ágreiningur sig greinilega út í þeim nál., sem við höfum skilað, annars vegar meiri hl., - á þskj. 461, - hins vegar minni hl., sem er hv. 2. þm. Reykv., á þskj. 468. Við í meiri hl. viljum í sambandi við þessar virkjanir, sem eru flestar stórvirkjanir, sem talað er um að ráðast í, eftir að búið er taka stífluna burt, sem sett var í byrjun stríðsins, láta marka um leið þá stefnu, sem koma skal í rafmagnsmálunum, til þess að hægt sé að hugsa sér að koma rafmagninu almennt út um sveitir landsins. Þess vegna teljum við óráðlegt, um leið og ákveðin er rafvirkjun á þessum stað, að eingöngu sé miðað við þau tvö kauptún, sem þarna eiga hlut að máli, Akranes og Borgarnes, en ekki að neinu leyti við þarfir þeirra sveita, sem í nánd eru og rafmagn frá þessum stað gæti fullnægt. Og álit okkar er það, eins og fram hefur komið í nál., að þegar farið er að koma þessum raforkumálum í fast kerfi, þá verði það naumast á annan hátt en þann, að þær stærri rafvirkjanir, sem gerðar eru, verði byggðar af ríkinu og eign þess, og allar aðallínur milli héraða verði sömuleiðis kostaðar af ríkinu, og rafmagn við hverja háspennistöð, hvort sem þær eru nær eða fjær orkukerfinu, verði selt sama verði. M.ö.o., hugsunin, - sem fyrir okkur vakir, er sú, að það verði í þessum efnum farið alveg þá sömu götu eins og við höfum hér á landi farið í símamálum okkar og vegamálum o.s.frv. Þannig viljum við ákveða í þeirri löggjöf, sem sett verður í raforkumálum, hvað skuli vera ríkisleiðslur og hvaða orkuver ríkið skuli kosta og hver skuli kostuð af héruðum og einstökum sveitum og einstaklingum, sem eiga hlut að máli. Það er nú svo, að ef það hefði verið athugað, þegar fyrst var farið að leggja þjóðvegi hér á landi, hvílíkt ógnar fé það kostaði að koma vegi inn á hvert heimili á landinu, þá hefði mönnum að sjálfsögðu blöskrað. Og eins blöskrar nú ýmsum, að þjóðin þurfi að gera það átak að koma rafmagninu, þessum ákaflega eftirsóttu þægindum, inn á hvert heimili þessa lands. Á sínum tíma olli það líka mjög alvarlegum átökum og deilum hér í landi, þegar byrjað var að leggja síma um landið, og mjög stór flokkur manna taldi, að verið væri að leggja út í ófæru, framkvæmdirnar væru í algeru ósamræmi við fjárhagsgetu þjóðarinnar. Nú er það nokkurn veginn augljóst mál, að ef á að halda áfram á þeirri leið að virkja aðeins fyrir kaupstaðina og kauptúnin, þar sem margt manna er saman safnað á litlum bletti, án þess að hugsa nokkuð um hinar dreifðu byggðir í sveitum þessa lands, þá verða alltaf minni og minni líkur fyrir því, að þessum málum sé komið í fast kerfi, þannig að um hvorn tveggja aðilann sé hugsað jöfnum höndum. Við þetta sjónarmið eru þær brtt. sniðnar, sem við leggjum fram á þskj: 461 við þetta frv. Það er talið af þeim verkfræðingum, sem hafa rannsakað það fallvatn, sem hér um ræðir, að þar megi virkja nálægt 12 þúsund hestöfl. Og þó að ætlað sé töluvert meira rafmagn á mann en nú er notað í þeim kaupstöðum, sem rafmagn hafa, þá ætti þessi orkuforði að nægja fullkomlega fyrir þau héruð, sem við nefnum hér til að njóta raforku frá þessum stað. Við þetta er till. meiri hl. miðuð, sem við leggjum til, að sé umorðun á 1. gr. frv. Varðandi 2. gr., sem segir, að undirbúning og framkvæmd verksins skuli miða við, að vatnsaflið allt sé virkjað, en megi þó framkvæma verkið í áföngum, eftir því sem henta þykir, þá er hugsunin sú, að gert sé ráð fyrir því nú þegar, að það eigi að virkja allt aflið, en taka verkið í áföngum. Og að sjálfsögðu er ekkert því til fyrirstöðu, að byrjað verði á þeirri virkjun, sem gerð hefur verið áætlun um, sem er ekki nema 2400 hestöfl, ef það þykir ekki fært í bili að ráðast í meira. Sá verkfræðingur, sem um þetta hefur gert áætlun, telur, að þessi aðferð þurfi ekki að valda neinum baga fyrir framhald virkjunarinnar, enda þótt líklegt megi telja, að það sé heppilegt að taka þarna fyrir stærri virkjun, ef það gerir ekki röskun á þeim undirbúningi, sem þegar er hafinn. Varðandi brtt. við 3. gr. er það að segja, að við ætlumst til, að þessi virkjun og línur, sem út af henni liggja, komi inn í heildarrafmagnskerfi landsins, þegar það verður ákveðið. Hins vegar er að sjálfsögðu eðlilegt, að þetta fyrirtæki, hvort sem það er byrjað í smáum eða stórum stíl, verði rekið sem sjálfstæð stofnun, meðan ekki er komið fast skipulag á þessa hluti á sama hátt og vegamál, símamál og vitamál o.s.frv., þannig að yfir þessi rafmagnsmál verði settur fróður maður, eins og á sér stað um þau mál, sem ég nú taldi upp. 4. gr. er um það, að það félag, sem þarna hefur hafið undirbúning með áætlun og ráðagerð um framkvæmdir, fái að sjálfsögðu endurgreiddan þann kostnað, sem það hefur lagt út í, og að hann verði talinn með stofnkostnaði verksins. Og enn fremur sú borgun, sem ríkið yrði að greiða fyrir þau vatnsréttindi, sem þarna er um að ræða, hvort sem það semdi um greiðslu fyrir þau eða það yrði að fara eftir ákvæðum vatnalaganna, sem gera ráð fyrir því, að ríkið taki undir sig eftir mati þau vatnsréttindi, sem ekki semst um. 5. brtt. fer fram á, að sett sé inn gr., sem verði 5. gr., þar sem ákveðið verði, að settar verði upp háspennustöðvar í öllum þeim héruðum landsins, sem við ætlumst til, að orka verði leidd til frá þessu veri, og að ákveðið verði að fengnum till. viðkomandi sýslunefnda, hvar þær háspennustöðvar verði settar. Og svo hitt, að raforkan verði á öllum stöðum seld með sama verði, án tillits til þess, hvort meira kostar eða minna að leiða hana á þá staði, sem háspennustöðvarnar eru reistar á. Það gefur auga leið, að þar með er málið ekki leyst. Því að það kostar náttúrlega gífurlegt fé að leiða raforkuna út frá þessum háspennustöðvum í hverju héraði og til hinna einstöku heimila og byggðarlaga. En það er mál, sem ekki er neitt tekið til athugunar í þessu frv., sem hér liggur fyrir, en að sjálfsögðu verður að koma löggjöf um. Og þá kemur það ekki sízt til greina, hvernig framkvæmd verður hagað um styrk eða lán úr hinum nýstofnaða raforkuveitusjóði. Þá er 6. og síðasta brtt. um það, að 6. gr. frv. verði á þá leið, að ríkisstj. sé heimilað að taka lán, sem hér er stungið upp á, að sé allt að 10 millj. kr., til byrjunar á þessum framkvæmdum. Það er að sjálfsögðu ekki hægt fram hjá því að komast, og ekki óheppilegra, að ríkið taki lán en einstakar sveitir og héruð, en ríkið ber svo ábyrgð á að fullu, eins og rétt áðan var verið að samþykkja hér í hv. deild. Ég geri nú ráð fyrir, að það sé um þau nýmæli að ræða í þessum brtt., sem þegar hafa valdið ágreiningi, og að hann komi fram í ýmsum myndum. En ég vil biðja menn að athuga það, áður en þeir slá föstu að fella þessar brtt. frá okkur í meiri hl. fjhn., á hvern hátt þeir ætla sér að koma rafmagninu út um sveitir landsins. Eða er það virkilega, að þeir ætli að láta sér það eitt lynda, að komið sé raforkunni i þéttbýlið, til kaupstaða og kauptúna, án þess að hugsa neitt um þarfir þeirra manna, sem eru í hinum strjálu byggðum landsins? Ég held það sé ekki að sinni ástæða fyrir mig að fara um þetta mál fleiri orðum. Ég ætla ekki að þessu sinni að ganga neitt inn á þær aths. í einstökum atriðum, sem minni hl. fjhn., hv. 2. þm. Reykv., hefur lagt fram í nál. sínu. Hann talar að sjálfsögðu fyrir skoðun sinni, og þá gefst mér og öðrum í meiri hl. tækifæri til gagnrýni.



Herra forseti. - Það er aðeins smáathugasemd, sem ég ætla að gera við ræðu hv. þm. V.-Húnv. út af því, sem hann sagði, að á venjulegum tímum væri það þannig, að verkalýðsfélögin semdu kauptaxta sína með tilliti til þess, að verkamenn hafi ekki fasta atvinnu allt árið. Þetta var nýtt sjónarmið. Í þau 20 ár,sem ég hef verið í verkalýðsfélögum, hefur það verið þannig, að við höfum aldrei fengið betri samninga heldur en þá samninga, sem miðaðir voru við vinnu allt árið. En hitt er annað mál, að það er ekki sama að semja um kaup og um vinnutíma. En það er firra, að miðað sé við annað í þessum samningum en það, sem meðalfjölskylda þarf til þess að lifa af.

Skúli Guðmundsson Hv. 1. landsk. er sjálfsagt eins vel kunnugt um það eins og öðrum, að það vantar mikið á, að verkamenn hafi haft stöðuga vinnu fyrir stríð, því miður, enda mælti hann ekkert á móti því, sem var aðalatriðið í því, sem ég sagði, að tímakaupið segði ekki neitt til um tekjur verkamanna, heldur skipti það mestu máli fyrir þá, hve miklar tekjur þeir hafa yfir árið í heild. En út af því, sem hv. þm. Hafnf. sagði, að línuritið, sem þm. hefðu fengið frá hæstv. ríkisstj. sýni nokkuð þær breyt., sem hafa orðið á tímakaupi og afurðaverði, þá er það, eins og ég hef tekið fram áður, algerlega villandi að bera saman hækkun á tímakaupi og hækkun á afurðaverði. Það, sem átti vitanlega að gera, var að safna skýrslum um tekjur verkamanna annars vegar og bænda hins vegar, bæði fyrir og eftir styrjöldina, og sýna svo með línuriti, hverjar breytingar hafa orðið þar á. Og ég er sannfærður um, að það línurit mundi sýna allt aðra útkomu en þetta.



Ég get verið mjög stuttorður um þessa þáltill., því að rök fyrir henni eru tekin allgreinilega fram á þskj. 464, og fylgja henni upplýsingar um væntanlegt vegarstæði. Till. fer fram á það, að endanlega verði gerð ákvörðun um það, hvernig vegarstæðið skuli vera fyrir ytri hluta Langanesvegar, sem er 17 km vegalengd og ekki hefur verið unnið neitt að enn. Það eru uppi mjög ákveðnar óskir og rökstuddar um það frá sjómönnum, sem stunda útgerð að Skálum á Langanesi, að það þurfi að koma vegarsamband við Þórshöfn, og það yrði bezt gert með því að fullgera þennan Langanesveg. Yrði því um þetta fyrirhugaða vegarstæði þarna að gera fullnaðaráætlun um kostnað vegarins. Ég sé ekki ástæðu til að vísa till. í n., en vænti þess, að deildin vilji samþykkja hana.