Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Lárus Helgason Það er nú orðið langt síðan ég hafði kvatt mér hljóðs, því að þetta frv. er búið að vera á dagskrá svo oft síðan án þess að fá afgreiðslu. En það, sem ég ætla aðallega að tala um, er brtt. á þskj. 97. Það hafa heyrzt margar raddir um það hér í d., að við, sem flytjum þessa till., séum svo nærsýnir, að við hugsum sérstaklega um okkar kjördæmi. Ég vil því sýna fram á það, að þegar svona skattur er lagður á, þá er það ekki furða, þó menn, sem búa í þeim héruðum, sem eru hafnlaus og hafa því ekki not sjávarsamgangna, séu ekki sem ánægðastir með þann kostnaðarauka, sem af því leiðir að fá þennan skatt á flutninga til sín. Hv. 2. þm. Rang. hefir bent á, að m. a. gerði þessi skattur það að verkum, að það væri ekki mögulegt annað en að hinir dýru flutningar hefðu áhrif á verð landbúnaðarafurða. Það er líka sýnilegt, að svona hár skattur á flutningana hlýtur að koma allmikið niður á ekki aðeins menn í þeim héruðum, sem við þá flutninga eiga að búa, heldur einnig á Reykvíkinga, t. d. þá, sem kaupa mjólkina austan yfir Hellisheiði. Það er því ekki rétt, að við flm. þessarar till. flytjum hana af hlutdrægni. Það virðist sanngjarnt að fara fram á þá ívilnun, að létt verði undir þá byrði, sem af þessu mun leiða fyrir þá, sem skatturinn lendir verst á, ef frv verður samþ. Ég veit, að menn muni slá því fram, að það hagi víðar svo til, að um erfiðleika á flutningum sé að ræða. En þeir eru þó allra mestir þar, sem hafnleysur eru og vegalengdir miklar þetta hafnlausa svæði, sem hér er um að ræða, tekur yfir meiri vegalengdir og á því eru meiri vegleysur en annarsstaðar á sér stað í þessu landi. Ég veit, að þessi skattur er lagður á til að halda við vegum í landinu. En hvað er nú um þetta að segja í þessum héruðum? Hvað er mikil sanngirni í því að borga þennan skatt þar, sem bílar eru mest notaðir á vegum, sem gerðir eru af náttúrunni, eða réttara sagt á vegleysum, svo sem er á söndunum í Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu. Sá, sem ferðast héðan úr Reykjavík og alla leið austur á Síðu, sér, að það er ákaflega mikill hluti vegarins á þeirri leið, sem ekki er gerður af mannahöndum og sem alls ekkert hefir verið kostað til. Þeir, sem búa í þeim héruðum, sem ég nefndi, verða því ekki aðnjótandi neins af þessum skatti, enda þótt þessir sandar, sem verið er að braska við að fara í bílum yfir, séu meira en helmingi benzínfrekari en sæmilegir vegir. Þó það eigi að bæa vegina með benzínskattinum, þá verður ekkert af honum notað til að gera þessa sanda betri yfirferðar, enda mundi hann skammt endast til þess, jafnvel þó hann færi allur til þess. Það er því sýnilegt, að þau héruð, sem eiga við að búa hafnleysur, vegleysur og miklar vegalengdir, hljóta að verða langsamlega verst úti, ef frv þetta nær fram að ganga. Það er það, sem ég vil leggja áherzlu á, af því að okkur hefir verið borið það á brýn, að við flm. værum að skara eldi að okkar köku. En við erum hér að fara fram á fyllstu sanngirni. Væri skatturinn lagður á til að bæta vegina tiltölulega í héruðum, sem borga hann, þá væri ekki ástæða til að fara fram á þetta, því þá væri ekki um neina ósanngirni að ræða. Ég skal svo ekki þreyta hv. d. meira á að tala um till., og um frv. sjálft er búið að tala svo mikið, að ég sé ekki ástæðu til að bæta við það. En ég held, að við nánari athugun á till. sjái menn, að þar er ekki um neina hlutdrægni eða ágengni að ræða, heldur sanngirni.

Sveinbjörn Högnason Það var nú sérstaklega til hæstv. fjmrh., sem ég ætlaði að segja nokkur orð, en hann er nú víst ekki við í d.  Ég er líka hæstv. ráðh. sammála um það, að till. okkar er ekki byggð á því, að við vitum nákvæmlega, hve miklu skatturinn muni nema, sem leggst á flutningana til þessara sveita; til þess hefði þurft lengri tíma en við höfum haft, og munum við þar af leiðandi reyna að prófa þetta betur, hve hár hann muni verða. Hinsvegar er það vitanlegt, að það verður mismunandi á hverjum tíma, hvað skatturinn verður hár, og fer eftir því, hve flutningarnir verða miklir. Það er þess vegna miklu réttlátara og eðlilegra, að styrkurinn miðaðist við það, hve skatturinn er mikill, heldur en að hann sé fast ákveðin krónuupphæð. Það er alls ekki rétt, sem haldið hefir verið fram, eða er a. m. k. alveg ósannað mál, að þessi till. sé borin fram af þm. frá þeim héruðum, sem hafa fengið mesta vegi, á stórum hluta þessa svæðis, hagar einmitt svo til frá náttúrunnar hendi, að það hefir óvíða verið minna kostað til vega eða samgangna en einmitt þar. Við getum aðeins hugsað okkur allar þær torfærur, sem eru þarna svo víða, og miklu meiri en annarsstaðar, og engu hefir verið kostað til vega eða brúa á. Þá minntist hæstv. ráðh. á, að þessi skattur væri lagður á erlendis, og sagði, að þegar talin væri þörf á að leggja hann á þar, sem vegirnir væru góðir og þéttbýli mikið, hversu mikil væri þá ekki þörfin fyrir hann hjá okkur, þar sem strjálbýli væri mikið, en vegir vondir. Ég held nú, að þetta sanni alveg eins mikið mitt mál og hans. þegar hæstv. fjmrh. hefir viðurkennt þörfina á því, að erlendis væru flutningar styrktir, hversu miklu meiri er þá ekki þörfin fyrir það, að flutningar séu styrktir í hinu mikla strjálbýli hjá okkur, og með þeim erfiðleikum, sem hér er við að stríða í samgöngum? Annars sé ég nú ekki ástæðu til að fara lengra út í þetta, en mun nú, vegna yfirlýsingar hæstv. fjmrh. um, að hann sé hlynntur sérstökum flutningastyrk til þessara héraða í fjárl., og í samráði við aðra flm.till., draga hana til baka til 3. umr., og með tilliti til yfirlýsingar og loforðs hæstv. fjmrh. um að vinna að því, að sérstök fjárveiting í þessu skyni komist inn í fjárl., sjá hverju fram vindur í þessu efni, þar til við 3. umr., einnig í trausti þeirra góðu undirtekta, sem ýmsir aðrir hv.þm. hafa látið uppi. Ég vil því sjá, hversu gengur að fá þennan styrk inn í fjárl., þar til málið kemur til 3. umr., og mun þá koma með till. aftur, ef ekki semur.

Einar Arnórsson Ég á brtt. á þskj. 151, við 4. gr. frv. Ég tók eftir því hjá hv.frsm. meiri hl., að n. er hlynnt till. Hún felur líka sumpart í sér aðeins leiðréttingu á 1. gr. c-lið, því vitanlega er það svo um þann skatt, sem þar um ræðir, að það er spursmál, hvort hann á ekki að lækka vegna þess, að bílar séu ekki notaðir. Það er svo um marga bíla, að þeir eru ekki notaðir á vissum tíma árs, og þessi till. fer fram á, að „ef einkennismerki bifreiðar er afhent lögreglustjóra í skrásetningarumdæmi hennar til geymslu um tíma, þó aldrei skemur en 3 mánuði“, þá skuli ekki krefja þann skatt, sem nefndur er í 1. gr. c-lið þetta er vitanlega sanngjarnt, því að slíkur farkostur getur vitanlega ekki spillt vegunum. Þegar hann er ónotaður. Sumum finnst ef til vill, - og það kann að vera -, að tíminn, 3 mánuðir, sé of langur. En það mundi valda svo miklum töfum hjá lögreglustjórum að vera alltaf að taka merkin og afhenda, að ég hefi ekki viljað hafa tímann styttri, enda krefur það aukins eftirlits, ef miðað er við styttri tíma. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. fjmrh. sé samþykkur þessari till. minni, svo hún ætti ekki að mæta neinni mótspyrnu hér í hv. d., enda er hún sanngjörn í alla stað. Ég vona því, að d. samþ. hana.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég vil lýsa yfir því, eins og meiri hluti n., að ég er fylgjandi till.hv. 2. þm. Reykv.; hún er aðeins nánari skýring á því, sem til var ætlazt í frv. Að öðru leyti skal ég játa það með hv.þm. V.-Sk., að þau héruð, sem hafa litla vegi, en mikla sanda, sem bílfærir eru, verða harðast úti af þessum skatti. En það verður þá að vera huggun okkar, að viðhald og umbætur komi örar, ef bílaskatturinn nær fram að ganga. Og hv.þm. V.-Sk. hefir þá aðstöðu á næstu þingum að geta minnt á, þegar vegamál eru til umr., að héraðið eigi þarna sanngirnisrétt til aukinna framlaga til vega. Hitt verður ríkið alltaf að gera, að taka skatta eftir vissum allsherjarreglum, og útdeila þeim svo aftur, en við útdeilinguna má jafna nokkuð af misréttinu. Slíkar ástæður koma til greina að því er þetta snertir, þegar rætt er um vegamál. Ég vil þakka hv.flm.till. á þskj. 97 fyrir, að þeir draga hana til baka til 3. umr. Ég get viðurkennt víst réttmæti hennar, en hefi talið óheppilegt að miða slíkan bílastyrk við allt landið. Ef það væri hægt að finna einhverja reglu fyrir því, hvað mikið þessum héruðum bæri af skattinum, þá hefði verið réttara að miða styrkinn við þessi héruð. En þar sem ókleift er að finna nokkra slíka reglu, hefir mér þótt réttara að taka styrkinn upp í sambandi við fjárl., með sérstakri fjárveitingu. Ég skal þó geta þess að auki, að þó að slíkir flutningastyrkir verði ræddir í sambandi við fjárl., þá má vera, að viðkomandi héruð færi fram á hærri styrk en ég sé mér fært að mæla með. En allt slíkt verða þeir að leggja í hættu, enda er talsvert eftir af meðferð þessa máls, og má enn koma að breytingum, þó að það yrði þá líklega helzt í Ed. Ég vil svo þakka undirtektirnar undir málið, er þær eru nú orðnar svo góðar, að ég geri mér nú von um sæmilega afgreiðslu.

Haraldur Guðmundsson Ég býst við, að þetta þakklæti til d. frá hæstv. fjmrh. nái ekki til mín.

Alveg rétt

. A. m. k. hefi ég ekkert unnið til þess.

Alveg rétt

. Fyrst vil ég víkja að því, sem nánast mætti nefna spaugsyrði hæstv. fjmrh. Hæstv. ráðh. talaði margsinnis um það, að útlendingar létu sér nægja að „gefa járnbrautina“, svo að nóg væri, ef Íslendingar „gæfu vegina“. Hann talaði um þetta í slíkum tón, að því var líkast, sem hann eða Alþingi væri að gefa landsfólkinu gjafir, þegar nýir vegir væru lagðir. Er þetta næsta undarleg hugsun, því að ég veit ekki betur en að landsmenn hafi orðið að borga vegi sína fullu verði. Vegagerðir hafa alltaf verið kostaðar af almannafé, sem tekið hefir verið með tollum og sköttum á landsmenn, oftast nær ranglátum, þannig, að þeir hafa verið látnir borga mest, sem minnst geta af mörkum látið. Og ef frv. hæstv. ráðh. verður samþ., þá er þar enn á ný lagður á ranglátur skattur. Það getur verið nógu áheyrilegt að gaspra um gjafir handa landsfólkinu, en það kemur ekki þessu máli við, heldur það eitt, hvort hyggilegt sé eða rétt að taka fé til vegagerða á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég lít á þessa leið hæstv. ráðh sem rangláta. Hæstv. ráðh. segir, að skattur þessi muni ekki verða til þess að gera bílflutninga dýrari. Furðar mig á þessari staðhæfingu. Veit hann þó vel, að árlega hljóta að leggjast á bílflutninga innanlands um 300000–400000 krónur, ef frv. nær fram að ganga. Heldur hann, að bílaeigendur séu svo örlátir eða efnaðir, að þeir þoli slíkan skatt eða taki hann á sig án þess að breyta flutningagjöldum? Nei, þetta leggst á flutningagjöldin, og mest mun hækka flutningur á þungavöru og nauðsynjum almennings þetta liggur í augum uppi. Þá segir hæstv. ráðh., að vegir muni batna svo mjög, að það vegi upp skattinn í minni benzíneyðslu bifreiða o. s. frv. En nú er frv. einmitt flutt til þess að létta af ríkissjóði framlagi til vega. Væri e. t. v. glóra af skynsemi í þessu, ef skattinum ætti að bæta við þá millj. eða því sem næst, sem nú er varið til vegaviðgerða á ári. En hæstv. ráðh. vill fá skattinn til þess að minnka þennan lið. Heldur hann, að vegir verði greiðari yfirferðar, þó að það fé, sem notað er til viðgerðanna, heiti bifreiðaskattur heldur en eitthvað annað? Hæstv. ráðh. sagði, að víst væri, að það myndi seinka fyrir Fjarðarheiðarvegi, sem mér er áhugamál að lagður verði, ef ég legðist á móti þessu frv. Er mér þetta torskiljanlegt. Ég sé ekki, að til þess sé ætlazt, að einn eyrir eigi að fara til Fjarðarheiðarvegar af bifreiðaskatti, enda yrði fyrst að leggja hann, áður en farið væri að viðhalda honum, því að bifreiðaskattur þessi á að ganga allur til viðhalds vega. Ef gengið er út frá þeirri hugsun hæstv. ráðh., að skattur þessi borgi sig fyrir bifreiðaeigendur, þannig að vegir batni, þá er það firra að undanskilja ekki innanbæjabifreiðar. En þær eiga líka að borga sinn skatt. Heldur hann, að benzíneyðsla bifreiða, sem flytja fisk frá höfninni til verkunarstöðva hér í Reykjavík t. d., minnki við það, að vegir séu lagfærðir yfir Holtavörðuheiði? Auðvitað ættu þær bifreiðar að vera undanþegnar skattinum, sem ekki nota þessa vegi. En ég veit vel, að það vakir ekki fyrir honum að bæta vegina, heldur það eitt, að minnka útgjöld ríkissjóðs, og þetta telur hann heppilega aðferð sem kreppuráðstöfun og fjármalapólitík. Hæstv. ráðh. sagði, að ráðið við kreppunni væri það, að vörur hækkuðu í verði, en framleiðslukostnaður minnkaði þetta frv. er því sennilega borið fram til þess að aflétta kreppunni. Skil ég raunar ekki, hvernig það ætti að leiða út úr kreppunni, að mjólk og aðrar nauðsynjar hækkuðu í verði fyrir þennan skatt, því að ég hygg, að hann muni vel skilja, að þannig muni fara, enda þótt hann haldi því fram í hinu orðinu, að skatturinn eigi ekki að hafa áhrif á vöruverð. Hæstv. ráðh. talar mikið um Stauning í sambandi við mig, og þykir mér alltaf vænt um, þegar sagt er frá gerðum flokksmanna minna erlendis. Í Danmörku kemur þessi skattur öðruvísi niður, vegna þess, hvernig vegum er háttað þar, en það kemur ekki við okkur, hvernig málum er ráðið í Danmörku. Hæstv. ráðh. minntist líka á það, að hann vissi, að ekki væri langt síðan menn voru látnir greiða vegagjöld og brúa. Virtist hann ekki fjarri því, að slíka venju mætti aftur taka upp. Slíkt fyrirkomulag, sem tilheyrir löngu liðnum tímum, hefir þá e. t. v. haft nokkurn rétt á sér, en nú er allt öðru máli að gegna. Þó væri það sjálfsagt ekki miklu ranglátara en það, sem farið er fram á í þessu frv., því að þá ættu þó ekki aðrir að greiða gjöldin en þeir, sem um veginn fara, en samkv. frv. verða líka innanbæjarbílar að greiða mörg hundruð króna á ári til viðhalds vegum, sem þeir fara aldrei um. Við erum báðir sammála um það, að brúarpeningana beri ekki að taka upp aftur, en ég sé ekki, að þetta ráð sé nokkuð betra, þó að það sé raunar skiljanlegt út frá því sjónarmiði hæstv. ráðh., að ráðið við kreppunni sé það, að hækka vöruverð, því að ef frv. yrði að lögum, yrði það áreiðanlega til þess að hækka verð bæði innlendra og erlendra vara.

Magnús Guðmundsson Hv. 4. þm. Reykv. getur ekki verið hér viðstaddur vegna veikinda, og bað hann mig að taka aftur brtt. sína á þskj. 108. Skildist mér hann gera þetta af því, að hann hefði ekki fengið nægilegt þakklæti frá hæstv. stj. fyrir sína ágætu till. - Er till. hér með tekin aftur.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Út af orðum þeim, sem síðast féllu, vil ég aðeins geta þess, að hv. 4. þm. Reykv. á því meira þakklæti skilið úr því, sem nú er komið.

Ég skal skila því

. Þá vil ég víkja að hv.þm. Seyðf., sem ekkert þakklæti hefir fengið ennþá, og fær það heldur ekki að svo stöddu. Hann sagði rétt um það, að ég hefði persónulega enga vegi gefið, og mun líkt á komið með okkur að þessu leyti. En hitt get ég ekki fallizt á, að svo megi ekki að orði komast, að ríkið gefi vegina, þegar það leggur fram fé vaxtalaust. Ég held, að hv.þm. þykist vera að gefa mér ráð, og er honum þó borgað dagkaup fyrir það að láta frá sér fara slík ráð. Þegar ég notaði orðið að gefa, þá var það í þeim skilningi, að ríkissjóður heimtaði ekki vexti af fé því, sem hann leggur fram. Hitt þykir mér vænt um, að hv.þm. hefir uppgötvað, að landsfólkið borgar þetta sjálft. Hér er samhengi milli orsakar og afleiðingar, vegaslits og skatts á farartækjum. Slíkt samhengi verður alstaðar að vera milli framlags fólksins og þess, sem framlögin fara til, og er leitazt við bað um allan heim að ná þessu samhengi. Er það föst regla alstaðar nema hér, að ef ný útgjöld reynast óhjákvæmileg, þá eru lagðir á nýir skattar, sem standa í greinilegu sambandi við útgjöldin. Er hér því ekki um neitt nýtt fyrirbrigði að ræða. Um flutningabíla er það rétt, að ekki er unnt að tína þá, sem aldrei fara um tiltekinn veg, frá hinum, sem veginn nota. Þessi farartæki eru yfirleitt eins og fuglinn fljúgandi og fara víða, og verður að búast við því, að þau komi á flesta vegi. Satt er það líka, að slíkur skattur sem þessi væri að vissu leyti lagður á í þeim tilgangi að létta af ríkissjóði. Ef ekki er lagður á slíkur skattur, þá er heldur ekki hægt að veita það fé til vegamála, sem hingað til hefir verið lagt fram. Enda þótt ekki sé það lagt til í frv., að gerður verði vegur yfir Fjarðarheiði, þá ætti það að vera auðskilið, að þessi skattur geri auðveldara um fjárframlög til nýrra vega. Ef það tekst að afla nægilegs fjár til viðhalds vegunum, er heldur von um, að eitthvað verði afgangs til nýrra vega, og var það þetta, sem ég átti við, en ekki hitt, að skattur þessi ætti að fara beint til Fjarðarheiðarvegar. Um Stauning þarf ég fátt að tala, en hv.þm. var auðsjáanlega í vanda staddur með sinn ágæta flokksbróður. Þá get ég ekki játað, að ég hafi sagt, að bílaskattur þessi myndi beinlínis gera flutninga ódýrari. Ég sagði, að bílarnir myndu njóta hans í bættum vegum. Get ég bætt því við, að þess eru dæmi frá öðrum löndum, að benzínverð er jafnhátt, þótt benzínskattur sé mishár. Það er svo um benzínið, að fáar vörur eru meir einokaðar en það, og er líklega engin sú vara til, sem „trustar“ hafa meiri einokun á. „Trustar“ eru afarsterkt vald. Eru til dæmi þess, að olíu- og benzínfélög hafa tekið á sig hækkaðan benzínskatt til þess að jafna benzínverðið. Nefni ég þetta til dæmis fyrir þá hv.þm., sem kynnu að hafa áhrif hér á. Að skattur þessi ætti að lækna kreppuna, er ekki annað en gamanyrði. Þó er honum ætlað að laga að nokkru kreppu ríkissjóðs, en hitt hefi ég gert mér litlar vonir um, að hann hefði nokkur áhrif á heimskreppuna. Þrátt fyrir hækkaðan benzínskatt í öllum löndum, hefir henni ekki létt af. Er það barnalegt að hugsa sér, að sú verðhækkun, sem af því stafar, að ríkið taki til sín nokkurn hluta af andvirði varanna með sköttum, eigi eitthvað skylt við þá verðhækkun, sem kemur smátt og smátt á allar vörur og er eina ráðið við kreppunni. Við getum ekki selt vörur okkar hærra verði, nema kaupgeta verði meiri, en kaupendurnir geta ekki keypt, nema þeir fái hærra verð fyrir sínar vörur. Kreppan stafar af verðlækkun, og verður því vöruverð yfirleitt að hækka, til þess að ráðin verði bót á henni. Er ég sannfærður um, að henni væri af létt, ef vöruverð kæmist í það horf, sem það var fyrir 1929.

Haraldur Guðmundsson Fyrst við erum komnir út í hugleiðingar um gjafir, vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvort ríkissjóður gefi viðhald veganna, ef frv. nær samþykki. sé ég ekki mun á framlagi ríkissjóðs til vega, hvort sem það er tekið sem bifreiðaskattur eða öðruvísi. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði uppgötvað, að það er landsfólkið, sem borgar vegina. Held ég, að það sé einmitt hæstv. ráðh., sem nú hefir loksins uppgötvað þetta. Vitanlega verður landsfólkið að borga fyrir ríkissjóð. En það er ranglátt að láta þá borga, sem minnst eiga, en ekki hina þetta frv. leggur toll á nauðsynjar fólksins án tillits til efnahags. Þessi tollur hækkar verð mjólkur, sem hingað flytzt austan um fjall. Hann hækkar verð á þungavöru úti um landið og gerir fiskflutning hér dýrari. Hæstv. ráðh. segir nú, að það sé ekki svoleiðis verðhækkun, sem leiði út úr kreppunni, og er ég honum þar alveg sammála. En hvaða verðhækkun þá? Þessi leið til að afla ríkissjóði tekna er bæði ranglát og heimskuleg. Hæstv. ráðh. sagði, að benzínverð héldist oft óbreytt í löndum, har sem benzínskattur væri mishár. Gaf hann í skyn, að olíuverzlanir hér ættu að taka á sig benzínskatt, til þess að verð gæti haldizt óbreytt. Það væri ágætt, ef olíuverzlanir vildu gera þetta, en það hefði hann átt að vera búinn að athuga, áður en hann bar fram frv., og tryggja sér, að olíufélögin greiði sjálf skattinn. Hæstv. ráðh. vék því næst að kreppunni. Ég hygg, að hvað sem hæstv. ráðh. segir um þetta, þá sé þó næst honum að vera mér sammála. Hann sagði, að benzínskattarnir í útlöndum hefðu ekki megnað að bæta úr kreppunni þar, og má virða þá játningu við hann. Hann endurtók, að eina ráðið við kreppunni væri það, að vöruverð hækkaði og framleiðslukostnaður minnkaði. Hann sagði ennfremur, að ef vöruverð kæmist í sama horf og 1929, væri engin kreppa lengur þetta eru nú ærið loftkenndar fullyrðingar, ef ekki eru jafnframt gerðar stórfeldar ráðstafanir aðrar. Hvað myndi nú leiða af þessari kenningu hæstv. ráðh. um minnkaðan framleiðslukostnað og hækkað verðlag? Ég spurði hann, hvort hann ætti við kaupið, þegar hann talaði um framleiðslukostnað. Hann svaraði mér svo, að kaupið væri þar á meðal. En ég hygg, að auðvelt sé að sýna fram á, að framleiðslukostnaður sá, sem hæstv. ráðh. er að tala um að þurfi að lækka, sé ekkert annað en kaupið. Ráðh. segir, að vöruverð þurfi að hækka. Allar vörur, sem þarf til framleiðslunnar, þurfa að hækka: olía benzín, kol, salt, byggingarefni, áburður og allar lífsnauðsynjar. Hvað er þá eftir af framleiðslukostnaðinum, sem getur lækkað, nema kaupið? Afleiðingin verður auðvitað ekki annað en aukin bölvun kreppunnar. Kaupgeta minnkar og vörur hrúgast upp þetta eru bjargráð hæstv. ráðherra.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. þm. hafði það eftir mér, að allar vörur ættu að hækka, en kaupgjald að lækka. Slíkar fullyrðingar eru sjálfsagt jafnmikils virði fyrir verkalýðinn og hv.þm. sjálfan, þegar hann og sumir aðrir, sem þykjast hafa einokun á fólki, sem á bágt, rísa upp með trúboðskrafti eins og hv.þm. í þetta sinn. En þeir, sem nokkuð hafa hugsað um þetta mál, geta séð, að við getum ekki fengið hærra verð fyrir okkar afurðir, nema þeir, sem af okkur kaupa, fái einnig hærra verð fyrir sínar þetta stendur og verður ekki hrakið.

Frsm. meiri hl. (Steingrímur Steinþórsson) Fyrir hönd meiri hl. fjhn. vil ég taka fram, að við mælum með því, að lögin um verðtoll verði framlengd um eitt ár. Vegna ástæðna ríkissjóðs er brýn þörf á, að hann haldi þessum tekjustofni. Fjárlagafrv. er byggt á því, að tollur þessi verði framlengdur eins og áður hefir verið gert, þegar eins hefir staðið á, að lögin fellu úr gildi um næstu áramót. Minni hl., hv. 4. þm. Reykv. og hv.þm. G.-K., gat ekki orðið okkur sammála, en ætluðu að gera grein fyrir afstöðu sinni við umr. - En hvorugur þeirra er nú staddur hér og munu báðir vera veikir.

Magnús Guðmundsson Ég sé, að hvorugur þeirra hv.þm., sem eru í minni hl., er nú við staddur hér í hv. d. Ég vil lýsa því yfir, að ég mun ekki greiða atkv. um frv þetta eins og stendur. Sjálfstæðisflokkurinn mun yfirleitt ekki taka afstöðu til þeirra tekjuaukafrv., sem nú liggja fyrir, fyrr en útséð er um, hvaða afstöðu stjórnarflokkurinn tekur til stærsta málsins, sem fyrir þinginu liggur, stjórnarskrármálsins.

Haraldur Guðmundsson Við Alþýðuflokksmenn erum andvígir þessu frv., og eru rök okkar gegn því margkunn. Ég vil í þessu sambandi rifja upp fyrir deildinni, um hve háan toll er hér að ræða. 1930 nam hann 2338 þús. kr., og þetta hvílir á vörum, sem tollaðar eru fyrir með vörutolli, sem gaf þetta samna ár 1950 hús. kr. Þessir tollar hafa því gefið h. u. b. 4 millj. og 300 þús. kr., sem svarar til, auk álagningar á tollinn, 220 kr. á hvert 5 manna heimili. Eftir rannsókn skattanefndar hvílir ekki meira en 1/5 hluti tollanna á ónauðsynlegum vörum, en hitt á algengum fatnaði, búsahöldum o. þ. h. Þessi skattur nemur fullum 1/5 af innkaupsverði varanna. Er þó hér eingöngu átt við þær vörur, sem eru í 15% flokknum, því að í 30% flokknum er lítið um nauðsynjavörur. Nú kreppir að atvinnuleysi og afurðir eru í lágu verði og því úr litlu að spila til að kaupa nauðsynjar frá útlöndum. Hvern styrk veitir nú ríkið þeim mönnum, sem missa helminginn af tekjum sínum vegna atvinnuleysis, og bændum, sem missa 2/3 af tekjum sínum vegna verðlækkunar afurðanna? Það leggur á þá skatt, sem nemur 220 kr. á 5 manna heimili og meira á þau, sem eru fjölmennari. Fjmrh. sagði, að við jafnaðarmenn hefðum tekið okkur einokun á því að berjast fyrir fátæklingana, sem þó væri til lítils gagns. Óskandi væri, að þetta væri ekki satt, en hitt er víst, að gerðir hæstv. ráðh. styrkja okkur ekki í þessari baráttu. Við getum ekki tekið okkur neina einokun, en ef báðir hinir flokkarnir vilja velta byrðunum yfir á fátæklingana, verðum við auðvitað einir um að berjast fyrir rétti þeirra. Hv. 2. þm. Skagf. hefir lýst yfir því fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins, að flokkurinn myndi sitja hjá og bíða eftir úrslitum í stjórnarskrármálinu, og hefi ég ekkert við það að athuga. En samkv. stefnu sinni hlýtur þó flokkurinn að fylgja verðtollinum sem heppilegri leið. Hæstv. ráðh. áætlar nú verðtoll 1400 þús. kr. og vörutoll 1450 þús. kr., eða 150 kr. á meðalheimili. Ég skal ekki segja um, hve „varleg“ þessi áætlun er. Ef innflutningshöftunum er beitt, er líklegt, að verðtollurinn a. m. k. fari ekki fram úr þessu. En verði það ekki gert, fara tollar þessir fram úr 3 millj., sem lagðar eru á þá, sem hafa við erfiðust kjör að búa.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. tveimur síðustu ræðumönnum má vera fullkomlega ljóst, að það er ekki hægt að létta af verðtollinum, vegna fjárhagsörðugleika ríkissjóðs. Um rök þau, sem þeir hafa flutt gegn frv., nenni ég ekki að fást, en vil aðeins minna á það, að verðtollurinn var lögtekinn á krepputímum, árið 1924, fyrir forgöngu tveggja flokka, Framsóknarfl. og Íhaldsfl., sem þá fór með stjórnina, og síðan hafa þessir flokkar staðið saman um að framlengja tollinn. Um afstöðu Alþýðufl. gagnvart verðtollslögunum er það að segja, að hún hefir verið upp og niður, ýmist lítið eða mikið áberandi; stundum hefir hann verið hlutlaus, en venjulegast í andstöðu við tollinn. Þegar þessi tollur var settur fyrir 8 árum vegna fjárhagskreppu, sem þó var miklu minni en sú, sem nú geysar, og ósambærileg henni á allan hátt, þá liggur í augum uppi, að það eru engar ástæður til að afnema hann nú. 4 móti þessu verður ekki mælt með neinum rökum. Hv. þm. Seyðf. hlýtur að vita, að ef felldir verða niður vörutollur og verðtollur, þá mun ganga illa að innheimta á þessum tímum 4–5 millj. kr. í þeirra stað með beinum sköttum í ríkissjóð. Ég þekki enga tíma, sem eru óheppilegri en einmitt kreppuárin til þess að felldir verði niður tollar og óbeinum sköttum breytt í beina skatta. Þessi tollur er bæði réttlátur og eðlilegur, ef honum er hæfilega skipt niður á vöruflokkana og eftir verðgildi þeirra, og enda þótt ástæða væri til að lagfæra verðtollslögin í einstökum atriðum, þá virtist mér hentara að flytja frv. um að endurnýja þau óbreytt, til þess að vekja ekki deilur í þinginu um breytingar á þeim í þetta sinn. Mér þótti líklegt, að þeir þingflokkar, sem hafa fylgt þessum lögum í 8 ár, mundu ekki snúast á móti þeim nú, og að fylgi þeirra yrði traustara, ef lögin væru óbreytt. Ég hafði hugsað mér að leggja síðar fram brtt. um að hækka verðtoll á algerlega óþörfum vörum þetta er nú gert í öllum löndum, eins og kunnugt er. þetta verðtollsmál er þrautrætt hér í þinginu og ekki ástæða til að deila mikið um það nú. En því miður er það ekki rétt hjá hv.þm. Seyðf., að verðtollurinn gefi um 3 millj. kr. í ríkissjóð. Það er vonandi, að þessir tollar gefi báðir til samans 3 millj. kr. tekjur, en verðtollurinn gefur ekki yfir 11/2 millj. kr., ef útlitið batnar ekki, og það má jafnvel búast við, að þær geti lækkað um helming, eða niður í 3/4 millj kr. Munar það miklu frá því, sem áður var, þegar tekjur af honum voru 2 eða 21/2 millj. kr. Það er ekki rétt áætlað hjá hv.þm. Seyðf. að telja útgjöld af meðalheimili í landinu til ríkissjóðs jafnmikil nú og þegar ríkistekjurnar voru hærri, eða um 14–17 millj. kr. árl., - því þær hljóta að fara minnkandi, ef eigi fast nýir tekjustofnar. Hinsvegar hlýtur svo að fara, þegar heimtuð eru mikil útgjöld úr ríkissjóði, og er hv.þm. Seyðf. einn af þeim, sem slíks krefjast, að þá komi allmikil útgjöld á hvert meðalheimili í landinu. Að lokum vil ég aðeins segja þetta: Þó að hv.þm. Seyðf. og hans flokksbræður vilji hafa einokun á málstað fátæklinganna í landinu, ef þeir svo ættu að bera ábyrgð á ríkisbúskapnum, þá hygg ég, að minna yrði um efndirnar gagnvart þeim fátæku en nú er af látið. Þeim mundi reynast örðugt að innheimta tekjur hjá burgeisunum, sem því miður munu reynast fáir nú á þessum tímum, því að kreppan gengur yfir alla. Ég býst við, að það færi fyrir þeim líkt og var í Hafnarfirði í vetur, þegar átti að taka allt af þeim ríku til þess að hægt væri að greiða fátæklingum styrki, sem næmu fullum daglaunum, að þá fundust aðeins 6 menn, sem gátu látið nokkuð af mörkum í skattgreiðslum. þennan sannleik munu allir stjórnmálaflokkar, sem með völd fara á þessum tímum, reka sig á.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Það er einfalt mál fyrir hv.þd. að taka afstöðu til þessa frv., eins og málið, sem afgr. var nú síðast, verðtollsfrv. Lögin um gengisviðauka eiga að falla úr gildi við lok þessa árs, en hinsvegar er í fjárlfrv. því, sem nú liggur fyrir þinginu, gert ráð fyrir, að tekjur af gengisviðauka haldist. Og ef þetta frv. verður ekki samþ., þá veldur það röskun á fjárlfrv. Gengisviðaukinn hvílir nú aðeins á innflutningsgjaldi á vörum samkv. tolllögum, að undanskildu kaffi og sykri, en það er vín, tóbak og aðrar minni háttar tollvörur, svo sem súkkulaði, brjóstsykur o. fl. Samkv. því, sem tekjur eru áætlaðar af þessum vörum í fjárlfrv. fyrir næsta ár, má áætla gengisviðaukann 350 þús. kr. Ef þingið vill ekki framlengja gengisviðaukann, þá verður það vitanlega að sjá ríkissjóði fyrir tilsvarandi tekjum á annan hátt. Hygg ég, að ekki verði auðvelt að benda á auðveldari eða réttlátari leið til þess. Meiri hl. fjhn. mælir með þessu frv., en minni hl. tók enga afstöðu gagnvart því í n., en gerði ráð fyrir að gera það annaðhvort í sérstöku nál. eða við umr. Sérstakt nál. hefir ekki komið, og ég sé, að hvorugur minnihlnm. er hér viðstaddur. Hinsvegar mun afstaða minni hl. vera sú, sem lýst var við umr. hér í d. um næsta dagskrármálið á undan þessu, verðtollsfrv., og vísa ég til þess. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta frekar að sinni.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Eins og nál. ber með sér, hefir menntmn. orðið ásátt um að mæla með þessu frv. með allverulegum breyt., sem ég kem síðar að. N. telur, að eins og íþrótta- og leikfimikennslu er nú komið í landinu, sé rétt, að ríkið taki upp eftirlit með henni, eins og annari kennslu, og geri ákveðnar kröfur til þeirra manna, sem hana hafa á hendi. Engin ákvæði eru um það í l. nú, hverskonar próf leikfimikennarar þurfi að hafa. Skilningur hefir aukizt mjög á því á undanförnum árum, hverja þýðingu kennsla í leikfimi og íþróttum við skólana hefir, og þá jafnframt á því, að þeir, sem þetta kenna, þurfa ekki síður að hafa skilning á uppeldi og þekkingu í sinni grein heldur en kennarar í öðrum greinum. Það getur jafnvel haft spillandi áhrif og skaðleg, ef þeir eru ekki færir um að gegna starfi sínu. N. mælir því einróma með því, að slíkt eftirlit og prófskilyrði séu sett leikfimikennurum við ríkisskólana og þá skóla, sem ríkið styrkir, sem frv. fer fram 5. Þó leggur n. til, að gerð sé talsverð breyt. á formshlið frv., að í stað 2. gr. komi tvær gr., og felst þar jafnframt í ofurlítil efnisbreyting. N. leggur til, að skipuð sé prófnefnd til að dæma um kunnáttu þeirra manna, sem starfa vilja sem fimleika- og íþróttakennarar. Skal hún einnig skera úr um, hvort leikfimikennarar, sem hafa skírteini frá útlöndum um nám í þeim greinum, sem kunnátta er heimtuð í, skuli ganga undir próf að einhverju eða öllu leyti, eða hvort þau prófgögn, sem þeir hafa áður aflað sér, skuli tekin gild og talin fullnægjandi. Prófnefndin á einnig samkv. till.n. að geta veitt fimleikakennurum undanþágu frá að taka próf í hverri einstakri grein, sem frv. setur að skilyrði, að þeir taki próf í, ef vitanlegt er, að þeir hafi lært nægilega mikið í þeirri grein annarsstaðar. T. d. er fyrirskipað, að nemendur í kennaraskólanum læri uppeldisfræði. Er því ekki ástæða til að láta menn, sem lokið hafa prófi þaðan, ganga aftur undir próf í þeirri grein. Og þannig getur verið um fleiri greinar, að menn hafi lært þær og tekið fullnægjandi próf í þeim annarsstaðar. N. þótti rétt að bæta inn í frv. ákvæði um, hvernig haga skuli kostnaðinum við fyrirhugaða prófnefnd, til þess að á því geti ekki leikið vafi og menn þurfi ekki að óttast, að óeðlilegan kostnað leiði af henni. Er því tekið fram í brtt., að prófnefndarmennirnir skuli fá þóknun eftir sömu reglum sem prófdómendur við ríkisskólana. Einnig er nefnd þessari samkv. brtt. veitt heimild til að taka tvo sérfræðinga í þeim greinum, sem prófa á í, sér til að stoðar, þar sem ekki er við því að búast, að nefndarmennirnir þrír hafi sérfræðiþekkingu í þeim öllum. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara nánar út í nál. og brtt.n., þar sem hv.þm. munu vera búnir að kynna sér þær.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frv. að mestu shlj. þessu hefir legið fyrir Alþingi 1930 og 1931 og þá borið fram í hv.Nd. og komst svo langt, að hv. d. samþ. Það. Upphaflega er frv. samið af forstjóra Brunabótafélags Íslands með aðstoð manns, er mikla kunnugleika hefir á tryggingarmálum. Að þessu sinni er frv. borið fram af hæstv. stj. Hefir það áður gengið í gegnum hv.Nd. og verið athugað þar. Helztu breytingarnar, sem frv. gerir ráð fyrir á núgildandi l. um Brunabótafélag Íslands, eru þá þessar: Í fyrsta lagi er tryggingarskyldan færið nokkuð út frá því, sem nú er, eins og 3. gr. frv. ber með sér, þar sem gert er ráð fyrir, að tryggingarskyldan nái einnig til íbúðarhúsa utan kaupstaða og kauptúna, en slíkar byggingar hafa áður verið í sérstökum flokki. Í annan máta gerir frv. ráð fyrir, að sá hluti tryggingarskyldra eigna, sem áður hefir verið í sjálfsábyrgð, falli burt og að öll virðingarupphæð eignarinnar sé tryggð. Þá er samkv. 4. gr. heimild til þess að tryggja lausafé, svo sem verzlunarvörur, skip eða báta á landi eða í höfn. Loks má minna a, að frv. opnar þá leið, að Brunabótafélag Íslands geti með tímanum tekið að sér brunabótatryggingar hér í Reykjavík, ef samningar um það nást; þó verður það sennilega ekki í bráð. En af því að nú hefir verið fært nokkuð út verksvið félagsins að því leyti, að sveitabæir eru tryggingarskyldir og félaginn einnig heimilt að tryggja lausafé, þá leiðir af sjálfu sér, að áhættan er mismunandi mikil, og er tryggingunum því skilyrt í þrjá flokka og gildir há samábyrgð innan hvers flokks fyrir sig. Ég hefi þá með örfáum orðum drepið á bær helztu breyt., sem frv. Þetta fer fram á, að gerðar séu á núgildandi lögum. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fara út í hinar einstöku gr. frv., nema það sem brtt.n. á þskj. 144 gefa tilefni til. Ég skal þá með nokkrum orðum víkja að brtt. Þær eru 8 að tölu og að mestu leyti lagfæringar eða leiðréttingar-, en breyta að mjög litlu leyti efni frv. Fyrsta brtt. er við 1. gr.

Á hún ekki við 3. gr.?

. Jú, þetta er prentvilla; hér stendur við 1. gr., en á vitanlega að vera við 3. gr. og verður leiðrétt milli umr. t frv. er ætlazt til, að skyldutrygging hvíli á geymsluhúsum, sem byggð eru áföst íbúðarhúsum. Nú er það svo allvíða í sveitum, að t. d. hlöður og gripahús eru byggð áföst íbúðarhúsinu og eru því í sameiginlegri brunahættu. N. þótti því rétt, þegar um slíkar sambyggingar er að ræða, að skyldutrygging hvíli á þeim öllum í sameiningu, og því er bætt við upptalninguna gripahúsum og hlöðum. Að vísu má segja, að þetta skipti ekki miklu máli, en þó þótti réttara að láta þetta koma skýrt fram í lögunum. Þá er það 2.brtt., og er hún við 5. gr. Eins og hún kemur fyrir sjónir býst ég við, að flestir líti á hana sem orðabreyt., en hún er um leið nokkur efnisbreyt. Það kom fram í n., að sumir nm. töldu rétt að hafa opna leið fyrir félagið, svo að það gæti látið fara fram virðing á því, sem vátryggt er, eftir að tjón hefir orðið og áður en greitt er. En eins og frv. tekur fram, tryggir félagið alla virðingarupphæðina, og geta þá verið þau tilfelli, að verðmæti eigna hafi breytzt frá því virðingin var gerð. Með breytingunni er því ætlazt til, að félagið geti látið fara fram mat á eftir, og miðast þá tryggingin við allt verð húsanna. Þriðja brtt. er við 8. gr. og aðeins leiðrétting. Hafði það verið leiðrétt í hv.Nd. í fyrra, en af vangá ekki tekið upp, þegar frv. var prentað nú. Fjórða brtt. er aðeins lagfæring. Hefir þetta atriði verið borið undir forstjóra Brunabótafélagsins, og hefir hann ekki aðeins fallizt á það, heldur talið sjálfsagt að koma þessari breyt. inn í lögin. Um 5. brtt. er sama að segja og 3. brtt., að hún er leiðrétting á prentvillu. Hv. Nd. hafði á þinginu 1931 samþ. að fella niður 12. gr. frv., en þegar frv. var prentað upp af nýju, hafði þessi gr. slæðzt með, og er því lagt til að nema hana á burt. Þá er það 6. brtt., við 17. gr.; hún er eins og hinar aðrar aðeins til frekari skýringar. Það leiðir af sjálfu sér, að fastan gjalddaga verður aðeins hægt að ákveða á iðgjöldum þeirra fasteigna, sem eru í skyldutryggingu. En þar sem ekki er um skyldutryggingu að ræða eða aðeins um heimild, eins og t. d. um tryggingu lausafjár, þá þótti n. ekki fært að ákveða með lögum fastan gjalddaga, enda óþarft, því að í þeim tilfellum verður iðgjaldið ætíð greitt fyrirfram. Sjöunda brtt. er fram komin vegna þess, að í frv. eru engin ákvæði um endurskoðun á ársreikningi félagsins. N. taldi rétt að hafa ákvæði um endurskoðun í sjálfum lögunum og tók til fyrirmyndar ákvæðið um endurskoðun í lögunum um slysatryggingar. Virtist n. það sambærilegt, þar sem báðar þessar stofnanir eru undir sömu stjórn. Þá er það 8. og síðasta brtt., sem fer fram á að orða upp af nýju 21. gr. þessi brtt. get ég búizt við, að valda kunni einhverjum ágreiningi. Frv. gerir ráð fyrir, að hreppsnefndum í sveitum sé skylt að annast umboðsstörf fyrir félagið gegn tilsvarandi ómakslaunum og umboðsmenn félagsins hafa. Þetta kann nú að vera kostur, en ókostur verður það samt að teljast, að umboðsmenn félagsins verða óþarflega margir á þennan hátt. Víða hagar svo til, þar sem félagið hefir nú þegar umboðsmenn í kaupstöðum og kauptúnum, að þeir gætu auðveldlega bætt á sig nærliggjandi sveitum. N. leit því svo á, að með því að hafa þetta óbundið sparaði félagið umboðslaun og þá yrði starfið svo mikið, að umboðsmennirnir gætu vænzt nokkurrar þóknunar, án þess þó að félagið þyrfti meira að greiða en áður, á meðan þóknunin skiptist margra á milli. Hinsvegar má kannast við, að það kunni að vera nokkur styrkur fyrir félagið að hafa í lögum, að hreppsnefndir séu skyldar að annast þessi umboðsstörf. En ég óttast ekki, að í vandræðum lendi að fá þessi störf unnin, þó að vissum mönnum sé ekki skipað með lögum að inna þau af hendi. Í hreppsnefndum eiga venjulega sæti 3–5 menn, og eftir lögunum hvílir umboðsstarfið á allri hreppsnefndinni, en mundi í framkvæmdinni aðallega lenda á oddvitanum. Borgunin fyrir starfið mundi því verða óverulega lág, ef um einn hrepp er að ræða, og ekki rétt að skylda þá menn, er hreppsnefndina skipa, til þess að hafa það með höndum, eða íþyngja oddvitanum að óþörfu. Félaginu mundi ekki verða nein skotaskuld úr því að fái umboðsmenn í sveitum eins og í kauptúnum. En með því að sameina fleiri hreppa gæti einn umboðsmann munað dálítið um launin, en félagið tapar engu í við það. Þá hefi ég lýst að nokkru brtt.n. En einn nm., hv. 1. landsk., hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, en hann gildir ekki um þær brtt., sem n. hefir borið fram. Að vísu er mér kunnugt um, í hverju sá fyrirvari er fólginn, en tel ekki ástæðu til að skýra frá því að svo stöddu. En þess vil ég geta að endingu, að meiri hl. n. ræður hv. d. fastlega til að samþ. frv. með þeim brtt., sem bornar eru fram á þskj. 144.

Jón Þorláksson það er rétt, sem hv.frsm. sagði, að ég er samþykkur brtt. á þskj. 144, en hefi þó skrifað undir nál. með fyrirvara. Og í þeim fyrirvara fellst aðallega tvennt: Í fyrsta lagi álít ég frv. svo illa úr garði búið og óvandvirknislega samið, að ég tel fulla nauðsyn á, að það væri vandlega athugað og um það fjallað af tryggingarfróðum manni. Ég treysti okkur í n. ekki til þess að hafa gætur á öllu því, sem þarf að lagfæra, svo að frv. verði gallalaust. Flestar brtt.n. eru aðeins lagfæringar á auðsæjum missmíðum frv., og tel ég því, að geti verið um fleiri missmíði að ræða frá sjónarmiði fróðra manna um þessi mál. Þess vegna er ég ragur við að greiða atkv. með frv. út úr hv. d. áður en það er athugað af slíkum manni eða mönnum. Þetta er þá fyrra atriðið í fyrirvara mínum. Hitt atriði fyrirvarans á við 7. gr. frv., eða ákvæðin um endurtryggingar og samtryggingar félagsins hjá öðrum brunabótafélögum. Í núgildandi lögum um Brunabótafélag Íslands er svo ákveðið, að félagið endurtryggi það, sem einstakar vátryggingar, er félagið tekur að sér, fer fram úr 10 þús. kr., með hluttöku sveitarfélagsins í ábyrgðinni, en án hluttöku sveitarfélagsins endurtryggir félagið það, sem fer fram úr 7 þús. kr. Nú mun þetta hafa verið svo í framkvæmdinni, að félagið endurtryggir helming upphæðarinnar, allt að 20 þús. kr., en með ákvæðum 7. gr. er farið fram á, að félagið hafi eigin ábyrgð á öllum steinhúsum, sem tryggð eru fyrir 20 þús. krónur og timburhúsum, sem tryggð eru fyrir 15 þús. kr. Þetta þýðir það, að í mörgum þorpum, þar sem sambyggð hús eru, geta þau öll verið í hættu og brunnið í einu, og lendir þá skaðinn að mestu leyti á eigin ábyrgð félagsins, því að gera má ráð fyrir, að í flestum þorpum séu það aðeins fá hús í slíkum sambyggingum, sem fara fram yfir þá tryggingarupphæð, sem ákveðið er með frv., að þurfi að vera til þess, að endurtryggingar sé leitað hjá öðrum félögum. Þetta þykir mér afarógætilega farið og felli mig ekki við það, á meðan ekki liggja fyrir nægilegar rannsóknir um áhættu félagsins í þessu efni. Hér ber þess vel að gæta, að þótt litið sé svo á undir venjulegum kringumstæðum, að hver húseign sé í brunahættu út af fyrir sig og tryggingu út af fyrir sig, þá eru þær þó í brunahættu hver frá annari, þar sem þéttbýli er og hættan því sameiginleg. Mér er gefin sú skýring á þessari ráðabreytni, að það sé álit núv. ráðamanna félagsins, að það beri halla af of miklum endurtryggingum, félagið mundi græða meira, ef endurtryggingarnar væru meira takmarkaðar. Þetta er hinn sami hugsunarháttur og hjá heim einstaklingi, sem léti vera að vátryggja eignir sínar til þess að græða meira. Fyrir félagið er það hið sama að vera ekki endurtryggt sem fyrir einstaklinginn að vera óvátryggður og bera sjálfur hættuna. Ég veit ekki, hvort félaginu hefir tekizt að fá endurtryggingu með sanngjörnum kjörum. Það gekk í fyrstu erfiðlega að fá endurtryggingu, því að tryggingarstarfsemi í nálægum löndum var þá, og er sjálfsagt enn, að mestu í höndum einkafyrirtækja, er litu þetta ríkisfyrirtæki ómildum augum. Samt fékkst hún og hefir haldizt hjá sama félaginu frá upphafi Ef nú Brunabótafélagið telur sig tapa á endurtryggingunni, þá geta legið til þess tvær ástæður. Önnur sú, að lánið hafi svo fylgt félaginu, að stór óhöpp hafi ekki viljað til. Hitt gæti líka verið, að félagið nyti ekki sanngjarnra kjara við endurtrygginguna. Ég er ófús á að auka áhættuna stórum frá hví, sem hún hingað til hefir verið. Ef endurtryggingin er félaginu í óhag nú, þá vil ég vinna að því að fá hagkvæmari samninga. Nú, eftir 15–17 ára starf, ætti félaginu að vera auðveldara að ná góðum samningum við skiptavini sína en þegar það fyrst fór af stað. Sérstaklega ætti það að reynast unnt, ef endurtryggingin hefir hingað til verið rekin með mjög góðum hagnaði. Ég tel vert að gefa þessu atriði sérstakan gaum. Það er mjög stórvægilegt, og þar sem ríkið ber ábyrgð á félaginu, ef illa fer, þá er það sérstök skylda ríkisins að gæta þess, að það endurtryggi gætilega, að áhætta félagsins takmarkist við ráð, sem því er sjálfu viðráðanlegt. Fyrir utan þessi tvö atriði, sem fyrirvari minn einkum beinist að, vil ég minna a, að með frv. er fellt niður það ákvæði laganna frá 1915, sem býður að setja félaginu fulltrúaráð til þess að gæta hags sveitarfélaganna og vátryggjenda, þegar það er orðið svo stórt, að ársiðgjöldin nema meiru en 75000 kr. Tilætlunin hefir verið þá að hliðra sér hjá þessari nokkuð umsvifamiklu tilhögun, meðan vöxtur félagsins var enn lítill. En nú, þegar félagið er tekið að eflast, er farið fram á að fella ákvæðið burt, í stað þess að framkvæma það. Í frv. er ekki gert ráð fyrir, að félagsmenn hafi nein áhrif á stjórn fyrirtækisins. Ég dreg það í efa, að þessi stofnun verði réttnefnd félag, ef þetta frv. verður að lögum. Það er ekkert annað en sameiginleg ábyrgð, sem bindur félagana saman. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu. Við 3. umr. mun ég koma fram með brtt. við 7. gr., sem miðar að því, að takmarka áhættu félagsins og ríkisins.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): það er vel, að horfur eru nú á, að mál þetta fái afgreiðslu. Það er áreiðanlegt, að það er orðin full þörf á nýrri löggjöf um þetta efni. Mér þykir vænt um afgr.hv.n. og ég tel brtt. hennar til bóta. Eins og kom fram hjá hv.frsm., þá hafa orðið nokkur mistök á frv. í prentun. Ég hygg, að það sé ástæðulaus ótti hjá hv. 1. landsk., að frv. sé ekki nægilega undirbúið. Það er samið af forstjóra Brunabótafélagsins og síðan yfirfarið af skrifstofustjóra í atvmrn. Ég er ekki í vafa um, að hann hefir vandað til þess verks. Hvort eitthvað megi um það bæta, það skal ég ekkert segja um, en yfirleitt hygg ég, að frv. hafi fengið forsvaranlega vandaðan undirbúning. Um endurtrygginguna skal ég ekki mikið tala; ég er enginn sérfræðingur á því sviði. Það er atriði, sem hv. Alþingi verður að meta, hvað mikið af tryggingunum beri að taka á innlendar herðar og hvað mikið eigi að endurtryggja erlendis. Mér finnst ekkert ósennilegt, að við nú, eftir 15 ára starf, getum orðið dálítið óháðari erlendum tryggingarstofnunum en við vorum í byrjun. Það er sjálfstæðismál okkar að losa félagið smátt og smátt við þessa erlendu skattgreiðslu. Það er ef til vill of stórt spor stigið í frv. í þá átt; það get ég ekki sagt um. En það ætti að mega athuga betur í sambandi við þá brtt., sem hv. 1. landsk. hefir boðað, að hann flytji við 3. umr. Viðvíkjandi þeirri yfirstjórn, sem bollalögð er í lögunum frá 1915, þá er það af fjárhagslegum ástæðum, að lagt er til að fella það ákvæði niður. Slík yfirstjórn getur komið til mála síðar, þegar félaginu vex fiskur um hrygg. Og ef það þykir rétt að setja félaginu umsvifameiri stjórn, þá er það ekki útilokað, þótt ekki sé gert ráð fyrir því í frv.

Magnús Torfason Um þetta síðasta atriði, niðurfelling á sérstökum trúnaðarmönnum fyrir sveitarfélögin, þá vil ég ekki segja, að þar sé svo miklu sleppt. Ég hefi aldrei heyrt orð í þá áttina, að þeirra væri saknað. Ég skal heldur ekki dæma um það, hve vel sé gengið frá frv. Það ætti þó varla að vera slíkt handahófsverk, að ekki megi við það una, þar sem lögin voru til áður og hér er aðeins um einstakar breytingar að ræða. En ég vil sérstaklega vekja athygli á því - út af því sem rætt hefir verið hér um endurtryggingarnar og áhættu félagsins sjálfs -, að mér virðist, að með lítilli breyt. á 7. gr. þurfi ekkert að óttast í því efni. Í upphafi 7. gr. segir: „Félagið leitar endurtryggingar“ o. s. frv. Ef í stað þess er sagt: „Félagið skal leita“ o. s. frv., þá er þar með sagt, að félagið getur leitað meiri endurtrygginga, ef því svo sýnist. Að því er þetta atriði snertir, þá er leitt, að hér eru ekki fyrir hendi skýrslur um áhættu þá, er fylgir þessum endurtryggingum. Mér er ókunnugt um það, hvort slíkar skýrslur eru til, en ef n. gæti náð í þær, til að geta betur áttað sig á því, hvað í húfi er, held ég, að það væri ástæða til þess að taka málið út af dagskrá og fresta umr., þar til málið er betur athugað.

Jón Jónsson Hér er um merkilegt mál að ræða. og þótt ég því miður hafi ekki getað kynnt mér það enn, því að ég vissi ekki, að það var á dagskrá í dag, fyrr en ég kom nú á fundinn, þá vil ég þó minna á eitt atriði. Í frv. er tryggingarskyldan færð út. Samkv. 3. gr. er skyldutrygging fyrirskipuð á íbúðarhúsum í sveitum ásamt geymsluhúsum, sem þeim eru áföst, og í brtt.n. er þetta heldur fært út og tekin með gripahús og hlöður. Það, sem gera þarf sér grein fyrir, er annarsvegar, hvaða nauðsyn er á þessu, hinsvegar, hvað þetta leggur á landsfólkið. Svo er fyrir að þakka, að brunar eru afarfátíðir í sveitum. a. m. k. litur landsfólkið svo a, að þeir séu ekki mjög alvarlegir. Skömmu eftir aldamót voru samþ. heimildarlög um brunabótasjóði í sveitum. Nú, eftir 20-30 ár, eru þeir ekki ennþá komnir á í meira en 1/4 af sveitum landsins í mesta lagi. Af þessu er það ljóst, að landsfólkið lítur ekki mjög alvarlega á þessa hluti. Það getur vel verið, að með vaxandi lánanotkun sveitamanna aukist vátryggingar. En þar eru þó ekki óhjakvæmileg skilyrði, og margir hafa þegar veðsett jarðir sínar án þess að vátryggja húsin. En þess er ekki að dyljast, að sveitamenn, sem litlu hafa úr að spila, dregur það nokkuð, sem þeir þurfa að borga í iðgjöld. Ég ætla, að það verði ekki hátt áætlað 20–30 kr. á ári. Ástæður sveitafólksins eru ekki betri en það, að það verður að hugsa sig um það áður en það lætur 20–30 kr. úti. Ég tel það álitamál, hvort rétt sé að demba skyldutryggingu á sveitirnar þegar í stað. Ég lýst við, að það komi sérstaklega illa við menn nú í kreppunni. - En ég hefi ekki ennþá fullráðið það við mig, hvort ég fylgi frv. óbreyttu í þessu atriði. Ég mun athuga það nánar til 3. umr.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um aths. þær, er hv. 1. landsk. hreyfði. Ég get látið það bíða að mestu til 3. umr., þegar brtt. hans verða komnar fram, og tel það eiga betur við en að fara að ræða það nú. Út af því, sem hv. 2. þm. Árn. lagði til, að taka málið af dagskrá nú, til að afla upplýsinga um, hvað endurtryggingin hefði haft mikil útgjöld af brunatjóni hér á landi, þá verð ég að viðurkenna, að fyrir n. hafa ekki legið slíkar upplýsingar, en ég sé ekki betur en að málið megi afgreiða nú frá 2. umr. og leita þeirra upplýsinga milli umr. Hvað snertir aths. hv. 3. landsk. út af því nýmæli frv. að lögleiða skyldutryggingu í sveitum, þá vil ég benda á, að það er misskilningur, ef hann heldur, að hægt sé í lánsstofnunum að fá lán út á óvátryggðar eignir.

Það er hægt út á jarðir

. Það kann að vera, út á jarðirnar húsalausar, en þá að sjálfsögðu ekki eins hátt eins og væru jarðarhúsin vátryggð. Ég vil benda á, að í flestum sveitum er mikill fjöldi íbúðarhúsa vátryggður, en þau viðskipti ná bara ekki öll til Brunabótafélags Íslands. Það er ástæða til að innleiða hér skyldutryggingu. Ef það er hagkvæmara að vátryggja hús í kaupstöðum, þá ætti það líka að vera hagkvæmara fyrir sveitamenn. Það er mesti misskilningur, að brunar í sveittun séu miklu ótíðari en í kaupstöðum. Ég gæti trúað, að það væri alveg gagnstætt. Fyrir þessu má að ég hygg færa sönnur, ef lagt er til grundvallar það fjármagn, sem stendur í byggingum í sveitum og bæjum, að þá eru brunar tíðari í sveitum en kaupstöðum. Það er að vísu ekki hægt að neita því, að iðgjöldin eru talsverður skattur á bændur, en á það ber þó að líta, að mjög margir þeirra greiða hann skatt nú, a. m. k. allir þeir, sem taka hafa orðið lán út á eignir sínar. Og hinum er líka áreiðanlega fyrir beztu að tryggja húseignir sínar. Hv. 3. landsk. sagði, að fólki væri engin alvara með að notfæra sér lög um þetta. Sæst það bezt af því, að fá sveitarfélög hefðu komið á hjá sér brunabótasamþykkt. En þetta sannar einmitt, að menn hafa ekki enn fengið opin augu fyrir nauðsyn þessa máls og því lítið hafizt handa, nema þar, sem utanaðkomandi áhrif hafa neytt bændur til að tryggja. Er því kominn tími til að lögleiða skyldutryggingar, líka í sveitum. Ég sé ekki, að ástæða sé til vegna meiri hl. n. að rökræða þetta meir að sinni. Vil ég mælast til, að þessari umr. verði lokið nú. Má taka til athugunar þær aths., sem fram hafa komið í umr., á milli 2. og 3. umr.

Forseti (GÓ): Það hefir komið fram till. um, að umr. þessa frv. verði frestað og málið tekið út af dagskrá. Vil ég bera það undir hv. d.

Magnús Torfason Þar sem því hefir verið lofað af hv.frsm., að málið verði athugað til 3. umr., get ég fallið frá því, að þessari umr. verði frestað.

Jón Þorláksson Það er dálítill misskilningur, sem kom fram í þeirri hugsun hæstv.forsrh., að það sé sjálfstæðismál, að Brunabótafélag Íslands sé sem óháðast endurtryggingarfélögum. Sjálfstæði félagsins ár einmitt í því fólgið að kaupa sem mest áhættuna frá sér yfir á önnur félög. Þetta er einmitt hið sérkennilega við þennan félagsskap. Einstaklingurinn tryggir sjálfstæði sitt með því að kaupa tryggingu fyrir líf eða eignir hjá öðrum. En brunabótafélag tryggir sig aftur fyrir stórfelldum fjárútlátum með því að endurtryggja hjá öðrum félögum. Ef okkar félög vildu fara sömu leið og erlend félög og standa þeim jafnfætis, þá ættu þau að taka hjá þeim til endurtryggingar jafnháa fjárhæð og við endurtryggjum hjá þeim. Það gæti verið sjálfstæðismál, en liggur utan við þessar umr. Ummæli hæstv.forsrh. benda til þess, að stj. væri ekki vel ljóst, í hvaða smiðju hefði verið farið með samningu þessa frv. Það kom að vísu fram, að forstöðumaður Brunabótafélags Íslands hefði séð um samningu þess, en skrifstofustjóri í stjórnarráðinu síðan lesið það yfir. Nú vil ég engar brigður á það bera, að forstöðumaður brunabótafélagsins hafi kynnt sér þessi mál allýtarlega. En þó er hvorttveggja, að hann hefir enga sérmenntun hlotið á þessu sviði, og auk þess er frv. samið fyrir nokkuð löngu, einmitt áður en hann var búinn að fá mikla reynslu í starfinu. Um skrifstofustjórann er það að segja, að hann þekkir ekkert sérstaklega til þessara mála, fram yfir það, sem hver gegn og menntaður maður getur aflað sér vitneskju um svona yfirleitt. Og ég hefði ekki fundið ástæðu til þess að kvarta um það í n., að frv. væri ekki undirbúið af nægri sérþekkingu, ef ég hefði ekki litið svo á, að í því efni bæri að gera meiri kröfur en þær, sem skrifstofustjórinn gæti uppfyllt. Ég hefi nú verið svo léttúðugur að lofa því að koma með brtt. við 7. gr. frv. við 3. umr. Mér er það ljóst, að n. er ekki svo úr garði gerð, að hún sé fær um að dæma um, hver sé hæfileg endurtrygging hjá félaginu, svo að það fullnægi viðurkenndum kröfum á því sviði. Ég veit, að ég er a. m. k. enginn sérfræðingur á því sviði. En ef frv. er borið undir fagmann, þá mundi hann, eftir að hafa athugað hag félagsins og hættu þá, er því stafar af tryggingunum, geta sagt upp á hár, hversu því bæri að haga sér um endurtryggingar, eftir heim viðurkenndu reglum, sem til eru um þetta. Ég mun því leyfa mér að taka upp till. um, að umr. verði frestað og frv. afhent sérfræðingi til athugunar. Enda þótt ég sé nú dauður í þessu máli, vil ég samt, að álit hans geti komið hér til athugunar áður en gengið verður til atkv. við 2. umr. frv.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég get tekið undir með hv. 1. landsk. Mér er kunnugt um það, að sérfræðingur í þessari grein hefir töluvert við frv. að athuga. Hann hefir einmitt eitthvað um það fjallað, en þess er þó ekki neitt getið í grg. frv., en hv.frsm. drap víst lauslega á það, en gat ekki hins, að þessi sérfræðingur er frv. ósammála í verulegum atriðum. Í því sambandi skal ég sérstaklega geta um eitt atriði, þar sem breytt er. frá fyrri stefnu. En það er ákvæðið um, að félagið hafi ótakmarkaða heimild til að tryggja lausafé, hvort sem endurvátrygging á því fæst eða ekki. Áður voru ströng ákvæði um sjálfsábyrgð, endurtryggingu o. fl., en nú er öllu þessu sleppt. Það virðist vera svo, að það sé aðeins gróðahugsun, sem liggur á bak við samningu frv., en sárálítið hugsað um áhættuna. Með lausafé eru taldar verzlunarvörur. Er þó allundarlega að orði komizt, þar sem gera skal skrá yfir lausaféð, verzlunarvörur þar með taldar. En yfir þær er vitanlega ekki hægt að gera skrá, sem stenzt stundinni lengur. Þessi sérfræðingur, er ég gat um, telur sig ósamdóma því, að rétt sé, að brunabótafélagið hafi slíkar ótakmarkaðar tryggingar með höndum, þar sem áhættan fyrir ríkið og þá, sem samábyrgir eru samkv. frv., yrði allt of mikil. Af þessum ástæðum get ég tekið undir till.hv. 1. landsk. um, að frv. sé fengið sérfræðingi í hendur til umsagnar.

Einar Árnason Mér þykir frumkoma hv. 1. landsk. í þessu máli næsta undarleg. Það mun nú vera fullur mánuður síðan frv. Þetta var afgr. til n., og hefir hv.þm. haft málið þar til athugunar allan þann tíma. Nú fyrst kemur hv.þm. fram með það, að frv. sé nú máske tóm endileysa frá upphafi til enda, og vill því stöðva umr. og senda frv. einhverjum sérfræðingi til álita. Hv. 1. landsk. segist sjálfur enginn sérfræðingur vera á sviði tryggingarmálanna og kveður sig ekkert vit hafa á þessu. Er það vafalaust rétt og mér dettur ekki í hug að heimta slíka þekkingu af honum. En þetta er hv.þm. engin afsökun fyrir framkomu sinni í málinu. Hann er, eins og ég gat um, búinn að hafa heilan mánuð til athugunar á frv. Og frv. er samið fyrir 2–3 árum. Það hefir legið fyrir Nd. og n. þar haft það til athugunar. Og nú fyrst, tveim árum eftir að frv. er samið, og mánuði eftir að það kemur til n., sem hv. 1. landsk. á sæti í, kemur það fyrst upp úr kafinu, að frv. sé tóm endileysa og geti verið hættulegt í mikilsverðum atriðum. Ég segi eins og hv. 1. landsk., að ég hefi ekki sérþekkingu á þessum málum. - En ég taldi mig mega treysta því, að forstjóri brunabótafél. hefði sett sig inn í þessi mál. Og það veit ég, að hann hefir gert. Hann hefir lagt mikla vinnu í frv. og leitað álits margra manna um það. Og ég hugði, að hann myndi kunna að meta áhættuna, þar sem brunabótafélagið er búið að starfa lengi og því fengizt mikil reynsla um, hver áhætta fylgir tryggingunum. Mér þykir skaði, ef þessi aðferð, að fara nú að fresta umr., verður til þess að stöðva framgang málsins á þessu þingi. Frv. Þetta stefnir áreiðanlega í rétta átt og er sjálfstæðismál fyrir okkur Íslendinga, hvað sem hv. 1. landsk. segir. Það er áreiðanlega horfandi í það fyrir okkur, hvort við greiðum meiri eða minni fjárhæðir til útlendra tryggingarfélaga. Þeir peningar, sem á þann hátt eru greiddir út úr landinu fram yfir það, sem þörf er á, koma aldrei aftur. Er því nauðsyn vegna þess og annara ákvæða frv. að koma þessum málum í lag sem fyrst. Ég stóð ekki upp til annars en þess að láta í ljós undrun mína og óánægju yfir því, að hv. 1. landsk. skyldi ekki nota þann mánaðartíma, sem n. hefir haft málið til athugunar, til þess að leita sér upplýsinga um málið, sem hann þá hefði getað byggt á álit sitt og borið það og brtt. sínar fram við þessa umr., í stað þess að vilja nú tefja fyrir málinu með því að fresta umr.

Jón Þorláksson Ég vil ekki liggja undir því ámæli hv. 2. þm. Eyf., að framkoma mín í þessu máli hafi verið önnur í n. en sú, sem nú hefir komið fram í deildinni. Ég orðaði einmitt þá skoðun mína í n., að leita þyrfti umsagnar sérfróðs manns um þessi mál. En sú málaleitun mín fékk engar undirtektir hjá hv. meðnm. mínum. Hið eina, sem mætti álasa mér fyrir, er það, að ég ekki bar till. um þetta fram í n. og lét fella hana. En í n. fékk þessi málaleitun mín engar undirtektir.

Pétur Ottesen Ef frv. þetta verður samþ., virðist mér þar með felld úr gildi ákvæði núgildandi laga um það, hvaða daggjöld beri að greiða með sjúklingum þeim, sem eru á eldra geðveikrahælinu, sem almennt er kallað „Gamli-Kleppur“. Ég ætla, að í þeim lögum, sem hér er farið fram á að fella úr gildi, sé gert ráð fyrir, að daggjöld sjúklinga skuli vera 50 aurar eða svo, en með fjárlagaákvæðum hafa þau á síðari árum verið ákveðin kr. 1,50. Það er því ljóst, að með samþykkt þessa frv. eru aðstandendur þeirra sjúklinga, sem í Gamla-Kleppi eru, sviptir þeirri vernd, sem lögin veita þeim um að meðgjöf með sjúklingum fari ekki fram úr settu marki. Á Nýja-Kleppi eru daggjöldin miklu hærri, kr. 3,50, að ég held, og má því búast við, að þau hækki einnig tilfinnanlega á Gamla-Kleppi, ef þátt eru engum takmörkunum bundin. Ég vil benda á, að að þeim vesalingum, sem þarna verða að vera, standa í flestum tilfellum hreppsfélög eða fátækir einstaklingar, sem mjög erfitt ættu með að bæta á sig gjöldum á þessum erfiðu tímum, því að það er svo um alla eða flesta sjúklingana, sem þarna eru, að þeir verða að vera þar til langframa. Ég vil því biðja þá n., sem væntanlega fær þetta mál til athugunar, að finna leið til þess, þó að frv. þetta verði samþ., að þá sé samt ekki kippt burt þeim ákvæðum úr löggjöfinni, sem tryggja það, að daggjöld með sjúklingum á Kleppi verði ekki sett svo há, að aðstandendum þeirra verði um megn að greiða þau.

Flm. (Jón Jónsson) Við þrír þm., hver úr sínum flokki, hofum þann mikla heiður að flytja þetta frv. inn í d. þetta er ef til vill mesta mannúðarmálið, sem lagt hefir verið fyrir þetta þing. Takmark frv. er að tryggja það, eftir því sem stendur í valdi þjóðfélagsins, að hverju barni geti liðið sæmilega í æsku og geti náð sem fyllstum þroska, bæði líkamlegum og andlegum. En okkar heiður er ekki annar en sá, að flytja frv. Hugsjónin er frá öðrum, og nefnd karla og kvenna hér í bænum hefir algerlega búið málið í okkar hendur. Hjá nágrannaþjóðum okkar er fyrir löngu komin á löggjöf í þessu efni, og þörfin á slíkri barnavernd er þar því fyrir löngu viðurkennd. Hjá okkur hefir þörfin að ýmsu leyti verið minni, því að hér hafa engar stórborgir verið, en þar er einmitt mest þörf á slíkri verndarstarfsemi. En eftir því sem kunnugir menn skýra frá, verður þörfin hér alltaf brynni og brynni með hverju ári. Ljóst dæmi þess er skýrsla frá lögreglustjóra, sem fylgir með þessu frv. Þar segir, að á síðustu 10 árum hafi 150 börn fyrir innan fermingaraldur verið ákærð fyrir þjófnað, og nærri má geta, að þar eru ekki talin öll þau börn, sem synt hafa af sér óráðvendni, því að þá kann ég illa skap manna, ef þeir fara að draga fyrir lögregluna öll þau börn, sem eitthvað misjafnt hafa sýnt af sér í þessum efnum. það er aðeins gert, þegar úr hófi hefir keyrt. En ástæðan til þessa er sú, að uppeldið hefir verið öðruvísi en vera átti. Það hefir því miður stundum sýnt sig, að munaðarlaus börn njóta í uppvextinum ekki eins góðrar aðbúðar og vera ætti. Ljóst dæmi þess er mál, sem kom upp fyrir nokkru út af meðferð á veslings munaðarlausum dreng í einu héraði landsins. Menn geta hugsað sér, hvernig uppeldið og aðbúð öll muni vera, ef allskonar óregla hefir hertekið heimilið. Þess eru einnig dæmi, að fátæklingar geti ekki vandað uppeldið sem skyldi, svo að börnin verða að mestu leyti að hirða sig og hugsa um sig sjálf, lenda þá í solli og verða allskonar löstum að bráð, eins og eðlilegt er. Þá mun það vera augljóst, að ýmsir aðstandendur barna hafa mikla þörf allskonar leiðbeininga við uppeldið. T. d. hafa ýmsar umkomulitlar mæður mikla þörf á því að geta snúið sér til n., sem veitir þeim leiðbeiningar, eftir því sem mögulegt er. Þetta allt sýnir greinilega, að kominn er tími til þess, að löggjöf sé sett til að ráða bót á þessum vandamálum. Það má auðvitað segja sem svo, að í núgildandi lög um séu ýms ákvæði um þetta efni, t. d. í fátækralögunum og í lögum um óskilgetin börn. En slík ákvæði eru á víð og dreif og taka til ýmissa aðilja, sem skoða það ekki sem aðalstarf sitt að hafa eftirlit með slíkum málum. Eins og reynslan hefir sýnt annarsstaðar, þá verður það hér beinasta leiðin að setja löggjöf um, að nefnd skuli setja, sem hefir eftirlit með uppeldi barna. Það skiptir vitanlega afarmiklu máli, að nefndina skipi menn, sem hafa áhuga á starfinu og vilja fórna sér fyrir það. Eflaust verður að fá þessari n. allýtarlegt vald til ýmissa ráðstafana, og verður að treysta því, að hún mundi beita því valdi með gætni og mannúð. þetta vald á að gefa henni samkv. 7.–14. gr. frv. Sumum mun ef til vill finnast það vald nokkuð mikið og nærgöngult. Það er mikið vandamál, hvernig á að koma þessu fyrir, og ég vona því, að hv.þdm. vilji athuga þetta mál vel, og þá sérstaklega frá þessari hlið málsins. Við flm. erum mjög fúsir til samvinnu við hv.þdm. um allar þær breyt., sem við álítum að standi til bóta. Ég geri jafnvel ráð fyrir, að við flytjum brtt. við frv. þetta er nýmæli í okkar löggjöf og þarf því að íhuga það vandlega. Ég legg svo til, að frv. verði vísað. til 2. umr. að þessari umr. lokinni og til n., sem ætti þá að vera annaðhvort menntmn. eða allshn., og læt ég hv. d. skera úr því.

Jón Baldvinsson Hv. aðalflm. hefir nú gert nokkra grein fyrir frv., svo að ég hefi litlu þar við að bæta, því að við erum sammála um hin almennu atriði málsins, að skipa barnaverndarn., og það er aðalatriðið í frv. þetta erum við flm. sammála um, að geti orðið til mikils gagns. Hinsvegar höfum við óbundin atkv. um ýms ákvæði frv., og vel getur farið svo, að ég beri fram sérstaklega brtt. við frv., en ekki mun ég snúast á móti frv., þó að þær brtt. næðu ekki samþykki í d. Þetta vil ég láta koma fram nú við 1. umr., svo að siður verði hneykslazt á því, ef ég ber fram brtt. við frv., sem ég er flm. að. Ég geri ráð fyrir, að eins geti farið með hina flm., eins og hv. aðalflm. tók fram í ræðu sinni. Annað er það líka, sem ég vil skjóta til n., sem fær þetta mál, eða hv. dm., þeirra sem orðhagastir eru, hvort þeir gætu ekki fundið eitthvað betra nafn á þessa n. heldur en það, sem í frv. stendur, en það er „barnaverndarnefnd“. Það þarf að hafa sérstakan setning á sér til að bera það nafn rétt fram, ég tala nú ekki um, þegar kæmi yfir- eða undirbarnaverndarnefnd. Mér hefir ekki dottið í hug neitt gott nafn, sem þýðir það sama og það nafn, sem í frv. stendur, og ég veit ekki, hvort n., sem undirbjó frv., hefir sérstaklega athugað þetta.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég hefi óskað þess, að hv.fjhn. flytti þetta frv., og hefir meiri hl. hennar orðið við þeim tilmælum. Í grg. frv. er gert ráð fyrir, að þessi verðtollur gefi um 200 þús. kr. umfram það, sem nú er, í ríkissjóð. Þó að gert sé áð fyrir, að innflutningur tóbaks minnki um ca. 25% frá því, sem nú er, vegna kreppunnar, ætti verðtollurinn samt að gefa 200 þús. kr. Engum getur blandazt hugur um það, að tóbakið sé hentugur tekjustofn og að heppilegt muni á þessum tímum að auka tollinn á því, enda hefir það ráð verið tekið í mörgum löndum. Ég hygg, að þeir, sem vilja vinna að lagfæringu tollalöggjafarinnar, telji réttlátt, að tollur sé miðaður við innkaupsverð tóbaksvaranna, en ekki eingöngu þunga eins og nú er. Ég vænti, að hv.þd. taki þessu frv. vel.

Héðinn Valdimarsson Á síðasta þingi greiddum við jafnaðarmenn atkv. 2 móti tekjuaukafrv. stj., af því að okkur fannst ekki ástæða til að láta hana fá meira fé til að valsa með. En hinsvegar bárum við fram tekjuaukafrv., þar sem jafnframt var ætlazt til, að tekjurnar, sem þau gæfu, gengju til þeirra fyrirtækja og málefna, sem við berum fyrir brjósti. Þau tíðindi gerðust seint á sumarþinginu, að samkomulag var milli Framsóknarfl. og Alþýðufl. um að lögfesta ríkiseinkasölu á tóbaki með því skilyrði, að ágóðinn af verzluninni færi að hálfu í byggingar- og landnámssjóð, en hinn helmingurinn til þess að reisa verkamannabústaði í kaupstöðum. Þetta virðist vera mjög sanngjörn skipting á arðinum milli landsfólksins og flokkanna. En nú kemur það í ljós, að með þessu frv. er stj. að svíkjast aftan að þessum lögum frá síðasta þingi og gera tilraun til að ná nokkrum hluta af verzlunararðinum í ríkissjóð, í stað þess að hann átti allur að renna í byggingarsjóðina samkv. gildandi lögum. Það sjá allir, að þegar lagður verður til viðbótar 15% verðtollur á tóbakið, þá minnkar það möguleikana fyrir ágóða af einkasöluálaginu, því að hærra verð dregur ávallt úr neyzlu. En ef verðið yrði ekki hækkað, hlyti verzlunarálagningin að verða minni, og hljóta tekjur tóbakseinkasölunnar þá að minnka; mikill hluti þess ágóða, sem átti að ganga til verkamannabústaða og í byggingar- og landnámssjóð, verður með þessu frv. tekinn beint í ríkissjóð. Auk þess, sem við jafnaðarmenn sjáum ekki ástæðu til að láta stj. fá þetta fé til að valsa með, þá er hér af hálfu Framsóknarfl. gengið á gerða samninga við okkur, enda var ef til vill aldrei við öðru að búast af þessum flokki. Við jafnaðarmenn munum því greiða atkv. á móti þessu frv. í báðum deildum.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Í þessu frv. er engin breyt. gerð á þeirri ráðstöfun, sem nú er í gildi um arðinn af tóbakseinkasölunni. Og þegar lögin um tóbakseinkasöluna voru sett með samkomulagi tveggja flokka á síðasta þingi, þá var ekkert um það talað, hvað tóbakstollurinn ætti að vera hár eða hvað arðurinn af einkasölunni skyldi vera mikill. Um þetta voru engir samningar gerðir. Þetta frv. er því alls eigi borið fram til hnekkis þeim ákvæðum einkasölulaganna, sem hv. 3. þm. Reykv. talaði um. Það er þvert á móti borið fram af hlýjum huga, þar sem aðeins er ákveðið að leggja verðtoll á tóbakið, en ekki að fresta framkvæmd þeirra ákvarðana í einkasölulögunum, sem fjalla um ráðstöfun á arðinum. En hv.þm. mun heyra áður en þessu þingi lýkur, að ýmsir þdm. eru því mótfallnir að binda þannig arðinn af tóbakseinkasölunni. Verðhækkun á tóbaki vegna tollahækkunarinnar kemur aðallega á vindla og vindlinga, en minna á rjól og „skraa“tóbak, af því að þetta er verðtollur. Verðið hækkar því eigi teljandi á ódýru tóbaki, og hagnaður af einkasölunni þarf ekki að minnka að mun, a. m. k. ekki í hlutfalli við það, sem tollurinn gefur í auknar tekjur. Hv. 3. þm. Reykv. var að tala um svik og samningsrof í sambandi við þetta mál. Það væri gott, ef hann vildi benda á, hver þau svik væru væru. Geti hann bent á þann samning, er svikinn hafi verið, þá er rétt af honum að gera það; en slíkur samningur hefir aldrei verið til, og þess vegna getur hann ekkert talað um svik né samningsrof frá hendi Framsóknarfl. Hv- þm. veit, að framsóknarmenn bera hlýjan hug til verkamannabústaða og einnig til byggingar- og landnámssjóðs; og ef Framsóknarfl. væri með þessu frv. að bregðast stuðningi sínum við verkamannabústaðina, þá væri hann einnig að „svíkja“ sína eigin flokksmenn í sveitunum, sem njóta lána byggingar- og landnámssjóðs.  Þá sagði hv. 3. þm. Reykv., að jafnaðarmenn vildu ekki láta stj. fá peninga til þess að valsa með. Við þetta vildi ég gera þá aths., að þessi yfirlýsing kemur nokkur seint, því að stj. hefir aldrei haft meiri peninga en þau árin, sem hún naut stuðnings jafnaðarmanna. Nú munu hv. jafnaðarmenn hafa í huga að veita öðrum þingflokki en Framsókn stuðning, en hvernig þeir ætla að hafa samstarf um stjórn og þá ábyrgð, sem því fylgir, án þess að þurfa um leið að sjá fyrir tekjum, er óupplýst ennþá.

Héðinn Valdimarsson Út af því, sem hæstv. fjmrh. sagði síðast, þá kannast ég ekki við, að við jafnaðarmenn séum í tengslum við nokkra aðra flokka í þinginu. Það hefir sýnt sig við atkvgr. Hér í þinginu, að það er Sjálfstæðisfl. eða íhaldsflokkurinn, sem fylgir stj. að málum, þegar hún þarf á að halda, en Alþýðuflokkurinn er í andstöðu við báða borgaraflokkana, eins og vant er, þó að í einstökum málum geti endrum og eins leiðir saman legið. Ég þarf ekki að skýra það nánar en ég gerði í minni fyrri ræðu, að því hærri tollar, sem lagðir eru á tóbakið, þess minni arður verður af einkasölunni. Hæstv. fjmrh. ætlast til þess, að verðálagning vegna viðbótartollsins komi aðeins niður á þeim tóbakstegundum, sem þau telur, að geti fremur borið hana, án þess að salan minnki eða arðurinn af einkasölunni. En á síðasta þingi skildu allir hátt. Það fullvel, að ætlazt var til, að hagnaður einkasölunnar yrði á engan hatt snertur, heldur rynni hann óskiptur til byggingarsjóðanna, svo að þetta yfirklór hæstv. fjmrh. er síðari tíma uppfynding. Ég gat ekkert um það áðan, að framsóknarstj. hefði með þessu háttalagi svikið sína eigin flokksmenn eða gengið á móti sínum Hugsjónum, enda voru skilyrðin um það, hvernig varið yrði arðinum af einkasölunni, bæði til verkamannabústaða og byggingar- og landnámssjóðs, sett af okkar hálfu, en ekki Framsóknarfl. Hitt virðist óþarft að taka fram nú, af því að það hefir svo oft verið gert, hvernig Framsóknarfl. snýst öfugur gegn sínum eigin hugsjónum og málum, sem hann hefir áður verið fylgjandi. En þó bjóst ég ekki við því, að Framsóknarfl. mundi í heyranda hljóði ganga frá samkomulagi, sem gert var á síðasta þingi, þegar í byrjun næsta þings og svíkja gerða samninga. Dýpra og dýpra sökkva forráðamenn þess flokks. Það gleður mig þó, að hæstv. fjmrh. getur fallizt á, að þessi tollhækkun á tóbakinu gildi ekki lengur en til ársloka 1933, og virðist það þó bera vott um, að einhverjar síðustu leifar pólitískrar sómatilfinningar hafi gert vart við sig hjá honum.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég mótmæli aftur öllu skvaldri um svik af hálfu Framsóknar. Ég hefi aldrei heyrt, að Framsóknarfl. hafi lofað eða skuldbundið sig til að gera engar breyt. á tóbakstolli. Þess vegna getur hér ekki verið um nein svik að ræða. En þó að arðurinn af tóbakseinkasölunni kynni eitthvað að minnka, þá hlýtur það að koma jafnt niður á báðum aðiljum, bændum og verkamönnum, þannig að hvorugur hefir upp á annan að klaga.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Vér verðum að viðurkenna það, Íslendingar, að ver erum eftirbátar annara þjóða á flestum sviðum, og á þetta ekki sízt við um löggjafarmálin. Meðfram á þetta rætur sínar að rekja til fólksfæðar og fjarlægðar, en stafar þó fyrst og fremst af því, hve enn er skammt síðan löggjafarvaldið fluttist inn landið. Frá því á dögum einveldisins allt fram til þess tíma, er Alþingi fékk ráðgjafarvaldið sínar hendur; voru öll lög hér á landi sett af dönskum stjórnarherrum, sem lítt eða ekki þekktu til haga þjóðarinnar, og enda hirtu ekki að kynna sér íslenzka þjóðhagi, þótt getað hefðu. Á þessu verður nokkur batnaðarbreyting með ráðgjafarvaldi Alþingis, en þó sérstaklega með stjskr. 1874, er Alþingi fékk í sínar hendur löggjafarvaldið innlendum málum. Yfirleitt er þó löggjöf okkar enn dag því marki brennd, að ekki hefir um hana verið leitað annara fyrirmynda en danskra eingöngu, og er þetta einkum að rekja til þess, að menntamenn landsins, og þar ekki sízt lögfræðingarnir, hafa allir sótt menntun sína til Danmerkur einvörðungu allt til skamms tíma. En einkum á þetta þó við um réttarfarslöggjöf okkar. Í gildandi réttarfarsreglum eigum við um margt við að búa enn þann dag dag ákvæði úr dönsku lögum Kristjáns V. frá 17. öld, og um annað ýms ákvæði úr tilskipunum og opnum bréfum frá 18. og 19. öld. Þannig er enn í gildi tilskipun um meðferð opinberra mála frá 1796 og önnur um meðferð einkamála frá 1832. Gefur að skilja, að svo gamlar réttarfarsreglur eru nú um margt orðnar á eftir tímanum, og að margar og mikilsverðar breyt. hafa orðið í þessum efnum með öðrum þjóðum á þessu tímabili. Að því er einkamálin snertir, þá eru þau hér hjá okkur enn í dag miðuð við skriflega málafærslu, og er sjálfsforræði aðilja málunum þannig ótakmarkað, þar til þau eru tekin til dóms, því að dómaranum gefst ekki tækifæri til að fylgjast með í þeim fyrr, en verður síðan að dæma nákvæmlega eftir hinum skriflegu gögnum. „Quod non est in actis, non est in mundo“. Annarsstaðar gilda víða hinar sömu reglur um meðferð einkamála sem um meðferð opinberra mála, þannig að dómararnir eru látnir fylgjast með þeim frá rótum, frá því fyrsta til hins síðasta og halda yfirheyrslur þeim eins og opinberum málum. Fá dómararnir á hann hátt nákvæma persónulega þekkingu á málunum undir meðferð þeirra, og má nærri geta, að meiri trygging er þessu fyrirkomulagi fyrir því, að sannleikurinn komi í ljós, heldur en þegar eftir á er dæmt eftir skriflegum málflutningi misjafnlega hlutvandra málaflutningsmanna. - þegar til dómaskipunarinnar kemur, verður hið sama uppi á teningnum. Flestir þeirra, sem mál fara, verða kostnaðarins vegna að láta sér nægja undirdómana, og er þó fjarri því, að fullt réttaröryggi sé þeim úrslitum. Á þeim stöðum, þar sem flestir dómar ganga málum manna, eru dómararnir jafnvel svo störfum hlaðnir, að dómarastarfið verður hjá þeim sem hvert annað hjáverk, og almennt má segja, að dómurunum sé íþyngt með annarlegum störfum svo mjög, umboðsstörfum o. fl., að þeim er ókleift með öllu að vanda dóma sína svo sem nauðsynlegt er. Þannig hafa dómarar okkar yfirleitt ekki aðstöðu til að kynna sér eldri dóma í samkynja málum, sem þó er nauðsynlegt fyrir hvern dómara, og ekki sízt fyrir íslenzka dómara, sem flesta skortir auk þess alla æfingu að kveða upp dóma. Ef við Íslendingar því eigum að ná fullu öryggi réttarfarsmálum, svo að jafnframt sé ekki of kostnaðarsamt öllum almenningi, verðum við að koma á miðstigum landsfjórðungunum, með því að taka upp aftur skipulag fjórðungsdómanna, en allt er þetta vandasamt og mikið mál, og þarf um það ýtarlegar rannsóknir á löggjöf annara þjóða þessum efnum, auk hinnar sjálfsögðu rannsóknar á aðstöðunni innanlands, en þar sem enn ekki einu sinni hefir verið hafizt handa um byrjun slíkrar rannsóknar, er þess ekki að vænta, að komið verði á breyttu og batnandi skipulagi um þessi mál öll nú á næstunni. Það verður að viðurkenna, að með lögunum um hæstarétt frá 1919 var að vísu stigið spor framfaraátt, en þau lög voru sama markinu brennd sem flest okkar lög önnur, að eingöngu var leitað um þau fyrirmyndar til sambandsþjóðarinnar. A. m. k. verður það ekki séð af frv. til þeirra laga, né á lögunum sjálfum, að leitað hafi verið fyrirmynda úr reynslu og löggjöf annara þjóða en Dana einna. Tilgangurinn með fimmtardómsfrv. er nú fyrst og fremst sá að reyna að leiða inn okkar íslenzku dómskapalöggjöf það, sem nýtilegt hefir reynzt samskonar löggjöf annara menningarþjóða, og er það álit meiri hl. allshn., að höfuðumbæturnar í þessum efnum, sem frv. felur sér, séu fólgnar í þessum þrem atriðum aðallega: Í fyrsta lagi fjölgun dómaranna í dómnum. Í öðru lagi því, að tekin er upp munnleg atkvgr. dómaranna stað skriflegrar nú. Og því í þriðja lagi ákvæðinu um skyldufélagsskap málafærslumannanna við dóminn. Skal ég nú gera nokkra frekari grein fyrir þessum atriðum. Um fyrsta atriðið munu allir sammála, að þar sé um miklar umbætur að ræða frá því skipulagi, sem nú er, en margir mundu hinsvegar fremur hafa kosið, að hinum föstu dómurum réttarins hefði verið fjölgað upp í 5, en það er hvorttveggja, að þetta hefði orðið allmiklu dýrara en að taka prófessora lagadeildar inn í dóminn, þegar á þarf að halda, eins og frv. gerir ráð fyrir, enda er meiri trygging fyrir því með þessu móti, að dómurinn sé vel skipaður vandasömum málum, sem til hans er skotið. Eru allar líkur til þess, að við lagadeild háskólans séu á hverjum tíma starfandi færustu og lærðustu lögfræðingar landsins, og þó að það sé að vísu rétt, að fræðimaður í lögum þarf ekki endilega að vera góður dómari, mælir þó allt með því, að þetta fari að öllum jafnaði nokkuð saman, enda mun reglan sú, að góður dómari sé ekki síður fræðimaður sínu fagi, þó að undantekningar séu frá þeirri reglu sem öllum reglum öðrum. Og tilbreytni er þetta óneitanlega fyrir prófessorana við og við að gegna dómarastörfum, og ætti a. m. k. alltaf að vera til bóta frá því, sem nú er um þetta. Þá getur það varla verið vafamál, að hin opinbera atkvgr. dómaranna um málin sé til mikilla réttarfarslegra bóta, auk þess sem þetta hefir mikilsverða fræðilega þýðingu. Er það mjög mikilsvert fyrir þá, sem vilja kynna sér lögfræðileg málefni, að geta þannig fengið forsendur fyrir dómi frá fleiri en einu sjónarmiði, og má enda kenna mönnum að hugsa lögfræðilega rétt, en einkum ber þó hér að leggja áherzluna á það, að með hinni opinberu atkvgr. dómaranna er fengin trygging fyrir betri úrslitum mála, því að þótt dómurunum sé nú að lögum leyfilegt að bóka ágreiningsatkv., hafa þeir ekki notað sér það, eins og vel er skiljanlegt  Að því er þriðja og síðasta atriðið snertir, skyldufélagsskap málaflutningsmannanna, geri ég mér góðar vonir um góðan árangur vegna þess, að því leyti sem með slíkum félagsskap verður hægt að fylgja fram strangari kröfum um siðferðilega framkomu málaflutningsmanna. Minni hl. n. hefir borið fram nokkrar brtt. við þennan kafla frv., og fer ein þeirra þá att, að stjórn málaflutningsmannafél. úrskurði ekki endanlega um malflutningslaunin, ef ágreiningur kemur upp milli aðilja og málaflutningsmanns hans, eins og frv. gerir ráð fyrir, heldur skuli stjórn félagsins aðeins láta uppi álit sitt um þessa hluti. Verður því þó varla á móti mælt, að nauðsynlegt er, að félagsskapur málaflutningsmanna geti tekið fram fyrir hendur meðlima sinna um ósanngjarnar kröfur, sem eru stéttinni til vanvirðu og jafnvel tjóns. Ég þekki þannig eitt dæmi þess, að málaflutningsmaður tók 25 þús. kr. í ómakslaun fyrir að flytja mál eitt, og þótti málsaðilja þetta ósanngjarnt, sem von var, leitaði sér upplýsinga um slík málaflutningslaun með öðrum þjóðum, sem allar hnigu að því, að svo há þóknun mundi hvergi tíðkast nema hér á Íslandi, en er þessi maður, sem reyndar var erlendur, vildi fái rétting hlutar síns um þetta, fékk hann hana enga, því málaflutningsmaðurinn dró þóknunina frá dómupphæðinni, sem hann innheimti. Í tilfellum sem þessu er nauðsynlegt, að slíkur félagsskapur málaflutningsmanna sem frv. gerir ráð fyrir geti skorizt leikinn um ákvörðun sæmilegrar málflutningsþóknunar, og sé ég mér af þessum ástæðum ekki fært að greiða þessari brtt. minni hl. atkv. Að því er snertir afstöðu minni hl. almennt til þess máls, þá er hann yfirleitt sammála meiri hl. um það, að frv. í öllum höfuðdráttum sé til bóta frá því, sem nú er, en skilur þó á við meiri hl. að því leyti sem minni hl. gerir það að skilyrði fyrir fylgd sinni við frv., að hann fái samþ. við það 2 brtt., og er önnur þess efnis, að ákvæði frv. um niðurlagningu hæstaréttar falli burt, en hin gengur í þá att, að ákvæði núg. laga um dómaraprófið verði fellt inn frv. Hvað fyrra atriðið snertir, þá get ég ekki annað séð en að þar sé um hreint formsatriði að ræða, því að ég fæ alls ekki fallizt á þá röksemd, að Alþingi sé með þessu að gefa vont fordæmi og sé enda ekki, hver hætta er því fólgin, þó að Alþingi skapi sjálfu sér fordæmi, eitt eða annað, löggjafarmálum yfirleitt, því að ekki mega aðrir en Alþingi hagnýta sér slík fordæmi, og Alþingi er hinsvegar ekki bundið við verandi ástand einu eða öðru, en getur eftir vild sinni gert allar breytingar hverju efni sem er, ef slíkar breyt. aðeins koma ekki bág við stjskr. Þar sem ég hinsvegar tel þetta ákvæði frv. fremur til bóta, get ég ekki greitt atkv. með þessari brtt. minni hl. Vegna þess flokks, sem hv.frsm. minni hl. heyrir til, þarf maður að vísu ekki að furða sig á, þótt hann leggist á móti niðurfellingu prófraunarinnar, því að eftir fyrri meðferð þessa máls hér í þinginu virðist sem slíkt hafi beinlínis verið flokkssamþykkt innan Sjálfstæðisflokksins að leggjast á móti þessu, en mig stórfurðar hinsvegar á því, að svo mikill og góður lagamaður sem hv.frsm. minni hl. er, skuli þó vilja fórna fyrir þetta eina atriði öllum öðrum umbótabreytingum, sem frv. felast og hann enda sjálfur hefir lýst sig finna því. - Þegar frv. árið 1930 kom fyrir Alþingi, var leitað álits hæstaréttardómaranna um það, og bar álit þeirra frekar svip af því, að æstir stjórnmalamenn hefðu samið það heldur en að það væri eftir dómara æðsta dómstóli landsins. Dómararnir kváðu m. a. svo að orði, að samskonar ákvæði (og dómaraprófið) mundi vera lögmætt í flestum nýlegum lögum um úrslitadómstigið utan einveldisstjórnarlanda. Hygg ég, að ekki hafi legið nein rannsókn á löggjöf annara þjóða á bak við þessa fullyrðingu dómaranna, og eftir upplýsingum sendiherra okkar þessum efnum, mun hliðstætt dómarapróf því, sem hér er, hvergi tíðkast nema Danmörku, og hér hefir það að vísu staðið lögum, en þó aldrei verið framkvæmt, og núv. dómarar hæstaréttar eru allir inn réttinn komnir án nokkurs slíks prófs. Í Noregi hafa áþekk ákvæði verið felld úr gildi, og er ekki vitanlegt, að þeirra hafi verið saknað af neinum. Samkv. áðurnefndri athugun sendiherra okkar eru engin slík ákvæði lögum Englandi né Þýzkalandi. Í Þýzkalandi eru dómarar ríkisréttarins, sem er æðsti dómstóll þýzku þjóðarinnar. hvert á móti skipaðir eftir till. ríkisráðsins, sem er nokkurskonar efri málstofa þar í landi, skipuð fulltrúum þýzku sambandsríkjanna svipað og er Ameríku. Og Svíþjóð og Finnlandi þekkjast ekki heldur nein slík ákvæði. - Þeir, sem leggja áherzluna á að halda dómaraprófinu, telja, að með því sé betur séð fyrir sjálfstæði dómsvaldsins. Get ég með alls engu móti fallizt á, að þetta sé rétt. Ef hinsvegar ætti að sjá fyrir þessu þeim skilningi, að dómararnir réðu því, hverjir setjast dóminn, ætti að fá þeim veitingarvaldið hendur með öllu eða uppástungurétt, sem ráðh. ekki aðeins væri heimilt að fara eftir, heldur beinlínis skylt að fara eftir, því að hér er aðeins um neikvætt hindrunarvald að ræða, auk þess sem það verður jafnan undir vilja veitingarvaldsins komið, hverjir ganga undir dómaraprófið, því að varla munu aðrir verða til að ganga undir það en þeir, sem fyrirfram vita, að þeir muni fá embætti í dómnum. Dómurinn sjálfur getur ekki kvatt neina til að þreyta þessa raun. Þar sem hér er því ekki um neitt jákvætt vald fyrir dómstólinn að ræða, fæ ég ekki séð, að þetta auki neitt á sjálfstæði réttarins, nema ef síður sé, því að þetta getur beint orðið til þess jafnvel að skapa pólitískan styr um dómstólinn. Ef dómararnir eru sammála veitingarvaldinu slíkum tilfellum, fellur allt ljúfa löð, og þá þarf enda ekkert slíkt próf, en ef dómararnir hinsvegar fella mann við prófið, sem veitingarvaldið hefir innstillt til þess, má búast við stríði milli þessara afla, og hlýtur það stríð vegna eðli hlutarins að enda með ósigri dómaranna. Dómaraprófið er ekki skilyrði fyrir því, að setja megi mann réttinn, heldur aðeins fyrir því, að þangað megi skipa mann, og það getur varla leikið vafi á því, að svo pólitískur og harðsnúinn getur sá ráðh. verið, sem þannig kæmist andstöðu við dómara réttarins, að hann hikaði ekki við að beita þessu valdi sínu, þegar dómararnir hefðu fellt þann mann frá embætti réttinum við slíkt próf, sem ráðh. vildi þangað fá og teldi hæfan stöðuna, og þegar svo fer, má búast við, að sá flokkurinn, sem með dómurunum stæði slíkum tilfellum, mundi taka upp hanzkann fyrir þá, og slíkt mundi skapa þær æsingar um réttinn, að ég hefði fremur ætlað, að flokkur hv.frsm. vildi stýra hjá þessari hættu, vegna allra þeirra skrifa, sem frá flokki hans hafa komið út af því, að flokkurinn hefir talið, að aðrir hafi verið að skapa óróa um þessa réttarstofnun með því að ráðast á gerðir hennar. Fæ ég af heim ástæðum, sem ég nú hefi fært fram, með engu móti sé, að dómaraprófið sé til bóta, né að það réttlætist af neinu, og held hvert á móti, að það sé fremur til skaða en hollustu fyrir dómstólinn sjálfan. Ég hefi þá drepið á nokkrar hinar helztu brtt. minni hl., og af þeim rökum, sem ég hefi fært fram, leggjum við meiri hl. til, að 1. og 2. brtt. minni hl. á þskj. 127 verði felldar, sömuleiðis c-liður 3. brtt. á sama þskj. og 8.–10. brtt. Um aðrar brtt. minni hl. skal ég geta þess, að ég álit, að a-liður 3. brtt. sé algerlega óþarfur. Verður ekki séð, að nein nauðsyn sé til þess að skipa svo til; að dómarar fimmtardóms, að dómnum fullskipuðum, skuli úrskurða um það, hvenær menn hafi sýnt yfirburði í lögfræði með fræðimennsku eða á annan hátt; ætti það heldur að koma undir dóm prófessora lagadeildar. B-liður, þessarar till. er sömuleiðis óþarfur, hvernig svo sem um frv. fer. - Að því er 4. brtt. snertir, get ég ekki fallizt á það, að hún sé til bóta, því það er yfirleitt sjálfgefið, að ráðh. hlýtur að svipta þann málafærslumann réttindum til málafærslu, sem fimmtardómur hefir þrisvar dæmt til sektar fyrir óleyfilega málfærslu, nema hann sannreyni, að maðurinn sé beittur hlutdrægni eða ofsókn. - Á 5. brtt. hefi ég áður drepið. Álít ég rétt að gera það að skyldu stjórnar málaflutningsmannafél. að ákveða þóknun til málaflutningsmanns, ef deilur koma upp um slíkt, og legg því til, að þessi brtt. verði felld. Um 6. brtt. get ég gengið inn á það, að hún sé til bóta, og sömuleiðis 7. brtt., a. og b. Er það á einhverjum misskilningi byggt, að atkv. dómaranna geti orðið jöfn, þar sem hér er um oddadóm að ræða, og hvað meðaltalsregluna snertir, þá get ég fallizt á, að hún sé felld niður. Er engin þörf á að lögfesta slíkt, því að dómararnir fara um þetta að sjálfsögðu eftir almennum réttarreglum. Þá kem ég að þeim brtt. okkar meirihlutamanna, sem við frsm. minni hl. erum sammála um. Er þá fyrst við 5. gr. sú brtt. að orðið „þýðingarmikil“ bætist inn skilgreiningu þeirra mála, sem dæmd skulu af 5 dómendum. Í frvgr. er eingöngu talað um margbrotin mál, umfangsmikil eða vandasöm, en vel getur verið, að mál sé þýðingarmikið, þ. e. snerti eitthvert grundvallaratriði eða princip eða hafi almenna þýðingu fyrir alþjóð manna eða stéttir, þótt málið sé eigi margbrotið. Virðist í slíkum tilfellum réttara, að dómur sé fullskipaður. Með 2. brtt., við 7. gr., er ákveðið, að kennarar lagadeildar velji úr sínum hópi þann, sem taka skal sæti dómnum. Brtt. 3 á er aðeins leiðrétting. - Við 8. gr. er sú brtt., að aftan við 3. tölul. bætist: er þeir fá veitingu fyrir dómaraembætti. Þessi brtt. er til orðin vegna þess skilnings, sem fram kom við 1. umr., að samkv. frv. mættu dómarar ekki gegna embætti sínu lengur en til sextugs. En það var aldrei tilætlunin, heldur hitt, að inn í réttinn kæmu ekki eldri menn en sextugir, er svo gætu farið þaðan með fullum launum eftir örfárra ára starf, þegar þeir yrðu 65 ára. - Svo kemur það atriði, er ég gat um áðan, og á að koma stað dómararaunar hv. minni hl. á þá leið, að leita skal álits aðaldómara fimmtardóms áður en aðaldómaraembætti er veitt. Þá er það 4. brtt., við 17. gr. Samkv. henni verður 1. eink. við embættispróf yfirleitt skilyrði fyrir málflutningsleyfi við fimmtardóm. Það sama skilyrði er og dómurum sett brtt. á þskj. 121. En þó er látin opin leið fyrir 2. eink. menn til starfa við dóminn, ef sérstakar ástæður koma til, þ. e. þegar umsækjandi hefir sýnt sérstaka yfirburði með fræðimennsku eða á annan hátt. - 5. brtt. er við 52. gr.N. fann ekki ástæðu til að veita forseta fimmtardóms heimild til á eigin spýtur að leyfa óviðkomandi mönnum að vera við ráðagerðir dómsins. - Með b-lið 5. brtt. og 6. brtt. er heim ákvæðum frv. breytt, er láta það fara eftir hlutkesti, hver dómara greiði fyrstur dómsatkvæði, og það lagt á vald réttarins sjálfs að ákveða það hvert skipti. Svo getur einatt staðið á, að einhver einstakur dómari sé sérstaklega kunnur málavöxtum og sérstaklega fær þeirri grein, sem um er að ræða, en til slíks er ekkert tillit tekið sé hlutkesti beitt. - 7. brtt. er aðeins leiðrétting, til þess gerð að samræma ákvæði frv. hvort við annað. - Loks teljum við heppilegra, að rétturinn hefji starfsemi sína að loknu sumarleyfi hæstaréttar, en ekki við áramót. Þá er það brtt.hv.þm. Ísaf. á þskj. 146, um það, að aukadómarar fimmtardóms vinni kauplaust. Ég bjóst við því, að hann mundi láta sér nægja að vísa til frv., sem hann hefir borið hér fram, um að ríkið greiddi yfirleitt ekki aukaþóknun fyrir aukaverk, er embættismenn taka að sér. Annars skal ég ekki ræða þessa brtt.; hv.flm. hefir ekki ennþá talað fyrir henni, né heldur á móti henni, sem reyndar allt eins vel má gera ráð fyrir, ef hann ætlar að vera samræmi við skoðanir sónar á þessu efni, sem fram hafa komið í öðru máli nú rétt nýlega. Annars þykir mér rétt að láta þá hv.flm. og hv.frsm. minni hl. deila eina um þetta. Eitt atriði vil ég minnast hér á, sem n. hefir ekki komið fram með brtt. um. 9. gr. frv. eru talin skilyrði þess, að fimmtardómari megi taka þátt meðferð máls. Í 6. lið er dómara með alm. orðum bannað að taka þátt málsmeðferð „ef að öðru leyti er svo ástatt, að telja megi hætt við, að hann líti eigi óhlutdrægt á málavexti“. Ég held, að það væri ástæða til að orða þetta nákvæmar. Það hefir komið fyrir í hæstarétti, að dómarar þar hafa dæmt í máli alúðarvina sinna og skólabræðra. Slíkt er ákaflega óviðkunnanlegt og gefur mikla ástæðu til tortryggni garð réttarins. Ég hygg, að það mundi reynast heppilegt að orða sérstöku dómaraskilyrðin skýrara, svo slíkt geti ekki komið fyrir.

Frsm. minni hl. (Einar Arnórsson) Ég get tekið undir ýmislegt af því, sem hv.frsm. meiri hl. sagði um dómaskipun og réttarfar hér á landi. Það er vitað, að réttarfar hér er að ýmsu leyti úrelt og orðin þörf á að kippa því annað horf. En þar sem það mál liggur hér ekki fyrir, þá mun ég ekki fara út það nánar. Hinsvegar gegnir nokkuð öðru máli um skipun æðsta dómsins hér á landi og réttarfar það, sem við hann ríkir. Hann er aðeins 12 ára gamall og var þá sniðinn eftir þeirri reynslu, er þá var á komin með öðrum þjóðum. Jafnframt því sem æðsta dómsvaldið var þá flutt inn landið, var munnlegur málflutningur innleiddur við réttinn og þær breyt. á réttarfari, sem af því hlaut að leiða. Margir voru þá myrkfælnir við það að innleiða munnlegan málflutning; töldu, að við ættum eigi nægilega reynda málaflutningsmenn og jafnvel dómara. En ég hafði þá trú árið 1919, að slík skoðun væri ekki á rökum byggð. Reynslan hefir staðfest það síðan. Munnlegi málflutningurinn hefir reynzt mjög vel, og menn hafa vel kunnað nýbreytninni. Hæstiréttur, sem stofnaður var með lögunum frá 1919, er eini nútímadómstóllinn hér á landi. Hitt er annað mál, að það má hugsa sér honum fyrir komið á ýmsan annan hátt en nú er. Með þessu frv. er ekki farið fram á neina nýskipun dómstólsins. Dómstigin eru tvö eftir sem áður, málflutningurinn munnlegur, málsmeðferð hin sama öllum aðalatriðum. Hinsvegar skal það játað, að fáeinum atriðum er breytt, sumum raunverulega, öðrum aðeins á pappírnum. Upphaflega voru dómarar hæstaréttar 5. Með lögum 1924 var heim fækkað niður 3. Þá voru skiptar skoðanir um það, hvað réttmæt slík fækkun væri. Margir töldu öryggi réttarins minnka. Það mun sérstaklega hafa verið sparnaður, sem þessu réð. Ég er á þeirri skoðun, að það sé meira öryggi því að hafa 5 dómendur en 3. Út frá því sjónarmiði virðist bót að því, að nú er þess kostur, að 5 dómendur dæmi hinum mikilsverðari málum. Hitt er auðvitað, að það verður erfitt að draga mörkin: hvenær aukadómara beri að kveðja til og hvenær ekki. Við hv.frsm. meiri hl. höfum ekki treyst okkur til að draga þá markalinu öðruvísi en alm. orðum, eins og gert er í frv. Við höfum þó viljað bæta orðinu „þýðingarmikill“ inn lýsinguna, svo að þess verði kostur að kveðja aukadómendur til, þó mál séu ekki sérlega umfangsmikil, ef þau eru þýðingarmikil, þ. e. a. s. varða grundvallarreglu laga eða ótiltekinn fjölda manna, svo sem t. d. oft er um mál um skattskyldu manna. Slík mál eru oft mjög óbrotin, en úrlausnir þeirra geta fyrirsjáanlega haft þýðingu fyrir mjög marga. Annað atriði frv. er hin opinbera atkvgr. Eins og nú er háttar, er atkvgr. ekki opinber. Dómurinn kemst að niðurstöðu sinni innan luktra dyra. Hinsvegar er það, að ef dómara greinir á við meiri hl. um dómsniðurstöðu, þá á hann heimtingu á, að atkv. hans sé birt dómasafni réttarins. Hann ræður því sjálfur, hvort það skuli birt eða ekki. Hv. frsm. meiri hl. virtist halda því fram, að sérátkvæði dómara væru venjulega ekki hirt. þetta hlýtur að stafa af ókunnugleika hans, því það er oft gert. T. d. krafðist ég þess einu sinni, þegar ég sat réttinn, að sératkvæði mitt væri birt, og oftar hefir þetta verið gert. En það er satt, að máli því, er hann drap á, segir aðeins dómasafninu, að einn dómarinn (L. H. 13.) hafi ekki orðið hinum sammála, án þess að sératkvæði hans sé birt þar. Ég kannast við, að það sé til bóta, að ágreiningsatkv. skuli birt ásamt dómnum. Það getur verið til leiðbeiningar starfandi lögfræðingum og fræðimönnum, og sératkvæði getur falizt allt eins góð röksemdaleiðsla eins og sjálfum dómnum, þótt fleiri standi að honum. Og ég veit ekki til, að annarsstaðar hafi það veikt álit dómstólanna, að ágreiningsatkvæði séu birt. Að þessu leyti er ég sammála hv. meiri hl., ég tel sjálfsagt, að ágreiningsatkv. séu prentuð. Annars er það ekki tvímælalaust, hvernig skilja eigi þetta, sem kallað er opinber atkvgr. Ég býst þó við, að fyrirkomulagið verði framkvæmdinni svipað og nú. Fyrst fer fram ráðagerð; dómendur ræða málið fram og aftur og reyna að komast að niðurstöðu og greiða þar atkv. Síðan er dómurinn saminn og hann lesinn upp, og ef einhver óskar að birta ágreiningsatkv., þá er það gert. Ég held, að framkvæmdinni verði ekki önnur breyt. á en að það á að koma fram strax við ráðagerðina, hvort allir dómendur verða sammála, eða ágreiningur er uppi, og að sératkvæði dómara verða birt um leið og dómur er lesinn upp, hvort sem hann óskar þess eða ekki. Þriðja atriðið, sem hv.frsm. meiri hl. minntist á, var félagsskapur málafærslumanna. Ég legg nú satt að segja ekki mikið upp úr honum. Ég gæti trúað, að hann yrði meinlaus, en þá líka gagnslaus. Málafærslumenn við hæstarétt munu nú hafa með sér félagsskap og gerir þá lítið til, hvort hann er fyrirskipaður með leigum eða ekki. Þó líta sumir svo á, að það muni tæplega löglegt að skipa mönnum með lögum að ganga félagsskap; eftir stjskr. sé það mönnum frjálst, en eigi ekki að vera þvingað.

Hvernig lítur hv.þm. á það mál?

. Ég býst ekki við, að það sé brot á stjskr. En það var ekki þetta, sem ég vildi minna á, heldur brtt. okkar minni hl. við þennan kafla frv. Fyrst leggjum við það til, að dómsmrh. skuli skylt að svipta málafærslumann málfærsluleyfi, ef hann hefir stórlega af sér brotið stöðu sinni. Meiningarmunur okkar hv.frsm. meiri hl. er ekki mikill um þetta atriði. Hann telur sjálfsagt, að dómsmrh. beiti heimild sinni þegar svo er komið, þótt ekki sé honum það lögskylt. En það virðist sjálfsagður hlutur, að ef dómstóllinn kemst að þeirri niðurstöðu, að málaflutningsmaður sé alls óhæfur starfi sínu, þá sé ráðherra skylt að taka það til greina. Þetta er raunar ekki stórvægilegt atriði, því ætla má, að menn, sem á annað borð ná löggildingu til málflutnings, muni sjaldan misbrúka aðstöðu sína svo gífurlega. En ekki er það óhugsandi. Þá er það brtt. okkar við 26. gr. frv. Í frv. er ákveðið, að málaflutningsmannafél. eða stjórn þess ákveði þóknun málaflutningsmanna og málskostnað, og aðiljar eru þá bundnir við ákvörðun félagsstjórnarinnar. Þetta getur verið mjög varhugavert. Hv. frsm. meiri hl. nefndi dæmi þess, að málaflutningsmaður hefði krafizt 25.000 kr. „þóknunar“ fyrir að flytja eitt mal. Umbjóðanda hans þótti þetta óhæfilega hátt. Hugsum okkur, að þetta ákvæði hefði verið gildi þá; aðiljar hefðu snúið sér til félagsstórnarinnar og hún fellt hann úrskurð, að samkv. taxta félagsins væri þessi þóknun rétt reiknuð. Eftir orðalagi frv. skilst mér, að aðiljar hefðu verið bundnir við hann úrskurð. Það hefði naumast reynzt heppilegt. Ég tel réttara, að ef aðiljar koma sér ekki saman, þá verði sá ágreiningur dómstólamál, alveg eins og ágreiningur um borgun fyrir öll önnur verk verður borinn undir dómstólana. Ég þekki ein 2–3 dæmi þess, að aðiljar hafa ekki komið sér saman um þóknun fyrir málflutning, og þá hafa dómstólarnir dæmt um það. Ég hygg, að stéttarfélag mundi hafa tilhneiging til að dæma félaga sínum í vil og gagnaðilja hans óhag. -- En ef svo á að skilja þetta ákvæði, að úrskurður félagsstjórnarinnar eigi aðeins að vera til leiðbeiningar, en aðiljar eigi samt kost á að skjóta máli sínu til dómstólanna, þá tel ég, að orðalagið sé ekki eins og það ætti að vera. Hitt er óhæfilegt, ef fyrirmælið á að skiljast svo, að báðir aðiljar séu bundnir við úrskurð félagsstjórnarinnar líkt eins og gerð hér er alls ekki jafnt á komið með báðum aðiljum. Þess vegna berum við fram brtt. við 26. grein. Mér virðist hv.frsm. minni hl. hafa tekið of hart á þessum brtt. meiri hl., því ég held, að þær séu báðar til bóta. En hinsvegar skilst mér, að þær séu óflokkspólitískar og geti því ekki orðið ágreiningur um þær frá því sjónarmiði. - Mér þykir gott að heyra það, sem hv.frsm. minni hl. sagði, að það sé ekki rétt að svipta menn atvinnu með úrskurði félagsstjórnar málaflutningsmanna, eins og mun vera hægt eftir frv. Þess vegna hefi ég borið fram þá till., það ef félag málaflutningsmanna vill svipta einhvern félaga sinn leyfi, þá geti hann borið það undir dómstóla. Það getur komið fyrir, að einhver málaflm. sé ekki vel séður í félaginu, getur t. d. verið, að hann selji ódýrara vinnu sína en aðrir. Félagar hans gætu þá vel fyllzt hatri og heift hans garð og að lokum kveðið upp þann úrskurð, að hann skyldi rækur úr stöðunni. Þá væri það óhæfilegt, ef hann gæti ekki borið málið undir dómstól alveg eins og aðrir, sem stunda atvinnu, eins og t.d. skipstjórar, stýrimenn o. fl. Ég þarf ekki að orðlengja þetta, því mér skilst, að hv.frsm. sé á mínu máli um þetta. Það eru aðallega tvö atriði, sem máli skipta, sem minni hl. greinir á við meiri hl. Eftir 1. gr. frv. á að breyta nafni dómsins. Ég verð að segja, að ég legg ekki mikið upp úr þessu. Fimmtardómur er málfræðilega séð fallegt nafn, reyndar fallegra en hæstiréttur. Nafnið fimmtardómur er nafn á dómstóli fornöld, en menn vita ekki með vissu, hvernig nafnið var til komið, sennilega er það af því, að fimmtardómur var fimmti dómstóll Alþ. í fornöld, og að sumra ætlun af því, að dómurinn var, ef svo má segja, fimm hlutum. Það er lítið, sem réttlætir nafnið nú. Dómstóllinn verður ekki reglulegur dómur 5 manna og vitanlega ekki fimmti dómurinn, eins og á Alþingi í fornöld. Meðan dómendur eru 5, ætti nafnið kannske við, en nú verður það ekki eftir þessu frv. nema þeim málum, sem aukadómendur eru kvaddir til. Nafnið eitt út af fyrir sig er þó ekkert aðalatriði, en það, sem okkur minnihlutamönnum þykir sérstaklega varhugavert, er það, að löggjafarvaldið ákveði, að hæstiréttur núverandi skuli þannig lagður niður. Eftir frv., eins og það var upphaflega, var alls ekki skylt að veita núv. dómendum hæstarétti embætti fimmtardómi. Nú frv. er ákvæði um það, að þegar hæstiréttur er lagður niður, skuli þeim dómendum hæstaréttar veitt embætti hinum nýja dómstól, sem óska þess. Að þessu leyti má segja eins og nú er komið, að þetta ákvæði um niðurlagningu dómsins hljóti að vera, frá sjónarmiði stj., alveg óþarft, því það ekki fram á neina breytingu á dómendum í fimmtardómi frá því, sem nú er. Dómsmrh. sýnist hafa viljað losna við einhverja núv. hæstaréttadómendur, og frá því sjónarmiði hefði ég getað skilið, að hann vildi leggja niður dóminn, en nú er því ekki til að dreifa, því það er ákveðið í 64. gr., að þeir eigi rétt á að verða skipaðir þennan nýja dóm, ef þeir óska þess. Það virðist því með þessu ákvæði ekki einu sinni vera stefnt að neinu sérstöku takmarki og hlýtur því frá sjónarmiði meiri hl. aðeins að vera formsatriði. Ég skal endurtaka það, að það er mjög varasamt fordæmi, að löggjafarvaldið hlaupi til að leggja niður einn ákveðinn dómstól og sérstaklega þegar það er æðsti dómstóll landsins, án þess að það sé verið að gera nýja skipun á dómstólnum, sem talað er um 57. gr.stjskr. Það er engin breyt. á málaflutningi fyrir dómi. Eina breyt. er sú, að 2 aukadómendur eru kvaddir til málsmeðferðar og birt skulu öll dómsatkv. opinberlega. Þetta getur ekki kallazt ný skipun á dómstólnum. Ég stend ekki einn uppi með þetta álit mitt, því að lagadeild var kvödd til umsagnar um þetta mál. Og þar ætla ég að séu menn, einn a. m. k. flokki stjórnarinnar, Magnús Jónsson, sem var hvorki meira né minna en ráðh. þess flokks um tíma. Og, annar kennari lagadeildar er mikils metinn þeim flokki. Þar gat því ekki verið um að ræða neitt pólitískt álit eða till. að ófyrirsynju. Í sambandi við þá till. minni hl., að rétturinn sé ekki lagður niður, standa 8.–10. brtt. á þskj. 127. Ef dómurinn er ekki lagður niður, þarf ekki að taka það fram, að núv. dómendur eiga heimtingu á að vera skipaðir hinn nýja rétt, því það er sjálfgefinn hlutur, að dómstóllinn heldur áfram með þeim. - Fimmtardómur tekur þá og ekki við neinum málum frá hæstarétti, því hann er sami dómstóllinn og heldur áfram málum sama fari og þau voru. Þá er hitt höfuðatriðið, sem hv.frsm. meiri hl. talað mikið um. Það er um dómararaunina. Hann sagðist ekki skilja í mér, ekki lakari en ég væri nú, að ég skyldi vilja forna frv. fyrir ákvæðið um dómararaunina. Það eru ekki mjög sannfærandi röksemdir, þó að megi á það benda, að stórum löndum hér í álfu sé þessi skipun ekki höfð á. Við höfum síðan 1915 hér okkar landi lagt mikla áherzlu á, að dómendur á æðsta dómstóli landsins væru lausir við stjórnmál og dægurþras. Þess vegna voru sett þau ákvæði stjskr. 1915, að dómendur væru sem lausastir við öll önnur mál en þau, sem fyrir réttinn koma. En á móti átti það að koma, að séð var um af löggjafarvaldinu, að þessi dómstóll gæti notið sín sem bezt og aflað sér þess trausts, sem nauðsynlegt væri. Í stórum löndum er ekki eins mikil hætta á ferðinni. Hér þekkir svo að segja hver annan, og hér er flokkabarátta hvað illvígust vegna fámennis og þeirrar smæðar, sem er hér á öllu hjá okkur. Þess vegna er hættara við því hér en annarsstaðar, að kali kunni að komast inn hjá pólitískum andstæðingum. Þess vegna hefir það verið skoðun mín og minni hl., að hættara sé við, að pólitískur ráðh. skipi réttinn einungis menn eftir sínu höfði, sína pólitísku samherja, ef hann réði einn, heldur en ef rétturinn ætti að dæma um það, hverjir væru hæfir eða ekki. Það er að vísu svo, að ráðh. skipar menn önnur embætti. En eftir minni skoðun er ekki jafnhættulegt, þó að lægri embætti séu skipuð pólitískt, eins og ef æðsti dómstóll landsins væri skipaður með þeim hætti. Ef dómaraefni á að sýna það dómnum sjálfur, að hann muni vera hæfur til þess að vinna þau verk, sem þar skal vinna, þá skilst mér, að ríkari trygging sé fengin fyrir því, að maðurinn sé hæfur til verksins en með því fyrirkomulagi, sem hv. meiri hl. mælir með. Það er að vísu rétt hjá hv.frsm. meiri hl., að engin reynslu sé fyrir um þetta skipulag. Það er að þeim ástæðum, að þegar skipað var réttinn fyrst, var enginn slíkur dómstóll til, og enginn til, sem gæti skipað réttinn aðrir en nýju dómararnir. Síðan hafa 2 menn látizt í réttinum. Það var eftir að breyt. var gerð 1924, svo það kom ekki til, að skipa þyrfti stöðu þeirra og hefir aldrei þurft að gera, því 3 menn eru eftir, sem setið hafa þar dómum. Það er misskilningur hjá hv.frsm., að dómstóllinn hafi ekki nema neikvætt hindrunarvald. Ef t. d. 2 menn þreyta prófraunina og hæstiréttur segir, að annar sé hæfur, en hinn ekki, þá er skylt að skipa þann, sem dómstóllinn telur hæfan, en hinn má ekki skipa. - Hv. frsm. segir, að ef embætti sé laust, þá geti dómsmrh, sett dómara stöðuna. Það er líka á misskilningi byggt, því eftir gildandi lögum á að varpa hlutkesti. um kennara lagadeildar til þess að gegna embættinu, meðan ekki er það skipað. Eins mundi það vera, ef dómari veiktist eins og komið hefir fyrir. Þá mundi sama skipun vera höfð á. Ég lít svo á, að ef það kæmi fyrir, að pólitískur ráðh. skipaði þannig réttinn, að það gæti talizt pólitísk skipun, mundi það veikja traust á dómstólnum og skapa æsingar um dóminn. Um þær breyt. aðrar, sem minni hl. hefir lagt til, get ég verið fáorður. Ég hefi talað um brtt., sem varðar málflutning og vil engu þar við bæta. Um brtt. við 53. gr. er hv.frsm. mér sammála, að það ákvæði falli niður, að ef atkv. séu jöfn, þá skeri atkv. forseta úr. Við höfum ekki getað fundið nein tilfelli, sem það geti komið fyrir. Dómstóllinn er skipaður 3 eða 5 mönnum, og þá virðist ekki geta komið fyrir, að atkv. verði jöfn. Að vísu er það hugsanlegt, að einn af dómendum sé ósammala meðdómendum sínum um það, hvort málinu skuli vísað frá eða ekki. Setjum svo, að hann vilji vísa málinu frá vegna formgalla, en þeir ekki, þá eru örlög málsins ráðin að því leyti til. En þegar dæma skal um efni málsins, þá er hann skyldugur til að dæma, þó að hann hafi viljað vísa málinu frá. Þetta eru eftir því sem ég bezt veit óskrifuð lög. Þetta er því einhver meinloka frv., sem ekki hefir verið athuguð. Eins er með meðaltalsregluna. Hún getur verkað alveg skakkt. Það getur með henni komið út niðurstaða, sem enginn dómenda hefir greitt atkv. með. T.d. ef 3 af dómendum vilja dæma sína upphæðina hver, þá er reglan sú nú, að miðupphæðin standi, t. d. einn vilji dæma 10 þús., annar 2 þús. og sá þriðji 7 þús., þá verður niðurstaðan 7 þús. kr. En ef meðaltalsreglan er höfð, þá yrði 11/3 af 19 þús. 6333 kr., en þá upphæð hefir enginn dómenda látið sér detta hug að dæma. Það mun vera ein af brtt. minni hl., sem hv.frsm. lét svo um mælt, að væri óþörf. Það er við 2. tölul. 8. gr. frv. Í fyrri mgr. liðsins er talað um, að veita megi manni, sem sýnt hefir yfirburði í lögfræði embætti fimmtadómi, þó að hann hafi ekki gegnt þeim embættum, sem talað er um í sömu málsgr. Mér virðist þessi till. vera í samræmi við brtt. okkar við 1. tölul. sömu gr., að þessi undantekning verði með sama hætti sem þegar gefa skal dómaraefnum með 2. eink. undanþágu frá fyrstu einkunnar ákvæðinu. Það er í samræmi hvort við annað. Ég get þess vegna ekki skilið annað en að hv.frsm. sjái, þegar hann athugar þetta, að fullt samræmi sé brtt. minni hl. við brtt. þá, sem hv.frsm. hefir borið fram með mér. Ég ætla þá, að ég hafi vikið nægilega að sinni að þeim atriðum, sem valdið hafa ágreiningi milli meiri hl. og minni hl., en ég sé ekki ástæðu til að fara að tala um þær brtt., sem bæði meiri og minni hl. eru sammala um. Það yrðu ekki nema endurtekningar á því, sem hv.frsm. hefir sagt um þær. Ég skal að síðustu víkja að brtt., sem fram hefir komið frá hv.þm. Ísaf., þó ekki til þess að ræða hana. Ég tel það af vissum ástæðum eðlilegra, að frsm. meiri hl. taki fyrst afstöðu til hennar, ef flm. á annað borð talar nokkuð fyrir henni, en að öðrum kosti er varla tilefni til að ræða hana.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Það fór eins og ég raunar bjóst við, að það er tiltölulega lítið, sem okkur hv.frsm. minni hl. ber á milli þessu máli. Eru það aðallega tvö atriði, þau, sem hann vill setja að skilyrði fyrir sínu atkvæði með frv. Ég get endurtekið það, að ég skil ekkert í því, að svo góður lagamaður sem hv. 2. þm. Reykv. skuli setja svo strangt skilyrði fyrir sínu atkvæði með jafngóðum breyt. og hér er lagt til, að verði gerðar á æðsta dómstóli þjóðarinnar. Hann gekk inn á það, að frá sjónarmiði minni hl. væri það aðeins formsatriði, að hæstiréttur væri lagður niður, og þá hlýtur hann að fyrirgefa það, að ég legg til, að brtt. hans um það formsatriði verði ekki samþ. Hv. þm. gerði samanburð á þeirri breyt., sem gerð var á æðsta dómstóli landsins 1919, þegar hæstiréttur var stofnaður, og þeirri breyt., sem fimmtardómsfrv. fjallar um nú, og hann taldi þá siðartöldu breyt. svo miklu minni, en ég get ekki fallizt á það og sé ekki betur en að með sama rétti megi segja, að 1919 hefði verið hægt að fjölga dómurum í landsyfirréttinum, sem þá fell niður. Breyt. þá var raunar ekki mikil, að öðru leyti en því, að æðsta dómsvaldið var flutt inn landið, sem flestum tilfellum var þó aðeins formsatriði, því það voru aðeins sárfá af dómstólamálum, sem fóru fyrir hinn danska hæstarétt, svona 1–2 mál á ári. Það var þá að vísu upptekinn munnlegur málflutningur staðinn fyrir skriflegan áður, en sú breyt. var ekki meiri en breyt. nú á leynilegri og opinberri atkvgr. Þá var hv.þm. að tala um, að það skapaði slæmt fordæmi, ef hæstiréttur yrði lagður niður, svo virðuleg stofnun. Já, fyrir hverja er það fordæmi gefið? Fyrir Alþingi sjálft. Og slíkt fordæmi gaf þingið sjálfu sér, þegar það lagði niður landsyfirréttinn. En mér finnst ekki vera hægt að tala um fordæmi þessu sambandi. Alþingi mun vissulega á hverjum tíma gera þær ráðstafanir, er það telur heppilegar. um þær stofnanir, sem það ræður yfir, án þess að leita að fordæmum. Þó nefndi hv.þm. ýms atriði, sem prófessorar lagadeildar háskólans hefðu fundið frv. til foráttu áliti sínu 1930, t. d. um nafnið fimmtardómur, sem hann telur nú málfræðilega réttara heldur en hæstiréttur, og sömuleiðis telur hann nú, að hlutkesti milli prófessoranna um þátttöku dómstörfum fimmtardómi sé ekki heppilegasta valið, heldur skuli raða samkomulag á milli prófessoranna. hér hefir prófessorinn breytt um skoðun og telur nú óheppilegt, sem hann þá taldi heppilegt. Ég vona, að hv.þm. finni á sama hátt ástæðuna til þess að breyta um skoðun á því atriði, að óþarft sé að amast við því, að hæstiréttur verði lagður niður. Þá er það dómaraprófið, sem er aðaluppistaðan mótmælum hans gegn minni skoðun á frv. Hann sagði ræðu sinni áðan, að það væri ekki sambærilegt fyrir okkur að miða við erlenda reynslu þessum efnum. Ef við eigum á annað borð að leggja hér nokkuð upp úr reynslu, þá er um það eitt að gera að sækja hana til annara þjóða, en það er dálítið einkennilegt að sækja þetta fyrirkomulag til Dana, sem eru einir um það, og a. m. k. situr það sízt á sjálfstæðismanni að vera svo fastheldinn þennan arf frá „dönsku mömmu“ sem raun er á. Þá ræddi hv.frsm. minni hl. um það, hve nauðsynlegt væri að halda réttinum ópólitískum, en hann hefir ekki bent á nein ráð til þess að tryggja það. Og ég veit ekki betur en að allir þeir dómarar, er setið hafa bæði landsyfirrétti og hæstarétti, hafi verið pólitískir, og sumir jafnvel ekki síður pólitískir en hinir pólitísku ráðherrar, sem skipuðu þá og hv.þm. er svo hræddur við. Hann viðurkenndi, að pólitískar flokkadeilur um réttinn væru mjög hættulegar trausti réttarins. En ég syndi einmitt fram á það, að með dómaraprófinu væri hæstarétti einmitt fengið vopn hendur, sem telja mætti pólitískt, og það er miklu hættumeiru hendi pólitískra dómara, sem eru sveipaðir helgihjúpi réttarins, heldur en hendi ráðh., sem ber ábyrgð sinna gerða gagnvart þingi og þjóð og hægt er að deila á án þess að fá sand af flokksblöðum geltandi á móti sér um það, að ráðizt sé á dómhelgi réttarins. Þótt ákvæðið um dómarapróf hafi verið lögum síðan 1919, þá hefir það aldrei komið til framkvæmda og ekki einu sinni þegar hæstiréttur var stofnaður. Það er því engin reynsla fyrir hendi og ekkert hægt að vita, á hvern hatt dómararnir mundu beita því, hvort þeir legðu meiri áherzlu á formhlið málanna eða efnishlið. Ef þeir legðu eingöngu áherzlu á formhlið málanna t. d. einhverjar reglur, sem giltu í réttinum og hann hefði skapað sér, en þeim, er prófraunina þreytti, væri ókunnugt um, þá gæti hann hæglega fallið að dómi réttarins, jafnvel þótt hann hefði ágæta hæfileika og hefði leyst sitt hlutverk prýðilega hvað efnishlið málsins snerti og hefði mikil skilyrði til þess að verða ágætur dómari samstarfi með reyndum dómurum. En dómararnir mundu fella hann frá prófi, af því að þeir teldu hann hafa brotið einhverjar grundvallarreglur, sem dómari hæstarétti yrði að fylgja. Ef dómararnir á annað borð hefðu tilhneigingu til þess að fella mann frá dómi, er þeim auðvelt að búa til ýmiskonar lagaflækjur, sem réttlættu þeirra úrskurð. - Hv. þm. vildi neita því, að úrskurðarvald hæstaréttardómara væri aðeins neitandi samkv. gildandi l., en hann sýndi ekkert fram á það, á hvern hátt vald þeirra væri víðtækara, og ég hefi gaman af að benda honum á það, að í brtt. minni hl. er ekkert tekið fram um það hver dæma á um frammistöðu þess, er prófraun þreytir. Það gæti m. a. s. eins vel verið dómsmrh. eins og dómarar hæstaréttar, og mætti hugsa sér, að einhver dómsmrh. héldi slíku fram. Hinsvegar hefi ég gengið út frá því, að átt sé við dómarana, en ég vil benda hv.frsm. minni hl. á það, hvort ekki væri réttara að ganga betur frá þessari brtt. Ef það er hinsvegar alvara hv.þm., að vald réttarins í þessu atriði eigi að vera meira en neitandi vald, ef hann eigi að hafa vald til þess að skapa sig sjálfur, þá erum við ákaflega ósammála. Ég legg mikið upp úr því, sem tíðkast hjá öðrum menningarþjóðum þessum tilfellum, og slíkt þekkist hvergi meðal menningarþjóða. Þá er það eitt smáatriði brtt. hans, sem hv.þm. líkar mjög illa, að ég skuli ekki vilja fallast á, en það er brtt. um það, að dómsmrh. sé skyldugur til þess að svipta þann hæstaréttarmálaflm. rétti til málflutnings samkv. kröfu réttarins, er rétturinn hefir þrisvar sektað fyrir ósæmilegan málflutning. Ég álit þetta ákvæði óþarft. Í flestum tilfellum væri það svo sjálfsagt að sinna kröfu réttarins í þessu efni, en hinsvegar gæti það komið fyrir, að það væri rangt að láta manninn missa sinn rétt og að hæstiréttur hefði sýnt honum ranglæti með kröfu sinni, þó ég viðurkenni, að það sé varla hugsanlegt. Hv. þm. andmælti minni ályktun um það, að dómsmrh. hefði aðstöðu til þess að setja dómara réttinn, en ég veit ekki betur en að það sé tryggt í niðurlagi 7. gr. Ef ekki er af einhverjum ástæðum hægt að fá lagaprófessora háskólans til þess að taka sæti réttinum eins og lög mæla fyrir, þá verður veitingarvaldið vitanlega að sjá um, að rétturinn sé fullsetinn. Ég held, að það sé rangt hjá hv.þm., að það sé ólöglegt að lögskipa félagsskap meðal hæstaréttarmálaflutningsmanna. mörgum löndum, sem hafa við líka stjskr. að búa og við er slíkur félagsskapur lögskipaður. Löggjafarvaldinu hlýtur að vera heimilt að setja félagsskap þeirrar stéttar skyldur og skilyrði, sem það hefir veitt sérréttindi, sem henni eru til stórra hagsbóta. Og ég álít, að þessi félagsskapur hafi mikla þýðingu til góðs fyrir stéttina, en um það sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða þetta skipti.

Vilmundur Jónsson Það kemur næsta flatt upp á mig, hve þessi brtt. mín virðist fá daufar undirtektir hér hv. d., þegar miðað er við þá gleði, sem hliðstæð brtt. frá hv. þm Borgf. vakti hér fyrir nokkrum dögum, nema ef þögnina á að skilja á þá leið, að svo sjálfsagt sé að samþ. hana, að um hana þurfi ekki að ræða. Sérstaklega furðar mig þó á hinum daufu undirtektum hv. 2. þm. Reykv., sem virtist vera svo ákveðinn gagnvart hinni hliðstæðu brtt. Ég skal að vísu játa, að það getur verið var hugavert að fela mönnum þýðingarmikil aukastörf, án þess að greiða fyrir þau. Það er nú einu sinni svo þessum synduga heimi, að það virðist almennt skilyrði fyrir því, að störf séu sæmilega af hendi leyst, að fyrir þau komi gjald, og skal játað, að þetta mun ekki eiga sízt við, ef lögfræðingumn er ætlað að leysa störfin af hendi. En vegna þeirrar afstöðu, sem þegar hefir verið tekin til tilsvarandi till., verð ég þó helzt að líta á það sem gleymsku, að hv.allshn. hefir ekki skilað neinu áliti um brtt. mína, því að úr því að það er ætlun hv. d., að prófessorar læknadeildar háskólans eigi að vinna kauplaust þau aukastörf, sem þeim eru lögð á herðar, þá getur hún ekki litið annan veg á en að hin sama regla eigi einnig að gilda fyrir lagaprófessorana, ef nokkurt réttlæti og jöfnuður á að ráða. Fyrir nokkrum dögum samþ.hv. d. að fela prófessorum læknadeildarinnar aukastörf án sérstakrar borgunar, störf, sem eru fyllilega eins þýðingarmikil og þau, sem hér ræðir um; störf, sem eru þannig vaxin að skipting þeirra milli prófessoranna getur ekki orðið öðruvísi en misjöfn og kvöðin því misjöfn á jafnhá föst laun, ef ekkert er fyrir aukastörfin greitt. Aukastörf þau, sem hér er rætt um að fela lagaprófessorunum, geta aftur á móti auðveldlega skiptzt jafnt á milli þeirra og þyrfti því ekki að valda misrétti á milli þeirra innbyrðis. Ég leyfi mér að staðhæfa, að þessi brtt. mín er tilvalinn prófsteinn á það, hve alvarlega meint orð hv.þdm. eru um það, að þeir vilji ekki marglauna embættismenn ríkisins. Ég vil sérstaklega beina þessum orðum mínum til hv. 2. þm. Reykv., sem fyrstur hreyfði því um daginn, hve óeðlileg væru hin margföldu laun, og vænti ég sérstaks styrks frá honum til handa þessari brtt. Um brtt. skal ég svo ekki fara fleiri orðum. Um frv. yfirleitt get ég sagt það f. h. okkar Alþýðuflokksmanna, að við erum því fylgjandi, með því að við teljum það til nokkurra bóta frá núverandi skipulagi, þó að við hinsvegar gerum okkur ekki neinar heimskulegar vonir um, að við fáum óskeikula guðsdóma, þó að það verði samþ.

Frsm. minni hl. (Einar Arnórsson) Hv. frsm. meiri hl. hefir ekki með ræðu sinni gefið mér tilefni til mikilla aths. Hann vildi gera litið úr þeim breyt., sem orðið hefðu á dómaskipun ríkisins með hæstaréttarlögunum frá 1919. Um það er þýðingarlaust að deila. Höfuðbreyt. þá var sú, auk þess að æðsti dómstóllinn var fluttur inn landið, að dómstigin urðu þá 2 staðinn fyrir 3 áður, og að málflutningur varð munnlegur og opinber í staðinn fyrir skriflegan áður. Ég held, að fæstir, sem hafa kunnugleika á þessum málum, geti fallizt á það með mér, að það hafi verið meiri breyt. en sú, er nú á að lögleiða, að opinber atkvgr. á að koma í staðinn fyrir leynilega atkvgr. í hæstarétti. En þessi ágreiningur skiptir engu máli um úrslit málsins, og læt ég mig einu gilda, hvaða skoðanir aðrir hafa um þetta atriði. Hv. þm. talaði um það, að ég hefði horfið frá einu atriði áliti prófessora lagadeildar 1930 um þetta mál, en það er ákvæðið um hlutkesti milli prófessoranna til þess að taka þátt dómstörfum í fimmtardómi. Þetta er rétt. Og ég skammast mín ekkert fyrir að kannast við það. Í framkvæmdinni hefi ég séð, að hlutkesti er ekki bezta aðferðin til að velja dómara hvert sinn, heldur sé betra að velja hann með samkomulagi milli prófessoranna, því þá er hægt að velja hann, sem er bezt hæfur til þess að dæma í hverju einstöku máli. Um það atriði, hvort ætla megi, að rétturinn verði ópólitískari með því fyrirkomulagi, sem ég mæli með um skipun hans, eða hinu, er hv.þm. heldur fram, er að líkindum óþarft að ræða frekar. Það er gefið, að hann sannfærir ekki mig og ég líklega ekki hann því efni. En sé því ekki ástæðu til að endurtaka það, sem ég hefi sagt um það atriði. Hv. þm. spurði að því, eftir hverju ætti að fara, þegar dómarar dæmda um prófraun þeirra, er sæktu inn réttinn. Ég geri ráð fyrir, að þá verði farið bæði eftir formshlið og efnishlið prófraunarinnar. Það hefir verið á valdi hæstaréttar að úrskurða um hæstaréttarmálaflutningsmenn, hvort þeir væru hæfir eða ekki, og hefir réttinum engin skotaskuld orðið úr því.

Það er nú ekki eins ábyrgðarmikið starf

. Það getur nú verið álitamál. Það er alkunnugt, að alltaf nálega er mikið undir málflutningnum komið um úrslit mála. Góður málstaður getur oft farið illa, ef hann er illa fluttur, og slæmur málstaður farið betur en verðugt er, ef hann er vel fram borinn fyrir dómstólnum. Þetta veit ég, að hv.þm. skilur eins vel og ég. Það getur vel komið fyrir, að sá, sem þreytir dómraun máli, líti öðruvísi á sum atriði á efnishlið málsins heldur en dómararnir; en slíkt á ekki að verða til þess að fella keppanda frá prófi. Hann getur engu að síður sýnt þroskaðan skilning á málinu að áliti dómaranna, þó þeir fallist ekki á niðurstöður hans. Mér dytti t. d. ekki hug að kalla hv.þm. Barð. óhæfan þm., þó hann sé mér ekki sammála ýmsum málum. Ég get virt hans rök, þó ég fallist ekki á þau, og þannig hlýtur það að vera með dómarana. Þegar tveir málaflutningsmenn flytja mál hvor á móti öðrum, hefir venjulega aðallega annar þeirra rétt fyrir sér að áliti dómaranna, en þeim kemur samt ekki til hugar að svipta þann rétti, sem hélt fram lakari málstað, því málflutningurinn gat verið prýðilegur þrátt fyrir málstaðinn. Það er ekki hægt fyrirfram að gefa ákveðna reglu um það, eftir hverju farið sé við dómarapróf, því fjölda margt getur komið til álíta. Þó er það minna vandamál heldur en fyrir veitingarvaldið að velja milli margra umsækjenda. Samt sem áður þykir hv.frsm. meiri hl. ekki athugavert að láta pólitískan ráðherra skera úr slíkum tilfellum. Um setningu dómara hæstarétt, þegar dómarasæti losnar, er ákveðið gildandi l., að prófessorar lagadeildar háskólans taki sætið. Það er rétt hjá hv.þm., að ýmsum löndum er lögskipað, að málaflutningsmenn hafi félagsskap með sér, t. d. er það svo Danmörku. En ég veit, að mjög er misjafnt álit manna þar landi á því, hvort þau lagafyrirmæli eru til góðs eða ills. Ég sé svo ekki ástæðu til að deila frekar við hv.frsm. meiri hl. um einstök atriði, sem okkur ber á milli. Hv. þm. Ísaf. fór nú loks að tala fyrir brtt. sinni. það var nú hvorttveggja, að ræða hans var stutt, enda þarf ég ekki öðru að svara en því, að brtt. hans er algerlega óþörf, þessi hv.þm. hefir nú borið fram hér hv. d. víðtækt frv. um sama efni, þar sem hann ætlast til, að bundið verði með lögum, að fastir embættismenn ríkisins fái enga borgun fyrir aukastörf. Hv. d. gefst því tækifæri til þess að svara þessu við atkvgr. um frv. hans, og ætti hann því að taka brtt. aftur. Ef hann trúir því, að frv. nái hylli þessarar hv. d. þá leiðir af því, að prófessorar lagadeildar háskólans falla undir ákvæði laganna. En ef rökræða á um þetta mál sérstaklega við hv.þm., þá teldi ég betra, að hv.frsm. meiri hl. gerði það. Mér er málið skylt og mætti því líta svo á, að og væri ekki óhlutdrægur dómari þessu efni. En eins og ég hefi áður sagt, tel ég brtt.hv.þm. Ísaf. óþarfa, af því að hann hefir þegar borið fram víðtækt frv. um sama efni.

Vilmundur Jónsson Það situr ekki á mér að fara út lagaskýringar til kapps við hv. 2. þm. Reykv. En mér skilst þó, að ekki sé hægt að bera saman frv., sem liggur fyrir þinginu, og lög, sem gildi eru. Þó að frv. mitt um bann við launuðum aukastörfum embættismanna sé komið fram, þá er það því miður ekki orðið að lögum. En jafnvel þó að það yrði að lögum, þá nær það ekki til þeirra aukastarfa, sem bundin eru með öðum sérstökum lögum. Fyrir því er þessi brtt. mín nauðsynleg og ástæða til að taka þetta fram lögunum, enda fullu samræmi við það, sem hv. 2. þm. Reykv. hefir áður haldið fram. Leggist hv.þm. móti brtt., er hann kominn ósamræmi við sjálfan sig.

Frsm. minni hl. (Einar Arnórsson) Ef það á svo að heita, að ég sé ósamræmi við sjálfan mig, þá er hv.þm. Ísaf. ekki síður ósamræmi við sjálfan sig. Það er nú kunnugt orðið, að hv.þm. Ísaf. hefir fengið ekki allfá aukastörf hjá hæstv. stj., sem gefa honum drjúgan skilding að sögn. Svo að ef ég er í ósamræmi við sjálfan mig fyrir það, sem ég hefi haldið fram þessum málum, þá er hann það ekki síður. Annars sé ég ekki ástæðu til að ræða frekar um brtt.hv.þm. Ísaf. og læt hv. d. sjálfráða um, hvort hún samþ. hana eða ekki. Það má segja, að mér sé þetta mál skylt, eins og ég hefi tekið fram, og því vil ég ekki um það ræða.

Jón Auðunn Jónsson Ég ætla ekki að fara að ræða um þær lögfræðislegu aths., sem borið hafa á milli hv. meiri og minni hl. n. En vegna þess að hv.frsm. meiri hl. sagði: „Það var engin brýn nauðsyn að gera þá skipun, sem gerð var með hæstaréttarlögunum“, þ. e. að flytja hæstarétt úr öðru ríki og inn í landi, þá veit ég, að hann er þar ósamræmi við skoðanir frænda sinna fyrr og síðar. Þá er það prófraunin. Hennar ætti ekki síður að vera þörf, er velja á menn í æðsta dómstól landsins, heldur en alstaðar annarsstaðar, þar sem hún er viðhöfð til þess að tryggja, að sem hæfastir menn fáist til að inna störf af hendi. Hv. frsm. meiri hl. gerði ráð fyrir, að menn, seni skipaðir eru dómendur réttinum, hafi ekki næga þekkingu til að bera á réttarreglum og formsatriðum. Ég sé ekki betur en að hann með þessu eigi við, að komið geti fyrir, að ólöglærðir menn verði skipaðir dómarar. þetta kom mér að vísu ekki á óvart, eins og frv. þetta var upphaflega fram borið. En mér þykir undarlegt, að hv.frsm. meiri hl. skuli gefa skyn, að lögfræðingar frá háskóla Íslands þekki ekki réttarfarsreglur eða formsatriði. - Hinsvegar sé ég, að hann er meðflm. hv. 2. þm. Reykv. að tveim brtt., þar sem svo er ákveðið, að dómarar réttarins dæmi um, hvort þeir, sem hafa hlotið 2. eink., skuli tækir réttinn eða, ekki. En brtt. frá hv. minni hl., að sama gildi um aðra, er hann mótfallinn.

Það er alveg óhæft

. Já, það er alveg óþarft, segir hv.frsm. meiri hl. Það má líka með eins miklum rétti segja, að frv. sé óþarft með öllu. Enda hefir hv.frsm. meiri hl. ekki bent á neitt, sem betur fari í þessu efni með frv. en þessi tvo atriði, sem öllum kemur saman um, að eru til bóta. En það er dómsuppsögnin og fjölgun dómara réttinum. Og til þess að taka upp þessar breyt. þurfti ekki stóran lagabálk eins og hann, sem hér liggur fyrir. T. d. má benda á, að opin leið er til þess að fjölga dómendum hæstaréttar með einföldum lögum. En það virðist eins og ýmsir hafi misskilið þetta herfilega og h. á m. hv.frsm. meiri hl. Hv. frsm. meiri hl. segir um prófraunina, að menn muni varla leggja sig þá hættu, sem henni er samfara. Þetta fæ ég ekki skilið á annan hátt en að hann eigi við þá menn, sem vita sig skorta hæfileika og treysti sér ekki til þess að standast prófið, en vissu hinsvegar, að þeir gætu fengið veitingu fyrir embættinu hjá pólitískum ráðherra og samherja sínum og kjósi að losna við prófraunina. Þetta er það eina, sem hægt er að draga út úr orðum hv.frsm. meiri hl. En eins og allir vita, þá er dómsvaldið samkv. stjskr. hjá dómstölunum. En verði að því ráði horfið að lata pólitískan ráðh. skipa hæfa eða óhæfa menn æðsta dómstól landsins til þess eins að hafa þá sér háða, þá má segja, og það með sanni að dómsvaldið er ekki lengur hjá dómendum landsins.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Ég hefi ekki ástæðu til að svara hv.frsm. minni hl. neinu. Aths. hans voru að þessu sinni mjög smávægilegar, svo að ég leiði hjá mér að karpa frekar við hann um þau atriði, sem okkur ber á milli. En þar sem hann mæltist til, að ég segði álit mitt um brtt.hv.þm. Ísaf., þá er það satt, að ég á þar ekki neinna hagsmuna að gæta, en sama verður ekki sagt um hann, eins og hann raunar gaf skyn. En ég býst við, að ástæðan til þess, að brtt.hv.þm. Ísaf. er borin fram, sé sú, að þegar ljósmæðrafrv. var hér á ferðinni þessari hv. d., komst inn það ákvæði, m. a. fyrir atkv.hv.frsm. minni hl., um það, að yfirlæknar landsspítalans, ásamt yfirhjúkrunarkonunni og yfirljósmóðurinni, skuli kenna kauplaust við ljósmæðraskólann, þó áður hafi verið samið um launakjör þeirra, án þess að taka tillit til kennslustarfsins. En ég sýndi þá með atkv. mínu, að ég var mótfallinn þessari ráðstöfun, svo að að því leyti er ég ekki ósamræmi við fyrri afstöðu mína, þó að ég greiddi atkv. á móti brtt.hv.þm. Ísaf. Þá er það hv.þm.N.-Ísf., sem ég þarf að svara nokkrum orðum. Hann hóf mál sitt á því að hafa upp eftir mér orð, sem ég hefi aldrei sagt.

Ég skrifaði þau orðrétt upp eftir hv.þm.

. Hv. þm. hefir þá annaðhvort heyrt vitlaust eða skrifað vitlaust, nema hvorttveggju sé til að dreifa. Mér hefir aldrei dottið í hug að segja eða halda því fram, að okkur hefði ekki verið nauðsynlegt að fá hæstarétt inn landið, þegar við höfðum fengið sjálfstæði okkar viðurkennt. Hinsvegar sagði ég, að við hefðum getað gert landsyfirréttinn að æðsta dómstóli landsins án þess að breyta nafni hans í hæstarétt. Hv. þm. getur því hætt við að berjast við þessa grýlu, sem hann hefir sjálfur búið til. Þá kem ég að því, sem sami hv.þm. sagði um prófraunina. Hann hélt því fram, að afleiðingin af minni skoðun væri sú, að ólöglærðir menn yrðu skipaðir réttinn, en þetta er ekki annað en misskilningur og vanþekking á sjálfu frv., því í því sjálfu stendur óhaggað, að 1. einkunn byrjun skuli vera skilyrði fyrir dómaraembætti. Hinsvegar getur þó verið um þá menn að ræða, sem kunnir eru fyrir vísindalega fræðimennsku, og á annan hátt hafa lögfræðilega yfirburði, en ekki hafa hlotið nema 2. eink. við lagapróf, en mundu sem dómarar geta fyllilega staðið þeim á sporði, er hærra lagapróf hafa tekið. Að einskorða þetta við l. einkunn gæti því komið sér mjög illa fyrir hæfileikamenn á þessu svið. Með þessu er því fyllilega útilokað, að ólærðir menn lögfræði geti komizt réttinn, enda slíkt firra ein, sem engum dettur hug. Þá kom hv.þm. með þá röksemd gegn frv. þessu, að auðvelt hefði verið að gera breyt. á hæstaréttarlögunum án þess að bera fram stóran lagabálk eins og hann orðaði það. En ég fæ ekki betur séð en að þessar breyt. eigi rétt á sér eins og þær eru bornar fram. Því má ekki koma fram með ný heildarlög frv.formi, eins og að fella breyt. síðar inn í teksta eldri laga? ég tel a. m. k. betur fara á því að bera frv. fram því formi eins og lögin eiga að verða. Þá hneykslaðist hv.þm. mjög á því, að ég hefði sagt, að svo gæti farið, að menn vildu ekki leggja sig þá hættu, sem því fylgir að ganga undir prófið. En ég vík ekki frá því, sem ég hefi sagt um þetta. Ég lít svo á, að þeir möguleikar séu fyrir hendi og það geti auðveldlega komið fyrir, að menn vilji ekki ganga undir próf dómaranna. En ég tók einmitt fram þessu sambandi, að dómsmrh. gæti hindrað þetta. Það er vitanlega rétt hjá hv.þm., að dómsvaldið á að vera hjá dómendum, enda hefir enginn haldið öðru fram. En til þess þarf ekki að fá þeim veitingarvald dómaraembætta hendur, enda væri það hin mesta firra, sem hvergi á sér stað siðuðum löndum. Á sjálfstæði dómsvaldsins sjálfs er engin breyting gerð með frv. eða brtt. okkar.

Flm. (Halldór Stefánsson) Eins og getið er um í upphafi grg. afgreiddi meiri hl. mþn. í tolla- og skattamálum þær till., sem í þessu frv. felast, til ríkisstj. Einn nm., hv. 2. þm. Skagf., varð okkur hinum ekki sammála. Nú hefir hæstv. stj. ekki tekið þessar till. okkar upp, og því berum við þær nú fram á Alþ. Eins og kunnugt er, hafa fasteignir hækkað mjög í verði hér á landi. Á síðustu tímum, af ýmsum ástæðum. Ef verið hefðu í l. ákvæði eins og þau, sem stungið er upp á í frv., hefði á undanförnum árum safnazt allmikið fé til almennra þarfa á réttlátan hátt. Verðhækkun á fasteignum verður af mismunandi ástæðum, og verður að gera greinarmun á, hvaða verðhækkun er rétt að skattleggja og hverja ekki. Sú verðhækkun, sem orðið hefir fyrir eigin aðgerðir eiganda eignarinnar, er ekki rétt að skattleggja. En verðhækkunin stafar oft að miklu leyti af orsökum, sem eigandinn á engan þátt í, m. a. af því, að hið opinbera leggur fram fé eða einhverskonar aðstoð til umbóta í nánd við eignina, eða á annan hátt aðeins fyrir rás viðburðanna. Ef t. d. opinbert fé er lagt til umbóta eða framkvæmda á einhverjum stað, leiðir það til þess, að fólki fjölgar þar; við það vex eftirspurnin eftir húseignum og landi í grenndinni, og skapar það verðhækkun fasteigna á þeim stað. Slík verðhækkun er það, sem við flm. teljum, að eigi að skattleggja. Menn hafa sjálfsagt tekið eftir því, að í frv. er ekki gert ráð fyrir, að skattur þessi renni beint í ríkissjóð, heldur er ætlazt til, að hann skiptist til helminga milli eins allsherjarsjóðs, sem sé eign ríkisins, og þeirra sveitarfélaga, þar sem skatturinn fellur á. Tilgang sjóðsins hugsum við okkur þann, að honum sé varið til þess að styðja að því, að fasteignir geti komizt aftur í eigu hins opinbera. Við flm. erum sammála um, að það hafi ekki reynzt að vera spor í rétta átt, þegar heimilað var að selja fasteignir hins opinbera, þjóðjarðir og kirkjujarðir. Ég segi ekki, að sá tilgangur, sem lá bak við þá ákvörðun, hafi verið rangur. En reynslan hefir sýnt, að sala jarðanna hefir ekki náð þeim góða tilgangi, sem henni var ætlað að ná. Samkv. þessari skoðun okkar höfum við einnig borið fram frv. um að nema úr lögum leyfið til að selja opinberar eignir. Jafnframt höfum við borið fram þál. um, að skorað sé á stj., að hún lati undirbita og beri fram frv. um ábúð á jörðum hins opinbera. Ætlumst við til, að ábúendum verði tryggt, að þeir og þeirra afkomendur njóti aðgerða sinna og umbóta á jörðunum betur en nú er eftir ábúðarlögunum. Ég hygg, að ekki sé þörf á að rekja þetta mál frekar nú við 1. umr. Ég leyfi mér að gera ráð fyrir, að frv. fái að ganga til n. Við 2. umr. verður þá réttur vettvangur til að ræða einstök atriði frv. og þær aths., sem við það kunna að verða gerðar.

Magnús Guðmundsson Það er rétt, sem hv. 1. flm. sagði, að mál þetta var til meðferðar í mþn. í tolla- og skattamálum, og gat ég ekki fylgt meðnm. mínum við afgr. þess. Frv. Þetta mun hafa verið borið fram á vetrarþinginu í fyrra, en komst vegna þingrofsins ekki það áleiðis, að séð yrði, hvernig hv. d. tæki í það. Við fyrstu umr. andmælti ég frv. nokkuð, og get ég að mestu látið nægja að vísa til þess nú, er ég sagði þá. Ég vil sérstaklega fara fram á það við þá n., sem frv. fær til meðferðar nú, að athuga rækilega frágang þess. Ég hygg, að á því séu svo miklir smíðagallar, að það megi alls ekki ganga fram eins og það liggur fyrir. Þeir, sem fylgjandi eru hugmynd þeirri, sem í frv. felst, mega ekki loka augunum fyrir þeim agnúum, sem á frv. eru, heldur verða þeir að vinna að því að koma frv. í viðunandi búning, ef það á að ná fram að ganga. Hv. flm. tók fram, að verðhækkun fasteigna stafaði oft af framkvæmdum hins opinbera og af því, að fólk safnaðist saman á vissa staði. Þetta er að nokkru leyti rétt. En að fólkið safnast saman og fasteignirnar hækka í verði er ekki síður bundið við verk einstaklinganna á þeim stað. Engar framkvæmdir koma af sjálfu sér, og það er nú svo þegar menn leggja fram fé og krafta sína, að menn vilja sjá einhvern árangur. Menn leggja fram fé í framkvæmdir einmitt til þess að gera eign sína verðmætari. Annars held ég, að það sé ekki eins auðvelt eins og hv.flm. vilja vera láta að dæma um, hve mikið eða af hverju fasteignir hækka í verði. Ég held t. d., að það sé ekki nóg að líta á, hvað verð jarðar hækkar mikið að krónutölu á heim tíma, sem verðgildi krónunnar lækkar um helming. Ég álít því mjög óhyggilegt að setja lög um verðhækkunarskatt á slíkum tíma sem nú eru nema lagður væri um leið til grundvallar annar mælikvarði á verðmæti fasteigna heldur en gjaldmiðillinn, sem er á sífelldu flökti hvað verðgildi snertir. Ég ætla ekki að fara að ræða um, hvort það hafi verið gert rangt í því árið 1907, þegar þingið heimilaði að selja þjóðjarðirnar bændunum, sem ábúð höfðu á þeim hefir alltaf fundizt sú stefna rétt, sem þar lá að baki. Hvað sem um þetta mál annars má segja, verður ekki borið á móti því, að þeim, sem jarðirnar eignuðust, hefir orðið það mikil hvöt til að gera þeim til góða. Það er ekki neitt, sem hvetur bændur eins mikið til að bæta jarðir sínar eins og vitundin um það, að þeir eigi þær og þeir séu því að búa í haginn fyrir sjálfa sig og afkomendur sína með verkum sínum. Það er alls ekki hægt að sjá, að ríkissjóðsjarðirnar séu betur með farnar heldur en aðrar jarðir, heldur er það hvert á móti. Meðan ríkið átti margar jarðir, var hægt að þekkja þær úr á því, hvað þær voru verr setnar en þær jarðir, sem í sjálfsábúð voru. Ég vil sérstaklega beina þeirri fyrirspurn til hv.flm., hvort það sé ekki rétt skilið hjá mér, að einungis verði farið eftir verðgildi krónunnar eins og það er þegar sú sala fer fram, sem telja á verphækkunina af og verðhækkunarskatturinn reiknaður út frá því. Ég ætla ekki að fara mikið út í einstök atriði, en fæ þó ekki stillt mig um að minnast lítilsháttar á 10. gr. frv. Þar er svo ákveðið, að verðhækkunarskatt skuli ekki greiða þegar eigendaskipti verða án þess að endurgreiðsla komi fyrir eignina. Ég gæti hugsað, að það yrði ærið oft reynt að koma því þannig fyrir, að eignin væri gefin, til þess að losna við verðhækkunarskattinn. Ég vil ennfremur spyrja hv. 1. þm.N.-M. að því, hversu mikill verðhækkunarskattur yrði af jörð, sem árið 1913 var keypt fyrir 4 þús. kr. og nú seld fyrir 8 þús. kr., og á hvern hátt á að reikna verðhækkunarskattinn af þeirri jörð?

Flm. (Halldór Stefánsson) Okkur flm. þessa frv. kemur það ekki á óvart, þótt menn verði ekki sammála um það, því að ýms ákvæði þess geta vitanlega verið álitamál. Við vikjum að því í grg., að þar sem þetta sé nýmæli, megi búast við, að okkur hafi ekki tekizt að ganga svo vel frá því í alla staði, að ekki verði að fundið. Það er því sjálfsagt að taka vel þeim aths., sem fram koma við málið, sérstaklega þar sem þær eru eins hóflega fram bornar eins og hjá hv. 2. þm. Skagf. Af því, sem ég hefi sagt, vildi ég að það skildist, að ég stend í raun og veru ekki upp til þess á þessu stigi ,málsins að ræða einstök ágreiningsatriði. Ég hugðist fyrst og fremst að minnast á fyrirspurn þá, sem hv. 2. þm. Skagf. beindi til mín. Hann spurði um, við hvað verðhækkunarskatturinn ætti að miðast, hvort miða ætti við krónuna eins og hún væri á hverjum tíma eða þá gullgildar krónur eða annan fastan óbreytilegan verðmæli. Í frv. er gert ráð fyrir að miða við verðmælinn, krónuna, eins og hann er á hverjum tíma. Ég skal þó geta þess, að þetta atriði kom til athugunar í n. Náðist ekki samkomulag um þetta atriði á milli okkar flm. Berum við fram aðeins það, er við vorum sammála um, mun og erfitt í framkvæmd og vafasamt í mörgum tilfellum, ef við annað væri miðað en þegar sala fer fram. Að því verður að gæta, þótt, verðmælirinn hafi mismunandi gildi gagnvart kaupi og sölu, hefir hann það einnig í skattgreiðslunni. Hv. þm. kom dálítið inn á mál, sem ekki er á dagskrá, en er þó þessu máli tengt, það er sala þjóð- og kirkjujarða. ég er sammála honum um þá hugsun eða tilgang, sem þar lá til grundvallar, en við erum e. t. v. ósammála um, hverjar ályktanir beri að draga af þeirri reynslu, sem fengizt hefir. Það er ekki hægt að leggja mikið upp úr því, þótt hægt sé að benda á, að meiri framkvæmda hafi gætt á jörðum í sjálfseign en í leiguábúð. Það tel ég stafa fyrst og fremst af því, hversu örðug kjör leiguliðar hafa átt við að búa eftir ábúðarlögum vorum. En yrði þeim breytt til hins betra, þannig, að leiguliðar gætu haft sömu hvöt til umbóta á leigujörðum eins og eigendur, þá myndi munurinn hverfa. Ef svo væri um búið, að leiguliðar á opinberum eignum hefðu ekki aðeins lífstíðarabúð, heldur erfðaábúð og að öðru leyti svo um búið, að þeir og niðjar þeirra fengju að njóta þeirra umbóta, sem þeir gera á eigninni meðan þeir hafa hana með höndum, þá hefðu þeir sömu hvöt til umbóta og sjálfseignarbændur. Ég finn svo ekki ástæðu til þess að minnast á fleiri atriði að svo komnu, en leyfi mér að leggja til, að málinu verði, að lokinni umr., vísað til allshn.

Haraldur Guðmundsson ég skal ekki lengja mikið þessar umr. Mér er áhugamál, að frv. þetta komist til n., en vil þó bæta örfáum orðum við ræðu hv. 1. flm., og þá einkum ú af aths. hv. 2. þm. Skagf. Ég vil taka undir það, sem hv. 1. flm. sagði, að smíðalýti munu að sjálfsögðu finnast á frv. þessu, og er ekki nema gott eitt við því að segja, að bent sé á þau, bæði af hv.þm. og svo væntanlega af n. Það segir sig sjálft, að þótt flm. séu allir af vilja gerðir, geta aðrir en þeir ef til vill séð betur. Hinsvegar skildist mér á hv. 2. þm. Skagf., að grundvallarhugsun frv. sé ill hans augum og honum andstæð. Ég skal ekki ræða mjög um stefnumál í þessu sambandi, en aðeins leyfa mér að benda á þá verðhækkun, sem kunnugt er, að orðið hefir á skömmum tíma hér á landi. Árið 1908 var að tilhlutun skattamálan. samin skrá yfir verðmæti fasteigna á öllu landinu. Samkv. því var verð allra jarðeigna í sveitum og lóða í kaupstöðum alls 11,2 millj. króna. Eftir fasteignamati, sem framkvæmt var á árunum 1916–1918 samkv. l. um fasteignamat frá 1915, var landverð jarða og lóðaverð um 42 millj. króna. á þessum tíma, rösklega 10 árum, hefir landverðið í heild fast að því fjórfaldazt. Langmest af þessari hækkun kemur að sjálfsögðu á þá staði, þar sem fólksfjölgunin er mest. Árið 1908 er verð allra lóða í kaupstöðum 3 millj. 489 þús. kr. Þessar sömu eignir, lóðir og lendur í kaupstöðum, eru eftir fasteignamatinu frá 1915 20 millj. 200 þús. kr. Það hefir því 6–7-faldazt á þessum 10 árum. Þetta sýnir, hve geysileg verðhækkunin er, og engum dettur í hug, að hún sé orðin fyrir aðgerðir lóðaeigenda. Hún er einungis afleiðing fólksfjölgunarinnar og aðgerða hins opinbera, en orsakir hennar verða á engan hátt raktar til aðgerða einstakra eigenda. Þessi stórfellda verðhækkun hefir að sjálfsögðu margvíslegar afleiðingar og yfirleitt skaðlegar fyrir þjóðfélagið. Þetta háa verð, sem skapazt hefir af þessum sökum, heimtar sínar rentur, sitt eftirgjald á sínum tíma. Ég skal sérstaklega benda á eitt dæmi. Ríkisstj. keypti lóðarskika undir símastöðina nýju við Vallarstræti. Það er kyrrlatur staður. Verðið, sem goldið var fyrir blettinn, var 150 kr. fyrir hvern fermetra eða 120 þús. kr. alls. Fyrir lóðarskikann undir húsið er greitt meira en fasteignamatsverð allra jarða í 3 hreppum í kjördæmi hæstv.forsrh. Þessi verðhækkun hefir ekki orðið vegna aðgerða lóðareigandans, heldur vegna fólksfjölgunar í bænum. Og við það, að þetta stóra og veglega hús hefir verið reist á lóð þessari, hafa tvær lóðir, sem liggja næst því, hækkað stórkostlega í verði, og maðurinn, sem átti þær, grætt stórfé bara vegna þessara aðgerða, sem hann sjálfur tók engan hátt í. Það er sú stefna að fyrirbyggja, að einstaklingur taki þannig verðhækkun án eigin tilverknaðar, sem liggur til grundvallar frv. Ég vil benda á annað dæmi. Niðri í miðju Austurstræti var fyrir hálfu öðru ári síðan keypt loð undir verzlunarhús fyrir 230 kr. hver fermetri. Þetta gífurlega kaupverð verður vitanlega ekki gert arðberandi á annan hátt en þann að leggja vexti og afborganir á vörurnar, sem þarna eru seldar. Ég hirði ekki að rekja fleiri dæmi, en eftir því, sem, ég hefi komizt næst, hefir landverð nálega fimmfaldazt frá því 1907 til 1928. Að vísu er þetta ekki byggt á niðurstöðu nýjasta fasteignamats, því að það er ekki enn prentað, en ég hafði önnur gögn í höndum og hv.n. getur nú fengið niðurstöðutölur þess og reiknað út frá því. Hækkun landverðsins hefir vitanlega orðið meiri í kaupstöðum en í sveitum, og mest í hinum stærri kaupstöðum. Um einstök atriði þessa máls skal ég ekki fjölyrða. Lægsti verðhækkunarskattur er áætlaður 20% af verðhækkuninni einni saman. Og það er gert í samræmi við l. um Skeiðaáveituna, sem eru einskonar verðhækkunarskattslög, þar sem gert er ráð fyrir, að til ríkissjóðs falli 20% af þeirri verðhækkun, sem kemur fram á jörðunum. Skatturinn fer síðan stighækkandi, unz komið er að vissu marki. Nú skal ég játa, að það hefir nokkuð til síns máls, sem hv. 2. þm. Skagf. benti á, að sökum þess, að miðað er við peningaverð jarðanna getur skatturinn komið nokkuð misjafnt niður, því að hið raunverulega verðgildi peninganna getur verið mismunandi. Meðan landverð hefir fimmfaldazt, hefir gildi peninga rýrnað um helming. Raunveruleg verðhækkun er því ekki nema hér um bil 21/2 til 3 sinnum á fasteignunum. Til þess að sýna, hve þetta gæti komið ranglega niður, spurði hv.þm., hvernig ætti að reikna verðhækkunarskatt af þeirri jörð, sem keypt hefði verið á 4 þús. kr. fyrir árið 1914, en seld nú, þegar gengi peninga er helmingi minna en þá, fyrir 8 þús. kr. Mér skildist á hv.þm., að enginn eðlilegur grundvöllur væri undir skattinum. En þetta er hinn mesti misskilningur. Ef maður hefir keypt jörð fyrir 4 þús. kr., sem hann, eins og venja er, hefir fengið að láni, en á skuldina ógreidda þegar hann selur jörðina, þá getur hann greitt hana til fulls, en haft hreinar 4 þús. kr. ágóða. Og því er svo farið, að venjulega má rekja slík skuldaskipti samfara verðlagsbreyt., og sé ég því ekki betur en reikna beri eftir verðgildi peninga á hverjum tíma. Annan verðmæli er ekki unnt að nota. Og það, sem haft er á móti því að miða þennan skatt við peningaupphæð, má og bera fram sem rök móti því að ákveða hvaða skatta sem er í peningaupphæðum. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að taka fleira fram um þetta og eigi lengja umr., ef hægt væri að koma málinu til n. nú.

Magnús Guðmundsson Hv. flm. þessa frv. hafa báðir vikið að því, að tilætlunin væri að miða skattinn við verðgildi peninga á hverjum tíma. Ég álit, að með þessu sé í rauninni kippt fótunum undan hugmyndinni í þessu frv. og að eftir því sé ómögulegt að leggja á verðhækkunarskatt, sem í rauninni sé verðhækkunarskattur. Það getur alveg eins orðið skattur á verðlækkun, og þá er hugmyndum þeim, sem í frv. felast, algerlega snúið við. Baðir hv.flm. segja, að þetta verði ekki haft á annan hatt. Sýnir það ekki einmitt, hversu óframkvæmanleg þessi hugmynd er? Þetta er augljóst hverjum, sem um það hugsar. Við skulum taka það dæmi, að maður, sem árið 1913 hefir keypt jörð fyrir 4 þús. kr., selur hana nú fyrir 8 þús. kr. Á hann þá að greiða verðhækkunarskatt af þessum 4 þús. kr., sem söluverðið er hærra en kaupverði? Hvað hefir þessi jörð hækkað í verði? Þegar hann keypti jörðina, var kr. í 100 gullaurum, en nú í 50–60. Að mínu áliti hefir þessi maður ekki grætt neitt, eða mjög lítið. Það má að vísu segja, að það fari að nokkru eftir því, hvað hann ætlar að gera við krónurnar, er hann selur. Ef hann ætlar að greiða með þeim skuld, græðir hann. En ætli hann að kaupa aðra jörð, - hvað græðir hann þá? Ekkert. En hann verður að greiða verðhækkunarskatt, þótt í rauninni sé ekki um neinn gróða að ræða. Þetta er einmitt höfuðgallinn á þessu frv. Skatturinn getur alveg eins lent og hlýtur oft og tíðum að lenda á þeim, sem engrar eða aðeins ímyndaðrar verðhækkunar njóta. Þetta eitt út af fyrir sig gerir þennan skatt óhæfan eins og hann er hugsaður eftir frv. Hv. aðalflm. kvaðst vera samþykkur þeirri hugsun, sem í raun og veru lægi bak við sölu þjóðjarða, en sú sala hefði brugðizt vonum sínum. Ég veit ekki, hvaða vonir hann hefir gert sér, en mér þykir undarlegt, ef hann, sem er á svipuðum aldri og ég, man ekki eftir því, að áður en farið var að selja þessar jarðir mátti þekkja þær úr fyrir það, hversu miklu verr þær voru setnar en þær jarðir, sem voru í sjálfseign. Nú segist hann vilja bæta úr þessu með því að láta leiguliðana fá erfðaábúð á jörðunum. Í þessu efni vantar allar till., og er það þó atriði, sem vel hefði mátt verða þessu máli samferða. Ekki er víst, að menn hafi sömu hvatir til þess að bæta jörð, þótt þeir hafi erfðaábúð á henni. Það fer eftir því, hvort sá, sem féð leggur í jörðina, getur búizt við, að afkomendur hans vilji njóta þess. Hv. þm. Seyðf. viðurkenndi, að vera myndu smíðalýti á þessu frv., og ætla ég ekki að fara út í það sérstaklega. Það er ekki nema eðlilegt, eins og hann tók fram. Það, sem hann ræddi einna mest um, var verðhækkunin á landi. En það virðist svo, sem báðir hv.flm. hafi gengið út frá því í frv. sínu, að þessi verðhækkun hefði komið svo að segja af sjálfu sér. Þetta er alls ekki svo. Verðhækkunin hefir orðið fyrir tilverknað landsmanna sjálfra. hún er fram komin fyrir það starf og þá atorku, sem þeir hafa sýnt í endurbótum á þessum eignum sínum. Hvað halda hv.flm. t. d., að verð lóðar hækki mikið við það, að byggt er á henni gott hús, sem hægt er að leigja fyrir gott verð? Meðan lóðin stendur ónotuð er hún lítils virði, en undir eins og gott hús hefir verið reist á henni, sem svarar vöxtum og afborgunum, vex verð hennar stórkostlega. Það er eftirtektarvert, að til þess að geta réttlætt þennan skatt þarf að ganga út frá því í dæminu, sem ég tók, að skuld á fasteign hafi staðið óhreyfð frá því að kaupin voru gerð 1913. Með öðru móti verður þessi skattur ekki réttlættur. Hitt er vissulega miklu tíðara, að maður, sem keypti fasteign 1913, sé nú, á árinu 1932, búinn að borga hana að mestu, og ef svo er, er grundvöllur skattsins horfinn, af því að hlutaðeigandi hefir ekkert grætt. þær 8000 kr., sem hann færir fyrir eignina, eru ekkert verðmeiri vegna falls peninganna en þær 4000 kr., sem hann gaf fyrir hana 1913, svo að ég haldi mér við dæmið, sem ég tók. Þessir gallar gera það að verkum, að ég tel mér ekki unnt að fylgja frv. Það er eftirtektarvert, að baðir hv.flm. hafa sagt, að torvelt væri að koma þessu fyrir, nema með því að miða við krónuverðið á hverjum tíma. En einmitt þetta sýnir, að þessi skattur er yfirleitt ekki réttlátur, þótt hann í einstökum tilfellum geti verið það.

Hannes Jónsson Það á e. t. v. ekki við á þessu stigi málsins að fara mikið út í einstakar gr. frv., en ég vil samt ekki láta undir höfuð leggjast að taka nokkur atriði þess til athugunar, og vonast ég til þess, að sú hv.n., sem fær þetta mál til yfirvegunar, taki aths. mínar til greina. Það, sem ég ætla aðallega að taka til athugunar, er 4. gr. frv. Mér skilst, það svo, að í sínu núverandi formi geti hún alls ekki staðizt. Hér er gert ráð fyrir, að eigendaskipti jarða geti orðið með þrennu móti, sölu, erfðum og gjöf. Í gr. er gert ráð fyrir, að hafi ekki orðið eigendaskipti á fasteign síðan í fyrsta skipti var ákveðið matsverð hennar samkv. lögum nr. 22, 3. nóv. 1915, og telst þá matsverð þess fasteignamats vera kaupverðið, nema seljandi sanni, að það hafi verið hærra, þegar hann eignaðist hana. En nú geta hæglega hafa orðið eigendaskipti á jörðum eftir að þessi lög gengu í gildi, án þess að verð hafi komið fram, t. d. ef jarðir hafa verið gefnar. Samkv. gr. væri nú ekki hægt að láta þessa jörð falla undir ákvæði seinni hluta gr., heldur yrði hún að falla undir þann fyrri. Og ef svo vel vildi nú til, að þessi jörð hefði ekki verið seld síðan í Móðurharðindunum, og þá fyrir fáeina dali, er ég hræddur um, að verðhækkunarskatturinn samkv. l.gr. frv. yrði helzt til mikill. Og þetta er einmitt gagnstætt því, sem hv.flm. hafa ætlazt fyrir með frv., og því nauðsyn á breyt., svo að það komi vel fram, að þó að eigendaskipti hafi orðið síðan fasteignal. komu í gildi, verði verðið ekki hærra en fasteignamatið er. - 18. gr. frv. finnst mér einnig athugaverð. Þar eru ákvæði um það, að ef seljandi ætlar að koma sér undan verðhækkunarskatti með því að tilgreina of lagt söluverð, skuli lögskipaðir virðingamenn bæjar- og sveitarfélaga meta gangverð fasteignarinnar eins og á stóð þegar eigendaskipti fóru fram, og skal það teljast söluverð samkv. 5. gr. Ég held, að oft sé örðugt að sjá, hvort seljandi hafi í huga að koma sér hjá verðhækkunarskatti. Það er víða svo nú orðið, að foreldrar selja börnum sínum jarðir. Venjulegast er þá söluverðið ákveðið lagt, oft talsvert lægra en fasteignamatið. Það mætti segja, að þarna væri seljandinn að reyna að smeygja sér undan verðhækkunarskatti. Og þá er farið að stefna í öfuga átt við tilgang frv., ef ekki má selja jörð vægu verði, jafnvel neðan við sannvirði, þegar svona stendur a. Ég tala nú ekki um það, ef einhver vildi blátt áfram gefa jörð; það gæti enn frekar lítið út sem tilraun til þess að smeygja sér undan verðhækkunarskattinum. Ég er á því, að í frv. séu ýms varhugaverð ákvæði. T. d. er það mjög vafasamt, hvort rétt sé að láta þennan skatt ná til verðaukningar jarða af þeim ástæðum, að dýrmætir málmar fyndust í jörðinni; það gæti svo farið, að allur ágóði slíks fundar yrði tekinn af eigandanum samkv. þessu frv., ef verðhækkunin fer yfir 200%. Hingað til hafa slíkar námur, ef fundizt hafa, verið taldar óskoruð eign jarðeigandans, og eigi að afnema það, þá er þar gengið gersamlega á móti öllum ríkjandi skoðunum um þetta mál. - Mér skilst það af frv., að flm. Þess liti svo á, sem öll verðhækkun fasteigna muni koma fram við ráðstafanir hins opinbera, og þess vegna sé ekki nema réttlatt að taka skatt af allri slíkri verðhækkun. En verðhækkun fasteigna getur mjög auðveldlega orðið án þess að opinberar ráðstafanir komi þar nálægt. Í grg. frv. er tekið fram, að eðlilegt sé, að einhver hluti verðhækkunarinnar hverfi aftur þangað, sem hún sé runnin frá, nefnilega því opinbera. Ef það á að vera föst regla, að einhver hluti slíkrar verðhækkunar hverfi aftur til upphafs síns, er ekki réttlatt að taka mikinn skatt til hins opinbera af verðmætum, sem kynnu að finnast í fasteigninni án allrar tilskikkunar hins opinbera. Ég hefi e. t. v. ekki athugað frv. nógu vel, en arter finnst vanta í það ákvæði viðvíkjandi erfðaleigulöndum. Ekkert er tekið fram um það, hvernig stofnverð eigi þá að myndast, sé byggt á óbyggðu landi, yrði auðvitað að taka byggingarkostnað o. s. frv. þar með. Þetta o. fl. þyrfti að athuga nánar, og treysti ég n. til að gera það. Annars get ég sagt ráð, að ég fellst á stefnu frv. í aðalatriðum, en finnst það hinsvegar vera að „grípa guð í fótinn“ eftir allan þann glundroða, sem orðinn er í öllu verðlagi, að setja nú l. um hindrun á hoflausri verðhækkun fasteigna eftir að hækkunin er komin á. Lögin eiga að fyrirbyggja þann sjúkdóm, en gefa ekki læknað hann nema að litlu leyti.

Flm. (Halldór Stefánsson) Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða ýtarlega um smáagreiningsatriði á þessu stigi málsins. Þar sem málið er nýmæli, er það ekki nema eðlilegt, að menn greini á um bæði aðalefni þess og einstök atriði. Samt ætla ég að víkja að heim einstöku atriðum, sem gerðar hafa verið aths. við. Hv. 2. þm. Skagf. var enn að tala um hann mikla mismun á verði 1913 og 1932. Það er rétt, að sá verðmunur er mjög mikill, en hann snertir ekki þetta frv., því að þar er gert ráð fyrir, að aldrei sé leitað lengra fram eftir kaupverði en til fasteignaverðsins, sem ákveðið var með fasteignamatslögunum frá 1915, þ. e. a. s. til 1920. Í þessu sambandi get ég líka minnzt á aths. hv.þm. V.-Húnv. við seinni hluta 4. gr., en sá hluti átti einmitt að taka það fram, að ekki skyldi leitað lengra fram með ákvörðun verðs en til 1920. Ef ráð þykir ekki koma nógu ljóst fram, að þetta tímatakmörkunarákvæði eigi við í öllum tilfellum, þá má auðvitað breyta orðalaginu, svo að ekki verði um villzt. Ég veit vel, að skoðanir manna um sölu þjóðjarða og kirkjujarða eru skiptar. Ég var sölunni upphaflega fylgjandi, en hefi skipt um skoðun í því efni síðan, og er það vegna þess, að mér virðist salan ekki hafa náð tilgangi. Það byrjar venjulegast með því, að jörðin er keypt í skuld að mestu leyti, svo er hún veðsett ýmislega, þangað til veðsetningin er komin upp í fullkomið söluverð. Jarðeigandinn verður auðvitað að standa straum af öllum skuldunum, en vegna veðsetninganna og skuldanna, sem á hvíla, er jörðin þá raunverulega komin í annara manna hendur, nema aðeins umráðarétturinn. Og endirinn verður oft sá, að jarðeigandinn megnar ekki að standa straum af skuldunum og jörðin kemst inn í lausasölu, og kemst þá oft í óeðlilega hátt verð. Það er ekki nema von, að hv. 2. þm. Skagf. sé á móti þessu frv., ef hann lítur svo á, að verðhækkun, hvernig sem hún kann að vera til komin, eigi að vera skilyrðislaus eign jarðeigandans, - ég skildi svo orð hans. Frv. er byggt á þeirri hugsun, að hafi verðhækkunin orðið af völdum eigandans, beri honum hún með réttu, en hafi hún á engan hátt orðið fyrir hans tilstilli, sé fullkomlega réttmætt að taka hluta af henni til almennra þarfa. Það er eðlilegt, að slíkur gagngerður munur á skoðunum valdi slíkri afstöðu til mála, og mun kostur að ræða mál þetta betur síðar við hv.þm. Það má vera hverjum manni augljóst, að sú mikla verðhækkun á fasteignum, einkum lóðum, sem orðið hefir á síðustu árum, á mikinn hátt í þeirri dýrtíð, sem nú ríkir í landinu, einkum í kaupstöðum, t. d. Rvík. Þetta verður mjög skiljanlegt, ef lítið er á það, að ekki stærra land en þarf sem byggingarlóð undir eitt myndarlegt hús skuli hafa getað komizt upp í verð, sem nemur jafnvel hundr. þús. króna. íbúð eða önnur afnot í slíku húsi hlýtur að verða mjög dýr, því að eigandinn verður að standa straum af þeim kostnaði, sem hann hefir lagt í húsið. Þá ætlaði ég að víkja örfáum orðum að aths. hv.þm. V.-Húnv. Um 4. gr. er það að segja, að ég viðurkenni fúslega, að sjálfsagt sé að orða hana svo, að hún geti ekki misskilizt. Að þessu hefi ég vikið áður. Þá minntist hann á 18. gr., þar sem ætlað er að slá varnagla við því, ef seljandi ætlar að koma sér hjá verðhækkunarskattinum með því að tilgreina of lagt söluverð, og tók hann t. d., að eigandi vildi selja bornum sínum fasteign við lágu verði. Ég vil ekki fullyrða, að ekki sé hægt að líta öðruvísi á, en ég gæti ekki lítið á slíkt þeim augum, að með réttu sé hægt að telja, að seljandi væri að reyna að koma sér hjá verðhækkunarskatti, þótt. hann vildi afskrifa nokkurn hluta þess verðs, sem í jörðinni liggur, þegar hann ætlaði að selja hana barni sínu. Þá minntist hv.þm. V.-Húnv. á það, að ákvæði frv. tækju ekki til erfðaleigu, og var á honum að heyra, að honum þætti þetta miður. Þessu er nú því til að svara, að við flm. höfðum aðeins þær fasteignir eftir skilgreiningu 1. gr. frv. í huga, sem ganga kaupum og sölum, og fórum af þeim ástæðum ekki inn á hetta svið. Má vel vera, að full ástæða sé til að taka leiguna sjálfa með í þessu, og má þá athuga það undir meðferð málsins, hvort ef til vill mætti ekki fella ákvæði þá átt inn í frv. - Annars get ég verið þakklátur hv.þm. V.-Húnv. fyrir undirtektir hans við frv., því að hann virtist vera samþykkur þeirri hugmynd, sem því liggur til grundvallar, og hygg ég gott að eiga samvinnu við hann um breytingar, því að ég geng þess ekki dulinn, að það standi um margt til bóta, og aths. hv.þm. báru því vitni, að hann ber góðan hug til málsins. Það er og rétt, sem hv.þm. síðast sagði í ræðu sinni, að hér er reyndar verið að „grípa guð í fótinn“, því að ég þóttist geta skilið, að hv.þm. ætti við - máltækið hefi ég ekki heyrt fyrr að ráðstafanir þær, sem í þessu frv. felast, kæmu of seint. Viðurkennum við flm. fúslega, að það hefði betur fyrr orðið, að ákvæði þessa frv. hefðu orðið að lögum, en hér á sem oftar við, að betra er seint en aldrei.

Flm. (Jón Baldvinsson) Frv. til. 1. um jöfnunarsjóð ríkisins hefir verið flutt á tveimur undanförnum þingum. Á síðasta þingi var málið borið fram í Nd.; komst það hingað til Ed., en sofnaði hér. Í meðferð Nd. á frv. þá tók það gagngerðri breyt. frá því, sem það var flutt. Í stað þess, að frv. var upphaflega ætlað að vera til þess að jafna árlegar framkvæmdir ríkisins á verklegum sviðum, þá var því breytt í það horf, að markmið þess væri að jafna tekjuhalla ríkissjóðs á fjárlögum. En þetta var ekki tilætlun flm. frv., og er heldur ekki gert þar, sem lík ákvæði eru erlendis. Fyrirmyndin að þessu frv. er frá Svíþjóð. Þar var þessi regla tekin upp fyrir nokkrum árum og notuð á sama hátt og lagt var til í frv., að leggja til hliðar á góðu árunum og geyma það til framkvæmda þegar verr árar. Það hefir sýnt sig, að ef slík lög hefðu verið til fyrir 1930, þá hefðu samkv. þeim runnið 4 millj. kr. í jöfnunarsjóð það ár. Hefði sú upphæð verið kærkomin nú, á þessum miklu erfiðleikatímum. Og þótt ekki þýði nú að sakast um orðinn hlut, þá verður maður þó að lifa í þeirri von, að betur ári síðar. Er þá heppilegt, að til séu lög, svo sem frv. þetta gerir ráð fyrir, svo ríkið verði betur undir búið að taka á móti næstu erfiðu tímum. Þegar vinnu brestur, lendir fólk í vandræðum og verður að leita á náðir sveitar- og bæjarsjóða eða þá til ríkisins um hjálp. Á síðasta þingi kom nú það undarlega fyrir, að stóru flokkarnir tóku höndum saman um að gera úr frv. jöfnunarsjóð fyrir tekjuhalla ríkisins. Ég ber þó frv. fram nú í þess upphaflegu mynd, í trausti þess, að hv. deild geti aðhyllzt það frekar svo en að það veiði eins og það var gert í sumar, til að jafna skuldir ríkisins. Á þennan hátt, sem hér er lagt til, verður þetta til öryggis fyrir atvinnuvegina í landinu og ríkissjóðinn líka á erfiðum tímum. Ef slíkur sjóður er til, sparar hann lántökur til atvinnubóta á slíkum tímum. Sé ég eigi, að hann geti orðið þjóðinni til meira gagns á annan hátt. Verið getur, að upphæð fjárlaga breytist, svo að nauðsynlegt sé að breyta ákvæðum frv. samkv. því. Sennilegt er, að tekjur ríkissjóðs verði ekki jafnmiklar þetta ár og hið næsta eins og þær voru á árunum frá 1928–1931. Má þá breyta tekjuhámarki því, sem um getur í frv., í samræmi við það, þegar séð er, að tekjur lækka. Óska ég, að frv. verði að lokinni umr. látið ganga til fjhn. Ég vil jafnframt vænta þess, að andstöðuflokkarnir vilji endurskaða aðstöðu sína til frv. frá því í fyrra, og vona, að þeir geti breytt skoðun sinni og vilji fallast á það, sem er aðaltilgangur frv., en geri ekki þá breyt., sem gerð var á því, þegar það lá fyrir Ed. í sumar, þar sem ekkert var eftir nema helmingur af fyrirsögninni.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þegar frv. um tóbakseinkasölu ríkisins var fyrir síðasta þingi, þá kom hv. 1. landsk. með till. um að banna forstöðumanni og starfsmönnum þessa fyrirtækis að taka umboðslaun eða þóknun í nokkurri mynd. Að sjálfsögðu var ekki hægt að hafa á móti því, að slíkt ætti ekki að eiga sér stað. Hinsvegar þótti mér óviðkunnanlegt að setja þetta inn í sérstök lög um fyrirtæki ríkisins. Þar sem vitanlegt er, að ríkið rekur margvísleg störf, þar sem svipað stendur á, þá gat samþykkt slíks ákvæðis um þetta eina fyrirtæki ekki skoðazt annað en tortryggni gagnvart starfsmönnum þess. Ég samdi því frv. á sumarþinginu, þar sem opinberum starfsmönnum var bannað að taka umboðslaun, og þetta frv., sem nú er borið fram, er að mestu leyti shlj. því. Þetta frv. er það víðtækt, að það nær til allra starfsmanna ríkisins, þar sem þetta gæti komið til greina. Það tekur til forstöðumanns og starfsmanna vegamála, póstmála, símamála, ríkisverzlana og hverskonar starfsemi, sem rekin er fyrir ríkissjóð, einnig banka og sparisjóða, forstöðumanna og starfsmanna bæjar- og sveitarfélaga, borgarstjóra í Reykjavík, bæjarstjóra í öðrum kaupstöðum og oddvita hreppsnefnda og sýslunefnda. Einnig eiga þessi ákvæði að taka til forstöðumanna og starfsmanna samvinnufélaga. Það eina, sem eftir er þá skilið, eru hlutafélög, og var það gert með vilja, því að hitt, sem tekið er, eru þau almennu fyrirtæki, sem að vissu leyti eru opinber, eins og samvinnufélög og svo ríkisstofnanirnar. Vel getur verið, að eitthvað það sé í frv., sem menn vilja breyta, og ég hefi ekkert á móti því, en mér virðist, að það, sem farið er fram á í frv., sé réttlæti, sem allir hv.þm. hljóti að óska að sé fullnægt. Það er aðeins eitt, sem var í frv. í sumar, en nú er dregið undan, og það er Síldareinkasalan, því að það eru engin líkindi til, að hún starfi áfram, heldur lítur út fyrir, að það frv., sem nú liggur hér fyrir um upplausn Síldareinkasölunnar, verði samþ. Frv. var nokkuð rætt á síðasta þingi og var vísað til n., en kom þaðan ekki aftur. Ég legg til, að frv. verði nú vísað til sömu n. og þá, sem er allshn. Sé ég svo ekki ástæðu til að gera frekari grein fyrir frv., en vil aðeins vísa til þeirra umr., sem um málið voru á sumarþinginu.

Jón Þorláksson Ég vil með ánægju viðurkenna þá viðleitni og stefnu, sem kemur fram í þessu frv. Ég skal fúslega játa, að það er viðkunnanlegra að fá um þetta heildarlög, sem taka yfir allar þær ríkisstofnanir, sem svipað er ástatt um og t. d. tóbakseinkasölu ríkisins, heldur en að fá það ákvæði sem sérstaka grein inn í lög hverrar slíkrar stofnunar. Ég vil þó, áður en málinu verður vísað til n., leiða athygli að því, að ég álít í rauninni nauðsyn á því, að fyrirmæli og refsiákvæði slíks frv. sem þessa væru í samræmi við ákvæði hegningarlaganna að því leyti, sem þetta frv. grípur inn á sama svið og hegningarlögin nú þegar ná yfir. Það er enginn efi á því, að refsiákvæðin ná til slíks hátternis þeirra manna, sem taldir eru upp í fyrri hluta upptalningarinnar, og um formenn sveitar- og bæjarfélaga er líka ákveðið í hegningarlögunum. En ég er ekki viss um, að refsiákvæðin séu þau sömu, og ég er ekki heldur viss um, að það sé viðeigandi að setja sömu ákvæði að því er snertir samvinnufélög. Ég vil svo að endingu óska þess, að frv. breytt eða óbreytt verði nú afgr. á þessu þingi.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þetta sama atriði og hv.l.landsk. minntist á, var einnig til umr. á síðasta þingi. Það má vera, að rétt sé, að ákvæði hegningarlaganna taki til ýmissa þeirra embættis- og starfsmanna ríkisins, sem hér eru taldir upp. En mér þótti réttara, fyrst slíkt frv. kom fram á annað borð, að taka með alla meiri háttar starfsmenn og forstöðumenn ríkisins. Annað, sem hv. 1. landsk. sagði, hefi ég ekkert við að athuga. Ég hefi ekkert á móti því, ef betra þætti að samræma þessi refsiákvæði við þau ákvæði, sem nú gilda. Mér finnst eðlilegt, að allir þessir embættis- og starfsmenn falli undir sömu ákvæði. Það væri þá ekki annað en að taka upp þau ákvæði, sem hv. 1. landsk. heldur, að gildi í þessu efni, en allt þetta athugar n., þegar þar að kemur.