Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Eyjólfur Konráð Jónsson) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. sem ég flyt ásamt hv. þm. Valdimar Indriðasyni. Frv. þetta var flutt á síðasta þingi og er endurflutt nú óbreytt, en grg. sem þá fylgdi frv. er nú prentuð með þeirri grg. sem fylgir því að þessu sinni. Málið er þar af leiðandi kunnugt hv. þingdeildarmönnum og kannske ekki af þeim sökum ástæða til að hafa mjög langt mál um efni þess. Hins vegar skilst mér á hæstv. forseta að ekki liggi mjög mikið fyrir af málum í þessari hv. deild í dag og af þeim sökum væri þess vegna hægt að hafa hér nokkuð langt mál og jafnvel að hafa almenna umræðu um peninga- og efnahagsmál. En við sjáum hvað setur í því efni, hvort þingdeildarmenn, sem eru nú raunar fáir mættir, vilja taka þátt í slíkri umræðu eða ekki. Þó að mál þetta virðist kannske lítið að sniðum er þetta eitt af allra stærstu málum þessarar þjóðar í dag að mínu mati. Það er enginn vafi á því í mínum huga að um mjög langt skeið hefur verið fylgt alrangri stefnu í peningamálum þessarar þjóðar. Það er auðvitað fólgið í því að sparifé landsmanna hefur nánast verið gert upptækt til opinberra stofnana, óbeint auðvitað til ríkissjóðs. Þetta hefur verið gert með þeim hætti að spariféð hefur í verulegum mæli verið fryst hjá Seðlabanka Íslands og síðan hafa peningarnir verið lánaðir út, oft með neikvæðum vöxtum sem hafa stundum numið tugum prósenta. Þannig hafa fjármunirnir gengið frá fólkinu til hins opinbera valds og ýmiss konar óarðbærs reksturs. Þetta er það sem ég hef leyft mér að kalla heimatilbúna kreppu. Þegar að því ráði var loksins horfið að verðtryggja peninga og gera vexti jákvæða var ekki létt af þessari bindiskyldu. Það getur ekki með nokkru móti gengið upp að hafa vexti frjálsa en að loka jafnframt inni peningana. Þá er auðvitað peningaþurrð, lánsfjárskortur, lánsfjárkreppa og okurvextir því að peningarnir hverfa þá á svartan markað. Þegar fólk getur ekki fengið peninga í hinum eðlilegu lánastofnunum leitar það annað í nauð sinni og vextir verða óbærilegir. Ef eðlilegt framboð er á lánsfjármagni, eins og skylt er lögum samkvæmt og Seðlabankanum ber að sjá um og ríkisvaldinu, ríkisstj., verða vextir auðvitað hóflegir. Þeir leita jafnvægis. Framboð og eftirspurn leitar jafnvægis. En hér er fylgt tveim gagnstæðum stefnum, stefnum sem geta ekki gengið upp þegar þeim er báðum fylgt, annars vegar að gefa ekki út neina peninga og hins vegar að hafa vexti frjálsa. Afleiðingin af þessu hefur orðið sú að íslenska krónan, íslenski gjaldmiðillinn, er í raun og veru hrunin. Það er yfirlýst að nú séu þeir peningar sem kallaðir eru innlendir a.m.k. að 2/3 hlutum erlendir. Vega þar mjög þungt afurðalánin sem öll eru orðin erlend nú þó að þau séu veitt í íslenskum peningum en að vísu með gengistryggingum eða verðtryggingu. Þessi stefna er sem sagt gengin sér til húðar og það fyrir allnokkuð löngu. Tilefni þess að frv. þetta var flutt í fyrra var það að á einni nóttu var horfið að því ráði að prenta frv. þar sem heimild Seðlabanka til bindiskyldu var hækkuð úr 28% í 38%. Þá skyldi höggið reitt þannig að endanlega væri búið að koma í veg fyrir heilbrigði á fjármagnsmarkaði. Hvort sem þetta frv. átti þátt í því eða ekki var snúið við af þessari braut og í stað þess að binda 28% var horfið niður í það að binda 18% sparifjárins. Enn þann dag í dag eru 18% alls sparifjárins eða eitthvað nálægt 7 milljörðum kr. bundin í Seðlabankanum þótt hann hafi losnað við svo til öll afurðalán, en áður var þessi binding réttlætt með því að Seðlabankinn yrði að standa undir svo gífurlegum afurðalánaveitingum. Þegar frv. þetta kom til afgreiðslu í þessari hv. deild gerði minni hl. grein fyrir séráliti sínu. Minni hl. sem vildi vísa málinu til ríkisstj., þeir hv. þm. Jón Kristjánsson og Egill Jónsson, gerði grein fyrir afstöðu sinni m.a. með þessum orðum - nál. er örstutt og ég les það í heild, með leyfi hæstv. forseta: "Nefndin hefur rætt þetta mál ítarlega og fengið til viðtals seðlabankastjóra, formann Sambands viðskiptabankanna, sem jafnframt er bankastjóri Landsbankans, og bankastjóra annarra ríkisbanka, Búnaðarbankans og Útvegsbankans. Meðan nefndin vann að málinu hefur ríkisstj. í samráði við Seðlabanka Íslands ákveðið að endurkaup afurðalána færist til viðskiptabankanna og bindiskylda verði lækkuð vegna þessara breytinga úr 28% í 18%. Jafnframt hefur ríkisstj. lýst því yfir að frá 1. maí muni bændur fá innlagða mjólk greidda að fullu innan mánaðar og sláturafurðir um áramót og verði þetta m.a. gert kleift með rýmkun á reglum um afurðalán. Eðlilegt er að reglur Seðlabankans um bindingu sparifjár verði teknar til endurskoðunar þegar séð er hver áhrif þeirra breytinga verða sem nú standa yfir. Í ljósi þess leggja undirritaðir nefndarmenn til að frv. verði vísað til ríkisstj." Þetta var sem sagt nál. minni hl. í fyrra. Nú hafa afurðalánin verið flutt frá Seðlabankanum og með þessum rökstuðningi þykist ég mega treysta því að þeir sem að nál. stóðu muni nú geta fylgt þessu frv. Það sem um er að ræða hér er raunar afgömul kennisetning sem engir hagfræðingar mér vitanlega, sem nokkurt nafn bera, utan þá Íslands, styðja enn þann dag í dag, þ.e. að leiðin til að kljást við verðbólgu sé sú að takmarka lánsfé og frysta atvinnuvegi, framkvæmdir og framfarir á sviði almennings. Afleiðingin af þessari stefnu, sem reynt var að koma á erlendis en tókst þó í mjög litlum mæli þar sem þar eru bankar í einkaeigu og hlíta auðvitað ekki fyrirmælum ríkisins nema mjög takmarkað, var samt sú að hún hjálpaði til við að herða olíukreppuna sem svo var kölluð. Alveg er ljóst miðað við ástandið t.d. hér á landi sem nú er, að eignum manna er haldið niðri með þeim hætti að það er ekki hægt að fá lánsfé með eðlilegum kjörum, að eignirnar lækka í verði. Við skulum taka sem dæmi húsbyggjandann sem kannske átti þriðjung af andvirði íbúðar sinnar þegar hann byggði hana fyrir tveim, þrem árum eða fjórum eða fimm. Hann á kannske ekkert í henni lengur vegna þess að íbúðin hefur hreinlega lækkað í verði á sama tíma sem hann þarf að borga þessa okurvexti. Þetta er heimatilbúin kreppa. Það er alveg á sama veg heimatilbúin kreppa þegar ekki er hægt að afla fjár til reksturs atvinnufyrirtækja, jafnvel þó þau séu stórrík. Kannske er einn versti þátturinn í þessari heimatilbúnu kreppu sá að stjórnendur fyrirtækjanna geta ekki komið við nýjungum og öðru slíku þar sem þeir fá hvergi fjármagn til þess. Þeir eru önnum kafnir við það kannske meiri hluta vikunnar að reyna að skrapa saman peninga til að geta greitt út vikulaunin eða mánaðarlaunin þegar þau falla, eru kannske meira og minna andvaka aðfaranótt föstudags af því að þeir hafa enga hugmynd um hvar þeir geti náð í fé til að borga starfsfólki sínu. Þetta þekkja allir sem við atvinnurekstur hafa fengist. Og þetta er líka heimatilbúin kreppa. Þessi kreppa er ekki þessari ríkisstj. að kenna. Það er alveg ljóst. Þessi kreppa var búin til af fyrri vinstri stjórnum. Ekki vísvitandi heldur vegna þess að menn trúðu á þá kenningu að leiðin til að kljást við verðbólgu væri að herða stöðugt að á lánsfjármarkaði. Afleiðingin varð sú að verðbólgan fór allt upp í 130% og seinni vinstri stjórnin og sú versta féll með þeim gauragangi sem alkunna er.  Það var einn þátturinn í þessari stefnu, þegar allir íslenskir peningar voru frystir, að taka stanslaust erlend lán og dylja að fjármálakerfið væri hrunið. Það var hrunið þegar núv. ríkisstj. tók við. Skuldir þjóðarinnar voru orðnar það miklar að peningakerfi okkar var þá þegar hrunið. Það hefur verið reynt að hressa upp á það, en það tekst auðvitað ekki nema nægilegt lánsfjármagn sé boðið fram eins og er frumskylda Seðlabanka Íslands þar sem segir í 3. gr. laganna um hann að hann skuli "annast seðlaútgáfu og vinna að því að peningamagn í umferð og framboð lánsfjár sé hæfilegt miðað við að verðlag haldist stöðugt og framleiðslugeta atvinnuveganna sé hagnýtt á sem fyllstan og hagkvæmastan hátt." Ef við tökum þennan þátt kenningarinnar um takmörkun peninga í umferð, eins og það heitir á fallegu hagfræðimáli, getum við litið til nokkurra landa, hvernig þar hefur tekist til. Byrjum á Svisslandi. Þar bíða bankastjórarnir á tröppunum til að biðja fólk að taka lán. Þar eru vextir lágir og þar hefur aldrei verið verðbólga. Þegar Arabapeningarnir byrjuðu að streyma til Bandaríkjanna fyrir allnokkrum árum, eftir að olíuverð hækkaði sem mest, hvarf verðbólgan í Bandaríkjunum, þegar lánsfjármagn varð ótakmarkað. Eftir því sem hert hefur verið á bindiskyldu á Íslandi hefur verðbólgan aukist. Og ef það hefði tekist í fyrra að maska peningakerfið þannig að hækka bindiskylduna upp í 38%, eins og barið var í gegn á einni nóttu í löggjöf en góðu heilli ekki framkvæmt, er alveg öruggt að við hefðum misst alla stjórn á verðbólgunni nákvæmlega eins og síðasta vinstri stjórn gerði. Það er kannske skemmtilegt að við skulum ræða þetta mál einmitt nú á þessum degi því að það eru allar horfur á því að samtök verkalýðs og vinnuveitenda og ríkisvaldið séu að sjá að sú stefna sem fylgt hefur verið á Íslandi í hálfan annan áratug meira og minna óslitið er gengin sér til húðar. Verðbólgustefnan er gengin sér til húðar. Nú er verið að reyna að ná samningum um breytta stefnu. Það er alveg rétt. Það er breytt stefna sem verið er að tala um síðustu daga milli vinnuveitenda og samtaka verkalýðs og síðan tala þessi samtök sameiginlega við ríkisvaldið. Þau tala um að losa um peningana. Að vísu eru sérstaklega nefndir lífeyrissjóðirnir, og það er góðra gjalda vert að losa um peninga í lífeyrissjóðunum til að reyna að bjarga húsbyggjendum sem búa við sára neyð margir hverjir, en það verður auðvitað að gerast með samkomulagi því að með löggjöf verður það ekki gert. Það væri stjórnarskrárbrot því að sjóðirnir eru sjálfseignarstofnanir. Ég hef alla trú á því að með samkomulagi náist að losa þar um verulegt fjármagn. En það nægir ekki. Það verður að losa um fjármagnið í Seðlabankanum. Það verður að gefa út ávísanir á íslenskan auð, ekki alltaf á erlendan. Hér áður fyrrum létu menn sér nægja að ávísa á gull sem er svo sem einskis virði ef í það færi. Ég gæti t.d. haft hringinn minn úr einhverjum allt öðrum málmi. En nú er ávísað á gífurleg auðæfi. Peningar eru bara eitt, ávísanir á auðæfi, ávísanir á þjóðarauðinn. Íslendingar hafa aldrei verið eins ríkir og í dag. Hvers vegna má þá ekki nota íslenska peninga? Hvers vegna má ekki ávísa á okkar auðlegð heldur alltaf á auðlegð Araba og Ameríkana? Þetta eru þversagnir. Þetta er endaleysa upp úr og niður úr. Þetta er heimatilbúin kreppa. Og henni verður að linna ef við ætlum að halda í við aðrar þjóðir um lífskjör og framfarir. Þá verðum við auðvitað að skilja að við erum sjálfstæð þjóð og eigum að vera það í peningamálum eins og öðrum málum. Það eina sem ekki má skammta eru peningar. Ég hef sagt það áður að hægt er að skammta kaffi og sykur, við fengjum öll jafnt. Við gætum vel lifað þó við fengjum ekki neitt. En það verður aldrei skapað heilbrigt þjóðfélag ef það á að skammta peningana, kannske á neikvæðum vöxtum svo að nemur tugum prósenta. Þá verður óréttlætið algert. Þannig var sköpuð fátækt á Íslandi. Það hefur verið sköpuð fátækt á Íslandi á síðustu 6-7 árunum sem ekki var til áður í 20 ár í sama mæli. Óréttlætið er miklu meira nú en það hefur verið um langa fortíð. Það var gert með þessum hætti. Það eru þeir sem meira hafa í höndum sér sem fá peningana. Það er ekki fátæka fólkið. Það er jafnvel svo komið að fjölskylda, sem kannske á talsverðar eignir enn þá eftir, jafnvel hundruð þúsunda í íbúð sinni, getur ekki fengið kannske 20-30 þús. kr. bráðabirgðalán þó hún hafi ekki fyrir mat af því að það er sagt í bönkunum: Peningar eru ekki til. Það er enginn auður til á Íslandi. Það er ekkert til að vísa á á Íslandi. - Þetta er sagt. Þetta höfum við öll heyrt. Nei, þessi stefna gengur ekki upp. Það er algerlega augljóst að henni verður að breyta og það fyrr en síðar. Ég nefndi Sviss, að þar hefði aldrei orðið verðbólga, og hún hefði horfið í Bandaríkjunum þegar peningarnir streymdu þangað. Hvar er verðbólgan? Hún er þar sem peningar eru skammtaðir og peningar eru ekki til, fyrirtækjunum meinað að afla þeirra, í Suður-Ameríkuríkjum t.d. Hún hefur verið mikil líka í Ísrael af því að þeir hafa búið við styrjaldarástand og mjög hatramma löggjöf í peningamálum. En engin þjóð hefur gengið jafnlangt og við með löggjöf þó, ekki einu sinni Ísraelar, þegar svokölluð Ólafslög voru sett, rangnefnd auðvitað því að sá forsætisráðherra sem þá sat var tregur til að flytja það frumvarp sem var samsafn af greinargerðum hagfræðinga út um allan bæ sett í lagaparagrafa, ríkisstj. mun, stefnt skal að, peningamagn í umferð má ekki fara yfir þetta, vextirnir eiga að vera svona og svona og verðbólgan mun verða þetta og hitt o.s.frv. Þegar búið var að segja að hún ætti að vera 30% í september var farið að reyna að hagræða því, hvernig það gæti gerst með vísitölufölsunum og öðru slíku. Auðvitað sprakk þetta allt í andlitið á mönnum og mundi gera enn þann dag í dag ef ekki væri snúið við blaðinu. En það er önnur hlið á sama máli og það eru okurtollarnir og álögurnar sem ríkisvaldið hefur allan þennan tíma og það í vaxandi mæli allt fram undir þetta lagt á fólkið. Leiðin hefur verið sú, þegar peningakreppan heimatilbúna var farin að sverfa svo að atvinnuvegum að þeir gengu ekki lengur, að fella gengið og stórhækka neysluskatta. Það var ekki bara miðað við krónutölu, heldur ekki miðað við þessar nýju minni krónur eftir gengisfellinguna. Nei, nei. Prósenturnar voru alltaf látnar hækka. Þetta var allt í prósentutölum. Síðan var verðlagið sprengt upp þangað til fólkið gat ekki staðist þetta lengur. Þá hækkuðu launin auðvitað líka. Og hver eru nú útgjöld ríkissjóðs þegar upp er staðið? Því þorir nú enginn hagfræðingur að mótmæla, sem ég hef haldið fram margsinnis í blaðagreinum og á fundum, að útgjöld ríkissjóðs eru nánast ekkert annað en beinar og óbeinar launagreiðslur innanlands og hins vegar gjaldeyrisnotkun. Þegar gengið er fellt og launin hækkuð með sköttum og aðgerðum ríkisvaldsins sjálfs hækkar auðvitað tekjuhlið fjárlaganna, það er alveg ljóst, en gjaldahliðin hækkar nákvæmlega jafnmikið. Tekjuhliðin hefði bara hækkað meira ef kaupgeta fólksins hefði verið svolítið meiri, ef þetta hefði ekki verið gert. Svona er dæmið einfalt. Tollar og söluskattur eru samanlagt á mjög margar vörutegundir, fólk trúir því varla fyrr en það er útreiknað fyrir það, á mjög margar brýnustu nauðsynjavörur, yfir 200%. Það er yfir helmingur af verðinu sem við borgum í búðinni fyrir vöru sem kostar 100 kall á hafnarbakkanum. Ýmiss konar nauðsynjavara, pakkavara, niðursuðuvörur, ljósaperur jafnvel og glösin þarna á borðinu o.s.frv., allar mögulegar vörur sem hver einasta fjölskylda notar og auðvitað mest þær sem eru fátækastar kannske af því að þær eru barnmargar, þar eru munnarnir flestir og þess vegna þarf t.d. fleiri tannbursta og meira tannkrem, eru tollaðar með þessum hætti. Það er þyngri baggi fyrir þær fjölskyldur en okkur sem erum þó búin að koma börnunum okkar upp. Nei, nei, á þessu fólki er níðst með því að taka þessa okurtolla. Af vörunni sem kostar 100 kall á hafnarbakkanum er greiddur 80% tollur. Síðan er lagt ofan á það 30% vörugjald sem gerir 51 kr. Þá er komið í 230 kr. Svo fá kaupmaðurinn og heildsalinn 50% af því, ekki af 100 kallinum heldur af vöruverðinu sem þeir borga, og síðan er 24% söluskattur ofan á allt gillið. Þá er komið á fimmta hundrað króna. Og þetta hefur fólk látið bjóða sér! Það er opinbert leyndarmál að ég gerði það að fyrirvara við myndun þessarar ríkisstj. áður en hún var mynduð, fyrirvara um stjórnarsáttmála, að fyrsti liður í svokölluðum mildandi aðgerðum væri sá að stórlækka okurtolla sem legðust með miklum þunga á helstu nauðsynjavörur heimilanna. Þetta hefur aðeins verið gert í mjög litlum mæli, en það var þó stöðvað að bætt yrði ofan á þetta í haust. Þegar fyrstu fjárlögin voru sýnd átti enn að hækka þessi gjöld. Það var snúið við blaðinu þar. Nú þessa dagana eru menn loksins, úr öllum flokkum og öllum stéttum, að tala um að gera nákvæmlega þetta sem er auðvitað það einasta rétta. Og það er ekki svo að þá yrði gat á ríkissjóði. Það verður gat á ríkissjóði ef þetta er ekki gert vegna þess að þá verður auðvitað kaupsprenging. En ef þetta er gert fara hjól atvinnulífsins í gang, þá batna kjör fólksins, kaupmátturinn eykst og hallinn á ríkissjóði, sem hefur verið viðvarandi í 15 ár, hverfur en vex ekki. Svo einfalt er málið ef það er hugsað niður í kjölinn. Ég sagði að við gætum kannske haft hér almenna pólitíska umræðu um fjárhags- og efnahagsmál í dag af því að lítið er á dagskrá, kannske ekkert mál nema þetta, en ég hef svo oft skrifað um þetta og haldið svo margar ræður hér að hv. þingdeildarmenn þekkja þetta allir. En þetta mál gengur til fjh.- og viðskn. og þar verður það rætt og skoðað og talað við þá menn sem mestu ráða um peningamálin. Síðan kemur það væntanlega hingað aftur til umræðu og afgreiðslu. Þess er að gæta að í Nd. er líka frv. um Seðlabanka og það er raunar heildarlöggjöf. En þar er ekkert ákvæði um hámark bindiskyldu. Þess vegna fluttum við Valdimar Indriðason aftur þetta frv. til að það væri til athugunar í báðum deildum væntanlega. Það er að vísu svo að áskilið er samþykki viðskrh. fyrir hækkun á bindiskyldu og ég treysti mjög vel núv. hæstv, viðskrh. til að standa þar í ístaðinu og hafa bindiskyldu takmarkaða. En ég veit ekki hvaða ráðherra kann að taka við af honum. Þá væri hægt að binda allt spariféð, maska fjármálakerfið endanlega. Það er ekkert hámark. Það má vera 100%. Ísland mundi auðvitað ekkert farast þótt tekinn yrði upp dollari, SDR-mynt eða eitthvað slíkt í eitt eða tvö ár meðan við værum að byggja upp okkar mynt að nýju. Ég sagði að þjóðin mundi ekkert farast fyrir það. Þegar við byggðum upp okkar nýju mynt mundi hún auðvitað ekki heita kóróna, þá mundi hún heita mörk og eyrir, íslensk heiti. Við erum ekki konungsríki, við erum lýðveldi.  Ég skal nú ekki orðlengja um þetta frekar. Ég hef orðið þess var að tveir hv. þm. a.m.k. eru búnir að biðja hér um orðið og ég fagna því að við notum þennan tíma eitthvað til að rabba saman um þessi stóru mál. En ég legg til, hæstv. forseti, að þessu máli verði vísað til fjh.- og viðskn. að lokinni umræðu hér.



Vegna orða hv. 4. þm. Norðurl. v. um að við höfum ekki mál til að ræða á þessum fundi umfram þetta mál sem nú er til umræðu vil ég taka það fram að það stendur þannig á að hér eru tvö stjfrv. á dagskrá, annað málið og það þriðja. Hæstv. viðskrh., sem hefði mælt hér fyrir öðru dagskrármálinu, er bundinn á fundi í Nd. En hæstv. forsrh., sem hafði gert ráð fyrir að mæla fyrir þriðja dagskrármálinu í dag, frv. um ríkisendurskoðun, er bundinn á fundi en er væntanlegur hingað rétt fyrir kl. 3 og gerir þá ráð fyrir því að geta mælt fyrir því máli. Hér verður því ekki um að ræða að taka upp almenna pólitíska umræðu á þessum fundi heldur bið ég hv. þdm. að halda sig við það mál sem hér er á dagskrá og hafa þetta í huga því að svo gæti farið að það yrði að fresta þessari umræðu ef henni lýkur ekki áður en hæstv. forsrh. kemur. En næstur á mælendaskrá er hv. 8. þm. Reykv.



Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hv. 4. þm. Norðurl. v. fyrir hans framsögu hérna. Það er alltaf hressandi að heyra hér öðru hverju alla vega í mönnum í ræðustól með skoðanir. Það sló mig dálítið suður á Melum á sunnudaginn var þar sem ég var á fundi í Háskólabíó að þar hóf einn ræðumanna mál sitt með því að spyrja sig þeirrar spurningar hvenær þau ósköp, sem þessi fundur í raun og veru fjallaði um, eiginlega hófust. Hann sagði: Ég á erfitt með að skýra það öðruvísi en þannig að þessi ósköp, sem við erum hér að fjalla um, hófust þegar menn hættu að hafa skoðanir og fóru að hugsa eingöngu í prósentum. Þá átti hann við að menn hættu einhvern tíma á einhverju stigi í stjórnun íslensks þjóðlífs að hafa skoðanir á því hver kjör fólks ættu að vera í landinu, fóru að skoða alla hluti í töflum í meðaltölum og prósentum og komast að niðurstöðum sem voru svo fáránlegar og eru svo fáránlegar að þær hafa slitið líf fólks úr öllu sambandi við raunveruleikann með mjög alvarlegum hætti. Eins og þm. hér mun vafalaust kunnugt hefur t.d. kaupmáttarrýrnunin á árunum frá 1978 til ársins í ár verið 33,3% , þ.e. að til þess að launamaður ætti að ná sama kaupmætti og hann hafði 1978 yrðu kröfur verkalýðsfélaganna að vera í dag 50% kauphækkun. Kaupmátturinn er orðinn 60%, það þarf að hækka hann um 50% til þess að hann nái 100%. Nú er ég farinn að tala í prósentum. Það sem ég er að tala um er að maður, sem er með 20 þús. kr. laun í dag ætti, ef hann ætti að vera með sambærileg laun við launin 1978, að vera með 40 þús. kr. Sé hægt og sé eðlilegt að gera kröfu til þess að fólk leggi þriðjung launa sinna í húsaleigu, húsabyggingar eða húsakaup, þá er komin hér skýringin á því hvers vegna fólk á ekki lengur þennan þriðjung launa sinna til að leggja í þá hluti. Það frv., sem hér er verið að fjalla um, snertir einmitt þessa hluti. Það að fólk hefur ekki peninga í höndunum er mikið til tilkomið vegna þess að þessir peningar eru lokaðir inni. Menn fá ekki aðgang að þeim. Menn fá aftur á móti aðgang að því að nota peninga utanlands frá. Þetta frv. var flutt hér í fyrravetur og þá veitti ég því ekki stuðning. Þannig stóð á að þá var verið að semja frv. um Seðlabanka Íslands og sagt var að í því frv. yrði tryggilega frá þessum málum gengið. Nú er þetta frv. komið fram um Seðlabanka Íslands og er til umfjöllunar hér í Nd. Í 8. gr. þess frv., þar sem fjallað er um bindiskyldu, eru engin takmörk sett á það hver bindiskyldan er. Ég tel, eins og hv. frsm. gat um, að það sé ekki hægt að reiða sig á það hver góðvild eða geðsmunir viðskrh. eru hverju sinni. Það er hlutverk löggjafans að ákveða svona hluti. Ég tel með því að túlka þá skoðun sem fram kemur í framlögðu seðlabankafrv. ríkisstj. - þá á ég við þá skoðun sem augljóslega felst í því að vilja ekki setja neinar takmarkanir á bindingu sparifjár - að þar með sé verið að halda opinni þeirri leið að halda áfram sams konar hagstjórn og hefur verið beitt hér undanfarin ár. Við getum því alveg eins átt það á hættu að einhver viðskrh. eða einhver ríkisstjórn láti sér detta það í hug að loka nánast allt fé inni ef þeir telja það á einhvern hátt sér hagkvæmt. Hv. frsm. talaði þó nokkuð mikið um afkomu fólks í dag og minntist á fyrirvara sinn sem hann gerði fyrir stuðningi við þessa ríkisstj. Hann gat þess reyndar ekki að hann gerði að því nokkuð mikla gangskör strax haustið 1983 að reyna að láta fara fram þá úttekt á tollamálum hér sem gerði okkur kleift, löggjöfunum, að ganga til verks í því máli að lækka tolla. Sannast sagna strandaði þessi vinna öll á tveimur atriðum. Fyrra atriðið er kannske öllu mikilvægara, þ.e. að það var alveg greinilegur óvilji stjórnvalda til að taka þátt í þessari úttekt. Hins vegar var það líka greinilegt að þessi mál eru hreint og beint orðin svo flókin að það eru ekki nema örfáir menn á Íslandi sem hafa yfirsýn yfir tollamál þannig að þeir geti talað um þau við annað fólk á mannamáli. Ég get samt sem áður ekki látið hjá líða að gera athugasemdir vegna þess að frsm. gat þess að komið hefði verið í veg fyrir tollahækkanir núna í haust. Það er öllum kunnugt að hinn nýi ungi fjmrh., sem við eignuðumst á síðasta ári, hefur hingað til ekki skorið sig úr fyrir margt nema þá helst það að vera afskaplega duglegur við að leita að götum sem hægt væri að fylla í með sköttum. Hann er skattglaður maður, það er mjög greinilegt. Hann er svo skattglaður maður að einn daginn lýsti hann því yfir að hann væri búinn að leggja 30% toll á sætabrauð. Þegar svo barninu datt í hug að spyrja úti í bæ: Hvernig ætlar maðurinn að fara að því að aðgreina sætabrauð frá öðru brauði? þá varð honum nokkuð svarafátt. Tilfellið er að þessi sami fjmrh. á mannorð sitt undir samvinnuvilja bakara nú í dag því að endalok þessa máls eru þau að þessum tolli, sem átti að lenda á sætabrauði, er núna búið að dreifa á allt korn en reyndar ekki sem vörugjaldi, eins og hann heitir, heldur sem framleiðslugjaldi, þ.e. álögðu eftir að búið er að vinna úr korninu. Það virðist vera þegjandi samkomulag aðila sem að þessu máli standa til að gera ekki minnkun fjmrh. meiri en hún er orðin eftir þessa fáránlegu uppákomu þegar hann lagði þennan toll á, að þegja um þetta. Án þess að við höfum hugmynd um eða nokkur hafi gert sér þá fyrirhöfn að tilkynna okkur það hafa allar bökunarvörur á Íslandi núna hækkað um þá prósentu sem því nemur að dreifa þessum tolli af sætabrauðinu á allan bakstur á Íslandi. Ekki hefur því tekist algerlega að koma í veg fyrir tollahækkanir hér á landi. Aftur á móti er ég alveg sammála hv. frsm. um það að slíkt væri þarfaverk og mundi trúlega skipta miklu meiri sköpum fyrir bata íslensks efnahagslífs en allir kvótar sem settir eru á hér á landi, einfaldlega að afnema alla tolla.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð um það frv. til laga sem hér liggur fyrir um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands. Ég vil láta hér í ljós skoðun á frv. í örfáum orðum en sleppa öðrum málum sem verið hafa hér til umræðu, eins og tollamálum, því að það er bálkur sem er þörf á að ræða sérstaklega en ekki í tengslum við það mál sem hér liggur fyrir. Frv. kveður á um það að breyta 11. gr. laga um Seðlabanka í það horf að hámark bindiskyldu af innistæðufé verði fært úr 28% skv. núgildandi lögum í 10%, en bindiskyldan er nú 18%. Ég vil benda á það, sem reyndar kom fram í framsögu hv. flm., að hér á hv. Alþingi er nú til meðferðar frv. til l. um Seðlabanka Íslands sem fjallar nokkurn veginn um sama efni og er miklum mun víðtækara en það frv. sem hér liggur fyrir. Það er mín skoðun að miklu eðlilegra sé að fjallað sé um þessi mál í tengslum við það frv. eða fella efni þessa frv. að því. Í seðlabankafrv. er fjallað um þessi mál. 8. gr. þess hefst á orðunum: "Þegar sérstaklega stendur á getur Seðlabankinn með samþykki ráðherra ákveðið að innlánsstofnanir skuli eiga fé á bundnum reikningi í bankanum." Þannig er breytt um áherslur og ríkjandi ástand gert að undantekningarákvæði. Ég vildi láta þetta koma fram hér við 1. umræðu málsins. Að sjálfsögðu er rétt að fjalla mjög rækilega um þetta mál í fjh.- og viðskn. og leiða þar fram rök og gagnrök í sambandi við þær peningamagnskenningar sem hv. flm. Eyjólfur Konráð Jónsson hefur haldið fram og fá þar hina færustu sérfræðinga til að leiða saman hesta sína á því sviði. Ég mun ekki fjalla um þær kenningar hér sérstaklega en vil styðja það að málið fái mjög rækilega umræðu í hv. fjh.- og viðskn. Ég vil benda á það að aukin þensla á peningamarkaðinum gæti kallað á aukinn viðskiptahalla og aukinn viðskiptahalli kallar á auknar erlendar lántökur. Það er því ekkert einhlítt í þessum efnum. Ég vil aðeins benda á það í sambandi við ræðu hv. 8. þm. Reykv., þar sem hann ræddi um húsnæðismál, að e.t.v. eru vandamál húsbyggjenda ekki eingöngu fólgin í því að húsbyggjendur fái ekki lánsfé. Vandamál húsbyggjenda er verðbólgan í landinu og afgjaldið fyrir peninga, verðtrygging og vextir. Á þeim málum verður því að taka, eins og menn eru reyndar að reyna þessa dagana. Ég vildi ekki láta þessa umræðu hjá líða án þess að láta þá skoðun mína í ljós að eðlilegast hefði verið að fjalla um þetta frv. í samhengi við frv. til l. um Seðlabanka Íslands og fella þá efni þess að því frv. Ég er þeirrar skoðunar að það sé tæpast eðlilegt að lögbinda einhver ákveðin mörk bindiskyldu og tel eðlilegra að stjórnvöld hafi svigrúm til ákvarðana í þessum efnum. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu meira að þessu sinni. Mér gefst tækifæri til að fjalla um þessi mál í hv. fjh.- og viðskn. og við afgreiðslu málsins á síðari stigum.



Herra forseti. Aðeins örstutt vegna orða hv. 4. þm. Austurl. um það að vandamál húsbyggjenda á Íslandi væri verðbólgan. Ég ætla að mótmæla því vegna þess að jafnvel þó að verðbólgan væri sett algerlega niður eru vandamál húsbyggjenda á Íslandi ekki verðbólgan heldur það að þeir hafa ekki laun. Þá vantar þennan þriðjung upp á launin sem þau hafa rýrnað og þessi þriðjungur er það sem hægt er að krefjast af fólki að það noti til að greiða sinn húsnæðiskostnað.



Virðulegi forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er samið á vegum viðskrn. af tveimur lögfræðingum, Viðari Má Matthíassyni héraðsdómslögmanni og Þorgeiri Örlygssyni dósent við lagadeild Háskóla Íslands. Meginmarkmið frv. er tvíþætt. Því er ætlað að bæta úr réttarstöðu neytenda í viðskiptum og sporna gegn misnotkun á reglunni um samningsfrelsi sem er ein af grundvallarreglum íslensks fjármunaréttar. Í þessu skyni er lagt til í frv. að lögfest verði nýtt ákvæði, almennt ógildingarákvæði í III. kafla laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sem venjulega eru nefnd samningalögin. Þetta ákvæði mun veita íslenskum dómstólum víðtækari heimildir til ógildingar eða leiðréttingar ósanngjarnra samninga en gildandi réttarreglur heimila. Er þar einkum um tvær breytingar frá gildandi rétti að ræða. Annars vegar mun ákvæðið taka til allra samningstegunda á sviði fjármunaréttar og hins vegar almennt veita heimild til að taka tillit til aðstæðna, sem ekki voru fyrir hendi við samningsgerð, ef talið yrði að ógilda eða leiðrétta þyrfti slíka samninga skv. ákvæðinu. Samhliða þessari breytingu er í frv. lagt til að þrjár aðrar breytingar verði gerðar á III. kafla samningalaga. Í fyrsta lagi er lagt til að 35. og 36. gr. núgildandi samningalaga verði felld úr gildi, enda eru þær óþarfar sé hið nýja ákvæði lögleitt. Í öðru lagi er lagt til að efni 7. gr. laga nr. 58/1960, um bann við okri, dráttarvexti o.fl., verði flutt í III. kafla samningalaganna. Í þriðja lagi er lagt til að gerðar verði breytingar á 37. gr. núgildandi samningalaga og efni hennar og orðalag þannig samræmt hinu nýja ógildingarákvæði. Vegna þessara breytinga er óhjákvæmilegt að breyta númeraröð einstakra greina í III. kafla samningalaganna og hefur ráðuneytið í því efni fylgt tillögum höfunda frv. um framsetningu þeirra breytinga. Frv. gerir einnig ráð fyrir að numið verði úr gildi ógildingarákvæði einstakra sérlaga, enda verði slík ákvæði óþörf við lögleiðingu almenns ógildingarákvæðis í samningalögum. Um þessa tilhögun mála hefur verið haft samráð við hlutaðeigandi ráðuneyti. Í kjölfar þess hefur félmrh. lagt hér fram á Alþingi frv. til l. um breytingu á lögum nr. 44/1979, um húsaleigusamninga. Í því frv. er gert ráð fyrir að efnisregla ógildingarákvæðis laganna sé felld brott en í þess stað vísi ákvæðið til hins almenna ógildingarákvæðis samningalaga sem lagt er til að verði lögfest skv. því frv. sem hér er til umræðu. Eins og ég sagði áður er það annað af meginmarkmiðum þessa frv. að sporna gegn misnotkun reglunnar um samningsfrelsið, en í reglunni felst m.a. frjálsræði um efni löggerninga að svo miklu leyti sem það stríðir ekki gegn ófrávíkjanlegum lagareglum og almennu velsæmi. Sú regla stendur í nánum tengslum við regluna um að gerða samninga beri að halda. Leiðir af þessum reglum að samningsaðili getur almennt séð ekki komið sér hjá því að efna samningsskyldur sínar þó svo þær megi telja ósanngjarnar í hans garð. Er þá haft í huga að samningur hafi verið gerður milli jafnsettra aðila. Það blandast fæstum hugur um að þessar reglur eru mikilvægar grundvallarreglur í viðskipta- og atvinnulífi hér á landi. Sú hætta er þó ætíð fyrir hendi að samningsfrelsið sé misnotað og á það einkum við þegar ekki er fullt jafnræði með samningsaðilum. Til að varna slíkri misnotkun og efla neytendavernd er vissulega árangursríkast að efla svo sem frekast er unnt samkeppni á sviði viðskipta. Í tíð núv. ríkisstj. hafa verið stigin þýðingarmikil skref til að efla samkeppni. Þar á meðal hafa ýmis verðlagshöft verið afnumin. Auk þess ber löggjafanum skylda til að huga að setningu lagareglna sem spyrnt geta gegn misnotkun samningafrelsisins. Það verður hins vegar að gerast með þeim hætti að kostir samkeppninnar fái notið sín til fulls. Með þessu frv. er lagt til að slík almenn lagaregla verði lögfest en í því efni fylgt fordæmi Dana, Norðmanna og Svía sem hafa á síðustu 11 árum lögfest alla ógildingarreglu með breytingu á samningalögum sínum. Þess ber þó að geta að víða í íslenskri löggjöf er að finna reglur er miða að því að sporna gegn misnotkun samningsfrelsisins, svo sem í III. kafla samningalaga þar sem talin eru upp sérstök tilvik er valdið geta ógildi löggernings. Þá gilda ófrávíkjanlegar lagareglur um vissar samningstegundir, svo sem húsaleigusamninga. Einnig hafa verið lögfestar reglur um heimild dómstóla til að víkja til hliðar bersýnilega ósanngjörnum samningum á ákveðnum réttarsviðum, sbr. t.d. ógildingarreglu höfundalaga. Loks má nefna að óskráðar réttarreglur um brostnar forsendur og réttaráhrif þeirra geta veitt heimild til ógildingar eða leiðréttingar samninga eða samningsákvæða vegna atvika sem áttu sér stað eftir samningsgerð og hafa íslenskir dómstólar beitt þeim reglum. Í athugasemdum með frv. er gefið ítarlegt yfirlit yfir réttarreglur sem veita dómstólum heimildir til að ógilda eða leiðrétta ósanngjarna samninga. Eru reglurnar flokkaðar eftir skyldleika og samstöðu og veitir yfirlitið góða yfirsýn yfir íslenska löggjöf í þessu tilliti. Á hinn bóginn er rétt að leggja áherslu á að það er skoðun ráðuneytisins að þessar réttarreglur leiði engan veginn til þeirrar niðurstöðu að ekki sé þörf á því að lögfesta almennt ógildingarákvæði er taki til allra samningstegunda á sviði fjármunaréttar eins og lagt er til í þessu frv. Hvatinn að nýlegum breytingum á ógildingarreglum samningalaga í Danmörku, Noregi og Svíþjóð í þá veru, sem lagt er til í þessu frv., var ekki hvað síst sá að treysta betur réttarstöðu neytenda. Í þessu sambandi má nefna að höfundar frv. telja að könnun á stöðluðum samningsskilmálum, sem tíðkaðir eru í viðskiptum hér á landi við kaup á ýmsum veigameiri neysluvörum, sýni að í þeim er oft og einatt að finna ákvæði sem telja verður ósanngjörn í garð kaupandans. Má hér sem dæmi nefna samningsákvæði í afborgunarkaupum þar sem seljandi áskilur sér rétt til að endurheimta hið selda án þess að endurgreiða kaupanda nokkuð af kaupverði ef afborgun er ekki greidd á réttum gjalddaga. Slík ákvæði geta verið afar ósanngjörn í garð kaupandans, sérstaklega ef verulegur hluti kaupverðs hefur verið greiddur. Jafnframt má nefna stöðluð samningsákvæði um ábyrgð seljanda, en einkenni þessara ákvæða er að þau veita í fæstum tilvikum kaupandanum meiri rétt en hann hefur nú þegar skv. lögum nr. 39/1922, um lausafjárkaup. Að þessu leyti hefur almennt ógildingarákvæði veigamiklu hlutverki að gegna fyrir neytendur og má almennt ætla að ákvæðið verði til þess að treysta réttarstöðu neytenda. Einnig er rétt að undirstrika að lögfesting þessa ákvæðis mundi að öllum líkindum hafa þau varnaðaráhrif að ósanngjörnum samningsákvæðum í garð neytenda fækkaði. Þrátt fyrir það sem hér hefur verið sagt ber að undirstrika að ógildingarákvæði frv. er í eðli sínu undantekningarregla. Hún stendur andspænis þeim grundvallarreglum sem áður er getið um, samningsfrelsi og skyldu manna til að efna gerða samninga. Þess vegna er sérstök ástæða til að árétta að til þess er ætlast að dómstólar fari mjög varlega í beitingu reglunnar. Óhófleg beiting hennar væri mjög til þess fallin að skerða öryggi í víðskiptum og skapa réttaróvissu. Það er hins vegar engan veginn varhugavert að leggja það í hendur dómstóla að beita þessari reglu og reyndar er hér ekki um nýmæli í lagasetningu að ræða hér á landi. Auk ógildingarákvæðis frv. hefur það að geyma tvær aðrar breytingar sem rétt er að fara nokkrum orðum um. Er þar annars vegar um að ræða flutning á 7. gr. laga nr. 58/1960, um bann við okri, dráttarvexti o.fl., yfir í samningalögin, en þessi lagagrein er hið svonefnda misneytingarákvæði. Þykir eðlilegt að þetta ákvæði sé í samningalögum og er það í samræmi við tilhögun á hinum Norðurlöndunum. Ákvæðinu hefur ekki verið breytt efnislega og því ekki ástæða til að fjalla ítarlega um það við þessa umræðu. Á hinn bóginn er rétt að minna á að unnið er að breytingu á almennu hegningarlögunum og er þar gert ráð fyrir að refsivernd gegn hvers konar misbeitingu verði aukin. Hina breytinguna er að finna í 7. gr. frv., en hún er samhljóða ákvæði 37. gr. núgildandi samningalaga. Er þar um orðalagsbreytingu að ræða sem gerð er til samræmis við orðalag 6. gr. frv. sem hefur að geyma hið almenna ógildingarákvæði. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið í meginatriðum efni þess frv. sem hér liggur fyrir. Á það er vert að benda að frv. fylgja óvenjulega ítarlegar athugasemdir sem ættu að vera mjög til skýrleiksauka. Að því er varðar gildistöku frv. er gert ráð fyrir að það öðlist gildi 1. maí n.k. Vera má að hér sé færst helst til of mikið í fang og læt ég þá hv. nefnd og þingdeildinni eftir að ákveða hvort rétt sé að fresta gildistökunni um 1-2 mánuði þegar hún hefur fjallað um þetta frv. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh.og viðskn.



Virðulegi forseti. Frv. til laga um ríkisendurskoðun var lagt fram á síðasta þingi, en ekki tókst að ljúka afgreiðslu þess þá. Í frv. sem ég nú mæli fyrir er byggt á sama grunni, en tekið tillit til þeirra brtt. og ábendinga sem komu fram við meðferð málsins á síðasta þingi. Mun ég í þessari framsögu minni því ekki fara eins ítarlega út í ýmsar greinar frv. og vísa til þess sem til er í þskj. frá því í fyrra um það. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. er ákvæði þess efnis að ríkisendurskoðun skuli breytt á þann veg að hún heyri undir Alþingi. Tengist það meginhugmyndum um breytingar á stjórnkerfinu, m.a. um að efla eftirlit löggjafarvalds með framkvæmdarvaldinu. Slíkar hugmyndir hafa áður komið fram á Alþingi og þmfrv. þess efnis verið flutt. Stjórnarskrá ríkisins fær Alþingi valdið til að ákveða fjárveitingar. Hún gerir jafnframt ráð fyrir endurskoðun á þess vegum því að í 43. gr. hennar er boðið að reikningum fyrir hvert fjárhagsáætlunartímabil skuli safna saman í einn reikning er leggja á fyrir Alþingi til samþykktar. Með þessu ákvæði er ríkisstj. skylduð til að standa löggjafanum reikningsskil á framkvæmd fjárlaganna. Þessum reikningsskilum hefur Alþingi fylgt eftir með því að kjósa sérstaka trúnaðarmenn til þess að endurskoða ríkisreikninginn. Hefur því verið svo frá hnútum gengið frá setningu stjórnarskrárinnar að löggjafanum beri að annast endurskoðun ríkisreikninga. Með lögum frá 1931 var komið á fót sérstakri endurskoðunardeild í fjmrn. og frá 1970 hefur ríkisendurskoðun verið sérstök stjórnardeild undir fjmrh. Störf ríkisendurskoðunarinnar hafa aukist ár frá ári með vaxandi umsvifum ríkisins á öllum sviðum. Hins vegar hefur eftirlit og endurskoðun löggjafans með framkvæmd fjárlaga ekki getað vaxið að sama skapi. Þeir þrír menn sem Alþingi kýs til þess að annast endurskoðun geta illa komist yfir allt það verk samtímis öðrum störfum og Alþingi hefur ekki verið búin aðstaða til þess að gegna eftirlits- og endurskoðunarhlutverki sínu á þessu sviði. Hefur raunar ítrekað verið vakin athygli á þessum vanda hér á Alþingi og á það bent að afar litlar umræður og skýringar fylgi ríkisreikningi á þinginu. Hinu opinbera hafa á undanförnum árum og áratugum verið falin æ fleiri verkefni og æ stærri hluti þjóðartekna fer til sameiginlegra þarfa. Mönnum er ljóst að ekki er unnt að auka hina opinberu starfsemi og samneyslu óendanlega. Sumir hafa viljað ráðast gegn vaxandi hlutdeild samneyslunnar í þjóðartekjum með því að leggjá niður ýmiss konar þjónustu og starfsemi. Slíkt hefur þó lengst af reynst örðugt í framkvæmd. Ég tel ekki síður ástæðu til að leggja allt kapp á að þeir fjármunir sem eytt er til sameiginlegra þarfa nýtist sem best í þágu þjóðarheildar og í samræmi við vilja fjárveitingarvaldsins. Eftirlit Alþingis með framkvæmd fjárlaga þarf að aukast og það er skoðun ríkisstj. að ríkisendurskoðun eigi að vera tæki Alþingis í eftirlits- og aðhaldshlutverki þess. Alþingi beri að axla ábyrgðina af þessu eftirliti og aðhaldi í ríkisrekstrinum. Því ber að vísa veginn, en oft hefur viljað brenna við að Alþingi gefi heimildir og samþykki fjárframlög án þess að fylgja því nægilega vel eftir hvort fjármunirnir nýtast á þann veg sem fyrirhugað var. Með því að flytja ríkisendurskoðun undir vald Alþingis er að því stefnt að styrkja starfsaðstöðu Alþingis við gerð fjárlaga og gert er ráð fyrir að ríkisendurskoðun leggi þingnefndum til sérhæfða starfskrafta sem geta starfað að margs konar umsögn og upplýsingaöflun varðandi fjárhagsmálefni ríkisins. Eins og ég sagði í upphafi míns máls sé ég ekki ástæðu til að fjalla ítarlega um einstakar greinar frv., en fyrst og fremst um þær sem breytt hefur verið frá því frv. sem lagt var fram á síðasta þingi. Í 1. gr. frv. er nú kveðið á um að ríkisendurskoðun skuli ekki aðeins vera þingnefndum til aðstoðar við störf sem lúta að fjárhagsmálefnum ríkisins heldur er henni jafnframt sérstaklega falið að vera yfirskoðunarmönnum ríkisreiknings til aðstoðar við þau störf er þeir gegna skv. stjórnarskránni. Að fengnum ábendingum Alþingis þykir eðlilegra að tengja með þessum hætti störf þessara tveggja endurskoðunardeilda en að yfirskoðunarmenn skipi beinlínis stjórn ríkisendurskoðunar eins og gert var ráð fyrir í frv. í upphaflegri gerð þess. Þá er gerð sú orðalagsbreyting að ríkisendurskoðun skuli óháð ráðuneytum og öðrum handhöfum framkvæmdarvaldsins í stað orðalagsins "stjórnvöldum" sem virðist hafa valdið nokkrum misskilningi þótt seg;ja megi að um hið sama sé að ræða. Í 2. gr. frv. er gerð tillaga um að forsetar Alþingis ráði í sameiningu forstöðumenn ríkisendurskoðunar til sex ára í senn. Er það ákvæði hliðstætt ákvæði í þingskapalögum að forsetar þingsins skipi skrifstofustjóra þess í sameiningu. Þó er sá munur á að gert er ráð fyrir tímabundinni ráðningu ríkisendurskoðanda til sex ára í senn og er það í samræmi við tillögur í frv. sem nú liggur fyrir Alþingi um Stjórnarráð Íslands. Talið hefur verið rétt að hverfa frá gömlu reglunni um æviráðningu og skipun í störf. Sem starfsmaður Alþingis ber ríkisendurskoðandi ábyrgð gagnvart því og geta forsetar Alþingis vikið honum úr starfi ef meiri hluti þingmanna í sameinuðu þingi felst á tillögu þar að lútandi. Ef nauðsynlegt kynni að reynast að setja ríkisendurskoðun frekari starfsreglur væri það hlutverk forseta þingsins, enda hefur enginn framkvæmdarvaldshafi reglugerðar heimild samkvæmt þessu frv. þar sem gert er ráð fyrir að ríkisendurskoðun heyri beint undir Alþingi. Í 3. gr. er nú að finna ákvæði sem tryggja á sjálfstæði ríkisendurskoðanda í starfi sem best. Samkvæmt því er ríkisendurskoðandi ekki bundinn af fyrirmælum um daglegan rekstur og einstaka þætti starfs síns. Á hinn bóginn geta forsetar Alþingis, hvort sem er að eigin frumkvæði eða samkvæmt óskum einstakra þingmanna, krafið ríkisendurskoðanda skýrslna um einstök mál. Hér tel ég um mikilvægt ákvæði að ræða því að þinginu er opnuð leið til að láta sína eigin stofnun rannsaka einstök mál ef spurningar vakna um hvort óeðlilega eða óvarfærnislega hafi verið staðið að fésýslu af hálfu þeirra sem fara með opinbera fésýslu. Er nærtækt að minnast þess að slíkar spurningar hafa komið upp á þingi hvað eftir annað og hefði óneitanlega verið kostur ef þingið hefði haft á að skipa eigin stofnun sem óháð stjórnvöldum gæti kafað ofan í mál og rannsakað þau. Í upphaflegu frv. var gert ráð fyrir að stjórn ríkisendurskoðunar gæti ákveðið hvernig starfseminni yrði skipt í deildir. Það ákvæði hefur nú verið fellt niður, enda þykir ekki ástæða til að kveða á um slíka deildaskiptingu í lögum. Ríkisendurskoðanda er nauðsynlegt að geta leitað til endurskoðenda utan stofnunar sinnar þegar aðstæður krefjast. Er slíkt raunar talið æskilegt og veita möguleika á fjölbreyttari vinnubrögðum en ella. Í upphaflegri gerð frv. var gert ráð fyrir að sá aðili sem hverju sinni sætti slíkri endurskoðun bæri kostnað af henni. Frá því hefur verið horfið, ekki síst með tilliti til þess að það þykir ekki viðunandi fyrir stofnun að ríkisendurskoðun geti tekið ákvarðanir sem kunna að leiða til stórfellds útgjaldaauka fyrir þá stofnun, jafnvel á miðju fjárhagsári þegar fjárveitingar til hennar hafa verið ákveðnar. Þykir eðlilegra að í fjárveitingum til ríkisendurskoðunar verði gert ráð fyrir þessum kostnaðarlið, en gengið er út frá því að fjárlagatillögur ríkisendurskoðunar verði afgreiddar með tillögum Alþingis þar sem um er að ræða stofnun á þess vegum. Í 6. gr. frv. kemur fram sú almenna regla að öll meðferð ríkisfjár skuli sæta endurskoðun. Ég tel mikilvægt að stofnun þingsins annist þetta hlutverk, enda tel ég nauðsynlegt að þingið leitist við að fylgjast betur en verið hefur með þeim frávikum sem iðulega verða milli fjárlaga og niðurstöðu ríkisreiknings. Leita þarf skýringa á því í hverju þau eru fólgin og reyna að gera bragarbót í þeim efnum. Hér er gert ráð fyrir að ríkisendurskoðun endurskoði reikninga stofnana, sjóða og annarra aðila þar sem kostnaður og reikningslegt tap er greitt af ríkissjóði. Eftir sem áður verður auðvitað að fara fram ákveðin innri endurskoðun hjá framkvæmdarvaldinu, enda telst töluverður hluti núverandi starfa ríkisendurskoðunar til stjórnsýslustarfa. Gert er ráð fyrir því að sambandið milli ríkisendurskoðunar á vegum Alþingis og stofnana stjórnvalda sé áþekkt og menn þekkja slíkt hjá stórum fyrirtækjum og óháðum löggiltum endurskoðendum sem fyrir þau starfa. Þá er ríkisendurskoðuninni ætlað að endurskoða reikninga fyrirtækja og stofnana sem rekin eru á ábyrgð ríkissjóðs eða ríkissjóður á að hálfu eða meira og eru þar með taldir ríkisbankar og hlutafélög. Lagt er til að Alþingi hætti að kjósa endurskoðendur skv. sérstökum lögum og tilnefningar ráðherra á endurskoðendum í fyrirtækjum eða stofnunum ríkisins samkvæmt fyrirmælum í lögum þar um verði lagðar af. Þegar Alþingi hefur fengið sína eigin stofnun til þess að annast endurskoðun hlýtur að teljast með öllu óþarft að það kjósi sérstaka endurskoðendur til slíkra starfa. Í 7. gr. er kveðið á um heimildir ríkisendurskoðunar til að kanna hvernig framlög og styrkir úr ríkissjóði hafa verið notuð. Svo er litið á að þeir sem sækja um styrki og framlög af almannafé sætti sig jafnframt við að gengið sé úr skugga um að féð hafi komið að þeim notum sem að var stefnt. Þetta ákvæði er óbreytt frá frv. sem lagt var fram á síðasta þingi. Í 8. gr. eru rakin markmið endurskoðunar á hverjum tíma og er sú grein óbreytt. Í 9. gr. er að finna ákvæði um svonefnda stjórnsýsluendurskoðun sem er í því fólgin að kannað sé hvort gætt hafi verið hagræðingar og hagkvæmni í ríkisrekstri. Er gert ráð fyrir að ríkisendurskoðun sinni fjárhagslegu eftirliti í ríkisrekstri og geri tillögur um úrbætur til hlutaðeigandi stjórnvalda þar sem hún telur að betur megi fara. Á 10. gr. hafa ekki verið gerðar breytingar frá upphaflegu frv. þar sem hún var að vísu 13. gr. Í 11. gr. er sú skylda lögð á herðar ríkisendurskoðanda að hann geri fjvn. Alþingis grein fyrir ákvörðunum sínum um að kanna reikningsskil stofnana og sjóða, sem fá fé eða ábyrgðir frá ríkinu, og athugunum á ráðstöfun styrkja og framlaga á fjárlögum. Enn fremur hefur verið talið rétt að ríkisendurskoðandi geri fjvn. grein fyrir því ef stjórnsýsluendurskoðun á að fara fram hjá ríkisfyrirtækjum. Þá getur fjvn. með heimild í niðurlagsákvæði 11. gr. sjálf haft frumkvæði að því að ríkisendurskoðun láti fara fram athugun sem gert er ráð fyrir í greininni. Í 12. gr. er ekki að finna efnislegar breytingar frá fyrri gerð frv. Skv. 13. gr. frv. er ríkisendurskoðun þingsins ætlað að starfa á grundvelli þessara laga frá 1. janúar 1987. Þá er gert ráð fyrir að niður verði felld ákvæði um ríkisendurskoðun í gildandi lögum sem og ákvæði, sem allvíða er að finna í lögum, um að endurskoðendur ýmissa ríkisstofnana skuli kjörnir af Alþingi eða skipaðir af ráðherrum, jafnvel samkvæmt tilnefningu þingflokka. Þegar Alþingi hefur fengið eigin endurskoðunarstofnun sýnist allsendis óþarft að hafa af því sérstakan kostnað að kjósa endurskoðendur með þessum hætti svo sem tíðkast hefur. Ég hef nú, virðulegi forseti, gert grein fyrir þeim breytingum sem gerðar hafa verið á frv. og reyndar minnst á nokkur önnur atriði þess og ég hygg að menn muni sjá í þessari hv. deild, sem fjallaði ítarlega um frv. í fyrra, að tekið hefur verið tillit til þeirra ábendinga sem fram komu í meðferð hv. fjh.- og viðskn. í þessu sambandi. Frv. hefur einnig verið skoðað ítarlega í samráði við ráðuneytisstjóra fjmrn. og ríkisendurskoðanda og náðst breiðari samstaða um það, leyfi ég mér að fullyrða, en áður var. Fram kom í umræðum hér í fyrra að fróðlegt væri að vita hvernig háttað er ríkisendurskoðun í öðrum löndum. Ég hef þær upplýsingar við hendina og sjálfsagt að nefndin fái þær eins og hún óskar. Í fáum orðum vil ég þó geta þess að í Bretlandi tóku ný lög um ríkisendurskoðun gildi 1. janúar 1984. Er ríkisendurskoðun með þeim gerð að stofnun þingsins, en hafði áður verið háð framkvæmdarvaldinu. Í Kanada voru samþykkt ný lög 1977 sem tengja ríkisendurskoðun en setja hana ekki, eins og í Bretlandi, beint undir þingið. Í Noregi er ríkisendurskoðunin stofnun Stórþingsins. Í nokkrum löndum, eins og t.d. í Austurríki, Vestur-Þýskalandi og Sviss og reyndar einnig í Frakklandi, er ríkisendurskoðun á vegum ríkisins, en er sem dómstóll og bæði óháð þjóðþingi og framkvæmdarvaldi. Þannig er þetta vissulega nokkuð breytilegt, en þær breytingar sem hafa verið gerðar í kringum okkur upp á síðkastið hafa yfirleitt fært ríkisendurskoðun fjær framkvæmdarvaldinu, þ.e. þeim stofnunum sem það á að endurskoða. Ég vil að lokum ítreka þá skoðun að ég tel að í þessu frv. sé að finna ýmis ákvæði sem til þess eru fallin að auðvelda löggjafarvaldinu eftirlit með ráðstöfun þess fjár sem það hefur samþykkt að veita til tiltekinna verkefna. Ég vil láta í Ijós þá von mína að það stuðli að meiri festu í ráðstöfun opinberra fjármuna. Ég legg svo til, virðulegi forseti, að frv. þessu verði að lokinni umræðu nú vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.