Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 13. nóv. 1989: ,,Halldór Blöndal, varaformaður þingflokks Sjálfstfl., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem Ólafur G. Einarsson er erlendis og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi, Ellert J. Eiríksson sveitarstjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Árni Gunnarsson, forseti Nd.`` Ellert J. Eiríksson sveitarstjóri hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og býð ég hann velkominn til starfa. Þá hefur einnig borist svohljóðandi bréf, dags. 13. nóv. 1989: ,,Steingrímur Hermannsson forsrh. hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Framsfl. í Reykjaneskjördæmi, Níels Árni Lund, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Árni Gunnarsson, forseti Nd.`` Níels Árni Lund hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og ég býð hann velkominn til starfa. Þá hefur þriðja bréfið borist, dags. 13. nóv. 1989: ,,Eiður Guðnason, 3. þm. Vesturl., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Alþfl. í Vesturlandskjördæmi, Sveinn G. Hálfdánarson innheimtustjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Jón Helgason, forseti Ed.`` Sveinn G. Hálfdánarson hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og ég býð hann velkominn til starfa.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Eins og þingflokksformönnum hefur þegar verið tilkynnt fara hér fram tvær umræður utan dagskrár. Báðar taka þær hálftíma og fara fram skv. fyrri lið 32. gr. þingskapalaga og skulu því ekki standa lengur en hálftíma. Sú fyrri fer fram að ósk hv. 8. þm. Reykn. og fjallar um innheimtu söluskatts af tryggingariðgjöldum.

Jóhann Einvarðsson Hæstv. forseti. Það er nú að verða hálfur mánuður síðan ég bað um utandagskrárumræðu um þetta málefni. Þá var mér að sjálfsögðu ekki kunnugt um þá umræðu sem fer fram hér á eftir um frestun eða ekki frestun á gildistöku virðisaukaskattslaganna þannig að þessi umræða er alveg sjálfstæð burtséð frá þeirri umræðu sem hér fer fram á eftir. Á miðju ári 1988 voru sett hér á Alþingi lög um virðisaukaskatt. Skýrt er tekið fram í 2. gr. þeirra laga að eftirtalin vinna, þjónusta og vara er undanþegin virðisaukaskatti og í 9. tölul. er talað um vátryggingarstarfsemi. Gildistöku þessara laga er síðan frestað til 1. jan. nk. en eins og segir í gildistökuákvæði þessara laga: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi, en skattheimta skv. þeim kemur eigi til framkvæmda fyrr en 1. júlí 1989`` sem síðan er breytt í 1. jan. 1990. ,,Frá þeim tíma falla úr gildi lög nr. 10/1960, um söluskatt, með síðari breytingum. Ákvæði þeirra laga skulu þó gilda um söluskatt af sölu til og með 31. des. 1989.`` Í greinargerð með lögunum um virðisaukaskatt segir svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Skv. 9. tölul. 3. mgr. er vátryggingarstarfsemi undanþegin skattskyldu. Aðalástæðan fyrir því að undanþiggja vátryggingarstarfsemi er að hún er í eðli sínu alþjóðleg og er undanþegin víðast hvar erlendis. Undanþágan er því nauðsynleg af samkeppnisástæðum, enda er óframkvæmanlegt að skattleggja einstakar tryggingar sem innlendir aðilar kunna að kaupa af erlendum vátryggingarfélögum. Enn fremur eru oft vissir tæknilegar örðugleikar á því að reikna virðisaukaskatt í þessari grein. Þá styðja félagsleg sjónarmið þessa niðurstöðu þar sem ekki þykir eðlilegt að heimta virðisaukaskatt af ýmsum tryggingum, svo sem líftryggingum og slysatryggingum, sem atvinnurekendum er skylt að kaupa fyrir starfsmenn sína skv. kjarasamningum.`` Eins og hv. þm. er kunnugt, þá er tryggingaárið dálítið misjafnt í hinum ýmsu flokkum trygginga og gilda þær yfirleitt eitt ár í senn. Ýmsir aðilar kaupa sér t.d. bifreiðatryggingar, við skulum segja 1. mars sl., og verða þá að borga eitt ár í einu sem þýðir það að þeir borga söluskatt eða virðisaukaskatt í raun fram á árið 1990. Ég tel að það sé mjög ljóst að ákvörðun okkar hér í Alþingi var sú að skattskylda af þessu skyldi falla niður frá n.k. áramótum. Skv. þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér má ætla að af hinum ýmsu tryggingariðgjöldum sé þegar búið að innheimta um 100 millj. kr. eða liðlega það fram á næsta ár í söluskatti. Allt frá því í ársbyrjun núna hafa forsvarsmenn tryggingarfélaganna gert tilraun til þess að fá úr því skorið hjá ríkisskattstjóraembættinu eða fjmrn. hvernig skuli haga endurgreiðslu af þessum lið eða á hvern hátt skyldi meðhöndla það. Það hefur ekki enn komið skýrt svar við því hvort þetta er skattskylt skv. þeirra skilningi eða ekki. Ég tel að lögin eða lagasetningin sé alveg klár í þessu sambandi. Þetta á að vera skattfrjálst frá næstu áramótum. Þá er um tvennt að velja, annars vegar að allir tryggingartakar óski eftir því við tryggingarfélag sitt að tryggingartímabil þeirra verði stytt og þeir fái endurgreiðslu á þessum ofgreidda söluskatti og þá um leið þau tryggingariðgjöld sem þeir þurftu að inna af hendi vegna ársins 1990. Það er náttúrlega mikið mál og flókið og krefst mikillar vinnu hjá tryggingarfélögum og næsta víst að ekki munu allir tryggingartakar vera meðvitaðir um þennan rétt sinn, að óska eftir styttingu á tryggingartímabilinu, sem þýðir einfaldlega það að þeir sem hafa tíma og vitneskju um þetta munu fá endurgreitt, en þeir sem ekki átta sig á þessu eru kannski skilvísastir í raun, þeir munu ekki ná þessari endurgreiðslu til baka. Hin aðferðin, sem er miklu eðlilegri er náttúrlega sú að fjmrn. og ríkisskattstjóraembættið geri sér grein fyrir því hver staða þessara mála er og gefi fyrirmæli til tryggingarfélaganna um að endurgreiða þann söluskatt sem oftekinn er af þessum tryggingum. Þetta er mjög einfalt mál að gera gegnum það tölvukerfi sem er hjá tryggingarfélögunum. Það kemur mér á óvart að skv. blaðaviðtölum við ýmsa aðila, m.a. í fjmrn., virðist sem þeim sé þetta vandamál ekki ljóst og í öðru lagi að þeir telji sig ekki hafa fengið neina ósk um athugun á þessu máli. Það má að vísu til sanns vegar færa að tryggingarfélögin hefðu kannski ekki átt að innheimta þennan skatt þegar þau tóku trygginguna af neytendunum þar sem raunverulega var engin lagasetning sem mælti fyrir um það. Ég tel hins vegar að tryggingarfélögin hafi gert rétt í því að leita strax ásjár hjá ríkisskattstjóraembættinu og fjmrn., bæði munnlega og skriflega, en hafi ekki enn fengið skýr svör um hvernig skuli meðhöndla þetta mál. Ég óska því eftir að hæstv. fjmrh. geri Alþingi grein fyrir því á hvern hátt hann lítur á þetta mál, en ég tel að jafnvel þó hægt væri að finna einhver lagatæknileg rök fyrir því að innheimta gjaldið svona fram í tímann, þá séu í raun engin siðferðileg rök til þess og í reynd engin lagarök til þess heldur.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Eins og kom fram hjá hv. málshefjanda, þá er það alveg skýrt í gildandi lögum um virðisaukaskatt að vátryggingarstarfsemi mun ekki bera virðisaukaskatt af þeim ástæðum sem hér voru greindar áðan og fela fyrst og fremst í sér alþjóðlegt samkeppniseðli þessarar greinar. Þess vegna hefur það verið ljóst að söluskattstímabil af vátryggingum væri aðeins til loka þessa árs. Af þeirri ástæðu einni saman hefði verið eðlilegt hjá tryggingarfélögunum að innheimta eingöngu söluskatt af tryggingum fram að næstu áramótum. Nú er hins vegar ljóst að tryggingarfélög hafa í nokkrum mæli innheimt söluskatt af ýmsum flokkum trygginga fyrir tímabilið eftir áramót, á nokkrum mánuðum á hinu nýja ári þegar söluskattur verður af lagður og virðisaukaskattur hefur tekið við. Til þess að taka af öll tvímæli í þessum efnum og gera málið alveg skýrt hef ég, eftir viðræður við forsvarsmenn tryggingarfélaganna og ríkisskattstjóra, tekið þá ákvörðun að beina þeim tilmælum til vátryggingarfélaganna og því erindi til ríkisskattstjóraembættisins að þar sem söluskattur hafi nú þegar verið greiddur af vátryggingum sem gilda eftir 1. janúar, þá verði sá söluskattur endurgreiddur. Ég hef óskað eftir því að tryggingarfélögin annist þessa endurgreiðslu til viðskiptavina sinna og síðan muni fjmrn. og ríkissjóður gera upp við tryggingarfélögin sjálf. Það er því alveg ljóst að þeir einstaklingar og fyrirtæki sem nú þegar hafa greitt söluskatt fyrir tímabilið eftir 1. janúar eiga rétt á því og munu fá þann skatt endurgreiddan og tryggingarfélögin og fjmrn. munu hafa samstarf um þá endurgreiðslu. Þessi ákvörðun hefur í senn verið tilkynnt ríkisskattstjóraembættinu og forsvarsmönnum tryggingarfélaganna.

Jóhann Einvarðsson Hæstv. forseti. Ég vil einungis þakka hæstv. fjmrh. fyrir svör hans og tel að hann hafi notað þennan tæpa hálfa mánuð sem hann hefur haft til heimalestursins vel og komist að réttri niðurstöðu í málinu og það var megintilgangurinn með þessari ósk um utandagskrárumræðu hér að fá þetta fram.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Önnur utandagskrárumræða hefst nú þegar. Hún fer fram skv. fyrri lið 32. gr. þingskapalaga og stendur einnig í hálftíma að hámarki. Málshefjandi er hv. 2. þm. Norðurl. e. og óskar eftir að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um samþykkt Alþfl. um frestun virðisaukaskatts.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Sl. laugardag samþykkti flokksstjórn Alþfl. ályktun þar sem heitið er á ráðherra og þingmenn flokksins að beita sér fyrir því að gildistöku virðisaukaskatts verði frestað til 1. júlí 1990. Með þessari ályktun staðfestir flokksstjórn Alþfl. það sem við sjálfstæðismenn höfum haldið fram að ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hefur ekki innri styrk til að undirbúa og hrinda í framkvæmd svo flóknu og viðurhlutamiklu máli sem sú kerfisbreyting er að taka upp virðisaukaskatt í stað söluskatts. Það eru sjö vikur til stefnu og þó er langt í land að teknar hafi verið ákvarðanir um þýðingarmikil atriði, tæknilegs og pólitísks eðlis. Málið er allt í uppnámi, ég nefni t.d.: Verða skattþrepin eitt eða tvö? Hvernig verður háttað skattlagningu matvæla? Hvernig verður staðið að skattkerfisbreytingunni með hliðsjón af hagsmunum sjávarútvegs og landbúnaðar? Verður virðisaukaskattur lagður á upphitun íbúðarhúsnæðis? Verður veittur gjaldfrestur á virðisaukaskatti við innflutning? Hversu verður háttað skattlagningu á blöð, tímarit og bækur? Hækkar gildistaka virðisaukaskatts byggingarkostnað íbúðarhúsnæðis? Formaður Alþfl. hefur tekið undir gagnrýni flokksstjórnar Alþfl., þegar hann segir að allra hluta vegna sé æskilegt að meiri tími gefist til undirbúnings málsins og það eru stór orð. En formaður Alþb., Ólafur Ragnar Grímsson, hefur þvertekið fyrir að til greina komi að fresta gildistöku virðisaukaskatts og fullyrðir að undirbúningur hafi gengið skv. þeirri áætlun sem mótuð var fyrir mörgum mánuðum, sem er rangt. Hæstv. forseti. Ummæli utanrrh. og fjmrh. staðfesta að alvarlegur klofningur er kominn upp í ríkisstjórninni. Ályktun flokksstjórnar Alþfl. er vantraustsyfirlýsing á meðferð fjmrh. á undirbúningi skattkerfisbreytingarinnar um næstu áramót. Við sjálfstæðismenn leggjum áherslu á mikilvægi hóflegs virðisaukaskatts til að treysta samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja gagnvart erlendum, en slík breyting krefst mikils og vandaðs undirbúnings, krefst fyrirhyggju. Hún má undir engum kringumstæðum vera skálkaskjól til þess að hækka skatta eins og 26% virðisaukaskattur gerir. Svo skattglaðri ríkisstjórn sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar er er ekki treystandi til að framkvæma fyrirhugaða skattkerfisbreytingu. Eins og sakir standa er óhjákvæmilegt að fresta gildistöku virðisaukaskatts. Eftir ályktun flokksstjórnar Alþfl. er óvissan um gildistöku virðisaukaskatts orðin algjör með því óhagræði sem því fylgir fyrir atvinnulífið og fólkið í landinu. Ég beini orðum mínum til þeirra ráðherra sem hér eru staddir, að þeir gefi skýr svör um afstöðu sína til málsins.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegur forseti. Í dag er mánudagur, fastir liðir eins og venjulega. Hv. þm. Halldór Blöndal, utan dagskrár. Að vísu nú aðeins í hálftíma, en síðasta mánudag með tveggja tíma framsöguræðu. Hins vegar er alveg velkomið að veita hv. þingmanni skýr og afdráttarlaus svör við þessum mörgu spurningum sem hann setti hér fram og hann veit sjálfur svörin við þeim flestum. Núv. ríkisstjórn tók ákvörðun um það fyrr á þessu ári að virðisaukaskattur taki gildi um næstu áramót og það hefur engin ákvörðun verið tekin um að breyta til í þeim efnum. Í sumar var undirbúin verkáætlun í fjmrn. og með þeim embættisstofnunum sem þetta verk annast og þeirri verkáætlun hefur verið fylgt. Það var kjarni hennar að á haustmánuðum, frá og með seinni hluta september og fram til áramóta, yrði sú kynningarlota og framkvæmdalota sem nauðsynleg væri á síðasta spretti undirbúningstímans fyrir gildistöku virðisaukaskattsins. Í þeim efnum var byggt á þeirri ágætu reynslu þegar staðgreiðslukerfið var innleitt á Íslandi og víðtækri þekkingu starfsmanna viðkomandi embættisstofnana í þeim efnum. Það hefur nokkuð mikið verið gert úr því að enn eigi eftir að gefa út mikinn fjölda reglugerða. Sú athugasemd byggir væntanlega á skorti á upplýsingum um hvenær hafi staðið til að gefa þessar reglugerðir út. Virðulegi forseti. Ég vil af þessu tilefni greina frá því hér að nú þegar hafa verið gefnar út tvær reglugerðir, önnur um bókhald og tekjuskráningu og hin um endurgreiðslu virðisaukaskatts til erlendra ferðamanna. Á morgun verða gefnar út fimm reglugerðir í viðbót. Í fyrsta lagi reglugerð um framtöl, gjalddaga og greiðslufyrirkomulag virðisaukaskatts. Í öðru lagi reglugerð um uppgjör virðisaukaskatts í landbúnaði, en útgáfu hennar hefur verið flýtt um einar sjö vikur. Upphaflega stóð til að gefa hana ekki út fyrr en í lok desembermánaðar, en hún verður gefin út á morgun. Í þriðja lagi reglugerð um frádrátt innskatts. Í fjórða lagi reglugerð um endurgreiðslu virðisaukaskatts til sendimanna erlendra ríkja. Í fimmta lagi reglugerð um sjóðsvélar sem skv. áætlun átti ekki að vera tilbúin fyrr en í upphafi desembermánaðar. Í næstu viku verða síðan, virðulegi forseti, gefnar út þrjár reglugerðir í viðbót. Reglugerð um virðisaukaskatt af eigin þjónustu og úttekt til eigin nota innan óskráðra fyrirtækja eða stofnunar, í öðru lagi reglugerð um frjálsa og sérstaka skráningu og í þriðja lagi reglugerð um leiðréttingu á frádrætti vegna innskatts þegar breyting verður á notkun varanlegra rekstrarfjármuna. Þá munu tíu af þeim reglugerðum sem gefa átti út á þessum vikum verða komnar út og staðfestir enn á ný að fylgt er þeirri verkáætlun sem lögð var í upphafi og það sem meira er, verulegur hluti verksins er á undan áætlun.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Ályktun flokksstjórnar Alþfl. gefur ekkert tilefni til þeirra ályktana sem hv. málshefjandi dró af henni hér áðan. Hún gefur ekki tilefni til ályktana um innri styrk núv. ríkisstjórnar, né klofning í röðum hennar, né heldur lýsir hún vantrausti á störf hæstv. fjmrh. Ég vil af þessu tilefni taka eftirfarandi skýrt fram: Í fyrsta lagi. Það er enginn ágreiningur um nauðsyn virðisaukaskatts, hvorki í röðum Alþfl., né í röðum stjórnarflokkanna, né eftir því sem ég best veit í röðum þingheims. Ég held að um það sé ekki ágreiningur. Síst af öllu í Alþfl., sem reyndar hafði á hendi verkstjórn þegar núgildandi lög um það mál voru sett. Í annan stað. Ályktunin sem gerð var á flokksstjórnarfundinum gefur ekkert tilefni til þess að efna til eldhúsdags eða lýsa yfir vantrausti á störf fjmrh. Það er rétt sem hv. málshefjandi sagði, á þessari stundu hafa ekki verið teknar endanlegar ákvarðanir um ýmis álitamál sem lengi hafa verið til umfjöllunar, m.a. í þingnefndum og nú í þingnefnd sem fulltrúar allra þingflokka eiga sæti í. Ég t.d. hef ekki ástæðu til að ætla annað en það verði unnt að ná sæmilega farsælum málalyktum í því máli út af fyrir sig. Spurningin er hins vegar um mat manna á því hvort ástæða sé til að fresta gildistöku virðisaukaskattsins um sex mánuði, fyrst og fremst af eftirfarandi ástæðum: Virðisaukaskattslög eru mjög mikil kerfisbreyting. Þau fela í sér að nú verða skattskyldir, skv. virðisaukaskattslögum, mörg þúsund nýir aðilar sem ber að standa skil á þeim skatti og hafa ekki gert það áður. Margir þessara aðila eru mjög smáar rekstrareiningar, smá fyrirtæki. Þau þurfa mjög á því að halda að njóta ráðgjafar á fyrsta ári þegar verið er að framkvæma skattkerfisbreytinguna. Þess vegna var það að þegar við fluttum frv. og lögin voru fyrst sett þá var miðað við gildistöku á miðju ári, m.a. vegna þess að allir ráðgjafar sérfróðir, endurskoðendur og fleiri sem þarna munu um véla, eru mjög í önnum vegna uppgjörstímabils um áramót, en hefðu betri aðstöðu til að sinna þessu verki um mitt ár. Að sjálfsögðu skil ég ákaflega vel að hæstv. fjmrh. sé það metnaðarmál að standa við núverandi áætlun sem fyrir liggur. Ég hef hins vegar enga ástæðu til að ætla annað en að honum hljóti líka að vera það metnaðarmál að við náum með farsælum hætti þeim árangri sem við stefnum að, m.a. að tryggja verðlækkunaráhrif virðisaukaskatts, sem eiga að verða í ýmsum greinum, og jafnframt að tryggja framkvæmdina með þeim hætti að skattskil verði vandræðalaus. Ef nánari skoðun þess máls leiddi sameiginlega til þeirrar niðurstöðu að þetta væri unnt að gera og þar með framkvæmdin betur tryggð, þá held ég að það væri út af fyrir sig fagnaðarefni. Ef hins vegar er unnt að sýna fram á það að stjórnarflokkarnir, fjmrn. og okkar skattframkvæmdakerfi, slíkt sem það er, geti svo sannanlegt sé tryggt þá fræðslu- og upplýsingastarfsemi sem við erum hér að tala um, nú þá er það auðvitað til bóta. Ég lýk máli mínu, virðulegur forseti, með því að segja: Þetta mál verður að sjálfsögðu ekki útkljáð í tveggja mínútna umræðum utan dagskrár á Alþingi. Þetta er verkefni sem verður tekið upp til viðræðu og umfjöllunar á milli stjórnarflokkanna og fulltrúa þingflokkanna.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Það er ástæða til að fagna því að hv. 2. þm. Norðurl. e. hefur vakið máls á því máli sem hér er til umræðu utan dagskrár. Það er athyglivert hvernig hæstv. fjmrh. lýsir yfir vandræðum sínum og kvartar undan því að hv. sjálfstæðisþingmenn skuli taka upp hvert málið á fætur öðru til þess að benda á samstöðuleysi ríkisstjórnarinnar. Og það var enn athygliverðara fyrir þá sem horfðu á sjónvarp í gærkvöldi að horfa á hæstv. utanrrh. koma hér upp í ræðustól eins og barinn hund og nánast segja það hér að hann þurfi ekki að fara eftir því sem flokkurinn hans samþykkti eftir þær skýringar sem hæstv. fjmrh. hefur gefið hér á málinu. Aðalatriði málsins er þetta: Alþfl. fékk bréf frá hæstv. fjmrh., fsp. um það hvernig hann vildi standa að vissum álitamálum og ágreiningsmálum varðandi virðisaukaskatt. Svarið er ótvírætt. Alþfl. vill fresta gildistöku málsins um hálft ár. Almenningur hlýtur því að álykta sem svo, virðulegur forseti, að það sé ekki hægt að koma þessum málum í kring fyrir áramót vegna ósamstöðu innan hæstv. ríkisstjórnar og þetta samstöðuleysi í hæstv. ríkisstjórn hefur þess vegna drepið þetta mál og skapað þá óvissu sem við stöndum núna frammi fyrir. Að lokum hljótum við að vekja athygli á því að enn bólar ekki á frumvarpi til breytinga á virðisaukaskattslögunum þó til jóla lifi ekki nema örfáar vikur. Þess vegna, virðulegur forseti, held ég að það sé fullkomin ástæða til þess að fá hér skýr svör frá hæstv. ráðherrum um þetta mál og tek heils hugar undir það sem kom fram frá hv. málshefjanda.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Hv. málshefjandi spurði um álit viðstaddra ráðherra á þessari fsp. hans um það hvort menn teldu að framkvæmd virðisaukaskattsins mundi ganga eftir eins og lög kveða á um. Það er auðvitað ljóst að það er margt sem fylgir því að gera svo róttæka kerfisbreytingu á skattamálum og skattalögum og ýmis vandamál eða viðfangsefni sem þarf að leysa og er nú verið að vinna við. Svipaðar efasemdir voru uppi þegar staðgreiðslukerfi skatta var komið á. Þá höfðu menn líka uppi efasemdir um að það tækist að framkvæma það eins og til var stofnað og áskilið var. Mál þetta er auðvitað í verkahring fjmrh. og fjmrn. og starfsmanna þess sem nú vinna að þessu af fullum krafti þessa dagana eins og vera ber og við treystum því auðvitað að sú framkvæmd verði eins og lög kveða á um, eins og við höfum unnið að, þetta takist að gera á tilsettum tíma. Þess vegna er það, ég vil láta það koma alveg ljóst fram, mín skoðun og okkar framsóknarmanna að það beri að vinna að þessu áfram af fullum krafti og að okkur takist að taka upp virðisaukaskattskerfið um áramót og koma því á. Um efasemdir hv. málshefjanda um það að um það náist samstarf í ríkisstjórninni vil ég segja að auðvitað mun okkur takast að ná þessu fram og við komum okkur saman um það hvernig að þessum atriðum, sem enn er ekki búið að taka endanlega ákvörðun um, verður staðið. Það verður gert þessa dagana og við munum vinna að þessu áfram eins og fjmrh. og hans menn eru að vinna að nú.

Sigríður Lillý Baldursdóttir Virðulegur forseti. Við kvennalistakonur fögnum nýgerðri samþykkt flokksforustu Alþfl. um frestun á gildistöku virðisaukaskatts. Og við bindum nokkrar vonir við að ef framkvæmd virðisaukaskatts frestast um hálft ár og menn gefa sér þann tíma til að meta væntanleg áhrif hans muni þeir sjá að það er rétt sem þá er sýnilega farið að gruna, þrátt fyrir orð hæstv. utanrrh. hér áðan, að það er ekkert vit í að leggja skattinn á. Virðisaukaskatti er ætlað að koma í stað söluskatts og leggst á sérhvert framleiðsluþrep vöru og þjónustu. Greiðendur skattsins verða því mun fleiri en söluskatts. Áætlað er að þeir verði 26.500 í stað 12.500. Þannig fer samtals meira en helmingi meiri vinna í skýrsluskrif landans og fyrstu missirin má búast við að sá tími sem sú vinna taki verði margfalt meiri vegna allra nýju greiðendanna. Þá er ótalin sú aukavinna sem skattheimtan þarf að inna af hendi. En búist er við að um 400 manns verði ráðnir til starfa í landinu sérstaklega vegna þessa skatts. Kostnaðinn greiðir svo öll þjóðin þegar upp er staðið. Áætlað er að hann verði mældur í hundruðum milljóna kr., jafnvel eitthvað á annan milljarð. Hver er svo ávinningurinn? Fyrst var talið að með tilkomu virðisaukaskatts mundu skattskil aukast að mun vegna þess innbyggða eftirlits sem menn sáu í honum. En frá Noregi, þar sem virðisaukaskattur var tekinn upp fyrir nokkrum árum, fréttist nú að það eftirlit hafi brugðist. Þá var gert ráð fyrir að aukinn fjöldi greiðenda yrði til þess að skattprósentan yrði lægri og það mundi leiða til bættra skattskila. Það hefur líka brugðist því nú er gert ráð fyrir 26% skatti. Um allt þjóðfélagið er fólk skelfingu lostið yfir því að það skuli eiga að demba enn einni skattkerfisbreytingunni yfir þjóðina. Orðalag hæstv. utanrrh., um vélun, á hér vel við. Þessu er dembt yfir þjóðina án nauðsynlegs undirbúnings. Niðurstaðan er sú að við höfum öllu að tapa en ekkert að vinna með upptöku virðisaukaskatts. Verið nú menn til að viðurkenna það og frestið gildistöku virðisaukaskattsins um eilífð. Kvennalistakonur mundu greiða slíkri frestun atkvæði sín.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ástandinu á stjórnarheimilinu má sennilega líkja núna við jarðhræringar á Kröflusvæðinu sem oftast nær hafa endað með gosi. Við verðum vitni að því trekk í trekk að ráðherrar lenda í hári saman. Við höfum hlustað hér á hagstofuráðherra ásaka sjútvrh. um að vilja skipasmíðaiðnaðinn dauðann. Við höfum heyrt hótanir Alþb. um stjórnarslit ef farið verður í framkvæmdir á varaflugvelli. Við höfum heyrt hæstv. utanrrh. blása á það og nú eru þeir enn einu sinni komir í hár saman hæstv. utanrrh. og hæstv. fjmrh. og nú vegna virðisaukaskatts og frestun á honum. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. málshefjanda þessa máls að það eru mörg álitamál sem þarf að fá svar við. Það er fjöldinn allur af reglugerðum sem eiga eftir að koma út og stórpólitísk ágreiningsefni eru óleyst. Því hlýtur það að vera krafa atvinnulífsins og almennings í landinu að þeirri spurningu verði svarað, sem allra fyrst og helst hér og nú, hvort það á í raun og veru að fresta upptöku skattsins eða ekki.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Frestur er á illu bestur gæti verið yfirskriftin á ræðu þeirri sem hæstv. utanrrh. flutti hér áðan. Hann tíundaði þau vandræði sem yrðu hjá endurskoðendum og öðrum slíkum og þeim þúsundum eða tugum þúsunda manna sem bættust við að telja fram slíkan neysluskatt sem virðisaukaskattur er í stað söluskatts og sagði að mikil vandræði mundu af því skapast. Hann bætti ekki við, sem var aðalatriðið í hans huga að sjálfsögðu, að það eru sveitarstjórnarkosningar fram undan einmitt á þeim tíma þegar þessi vandræði öll ganga yfir þjóðina í viðbót við alla skattáþjánina sem hingað til hefur verið á lögð og er verið að leggja á hvern einasta dag. Það er líka rétt sem hann sagði, hæstv. ráðherra, að það er samkomulag nokkurn veginn um það að leggja á virðisaukaskatt. Við verðum sjálfsagt að gera það til þess að vera með sama skattkerfi og nágrannaþjóðirnar, Evrópuþjóðirnar. En hver var prósenta virðisaukans sem ákveðin var einmitt af honum og sjálfstæðismönnum? 22%. Og síðan flutti Sjálfstfl. á sl. ári um það tillögu að skatturinn á allar matvörur yrði 10% og ekki hærri. Þetta er stefna Sjálfstfl. í þessum málum. Hvað gerðist þegar Sjálfstfl. flutti þessa tillögu inn á ríkisstjórnarfund hjá ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar? Stjórnin var rofin í sjónvarpsþætti af hæstv. utanrrh. og hæstv. núv. forsrh. Skattpíningin skyldi sko ganga áfram. Og nú á að leggja 26% að ég held á allar vörur og alla þjónustu og það vita allir að þetta býður óðaverðbólgu heim, þetta býður heim kaosi. Ég held að ríkisstjórnin ætti að átta sig á því að nóg er nú komið af byrðum á fólkið í landinu þó að þessu sé ekki dengt yfir óundirbúnu og þar sem allt er í upplausn og skelfingu. Menn minnast þess kannski þegar myntkerfisbreyting var tekin hér upp, að ein króna var tekin í staðinn fyrir 100, í svipuðu ástandi, flokkaupplausn og óstjórn í landinu. Auðvitað var þetta allt saman verðbólguvaldandi og endaði með því að sú ríkisstjórn, sem þessi er nú að feta í fótsporin á, hrökklaðist frá eftir stutta og alla vega vansæla, held ég, og vansæmandi stjórnarstefnu með 130% verðbólgu. Þessi ríkisstjórn stefnir í það, en hæstv. utanrrh. er vanur maður. Við erum vanir menn, sagði hann einhvern tímann. Og hann veit hvað þetta kostar. Hann veit að Alþfl. á eftir að bíða afhroð í sveitarstjórnarkosningunum. Þess vegna gerir hann þessa kröfu og ég vona að honum verði að ósk sinni og Alþfl. Og Sjálfstfl. styður það að þessu verði frestað því að frestur er á illu bestur.

Guðmundur Ágústsson Virðulegi forseti. Við borgaraflokksmenn höfum ávallt haft nokkrar efasemdir um gæði virðisaukaskattsins og grátum það ekki þó að honum verði frestað um nokkra mánuði. Hins vegar samþykktum við við myndun þessarar ríkisstjórnar að taka upp virðisaukaskattinn um þessi áramót og við það stöndum við. Það sem hefur gerst núna er hlutur sem kemur okkur sem öðrum ríkisstjórnarflokkum verulega á óvart, að einn flokkurinn hefur ályktað að það eigi að fresta þessum skatti í sex mánuði. Þó svo að undirbúningur sé ekki mjög vel á veg kominn verður að viðurkenna það að auglýsingar og kynning hefur farið fram og að fresta skattinum núna mundi kalla á álíka kynningu. Þá eru einnig mörg fyrirtæki búin að undirbúa sig undir upptöku virðisaukaskattsins um áramótin og það mundi koma sér mjög illa fyrir mörg fyrirtæki ef fresturinn ætti sér stað. Annað er það að ég og minn flokkur mundum vilja fresta skattinum ef það væri á borðinu að verið væri að taka upp tvö virðisaukaskattsstig með þessum skatti. Ef verið væri að taka upp lægri skatt á matvælum og öðrum lífsnauðsynjum og svo hærri skatt á öðrum vörum, þá værum við tilbúnir og mundum krefjast þess ef við fengjum hljómgrunn að fresta þessu og þá kannski ekki um sex mánuði heldur jafnvel um eitt ár.

Jóhannes Geir Sigurgeirsson Hæstv. forseti. Sjálfstæðismenn tala hér um kaos og glundroða. Það getur vel verið að hann sé til staðar en mér heyrist á öllu að hann sé fyrst og fremst í þeirra liði. Þar virðist ástandið vera þannig. En ég ætla aðeins að nefna hér eitt af hinum pólitísku ágreiningsmálum, þeim málum sem eftir er að leysa, þ.e. varðandi eitt eða tvö skattþrep. Það hefur margt breyst frá því að lögin um virðisaukaskatt voru samþykkt árið 1988. Menn hafa gengið í gegnum umræðuna um matarskattinn og ég er sannfærður um að allt hið pólitíska bakland núverandi ríkisstjórnar styður það heils hugar að þarna verði gerð á breyting þegar við þurfum að taka lögin upp núna í vetur og að þrepin verði tvö. Mér finnst öll umræðan benda til þess núna. Ég held hins vegar að ef við viljum höfum við nægan tíma til þess að vinna það fyrir áramót. Og það væri ríkisstjórninni til mikils sóma að gera það og standa þá að fullu við gefin fyrirheit um lækkun matarskatts í tengslum við upptöku virðisaukaskattsins nú um áramót. Það er held ég fátt eitt sem þessi ríkisstjórn gæti gert sem væri henni til meiri vegsauka en að geta staðið við þetta á þennan hátt. Ég er margbúinn að fara í gegnum málið og öll rök að baki þess. Eina leiðin til að við getum staðið við þetta loforð um lækkun matarverðs svo að vel sé er með upptöku á tveim þrepum í skattinum. Og ég treysti því að það verði gert.

Birgir Ísl. Gunnarsson Virðulegi forseti. ,,Flokksstjórn Alþfl. heitir á ráðherra og þingflokk Alþfl. að vinna að því að gildistöku virðisaukaskatts verði frestað til 1. júlí 1990.`` Þetta eru stór orð frá flokksstjórn Alþfl. til ráðherra og þingflokks þess flokks. Þetta eru ekki einhver samtök úti í bæ sem álykta á þennan veg. Þetta er æðsta stofnun Alþfl., eins stjórnarflokksins, æðsta stofnun fyrir utan flokksþing. Það er því alveg ljóst að þetta mál er í uppnámi. Það taka enn margir mark á flokksstjórn Alþfl., undarlegt nokk. Ræða formanns Alþfl., hæstv. utanrrh., sem fór undan í flæmingi hér áðan og reyndi að draga úr þessari samþykkt eins og hann gat, sýnir þó að það er væntanlega helst hann hér sem ekki vill taka mark á samþykkt flokksstjórnar Alþfl. Hann vill augljóslega í þessu máli eins og reyndar mörgum fleiri lúta gagnrýnislaust forustu formanns Alþb. Þegar hann talar finnst mér eins og rödd úr eigin munni, sagði þessi hæstv. ráðherra ekki alls fyrir löngu. Borgfl. mun ekki gráta frestun, segir einn stjórnarflokkurinn. Þeir munu ekki gráta frestun á upptöku virðisaukaskatts. Það er alveg ljóst að uppákoma af þessu tagi nú örfáum vikum áður en þetta mál á að koma til framkvæmda setur málið allt í mikla óvissu og setur málið allt í uppnám. Ég segi fyrir mig að þó ég hafi verið eindreginn stuðningsmaður þess að virðisaukaskattur verði tekinn upp og hafi fallist á þau rök sem með honum mæla, þá tel ég það af hinu góða, ég mundi fagna því ef frestun yrði á því að þessi skattur yrði nú tekinn upp eins og til stendur um næstu áramót. Það er stefnt að því að taka upp 26% virðisaukaskatt, það er stefnt að því að taka hér upp hæsta virðisaukaskatt í heimi. Og þessari skattglöðu ríkisstjórn er ekki treystandi til að taka upp skatt af þessu tagi, henni er ekki treystandi til þess að koma í framkvæmd jafnmikilvægu og umfangsmiklu máli og hér um ræðir.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Hæstv. fjmrh. lét sig hafa það hér áðan í upphafi síns máls að svara fyrirspyrjanda, hv. Halldóri Blöndal, með skætingi. Það er óvirðing við fyrirspurn hv. þm. og einnig er það náttúrlega eins og allir hv. þm. vita háttur hrokafullra valdamanna að tala eins og hæstv. fjmrh. gerði. Það er greinilega aukaatriði hjá hæstv. ráðherra hvernig veigamikil atriði í virðisaukaskatti verða framkvæmd. Það skiptir hæstv. ráðherra engu máli hvernig virðisaukaskattur lendir á atvinnuvegunum eða fólkinu í landinu. Framkvæmd laganna er ekki aðeins tæknilegt atriði eins og hæstv. fjmrh. hélt fram í ræðu sinni áðan. Eftir er að fjalla um veigamikil pólitísk atriði. Það eru tillögur til breytinga á lögunum, svo sem varðandi tvö þrep, skattaprósentu, frestun á innheimtu vegna innflutnings á vörum og einnig mjög veigamikið atriði sem lýtur að útflutningsatvinnuvegunum sem er endurgreiðsla á virðisaukaskatti í sambandi við fiskvinnsluna. Hæstv. fjmrh. talar um það eitt að gefa út reglugerðir. Og hann ætlar sér að innheimta 26% virðisaukaskatt í stað 22% eins og ráð var fyrir gert í upphafi. Nú ætlar ríkisstjórnin að bæta 6 milljörðum kr. ofan á þá 7 milljarða sem hún hefur þegar hækkað skattana á fólkinu í landinu. Á rúmu einu ári stefnir núv. hæstv. ríkisstjórn í það að auka skattabyrði á fólkinu í landinu og atvinnuvegunum um hvorki meira né minna en 13 milljarða kr. Það eru ófyrirleitnir menn við völd á Íslandi, virðulegi forseti. Þeir hirða ekkert um stöðu atvinnuveganna. Þeir hirða ekkert um fólkið. Kjörorð þessara manna er: Allt fyrir völdin. Því mótmælum við hv. þm.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti er nú í nokkrum vandræðum þar sem fjöldi þingmanna er enn á mælendaskrá en hálftímanum um það bil að ljúka. Forseti hefur því ákveðið að lengja þessar umræður til kl. 3 og treystir því að allir þingmenn sem beðið hafa um orðið komist þar með að.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Hér er verið að ræða um ágreining í ríkisstjórn. Nú er ágreiningurinn kominn upp á yfirborðið og hann kemur fram með þeim hætti að ef þetta hefði verið í síðustu ríkisstjórn þá hefði hæstv. utanrrh. orðað það svo að nú hefði hann sett hníf og gaffal í bakið á fjmrh., enda aðalágreiningurinn um matarskattinn. Þessi ágreiningur er þannig kominn upp að mann undrar það að þessir stjórnarflokkar skuli starfa saman. En það hefur líka komið í ljós að núna eru tveir af þeim fjórum þingflokkum sem standa að ríkisstjórninni á því að fresta eigi þessum skatti, þ.e. helmingurinn af ríkisstjórninni vill fresta, hinn helmingurinn vill það ekki. Það er því mikilvægt að úr því verði skorið sem allra fyrst hver afstaða ríkisstjórnarinnar er. Þetta er eitt stærsta mál sem við fjöllum um og það á eftir að skera úr um fjölmörg atriði, um hæsta skattþrep í heimi á virðisaukaskatti, fjölmiðlaskattinn, matarskattinn, endurgreiðslur frá fiskiðnaði, ýmsa þætti sem varða bændur, byggingariðnaðinn og sveitarfélög. Allt er þetta óráðið og enginn veit hvernig það verður. Það er því nauðsynlegt að þessi ríkisstjórn fari frá sem allra fyrst.

Alexander Stefánsson Virðulegi forseti. Þegar lögin um virðisaukaskatt voru hér til afgreiðslu á Alþingi gerði ég grein fyrir atkvæði mínu þannig: ,,Ég er fylgjandi því að taka upp virðisaukaskatt í stað núverandi söluskatts. Það er ljóst að virðisaukaskattskerfið verður því aðeins skilvirkt að undanþágur séu sem fæstar. Með því er hægt að hafa skattprósentuna lægri, jafnvel lægra gjald á matvörur. Í meðferð Alþingis kemur í ljós að ótal mikilvæg atriði í frv. eru ekki frágengin. Jafnframt er búið að setja í frv. fjölmargar undanþágur á aðila sem síst skyldi og vinnur það augljóslega gegn skattinum. Ég tel að skynsamlegast sé að fresta afgreiðslu málsins til næsta þings, skipa milliþinganefnd til að kanna betur hin fjölmörgu vafa- og ágreiningsefni. Að samþykkja frv. með öllum þessum vafaatriðum ófrágengnum tel ég rangt. Ég get því ekki samþykkt þessa málsmeðferð og greiði ekki atkvæði.`` Milliþinganefnd var skipuð. En þessi milliþinganefnd Alþingis hefur alls ekki unnið verkið eins og til stóð. Það sýnir umfjöllun nú síðustu vikurnar. Við framsóknarmenn höfum sett ákveðna kröfu fram til ríkisstjórnarinnar og krafan er sú að það verði tvö stig í virðisaukaskatti, lægra verð á matvælum og þannig verði unnt að fullnægja þeirri kröfu landsmanna að draga úr matarskattinum eins óvinsæll og vitlaus og hann er. Ég tel að ef þetta tekst í ríkisstjórninni þá sé nægur tími til áramóta til að ganga frá þessu máli. En það verður bara að taka ákvörðun um það hvernig á að standa að þessu. Það er það sem vantar og við treystum því að ríkisstjórnin, meðan við ekki vitum annað, standi við það að skera úr um það hvort gengið verður að þessum kröfum eða ekki. Ef það verður er engin þörf á því að fresta gildistöku skattsins. 

Guðmundur G. Þórarinsson Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð. Það er undarlegt að heyra sjálfstæðismenn hefja þessa umræðu undir þeim formerkjum að um sundrungu sé að ræða í ríkisstjórnarflokkunum. Í rauninni er Sjálfstfl. miklu, miklu fleiri flokkar heldur en þeir flokkar sem standa að þessari ríkisstjórn. Sjálfstfl. greinir á um öll grundvallaratriði innbyrðis sem máli skipta í þessu þjóðfélagi. Sjálfstfl. eru líklega ólíkustu regnhlífarsamtök sem eiginlega unnt er að finna þó að víðs vegar væri leitað í heiminum. Takið þið bara grunnatriði þjóðfélagsins eins og fiskveiðistefnu: Hluti flokksins berst fyrir kvótakerfi, hinn hlutinn vill fá auðlindaskatt eða veiðileyfasölu. Takið þið landbúnaðarstefnuna: Hluti berst fyrir því að fá frjálsan innflutning á landbúnaðarafurðum, hinn vill vernda landbúnaðinn og alls ekki leyfa neinn innflutning. Hluti berst fyrir frjálshyggju sem hinn hlutinn hefur megnustu óbeit á. Þannig mætti lengi telja. Það sem hér er um að ræða er ekki ágreiningur um virðisaukaskatt. Menn eru sammála um að koma honum á. Og það er ekkert óeðlilegt í svo viðamiklu máli sem hér er um að ræða þó að menn greini á um það á hvaða tíma hann eigi að taka gildi. Hvort virðisaukaskatti er frestað um fáeina mánuði er auðvitað ekki mál til þess að taka til umræðu á Alþingi undir þeim formerkjum sem hér er gert. Svona mikið mál þarf mikinn undirbúning. Það er stuttur tími til stefnu og það þarf að vanda málið. Ég held að sjálfstæðismenn þekki það sjálfir vegna þeirra áhrifa sem þeir hafa haft á stjórn landsmála að ósjaldan hafa þeir staðið að því að koma fram löggjöf sem hefur verið illa undirbúin og borið í sér marga galla sem hefur þurft að laga eftir á. Það er auðvitað það sem málið snýst um, að gefa sér tíma til að standa að vandaðri löggjöf, en ekki efniságreiningur. Þess vegna er þetta upphlaup hér engan veginn tímabært og algjörlega óþarft og snýst um smáatriði sem ekki skipta máli.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Það er dálítið merkilegt að hlusta á hv. sjálfstæðismenn ræða þessi mál. Þeir tala alltaf um að þessi og þessi skattur sé of hár, en þeir koma ekki með neinar tillögur um það hvað eigi þá að skera niður eða hvernig eigi að ná tekjum upp í ríkissjóð. Sem sagt, allt þeirra tal um þetta er marklaust. Hins vegar kemur mér dálítið óvart það sem sumir hér hafa talað um að það sé ekki búið að taka ákvörðun um tvö skattþrep. Ég veit ekki betur en að það hafi verið ákveðið að þau yrðu tvö og þess vegna var þetta skattþrep hækkað frá því sem áður var talað um upp í 26% til þess að hægt væri að lækka þrepið á brýnustu nauðþurftum almennings. Mér kemur þetta sem sagt á óvart og vil raunar fá á því skýringu.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Það hefur farið fram mikil umræða um það hér á landi að við þurfum að aðlaga marga hluti hjá okkur þeirri staðreynd að innri markaður Evrópu er að verða að veruleika. Og eitt af því sem þar hefur verið horft á er það hvort skattakerfi á Íslandi væri í það miklum tengslum við skattakerfi Evrópu að einhver samsvörun ætti sér stað. Nú liggur það nokkuð ljóst fyrir að samkeppnisiðnaður allur í þessu landi hefur af því verulegan hag að virðisaukaskattur sé upp tekinn. Mér kemur þess vegna verulega á óvart þegar Sjálfstfl. talar nú á þann veg, eða hinir ýmsu fulltrúar hans, að þeir telji virðisaukaskattinn ekki eiga að koma til greina. Satt best að segja verð ég að segja eins og er að ég vorkenni Morgunblaðinu þó nokkuð mikið að þurfa að túlka stefnu slíks flokks sem segir eitt í dag og annað á morgun. Það liggur nefnilega fyrir í þingskjölum Alþingis að þessi flokkur studdi virðisaukaskattinn, studdi það að hann yrði lagður á. Nú þarf flokkurinn ekki aðeins á því að halda að málgagn flokksins, Morgunblaðið, geri grein fyrir því hvers vegna þeir studdu skattinn, heldur einnig að koma með skýringu á því hvers vegna þeir hafi yfirgefið þá skoðun. Og það verður að vera einhver merkilegri skýring en sú að þeir séu í stjórnarandstöðu í dag, sú skýring dugar ekki. Ég hygg því að atvinnurekendur í landinu hljóti að spyrja Sjálfstfl. að því hver sé stefna þeirra í skattamálum. Vilja þeir hafa allt annað skattakerfi á Íslandi en er í Evrópu? Er það þannig sem þeir vilja að Íslendingar búi sig undir sameiginlegan markað? Við þessu verða að fást svör. Það þýðir ekkert að koma hér fram sem hið sterka afl íslenskra stjórnmála með allt niður um sig í þeim efnum hvernig skattakerfi þeir vilji hafa. Flokkur af þessari stærð hlýtur að verða að bera þá ábyrgð hvort sem hann er í stjórn eða stjórnarandstöðu að hann hafi stefnu í skattamálum. Allt annað er út í hött og menn skyldu ekki gera ráð fyrir því að íslensk alþýða sé svo óábyrg að hún telji að það sé farsælt fyrir nokkra þjóð að hafa flokk við völd sem ekki treystir sér til að segja frá því hvernig stefnu hann vill hafa í skattamálum.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Þegar virðisaukaskatturinn tekur gildi verður það stórfelld hagsmunabót fyrir íslenskan útflutning og samkeppnisiðnað. Vilja menn fresta því að útflutningsgreinar og samkeppnisiðnaður fái slíka hagsmunabót? Þegar virðisaukaskatturinn verður tekinn upp verður stigið veigamikið skref í því að laga Ísland að þróun Evrópumarkaðarins. Vilja menn fresta þeirri aðlögun? Mér skilst ekki. Sjálfstæðismennirnir kalla hér í salnum: Prósentan, prósentan, prósentan. Og þeir segja hér í ræðustólnum: Við viljum miklu lægri prósentu. Já, við skulum tala um það, ef Sjálfstfl. hefur þá manndóm til að leggja fram tillögur um það hvar Sjálfstfl. vill skera niður í ríkisútgjöldunum sem nemur 5--6 milljörðum kr. Það hefur Sjálfstfl. auðvitað ekki manndóm til að gera. En hann mun hafa tvö tækifæri fram að jólum til þess að leggja fram þær tillögur hér á Alþingi ef það á að taka mark á honum, bæði þegar frv. til fjáraukalaga verður afgreitt og þegar fjárlagafrv. verður afgreitt. Það er rangt, hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson, að skatttekjur ríkisins verði auknar um 6 milljarða á næsta ári. Og það er vont til þess að vita að jafnvandaður maður skuli fara með annað eins rugl vegna þess að skatttekjur ríkisins munu minnka á næsta ári um 1300 millj. kr. Það er staðreyndin sem hefur verið kynnt hér hvað eftir annað á hv. Alþingi. 

Guðmundur H. Garðarsson (um þingsköp) : Virðulegur forseti. Ég vil fá að leiðrétta. Í fyrsta lagi: Sjálfstfl. hefur ekki lagst gegn því að virðisaukaskattur kæmi til framkvæmda hérlendis. En hann leggur áherslu á að það sé gert með þeim hætti að framkvæmdin sé traust og örugg. Í öðru lagi, virðulegi forseti, vil ég gera athugasemd við það sem hæstv. fjmrh. sagði í sambandi við prósentuna. Að hækka virðisaukaskatt úr 22% upp í 26% þýðir aukningu upp á 6 milljarða, enda kom það fram í ræðu hæstv. fjmrh., þannig að það var rétt sem ég sagði í ræðu minni hér áðan að þessi prósenta þýðir 6 milljarða hækkun, skattaíþyngingu ekki aðeins á atvinnuvegina heldur á fólkið í landinu. Það er meginatriði að sú umfjöllun fari fram hér á hinu háa Alþingi áður en það verður ákveðið endanlega hver skattprósentan á að vera.

Eyjólfur Konráð Jónsson (um þingsköp) : Virðulegur forseti. Hér kom fram áðan ákveðin fyrirspurn til hæstv. fjmrh. af hálfu eins aðalstuðningsmanns og tryggasta þessarar ríkisstjórnar, hv. þm. Stefáns Valgeirssonar. Mér finnst það ekki við hæfi að ráðherrann svari ekki þeirri fyrirspurn og mér finnst eðlilegt að gefa honum --- og ég veit að allur þingheimur mun fallast á það að hann fái aukatíma til að svara þessum stuðningsmanni sínum og þarf ég varla að rekja hver fyrirspurn hans var. Hún var um það hvort það hefði ekki verið ákveðið að hækka skattprósentu virðisauka í 26% þar sem ættu að vera tvö skattstig og annað ætti þá að vera lægra, fá þá að vita hvert það lægra skattstig er sem fyrirhugað er eða hvort þetta sé einhver misskilningur af hálfu hv. þm. Stefáns Valgeirssonar, sem ég trúi nú ekki að sé.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Ég þakka fyrir. Mér vannst ekki tími til að svara því hér áðan. Það er auðvitað alveg ljóst og hefur komið fram opinberlega að innan hv. ríkisstjórnar, á milli þingflokka ríkisstjórnarinnar hefur verið gert samkomulag um það að þegar virðisaukaskatturinn verður tekinn upp þá verður reiknaður 13% virðisaukaskattur á framleiðslustiginu, á kjöt, mjólk, innlent grænmeti og fisk, þannig að það verður annars vegar 26% almennt stig og síðan reiknað 13% stig á framleiðslustiginu á þessar vörur.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál þegar hæstv. fjmrh. kemur upp og tekur þátt í umræðum af þessu tagi og fer rangt með, svarar með öðrum hætti en hann gerði í sjónvarpi nú fyrir tveim dögum sem sýnir með öðrum hætti í hversu mikilli sjálfheldu hin pólitíska umræða er hér á Alþingi, þegar ráðherrar fást ekki til að svara efnislega þeim spurningum sem fyrir þá eru lagðar. Í sjónvarpi var hann spurður að því hvernig þetta mál stæði. Þá sagðist hann hafa lagt fram skýrslu til allra þingflokka fyrir rúmlega hálfum mánuði og óskað eftir því að þeir svöruðu þeim pólitísku atriðum sem þar kæmu fram en Alþfl. hefði ekki svarað þessum spurningum. Síðan sagði hann, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það stendur ekkert á tæknilega undirbúningnum, en það stendur á pólitískum svörum og hinir stjórnarflokkarnir eru tilbúnir að leggja þau fram.`` Þetta sýnir okkur auðvitað að það er rangt að sú verkáætlun sem lögð var fram í vor standist. Ég fullyrði líka, og ég veit að hæstv. fjmrh. staðfestir að ég fer með rétt mál, þegar ég upplýsi hér að sú fundaáætlun sem gerð hafði verið í milliþinganefndinni hefur ekki staðist og þær reglugerðir, sem hann er nú að lýsa að eigi að leggja fram á morgun og í næstu viku, hafa ekki verið lagðar fyrir á fundi í milliþinganefndinni, þannig að sú verkáætlun hefur ekki staðist að láta þessa nefnd fylgjast með þeim verkum sem unnin hafa verið. 

Flm. (Egill Jónsson) Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 44 till. til þál. um jöklarannsóknastöð á Íslandi. Till. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að hlutast til um í samráði við Háskóla Íslands, Jöklarannsóknafélagið og Orkustofnun að gerðar verði tillögur að stofnun rannsóknastöðvar í jöklavísindum á Íslandi.`` Till. fylgir grg. og sérstaklega nákvæmt fskj. frá tveimur jarðvísindamönnum, þeim Freysteini Sigurðssyni og Guðmundi Ómari Friðleifssyni. Grg. og fskj. skýra nákvæmlega hvað hér er átt við. En til viðbótar vil ég þó leyfa mér að fara nokkrum orðum um þetta mál. Ísland hefur gjarnan verið kennt við eld og ísa og er sú samlíking sannarlega ekki ný af nálinni. Þessir tveir örlagaþættir hafa meiri áhrif á útlit landsins heldur en nokkrir aðrir og hafa verið meira ráðandi um líf og afkomu íslensku þjóðarinnar en nokkrir aðrir náttúruþættir í fari landsins, enda er sérstaða Íslands augljós í þessum efnum. Einn tíundi hluti þess er hulinn jöklum. Hér er því um að ræða það land sem hefur mestu jökla þegar frá eru tekin heimskautalöndin. Og á Íslandi er stærsti jökull í byggðu landi utan heimskautalandanna, Vatnajökull. Það er því ekki að ófyrirsynju að áhugi Íslendinga, bæði lærðra og leikra, sé mikill á þessum aðstæðum í náttúrufari landsins, enda eiga jöklavísindi langa sögu að því er varðar sambýli fólksins við landið. Það má ekki gleyma því að í jöklarannsóknum hefur áhugi almennings á Íslandi verið sérstaklega mikill og má í þeim efnum sérstaklega minna á störf Jöklarannsóknafélagsins sem menn þekkja sem verðmætt innlegg í þá umfjöllun. Nú hefur það verið svo að áhugi og umræða um náttúrufar, verndun náttúrunnar, hefur farið mjög vaxandi ekki einungis hér á landi heldur víða um lönd. Og það er vissulega mikil þörf á því, ekki síst hér á Íslandi, að menn kunni góð skil á náttúrusögu landsins. Vissulega hafa ýmis mál verið rædd á undanförnum mánuðum og árum í þeim efnum sem bera þess vott að menn hafa ekki tekið eins mikið tillit til hinna stórvirku náttúruafla og ástæða væri til. Þetta er nú, virðulegi forseti, eins og ég sagði áðan, greinilega fram sett í fskj. með till. sem birtist hér í fjórum köflum og er meira að segja það víðtækt að sérstaklega er getið um hugsanlegan kostnað við þessa rannsóknastöð. Hygg ég að það sé ekki algengt í þáltill., sem gerir þó ekki ráð fyrir stærri skrefum en hér er lagt til, að mál sé skýrt jafnítarlega að þessu leyti. Ég lýk því máli mínu með því að vísa sérstaklega til þessa fylgiskjals. Mér þykir líka vert að það komi hér fram að frá því að ég lagði fram þessa tillögu á Alþingi hef ég fengið spurnir af því að meðal náttúrufræðinga, og sérstaklega þá þeirra sem hafa áhuga á jöklarannsóknum, hefur komið fram mikill áhugi fyrir þessum tillöguflutningi. Það staðfesta bæði bréf sem mér hafa borist og önnur samtöl. Ég er þess vegna enn þá sannfærðari um það að hér er um gott mál að ræða eftir þessi viðbrögð en jafnvel áður var. Ég vil svo að lokinni þessari umræðu, virðulegi forseti, leggja til að þessari tillögu verði vísað til síðari umr. og allshn.

Flm. (Hreggviður Jónsson) Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir till. til þál. um könnun á vinnubrögðum löggiltra endurskoðenda og er flm. ásamt mér hv. þm. Ingi Björn Albertsson. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta fara fram könnun á vinnubrögðum löggiltra endurskoðenda í landinu með það fyrir augum að þau verði samræmd á þann hátt að viðunandi verði fyrir viðskiptalífið, bankastofnanir og allan almenning í landinu. Alþingi ályktar enn fremur að á grundvelli könnunarinnar verði lög og reglur um endurskoðun og reikningsskil hér á landi endurmetin og endurbætt þannig að tryggt verði samræmi í vinnubrögðum og lágmarksöryggi fyrir notendur íslenskra reikningsskila.`` Í greinargerð kemur fram eftirfarandi: Fram hefur komið að hættulega mikið ósamræmi virðist nú vera í vinnubrögðum löggiltra endurskoðenda á Íslandi, einkum að því er reikningsskil fyrirtækja varðar. Í störfum sínum við gerð reikningsskila fyrirtækja styðjast endurskoðendur við svonefndar leiðbeinandi reglur og miða vinnubrögð sín við hugtak sem þeir nefna ,,góða reikningsskilavenju``. Í nýútkominni skýrslu um rannsóknar- og ákærumeðferð Hafskipsmálsins svonefnda, sem Ragnar Kjartansson, fyrrum stjórnarformaður félagsins, hefur tekið saman, birtast niðurstöður úr mjög athyglisverðri athugun sem Ragnar hefur gert á 60--70 ársreikningum íslenskra fyrirtækja frá síðustu árum. Meðal þeirra fyrirtækja eru flest stærstu og þýðingarmestu fyrirtæki landsins, svo sem SÍS, Flugleiðir, Arnarflug, Eimskip, öll olíufélögin, vátryggingafélög, allir bankar, ýmsir sparisjóðir, fjármögnunarfyrirtæki, opinberar stofnanir, sjávarútvegsfyrirtækin Grandi, Skagstrendingur og fjölmörg önnur, Landsvirkjun, hitaveitur, Álafoss, KEA og fleiri kaupfélög, svo og ýmis einkafyrirtæki. Athugun þessi er vönduð og samviskusamlega unnin og niðurstöður hennar eru merkilegar, koma á óvart og eru um margt ógnvekjandi því að fram kemur að ósamræmi við gerð þessara ársreikninga er mjög mikið. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál því að ætlast verður til að almenningur, bankastofnanir og þeir sem stunda viðskipti geti treyst ársreikningum fyrirtækja og vinnubrögðum endurskoðenda sem gengið hafa undir hæfnispróf til að mega sinna þessum störfum og hafa réttindi og skyldur opinberra sýslunarmanna samkvæmt leyfi sem fjármálaráðherra gefur út. Sérstaklega er það alvarlegt og umhugsunarefni að mikið ósamræmi sé í vinnubrögðum endurskoðenda við ársreikninga þeirra fyrirtækja sem eru með hlutabréf sín til sölu á almennum markaði. Þannig kemur fram að ekki er samræmi í gerð ársreikninga ýmissa þeirra fyrirtækja sem hvað mest hafa selt hlutabréf sín á hlutabréfamarkaðnum hér á landi. Má þar nefna fyrirtæki, svo sem Flugleiðir, Eimskip og Skagstrending og meðal bankanna Iðnaðarbanka, Verslunarbanka og Útvegsbanka. Fjallað er um öll þessi fyrirtæki í skýrslunni og þar kemur fram að reikningsskil þeirra eru ekki samræmd en á sama tíma ganga hlutabréf í þeim kaupum og sölum á mörkuðunum. Þetta er hættulegt og getur grafið undan þeim vísi sem þó er að myndast að hlutabréfamarkaði hér á landi og er bráðnauðsynlegur. Sú athugun á reikningsskilum íslenskra fyrirtækja, sem hér er vitnað til, kallar á víðtæka athugun af hálfu stjórnvalda á þessum málum þannig að unnt verði að gera endurbætur á lögum til þess að tryggja gæði þeirrar vinnu sem unnin er af löggiltum endurskoðendum. Vert er að hafa í huga mikilvægi þess að reikningsskil fyrirtækja séu vönduð og rétt. Á þeim grundvallast ekki aðeins skattlagning á fyrirtæki, heldur getur afkoma einstakra fyrirtækja og atvinnugreina í heild haft margháttuð áhrif á verðlag í landinu og þar með á kaupmátt almennings, t.d. þegar heilar atvinnugreinar krefjast hækkana á vörum sínum og þjónustu vegna slæmrar afkomu. Hér á eftir verða nefnd fáein dæmi um þá ringulreið sem virðist nú ríkja í reikningsskilum íslenskra fyrirtækja. Dæmin eru sótt í skýrslu Ragnars Kjartanssonar og vekja upp margar spurningar um áreiðanleika ársreikninga fyrirtækja almennt og kalla á svör um það hvort íslenskir endurskoðendur hafi lent á villigötum í túlkun sinni á hugtakinu ,,góðri reikningsskilavenju``, en skýrsluhöfundur heldur því fram að um túlkun á því hugtaki sé nú svo komið að ekkert sé fast í hendi í þeim efnum. Ef það reynist rétt vera er ljóst að Alþingi getur ekki við svo búið látið standa. 1. Endurskoðendur virðast ekki geta komið sér saman um vinnubrögð við meðferð á gengistapi hjá fyrirtækjum. Félag löggiltra endurskoðenda gaf út um síðustu áramót leiðbeiningar um það hvernig færa skyldi gengistap sem varð vegna 4--5% gengisfellingar í ársbyrjun 1989. Oft er um miklar fjárhæðir að ræða. Sumir endurskoðendur færa gengistapið undir árið 1988, aðrir undir árið 1989 og enn aðrir sitt á hvað eftir fyrirtækjum. Alvarlegasta dæmið um þetta er að sá maður, sem er formaður fagnefndar hjá félagi endurskoðenda og hvatti félagsmenn til að gæta varúðar og færa gengistap vegna gengisfellingar í ársbyrjun 1989, fór ekki að eigin ráðum þegar hann endurskoðaði ársreikning Landsvirkjunar. Með þessu sýndi hann eiginfjárstöðu Landsvirkjunar betri sem nam heilum milljarði króna en hún var í raun. Dæmi eru um að sama endurskoðunarskrifstofa noti árslokagengi hjá nokkrum stórfyrirtækjum sem vitnað er til í könnuninni, en ekki hjá öðrum stórfyrirtækjum þannig að afkoma og staða þessara fyrirtækja verður engan veginn sambærileg. Almenningur á enga möguleika á að botna í þessum vinnubrögðum. 2. Íslensk reikningsskil eiga að taka mið af þeim verðbólguaðstæðum sem eru í landinu. Þess vegna er beitt endurmati á fjármunum sem á að vera samræmt að öllu leyti. En fyrrnefnd athugun á 60--70 fyrirtækjum leiðir í ljós að 19 mismunandi aðferðum var beitt. 3. Fjölmennustu almenningshlutafélög landsins, eins og Eimskip og Flugleiðir, virðast hafa leyft sér að breyta og umsnúa reikningsskilaaðferðum sínum með margvíslegum hætti á undanförnum árum. Hugmyndaflug við þá iðju hefur á köflum verið ótrúlegt, einkum hjá Flugleiðum, sem m.a. hafa reiknað inn í sinn ársreikning verðbólgu í öðrum löndum þegar það hefur þótt henta. 4. Ársreikningur Seðlabanka Íslands er ekki einu sinni traustvekjandi. Sjálft Seðlabankahúsið við Kalkofnsveg er ekki fært þar til eignar frekar en það væri ekki til. Það var fært til gjalda á byggingartíma eins og tíðkast um alla fjármuni bankans, að því er virðist til að sýna afkomu og stöðu hans verri en hún raunverulega er. 5. Endurskoðendur eiga að hafa samræmdar reglur við eignafærslu varanlegra rekstrarfjármuna sem ganga út á að færa upphaflegt kostnaðarverð fjármunanna, að viðbættu árlegu endurmati og að frádregnum afskriftum. Dæmi hafa fundist um að vikið hefur verið frá þessu til að sýna eignastöðu fyrirtækja betri en hún raunverulega er. Þannig er um eitt af stærstu togarafyrirtækjum landsins. Þar hefur endurskoðandi fyrirtækisins hækkað verð togaranna um 140 milljónir króna umfram það sem talið er eðlilegt. Fram kemur að deilur eru uppi innan Félags löggiltra endurskoðenda um málið og hefur því verið skotið til úrskurðar hjá fagnefnd í félaginu sem hefur samþykkt vítur á þann endurskoðanda sem hækkuninni beitti. Þannig er kominn upp opinber ágreiningur innan félagsins um vinnubrögð sem hlýtur að teljast alvarlegt mál og rýra traust manna á stétt endurskoðenda. 6. Dæmi er nefnt um að fyrirtæki leyfi sér að ganga svo langt að færa hjá sér sem eign fiskinn í sjónum til að sýna betri rekstrarafkomu og eiginfjárstöðu. Þá er um að ræða að keyptur kvóti er eignfærður og ætlaður til afskrifta á fimm árum, enda þótt lög um stjórn fiskveiða renni út á næsta ári án þess að nokkur viti hvað tekur þá við. 7. Ýmis dæmi eru nefnd um ekkert samræmi í meðferð eftirlaunaskuldbindinga hjá mismunandi fyrirtækjum, þar á meðal bönkum og ekki síst hjá ríkisbönkum. Hleypur þar oft á hundruðum milljóna. 8. Sýnt er fram á alvarlegt ósamræmi við birgðamat hjá fiskvinnslufyrirtækjum vítt og breitt um landið. Það er auðvitað athyglisvert þegar þess er gætt að afkoma fiskvinnslunnar hefur ákaflega mikil áhrif á gengisskráningu og þar með afkomu fólks og kaupmátt í landinu. 9. Svo virðist sem endurskoðendur hafi ýmsar ólíkar aðferðir við að færa gengistap í ársreikninga fyrirtækja. Áður var nefnt að þeir hafa í ýmsum tilvikum sína hentisemi við færslu gengistaps um síðustu áramót. Dæmi er um að þeir hafi tekið upp á því að mynda svonefndan ,,gengisjöfnunarsjóð`` hjá hitaveitu þar sem þeir töldu gengistapið ekki nægilegt. Þannig var hagnaður hitaveitunnar minnkaður um hundruð milljóna það árið --- sem ætti að hafa auðveldað forsvarsmönnum umræddrar hitaveitu að knýja fram hækkanir á þjónustugjöldum sínum! En það merkilega er að sama endurskoðunarfyrirtæki sá ástæðu til að ganga með öðrum hætti frá ársreikningi fyrir hitaveitu sem var að öllu leyti sambærileg --- nema hún var rekin með tapi, en þá þurfti ekki að mynda neinn ,,gengisjöfnunarsjóð`` til að eyða hagnaði þar sem tap var á hitaveitunni. Hætt er við að ekki verði gerður mikill vitrænn samanburður á afkomu og stöðu þessara tveggja hitaveitna. Spyrja má hvaða áhrif það hafi á þjónustugjöld þessara stofnana.`` Ég vil vekja athygli á því að eftir að ég samdi grg. hef ég fengið upplýsingar um að það mun vera svo að umrætt endurskoðunarfyrirtæki hefur notað sömu aðferð við þá hitaveitu sem nefnd er hér að framan og vil ég leiðrétta það hér og nú. ,,Fleiri dæmi verða ekki nefnd þó að af miklu sé að taka. Framangreind upptalning hlýtur að sýna Alþingi að hér verður að taka í taumana umsvifalaust.`` Niðurstaða mín er sú að ósamræmið og eftir atvikum hentistefna lýsi sér m.a. í þessum atriðum hér: 1. Í því að allt að 19 mismunandi endurmatsaðferðum eigna í efnahagsreikningi er beitt. Engin þeirra gefur sömu eigin niðurstöðu en allar eru sagðar gefa glögga mynd af efnahagsreikningi og byggjast á góðri reikningsskilavenju. 2. Í stórfelldu ósamræmi í afskriftatíma hliðstæðra eigna er gefa mismunandi mynd af efnahagsstöðu og samanburði á milli rekstraraðila. 3. Ringulreið á mati á eftirlaunaskuldbindingum og færslumáta. 4. Er ósamræmi í mati og færslumáta birgða framleiðslugreina, m.a. í fiskvinnslunni. 5. Um er að ræða stórfelldan rugling endurskoðenda við bókun gengistryggðra eigna og skulda sem kemur fram í mismunandi uppgjörsgengi um áramót og hentistefnukenndri tilraunastarfsemi með gengisjöfnunarreikninga. 6. Komið hefur í ljós skortur á samræmdum reglum um mat á stofn- og langtímakostnaði sem hefur leitt af sér handahófskennt mat á skilgreindum kostnaði, afskriftatíma hans og fleiru. 7. Um er að ræða handahófskennda meðferð kaupleigusamninga sem eru ýmist innan eða utan efnahagsreikninga. 8. Einnig er um að ræða handahófskennda meðferð viðskipta- og skattavildar í eignamati. 9. Áritanir löggiltra endurskoðenda á ársreikningum virðast oft vera villandi eða eftir atvikum of staðlaðar. 10. Jafnframt eru oft ónógar skýringar með ársreikningum og iðulega ekki í samræmi við fyrirmæli í lögum. 11. Svo er að sjá sem marklaust mat sé á rekstrarhæfni í reikningsskilum og skortur á viðmiðunarreglum um hvenær starfsemi telst rekstrarhæf og hvenær ekki. Hæstv. forseti. Í nútímaþjóðfélagi þar sem rekstur fyrirtækja er svo mikilvægur og skiptir hvern þegn þjóðfélagsins afar miklu er töluvert áríðandi að reikningsskil fyrirtækja séu samræmd og niðurstöður reikninga séu sýndar með sama hætti. Engu skiptir hvort um er að ræða einkafyrirtæki, samvinnufyrirtæki eða opinber fyrirtæki. Eins og rakið hefur verið hér að framan er ærið mikið ósamræmi og ruglingur í vinnubrögðum löggiltra endurskoðenda við reikningsskil. Alþingi hlýtur í þessu efni að taka á málinu og setja ákveðnar reglur til öryggis fyrir notendur íslenskra reikningsskila. Hæstv. forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og allshn. Sþ.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Það þarf ekki að koma nokkrum manni á óvart að tillaga sem þessi skuli vera flutt hér á hinu háa Alþingi. Ástæða þess er fyrst og fremst skýrsla sú sem Ragnar Kjartansson tók saman um íslensk reikningsskil og störf endurskoðenda sem leiddi það í ljós að víða virðist pottur brotinn í störfum þeirra. Ég ætla ekki að leggja mat á það hvort allt er satt og rétt sem fram kemur í skýrslunni, en bendi þó á að ekkert af höfuðatriðum skýrslunnar hefur verið hrakið með neinum rökum þrátt fyrir nokkra opinbera umfjöllun. Því er það skylda okkar að taka málið hér upp og fara fram á endurmat á störfum endurskoðenda. Það endurmat verður hins vegar að fara fram með opnu og jákvæðu hugarfari en ekki því hugarfari sem mér hefur þótt bera lítillega á, að verið sé að ráðast að einni tiltekinni stétt manna. Það er alrangt og reyndar tel ég að endurskoðendur og notendur íslenskra reikningsskila ættu að fagna því að málefni þeirra skulu vera til umræðu á jákvæðan og uppbyggilegan hátt, enda getur ekkert nema gott komið út úr endurmati sem þessu. Enda segir skýrsluhöfundur svo á bls. 9 í skýrslu sinni, með leyfi forseta: ,,Tilgangur þessarar umfjöllunar er ekki sá að kasta rýrð á endurskoðendur sem vissulega þurfa þó að samræma vinnubrögð sín og aðferðafræði. Höfundur er miklu fremur að benda á vanda endurskoðenda, þversagnir í störfum þeirra og að hugtakið ,,góð reikningsskilavenja`` er því sem næst orðið tómt og skyldi notað sparlega án samræmdrar skilgreiningar.`` Hæstv. forseti. Stefán Svavarsson endurskoðandi sem ritað hefur nokkuð um málefni endurskoðenda undanfarið segir m.a. eftirfarandi í fyrri skrifum sínum um tiltekið reikningsskiladómsmál í Bandaríkjunum, með leyfi forseta: ,,Það sem kviðdómurinn, dómarinn og margir aðilar sem um málið fjölluðu áttuðu sig ekki á var að höfuðpaurinn og aðalsökudólgurinn í málinu gengur laus og hefur ekki enn verið sakfelldur. Nafn þessa þrjóts er ,,góð reikningsskilavenja``.`` Í svipaðan streng tekur Sigurður H. Pálsson, viðskiptafræðingur og löggiltur endurskoðandi, í grein í tímariti um endurskoðun þar sem hann ritar um áritanir og ábyrgð endurskoðenda, en hann segir, með leyfi forseta: ,,Góð endurskoðunarvenja er nefnilega nánast óskilgreint fyrirbæri á Íslandi.`` Þetta er mergurinn málsins. Góð samræmd reikningsskilavenja virðist í rauninni ekki til. Hugtakið er þvælt og í meira lagi teygjanlegt og úr því þarf að bæta, og er það m.a. tilgangurinn með tillögu þessari. Ég vona á hinn bóginn að rangt sé með farið hjá skýrsluhöfundi á bls. 16 þar sem hann segir, með leyfi forseta: ,,Viðmælendur úr hópi löggiltra endurskoðenda hafa tjáð RKj að áberandi vilji sé innan greinarinnar að gefa ekki út skýrar reglur. Þær megi eingöngu vera leiðbeinandi, helst loðnar, þannig að svigrúm skapist til frávika.`` Fyrir mitt leyti get ég verið því sammála að ákveðið svigrúm þarf að vera til staðar, en reglur verða að vera skýrar og öll frávik frá þeim innan skilgreindra marka. Á hinn bóginn er það alvarlegt mál ef það er almennur vilji endurskoðenda að viðhalda því ástandi sem nú virðist vera til þess eins að geta farið með reikningsskil nánast eftir eigin hentisemi. Það er gersamlega óviðunandi ef rétt er. Hæstv. forseti. Um störf endurskoðenda er fjallað í lögum um löggilta endurskoðendur og í lögum um hlutafélög. Löggiltir endurskoðendur hafa sjálfir mótað starfsreglur sínar með svonefndum leiðbeinandi reglum um reikningsskil og endurskoðun. Íslensk reikningsskil taka mið af ákveðnum reglum sem gera ráð fyrir verðbólguaðstæðum. Á því var byrjað fyrir u.þ.b. 10 árum í kjölfar nýrra skattalaga sem gerðu ráð fyrir endurmati eigna og reiknuðum tekjum eða gjöldum vegna verðlagsbreytinga. Upptaka þeirra var mikil bylting í íslenskum reikningsskilum. Síðar komust endurskoðendur að því að þessi skattalagaaðferð var ekki nógu nákvæm, m.a. vegna þess að hún tók ekki mið af atburðum sem gerðust innan viðkomandi árs heldur einungis stöðu í byrjun árs. Því voru teknar upp svonefndar fráviksaðferðir sem fyrst voru aðallega notaðar hjá stærri fyrirtækjum en hafa síðan breiðst út. Sá vandi sem nú blasir við virðist einkum felast í því að sumir endurskoðendur hafa túlkað þessar reglur í ýmsar áttir og svo virðist sem á stundum gæti hentistefnu í þeim skilgreiningum, þ.e. að verið sé að freista þess að sýna aðra niðurstöðu í rekstrarafkomu eða fjárhagsstöðu fyrirtækja og stofnana þannig að ýmist geti verið um það að ræða að sýna betri eða verri stöðu, allt eftir því hvað kemur fyrirtækinu eða stofnuninni betur. Um þetta er tekinn fjöldi dæma í títtnefndri skýrslu Ragnars Kjartanssonar. Hæstv. forseti. Það er alvarlegt mál ef endurskoðendur, eða hluti stéttar þeirra, hafa brugðist því trausti sem þeir hingað til hafa notið. Þeim hefur verið treyst til þess að móta samræmd vinnubrögð til notkunar í greininni. Þau vinnubrögð þurfa að vera stöðluð og samanburðarhæf á milli fyrirtækja, á milli ára og milli atvinnugreina og þeim þarf að vera hægt að treysta fullkomlega. Löggjafinn á að blanda sér inn í þetta mál og láta fara fram endurskoðun á þeim lögum sem að þessu snúa, þ.e. lögum um hlutafélög og lögum um löggilta endurskoðendur. Lögin þurfa og eiga að vera það skýr að þau taki af öll tvímæli þannig að ekki sé nokkur hætta á losarabrag í íslenskum reikningsskilum. Vel mætti hugsa sér að ráðherra gæfi út nákvæmar reglugerðir um störf endurskoðenda. Lögin þurfa hins vegar að vera það skýr að ljóst á að vera ef um lögbrot er að ræða og hver hugsanleg viðurlög geti verið. Frá því að við lögðum fram þessa tillögu hafa ýmsir endurskoðendur komið að máli við okkur til þess að koma sínum skoðunum og viðhorfum á framfæri. Margir þessara manna hafa lagt á það áherslu að innan stéttar löggiltra endurskoðenda, sem telur um 200 manns, séu mjög skiptar skoðanir og talsverður ágreiningur um málið. Nokkrir hafa bent á að gagnrýni Ragnars Kjartanssonar beinist einkum að fáum en stórum aðilum í greininni. Þeir segja að allmargir endurskoðendur séu í rauninni sammála gagnrýni Ragnars og hafi um langt skeið verið óánægðir með hvað menn hafa leyft sér að ganga langt í skilgreiningu á reikningsskilum íslenskra fyrirtækja að því er virðist eftir eigin höfði. Talsverður fjöldi endurskoðenda, einkum á smærri stofunum, beita ógjarnan þessum umdeildu aðferðum og hafa illa sætt sig við þá ringulreið sem komið hefur verið á. Einn viðmælandi minn lét í ljós þá skoðun að þeir stóru teldu sig yfir alla gagnrýni hafna og að smærri aðilar ættu einfaldlega að aðlaga sig stefnu stóru stofanna. Aðrir töldu skýrslu Ragnars Kjartanssonar orð í tíma töluð og eitthvað það merkilegasta sem tekið hefur verið saman um þennan málaflokk um langt skeið, enda hefur hún orðið tilefni talsverðra skoðanaskipta. Það er ekki óþekkt á Vesturlöndum að komið hafa upp vandamál vegna starfa endurskoðenda, þannig að löggjafarvaldið hafi orðið að taka í taumana. Til að mynda kom upp mikil óánægja með störf löggiltra endurskoðenda í Bandaríkjunum. Það leiddi til þess að lagafyrirmæli voru gerð miklu skýrari og vinnureglur endurskoðenda voru settar í mun fastari skorður í lögum og reglugerðum. Það sama gæti gerst hér og orðið niðurstaða þeirrar könnunar sem við erum hér að mælast til að gerð verði. Hæstv. forseti. Eitt af því sem blandast óhjákvæmilega inn í þetta mál er sú staðreynd að hér á landi er verið að vinna að því að efla hlutabréfamarkað. Það er m.a. stefna stjórnvalda að hvetja almenning til þátttöku í atvinnulífinu með kaupum á hlutabréfum fyrirtækja og renna með því styrkari stoðum undir atvinnulífið í landinu. Vísir að hlutabréfamarkaði hefur verið að myndast og hafa hlutabréf allnokkurra fyrirtækja gengið kaupum og sölum hjá virtum fyrirtækjum og haft skráð markaðsverð. Það sjá því allir hversu mikilvægt það er að reikningsskil þeirra fyrirtækja sem hafa skráð gengi á hlutabréfamörkuðunum séu örugg og hafin yfir alla gagnrýni, en meðal þeirra eru nú fyrirtæki sem sum voru um síðustu áramót gerð upp miðað við gengi 31. des. 1988 og önnur sem voru gerð upp miðað við gengi skráð 3. jan. 1989, eftir 4--5% gengisfellingu sem varð um áramótin. Mismunurinn á þessum tveimur aðferðum getur munað tugum og jafnvel hundruðum milljóna í afkomu þessara fyrirtækja. Og þá geta menn spurt sem eru að kaupa og/eða selja hlutabréf á mörkuðunum hvor aðferðin er rétt og hvor er röng. Varla geta þær báðar verið réttar. Spyr sá sem ekki veit. Auðvitað er þetta afleiðing ósamræmdra vinnubragða sem endurskoðendur hafa sjálfir kallað yfir sig. Dæmi hefur verið nefnt um útgerðarfyrirtæki sem hækkaði verð togara sinna um 140 millj. kr. umfram það sem flokkast undir viðurkenndar aðferðir við reikningsskil. Með því var eiginfjárstaða fyrirtækisins sýnd betri sem nam sömu fjárhæð. Þetta fyrirtæki er skráð með hlutabréf sín á hlutabréfamörkuðum og væntanlega er fólk að kaupa það upp. Ætli fólk viti hvernig staðið er að reikningsskilum á þeim bæ og hvaða áhrif þetta getur haft á verðgildi hlutabréfanna? Þarna er verið að leika hættulegan leik því eitt alvarlegt slys á þessum vettvangi getur tafið stórlega fyrir nauðsynlegri framþróun á okkar ófullkomna verðbréfamarkaði. Það er eitt af hlutverkum Alþingis að gæta hagsmuna þegnanna. Þess vegna er það skylda okkar að benda á það þegar verið er að möndla með afkomu fyrirtækja, þannig að niðurstöður geti jafnvel haft áhrif á verðlag í landinu. Sá möguleiki er vissulega til staðar því hér getur allt eins verið um að ræða fyrirtæki sem þarf að sækja til yfirvalda til að fá leyfi fyrir hækkun á vörum sínum eða þjónustu og ef niðurstöðutölur ársreiknings sýna annað en rétt er getur það haft áhrif á hækkanaheimildir til fyrirtækisins eða stofnunarinnar og við það rýrt kaupmátt fólksins í landinu að óþörfu. Hæstv. forseti. Ég á töluvert eftir að ræðunni. Ég veit ekki hvort ég má syndga upp á seinni ræðutíma minn.

Ég held ég hljóti að verða að biðja hv. þm. að nýta seinni ræðutímann til að halda áfram.

Þá geri ég það og lýk máli mínu hér.

Guðmundur G. Þórarinsson Hæstv. forseti. Sú þáltill. sem hér liggur fyrir til umræðu er um margt athyglisverð og áhugaverð. Ég hygg að enginn vafi sé á því að aukin umræða um reikningsskil hér á Alþingi sé til góðs og öllum hlýtur að vera ljóst að það er afar mikilvægt að reikningsskil endurspegli hæfi fyrirtækis til að reka sína starfsemi jafnframt því sem þau þurfa auðvitað að sýna sem réttasta niðurstöðu og sambærilegasta niðurstöðu við önnur fyrirtæki. Það sem hér er farið fram á er hins vegar mjög vandasamt verk og ber að leggja áherslu á að slíkt verk við endurskoðun, mat og samræmingu sé unnið af vandvirkni og ekki í óðagoti. Raunar eru þau atriði sem flm. benda á e.t.v. af tvennum toga. Annars vegar er um að ræða hreint ósamræmi ef lesið er í þær skýringar sem hér liggja fyrir, hins vegar er um að ræða atriði sem beinlínis leiða af þróun þjóðfélagsins og breytingum sem í þjóðfélaginu hafa orðið. Fyrir hinn almenna mann er það auðvitað mjög mikilvægt, ef við tökum fyrirtæki á hlutabréfamarkaði, að hann geti metið og borið saman efnahagsreikninga slíkra fyrirtækja. Þess vegna þurfa reikningsskil að vera með sama hætti hjá þessum fyrirtækjum ella verður slíkur samanburður lítils virði. Í annan stað, fyrir þá sem eiga að meta veð einstakra fyrirtækja, tryggingar þeirra eða veita lán, er afar mikilvægt að um sambærilegar reikningsfærslur sé að ræða. Eitt þeirra atriða sem flm. benda sérstaklega á er meðferð á gengistapi hjá fyrirtækjum og vitna þeir þar í mismunandi færslur miðað við gengisbreytingarnar um síðustu áramót. Raunar benda þeir á eitt alvarlegt dæmi í sinni greinargerð. Þar þykir mér raunar skorta á í skýringum. Reikningsskilanefnd, sú sem vísað er til, segir í sínum niðurstöðum að rökin fyrir nýja genginu séu veigameiri í tilviki efnahagsreiknings og mælir þess vegna með því að nýja gengið sé notað um áramótin, eða fyrir uppgjörið 1988, en segir þó síðar í sínum niðurstöðum, með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir ofangreind sjónarmið telur nefndin rétt að geta þess að til greina gæti komið að styðjast við gamla gengið þó að hún mæli ekki með því, enda er unnt, eins og af ofanrituðu má vera ljóst, að líta svo til að það sé í samræmi við góða reikningsskilavenju að nota það, einkum ef litið er til fyrirmæla í erlendum stöðlum.`` Þetta sýnir kannski enn á ný að þarna er á mörg atriði að horfa og ekkert í því einfalt. Mér kemur í hug umræða fyrir stuttu þegar hæstv. fjmrh. svaraði fsp. um hvaða fyrirtæki héldu sig innan ríkisreikninga. Ljóst er að uppgjör og reikningsskil á ríkisreikningi eru svo ógreinileg að sjálfur fjmrh. villtist í raun á aðalatriðum þar og ruglaði saman, vantaði annars vegar að meta inn heimildir vegna verðlagsbreytinga sem eru heimildir fyrirtækja og gat ekki gert greinarmun í sínu máli á raunverulegum rekstrarkostnaði og hins vegar greiðsluflæði. Það sýnir að sjálfur ríkisreikningurinn er óskýrt plagg og ekki auðvelt að lesa út úr hvort fyrirtæki halda sig innan fjárlaga eða ekki. En þegar gengistap er fært eða gengisbreytingar hjá fyrirtækjum er auðvitað á það að líta líka að engan veginn það sama á við hjá fyrirtækjum. Hjá þeim fyrirtækjum þar sem gengistryggðar skuldir og gengistryggðar eignir eru mjög svipaðar má segja að mjög litlu málu skipti hvorum megin um er að ræða eins og til að mynda varðandi bankana. Hér er sérstaklega bent á ársreikning Landsvirkjunar. Ég hygg að Landsvirkjun endurmeti hjá sér virkjanir eða með endurmatsstuðli þar sem 2 / 3 eru metnir við erlendan kostnað en 1 / 3 miðað við innlendan, þannig að ekki er víst að þarna muni mjög miklu. Þegar kemur hins vegar að endurmati á fjármunum benda flm. enn á að þar sé mjög mismunandi aðferðum beitt. Stefán Svavarsson endurskoðandi gerir grein fyrir því í grein í Morgunblaðinu að í höfuðdráttum sé um að ræða þrjár aðferðir við endurmat fjármuna, þ.e. að fara eftir ákvæðum skattalaga í fyrsta lagi, í öðru lagi að nota kaupverð endurreiknað með verðlagsbreytingum og í þriðja lagi að reyna að meta endurkaupsverð. Ég hygg þó að það sé rétt sem í greinargerðinni kemur fram að þó að þetta séu svona rammalega séð þrjú meginatriðin, þá er innan hvers atriðis nokkuð mismunandi metið, e.t.v. hjá einum eftir lánskjaravísitölu og öðrum eftir byggingarvísitölu og eins og fram hefur komið í mínu máli metur Landsvirkjun 2 / 3 miðað við erlendan kostnað en 1 / 3 miðað við innlendan o.s.frv. Inn í þetta endurmat kann að þurfa að koma hvort fyrirtækið starfar aðallega eða eingöngu á erlendum markaði eða innlendum. Þetta vekur auðvitað spurningar um það hvort rétt sé að beita sömu aðferðum í öllum fyrirtækjum, óháð því við hvaða aðstæður þau starfa, og það flækir enn á ný málið og sýnir að ekki er um einfalda hluti að ræða. Hér er líka drepið á verðbólgureikningsskil en þegar nýjar skattareglur komu fram, þar sem gert er ráð fyrir verðbólgureikningsskilum, hófu menn náttúrlega að reyna að móta sér raunhæfar hugmyndir um eignamat og efnahagsreikning á grundvelli slíkra skattaskila. Í höfuðdráttum hafa tíðkast tvær aðferðir þar, annars vegar beinlínis skattaaðferðin sem kveðið er á um í lögum og metur þá eingöngu stöðuna í árslok árið á undan. Hins vegar hafa endurskoðendur þróað hina svonefndu fráviksaðferð sem metur stöðuna í byrjun árs, jafnframt allar breytingar sem á árinu verða og stöðuna í árslok. Þessar aðferðir geta gefið umtalsverðan mun, sérstaklega ef um er að ræða verulega fjárfestingu á árinu. Þær gefa ekki mun gagnvart skattalegri meðferð en þær geta gert gríðarlegan mun ef meta á efnahagsreikning fyrirtækisins og hreina eign. Hér kemur líka fram þetta athyglisverða dæmi um mat á verði togara í efnahagsreikningi og þar má segja að e.t.v. komi fram þrjár meginaðferðir, í fyrsta lagi að meta togara á smíðaverði eða kaupverði, í öðru lagi að meta togarann á vátryggingarverði og í þriðja lagi að meta hann á markaðsverði, þ.e. að meta kvótann sem skipinu fylgir, eignfæra kvótann. Það hefur verið gert í því dæmi sem flm. benda hér á og í rauninni virðist mér að reikningsskilanefnd löggiltra endurskoðenda hafi gert athugasemd við það. Hér er einnig --- virðulegi forseti, ég er rétt að ljúka máli mínu --- gerð athugasemd um það að eignfæra fisk í sjónum, óveiddan fisk. Það er enn á ný nokkurt matsatriði, ef útgerðarfyrirtæki kaupir kvóta sem veiða má á nokkrum árum, hvort gjaldfæra skuli á viðkomandi ári allt kaupverðið eða færa þennan kvóta til eignar yfir fleiri ár. Vandinn við þann mun sem þarna kemur fram er að það er unnt að færa þetta mismunandi, raunverulega, eftir sjálfri stöðu fyrirtækisins, og þá hefur það ekki bara áhrif á eignamat heldur líka skattagreiðslur. Það er athyglisvert sem hér kemur fram varðandi Seðlabankann, en það virðist vera almenn regla varðandi A-hluta fyrirtæki ríkissjóðs að gjaldfæra fjárfestingar. Eftir því sem ég kemst næst munu seðlabankar líklega alls staðar í heiminum beita þessari aðferð. Menn gætu spurt sig: Hvernig stendur á því að Landsvirkjun gerir það ekki á sama hátt? Og það hefði verið gaman að spyrja fjmrh. að því, ef hann hefði verið hér viðstaddur, hvort Alþingishúsið til að mynda væri eignfært í ríkisreikningi, en ég hygg að svo sé ekki. Um gengisjöfnunarsjóðinn væri margt unnt að segja en það hlýtur að stinga nokkuð í augu sú athugasemd sem hér kemur fram að þetta sé gert á mismunandi vegu af sömu endurskoðendum hjá fyrirtækjum í sömu grein. Það á ég ákaflega erfitt með að fella mig við þó að ég geri mér grein fyrir að þarna er um gríðarlega vandasamt mál að ræða, einmitt hvernig á að færa þetta gengismat þegar mismunandi gengissveiflur eru á milli ára. Aðalatriðið í þessu hlýtur að vera að það þarf að vera samræmi í reikningsskilum, alla vega mjög náið samræmi meðal fyrirtækja innan sömu greina. En ég ítreka það enn á ný að það sem e.t.v. stendur nú ekki síst nálægt okkur er að ríkisreikningurinn sjálfur er óskýr. Ég held þess vegna að það sé mjög mikilvægt að Alþingi láti þetta mál til sín taka. Það er ljóst að hér er nauðsyn á samræmingu, en ég ítreka enn á ný að verkefnið er vandasamt, þarf að vinnast af athygli og mikilli vandvirkni.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég ætla að fá að ljúka þeirri ræðu sem ég var hálfnaður með hér áðan. Hjá Hitaveitu Suðurnesja var tekið upp nýtt fyrirbrigði í reikningsskilum árið 1987 sem nefnt var gengisjöfnunarsjóður. Þessi sjóður var notaður til að minnka hagnað fyrirtækisins. Virðist sem gengi íslensku krónunnar hafi ekki verið rétt skráð það árið að þeirra mati. Þetta þykir mér afar athyglisvert og um leið hættulegt þegar menn eru farnir að hafa á því persónulegar skoðanir hvernig skrá eigi gengið og láta þá skoðun sína koma fram í ársreikningi þýðingarmikilla þjónustufyrirtækja sem skipta almenning á stóru svæði miklu máli. Með þessu móti var hagnaður Hitaveitu Suðurnesja minnkaður það árið um nokkuð á þriðja hundrað millj. kr. Ég leyfi mér að spyrja: Var það gert til þess að auðveldara væri að halda uppi töxtum fyrir heitt vatn á Suðurnesjum? Svari nú hver fyrir sig. Það hlýtur að vekja furðu manna að endurskoðandi Hitaveitu Suðurnesja sá ekki ástæðu til að beita gengisjöfnunarsjóðnum hjá öðrum stórum viðskiptavinum sínum þetta sama ár. Gengi krónunnar hlýtur að hafa verið jafnrangt skráð hjá þeim og hjá Hitaveitunni. Það er freistandi að varpa þeirri spurningu til hv. alþm. sem sæti eiga í stjórn Hitaveitu Suðurnesja, ég reikna reyndar með að enginn þeirra sé hér í salnum nú, sennilegast eru þeir á Norðurlandaráðsþingi, hvort hugmyndin um gengisjöfnunarsjóðinn hafi verið rædd og samþykkt í stjórn fyrirtækisins. Hæstv. forseti. Eitt dæmi enn. Afkoma Landsvirkjunar árið 1988 var með þeim hætti að þessi opinbera stofnun gat ekki borið í rekstri ársins gengistapið sem hlaust af gengisfellingunni þann 3. jan. 1989, enda nam það nálægt heilum milljarði kr. á sama tíma og skuldastaða Landsvirkjunar nam um það bil 29 milljörðum kr. Hjá Landsvirkjun hefur mönnum sennilega ekki líkað að sýna stórfellt tap. Því notuðu þeir gengi miðað við 31. des. 1988 og því var ársreikningur fyrirtækisins fyrir árið 1988 afgreiddur með 186 millj. kr. hagnaði sem er í sjálfu sér hið besta mál. En hvað hafði Félag endurskoðenda gert í málinu? Jú, það hafði sent frá sér leiðbeiningar til félagsmanna sinna um að nota bæri gengið þann 3. jan. 1989, eftir 4--5% gengisfellinguna sem varð um áramót. Þær leiðbeiningar komu frá svonefndri reikningsskilanefnd Félags löggiltra endurskoðenda og þannig hittist á að formaður þeirrar nefndar, Stefán Svavarsson lektor, er einmitt endurskoðandi Landsvirkjunar og sem slíkur áritaði hann ársreikning Landsvirkjunar athugasemdalaust og þar með í berhögg við eigin leiðbeiningar og það ekki með neinum smáafleiðingum. Tapi upp á um það bil milljarð kr. var breytt í hagnað upp á um það bil 186 millj. kr. Það munar um minna. Hæstv. forseti. Það er auðvitað óhjákvæmilegt að spyrja þá hv. þm. sem sæti eiga í stjórn Landsvirkjunar, og ef ég tók rétt eftir hér áðan, þá á hv. síðasti ræðumaður, Guðmundur G. Þórarinsson sæti í stjórn Landsvirkjunar,  Það er hægt að tína til fjölda dæma til stuðnings þessu máli. Ég læt þau sem ég hef hér nefnt nægja, en vilji hv. alþm. kynna sér málið betur, sem ég reyndar tel þeim skylt að gera, bendi ég þeim á að verða sér úti um skýrslu Ragnars Kjartanssonar og lesa hana með opnum huga. Sérstaklega vil ég þó benda þeim nefndarmönnum sem málið fá til umfjöllunar á skýrsluna og tel reyndar að formaður nefndarinnar eigi að sjá til þess að útvega nefndarmönnum eintak. Það er enginn vafi í mínum huga að sú könnun sem hér er farið fram á að framkvæmd verði á vinnubrögðum löggiltra endurskoðenda getur ekki leitt annað en gott af sér. Hér er um stórmál að ræða þegar grannt er skoðað og miklir hagsmunir í húfi. Ég vil, hæstv. forseti, þakka hv. síðasta ræðumanni, Guðmundi G. Þórarinssyni, fyrir hans innlegg í þessa umræðu sem var í alla staði mjög jákvætt og rökrétt eins og hans er von og vísa. Auðvitað er það hárrétt hjá honum að hér er um mjög vandasamt verk að ræða og flókið mál sem þarf að vinnast af mikilli vandvirkni. Hann kom aðeins inn á gengisþáttinn og gengisfærslurnar og það hvort rétt væri að nota gengi í lok árs eða byrjun árs eins og við höfum verið að benda hér á. Ég ætla ekki að leggja mat á það hvor aðferðin er rétt, en bendi enn á ný á það að samræmingar er þörf. Það má kannski minna á það að hér áður fyrr var fyrsta skráða gengi ársins notað og gat það jafnvel teygst upp í 1--2 vikur að gengisskráning færi fram. En þetta eru allt hlutir sem hv. þingnefnd tekur til endurskoðunar og væntanlega fær hún alla hagsmunaaðila sem málið varðar til að tjá sig um málið og kemst vonandi að viðunandi niðurstöðu. Eins og menn vita er það ekki fyrir hinn almenna mann að lesa út úr ársreikningum fyrirtækja. Hinn almenni maður lítur gjarnan á niðurstöðutölur og lætur það nægja og dregur sínar ályktanir út frá því, en það er eins og menn vita mjög varasamt að gera slíkt. Þannig að öll samræming og einföldun sem hægt er að gera og góð kynning á slíku máli er öllum almenningi til mikils gagns. Ég vil að lokum segja það, hæstv. forseti, að ég er ekki að mæla hér beinlínis fyrir skýrslu Ragnars Kjartanssonar. Ég tel hins vegar að þar komi fjölmörg gagnrýnisatriði fram sem vissulega er vert að Alþingi taki til endurskoðunar og kanni hvort rétt séu. Og ef svo er, þá leiðir það vonandi til nýrrar lagasetningar með reglugerðum sem yrði hagsmunaaðilum öllum til bóta.

Guðmundur G. Þórarinsson Hæstv. forseti. Ég vil aðeins skýra örlítið nánar það sem ég kom inn á hér í fyrri ræðu minni ef það kann að hafa valdið misskilningi, vegna þess sem síðasti ræðumaður, hv. þm. Ingi Björn Albertsson, sagði um ársreikning Landsvirkjunar. Aðalatriðið í slíkum reikningi er að valda ekki skekkjum með gengisfærslunni, þ.e. að hrein eign breytist ekki. Ef gengistryggðar skuldir og gengistryggðar eignir eru nokkurn veginn þær sömu skiptir þessi munur á gengisfærslunni ekki öllu og í rauninni sáralitlu. Það sem skeður hjá Landsvirkjun er það að þó að fært sé á genginu í árslok, þá eru eignirnar færðar upp að 2 / 3 hlutum eftir erlendum kostnaði, þ.e. endurmatsstuðullinn er byggður þannig upp, og að 1 / 3 hluta eftir innlendum. Þess vegna hygg ég að vegna þess að stuðullinn er færður upp svona að 2 / 3 eftir erlendum kostnaðarbreytingum, þá verði þessi munur hjá Landsvirkjun mikið minni en ef eignirnar hefðu eingöngu verið færðar upp miðað við innlent verðlag. Ég hef ekki í kollinum hvort það sé rétt að þarna geti numið heilum milljarði kr. Ósjálfrátt kemur í huga minn að þar sé ekki tekið tillit til þess að eignir hafi verið metnar upp að 2 / 3 miðað við erlendan kostnað. Ég skal ekki segja um það en ef svo er, sem mér virðist vera, þá er þarna um minni mun að ræða. Ég tek hins vegar undir það sem síðasti ræðumaður sagði að aðalatriðið er auðvitað að þarna sé samræmd reikningsskilavenja. Það er gríðarlega mikilvægt. Því þurfum við að koma á. En það er mismunandi hversu mikilli skekkju þetta getur valdið og fer eftir því hvernig eignum fyrirtækjanna og eignauppfærslum er varið.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Ég þakka bæði hv. 5. þm. Vesturl. og 10. þm. Reykv. fyrir þeirra þátttöku í þessum umræðum. Þetta mál er mjög mikilsvert í alla staði og því hlýtur það að vera hlutverk Alþingis að kynna sér það og fara yfir slík mál því að það skiptir náttúrlega ákaflega miklu máli að reikningsskil séu með þeim hætti að þau endurspegli það sama frá einu fyrirtæki til annars, sem eru í sams konar rekstri. Það er meginmálið. Það kom vel fram í máli hv. 10. þm. Reykv. að Stefán Svavarsson hefði bent á þrjár aðferðir við endurmat eigna, en skv. því sem hægt var að lesa út úr skýrslu Ragnars Kjartanssonar er hér um 19 afbrigði að ræða sem eru ekki eins, heldur öll ólík, þannig að hér er um miklu fleiri afbrigði að ræða heldur en hann ræðir um. Ég vil einnig minnast á það sem hv. 10. þm. Reykv. kom inn á hér varðandi færslu á togara, en í Fréttabréfi löggiltra endurskoðenda kemur þetta alveg skýrt fram. Í bréfi þeirra, 12. árg., 3. tbl. 1989 er þetta sérstaka dæmi tekið til umfjöllunar og segir þar, með leyfi forseta: ,,Miðað við ársreikning fyrir 1987 nemur mismunur í eigin fé félaganna rúmum 200 millj. kr. eftir því hvor aðferðin er notuð. En í áritun endurskoðenda félaganna kemur fram að báðir ársreikningarnir séu gerðir í samræmi við góða reikningsskilavenju.`` Í lok þessa bréfs koma greinilega fram vítur á þessa reikningsfærslu eins og hún er gerð hjá félaginu. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Reikningsskilaaðferð sú er felst í notkun opinbers mats við ákvörðun bókfærðs verðs fiskiskipa í efnahagsreikningi hefur hvorki fengið formlega umfjöllun reikningsskilanefndar félagsins né hlotið almenna viðurkenningu félagsmanna. Hún verður því ekki talin samrýmast viðurkenndum reikningsskilavenjum hér á landi.`` Það er alveg afdráttarlaust í Fréttabréfi Félags löggiltra endurskoðenda tekið af skarið, að færslan hjá umræddu útgerðarfélagi á reikningshaldi samrýmist ekki viðurkenndum reikningsskilavenjum hér á landi. Það er nokkuð ljóst að það hefur leitt til þess að þessi hlutabréf, sem eru á markaði hér, hlutabréfamarkaðnum, hafa væntanlega verið seld á hærra verði en eðlilegt getur talist. Það hefur verið rætt hér um eftir hvaða gengi eigi að skrá skuldir félags og rætt hefur verið töluvert um Landsvirkjun. En skuldir Landsvirkjunar voru, þegar þetta dæmi var tekið, í kringum 29 milljarðar kr., í erlendum skuldum 25 milljarðar kr. og 3 milljarðar kr. í innlendum skuldum, sem þýðir þá að mismunurinn, eftir því hvor aðferðin er notuð, er í kringum 1 milljarð, það fer ekki á milli mála. Hvað varðar Seðlabankann, þá er náttúrlega eðlilegt, miðað við aðstæður á Íslandi og reikningsskilaaðferðir hér, að eignir séu skráðar. Það er hins vegar rétt hjá hv. 10. þm. Reykv. að hjá ríkinu hefur ekki verið venja að skrá allar eignir nákvæmlega með þeim hætti sem bæði sveitarfélög og öll önnur fyrirtæki gera. Það væri æskilegt að til væri í ríkisreikningi fullkomin eignaskrá með þeim hætti sem er hjá öðrum fyrirtækjum svo að menn hefðu hugmyndir um hverjar eignir ríkisins væru og hve hátt þær væru metnar. Ég vil að lokum þakka þá umræðu sem hér hefur verið og vil þó ítreka það að það hlýtur að vera verkefni Alþingis að gæta hagsmuna almennings í landinu. Þess vegna er það hlutverk okkar að benda á, þegar ætla má að við séum að möndla með afkomu fyrirtækja þannig að þær niðurstöður geti jafnvel haft áhrif á verðlag í landinu. Hér getur verið um fyrirtæki að ræða sem þurfa að sækja til yfirvalda leyfi fyrir hækkunum á vörum sínum og þjónustu. Ef niðurstöður ársreikninga þessara fyrirtækja sýna annað en rétt er getur það haft áhrif á verðhækkanir hjá þessum fyrirtækjum og þá er það alvarlegt mál sem hefur áhrif á verðlagið til hækkunar og getur rýrt kaupmátt fólksins í landinu. Þetta atriði er mjög mikilvægt og við hljótum að hugsa um það og taka afstöðu til þess á hvern hátt er hægt að hafa ársreikninga fyrirtækja sem allra mest samræmda þannig að það sé ekki hægt að færa til hagnað eða tap á hverju ári með mismunandi reikningsskilaaðferð. Það fer auðvitað eftir því hvort það er fært á fyrsta gengi árs eða síðasta gengi ársins áður. Það er hægt að færa til hagnað eftir því sem mönnum þykir henta hverju sinni þannig að það verður aldrei samræmd niðurstaða í reikningnum. Þetta er meginefni þessa máls og því er mikilsvert að komið verði á samræmdum vinnubrögðum í þessu og ég treysti að sjálfsögðu löggiltum endurskoðendum allra manna best til að koma þessum aðferðum á og tel að það sé mjög mikilsvert að hafa samráð við þá ef þessi tillaga verður samþykkt.

Flm. (Árni Johnsen) Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um forkönnun á gerð jarðganga milli lands og Eyja, nánar tiltekið milli Vestmannaeyja og Landeyja eða Eyjafjalla. Í tillgr. er lagt til að ríkisstjórnin láti gera forkönnun á gerð tveggja akreina jarðganga milli Vestmannaeyja og lands og að kannaðir verði tæknilegir möguleikar á hagkvæmni og fjárhagslegri arðsemi með tilliti til fólks- og vöruflutninga. Hér er um að ræða mannvirki sem mundi hafa mikil áhrif á atvinnustöðu Vestmannaeyja og nærliggjandi byggða á Suðurlandi. Vestmannaeyjar hafa frá alda öðli má segja verið afkastamikil verstöð og alveg frá síðustu aldamótum ein stærsta verstöð landsins með miklum tilþrifum í útgerð og atvinnulífi. Umfangsmiklir flutningar hafa átt sér stað um langt árabil milli lands og Eyja, bæði fólksflutningar og vöruflutningar, og á síðustu árum lætur nærri að um 120 þúsund farþegar ferðist árlega milli lands og Eyja með flugvélum og skipum en íbúar Vestmannaeyja eru um 5000 talsins. Hér áréttast því enn einu sinni hve gerð jarðganga milli lands og Eyja mundi skipta miklu máli atvinnulega. Nú stendur yfir um þessar mundir forkönnun á gerð jarðganga undir utanverðan Hvalfjörð og þar fæst væntanlega reynsla sem má nýta við önnur neðansjávargöng á Íslandi. Þar er bæði litið til ganga í bergi og stokks eða pípu á botni. Kostnaður við Hvalfjarðargöng er áætlaður um 3 milljarðar kr. við fimm km berggöng og svipað fyrir tveggja km stokk og fyllingar yfir fjörðinn frá báðum ströndum. Sjávardýpi á áætluðu gangasvæði í Hvalfirði er mest 40 m, en dýpi á fast berg er mest um 100 m og dýpi á göng yrði þá mest 130--140 m eða 30--40 m neðar en botn fastabergsins er, hið efra lag. Milli lands og Eyja eru hins vegar 10 km, helmingi lengri vegalengd en yfir Hvalfjörðinn og það má auðveldlega miða við ákveðna vegalengd sem allir þekkja. Hringbrautin og Miklabrautin, það er vegalengdin sem er milli lands og Eyja. Ímynd fjarlægðarinnar er ugglaust miklu meiri, en þetta er í rauninni örstutt. Það er mest sjávardýpi á milli lands og Eyja í svokölluðum Ál, 90 m, en að öllu jöfnu er 30--50 m dýpi á þessu svæði. Göng í bergi þyrftu að sjálfsögðu að vera eitthvað lengri en 10 km, einkum þar sem djúpt er á berg í landi, á fastalandinu, en grjótvarðar fyllingar út frá Landeyjum og Eyjum mundu hins vegar stytta stokk eða pípu á botninum að miklum mun. Berggöng yrðu þó væntanlega að mestu í móbergi eins og við sumar virkjanir hér á landi. Erlendis hefur undanfarin ár fengist mikil reynsla og framfarir orðið við gerð neðansjávarganga. Menn þekkja hugmyndir um gerð ganga yfir Ermarsund og á allra síðustu árum hefur tækninni fleygt svo fram að sú smíði er nú möguleg og í vinnslu. En þarna kemur fyrst til mikill mismunur á berglögum. Það eru kalksteinslög sem göng undir Ermarsund urðu að fara í gegnum og þau eru mjög óstöðug og voru til skamms tíma ótraustvekjandi í gerð slíkra ganga. En nú hefur tæknin gert þetta mögulegt og með ólíkindum má segja hve miklar framfarir hafa orðið í gerð jarðganga í heiminum á síðustu árum. Japanar eru þar e.t.v. fremstir í flokki, en þeir búa að mörgu leyti við svipaðar jarðfræðilegar aðstæður og Íslendingar, þ.e. virk eldfjöll og lifandi náttúru. Nýlega luku Japanar við gerð lengstu jarðganga í heimi, Seikan-göngin milli eyjanna Hokkaido og Honshu, en þau eru alls um 54 km að lengd og þar af eru 24 km undir hafsbotni. Ég minntist á Ermarsundsgöngin sem nú eru vel á veg komin og Stórabeltisgöngin eru í undirbúningi. Norðmenn frændur okkar standa mjög framarlega í þessum framkvæmdum. Þar í landi eru fullgerð eða í byggingu a.m.k. átta neðansjávargöng fyrir bílaumferð, alls um 25 km. Þau dýpstu fara allt að 155 m undir sjávarmál, en af göngum sem eru á skoðunar- eða undirbúningsstigi í Noregi, alls yfir 100 km löng, fara þau dýpstu allt að 630 m undir sjávarmál. Norðmenn hafa einnig gert töluverðar rannsóknir og hönnun á flotgöngum, þ.e. pípu sem er í kafi en er stöguð við hafsbotninn með ákveðnum festingum af stærri gráðu en við höfum hingað til þekkt miðað við að við notum orðið stag. Það er ástæða til að skoða þetta mál í fullri alvöru og merkilegt í raun og veru að það kostar í sjálfu sér ekki ýkja mikið að skoða svo umtalsvert mannvirki sem hér um ræðir. Forkönnun á gerð tveggja akreina jarðganga milli lands og Eyja er æskilegt að gera í tveimur áföngum: 1. Tekin yrðu saman öll tiltæk gögn um jarðfræði svæðisins, en þau eru þegar til töluverð og sum mjög ný, og tæknilegar lausnir kannaðar út frá þeim upplýsingum. Þá yrði safnað upplýsingum erlendis frá um verkefni af svipuðum toga og gerð spá um fólks- og vöruflutninga milli lands og Eyja. Kostnaður yrði metinn miðað við erlenda reynslu og innlenda og hagkvæmni könnuð miðað við hugsanlega umferð um göngin. Í skýrslu um þennan áfanga kæmu einnig tillögur um framhaldsrannsóknir. Áætlaður kostnaður við þessa vinnu er um ein millj. kr. 2. Æskilegt yrði að í öðrum áfanga yrðu gerðar rannsóknir á botni og aðstæðum í Eyjum og í landi. Gera yrði skýrslu um hagkvæmustu tillögu og tæknilega lausn og um staðsetningu. Þá yrði kostnaðaráætlun endurmetin með tilliti til aukinna upplýsinga. Áætlaður kostnaður við þennan þátt er 5 millj. kr. Mun umfangsmeiri og dýrari rannsóknir þyrfti síðan að gera til undirbúnings framkvæmda. Til greina kemur að fela ákveðnum aðila gerð og rekstur jarðganga af stærðargráðu sem um er að ræða milli lands og Eyja. Þá er vert að minnast á að fjöldi ferðamanna hefur farið vaxandi til Vestmannaeyja, mjög vaxandi á undanförnum árum, en samgöngur eru þó að mörgu leyti erfiðar vegna veðurfars, bæði með tilliti til flugferða og sjóferða. Þó eru um 120 þús. manns sem árlega fara milli lands og Eyja undanfarin ár. Jarðgöng milli Vestmannaeyja og fastalandsins mundu valda byltingu í samgöngum og atvinnulífi við þennan mikla athafna- og ferðamannabæ því þarna mundi í rauninni opnast nýtt atvinnusvæði. Það yrði þá ekki nema 5--10 mínútna akstur milli lands og Eyja ef slík göng yrðu að veruleika. Það er margt sem mundi verða hagkvæmt við gerð slíkra ganga sem má nefna, svo sem að þar væri hægt að leggja lagnir fyrir rafmagn, vatn, síma og annað sem er mjög dýrt með því fyrirkomulagi sem nú er og er mjög dýrt að endurnýja. Einn rafstrengur í lögn milli lands og Eyja kostar nærri 200 millj. í dag. Ef slíkt mannvirki gæti verið traustvekjandi og niðurstöður sýndu að það væri fýsilegt, þá koma inn í þættir eins og að það væri minni þörf fyrir skip milli lands og Eyja, en þetta er auðvitað mál sem þarf að skoða inn í framtíðina og dregur ekki úr mikilvægi þess að nú þegar verði hafist handa við smíði á nýjum Herjólfi sem brýn nauðsyn ber til, bæði af öryggisástæðum og öðrum ástæðum. Það er tímabært að opna þennan möguleika til skoðunar. Það þarf að vanda mjög vel til hans. Það kostar um eina milljón að gera forkönnunina, 5 millj. þá könnun sem mundi hugsanlega fylgja í kjölfarið og er ekki eftir neinu að bíða með að taka af skarið í þessum efnum. Ég legg til að að lokinni fyrri umr. verði málinu vísað til atvmn. Sþ.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Nú er forseta nokkur vandi á höndum. Sú hefð hefur viðgengist að hv. þm. sem sitja skamman tíma í þinginu hafi nokkurn forgang að koma málum sínum fram. Nú sýnist mér fara að kreppa að í tíma til þessað hv. 1. þm. Suðurl. fái að tala hér fyrir tillögu, svo að ég vildi nú fara þess á leit með góðu leyfi hv. 10. þm. Reykv. að þingmaðurinn fái að vera næstur á mælendaskrá, en það útilokar ekki að hægt verði að mæla fyrir tillögu sem ég veit að þingmaðurinn hefur áhuga á að koma fram.

Ég skal verða við óskum forseta.

Guðni Ágústsson Hæstv. forseti. Hér hafa sex þingmenn Sjálfstfl. lagt fram mikla tillögu um könnun á jarðgöngum til Vestmannaeyja. Nú vill svo til að þetta mál hefur töluvert borið á góma á síðustu árum, ekki síst úti í Vestmannaeyjum. Auðvitað hafa þingmenn íhugað það og rætt sín á milli hvort það væri tímabært að flytja slíka tillögu af þingmönnum kjördæmisins hér á Alþingi. Niðurstaðan hefur þó orðið sú að flestum hefur sýnst að það væri ekki tímabært. En hér liggur fyrir tillaga þessara sexmenninga og hef ég ekki annað en gott um hana að segja, að hreyfa málinu með þessum hætti. Það er ljóst að mikil þróun hefur orðið á síðustu árum hvað þennan verkþátt í heiminum varðar. Tækninni hefur fleygt fram og þessar framkvæmdir eru orðnar á allt öðru verðlagi en fyrir nokkrum árum. Fyrsti flm. nefndi hér nokkrar þjóðir, m.a. Japana og við sjáum að þessi tækni færist nær okkur. Færeyingar, Danir og fleiri hafa gengið þessa leið. Ég minnist þess að Vestmanneyingar hafa um þetta rætt og hugsað því að ég sé það einmitt í ráðhúsi Vestmannaeyja á nýlegu skipulagi sem unnið var af Páli Zóphóníassyni að þar var gert ráð fyrir þessum göngum. Þeir teikna opið inn á skipulagið, enda hefur Vegagerðin dálítið unnið að málinu svo að þetta er ekki nýtt. Hugsjónamenn í Vestmannaeyjum hafa oft á tíðum á fundum þar sem ég hef verið rætt þetta mál og þeir eiga þar ákafa baráttumenn sem telja einmitt að þetta sé það sem verði í framtíðinni. Hitt er ljóst að þetta er auðvitað afskaplega dýr framkvæmd fyrir litla þjóð og áhættuþættirnir á þessari leið eru sennilega margir. Þetta er eldfjallasvæði, jarðskjálftasvæði. Á þessum stað er mesta misgengið á Atlantshafshryggnum, staður, sem alltaf er á hreyfingu að því er jarðfræðingar telja. Þarna er því vissulega margt eftir sem þarf að rannsaka. Mín skoðun er sú að jarðgöng á milli lands og Eyja séu ekki á dagskrá á næstu árum. Okkur skortir til þess peninga og einnig er óskaplega margt ógert í vegagerð á Íslandi sem menn munu sjálfsagt frekar telja að skili fjöldanum miklu. Ég hef því tilhneigingu til að slóra og hugsa í nútíðinni um samgöngumál Eyjamanna. Ég tek fram að ég styð það að Vegagerðin og vísindamenn fylgist með þessu svæði af fullum þunga með það í huga að kanna hvort þetta er framkvæmanlegt því að vissulega munum við standa frammi fyrir því einhvern tíma að þurfa að taka afstöðu til þess, sé það framkvæmanlegt. Ég legg því áherslu á ýmislegt annað í samgöngumálum Eyjamanna eins og nýtt skip, sem ég tel mjög brýnt, það er auðvitað brýnasta málið í dag, sem væri bæði hraðskreiðara, gæti tekið fleiri bíla og byggi við meira öryggi heldur en sá Herjólfur sem nú siglir á milli. Einnig er mjög mikilvægt að styrkja og bæta flugsamgöngur milli lands og Eyja. En svo er það hitt sem ég hef nú í haust verið með í undirbúningi. Ég hef verið að hugleiða að flytja frv. hér í þinginu sem tæki á því ranglæti sem ég tel að íbúar Vestmannaeyja búi við í dag gagnvart öðrum landsmönnum og reyndar fólk í öllum öðrum eyjum í kringum landið. Við gerum okkur grein fyrir því að ríkið byggir og sér um viðhald vega. Í Vestmannaeyjum eru t.d. aðeins tæpir 4 km í frágengnum þjóðvegum. Fólkið sem býr í Vestmannaeyjum nýtir ekki með sama hætti þjóðvegakerfið og aðrir landsmenn. En mesta ranglætið er hversu dýrt það er fyrir Vestmanneyinga að komast til lands á þjóðvegina og um það ranglæti snýst það frv. sem ég hef verið að vinna að. Sjóleiðin frá Vestmannaeyjum til Þorlákshafnar er um 70 km ef ég man rétt. Setjum nú svo að hjón með tvö börn vilji komast upp á land til að aka eftir þjóðvegunum. Gera þingmenn sér t.d. grein fyrir því hvað það kostar fjölskylduna að komast upp í Þorlákshöfn með Herjólfi? Hjónin borga hvort 1000 kr. fyrir farið, börnin mismunandi eftir aldri, barn á 13. ári það sama og fullorðinn, frá 6--12 ára aldri 400 kr. og frítt undir 6 ára aldri. Hjónin borga í dag 1000 kr. fyrir fjölskyldubílinn. Samtals kostar svona ferð með Herjólfi aðra leiðina þessa fjölskyldu sem ég nefndi, hjón með tvö börn, 13 og 10 ára, og bíl, svona 4500--5500 kr. Að auki kojupláss því ýmsir þola illa velting og sjógang, ekki síst börn. Þessi hjón verða að borga um 10 þús. kr. fyrir að ferðast þessa leið fram og til baka. Það er mikill peningur. Samkvæmt ríkistaxta kostar ca. 2800 kr. að aka 140 km leið á fólksbíl, en venjulega kostar það í bensíni kannski 1000 kr. Sambærileg fjölskylda sem ákveður að skreppa í sunnudagsbíltúr héðan úr Reykjavík t.d. til Þingvalla og ferðast 140 km leið þann daginn eyðir kannski 15--20 lítrum af bensíni, eins og ég sagði um 1000--1200 kr. Þarna ríkir mikill og ósanngjarn munur á milli fólks. Þess vegna álít ég mikilvægast fyrir íbúa Vestmannaeyja í samgöngum að það verði fest og viðurkennt í löggjöf að það kosti svipað að ferðast þessa sjóleið og að ferðast sambærilega vegalengd á landi. Þetta réttlætismál minnist ég nú á hér því að ég tel að við þurfum fyrst og fremst að hugsa um nútíðina í samgöngumálum Vestmanneyinga og þetta hafa þeir margir við mig rætt og finnst það óheyrilega dýrt. Nú skulum við segja að þetta sjónarmið verði viðurkennt gagnvart íbúum Vestmannaeyja þar sem þeir hafa enga aðra möguleika til að ferðast til lands en flug- eða sjóferð. Við verðum að líta dálítið sérstaklega á þessar ferjur sem ganga á milli staða sem ekki eiga aðra leið. Það þarf að viðurkenna sjóleiðina sem landvegur væri. Væri það t.d. regla að farmiði með Herjólfi kostaði að hámarki andvirði 10 lítra af bensíni eða 520 kr., barnamiði helming af því og flutningur á bíl aldrei meira en í dag mundi þessi ferð fjölskyldunnar lækka um helming en yrði þrátt fyrir það dýrari en sambærilegt ferðalag um jafnlangan veg á landi. Það sem mætti bæta við er að þó að þessi leið yrði farin er ekkert víst að það mundi kosta ríkið neitt því að ferðalög á milli þessa sérstæða staðar, Vestmannaeyja, og lands mundu aukast á báða bóga.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill benda hv. þm. á að eðlilegra væri að málið færi til hv. allshn. 

Já.

Flm. (Árni Johnsen) Hæstv. forseti. Ég þakka jákvæðar undirtektir við þessa till. Það er auðvitað ljóst að hér er fjallað um mál sem er framtíðarmál, gæti orðið fyrr en seinna, hvort sem menn eru að tala um tíu eða tuttugu ár. Ég ætla ekki að víkja hér að verðlagningu fargjalda með Herjólfi. Auðvitað er æskilegt að þau lækki, en það eru tvær leiðir milli lands og Eyja, önnur frá Eyjum og hin til Eyja, og á auðvitað þá að gilda jafnt um alla sem fara þar á milli, í verðlagningu. Það má velta ýmsum hlutum fyrir sér eins og því, ef maður tengir við þjóðvegakerfið, er þá ekki kominn tími til þess að greiða niður ferðir Akureyringa til þess að koma til höfuðborgarinnar og komast í tengsl við stjórnsýslukerfið? Þær eru því margar spurningarnar sem vakna upp í svona málum. Það kann að vera að þegar búið er að skoða þetta mál --- sem vonandi verður nú þegar því að það er æskilegt að gera það, sérstaklega með tilliti til þess að kostnaðurinn er ekki neitt sem mönnum bregður við --- þegar tíma líða, eins og ég sagði, eftir tíu til fimmtán ár, þá séu aðrir valkostir sem gætu leyst þessa hugmynd af hólmi, loftpúðaskip eða annað sem tæknin býður upp á, en ég vona að þetta mál gangi í gegn. Það er forvitnilegt, það er vissulega stórt, en þó vil ég nefna, af því að hér var talað um að það væri skortur á peningum, að göng í gegnum Ólafsfjarðarmúla eru 3,3 km. Þau kosta 1,2 milljarða. Það er þrisvar sinnum lengri leið milli lands og Eyja. Göng þar mundu þó ekki kosta þrisvar sinnum meira í dag, miðað við þá tækni sem nú er, heldur fjórum til fimm sinnum meira. Bilið er í rauninni ekki meira. Það er eilítið önnur tækni en sama grunnaðferð við gerð ganga, hvort sem það er í gegnum berg ofan sjávar eða neðan sjávar. Ég hef rætt við forseta um athugasemd sem gerð var áðan um framgang málsins og stend við þá ósk að það fari til atvmn. Sþ.

Flm. (Árni Johnsen) Hæstv. forseti. Þessi till. til þál. um hitalögn í Suðurlandsveg í Hveradalabrekku miðar að því að kannaður verði kostnaður og hagkvæmni við slíka hitalögn. Í skemmstu máli er þarna um að ræða svæði sem er nokkuð hættulegt í umferð. Það er mest slysatíðni á leiðinni austur fyrir fjall á þessu svæði, mun meiri en t.d. í Kömbum. Það er nægur jarðhiti á þessu svæði og t.d. er hann nýttur af þeim sem reka Skíðaskálann í Hveradölum. Virðist við fyrstu sýn mjög auðvelt að komast inn í mikinn hita og slík hitalögn er ekki neitt nýtt hér á landi. Reykjavíkurborg hefur t.d. lagt slíkar lagnir í erfiðustu brekkur í Breiðholtshverfi og það hefur gefist mjög vel. Brekkur sem voru ófærar marga vetrardaga hafa síðan þessi lögn var lögð í þær verið eins og vegir um sumardag. Sjálfur bý ég við eina slíka götu og þekki því vel hvað þetta þýðir. Það er þó allmikill munur á snjóþyngslum í 100 m hæð í Breiðholti eða uppi á Hellisheiði. Það þarf 50--60 gráðu hita til þess að halda vegum auðum og ef hagkvæmt er að gera þetta að könnuðu máli, þá er það nokkuð fýsilegur kostur. Ég legg til að þessi till. fari til allshn. Sþ. að lokinni fyrri umr.

Flm. (Guðmundur G. Þórarinsson) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um kynbótastöð fyrir laxfiska. Þetta er reyndar í þriðja skiptið sem tillaga í þessum dúr er flutt á hv. Alþingi þó með þeirri breytingu að nú hljóðar hún svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta reisa og reka kynbótastöð fyrir laxfiska.`` Í fyrri útgáfum var talað um eldisfisk. Hér er kannski sérstaklega um að ræða áherslu á bleikjuna og orðið víkkað út þess vegna. Þar sem tvívegis áður hefur verið mælt fyrir þessari till. ætla ég ekki að gera hana að mjög miklu umtalsefni hér. Þau meginrök sem áður hafa verið flutt eiga enn við. Ég hygg að hér sé um eitt veigamesta og mikilvægasta málið að ræða fyrir fiskeldi í dag. Norðmenn hafa um mjög langt árabil stundað kynbætur á eldislaxi og þeir hafa lagt meginþunga á þrjú aðalatriði, þ.e. að ná fram auknum vaxtarhraða, síðbúnum kynþroska og aukinni mótstöðu gegn sjúkdómum. Árangur er eftir norskum skýrslum að dæma mjög mikill, eða 3--5% aukning vaxtarhraða á ári. Þetta leiðir aftur til þess að eftirspurn eftir hrognum úr kynbættum laxi í Noregi er mjög mikil. Eitt af því sem vekur ýmsar spurningar og veldur erfiðleikum í íslensku fiskeldi er að íslensku laxastofnarnir verða í stórum mæli kynþroska eftir eitt ár í sjó. Við kynþroska fer fóður og orka mest í að þroska hrogn og svil. Fiskurinn vex ekki þrátt fyrir eldi, og gæði fisksins til matar minnka. Úrval af seiðum til undaneldis er lítið og kynbætur eru nánast engar. Brýnasta málið við eldi á laxi á Íslandi er nú að kynbæta stofna til undaneldis. Það er útilokað að treysta á innflutt hrogn vegna þess að áhætta mun verða of mikil af að sjúkdómar geti borist til landsins. Hér er lögð áhersla á að ríkið verði sá aðili sem hleypi þessari starfsemi af stokkunum. Íslensku fiskeldisstöðvarnar búa við mjög erfiða aðstöðu í dag og valda því ekki að setja slíka stöð af stað þó að hún sé í rauninni ekki mjög fjárfrek, en gert er ráð fyrir að slík kynbótastöð væri hlutafélag sem atvinnugreinin mundi kaupa sig inn í og væntanlega yfirtaka þegar henni vex fiskur um hrygg. Í Kollafirði eru hafnar kynbætur á hafbeitarlaxi en þar er að hluta verið að leita annarra eiginleika en í eldi, eins og ratvísi og auknum endurheimtum. Vonir eru bundnar við að þessar kynbætur sem þarna eru geti aukið arðsemi í hafbeit um 3--6% á ári með hærri endurheimtum og meiri sláturþunga. Fyrstu niðurstöður úr tilraunum með samanburði á norskum og íslenskum laxastofnum sem nú er unnið að á vegum RALA benda til að af íslenska stofninum í tilrauninni verði rúm 70% kynþroska eftir eitt ár í sjó en af þeim norska 10%. Það sýnir hversu gríðarlega mikilvægt atriði hér er um að ræða vegna þess að það er ekki bara um það að ræða að ná laxinum stærri ef hann verður ekki kynþroska fyrr en eftir tvö ár í sjó. Annars vegar er það að kílóið af laxi er í hærra verði ef fiskurinn er stærri og hins vegar að viðbótarkílóin sem framleidd eru eru ódýrari í framleiðslu. Það er mjög mikilvægt að kynbótastöð fyrir laxfiska sé nálægt sjó og hún þarf á hreinum jarðsjó að halda. Hún þarf að vera staðsett sér og nokkuð einangruð vegna sjúkdómahættu, og gert er ráð fyrir að til hennar yrðu fluttir stofnfiskar í byrjun frá nokkrum stöðvum. Þar þarf að vera aðstaða til klaks, seiðaeldis, geymslu stofnfisks og einhvers áframeldis en síðar mundum við gera ráð fyrir að seiðin yrðu alin í nokkrum matfiskastöðvum samkvæmt samningi við kynbótastöðina, þannig að stofnkostnaður yrði minni. Mælingar á þroska fisksins og sláturþunga væru síðan notaðar til vals á fiski til undaneldis. Það val væri framkvæmt á fiski sem alinn er í sjálfri kynbótastöðinni en kynbótastöðin gæti síðan selt hrogn í framtíðinni. Af reynslu Norðmanna að dæma er um mjög arðbært fyrirtæki að ræða. Sjálf skipulagning og tölvustýring kynbótanna gæti verið framkvæmd af sérfræðingum hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins, en sérfræðingar landbúnaðarins hafa þegar mikla reynslu af kynbótum, og undirbúningur vegna kynbóta á hafbeitarlaxi mundi nýtast vel í kynbótastöð fyrir laxfiska almennt í eldi. Ég held að það sé nauðsynlegt að leggja áherslu á það að framtíð fiskeldis á Íslandi veltur á því að rannsóknir og tilraunir verði efldar. Íslendingar hafa þegar dregist aftur úr helstu samkeppnisþjóðum sínum í fiskeldi. Þróunin er mjög ör og það mál sem hér er flutt er eitt af því allra mikilvægasta fyrir íslenskt fiskeldi sem um er að ræða í dag. Hæstv. forseti. Ég legg til að þessari till. verði vísað til hv. atvmn. að lokinni umræðu.

Flm. (Árni Johnsen) Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um einkarétt og íslensk sérkenni í skráningarkerfi bifreiða. Það var komin allrík hefð á það gamla skráningarkerfi sem var við lýði þangað til núverandi kerfi var lögfest og það sérkennilega við það kerfi var fyrst og fremst að það hafði áunnið sér íslenskan blæ. Alveg eins og grannar vilja vita hver af öðrum, þá gátu menn fylgst með því nokkuð hvernig hreyfingin var á umferðinni í landinu eftir bílnúmerum og mönnum þótti það viðkunnanlegt. Akureyringi á A-bíl þótti viðkunnanlegt að sjá annan A-bíl, hvort sem það var á Austurlandi, Suðurlandi eða annars staðar. Það fannst mér sterkur þáttur í þessu skráningarkerfi, þáttur sem var svolítið persónulegur, og mér finnst ástæða til þess að stuðla að slíku, ekki hvað síst með tilliti til þeirrar alþjóðahyggju sem flæðir yfir í öllum áttum. Allt á að vera eins og litlaust og lítið landslag í mannlífi og öðrum þáttum sem við búum við. Þá finnst mér ríkari ástæða til þess að stuðla að persónulegum einkennum og halda því sem við getum kallað íslenskan stíl í ölduróti alþjóðanna. Það er auðvelt mál að bjóða þessa þjónustu. Það yrði jafnvel hægt að viðhalda því kerfi sem nú er, sem er að mörgu leyti mjög hagkvæmt varðandi endurskráningar bifreiða, því að í þeim tölvuuppsetningum sem öll skráning á sér nú stað í er mjög auðvelt að hafa grunnnúmerið, sem fylgir þá bílnum á meðan hann er á hjólum, og hins vegar sérnúmerið sem viðkomandi eigandi á hverju sinni. Viðkomandi eigandi þyrfti þá einfaldlega að borga fyrir þau spjöld, hvort sem þar yrði um að ræða nafn eða númer. Hann borgaði fyrir þá sérþjónustu aukreitis og hans væri völin í þeim efnum. Ég held að þetta sé mál sem allmargir hafa áhuga á, bæði í þéttbýli og dreifbýli, og ekki hvað síst í dreifbýlinu. Mér virðist þetta vera persónulegra mál í dreifbýlinu og full ástæða til þess að taka tillit til þess eins og hægt er þar sem það er svo auðvelt að tengja þetta saman. Ég legg til að að lokinni fyrri umr. verði þessu máli vísað til allshn. Sþ.

Jón Sæmundur Sigurjónsson Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir það að hafa lagt þessa till. fram. Ég hef heyrt það víða á landsbyggðinni að menn eru mjög óhressir með hið nýja númerakerfi bifreiða, sérstaklega með tilliti til þess að ekki er lengur hægt að sjá hvaðan viðkomandi kemur. Það er mjög mikill áhugi á því að viðhalda annaðhvort gamla kerfinu eða taka upp eitthvert slíkt kerfi þar sem hægt er að sjá hvaðan bifreiðir koma. Öll sú röksemdafærsla sem hv. flm. flutti fyrir máli sínu hér áðan á fullkominn rétt á sér. Ég hafði sjálfur í huga að flytja mál af svipuðum toga en var ekki kominn niður á hvers konar kerfi ætti að taka upp í staðinn. Ég hafði hugsað þann möguleika sem flm. hafa lagt hér til. Mér finnst ekki ráðlegt að við verðum áfram með tvenns konar númerakerfi á bifreiðum. Ég held að það gangi hreinlega ekki upp. Ég hafði hugsað mér að leggja fram þá tillögu, ég veit ekki hvort flm. gæti hugsað það mál með mér, að nýja kerfinu sem einu sinni er komið á verði við haldið. Eins og við þekkjum á þessum nýju númerum er ætlað pláss fyrir framan tölurnar fyrir skjaldarmerki viðkomandi byggðarlags. Nú hefur það alls ekki gengið eftir og við sjáum sárafáar bifreiðar sem hafa notfært sér þetta rými á númeraspjöldunum. Mér hafði dottið í hug að leggja til að gömlu einkennisstöfunum fyrir gömlu skráningarhéruðin yrði viðhaldið. Það yrði beinlínis skylda að viðhalda gömlu stöfunum, R fyrir Reykjavík, V fyrir Vestmannaeyjar, F fyrir Siglufjörð o.s.frv. Þetta pláss á númeraspjöldunum yrði notað þannig að límmiðar, svipaðir og eru notaðir fyrir skráningartöluna, yrðu settir á þetta pláss og það væri beinlínis hægt að skipta um límmiða í hvert skipti sem skipt væri um eiganda að bílnum. Þannig að þá hefðum við þrjá bókstafi og þrjá tölustafi á hverju númeri, en fyrsti bókstafurinn gæfi ávallt til kynna hvaðan bifreiðin kæmi. Ég hef hugsað mér að setja þetta niður á blað og flytja um þetta tillögu, og mér þætti vænt um ef hv. flm. þeirrar till. sem hér liggur frammi gæti hugsað sér að hugsa þetta mál með mér.



Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. síðasta ræðumanni fyrir góðar undirtektir. Ég held að það séu æðimargir sem vilja taka á þessu máli. Þó að það sé ekki stórt í sjálfu sér, þá er það smekksatriði og nokkurt tilfinningaatriði fyrir allmarga landsmenn. Og ég held að þessi till. sem hér er lögð fram opni ákveðinn möguleika til þess að taka málið upp með það fyrir augum að finna farveg sem er ásættanlegur og skynsamlegur, og mér líst ágætlega á þá hugmynd sem hv. síðasti ræðumaður vakti upp. Þetta er spurning um að útfæra ákveðna hluti sem þeir mundu gera sem best þekkja til í þeim efnum. Ég vil ítreka þakkir fyrir jákvæðar undirtektir.

Ásgeir Hannes Eiríksson Virðulegi forseti. Ég vil þakka V 344 og F 136, ef ég man rétt, og sérstaklega V 344, fyrir að hafa vakið athygli á þessu máli. Ég get sagt eins og hv. flm. að þetta er kannski ekki stórmál í hugum margra, en þetta er í mínum huga eins og steinn í skó. Þetta er búið að pirra mig frá því þessi breyting varð. Ég er þess heils hugar fylgjandi í rauninni að gamla númerakerfið verði tekið upp aftur, að það verði liður í því að leggja niður Bifreiðaskoðun Íslands eins og hún er í dag. En það er nú önnur saga. Ég tel að það sé mikið atriði að við sem erum sama sinnis hér í þinginu komum okkur saman um einhverja þá eina lausn sem hefur hér meirihlutafylgi þannig að hægt sé að breyta þessu áður en lengra er haldið á þeirri braut sem við erum komnir á.