Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg gat þess við 1. umr. þessa máls, að 1. gr. væri öðruvísi orðuð en rjettast væri, en það getur þó í framkvæmdinni ekki haft neina þýðingu, svo jeg mæltist til þess við háttv. nefnd að lofa málinu fram að ganga, án nokkurra breytinga, svo frv. mætti að lögum verða. Á þetta hefir nefndin fallist, og að engin breyting er gerð, er sem sje í samráði við mig.

Jón Þorláksson Kvenfjelag hjer í bænum, sem lætur sjer mjög ant um þetta mál, hefir beðið mig að hreyfa því hjer, hvort ekki væri fært að taka inn í frv. ákvæði um það að skylda barnsmæður til þess að feðra börn sín. Jeg hefi ekki borið fram brtt. í þessa átt, en vildi leyfa mjer að spyrja stjórnina og háttv. nefnd, hvort þetta ákvæði hafi ekki komið til íhugunar, og hvort ekki væri hægt að taka það inn í frv. Mjer er sagt, að talsvert mikil brögð sjeu, því miður, að því upp á síðkastið, að mæður feðri ekki börn sín. Þetta verður óþægilegt fyrir börnin, er þau komast til vits og ára, og hvaða afleiðing það getur haft fyrir sifjalöggjöf þjóðarinnar, að hjer alist upp fjöldi barna, sem enginn veit ætterni á, ætti löggjafarvaldinu að vera ljóst.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki svarað því fyrir hönd allshn.Ed., hvort svona víðtæk breyting geti orðið til þess að frv. næði ekki fram að ganga á þessu þingi. Jeg viðurkenni það, að ef mikil brögð eru að því, að börn sjeu ekki feðruð, þá er það slæmt. Slíkt var mjög sjaldgæft í minni æsku og þóttu stórtíðindi. En þó þessu yrði ekki hreytt nú, þá má altaf gera það seinna. Ef hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) leggur mikið kapp á þetta mál, þá getur hann náttúrlega borið sig saman við nefndir beggja deilda, og heyrt undirtektir þeirra. En sem sagt, jeg hefði heldur kosið, að þetta biði nú, og breyting í þessa átt kæmist á seinna.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg skal fyrir hönd allshn. taka það fram, að þetta kom ekki beint til umr. í nefndinni. Jeg hefi heyrt það og lesið það í blöðum, að ilt þætti, að ekki væri ákvæði í lögum, sem skyldaði móður til að feðra börn sín. Þó held jeg, að nefndin geti ekki tekið þetta upp nú. Því að vel gæti þá svo farið, að þetta yrði til að tefja framgang málsins á þessu þingi, eins og hæstv.forsrh. (J. M.) tók rjettilega fram. Engin vissa er og heldur fyrir því, hversu þessari breytingu yrði tekið í háttv.Ed. Út í afstöðu mína til þessarar breytingar skal jeg ekki fara, nje heldur get jeg nokkuð ákveðið sagt um afstöðu nefndarinnar, ef hún tæki þetta mál til athugunar.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Það þýðir víst ekki að bíða lengur eftir háttv.þm. þeim, sem fjarverandi eru. Þeir virðast ekki kæra sig um að hlýða á byrjun umræðu um þetta mál, enda er það ekki mikið, sem jeg þarf að segja. Fjvn. hefir aðeins komið fram með eina nýja brtt. að þessu sinni. Allar hinar brtt. hafa áður verið þaulræddar hjer í hv. deild. Frv. þetta hefir tekið talsverðum breytingum í háttv.Ed. Þó hafa þær breytingar ekki breytt heildarútliti frv. Útkoman fjárhagslega er alveg sú sama og þegar frv. fór hjeðan úr deildinni, eða því sem næst. Aðeins hefir þar verið skift nokkuð um liði. Háttv. Ed. hefir felt niður nokkra liði, sem samþ. hafa verið hjer áður í deildinni. Nefndin gat nú ekki fallist á að það væri rjett, að því er alla þessa liði snerti, og hefir því tekið suma þeirra upp aftur. En sumar breytingar háttv.Ed. lætur nefndin sjer vel líka. Jeg held það sje óþarfi að benda þm. á breytingar háttv.Ed. á frv.; þær eru svo ljósar. Hún hefir breytt fyrirsögnum sumra liðanna, t. d. hefir hún breytt „dýrtíðaruppbót“ til Páls Erlingssonar í veitingu til hans í ,viðurkenningarskyni . Sama máli er að gegna um styrkinn til Einars Jónssonar. En sú viðurkenning háttv.Ed. hefir kostað Einar 60 kr. Þá vil jeg minnast á eina breytingu hv.Ed. Það er dýrtíðaruppbót til Jóhannesar L. L. Jóhannssonar. Er það dálítið undarlegt, og sýnist svo sem háttv.Ed. hafi ekki treyst stjórninni til þess að greiða honum þessa upphæð af því fje, sem dregið hefir verið af syni hans, Jakobi Smára. Jeg hlýddi á háttv.frsm.fjvn. Ed, og sagði hann, að þó hann ekki álasaði stjórninni fyrir að hafa ekki greitt Jakobi styrkinn, þá gerði hann þó ráð fyrir, að úr því yrði dómstólamál, og ekki að vita hvernig það færi; taldi því rjettara að samþykkja hjer sjerstaka fjárveitingu. Þá sný jeg mjer að brtt. nefndarinnar. Tek jeg þá fyrst stærstu brtt, um að taka upp aftur endurbyggingu þeirra tveggja vita, sem samþ. voru hjer við 3. umr. Nefndin gat ekki annað en tekið upp aftur þessar fjárveitingar, sem hjer voru samþyktar með miklum meiri hluta atkv, en feldar í háttv.Ed. með aðeins eins atkv. mun. Þetta er því upp tekið í samræmi við meiri hluta þingsins. Það hefir helst verið haft á móti þessum liðum, að ekki væri rjett að flytja þessa vita fram fyrir þá vita, sem nú standa í fjárlögum, en ekki verða bygðir á þessu ári. Þetta hefir að vísu nokkuð til síns máls. En úr því ekki er hægt að reisa nýja vita, þá væri æskilegt að nota það fje, sem sparast, til þess að dytta að hinum gömlu vitunum, úr því þeir eru á fallandi fæti og aðgerð bráðnauðsynleg. Og ef ekki verður gert við þessa vita á næsta ári, þá verður það ekki fyr en árið 1923, því á næsta ári er ætlast til þess, að vitabyggingar verði eingöngu á Austurlandi. Þá hefir háttv.Ed. lækkað byggingarstyrkinn til prestsins í Grunnavík um 3 þús. kr. Fjvn. getur ekki fallist á, að þessi lækkun sje á rökum bygð. Svo var ráð fyrir gert af húsagerðarmeistara ríkisins, að þessi bygging mundi kosta 40 þús. kr., en biskup hjelt því fram í brjefi, að byggingin mundi nú ekki kosta yfir 30 þúsund, vegna þess að verð á efni hefði lækkað. Og við þessa lægri upphæð miðaði fjvn. styrkinn. Enn hafa engar upplýsingar komið fram, sem geri það líklegra, að byggingin verði ódýrari. Ennfremur hefir háttv.Ed. felt niður launabætur til Ólafs Rósenkranz. Fyrir þeirri veitingu hefir verið mælt hjer í deildinni, bæði við umræðu fjárlaganna og fjáraukalaganna. Nefndin tók því þessa fjárveitingu upp aftur, í þeirri von, að deildin hafi ekki breytt skoðun sinni í því efni. Næsta brtt., sem fjvn. hefir einnig tekið upp aftur, er um launabætur kennaranna við Stýrimannaskólann. Er það gert í samræmi við vilja þessarar háttv. deildar. Enn kemur liður, sem háttv.Ed. feldi niður, en það er utanfararstyrkur til blindrar stúlku. Mjer þótti það talsvert undarlegt af fjvn.Ed. að fella niður þennan lið. Háttv. þm. mun vera það kunnugt, að í fjárlögunum er styrkur veittur til kenslu blindra barna. Nú hefir verið frá því skýrt, að ekki væri fje fyrir hendi til þess að hjálpa þessari stúlku. Samt hefir háttv.Ed. felt þetta niður, og færir það sem ástæðu, að hún viti ekki hvað stúlkan heiti. Þetta er hárrjett; það er ekki skýrt frá nafni stúlkunnar í umsókninni. En ekki hefðu það þó verið mikil útlát fyrir fjvn.Ed., að afla sjer upplýsinga um nafnið, og jafnvel að fá skírnarvottorð, ef hún teldi það nauðsynlegt. Stúlka þessi heitir Sigurbjörg Sveinsdóttir og er af Ísafirði. Annars held jeg, að ekki skifti það mestu máli, hverju nafni umsækjendur hefðu skírðir verið, heldur hitt, hvort þau skilyrði væru fyrir hendi, sem rjettlættu það að veita styrkinn. Enn hefir háttv.Ed. felt niður listamannastyrkinn. En vegna þess að fjvn.Nd. er kunnugt um, að til vandræða horfir, að minsta kosti fyrir sumum þessara manna, ef þeir fá ekki styrkinn, þá hefir hún tekið tvo af þeim aftur upp í fjáraukalögin. En til samkomulags við háttv.Ed. tók hún þá ekki alla. 5. Brtt. er eina brtt. frá fjvn., sem ekki hefir komið fram áður. Það er uppbót á eftirlaunum prestsekkjunnar Ingibjargar Sigurðardóttur. Kona þessi er ekkja síra Árna á Kálfatjörn, bláfátæk og heilsulaus. Ætti ekki að þurfa að fjölyrða um þennan lið, því hv.þm. hafa samþ. slíka uppbót til hennar í fjárlögunum. Þá kemur 8. brtt. b., sem líka er lagfæring á gerðum háttv.Ed., þar sem hún lækkar lánið til Guðmundar Björnssonar. Sjálfur leggur Guðmundur mikla áherslu á, að upphæðin fái að standa óskert, og nefndin hefir ekki sjeð, að hann komist af með minna en 60 þúsund. Þá kem jeg að till. um slitlagið á gólfin, þar sem eingöngu er um að ræða heimild fyrir stjórnina. Háttv. Ed. fellir þessa heimild niður, en háttv.frsm.fjvn. þar getur þess þó, að honum sýnist rjett að stjórnin geri þetta, ef henni þyki það hagkvæmt. En þegar nú þingið hefir neitað ,um þessa heimild, þá fæ jeg ekki sjeð, að stjórnin geti tekist þetta á hendur, jafnvel þótt henni sýnist það hagkvæmt. En úr því hjer er í raun og veru ekki um ágreining að ræða, þá sýnist rjett að láta þessa heimild standa í fjáraukalögunum, og því hefir nefndin tekið hana upp. Þá hefi jeg lokið máli mínu um brtt.fjvn., og um till. einstakra þm. skal jeg vera mjög stuttorður. Viðvíkjandi 1. brtt. á þskj. 487 skal jeg aðeins geta þess, að nefndin hefir um hana óbundin atkvæði. Sama máli gegnir um brtt.háttv.þm. Dala (B. J.). Meiri hluti fjvn. er á móti þeim. Fjvn. er einnig á móti till.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Nefndin hefir ekki viljað raska þeim lið eins og hann er kominn frá háttv.Ed., og álítur ekki heppilegt að etja kappi um hann. Þá skal jeg minnast á breytingar Ed. á styrk til þriggja starfsmanna ríkisins til utanferða. Hún hefir sett þá undir annan lið. Fjvn. þessarar háttv. deildar hafði lagt það til, að Ara sýslumanni Arnalds yrði veittur styrkur með því skilyrði, að hann fengi árslausn frá embætti sínu, en ríkisstjórnin setti aftur mann í hans stað á eigin ábyrgð, og var það eftir tillögum hæstv. forsætisráðh. (J. M.). Nú hefir þessi embættismaður látið það í ljós, að með þessum skilyrðum yrði sjer ómögulegt að nota fjárveitinguna. Fjvn. háttv.Ed. ljet því lýsa yfir því, að hún vildi ekki halda fast við þetta skilyrði, heldur gefa það á vald stjórnarinnar, á þann hátt, sem henni þætti best henta, með því að líta einnig á, hvað hagkvæmt væri fyrir styrkþega. Út af þessu vil jeg lýsa yfir því, fyrir hönd fjvn. þessarar háttv. deildar, að hún, fyrir sitt leyti, leggur ekkert kapp á sínar fyrri ályktanir í þessu efni, heldur vill þvert á móti taka í sama strenginn og háttv.Ed. og heimila stjórninni að koma þessum embættisrekstri fyrir á þann hátt, sem henni sýnist best henta, og vill því láta hana ráða, hvort þetta embætti verði rekið á ábyrgð Ara sýslumanns eða þess, sem embættinu gegnir. Vænti jeg þess, að hæstv. stjórn telji þetta nægilega heimild, ef enginn háttv. deildarmanna verður til að andmæla því.

Þorleifur Guðmundsson Mjer þykir það næsta undarlegt, hversu deildarmönnum virðist liggja í ljettu rúmi, hvernig farið er með fjármál landsins. Nú eru margir stólar auðir, og þó slíkt stórmál sem þetta til umræðu. Jeg ætla nú. ekki að fara að halda stóra fjármálaræðu, heldur ræða um eina brtt., sem fyrir liggur. Eins og háttv. deildarmenn muna, fengum við þingmenn Árnesinga samþyktan 12000 kr. styrk hjer í deildinni til bátaferða milli Reykjavíkur og Árnessýslu, en þessu hefir verið breytt í Ed. Mjer virðist það næsta óskiljanlegt af háttv.fjvn.Ed., að henni skyldi hafa verið svo mislagðar hendur að færa styrk þennan úr 12000 kr. niður í 5000. En aftur á móti lætur nefndin sjást eftir sig nýjan lið, sem er 6000 kr. hækkun á ráðherralaunum fyrir yfirstandandi ár, þrátt fyrir það, þó þessi háttv. deild hafi felt þessa hækkun á launum þessum, er fjáraukalögin voru til umræðu hjer. Mjer virðist það óþarfi að vera hjer að bera í bakkafullan lækinn. Mjer virðist koma hjer fram harla einkennileg sparsemdarstefna; menn ausa því út með annari hendinni, sem þeir spara með hinni, þar sem þeir draga 7000 kr. frá þarflegum bátastyrk og kasta því til ráðherranna, sem virðast hafa nægileg laun til að lifa af. Með þessu kemur sparnaðurinn niður, sem hann síst skyldi, á framleiðslunni. En þinginu ber frekar skylda til að hjálpa framleiðslunni en að draga úr henni. Það virðist ærið hættuleg braut, og ekki síst þegar fjárhagurinn er svo, að þingið sjer sjer ekki fært að veita neinar verulegar upphæðir til verklegra framkvæmda, að halda samt þeim upptekna hætti að styrkja alt milli himins og jarðar, ef það á að miða til andlegs þroska eða lista, eins og t. d. að veita hverjum þeim, sem um biður, styrk til utanferða, annaðhvort til að sækja andagift suður í Róm til að flatríma hugsanir sínar eða til Grikkland, að læra listir. Og loks til að læra leikfimi, sem ekki er annað en sprikl eftir vissum reglum, eins og jeg hefi áður lýst hjer á þingi. Hjer er haldin ræða á ræðu ofan um sparsemi, en síðan er veittur styrkur á styrk ofan, þegar til atkvæða kemur, styrkir, sem þjóðinni eru ekki nauðsynlegir. En í þessu er ekki snefill af samræmi og virðist vanta alla sparsemissamheldni í þinginu. Virðist sem sparsemin deyi út á vörum hvers eins, sem talar. En þetta getur ekki gengið fyrir þjóðina, að kosta fyrst og fremst skóla í landinu, síðan að veita hverjum manni, sem um biður, styrk til fullnaðarnáms. Svo þegar hann er orðinn fullnuma hefir hann ekkert að starfa. En þá gerir hann sjer hægt um vik og krefst þess, að búið sje til handa sjer nýtt embætti, og er þá ekki að furða, og jafnvel ekki svo ósanngjarnt, þó þinginu finnist, eins og oft vill verða, að maðurinn eigi nokkurn kröfurjett til þessa, ef hægt er að finna upp á einhverju, þar sem maðurinn með þessu hefir verið gerður ófær til annarar vinnu. En þetta er mjög órjettlátt gagnvart þjóðinni, sem með erfiðismunum framleiðir fjeð og leggur mikið á sig, og sjálfa sig oft í hættu. Hvar endar þetta? Það endar með því, að sveitadrengirnir heimta styrk til að læra á taðvjel, fara með orf og ljá og önnur verkfæri. Eins og sjá má í fjárlögunum 1922, er gert ráð fyrir tekjuhalla alt að 2 miljónum. Jeg sje ekki annan veg til þess að reyna að koma því lagi á, að staðist geti á tekjur og gjöld ríkissjóðs, en til þess dragi, að hið háa Alþingi neyðist til að draga úr, ekki einungis því, sem er miður nauðsynlegt, heldur og hinu, sem má telja nauðsynlegt, svo sem launum ráðinna embættismanna ríkisins. Því að það verður við landsbúið sem annan búskap, að þegar hart er í ári verður það að sníða sjer stakk eftir vexti og neita sjer og sínum um það, sem hjá verður komist. Til dæmis má taka, að þó nauðsynlegt sje að kenna börnum á heimilinu, skamtar fjárhagurinn af, svo ekki er unt að halda kennara. Eins má segja um embættismannahald, þótt nauðsynlegt sje, þegar neyðin stendur fyrir dyrum. Það hefir komið fram og verið til umræðu á þessu þingi frv., sem fór í þá átt að draga úr dýrtíðaruppbót embættismanna, og var það vel farið, en þá lýsti forsætisráðherra þeirri skoðun sinni, að lögin frá 1919 væru lögbundinn samningur, sem ekki mætti um þoka. En jeg lít öðruvísi á það, og á bágt með að trúa öðru en að eins og hið háa Alþingi hefir rjett til þess að setja lög eins hafi það leyfi til þess að fella þau úr gildi. Þetta er annar vegurinn, og sparnaðarvegur. En þá kemur hinn vegurinn og er aflavegur, og sje jeg ekki annan betri en þann, að ríkið taki í sínar hendur eitthvað af verslun landsmanna, og njóti af henni þess hags, sem kaupmenn annars hafa, þó mjer finnist það ógeðfelt, því að það gengur nokkuð nærri kaupmannastjett landsins. Með þessu hefi jeg komist nokkuð langt frá efninu, en þetta má gjarnan sagt vera. En jeg býst við, að þetta láti ekki vel í eyrum sumra háttv. deildarmanna, en það verður ekki hjá því komist, að þegar stungið er á meinum finna sumir til. Þó jeg hafi minst á launaviðbót ráðherranna, getur ræða mín ekki haft áhrif á úrslit hennar. En jeg vona það, að þar sem þessir ráðherrar hafa fyrst og fremst 10 þúsund krónur í föst laun, og auk þess hefir að minsta kosti forsætisráðherra talsverða fúlgu frá Íslandsbanka, og hinir ráðherrarnir 3000 kr. fyrir þingmensku, án þess að missa nokkurs í, þá geti þeir menn, sem samþykkja launahækkun til þeirra, ekki með góðri samvisku felt till. mína um að hækka bátastyrkinn milli Reykjavíkur og kauptúnanna eystra.

Jakob Möller Jeg á hjer till. á þskj. 495, um launauppbót handa sendiherranum í Kaupmannahöfn, Sveini Björnssyni. Háttv. þm. mega ekki skoða þetta sem heimtufrekju af mjer, þó að þeir, ef til vill, minnist þess, að frá því var sagt í blaði einu, að slík launahækkun hefði verið samþykt hjer fyrir árið 1922. En þetta var nú, því miður, ekki svo, því að tillagan var feld þá, þó að ólíklegt megi virðast. Jeg verð aftur að minna háttv.þdm. á það, að þessi háttv. deild samþ. nokkru meiri launahækkun handa sendiherranum á síðasta þingi, eða upp í 17400 kr. Jeg verð því að skjóta því til þeirra háttv.þdm., sem þá greiddu atkvæði með hækkuninni, að gera sjer og öðrum grein fyrir því, hvers vegna þeir ekki geti gert það nú. Mjer þykir það einkennilegt, ef þessi till. nær ekki fram að ganga nú. Jeg benti á það við 3. umr. fjárlaganna, að það væri viðurkent, að launin væru altof lág. En það er ekki virðingu okkar samboðið, að þessi starfsmaður ríkisins sje látinn borga með sjer. Annars skal jeg ekki fjölyrða frekar um þetta nú. Jeg vona að háttv.þm. geri sjer það ljóst, að hjer er um sóma þingsins að tefla.

Fjármálaráðherra (M. G.) Ef jeg ætti mjer eina ósk núna, mundi jeg óska þess, að háttv. deild breytti þessu frv. ekkert, því að við það mundi sparast mikið fje. En jeg þykist vita, að jeg muni ekki hitta óskastundina, og vil því segja fáein orð um sumar brtt., sem hjer liggja fyrir. Jeg vil að sönnu gjarnan, að till.háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) um laun sendiherrans í Kaupmannahöfn gangi fram, því að hún er í rauninni sjálfsögð, en samt vildi jeg fórna henni fyrir allar hinar brtt. Háttv. frsm. (M. P.) ljet í ljós, að fjvn.háttv.Ed. mundi ekki vera mjer eða þessari háttv. deild samdóma um uppbótina til Jóh. L. L. Jóhannssonar, en þetta er ekki rjett. Jeg heyrði einmitt hv.frsm.fjvn.Ed. (S. H. K.) lýsa því yfir, að hann væri mjer samdóma í þessu atriði, og get jeg því vel unað við þessi málalok, þar sem það var aldrei tilætlun mín að spilla fyrir þessari uppbót, heldur aðeins að fá það fram, að styrkurinn til Jak. Smára skyldi ekki greiddur, og það hefi jeg fengið skýrt fram. Háttv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.) hjelt hjer eina af sparnaðarræðum sínum, og er það ekki nema gott og blessað, en jeg vildi að hann lifði þá líka eftir þessum sparnaðarkenningum sínum, þegar til atkvgr. kemur, en mjer finst vera misbrestur á því; það munu sum nafnaköllin sýna best. Hann er þá ekkert órífari á bitlingana en þm. yfirleitt. Hann lagðist um daginn mjög á móti því, að veitt væri fje til þess að láta menn, eins og hann komst að orði, „læra að sprikla í útlöndum“, og jeg man ekki betur en að hann svo greiddi atkv. með fjárveitingu í þessu skyni við nafnakall rjett á eftir. Góð kenning hefir litla þýðingu, þegar henni er þannig framfylgt. Hann sagði líka, að ríkið ætti að taka þátt í verslun, til þess að fá ágóða; en þá finst mjer að hann hefði ekki átt að vera á móti tóbakseinkasölunni, eins og hann þó var. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) gerði fyrirspurn um sendimanninn á Ítalíu, hvort hann hefði sent skýrslur. Hæstv. forsrh. (J. M.) bjóst ekki við að geta verið við og bað mig um að svara því, og fjekk mjer skjöl, er sýna, að hann hefir sent skýrslur, en þær eru ekki fyrir alla mánuðina, ekki þá síðustu. Hann hefir staðið í beinu sambandi við sendiherrann í Kaupmannahöfn, og þótti það heppilegra um ýms mál, er þurfti að ráðgast um við utanríkisstjórnina. Ennfremur hefir hann staðið í beinu sambandi við kaupmenn hjer. Honum hefir yfirleitt verið falið að gegna störfum þeim, sem konsúlar hafa með höndum, og fylgir það því að gefa skýrslur um markaðsverð og útvega markaði og greiða fyrir viðskiftum. Hann hefir sent mörg skeyti, og t. d. eitt síðast í fyrradag, um að fiskinnflutningur væri frjáls í Ítalíu frá 1. maí.

Þorleifur Guðmundsson Jeg ætla aðeins að svara fyrir mig. Hæstv. fjrh. (M. G.) taldi mig ekki sparnaðarmann við atkvgr. En þegar maður sjer, að samþ. er hvað sem er, þá finst mjer ekki ástæða til að níðast á einstökum mönnum. En þegar enginn getur komið sjer saman um neitt og alt er samþ. í graut og ríkissjóður tættur sundur, þá er ekki nema eðlilegt að maður slæpist inn á að veita bitlinga og gæti síns hjeraðs, að það hafi eitthvað. Jeg vil, að almenningur og við í sameiningu spörum fje ríkissjóðs. Jeg held að hæstv. fjrh. (M. G.) hafi greitt atkvæði með styrkveitingu, ef honum eru þær nærri, að minsta kosti var hann fús til að taka á móti hækkuninni á ráðherralaununum. Ef slík hefði verið mjer boðin, held jeg að jeg mundi ekki taka við henni, ef jeg hefði aðrar eins ástæður. Jeg býst við, að þeir, sem eiga heima í Reykjavík, þurfi mikið fje til að lifa, og væri þá gott að fá upp í útsvarið úr landssjóði, þegar það er 3000 kr. eða meira. Hvað snertir piltinn, sem jeg ljeði atkvæði mitt til að læra leikfimi í útlöndum, þá gerði jeg þá grein fyrir atkvæði mínu í ræðu minni þá, að jeg gæti ekki gert upp á milli hans og annara og láta hann sitja á hakanum, úr því ætti að veita öllum styrk. Um tóbakssöluna er það að segja, að það er ekki sama, hvaða verslun ríkið rekur. Það var líka aðallega tvent, sem gerði það, að jeg gat ekki ljeð þessu frv. atkv. mitt; í fyrsta lagi, að það voru reyttar af því allar fjaðrirnar, áður en það kom í deildina, og annað, sem er meira fyrir mjer, að þetta er skaðleg vara, sem helst ætti ekki að flytjast til landsins, og síst af öllum ætti ríkissjóður að gera það og hafa tekjur af því; í því er hið mesta eitur, sem menn soga ofan í sig.

Fjármálaráðherra (M. G.) Mig undrar það ekki, þótt háttv. 2. þm Árn. (Þorl. G.). eins og hann komst að orði, „slæpist inn á að samþykkja bitlinga“, úr því að hann heldur að menn eigi að rífa í sig ríkissjóðinn eftir vild og tæta hann sundur í milli sín. En mjer finst hann ætti ekki að þurfa að fylgja tískunni í þeim efnum. Jeg veit ekki, hvaða styrkveitingar hann á við að jeg hafi greitt atkvæði með, er kæmu mjer nærri. Jeg hefi engum slíkum styrk greitt atkvæði, og er það algerlega ósatt mál hjá háttv.þm. Um hækkunina á launum ráðherranna hefi jeg ekkert meðmælaorð sagt og ekki greitt um hana atkvæði, enda aldrei um hana beðið. Fjvn. tók þetta upp hjá sjálfri sjer. Annars get jeg ekki sjeð, hvernig hann ætlar að láta greiða atkv. um þessa hækkun, sjerstaklega núna, úr því hann hefir ekki komið með brtt. í þá átt; hann yrði þá að láta fella alt frv., ef hann ætlaðist til, að hún yrði feld. 0866 Jón Þorláksson: Jeg á eina sparnaðartill. á þskj. 487, um að styrkur sá, er veittur er bæjarsjóði Vestmannaeyja til að halda úti björgunarskipinu „Þór“, verði lækkaður úr 40 þús. niður í 30 þús. Það er ekki svo mjög upphæðin, sem veltur á, en það er ekki gott fordæmi, sem farið er fram a. Með liðnum er gert ráð fyrir að borga alt að helmingi útgerðarkostnaðar skipsins. Það hefir komið til mála hjer að taka skipið á leigu og hafa það á verði á fleiri stöðum, og væri það mikið betra heldur en að borga helming kostnaðar við útgerðina. Þegar frv. var til 3. umr., þá var brtt. borin fram frá fjvn., um að veita 25 þús. kr. í þessu skyni, en hún var tekin aftur, og frv. fór hjeðan án þess nokkuð væri veitt þar í þessu skyni. Vona jeg, að fjvn. leggist ekki á móti till., þar sem jeg nefni 5 þús. kr. hærri upphæð en hennar upphaflega tillaga var. Það yrði þá í samræmi við fjvn.Ed., sem bar fram brtt., að upphæðin 1922 yrði 30 þús. kr.

Frsm. (Magnús Pjetursson*): Jeg hefi eiginlega ósköp litlu að svara háttv. deild, aðeins ofurlítið hæstv. fjrh. (M. G.), sem mælti á móti því aftur núna, er hann hafði verið á móti við 2. umr., og þá sjerstaklega vitunum. Það var eitt, sem mjer þótti einkennilegt, er kom fram hjá hæstv. ráðherra (M. G.), að fyrst þetta væri ekki mjög aðkallandi, þá gætu þeir beðið þetta árið. En það verður þá ekki aðeins þetta ár, heldur líka næsta ár, þar sem þeir geta ekki komið þá, því að þá verða Austfjarðavitarnir bygðir. Það er undarlegt að láta sjer detta það í hug, að ef þessir vitar verða samþyktir, þá verði að taka Austfjarðavitana út af fjárlögunum, og heimtað, að þeir verði gerðir í sumar. Þessi deild er þegar búin að ákveða þetta með því að samþ. það, og hugsa jeg að þetta sje aðeins grýla, til að hræða deildina til að falla frá því, sem hún greiddi atkvæði með síðast er frv. var til umr. hjer í deildinni. Hæstv. ráðherra (M. G.) fanst það nóg, sem Ed. hefði ákveðið að veita til endurreisnar prestssetrinu á Stað í Grunnavík, því að það væri hægt að byggja fyrir minna, ef bygt væri eins og áður. En nú hefir verið ákveðið, og biskup lagt til, að bygt yrði steinhús. Það er ekki nein vegleg bygging, sem hægt yrði að byggja fyrir þessa upphæð, en hún ætti að nægja til þess, að það gæti orðið sæmilegt prestssetur. En þar sem nefndin hefir dregið 14 frá upphæðinni, þá er lækkunin mjög mikil. Um launabæturnar til dyravarðarins við Háskólann er ekki ástæða til að etja kappi við Ed. Mjer er óhætt að segja, að það yrði aldrei kappsmál milli deildanna. Það virðist sem nefndin í Ed. hafi ekki fengið nægar upplýsingar um málið á því stigi. En ef fjvn.Nd. kemur á móti fjvn.Ed., þá mun hún aftur fást til að koma á móti þessari deild. Hæstv. fjrh. (M. G.) vildi helst að frv. yrði ekki breytt hjer í deildinni. En jeg held, að það sjeu ekki margir deildarmenn, sem eru á þeirri skoðun, og held, að ekki verði hjá því komist að breyta því. Jeg get nefnilega ekki skilið, að hugur háttv. deildarmanna hafi breyst svo mjög, að þeir greiði nú atkvæði á móti því, sem þeir hafa áður samþ. Jeg gat ekki varað mig á því, að háttv. framsögumaður fjárveitinganefndar Ed. hefði tvenskonar ummæli um styrkinn til Jakobs Smára. Jeg gat ekki annað en tekið það svo, að það, sem hann sagði við fyrri umr., væri sagt fyrir nefndarinnar hönd. Háttv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.) þarf jeg ekki að svara; hann talaði ekkert um brtt. nefndarinnar, en mest um fjármálin og launamálin yfirleitt, en það kemur ekki mjer við á þessu stigi málsins. Það var alveg rjett, sem hv. 3. þm. Reykv. (J.Þ.) gat um, að till. um „Þór“ var tekin aftur við 3. umr. frv., en það var fyrir þá sök, að það upplýstist, að sá þm. í Ed., sem till. var flutt fyrir, var óánægður með það, hvað upphæðin var lág, og bjóst við að hv.Ed. mundi setja hana talsvert upp. Upplýstist að þm. voru óánægðir með styrkinn, þótti hann of lágur og vissu að háttv.Ed. mundi veita hærri styrk. Vildi nefndin því ekki eiga forgöngu að hækka upphæðina, ekki síst, þar sem þm. kjördæmisins (K. E.) var sjálfkjörinn til að beitast fyrir því í Ed. En ef ástæða er til að veita þessa upphæð 1922, þá er ekki ástæða til að hafa hana lægri þetta ár. Því að það má búast við að næsta ár verði minni kostnaður við að halda skipinu úti. Því væri ástæða til að hafa styrkinn hærri í fjáraukalögunum en fjárlögunum. Jeg skal svo ekki tefja tímann, en vænti þess, að háttv. deild sýni tillögum nefndarinnar sömu vinsemd og síðast. *)Ræðan óleiðrétt af þingmanni.

Pjetur Ottesen Jeg hjó eftir því í ræðu háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), er hann sagði þar, að að nokkru leyti lagi fyrir loforð frá síðasta þingi um hækkun á launum sendiherrans. Málinu horfði þannig við á síðasta þingi, að till. um að hækka laun sendiherrans var samþ. í þessari deild með eins atkvæðis mun, en feld í Ed. með 9: 5 atkv., og voru því alls á þinginu greidd 17 atkvæði með hækkuninni en 20 á móti. Það er því síður en svo, að hægt sje að segja, að nokkurt fyrirheit frá þinginu liggi fyrir um þetta. Það ber og að líta á það, að það gæti verið í fullu samræmi, þó Nd. feldi þessa hækkun nú, þó hún væri aðeins samþ. í fyrra, því síðan hefir orðið verðfall á flestum nauðsynjum, og sú ástæða, sem hefði verið til hækkunar í fyrra af þessum sökum, er nú úr sögunni. Jeg geri og ráð fyrir, að sá maður, sem við þessu embætti tók, hafi gert sjer ljósa grein fyrir því, sem hann var að gera, og eins og jeg hefi áður tekið fram, lá frá þingsins hálfu ekkert fyrirheit um það, að launin yrðu hækkuð.

Sigurður Stefánsson Jeg tek undir það, að best sje fyrir fjárhag landsins, að deildin samþykti frv. óbreytt. Jeg get ekki litið eins á og háttv.frsm. (M. P.), að engin ástæða sje til þess, að þingmenn breyti atkvæði sínu frá því, er frv. var hjer síðast til umr. Ástæður breytast dag frá degi, og allar í þá átt, að brýn nauðsyn sje að draga sem mest úr útgjöldunum. Það má vel búast við, að tekjumar fari langt niður úr áætlun. Það er hægt að samþ. sí og æ ný útgjöld, en hvar á að taka tekjurnar? Menn verða að gera sjer ljóst, hvernig ástatt er með atvinnuvegina og viðskiftin, og hve mikilla tekna er af þeim að vænta. Hvernig fer, ef ríkissjóðurinn verður þurausinn á fjárhagstímabilinu? „Taka lán“ er viðkvæðið hjá allmörgum hv.þm. Um það er lítið að fást, ef um arðvænleg fyrirtæki er að ræða, en að taka lán til lúkningar lögákveðinna skyldugjalda og fjárlagabitlinga til einstakra manna, hrein og bein eyðslulán, það er búskapur, sem fyr eða síðar endar með skelfingu. Það er og kynlegt af þinginu að samþykkja lánsheimildir og lánveitingar, þegar stjórnin hefir lýst því yfir, að enginn eyrir sje fyrir hendi til þeirra hluta. Af þessum ástæðum geri jeg ráð fyrir, að jeg neyðist til að greiða atkvæði móti öllum útgjaldahækkunum í fjáraukalagafrv. að þessu sinni, og þá líka vitabyggingunum á Vesturlandi, þótt jeg búist við að fá litlar þakkir fyrir það hjá kjósendum mínum, en jeg tel mig fyrst og fremst þingmann alls landsins. Þegar hver aukin útgjöld auka á fjárhagsvandræði ríkisins, þá neyðist jeg til að líta meira á hag þess en einstakra kjördæma. Fjárhagsvandræðin versna með hverjum nýjum útgjöldum, og álasa jeg því háttv.Ed. ekki, þótt hún feldi niður vitabyggingarnar. Verði brtt.samþ., eru fjáraukalögin komin í 11/4 miljón, og þar sem ganga má að því sem vísu, að tekjurnar minki um jafnvel miklu meiri upphæð, þá þykir mjer lítið vit í því að auka sí og æ útgjöldin.

Sveinn Ólafsson Ætíð kemur fram í huga mjer sama myndin, þegar fjárlög eða fjáraukalög eru hjer til meðferðar í deildinni. Það er mynd af hvalfjöru til forna á almenningsreka, þar sem hver sótti að með sinn gogg og sveðju, og hver þóttist bestur, er stærsta þjós gat dregið á burt. Munurinn er einkum sá, að nú draga milligöngumenn mest á burt og liðleskjur ýmsar njóta fengsins. Einstakir menn draga urmul þjósa, svo heimilt sem óheimilt. Vil jeg þó ekki segja, að eins mikil brögð sjeu að þessu nú eins og þegar frv. fór hjeðan úr deildinni síðast, en þó er sami svipurinn á þessu. Hv. frsm. (M. P.) tók fram, að Ed. hefði ófyrirsynju felt úr frv. nokkrar upphæðir, og skapað með því misrjetti milli þeirra, sem fjárveitingu fá, og hinna. Þetta virðist aðalástæða hans fyrir till. nefndarinnar um nýja menn og nýja bitlinga. Jeg vona, að allir kunni að meta þessar ástæður rjettilega. Með því að samþykkja nýja bitlinga, sem nefndin mælir með, er misrjettinu ekki eytt, en það flyst aðeins yfir á aðra, sem alt að einu verða út undan, og það jafnvel miklu verðugri en þeir, sem nú eru í náðinni. Að vísu mælir sanngirni með sumum liðunum í till. nefndarinnar, og hefði jeg viljað styðja þá, ef fært hefði verið að fara lengra í fjárveitingum. En þar eð hver minsta breyting flytur málið í Ed., og ef til vill í sameinað þing, þá þykir mjer ekki borga sig að fitla við þær. Hvað viðvíkur till.Ed. um styrk til byggingar á Stað í Grunnavík, þá hygg jeg hann nú sanngjarnlega metinn, þar eð byggingarefni hefir fallið í verði síðan áætlun var gerð, og mun því Ed. fara nærri því rjetta. Jeg gef mjer ekki tíma til að tala um einstakar till., en greiði atkvæði móti þeim öllum, til þess - ef verða mætti - að forða því, að málið fari að veltast á milli deilda. Jeg get strikað undir það, sem háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) sagði, að komið væri feti lengra en forsvaranlegt er í fjárveitingum, og á fjvn. þar sök á framar öllum öðrum. Háttv. frsm. (M. P.) vildi ekki kannast við, að rjett væri að fella burtu vitabyggingu á Vesturlandi, þótt leitt gæti til þess, að vitabyggingar á Austurlandi yrðu teknar upp á þessu sumri, sem reyndar er sjálfsagt, ef farið er að byggja vestra. Jeg skil vel þessi lausakaup, og átti von á þeim úr þessari átt.

Jakob Möller Jeg býst nú alls ekki við því, að það takist að koma frv. óbreyttu gegnum deildina. Jeg leyfi mjer því enn að minna á loforð þessarar háttv. deildar frá í fyrra um launahækkun sendiherrans. Það skiftir ekki máli, hvernig atkvæðin fjellu þá; till. var samþykt. Það, hvernig atkvæði fjellu, breytir engu um það, að samþyktina má skoða sem loforð. Þó að ekki greiddu þá nema 12 þdm.atkv. með hækkuninni, þá var það bara af því, að 3 þm. voru fjarstaddir, sem hefðu greitt atkv. með, ef þeir hefðu verið viðstaddir. Ef þeir þm., sem atkv. greiddu, hafa gleymt, hvernig atkvæði fjellu, ættu þeir að rifja það upp fyrir sjer. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) virðist ekki gera mun á því að gera gamla vita nothæfa og því að byggja nýja vita, en hann gerir sjer ekki ljóst, að gamlir vitar bilaðir geta verið verri en enginn viti, þar sem þeir geta verið villandi, og ríður því á, að þeir komist ekki í það ástand, að tjón geti hlotist af. Jeg efast ekki um, að álit fjvn. hafi við rök að styðjast og hún hafi ekki að ástæðulausu fallist á þetta, og tel jeg illa farið, ef till. fellur. Eða er það meiningin að fresta eigi viðgerðum á gömlum vitum, þar til nýir hafa verið bygðir alstaðar þar, sem krafist er?

Bjarni Jónsson Jeg átti erindi út í bæ og gat því miður ekki hlustað á allar umræður í þessu máli, en kom þó nógu snemma til að hlusta á háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Það er ekki í fyrsta skifti, sem þessari gullvægu ástæðu um fjárhag landsins er slegið fram, og eftir kollhríðina og atkvæðagreiðsluna í dag þykjast þeir hafa byr undir báða vængi og vera stöðugir í sessi, sem stjórnarflokkur, og ætla að fara að spara, en spara það, sem síst skyldi. Jeg dvel ekki við ræðu háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), en hugrakkur þykir mjer hann vera, að greiða atkvæði móti vita, sem kjósendur hans hafa mest gagn af, en ef bátarnir lægju allir uppi í fjöru fyrir sparnað háttv.þm., þá færi nú sparnaðurinn að verða vafasamur. Enginn veit, hvenær viti þessi kann að falla, en þeir ættu að geta næst því, sem vísa mönnum leiðina yfir gröfina. En ef ekkert er að gert, fellur vitinn fyr eða síðar, og þá verður kostnaðarmeira að koma upp nýjum en nú kostar aðgerðin. Svo er til ætlast, að vitinn verði gasviti, og sparast við það mikið fje, jeg hygg um 1100 kr. á ári, en það er sparnaður, sem ekki kemur að gagni fyr en viðgerðin hefir farið fram. Annað, sem sparast, ef við er gert nú, er flutningur alls konar. Verkefni og starfsfólk er nú á staðnum, og yrði við það aukinn kostnaður að flytja það frá nú, en síðar að. Þessi sparnaður ætti að geta höggið skarð í þann gróða, sem fæst við frestun. Um hinn sparnaðinn er óþarfi að ræða, að ef gert væri við nú, mundu sparast líf manna og eignir, og þyrfti ekki nema eitt skip að sparast til þess að vinna hitt upp. Það þykir heldur ekki heppilegur sparnaður að láta hús landsins ganga sjer til húðar og verða verðlaus eða verra en það, skaðleg. En svo er um ónýta vita. Sparnaður við frestun framkvæmda er aðeins vaxtagróði, og nemur hann ekki miklu af ekki stærri upphæð. Annars hefði jeg haldið, að vandalítið væri að reikna út fjárhagslega, hvort gróði er að einhverju eða ekki, og fara síðan eftir því, sem tölurnar tala. En hitt bjargar aldrei fjárhag landsins að berja lóminn, án þess að bera skyn á, hvað um er áð ræða. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) talaði í líka átt og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.); varaði hann menn við eyðslusemi og öðru því líku. Ræða hans var að því leyti merkileg, að hún gaf tilefni til að snúa á hann þessari vísu: Þú mikli myndasmiður, sem myndar undraher, og út um alla geima með önd í gandreið fer. Hann fór á hvalfjöru með háttv.þm. í galdraflugvjel sinni, og skýrði fyrir þeim það, sem fyrir augu bar. Jeg hefi aldrei á hvalfjörum verið, en um það hefi jeg lesið, sem aðrir, og veit jeg, að oft verða þar víg og illdeilur. Kom þar oft fram ósanngirni manna og undirferli, og mun hv.þm. það ekki ókunnugt. Hv. þm. (Sv. Ó.) dró upp þessa fögru mynd af landssjóðshvalnum og skurðarmönnum hans, og þóttist órjetti beittur fyrir hönd umbjóðenda sinna, en það hygg jeg, að ekki hafi ver verið gengið að hvalþjóstunum fyrir Austfirðinga en aðra. Mönnum hefir þráfaldlega gefist kostur á að hlýða á raunarollu háttv.þm. (Sv. Ó.) út af vitunum austfirsku, en ekki þarf hann að beina skeytum sínum að mjer, því að jeg hefi altaf fylgt nauðsynlegum fjárveitingum til Austfjarða sem annara. - Mig mætti frekar saka fyrir ljelega frammistöðu fyrir umbjóðendur mína, því að jeg hefi aldrei farið fram á annað fyrir þá en það, sem sanngjarnt var og nauðsynlegt. Jeg hefi síst sökt skurðarhnífnum dýpra fyrir Dalamenn en aðra, og hafa þeir ekki verið ofaldir. En aldrei hafa þeir látið fara frá sjer slíkt aumingjavæl og kom úr kverkum háttv.þm. (Sv. Ó.), og væri betur, að slíkt heyrðist ekki oft hjer á þingi. Það var hvorki barlómsbumba háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) nje hvalagrátur hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem kom mjer til að standa upp. Jeg hefi borið fram till. þess efnis að hækka styrk þann, sem Vestmannaeyingum verður veittur til þess að halda úti björgunarskipinu „Þór“, og vil jeg fara um hana nokkrum orðum. Jeg hefi áður haft ástæðu til þess að lýsa máli þessu allgreinilega, og kann jeg ekki við að endurtaka það hjer. En þó vil jeg minna á það, að skip þetta er eyjaskeggjum til mikils hagræðis. Það ver fiskimið þeirra fyrir erlendum og innlendum togurum, og við það eykst fiskur eyjaskeggja. Margir segja, að rjett sje að eyjaskeggjar beri byrði þessa einir, úr því að þeir hafi hag af því. En á það má benda, að til eyjanna sækir fjöldi manna og stundar þar fiskveiðar í skjóli Þórs. Eyjaskeggjar greiða sennilega um hálfa miljón kr. í kaup til aðkomumanna, og er því ekki lítil stoð, þegar yfir vofir atvinnuleysi. Auk þess eru Vestmannaeyingar með hæstu gjaldendum í landssjóð, og eiga því ekki skilið að ver sje með þá farið en aðra. Þeir hafa flutt út fisk fyrir um 7 milj. kr. á ári, og skattur sá, er landið hlýtur af þeirri upphæð, er ekkert smáræði. Það væri því ekki nema sanngjarnt að þeir fengju ríflegan styrk, og fyrirtækið, sem styrkja á, er þess fullvert, að svo sje gert. Þór ver ekki aðeins landhelgina, heldur einnig stærra svæði, og því til sönnunar skal jeg, með leyfi forseta, lesa símskeyti, sem mjer hefir borist úr Vestmannaeyjum. Það hljóðar svo: „Síðan 29. apríl hafa um 60 netabátar mokaflað á „bankanum“, langt utan landhelgi. Þar er fjöldi útlendra fiskiskipa. Þór er þar stöðugt og heldur opnu svæði fyrir netabátana. Þessi afli stórbætir hag útvegsins, sem leit illa út. Þegar tími vinst til, verður hægt að sanna með vitnisburðum sjómanna, að gæsla Þórs ræður mestu um aflabrögð á þessu svæði. Björgunarfjelagið“. Af þessu má sjá, að skipið kemur að miklum notum, og væri illa farið, ef dregið yrði úr framkvæmdum þess. Auk þessa er skipið björgunarskip, og hefir þegar bjargað nokkrum vjelbátum, og er sá hagur meiri en með tölum verði talinn. Þá er skipið og sjúkraskip, hefir lækni um borð og getur tekið veika menn af öðrum skipum úti í hafi, og sparað þeim þannig ómak. Þó að landssjóður styrkti fyrirtæki þetta dálítið í upphafi, hefir skipið orðið eyjaskeggjum allþungt á fóðrum. Þá er von að þeir leiti landssjóðs, og það sjerstaklega meðan svo er ástatt, að þeir geta ekki leigt skipið, þegar þess er minst þörf við eyjarnar, en það er um síldveiðitímann. Skipið er einmitt vel fallið til landhelgisgæslu norðanlands um þann tíma, og væri það bæði landinu og Vestmannaeyjum styrkur, ef það ráð yrði upp tekið. Gæti þá svo farið, að Vestmannaeyingar þyrftu þá ekki á styrknum að halda, og sparaðist þá sú upphæð. En fyrir umliðna tímann kemur þetta ekki til greina, og vænti jeg því fastlega, að menn fallist á þá till. mína, að veita 50 þús. kr. til Þórs. Þetta fyrirtæki eyjaskeggja lýsir svo mikilli framtakssemi, kjarki og karlmensku, að full ástæða væri til að verðlauna það. Og vera mætti, að enn væru á landi voru menn, sem ekki þætti minkun að íslenska fánanum til varnar landhelginni, og geta þeir ekki annað en glaðst yfir framtakssemi Vestmannaeyinga. Jeg var svo óheppinn, að heyra ekki háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) tala fyrir lækkunartill. sinni, en svo er langt milli okkar, að eigi þýðir mjer að reyna að sannfæra hann á mitt mál. Jeg get ekki búist við því, að hann greiði till. minni atkv., en þess vænti jeg af háttv. deildarmönnum öðrum. Ef mönnum þykir það of frekt í farið að hækka styrk þennan um 10 þús. kr., þá er varatill. mín fyrir hendi, og verður ekki sagt, að hún fari fram úr sanngirni. Deildin hefir sjálf viðurkent þessa upphæð, með því að setja hana í komandi fjárlög, og treysti jeg því, að hún verði sjálfri sjer samkvæm. Og af sömu ástæðum vænti jeg, að till.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) verði feld.

Jón Auðunn Jónsson Jeg skal ekki lá þeim háttv.þm., sem þykja upphæðir í þessu frv. fullháar. Jeg ætla ekki að fárast um það nú, heldur segja örfá orð út af till. nefndarinnar um Arnarnes- og Elliðaeyjarvita. Jeg er viss um, að háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) er ókunnugur Arnarnesvitanum. Annars hefði hann ekki mælt gegn endurbyggingu hans. Jeg veit, að viti þessi getur ekki staðið 2 ár enn án stórra endurbóta, og ef hann fjelli, eða ef viðgerð yrði frestað þangað til, þá yrði hún vitanlega margfalt meiri en nú. Jeg get tekið undir það með hv.þm. Dala. (B. J.) og hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), að það er mesta óráð að trassa þá vita, sem fyrir eru, til þess að byggja nýja, sem aftur yrðu trassaðir, þegar viðgerða þyrfti á þeim. Ónýtir vitar eru verri en engir; þeir villa skipin og geta blátt áfram orðið til þess að stórslys hljótist af. Auk þess sem það er óhagkvæmt að fresta viðgerðinni, er það líka stórhættulegt. Mönnum hefir verið gert það ljóst, að rekstrarkostnaður sparast mikið við endurbygginguna, og hefir vitamálastjóri gert ráð fyrir um 1000 kr. sparnaði á ári. Auk þess vil jeg geta þess, að vitavörðurinn, sem nú er, hefir sagt af sjer starfinu, og verður nýr skipaður nú, ef endurbygging verður frestað. En ef endurbygging fer fram nú, verður nýr vitavörður ekki skipaður fyr en að henni lokinni, og sparast við það laun, og verða auk þess lægri, ef ekki er skipað í embættið fyr en síðar. Þegar á alt er litið, er það óverjandi að fresta endurbyggingunni. Þá kem jeg að Elliðaeyjarvitanum. Ef hann er ekki endurbygður, verður að koma upp leiðarljósi í Höskuldsey, og kostar það laun nýs starfsmanns, auk þess sem sjálft leiðarljósið kostar. En ef vitinn er endurbygður, þá þarf ekki að byggja leiðarljósið í Höskuldsey. Þessi viti er nú allur úr sjer genginn og ljósaáhöld ljeleg orðin. Endurbygging er því nauðsynleg, og kostnaður við hana verður aðeins helmingi meiri en kostnaður við leiðarljósið. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði, að hjer væri of stórri upphæð varið til endurbyggingar, og væri hún eins há og fara þyrfti til nýbyggingar vita á Austurlandi. Þetta er ekki rjett. Til endurbyggingar vitanna fara einar 45 þús. kr., en til vitanna á Austurlandi, ásamt Strætishornsvita, um 150 þús. kr. En um þetta þarf engan reipdrátt. Það verður fyrst að hlúa að því, sem fyrir er, áður en ráðist er í nýjar byggingar. Það væri ekkert vit að fresta þessum endurbyggingum, eins og á stendur.

Jón Þorláksson Háttv. 1. þm. S.-M. tjáði sig vera sammála brtt. minni, en kvaðst ekki mundu greiða atkv. með henni, til þess að fjáraukalögunum væri ekki flækt meira á milli deilda en orðið væri. Jeg vona, að megi skilja þetta svo, að hann muni gera þetta, ef hinar brtt., sem standa á undan minni, verða feldar. En ef þær brtt. verða samþyktar, og frv. því endursent til Ed. hvort sem er, þá vona jeg, að jeg megi skilja hann svo, að hann þá fylgi brtt. minni. Og jeg fyrir mitt leyti mundi láta mjer lynda, þótt mín brtt. fjelli, ef þá fjáraukalögin væru þar með afgreidd að fullu og öllu. En verði nú svo, að brtt. mín verði feld, bara til að forða frv. frá því að velkjast milli deilda, þá vil jeg mega líta svo á, að orðalag liðsins sje ekki neitt fordæmi fyrir því, hve mikinn hluta útgerðarkostnaðar eigi að veita í slíkum tilfellum framvegis.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Mig furðar á því, hversu langar umræður hafa nú orðið, og mjer þykir skrítið, að menn skuli nú halda nákvæmlega sömu ræður og við 2. umr. þessa máls; en það er þó ekki eins skrítið eins og það fyrirbrigði hjá einum háttv.þm., að hann greiddi atkvæði og mælti með einu atriði við síðustu umræðu hjer, en er gallharður á móti því núna. Þetta þykir mjer býsna einkennilegt. Það var háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), sem mælti svo djarflega á móti Arnarnesvitanum, en háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) og hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) hafa lýst ástandinu þar vestra svo, að jeg hygg, að það sjeu fáir háttv. deildarmenn, sem vilja hafa það á sinni samvisku að greiða atkvæði á móti. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) sagði, að ástæðurnar breyttust dag frá degi, og því væri hann nú á móti. Það kann að vera, að ástæðurnar breytist dag frá degi, en það hefir ekki borist mjer til eyrna, að þær hafi breyst svo mjög á þessum 3 vikum, sem liðnar eru síðan frv. kom til umræðu, að ástæða væri til þess að snúast svo mjög kring um sjálfan sig. Hann sagði, að það væri ekki von að ríkissjóður gæti greitt allar þessar upphæðir, nema til lántöku væri gripið. Þetta kann að vera rjett, en það er heldur ekki svo athugavert, að ríkissjóður taki lán til svo nauðsynlegra framkvæmda sem þessara. Þetta er ekki annað en það, sem góður búmaður gerir. Hann tekur hiklaust lán til þess að bjarga þakinu yfir baðstofunni sinni, ef það ætlar að hrynja ofan á hann. Jeg kem þá snöggvast að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Hann hjelt nú, sömu ræðuna og hann hefir haldið þrisvar sinnum áður, að undanskilinni hvalfjörunni. Það er nú aðeins út af Stað í Grunnavík, sem jeg vildi segja nokkur orð. Það mátti skilja ræðu hans svo, að fjvn. hefði farið eftir áætlun, sem gerð hefði verið fyrir löngu síðan. Þetta er ekki rjett; einmitt vegna þess, að efni lækkaði, þá lækkaði hún styrkinn úr því, sem upphaflega var til ætlast. Það er náttúrlega lofsverður áhugi hjá háttv.þm. að vilja ekki velkja frv. milli deilda, en það ætti ekki að hafa svo mikil áhrif á atkvgr., því að menn vita, að þótt það færi aftur til Ed., þá mundi það ekki hafa svo mikla vinnu í för með sjer fyrir þá hv. deild. Jeg leyfi mjer að lokum að óska þess, að nafnakall fari fram um vitana, svo það sjáist í Alþt., hverjir þar hafa snúist.

Jón Þorláksson Jeg á brtt. við frv. þetta, og fer hún fram á það að draga nokkuð úr umfangsmiklum framkvæmdum, sem annars væri stofnað til, en er á engan hátt þannig, að jeg viðurkenni ekki loflegan tilgang frv. En af því að hjer er um að ræða bæði nokkuð seinunnið og kostnaðarsamt verk, álít jeg, að ekki beri undir eins að skipa fyrir um uppdrætti og mælingar annara staða en þeirra, sem einhverjar líkur eru til, að talsverðum vexti taki í framtíðinni, enda er það auðvitað, að þörfin er mest þar, sem þorpin eru stærst eða vöxturinn örastur. Þess vegna fer jeg fram á það, að lágmarkíbúatölunnar verði hækkað úr 200 upp í 500. Það sjest líka fljótlega, þegar litið er yfir þessi smáþorp, að mörg af þeim eru í rauninni ekki annað en upp og útskipunarstaðir fyrir stærri eða minni uppsveitir, en hafa litla eða enga sjálfstæða atvinnu eða vaxtarmöguleika. En til þess að rígbinda þetta samt ekki of mikið, hefi jeg einnig lagt til, að taka megi til mælinga smærri þorp, eftir sömu reglu og hin, ef viðkomandi hreppsnefnd óskar þess eða skipulagsnefndin telur það æskilegt, þó að íbúarnir sjeu undir 500. Með þessu ætti það því að vera trygt, fyrst og fremst, að allir stærstu staðirnir, sem mest þörf er á að mæla og laga, verði látnir ganga fyrir, og að enginn staður verði útilokaður, þótt minni sje, ef horfur eru á því, að vöxtur hlaupi í hann. Get jeg svo látið þetta nægja að sinni, og vona, að háttv. deild geti fallist á þessar brtt.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Þar sem brtt. þessum hefir ekki verið útbýtt fyr en í dag, hefir nefndin ekki getað athugað þær, og vil jeg leyfa mjer að fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann taki málið af dagskrá.

Forseti (B. Sv.) Frv. þetta er hingað komið frá háttv.Ed.; var þar til meðferðar í allsherjarnefnd, og geri jeg það að tillögu minni, að því verði vísað til sömu nefndar hjer.

Frsm. (Hákon Kristófersson) Frá nefndarinnar hálfu er ekki annað um þetta mál að segja en það, sem sjá má af nál. á þskj. 476. Þar er aðeins ein brtt., sú, að í stað 2 kr. í 1. gr. komi 5 kr., og vænti jeg þess, að hv. deild samþykki hana.

Frsm. (Jakob Möller) Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, er eitt af stórvirkjum hæstv. stjórnar, svo mjer ætti að vera ánægja að tala fyrir því hjer! Þar sem þetta frv. mundi gefa þó nokkrar tekjur fram yfir gömlu lögin, sá nefndin sjer ekki fært að leggjast á móti því, hvaða skoðanir, sem hún annars kynni að hafa á stimpilgjaldi, þar sem þörfin er svo mikil á tekjuauka handa ríkinu. Mun þó vera gert ráð fyrir gjaldinu nokkru hærra í þessu frv. heldur en tíðkast erlendis víða, og gæti það verið óheppilegt í ýmsum greinum, t. d. sjerstaklega að því er snertir vátryggingar, og þá einkum sjóvátryggingar, því að eins og nú hagar til, mun ekki um aðrar innlendar vátryggingar að ræða, sem óttast þurfi erlenda samkepni. En nefndinni er kunnugt um, að stimpilgjald af vátryggingarskjölum er hjer ákveðið töluvert hærra en gerist erlendis. Getur og verið, að nefndin komi með brtt. til 3. umr. þessu viðvíkjandi. En þær brtt., sem nefndin hefir þegar komið fram með, eru allar gerðar í samráði við hæstv. stjórn, nema ef vera skyldi 1. brtt. við 15. gr., um endurgreiðslurnar, enda er það ekki stórt atriði, og mundi ekki koma til endurgreiðslu, nema krafist væri, en þá ættu allir að eiga jafnan rjett á henni, hvort sem mikið er eða lítið, sem afgreitt hefir verið. 2. brtt., a. liðurinn, er um það að tvöfalda stimpilgjaldið þegar fasteign er afsöluð hlutafjelögum. Þetta byggist á því, að þegar fasteignir verða hlutafjelagseign, má gera ráð fyrir því, að þeim sje svo ráðstafað, að eigendaskifti verði ekki í bráð, og því rjettmætt að greitt sje hærra gjald er svo ber undir. Þessi breyting er fram borin eftir bendingu reynds manns, og telur hann, að þetta tíðkist meðal annara þjóða, og þótti nefndinni rjett að taka ákvæði þetta upp í frv. B-liðurinn er aðeins breyting til frekari skýringar á ákvæði greinarinnar. 3. brtt. er við 18. gr. frv., og er trygging fyrir því, að verðhæð sú, sem stimpilgjald er greitt af, verði ekki sett óhæfilega lágt, aðeins til þess að komast hjá að greiða þetta eða önnur slík gjöld. Það getur að vísu komið fyrir, að eign sje seld lægra verði en hún er metin til skatts, en í það þykir ekki horfandi, þó að gjaldið verði þá nokkru hærra en til söluverðsins svarar, þegar um slíkar tækifærissölur er að ræða. Nefndinni þykir rjett að miða við það verð, sem skattur er talinn af, og er þetta mikilsvert tryggingarákvæði gagnvart stimpilgjaldinu. 4., 5. og 6. brtt. fara fram á, að feldar sjeu úr frv. 39., 41. og 42. gr. og eru um stimpilgjald af kaupum og sölu á lausafje, verksamningum og fleiru. Nefndinni lýst svo á, að erfitt verði að framkvæma þetta t. d. að framfylgja stimpilgjaldsskyldunni gagnvart kaupum og sölu á lausafje. Virðist nokkur vafi geta leikið á því, hve langt á að ganga í því efni, en allumstangsmikið yrði það t. d., ef þetta ætti að ná til allra skriflegra vörupantana. 7. brtt. og hin síðasta, er nefndin hefir gert, er við 44. gr. og heimilar ráðherra að gefa snauðum mönnum eftir gjald það, er frv. ákveður, að sje af einkaleyfisbrjefum og öðrum brjefum. Þó má gera ráð fyrir, að þetta nemi aldrei miklu eða hafi mikla þýðingu hjer á landi, en breytingin er gerð samkvæmt fordæmi annara þjóða, og leggur nefndin ekki mikla áherslu á það. Jeg hefi svo ekki meira um málið að segja. Nefndin lítur svo á, að úr því að stimpilgjald er í lög tekið, eigi ekki að hörfa frá því eða draga úr því, heldur útvíkka það sem föng eru á, og það er gert með þessu frv.

Fjármálaráðherra (M. G.) Mjer þykir stórum betur, að háttv.fjhn. hefir afgreitt frv. þetta. Jeg hjelt um tíma, að hún myndi ekki ætla að skila málinu frá sjer, en úr því háttv.frsm. (Jak. M.) telur þetta frv. stórvirki, þá getur mjer skilist dráttur nefndarinnar á afgreiðslu þess. Annars skal jeg leiðrjetta þann misskilning hv.frsm. (Jak. M.), sem kom fram í ræðu hans í dag í sambandi við annað mál, er hjer var til umræðu, að milliþinganefnd hefði unnið að skattafrv. þeim, sem stjórnin lagði fyrir þingið. Hjer er ekki um neina milliþinganefnd að ræða. Stjórnin kvaddi tvo menn sjer til aðstoðar, en annar veiktist og hinn hætti skömmu síðar. Kostnaður þessi er hverfandi lítill í samanburði við það, sem milliþinganefndir kosta. Að öðru leyti skal jeg taka það fram, að endurskoðun þessara skattamála eru að mestu leyti mitt starf persónulega, án þess þó að jeg ætli að fara að tala um það hjer, hvernig það sje af hendi leyst. Um brtt. nefndarinnar er það að segja, að þær eru flestar gerðar með samþykki mínu. Þó er 1. brtt. ástæðulítil, því að það borgar sig ekki að eltast við þessa 10 aura. Vitanlega spillir hún ekki, enda mun jeg ekki gera hana að neinu ágreiningsefni. Stafliður b. í 2. brtt. er með öllu óþarfur, því að það er tekið skýrt fram í frv., að ekkert skjal eigi að tvístimpla. Þá er kvartað um, að sjóvátryggingargjaldið í 38. grein sje hátt, 10 aurar af hverju þúsundi, og skal jeg játa, að það er dálítið hærra en tíðkast annarsstaðar, og mun jeg ekki setja mig á móti því, að það verði lækkað. Hinsvegar vona jeg, að nefndin hafi tekið eftir ákvæði í gr., að stjórninni er heimilt að gefa eftir og veita undanþágu á stimpilgjaldi, ef sjerstök ástæða þykir til. Og ef eitthvert íslenskt fjelag ætlar að verða undir í samkepninni við erlend fjelög, þá mun verða gripið til þessarar heimildar og henni beitt, til þess að styrkja hinn innlenda fjelagsskap. Um síðustu brtt., við stafliðina n. og o. í 44. gr. frv., hefi jeg lítið að segja. Jeg get gengið inn á, að snauðum mönnum sje gefið eftir, ef þess þykir þurfa. En þó vildi jeg benda á, að það getur valdið mikilli fyrirhöfn, t. d. fyrir mann austur í Múlaþingi, sem þarf að fá leyfisbrjef til hjónabands, að sækja um undanþágu frá stimpilgjaldi til ráðherrans, en auðvitað á hann um það við sjálfan sig, ef hann vill hafa svo mikið fyrir því. En af því að valdsmenn hafa heimild til að láta af hendi leyfisbrjef fyrir lægra verð, eða ókeypis, þegar um snauða menn er að ræða, þá væri betra að þetta næði líka til stimpilgjaldsins. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta að sinni.

Frsm. (Jakob Möller) Út af þessu, sem hæstv. fjrh. (M. G.) sagði síðast, vildi jeg skjóta því til hans, hvort stjórnin geti ekki gefið valdsmönnum alment umboð eða heimild til þess að gefa eftir þessi stimpilgjöld, eins og önnur. Annars þarf jeg engu að svara af því, sem hæstv. fjrh. (M. G.) tók fram; við erum sammála um flest. Hann hefir lagt fullmikið upp úr þessu orði „stórvirki“, sem jeg notaði í sambandi við þetta mál. Það sje fjarri mjer að vilja ekki viðurkenna persónulegan dugnað þessa hæstv. ráðh. (M. G.) til ýmsra stjórnarstarfa, og trúi jeg því vel, að hann hafi sjálfur lagt allmikla vinnu í þessi frv. - Hinsvegar áleit jeg ekki, að jeg þyrfti að taka það fram, af hverju drógst úr hömlu hjá nefndinni að skila þessu máli, enda er að því vikið í nál. Nefndin geymdi þetta frv. af ásettu ráði, án þess þó að bein ákvörðun væri tekin um að „setjast á það“.

Jón Þorláksson Það er aðeins örstutt fyrirspurn til háttv.fjhn. viðvíkjandi 2. brtt. hennar. Úr því hún telur hlutafjelög svo langlíf, að þau þess vegna eigi að borga tvöfalt stimpilgjald, hvers vegna undanskilur hún þá samvinnufjelögin? Mjer finst kenna þarna nokkurrar hlutdrægni gagnvart hlutafjelögum.

Frsm. (Jakob Möller) Jeg skal fúslega játa, að þetta er af vangá hvað mig snertir. En þessi brtt., eins og hún er þarna orðuð, er framkomin samkvæmt till. þess manns (Jóns Krabbe), er stjórnin hefir mest eftir farið í þessu máli. En jeg viðurkenni, að ákvæði þetta ætti eins að gilda um öll önnur fjelög, og er jeg fús á að flytja brtt. í þá átt við 3. umr., og treysti háttv. deild, að hún geri það ekki að ágreiningsatriði, því að slíkt samræmi í frv. virðist á fullkomnum rökum bygt.

1403Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg skal taka það fram, að jeg álít að ekki sje hægt að fela valdsmönnum að gefa eftir af stimpilgjöldum, nema að það sje beint tekið fram í lögunum. Um fyrirspurn háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) er þess að geta, að ástæðan til þess, að hlutafjelög eiga að greiða tvöfalt stimpilgjald, er sú, að með því að kaupa alla hlutina í fjelaginu, getur einstakur maður orðið eigandi fasteignar, án þess að afsal þurfi að þinglesa, og ef eins er ástatt um fleiri tegundir fjelaga, sem jeg hefi ekki athugað, þá eiga vitanlega að gilda um þau sömu reglur.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Meðan það stjórnarfarsskipulag, sem nú er við að búa, á að haldast í þessu landi, skiftir miklu, að hyrningarsteinn þess, sem er þingræðið, raskist ekki. þessa verður vel að gæta, og liggur þar við sómi þingsins. Það orkar mjög tvímælis, hvort alt sje nú með feldu á Alþingi Íslendinga, að því, er þetta snertir. Eru þau dæmi deginum ljósari, er sýna, hvernig óvissan um fylgi þingsins og aðstöðu til stjórnarinnar, óvissan um, hvort þingræðis sje gætt í landinu, verkar á siðferði þingsins og allar aðgerðir. Engir ættu að hafa næmari tilfinningu fyrir þessu en hæstv. ráðherrar. Það færi því vel á því, að þeir stæðu þar fyrst og fremst á verði og kveddu þingmenn fram úr skugganum til fylgis eða andstöðu. Í þessu skyni er till., sem hjer liggur fyrir, fram borin. Með þeirri greinargerð, sem henni fylgir, álít jeg meiri skýringar óþarfar. Við flm. teljum rjettast, ef þess væri kostur, að umr. þyrftu ekki að verða, og viljum ekki gefa tilefni til þess. Það verða þá aðrir, sem koma deilum af stað, ef nokkrar verða, en við munum vitanlega svara, ef svo þarf endilega að verða.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skil vel, að hv.flm. (E. E.) vilji fylgja hinni gömlu og góðu reglu :„Svaviter in modo fortiter in re“. En hvað hitt snertir, að hann hafi ekki viljað gefa tilefni til deilu, efast jeg um, að hann hafi meint það verulega, jafnhvatvíslega og hann hefir hagað sjer. Og jeg bjóst alls ekki við eins illvígri árás frá hans hendi og nú hefir sýnt sig. Hv. flm. (E. E.) sagði, að óvissan hefði skaðleg áhrif á siðferði þings og stjórnar. Jeg get vel hugsað mjer, að það geti haft skaðleg áhrif á hv. stjórnarandstæðinga að geta ekki komið fram vilja sínum, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. En jeg get ekki kannast við, að þessi óvissa, sem hv.flm. (E. E.) talar um, hafi haft nokkur skaðleg áhrif á störf stjórnarinnar. Jeg neita því, að hún hafi haft áhrif á störf þings eða stjórnar yfirleitt. Jeg get bent á það, að á öllum stórmálum, sem stjórnin hefir lagt fyrir þingið, hefir verið höfð svo góð meðferð, að hver stjórn mætti vel við una. Þá sagði hann, að stjórnin hefði ekki fylgi þingsins. Jeg veit ekki til, að hingað til hafi annað sannast en að hún hafi nægilegt fylgi meiri hlutans til þess að geta setið áfram. Annars er það andstæðinganna að sanna það, að stjórnina bresti fylgi, en ekki hennar, fremur en eða fyr en henni sýnist. Jeg man ekki til, að stjórnarandstæðingar hafi nema tvö ráð til þess að koma ráðuneyti frá: annaðhvort að fá vantraust samþykt eða að drepa þau mál, sem ráðuneytinu er sjerstaklega ant um og vill setja á oddinn. Á þessu þingi er ekki hægt að benda á nein slík úrslit mála. Á hinn bóginn er hverjum hv.þm. frjálst og rjett að bera fram þinglega vantraustsyfirlýsingu á stjórnina. Þessi till. hvílir á alveg samskonar grundvelli og till.hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), sem hann lýsti yfir, að hann myndi ekki greiða atkv. sjálfur. Það er dálítið annað form, en mjög svipuð aðferð og tilgangur. Jeg hefi lýst yfir því, bæði hjer og í hv.Ed., að ráðuneytið viðurkendi ekki rjett hv. andstæðinga til þess að ráða því, hvenær það spyrði þingið eða leitaði trausts hjá því. Jeg kvaðst ekki mundi taka tillit til þess, þó að slík krafa kæmi fram úr þeirri átt. Og mjer er ekki heldur kunnugt um, að slíks hafi nokkum tíma fyr verið krafist. Ráðuneytið getur því með engu móti tekið á móti slíkri till. Jeg hefi áður sagt það mjög ljóst, að ráðuneytið vill ekki brjóta þá venju, sem komin er á hjer á landi um það, að til þess að taka til greina vantraust, hefði stjórnin rjett til að heimta, að báðar deildir þingsins, eða sameinað þing, taki afstöðu til till. Jeg get því sagt það nú þegar, að ráðuneytið mun ekki taka tillit til þessarar till., eins og hv.flm. (E. E.) virðist ætlast til. Jeg veit það, að hv.flm. neita því ekki, enda sjest það á greinargerð till., að hún er grímuklædd vantraustsyfirlýsing. En jeg skal ekki fara út í það, því jeg vil gjarna stilla því svo til, að ekki þurfi langar umr. Jeg vil þó ítreka það, að rjettara er að bera till. upp fyrir báðum þingdeildum. Það er líka rjett af öðrum ástæðum heldur en jeg þegar hefi tekið fram. í till. felst sem sje meira en vantraust. Það er ætlast til, að farið verði inn á alveg nýja braut. Deildin á að gefa viðurkenningu sína á þeim nýja sið, að stjórnarandstæðingar, sem ekki eru þess megnugir að fá þingmenn til þess að lýsa vantrausti sínu á stjórninni á bindandi hátt, geti heimtað, að þingið gefi traustsyfirlýsingu eða að stjórnin fari fram á traustsyfirlýsingu frá þingsins hálfu. Ef hv. deild vill taka upp þennan nýja sið, þá mun ráðuneytið þegar beiðast lausnar, því slíkt vill það ekki láta bjóða sjer.

Jakob Möller Jeg ætla mjer ekki að lengja umr. mikið. En út af síðustu orðum hæstv.forsrh. (J. M.) vil jeg undirstrika það, að það var engan veginn aðallega tilgangur till. að koma stjórninni frá. Tilgangurinn er aðeins sá, eins og hv.flm. (E. E.) tók fram, að fá hreinar línur, fá að vita það, hvort stjórnin hefir fylgi meiri hluta að baki sjer eða ekki. Þetta er svo sjálfsagður hlutur, að það á ekki að þurfa að koma hæstv. stjórn í neinn æsing. Hæstv. forsrh. (J. M.) neitaði því, að stjórnin hefði átt nokkuð erfitt uppdráttar á þessu þingi. Jeg get þó bent á a. m. k. tvær atkvgr. hjer í deildinni, sem hæstv. stjórn hlýtur að telja sjer andvígar, sem sje um innflutningshöftin og seðlamálið. Stjórnin lýsti að vísu ekki beinlínis yfir, hvað hún myndi gera, ef seðlaútgáfunni yrði ekki endanlega skipað. En það er alkunnugt, að henni var mjög umhugað um að koma fram endanlegu skipulagi. þetta mál gaf fyrsta tilefnið til þess, að við bárum fram þessa till. Við flm. álítum, að þeir þm., sem vilja láta stjórnina sitja áfram, verði að taka tillit til vilja hennar í slíkum málum. Hins vegar álítum við, að meiri hluti, sem myndast kann um slík mál, hljóti að heimta að fá vissu um það, hvernig afstöðu stjórnar og þings er varið. Það er þannig rangt hjá hæstv.forsrh. (J. M.), að þetta sje grímuklædd vantraustsyfirlýsing. Við höfðum till. einmitt í þessu formi af því, að við vildum ekki hafa hana vantraustsyfirlýsingu. Það er því óviðkunnanlegt, ef hæstv. stjórn ætlar alls ekki að taka till. til greina, þó að hún gangi fram. Það er engin tilviljun, að till. þessi er komin frá peningamálanefndinni, eða er flutt af fjórum nefndarmönnum. Skipun peningamálanefndarinnar gaf einmitt alveg sjerstakt tilefni til að bera slíka till. fram. Nefndin er þannig skipuð, að aðeins 2 af 10 nefndarmönnum úr báðum deildum munu geta talist fylgismenn stjórnarinnar, en 6 eru algerlega andvígir henni og treysta henni alls ekki til að fara með þessi mál. Hjer í deildinni hefir nefndin skipast þannig, að 4 af 5 nefndarmönnum eru algerlega andvígir stjórninni. Það er því auðsætt, að samvinna getur engin átt sjer stað milli nefndar og stjórnar. Hefir það og tilfinnanlega komið fram. Ef því stjórnin situr áfram, þá verður nefndin væntanlega neydd til að skila af sjer, því það nær ekki neinni átt, að nefnd sje að berja fram till. sínar í svo mikilvægum málum á móti vilja stjórnarinnar, enda væri það í alla staði óeðlilegt, að þær till. gengi fram, og gæti sú barátta þá aðeins orðið til að tefja fyrir. En það verða allir, bæði hv.þm. og hæstv. stjórn, að gera sjer ljóst, að stjórnin verður að hafa meiri hluta þingsins með sjer, og njóta fylgis þess meiri hluta til að fá því framgengt, sem hún vill, eða að fara frá að öðrum kosti. Ef meiri hlutinn er á móti stjórninni, þá verður hann að heimta að fá sjer samhenta stjórn. í till. felst ekkert annað en krafa um þennan sjálfsagða hlut. Annars ætla jeg ekki að fara út í gerðir stjórnarinnar í einstökum málum.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer þykir það nærri leiðinlegt, þegar hv. andstæðingar setja upp þessi hvítasunnuandlit og þykjast vera svo ósköp meinlausir og saklausir. Alt á að vera eftir rjettum reglum og þarf endilega að koma fram, og ef stjórnin segist ekki vera ánægð með niðurstöðu á einhverju ákveðnu máli, þá lýsa þeir undrun sinni yfir því, að stjórnin skuli vera að gera svona mikið úr öðru eins smáræði. En svo verða þeir steinhissa, ef hún ekki rýkur upp á nef sjer og segir af sjer út af einhverju, sem þeim finst mikilvægt, en stjórnin kann ske lítur alt öðruvísi á. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) segir, að hv. peningamálanefnd geti ekki starfað, ef stjórnin sitji áfram. Jeg verð nú að segja, að jeg hefi ekki orðið var við, að henni hafi orðið svo mikið úr verki þann langa tíma, sem hún hefir starfað, að það geti talist stórt tjón, þó að hún hætti. þá gægðist það upp hjá sama hv.þm. (Jak. M.), að nefndin geti ekki starfað, nema stjórnin fari frá, og að það liggi til grundvallar fyrir till. Ef það er grundvöllurinn, þá er ekki hægt að neita því, að hjer er um grímuklædda vantraustsyfirlýsingu að ræða. Jeg hefi auðvitað ekkert út á það að setja, þó að hv.þm. reyni að koma stjórninni frá. En þeir verða bara að gera það á rjettan og þinglegan hátt. Hv. þm. (Jak. M.) talaði um seðlamálin og viðskiftahöftin. Jeg veit ekki, hvort hann hefir átt við atkvgr. um sitt eigið frv. En það hefði verið beint hlægilegt, ef stjórnin hefði farið að gera það að ágreiningsatriði. Eða seðlamálin. Hví skyldi stjórnin fara að gera þau að ágreiningsatriði, meðan alt er í einum graut og ekkert komið fram frá hv. peningamálanefnd nema brotasilfur eða eitthvað enn ónýtilegra.

Jakob Möller Jeg skil það reyndar vel, að hæstv.forsrh. (J. M.) sje illa við hvítasunnuandlitin. Hitt skil jeg síður, hvað hann er orðinn fádæma skilningssljór. Jeg var ekki að átelja það beinlínis, þó að hæstv. stjórn hefði ekki gert þessar atkvgr. sjálfar, sem jeg nefndi, að fráfararsök. Hitt sagði jeg, að eftir því, hvernig þær fóru, hefði stjórnin á eftir átt að ganga eftir því, að úr því yrði skorið skýrt og skorinort, hvert fylgi hún hefði. Hún átti að heimta hreinar línur. Það, sem hæstv.forsrh. (J. M.) sagði um starf eða starfsleysi peningamálanefndarinnar, kom mjer líka dálítið einkennilega fyrir sjónir, því jeg hjelt, að einmitt hann hefði orðið tilfinnanlega var við það, að hún hefir starfað. Að minsta kosti hefir honum ekki orðið svo greitt um svör við öllum þeim spurningum, sem hún hefir lagt fyrir hann. Svo ógreitt hefir honum orðið um þau, að mig undraðu ekkert orð hv.flm. (E. E.), að afstaða stjórnarinnar til peningamálanna hefði haft spillandi áhrif á þingið. Held jeg því einnig fram, að svo sje, og álít; að hv. deild verði að gera sjer það ljóst, enda er það öllum vitanlegt, að stjórnin hefir beinlínis gefið rangar og villandi skýrslur um ýms mál. Þess vegna get jeg ekki heldur talið það of djúpt tekið í árinni að segja, að siðferði þingsins sje hætta búin af slíkri stjórn. Að því er kemur til meðferðar þingsins á málum þeim, sem stjórnin lagði fyrir það, þá er þess að gæta, að þau mál eru flest fram borin samkvæmt fyrirmælum fyrri þinga. Því fer t. d. fjarri, að stjórnin hafi tekið það upp hjá sjálfri sjer að „endurskoða“ skattalögin, heldur eru skattafrv. þau, sem stjórnin lagði fyrir þetta þing, fram borin eftir margítrekaða skipun þingsins. En þar við bætist, að eins og nú er ástatt, þá er þingið til neytt að samþ. svo að segja hvaða tekjuaukafrv., sem fyrir það er lagt. - Að öðru leyti er það um afstöðu þingsins til mála stjórnarinnar að segja, að stjórnin hefir þar oft farið halloka og sjest það best með því að bera saman afstöðu stjórnarinnar til sömu málanna fyr og síðar. Og það haggar þessu ekkert, þó að stjórnin sje altaf í það búin að kúvenda, þegar hún sjer sitt óvænna.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer þykir vænt um það, að hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hefir komið fram úr sauðargærunni; hún er honum ekki eðlilegur búningur. Hv. þm. (Jak. M.) hefir reyndar áður sagt það, sem hann hamraði á nú, um rangar og villandi skýrslur, og hefi jeg áður mótmælt því, og geri mjög ákveðið enn, enda hefir hv.þm. (Jak. M.) aldrei reynt að sanna þetta. Ef það væri satt, mundi það ekki heldur falla vel inn í „meinleysið“, sem á að vera í þál.Hv. þm. (Jak. M.) sagði einnig, að það væri ekki mikið, sem stjórnin hefði gert eða lagt fyrir þingið og fengið fram. Um þetta þarf jeg ekki að deila við hann. Og þó að þingið hafi sagt áður, að þetta ætti að gera, þá hefir það ekki sagt, hvernig ætti að gera það. Að öðru leyti getur hv.þm. (Jak. M.) gert eins lítið úr þessu og hann vill. Sumum mundi þó kann ske finnast það eitthvað, þegar t. d. er m. a. lagt fram endurskoðað alt skattakerfi landsins.

Jakob Möller Jeg vil aðeins undirstrika fyrri orð mín um það, að stjórnin hefir ekki gert annað en það, sem henni var bæði sagt um, hvað og hvernig hún ætti að gera það, og hefir hún meira að segja notið til þess aðstoðar sjerstakra nefnda, og samt ganga málin ekki betur fram en raun er á.

Forsætisráðherra (J. M.) Út af síðustu orðum hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) mundi jeg það, sem jeg gleymdi að taka fram áðan, að það er að sumu leyti alveg satt, að þau mál, sem þingið hefir gefið tilefni til, hafa sum gengið treglega, en mál stjórnarinnar sjálfrar hafa gengið vel til þessa. En hvort þetta sannar það, sem hv.þm. (Jak. M.) ætlast til, það getur hann átt um við sjálfan sig.