Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mörg undanfarin ár hafa bændur við Arnarfjörð rekið sláturhús á Bíldudal. Þetta sláturhús er rekið af félagsskap sem bændur eiga og heitir Sláturfélag Arnfirðinga. Þetta hús hefur starfað með ágætum öll þau ár sem það hefur verið við lýði og á sl. hausti var slátrað þar 6542 kindum. Þá var ekki einu sinni gefið út sláturleyfi. Það var talið svo sjálfsagt. Jafnframt var það eina sláturhúsið í Vestur-Barðastrandarsýslu. Á þessu sumri sendi félagið umsókn til landbrn. dags. 24. ágúst þar sem sótt er um framlengingu, en hér er um hús að ræða sem er á undanþágu eins og mörg önnur hús. Í lögum um meðferð og skoðun og mat á sláturafurðum segir að héraðsdýralæknir skuli framkvæma skoðun á slátur- og frystihúsum á þeim tíma sem gefur nægan frest til úrbóta ef þörf krefur fyrir næstu sláturtíð. Þessi skoðun fór ekki fram. Forráðamenn sláturhússins fréttu af að héraðsdýralæknirinn hefði skoðað húsið einhvern tímann í sumar, en athugasemdir hans komu í hendur forráðamanna sláturfélagsins í ágústmánuði, þá óundirskrifaðar og ómerktar með öllu. Þeir brugðust samt fljótt við og hófu aðgerðir til að koma til móts við þessar athugasemdir. Þeir sendu bréf til ráðuneytisins 24. ágúst þar sem beðið er um þessa undanþágu. Síðan hefur margt á dagana drifið og margar viðræður hafa farið fram. Yfirdýralæknir, settur, hefur sýnt fádæma óbilgirni í þessu máli og vægast sagt er hér um misbeitingu valds að ræða. Löggjafinn hefur ætlað yfirdýralækni að fylgjast með heilbrigðismálum í sambandi við slátrun, en þar hefur verið blandað saman fádæma látum að fækka sláturhúsum, og þar hefur dýralæknir að mínum dómi farið út fyrir sitt verksvið. Síðast er svo verið að fetta fingur út í vatnsgæði. Þeim er víða ábótavant og alls staðar þar sem um yfirborðsvatn er að ræða, en mismunandi mikið eftir því hvort um mikið úrfelli er að ræða eða ekki. Yfirborðsvatn hefur verið notað við slátrun víðar en á þessum stað og það stóð ekkert á forráðamönnum sláturhússins að blanda klóri í vatnið og klórblöndun var til staðar sem er líka allvíða annars staðar. En allt hefur komið fyrir ekki. Alltaf hafa orðið einhverjar tafir, einhver stöðnun í þessu máli. Ég get þess hér til þess að fyrirbyggja allan misskilning að ráðuneytisstjóri og starfsmenn landbrn. hafa verið mjög viðræðugóðir í þessu máli. Ég spyr hæstv. landbrh.: Hafa kröfur verið samræmdar í öllum sláturhúsum sem leyfi hafa fengið? Hefur ráðherra krafið settan yfirdýralækni um skrifleg rök fyrir áliti sínu? Hvað réttlætir afstöðu yfirdýralæknis að neita um meðmæli nú eftir að endurbætur hafa átt sér stað? Afurðir frá þessu sláturhúsi hafa líkað vel og sömu viðskiptamenn hefur það átt ár eftir ár. Ég spyr líka að því: Eru hærri og meiri kröfur gerðar til gæða vatns til þess að þvo kjötskrokka í sláturhúsi þó vatnið sé klórblandað en til mannfólksins sem má drekka þetta vatn alveg óátalið? Það væri líka fróðlegt að hæstv. heilbr.- og trmrh. segði sitt álit á því hvort hann telji að það eigi að gera hærri og meiri kröfur til að þvo skrokka í sláturhúsi en til þess neysluvatns sem mannfólkið á að drekka, bæði börn og fullorðnir, og hefur ekki orðið illt af á þeim stað frekar en öðrum þar sem yfirborðsvatn hefur runnið. Og ég hef drukkið það alla mína ævi og ekki orðið meint af.



Herra forseti. Það gefst stuttur tími til að rekja þetta mál og því miður er ekki hægt að koma við öllum þeim upplýsingum sem fram þyrftu að koma, en ég vil aðeins nefna í þessu sambandi þrjú atriði. Í fyrsta lagi skulum við gera okkur grein fyrir því að það er ekki aðeins mannfólkið sem neytir þess vatns sem þarna er ekki talið hæft til að þvo úr kjötskrokka heldur er sama vatnið notað í allan þann matvælaiðnað sem fram fer á Bíldudal, þar á meðal í fiskverkunarhúsum staðarins. Það er fráleitt, ef það er álit yfirdýralæknis að þetta vatn henti ekki til matvælaframleiðslu, að hægt sé að halda áfram framleiðslu á matvælum á þessum stað við þessar aðstæður. Þannig er það ekki aðeins mannfólkið sem drekkur þetta vatn, sem yfirdýralæknir telur óhæft til þess að þvo úr kjötskrokka, heldur er það einnig notað til allrar matvælaframleiðslu á staðnum. Í öðru lagi er hér um að ræða uppgjörsmál. Þeir bændur sem þarna hafa slátrað hafa fengið mjög greitt og vel uppgert fyrir þær afurðir sem þeir hafa lagt þarna inn. Hins vegar hefur því ekki verið að fagna hjá þeim húsum sem þeim hefur verið vísað á m.a. af embættismönnum þeim sem hér eiga hlut að máli. Í þriðja lagi vil ég benda á, hæstv. forseti, að hérna er líka um stjórnunaratriði að ræða og skýra frá því að það hafa gefið sig fram starfandi dýralæknar sem virðast hafa verið fúsir til að gefa þá umsögn um þetta sláturhús sem verið er að leita eftir, en þeim hefur snúist hugur á einni nóttu. Þessa þekkir hæstv. landbrh. mjög vel til og það er mat mitt og annarra þm. Vestf. að þessi sinnaskipti umræddra héraðsdýralækna, sem hafa verið reiðubúnir að gefa umsögn um þetta hús, séu af annarlegum rótum runnin. Þar er ég ekki að ásaka hæstv. landbrh. eða embættismenn í landbrn.



Herra forseti. Ég held að öllum sé ljóst að hér hafa einkennilegir hlutir gerst. Ég held að enn einu sinni standi menn frammi fyrir því að einn einstaklingur úr kerfinu setur stólinn fyrir dyrnar. Það er ekki landbrh. sem þarna er um að ræða. Það er yfirdýralæknirinn, settur. Og það er ástæða til að spyrja hæstv. ráðherra hvort honum finnist það eðlilegt að enginn dýralæknir fæst til að fara vestur. Þeir hafa játað að þeir skyldu gera það, en svo snúist hugur á einum degi. Er ekki eitthvað að að því að þetta varðar? Getur einn embættismaður hagað sér með þeim hætti að setja í hættu atvinnugrein fleiri hundruð manns í þessu tilfelli, kannski miklu fleiri einhvers staðar annars staðar? Ég held að við hljótum að krefjast þess að tekið sé á slíkum málum og ég trúi því ekki að landbrn. geti ekki fengið dýralækni og sent hann vestur til að láta taka húsið út eða fylgjast með heilbrigðisþættinum í því. Hér eru menn vísvitandi, að ég tel, að koma í veg fyrir að þessi atvinnugrein geti haldið þarna áfram. Til þessa eru orsakir áður kunnar sem yfirdýralæknir þá vildi að yrðu teknar með í reikninginn. Það var þegar talið var að riðuveiki hefði komið upp í Arnarfirði. Þá vildu menn farga öllu fé. Eftir því var ekki farið og menn muna kannski það sem þá gekk á. Hér er að mínu viti nánast um hefndarráðstöfun að ræða gagnvart fólki á þessu svæði. Slíka ráðstöfun á landbrh. að stöðva. Það á ekki að líða einum eða neinum embættismanni að haga sér með þeim hætti, eins og hér er verið að gera, að koma í veg fyrir að fólk geti bjargað sér á skynsaman og eðlilegan hátt. Þetta byggðasvæði er í nauðvörn. Það hefur sótt á brattann. Það á ekki að líða einum eða neinum embættismanni að gera því erfiðara fyrir en þörf er á.



Hæstvirtur forseti. Þetta mál, sem hér er um að ræða, er í rauninni miklu stærra en umfang þess kannski virðist vera við fyrstu sýn. Byggðin, sem hlut a að máli, telur 400 manns. Það kom fram í máli hv. 1. þm. Vestf. fyrr í dag að í fyrra var í þessu húsi slátrað rúmlega 6000 fjár. Í ár er gert ráð fyrir að slátra aðeins um 3000 fjár. Skýringin er sú að í fyrra var þarna slátrað fyrir nágrannana. Þá var það meira að segja sjálft Framleiðsluráð landbúnaðarins sem leitaði til Arnfirðinga og bað um leyfi til að fá að slátra þarna fyrir Rauðsendinga. Það var gert og enginn veit betur en að það hafi allt saman verið í besta lagi. Leyfi fyrir slátrun var þá hins vegar ekki fyrir hendi. Það hafði verið sótt um leyfi. Því hafði ekki verið svarað. En mergur málsins er sá að þá er dýralæknir til staðar og framkvæmdin gengur snurðulaust fyrir sig. Nú var húsið tekið út af dýralækni 26. sept. og komu fram ýmsar athugasemdir og það var unnið að aðgerðum í húsinu. Það eru aðeins tvö atriði eftir sem ekki var fullnægt eftir athugasemdum þess dýralæknis. Annars vegar er um að ræða svefnskála sem ekki voru settir í þetta hús. Þetta er gamla matvælaiðjan á Bíldudal sem Gísli heitinn Jónsson lét byggja á sínum tíma að stofni til. En hitt atriðið var að bakkafæriband er ekki sett í þetta hús. En það er tregðan, sem síðan kemur fram í embættismannakerfinu, sem þeir hv. þm. sem hér hafa talað hafa lagt áherslu á, sem er aðalatriði málsins. Það er vitað um fullkominn velvilja landbrn. í einu og öllu. Þetta er hinn stórkostlegi vandi sem í málinu er. Það er tregða embættismannakerfisins gagnvart svo einföldum hlut að senda vestur á Bíldudal einn mann, sem hefur réttindi í dýralækningum, til að dæma það sem gert hefur verið og fá um það úrskurð hvort hús sem hefur verið bætt frá því í fyrra er ekki betra til að þjóna sínu hlutverki en það gerði þá - fyrir sjálft Framleiðsluráð landbúnaðarins. Takið eftir því.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Suðurl. kom inn á margt af því sem ég ætlaði að vekja athygli á, en ég held þar áfram. Þetta svæði, sem hér um ræðir, Vestur-Barðastrandarsýsla, hefur orðið fyrir barðinu á riðuveiki. Þar hefur verið skorinn niður gífurlegur fjöldi fjár. Fyrir bragðið er þar ekki nema lítið brot þess fjár sem gæti að skaðlausu gengið þar á landi. Því fer fjarri að á þessu svæði sé um nokkra ofbeit að ræða eða ágang sauðfjár á land. Þarna eru góðir kostir fyrir sauðfé og nægilegt beitarland. Það má ætla að ef sauðfjárbúskapur yrði á þessu svæði eins og hann var mestur mundi tæpast eitt sláturhús nægja til að sinna þeirri slátrun sem þyrfti að gera á skömmum tíma. Þau áform um fækkun sláturhúsa, sem eru sett fram með þeim hætti sem gert hefur verið, eru e.t.v. góðra gjalda verð, en ég held að einmitt mörg af þeim sjónarmiðum sem hér hafa komið fram þurfi að hafa ríkulega í huga. Það eru hagsmunir einstakra bænda, einstakra byggðarlaga í því sambandi að fá slátrað á þeim stöðum þar sem aðstæður leyfa. Ég fullyrði, eins og komið er fram hér áður, að það hefur fyllilega verið farið eftir þeim kröfum sem gerðar hafa verið um hreinlætisaðstöðu. Ég þekki vel til þeirrar vatnsveitu sem um ræðir. Ég veit að hún var byggð 1963 og átti reyndar ekki að vera þannig úr garði gerð að hún tæki yfirborðsvatn heldur var um hönnunargalla að ræða svo að slíkt gerðist þrátt fyrir það þegar þannig viðrar. En þetta hefur verið notað til fiskvinnslu, til rækjuframleiðslu, til manneldis og í öll hús á Bíldudal. Klórblanda hefur verið í fiskvinnslunni en ekki í íbúðarhús og ég stend hér eins og Matthías við sæmilega heilsu þó að ég hafi lifað á þessu vatni í meira en áratug. En ég held að þarna vanti afskaplega lítið á. Þetta hús er tilbúið til starfa. Þeir vilja ekki hefja slátrun fyrr en leyfi fást, sem eðlilegt er, og munu ekki gera það. Það sem vantar á er að hægt verði að veita heimild af hálfu ráðuneytis. Það eru þarna margir menn með kjötmatsréttindi og ég tel að undir eftirliti dýralæknis, sem mér skilst að verði tilbúinn til að annast þetta, megi sem best leysa þetta á farsælan hátt. Ég skora á landbrh. að beita sér fyrir því að þessi mál verði leyst á farsælan hátt nú á næstunni.



Herra forseti. Það var síðsumars og haustið 1978 sem ég kynntist vinnubrögðum sem ég hélt að þekktust ekki á Íslandi. Ef ég segði allan sannleikann um viðureign skagfirskra bænda við SÍS-veldið á þeim tíma mundi enginn maður trúa mér og segja að ég væri ofstækisfullur ofbeldismaður sem væri að fara með lygasögu. En hvað er að gerast nú, að vísu ekki jafnskætt og þá var þegar yfirdýralæknir var lokaður inni í húsi kaupfélagsstjórans? Ég fékk ekki að tala við hann einu sinni í síma daginn sem hann hafði lofað að koma og skoða hús Sláturfélags Skagfirðinga. Af því að hann var að borða! Ég fékk því ekki að tala við hann í síma og síðan var hann keyrður úr bænum, passað upp á að hann fengi ekki að skoða eitt eða neitt. Það var ekki fyrr en ég sagði að ég mundi sjálfur skjóta fyrsta hrútinn og fór norður til þess sem þessir menn gáfu sig. Og þá var hægt að senda dýralækni og þá var hægt að gefa leyfi. Þá var allt löglegt, en áður hafði það verið ólöglegt. Þeir héldu að ég væri að fremja einhver lögbrot af því að ég laug því að einum blaðamanni að ég hefði ekki byssuleyfi. Ég vissi ekki til þess að það væri ólöglegt að ljúga að Páli Heiðari. Öll önnur lög hafði ég látið grandskoða og það var allt saman löglegt sem við gerðum, en allt ólöglegt sem SÍS-valdið og landbúnaðarmafían var að gera. Og það var engin tregða embættismannaliðsins. Þessum mönnum er stjórnað af þessari mafíu enn þann dag í dag. Og ef hæstv. landbrh. skortir einhverjar lagalegar heimildir er áreiðanlega nægilegur meiri hluti í hv. Alþingi til að afgreiða þau lög, sem hann telur skorta, í dag í gegnum báðar deildir með öllum afbrigðum. Það er ég sannfærður um. Svona ofbeldi er ekki hægt að líða. Þetta er ekkert annað en ofbeldi sem þekkist ekki annars staðar en í einræðis- og kúgunarlöndum. Við eigum að uppræta þetta í eitt skipti fyrir öll, láta ekki níðast á borgurunum með þessum hætti. Þessir bændur hafa fullan rétt á að slátra sínum 3 eða 4 þúsund kindum og Alþingi á að sjá til þess að sá réttur sé virtur og ekki láta menn komast upp með að brjóta bæði siðferði og öll lög í þessu landi. Það geta ekki verið lög að það sé ekki hægt að fá lækni til að skoða húsin og það geta heldur ekki verið lög að það eigi að framfylgja einhverri skýrslu um sláturhús þar sem tveir þriðju þeirra eiga bara að hverfa og það sé eitthvert embættismannavald sem ákveði hvaða hús eigi að hverfa. Í stjórnarskránni er atvinnufrelsið helgað. Það eru almennar reglur sem á að hlíta. Það eru mörg sláturhús sem eru miklu verr búin en það sem hér um ræðir og hafa fengið leyfi og allir brosað út í munnvikin af því að þau hús voru á vegum SÍS. Við eigum að uppræta þetta ofbeldi í eitt skipti fyrir öll.



Herra forseti. Þær spurningar sem vakna í sambandi við þetta mál eru fyrst og fremst tvær: Hver hefur valdið og hvar er réttlætið? Eiga valdsmenn virkilega að láta svo sem þeim komi ekki við lífið í landinu? Er æskilegt að maður fari með ráðherravald sem þorir ekki að taka á og beita því í þágu réttlætisins heldur hengir sig í lagakróka? Er ekki eðlilegt að fólkið vilji halda atvinnu í byggðarlögum en ekki flytja hana í burtu? Þarf ekki að halda eðlilegri samkeppni í slátrun? Þurfa ekki risarnir, sem framkvæma mest af sauðfjárslátrun á Íslandi, að hafa smásamkeppni? Þola þeir ekki að sú tiltölulega litla slátrun sem fram fer utan þeirra vébanda eigi sér stað? Hún er þó til góða fyrir alla bændur landsins. Við höfum verkað víða mat á Íslandi í gegnum árin. Kannski ekki við fullkomnustu aðstæður. Sem betur fer vil ég segja. Annars værum við ekki sjálfbjarga þjóð. Vissulega þarf víða að bæta úr aðstæðum við matvælaframleiðslu. Það er stöðugt unnið að því. En íslenskur matur er góður matur. Íslensk matvælaframleiðsla er góð. Það liggur ekki fyrir að frá sláturhúsi Arnfirðinga hafi komið annað en góður matur. Og frá sláturhúsinu í Vík, sem ekki átti að fá leyfi, hefur þrátt fyrir þröngar aðstæður ekki komið annað en úrvalsvara. Á meðan svo er ber valdsmönnum, sem sitja í góðum húsakynnum hér á mölinni, að veita íslensku fólki sem vinnur hörðum höndum réttinn til að lifa. Valdsmenn sem ekki hafa réttlætistilfinningu þyrftu hins vegar að fá sér annan starfa.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Hv. málshefjandi, 1. þm. Vestf., beindi til mín þeirri fsp. hvort ég teldi að það þyrfti að gera hærri kröfur til vatns sem notað er til kjötþvotta en til drykkjarvatns fyrir mannfólk ef ég skildi fsp. hans rétt. Reyndar sýnist mér ekki á þeim hv. þm. Vestf. sem hér hafa talað að það muni vera mjög bráðdrepandi þetta vatn sem þeir hafa látið ofan í sig. Þeir virðast furðu hressir. Það er frekar að manni dytti í hug að hv. 8. þm. Reykv. hafi látið eitthvað ofan í sig sem gæti hafa verið klórblandað eða alla vega eitthvað sem hefur ýtt við honum.

Kemur framsóknarnáttúran upp í þér.

Ég hirði ekki um að ræða sérstaklega við hann um SÍS-vald eða annað sem hann vill kalla enn þá óvirðulegri nöfnum. Það verður hann að gera upp við sig hvaða orðbragð hann vill hafa í frammi í því sambandi. En varðandi fsp. frá hv. málshefjanda sýnist mér út af fyrir sig að það sé ekki hægt að færa fyrir því sterk rök að vatn sem hæft er til drykkjar og talið leyfilegt sé ekki nothæft í matvælaframleiðslu, enda mun raunin sú að það sé notað til t.d. fiskvinnslunnar, ef ég veit rétt og skildi þá hv. þm. sem hér hafa talað á undan. Hins vegar hefur þetta ekki komið á borð hjá mér. Héraðslæknir Vestfjarða hefur ekki rætt þetta mál eða kvartað við heilbrigðisráðuneytið um málið og heilsugæslulæknir þessa svæðis ekki heldur fjallað um það. Hins vegar vitum við að hér er farið eftir lögum og reglum og ég treysti því að hv. þm. leggi ekki til að fram hjá slíkum lagasetningum og reglugerðum sé gengið heldur vinni menn eftir því sem við hér höfum áður samþykkt og þeim vinnubrögðum sem áður var ákveðið að viðhafa. Ég veit að hæstv. landbrh. mun ekki heldur vilja brjóta þau lög eða þær reglugerðir. Hann hefur út af fyrir sig svarað fyrir það hér á undan og það eru auðvitað dýralæknarnir sem þurfa að ábyrgjast þetta, gefa út leyfi til slátrunar á þessum stöðum. Það er þeirra mál en ekki mál þeirra lækna sem heyra undir heilbr.- og trmrn. Það hygg ég reyndar að hv. málshefjandi viti af fyrri reynslu í hans fyrri störfum.



Hæstvirtur forseti. Sl. sumar vorum við tveir þm. Borgarafl. á ferð á Vestfjörðum og komum m.a. á Bíldudal. Ég held að eftir þá ferð hafi okkur verið ljósara en áður hvílík vandamál steðja að hinni dreifðu byggð á Vestfjörðum. Þess vegna tel ég að byggðin þar megi síst við því að hún sé beitt ofríki valdsins héðan úr Reykjavík. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, munu forráðamenn sláturhússins á Bíldudal hafa fengið í hendur skýrslu frá settum héraðsdýralækni með undirstrikunum frá yfirdýralækni á þeim aðfinnsluatriðum sem voru í skýrslunni. Hófust heimamenn þá handa við að bæta úr þessum aðfinnsluatriðum, lagfæra það sem hafði verið beðið um. Á fundi sem haldinn var í landbrn. þann 5. okt. sl. gerðu heimamenn yfirdýralækni grein fyrir þeim úrbótum sem þeir höfðu unnið að. Er talið að búið sé að bæta úr velflestum þeim atriðum, sem hafði verið fundið að, eins og kom fram í máli hv. 6. þm. Suðurl. Engin viðbrögð bárust nema þá að vatnið væri ekki nógu gott. Það er einkennilegt í því sambandi en eftir því sem mér skilst hefur vatnið fyrir sláturhúsið á Patreksfirði ekkert verið rannsakað. Það er annað sem er athyglisvert. Sláturleyfi mun hafa verið gefið út fyrir sláturhúsið á Patreksfirði 15. sept. sl., en úttekt á húsinu fór ekki fram fyrr en 25. sept. Það virðist vera annað Jón eða séra Jón í þessu sambandi. Það að enginn héraðsdýralæknir eða dýralæknir skuli fást til þess að fara vestur á Bíldudal og gegna þar störfum vekur upp grun, eins og hefur komið fram hér í máli hv. þm. á undan mér. Ég skora því á landbrh. að láta réttlætið ná hér fram að ganga og hlutast til um að lítill og fámennur staður úti á landi sé ekki ofríki beittur af valdakerfinu í Reykjavík.



Hæstv. forseti. Ég geri ráð fyrir því, þó að ég viti það ekki alveg upp á víst, að fyrir einum eða tveimur dögum hafi verið sjónvarpsviðtal við yfirdýralækni sem hér er til umræðu. Ef það hefur ekki verið hann var þar alla vega annar dýralæknir sem hefur komið að þessu máli. Svör við öllum spurningum sem fyrirspyrjandi frá ríkisfjölmiðlum lagði fyrir þann mann voru alltaf á sama veg: Þetta er ekki lengur mitt mál. Þetta er mál ráðuneytisins. Ég vísa þessu til ráðuneytisins. Það verður að tala um þetta við ráðuneytið. Nú segir hæstv. landbrh. að lög nr. 30 frá 1966 leyfi honum ekki að taka ákvörðun. Ég tek undir þetta vegna þess að þeir hv. alþm. sem sátu hér á þeim tíma sem ég var fjmrh. muna að ég lét dreifa skýrslu sem var úrtak úr lagasafninu yfir öll þau mál sem snerta landbrn. og landbúnað á Íslandi. Ég held að ef hæstv. ráðherrar og hv. alþm., sem fengu þá skýrslu, hafa lesið hana hafi þeim verið ljóst eftir þann lestur að það er ákaflega fátt í lögum sem gerir landbrh. kleift að taka nokkra ákvörðun sem snertir landbúnaðarmál. Ég ætla að fá þessari skýrslu dreift á ný vegna þess að þriðjungur þm., sem nú eru hér komnir til starfa, er nýr. Þá geta menn áttað sig á því hvað hér er um að ræða. Hér er hlaupin þvílík stífni í afgreiðslu á þessu máli að ég legg til við hv. 8. þm. Reykv. að hann búi til brtt. um aukin völd ráðherra í þessu máli og leggi hana fram og ég skal beita mér fyrir því að þeir þm. Borgarafl. sem ég get haft áhrif á verði meðflm. ásamt mér og að þeirri breytingu verði hraðað í gegnum hv. Alþingi. Ég lýsi stuðningi mínum við málflutning hv. 8. þm. Reykv.



Herra forseti. Það var að frumkvæði Helga Seljans sem þm. meðan hann sat hér á Alþingi að flutt var till. um bætta nýtingu sláturhúsa og að leita leiða til að lengja nýtingartíma og bæta rekstrarstöðu þeirra. Ég var á þáltill. með honum um þetta efni á þinginu 1983–1984 og þessi till. var afgreidd, hins vegar með breytingum, frá atvmn. 8. maí 1984 og var þá svohljóðandi: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta athuga hvernig bæta megi rekstrargrundvöll sláturhúsa m.a. með því að tryggja sláturhúsunum önnur verkefni svo að lengja megi nýtingartíma þeirra. Enn fremur verði kannað hvort hagkvæmt sé að endurbæta eldri sláturhús svo að viðunandi sé eða ráðast í nýbyggingar." Þetta var till. eins og atvmn. samþykkti hana og á grundvelli þessarar þál. Alþingis setur hæstv. ráðherra landbúnaðarmála á fót nefnd 27. febr. 1985 og þessi nefnd hefur skilað af sér miklum doðranti, nál. um hagræðingu í rekstri sláturhúsa. Þar er m.a. gert ráð fyrir að á Austurlandi, þar sem starfrækt eru tólf sláturhús, verði að fimm árum liðnum aðeins þrjú starfrækt. Árið 1991 verði búið að leggja níu niður. Ég tel í rauninni, herra forseti, að hér hafi verið gengið til verka með allt öðru hugarfari en gert var þegar þessi mál voru hér til umræðu á Alþingi 1983–1984 og sem lá til grundvallar samþykktar þeirrar tillögu sem Alþingi síðar afgreiddi. Og ég tel að orki meira en tvímælis sú stefna sem þarna hefur verið tekin í ýmsum greinum þó að hitt sé ljóst að auðvitað ber að leita leiða til að bæta rekstrarstöðu og lækka úrvinnslukostnað í landbúnaði bæði bændum og neytendum til hagsbóta almennt séð. Þetta á einnig við um það sláturhús sem hér hefur orðið kveikjan að umræðum. Þar sýnist mér að það hafi verið gengið heldur fljótt til verka og það séu mjög hæpnar ákvarðanir sem þar er verið að taka.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð til viðbótar. Ég held að það sé nauðsynlegt að menn tali hreina íslensku um þetta mál.

Ég gerði það.

Já, rétt hjá hv. þm. Eyjólfi Konráð. Það er í mínum huga enginn vafi á því að hér er settur yfirdýralæknir að reyna að knésetja þetta fólk við Arnarfjörð. Knésetja það vegna hvers? Vegna þess að það vildi ekki dansa á hans nótum á sínum tíma, eftir hans ráðleggingum. Það er mergurinn málsins. Telja þm. það eðlilegan gang að á annan mánuð er liðið frá því að það er beðið um leyfi? Getur það virkilega verið svo að vinnubrögðin í ráðuneytinu eða hjá yfirdýralækni séu með þessum hætti? Menn segja hér: Það er ekki hægt að knýja viðkomandi ráðherra til að sniðganga lög. Það er enginn að tala um slíkt. Hv. þm. Albert Guðmundsson sagði áðan að hæstv. landbrh. hefði afskaplega lítil völd. Vel má vera að hann hafi lítil völd. En það þarf enginn að segja mér það að hann hafi ekki vald til að senda dýralækni, þó það væri héðan úr Reykjavík, vestur á Bíldudal ef hann vildi. Það er ekki að ganga á snið við lög. Það er vald sem hann hefur. Ef menn vilja leysa þetta mál er það hægt. En ef menn vilja halda áfram eyðingu byggða, eins og verið hefur að gerast og virðist eiga að gera í áframhaldi, geta menn haldið þessa leið. Ég vil helst ekki að þessari umræðu ljúki án þess að Arnfirðingar fái vitneskju um það: Ætlar landbrh. að hengja haus áfram og gera ekki neitt eða ætlar hann að taka af skarið og segja til um hvort þeir fá sláturleyfi eða ekki? Eða eiga þeir að bíða í annan mánuð eftir að fá það? Þetta eru spurningar sem brenna á fólki vestra, spurningar sem verður að krefja ráðherra svara við. Hann getur svarað því ef hann vill. Við óskum eftir því að fá svör við þessum spurningum, ákveðin svör.



Herra forseti. Ég hef oft spurt um það hver sé munurinn á því að slátra í þessu húsi núna á þessu hausti eða var í fyrra þegar slátrað var meira en hálfu sjöunda þúsundi fjár. Ekkert svar. Ég tel að landbrh. hafi rétt til að veita slíkt leyfi. Þegar Pálmi Jónsson var landbrh. veitti hann slíkt leyfi þvert ofan í ummæli yfirdýralæknis sem lét sér það lynda og slátrun fór fram á því hausti. Það vefengdi enginn rétt landbrh. þá og það mun enginn vefengja rétt núv. hæstv. landbrh. til þess. Ég skal greiða atkvæði með traustsyfirlýsingu á hann á eftir ef hann gerir það en ég dreg það mjög í efa að ég geti treyst honum ef hann lætur þessa dýralæknismafíu ráða ríkjum eins og nú virðist vera. Vill hæstv. landbrh. fá frekari heimild? Eigum við þá ekki bara að flytja hér frv. til l. um það að Sláturfélagi Arnfirðinga sé heimiluð slátrun í sláturhúsi sínu haustið 1987 ef yfirstjórn landbúnaðarmála treystir sér ekki fyrir yfirdýralækni að framkvæma það? Hvað segir hæstv. landbrh. um það? Vill hann styðja slíkt frv. og getum við náð samkomulagi um það við forseta deildanna að slíkt frv. fari í gegn? Ég þakka þeim þm. utan Vestfjarða sem hafa talað hér fyrir þann stuðning sem þeir hafa sýnt í þessu réttlætismáli. Ég vil líka taka fram, hæstv. landbrh., að í sláturhúsinu á Patreksfirði hefur enginn dýralæknir verið í haust. Það er enginn héraðsdýralæknir á Vestfjörðum. Hann er í Stykkishólmi og kemur þar ekki neitt og sér ekkert um það. Hins vegar er ófaglærður maður sem fer með kjötskoðun þar, sennilega ágætur maður. Það eru til margir ágætir menn sem hafa ekkert síður vit á kjöti en sprenglærðir dýralæknar. Og þeir eru líka til á Bíldudal, hæstv. landbrh. Ég veit að hæstv. landbrh. hefur gjarnan viljað gera betur en gert hefur verið, en þar hefur verið meiningarmunur. Hann telur sig ekkert geta gert fyrir ofríki dýralækna. Ég tel - og fjölmargir þm. hafa tekið undir það hér - að valdið sé í höndum landbrh. Og ég spyr: Vill ekki hæstv. landbrh. heldur fara eftir samhljóða áliti allra þeirra þm. sem hér hafa talað í þessu máli - og þeir eru miklu fleiri, maður hefur heyrt í fleiri þm. - að fara frekar eftir þeim og veita slíkt leyfi? Hér er komið í óefni. Það er kominn 20. október. Það er búið að ljúka slátrun víðast hvar á landinu eða alls staðar, en þarna gengur fé úti. Verður kannski gripið til svipaðrar ráðstöfunar og gert var fyrir nokkrum árum vegna riðuveiki í þessari sýslu að landhelgisflugvélin fór til þess að skjóta skepnurnar á fæti?



Herra forseti. Hér hefur margt komið fram og ég veit ekki hversu langur tími verður til að víkja að því. Ég vil þó aðeins reyna að drepa á nokkur atriði. Í sambandi við mat á vatninu þá er það ekki mat yfirdýralæknis, það er mat Hollustuverndar ríkisins sem kveður upp sinn úrskurð og segir: "Vatn ónothæft." Það er hér í bréfi. Hér er talað um yfirdýralækni en leitað hefur verið til margra einstaklinga, margra dýralækna annarra, um hvort þeir vildu annast þarna heilbrigðisskoðun og taka ábyrgð á því og það hefur ekki fengist enn þá. Það þýðir ekkert fyrir Bílddælinga að gefið sé út leyfi nema einhver vilji skoða kjötið. Og það ætluðum við að gera. Ef einhver fengist til að skoða kjötið þá mundi leyfið verða gefið út. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þeirra fullyrðinga sem hér virðast hafa komið fram um að aðrir dýralæknar en yfirdýralæknir hafi ekki sjálfstæða skoðun til þess að meta þessa hluti. Hér var talað um ofríki valdsins úr Reykjavík. Það er alveg rétt að það er Alþingi sem setur lögin og kveður á um þetta. Það getur vel verið að sumir telji að það skorti að ráðherrar gangi á svig við lögin, að slíka ráðherra vanti, en ekki þá sem fara eftir lögunum. Hér var minnst á skýrslu sláturhúsanefndar. Hún mun koma til umræðu hér á Alþingi þegar þau bráðabirgðalög sem ég gat um áður verða til umræðu. Og það verður Alþingi sem tekur afstöðu til þessarar skýrslu en ekki aðrir aðilar, hvernig Alþingi vill framhald þessa lagaákvæðis sem fellur út 1. júní á næsta ári og þá verður Alþingi að móta þá stefnu hvernig það skal áfram halda. En ef Alþingi ákveður að breyta þessum lögum nú þegar - eins og hv. 1. þm. Vestf. sagði, en hann talaði um að flytja frv. og vill breyta lögunum þannig að þetta hús skuli fá sláturleyfi og Hollustuvernd ríkisins mun þá sennilega verða að fallast á að heimila sölu á þessu kjöti þó að það hafi ekki verið skoðað - en ef Alþingi samþykkir lög um það, þá gildir það að sjálfsögðu og ekki set ég mig upp á móti því. Varðandi það hvort um vatnið hafi verið gerðar meiri kröfur til kjöts en fólks þá þarf að spyrja Hollustuverndina um það því að eins og ég sagði er það hennar mat í þessu efni sem gildir en ekki annarra og þá einnig hennar að gera slíkar ráðstafanir. Ég vil ítreka að landbrn. hefur leitað eftir því að fá þarna aðila til eftirlits til þess að slátrun geti farið fram á viðunandi hátt eins og lögin kveða á um og það hefur ekki staðið á því að gefa út leyfi ef slíkur aðili finnst.



Það hefur komið hér í ljós að ég hygg að allir ræðumenn og væntanlega allur þingheimur vill að Sláturfélag Arnfirðinga fái leyfi til slátrunar í haust en hæstv. landbrh. telur sig skorta lagaheimild. Það er nú einfalt að bæta úr því. Það getum við gert í dag ef forsetar og þingheimur sameinast um það. Ég hef samið hér frv. sem má flytja í hvorri deildinni sem er og ég veit að þeir eru margir sem vildu vera flm. Það hljóðar einfaldlega svo: Frumvarp til laga um leyfi til slátrunar. 1. gr. Sláturfélagi Arnfirðinga, Bíldudal er heimil slátrun í sláturhúsi sínu haustið 1987. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Alþingi 20. október 1987. Þá vík ég tali mínu að því að tala um dagskrá. Ég mælist til þess að hæstv. forseti sameinaðs þings og forsetar deilda hittist á fundi nú á eftir og ákveði fundahald hér síðar í dag til að afgreiða þessi lög.



Herra forseti. Ég vil taka undir beiðni hv. 8. þm. Reykv. Þetta er mjög óvenjuleg staða sem upp er komin þar sem yfirlýst er af hæstv. landbrh. að sláturleyfið strandi ekki á ráðuneytinu heldur hinu að starfsmenn ráðuneytisins eða dýralæknar fáist til þess að vera til eftirlits með slátruninni. Það er auðvitað óviðunandi staða. Og til þess að hjálpa hæstv. ráðherra við að koma þessu máli fram held ég að það sé rétt að þingið afgreiði frv. og taki af allan vafa um hver rétturinn sé og hvar hæstv. ráðherra standi.



Herra forseti. Varðandi þetta frv. sem hér var komið þá held ég að það þurfi nú eitthvað fleira þar í að standa. Hvað á þá að gera með heilbrigðiskröfur? Á að fella þær alveg niður eða hvernig á að haga þeim? Það er það sem málið snýst um.



Herra forseti. Ég vildi koma því að hér undir heimildinni að ræða þingsköp að hæstv. utanrrh. óskaði eftir því við mig sem flm. að þetta mál, sem hér er á dagskrá, bann við geimvopnum, kæmi ekki til umræðu í sameinuðu þingi fyrr en á fimmtudag og nefndi reyndar einnig næsta mál á dagskránni sem á eftir kemur. Ég hélt að hann hefði komið þessu sjónarmiði sínu til hæstv. forseta en ég hafði fallist á þá beiðni hæstv. ráðherra, sem ég tel æskilegt að sé viðstaddur umræðu um þetta mál.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns, vegna þess sem hér hefur áður gerst, upplýsa það að ég sakna að sjálfsögðu hæstv. samgrh. við þessa umræðu en vil samt ekki skorast undan því að mæla fyrir þeirri till. til þál. sem liggur hér fyrir á þskj. 7 og er 7. mál þingsins. En það er till. til þál. um undirbúning notkunar á blýlausu bensíni hér á landi. Flm. eru ásamt mér hv. þm. Skúli Alexandersson og Steingrímur J. Sigfússon. Till. þessi var fyrst flutt á síðasta löggjafarþingi en varð ekki útrædd en er nú flutt nokkuð breytt. Ég vil þess vegna, með leyfi forseta, lesa tillögutextann eins og hann er nú: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að vinna að því að hafin verði notkun á blýlausu bensíni hér á landi. Nefndinni verði falið að gera tillögur til ríkisstjórnarinnar um leiðir að þessu marki, en jafnframt skal hún benda á varnir gegn því að önnur og ekki síður hættuleg eiturefni taki við af útblæstri farartækja sem ganga fyrir blýbættu bensíni. Í nefndinni skulu eiga sæti fulltrúar hagsmunaaðila, notenda og seljenda, svo og kunnáttumenn um umhverfismál. Nefndin ljúki störfum fyrir árslok 1988. Kostnaður við störf hennar greiðist úr ríkissjóði." Þó að segja megi að loftmengun sé ekki það vandamál hér sem hún er víða um heim er óhjákvæmilegt að Íslendingar taki þátt í þeim vörnum gegn mengun sem þjóðir heims vinna nú að í æ ríkara mæli. Það er einnig ljóst að innan tíðar verða bifreiðir þannig búnar að þær ganga einungis fyrir blýlausu bensíni. T.d. hafa Svíar þegar lögfest að frá árinu 1989 verði ekki framleiddar aðrar bifreiðar en þær sem ganga fyrir blýlausu eldsneyti og í Noregi verður notkun þess lögskyld í janúar 1989. Þjóðir innan Efnahagsbandalagsins hafa ályktað um að almenn notkun verði hafin á blýlausu bensíni frá 1.okt. 1989 og í Bandaríkjunum og Japan eru nýjar bifreiðar þegar búnar tækjum sem hreinsa útblástur eiturefna en sá búnaður krefst notkunar á blýlausu bensíni. Nú er ekki víst að allir hv. þm. geri sér grein fyrir hvað í raun og veru er blýbætt bensín eða blýlaust bensín, og í sambandi við það vil ég vísa hér til fskj. I með till. þessari sem er grg. Guðmundar G. Haraldssonar, dósents við Háskóla Íslands, um notkun á blýbættu eldsneyti. En í stuttu máli er blýi bætt eða hefur verið bætt í eldsneyti til þess að dempa eða draga úr banki og glamri í vélum bifreiða. Það sem hefur síðan gerst frá því í fyrra er þessi till. var flutt, en þá var tekið fram í grg. að vandi Íslendinga væri sá að þeir versluðu fyrst og fremst við Sovétríkin með bensín og Sovétmenn höfðu þá ekki blýlaust bensín og hafa ekki enn, að samkvæmt upplýsingum Olíuverslunar Íslands hefur mér verið tjáð að nú hafi Sovétmenn komið til móts við kröfur Íslendinga um minna blýmagn í bensíni og hafi minnkað það úr 0,40 grömmum af blýi í lítra niður í 0,15, en eftir stendur að blýlaust bensín er það ekki. Þá vil ég einnig geta þess að frá því að ég talaði fyrir þessu máli á síðasta ári hefur ýmislegt nýtt komið á dagskrá varðandi þessi mál. Á síðustu árum hefur athygli manna beinst að öðrum hættulegum efnum sem hafa verið sett í hráolíu í stað blýsins sem burt hefur verið tekið og bent hefur verið á að jafnhliða því að útblástur frá farartækjum sem ganga fyrir blýbættu bensíni minnki, aukist að sama skapi eiturgufur frá efnum sem notuð eru í bensínið í stað blýsins til þess að hækka svokallaða oktantölu. T.d. hefur vestur-þýska rannsóknastofnunin Stiftung Warentest, sem er rannsóknastofnun á framleiðsluvörum, nýlega varað við efnum eins og bensol og toluol sem gufa beint upp úr bensíngeymum og bensínleiðslum við t.d. ásetning bensíns á bifreiðar. Þessi efni eru talin vera miklir krabbameinsvaldar og raunar stórhættuleg efni. Á því hefur einnig verið vakin athygli í sambandi við blýbætta bensínið að því nær jörðu sem vegfarendur eru, þeim mun meiri hættu séu þeir í og þá leiðir af sjálfu sér að börn t.d. í kerrum og vögnum eru þar í mestri hættu. Varðandi blýlausa bensínið vilja flm. vekja athygli á því, og hafa bætt því inn í tillögutextann, að það verði jafnframt hugað að þessum efnum sem menn hafa orðið vaxandi ótta af eftir að blýlausa bensínið hefur komið til notkunar í meira mæli en áður. Hér er auðvitað mjög nauðsynlegt að hér haldist í hendur kunnáttumenn um umhverfismál og þeir sem stunda verslun með bensín og olíu, þessir aðilar taki saman höndum og leiðbeini stjórnvöldum um hvernig sé best að haga þessum málum því að fram hjá því verður ekki komist að blýlaust bensín verður á markaðnum um allan heim og ógerlegt að gera ráð fyrir notkun blýbætts bensíns. Með till. okkur fylgir síðan lokaskjal frá alþjóðlegri ráðstefnu Norðurlandaráðs um loftmengun yfir landamæri, 8.–10. sept. 1986 og hv. þm. geta þar séð hvað Íslendingar hafa gengist undir af samþykktum um varnir gegn mengun. Herra forseti. Ég skal ekki lengja mál mitt mikið. Ég held að hér sé um að ræða mál sem íslensk stjórnvöld verða að taka afstöðu til og það sé óumflýjanlegt að hér eins og annars staðar í heiminum verði tekið upp blýlaust bensín. Hollustuvernd ríkisins hefur stundað mælingar á loftmengun yfir fjölfarnar akstursleiðir hér í Reykjavík og þó að lokatölur og upplýsingar liggi ekki fyrir þá er vitað að um verulega loftmengun er orðið að ræða hér vegna umferðarinnar þannig að Íslendingar losna ekkert við þennan vanda frekar en aðrar þjóðir. Ég vil, herra forseti, óska þess að þessi till. til þál. verði falin hv. allshn. Sþ. til meðferðar og vil endurtaka hér það sem ég sagði við flutning frv. í Nd. fyrir nokkrum dögum að ég vænti þess, herra forseti, eftir að nú hefur verið gengið fram í því að styrkja og efla störf nefnda þingsins og ráðstafanir hafa verið gerðar til þess að störf þeirra verði markvissari og jafnist betur yfir allt þingárið, þá vil ég biðja hæstv. forseta að stýra því að þegar verði hafin störf vegna þeirra mála sem nú fara að berast nefndum og þeim verði skilað aftur inn í þingið jafnt og þétt en ekki á þessum venjulega annatíma eingöngu, við upphaf jólaleyfis eða við þinglok. Ég hef lokið máli mínu, herra forseti.



Herra forseti. Ég ætla ekki að segja margt, enda kannski ekki beint þörf á því. En af því að hér er um umhverfisverndarmál að ræða finnst mér sjálfsagt að taka undir þetta og leiðinlegt að láta tillöguna ganga fullkomlega umræðulaust til nefndar því að hún er þörf og góð og ástæða til þess að vekja athygli á henni enn frekar en hv. 1. flm. gerði með ágætri ræðu sinni. Þetta er nauðsynjamál og ekki ráð nema í tíma sé tekið. Blessað íslenska rokið og sjávarloftið gera það að verkum að við erum e.t.v. fullandvaralaus í ýmsu sem lýtur að umhverfismálum og það megum við ekki vera. Við berum öll ábyrgð á umhverfi okkar og eigum að vera vakandi í þessum efnum. Þeir þekkja það sem hafa oft farið um önnur lönd hvað þar bíður okkar, mengað loftið sem við þurfum að þola víða erlendis. Þeir sem búa við það alla daga geta ekki orða bundist þegar þeir koma hérna í hressandi loftið hjá okkur hér á Íslandi. En það má ekki gera okkur andvaralaus og ég vil taka undir það sem segir hér um þessi mál og taka undir efni tillögunnar og það sem í grg. stendur.



Herra forseti. Það er ánægjulegur vottur þess að við séum e.t.v. að vakna enn frekar til vitundar um umhverfismál að hér eru nú í þingbyrjun allnokkur mál á dagskrá sem snerta umhverfisvernd. Nánast daglega erum við minnt á ruddalega umgengni mannsins um móður jörð, gróflega misnotkun hans á auðlindum og tillitsleysi við komandi kynslóðir. Hérlendis eru um þessar mundir miklar umræður um gróðureyðingu, skemmdir vegna fjórhjóla og mengun af einnota umbúðum svo aðeins sé nefnt það sem hæst ber í umhverfismalum þessa dagana. Af erlendum viðburðum má nefna baráttu danskra sjómanna og Grænfriðunga við eiturskipin svokölluðu, mál sem gæti snert okkur með beinni hætti fyrr en okkur varir. Þannig erum við stöðugt áminnt og sem betur fer er vaxandi umræða um þessi mál og vaxandi skilningur á að svona geti þetta ekki gengið lengur ef maðurinn á ekki að tortíma umhverfi sínu og þar með sjálfum sér. Verði ekki snarlega snúið við af þeirri braut erum við að bregðast afkomendum okkar með því að skila þeim í hendur verra umhverfi en okkur var trúað fyrir og við getum ekki afsakað okkur með því að við höfum ekki vitað betur. Staðreyndirnar blasa við allt í kringum okkur, margháttaðar rannsóknir og mælingar upplýsa okkur um jarðvegs- og gróðureyðingu, ofnýtingu auðlinda og mengun í lofti, vatni og sjó, sem stefnir öllu lifi í voða, jafnvel þótt unnt yrði að koma í veg fyrir mestu ógn lífs á jörðu, kjarnorkustyrjöld. Einstaklingar, samtök, ríkisstjórnir og alþjóðastofnanir, svo sem Sameinuðu þjóðirnar, hafa safnað upplýsingum og sett fram stefnumörkun um hvað gera má til úrbóta svo að maðurinn gangi ekki stöðugt á umhverfi sitt og tortími með því sjálfum sér að lokum. Mönnum er löngu orðið ljóst að ekki er nóg að taka frá og friða skika hér og þar þótt það sé líka nauðsynlegt. Við verðum að horfa á jörðina sem heild og skilja þær takmarkanir sem náttúran setur okkur um leið og við notum og njótum þeirra auðlinda sem hún gefur. Það eina sem getur forðað manninum frá því að þurrausa auðlindir jarðar og eyðileggja það umhverfi sem hann lifir á er stóraukin þekking og skilningur á náttúrunni. Sá er tilgangur þeirrar tillögu sem ég mæli hér fyrir og er á þskj. 10, till. til þál. um umhverfisfræðslu, sem er stutt og laggóð og hljóðar svo: "Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að efla og samræma fræðslu um umhverfismál í grunnskólum og framhaldsskólum landsins og á meðal almennings." Nú sakna ég hæstv. menntmrh. til að taka þátt í umræðu um þessa till. sem ég tel skipta mjög miklu máli. Með mér flytja till. hinar fimm þingkonur Kvennalista, þ.e. Danfríður Skarphéðinsdóttir, Guðrún Agnarsdóttir, Kristín Einarsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir og Þórhildur Þorleifsdóttir. Umhverfisfræðsla er að okkar dómi brýnasta viðfangsefnið í umhverfismálum nú og sá grunnur sem allt byggist á. Þess vegna er þessi till. okkar borin fram. Þrátt fyrir ákvæði um umhverfisfræðslu í grunnskólalögum og í lögum um náttúruvernd er mála sannast að slík fræðsla er ákaflega tilviljanakennd og af skornum skammti og má ýmsu um kenna. Fyrst og fremst er þó sökin stjórnvalda. Það er nefnilega ekki nóg að setja ákvæði í lög; það verður einnig að skapa skilyrði til að framkvæma þau. Það er til lítils að leggja Náttúruverndarráði þá kvöð á herðar að það " ... hafi forgöngu um fræðslu fyrir almenning um náttúru landsins og leitist við að efla áhuga á náttúruvernd, m.a. með útgáfustarfsemi, kynningu í skólum og fjölmiðlunartækjum", eins og segir orðrétt í lögum um náttúruvernd frá 1971, ef því er ekki gert kleift að ráða starfsfólk til þess að sinna þessari lagaskyldu. Þrátt fyrir manneklu og lítil auraráð hefur þó Náttúruverndarráð sinnt umhverfisfræðslu eftir föngum. Einnig ber að geta um gagnmerka starfsemi Landverndar og fleiri samtök áhugamanna hafa lagt sitt af mörkum. Í grunnskólalögum er ákvæði sem lýtur að umhverfisfræðslu. Því þarf að fylgja eftir með útgáfu námsefnis og þjálfun kennara, annars kemur það fyrir lítið. Vissulega hafa margir færir og áhugasamir kennarar unnið frábært starf á þessum vettvangi og ekki er alltaf nauðsyn flókinna kennslutækja. En eigi að vera unnt að ná markmiðum umhverfisfræðslu er nauðsynlegt að skipuleggja hana og samræma og tryggja að allir fái notið hennar. Samkvæmt upplýsingum Þorvaldar Arnar Árnasonar, námsstjóra í náttúrufræðum, er umhverfisfræðslu sinnt í heldur vaxandi mæli í grunnskólum, en mjög undir einstökum skólum og kennurum komið hvernig til tekst. Allir kennaranemar fá nú orðið stutt námskeið í umhverfisfræðslu og auk þess geta þeir valið stutt námskeið í náttúruvernd. Því miður hefur verið lítil eftirspurn eftir námskeiðum í umhverfisfræðslu fyrir starfandi kennara. Í framhaldsskólum er lítið um markvissa umhverfisfræðslu nema að því marki sem vistfræði er innifalin í líffræði. Það er því ljóst að grunninn þarf að styrkja og byggja myndarlega ofan á. Markmið umhverfisfræðslu eiga að vera að auka fólki skilning á náttúrunni, eðli hennar, takmörkunum og gæðum og samhengi þeirrar lífkeðju þar sem maðurinn er aðeins einn hlekkurinn. Maðurinn getur aldrei sigrað náttúruna og brotið undir vald sitt. Hann er hluti af náttúrunni og verður að viðurkenna það og vinna með henni í takt við þau lögmál og þau takmörk sem hún býður honum. Aukinn skilningur og um leið virðing fyrir náttúrunni og áhugi á verndun hennar er ekki aðeins nauðsynlegur vegna hefðbundinnar nýtingar auðlinda til lands og sjávar, heldur einnig til þess fallinn að auka ánægju fólks af útivist og bæta umgengni þess. Um markmið umhverfisfræðslu vísast að öðru leyti til þess sem um það segir í grg. með till. okkar a þskj. 10. Herra forseti. Um allan heim er nú smám saman að glæðast skilningur og meðvitund manna um nauðsyn þess að ganga um náttúruna með virðingu og nærgætni, bæta fyrir náttúruspjöll og sjá til þess að afkomendur okkar fái notið a.m.k. sömu náttúrugæða og núlifandi kynslóðir. Sú hugarfarsbreyting gengur þó allt of, allt of hægt. Mannkynið gæti fallið á tíma. Íslendingar gætu orðið fyrirmynd annarra í þessum efnum ef vilji væri fyrir hendi. Til þess þarf markvissa, öfluga umhverfisfræðslu í skólum og á meðal almennings. Aukinn skilningur er lykilorðið. Sá er tilgangurinn með flutningi þessarar tillögu. Herra forseti. Að lokinni umræðu um þetta mál legg ég til að henni verði vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Ég hlýt að taka undir efni þessarar till. til þál. um umhverfisfræðslu sem hér er flutt af þm. Kvennalista, ekki síst þar sem ég hef flutt till. um þetta efni á undanförnum þingum, þrívegis flutt um þetta till. í Sþ., síðast á þinginu 1986–87 á þskj. 90, sem var till. í 10 liðum um úrbætur í umhverfismálum og náttúruvernd, þar sem lagt var til að ríkisstjórninni væri falið að sjá til þess að undirbúin verði og framkvæmd tiltekin 10 atriði sem þar eru upp talin og 10. liðurinn er einmitt um þetta efni. Þar segir, með leyfi forseta: "Fræðsla um íslenska náttúru, umhverfisvernd og auðlindir í fjölmiðlum og skólum verði efld, m.a. með því að nýta söfn, friðlýst svæði og náttúrulegt umhverfi í og við þéttbýli með skipulegum hætti í þessu augnamiði." Í grg. með þessari till. er síðan að finna ítarlega umfjöllun um umhverfisfræðslu, þýðingu hennar og gildi. Ég ætla ekki að fara að þreyta hv. þm. á því að lesa það upp. Það liggur fyrir í nefndu þskj. nema hvað ég rifja það upp að náttúruverndarþing 1984 gerði ályktun um þetta efni, eins fjallaði landsfundur Alþb. 1983 um þetta sérstaklega. Það var raunar í framhaldi af ályktun þar um umhverfismál sem ég flutti þessa þáltill. ásamt fjórum öðrum þm. Alþb. Ég vil nefna það við hv. 1. flm. að í þessu þskj., nr. 90 á síðasta þingi, er að finna umsagnir sem borist höfðu á þingunum áður um þessa till., þar á meðal um umhverfisfræðslu. Þessari till. var vísað til ýmissa aðila og þar er að finna umsagnir m.a. frá Landgræðslu ríkisins, þar sem segir, með leyfi forseta: "Landgræðslan telur aukna fræðslu um umhverfismál einn helsta lykilinn að aukinni umhverfisvernd þegar til lengri tíma er litið. Einkum eru skólarnir mikilvægir. Í því sambandi vill stofnunin benda á nauðsyn þess að auka kennslu í bændaskólum og búvísindadeildinni á Hvanneyri um umhverfis- og gróðurverndarmál. Fyrirbyggjandi aðgerðir til gróðurverndar eru mikilvægasti þátturinn í almennri umhverfisvernd. Auk fegurðar landsins og gildi til almennra nota er búskapur í framtíðinni kominn undir því hvernig til tekst að varðveita og efla landgæðin. Landgræðslan mælir með því að till. þessi hljóti jákvæða afgreiðslu og lýsir sig fúsa til frekari viðræðna um þessi mál." Félag leiðsögumanna tók undir 10. liðinn um umhverfisfræðslu í umsögn sinni. "Þessi liður", segir þar, "á það samnefnt með öllum hinum að hafa fengið ítarlega umfjöllun á fundum og ráðstefnum og mikilvægt er að ýta þessu úr vör strax." Ferðamálaráð Íslands segir um aukna umhverfisfræðslu í sinni ítarlegu umsögn um þessa till.: "Ferðamálaráð tekur undir það sem kemur fram í 10. lið grg., bls. 5, og væri reiðubúið að leggja því máli lið ef fjárveiting væri fyrir hendi." Þetta eru dæmi um jákvæðar umsagnir varðandi þennan lið till. sem ég hef staðið að á undanförnum þingum með fleiri þm. Alþb. Það skiptir ekki máli hvaðan góð mál koma. Góðar vísur verða sjaldan of oft kveðnar á meðan ekki er um framkvæmdir að ræða og þess vegna tek ég eindregið undir þessa till. Mig minnir að till. um umhverfismálin hafi farið til allshn. á síðasta þingi, sem hafi fjallað um þetta mál, en ég geri engan ágreining úr því út af fyrir sig. En hv. þm., 1. flm., íhugar kannski hvert skynsamlegt væri að beina tillögum um umhverfismal. Ég tel mikilsvert að samræmi verði í því varðandi tillöguflutning hér í þinginu þannig að það sé sama þingnefndin sem fær málasviðið umhverfismál og tillögur sem þar að lúta til meðferðar. Að endingu get ég þess svona til upprifjunar að þessi mál hafa lengi verið á döfinni. Ég held að það hafi verið fyrir 12–13 árum sem ég flutti sérstakt erindi í Ríkisútvarpið um nauðsyn umhverfisfræðslu og rökstuddi það, líklega veturinn 1973–1974. Það hefur allt of lítið miðað í þessum efnum eins og á fleiri sviðum umhverfisverndar. Menn, sem um þessi mál hugsa, gera sér ljósa þörfina en það vantar samræmd átök og vissulega þarf menntmrn. að taka þar til hendi varðandi skólakerfið en fjölmiðlar landsins þurfa að koma inn í þá umræðu með skilvirkari hætti en orðið hefur. Ég skal þó ekki lasta það sem gott hefur verið gert og umræðan um gróðurverndarmálin á síðasta sumri var vissulega þörf og góð áminning og varð áreiðanlega til þess að vekja marga til umhugsunar um þann mikla vanda sem þar blasir við.



Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 2. þm. Austurl. fyrir hans innlegg í umræðuna og fyrir það að minna á sína ágætu tillögu sem ég vissi mætavel um og hefði kannski átt að geta um en það hefði kannski líka verið ástæða til þess að geta um fleiri þingmál og ég gerði það sem sagt ekki. Ég kynnti mér þá tillögu vel. Hún fjallaði mjög vítt og breitt um þessi mál og hefði ég getað skrifað undir flest sem í henni stóð ef ég man rétt. Þar var umhverfisfræðslan einn liður af allmörgum og það var ekki meining okkar flm. þessarar tillögu að stela neinu frá hv. síðasta ræðumanni. Ég vona að hann hafi ekki tekið það þannig. Við höfum litið svo á að þetta væri einn mikilvægasti þátturinn í umhverfismálum nú og sá grunnur sem úrbætur í umhverfismálum og aukinn skilningur á úrbótum þar hvíli a. Þess vegna vildum við taka það sérstaklega út úr og leggja áherslu á það. Þess vegna m.a. er hugsanlega ástæða til þess að tillagan fari ekki í sömu nefnd og hv. síðasti ræðumaður sendi sína í. Hann gat þess að hún hefði farið í allshn. Ég nefndi félmn. þar sem í þingsköpum er gert ráð fyrir að þangað fari tillögur sem lytu að skólamálum og félagsmálum. Þar sem fyrst og fremst er e.t.v. um að ræða fræðslu sem fer fram í skólum var það mín hugsun að hún ætti frekar heima í félmn. Það er þannig með tillögurnar að það er sama hvaðan gott kemur. Svo er einnig með nefndirnar, það er sama hvar um gott er fjallað. Ég geri því engan ágreining um það í hvora nefndina málið fer. Ég legg þó til að það fari í félmn. og legg það í vald forseta hvert því verður vísað. En ég þakka aftur hv. 2. þm. Austurl. fyrir að taka undir þessa till. Ég átti reyndar von á því því hann hefur sýnt mikinn áhuga á þessum málum og lagt þeim lið.



Að gefnu tilefni upplýsi ég það sem segir í þingsköpum um hvert málum skuli vísa. Í 15. gr. þingskapa segir: "Til félagsmálanefndar skal vísa þeim málum sem félagsmála-, heilbrigðis- og trygginga- og menntamálanefndir í deildum mundu fjalla um ef borin væru fram í frumvarpsformi." Ég tel því með öllu eðlilegt að þessu máli sé vísað til hv. félmn. Sþ.



Virðulegur forseti. Um leið og ég tek undir þann áhuga sem býr að baki þessari tillögu um að koma á fót klak- og eldisstöð fyrir sjávarfiska hlýt ég að rifja það upp að þessi mál hafa verið hér til meðferðar á undanförnum þingum og sú meðferð hefur verið langt frá því að vera með þeim hætti sem æskilegt væri til þess að koma þessum málum á þann rekspöl, bæði rannsóknum og eldi í sambandi við sjávarfiska og raunar einnig vatnafiska, sem vert væri. Ég held að gagnlegt væri fyrir hv. flm. að kynna sér það í sambandi við frekari meðferð málsins hvernig staðan er í þessu efni og hversu mikið vantar á að tekið hafi verið á þessum málum af stjórnvalda hálfu með þeim hætti sem æskilegt hefði verið. Það hefur staðið yfir um margra ára skeið togstreita á milli stjórnvalda, ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, um það hver skuli vera frumkvæðisaðili í sambandi við eldismál, fiskeldið. Þar hafa tekist á landbrn. og sjútvrn. sem á síðasta kjörtímabili og í tíð síðustu ríkisstjórnar voru undir forustu ráðherra úr sama flokki og í ríkisstjórn sem formaður þess flokks veitti forstöðu, en kjörtímabilið allt nægði þeim ekki til þess að ná samkomulagi um það hver skyldi sjá um hvað. Ég flutti ásamt fleiri þm. ítarlega tillögu um þessi efni á þinginu 1983–1984, sérstaklega um rannsóknarþörf varðandi fiskeldi, þar á meðal og ekki síst eldi sjávarfiska, og henni fylgdi ítarleg ritgerð og mjög fróðleg frá dr. Birni Bjarnasyni sérfræðingi á þessu sviði, ég hygg einum fróðasta manni á þessu sviði sem hér starfar en hann er nú starfandi við Hafrannsóknastofnun. Tillögunni var vísað til ríkisstjórnarinnar þá um vorið, eða árið eftir kann það að hafa verið, alla vega var henni þangað vísað, en ekki nægði sú hvatning sem í tillögunni fólst til þess að stjórnvöld og þessi ríkisstjórn ynni sig fram úr málinu - svo að notað sé kannski heldur slæmt orðalag - þ.e. kæmi þessum málum í það horf af hálfu stjórnvalda hvað stýringu snerti og fjármögnun að vel horfði. Síðan hafa verið fluttar ýmsar tillögur um fiskeldismálefni. Það hefur verið fjárfest mjög mikið í fiskeldi á þessu tímabili og við ættum að vera reynslunni ríkari. Þó er engan veginn séð hver afkoma þeirra fyrirtækja verður og hver útkoman verður úr þeirri miklu fjárfestingu sem hér hefur átt sér stað í fiskeldi, þó fyrst og fremst í laxfiskeldi, á undanförnum árum. Ég vil ekki leggja neinn dóm á það hér og nú hvert horfir í þeim efnum en margir hafa haft uppi hrakspár um að þarna sé of geyst farið og það vanti kannski alveg sérstaklega rannsóknarþáttinn í þessa starfsemi. Hafrannsóknastofnun hefur fyrir lítið fé verið að reyna að koma upp rannsóknaraðstöðu, í Grindavík að ég hygg, alveg upp á síðkastið, og það er sem sagt vísir að því sem þarf að koma, en þarna þarf að taka miklu betur á varðandi þennan þátt mála. Þetta er í rauninni það sem ég vildi segja um þessa till. nú, virðulegur forseti. Varðandi grg. get ég tæpast látið hjá líða að gera kannski vissa athugasemd við þá útreikninga sem þar koma fram. Mér sýnist þeir eitthvað vera á tvísýnum forsendum og þar á ég við þá útreikninga að nýta hrognin úr einni hrygnu og, eins og þar segir, að þá þyrfti ekki nema 8500 hrygnur til að ala upp hrognin og þá hefðum við afla ársins 1986. Þetta held ég að sé ekki byggt á sterkum líffræðilegum forsendum, sérstaklega ef um hafbeit væri að ræða eða strandeldi þar sem kunnugt er að viðkoma þorsksins er jú mjög háð umhverfisaðstæðum og megnið af hrognum og seiðum fer forgörðum, en fjöldinn er einmitt það sem náttúran hefur tryggt til þess að viðkoma og viðhald stofnsins sé öruggt. Virðulegur forseti. Ég var að fá í hendur þá tillögu sem ég var að vísa til frá þinginu 1983, 106. löggjafarþingi, till. til þál. um fiskeldi og rannsóknir á klaki og eldi sjávar- og vatnadýra á þskj. 100 á því þingi, 91. mái. Ég ætla ekki að rekja efni hennar frekar en vísa þeim sem áhuga hafa á þetta þingmál.



Hæstvirtur forseti. Hér er hreyft ákaflega athyglisverðu máli. Máli sem reyndar er unnt að nálgast frá mjög mörgum sjónarhornum. Ég hef reynt með lestri grg. og með því að hlýða á flm. að átta mig á hvað fyrir honum vakir og held að ég skilji það að nokkru þó að grg. sé stutt og ræðan hefði mátt vera lengri þegar svo viðamikið mál er til umræðu. Ég er einn af þeim mönnum sem hafa trú á því að fiskurinn sé að verða húsdýr og muni verða það í framtíðinni. Ég hef trú á því að fiskeldi og fiskrækt verði meðal mikilvægustu atvinnugreina Íslendinga innan tíðar. Ég hef trú á því að engin atvinnugrein á Íslandi hafi jafnmikla vaxtarmöguleika og fiskeldi, engin atvinnugrein hafi jafnmikla möguleika til að auka þjóðartekjurnar. Í því sambandi er einfaldast og auðveldast að vísa til þeirrar reynslu sem Norðmenn hafa. Þegar árið 1985 höfðu Norðmenn meiri tekjur af laxeldi en af þorskveiðum og veiddu þó, ef ég man rétt, um 240 þús. tonn af þorski það ár. Stefna Norðmanna, sem fram hefur komið í fjölmörgum tímaritum, er sú að árið 1990, sem næstum er komið, muni þeir hafa þrisvar sinnum meiri tekjur af fiskeldi en af öllum sínum fiskveiðum samanlagt og eru þó með mestu fiskveiðiþjóðum heims. Ef menn líta á þetta sjá menn stóra drauma fyrir framan sig sem að hluta hafa orðið að veruleika. Líklega hafa Íslendingar þó óvenjulega góðar aðstæður til fiskeldis, ekki bara í sjó heldur líka á landi. Þeir eru fámenn þjóð í stóru landi, mengunarlausu að heita má, með yfirráð yfir hreinum sjó og hreinu vatni, hreinu lofti, heitu vatni, miklum möguleikum til fóðurframleiðslu o.s.frv. Ég hef einhvern tíma sagt að gamni mínu að ef Íslendingar nýta sér þá gífurlegu möguleika sem þeir eiga til fiskeldis muni eftir tiltölulega skamman tíma, hvaða merkingu sem menn vilja nú leggja í þau orð, engin þjóð í heiminum geta borið sig saman við Íslendinga í þjóðartekjum á mann nema ef vera skyldi Kuwait eða slíkar þjóðir sem tæpast vinna fyrir sér heldur dæla olíu einfaldlega upp úr jörðinni. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar að þarna séu geysilegir möguleikar og ég er þeirrar skoðunar að Alþingi eigi að fjalla nokkuð ítarlega um þessi mál þó að gert hafi verið á undanförnum árum eitthvað eins og hv. 2. þm. Austurl. sagði áðan. Ég skil þessa þáltill. þannig, og ég bið flm. að leiðrétta mig ef rangt er skilið, að þeir flm. séu að leggja til að sett sé á stofn klak- og eldisstöð fyrir sjávarfiska. Ég skil þetta þannig að þarna sé verið að hugsa um nokkurs konar hafbeit, ekki beinlínis eldi. Af grg. skildi ég þetta þannig að hugsað væri sem svo að fiskur væri strokinn, startfóðraður, alinn upp í ákveðna stærð og síðan væri honum sleppt og það væri hugsunin að auka veiðar við landið með því að taka klakið að hluta í land þar sem það yrði öruggara og minna misfærist en úti í náttúrunni. Þannig skildi ég þetta að mestu leyti. Þegar talað er um eldisstöð veit ég reyndar ekki alveg hvað átt er við því að sums staðar þar sem slík aðferð er höfð eru kynþroska fiskar veiddir og þeir stroknir og síðan seiðunum sleppt aftur þegar á ákveðið stig er komið. Ég hegg reyndar eftir því að hér er talað um sjávarfiska. Þar sem ég hef fylgst með þessu hefur þetta náð lengra en til sjávarfiska. Fyrir stuttu skoðaði ég stöð í Noregi þar sem voru í eldi 120 þús. humrar. Norðmenn sögðu að humarstofninn væri í talsverðri hættu hjá þeim vegna ofveiði. Eftirsókn eftir humar væri hins vegar mjög mikill. Þeir veiða kynþroska humar, klekja eggjunum og hrognunum út og sleppa humrunum eftir að þeir hafa náð ákveðinni stærð. Þá kaupa sveitarfélögin humarinn. Honum er sleppt á ákveðin mið. Hann færir sig tiltölulega lítið úr stað. Þannig hafa þeir verið að reyna að viðhalda humarstofninum og veiða humarinn aftur. Mér er ekki alveg ljóst hvað flm. eiga við með klak- og eldisstöð, hvort þeir reikna með að eldisstöð verði líka, en mér sýnist þó að þeir séu fyrst og fremst að hugsa um sjávarfiska, en ekki rækju og ýmis krabbadýr, svo sem humar, en þar hygg ég að séu verulegir möguleikar líka og þar af leiðandi er þessi hugmynd kannski dálítið þröng. Ég bendi á að Hafrannsóknastofnun er þegar á Reykjanesi komin af stað með nokkra starfsemi. Það má vel vera að hún sé af vanefnum reist. Mér er þó ekki alveg ljóst hvort hugsað er að hún verði að einhverju leyti klakstöð, ég hef ekki skoðað það nægilega vel, en ég veit þó að fiskeldisfélagið, sem stofnað hefur verið við Eyjafjörð, hugsar sér klak og eldi bæði á lúðu og þorski, hvort sem það er nú ekki líka á vanefnum reist og verður kannski hæg þróun þess vegna. En ég hefði álitið í fyrsta lagi að það væri eðlilegra að reyna að efla þá stöð Hafrannsóknastofnunar á Reykjanesi sem þegar er komin af stað. Hún er í landi Íslandslax, að ég hygg, í landi Staðar. Þar eru glettilega miklir möguleikar með samnýtingu við stórt fyrirtæki að minnka kostnaðinn. Þeir hafa gert þarna, eins og flm. nefndi réttilega, dálitla tilraun með lúðu. Þær tilraunir byggjast hins vegar fyrst og fremst á því að veiða smálúðu og ala hana síðan upp. Það hefur, hygg ég, gefið sæmilega raun upp á síðkastið. Það eru einkennileg atvik sem þarna hafa komið fram. Þeir misstu talsvert af lúðunni vegna þess að hún sólbrann. Lúðan er botnfiskur og þoldi ekki útfjólubláa geislun sólarinnar í grunnum kerum. Lúðueldi eða lúðuklak er hins vegar mjög stutt komið. Á fiskeldissýningu í Þrándheimi í sumar sýndu Norðmenn hversu langt þeir eru komnir. Þeir sýndu held ég tvær lúður sem hafa náð einhverri stærð og hétu báðar mannanöfnum, ef ég man rétt. En þó að tekist hafi að klekja út lúðuhrognum hefur gengið og gekk lengi vel afar illa að startfóðra lúðuseiði vegna þess að þessi litlu seiði eru svo smá að það gekk illa að finna þær lífverur eða "bíóorganisma" sem þær gætu lifað á. Besti árangur sem náðst hefur í lúðueldi í Noregi er held ég sé að 10% lifi, en það náðist núna á þessu ári að 10% lifðu af startfóðrun. En langflestir sem hafa reynt þetta eru með miklu minna. Eftir allar þær tilraunir sem Norðmenn hafa gert í þorskeldi hygg ég að það séu núna 2 millj. þorskseiða lifandi í Noregi. Norðmenn eru hins vegar að gera tilraunir líka með steinbít og skötusel. Ég heyri á hæstv. forseta að tími minn er senn á þrotum, en ég má þó til með að bæta aðeins við þetta. Í fyrsta lagi er ég ekki alveg viss um nema þessi hugmynd um sjávarfiska sé heldur þröng miðað við þá þróun sem þarna er á ferðinni. Í öðru lagi hygg ég að samstarf við þá stofnun sem komin er á Reykjanesi eða efling hennar kynni að vera skynsamlegri en að hefja nýja slíka starfsemi eða setja af stað nýja stofnun. Í þriðja lagi hef ég ekki sannfæringu fyrir að nefnd sem að þessu ynni ætti að hafa þá samsetningu sem þarna er rakin. Í fjórða lagi hefði ég viljað benda á að Norðmenn eru lengst komnir í fiskeldi og æskilegt væri að ná samvinnu við þá og stytta sér rannsókna- og tilraunatíma mjög með því að nýta sér þær rannsóknir sem þeir hafa þegar unnið að. Ég geri ekki mikið með deilur eða togstreitu varðandi undir hvaða ráðuneyti þessi mál eiga að falla. Fiskeldismenn hafa hins vegar óskað eftir því að mál þeirra falli undir sjútvrn. í sinni stefnumörkun. Aðalatriðið hygg ég að sé að ráðuneyti það sem málið fellur undir sinni þessum málum mjög vel. En hvað sem öllum þessum umhugsunaratriðum líður hygg ég að hér sé hreyft góðu og athyglisverðu máli. Hvort það á að ganga fram einmitt í þeirri mynd sem það er hér lagt fram er annað mál. En þetta mál er æskilegt að fá til umfjöllunar og vonandi mun Alþingi láta þessi mál meira til sín taka því að hvergi verður e.t.v. þróun í atvinnulífinu meiri en einmitt á þessu sviði.



Herra forseti. Það er enginn vafi á því að hér er góðu máli hreyft. Það er auðvitað alltaf spurning hvernig á að standa að svona málum. Ég er t.d. í miklum vafa um að það mundi borga sig að setja á fót strandstöð með þorsk einfaldlega vegna þess hve lágt verð fæst fyrir þorskinn miðað við ýmsa aðra fiska sem við getum valið um. Þó geri ég ráð fyrir að það muni fást mikið meira fyrir eldisþorsk en þorsk sem er villtur, það verði öðruvísi vara. En það er bara tilfinning sem ég get ekki beinlínis fært rök fyrir. Ég vil taka undir það sem hv. 10. þm. Reykv. sagði áðan. Mér finnst þetta of þröngt. Ég held t.d. að einn álitlegasti fiskurinn fyrir eldi og sem þurfi að rannsaka sé bleikjan. Ég hef þá trú að hún sé enn þá álitlegri en nokkurn tíma laxinn. Það er vegna þess að það er hægt að hafa fjórum eða fimm sinnum meiri þéttleika í kerunum með bleikju en laxi. A.m.k. benda þær tilraunir sem gerðar hafa verið til þess. Þegar búið er að startala bleikjuna virðast vera mjög lítil afföll í þeim stofni, miklu minni en t.d. í laxinum. Og það fylgja henni ekki sjúkdómar, a.m.k. ekki eins miklir og virðist vera með laxinn. Auðvitað er þetta byggt fyrst og fremst á tilraunum sem hafa verið gerðar í Noregi. Fyrir nokkrum árum voru þeir með marga bleikjustofna í tilraunum frá Grænlandi, frá Kanada, frá Íslandi, frá Skandinavíu. Ég held að þar hafi verið tólf stofnar. Það voru tveir eða þrír sem komu langbest út úr þessari tilraun og var íslenska bleikjan þar með. Það er verið að rannsaka markaðsmál með bleikju og það bendir til þess að ef það er góð sjávarbleikja með slíkum einkennum sem hún hefur nýrunnin sé ekki langt frá að fáist það verð sem fæst fyrir laxinn. Og reynist það rétt - ég vil hafa fyrirvara á öllu vegna þess að það er verið að rannsaka þetta enn - held ég að þetta sé það álitlegasta. Sandhverfan virðist vera líka mjög álitlegur fiskur til eldis, álitlegri en lúðan. Og það er alveg rétt, sem kom fram hjá hv. 10. þm. Reykv. áðan, að klak á lúðunni hefur ekki heppnast. Það hafa aðeins lifað tvö seiði, sem hafa komist upp, þrátt fyrir nokkuð mikið fjármagn sem hefur verið lagt í það. Mér er a.m.k. tjáð að ástæðan sé talin vera sú að eins og hv. þm. vita sé lúðan djúpsjávarfiskur og hún þurfi mikið meiri þrýsting. Það sé ekki hægt að klekja henni út öðruvísi en það sé við lík skilyrði eins og eru úti í náttúrunni, í djúpum sjó. En af þessum tilraunum, sem er verið að gera, bæði á Reykjanesi og við Eyjafjörð, með lúðueldi mun sjálfsagt hægt að draga ýmsa lærdóma þegar fram líða stundir. Það er líka margt sem bendir til þess að það sé hægt að ala bleikjuna í venjulegu köldu vatni með sæmilega góðum árangri. Ég fór í leiðangur upp í vötn á hálendinu og þar voru tekin sýni bæði urriða og bleikju og kannað hvað þetta væri gamall fiskur og hvernig ástand væri á þessum fiski. Þarna er um köld vötn að ræða. Og bleikjan var í ótrúlega góðu ástandi. Sex ára fiskur var í ótrúlega góðu ástandi sem bendir til þess að það væri hægt að ala hana í köldu vatni. Aftur á móti var urriðinn í mikið verra ástandi og hann var ekki orðinn kynþroska sex ára. Ég hefði viljað mælast til þess að flm. að þessari till. mundu breyta tillögunni og hún væri ekki einungis bundin við sjávarfiska af þeim ástæðum sem ég hef hér komið inn á. Ég held að við verðum að reyna að fá áhættufjármagn með einhverju móti í svona eldisstöðvar, bæði með sjávarfisk og eins með t.d. bleikju. Og vegna þess að hv. 10. þm. Reykv. er í Þróunarfélagi Íslands bendi ég á að það væri alveg tilvalið verkefni einmitt fyrir Þróunarfélagið, vegna þess að bleikjan gæti styrkt mjög strjálbýlið ef niðurstöður yrðu jákvæðar, sem ég hef trú á að verði, og þetta væri verkefni bæði hvað snertir sjávarfiska og ferskvatnsfiska, að leggja fram fjármagn til að gera tilraunir um þetta eldi. Raunar skora ég á hv. alþm. að reyna að sameinast um það og finna leiðir til þess að koma slíkum stöðvum á. Og það á að finna þeim stað þar sem árangurs er að vænta. Ég vil ekki níðast á hæstv. forseta, en ég hefði viljað ræða langtum lengur um þetta efni því að hér er sennilega á ferð eitt það mál sem gæti komið þjóðinni best að gagni ef rétt er staðið að málum. En því miður hefur það ekki verið gert.



Herra forseti. Ég vil fyrst þakka flm. fyrir flutning þessarar till. og í annan stað tel ég að hér hafi farið fram athyglisverðar umræður og m.a. í máli hv. þm. Stefáns Valgeirssonar komið fram mjög athyglisverðar ábendingar sem þurfi nánari skoðun. Það kom fram í máli hans og máli hv. þm. Guðmundar Þórarinssonar að spurning væri hvort þessi till. væri ekki of þröngt skilgreind, þ.e. að það væri ástæða til rannsókna á fleiri sviðum en varðaði sjávarfisk. Vel má það vera, en reyndar höfum við á hv. þingi markað stefnu í þeim efnum, a.m.k. að verulegu leyti. Ég var 1. flm. að till. varðandi stefnumörkun um þetta efni í þinginu. Ef ég man rétt flutti hv. þm. Stefán Valgeirsson till. á sama þingi sem hneig í svipaða átt. Báðar þessar tillögur voru reyndar afgreiddar með þeim hætti að það var skipuð nefnd sem átti að vinna eftir þeim línum sem þar voru lagðar og eitt af því sem var lögð áhersla á í þeim tillögum, sem þá voru til umfjöllunar, var að efla rannsóknarstarfsemi í sambandi við fiskeldi. Nú er það reyndar svo að við Stefán Valgeirsson erum báðir í þessari nefnd, en hún hefur ekki skilað þeim árangri enn þá sem ég held að við mundum báðir hafa óskað eftir. En vissulega hefur það komið hér áður til umfjöllunar að efla rannsóknarstarf í sambandi við fiskeldi almennt, en það sem er kannski sérstakt í sambandi við þessa till. er að það er verið að tala um könnun á eldi sjávarfiska sérstaklega og það kann vissulega að vera ástæða til þess. En ég get ekki stillt mig um það, herra forseti, að taka svo til orða að í rauninni ætti þessi till. að vera óþörf vegna þess að á þinginu 1980 fór fram ítarleg umræða um þetta mál. Á því þingi flutti hv. þáv. þm. Magnús H. Magnússon till. um breytingu á lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna þar sem gert var ráð fyrir að tilraunir með klak og eldi á þorski og öðrum nytjafiskum yrðu eitt af hlutverkum Hafrannsóknastofnunarinnar. Um þetta fór fram allmikil umræða í þinginu og það var nákvæmlega sú hugmynd sem hér er verið að fjalla um sem hv. þm. Magnús Magnússon var þá að tala fyrir og lagði ríka áherslu á. Hann benti á að það bæri nauðsyn til að byggja á þeim grunni sem hefði verið fundinn í Noregi þá þegar 1980 varðandi þetta efni og rannsóknir sem hefðu reyndar verið gerðar í Vestmannaeyjum árið 1974 og markmiðið var það sama og mér sýnist að hér vaki fyrir hv. flm. að menn gætu eflt þorskstofninn í rauninni með hafbeit. Menn gætu hjálpað til með því að vera með klak- og seiðaeldi sem síðan yrði sleppt í sjóinn. - Og nú sé ég reyndar að hv. 2. flm. þessa frv. til l. er mættur hér í salinn, Árni Gunnarsson. Örlög þessa frv. til l. voru þau að það var afgreitt með þeim hætti að menn hefðu haldið að það væri óþarfi í rauninni að flytja till. af því tagi sem hér er flutt vegna þess að sjútvn., sem fékk þetta mál til umfjöllunar, lét þá skoðun í ljós að að vísu þyrfti ekki að breyta lögunum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna en hins vegar væri hér hið merkasta mál á ferðinni og það væri rétt að það yrði veitt fé til Hafrannsóknastofnunar til að hefja þessar rannsóknir. Og það fé var veitt. Hafrannsóknastofnunin fékk aukið fé til að sinna þessum rannsóknum í framhaldi af tillöguflutningi Magnúsar H. Magnússonar og Árna Gunnarssonar á þinginu árið 1980. Mér er hins vegar ekki grunlaust um að starfið sem í hafði verið lagt af hálfu Hafrannsóknastofnunar í þessa veru sé heldur bágborið, en vissulega væri ástæða til þess í þessu sambandi að spyrjast fyrir um það. Þetta vildi ég, herra forseti, rifja upp á þessari stundu vegna þeirrar umræðu sem fór hér fram á árinu 1980 um þetta mál og vegna þess að hér er vitaskuld um stórmerkt mál að ræða. Og vitaskuld er það svo, að úr því að ekki hefur gerst meira í þessum málum er fyllsta ástæða til þess að við málinu sé hreyft hér á þingi með þeim hætti sem þeir gera hér hv. þm. Hreggviður Jónsson og Júlíus Sólnes. Hinu geta menn vitaskuld haft skoðun á, með hvaða hætti eigi hér á að knýja, hvort setja skuli nefnd, hverjir skuli vera í nefndinni, hvort tengja eigi þetta rannsóknum í sambandi við annað fiskeldi. Ég tel að það sé minni háttar mál sem Alþingi eigi að geta ráðið fram úr. En ljóst er að það er full þörf, brýn nauðsyn á rannsóknum bæði á þessu sviði og eins á sviði almenns fiskeldis til landsins, ef ég má orða það svo, hins hefðbundna fiskeldis, eins og hv. þm. Stefán Valgeirsson og hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson gerðu að umræðuefni. Ég lýsi yfir ánægju minni með þessa till. og vona að hún megi verða til þess að áfram verði haldið á þeirri braut sem þeir Magnús H. Magnússon og Árni Gunnarsson vildu marka og voru á leiðinni að marka árið 1980.



Hæstv. forseti. Ég lýsi ánægju minni yfir þeim umræðum sem hér hafa átt sér stað. Þessi till. er ekki komin fram fyrir tilviljun. Aðdragandi hennar er langur út af fyrir sig þó þetta mál hafi verið flutt á Alþingi áður eins og bent hefur verið á. Ég kynntist fyrst fiskeldi sennilega í kringum 1958 og hef fylgst með þeim málum gerla síðan og unnið við þau fyrstu árin þegar Kollafjarðarstöðin fór af stað þannig að mér er ekki ókunnugt um þessi mál. Ég rifja líka upp að 1965 skoðaði ég í Noregi tilraunir á þessu sviði, þ.e. á sviði sjávarfiska, og hef alla tíð síðan haft þetta mál uppi sem eitt af þeim málum sem ég tel að væru mjög mikilvæg fyrir þjóðina. Ég skrifaði grein í Morgunblaðið 1974 sem m.a. fjallaði um þetta og kom þá mjög svipaðri tillögu á framfæri. Ég sendi líka þingflokki Sjálfstfl. bréf 1985 sama efnis til að ítreka þetta. En ég tel að þær umræður sem hér hafa átt sér stað séu mjög jákvæðar. Ég vil taka undir það sem hv. 2. þm. Austurl. sagði um þessi mál og tel að það sé mjög brýnt að það sé mörkuð mjög skýr og góð stefna í þessu. Eins vil ég taka undir það sem hv. 10. þm. Reykv. sagði, sérstaklega það að hann taldi að sjávarfiskar yrðu í framtíðinni nokkurs konar húsdýr. Ég vil í því sambandi sérstaklega undirstrika að í þessari till. eru ekki undanskilin sérstaklega humar og rækja eða annað slíkt. Það er alveg ljóst að þessi mál eru mjög víðtæk og sú tillaga sem hér er flutt er fyrst og fremst til að snerpa á þessum málum en engan veginn bundin á klafa þannig að menn geti ekki farið einhverjar aðrar leiðir. Við tillögumenn erum ekki sérstaklega fastheldnir á orðalag hennar, ef það þykir meiri háttar mál, og við munum verða opnir fyrir því að það sé tekið með víðsýni á þessu máli því að ég hygg að það muni verða stórmál í framtíðinni. Ég undirstrika að mjög víðtækar rannsóknir hafa átt sér stað á þessu sviði, bæði í Japan, Rússlandi, Noregi og með mörgum öðrum þjóðum, þannig að það er ekki bara ein þjóð sem hefur haft forustu um þetta. Ég tek líka undir það sem hv. 6. þm. Norðurl. e. Stefán Valgeirsson sagði um þessi mál. Hann kom inn á vatnafiska reyndar líka, t.d. bleikju. Ég man að 1963, þegar við vorum að vinna í eldisstöðinni á Kollafirði, var einmitt verið að gera tilraunir með bleikju. Ég veit ekki hvernig því hefur reitt af síðan, en sannleikurinn er sá að hún er afskaplega auðalinn fiskur og mjög gott að eiga við hana á allan hátt. Einnig vil ég taka undir það sem hv. 4. þm. Reykn. sagði um þetta. Hann sagði að honum fyndust þetta mjög athyglisverðar tillögur og rakti síðan þær tillögur sem fram komu á Alþingi 1980 og voru fluttar af Magnúsi Magnússyni og Árna Gunnarssyni. Ég held að þær umræður sem hér hafa átt sér stað séu mjög jákvæðar og ég tel mjög mikilvægt að við sameinumst á Alþingi um að fá þessum tillögum þann farveg sem skiptir máli og það sé unnið að þeim mjög markvisst og þetta geti haft áhrif, eins og hv. 10. þm. Reykv. kom réttilega inn á, til þess að við tryggjum klak okkar nytjafiska í sjónum og einnig að við getum hugsanlega haft eldi innan einhverra marka á þeim hér við ströndina. Ég vil minna í þessu sambandi á frétt sem var í síðustu viku, ef ég man rétt, í einhverjum fjölmiðli um að Japanar væru með tilraunir með karfa. Þeir tóku hann inn í hafbeitarstöð fyrst og síðan slepptu þeir honum á haf út, en þeir voru búnir að venja hann áður á ákveðin hljóðmerki þannig að 10% af stofninum komu inn aftur til að taka við fóðri. Þetta eru mjög athyglisverðar tilraunir. Ég held að við verðum að fylgjast með á þessu sviði og nýta okkur það því að ég tel að hafið hér í kring geti fætt miklu fleiri fiska en við veiðum í dag og geti orðið grundvöllur að meiri og betri efnahagsafkomu og tryggt jafnframt að þær sveiflur sem hafa orðið í sjávarútvegi og veiðum verði ekki jafnmiklar og nú er. Ég vil að lokum, hæstv. forseti, þakka fyrir þær umræður sem hafa verið hér og vona að við getum sameinast um að koma þeim í þann farveg að það verði öllum til góðs.



Herra forseti. Það er kannski að bera í bakkafullan lækinn að lengja þessa umræðu, en ég vil láta koma fram bæði áhuga minn og þakklæti til flm. Það hafa breyst tímar hér á landi á þeim fáu árum sem liðin eru síðan við Magnús H. Magnússon fluttum frv. um breytingar á lögum um rannsóknastofnanir atvinnuveganna til þess að reyna að fá fjármagn svo kanna mætti með ýmsum hætti hvort hér væri fýsilegt að hefja eldi á sjávarfiskum. Það sem stendur upp úr í sambandi við sjávarfiskaeldi er fyrst og fremst kostnaðurinn við rannsóknir. Ég hygg að hér væri fýsilegast að efla og auka allar rannsóknir á því sviði, en allar vísindarannsóknir á sjávareldi hér á landi eru mjög takmarkaðar og þeim hefur sáralítið verið sinnt. Nú er að hefjast lúðueldi við Eyjafjörð. Þar eru bjartsýnir menn að hefja eldi á sjávarfiskum og verður mjög spennandi að fylgjast með því hvernig til tekst þar. En það sem stendur þeim fyrir þrifum er fyrst og fremst skortur á vísindalegum rannsóknum, upplýsingum um eldið sjálft. Ég hygg að það sem væri viturlegast að gera á þessari stundu væri að efla samstarf við Norðmenn í sambandi við sjávarfiskaeldið því að hvergi í heiminum hygg ég að liggi fyrir meiri upplýsingar og meiri rannsóknir á eldi sjávarfiska, og það á bæði við um þorsk, lúðu og fleiri fisktegundir. Það er mjög spennandi hugmynd og skemmtileg að hugsa sér að í náinni framtíð getum við með einhverju móti haft áhrif á stærð fiskstofnanna hér við land sem við byggjum alla okkar afkomu á. Það var einmitt á þeim grundvelli sem við Magnús H. Magnússon fluttum okkar till. En það verður að segjast eins og er að í umræðum á hinu háa Alþingi voru ekki allir þm. bjartsýnir á að þetta mundi takast. Við urðum þess áþreifanlega varir í viðræðum við vísindamenn, sem mesta þekkingu höfðu á þessu máli, að þeir voru ekki bjartsýnir á að þetta mundi takast og jafnvel höfðu sumir þeirra allt á hornum sér og voru jafnvel andsnúnir því að frv. á borð við það sem við fluttum yrði flutt. En um þetta þarf ekki að hafa mörg orð. Þjóð sem byggir afkomu sína á sjávarfiskum hlýtur að þurfa að efla rannsóknir á því sviði. Allar tillögur sem stuðla að þeim rannsóknum og væntanlega þá einhverjum verkþáttum til að efla eldi sjávarfiska hér á landi eru af hinu góða og ég þakka flm. fyrir þessa till. og mun styðja hana hvar sem ég kem nálægt henni.