Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Þetta frv. var samþ. í Nd. á síðasta þingi, en dagaði uppi í Ed. vegna þingslitanna. Ástæðan er hér sú venjulega fyrir því að fá löggiltan verzlunarstað, - máske þó ríkari þarna en víða annarsstaðar, vegna þess að fólkinu fjölgar talsvert ört í þorpinu. Einróma áskoranir liggja fyrir frá borgarafundi í þorpinu. Ég sé ekki ástæðu til að láta málið fara til n., en óska, að það gangi til 2. umr. nefndarlaust.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Það er eins ástatt með þetta mál og hið síðasta (frv. um rekstrarlánafélög fyrir bátaútveg og smáiðju), að það var flutt hér á þinginu, sem rofið var, sökum áskorana frá bæjarstj. í Vestmannaeyjum, og sætti þá engum mótmælum, en dagaði uppi í Ed. Eins og sést á grg., er bærinn að koma sér upp sjóveitu til fiskþvottar, og það er svo eðlilegt og sjálfsagt, að Alþ. styrki hann í því, að ég tel óþarft að fjölyrða um það frekar. Ég vil mælast til þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þetta frv. var borið fram í Nd. síðasta vetur, en var ekki afgr. þar frekar en önnur mál. Aðalbreytingin, sem frv. fer fram á, er sú, að framvegis verði ekki gefnir vitnisburðir í sjóferðabækur. Það hefir verið skylda hingað til, en þótt gefast illa, enda hafa siglingaþjóðir fellt það niður, og í Englandi hefir það aldrei verið í lögum. Bæði skipstjórar þeir og sjómenn, sem ég hefi haft tal af, hafa verið sammála um það, að þetta eigi að hverfa úr lögum. Frv. er borið fram eftir eindreginni ósk Sjómannafélags Reykjavíkur. Af því þetta er svo einfalt mál, ætla ég ekki að fjölyrða meira um það, en vil aðeins leggja til, að því verði að lokinni umr: vísað til sjútvn.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Í lögum frá 1921 eru ákvæði um visst hundraðsgjald af öllum útfluttum vörum, nema síld og síldarafurðum. Um það voru samin sérstök lög, og af þessum vörum er tekið miklu hærra útflutningsgjald en af öðrum vörum. Voru færðar fram sérstaklega þrjár ástæður þessu til réttlætingar. Hin fyrsta, að síldarútvegurinn væri að talsvert miklu leyti í höndum útlendinga, önnur, að atvinnuvegurinn væri mjög arðsamur og því rétt, að hann bæri hærri skatta en aðrir, sem minna gæfu í aðra hönd, og sú þriðja að atvinnuvegurinn drægi fólk frá öðrum atvinnuvegum um stuttan tíma árs, þeim til tjóns, og þótti þess vegna rétt að setja nokkurskonar „bremsu“ á of öra útþenslu hans. Þessar þrjár ástæður eru nú allar fallnar burt. Með síldareinkasölunni komst síldarútvegurinn í hendur Íslendinga, og er ekkert nema gott um það að segja. Hitt er lakara, að önnur ástæðan, sú, að atvinnuvegurinn sé sérstaklega arðsamur, er líka fallin niður. Um þá þriðju, að atvinnuvegur þessi dragi sérstaklega fólk frá öðrum atvinnuvegum, er það að segja, að síldarútvegurinn er nú kominn í það fastar skorður, að hann notar að mestu sama vinnuaflið frá ári til árs. Verð á síld hefir fallið ákaflega mikið frá 1921. Það mun láta nærri, að nettóverð á saltsíld hafi á árunum 1921–1928 verið um eða lítið yfir 20 kr. tunnan. Síðan hefir það lækkað niður í 8.50. Þetta gjald, kr. 1.50 á tunnu, er því afartilfinnanlegt fyrir framleiðendur síldar. Er farið fram á það í þessu frv., að það sé lækkað niður í 75 aura. Ég býst við, að margir líti svo á, að nú sé engin ástæða lengur til þess að undanskilja síld og síldarafurðir frá almennum ákvæðum um útflutningsgjald, og ég viðurkenni, að það væri réttast. En við flm. höfum tekið tillit til þess, að það er tilfinnanlegt jafnan fyrir ríkissjóð að missa tekjustofna, og þess vegna höfum við ekki farið lengra en þetta. Ég vil svo mælast til, að frv. þessu verði að lokinni umr. vísað til sjútvn. og 2. umr.

Sveinn Ólafsson Út af niðurlagi ræðu hv.flm. vildi ég aðeins geta þess, að mér virðist þetta mál eiga heima miklu fremur í fjhn. en sjútvn. Í raun og veru gildir sama um tvö þeirra mála, sem á þessum fundi hafa verið afgr. til sjútvn. Þau eru að öllu í eðli sínu bæði fjhn.mál. Ég geri því að minni till., að þetta frv. verði sent til fjhn., þar sem það eftir þingvenju á heima, eins og önnur tollamál og skatta, en ekki til sjútvn. Að öðru leyti ætla ég ekki að hlutast til um þetta frv. að sinni.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Þetta frv. var flutt á síðasta þingi fyrir tilmæli mín, en náði þá ekki fram að ganga. Hugsunin, sem liggur á bak við það, er sú, að fé það, sem áætlað er til launa embættismanna úti um landið, sé veitt héruðunum, sem þjónustu þeirra eiga að þiggja, en ekki embættismönnunum persónulega. Þegar hérað er læknislaust, er því ekki við eigandi, að ríkissjóði sparist fé við það, heldur ber læknishéraðinu að fá launin eftir sem áður. En rétt þykir að binda féð á þann hátt, að það komi héraðinu til nota í þeirri sömu grein, sem það upphaflega var ætlað til, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Yfirleitt hefir þetta frv. fengið góðar undirtektir. Landlæknir hefir mælt mjög eindregið með því við þingið í fyrra, og um það hefir verið skrifað lofsamlega í Læknablaðið. Mér er einnig, kunnugt um, að það hefir vakið talsverða athygli úti um landið og orðið vinsælt, einkum í þeim héruðum, sem verið hafa læknislaus eða óttast að verða það. Og nú, er tilsvarandi ákvæði hafa verið sett í það um yfirsetukonurnar, mun því verða veitt enn almennari athygli. Alþingi eitt hefir brugðizt illa við frv. Á síðasta þingi var málinu vísað til nefndar, en svo einkennilega varð raunin á, að meiri hl. n. lagði til án alls rökstuðnings, að það yrði fellt, en Alþýðuflokksmaðurinn í n. mælti einn með því að það yrði samþ. Ég mælist til þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og hefi ekkert á móti því, að það fari til allshn., þar sem það var síðast, en vonast eftir, að hv.n. veiti því skjóta afgreiðslu og þannig, að okkur Alþýðufl.mönnum, sem engan fulltrúa eigum í nefndinni, gefist kostur á að tala við hana um málið.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Þetta frv. lá fyrir síðasta þingi og var búið að afgr. það frá sjútvn. þegar þingið var rofið, en nefndin var ekki sammála um, hvernig það skyldi afgr. Meiri hl. n. lagði til, að frv. yrði samþ., en minni hl. var aftur á móti klofinn. Vildi annar hluti hans vísa málinu frá með dagskrá, en hinn, þ. e. a. s. fulltrúi jafnaðarmanna, samþykkja það með töluverðum breyt. Sá hlutinn, sem vildi vísa málinu frá með rökst. dagskrá, sagði, að undanfarin ár hefðu lánsstofnanirnar verið svo efldar, að þær myndu geta fullnægt landsmönnum um nokkur ár, og því taldi hann enga þörf á lánsstofnun fyrir smábátaútveginn út af fyrir sig. Við í meiri hl. n. álítum þetta ekki rétt, sérstaklega þegar þess var gætt, að þegar hér voru samþ. lög um búnaðarbankann, þá var það mjög á baugi, hvort ekki myndi rétt að lána til smábátaútvegs og smáiðju, sem samfara væri sveitabúskapnum, en það var fellt með þeirri forsendu, að stj. ætlaði sér að gera sérstakar ráðstafanir viðvíkjandi smábátaútveginum. Við flm. höfum þó ekki orðið varir við neina sérstaka breyt. frá því, sem þá var, nema ef telja skyldi að Íslandsbanka var breytt í Útvegsbanka, en um hann er nú það að segja, að hann mun hafa nóg á sinni könnu, þótt sérstök lánsstofnun sæi um þarfir smábátaútvegsins. Útvegsbankinn hefir orðið að taka við gömlum skuldbindingum Íslandsbanka og fullnægja þeim eftir því, sem lög standa til, og m. a. af því getur hann ekki hætt úr rekstrarfjárþörfinni, og eru því enn óuppfyllt þau loforð, sem hæstv.forsrh. gaf á þinginu 1929. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál, því að það hefir verið rætt töluvert undanfarið, en vil aðeins fullyrða, að smábátaútvegurinn á kröfu á því, að þingið sjái honum fyrir rekstrarfé, miðað við það, sem gert hefir verið fyrir aðrar atvinnugreinir í landinu. Að endingu vil ég sérstaklega benda á það, að hér er aðeins farið fram á að ábyrgjast lán frá ári til árs, en ekki til lengdar, svo að þar munar æðimiklu. Ég vil mælast til, að frv. verði vísað til 2. umr., og af því að sjútvn. hefir áður haft um málið að fjalla, mun rétt að láta það ganga þá leið.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Þetta frv. var flutt hér á síðasta þingi, en náði þá ekki afgreiðslu. Frv. þetta er flutt í því augnamiði að létta svolítið á sjávarútveginum, eða réttara sagt síldarútveginum. Hann er nú svo nauðulega staddur, að full nauðsyn virðist vera á því, að honum sé gert nokkru hægara fyrir; en þetta er aðeins lítið skref í áttina. Á síðasta vetri báru fulltrúar Norðlendinga á Fiskiþinginu fram þá till. fyrir hönd norðlenzkra útgerðarmanna og sjómanna, að gjald það, sem hér um ræðir, væri með öllu niður fellt. Fiskiþingið vildi þó ekki gera það að sinni till., og er því þessi millileið farin, að lækka gjaldið um helming og fluginu verði haldið áfram þrátt fyrir þessa ívilnun. Ég veit, að hv. dm. geta orðið sammála um að veita þessum nauðulega stadda útveg þessa litlu ívilnun. Óska ég, að máli þessu verði að lokinni umr. vísað í fjhn.

Sjútvn.; þar hefir það verið áður

. Ég get þá fallizt á það.

Flm. (Jón Baldvinsson) Undanfarin ár hefir mikið verið rætt á Alþingi um nauðsyn þess að virkja þau vatnsföll landsins, sem til þess væru hentugust, og leiða rafmagnið til kaupstaða og einnig til sveita, þó að það sé ennþá lítt undirbúið. Menn vita það, að kaupstaðir og kauptún geta staðið undir rafmagnsvirkjun, vegna þess að þar er mikið rafmagn notað á tiltölulega litlu svæði og því hægt að fá þar mikið afgjald. Þess vegna geta rafveitur fyrir kaupstaði borið sig. Nú hafa flestir kaupstaðir komið sér upp rafveitu, sumstaðar með vélum, en það er ákaflega óhentugt og hefir farið illa. Það er dýrt að koma þeim upp og dýr rekstur, og væri því mikils um vert, ef hægt væri að taka vatnsafl í staðinn til þess að framleiða ljós og hita. En til þess að koma þessu í framkvæmd í kaupstöðum og kauptúnum, og að svo miklu leyti sem hægt er í sveitum, þarf fé. Ríkissjóður þarf því að styðja þetta. Kaupstaðir munu geta staðið undir þessu sjálfir, en geta ekki hafið verkið, þó að þeir geti svo framvegis staðið undir því. Þess vegna verður að leita lags að finna möguleika til þess að leggja fram fé í þessu skyni. Þetta frv. um rafveitulánasjóð Íslands er tengt við frv. um tóbakseinkasöluna, og er ætlazt til, að 250–300 þús. af tekjum tóbakseinkasölunnar verði lagðar í þennan sjóð. Í grg. frv. er gert ráð fyrir, hvernig þetta mundi verða í framkvæmdinni. Á bls. 4 eru taldir upp nokkrir kaupstaðir, sem hægt væri að styrkja úr sjóðnum. Auðvitað yrðu þessir kaupstaðir að leggja fram fé líka, en þeim mundi verða það kleift, svo framarlega sem ríkissjóður legði til stærsta hlutann, þó að það væri að láni. Frv. lá fyrir Nd. í vetur. Ég man ekki, hvort það var komið þar úr nefnd, þegar þinginu lauk. En það er ákvæði a. m. k. í 2. gr., sem vafi er, hvort getur staðizt nú, en frv. er nú eins og það lá fyrir á síðasta þingi. Þar er sem sé gert ráð fyrir, að lögð verði fram árið 1931 ákveðin fjárhæð úr ríkissjóði sem stofnfé. Það er spursmál, hvort ekki þarf að laga þetta og flytja það yfir á árið 1932, en það væri hægt að laga í þeirri nefnd, sem ég legg til, að frv. verði vísað til, sem eftir eðli frv. ætti að vera fjhn.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þetta er algerð umbreyting á núv. fátækralögum. Þetta frv. kom hér í vetur og var þar nokkuð rætt við framsögu, svo að það má sjálfsagt draga úr umr. nú um þetta mál. Aðalbreyt., sem frv. fer fram á frá ákvæðum núv. fátækralaga, er sú, að landið sé allt eitt framfærsluhérað og að hver maður eigi framfærslu hjá dvalarsveit sinni. Með þessu er þá komið í veg fyrir sveitarflutninga og allt það stagl og deilur, sem verið hefir á milli sveitarstjórna út af framfærsluskyldunni. Í þessu frv. eru ýtarleg ákvæði um það, hvernig jafna skuli niður kostnaði og hvernig skuli endurgreiða sveitarfélögum, sem of mikið hafa greitt. Stjórnarráðið hefir á hendi alla niðurjöfnun og innheimtu. Þetta er miklu einfaldara en það fyrirkomulag, sem nú er á þessu, og um það er ekki að villast, að þetta er réttlátara gagnvart þeim, sem þurfa að þiggja styrkinn. Það særir þá minna að fá styrkinn á þennan hátt, sem frv. gerir ráð fyrir, en eftir núv. lögum. Hitt er annað mál, hvort frv. tekur nægilegt tillit til þeirra útgjalda, sem hvert sveitarfélag leggur á sig til að firra menn því að þurfa að þiggja af almannafé, og ég gæti verið fús til að ganga inn á breyt. í því efni, t. d. viðvíkjandi framlagi bæjarfélags við dýrtíðarvinnu, sem gerð er í atvinnubótaskyni, og mætti sjálfsagt taka einnig tillit til þess, sem bæjar- og sveitarfélög hafa gert vegna íbúa sinna. Eftir því sem bæjar- og sveitarfélög leggja meira fram til að tryggja atvinnu íbúa sinna, eftir því ættu þau þá að hafa minni kostnað sem sveitarstyrk, en til þess væri, álít ég, rétt að taka tillit, þegar stjórnin jafnar niður. Þetta er ekki ennþá í frv., en ég álít, að það ætti þar að vera og auðvelt að koma því þar inn, sem talað er um niðurjöfnun framfærslukostnaðar. Vil ég svo mælast til þess, að frv. verði vísað til allshn., þegar þessari umr. er lokið.

Jón Jónsson Þar sem mál þetta fer til n., sé ég ekki ástæðu til þess að það fari hér fram langar umr. Ég læt þess aðeins getið, að ég hefi ekki tekið sinnaskiptum í þessu máli eins og hv. 6. landsk. Ég finn enga ástæðu til þess að leiða þetta frv. í lög og ég vænti þess, að n. athugi það gaumgæfilega áður en hún samþ. það óbreytt.

Flm. (Jón Baldvinsson) Hv. 6. landsk. talaði vinsamlegt eitt um þetta mál, og þykir mér gott, að hún skuli styðja það. Hún talaði nú ekki kuldalega um það, eins og mér virtist hún gera á þinginu í vetur. - Hv. 3. landsk. sagðist ekki hafa tekið sinnaskiptum eins og hv. 6. landsk. hefði gert. En ef hv. 6. landsk. hefir tekið sinnaskiptum í þessu máli, vænti ég þess, að hún leitist við að fá flokk sinn til þess að styðja það. Mér er kunnugt um, að ýmsir úr Framsóknarfl. eru því hlynntir, svo það lítur út fyrir, að það komist áfram. Hv. þm. gat þess, að hún bæri nú ekki fram frv. það, sem hún bar hér fram í vetur um það, að gamalmenni væru ekki flutt sveitaflutningi. Ég sagði þá, að það væri dálítill fleygur í mitt frv. að fara fram á þetta, því það væru margir með þjóð vorri, sem væru þeirrar skoðunar, að rétt væri að breyta til í þessu efni. Hv. þm. var þeirrar skoðunar, að það væri betra að komast lítið eitt áfram heldur en ekki neitt. Það er rétt hjá hv.þm., að það getur stundum verið gott að vera lítilþægur, en oft er það svo, ef maður hefir von um að geta komið stóru fram, að þá eiga kröfurnar ekki að vera litlar. Þar sem hv. 6. landsk. tekur svo vel í þetta mál. vona ég, að hún hafi áhrif á flokk sinn, þótt hann áður fyrr, þegar hann gat ráðið, væri því ekki sérstaklega hlynntur. Verið getur, að mótlætið hafi mýkt hjörtu flokksmanna hennar.

Flm. (Jón Baldvinsson) Ég skal segja hv. 6. landsk., að ég er fús á að ræða um allar þær breyt. á þessu frv., er betur mega fara, enda þótt ég álíti, að það megi samþ. óbreytt. Ég efa það ekki, að hv.þm. hefir séð mikið af því böli, sem fátækralögin hafa skapað, og hugarstríði þeirra, sem á þeim hafa fengið að kenna. Og það gleður mig að heyra, að hún hefir enn sama hugarfar og þegar hún byrjaði á störfum sínum sem fátækrafulltrúi, en hefir ekki forherzt sem sumir aðrir.

Jón Baldvinsson Ég vil nota tækifærið til þess hér í Sþ. að beina þeirri fyrirspurn til þingmeirihlutans, hvenær vænta megi þess, að föst stjórn verði sett á laggirnar. Þó að Framsóknarflokkurinn hafi fengið nægan meiri hl. til að mynda stjórn einn, bólar á engri stjórnarmyndun ennþá: Slíkt fer að verða með öllu óviðunandi. Nú eru ýms þingmál komin svo langt, að farið verður að tala um framkvæmd þeirra, og verða þm. þá að vita, hvort ætlazt er til, að bráðabirgðastj. sú, er nú situr, haldi völdum áfram eða ekki, því að væntanlega haga menn fyrirspurnum sínum öðruvísi til bráðabirgðastjórnar en pólitískrar stjórnar. Vil ég einkum beina þessum spurningum til hæstv.forsrh. og vona, að hann gefi greið svör.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Það liggur í hlutarins eðli, að þinginu verður tilkynnt það, sem gerist í þessu máli, á sínum tíma.

Jón Þorláksson Að gefnu tilefni frá hv. 2. landsk. vil ég lýsa yfir því, að Sjálfstæðisflokkurinn lítur svo á, að hver sú stjórn, sem Framsóknarflokkurinn myndar, sé bráðabirgðastjórn, þar sem hún hefir ekki meiri hl. þjóðarinnar að baki sér.

Héðinn Valdimarsson Ég vil spyrja hæstv.forsrh., hvort vænta megi breytinga á stjórninni nú í vikunni.

Héðinn Valdimarsson Ég verð að lýsa yfir því, að ég tel mjög óviðkunnanlegt, að bráðabirgðastjórn sitji lengi eftir að þing er komið saman.

Forseti (ÁÁ): Um leið og slitið er umr. þessum utan dagskrár vil ég geta þess, að hver sú stjórn, sem hefir meiri hl. Alþingis að baki sér, er að réttu lagi pólitísk stjórn.

Haraldur Guðmundsson Ég man ekki betur en að fyrir liggi yfirlýsing um það frá hæstv.forsrh. í Nd. hér í vetur, að hann skoði þá stjórn, sem nú situr, sem ópólitíska bráðabirgðastjórn.

Forseti (ÁÁ): Að svo miklu leyti sem þessu er beint til mín, vil ég taka það fram, að það er mál stuðningsmanna stjórnarinnar, hvort þessi stjórn er bráðabirgðastjórn eða ekki, og engra annara. Á 21. fundi í Nd., 5. ágúst, áður en gengið var til dagskrár, mælti