Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Flm. (Jónas Jónsson): Eins og hv. deild er kunnugt, er óhjákvæmilegt að setja nokkra löggjöf nú á þessu þingi um síldarbræðslur ríkisins, því að lög um stjórn þeirra ganga úr gildi nú um áramótin, þannig að verksmiðjurnar hafa enga stjórn, nema Alþingi hafi áður séð fyrir henni. Nú hefir starfað að lausn þessa máls nefnd, kosin af öllum flokkum, og till. frá meiri hl. n. eru lagðar til gundvallar þessu frv. En þar sem breyta þurfi lögunum um þessi fyrirtæki hvort sem var, þótti rétt að semja og setja heildarlög um verksmiðjur og taka til athugunar ýms atriði, sem ekki hefir þótt sem heppilegast ráðið til lykta. En þar sem hér er mikið og merkilegt viðfangsefni, má að sjálfsögðu gera ráð fyrir, að hér muni koma fram till. til breyt. við frv., og að sumum, sem standa að þessu, þyki þær brtt. til bóta. Og það er kært flutningsmönnum, að allar uppástungur komi fram, sem gætu orðið til bóta. Ég ætla ekki að fara út í einstök atriði við þessa umr., nema aðrir hv. þm. gefi sérstakt tilefni til þess. Þegar Magnús heitinn Kristjánsson bar fyrst þessa hugmynd fram á Alþingi, að ríkið eignaðist síldarverksmiðjur á Siglufirði, þá var það fyrir honum þjóðræknismál og sjálfstæðismál alveg eins og fjárhagsmál. Hann var fyrst úgerðarmaður og kaupmaður, en varð mjög ákveðinn samvinnumaður, og hann átti þann þjóðlega metnað, að hann vildi ekki horfa upp á niðurlægingu landa sinna. Ár eftir ár sá hann íslenzku skipin koma til erlendu verksmiðjanna og sitja þar á hakanum fyrir erlendum skipum, bíða þangað til síldin kannske varð ónýt, og stundum voru Íslendingarnir hraktir frá. Og hvað eftir annað voru þeir beittir óþolandi ranglæti í vöruverði. Það voru þessar mörgu mannlegu ástæður, sem knúðu Magnús Kristjánsson til að stofna síldarbræðslur ríkisins. Þá var svo til ætlast, að það opinbera og Siglufjarðarbær styddu fyrirtækið til að komast á fót, en annars yrði það samvinnufyrirtæki íslenzkra sjómanna. Það átti að verða þeirra eigið samlag, þar sem þeir gætu komið með vöru sína í verksmiðjuna, látið vinna hana og átt svo síldarolíuna og mjölið sjálfir á eftir, eða andvirði þess, þegar sölu væri lokið. Hugmynd Magnúsar Kristjánssonar gekk fram, þó að það kostaði miklar deilur. Fyrsta verksmiðjan reyndist það vel, að tiltölulega fljótt var bætt við hana. Síðan var keypt verksmiðja á Siglufirði, því næst önnur vestur á fjörðum, þá verksmiðja á Austfjörðum o. s. frv. Og nú rignir yfir Alþingi beiðnum úr öllum landshlutum um margháttaða aðstoð til að koma upp verksmiðjum, eða helzt að ríkið reisi þær algerlega á sinn kostnað. Nú eru engar líkur til þess, að ríkið geti þetta. Og það er líka óvíst, hvort ásstæða er til þess. Það er mjög dregið í efa, hvort það sé þjóðhagsleg nauðsyn að byggja margar nýjar verksmiðjur, - a. m. k. á næstu mánuðum og missirum. Framsýni Magnúsar Kristjánssonar í þessum málum kemur æ betur og betur í ljós. En í einu aðalatriði var hætt að fylgja stefnu Magnúsar Kristjánssonar. Það var farið að borga síldina við móttöku fullu áætlunarverði. Því var borið við, að upphaflega fyrirkomulagið kæmi útgerðarmönnum svo illa, þegar síldarverð var lágt, að það væri ekki hægt fyrir þá að gera út. Þeir yrðu að fá allt verðið strax. Og verksmiðjurnar tóku upp þá aðferðina með þeirri afleiðing, sem einn merkur þm. hefir hafi þau orð um, að síldarverksmiðjur ríkisins væru orðnar mestu „spekulations“ - fyrirtæki landsins. - Það er að sjálfsögðu ekki samið um samþykkt á þessu atriði í frv., fremur en öðrum, við neina aðilja hér á Alþingi, en að áliti mínu og annara flm. er hættan, sem stafar af núv. fyrirkomulagi svo mikil, að jafnvel þótt hv. Alþingi kannske breytti þessu frv. í þá átt að láta verksmiðjurnar halda áfram þessari „spekulation“, þá er það að líkindum ekki hægt. Því að bankarnir eru búnir að bíða svo mikið afhroð af þessum og svipuðum orsökum, sem valdið hafa töpunum hjá síldarbræðslunum, að ef hv. Alþingi sér ekki ástæðu til þess að kippa verksmiðjunum inn á þann upprunalega grundvöll, þá er ekki óhugsandi, að önnur hönd komi fram og kippi þeim þangað. Því að sannleikurinn er sá, að þessi fjárhagsmál eru farin að gripa svo inn í sjálfstæðismál þjóðarinnar, að enginn, sem hefir á hendi trúnaðarstöður í helztu fjármálastofnunum landsins, getur látið þau afskiptalaus. Það eru, eins og nú er, ægilegar horfur fyrir þjóðina, ef það vill til sama árið, að það bregðist bæði saltfiskurinn og síldin. Þá yrði óþægilega þröngt fyrir dyrum hjá fyrirtækjum og mörgum mönnum. - Þetta ákvæði frv., að ekki sé borgað út fyrirfram meira en það, sem reynast kann sannvirði síldarinnar, er því eitt stærsta „princip“-atriðið í breytingum þessa frumvarps. Annað atriði, sem ég vil sérstaklega nefna, er, að allar meiri háttar breyt. á þessum fyrirtækjum verði að vera áður samþ. á Alþingi og fé heimilað til þeirra. Við vitum, að mikið af okkar vinnu og tíma hér á þinginu fer í að ákveða, hvort eyða skuli 5 þús. til þessa vegar eða hins, 18 þús. til þessarar brúar, eða leggja síma fyrir 2 þús. kr. En síldarverksmiðjur eru keyptar og þeim er breytt fyrir stórfé utan við vilja Alþingis, - t. d. á Siglufirði í sumar fyrir milljónarfjórðung. Það getur vei verið, að það mannvirki, sem þar var unnið, sé gott og nauðsynlegt, - það er umdeilt mál. En með þeirri peningameðferð, sem verið hefir á fé ríkisins siðan kreppan byrjaði, skýtur þetta skökku við, og mundu margir telja betur farið, að ráðstöfunin hefði verið borin undir Alþingi. Hér í frv. er tekið fram, að allt slíkt skuli lagt undir dóm Alþingis, enda ber það ábyrgðina á meðferð þess fjár hvort sem er. Þessi bæði atriði lúta að gætilegri fjármálastjórn fyrirtækjanna. Þá er það, hver eigi að bera ábyrgð á rekstri þessara fyrirtækja. Það er lagt til hér, að hafa þetta nokkurskonar sjálfsrekstrarfyrirtæki. Þegar við erum búnir að byggja þetta upp með opinberum framlögum, þá afhendum við fyrirtækin í hendur þeirra, sem þau voru reist til hagsbóta fyrir, og setjum aðeins nauðsynleg ákvæði til að tryggja tilveru þeirra og að þær uppfylli hlutverk sitt. Það er engin ástæða til þess, að árlegur rekstur sé á ábyrgð ríkisins, heldur á hann að vera á ábyrgð þeirra, sem eiga framleiðslu verksmiðjanna, og þeirra, sem lána. Það er ekki ástæða til að efa, að verksmiðjurnar geti með skynsamlegri stjórn komizt vel af án ríkisábyrgðar. Þau tvö stórfyrirtæki, sem nú eiga stærstar síldarbræðslur, Alliance og Kveldúlfur, hafa fengið nægilegt rekstrarfé handa verksmiðjum sinum. Þó er vitað, að þau eiga í miklum erfiðleikum. Lánin eru miðuð við verksmiðjurnar, sem treysta má að beri sig, en ekki miðuð við það, að þessi efnalitlu fyrirtæki geti staðið undir þeim sjálf. En eins og þessi fyrirtæki virðast geta komizt af án ríkisábyrgðar, ættu síldarverksmiðjur ríkisins að geta það, og hafa gott af. Við verðum að gæta að því, að þá neyðast allir, sem stjórna verksmiðjunum, til þess að sýna ýtrustu varasemi og sparnað, því að þeim er veitt aðhald. Þetta eru milljónafyrirtæki, sem ríkið hafir aldrei átt að reka, þó að það hafi komið óvart. Það er á allra vitorði, að ef Magnús Kristjánsson hefði borið málið fram á þeim grundvelli, að verksmiðjurnar ættu alltaf að verða ríkiseign með ríkisábyrgð á rekstrinum, þá hefði það aldrei gengið fram á Alþingi. Og ég sé ekki meiri ástæðu til að þjóðnýta síldarverksmiðjurnar heldur en önnur samlagsfyrirtæki víðsvegar á landinu, - heldur en t. d. mjólkurvinnslustöðvar bænda. Ég vona sérstaklega, að þeir, sem þykjast tala máli útvegsmanna og allra, sem að síldveiðunum standa, haldi því ekki fram, að þeir standi á svo miklu lægra menningarstigi en sveitafólkið. að þess vegna sé ekki hægt að reka verksmiðjurnar öðruvísi en það sé ríkisrekstur. Viðvíkjandi stjórn verksmiðjanna er lagt til í frv., að það verði 5 menn í stað 3, sem stundum hafa verið. Áður hafa þeir verið tilnefndir af ýmsum aðiljum, þar á meðal ríkisstjórn, en hér er gert ráð fyrir, að þeir séu kosnir hlutfallskosningu af Alþingi, og yrði þá stjórnn skipuð mönnum af öllum þingflokkum, sem hafa áhrif á þessi mál. Um það er ekkert hægt að segja fyrirfram, hvort valið á stj. heppnast betur þannig, heldur en ef ríkisstj., Siglufjarðarbær og aðrir aðiljar tilnefna mennina. Dómur um slíka nefnd fæst þá fyrst, þegar séð er, hvernig störf hennar reynast. Og það er sannast mála, að reynslan af verksmiðjustjórnun. um hingað til gefur fulla ástæðu til að breyta um valið. Fyrr og síðar hafa verið annmarkar á verksmiðjustjórninni og reipdráttur verið frá byrjun milli mannanna í stjórninni. Frá byrjun hefir því verið haldið fram, að þessi eða hinn þingflokkur vildi hafa flokkshagnað af því að eiga mann í verksmiðjustj. Það hefir, að minni hyggju, kannske aldrei sannazt á flokk, að hann vildi hafa þann hagnað, en orðrómur hefir um það gengið. En í heild séð hefir ástandið verið ósamboðið landinu og algerlega í ósamræmi við vilja Magnúsar Kristjánssonar. Nú dettur mér ekki í hug, að þetta frv. tryggi það, að ekki verði ósamlyndi í þessari stjórn. En ég geri mér von um það, samt sem áður, að sú margra ára reynsla, sem fengin er, sé búin að sannfæra alla um það, að rifrildið borgi sig ekki fyrir neinn. Ég hygg því, að þeir þrír þingflokkar, sem eftir frv. fá fulltrúa í verksmiðjustj., muni vera búnir að sannfærast um, að bezt sé að taka þráðinn upp þar, sem byrjað var, og reka verksmiðjurnar alveg ópólitískt, láta sér ekki detta í hug, að neinn flokkur eigi að hafa af þeim sérhagsmunahagnað. A. m. k. get ég fullyrt, að við framsóknarmenn, sem stöndum bak við þetta frv., litum þannig á málið. (JBald: Eru ekki sjálfstæðismenn líka bak við það? Ég tala ekki fyrir annan flokk en Framsfl., þeir munn sjálfir gera grein fyrir afstöðu síns æruverða flokks. En ég furða mig á því, að svo virðulegur maður sem hæstv. forseti Sþ. skuli láta í ljós óánægju yfir því, að komið sé í veg fyrir, að stjórn síldarverksmiðjanna sé notuð með pólitíska og persónulega hagsmuni fyrir augum. Ég vil undirstrika það, að þetta mál er ekki og hefir ekki verið neitt pólitískt ávinningsmál fyrir Framsfl. Magnús heitinn Kristjánsson bar þetta fram sem almennt landsmál, og fyrir Framsfl. var það þá heldur tapmál heldur en gróðamál. Eini tilgangur okkar framsóknarmanna hefir verið og er að koma þessum rekstri sem hagkvæmlegast fyrir, þannig að enginn sérstakur flokkur geti haft af þeim pólitískan hagnað, heldur sé það aðeins atvinnuhagnaður fyrir landsmenn, sem borinn sé fyrir brjósti. Það er ennfremur ein breyt. í þessu frv., sem gengur í sömu átt; hún er sú, að það eru miklu sterkari ákvæði í frv. en verið hefir um það, að verksmiðjustj. sé við verksmiðjurnar meðan þær starfa. Á þessu hefir viljað verða misbrestur, þannig að menn úr verksmiðjustj. hafa kannske verið langdvölum burtu um veiðitímann. Einnig tel ég það mjög til bóta, að a. m. k. 2 úr stjórninni er gert það að skilyrði, að þeir séu búsettir á verksmiðjustaðnum allt árið. Þetta er m. a. nauðsynlegt vegna ýmsra við- gerða á verksmiðjunum og þess háttar. Ennfremur er hér gerð breyt. frá því, sem verið hefir, í þá átt, að framkvæmdarstjórinn hafi meira að segja en verið hefir. Ég skal svo ekki fara nánar út í þetta að sinni, en óska þess, að málinu verði að lokinni umr. vísað til nefndar.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hvaða skoðanir, sem menn annars hafa á því hvernig tekizt hafi stjórn síldarverksmiðja ríkisins, þá hygg ég, að ekki muni vera skiptar skoðanir um það, að ríkisverksmiðjurnar hafi gert ómetanlegt gagn síðan þær voru settar á stofn, bæði að því leyti, að þær hafa tryggt atvinnuskilyrði landsmanna og með því að tryggja betur verðlagið á síldinni en ella hefði orðið. Ég óttast, að ef þetta frv. yrði að l. eitthvað svipað því, sem það nú er, þá verði miklu spillt af þeirri aðstöðu, sem verksmiðjurnar hafa nú til að rækja þetta hlutverk sitt. Hv. 1. flm. drap á nauðsyn þess að breyta til um skipun stjórnar verksmiðjanna. Hann gat þess réttilega, að þann tíma, sem verksmiðjurnar hafi starfað, hafi þessu verið breytt. Ég ætla, að ég muni það rétt, að einmitt þau árin, sem kyrrast hafi verið um verksmiðjurnar, þá hafi stjórnarmennirnir verði 3 og allir skipaðir af ráðh. Ég hygg einnig, að þetta muni vera heppilegasta fyrirkomulagið, vegna þess að ráðh., sem hefir yfirstjórn þessara mála, hlýtur ef hann hefir nokkra ábyrgðartilfinningu, að hafa það sjónarmið að velja sem hæfasta menn til þessa starfs. Hitt veit maður, að þegar í slík störf er kosið af Alþ. eftir flokkum, þá verða flokkssjónarmiðin þar fyrst fyrir. Hv. 1. flm. faldi það mikið til bóta, að í frv. væri gert ráð fyrir, að stjórnarmennirnir væru á verksmiðjustaðnum yfir veiðitímann. Ég veit ekki betur en þetta hafi nú verið þannig a. m. k. síðustu árin. Þá taldi flm. það einnig til bóta, að framkvæmdarstjóranum væri eftir frv. gefið meira vald en hann hefir haft, sérstaklega hvað viðvikur sölu afurðanna. En nú sýnist mér, að þessi valdaauki f'ramkvæmdarstjórans sé meira í orði en á borði, því að það segir að vísu, að hann annist sölu afurðanna, en þó í samráði við stjórn síldarverksmiðjanna. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég tel, að það hafi sýnt sig, að það sé ekki heppilegt, að það sé einn maður, sem annist söluna, heldur sé það stjórn verksmiðjanna, sem um söluna fjallar. Hv. flm. gat þess, að eflaust mundu koma fram brtt. við frv. og að sjálfsagt væri að taka þær til greina. Mér þykir vænt um að heyra þetta, en ég vona, að eins og við erum sammála um þetta, þá getum við einnig orðið sammála um þær breyt., sem ég tel nauðsynlegt að gera á þessu frv., ef það á að verða að l.

Það er nú ekki þar með sagt

. Þá eru þau ákvæði, sem hv. 1. flm. lagði mikla áherzlu á, að stj. væri ekki heimilt að gera endurbætur, sem kostuðu meira en 75 þús. kr., án samþykkis Alþ. Ég hygg, að það væri glapræði að setja slíkt í l. Jafnstórt fyrirtæki og ríkisverksmiðjurnar þurfa árlega að gera breytingar fyrir a. m. k. hærri upphæð en 75 þús. kr., og eigi að bíða með að ákveða þær breyt. þangað til þingið hefir gefið sitt samþykki til þess, þá er það víst, að það mundi gera reksturinn að verulegu leyti örðugri. Ég vil ekki þar með segja, að ekki geti verið ástæða til að setja ákvæði um, að verksmiðjustj. geti ekki ráðist í stórvægilegar nýjar framkvæmdir, - en þetta nær ekki nokkurri átt. Þá er ennfremur lagt til, að ábyrgð ríkissjóðs fyrir skuldbindingum verksmiðjanna sé niður felld. Þetta er atriði, sem ég tel þess vert, að því sé gaumur gefinn, ekki aðeins í sambandi við ríkisverksmiðjurnar, heldur ríkisfyrirtæki yfirleitt. Ég skal geta þess, að ég teldi heppilegt, að sett yrði heildarlöggjöf um skuldbindingar ríkissjóðs vegna opinberra fyrirtækja, þar sem sú ábyrgð yrði takmörkuð, eða jafnvel afnumin, ef það þætti fært. Hinsvegar sé ég enga ástæðu til að taka síldarverksmiðjurnar út úr og fara að gera þetta með þær án þess að ráðstafanir séu gerðar til þess, að ríkisverksmiðjurnar hafi jafngóða aðstöðu eftir á til öflunar rekstrarfjár. En mér vitanlega hefir ekki verið rætt um þetta við bankana, sem hafa séð verksmiðjunum fyrir rekstrarfé, en vitanlega er sjálfsagt að heyra, hvað þeir segja, áður en farið er að breyta til um þetta. Ég gæti hugsað mér, að erfiðara mundi ganga um öflun fjár til rekstrarins, ef þetta yrði samþ., þó að það sé hinsvegar sennilegt, að það mundi fást. Þá er loks ákvæði um það, að verksmiðjurnar skuli ekki borga út við móttöku yfir víst hámark, eða í mesta lagi 85%. Ég hygg, að það megi telja víst, að ef þetta ákvæði væri samþ., þá væri þar með byggt fyrir, að verksmiðjurnar. kæmu að sama gagni eftirleiðis sem hingað til. Á fyrstu starfsárum verksmiðjanna var allt öðru máli að gegna um þetta, því að þá voru síldarverksmiðjurnar svo fáar hér á landi, að menn höfðu ekki í annað hús að venda, ef nokkur síldveiði var, heldur en til ríkisverksmiðjanna. Nú hinsvegar, ef ríkisverksmiðjurnar ættu að borga 15% lægra verð fyrir síldina heldur en verksmiðjurnar í kringum þær, þá mundi það alls ekki vera tryggt, að þær gætu fengið svo mikla síld til vinnslu, að það yfirleitt borgaði sig að reka þær. Ef þessi breyt. yrði gerð, yrði það án efa til þess að lækka verðlagið á síldinni og spilla afkomumöguleikum sjómanna og útgerðarmanna yfirleitt. Út af niðurlagi 11. gr., sem ég gekk út frá áðan, að bæri að skilja aðeins á einn veg, þannig, að eftirstöðvarnar fram yfir þau 85%, sem fyrirfram verða greidd, verði allar útborgaðar til síldarseljanda að loknu „uppgjöri“, er mér spurn, á hvern hátt á að jafna þann halla, sem verða kann, þó ekki séu útborgað nema 85% af áætlunarverði, því sá aflabrestur gæti vitanlega komið eða verðfall á síldarafurðum, eða hvorutveggja, að halli verði á rekstrinum með 85% útborgun, þó enginn misreikningur væri í áætluninni þegar hún var gerð. Slíkt tap varð á rekstrinum árið 1935 vegna veiðibrests. En með því að borga að fullu raunverulegt verð næsta ár á eftir, eins og frv. gerir ráð fyrir, væri ekkert fé til að jafna hallann. Verksmiðjurnar eiga þannig að bera hallann, ef áætlun bregzt meir en um 15%, en þau árin, sem reksfrarafgangur verður umfram áætlun, á hann allur að ganga til sjómannanna. Hinsvegar hefir það verið svo með fasta verðinu, að árin hafa verið látin bæta hvert annað upp; 1935 varð um 113 þús. kr. halli á verksmiðjunum, en árið 1936 mun rekstrarafgangur aftur hafa verið eitthvað yfir 200 þús. kr., sem fyrst og fremst gekk til að jafna hallann frá árinn áður, en slíkt getur ekki orðið eftir frv. Loks er gengið út frá því í frv., að verksmiðjurnar, sem áður hafa verið undanþegnar tekju- og eignaskatti og útsvarsskyldu, greiði 1% af brúttóandvirði seldra vara ár hvert til bæjareða sveitarsjóðs. Eftir því sem ætla má, að framleiðslumagnið á þessu ári seljist, hafði þetta útsvar verksmiðjanna orðið yfir 80 þús. kr. að þessu sinni. Nú er það að vísu svo, að verksmiðjur, sem eru einkafyrirtæki, t. d. á Hjalteyri, Djúpavík, Dagverðareyri og Krossanesi, eiga að greiða útsvör eins og þau gerast í þeim hreppum, þar sem verksmiðjurnar eru, en það eru litlar líkur til, að þau útsvör verði nokkuð í samræmi við þennan skatt ríkisverksmiðjanna, sem mér skilst, að nemi 15 aurum á mál, eftir málafjölda á síðastl. sumri. Auk þess er það vitað, að aðalverksmiðjur ríkisins á Siglufirði greiða marga tugi þús. kr. í hafnargjöld, sem raunverulega eru greidd til bæjarins. Ég þori ekki að fullyrða, hve miklu þan nema, en það væri hægt að upplýsa við 2. umr. Þá er hér tekið upp ákvæði úr eldri l. um hámarksverð á þeim vörum, sem verksmiðjurnar selja bæjar- og sveitarfélögum, búnaðarfélögum og samvinnufélögum bænda. Ég tel rétt að breyta ákvæðum gildandi l. í þessu efni, þar sem þau hafa reynzt nær óframkvæmanleg; ég vil því taka til athugunar þessar till. Þá kom hv. 1. flm. inn á það, að þessi atvinnuvegur væri farinn að grípa inn í sjálfstæðismál þjóðarinnar, og var að heyra, að honum þætti það illa farið. Ég held, að telja megi þetta gleðiefni. það segir sig sjálft, þegar síldveiðin er orðin þetta stór þáttur í atvinnulífi þjóðarinnar, að útflutningur síldarafurða er nær 25 en 20 millj. kr. á ári, að þetta er orðið mikið sjálfstæðismál fyrir þjóðina. Hv. flm. fannst þetta ískyggilegt, ef svo á sama ári skyldi bregðast bæði þorsk- og síldveiði, sagði hann, hvernig á þá að fara að? Ég get ekki svarað þeirri spurningu, og henni er ekki heldur svarað í frv. Hvenær síldin veiðist eða bregzt og hvenær þorskurinn veiðist, hvort þau veiðast sitt árið hvort eða bregðazt bæði samtímis, það getur enginn ráðið við, það fer eftir þeim lögum, sem við getum ekki breytt. Það eina, sem í okkar valdi stendur, er að treysta atvinnuveginn sem bezt, en ég tel, að það sé síður en svo gert í því frv., sem hér liggur fyrir, og ég held, að þetta frv. stefni alveg í öfuga átt frá því, sem nú er. Þá vitnar hv. þm. mjög í Magnús heitinn Kristjánsson og taldi það fullvíst, að Magnús Kristjánsson mundi aldrei hafa beitt sér fyrir stofnun ríkisverksmiðjanna, et hann hefði fyrirfram vitað, að sá háttur yrði upp tekinn, að þjóðnýta þær eins og nú væri gert. Ég verð að efast um, að þetta sé rétt hjá hv. þm. Ég man ekki betur en að heimildarákvæðið um fast verð á síldinni sé frá því þingi, sem fyrst setti l. um síldarverksmiðjur ríkisins, flutt af Magnúsi Kristjánssyni. Ég ætla, að hv. þm. geti flett upp í þingtíðindunum frá þeim tíma til að sannfærast um, að þetta er rétt. Auk þess er það vitað, að Magnús Kristjánsson var ekki andvígur ríkisrekstri; hann talaði t. d. rækilega fyrir því, að ríkið hefði smjörlíkisiðnaðinn á hendi, svo ég held. að það sé ástæðulaust af hv. þm. að fullyrða það, að Magnús Kristjánsson hafi verið andvígur þjóðnýtingu síldarverksmiðjanna. Ég læt svo þetta nægja að sinni; ég set mig ekki móti því, að frv. fari til n., en ég vil vona, að þingið hendi ekki sú slysni að samþ. það eins og það liggur fyrir.

*Magnús Guðmundsson: Hæstv. ráðh. er svo náðugur að ætla að leyfa þessu frv. til 2. umr., og ég þakka fyrir minn part, sem ekki er nú stór. Hitt er náttúrlega ekki vitað, hvort við, sem eigum þátt í þessu frv., göngum að öllum þeim breyt., sem hann vill gera, en nokkrar þeirra get ég gengið inn á. Samhliða því, sem ég geri grein fyrir því, sem mér finnst athugavert við frv., mun ég koma að því, sem hæstv. ráðh. finnur því til foráttu. Það er þá fyrst, að í 9. gr. er ekki gert ráð fyrir því, að verksmiðjurnar megi kaupa síld föstu verði. Ég er sammála hæstv. ráðh. um það, að slíka heimild þurfi að veita verksmiðjunum, eins og var, en jafnframt eigi þó að stefna að því, að verksmiðjurnar vinni fyrir reikning útgerðarmanna og sjómanna, en hinu er ég ekki blindur fyrir, að þegar síldarverðið er lágt, er ekki hægt að komast hjá því að borga meira út við móttöku heldur en þegar síldarverðið er hátt, eins og verið hefir tvö síðastl. ár, enda tel ég, að vel hefði verið hægt að borga aðeins allt að 85%, og ég tel það eðlilegt, þegar verksmiðjurnar voru byggðar í þeim tilgangi, að þær ynnu síldina fyrir þá, sem veiða hana, en ekki í neinum ríkisrekstrartilgangi, þannig að síldareigendur hefðu ábyrgðina og áhættuna á sínum atvinnurekstri, og þar af leiðandi tap eða ágóða. Náttúrlega má halda því fram, eins og hæstv. ráðh. benti á, að einhverjir mundu fyrir þessa sök heldur selja síld verksmiðjum einstakra manna fyrir fast verð. En af hverju ætti það að þurfa að vera? Ætti það að vera af því, að menn fengju ekki allt útborgað í einn? Ég sé nú ekki, að þarna þurfi að vera svo mikil hætta, ég sé ekki betur en hægt væri að gera sér von um hærri uppbót en áætlun nemur. Það eru sannarlega ekki svo lítil hlunnindi, sem þessar ríkisverksmiðjur hafa fram yfir verksmiðjur einstakra manna, að það ætti að vera auðvelt að sýna fram á, ef rekstur þeirra væri í góðu lagi, að þær ættu að geta borgað hærra verð samtals en verksmiðjur einstakra manna. Það er enginn efi á því, að rétt er, að verksmiðjurnar hafi leyfi til að kaupa síld ákveðnu verði í einstökum tilfellum; sú aðferð hefir verið leyfileg sem undantekning, en aðalreglan átti að vera að taka vöruna til vinnslu. En undantekningin hefir orðið að aðalreglu, en aðalreglan að undantekningu í praksis, eins og hæstv. ráðh. tók fram. Þá þótti hæstv. ráðh. of litið, að verksmiðjustj. hefði ekki nema 75 þús. kr. yfir að ráða til endurbóta og nýbygginga á hverju ári. Út af því vil ég spyrja hann, hvort það sé satt, að á þessu ári hafi verið notuð um 500 þús. kr. til endurbóta og nýbygginga, eins og sagt er. Ef þetta er satt, sýnist engin vanþörf á, að tekið sé í taumana. Hvort 75 þús. kr. er of lítil upphæð í þessu skyni, skal ég ekki um segja, en að notaðar séu 500 þús. kr., eða hver veit hvað, kannske miklu hærri upphæð, til viðhalds eða nýbygginga án íhlutunar Alþingis, það held ég, að öllum hljóti að ofbjóða. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. hafi samþ. þessar ráðstafanir, en til vonar og vara vil ég spyrja hann, hvort svo sé. Ég vil ennfremur spyrja hann, hvort fé þetta hefir verið tekið að láni hjá bönkunum, eða hvort það hefir verið til í sjóðum hjá verksmiðjunum. Ég vil undirstrika það, sem fyrsti flm. sagði, að það verður að koma í veg fyrir, að ein verksmiðjustjórn, jafnvel þó hún hafi samþykki ráðh., geti ráðstafað kannske svo millj. kr. skipti án þess að Alþingi veiti samþykki sitt til, á sama tíma sem við erum hér að metast um smáupphæðir. Þá var hæstv. ráðh. að spyrja að því, hvort ætti að borga þann halla, sem af því gæti leitt að útborga 83%. Ég skal viðurkenna, að það getur vel orðið um halla við ræða, þó ekki sé borgað meir en 85% áætlunarverðs við móttöku. Mér finnst eðlilegast, að tekið væri tillit til þess halla, er áætlun er gerð fyrir næsta ár.

Það er ekki gert ráð fyrir því f frv.

. Ef svo er, að verksmiðjurnar séu byggðar fyrir sjávarútveginn, en ekki sem ríkisfyrirtæki, þá sýnist þetta mjög eðlilegt. Því falli síldin í verði eftir að áætlun hefir verið gerð, hlýtur það verðfall eins að koma niður á verksmiðjum einstakra manna, sem verða þá að taka tillit til þess næsta ár. Ég vil aftur á móti spyrja hæstv. ráðh., hvernig rekstrarafkoma verksmiðjanna sé á yfirstandandi ári; ég býst við, að ekki sé hægt að svara því nákvæmlega, en nærri því rétta hlýtur að mega komast. Mér er sagt, að reksturinn hafi gengið illa, og jafnvel orðið halli á honum. Mér gengur sannast að segja illa að skilja þetta, þegar veiðin er svo mikil sem raun er á, og kunnugt er, að mjög miklar birgðir af síldarafurðum voru seldar fyrirfram við mjög háu verði. Að síðustu vil ég geta þess, að mér virðist 1. og 2. gr. frv. óþarfar. Ég sé ekki, að enn sé ástæða til að setja skorður við því, að verksmiðjur einstakra manna séu stækkaðar eða nýjar byggðar. Reynsla undanfarinna ára hefir sýnt það, ekki sízt síðastl. sumar, að þær eru of fáar. Ég held, að engin ástæða sé til að óttast það, að einstakir menn leggi í að stækka sinar verksmiðjur eða byggja nýjar, nema fjárvænlegt sé á hverjum tíma. Hinsvegar gætu ákvæði 1. gr. hamlað nauðsynlegum framkvæmdum í þessu etni, og þarf ekki annað en vitna til þess, sem gerðist á síðastl. vori, er hæstv. atvmrh. heitti sér gegn því, að ein stór verksmiðja væri þá reist með þeim árangri, að verksmiðjan varð þar fyrir dýrari en ella. Nú býst ég við, að allir sjái, að ekki var vanþörf á, að þessi verksmiðja var reist, því án hennar hefði þó miklu meira orðið ónýtt af síld í sumar en varð, og sömuleiðis miklu minna verið unnið. Ég sé ekki heldur neina ástæðu til að láta ríkið hafa forkaupsrétt að þeim verksmiðjum, sem kynnu að verða seldar, en ég legg ekki svo mikið upp úr þessum greinum, að ég fyrir það ekki gæti verið meðflm. frv. Nokkrum fleiri gr. frv. gæti ég hugsað til að breyta, þó langt sé frá því, .að ég geti fallizt á allar brtt. hæstv. ráðh. Ég geri ráð fyrir, að hv. l. flm. svari aths. hans. Þó vil ég taka það fram viðvíkjandi 7. gr., að mér finnst það ekki óeðlilegt, þó ríkissjóður leggi verksmiðjurnar til, þá vilji hann ekki bera ábyrgð á rekstri þeirra. Það væri hliðstætt því, að menn leggja fé í hlutafélag, en „risikera“ ekki meira en hlutafénu. Viðvíkjandi 6. gr., um 75 þús. kr. hámarkið, þá get ég ekki séð, að það sé neitt hættulegt; hafi verksmiðjurnar þörf fyrir meira fé, þá kemur til kasta Alþingis. Og hvað rekstrarféð snertir sé ég ekki. að hætt sé við, að bankarnir verði tregir til að lána ríkisverksmiðjunum. Þær virðast þó standa betur að vígi með tryggingar en verksmiðjur einstakra manna, sem flestar munu veðsettar meira eða minna. Sá skattur, sem tiltekinn er í 14. gr., virðist ekki ætti að vera þungbær fyrir verksmiðjurnar, samanborið við það, sem verksmiðjur einstakra manna þurfa að borga í sköttum og útsvörum, því þetta 1%, sem ríkisverksmiðjurnar eiga að greiða, er miklu léttara en þær álögur, sem á öðrum verksmiðjum hvíla. Hitt er auðskilið mál, að þeir staðir, þar sem þessi mikli atvinnurekstur fer fram. geta ekki þolað það að fá af honum engar tekjur, og á það sérstaklega við um Siglufjörð, því vitanlegt er, ef ríkið hefði ekki haft þar sínar verksmiðjur, þá hefðu þar risið upp verksmiðjur einstakra manna, sem gefið hefðu bæjarsjóði miklar tekjur.

* Flm. (Jónas Jónsson): Ég ætla ekki að svara hæstv. atvmrh. neitt ýtarlega að þessu sinni, af því ég veit, að frv. verður tekið til sæmilegrar athugunar í n., en aðeins víkja að nokkrum atriðum. Ég held, að áheyrendur hafi orðið varir við það, að það, sem á milli ber mín og hæstv. ráðh., og að nokkru leyti hv. síðasta ræðumanns, er pólitískur stefnumunur. Hann og hans flokkur vill eðlilega ríkisrekstur á verksmiðjunum, því það er þeirra höfuðtakmark, og í því tilfelli hefir Alþfl. orðið svo heppinn sumpart fyrir dugnað sinna manna og sumpart fyrir vandræði, er leitt hafa af kreppunni. að það hefir orðið ríkisrekstur á þessum verksmiðjum. Það er rétt, að Magnús heitinn Kristjánsson var með því, að verksmiðjurnar mættu kaupa síld fyrir fast verð, þegar þurfti að fylla í eyður, sem komu milli þess, að síld byðist til vinnslu. Og ég býst við, að Framsfl. gæti gengið inn á það, að sú gamla regla héldist, að kaupa mætti þannig við föstu verði allt að 15% af þeirri síld. er verksmiðjurnar tækju til vinnslu. Allt sem er fram yfir það, er ákveðin stefna, sem við framsóknarmenn munum ekki sætta okkur við. Alveg á sama hátt og það er skoðanamunur milli mín og hæstv. ráðh. um þetta atriði, um allan reksturinn, um það, hvort þetta eigi að vera á ábyrgð einstaklinga eða ríkisins, þá er smávægilegur skoðunarmunur viðvíkjandi stjórn síldarverksmiðjanna, en þar vísa ég aftur til þess, sem frv. gerir ráð fyrir, að þingið útnefni menn í stjórnina, og eins og nú hagar til á þinginu, þá yrðu það menn úr 3 aðalþingflokkunum, sem hefðu þar fulltrúa. Aftur á móti eru það leifar af þessu gamla ástandi, sem kom óvart, og hæstv. ráðh. minntist á í ræðu sinni, þegar hann vill, að ríkisstj. hafi hönd í bagga með. Það á að reyna að fjarlægja ríkisstj. frá áhrifum og ábyrgð, eins og skýrt er tekið fram í ákvæðinu um fjármálin, með því að reyna að láta þetta fyrirtæki vera á ábyrgð framleiðenda, en að því sé aðeins lánað af ríkinu. Þá er horfið hið upprunalega ástand, þegar ríkisstj. átti að vera einskonar hemill. Nú getur það orðið með ýmsu móti, og ef síldarverksmiðjurnar eru reknar sem áhættufyrirtæki, eins og ég tel, að verið hafi undanfarin ár, þá er , það mesta ólán fyrir hvaða ríkisstj. sem vera skal að grípa þarna inn í, því að þá verður henni oft kennt um ýmislegt, sem ekki er hægt að kenna henni um, eins og t. d. fiskileysi, og er hæstv. ráðh. sjáifsagt vel kunnugt um það af reynslunni. Ef þingið hallast að því að láta verksmiðjurnar vera sem mest á ábyrgð framleiðenda, þá er rétt, að ríkisstj. blandi sér sem minnst og helzt ekkert inn í þetta, nema að því leyti sem fjmrh. gerir það til þess að tryggja, að hið raunverulega veð ríkisins ekki skerðist; og eins er hitt, að móttaka síldar til vinnslu fer alveg eftir þessu. Ef þingið gengur að ríkisrekstri á þessu og „spekulation“, þá á að fella frv. Þá ætti helzt að hafa þetta allt á ábyrgð ríkisins, „spekulationina“ sem mesta, láta hæstv. atvmrh. útnefna stjórnina og helzt að koma því þannig fyrir, að hann gæti daglega fengið í gegnum útvarpið fréttir um það, sem gerist hjá hinum ýmsu síldarverksmiðjum. Í rauninni mátti næstum skilja það á ræðu hæstv. ráðh., að hann langaði til þess að hafa þennan blæ á því. Nú er þessu engan veginn breytt af hálfu okkar flm., hvorki af vantrausti né heldur af trausti á núv. hæstv. stj., því að eins og allir vita, er ekki hægt að miða svona mál við það. Þó að við álítum þetta ágæta stj., þá getur þessi stj. farið á morgun og vond stj. komið í staðinn, og þess vegna sjáum við ekki neina ástæðu til þess að binda svo merkilegt mál við ráðh., sem nú eru í stj. Eins og hv. 9. landsk. tók fram, er 6. gr. frv. um takmörkun á sjálfsákvörðunarrétti verksmiðjustj., og það er eðlilegt át frá því, sem ég hefi áður sagt, að landið má á engan hátt reka þetta sem áhættufyrirtæki, og það er geysilega ógætilegt, ef með þessar milljónir, sem landið leggur í fyrirtækið og erfitt er fyrir landsmenn að átta sig á, hvernig með er farið, er leyft að fara eins og hingað til, og verksmiðjustjórn og framkvæmdarstjóri fara með þessa hluti eins og þeim sýnist, og ég veit, að við nánari athugun sér hæstv. ráðh., að þetta getur ekki þannig gengið. En hitt er komið undir mati þingsins, hvort sú upphæð, sem hér um ræðir, verður lítið hærri eða lægri. Það mætti m. a. finna hana á meðan þing stendur, og fá nákvæmlega út frá reikningum verksmiðjanna, hve miklu er eytt í endurbætur, til þess að styðjast víð það, en ég býst við, að það sé rétt að skjóta því til hæstv. stj., að ein af ástæðunum til þess, að ég býst við, að það verði ákaflega erfitt að fá núv. Alþingi til þess að hafa þetta eins og verið hefir, er sú, að verksmiðjustjórinn, sem hefir verið undanfarið, hefir verið mjög stórvirkur í breytingum, og þessar breytingar munu vera í mesta máta umdeildar, en ég mun ekki fara út í það við þessa umr., en ég get vel hugsað mér, að ef alltaf hefði verið sami verksmiðjustjóri og upphaflega, Ottesen, hefði þessi hlið málsins ekki verið eins ljós og nú. Út af því, sem hv. 9. landsk. sagði um 2. gr., forkaupsréttinn, vil ég taka það fram, að þetta er ákvæði, sem hefir verið í lögum áður, og ég verð að játa, að ég álít orka tvímælis um það, hvort það hefir mikið gildi nú. Ég hygg, að ríkið megi frekar óttast, að á næstu árum fái það of mikið á sínar hendur af verksmiðjum, sem ekki bera sig, og lenda á landinu, af því að það hefir gengið í ábyrgð fyrir þær, heldur en að það þurfi að kaupa fleiri. Hæstv. ráðh. áleit það mjög háskalegt, að gert er ráð fyrir því, að verksmiðjurnar taki síldina aðallega til vinnslu fyrir reikning framleiðenda. Þetta er tekið fram nokkuð ákveðið í 9. gr. frv. og er flutt af okkur flm. til þess að þetta verði tekið til meðferðar. Við erum ekki svo sannfærðir um, að ekki sé hægt, eins og talað er um í stofnfrv., að kaupa eitthvað, en við viljum, að þingið finni, hve mikið er hér í húfi, og þykist ég vita, að við því verði séð. Hæstv. ráðh. hefir nú fengið svar frá Sjálfstfl., sem ég get tekið undir, viðvíkjandi því, hvernig yrði farið með tap hjá verksmiðjunum, ef þær væru ekki „spekulations“ fyrirtæki, og það leiðir af sjálfu sér og öllu eðli málsins, að það tap, sem kynni að verða á vinnslunni eitthvert ár - en verksmiðjurnar hafa varasjóði - eða að síldin seldist ekki nema 80% af því, sem áætlað hafði verið, yrði auðvitað að taka á næsta ári alveg eins og óhjákvæmilegan slitkostnað við verksmiðju, svo að þetta geta menn spurt um í gamni, en ekki í alvöru. Ég vil í þessu sambandi visa hæstv. ráðh. á reynslu hans ágætu frænda, kaupfélagsmannanna, sem áttu svo mikinn þátt í uppbyggingu samvinnufélaganna. Þar hefir þetta fyrirkomulag verið framkvæmt skilyrðislaust um langan tíma á þann hátt, sem við bentum á, hv. 9. landsk. og ég, að það tap, sem verður hjá fyrirtæki, sem selur vörur með ákveðnu verði. er unnið upp aftur á þann sama hátt, af því að það eru yfirleitt sömu mennirnir og sama stéttin, sem hefir þá fengið of mikið. Til þess að gefa hæstv. ráðh. tækifæri til að koma með nýja skýringu á þessu máli viðvíkjandi því, hvort það eigi að kaupa síldina eða taka hana með áætluðu verði, þá ætla ég að seg,ja honum, að eftir því, sem ég veit bezt, hefir hans eigið kjördæmi og sá hluti þingsins, sem treysti honum og Seyðfirðingum í sínum atvinnurekstri, og raunar við allir, en enginn frekar en hæstv. ráðh., haft ástæðu til að óska að tillögur Þorsteins M. Jónssonar um síldarmálin hefðu verið í heiðri hafðar í fyrra, en ekki tillögur flokksmanna hæstv. ráðh., og skal ég skýra það. Við vitum það öll, að Seyðfirðingum var fyrir ötula framgöngu þm. kjördæmisins, hæstv. atvmrh., hjálpað til þess að koma upp atvinnufyrirtæki, sem að nokkru leyti var síldarbræðslustöð og að nokkru leyti íshús, og það var öllum fyrirfram ljóst, að þetta var miklum erfiðleikum bundið, vegna þess að það var ekki mikil síld fyrir austan, en samt var lagt út í þetta. 1ú kemur það í ljós í sumar, að þetta fyrirtæki, sem hefir allgóðar vélar og fekk mikla síld í sumar, á við sérstaka örðugleika að stríða út af því, hvað síldarverðið var hátt ákveðið af síldarbræðslustjórninni. Ef ákveðið hefði verið t. d. verðið 6.50 kr. - ég nefni aðeins þá tölu í þessu hugsaða dæmi -, þá er það engan veginn útilokað, að þeir, sem lögðu síld upp á Siglufirði, fengju 8 kr., því það vitum við ekki fyrr en reikningarnir koma. En vegna þess að Siglufjörður, sem hafði bezta aðstöðuna, lá bezt fyrir síldinni og hafði mest síldarmagn, ákvað 8 kr. verð, þá urðu verksmiðjurnar á Seyðisfirði og Norðfirði, með hina veiku aðstöðu, að kaupa síldina með sama verði. Það, sem þessar verksmiðjur og aðrir, sem lakast eru settir í þessu efni, eiga við að stríða, er það, að skipaeigendur vilja síður koma til þeirra, og helzt ekki nema fyrir hærra verð, og þegar komið er með vöruna þangað austur frá Norðurlandi, er síldin ef til vill ekki alltaf jafngóð eins og ef farið væri styttra með hana. Niðurstaðan er sú, að báðar þessar verksmiðjur eru sem stendur algerlega fjárhagslega eyðilagðar, og höfuðástæðan er „spekulations“-verðið á Siglufirði, - hvorki meira né minna. Í mínu kjördæmi er búið að byggja litla síldarverksmiðju, á Húsavík, sem gerð er af góðum hug og í von bæði íbúa Húsavíkur og bænda upp um allt hérað og einnig fólks hér í bæ, sem ættað er úr Þingeyjarsýslu. Þegar þessi verksmiðja var tilbúin í haust, en hún var ekki tilbúin fyrr en eftir síldartímann, þá kom frétt um það, hvernig viðskipti síldarverksmiðjanna á Austurlandi höfðu verið við hina voldugu síldarbræðslustjórn á Siglufirði, og þá var oddvitinn á Húsavík, sem er mjög duglegur maður, einn af þeim, sem beittu sér fyrir því að spyrja þm. kjördæmisins og aðra hv. þm. að því, hvort þeir væru með því, að ríkið keypti síldarbræðslustöðina á Húsavík strax. Hann sagði, að þeir vildu heldur selja föðurlandinu verksmiðjuna strax en að lenda í sömu erfiðleikunum og þeir fyrir austan og selja svo. Það sem ég vildi skjóta til hæstv. stj., er það, að ég get ekki annað séð en að þjóðbankinn fyrst og fremst sé skyldugur til að taka þetta „problem“ upp. Ef hann leggur fé í lán til rekstrar síldarverksmiðjanna á Húsavík, Seyðisfirði, Norðfirði og dálítið í rekstur verksmiðjunnar á Hesteyri og öðrum útkjálkum, þá er bankinn skyldugur til þess að sjá um, að með því að hjálpa ríkisverksmiðjunum á Siglufirði sé ekki verið að eyðileggja. Eg ætla ekki að fara dult með það, að mér dettur ekki annað í hug, sem bankaráðsmanni í Landsbankanum, en að taka þetta til yfirvegunar í vetur frá bankans og landsins sjónarmiði. Ég kem þar ekki fram sem framsóknarmaður, heldur sem Íslendingur, og ég get sagt hæstv. ráðh. það, að ég ætla ekki að greiða atkv. um það, að þetta glæfraspil haldi áfram, hvorki á Siglufirði né annarsstaðar, og ég ætla ekki að spyrja hæstv. ráðh. um það. Til þess að gera hæstv. ráðh. ekki allt of hræddan við það, að það þurfi að vera slíkur hálfkæringur við það bundinn að vinna úr vörunni á ábyrgð framleiðenda, þá ætla ég að nefna tvö dæmi, annað, sem öllum er kunnugt um, að nálega öll kjötframleiðsla sveitabænda fer í gegnum samvinnufélögin og er seld á þann hátt, að kaupmannastéttin, að svo miklu leyti sem hún kaupir kjöt, kaupir það undantekningarlaust með því að borga það eins og samvinnufélögin. Komi þróttmikil síldarbræðslustjórn, sem á að koma og kemur, hvenær sem það verður, og gætileg stjórn á síldarverksmiðjunum, þá á að laka vöruna aðallega til vinnslu fyrir framleiðendur, og þeir fá svo það fyrir vöruna, sem hún selst fyrir á hverju ári. Við, sem stöndum að einhverju leyti að kaupfélögunum og höfum séð þessa venju myndast þar og höfum séð kaupfélögin vaxa upp sem styrka stofnun og friðsamlegt fyrirtæki án byltinga eða stór„spekulations“, við höfum „móralska“ skyldu til þess í viðbót við það, að við höfum byggt upp þetta fyrirtæki, að láta okkar reynslu ekki fara forgörðum. Það hefir verið traðkað á rétti Siglfirðinga fyrir þroskaleysi fárra manna, sem skipt hafa við þá, bæði sjómanna, leiðtoga þeirra og ýmissa útvegsmanna, og það er langt frá því, að hæstv. ráðh. geti búizt við því, hvernig sem fer með þetta frv., að þetta mál sé útkljáð, vegna þess að það, sem hér kemur til greina, er það, að menn verða að fara að hugsa um, hver á að síðustu að borga. Hæstv. ráðh. veit, að síldarverksmiðjurnar hafa safnað skuldum undanfarin ár.

Ég held að hv. þm. viti ekki, hvað hann er að fara með

. Ég vil biðja hæstv. ráðh. um að líta ofan í Landsbanka og vita. hvernig reikningarnir standa. Ég er bankaráðsmaður og veit, hvernig þetta er.

Og ég er síldarmálaráðh.

. Ég get upplýst hvernig reikningarnir standa, ef ekki á að skoða það sem leyndarmál. Ég vildi óska, að síldarverksmiðjurnar væru skuldlausar við Landsbankann, en ég er hræddur, um að hæstv. síldarmálaráðh. verði fyrir vonbrigðum í því efni. Ég hefi sýnt fram á, að það væri ákaflega undarlegt af samvinnuflokki á Alþinginu, sem hefir sögulega afstöðu til verksmiðjumálsins og hefi reynslu í því, hvernig á að reka slík fyrirtæki, ef hann léti nokkurt tækifæri ónotað til þess að koma verksmiðjunum á þennan grundvöll. Ég segi ekki þar með, að það megi ekki, eins og Magnús Kristjánsson hélt fram, kaupa dálítið af síldinni til þess að fylla í eyður. því til sönnunar, að það eigi að koma sjávarútveginum inn á hliðstæða braut í þessu efni, vil ég benda hæstv. ráðh. á það, að í Vestmannaeyjum er allt lýsi, sem þar er framleitt af sjómönnum og útvegsmönnum, unnið í einni félagsstofnun, sem rekin er eins og ég álít, að eigi að reka síldarverksmiðjurnar, á ábyrgð framleiðenda, og það hefir reynzt þannig, að engum í Vestmannaeyjum dettur í hug að selja sína lifur annarsstaðar. Þarna er því fengin reynsla um sjávarframleiðslu í sjávarþorpi um það, að þessi stefna, sem þetta frv. er byggt á, hefir fengið stuðning hjá þeim, sem framleiða sjávarútvegsvörur.



Ég ætla að segja nokkur orð út af einu sérstöku atriði frv., 7. gr., þar sem gert er ráð fyrir því, að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á skuldum, sem síldarverksmiðjur ríkisins stofna til eftir næstu áramót. Ég er alveg samþykkur þessu ákvæði og álit, að það eigi að stefna að því, að ríkissjóður beri yfirleitt ekki ótakmarkaða ábyrgð á öðrum fyrirtækjum en þeim, sem hann nýtur arðs af, og verður að draga markalínuna eftir því, hvort ríkissjóður nýtur arðs af viðkomandi fyrirtæki eða ekki. Hæstv. atvmrh. sagði, að það væri ekki rétt að taka fyrirtækið út úr, heldur ætti að setja um þetta almenna löggjöf, og það gæti komið til athugunar, en ég man ekki eftir nema tveimur stofnunum, sem gætu komið undir skýringu mína á eðli þessara fyrirtækja, og það eru síldarbræðslur ríkisins og landssmiðjan. Ég held, að ríkið njóti arðs af nálega öllum öðrum fyrirtækjum, sem það rekur, og því geti ekki annað komið til mála en að það beri fulla ábyrgð á þeim. Þess vegna held ég, að það sé ekki ástæða til að bíða eftir sérlögum um þetta. Það mætti vel gera ráðstafanir um þetta í sambandi við lög um síldarbræðslur ríkísins. Ég veit ekki, hvort það vakir sami skilningur fyrir öllum á þessu ákvæði í 7. gr. frv., og þess vegna vil ég til athugunar fyrir þá n., sem fær málið, skýra, hvað fyrir mér vakir. Í þessu sambandi mundi það vaka fyrir mér, að ríkissjóður hefði frá 1. jan. 1938 veð í verksmiðjunum fyrir því, sem ógreitt er af stofnlánum þeirra á þeim tíma, þannig að það fé, sem síldarbræðslur ríkisins hefðu sem áhættufé, væri ekki allar verksmiðjurnar án þess að nokkur skuld hvíldi á þeim, heldur verksmiðjurnar og aðrar eignir að frádregnum stofnkostnaði, sem eftir er ógreiddur, m. ö. o., að hvað sem síldarverksmiðjurnar leggja út í eftir að búið er að skera á þann þráð, sem tengir þær við ríkissjóð, þá séu það hreinar eignir, sem þar verða búnar að afla sér um næstu áramót. Þetta vil ég, að komi fram við þessar umr., því að það getur verið að aðrir líti þannig á, að það væri átt við það, að það væri ekki sérstakt veð tekið fyrir því, sem eftir er af stofnlánum, og síldarverksmiðjurnar ættu í raun og veru að hafa, eða að þau lán ættu að hafa jafnan kröfurétt og önnur lán, sem stofnað er til eftir 1. jan. 1938. Ég vil sérstaklega biðja n. að athuga það mjög vel, hvort hún telur fært að taka upp þessa skýringu mína, og ef það er ekki fært, þá hvaða breyt. þarf að gera til þess að sú leið þætti tiltækileg. Ég býst við, að það séu nukkur atriði, sem þarf að athuga í sambandi við þetta „tekniska“ atriði, hvernig hægt er að skilja milli þeirra skulda verksmiðjanna, sem eru með ríkisábyrgð um næstu áramót, og annara skulda af svipuðu tægi, sem myndast eftir 1. jan. 1938. Ég álit, að hægt sé að ganga frá þessu, svo að ekki valdi misskilningi. Mér skilst, að það sé ekki verulegur ágreiningur um það, að það sé eðlilegt, að ríkissjóður beri takmarkaða ábyrgð á verksmiðjunum, og að ágreiningurinn sé aðeins um það, hversu takmörkuð sú ábyrgð skuli vera. Ég held, að það ætti ekki að vera sérstök ástæða til að óttast, að verksmiðjurnar gætu ekki fengið rekstrarfé, ef þær hefðu sæmilegt áhættufé, en ef í nauðirnar ræki, verður að taka þetta til endurskoðunar, en fyrirfram vil ég ekki gera ráð fyrir, að bankar landsins vilji síður lána síldarbræðslum ríkisins en ýmsum einkafyrirtækjum, sem eru ekki betur stæð en síldarverksmiðjurnar yrðu, þó að ríkisjóður bæri ekki sérstaka ábyrgð á rekstrinum.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég hefi ýmsu að svara og verð að fara fljóti yfir, en það eru einstaka atriði, nokkrar fyrirspurnir, sem mér finnst ég ekki geta látið ósvarað. Hv. 9. landsk. tók undir það, að mér skildist, með mér, að óhyggilegt væri, að afnema með öllu heimild verksmiðjustjórnar til þess að kaupa síld föstu verði, og tók fram til viðbótar því, sem ég sérstaklega hafði drepið á, að þegar síldarverðið væri lágt, þá gæti það verið skilyrði fyrir því, að hægt væri að gera út á síldveiðar, að menn fengju fullt verð borgað þá um leið. Nú hefir það verið svo, að árin 1931–1934 hefir verðið aldrei komizt yfir 3 kr. málið í bræðslu. Ef af þessum 3 kr. hefði átt að taka 50 aura og borga þannig kr. 2,50 fyrir hvert mál af síld í bræðslu, þá hefði það getað riðið baggamuninn, þannig að það hefði alls ekki verið gert út. Það ber ekki eingöngu heldur að miða við verðlagið á síldinni, heldur einnig við kostnað útgerðarinnar, svo sem verðlag á kolum, olíu o. s. frv., þannig að þó að verð síldarinnar hækki, bætir það ekki aðstöðu þeirra, sem síldveiði stunda, nema sú hækkun nemi meiru en hækkun á verði nauðsynja til útgerðarinnar. Hv. þm. spurði, hvers vegna sjómenn og útgerðarmenn ættu ekki eins að vilja kjósa að leggja síldina inn upp á hlutagreiðslu, þegar verðið væri sæmilega hátt, heldur en hitt að fá fast verð. Það er af því, að þegar þeir fá fast verð, hafa þeir tryggari grundvöli til að byggja á fyrirætlanir sínar um útgerð til síldveiða heldur en þegar verðið er ekki fast, heldur háð sveiflum, sem iðulega mundu koma fyrir. Getur það eðlilega valdið tilfinnanlegri vöntun á síld í verksmiðjur ríkisins, þegar t. d. væri ekki mjög mikill síldarafli, et þar væri ekki borgað fast verð, sérstaklega þegar þess er gætt, að afkastageta þeirra er sú, að það er ekki nema mikill minni hluti af allri bræðslusíld á landinu, sem þær geta tekið á móti. Síldarverksmiðjur einstakra manna og félaga til samans geta tekið á móti meiri síld í bræðslu en síldarverksmiðjur ríkisins. Þá spurði hv. þm. ýmissa eðlilegra spurninga, sem ég get að vísu ekki svarað alveg til hlítar. Skal ég þó leitast við að svara þeim að svo miklu leyti sem gögn eru fyrir hendi. Hv. þm. spurði, hvort það væri satt, að á yfirstandandi ári hefði verið varið um hálfri millj. kr. til nýbygginga og endurbóta í sambandi víð verksmiðjurnar. Það mun láta nærri. Þessar endurbætur og nýbyggingar hafa verið ákveðnar af stjórn síldarverksmiðjanna í samráði við ríkisstj. að því er snerti þær almennu endurbætur og nýbyggingar við verksmiðjurnar. Og sömuleiðis að því er snertir byggingu þróarinnar, þó ekki nema upp að því marki, að hún kosti 175000 kr. En hún kostaði þegar til kom 23000kr. Nú telur hv. þm., að þar sem um 500000 kr. hafi verið á árinu, sem er að líða, varið til endurbóta og nýbygginga í sambandi við verksmiðjurnar,þá hafi þarna verið um að ræða stærri upphæð en svo, að afsakanlegt sé að láta það í hendur verksmiðjustj. og ríkisstj. að ákveða notkun þessa fjár. Ég er ekki viss um, að hann verði sömu skoðunar, ef hann athugar hvernig þessar breyt. eru, sem gerðar hafa verið fyrir þetta fé, og hvernig ástatt var áður í verksmiðjunum. Árið 1935 brást síldveiðin, og varð það tapar fyrir verksmiðjurnar og hagur þeirra þess vegna þrengri en annars hefði orðið. Árið 1936 varð sæmileg útkoma á rekstri þeirra, þannig að þá var 230000 kr. tekjuafgangur, auk sjóðgjalda. Þegar síldarbræðsluverksmiðjan á Raufarhöfn var keypt, var ómögulegt að reka hana án þess að gera á henni umbætur. Auk þess var nauðsynlegt að setja þangað lýsisgeyma, til þess að losna við kostnað, sem því er samfara að hafa lýsið á fötum. Síldarverksmiðjustjórnin taldi, að árið 1936 næmi umframkostnaður á lýsi á Raufarhöfn 26000 kr., sem ekki fengist greiddur, sem stafaði af því, að það varð að hafa lýsið á fötum. En kostnaður var 54000 kr. við byggingu lýsisgeymisins á Raufarhöfn. En aðrar aðgerðir þar við verksmiðjuna munu hafa numið 21000 kr. Er þetta þá samt. 75000 kr. Ég hygg, að ekki orki það tvímælis, að þetta hafi verið nauðsynlegt að gera. Þá hafa verið keyptar skilvindur á þessu ári í allar verksmiðjurnar. Sú aukning, sem með því móti fæst á lýsinu, gerir miklu meira en að borga það, sem þær kosta, þ. e. a. s. ekki á einu ári, heldur þannig, að hún borgar miklu meira en vexti og eðlilegar afborganir af kostnaðarverðinu, miðað við lán. Þetta voru því sjálfsagðar ráðstafanir.

Hvað kostuðu skilvindurnar?

. Ég held um 15–20 þús. kr. ein skilvinda, og tvær saman munu þá kosta 30–40 þús. kr. Í SR 30 á Siglufirði var nauðsynlegt að stækka þurrkofna, því að með auknum afköstum pressunnar urðu þurrkofnarnir of litlir. Ýmislegt fleira var og gert í sambandi við það við þá verksmiðju, keyptar 2 skilvindur, byggður reykháfur o. fl., samtals fyrir um 60000 kr. Í SRP þurfti að koma fyrir nýrri kolakyndingu og endurbæta reykháf, sem kostaði alls 14000 kr. Í SRN þurfti að kaupa nýja pressu, því að gamla pressan var óhentug. Auk þess voru keyptar þar skilvindur, breytt olíuhúsi o. fl., sem samtals kostaði um 94000 kr. Þá hefir einnig eftir að rafstöðin var stækkuð á Siglufirði, rafmagnsleiðslukerfi síldarverksmiðja ríkisins þar verið selt í samband við rafstöð bæjarins til öryggis. Til þess hefir þurft að breyta mjög raflögnum, þar með leggja „kapal“ um verksmiðjulóðina alla. Auk þess var lóðin girt. Þetta allt hefir kostað yfir 30000 kr. Þá hafa verið keypt tæki, sem að nokkru leyti eru komin á eignalista, sem nema um 30000 kr. Þessar breyt. allar á síldarverksmiðjum ríkisins nema samtals 250000–280000 kr. Þessar umbætur voru mjög vel athugaðar áður en þær voru gerðar, bæði af síldarverksmiðjustj. og þeim fróðleiksmönnum, sem hún hafði í ráðum með sér. Sömuleiðis af ríkisstj. Ég er þess fullviss, að þessar umbætur allar á verksmiðjunum voru nauðsynlegar, og að allir menn í sporum þeirra manna, sem þarna höfðu um að ráða, hefðu gert hið sama. Og ég vil benda á það, að þessi upphæð, sem nefnd er í frv. 75000 kr., sem hámark fyrir því, hvað má leggja í kostnað til endurbóta og aðgerða á síldarverksmiðjunum án sérstaks samþykkis Alþingis nær ekki nokkurri átt. Í sambandi við þróarbygginguna vil ég geta þess, að upphaflega var gert ráð fyrir, að slík þró yrði byggð undir 20000–25000 mál, sem kostaði 150000–175000 kr., og var rætt um það við ráðh. Svo þegar til framkvæmdanna kom, varð kostnaðurinn 232000 kr., og var þróin nokkuð stækkuð. Hv. 1. flm. frv. (J. J.) sagði, að það væru skiptar skoðanir um nauðsyn á þróarbyggingunni. Skal ég geyma mér að ræða um það. En um aðrar breyt., sem gerðar hafa verið í sambandi við síldarverksmiðjur ríkisins og ég hefi getið um, hygg ég, að ekki geti orkað tvímælis, að hafi verið nauðsynlegar. Það hefði verið háski að bíða með þær viðgerðir og endurbætur eftir því, að Alþ. hefði samþ. þær breyt., þannig að ekki hefði verið hafizt handa um þessar endurbætur fyrr en að fengnu því samþykki Þó að ég óttist, að það e. t. v. komi ekki heim við skoðanir hv. 1. flm., þá er það alveg ómótmælanlegt, að það er skylda allra, sem koma að stjórn síldarverksmiðja ríkisins, að sjá um, eftir því sem auðið er, að verksmiðjurnar séu hafðar í svo góðu ástandi, að þær geti skilað sem mestu af andvirði síldarinnar til sjómanna og útgerðarmanna, hvort sem verksmiðjurnar borga fast verð eða ekki. Verksmiðjurnar verða því að búa sig svo vel að tækjum, að þær geti fengið sem mest verðmæti úr síldinni með sem minnstum kostnaði. Og allar þessar breyt. og endurbætur hafa verið gerðar með það fyrir augum. Þá vil ég víkja að fyrirspurnum hv. 9. landsk. Viðvíkjandi þeim vil ég segja honum, að hann getur fengið þennan lista, sem ég hefi hér í höndum, og sú n., sem fær málið til meðferðar. Og viðvíkjandi fyrirspurn hans um það. hvernig rekstrarafkoma verksmiðjanna muni verða á þessu ári, þó að það sé eðlileg spurning, getur hann skilið það, að ég get ekki svarað því til fulls nú þegar. En eftir áætlun, sem fyrir liggur - þ. e. a. s. hún kemur með Goðafossi í dag –er gert ráð fyrir, að ef lýsistonnið selst á 15 £ nettó hér heima - og nú mun vera á fjórða þús. tonn af því óselt -, þá muni rekstrarafgangur verksmiðjanna á árinu verða 50–60 þús. kr. auk gjalds í fyrningarsjóð, 50–60 þús. kr. og gjalds í varasjóð 230 þús. kr. og ennfremur afborgana, sem nema 130–150 þús. kr. og sömuleiðis vaxtagreiðslna, þannig að það, sem gengur til afborgana, vaxta og sjóða og rekstrarafgangur, eftir þeirri áætlun, sem ég gat um, verður nálægt 500 þús. kr. En hvort þetta lýsisverð stenzt, get ég vitanlega ekki fullyrt um. Ég verð að segja það við hv. 1. flm. frv., að ef hann vill tala um „glæfraspil“, að bankaráð þurfi að „taka í taumana“, þá verður hann, ef hann hefir tilhneigingu til að viðhafa þess háttar orð um síldarverksmiðjur ríkisins, að kynna sér málið, áður en hann hefir slík orð í sambandi við þær. Þá spurði hv. 9. landsk., hvað sjóðir ríkisverksmiðjanna væru miklir og hvort þær hefðu þurft lán til þeirra endurbóta, sem gerðar hafa verið á verksmiðjunum á síðasta ári. Ég hefi nú ekki við hendina efnahagsreikninga verksmiðjanna. Á síðasta ári runnu til varasjóðs og fyrningarsjóðs samtals um 170 þús. kr. Hinsvegar er ekki auðvelt að segja nákvæmlega til um það, hvort lán hafi verið tekið sérstaklega til þessara nýbygginga og endurbóta, vegna þess að verksmiðjurnar hljóta alltaf um hver áramót að eiga talsvert af framleiðsluvörum óselt, nefnilega af afurðum síðastl. árs, sem eitthvað af skuldum hvíla á. Í byrjun ársins 1936 hvíldi 300 þús. kr. víxill í Landsbankanum á verksmiðjunum. Og þegar gert var upp fyrir það ár, var sá víxill líka framlengdur. En rekstrarlán verksmiðjanna á árinu 1936 voru borguð upp. En í árslok 1936 mun hafa verið miklu meira óselt af afurðum verksmiðjanna heldur en í lok ársins á undan, þannig að víxillinn mun hafa verið meira en „dekkaður“ með þeim vörubirgðum. Um útkomu verksmiðjanna fjárhagslega 1937 verður ekki séð enn til fullnustu. En ég hygg, að stjórn síldarverksmiðjanna telji, að líklegt sé, að víxillinn verði borgaður upp við uppgjör síldarverksmiðjanna fyrir yfirstandandi ár. En það fer vitanlega eftir því, hvort búið verður að selja afurðir verksmiðjanna áður en til þess kemur að kaupa vörur til rekstrar verksmiðjanna á næsta starfsári, svo sem kol og annað slíkt, tilheyrandi rekstrarkostnaði þeirra. Hv. 9. landsk. er á móti l. og 2. gr. frv. Það er broslegt, að hv. þm. skuli vera á móti svo þýðingarmiklum gr. sins eigin frv.

Hefir hæstv. ráðh. ekki lesið grg?

. Jú, en þungamiðju frv. eru flm. yfir höfuð sammála um. Það er broslegt, að þm. sé mótfallinn þungamiðju þess frv., sem hann sjálfur flytur, þó með öðrum sé. Hæstv. fjmrh. lét þess getið, að hann skildi svo ákvæði frv. um ríkisábyrgð, að það bæri fyrst að tryggja það, sem eftir væri af stofnlánum, sem ríkissjóður hefði tekið ábyrgð á f. h. verksmiðjanna, þannig að aðrar lausaskuldir yrðu tryggðar með veðrétti, sem kæmi á eftir þeim veðrétti, sem ríkið hefði í verksmiðjunum. Í sambandi við þetta þarf að koma fram tryggingu fyrir því, að síldarverksmiðjurnar þurfi ekki vegna vöntunar á ábyrgð að bíða eftir vörum, sem gæti orðið til tjóns, ef ekki er betur um hnútana búið en í frv. er nú. Þá kem ég að hv. 1. fim. frv. Hann sagði, að það mundi vera pólitískur stefnumunur milli mín og hans og þeirra fl., sem við tilheyrum, sem valdi ágreiningi um afgreiðslu þessa máls. Ég er ekki alveg viss um, að það sé nú a. m. k. af hans hálfu, fyrst og fremst pólitískur stefnumunur, sem kemur því til vegar, að hann fylgir fram þessu frv. En get látið mér detta í hug, að annað sé þyngra á metunum hjá honum í því efni heldur en stefnumunur flokkanna í þessu máli. Mér hefir fundizt, að gætt hafi annara sjónarmiða hjá honum meira heldur en þeirra, sem hann nú nefndi. Hv. 1. flm. telur það mjög misráðið að blanda ríkisstj. mjög inn í starfsemi ríkisverksmiðjanna og að hverri ríkisstj. mætti þykja það fengur að þurfa ekki að skipta sér af þeim málum, og ég ætti því að vera þakklátur fyrir að losna við hrellingar út af að mæta því, sem ég mundi mæta, ef ég væri áfram við ábyrgð út af þeim störfum bundinn. Að því er afskipti ráðh. snertir af starfsemi síldarverksmiðjanna, þá hefir hv. 1. flm. lánazt illa í frv. að létta af ráðh. þeim afskiptum, sem mestu varða. því að það er ráðh., sem samkv. frv. á að ákveða það á hverju ári, hvort síldarverksmiðjurnar verða reknar eða ekki. Ef hv. 1. flm. vill nú létta þessu alveg af ráðh., þá verður hann að fara eitthvað öðruvísi að.

Hæstv. ráðh. á þá að veita því af sér sjálfur með brtt.

. Það er algerlega ómögulegt að komast hjá því að viðurkenna, að hér er um svo mikið mál að ræða, að ráðh. verður að skipta sér af þessu. En þannig þarf að búa um, að ráðh. geti á hverjum tíma metið, hvað rétt er í þessu. En með frv. er stefnt að því að girða fyrir það, að ráðh. geti haft slíkan aðgang. Hv. 1. flm. sagði, að breyt. á verksmiðjunum og endurbætur væru mjög umdeildar, hvað nauðsyn þeirra snerti. Ég hefi nú gert nokkra grein fyrir því máli, þannig að hv. þdm. er það kunnugra en áður. Þá sagði hv. 1. flm. einnig, að mínir feður og frændur hefðu verið miklir samvinnumenn og fylgt mjög eindregið fram þeirri stefnu að takmarka útborgun innlagðra vara við einhvern vissan hluta af andvirði afurða og bíða svo eftir því að vita, hvort hægt væri að greiða uppbót. Það er rétt, að hans og mínir ágætu frændur hafa margir verið í þessum hópi manna. En ég vil biðja þennan hv. þm. að gleyma því ekki, að svo margt gott sem segja má um starfsemi kaupfélaganna, og að ýmsu leyti þær reglur, sem þau byggja sína starfsemi á, þá hafa hvorki mínir né hans frændur megnað að koma í veg fyrir, að mikill hluti bændastéttar landsins, sem nýtur aðstoðar hinna að mörgu leyti góðu starfshátta kaupfélaganna, hefir orðið að leita ásjár hins opinbera og þiggja þá hjálp ríkissjóðs, sem er svo mikil. að engri einni stétt í landinu hefir með einu átaki verið veitt nokkuð svipað því eins mikil hjálp af ríkissjóði eins og bændastéttinni –þrátt fyrir þá miklu sjálfsbjargarviðieitni í lífsbaráttunni, sem sú stétt hefir sýnt (JJ: Mjög mikla og mjög ólíka því, sem hv. þm. þekkir annarsstaðar). Og mér er kunnugt um, að úr föðurlandi eða móðurlandi samvinnustefnunnar hér hjá okkur hefir sú vitneskja fengizt, að kaupfélögin þar hafa nú eins og komið er beðið meira afhroð og orðið að hlíta þeim vandræðum, sem a. m. k. eru fullkomlega til jafns við það, að ég ekki segi meira, sem á ýmsum öðrum stöðum á landinu á sér stað um slíkan félagsskap, þar sem ekki hefir gæti aðstoðar eða styrks minna eða hans ágætu frænda. Það er ekki hægt að benda á það, hvernig kaupfélögin hagi sölumeðferð kjöts fyrir bændur sem einhverja óbrigðula fyrirmynd um rekstur síldarverksmiðja ríkisins. Þann hátt er ekki hægt að viðhafa þar eins og sakir standa nú. Og þessi aðferð kaupfélaganna hefir ekki komið að haldi án sérstakrar hjálpar þess opinbera. Hv. 1. flm. hætti undir lok ræðu sinnar að tala sem þm., eftir því sem hann sjálfur sagði, en kvaðst þá tala hér sem bankaráðmaður og flytja d. þann boðskap, að þjóðbankinn yrði að taka í taumana. Ennfremur sagði hann, að verðið á síldinni, sem ríkisverksmiðjurnar á Siglufirði hefðu greitt fyrir hana, hefði verið svo hátt, að síldarbræðslur á Seyðisfirði og Norðfirði hefðu gersamlega komizt í fjárhagslegt öngþveiti. Þess vegna gæti hann ekki sem bankaráðsmaður látið ganga svo lengur þetta glæfraspil. Fór hann um þetta mjög hjartnæmum orðum. Hann sagði, að verðið, sem ákveðið hefði verið á Siglufirði í sumar fyrir síldina, hefði verið hreinasta „spekulation“ og glæfraspil, og bætti því svo við, að það hefði orðið til þess að drepa fjölda af annars heilbrigðum fyrirtækjum. Mér skildist hann vera að reyna að komast að þeirri eftirtektarverðu niðurstöðu og einkennilegu, að síldarverksmiðjur ríkisins á Siglufirði eigi að miða það verð, sem þær gefa fyrir síldina, við það, að aumustu síldarverksmiðjurnar á landinu geti borið sig með því að borga sama verð. En við hv. 1. flm. getum aldrei orðið einnar meiningar í þessu. Besta síldveiðin er fyrir austan, í kjördæmi hæstv. fjmrh. og minn. Þó er því miður þar um að segja, að það hefir sýnt sig - og var nokkuð vitað áður - að síldin þar er ekki eins feit, gefur ekki eins mikla olíu og síldin fyrir Norðurlandi, sem til Siglufjarðar kemur. Auk þess er það vitað, að verksmiðjur með 300 og upp í 1000 mál hafa að sjálfsögðu miklu dýrari vinnslu á máli en stórar verksmiðjur. Og sennilegt er, að sá munur verði því meiri að öðru jöfnu, sem stærðarmunurinn er meiri á verksmiðjunum. Nú eru byggðar hér stórar verksmiðjur, 2400–3000 og upp í 5000 mál, á Hjalteyri og Djúpuvík, að ég ætla, og hefir verið haft við orð af sumum að bæta við. Samtals komu á Siglufirði, þegar bezt gekk í sumar, 10 þús. mál á dag. og þar lækkar og vinnslukostnaðurinn nokkuð hin sameiginlega stjórn. Nú er það ætlun hv. þm., að verðlagið sé ákveðið þannig, að tryggt sé, að minnstu verksmiðjurnar geti borið sig með því verði, sem hinar greiða út. Ef síldarverksmiðjan á Seyðisfirði hefði ekki greitt nema 7 kr. fyrir mál, þykir mér líklegt, að hún mundi hafa komizt hjá rekstrarhalla. Ef verðið hefði verið ákveðið 7 kr. um allt land, hverju munar það? Ég ætla, að síldaraflinn í sumar hafi verið alls eitthvað kringum 1400–1500 þús. mál. Það er sama og 1½ millj. kr., sem sjómenn og útgerðarmenn hefðu misst af verði afla síns, ef kenningu hv. þm. hefði verið fylgt. Ég játa, að eðlilegt hefði verið að ákveða þetta verð, ef síldarverksmiðjur ríkisins hefðu ekki risið undir að greiða 8 kr. En eftir þeim upplýsingum, sem liggja fyrir nú og ég hefi ekki ástæðu til að rengja, þá er útlit fyrir það, að þær fái öll sín gjöld og sínar tilskildu afborganir, þrátt fyrir það, að þær greiddu þetta verð í sumar. Ég tel því, eftir því sem enn liggur fyrir, að síldarbræðslustjórn hafi ekki lagt neitt „spekulations“ verð á síldina í sumar, heldur hafi hún miðað það við sína getu til að greiða, getu, sem fyrst og fremst er undir því komin, að verksmiðjan sé búin þeim tækjum til að vinna síldina, sem ná úr henni því mesta verðmæti og jafnframt eru svo ódýrar í rekstri, sem hægt er við að koma. Það verður að sjálfsögðu til mestra hagsbóta fyrir síldveiðimenn, útgerðarmenn og sjómenn og þjóðina í heild sinni. En frv. hv. þm. S.-Þ. gerir engan mun á smáverksmiðjum eins og t. d. á Austurlandi gagnvart síldarverksmiðjum ríkisins, hvort sem greitt verði 85% eða fast verð. Ef þessar verksmiðjur taka upp þetta ákaflega álitlega fyrirkomulag í augum þm., að greiða líka 85%, þá standa þær engu betur að vígi. Ef þær borga fast verð, þá fylgir áhætta, sem hv. þm. telur óhæfa. Ég verð að segja það, að l. um rekstur síldarverksmiðja ríkisins megi aldrei miðast við það að skapa afkomumöguleika fyrir smáar verksmiðjur hér og þar á landinu, sem hafa við allt önnur skilyrði að búa. Og við ákvörðun þess verðs, sem þær borga út, er ómögulegt að taka tillit til verlamiðjanna á Seyðisfirði og Norðfirði og Hólmavík. Þær verða að miða við sína afkastamöguleika. Ef þessar litlu verksmiðjur hafa að sumu leyti óhægari aðstöðu, þá verður einhver annar aðstöðumunur að geta hætt það upp, ef þær eiga að geta haldið áfram. Og að því er snertir Austfirðinga, þá vona margir, að karfamiðin og innfjarðasíldin geti bætt þann aðstöðumun, sem er á því að taka á móti sumarsíldinni. Ég held það hafi ekki verið fleira í sambandi við ræðu hv. þm., sem ég þurfti að víkja að, og læt þetta því nægja.

*Jón Baldvinsson: Ég hefi hugsað mér að svara nokkru af því, er andstæðingar frv. hafa fært fram, og byrja á hv. þm. Hafnf. Hv. þm. Hafnf. átti ekki nógu sterk orð til að lýsa því, hversu slæmt fjárhagsástandið væri í bæjum þeim, sem sósíalistar ráða í. Ég hygg, að fjárhagsástand þeirra bæjarfélaga þoli fyllilega samanburð við bæjarfélögin, þar sem sjálfstæðismenn eru í meiri hluta. Það er enginn mælikvarði á fjárhagsástand bæjar, þó að fé vanti í bili. Bæjarfélagið getur átt miklar eignir, þó að erfiðir tímar geri það að verkum, að bæina skorti fé til atvinnurekstrar. Svo mun það vera um Hafnarfjörð, en hv. þm. Hafnf. er sérstaklega annt um að bera það bæjarfélag út. - Eins og allir vita, er Hafnarfjörður verkamannabær, er hefir vaxið upp í nálægð Reykjavíkur. aðallega sem útgerðarbær, og hefir fáa stóra gjaldendur, en mikið af verkafólki. Nú er það alkunnugt, að atvinnurekstur sá, sem bærinn byggir afkomu sína á, sjávarútvegurinn, hefir brugðizt undanfarin ár. En það tekur hv. þm. ekki með í reikninginn; hann er svo fullur af úlfúð í garð bæjarfélagsins, að hann lítur ekki á það, að aðalatvinnuvegur bæjarins hefir brugðizt tvö undanfarin ár. En mér skilst, að hv. þm. geti ekki með nokkurri sanngirni litið svo á, að bæjarstjórn Hafnarfjarðar eða ríkisstjórninni geti verið um að kenna, þó að Ítalía færi í stríð við Abesseníu og Ítalir hefðu þess vegna ekki ráð á því að kaupa fisk af Íslendingum eins og áður. Varla er það meiri hl. í bæjarstjórn Hafnarfjarðar, sem setti Franco af stað á Spáni, en sú styrjöld, er þar hefir geisað, hefir orðið þess valdandi, að þau bæjarfélög hér á landi, sem eiga allt sitt undir fiskveiðum og fiskverkun, eru í standandi vandræðum, og mörg þeirra alveg bjargarlaus. Og þetta ástand er ekki skapað af neinum sérstökum bæjarstjórnum, heldur af því að þessi bæjarfélög hafa reitt sig um of á einn atvinnuveg. Ástæðan fyrir því, að fjárhagur Vestmannaeyjakaupstaðar er svo slæmur sem raun er á, er sú sama og ég hefi 1ýst hér viðvíkjandi Hafnarfirði. - Hv. þm. sagði, að ríkissjóður væri búinn að níðast svo á bæjarfélögunum, að þau gætu ekki lengur náð inn tekjum sínum. Ég veit ekki, hvað hv. þm. meinar með þessu. Mér skilst, að það komi af þessum sömu utanaðkomandi ástæðum, að bæjarfélögunum veitist erfiðara að ná inn tekjum sínum, fólkið á erfiðara með að borga gjöld sín, og margt af því getur það beinlínis ekki. Og það er ekki hægt að taka Reykjavík til samanburðar um þessi efni. Í Reykjavík eru flestir stórefnamenn landsins saman komnir, og svo að segja öll þau embættismannalaun, er ríkið greiðir, eru borguð þar, þeim er velt þar, má segja. Það gefur að skilja, hver hagnaður þetta er fyrir bæjarfélagið. Þó er það svo, eftir því sem hæstv. fjmrh. upplýsti, að Reykjavikurbær hefir orðið að safna miklum skuldum. Hæstv. fjmrh. upplýsti, að Reykjavíkurmær hefði nú sem stæði mjög mikið af lausaskuldum, þessum skuldum hlýtur bærinn að koma á fastan grundvöll á næstunni, annaðhvort með föstum lánum, eða þá að hann leggur á nýjar álögur til þess að hægt verði að borga þær upp. Annars var hv. þm. Hafnf. opinskáastur þeirra sjálfstæðismanna, er hann lýsti því yfir, að hann og hans flokksmenn vildu engar till. gera til fjáröflunar, nema tryggt væri, að þær yrðu samþykktar. Annars yrðu þær bara notaðar af andstæðingunum til þess að rífa Sjálfstfl. í sig, sagði hv. þm. Ég verð að segja, að hv. þm. Hafnf. treystir illa málstað þeirra sjálfstæðismanna, ef hann er þess fullviss, að fjáröflunartill. flokksins gæfu tilefni til slíks. Hv. þm. Hafnf. sagði það með miklum þunga, að sjálfstæðismenn mundu alls ekki gefa upp till. sínar um fjáröflun, fyrr en tygging væri fengin fyrir því, að þær yrðu samþykktar. Ætli það sanna í málinu sé ekki það, að Sjálfstfl. hafi engar till. að gera um þessi efni, og því séu þm. hans hér eins og villuráfandi sauðir á stigum stjórnmálanna. - Hv. þm. gat þess, að það hefði alltaf verið á stefnuskrá Sjálfstfl. að fara sparlega með fé landsmanna. En það upplýstist ótvírætt í umr., að þær till., sem sjálfstæðismenn hafa borið fram á þessu þingi, benda sízt í sparnaðaráttina. Væri farið eftir þeim öllum, þá skiptir það milljónum, sem útgjöld ríkissjóðs aukast og tekjur hans rýrna vegna þeirra. Útgjaldatill. Sjálfstfl. eru öllum sýnilegar. En tekjuöflunartill. þeirra ætla þeir að geyma vandlega, þar til vissa er fengin fyrir, að þær verði samþ. Þetta er eins og þegar krakkarnir eru að leika sér. Ef þú segir já, þá skal ég segja þér það, sem ég veit! Hv. þm. talaði langt mál um þá bruðlunarsemi, að halda uppi tveimur stofnunum til hins sama, þar sem væri Sölusamband ísl. fiskframleiðenda og fiskimálanefnd. Hv. þm. veit vel, að hvor þessara stofnana hefir sitt ákveðna verkefni og er ætlað það að lögum. Það er vitað, að mistök hafa orðið á starfi Sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda, sem sambærileg eru við þau töp og mistök, sem orðið hafa á starfi fiskimálanefndar. Hv. 9. landsk. (MG) spurði, hvort sjálfstæðismenn ættu þess engan kost að fá breytingar gerðar á fjáröflunarfrv. stjórnarflokkanna. Ef sjálfstæðismenn bera fram till., sem eru til bóta, þá verða þær að sjálfsögðu athugaðar. En ég fyrir mitt leyti vil engar yfirlýsingar gefa um það að vera með öllum till. þeirra. Eins og aðrir þeir sjálfstæðismenn, er talað hafa, kom hv. 9. landsk. líka með fiskimálanefnd og sagði, að Sjálfstfl. væri því mótfallinn, að fé væri veitt til fiskimálanefndar, af því að atvinnuvegur, sem hlut ætti að máli, væri á móti stofnuninni. En hvað er það, sem hv. þm. meinar með atvinnuvegi? Vill hann meina, að þeir 100–200 menn, sem reka atvinnufyrirtækin, séu „atvinnuvegurinn, sem hlut á að máli“. Hv. þm. ætlast sýnilega til þess, að þær þúsundir verkamanna, sem vinna í atvinnuvegunum, hafi hlutdeild um stjórn hans.

því hættu þúsundirnar að kjósa Alþfl. í sumar?

. Ég sé ekki, að nein ástæða sé til þess fyrir sjálfstæðismenn að gorta af kosningunum í sumar. Ég vissi ekki betur en að þeir yrðu fyrir sízt minni vonbrigðum en sumir aðrir. Þeir voru búnir að gorta af því, að þeir ætluðu að taka meiri hl. á Alþingi í þessum kosningum. Og um okkur hv. 9. landsk. er það að segja, að við sluppum báðir álíka nauðulega á þing að þessu sinni, svo að bezt er fyrir okkur að sleppa öllum rosta hvað það snertir. Hv. þm. þótti líka sitthvað athugavert við samsetningu fiskimálanefndar og þótti óþarfi, að áhrifa verkalýðsins á sjó og landi gætti þar að nokkru.

Það eru engir verkamenn í fiskimálanefnd

. Það eru fulltrúar verkamanna í fiskimálanefnd. Ég býst við, að hv. 9. landsk. telji sig fulltrúa bænda í Skagafirði, þó að hann sé ekki sjálfur bóndi. - Fulltrúar verkamanna eiga sæti í fiskimálanefnd, og þannig á það að vera. í stofnun sem þessari eiga að vera fulltrúar útgerðarmanna, sjómanna og verkamanna, - allar þessar stéttir eiga að geta haft áhrif á það, hvernig því fé, sem hið opinbera veitir til stofnunarinnar, er varið. - Hv. þm. hélt fram þeirri furðulegu kenningu, að það rýrði ekki tekjur ríkissjóðs, þó að fisksalan til Ítalíu og Spánar minnkaði um allan helming. Heldur hv. þm., að ríkissjóður njóti ekki góðs af því, ef fiskveiðar eru miklar, mikill fiskur verkaður í landinu og sala hans gengur greiðlega? Þetta er álíka fáránleg staðhæfing hjá hv. 9. landsk. og form. Sjálfstfl. leyfði sér að viðhafa í umræðum í hv. Nd. á dögunum, er hann staðhæfði, að óhætt væri að veita eins mikið fé og verkast vildi til atvinnuveganna, því að það streymdi svo að segja jafnskjótt í ríkissjóðinn aftur. Hv. þm. sagði frá því, að nýlega hefði verið slakað á innflutningshöftunum í Danmörku og hefði það haft mikil áhrif til batnaðar á verzlun landsmanna. Það hefir nú aldrei þótt neitt sérstaklega sjálfsagt, að Íslendingar færi í öllu að dæmi Dana, enda hagar svo ólíkt til í þessum löndum, ekki sízt um verzlunarhætti og verzlunaraðstöðu, að það verður ekki borið saman. Hjá okkur er það svo, að nú á þessum erfiðu tímum höfum við orðið að gerbreyta atvinnuháttum okkar, byggja upp iðnað í landinu, byggja ný tæki til að geta hagnýtt síldina, þar sem þorsveiðarnar og þorskmarkaðurinn hafa brugðizt. Ekkert af þessu á sér hliðstæður í dönsku atvinnu- og verzlunarlífi. Danir hafa á síðustu árum lagt mikið kapp á að efla fiskveiðar sínar, og nú er svo komið, að þeir geta haft bezta fiskinn á beztu fiskmörkuðum heimsins. Á 30 klukkustundum geta þeir komið nýjum og góðum fiski til Englands og sent hann með járnbrautum suður um alla álfuna. Landið liggur að Þýzkalandi, sem kaupir mikinn hluta af vörum þess. Og svo ber hv. þm. okkur og okkar afstöðu saman við þetta. Veit hv. þm. ekki, að Ísland liggur 1200 mílur norðaustur í hafi, og skip eru 6 daga til Danmerkur og 4 –5 daga til Englands? Það er ekki nokkur leið að bera verzlun okkar og viðskipti saman við verzlun annara þjóða, sízt Dana. Af aðstöðu okkar leiðir, að seljendur hér reyna að selja í sem stærstum stíl, - það er svo langt til markaðanna. Af þessu leiðir aftur það, að gjaldeyririnn, sem við fáum fyrir útflutningsvörur okkar, verður tímabilsbundinn, kemur aðallega inn á tveimur tímabilum á árinu. Eftir því verðum við svo að haga öllum okkar verzlunarháttum. Hv. þm. Vestm. hafði mörg orð um ábyrgðarleysi stjórnarflokkanna, einkum talaði hann um hið gífurlega ábyrgðarleysi sósialistanna. Hann kvað útgjöld hinna síðari ára runnin undan rifjum sósíalista. Ég skal kannast við margskonar útgjöld, sem ég hefi verið með. Atvinnubótaféð var t. d. hækkað upp í 500 þús. kr. 1935. Sjálfstæðismönnum hefir ekki orðið tíðrætt um, að þetta væri of mikið, enda hefir það létt drjúgum á bæjum þeim, þar sem þeir stjórna.

Við fáum bara svo lítið af því

. Ég þykist vita, að Reykjavík hafi fengið drjúgan skerf, og Vestmannaeyjar víst líka. Þá vorum við með alþýðutryggingunum. Sumir sjálfstæðismenn voru á móti þeim. Það eru víst aðallega þessi tvö mál, sem þeir kalla ábyrgðarleysi að hafa verið með. Af því má ráða, að ef þeir væru við völd, þá myndu þeir afnema hvorttveggja. Ég ætla ekki að rekja það, sem hv. þm. sagði um Rauðku. En um fiskimálan. sagði hann, að hún hefði gert hverja skyssuna á fætur annari, og væri því óverjandi að láta hana fá á aðra millj kr. til umráða. Hann bar engin rök fram fyrir þessu. Hefir hv. þm. vitað til þess, að hjá nokkurri þjóð væru gerðar tilraunir um nýjungar í atvinnuháttum, án þess að til þess væri veitt fé eða án þess að nokkur mistök hefðu átt sér stað? Þó að sjálfstæðismenn hefðu farið með völd, er það víst, að líka hefðu orðið mistök, enda er slíkt eðlilegt. En þó hefir árangurinn af þessum tilraunum orðið sá, að menn sjá, að hægt er að breyta nokkuð til um framleiðsluhætti. Ég vil t. d. benda á íshúsin eða dragnótaveiðarnar, sem nú hafa verið leyfðar og ekki er hægt að reka, nema íshús séu til. Þá hefir og verið sendur fiskur til Ameríku. Það hefir að nokkru leyti mistekizt. En á það má benda í því samhandi, að Kveldúlfur hefir sagt frá því, að saltfiskfarmur, sem hann reyndi að selja til útlanda, hafi allur eyðilagzt. Ef nota ætti þeirra eigin orð, væri þetta ljót skyssa. En sjálfstæðismenn tala alltaf um framsýni Kveldúlfs og fórnfýsi í sambandi við þennan atburð, að hann skyldi eyðileggja heilan skipsfarm af fiski við tilraunir. Þá talaði hv. þm. um síldarútvegsn., að hún hefði fyrst selt síldarmagn nokkurt háu verði, en síðan gefið afslátt á verðinu, og nefndi hann þar milljón. Það má vera, að n. hafi gefið nokkurn afslátt af samningsverðinu, þó að vel væri búið að ganga frá þessum samningum. En það var af því, að Norðmenn buðu þá á markaðinn síld fyrir 10–20 kr. lægra verð tunnuna. Hverjar eru nú sannanirnar fyrir því, að n. hafi gert þessar miklu skyssur, sem hv. þm. vill vera láta? Jú, hingað hefir borizt erindi frá útvegsmönnum fyrir norðan. Það er þannig til komið, að ósannindi úr Morgunblaðinu voru símuð norður og skrifuð þar á skrifpappír og síðan send hingað aftur. Ég verð að segja um þetta eins og Sveinn í Firði, að lygin verður ekki meiri sannleikur, þó að hún sé ljósmynduð. Þá skulum við athuga lítilsháttar stofnun, þar sem hv. þm. er sjálfur í stj., sem sé S. Í. F. Áður en stríðið hófst á Spáni, höfðu þeir þar afhent fiskfarm tryggingalaust. Farmurinn nam 900 þús. kr. og stendur þar enn. Um þetta hefir hv. þm. ekki hátt. Þetta var afhent án allra pappíra fyrir því, að það yrði nokkru sinni greitt. Hætt mun vera við, að aldrei fáist grænn eyrir fyrir þessa vöru, því að menn þeir, sem keyptu, eru nú komnir sinn í hvora áttina, og er víst erfitt að hafa hendur í hári þeirra. Þá er það, er Union fékk 150 þús. kr. úr ríkissjóði vegna líruábyrgðarinnar. Ég er ekki að ásaka Union fyrir að hafa selt fisk til Ítalíu, en kaupmennirnir á Ítalíu hafa þó auðsjáanlega verið fróðari en þeir um væntanlegt gengisfall lírunnar. Þessi sala fór fram fáum dögum áður en líran féll, og menn fengu af þessum sökum 33–33% minna fyrir fiskinn en þeir höfðu gert sér von um. Og ríkissjóði varð að blæða fyrir. Þetta eru stórum meiri skyssur en síldarútvegsn. gerði með því að lækka verðið á síld, þegar Norðmenn buðu tunnuna fyrir 10–20 kr. lægra verð.

Það er verst, að hv. þm. er þarna alstaðar samsekur

. Hv. þm. talar svona, af því að honum er svo mjög í nöp við formann síldarútvegsn. En þeir sjálfstæðismenn eiga sjálfir mann í n., og eru þeir því með þessum dylgjum sínum að löðrunga sjálfa sig. Þó að formaðurinn sé dugandi maður, gera þeir eflaust of mikið úr völdum hans. Þeir ráða þar með honum. Það má því segja um hv. þm. Vestm. eins og segir í vísunni, að hann sé svo blindaður, að „ekki sér hann sína menn, svo hann ber þá líka“. Þá talaði hv. þm. um ábyrgðarleysi sósíalista, sem staðið hefðu fyrir flestum útgjöldum síðari ára. Ég hefi áður gert grein fyrir nokkrum málum, er við höfum komið fram, en sjálfstæðismenn verið á móti. En þeir hafa þó ekki verið á móti öllum útgjöldum. Ég var nýlega að blaða í atkvgr. um ýms mál frá 1934. Það er auðvitað ekki hægt að sanna, hvernig þm. hafa greitt atkv., nema þegar um nafnakall er að ræða, ef þeir lýsa þá ekki afstöðu sinni beinlínis í ræðu. En það nennti ég ekki að rannsaka. En ég tók af handahófi 10 fyrstu nafnaköllin við þessar atkvgr. Útkoman er þessi: 1. nafnakall: 8000 kr. útgjaldatill, þar segir hv. þm. já. 2. nafnakall: 15000 kr. útgjaldatill., hv. þm. segir já. 3. nafnakall: 100000 kr. útgjaldatill. Hv. þm. sagir já. 4. nafnakall: Það er um. aths. í fjárl. og þýðir víst ekki aukin útgjöld, en hv. þm. segir já. . 5. nafnakall: 30000 kr. útgjaldatill. Hv. þm. segir já. 6. nafnakall 20000 kr. útgjaldatill. Hv. þm. segir já. 7. nafnakall: 25000 kr. útgjaldatill. Hv. þm. segir já. 8. nafnakall: 10000 kr. sparnaðartill. Þar segir hv. þm. auðvitað nei. 9. nafnakall: 5000 kr. útgjaldatill. Hv. þm. segir já. 10. nafnakall: 2000 kr. útgjaldatill. Hv. þm. segir líka já. Hér eru alls útgjöld upp á 230 þús. kr., sem hv. þm. hefir greitt atkv. með, og þó eru þetta aðeins nafnaköll. Ég ætla, að hann hafi verið með flestum útgjaldatill. þá. Svo að sparnaður hans kemur a. m. k. ekki fram í nafnaköllunum við atkvgr. um fjárl., þó að hann tali mikið um sparnað í sínum ræðum. Ég gæti bezt trúað, að ef ég færi gegnum nafnaköllin síðan 1934, þá kæmi í ljós, að hv. þm. stæði yfirleitt útgjaldamegin.

Forseti (EÁrna): Umr hafa nú staðið nokkuð lengi, og virðist mér sem þær séu komnar út á allbreiðan grundvöll. Verð ég því að notfæra mér heimild þingskapanna og takmarka ræðutíma. Nokkuð margir eru á mælendaskrá, og mun ég því ákveða, að hver ræðumaður hafi fyrst um sinn 10 mínútna ræðutíma.



Það var ekki nema von, að, hæstv. forseti vildi, áður en ég tæki til máls, takmarka ræðutímann, því að ég mun vera þekktur að því hér í deildinni að hafa hann bæði langan og strangan. Annars ætla ég ekki að taka þátt í þeirri orrahríð, sem hér hefir farið fram. En þegar um er að ræða skatta- og tollamál, verður okkur skattheimtumönnunum oft framarla fyrir að athuga aðrar hliðar þeirra en þær, hve háir skattarnir séu og tollarnir, sem sé þær, hvernig gangi innheimta þeirra fyrir ríkissjóð. Það er því ekki að kynja, þó að ég, sem hefi á höndum skattheimtu í fátæku héraði, líti svart á innheimtuna, ekki sízt þar sem atvinnuvegur þess héraðs er að falla í rústir, er sauðfé manna hrynur nú niður, en hæstv. stj. hefir hinsvegar í fjárlfrv. sínu ekki ætlað því héraði nema 3000 kr. í atvinnuskyni, það er til vegagerðar. Ég sé því ekki, hvernig það hérað á að geta borgað öll sín gjöld. Hér í frv. er nú benzínskatturinn hækkaður um einn eyri, og er ætlazt til, að það fé sé notað til vegagerða úti um land. En þarna hjá okkur Dalamönnum er vegastofn, frá Norðurlandsbrautinni, sem nú er að kvíslast út um allt Vesturland. Ég teldi því sanngjarnt að leggja nokkurt fé til hans. Ég kom í fyrra með till. um 12 þús. kr. til þessa vegar. Hæstv. fjmrh. segir, að vegna fjárpestarinnar verði ríkið að greiða þung gjöld. Hér gæti hann nú slegið tvær flugur í einu höggi, látið leggja veg til Vesturlands og jafnframt styrkt bændur og atvinnuveg þeirra, sem er að sligast vegna fjárpestarinnar. Þá vil ég geta þess, að mér fannst við framsögu gæta nokkurs skorts innri rósemi hjá hv. 10. landsk., þar sem hann byrjaði með því að svara fyrirfram ímynduðum aðfinnslum við málið. Ég minnist þess, að ég var hér sammála stjórnarflokkunum 1934 um að afnema gengisviðauka á kaffi- og sykurtolli. Þá hrósuðu þeir sér af því að gangast fyrir afnámi þessa gengisviðauka. Þá var alls tollur á kaffikílóið 75 aur., en á sykurkílóið 19 aurar, en lækkaði niður í 60 aura og 15 aura. Nú ef þetta nær fram að ganga, verður tollurinn alls á þessar vörur 77–80 aura og 19–20. Á þessum vörum er því tollur hærri en hann hefir nokkurntíma áður verið, en á flestum öðrum vörum er þó sá munur langtum meiri. Hæstv. fjmrh. sagði, að við sjálfstæðismenn ættum að hætta að tala um eyðslu stj., því að við flyttum sjálfir útgjaldatill. úr hófi fram. Fyrir mitt leyti man ég ekki eftir því að hafa komið með útgjaldatill. á næstliðnum þingum. Ég hefi yfirleitt frekar greitt atkv. gegn útgjaldatill. hæstv. stj., er hún hefir viljað auka eyðsluna. En þegar svo er komið, að stjórnarandstæðingar hafa ekkert fengið til sinna hugðarmála eða sinna kjördæma, en hinir tekið mest af því, sem átti að greiða af ríkisfé, til sinna hugðarmála og kjördæma, er ekki að undra, þó að við berum fram nokkrar till. til hækkunar og framdráttar kjördæmum okkar. En þá er það kölluð frekja og ósvífni. Hv. 10. landsk. minntist á það hér áðan og fór að telja upp, hvað mörgum eyðslumálum einn hv. þm. hefði greitt atkv. Það er ekki kynlegt, þegar hver till., sem stjórnarandstæðingar koma með um framlög til nytjamála, er felld, að þeir reyni að leita fyrir sér, hvort þeir fái ekki samþykkta eina till., sem flokkurinn er með. Hitt er ekki sannað, sem hann vildi sanna, að ef sumt af þessum málum hefði gengið fram, þá hefði verið greitt atkv. með þeim öllum. Ég segi þetta út frá mínum bæjardyrum, því að hv. þm. Vestm. er maður til þess að svara fyrir sig. Það er rétt, sem hv. 9. landsk. sagði, að á þinginu 1935 var farið á bak við okkur sjálfstæðismenn í fjvn. Þá unnum við að því með framsóknarmönnum og jafnaðarmönnum að lækka útgjöldin, en svo vitum við ekki fyrr en við lásum það í blaði stj., að stjórnarflokkarnir hefðu komið sér saman um stórkostlega hækkun á fjárl. Þetta sama sinn gátum við með sameiginlegu átaki fært niður fjárlfrv. eða gjöld þess um meir en 1 millj., og við sjálfstæðismenn í fjvn. komum því með brtt. til lækkunar um 700 þús. kr. og lýstum því yfir, að við myndum fylgja frekari lækkun, ef stjórnarflokkarnir æsktu þess. En það var síður en svo. Engin ósk kom fram um það. En þegar stj. átti að fara framkvæma þennan sparnað, þá fór allt úr reipunum hjá henni. Okkur var lofað því í blaði - ég man ekki, hvort ráðh. sagði það hér á þinginu 1934 -, að nú yrðu fjárl. afgreidd með öðru sniði en áður, þar sem þau væru að vísu há, en það kæmi ekki til neinna umframgreiðslna. Þetta væri ný leið, sem okkur væri óhætt að treysta. Nú erum við að vefjast með fjáraukal. frá sama ári, sem þá var verið að semja fjárl. fyrir, eða frá árinu 1935, og í stað þess að við héldum, að þau væru nokkur hundruð krónur, þá reynast þau vera 2 millj. 635 þús. kr. Þarna er ekki lítið vikið frá því, sem áður var lofað. Ég sé, að hæstv. forseta er orðið tíðlitið til mín, svo að minn tími er líklega búinn. Ég vil ekki brjóta fyrirskipanir hans og lýk því máli mínu.



Ég kvaddi mér hljóðs á laugardaginn út af ýmsu, sem fram kom þá í ræðum manna. Ég hefi skrifað fátt af því hjá mér og hitt er farið að falla í gleymsku, svo að ég býst við, að mér nægi þessar 10 mínútur, sem hæstv. forseti hefir úthlutað mér. Hv. þm. Vestm. svaraði ekki þeirri fyrirspurn, sem ég beindi til hans að gefnu tilefni, um það, hvernig hann hugsaði sér, að hægt væri að samrýma þá stefnu, sem fram kom í fundargerðinni úr Vestmannaeyjum, sem ég gat um. Hann tók það ráð að afneita þessum till., sem þar höfðu komið fram, og taldi sig ekki mikið við þær riðinn. Ég man það þó, að það var beinlínis getið um það í fundargerðinni, að margar af hækkunartill. væru frá þm. og aðrar frá Páli Þorbjörnssyni. Það sýndist því hafa verið ákaflega góð samfylking þar, enda voru allar till. samþ. með öllum greiddum atkv. Þetta man ég fyrir vist. Það kom fram skýring á því, hvernig það má ske, að slíkar till. eru samþ. fyrir atbeina þm. úr Sjálfstfl. Það kom góð skýring á því, þegar hv. þm. Hafnf. fór að tala. Hann sagði, að það væri um að gera fyrir sjálfstæðismenn að sýna frekju, og játaði hann þár með að þeir gerðu það. Hann sagði, að annars væru þeir bara hundsaðir, og fór svo að tala um kjósendurna í því sambandi, því að ef þeir sýndu ekki þessa frekju, þá var hann hræddur um, að framsóknarmenn tækju frá þeim kjósendurna. Ef ég hefi tíma til, þá mun ég ef til vill víkja ofurlitið að þessari stefnu sjálfstæðisminna, sem nú er upp tekin og greinilega játuð af hv. þm. Hafnf., en ég skal sleppa því að sinni. Hv. þm. Vestm. var að tala um, hvort ástandið hefði batnað hin síðari ár, og vildi hann, að svarið við þeirri spurningu væri jafnframt svar við því, hvernig stj. hefði verið í landinu. Hæstv. fjmrh. skýrði þetta mál, og skal ég ekki fara langt út í það. Ég skal þegar taka það fram, af því hv. þm. nefndi sérstaklega bændur í þessu sambandi, að þrátt fyrir það, þótt baendur eigi kannske verra með greiðslu en fyrir 10 árum og þeir skuldi meira en þá, þá verð ég að efa að þeir séu yfirleitt fátækari. Ég býst við, að ef það mál er rannsakað gaumgæfilega, þá komi í ljós, að nýjar framkvæmdir bænda í byggingum og ræktun muni fyllilega vega upp á móti því, sem skuldir hafa aukizt. Og þótt það hafi kannske ekki orðið sambærileg framför á sviði sjávarútvegsins þessi síðustu ár, þá ímynda ég mér, að eitthvað í sömu átt hafi skeð þar. Annars vita það allir menn, að þessi þjóð hefir á síðari árum hlotið það áfall í atvinnu sinni og .viðskiptum við aðrar þjóðir, að ég hugsa, að engin þjóð í heiminum hafi fengið sambærilegt áfall miðað við fólksfjölda og efnahag. Ég man það glöggt, og það muna sjálfsagt þeir, sem þá sátu á þingi, að fyrir 3 árum, þegar maður fór að sjá fram á, að markaðurinn á Spáni fyrir saltfisk gæti ef til vill alveg horfið, var litið svo á, og þingið tók að vissu leyti afleiðingunum af því, að ef markaðurinn hyrfi, þá væri þjóðarvoði fyrir hendi, sem menn yfirleitt ekki bjuggust við, að þjóðin myndi standast. Nú hefir það skeð; að markaðurinn á Spáni, aðalmarkaðslandi okkar, hefir algerlega tapazt og þjóðin hefir ekki komizt á vonarvöl þrátt fyrir það. Þetta álit ég, að sé sönnun fyrir því, að stjórnarfarið í landinu hafi ekki verið svo slæmt, þar sem þjóðin hefir þolað slíkt áfall. Ég hugsa t. d., að ef sambandsþjóð okkar, Danir, hefðu misst sinn markað fyrir landbúnaðarafurðir í Englandi, myndi ekki vera hátt risið á þeim núna. Hv. þm. játaði, að ríkisstj., sem hér tók við völdum 1924, hefði hækkað stórlega skattana á þjóðinni og sá þingmeirihl., sem þá réð. Ég skal taka það fram, að Framsfl. var þá svo drenglyndur stjórnarandstöðuflokkur, að hann studdi stj. í því, af því að hann taldi það nauðsynlegt. Hv. þm. sagði, að tekjuaukningunni, sem kom samkv. þessum l., hafi allri verið varið til að borga skuldir. Það er rétt, að á næstu árum á eftir voru borgaðar skuldir. En það er dálítið annað, sem þarna kemur til greina. Kreppan frá 1920 var nýafstaðin, en upp úr 1924 komu góðæri, eins og allir kannast við, og tekjur ríkissjóðs árið 1924 eða 1925 - ég man ekki hvort árið það var - urðu hvorki meira né minna en 8 millj. kr. hærri heldur en áætlað hafði verið á fjárl. Þegar svo ber að, þá er sannarlega hægt að borga niður skuldir. Það hefir verið minnzt á samvinnuna, sem var um það að lækka útgjöldin á fjárl. 1935, bæði af hv. þm. og öðrum. Það er alveg rétt, að sú samvinna átti sér stað 1935, en sjálfstæðismenn tala eins og það samkomulag hafi verið svikið. Ég kannast ekki við það. Það voru samþ. þá á þinginu fjölmargar lækkunartill. við fjárl. samkv. till. fjvn. Svo hækkuðu að vísu fjárl. samkv. sérstökum l., sem samþ. voru á þinginu, en slíkt hefir oft komið fyrir áður og síðan. Það hefir kennt margra grasa í þessum umr. Það hefir verið talað um stefnu stjórnarflokkanna í höfuðatriðum og mjög margt annað, sem ekki er hægt að segja, að beinlínis komi þessu lagafrv. víð. Ég hafði eitthvað vikið að því, að Sjálfstfl. hefði breytt um stefnu nokkurnveginn samhliða því, sem hann breytti nafni og kallaði sig Sjálfstfl. Hv. 9. landsk. (MG) talaði um, að mínir flokksbræður kölluðu hann og hans flokksmenn íhaldsmenn. Ég segi fyrir mig, að ég kalla þá aldrei íhaldsflokk. Ég skal játa, að það er ekki af eintómri kurteisi. Það er meðfram af því, að ég finn ekki, að Sjálfstfl. inni skyldu sína af hendi sem íhaldsflokkur með tilliti til sparnaðar og gætni í fjármálum, en um það ber fundargerðin úr Vestmanneyjum greinilega vott, enda er það líka játað af hv. þm. Hafnf. Ef ég kærði mig um að fara að nefna Sjálfstfl. öðru nafni en því, sem hann sjálfur hefir valið, þá myndi ég ekki kalla hann íhaldsflokk, heldur lýðskrumsflokk.

Forseti (EÁrna): Hv. þm. Vestm. hefir talað það, sem þingsköp leyfa, en hann getur fengið stutta aths.

*Jóhann Jóaefsson: Ég vænti þess, að hæstv. forseti taki tillit til þess, að ég hefi talsverðu að svara. Ég til aðeins víkja að því örfáum orðum, sem hefir verið drepið á hér undir þessum umr., þótt ég geti það ekki nægilega. Ein af undirstöðunum hjá hæstv. fjmrh. fyrir því, að þessa nýju skatta og álögur þurfi, var sú, að hann benti til vissra liðinna ára og hélt því fram, að verðtollurinn og vörutollurinn hefðu minnkað svo og svo mikið samanborið við þessi ár, sem hann nefndi. Hann nefndi árið 1936 og tók til samanburðar árið 1925, þegar þessir tollar voru samanlagðir 4262000 kr. árið, 1930, þegar þeir voru 4257000 kr., og 1934, þegar þeir voru 3397000 kr. Með þessu hefir hann tekið út úr þau ár, sem sýna langhæstar tekjur ríkissjóðs af þessum tekjustofni. Þessi málfærsla virðist mér mundi sæma „prokúrator“, en fer áreiðanlega ekki vel fjmrh., vegna þess að sú mynd, sem hann fær þannig fram, gefur alls ekki rétta hugmynd um þetta, ef litið er á öll árin. Sú tekjurýrnun, sem um er að ræða, ef öll árin eru lögð til grundvallar, er ekki, eins og hæstv. fjmrh. vildi halda fram, 1 millj. eða meira en það, heldur að meðaltali 350 þús. kr. Ég skal svo ekki vegna tímans fara fleiri orðum um þetta, sem ég tók fram áðan, að þegar hæstv. ráðh. er að undirbyggja ástæðuna fyrir þessum sköttum, þá hagar hann sér í þessu máli eins og „prókúrator“, en ekki eins og maður, sem á að líta nokkuð hlutlægt á hlutina. Hv. 1. þm. Eyf. hefi ég litlu að svara. Hann tók fram það, sem ég hefi sagt, að 1933 unnu sjálfstæðismenn með framsóknarmönnum að lækkun á útgjöldum fjárl., en þeir voru sviknir í tryggðum. Það þýðir ekki fyrir hv. þm. að vitna í það, að komið hafi ný mál með 2 millj. kr. útgjöldum, því að starf fjvn. var hafið í því skyni að lækka útgjaldaliði fjárl. í heild og koma fram sparnaði á ríkisbúskapnum. Það er dálítið skrítin aðferð, ef á að spara, að lækka þá um 1 millj., en hækka svo aftur um 2 millj. kr. En reyndin varð sú 1935. Þá kem ég að hv. 10. landsk. (JBald). Hann talaði óvenjumikið á reiki um þetta mál. Hann sýndist hafa komizt í taugaóstyrk út af þeirri ádeilu, sem ég flutti áðan, svo að ég hefi sjaldan heyrt hv. 10. landsk. vaða svo mikið í villu og svima með sín rök. Mér virðist hann vera í innsta eðli sínu þakklátur fyrir að mega eyða ræðutíma sínum í þetta, í stað þess að gera grein fyrir hinum einstæða stefnumun, sem orðið hefir hjá honum og hans flokki í tolla- og skattamálum. Það hefir þó einhverntíma kveðið við annan tón. Ég vil spyrja hæstv. ráðh. og hv. 10. landsk., hvort þeir séu svo mikil börn að halda, að ómögulegt sé að koma hér á hraðfrystingu fiskjar, dragnótaveiðum, herðingu á fiski og fleiri þess háttar breyttum aðferðum í veiði og verkun fiskjar án þess að róta á 2. millj. kr. í nefnd, sem Héðinn Valdimarsson stjórnar, maður sem aldrei áður hefir komið nálægt þessum málum. En þeir eru engin börn, og þeir mega heldur ekki balda, að hv. þdm. eða aðrir, sem láta sig þessi mál skipta, séu það. Það hefði verið hægt að koma þessum málum í framkvæmd, enda var bent á flest í þessum l., áður en nefndin var sett á stofn, og m. a. af okkur, sem áttum sæti í mþn. í sjávarútvegsmálum. Hv. 10. landsk. var með dylgjur í minn garð viðvíkjandi því, að síldarútvegsnefnd hefði slakað til á síldarverðinu við útlenda kaupendur. Ef eitthvað er að vefjast fyrir hv. þm. í þessu efni, þá vil ég mælast til þess, að hann, vegna stöðu sinnar innan þings og utan, komi með það á þeim vettvangi og í því formi, að mér gefist kostur á að svara réttilega. Ég vil mælast til þess við hann, að hann komi framan að mér í þessu efni. Það er hlægilegt að halda því fram, að ég hafi átt að eiga þátt í því, að útlendir kaupendur í Ameríku, Póllandi og Þýzkalandi hafi heimtað og fengið hjá síldarútvegsnefnd stórkostlegan afslátt á gerðum samningum, án þess að síldarútvegsnefnd hafi reynt að reka réttar síns á þessum mönnum. Það er barnalegt að halda því fram, að ég hafi átt þátt í þessu. Og ég vil skora á hv. þm., að hann komi beint framan að mér á þeim vettvangi, þar sem ég get svarað eins og við á. Hann minntist á líruverðfallið á Ítalíu. Það er nú helzt að fara að kenna Sölusambandi íslenzkra fiskframleiðenda um það, hvernig fór með innstæður okkar á Ítalíu, þegar það er skjallega staðfest í fundarbók S. Í. F., að margar munnlegar tilraunir, og áreiðanlega ein skrifleg, voru gerðar þetta sama sumar sem líran féll til að benda ríkisstj. á, að það væri hættulegt að hafa svona miklar inneignir á Ítalíu, og reynt að fá ríkisstj. til að auka innflutninginn þaðan. En ríkisstj. anzaði þessu ekki. Hv. 10. landsk. hefir víst verið henni samþykkur í þessu og getur því nú kallast samsekur vegna þess að líran datt niður. Þá var hlaupið út um allt land til þess að fá menn til þess að kaupa líruna með gamla verðinu og þannig velta þessu á alla þjóðina, sem aldrei hefði þurft að koma á hana. Það er skrítið að bera mig eða stjórn S. Í. F. sökum fyrir það, sem er hans og ríkisstj. sök, að svona fór. Eins og ég hefi þegar sagt, þá er það skriflega sannað, að við vöruðum við þessu í tíma.

Tíminn er búinn

. Ég skal þá ekki hafa þessi orð fleiri, en aðeins verð ég að lýsa undrun minni yfir því, hvað hv. 10. landsk. breiddi sig út yfir, að það væri hin mesta fjarstæða að vitna til þess, hvað Danir gerðu í gjaldeyrismálunum, Danmörk væri svo voðalega langt í burtu, eins dönsk og hún er. og við eins íslenzkir og við erum. Ég hélt satt að segja, að það væri ein helzta þrá þessa hv. þm. að vera eins líkur víssum dönskum stjórnmálamanni eins og unnt er í allri framkomu, gjörðum og jafnvel hugarfari. En það má segja, að því valdi Kolur og Kroppinskeggi, að þetta hefir ekki tekizt. En hugarfar hans í þessu efni vissi ég ekki allt. Að síðustu vil ég minnast á síldarsöluna. Ég benti á það undir þessum umræðum, að mér virtist að stefna - síldarútvegsnefndar í þessu máli, að framleiða litla síld og selja hana á þröngum markaði og halda henni í háu verði, væri röng, vegna þess að við ættum við keppinauta að stríða, sem hefðu allt aðra stefnu. Ég get bætt því við, að hv. 10. landsk. er sem prívatmaður samþykkur þessu. Um fiskimálanefnd er það að segja, að það lá við borð, að framkvæmdarstjórinn stykki í burtu. Þetta er sú nefnd, sem hv. 10. landsk. álítur, að ein geti staðið fyrir dragnótaveiðum, komið upp hraðfrystihúsum og ein látið herða fisk o. s. frv. Þessi nefnd er sjálfri sér svo sundurþykk, að eini hæfi maðurinn þar, og sá, sem er vanur þessum viðskiptum, var rétt að segja genginn í burtu. Ég er nú dauður í þessu máli og búinn að fara fram yfir tímann og bið ég hæstv. forseta afsökunar á því. Ég hefi aðeins drepið á þau atriði, sem mér þótti mestu varða, en orðið að sleppa mjög mörgum, sem snerta þetta mál. En það kemur mál á eftir, sem er skylt þessu, og þá verður tækifæri til þess að taka upp sumt af því, sem ég læt nú ósvarað.

*Magnús Guðmundsson: Það er lítill tími til að svara bæði hv. 10. landsk. og hæstv. fjmrh. En ég skal byrja með því, að ég var alveg hissa á, hvað hv. 10. landsk. var skápillur í sinni ræðu. Ég held, að hann hafi haldið, að hann væri á flokksfundi hjá sjálfum sér, því að sagt er, að öldurnar gangi þar nokkuð hátt. Ég held, að hann hafi gleymt því, að hann var kominn inn á Alþ. Hann sagði um mig eða okkur sjálfstæðismenn, að við mundum aldrei stinga upp á neinu. Öðruvísi mér áður brá. Hann og fleiri hafa talað um, hvað margar till. við höfum borið fram. Það, sem hann á hið, er, að við viljum ekki, samtímis og við stingum upp á útgjaldatill., bera fram tekjuaukatill. Það er rétt, sem hv. þm. Hafnf. sagði, að við sjáum ekki ástæðu til þess, fyrr en við sjáum, hvernig útgjaldatill. er tekið. Og það er eðlilegt. Ég benti á það á laugardaginn, að sömu aðferð hefir hæstv. fjmrh. Hann ber fram frv. til fjárl. fyrir árið 1938, sem er með 900 þús. kr. greiðsluhalla, og benti ekki á tekjur til að mæta honum, fyrr en 5–6 vikur voru liðnar. Það er ekki enn farið að bóla á því, að nein af þessum till. Sjálfstfl. hafi verið samþ. Og það þarf ekki að sjá fyrir tekjum þeirra vegna, á meðan svo er. Hitt er annað mál, að sumt úr þessum till. er tekið upp í skældu og skemmdu formi af stjórnarflokkunum. Hv. þm. var að tala um það, að ég vildi fara að í gjaldeyrismálum eins og gert væri í Danmörku. Ég sagði það ekki, heldur nefndi ég Danmörk sem dæmi um það, að ástandið væri alstaðar að batna, nema hér. Og það stendur alveg óhrakið í því sambandi. Þá sneri hv. þm. mjög út úr því, sem ég sagði viðvíkjandi Spánarmarkaðinum. Ég sagði, að ríkisstj. hefði fengið meiri gjaldeyri til umráða á yfirstandandi ári en nokkru sinni fyrr síðan 1930. Það þýðir því ekki í því sambandi að tala 10. landsk. ekki að segja mér, að það hefði verið betra, et hægt hefði verið að selja líka fisk til Spánar. En mér er ekki betur kunnugt en að það hafi verið seldur um áramótin því nær allur fiskur, sem fékkst úr sjó. Þá kem ég að hæstv. fjmrh. Ég spurði hæstv. ráðh. að því, hvort vænta mætti, að hægt væri að komast að samkomulagi um breyt. á þessu frv. Hann sagði, að það mætti takast, ef þeir yrðu fyrst sannfærðir um, að þær breyt. væru til bóta, og það át hv. 10. landsk. upp eftir honum. Ég sé ekki, að það sé beint þakkavert. En það, sem ég átti við, var, að mér finnst það ekki sanngjarnt, þó að þeir hafi meiri hl., að þeir ráði öllu. Geta þeir ekki tekið eitthvert tillit til óska minni hl. á þingi, sem hefir að baki sér allt að helmingi þjóðarinnar. Ég álít það heppilegt fyrir þingræðið, að stjórnarflokkarnir beiti ekki út í yztu æsar því afli, sem þeir hafa. Ég álít, að þeir hafi gott af því og það sé rétt þingræðislega séð, að taka eitthvert tillit til minni hl. Ég hirði svo ekki um að fara frekar út í það, sem verið er að deila um, að við bentum ekki á tekjur fyrir þeim útgjöldum, sem væru samfara okkar till. Það kemur ekki til að benda á tekjur fyrir útgjöldum, sem kveða á niður. Og það er alveg ósæmilegt af stjórnarflokkunum að gera þá kröfu til minni hl., þegar þeir gera ekki þá kröfu til sjálfra sín. Hæstv. ráðh. fór ekki rétt með það, sem ég sagði viðvíkjandi sjávarútveginum. Þegar ég talaði um, að hann fengi meira en áður, þá átti ég eingöngu við afnám útflutningsgjaldsins af saltfiski, en ekki þetta fé, sem veitt er til fiskimálanefndar. Þá gerði hæstv. ráðh. samanburð á sköttum í öðrum Norðurlöndum og hér. Og mér skildist, að hæstv. fjmrh. hefði búið hann til sjálfur. Þessi samanburður er villandi. Hann sagði, að okkar gjöld væru 14 millj. í sköttum og tollum. En þau eru meiri. Hann telur ekki með tekjurnar af vín- og tóbakseinkasölunni.

Tek þær ekki með hjá hinum heldur.

En getur ekki hæstv. ráðh. skilið, að ef ekki væri einkasall á þessum vörum, þá væri tollurinn á þeim miklu hærri. Ef tekið er tillit til þessa, þá hækkaði skatturinn um 20 kr. á hvern mann hér á landi, og þá væri hann orðinn hærri en í nokkru öðru Norðurlandanna. Það mun engum blandast hugur um, að það væri aldrei látið nægja að tolla vínið eins og nú, ef það væri selt í frjálsri sölu, eins og í Danmörku. Það mundi hækka svo gífurlega, að það hefðist eins mikið upp úr því og einkasölunni. Og alveg sama er að segja um einkasöluna á tóbaki, bifreiðum og rafmagnstækjum, sem settar eru á stofn til að afla ríkinu tekna, eins og lýst hefir verið yfir af hæstv. fjmrh. og hans flokksmönnum. Þess vegna er skylt að taka þetta með, þegar verið er að tala um það, hvaða gjöld hvíla á landsmönnum. Samanburðurinn um íbúatölu og meðaltekjur er líka villandi. Annars staðar eru stóreignamenn, sem borga hundrað sinnum meira en nokkur maður gerir hér á landi, og kannske miklu meira en það. Þess vegna er þessi samanburður ekki réttur og gefur mjög litlar upplýsingar. Hæstv. ráðh. viðurkenndi það, sem ég benti á, að tolltekjur hlytu að verða talsvert meiri yfirstandandi ár en síðastl. ár, og það er náttúrlega gleðilegt að heyra. En samt skal ég segja hæstv. ráðh. það, að ég mun ekki koma með neina brtt. til að lækka þessa skatta, því að ég er búinn að reka mig á það, að þessi stj. þarf svo mikla peninga, að ég efast um að þetta nægi, þótt það sé mikið á pappírnum og eigi að vera nóg. Þá er það viðvíkjandi sköttunum í bæjunum, sem hæstv. ráðh. fór nokkrum orðum um. Tók hann sérstaklega Reykjavík til samanburðar í því sambandi og sagði, að þar hefðu hækkað skattar síðastl. ár. Þetta er rétt. En fyrir hvað hafa þeir hækkað? M. a. fyrir aðgerðir Alþingis. Fátækraframfærslan hér hefir hækkað um hundruð þús., kannske upp undir ½ millj., vegna nýju framfærslulaganna, og þá er ekki að furða, þótt það þurfi líka að hækka útsvörin. Hæstv. ráðh. minntist á það, að atvinnubótafé létti undir með Reykjavík. Mér er alveg óskiljanlegt, hvernig hann fer að haldá þessu fram, þar sem tilskilið er í fjárlögum, að það komi tvöfalt framlag frá bænum á móti. Og ég þori að fullyrða, að það er ekki alstaður heimtað tvöfalt framlag, þótt það sé gert hér. Hæstv. ráðh. sagði, að við ættum að segja til um það, hvað við vildum fella burt úr fjárlfrv. Nei, það hvílir engin skylda á okkur til þess. Frv. hefir hæstv. ráðh. borið fram sjálfur og samið, og vill hann nú ekki segja til um, hvað á að fella niður? því hefir hann ekki strikað eitthvað út sjálfur, ef hægt er, en kemur með frv., sem á er 900 þús. kr. tekjuhalli.



Hr. forseti! Mér hefir ekki gefizt tækifæri til að taka þátt í þessum umr. og hefi nú ekki nema tíu mínútur til umráða. Og þegar ég þarf að gera grein fyrir afstöðu minni og míns flokks, þá verð ég að stikla á mjög stóru. Það er rétt hjá hv. flm. þessa máls, að ríkisstj. þarf á þessari tekjuaukningu að halda, sem frv. gerir ráð fyrir. En hitt mun mörgum koma á óvart, að þessara tekna er aflað með því að skattleggja hvern bita og sopa, ef svo mætti að orði komast, sem hinir fátæku neyta, og hverja spjör, sem þeir klæðast. Og enn undarlegra verður þetta, þegar þess er gætt, að þetta er borið fram af fulltrúum alþýðunnar og bændanna, Framsfl. og Alþfl. Það er enginn smáskattur, sem hér er um að ræða, hátt á 3. millj. kr. Ofurlitlu af þessari upphæð á að vísu að verja til styrktar sjávarútveginum, og er ekki nema gott eitt við því að segja. En þó að við drögum þetta frá, sem á að fara til sjávarútvegsins, þá er óhætt að segja, að alþýðan í landinu yrði röskum 2 millj. kr. fátækari en áður, þegar búið er að samþ. þetta frv. og það komið í framkvæmd. Ef þessari upphæð væri skipt niður á landsbúa, þá koma á annað hundrað kr. á hvert fimm manna heimili. Og allt þetta kemur til viðbótar við þá gífurlegu tolla á nauðsynjavöru, sem lagðir hafa verið á að miklu leyti á síðustu árum. Það hefir verið svo í hvert skipti, sem nauðsynjavörur hafa verið tollaðar, að það hafa verið kallaðir bráðabirgðatollar. Það hefir aðeins átt að tjalda til einnar nætur, og oft hefir því verið hátíðlega lofað, að þetta yrði afnumið að ári liðnu. verðtollurinn átti aðelns að vera til bráðabirgða, þegar hann var settur á. Gengisviðaukinn átti að vera til bráðabirgða. Viðskiptagjaldið og allar hækkanir, sem síðan hafa verið gerðar á þessum tollum, áttu aðeins að vera til bráðabirgðl. Og alltaf á hverju ári hafa þessir tollar verið framlengdir og nýjum bætt við. Og enn er þetta kölluð bráðabirgðatekjuöflun. Mér finnst mál til komið, að Alþingi hætti við þessa hræsni. Allur almenningur í landinu spyr: Hvers vegna eru ekki þessi gjöld tekin af þeim ríku? Hvers vegna heldur Alþ. áfram að taka af þeim, sem ekkert eiga, en hlífa hinum, sem allt eiga? Hv. flm. þessa frv. afsaka sig með því, að beinu skattarnir séu orðnir svo háir, að ekki sé hægt að hækka tollana ótakmarkað? Vita hv. flm. ekki, að hér í Rvík eru um 1000 menn, sem hafa yfir 6 þús. kr. í árstekjur.

750 í ár

. E. t. v. hefir tala þessara manna lækkað, en heildartekjur Reykvíkinga hafa hækkað. Og þessir menn í heild hafa, samkvæmt þeim upplýsingum, sem ég hefi hér stuðzt við, upplýsingum frá launamálanefnd -um 12 millj kr. í árslaun og sumir um 100 þús. kr. Og veit hv. flm. ekki, að hér eru um 10–20 millj. kr., sem enginn skattur er greiddur af, en komið er undan skatti? Vita þeir ekki líka, að hér eru þúsundir manna, sem hafa 1–2 þús. kr. í árslaun? Vita þeir þetta allt saman og halda þó fram, að þegar þeir þurfa að sækja á 3. millj. kr. í vasa skattþegnanna, þá sé helzt ráð að taka af þeim, sem hafa 1–2 þús. kr. í tekjur á ári, en hlífa hinum, sem hafa frá 6–100 þús.? 700 þús. kr. af þessu fé eiga að ganga til jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga. Það þýðir, að hægt er að lækka útsvörin. Það þýðir, að tollarnir eru hækkaðir til þess að lækka beina skatta. Fátæku bæjarfélögin þurfa á hjálp að halda. Það er rétt. En er þetta rétta leiðin? Hún er sú að hjálpa þeim bæjarfélögum, sem fátækasta hafa skattþegnana, á kostnað þeirra bæjarfélaga, sem hafa bezt stæða gjaldþegna. við kommúnistar munum bera fram frv. í þessa átt, um framfærslulög, þar sem allt landið er gert að einu framfærsluhéraði. Þá höfum við lagt fram frv. um bæjarrekstur upp- og útskipunar og kvikmyndahúsa. Þetta eru ráðstafanir, sem rétt er að gera. Hvað tekjuöflun snertir, munum við bera fram á þinginu frv. um stighækkandi fasteignaskatt, stóríbúðaskatt, lúxusbifreiðaskatt, verðhækkunarskatt og vaxtaskatt. Þetta mundi nema um einni millj. kr. Ennfremur munum við taka til athugunar till. um sparnað á starfsmannahaldi ríkisins, og þar mun hægt að spara um eina millj. Þetta er allt í samræmi við till., sem stjórnarflokkarnir hafa flutt hér fyrr á þingi. Árið 1932 lagði Framsfl. fram frv. um stóríbúðarskatt og háleiguskatt, og 1933 báru nokkrir alþýðuflokksmenn, og einnig hv. þm. S.-Þ., fram frv. um sama efni. Og 1935 var borið fram af framsóknarmanni frv. um starfsmannahald ríkisins, sem hafði mjög mikinn sparnað í för með sér. Þetta virðist hafa gleymzt, þegar ríkið þarf á þessu að halda og hægt er að koma því fram. Af þessu dregur sauðsvartur almúginn þá ályktun, að flm. hafi ekkert meint með þessu. Afstaða Sjálfstfl. í þessum málum er enn þáttur út af fyrir sig. Þeir hafa á þessu þingi krafizt nýrra útgjalda fyrir ríkissjóð og jafnframt kveinað um það, hvað beinu skattarnir væru háir. Og nú þykjast þeir vera að þvo hendur sínar af tollafrv. Það þarf ekki mikla skarpskyggni til að sjá það, að ef þeir hefðu völdin, þá mundu þeir lækka beinu skattana og hækka tollana, enda er það í samræmi við þá stefnu, sem þeir hafa fylgt, er þeir hafa haft völdin. Vitaskuld er öll þessi alþýðufjandsamlega skattstefna til komin fyrir áhrif auðvaldsins og afturhaldsins í Framsfl. Og látum vera, að vinstri menn í Framsfl. og Alþfl. telja sig tilneydda að láta undan afturhaldinu í skattamálum, en að þeir skuli ganga svo langt að taka upp skoðanir og rök afturhaldsins í þessu máli, það er það raunalegasta.

*Bjarni Snæbjörnsson: Það voru aðeins fáein orð. - Hæstv. fjmrh. talaði um það m. a., að tekjur almennings væru ekki minni hér en annarsstaðar. Það má vel vera, að svo sé í þeim löndum, sem hann minntist á. En þar er því til að svara, að dýrtíðin er hvergi í þessum löndum sambærileg við það, sem hér er, og sínir það m. a., að langt er gengið í þeirri eyðslupólitík, sem stjórnarflokkarnir hafa rekið á síðustu árum. Einnig minntist hæstv. ráðh. á það, að útsvörin hefðu hækkað í Reykjavík um 108%, á móti því að tekjur í ríkissjóð hefðu hækkað um 58%. Ég vil í þessu sambandi minna á það, sem ég sagði í framsöguræðu minni, að það voru einmitt aðgerðir Alþingis, sem gerðu það að verkum, að útsvörin hækkuðu. Ég tók dæmi af Hafnarfirði, þar sem undanfarið hafa verið greiddar 90 þús. kr. til utanbæjarþurfalinga á ári. Þetta fé fékkst endurgreitt í bæjarsjóð að allverulegu leyti áður fyrr, þar sem ekkert kemur nú. Og þó að ekki sé farið út í nema þetta eina atriði, ætti hæstv. fjmrh. að skilja, að það eru gerðir Alþ., sem hafa gert þetta að verkum. Þá er það hv. 10. landsk. Ég verð að segja, að þetta fór mjög í taugarnar á honum, og sennilega af því, að hann skammast sín fyrir að flytja þetta frv. eins og það er til komið, vegna þess að það er á móti því, sem hann var að halda fram, þann tíma, sem ég átti sæti á þingi. Þá var ætíð söngurinn sá, að ekki mætti hækka tollana, en nú er bann kominn á aðra skoðun. Hv. þm. minntist á, að ég væri fullur úlfúðar gegn mínu bæjarfélagi. Þetta eru ósannindi. Ég er fullur úlfúðar í garð meiri hl. bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði, en það er ekki bæjarfélagið í heild sinni. Og það mun koma fram innan skamms, að meiri hl. bæjarstj. er ekki sama og meiri hl. bæjarfélagsins. Þá minntist hv. þm. á ríkissjóð og að ég hefði sagt, að hann væri búinn að níðast svo á bæjarfélögunum, að þau ættu sér tæplega uppreisnar von. Það er rétt. Með þessari eyðslupólitík er búið að níðast svo á bæjarfélögunum, að þau geta ekki náð inn þeim tekjum, sem þau þurfa að hafa. Ég sýndi fram á, hvernig hefði verið farið með þá bæjarþegna, sem bæjarfélögin ættu helzt að fá tekjur af, og hvernig það væri með hví gert ókleift fyrir bæjarstj. að jafna niður þeim útsvörum, sem þær þarfnast. Þetta er „facta“, sem ekki er hægt í móti að mæla, hvorki af hv. 10. landsk. né öðrum. Það hefir verið á það minnzt, bæði af hv. 10. landsk. og öðrum, að Sjálfstfl. færi ekki í sparnaðaráttina upp á síðkastið, heldur í hina áttina, og sérstaklega minnist hv. 10. landsk. á afstöðu hv. þm. Vestm. Ég verð að segja það, sem ég sagði í minni fyrri ræðu, þótt þeim finnist það einkennileg játning af mér, sérstaklega hv. 1. þm. Eyf., að það er svo komið nú á þessum tímum, að það er ekki til neins að koma fram með nokkurn sparnað í sjálfu sér. því að það er notað sem gríma á þann, sem kemur með það. En ef komið er með eitthvað í eyðsluáttina, þá er ekki nema sjálfsagt að taka á móti því. Og þegir Sjálfstfl. hefir borið fram slík frv., hefir enginn viljað taka undir þau. Og það er ekki satt, að það hafi engin nýtileg frv. komið frá sjálfstæðismönnum, því að einmitt allt það nýtilega er frá þeim, sérstaklega í sjávarútvegsmálum, en það hefir verið þannig með það farið af stjórnarflokkunum, að úr því hafa orðið krypplingar. Þessar tekjur, sem sveitar- og bæjarfélögin eiga að fá, eru ekki nema lítill hluti af því, sem þau þurfa, og mætti sýna fram á þetta, a. m. k. hvað mitt kjördæmi snertir, ef tími væri til. Þá minntist hv. 10. landsk. á fiskimálanefnd og S. Í. F. og þau hlutverk, sem þessar tvær skrifstofur hafa. Mér er spurn: væri það slæm ráðstöfun að sameina þessar tvær skrifstofur? Og heldur hv. 10. landsk. ekki, að skrifstofa S. Í. F. væri miklu færari um að framkvæma þetta verk en hin skrifstofan? Ég er viss um, að hann heldur það. En hann vildi ekki viðurkenna þetta hér á þingi vegna pólitískra skoðana sinna, en sem bankastjóri er ég viss um, að hann hefir aðra skoðun. Ég ætla svo ekki að hafa orð mín fleiri að þessu sinni. En mér þótti það dálítið einkennilegt orðatiltæki hjá fulltrúa kommúnista hér í hv. d., mér fannst það ekki beint virðingarorð, sem hann notaði um sína kjósendur, þegar hann talaði um „sauðsvartan almúgann“.

Ég taldi mig þar með sjálfan

. Vanalega er það orð haft í niðrunarskyni. Að lokum vil ég biðja þá n., sem fær þetta frv. til athugunar, að athuga, hvort ekki muni vera hægt að færa til í flokkum það, sem sett er í 5. fl. með 30% tolli, taka þar undan grænmeti og ávexti og ýmislegt annað, sem þar kemur til greina, sem nauðsynlegt er hreint og beint að hafa ódýrara heldur en það er nú, en ekki fara að hækka það margfalt. Það er öllum hv. þdm. vitanlegt, að það verður að lækka toll á þessu, vegna þess að eins og nú stendur getur ekki almenningur í landinu notfært sér þetta, og einmitt sízt þeir, sem mest þurfa þess með, sem eru hinir fátæku. Þeir geta alls ekki notfært sér þessar vörur. Ég veit ekki, hversu miklar tekjur munu koma af þessu í ríkissjóð eftir frv. En ég býst ekki við, að þær séu svo miklar, að ekki mætti færa þessar vörur t. d. yfir í 2. fl.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Aðeins örstutt aths. Ég vil ekki fara langt út í að ræða málið frekar, vegna þess að ég hefi áhuga á að málið fari að komast til n. Því var haldið fram af hv. þm. Vestm. og hv. 9. landsk. (MG), að til þess að sýna fram á, að verðtollur hefði hækkað sem tekjur fyrir ríkissjóð, væri ósanngjarnt að bera þetta ár, sem nú er að liða, saman við árin 1924 og 1925. Ég játa, að það, að bera yfirstandandi tíma saman við árið 1925, gefur ekki fullnægjandi mynd af því, hvað tímarnir hafa breytzt í þessu efni. En ég hefi borið yfirstandandi tíma í þessu efni saman við árið 1924 einnig. Og þá kemur í ljós, að tekjur ríkissjóðs af þessum tveimur tollum eru nær tveim millj. kr. minni nú á ári en það ár, og 750000 kr. lægri heldur en þeir voru að meðaltali síðustu 12 árin. síðan 1934 hefir svo verið sett í l. viðskiptagjald og önnur gjöld til ríkissjóðs, sem gert hefir það að verkum, að heildartekjur ríkissjóðs af tollum og sköttum hafa orðið svipaðar árin 1936 eins og 1935 og 1934, og dálítið hærri en árið 1933. Hefði þessi þróun ekki orðið um vörutollinn o. fl. tolla, þá hefði ekki þurft að leggja á hina ýmsu aðra tolla og skatta, sem orðið hefir að leggja á til þess að vinna upp tekjurýrnunina af vörutollinum og verðtollinum. Þá hefði heldur ekki þurft að bera fram þá gífurlegu tollahækkun, sem verið er að setja. Ef ekki þyrfti innflutningshöft hér, þá hefði verið hægt að halda uppi útgjöldunum á fjárl. án þess að hækka nokkurn skatt nú eða nokkurn toll. Þetta er meginatriðið í þeim röksemdum, að vegna þess að tolltekjur hafa lækkað, þarf að leggja á rýjar tolla- og skattahækkanir. En mér hefir aldrei dottið í hug að halda því fram, að þessar tekjur ríkissjóðs hafi í heild sinni lækkað. Þær hafa a. m. k. ekki lækkað síðan 1934. En greiðslur úr ríkissjóði, sem verða samþ. nú, eins og t. d. greiðslur vegna mæðiveikinnar og greiðslur til styrktar sjávarútveginum, gera það að verkum, að ekki er hægt að komast af með sömu tekjur og áður nægðu til ríkissjóðs. En sem sagt, hefði ekki orðið svo stórkostlegur niðurskurður á innflutningnum, þá hefði verið hægt að ná nógum tekjum í ríkissjóð með þeim tollum og sköttum, sem giltu árið 1934. Hv. 6. landsk. talaði hér nokkur orð áðan um frv. og var allillskeyttur í minn garð. Hann sagði, að ég hefði lofað, að engar umframgreiðslur skyldu verða fram yfir gjaldaáætlun fjárl. í minni ráðherratíð. Þetta ætla ég ekkert að pexa um nú, þó að vitanlega eigi þessi fullyrðing hans enga stoð í veruleikanum. En aðalatriðið í ræðu þessa hv. þm. var það, að kjördæmi þau, sem kosið hefðu sjálfstæðismenn á þing, hefðu verið mjög illa leikin, að því er snertir fjárframlög úr ríkissjóði, og því væri eðlilegt, að þau kjördæmi og þm. þeirra væru nú nokkuð á móti tekjuaukningu til ríkissjóðs, sem þessi stj. legði á, sem nú situr. Þetta er að langmestu leyti rangt hjá þessum hv. þm. Það skal að vísu játað, að haustið 1934 var nokkuð sterkt tekið á þessu, þannig að það gekk minna af framlögum úr ríkissjóði til þeirra kjördæma, sem þessir hv. þm. voru fyrir. En vegna aðgerða stjórnarfl. árin 1935, 1936 og 1937 í þessu efni þurfa ekki þessir hv. þm. að kvarta um þetta. Vitanlega er ekki hægt að fullnægja öllum beiðnum um fjárframlög úr ríkissjóði til hinna ýmsu héraða landsins, og það jafnvel þó að um sé að ræða að styrkja ýms þau mál, sem í sjálfu sér eru mjög góð. En það eru ekki kjördæmin, sem kjósa sjálfstæðismenn á þing. sem verða ein fyrir þessu, heldur öll kjördæmi landsins. Þetta vita sjálfstæðisþingmenn vel og játa sumir, og það við sína eigin kjósendur. Þá sagði hv. þm. Vestm., að það sæti ekki á okkur í stjórnarflokkunum að deila á S. Í. F., því að við hefðum ekki gert það, sem bar að gera og hægt var að gera til þess að komast hjá tapi vegna verðfalls lírunnar. Ég upplýsti, að þetta er rangt, af þeirri ástæðu, að andvirði fisksins, sem seldur var rétt áður en verðfali lírunnar skall yfir, kom ekki inn fyrr en í nóvember og desember um haustíð. En sölurnar voru gerðar í september, og líran féll í september. Verðfallið hlaut því að skella á þeim, sem áttu eftir að fá greiddan fiskinn, þegar verðfall lírunnar skall yfir.

Það var hægt að vera búinn að festa kaup á vörum á Ítalíu í lírum, þótt ekki væri búið að borga þær

. Í fyrsta lagi er því til að svara, að ekkert var fyrirfram vitað um það, hvenær fiskurinn mundi fara. Í öðru lagi hefði, þótt búið hefði verið að festa slík kaup fyrirfram, áður en gengi lírunnar féll, tapið samt sem áður skollið á S. Í. F. - Annars finnst mér frekar lítilmannlegt fyrir hv. þm. að vera að deila hvor á annan fyrir að sjá ekki fyrir verðfall á peningum. Ef maður t. d. gerði ráð fyrir, að líran hefði alls ekki fallið, en S. Í. F. hefði orðið af sölu, vegna þess að það hefði ekki fengið að selja fyrir þann tíma, er líran í reyndinni féll, þá hefði líklega heldur betur sungið í tálknunum á hv. þm. Vestm. Sannleikurinn er sá, að ríkisstj., þegar hún er beðin um ríkisábyrgð fyrir útflutningi, verður að láta S. Í. F. ráða því, hven2er sölurnar eiga að framkvæmast, því að okkur í ríkisstj. skortir skilyrði til þess að meta, hvenær rétta augnablikið sé til þess að selja. Það verður því í aðalatriðum að fara eftir till. þeirra, sem með fisksöluna hafa að gera. Þess vegna finnst mér lítilmannlegt af þeim í stjórn S. Í. F. að vera að kenna okkur, sem með stj. landsins förum um það, að tap af völdum gengisfalls lírunnar átti sér stað á fisksölunni, og álasa okkur fyrir að hafa ekki séð gengisfallið fyrir.

Forseti (EÁrna): Ég lít svo á, að samkv. efni þessarar þáltill. hafi hún í för með sér kostnað, sem á að greiðast úr ríkissjóði. En samkv. 29. gr. þingskapanna er svo fyrir mælt, að allar þáltill., sem fara fram á útgjöld úr ríkissjóði, skuli bera fram í sameinuðu Alþ. og hafa skuli tvær umr. um þær. Þessi þáltill. getur því ekki komið til umr. hér í hv. d.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Ég heyri, að hæstv. forseti úrskurðar þessa þáltill. frá. En ég hefi orðið þess var, að hér í þessari hv. d. hafa komið fram alveg eins þáltill. og þessi. Og það er ekki nema lítils háttar breyt., sem þarf að gera á till., til þess að hún ekki heiti fjárhagsleg till., og breyt. þessa mætti gera með því aðeins að fella niður úr till. orðin „og hrinda í framkvæmd“ í fyrri málsl. till. Ég álít ótrúlegt, ef ekki er hægt að bera þessa þáltill. þannig fram hér.

Forseti (EÁrna) : Það er vitanlega auðvelt fyrir hv. þm. að bera þáltill. fram svo breytta hér í hv. d.

Þá geri ég það

.