Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Herra forseti! Þegar þetta mál kom til 1. umr., mæltist ég til, að það færi til nefndar. Nú hefur allshn. afgr. það á svo stuttum fresti sem henni var unnt og ljær því einhuga fylgi, með þeim brtt., sem sjá má á þskj. 146. Ráðstafanir frv. eru sjálfsagðar, eins og nú horfir, en þær ná aðeins of skammt að dómi n., og því vill hún gera breyt., sem nú skal lýst. Frv. gerir ráð fyrir, að tekin séu á leigu öll skólahús, fundahús og þinghús í sveitum til dvalar fyrir börn, ef þörf gerist. N. vill bæta við: „- og annað nothæft húsnæði“, og hún vill ekki binda heimildina við sveitir einar, heldur einnig kauptún, þar sem líkur benda til, að hætta af loftárásum sé lítil eða engin, en allgóð skilyrði til að búa vel að börnunum. Ég gæti til dæmis nefnt Vík í Mýrdal og ýmis kauptún á Vesturlandi - og auðvitað víðar. Til þessara staða eru flutningar mjög auðveldir. Annað atriði, sem nefndin taldi nauðsyn á, er að heimila ríkisstj. að taka farartæki leigunámi, ef ekki næst samkomulag við eigendur þeirra. Svo brátt gæti slíka flutninga borið að, að þess reyndist full þörf. Í frv. er einungis rætt um húsnæði handa börnum. En jafnmikil ástæða er til að það nái einnig til mæðra þeirra, sérstaklega ef um ung börn er að ræða. Hefur n. bætt því inn í ákvæði 1. gr. Af brtt. n. mun sú vera veigamest, að leigunámsheimildin nái til farartækja. En ég býst við, að flestir verði því samþykkir, þegar þeir íhuga, hvern fjölda mæðra og barna kann að þurfa að flytja úr Reykjavík og Hafnarfirði. N. álítur, að það sé full ástæða til þess, að ríkisstj. fái að taka bíla til flutnings á mæðrum og börnum og að heimild til þess vanti í frv. Ég hugsa, að minni líkur séu til þess, að farkostur á sjó verði ekki nægilegur, en vitanlega þyrfti annars um það að grípa til sömu ráðstafana og um flutning á landi. Til þess að koma þessu inn í frv., er lögð til breyt. á 1. gr. Á 2. gr. er sú breyt. lögð til, að leigunám geti eins náð til þeirra, sem kunna að hafa leigt þau hús eða tæki, sem um er að ræða, og eigendanna. Það getur verið hætta á, að jafnvel þinghús eða skólahús hafi þegar verið leigð, þegar hið opinbera vill fara að gera sínar ráðstafanir, og taldi n. heppilegt, að skýrt væri tekið fram í þessu frv., hvað gera mætti, þegar svo stæði á. Loks er sú brtt. gerð, að leigunám geti og náð til húsa í einkaeign, sem eru lítið eða ekki notuð. Slík hús kunna að vera til í smærri kauptúnum, og gæti verið nauðsynlegt fyrir ríkisstj. að mega taka þau til afnota fyrir mæður og börn. 3. brtt. á þskj. 146 er við fyrirsögn frv. Er hún gerð með það fyrir augum að forðast óþarfa upptalningu í heiti frv. N. er sammála um að leggja til, að þessar breyt. verði gerðar á frv. og væntir, að hv. d. geti og fallizt á þær.

*Jónas Jónsson: Herra forseti! Ég er, eins og ég geri ráð fyrir, að við séum flestir, að miklu leyti samdóma hv. n. í þessu máli, en þó tel ég, að annmarkar séu á frv., sem e. t. v. verður nauðsynlegt að breyta við 3. umr., nema því aðeins, að hæstv. ríkisstj. vilji lýsa yfir því, að hún muni framkvæma 1. á þann hátt, að þessir ágallar komi ekki að sök. Það er að sjálfsögðu gott að koma konum og börnum fyrir í sveit, en menn verða að athuga, að hér er um mörg þúsund manns að ræða, en mennirnir, sem að brottflutningnum starfa, eru viðvaningar og kunna lítið til þessara mála. Það er svo um barnaskólahús og fundahús til sveita, að þau eru oft ófullkomin. En nokkrir skóar landsins eru svo vandaðir, að það má ekki hleypa þangað stórum hópum af illa uppöldum unglingum og láta þá eyðileggja skólana með vondri umgengni. Slíkt væri vandalismi. Ég á aðallega við kvennaskólana á Hallormsstað, Laugum og Laugalandi. Það væri hægt að eyðileggja þá á einu sumri, ef farið væri hirðuleysislega með þá. Á Blönduósi er kvennaskóli, sem er eldri en þessir þrír, en hann er alnauðsynlegasta gistihús landsins og því óhugsandi að taka hann. Um Hallormsstaðaskóla er það að segja, að hann er eini samkomustaðurinn á stóru svæði, en þar er hins vegar tiltölulega lítið pláss, og mundi ekki muna mikið um hann til þeirrar notkunar, sem hér er um að ræða. Það þarf ekki að lýsa því hér, hvað sú kona, sem hefur forstöðu hans á hendi, hefur unnið þar snilldarlegt starf, og hvað öll umgengni er þar til fyrirmyndar. Sama er að segja um skólann á Laugum. Þar hefur Kristjana Pétursdóttir gert garðinn frægan og gert það litla hús að þeirri fyrirmynd, sem slík stofnun á að vera. Eins er á Laugalandi. Þessar stofnanir eru sómi fyrir landið og bera vott um þess hærri menningu. Það á ekki það sama við um ýmislegt, sem við karlmennirnir gerum. Okkar fundahúsum er oftast illa við haldið. Af skólum karlmannanna er það sérstaklega einn, sem skólastjórinn hefur reynt að fara álíka vel með og farið hefur verið með kvennaskólana, sem ég nefndi áðan, en það er Laugarvatnsskólinn. Einn af mönnunum, sem á að athuga um brottflutning barna úr bænum, sendi dónalegt og siðlaust skeyti til starfsmanns á Laugarvatni og spurði, hvað margir koddar væru þar til, hvað mörg rúm o. s. frv. Það nær ekki heldur neinni átt að taka eina staðinn, sem til er á Suðurlandi til fundahalda, námskeiða og til hressingar og heilsubótar. Alveg eins og Reykholtsskólinn er , búinn að gera samning við Akurnesinga og Borgfirðinga um að taka við börnum þaðan, sem er mjög eðlileg ráðstöfun, þar sem sýslan hefur lagt fram mikið fé til skólans, yrði fólk við Ísafjarðardjúp mjög óánægt, ef sú skylda yrði lögð á Reykjanesskóla að taka við börnum almennt, því að náin samvinna er milli Ísafjarðarkaupstaðar og Reykjanesskóla. Ég vil skjóta því til hæstv. forsrh., hvort hann treystir sér ekki til að lýsa yfir því, að þessir fjórir skólar, sem ég hef nefnt, verði ekki teknir leigunámi. Ef hæstv. ráðh. treystir sér ekki til þess, mun ég bera fram brtt. við 3. umr.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Þetta frv. er um ráðstöfun á húsrúmi fyrir konur og börn alls staðar af landinu, þar sem~ hætta gæti verið á hernaðaraðgerðum. Svo framarlega sem sérstakir samningar liggja fyrir á milli Ísafjarðarkaupstaðar og Reykjanesskóla, kemur ekki til þess, að leigunámsheimildin verði notuð þar. Um Laugarvatnsskóla höfum við rætt í ríkisstj., en það er augljóst, að ekki er hægt að taka eina staðinn sunnanlands, þar sem Reykvíkingar leita sér sumardvalar, enda er það svo, að tvöfalt fleiri pantanir hafa verið gerðar þar um húsrúm en venjulega. Reykholtsskóla er þegar ráðstafað. Um Blönduósskóla er það að segja, að þar er talsverður her, og af þeirri ástæðu kæmi hann ekki til greina, enda er hann eini gististaðurinn á leiðinni norður. Skólarnir á Hólum og Hvanneyri eru fullskipaðir, einnig að sumrinu. Um skólana á Laugum, Laugalandi og Hallormsstað hefur ekki verið rætt í ríkisstj., og get ég því ekki gefið bindandi yfirlýsingu á þá leið, sem hv. þm. S.-Þ. óskaði efir, við þessa umr. Ég get minnzt á það, að ríkisstj. hefur verið skýrt frá því, að brezki herinn hafi skoðað Laugalandsskólann og hafi haft hug á því nú síðustu vikurnar að taka hann til afnota, en herstjórninni var skrifað og bent á, að það væri óheppilegt. En á Laugum er húsrúm mjög lítið. Þessa síðastnefndu þrjá staði get ég engar yfirlýsingar gefið um, nema ræða fyrst við starfsbræður mína í ríkisstj. En öll þessi skólahús eru lítil, og mundi ekki muna svo mjög um þau í þessu sambandi.



Herra forseti! Ég er hæstv. ráðh. þakklátur fyrir svör hans, og mér þætti vænt um, ef hann gæti talað við starfsbræður sína um kvennaskólana fyrir 3. umr.

* Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Hæstv. ráðh. minntist ekki á brtt. n., og lít ég því svo á, að hann sé þeim samþykkur. Ræðu hv. þm. S.-Þ. get ég ekki svarað f. h. n., en vil segja það frá eigin brjósti, að ég er honum sammála um, að það er að sjálfsögðu mikið atriði, að umgengni sé góð í skólahúsunum. Þegar um vönduð hús er að ræða,. er illt að láta skemma þau, en mér hefur aldrei dottið annað í hug en að valdir yrðu menn og konur, sem ættu að stjórna barnahópunum. Sú litla reynsla, sem fékkst í þessum efnum síðastl. sumar, sýndi, . að reglusemi var prýðileg þar, sem börnum úr Reykjavík var fenginn dvalarstaður, og ég vænti, að svo geti einnig orðið nú. Ég er alveg ósammála hv. þm. S.-Þ. um, að það eigi að taka undan viss skólahús. Hæstv. ráðh. benti á, að Bretar mundu hafa augastað á a. m. k. einu skólahúsi. Betra væri að geta notað þau fyrir okkar eigin börn, og ég er ekki í vafa um, að umgengni þeirra yrði betri en umgengni hermanna. Varðandi það, að einhver þessara skóla séu skemmtistaðir að sumrinu, vil ég segja, að við þurfum um annað að hugsa en skemmtistaði, þegar ástandið er svo alvarlegt, að nauðsyn þykir til bera að flytja börnin burt. Fyrst og fremst erum við að bjarga okkar æsku frá þeim hættum, sem hernaðaraðgerðum eru samfara. Laugarvatn hefur verið setið undanfarin sumur af efnuðum borgurum, sem geta veitt sér aðrar skemmtanir. Ég er því þakklátur hæstv. ráðh. fyrir, að hann vill ekki gefa bindandi yfirlýsingu í þessu efni, og ég vona, að ríkisstj. athugi það vel, hvort nauðsynlegt sé að loka þessum stöðum fyrir börnunum. Mér er sagt, að ef svo fari, að til verulegra hernaðaraðgerða komi hér, verði Laugarvatnsskólinn e. t. v. ætlaður sjúklingum. Þá væri tilganginum líka náð. Fyrst og fremst vil ég hugsa um æskuna og aðra; sem þarf að vernda. Skemmtistaðir efnaðra borgara verða að víkja fyrir þeirri nauðsyn.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Brottflutningur barna héðan byggist vitanlega á því, að við verðum a. m. k. að vera við því búin, að til einhverra , hernaðaraðgerða komi hér. Ég geri ráð fyrir, að ef sú nauðsyn verður fyrir hendi að flytja æskulýðinn burt í þúsundatali, veiti ekki af að gera ráð fyrir, að fleiri þurfi að fara burt dag og dag, og það geta ekki kallazt skemmtiferðir, þó að fólki, sem við mikla erfiðleika á að stríða, sé nauðsynlegt að fara burt stuttan tíma sér til hvíldar. - Það hefur líka verið talað um, að gera mætti Laugarvatn að sjúkrahúsi, ef nauðsyn krefði, svo að á þessu stigi málsins er ekki ástæða til að gera ráð fyrir, að Laugarvatn verði tekið leigunámi sem dvalarstaður fyrir kaupstaðarbörn. Annars býst ég ekki við, að þetta valdi deilum hér í hv. d.

*Páll Hermannsson: Ég hygg það rétt, sem hv. þm. S.-Þ. mælti um húsmæðraskólana. Ég ætla, að ég þekki svo vel til starfsemi þeirra í sveitum landsins, að þeir séu með öðru móti en aðrir skólar. - Þar er ríkjandi sérstök menning, bæði í húsaskipun og híbýlahætti, og ég álít, að konum einum sé fært að láta í té þá umsjá, er þeir þurfa með. Sá íslenzki svipur, er einkennir þá, gefur þeim sitt sérstaka gildi. Þess vegna er mjög eðlilegt, að forráðamönnum þeirra sé sárt um, að skólarnir verði fyrir skemmdum. Hins vegar er vitað, að ef þörf krefur, ber að taka þessa skóla fyrir börn. En mér finnst ekki nema eðlilegt, að þeim verði hlíft í lengstu lög við þeim skemmdum, sem hlýtur að leiða af notkun skólanna í þessum tilgangi. Ég hygg, að þetta mál þurfi nákvæmrar yfirvegunar, áður en hafizt er handa í því. Það hefur heyrzt, að bændur hér í nágrenni Reykjavíkur hafi látið þau orð falla, að nú þurfi þeir að skera niður kýrnar, jafnvel strax í vor, af því að ekkert fólk fáist út í sveitirnar til að afla heyja eða sinna skepnum. Ef til vill er þetta nokkuð ýkt, en menn vita, að fólksfæðin í sveitum landsins er gífurleg, og mun enn ágerast, sem stafar af hinu háa kaupi, sem greitt er í kaupstöðum landsins. Þetta eru mjög ískyggilegar horfur. - Ég þykist vera svo kunnugur í sveitunum, að ég þori að segja, að mér er það hulin ráðgáta, hvernig búnaður þar getur átt samleið með því, að þær fæði um leið hóp barna, - þegar enginn fæst þangað til að sinna nauðsynlegum störfum. Þetta kemur í raun og veru húsaspurningunni ekki beint við, en er henni þó ekki óskylt. Alþingi þarf að athuga gaumgæfilega, hvort nokkur verkdrýgindi muni vera í því að flytja börn út í sveitir landsins. Ég álit það ekki, því ég býst við, að þau verði flest á því reki, að þau muni fremur tefja fyrir en vinna. Ef sveitafólkið á að fóstra börn, um leið og það á að sinna sínum eigin störfum, sem það á fullt í fangi með og jafnvel alls ekki getur, þá hljóta menn að sjá, hvert stefnir.

*Magnús Gíslason: Eins og hv. frsm. tók fram, þá er ekki rætt um í n. að undanskilja viss hús frá því að vera tekin til notkunar fyrir börn. Þvert á móti álít ég, að ef flytja á fjölda barna burt úr þeim kaupstöðum, sem eru í hættu vegna loftárása, þá muni verða skortur á húsakynnum, og því beri að taka öll hús undantekningarlaust til þessara nota. Mér kom það mjög undarlega fyrir sjónir, þegar hæstv: forsrh. talaði um, að börnin yrðu aðeins flutt burtu, ef brýna nauðsyn bæri til þess. - Hernaðaraðgerðir Breta hér í Reykjavík og víðar eru svo víðtækar, að við megum vera við öllu búnir, og allt mælir með því, að brýn nauðsyn sé á brottflutningi. Loftárása getur maður vænzt á hverri stundu. Hæstv. forsrh. var eitthvað að tala um að hafa l. þessi í bakhöndinni, - með öðrum orðum, þá skildist mér, að ekki ætti að grípa til undirbúnings eða framkvæmda, fyrr en búið væri að kveikja í bænum og brenna húsin ofan af fólki. Ég lít hins vegar svo á, að tilgangurinn með þessari löggjöf sé einmitt sá að fyrirbyggja þá hættu, sem yfir vofir. Þá mun ég víkja nokkrum orðum að því, sem hv. þm. S.-Þ. sagði. Hann talaði um; að með húsmæðraskólana stæði sérstaklega á, og ætti því ekki að taka þá fyrir börn. Ég veit satt að segja ekki, í hvers umboði þessi þm. talar. Áreiðanlega ekki fyrir hönd íslenzku kvenþjóðarinnar, þegar hann vill ekki taka húsmæðraskólana í þessu skyni. Ég mótmæli því fyrir hönd íslenzkra kvenna, að þeim sé eignuð þessi skoðun í málinu. Hv. 2. þm. N.-NI. áleit, að hlífa bæri húsmæðraskólanum í lengstu lög vegna þeirrar íslenzku menningar og svips, er þeir bæru á sér, og forráðamenn - þeirra mundi taka sárt, ef þeir yrðu fyrir skemmdum, sem hv. þm. taldi óhjákvæmilegt. Ég get ekki séð neinn sérstakan íslenzkan svíp á þeim, nema ef vera skyldi það, að sumir eru með nokkuð mörgum burstum. Enn fremur tel ég litlar líkur á, að þeir mundu skemmast, en ef svo færi, þá yrði ríkisstj. að sjálfsögðu skyld til að láta gera við skólana á kostnað hins opinbera. Mér þykir leitt, að þessir þm. skuli hafa látið slík. orð falla, sem sýna, að hér hefur hugur ekki fylgt máli. Hvað mig snertir, tel ég mig ekki geta misskilið tilgang þessarar lagasetningar.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) : Við 1. umr. þessa máls leyfði ég mér að gera grein fyrir því að nokkru, hvaða breytingar mundi verða lagt til að gera á frv. við þessa umr., og liggja þær nú fyrir á þskj. 147. 1. brtt. er um að nema burt skyldu gangandi manna til að halda sig við vinstri brún akbrautar. Í umferðarl. frá í fyrra er ákveðið, að gangandi menn skuli halda sig vinstra megin akbrautar, um leið og ætlazt var til, að hægri akstur væri upp tekinn. Nú þegar vinstri akstur er aftur lögboðinn, mætti í fljótu bragði ætla, að ástæða væri til að snúa einnig við ákvæðinu um gangandi fólk, en mér virðist nóg að fella ákvæðið niður, því að það er í rauninni sama og að lögfesta venjuna, sem almenningur fylgir og mun fylgja, hvað sem öll lög segja, að víkja út á þá vegarbrúnina, sem er nær þeim, og ganga þeim megin vegar, sem þægilegast er. Að vísu finnst mér ekki auðsæ nauðsyn á að fella niður eða breyta ákvæðinu um að fylgja reglu vinstri umferðar á gangi, sökum þess að vinstri umferð er aftur lögboðin í akstri, því mér virðist, sem leikmanni í þessum efnum, að ákvæði laganna frá í fyrra hafi stangazt hvað þetta snertir, og ekki skil ég annað en það hefði orðið örðugt að kenna almenningi þveröfuga reglu á gangi við þá, sem í akstri er höfð. En okkur er tjáð af skilríkum mönnum með reynslu og sérþekkingu í þessum efnum, að þetta ákvæði hafi þó verið sett í lögin að vel yfirlögðu ráði. Röksemdir þeirra viðurkenni ég ekki allar né skil svo, að ég kunni að fara með þær að gagni hér, og mun þess ekki þörf. Brtt. nefndarinnar er lausn í þessu efni, sem ég held, að sé hin eina rétta og eðlilega. Hef ég rætt þá uppástungu bæði við Jón Ólafsson bifreiðaeftirlitsmann og sakadómarann í Reykjavík, og hafa þeir fallizt á þessa tilhögun. Auk þessara tveggja manna, sem fallizt hafa á hana, vil ég nefna, að ég hef heimild fyrir því, að vegamálastjóri sé henni samþykkur. - Í b-lið sömu brtt. þarf að leiðrétta í próförk málvillu eða prentvillu „halda sig“ í stað „halda sér“, og beini ég því atriði til hæstv. forseta. Ég hygg óþarft að skýra málið frekar, nema tilefni gefist.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Herra forseti! Um þetta mál get ég verið stuttorður, því að frv. fylgir allýtarleg greinargerð, og enn fremur hefur hv. flm. skýrt mjög nákvæmlega frá málinu við 1. umr. þess. Það er þess vegna endurtekning að vera að flytja hér langt mál. Allshn. hefur athugað frv., sbr. þskj. 150, og mælir með samþykkt þess. Í stuttu máli er farið fram á, að þeir sjóðir, sem ekki hafa enn fengið konungsstaðfestingu á skipulagsskrá, fái hana nú þegar. Athugun hefur farið fram um, hversu margir slíkir sjóðir séu. Sú athugun er þó ekki tæmandi, því hér er um byrjunarstarf að ræða. En víst er um það, að þessir sjóðir eru allmargir, og er hér um stórar upphæðir að ræða. Reynslan hefur sýnt, að l. um þetta 1935 voru ekki sett að ófyrirsynju. Allmargir sjóðir voru gleymdir, og varð að þeim talsverð leit, en samt fundust þeir nú flestir, enda þótt fáeinir séu með öllu glataðir. Ég hygg, að Alþ. ætti að vera sér meðvitandi um að hafa eftirlit með sjóðum, sem stofnaðir eru árlega, svo þeir séu öruggt geymdir. Hér er um fé að ræða, sem þjóðin leggur á vöxtu til handa óbornum kynslóðum. Tilgangur sjóðanna er með ýmsu móti, og gætu þeir glatazt landslýð, ef þeir yrðu ekki undir eftirliti. Ég tel því sjálfsagt að gefa út skrá yfir sjóðina, svo landsmönnum séu þeir kunnir. Það er höfuðatriði málsins. Gera má þó ráð fyrir ýmsum sjóðum, sem ekki mun vera hægt að seilast inn á. T. d. samvinnuhreyfingin, sem hefur sjóði sína undir eigin eftirliti. Enn fremur eiga margir skólar sjóði, sem eru undir umsjá skólastjórnarinnar. Og þannig mætti lengi telja. Ég ætla þó ekki að fara út í neina upptalningu hér. En þeir sjóðir eru margir, sem þarf að gefa gaum, og þess vegna mæli ég með, að inn á þá braut verði gengið, sem sætt er um hér að framan.