Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hreyfði því hér við 2. umr. þessa máls, að mér fyndist ástæða til að breyta nokkru í þessu frv., eins og það lá fyrir, og mæltist til þess, að n. athugaði málið á milli umræðna. Tekið var heldur óstinnt upp, að það yrði gert. Ef ég man rétt, var talið, að það væri hún búin að gera og svo rækilega, að það þyrfti ekki um það frekar að binda. Ég sagði þá, að ég mundi að líkindum koma með brtt. við 3. umr., og þær liggja nú fyrir á þskj. 325. Ég skal fara um þessar brtt. nokkrum orðum og þá jafnframt frv. í heild að nokkru leyti. Það er hér horfið inn á nýja braut, sem aldrei hefur verið farið inn á áður hér á landi, með þessum brtt., og skapast með því ákveðið fordæmi, sem ég er nú ekki að öllu leyti viss um, hvort er rétt, en það er það, að sóknarmennirnir í kirkjusóknunum eða prestaköllunum eigi að fá að ráða því, hvar prestssetur er, hvar prestur situr í viðkomandi prestakalli. ég er ekki viss um, að þetta sé að öllu leyti rétt. Ég viðurkenni fúslega, að þetta er spor áfram í lýðræðisátt, að lofa sóknarbörnum prestsins að ráða, hvaða jörð er tekin undir prestssetrið og hvar hann á að sitja. Ég viðurkenni það. En á hinn veginn má ganga út frá því, að það geti orðið ríkinu nokkuð miklu dýrara, en ef ríkið ákveður sjálft, hvar prestssetrið er, og að því leyti er ég ekki alveg viss um, hvort stefnubreytingin, sem er í þessu frv., sé til góðs. Við sjáum það í hendi okkar með eitt af þessum prestssetrum, sem hér er talað um, Æsustaði eða Auðkúlu. Ef það skyldi vera meiri hluti sóknarinnar, sem vildi hafa prestssetrið á Auðkúlu, - sem er nú næsta ólíklegt, en ef það skyldi vera meiri hlutinn, sem vildi hafa það á Auðkúlu, þá er annars vegar lagt niður prestssetur og seld góð jörð með sæmilegum húsakynnum, sem að vísu þarf að dubba upp á, líklega fyrir 80–120 þús. kr., til að gera við húsið, sem þar er nú. Það mundi kosta ríkissjóð að hafa prestssetrið áfram á Æsustöðum. Ef hins vegar meiri hlutinn vildi færa það yfir í Auðkúlu, þá er þar ekki einn kofi uppistandandi. Það á að flytja það á part úr gömlu Auðkúlu. Henni hefur verið skipt í nýbýli, og eitt af þessum nýbýlum, sem ekki er búið að byggja neitt upp á, á að verða prestssetur. Nú sýnir reynslan, að prestsseturshús, bæði fyrir prestinn og hans fólk og fyrir þann fénað, sem á jörðinni þarf að vera, er geysidýrt, svo að þetta mundi alltaf muna ríkissjóð, - ja, ég veit ekki hvað, líklega nær milljón króna, sem það yrði dýrara að hafa prestssetrið að Auðkúlu, en að Æsustöðum. Og ég er ekkert viss um, hvort það er talið rétt að vinna það til, til að auka lýðræðið að geta skapað slíka möguleika hér og þar um landið. Ég slæ engu föstu um það. Ég er ekki viss um það, en á þetta vil ég benda. En ég hef fallizt á þessa breytingu, aukninguna á lýðræðinu, að lofa söfnuðunum að ráða, hvar prestssetrið er. En þá finnst mér það eigi að vera samræmi, og það þýði ekki að lofa því að ráða í einu prestssetrinu, en ekki í öðru. Annaðhvort föllumst við á það, að þeir fái að ráða, þar sem ekki er fastákveðið prestssetur, ellegar þeir fái ekki að ráða, og ég fellst ekki á það að segja: Ja, þið megið nú ráða í þessu kallinu, hvar prestssetrið er, en í hinu ekki. - Annaðhvort gerum við það eða gerum það ekki. Við verðum að vera samkvæmir sjálfum okkur í því, hvað við gerum í þessu tilfelli og ég hef, þrátt fyrir það þótt ég dragi mjög í vafa, hvort það sé rétt eða ekki, fallizt á þessa hugmynd að lofa söfnuðunum í prestakallinu að ráða, hvar prestssetrið er. En af því að ég vil vera sjálfum mér samkvæmur og gera þetta ekki bara á einum stað, heldur yfirleitt, úr því að farið er inn á þessa stefnu á annað borð, þá er mín fyrsta brtt. sú, að eins og þeir eigi að fá að gera þetta í Æsustaðaprestakalli, eins fái þeir að gera þetta í Kirkjubæjarprestakalli. Það er engin ástæða til að lofa þeim ekki að ráða líka, hvar prestssetrið er í hreppnum, úr því að þeir eiga að fá að gera það á Æsustöðum og annars staðar. Það er sjálfu sér samkvæmt að lofa þeim að ráða því líka, og þá er ég satt að segja í litlum vafa um, hvar það verður. En það er nú annað mál. Þetta var mín fyrsta brtt. Önnur brtt. er sú, að það verði látin fara fram atkvæðagreiðsla um það, hvort presturinn á Torfastöðum eigi að sitja þar í trássi við lög og í trássi við leyfi stjórnarvalda eða hvort hann eigi að vera þar, sem prestssetrið er sett að lögum, í Skálholti, og þar sem nú stendur autt hús, sem ekkert er notað, a.m.k. s.l. ár, - hvort sem honum er ætlað það eða ekki, þá er hægt að láta hann hafa það. Ég sé enga ástæðu til þess að láta prest eftir geðþótta sitja annars staðar, en hann á að gera að lögum, heldur láta þá söfnuðina skera úr um það, hvaða staður skuli vera hans framtíðarstaður og hann síðan flytja þangað og búa þar. Það er mín önnur brtt. Þriðja brtt. mín er um það, að úr því að presturinn frá Hraungerði er fluttur að Selfossi og setztur þar, að þá eigi Hraungerði að falla niður. Það stendur „annaðhvort eða“ í lögunum núna. Það voru að vísu orð, sem biskupinn þoldi ekki að heyra, að prestssetrin væru tvö í sama prestakallinu og mætti velja um, hvort heldur væri og ég get fallizt á, að það sé ekki heppilegt og slæ þessu föstu, að hann megi búa þar, sem hann nú er, þó að hann sé á Selfossi, en ekki í Hraungerði. Fjórða brtt. er um að kalla prestssetrið á Hvanneyri réttu nafni. Það á að heita, að presturinn sitji á Hvanneyri eftir l. Þó er Staðarhóll sérmetin jörð og hefur verið í öllum fasteignamatsbókum sérmetin, síðan jarðatal kom út. Staðarhóll var ein af mörgum hjáleigum frá Hvanneyri. Þær eru til enn þá, það eru enn þá byggðar Ausa og Kvígsstaðirnir og Staðarhóll. Kannske við eigum að kalla þær allar bara Hvanneyri, af því að þær tilheyrðu einu sinni torfunni, sem tilheyrði Hvanneyri. Búið er nú að leggja alveg niður Kistuna, Tungutún, Hamratún, Svíra og Ásgarð o.s.frv. Það er búið að leggja þær alveg niður og taka þær alveg saman við Hvanneyri. Þetta voru upprunalega 11 jarðir, en þrjár af þeim standa enn sjálfstæðar, og ein af þeim er Staðarhóll. En svo hræddur skildist mér biskupinn vera af bréfinu, sem formaður n. las upp frá honum, við virðingarleysi á prestunum, að af því að Hvanneyri er gamalt stórbýli, þá vill hann láta heita svo, að presturinn sitji þar, til þess að hann geti fengið einhverja gloríu af jörðinni. Ja, það er ekki treyst mikið á manndóm prestanna sjálfra, ef svo langt er sótzt til þess að reyna að skapa um þá gloríu. Vitanlega býr hann á Staðarhóli, þar hefur verið byggt yfir hann, þar situr hann og það á vitanlega að kalla það sínu rétta nafni. Þar er prestssetrið, en ekki á Hvanneyri. Þetta er sérmetin jörð og meira að segja ekkert lágt metin í síðasta fasteignamati, og það á að kalla hann búa þar, sem hann býr. Ég held, að það hafi ekki nema einn prestur búið á Hvanneyri, a.m.k. ekki nú ákaflega lengi. Fyrsta árið, sem Tryggvi Þórhallsson var prestur í Hestþingum, þá sat hann á Hvanneyri, á meðan var verið að gera við húsið á Hesti. Annars hefur aldrei prestur setið á Hvanneyri. Þeir hafa setið á Hesti fyrst lengi og síðan á Staðarhóli. Það voru gerð skipti á jörðinni Hesti, sem atvinnudeild háskólans var látin hafa fyrir sauðfjárræktarbú, og jörðinni Staðarhóll, hjáleigunni frá Hvanneyri, sem presturinn var látinn hafa til prestsseturs og atvinnudeildin borgaði svo á milli. Það liggur þess vegna alveg fyrir, að ef hv. þd. telur, að enn eigi að standa Hvanneyri í staðinn fyrir Staðarhól, þá tekur hún undir með manninum, sem sagði: „Ja, það er nú samt meri brún“ - þó að hann riði á skjóttum hesti. Það er ekkert annað, sem þar gerist. Þá hef ég gert enn eina breyt. viðvíkjandi Ögur- og Eyrarsóknum. Þar hefur núverandi prestur alltaf setið í Súðavík, en ekki á prestssetrinu Hvítanesi. Það er ekki heldur vafi á því, að eins og Hvítanes er nú komið, - og reyndar hefur það alltaf verið illa sett, en eins og það er nú komið, þá er óhætt að fullyrða, að þó að það sé talið prestssetur, þá kemur þangað aldrei prestur. Og það er líka nokkurn veginn víst, að presturinn mun alltaf sitja í Súðavík. Það er eini kaupstaðurinn í prestakallinu og eina fjölbýlið í prestakallinu, þar getur hann haft áhrif á flesta menn með minnstri fyrirhöfn, ef hann hefur áhuga á því að hafa áhrif á breytni manna og siðgæði, eða þá trú þeirra og þar getur hann haft áhrif á flesta menn með minnstri fyrirhöfn, og þar á hann að sitja, enda langbezt settur þar, eins og samgöngurnar eru við utanvert Djúp, þar sem hann er prestur. Um það ber, held ég, öllum saman og reynslan sýnir það líka, að þar hefur presturinn verið látinn sitja. Þess vegna vil ég ákveða með lögum, að hann sitji ekki á Hvítanesi, - en þangað hefur þessi prestur líklegast aldrei komið, nema ef hann hefur þurft að skíra hjá fólki eða eitthvað svoleiðis, aldrei að öðru leyti. Þeir húsvitja nú ekki, blessaðir flestir, - og vitanlega á hann að vera í Súðavík, en ekki í Hvítanesi. Og þá er loks síðasta breyt., sem er um Æsustaði og gengur út á það, að ríkisstj. skuli, strax og þessi lög verða samþykkt, láta ganga til atkv. um, hvort prestssetrið skuli vera á Æsustöðum eða Auðkúlu. Og það er gert með tilliti til þess, sem ég sagði síðast, að það þarf að gera við húsið á Æsustöðum, það er búið að lofa að gera við það í sumar. Það er ástæðulaust að gera við það, ef prestssetrið á að flytjast til Auðkúlu, því að það verður öðruvísi gert við það hús, ef bóndi kaupir jörðina og setzt að á Æsustöðum, heldur en gert yrði við það af ríkinu til að gera það að framtíðarprestssetri. Það yrði öðruvísi gert við það af bóndanum, og hins vegar liggur húsið undir skemmdum, svo að það þarf að gera við það, og þess vegna á ekki að bíða eftir því, að prestaskipti verði þarna einhvern tíma, enginn veit hvenær í framtíðinni, með að ganga úr skugga um það, á hvorum staðnum prestssetrið eigi að vera. Ef meiri hl. er með því að hafa það áfram á Æsustöðum, þá þarf að gera við húsið strax í sumar, eins og búið er að lofa. Ef meiri hl. er hins vegar með því að hafa það að Auðkúlu, þá þarf að fara að hugsa um byggingar þar, bæði á útihúsum og íbúðarhúsi, og því þarf kirkjustjórnin að vita sem fyrst, á hvorum staðnum það á heldur að vera, en ekki að bíða eftir einhverju ártali, þegar prestaskipti verða í brauðinu. Öðrum brtt., sem gætu komið til greina, sem voru í mínu frv. upprunalega, hef ég sleppt, ekki af því, að þær séu ekki réttmætar, heldur af því, að ég fellst á þá röksemd biskups, að það sé óheppilegt að hafa tvö prestssetur í sama prestakalli, en það mátti túlka það þannig, þegar ég t.d. sagði, að presturinn skyldi sitja á Borg eða í Borgarnesi. Vitanlega flyzt hann í Borgarnes. Það vita allir. Og eftir að hann er fluttur þangað, verður hann þar, en flytur ekki aftur að Borg. Svo er það á hinum stöðunum líka, sem ég tók þar með. En ég get vel fallizt á að breyta því ekki, heldur láta skeika að sköpuðu. Ætli það verði það hörð kirkjustjórn, þegar þessi breyt. verður og presturinn vill fara frá Borg, t.d. ofan í Borgarnes, - ætli það verði þá það hörð kirkjustjórn, að hún ekki lofi honum þá bara að fara frá Borginni og niður í Borgarnes og láta Borgarjörðina einhverjum til byggðar á leigu? Ég geri ráð fyrir því, af því að svona hefur þetta verið. Og þetta er einmitt eitt af því, sem þarf að fyrirbyggja. Það er lítt fyrirgefanlegt að láta prest ár eftir ár sitja annars staðar, en á prestssetrinu, prestssetrið níðast niður, leigja það bónda frá ári til árs, sem ekkert gerir - sem ekki er eðlilegt, því að hann getur farið strax árið eftir, - og níða þannig hvert prestssetrið niður á fætur öðru, svo að það verði lítt búanlegt á þeim, þegar loksins er ákveðið, að prestur skuli ekki vera þar, heldur annars staðar. Það var með tilliti til þess að fyrirbyggja í framtíðinni að slíkt kæmi fyrir, sem ég vildi hafa þetta annaðhvort eða, að annaðhvort gæti presturinn verið á prestssetrinu, sem lögboðið er, eða á öðrum stað, sem er vitað að hann muni flytjast á, til þess að strax og hann flytti á þann stað, væri hægt að leggja hitt niður og ákveða hið nýja prestssetur og jarðir þyrftu ekki að níðast niður í millibilinu, sem þær væru prestslausar og leigðar frá ári til árs. Það var til þess, sem ég kom með þessar till. í mínu upphaflega frv. Ég get látið þær allar saman bíða og ekki tekið fleira upp núna en ég hef gert í þessu þskj. 325. Ég held, að ég hafi ekki tekið inn í það neitt, sem ekki sé í alla staði sanngjarnt og sjálfsagt að samþykkja. Sumt af því má segja að sé ekkí annað en leiðréttingar, eins og það að breyta nafni og ætla prestinum að sitja á jörðinni, sem hann situr og hefur setið á, en ekki á Hvanneyri, þar sem hann hefur aldrei setið. Sama má segja um Súðavík og Hvítanes. Það eru ekki heldur annað en bara breytingar á nöfnum og að færa lögin til samræmis við það, sem er í framkvæmdinni. Og úr því að fallizt er á að láta söfnuðina fá að ráða, hvar prestssetrin séu, vil ég færa það út alveg og lofa söfnuðinum að ráða um það ekki bara á einum eða tveimur stöðum, heldur alls staðar, þar sem um það er að ræða og um það er deilt, hvar prestssetrið eigi raunverulega að vera.



Herra forseti. Hv. 1. þm. N-M. flytur allmargar brtt. við þetta frv. á þskj. 325 og hefur nú talað fyrir þeim brtt. Hann byrjaði mál sitt á því að segja, að ég hefði fyrir hönd n. tekið heldur illa undir það, að n. athugaði þær till. nánar, sem hann hafði flutt í öðru frv. en því, er nú liggur hér fyrir. Þessar till. hans gat n. ekki athugað, áður en hún afgreiddi sitt nál., af því að þær voru ekki komnar fram og komu ekki fram fyrr, en fyrir tveim dögum. Ég átti þá tal við tvo nm., sem ég náði til, um það, hvort þeim sýndist ástæða til, að ég boðaði fund í n. að nýju til að athuga þessar brtt., en þeir töldu það ekki aðkallandi, og ég verð að segja það líka, að mér finnst það ekki hafa verið aðkallandi, vegna þess að n. var búin að taka afstöðu til málsins áður og þar með til þessara tillagna. Það er misskilningur hjá flm., að menntmn. vilji innleiða nýja stefnu eða nýja aðferð, þá aðferð, að söfnuðirnir eigi alveg að ráða þessu, hvar sé prestssetur. Það er alls ekki svo í frv., eins og það liggur fyrir núna, heldur hitt, að þegar kirkjustjórninni er veitt heimild til að flytja prestssetur, þá skal liggja fyrir samþykki meiri hluta safnaðarmanna í tveim prestaköllum, sem nefnd eru í frv., eins og það liggur núna fyrir, Æsustaðaprestakalli og Vatnsendaprestakalli. En ekki er neitt á slíkt minnzt af okkar hálfu um Kirkjubæjarprestakall eða fyrrv. Hofteigsprestakall. Hvernig stendur á þessu? Það stendur nefnilega þannig á því, og það tók ég ýtarlega fram um daginn, að af því að n. hafði gögn heiman úr héruðunum um, að það er ágreiningur heima í þessum tveimur prestaköllum um flutninginn, þá taldi n. ástæðu til, að meiri hluti safnaðarmanna þyrfti að samþykkja flutninginn, áður en kirkjustjórninni yrði heimilt að flytja prestssetrið. Hins vegar er engin vissa fengin fyrir því, hvort prestssetur verður flutt, þó að slíkur meiri hluti safnaðarmanna óski þess. Kirkjustjórnin hefur það alveg á valdi sínu eftir sem áður. Nei, það er ekki svo að skilja, að n. sé að innleiða þá stefnu að fá þetta alfarið í hendur söfnuðunum. Það er alveg rétt, að n. var þeirrar skoðunar, að söfnuðirnir ættu að ráða miklu um þetta. Hins vegar datt n. aldrei í hug að fara að innleiða eða fyrirskipa atkvgr. í einstökum prestaköllum um flutning prestsseturs, jafnvel þó að ekki ein einasta ósk hafi komið fram um það heiman úr prestakallinu, að prestssetrið skuli flutt. Það datt n. aldrei í hug, ekki heldur að fara að fyrirskipa atkvgr. um prestssetur, þar sem menn eru alveg sammála um, hvert á að flytja það, eins og er um Kirkjubæjarprestakall, sem um ræðir í þessu frv. Til hvers að vera að hafa atkvgr. um það? Það lágu fyrir hjá n. gögn frá öllum sóknarnefndum í hinu væntanlega Kirkjubæjarprestakalli, þar sem allir eru sammála um að flytja prestssetrið. Okkur datt ekki í hug að fara að leggja til, að þar yrði fyrirskipuð nein atkvgr., heldur aðeins í þessum tveimur prestaköllum, þar sem vitað var, að ágreiningur var um málið. Og þó er kirkjustjórnin ekkert bundin við að fara eftir því. Ég skal víkja að einstökum till. hv. 1. þm. N-M. Sú fyrsta er um prestssetrið Kirkjubæ. Hann leggur til, að kirkjustjórnin láti fara fram atkvgr. um það, hvar prestssetrið verði. Ég hef skýrt frá því og gerði það við 2. umr. líka, að um þetta er enginn ágreiningur þar heima fyrir. Og þar af leiðandi sé ég enga ástæðu til að vera að efna til slíkrar atkvgr. þar. Það er full eining um málið. Ég get því ekki mælt með þeirri till. En svo vil ég auk þess benda hv. 1. þm. N-M. á það, að ég sé ekki betur, en ef þessi till. hans verður samþ., þá verði ekkert prestssetur í þessu prestakalli, þangað til þessi atkvgr. hefur farið fram. Og ef það kynni nú að dragast eitthvað lengi, kannske árum saman, þá er ekkert prestssetur þar, því að hann leggur til, að það verði felld niður orðin „prestssetur Kirkjubær“, en í staðinn komi: „Kirkjustjórnin skal láta fara fram atkvgr. meðal safnaðarmanna í sóknunum um það, hvar prestssetrið skuli vera.“ Verði þetta samþykkt, verður þarna ekkert prestssetur, þangað til atkvgr. hefur farið fram. Ég er ekki að segja, að það geri mikið til. Ekki kann ég samt við að hafa lög þannig úr garði gerð að hafa prestakall með fimm sóknum, en ekkert prestssetur, þó að það sé skamman tíma. Ég vil benda hv. flm. á annað atriði í þessu, ef þetta yrði samþykkt. Það er ekkert nefnt, hve mikill hluti atkv. á að falla með þessu væntanlega prestssetri, ekki að það skuli vera meiri hluti safnaðarmanna, sem sameinast um ákveðið prestssetur, ekki heldur, að sá staður skuli vera prestssetur, sem fær flest atkv. Það er ekkert á þetta minnzt. Og hvernig á að fara að, ef það fengju t.d. tveir staðir eða fleiri jafnmörg atkv., t.d. einn staður í hverri sókn, fimm staðir, allir jöfn atkvæði? Hvar á prestssetrið að vera? Ég veit það ekki. Ég get ekki séð, að það sé hægt að samþykkja þetta svona, en þar að auki, eins og ég sagði áðan, algerlega óþarft, af því að það er full eining um þetta þar fyrir austan. Þá kem ég að a-lið í 2. till. hv. þm. Það er Skálholtsprestakall. Hann leggur til, að kirkjustjórnin láti fram fara atkvgr. meðal safnaðarmanna í sóknunum um það, hvort prestssetrið skuli heldur vera í Skálholti eða á Torfastöðum. Nú er prestssetrið Skálholt, en alls ekki Torfastaðir. Það er ekki, eins og um önnur prestaköll, þar sem eru tvö prestssetur tilnefnd. Þarna er það eitt, það er Skálholt. En þegar þetta prestsembætti var auglýst laust síðast, var það gert með því fororði, að hinn væntanlegi prestur yrði fyrst um sinn að sitja á Torfastöðum, og þess vegna situr hann þar. En þetta mun vera vegna þess, að uppi eru ýmsar ráðagerðir um það, hvað verði gert við Skálholt. Það er hv. 1. þm. N-M. kunnugt um, að ýmsar till. hafa verið fluttar um það atriði, m.a. á síðasta Alþingi var flutt till. um að flytja þangað biskupinn. Vegna þessara ráðagerða um ráðstöfun á Skálholti mun það vera, að kirkjustjórnin hefur tekið þessa ákvörðun að láta Skálholtsprest sitja fyrst um sinn á Torfastöðum. En nú leggur hv. þm. til, að það skuli efna til atkvgr. um það í Skálholtsprestakalli, hvar prestssetrið eigi að vera. Ég er hræddur um, að þetta geti valdið árekstri við fyrirætlanir manna um Skálholt. Ekki hefur nein ósk komið um þetta heiman úr Skálholtsprestakalli. Og samkv. því, sem ég hef áður sagt um skoðun menntmn., þá vill hún kynna sér fyrst, hvaða skoðanir eru uppi í viðkomandi prestakalli um það, hvort eigi að flytja prestssetrið og þá hvert eigi að flytja það. Það hefur ekki bólað á neinum slíkum óskum þaðan að heiman, og meðan það er ekki, mun ég mega segja það fyrir hönd n., að hún telur ekki ástæðu til að fara að fyrirskipa þar neina atkvgr. um þetta atriði. Þá kem ég að b-lið, það er Hraungerði. Þar eru tvö prestssetur nefnd í núgildandi lögum, Hraungerði eða Selfoss. Eins og mönnum er kunnugt, situr núverandi prestur á Selfossi. Hv. 1. þm. N-M. segir, að þessi till. sín sé í fullu samræmi við till. frá hv. 2. þm. Árn. á þskj. 326. Þetta er alger misskilningur. Hann flytur enga till. um það að breyta til um prestssetur.  Það er svo, að Hraungerðisprestur er setztur að á Selfossi. Jafnframt er búið að flytja kirkjuna frá Laugardælum að Selfossi og Laugardælasókn er svo að segja ekkert annað, en Selfoss. Þess vegna flytur hv. 2. þm. Árn. till. um að breyta um nafn á sókninni, og hann hefur í dag afhent mér bréf frá formanni sóknarnefndar Laugardælasóknar, Degi Brynjólfssyni, - bréfið er dags. í gær og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á aðalsafnaðarfundi Laugardælasóknar í Árnesprófastsdæmi, sem haldinn var s.l. haust í Selfosskirkju, var vakið máls á því, að æskilegt væri að breyta nafni á sókninni úr Laugardælasókn í Selfosssókn, þar sem kirkjan væri flutt frá Laugardælum að Selfossi og allt safnaðarstarf færi nú þar fram, enda safnaðarfólk nær allt búsett á Selfossi, en þar eru um 1.600 manns. Voru allir fundarmenn á einu máli um, að rétt væri að kenna sóknina við þann stað, þar sem kirkjan væri staðsett, en ekki eins og hér væri gert, síðan kirkjan var flutt frá Laugardælum að Selfossi, að kenna sóknina við Laugardæli, því að nú væru þeir kirkjulaus staður og í öðrum hreppi en þeim, sem kirkjan er nú í og nær allur söfnuðurinn býr. Af því, sem að framan er sagt, leyfi ég mér að vænta þess, að nafnbreyting þessi nái fram að ganga.“ Þarna er komið erindi frá formanni sóknarnefndar, og auk þess er hv. flm. þessarar till. safnaðarfulltrúi þessarar sóknar, svo að mér sýnist full ástæða til að taka þetta til greina. Þetta er ekki breyting á prestssetri. Þetta er engin breyting á prestakallinu, heldur aðeins nafnbreyting á sókn, sem er eðlileg vegna þeirrar þróunar, sem þarna hefur átt sér stað, og vænti ég þess, að hv. 1. þm. N-M. hafi ekkert á móti þessari breyt. Ég legg því til, þótt ekki hafi verið hægt að hafa fund í menntmn., að þessi brtt. hv. 2. þm. Árn. sé samþykkt. Þá kem ég að c-lið, það er Hvanneyri. Hv. þm. leggur til, að prestssetrið heiti Staðarhóll, en ekki Hvanneyri, og minni ég á það, sem ég sagði við 2. umr., að n. barst bréf frá biskupi, umsögn hans um það frv., sem hv. 1. þm. N-M. flutti í vetur, þar sem þessi till. var einnig. Biskup segir í því bréfi, að Staðarhóll sé aðeins nafn á húsi. Nú hef ég aflað mér upplýsinga um þetta hjá landnámsstjóra, og hann staðfestir í öllum atriðum það, sem hv. 1. þm. N-M. segir. Þetta er ekki nafn á húsi. Þetta er lögbýli. Þetta er jörð, sem heitir Staðarhóll, með íbúðarhúsi, skepnuhúsum og landi, alveg eins og jarðir gerast. Og þar situr presturinn, og þangað var presturinn fluttur frá Hesti. Mér sýnist því, að þessi till. hv. þm. eigi fullan rétt á sér og sé alveg hliðstæð leiðrétting á nafni og ég legg til að verði samþ. um Laugardælasókn, að breyta henni í Selfosssókn. Þessar báðar till. eru ekkert annað, en leiðrétting á nafngift. Sé ég ekkert á móti þessari till. Hún snertir ekkert hagsmuni prestsins eða safnaðarins eða neinna annarra. Ég skal geta þess, þó að það skipti ekki miklu máli, að þótt samþ. verði þessi nafnbreyt. á prestssetrinu í Hvanneyrarsókn, þá heitir sóknin Hvanneyrarsókn og prestakallið Hvanneyrarprestakall eftir sem áður, en prestssetrið Staðarhóll. Nú hef ég litið yfir þetta í l., hvort það er ekki föst regla, að prestakallið sé kennt við prestssetrið. Það má heita svo. Það er reglan, að prestakallið er kennt við prestssetrið, en ekki alls staðar. Það eru nokkur prestaköll í landinu, sem eru ekki kennd við prestssetrið. Í Norðfjarðarprestakalli er prestssetrið Neskaupstaður, í Hofsprestakalli í Öræfum er prestssetrið Sandfell og í Ögurþingaprestakalli er prestssetrið Hvítanes. Þetta er því ekki algild regla og það er sjálfsagt á fleiri stöðum, sem svona er, svo að það rekst ekki á neina reglu, þó að í Hvanneyrarprestakalli sé prestssetrið Staðarhóll. Þá kem ég að d-lið, það er Ögurþingaprestakall. Þar leggur hv. flm. brtt. til að fari fram atkvgr. um, hvar prestssetrið skuli vera. Ef þessi till. yrði samþ., fer eins þarna og í Kirkjubæ, að það verður ekkert prestssetur í prestakallinu, þangað til þessi atkvgr. fer fram. Ég bendi aftur á það, að það tel ég ekki viðhlítandi. Hann sagði hér áðan, hv. flm., að presturinn sæti í Súðavík og hefði aldrei verið í Hvítanesi. Nei, hann situr ekki í Súðavík, því að það er ekki einn einasti prestur þarna núna. Þetta er prestslaust prestakall, svo að hann situr þar ekki heldur. En það er rétt, að hann sat í Súðavík, og það er í lögum heimild fyrir kirkjustjórnina að flytja þetta prestssetur til Súðavíkur, ef á að flytja það á annan hentugri stað frá Hvítanesi. En kirkjustjórnin hefur ekki notfært sér þessa heimild. Það hefur engin ósk borizt um það heiman úr héraði að breyta þarna til um prestssetur, og af þeirri ástæðu get ég ekki lagt með þessari till. samkv. þeirri skoðun, sem var ríkjandi í menntmn., að vera ekki að efna til atkvæðagreiðslu um flutning prestsseturs, þegar engar óskir koma fram um það heiman frá, eða ef menn eru alveg sammála um það heima fyrir, þá þarf ekki heldur atkvgr. um það. Ég get því ekki mælt með þeirri till. Þá er það loks Æsustaðaprestakall. Þar leggur hann einnig til að fari fram atkvgr. nú þegar um það, hvort prestssetrið skuli flutt að Auðkúlu, og það er af sérstökum ástæðum, sem hann leggur til, að þetta sé gert. Það er vegna viðgerðar á prestshúsinu á Æsustöðum. Það er alveg rétt hjá hv. flm., að það er óheppilegt að fara að kosta miklu til viðgerðar á prestshúsinu á Æsustöðum, ef á að flytja það til Auðkúlu. En ég held, að kirkjustjórnin geti kynnt sér skoðanir heimamanna á annan hátt en að fara að fyrirskipa almenna atkvgr. Það er næsta auðvelt fyrir kirkjumrn. að spyrjast fyrir um það hjá viðkomandi sóknarnefndum, hvort fyrirhuguð er atkvgr. um flutning á þessu prestssetri. Það getur nefnilega vel verið, að það detti engum manni í hug heima fyrir að láta slíka atkvgr. fara fram, því að þessi ósk um flutning þessa prestsseturs er ekki komin heiman frá. Það er aðeins till. frá hv. þm. þessa kjördæmis að flytja þetta prestssetur, en óskir engar komnar heiman frá. En þegar frv. var komið til hv. Ed. og við fórum að athuga það í n., komu mótmæli til okkar gegn þessum breytingum. Af því setti n. þetta ákvæði inn í frv., að það skuli þurfa meiri hluta atkvæða safnaðarmanna, ef á að heimila kirkjustjórninni að flytja prestssetrið. Komi ekki til þess, að nein ósk komi um þennan flutning heiman frá, þá get ég ekki ímyndað mér, að kirkjustjórninni detti í hug að fara að flytja það, enda hefur hún ekki heimild til þess. Það er enginn vandi fyrir kirkjustjórnina að kynnast því, hvort þessi flutningur stendur til, án þess að vera að efna til atkvgr. Ég held, að það sé ekki fleira, sem ég þarf að taka fram um þetta, en ég vil endurtaka það, að það var ekkert tækifæri til þess að fara að ræða þessar brtt. aftur í menntmn., það eru ekki nema tveir dagar, síðan till. komu fram, og auk þess brjóta þær í bága við þær skoðanir, sem voru uppi hjá n., að undanteknum þeim tveim till., sem ég hef nefnt, sem ég fyrir mitt leyti vil leggja með að verði samþykktar. Það er till. um Staðarhól í Hvanneyrarprestakalli, og það er till. hv. 2. þm. Árn. um nafnbreytingu á Laugardælasókn.



Herra forseti. Ég vil svara nokkru frsm. nefndarinnar. Ég vil fyrst benda honum á það, að ég ætlaðist ekki til þess og hef aldrei ætlazt til þess, að hæstv. n. gæti farið að athuga till. mínar, áður en þær kæmu fram þannig, að hún sæi þær endanlega. En við 2. umr. málsins lýsti ég skoðun minni á þessum efnum, sem till. hljóða um, og spurði n., hvort hún vildi athuga það á milli umræðna, og því var tekið fálega. Öðru þarf ég ekki að svara því. Viðvíkjandi því, sem nefndarformaðurinn segir nú, að það eigi ekki að vera nein algeng regla að spyrja sóknarbörnin, hvar prestssetur skuli vera, og þess vegna séu sumar till. mínar rangar, af því að ég byggi þær á röngum forsendum, þá skulum við aðeins líta svolítið nánar á þetta. Það stendur hjá nefndinni: „Heimilt er kirkjustjórninni, þegar prestaskipti verða, að flytja prestssetrið að Auðkúlu, enda liggi fyrir samþykki meiri hluta safnaðarmanna í prestakallinu.“ Hvernig á sá meiri hluti að liggja fyrir, ef ekki með atkvæðagreiðslu? Skrifleg áskorun með undirskriftum er kannske nokkuð sama og atkvgr. Hvað Kirkjubæ snertir segir hann: „Heimilt er kirkjustjórninni að flytja prestssetrið á annan stað í Kirkjubæjarsókn, ef hentara þykir.“ Þar á ekki að spyrja um það.

Þeir eru sammála þar.

Þeir eru ekki sammála um það, það er langt frá því. Þar á ekki að spyrja um það, þar á bara kirkjustjórn alveg að ráða því. Ég sagði þess vegna áðan, að ég vil vera samkvæmur sjálfum mér, og ef ég leyfi þeim að greiða atkvæði um það á einum stað, hvar prestssetrið á að vera, og það er lýðræðislegt og getur vel verið, að það eigi að fallast á það, - ég er þar sammála þeim, - en ég benti á það áðan, að það gæti oft orðið kirkjustjórninni miklu dýrara að gera það heldur en gera það ekki. Þess vegna getur farið þannig við slíka atkvgr., að það sé ákaflega vafasamt, hvort á að veita það lýðræði, að það geti kostað ríkissjóð mikið. En ég fór inn á það með n. að veita lýðræðið, en vildi þá bara láta ganga jafnt yfir, - úr því að væri verið að segja um það í Vatnsendasókn og segja um það í Æsustaðaprestakalli, í hvorum tveggja staðanna, hvar þeir vilji hafa prestssetrið, þá yrði fólkið og að segja um það annars staðar líka. Hann segir, að það sé engin þörf á því að láta segja um það t.d. í Súðavík eða í Ögurþingum, það sé engin þörf á því þar. Ja, hví sat presturinn alveg þangað til núna, að hann fór fyrir stuttu, - hví sat hann í Súðavík, en ekki á Hvítanesi? Var ekki ágreiningur um það, á hvorum staðnum hann ætti að sitja? Hefði enginn ágreiningur verið, þá hefði hann verið í Hvítanesi. En það er ágreiningur. Kirkjustjórnin vill láta hann eða hann sjálfur a. m. k. vill sitja annars staðar, en á prestssetrinu og gerir það að öllum fornspurðum. Þá á að spyrja sóknina, úr því að maður vill fara að láta söfnuðina ráða, hvar prestssetrið er, á hvorum staðnum söfnuðurinn vildi heldur hafa það, og alveg eins í Kirkjubæjarsókn, úr því að þeir segja: „Heimilt er kirkjustjórninni að flytja prestssetrið á annan stað í Kirkjubæjarsókn, ef hentara þykir.“ Hví eru þeir með þetta, ef enginn kærir sig um að hafa það annars staðar, en í Kirkjubæ? Hvað á þá að gera með þetta ákvæði í lögunum? Nei, það eru óskir um, að hann sitji annars staðar, en í Kirkjubæ, og þess vegna á að fá að ganga til atkvæða um það þar alveg eins og annars staðar. Hitt er svo annað mál, hvort þetta er heppileg stefna. Það má deila um það. En það á að gerast á einum staðnum eins og á öðrum. Það á að gerast alls staðar, og yfirleitt ætti ekki að líða kirkjustjórninni að láta prest árum saman sitja annars staðar, en á hinu löglega prestssetri. Prestssetrin fara í niðurníðslu og alla vega ganga úr sér með leiguábúð frá ári til árs eða þá alauð eins og stundum er. Það eru núna þannig prestssetur á landinu, sem um er sagt: Presturinn situr allt annars staðar, kemur ekki á þau, og þau eru að verða óbyggileg fyrir alla, sem kynnu að vilja eða hugsa sér að setja þau í ábúð aftur. - Og líklegast yrði að taka þau upp sem nýbýli aftur og veita nýbýlastyrk til að koma þeim aftur í lag, eins og búið er að fara með sum þeirra. Þetta ýtir Alþingi undir með því að láta afskiptalaust, þó að prestur sitji á Torfastöðum, þegar hann á að vera í Skálholti, og prestur situr í Súðavík, þegar hann á að vera í Hvítanesi, o.s.frv., þó að hann sitji á þessum staðnum þetta árið og á öðrum staðnum hitt árið, eins og Vatnsendapresturinn hefur setið, o.s.frv. Þetta á ekki að líðast og þetta á að reyna að fyrirbyggja. Úr því að kirkjustjórnin hefur ekki þann manndóm í sér að geta látið vera að veita mönnum leyfi til að vera svona hér og þar, annars staðar, en þeir eiga að vera að lögum, þá á Alþingi að grípa til og lofa söfnuðunum að ráða, hvar prestssetrið er, geta valið um það og presturinn sitji síðan þar. Ég heyrði það á frsm., að hann er sammála mér í því, að það sé ekki bein nauðsyn á að lofa þeim presti, sem þjónar Hestþingum, að skreyta sig með Hvanneyrarbústað, eins og biskupinn hélt að honum væri svo mikill plús að fá þá skrautfjöður í hattinn, að það væri rétt að láta heita svo, að hann væri á Hvanneyri, þótt hann ekki sæti þar og ætti þar ekki heima, - kalla samt, að prestssetrið væri Hvanneyri. Ég heyri, að hv. þm. er sammála mér í því, og vonandi þá líka, að hann ætlist til þess, að prestarnir hafi það til brunns að bera frá sjálfum sér, að þeir þurfi ekki að hafa svoleiðis skrautfjaðrir til að reyna að punta sig með, þó að biskupinn haldi hið gagnstæða. Ég held nú, að ég hafi ekki meir um þetta að segja. Það er nokkuð greinilegt, að n. hefur ekki krufið málið til mergjar. Henni mundi vera ákaflega auðgert t.d. að lofa prestssetrinu að vera áfram í Súðavík, en ekki í Hvítanesi, ef hún þekkti til, og lofa sóknarmönnunum að ráða, á hvorum staðnum það væri. Úr því að presturinn situr ekki á prestssetrinu, er ágreiningur um það. Þegar presturinn situr annars staðar en á prestssetrinu, er ágreiningur um, hvar hann á að sitja, ágreiningur milli Alþingis, sem ætlar honum að sitja þar, sem prestssetrið er, og milli kirkjuyfirvaldanna, sem sjaldan hafa nú gefið leyfi til þess, heldur liðið það svona hinsegin, stundum meira að segja að sitja mjög langt frá prestssetrinu, eins og þegar prestur sat í Bolungavík og seinna á Ísafirði, en þjónaði Stað í Grunnavíkurhreppi, og það ekki í eitt ár, heldur áratugi. Á þessum leyfum þarf að taka hart og ekki láta slíkt líðast alveg umtalslaust og bótalaust.



Herra forseti. Ég get verið fáorður um þetta mál að þessu sinni. - Það er þá fyrst um atkvæðagreiðsluna um prestssetur á Æsustöðum, sem hv. þm. vill láta fara fram nú þegar. Ég benti honum á, að það væri auðvelt fyrir kirkjustjórnina að kynnast því, hvort söfnuðirnir óskuðu eftir þessum flutningi eða ekki, án þess að fara að fyrirskipa almenna atkvgr. um það, og ég held, að hv. þm. hljóti að sjá, að það er hægt. En eins og frv. er, segir: „Heimilt er kirkjustjórninni, þegar prestaskipti verða, að flytja prestssetrið, enda liggi fyrir samþykki meiri hluta safnaðarmanna“. M.ö.o.: ég skil þetta svo, að kirkjustjórnin sé ekki nauðbeygð til að láta þessa atkvgr. fara fram, fyrr en kemur að næstu prestaskiptum. Hv. þm. ber fjárhag ríkissjóðs fyrir brjósti, og það er fallega gert að vera ekki að kosta upp á prestsbústað á Æsustöðum, ef presturinn á að fara þaðan í burtu. En hann á alls ekki að fara þaðan, fyrr en prestaskipti verða. Þetta er ungur prestur og ekkert ólíklegt, að hann geti enzt í ein 20–30 ár. Það er ekki heldur útilokað, að þessi viðgerð á íbúðarhúsinu verði uppétin fyrir tímans tönn á því tímabili, svo að henni er ekki alveg á glæ kastað. Ég sé enga nauðsyn á því að fara að fyrirskipa þessa atkvgr. eins og sakir standa, þar sem þessi flutningur prestssetursins á ekki undir neinum kringumstæðum að koma til framkvæmda, þó að hann yrði samþykktur, fyrr en við næstu prestaskipti. Þá ræddi hv. 1. þm. N-M. nokkuð um, að það væri ekki samræmi í till. n. hvað snerti Kirkjubæjarprestssetur við það, sem n. leggur til um Æsustaði og Vatnsenda. Ég skal endurtaka það aftur: N. leggur þetta til um þessi tvö prestssetur aðeins vegna þess, að það er ágreiningur um málið heima fyrir. Ef ágreiningurinn hefði ekki verið, hefði aldrei komið til, að n. legði þetta til. En hann heldur hinu fram nú um Kirkjubæ, að það sé ágreiningur um prestssetur þar. Flutti hann ekki sjálfur frv. um, að prestssetrið skyldi vera í Kirkjubæ eða Stóra-Bakka? Mig minnir það. Var hann að flytja till. um prestssetur að Kirkjubæ, ef ágreiningur er um það? Það lágu fyrir n. bréf frá sóknarnefndum allra sóknanna, Möðrudalssókn, Eiríksstaðasókn, Hofteigssókn, Sleðbrjótssókn og Kirkjubæjarsókn. Allir voru sammála því, að prestssetrið, sem var á Hofteigi, skyldi flutt að Kirkjubæ. Þó var í einhverri af umsögnunum, mig minnir í þeirri frá Kirkjubæjarsókn, að það mætti vera á öðrum hentugri stað, innan sóknarinnar. M.ö.o.: það mátti ekki setja það á annan stað utan Kirkjubæjarsóknar, heldur yrði það að vera innan sóknarinnar. Ég held, að það sé alveg eining um þetta fyrir austan. Ég held, að þetta sé eitthvert rangminni hjá hv. þm. Og af því að þetta lá fyrir n. frá öllum þessum sóknarnefndum, taldi hún enga ástæðu til að leita frekar eftir vilja safnaðanna þarna fyrir austan, og ég álít, að það sé engin þörf á því að fyrirskipa þessa atkvgr. Hv. 1. þm. N-M. segir, að það hafi verið ágreiningur um prestssetrið að Hvítanesi í Ögurþingaprestakalli. Ég veit ekkert um það. N. hefur engar upplýsingar fengið um neinn ágreining þar og engar óskir um það frá söfnuðunum þar vestra, að prestssetrið verði flutt, og því tók n. ekkert upp í frv. um þetta prestssetur. Hv. þm. segir: Presturinn sat í Súðavík, það sýnir, að það hafi verið ágreiningur um það. - Það er ekki víst, að það hafi verið nokkur ágreiningur um það hjá söfnuðunum, það getur verið, að presturinn hafi heldur viljað sitja í Súðavík, og það er heimild í lögum að flytja prestssetrið þangað. Kirkjustjórnin getur gert það, hvenær sem hún vill. En ég er aftur á móti alveg sammála hv. þm. um, að það er alveg óhæft að vera með tvö prestssetur í sama prestakalli. Samt flutti hann till. um þetta í sínu frv., ég held í einum sex prestaköllum, að hafa prestssetrin tvö. En hann hefur fallið frá því og viðurkennir alveg þau rök, sem menntmn. hefur flutt í þessu efni. Ég er alveg sammála honum um, að það er óþolandi, að prestarnir séu á allt öðrum stöðum, en þeir eiga að vera, þ.e. á prestssetrunum, og ég gat þess við 2. umr. þessa máls, að það mundi mörg jörðin, sem er prestssetur, hafa níðzt niður fyrir það, að presturinn, sem átti að vera þar, var þar ekki. Þarna erum við alveg sammála. Ég er því síður en svo á móti því, að prestssetrið verði flutt frá Hvítanesi með lagabreytingu til Súðavíkur, en ég vil bíða eftir því, að einhverjar óskir komi um það heiman frá, eða a.m.k. að það liggi fyrir vitneskja um það, hvað söfnuðirnir segja um það, en ekki fara að fyrirskipa atkvgr. um málið. Hann minntist enn á Hvanneyri. Þar erum við alveg sammála. Ég legg til, að þessi till. hans verði samþykkt um Staðarhól, og hann segir, að ég sé sér sammála um það, að presturinn skreyti sig ekki lengur með Hvanneyrarnafni. Ég hef ekkert sagt um það, að presturinn sé að skreyta sig með Hvanneyrarnafni, heldur er sú ein ástæða fyrir því, að ég er þessu samþykkur, að það er rétt, að prestssetið er á Staðarhóli, Staðarhóll er lögbýli og þess vegna á að leiðrétta þetta í lögum. Það er ekkert annað. Ef presturinn skreytir sig með Hvanneyrarnafni, hef ég ekkert um það að segja. Prestssetrið heitir Hvanneyrarprestakall eftir sem áður, svo að hann getur víst skreytt sig með nafninu. Sóknin heitir Hvanneyrarsókn. Það er ekki fyrir það að synja, að hann geti skreytt sig með þessu nafni. Ég held, að ágreiningurinn á milli okkar sé minni, en kemur fram í þessum ræðum. Hann er þá helzt sá, að hv. flm. þessara till. vill fyrirskipa atkvgr. í prestaköllum um staðsetningu prestsseturs, án þess að nokkrar óskir komi um það heiman frá söfnuðunum og án þess að um neinn ágreining sé þar að ræða. Menntmn. telur enga ástæðu til þess að vera að efna til slíkrar atkvgr., nema um ágreining sé að ræða heima fyrir, og það var aðeins á þessum tveimur stöðum, hvað snertir Æsustaðaprestakall og Vatnsendaprestakall.