Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Einar Arnórsson) Herra forseti. Í janúar s. l. fór þjóðhátíðarnefnd lýðveldisstofnunar á Íslandi fram á það, að gefin yrðu út brbl., sem heimiluðu henni að taka bifreiðar leigunámi til almennrar notkunar 16.–18. júní 1944. Ríkisstj. féllst á, að þetta mundi vera heppilegt og réttmætt, og samkv. því voru gefin út brbl. 31. maí 1944, sem heimiluðu þessar aðgerðir. Þessi l. eru lögð fyrir hv. deild samkv. 28. gr. stjórnarskrárinnar. Það er búið að framkvæma l. að öllu leyti, og læt ég þingið um það, hvort það telur framlagningu þessa frv. vera til yfirlits eða samþykktar. Leyfi ég mér að leggja til, að málinu verði að umr. lokinni vísað til hv.allshn.

Gunnar Thoroddsen Herra forseti. - Ég vildi aðeins segja örfá orð, ekki í sambandi við efni þessa frv., sem vafalaust allir eru sammála um, heldur um hina formlegu hlið málsins. Í 28. gr. stjórnarskrárinnar segir, að þegar brýna nauðsyn beri til, geti forseti gefið út brbl. milli þinga, og skuli þau ætíð lögð fyrir næsta Alþ. á eftir. Það er ekki beint tekið fram um útgáfuheimild brbl., þegar þingi er frestað, eins og gildir í þessu tilfelli, er um heimild þessa er að ræða. En stjórnarskráin hefur alltaf verið skýrð þannig, að gefa mætti út brbl., þegar þannig stæði á, að þessi skilningur er óumdeilanlegur. En ef þetta er gert, þá er það einnig óumdeilanlegur skilningur, að brbl. skuli lögð fyrir Alþ., þegar það kemur næst saman á eftir. Þau brbl., sem lögð eru hér fyrir, um heimild fyrir þjóðhátíðarnefnd til að taka í sínar hendur umráð yfir bifreiðum 16.–18. júní 1944, eru gefin út 31. maí 1944, 10 dögum áður en Alþ. kom saman. Þessi brbl. hefði því átt að leggja fyrir Alþ. 10.–17. júní, en er nú fyrst útbýtt 18. september. Það var þeim mun meiri ástæða til að leggja þau fyrir þingið í júní fyrir það, að þau voru ekki framkvæmd nema í þrjá daga. Sá tími er nú liðinn og hlutverki þeirra því lokið áður en þau eru lögð fram. Ég tek þetta ekki fram hér í ásökunarskyni á ríkisstj., sem vafalaust hefur sínar afsakanir fyrir þessu, en tel nauðsynlegt, að þetta komi fram vegna þess, að ef sams konar tilfelli koma fyrir síðar, verði ekki hægt að vitna í þetta sem fordæmi, er engar aths. hafi komið fram við.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Herra forseti. - Það var raunar tilætlun mín sem flm., að þetta frv. biði, þangað til útséð væri um, hvað gerðist 23. þ. m. samkv. þál., sem samþ. var í Sþ., en úr því að umr. er lokið, sé ég ekki neitt því til fyrirstöðu, að gengið sé til atkv.

Flm. (Gísli Jónsson) Herra forseti. - Í þessari till. felst áskorun til ríkisstj. um að láta nú þegar semja áætlun um ferðir allra þeirra skipa, sem sigla í strandferðum við Ísland og gerð eru út af Skipaútgerð ríkisins, og einnig hinna ýmsu flóabáta, sem styrk hafa úr ríkissjóði. Strax í ófriðarbyrjun 1939 voru gefin út brbl., sem bönnuðu allar upplýsingar um ferðir skipa, en þó voru undantekin skip, sem sigldu við strendur landsins. Nokkru síðar var gefin út auglýsing um bann þetta. En þótt strandferðaskipin væru undan skilin í auglýsingunni, hefur þótt rétt að gefa ekki út áætlanir fyrir þau, að óbreyttu ástandi í landinu. Nú hafa breytzt svo mjög allar aðstæður, að ekki virðist lengur ástæða til að leyna ferðum skipa með ströndum fram, enda hafa þegar verið gefnar út áætlanir fyrir nokkur af skipunum, sem í strandferðum eru, án þess að það mætti andúð frá herstjórninni. Þegar litið er yfir hina ágætu skýrslu skipaútgerðar ríkisins fyrir 1943, er það ljóst, að viðkomufjöldi skipanna hefur verið mikill á mörgum stöðum á landinu, t.d. á fjölda staða nær 2 viðkomur á viku að meðaltali. Þar kemur líka nákvæmlega fram þörf landsmanna um flutning á vörum og farþegum, svo að það ætti að vera auðvelt að skipuleggja þessar ferðir. En það er svo nú, að jafnvel þeir staðir, sem njóta mikils viðkomufjölda, hafa ekki nema hálft gagn af því, vegna þess að ekki er vitað um þessar ferðir með nægum fyrirvara. Útkoman er því sú, að hvorki hafa þegnarnir notið ferðanna til fulls né útgerðin notið hinnar hagkvæmu niðurröðunar, sem hægt er að fara eftir, eftir fyrirfram gerðri áætlun. Ég sé, að kostnaður við strandferðirnar s.l. ár hefur orðið nærri 4 millj. kr., og þess utan við landhelgisgæzlu rúmar 3 millj., svo að hér er um mjög mikla fúlgu að ræða til strandferðanna, án þess að þær séu á nokkurn hátt skipulagðar. Það ber því allt að sama brunni, að nauðsynlegt sé að laga þetta sem fyrst, og þess vegna er till. mín fram borin. Ég skal geta þess, að mþn. í póstmálum er í þann veginn að skila áliti sínu. Það byggist mjög á því, að hægt verði að framkvæma reglulega flutninga pósts, að ferðir með ströndum fram séu reglubundnar, og póstmálastjórnin óskaði eftir því við mig, að gerð yrði ofurlítil breyt. á till., sem hnígur að betri samvinnu við póststjórnina. Ég óska því, að málinu verði frestað og till. vísað til allshn., svo að hún geti í samvinnu við póststjórnina breytt till.

Flm. (Skúli Guðmundsson) Ég þarf ekki að hafa langa framsöguræðu um þessa till., en get að mestu látið nægja að vísa til grg., sem henni fylgir. Tilgangurinn með þessari till. er að fá hagskýrslur okkar fullkomnari en þær nú eru. Á síðara aukaþinginu 1942 bar ég, ásamt hv.þm.N.-Þ., fram þáltill. í Nd. um útreikning þjóðarteknanna. Þessi þál. var samþ. þar þann 30. marz 1943. Um haustið 1943 var svo lagt fram á Alþ. yfirlit, sem ríkisstj. hafði látið gera, um þjóðartekjurnar árin 1936–1940, en þetta yfirlit var gert með nokkuð öðrum hætti en til hafði verið ætlazt af okkur flm.till. Þetta yfirlit var þannig gert, að taldar voru saman skattskyldar tekjur manna eftir skattskýrslunum, og við það var bætt áætluðum tekjum skattfrjálsra aðila. Það getur að vísu verið gott að fá slíkt yfirlit eftir skattskýrslunum, en það er þó ekki fullnægjandi til að sýna raunverulegar tekjur þjóðarinnar. Betra yfirlit um þær ætti að vera unnt að fá með öðrum reikningsaðferðum. Ég hef því leyft mér að flytja þessa þáltill. í framhaldi að þeirri þál., sem áður um getur. Þar er gert ráð fyrir því, að reiknaðar verði út tekjur af vöruframleiðslu landsmanna ár hvert. Er til þess ætlazt, að talið verið saman verðmæti allra sjávar- og landbúnaðarafurða, sem framleiddar eru, og einnig þeirrar iðnaðarframleiðslu sem mesta þýðingu hefur fyrir þjóðarbúskapinn. Til frádráttar vöruverðinu komi síðan verð aðkeyptra vara til framleiðslunnar, og jafnframt er ákveðið að telja saman verð þeirra tækja og fasteigna, sem notaðar eru á einhvern hátt til framleiðslunnar, til þess að hægt sé að áætla af þeim hæfilegan fyrningarkostnað, sem einnig dragist frá vöruverðinu. Vöruframleiðsla til útflutnings og notkunar innanlands er sá grundvöllur, sem efnahagur landsmanna byggist á. Það er því lítt viðunandi, að ekki séu til sæmilega nákvæmar skýrslur um magn og verðmæti framleiðslunnar. Ég óska þess að lokum, að þessari þáltill. verði, að lokinni þessari umr., vísað til síðari umr. og allshn.

Flm. (Skúli Guðmundsson) Herra forseti. - Það er að vísu gert ráð fyrir því, að þessi þál. kunni að hafa einhvern kostnað í för með sér, en það munu varla verða mikil útgjöld, því að ég geri ráð fyrir því, að ríkisstj. mundi fela Hagstofu Íslands að gera þessa útreikninga. Er því ekki líklegt, að þetta mundi kosta mikil aukaútgjöld, og hef ég því lagt til, að till. verði vísað til allshn., en ekki fjvn.

Flm. (Guðmundur Í. Guðmundsson) Herra forseti. - Ég hef borið fram till. til þál. um endurskoðun l. nr. 80 frá 11. júní 1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, og l. nr. 33 frá 3. nóv. 1915, um verkfall opinberra starfsmanna. Legg ég til, að ríkisstj. verði falið að skipa sérstaka sjö manna n., er hafi það starf að endurskoða hvor tveggja l. og gera till. til breyt. á þeim, eftir því sem henni þykir þurfa. Í grg. fyrir till. er skýrt nokkuð frá ástæðum fyrir því, að till. er fram borin. Ætla ég, að þar sé gerð nokkurn veginn fullnægjandi grein fyrir því, að till. er fram komin, en ég vil þó með nokkrum orðum undirstrika þau sjónarmið, sem þar koma fram. Þegar l. um stéttarfélög og vinnudeilur voru sett 1938, voru vart til önnur lagafyrirmæli um þetta efni en l. um sáttatilraunir í vinnudeilum og l. um verkfall opinberra starfsmanna. Stéttarfélögin höfðu náð að þróast án þess að um þau væru settar sérstakar reglur. En af þessu leiðir það, að bæði stéttarfélögin og þjóðfélagið eru í vafa um það, hverjum félögin eigi aðgang að. Um það verður ekki lengur deilt, að stéttarfélögin séu lögleg í tilgangi sínum, og um það er ekki heldur deilt, að félögin séu löglegur aðili til þess að semja um kaup og kjör meðlima sinna. En fram til 1938 voru ekki til nein ákvæði um réttarstöðu stéttarfélaga. Sérstaklega kom það fyrir, að deilur yrðu milli félaganna og meðlima þeirra um það, hver væri réttur aðili um kaupsamninga. Einkum kom það fyrir, að meðlimirnir gerðu sjálfir samninga, sem voru þeim óhagstæðari en samningar félaganna, en þeir voru teknir gildir umfram samninga félaganna sjálfra. Það ríkti því mjög mikil óvissa í þessum efnum einkum í sambandi við verkföll og vinnustöðvanir, og var það oft mjög bagalegt. Fyrstu lagaákvæði, sem voru sett um þessi mál, voru l. frá 1928 um sáttasemjara í vinnudeilum. Í þeim er gert ráð fyrir því, að ríkið skipi og kosti slíkan sáttasemjara, en nánar er það ekki útfært, og vald sáttasemjarans varð í reyndinni ekki neitt. En með þessu eru líka talin upp öll þau ákvæði, sem til voru um þessi efni fyrir 1938, er l. um stéttarfélög og vinnudeilur voru sett. Þau l. voru algert nýmæli í íslenzkri löggjöf, og með þeim var því verið að leita fyrir sér um heppileg lagafyrirmæli um þessi mál. Í erlendri löggjöf voru þá hins vegar til mörg og ýtarleg lagafyrirmæli um þetta, og þegar þessi l. voru sett hér, þá mun varla hafa verið til nokkurt menningarríki í Evrópu, sem ekki átti lagafyrirmæli um þessi mál. Það, sem einkum þurfti að gera, er l. voru sett hér 1938, var að taka upp og samræma þau fáu ákvæði, sem hér voru til, og þó sérstaklega að kynna sér rækilega erlend lagafyrirmæli um þessi mál og reyna að velja úr þeim það, sem heppilegast mundi hér heima, og koma þessu saman í einn samfelldan lagabálk. Það var mikill vandi að vinza úr þessu og breyta því eftir íslenzkum staðháttum, en inn á þá braut var horfið. Nú hafa þessi l. verið hér í gildi í 6 ár, og þennan tíma hefur verið mikið umrót í þjóðfélaginu, mikið um vinnudeilur og verkföll og mörgum málum vísað til Félagsdóms. Á þessum tíma hefur því fengizt mikil reynsla á þessi l. Mér hefur því virzt rétt að taka þau nú til athugunar og endurskoðunar og byggja á þeirri reynslu, sem fengizt hefur. Ég mun ekki taka það fram hér, hvaða atriðum ég telji, að helzt þurfi að breyta, - um það geta verið mjög skiptar skoðanir, en ég tel rétt að endurskoða þessi l. og rétt, að að þeirri endurskoðun vinni einkum þeir aðilar, sem mesta reynslu hafa fengið í þessum efnum síðan l. voru sett. Það, sem ég tel einkum þurfa athugunar við, er það, að ýmis ákvæði l. mættu vera fyllri og ýtarlegri. Þegar l. voru sett, þá var það mjög haft í huga að hafa þau sem einföldust, til þess að þau yrðu þægileg í framkvæmdinni. Nú er mér ekki grunlaust um, að komið hafi í ljós, að ýmis ákvæði þeirra mættu vera fyllri en þau nú eru. Viðvíkjandi einstökum ákvæðum þá er m. a. ákvæði II. kafla um vinnustöðvanir og framkvæmd þeirra, en eins og kunnugt er, þá eru ákvarðanir um vinnustöðvanir og einnig framkvæmd þeirra aðeins heimilar vissum aðilum, og þær mega ekki koma til framkvæmda fyrr en að 7 sólarhringum liðnum frá því er tilkynning um þær er gefin út. Það getur verið álitamál, hvort eðlilegra sé að skipa þessum málum með nokkuð öðrum hætti, t. d. hverjir eigi að hafa vald til þess að ákveða vinnustöðvanir, en er l. voru sett, þá var haldið við það að víkja sem minnst frá þeim reglum, sem myndazt höfðu með félögunum. Nú hefur það komið í ljós, að það getur verið ráðizt í vinnustöðvun, án þess að sá vilji meðlimanna sé á bak við, sem ætti að vera. Ég hef ekki athugað vel, með hverjum hætti þessu yrði bezt komið fyrir, en það mundi verða verkefni n. þeirrar, sem ég legg til, að skipuð verði. Það gæti einnig verið mjög álitamál, hvort rétt væri að hafa frestinn alltaf 7 daga. Þegar l. voru sett, þá var um það rætt, hvort ekki væri ástæða til þess að láta gilda mismunandi reglur um vinnustöðvanir eftir því, hvort um hreina vinnustöðvun til kauphækkunar væri að ræða eða samúðarverkfall eða þá vinnustöðvun af einhverjum öðrum ástæðum. Nú hafa þessi l. verið í gildi í 6 ár, og sami frestur hefur gilt um allar vinnustöðvanir, og eftir þá reynslu ætti að vera hægt að segja um, hvort rétt væri að gera upp á milli mismunandi vinnustöðvana. Þá er einnig rétt að athuga, hvernig viðskiptum milli aðila verður bezt háttað, meðan á vinnustöðvun stendur, og hvernig yrði bezt komið fyrirmælum um meðferð verkfallsbrjóta. Þá má og benda á það, að nauðsynlegt er að athuga betur ákvæðin um sáttasemjara, og það þarf að ákveða valdssvið hans nánar en gert hefur verið. Öll þessi ákvæði tel ég að þurfi að athuga nánar. Þessi l. hafa nú verið í gildi í 6 ár, og þau voru sniðin hóflega í fyrstu, og er því nú ástæða til þess að athuga hvort ekki megi nú bæta þau og gera þau fyllri, enda kom það fram hjá flm. frv. 1938, að þörf mundi vera á því að taka l. til endurskoðunar áður en langt um liði. Þá hef ég einnig lagt til, að tekin yrðu til endurskoðunar l. um verkfall opinberra starfsmanna frá 1915. Þessi l. voru sett í sambandi við deilu við starfsfólk Landssímans, er það hótaði verkfalli til þess að fá launahækkun. Þessi l. voru sett í flýti, og var því ekki tími til mikils undirbúnings undir þau. Síðan þessi l. voru sett, hefur hins vegar orðið mikil breyting á í þessum efnum. Verkalýðsfélögin voru þá vanmáttug og naumast viðurkennd, og m. a. kom það þá fram hjá sumum þm. í sambandi við þessa lagasetningu, að vafasamt væri, hvort verkföll væru heimil, og voru l. sett í samræmi við þann tíðaranda. Nú er eðlilegt að taka þessi l. einnig til athugunar og þá, hvort ekki mundi heppilegast að taka ákvörðun um opinbera starfsmenn upp í vinnulöggjöfina. Það hafa líka komið fram eindregnar óskir um það, að bæði þessi l. yrðu nú tekin upp til athugunar og umr. Ég hef lagt til, að í þetta verði skipuð 7 manna n., sem verði skipuð einum manni eftir tilnefningu Alþýðusambands Íslands, einum eftir tilnefningu Far- og fiskimannasambands Íslands, einum eftir tilnefningu Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og einum eftir tilnefningu Vinnuveitendafélags Íslands. Enn fremur eigi sæti í nefndinni forseti Félagsdóms og ríkissáttasemjari. Auk þess verði einn valinn af ríkisstjórninni án tilnefningar. Ég hef þarna nefnt til þá aðila, sem mest hafa átt við þessi l. að búa og mesta reynslu hafa fengið af þeim. En ef aðrar till. skyldu koma fram um skipun í þessa n., þá er ég tilbúinn að ræða þær. Ég legg svo til, að sá háttur verði hafður um afgreiðslu þessarar till., að umr. um hana verði frestað og henni vísað til allshn.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) Sú till., sem liggur fyrir á þskj. 313, fer fram á, að ríkisstj. sé falið að kaupa hlutabréf erlendra hluthafa í Útvegsbanka Íslands. Eins og hv.þm. er kunnugt, var hér fyrir ekki löngu samþ.till. um að kaupa af þeim, sem eignazt hafa hlutabréf í sparisjóðsdeild bankans, að ríkissjóður keypti þau með nafnverði og greiddi með skuldabréfum ríkissjóðs. Í samræmi við þessa ályktun var svo þetta auglýst og þeim, sem selja vildu, gert að senda tilkynningu fyrir desemberlok þessa árs. Til þessa dags hafa komið tilkynningar um 310 þús. kr. Íslenzkir hluthafar utan ríkissjóðs munu eiga um 1½ millj. kr. í hlutabréfum. En síðan þetta gerðist hefur komið málaleitun frá einum erlendum hluthafa um, að ríkið keypti hans hlutabréf. Erlendir hluthafar eiga nú í bankanum hlutabréf fyrir um 1300 þús. kr. Af því á enskur banki 500 þús. kr. og danskur banki 500 þús. kr., ýmsir danskir hluthafar munu eiga um 300 þús. kr., samtals 1300 þús. kr. Þá eru hluthafar í bankanum fyrir utan ríkissjóð, sem ráða yfir 2,8 millj. kr. í hlutabréfum. Eins og nú er komið, að ríkissjóður á meiri hl. í bankaráði og ræður þar af leiðandi í raun og veru öllu á hluthafafundum hans, virðist mjög eðlilegt, að ríkissjóður geri þeim erlendu hluthöfum, sem eignazt hafa bréf á þann hátt, sem varð, þannig að þeir voru í raun og veru neyddir til að kaupa þau, kost á að losna við bréfin með nafnverði. Ég hygg, að erlendir hluthafar muni telja þá lausn mjög vel viðunandi, eins og komið er, ef þeir fá þann höfuðstól, sem þeir lögðu fram, þó að ekki séu greiddir vextir af honum þann tíma, sem hann hefur staðið í bankanum. Teldi ég illa við eigandi, ef ríkissjóður keypti nú ekki þessi bréf. Hins vegar mundi ég ekki hafa neitt við að athuga, þótt væntanleg n. breytti till. á þann hátt, að ríkisstj. yrði heimilað að kaupa öll hlutabréf bankans, sem nú eru í eigu einstakra manna. Ég tel svo, að þetta mál gangi af sjálfu sér til fjvn.