Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Sá höfuðvandi, sem við er að etja í íslenzkum efnahagsmálum, er augljós. Það eru þær staðreyndir, að nú á tveggja ára tímabili hafa útflutningstekjur af framleiðslu landsmanna minnkað á milli 40–50%, og ef litið er til þess aukna kostnaðar, sem fylgir þessari verðmætaöflun nú, vegna þess hversu langan veg þarf að fara til að sækja aflann, þá er óhætt að segja, að tekjurnar af sjávarútvegi hafi raunverulega minnkað mun meira en þeirri tölu nam, er ég nefndi, eða nokkuð yfir 50%. Þetta hefur svo aftur leitt til þess, að ekki einungis þau fyrirtæki, sem sjávarútveg stunda og á honum byggjast beinlínis, og þeir, sem við þessi störf vinna, hafa orðið fyrir miklum skakkaföllum, heldur hefur þetta haft áhrif á allt þjóðlífið. Á þessu tímabili mun láta nærri, að þjóðartekjur á mann hafi minnkað um nær 17% og séu nú svipaðar í raunverulegum verðmætum og þær voru á árunum 1962–1963. Ef ekki hefði verið að gert, þá mundi þessi tekjurýrnun auðvitað hafa komið mjög misjafnlega niður og gerir það óhjákvæmilega að nokkru, en vegna margháttaðra ráðstafana og með margháttuðum ráðstöfunum hefur verið reynt að dreifa byrðunum af þessum skakkaföllum, og nú er aðalviðfangsefnið það, að menn kunni, þjóðarheildin og hver einstakur, að sníða sér stakk eftir vexti, geri sér grein fyrir því, að miða verður kröfur við greiðslumöguleikana, sem rýrnað hafa samkvæmt því, er ég áður sagði. Hverjar sem orsakir þessara vandræða eru, þá eru vandræðin staðreyndir, erfiðleikar, sem við getum ekki með nokkru móti skotið okkur undan. Þetta eru, eins og ég segi, einfaldar og augljósar staðreyndir, en vegna þess að hv. stjórnarandstæðingar hafa óskað eftir því, að ríkisstj. gæfi skýrslu um efnahagsmálin, þá skal ég hér rifja upp nokkur höfuðatriði greinargerðar, sem ég hef fengið um þau efni frá Efnahagsstofnuninni nú þessa dagana. Meginhlutinn er dags. eða skýrslan í heild þann 20. febrúar. Ég get þó ekki lesið skýrsluna alla, mun aðallega gera grein fyrir og lesa meginþátt hennar, en fara lauslega yfir aðra kafla, sem minni þýðingu hafa. Í þessari skýrslu segir: Afkoma þjóðarbúsins á árinu 1968 reyndist mun óhagstæðari en í upphafi voru taldar horfur á. Eftir því sem leið á árið, kom fram æ óhagstæðari heildarafkoma af völdum hins mikla aflabrests á síldveiðum og auknum örðugleikum á útflutningsmörkuðum. Áhrif þessara áfalla til kjararýrnunar og samdráttar í eftirspurn og athafnalífi breiddust síðan út um allt efnahagslífið. Minnkun framleiðslu og tekna í útflutningsgreinunum, sem áföllin komu beinast niður á, varð að sjálfsögðu tilfinnanlegust. Framleiðslumagn sjávarútvegsins minnkaði 1968 um 15%, en verðmæti að óbreyttu gengi um nærri 20%, en á tveimur síðustu árum, frá 1966, hefur framleiðslumagnið minnkað um 33% og útflutningsverðmætið eða gjaldeyrisverðmætið um það bil 44%. Breytingin er nálægt því hin sama, enda þótt miðað sé við árið 1965, en hvort áranna 1965 og 1966 nam verðmæti framleiddra sjávarafurða milli 5700 og 5800 millj. kr. á þágildandi gengi, en nam 1968 aðeins um 3200 millj. kr., umreiknað til sama gengis. Fiskaflann árið 1968 má samkvæmt síðustu heimildum áætla um 585 þús. tonn, en það er minna en helmingur aflans hvort áranna 1965 eða 1966, en um 35% minnkun frá árinu 1967. Aflabrestur á síldveiðum olli þessari stórfelldu breytingu. Mun síldaraflinn árið 1968 hafa numið um 133 þús. tonnum eða aðeins tæplega þriðjungi síldaraflans árið áður, en um sjöttungi aflans 1966. Um fjórðungur aflans náðist þó aðeins með því að sækja á Norðursjávarmið og landa honum erlendis. Loðnuaflinn minnkaði um tæp 20 af hundraði og varð 78 þús. tonn. Leita þarf aftur til ársins 1960 og til 1958 og áranna þar á undan til þess að finna dæmi um svo lítinn síldarafla sem síðasta ár, en öll árin frá 1961 hefur síldaraflinn verið tvöfalt til þrefalt meiri hið minnsta og allt upp í sexfaldur á við aflann 1968. Sömuleiðis nam heildarfiskaflinn 1968 nokkurn veginn sama magni og 1960, 593 þús. t. eða 1958, þegar hann var 581 þús. tonn. Þorskaflinn, bolfiskaflinn 1968, varð rétt við meðaltal áranna 1961 til 1965, 382 þús. tonn, því að 1968 varð hann 370 þús. tonn eða um 11% meiri en árið áður. Ástæður þessa voru m. a., að vetrarvertíðin heppnaðist betur en árið áður, en auk þess var mikil aukning á úthaldi meðalstórra báta til þorskveiða s. l. sumar og haust. Stóð það að sjálfsögðu í sambandi við síldarleysið á miðunum við landið, en einnig, að því er virðist, við bætt rekstrarskilyrði bátaflotans. Aukið úthald og afli yfir sumar- og haustmánuðina varð mjög til þess að efla og jafna atvinnu víða um land, en olli jafnframt sums staðar örðugleikum við móttöku og vinnslu, ekki sízt þar sem markaðsskilyrði versnuðu um sama leyti. Af hálfu ríkisins var greitt úr þeim örðugleikum með fyrirgreiðslu til rýmkunar verðábyrgða og annars stuðnings við freðfiskframleiðslu og til stuðnings við vissar, illa settar greinar saltfiskverkunar. Ríkisstj. gaf og síldveiðibátum, síldarbræðslum og hvalútvegi fyrirheit um stuðning og að vissu marki ábyrgð til þess að tryggja að framleiðslu þessara tvísýnu greina sjávarútvegsins yrði haldið uppi. Verðfall sjávarafurða taldist nema rúmum fimm af hundraði árið 1968, en 11.6% árið áður metið eftir því magni hinna ýmsu afurða, er til útflutnings féll hvort árið. Það hefði þó talizt mun meira að heildarmeðaltali, ef ekki hefði komið til mikil magnminnkun síldarafurðanna, er féllu mest í verði. Verðfall bræðslusíldarafurða, einkum lýsis, óx þegar að verulegu marki á árinu 1966. Á síðasta ári féll mjölverð um rúm 12% og lýsisverð um 29% að meðalverði frá meðalverði fyrra árs. En frá 1965 hefur mjölið fallið um 28% og lýsið um fullan helming eða 52%. Er þá miðað við verð í erlendum gjaldeyri. Mjög tilfinnanlegt verðfall varð einnig á freðfiski. Nam það um 15% árið 1967 frá meðalverði ársins á undan. Náði verðið sér lítið eitt upp um áramótin 1967 og 1968, og var við það miðað við ákvörðun fiskverðs og um stuðning við frystiiðnaðinn í upphafi árs 1968. En er leið á árið varð enn á ný verðfall á frystum fiski, einkum þorskblokkum. Meðalverð þorsks á árinu reyndist um 8% lægra en áramótaverð, en á öllum freðfiski um 4% lægra. Flestar aðrar sjávarafurðir hafa einnig fallið meira eða minna í verði á síðustu tveimur árum. Aðrar greinar framleiðslu, framkvæmda og þjónustu áttu einnig erfitt uppdráttar bæði vegna örðugs árferðis og af völdum minnkaðrar kaupgetu og umsvifa í atvinnulífinu. Um þetta liggja ekki fyrir eins glöggar heimildir og um sjávarútveginn. Landbúnaðarframleiðslan mun sennilega hafa staðið í stað eða jafnvel minnkað, a. m. k. ef tekið er tillit til hinnar miklu notkunar aðfenginna rekstrarvara af völdum árferðisins. Svipuðu máli gegnir um iðnaðarframleiðslu fyrir innlendan markað. Bendir flest til þess, að í heild hafi sú framleiðsla staðið í stað árið 1968 eða jafnvel dregizt saman lítið eitt frá árinu áður, enda þótt sumar greinar iðnaðarins hafi tekið nokkurri aukningu. Árið 1967 mun hið sama hafa orðið uppi á teningnum. Það voru að sjálfsögðu þær greinar, sem nátengdastar eru sjávarútveginum, sem helzt kreppti að þessi ár. Sumar aðrar greinar iðnaðarins, er einkum stunda neyzluvöruframleiðslu fyrir innlendan markað, áttu hins vegar örðugt uppdráttar af völdum hækkandi framleiðslukostnaðar árin 1965 og 1966, en bættu aftur á móti aðstöðu sína árið 1967. Framleiðslusamdráttur í byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð varð um 6% árið 1968, þrátt fyrir aukningu stórframkvæmdanna við Búrfell og Straumsvík, er út af fyrir sig hefði valdið 10% aukningu fjármunamyndunar í þessum greinum í heild að öðru óbreyttu. Árið áður varð hins vegar framleiðsluaukning byggingarstarfsemi um það bil 10%. Umskiptin frá vexti til samdráttar í þessari grein, sem tekið hafa árabil, á móti drjúgum hluta aukningar mannaflans, hafa þannig numið um 16% milli þessara ára. Á sú breyting ásamt minnkun sjávarafla ríkastan þátt í þeirri breytingu atvinnuástandsins, sem á er orðin. Auk þess samdráttar í framleiðslu, sem hér hefur verið rakinn, er ljóst, að samdráttur hefur orðið í verzlun og þjónustu, annarri en opinberri. Verðmæti þjóðarframleiðslunnar 1968 er áætlað um 25700 millj. kr. á meðalverðlagi ársins. Áætlað er, að minnkun þjóðarframleiðslunnar á árinu 1968 í samanburði við 1967 hafi orðið a. m. k. 5%. Til viðbótar þessari minnkun koma áhrif verðfalls útflutningsafurða. Nam það verðfali um 5.5% milli meðalverðlags 1967 og 1968, og veldur það ásamt minnkaðri framleiðslu því, að þjóðartekjur lækka um nálægt 7% á milli áranna 1967 og 1968. Reiknað á mann hefur minnkun þjóðarframleiðslunnar orðið nálægt 6,5%, en lækkun þjóðartekna um rúmlega 8%. Skakkaföll þessi komu í kjölfar sams konar áfalla er yfir dundu árið 1967, en á síðustu tveim árum til samans er varlega áætlað, að þjóðarframleiðsla hafi minnkað um 6.7%, þjóðartekjur um rúm 14%, en þjóðarframleiðsla á mann um 9–10%, þjóðartekjur á mann um 17%. Við þennan mikla afturkipp hefur þjóðarframleiðslan komizt á stig, er liggur á milli þess, er hún var árið 1964 og 1965, en þjóðartekjur á milli þess, er þær voru 1963 og 1964. Að tiltölu við mannfjölda hefur afturkippurinn orðið enn meiri. Bæði þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur á mann 1968 lágu á milli þess, sem var 1962 og 1963. Þessi afturkippur sýnir, hversu náið samband er á milli útflutningsatvinnuveganna annars vegar og annarra atvinnuvega hins vegar. Hið mikla tekjufall í útflutningi leiddi óhjákvæmilega til samdráttar í framkvæmdum og framleiðslu fyrir innlendan markað. Fjárfestingin hér á landi er að miklu leyti kostuð af samtíma tekjum framkvæmdaaðila auk útlána viðskiptabanka og sparisjóða, er fást að mestu af spariinnlögum og samtímatekjum. Arðsemi atvinnurekstrar ræður og að sjálfsögðu mati fyrirtækja á þörf fyrir nýjar framkvæmdir. Enn fremur ráða útflutningstekjurnar mestu um almenna neyzlueftirspurn í landinu, og úr þeirri eftirspurn dregur stig af stigi, þegar tekjur hverrar greinar á fætur annarri minnka. Úr þessum hringrásarverkunum innan hagkerfisins hefur stórum verið dregið á undangengnu örðugleikatímabili með ýmiss konar aðgerðum, sem til hefur verið stofnað af hálfu almannavaldsins. Í fyrsta lagi með stórframkvæmdunum, sem fjár er aflað til erlendis frá með stuðningi ríkissjóðs við atvinnurekstur og með niðurgreiðslum til að halda framleiðslukostnaði niðri og enn með útlánum fjárfestingarlánasjóða og banka umfram samtímafjárhagsmyndun af tekjum. Meðan áhrif áfallanna voru að koma fram og talið var fært að halda áfram umfangsmiklum hallarekstri þessara opinberu aðila, var kaupgetunni haldið uppi, þótt slíkt leiddi til gjaldeyriseyðslu umfram tekjur. En þessi gjaldeyrisnotkun hefur sem sagt verið forsenda viðhalds innlendrar framleiðslu og framkvæmda í því umfangi, sem verið hefur. Við upphaf ársins 1968 var vonazt til þess, að verðmætaráðstöfunin í heild þyrfti aðeins að dragast saman um 3–4%, enda var þá búizt við lítilsháttar aukningu þjóðarframleiðslu, þ. e. 1.7%. En sá framleiðsluhnekkir, er þjóðarbúið varð fyrir, leiddi óhjákvæmilega til þess, að verðmætaráðstöfun til endanlegra nota, þ. e. a. s. auk útflutningsvörubirgða, minnkaði um meira, eða um rúmlega 6%. Munar hér þó ekki nærri eins miklu og á sjálfum framleiðsluhnekkinum frá því, sem ráðgert hafði verið. Dregið mun hafa úr einkaneyzlu á árinu 1968 um allt að 6% og enn meir úr fjármunamyndun eða um 9%. Minnkun þessi kom í tiltölulega miklum mæli niður á innfluttum gögnum og gæðum, svo sem lýsir sér í því, að innlend byggingarstarfsemi minnkaði mun minna en fjármunamyndunin eða um 6%, sem fyrr segir. Samneyzla er aftur á móti talin hafa aukizt um 2.7%. Er þá miðað við fyrirætlanir fjárlaga og fjárhagsáætlanir sveitarfélaga, sem í aðalatriðum munu hafa orðið að veruleika. Stefndu þessar fyrirætlanir í aðalatriðum að því að halda þeirri þjónustu við almenning, sem opinber neyzla felur í sér, óskertri, þrátt fyrir vaxandi fólksfjölda. Aukning þessi er þó aðeins milli helmings og þriðjungs þeirrar aukningar, er verið hafði á árinu áður. Þess ber að gæta, að samdráttur verðmætaráðstöfunar árið 1968 kom í kjölfar stórstígra aukninga um árabil. Verðstöðvunaraðgerðirnar haustið 1966, er stóðu til hausts 1967, höfðu mikil áhrif á þróunina á árinu 1967. Annars vegar stuðluðu þessar aðgerðir að því að koma í veg fyrir frekari hækkun peningatekna, eftir að vöxtur raunverulegra þjóðartekna hafði fyrst stöðvazt og síðan snúizt til lækkunar. Hins vegar urðu þessar aðgerðir til þess að koma í veg fyrir, að tekjurýrnun þjóðarbúsins hefði í bili áhrif á afkomu almennings. Var þetta réttlætanlegt og kleift, meðan vonazt var til, að áföllin væru tímabundin. Verðlagsuppbætur á laun hafa haft tímabundin áhrif í sömu átt. Við þau skilyrði, sem ríkt hafa á þriðja ár, hafa þessir tveir þættir valdið miklu um að draga úr og tefja fyrir tekjurýrnun einstaklinga og fyrirtækja og þar með stuðlað að aðlögun neyzlu og verðmætaráðstöfunar í heild að lækkuðum raunverulegum tekjum þjóðarinnar, þ. e. a. s. mildað áhrif þeirrar miklu tekjurýrnunar, sem þjóðin hefur orðið fyrir. Fjármunamyndun er sá þáttur verðmætaráðstöfunar, er byggir upp afkastagetu þjóðarbúsins. Fjármunamyndun atvinnuveganna hefur til og með 1967 vaxið álíka ört og heildarfjármunamyndunin og haldið á þeim tíma hlutdeild sinni, þ. e. a. s. nærri helmingi allrar fjármunamyndunar. Þjóðarauður í framleiðslutækjum, byggingum og öðrum mannvirkjum hefur á síðustu árum aukizt mun örar en magn þjóðarframleiðslunnar, eða t. d. frá árslokum 1961 til 1966 um 31%, og fjármunir atvinnuveganna um 40%, þar sem þjóðarframleiðslan jókst milli næstu ára á eftir, 1962–1967, einungis um 22%. Af þessum staðreyndum má draga þær ályktanir, að eðlilegur hluti afraksturs góðærisins hafi orðið eftir í varanlegum verðmætum og samdráttur framleiðslunnar síðustu tvö árin hafi engan veginn stafað af ónógri afkastagetu atvinnuveganna. Ástæður samdráttarins eru þvert á móti hið mikla brottfall tekna í undirstöðuatvinnuvegunum og áhrif þess á almenna eftirspurn. En þessi stórfellda tekjuskerðing undirstöðuatvinnuveganna, ásamt hækkuðum framleiðslukostnaði, gróf undan rekstrargrundvelli þeirra, unz rennt var stoðum undir þá á ný með gengisbreytingunni í nóvember s. l. Samfara öllum þessum erfiðleikum og óhjákvæmileg afleiðing þeirra var sú, að á árinu var óhagstæður viðskiptajöfnuður, og er hann áætlaður um 2685 millj. kr., miðað við fyrra gengi ársins, í framhaldi af álíka miklum viðskiptahalla ársins 1967, er var um 2350 millj. kr. á meðalgengi þess árs. Bæði árin stafaði mikill hluti viðskiptahallans af innflutningi til stórframkvæmdanna, og var þeim hluta hans mætt með erlendum lántökum og innflutningi einkafjármagns. Opinberar lántökur á síðasta ári námu 1570 millj. kr., innflutt einkafjármagn 825 millj. kr., auk þess námu lántökur einkaaðila 220 millj. kr., en á móti þessu koma endurgreiðslur fyrri lána, er á síðasta ári námu 1030 millj. kr. Lækkun gjaldeyrisstöðu bankanna nam miðað við gengið, er gilti meginhluta ársins 1968, um 1500 millj. kr. árið 1967, en um 850 millj. kr. árið 1968. Um síðustu áramót nam nettóstaðan 302 millj. kr. á núgildandi gengi, en til viðbótar því hafa verið tekin stutt gjaldeyrislán hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Evrópusjóðnum. Nam upphæð þeirra á síðasta ári 8.75 millj. dollara eða um 770 millj. kr. Með gengisbreytingunni í nóv. 1967 var stefnt að því að draga mjög verulega úr viðskiptahallanum út á við, enda þótt óviðráðanlegar ytri orsakir kæmu í veg fyrir, að svo gæti orðið. Gengisbreytingin hafði þó tilætluð áhrif á innflutninginn, og minnkaði gjaldeyrisverðmæti almenns vöruinnflutnings um 13.5% milli 1967 og 1968. Þessi aðlögun var þó ófullnægjandi miðað við þær aðstæður, er mynduðust á árinu. Sést þetta bezt af því, að samtímis því, að útflutningsframleiðslan hafði minnkað að gjaldeyrisverðmæti niður fyrir það, er hún nam 1962, hafði almennur vöruinnflutningur aðeins minnkað niður fyrir gjaldeyrisverðmæti innflutningsins árið 1965. Hinir gífurlegu örðugleikar í efnahagsmálum, ásamt viðleitni stjórnarvalda til þess að vinna á móti áhrifum þeirra á atvinnu- og lífskjör, hafa markað djúp spor á vettvangi peningamála. Versnandi fjárhagur ríkissjóðs, en hann var einnig rekinn með verulegum halla á s. l. ári, og versnandi hagur fjárfestingarlánasjóða og viðskiptabanka hefur komið fram í stöðu þessara aðila gagnvart Seðlabankanum. En í stórum dráttum svara samanlagðar breytingar á stöðu þessara aðila við Seðlabankann til breytinga gjaldeyrisstöðunnar. Skoðað í samhengi peningamála, hefur útstreymi fjár úr Seðlabankanum þannig verið orsök eða skilyrði fyrir rýrnun gjaldeyrisstöðunnar undanfarin tvö ár. Staða ríkissjóðs og ríkisstofnana gagnvart Seðlabankanum versnaði um 241 millj. kr. á árinu 1968. Var þó um mikla breytingu í hagstæða átt að ræða frá árinu 1967, er staðan versnaði um 458 millj. kr., en árið 1966 hafði staðan aftur á móti batnað verulega, eða um 331 millj. kr. Að sjálfsögðu hefði staðan versnað mun meira á árinu 1968, ef gengisbreytingin og efnahagsaðgerðir tengdar henni hefðu ekki komið til. Staða fjárfestingarlánastofnana gagnvart Seðlabankanum versnaði um 60 millj. kr. 1968, en 192 millj. kr. 1967, en staða innlánastofnana versnaði um 297 millj. kr. 1968, en um 175 millj. kr. 1967. Alls nam óhagstæð breyting innlendra aðila gagnvart Seðlabankanum 535 millj. kr. árið 1968, en 950 millj. kr. 1967, en rýrnun gjaldeyriseigna bankans nam bæði árin mjög svipuðum upphæðum þessum, eða 553 millj. kr. 1968 og 999 millj. kr. árið 1967. Þróun sparifjármyndunar hefur svo sem vænta mátti verið óhagstæð miðað við fyrri ár. Nam aukning spariinnlána í kringum 600 millj. kr. hvort áranna 1967 og 1968 samanborið við 983 millj. kr. árið 1966. Öllu þessu samfara hefur svo orðið verulegur atvinnubrestur víðsvegar um landið. Við þekkjum það, að fram til ársins 1967 hafði um langt árabil ekki borið á atvinnuleysi, heldur miklu fremur hinu, að skortur var á vinnuafli, nema í einstökum landshlutum, þar sem sérstakar ástæður komu til, eins og aðallega á Norðurlandi. En þar höfðu ráðstafanir verið gerðar af hálfu ríkisins og annarra aðila með skipun atvinnumálanefndar Norðurlands, sem starfaði frá 1965 og þangað til nú og öllum kemur saman um, að gert hafi verulegt gagn. Segja má, að almenn atvinnuvandkvæði hafi fyrst orðið alvarleg á vetrinum 1967–1968. Náði tala atvinnulausra, sem beinar upplýsingar tóku til, um 1200 manns í byrjun febr. 1968, en áætluð heildartala þeirra var þá um 1500 manns. Nú má ekki skilja það svo, að hér hafi verið um algjörlega nýtt fyrirbæri að ræða, vegna þess að ýmsar breyttar ástæður gerðu það að verkum, að menn voru mun fúsari til að láta skrá sig á árinu 1968 en áður, og hið sama hefur að nokkru leyti einnig komið fram nú í vetur. Þetta atvinnuleysi, sem varð í fyrravetur, hjaðnaði þó, sem betur fer, þegar fram á veturinn leið, og hefðu hvergi orðið vandræði á síðari hluta ársins, að því er manni nú virðist, ef síldarleysið hefði ekki sagt mjög til sín, ekki einungis í þeim byggðarlögum, þar sem síldarbátarnir leggja upp, heldur hlaut það mikla tap og sá hnekkir, sem þessi atvinnuvegur varð fyrir, einnig að segja til sín um land allt, svo sem raun hefur á orðið. Og í árslok 1968 nam skráð atvinnuleysi kaupstaða og kauptúna með yfir 1000 íbúa 1340 manns. Með samanburði við aðrar heimildir um atvinnuástand hinna ýmsu staða áætlaði Efnahagsstofnunin tölu atvinnuleysingja á öllu landinu í árslok vera um 2200 manns. Var það mest á Norðurlandi, eða um 1/3 alls fjöldans. Eftir áramót jókst þessi tala mjög og var í janúarlok talin um 5500 manns. Nú er það enginn vafi, að sjómannaverkfallið átti verulegan þátt í þessari miklu aukningu og eins því, að atvinnuleysi hélzt á ýmsum stöðum, þar sem það hefði hjaðnað með öllu, ef flotinn hefði verið gerður út með eðlilegum hætti. Á þessu stigi verður ekki fullyrt, hversu mikil áhrif lausn sjómannaverkfallsins hefur. Þau hljóta að taka nokkurn tíma, en víðast hvar mun þó brýnum vandræðum verða afstýrt með því, að flotinn stundi veiðar með eðlilegum hætti. Hitt skal játað og dylst engum, að hér í þéttbýlinu, Reykjavík og nágrenni, og eins á Norðurlandi umhverfis Akureyri, og ef til vill víðar, þá eru aðrar og flóknari ástæður, sem koma til, þannig að það er ljóst, að lausn þessa sjómannaverkfalls ein nægir ekki til að koma málunum í það horf, sem æskilegt væri. En þá er að því komið, hvaða ráðstafanir sé hægt að gera og gerðar hafi verið til þess að bæta úr atvinnuástandinu. Ríkisstj. hefur verið ávítuð af ýmsum fyrir það að hafa aðhafzt of lítið til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi, bæði á árinu 1968 og það, sem af er þessu ári. Sannleikurinn er sá, að hér er um algjört öfugmæli að ræða. Ríkisstj. gerði margháttaðar ráðstafanir allt árið 1968 til þess að greiða fyrir almennri atvinnu. Það er óhætt að segja, að hvorki síldveiðar né hvalveiðar hefðu komizt af stað s. l. vor, ef ríkisstj. hefði ekki stuðlað þar að. Eins má heita öruggt, að hraðfrystiiðnaðurinn hefði gefizt upp á miðju sumri, ef ekki hefði komið til atbeini ríkisstj. Þá er ekki þess að dyljast, sem öllum er auðvitað ljóst, að gengisbreytingin nú í haust var fyrst og fremst gerð til þess að skapa atvinnuvegunum lífsskilyrði. Með gengisbreytingunni varð að gera mjög óþægilegan tekjutilflutning, sem í ýmsum tilfellum kemur harkalega niður, en var óhjákvæmilegur, ef höfuðatvinnuvegir landsmanna áttu að geta staðizt. Og án þeirrar ráðstöfunar var, eins og horfði, vonlaust, að hér yrði atvinnurekstur stundaður, ekki sjávarútvegur og, ef hann féll, þá auðvitað ekki heldur aðrir átvinnuvegir, svo að miklu næmi. Enda er það ljóst, að gengisbreytingin er ekki einungis til stórfellds hags fyrir sjálfan sjávarútveginn, heldur einnig hefur innlendur iðnaður af henni margháttað gagn. Og þegar litið er til þeirra tollalaga, sem enn eru í gildi, þá má segja, að, þetta tvennt, gengisbreytingin og óbreyttir tollar, jafngildi í raun og veru innflutningsbanni á fjöldann af erlendri iðnaðarvöru, einmitt þeirri sem Íslendingar hafa átt í harðastri samkeppni við, og þegar af þeirri ástæðu, þá er tal um það, að þessi atvinnuvegur þurfi til viðbótar á beinum innflutningsbönnum að halda, á misskilningi byggt. Hitt má miklu frekar segja, að til lengdar þarf að breyta tollskránni, til þess að þessi atvinnurekstur fái eðlilegt aðhald, en ekki hreina einokunaraðstöðu. Þá má einnig minna á það í þessu sambandi, að ríkisstj. hefur bæði varðandi vissar iðngreinar, svo sem skipasmíðar, stuðlað mjög að því, að þær hefðu verkefni. Það má minna á aukin lán til smíði fiskibáta innanlands. Það má minna á þá ráðstöfun, að samið var við skipasmíðastöð á Akureyri um smíði strandferðaskipa. Hér kemur einnig margt fleira til greina, sem ég skal ekki telja upp að sinni. En það er ekki einungis fyrirgreiðsla við einstakar greinar, sem hefur átt sér stað, heldur einnig við fjölmörg fyrirtæki, þar sem reynt hefur verið að hlaupa undir bagga og stuðla að því, að þau yrðu rekin, sbr. atbeina Alþ. á s. l. ári til að greiða fyrir rekstri Norðurstjörnunnar. Loksins að ógleymdu því, sem ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar knúðu fram við mikla andstöðu fyrir rúmlega tveimur árum, að ráðizt var í virkjun Þjórsár og hún var gerð möguleg með álbræðslusamningnum við Alusuisse. Ef ekki hefði verið ráðizt í þessi stórfyrirtæki á sínum tíma, þá mundi atvinnuástandið vissulega vera nú miklu verra, ósambærilega verra en það er. Það hefur verið um það talað, að ríkisstj. hafi verið of athafnalítil í því að greiða fyrir aukningu lánsfjár, þannig að bæði útgerð og iðnaður gæti notað sér þá bættu aðstöðu, sem þessir aðilar fengu við gengisbreytinguna. Ríkisstj. hefur verið í stöðugu samráði og samstarfi við Seðlabankann um lausn þessara vandamála og raunar við viðskiptabankana yfirleitt, og þá einkum ríkisbankana. Eftir að atvinnumálanefndirnar voru komnar á laggirnar, þá var endanlega lokið við ákvarðanir í samráði við atvinnumálanefnd ríkisins um mjög aukið lánsfé bæði til sjávarútvegs í framleiðslulánum, til útvegsins með útgerðarlánum og til iðnaðarins, þar sem ætlazt er til, að annars vegar Seðlabankinn, en hins vegar viðskiptabankarnir leggist á eitt um að greiða fyrir eðlilegri starfsemi, eðlilegri lánsfjárútvegun, svo að atvinnufyrirtæki þurfi ekki að stöðvast af þeim sökum. Hitt á auðvitað ekki að dyljast, að hér er örðugt um vik, sbr. atriði úr þeirri skýrslu, sem ég las áðan, varðandi lakari aðstöðu Seðlabankans nú en áður var. Hann hefur auðvitað yfir mun minna fjármagni að ráða einmitt sökum þessara almennu örðugleika, sem yfir okkur hafa dunið, og þó að hann hafi fengið stuðning erlendra lánsfjárstofnana, þá ber honum skylda til að halda þannig á, að lánsfé verði ekki til að gera örðugra það, sem okkur er lífsnauðsyn, að stórminnka viðskiptahallann á árinu 1969 frá því, sem var 1968. Það eitt að veita lánsfé hér innanlands dugar auðvitað ekki, ef við megnum ekki á tiltölulega skömmum tíma að ná jafnvægi út á við. Hið góða traust, sem Ísland nýtur erlendis ásamt þátttöku í alþjóðlegum stofnunum, gerir það mögulegt, að við getum fengið lán til þess að fleyta okkur yfir, án of mikilla skerðinga innanlands, slíka örðugleika, sem við höfum nú lent í. Hér sem ella verður að gæta þess, að að lokum þurfum við sjálfir að greiða það fé, sem við fáum lánað í þessu skyni, og þess vegna verður að halda á með fullri varúð. Ég hygg, að það verði ekki með rökum á það bent, að í þessu hafi ekki verið gert mjög verulegt átak. Hitt er annað mál, að meðan útgerð gat ekki átt sér stað sökum verkfallsins, þá komu hin auknu útlán bankanna til útgerðar og til fiskvinnslustöðva ekki að gagni. Ef atvinnureksturinn stöðvast af annarlegum ástæðum, þá stoða engar slíkar ráðstafanir til að bæta úr vandanum. Slíkt verkfall hefur auðvitað ekki einungis áhrif á þá, sem eru í því sjálfir, heldur lamar það athafnaþrek og kaupgetu margfalt fleiri en beinir aðilar eru að. Þess vegna var það eitt af meginverkefnum til þess að auka atvinnu, ekki einungis þeirra, sem áttu hlut að máli, heldur landsmanna yfirleitt, að leysa þetta verkfall. Um þann vanda var rætt hér fyrr í þessari viku, og ég skal ekki rifja. þær umræður upp nú að neinu verulegu leyti. Ég minni einungis á það, að sem betur fer, þá reyndust þeir hv. þm. ekki sannspáir, sem fyrir jólin fullyrtu, að sjávarútvegsl. sem þá voru til meðferðar mundu verða brotin á bak aftur af launþegasamtökum. Þvert á móti sýndu allar samningaviðræðurnar, að þær fóru fram á grundvelli þessara l. og með skilningi allra aðila á óhjákvæmilegri nauðsyn þeirrar lagasetningar. Hitt var svo allt annað mál og engin nýjung, að á þessum grundvelli og innan þessa ramma reyndi hver aðili að fá sem mest í sinn hlut. Slíkt er engin nýjung og ekki við því að búast, að þvílíkur vandi verði skyndilega leystur, þó að enn megi segja, að vissulega var furðulegt og að sumu leyti ekki til hlítar skiljanlegt, að ekki skyldi takast að leysa þetta verkfall fyrr en raun varð á. Og ekki er fyrir það að synja, að þar hafi einhver annarleg öfl verið að verki. Ég drap á það áður, að hér væru komnar atvinnumálanefndir. Þær hafa verið settar upp að samráði og tillögu verkalýðshreyfingarinnar og vinnuveitendasamtakanna. Ríkisstj. hefur stundum verið ávítuð fyrir það, að hún hafi þarna verið of sein í vöfum. Þetta er líka fullkominn misskilningur. Ríkisstj. skrifaði strax og tilefni gafst aðilum og óskaði eftir samstarfi við þá meðal annars um aðgerðir til að bæta úr atvinnuörðugleikum. Það tók hins vegar aðila langan tíma að koma sér saman innbyrðis, í fyrsta lagi sín á milli um það, hvort þeir ættu að taka upp slíkar viðræður við ríkisstj., síðan innbyrðis á milli þessara heildar almannasamtaka, með hverjum hætti þetta ætti að verða gert. Stóð þar miklu lengur á en þeim stutta fresti nam, sem ríkisstj. þurfti með eðlilegum hætti að hafa til þess að skoða málið af sinni hálfu, eftir að það var komið til hennar á ný. Nú eru þessar n. teknar til starfa, bæði hver í sínu héraði og atvinnumálanefnd ríkisins hér í bænum. Ég vil fullyrða, að þessar n. hafi nú þegar ráðið fram úr ýmsum málum, sem sum hafa verulega þýðingu, staðbundna að vísu. önnur þýðingarmikil mál eru til meðferðar, þó að heildarúthlutun þess fjár, sem tryggt hefur verið, 300 millj. kr., hljóti með eðlilegum hætti að taka nokkurn tíma og ekkert sé hægt að gera fyrr en heildaryfirlit hefur fengizt, bæði miðað við þörf og till. og umsagnir úr hinum ýmsu héruðum og eins skoðun verkefnisins, hversu mikið það er, eftir að sjómannadeilunni lýkur. En ég hygg, að allir aðilar geti með nokkurri bjartsýni horft fram til starfs þessarar n., hún hafi þegar gefið loforð um góða raun. Samstarf þar hefur enn verið með ágætum. Hitt er svo annað mál, að slíkar ráðstafanir leysa auðvitað aldrei til heildar þann meginvanda, sem við er að etja. Það eru hinar almennu ástæður, hinar almennu efnahagsráðstafanir, afli, verðlag erlendis og hvernig við bregðumst við slíkum ytri aðstæðum, sem gera það að verkum, hvort atvinnuástand hér helzt sæmilegt til frambúðar eða ekki, eða e. t. v. er öllu réttara að komast þannig að orði, hvort okkur tekst að koma því í sæmilegt horf nú og halda því svo til frambúðar eða ekki. Það verður ekki gert með slíkum ráðstöfunum, sem ég nú drap á, þó að þær geti haft sitt mjög mikla gildi til þess að koma mönnum yfir erfið tímabil. Þess vegna gefa þessar ráðstafanir eins og ég segi tilefni til hóflegrar bjartsýni. En einnig varðandi ráðstöfun slíks fjár er auðvitað nú um að gera að verja því sem mest til þess, sem gefur beinan arð og getur bætt aðstöðu þjóðarheildarinnar inn á við og út á við, bætt gjaldeyrisjöfnuðinn út á við og skapað skilyrði fyrir endurbættum lífsskilyrðum innanlands. Þess vegna er það mjög mikils vert, að samkomulag varð um það milli allra aðila, að hér ætti einkum að leggja áherzlu á að útvega lán og veita fyrirgreiðslu til arðbærs atvinnurekstrar. Við mundum einnig blekkja okkur mjög, ef við sæjum ekki af því, sem nú hefur gerzt, að þótt það taki langan tíma og ráði ekki fram úr bráðabirgðavandræðum okkar þá er það höfuðnauðsyn hvort tveggja að efla samvinnu við aðrar þjóðir, þannig að við einangrumst ekki frá þeim í viðskiptaefnum og verðum ekki vegna tollmúra annarra lokaðir frá viðskiptum við aðra, og eins að fá samvinnu annarra til þess að hagnýta auðlindir landsins til hlítar, okkur sjálfum til gagns. Það er nú orðið berara en nokkru sinni fyrr, að atvinnulíf okkar er of einhæft. Það er einnig tómt mál að tala um það, að úr því eigi að bæta með því að auka úrvinnslu íslenzkra afurða hér innanlands. Þetta er sjálfsagt og um það er ekki deilt, að þetta er nauðsynlegt. En það eru annmarkar á þessu, því að svo kann að vera um sumt, að úr vörunni þurfi að vinna í öðrum löndum til þess að hún sé seljanleg þar. Það getur verið, að ef úr vörunni er unnið hér, lendi hún í tollaflokkum, þannig að hún útilokist með öllu frá útflutningi til annarra landa. Eins er það, að ef aflabrestur verður, eins og við höfum nú sárlega fengið að kenna á, þá bitnar hann auðvitað á og kemur fram ekki síður í vöru, sem unnið er úr hér innanlands, þótt hún sé flutt út tiltölulega lítt unnin, samanber þá örðugleika, sem Norðurstjarnan á við að etja sökum hráefnaskorts, samanber þá örðugleika, sem niðurlagningar- og niðursuðuverksmiðjur á Norðurlandi, bæði á Akureyri og Siglufirði, hafa átt við að etja vegna hráefnaskorts. Þess vegna er það höfuðnauðsyn, og algjörlega óhjákvæmilegt, að markvisst verði að því unnið, að við gerum stórátök, stærri en nokkru sinni fyrr, til þess að hagnýta allar auðlindir landsins. Aðrar Evrópuþjóðir, og þær, sem okkur eru tengdastar og skyldastar, eru í þessum efnum áratugum á undan okkur. Allir skynibornir menn í þeim löndum segja, að samvinna við aðra erlenda aðila um slíka iðnvæðingu í þeirra löndum hafi síður en svo orðið þjóðunum til ills, heldur hin mesta lyftistöng fyrir þeirra atvinnuvegi. Eins er það með samvinnu við önnur lönd, sem við ræddum hér lítillega s. l. miðvikudag, en verulegur misskilningur kom fram hjá sumum um þýðingu þess mikla máls. Það er t. d. síður en svo, að það þurfi að spilla okkar viðskiptum við Bandaríkin, þó að við gerumst aðilar að fríverzlunarbandalagi eins og EFTA. Við útilokumst engan veginn frá Bandaríkjamarkaði af þessum sökum, og við erum ekki að gera okkur sjálfa háðari EFTA-markaðinum, þ6 að við gerum ráðstafanir til þess að sleppa við þær álögur, sem koma fram í beinni tekjurýrnun hjá okkur nú þegar, en munu gera í vaxandi mæli, ef við stöndum utan við EFTA. Það er t. d. ljóst, og hefur verið síðustu ár svo, að ef við þurfum að selja síldarlýsi til Bretlands, þá er hagkvæmara að selja það yfir Danmörku, vegna þess að Danir geta flutt það tolllaust yfir til Bretlands, sem við getum ekki. En vitanlega taka Danir bróðurpartinn af þeim ágóða, sem við slíkt fæst. Þá er það einnig, ég vil skjóta því inn, - algjör misskilningur, sem kom fram, um hina væntanlegu auknu samvinnu Norðurlanda, áð til hennar sé stofnað í því skyni að kljúfa EFTA-samtökin, kljúfa þau í tvennt. Það er mjög athyglisvert, að einmitt í þessari viku er það haft eftir forsrh. Finnlands, að hann leggi höfuðáherzlu á að koma þessari Norðurlandasamvinnu á - NORDEK - til að halda því, sem áunnizt hafi með EFTA, til þess að EFTA geti haldið sínu samstarfi ótruflað, hvað sem verði um þátttöku sumra aðildarríkjanna í öðrum samtökum. Þetta er hans skilningur á því viðfangsefni. Við komumst ekki hjá því að gera okkur grein fyrir þýðingu þessara alþjóðlegu samtaka fyrir okkur, þegar til lengdar lætur, ef við ætlum og reynum að tryggja hér öruggara og betra atvinnulíf en við höfum átt við að búa áður. Íslendingar eru ekki fremur í þessu en öðru undantekning frá því, sem hvarvetna á sér stað. Ég vildi einnig minnast á það, sem stundum er sagt, að þegar ríkið hafi með ráðstöfun eins og gengislækkuninni miðað að því að skerða hlut annarra, gæti þess ekki nóg í þess eigin aðgerðum og framkvæmdum. Skattar séu ekki lækkaðir, hvorki beinir né tollar, og kröfur ríkisins á hendur almenningi haldist hinar sömu og áður. Að þessu var vikið í þeirri grg., sem ég las upp áðan. Það er rétt, að hin svokallaða samneyzla, þ. e. a. s. framkvæmdir ríkis og sveitarfélaga hafa vaxið lítillega, þó ekki hlutfallslega eins mikið og áður, þegar framkvæmdir annarra aðila hafa minnkað. Þetta kann að koma kynlega fyrir og er þess vert, að um það sé rætt frekara en oft vill verða nú hafa að vísu víðtækar ráðstafanir verið gerðar til þess, bæði í fyrra og nú, að draga úrþenslunni, þannig að hún er eins og ég sagði, ekki eins ör og áður. En engu að síður er þarna haldið áfram miklum framkvæmdum. En mundu borgararnir sætta sig við það og una því, að dregið væri úr ráðstöfunum til aukningar heilbrigðis, til löggæzlu, til samgöngumála, til skóla og menningar fyrr en í síðustu lög? Mundu menn ekki þvert á móti segja, að ríkinu bæri skylda til á samdráttartímum að reyna að halda sem flestum í sinni þjónustu, að auka ekki með beinum uppsögnum á mannafla á hóp atvinnuleysingja? Ég hygg, að flestir átti sig á þessu, þegar þeir skoða málið. Ríkið stendur fyrir þeim grundvallarframkvæmdum og fullnægir þeim frumkröfum þjóðfélagsins, sem eru miklu síður sveigjanlegar en þær kröfur, sem hver einstaklingur gerir sér til handa. Þess vegna mundi það hafa ósegjanlegar afleiðingar og verða til að auka á vandræði, ef harkalega væri dregið úr framkvæmdum hjá ríkinu eða samdráttur ætti sér stað í þeirri lífsnauðsynlegu starfsemi, sem það annast sannast að segja oft við ótrúlega erfið skilyrði og frumstæð, miðað við það, sem víða annars staðar er, - en menn láta sér hér þó nægja vegna þess, að þeir skilja okkar sérstöðu í þessum efnum. Nú er það ljóst, að gengislækkunin, sem nú þegar hefur skapað sjávarútvegi, iðnaði og ýmissi annarri þjónustustarfsemi, svo sem flugfélögum vegna aukinna mannflutninga og þjónustu innanlands og eins gistihúsarekstri, möguleika, sem þessir aðilar hafa ekki haft um langt bil áður, - þessi ráðstöfun getur orðið gagnslaus, ef menn kunna sér ekki hóf, ef menn gera sér ekki grein fyrir því, að ráðstöfunin er gerð vegna þess, að þjóðarheildin hefur minna fé handa á milli en áður var. Þess vegna er það þýðingarlaust og bitnar á mönnum sjálfum, áður en yfir lýkur, ef hver og einn segir: Ég vil hafa jafngóð kjör og þau voru bezt, þegar bezt lét í þjóðfélaginu. Ég uni engri kjaraskerðingu frá því, sem þá var. Erfiðleikar okkar núna eru ekki meiri en svo, eins og sagt hefur verið af sumum hv. stjórnarandstæðingum, að þjóðartekjur okkar eru núna sambærilegar við það, jafnvel eftir áföll tveggja ára, sem þær voru fyrir 6–7 árum. - En skerðingin, sem menn þurfa að taka á sig til þess að sleppa úr þessum vandræðum, er þá heldur ekki meiri en svo, að sætti menn sig við svipuð og þó vonandi ívið betri kjör en þjóðin hafði á þessum árum, ef menn vilja taka afleiðingunum af skerðingunni, þá er vandinn leystur. Einmitt vegna þess að atvinnuvegirnir hafa jafnóðum látið allan almenning, launþega og aðra, njóta góðs af þeim auknu tekjum, sem þeir fluttu í þjóðarbúið, þá verður almenningur að taka á sig sams konar eða svipaða skerðingu eins og atvinnuvegirnir í heild þannig að menn geri sér grein fyrir, að með svipuðum hætti eins og þjóðarframleiðslan, þjóðartekjurnar á mann eru nú svipaðar því, sem var á árunum 1962, 1963, þá mundi allur okkar vandi leystur, ef menn, hver og einn, una við svipaðan hlut og menn þá höfðu. Og það er síður en svo, að sá hlutur sé í eðli sínu smár. Þrátt fyrir það mundi Ísland vera í hópi þeirra landa, sem geta boðið sínum þegnum einna bezt lífskjör. Við mundum ekki vera jafnframarlega í hópnum eins og við vorum á árunum 1965 og 1966 og framan af 1967. Það er rétt, en við mundum vera meðal þeirra þjóða, sem við bezt lífskjör eiga að búa. Meðan við búum við þær sveiflur í atvinnulífi, sem við gerum, verðum við að vera reiðubúnir til þess að taka á okkur óþægindin af þeim sveiflum, og fátt er í raun og veru fráleitara en þegar sumir segja: Þetta kemur af því, að við treystum of mikið á síldarævintýrið og annað slíkt, - eins og þjóðin væri nú betur á vegi stödd, ef hún hefði ekki ausið upp úr þeirri miklu auðsuppsprettu sem gert var á þessum árum. Nei, einmitt á þessum árum öðluðust margir ýmisleg tæki og þægindi, sem þeir halda áfram að njóta og eru þess vegna miklu betur undir erfiðleikana búnir nú en áður var, ef menn fást til þess að skoða þetta eins og það er í raun og veru. Hitt skulum við svo játa, að það er alltaf erfitt að sætta sig við það að fá minna í hlut en áður var. En hvort sem mönnum þykir það erfitt eða erfitt ekki, þá er það óhjákvæmileg staðreynd, að svo verða menn að gera. Spurningin er sú: Vilja menn gera það á þann veg, að allt lendi í upplausn og vandræðum, eða vilja þeir gera það af forsjá og hyggindum, þannig að við getum sem fyrst komizt úr þeim erfiðleikum, sem við nú erum í, og sótt fram til betri og blómlegri tíma.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir þá skýrslu um efnahagsmálin, sem hann hefur flutt. Ég hygg, að það sé mjög gagnlegt, að ráðh. flytji öðru hverju skýrslur um mikilvæg málefni í þinginu og um þær geti síðan farið fram almennar umr. Sá háttur er á hafður að því er ég bezt veit víða á þingum. Hann hefur því miður lítið verið tíðkaður hér til þessa. Það væri þó full ástæða til þess, að hér væri flutt skýrsla af hendi ráðh. um ýmsa mikilvæga málaflokka og að umr. færu fram um þá skýrslu á eftir. Ég nefni t. d. utanríkismálin, en auðvitað ætti að vera fastur liður á hverju einu einasta þingi, að utanrrh. gerði grein fyrir meðferð utanríkismála og að þm. ættu þess kost að ræða þau málefni, að ég nú ekki nefni menntamálin. Það væri ástæða til þess, að hæstv. menntmrh, gæfi Alþingi skýrslu um það himinhrópandi öngþveitisástand, sem mennta- og skólamál landsins eru í um þessar mundir. Og það væri ekki vanþörf á því, að hv. alþm. fengju tækifæri til þess að ræða þau málefni í heild.

Það er samþykkt strax.

Ja, það er gott. En það er aðeins eitt. Menn þurfa að standa við það, sem þeir segja. Það er þess vegna út af fyrir sig þakkarvert, að hæstv. forsrh. hefur flutt þessa skýrslu um efnahagsmálin. Ég verð þó að segja, að ég teldi heppilegra að hafa nokkuð annan hátt á flutningi þeirrar skýrslu en áðan var á hafður. Ég teldi það heppilegra, að útbýtt væri áður á meðal þm. þeirri skýrslu frá embættismönnum, sem hæstv. forsrh. las upp áðan, og síðan héldi hann svo sína framsöguræðu um hana og út af henni, vegna þess að það má heita ógerlegt að taka slíka skýrslu eins og þá, sem hann las upp hér áðan, þar sem úði og grúði af alls kyns tölum, til umr. í einstökum atriðum, nema hafa hana við höndina. Ég hygg, að hæstv. ráðh. gæti í þessu efni lært af kollega sínum, hæstv. landbrh., sem hefur haft þann háttinn á að því er varðar skýrslu um samgöngumál að dreifa henni hér út á meðal þm. og flytja síðan skýrslu um hana á eftir. Það er vissulega svo, að efnahagsmálin eru nú svo stór og mikil vandamál, að það er alveg lágmarkskrafa, að Alþ. fái að fylgjast með í þeim málum út í æsar. Og það eru mál, sem varða alla. Það eru mál, sem öll þjóðin lætur sig skipta, og hún á fyllsta rétt til, að um sé rætt fyrir opnum tjöldum og hún hafi tækifæri til þess að fylgjast með þeim í hverri grein. Ég tel að það mundi vera til bóta, að þeir starfshættir væru hér upp teknir, að stjórnarandstöðunni væri veittur greiðari aðgangur en tíðkazt hefur að þeim embættismönnum, sem sýsla með þessi málefni. Ég held, að það gæti leitt til þess, að eytt væri ýmiss konar tortryggni og ýmiss konar misskilningi. Ég held, að í þessu efni þyrfti að taka upp ný og betri vinnubrögð, því að auðvitað er það svo, að þessar stofnanir, sem að þessum málum vinna eins og Efnahagsmálastofnun og aðrar slíkar, eru ekki aðeins stofnanir stjórnarinnar. Þær eru stofnanir þjóðarinnar allrar og eiga að vera til þjónustu ekkert síður fyrir stjórnarandstöðu en ríkisstj. sjálfa. Það er annars svo, að þegar á að ræða um efnahagsmálin, er af mörgu að taka. Og auðvitað gæfi og gefur skýrsla hæstv. forsrh. tilefni til þess að fara nokkuð vítt og breitt í þeim efnum. Ég mun þó nokkuð reyna að takmarka mig, og ég mun sérstaklega víkja að þeim þáttum efnahagsmálanna, sem mér þykja einna alvarlegastir um þessar mundir. Og það eru erlendu skuldirnar, skuldir þjóðarinnar við útlönd og atvinnuástandið. Um það bil, sem gengisfellingin var framkvæmd, munu skuldir þjóðarinnar við útlönd hafa numið um það bil 8–9 milljörðum kr. á gamla genginu eða um 121/2 milljarði á því nýja gildandi gengi. Það er um 60 þús. kr. á hvert einasta mannsbarn í landinu. Það er geigvænleg skuldabyrði. Það er talið, að í vexti og afborganir af þessum skuldum mundu fara um 15% af öllum gjaldeyristekjum af útflutningi og þjónustu. Á s. l. ári og árinu 1967 varð stórkostlegur halli á viðskiptunum við útlönd, eins og hæstv. forsrh. gerði grein fyrir og las upp tölur þar um. Eins og menn heyrðu af þeim tölum, nam viðskiptahallinn á hvoru ári fyrir sig talsvert yfir 2 milljörðum kr. hvort árið um sig, þannig að halli þessara tveggja ára nemur samtals mörgum hundruðum millj. kr. og hann át upp hinn svonefnda gjaldeyrisvarasjóð, sem var þó vitaskuld aldrei neinn raunverulegur varasjóður vegna þess, að hann var myndaður með því að taka lán erlendis. Það er eðlilegt, að menn spyrji, hvernig verði staðið í framtíðinni undir þessari skuldabyrði. Það er eðlilegt, að menn spyrji, hvernig verði staðið undir þeim böggum, sem þannig hafa verið lagðir á framtíðina. Og enn er haldið áfram að taka erlend lán. Hvað ætli sé lengi hægt að halda áfram á þeirri braut? Það upplýsti hæstv. forsrh. hér áðan, að eftir að gengisfellingin var framkvæmd og fram til áramóta, hefðu verið tekin lán, að mér skildist að upphæð 770 millj. kr., þannig að þó að það sé sagt, að gjaldeyrisstaðan hafi verið nettó um 302 millj. um áramót, er það í mesta máta villandi, því að til þess að ná þeirri stöðu varð sem sagt, að mér skilst að taka lán erlendis, sem nemur 770 millj. kr., þannig að það er lýðum ljóst, að eftir gengisfellinguna hefur enn þá haldið áfram að síga á ógæfuhlið í þessu efni fram að áramótum. Og hvað hefur svo gerzt eftir áramótin? Hafa ekki verið tekin erlend lán eftir áramót? Ég held, að það sé ástæða til þess að spyrja og fá það alveg upplýst hér, og það hlýtur hæstv. fjmrh. að geta gefið greið svör um, hvað hafa erlendu skuldirnar, skuldir þjóðarinnar við útlönd, hækkað mikið eftir gengisfellingu? Hvað hafa mörg ný og hve há lán verið tekin á þessu tímabili erlendis? Ég vil engan veginn segja það, að þau erlendu lán, sem síðan hafa verið tekin erlendis, hafi verið ónauðsynleg. En ég tek undir þau spámannlegu orð, sem hæstv. forsrh. lét falla hér áðan og reyndar flestum ætti að vera ljóst, að við þurfum að borga öll lán, sem við tökum erlendis. Og ég held, að í þessum efnum sé þannig orðið ástatt, að það verði að fara að segja stopp, hingað og ekki lengra. Við ættum að þekkja það, Íslendingar, af skuldamálunum innanlands nú á tímum, hversu erfitt getur reynzt að standa í skilum, þó að teknum lánum hafi verið varið til þarflegra hluta. Ég skal ekki spá um það, hver gjaldeyrisstaðan kann að verða á þessu ári. Það er líklegt, að innflutningur dragist saman vegna minnkandi kaupgetu, en þá má spyrja, hvernig fari um hag ríkissjóðs, þó að hann hafi vitaskuld fengið stórauknar tekjur vegna gengisbreytingarinnar, þar eð tolltekjur hans hljóta að hafa aukizt mjög stórkostlega vegna hennar. En þá getur farið svo, vegna þess að innflutningurinn dregst saman, að tekjur ríkissjóðs verði minni en við mætti búast. Um það væri þarflegt að fá skýrslu í þessum umr. um efnahagsmál, hvernig horfir í þeim efnum, og spyrja að því, hvort ekki hafi verið gerð nú innflutningsáætlun og hvernig það líti út með þá innflutningsáætlun á þessu ári. Og það hljóta hæstv. viðskmrh. eða fjmrh. að geta upplýst. Ég ætla ekki að fara svo mjög út í það, a. m. k. ekki á þessu stigi, sem hæstv. forsrh. sagði hér um gengisfellinguna og þann hagsauka, sem af henni mundi stafa. En hann tíundaði ýmsa hluti henni til gildis, og ég hygg, að hann hafi þar ekkert dregið undan, sem unnt var að tína fram. En það eru margir póstar, sem koma útgjaldamegin þar á móti, og án þess að ég ætli að fara lengra út í þá sálma á þessu stigi, hefði ég nú satt að segja haldið, að ríkisstj. væri búin að læra það á þessum tíma, að gengisfelling er ekki það bjargráð, sem sumir hverjir hafa viljað vera láta, að hún væri búin að læra það, að það er ekki hægt að stjórna landi, svo að vel fari með síendurteknum gengisfellingum. Það er útilokað. Það verður aldrei neitt öryggi í efnahagslífi þjóðar, ef þannig er á haldið. Gengislækkun býður alltaf heim verðbólgubylgju, nema því fleiri hliðarráðstafanir séu gerðar og við völd sé stjórn, sem getur stjórnað. Það var fyrirsjáanlegt s. l. haust, að alvarlegt atvinnuleysi væri framundan, ef ekki væri þá þegar gerðar stjórnarráðstafanir til að bægja því frá. Ástandið í atvinnumálunum var þannig, staða atvinnuveganna og atvinnufyrirtækjanna var þannig og sú þróun, sem átt hafði sér stað frá því á árinu 1967, gaf um þetta ótvíræðar bendingar, því að einmitt þá, á vetrinum 1967–1968, hóf atvinnuleysið aftur innreið sína hér á Íslandi, eins og hæstv. forsrh. gerði grein fyrir í málflutningi sínum áðan. Ég ætla ekkert að fara að rifja það upp hér, hvaða ástæður lágu einkanlega til þess, að svo var komið sem komið var s. l. haust. En sannleikurinn er auðvitað sá, eins og hvert mannsbarn veit, að sumpart lágu til þess óviðráðanlegar ástæður, en sumpart lágu til þess sjálfskaparvíti, þ. e. a. s. röng og misheppnuð efnahagsmálastefna vegna þess, eins og sérlega bert varð af því, sem hæstv. forsrh. sagði hér áðan um samanburð ársins í fyrra og nú og svo aftur áranna fyrir 6–7 árum síðan, að þá hefði ekki komið til neinna vandræða hér; ef tekizt hefði að halda verðbólguþróun í sæmilegum skefjum á þessu tímabili, eins og ríkisstj. hafði heitið að gera og hafði að sínu fyrsta og efsta stefnuskrárboði. Auðvitað átti hin lélega síldarvertíð s. l. sumar sinn þátt í vandræðunum, sem fyrirsjáanleg voru s. l. haust og jók mjög á þann vanda. En vissulega var það fleira, sem kom til. Vissulega hafði hinn óhefti innflutningur á hvers konar iðnaðarvarningi átt sinn þátt í því að kippa fótum undan ýmsum iðnaðarfyrirtækjum hér á landi og kreppa að þeim og valda því, að atvinna iðnaðarmanna hafði dregizt saman. Vitaskuld hafði fjármagnsskortur fyrirtækja átt sinn þátt í því, hversu höllum fæti þau stóðu og því, að þau hafa orðið að rifa seglin og draga saman og fækka fólki. Sannleikurinn er sá, að fjármagnsskortur varð þeim flestum fjötur um fót. Samdráttur blasti við í ýmsum atvinnugreinum, t. d. í iðnaðinum og þá alveg sérstaklega í byggingariðnaðinum. Lauslegar athuganir á atvinnuástandi, sem fram fóru þá víðs vegar um landið, sýndu, að í ýmsum þorpum og sjávarplássum var ástandið þá þegar mjög slæmt s. l. haust, og á mörgum stöðum blasti atvinnuleysi við á næsta leiti. Á nokkrum stöðum á Vestur- og Norðurlandi t. d. var það þannig, að aðalatvinnufyrirtæki á staðnum, hraðfrystihúsið, var stöðvað eða var í þann veginn að stöðvast, ýmist vegna rekstrarfjárerfiðleika eða hráefnaskorts eða af enn öðrum vandræðum. Þetta allt mætti rifja upp miklu nánar með skýrslum og dæmum, en ég sé ekki ástæðu til þess, a. m. k. ekki að svo stöddu, því að þetta er öllum hv. alþm. í fersku minni. Það lá sem sagt alveg ljóst fyrir s. l. haust, að alvarlegt og stórkostlegt atvinnuleysi væri framundan, ef ekki tækist strax að blása nýju fjöri í atvinnulífið. Það var alveg auðsætt, að slíkt mundi ekki gerast af sjálfu sér. Það þurfti að gera sérstakar ráðstafanir til atvinnuaukningar, og þær ráðstafanir þurftu að vera tvennskonar. Annars vegar þurftu til að koma skjótvirk bráðabirgðaúrræði, og hins vegar þurftu að eiga sér stað varanlegri ráðstafanir með framtíðina fyrir augum. En auk þess var svo alveg fyrirsjáanlegt, að á tilteknum stöðum þyrfti að gera alveg sérstakar ráðstafanir til þess að koma atvinnurekstri í gang. En nauðsynlegar ráðstafanir voru ekki gerðar á s. l. hausti. Það er alveg rétt, sem hæstv. forsrh. var að tíunda hér áðan og engin ástæða til að vanmeta það eða gera lítið úr því, að s. l. sumar gerði ríkisstj. eða beitti sér fyrir því, að gerðar væru vissar ráðstafanir, sem til góðs horfðu og nauðsynlegar voru eins og t. d. þær að taka þá ábyrgð varðandi síldarútveginn, sem óhjákvæmilegt var, eins og þá stóð á, og eins þá fyrirgreiðslu, sem hún beitti sér fyrir gagnvart frystihúsum. En þær ráðstafanir, sem gerðar voru s. l. sumar, breyttu því ekkert, að þannig var ástandið s. l. haust eins og ég hef verið að reyna að lýsa því og sem blasti við öllum mönnum, sem vildu hafa augun opin. Ég sagði, að ekkert hefði verið gert. Og þó, það er ekki rétt. Gengið var fellt. Þeir, sem að því stóðu, virtust hafa þá trú, að gengisbreytingin væri allra meina bót, og hún mundi bæta stöðu atvinnuveganna, hún mundi hleypa nýju fjöri í atvinnulífið og hún mundi fá hjól atvinnulífsins, sem höfðu stöðvazt, til þess að snúast á nýjan leik. Ríkisstj. átti sína spámenn og hún trúði sínum spámönnum. Það er afsakanlegt, en sú afsökun dugar ekki lengur. Það liggur nefnilega alveg ljóst fyrir nú þegar, að þetta dæmi varðandi gengisfellinguna var allt skakkt reiknað. Og það hefði þó átt að vera auðreiknað vegna þess, að við alveg sambærilega reynslu var að styðjast vegna gengisfellingarinnar, sem framkvæmd var 1967. Það var ekki nokkur minnsta ástæða til að ætla, að gengisfelling, sem framkvæmd var 1968 undir sömu kringumstæðum og með sama hætti, mundi bera meiri árangur en gengisfellingin 1967 eða mundi hafa aðrar afleiðingar. Og þær spár, sem þá voru bornar fram 1967 af talsmönnum gengisfellingarinnar, þar sem sagt var, að hún mundi blása nýju lífi í atvinnuvegi, skapa traust á krónunni og bjartsýni og hleypa nýju lífi í iðnaðinn og hvers konar atvinnugreinar, rættust nú ekki. Og spár manna, sem beittu sér fyrir gengislækkuninni nú s. l. haust, virðast ekki ætla að rætast betur. Gengislækkunin reynist ekki nú fremur en fyrri daginn það bjargráð, sem talsmenn hennar hafa viljað vera láta. Auðvitað skal því ekki neitað, að aðstaða sumra atvinnugreina batnar og hefur batnað við gengisbreytinguna. Það liggur í augum uppi. En aftur á móti horfir þetta öðru vísi við gagnvart öðrum atvinnugreinum, og það er með öllu óvíst, hver útkoman verður, þegar allt dæmið er gert upp. En hvað sem því líður, er þó eitt alveg víst og liggur á borðinu og verður ekki deilt um, og það er það höfuðefni, sem ég er að tala um. Gengislækkunin megnaði ekki að bægja atvinnuleysinu frá dyrum þessarar þjóðar. Gengislækkunin og hennar fylgifiskar sköpuðu þvert á móti ný vandamál, sem hafa átt sinn þátt í að auka atvinnuleysið. Það mátti vera öllum raunsæjum mönnum ljóst, að þrátt fyrir gengisbreytinguna þurfti að gera sérstakar ráðstafanir til atvinnueflingar. Í útvarpsumr. um vantraust á ríkisstj., sem fram fór skömmu eftir gengisfellinguna, lét ég m. a. svo um mælt með leyfi forseta: „Gengisfellingin er staðreynd. Frá henni verður ekki horfið, en nú skiptir mestu í bili, að gengislækkuninni sé mætt með skynsamlegum ráðstöfunum til að draga úr kjaraskerðingu og þá sérstaklega hjá þeim verst settu. Það þarf að gera margvíslegar hliðarráðstafanir, ef hér á að afstýra hreinu neyðarástandi. Umfram allt þarf strax, alveg strax, að gera raunhæfar ráðstafanir til atvinnuaukningar, ekki aðeins í Reykjavík og nágrenni, heldur og hvarvetna, þar sem atvinnuleysisplágan herjar.“ Þessum ábendingum mínum og annarra var því miður ekki sinnt. Það voru aðeins gerðar óverulegar hliðarráðstafanir til að draga úr kjaraskerðingunni, eins og t. d. varðandi tryggingarnar, sem ég vil þó á engan hátt gera lítið úr. En engar, alls engar ráðstafanir voru þá þegar gerðar til atvinnuaukningar. Allt var látið reka á reiðanum, og það er það, sem ég held, að megi sérstaklega finna að núv. hæstv. ríkisstj., það, hve hún hefur verið svifasein til ýmiss konar úrbóta. Þess vegna hefur það alltaf orðið svo, að þegar hún loksins hefur reynt að grípa í taumana, stundum tilneydd vegna samninga og þrýstings af hálfu stéttarfélaga, þá hefur vandinn verið orðinn miklu stærri en hann hefði verið, ef ráðizt hefði verið gegn honum í tæka tíð. Við framsóknarmenn fluttum hér á þingi fyrir jólin ýmsar till., sem miðuðu í þá átt að bæta stöðu atvinnuvega og efla atvinnuástand, létta byrðum af atvinnuvegum og koma í veg fyrir atvinnuleysi. Ég skal ekki hér fara langt út í það að rifja þau mál upp, af því að hv. þm. ættu að vera þau kunnug. En ég vil nefna það t. d., að við fluttum frv. um atvinnumálastofnun, fjárfestingu og gjaldeyrisnotkun. Í þessu frv. er lagt til að koma á sérstakri stofnun, atvinnumálastofnun á vegum ríkisins, og henni eru ætluð tiltekin hlutverk og þá m. a. það að beita sér fyrir ráðstöfunum til að auka atvinnuöryggi í öllum byggðarlögum landsins. Henni er enn fremur ætlað það hlutverk að hafa forgöngu um gerð framkvæmdaáætlana á sviði atvinnulífsins og þ. á m. um atvinnuuppbyggingu einstakra landshluta. Henni var ætlað það hlutverk að semja áætlanir til langs tíma um þróun atvinnuveganna og marka stefnuna í atvinnumálum þjóðarinnar, og henni var síðast en ekki sízt ætlað að hafa það hlutverk að hafa á hendi heildarstjórn fjárfestingar- og gjaldeyrismála og þá einkum með því að setja um þau almennar reglur. En ég held, að það geti engum blandazt hugur um það, að handahófsleg fjárfesting og skipulagsleysi á undanförnum árum á vissulega sinn þátt í því, hvernig komið er fyrir atvinnuvegunum hér á landi, svo og hóflaus og skipulagslaus innflutningur, sem í mörgum tilfellum hefur keppt við innlenda iðnaðarframleiðslu og orðið til þess að valda henni tilfinnanlegu tjóni. Þessu frv. var á sínum tíma vísað til nefndar, og síðan hefur hvorki heyrzt hósti né stuna þaðan. Sama má segja um aðrar þær till., sem við höfum flutt varðandi þessi mál, eins og t. d. till. varðandi stöðu iðnaðarins, þar sem það var lagt til m. a., að tekin væri upp sérstök lánafyrirgreiðsla og veitt þeim iðnfyrirtækjum, sem keppa við erlend fyrirtæki, sem bjóða greiðslufresti, og komið verði á sérstöku útflutningslánakerfi, að rekstrarlán til iðnaðar verði veitt með hliðstæðum hætti og til annarra atvinnugreina, að felldur verði niður innflutningur iðnaðarvara á þeim sviðum, þar sem vörur til sömu notkunar eru framleiddar hér á landi með atvinnulega hagkvæmum árangri og íslenzk fyrirtæki látin annast þau verk, sem þau eru fær um að annast, þannig að talizt geti þjóðhagslega hagkvæmt. Till. um, að tryggt verði að smíði fiskiskipa og flutningaskipa verði haldið áfram og aukin í landinu og jafnframt verði hafin smíði fiskibáta á vegum ríkisins með það fyrir augum að endurnýja og efla þann hluta fiskiflotans, sem einkum aflar hráefnis til vinnslu í hraðfrystihúsum. Þessi till. hefur auðvitað sætt sömu örlögum eins og hitt frv. Ég nefni til viðbótar t. d., að við höfum flutt frv. um tímabundinn greiðslufrest á skuldum útgerðarfyrirtækja og landbúnaðar, og við höfum flutt frv. um breytingu á lausaskuldum þessara atvinnuvega í föst lán. Þetta höfum við allt flutt á s. l. ári. Það var ekki á þessar till. hlustað þá. Stjórnarandstæðingar fluttu líka við afgreiðslu fjárl. till. um það að verja eða veita 350 millj. til atvinnuaukningar. Þá sameinaðist allt stjórnarliðið um að fella þá till. skömmu fyrir jól. Það var sem sagt allt látið reka á reiðanum, samdrátturinn og atvinnuleysið magnast, og eftir áramótin hefur svo verið hér stórfelldara atvinnuleysi en þekkzt hefur hér á landi um áratugi eða eins og hæstv. forsrh. gerði grein fyrir hér áðan í sinni ræðu, skráðir atvinnuleysingjar að tölu 5500. Auðvitað kom sjómannaverkfallið hér inn í og átti sinn þátt í og jók þann vanda, sem við var að etja. En hvers vegna kom til sjómannaverkfallsins? Ég vil segja það, að það er með öllu óvíst, að til þess hefði komið, ef hlutaskiptum bátasjómanna hefði ekki verið breytt með l. Ég segi ekki meira en það. Það er með öllu óvíst, að það hefði komið til nokkurs verkfalls. Við vöruðum við, þegar hér voru á ferðinni l. um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins. Þeim aðvörunum okkar var ekki í neinu sinnt, því miður. Og sjómannaverkfallið hófst, og það stóð mánuð, og tjónið af því er auðvitað gífurlegt, því að eins og hæstv. forsrh. réttilega rakti hér áðan, eru það ekki aðeins sjómennirnir, sem í því áttu, sem hafa orðið fyrir eða beðið tjón af þeim sökum, heldur og fjöldinn allur af öðru fólki og þjóðin öll. Og auðvitað tek ég undir það, sem hann sagði, að ákaflega er það einkennilegt og raunar óskiljanlegt, að ekki skyldi vera samið fyrr um þær sanngjörnu kröfur, sem þar voru uppi hafðar. En það tókst ekki að ná samningum við undirmenn á bátaflotanum fyrir en eftir nær mánaðar verkfall, eins og menn vita, og samningar tókust alls ekki við yfirmenn, og þess vegna varð að grípa til lögfestingar málamiðlunartill. sáttasemjara, eins og öllum hv. alþm. er kunnugt. Og það er raunar ekki fyrsta skiptið, sem hæstv. ríkisstj. hefur orðið að beita sér fyrir því að grípa inn í kjaradeilu með löggjafarafskiptum þrátt fyrir yfirlýsta stefnu sína í öndverðu. En þá sögu ætla ég ekki að rifja upp að svo stöddu. Að sjálfsögðu hefur sjómannaverkfallið átt sinn þátt í atvinnuleysinu, sem var hér í janúar og febrúar. Og þegar það nú hefur verið leyst, lagast ástandið efalaust talsvert, eða það vona ég. En hins vegar fer því fjarri, að atvinnuleysi sé úr sögunni með lausn sjómannadeilunnar. Það er svo, að á ýmsum stöðum hefur lausn sjómannadeilunnar tiltölulega lítil áhrif á atvinnuástandið. Það er enn fremur svo, að t. d. varðandi afkomu þeirra iðnaðarmanna, sem hafa átt við verulegt atvinnuleysi að stríða að undanförnu, þá heldur atvinnuleysið auðvitað áfram, þrátt fyrir að sjómannaverkfallið hafi verið leyst. Og það er misskilningur hjá hæstv. forsrh., að það eigi einna helzt við Reykjavík og Akureyri og í grennd. Ég þekki fjölmarga staði aðra, þar sem iðnaðarmennirnir eru að vísu ekki legíó, eins og hér í Reykjavík, en þar eru til trésmiðir og fleiri, sem hafa sáralitla atvinnu og eru atvinnulausir og sjá ekki enn fram á neina breytingu í því efni. Þetta er m. a. af því, að byggingarstarfsemi hefur á þessum stöðum ekkert síður en í Reykjavík og nágrenni dregizt mjög saman. Þó að stjórnarliðar felldu till. okkar um 350 millj., í des. rétt fyrir jólin, til atvinnuaukningar, þá voru þeir knúnir til þess í jan. með samningum við verkalýðsfélögin að beita sér fyrir því að útvega 300 millj. kr. til atvinnuaukningar. Og sömuleiðis voru þeir þá knúnir til þess að setja upp atvinnumálanefndir, sem e. t. v. er ekki ætlað með öllu fjarskylt verkefni því, sem vakti fyrir okkur í frv. okkar um atvinnumálastofnun, sem hvílt hefur í nefnd frá því nokkru fyrir jól. Það er nú reyndar ekki í fyrsta skipti, sem þessi hæstv. ríkisstj. er knúin til þess að gera ýmsar endurbætur með samningum við verkalýðsfélögin. Úrbætur, sem hún hefur ekki viljað fallast á áður hér á Alþ. Það mætti nefna ýmis dæmi. Það mætti t. d. nefna aukin lán til húsnæðismála og þær umbætur í húsnæðismálum, sem samið hefur verið um í samningum milli ríkisstj. og verkalýðsfélaga, og það má nefna það, sem hæstv. forsrh. nefndi áðan, að 1965 hefði verið komið á fót á Norðurlandi atvinnumálanefnd til þess að beita sér fyrir bættu atvinnuástandi í þeim landshluta. Það er rétt, en hvernig var hún tilkomin? Hún var knúin fram af Alþýðusambandi Norðurlands. Þannig hefur það nú gengið. Og nú hafa sem sagt, eins og hæstv. forsrh. gerði grein fyrir, verið settar á fót allfjölmennar atvinnumálanefndir, ein fyrir hvert kjördæmi, nema af einhverjum mér alveg óskiljanlegum ástæðum ein atvinnumálanefnd fyrir Norðurland allt. Og loks ein stór yfiratvinnumálanefnd ríkisins hér í Reykjavík. Um þetta er ekki nema mjög gott að segja. Og ég vænti þess, að starfsemi þessara nefnda beri út af fyrir sig góða ávexti. En það er þó hætt við því, að þessi starfsemi nefndanna verði nokkuð þung í vöfum, því að mér skilst, að athugun þessara mála eigi fyrst að ganga í gegnum atvinnumálanefndirnar í hinum einstöku kjördæmum. Það getur tekið nokkuð langan tíma, því að nefndarmenn í þeim eru dreifðir um allt kjördæmið og aðstaða til þess að vinna úr gögnum er e. t. v. ekki nógu góð. Þessar nefndir hinna einstöku kjördæma eru aðeins ráðgefandi, ákvörðunarvaldið allt skilst mér vera í höndum yfiratvinnumálanefndar ríkisins hér í Reykjavík. Það liggur ekki ljóst fyrir, hvernig hún hagar starfi. Og nú ætlaði ég að beina nokkrum spurningum viðvíkjandi starfi þessara nefnda til hæstv. forsrh., en þá er hann farinn. Vildi hæstv. forseti mælast til þess við hæstv. forsrh., að hann væri við, því að ég ætla að bera upp við hann nokkrar spurningar varðandi starfsemi atvinnumálanefndanna? Ég get afsakað við hæstv. forsrh., að hann sé þreyttur að sitja undir þessum lestri, en það eru nokkrar spurningar, sem mig langar til að beina til hans varðandi fyrirhugaða starfsemi atvinnumálanefndanna. Og þá er það þetta fyrst: Hugsar yfiratvinnumálanefndin sér að starfa þannig að bíða eftir heildarskýrslum frá öllum atvinnumálanefndum í hinum einstöku kjördæmum, eða fer hún núna strax og smám saman að afgreiða hin einstöku verkefni, eftir því sem þau berast? Mér skilst, að ef sá háttur yrði hafður á, sem vitaskuld getur verið freistandi í þeim vanda, sem við er að etja, þá gæti svo farið, að það yrði lítið eftir af 300 millj. kr. handa þeim, sem síðastir yrðu. Þetta liggur sem sé ekki ljóst fyrir, og mig langar til þess að fá það upplýst. Og svo er mér spurn: Hvar er og hver er lagagrundvöllur þess kerfis, sem hér hefur verið sett á fót? Eftir hvaða reglum á þetta kerfi að starfa? Enn fremur vil ég spyrja: Hvaðan eiga 300 millj. að koma? Eiga þær að koma úr ríkissjóði, og ef svo er, hvar er þá heimild fyrir þeirri fjárveitingu, eða á að taka þær að láni, og ef svo er, hvar er þá lántökuheimildin? Og svo, hvaða lagaheimild hafa atvinnumálanefndirnar til þess að úthluta þessu fé, hvort heldur er í styrkjum eða með lánum? Og ég vil líka spyrja: Eiga þetta að vera lán eða styrkir? Og ef lán á að veita, á þá að veita sveitarfélögum fyrst og fremst þessi lán, eða á aðeins að veita þessi lán gegn fasteignaveði og öðrum fullum tryggingum? Sumum þykja þessar spurningar kannske formsatriði og ekki mikils verðar, en ég er á annarri skoðun. Það þarf fast skipulag og almennar reglur til þess að tryggja hlutlægni i slíkum nefndum sem þessum. Og það þarf fastar reglur, sem opinberar eru og öllum er kunnugt um, til þess að koma í veg fyrir handahófsaðgerðir í þessum efnum. Ég kann ekki við þann svip, sem er á þessum vinnubrögðum. Það er eins og þetta þurfi einhvern veginn að gerast á bak við tjöldin og það liggi ekki ljóst fyrir, hvernig reglum um þetta er háttað, en að minni skoðun eiga störf ríkisins ekki að vera neitt baktjaldabrugg, heldur á að vinna þau störf fyrir opnum tjöldum. Í þessu sambandi langar mig að víkja aðeins að öðru atriði, sem mér finnst ástæða til að hugleiða. Þar eru engar spurningar til hæstv. forsrh., svo að ég þarf ekki að halda honum lengur, en þó eru þar atriði, sem hann varðar og ríkisstj. Það skal viðurkennt og ekki vanmetið, að hér starfa og hér hafa starfað auk atvinnumálanefndanna ýmsar stofnanir og sjóðir, sem veita aðstoð til atvinnuuppbyggingar. Þar má nefna t. d. atvinnujöfnunarsjóð, atvinnuleysistryggingasjóð, framkvæmdasjóð, fiskveiðasjóð, framleiðnisjóði einhverja, ríkisábyrgðasjóð og svo framvegis. En þessir sjóðir starfa allir hver í sínu horni. Nú þarf sami aðili oft og einatt að leita eftir fyrirgreiðslu hjá þessum sjóðum fleiri saman og kannske öllum, en þá verður hann að snúa sér til og sækja um til hvers þeirra fyrir sig. Þessir sjóðir og þessar sjóðstjórnir eru kannske hver um sig lengi að velta málefninu fyrir sér, og ein bíður eftir annarri og vill fá að vita, hvernig málið er afgreitt þar. Allt þetta tekur langan tíma, og hvernig fer það, ef þessar sjóðstjórnir tækju upp á því að bíða með sínar ákvarðanir eftir því, að yfiratvinnumálanefnd ríkisins taki sína ákvörðun. Það er áreiðanlegt, að margir, sem hafa þurft að sækja til þessara stofnana að undanförnu, hafa fengið að sanna hið forna máltæki, að það er löng leið til keisarans. Það er núna tízkuorð, sem er ákaflega áberandi, og það er orðið hagræðing. Mér hefur dottið í hug, hvort það væri ekki kominn tími til að taka öll þessi mál til athugunar og kanna það, hvort það væri ekki hægt að koma við einhverri hagræðingu í þessum efnum. Ég held það. En fyrst ég er farinn að tala um þetta langar mig að víkja hér að öðru atriði, að annarri þróun, sem ég tel út af fyrir sig mjög varhugaverða og ástæða er til að nefna í sambandi við efnahagsmál. Og það er þetta, að í stjórnum þessara sjóða og í nefndum þessum eiga sæti fjölmargir ráðherrar. Ráðherrar eiga sæti í stjórn framkvæmdasjóðs, í stjórn atvinnujöfnunarsjóðs og yfiratvinnumálanefndar og fleiri sjóðum, og þessar sjóðsstjórnir eiga svo að heyra undir ráðherrana, og ráðherrarnir eiga að hafa eftirlit með því, að þessar sjóðsstjórnir ræki sitt starf. Hæstv. fjmrh. er t. d. formaður í stjórn atvinnujöfnunarsjóðs, hæstv. dómsmrh. formaður í stjórn framkvæmdasjóðs, hæstv. forsrh. er formaður í stjórn yfiratvinnumálanefndar ríkisins, hæstv. utanrrh. varaformaður í bankaráði Seðlabankans o. s. frv. Ég ætla ekki að þessu sinni að hafa um þetta nein stóryrði, en ég held, að þetta sé atriði, sem við þurfum að taka til athugunar. Ég held, að þessir hættir tíðkist hvergi annars staðar, - að ráðherrar sitji í stjórnum, sem þeir svo eru skipaðir yfir. Og ég held, að allir ættu að reyna að sameinast um að reyna að breyta þessum stjórnarháttum. Þrátt fyrir lausn sjómannaverkfallsins eru atvinnuhorfurnar uggvænlegar að ýmsu leyti. Það er því miður kominn óhugur og vonleysi í marga, og það ber því miður talsvert á tilhneigingu hjá fólki að spyrjast fyrir um möguleika í öðrum löndum. Fólk er jafnvel þegar farið að flytja sig búferlum til annarra landa. Þess vegna er það, að hér þarf skjótar aðgerðir, og það þarf að mínum dómi að taka öðruvísi á þessum málum en hingað til hefur verið gert. Stjórnin hefur, að því er mér finnst, oftast nær hugsað um það fyrst og fremst að fljóta á bráðabirgðaúrræðum, en síður viljað líta á vandamálin í heild. Bátaflotanum var að vísu komið af stað, og það er gott. En því miður kann svo að fara, að þar sé aðeins tjaldað til einnar nætur. Það eru margar blikur á lofti, ekki aðeins það, að langt sé frá því, að endir sé bundinn á atvinnuleysi með lausn sjómannadeilunnar, heldur er það svo, að framundan virðist stórhætta á átökum og jafnvel vinnustöðvun vegna fyrirhugaðrar ætlunar ríkisstjórnarinnar og yfirlýsingar atvinnurekenda um kauplækkun um næstu mánaðamót og til frambúðar. Ég tel þá stefnu stjórnarinnar, sem hún hefur tekið í því efni, mjög óskynsamlega, og ég verð að segja það, að ég tel það bréf, sem Vinnuveitendasambandið sendi frá sér í gær, mikil mistök. Og sama má raunar segja um tilmæli hæstv. fjmrh. til B.S.R.B. Ég tel, að sú stefna, sem ríkisstj. virðist þar vera að beita sér fyrir, muni óhjákvæmilega bjóða heim nýjum ófriði og átökum á vinnumarkaði. Ég vil segja það um vísitölufyrirkomulag, að það hefur vissulega sína galla, en á verðbólgutímum er verðlagsuppbót nauðvörn launamanna. Og sú skipan er líka stjórnvöldum haldbezta aðhaldið til þess að gera sitt ítrasta til að halda verðbólgu í skefjum, og það fyrirkomulag er samkvæmt reynslunni hér líklegasta ráðið til þess að tryggja vinnufrið. Og segja má, að hæstv. ríkisstj. hafi viðurkennt þessar staðreyndir áður, vegna þess að ég veit ekki betur en hún hafi samið um það 1964 að taka upp fulla vísitöluuppbót. Ég tel það alveg óhugsandi, eins og nú, standa sakir, að ætla að leysa þau vandamál, sem við er að glíma, einhliða á kostnað launamanna, að ætla að leysa þau með því fyrst og fremst að hefta kaupgetu almennings. Ég held, að slíkt muni aðeins verða til þess, að við lendum í meiri kreppu en fyrr. Ég held, að það þurfi að vinna að lausn vandamálanna eftir jákvæðum leiðum og meðal annars með því að halda uppi eðlilegri kaupgetu í landinu, því að það er alveg víst, að án slíkrar kaupgetu færist ekki fjör í þann atvinnurekstur eða rekstur þeirra atvinnúfyrirtækja, sem framleiða fyrir innlendan markað, en það er einmitt höfuðatriði í sambandi við lausn þessara atvinnuleysisvandamála. Að því er til landbúnaðarins tekur, er það auðvitað mikið hagsmunamál fyrir hann, að haldið sé uppi kaupgetu almennings, vegna þess að samdráttur í kaupgetu almennings hlýtur að bitna á sölu framleiðsluvara landbúnaðarins. Ég er ekki talsmaður þess, að grunnkaup sé hækkað, eins og nú er ástatt, og ég hef satt að segja ekki heyrt neina rödd í þá átt. Það er þess vegna ekki það, sem nú er um að ræða, hvort það eigi að hækka kaup. Það, sem um er að ræða, er það, hvort það eigi að halda eða varðveita kaupmátt sama grunnkaups. Menn tala um það, að allir þurfi að taka á sig kjaraskerðingu, og rétt er það. Ég hygg, að það sé ómótmælanlegt, að launamenn, a. m. k. verkamenn og fjölmargir iðnaðarmenn og sjómenn, hafi þegar tekið á sig mikla kjaraskerðingu. Sú kjaraskerðing liggur í því, að þeirra rauntekjur eru ekkert líkar því, sem þær voru áður fyrr, vegna þess að eftirvinna hjá þeim hefur fallið niður eða minnkað stórkostlega. Þar að auki hefur atvinnuleysi haldið innreið sína og komið við þá marga hverja, svo sem lýst hefur verið. Ég held, að það sé alveg óhjákvæmilegt, að greiddar verði verðlagsuppbætur á laun framvegis eins og hingað til. Það er algerlega ómögulegt fyrir fjölda heimila að ná endum saman, miðað við það, að heimilisfaðirinn hafi ekki nema dagvinnutekjur. Þetta getur hver og einn prófað og sannað á sjálfum sér. Það er algerlega útilokað að ætla að taka af slíku fólki þá vísitöluhækkun, sem það á að fá. Það var líka alveg skýlaus krafa alþýðusambandsþings, og að þeirri kröfu stóðu launþegar úr öllum flokkum án nokkurs skoðanaágreinings, að það væri algert grundvallaratriði og principmál hjá verkalýðshreyfingunni, að full verðtrygging launa fengist. Það er augljóst mál, að niðurfelling verðlagsuppbóta á kaup mundi bjóða heim nýjum og stórfelldum ófriði á vinnumarkaði með tilsvarandi tjóni fyrir þjóðarbúið, því að það er yfirlýst stefna verkalýðshreyfingarinnar, að hún muni láta til skarar skríða, fáist ekki greiddar vísitöluuppbætur á kaupgjaldið. Það er að mínu viti alveg óðs manns æði að bjóða heim nú auknum átökum og tjóni með því að standa gegn slíkum sjálfsögðum og sanngjörnum kröfum, eins og nú er ástatt. Sagt er, að atvinnuvegirnir geti ekki borið þetta, og það er alveg rétt, að það mundi vera erfitt fyrir ýmsar atvinnugreinar og sumum þeirra kannske um megn, að óbreyttum aðstæðum. En það er ekki hægt að leysa þessi mál með því að ráðast á kaupgjaldið eitt. Það eru ýmsir aðrir kostnaðarliðir, sem á má ráðast og lækka, áður en komið er að kaupinu, en það er árátta hjá sumum mönnum, að þeir virðast ekkert sjá í þessu sambandi nema kaupgjaldið eitt. Ég nefni t. d. allan tryggingakostnaðinn, ég nefni olíukostnaðinn, ég nefni fjármagnskostnaðinn. Allt eru þetta liðir, sem auðvitað er sjálfsagt að taka til rækilegrar endurskoðunar, áður en nokkur lætur sér detta í hug að taka af kaupi því, sem fólki ber, því að auðvitað er það það, sem verið er að gera, þegar verið er að rýra kaupmátt grunnkaupsins. Það er enginn að tala um það að hækka kaup í krónutölu, heldur aðeins um það, að kaupmáttur launanna haldist óskertur. Hér hefur verið í gildi fram til þessa takmörkuð vísitala, sem byggðist á samningum við verkalýðsfélögin frá því í marz á s. l. ári, og samkvæmt henni hefur ekki verið greidd verðlagsuppbót á hæstu launaflokka. Ég tel það réttlætanlegt, þegar sérstaklega stendur á og um takmarkaðan tíma, að hafa slíkan hátt á, en ég tel jafnframt, að slíkt kerfi geti ekki staðizt til langframa. Ég álít, að slíkt skipulag setji launakerfið allt úr böndum og það muni hafa það í för með sér, að okkur verði erfitt að halda hér í landinu ýmsum vísindamönnum og tæknimenntuðum mönnum, sem okkur er þó hin mesta nauðsyn á og framfarir þjóðarinnar kannske velta fyrst og fremst á. Og margir tala fallega um á hátíðastundum, að að slíkum mönnum þurfi að hlynna. Þess vegna tel ég, að það fái ekki staðizt til lengdar að takmarka verðlagsuppbót, svo sem gert hefur verið að undanförnu. En hitt hef ég sagt, að ef fórnir eru alveg óhjákvæmilegar, en áður en það liggur fyrir þarf að taka til meðferðar ýmsa þá kostnaðarliði, sem ég hef minnzt áður á, þá verða þeir auðvitað að láta eitthvað af hendi rakna eða af þeim verður að taka, sem aflögufærir eru. Tilmælum hæstv. fjmrh. hafa opinberir starfsmenn svarað fyrir sitt leyti á þann hátt, sem sjálfsagt var, að kjararáð hefði enga lagaheimild til þess að semja um eftirgjöf á vísitölu, eins og nú stendur á. Það er sýnilegt af þessu, sem ég hér hef lítillega minnzt á, að það eru miklir erfiðleikar framundan, láti ríkisstj. ekki af fyrirætlun sinni. Það er augljóst, að það þarf að taka þegar til samninga um þessi mál, og það þarf að leita allra skynsamlegra ráða til þess að greiða fyrir þeim samningum. Ég held, að það væri skynsamlegt að skipa strax sáttanefnd til þess að fjalla um þessi mál, sáttanefnd, sem væri á þann veg skipuð, að í henni ættu sæti tveir menn frá hverjum stjórnmálaflokki. Hún hefði það hlutverk að fylgjast með í þessum málum og reyna að greiða fyrir því, að málin færu ekki öll í hnút. Þetta er að mínum dómi í alla staði eðlilegt. Það er eðlilegt, að stjórnmálaflokkarnir fylgist með í slíku vandamáli sem þessu og eigi þar með nokkrum hætti aðild að. Og ég efast ekki um, að þeir gætu m. a. stuðlað að því, að einhverjar ráðstafanir væru gerðar til þess að greiða fyrir viðunandi lausn þessara mála. Erfiðleikar í efnahagslífi þjóðarinnar eru vissulega margvíslegir og miklir. Ég efast ekkert um það, að stjórnin hafi viljað gera sitt bezta á sinn hátt, það liggur í hlutarins eðli. En stefnan hefur reynzt röng, hún hefur mistekizt og stjórninni hefur ekki tekizt að finna réttu úrræðin og ekki náð tökum á viðfangsefnum sínum. Vitaskuld er undirstaðan að allri þessari ógæfu hin óhóflega verðbólga, en ástæða hennar er einmitt sú, að það hefur ekki verið höfð nægileg stjórn á málunum. Stjórnin á efnahags- og viðskiptamálunum hefur verið slæm og er slæm, en stjórnarfarið allt er einnig orðið gegnumrotið. Rangsleitni og pólitískt ofríki veður uppi á öllum sviðum. Á þessu á stjórnin öll sök, og á þessu ber hún öll ábyrgð, en auðvitað er sök þess ráðherrans, sem þessi mál heyra undir, mest og ábyrgð hans allra stærst. Ég hygg, að víða annars staðar mundi forsrh. hafa hlutazt til um það, að ráðh., sem hefði mistekizt jafngersamlega stjórn á þeim málaflokkum, sem undir hann heyra, eins og hæstv. viðsk.- og menntmrh., væri veitt lausn. Það hefur hæstv. forsrh. ekki gert. En það þýðir ekki fyrir ríkisstj. að ætla sér að komast undan þeirri ábyrgð, sem hún ber, með því að ætla að skella skuldinni á embættismenn sína og ráðunauta. Það er stjórnin, sem ábyrgðina ber. Það þýðir ekkert fyrir stjórnina að láta Jónas Haralz hætta eða Jóhannes Nordal. Þeir bera ekki ábyrgðina á þessum efnum. Nú hefur Jónasi verið fórnað og hann lagður til hliðar. Ef til vill verður Jóhannesi fórnað síðar, en það skiptir engu máli. Það er stjórnin sjálf, sem verður að bera ábyrgð á þessu og getur ekki skotið sér bak við það, að hún hafi farið að ráðum sinna embættismanna og ráðunauta, því að það eru ráð þeirra, sem hún á að vega og meta og taka ákvarðanir sínar um. Hvort sem maður talar lengur eða skemur um þessi mál, þá er það ljóst og verður ekki fram hjá því komizt, og reyndar kom það fram í grg. hæstv. forsrh., að þessi mál eru öll erfið viðfangs, og sannleikurinn er sá, að efnahagsmálin hjá okkur eru komin í sjálfheldu. Það þarf að komast út úr þeirri sjálfheldu. Ég held, að það verði ekki gert nema að undangengnum kosningum. Ég tel því langskynsamlegast að efna til kosninga svo fljótt sem kostur er. Það er full ástæða til þess að láta þjóðina segja sitt álit um þessi mál, eins og þau nú eru komin. Mér til mikillar ánægju hefur Morgunblaðið helgað mér örlítinn leiðarastúf í dag. Þar er lagt út af viðtali, sem ég átti við blaðamann Tímans. Það er dálítið úr lagi fært og ekki rétt með farið og þess vegna byggt á skakkri forsendu, það sem þar er sagt. En það er nú alveg ástæðulaust að vera að fjargviðrast út af því eða ónotast nokkuð út af því. En mér þykja athyglisverð niðurlagsorðin á þessum leiðarastúf, og með leyfi hv. forseta vildi ég mega fá að lesa hann. Þar segir svo: „Kjósendur Ólafs Jóhannessonar mega gjarnan hugleiða, hvernig umhorfs yrði, ef ráðum hans yrði fylgt og hleypt af stað mestu verðbólgu, sem um getur, þegar hver maður ætti að fá fullar bætur fyrir verðhækkanir þær, sem af gengisfellingunni stafa, og síðan mundi verðlag hækka á ný og kaupgjaldið þegar í stað aftur og svo koll af kolli, þar til allir atvinnuvegir landsmanna væru hrundir til grunna. Hver einasti maður í Framsfl. skilur það, eins og aðrir landsmenn, að óðs manns æði væri að hefja nú fullar vísitölugreiðslur. Vonandi bera einhverjir þessara manna gæfu til að aðvara flokksforingjana, og ekki væri úr vegi, að kjósendur Ólafs Jóhannessonar létu hann heyra til sín, áður en hann ganar lengra út í fenið.“ Ég er alveg óhræddur að tala við mína kjósendur. Ég er meira að segja alveg óhræddur við það að hlusta á mína kjósendur. Og ég er alveg óhræddur að leggja umboð mitt þegar í stað undir atkvæði minna kjósenda. Já, það er einmitt það, sem ég vil. Ég vil, að kjósendur hugleiði málið, ekki aðeins hugleiði málið, heldur að þeir fái að segja mér og þér og okkur öllum álit sitt á málunum, eins og þau standa í dag. Að þeir fái að tala með þeim eina, skýra og ótvíræða hætti, sem þeim er tiltækur, með atkvæðinu. Að þeir fái að segja okkur öllum álit sitt í kosningum. Ég skora á hv. ríkisstj. og stjórnarflokkana að þora að lofa kjósendum að segja álit sitt í kosningum.

Forseti (BF): Vegna aths. hv. 3. þm. Norðurl. v. í upphafi ræðu hans áðan um það, að æskilegt væri, að fram færi á þingi umr. um skýrslur ráðh., m. a. um utanríkismál, vill forseti upplýsa, að hæstv. utanrrh. hefur fyrir nokkrum dögum tilkynnt skrifstofu Alþ., að hann hafi slíka skýrslu tilbúna. óskaði hæstv. ráðh. jafnframt, að skýrslan yrði tekin til umr. í Sþ. Mun það verða gert fyrri hl. næstu viku, væntanlega á þriðjudag. 



Herra forseti. Stjórnarandstaðan hefur óskað eftir því, að fram færu hér á Alþ. almennar umr. um stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum. Hér er um að ræða kærkomið tilefni til þess að bera saman þá stefnu, sem ríkisstj. fylgir á sviði efnahagsmála, og þá stefnu, sem stjórnarandstöðuflokkarnir mundu væntanlega fylgja, ef þeir færu með stjórn landsins. Það er því ástæða til þess að þakka stjórnarandstöðunni fyrir að hafa óskað eftir þessum umr. Ég vona, að þingheimi og þjóðinni allri verði það ljósara eftir en áður, hvað stjórnarflokkum og stjórnarandstöðu ber á milli í raun og veru. Það er grundvallaratriði í stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum, að gengi ísl. krónu sé rétt skráð, að rangri gengisskráningu sé ekki haldið uppi til lengdar. Þau stórkostlegu áföll, sem Íslendingar hafa orðið fyrir í utanríkisviðskiptum sínum á undanförnum tveimur árum gerðu það gengi, sem skráð hafði verið síðan 1961, óraunhæft og rangt. Gengi erlends gjaldeyris á að vera sem næst því, að það tryggi útflutningsframleiðslu hallalausan rekstur, miðað við framleiðslukostnað innanlands. Þetta átti við um gengisskráninguna á árunum 1961–1966. Á þessum árum hækkaði framleiðslukostnaðurinn innanlands að vísu geysilega, en verðlag erlendis hækkaði einnig og afli jókst mjög. Þegar verðlag erlendis tók aftur á móti að hríðlækka eftir mitt ár 1966, en kaupgjaldið og framleiðslukostnaðurinn innanlands hélzt óbreyttur, jafnframt því sem afli stórminnkaði, varð gengið rangt. Samt var í hálft annað ár frestað að gera breytingar á genginu í von um, að ytri aðstæður bötnuðu fljótlega aftur. Taldi ríkisstj. sérstaklega mikilvægt, að ekki yrði þegar í stað gripið til róttækra og að því er virzt gæti harkalegra aðgerða, sem síðar hefði ef til vill verið hægt að segja um, að hefðu verið óþarfar. Þegar Bretar lækkuðu gengi sitt haustið 1967, var þess vegna eðlilegt, að íslenzka krónan fylgdi ekki aðeins pundinu, heldur væri lækkuð enn meir. En vegna þess að verðfall erlendis hélt áfram, samhliða því sem framleiðslukostnaður innanlands hækkaði, auk þess sem afli minnkaði enn, reyndist ný gengislækkun óhjákvæmileg á s. l. hausti. Nú standa vonir til þess, að verðlag erlendis muni ekki lækka meir, og vonandi versna aflabrögð ekki enn. Þess vegna ætti að vera hægt að halda þessu gengi, ef framleiðslukostnaði innanlands væri haldið í skefjum. En án þeirra breytinga á genginu, sem gerðar hafa verið á undanförnum tveimur árum, hefði ekki aðeins útflutningur sjávarafurða stöðvazt, heldur einnig gífurlegir erfiðleikar orðið á vegi íslenzks iðnaðar og útflutningur af hans hálfu algjörlega óframkvæmanlegur. Ef genginu hefði ekki verið breytt, hefði þurft að taka upp stórfellt kerfi útflutningsuppbóta eða lækka allt kaupgjald í landinu gífurlega með lagaboði. Slíkt vildu stjórnarflokkarnir ekki. Þess vegna breyttu þeir genginu til samræmis við þarfir sjávarútvegs og iðnaðar. Þetta hefur verið og er stefna ríkisstj. í þessu grundvallaratriði. Stjórnarandstaðan hefur verið á móti gengisbreytingunum. Hvert mannsbarn hlýtur að sjá, að eina leiðin til þess að komast hjá gengisbreytingunum hefði verið að taka upp útflutningsbætur eða lækka kaupgjald með lagaboði. Fyrst stjórnarandstöðuflokkarnir voru á móti gengisbreytingunum, hljóta þeir að hafa viljað annaðhvort útflutningsbótakerfi eða lögboðna kauplækkun. Sú er því stefna þeirra. Útflutningsbótakerfi hefur verið reynt hér á landi árum saman. Það hefur reynzt hafa ótal galla. Það hefur reynzt mismuna framleiðslugreinum með algjörlega óeðlilegum hætti. Það beinir framleiðsluöflunum inn á rangar og óhagkvæmar brautir. Það hvílir eins og mara á þeim atvinnugreinum, sem arðbærastar eru, en eflir hinar, sem minnst gefa í aðra hönd. Til lengdar kemur það beinlínis í veg fyrir, að nýjar útflutningsgreinar komist á laggirnar. Nú lá það fyrir, að ísl. iðnaður hefði með réttu alls ekki sætt sig við það, að útflutningsbótakerfi yrði eingöngu bundið við sjávarútveginn. Iðnaðurinn hefði algjörlega með réttu krafizt sams konar bóta sér til handa og sjávarútvegurinn hefði fengið. Með því móti hefði útflutningsbótakerfið nú hlotið að verða stórkostlegra og umfangsmeira en nokkru sinni fyrr. En um leið hefðu gallarnir reynzt þeim mun meiri. Hættan á mismunun, sukki og jafnvel spillingu hefði orðið meiri en nokkru sinni fyrr, og voru þessir ágallar þó ærið nógir á sínum tíma. Ég held ekki, að hugsandi menn þurfi að vera í miklum vafa um, hvor stefnan sé réttari: Sú stefna stjórnarflokkanna að skrá rétt gengi, þegar reynslan sýnir, að fyrra gengið er orðið óraunhæft og rangt, eða sú stefna stjórnarandstöðuflokkanna að skrá rangt gengi, en halda útflutningsatvinnuvegunum gangandi með stórfelldum útflutningsbótum eða lækka allt kaupgjald l landinu með lögum til þess að réttlæta hina röngu gengisskráningu. Þá er það stefna stjórnarflokkanna að halda í aðalatriðum því innflutningsfrelsi, sem hér var komið á á árunum 1960–61 og hefur tryggt almenningi meira vöruúrval og betri neyzluvöru en það hafði áður átt kost á um áratugi. Einmitt rétt gengisskráning gerir kleift að varðveita innflutningsfrelsið og valfrelsi neytandans. Þess vegna eru náin tengsl milli þessara tveggja meginstefnuatriða ríkisstj., milli réttrar gengisskráningar og innflutningsfrelsis og valfrelsis neytandans. Þessi stefna ríkisstj. hefur verið harðlega gagnrýnd af stjórnarandstöðunni. Hvað þýðir það? Það getur ekki þýtt annað en að stjórnarandstaðan mundi, ef hún réði, ekki halda uppi innflutningsfrelsi, heldur taka upp höft á gjaldeyris- og innflutningsviðskiptum. Stjórnarandstaðan afneitar að vísu höftum í orði, en segir, að hún vilji hafa stjórn á innflutningi og gjaldeyrisviðskiptum. Hér er aðeins um nýtt orð að ræða. Ef menn gagnrýna innflutningsfrelsið, ef menn vilja afnema það, getur ekkert komið í staðinn, nema höft, hvað svo sem menn kalla þau. Segja má og, að hér sé a. m. k. um samræmi í stefnu stjórnarandstöðunnar að ræða. Ef hún vill ekki rétt gengi, gæti hún ekki haldið uppi innflutningsfrelsi og frjálsu vöruvali neytandans. Ef hún vill útflutningsbótakerfi, er eðlilegt, að hún vilji innflutningshaftakerfi, því að þetta tvennt fer saman. Það fór líka saman á sínum tíma, þegar núverandi stjórnarandstöðuflokkar, sumpart báðir eða Framsfl. einn, stóðu ásamt öðrum flokkum að rangri gengisskráningu ásamt útflutningsbótakerfi, innflutningsgjöldum og innflutningshöftum. Kjarni þess, sem ber á milli stjórnar og stjórnarandstöðu, er einmitt fólginn í þessu. Við viljum rétt gengi, sem frjálsust utanríkisviðskipti og sem frjálsast neyzluval neytandans. Stjórnarandstaðan vill rangt gengi, útflutningsbætur, innflutningsgjöld og innflutningshöft samfara takmörkuðu frelsi neytandans til þess að ráðstafa tekjum sínum. Við í stjórnarfl. teljum, að nauðsynlegt sé, að vextir séu svo háir, að þeir séu hvatning til sparifjármyndunar. Hér er mikil þörf á fjármagni til nýrra framkvæmda. Innanlands fæst fjármagn aðeins með auknum sparnaði, en háir vextir hvetja til aukins sparnaðar. Þess vegna teljum við tiltölulega háa vexti æskilega til þess að örva sparnað. En þó mega þeir ekki vera hærri en svo, að framleiðslu og viðskiptum sé ekki íþyngt óeðlilega. Það er beinlínis æskilegra fyrir framleiðsluna að greiða slíka vexti en að þurfa að vera án fjármagnsins. Stjórnarandstaðan telur vextina nú vera allt of háa. Hún segist vilja lækka þá verulega. Með hliðsjón af því, að sparifjármyndun er hér mun minni en hún þyrfti að vera, og ekki síður af hinu, að sparifjáreigendur hafa á undanförnum áratugum verið hart leiknir vegna síhækkandi verðlags, þá teljum við í stjórnarflokkunum lækkun vaxta nú óheppilega og mjög rangláta í garð sparifjáreigenda. Við teljum, að vextirnir séu hér síður en svo hærri en svo, að talið verði, að þeir íþyngi framleiðslu og viðskiptum með óeðlilegum hætti, enda eru vextir hér sízt hærri en þeir eru í ýmsum nálægum löndum, og munur innlánsvaxta og útlánsvaxta er hér mun minni en nokkurs staðar annars staðar. Stjórnarandstaðan ýkir og stórkostlega þýðingu vaxtanna fyrir atvinnureksturinn. Allir vextir og bankakostnaður alls hraðfrystiiðnaðarins nam á s. l. ári 82 millj. kr. Þótt vextirnir yrðu lækkaðir um helming, og varla dettur nokkrum manni í hug að lækka þá svo mikið, mundi hraðfrystiiðnaðurinn í heild spara 41 millj. kr. á ári. Framleiðslukostnaður hans var í fyrra um 2200 millj. kr. Er ekki augljóst, að þetta hefði enga úrslitaþýðingu fyrir hraðfrystiiðnaðinn? En hvað segðu sparifjáreigendur, ef vextir yrðu lækkaðir um helming? Hvaða þýðingu halda menn, að það hefði fyrir sparnaðinn? Ég tel því ekki nokkurn vafa á, hvor stefnan í vaxtamálum sé skynsamlegri, stefna stjórnarflokkanna eða stefna stjórnarandstöðunnar. Stefna stjórnarflokkanna hvetur til aukins sparnaðar og hefur þannig í för með sér, að meira fjármagn en ella verður til ráðstöfunar fyrir atvinnuvegina án þess, að vextir séu hér hærri en þeir gerast í nálægum löndum. Vaxtalækkunarstefna stjórnarandstöðuflokkanna mundi hafa hörmuleg áhrif á sparifjáraukninguna og valda alvarlegu misrétti í garð sparifjáreigenda, auk þess sem afleiðingin yrði sú, að atvinnuvegirnir fengju minna fjármagn til ráðstöfunar en ella. Það er stefna ríkisstj. í bankamálum, að útlánaaukningu bankakerfisins verði, þegar til lengdar lætur, að halda innan þeirra takmarka, sem innlánaaukning setur. Á tímum mikillar framleiðsluaukningar og hagstæðra utanríkisviðskipta, þegar eðlilegt er, að þjóðin safni gjaldeyrissjóði erlendis, verður þó að tryggja, að nokkur hluti sparifjáraukningarinnar gangi til þess að byggja upp gjaldeyrisvarasjóðinn. Einnig getur verið nauðsynlegt, að Seðlabankinn hafi milligöngu um að tryggja ýmsum atvinnugreinum, t. d. hér á landi sjávarútvegi og landbúnaði, vissa hlutdeild í sparifjáraukningunni með því að skylda viðskiptabankana til þess að afhenda sér nokkurn hluta sparifjáraukningar sinnar. Á tímum samdráttar og halla í utanríkisviðskiptum getur á hinn bóginn verið eðlilegt og nauðsynlegt, að Seðlabankinn setji meira fé í umferð en sparifjáraukningu nemur, eins og gert hefur verið hér undanfarin tvö ár. Fáir þættir stjórnarstefnunnar hafa verið jafnharðlega gagnrýndir af hálfu stjórnarandstöðunnar og einmitt stefna hennar í bankamálum. Henni hafa verið gefin nöfnin lánsfjárhöft, frysting sparifjár o. s. frv. Stjórnarandstöðuflokkarnir hljóta því að hafa viljað fara allt öðruvísi að. Þeir hafa ávallt heimtað meiri útlán. Þeir hafa verið á móti þeim reglum, sem settar hafa verið um, að viðskiptabankarnir skyldu leggja hluta af sparifjáraukningu sinni inn í Seðlabankann til þess að gera honum annars vegar kleift að eignast gjaldeyrisvarasjóð á sínum tíma og hins vegar að kaupa afurðavíxla sjávarútvegs og landbúnaðar. Ef þeirri stefnu, sem fylgt var, hefði ekki verið fylgt, hefðu Íslendingar engan gjaldeyrisvarasjóð eignazt á árunum 1961–1966. Og Seðlabankinn hefði ekki getað annazt þau kaup afurðavíxla, sjávarútvegs og landbúnaðar, sem hann annaðist. Hefði stjórnarandstaðan ráðið, hefðu Íslendingar m. ö. o. engan gjaldeyrisvarasjóð eignazt. Hvar hefðu þeir þá staðið, þegar erfiðleikarnir dundu yfir undanfarin tvö ár, þegar gjaldeyrisvarasjóðurinn gerði þjóðinni einmitt kleift að dreifa áfallinu og gera það mun minna tilfinnanlegt en það hefði ella orðið? Og hvaðan hefði landbúnaður og sjávarútvegur átt að fá þá peninga, sem þessir atvinnuvegir fengu úr Seðlabankanum vegna reglnanna um sparifjárbindinguna? Stefna stjórnarflokkanna í útlánamálum bankanna miðar að því að byggja upp gjaldeyrisvarasjóð í góðæri, tryggja vissum atvinnuvegum nauðsynlega hlutdeild í heildarsparifjármynduninni og auðvelda gagnráðstafanir gegn áföllum af völdum aflabrests og verðfalls. Stefna stjórnarandstöðuflokkanna í bankamálum miðar að því að eyða auknum gjaldeyristekjum jafnóðum, mæta gjaldeyriserfiðleikum síðan með höftum og hafa ekkert upp á að hlaupa, ef á bjátar. Þá er það stefna ríkisstj. í atvinnumálum að búa atvinnuvegunum þess konar starfsgrundvöll og hafa með heildarstjórn á banka- og fjármálum ríkisins þess konar áhrif á fjárfestingu og neyzlu, að full atvinna haldist í landinu. Auðvitað geta af utanaðkomandi ástæðum orðið svo snöggar breytingar á framleiðsluskilyrðum og viðskiptaháttum, að atvinna minnki um sinn og atvinnuleysi haldi innreið sína, eins og nú hefur því miður átt sér stað á undanförnum mánuðum. Undir slíkum kringumstæðum er það frumskilyrði, að gengisskráningu sé hagað þannig, að öll útflutningsskilyrði séu hagnýtt. Auk þess er það undir slíkum kringumstæðum höfuðskylda ríkisvaldsins að nota vald sitt yfir bankakerfinu, skilyrði sín til stjórnar á fjármálum ríkisins og lánstraust sitt erlendis til að veita því fé inn í atvinnulífið, sem verða má til þess að stuðla þar að eflingu heilbrigðs rekstrar og til þess, að atvinnulífið komist aftur í samt horf og allir fái verk að vinna. Þetta er ríkisstj. einmitt að gera núna. Og áframhald rangrar gengisskráningar hefði ekki miðað að því að eyða atvinnuleysinu, heldur að auka það. Innflutnings- og gjaldeyrishöft geta að vísu í bili dregið úr atvinnuleysi, en aðeins á kostnað lífskjaranna, og eru því innflutningshöft ekki rétta aðferðin til að ráða bót á vandanum. Vaxtalækkun er ekki ráð við atvinnuleysi, því að hún dregur úr sparifjármyndun, en aukið sparifé er einmitt nauðsynlegt til þess að vinna gegn atvinnuleysinu. Aukin útlán eru heldur ekki ráð gegn atvinnuleysi, því að þau hækka verðlag og framleiðslukostnað og auka því á atvinnuleysi. Stefna stjórnarandstöðunnar mundi því ekki draga úr því atvinnuleysi, sem nú er við að glíma, heldur auka það. Stjórnarandstaðan segir, að atvinnuleysi nú sé að kenna stjórnarstefnunni. Þetta er algjört öfugmæli. Atvinnuleysi hefur haldið hér innreið sína þrátt fyrir stjórnarstefnuna. Ef stjórnarstefnan er ástæða atvinnuleysisins nú, var þá ekki góðæri og hin mikla atvinna milli '62–'66 eingöngu stjórnarstefnunni að þakka? Auðvitað er hvorugt rétt. Atvinnuleysi nú er afleiðing mjög snöggra og mjög mikilla breytinga á viðskiptaaðstöðu Íslands og versnandi samkeppnisaðstöðu íslenzks sjávarútvegs á erlendum mörkuðum. Auk þess varð atvinnuleysið sérstaklega og óvenjulega umfangsmikið vegna sjómannaverkfallsins. Nú er því lokið, og þess vegna er atvinna mjög að aukast þessa dagana. En eflaust dugar lausn verkfallsins og eðlileg vertíð ekki til þess að leysa allan atvinnuleysisvandann. Þess vegna mun ríkisstj. gera það, sem í hennar valdi stendur, til þess að efla heilbrigðan atvinnurekstur í landinu og efna til framkvæmda, sem skapa nýja atvinnu. Þá ber að síðustu að nefna stefnuna í kaupgjaldsmálum. Stefna ríkisstj. í þeim efnum er sú, að raunverulegt kaupgjald fylgi breytingum á raunverulegum þjóðartekjum. Launþegar eiga að fá fulla hlutdeild í vaxandi þjóðartekjum hverju sinni, en hljóta hins vegar að verða að sætta sig við rýrnandi kjör, þegar þjóðartekjur minnka. Afstaða stjórnarandstöðuflokkanna hefur hins vegar verið sú, að þeir hafa yfirleitt alltaf stutt allar kaupkröfur, hvort sem þjóðartekjur hafa verið að vaxa eða minnka, og jafnvel þótt kaupkröfurnar hafi augljóslega verið meiri en svarar til hækkunar þjóðartekna, þannig að kaupgjaldshækkunin gat ekki leitt til annars en hækkandi verðlags og þar með lækkandi kaups. Reynslan ætti að vera búin að kenna Íslendingum, hvor stefnan sé farsælli, þegar til lengdar lætur. Ég hef nú nefnt helztu atriðin, sem til greina koma við mótun stefnu í efnahagsmálum. Ég hef rakið, hver er stefna stjórnarfl., og ég hef nefnt, hver hlýtur að vera raunveruleg stefna stjórnarandstöðunnar, ef dæmt er út frá gagnrýni hennar á ríkisstj. og andstöðu við aðgerðir hennar. Stefna stjórnarfl. er rétt gengi, innflutningsfrelsi, mikið vöruúrval, frjálst neyzluval neytenda, nægilega háir vextir til að hvetja til sparnaðar, gjaldeyrisvarasjóður, efling atvinnu, m. a. með samræmdri heildarstjórn á bankamálum og ríkisfjármálum, ásamt þeirri stefnu í kaupgjaldsmálum, er tryggi launþegum jafna og réttláta hlutdeild í þjóðartekjum. Stefna stjórnarandstöðuflokkanna er hins vegar röng gengisskráning, útflutningsbótakerfi, innflutningsgjöld og innflutnings- og gjaldeyrishöft, lágir vextir, hömlulaus útlán banka og ábyrgðarlaus yfirboðsstefna í kaupgjaldsmálum. Í raun og veru ætti ekki að vera mikill vandi fyrir hugsandi menn að velja um þessar stefnur í efnahagsmálum. Af hálfu Framsfl. er því oft hampað, að Alþfl. sé ekki lengur jafnaðarmannaflokkur, í rauninni standi Framsfl. og stefna hans nær jafnaðarstefnunni, og hann fylgi hér stefnu, sem sé líkari stefnu jafnaðarmanna í Vestur-Evrópu en stefna Alþfl. Meiri öfugmælum hefur varla verið haldið fram í opinberum umræðum á Íslandi. Við skulum t. d. líta á stefnu sænsku jafnaðarmannastjórnarinnar. Skráir hún óraunhæft gengi og styður það síðan með útflutningsbóta- og innflutningsgjaldakerfi? Nei. Eru innflutnings- og gjaldeyrishöft í Svíþjóð? Nei. Þar er meira að segja ekki aðeins algerlega frjáls innflutningur á dönskum tertubotnum, heldur eru þeir þar tollfrjálsir, að því er ég bezt veit, en hér er þó á þeim 90% tollur. Hafa Svíar óeðlilega lága vexti í því skyni að styrkja atvinnuvegina á þann hátt? Nei. Hefur sænski Seðlabankinn ekki sett reglur, almennar reglur, til þess að geta haft vald á heildarútlánum sænsku viðskiptabankanna? Jú. Hefur sænska stjórnin ekki talið gjaldeyrisvarasjóðinn nauðsynlegan í utanríkisviðskiptunum? Jú. Er allsherjar fjárfestingareftirlit í Svíþjóð? Nei. Hafa sænskir jafnaðarmenn stuðlað að því, að í Svíþjóð yrðu almennar kauphækkanir langt umfram vöxt þjóðartekna? Nei. Í engu atriði, sem máli skiptir, minnir stefna Framsfl. í efnahagsmálum á stefnu sænsku jafnaðarmannastjórnarinnar. Hún er í grundvallaratriðum hin sama og hér hefur verið fylgt undanfarin ár og er fylgt enn. Svíar eru hins vegar ríkari þjóð en við Íslendingar og búa við miklu meiri stöðugleika í atvinnulífi sínu og viðskiptum en við. Þess vegna hefur þróun öll þar í efnahagsmálum verið miklu stöðugri og jafnari en hér. Vöxtur þjóðartekna hefur verið þar meiri, þegar yfir lengri tíma er litið, og lífskjör eru þar betri. Launahækkanir í krónum talið hafa orðið miklu meiri hér, en hækkun verðlags hins vegar líka miklu meiri. Vilji framsóknarmenn ekki láta brosa meira að sér en óhjákvæmilegt er, ættu þeir að hætta að jafna sér og stefnu sinni við erlenda jafnaðarmenn. Sannleikurinn er sá, að nú á árinu 1969 verður stefna sú, sem stjórnarandstöðufl. fylgja, ekki kölluð annað en úrelt afturhaldsstefna. Stefna þeirra byggir á úrræðum, sem reynd voru víða um heim fyrir 30–40 árum sem úrræði gegn vandamálum, sem voru allt annars eðlis en þau, sem nú er við að etja í vestrænum löndum. Þessi úrræði hafa aðeins orðið árangursrík sem neyðarráðstafanir til bráðabirgða. En þær hafa hvergi gefizt vel til lengdar. Menn hafa hvarvetna lært mikið síðan, bæði af reynslunni og í þekkingarleitinni. Í þróuðum iðnaðarríkjum gera menn sér nú yfirleitt grein fyrir gildi réttrar gengisskráningar. Menn hafa ekki lengur neina trú á innflutnings- og gjaldeyrishöftum né fjárfestingareftirliti og telja þessar ráðstafanir raunar skaðlegar, þegar til lengdar lætur. Menn hafa öðlazt skilning á þýðingu vaxta til sparifjármyndunar og sem leiðarvísi fyrir arðbæra fjárfestingu. Menn hafa gert sér ljósa þýðingu jafnvægis í utanríkisviðskiptum og gildi gjaldeyrisvarasjóðs. Menn hafa áttað sig á þeim möguleikum, sem heildarstjórn bankamála og ríkisfjármála felur í sér til tryggingar fullri atvinnu. Og menn hafa gert sér ljóst sambandið milli kaupgjalds og verðlags. Stefna stjórnarflokkanna, eins og raunar flestra ríkisstj. í nálægum menningarríkjum, byggir á skilningi á þessum atriðum. Stefna stjórnarandstöðuflokkanna markast hins vegar af skilningsleysi á þeim. Þess vegna er hún úrelt. Þess vegna mundi framkvæmd hennar þýða afturhvarf til fyrri tíma. Þess vegna er hún hin eina sanna afturhaldsstefna, sem boðuð er í þjóðmálaumr. á Íslandi um þessar mundir, þó að það séu undarleg örlög, að flokkur, sem kennir sig við framsókn, skuli undanfarin ár hafa reynzt mesti afturhaldsflokkur landsins. Afstaða Alþb. í þessum efnum er einnig með furðumiklum afturhaldsblæ. Í Austur-Evrópuríkjunum hafa á undanförnum árum orðið mikil átök um stefnuna í efnahagsmálum. Stefna Stalíns og rússneska kommúnistaflokksins var sú, að um skyldi vera að ræða sem altækastan áætlaðan búskap, sem stjórnað væri frá einni miðstöð, og skyldi verðlagi öllu og kaupgjaldi stjórnað af ríkinu. Fyrirtækin skyldu hlýða nákvæmum fyrirframgerðum áætlunum, en hvorki keppa hvort við annað né heldur leitast við að öðlast ágóða. Á síðari árum hefur í Austur-Evrópulöndum komið fram mikil gagnrýni á þessa stefnu. Ýmsir aðilar, bæði hagfræðingar, fyrirtækjaforstjórar og stjórnmálamenn, hafa stungið upp á breytingum í þá átt, að stórlega verði dregið úr heildarstjórn þjóðarbúskaparins af hálfu ríkisvaldsins, fyrirtækjum sé fengið aukið sjálfstæði til þess að ráða, hvað og hvernig þau framleiða, þau skuli fá aukið sjálfræði til þess að ráða verðlagi á vörum sínum, keppa hvert við annað og fá að halda a. m. k. hluta þess ágóða, sem þau öðlast, og láta starfsmenn fyrirtækisins njóta þess í hækkuðum launum, ef um ágóða er að ræða. Þessar nýju hugmyndir eru almennt kallaðar frjálslyndar hugmyndir og hið gamla skipulag Stalíns og rússneska kommúnistaflokksins afturhaldskerfi. Í Sovétríkjunum hefur þó undir forystu hagfræðinga og viðskiptaforkólfa, sem telja sig og eru taldir frjálslyndir í efnahagsmálum, verið efnt til tilrauna með þessar nýju kenningar, og hafa þær orðið æ víðtækari, þrátt fyrir þá einræðis- og afturhaldsstefnu í stjórnmálum og menningarmálum, sem fylgt er í Sovétríkjunum, en sæta þó mikilli andstöðu af hálfu afturhaldsafla. Tékkar, Tékkóslóvakar, höfðu ákveðið að taka upp þessa nýju stefnu í öllu atvinnu- og viðskiptalífi sínu undir forystu hins kunna varaforsætisráðherra síns, próf. Otasic, jafnhliða því sem þeir juku á lýðræði í landi sínu. Ráðstjórninni í Moskvu reyndist jafnilla við hvort tveggja, öra og gagngerða breytingu í atvinnu- og viðskiptalífi Tékkóslóvaka í samræmi við hina nýju og frjálslyndu stefnu í efnahagsmálum og hið aukna frjálsræði og lýðræði í stjórnmálum. Allur heimurinn veit, að þetta var höfuðástæða þess, að Sovétríkin og önnur Varsjárbandalagsríki tóku Tékkóslóvakíu herskildi og knúðu valdamenn Tékkóslóvakíu til þess að breyta um stefnu, bæði í efnahagsmálum og í innanríkisstjórnmálum. Ýmsir forystumenn íslenzka Alþb. hafa látið í ljós samúð með frelsisbaráttu Tékkóslóvakíumanna, en stefna sú, sem forystumenn íslenzka Alþb. boða hér í efnahagsmálum, er hins vegar angi af hinni gömlu stefnu Stalínskommúnismans. Nú væri fróðlegt að fá um það algerlega skýr og ótvíræð svör, hvort leiðtogar Alþb. hér telja stefnu þá í efnahagsmálum, sem alls ráðandi var á dögum Stalíns, vera réttari en stefnu þá, sem Tékkar ætluðu og vildu taka upp í efnahagsmálum sínum. Það væri fróðlegt að fá að vita, hvort þeir telja algeran áætlunarbúskap, sem viss öfl í Sovétríkjunum fylgja, rétta stefnu eða aukna samkeppni og aukið frelsi til framleiðslu og viðskipta, þ. e. a. s. þá frjálslyndu stefnu, sem önnur öfl þar fylgja. Öllum mönnum, sem fylgjast með í þessum málum, er ljóst, í hverju stefnumunurinn er fólginn. Enginn, sem um þessi mál hugsar, getur komizt hjá því að taka afstöðu til þess, hvort hann telur efnahagsstefnu Stalíns vera skynsamlegri en stefnu þá, sem Tékkar ætluðu að taka upp, en Sovétríkin hafa bannað þeim að stíga stór spor í átt að. Leiðtogar Alþb. hljóta að hafa gert þetta upp við sig. Það er ástæðulaust, að það sé einkamál þeirra. Við þm. og þjóðin öll eigum rétt á að fá að vita skoðanir þeirra á þessu máli. Ef þeir færast undan að skýra frá þeim, hafa þeir einhverju að leyna. Þá er um eitthvað að ræða, sem þeir skammast sín fyrir eða halda, að íslenzkum almenningi muni ekki geðjast að. Við eigum öll heimtingu á að fá að vita, hver er afstaða Alþb. til alþjóðlegs stórmáls í efnahagsmálum eins og þeirra átaka um stefnuna í efnahagsmálum, sem uppi er í Austur-Evrópu. Það verður tekið eftir svari Alþb.- leiðtoganna við þessari spurningu. Það verður líka tekið eftir því, ef þeir svara henni ekki skýrt og skilmerkilega. Þeir tala og skrifa hér í samræmi við kenningar Stalínskommúnismans. Gagnrýni þeirra á stefnu ríkisstj. hér er í anda hans. En samtímis vinna sterk öfl í Austur- Evrópu að því að breyta gamla Stalínskommúnismanum einmitt í átt til þess kerfis, sem ríkir í Vestur-Evrópu og hér á landi, en burt frá því kerfi, sem Alþb.- menn boða hér. Vilja leiðtogar Alþb. lýsa því yfir, að stefna sú, sem Tékkóslóvakar vildu taka upp, hafi verið rétt? Þeir þurfa aðeins að segja já eða nei. Ef þeir segja já, er það í ósamræmi við boðskap þeirra hér, því að stefna sú, sem Tékkóslóvakar vildu taka upp, voru spor frá Stalínskommúnismanum í átt til þeirrar frjálslyndu stefnu í efnahagsmálum, sem hér er fylgt. Ef þeir segja nei, opinbera þeir sig enn einu sinni sem afturhaldsmenn í efnahagsmálum. Ég lýk þessum orðum mínum með því að endurtaka það, sem ég hóf mál mitt á, að það er þakkarvert, að stjórnarandstaðan skuli hafa óskað eftir þessum umr. Ég er viss um, að þær eiga eftir að upplýsa þjóðina um, hvað í raun og veru ber á milli stjórnarflokka og stjórnarandstöðu varðandi stefnuna í efnahagsmálum. Ég er viss um, að þær leiða í ljós, að stefna stjórnarandstöðunnar er úrelt afturhaldsstefna, sem ekki mundi eyða því atvinnuleysi, sem nú er hér og megináherzlu þarf að leggja á að útrýma. Hún er úrelt afturhaldsstefna, sem mundi tefja hagvöxt, en ekki stuðla að bættum lífskjörum. Stefna stjórnarflokkanna er hins vegar sú nútímastefna í efnahagsmálum, sem fylgt er í nálægum viðskiptalöndum okkar, reyndist auka hagvöxtinn í góðærinu og mun nú reynast bezta tækið til þess að mæta þeim gífurlegu erfiðleikum, sem yfir þjóðina hafa dunið, og sigrast á þeim.



Herra forseti. Það er nú varla hægt af minni hálfu að hefja þessar umr. án þess að víkja hér nokkuð að þeirri ræðu, sem nú var verið að ljúka við að flytja hér af hæstv. viðskmrh. Enda þótt ræða hans hafi verið, eins og hans ræður eru nú stundum, æði mótsagnakennd og með býsna nýstárlegum fullyrðingum, var hún nú eigi að síður þess eðlis, að ég tel það ómaksins vert að víkja að henni með nokkrum orðum. Framsýnn hefur Stalín verið, þegar hann mótaði þá stefnu, að það að finna nokkuð að stefnu viðreisnarstjórnarinnar á Íslandi nú, að það væri sem sagt boðskapur Stalíns.  Hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, reyndi í sinni ræðu að draga upp nokkur meginatriði í efnahagsmálastefnu ríkisstj., þau, sem hann vildi telja hér sem grundvallandi stefnumál. Það er býsna athyglisvert, hvað það var, sem hæstv. ráðh. lagði einkum áherzlu á. Grundvallaratriðið í stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum sagði hann vera að skrá rétt gengi á krónunni og í öðru lagi að halda uppi innflutningsfrelsi. Þetta voru þau tvö grundvallaratriði, sem efnahagsstefna ríkisstj. hvíldi á. Það er svo út af fyrir sig atriði til þess að velta fyrir sér, hvernig stendur á því, að ríkisstj. hefur alltaf verið að skrá rétt gengi. Hún hefur varla haft þar undan. Hún virðist ekki hafa gert sér mikla rellu út af því, hvað það hefur verið, sem hefur gert það að verkum, að hún er alltaf að skrá rétt gengi. Það kom að vísu fram í ræðu hæstv. viðskmrh., að fleiri atriði taldi hann mikilvæg í sambandi við efnahagsmálastefnuna en þessi tvö grundvallaratriði. Og þá vék hann að því, að það skipti miklu máli að hafa sterka stjórn á peningamálum, sjá um, að útlán væru úr bankakerfinu á hverjum tíma hófleg og að vextir væru gjarnan háir til þess að örva sparnað. En önnur atriði taldi hæstv. viðskmrh. ekki upp sem nein meginatriði varðandi efnahagsmálastefnu ríkisstj. Skyldu hv. þm. ekki hafa tekið eftir því, að hann þurfti ekki að víkja að því svo að segja neinu orði, hver stefnan í efnahagsmálum ætti að vera til þess að tryggja vaxandi þjóðarframleiðslu, hvernig stefnan ætti að vera í atvinnumálum landsins, til þess að atvinnuvegirnir skiluðu þar fullum árangri. Nei, það, sem skipti máli, var það að skrá rétt gengi, halda uppi frjálsum innflutningi, hafa háa vexti og sjá um það, að útlán væru hófleg. Nú veit auðvitað hæstv. viðskmrh. mætavel, að það er enginn skoðanaágreiningur uppi milli stjórnmálaflokka hér á landi um það, að það sé út af fyrir sig rétt að halda uppi réttri skráningu á verðgildi íslenzku krónunnar. Þar er um atriði að ræða, sem allir eru sammála um. En menn eru hins vegar ekki sammála um það, hvernig á að standa að efnahagsmálapólitíkinni í landinu til þess að tryggja það, að það gengi, sem eitt sinn hefur verið skráð rétt, geti staðizt um lengri tíma. En hæstv. viðskmrh. heldur sig við það eins og efnahagsráðunautar ríkisstj., að nokkrar almennar formúlur, sem eru í rauninni slitnar úr samhengi - ætlar sér að halda sig við þær, hvernig svo sem ástatt er, - að það séu þær, sem ráði hér öllu um það, hvernig til tekst um þróun efnahagslífsins. Dæmið, sem hæstv. ráðh. nefndi hér um háa vexti og þannig vaxandi sparnað í efnahagskerfinu í kjölfar hárra vaxta, var í rauninni ágætt dæmi um það, hvernig menn geta misnotað svona almennar formúlur. Auðvitað er því þannig varið, að því fer víðs fjarri, að það sé vaxtafóturinn einn, sem ræður úrslitum um það, hvort sparnaður í peningakerfinu er mikill eða lítill. Við höfum mjög sláandi tölur um þetta af okkar reynslu nú síðustu árin. Á árinu 1965, eða í árslok ársins 1964, var ákveðið af Seðlabankanum að lækka innlánsvexti. Og þeir voru nokkru lægri á árinu 1965 en þeir höfðu verið um skeið. Hver varð afleiðingin? Minnkaði sparnaðurinn á árinu 1965 við það, að vextirnir voru lækkaðir? Nei, spariinnlánaaukningin í bankakerfinu óx úr 754 millj. kr., sem þær voru á árinu 1964, upp í 1210 millj. kr. á árinu 1965 þrátt fyrir vaxtalækkunina. Þá var aftur gripið til þess í árslokin 1965 að hækka vextina, hækka aftur innlánsvextina. Hvernig reyndist það? Á árinu 1966, þegar vextirnir voru hækkaðir aftur, jukust spariinnlánin minna en árið á undan, eða um 983 millj. í staðinn fyrir 1210 millj. Þessar tölur sýna það, svo að ekki verður um villzt, að á þessum tíma var það ekki vaxtahæðin, sem hér réði úrslitum. Hvað var það, sem gerði það að verkum, að sparifjárinnlögin í bankakerfinu jukust svona mikið á árinu 1965 þrátt fyrir lækkandi vexti? Vitanlega það, að á því ári varð mikil framleiðsla í þjóðarbúinu og stórlega vaxandi. Tekjur urðu þá allar hærri og meiri en áður, og það var aðstaða til þess, að um meiri sparnað gæti orðið að ræða. Ég er t. d. hræddur um það, að hæstv. viðskmrh. mundi reka sig á það nú, að þó að hann hækkaði innlánsvextina um 1–2%, þá mundu peningarnir ekki taka upp á því að streyma inn í bankakerfið, á meðan atvinnuleysi er í landinu og samdráttur er í öllu efnahagskerfinu. Þeir menn, sem bíta sig fasta í svona kenningar eins og kenninguna um háa vexti, fara vitanlega villir vegar, og þeir geta orðið til mikillar bölvunar með sína stefnu, ef þeir halda sig við hána á óeðlilegan hátt. Vitanlega er það sjálfsagt, að það þarf á hverjum tíma að reyna að meta það, hvað vextirnir, bæði innlánsvextir og útlánsvextir, eiga að vera háir. Það skiptir líka miklu máli, að það sé metið rétt, hvað hóflegt er að lána mikið út af fjármagni í bankakerfinu hverju sinni. Ekki neita ég þessu. En það er hitt, sem skiptir hér miklu meira máli um það, hvernig til tekst í efnahagsmálum landsins. Það er það, hvernig haldið er á þeim málum, sem áhrif hafa á gang atvinnulífsins. Er haldið uppi stefnu, sem miðar að því að kyrkja atvinnulífið, draga það saman, kreppa það saman þannig, að óeðlileg afköst verði í framleiðslukerfi þjóðarinnar? Of lítil útlán til framleiðsluatvinnuveganna geta leitt til þess arna. Og of háir vextir geta líka leitt til þess, að það verði um taprekstur í framleiðslukerfinu að ræða og framleiðslan dragist saman og minnki, en það er engu líkara en hæstv. viðskmrh. og efnahagsráðunautar ríkisstj. gangi í öllum sínum ákvörðunum algerlega fram hjá þessum staðreyndum. Hæstv. viðskmrh. sagði hér í sinni ræðu marga furðulega hluti. Hann taldi t. d., að við stjórnarandstæðingar gerðum allt of mikið úr áhrifum vaxtahæðarinnar á afkomu atvinnuveganna í landinu og nefndi rétt einu sinni þá fjarstæðufullu tölu, að vaxtagreiðslur frystihúsanna í landinu næmu ekki nema í kringum 80 millj. kr. á ári. Það er auðvitað margsinnis áður búið að leiðrétta þessa vitleysu hjá hæstv. ráðh., en hann endurtekur hana eigi að síður. Ég vil benda á það, að aðalefnahagsráðunautur ríkisstj., sem hæstv. viðskmrh. trúir þó mjög mikið á, hefur þó sent frá sér alllanga greinargerð um það, að vaxtagreiðslur sjávarútvegsins í landinu séu rúmlega 400 millj. kr. á ári. Og í þeirri tölu tekur hann þó fram, að sé ekki um að ræða vaxtagreiðslur af margvíslegum lánum, sem framleiðslan muni þurfa að greiða vexti af á óbeinan hátt. Það vita allir, að vaxtagreiðslur framleiðslunnar hvíla á henni undir fleiri liðum en því, sem kallað er beinar vaxtagreiðslur. Vaxtaþunginn kemur í gegnum margvíslega kostnaðarliði framleiðslunnar, svo að hér er auðvitað um að ræða miklu meiri byrði en sem nemur þessum 400 millj., að maður tali nú ekki um meiri en 80 millj., sem hæstv. ráðh. vill láta líta út sem svo, að það sé í rauninni sú vaxtabyrði, sem sjávarútvegurinn þurfi við að glíma. Og svo ræddi hæstv. ráðh. allmikið um þá stefnu, sem upp hefur verið tekin nú í mörgum sósíalístískum löndum hin síðari ár, sem nefnd hefur verið frjálslyndari stefna í efnahagsmálum en sú, sem þar var fylgt fyrir nokkrum árum. Og það var helzt að heyra á hæstv. ráðh., að stefna hans líktist þessari frjálslyndisstefnu, en að stefna okkar stjórnarandstæðinga, sem gert höfum hér allmargar aths. við stefnu stjórnarinnar, hins vegar einkenndist af sömu meginatriðum og hin gamla stefna Stalíns í efnahagsmálum. Hvort tveggja er álíka fjarlægt öllum raunveruleika. Auðvitað er sú frjálslyndisstefna, sem nefnd hefur verið og upp hefur verið tekin nú í vaxandi mæli í mörgum sósíalískum ríkjum, auðvitað er hún gersamlega önnur en sú stefna, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur haldið uppi hér á landi í efnahagsmálum. Stefnan, þessi frjálslyndisstefna, hefur auðvitað fyrst og fremst byggzt á áætlunarbúskap, en ekki á algeru skipulagsleysi um þróun atvinnu- og efnahagsmála, eins og hefur átt sér stað hér á landi, svo að allur samanburður hjá hæstv. ráðh. í þessum efnum er í rauninni alveg út í bláinn. Ég get tekið undir það með formanni Framsfl., sem hér talaði fyrr í þessum umr., að ég fagna því, að umr. sem þessar eru teknar hér upp á Alþ. um jafnveigamikinn þátt í íslenzkum stjórnmálum eins og hér er um að ræða. En ég verð þó að segja, að mér finnst, að málið beri hér allt að á annan hátt en þann, sem ég hefði kosið. Mér finnst, að sú skýrsla, sem hér var gefin af hæstv. forsrh., hafi verið mjög ófullnægjandi sem greinargerð um það, hvernig nú sé ástatt í okkar efnahagsmálum og við hvaða vanda sé nú að glíma. Og þá verð ég einnig að lýsa yfir því, að ég kann heldur illa við þann hátt, að þegar hæstv. forsrh. hefur hér lokið máli sínu, lagt fyrir sína skýrslu og stjórnarandstaðan tekur svo til máls, þá skuli mikill hluti af þm. stjórnarflokkanna hverfa í burtu úr þingsalnum og ekki vera til viðtals um þessi mikilvægu mál, sem hér eru á dagskrá. En þannig hefur þetta verið í þessum umr. mjög áberandi. Það er enginn vafi á því, að það var orðinn mikill vandi á höndum í okkar efnahagsmálum, þegar hæstv. ríkisstj. ákvað það að grípa til einnar gengislækkunarinnar enn í nóvembermánuði s. l. Þá var þannig komið í efnahagsmálum þjóðarinnar, að gjaldeyrisforðinn var genginn til þurrðar. Atvinnuleysi var orðið mikið. Iðnaðurinn hafði dregizt saman. Ýmsar greinar sjávarútvegsins voru komnar í strand. Landbúnaðurinn átti í miklum erfiðleikum, og framkvæmdir minnkuðu eða höfðu minnkað í nær öllum greinum, og segja mátti, að samdráttur væri þá orðinn mikill í öllu efnahagskerfinu. En gengislækkunin, sem ríkisstj. ákvað að framkvæma, átti að leysa þennan mikla efnahagsvanda. Það gat ekki farið framhjá neinum, að sú ráðstöfun, sem að því miðaði að hækka verð á erlendum gjaldeyri um rúmlega 50% gagnvart íslenzkum, mundi leiða til mjög stórfelldra breytinga í mörgum greinum efnahagslífsins. Það lá fyrir, að verðlag á innfluttum vörum mundi hækka um 40–50%, og áætlað var, að framfærsluvísitalan mundi hækka vegna þessarar gengislækkunar um 20–25% tiltölulega fljótlega. Þegar ríkisstj. ákvað að fara þessa leið, stóð ekki á því, að stuðningsmenn hennar lýstu því yfir með ýmsum hátíðlegum yfirlýsingum, að þeir tryðu því, að áhrifin í efnahagskerfinu af þessari gengislækkun yrðu góð. Þá var talað um það, að áhrifin þýddu í rauninni, að verið væri að dæla nýju blóði í atvinnulífið, og sagt var, að öll hjól framleiðslunnar mundu taka að snúast tiltölulega fljótlega. En reynslan af þessum efnahagsráðstöfunum varð allt önnur. Reynslan varð sú, að eftir gengislækkunina, sem samþykkt var 12. nóvember, þá hélt atvinnuleysið í landinu áfram að aukast. Samdrátturinn í atvinnulífinu fór enn vaxandi. Fleiri og fleiri fyrirtæki tóku að segja upp sínu starfsliði og lýstu því yfir, að þau yrðu að draga úr sinni framleiðslu. Fjármagnsskorturinn varð enn þá tilfinnanlegri eftir gengisbreytinguna en hann hafði verið fyrir gengisbreytinguna. Við vitum, að eitt af ákvæðunum, sem fylgdu með í efnahagsráðstöfunum ríkisstj., var að ógilda þá samninga, sem í gildi höfðu verið um launakjör sjómanna á fiskibátunum. Þeir samningar féllu út um áramót. Afleiðingarnar af því urðu þær, að fiskibátaflotinn stöðvaðist í verkföllum, og hann stöðvaðist um rúmlega 6 vikna skeið. Það hefur verið áætlað, að þjóðarbúið hafi tapað í gjaldeyrisverðmætum í kringum 600 millj. kr. á þessari stöðvun. Og ég hygg, að það fari ekki langt frá því, þegar tillit er tekið til þess, að hér var um allþýðingarmikið tímabil að ræða á aðalvetrarvertíð. Nú fyrir skömmu var talið, að um 6000 menn í landinu væru skráðir atvinnulausir. Það hefur víst ekki farið fram hjá neinum, að ástandið almennt séð var orðið mjög alvarlegt. En nú er sjómannaverkfallið leyst, og þá má búast við því, að talsvert dragi úr atvinnuleysinu víða um landið, a. m. k. nú á hávetrarvertíðinni. En það er þó alveg ljóst, að atvinnuleysi verður eftir sem áður einnig í vetur verulega mikið víða um landið, þó að vetrarvertíðin verði sæmileg. Meira að segja í útgerðarbæjunum, þar sem mest snýst nú um rekstur sjávarútvegsfyrirtækja, er alveg greinilegt, að talsvert atvinnuleysi verður þó í ýmsum öðrum starfsgreinum vegna þess almenna ástands, sem þar er komið upp. En vandinn er ekki búinn, þó að nú hafi tekizt að leysa sjómannaverkfallið. Við vitum, að einmitt nú í dag er haldin hér í borginni ráðstefna á vegum Alþýðusambands Íslands varðandi það mikla mál í þessum efnum, sem varðar launakjör verkafólks almennt í landinu. Það vakti athygli mína, að í þeirri skýrslu, sem hæstv. forsrh. flutti hér um efnahagsmálin eins og þau blasa nú við, vék hann ekki einu einasta orði að þessu stóra vandamáli. Það virtist vera, að hann og ríkisstj. hefði engar áhyggjur af því, hvað gerðist í þeim efnum nú um næstu mánaðamót. Það liggur þó fyrir yfirlýsing af hálfu atvinnurekenda í landinu um það, að þeir treysti sér ekki til þess að borga laun nú 1. marz n. k. og eftirleiðis, sem séu miðuð við þá samninga, sem í gildi voru fram að áramótum. Og það liggur einnig fyrir yfirlýsing af hálfu verkalýðssamtakanna, að þau munu ekki sætta sig við það að fá ekki vísitöluuppbætur á laun, eins og samið var um í síðustu samningum. Það lítur því helzt út fyrir það, að hér geti dregið til stórtíðinda í þessum efnum svipað því og gerðist á s. l. vetri, þegar deilt var um þessi mál. Vel gæti svo farið, að hér drægi til verkfallsátaka og stöðvunar á mestöllu framleiðslulífi í landinu vegna deilna um þetta mál, en sú deila er auðvitað upp komin vegna þeirra efnahagsaðgerða, sem ríkisstj. greip til í nóvembermánuði s. l. Hér er auðvitað um stórfellt vandamál að ræða, en þegar ríkisstj. ræðir nú um stöðuna í efnahagsmálum og atvinnumálum, þá virðist hún ekki þurfa að víkja að þessu einu einasta orði. Hæstv. viðskmrh. vék heldur ekki að þessu í sinni ræðu. Hann hafði aðeins áhyggjur af því, að það væru til vondir stjórnarandstæðingar, sem væru á móti stefnu ríkisstj. í því að skrá rétt verðgildi krónunnar og stæðu í vegi fyrir því, að ríkisstj. gæti haldið hér uppi frjálsum innflutningi. Það voru þeir þættir, sem hann ræddi aðallega um. En ég og við Alþb.-menn teljum, að það, sem skipti miklu meira máli en allt það, sem fallegt má segja um frjálsan innflutning og um rétta skráningu á krónunni, sé það, að þannig sé að málum staðið, að framleiðslutæki þjóðarinnar nýtist til fulls, að þjóðin standi ekki fyrst frammi fyrir því í einn og hálfan mánuð, að bátaflotinn stöðvist á vetrarvertíð og að þjóðarbúið tapi þannig. mörgum hundruðum millj. kr. vegna framleiðslustöðvunar og síðan komi allsherjarstöðvun út af almennum kaupgjaldsmálum, sem gæti einnig leitt til annarrar slíkrar stöðvunar um lengri eða skemmri tíma. Stefna, sem leiðir til slíks, er í eðli sínu háskaleg, hún er í eðli sínu röng. En í þessum efnum er einmitt rétt að átta sig nokkuð á því, hvað það var, sem raunverulega fólst í þeirri efnahagsmálastefnu, sem ríkisstj. ákvað að beita sér fyrir, þegar gengið var síðast lækkað, í nóv. s. l. Raunverulega var það svo, að það var eitt meginatriði, sem þar var verið að framkvæma. Ríkisstj. ætlaði sér að koma því fram með gengislækkuninni, að almennt kaupgjald í landinu yrði lækkað frá því, sem það hafði verið, um 20–25%. Þetta var megininntakið í þeim efnahagsmálaráðstöfunum, sem þarna var verið að ákveða, og ríkisstj. lýsti því yfir, að hún ætlaðist til þess, að þetta gerðist með þeim hætti, að þó að framfærsluvísitalan í landinu hækkaði í kjölfar gengisbreytingarinnar um 20–25%, þá gengi slík verðhækkun yfir launafólk í landinu bótalaust, að vísitöluuppbætur, sem þessari verðhækkun næmu, yrðu ekki greiddar. Og ríkisstj. lýsti því einnig yfir, að hún mundi beita sér fyrir lagasetningu í þá átt að koma í veg fyrir það á sama hátt, að sjómenn gætu fengið hér nokkrar bætur á móti hækkandi verðlagi, með því að breyta með lögum gildandi kjarasamningum þeirra. Það var þetta, sem raunverulega fólst í þeim efnahagsráðstöfunum, sem ákveðnar voru í nóvembermánuði s. l. Þetta var inntakið. Það er rangt, sem reynt hefur verið að halda hér fram, að megintilgangur með þessari gengislækkun hafi verið sá, að bæta rekstrarafkomu fiskiðnaðarins í landinu og fiskibátanna í landinu eða sjávarútvegsins almennt. Það liggur nú fyrir á ótvíræðan hátt, að við gengisbreytinguna batnaði rekstrarafkoma þessara aðila ekki frá því, sem áður var. Forustumenn í fiskiðnaði landsins hafa gefið opinbera yfirlýsingu um þetta. Þeir hafa bent á það með alveg óyggjandi tölum, að eftir gengisbreytinguna þá verði afkoma fiskiðnaðarins ekki betri en hún var áður, miðað við það styrkjafyrirkomulag, sem áður var í gangi. Breytingin yrði í rauninni aðeins sú, að í staðinn fyrir styrkjakerfið kæmi hin nýja gengisskráning. Og forustumenn útgerðarmanna hafa gefið alveg hliðstæðar yfirlýsingar um það, að þeir teldu, að rekstrarafkoma t. d. bátanna væri ekki betri miðað við hið nýja fyrirkomulag en samkvæmt eldra uppbótakerfinu, sem í gildi var á s. l. ári. Gengisbreytingin var því ekki gerð út af fyrir sig til að gera hag þessara aðila betri en hann var, en það átti að koma þessum málum fyrir á þann hátt, að það átti að láta alla launþega í landinu, og þar með eru taldir allir sjómenn, taka á sínar herðar að standa undir þessum kostnaði, sem áður hafði verið haldið uppi með ýmiss konar skattheimtu til þess að standa undir uppbótakerfinu. Nú átti með gengislækkunaraðferðinni að koma þessum böggum yfir á vinnandi fólk. Það átti sem sagt að framkvæma hér almenna kjaraskerðingu, sem næmi í kringum 20–25%. Það er auðvitað enginn vafi á því, að sú leið, sem ríkisstj. valdi í nóvembermánuði s. l. í efnahagsmálum, var í rauninni samdráttarstefna. Það var samdráttarstefna, sem ríkisstj. ákvað að taka hér upp. Samdrátturinn átti að verða í kaupgetunni, og með því að framkvæma þann samdrátt átti að reyna að ná endum saman. Auðvitað hlaut þessi mikli samdráttur, ef hann gengi yfir, að leiða til þess, að það yrði samdráttur hér í fleiri greinum en varðandi hinn almenna kaupmátt. Það var t. d. gefið, að framleiðsla í iðnaði fyrir innanlandsmarkað hlaut líka að dragast saman, um leið og kaupgetan drægist saman. Og það gaf auðvitað einnig auga leið, að með því að fram yrði komið stefnu, sem þýddi 20–25% raunverulega kjaraskerðingu, þá hlaut að draga úr margvíslegum framkvæmdum í landinu. Hvaða manni dettur t. d. í hug, að þeir verði margir, sem geta ráðizt í að byggja sér íbúðarhús, eftir að byggingarkostnaður í landinu hefur hækkað um 40%? En hin almenna kaupgeta hefur verið skorin niður einnig gagnvart lífsnauðsynjum, sem nemur 20–25%. Auðvitað gefur það auga leið, að þetta hlaut að leiða til stórfellds samdráttar í allri byggingarstarfsemi. Leiðin, sem ríkisstj. valdi í þessum efnum, var því samdráttarleið. Hún sá enga aðra leið út úr þeim vanda, sem upp var kominn, en að fara út í almennan samdrátt. Það var þess vegna ekki með öllu óeðlilegt, að ríkisstj. veldi þessa leið, þegar það er haft í huga, hvernig hún leit á þau vandamál eða eðli vandans, sem við var að glíma. Ríkisstj. hélt því fram, að sá vandi, sem við var að glíma, væri þess eðlis, að hann stafaði eingöngu af ytri erfiðleikum, hann stafaði af minnkandi aflamagni og lækkandi verði á erlendum mörkuðum. Ríkisstj. vildi ekki viðurkenna, að neitt væri athugavert við hina almennu stefnu, sem hún hafði haldið uppi í atvinnu- og efnahagsmálum. Nú gefur það auga leið, ekki sízt nú þegar menn athuga þessi mál, og þetta er þó umliðið, að þessi skýring ríkisstj. á eðli vandamálsins fær á engan hátt staðizt. Það er að vísu rétt, að aflinn minnkaði nokkuð á árinu 1967 frá þeim mikla afla, sem hafði verið á árinu á undan, en aflinn minnkaði þó ekkert verulega frá því ári, og árið 1967 mun lengi verða kallað mikið aflaár. En á því ári féll verð á ýmsum okkar útflutningsvörum alltilfinnanlega. Um það er ekkert að villast, að á þessu ári urðum við fyrir talsverðu áfalli vegna utanaðkomandi áhrifa. Nokkuð svipað gerðist á árinu 1968. Síldaraflinn brást þá mun meir, en annar afli fór hins vegar vaxandi og hefði þó undir eðlilegum kringumstæðum átt að vaxa miklu meira en hann gerði. Verðfallið var hins vegar ekki eins mikið, vegna þess að ýmsar vörur fóru þá aftur hækkandi. Hið lága verð á síldar- og fiskmjöli, sem mest hafði verið talað um áður, er löngu úr sögunni. Aftur er komið upp fyrir alllöngu eins hátt verð á þessari vöru og við höfum nokkurn tíma áður haft. Og það hefur legið fyrir, að við höfum átt kost á því að fá mjög hátt verð fyrir mikinn hluta af okkar hraðfrysta fiski, ef við hefðum skipað okkar framleiðslumálum í þeim greinum rétt. Og verðlag á þeim afla, sem við höfum selt í fiskihöfnum erlendis, hefur verið mjög hagstætt. Ég viðurkenni það, að á þessum tveimur árum, árinu 1967 og árinu 1968, urðum við fyrir í þessum efnum allverulegum áföllum, þegar við berum saman framleiðsluverðmætin á þessum árum og framleiðsluverðmætin á árunum 1965 og 1966, þegar framleiðsluverðmætið náði algjöru hámarki. En það er þó alveg augljóst mál, að þetta er ekki skýringin á þeim vanda, nema að litlu leyti, sem við erum að glíma við í okkar efnahagsmálum. Við vitum t. d., að við hefðum átt að geta framleitt á s.1. ári miklu meira en við gerðum, ef við aðeins hefðum fullnotað framleiðslutæki okkar, ef þau hefðu ekki legið ónotuð mánuð eftir mánuð og í tugatali. Ef við lítum nokkuð til ástandsins, sem hefur verið að skapast í okkar atvinnumálum almennt séð, þá kemur það miklu betur í ljós, í hverju aðalvandinn hefur legið, sem við höfum átt við að glíma í okkar efnahagsmálum. Við skulum víkja hér að nokkrum þáttum í sambandi við okkar atvinnulíf og sjá, hvernig þar hefur verið ástatt. Það hefur oft verið minnst á það, að nú sé svo komið, að við rekum hér á landi aðeins 18 togara, nær alla mjög gamla, en höfum rekið fyrir nokkrum árum 46 togara. Hafa menn gert sér grein fyrir því, að ef við hefðum bætt við togaraflotann okkar, þótt ekki hefði verið nema 15 nýjum skipum, og rekið þau skip með þessum 18 gömlu skipum, hefðum við, miðað við afla gömlu skipanna nú á s. l. ári, átt að fá í verðmæti vegna rekstrar þessara 15 nýju skipa rúmlega 700 millj. kr. í erlendum gjaldeyri? Ég efast reyndar ekkert um það, að nýju skipin hefðu skilað mun meiri afla en gömlu skipin gerðu, en afli á togurum hefur nú tvö s. l. ár reynzt ágætur og mjög góður á s. l. ári. En ástandið í þessum þýðingarmikla þætti í okkar efnahagslífi var orðið þannig, að ríkisstj. hafði í engu skeytt því, þó að togaraútgerð landsmanna væri að eyðast upp á undanförnum árum. Við Alþb.-menn höfum flutt hér till. á Alþ. ár eftir ár um það, að hafizt yrði handa um það að endurreisa togaraflotann. Ríkisstj. hefur ekki sinnt þessum till. Við skulum líta á annan þátt okkar framleiðslumála. Við skulum líta á þann hluta bátaflotans, sem einkum hefur aflað hráefnis fyrir fiskvinnslustöðvarnar í landinu. Þessi hluti bátaflotans hefur sífellt verið að minnka á undanförnum árum. Bátarnir hafa orðið færri og færri, eldri og eldri. Endurnýjun hefur ekki átt sér stað í þessum atvinnutækjum. Þetta hefur hæstv. ríkisstj. verið bent á hér á Alþ. ár eftir ár af sérstakri mþn., þar sem menn úr öllum stjórnmálaflokkum störfuðu, en ríkisstj. hreyfði hvorki hönd né fót til þess að hugsa um það að halda a. m. k. við þessum þýðingarmikla framleiðsluþætti í okkar framleiðslukerfi. Hún lét þennan þátt drabbast niður. Og ekki aðeins það, hún horfði á það sljóum augum t. d. á s. l. ári, að fjölmargir bátar af þessari stærð lágu ónotaðir mánuðum saman, bundnir við bryggju vegna alls konar fjárhagserfiðleika. Ég fullyrði, að ef þeir bátar af þessari stærð, sem við áttum, þessir gömlu bátar, hefðu verið reknir með eðlilegum hætti og afli þeirra unninn til útflutnings, þá hefðum við getað framleitt a. m. k. viðbótarverðmæti, sem numið hefðu 600 millj. kr. En þetta tókst vitanlega ekki, vegna þess að ríkisstj. hafði vanrækt að hugsa um uppbyggingu atvinnulífsins. Það er hægt að taka hér miklu fleiri þætti. Við Alþb.-menn höfum flutt hér till. ár eftir ár um það, að ríkisstj. vildi sinna þeim þýðingarmikla þætti að reyna að koma hér upp frekari fullvinnslu á sjávarafla okkar en við höfum haft. Það er alveg vitað mál, að við munum ekki ná neinum teljandi árangri í því að koma hér upp niðursuðu og niðurlagningu á fiskafurðum án þess, að ríkisvaldið komi hér verulega til aðstoðar. Það þarf að leggja fram fjármagn til þess að aðstoða þá, sem vilja ráðast í framkvæmdir í þessum efnum, aðstoða þá við að fá í sína þjónustu sérfróða menn til þess að skipuleggja framleiðsluna og leiðbeina þeim á fyrsta stigi. Það þarf að veita þessari framleiðslu í byrjun sérstök hlunnindalán til þess að komast yfir byrjunarerfiðleika, og það þarf síðast en ekki sízt að reyna að greiða fyrir því í viðskiptapólitík landsins, að markaður fáist erlendis fyrir þessa framleiðsluvöru. Í þessum efnum hefur ríkisstj. heldur ekki gert neitt. Hún hefur ekki sinnt þessu. Á þessum þáttum, sem ég nú hef minnzt á, og það mætti telja upp marga fleiri svipaðs eðlis, hefur ríkisstj. ekki haft nokkurn minnsta áhuga. Hún hefur haldið sig við það, eins og hæstv. viðskmrh. í sinni ræðu, að það, sem öllu máli skipti, væri að tryggja hér frjálsan innflutning, frjálsa verzlun, halda uppi háum vöxtum, gæta að því, að útlánin verði ekki of mikil o. s. frv. Í þá stefnu hefur ríkisstj. haldið, en hún hefur hins vegar ekki skilið þarfir framleiðslulífsins. Það er ekki aðeins í málum sjávarútvegsins, sem þessarar tregðu og þessa skilningsleysis af hálfu ríkisstj. hefur gætt. Sama viðhorfið hefur verið hjá ríkisstj. gagnvart öðrum atvinnugreinum. Við skulum t. d. taka innlendan iðnað. Vita ekki allir, að innlendur iðnaður hefur í rauninni verið að kreppast saman á undanförnum árum. Framleiðslan hefur farið minnkandi. Fleiri og fleiri fyrirtæki hafa verið að gefast upp. Okkar innlendi iðnaður er mjög illa undir það búinn að eiga að taka upp harða samkeppni við erlendan iðnað. En hvað hefur verið gert í þeim efnum að kippa þessu í lag? Efnahagsmálastefna ríkisstj. hefur ekki náð til þess. Það er enginn vafi á því, að það er einmitt stefna ríkisstj. í efnahagsmálum, sem hér hefur staðið í veginum. Ríkisstj. hefur ekki fengizt til að sinna því, að það ætti að létta af framleiðslunni margvíslegum óþarfaútgjöldum, sem á framleiðslunni hvíla. Hún hefur talið það eðlilegt eftir sinni almennu kenningu, að útflutningsframleiðslan þyrfti að búa við okurháa vexti. Hún hefur talið það eðlilegt, að framleiðslufyrirtæki stöðvuðust, útflutningsframleiðslufyrirtæki stöðvuðust vegna rekstrarfjárskorts. Og þegar till. hafa verið fluttar um það að létta t. d. af sjávarútveginum nokkrum kostnaði með því að koma fyrir breyttu verzlunarskipulagi á olíudreifingu í landinu, hefur ríkisstj. ekki viljað sinna neinu slíku. Hún hefur hins vegar haldið sér fast við það að dekra við verzlunina í landinu á öllum sviðum. Það er auðvitað enginn vafi á því, að mestur hlutinn af þeim vanda, sem við eigum við að stríða nú í okkar efnahagsmálum, stafar af því, að ríkisstj. hefur haldið sér við alranga stefnu í atvinnumálum. Hún hefur verið alltof neikvæð gagnvart uppbyggingu atvinnulífsins. Ég held beinlínis, að ríkisstj. hafi verið svo sljó í þessum efnum, að hún hefði þolað það, ef síldveiðin hefði haldið áfram, jafnmikil og góð og hún var, að það hefði enn fleiri aðilar í landinu bætzt í þann hóp, sem hefði farið að stunda síldveiðar, og við hefðum þá mokað að sjálfsögðu upp enn meiri verðmætum, þó að það hefði hins vegar kostað það, að ýmsir aðrir þættir í okkar framleiðslulífi hefðu um leið fallið niður. Ég ásaka ríkisstj. ekki fyrir það, að mikil þátttaka var hér á sínum tíma í síldveiðum og að mikil verðmæti fengust fyrir þau störf, en ég ásaka hana fyrir það, að hún lét lönd og leið, á sama tíma og síldarævintýrið gekk yfir, þá lét hún lönd og leið aðrar þýðingarmiklar atvinnugreinar í okkar efnahagskerfi. Hún fékkst ekki um það, þó að þær svo að segja legðust niður, og fyrir það einmitt gjöldum við nú í dag. Það er skoðun mín, að eins og nú er ástatt í okkar efnahagsmálum, þá skipti meginmáli, að þegar í stað verði gerðar nokkrar undirstöðuráðstafanir til úrbóta. Þessar ráðstafanir eru að mínum dómi, miðað við núverandi aðstæður, þessar: Í fyrsta lagi ætti að úthluta þessum 300 millj. kr. til atvinnuaukningar, sem ríkisstj. hefur lofað að útvega. Það ætti að úthluta þessari fjárhæð þegar í stað. Það ætti að setja sér að úthluta þessari upphæð á viku eða 10 dögum. Og ég er ekki í neinum vafa um það, að það er enginn vandi að úthluta þessari upphæð þannig, að hún kæmi að miklu gagni og yrði úthlutað, ég verð að segja, á ekki lakari hátt en þó menn liggi yfir því og velti því á milli sín og sendi það til umsagnar á milli landsfjórðunga í hálft ár eða svo, eins og nú mun vera áætlað að gera. 300 millj. kr. er ekki ýkjahá fjárhæð, miðað við það, sem við þurfum nú á að halda í þessum efnum. En úthlutun á þessu fjármagni nú þegar er brýn. Úthlutunin ætti fyrst og fremst að fara fram með þeim hætti, að atvinnumálanefndirnar í héruðunum úthlutuðu þessu fjármagni eftir meginreglum, sem atvinnumálanefnd ríkisins setti um það. Verði úthlutunin á þessu fjármagni dregin í marga mánuði, fram á sumar eða haust, hefur þessi úthlutun ekki mikið að segja. Í öðru lagi tel ég, að það, sem nú kallar mest að, sé það, að frá því verði gengið tryggilega, að vísítölubætur á laun verði greiddar a. m. k. á þeim grundvelli, sem síðustu samningar gerðu ráð fyrir, miðað við 1. marz n. k., og þannig verði komið í veg fyrir það, að ný framleiðslustöðvun verði í landinu vegna deilna um þetta sjálfsagða réttlætismál, sem þarna er um að ræða. Þetta álít ég að skipti hér alveg meginmáli. Það væri ný ógæfa, ef til þess drægi, að verkföll og framleiðslustöðvun yrði að skella hér yfir á næstunni vegna þessa máls. Í þriðja lagi tel ég, að þegar í stað eigi að gera ákveðnar ráðstafanir til stuðnings innlendum iðnaði og til þess að draga úr innflutningi á varningi, sem við getum með góðu móti framleitt í landinu. Við eigum ekki að láta fyrirtæki, sem við höfum þegar lagt fjármagn í að byggja upp í landinu, standa ónotuð og það á atvinnuleysistímum. Þessar ráðstafanir á að gera strax. Í fjórða lagi er nauðsynlegt að viðurkenna þá staðreynd, að taka þarf upp stjórn á gjaldeyris- og fjárfestingarmálum. Það þarf vitanlega ekki um það að ræða, að þegar þjóð er komin í þann vanda, eins og okkar nú, að hana skortir gjaldeyri, þá verður hún að setja sér skynsamlegar reglur um það, hvernig á að nota hinn takmarkaða gjaldeyri, og jafnvel þó að til þess þurfi að grípa á einhverju tímabili að banna innflutning á einhverjum vörum eða draga úr innflutningi á vörum, sem litla þýðingu hafa, þá á ekki að hika við að gera slíkt. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að þjóð eins og t. d. brezka þjóðin hefur ekki hikað við það að undanförnu að grípa til ráðstafana, sem fara í þessa átt, þegar svona hefur staðið á hjá henni, og vitanlega er það fjarstæða, eins og ástatt er hjá okkur, að ætla að halda hér áfram því skipulagsleysi, sem hér hefur verið í fjárfestingarmálum. Allir viðurkenna, að fjármagn þjóðarinnar er mjög takmarkað. Við þurfum mjög á viðbótarfjármagni að halda, og af því höfum við m.a. verið að taka erlend lán. En skyldi þá ekki vera sjálfsagt að reyna að setja reglur um það, að það takmarkaða fjármagn, sem þjóðin á og ræður yfir, nýtist á sem allra beztan hátt? Hinar efnuðustu þjóðir hafa reglur um þetta, og m. a. vegna þess, sem hæstv. viðskmrh. fór að minnast á í sambandi við Svíþjóð, þá vil ég benda honum á það, að í Svíþjóð eru reglur um sérstakan fjárfestingarskatt á ýmsar framkvæmdir og um það, að það þurfi að fá sérstök stjórnvaldaleyfi til þess að fara í ákveðnar framkvæmdir. Þar er auk þess um það að ræða, eins og hjá mörgum þjóðum, að þar er unnið eftir miklu meiri áætlunargerð um framkvæmdir í landinu og ráðstöfun fjármagnsins en á sér stað hér hjá okkur, og einmitt þar, sem svo er ástatt, að áætlunargerð og framkvæmd samkvæmt áætlun er á lágu stigi, þá er alveg nauðsynlegt að hafa hér eftirlit með fjárfestingu. Í fimmta lagi tel ég, að gera þurfi nú þegar ýmsar ráðstafanir, sem miða að því að auka útflutningsframleiðsluna, gjaldeyrisöflunina. Þar tel ég fyrst til, að auðvitað eigum við að snúa okkur að því þegar í stað að kaupa allmarga nýja togara. Það þarf enga langa nefndarathugun í það mál. Af því höfum við reynslu. Það er hægt að snúa sér að því að kaupa togara á tiltölulega stuttum tíma og láta það takast vel. Við höfum dregið það allt of langan tíma, og þó ekki væri annað en það, hver afli togaranna var nú á s. l. ári, þá ætti það eitt að hafa sannað mönnum, að við höfum tapað miklu á því að fylgjast ekki með í uppbyggingu togaraflotans, þannig að við værum svona sæmilega samkeppnisfærir á því sviði við aðrar þjóðir. Í öðru lagi tel ég, að við ættum að gera hið allra fyrsta samning við innlendar skipasmíðastöðvar um eðlilega endurnýjun og aukningu okkar fiskibátaflota. Þetta er verkefni, sem er orðið aðkallandi að snúa sér að. Þau ráð, sem ríkisstj. hefur haft í þessum efnum eru allsendis ófullnægjandi. Þau leysa ekki vandann. Í þriðja lagi nefni ég til, að gerðar verði öflugar ráðstafanir til þess, að öll framleiðslutæki þjóðarinnar séu fullnýtt, að við líðum það ekki lengur, að allmikið af okkar fiskiskipum eða önnur framleiðslutæki okkar séu ekki notuð. Í fjórða lagi tel ég, að efla eigi nýjar greinar fiskiðnaðar, þar eigi að koma til beinn stuðningur ríkisvaldsins, alveg sérstaklega á sérfræðisviði og varðandi markaðsöflun. Í fimmta lagi væri svo um það að ræða að koma hér upp nýjum iðnfyrirtækjum, eins og t. d. fullkominni veiðarfæragerð og reyndar iðnrekstri til útflutnings á ýmsum sviðum. Í sjötta lagi þyrfti einnig að mínum dómi að taka hér upp nýja stefnu í landbúnaðarmálum, þar sem við það yrði miðað að skipuleggja framleiðsluna í stað þess skipulagsleysis, sem hefur sett svip sinn á stefnuna í landbúnaðarmálum að undanförnu. Þessi atriði, sem ég hef nefnt, eru þýðingarmest að mínum dómi, og það verður að vinna að því að framkvæma þessi mál í fullu samstarfi við vinnustéttirnar í landinu. Það er grundvallaratriði. Þennan látlausa hernað, sem ríkisstj. og hennar lið er alltaf í við vinnustéttirnar í landinu þolir þjóðfélagið vitanlega ekki. Margt fleira er svo auðvitað aðkallandi, sem er hér ekki vikið að, t. d. að reyna að vinna skipulega að því að lækka dýrtíðina í landinu og draga úr margvíslegum milliliðakostnaði. En hitt, sem snýr einmitt að atvinnulífinu, skiptir hér auðvitað höfuðmáli. Þetta, sem ég hef nú sagt, sýnir, að það er skoðun okkar Alþb.-manna, að það, sem mest aðkallandi sé í okkar efnahagsmálum, sé einmitt það, að taka þurfi upp nýja stefnu, aðra stefnu en þá, sem hæstv. ríkisstj. hefur haldið sér við. Það er alveg vonlaust að ætla að komast út úr þeim vanda, sem við eigum nú við að glíma, með óbreyttri efnahagsmálastefnu, hversu fast sem hæstv. viðskmrh. heldur sér við vextina, í innflutningsfrelsið og í gengisskráningu einu sinni eða tvisvar á sama ári. Slíkar ráðstafanir leysa ekki okkar efnahagsvanda. Og þó að menn geti hugsað sér það að komast út úr erfiðleikunum á þann hátt að lækka í sífellu laun vinnandi fólks, 10% þetta árið og 20% næsta árið, eins og nú er verið að gera, þá er það alveg vonlaus leið. Það fæst ekkert samkomulag um slíka leið. Hún verður allt of kostnaðarsöm, og hún er líka röng. Við búum ekki lengi við það ástand, að verkafólk hér á landi eigi að hafa helmingi lægri laun fyrir sín störf en verkafólk hefur í nálægum löndum. Og við búum heldur ekki lengi við það að ætla að halda því uppi með lögþvingun, að okkar sjómenn eigi að hafa helmingi lægra kaup en sjómenn í nálægum löndum. Leiðin út úr þeim vanda, sem við erum nú komin í í efnahagsmálum er ekki sú samdráttarleið, sem ríkisstj. hefur valið, kauplækkunar- og kjaraskerðingarleið, sem leiðir af sér almennan samdrátt í öllu hagkerfinu. Leiðin er einmitt að taka upp nýja stefnu, sem miðar að aukinni framleiðslu, meiri verðmætasköpun, kemur í veg fyrir framleiðslustöðvanir, nýtir þá framleiðslumöguleika, sem við eigum. En ég ætla líka, að það sé alveg ljóst af því, sem hér hefur komið fram og hefur verið að gerast hér á undanförnum árum, að núv. ríkisstj. er ekki líkleg til þess að beita sér fyrir þessari nýju stefnu. Hún virðist enn halda sér við sína gömlu stefnu. Af þeim ástæðum tek ég undir það, sem hér hefur komið fram frá form. Framsfl. Ég tek undir það og tel eðlilegt miðað við núverandi aðstæður, að ríkisstj. rjúfi þing og efni til kosninga. Og mér sýnist það satt að segja vera eina leiðin út úr því öngþveiti, sem við erum komin í, að þing verði rofið, efnt verði til nýrra kosninga, svo að tækifæri gefist til þess, að hér verði tekin upp ný og heillavænlegri stefna.



Herra forseti. Það er ekki til þess að lengja hér umr., sem ég stend upp. Ég hef engu við það að bæta, sem hæstv. forsrh. gerði grein fyrir í upphafi varðandi efnahagsmálin almennt. Ég gæti að vísu gert hér að umtalsefni málefni ríkissjóðs. Það ætla ég ekki að gera við þessar umr., en ég vonast til þess, að innan ekki langs tíma gefist kostur á að ræða þau mál sérstaklega og ég hafi þá aðstöðu til þess að gefa bráðabirgðayfirlit um stöðu ríkissjóðs og mundi þá ræða þann þátt mála. En ástæðan til þess, að ég stend hér upp, er eingöngu fyrirspurn frá hv. 3. þm. Norðurl. v., sem ég tel mér skylt og sjálfsagt að svara, þar sem hann spurðist fyrir um, hvaða lántökur hefðu átt sér stað, síðan gengisbreyt. hefði orðið. Mér skildist, að það væri gengisbreyt. núna síðast, og ég skildi hann einnig svo, að hann ætti við opinberar lántökur. Ég skal að vísu taka það fram, að lántökur einkaaðila hafa verið sáralitlar, og það hefur lítil breyting orðið á þeim skuldum, það hefur þá aðallega verið í sambandi við vörukaupalán, og þau hafa ekki hækkað a. m. k. svo að neinu máli skipti, en tölur um það hef ég ekki. En varðandi lán, sem tekin hafa verið af opinberri hálfu, þá er aðeins um þrjú að ræða. Það er 3 millj. marka lán vegna byggingar strandferðaskipa, það er 2 millj. marka lán vegna Vestfjarðaáætlunar og það er 8 millj. marka lán vegna Norðurlandsáætlunar. Þetta eru þau einu lán, sem tekin hafa verið, ef frá er skilið það yfirdráttarlán, sem hv. þm. vék að í sambandi við gengisbreyt. og tekið hefur verið hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Evrópusjóðnum. En ég vil aðeins leiðrétta eitt atriði, sem kom fram hjá hv. þm., a. m. k. orða það skýrar, ef það skyldi hafa verið í því misskilningur. Mér skildist á hv. þm., að hann gerði ráð fyrir því, að þeim 750 millj. kr., sem teknar höfðu verið, hefði í rauninni verið eytt og það hefði orðið viðbótargjaldeyriseyðsla, sem þar hefði átt sér stað, og 300 millj. kr. gjaldeyrissjóður, sem talað væri um, væri í rauninni aðeins afgangur af þessum 750 millj. Ég held ég hafi skilið það rétt. Nú er þessu ekki þann veg háttað. Málið liggur ekki þannig fyrir. Þessum 750 millj., við getum sagt að vísu, að þeim hafi verið eytt, en þeim hefur ekki verið eytt á þann veg, að það hafi verið ný gjaldeyriseyðsla, sem þar kom til. Öllum þessum 750 millj. hefur verið varið til þess að greiða önnur gjaldeyrislán, þannig að í rauninni skipta þær ekki máli í þessu sambandi. Þær hafa ekki aukið skuldir landsins út á við, þær hafa gengið til þess að greiða aðrar gjaldeyrisskuldir eða konverteringar, þannig að í rauninni má líta svo á, að þar hafi aðeins orðið um lánabreyt. að ræða og að 300 millj. eða 301 millj., sem hér var talað um, er í rauninni bætt gjaldeyrisstaða að þessu leyti. Ég vonast til, að þetta sé fullnægjandi fyrir hv. þm. Önnur lán hafa ekki átt sér stað, sem tekin hafi verið síðan. Hitt er annað mál, sem ég skal taka fram, að ég á hér við lántökur, en það hefur orðið inn- og útstreymi með öðrum hætti, þannig að sumt af lánum, sem var búið að taka áður, þau hafa borgazt inn á þessum tíma. En það er flóknara dæmi, og ég held, að hv. þm. hafi ekki átt við það, heldur hvaða lántökur hafi átt sér stað, síðan gengisbreytingin varð.



Herra forseti. Meginuppistaðan í málflutningi hv. stjórnarandstæðinga, bæði í þessum umræðum og undanfarnar vikur, hefur verið á þann veg, að atvinnuvegirnir eigi við örðugleika að etja af ástæðum, sem þeir hljóta að viðurkenna, að séu fyrst og fremst utan að komandi. Ráðstafanir þær, sem gerðar hafa verið atvinnuvegunum til hjálpar, séu að þeirra dómi ófullnægjandi. Launþegar geti hins vegar ekki lifað af þeim launum, sem þeir hafi nú, og verði að fá hærra kaup. Það sé því skylda ríkisstj. að brúa bilið á milli þess kaupgjalds, sem atvinnuvegirnir séu færir um að greiða, og þess, sem launþegarnir þurfi að fá, og geti hún það ekki, þá eigi hún að fara frá. En það vantar bara eitt stórt atriði í þennan málflutning, sem ég vil hér með skora á þá hv. stjórnarandstæðinga, sem á eftir mér tala, að gera grein fyrir, ef þeir ekki vilja standa afhjúpaðir frammi fyrir því, að málflutningur þeirra sé orðagjálfur eitt og marklaus áróður. En það er grg. fyrir því, hvaðan þeir peningar eigi að koma, sem brúi umrætt bil á milli greiðslugetu atvinnuveganna og þarfa launþeganna. Hv. stjórnarandstæðingum hlýtur að vera það jafnljóst og öllum öðrum, að ríkisvaldið getur aldrei haft aðra og meiri fjármuni til umráða en þá, sem það sækir eftir einhverjum leiðum í vasa skattborgaranna, og ef það er nú svo, sem hv. stjórnarandstæðingar halda fram, að bæði atvinnurekendur og launþegar þurfi á kjarabótum að halda, hver er þá sá þriðji aðili í þjóðfélaginu, sem fær sé um að taka á sig þær þungu byrðar, sem hér mundi vera um að ræða? Hvaða skattborgarar eru til í þjóðfélaginu aðrir en þeir, sem annaðhvort eru atvinnurekendur eða launþegar? Að vísu eru til bótaþegar samkvæmt almannatryggingum og eftirlaunafólk, en engum dettur líklega í hug, að þessir aðilar séu færir um að taka á sig byrðar, sem neinu nemi. Ég vænti þess, að ekki standi á greiðum svörum við þessari spurningu, því að komi þau ekki, þá ætti öllum að vera ljóst, að hvort heldur valinn mundi verða sá kostur af þeirra hálfu að þegja alveg við þessu eða svara út í hött, þá viðurkenna þeir með því, að allan grundvöll heilbrigðrar skynsemi vantar fyrir áróðri þeirra, og ég vænti þess, að eftir því verði tekið af þeim, sem við eru staddir, hver viðbrögð hv. stjórnarandstæðinga verða við þessari áskorun minni. Vandamálið, sem við er að etja nú, er auðvitað hin stórfellda afkastarýrnun, sem hefur átt sér stað í útflutningsframleiðslu okkar og komið hefur fram í því, að tekjurnar af útflutningi reiknaðar á föstu verði hafa minnkað um hvorki meira né minna en helming. Þetta er auðvitað ekki því að kenna, að útvegsmenn okkar og sjómenn hafi ekki sýnt sama dugnað við að sækja sjóinn eins og endranær, heldur eru hér öllum óviðráðanlegar ástæður að verki, þar sem er aflabresturinn og verðfallið á útflutningsafurðunum. Af þessu leiðir, að við fáum helmingi minna af þeim varningi, sem við þurfum að flytja inn, í skiptum fyrir útflutningsframleiðsluna en áður var. Þetta er hin raunverulega orsök þeirrar kjaraskerðingar, sem óhjákvæmilegt er, að þjóðin taki á sig í einhverri mynd, en auðvitað verður kjaraskerðingin ekki jafnmikil sem þessum prósentum nemur. Hún þarf ekki heldur og hefur engan veginn orðið sem samsvaraði þeim tölum, sem hv. 4. þm. Austfirðinga fór hér með áðan, þegar hann nefndi 20–25%, því að útflutningsverðmætið nemur ekki nema um þriðjungi af þjóðartekjunum. Að öðru leyti rek ég þessar staðreyndir ekki nánar, en vísa í því efni til þeirrar ítarlegu skýrslu, sem hv. forsrh. hefur nú flutt um þetta efni. Nú neita hv. stjórnarandstæðingar því ekki út af fyrir sig, að kjörin þurfi að skerða, en telja sig hafa önnur betri og réttlátari úrræði til að mæta vandanum en við, sem stjórnina styðjum. Ærið eru þó þær till., sem þeir hafa haft fram að færa í því efni, ef því nafni skyldi nefna, óljósar. Þó hefur annar hv. stjórnarandstöðuflokkurinn, hv. Framsfl., haft allmikla tilburði til allvíðtækrar tillögugerðar, bæði hér á hv. Alþ. og utan þess, nú undanfarnar vikur. Slíkt ber að mínu áliti í sjálfu sér að virða, svo langt sem það nær, og hvað sem öllu öðru líður, hefur flokkurinn þó í þessu efni nokkuð bætt ráð sitt frá því, sem var í lok síðasta kjörtímabils, þegar mest var talað um hina leiðina, sem svo var nefnd. Stundum var hún kölluð þriðja leiðin, nýja leiðin og ég man ekki hvað. Það voru ein 5 eða 6 nöfn, sem voru fundin á leiðinni út úr ógöngunum, en hins vegar heppnaðist aldrei að gera neina grein fyrir því, í hverju þessi leið væri fólgin. Nú sýnist sem svo, sem hv. Framsfl. telji sig hafa fundið hina leiðina, og mun ég verja aðalefni ræðu minnar til að fara um þetta nokkuð frekari orðum og rekja það á grundvelli þeirra till., sem þeir hafa gert í þessu efni bæði utan þings og innan. Vil ég þar nefna fyrst hina svonefndu 12 eða 14 punkta, sem mikið var hampað nú fyrir áramótin. Ég hafði að vísu vonað, að hv. 3. þm. Norðurl. v. tæki af mér ómakið og kynnti þessa 12 punkta, en það var nú ekki, svo að ég kemst ekki hjá því að kynna þá með örfáum orðum og mun þá halda mig við viðtal við hv. þm., sem birtist í Tímanum, 12. nóv. s. l., þar komu að vísu ekki í leitirnar nema 12 punktar, en síðan hafa verið nefndir 14 og jafnvel 16 punktar, en ef það er mjög mikilvægt, sem ég týni, þá vona ég, að einhverjir þeirra hv. framsóknarmanna, sem taka til máls á eftir, verði mér hjálplegir, svo að þeir komi í leitirnar. Með leyfi hæstv. forseta les ég þetta upp í mjög stuttu máli, ekki alveg orðrétt, en það er a. m. k. ekki vísvitandi gert, ef ég hleyp yfir eitthvað, sem verulegu máli skiptir. 1. punkturinn er þá þessi: Lausaskuldum atvinnuveganna verði breytt í föst lán og skuldaskil framkvæmd í vissum tilvikum. Komið verði á sérstökum lánasjóði til styrktar atvinnuvegum og jafnframt leyst rekstrarfjárvandamál atvinnuveganna. 2. atriðið er lækkun vaxta af stofn- og rekstrarlánum atvinnuveganna. 3. Lækkun eða niðurfelling tolla af framleiðslutækjum, hráefnum og rekstrarvörum. 4. Rekstrarlán til iðnaðar verði veitt með hliðstæðum hætti og til annarra atvinnugreina. 5. Innflutningur iðnaðarvara verði takmarkaður á þeim sviðum, sem vörur til sömu notkunar eru framleiddar í landinu sjálfu. 6. Framleiðslusjóðir atvinnuveganna verði efldir. 7. Sérstök lánafyrirgreiðsla verði veitt iðnfyrirtækjum, sem keppa við erlend fyrirtæki, sem bjóða greiðslufrest, og komið á sérstöku útflutningslánakerfi. Í 8. lagi er talað um nauðsyn þess, að hið opinbera hafi forystu um ráðstafanir til uppbyggingar og eflingar atvinnulífinu, m. a. með framkvæmdaáætlunum um einstaka landshluta, og hafi um það samstarf við sveitarfélög og stéttasamtök. 9. Tekin verði upp heildarstjórn á gjaldeyris- og innflutningsmálum. 10. Tekin verði upp skipulögð fjárfestingarstjórn og áætlunarbúskapur. 11. Stöðvuð verði útþensla á rekstri ríkisins og ítrasta sparnaðar gætt, rekstrarútgjöld ríkis og ríkisstofnana verði lækkuð. 12. Skattaeftirlit verði hert og tekjuöflunarleiðir endurskoðaðar með það fyrir augum, að skattleggja óþarfa eyðslu meira en nú er gert. Þannig hljóða þessir 12 punktar. Þar virðist vera um 3 meginatriði að ræða. Í fyrsta lagi eru almennt settar fram frómar óskir um það, að ítrasta sparnaðar verði gætt í ríkisrekstrinum. Það hljómar alltaf vel í eyrum og er gott og blessað, en er þó lítils virði, svo lengi sem ekki er bent á ákveðnar leiðir í því efni. En í öðru lagi er meginuppistaðan í þessum 12 punktum sú, að stóraukið verði fjármagnið til atvinnuveganna, bæði til rekstrar- og stofnlána. Nú vitum við það, að hér á landi er lánsfjárskortur, og vissulega vantar fjármagn til margvíslegra hluta, en það, sem vantar í þessar till., svo að nokkuð mark verði á þeim tekið, er auðvitað það, að þar er ekki bent á nokkra einustu leið til útvegunar þess fjármagns, sem hér er um að ræða. Það er ódýru verði keypt að setja það á pappír, að það þurfi að útvega fjármagn til þess og hins, ef engin grein er gerð fyrir því, hvaðan fjármagnið á að koma. Nú höfum við Íslendingar auðvitað aðeins tvo möguleika til fjármagnsútvegunar. Í fyrsta lagi er það sparnaður í landinu sjálfu og í öðru lagi erlendar lántökur. Hv. formaður Framsfl., sem hér talaði áðan, varaði mjög við þeirri leið að taka meiri erlend lán og meira að segja undirstrikaði það mjög, að þegar væri of langt gengið á þeirri braut, svo að auðsætt er, að ekkert slíkt hefur hann í huga. En þá er spurningin, hvaða till. hv. framsóknarmenn hafa að gera, til þess að efla megi sparnað í landinu. Það helzta, sem fram hefur komið hjá þeim í því efni, er að lækka beri mjög verulega vexti af sparifé, og við það standa þeir enn, þrátt fyrir það sem gerzt hefur nú síðustu mánuðina. M. ö. o.: þeir telja það bjargráð, að ofan á þá skerðingu, sem vissulega hefur orðið á sparifé vegna gengislækkunarinnar, þá eigi sparifjáreigendur enn fremur að taka á sig verulega lækkun á vöxtum. Dettur nokkrum manni í hug, hvað sem öllu öðru líður, að slík ráðstöfun geti verið til þess fallin að auka fjármagnsmyndun og sparnað í landinu? Auðsætt er því, að hér er um frómar óskir einar að ræða. Ekki er bent á nokkra möguleika til útvegunar þess fjármagns, sem hér er um að ræða, og að því leyti, sem till. eru gerðar í því efni, mundu þær hafa algerlega öfug áhrif. Þá kem ég að till. hv. framsóknarmanna um atvinnumálastofnun, sem þeir telja hina merkustu sinna till., og vissulega er hún sú viðamesta, þannig að ég held að það sé verjandi, að ég haldi mig að feitasta stykkinu, sem er að finna í þeim potti. Ég skal jafnframt taka það fram, af því að hv. form. Framsfl. lýsti eftir því áðan, hvað liði afgreiðslu þess máls í n., af því að ég er form. þeirrar n., sem um málið á að fjalla, að ég mun vissulega gera mitt til þess, að málið fái þinglega afgreiðslu. En ég ræði það hér aðeins að því leyti sem þetta snertir þann efnahagsvanda, sem nú er við að etja. Nú virðist það vera meginhugsunin í þessu frv. um atvinnumálastofnunina, að tekið verði upp einhvers konar haftakerfi svipað því, sem var áður en stefnubreytingin átti sér stað með valdatöku núv. hæstv. ríkisstj. eða samvinnu núverandi stjórnarflokka 1960. Það eru að vísu ekki kölluð höft, heldur heildarstjórn á fjárfestingu og gjaldeyrisnotkun. Og enn fremur hugsa þeir sér þá breytingu gerða frá því, sem áður var, að í stað þess, að stjórnmálaflokkarnir tilnefni menn í n., sem úthluti leyfum o. s. frv., eru það ákveðin stéttarsamtök og gjaldeyrisbankarnir, sem þessa leyfaúthlutun eiga framvegis að hafa með höndum. Ég tel með öllum þeim göllum, sem á haftakerfinu gamla voru, og hv. þm. eru vel kunnar skoðanir mínar á því efni, ég þarf ekki að rifja þær upp að nýju, að það mundi sízt vera til bóta að taka það fyrirkomulag upp að láta tiltekin stéttasamtök og banka um að bera ábyrgðina á þessu. Hér var þó um það að ræða og mundi áfram vera, ef sú stefna, sem hv. stjórnarandstæðingar eru sammála um að mæla með, yrði upp tekin að nýju, að þessar úthlutunarnefndir væru langþýðingarmesta hagstjórnartækið, sem beitt væri, og með tilliti til þess virðist ekki óeðlilegt, að það séu þeir flokkar, sem með völdin fara hverju sinni, sem beri þar höfuðábyrgð á. Að því leyti er þó gamla fyrirkomulagið betra en það nýja, að það er þó hægt að gera stjórnmálaflokkana ábyrga fyrir fulltrúum sínum á þessum vettvangi eins og öðrum. En slíkri ábyrgð mundi miklu erfiðara að koma fram gagnvart stéttarsamtökum, að maður ekki tali um gjaldeyrisbankana. Menn geta deilt um það, hvort höftum eigi að beita eða ekki. En það, sem er aðalatriðið í þessu sambandi, er það, að kjarna þess vandamáls, sem við nú stöndum gagnvart, en hann er fólginn í þeirri minnkun verðmæta, sem þjóðin hefur til ráðstöfunar, geta höftin aldrei leyst, hvað sem öllu öðru líður. Þau geta ekki leyst það vandamál að koma á jafnvægi í greiðsluviðskiptum við önnur lönd nema þá aðeins um stundarsakir, enda sýndi reynslan það á fyrri haftatímabilum, að gjaldeyrisjöfnuðurinn lagfærðist ekki. Það var um stöðuga skuldasöfnun að ræða, og ástæðan til þess, að innflutningshöft geta aldrei nema þá um mjög takmarkaðan tíma lagfært viðskiptajöfnuðinn gagnvart öðrum löndum, er sú, að ef maður gengur út frá óbreyttri kaupgetu og eftirspurn innanlands, þá verður afleiðingin af því, þó að bannaður sé innflutningur á vissum vöruflokkum og takmarkaður á öðrum, að viðkomandi framleiðsla hlýtur að flytjast inn í landið. Og ef við göngum út frá því, að öll framleiðsluöfl séu í notkun, eins og er á venjulegum tímum, að það sé ekki atvinnuleysi o. s. frv., þá framleiðum við annaðhvort fyrir erlendan eða innlendan markað. Þriðji möguleikinn er ekki til, þannig að ef við eigum að framleiða meira fyrir innlenda markaðinn vegna innflutningshaftanna, þá hljótum við að framleiða þeim mun minna fyrir útlenda markaðinn. Framleiðsluöflin geta ekki komið annars staðar frá. En hins vegar má gera ráð fyrir því, að afköstin í þessari framleiðslu fyrir innienda markaðinn séu ekki nema lítið brot af afköstunum í útflutningsframleiðslunni, svo að árangurinn af þessu verður sá einn, að þjóðartekjurnar koma til með að minnka án þess að greiðslujöfnuðurinn lagfærist. Hins vegar skal því engan veginn neitað, að með þessu fyrirkomulagi er hægt að leysa önnur vandamál, eins og þau að veita fólkinu og þeim, sem leyfin sækja, aðhald um það að sýna sínum flokkum hollustu, og einmitt á tímum eins og nú, þegar gagnrýni á stjórnmálamennina er svo mjög í tízku, þá er það skiljanlegt, að þetta sjónarmið hafi sín áhrif. Nú ber ég engan veginn saman annars vegar innflutningshöft og áhrif þeirra og hins vegar stjórn á fjárfestingu. Ég tel, að innflutningshöftin þjóni engum skynsamlegum tilgangi og rýri aðeins kjör fólksins enn meira en ella þurfi að vera. Ég skil ekki, að það sé betra fyrir fólkið, að einhver n. eigi að ákveða, hvað fólkið megi borða, í hvað það eigi að klæðast og fram eftir þeim götunum. En þetta er ekki sambærilegt við það, þó að einhverjar ráðstafanir séu gerðar til þess að stjórna fjárfestingu. Mér er það vel ljóst, að vegna þeirrar verðbólguþróunar, sem hefur átt sér stað á undanförnum árum og ég álít að vísu, að hv. stjórnarandstæðingar eigi miklu meiri sök á en ríkisstj., þá hefur margt í fjárfestingarmálunum farið úrskeiðis, þannig að þau þyrfti að taka fastari tökum, án þess að þar þyrfti að vera um verulega frelsisskerðingu að ræða, af því að það er nú einu sinni svo, að í meiri háttar framkvæmdir geta menn ekki ráðizt nema atbeini ríkisvaldsins komi þar á einn eða annan hátt til gegnum lánafyrirgreiðslu ríkisbankanna eða á annan hátt. Allar till. í þessu efni, hvort sem þær koma frá hv. framsóknarmönnum eða öðrum, verðskulda það að vera athugaðar, og sama vil ég segja um þá hugmynd, sem hv. 4. þm. Austf. bar fram hér áðan, og var það nærri því það eina, sem ég var sammála í hans ræðu, að mér finnst, að það geti komið til alvarlegrar athugunar í því efni að fara að dæmi Svía með því að leggja á sérstakan fjárfestingarskatt. Hins vegar hef ég ekki trú á því, að Svíar hafi sérstakar fjárfestingarhömlur með öðru móti. Þetta voru nú þær till., sem hv. framsóknarmenn hafa að gera. Það, sem er aðalatriðið í sambandi við þær, er, að hvað sem menn um þær meina að öðru leyti, þá snerta þær engan veginn kjarna þess vandamáls, sem hér er við að etja. Það er ekki komið nærri því, hvernig eigi að leysa þennan vanda, sem af því stafar, að þjóðin hefur miklu minni eða verulega minni verðmæti til ráðstöfunar en áður var. Vissulega verður það stórt vandamál og verður alltaf óhjákvæmilegt, þegar þjóðarbúið verður fyrir slíkum áföllum, sem það nú hefur orðið fyrir, hvernig eigi að skipta þeim byrðum niður. Ég held, að það geti varla verið ágreiningur um það, hvað sem öllu öðru líður, að æskilegt sé, að launþegastéttirnar í landinu njóti þeirra hæstu rauntekna, sem mögulegar eru, án þess þó að af því þurfi að leiða atvinnuleysi. En spurningin er bara þessi: Þegar viðurkennt er af hv. stjórnarandstæðingum eins og kom skýrt fram í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v., að þó að hann mælti eindregið með því, að greiddar yrðu fullar vísitöluuppbætur, þá hafði hann ekki neina trú á því, að atvinnuvegirnir væru þess umkomnir að greiða þessar bætur, þá spyr ég aftur, hvaðan eiga þá bæturnar að koma, ef bæta á hag bæði atvinnurekenda og launþega? Hver er þá sá þriðji aðili í þjóðfélaginu, sem undir slíku getur staðið? Það hefur verið þannig hér á hv. Alþingi undanfarin ár eða fram að byrjun þessa kjörtímabils, að útbýtt hefur verið hér í þinginu frv., sem hv. fyrrv. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, flutti mörg ár í röð. En í þessu frv. var fróðleg skýrsla um þá þróun, sem hefði orðið á kaupmætti launa á árabilinu að mig minnir frá 1945–1960. Niðurstaðan var sú, að á öllu þessu tímabili hefði kaupmáttur launa raunverulega staðið í stað. Nú vantaði það í sjálfu sér ekki, að verulegar kauphækkanir yrðu þó á tímabilinu. En samt stóð kaupmáttur launa í stað, og það var vegna þess, að allar þær kauphækkanir, sem urðu, voru sóttar í vasa launþeganna sjálfra. Þeim var gert með sköttum, álögum og á annan hátt að endurgreiða þetta aftur atvinnurekendunum, sem að dómi allra þeirra ríkisstjórna, sem að völdum sátu á þessu tímabili, voru ekki færir um að taka kauphækkanirnar á sig. Sumir kunna að segja sem svo, að það, sem hafi eyðilagt árangurinn af launabaráttunni á þessum tíma, hafi verið það, að illviljuð stjórnvöld hafi rænt öllum þeim árangri, sem orðið hafi. Nú ber þó að hafa hugfast í þessu sambandi, að á umræddu tímabili áttu allir þeir stjórnmálaflokkar, sem nú eru starfandi, aðild að ríkisstj. um skemmri eða lengri tíma, svo að ég held, að það sé ekki réttmætt. En hvað sem öllu öðru líður, er ekki æskilegt að fara þessa gömlu leið að láta launþegana sjálfa greiða sér allar þær kjarabætur, sem þeir telja sig hafa áunnið sér með því að fá framgengt kröfum um hærra kaup. Það verður að vera einhver raunverulegur grundvöllur fyrir slíku. Mér finnst meginspurningin, hvort hægt sé að sýna fram á einhverjar líkur á því, en það hafa þeir hv. stjórnarandstæðingar, sem hingað til hafa talað, ekki gert neina tilraun til. En ef hægt væri að færa einhverjar líkur að því, að þessar launabætur væri hægt að greiða, án þess að það drægi úr atvinnumöguleikunum, þá mundi ég telja sjálfsagt að gera það. En ef atvinnuvegirnir geta ekki borið þessar launahækkanir, þá er auðsætt, ef sú leið þykir ekki fær, sem ég vil síður en svo mæla með, að láta launþegana borga sér þetta sjálfa, að þetta hlýtur að koma fram í samdrætti, og þá mundi það vera algerlega rangt, sem haldið hefur verið fram af hv. stjórnarandstæðingum og málgögnum þeirra, að með því að greiða vísitölubætur sé komið í veg fyrir það, að kaupgetan í þjóðfélaginu minnki. Ef af þessu leiðir, að atvinnuleysi vex verulega eða verður verulega miklu meira en það ella mundi vera, er auðsætt, að kaupgeta launþeganna, ef á heildina er litið, verður ekki meiri en ella. En hins vegar mundi kjaraskerðingin koma miklu tilfinnanlegar og ranglátar niður, ef hún kemur fram í atvinnuleysi en í því, að kaupmáttur launa verði eitthvað skertur. Annars er það vissulega mín skoðun, að kanna beri allar leiðir, sem hugsanlegar eru í þessu efni, og á venjulegum tímum er það engan veginn óeðlileg krafa, að greiddar séu einhverjar meiri eða minni vísitölubætur á laun. En þjóðarbúskapurinn getur vissulega orðið fyrir þeim áföllum, að slíkt sé ekki hægt. Aðalatriðið er þetta, hvert á að sækja þá verulegu fjármuni, sem virkilega þyrfti til þess að greiða þessar auknu uppbætur. Við því hefur ekkert svar fengizt, og sú hætta er vissulega fyrir hendi, að ef ráðstafa ætti miklum fjármunum í það að bæta kjörin eða auka neyzluna, hlyti það að torvelda mjög fjáröflun til nauðsynlegrar atvinnuaukningar, þannig að ef vísitölubæturnar koma til með að gleypa alveg þær 300 millj., sem um væri samið, að lagðar væru fram til atvinnuaukningar, þá er auðsætt, að þrátt fyrir þessi framlög mundum við standa í sömu sporum og áður varðandi árangur í þá átt að útrýma atvinnuleysi. Því miður óttast ég, að til séu í hópi atvinnustjórnmálamanna í röðum hv. stjórnarandstæðinga menn, sem eru svo kaldrifjaðir, að sé um það að velja, að atvinnuleysið verði meira eða hitt að sætta sig við nokkra skerðingu á kaupmætti launa, þá sé atvinnuleysið betra, og hugsunin á bak við það er sú, að um atvinnuleysi sé hægt að kenna ríkisstj. Það eiga að vera sárabæturnar til handa þeim, sem atvinnuleysið bitnar á. En létt er það í vasa, um það skal ég ekki fara fleiri orðum. Já, það er ódýru verði keypt að fara stórum orðum um það, að allan vandann mundi vera auðvelt að leysa með því að taka upp einhverja aðra stefnu, sem enginn grein er þó gerð fyrir, í hverju sé fólgin. En það, sem málefnalega er aðalatriðið, og ég vona, að því verði gerð betri skil í þeim ræðum hv. stjórnarandstæðinga, sem hér tala á eftir en þeim, sem haldnar hafa verið, er, að gerð sé grein fyrir því, hvernig bæta eigi það mikla verðmætatjón, sem þjóðin af óviðráðanlegum ástæðum hefur orðið fyrir, án þess að skerða þó lífskjör almennings. Það má tala um það með almennum orðum, að leggja beri byrðarnar á breiðu bökin, eins og það er orðað, og menn geta verið því sammála, og það hefur vissulega verið gert t. d. með því vísitölufyrirkomulagi, sem verið hefur í gildi s. l. ár. En gallinn er bara sá, að vegna þess hve breiðu bökin eru miklu færri en mjóu bökin, þá verður ekki komizt hjá því, að þegar um verulegar byrðar er að ræða, þá hljóta þær að einhverju leyti að lenda á mjóu bökunum líka. Ef hv. stjórnarandstæðingar fengjust til að gera einhverja grein fyrir þessum atriðum, sem ég nú hef nefnt, þá mætti taka málflutning þeirra alvarlega, en fyrr ekki.



Herra forseti. Við þessa umr. óskar fjvn. ekki að gera aths. við fjárlagafrv., en leggur til, að því verði vísað til 2. umr.