Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minni hl. (Magnús T. Ólafsson) Hæstv. forseti. Svo þénanlega stóð á í máli mínu þegar ég gerði síðast málhvíld að ég var kominn að kaflaskilum og þarf því ekki að rekja til neinnar hlítar né endurtaka það, sem ég hafði áður sagt, til þess að þræði sleppi ekki í þessu máli. 

Hvaða nm.?

í stafsetningarnefnd  Síðan má nú fara nokkuð fljótt yfir sögu því að það hefur áður borið á góma í þessum umr. í hv. d. að nokkrir þm. urðu til þess að bera fram þáltill. um að hnekkt skyldi þessari ákvörðun um afnám z. Hún hlaut hér meðferð og var að lokum samþykkt, eins og áður hefur verið rakið, með eins atkv. mun og úrslitum réð að hún hlaut slíkt samþykki, en féll ekki á jöfnum atkv., að einn hv. þáv. þm. gerði þá grein fyrir hjásetu sinni við atkvgr. að hann vildi með henni sýna að þingheimur ætti að fjalla um önnur verkefni en stafsetningu, hún væri illa fallin til meðferðar á hv. Alþ. Ég hafði lýst þeirri afstöðu minni skýrt og skorinort áður en atkvgr. fór fram að þar sem þál. væru ekki bindandi og það væri óumdeilt að hingað til hefði stafsetningarmálum ævinlega verið skipað með reglugerð ráðh., eins og ég hafði gert, þá gæti ég ekki tekið tillit til afgreiðslu á þessari þáltill. við þessa stafsetningarákvörðun né aðrar. Síðan leið fram til vors 1974 að fram kom frá stafsetningarnefnd álitgerð hennar, allmikið rit, þar sem fjallað var um fjölmörg stafsetningaratriði. Voru þau tekin til athugunar og síðan afgreidd með auglýsingu þeirri um íslenska stafsetningu sem menntmrn. gaf út og ber töluna nr. 132 frá 3. maí 1974. Var nú enn kyrrt um hríð þangað til það gerist að menntmrh.- skipti verða, og þá hefst undirskriftasöfnun sú sem prófessor Þórhallur Vilmundarson beitti sér fyrir og ég hef áður lýst í fyrri köflum þessarar ræðu og reyndar vikið að í öðrum tölum um þetta mál. Þar kemur svo að þetta mál er flutt á ný inn í þingsalinn og þá í nýrri mynd, sem ég ætla ekki að rekja heldur, og síðan hafa umr. og deilur um þetta efni staðið af og til þangað til nú hefur orðið önnur langvinn hríð skömmu fyrir þinglausnir á þessu vori. Áður en lengra er haldið vil ég taka skýrt fram að ég veit ekki til að á það hafi verið bornar brigður að ákvarðanir mínar, sem teknar voru um stafsetningarefni í tvennu lagi, haustið 1973 og vorið 1974, hafi verið í fyllsta samræmi við þær venjur og reglur sem gilt höfðu frá því að tekið var að skipa íslenskri stafsetningu með opinberum gerningum. Það hefur enginn, svo að ég viti, með neinum rökum reynt að vefengja að þar hafi verið rétt að verki staðið eftir þeim reglum fyrst og fremst hefðarreglum, sem komist höfðu á. Hefði því mátt ætla að svipaður friður yrði a.m.k. fyrst í stað um þessa ákvörðun eins og varð á opinberum vettvangi, - ég á við af hálfu alþm. og annarra opinberra aðila, eftir þá ákvörðun sem tekin var 1929 þegar næst áður voru settar stafsetningarreglur. En það reyndist öðru nær. Upp risu nokkrir áhugamenn um að ánýta það sem gert hafði verið til að breyta stafsetningunni frá 1929.

Ég vil skýra hv. ræðumanni frá því, að ég hef fengið mjög eindregin tilmæli um að gefið verði örlítið kaffihlé vegna þeirra sem þurft hafa að sitja hér fund í kvöld, og ég sé mér ekki annað fært en verða við því og verður gefið hlé til 23.30 svo að hv. þm. fær enn nokkra málhvíld.

Ég mótmæli því, hæstv: forseti, að mál mitt sé rofið á þennan hátt. Þeir, sem eru kaffiþyrstir, geta gjarnan slökkt þorsta sinn þó ég tali.

Já, þetta var hugsað ekki síst með tilliti til hv. þm. sem tók hér einnig þátt í umr. í kvöld, en fyrst hann sjálfur vill ekki notfæra sér það hlé, þá mun hann fá að halda áfram máli sínu og ég mun ekki finna að því þótt að þm. taki sér örlítið kaffihlé aðrir.

Ég þakka þessa einstæðu tillitssemi. En þar var ég síðast að fjalla um stafsetningarmál, en ekki kaffidrykkju, sem virðist ofarlega í huga sumra manna hér, að ég var að víkja að því að upp risu sérstakir áhugamenn um að vega að þeim stafsetningarbreytingum sem ég hafði undirskrifað í tvö skipti. Sérstaklega hafa tveir hv. þm., hv. 3. þm. Austurl. og hv. 9. þm. Reykv., beitt sér mjög í þessu máli. Ég vissi auðvitað frá fyrra fari að hv. 3. þm. Austurl. var mjög óánægður með þá breytingu sem átti sér stað með auglýsingunni um að nema brott z úr ritmáli. En það var ekki fyrr en nokkru siðar að ég komst að raun um að a.m.k. jafnbrennandi áhugi bærðist í brjósti hv. 9. þm. Reykv. fyrir því að hnekkja þeim ákvörðunum sem teknar höfðu verið um breytingar á stafsetningunni frá 1929. En ég furða mig satt að segja á því að hv. 9. þm. Reykv. skuli svo mjög hafa gengið fram fyrir skjöldu í þessu máli, vegna þess að ég veit með vissu að hann, sem var fyrirrennari minn í embætti menntmrh., hugleiddi, ég held a.m.k. tvívegis, hvort rétt væri að gera stafsetningarbreytingar. Að vísu hvarf hann ekki að því ráði, en tvímælalaust sýndu verk hans þá að hann var sannfærður um að menntmrh. hefði að hefð og venju fullan rétt til þess að breyta stafsetningunni frá 1929, þó hann sjái nú ekki sólina fyrir henni og vilji festa hana í lög. En samkvæmni hefur nú aldrei verið eitt af einkennum þess hæfileikamikla þingmanns. Ég vil leggja sérstaka áherslu á það, að um hefur verið að ræða samtök harðsnúins hóps sem hefur einsett sér að reyna að hrinda þeim stafsetningarbreytingum sem ég gerði. Ég skal ekki segja hvað fyrir hverjum og einum vakir. Ég skil langbest og hef fengið greinarbest rök fyrir afstöðu hv. 3. þm. Austurl., enda hefur hann aldrei farið í neina launkofa með sína afstöðu. En þegar ég hafði fyrir nokkru látið af menntmrh.embætti og annar maður var kominn í það sæti, þá kemur allt í einu fram í dagsljósið undirskriftaskjal 100 manna, sem hér hefur áður verið lýst, manna af ýmsum starfsgreinum og ekki nema lítill hluti þeirra sérstaklega til fallinn vegna starfs eða menntunar að fjalla af sérþekkingu um stafsetningarmál, og lýstu yfir algerri andstöðu við þær stafsetningarbreytingar, sem ég hafði gert, og skoruðu á eftirmann minn að nema þær hið skjótasta úr gildi. Nú brá svo við að á þessum lista var fjöldi manna sem ég hafði í menntmrh.- tíð minni mjög náin samskipti við og áttu til mín erindi oft og tíðum vegna starfa sinna eða stofnana sem þeir stjórna. Og mér er eiður sær að nokkur þessara manna hafi nokkru sinni í öll þau mörgu skipti sem víð hittumst, hvort heldur var embættislega eða sem kunningjar, ýjað að því að fá mig til þess að hætta við til að mynda niðurfellingu z eða aðrar þær stafsetningarbreytingar sem þessir menn eins og aðrir áttu að vita, eftir að erindisbréf stafsetningarnefndar var gefið út og tilkynning birt um að störf hennar væru hafin, að hlytu að koma til álita. Ég geri engum manni upp hvatir í þessu efni, en því hefur verið haldið fram í grein í Morgunblaðinu s.l. sumar, þar sem fjallað var nokkuð um þetta mál, að einhverjir úr þessum hópi væru að reyna að koma höggi á Magnús Torfa. Ég hef auðvitað ætíð gert mér grein fyrir því að menn, sem hafa einhver afskipti af opinberum málum, hljóti að eignast óvildarmenn, og það er ekki endilega víst að þeir gefi sig beinlínis fram meðan slíkir menn eiga eitthvað undir sér. En þegar þeir hverfa úr áhrifastöðum, þá koma þeir gjarnan fram í dagsljósið og reyna að svala huga sínum. En ég geri engum þessara manna upp slíkar hvatir, mér dettur það ekki í hug, enda skil ég ekki hvernig það mætti ske að það ætti að koma einhverju sérstöku höggi á mig með því að hnekkja stafsetningarbreytingum sem ég undirritaði. Nei, þeir, sem verið er að reyna að koma höggi á með þessu uppþoti gegn stafsetningarbreytingunum frá 1973 og 1974, eru þeir kennarar og málvísindamenn sem undirbjuggu þær breytingar, það eru þeir kennarar í skólum um allt land sem tóku þeim breytingum fagnandi, það eru þeir nemendur í skólunum í þúsundatali sem fannst að þeir væru leystir af klafa, sérstaklega þegar z-kennslunni var hætt. Þessi afstaða kom mjög skýrt í ljós þegar vorið 1974 í bréfi sem stjórn Sambands ísl. barnakennara sendi mér. Það er dags. 4. apríl 1974 og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Sambands ísl. barnakennara leyfir sér hér með að vekja athygli yðar á eftirfarandi till. sem samþ. var á fundi stjórnarinnar 2. þ.m.: Stjórn Sambands ísl. barnakennara beinir þeim eindregnum tilmælum til menntmrh. og Alþ. að halda fast við ákvörðunina um að fella z niður úr íslensku ritmáli. Rittákn þetta hefur alltaf verið óþarft í íslensku og engin málfræðileg rök hníga að notkun þess, eins og stafsetningarnefndin hefur sýnt fram á með ljósum rökum í grg. sinni. Stjórn Sambands ísl. barnakennara leggur áherslu á að gífurlega löngum tíma hefur verið eytt í að kenna z-reglurnar í efstu bekkjum skyldunámsins og í framhaldsskólunum, dýrmætum tíma sem þarfara hefði verið að verja til raunhæfs málnáms. Stafsetningin er ekki málið sjálft, heldur búningur þess í riti. Með því að einfalda stafsetninguna að skynsamlegu marki er verið að gefa kennurum tækifæri til þess að sinna betur málinu sjálfu og notkun þess.“ Undir bréfið ritar Ingi Kristinsson skólastjóri, formaður Sambands ísl. barnakennara. Hér er látin í ljós í mjög stuttu og skýru máli afstaða heildarsamtaka íslenskra barnakennara. Og því lengra sem frá hefur liðið, því skýrar hefur komið í ljós að hér talar stjórn Sambands ísl. barnakennara svo sannarlega fyrir hönd yfirgnæfandi meiri hl. félagsmanna sinna, og svipuð er afstaða annarra kennarahópa eftir því sem mér er um kunnugt. Þess vegna var það all andkannalegt að ekki skyldi leitað álits slíkra samtaka og aðila frekar en gert var áður en í það var ráðist af flm. frv. á þskj. 140 að leggja til að kollvarpað væri stafsetningarbreytingunum og upp tekin á ný og lögfest stafsetningin frá 1929. Þeir tala um það, forsvarsmenn þess frv., að þeir séu að vinna að því að varðveita festu í stafsetningarmálum og hindra glundroða. Þetta er algert öfugmæli. Miðað við meðferð stafsetningarmál í tímans rás hefði verið eðlilegt að sú stafsetning, sem ákveðin var með auglýsingum 1973 og 1974, fengi að reyna sig í skaplegan tíma eins og hinar fyrri sem settar voru 1918 og 1929. Sú frá 1929 hafði staðið í tæplega hálfa öld og hafði fengið tækifæri til að reyna sig, sýna hverja getu hún hefði til að festast í skólum og máli. Og það kom í ljós í afstöðu hinna reyndustu manna á þessu sviði, hinna fróðustu manna, málvísindamanna annars vegar og móðurmálskennara hins vegar, að þeir töldu að þessi tæplega fimm áratuga reynsla hefði sýnt að það væri borin von að z-stafsetningin næði þeirri festu, fengi þá útbreiðslu sem stafsetning þarf að hafa til þess að gegna hlutverki sínu eins og til er ætlast og eðli málsins krefst. Það eru því fyrst og fremst frumkvöðlar upphlaupsins gegn stafsetningunni frá 1973 og 1974 sem eru að efna til glundroða. Það eru þeir sem hafa gert þetta að átakamáli. Það eru þeir sem eru með málatilbúnaði sínum að efna til ófriðar í skólunum, þar sem hin nýja stafsetning frá 1973 og 1974 hefur fengið hinar bestu undirtektir. Ég vil þessu máli mínu til sönnunar vitna í bréf sem hæstv. menntmrh. hefur látið dreifa hér til alþm. í dag. Það er bréf til hæstv. menntmrh. frá starfsmönnum skólarannsóknadeildar menntmrn. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna frv. til l. um íslenska stafsetningu, flutts af Gylfa Þ. Gíslasyni o.fl., sendum við undirritaðir starfsmenn skólarannsóknadeildar menntmrn. yður, herra menntmrh., eftirfarandi áskorun með ósk um að henni verði komið á framfæri við Alþ. og menntmn. þess: Við undirritaðir skorum á Alþ. að fella frv. Gylfa Þ. Gíslasonar o.fl. um íslenska stafsetningu og færum eftirtalin rök fyrir þeirri áskorun. Samþykkt frv. mundi torvelda að unnt verði að ná þeim markmiðum sem móðurmálsnáminu eru sett samkv. námsskrá fyrir grunnskóla sem verið er að búa til prentunar, hafa alvarlegar félagslegar afleiðingar í för með sér og skapa óánægju og jafnvel glundroða í starfi skólanna, eins og nánar verður vikið að hér á eftir. Í námsskrá er áhersla lögð á að móðurmálsnám eigi fremur að vera fólgið í að efla málskilning og auðga málnotkun en að eyða tíma nemenda í þarflausa glímu við formsatriði. Eðlileg þróun stafsetningar felst í einföldun. Megineinkenni þeirra breytinga, sem gerðar voru á stafsetningu með auglýsingu frá menntmrn. frá 4. sept. 1973, var einföldun gerð að ráði n. er skipuð var sérfræðingum og kennurum. Meðan reynt var að kenna ritun z í skyldunámsskólum tókst aðeins litlum hluta nemenda að læra hana að gagni og miklum tíma og fjármunum var einnig eytt til einskis í þá kennslu í framhaldsskólum á kostnað þarfari viðfangsefna. Krafa um, að ritun z skuli kennd í skólum og z skuli notuð í kennslubókum og opinberum plöggum, felur því í sér kröfu um að skólar og opinberir aðilar stuðli að menntunarlegri stéttaskiptingu í landinu, skiptingu í minni hluta, sem kann hina opinberu stafsetningu, og meiri hluta, sem ýmist kann hana ekki eða kærir sig ekki um að nota hana. Lög, sem fela í sér að z skuli kennd í skólum, mundu dæma meiri hluta nemenda í skyldunámi til að tapa í glímu sinni við viðfangsefni sem þeir hvorki geta né vilja tileinka sér. Það kann að hindra útgáfu góðra námsbóka ef Alþ. samþykkir að skylda námsbókahöfunda og aðra, sem semja þau gögn sem gefin eru út á vegum ríkisins til að nota stafsetningu sem þeir telja úrelta og vilja ekki nota. Allar líkur eru á að á næstu árum fjölgi ört þeim höfundum sem ekki nota z, hvað sem lagasetningu á Alþ. líður, Það hlýtur einnig að valda óánægju og gæti valdið glundroða í starfi skólanna ef Alþ. samþykkir lög er fyrirskipa kennurum að kenna stafsetningu sem mörgum þeirra er þvert um geð að nota og þeir telja hafa skaðleg áhrif á árangur og áhuga nemenda sinna. Stefnt er að því í starfi grunnskóla að tekið verði sem mest tillit til þroska, áhugaefna og viðhorfa nemendanna. Lög, sem fela í sér að nemendum verði fyrirskipað að læra það sem þeir vilja ekki læra, geta skapað neikvæð viðhorf nemenda til skólastarfsins og skaðað eðlileg og ánægjuleg samskipti nemenda og kennara. Reykjavík, 12. maí 1976. Hörður Bergmann. Baldur Ragnarsson. Ólafur Snorrason. Guðmundur Ingi Leifsson. Kristin H. Tryggvadóttir. Reynir Bjarnason. Ingunn Tryggvadóttir. Njáll Sigurðsson. Hrólfur Kjartansson. Ragnhildur Bjarnadóttir. Anna Kristjánsdóttir. Guðný Helgadóttir. Elín Skarphéðinsdóttir.“ Þetta er starfsfólk skólarannsóknadeildar menntmrn., flest kennarar af yngri kynslóðinni sem tekist hafa á hendur það vandasama verkefni að endurnýja námsefni í skólum, hafa um það frumkvæði og umsjá að námsefni skólanna sé þannig úr garði gert að það sé bæði tímabært í samræmi við kröfur tímans og höfði sem beinast til áhuga nemenda og geri námið lífandi og árangursríkt. Ég þarf í rauninni ekki að fjölyrða mjög um það efni sem í þessu bréfi felst. Það er svo skýr staðfesting sem hugsast getur á þeirri skoðun minni að verði að því ráði horfið að taka nú um lögboðna stafsetningu frá 1929 aftur, þá muni skapast í skólum landsins mjög erfitt og hættulegt ástand, hættulegt fyrir móðurmálsnámið, bæði í bráð og lengd. Og þeir alþm., sem stuðla að slíku, taka á sig þunga ábyrgð sem ég efast stórlega um að margir þeirra hafi gert sér ljóst hver er. Það eru þeir, sem vilja kollvarpa breytingum sem gilt hafa 2–3 kennsluár og hlotið furðugóðar undirtektir, miðað við það að nýjungar þurfa alltaf tíma til að festast, sem eru frumkvöðlar að glundroða í þessum efnum. Og það er grundvallarstaðreynd, sem aldrei má missa sjónar á, að stafsetningin er aldrei nema hluti af búningi ritaðs máls. Stafsetningin er ekki málið. Og í móðurmálskennslu er það illa farið ef torveld, torlærð og flókin stafsetning verður til þess að draga tíma og athygli nemenda og kennara frá meginþáttum móðurmálskennslunnar og móðurmálsþjálfunarinnar, notkun málsins, málskilningnum, orðaforðanum, þjálfun í beygingakerfinu og þeirri vitneskju sem nauðsynleg er um undirstöðuatriði hljóðkerfisins. Því miður hefur raunin orðið sú á því tímabili, sem z-stafsetningin gilti, að margt af þessu hefur orðið að þoka allt of mikið um set fyrir annars vegar stafsetningaratriðum og þá fyrst og fremst z, hins vegar afar flókinni og óhentugri greinarmerkjasetningu sem að vísu var aldrei fyrirskipuð á sama hátt og stafsetningin frá 1929, en viðhöfð var þó lengst af því tímabili sem sú stafsetning gilti. En þeim greinarmerkjareglum, sem þar voru viðhafðar, var gersamlega kollvarpað með þeim reglum sem settar voru með stafsetningarreglunum frá 1974. Það hafa fleiri látið til sín heyra um þau efni, sem nú eru efst á baugi í hv. d., af málræktarmönnum heldur en kennarar í skólarannsóknadeild menntmrn. Ég er hér með í höndum bréf frá Árna Böðvarssyni cand. mag. sem ekki þarf að kynna fyrir neinum þeim sem einhverju lætur síg skipta íslenska tungu, málrækt og málnotkun með vönduðum hætti. Árni er eins og kunnugt er höfundur íslensku orðabókarinnar sem Menningarsjóður hefur gefið út. Hann kom á rekspöl þættinum um daglegt mál í Ríkisútvarpinu, einhverju besta málræktarstarfi sem unnið hefur verið um áraraðir hér á landi, og hann hefur í bréfi, dags. í gær og stíluðu til menntmn. Ed. Alþ., en sendu mér og fleirum í afriti, tjáð sig um þetta mál. Ég tel einsýnt að þetta ítarlega og eindregna bréf þessa ágæta málræktarmanns komi fyrir eyru alþm. Árni Böðvarsson segir, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir fréttum frá hinu háa Alþ. undanfarna daga að dæma virðist líklegt að frv. til l. um íslenska stafsetningu, þar sem lagt er svo fyrir að stafsetningarreglur frá 3. maí 1974 skuli niðurfelldar og m.a. tekin upp aftur z, komi nú alveg á næstunni til meðferðar í menntmn. Ed. Alþ. Í því sambandi tel ég mér rétt og skylt sem málfræðingi að vekja athygli hv. þn. á nokkrum atriðum sem ég er ekki viss um að komi nógu skýrt fram ella. Stafsetningarbreytingarnar 1973–1974 horfðu flestar í þá átt að gera stafsetningarnám einfaldara, fljótlegra og þar með aðgengilegra þorra manna. Munaði þar mestu um niðurfellingu z sem í raun er að flestu leyti ekki annað en viðurkenning ritmáls á því sem gerðist í talmáli forfeðra okkar fyrir 1000–2000 árum. Nú hefur z-laus stafsetning verið kennd í skólum landsins í þrjá vetur. Í upphafi heyrðust nokkrar óánægjuraddir vegna afnáms z úr löggiltri stafsetningu, en ánægjuraddir nemenda og kennara voru þó miklu fleiri og fáar óánægjuraddir heyrast nú orðið, engar meðal nemenda. Ýmsum þeim, sem lagt hafa vinnu í að læra z-reglurnar til hlítar, finnst þeir hafa kastað þeirri vinnu sinni á glæ ef þeir eiga svo ekki að nota sér þessa kunnáttu og krefjast hennar af öðrum. Jafnvel er það til að mönnum finnist sem þeir séu sviptir íslenskukunnáttu ef þeir eiga ekki að skrifa að öllu leyti eftir stafsetningarreglum sem þeir hafa lært, svo sem að skrifa z eða tz, m.ö.o. mönnum finnst kunnátta í móðurmálinu vera að verulegum hluta kunnátta í gildandi ritreglum. Þetta er háskalegur misskilningur. Ég varð fyrir þeirri reynslu, er ég annaðist útvarpsþætti um daglegt mál fyrir nokkrum árum, að aftur og aftur afsökuðu sumir ritfærustu bréfritararnir sig með því að þeir kynnu illa íslensku, þeir hefðu aldrei lært að skrifa z. Og þess verður oft vart að vel ritfært fólk þorir ekki að stinga niður penna af ótta við að verða sér til skammar vegna vankunnáttu í stafsetningu. Það veit að það kann ekki þá stafsetningu sem kennd er í skólum og íslenskueinkunn nemenda hefur of oft byggst að verulegu leyti á. Þetta vekur þann ugg að hætta sé á að annaðhvort spretti upp einhvers konar almúgastafsetning, þá trúlega ósamræmd samhliða löggiltri skólastafsetningu, eða öllu heldur að ritfært fólk leggi með öllu niður að skrifa ef stafsetning verður á ný gerð flóknari en hún hefur verið nú um þriggja ára skeið. Ég hygg að öllum, sem til þekkja, sé vel ljóst að í skólum yrði veruleg andstaða gegn því að gera stafsetningu flóknari á ný með því að taka upp aftur z. Sú andstaða kæmi ekki aðeins frá nemendum sem sæju engan tilgang með þessu námi, heldur einnig frá öllum þorra kennara sem væru skyldaðir til þess að kenna notkun þessa stafs gegn betri vitund, því að þessi þriggja ára z-laus reynslutími hefur nægt til að sýna flestum þeim, sem í upphafi voru hikandi við afnám z, hversu lítið notagildi þess stafs er. Sem dæmi um það viðhorf kennara til afnáms z get ég nefnt samþykkt sem gerð var af kennurum og nemendum Menntaskólans við Hamrahlið á vordögum 1974 og send hinu háa Alþ. Þar lögðust langflestir kennarar skólans, m.a. allir íslenskukennarar hans, gegn því að taka z upp á ný. Málfræðileg rök hafa verið færð fram til stuðnings z í stafsetningu. Það er rétt að með því að nota þann staf má sýna vissan þátt í uppruna orða, svo sem íslenzkur, dregið af lend, en ég hygg að tilhneiging sé til að ofmeta þennan þátt verulega. Á sama hátt mætti og krefjast þess að mismunandi uppruni æ væri sýndur í stafsetningu, eftir því hvort upphaflega hljóðið er á og skrifað þá æ eða ó, skrifað æ. Þá mundi stafsetningin sýna að glæpur er komið af glópur, en ekki glápa. Nafnorðið ær um sauðkind, sbr. á, er allt annað orð en ær, sama sem vitlaus, sbr. órar. En síðan Halldór Kr. Friðriksson leið og stefna hans varð undir fyrir síðustu aldamót mun engum hafa í alvöru komið til hugar að krefjast tvenns konar æs eftir uppruna í íslenskri stafsetningu, er mundi þó óneitanlega gera málið gagnsærra. Mönnum hefur ekki heldur hugkvæmst að láta skrifa x inni í orðum þar sem uppruni sýnir að gs eða ks koma saman, en hvorki er skrifað g né k, t.d. í franskur af frankskur, sbr. Frankaríki, eða enskur af eng-viðbætt -skur, sbr. England, sem þá ætti að skrifa franxkur og enxkur væri þessari kröfu haldið til streitu. Þetta mundi þó óneitanlega gera ritmálið gagnsærra. Það er rétt að stafsetning af þessu tagi gerir samband milli skyldra orða sýnilegra á pappír. En almennt mun þó litið svo á að hlutverk stafsetningar sé ekki að sýna uppruna orða, heldur að skapa ritmálinu nothæfan búning. Og hér er á það að líta að í eðlilegri málnotkun hugsum við yfirleitt ekki um það af hvaða stofni þetta eða þetta orð er þegar við notum það, heldur hitt, að hefðbundin notkun þess í samfélaginu er slík að það færi lesandanum, áheyrandanum þá hugmynd sem við ætlumst til. Ef okkur skortir hins vegar orð til að klæða hugsanir okkar í búning getum við myndað nýyrði, kannske óafvitandi, en kunnátta í z eða öðrum stafsetningarreglum hjálpar fólki ekkert til að orða hugsun sína né til að hugsa skýrt, þar kemur önnur kunnátta og þjálfun til greina. Þeirri röksemd hefur verið hreyft að ekki sé unnt að semja íslenskar orðabækur meðan stafsetningarmálin séu í óvissu og þess vegna verði að taka ákvörðun strax, en frv. menntmrh., sem nú liggur fyrir Alþ., skjóti málinu á frest. Það er að vísu rétt, að ekki er unnt að ganga frá stafsetningarorðabók né kennslubók í stafsetningu meðan yfirvofandi eru breytingar á þeim reglum sem á að kenna. En nú hafa reglurnar frá 3. maí 1973 verið í gildi í 3 ár og hluti þeirra um einum vetri betur, og hitt er rangtúlkun, að óvissa um stafsetningu komi í veg fyrir samningu íslenskrar orðabókar. Til marks um það er orðabók Sigfúsar Blöndals, stærsta íslenska orðabókin sem til þessa hefur komið út, en í henni er skrifað s, en ekki z, je, ekki é, einfaldur samhljóði á undan öðrum samhljóða, kennsla af kenna og raðað saman i, í og y og ý. Úr mínu eigin starfi við endurskoðun á orðabók Menningarsjóðs, sem ég ritstýrði og fyrst kom út 1963, get ég staðhæft að ákvörðun um z eða s mundi sáralítil áhrif hafa á þá vinnu. Ég hef gert könnun á síðustu spöltunum sem ég fékk í próförk. Á einum spalta, rúmum tveim síðum, í orðum sem byrja á ís þyrfti að setja z í 4 línur alls, en í öðrum spalta, kal, á hvergi að vera z samkv. reglunum frá 1929. Óhagræði af breytingunni s í z eða ts yrði fyrst og fremst í þeim uppflettiorðum þar sem z er tiltölulega framarlega og hefur áhrif á röðunina. Þannig mundi neyzla með samsetningu færast aftur fyrir neyta, neytanda, en neysla er fyrir framan neyta í z-lausri stafsetningu. En hér er um fá orð að ræða. Af því, sem hér hefur verið rakið, tel ég mér skylt að vara eindregið við því að lögbjóða z í íslenskri stafsetningu eða taka aðrar skjótráðnar ákvarðanir um einstök atriði í búningi ritaðs máls, ákvarðanir sem óhjákvæmilega hefðu í för með sér sterka andúð flestra nemenda í íslenskum skólum og sóun á mörgum starfsdögum allra íslenskukennara landsins öll skólaár sem þær væru í gildi, án nokkurs árangurs fyrir kunnáttu þjóðarinnar í móðurmálinu, nema þá til að fæla menn frá því að skrifa það. Virðingarfyllst, Árni Böðvarsson.“ Þessir tveir vitnisburðir, annar frá einum manni, sem sérstaklega hefur fengið það hlutskipti að fjalla um íslenskt mál bæði sem orðabókarhöfundur og þáttstjóri í Ríkisútvarpinu, og hinn frá kennarahópi í skólarannsóknadeild menntmrn., eru að mínum dómi tvímælalaust rétt mynd af þeim hug sem ríkir meðal yfirgnæfandi meiri hluta kennarastéttarinnar til þess máls sem við erum að fjalla um. Því ítreka ég það, að það eru þeir, sem vega að stafsetningunni frá 1973 og 1974, sem eru að efna til glundroða, sem eru að efna til upplausnar í íslenskri móðurmálskennslu, sem eru að efna til vandræða í skólum landsins, og þeir mættu leiða meira hugann að því en þeir hafa gert hingað til. Þess mun áreiðanlega gæta í þeim umr., sem eftir eiga að fara fram um þetta mál, að þær umr., sem orðið hafa hér á Alþ. um það, hafa orðið til að vekja þá menn til umhugsunar og aðgerða sem hafa hlotið það starf að kenna æsku landsins móðurmálið, sem hafa tekið sér það hlutverk að sinna málræktar- og málþróunarstarfi. Þess vegna er það afar brýnt að þetta mál sé rækilega rætt, að það sé leitt fram í dagsljósið hvað það hefði í för með sér að hlaupa nú til og ónýta teknar ákvarðanir, annaðhvort af hótfyndni eða meinfýsi, því að heil brú er ekki í þeim rökum sem á öðrum grundvelli hafa fyrir þessu máli veríð færðar.

Til þess að skýra mál mitt enn frekar um afgreiðslu okkar í n., þá ætla ég að leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að lesa hér nál. okkar. Það hljóðar svo: „Á fundi menntmn. 7. þ. m. felldi meiri hl. nm. till. um að n. tæki til afgreiðslu auk þessa máls einnig 194. mál, frv. menntmrh. til l. um setningu reglna um íslenska stafsetningu. Minni hl. telur að þessi afstaða meiri hl. sé í alla staði óeðlileg. Frv. tvö fjalla um sama efni, en með svo gerólíkum hætti að sú aðferð, sem lagt er til í öðru frv. að viðhöfð sé um meðferð stafsetningarmála, útilokar í reynd þá málsmeðferð sem till. er gerð um í hinu. Mælir því bæði eðli máls og sanngirni með því að d. fái tækifæri til að fjalla um frv. jöfnum höndum. Þetta mál gerir að verkum, ef samþykkt verður, að sá háttur er upp tekinn að Alþ. ákveði einstök atriði stafsetningar og setji stafsetningarreglur með löggjöf. Frv. menntmrh. kveður aftur á móti á um fyrirkomulag og meðferð á setningu reglna um stafsetningu, með þeim hætti að endurskoðun gildandi reglna og tillögur um breytingar á þeim sé í höndum menntmrn. Skal rn. um það efni leita till. n. sem skipuð sé mönnum með sérþekkingu á málvísindum og reynslu af móðurmálskennslu. Áður en rn. setur reglur þannig undirbúnar skal það samkv. frv. afla til þess heimildar sameinaðs Alþingis í formi þál. Fram til þessa hefur stafsetningarmálum verið skipað á þann veg að menntmrn. hefur sett stafsetningarreglur að fengnum till. málvísindamanna og móðurmálskennara. Eðlilegt er, eftir þær deilur sem síðasta ákvörðun um stafsetningarreglur hefur vakið, að settar séu lagareglur um meðferð stafsetningarmála og afgreiðslu og beri stafsetningarreglur að lokum í heild undir Alþingi. Allt annað mál er að löggjafinn fjalli um einstök atriði stafsetningar út af fyrir sig, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Gylfa Þ. Gíslasonar o.fl. Sé farið út á þá braut verður ekki aftur snúið því að slíkt fordæmi opnar gáttir fyrir togstreitu þing eftir þing um þau atriði stafsetningar sem deilum kunna að valda hverju sinni, og gætu úrslit orðið sitt á hvað eftir breyttri skipan Alþ. Ekki er um það deilt að hæfileg festa í stafsetningu er eftirsóknarverð, en jafnljóst er hitt, að breytingar hljóta á henni að verða í rás tímans. Ber því að hugleiða afleiðingar mismunandi starfsaðferða við ákvörðun stafsetningar, en ekki líta einvörðungu á einstök stafsetningaratriði sem menn vilja hnekkja eða hefja til gildis. Það er því till. okkar, sem skipum minni hl. menntmn., að málið, sem hér liggur fyrir, verði afgreitt með svo látandi rökstuddri dagskrá: Þar sem ákvæði þessa máls fela í sér lagasetningu um einstök atriði stafsetningar, en fyrir d. liggur einnig frv. um meðferð stafsetningarmála í heild sem gerir ráð fyrir lokaákvörðun Alþ. um stafsetningarreglur í formi þál., tekur d. þetta mál af dagskrá, en tekur í staðinn á dagskrá fyrsta fundar næsta fundardag 194. mál, frv. menntmrh. til l. um setningu reglna um íslenska stafsetningu.“ Það er skemmst að segja, herra forseti, að þessi till. okkar var felld með nafnakalli og kom þá í ljós, að tveir stjórnmálaflokkar höfðu gert þetta að flokksmáli, að innleiða z-una og ákveða einstök stafsetningaratriði með löggjöf. Það voru Sjálfstfl. og Alþfl. Hið alvarlega í þessu máli er auðvitað það, sem kemur fram í síðari hluta nál. okkar, að það fordæmi að löggjafinn fjalli um einstök atriði stafsetningar út af fyrir sig opnar gáttir fyrir togstreitu þing eftir þing um þau atriði stafsetningar sem deilum kunna að valda. Á það hefur verið bent að jafnvel þótt meiri hl. á þessu þingi kynni að geta knúið fram löggildingu z og fleira núna, þá liggur í augum uppi að á næsta þingi væri hugsanlega hægt að fella hana aftur burt og á þriðja þinginu væri hægt að taka hana inn aftur, á fjórða þinginu hægt að fella hana burt og þannig koll af kolli. Ef meiri hl. Alþ. telur að deilur af þessu tagi séu Alþ. til sóma, þá verður að hafa það og væri ansi fróðlegt að vita það. En hitt er annað mál, að ég persónulega get ekki staðið að því að Alþ. stuðli á þennan hátt að ringulreið og togstreitu og því óþolandi ástandi sem þetta mundi valda í skólum landsins, - kennurum, nemendum og almenningi öllum. Þetta mundi auðvitað enda á einn veg: það væri í rauninni engin föst stafsetning til í landinu, hver mundi skrifa eftir sínu höfði og telja sig vera að skrifa rétt, og hugsanlega væri svo líka. Það væri í rauninni enginn orðinn fær um að dæma hvað væru lög í þessum efnum og hvað ekki. Ég er á því að með þessum vinnubrögðum sé Alþingi íslendinga að verða sér til skammar, - að Alþ. sé að verða sér til slíkrar skammar, ef það ætlar að fara inn á þá braut að lögfesta einstök stafsetningaratriði og láta það vera háð duttlungum meiri hl. hverju sinni hvaða stafsetning skuli gilda í landinu, að því verði vart jafnað við annað en þá háðung sem Alþingi íslendinga varð sér úti um árið 1941. Þá varð Alþingi íslendinga sér svo til skammar, að seint mun gleymast, enda komið í sögu þjóðarinnar. Þá samþykkti Alþingi lög sem voru síðan dæmd í Hæstarétti stjórnarskrárbrot. Þessi lög vorn sótt af miklu offorsi og þau lög hljóðuðu svo, með leyfi hæstv. forseta - þetta eru lög nr. 127 frá 9. des. 1941, um viðauka við lög nr. 13 frá 20. okt. 1905, um rithöfundarétt og prentrétt, - þau hljóðuðu svo, með leyfi hæstv. forseta: „1. gr. Þó að 50 ár eða meira séu liðin frá dauða rithöfundar má ekki birta rit hans breytt að efni, meðferð eða málblæ ef breytingunum er svo háttað að menning eða tunga þjóðarinnar bíði tjón af. Eigi má heldur sleppa kafla úr riti nema þess sé greinilega getið í útgáfunni. 2. gr. Hið íslenska ríki hefur eitt rétt til þess að gefa út íslensk rit sem samin eru fyrir 1400. Þó getur rn. það, sem fer með kennslumál, veitt öðrum leyfi til slíkrar útgáfu og má binda leyfið því skilyrði að fylgt sé samræmdri stafsetningu fornri. Þrátt fyrir ákvæði þessarar greinar hefur hið íslenska fornritafélag heimild til útgáfu fornrita. 3. gr. Brot gegn lögum þessum varða sektum, 100–10000 kr., og óheimil rit skulu gerð upptæk nema brot sé smávægilegt. 4. gr. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið gætir þess að lögum þessum sé framfylgt. Með mál út af broti á lögum skal farið sem almenn lögreglumál. 5. gr. Lög þessi öðlast gildi þegar í stað, og taka fyrirmæli þeirra til allra rita sem út verða gefin eftir gildistöku þeirra.“ Þannig hljóðuðu lögin og þau voru samþykkt á aukaþingi haustið 1941. Ástæðan til þess, að Alþ. rauk upp til handa og fóta, var sú að frést hafði að Halldór Laxness ætlaði að gefa Laxdælu út með nútímastafsetningu, en fyrst reyndi á þessi lög þegar þrír menn gáfu út Hrafnkötlu með nútímastafsetningu. Þessir þrír menn voru Halldór Kiljan Laxness, Ragnar Jónsson og Stefán Ögmundsson. Bókin kom út enda þótt lögin væru gengin í gildi, og 17. sept. 1942 er birt frétt í Morgunblaðinu um málshöfðun sem höfðuð hafði verið á hendur þessara þriggja manna fyrir brot á þessum lögum. Meint lagabrot þeirra var í því fólgið að þeir höfðu gefið söguna út með lögboðinni stafsetningu íslenska ríkisins. Hæstaréttardómurinn hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta, - ég bið hæstv. forseta afsökunar, það er fréttin úr Morgunblaðinu sem ég neyðist til að lesa, ekki hæstaréttardómurinn sjálfur. Hún hljóðar svo: „Niðurstaða Hæstaréttar varð sú, að lögin um útgáfu fornrita, sem ákæran byggðist á, brjóti í bág við prentfrelsisgrein stjórnarskrárinnar, 67. gr. Voru hinir ákærðu því allir sýknaðir, en þeir voru Halldór Kiljan Laxness rithöfundur, Ragnar Jónsson forstjóri Víkingsútgáfunnar og Stefán Ögmundsson prentari. Það eru tveir af dómurum Hæstaréttar, þeir Þórður Eyjólfsson og Ísleifur Árnason prófessor, í stað Einars Arnórssonar, sem standa að þessum dómi. Þriðji dómarinn, Gizur Bergsteinsson, hafði sérstöðu. Hann taldi hina ákærðu brotlega við fyrrnefnd lög og vildi dæma þá í 400 kr. sekt hvern. Prentfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar ætti ekki við hér. Í forsendum dóms hinna tveggja dómara segir svo m.a.: Samkv. 67. gr. stjórnarskrárinnar skal vera prentfrelsi hér á landi, en þó svo að menn verða að bera ábyrgð á prentuðu máli fyrir dómstólum. Ritskoðun og aðrar tálmanir fyrir prentfrelsi má aldrei í lög leiða. Ákvæði greinarinnar takmarkast að vísu af því að áskilja má mönnum höfundarrétt að ritum og meina öðrum útgáfu ritanna meðan sá réttur helst. En rök þau, sem að því hníga og byggjast á nánum persónulegum hagsmunum höfundar, liggja ekki til grundvallar fyrirmælum 2. gr. l. nr. 127 1941. Þau fyrirmæli eru sett til þess fyrir fram að girða fyrir það að rit, sem greinin tekur til, verði birt breytt að efni eða orðfæri, eftir því sem nánar getur í lögunum. Með því að áskilja ríkinu einkarétt til birtingar rita þessara og banna á þann hátt öðrum birtingu þeirra nema að fengnu leyfi stjórnarvalda hefur verið lögð fyrirfarandi tálmun á útgáfu ritanna sem óheimil verður að teljast samkv. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Verður refsing því ekki dæmd fyrir brot á ákvæðum 2. gr. l. nr. 127 1941. Samkvæmt framansögðu eiga hinir kærðu að vera sýknaðir af kæru valdstjórnarinnar í máli þessu. Allan sakarkostnað, bæði í héraði og fyrir Hæstarétti, ber að greiða úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun kærðu í héraði, kr. 300, og laun skipaðs sækjanda og verjanda fyrir Hæstarétti, kr. 500 til hvors.“ Hæstv. forseti. Ég hef ekki haft tíma til að færa þessar upphæðir til gildandi verðlags og get því ekki frætt hv. þingheim á því hvað það kostaði ríkissjóð mikið fé að þessi lög voru keyrð í gegn með offorsi en ég bendi á að stóraukin ríkisútgjöld geta verið afleiðing þess að Alþ. hagar sér á þennan veg. Það liggur auðvitað í augum uppi að ef á að fara að prenta allar námsbækur upp aftur á hverju einasta ári skiptir það milljörðum. En ef svo færi að einhverjir kennarar neituðu að taka það upp lítur að kenna z-una eftir að hafa fellt hana niður í tvö ár, þá hlýt ég að benda á að það vantar í frv. hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasonar refsiákvæði, - hvað á að gera við slíka kennara og hvernig á að refsa nemendum sem neita að læra z-una? Fer þá hugurinn nokkuð að hneigjast aftur að dómsmálunum sem hv. síðasti ræðumaður kom inn á. Það er spurning um hvort við höfum nægilega margar fangelsisbyggingar ef kennarastéttin reynist mjög erfið viðfangs í þessu og dæmist öll lögbrjótar, allt að því í heild eftir þeim bréfum að dæma sem hv. Alþ. hafa borist í dag. Mér finnst því að hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason og hans meðflm. verði eiginlega að koma hér upp á eftir og gera okkur grein fyrir þessu, hvaða refsiákvæði þeir hafa hugsað sér. Bókin kom út, Hrafnkatla kom út, og á titilblaði útgáfunnar stendur: „Hrafnkatla. Halldór Kiljan Laxness gaf út með lögboðinni stafsetningu íslenska ríkisins, Reykjavík 1942. Ragnar Jónsson, Stefán Ögmundsson.“ Í formála Halldórs Laxness stendur á þess leið, með leyfi hæstv. forseta: „Hrafnkatla er hér með örfáum undantekningum prentuð samkv. hinni sígildu útgáfu Konráðs Gíslasonar Kaupmannahöfn 1847, og færð til lögboðinnar stafsetningar íslenska ríkisins í sérstakri minningu um stjórnarskrárbrot það sem þjóðfífli íslendinga tókst að fá Alþingi til að drýgja í fyrra með setningu skoplaga þeirra gegn prentfrelsi á Íslandi þar sem íslendingum var gert að skyldu að nota danska 19. aldar stafsetningu kennda við Wimmer á íslenskum fornritum.“ Svo mörg voru þau orð. Skáldin finna alltaf leiðir til þess að ná sér niðri á jafnvel Alþ. ef með þarf. Í lesbók Morgunblaðsins 1. júní 1968 var gerð grein fyrir þessu máli og blaðamaðurinn átti viðtal víð Ragnar Jónsson og að ég hygg Stefán Ögmundsson, og það er næsta fróðlegt að heyra víðbrögð þessara manna þegar þeir fóru að rifja mál þetta upp. Í þessu viðtali sagði Ragnar, með leyfi hæstv. forseta: „Það var litið á okkur sem hálfgerða landráðamenn og talið algert sáluhjálparriði að stöðva þessa útgáfu okkar, fyrst með lögum, en síðan með málshöfðun. Ég minnist þess ekki að hafa í annan tíma heyrt ofstækisfyllri málflutning en þegar verið var að ræða á Alþ., frv. sem stefnt var gegn Laxdælu. Ég man enn hvað minn ágæti vinur, Sigurjón A. Ólafsson, var ofsalega reiður og hann varaði þingið sérstaklega við okkur. Þegar við gáfum Hrafnkötlu út voru lögin gegn útgáfu fornritanna með nútíðarstafsetningu í gildi og við urðum því að fara varlega. Við bjuggumst hálft í hvoru við því að verkið yrði stöðvað á hverri stundu og því reið á að hafa hraðar hendur við prentun og dreifingu. Bókin var prentuð að nóttu til og við rótuðum út eins miklu af upplaginu og mögulegt var áður en dagur rann. Við vildum tryggja að upplagið yrði komið út um land áður en reynt yrði að gera það upptækt. Upplagið var mjög stórt og tvær prentanir. Í annarri þeirra voru nokkrar teikningar eftir Gunnlaug Scheving.“ Síðan segir Ragnar Jónsson um ástæðuna fyrir því, að hann réðst í þessa útgáfu, með leyfi hæstv. forseta: „Ástæðan var sú, að við vorum sannfærðir um að þessi tiltölulega litla lagfæring á stafsetningu mundi opna fólki leið til þessara bókmennta. Það er alltaf góður mælikvarði á listir hve oft og lengi maður getur notið hvers listaverks, og hindra ber allt sem stendur í vegi fyrir því. Sumar bækur er hægt að lesa endalaust. Ég les Njálu t.d. á hverju ári og alltaf mér til óblandinnar ánægju. Það eru miklir töfrar yfir fornum. bókmenntafjársjóði okkar. Það voru heimsborgarar sem skrifuðu Íslendingasögurnar. Að útgáfunnar hálfu töldum við það næga tryggingu að Halldór Laxness tók að sér að gefa sögurnar út. Nú hefur það mál, sem við börðumst fyrir, unnið algeran sigur,“ heldur Ragnar áfram. „Nú þykir sjálfsagt að prenta Íslendingasögurnar með lögboðinni stafsetningu. Ég vil geta þess að nú í haust, þegar 25 ár eru liðin síðan hæstaréttardómurinn var kveðinn upp í þessu máli, er Grettissaga væntanleg hjá Helgafelli. Útgáfan verður tileinkuð 50 ára afmæli fullveldisins. Halldór Laxness gefur söguna út sem verður skreytt myndum eftir Þorvald Skúlason og Gunnlaug Scheving. Þá er Konungsskuggsjá væntanleg í útgáfu Jóns Helgasonar, einnig með nútímastafsetningu.“ Síðan spyr blaðamaður hvað Ragnari sé minnisstæðast þegar hann hugsi til þessara atburða, og kempan Ragnar Jónsson svarar, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta eru skemmtilegustu dagar sem ég hef upplifað.“ Það var einnig talað við Stefán Ögmundsson og hann beðinn að lýsa þessum dögum. Og það er sagt frá því á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ég hafði verið á vakt frá kl. 8 um morguninn. En þegar síðdegisvaktin hófst kl. 5 var mér afhent til setningar handrit að Hrafnkelssögu,“ segir Stefán Ögmundsson. „Þegar ég stóð upp kl. 7 morguninn eftir hafði ég lokið setningu á sögunni og 1. próförk var tilbúin. En þá var ég þreyttur. Að því er mig minnir hafði stafsetning ekki verið samræmd á öllu handritinu sem ég setti eftir og þurfti ég því að breyta henni jafnóðum. Varð ég fyrir þá sök að einbeita mér meira en ella og þess vegna var setningin erfiðari.“ Síðan segir Stefán Ögmundsson, með leyfi hæstv. forseta, að verkinu hafi verið hraðað eftir föngum og bókin hafi verið prentuð næstu nótt. Stefán segir enn fremur, þegar hann er spurður að því hvort hann hafi ekki haft áhyggjur af því að vera að brjóta lög með þessu verki, og ég bið hv. þingheim að taka eftir því, það gæti verið nokkur vísbending um það hver virðing kennarastéttin bæri fyrir þeim lögum sem hér er verið að knýja fram nú, en þessu svarar Stefán Ögmundsson á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Nei, ég hafði engar áhyggjur af því. Ég held að okkur hafi þótt skemmtileg tilbreyting að standa í þessum framkvæmdum. Svo vorum við ekki bara að stríða yfirvöldunum með þessu, heldur vorum við þess einnig fullvissir að við værum að auðvelda fjölda manna að lesa Íslendingasögurnar. Ég held að það sé ekkert efamál að með nútímastafsetningu verði sögurnar aðgengilegri fyrir allan þorra manna.“ Þetta sagði Stefán Ögmundsson. Þessir menn voru brautryðjendur og börðust gegn íhaldssömum öflum sem vildu festa í lög að íslensku fornsögurnar yrðu aldrei gefnar út með þeirri stafsetningu sem nútímafólk tileinkaði sér, heldur skyldi vera ákveðið af Alþ. íslendinga að þar skyldi ævarandi standa veggur á milli. Kannske hefur þessum þm. gengið gott eitt til. En það er ekki alltaf nóg ef skynsemina skortir. Ég held hæstv. forseti, að til þess að geta upplýst það, réttara sagt, til þess að ég hafi nú þessa menn ekki fyrir rangri sök, en geti sannfært bæði sjálfa mig og aðra hv. þm. um að mönnunum hafi gengið gott eitt til, þá sé rétt að ég leyfi hv. þm. að heyra hér þær ræður sem fluttar voru á 22. fundi í Nd. 18. nóv. er margumrætt frv. var tekið aftur til 2. umr., það hafði verið tekið af dagskrá 21. fundar. Frsm. talaði vitanlega fyrstur, en það var Bjarni Bjarnason. Hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar þetta mál var til 1. umr. var vísað til 2. umr. með því samkomulagi að menntmn. athugaði málið dálítið nánar með tilliti til hugsanlegra breytinga. Aðeins 4 af menntmn.- mönnum þessarar hv. d. eru hér nú staddir, en við gátum ekki náð saman fundi nema þrír og erum við flm. þessarar brtt. á þskj. 55, en fjórði nm., hv. þm. Dalasýslu, hefur nú séð till. og telur sig þeim samþykkan. Um verulegar breytingar á frv. er ekki að ræða aðra en þá, sem um getur í 2. gr., að íslenska ríkið eitt hafi rétt til að gefa út íslensk rit sem samin eru fyrir 1400. 1. gr. frv. er að vísu dálítið breytt að orðalagi og 2. gr. er felld víð í okkar brtt., og vænti ég þess að hv. þdm. geti fallist á að þetta fari betur saman. Við flm. þessarar brtt. væntum þess enn fremur að það þyki rétt að koma í veg fyrir að einstakir menn taki fornritin okkar og gefi þau út í því formi sem þeim sýnist. En með ákvæðum í 2. gr., ef að lögum verður, er loku fyrir það skotið að einstakir menn geti tekið fornritin og gefið þau út á eigin kostnað og sjálfum sér til hagnaðar. Þó er gert ráð fyrir að kennslumálaráðuneytið geti veitt leyfi til slíkrar útgáfu og enn fremur gert að skilyrði að fylgt sé samræmdri stafsetningu fornrita. Þá er og undantekning frá þeirri reglu að hið íslenska ríki eitt hafi rétt til að gefa út íslensk rit sem samin eru fyrir 1400. Hún er gerð gagnvart Hinu íslenska fornritafélagi sem er nú, eins og kunnugt er, að gefa út Íslendingasögurnar og önnur fornrit. N. taldi ekki rétt að þetta félag þyrfti að sækja um leyfi til framhaldsútgáfu fornritanna né að skertur yrði að nokkru leyti sá réttur sem það nú hefur. Um brtt. sjálfar tel ég ekki ástæðu að fara fleiri orðum. Það getur vel verið að eitthvað komi fram í umr. um þær, sem verða kunna á eftir. og má þá skýra þær nánar. Mér finnst hins vegar rétt að fara nokkrum orðum um þetta mál í heild. Og vil ég þá fyrst segja það sem mína persónulega skoðun, að mér finnst ástæða til að athuga hvort látið skuli óátalið að einstakir menn hafi það að féþúfu að taka fornritin okkar og gefa þau út. Í því felst auk þess sú mikla hætta að þau verði þynnt út. Á það sjónarmið í uppeldismálum að ráða sem vinnur að því að tyggja í æskuna? Væri ekki vænlegra að láta hana stæla krafta sina, andlega og líkamlega, á verkefnum þar sem úrlausnin er árangur eigin snilli samfara eljusemi, hugviti eða skerpu? Hvert einasta barn getur stafsetningar vegna lesið Íslendingasögur, það ætla ég að leyfa mér að fullyrða. Ég tel skömm að því að eyða tíma í að kenna börnum erlend mál, en letja þau samtímis þess að lesa fornsögurnar á samræmdu máli af því að sá lestur sé of erfiður. Þó skal ég geta þess, að ég tel ekki aðalatriðið hvort þau eru gefin út með normalíseraðri eða lögboðinni stafsetningu á hverjum tíma. Æskan les með minna móti nú. Það er ókyrrð í þjóðlífinu og á henni alið á margan hátt. Landið hefur á fáum árum opnast fyrir umheiminum. Þjóðin var óviðbúin og þurfti sinn tíma til að þroskast í hinu nýja umhverfi. Við þetta bætist hernámið og þær afleiðingar sem af því hlýtur að leiða. Það er hættulegt nú að kappkosta að telja fólki trú um að það eigi ekki að reyna á sig, það sé t.d. of mikill þrældómur að lesa fornsögurnar með samræmdri stafsetningu. Mér þykir ekki ósennilegt að unnið sé að því nú að skólabörn verði látin heimta fornsögurnar með nýju stafsetningunni. Það er vitanlega ósannað mál að almenningur vilji ekki lesa fornsögurnar með fornri stafsetningu. Það sýnir fornritaútgáfan þegar Alþ. hefur séð sóma sinn í því að stilla svo til að hægt sé að selja bækurnar ódýrar. Nýlega bárust t.d. um 100 áskoranir úr einni sveit á Vestfjörðum um það að selja bækurnar svo vægu verði að fólk gæti keypt þær. Þeir menn, sem hafa áhrif á það hvað fólk les, ættu að vinna að því að koma fornritunum inn á hvert heimili í landinu. Reynslan sker svo úr því hvort þörf er á að reyna aðrar leiðir en nú eru farnar með fornritaútgáfuna. Nýlega er kominn fram á sjónarsviðið nýr bókaútgefandi, kaupmaður hér í bænum sem hefur auðgast mikið á að selja almenningi „margarín.“ En vegna verðlagseftirlits gat hann ekki lengur auðgast á því. Hann fékk því í lið með sér sæmilega vinnufæra menn sem meta það mikils að fá erfiði sitt allvel borgað. Þeir fóru að gefa út bækur og völdu sér Íslendingasögur til þess samkv. lýsingu sem ég hef einhvers staðar lesið um fyrirhugað fyrirtæki í þessu sambandi. Þessir menn vinna nú aðeins á fyrsta stigi þess skemmdarverks að telja ungu fólki trú um að það eigi ekki að lesa fornmálið, heldur þær bækur sem birtar eru með þeirri stafsetningu sem lögboðin er á hverjum tíma. Undantekningar megi þó gera ef til séu móðins rithöfundar, þrátt fyrir það að þeir afskræmi málið. Ég skal síðar koma að því hvernig framhaldið verður. Nútímastafsetning er góð og blessuð. En að einstakir menn hafi leyfi til að taka fornritin og versla með þau, því mun ég leggja á móti. Þrátt fyrir það að liðnar séu 7 aldir síðan Íslendingasögur voru ritaðar eru margar þeirra hrein sígild listaverk, bæði að efni og búningi, fagur og fágætur vottur fornrar, þjóðlegrar menningar sem ástæða er til að miklast af. Mætti í þessu sambandi nefna sögur eins og Egilssögu, Njálssögu, Gunnlaugssögu ormstungu og síðast en ekki síst Laxdælasögu. Sú bók er nú upp gengin hjá fornritaútgáfunni. Halldór Kiljan Laxness er fenginn til að snúa henni í form nútímastafsetningar. Bókin er komin á markaðinn og er nú borin út í stórum stöflum sem gjafabók. Bókin átti að skreytast með myndum. Ég hygg að Tryggvi Magnússon hafi átt að yrkja söguhetjurnar í myndum. En mikið lá við. Myndunum varð að fleygja og að prentun var látið vinna nótt og dag af ótta við að Alþ. gripi inn í og kæmi í veg fyrir braskið. Hví varð Laxdæla fyrir valinu? Að líkindum vegna þess að hún var uppseld hjá fornritaútgáfunni og þess vegna meiri líkur fyrir eftirspurn og þar með vitanlega hagnaði. Ég get ekki stillt mig um að geta þess, að ég hef á a.m.k. tveim stöðum heyrt talað um að komin væri út ný skáldsaga eftir Halldór Kiljan Laxness og þetta væri ástarsaga þar sem bræður tveir hefðu barist um sömu konu. Þetta er dálítið ósennilegt, en á tveim stöðum hef ég orðið var við þetta. En þetta sýnir bara það hversu fákunnandi margt fólk í Reykjavík er í Íslendingasögum. En ég geri mér ekki miklar vonir um að þessi aðferð til að kenna fólki að lesa sögurnar verði svo farsæl að hún nái því marki sem útgefendurnir hafa látið í ljós að þeir ætluðu sér. Og þó skal ég enn einu sinni taka fram að ég tek þessa útgáfu ekki þannig að ástæða sé til að hefjast handa gegn henni. En þeir, sem renna grun í hvernig framhaldið verður, hljóta að stöðva þetta. Nú er því haldið fram að þetta, að snúa Íslendingasögum á nútímastafsetningu, eigi að vera til þess að auðvelda fólki lestur þeirra og skýra sögurnar betur. Ég hef áður lýst skoðun minni á þessu og ætla ekki frekar út í það. En sami maðurinn, sem gefur út þessa sögu, segir svona í formálanum, með leyfi hæstv. forseta: „Er sem snillingurinn sé lengi að þreifa fyrir sér á hljómborðinu og kemur niður á ýmis lög og lagabrot, sum rismikil, önnur dulúðug eða skopleg, en í lausu orsakasambandi innbyrðis, stundum jafnvel engu, en slær aðeins endrum og sinnum nokkra kontrapunktíska tóna höfuðtemans sem ríkir þó leynilega yfir hug hans bak við öll önnur temu uns það brýst fram í seinni hluta verksins af óstöðvandi þunga og alhrífur höfund sinn.“ - Þetta stendur nú í formála þeirrar bókar sem á að vera enn þá skiljanlegri fyrir þann hluta manna sem misskilur fornritin á samræmdri stafsetningu. Þó þetta sé kannske ekki sérstaklega vitlaust, þá er það einkennilegt að vera að hrúga þarna saman orðum sem börn og unglingar vitanlega ekki skilja, fyrir utan það að þetta er ekki íslenskt mál sem þarna er flutt. Þá ætla ég að koma að því, sem ég held að verði nr. tvö, en það er það að farið verður að endursegja sögurnar. Það verður næsta stigið og ég get sagt það hér með vissu að Grettissaga hefur verið tekin og endursögð í því formi að hún yrði aðgengilegri aflestrar fyrir börn og unglinga. En það var komið vitinu fyrir þá menn, sem að því stóðu, áður en bókin var prentuð og þeim sagt að það væri gott að fá þessa bók til þess að tæta hana svo í sundur að það kæmi ekki fyrir aftur. En verði útgáfan frjáls verður þetta næsta stigið. Og getur nokkrum manni fundist mikið vit í því að farið verði að gera íslendingasögurnar aðgengilegri fyrir þá ódómbæru, sem ekki þekkja þær í sinni upprunalegu mynd, með því að færa þær í einhvern ævintýrabúning? Þá hefur það verið boðað af þeim, sem að þessu standa, að þeir mundu fella niður ýmsa kafla úr bókinni og ættartölur. Það þarf enga bókfróða menn til þess að líta á þetta sem fjarstæðu. Þetta bjóða fornsögurnar ekki. Þær bjóða nafn söguhetjunnar ásamt með ættartölum, og það er mjög mikils virði og á því illa við að sleppa ættartölum úr fornsögunum. Það er og óhætt að einstakir menn fái að fella úr kafla eftir eigin geðþótta, og máli mínu til sönnunar vil ég lesa hér - með leyfi hæstv. forseta - kafla úr formála Laxdælu eftir Halldór Kiljan Laxness. Hann segir á þessa leið: „Í þessari útgáfu, sem byggist á þeirri er dr. Einar Ól. Sveinsson hefur gert á grundvelli handritasamanburðar fyrir fornritafélagið, hefur verið sleppt nokkrum þeim þáttum og greinum sem fjærstar standa höfuðyrkisefni verksins og því líklegastar að torvelda almenningi ljósan skilning á bókinni og skemmtun af henni.“ Þarna er slegið föstu að Halldór Kiljan geti ákveðið hvað hann telji standa fjærst yrkisefninu, og er slíkt óþolandi því að lesendurnir sjálfir geta fellt burtu þá kafla sem þeim þykir ekki gaman að eða að þeirra dómi eru fjærstir yrkisefni bókarinnar. En að láta einstaka menn fá að ákveða slíkt nær engri átt. Bollaþætti er sleppt úr þessari nýju útgáfu, og þó það geri ekkert til eða lítið, þá er þetta þó bessaleyfi. Skemmdarverk nr. þrjú verður þá að taka sögurnar og skrifa þær um eftir eigin geðþótta og þá hef ég gefið yfirlit yfir útþynningu þá sem er að hefjast: í fyrsta lagi að breyta málinn, fella úr kafla og ættartölur, í öðru lagi að endursegja sögurnar í barnslegu formi og í þriðja lagi að umskrifa þær í eigin formi þess sem það gerir. Ég vil taka dæmi sem að vísu er fjarskylt þessu, en sýnir það vel hvað ég é við með útþynningu. Fyrir hér um bil 100 árum var kennari á Bessastöðum Sveinbjörn Egilsson, viðurkenndur bókmenntafræðingur. Hann tókst á hendur að þýða Ódysseifskviðu á íslensku, bæði í bundnu og óbundnu máli. Þetta rit er viða til hér á landi og er viðurkennt af öllum sem listaverk. Ýmsir höfundar úti í heimi hafa haft svipað verk með höndum og Sveinbjörn, og má þar nefna danska skáldið Henrik Pontopidan. Hann tók Ódysseifskviðu þó á annan hátt heldur en Sveinbjörn Egilsson, því að hann færði hana í ævintýralegan búning og endursagði hana við hæfi barna og unglinga. Langar leiðir eru milli þessarar Ódysseifskviðu og þeirrar er Sveinbjörn Egilsson þýddi, og er varla hægt að hugsa sér Ódysseifskviðu í fullkomnara formi en hjá honum. Nú er búið að þýða bók Pontoppidans á íslensku og er hún komin út. Sá, sem hefur þýtt hana, er Steinþór Guðmundsson kennari. Á titilblaði bókarinnar stendur: „Ævintýralegar frásagnir úr Ódysseifskviðu Hómers, endursagðar við hæfi barna og unglinga.“ Og neðar stendur: „Víkingsprent“ Ég vil nú til gamans bera saman ýmsa kafla í þessum tveimur bókum, Sveinbjarnar og Pontoppidans, og geri það til frekari skýringar á orðinu útþynning, og ég óttast að þannig geti farið með íslendingasögurnar í framtíðinni. Á bls. 272 hjá Sveinbirni Egilssyni stendur: „Skriður mikill var á skipinu, og renndi það á land upp mjög til hálfs, svo var því róið knálega.“ Hjá Steinþóri Guðmundssyni á bls. 152 lítur þetta þannig út: „Þangað stefndu þeir skipinu og reru því hálfu á þurrt land með því að skerpa dálitið róðurinn síðasta sprettinn.“ Á bls. 276 hjá Sveinbirni Egilssyni stendur svo: „Þó tregaði hann föðurland sitt og reikaði mjög harmþrunginn fram við strönd hins brimótta hafs.“ Hjá Steinþóri Guðmundssyni á bls. 153 er þessu snúið þannig: „Meðan hann var þannig að barma sér og gekk þungstígur um fjöruna.“ Hjá Sveinbirni Egilssyni á bls. 282 stendur á þessa leið: „Að því mæltu brá gyðjan burt hulunni og sást þá landið. Þá gladdist hinn raunamæddi Ódysseifur og þótti vænt um að sjá föðurland sitt. Hann kyssti hina kornfrjóu jörð.“ Hjá Steinþóri Guðmundssyni á bls. 155 er þetta þannig: „Meðan hún var að tala dreifði hún þokunni svo að Ódysseifur þekkti landið sitt, laut til jarðar og kyssti jarðveginn.“ Ég tel að með þessu sé að óþörfu verið að þrengja upp á æsku þjóðarinnar þvældri og afbakaðri þýðingu og vil spyrja: Á þetta lengi að halda svona áfram? Svo eru ýmsir menn, sbr. grein Arnórs Sigurjónssonar í Þjóðólfi um daginn, að segja að þessir menn séu að frelsa þjóðina með útgáfu rita sem slíkra. Vel má vera að þessir menn geti hrifið æsku landsins, en dettur nokkrum í hug að þessum mönnum sjálfum komi til hugar að þeim takist það á þennan hátt. Þótt þeim takist að koma sögnunum til lestrar, þá er þó ljótt til þess að hugsa hvaða aðferð þeir beita. Ég vona að hv. þm. sjái að hér þarf að taka í taumana áður en lengra er farið og láta ríkið framvegis ráða útgáfu og meðferð hinna íslensku fornrita.“ Herra forseti. Ég held að það fari ekki á milli mála að þessi hv. þm., sem talaði á fundi í Nd. árið 1941, hafi talið sig vera í einlægni að vernda íslenska menningu. Það tóku fleiri til máls um þetta og meðal annarra Einar Olgeirsson, og ég held að til þess að við gætum fengið rétta mynd af umr., þá verðum við einnig að fá að heyra hvað hann hafði til málanna að leggja við þessar umr. Um útgáfu fornsagnanna og stafsetningu á þeim sagði Einar Olgeirsson, með leyfi hæstv. forseta: „Ég sé að hér liggur fyrir brtt. við þetta frv. og er ekki vanþörf á að sýna að viðkunnanlegra sé að reyna að hugsa á íslensku, því að þegar þetta frv. var samið, þá var það augsýnilega hugsað á dönsku, a.m.k. 1. gr. þess. Það er því að vissu leyti gott að þetta hefur verið þýtt á þolanlega íslensku. Ég vil fá hv. þm. til að athuga með mér hvað menn eiga við þegar þeir tala um vissa forna stafsetningu á íslendingasögum því að ég veit ekki betur en að handritin, sem Íslendingasögurnar eru ritaðar á, séu með stafsetningu þeirrar aldar sem um ræðir í hvert skipti. Þegar svo fornritafræðingar gáfu þessi rit út síðar, þá sköpuðu þeir stafsetningu sem þeim hverjum um sig fannst eiga best við. Ég hef gluggað í Íslendingasögurnar og Noregskonungasögurnar og séð að um mismunandi stafsetningu er bar að ræða, og prófessor Sigurður Nordal hefur staðhæft að þessi svokallaða gamla stafsetning sé útilokuð. Hvers konar stafsetning er þetta þá? Er það einhver sérstök stafsetning sem á að túlka fornmálið? Nei, það er hún ekki. Fyrir þá, sem nema fornmálið, er villandi að gefa fornsögurnar út á gamalli stafsetningu með því að setja hánum í stað honum og svo mætti lengur telja. Þessi stafsetning er því ekki rétt og hún villir okkur og er ekki samræmd í þeim útgáfum sem gefnar hafa verið út. Ég vil svo víkja að því, hvort það sé nokkur goðgá að gefa fornsögurnar út með nútímastafsetningu. Þegar Njála var gefin út í fyrsta skipti hér á landi, í Viðeyjarklaustri árið 1844, þá var hún gefin út með stafsetningu þeirra tíma. Hún hefst þannig: „Mörður hét maður, er kallaður var gígja. Hann var son Sighvats hins rauða. Hann bjó á Velli á Rangárvöllum. Hann var ríkur höfðingi og málafylgjumaður mikill og svo mikill lagamaður að öngvir þóttu löglegir dómar nema hann væri í.“ - Á þessu sést að þeim, sem gáfu út Njálu þá, fannst sjálfsagt að gefa hana út á þeirra tíma stafsetningu, og var þetta þó á dögum Fjölnismanna sem börðust fyrir verndun tungunnar, enda er það rétt, því að það, sem prýðir hina fornu tungu, eru ýmis sérkennileg orð og málblærinn og því þarf það að haldast. Um 100 ár eru síðan þessi Njála var gefin út. Enginn hefur reynt að sýna fram á að hún væri á nokkurn hátt skemmd á íslenskum fornbókmenntum. Fyrir síðasta stríð voru og ýmsir menn fullir áhuga á að gefa fornbókmenntirnar út á nútímastafsetningu. Eitt finnst mér líka mjög einkennilegt. Það er að hv. menntmn. Alþ. skuli ekki hafa snúið sér til neinna fræðimanna til að fá dóm þeirra um þetta frv. Árið 1939 kom fram frv. um að vernda nokkuð rétt íslenskra rithöfunda svo að þeir væru ekki órétti beittir. N. sendi þetta frv. til bókaútgefenda á landinu til að leita álits þeirra um þetta. Bókaútgefendur voru till. n. mótfallnir því að þeir sáu að ef Ísland gengi í Bernarsambandið, þá yrði þeirra hagnaður ekki sem áður. Þetta dæmi sýnir að þarna var leitað álits manna, en nú er ekkert gert til að kynna sér álit fróðra manna á þessu frv. sem hér liggur fyrir. Hvers konar frágangur er þetta? Er þetta vöndun á því sem þjóðinni er helgast. Mér finnst nauðsyn á því að leita álits fróðra manna um þetta. T.d. væri gaman að vita hvað prófessor Sigurður Nordal segði um það. Svo vil ég víkja nokkrum orðum að orðum hv. 2. þm. Árnesinga. Hann sagði að ekki væri þörf á að tyggja íslendingasögurnar í æsku þjóðarinnar, og það er alveg rétt. Það er röng aðferð að haga sér þannig, en samt veit ég um einn mann sem hefur gert þetta. Það er Jónas Jónsson frá Hriflu. Hann hefur gefið út Íslandssögu og þar er tuggið á svívirðilegasta hátt í æskuna. Sagan er ekki einungis endursögn, heldur er einnig vitnað í fornsögurnar og það sett innan gæsalappa, en orðalaginu víða breytt. Það er alveg rétt hjá menntmn, að slíkt á ekki að láta líðast, en Íslandssaga Jónasar Jónssonar hefur verið kennd í skólum landsins um alllangt skeið og menntmn. hefur ekki reynt að laga þetta. Hv. 2. þm. Árnesinga minntist á sem aðalatriði að íslenska ríkið ætti eitt að hafa rétt til að gefa út fornritin. Finnst hv. þm. að íslenska ríkið hafi staðið svo vel við útgáfu fornritanna að þetta beri að gera? Finnst hv. þm. betra að trúa ríkinu fyrir útgáfunum heldur en einstökum mönnum í þjóðfélaginu? Jónas Jónsson var einu sinni kennslumálaráðherra, og ég minnist þess ekki að hann sýndi nokkurn vilja í að vernda fornritin eða auka þekkingu landsmanna á þeim. Ritið „Verkin tala“ var sent og það gefins til þjóðarinnar, en ekki fornritin, nema þessi undarlega útgáfa af þeim í ritum hans sjálfs. Meðan menn eiga yfir höfði sér að svoleiðis maður eigi að vera kennslumálaráðh. álít ég að það sé ekki glæsilegt að eiga að einoka útgáfu fornritanna í höndum ríkisvaldsins. Svo kom hv. 2. þm. Árnesinga með mjög svo skemmtilega sögu um mann hér í bænum sem farinn væri að fást við bókaútgáfu. Sumum mundi nú finnast ógeðfellt að vera með getsakir um menn sem ekki eiga þess kost að svara fyrir sig, - sumir hv. þm, stökkva upp á nef sér jafnvel á lokuðum fundi út af slíku, af því að þeim þykir það ógeðfellt. Það er annars skemmtilegt þegar staðhæfingar rekast svo gersamlega á eins og hjá hv. 2. þm. Árnesinga í ræðu hans áðan. Hann sagði að maður þessi hefði ekki hagnast mjög á smjörlíki, - en ég gæti nú samt hugsað mér að það væri mjög góður gróðavegur og betri heldur en bókaútgáfa, - og það væri að þakka verðlagsnefnd sem þó starfar að því að hækka verð á vörum. Ég veit ekki annað en verðlagsnefnd leyfi mönnum að leggja á vörur prósentvís, sem þýðir að því dýrara sem hráefni verða í innkaupi, því meira mega þessir menn, sem nota þau til framleiðslu, leggja á þau. Þessi verðlagsnefnd er því sköpuð til þess að gera mönnum, sem stunda slíka framleiðslu, mögulegt að leggja sífellt meira og meira á sína vöru. Sumir hafa viljað láta líta svo út sem þessi nefnd væri til þess sköpuð að lækka verð á vörum, en það er hreinasta bábilja. Þessi n. er gerð til þess að kúska menn til þess að kaupa hráefni þar sem það er verst og dýrast til þess að álagningin verði sem mest. Það stangast tvær fullyrðingar hjá þessum hv. þm. Svo talar hann um að þessi maður, sem hann nefndi, hafi gefið út Laxdælu og hún sé borin út sem gjafabók í bænum, en í hinu orðinu að það sé hagnaðarvonin sem þessum manni gangi til með útgáfunni. Ég á bágt með að skilja að þeir menn, sem vildu græða á bókaútgáfu, gerðu það með því að gefa mönnum stafla af þessum sömu bókum sem þeir gefa út. Ég held að þeir ættu að vera í ofurlítið meira samræmi við sjálfa sig þegar þeir deila á menn utan þings sem ekki hafa tækifæri til að svara fyrir sig sjálfir, svo að þeir eyðileggi ekki hverja setningu sem þeir tala. Svo kom hv. 2. þm. Árnesinga inn á að tala um skemmdarverk, sem ætti að fara að vinna, og öll þau mismunandi stíg sem þau væru á. Það undarlega í þessu sambandi var að þessi hv. þm. varð að viðurkenna að þessi útgáfa, sem hann nú sérstaklega ætti við og í raun og veru hefði gefið tilefnið til lagasetningar þessarar, væri þannig að við hana væri í raun og veru ekkert sérstakt að athuga. Nútímastafsetningin var sem sagt ekkert aðalatriði í sambandi við það. Og þar sem stytting var á sögunni í þessari útgáfu, þar var sleppt köflum sem ekki var kannske svo mikil eftirsjón í. Nú skulum við athuga þetta skemmdarverkaspursmál út frá því sem hv. 2. þm. Árnesinga var að segja, hvort það sé þörf á að koma Íslendingasögunum út til fólksins. Hann sagði okkur skemmtilega sögu um að hann hefði heyrt að talað hefði verið um það á tveimur stöðum í bænum að Halldór Kiljan Laxness væri búinn að gefa út skemmtilega skáldsögu þar sem tveir bræður væru að berjast um sömu konuna. Þegar það kemur fyrir á tveimur stöðum í bænum þar sem hann þekkir til, að bar skuli ástandið vera þannig að fólkið hafi aldrei heyrst Laxdælu nefnda, og þegar hún kemur út, þá renni það ljós upp fyrir þessu fólki að þarna sé saga mjög spennandi um tvo bræður sem berjist um sömu konu, en sér svo í formálanum að þessi saga hafi gerst fyrir 800–1000 árum, - getur ekki hv. 2. þm. Árnesinga þá séð hvílíkt þarfaverk hér er verið að vinna með því að fá fólk til að byrja á að lesa fornsögurnar af því að það haldi að þær séu nútímasögur? Svo segir hv. þm. Árnesinga að þessi Laxdæla sé ekki þannig að rétt sé að setja löggjöf út af henni út af fyrir sig, en svo bætti hann við: En þeir sem renna grun í framhaldið. - Já, þar liggur nú hundurinn grafinn. Ástæðan til þess, að þetta frv. er komið hér fram, er ekki sú að Njála var gefin út fyrir nærri 100 árum á nútímamáli, ekki heldur sú að hv. þm. Suður- Þingeyjarsýslu hafi gefið út Íslendingasögur eins og það var nú gert, heldur þessi Laxdæla sem þó er, úr því sem komið er, látin vera og ekki talin óhafandi, en þó sérstaklega þetta: Þeir sem renna grun í framhaldið. Svo kemur hv. þm. að skemmdarverkum nr. tvö, þegar farið verður að endursegja Íslendingasögurnar. Hann veit af því að einhverjir menn hér í þjóðfélaginu muni hafa ætlað að fara að endursegja Grettissögu, og þegar það vitnast er farið til þessara manna og þeim hótað að þessi Grettissaga, þegar hún komi út, skuli verða tekin svo fyrir að ekki standi í henni steinn yfir steini. Hvernig stendur á því að það var ekki þotið hér inn á hæstv. Alþ. þegar þessi Grettissaga var á ferðinni og sett lög um það að það mætti ekki gefa hana út? Þá var treyst á það að þegar væri farið að fara illa með Íslendingasögurnar, þá væru nægir menn í þjóðfélaginu til þess að fordæma það svo gersamlega að þær seldust ekki blátt áfram. Og þetta er það sem ég álít að eigi að gera. Hv. 2. þm. Árnesinga hefur frætt okkur um að þessi aðferð hafi reynst góð, hún hafi komið í veg fyrir að skemmdarverk nr. tvö hafi verið unnið, að endursegja Grettissögu. Og mér er ekki ljóst af hverju þessi ágæta aðferð gæti ekki dugað áfram. Ég endurtek það því, sem ég sagði við 1. umr., að ég álít að gagnrýni okkar þjóðar á þeim endursögnum, sem kæmu út af Íslendingasögunum, og áhugi hennar fyrir þeim mundi reynast næg vernd fyrir þær gagnvart þeim sem vilja skemma þær með slæmri meðferð í endursögnum. Vonast ég því til þess að hv. alþm. dragi af því réttar ályktanir sem hv. 2. þm. Árnesinga hefur tekið hér fram viðvíkjandi þessu atriði. Ég vil benda á að með þessari brtt., sem hér liggur fyrir, er alls ekki komið í veg fyrir skemmdarverk. Það stendur í niðurlagi 1. gr., eins og lagt er til í brtt, að hún verði orðuð, með leyfi hæstv. forseta: „Eigi má heldur sleppa kafla úr riti nema þess sé greinilega getið í útgáfunni.“ Það má þannig sleppa kafla eða köflum úr fornritunum þegar þau eru gefin út ef þess er greinilega getið í útgáfunni. Svo kemur þessi hv. þm. að skemmdarverkum nr. 3. þegar farið er að skrifa sögurnar um. Það er einmitt það stig skemmdarverkanna sem hv. þm. Suður-Þingeyjarsýslu, Jónas Jónsson frá Hriflu, gerði, og það er sannarlega nauðsynlegt að gera ráðstafanir gegn slíkum verknaði til þess að hann endurtaki sig ekki. En þær ráðstafanir er best að gera þannig að slík verk séu gagnrýnd, þegar þau koma fyrir, svo mikið að slíkt eigi sér ekki uppreisnar von. Frá mínu sjónarmiði er ekkert á móti því að setja lög í þá átt að ekki megi nota til kennslu í barnaskólum skaðskemmdar og rangsnúnar útgáfur af Íslendingasögunum, þannig að menn geti ekki gefið út kennslubækur í hagnaðarskyni, eða láta gefa slíkt út á ríkisins kostnað til þess að tyggja það í æskuna árum saman. Það þyrfti ekki meira til þess að koma í veg fyrir að slíkar bókmenntir væru tuggnar í æskuna en að kennslumálaráðuneytið væri dálítið vakandi. Svo er eitt í sambandi við það sem hv. 2. þm. Árnesinga var að tala um, umskriftina á Íslendingasögunum og okkar fornritum yfirleitt. Nú langar mig til að spyrja þennan hv. þm. Getur það ekki komið fyrir að þeir menn, sem með framkvæmd laga þessara ættu að fara, væru svo þröngsýnir að þeir létu þess háttar lagabókstaf ná út yfir það sem alls ekki var upphaflega ætlast til með því að setja þessi lög, þannig að þau væru látin ná út yfir það sem sum af okkar bestu skáldum hafa lagt í, að búa til ný listaverk, t.d. leikrit, með efni úr okkar fórnsögum sem uppistöðu listaverksins? Það væru kannske til þeir menn sem mundu halda því fram að það væri að umskrifa fornsögurnar. Við getum t.d. í því sambandi nefnt að Jóhann Sigurjónsson hefur samið leikrit um sögulega viðburði og Matthías ort Grettisljóð. Yrkisefnin úr okkar sögum eru gullnáma fyrir okkar skáld. En það mætti kannske teygja bókstaf þessara laga nógu langt til þess að ná út fyrir að banna að taka yrkisefni úr okkar sögum og halda því fram að þar sé um að ræða umskrift á þeim. Það væri hins vegar algerlega rangt að hindra skáld í því að geta ausið af þeim brunni sem okkar fornsögur eru sem yrkisefni, og ég býst ekki við að sú hafi heldur verið meiningin með þessum lögum. Hv. þm. vill ekki að það sé veríð að þrengja skáldsögum upp á æskuna, en að sérstök útgáfa verði gefin út fyrir börn af fornritunum og þá verði að gera þar algeran greinarmun á sjálfum upprunalegu ritunum og þessum endursögnum. Það nær ekki nokkurri átt að gera kröfu til máls og stíls og annars slíks neitt í líkingu annars þegar verið er að gefa fornrit út fyrir börn. Meiningin með útgáfu bóka fyrir börn, þegar þær eru umskrifaðar fyrir þau, er sú að kynna börnunum efni þeirra til þess að reyna að laða þau til að lesa þær síðar á upprunalega málinu þegar þau vaxa upp. Ég geri ráð fyrir að þetta sé meining hv. þm. með útgáfu fornritanna fyrir börn. Og þetta hefur verið gert úti í heimi, t.d. um rit eftir Shakespeare. Hann hefur verið endursagður fyrir börn og þykja þær endursagnir með afbrigðum góðar og eru taldar með betri bókmenntum á 19. öldinni og fjöldi enskra barna, sem mundi gefast upp á Shakespeare ef þau ætluðu að lesa hann, les þessar endursagnir sem þá verða eins konar dyr fyrir þau til þess að ganga um inn í þennan helgidóm. En í sambandi við þessar endursagnir vil ég vekja athygli á því, að hv. 2. þm. Árnesinga minntist ekkert á þær leiðinlegu endursagnir af íslenskum fornritum sem ég kom að í minni ræðu. Ég sé ekki neina þá hættu á ferð í okkar þjóðfélagi sem gæti réttlætt það að slík löggjöf sem þessi er hér á ferðinni. Ég sé ekki betur en það sé hins vegar full ástæða til þess að vernda rétt núlífandi rithöfunda, hætta ofsóknum gagnvart þeim og hætta því að láta vera hægt að nota rit þeirra að þeim fornspurðum, eins og nú á sér stað. Ég fæ ekki betur séð heldur en einmitt það, sem hér hefur komið fram í umr. um þetta mál, staðfesti það að okkar þjóð sé fyllilega fær um að vernda sín fornrit með heilbrigðri gagnrýni, þannig að barátta gegn þeim tilraunum, sem hefðu orðið til að spilla þeim, hefur komið í veg fyrir að þeim hafi verið spillt með slæmum endursögnum. Og jafnvel þeir, sem halda með þessu frv., geta ekki annað en viðurkennt að stafsetningin sé ekkert aðalatriði. Jafnvel hefur ekki verið reynt að halda því fram að hin forna stafsetning sé vísindaleg eða hentug að einhverju leyti, enda er hún hvorugt. Það er sem sé þannig að ástæðan til þess, að þetta frv. hefur komið fram og er hér á ferðinni, er ekkert annað en firra og ákveðnir hleypidómar hjá ákveðnum manni. Og það væri hv. Alþ. ekki til sóma að fara að hlaupa eftir slíku.“ Herra forseti. Þetta var ræða sem Einar Olgeirsson flutti á Alþ. 18. nóv. 1941. Eins og hv. þm. hafa greinilega heyrt, þá var hér komið viða við, það var rætt um fornritin, útgáfur, barnasögur, verðlagsmál. En ég tel að það hafi komið skýrt og greinilega fram líka að þessi hv. þm., sem ég hef hér vitnað í, hefur talað af sannfæringu um það sem hann taldi íslenskri menningu til góðs, enda þótt ég verði að biðja hv. þm. afsökunar á því að ég hef ekki getað flutt þetta með þeim sannfæringarkrafti sem Einar Olgeirsson hefur örugglega gert meðan hann var að mæla þetta. En það er nú svo að það er annað að frumflytja en lesa upp. Það eru margar ræður enn sem ég á eftir að lesa hér, hæstv. forseti.

Ég vek athygli á því að það er ekki heimilt samkv. 39. gr. þingskapa að lesa upp prentað mál nema með leyfi forseta.

Ég bað leyfis. Ég var að enda við að segja eða ætlaði að fara að segja, þegar forseti hringdi bjöllunni, að það eru margar ræður hér fróðlegar ólesnar, og það sem ég ætlaði að segja ef hæstv. forseti hefði haft þolinmæði, - að vísu er nú nokkuð liðið nætur, - þá ætlaði ég að benda á það að aðalatriðið í þessum umr. væri vissulega stafsetningin á útgáfunni. Og það, sem Einar Olgeirsson bendir á að hafi ekki verið neitt aðalatriði, væri eiginlega fróðlegt að sannreyna. Ég held að það sé rétt, sem haldið hefur verið fram, að mismunandi stafsetning heyrist ekki í framburði, og þess vegna hef ég hér tvær útgáfur af Hrafnkelssögu Freysgoða. Önnur þeirra er gefin út af Jóni Helgasyni, það er 3. útgáfa, og hin er gefin út af Halldóri Kiljan Laxness í Reykjavík árið 1942. Ég held að ég lesi hér úr báðum útgáfunum, og þá munu hv. þm, geta sannreynt það sjálfir að þótt ég lesi sama texta upp mismunandi stafsettan, þá geti þeir vart greint neinn mismun í framburði. Í fyrri útgáfunni, þeirri með samræmdri stafsetningu fornri, þá hljóðar það svo, með leyfi forseta: „Nú sitja þeir þar til er dómar fara út. Þá kveðr Sámr upp menn sína ok gengr til lögbergs; var þar þá dómr settr. Sámr gekk þá diarfliga at dóminum. Hann hefr þegar upp váttnefni ok sótti mál sitt at réttum landslögum á hendr Hrafnkatli goða, miskviðalaust með sköruligum flutningi. Þessu næst koma þeir Þjóstarsynir með mikla sveit manna; allir menn vestan af landi veittu þeim lið, ok sýndist þat at Þjóstarsynir váru menn vinsælir. Sámr sótti málið í dóm þangat til er Hrafnkatli var boðit til varnar, nema sá maðr væri þar viðstaddr er lögvöru vildi frammí hafa fyrir hann at réttu lögmáli. Rómr varð mikill at máli Sáms; kvazk engi vilja lögvörn fram bera fyrir Hrafnkel. Menn hlupu til búðar Hrafnkels ok sögðu honum hvat um var at vera. Hann veiksk við skjótt ok kvaddi upp menn sina ok gekk til dóma, hugði at þar mundi litil vörn fyrir landi; hafði hann- þat í hug sér at leiða smámönnum að sækja mál á hendur honum; ætlaði hann at hleypa upp dómum fyrir Sámi ok hrekia hann af málinu. En þess var nú eigi kostr. Þar var fyrir sá mannfjölði at Hrafnkell komsk hvergi nær; var honum þröngt frá í brott með miklu ofríki svá at hann náði eigi at heyra mál þeira er hann sóttu; var honum því óhægt at færa lögvörn fram fyrir sik. En Sámr sótti málit til fullra laga, til þess er Hrafnkell var alsekr á þessu þingi. Hrafnkell gengr þegar til búðar ok lætr taka hesta sína ok ríður á brott af þingi ok unði illa við sínar málalykðir, því at hann átti aldri fyrr slíkar. Ríðr hann þá austr Lyngdalsheiði ok svá austr á Síðu, ok eigi léttir hann fyrr en heima í Hrafnkelsdal ok sezk á Aðalból ok lét sem ekki hefði í orðit. En Sámr var á þingi ok gekk mjök uppstertr. Mörgum mönnum þykir vel þó at þann veg hafi at borizk at Hrafnkell hafi hneykiu farit, ok minnask nú at hann hefir mörgum ójafnað sýnt. Sámr bíðr til þess at slitit er þinginu. Búask menn þá heim. Þakkar hann þeim bræðrum sína liðveizlu, en Þorgeirr spurði Sám hlæiandi hversu honum þættí at fara. Hann lét vel yfir því. Þorgeirr mælti: „Þykkisk þú nú nokkuru nær en áðr?“ Sámr mælti: „Beðit þykki mér HrafnkelI hafa sneypu er lengi mun uppi vera þessi hans sneypa, ok er þetta við mikla fémuni.“ „Eigi er maðrinn alsekr meðan eigi er háðr féránsdómr, ok hlýtr þat at hans heimili at gera. Þat skal vera 14 nóttum eptir vápnatak.“ En þat heitir vápnatak er alþýða ríðr af þingi. „En ek get,“ segir Þorgeirr, „at Hrafnkell mun heim kominn ok ætli at sitia á Aðalhóli, get ek at hann mun halda mannaforráð fyrir yðr. En þú munt ætla at ríða heim ok setiask í bú þitt ef þú náir, at bezta kosti. Get ek at þú hafir þat svá þinna mála at þú kallir hann skógarmann, en slíkan ægishjálm get ek at hann beri yfir flestum sem áðr, nema þú hljótir at fara nokkuru lægra.“ „Aldrei hirði ek þat,“ segir Sámr. „Hraustr maðr ertu,“ segir Þorgeirr, „ok þyki mér sem Þorkell frændi vill eigi gera endamiótt við þik. Hann vill nú fylgia þér þar til er ór slítr með ykkr Hrafnkatli, ok megir þú þá sitia um kyrt. Mun yðr þykkia nú vit skyldastir at fylgia þér, er vér höfum áðr mest í fengizk. Skulu vit nú fylgia þér um sinns sakir í Austfiörðu eða kantu nokkura þá leið til Austfiarða at eigi sé almannavegr?“ Sámr svaraði: „Fara mun ek ena sömu leið“ sem hann fór austan. Sámr varð þessu feginn.“ Næst les ég með nútíma stafsetningu sömu kafla, og bið ég nú hv. þm. að taka vel eftir, hvort nokkur munur er á framburði, með leyfi hæstv. forseta: „Nú sitja þeir þar til er dómar fara út. Þá kveður Sámur upp menn sína og gengur til lögbergs; var þar þá dómur settur. Sámur gekk þá djarflega að dóminum. Hann hefur þegar upp vottnefnu og sótti mál sitt að réttum landslögum á hendur Hrafnkeli goða, miskviðalaust og með skörulegum flutningi. Þessu næst koma þeir Þjóstarsynir með mikla sveit manna; allir menn vestan af landi veittu þeim lið, og sýndist það að Þjóstarsynir voru menn vinsælir. Sámur sótti málið í dóm þar til er Hrafnkeli var boðið til varnar, nema sá maður væri þar við staddur er lögvörn vildi frammi hafa fyrir hann að réttu lögmáli. Rómur varð mikill að máli Sáms og spurt hvort enginn mundi lögvörn fram bera fyrir Hrafnkel. Menn hlupu til búðar Hrafnkels og sögðu honum hvað um væri að vera. Hann veikst við skjótt og kvaddi upp menn sína og gekk til dóma, hugði að þar mundi lítil vörn fyrir landi; hafði hann það í hug sér að leiða smámönnum að sækja mál á hendur honum; ætlaði hann að hleypa upp dóminum fyrir Sámi og hrekja hann af málinu. En þess var nú eigi kostur. Þar var fyrir sá mannfjöldi að Hrafnkell komst hvergi nær; var honum þröngt frá í braut með miklu ofríki svo að hann náði eigi að heyra mál þeirra er hann sóttu; var honum því óhægt að færa lögvörn fram fyrir sig. En Sámur sótti málið til fullra laga, til þess er Hrafnkell varð alsekur á þessu þingi. Hrafnkell gengur þegar til búðar og lætur taka hesta sina og ríður í braut af þingi og undi illa við sínar málalyktir, því að hann átti aldrei fyrr slíkar. Ríður bann þá austur Lyngdalsheiði og svo austur á Síðu, og eigi léttir hann fyrr en hann kemur í Hrafnkelsdal og sest á Aðalból og lét sem ekki hefði í orðið. En Sámur var á þingi og gekk mjög uppstertur. Mörgum mönnum þykir vel þó að þann veg hafi að borist að Hrafnkell hafi hneykju farið, og minnast nú að hann hefur mörgum ójafnað sýnt. Sámur bíður til þess að slitið er þinginu. Búast menn þá heim. Þakkar hann þeim bræðrum sína liðveislu, en Þorgeir spurði Sám hlæjandi hversu honum þætti að fara. Hann lét vel yfir því. Þorgeir mælti: „Þykist þú nú nokkru nær en áður?“ Sámur mælti: „Beðið þykir mér Hrafnkell hafa sneypu mikla er lengi mun uppi vera, og er þetta við mikla fémuni.“ Þorgeir mælti: „Eigi er maðurinn alsekur meðan eigi er háður féránsdómur, og hlýtur það að hans heimili að gera; það skal vera 14 nóttum eftir vopnatak.“ En það heitir vopnatak er alþýða ríður af alþingi. „En ég get,“ segir Þorgeir, „að Hrafnkell muni heim kominn og ætli að sitja á Aðalbóli; get ég að hann mun halda mannaforráð fyrir yður. En þú munt ætla að ríða heim og setjast í bú þitt ef þú náir að besta kosti. Get ég að þú hafir það svo þinna mála að þú kallir hann skógarmann, en slíkan ægishjálm get ég að hann beri yfir aðra menn sem áður, nema þú hljótir að fara nokkru lægra.“ „Aldrei hirði ég það,“ segir Sámur. „Hraustur maður ertu,“ segir Þorgeir, „og þykir mér sem Þorkell frændi minn vilji eigi gera endamjótt við þig. Hann vill nú fylgja þér þar til er úr slítur með ykkur Hrafnkeli, og megir þú þar sitja um kyrrt. Mun yður nú þykja við skyldastir að fylgja þér, er vér höfum áður mest í fengist. Skulum við nú fylgja þér um sinns sakir í Austfjörðu, eða kanntu nokkra þá leið til Austfjarða að eigi sé almannavegur.“ Sámur kvaðst fara mundu hina sömu leið sem hann fór austan og varð hann nú þessu feginn.“ Gekk hann þá „mjög uppstertur“ af þinginu, stóð hér. Ég vænti þess að hv. þm. hafi eigi getað greint neinn þann mismun á máli mínu er gæfi til kynna hvor stafsetningin notuð væri í útgáfunum. Herra forseti. Ég fer nú að ljúka þessu í bili þó að margt sé enn ósagt sem ég mun koma að hér síðar þegar aðrir ræðumenn, sem bíða eftir því að taka hér til máls, hafa talað. Það er bara eitt atriði sem ég vildi víkja að í lokin. Það er sú staðreynd sem ég vildi benda á áður en ég fer úr þessum ræðustól, að það eru vissulega til margs konar setur í landinu. Orðið seta getur táknað vissa stellingu mannslíkamans, þ.e.a.s. þegar hann er hvorki lóðréttur, eins og hann er aðjafnaði þegar hann stendur, heldur ekki láréttur, eins og hann er að jafnaði þegar hann liggur, heldur er það sú stelling sem maðurinn er í þegar hann situr á stól. Og ef stóllinn er með hallandi baki, þá er stelling líkamans mjög lík því sem stafurinn z er formaður. Aðrar setur eru til. Það er þráseta og þaulseta af því tagi sem hæstv. forseti Nd. hefur iðkað svo myndarlega hér í nótt. Hv. þm. eru stundum sakaðir um þaulsetu og þá er nú ekki átt við það að þeir sitji mjög lengi í stólum sínum hér í þingsal, heldur að þeir gefi of oft kost á sér til framboðs og að það skorti þar nægilega endurnýjun, og ekki skal ég nú alveg taka fyrir að það séu einstaka menn heldur þaulsætnir í þessari merkingu. Svo er til önnur seta sem tíðkast hér á Alþ., og það er hjáseta. Hún kemur fyrir þegar einhver þm. fæst ekki með nokkru mögulegu móti til að taka afstöðu í einhverju máli, hvorki með því né móti. Þá heitir það að hann iðki hjásetu. Enn er sú tegund setu hér á landi sem heitir herseta og hefur staðið í eina þrjá áratugi. Um þá setu hafa verið meiri deilur en um þessa z að vísu, og enn er til baráttufólk gegn þeirri setu eins og gegn hinni z-unni. Það fólk ætlar sér í Keflavíkurgöngu á laugardaginn kemur. Þessi seta var líka mikið rædd á Alþ. á sínum tíma. Þær umr. urðu nokkuð langar og ég geymi mér þær til síðari ræðu, en ætla að gefa aðeins sýnishorn af því hvað sagt var þá. Þá sagði Einar Olgeirsson, með leyfi hæstv. forseta: „Ég skal nú ræða þennan samning sjálfan og þau rök sem færð hafa verið fram fyrir honum. Ég vil geta þess út af því, sem hæstv. ráðh. sagði, að Atlantshafssáttmálinn veitti ríkisstj. rétt til að gera þennan samning, að það fer mjög í bága við það sem segir í Morgunblaðinu 22. mars 1949 um yfirlýsingu ríkisstj. Þá segir hann: „Við skýrðum rækilega sérstöðu okkar sem fámennrar og vopnlausrar þjóðar, sem hvorki gæti né vildi halda uppi her sjálf, og munum því aldrei samþykkja að erlendur hér né hérstöðvar væru í landi okkar á friðartímum.“ Og síðar: „Er því allur ótti um það, að fram á slíkt verði farið við okkur ef við göngum í bandalagið, gersamlega ástæðulaus.“ Ég vil minna á þetta af því að þau rök, sem notuð hafa verið hér á landi s.l. 5 ár, hafa alltaf verið þau að það eina, sem íslendingar gætu verið öruggir með væri að ekki yrði hér herstöð á friðartímum. En grímunni var kastað þegar þessi hersamningur var gerður. Þá var herveldi Bandaríkianna látið tala. Rökin, sem færð eru fyrir samningnum, eru þau að útlitið í alþjóðamálum sé svo alvarlegt og staða Íslands slík að nú verði að kalla her inn í landið. Svo framarlega sem menn ætla að fara inn á það að telja ófriðarástand í heiminum af því að styrjöld er í Kóreu, þá vil ég spyrja: Hvenær eru þá friðartímar? Síðustu 100 árin hefur varla liðið svo heilt ár að ekki hafi verið háður ófriður einhvers staðar í veröldinni af englendingum, frökkum, hollendingum, belgum eða öðrum nýlenduríkjum. Það hefur varla liðið svo ár að eitthvert þessara ríkja hafi ekki átt í árásarstyrjöld sem þau hafa komið af stað í Afríku eða Asíu eða annars staðar í heiminum. Þau hafa átt í árekstrarstyrjöldum út um alla veröld með þeim afleiðingum og með það í huga að drottna í veröldinni. Ég get vel skilið að hæstv. ráðh. geri sér ekki grein fyrir þessum staðreyndum sögunnar. Það er ekki svo langt liðið síðan hann skoraði á mig hér á Alþ. að nefna þó ekki væri nema eitt dæmi um að lýðræðisríki hefði nokkurn tíma framið árásarstríð, og ég var neyddur til að gefa honum tíma í mannkynssögu hér á Alþ. Það er nokkuð undarlegt að slíkir menn skuli finnast hér á Alþ. Það er eins og hann hafi ekki minnstu hugmynd um nokkurn skapaðan hlut af því sem gerst hefur í sögu mannkynsins síðustu aldirnar og geti ekkert lært af þeirri reynslu sem sagan hermir okkur hvernig þessi lýðræðisríki Vestur-Evrópu hafa brotið undir síg heiminn á síðustu öldum. Það, sem nú er að gerast í veröldinni, er sá atburður að þjóðir, sem búnar eru að vera nýlenduþjóðir, sumar um aldir, eru að rísa upp og heyja sina sjálfstæðisbaráttu á sama hátt og við íslendingar. Svo framarlega sem þær hafa ekki eins góða aðstöðu og við höfðum, þá verða þær að heyja hana með vopnavaldi, eins og Bandaríki Norður-Ameríku urðu að gera þegar þau risu upp á móti bretum. Sagan síðustu 150 árin hefur verið saga um uppreisnir þessara nýlenduþjóða móti þjóðum Vestur-Evrópu og móti lýðræðisríkjum heimsins. Þessar nýlenduþjóðir eru að berjast fyrir því að ráða yfir sínum auðlindum, og við íslendingar höfum haft samúð með þessum þjóðum allan þann tíma sem við höfum barist fyrir okkar frelsi. Ef hv. alþm., sem nú eiga að dæma um þetta mál, hefðu gert sér far um að lesa erlendar fréttir og íslensk tímarit undanfarna öld þá mundu þeir sjá að hjarta Íslands hefur ávallt slegið með þeim þjóðum sem barist hafa fyrir sínu sjálfstæði. Það hefur hver nýlenduþjóðin á fætur annarri risið upp á móti hinum voldugu menningar- og lýðræðisþjóðum Vestur-Evrópu, á sama hátt og íslendingar háðu sína sjálfstæðisbaráttu gegn dönum, og á sama hátt skiljum við að þessar þjóðir eru að berjast fyrir sínu frelsi og eru að því enn í dag. Og það, sem gerir þennan mun móts við það, sem gerðist fyrir öld, það er að þessar þjóðir eru stoltari í frelsisbaráttunni heldur en fyrr. Asíubúar eru að hrista af sér ok Vestur-Evrópu og Bandaríkjanna og koma til með að hrista það af sér þótt hæstv. utanrrh. reyni að hræða íslenska þm. með því hvað það sé ægilegt að asíubúar skuli vera að gera kröfu til þess að eiga þessar ríku auðlindir. Það er hins vegar skiljanlegt að sá utanrrh., sem sjálfur slakar til og afsalar réttindum íslendinga í þeirra sjálfstæðisbaráttu og yfirráðum yfir landhelginni, ávíti persa fyrir að heimta réttinn yfir auðlindunum í eigin hendur. Svo framarlega sem þau rök eiga að standast að nú séu ófriðartímar af því að þjóðir Asíu eru að varpa af sér kúgun Bandaríkjanna, þá má búast við ófrið alla þessa öld. Þjóðir Afríku, sumar, eru líka að rísa upp og þjóðir Suður-Ameríku eru að hrista af sér gullok Bandaríkjanna. Það verður haldið þannig áfram, jafnvel í heila öld. Það getur tekið áratugi fyrir þessar þjóðir að varpa af sér okinu, og eigum við íslendingar að telja að allan þann tíma skuli amerískur her vera hér á Íslandi. Ég vil vekja eftirtekt á því, að svo framarlega sem þau rök, sem hæstv. ríkisstj. færir fram, eiga að standast, þá þýðir það að hér eigi að vera amerískur her um ófyrirsjáanlegan tíma á friðartímum. Hér var það greinilegt þegar hæstv. utanrrh, flutti sitt mál að það er trúaratriði fyrir honum að það sé óhugsandi að þjóðir eins og Bandaríkin, Bretland, Holland og Frakkland heyi árásarstríð, það sé útilokað. Þó eru ekki meira en tvö ár síðan Sameinuðu þjóðirnar lýstu Holland árásarríki. En staðreyndir koma þessu máli ekkert við því að það er trúaratriði að þessi ríki séu ekki árásarríki. Þetta eru rök sem ætlast er til að þm. fallist á - og fallist á með þeim forsendum að utanrrh. lýsi yfir að þó að Alþ. kæri sig ekki um að samþykkja samninginn, þá hafi ríkisstj. fullan rétt til að gera hann og ríkisstj. mundi gera hann þó að Alþ. felldi hann, m.ö.o. ríkisstj. tæki ekkert tillit til þess sem Alþingi segði, því að hún semdi við herveldi Bandaríkjanna og gæti gert það sem henni sýndist. Það er hins vegar ekki úr vegi að minnast á það um leið, þegar rætt er um það hvort friðartímar eða ófriðartímar séu, að Alþ. íslendinga hefur áður en ríkisstj. gerði þennan samning tekið sínar ákvarðanir einróma um hvað gera skuli þótt ófriðartímar væru að áliti Sameinuðu þjóðanna. Þegar Ísland gekk í Sameinuðu þjóðirnar, þá var það gert að meginskilyrði, með samþykki utanrmn. frá Íslands hálfu að Ísland væri ekki skyldugt til þátttöku í styrjöld sem jafnvel Öryggisráðið og þá stórveldin fimm væru sammála um að heyja. En í nál. utanrmn. segir: Einna þýðingarmest ákvæðanna um skyldur og kvaðir er 43. gr. sáttmálans. Sú gr. áskilur meðlimum samningsrétt við Öryggisráðið um kvaðir samkv. gr., og leggur nefndin þann skilning í ákvæðið að engar slíkar kvaðir sé unnt að leggja á íslenska ríkið nema að fengnu samþykki þess sjálfs. Íslendingar eru eindregið andvígir herstöðvum í landi sínu og munu beita sér gegn því að þær verði veittar.“ Hæstv. forseti. Ég læt máli mínu lokið í bili. En ég get ekki farið úr þessum ræðustól að sinni nema ítreka afstöðu mína til z og hersetu, og gegn hvoru tveggja mun ég halda áfram að berjast.



Forseti. Þegar ég skoðaði lagafrv. hæstv. menntmrh., mál nr. 194, um setningu reglna um íslenska stafsetningu, þótti mér þar gert ráð fyrir fullþröngu úrvali manna í n. til að gera till., en þeir áttu allir að koma úr hópi sérmenntaðra manna í íslenskum fræðum. Þótt ég treysti mönnum í þeirri stétt til að gefa góðar ráðleggingar byggðar á sérkunnáttu sinni áleit ég hættu á að einmitt vegna sérþekkingarinnar kynni þeim að yfirsjást aðrir þættir tengdir þróun þjóðfélagsins almennt ef þeir ættu einir að vera í ráðum og því væri heppilegra að þarna sætu einnig fulltrúar fleiri stétta. Hitt þykir mér aftur á móti jafnfráleitt, að menn, sem alls enga sérþekkingu hafa á íslenskum fræðum, ætli einir sér hér á Alþ. að setja þjóðinni stafsetningarreglur í krafti meiri hl. í þessum 60 manna hópi. Mætti hv. þingheimur í þessu sambandi reyndar minnast þess álitshnekkis er Alþ. beið fyrir rúmum þrem áratugum þegar meiri hl. þm. ákvað og samþykkti, hver væri rétt stafsetning forn, og setti í lög að ekki mætti gefa út bókmenntir okkar fornar nema með þeirri samræmdu stafsetningu, er þeir töldu rétta, og alls ekki með nútímalagi. Til allrar hamingju beindist gerræðið í það sinn að þeim er við kunnu að snúast og svara fyrir sig, Halldóri Kiljan Laxness rithöfundi sem vann að útgáfu fornbókmennta með nútímastafsetningu og hafði að sjálfsögðu ráðfært sig við ýmsa helstu menntamenn og gáfumenn og ýmsa bestu málfræðinga landsins sem veitt höfðu honum stuðning og ráð við þetta verk sem alþm. þá kölluðu orðrétt, með leyfi forseta, „að þýða Laxdælu á það mál sem úrhrak þjóðarinnar ber á vörum sér.“ Ekki er þetta svo sem í eina skiptið, því miður, sem máli og stafsetningu er ruglað saman. Fyrir slíkan misskilning hefur íslenskukennsla í skólum landsins löngum mátt líða er meiri tíma hefur verið eytt í að kenna stafsetningu en raunverulega lifandi málnotkun. Halldór Laxness segir sjálfur frá þessu máli í blaðagrein sem hann skrifaði á þessum tíma, 1941, og prentuð er í Vettvangi dagsins. Ég tek tilvitnun úr henni, með leyfi forseta, þar segir Laxness: „Leyfist mér enn fremur að taka fram í sambandi við þessa útgáfu að ég álít það íslenskt landvarnarmál að sá sannleikur sé innrættur þjóðinni að mál fornrita vorra sé í meginatriðum það sem vér enn notum. En ef sú skoðun er viðurkennd að 13. aldar ritin séu í meginatriðum á því máli sem vér notum, nútímamenn, hlýtur bein afleiðing hennar að vera sú, að rit þessi eigi að gefa út með nútímastafsetningu handa oss. Rökrétt niðurstaða hinna, sem álita fornritin ekki samin á sígildri íslensku, heldur gammelnorsk eða oldnordisk, hlýtur aftur á móti að vera sú að gefa bækur þessar út með hinni svokölluðu samræmdu stafsetningu (normalstafsetningu) sem upp var fundin af útlendum útgefendum þessara bóka, m.a. í þeim tilgangi, ýmist visvítuðum eða launvituðum, að afsanna að fornbókmenntir vorar væru ritaðar á Íslenska tungu. Það var tilraun til að slíta fornbókmenntir vorar úr tengslum við Ísland og einkum íslenska siðmenning. Með því að gefa út Laxdælu með opinberri íslenskri stafsetningu hef ég viljað færa sönnur á að mál þessarar bókar sé íslenska; jafnauðlesin hverjum íslendingi, ungum og gömlum, eins og bókin væri skrifuð í dag, sígilt mál íslenskt og ekkert annað en Íslenskt, en hvorki „oldnordisk“ né „gammelnorsk“. Þegar á hinn bóginn er talað um að fornrit vor skuli prenta með „samræmdri fornri stafsetningu“, eins og segir í skopfrv. því sem fram hefur komið á Alþ., þá er slíkt út í bláinn, með því að samræmd forn stafsetning er ekki til eldri en frá 19. öld. Hitt er hverju orði sannara, að stafréttar útgáfur fornritanna hafa einatt gildi fyrir málvísindamenn, en slíkar útgáfur eru torlæsilegar alþýðu manna. Normalstafsetningin, hin samræmda forna, á ekkert skylt við stafréttar útgáfur og er því hvorki vísindaleg né alþýðleg. Málvísindamenn líta ekki á slíkar útgáfur og almenningur er illfáanlegur til að lesa þær.“ Og enn svarar Halldór Laxness greinum í Tímanum og Alþýðublaðinu. Með leyfi forseta, fyrirsögnin er „Stafsetning enn“ og greinin er svo hljóðandi: „Fúkyrðaausturinn út af stafsetningu heldur áfram. Seinast hafa blaðstjórar Tímans og Alþýðublaðsins tekið upp þráðinn þar sem Halldóri Guðjónssyni í Vestmannaeyjum sleppir, að þessu sinni vegna þess að ég skuli rita stjórnarráðsstafsetningu. Tilefnið er uppskrift sú með þeirri stafsetningu er ég gerði s.l. vetur af Laxdælu og nú er í prentun. Hriflu-Jónas hét mér þrælkunarvinnu í einum af sínum alkunnu menntunarleysisskrifum, það er tukthúsi fyrir að nota lögskipaða stjórnarráðsstafsetningu á bókinni. Hann talaði með fyrirlitningu um, að HKL væri nú farinn að spilla málinu með því að nota þá stafsetningu sem höfð væri „á bréfum stjórnarráðsins“. En þegar ritgerð hans var orðin að almennu athlægi í bænum lét hann koma á gang þeirri sögu í Tímanum að ég hefði ætlað að þýða Laxdælu, en orðið svo hræddur við tukthúshótunina að ég hefði hætt við það. Eitt veitist mér erfitt að skilja: Ef þessir dánumenn halda að ég skrifi eftir því hverju þeir hóta í dagblöðunum í það og það skiptið, þá ætti að vera tiltölulega einfalt fyrir þá að fá mig til að skrifa eins og þeir vilja, aðeins með því að hóta mér nóg. Þrælkunarvinna er sú refsing sem næst gengur lífláti. Jónas minn, hvernig væri að prófa næst að hóta mér morði, kæri vin? Kannske er ég of skaplinur maður, en óneitanlega rennur mér til rifja að sjá gamla kunningja, menn sem voru þó einu sinni með sæmilegu ráði, vera að leita uppi öll andstyggilegustu meiðyrði tungunnar, öskrandi og froðufellandi, í dagblöðum landsins, ef ekki út af því að ákveðinn höfundur skrifar aðra stafsetningu en stjórnarráðsins, þá út af hinu, að sami maður skrifar stafsetningu stjórnarráðsins. Jónas frá Hriflu og Stefán Pétursson eru þó varla þau börn að halda að ég taki svo mikið mark á þeim að ég fari að stefna þeim. Og ég hélt að þeir ættu að þekkja mig allt of vel til þess að vita að fúkyrðaaustur er nákvæmlega hið ólíklegasta til að hafa áhrif á mig. Sú öld, sem kemur eftir okkur, mun dæma milli þeirra og mín, milli míns nafns og þeirra nafns. En meðan við lifum allir munu þeir hafa skapraunina, ég skemmtunina. Með því að gefa út Laxdælu samkv. íslenskri stafsetningu hef ég viljað færa sönnur á að mál bókar þessarar sé íslenska, jafnauðlesin hverjum Íslendingi ungum og gömlum, eins og bókin væri skrifuð í dag, sígilt mál íslenskt og ekkert annað en íslenskt, en hvorki „oldnordisk“ né „gammelnorsk“. Það er þetta sem fyrirsvarsmenn hins norsk-danska málstaðar gegn íslendingum, eins og Jónas Jónsson, hafa leyft sér að kalla: „að draga fornbókmenntirnar niður í forina“. Vitaskuld hef ég ekki ráðist í þetta verk án þess að ráðfæra mig fyrst við ýmsa helstu menntamenn landsins og gáfumenn og ýmsa bestu málfræðinga vora, þ. á m. dr. Jón Helgason prófessor við Kaupmannahafnarháskóla og dr. Sigurð Nordal prófessor við Háskóla Íslands, og hefur hinn síðari stutt mig að þessu verki með góðum ráðum. Annars er krafan um fornbókmenntirnar með vorri stafsetningu ekki ný. Í grein eftir dr. Björn frá Viðfirði í Skírni 1907, þar sem þessi nafnkunni öndvegishöldur íslenskrar málfræði gerir að till. sinni að snúa fornum rithætti sem mest til nútímamáls á alþýðuútgáfu fornbókmennta, er m.a. komist svo að orði: Brýna nauðsyn ber til að ryðja braut milli fornra og nýrra bókmennta og þau hamratröllin, er fyrst ber að leggja að velli á þeim vegi, eru þessar gömlu sérviskukreddur er dylja fornöldina augum almennings í fornu stafsetningarmoldviðri.“ Og enn skrifar Laxness og nú um þá geðbilun sem fram fór á Alþ. um þetta leyti. Greinin nefnist „Hvað kemur næst?“ - með leyfi forseta: „Það sem hefur auðkennt síðustu Alþingi vor eru hin svokölluðu geðbilunarfrv. sem flutt hafa verið með Kleppsræðum, langhundum, blámennskuköstum og öðrum herfilegum látum til alþjóðarathlægis. Veturinn 1939–1940 var bandormurinn sálugi skrípamál þingsins og geðveikimál, en í þeim bálki voru ákvæði um ólíklegustu hluti, frá því að hafa reiðvegi meðfram akvegum og akvegi meðfram reiðvegum niður í ráðstafanir um menningarsjóð sem því jafngiltu að gera stofnun þessa að nokkurs konar þrælakaupmannastassjón í eyðimörku með dauða menn og vofur innanbúðar. Í fyrra snerist geðbilunin um að löggilda eina þrælakaupmannastassjón í viðbót undir nafni „viðskiptaháskóla“, og fylgdi þeim málflutningi mikið af unaðslegri Kleppsræðumennsku og dýrlegir langhundar, sem enduðu á því afi þingeyskur barnakennari, sem langaði til að leika Hitler hér í bænum, skrifaði leikrit í Tímann um rektor háskólans, dr. Alexander Jóhannesson. Síðasta geðbilunarfrv. á Alþ. var það að banna að prenta sígildar íslenskar bókmenntir með löggiltri Íslenskri stafsetningu, heldur skulu prenta þær með stafsetningu Wimmers frá þeim tímum að Íslendingasögur voru útgefnar í Danmörku til að sanna að þær væru ritaðar á „oldnordisk“ og afsanna að þær væru ritaðar á íslensku. Var þessi danska 19. aldar stafsetning á Íslendingasögunum vatni ausin á Alþingi og hlaut í skírninni nafnið „Samræmd Stafsetning Forn“, eins og þegar Don Quijote tók sápuskál rakarans og skírði hana með mikilli viðhöfn Riddarahjálm. Hvað á nú að vera geðbilunarfrv. næsta þings? spyrja menn. Út af hverju megum við eiga von á Kleppsræðum, langhundum og blámennskuköstum næst? Þeir, sem gerst mega vita, segja að frv. muni vera í smiðum eða a.m.k. þurfi ekki að kvíða að á því verði nein tangarfæðing. Það kvað eiga að lögskipa ákveðinn móðurmálsframburð um land allt. Menn, sem kunnugir eru uppruna sams konar frv. á síðustu árum, telja sig ekki þurfa að gera því á fæturna hverju framburður sá verður líkur. A.m.k. mun ekki verða talið til lýta í þeim mælanda þótt hann verði í köflum dálítið sundurslitinn af kjöltri og kæmti. Þó mun verða lögfestur sérstakur „samræmdur framburður forn“ þegar upp eru lesin rit á „samræmdri stafsetningu fornri“ og verður þá stuðst við framburðarreglur Árna Pálssonar þegar hann fór að lesa upp fornsörur í útvarp og sagði hánum og vápn málfræðingum til mikils yndisauka. Þegar búið verður að lögleiða þennan prýðilega framburð um allt land kemur röðin að göngulaginu, og munu nú enn verða saman skrifaðir miklir langhundar og haldnar þrútnar Kleppsræður. Verður brýnd fyrir þjóðinni nauðsyn þess að lögfest sé göngulag þess flokks hér á landi sem stendur að því leyti utan við íslenskt þjóðlíf og íslenska menningu að í honum hefur þrátt fyrir endalausa þrælakaupmennsku aldrei verið til neinn menntafrömuður né vísindamaður, varla einu sinni pokaprestur, enginn listamaður á neinu sviði, ekkert skáld né rithöfundur og yfirleitt enginn maður með fullu viti sem hefur getað haldið á penna. Með því að lögleiða göngulag þessara barna eyðimerkurinnar á að veita þeim nokkrar sárabætur fyrir þá hluti sem þeir hafa af náttúrunni verið öðrum íslendingum afskiptari, þeim er sögur fara af fyrr og síðar. Þá munu í lög um þetta verða sett ströng fyrirmæli um að menn gangi með „samræmdu göngulagi fornu“ í grafreit þeim á Þingvöllum sem hlúir beinum hins ágæta höfundar þessarar vísu: „Illa er komið Íslending“ o.s.frv.“ Ég hef eytt nokkrum tíma í að segja frá máli Halldórs Laxness, vegna þess að það minnir um margt á það geðbilunarmál sem við erum að fjalla um núna, og eins lesið orð skáldsins, vegna þess að þau sýna og sanna að það er ekki stafsetningin sjálf, heldur málið og málnotkunin sem máli skiptir fyrr jafnt sem nú. Málalok þessa leiðindamáls eru kunn. Hæstiréttur úrskurðaði að lögin brytu í bága við stjórnarskrá landsins, og atburðurinn varð Alþ. til ævarandi háðungar. Af þessu tilefni orti Steinn Steinarr þekkt kvæði sem ber nafnið „Samræmt göngulag fornt“, grg. með samnefndu frv., og tel ég rétt að vitna í það hér núv. hv. þm. til viðvörunar, með leyfi forseta: „Í því margs konar harki og umróti, er yfir stendur, varð uppvíst því miður ei fátt um vorn þjóðrækniskort. Sá menningararfur, sem oss var til varðveislu sendur, er ekki hvað síst hið þjóðlega göngulag vort. Það tengdi oss saman sem heild í hugsun og verki og hafði að engu hvern nýjan og framandi sið, það var stolt vort og dyggð, það var aðals- og einkennismerki ónafngreinds stjórnmálaflokks, sem menn kannast við. En guð sé oss næstur, það gerist margt hér á landi, nú ganga menn uppréttir jafnvel um hábjartan dag. Skal dotta í geðlausri deyfð sem á sama standi, skal draga í svaðið hið íslenska göngulag. Nei, aldrei skal takast þeim ættjarðarlausu bjánum að eyða þeim siðferðismætti sem hér stendur vörð. Álútir skulu menn ganga og hoknir í hnjánum og horfa með stilling og festu á íslenska jörð. Það er skylda hvers leiðandi manns á verði að vaka til verndar, ef þjóðlegt einkenni í háska er statt. Ef Alþingi lætur nú mál þetta til sín taka, má telja að til gagns hafi það verið saman kvatt.“ Eins og fyrr getur er það frv., sem nú liggur fyrir framan okkur, ekki hið eina um stafsetningarmál sem fyrir þinginu liggur, og hefði vitaskuld verið langeðlilegast fyrir deildina að fá að fjalla um bæði samtímis, ekki síst þar sem samþykkt annars mundi í rauninni útiloka þá málsmeðferð sem gert er ráð fyrir í hinu. Er óskiljanlegt með öllu að meiri hl. allshn. skuli hafa vísað á bug samhliða afgreiðslu. Frv. hæstv. menntmrh. mundi, ef að lögum yrði, stuðla að ákveðinni festu í stafsetningarmálum, og eru áreiðanlega allir sammála um nauðsyn hennar, meira að segja z-liðið sem flutt hefur frv. á þskj. 140, eftir því sem segir í grg. þess, og hlýtur því að vekja furðu að þessir hv. þm. skuli ekki sjá að með samþykkt þessa frv. nú mundi opnuð leið til breytinga á stafsetningarreglum á hverju þingi að geðþótta þm. hverju sinni. Hljóta allir að sjá hvílíkum glundroða og vandkvæðum í starfi skólanna slíkt mundi valda, svo að ekki sé minnst á kostnaðinn við útgáfu námsbóka sem sífellt þyrfti að breyta til og frá. Hve stórt þetta dæmi er má marka af þeim upplýsingum Ríkisútgáfu námsbóka, að þótt ekki hafi verið breytt samkv. stafsetningarreglunum frá 1973 og 1974 þeim bókum sem ætla má að falli út á næstu 3–4 árum vegna endurskoðunar á námsefni, þá hefur nú þegar verið breytt stafsetningu á 35 kennslubókum og nær 100 nýjar kennslubækur hafa verið gefnar út með núgildandi stafsetningu. Og samkv. upplýsingum, sem fengist hafa, mun þetta samsvara því að um helmingur af úthlutunarbókum sé nú þegar með stafsetningu 1973 og 1974 og fjórðungur af öðrum bókum útgáfunnar. Ríkisútgáfan nær þó aðeins yfir grunnskólastigið og inni í þessu dæmi eru ekki íslenskar kennslubækur á hærri skólastigum. Hætt er við að kennarar eigi eftir að bregðast hart við því aukaálagi sem á þá er lagt með því að taka upp svona fyrirkomulag. Má minna á bréf stjórnar Sambands ísl. barnakennara frá 4. apríl sem dreift hefur verið hér á Alþ. Það er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Stjórn Sambands ísl. barnakennara leyfir sér hér með að vekja athygli yðar á eftirfarandi till. sem samþykkt var á fundi stjórnarinnar 2. þ.m.“ - þ.e.a.s. 2. apríl: „Stjórn Sambands ísl. barnakennara beinir þeim eindregnu tilmælum til menntmrn. og Alþ. að halda fast við ákvörðunina um að fella z niður úr íslensku ritmáli, Rittákn þetta hefur alltaf verið óþarft í íslensku og engin málfræðileg rök hníga að notkun þess, eins og stafsetningarnefndin hefur sýnt fram á með ljósum rökum í grg. sinni. Stjórn Sambands ísl. barnakennara leggur áherslu á að gífurlega löngum tíma hefur verið eytt í að kenna z-reglurnar í efstu bekkjum skyldunámsins og í framhaldsskólunum, - dýrmætum tíma sem þarfara hefði verið að verja til raunhæfs málnáms. Stafsetningin er ekki málið sjálft, heldur búningur þess í riti. Með því að einfalda stafsetninguna að skynsamlegu marki er verið að gefa kennurum tækifæri til þess að sinna betur málinu sjálfu og notkun þess.“ Þá hafa hv. þm. þegar heyrt hér bréf Árna Böðvarssonar, en ég vil þó til frekari áherslu endurtaka lok þess. Árni segir, með leyfi forseta: „Af því, sem hér hefur verið rakið, tel ég mér skylt að vara eindregið við því að lögbjóða z í íslenskri stafsetningu eða taka aðrar skjótráðnar ákvarðanir um einstök atriði í búningi ritaðs máls, - ákvarðanir sem óhjákvæmilega hefðu í för með sér sterka andúð flestra nemenda í íslenskum skólum og sóun á mörgum starfsdögum allra íslenskukennara landsins öll skólaár sem þær væru í gildi, án nokkurs árangurs fyrir kunnáttu þjóðarinnar í móðurmálinu nema þá til að fæla menn frá því að skrifa það.“ Z-menn hampa mjög í málflutningi sínum undirskriftum 100 manna, menntamanna og yfirmanna ýmissa stofnana, sem syrgja z-una. Þetta úrval undirskrifara er eins og hvert annað úrval og væri auðvelt að fá úrval annarra 100 manna eða 1000 af líkri gráðu eða öðrum sem mundu undirrita skjal með algerlega öndverðri skoðun. Má enda minna á í því sambandi að við skoðanakönnun í Félagi ísl. fræða kom í ljós að meiri hl. félagsmanna reyndist fylgjandi núgildandi stafsetningarreglum, og hefði z-málið verið tekið út sér hefði meiri hl. áreiðanlega orðið enn stærri. Þarna í hópi eru margir færustu málvísindamenn okkar og móðurmálskennarar. Vil ég nú - með leyfi forseta - vitna í ummæli nokkurra þeirra, sem birtust í Þjóðviljanum 17. júní í fyrra undir sameiginlegri fyrirsögn: „Íslensk tunga í samtíðinni.“ Dr. Jakob Benediktsson, sá mikli og viðurkenndi málvísindamaður, ritstjóri Orðabókar háskólans, segir m.a. svo, með leyfi forseta: „Ég held þó að ofstopinn í garð Laxness á sínum tíma hafi verið mest út af réttritun. Það er undarlegt hvað stafsetning verður mönnum mikið tilfinningamál. Z er óþurftarstafur og ég er ákaflega feginn að vera laus við hana. Ritun z var merki um misskilin upprunasjónarmið og hún gerði málið ekki skiljanlegra. Z hefur stutta hefð í málinu, enda var hún ekki notuð frá 14. öld og fram á þá 19. með þeim hætti er síðar varð. Það var annað með y, því að þann staf reyndu menn alltaf að skrifa þótt misjafnlega tækist til. Og svo er sú röksemd, sem e.t.v. er veigamest, að það er löngu búið að fella z niður úr rithætti alls almennings með því að kenna hana ekki í barnaskólum. Því skyldu menn ekki gleyma, að stafsetning er ekki málið sjálft, heldur praktískt samkomulag um hljóðtáknun. Alþ. hefur einu sinni sett stafsetningarlög sem fjölluðu um rithátt á útgáfu fornrita og var stefnt gegn Halldóri Laxness, en með hæstaréttardómi var Halldór sýknaður og Alþ. gert ómerkt orða sinna og gerða. Þetta ætti að vera víti til varnaðar.“ Ásgeir Blöndal Magnússon cand mag., starfsmaður Orðabókar háskólans, segir svo, með leyfi forseta: „Ég hef jafnan verið fremur andvigur z og raunar ýmsum fleiri atriðum sem tekin voru upp með stafsetningarbreytingunni 1929. Ég sakna því ekki z-unnar. Hins vegar gat það verið álitamál hvað koma ætti í staðinn, hvort menn áttu að binda sig við s eingöngu eða taka upp ts í tilteknum orðmyndum.“ Finnur Torfi Hjörleifsson, langreyndur kennari á gagnfræðastiginu og menntaskólastiginn, segir svo, með leyfi forseta: „Í endurskoðun námsefnis og kennsluhátta síðustu ár hefur orðið nokkur stefnubreyting. Námsskrár gera ráð fyrir aukinni kennslu í málnotkun. Enn situr þó að mestu við orðin tóm. Það er litlum vanda bundið að auka við námsskrár ákvæðum um nýtt efni. Miklu erfiðara reynist að skera niður úrelt, gagnslaust og jafnvel skaðlegt námsefni. Forheimskandi málfræði og óskynsamleg stafsetning stendur móðurmálskennslu fyrir þrifum, tekur tíma frá gagnlegu námi og mun halda áfram að gera það. Að sjálfsögðu ber að fagna allri viðleitni til að skera niður úrelt og skaðlegt námsefni. Niðurfelling z var þeirrar ættar. Að mínu viti hefði þurft að ganga mun lengra í að einfalda stafsetninguna, ganga t.d. í skrokk á tvöföldum samhljóða í stofni orða og í viðskeyttum greini. Við það hefði unnist dýrmætur tími.“ Jón Böðvarsson cand. mag., menntaskólakennari, þrautreyndur móðurmálskennari í mörg ár, bæði á menntaskólastigi og gagnfræðastigi, nefnir ýmis dæmi um málfarslegan vanda sem tæknilegar og félagslegar aðstæður í samfélaginu valda og segir síðan, með leyfi forseta: „Hér hefur verið staldrað við ýmsa váboða, en úr þeim vil ég þó ekki of mikið gera. Mér virðist menningararfleifð þjóðarinnar nægilega sterk til þess að vega hér á móti, einkum ef íslenskukennsla í landinu er með skynsamlegum hætti. Undanfarin ár hefur talsvert áunnist í þeim efnum vegna þess að menn, sem vit hafa á, hafa ráðið ferðinni og ýmsu breytt í skynsemdarátt. En þeir eiga furðu erfitt uppdráttar af ýmsum sökum. Sem dæmi nægir að nefna þessa alkunnu hörmungarstaðreynd: Þegar leggja skal aukna rækt við málnotkunarkennslu í stað z-reglna rísa upp alþm. úr öllum flokkum, sem eiga það eitt sameiginlegt að hafa enga heildarsýn yfir það sem verið er að framkvæma, og hyggjast með valdboði tryggja að áfram verði hismið látið skyggja á kjarnann.“ Og Jón Gunnarsson mag. art., sem ég ætla að leyfa mér að fullyrða að sé einn mesti samanurðarmálfræðingur okkar núlifandi, lektor í málvísindum, hefur þetta að segja, með leyfi forseta: „Það er einungis til einn mælikvarði sem máli skiptir um það hvort stafsetning hentar tungumáli vel eða illa. Stafsetning gegnir hlutverki sínu best ef hún er við það miðuð að tjá einungis þau hljóð sem málið byggist á, hvorki fleiri hljóð né færri. Það hlýtur því að teljast skref í rétta átt að z er horfin úr íslenskri stafsetningu, nema til séu einhver þau rök sem mæli sérstaklega með því að halda við þessum margumrædda bókstaf. Svo er að heyra á þm. 33 að slík rök séu til og er þá helst skírskotað til þeirrar hefðar í stafsetningu sem á komst 1929. Z-reglurnar, sem þá voru settar, eiga því ekki langa sögu, og vert er að minna þm. á að z-leysi í íslenskri stafsetningu á sér a.m.k. 600 ára hefð, svo að ekki þarf að amast við afnámi z þess vegna. Þm. vilja að börn okkar stafsetji“ - nú kemur feitletrað: „í samræmi við uppruna og láti z þar sem tannhljóð hefur farið á glæ á undan s. Hræddur er . ég um að þeim mundi vefjast tunga um tönn ef þeir ætla að fylgja þessari kröfu eftir með einhverjum röksemdum, því að hvað eiga þeir við með uppruna í þessu sambandi. Halda þeir að hann sé alltaf jafnljós? Það er a.m.k. víst að nokkuð skortir á að staffræðingunum 1929 væri uppruni orða eins ljós og þeir létu, og það er því miður staðreynd, að ekki er mikið um heilar brýr í z-reglunum þeirra. Og samt á að troða þeim í unglingana hvað sem tautar og raular, finnst verndurum málsins á Alþ. Hvers eiga blessuð börnin að gjalda? Þegar ég var móðurmálskennari kom það fyrir að ég varð að gefa skynsömum og sjálfstæðum nemendum mínum heldur bágt fyrir þegar þeir glæptust til að halda að eitthvert vit væri í reglunum sem ég kenndi þeim og vildu stafsetja t.d. viz - vis, sess - sezz, - hvass - hvazz og beiskur - beizkur í samræmi við það. Mikið er rætt um að móðurmál okkar sé í hættu og móðurmálskennslu beri að bæta. Ég held að lítil von sé til að unga kynslóðin fái aukinn áhuga á málinu svo lengi sem því er haldið að henni með þeim hætti sem hér hefur allt of lengi tíðkast. Hlutir eins og z-reglur, y-reglur og kommusetningarákvæði hljóta alltaf að bera vondan þef í nösum heilbrigðra unglinga og fæla þá frá vangaveltum um mál sitt fremur en laða þá að því. Hitt kynni að glæða áhuga nemenda, sem fallið hefur í stafsetningu, að vita að með honum hefðu einnig fallið þeir Snorri, Jónas og Kiljan og margir aðrir sem ekki eru beinlínis taldir hættulegir íslenskri menningu. Og hræddur er ég um að stafsetningin á handritunum okkar ætti þá heldur ekki upp á pallborðið. Krafa þm. væri sjálfsagt sanngjörn ef þeir væru að beiðast þess eins að fá að skrifa z sjálfir þegar þá langar. En þeir fara fram á meira. Þeir heimta að þessum vandræðareglum sé áfram haldið að börnunum í landinu, og mætti ætla af málflutningi þeirra að hér sé um þvílíkt stórmál að ræða að með því standi íslensk menning eða falli. Mér finnst krafan fúlmennskuleg þegar ég hugsa til þeirra nemenda sem ég hef þurft að fella á prófi og skerða möguleika þeirra til meiri menntunar vegna prjáls á við z, y og kommusetningu. Z er vitaskuld fundið fé fyrir þá menntamenn sem vilja hreykja sér yfir aðra landsmenn, og hún er einnig eitt þeirra atriða sem vekja óverðskuldaða vanmetakennd gagnvart málinu hjá þorra almennings. Varla getur þm. þótt það heppilegt í lýðræðisþjóðfélagi að viðhalda atriði sem er jafnvel fallið til að auka á stéttaskiptingu. Og í því sambandi vil ég taka undir orð Jóhanns S. Hannessonar um hlut málfræðinga í þessum efnum. Málfræðingar hafa ekki meiri hæfni en hver annar til að setja náunganum reglur um málnotkun, og ef þeir halda því fram eru þeir að villa á sér heimildir og færa sér hrekkleysi fólks í nyt. En verði z innleidd á ný vona ég að börnunum okkar gangi jafnilla að læra hana og áður, því að annars væri ástæða til að efast um heilbrigði þeirra. Loks er hér málamiðlunartill. til z-liðsins: Leggjum niður s og skrifum z alls staðar. Þá sláum við tvær flugur í einu höggi: varðveitum z-una og kosti stafsetningarreglnanna nýju.“ Þetta sagði Jón R. Gunnarsson. Eftir þennan lestur er ekki úr vegi að huga að ummælum annars málvísindamanns, frægasta málfræðings okkar fyrr og síðar þótt nafn hans sé glatað. En þar á ég við höfund fyrstu málfræðiritgerðarinnar svokölluðu sem varðveitt er í Codex Wormianus af Snorra-Eddu og talin skrifuð um miðja 12. öld eða fyrr. Hún er fyrst í röðinni af fjórum málfræðiritgerðum í sama handriti og jafnframt elst. Ég hef hana hérna hjá mér, í ljósriti að vísu. En höfundur fyrstu málfræðiritgerðarinnar hefur eftirfarandi um z-una að segja, með leyfi forseta: „Z. Hann er samsettur af deletu, ebreskum staf og settur er fyrir d, og af öðrum er heitir fate. Sjálfur er hann ebreskur stafur, þó sé hann í latínustafrófi og hafður, því að ebresk orð vaða oft í latínunní. Honum vísa ég heldur úr voru máli og stafrófi.“ Ég endurtek: „Honum vísa ég heldur úr voru máli og stafrófi, því að þó verða fyrir nauðsynja sakir fleiri stafir í þar en ellegar vilda eg hafa. Vil ég heldur rita þeim hinum fáum sinnum er þarf d og s.“ Ég vil vekja athygli hv. þm. á þessum ummælum elsta þekkta íslenska málfræðingsins, ekki síst þeirra hv. þm. sem vilja halda dauðahaldi í stafsetninguna frá 1929, en hún er í rauninni byggð á tilbúningi danskra málfræðinga á 19. öld, Rasks og fleiri ágætra manna, sbr. formála prófessors Jóns Helgasonar að Tveim kviðum fornum. Prófessor Jón segir m.a.: „Íslendingar eru því vanastir úr bókum sínum að sjá fornaldarkvæði með annarri stafsetningu en nú er höfð. Að vísu er sú stafsetning tilbúin á 19. öld, ekki er nú meira að láta. Eigi að síður er hún góð og gild á sína vísu. Hún er studd vandlegum rannsóknum og hnitmiðuð af mikilli nákvæmni. Hún er gerð handa útlendingum sem vilja nema málið án þess að láta tefjast af margvíslegum ófullkomleik hinna fornu skrifara sem sjálfir töluðu þetta mál.“ Og þar sem margt er í rauninni álíka óvíst um framburðinn og stafsetninguna er því fróðlegt að heyra, hvað meistari Jón hefur að segja um framburðinn í þessum sama formála, með leyfi forseta: „En óbreyttur íslenskur lesandi nú á dögum hefur lítið við hana að gera. Ef hann fer að streitast við að lesa eftir henni mundi hann ekki einungis gera sig beran að afkárahætti, heldur lenda í ógöngum þegar í fyrstu setningu. Sumir halda að ef þeir segja ok og ek og mjök fyrir og og ég og mjög eða at og hvat og vatnit fyrir að og hvað og vatnið, þá sé komið fornmál, ég tala nú ekki um ef þeir segja líka maðr fyrir maður og vár fyrir vor. Róðu betur, lagsmaður. Ef þú heldur áfram að rugla saman í-um og y-um þá talar þú ekkert fornmál. Löngu eftir að allir voru farnir að segja og og mjög og að og vatnið og maður var ekki til sá vesalingur á öllu landinu að hann bæri rýður fram eins og ríður. Ef þú berð æ fram eins og nú er gert, þá talar þú ekkert fornmál. Þar átt þú að hafa e-hljóð og þó frábrugðið e-i, því að aldrei hafa orð eins og geta og gæta runnið saman. Ef þú berð orð eins og fætur og nætur fram með sama æ-i í báðum, þá er hæpið að unnt sé að segja að þú hangir í því að tala fornmál. Og umfram allt, ef þú kannt ekki að gera greinarmun á löngum samstöfum og stuttum, ef þú teygir þau hljóð sem ekki mátti teygja að fornu, þá ertu langar leiðir frá því að tala fornmál. Og þetta dregur meiri slóða en allt hitt, því að það hefur í för með sér að öll sú íþrótt, sem í fornum kveðskap er tengd við mismun dreginna hljóða og ódreginna, fer hjá þér fyrir ofan garð og neðan. Nei, vilji menn tala fornmál, þá dugir ekki neitt hálfverk. Þá verður heldur en ekki að taka til lærdómsins og bera allt fram að fornum hætti, og þá fer málið að vandast, því að sá lærdómur er ekki til í veröldinni að hann hrökkvi nándar nærri til. Menn þykjast vita í höfuðatriðum hvernig hljóðkerfi íslensks máls hafi verið á 12. öld (af því að fornar málfræðiritgerðir veita góðan stuðning og þó hvergi nærri nógan). En enginn er svo lærður að hann muni treystast til að lesa fornt kvæði eða sögukafla með framburði 12. aldar án vitundar um að ef maður frá þeirri öld mætti heyra mundi honum virðast kominn stamandi og málhaltur útlendingur. Svo að einungis eitt sé nefnt: engin vitneskja er varðveitt um tóna málsins, hvar farið var upp og hvar niður. Jafnvel hinn lærðasti má þakka sínum sæla að hann þarf ekki að ganga undir slíkt próf nema ef vera skyldi í eilífðinni (en þar getur hann þá gengið í tíma á undan). Og enginn þarf heldur að gera því skóna að þegar til að mynda skrásetjandi eddukvæða á 13. öld fór með þessi kvæði, hafi tungutak hans verið allt að einu sem skáldanna sjálfra, látum okkur segja á 9. eða 10. öld. Það er ekki háttur tungumála að standa í stað í þrjár eða fjórar aldir, þó að þess séu að vísu dæmi. Ef við svitnum við þá tilhugsun að eiga að fara í íslenskupróf hjá Snorra Sturlusyni, þá má vera að Snorri hefði líka mátt ókyrrast hefði hann átt að þola yfirheyrslu hjá Agli Skallagrímssyni. Af því, sem nú hefur verið sagt, leiðir að við eigum engan skárri kost en lesa forn kvæði með þeim einum framburði sem við kunnum til hlítar, þeim sem við höfum alist upp við, nema auðvitað hreinsaðan af ósóma  (það dugir ekki að segja: varði kvítan háls Völundur)  . Allt annað verður kák. Það er sagt að allt víravirki fornra hljóðfæra spillist, en við því verður ekki gert. Þess vegna er hér notuð nútíðarstafsetning og verða menn að láta sér nægja .þá forneskju sem í henni er (hún er ekki neitt smáræði). Hitt er jafnsjálfsagt og eðlilegt, að útlendir menn, sem þessi kvæði lesa, láti sér ekki koma til hugar að vera að elta ólar við íslenskan nútímaframburð, heldur búa sér til annan, lagaðan eftir því, sem menn vita framast um 12. aldar mál, en þessu fylgja engir táldraumar um að hann sé „réttur“ nema til hálfs. Hann þokast aðeins dálítið í áttina. Sumir skammsýnir íslendingar hafa stundum verið að fetta fingur út í þetta, en það er misskilningur; erindi þessara manna er að kynnast kvæðunum og skilja þau, en íslensk síðari tíma hljóðfræði liggur þeim í léttu rúmi, og ef þeir vilja stunda hana eru flestir aðrir textar betur fallnir. Þessi tilbúni samræmdi framburður er bróðir hinnar tilbúnu samræmdu stafsetningar sem enginn neitar að geti verið mjög hentug við byrjandakennslu. En enda þótt stafsetning sé hér færð í nútímahorf er jafnframt haldið fast við að sjálfur textinn skuli óbreyttur í öllum greinum. Þetta er engin þýðing. Fornar endingar og beygingarmyndir eru látnar standa. Þær heyra þessu forna málstigi til og þeim getum við hæglega haldið þó að við kunnum ekki að stæla fornan framburð til neinnar hlítar. Eitt er að allt hljóðkerfi einhvers máls hnikist til og færist í nýjar skorður eins og orðið hefur í íslensku; annað er hvort ein og ein orðmynd hefur geymst eða hlotið að þoka fyrir annarri. Hér endar til að mynda 1. persóna þátíðar á a: ég hvessta, allt fram á 19. öld mun ég sagða, ég heyrða hafa verið til í mæltu máli. Hér er haldið myndunum Slagfiður, í þolfalli Slagfinn, og lukla, eignarfall fleirtölu af lykil; hvorug myndin getur verið okkur annarleg meðan við beygjum maður - mann og ketill - katla.“ Ég ætla nú ekki að vitna lengra í meistara Jón, en dreg þetta fram til þess að sýna að margt gildir hið sama um stafsetninguna og framburðinn. Það er rétt að minna hér á að z-reglurnar, sem upp voru teknar 1929, hafa fram á þennan dag í reyndinni aldrei verið kenndar nema hluta þjóðarinnar, þ.e.a.s. þeim hluta sem farið hefur í framhaldsnám. Má því segja með réttu að hér sé um eins konar yfirstéttarstafsetningu að ræða og vel við hæfi að það skuli einmitt helst hafa verið yfirmenn stofnana sem skrifuðu undir z-plaggið, en þeim og öðrum t.a.m. 33 þingmanna hópnum frá í fyrra, má benda á að ekki fyrirfinnst neitt það í lögum sem banni þeim að kenna börnum sínum einhverja heldri manna stafsetningu ef þeir vilja, þótt skólarnir kjósi stafsetningu alþýðunnar. Ein af röksemdunum, sem z-liðið hefur fært fram máli sínu til stuðnings, hefur verið að með z-unni tækist betur að varðveita vísbendingar um uppruna orðanna og auka þannig málþekkingu almennings. En sé það eitthvað sérstaklega eftirsóknarvert að varðveita þetta atriði í stafsetningu, því þá ekki að hafa skrefið stærra og lögleiða um leið að ritaðar verði tvær gerðir af æ-i eins og gert er í hinni frægu samræmdu stafsetningu fornri, þ.e.a.s. samsett óe, t.d. í færi af fórum og samsett áe, t.d. í þræðir af þráður. Þetta gefur ekki síður og reyndar enn fremur vísbendingu um uppruna orða heldur en z-an, og legg ég eindregið til, að flm. frv. hugi að þessu og leggi sér hið fyrsta til þekkingu á uppruna orða með æ-i og jafnvel líka tvenns konar ö-i og temji sér rithátt samkv. því. Munu þeir þá enn um sinn, a.m.k. í eigin hugarheimi, geta risið hátt yfir sauðsvartan almúgann hvað stafsetningu snertir, því að enginn getur neitað því að mismunandi stafsetning eftir lengd skóla göngu kallar á aukna stéttaskiptingu, eins og starfsmenn Skólarannsókna benda m.a. á í sínu bréfi sem hér hefur verið áður lesið. En ég ætla að endurtaka það atriði til frekari áherslu, með leyfi forseta. Þeir segja um stéttaskiptinguna: „Eðlileg þróun stafsetningar felst í einföldun. Megineinkenni þeirra breytinga, sem gerðar voru á stafsetningu með auglýsingu frá menntmrn. frá 4. sept. 1973, var einföldun gerð að ráði n. er skipuð var sérfræðingum og kennurum. Meðan reynt var að kenna ritun z í skyldunámsskólum tókst aðeins litlum hluta nemenda að læra það að gagni og miklum tíma og fjármunum var einnig eytt til einskis í þá kennslu í framhaldsskólum á kostnað þarfari viðfangsefna. Krafa um að ritun z skuli kennd í skólum og z skuli notuð í kennslubókum og opinberum plöggum felur því í sér kröfu um, að skólar og opinberir aðilar stuðli að menntunarlegri stéttaskiptingu í landinu, skiptingu í minni hluta, sem kann hina opinberu stafsetningu, og meiri hluta, sem ýmist kann hana ekki eða kærir sig ekki um að nota hana.“ Og þeir segja enn fremur, með leyfi forseta: „Lög, sem fela í sér að z skuli kennd í skólum, mundu dæma meiri hluta nemenda í skyldunámi til að tapa í glímu sinni við viðfangsefni sem þeir hvorki geta né vilja tileinka sér.“ Það mætti reyndar líka taka þá setningu með sem þeir benda á um glundroðann. Hún er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Það hlýtur einnig að valda óánægju sem gæti valdið glundroða í starfi skólanna ef Alþ. samþykkir lög er fyrirskipa kennurum að kenna stafsetningu sem mörgum þeirra er þvert um geð að nota og þeir telja hafa skaðleg áhrif á árangur og áhuga nemenda sinna.“ Eðlilega er það mönnum oft mjög kært, og ég skil það vel að þeim sé það ákaflega kært sem þeir hafa þurft að þræla mikið fyrir, stritast við að ná í sveita síns andlits, hvort sem þar er um að ræða fjármuni, fasteignir, stöðu eða annað. Því læðist óneitanlega að manni sá grunur að ástæðan til fastheldni sumra z- liðsmanna nú sé a.m.k. að hluta til þessarar ættar, þeir sjálfir hafi átt bágt með á sínum tíma að tileinka sér fyrrum lögbundna notkun þessa umdeilda bókstafs og líti á það eins og hvert annað tap að þetta stöðutákn falli í verði með nýjum reglum. Og nú á að reyna að hækka gengi þess á ný. En það er mikill misskilningur hjá þessum mönnum að þeir geti ekki eftir sem áður ljómað í skyni umframþekkingar sinnar á þessu sviði ef þeir vilja. Það er nefnilega hvergi bannað að skrifa áfram z í eigin ritum, málgögnum eða þingræðum. Það eru aðeins skólabækur og opinber gögn sem skrifast verða með lögboðinni stafsetningu. Hitt er ekki annað en óbilgirni af þessum sömu aðilum, að ætlast til að til þess að þeir geti borið betur af öðrum skuli eytt dýrmætum tíma kynslóða skólanemenda í að læra óþörf rittákn sem engin málfræðileg rök mæla með, í stað þess að nýta meira af tímanum til raunhæfs málnáms. Og að ætla nú að breyta þriggja ára skynsamlegum reglum aftur til fyrra forms með valdboði frá Alþ. og gefa þannig það fordæmi að þessi stofnun geti að geðþótta breytt stafsetningu, til og frá frá ári til árs tel ég glapræði sem seint verður bætt. Ég er þess enda fullviss að jafnvel þeir, sem fylgjandi eru fyrri rithætti og vilja halda honum sjálfir, bæði meðal undirritaranna 100 og þm. 33 og annarra, vilja ekki láta græða botnlangann í skólanemendur aftur. Þetla má Alþ. ekki gera, og skora ég á hv. þm. deildarinnar að fella þetta frv. og taka fremur til umr. fyrirliggjandi frv. hæstv. menntmrh. um framtíðarskipan á setningu reglna um íslenska stafsetningu. Læt ég svo lokið máli mínu að sinni.



Herra forseti. Við höfum nú verið að ræða hér á nokkuð löngum fundum þetta frv. sem hér er til umr. um íslenska stafsetningu sem hv. 9. þm. Reykv. er 1. flm. að, og verð ég nú að segja að nokkuð hefur það verið sótt af kappi að þetta frv. væri rætt og með helst til miklum hraða að mínum dómi. Ég held að þetta frv. sé þess eðlis að það væri nauðsynlegt að skoða miklu betur það efni sem í því felst. Sannleikurinn er sá, að jafnvel þótt það megi margt gott um efni þessa frv. segja og þó að það sé út af fyrir sig merkileg stafsetning sem fundin var upp árið 1929 og þá fest sem eins konar lög með reglugerð eða auglýsingu, eins og þá tíðkaðist, þá held ég að það sé, eins og nú er komið, ákaflega illa farið að flytja þetta frv. og ætla að fara að hverfa aftur til fyrri hátta í þessu efni. Það hefur eðlilega og réttilega verið bent á að það sé mikils um vert að það ríki festa í sambandi við stafsetningu, en ekki glundroði. Þetta er vitanlega alveg rétt, og ég hygg að þessi orð hafi fallið af hálfu hv. flm. þessa frv., og ég býst við að þeir hafi einkum notað þessi orð um það bil sem auglýsing var gefin út á sinni tíð, eða 1973, um afnám, og eins 1974, þegar ný reglugerð gekk í gildi um stafsetningu almennt. Þá var mikið talað um það að þetta mundi leiða til glundroða. En hitt er jafnvist, að þetta eru þegar orðin lög, ef svo má segja. Það er búið að festa það að það skuli kenna í skólum landsins þá stafsetningu sem ákveðin var með auglýsingunni frá 1973 og 1974. Og ég verð að segja það, að það hlýtur þá að leiða til verulegs glundroða ef á að fara að hverfa aftur frá því, sem þá var ákveðið, og taka upp eldri stafsetningu og þvinga þetta upp á landslýð með löggjöf. Ef þetta leiðir ekki til glundroða, þá veit ég ekki hvað það er. Enda er það nú svo, að það hefur komið fram mikil andstaða og eðlileg gegn þessu frv., sem hér liggur fyrir, og gegn því, að það verði farið að hringla nú eftir tvö ár með stafsetningu á Íslandi. Þessi andstaða hefur auðvitað fyrst og fremst komið frá kennarastéttinni sem hefur það erfiða hlutverk að kenna börnum og unglingum réttritun eða stafsetningu. En þetta hefur einnig komið frá ýmsum öðrum. Ég efast um að hv. þm. hafi fyllilega gert sér grein fyrir því hvað hér er um að ræða og hversu margir það eru sem í reynd hafa áhyggjur af þessu meðal kennarastéttarinnar. Og ég kemst ekki hjá því að vísa til skjala sem ég hef hér í höndum og eru nýlega komin í mínar hendur og ég held að sé nauðsynlegt að kynna hér í hv. deild. Ég hef hér t.d. meðferðis skeyti eða afrit af skeyti til menntmn. Ed. Alþ. Það mun vera sent 12. maí, þ.e.a.s. í fyrradag. Og með leyfi hæstv. forseta langar mig til að kynna þetta skeyti, sem hljóðar þannig: „Við undirritaðir kennarar í Víðistaðaskóla, Hafnarfirði, lýsum okkur andvíga upptöku z í íslenska stafsetningu og treystum því að n.“ - þar er átt við menntmn. Ed. - „mæli gegn fram komnu frv. um z.“ Albert Már Steingrímsson. Guðrún Halldórsdóttir. Erla María Eggertsdóttir. Jónina Ágústsdóttir. Guðrún Petersen. Ólafur Danivalsson. Magnús Már. Sigurður Óli Geirsson. Sigrún Þórarinsdóttir. María Eiríksdóttir. Garðar Guðmundsson. Hörður Zóphaníasson. Rúnar Már Jóhannsson. Jóhanna Harðardóttir. Sigrún Arnórsdóttir.“ Þá hef ég einnig í höndum skeyti sem einnig er stílað til menntmn. Ed., og leyfi ég mér að lesa þetta skeyti, sem er stutt, með leyfi hæstv. forseta: „Lýsum okkur andvíg upptöku z í íslenska stafsetningu. Treystum því að n. mæli gegn fram komnu frv. um z. Kennarar við Lækjarskólann, Hafnarfirði.“ Og enn er hér eitt skeyti: „ Menntmn. Ed. Alþingis, Alþingi, Reykjavík. Lýsum okkur andvíg upptöku z í íslenska stafsetningu. Treystum því að n. mæli gegn fram komnu frv. um z. Stjórn Kennarafélaks Flensborgarskóla.“ Þessi skeyti segja sína sögu. Þau sýna það að starfandi kennarar hafa síður en svo áhuga á því að horfið verði til þeirrar stafsetningar, sem lögleidd var, ef svo má til orða taka, sem ákveðin var með auglýsingu ráðh. árið 1929 og gilti allt til ársins 1974. En það eru líka mörg fleiri bréf sem votta það að kennarastéttin hefur ekki áhuga á því að viðhalda z í íslenskri réttritun. Ég er hér með í höndum bréf sem er skrifað 4. apríl 1974, frá Sambandi ísl. barnakennara. Það bréf hefur verið kynnt hér, held ég, áður í hv. d., þannig að það er kannske óþarfi að ég sé að lesa það frá orði til orðs. En það er undirskrifað af Inga Kristinssyni, formanni stjórnar Sambands ísl. barnakennara, og þar leyfir stjórnin sér að vekja athygli á till. sem samþ. var á fundi stjórnar sambandsins 2. apríl 1974. Þar er þeim eindregnu tilmælum beint til menntmrh. og Alþ. að halda fast við ákvörðunina um að fella z niður úr íslensku ritmáli, og segir í þessu bréfi að þetta rittákn hafi alltaf verið óþarft í íslensku og ekki hnigi nein málfræðileg rök fyrir notkun þess, eins og sýnt hafi verið fram á af öðrum. Einnig segir í þessu bréfi orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Með því að einfalda stafsetninguna að skynsamlegu marki er verið að gefa kennurum tækifæri til þess að sinna betur málinu sjálfu og notkun þess.“ Ég tel mjög mikilvægt að menn festi sér í minni þetta bréf sem komið er frá samtökum íslenskra barnakennara. Og ég verð að segja að það er dálítið undarlegt ef bréfi af þessu tagi hefur engin áhrif á skoðanamótun hv. þm. í máli sem þessu. Ég veit að það mundi a.m.k. hafa stórmikil áhrif á mig ef ég væri ekki þess sinnis sem ég er, ef slík álitsgerð bærist mér í hendur. Og sem sagt, mig undrar það að hv. þdm. skuli ekki hafa kynnt sér betur afstöðu kennarastéttarinnar í þessu máli og þeir skuli ekki láta það ráða afstöðu sinni hvernig hún lítur á þetta mál, því að vissulega hvílir þetta mál, kennsla réttritunar eða stafsetningar, hún hvílir langsamlega mest á kennarastéttinni, og það eru kennararnir sem vita best hvernig það er að kenna þessa stafsetningu eða kenna stafsetningu yfirleitt, og þá sérstaklega þá stafsetningu sem í gildi var um 45 ára skeið og allir viðurkenna og vita að var mjög erfið - flókin og erfið. Ég get sagt það til gamans að ég hef það eftir reyndum háskólakennara hér við Háskóla Íslands að það sé í hans deild um það bil helmingur þeirra kandídata, sem taki próf, sem sér virðist að hafi haft á valdi sínu að stafsetja rétt eftir þeim reglum sem giltu frá 1929–1974. Hann taldi að það væri um það bil helmingur kandídata sem hefði þetta á valdi sínu. Ég skal nú ekki fullyrða neitt um hvað rétt er í þessu, en þetta var hans skoðun. Og einkum taldi þessi háskólakennari að misbrestur hefði verið á því að stúdentarnir kynnu að fara rétt með z og hefðu gert það bæði á þann veg að sleppa z, þar sem hún átti að vera, og setja hana inn í orð, þar sem hún átti ekki að vera, þannig að það er jafnvel svo að þessi merkilega stafsetning, sem nú á að fara að lögfesta sérstaklega, getur tæpast talist vera lærðra manna stafsetning. Það er þá kannske miklu fremur að hún sé hálærðra manna stafsetning. Fleiri gögn hef ég hér í fórum mínum, sem nýlega hafa borist hingað, sem sýna það augljóslega að mörgum ágætum manni þykir það síður en svo til bóta að ætla að fara að lögfesta hinar eldri reglur. Ég er hér t.d. með afrit af bréfi Árna Böðvarssonar cand. mag., en það bréf hefur þegar verið kynnt hér í deildinni og er óþarfi að ég lesi það allt saman upp. En af ýmsu er þar að taka sem ég hygg að væri mjög hollt fyrir hv. þdm. að kynna sér, en því miður eru ansi fáir af þdm. staddir hér nú á þessum næturfundi, og er það í rauninni illt því að hér er verið að ræða mjög mikilsvert mál, og það hefði einkum og sér í lagi verið mikilsvert að hv. þdm. hefðu fengið aðstöðu til að kynna sér erindi Árna Böðvarssonar málfræðings. En sem betur fer er þetta bréf stílað til menntmn. Ed. Alþ., og fari nú svo mót von minni að þetta frv. gangi til Ed. og komi þar fyrir, þá er það þó a.m.k. bót í máli að þetta erindi Árna mun liggja fyrir d. eða a.m.k. fyrir menntmn. Ed., og kann að vera að þetta erindi ætti eftir að leiða þá, sem þar kunna að vera fylgjandi því frv. sem hér er til umr., til rétts skilnings á eðli þess og afleiðingum. Ég hef nú rætt hér nokkuð um það, að það sé mjög óeðlilegt og hljóti að leiða til glundroða ef nú á að fara að breyta til um réttritunarreglur hér hjá okkur eftir að nýjar reglur hafa verið í gildi aðeins í tvö ár. Ég held, að menn hafi ekki gert sér fyllilega grein fyrir því hver vandamál stafsetningar eru almennt og hafa ætíð verið. Ég óttast því miður að hv. þdm. hafi yfirleitt ekki kynnt sér það hversu vandamál stafsetningar eru margvísleg. En þó er það nú svo auðvitað að kennarastéttin og ýmsir aðrir hafa hugleitt þetta bæði fyrr og síðar og menn hafa flutt um þetta erindi og ritað um þetta greinar, og ég held að það væri mjög nauðsynlegt að menn vildu kynna sér, þótt í litlu væri, nokkuð af því, hvernig menn hafa velt þessum málum fyrir sér. Ég hef hérna meðferðis grein eftir Halldór Halldórsson sem nú er prófessor í málfræði við háskólann. Þetta er orðin nokkuð gömul grein, þetta er í rauninni erindi, prentað erindi, sem var flutt á þingi norðlenskra barnakennara 9. júní 1950 á Akureyri. Og í þessu erindi fer Halldór Halldórsson málfræðingur og núprófessor almennum orðum um íslenska stafsetningu og nefnir þetta: Rabb um íslenska stafsetningu. Þetta erindi Halldórs Halldórssonar gefur góða innsýn í ýmislegt varðandi stafsetninguna eins og hún var þá og raunar um stafsetningu eins og hún er á hverjum tíma og þau vandamál sem fylgja stafsetningu og stafsetningarreglum, stafsetningarkennslu. Ég vil nú leyfa mér, hæstv. forseti, að fá að glugga dálítið í þessa grein og leyfi mér þá að að vitna til hennar beinum orðum og lesa upp úr henni. Það segir svo í upphafi þessarar greinar: „Eiríkur Sigurðsson kennari fór þess á leit við mig fyrir hálfum öðrum mánuði að ég flytti hér fyrirlestur um íslenska stafsetningu. Ég get ekki láð Eiríki að hann skyldi fara á fjörurnar við mig um þetta, því að mér er ógerningur að neita því að ég er nokkuð við stafsetningarmál riðinn. Ég hef um alllangt skeið stundað íslenskukennslu og þá um leið stafsetningarkennslu, og ég hef samið tvær bækur er varða íslenska stafsetningu. Ég ætti því að geta og get sagt ýmislegt um þetta efni, en þó er mér nær að ætla að Eiríkur hafi verið seinheppinn í vali sínu. Ef satt skal segja hefur mér alltaf virst árangur af stafsetningarkennslu minni ömurlega lítill.“ Þetta eru orð Halldórs Halldórssonar um árangur af kennslu sinni í stafsetningu, og var Halldór Halldórsson þó talinn með allra bestu kennurum. Og hann heldur áfram: „Þetta hefur orðið til þess að ég hef e.t.v. hugsað meira um þennan þátt námsefnisins en aðra. Það er sagt að ýmsir merkir uppeldisfræðingar hafi verið misheppnaðir uppalendur. Ástæðan gæti verið sú að lélegur árangur í uppeldi barna þeirra hafi orðið þeim tilefni til spaklegra hugleiðinga er notagildi höfðu fyrir aðra sem lag höfðu á að hagnýta sér tillögur þeirra og vísdómsbendingar. Við skulum vona að ég sé undir svipaða sök seldur, þ.e. að ég geti leiðbeint öðrum á þessum hálu brautum þótt árangur af stafsetningarkennslu minni hafi virst mér lítill. Mér hefur stundum dottið í hug, ef þunglega hefur sótt róðurinn í stafsetningarkennslu,“ segir Halldór Halldórsson, „hvernig ég hafi sjálfur lært stafsetningu. Þó að ég reyni af fremsta megni að rifja þetta upp fyrir mér er mér ógerningur að muna með nokkurri nákvæmni hvernig ég hef farið að þessu. Ég á enn nokkuð af stílabókum mínum úr barnaskóla og ég sé í þeim að þar eru fáar villur. Aðalvillurnar eru fólgnar í því að ég ritaði g í stað k eða d í stað t. t.d. taga, gada enda var ég alinn upp við þess konar framburð. Auk þess gætir nokkuð y-villna eins og eðlilegt er. N-villur sé ég þar yfirleitt ekki. En ég skal geta þess að fyrsti kennari minn í íslensku var óvenjulega vel menntaður kennari og miklu meira en það, því að hann var afburðakennari, einn af þessum fáu mönnum sem eru kennarar af guðs náð. Þessi maður var Hans Einarsson frá Guðrúnarstöðum í Eyjafirði. Einhvern veginn hefur Hans tekist að rista hinar torráðnu stafsetningarrúnir fastlega í huga mér. En ég man mjög óljóst hvernig hann fór að þessu. Þó minnist ég þess að hann lét okkur gera mjög mikið af endursögnum, en það mun ekki hafa verið neitt einstakt um hann, heldur almennt tíðkað um þessar mundir. Stafsetningaræfingar eins og nú tíðkast lét hann okkur aldrei gera. Sigurður Guðmundsson skólameistari, sá mikli töframaður í kennslulist, reisti síðar á þeirri undirstöðu, er Hans lagði. Ég minnist þess stundum nú og brosi þá jafnan í kampinn að Sigurður tók síg stundum til, ef einhver hafði gerst illilega brotlegur við reglur um stafsetningu, og þuldi yfir okkur hinar margbrotnustu reglur um það hvar rita skyldi eitt n og hvar tvö. Gekk hann að þessu með þeim einstaka áhuga og þeirri makalausu elju sem honum var lagið.“ Og enn segir Halldór Halldórsson: „Ég hafði að vísu mjög gaman af því hve skólameistaranum var hugleikið að við nemendur hans vissum skil á mjög torlærðum reglum hans. En ég hugsaði ávallt sem svo, að ég legði það ekki á mig að læra þetta. Þeir, sem gerðu villur af þessu tagi, bættu að gera það, en ég væri undanþeginn þar sem slíkt henti mig aldrei. Heilbrigðir þurfa ekki læknis við, hugsaði ég. Oft hef ég hugleitt þetta síðan og alltaf komist að þeirri niðurstöðu að í rauninni hafi ég haft rétt fyrir mér. Nemandi, sem gerir n-villur, á ekki að læra n-reglur, vegna þess að reglurnar eru til þess að nemandinn læri hvar rita skuli eitt n og hvar tvö, en þær hafa ekkert gildi í sjálfu sér. Þær hafa aðeins hagnýtt gildi, en eru á engan hátt menntandi eða a.m.k. er hægt að finna margt annað sem miklu fremur er menntandi að læra. Samt iðraði mig þess síðar, en því ollu alveg sérstakar aðstæður sem ekki eiga við alla. Ég gerðist íslenskukennari og þá komst ég í kast við fjöldann allan af nemendum sem ekki höfðu átt því láni að fagna að njóta í bernsku tilsagnar slíks kennara sem Hans Einarssonar og þurftu á reglunum að halda, og þá öfundaði ég þá sem kunnu reglur skólameistarans. Þegar þetta gerðist kunni ég að vísu íslenska stafsetningu til nokkurrar hlítar, en ég kunni engar stafsetningarreglur og þá varð ég að byrja að læra þær.“ Nú heldur Halldór Halldórsson áfram hér og hann spyr m. a. þessarar spurningar eftir að hafa rætt nokkuð um stafsetningarreglur og þá sálarkvöl sem þeim stundum fylgir. „En þá kynni einhver að spyrja: Er ekki unnt að koma fram með einhverjar breytingar sem orðið geti til bóta? Slík spurning er eðlileg og hún er meira en það. Við megum aldrei gleyma þeirri spurningu eða öðrum sem ganga í svipaða átt. Það er ávallt bráðnauðsynlegt að hafa hugann opinn fyrir nýjungum, jafnt í þessum efnum sem öðrum. Á hinn bóginn er einnig jafnnauðsynlegt að láta ekki nýjungagirnina hlaupa með sig í gönur, heldur vega og meta rök á báða bóga. Að þessu verður óbeint vikið síðar,“ segir Halldór Halldórsson í þessu merka erindi sínu, þar sem hann fer almennum orðum um stafsetningu og þá erfiðleika sem henni fylgja. Nú er það svo að ég skal ekki lesa hér þetta allt saman, allt þetta erindi hér upp frá orði til orðs, en mun kannske aðeins vitna til einstöku setninga. Hann hefur á undangengnum blaðsíðum, sem ég hef nú flett yfir, viljað gera, eins og hann segir, ljósa örðugleika við stafsetningarnámið, og hann vill biðja menn að minnast þess að það megi fleira um það segja heldur en hann hafi þarna tínt til þó í nokkuð löngu máli sé. „Og niðurstaða mín,“ segir Halldór Halldórsson, „er í aðalatriðum sú, að námsefnið sé of þungt fyrir mikinn fjölda nemenda, og þó að segja megi að nokkur ávinningur sé að því að miða stafsetninguna svo mjög við upprunann, aðallega vegna þess að þá læra menn þó nokkuð í málssögu jafnframt stafsetningarnáminu, þá hygg ég að einsætt sé að breyta um stefnu, þ.e. færa stafsetninguna nær nútímaframburði með sérstakri hliðsjón af því hvort breytingarnar gera stafsetninguna auðveldari til náms og þá jafnframt til kennslu.“ Ég held að það væri mjög hollt fyrir hv. þdm. að festa sér í minni þessi orð Halldórs Halldórssonar sem hann ritar árið 1950, fyrir 26 árum, þar sem hann segir að niðurstaða hans þá sé sú, þó að það sé ávinningur að því á ýmsa vegu að miða stafsetninguna svo mjög við upprunann, þá sé einsætt að það eigi að breyta um stefnu, færa stafsetninguna nær nútímaframframburði með sérstakri hliðsjón af því hvort breytingarnar gera stafsetninguna auðveldari til náms og þá jafnframt til kennslu. Ég tel að þetta sé mjög merkileg niðurstaða hjá Halldóri Halldórssyni og sýni það, að það er orðið langt síðan, það er orðið ærið langt síðan menn fóru að hugleiða í alvöru að það væri nauðsynlegt að breyta stafsetningunni frá 1929. Þetta gerist árið 1950 og þá eru aðeins liðin 21 ár frá því að stafsetningin frá 1929 var sett. Og þessar hugleiðingar Halldórs Halldórssonar frá 1950 eru allar í rauninni endurómur af því að menn hafa haft frá upphafi áhyggjur af þessum þungu stafsetningarreglum sem settar voru í lög, svo að ég noti það orð, - settar voru í lög árið 1929. Það er því engin furða og þarf engum að koma á óvart þó að þessum reglum hafi verið breytt eftir 45 ár, árið 1973 og 1974. Það þarf engum að koma á óvart þó svo hafi verið gert. Þetta erindi Halldórs Halldórssonar er miklu lengra heldur en þetta. Ég hef aðeins drepið hér á örfá atriði í þessu sambandi, en e.t.v. mætti vitna til margs annars sem stendur í þessu ítarlega erindi þó að ég geri það ekki að þessu sinni, a.m.k. ekki að sinni. En ég hef líka hérna við höndina aðra grein sem er skrifuð um svipað leyti, þ.e.a.s. árið 1949, og birtist í tímarit kennarasamtakanna, Menntamálum, og er rituð af gömlum manni austur á Seyðisfirði, má segja gömlum alþýðumanni, Sigurður Sigurðsson hét hann og stundaði kennslustörf fyrir austan lengi, hafði lært nokkuð, og þó að hann væri ekki út af fyrir sig lærður í íslenskum fræðum, þá hafði hann eigi að síður góða þekkingu á íslensku og reynslu sem kennari og m.a. af því að kenna móðurmálið. Það er fróðlegt að lesa þessar greinar þeirra Halldórs Halldórssonar og Sigurðar Sigurðssonar saman. Þarna eru tveir menn að hugleiða það sama. En Sigurður Sigurðsson ritar grein í Menntamál árið 1949 sem hann kallar „Rithátt íslenskunnar“, og ég vil - með leyfi hæstv. forseta - vísa hér örlítið í þessa grein. Sigurður Sigurðsson segir þannig: „Ég minnist þess frá æskuárum mínum að ég heyrði svo að orði komist um móðurmál vort að það væri lítt vandritað, orðin væru rituð eins og þau væru sögð. En þó að ummæli þessi séu ekki fjarri sanni ef ensk tunga er t.d. borin saman við íslensku að rithætti og framburði, þá hefur mér smám saman orðið það ljóst að íslenskan er allmjög vandrituð. Sú er reynsla mín í þessu efni. Þó að ég sé ekki lærður málfræðingur, rithöfundur eða stílsnillingur, þá hef ég fengist mikið við fræðslu byrjenda í málfræði og stafsetningu um hálfrar aldar skeið. Hef ég stuðst við flestar byrjendabækur í þessum efnum allt frá réttritunarreglum Halldórs Friðrikssonar til nýjustu kennslubóka í málfræði og stafsetningu. En þó að ég telji mig hafa grætt allmikið á þessum bókum, þá er ég langt frá því að vera fullnuma í stafsetningu móðurmálsins. Má það teljast léleg útkoma eftir 60 ára námsiðkanir þó að þær hafi verið í molum með köflum. En hvers vegna er útkoman ekki betri en þetta?“ segir þessi gamli kennari. „Algengt mun það vera að léleg útkoma eða árangur af fræðslu og notkun fræðslugagna sé að einhverju leyti sök þeirra sjálfra er við námið fást. Svo mun einnig hér. Um það ræði ég ekki. En með því að hér er einkum um sjálfsnám að ræða sem framhald af undirstöðufræðslu í Möðruvallaskóla á árunum 1893–1895 verður hér rætt um nokkur stafsetningaratriði með hliðsjón af fræðslugögnum þeim, sem ég hef notað, og þá einkum þau af þeim er núgildandi stafsetning er miðuð við. Ætlast ég til að spurningunni hér á undan verði óbeinlínis svarað q eftirfarandi athugasemdum.“ Síðan fer hann ýmsum orðum um fræðslugögn sem hann hefur undir höndum, vísar til málfræði Björns Guðfinnssonar og ritgerðar eftir Magnús Finnbogason um stafsetningu móðurmálsins og leggur út af þessu og skrifar hér býsna langt mál um þetta og ber saman stafsetningu eins og hún var, eins og hann hefur kynnst breytingum, þeim breytingum sem orðið hafa á þessu á langri ævi hans. Þetta er ritgerð sem vissulega væri æskilegt að þm. kynntu sér vel, ein af þeim ritgerðum sem mundu auðvelda mönnum að kynnast því máli, sem hér er um að ræða, og þeim vandamálum, sem við er að stríða í sambandi við stafsetningu, stafsetningarreglur og stafsetningarkennslu. Finnst mér eðlilegt, að menn kynntu sér vel þessa grein. Ég hef lesið þessar tvær greinar mér til mikillar ánægju samtímis og orðið sýnu fróðari af því að kynnast viðhorfum manna sem hafa að ýmsu leyti ólíka þekkingu eða menntun á sínu sviði, en a.m.k. sama áhugann og komast að mörgu leyti að sömu niðurstöðu. Og þannig er það, að ef við flettum í gegnum rit kennarastéttarinnar, Menntamál, raunar öll þau mörgu ár sem þetta rit hefur verið gefið út, þá er alltaf meira og minna, næstum að segja árlega, fjallað um stafsetningarmálin, um þá erfiðleika sem það er að kenna stafsetningu og stílagerð, og það skín yfirleitt í gegn að þær reglur, sem settar voru 1929, hafa reynst erfiðar í kennslu of þungt námsefni, þannig að það hefur ekki veríð möguleiki á því fyrir alla nemendur, þó að þeir væru annars sæmilegir nemendur, að tileinka sér það nám fullkomlega eða ná fullu valdi á stafsetningunni. Í Menntamálum frá því í mars 1948 ritar Guðjón heitinn Guðjónsson skólastjóri í Hafnarfirði langa grein í blaðið eða tímaritið um réttritunarkennslu í barnaskólum og greinir frá kynnum sínum af þeirri kennslu á Norðurlöndum, eins og hún fer fram annars staðar á Norðurlöndum þar sem hann þekkti til, einkum í Svíþjóð og Danmörku, og það er augljóst af þessum greinum að réttritunarkennslan í barnaskólunum hefur tekið mjög mikinn tíma og verið kennurunum erfitt viðfangsefni og nemendunum sömuleiðis. Enda er það svo, eins og hefur verið margtekið fram í þessum umr., að stafsetningin frá 1929 var í reynd og að lögum, ef svo má segja, eins konar lærðra manna stafsetning. Hún var aldrei kennd í barnaskólunum. Það var ekki byrjað að kenna stafsetninguna að fullu, þ.e.a.s. z-reglurnar, - það var ekki byrjað að kenna þetta fyrr en kom upp í gagnfræðaskóla, og þetta eitt út af fyrir sig sýnir að þessar reglur, sem hv. flm. þessa frv. sem hér er til umr., vilja nú lögfesta að nýju, - þetta eru í raun og veru óhæfar réttritunarreglur, óhæfar stafsetningarreglur, því að það hlýtur að vera óeðlilegt að hafa hina lögbundnu stafsetningu svo þunga og flókna og erfiða að það þyki ekki möguleiki á því að kenna hana á barnaskólastigi. Það er algerlega óeðlilegt. Og ég held að flestir hafi verið farnir að koma auga á að þarna var maðkur í mysunni þegar stafsetningarreglunum var breytt 1973 og 1974. Ég hef nú farið hér nokkrum orðum um afstöðu kennarastéttarinnar um þetta og bent á greinar og ritgerðir, sem sýna það að kennarar hafa haft áhyggjur af því hversu miklir erfiðleikar voru á því að kenna stafsetninguna og hversu mikill tími fór í það. En mig langar til þess að lesa hérna upp úr Menntamálum dálítinn skrýtinn samsetning sem heitir Stafsetningarbögur eftir Örn Snorrason kennara. Örn Snorrason hefur á langri ævi stundað barnakennslu og þ. á m. að kenna börnunum stafsetningu, og Örn hefur löngum haft sinn sérstaka hátt á því að kenna. Hann hefur víst oft fundið til þess að það var erfitt að festa börnunum reglur í minni, og hann hefur þá hér gert það að gamni sínu að setja saman það sem hann kallar Stafsetningarbögur og á að vera til þess að auðvelda nemendunum að læra stafsetninguna. Og ég ætla að lofa mönnum að heyra hvernig einn duglegur og ágætur kennari fer að þegar hann er að kenna börnum flóknar stafsetningarreglur, með leyfi hæstv. forseta, þetta eru aðeins örfáar vísur. Þær heita Stafsetningarbögur og hljóða svo: „Ræ ég út á sérhljóðasæ á sjálfri málfræðinni, breiðir hafa brodd nema æ, bara að ég þá finni. Ge, gi, gí, gæ, góða reglan engan villi, ke, ki, kí, kæ, kemst hér ekkert j á milli. Efna, tefla, hafna, höfn, hefna, skefla, kafna, nefna, kefla, safna, söfn, sofna, efla, dafna. Gaman er að brjóta boð sem berast mér í hendur, ég ætla samt að setja j í sækjendur og fjendur. Upphafsstaf í Íslandshaf, eins og kennir skólinn, en laugardag með litlum staf og líka blessuð jólin.“ Og svo kemur síðasta vísan og hún er nú best af þeim öllum: „Blessaður, sagði Bangsímon og bauð mér kaffi, það er aldrei ufsilon á eftir vaffi.“ Þetta voru Stafsetningarbögur Arnar Snorrasonar, og þetta eru ákaflega skemmtilegar og vel kveðnar vísur og hafa sjálfsagt verið börnunum mjög til gagns við þetta erfiða nám sitt. Ég efa það ekki að þetta hefur stórauðveldað börnunum að læra stafsetninguna eftir þessum ágætu vísum Arnar Snorrasonar. En þetta sýnir líka hvað kennararnir hafa orðið að leggja mikið á sig til þess að geta kennt börnum þokkalega þessa erfiðu stafsetningu sem gilti á þeim tíma þegar Örn orti þetta. Þetta var nákvæmlega þegar öld z-unnar stóð sem hæst, 1953, og sú stafsetning sem þá gilti yfirleitt. Ég held sem sagt að það sé ekki til bóta að hverfa aftur til fyrri hátta. Ég held að það væri afturför, en ekki framför, að fara að taka upp þessa flóknu stafsetningu sem eiginlega öllum kennurum, má segja, ber saman um að hafi verið mjög erfitt að kenna og reynslan mun sýna að nemendur hafa átt erfitt með að tileinka sér. Þess vegna held ég að það hafi verið tímabært þegar þáv. menntmrh., Magnús T. Ólafsson, beitti sér fyrir því að breyta stafsetningarreglunum á árunum 1973 og 1974, og má segja raunar að þetta hafi verið vonum seinna. Eins og ég var að benda á áðan, þá ræddi Halldór Halldórsson þetta fyrir mörgum árum, að það væri full ástæða til þess að einfalda stafsetninguna, þannig að mönnum hefur lengi verið það ljóst að þetta var nauðsynjamál. Ég verð að segja það, að þetta frumkvæði þáv. menntmrh. var mjög þakkarvert. Hann átti þakkir skildar fyrir þetta frumkvæði um breytingu á stafsetningarreglum. Hins vegar finnst mér að það sé hið mesta óþurftarverk að fara nú að leggja það til að nú skuli aftur breytt til. Ég held að það mundi leiða til glundroða og hefur kannske þegar gert það. Þær umr., sem staðið hafa, hafa e.t.v. leitt til glundroða í þessu máli þegar, en alla vega er það ljóst að það mun leiða til fullkomins glundroða ef á nú að fara að skipta enn um, eins og kemur fram eða kom fram í bréfi Árna Böðvarssonar sem hér hefur verið lesið. Bendir hann á það að einhverrar andstöðu hafi gætt um tíma hjá hluta kennarastéttarinnar t.d. og e.t.v. hjá öðrum, en hann telur að þessi mótstaða, þessi andstaða gegn þessum nýju reglum, sem settar voru 1973 og 1974, sé nú hverfandi meðal kennarastéttarinnar og hjá ýmsum öðrum. Ég hygg að þetta muni rétt vera, enda er Árni Böðvarsson mjög vel kunnugur kennarastéttinni og sjálfur kennari. Þess vegna furðar mig á því að þeir hv. þm., sem flytja þetta frv., skuli flytja sitt mál af slíku offorsi eins og raun ber vitni. Ég get ekki látið hjá líða að láta í ljós undrun mína yfir því hversu ákafir þeir eru í þessum frumvarpsflutningi sínum, þannig að það má næstum óvenjulegt heita. Það er vissulega algengt hér að einstakir þm. hreyfa áhugamálum sínum og þeir fylgja þeim duglega eftir, en hins vegar er það ekki algengt hér í þinginu, að þm. fylgi frv. sínum eftir með offorsi og án þess að málið sé fullkannað og fullrætt. Ég verð að segja það, að það er út af fyrir sig ekkert að sjá eftir því þó að Alþ. taki skorpur af og til um stafsetningarmál og um mál sem snerta íslenska tungu og um menningarmál yfirleitt, því að sannleikurinn er nú sá að þau mál ræðum við of lítið, og það er spegilmynd af áhuga þm. á þeim efnum hversu fáir hafa verið hér í kvöld og fram eftir nóttu við þessar umr. Og að ýmsu leyti verð ég að segja að menn hafa ekki sýnt þessu nægilegan áhuga almennt talað, heldur hafa þeir látið hina dugmestu og áköfustu af flm. þessa frv. leiða sig í hálfgerðar ógöngur í þessu máli og ekki verið nógu vel á verði fyrir ákafa þeirra og offorsi. Þykir mér miður að svo skuli hafa farið. En þetta sýnir einmitt hvað þm. eru lítið vakandi t ýmsum svona málum: menningarmálum, félagsmálum, kirkjunnar málum og ýmsu slíku. Það virðist vera nokkuð landlægur hugsunarháttur hér, því miður, á hv. Alþ. að þessi mál, ef á góma ber, þá séu þau einhvers konar sérviskumál tiltölulega fárra manna, en tilheyri tæpast þingmálum eða almennum landsmálum. Þetta tel ég mjög illa farið. En eigi að siður er þetta staðreyndin, og ég hef áður minnst á þetta atriði í umr. um önnur mál í vetur. Ég hef verið að ræða um þetta frv. og bent á að það sé síst til bóta að fara að samþykkja það eða taka upp þær reglur sem þarna á að lögfesta, vegna þess að reynslan hafi skoríð úr um það þau 45 ár, sem þessar stafsetningarreglur giltu, að þetta var ótæk stafsetning á íslenskri tungu og þetta var ekki annað en gáfuleg uppfinning lærðra manna eða lærðs manns, hvort sem fleiri en einn hafa staðið að því að búa til þessa stafsetningu eða ekki. Og reynslan skar úr um það þau 45 ár sem þessar reglur voru í gildi að það var erfitt að kenna þessar reglur og það var erfitt fyrir nemendur að læra þær. Því miður hef ég ekki við höndina neina vísindalega niðurstöðu á þessum fullyrðingum mínum. En ég hef þó grun um að það muni vera til rannsókn á þessum efnum, gerð fyrir nokkrum árum, en einhvern veginn tókst mér ekki að afla gagna um það, hygg þó, að þetta hafi verið gert. Ég skal ekki fara frekar út í það, en það hefði sannarlega verið fróðlegt að hafa það plagg í höndunum. En það, sem ég hef lesið mér til um þetta, og það, sem ég hef fylgst með um þessi efni, þá sannar það mér algerlega að þessar stafsetningarreglur, sem hér á nú að lögfesta og við þekkjum frá fyrri tíð, voru, eins og hefur verið margtekið fram, erfiðar og flóknar og þess vegna ótækar sem kennslugrein og sem lögbundin stafsetning á íslenskri tungu. Og ef ég man rétt úr bréfi Árna Böðvarssonar, þá segir hann það beinlínis að þessi stafsetning hafi verið svo flókin, svo lærð, að ýmislegt það fólk, sem ekki hafði aðstöðu til þess að læra hana, t.d. á skólabekk, hafi veigrað sér við að skrifa greinar eða skrifa opinber bréf. Sjá allir að ef slíkt er útbreitt meðal fólks, þá er þetta beinlínis stórhættulegt íslenskri menningu, íslenskri þjóðmenningu, ef við búum við stafsetningu sem er svo flókin og svo lærð að venjulegur alþýðumaður veigrar sér við að skrifa bréf eða skrifa grein af ótta við það að verða sér til minnkunar vegna vankunnáttu í stafsetningunni. Og þó kann svo að vera að þessir sömu menn séu vel ritfærir og vel að sér í máli og frásagnarmenn góðir. Ég held því að við ættum að hafna þessu frv., sem hér er til umr. Ég held að við ættum að halda okkur við þær reglur sem settar voru með auglýsingu nr. 132 3. maí 1974, þar sem settar eru reglur um nýja íslenska stafsetningu og megingildi þeirrar stafsetningar er það að einfalda stafsetninguna, afnema z sem var ekki annað heldur en lærðra manna uppfinning og hefur í raun og veru ekkert hljóðgildi í íslensku, borin fram sem s, eins og allir vita, og er líkleg til þess hins vegar að rugla margan í ríminu um rétt og rangt í stafsetningunni. Ég hygg fyrir mína parta að það sé vel séð fyrir íslenskri stafsetningu með því að láta þær reglur gilda, sem finna má í þessari auglýsingu frá 1974, og það væri síst til bóta og raunar stórkostleg afturför ef við færum nú að afnema þessar reglur, en taka aftur upp vandræðastafsetninguna frá 1929. Ég skal nú ekki að sinni, herra forseti, hafa þetta mál öllu lengra. Ég hef reynt að halda mig fyllilega við efnið í ræðu minni og ekki teygt lopann svo lengi að neinn bagi þurfi að vera af fyrir þingstörfin. En vissulega er margt ósagt enn um þetta mál og einkum er þó það ósagt að rekja viðburði síðustu ára nánar um þessi mál og þá alveg sérstaklega að rekja viðburði þessa vetrar í þessum efnum, þó að ég hafi minnst á það nokkrum orðum þar sem ég lagði þunga áherslu á að þetta frv., sem nú er til umr. hér, hafi verið flutt af offorsi. Það er kannske stórt orð, en ég nota það og með vilja, það hefur verið flutt af einstökum ákafa þannig að ég tel að óvenjulegt sé, og það hefði verið nauðsynlegt fyrir þingheim að kanna þetta mál miklu betur. Í rauninni er ég sannfærður um það og hef reynt að beita mér af alefli gegn því að þetta mál næði fram að ganga af því að ég hef sannfæringu fyrir því að þetta sé óþurftarverk.

Gils Guðmundsson Hæstv. forseti. Enda þótt þingbekkir séu ekki ýkja-fjölsetnir um þessar mundir, þá langar mig til þess að leggja hér nokkur orð í belg og skal þó reyna að takmarka mál mitt og ræða um það efni sem hér er til meðferðar. Það er í sjálfu sér ekki nýtt að deilt sé um stafsetningu á Íslandi. Stafsetning hefur lengi verið eitt af þeim málefnum sem bæði lærðir og leikir hafa látið síg allmiklu skipta og oft deilt um, stundum af miklu kappi og fjöri svo sem öllum er kunnugt. Það, sem um er að ræða í sambandi við það mál sem hér er til umr., er það, hvort og með hverjum hætti Alþ. á að marka stefnu að því er varðar stafsetningu íslenskrar tungu. Á Alþ. að taka það verkefni að sér að setja löggjöf um þetta atriði, um þetta mikilvæga atriði, og hvernig á þá sú löggjöf að vera? Á Alþ. að fara inn á þá braut, sem ráð er fyrir gert í þessu frv., að ákveða með löggjöf í einstökum atriðum hvernig stafsetja skuli íslenskt mál? Eða á Alþ. á hinn bóginn að setja um það rammalög hvernig með þessi mál, stafsetningarmál íslenskrar tungu, skuli fara? Fyrir Alþ. nú í vetur hafa legið tvö frv. um þetta efni, og ég vil ræða þau nokkuð saman, þar sem þau fjalla um sama málefnið og benda á tvær leiðir í sambandi við lausn þess. Það er í fyrsta lagi þmfrv. það sem hv. 9. þm. Reykv. og nokkrir aðrir hv. alþm. flytja um það hvernig íslensk tunga skuli stafsett í einstökum atriðum. Og það er á hinn bóginn frv. hæstv. menntmrh. þar sem gert er ráð fyrir ákveðnum reglum um það hvernig fara eigi að við ákvörðun stafsetningar íslenskrar tungu. Ég skal láta þess getið nú þegar í upphafi míns máls að ég er eindregið fylgjandi þeirri stefnu sem mörkuð er í frv. hæstv. menntmrh., að það eina, sem Alþ. eigi að gera í stafsetningarmálum ef það á annað borð getur þar um löggjöf, það eigi að vera þetta, að setja um það eðlilegan og skynsamlegan og hóflega rúman ramma hvernig standa beri að því að endurskoða og breyta gildandi ákvæðum um stafsetningu íslenskrar tungu. Hitt tel ég að mörgu leyti mjög varhugavert, og ég vil láta það koma fram að ég efast um að það sé nægilega vel hugsað, þrauthugsað af hv. flm. og stuðningsmönnum frv. til l. um íslenska stafsetningu sem hv. 9. þm. Reykv. og fleiri flytja, - ég efast um að það sé þrauthugsað til hvers það getur leitt og til hvers það leiðir víslega ef sá háttur verður tekinn upp að ákveða með löggjöf frá Alþ. hvernig skuli stafsetja í einstökum atriðum íslenska tungu. Og mun ég koma að því síðar hvað ég hygg að af þessu geti leitt og af þessu hljóti að leiða. Ég verð, áður en lengra er haldið, að láta í ljós nokkra undrun á því hver verið hefur málsmeðferðin hjá meiri hl. hv. menntmn. þessarar d. í sambandi við þau tvö frv. sem fyrir liggja um stafsetningarmál. Ég fæ ekki betur séð á nál. meiri hl. n. heldur en málin bæði, og raunar kemur það í ljós í hæði meirihluta- og minnihlutaáliti, að málin bæði virðast hafa legið mjög lengi hjá n. án þess að hún sendi þessi frv. til umsagnar eins einasta aðila, að því er séð verður. Ekki veit ég hversu oft hefur verið fjallað innan n. um þessi frv. hvort um sig, en svo virðist sem þau hafi legið hjá n. býsna lengi án þess að hafa verið send til umsagnar aðila, svo sem venja er, og því síður kemur það fram að menn hafi verið kvaddir á fund n. til þess að ræða um þau efni, sem frv. þessi taka til, og um þær tvær stefnur, sem þar er verið að marka. Svo sé ég ekki betur heldur en nú fyrir skömmu, - 10. maí eru bæði nál. undirrituð, 10. maí koma fram nál. um annað þessara mála, þ.e.a.s. frv. hv. 9. þm. Reykv. o.fl., og svo virðist sem tækifærið sé notað þegar formaður n., hv. 1. þm. Norðurl. e., er fjarverandi, - þá er þetta mál afgreitt frá n., en hitt málið, mál hæstv. menntmrh., skilst mér að liggi þar enn. Nú á allra síðustu dögum þings er verið að reyna að knýja þetta mál fram með nokkrum ákafa, svo að ég komist vægilega að orði. Hv. 1. þm. Norðurl. e., sem talaði hér á undan mér, sagði: „Með offorsi“, og við nánari athugun sýnist mér að það orð geti fyllilega staðist þegar tillit er tekið til þess hvernig allt er í pottinn búið og hvernig mál þetta er nú undir þinglok rekið áfram. Ég held fyrir mitt leyti að þetta sé ekki á neinn hátt viturleg málsmeðferð. Ég held að hv. alþm. ættu að gefa sér betra tóm heldur en þeir hafa gert til þess að kanna þetta mál nokkuð niður í kjölinn og þeir eigi ekki láta það eitt duga að hafa einhvern tíma á örskotsstund án þess að leiða hugann svo mjög að málinu, undirritað eitthvert plagg sem þeir telji sig síðan bundna af um alla framtíð í sambandi við afstöðu til þess máls sem hér er um að ræða. Ég held að ef menn gæfu sér verulegan tíma til þess að hlýða á rökræður um málið og ekki síst til þess að leggja það dálítið alvarlega niður fyrir sér til hvers samþykkt þessa frv. gæti leitt, þá kynnu þeir að breyta nokkuð um skoðun frá því sem þeir kunna að hafa látið í ljós, sumir hverjir e.t.v. án þess að hafa gefið sér nægan tíma til þess að brjóta þetta margslungna mál til mergjar og lesa það, ef svo má segja, niður í kjölinn. Ég mun nú, án þess að lengja mál mitt um of, til nokkurs fróðleiks og til að auðvelda hv. þdm., þeim sem á mig hlýða væntanlega svona árla dags, svona snemma á nýjum vinnudegi, þá þykir mér rétt að rekja nokkuð sögu z-unnar í íslensku stafrófi án þess þó að fara út í hin smærri atriði, svo sem raunar kynni að vera tilefni til að gera nánar síðar ef svo vildi verkast. Eins og ég sagði í upphafi, þá er það engin ný bóla og síst að lasta þó að umr. verði um stafsetningu íslenskrar tungu. Að vísu er stafsetning ekki annað en umbúðir, en þó mikilsverðar, og margt annað í sambandi við íslenska tungu er að sjálfsögðu öllu frjórra til umr. og líklegra til þess að alþm. geti almennt lagt þar einhvern verulegan skerf til mála heldur en e.t.v. í sambandi við það að setja reglur í einstökum smáum atriðum um stafsetningu. Þessar umr. um stafsetningu, sem nú hafa farið fram ná, að ég hygg, með nokkurra ára millíbili og sjaldan með margra ára millíbili um nálega hálfrar annarrar aldar skeið. Þær hafa m. a. leitt það í ljós, og að því mun ég færa rök hér á eftir, að það er allmikið vandamál að setja skynsamlegar og heppilegar stafsetningarreglur og það er ekki gert á mjög skammri stundu, fleygri stundu, þegar menn eru e.t.v. að hugsa um allt aðra hluti og gefa sér ekki tíma til að brjóta til mergjar aðalatriði stafsetningarmála. Þessar umr., sem ég mun nú rekja að nokkru, hafa oft verið málefnalegar sem betur fer. Stundum hefur þar að vísu gætt töluverðs hita og menn hafa flutt mál sitt af kappi, jafnvel í einstökum tilvikum meira af kappi en forsjá. En eins og ég mun leiða rök að, þá hefur það verið svo frá upphafi eða nokkuð á aðra öld, sem þessi umr. má segja að hafi farið fram, þá hafa veríð afar skiptar skoðanir meðal okkar fremstu málfræðinga um það hvernig ýmsum ákveðnum þáttum stafsetningar skuli fyrir komið og á hvað skuli leggja sérstaka áherslu. Hafa einkum togast á tvö sjónarmið, þegar maður lítur á aðalandstæðurnar, annars vegar upprunasjónarmið og hins vegar framburðarsjónarmið, en allur þorri málfræðinga og áhugamanna hefur þó hallast að einhverri miðlun á milli þessara tveggja höfuðsjónarmiða í stafsetningarmálum. Sex sinnum a.m.k. munu hafa verið gerðar umtalsverðar breytingar á íslenskri stafsetningu, þannig að þeim hefur ýmist verið komið á með nokkuð víðtæku samkomulagi manna, sem höfðu mikil afskipti af stafsetningarmálum sem kennarar, sem blaðamenn, sem rithöfundar og aðrir, eða þá með reglugerð sem stjórnarráð hefur gefið út og þá einatt að undangenginni misjafnlega viðtækri og misjafnlega rækilegri athugun og umsögnum málfræðinga um þær breytingar sem til greina þóttu koma og gerðar voru. Tvisvar held ég að óhætt sé að segja að gerðar hafi verið nokkuð alvarlegar tilraunir til róttækra breytinga á íslenskri stafsetningu og þá í þá átt að hverfa frá upprunastafsetningu og taka upp a.m.k. í stórauknum mæli framburðarstafsetningu eða eitthvað sem mjög nálgaðist þá kenningu. Þessar tilraunir til þess að gera býsna róttækar breytingar á íslenskri stafsetningu hafa ekki náð fram að ganga. Þær hafa, ég verð að segja nokkuð eðlilega, þá hafa þessar tilraunir mætt mikilli andstöðu og ekki orðið vinsælar, og ég hygg að reynsla m.a. af þessum tilraunum hafi sýnt að það er skynsamlegt í stafsetningarefnum að fara hægt í sakir, það er skynsamlegt að viðhafa þar nokkra - mér liggur við að segja verulega íhaldsemi, og ég hika ekki við að full.yrða að í þessum efnum er þróun ólíkt affarasælli en bylting. Það mun mega telja að með prentun Nýja testamentis Odds Gottskálkssonar, með prentun elstu prentaðrar bókar á Íslandi sem vitað er um með öruggri vissu, sé unnið brautryðjendastarf að því er tekur til stafsetningar íslenskrar tungu. Fyrirmyndin að þeirri stafsetningu, sem valin var á Nýja testamenti Odds Gottskálkssonar, er að því er Jón prófessor Helgason hinn lærðasti maður um þessi fræði, sá sem ritað hefur merka bók um þýðingu Odds Gottskálkssonar og Nýja testamentis-útgáfu hans, hann telur að Oddur Gottskálksson og þeir, sem með honum unnu að útgáfu Nýja testamentisins, hafi byggt þar fyrst og fremst á stafsetningu ýmissa þeirra handrita gamalla sem þeir þekktu og höfðu undir höndum. Það er eitt aðaleinkennið á handritum okkar að þar hugsa ritararnir um það m.a. og ekki siður en fagran frágang að spara skinnið. Þetta hefur haft mikil áhrif á stafsetningu handritanna, og það hafði einnig áhrif á stafsetningu hinna fyrstu prentaðra bóka á Íslandi. Að því er tekur til z sérstaklega, þá segir Jón Helgason prófessor svo í bók sinni um Nýja testamenti Odds Gottskálkssonar að notkun z sé þar nokkuð á reiki, og með leyfi hæstv. forseta kemst prófessor Jón Helgason svo að orði: „Í Nýja testamentinu er z nokkuð notuð og þá oft í staðinn fyrir s, t.d. á eftir d eða t, bordz, brotz o. s.frv., en mjög sjaldan fyrir tannhljóð.“ Og hann bætir við að í rauninni virðist ekki nein föst og ákveðin regla gilda um rithátt z, enda hefur hún vafalaust verið borin fram sem s eins og í nútímamáli. Þetta mun þó mega telja upphaf þess að farið er að nota z í ritum sem lesin voru að einhverju ráði af íslendingum, þ.e.a.s. með Nýja testamenti Odds Gottskálkssonar er z að vissu marki innleidd og þó á annan hátt en síðar varð og á þann hátt, að ég hygg, sem engum dettur í hug nú á dögum. Á tímum Guðbrands biskups Þorlákssonar, hins mikla bókaútgefanda, gilti í meginatriðum svipuð stafsetning á hans ritum og á Nýja testamenti Odds Gottskálkssonar, og er þá helst það frávik, að því er z-una varðar, að hún er e.t.v. enn þá meira á reiki í ritum hans heldur en nokkurn tíma í Nýja testamenti Odds Gottskálkssonar. Fyrsti maður, sem mun hafa gert tilraun til þess að semja stafsetningarreglur fyrir íslenska tungu, er sá merki fræðimaður Jón Ólafsson frá Grunnavík, sá maður sem fleira hefur unnið í íslenskum fræðum og á fleiri sviðum en margir hafa gert sér í hugarlund, og eitt af þeim sviðum, sem hann fékkst við, var stafsetning íslenskrar tungu. Þó er ekki ástæða til að dvelja lengi við stafsetningar- eða z-reglur þær, sem Jón Ólafsson frá Grunnavík vill viðhafa, þar sem þetta rit hans eða þetta uppkast að ritreglum komst aldrei á prent fremur en margt annað sem sá merki grunnvíkingur skrifaði, heldur lá það í handriti og vissu ekki aðrir um þessar ritreglur heldur en örfáir fræðimenn sem komust í handrit Grunnavíkur-Jóns. En Jón frá Grunnavík setur í þessum ritreglum sínum vissar reglur um z, þrengir þær reglur, ef reglur skyldi kalla, sem fylgt hafði verið áður, en tekur það alveg sérstaklega fram að hann telji þennan staf óþarfan og væri í sjálfu sér best að losa sig við hann. Þá kem ég að þeim gagnmerka málfræðingi Rasmusi Kristjáni Rask, en um hann er það að segja, að hann kemur hér á eða reynir að koma hér á - og tekst það að allverulegu leyti ákveðinni stafsetningu sem fylgt var að mestu um 30 ára skeið eða þar um bil. Ég sleppi ýmsum hinum smærri spámönnum sem rituðu um stafsetningu ef þeir hafa a.m.k. ekki fjallað sérstaklega rækilega um stafinn z, svo sem Eggert Ólafssyni sem ritaði um stafsetningu og hallast fremur að því að rita z fyrir st í miðmynd sagna, en sný mér að Rasmusi Kristjáni Rask og verð að dvelja ögn við hans framlag, ekki síst vegna þess að hinar ágætu ritreglur hans minna mig dálítið að einu tilteknu leyti á það stafsetningarfrv. hv. 9. þm. Reykv. og félaga sem hér er verið að fjalla um, og það er þá alveg sérstaklega fyrirsögn þessa lestrarkvers sem Rasmus Kristján Rask tók saman og Bókmenntafélagið gaf út, en það heitir Lestrarkver handa heldri manna börnum. Og það minnir mig í rauninni á það að frv. hv. 9. þm. Reykv. mætti gjarnan bera heitið Stafsetning handa heldri manna börnum“. Það segir svo í þessu lestrarkveri Rasks og Bókmenntafélagsins að nota skuli stafinn z inni í orðum til þess að tákna samdrátt úr ðs, ds og ts þar sem borið er fram s. Þessar stafsetningarreglur Rasks og Bókmenntafélagsins komu út 1820 og giltu, ef þannig má til orða taka, eða við þær studdust ýmsir ritandi menn á Íslandi fram um 1850 eða þar um bil. Þá kem ég að einhverri allra róttækustu, ef ekki róttækustu tilraun sem gerð hefur verið fyrr og síðar til þess að breyta íslenskri stafsetningu, og það er tilraun sú sem þeir Fjölnismenn með Konráð Gíslason í fararbroddi gera á sínum tíma. Eins og hv. alþm. hlýtur að vera kunnugt hóf ársritið Fjölnir göngu sína árið 1835 og fyrsti árgangur þess er að segja má í flestum efnum með þeirri stafsetningu sem Rask hafði lagt til og komið á að verulegu leyti árið 1820, eins og ég hef áður rakið. En þegar með 2. árgangi kemur Konráð Gíslason, sá snjalli og mikli málfræðingur, fram með kenningar sínar um mjög róttækar breytingar á íslenskri stafsetningu og vill fara miklu nær framburðarsjónarmiði og leggja í rauninni framburðarsjónarmið til grundvallar í meginatriðum þótt hann viðurkenni að það verði e.t.v. að víkja frá því í vissum tilvikum. Konráð Gíslason skýrir frá því hvað hafi í rauninni vakið sig fyrst til umhugsunar um þetta efni, að rétt væri að breyta mjög verulega íslenskri stafsetningu frá þeirri stafsetningu, sem Rask hafði lagt til með verulegum árangri að upp yrði tekinn, og til stafsetningar sem kalla mætti. framburðarsetningu. Hann segir að það, sem vakti síg til umhugsunar um þetta hafi verið ritgerð sem Árni Helgason stiftprófastur í Görðum birti í Ármanni á Alþingi árið 1832. Þar ræðir sá mæti maður, Árni Helgason, um framburð ýmissa stafa í lestri og telur eðlilegast að börn séu látin nefna þá eftir venjulegum framburði, þeim sem teljast megi almennan framburð og eðlilegan. Þannig eigi að nefna stafina e, k og q alla sem k, a og z í upphafi orðs eigi að nefna sem s, annars sem ks eða gs og ds eða ts, en raunar séu stafirnir x og z óþarfir stafir í málinu. Konráð segir frá því í nokkuð lengra máli, - ég hirði ekki um að rekja það svo frá orði til orðs, að þessi grein stiftprófastsins í Görðum, þess mæta manns, í Ármanni á Alþingi hafi orðið sér tilefni til rækilegrar íhugunar um íslenska stafsetningu almennt og hún sé í rauninni kveikjan að þeim stafsetningartillögum sem hann kemur nú fram með og eru einnig framkvæmdar á Fjölni þegar 2. árgangur ritsins kom út. Eins og ég gat um áður, miðaði Rask sína stafsetningu fyrst og fremst við uppruna. Konráð Gíslason telur það afar hæpið og stundum raunar rangt og með öllu ógerlegt, auk þess sé á þeirri stafsetningu sá mikli agnúi að hún fylgi ekki þeim framburðarbreytingum sem gerst hafi í íslensku frá því í fornöld. Af þessum sökum leiði, eins og Konráð rekur í mjög glöggu og skýru máli, að bilið milli stafsetningar og framburðar breikki stöðugt. Konráð álítur slíkt vera öfugþróun hina mestu og þess vegna verði að spyrna þarna við fótum og reyna smám saman - hann vill ekki taka stökkið allt í einu - að færa stafsetningu íslenskrar tungu sem næst framburði. Ég mun ekki fara mjög langt út í þessar reglur sem Konráð Gíslason leggur til og þeir Fjölnismenn reyndu að framkvæma. En svo fór að þeir urðu mjög fljótlega vegna andstöðu og raunar andúðar á þessum tiltölulega róttæku reglum að hverfa frá þeim og til annarrar stafsetningar sem um margt var lík þeirri stafsetningu sem Rask hafði mótað, og þó í einstökum atriðum nokkuð frábrugðin. Ég verð þó að geta þess, að í sambandi við þá stafsetningu, sem þeir Fjölnismenn vildu koma á, og reyndu að koma á, gætir, að því er málfræðingar telja, nokkurrar ósamkvæmni í stafsetningu úr því að þeir vilja hafa þá meginreglu að fara eftir framburði, en það stafar m.a. af því að Konráð taldi ekki rétt að stíga skrefið að fullu, fara alla leiðina í einu, heldur taka þarna áfanga að markinu. Eitt af því, sem vekur nokkra athygli í sambandi við þessar róttæku tillögur Konráðs Gíslasonar, er það að hann vill útrýma y með öllu úr íslensku máli og leggur á það áherslu að þetta sé dautt hljóð, - það sé dautt hljóð í málinu sem þessi stafur tákni og í og í eigi að koma þarna í staðinn. Hins vegar vill hann í sumum atriðum halda z-unni eftir uppruna enda þótt hann viðurkenni að sjálfsögðu að hljóðgildi hennar sé löngu horfið úr framburði manna. Þetta hygg ég að hafi stafað af því, eins og ég áðan sagði, að Konráð vildi ekki fara of geyst af stað í fyrstu, enda sést það þá þegar á næsta árgangi Fjölnis, þ.e. 3. árgangi, þá færir hann stafsetninguna enn þá nær framburði heldur en þó hafði verið á 2. árganginum. En ég sé nú ekki ástæðu til að dvelja lengur við þessa tilraun, þó merk væri og gerð af einhverjum mesta málfræðingi okkar fyrr og síðar, þar sem þessi stafsetning Konráðs Gíslasonar var ekki tekin upp af neinum öðrum en Fjölnismönnum og þeir urðu sjálfir að gefast upp á því að halda henni til streitu. Næst má segja að komið hafi sú stafsetning sem ýmist var kennd við Halldór Kr. Friðriksson yfirkennara eða kölluð skólastafsetningin, þar sem hún var, má segja, upprunnin í Latínuskólanum og kennd þar um langan aldur, þar sem Halldór Kr. Friðriksson var íslenskukennari. Það má í rauninni segja að þessi stafsetning hafi verið mótuð að nokkru af Konráð Gíslasyni og að nokkru af Halldóri Kr. Friðrikssyni og hafi þeir þar tekið mið af hvoru tveggja, upprunasjónarmiðinu og því framburðarsjónarmiði, sem Konráð hafði áður lagt megináhersluna á. Þessi stafsetning, sem kölluð hefur verið skólastafsetningin eða kennd við Halldór Kr. Friðriksson, hefur um z nánast þær reglur sem giltu hér allt frá því að z-an var tekin upp að nýju árið 1929 og fram að þeim tíma, fyrir þremur árum nú senn, að hæstv. fyrrv. menntmrh. nam hana úr gildi svo sem margrætt er, svo að um þessa z-reglu Halldórs Kr. Friðrikssonar þarf ég ekki að fara mörgum orðum. Það er í rauninni hún í stórum dráttum sem er komin hér afturgengin á borð þm. og hv. 9. þm. Reykv. ásamt fleirum vill innleiða á ný. Róttæk tilraun var gerð til breytingar á íslenskri stafsetningu í átt til þess, sem Konráð Gíslason vildi á sínum tíma, þ.e.a.s. til framburðarstafsetningar, af Birni M. Ólsen, einhverjum snjallasta málfræðingi og norrænumanni sem við höfum átt. Eins og kunnugt er barðist hann mjög fyrir því að hætt yrði að skrifa bæði y og z þar sem hann taldi að þessi tákn væru algerlega úrelt og óþörf og ættu ekki lengur rétt á sér. Það mun hafa verið árið 1889 sem Björn M. Ólsen hélt fyrirlestur um stafsetningarmál í Hinu íslenska kennarafélagi og var þessi fyrirlestur birtur sama ár, en hann vakti þegar mikla athygli. Hann, Björn M. Ólsen, lýsti þeirri skoðun sinni að stafsetningarnýmæli Fjölnis og Konráðs Gíslasonar á 4. áratug 19. aldar hefðu verið merkustu stafsetningarnýmæli sem fram hefðu komið og langt á undan sínum tíma, og hann hefur um það þau orð, að þó að ekki hefði tekist þá að færa íslenska stafsetningu í það horf sem Fjölnismenn vildu, þá ætti að vera komin sú reynsla á og tími til að fara að leggja fyrir róða óþarfa stafi og óþörf tákn í málinu. Hann, Björn M. Ólsen, segir að að vísu sé vaninn ríkur og e.t.v. þurfi að breyta stafsetningunni í áföngum, það sé skynsamlegt að gera fremur hægfara breytingar, nema - og það margundirstrikar þessi merki málfræðingur - nema þar sem um er að ræða bókstafi sem hafa ekki lengur neina stoð í framburði landsmanna, og á hann þar við stafina y, ý, og z, en hann vill útrýma þessum stöfum öllum úr stafsetningunni og rökstyður það mjög rækilega. Í sambandi við athuganir sínar á íslenskri stafsetningu hafði Björn M. Ólsen beitt ég held mjög nýstárlegri aðferð, a.m.k. miðað við þá tíma, sem hann greinir rækilega frá í fyrirlestri sínum. Hann kannaði 200 íslenska stíla við inntökupróf Latínuskólans og komst að raun um að í þeim voru samtals 1008 umtalsverðar og afdráttarlausar villur miðað við skólastafsetninguna. Hann flokkar einnig villurnar eftir tegundum og kemst að þeirri niðurstöðu að af þessum villufjölda var langhæst prósenttala samruglingur á einföldu og tvöföldu i-i og í-i, og einna næst eða í þriðja sæti kom samruglingur á s og z. Einnig hafði Björn M. Ólsen athugað 200 aðrar íslenskar ritgerðir sem gerðar voru ýmist við burtfararpróf eða í efsta bekk skólans, þegar menn voru búnir að meðtaka allan þann lærdóm í íslenskri stafsetningu sem Lærði skólinn hafði að bjóða. Og þá kom í ljós enn þá greinilegar en í fyrri athuguninni, að y- og z-villur voru langalgengastar. Villurnar voru að vísu miklu færri en í fyrri athuguninni, en nú bar það algerlega af að þessar villur, y- og z-villur, voru langalgengastar. Af þessu dró Björn M. Ólsen þá lærdóma ekki síst að mikinn tíma mætti spara við stafsetningarkennslu ef þessir stafir væru látnir hverfa úr réttritun manna. Þess má geta og er rétt að geta áður en ég hverf frá hinni merku tilraun Björns M. Ólsens til þess að breyta íslenskri stafsetningu, að annar af merkustu málfræðingum þessa tíma, Finnur Jónsson, skrifar ritgerð og raunar tvær ritgerðir um stafsetningartillögur Björns M. Ólsens, gerir nokkuð margar aths. við ýmsar af till. hans, er andvígur fáeinum þeirra, en tekur það alveg sérstaklega fram að um veigamestu atriðin, þ.e.a.s. um afnám y og z sé hann Birni M. Ólsen algerlega sammála. En það var eins og fyrri daginn, að menn voru andvígir þeim breytingum, sem þeim þóttu róttækar, á þessari tíð alveg eins og þegar Fjölnismenn komu fram með sinar hugmyndir, og till. Björns M. Ólsens, sem Finnur Jónsson studdi að verulegu leyti, náðu ekki fram að ganga eða neinni verulegri festu. Það voru aðeins örfáir rithöfundar sem tóku þær upp að meira eða minna leyti. Síðan gerist það rétt um aldamótin eða aðeins fyrir aldamótin - ef ég man rétt 1898 - að nokkrir ritstjórar og rithöfundar undir forustu Jóns Ólafssonar og með öflugum stuðningi Björns Jónssonar ritstjóra Ísafoldar gera í nafni Blaðamannafélagsins tillögur um allmiklar breytingar á stafsetningu og höfðu áður en þeir gerðu þessar till. haft ýmsa mikilhæfa málfræðinga sér til ráðuneytis. Þessum ritstjórum, sem sjálfir voru bæði mjög málhagir menn og kunnu margt fyrir sér í staðsetningarmálum, voru til ráðuneytis Jón Þorkelsson rektor og Pálmi Pálsson latínuskólakennari, en hann mun þá hafa verið tekinn við íslenskukennslu í Latínuskólanum eftir Halldór Kr. Friðriksson sem þá mun hafa verið látinn eða hættur kennslu. Um þær reglur, sem blaðamannastafsetningin svo nefnda lét gilda eða vildi láta gilda um z, er það að segja, að þeir komast að orði á þessa leið í sambandi við z-una: „Z, eins og hún er tíðkuð, er óþarft nýmæli frá þessari öld (Rask). Z er óþekkt í fornmáli með þeim reglum sem nú tíðkast, heldur höfð fyrrum alveg af handahófi“ - og nefna þeir nokkur dæmi þess. En þó að henni væri haldið, þ.e.a.s. í blaðamannastafsetningunni, til samkomulags í þeim orðum og orðmyndum sem hún þykir vera hentug vísbending um uppruna orðsins, t.d. bezt, veizla, leizt, lízt, þá er hún alveg óþörf fyrir þeirra hluta sakir í hinum tilgreindu beygingarendingum sagnorða í miðmynd. Þar villist enginn á upprunanum, auk þess sem þessar beygingarendingar eru áherslulausar og því eðlilegast að tannhljóðið hverfi þar alveg án þess að neinar menjar þess haldist, alveg eins og r-hljóðið er látið hverfa gersamlega í sams konar dæmum: kallast, en ekki kallarst, snýst, en ekki snýrst. Loks eru þau hlunnindi af z-leysinu í þessum beygingarendingum að þar verður mörgum helst á að villast á henni. Eins og þessi tilvitnun ber með sér, þá er það svo að þarna er z tekin upp að vissu marki og þó mjög takmarkað. Blaðamannastafsetningin, sem svo var nefnd, gilti með nokkrum breytingum til ársins 1918, en þá er gerð á henni sú breyting helst að hafa hvergi é né z, heldur je í stað é og s í stað z. Það var árið 1918 sem stjórnarráðið setti reglugerð um stafsetningu og birti þá reglugerð í Lögbirtingablaðinu. En í rauninni var það blaðamannastafsetningin með þessari umtalsverðu breytingu sem þarna var staðfest með þessari stjórnarráðsreglugerð. Þá er komið að þeirri stafsetningu sem og þeim reglum um allmjög breytta stafsetningu frá þessari blaðamannastafsetningu með breytingunni frá 1918 sem á var komið árið 1929. Aðdragandi er nokkur að því að sú breyting stafsetningar nær fram að ganga, og skal ég ekki þreyta hv. þm. á að rekja hann í einstökum atriðum, en vil aðeins á það benda að vissulega var sá maður ágætur í alla staði sem beitti sér sérstaklega fyrir þeim breytingum sem samþykktar voru eða ákveðnar með auglýsingum menntmrh. árið 1929, en sá maður var dr. Sigurður Nordal. Ég hygg að það hafi einna fyrst verið þegar hann gaf út lestrarbók sína í fyrsta sinn sem hann gerir nokkra grein fyrir því. Það er árið 1924 sem Lestrarbók Sigurðar Nordals kom út í fyrsta sinn, og hann gerir nokkra grein fyrir stafsetningu bókarinnar í formála og segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Stafsetning á bókinni er blaðamannastafsetning, sem enn er algengust á íslenskum bókum, með þessum breytingum: 1) einfaldur samhljóði er ritaður á undan d og t, d og k, sl, sk og st, á undan öðrum samhljóðum er ritaður einfaldur eða tvöfaldur samhljóði eftir uppruna. 2) Z er jafnan rituð þar sem uppruni vísar til. Hefur svo verið gjört í samráði við ýmsa málfræðinga í Reykjavík sem reynt hafa að koma sér niður á grundvöll stafsetningar er allir mættu við una. Munu tillögur þeirra bráðum koma fram.“ Þessar till. komu síðan fram einna ákveðnast í tímaritinu Vöku sem getið var út af ýmsum menntamönnum á árunum 1927–1929. Í fyrsta hefti tímaritsins ræðir Sigurður Nordal um þá stafsetningu sem hann og fleiri íslenskumenn telja rétt að taka upp. Ég sé ekki ástæðu til að rekja það nánar í hverju brtt. Sigurðar Nordals og samherja hans voru fólgnar þar sem segja má að þær hafi að meginstofni verið teknar upp í þá auglýsingu um nýjar stafsetningarreglur sem Jónas Jónsson, þáv. menntm. rh., gaf út 25. febr. 1929, en það ern þær stafsetningarreglur sem síðan stóðu allt þar til fyrrv. menntmrh., Magnús T. Ólafsson, gaf út hina margumræddu reglugerð sina um afnám z. Ég mun nú ekki rekja þessa sögu z-mála öllu lengur, enda er ég kominn þar að leiðarlokum. Þessi saga ber það með sér að bæði fyrr og síðar hafa verið mjög skiptar skoðanir hjá hinum mætustu og mestu málfræðingum þessarar þjóðar um það, hvort eðlilegt væri og heppilegt að rita z eða ekki. Meginröksemd þeirra, sem barist hafa fyrir því að viðhalda z-unni, hefur verið sú, að með því fengjust ákveðin tengsl við hið heldra mál og hún benti til og leiðbeindi að vissu marki um uppruna orða. Meginröksemd hinna, sem verið hafa andvígir því að skylt skuli vera að kenna z í skólum, hafa verið í fyrsta lagi að z tákni ekki lengur sérstakt hljóð og í öðru lagi að allt of langur tími fari í það í skólum að kenna þennan staf sem ekki sé lengur nein ástæða til að halda í. Ég hef sagt það áður í sambandi við þennan þátt stafsetningarmálsins íslenska, að það er alltaf álitamál hvenær á að gera breytingar á stafsetningu, jafnvel þó að viss rök hnígi að því að þær kunni að vera réttmætar og jafnvel æskilegar. Ég var ekki sannfærður um það á sínum tíma að það hafi verið brýn ástæða til þess að útrýma z-unni úr íslensku kennslumáli. Ég taldi að býsna gild rök væru að vísu fyrir því að það ætti að gera og þá sérstaklega þau að óeðlilega mikill tími færi í ýmsum skólum landsins í það að kenna að skrifa z, í það að glíma við þennan staf sem ekki virtist nein sérstök þörf fyrir. En þrátt fyrir það er ég það mikill íhaldsmaður á þessu sviði og tel að veruleg íhaldssemi á stafsetningarsviði sé ekki aðeins réttmæt, heldur mjög æskileg, að mér þóttu þessi rök tæplega fullnægjandi á sínum tíma. Hins vegar verð ég að segja það, að eftir að þessi ákvörðun hafði verið tekin og vissulega byggð á veigamiklum rökum, þá tel ég það algerlega fráleitt að hverfa aftur á bak til z-unnar. Ég tel það versta kostinn sem nú er fyrir hendi. Það liggur ljóst fyrir og hefur verið að sannast, að ég hygg ekki síst í gær og kannske í fyrradag, þegar almenningur vissi að hreyfing var komin á þetta mál og líkur til þess að það frv., sem hér er til umr., kynni að verða samþykkt, þá hygg ég að það hafi komið í ljós að það er veruleg andstaða meðal kennarastéttarinnar - mjög mikil andstaða meðal kennarastéttarinnar gegn þessu máli, og ég held að með tilliti til þess, þótt ekki væri annað, sé vægast sagt dálitið varhugavert að leggja slíkt ofurkapp á að gera þetta frv. að lögum nú á allra síðustu dögum þingsins, þegar auðséð er að ekkert tóm er til að ræða málið á þeim tíma þegar þm. telja sig hafa aðstöðu til að hlýða á málflutning, heldur eru nætur til þess notaðar og menn verða að tala yfir mjög fáskipuðum þingbekkjum. Mín skoðun er sú að í sambandi við þetta mál eigi að setja rammalöggjöf, í meginatriðum líka þeirri sem hæstv. menntmrh. leggur til í frv. sínu. Ég er ekki þar með að segja að það kunni ekki að vera rétt að gera á því nokkrar breytingar og þá e.t.v. í þá átt fyrst og fremst að fleiri aðilar en þar eru nefndir fái tækifæri til þess að fjalla um stafsetningarmál áður en reglugerð verði sett sem breyti þeim efnum. Ég held að það sé ekki viturlegt, þegar alls er gætt, að naumur meiri hl., þótt hann kynni að vera til hér á þingi, knýi þetta mál fram nú á allra síðustu þingdögunum og í rauninni áður en þeir, sem verða að framkvæma þessa löggjöf, hafa fyllilega áttað sig á því hvað hér er raunverulega að gerast. Ég er sannfærður um að þetta frv. mætir mikilli og vaxandi andstöðu verulegs hluta kennarastéttarinnar, þeirra manna sem eiga að framkvæma það, þeirra sem eiga að kenna stafsetninguna, og það er ekkert efamál að það er engin aufúsugestur öllum þorra nemenda í Íslenskum skólum. Ég held að þegar alls er gætt, þá höfum við annað þarfara að gera eða þeir, sem í skólum landsins sitja, nemendur og kennarar, heldur en strita við það að kenna með takmörkuðum árangri þennan þarflausa staf sem ekki kemur í stað neins sérstaks hljóðs íslensks máls. Það hefur verið rakið hér fyrr í nótt að eitt sinn gerði Alþ. tilraun til að setja löggjöf um stafsetningu. Ég mun ekki endurtaka neitt af því sem þá var sagt. Það hefur verið rakið hér svo rækilega að við það er ekki í sjálfu sér neinu að bæta. En það vil ég segja, að sjaldan hefur Alþ. orðíð sér svo augljóslega og rækilega til vansæmdar eins og í það skiptið. Þeirri löggjöf, sem þá var sett, var stefnt gegn Halldóri Laxness fyrst og fremst, mesta skáldi og ritsnillingi þjóðarinnar á þessari öld. Því frumhlaupi, sem meiri hl. Alþ. fór þá, var að vísu hrundið, og ég vænti þess að þegar hv. alþm. nú gefa sér tóm til að átta sig á því máli sem hér er á ferðinni, þegar þeir hafa gefið sér tóm til þess að gera sér grein fyrir vísum afleiðingum þess ef samþykkt verður, þá verði þessu frumhlaupi einnig hrundið. Hæstv. forseti. Að síðustu vil ég einungis segja þetta: Maður gæti vissulega skilið þann ákafa sem flm. þessa máls viðhafa í sambandi við að knýja það fram ef svo hefði verið að sú reglugerðarbreyting, sem í frv. menntmrh. gerði, hefði skikkað þessa flytjendur frv. til þess að breyta um stafsetningu, til þess að hætta að skrifa sina elskuðu z. En það var í sjálfu sér ekki þetta sem gerðist. Ég sé ekki betur en það hljóti að vera hverjum manni frjálst, sem ekki stundar skólanám, að skrifa sína z fram í rauðan dauðann í bókstaflegri merkingu orðsins. En það, sem flm. málsins vilja gera, er að skikka börn og unglinga til að læra z-una, þeir vilja skikka kennarastéttina til að taka á ný upp þá heldur lítið frjóu iðju að kenna z-reglur. Þessu er ég andvígur, eins og ég hef áður sagt, og ég trúi því ekki fyrr en ég tek á að hv. Alþ. ætli að vekja upp þann draug sem þetta frv. vissulega er. Fari Alþ. nú að fyrirskipa stafsetningu með lögum, fari það inn á þá braut, þá er erfitt að sjá fyrir endann á því stafsetningarrifrildi sem biður Alþ. á komandi árum og áratugum. Eða dettur nokkrum manni í hug að stafsetningarlög verði sett hér á Alþ. í eitt skipti fyrir öll og síðan uni allir glaðir við sitt? Ég held að þrátt fyrir það þótt æskilegt sé og lofsvert að þm. hafi áhuga á málum eins og stafsetningarmálum, þá sé stafsetning íslenskrar tungu ekki meðal þeirra mála sem á að taka um ákvarðanir í einstökum atriðum hér á Alþ. Ég held að það væri engum til góðs ef það væri innleitt að það færi eftir þingmeirihl. hverju sinni hvort z vær lögboðin þetta kjörtímabil og s- og z-leysi hitt kjörtímabilið. Ég held að nokkru meiri festa fengist í þessi mál ef sú regla væri upp tekin í megindráttum sem hæstv. núv. menntmrh. leggur til í sínu frv. sem mér finnst vera ólíkt skynsamlegra heldur en það frv. sem hér er nú til umr.



Virðulegi forseti. Ég mun nú ekki komast þar með tærnar sem fyrri ræðumenn hafa haft hælana að því er snertir lengd ræðu, og kannske grætur það nú enginn. Ég hef áður lýst andstöðu minni við þetta frv. og greint ástæður fyrir þeirri skoðun minni að Alþ. beri ekki að setja ritreglur, og ég skal ekki endurtaka það sem ég hef áður sagt um þetta atríði. En því til viðbótar bendi ég á þær umr. sem hér fara fram. Ég held að enginn geti sagt að þær séu æskilegur efnislegur undirbúningur að ákvörðun um ritreglur fyrir íslenska skóla, að ákvörðun um stafsetningu íslenskrar nútímatungu, eins og segir í frv. því sem hér liggur fyrir. Fylgismenn frv. munu telja að langar ræður andstæðinga þess beri vott um fáheyrðan mótþróa og þráa, mótþróa gegn því að frv. nái að ganga undir atkv. og hljóta endanlega afgreiðslu hér í hv. d. og þá um leið á Alþ. því er nú situr. Þetta er nú bæði og. Það hefur nefnilega ekki sjaldan borið við að þingmál hafi stöðvast á síðustu dögum þingsins hreinlega vegna tímaskorts, vegna þess að sýnt þótti að umr. yrðu svo langar að ekki rúmuðust innan þeirra tímamarka sem Alþ. hafði sett sér hverju sinni. Ég man eftir ýmsum dæmum um þetta, ég sé ekki ástæðu til að fara að rifja þau upp hér. Ég held að flestir hv. alþm. kannist við þau. Það má þó auðvitað alltaf deila um hvort um nákvæmar hliðstæður sé að ræða eða ekki. Andstæðingar frv. undrast hins vegar að forseti skuli freista að þoka málinu áfram með svo löngum næturfundi sem raun ber vitni. En einnig þetta hefur oft til borið og oft tekist, en ekki ævinlega. Ég ætla ekkert að hrósa þeim vinnubrögðum sem kölluð hafa verið í þingsögunni málþóf og mér finnst nú að hér sé um hönd haft og eins og ég vék að áðan hefur oft áður verið reynt og stundum hótað, og það hefur nægt til þess að stöðva málin. En hér er náttúrlega um engin einsdæmi að ræða. ' Hv. þm. geta verið alveg rólegir þess vegna og minnugir orðanna að nóg er nóttin. En sem sagt, þessar umr. virðast mér styðja þá skoðun mína og það mjög eindregið að það sé ekki æskilegt að Alþ. setji sjálft stafsetningarreglur í einstökum atriðum, hitt sé fremur ráð, að Alþ. leitist við að tryggja með skynsamlegri rammalöggjöf rækilegan undirbúning sérhverrar ákvörðunar um íslenska stafsetningu, um búning ástkæra ylhýra málsins í rituðu formi, og að Alþ. taki sér þá ákvörðunarvald um það hvenær leyfa skuli breytingar á stafsetningu þeirri sem notuð er á opinberum plöggum og í skólabókum, því að það er nánast það sem um hefur verið fjallað í reglugerðum og ætlast er til með þessu frv. svo og því frv. sem ég lagði fyrir. Þetta síðast nefnda, þ.e. málskot til Alþ. um það hvort leyfa skuli breytingu, helgast m.a. af því að sérhver breyting kostar hið opinbera heilmikla fjármuni sem Alþ. hlýtur að hafa forgöngu um að afla, og koma þó margar aðrar orsakir til sem eru að mínum dómi þyngri á metum heldur en fjármálahliðin. É`g tel það meginmistök hjá hv. flm. og öðrum fylgismönnum þessa frv., sem hér er verið að ræða, og þá sérstaklega hjá meiri hl. hv. menntmn., hversu seint þetta frv. er afgreitt frá n. Af því leiðir auðvitað hvort tveggja, að málið kemst í hálfgerða sjálfheldu vegna tímaskorts hér í þinglokin, og svo hitt, sem mér finnst ekki síður alvarlegt, efnislega, að fjölmargir aðilar, sem þetta mál varðar sérstaklega, kennarar og málvísindamenn og auðvitað ýmsir fleiri, fá vart ráðrúm til þess að kynna alþm. viðhorf sín, hvað þá að hv. þm. fái sæmileg tækifæri til þess að brjóta ályktanir þeirra og ábendingar til mergjar, vega bær og meta í einstökum atriðum. Ég tel að um viðkvæmt mál og vandasamt eins og það mál sem hér er rætt skipti það alveg meginmáli að um það sé fjallað rækilega og af þeim aðilum sem áhugasamastir eru, og þá ekki síst þeim sem starfa að framkvæmd viðkomandi ákvæða laga eða reglugerða og í þessu tilviki að framkvæmd móðurmálskennslunnar á hinum ýmsu skólastígum fyrst og fremst. Ég er satt að segja dálítið undrandi yfir því að menntmn. þessarar hv. d. skuli ekki hafa séð ástæðu til að senda þetta frv. til umsagnar, svo sem titt er gert við ámóta kringumstæður og raunar einnig oft þótt um einfaldari mál sé að ræða heldur en þetta. En eftir því sem ég kemst næst, þá hefur málið ekki verið sent til umsagnar. Og ég hygg að einmitt þetta, að málið var ekki sent til umsagnar, hafi orðið til þess að margir áhugamenn um þessi efni hafi skoðað það sem vísbendingu um að þetta frv. yrði naumast tekið til fullnaðarafgreiðslu á þessu þingi og af því leiði svo það, a.m.k. að verulegu leyti, að margir hafa orðið höndum seinni að koma ábendingum sínum og aths. á framfæri við alþm. og menntmn, sérstaklega. Sést það m.a. á því, að það er fyrst þessa allra síðustu daga sem ýmsir aðilar eru að koma ábendingum sínum á framfæri, Samband ísl. barnakennara, þeir sem vinna í skólarannsóknadeild rn. o.fl., o.fl. Mér sýnist að eins og málum er nú komið væri í sjálfu sér skynsamlegast að láta hér staðar numið við meðferð frv. hv. 9. þm. Reykv. o.fl. Á vissan hátt væri í rauninni kannske æskilegt að skera úr þeirri þrætu eða þeim ágreiningi sem upp hefur komið á Alþ. í þessu máli. Og ég skal viðurkenna það að um skeið hugleiddi ég það í fullri alvöru hvort það væri ekki réttast að stuðla að því að svo mætti verða, að úr þessum ágreiningi yrði beinlínis skorið með atkvgr, hér á hv. Alþ. En þegar hvort tveggja kemur til, hversu hæpið og ég vil nú eiginlega segja óeðlilegt það er að mínum dómi að Alþ. semji ritreglur og setningarfræði, ef svo mætti segja, og svo hversu örðugt er um vik að brjóta málið til mergjar með viðunandi hætti á þeim tíma sem nú virðist vera til umráða hér á hv. Alþ., þá held ég að það sé réttast að láta útrætt um þetta frv. að sinni. Ég hefði vel getað hugsað mér það að frv. hefði verið vísað frá með rökstuðningi eitthvað á þá leið að bar sem er liðið mjög að þingslitum, eftir því sem best yrði séð, og þröng á dagskrá d. og að hér virðist torvelt vegna tímaskorts að brjóta til mergjar einstök atriði frv. og svo þær ábendingar sem fram koma, þá væri sem sagt málinu vísað frá. En ég mun ekki flytja neina slíka till. Ég álít að það hefði verið æskilegt að afgreiða frv. mitt um meðferð stafsetningarmálsins. Mér er auðvitað ljóst að til þess vinnst ekki tími úr því sem nú er komið enda þótt það frv. sé stórum einfaldara en þetta frv. sem felur í sér fjölmörg atriði um stafsetninguna sjálfa. En þó er það auðvitað liðinn tími að það sé hægt að afgreiða það á þeim dögum sem talið er að eftir séu af þinginu. En þá er þess að minnast að íslensk stafsetning er ekkert dægurmál, svo að þegar á allt er litið geta aðgerðir að skaðlitlu beðið enn um sinn, beðið haustsins t.d. Þetta vildi ég nú láta koma fram hér við 3. umr. málsins.

Frsm. minni hl. (Magnús T. Ólafsson) Hæstv. forseti. Máske hafa einhverjir sýnt hér þráa, en ég vil nú, um leið og ég stíg í stól, ljúka lofsorði á það einstaka þolgæði sem hæstv, menntmrh. hefur sýnt að hlusta á þessar löngu umr. í þunnskipuðum sal. Ég vona að þótt þær máske valdi honum óþægindum og einhverjum fleirum -  Ég ætla ekki að endurtaka neitt af því, sem hér hefur verið á drepið, eða útlista það nánar. Aðeins vildi ég lýsa enn á ný yfir fylgi mínu við frv. hæstv. menntmrh., sem ekki fékkst afgreitt úr menntmn. En ég á von á að það rísi úr þeirri glatkistu sem reynt var að setja það í eins og fuglinn Fönix. Ég tel aðeins ástæðu til að ítreka það, að ég hefði talið það stefna í mikið óefni þýðingarmiklu máli hefði Alþ. með skjótum hætti og eftir tiltölulega litla athugun og íhugun brugðið á það ráð að hverfa frá langri hefð um meðferð stafsetningarmála og gerast sjálft semjandi stafsetningarreglna. Það hefði að mínum dómi verið til ills, bæði fyrir Alþ. og þó enn frekar fyrir þá, sem þurfa að læra stafsetninguna, og þá, sem þurfa að kenna hana. Ég vil svo, hæstv. forseti, leggja hér fram brtt. við það frv. sem fyrir liggur, 116. mál. Þessi brtt. er borin fram af mér og hv. þm. Ingvari Gíslasyni og hljóðar svo: „Við 2. gr. Greinin falli niður. Við 3. gr. Greinin falli niður. Við 4. gr. Greinin falli niður. Við 5. gr. Greinin falli niður.“ Eftir stæðu af frv. að þessari brtt. samþykktri 1. gr. og 6. gr. og er þá í frv. fólgin almenn regla, en ekki stafsetningarreglur með lagasniði. Ég leyfi mér, hæstv. forseti, að leggja þessa brtt. fram og óska að afbrigða verði leitað.

Óskar hv. ræðumaður að afbrigða verði leitað fyrir till. áður en hann heldur áfram ræðu sinni?

Já, ég óska þess að till. liggi fyrir til umr. áður en umr. er haldið lengra.



Þar sem ljóst er að ekki er nægilegur fjöldi þm. á fundi til þess að veita afbrigði, þá vil ég gefa hv. þm. kost á því að nú verði nokkurt fundarhlé, þannig að hann fái tóm til þess að afla fylgis við þau afbrigði. Fundinum verður nú frestað í hálftíma. - Fundarhlé.

Frsm. minni hl. (Magnús T. Ólafsson):(frh.): Ég endurtek ósk mína um að sú till., sem ég hef borið fram skrifl., megi koma til atkv. og um það verði leitað afbrigða og umr. frestað þangað til þm. taka að gegna þeim þingmannsskyldum sínum að mæta á fundi.

hefur hv. þm. lokið ræðu sinni?

Ég vil fresta ræðu minni.

Ég hef ekki gefið hv. þm. heimild til að fresta ræðu sinni einu sinni enn. Það hefur verið gert æðioft við þessa umr.

Ég hafði lýst því yfir þegar á fyrri fundi að ég óskaði eftir að halda áfram ræðu minni eftir að - 

Það er alsiða, eins og hv. þm. veit, að afbrigða sé leitað ef unnt er þegar nægilegur fjöldi þm. er í salnum, og alsiða, að umr. sé haldið áfram um mál þegar svo stendur á að einhver örlítil bið sé á að hægt sé að leita þeirra afbrigða. Með því að ég hef gefið hálftíma fundarhlé nú til þess að hv. þm. gefist kostur á að láta gera þm. aðvart, eins og ég sagði áður en ég frestaði þessum fundi, þá gefst hv. þm. nú kostur á að ljúka þessari ræðu sinni. Það er alveg ljóst að þessara afbrigða verður ekki leitað nú.

Þennan úrskurð hv. forseta áskil ég mér rétt til að ræða utan dagskrár á næsta fundi.