Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þó að menn deili um margt, eru allir sammála um það, að efnahagur Íslendinga og atvinnuvegir eigi nú við mjög mikla örðugleika að etja. Mönnum kemur aftur á móti ekki saman um orsakir þessa og þar sem ég beini því eindregið til þm., að þeir stuðli að því, að þetta frv. verði afgreitt nú fyrir helgi, til þess að venjuleg bankaviðskipti og tollafgreiðslur geti hafizt á ný, þá mun ég leiða hjá mér að þessu sinni að ræða um orsakir erfiðleikanna. Um hitt urðu allir sammála, að þegar ákveðið var, að pundið skyldi lækkað í gengi, þá væri óhjákvæmilegt, að ísl. kr. yrði einnig lækkuð í gengi. Menn hafa að vísu mismunandi hugmyndir um það, hversu sú gengislækkun skuli vera mikil, en réttir aðilar hafa nú tekið um það ákvörðun, skv. fréttatilkynningu, sem um það hefur borizt frá Seðlabanka Íslands. Ég leyfi mér að lesa upphaf hennar. Þar segir: „Bankastjórn Seðlabankans hefur að höfðu samráði við bankaráð og að fengnu samþykki ríkisstjórnarinnar ákveðið nýtt stofngengi íslenzkrar krónu gagnvart bandarískum dollar og tekur það gildi frá kl. 16 í dag, 24. nóv. 1967. Ákvörðun þessi hefur verið staðfest af stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Hið nýja stofngengi er 57 íslenzkar krónur hver bandarískur dollar, en það er 24.6% lækkun frá því gengi, sem í gildi hefur verið. Jafnframt hefur verið ákveðið, að kaupgengi dollars skuli vera 56.93 og sölugengið 57.07, en kaup- og sölugengi annarra mynta í samræmi við það. Vegna gengislækkunar sterlingspundsins breytist gengi krónunnar gagnvart því mun minna eða um 12% og er hið nýja miðgengi sterlingspunds 136.80. Ráðgert er, að Seðlabankinn birti fyrir opnun bankanna mánudaginn 27. nóv. n.k. nýja gengisskráningu fyrir allar myntir, sem skráðar hafa verið hér á landi að undanförnu, en þangað til helzt sú stöðvun gjaldeyrisviðskipta bankanna, er ákveðinn var af Seðlabankanum 19. nóv. s.l.“ Síðan fylgir grg. bankans, sem ég skal ekki lesa, en menn geta kynnt sér, þeir sem þess óska. Það frv., sem hér liggur fyrir, er frv. til l. um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabanka Íslands um nýtt gengi ísl. kr. og það fjallar um þau ákvæði, sem eru forsenda þess, eins og ég sagði áðan, að venjuleg bankaviðskipti geti hafizt og tollvöruafgreiðslur átt sér stað. Þetta frv. er styttra heldur en venja er um slík frv., einnig eftir að ákvörðun um gengisskráningu var færð til Seðlabankans. Ástæðan til þess, að ekki eru í frv. fleiri ákvæði en raun ber vitni, er sú, að ríkisstj. leitaðist við að taka úr frv. þau efni, sem ætla má, að valdið geti sérstökum deilum. Af þessu leiðir aftur, að fleiri frv. eru væntanleg í sambandi við þetta mál nú beggja vegna við helgina, en um þau frv. er það svo, að ekkert þeirra þarfnast afgreiðslu fyrir helgi. Um önnur getur tekið nokkru lengri tíma að semja þau til hlítar, en slíkt verður gert eins fljótt og unnt er. Varðandi ákvæði, sem oft hafa verið í slíkum frv. um verðlagsbindingu, þá vil ég geta þess strax, að ekki þótti ástæða til að taka það ákvæði upp í þetta frv., þar sem nú þegar er almenn verðlagsbinding, sem eftir ósk ríkisstj. var ákveðin af verðlagsnefnd, verðlagsbinding á vörum, þegar sýnt var, að verðstöðvunarlögin mundu falla úr gildi vegna þeirra samningaumleitana, sem þá stóðu yfir, eins og kunnugt er. Nú má vel vera, að það þurfi frekari ákvæði um verðlagsmál. Það er ekki öruggt, hvort þau ákvæði, sem nú eru til, eru að öllu leyti heppileg eða ekki, það er eitt þeirra mála, sem betur þarf að athuga, en þetta er skýringin á því, af hverju ekki eru almenn fyrirmæli um þessi efni í þessu frv. 1. gr. frv. er í samræmi við það, sem var bæði í l. um efnahagsmál frá 1960 og í upphafi. l. frá 1961 um ráðstafanir vegna gengisbreytingarinnar í ágústmánuði það ár, sem síðan voru staðfest með lögum nr. 28/1962. Þetta er nauðsynlegt til að fjalla um meðferð aðflutningsgjalda á sama hátt og verið hefur við fyrri gengisbreytingar, hreint tæknilegt atriði, sem ég geri ekki ráð fyrir, að nokkrum ágreiningi geti valdið. Þá er ákvæði í 2. gr., þar sem segir, að óheimilt sé að hækka verð á birgðum innfluttra vara, sem greiddar hafa verið á gengi í gildi fyrir 19. nóv. 1967, og sama gildir um verð á birgðum iðnaðarvara, sem framleiddar eru úr efni, sem greitt hefur verið á eldra gengi. Til birgða teljast í þessu sambandi vörur greiddar á eldra gengi, sem ekki eru komnar í hendur innflytjenda. Þetta ákvæði er einnig orðrétt tekið upp úr þessum sömu lagafyrirmælum, sem ég áður vitnaði til. Hins vegar hefur ekki verið fyrr í lögum sams konar ákvæði og er í 3. gr. varðandi skipafélög og þann fyrirvara, sem þau hafa gert um að miða farmgjöld við erlendan gjaldeyri. Að svo miklu leyti sem þau ákvæði standast, þá er það ráðgert, að heimilt sé, þó með sérstöku samþykki verðlagsnefndar, að hækka farmgjaldið í ísl. kr., þegar þar stendur á móti skuld erlendis, eins og nánar er gerð grein fyrir í 3. gr. Þetta ákvæði er til takmörkunar á þeim fyrirvörum, sem í farmbréfunum eru, og eins og ég segi, þá liggur þetta undir samþykki verðlagsnefndar. Um 4. gr., þá hefur það einnig verið tíðkanlegt, a.m.k. stundum áður, að gjaldeyrir, sem er fyrir útfluttar afurðir, þegar gengisbreyting á sér stað, verði greiddur útflytjanda á því sama gengi sem gilti, þegar varan var framleidd. Nú er hér miðað við, að þetta haldist, þannig að mismunurinn vegna gengisbreytingarinnar verði greiddur af þeim vörum, sem framleiddar eru til áramóta. Það byggist á því, að þarna er aðallega um að ræða vörur sjávarútvegsins og til áramóta heldur hann þeim greiðslum úr ríkissjóði, sem ráðgert er, að hann verði án eftir áramótin. Það fé, sem þarna er tekið af útflytjendum, á hins vegar að leggjast á sérstakan reikning á nafni ríkissjóðs í Seðlabankanum og með sérstökum l. skal því ráðstafað í þágu þeirra atvinnuvega, sem eiga viðkomandi afurðaandvirði. Um þetta þarf að setja sérstaka löggjöf. Menn töldu að vísu, að æskilegast hefði verið að geta sett um þetta ákvæði nú þegar, en í því sambandi vöknuðu ýmis vafamál, og okkur þótti ekki sanngjarnt að ætlast til þess af þingmönnum, að þeir gætu á jafn stuttum tíma og hér er fyrir hendi tekið um þetta ákvarðanir, en slíkt frv. mun koma eins fljótt til ákvörðunar Alþingis og tími vinnst til að athuga öll þau atriði, sem þar þarf betur að skoða. Um 5. gr. er það að segja, að þar er ráðgert, að stofnaður skuli sjóður í Seðlabankanum vegna gengisbreytingarinnar á sama hátt og gert var skv. lögum 1960 og 1962, og aðalefni greinarinnar er það, að bankarnir hvorki hagnist né bíði skaða við gengisbreytinguna og er það tilgangur þessa sjóðs. Í 2. málsgr. er um að ræða hliðstætt ákvæði við það, sem var í fyrrnefndum lögum, og er ætlazt til, að gengismunur, sem fellur til með þeim hætti, sem þar er nánar greint, verði færður á sambærilegan hátt og áður hefur verið gert, með nokkrum takmörkunum, sem ég skal ekki rekja. Þarna er einnig um tæknileg atriði að ræða. Þá er loks um að ræða í 6. gr. það, að aftur skuli tekið upp óbreytt ákvæði, sem lögfest var 1960, um leyfisgjald af gjaldeyris- og/eða innflutningsleyfum, að það megi vera allt að 1%, og jafnframt sé fellt niður 1/2% gjald, þ.e. hluti af þessu gjaldi, sem um tíma var lagt til ríkissjóðs. Þetta er í stuttu máli efni þessa frv., sem hér er lagt fram, og ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um það né málið í heild til þess að gefa ekki af minni hálfu ástæðu til langra umræðna, þar sem ég beini því mjög eindregið til hv. þm., að þeir greiði fyrir því, að frv. verði afgreitt á þeim stutta tíma, sem enn er til stefnu í þessari viku, en ég tel algjöra nauðsyn, að svo verði. Jafnframt vil ég lýsa yfir því, að það munu gefast mörg önnur tækifæri, þegar rýmra er um tíma, til þess að ræða allt þetta mál í heild, bæði við umr. um önnur frv. sem verða flutt eins og ég sagði mjög fljótlega og einnig við fleiri frv., sem síðar er von á. Eðlilegt er, að menn spyrji sérstaklega, hvað ríkisstj. hyggist fyrir í launamálum, og þá ekki sízt vegna þeirrar deilu, sem staðið hefur undanfarið, og frv. um verðlagsuppbót er einmitt eitt þeirra, sem lagt verður fram eins fljótt og við verður komið, vonandi á morgun, og aðalefni þess, - það er rétt ég geri grein fyrir því, –kemur fram í 1. gr., sem svo hljóðar, með leyfi hæstv. forseta: „Frá 1. des. 1967 skal verðlagsuppbót aukin sem því svarar, að laun og aðrar vísitölubundnar greiðslur að meðtalinni verðlagsuppbót hækki í hlutfalli við þá hækkun, sem varð á útgjöldum launþega til kaupa á vörum og þjónustu frá 1. ágúst til 1. nóv. 1967, skv. niðurstöðum neyzlurannsóknar þeirrar, er um getur í 2. gr. þessara laga. Kauplagsnefnd framkvæmir þennan útreikning. Gildir þetta þar til annað hefur verið ákveðið með samningum stéttarfélaga og samtaka vinnuveitenda.“ Það, sem hér er um að ræða, er, að vegna þeirra breyttu viðhorfa, sem skapazt hafa, er ljóst, að vísitöluákvæðin, sem voru í efnahagslagafrv. stjórnarinnar, eru orðin úrelt. Þau taka ekki til þess ástands, sem skapast eftir gengisbreytinguna. Það má einnig segja, að með gengisbreytingunni verði þáttaskil. Áður var keppt að því eftir fremsta megni að koma í veg fyrir, að gengi þyrfti að lækka og þess vegna varð ekki hjá því komizt bæði að skerða hag launþega og þrengja mjög að atvinnuvegunum. Nú er það ljóst, að með gengisbreytingunni fá útflutningsatvinnuvegirnir a.m.k. í fyrstu meira svigrúm heldur en þeir hafa áður haft og þess vegna er gjörlegt að ætla þeim að borga þá hækkun á kaupgjaldi, sem leiðir af ákvörðun um að kaupgjaldið skuli nú reiknað eftir nýju vísitölunni, sem verkalýðsfélögin höfðu þegar áður í viðræðum þeirra og ríkisstj. lýst samþykki sínu við að taka skyldi gildi. Það er hins vegar óhagganleg skoðun ríkisstj., að það sé mjög varhugavert, að sjálfvirkar vísitölukauphækkanir eigi sér stað þann tíma, sem gengisverkunaráhrifin eru að koma fram. Þess vegna hefur það orðið að ráði, að taka úr lögum öll fyrirmæli um, að kaup skuli greitt eftir vísitölu. Ég hygg, að vísitala hafi fyrst verið lögfest hér í sambandi við gengislækkunina 1939 og hún hafi haldizt þangað til 1960. Þennan tíma var hún lengst af, en í mismunandi formi lögboðin, þó að vísu takmörkuð stundum um sinn. Þá gerðist það 1960, eð vísitöluhækkanir voru bannaðar, en jafnframt voru heimilaðar grunnkaupshækkanir. Þessu var svo enn breytt 1964, eftir að komið hafði í ljós, að þetta bann gegn vísitöluhækkunum varð ekki til þess að auka á stöðugleika verðlags, nema síður væri. Síðan hefur það haldizt í gildi, að lögboðnar voru vísitöluhækkanir eftir vissum reglum. Eins og ég segi, þá telur ríkisstj., að það sé ekki verjandi að halda slíku lagaboði a.m.k. ekki á meðan áhrif gengislækkunarinnar eru að koma fram. Hins vegar er það ljóst, að þó að bann væri lögfest við slíkum hækkunum, þá stoðar það í raun og veru ekki, nema skilningur og samþykki verkalýðshreyfingarinnar á nauðsyn þess sé fyrir hendi, meðan heimilt er að hækka grunnkaup. Þess vegna er það eitt eðlilegt, að sömu aðilar ákveði um grunnkaupshækkanir og hvort, og þá að hve miklu leyti, en fyrst og fremst, hvort vísitöluhækkanir skuli verða framvegis og a.m.k. á meðan á þessu tímabili stendur. Með því lagaboði, sem hér er gerð tillaga um, er lagður nýr grundvöllur. Hann helzt meðan aðilar koma sér saman um, að hann skuli haldast, á sama veg eins og grunnkaupið helzt, á meðan aðilar koma sér saman um það. En hvort tveggja liggur undir breytingum aðila eða ákvörðunarvaldi aðila, ef þeir geta um það náð samningum. Þetta er í stuttu máli efni þeirra breytinga, sem ætlað er að leggja fram. Að sjálfsögðu er haldið áfram að reikna framfærsluvísitölu, það er hagfræðileg upplýsing, sem öllum er nauðsynlegt að hafa, og það er ráðgert, að það verði áfram á hinum nýja vísitölugrundvelli, eins og verkalýðsfélögin hafa talið sér hentugra að fá og eins og ráðgert er, að hið hækkaða kaup hinn 1. des. verði reiknað samkvæmt. Ég hef haft samráð bæði við samtök vinnuveitenda og fulltrúa Alþýðusambandsins og mér skilst, - það leiðréttist, ef ég fer rangt með, - að miðstjórn Alþýðusambandsins hafi síðdegis í dag ákveðið á grundvelli þeirra upplýsinga, sem lágu fyrir um þessa tillögugerð af hálfu ríkisstj., að beina því til félaga sinna að aflýsa þeim verkföllum, sem þau hafa boðað til. Er það ekki að efni til rétt? Jú, það er staðfest. Ég vonast til þess, að með þessu skapist sá friður, sem er nauðsynleg forsenda þess, að sú tilraun, sem nú er gerð, fari ekki út um þúfur. Og ég vil eindregið beina því til allra aðila, að þeir leggi sig fram um, að svo megi verða. Forseti A.S.Í. afhenti mér í þessu bréf, sem mér þykir rétt að lesa upp, þó ég viti ekki efni þess að öðru leyti en ég sagði áðan. Það er dagsett í dag og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Miðstjórn Alþýðusambands Íslands ítrekar þá fyrri afstöðu verkalýðshreyfingarinnar, að kaupgjald sé miðað við verðlag, og lýsir því yfir, að samtökin muni standa fast á því, að slíkt sé tryggt í framtíðinni. Með því að ríkisstj. hefur lýst því yfir, að hún muni tryggja kaupuppbætur, sem orðið hafa vegna verðhækkana frá því 1. ágúst s.l. og þannig orðið við kröfum verkalýðssamtakanna um verðbætur launa 1. des. í samræmi við rétt þeirra, ályktar miðstjórn að mæla með því við sambandsfélögin, að þau aflýsi boðuðum vinnustöðvunum fyrir n.k. mánaðamót. Virðingarfyllst, Alþýðusamband Íslands, Hannibal Valdimarsson.“ Ég tel þessa yfirlýsingu, þó að hún með eðlilegum hætti haldi fast við meginstefnu þá, sem verkalýðshreyfingin hefur lýst, mjög mikilsverða, jafnframt því sem ég vil af hálfu ríkisstj. lýsa yfir eindregnum vilja hennar til áframhaldandi samstarfs við verkalýðshreyfinguna, m.a. um að gera þá skerðingu á lífskjörum, sem nú er því miður óhjákvæmileg, sem allra léttbærasta fyrir þá, sem erfiðast eiga með að taka við slíkum böggum á sig.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur nú lýst því yfir hér á Alþ. fyrir hönd ríkisstj., að ísl. kr. hafi verið felld um nálega 25%, sem þýðir, að erlendur gjaldeyrir hækkar í verði um sem næst 33%. Þetta er 33% hækkun á því, sem greiða verður fyrir erlendan gjaldeyri. Hæstv. forsrh. sagði, að Seðlabankinn hefði gert þetta og ríkisstj. samþykkt það, en við vitum, að það er ríkisstj., sem hefur tekið þessa ákvörðun. Þetta er pólitísk ákvörðun, sem hæstv. ríkisstj. hefur tekið og er algjörlega á hennar ábyrgð, og óviðeigandi, að hún sé að reyna að skjóta sér á bak við einhverja aðra í þessu tilliti. Þessi gengislækkun er ekki nema að sáralitlu leyti afleiðing þess, að pundið hefur verið fellt í verði. Það mun láta mjög nærri, að það hefði þurft að fella ísl. kr. um 5% eða svo í verði til þess að eyða áhrifum pundsfallsins á íslenzkt efnahagskerfi og íslenzkt atvinnulíf. Meginhluti gengislækkunarinnar á sér þess vegna allt aðrar rætur og algjörlega óskyldar því, sem gerzt hefur í Bretlandi og annars staðar í sambandi við gengisfall pundsins. Þessi ákvörðun ríkisstj. að fella ísl. kr. um 25% byggist ekki á því, að íslenzkar framleiðsluvörur standi óvenjulega lágt, vegna þess að það mun láta nærri, að meðalverð fyrir íslenzkar framleiðsluvörur í erlendri mynt á því ári, sem nú er bráðum á enda, muni verða fyllilega eins hátt og það hefur verið undanfarin ár að meðaltali, og eru þau þó toppár að þessu leyti í íslenzkum utanríkisviðskiptum. Gengisfallið, sem hæstv. ríkisstj. hefur ákveðið, stafar því hvorki að verulegu leyti af falli pundsins né því, að það hafi orðið óvenjulegt verðfall eða íslenzkar framleiðsluvörur standi óvenjulega lágt, heldur eru hér aðrar ástæður, en þær eru öngþveitið, sem íslenzkt atvinnulíf er komið í eftir 8 ára viðreisnarstjórn. Þetta mat hæstv. ríkisstj. á ísl. kr., sem hún hefur setið yfir nú í nokkra daga, það er mat hennar sjálfrar á því, hvernig viðreisnarstefnan hefur leikið íslenzkt atvinnulíf. Það er mat ríkisstj. sjálfrar á því, og það er sem sé þetta, að nú eigi 8 ára samfellt góðæristímabil að enda með 25% lækkun ísl. kr., og það er hvorki meira né minna en þriðja gengislækkunin, sem þessi hæstv. ríkisstj. framkvæmir, en hún var þó fyrst og fremst mynduð til þess að koma á jafnvægi í íslenzku efnahagslífi, stöðugu gengi peninga og stöðugu verðlagi. Hefur nokkur ríkisstj, nokkurn tíma kveðið upp annan eins áfellisdóm yfir sjálfri sér og þessi hæstv. ríkisstj. hefur nú gert með þessari ákvörðun? Ég efast um, að fordæmi verði fundin fyrir öðru eins og þessu innanlands. Ég skal ekkert segja um, hvað finna má í öðrum löndum. En ósigur af þessu tagi hygg ég einsdæmi hér á landi. Þegar kosið var síðast s.l. vor, sagði hæstv. ríkisstj. og stjórnarfl., að það væri kosið um verðstöðvunarstefnu, sem hefði tekið við af viðreisnarstefnunni eða væri eins konar viðauki við hana, og verðstöðvunarstefnan væri fólgin í því, að þó að nokkuð bjátaði á með verðlag á útflutningsvörum frá því sem hæst hefði verið, eins og lá fyrir í fyrravetur og fyrravor álíka eins og nú, þá hefði verið búið svo skynsamlega í haginn fyrir íslenzkt atvinnulif og viðreisnin hefði heppnazt svo vel á alla vegu, að þetta áfall gæti gengið yfir þegjandi og hljóðalaust og verðstöðvunarstefnan væri tryggð, ef þessir tveir flokkar fengju tækifæri til þess að fara með málefni landsins áfram. Það væri allt, sem þyrfti, sögðu þeir í vor. Auðvitað vissum við, sem kunnugir vorum þessum málum, og það vissu þeir jafnvel, að þetta var ósatt. Ég nota ekki yfir þetta það orð hérna, sem Íslendingar nota á mæltu máli yfir þetta, ég nota hérna orðið ósatt, en það mætti nota líka annað orð, sem lýsti þessum málflutningi betur en að kalla þetta ósannindi. Þeir vissu vel, að það var enginn grundvöllur fyrir þeirri verðstöðvun, sem þeir sögðu þjóðinni, að þeir mundu framkvæma eftir kosningarnar, - vissu það mætavel. Þeir vissu það vel, að þeir notuðu peninga til bráðabirgða til þess að byggja upp svikastíflu fyrir dýrtíðarflóðið, sem hlaut að bresta eftir kosningarnar. Þeir vissu þetta vel. Þeir vissu meira. Þeir vissu það líka vel, að grunnurinn var svo holgrafinn undan íslenzku atvinnulífi, að það gat heldur ekki staðizt aðgerðarlaust, þó að þeir bæru það blákalt fram, að grundvöllurinn væri einmitt svo traustur, að menn skyldu vera ókvíðnir. Hvað skeði svo? Það skeði, að hrekklausu fólki gekk illa að trúa því, að önnur eins ósvífni gæti átt sér stað og þessar fullyrðingar ríkisstj. og stjórnarfl. Hrekklausu fólki gekk illa að trúa því, að slík ósvífni gæti átt sér stað og væri yfirleitt hugsanleg. Menn hafa tilhneigingu til þess að trúa því, að vel geti gengið. Það vissu stjórnarfl. Þess vegna sögðu þeir um okkur, sem sögðum þjóðinni satt: Hlustið ekki á þessa menn, þeir eru með barlóm, þeir eru með hrakspár. Hlustið á okkur, treystið okkur. Hvernig haldið þið, að kosningar færu, sem væri efnt til núna? Það væri gaman að sjá þá hæstv. ráðh. stiga núna fram og flytja ræðurnar sínar frá því í vor og alla þessa dáta, sem höfðu þetta eftir þeim. Það væri gaman að sjá þetta og heyra. Og það væri gaman að vita, hvernig slíkar kosningar færu. Það er enginn í vafa um það og allra sízt þeir sjálfir. Þeim er það alveg ljóst. Og þess vegna var leikurinn gerður. Þess vegna lögðu þeir út í þetta. Þess vegna var allur blekkingavefurinn búinn til. Þeim fannst þeir ekki gera það að gamni sínu. Þeim fannst þeir þurfa að gera það til þess að hanga við völdin. Og þess vegna gerðu þeir það. Þeir eru annað veifið að segja eitthvað um, að þetta hafi breytzt svo mikið síðan í vor. Síldin hafi verið langt norður í hafi og aðrir erfiðleikar komið til greina. Það vitum við öll, en hitt vitum við, að í aðalatriðum er þetta eins og það var í vor. Verðlagið er ákaflega svipað nú eins og hað var í vor. Ákaflega svipað. Og það væri fróðlegt að vita, með hvaða verðlagi á íslenzkum útflutningsvörum þeir reikna í gengisfellingardæminu sínu núna? Það er sjálfsagt langt fyrir neðan það, sem var, þegar þeir voru að segja þjóðinni, að allt yrði í lagi. Við fáum kannske að heyra það í þessum umr., með hvaða verði reiknað sé. Hvernig hefur svo verðstöðvunarstefnan verið framkvæmd? Það var kosið í júní. Strax í ágústmánuði sátu þeir löðursveittir við að ræða um, hvernig þeir ættu að beina dýrtíðarflóðinu yfir á almenning. Þeir voru vitanlega alveg vissir um, að nú var stíflan að bresta. Peningarnir, sem þeir höfðu ráð á til þess að setja upp þennan blekkingaleik, voru búnir og þeir voru farnir að borga með yfirdrætti í Seðlabankanum. Svikastíflan var brostin og þá sátu hæstv. ráðh. yfir því að ákveða, hvert heina skyldi flóðinu. Þetta voru hvorki meira né minna en 750–800 millj., sögðu þeir, sem nú þyrfti að demba út í verðlagið tafarlaust. Og þjóðráðið, - hvert ætli það hafi verið? Það var að hætta við niðurgreiðslurnar, sem þeir innleiddu fyrir kosningarnar, nákvæmlega þær. Kosningaskammturinn var tekinn af. Þetta var ósköp einfalt. Og hæstv. menntmrh. var um daginn í einhverjum umr. að fárast yfir því, að menn skyldu vera að gera veður út af þessu. Hann sagði: Hvað var gert? Það var bara hækkað verð á vörum, sem hafði verið lækkað áður, sagði hæstv. ráðh. Hvað eru menn að fárast út af slíku? Þetta voru aðeins 750–800 millj. Og hvernig átti þá verðhækkunarbylgjan að hitta fólk? Það var einnig ósköp einfalt, það átti að hækka matvörurnar, sem lækkaðar voru fyrir kosningarnar. Og síðan átti að bæta því við að banna með lögum, að þessar verðhækkanir yrðu reiknaðar inn í kaupið. Menn áttu sem sé að taka þetta bótalaust. Aðferðin var afar einföld. Þetta munaði 71/2%, að sagt var, á lífskjörum almennings, þegar það var reiknað út eftir eigin aðferðum ríkisstj., en auðvitað miklu meiru fyrir þá, sem þurftu að eyða meira en í meðallagi af tekjum sínum til þess að kaupa mat. M.ö.o.: þetta átti að leggjast á menn í öfugu hlutfalli við möguleikana til þess að borga. Mest á þá, sem höfðu þyngstar fjölskyldur og mest þurftu að kaupa af matvælum. Þetta voru fyrstu úrræðin, sem lögð voru fram. Þetta var fyrsti skammturinn í efndunum á verðstöðvunarstefnunni eftir kosningarnar. En það var ekki nóg með þetta, heldur var mönnum sagt. að þennan skammt yrðu menn nú að þola, því að þetta ætti að gera í staðinn fyrir gengislækkun. Það var alveg óspart básúnað, að ef menn vildu kyngja þessu, þá væru allar líkur á því, að gengislækkun kæmi alls ekki til greina. Og hæstv. forsrh. var óþreytandi í að lýsa því, hvað gengislækkun væri með öllu ótiltækilegt úrræði, og einu sinni komst hann svo langt, ég held að það hafi verið í umr. einmitt um þetta málefni, að hann sagði, að gengislækkun væri slík fjarstæða, að hún skapaði fleiri vandamál en hún leysti. Þetta þótti sumum sjálfsagt mjög mikil speki. Og þetta fannst mönnum heldur en ekki yfirlýsing og það ekkert smáræði, að gengislækkun kæmi ekki til greina. En áætlunin var þessi: Hella yfir menn þessum skammti, hella yfir menn þessari flóðbylgju, 750–800 millj., 10% kjaraskerðingu fyrir venjuleg heimili, og á meðan átti að segja þetta um gengislækkunina o.fl. Það átti með klækjum, ég segi með klækjum, að halda því leyndu, að nokkuð verulegt meira þyrfti til. Gengislækkun var algjörlega fordæmd, á meðan verið var að reyna að koma hinu fram. En auðvitað var okkur ljóst, að þetta var bara fyrsti áfanginn. Menn sögðu: Hvers vegna fara mennirnir svona undarlega í þetta mál? Og fólk sagði: Þeir fara í öfugan enda. Þeir sleppa alveg atvinnulífinu og láta eins og engin vandamál séu til hjá því. Almenningi fannst vera farið í öfugan enda. En þeir fóru viljandi í öfugan enda, það var þáttur í klækjunum. En það, sem þeim fannst mest áríðandi, var að slíta vísitöluna úr sambandi og banna að nota hana við að mæla kaupgjaldið, áður en gengislækkunarflóðið kæmi. Það var fyrsti áfangi. Þetta var svona eins og til að prófa, hver mótstaðan væri hjá launþegum og öðrum í þessu tilliti. Þetta er eins og þegar hershöfðingi býður út nokkrum herfylkjum til þess að gera eins konar tilraun með áhlaupi á víglínuna og sjá, hvort hún er ekki veik og gefur eftir. Það átti sem sagt að brjótast í gegn með því að slíta vísitöluna úr sambandi. Það var aðalatriðið. Mörgum fannst þetta nokkuð skrýtið. Hvers vegna láta mennirnir svona út af 3 stigum í vísitölunni? Hvaða hamagangur er þetta? Hvers vegna leggur stjórnin þetta ofurkapp á þessi 3 eða 4 stig? Það var ósköp skiljanlegt, það var „prinsipið“ að ná vísitölunni úr sambandi, áður en aðalflóðið kæmi, sem þeir vissu að hlaut og mundi koma. Þetta átti að líta laglega út, það átti að vera aðeins til 1. jan. - til bráðabirgða. En við þekkjum, hvernig þessi ríkisstj. umgengst þau ákvæði, sem eiga að vera til bráðabirgða. Þau eru yfirleitt framlengd, ef svo býður við að horfa. Og einmitt þetta að hafa þetta til bráðabirgða, það var líka liður í því, að þetta gengi betur niður, að koma þessu í gegn, áður en aðalstríðið hæfist, áður en aðalbylgjan skylli yfir. Halda menn, að ríkisstj. sé svo skyni skroppin, að hún hafi allt í einu, þegar hún frétti þetta með gengisfallið frá Wilson, komizt að þeirri niðurstöðu, að íslenzkt atvinnulíf gæti ekki staðizt og að það þyrfti 20% gengislækkun aukalega fyrir það? Dettur mönnum það í hug? Haldið þið, að ríkisstj. hafi ekki vitað það áður, að hún var búin að holgrafa undan ísl. kr. og gengislækkunin hlaut að koma? En hvers vegna hefur hún þá verið að segja okkur það, að gengislækkunin kæmi ekki til greina? Hvers vegna hefur hún verið að gefa slíkar yfirlýsingar eins og ég nefndi áðan? Það er allt af sama toga spunnið. Það er spunnið af sama toga og þeim, sem kosningablekkingarnar voru spunnar af og ósannindin, sem þjóðinni voru sögð um kosningarnar. Þetta er bara framhaldssaga. Þetta var nýr kafli í henni og sýnir hvað með öðru, hvernig þessi hæstv. ríkisstj. umgengst þjóðina, umgengst þingið og umgengst sannleikann. Nei, hæstv. ríkisstj. hefur verið það ljóst lengi, og henni var það vel ljóst strax í fyrrahaust, að þetta gat ekki staðizt. En hún hefur lagt á sig mikið erfiði til þess að halda því leyndu, hvernig raunverulega væri ástatt, og hún hefur aldrei sagt þjóðinni satt eða þinginu satt um það, hvernig þessi mál væru vaxin. Hitt er svo annað mál, að gengislækkunin í Bretlandi, gengislækkun Wilsons, varð til þess að þeir urðu að fara af stað núna strax með gengisbreytinguna sína. Það var óhugsandi fyrir þá að fara nú að taka aðeins tillit til þess, sem Bretar gerðu, þegar þeir voru alveg sannfærðir um það fyrir löngu, að þeir hlutu að framkvæma nýtt gengisfall eftir stutta stund. Áætlun þeirra um vísitöluna, sem sé sú að banna að taka til greina í kaupgjaldi þessar 750–800 millj. kr. verðhækkanir, sem koma áttu til, - þessi áætlun fékk ekki góðar móttökur, sem vonlegt var, og launþegasamtökin risu mjög eindregið í móti, svo eindregið, að um það leyti sem Wilson felldi pundið og þeir fengu fréttir af því í ríkisstj., voru verkalýðssamtökin búin að lýsa yfir allsherjarverkfalli út af þessari tilraun ríkisstj. til þess að velta þessum 750–800 millj. yfir á heimilin á þann hátt, sem ég hef skýrt frá. Þannig stóð málið, þegar hæstv. ríkisstj. fékk þessar fréttir um gengislækkunina í Bretlandi. Launþegasamtökin höfðu hervæðzt. Nú segist hæstv. ríkisstj. reiðubúin til þess að koma því svo fyrir, að þessi dýrtíðarhækkun verði tekin inn í vísitöluna, og inn í kaupið 1. des. Hvað gerzt hefði, ef gengislækkun Breta hefði ekki komið til, og stjórnin hefði getað geymt gengislækkun sína þangað til síðar, það getum við vitanlega ekki fullyrt. Það veit enginn. En hitt er alveg ljóst, að það þurfti yfirlýsingu um allsherjarverkfall til þess að fá ríkisstj. til að taka til baka áform sin um að velta þessu bótalaust yfir á almenning. Það þurfti hvorki meira né minna en yfirlýsingu um allsherjarverkfall til þess að ríkisstj. gerði það, sem hún hefur nú ákveðið, eftir yfirlýsingum hæstv. forsrh. að dæma. En þá hefur stjórnin tekið það ráð í staðinn, varðandi framtíðina, að nema úr lögum þau ákvæði, sem nú eru þar, um tryggingu fyrir uppbótum á laun samkvæmt vísitölu. Áreiðanlega hefur ríkisstj. með því - alveg áreiðanlega - efnt til mikilla átaka um kjaramálin, áður en langt um líður. Um það er ekkert að efast. Með þessu hefur hæstv. ríkisstj. efnt til átaka um kjaramálin, áður en langt um líður, og hún hefur með þessu gengið þvert á þá stefnu, sem hún hefur haft fram að þessu, í samráði við launþegasamtökin að tryggja mönnum vísitöluuppbót á kaup, eins og ákveðið var í júnísamkomulaginu. Á hinn bóginn má segja, að það hafi áunnizt, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki treyst sér til annars vegna verkfallsboðananna en að hætta við fyrirætlanir sínar um að velta þessum 750–800 millj. bótalaust yfir á heimilin. Ef hæstv. ríkisstj. kemur áætlunum sínum í framkvæmd, þá tapazt aftur á móti sú trygging, sem hingað til hefur verið í lögum, fyrir fullum verðlagsuppbótum á kaup, og með því hlýtur að verða efnt til átaka um kjaramálin. Ég mun ekki fara mörgum fleiri orðum um vinnubrögð ríkisstj. né almennt um málið, nema hvað ég vík kannske örfáum orðum að því í niðurlagi míns máls, en ég vil þess í stað ræða nokkuð einstaka þætti, sem enn eru alveg óljósir í málinu. Hæstv. ráðherra hefur sagt, hvað fyrir þeim vakir um kaupgjaldsmálin. En þá kemur önnur spurning, sem er mjög þýðingarmikil í þessu sambandi. Hvað verður gert varðandi landbúnaðarvöruverðið? Hvað verður gert varðandi þann þáttinn, sem snýr að landbúnaðinum? Ég vil leyfa mér að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. forsrh., hvað meiningin er að gera í því. Hvað á að gera til þess að tryggja bændum, að þeir verði ekki fyrir sérstökum búsifjum af völdum gengislækkunarinnar, sem skekki þann grundvöll, sem gildandi löggjöf ætlar þeim? Þá vil ég enn fremur spyrjast fyrir um hag ríkissjóðs í þessu sambandi. Öll vitum við, að það þótti svo mikið við liggja varðandi afkomu ríkissjóðs hér á dögunum, að það átti að vanta 750–800 millj. Rúmlega helminginn af því átti að fá með því að velta þeim beint inn í matvöruverðið og afganginn átti að fá með hinum fáránlegustu sköttum. Hvað verður nú um ríkissjóð miðað við þetta nýja viðhorf? Öll vitum við það, að séu tollar látnir standa óbreyttir, þá hækka tekjur ríkissjóðs gífurlega og að óbreyttu hlýtur afkoma hans að gjörbreytast. Ég tala nú ekki um, ef það bætist við, sem líklegt er, að þær fjárhæðir, sem greiddar hafa verið úr ríkissjóði til uppbóta í atvinnulífinu, falli að miklu eða öllu leyti niður. Raunar þykir mér nú ekki líklegt, að það falli niður, sem togarar fá. En maður gæti ímyndað sér, að annað félli niður og þarna er um nokkur hundruð millj. að ræða auk gífurlegs tekjuauka, sem mundi koma, ef ríkissjóður ætlaði að halda að fullu tollalögum. Ég vil því spyrja hæstv. forsrh. til þess að gera tilraun til að fá eitthvað gleggri mynd af málinu en hægt er að fá af því, sem þegar liggur fyrir. Hverjar eru fyrirætlanirnar í þessu tilliti? Ætlar ríkisstj. að halda öllum tollunum óbreyttum, eins og ekkert hafi í skorizt, og hirða allan þann mikla tekjuauka, sem þarna kemur inn, eða ætlar hún að lækka tollana? Hver er stefnan í þessu? Hæstv. ríkisstj. hlýtur að hafa gert sér nokkra grein fyrir þessu dæmi, og ef hún ætlar að skófla inn öllum þeim gífurlegu fjármunum, sem falla í ríkissjóð vegna áhrifa gengisbreytingarinnar, hvað ætlar hún þá að gera við þá peninga? Í þessu sambandi vaknar einnig sú spurning, hvað verður nú um niðurgreiðslurnar? Er meiningin að halda við það áform að hætta við þær niðurgreiðslur, sem felldar voru niður um daginn og áttu að falla á heimilin, eða er ætlanin að taka upp þessar niðurgreiðslur aftur eða nýjar niðurgreiðslur í einhverju formi til þess að minnka verðhækkunaráhrif sjálfrar gengisbreytingarinnar? Það eru margir þættir í þessu máli með öllu óljósir og það er mjög erfitt að ræða þessi mál nema hafa af þeim betri mynd en enn er komin fram. Hæstv. forsrh. segir, að þetta komi smátt og smátt á næstu dögum, og ég efast ekki um það, að það kemur í ljós smátt og smátt, en það er mjög óhaganlegt að þurfa að ræða þessi mál, án þess að vita meira. Það þarf enginn að ímynda sér, að hægt sé að koma hér fram á Alþingi og tilkynna 24.6% gengislækkun, án þess að það verði rætt, en byrjað að tala um einhver hliðarmál, sem þurfi að spóla í gegn á nokkrum klukkutímum. Það hljóta undireins að verða umræður um þessi málefni, og reynt að fá af þeim sem réttasta mynd. Óhugsandi er einnig annað en lagðir verði dómar þegar í stað á það, sem gert hefur verið. Þetta verða menn að skilja, og ég veit, að hæstv. ríkisstj. hefur gert sér grein fyrir því, að svo hlyti að verða, og hún hlýtur þess vegna að hafa búið sig undir að geta gefið upplýsingar um þýðingarmestu þætti málsins. Þá koma enn önnur atriði til greina, sem eru geysilega þýðingarmikil og þurfa að koma fram sem allra fyrst. Ég veit raunar, að hæstv. ráðh. hafa þau á takteinum. Hvernig eru þessi dæmi um það, hvað íslenzkt atvinnulíf þurfi, hver gengisskráning þurfi að vera vegna íslenzks atvinnulífs, sem þeim datt nú allt í einu í hug að fara að sinna, þegar Wilson hreyfði sig, en sögðu áður að þyrfti ekki að reikna. En eins og ég sagði áðan, þá vitum við alveg, hvernig þetta var vaxið. Það á að líta þannig út í augum almennings, að vegna lækkunar pundsins hafi allt í einu þurft að fara að reikna þetta. En hvernig eru þessi dæmi reiknuð? Með hvaða útflutningsverði er reiknað í höfuðgreinum? Með hvaða útflutningsverði er reiknað t.d. fyrir hraðfrystan fisk, fyrir lýsi eða síldarolíu og síldarmjöl, svo að nokkrar þýðingarmestu greinarnar séu teknar? Með hvaða verði í pundum eða dollurum er reiknað í þessu gengislækkunardæmi? Þetta þarf ekki aðeins ég að vita, þetta þurfa allir að vita. Með hverju reikna þeir nú? Það þarf að koma fram, hvernig þetta dæmi er, sem saman er raunar sett úr mörgum dæmum. Hvernig kemur þetta út fyrir einstakar höfuðgreinar atvinnulífsins? Í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er talað um verðjöfnun, og það eru í gildi nú þegar lög um verðjöfnun á milli greina. Það hefur óskaplega mikla þýðingu að fá að vita það nú strax, hvort mismunur á hinum einstöku höfuðgreinum atvinnulífsins er mikill eða lítill og hver hann er í þeim dæmum, sem hæstv. ríkisstj. leggur hér til grundvallar. Þá hefur það ákaflega mikla þýðingu, hversu mikilla verðhækkana er að vænta í þessu sambandi, ekki sízt þegar ríkisstj. hefur tekið það ráð að ætla sér að nema úr lögum þá tryggingu, sem launþegar hafa fyrir vísitöluuppbótum, og sleppa þar öllu lausu. Þá er ekki þýðingarlítið að vita, á hvað mikilli verðhækkun er von. Erlendur gjaldeyrir hækkar mjög í verði og það hlýtur að verða gífurleg verðhækkun, sem af því stafar, og það þyrfti að koma fram sem allra fyrst, hvað gert er ráð fyrir að verði um mikla dýrtíðaraukningu að ræða. Það mundi hjálpa mönnum ofurlítið til þess að átta sig á því, hvað þetta dýrtíðarflóð verður magnað hjá þeim verðstöðvunarmönnum, hvað dýrtíðarbylgjan verður há, sem kemur nú fram, þegar byrjað er að framkvæma verðstöðvunarstefnuna fyrir alvöru. En smásmíði verður þetta ekki, þegar við vitum, að það eru mörg hundruð milljóna niðurgreiðslur, sem hætt hefur verið við, og þar að auki gengislækkunin, sem gengur inn í vöruverð. Ég hef minnzt á nokkur höfuðatriði í þessu máli og reynt að gera það án þess að orðlengja meira en efni stóðu til. Ég vil að lokum segja, að ég tel það alveg fullkomið ábyrgðarleysi af núv. hæstv. ríkisstj., sem raunverulega - ég fullyrði það - hefur nú ekki lengur á bak við sig neinn meiri hluta með þjóðinni, að leggja út í framkvæmd gengislækkunar að óbreyttri stefnu. Það tel ég alveg augljóst mál, að ríkisstj. hefur ekki meiri hluta lengur. Það er alveg óhugsandi, að ríkisstjórnarflokkarnir gætu unnið kosningar, ef þær væru háðar nú. Það vita allir, það er algjörlega óhugsandi, þeir unnu kosningarnar á fölskum forsendum, þeir svikust aftan að þjóðinni. Ef þjóðin fengi nú tækifæri til þess að segja álit sitt í almennum kosningum, þá er með öllu óhugsandi að þeir ynnu. Þeir eru þess vegna umboðslausir. Auk þess eru þeir búnir að missa traust, ekki andstæðinganna, sem þeir hafa aldrei haft, heldur eru þeir búnir að missa traust mikils fjölmennis af því fólki, sem hefur þó stutt þá, t.d. við síðustu kosningar. Þetta hefur komið alveg ósleitilega fram upp á síðkastið, enda þekkjum við það mikið til mannlegs eðlis, að annað væri með öllu óhugsandi. Það mundi alveg stríða gegn mannlegri náttúru, að þessi hæstv. ríkisstj. gæti með nokkru lifandi móti haft meiri hluta þjóðarinnar á bak við sig nú. Það mundi gjörsamlega stríða á móti mannlegu eðli. Þetta vita hæstv. ráðh. og hv. þm. stjórnarflokkanna jafnvel og ég. Þeir hafa því ekkert umboð til þess að gera þetta, sem nú á að framkvæma. Þeir fengu umboð til þess að framkvæma verðstöðvunarstefnu. Er þetta hún? Nei, þetta er ekki hún. Þetta er meira að segja gengisfelling, sem okkur var sagt fyrir nokkrum vikum, að kæmi ekki til greina, hvað þá heldur að menn væru búnir undir slíkt í vor. Þess vegna er stjórnin veik, hún hefur ekki traust eða nokkra möguleika til þess að fá þá samstöðu um jafnalvarlegar ákvarðanir og þessar, sem þyrfti að vera fyrir hendi, til þess að verjandi væri að leggja í gengisbreytingu. Það er þess vegna að okkar dómi algjörlega óverjandi óbilgirni af hæstv. ríkisstj. að leggja út í að framkvæma þessa gengislækkun að óbreyttri þeirri stefnu í þjóðmálum, sem hefur þrívegis grafið grundvöllinn undan ísl. kr. á 8 árum, að taka sér nú fyrir hendur að fella í þriðja sinn gengi ísl. kr. án þess að breyta þessari stefnu í einu eða neinu, það er með öllu óverjandi. Verði stefnunni ekki breytt í grundvallaratriðum, mun stjórnin vaða áfram í sama kviksyndinu og áður, og þá mun strax byrja að safnast í fjórðu gengislækkunina, hvenær svo sem hún verður framkvæmd.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, eru fyrstu formlegu merkin um það hér á Alþ., að til standi að lækka gengi ísl. krónu. Og þó eru a.m.k. liðnir sex sólarhringar síðan svo að segja allir menn í landinu vissu, að ákveðið var að vinna að lækkun gengis krónunnar, og mikið hefur gengið á varðandi þessi mál allan þennan tíma. En eigi að síður hefur þannig verið haldið á málum, að formlega hefur þetta mál ekki komið til neinna umræðna hér á Alþ. fyrr en nú. Ástæðan til þess, að þessu er svona einkennilega varið, er sú, að núv. ríkisstj. beitti sér fyrir því með brbl. árið 1961 að taka gengisskráningarvaldið af Alþ. og færa það yfir til Seðlabankans að formi til, en það hefur nú komið greinilega í ljós, að í rauninni var verið að færa þetta vald hreinlega í hendur ríkisstj. sjálfrar. Því það hefur farið ósköp svipað í Seðlabankanum eins og það hefur farið með framkvæmdina hér á Alþ., að í rauninni hefur sú stofnun, sem heitir Seðlabanki Íslands, heldur ekkert fjallað um þetta mál, eða a.m.k. ekki á þann hátt, sem hægt er að tala um að fjalla um mál með eðlilegum hætti. Það var fyrst seinni partinn á fimmtudaginn í þessari viku, að stjórn Seðlabaukans var kölluð saman til þess yfirleitt að ræða um þessi mál. Þá var hins vegar búið að skýra þjóðinni frá því, að margir fundir hefðu verið haldnir í ríkisstj. og hún talað við ýmsa aðila, fulltrúa stétta og stjórnmálaflokka, og miklar upplýsingar voru gefnar um það, hvað til stæði. En sú stofnun, sem samkvæmt lögum landsins á að ákveða gengi krónunnar, var ekki kölluð saman, hún þurfti ekki að ræða málið. Og þegar loksins kom að því, að haldinn var fundur í þessari stofnun, þá var gert ráð fyrir því, að þeir fulltrúar, sem þar eru, skyldu fá að samþykkja eða þá fella eina litla till., en engar upplýsingar fengust um málið. Það er því alveg augljóst mál, að að því hefur verið stefnt af núv. hæstv. ríkisstj., að reyna að koma Alþ. út úr þessu máli, jafnþýðingarmikið og það er, og einnig að koma því þannig fyrir, að sú stofnun, sem ber nafnið Seðlabanki Íslands, fjalli ekki heldur um málið með eðlilegum hætti, heldur sé þetta eingöngu ákvörðunaratriði ráðherranna sjálfra, sem síðan nota þá ákveðna starfsmenn í Seðlabankanum til að gefa út hina formlegu fyrirskipun. Þetta eru auðvitað alveg óverjandi vinnubrögð, og þau verða í rauninni enn þá verri, þegar þannig er staðið að málinu, að ríkisstj. kemur svo með frv. eins og það, sem hér liggur fyrir, sem aðeins er örlítill hluti af því stórmáli, sem um er fjallað, og fer fram á það, þegar það er lagt hér fyrir Alþ., að það fái afgreiðslu hér með sérstökum hraða og að hér verði sem allra minnstar umr. um málið, því að þessu á að vera lokið í báðum deildum Alþ. á morgun, laugardag. Það er ómögulegt, þegar þetta frv. kemur hér fyrir, þó að það fjalli aðeins um lítinn hluta af þessu stóra máli, að komast hjá því að ræða nokkur meginatriði þessa mikla málefnis í sambandi við flutning þessa frv. Það er þá fyrst á það að minnast, að ríkisstj. hafði fyrir nokkrum vikum verið að ræða hér á Alþ. um lausn á efnahagsvandamálum þjóðarinnar, og hún hafði þar lýst sinni skoðun á þessu mikla vandamáli. Ég minnist þess, að í því sambandi kom það mjög skýrt fram hjá ráðherrunum, að þeir töldu gengislækkunarleið með öllu útilokaða. Hæstv. viðskmrh. lýsti því hér yfir - hafði reyndar einnig gert það í sjónvarpsviðtali, sem menn kannast vel við - að hann teldi, að gengislækkun hefði í för með sér miklu meiri ókosti en kosti. Og ég minnist þess, að hæstv. forsrh. tók svo skarplega til orða, þegar hann vildi undirstrika það, hvílík fjarstæða gengislækkun væri í sambandi við þau vandamál, sem hér væri við að eiga, að hann sagði, að leið íslenzku síldveiðiskipanna til Spitzbergen styttist ekkert við gengislækkunina. Já, það er svo, það er eflaust rétt, að hún styttist ekki mikið við gengislækkun, en nú virðist hæstv. ráðh. allt í einu hafa sannfærzt um það, að líklega væri hægt að stytta leiðina fyrir bátunum með því að taka upp gengislækkunaraðferðina. Sem sagt, það lá mjög skýrt fyrir, að álit ríkisstj. var það, að gengislækkunarleiðin kæmi ekki til greina. Og hún valdi aðra leið. Hennar leið var sú, sem nokkrar umr. höfðu orðið um hér á Alþ., að hún lagði til að leggja á þjóðina 750 millj. kr. í nýjum álögum. Talið var, að þessar álögur mundu að vísu þýða, miðað við gömlu vísitöluna, í kringum 71/2% verðlagshækkun, en miðað við nýju vísitöluna væri hér um að ræða um 41/2% verðlagshækkun. Og ríkisstj. taldi, að óhjákvæmilegt væri, að almenningur í landinu yrði að taka á sig þessi auknu útgjöld bótalaust. Þegar ríkisstj. var síðan spurð um það, hvort hún teldi, að með þessum till. væri allur vandi leystur, því að menn héldu, að það þyrfti kannske að gera eitthvað fyrir atvinnuvegi landsins, eins og vitað var orðið um aðstöðu þeirra, þá var því svarað til, m.a. af hæstv. forsrh., að það lægi enn ekkert fyrir um það, að þeir þyrftu á frekari styrkjum að halda en þeir hefðu. Og síðan tók hann hér fram í umr., þegar á það var minnzt, að menn yrðu að búast við því, að hér væri aðeins um fyrri hluta að ræða, um það að ræða, að menn mættu búast við enn meiri kaupskerðingu heldur en reiknað var út í frv. sem afleiðing af hinum nýju álögum, þá mótmælti hæstv. forsrh. því algjörlega. Hann neitaði því, að til mála kæmi, eða hefði komið, að launþegum landsins væri ætlað að taka á sig frekari kjaraskerðingu en sem næmi því, sem gert væri ráð fyrir í frv. Sem sagt, ef um aðrar ráðstafanir yrði að ræða, fengju menn þar fullar bætur. Ráðherrann sagði orðrétt: „Eins vil ég algjörlega mótmæla því, sem hér kom fram í umr. í dag, að þess mætti vænta samkvæmt þessum till., að skerðingin sökum vísitölubindingarinnar yrði mun meiri en gert er ráð fyrir í frv. Það hefur einmitt verið glögglega tekið fram, að þessi upptalning er gerð vegna þess, að ríkisstj. vildi láta það ljóst koma fram, hverrar skerðingar væri að vænta, og ef einhver ný skerðing yrði, kæmi hún launþegum til bóta. Þetta veit ég, að viðsemjendur mínir úr stjórn A.S.Í. staðfesta, vegna þess að þetta hefur hvað eftir annað verið fram tekið og einmitt staðfest af form. A.S.Í. á fundi í stjórnarráðinu nú í vikunni, að um þetta væri út af fyrir sig enginn ágreiningur.“ Þannig var lögð áherzla á, að það, sem hér væri um að ræða í efnahagsmálunum, væri aðeins sú kjaraskerðing, sem fælist í frv. ríkisstj., eða í upphafi í kringum 41/2 %, en ef til frekari ráðstafana kæmi, m.a. til þess að aðstoða atvinnuvegina, skyldu launþegar fá það að fullu bætt. En hvernig standa svo þessi mál nú í dag? Nú standa þau þannig, að ekki er annað vitað, eftir því sem hér hefur komið fram, en að ríkisstj. ætli að halda sér við fyrri till. sínar um álögurnar upp á 750 millj. kr. eða þar um bil. Hún breytir að vísu sínum till. að því leyti til, að afleiðingarnar af þessum ráðstöfunum, sem fram koma í vísitölunni nú 1. des., verða greiddar launþegum sem rúmlega 3% launahækkun, en hins vegar á þá jafnhliða að taka vísitöluna úr sambandi og gera þá ráð fyrir því, að allar afleiðingarnar af gengisbreytingunni, allar þær verðhækkanir, sem koma vegna gengisbreytingarinnar, skuli ganga þannig yfir, að þær skuli ekki mælast í vísitölu, þær skuli ekki verða bættar, nema þá að launþegasamtökin í landinu hefji vinnudeilur til þess að ná fram nýjum samningum til að tryggja sér slíkar bætur. Hér er þá um það að ræða í fyrsta lagi, að ríkisstj. virðist nú vera orðin sannfærð um það, að hún þurfi að halda sér við fyrri till., sem út af fyrir sig var gefið í skyn að ættu að nægja, álögur upp á 750 millj. kr., og einnig þurfi að bæta við gengislækkun þeirri, sem hér er um að ræða og allir vita nú orðið um. Þetta á hvort tveggja að koma, eftir því sem helzt verður hægt að skilja. En nú er það þannig, að ríkisstj. ætlar að vísu að gefa eftir gagnvart launafólki á fyrri liðnum, þó þannig, að kjaraskerðingin þar verði mæld eftir nýju vísitölunni, en ætlar síðan að taka nýju vísitöluna úr sambandi strax á eftir og láta allar afleiðingarnar af hinni miklu gengislækkun skella á launafólki í landinu. Og þó að sagt sé við verkalýðshreyfinguna: ja, þið hafið leyfi til þess að leita eftir nýjum samningum, til þess að fá bætur fyrir verðhækkanirnar, þá vita menn, að þetta þýðir að gefa ávísun á a.m.k. meiri eða minni átök á vinnumarkaði. Það þarf að segja upp samningum og í flestum tilfellum eflaust að fura í verkföll og semja annaðhvort um grunnkaupshækkun eða semja við vinnuveitendur um það að fá vísitöluákvæði á laun. Fyrir stóran hluta af launafólki í landinu, eins og t.d. opinbera starfsmenn, þýðir þetta einfaldlega það, að vísitalan verður tekin úr sambandi, að þeir fá engar bætur, því þeir fá ekki að gera verkfall, og þeir fá því engar vísitölubætur, og kjaraskerðingin liggur þá alveg opin fyrir hjá þeim. Þá er eðlilegt að spurt sé: Hvað verður þá kjaraskerðingin mikil sem bein afleiðing af þessari miklu gengislækkun? Um það get ég ekki sagt, en ég hygg þó, að ríkisstj. hafi verið að reikna með því, að hér yrði um almenna verðhækkun í landinu að ræða, sem ekki yrði minni en 7%. Ég vil taka fram, að ég tek slíkum útreikningum með sams konar varúð nú og áður, því að það hefur alltaf farið þannig, þegar reiknimeistarar ríkisstj. hafa lýst því yfir í upphafi gengislækkunar, hvað afleiðingarnar yrðu miklar, að verðhækkanirnar hafa orðið mun meiri en þeir gáfu upp í byrjun. Mér þykir miklu líklegra, að fljótlega verði hér um 10% verðhækkun að ræða, almennt séð, en ekki 7%, miðað við svona mikla gengislækkun eins og hér er um að ræða. Það er því alveg augljóst mál, að núna, þegar ríkisstj. fór að hugleiða þessi mál, hefur hún komizt að raun um, að hún gæti ekki staðið við það, sem hæstv. forsrh. sagði hér varðandi þessi mál, þegar hið fyrra málið var til umr. Þá hefur hún sannfærzt um það, að hún þyrfti að gera enn þá meiri kröfur til launafólks í landinu um kjaraskerðingu heldur en hún talaði þá um. En þegar mál eins og þetta liggur fyrir, um svona stórfellda gengisbreytingu, sem þýðir það, að mikill hluti af þeim gjaldeyri, sem við eigum viðskipti í, á að hækka í verði um 32.6%, þá skiptir vitanlega miklu, þegar þetta mál er rætt, að maður fái upplýsingar um, hvernig á að standa að framkvæmd þess. Um einn þáttinn sýnist mér reyndar, að við höfum fengið nokkrar upplýsingar. Það er sá mikilvægi þáttur, sem snýr að launafólki í landinu. Hér hafa að vísu ekki verið gefnar aðrar upplýsingar en þær, sem ég hef nefnt um afleiðingarnar af svona mikilli gengislækkun á hið almenna verðlag í landinu. En það er beinlínis gert ráð fyrir því að nema burt úr lögum það ákvæði, sem gilt hefur um það, að launafólk skuli fá fullar bætur á laun sín í samræmi við breytt verðlag í landinu. Hvað þýðir þetta í raun og veru? Þetta þýðir, eins og ég sagði áðan, alveg óhjákvæmilega það, að hér munu upphefjast átök á vinnumarkaði. Halda menn, að það verði til góðs í efnahagsvandamálum þjóðarinnar, eins og nú er ástatt? Eða býst ríkisstj. virkilega við því, að launþegasamtökin í landinu muni taka þessum miklu verðhækkunum þegjandi, að menn muni þola þetta, allar þessar miklu verðhækkanir, bótalaust? Ég er ekki fyrir mitt leyti í neinum vafa um það, að hér verða mikil átök á vinnumarkaði, til þess að launþegar í landinu fái upp bætta þessa miklu verðhækkun. Og hvað er t.d. að segja um launakjör sjómanna? Svona mikil gengislækkun á vitanlega að hafa mikil áhrif á laun sjómanna samkv. öllum réttum leikreglum. Auðvitað ætti fiskverð að hækka allverulega og þar af leiðandi kaup sjómanna. Er það rétt, sem um er talað, að sjómenn eigi ekki að fá sinn hluta út úr þessari gengislækkun? Ég hef enga trú á því, að ríkisstj. komist upp með slíkt. Ef þannig á að standa að framkvæmdinni, verður um alvarlega ókyrrð að ræða á okkar vinnumarkaði, sem ótrúlegt er, að skili nokkrum jákvæðum árangri í þjóðarbúið. Og hvað er svo að segja um framkvæmdina á öðrum sviðum? Við skulum t.d. taka hið þýðingarmikla svið varðandi framkvæmd á gengisbreytingu, sem er þróun verðlagsmálanna innanlands. Hvernig á að standa að þeim málum? Þetta litla frv., sem fjallar aðeins um örlítinn hluta af þessu stóra máli, eins og ég hef sagt, kemur þó inn á eitt þýðingarmikið atriði varðandi þetta og boðar þar alveg nýjan boðskap í sambandi við framkvæmd á gengisfellingu. Við vitum, að svo hefur háttað til nú að undanförnu, að innflytjendur hafa flutt inn mikið af varningi til landsins með þeim hætti, að þeir hafa stofnað til skuldar erlendis. Það hafa myndazt allmiklar skuldir, sem nefndar hafa verið stutt vörukaupalán verzlunarinnar, og við vitum, að verzlunarmenn margir hafa verið dauðhræddir á undanförnum árum og allt fram til þessa við það, að ef til gengisfellingar kæmi á krónunni, gætu þeir orðið fyrir skelli í sambandi við þennan innflutning og þessar erlendu skuldir. Og það er enginn vafi heldur á því, að ástæðan til þess, að ríkisstj. hefur hikað við að fara í gengisfellingu að undanförnu, hefur sumpart verið tengd við þetta vandamál innflytjendanna, sem hafa verið dyggir stuðningsmenn ríkisstj.- flokkanna. En sú regla hefur hér jafnan verið viðhöfð, að ákveðið hefur verið við gengisbreytingu, að vörur, sem fluttar höfðu verið inn í landið fyrir gengisbreytingardag, höfðu verið tollafgreiddar fyrir gengisbreytingardag, skyldu halda áfram sama verðlagi eftir gengisbreytingu og þær voru á fyrir gengisbreytingu. En hvað á nú að gera? Nú er að vísu tekin upp grein, sem orðuð var við allt aðrar kringumstæður, þ.e.a.s. 2. gr. þessa frv., og hér er nú undirstrikað mjög í upplestri á þessari gr. það, sem þar segir: „Óheimilt er að hækka verð á birgðum innfluttra vara, sem greiddar hafa verið á gengi í gildi fyrir 19. nóv.“ Það er ekki heldur heimilt að hækka verð á iðnaðarvörum framleiddum í landinu úr hráefnabirgðum, sem höfðu verið greiddar fyrir gengislækkunardaginn. Og síðan kemur sú túlkun, að þeir, sem hins vegar voru ekki búnir að greiða, megi hækka sínar birgðir, og það er sú kenning, sem nú á að halda hér uppi, að allir innflytjendur, sem nú eiga hér mikið af vörum, sem hafa verið fluttar inn í landið og hafa gengið í gegnum tollskoðun og eru komnar undir íslenzkt verðlag, megi nú breyta öllu þessu verðlagi á þeim forsendum, að þessir aðilar hafi safnað erlendum skuldum fyrir þessum innflutningi. Það á sem sagt strax að láta undan innflytjendunum í landinu, verða við kröfum þeirra og heimila þeim að hækka þessar vörubirgðir. Hér er auðvitað alveg greinilega um það að ræða, að það er verið að hliðra til fyrir þessum aðilum, það er verið að forða þeim undan áföllum gengisbreytingarinnar. En það sama gildir ekki um ýmsa aðra. Margir aðrir verða að taka á þessu á allt annan hátt. Þannig verða t.d. þeir kaupsýslumenn, sem hafa flutt inn vörur og eru búnir að selja þær, eru t.d. búnir að dreifa þessum vörum til smásala, en skulda auðvitað erlendum vöruhúsum fyrir þessar vörur, þeir verða að taka á sig skellinn, en hinir, sem eiga vörurnar enn þá í skemmunum, mega strax hækka þær í verði og standa að því, að verðlag innanlands hækki á þann hátt. Það er greinilegt, að hér lætur ríkisstj. í þessum tilfellum undan innflytjendum, er að reyna að forða þeim svolítið frá áföllum. En það er ekki sama sjónarmið, sem gildir t.d. um þá aðila, sem standa að því að flytja út vörur úr landinu, framleiðendur, og er þó sagt, að þessi gengisbreyting sé sérstaklega gerð fyrir útflutninginn. Í frv. er þvert á móti tekið fram, að framleiðendur allrar vöru, sem framleidd verður á þessu ári alveg til loka ársins, einnig vöru, sem framleidd er eftir gengisbreytingardag og með þeim tilkostnaði, sem þá verður við framleiðsluna, eigi ekki að fá útflutningsverðið á sinni vöru miðað við nýja gengið, heldur á gamla genginu. Við skulum taka sem dæmi útgerðarmenn t.d., sem koma til með að standa að framleiðslu í desembermánuði og þurfa þá auðvitað að greiða miklu hærra olíuverð í des., vegna þess að olíufélögin eiga skv. reglunni að fá að hækka olíubirgðir sínar af því að þeir skulda fyrir þeim erlendis. Útgerðarmennirnir eiga að borga hærri olíu, borga hærri veiðarfæri, hærri laun og yfirleitt aukinn kostnað í desembermánuði, en þeir eiga ekki að fá þá vöru, sem þeir framleiða undir dýrari kringumstæðum, greidda nema á gamla genginu. Ég segi það, að hér er auðvitað mikill munur, hvor í hlut á, í þessu tilfelli framleiðandinn eða í hinu tilfellinu heildsalinn, það er alveg greinilegt, með hvorum ríkisstj. finnur til. En þessu er svona varið í miklu fleiri tilfellum. Þá kemur einnig hér fram í þessu frv., að ríkisstj. ákveður að taka allan þann gengishagnað, sem getur orðið af vörum þeim, sem liggja nú til útflutnings í landinu, og leggja hann í sérstakan sjóð, og eftir því, sem segir hér í frv., á að fara með hann á þann hátt, að honum skuli ráðstafað með sérstökum lögum í þágu þeirra atvinnugreina, sem hlut eiga að máli. En hér veltur vitanlega mikið á því, hvernig á að fara með þessar fjárhæðir. Á að fara með þær eitthvað í líkingu við það, sem ríkisstj. gerði 1961, þegar allur sá gengishagnaður, sem þar var um að ræða, um 150 millj., var hreinlega gerður upptækur og látinn renna í ríkissjóð? Mér hefur skilizt á upplýsingum, sem ég hef fengið, að það hafi mjög komið til tals að nota þann gengishagnað, sem á þennan hátt myndaðist, til þess að greiða upp vanskilaskuldir, sem hrúgazt hafa upp í hinu margfræga vátryggingarkerfi, sem upp hefur verið komið fyrir útveginn. En það hefur skort fé í það. Þá kemur sem sagt í ljós, að sú gengislækkun, sem átti að gera fyrir útflutningsatvinnuvegina í landinu, virðist þá vera svo rífleg handa þeim, að það sé hægt að taka stóran part af því, sem hún gat fært þeim með eðlilegum hætti, og ráðstafa í eitthvað annað. Um þetta vantar auðvitað upplýsingar miðað við þau gögn, sem hér liggja fyrir, og væri vitanlega æskilegt, að ríkisstj. gerði nánari grein fyrir því, hvað er meiningin að gera við þennan gengishagnað, því vitanlega veltur mikið á því, þegar um slíkt stórmál er að ræða sem þetta, hvernig á að standa að framkvæmd laganna. Þá er það ekkert lítilvægt að vita, hvernig ætlunin sé að standa að framkvæmd gengislækkunarinnar varðandi afkomu ríkissjóðs. Er ætlunin virkilega sú, að fyrst eigi ríkissjóður að hirða þær 750 millj. kr., sem ákveðið hefur verið að afla honum með sérstökum álögum og ríkisstj. hefur flutt áður till. um, og síðan eigi ríkissjóður einnig að hirða þær 300 millj., sem áttu samkv. fyrra kerfinu að renna sem stuðningur til útflutningsatvinnuveganna? En það er rétt að menn gæti vel að því, að þessar 300 millj. átti ríkissjóður að forminu til að láta yfir til útflutningsatvinnuveganna, en ríkissjóður hafði áður fengið sérstaka tekjustofna til þess að standa undir þessu. Nú ætlar ríkið að hætta að greiða útveginum þessa fjárhæð, en hirða tekjustofnana. Það gerir auðvitað 300 millj. kr. bættan hag hjá ríkissjóði að þessu leyti til. Og svo koma áhrifin af gengislækkuninni sjálfri. En svona mikil gengislækkun eins og hér er um að ræða mundi stórhækka tolltekjur ríkissjóðs, stórhækka söluskattstekjur ríkissjóðs, og ef að öllu eðlilega færi, þá sé ég ekki annað en að ríkissjóður fengi út úr þessari framkvæmd gífurlega miklar auknar tekjur. Það mundi þá kannske fara nokkuð svipað nú eins og því miður hefur farið æ ofan í æ á undanförnum árum, þegar gengislækkun hefur verið samþykkt. Hún hefur verið gerð undir því fororði, gengislækkunin, að hún væri til stuðnings útflutningsatvinnuvegunum, en stuðningurinn hefur verið harla lítill, vegna þess einkum og sérstaklega, að ríkissjóður og nokkrir fleiri aðilar hafa tekið meginhagnaðinn af gengisbreytingunni til sín í leiðinni. Þetta er auðskilið mál. Ég skal aðeins nefna dæmi til frekari skýringar á því, hvernig þetta gengur fyrir sig. Ef við t.d. tökum þann þýðingarmikla þátt, sem er hraðfrystiiðnaðurinn í landinu, þá er auðvitað augljóst, að afleiðingarnar af þessari gengisbreytingu yrðu þær, að hraðfrystiiðnaðurinn fengi brúttó - ja, líklega hartnær 300–400 millj. kr., miðað við þessa gjaldeyrisbreytingu, sem hér er um að ræða. 350–400 millj. kr. fengi þessi iðnaður í auknar tekjur frá því sem áður varð reiknað í ísl. kr. En hvað gerist svo um leið? Ákveðnar bætur, sem þessi iðngrein hafði, upp á 180 millj. kr. a.m.k., eiga að falla niður um leið og dragast því frá þessari upphæð. Aftur á móti verður þessi iðngrein að taka á sig öll útgjöldin af áhrifum gengisbreytingarinnar, þ.e.a.s. allt verðlag, sem þessi iðnaður verður að búa við, hækkar sem gengisbreytingunni nemur. Það er því vitanlega allsendis óvist og fer auðvitað algjörlega eftir framkvæmdinni á þessu máli í heild, hvort þessi iðngrein út af fyrir sig býr við nokkuð betri kjör eftir en áður. Því er það, að það skiptir öllu máli í þessu tilfelli, að við vitum, hvernig á að standa að framkvæmd gengisbreytingarinnar. Og það sem ég tel fyrir mitt leyti þýðingarmest að vita um, er í fyrsta lagi það, hvernig á að standa að framkvæmd gengisbreytingarinnar varðandi þann þýðingarmikla þátt, sem tengdur er við launagreiðslur í landinu. Það virðist helzt upplýst hér núna, að það eigi að standa að honum þannig, að maður geti búizt við runu af kaupdeilum. Þetta er ekki álitlegt að mínum dómi. Næsti þáttur, sem miklu máli skiptir, er það, hvernig á að standa að framkvæmd á verðlagningar- og verðlagsmálum í landinu. Eiga milliliðir t.d. að fá aðstöðu til þess að leggja sömu álagningarprósentu á hærra innflutningsverð og skófla á þann hátt til sín gróða í skjóli gengisbreytingarinnar? Á að standa þannig að framkvæmdinni? Mér sýnist, að sum ákvæði í þessu frv. bendi mjög til þess. Þá verður heldur lítið úr þessum hagnaði fyrir útflutningsatvinnuvegi. Og svo í þriðja lagi, hvernig á að standa að framkvæmdinni varðandi tekjur ríkissjóðs? Er virkilega meiningin að skófla inn tekjum í ríkissjóð á þennan hátt, eins og helzt er að skilja á uppsetningu málsins sem heild? Ef svona verður staðið að framkvæmd gengislækkunarinnar, þá eru það ekkert annað en ósannindi að halda því fram, að þessi gengisbreyting sé gerð fyrir útflutningsatvinnuvegina. Þá væri miklu nær að segja, að gengisbreytingin væri gerð fyrir ríkissjóð, því að þá mundi ríkissjóður hafa hér miklu meiri hag af heldur en útflutningsatvinnuvegirnir. En um það skal ég sem sagt ekki fullyrða á þessu stigi málsins, því að margar upplýsingar skortir um þetta mál, sem hefði auðvitað átt að gefa hér, en ríkisstj. hefur lagt málið þannig fyrir, að þessar upplýsingar vantar. Ég vil taka undir það, sem hér hefur verið sagt, að ég tel að höfuðatriðið í sambandi við þau vandamál, sem aðalatvinnuvegir landsmanna standa nú frammi fyrir og þarf vitanlega að ráða bót á, sé það, að það þarf að breyta til um stjórnarstefnu í grundvallaratriðum. Sé gömlu viðreisnarstefnunni haldið áfram, þá munu allar svona breytingar eins og fólust í fyrra frv. ríkisstj. og eins og felast í þessari gengislækkunarleið, mistakast. Það fer allt á sömu leið og áður. Spurningin er aðeins um það, hvort það tekur tvo, þrjá eða sex mánuði að fara hringinn, svo að upp komi nákvæmlega sama staða eða nákvæmlega sams konar vandi eins og maður stendur frammi fyrir nú í dag. Á meðan ríkisstj. fæst ekki til að viðurkenna, að það þurfi að breyta til um stefnu í grundvallaratriðum, þá leysir hún engan vanda, hún getur aðeins komið af stað nýjum vandamálum. Því auðvitað eru það stórkostleg vandamál, ef sjómenn landsins þurfa að fara í vinnudeilur, kannske rétt í upphafi næstu vertíðar, til þess að knýja það fram, að þeir fái að halda þeim aflahlut áfram, sem þeir hafa búið við í samningum um langan tíma, en það mun einmitt vera ætlunin að hafa af þeim þann aflahlut nú. Auðvitað má búast við því, að það verði mikil ókyrrð á vinnumarkaði hjá verkamönnum, iðnaðarmönnum og öðrum slíkum, ef til þess er ætlazt, að þeir taki bótalaust við öllum þeim miklu verðhækkunum, sem leiðir af svona gengislækkunum, sem hér er um að ræða. En auðvitað ættum við að hafa hér í gildi lög um vísitölugreiðslu á kaup eins og flestar þjóðir hafa og eins og við höfum haft um langan tíma, til þess m.a. að draga úr deilum á vinnumarkaði. Mér sýnist því, að með þessum till. ríkisstj. sé stefnt út í nýja ófæru. Þetta mál verður eflaust frekar til umræðu á næstu dögum. Vegna þess að ég veit, að það er liðið alllangt á þennan knappa fundartíma, sem nú er um að ræða, skal ég ekki lengja mál mitt frekar en orðið er. En það fer ekkert á milli mála, að við Alþb.-menn erum mótfallnir þessari gengislækkun og teljum, að eins og hún er hér boðuð og till. lagðar fram, leysi hún engan vanda.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því, að hér eru sjö auðir ráðherrastólar og mér þætti það dálítið óviðkunnanlegt, þegar þetta mál kemur loksins til kasta Alþingis, að hér skuli ekki vera neinn ráðherra viðstaddur, svo að hægt sé að beina máli sínu til þeirra og fá svör við fyrirspurnum.  
             Herra forseti. Það er ekki að ástæðulausu, sem ég mælist til þess, að hæstv. ráðh. séu viðstaddir, þegar málið er tekið hér til umr. Í nærfellt viku hafa ríkisstj. og sérfræðingar hennar unnið að útreikningum á stórfelldri lækkun á gengi ísl. kr. Þennan tíma hefur Alþ. ekki verið gerð nein grein fyrir viðfangsefnum og áformum hæstv. ríkisstj. Á mánudaginn var, eftir að vitað var að ríkisstj. Íslands ætlaði að hagnýta lækkun sterlingspundsins til nýrrar kollsteypu hér innanlands, voru hv. alþm. ómakaðir í þetta hús í þeim tilgangi einum að afgreiða kjörbréf tveggja varaþingmanna Sjálfstfl., svo að aðalmennirnir gætu komizt á annað þing, sem þeir höfðu meiri áhuga á, þing Atlantshafsbandalagsins. Hæstv. forsrh. var þá staddur hér í þingsölunum, en hann sá enga ástæðu til þess að gera Alþ. grein fyrir hinum nýju viðborfum og mati ríkisstj. á þeim. Síðari daga vikunnar hafa íslenzkum alþm. verið eftirskilin þau verkefni að deila um verðlagningu landbúnaðarafurða og loðdýr það, sem íslenzkum þm. er öðrum dýrum hjartfólgnara, minkinn. En um gengislækkunina, það stórmál, sem raskar högum hvers einasta manns í landinu, hefur ekki verið sagt aukatekið orð. Að vísu hafa hæstv. ráðh. haft einn eða tvo fundi með fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna og skýrt þeim þar frá atriðum og áformum með þeim fyrirvara, að um algert trúnaðarmál væri að ræða. En við Alþ. sem stofnun hefur ekkert verið rætt. Hinir kjörnu fulltrúar Alþingis í bankaráði Seðlabankans hafa verið leiknir á sama hátt. Ekkert samráð var haft við þá um málið fyrr en þeir voru kvaddir á fund í fyrradag með stuttum fyrirvara og þeim sagt að taka ákvörðun um tillögu, sem gerði ráð fyrir nær fjórðungslækkun á gengi ísl. kr., án þess að nokkur grg. fylgdi þeirri till. Ég fullyrði, að engri ríkisstj. í þingræðisríkjum þeim, sem ég þekki til, hefði komið til hugar að beita þjóðþing og stofnanir þess slíkum aðferðum, sýna þeim slíka óvirðingu. Hér er um að ræða mikið alvörumál, sem ætti að vera umhugsunarefni fyrir alla þá þm., sem annt er um heiður og áhrif þessarar stofnunar, alveg án tillits til stjórnmálaágreinings. Hvað gerist svo, þegar hæstv. ríkisstj. og embættismenn hennar hafa tekið ákvarðanir sínar og fengið leyfi fyrir þeim hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, en ekki hjá Alþingi Íslendinga? Kemur þá ekki forsrh. Íslands með ýtarlega og rökstudda skýrslu, gerir hann Alþingi ekki nákvæma grein fyrir ákvörðunum þessum, forsendum þeirra og afleiðingum? Svörin við þeim spurningum höfðu hv. þm. fyrir augunum hér í þingsalnum áðan. Hæstv. ráðh. kom í ræðustólinn og fór fram á það eitt, að Alþ. leysti fyrir ríkisstj. einn lítinn þátt þeirra vandamála, sem tengd eru gengislækkuninni, og helzt í snatri og umyrðalaust. Tal hans var svo til allt um formsatriði. Hann lét sér ekki til hugar koma að greina í heild frá fyrirætlunum hæstv. ríkisstj. Hann gerði því engin skil, hvernig ráðstafanir þær, sem í frv. felast, eiga að falla inn í heildina. Alþingi sem stofnun hefur í rauninni ekki hugmynd um, hvað það er að gera, ef það samþykkir þetta frv. eitt. Ríkisstj. heldur enn fast við þau vinnubrögð að leyna okkur, hina kjörnu fulltrúa þjóðarinnar, staðreyndum. Hún lítur aðeins á Alþ. sem afgreiðslustofnun, þar sem menn eigi að samþykkja það, sem að þeim er rétt, án þess að hafa hugmynd um, hvað þeir eru að gera. Enginn þm. með sjálfsvirðingu getur sætt sig við slík vinnubrögð, alveg án tillits til þess, hvaða skoðanir hann hefur á efnisatriðum þeim, sem felast í þessu frv. Það er ákaflega margt, sem alþm. eiga heimtingu á að fá að vita, áður en hægt er að ætlast til þess, að þeir fari að samþykkja einn hlekk í keðju, sem þeir þekkja ekki að öðru leyti. Hæstv. forsrh. greindi okkur þó frá einu atriði. Hann lét þess getið í lok ræðu sinnar, að löggjöfin um verðtryggingu launa yrði afnumin, þegar vísitöluhækkunin 1. des. væri komin til framkvæmda. Ætlun ríkisstj. er auðsjáanlega sú, að stórfelldar verðhækkanir skelli á launafólki, og a.m.k. bótalaust á öllum þeim, sem ekki hafa verkfallsrétt og nægilega öflug samtök til þess að knýja fram kauphækkanir. Verkalýðsfélögin hafa með verkfallshótun tryggt vísitölubætur 1. des., og þau munu eflaust rétta hlut sinn aftur, e.t.v. oft á ári, eins og 1963, ef þess gerist þörf. En hvað með aðra? Hvað með opinbera starfsmenn? Hvað með gamalt fólk, öryrkja og sjúklinga og einstæðar mæður, einmitt þá, sem ævinlega bera skarðastan hlut frá borði, þegar yfir dynja efnahagslegar kollsteypur? Og hvernig verður háttað aflahlut sjómanna? Fá þeir að njóta þeirrar fiskverðshækkunar, sem væntanlega verður afleiðing gengislækkunarinnar, eða ætlar ríkisstj. að ganga á samningsbundinn rétt þeirra? Hvernig hugsar ríkisstj. sér að tryggja afkomu bænda, þegar allar rekstrarvörur hækka stórlega í verði? Hvað hugsar ríkisstj. sér að gera til að rétta hlut sparifjáreigenda, þ. á m. aldraðs fólks, sem geymt hefur skildinga til elliáranna og óttast nú réttilega, að rænt verði drjúgum hluta af þeim spariskildingum? Það er ekki ég einn, sem er að bera fram þessar spurningar. Þannig spyr allur þorri þjóðarinnar í dag. Og við höfum ástæðu til að spyrja um margt fleira. Hvernig ætlar ríkisstj. að haga verðlagseftirliti á þessum snöggu umbreytingatímum? Hvernig verður verðlagsákvæðum hagað? Eiga kaupsýslumenn að fá að sópa til sín stórfé með frjálsri álagningu á miklu hærri grunnupphæð en áður? Hvernig ætlar ríkisstj. að haga innheimtu sinni á innflutningstollum? Eiga þeir einnig að hækka í hlutfalli við gengisbreytinguna? Og hvernig verða efndirnar á því loforði, sem hæstv. forsrh. gaf hér á þingi í fyrra með býsna miklum stóryrðum, að ef gengið yrði fellt undir hans forustu, skyldu gengislækkunar- og verðbólgubraskarar fá að bera fyllilega sinn hlut? Hvenær er að vænta frv. ríkisstj. um það efni? Hvað á að felast í slíku frv.? Hvernig ætlar hæstv. forsrh. sér að leggja byrðarnar á braskarana? Við alþm. eigum heimtingu á að fá að vita, hvernig hæstv. ríkisstj. ætlar sér að bregðast við þessum vandamálum öllum, áður en hægt er að ætlast til þess, að við samþ. það frv., sem hér liggur fyrir og ákveður m, a. stórfelldar bætur handa kaupsýslumönnum, sem talið er að muni skaðast á gjaldeyrisbraski því, sem þeim hefur verið heimilað undanfarin ár. Ég vil enn ítreka þá kröfu mína, að hæstv. ríkisstj. geri grein fyrir afstöðu sinni til þessara mála í heild, áður en nokkurt einstakt atriði er afgreitt hér á Alþ. Hæstv. ríkisstj. hefur truflað alla starfsemi banka og kaupsýslumanna í nærfellt viku, og ég fæ ekki séð, að það geri nokkurn skapaðan hlut, þótt nokkrir dagar bætist við, á meðan unnið væri að málum á eðlilegan hátt hér á Alþ. Og ég fæ ekki heldur séð, að nokkur sanngirni mæli með því, að Alþ. vinni að þessu frv. með forgangshraða og á annarlegum vinnutíma, eftir að ríkisstj. er búin að sniðganga Alþ. og halda því starfslausu alla vikuna. Raunar eigum við alþm. heimtingu á grg. frá ríkisstj. einnig af öðrum ástæðum. Gengislækkunin er ekki aðeins röskun á efnahagskerfi Íslendinga, högum hvers einasta manns í landinu, hún er einnig gerbreyting á þeirri stefnu, sem ríkisstj. hefur margsinnis lýst yfir. Hún brýtur m.a. gersamlega í bága við þá stefnuyfirlýsingu, sem hæstv. forsrh. flutti hér úr þessum ræðustól fyrir rúmum mánuði. Það hefur verið mál margra manna undanfarin tvö ár, að nú færi að koma að því, að krónan yrði lækkuð enn einu sinni, í þriðja skiptið á sama áratugnum. Ástæðurnar fyrir því mati voru ekki sízt sóttar í röksemdir ríkisstj. sjálfrar. Í bókinni Viðreisn, sem út kom 1960, er að finna fræðilega grg. fyrir forsendum gengislækkunarinnar, og þær forsendur hafa allar verið uppfylltar að undanförnu, uppbætur, niðurgreiðslur, margfalt útflutningsgengi, viðskiptahalli, rekstrarhalli á ríkissjóði o.s.frv., en þrátt fyrir allt þetta sóru hæstv. forsrh. og félagar hans, og margsóru raunar fyrir kosningar, að gengið skyldi ekki verða fellt. Þeir voru spurðir um það aftur og aftur, jafnt í ræðu sem riti, og svörin voru alltaf á eina og sömu lund. Og hér komu ekki aðeins til svardagar ráðherra, aðalbankastjóri Seðlabankans, dr. Jóhannes Nordal, æðsti ráðamaður efnahagskerfisins, sór einnig. Á aðalfundi Seðlabankans s.l. vor lýsti hann yfir því, að þau vandamál, sem við væri að etja af völdum aflabrests og verðlækkana, yrðu leyst á grundvelli óbreytts verðlags og óbreytts gengis, gengið yrði ekki fellt. Nú er það að vísu gömul reynsla, að svardaga þessara stjórnmálamanna og embættismanna ber oft að túlka sem öfugmæli. En þessir svardagar héldu áfram, einnig að kosningum loknum. Við heyrðum þá hér í þingbyrjun, í stefnuyfirlýsingu ríkisstj., eins og hún var flutt af hæstv. forsrh. Hann gerði þar grein fyrir því, að ríkisstj. hefði hugað að mörgum leiðum. Hún hefði velt fyrir sér söluskatti, en komizt að þeirri niðurstöðu, að hann mundi verða þungbærari en nefskattarnir. Hún hefði íhugað gengislækkun, en talið, að hún mundi alls ekki leysa þann vanda, sem við væri að glíma. Frv. um efnahagsráðstafanir var ekki sízt rökstutt með því, að því væri ætlað að koma í veg fyrir að lækka þyrfti gengið. Þegar verkalýðshreyfingin mótmælti þeirri kjaraskerðingu, sem í frv. fólst, urðu viðbrögð Morgunblaðsins þau að segja, að verkalýðshreyfingin væri að leiða yfir þjóðina vá nýrrar gengislækkunar. Það eru þannig ekki ýkjamargir dagar síðan aðalmálgagn ríkisstj, notaði gengislækkunina sem grýlu, þá sömu gengislækkun sem nú hefur verið ákveðin af ríkisstj. Þannig hefur orðið algjör breyting á sjálfum grundvelli þeirrar stefnuyfirlýsingar, sem hæstv. forsrh. flutti okkur hér í þingbyrjun. Hafi flutningur þeirrar stefnuyfirlýsingar átti að vera rétt þingræðisleg vinnubrögð, ætti það að vera óhjákvæmileg skylda ríkisstj. að gera Alþ. grein fyrir því, hvers vegna stefnuyfirlýsingunni hefur nú verið breytt í andstæðu sína á þessu sviði. Hvaða gagn er í stefnuyfirlýsingu í upphafi þings, ef ekkert mark er á henni takandi nokkrum vikum síðar? Þær afsakanir hafa sézt í stjórnarblöðunum, að óhjákvæmilegt hafi verið að fylgja sterlingspundinu. Þar hafi verið um að ræða utanaðkomandi áhrif, sem okkur hafi verið ósjálfráð og við höfum orðið að hlíta, nauðugir, viljugir. En hvað felst í því að fylgja sterlingspundinu? Aðeins tæpur þriðjungur af viðskiptum okkar er við Bretland, og lækkun pundsins hefur aðeins áhrif á þau viðskipti. Ef talið var óhjákvæmilegt að breyta skráningu íslenzku krónunnar af þeim sökum einum, hefði 4–5% gengislækkun trúlega nægt til þess að jafna metin. En ríki með sæmilega traustan efnahag hefði að sjálfsögðu getað staðizt þessa lækkun sterlingspundsins. Það sjáum við af viðbrögðum annarra. Í gjörvallri Evrópu eru aðeins tvö ríki, sem lækkuðu gengið um sömu hundraðstölu og Bretar, Spánn og Írland, einhver alræmdustu afturhalds- og óstjórnarríki álfunnar. Danir létu sér nægja að lækka gengið um 7.9%, og eru þeir þó mjög háðir brezka markaðnum með hinar viðkvæmu landbúnaðarvörur sínar. Öll önnur Evrópuríki, fyrir utan Ísland, héldu gengi sínu óbreyttu, þrátt fyrir lækkun sterlingspundsins, þ. á m. Norðmenn, sem alltaf hafa haft mjög stórfelld og náin efnahagstengsl við Bretland. Við Íslendingar erum ekki aðeins einsdæmi í Evrópu, við erum einsdæmi í heiminum. Ekkert annað ríki í víðri veröld hefur notað gengislækkun sterlingspundsins sem átyllu til jafnhrikalegrar kollsteypu og nú er orðin hlutskipti okkar. Í því efni höfum við við enga að sakast nema sjálfa okkur. Við eigum heimtingu á því, að sú ríkisstj., sem kallað hefur þetta hlutskipti yfir þjóðina, geri grein fyrir algjöru gjaldþroti stefnu sinnar, áður en hún getur ætlazt til þess, að aðrir rétti henni hjálparhönd. Ég hef hér vikið að öldungis ósæmilegum og ólýðræðislegum vinnubrögðum hæstv. ríkisstj. við framkvæmd þessarar stórfelldu gengislækkunar. Mér þótti óhjákvæmilegt, að lögð væri áherzla á þessi atriði um leið og málið sjálft er lagt fyrir Alþ., þótt aðeins sé örlítið brot þess. Um gengislækkunina sjálfa og mörg þau atriði, sem henni eru tengd, eigum við vafalaust eftir að ræða mikið. Hins vegar hlýtur það að vera frumskilyrði þess, að alþm. geti metið hvert atriði um sig, að þeir fái fyrirfram heildarvitneskju um það, hvert ríkisstj. er að stefna. Af þeim ástæðum einum er það, eins og ég sagði áðan, fjarstæða að afgreiða einangrað það frv., sem hér hefur verið lagt fram. Hins vegar er þetta frv. mjög fróðleg vísbending um það, hvað ríkisstj. ætlast fyrir með svokölluðum hliðarráðstöfunum sínum. Eins og hv. 4. þm. Austf. rakti hér áðan, er það einn megintilgangur þessa frv., að heimila heildsölum og öðrum innflytjendum að hækka vörubirgðir sínar í verði nú þegar, ef þær eru taldar keyptar fyrir erlent lánsfé. En þar er um að ræða mjög annarlega mismunun og stórfelld tækifæri til sviksamlegrar gróðasöfnunar fjárplógsmanna. Mér þykir rétt að minna hér á þrjá aðila, sem koma sérstaklega við sögu. Það eru olíufélögin þrjú. Þau hafa um skeið notið mjög mikilla forréttinda í viðskiptum, fengið stórfelld vörukaupalán í Sovétríkjunum með vöxtum, sem eru aðeins örlítið brot af venjulegum bankavöxtum á Íslandi. Með því fyrirkomulagi hefur loksins rætzt í verki þrálátt umtal manna um Rússagull og umboðsmenn þess hér á Íslandi. Þetta fyrirkomulag vilja olíufélögin nú fá að nota til þess að fá að hækka umsvifalaust vörubirgðir sínar. En það eru fleiri vandamál, sem eru tengd starfsemi þessara olíufélaga. Þau halda hér uppi, að óþörfu, þreföldu dreifingarkerfi, þreföldum skriffinnskukostnaði, þrefaldri forstjórahersingu og þrefaldri gróðasöfnun. Tilgangurinn með þreföldu dreifingarkerfi er ekki samkeppni um sem bezta þjónustu, eins og oft er talað um til réttlætingar óhagkvæmu skipulagi. Olíufélögin hafa lengi haft nána einokunarsamvinnu um alla hluti og sú samvinna hefur ekki sízt haft þann tilgang að skerða þjónustuna við neytendur. Það hefði sannarlega ekki verið neitt harmsefni, þótt þessi félög, eða einhver þeirra, hefðu orðið gjaldþrota, heldur mikið þjóðþrifamál. Ef ríkisstjórn hins frjálsa framtaks getur ekki unað því, að framtaksmenn séu ábyrgir gerða sinna, þá bar henni einmitt nú skylda til að þjóðnýta olíufélögin og koma á einfaldara, nútímalegra og ódýrara skipulagi. Á þann hátt hefði ríkisstj. getað vegið mjög mikið á móti þeirri stórfelldu hækkun á olíum og benzíni, sem verður ein afleiðing gengislækkunarinnar. En svo er að sjá sem ekkert slíkt sé fyrirhugað. Ríkisstj. ætlar aðeins að bjarga olíufélögunum þremur úr þeim vanda, sem þau hafa komið sér í á eigin ábyrgð, svo að þau geti haldið áfram hinu úrelta og kostnaðarsama kerfi sínu. Afkoma olíufélaganna er tryggð, en launamenn eiga ekki að njóta sams konar tryggingar hjá hæstv. ríkisstj. Annars skortir mikið á, að alþm. hafi fengið nægilega vitneskju til þess að taka ákvarðanir um það frv., sem hér liggur fyrir, eða þann þátt þess, sem tengdur er því, að birgðir megi hækka, ef menn skulda erlendis fyrir þeim. Mér er forvitni á að vita: Hvað er Alþ. að ráðstafa miklum upphæðum, ef það samþykkir þetta atriði? Hversu miklum upphæðum nema stuttu vörukaupalánin í heild? Það er talað um 700 til 800 millj. kr., en hæstv. ríkisstj. hefur ekki séð ástæðu til þess að skýra frá því hér á hinu háa Alþ. frekar en öðru. Hvað hækka stuttu vörukaupalánin um mikið að krónutölu við gengislækkunina? Hversu mikið af þeim vörum, sem fluttar hafa verið til landsins fyrir erlent lánsfé, er þegar selt, og hversu mikið bíður hér enn sem birgðir? Ætlar ríkisstj. einnig að veita þeim gengislækkunarbætur, sem búnir eru að selja vörur sínar, en skulda enn þá fyrir þær erlendis? Hvernig hugsar hæstv. ríkisstj. sér að fylgjast með því í framkvæmd, að kaupmenn hækki ekki vörubirgðir, sem greiddar voru að fullu fyrir gengislækkun, fyrst heimilað er að hækka sumar birgðir? Um öll þessi atriði þarf Alþ. að fá vitneskju, áður en unnt er að samþykkja þetta frv., ef um það á að fjalla á sómasamlegan hátt. Gengislækkun sú, sem nú er verið að hefja umr. um, mun hafa í för með sér mjög stórfellda tilfærslu á fjármunum í þjóðfélaginu, og enn er engan veginn ljóst, hvernig þeirri tilfærslu verður hagað í heild, þótt þetta frv., sérstakar bætur til heildsala og yfirlýsing hæstv. forsrh. um afnám vísitölubóta eftir 1. des., gefi til kynna, að ríkisstj. hafi ekkert lært og engu gleymt. Með gengislækkuninni er ekki aðeins verið að framkvæma mjög stórfellda efnahagslega kollsteypu, þá þriðju á tæpum átta árum. Ef ríkisstj. ætlar að leggja byrðar gengislækkunarinnar einhliða á launafólk, eins og forsrh. hefur boðað, er hún jafnframt að efna til stórfelldra þjóðfélagslegra átaka. Ég er þess fullviss, og hæstv. ríkisstj. getur verið þess fullviss, að þeirri stefnu verður ekki unað. Hæstv. forsrh. fékk hingað í ræðustólinn áðan þá yfirlýsingu stjórnar Alþýðusambands Íslands, að kauptrygging væri grundvallaratriði í augum stjórnar Alþýðusambandsins. Og forsrh. veit af reynslunni, hvaða veruleiki felst á bak við þau orð. Hæstv. forsrh. hefur keypt af sér verkfall 20 þús. manna 1. des. með því að fallast á, að kauphækkun samkvæmt vísitölu komi til framkvæmda þann dag. Hæstv. ráðh. mun eiga þess kost að gera slík kaup margsinnis á næstunni. E.t.v. huggar hann sig við það, að fjögur ár liðu, frá því hann lækkaði gengið 1960 og afnam vísitölubætur á laun, og þar til kauptrygging var leidd í lög á nýjan leik með júnísamkomulaginu 1964. En hæstv. ráðh. skyldi minnast þess, að 1960 gerðu margir sér vonir um ýmsan jákvæðan árangur af viðreisninni. Menn töldu nauðsynlegt að ríkisstj. fengi vinnufrið til að sanna kenningar sínar. En nú bindur enginn maður slíkar vonir við núv. ríkisstj. Það mun líða miklu skemmri tími en fjögur ár, þar til samið hefur verið um kauptryggingu á nýjan leik. Hins vegar vita launamenn nú af reynslunni, að þá þarf að tryggja slíka samninga betur en með einum saman loforðum ráðh. Hæstv. ráðherrar munu fljótlega komast að raun um það, að sú hrossalækning, sem gengislækkun er, nægir ekki til þess að hleypa nýju lífi í viðreisnardrógina. Hún mun aldrei framar ganga í endurnýjun lífdaganna. Efnahagsmálafrv., sem lagt var fram í upphafi þings, var þjóðinni til marks um gjaldþrot viðreisnarstefnunnar, og gengislækkunin er mun stórfelldari sönnun um það sama. Vandamál Íslendinga verða ekki leyst með stefnu núv. ríkisstj., heldur aðeins með félagslegri stefnu, sem er í samræmi við sérstakar aðstæður þessarar fámennu þjóðar. Gengislækkunin mun ekki leysa nein vandamál, heldur magna þau. Áframhaldandi viðreisnarstefna mundi leiða til þess eins, að gengislækkanir verði ekki aðeins þrisvar á átta árum, eins og núv. ríkisstj, hefur afrekað til þessa, heldur mundi hún leiða yfir okkur það hlutskipti, að tekið væri að fella gengið oft á ári, eins og tíðkast í sumum viðreisnarríkjunum í rómönsku Ameríku. Enn sem fyrr eru það stjórnmálin, sem eru í brennidepli, engin vandamál verða leyst, nema breytt verði um ríkisstj. og stjórnarstefnu.



Herra forseti. Hæstv. ríkisstj. hefur nú farið fram á það, að það væri frekar reynt að greiða fyrir þessu frv., því að það væri þannig vaxið, að æskilegt væri að fá það afgreitt nokkuð fljótt eða fyrir helgi. Ég get að sumu leyti skilið þær ástæður, sem hún færir fyrir því, og ég skal þess vegna ekki verða til þess að tefja það með mörgum orðum, enda gefst ærin ástæða til þess að ræða þetta mál nánar, gengismálin nánar í sambandi við önnur mál, sem vafalaust eiga eftir að koma hér fyrir þingið, en mér finnst samt rétt, vegna þess að ég tel, að hér sé um slíkt stórmál að ræða, að ekki sé rétt að láta það ganga svo til 2. umr., að ekki láti nokkrir þm. til sín heyra. Ég hafði nú reyndar búizt við því, að hæstv. ríkisstj. og þá sérstaklega hæstv. forsrh. mundi svara ýmsum þeim fsp., sem hér hafa verið lagðar fram af hálfu þeirra, sem hafa talað á undan mér, en mér virtist samt vera þannig ástatt, þegar ég kvaddi mér hljóðs, að það mundi enginn vera á dagskrá og ekki horfur á því, að stjórnin mundi neitt láta til sín heyra, vegna þess að ég sé, að þeir ráðh., sem þetta mál er nú skyldast, hæstv. forsrh. og hæstv. viðskmrh., eru horfnir úr salnum og voru það, þegar ég bað um orðið. Ég verð nú að segja það, að mér finnst það heldur undarlegt, að þegar hæstv. ríkisstj. hefur farið fram á það, að þetta mál fái greiða afgreiðslu gegnum þingið, og þeir, sem hafa talað, hafa mjög stillt máli sínu í hóf, - þá skuli hún ekki sýna þinginu og þessum þm. þann sóma að svara þeim fsp., sem fram hafa verið bornar. En vissulega eru þær þess eðlis, að þm. eiga heimtingu á því að fá svör við þeim nú þegar. Það, sem mér finnst alveg sérstök ástæða til þess að minnast á í sambandi við þetta mál, er það, að í dag hefur fallið mjög athyglisverður dómur, dómur um málflutning stjórnarliða og okkar stjórnarandstæðinga á undanförnum missirum og mánuðum, og ekki sízt í sambandi við seinustu þingkosningar. Þm. er það áreiðanlega í fersku minni, hvert hefur verið eitt helzta deiluefni milli stjórnarinnar og stjórnarandstöðunnar að undanförnu. Helzta deiluefnið hefur verið það, hvaða afleiðingar viðreisnarstefnan svonefnda hefur haft fyrir efnahagslífið í landinu. Við í stjórnarandstöðu höfum haldið því fram og fært að því ýmis rök, að þannig hafi verið haldið á málum af hæstv. ríkisstj. á undanförnum árum, þrátt fyrir það óvenjulega góðæri, sem þjóðin hafði búið við, að svo væri komið málum hennar, að atvinnuvegirnir væru komnir í mikla þröng og það væri ekki hægt að tryggja sæmilegan rekstur þeirra, án þess að gripið væri til einhverra meiri háttar ráðstafana. Þetta sögðu þeir alveg hiklaust fyrir seinustu kosningar. Þá var sagt af stjórnarliðinu, af ráðh., frambjóðendum stjórnarflokkanna og stjórnarblöðunum, að þetta væri ekki annað en barlómur. Það var sagt, að þetta væri þessi gamli barlómur Framsfl. að vera að halda slíku fram eins og þessu. Þeir héldu því fram hins vegar, að hér stæði allt með hinum mesta blóma. Viðreisnin hefði tryggt örugga undirstöðu atvinnuveganna og það mundi ekki þurfa að grípa til neinna stórfelldra ráðstafana á næstunni til þess að tryggja afkomu þeirra. Í dag hefur fallið dómur um þennan málflutning okkar stjórnarandstæðinga og stjórnarinnar. Og það verður ekki sagt, að þessi dómur sé kveðinn upp af aðila sem sé óvilhallur ríkisstj., því að þennan dóm hefur hún kveðið upp sjálf. Og hann er í stuttu máli sá, að þannig sé komið afkomu útflutningsatvinnuveganna eftir mesta góðæri, sem þessi þjóð hefur nokkru sinni búið við um 6–7 ára tíma og eftir þá viðreisnarstefnu, sem ríkisstj. hefur haldið uppi og hún hefur talið, að væri sú bezta stjórnarstefna, sem hér hefur nokkru sinni verið fylgt, að það verður að fella gengi íslenzkrar krónu um 20%, þegar frá er dregið það, sem segja má kannske, að sé vegna falls sterlingspundsins. Þessi dómur er í raun og veru miklu þyngri heldur en sá, sem við stjórnarandstæðingar höfum haldið fram að undanförnu, því að þó að við höfum talið, að svo væri komið atvinnuvegunum, að óhjákvæmilegt mundi vera að gera sérstakar ráðstafanir þeim til viðréttingar, hefur engum okkar dottið í hug að halda því fram, að ástandið væri svo alvarlegt, að það væri útilokað að rétta við hag atvinnuveganna öðruvísi en gripa til jafn stórfelldrar gengislækkunar og þeirrar, sem hér er um að ræða. Í þessu deilumáli okkar stjórnarandstæðinga og stjórnarsinna hefur þannig verið felldur dómur, sem við frá því sjónarmiði, að við höfum haldið réttu fram, megum vel við una og sem stjórnarsinnar eiga áreiðanlega erfitt með að hnekkja, þar sem það er ríkisstj. sjálf, sem hefur kveðið þennan dóm upp. Mér finnst það nú heldur leiðinlegt og ekki bera vott um það, að forsrh. sýni Alþ. sérstaka virðingu, þegar hann hefur lagt fram mál eins og þetta og óskað eftir, að því sé hraðað gegnum þingið, þá getur hann ekki einu sinni verið viðstaddur, þegar umr. fara fram um þessi mál. Ég segi þetta m.a. vegna þess, að ég hafði ætlað mér að rifja hér upp örstutt ummæli forsrh. og segja nokkur orð í því sambandi. Ég kann hálfilla við að þurfa að gera það að ráðh. fjarverandi, svo að - ja, ég er ekki í neinu tímahraki, svo að ég get vel beðið eftir því, að ráðh. sýni sig hér.