Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (FS): Gengið er til dagskrár og tekið fyrir eina málið, sem er á dagskrá, almennar stjórnmálaumræður, útvarpsumræður. Umræðu verður hagað þannig í kvöld, að hver þingflokkur fær 50 mín. ræðutíma, sem skiptist í tvær umferðir, fyrri umferð 25-30 mín., en hin síðari 20-25 mín., þannig að samanlagt verði 50 mín. Röð flokkanna verður Þessi: Framsóknarflokkur, Sjálfstæðisflokkur, Alþýðubandalag. Alþýðuflokkur. Ræðumenn verða þessir: Í fyrri umferð: Fyrir Framsfl. Eysteinn Jónsson, fyrir Sjálfstfl. Ólafur Thors, fyrir Alþb. Karl Guðjónsson og fyrir Alþfl. Emil Jónsson. í síðari umferð: Fyrir Framsfl. Ágúst Þorvaldsson og Ingvar Gíslason, fyrir Sjálfstfl. Jónas Pétursson og Gunnar Thoroddsen, fyrir Alþb. Finnbogi R. Valdimarsson, fyrir Alþfl. Eggert G. Þorsteinsson. Hefst nú umræðan og tekur fyrstur til máls hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þegar ríkisstj. hóf störf sín, kvaðst hún ætla að vinna tvennt með alveg nýrri stefnu: ná varanlegu jafnvægi í þjóðarbúskapnum, gerbreyta þjóðfélagsháttunum. Það fyrra hefur algerlega mistekizt, og verður fram á það sýnt í þessum umr. Hið síðara mun heppnast, ef áfram heldur sem horfir, enda aðaltilgangur þess, sem aðhafzt hefur verið, að brjóta niður stuðning ríkisvaldsins við uppbyggingu almennings og láta þá uppbyggingu með því rýma fyrir hinum nýju öflum einkaauðsins, sem gera út Sjálfstfl. Stjórnin skírði stefnu sína Viðreisn, - bæði þurfti að finna snoturt nafn og eins mátti til með að gefa í skyn, að stjórnin hefði tekið við öllu á hliðinni. Á þeirri blekkingu þurfti að halda til að reyna að fá menn til að sætta sig við þá miklu kjaraskerðingu, sem samdráttarstefnunni fylgdi, og allar þær þvingunarráðstafanir, sem sýnilega þurfti að gera til að pína uppbygginguna í nýjan farveg, þ.e. á vegum beirra fésterkari, máske útlenzkra, ef í það fer. Enginn veit enn þá, að hve miklu leyti slíkt er fyrirhugað, en mikið er talað og af lítilli gát eða forsjá um blessun þess, ef útlendir kæmu hér með fyrirtæki. Ríður þó á fáu meir en setja slíku eðlilegar skorður og að Íslendingar treysti fyrst og fremst á sjálfa sig í atvinnumálum sinum sem undanfarið. Ríkisstj. heldur uppi miklu skrumi um, að hún hafi reist fjárhag þjóðarinnar úr rústum. Þessar blekkingar um rústirnar annars vegar og stórfelldan bata hins vegar verða bezt afhjúpaðar með því einfalda ráði að bera saman rústirnar og skrumhöll viðreisnarmanna, eins og hún stóð við síðustu áramót. Við áramótin var gjaldeyrisstaða bankanna jákvæð um 526 millj., en var jákvæð um 228 í árslok 1958, hefur því batnað um 293. Á sama tíma hafa lausaskuldir vegna vörukaupa erlendis hækkað um nálega 300 millj., og stafar því betri gjaldeyrisstaða bankanna nú um áramótin eingöngu frá lausaskuldasöfnun erlendis. Á þessu tímabili hafa erlend lán til lengri tíma þar að auki aukizt um rúmlega 600 millj. kr. Ekkert bendir til, að hin ofboðslega kjaraskerðing né samdráttur framkvæmda hafi á nokkurn hátt orðið til að bæta heildarhag þjóðarinnar. Ríkisstj. mun benda á gjaldeyrisstöðu landsins, að gjaldeyrisstaða landsins hafi batnað s.l. ár, og er það rétt. En ekkert segir það út af fyrir sig um heildarafkomu þjóðarinnar, fremur en pyngjan ein eða veskið um afkomu einstaklingsins. Sú þjóð, sem dregur úr eða vanrækir arðbæra fjárfestingu sína, er ömurlega á vegi stödd og grefur undan afkomu sinni, jafnvel þótt hún eignist nokkrar krónur í reikning. Slíkt hefnir sín grimmilega. Bætt gjaldeyrisstaða á síðasta ári á rætur sinar í því, að hér kom að landi meiri sjávarafli en dæmi eru áður til og seldist yfirleitt góðu verði, auk þess sem gjafafé frá Bandaríkjunum kom til á ný. Kjaraskerðingin og samdráttarráðstafanir ríkisstj. hafa máske dregið eitthvað úr innflutningi, en þær drógu einnig tvímælalaust úr framleiðslunni. Hafa framleiðendur landsins verið óþreytandi að lýsa því, hvernig tilbúinn rekstrarfjárskortur, okurvextir og aðrar þvingunarráðstafanir hafa truflað rekstur fyrirtækjanna og dregið úr framleiðslunni, auk þess sem umfangsmiklar vinnustöðvanir eyðilögðu að verulegu leyti vertíðina í sumum beztu verstöðvum landsins í fyrra, og nú liggja allir togararnir. Aukin framleiðsla sjávarafurða, landbúnaðarafurða og iðnaðarvara á árinu 1961 á sér engar rætur í ráðstöfunum núv. ríkisstj., heldur varð þrátt fyrir þær. Það var ekki aðeins, að núv. valdasamsteypa tæki við góðri stöðu landsins út á við í árslok 1958, sem hafði farið batnandi á því ári, heldur fékk hún í arf meiri og betri framleiðslutæki en þjóðin hafði nokkru sinni áður átt, og þar til viðbótar var búið að gera ráðstafanir fram í tímann til útvegunar enn fleiri tækja og semja um fjáröflun, m.a. lán til frekari framkvæmda með góðum kjörum. Og það er vegna þessarar uppbyggingar og þessara tækja, sem ríkisstj. hefur mistekizt að koma hér á því mátulega atvinnuleysi, sem er einn liðurinn í jafnvægishugsjón stjórnarstefnunnar og ásamt með sífelldum gengisfellingum á að halda launasamtökunum niðri. Það er þessi arfur úr rústunum, sem bezt hefur dugað fólki gegn samdráttarstefnu núv. valdhafa, að ógleymdri útfærslu landhelginnar, sem blátt áfram hefði ekki getað komið til mála, ef núv. stjórnarflokkar hefðu einir getað ráðið þá. Árangurinn af útfærslu landhelginnar hefur orðið jafnvel betri en við þorðum að vona, en framlag þessarar stjórnar í því máli hefur það eitt orðið að færa landhelgina inn aftur í 6 mílur á stórum svæðum til mikils tjóns, þótt það hafi ekki náð að spilla svo, að heildarárangur sé ekki góður samt. Allt ber því að sama brunni. Aukin framleiðsla hefur orðið þrátt fyrir, en ekki vegna ráðstafana núv. ríkisstj., og lifað hefur verið á því fyrst og fremst, sem búið var í haginn, áður en yfir skall. En það gildir ekki um alla framtíð, enda berast nú þegar aðvörunarraddir úr öðrum löndum um, að fjárfesting Íslendinga sé nú orðin allt of lítil. Afstaða ríkisstj. í landhelgismálinu og fleiri málum sýnir, að stjórnin er að sama skapi flöt fyrir þrýstingi erlendis frá sem hún er harðskeytt og illvíg inn á við. Sama hefur komið fram í sjónvarpsmálinu, svo að almenna hneykslun hefur vakið. Hafa áreiðanlega margir þungar áhyggjur af þessu, þar sem á næstunni ríður sennilega meira á því en oftast áður í sögu þjóðarinnar, að með festu sé haldið á málefnum hennar í skiptum við aðrar þjóðir. Víkjum þá aftur að efnahagsmálunum. Það, sem bagaði mest vinstri stjórnina og raunar aðrar stjórnir á undan henni, var vísitölukerfið, sem skrúfaði verðlag og kaupgjald upp á víxl, engum til hagnaðar. Út af þessu fór vinstri stjórnin frá, þar sem ekki náðist samkomulag um að stöðva þá óheillarás, enda þótt framsóknarmenn sýndu fram á, að með því var hægt að tryggja lífskjörin eins og þau voru í okt. 1958. Þennan meginágalla efnahagskerfisins fékk núv. valdasamsteypa lagfærðan verulega veturinn 1959. Framsfl. hafði sem sé sömu afstöðu til málsins í stjórnarandstöðunni þá og í stjórninni áður og hafnaði þegar í upphafi stjórnarandstöðu sinnar þeirri vinnuaðferð, sem var að verða eins konar hefð hér á landi, að stjórnarandstaðan skyldi vera í því fólgin að drepa, ef hægt væri, öll mál fyrir stjórninni og reyna að brjóta sér þar að auki braut til valda með því að vinna skemmdarverk á efnahagskerfinu. En þannig hagaði Sjálfstfl. sér t.d. í andstöðu sinni við vinstri stjórnina, sem öllum er í fersku minni, sem muna vilja. Framsfl. hefur á hinn hóginn tamið sér allt önnur vinnubrögð í stjórnarandstöðunni, sem m.a. kom fyrst fram í því að gera nýju valdasamsteypunni 1959 kleift að laga þann ágalla á efnahagskerfinu, sem örðugastur hafði verið og orðið hafði vinstri stjórninni að fótakefli fremur en nokkuð annað. Þetta var að sjálfsögðu ekki gert stjórnarinnar vegna, heldur þjóðarinnar vegna. Menn geta svo spreytt sig á því að íhuga, hvernig farið hefði um verðgildi ísl. krónunnar og dýrtíðarmálin í höndum þessarar stjórnar, ef Framsfl. hefði synjað um að slíta vísitöluna þannig úr sambandi 1959. Þessi valdasamsteypa fékk lagaðan þannig mesta ágallann þegar í byrjun og hafði því betri skilyrði en nokkur önnur stjórn áratugum saman til að koma á jafnvægi í efnahagsmálum og halda áfram öflugri uppbyggingu og tryggja áframhaldandi kjarabætur. En brátt kom í ljós, að þetta var ekki ætlunin. Tók nú forráðamenn Sjálfstfl. að dreyma stóra drauma um hina góðu, gömlu daga fyrir 1927, þegar íhaldið réð eitt. Nú höfðu þeir líka fengið félagana að sínu skapi, Alþýðuflokk hinn nýja. En hugarfarinu hjá forráðaliði Alþfl. nýja er lýst í leiðara í Alþýðublaðinu nú fyrir skemmstu, þar sem leitazt er við af mikilli hreinskilni að fá menn til að skilja, að Alþfl. geti ekki sett Sjálfstfl. kosti eða skilyrði, því að það þyrfti að þreyta Sjálfstfl. og það svo, að Alþýðuflokksmenn yrðu að fara úr stjórninni. Menn eiga af þessu að sjá og skilja, að allt verður að vera eins og íhaldið vill. Við þetta atlæti hafa viss öfl, sem mestu ráða í Sjálfstfl., fært sig svo upp á skaftið, að opinberlega er farið að tala um ýmislegt nýstárlegt, t.d. að leggja niður sum stærstu og þýðingarmestu ríkisfyrirtækin og afnema vökulögin þvert ofan í vilja sjómanna. Á engu slíku hefur verið svo mikið sem imprað áratugum saman, einfaldlega af því að allir hlutaðeigendur vissu, að ekkert í þá átt kom til mála að Framsfl. samþykkti. Þegar núv. stjórnarflokkar höfðu marið meiri hl. á Alþingi með kjördæmabreytingunni, sem barin var fram í samvinnu við kommúnista, sem þá voru taldir góðir og liðtækir Íslendingar, fengu menn að sjá, hvað við var átt með því, að taka þyrfti upp nýja stefnu, og viðreisnin hófst. Viðreisnin er fólgin í því að magna dýrtíðina innanlands sem mest og halda jafnframt niðri kaupgjaldi og afurðaverði, draga um leið úr útlánum og gera með margvislegum hætti sem örðugast fyrir með fjármagn í nýjar framkvæmdir. Á að minnka með þessu neyzlu og fjárfestingu og leggja grunn að nýju þjóðfélagi, með því að draga á allan hátt úr stuðningi við fjárfestingu þeirra, sem ekki hafa fullar hendur fjár, en þeir taki við, sem mestu fénu ráða. Byrjað var með stórfelldri gengislækkun, frystingu sparifjár og öðrum þeim ráðstöfunum, sem menn kannast við. Á tveim árum hafa álögur til ríkissjóðs verið hækkaðar um 800–900 millj. og þar með meira en tvöfaldaðar, þótt jafnframt væru raunverulega minnkuð framlög til verklegra framkvæmda. En ekki er þetta látið nægja, því að til viðbótar eru nú lagðir nýir stórskattar á framíeiðendur. Útflutningsgjöld á sjávarafurðir eru hækkuð stórkostlega og sérskattur innleiddur á bátaútveginn til þess að standa undir erfiðleikum togaraflotans, í stað þess að taka nauðsynlegan stuðning við togaraútgerðina af opinberu fé, því að togaraútgerðin á inni hjá þjóðarbúinu fyrst og fremst. Lögleiddur er 2% launaskattur á bændur ofan á vaxtahækkun og styttingu lánstíma. Jafnhliða þessu ætla svo ráðh. að rifna af monti út af því, að allir sjóðir séu yfirfljótanlega fullir af peningum, segjast safna stórfé alls staðar. Íslendingar búa við vaxtakjör, sem engin framleiðsla getur staðið undir. Vaxtaokrið hefur þó ekki komið sparifjáreigendum til góða, því að afleiðing viðreisnarinnar hefur orðið meiri rýrnun á verðgildi sparifjár en nokkru sinni fyrr og miklu meira en étið upp auknar vaxtatekjur. Verulegur hluti af sparifé landsmanna hefur verið dreginn úr umferð inn í Seðlabankann og þar að auki verið minnkuð afurðalán úr Seðlabankanum. Frysta spariféð nemur yfir 300 millj., og er talsmönnum stjórnarinnar sagt að segja, að svona verði þetta að vera til að koma í veg fyrir verðbólgu, það myndi verðbólgu, að spariféð sé í umferð. Í Seðlabankanum er svo haldið uppi okurvöxtum á afurðalánum til að geta borgað vexti af þessu dauða sparifé, og brást ríkisstj. Í vetur loforði til útgerðarsamtakanna um að lækka afurðavextina, m.a. af þessari ástæðu. Þeir, sem fyrir þessu ráða, eru eitthvað undarlega slitnir úr tengslum við starfslíf þjóðarinnar. Þeir virðast ekki hafa hugmynd um, hverju athafnasamt myndarfólk getur komið til leiðar, ef því er trúað fyrir peningum. Framsóknarmenn sögðu strax, að Þessar aðfarir allar saman hlytu að reisa óviðráðanlega dýrtíðaröldu í landinu og fengju ekki staðizt. Mundi þetta verða undirrót upplausnar og samdráttar í búskap þjóðarinnar og skapa lítt leysanleg vandamál. Slíkt öngþveiti var orðið í dýrtíðar og kjaramálum eftir eitt ár, að ríkisstj. réð ekki við neitt. Stappaði nærri allsherjarverkfalli í upphafi síldarvertíðar í fyrrasumar, ofan á mikla stöðvun í byrjun vetrarvertíðar. Og stjórnin fann enga lausn. Þá tókst samvinnufélögunum og launasamtökunum að finna hóflega lausn, sem bjargaði síldveiðunum og þar með afkomu þjóðarinnar s.l. ár, og var því tekið með miklum fögnuði um land allt. En því var mest fagnað, að kjarasamningarnir voru þannig, að allir sáu, að kapp var á lagt að leita að raunhæfri lausn, sem gat staðizt, og hér sveif nýr andi yfir vötnunum, ólíkur því, þegar fjallað var um þessi mál á vegum sjálfstæðismanna 1958. Nú átti ríkisstj. leik á borði, sem framsóknarmenn bentu strax á. Kauphækkunin var ekki meiri en svo, að atvinnuvegirnir gátu borið hana, flestar greinar að óbreyttu, en allar, ef vextir voru lækkaðir og minnkaðar þvingunarráðstafanir í lánamálum. Um þetta þarf ekki að þræta. Þetta eru staðreyndir, sem þá voru auðsæjar kunnugum, en nú liggja skjallega staðfestar fyrir allra augum. Síldarverð til útvegsins hækkaði. Iðnaðurinn fékk yfirleitt alls ekki að hækka vörur sínar vegna kaupbreytingarinnar. Frystihúsin stóðu tæpast, en þau hefðu notið vaxtalækkunar mest, og ofan á allt er nú sannað með opinberum skýrslum, að útflutningsverð á fiski var hækkandi og hækkaði verulega á síðasta ári. Við þetta bættist stórvaxandi sjávarafli, upp í metframleiðslu, og vaxandi gjaldeyristekjur, en við þessar ástæður rak ríkisstj. samt á nýja gengislækkun, en þjóðin stóð agndofa af undrun. Nú er komið í ljós, að sjávarframleiðslan 1961 varð 18% meiri að verðmæti en árið áður og svo sem fyrirsjáanlegt var mörg hundruð millj. meiri en ríkisstj. reiknaði með, þegar hún var að reyna að finna tyllirök fyrir gengislækkuninni í sumar. Rétt er að geta þess, að ríkisstj. hefur aldrei gert minnstu tilraun til að sýna fram á, að gengislækkunina hafi þurft vegna atvinnuveganna, enda hefur mikið af þinghaldinu í vetur gengið í að fá lögfesta flókna og mikla lagabálka til að reyta af sjávarútveginum með nýjum álögum allan ávinning, sem ella gat komið til mála fyrir hann af gengislækkuninni í sumar, svo að fyrir sjávarútveginn stendur allt verr en áður. Reynslan sýnir nú, að framsóknarmenn höfðu alveg rétt fyrir sér í því, sem þeir héldu fram s.l. sumar, alveg eins og fram hefur komið, að réttmætt var það, sem við sögðum 1960, að „Viðreisnar“-fásinnan hlyti að leiða til óviðráðanlegs dýrtíðaröngþveitis og röskunar á þjóðfélagsgrundvellinum, þeim sem okkur hefur bezt gefizt. En sá grundvöllur er að styðja sem drengilegast einstaklingsframtak dugmikils fólks, þótt ekki hafi fullar hendur fjár, og félagslega uppbyggingu almennings. Gengislækkunin í sumar er eitthvert átakanlegasta frumhlaup, sem hent hefur í stjórnmálum síðustu ára. Er það nú viðurkennt af öllum, nema ríkisstj. auðvitað og nokkrum æsingamönnum í því liði, sem telja, að þetta hafi verið hraustlega útilátið högg í orustunni við almenning í launasamtökunum um lífskjaraskerðinguna og svo bændur auðvitað. En hér mun gilda, sem gamlir kváðu, „að skamma stund verður hönd höggi fegin“. Hér mun líka eiga við, að „reiðin er slæmur ráðgjafi“, en í bræði var hér unnið fljótræðisverk. Svo erfitt sem ástandið var fyrir gengislækkunina í sumar, er þó allt hálfu verra síðan. Ber það upp á sömu dagana og stjórnarblöðin halda því fram, að viðreisnin hafi heppnazt svo vel, að líklega komist málefni almennings endanlega í viðunandi horf núna fyrir páskana. Það munu hafa verið gjaldeyriskrónurnar fyrir síldina í fyrra, sem örva svona þessa áhugamenn í ritstjórnarliði stjórnarinnar, og svo þessar 150 millj.; sem ríkisstj. tók eignarnámi af sjávarútveginum í sumar og lagði í ríkissjóð, svo að hann fór að eiga inni í Seðlabankanum, - þótti þetta mikið afrek í þeim herbúðum. Er þá rétt að íhuga, hvernig heppnazt hefur í raun og veru og hvað talið er viðunandi á stjórnarheimilinu. Gengið var fellt í annað sinn á 16 mánuðum í einu mesta góðæri, sem komið hefur, svo vel hafði viðreisnin heppnazt. Allur togaraflotinn, eins og hann leggur sig, liggur bundinn, og bólar ekki á neinni lausn. Framfærslukostnaðar-vísitalan hefur hækkað um 27%, eða 54 stig á gamla mælikvarðann, sem notaður var. Til þess að geta búið í lítilli íbúð nýrri þarf vísitölufjölskyldan á hinn bóginn að hafa yfir 100 þús. kr. í árstekjur. Eru þó ekki öll dýrtíðarkurl komin enn til grafar. Upp á móti þessu flóði komu kauphækkanirnar í sumar, sem ríkisstj. er búin að gera að engu aftur, þótt framleiðsluaukning hafi orðið mjög mikil. Hliðstætt er búið að bændunum, nema nú eiga þeir einir allra að fá yfir sig 2% launalækkun upp í gengistöp viðreisnarinnar. Þá hafa ýmsar fjölskyldur fengið fjölskyldubætur, sem eru þó eins og krækiber í dýrtíðarámu ríkisstj. Við þessar ástæður er launakerfið í landinu algerlega brostið. Mannsæmandi lífi verður alls ekki lifað lengur á því kaupi, sem mikill meginþorri manna getur unnið sér inn á venjulegum vinnudegi, og það sama er að segja um bændurna. Upplausnarmerki sjást alls staðar. Opinberir starfsmenn bindast samtökum í stórhópum til að ganga úr stöðum sínum að óbreyttu. Ákveðið er nú að stokka upp öll launamál opinberra starfsmanna; ekki seinna en á miðju næsta ári, og stórir hópar þeirra knýja fram hækkanir strax. Launafólk og bændur undirbúa sókn út úr þessari sjálfheldu. Á meðan reyna menn að fleyta sér og sínum einhvern veginn með sífellt meiri og meiri þrældómi. Út af því upplausnarástandi, sem ríkisstj. skapaði með gengislækkuninni í sumar, ofan á annað, sem fyrir var, er ríkisstj. svo núna farin að gefa út áskoranir um almennar kauphækkanir til þeirra, sem lægst eru launaðir. En fyrir nokkrum mánuðum, bara örfáum mánuðum, voru það kölluð skemmdarverk, þegar samvinnusamtökin björguðu síldarvertíðinni með því að semja um hóflegar kauphækkanir til þeirra lægst launuðu í landinu. Þannig er ríkisstj. nú komin alveg í hring í ráðleysisfálminu, en eftir situr það tjón, sem gengislækkunin hefur valdið. Ofan á þetta ástand bætast svo horfurnar fyrir almenning í fjárfestingarmálunum. Skip og bátar hafa hækkað um 70-90%. helztu landbúnaðarvélar um 93%, iðnaðarvélar að sama skapi. Byggingarkostnaður lítillar íbúðar hefur hækkað um yfir 100 Þús. kr. Til þess að eignast meðalfiskibát þurfa menn að leggja 11/2-21/2 millj. kr. á borðið. Og annað er í hlutfalli við þetta. Jafnframt er svo atvinnuaukningarféð til sjávarplássanna raunverulega minnkað um helming eða meira, og um það er nýr lagabálkur, - ekki vantar lagabálkana. Áhrifin af þessu koma nú í ljós í vaxandi mæli. Framræsla hefur minnkað um þriðjung frá 1958. Báta- og fiskiskipakaup fara nú minnkandi. Byrjað var á helmingi færri íbúðum á s.l. ári en árið 1958. Sementssalan frá sementsverksmiðjunni á Akranesi hefur minnkað um þriðjung miðað við 1958. Og þannig mætti lengi telja. Þessi gífurlegu vandamál verða ekki leyst með því að státa eins og krakkar af nokkrum gjaldeyriskrónum á reikningi eftir metaflaár. Þau eru alvarlegri en svo. En á bak við allt þetta umstang, sem svo rækilega hefur umturnað efnahagskerfinu, býr ætlunin um að gerbreyta þjóðfélagsháttunum, sem skýrast var talað um í byrjun. Umbúðalaust er sú áætlun þannig, sem allir mega nú sjá á ummerkjunum. Ungt fólk á ekki að vera að bisa við að byggja upp búskap frá grunni. Bændum á að fækka. Ungir sjómenn eiga ekki að vera að streitast við að eignast eigin báta og skip. Ungu hjónin eiga ekki að vera að reyna að reisa eigin heimili. Þau eiga að leigja lítið afdrep hjá leiguíbúðafélaginu. Þetta verður svo allt sett á framkvæmdaáætlunina í tæka tíð, fyrir næstu kosningar. Það verður séð fyrir þessu öllu, segir stjórnarliðið, en bara af þeim, sem hafa nægilegt eigið fjármagn, svo að þetta geti orðið efnahagsleg fjárfesting, en ekki eins og þessar óheilbrigðu framkvæmdir almennings, sem gerðar hafa verið undanfarið með margvíslegum stuðningi þess opinbera og þeirri vaxta- og lánapólitík, sem rekin var. Það er svo táknrænt fyrir óskammfeilnina, sem ekkert hefur breytzt, að þessi stefna hefur fengið nýtt einkunnarorð, í stað þeirra tveggja frá síðustu kosningum, sem má ekki lengur nefna, um kjarabæturnar og stöðvun dýrtíðarinnar, og hið nýja kjörorð þessarar stefnu er að finna í Morgunbl. annan hvern dag: Eign handa öllum. Til viðbótar er svo þeim, sem nú leggja kvöld og hálfar nætur með degi til að geta framfleytt sér og sínum, ráðlagt í Morgunblaðinu að kaupa hlutabréf í almenningshlutafélögunum. Er tæpast hægt að hugsa sér kaldranalegri storkanir en þennan blekkingaráróður sjálfstæðismanna. Væri synd að kvarta yfir ósamræmi í loforðum og efndum stjórnarflokkanna, þegar svo er komið, að loforðin um kjarabætur eru efnd með stórfelldri kjaraskerðingu, hátíðleg fyrirheit um stöðvun dýrtíðar með óðaverðbólgu, hörkulegar ráðstafanir til að draga úr framkvæmdum á vegum almennings eru framkvæmdar undir kjörorðinu „eign handa öllum“ og samdráttarstefnan skírð framkvæmdaáætlun. En framkvæmdaáætlunin á að verða kosningaplagg ríkisstj. næsta vor, ef allt fer sem nú er ætlað. Voru ráðh. og þm. þó búnir að gefa mjög í skyn, að áætlunin kæmi fram í haust og til framkvæmda á þessu ári. Við nánari athugun hefur það á hinn bóginn vafalaust þótt áhættuminna, að framkvæmdaáætlunin kæmi ekki út fyrr en rétt fyrir kosningar, með því móti þyrfti mínna að efna. Auðvitað hefur það ekki farið fram hjá neinum; að með harðri baráttu hefur ríkisstj. stundum verið knúin til að bæta mál sín og leggja jafnvel ýmislegt á hilluna eða geyma til betri tíma, ef þeir kæmu síðar. Einkum hefur þetta tekizt, þegar saman hefur farið barátta á þingi og undirtektir almennings í félögum og með fundahöldum og samþykktum. Ekki þarf að nefna mörg dæmi til að sýna þetta. Ríkisstj. þorði ekki annað en beita sér fyrir því að lokum, að skuldaskilabréf bænda yrðu gerð gjaldgeng í skuldir, þótt margyfirlýst væri af landbrh. áður, að bændur yrðu að semja um slíkt sjálfir við lánardrottna sina og því væru vextirnir hafðir svona háir. Eftir margra mánaða áskoranaflóð úr öltum áttum fékkst ríkisstj. loks í marz til að lýsa yfir því, að hún mundi ekki hleypa togurunum inn á bátamiðin, en í des. vildi stjórnin alls ekki gefa neinar slíkar yfirlýsingar, þegar þetta mál kom upp í umr. á Alþ. að frumkvæði ríkisstj. sjálfrar. í vaxtamálunum var ríkisstj. knúin til nokkurs undanhalds í árslok 1960, þótt það væri ekki fullnægjandi. Fyrir baráttu á Alþingi annars vegar og í útgerðarsamtökunum hins vegar lét ríkisstj. undan í vetur og breytti brbl. sínum þannig, að hækkun útflutningsgjalds af sjávarafurðum rennur beint í rekstur bátaútvegsins aftur, fram að árslokum 1962. Lengra komst nú ekki í fyrsta áfanga. Fleiri dæmi mætti nefna, en verður ekki gert hér. Lát er að verða á stjórnarliðinu í vaxtamálunum undan þungri pressu og ömurlegri reynslu, og af því stafa hin tíðu loforð og yfirlýsingar í þá átt, sem enn þá er þó ekki staðið við. Þá vottar fyrir því, að undan verði látið siga í lánamálum, dregið úr lánasamdrættinum og eitthvað lánað út af því fé, sem dregið er inn í Seðlabankann úr bankakerfinu, enda magnast sífellt andúð almennings á þeirri fásinnu að taka fjármagnið, sem í landinu myndast raunverulega, þannig úr umferð og hlaða svo jafnframt drápsklyfjum nýrra skatta í ótrúlegustu myndum á almenning og atvinnuvegina, m.a. til að draga saman fé í lánasjóði landsmanna. Þótt þetta sýni, hverju öflug stjórnarandstaða, studd almenningsálitinu, og almenningsálitið, sem látið er í ljós, getur komið til leiðar, verða menn að athuga, að nú fer í hönd sá tími, að lofað verður bót og betrun, með tvennar kosningar fram undan, enn fremur, að gerðar verði ráðstafanir í bili til að lina á og síðan hert á aftur með enn meira afli, ef tekst að komast í gegnum eldraun kosningabaráttunnar. Menn verða því að gera sér fulla grein fyrir því, að ekkert minna dugir en að ná þingmeirihlutanum af þeim tveim flokkum, sem hafa hann nú, og efla Framsfl. til aukinna áhrifa, sem hægt yrði að beita til að breyta um stefnu. Út úr þeirri sjálfheldu, sem efnahags- og atvinnumálin eru nú í komin, verður að brjótast með því fyrst og fremst að leysa þau öfl úr læðingi, sem stjórnarstefnan hefur fært í fjötra, en það er íslenzkt einstaklingsframtak og félagsframtak þeirra mörgu, sem vilja bjarga sér og vera efnahagslega sjálfstæðir. Það verður að snúa við og taka upp á ný þá stefnu að styðja uppbyggingu einstaklinga, almannafélaga og byggðarlaga, í stað þess að leggja stein í götu hennar, eins og nú er gert með stjórnarstefnunni. Fram undan eru nýjar flóðbylgjur hækkana vegna þess, hvernig búið er að grafa undan afkomu heimilanna og raska algerlega öllu eðlilegu hlutfalli á milli teknanna hjá meginþorra manna annars vegar og kostnaðar við nýjar framkvæmdir hins vegar. Þetta sést bezt á dæmum þeim, sem ég áðan tók um vísitölufjölskylduna, hvað hún þarf til að geta lifað og búið í nýbyggðri íbúð, og fleiri dæmum, sem í þessum umr. verða tekin. Það verður að leggja kapp á að mæta þessum flóðbylgjum frá fjörbrotum viðreisnarinnar með því að auka framleiðni og framleiðslu og þar með þjóðartekjurnar, taka upp framleiðslustefnuna á ný og ekki með því, að hér verði allt gert á vegum þeirra einna, sem hafa fullar hendur fjár, þaðan af siður útlendra hringa eða útlendra félaga, heldur með því að styðja fyrst og fremst á ný fjárfestingu og framtak þeirra fjölmörgu, sem vilja byggja upp atvinnurekstur og sín eigin heimill. Ríkisvaldinu verður að beita á ný, svo sem áður var gert og bezt gafst, hiklaust og skynsamlega til stuðnings þeim, sem vilja bjarga sér sjálfir. Slíkur stuðningur verður að koma í staðinn fyrir þvingunar- og samdráttarstefnu ríkisstj. á öllum sviðum, sem nú er að brjóta niður eðlilegt framhald þeirrar uppbyggingar, sem bezt hefur gefizt íslenzkri þjóð. Um þessa stefnu verða nægilega margir að sameinast, og geri menn það við fyrsta tækifæri, þá mun enn takast að tryggja, að Íslenzkt þjóðfélag haldi höfuðeinkennum sínum, sem við höfum verið stoltir af. Engin sterk og voldug auðfélög, sem setið geta yfir hlut manna, heldur margir, alveg óvenjulega margir sjálfstæðir einstaklingar og sjálfstæðir framleiðendur, og alveg óvenjumargir, sem eiga sín eigin heimili, öflug samvinnuhreyfing og öflug alþýðusamtök. Við viljum ekki skipta á þessu þjóðfélagi og þeim, sem við vitum að hafa verið byggð upp eftir þeim leiðum, sem íhaldið hér er nú að reyna að þvinga bjóðina inn á án þess að hafa fengið til þess nokkurt umboð. Og að lokum þetta: Það minnkar ekki vandann, að fram undan er bað verkefni að móta stöðu Íslands í nýjum heimi, en nærri stappar, að svo megi til orða taka vegna þeirra stórfelldu breytinga, sem að virðist stefnt varðandi samskipti, samstarf og jafnvel sameiningu þjóða. Fyrir smáþjóð sem Íslendinga er þar vandasamt verk fram undan, og ríður mjög á því, að þar sé ekki rasað um ráð fram. Veltur á mestu í því, að þeir finni hver annan og standi saman, sem fast vilja standa á þeirri lausn, að Íslendingar tengist nágrannaþjóðum sínum nánar án þess að láta sjálfstæði sitt eða missa tök á auðlindum sínum og þjóðarbúskap yfirleitt. Verður þar að bægja frá öfgum og ógætni til beggja hliða og kappkosta að finna hinn gullna meðalveg, ganga þannig frá stöðu Íslands, að hér verði áfram sem hingað til íslenzkt mannlif, þrátt fyrir nánari tengsl og samskipti. Er hér að sjálfsögðu fyrst og fremst átt við afstöðuna til Efnahagsbandalags Evrópu, sem nú er að mótast. Hefur Framsfl. í því máli m.a. lagt mikla áherzlu á, að leitazt verði við að ná sem víðtækustu samkomulagi um það, sem aðhafzt verður af Íslands hálfu, og að beðið verði átekta, unz þau mál öll skýrast betur, en það álftum við höfuðnauðsyn. - Góða nótt.



Herra forseti. Einu sinni var kveðið: Það getur komið annar verri, en ómögulega tveir. Ég held, að þetta eigi ekki við um ræðu hv. þm. Eysteins Jónssonar, sem nú var að ljúka máli sínu. Ég hygg, að hér eigi fremur við orð Njálu: „að þá væri eigi hins verra eftir ván, er slíkur fór fyrir.“ Ég held áreiðanlega, að jafnvel hv. þm. Lúðvík Jósefsson geti ekki leikið staðreyndirnar verr en Eysteini Jónssyni tókst að gera. Er þó margt líkt orðið með þeim, enda ganga þeir hér í sölum Alþingis undir heitinu „samvöxnu austfirzku tvíburarnir“. Þykir þó Eysteinn nokkru æstari og fullt eins skeleggur í að espa launþega til kröfugerðar, eins og menn heyrðu áðan. Og það er sagt, að þetta stafi af því, að Lúðvík er gamalreyndur verkalýðsleiðtogi og kommúnisti, en Eysteinn er alveg nýr af nálinni og þarf þess vegna að sýna, til hvers hann dugir, og það heyrðu menn hér áðan. Hv. þm. Eysteinn Jónsson opnaði hlustendum innsýn í reiða sál. Ég hygg, að þessi sársauki stafi mest af því, að hv. þm. hefur orðið þess var, að það, sem hann þráir mest, völdin, er ekki í augsýn. Þjóðin metur meir stórvirkar aðgerðir ríkisstj. á öllum sviðum þjóðlífsins heldur en neikvætt nöldur þessa hv. þm. og annarra stjórnarandstæðinga. Læt ég mér það vel líka og vildi semja við hann í bróðerni um, að hann segi allt, sem hann vill, satt og logið, en ég ráði þá fremur því, sem gert er. Ég tel engum til gagns, að ég fari að karpa við hv. þm., enda mun fremur til þess ætlazt af mér, að ég leitist við á þeim stutta tíma, sem ég hef hér til umráða, að útskýra stærstu drættina í stefnu og aðgerðum ríkisstj. og þá ekki sízt, hvers vegna gengisfellingin á s.l. sumri var óumflýjanleg eftir hinar miklu kauphækkanir, sem þá fóru fram. Þegar núv. ríkisstj. tók við völdum, hafði stjórn Emils Jónssonar, sem við tók eftir uppgjöf vinstri stjórnarinnar í árslok 1958, með bráðabirgðaráðstöfun tekizt að forða frá öngþveiti í bili. Sjálfur kjarni vandamálanna beið hins vegar núv. ríkisstj., sem tók við síðla árs 1959. Rannsókn leiddi í ljós, að arfleifð vinstri stjórnarinnar var miklu uggvænlegri en menn höfðu gert sér grein fyrir. Er sú saga svo margrakin, að ég læt nægja að minna á, að efnahagskerfið var allt úr skorðum gengið, fjármála- og atvinnulífið lamað eftir langvarandi verðbólgu og uppbótakerfi, höft og bönn. Stöðugur halli á viðskiptum við útlönd hafði tæmt alla gjaldeyrissjóði og gjöreyðilagt lánstraust þjóðarinnar. Í fæstum orðum sagt blasti ekkert við nema öngþveiti og upplausn inn á við og greiðsluþrot út á við, en yfir vofði öllum sýnileg geigvænleg óðaverðbólga, sbr. og orð þáv. forsrh., Hermanns Jónassonar, sem einmitt tilkynnti það í andarslitrunum í des. 1958. Það eru þessir draugar, sem núv. stjórn hefur síðan þurft að glíma við og furðuvel tekizt að kveða niður, þrátt fyrir það að stjórnarandstaðan hefur leitazt við að vekja þá upp og magna að nýju, nær aldrei lagt hönd að neinu, sem til bóta hefur verið, en virzt hrósa happi yfir öllu, sem aukið hefur örðugleika þjóðarinnar, ef það hefur gert stjórninni erfiðara um vik. Þetta er ljót lýsing, en hún er því miður sönn. Ríkisstj. tók strax til óspilltra málanna. Ég þarf ekki að lýsa ráðstöfunum hennar í einstökum atriðum. Markmið þeirra var skýrt og ákveðið að skapa grundvöll fyrir heilbrigðu efnahagslífi, framförum og bættum lífskjörum í landinu. Sams konar ráðstafanir höfðu verið gerðar í fjölda landa s.l. áratug og þá fyrst og fremst í nágrannalöndum okkar í Vestur-Evrópu. Þær þjóðir höfðu alls staðar stuðlað að því að styrkja fjárhag landanna út á við, örvað vöxt þjóðarframleiðslunnar og stórbætt kjör almennings. Ríkisstj. var það ljóst, að skjóts bata af þessum ráðstöfunum væri ekki að vænta, jafnslæmt og ástandið var orðið. Henni var einnig ljóst, að á því tímabili, sem liði, áður en jákvæður árangur færi að koma í ljós, mundu ráðstafanirnar hafa í för með sér erfiðleika fyrir bæði almenning og atvinnurekendur. Úr þessum örðugleikum var reynt að draga með ýmiss konar hliðarráðstöfunum án þess að spilla fyrir því. að höfuðmarkmiðið gæti náðst. Reyndin varð sú, að óvenju erfiðar ytri aðstæður torvelduðu viðreisnina á fyrsta ári hennar. Þrátt fyrir þetta var ljóst, að miðað hafði í rétta átt. Um mitt ár 1961 var svo komið, að gjaldeyrisstaðan hafði batnað mikið, enda þótt gjaldeyrisforðinn, sem orðinn var um 150 millj. kr., væri enn allt of lítill. Innlendur sparnaður hafði vaxið 67% meira á mánuði hverjum frá aprílmánuði 1960 til júnímánaðar 1961 heldur en hann hefði gert á árinu 1959. Jafnframt hafði tekið fyrir ofþenslu bankaútiána. Frjáls innflutningur hafði veitt bæði atvinnufyrirtækjum og almenningi aukið hagræði. Álit þjóðarinnar erlendis hafði verið endurreist. Það reið á miklu, að sá grundvöllur, sem þannig hafði verið lagður, yrði ekki eyðilagður, heldur þvert á móti treystur enn meira. Aðeins með því móti var hægt að gera ráð fyrir, að í landinu gætu orðið eðlilegar framfarir og vaxandi velmegun á komandi árum. Þegar svona stóðu sakir, gerðu samtök launþega kröfur um miklar og almennar kaupbætur. Ég mun ekki rekja hér gang kaupdeilnanna og verkfallanna á s.l. sumri, en vil í staðinn að gefnu tilefni frá síðasta hv. ræðumanni snúa mér að viðhorfunum, eins og þau blöstu við að kaupdeilum loknum. Kauphækkanirnar, sem samið var um, svöruðu til þess, að launakostnaður atvinnuveganna ykist um 13–19% og peningatekjur manna um a.m.k. 550–600 millj. kr. á ári. Hvernig stóðu nú atvinnuvegirnir að vígi til þess að taka á sig slíkar hækkanir? Menn heyrðu, hvað hv. síðasti ræðumaður sagði um það. Ég segi, að á svarinu - á hinu rétta svari - veltur, hvort gengislækkunin var óumflýjanleg eða ekki. Höfuðatvinnuvegur þjóðarinnar, sjávarútvegurinn, var illa farinn eftir langvarandi verðbólgu og hafði á undanförnu ári orðið fyrir einu hinu mesta verðfalli afurða, sem átt hefur sér stað á síðari árum. Síldarvertíðin sumarið 1960 hafði brugðizt, og nýafstaðin vetrarvertíð hafði verið slæm, sérstaklega fyrir Suðurlandi. Togararnir áttu við meira aflaleysi að etja en nokkru sinni um meira en 20 ára skeið. Verð afurðanna hafði að sönnu aftur farið hækkandi á fyrstu mánuðum ársins 1961, en þó ekki nægjanlega til að vega upp á móti fyrri verðlækkun, þannig að meðalútflutningsverð sjávarafurða var enn nokkru lægra en það hafði verið í árslok 1959. Engum manni gat svo mikið sem dottið í hug, að sjávarútvegurinn gæti í einu vetfangi tekið á sig launahækkanir, sem svöruðu til fimmfaldrar þeirrar aukningar afkasta á mann, sem búast má við að eigi sér stað á ári hverju, en við þetta er viðurkennt, að kauphækkanir verði almennt að miðast. Stjórnarandstaðan hefur þá líka sízt gert lítið úr erfiðleikum sjávarútvegsins, þegar það hefur hentað henni. En hvað þá um aðrar atvinnugreinar, iðnað, verzlun og siglingar? Gátu þær tekið á sig launahækkanir án þess að hækka verð á þeim, vörum, sem þær framleiða, og þeirri þjónustu, sem þær inna af hendi? Allt, sem hv. síðasti ræðumaður um þetta sagði, var hrein fjarstæða. Hið sanna er, að hér á landi hefur verið verðlagseftirlit í meira en tvo áratugi. Verðlagseftirlitið hefur átt að fylgjast með því, að sérhver vara væri seld sem næst því verði, sem kostar að framleiða hana og dreifa henni, og sérhver þjónusta á því verði, sem kostar að inna hana af hendi. Hafði þá verðlagseftirlitið brugðizt svo hrapallega hlutverki sínu. að iðnaður, verzlun og siglingar gætu allt í einu tekið af gróða sínum upphæð, sem svarar til fimm ára meðalaukningar afkastanna? Ríkisstj. krafðist að fá úr þessu skorið, - ég endurtek það, að ríkisstj: krafðist þess að fá úr þessu skorið. Geta þessara atvinnugreina til að greiða hinar umsömdu kauphækkanir var þess vegna könnuð alveg til hlítar. Í þessu skyni fóru fram umfangsmiklar athuganir á vegum verðlagsnefndar og viðskmrn. á s.l. sumri. Fulltrúar þessara atvinnugreina mættu einnig á fundum nefndarinnar og voru þar spurðir spjörunum úr. Á meðal þeirra voru einnig fulltrúar samvinnuhreyfingarinnar, og ég vænti, að hv. síðasti ræðumaður vilji ekki gera þá alla að ósannindamönnum hér með einu orði í útvarpinu. Niðurstaða þessarar athugunar var sú, að yfirleitt væru fyrirtækin þannig á vegi stödd, að ágóði þeirra nægði ekki einu sinni til þess að standa undir eðlilegri endurnýjun þeirra fjármuna, sem í þeim væru bundnir. Verðlagsnefnd taldi af þessari ástæðu ekki annað kleift en að leyfa verðhækkanir, sem svöruðu til launahækkananna. Menn beri þetta nú saman við ummæli hv. siðasta ræðumanns. Einstaka sinnum sá nefndin sér meira að segja ekki annað fært en að ganga enn þá lengra en þetta. Einasta undantekningin frá þessu var sú, að nokkur hluti þess iðnaðar, sem framleiðir fyrir innlendan markað, sýndist betur á vegi staddur og þá fyrst og fremst vegna hagstæðra áhrifa frá gengislækkuninni í ársbyrjun 1960. Þessar iðngreinar gátu tekið á sig a.m.k. nokkurn hluta launahækkananna og voru líka fúsar til þess. Launahækkanirnar hafa þess vegna ekki leitt til hækkunar vöruverðs á þessum iðngreinum nema að nokkru leyti. Með þeirri einu undantekningu, sem ég nú hef nefnt, blasti alls staðar við sama myndin: Atvinnuvegirnir gátu ekki borið þær kauphækkanir, sem samið hefur verið um. Gilti þetta jafnt um fyrirtæki samvinnuhreyfingarinnar sem önnur fyrirtæki, enda stóð ekki á þeim fremur en öðrum að hagnýta sér ýtrustu heimildir til verðhækkana. Þetta er augljós og ómótmælanleg staðreynd, sem stjórnarandstaðan hefur ekki getað borið brigður á, og raunar ekki heldur talið það nauðsynlegt. Hún hefur nefnilega þótzt eiga í fórum sínum annan miklu vænni lurk til að lemja „harðstjórana“, sem hv. þm. var að lýsa, í ríkisstj. með. Hún hefur talið sig geta sannað þjóðinni úlfúð okkar og illt innræti með því að sýna fram á, að við réðum yfir óbrigðulum Kínalífselexír, sem væri allra meina bót, aðeins ef við vildum rétta hann að þjóðinni úr okkar náðarhendi, sem við auðvitað ekki fengjumst til af meinfýsni einni saman. Ég þarf ekki að segja hv. hlustendum, að ég á hér við vextina, þessa „geigvænlegu okurvexti“, „þessar drápsklyfjar á Þeim skuldugu.“ „Léttið vaxtabaggana,“ skrifar, talar, hrópar stjórnarandstaðan látlaust dag og nótt, „þá er leikur einn að bera kauphækkanir síðasta sumars og gengisfellingin með öllu ástæðulaus: Þetta er viðlagið í öllu rauli þeirra í vöku og svefni, svo oft kveðið, að sérhver fulltíða maður kann það og margir trúa án efa, að þar sé fólginn mikilvægur sannleikur. Ég skal ekki fjölyrða um, að í öllum þessum vaxtavaðli stjórnarandstæðinga hefur andað ákaflega og raunar óskiljanlega köldu til sparifjáreigendanna, svo mjög sem hlutur þeirra hefur lengi verið fyrir borð borinn. Ég sný mér að hinni hliðinni, vaxtaokrinu, sem þeir kalla, og viðurkenni, að stjórnarliðið hafi e.t.v. gert of lítið til að varpa ljósi yfir þessa höfuðrökvillu andstæðinganna. En vilji menn sjá, hvílík endemisfirra hér er á ferð, nægir að nefna örfáar og auðskildar tölur. Er þá fyrst að minna á, að launahækkanirnar nema 550-600 millj. kr. á ári. Það er þessi baggi, sem á að létta af atvinnuvegunum með einhverri lækkun á vöxtunum. Eftir því skyldi maður ætla, að vextirnir næmu þúsundum millj. kr. En hvað eru þá þessir vextir miklir? Eru Þeir í raun og veru þúsundir millj. kr. á ári? Nei, því fer víðs fjarri. Allar vaxtagreiðslur af útiánum allra banka og sparisjóða á öllu landinu námu á öllu s.l. ári aðeins broti af þeirri upphæð eða ekki meira en einum 400 millj. kr., þ.e.a.s. miklu lægri upphæð en kauphækkanirnar nema. Þætti mér nú fróðlegt að vita, hvernig auðið er að bæta atvinnurekstrinum upp 550-600 millj. kr. útgjaldaauka með því að létta af honum einhverju broti af 400 millj. kr., eða svo sem 70–80 millj., og er þá miðað við uppástungu sjálfra stjórnarandstæðinga um vaxtalækkunina. Þetta er eitthvað skrýtinn útreikningur, og væri andstæðingum hollara að fara í einkatíma í samlagningu og frádrætti, ef einhverjir þeirra skyldu ætla að reyna landspróf eða þótt ekki væri nema skussapróf eða fermingarpróf í vor. Hvað sjávarútveginn sérstaklega varðar, verður þessi vísdómur andstæðinganna enn fjarstæðukenndari. Aukinn vaxtakostnaður útvegsins miðað við það, sem hann var áður en vaxtalækkunin gekk í gildi í ársbyrjun 1960, nemur nefnilega aðeins 15-20 millj. kr., sem eru hreinir smámunir í þessu sambandi eða innan við l% af framleiðsluverðmæti þessa atvinnuvegar. Sést af þessu, að vaxtalækkunin var sáralitil meinabót móti kauphækkununum, og umbúðalaust sagt eru þessi falsrök andstæðinganna svo auðsæ, að það er blátt áfram árás á almenning í landinu að bera þau á borð fyrir hann. Hins vegar hefði vaxtalækkun, eins og á stóð á s.l. sumri, aukið verðbólguhættuna og stuðlað að óhagstæðum greiðslujöfnuði. Þetta vita stjórnarandstæðingar líka vel. Kröfur þeirra um vaxtalækkun eru því fremur sprottnar af úlfúð í garð sparifjáreigenda en umhyggju fyrir atvinnurekstrinum. Þá hafa stjórnarandstæðingar verið að tæpa á öðrum leiðum til lækkunar framleiðslukostnaðar. Því skal ekki neitað, að margir kostnaðarliðir sjávarútvegs, eins og t.d. tryggingagjöld, eru óeðlilega háir hér á landi. Hitt er barnaskapur einn að láta sér detta í hug, að í einu vetfangi sé hægt að lækka slíka kostnaðarliði hjá sjávarútveginum og öðrum atvinnugreinum um upphæðir, sem nema hundruðum millj. kr. á ári. Allt ber því að einum brunni. Atvinnuvegirnir voru þess með öllu ómegnugir að taka á sig hinar miklu kauphækkanir, og hvorki gat vaxtalækkun né önnur framkvæmanleg útgjaldalækkun bætt þeim nema sáralítinn hluta þeirra 550-600 millj. kr., sem búið var að hlaða á þá. Af þessu leiðir, að gengislækkunin var eina úrræðið og þess vegna allsendis óumflýjanleg. Þetta eru staðreyndirnar, og menn beri þær nú saman við fullyrðingar hv. þm., sem áðan var að tala hér. Margar aðrar þjóðir skilja þessi mál miklu betur en við. Til fróðleiks skal ég nefna siðasta vitnið meðal nágrannaþjóðanna þessu til staðfestingar. Ýmsir hlustendur munu sjálfsagt hafa tekið eftir fregn, sem lesin var í útvarpinu fyrir nokkrum dögum, þar sem skýrt var frá launasamningum milli verkalýðsfélaga og atvinnurekenda í Svíþjóð. Þessir samningar voru til tveggja ára, eins og þeir samningar, sem gerðir voru hér á landi á s.l. ári. Þeir fólu í sér á milli 2 og 3% launahækkun hvort árið auk hækkaðrar greiðslu í lífeyrissjóðinn. Samningar þessir höfðu náðst eftir langvarandi samningaumleitanir, og þeir höfðu verið gerðir skömmu eftir að ríkisstj. hafði hækkað söluskatt í smásölu úr 4% í 6%. Nú vil ég spyrja: Hvaða munur er það í þjóðarbúskap Íslendinga og Svía, sem geti gert íslenzkum þjóðarbúskap fært að standa undir 13-19% kauphækkun eitt árið og 4% næsta ár. þegar verkamenn og atvinnurekendur í Svíþjóð eru sammála um, að sænskur þjóðarbúskapur þoli ekki meira en 3% kauphækkun á ári? Skyldi þjóðarframleiðslan á mann vaxa hraðar á Íslandi en í Svíþjóð? Nei, þvert á móti. Þjóðarframleiðslan á mann hefur vaxið um 3% í Svíþjóð á ári s.l. 5 ár, en aðeins 2% á Íslandi. Eða hefur þá kannske gróði íslenzkra atvinnufyrirtækja verið svona miklu meiri að tiltölu en gróði sænskra atvinnufyrirtækja? Slíkt hvarflar ekki að nokkrum manni í alvöru. Eða loks, var þá gjaldeyrisaðstaða Íslendinga svona miklu sterkari en gjaldeyrisaðstaða Svía, að þjóðarbúið gæti borið um nokkurt skeið þann halla, sem af miklum kauphækkunum getur hlotizt? Því er fljótsvarað. Gjaldeyrisvarasjóður Íslendinga á s.l. sumri, þegar ákvörðun var tekin um gengislækkun, svaraði til hálfs mánaðar innflutnings, en gjaldeyrissjóður Svía svarar til fjögurra mánaða innflutnings. Nei, það er sannarlega ekkert í þjóðarbúskap okkar Íslendinga, sem réttlætir stórfelldari kauphækkanir en með Svíum. Það, sem veldur mismunandi aðgerðum þeirra og okkar og gæfumuninn gerir, er þroska- og þekkingarleysi okkar á sviði efnahagsmálanna. Sænska verkalýðshreyfingin skilur og veit það, sem við eigum eftir að læra, að sígandi lukka er bezt og raunar hin eina lukka í þessum efnum, vegna þess að of stórstígar kauphækkanir leiða alltaf til ófarnaðar og gengisfellingar. Þetta er kjarni málsins. Það eru einmitt þessar staðreyndir, sem ég nú hef tilgreint, sem úr skera í deilunni milli stjórnarinnar og andstæðinganna. Þær sýna, svo að ekki verður um deilt, að það er eingöngu vegna þess að ríkisstj. hikaði ekki við að gera tafarlaust það, sem gera þurfti, þ.e.a.s. fella gengið, að í stað hallarekstrar, atvinnuleysis og þess ófagnaðar, sem í kjölfar kauphækkananna hlaut að sigla, hefur atvinnulíf landsins verið rekið með eðlilegum hætti síðan í fyrrasumar og atvinnan víðast hvar verið meiri en nokkru sinni fyrr. Hinn jákvæði árangur viðreisnarinnar hefur komið æ betur í ljós. Sú tiltrú, sem viðreisnin hafði skapað innanlands og utan í efnahagsmálum þjóðarinnar, hefur haldizt og sá grundvöllur, sem með henni var lagður að framtíðarvelmegun þjóðarinnar, hefur verið treystur. Jafnframt halda launþegar eftir sem raunverulegri kjarabót nokkrum hluta launahækkananna. Hækkun framleiðsluvísitölu síðan 1. júlí s.l. er nú 10%, en almennast voru launahækkanirnar frá 13-15%. í viðbót við þetta kemur svo, að atvinna hefur á undanförnum árum verið meiri en áður. Þess vegna hafa raunverulegar tekjur vaxið meira en þessar tölur benda til. Að vísu eru ekki öll verðhækkunaráhrif launahækkana og gengislækkunarinnar enn komin fram. En sú 4% launahækkun, sem fram undan er 1. júní, þarf ekki nema að litlu leyti að koma fram í verðlaginu og verður þess vegna að mestu leyti til kjarabóta. En þegar hér er komið sögu, bregður allt í einu svo kynlega við, að stjórnarandstaðan, sem fram að þessu hefur ekki viljað viðurkenna jákvæðan árangur viðreisnarinnar, vendir sínu kvæði algerlega í kross og segir, að þessi árangur sé svo mikill, að hann sýni, að ekki hafi verið þörf neinna aðgerða á s.l. sumri. Ég hef þegar afsannað þessa staðhæfingu og gæti þó fært fram ýmis fleiri rök, sem hér vinnst þó ekki tími til. En ekki get ég stillt mig um að minna á, að fyrst sögðu þessir menn, að viðreisnin hefði farið út um þúfur, síðan, að hún væri að fara út um þúfur, þar næst, að hún mundi fara út um þúfur, og nú loks, að hún hefði tekizt svo vel, að slíks séu engin fordæmi í efnahagslífi Íslendinga og þótt víðar væri leitað. Minna má nú gagn gera. Er nokkuð torskilið, að maður kjósi fremur að reyna að leysa vandamál þjóðarinnar en að standa í stöðugu karpi við þá, sem hoppa þannig og skoppa frá réttu til rangs og daglega snúast eins og vindhanar á burst? Megintilgangur allra aðgerða ríkisstj. í efnahagsmálunum hefur frá öndverðu verið sá að leggja grundvöllinn að vaxandi velmegun í landinu. Vaxandi velmegun byggist á vaxandi framleiðslu, vaxandi framleiðsla á heilbrigðu jafnvægi í efnahagslífinu. Kauphækkanir þær, sem áttu sér stað á s.l. sumri, stuðla ekki að kjarabótum fyrir einn né neinn. Það eina, sem þær fá áorkað, er að skapa efnahagslegt öngþveiti, verðbólgu innanlands og greiðsluhalla við önnur lönd. Með þessu móti eyðileggja þær beinlínis tækifæri til þess að bæta lífskjörin, svo framarlega sem öflugar ráðstafanir eru ekki gerðar þegar í stað til að afstýra slíkum afleiðingum. Þegar ríkisstj. gerði einmitt þetta s.l. sumar, var hún þar með að vinna fyrir hagsmuni launþega og alls almennings í landinu. Ég hef nú með þessum fáu orðum leitt athygli að því, að núv. stjórnarflokkar tóku við þjóðarbúinu í rúst, að við réðumst tafarlaust gegn vandanum með einörðum og réttum ráðstöfunum, að á miðju s.l. ári hafði viðreisnin borið mikinn og sýnilegan árangur þrátt fyrir óhagstæð ytri skilyrði, að kauphækkanirnar, sem þá fóru fram, hefðu lagt allt í rúst að nýju, ef ekki hefði verið að gert, og að þær ráðstafanir, sem þá voru gerðar, hafa þegar borið ríkulegan ávöxt, sem m.a. má sjá af stöðugri atvinnu, stórauknu sparifé, sívaxandi gjaldeyrissjóðum, jákvæðum greiðslujöfnuði og þeirri heillavænlegu endurreisn lánstrausts þjóðarinnar erlendis, sem af þessu hefur leitt, og er þó enn þess ógetið, að mikill hluti þeirra yfirdráttarlána, sem tekin voru erlendis í ársbyrjun 1960, hefur verið endurgreiddur. Samfara þessu hefur stjórnin fengið til meðferðar venju fremur mörg og vandasöm viðfangsefni, jafnt á sviði utanríkismála sem innanríkismála, sem hún hefur borið gæfu til að leysa farsællega, en jafnframt beitt sér fyrir alhliða löggjöf til sóknar og varnar. Nefni ég þar til aðeins sem dæmi björgun lánasjóða landbúnaðarins frá yfirvofandi vanmætti eða jafnvei gjaldþroti, aðstoð við togaraflotann, heildarendurskoðun skattalaga, margvislega löggjöf til að tryggja hag ríkissjóðs og margþætta og merka löggjöf á sviði dómsmála og heilbrigðismála, menntamála, félagsmála, útvegsmála, landbúnaðarmála og samgöngumála o.s.frv. Hika ég ekki við að staðhæfa, að engin íslenzk ríkisstj. hefur verið svipað því jafnrishá og mikilvirk í þessum efnum sem núv. stjórn. Stjórnin hefur nú á prjónunum merkar fyrirætlanir um nýjar framkvæmdir, þ. á m. stórvirkjanir og stóriðju. Ber því allt að einum brunni um það, að þjóðin geti vænzt góðra og batnandi lífskjara, ef hún sýnir biðlund og ber gæfu til að forðast fortölur þeirra. sem láta annarleg sjónarmið stjórna gerðum sínum, hvort heldur er sjúkleg valdafíkn eða þjónkun við óþjóðleg öfl. Stjórnarandstöðuna læt ég sjálfa um að lýsa sér. „Högg, högg, högg,“ hrópaði hv. síðasti ræðumaður nú og raunar oft áður yfir tómum stólum deildarinnar. „Hefnd, hefnd, hefnd,“ hrópa aðrir. Hefnd! En yfir hverjum? Og fyrir hvað? Ég verð að játa, að mig hryllir við sálarástandi manna, sem svona tala, ef hugur fylgir máll. Ég spyr: Hefur nokkur svo bölvuð stjórn nokkru sinni farið með völd á Íslandi, að hún telji refsivert, að fólkið leitist við að bæta lífskjör sín, og fyllist fyrir það heift og hefndarhug? Ég staðhæfi, að því fer víðs fjarri. Allar stjórnir hljóta fegnar að vilja bæta kjör þjóðfélagsþegnanna. Ágreiningurinn er aðeins um getuna, og gæfumunurinn er, hvort menn finna rétt úrræði og þora að gera það, sem þjóðinni er fyrir beztu, án hliðsjónar af stundarvinsældum eða lita undan og lyppast niður í von um fylgisauka. Núv. ríkisstjórn hefur ekki skort þrek til að fylgja sannfæringu sinni. Ég trúi því, að við höfum borið gæfu til að gera hið rétta og hvergi gengið lengra en nauðsynlegt var til að bjarga þjóðinni frá yfirvofandi voða. Ég trúi því líka, að mikill meiri hluti þjóðarinnar sé á sama máli. Og loks held ég, að andstæðingar okkar gangi þessa ekki duldir og það sé einmitt þess vegna, sem þeir eru nú algerlega úr skorðum gengnir, rétt eins og efnahagslíf þjóðarinnar var, þegar þeir skildu við. Í þessu ljósi bið ég hv. hlustendur að skoða æsingar hv. síðasta ræðumanns og þeirra, sem á eftir honum koma af stjórnarandstöðunni, æsingar þeirra, öfgar og rangfærslu. En jafnframt vona ég, að þjóðin veiti ríkisstj. brautargengi, mátt og megin til að halda áfram að vinna að auknum skilyrðum fyrir góðum og batnandi lífskjörum allra manna í þessu landi í nútíð og framtið. Ég lýk máli mínu með því að staðhæfa, að fái núv. stjórnarstefna að ráða hér ríkjum, muni lífskjör almennings gjörbreytast til hins betra á einum einasta áratug.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. skýrði hér frá því, að eftir lausn verkfallanna í fyrravor hafi stjórnin gert út sendimenn til þess að spyrja iðnrekendur og fleiri atvinnurekendur, hvort þeir þyldu að greiða það kaup, sem þeir sjálfir höfðu samið um. Auðvitað sögðust þeir ekki geta það. Og þetta eru rök stjórnarinnar fyrir gengisfellingunni í fyrrasumar, skilst mér. Hins vegar mun stjórninni aldrei hafa dottið í hug að spyrja launþegana, spyrja alþýðuheimilin, hvort þau þyldu gengisfellinguna. Hún spurði bændurna ekki heldur. Það sannar suðvitað, hvers stjórn þetta er og hverja hún metur einskis, og er nokkurs virði að fá þessa yfirlýsingu fram frá forsrh. í byrjun eldhúsdagsumræðnanna. Ríkisstj. Íslands hefur, svo sem kunnugt er, lagt sér til sérstakt efnahagskerfi. Þetta er ekki nýtt kerfi, heldur ný útfærsla á þeim gömlu aðferðum að ná vaxandi suði á vald hinna ríku á kostnað starfandi fólks og meiri gróða í hendur milliliða á kostnað framleiðenda. Þó felast í því nýir þættir. Það byggist á vantrú á það, að hinir fornu atvinnuvegir, landbúnaður og sjávarútvegur, geti lengur verið undirstöður í búskap þjóðarinnar. Þessu lýsa talsmenn stjórnarinnar yfir, þótt hitt vefjist nokkuð fyrir þeim, að tilgreina, hvað leyst geti þá af hólmi, en þar mun erlendum auðhringum ætlað stórt hlutverk. Kerfi ríkisstj. er jafnan nefnt viðreisn, ekki vegna eðlis þess eða ágætis, heldur hlaut það þetta nafn af sínu foreldri, áður en sýnt var, hvernig það reyndist, annars er hætt við, að það hefði hlotið eitthvert annað nafn. Kerfi þetta og stjórn þess hefur að vonum oft borið í umræður að undanförnu. Hér er því hægt að sleppa því úr að ræða viðreisnina á hinum fyrstu stigum, og er fremur vert að skoða hana í ljósi þeirra atburða, sem skeð hafa frá síðasta eldhúsdegi, og leiða hugann þá einnig að því, hvernig stjórninni fara þær orður, sem hún telur sig helzt hafa af að státa á viðreisnarskrúðanum. Það var í lok marzmánaðar í fyrra, sem síðast var hér farið í eldhús og störf ríkisstj. vegin og metin í umr. Síðan hefur mikið vatn til sjávar runnið og margt borið til tíðinda á sviði þeirra mála, sem varða hag lands og þjóðar. Ef fáein þeirra eru rifjuð upp til glöggvunar á því, hvað gerzt hefur, verða þessi fyrst fyrir: Flest verkalýðsfélög landsins, sem höfðu ekki skömmu áður endurnýjað samninga sína við atvinnurekendur og samið um kauphækkun til að mæta að nokkru þeim ofsalega dýrtíðarvexti, sem stjórnarstefnan hefur valdið, lögðu til kjarabaráttu. Og þótt enginn treystist til að mæla gegn sanngirninni í kröfugerð þeirra, þá studdi ríkisstj. þó að því, að engir vinnusamningar yrðu gerðir. Þetta mistókst henni að vísu, en af stirfni hennar hlutust alvarlegar framleiðslutruflanir, verkföllin í fyrravor. Þegar komið var fram á sumar, varð ljóst, að atvinnuvegur, sem ríkisstj. og talsmenn hennar höfðu lýst vantrú sinni á, sjávarútvegurinn, færði þjóðarbúinu þrátt fyrir allt meiri og verðmætari afla á land en dæmi voru til um síðustu áratugina, síldarafla, sem þrátt fyrir margs konar vanrækslu hins opinbera til að sjá um hagkvæmustu nýtingu Þess afla hleypti verðmætaöflun þjóðarinnar langt upp fyrir það, sem dæmi voru um nokkru sinni áður. Landbúnaðurinn skilaði einnig metframleiðslu á s.l. ári. Þessu til viðbótar varð það svo ljóst upp úr miðju ári, að erlent markaðsverð á helztu útflutningsvörum okkar, svo sem freðfiski og saltfiski, hækkaði mjög frá fyrra ári, eða um 12–15%, að því er ætla verður, skreið hækkaði lítið eitt minna, en ísvarinn fiskur steig mest í verði. En einmitt þegar þessar staðreyndir urðu kunnar, framkvæmdi ríkisstj. þann eindæma verknað gegn fólkinu, sem var að skapa hin miklu verðmæti, og um leið öllu því fólki, sem lifir af atvinnutekjum sínum, að skrá enn á ný niður gengi íslenzku krónunnar. Sú ráðstöfun var gerð með alveg sérstökum hætti, hætti, sem ég fæ ekki annað séð en sé brot á stjórnarskrá Íslands, þeim bálki laga, sem mest er talið um vert að menn hafi í heiðri. T.d. fær enginn að hefja störf hér á Alþingi, þótt rétt kjörinn sé, fyrr en hann hefur skrifað undir sérstaka yfirlýsingu um, að þau lög muni hann virða og halda. í stjórnarskránni er svo fyrir mælt í 28. gr., að ríkisstj. megi gefa út brbl. milli þinga, þegar brýna nauðsyn ber til. Þetta gerði ríkisstj. á s.l. sumri til þess að fella gengið. Nú er það auðvitað matsatriði hverju sinni, hvort brýna nauðsyn ber til, að með lagasetningu sé gengi breytt. Ríkisstj. getur haft þá skoðun, að til þessa hafi borið brýna nauðsyn, þótt flestum öðrum hafi ekki sýnzt svo. Við Alþýðubandalagsmenn teljum, að í þessu atriði hafi mat stjórnarinnar verið alveg rangt. Þó er ásökun mín um stjórnarskrárbrot hennar ekki fólgin í því, að hún tók ákvörðun um gengisbreytinguna, heldur hinu, að hún afhenti Seðlabankanum í leiðinni gengisskráningarvaldið, sem Alþingi hafði áður haft. Til þess gat enga nauðsyn borið, genginu var hægt að breyta án þess. Þegar þau brbl., sem hér hefur verið rætt um, voru til afgreiðslu hér í þinginu, var þess krafizt af hálfu stjórnarandstöðunnar, að leitað væri álits lagadeildar háskólans um það, hvort ríkisstj. hefði í þessu efni haldið fyrirmæli stjórnarskrárinnar eða ekki. Þótt það sé stundum háttur stjórnarinnar, þegar um hæpnar skýringar af hennar hálfu er að ræða á lögum eða milliríkjasamningum, að verða sér úti um álit þeirrar háskóladeildar, - og þess er raunar skemmst að minnast, að í fyrravetur dró dómsmrh. álitsgerð lagadeildarinnar upp úr vasanum í umr. hér á þingi og sannaði með þeim hætti, hvernig Bretum bæri að skilja landhelgissamninginn, - þá reyndust liðsmenn stjórnarinnar með öllu ófáanlegir til þess að leita álits um það, hvort stjórnarskráin hefði verið haldin eða brotin með útgáfu nefndra brbl. En hvort sem mönnum líkar betur eða verr, þá reynist stjórnarskráin þess ómegnug að halda gerðum núv. ríkisstj. innan þeirra takmarka, sem flestum venjulegum mönnum sýnist, að allar sæmilegar ríkisstj. hlytu að virða. Og víst er um það, að gengisfellinguna fengum við og valdið yfir skráningunni flutt til Vilhjálms Þórs og þeirra í Seðlabankanum. Og nú hefur einn ráðherrann lýst því yfir í viðtali við erlent blað, að tilgangurinn með þessari ráðstöfun hafi verið sá að afmá aliar þær kjarabætur, sem verkalýðshreyfingin hafði samið um á öndverðu árinu 1961, og mun stjórninni hafa fundizt það svo göfugt markmið að brjóta frjálsa samninga á verkafólki og raunar öllum launþegum landsins, sem yfirleitt fá breytingar í kaupi sínu í samræmi við kjör þau, sem verkalýðshreyfingin semur um, að tilgangurinn helgaði þar öll meðul. Það skal ekki dregið í efa, að tilgangur hinnar síðustu gengisfellingar hafi öðrum þræði verið sá að brjóta samninga á þeim aðilum, sem ríkisstj. hefur áráttu til að rækja fjandskap við. Þó mun það einnig hafa ráðið miklu um þessa stjórnarákvörðun, að sjálf viðreisnin var raunar komin alveg í strand legar á miðju s.l. ári. Þá var ríkissjóður orðinn skuldunum vafinn á reikningi sínum í Seðlabankanum og þær orðnar hærri en dæmi eru til um að þær hafi nokkru sinni áður verið. Gengisfellingin var ekki bara breyting á verðlagi erlendra peninga á móti íslenzkri krónu. Samhliða henni voru gerðar ráðstafanir til þess, að ríkið fengi allan umráðarétt yfir þeim svonefnda gengishagnaði, sem við þessa breytingu myndaðist, en það er verðlagsbreytingin, sem varð á allri þeirri útflutningsvöru, sem í landinu lá, þegar genginu var breytt, framleidd meðan eldri gengisskráningin gilti og borguð framleiðendum samkv. því, en seld út úr landinu á nýja genginu, sem auðvitað gaf fleiri íslenzkar krónur. Þannig nældi ríkið sér í um það bil 150 millj. kr. til þess að rétta sig af í sinni eigin viðreisn. En með þessum hæpna tekjustofni og því til viðbótar, að tolltekjur ríkissjóðs jukust auðvitað mjög við það, að öll erlend vara, sem til landsins kom, hafði nú hækkað í verði um 13.2%, sem gaf jafnmikla aukningu í tolltekjum og sölusköttum af innflutningi, var ríkissjóði borgið með skuldareikning sinn, og það hefur verið mikill fagnaðarhreimur í öllum skýrslum um fjárhag ríkissjóðs síðan, því að þarna slapp ríkisstj. undan kaupanaut sínum, Seðlabankanum, líkt og lata konan undan Gilitrutt forðum, hvorug þó fyrir eigin dyggðir. Það, sem af er árinu 1962, bendir eindregið til, að ekki muni linna vinnudeilum og þeim truflunum, sem jafnan hljótast af því, þegar fólkinu í landinu er ætlað að vinna störf sin við óréttlát kjör. Á hinu fyrra ári stöðvaðist allur bátaflotinn í einn til tvo mánuði. Nú eru það togararnir, sem hafa stöðvazt, og sér ekkert fyrir endann á þeirri deilu. Það er að vísu háttur ríkisstj. að telja allar vinnudeilur vélráð vondra kommúnista, sem ekki kunni að meta góðar ráðstafanir. En í þetta skipti er sú skýring stjórninni illa tiltæk, þar sem framámenn úr röðum hennar eigin liðsmanna eru í sameiginlegu forsvari fyrir stærstu samtökunum, sem boðuðu togaraverkfallið. En svo sem alkunnugt er um Sjómannafélag Reykjavíkur, þá er Alþýðuflokksmaðurinn Jón Sigurðsson formaður þess, en Pétur Sigurðsson Alþm. Sjálfstfl. varaformaður. Að þessu sinni verður því ekki um það deilt, að hér eru ekki hafin átök til að þéna neinum þeim stjórnmálalegum tilgangi, sem óþægilegur væri ríkisstj., heldur er verkfallið eingöngu hafið af því, að kjör þessara sjómanna voru alveg óviðunandi. Hið sama er raunar að segja um allar kjaradeilur undanfarandi ára nema verkföll nokkurra hátekjustétta, sem Sjálfstfl. beitti sér fyrir á tímum vinstri stjórnarinnar. Af því, sem þegar hefur verið rakið um rás atburða nú um eins árs tímabil, verður ljóst: Í fyrsta lagi, að vegna slæmrar stjórnarstefnu hefur þjóðinni ekki notazt af öllum sínum framleiðslumöguleikum. í öðru lagi, að þrátt fyrir það hefur fólkið við framleiðslustörfin fært þjóðarbúinu meiri verðmæti en nokkru sinni áður. Í þriðja lagi, að verðlagsþróunin á erlendum mörkuðum hefur verið íslenzkum útflutningi mjög hagstæð. Í fjórða lagi, að framleiðsluaukningunni og verðhækkuninni á útflutningsvörunum hafa stjórnarvöldin svarað með nýrri gengisfellingu, sem gerði að engu nýgerða, frjálsa vinnusamninga. Og í fimmta lagi, að enn er risin mikil vinnudeila og aðrar ekki minni fyrirsjáanlegar á næsta leiti. Hvernig samrýmist þessi veruleiki þeirri stefnu, sem stjórnin telur sig fylgja? Það er alkunna, að stjórnarflokkarnir hafa talið stefnu sína vera leið til bættra lífskjara. Forsrh. hæstv. lét reyndar að því liggja í ræðu sinni hér rétt áðan, að það mundi kannske þurfa að doka svo sem eins og 10 ár eftir þessum bættu lífskjörum, og er það meiri hreinskilni en komið hefur fram í umr. af stjórnarinnar hálfu til þessa. Engum, sem tillit tekur til staðreynda, dylst þó, að sú leið, sem stjórnin kallar að liggi til bættra lífskjara, hefur verið gengin aftur á bak. Lífskjörin hafa stórlega dregizt saman. Það finna allir þeir, sem framfæri sitt hafa af launatekjum. Þetta reyna menn að bæta sér upp með því að lengja vinnudag sinn, og er nú í þeim efnum komið út í algera hófleysu, sem hlýtur á ókomnum árum að hefna sin í lélegra heilsufari þjóðarinnar en verða mundi með skaplegri vinnudegi. Einnig hlýtur hóflaus vinnudagur að sljóvga andlegan þroska. Þegar atvinnurekandi þarf nú á verkafólki að halda, auglýsir hann gjarnan eftir því. Og helzta tálbeitan er að taka það fram, að unnið verði langan vinnudag. Þetta segir skýrar en allt annað, að stjórnin, sem boðaði leiðina til bættra lífskjara, hefur komið því til leiðar, að það, sem aðrar menningarþjóðir banna með lögum eða reisa á annan hátt skorður við, vinnuþrælkun, er hér eftirsóknarvert sem tiltækasta leiðin til að ná viðhlítandi tekjum til fjölskylduframfæris. Um skeið bjuggu vinnandi stéttir þessa lands við kauplag, sem var sambærilegt því, sem tíðkaðist hjá öðrum menningarþjóðum. Þá gátu íslenzkir atvinnuvegir gripið til erlends vinnuafls, þegar skörð voru í, að innlenda vinnuaflið hrykki á vissum árstíðum. Nú eru íslenzku vinnulaunin komin svo langt niður fyrir allt, sem sambærilegt er í okkar grannlöndum, að engir útlendingar líta við þeim kjörum, sem hér eru í boði. Færeyjar lögðu um skeið fram vinnuafl á íslenzka vinnumarkaðinn, og töldu Færeyingar þá, að hér yrði þeim betra til tekna en í heimalandi sínu. Nú hefur stjórnarvöldunum tekizt að brjóta svo niður verkalaun, að íbúar hinnar dönsku hálfnýlendu líta ekki við því, sem hér er í boði, og vita þó allir, að kjör Færeyinga heima fyrir eru ekki mörkuð neinni ofrausn, og sú staðreynd, að okkar kjör standast ekki samanburðinn við þau, það segir sina sögu. Á s.l. ári heyrðum við oft hrakfallasögu viðreisnarinnar réttlætta með því, að hið gífurlega verðfall á lýsi og mjöli, eins og það var orðað, hefði orðið þess valdandi, að allt var eins og það var og ekki langtum betra. Nú er verðlagsþróunin ytra okkur í stórhag, ekki einasta á huðarframleiðslu okkar, heldur á aðalframleiðslunni, fiskinum, svo að verðbreytingin upp á við nú er margföld á við verðlækkunina í fyrra, og hefði því átt að skapa grundvöll að stórbættum lífskjörum. En þessa staðreynd þrjózkast ríkisstj. við að viðurkenna. A.m.k. hefur hún allt þar til nú í gær eða fyrradag raunverulega engan kost gert verkalýðshreyfingunni á því að ljá máls á neinum kaupbreytingum, en í bréfi stjórnarinnar til Alþýðusambandsins sjást þess nokkur merki, að stjórnin treystist ekki til að halda kaupkúgunarstefnu sinni til streitu, þegar kosningabarátta er hafin. Í samskiptum sínum við samtök opinberra starfsmanna hefur stjórnin svo lengi þráazt við að líta með réttsýni á launamál, að í ýmsum greinum hafa þegar hlotizt af stórvandræði. Þannig starfa nú ýmsir skólar með ófullnægjandi starfsliði, og börn fá ekki kennslu svo sem lög standa til. Svo er líka komið, að um 90% kennaranna við Reykjavíkurskólana hefðu hætt störfum, ef ekki yrði bót ráðin á þeirra kjörum. Einnig í þessu efni sjást þess nú merki, að ríkisstj. opnist nokkur skilningur á því, að kaupkúgunarstefnan leiðir til ófarnaðar. En í öllum slíkum efnum er stjórnin ósköp seinþroska, og raunar er langlíklegast, að stirfni hennar eigi enn eftir að kosta stórverkföll, árekstra og þjóðfélagsleg töp. Ég tel, að stjórnin hafi unnið sér og kerfi sinu til óhelgi með því að koma í veg fyrir, að þjóðinni notist af sinum framleiðslumöguleikum, með því að halda ekki stjórnarskrá Íslands í heiðri, með því að fella gengi íslenzkrar krónu atvinnuvegunum að þarflausu og með fjölmörgu öðru, sem ég get ekki hér gert að sérstöku umræðuefni tímans vegna, svo sem ranglátri skattalöggjöf hinum ríku til hagræðis, frekari tilslökunum en orðnar voru í landhelgismálum okkar, rýmkun erlendra ómenningarafla til áhrifa á uppeldi og menningu í okkar landi. En hér verður að nema staðar um ávirðingarnar, og er skylt að líta einnig á hitt, sem stjórnin hefur sjáif fram að telja um ágæti sitt. Er þar þá fyrst til að taka, að stjórnin ber sig ærið mannalega, þegar hún greinir frá hag ríkissjóðs. Ég hef áður vikið að því, hvað liggur því til grundvallar, að ríkissjóður safnaði ekki stórskuldum á liðnu ári. Gengisfellingin kom þar til. Það, sem stjórnin hefur sannað um ágæti sitt í þessu efni, er því það - og það eitt, að með svo sem 13.2% árlegri gengislækkun auk annarra ríkistekna, þar sem ríkið slær eign sinni á alla verðbreytingu útflutningsvörubirgðanna, mundi eyðsluhít stjórnarinnar máske verða séð fyrir nauðþurftum. Hitt er svo annað mál, hvert traust er í okkar gjaldmiðli með þessum aðförum, enda er nú svo komið, að stjórnin sjálf lætur samþykkja hér lög um það, að viss lán frá væntanlegri stofnlánadeild landbúnaðarins megi ekki lúta lögmálum íslenzkrar krónu, heldur miðast við erlenda mynt. Sú stjórn, sem þarf að verðfella krónuna á hverju ári til þess að halda skuldareikningi sinum skaplegum, getur að vísu gumað af því að hafa ekki farið á hausinn með fjárhag ríkisins, en hve göfugt afrek hefur þar verið unnið, það getur svo hver metið eftir sinum smekk. Næsta skrautfjöðrin í hatti stjórnarinnar mundi líklega af henni sjálfri verða talin bætt gjaldeyrisstaða við útiönd, og er það líka stásslegur gripur. En ef nánar er athugað, hvernig hann er fenginn, þá verður stjórnin raunar ekki sérlega öfundsverð af honum. Í ársskýrslu Seðlabankans fyrir síðasta ár er talið, að gjaldeyrisstaða bankanna hafi batnað á árinu um nálægt 400 millj. kr., þar af sé helmingurinn eða því sem næst greiðslujöfnuður á vörum og þjónustu og hinn hlutinn af ýmsum öðrum ástæðum. Fyrst og fremst er þar um að ræða óafturkræft framlag frá Bandaríkjunum, en svo sem muna má, lögðu Bandaríkin fram 250 millj. kr. sem fæðingarstyrk með viðreisninni, og verður að telja, að þar hafi þau betur gert til þessa afkvæmis síns hér á landi en flestra annarra, enda er viðreisnin þeirra óskabarn. Um einn þátt hinnar breyttu og bættu gjaldeyrisstöðu segir orðrétt í skýrslu Seðlabankans, með leyfi hæstv. forseta: „Mismunurinn stafar í fyrsta lagi af óafturkræfu framlagi frá Bandaríkjunum, en af því voru 85 millj. kr. notaðar á árinu, og í öðru lagi af ýmsum fjármagnshreyfingum, en þar var aukning stuttra vörukaupalána innflytjenda 52 millj.“ Það var nú líka dálitið til að guma af sem gæfusamlegri fjármálastjórn, að Bandaríkin höfðu slett í stjórnina sína 85 millj. og að bókhald gjaldeyrisviðskiptanna við útlönd var í upphafi viðreisnarinnar gert svo hugvitsamlegt, að aukning stuttra vörukaupalána erlendis kemur inn í bókhaldið sem bætt gjaldeyrisstaða og er ekki talin með í almennri skráningu á skuldum við útlönd. En eftir stendur þó hitt, að hagstæður gjaldeyrisjöfnuður fyrir vörur og þjónustu er um 200 millj. kr., og um hann væri allt gott að segja, ef hann ætti sér eðlilegar orsakir. Hitt vita svo allir, að þessi hagstæði jöfnuður er fenginn með þeirri almennu kaupgeturýrnun landsmanna, sem orðið hefur með aðgerðum stjórnarinnar í efnahagsmálum og dregið hefur úr almennri neyzlu. Hann er einnig fenginn með því að hætta að mestu eðlilegu viðhaldi skipastólsins og sleppa með öllu aukningu hans, með því að draga svo úr íbúðarhúsabyggingum, að þær svara nú vart til meira en þriðjungs af eðlilegum þörfum vegna fjölgunar þjóðarinnar, og með þeim alhliða samdrætti í hinum nauðsynlegustu framkvæmdum framleiðsluatvinnuveganna, sem orðinn er staðreynd. Þegar hætt er að mestu byggingu íbúðarhúsa og þegar frestað er skipakaupum og öðrum hliðstæðum ráðstöfunum, þegar ekki er lagt í smíði neinna nýrra orkuvera og ekki neinna meiri háttar verksmiðja, er auðvitað hægt að spara gjaldeyri í bili. En hér er um óbeina skuldasöfnun að ræða, og þessar skuldir verður fyrr eða síðar að greiða, ef þjóðin ætlar ekki að missa af sínum þróunarmöguleikum og dragast aftur úr og niður á stig vanþróaðra ríkja. Það er því harla nýstárlegur skartgripur, sem þjóðin eignast við það, að einhverjar erlendar smáfjárhæðir hreiðra um sig í okkar bankareikningum, þegar þær kosta á sama tíma stórskuldasöfnun við framtíð þjóðarinnar, - skuldasöfnun, sem á eftir að verða æsku þessa lands fjötur um fót. Og enn er raunar eftir að drepa á eitt atriði, sem stjórnin telur sér ekki hvað sízt til mikils ágætis. Það kallar hún viðskiptafrelsi. Þetta aukna viðskiptafrelsi birtist í því, að kaupmannastéttin getur fengið að vera einráð um það, hvenær og hvaðan hún vill fá vörur sínar, og rétt er það, að um þetta hefur hún nú frjálsari hendur en hún áður hafði, þegar hún var meira bundin af því, hvar hægt væri að selja íslenzkar afurðir til greiðslu á því, sem keypt var. Það ber að viðurkenna, að heildsalastéttinni hefur opnazt aukið frelsi. En því miður er ekki þessa frelsissögu að segja úr viðskiptaheimi annarra stétta. Það er ekki víst, að heildsölunum þætti það sérlega burðugt frelsi, ef þeir hefðu að gerðum viðskiptasamningum við einhvern sinn viðsemjanda fengið á sig lagasendingu um, að allur hinn áformaði ávinningur, allur gróðinn af þeim viðskiptum, sem samningurinn fjallaði um, skyldi upptækur ger. En þetta er það viðskiptafrelsi, sem launþegar landsins og bændur búa við undir viðreisnarstjórninni. Gengisfellingarlögin frá því í fyrrasumar eru nákvæmlega þess konar viðskiptafrelsi og raunar ekki hin fyrsta frelsissending, sem úr þeirri áttinni kemur. Þessa dagana heyrum við margar fréttir sunnan úr Alsír um starfsemi félagsskapar, sem auðkennir sig með skammstöfuninni OAS. Okkur finnst að vísu tiltæki þessa félagsskapar ekki sérlega göfug. Þó er engan veginn víst nema í augum þeirra, sem þar eru félagar, geti viðskipti þeirra, t.d. við bankana þar í landi, talizt viðskiptafrelsi. Það er sem sagt háttur OAS-hreyfingarinnar að fara í krafti síns valds inn í bankastofnanirnar, láta þar greipar sópa um tiltæka fjármuni og hafa á brott með sér og hirða hvergi um neinar bókanir í þessu sambandi. Í fréttum af því viðskiptafrelsi, sem OAS-menn í Alsír hafa tekið sér í samskiptum sínum við bankana, eru þessar aðfarir kallaðar rán, og ég held, að nýlega hafi verið talið í fréttum, að á þessu ári nemi bankarán þeirra sem svarar 400 millj. ísl. kr. Mér er ekki grunlaust um, að þessar aðfarir þarna suður frá séu af mörgum taldar til eindæma og slæmur verknaður í meira lagi, og víst er um það, að góður er hann ekki. En til eindæma verður hann varla talinn. Í þessu efni eigum við raunar hliðstæðu. Við eigum okkar OAS-hreyfingu hér heima. Hér gæti skammstöfunin staðið fyrir óstjórn Alþfl. og Sjálfstfl. í ágústbyrjun í fyrrasumar gaf hún út lög til þess að jafna út nýumsamdar kjarabreytingar launafólks, sem hún sjálf telur að almennt hafi numið 13-19%. Nú er talið, að hvert prósent í almennum kaupbreytingum svari til svo sem 35–40 millj. kr. í kaupgreiðslum yfir árið. Með gengislækkunarráðstöfun sinni fór stjórnin raunar þessu samkvæmt á brott með, að Því er forsrh. taldi hér áðan, 550-600 millj. kr. af kaupi launþega landsins og færði þetta hvergi til skuldar. Það er því greinilegt, að þótt stjórnin okkar hafi að vísu eignazt harðan keppinaut í viðskiptafrelsi þarna suður í Blálandi, þá heldur hún á þessu sviði algerlega velli enn sem komið er, í samkeppni við OAS-hreyfinguna í Alsír. Þótt hið sérstæða viðskiptafrelsi, sem einkennir bæði OAS suður frá og óstjórn Alþfl. og Sjálfstfl. hér, geti gefizt þeim vel um skeið og iðkendur svona frelsis ætli sér oft stóran hlut, þá mun það fárra manna skoðun, að þessi viðskiptaháttur gefist vel til langframa eða styrki lengi völd þeirra, hvorki suður í heimi né á norðlægum slóðum. Það kostar auðvitað átök að venja þá, sem komnir eru upp á lagið með svona vinnubrögð, af þeim aftur. En til þess má hvorki spara krafta né fyrirhöfn. Og Alþb. heitir því fyrir sitt leyti að vinna af alefli að því, að Ísland fái betri ríkisstj. en þá, sem nú situr. - Góða nótt.



Herra forseti. Eysteinn Jónsson, hv. 1. þm. Austf., sagði, að mikill hluti af tíma þingsins hefði gengið í að reyta af sjávarútveginum þann ávinning, sem hann hefði haft af gengislækkuninni. Þetta er dæmigerð frásögn af hálfu stjórnarandstöðunnar, því að litlu síðar í ræðu sinni sagði hann, að fyrir harða baráttu stjórnarandstöðunnar hefði verið ákveðið að láta þessi gjöld renna aftur beint til sjávarútvegsins. Þar með var viðurkennt óbeint, að hin fyrri fullyrðing var alröng, eins og raunar fjöldamargt fleira í ræðu þessa hv. þm., en hin síðari var líka röng, því að Þessi ráðstöfun var gerð áður en stjórnarandstaðan lét nokkuð í sér heyra um Þetta. Annað dæmi um málflutning stjórnarandstöðunnar skal ég aðeins nefna úr ræðu hv. síðasta ræðumanns, hv. 6. þm. Sunnl., Karls Guðjónssonar. Hann sagði, að verðlagsþróunin erlendis hefði verið okkur mjög hagstæð upp á síðkastið og verðlag á útflutningsvörum okkar stórhækkandi, á sama tíma sem t.d. síldarlýsið hefur fallið úr 58-59 pundum tonnið, sem það var í í fyrra, niður í ca. 40 pund, sem það er í dag. Þetta er líka dæmi upp á frásagnarmáta stjórnarandstöðunnar, og sannleikurinn er sá, að verðlag á útflutningsvörum okkar er enn allmiklu lægra en Það var 1959, Þegar það er tekið sem heild. Eldhúsumr. hafa verið og eru til þess um hönd hafðar að gera upp sakirnar við ríkisstj., hvað hefur farið vel úr hendi og hvað miður, hvaða árangur hefur orðið af starfi hennar, hvað vangert eða vanefnt af því, sem hún hefur lofað, og hvaða ráðstafanir hennar hafa verið illa ráðnar eða orðið til óþurftar fyrir landslýð. Í raun hafa þessar umr. oftast ekki orðið eins og til þeirra hefur verið stofnað. Í fyrsta lagi hefur stjórnarandstaðan venjulega skotið undan því, sem vel hefur tekizt, og er kannske ekkert um það að sakast. En í öðru lagi hefur stjórnarandstaðan reynt að afflytja og gera tortryggilegt allt, sem hún hefur talið sig hafa nokkurn möguleika á að gera, og oft skotið þar mjög hátt yfir mark. Þó að þetta hafi oft áður viljað brenna við og hjá öllum eða flestum stjórnarandstöðuflokkum nokkuð, þá finnst mér, að hjá Þeirri stjórnarandstöðu, sem nú ber það nafn, hafi keyrt svo úr hófi, að lengra verði tæpast komizt, og er það frægasta dæmið og sem lengst verður í minnum haft, þegar núv. efnahagsástandi á Íslandi var jafnað til Móðuharðinda og lífskjör fólks nú borin saman við lífskjörin þá, þegar mikill hluti af búpeningi landsmanna féll, en við hann voru að heita mátti allir afkomumöguleikar fólksins bundnir þá. Mikill hluti fólksins féll þá úr hor, alveg eins og búpeningurinn gerði. Þetta er að skjóta myndarlega yfir markið, og allur almenningur finnur það. Og sannleikurinn er líka sá, að miðað við þá firna erfiðleika, sem við var að glíma, þegar vinstri stjórnin svokallaða skildi við í árslok 1958, þegar allt var að fara fram af hengiflugsbrúninni og holskefla verðbólgunnar að ríða yfir, eins og þáv. forsrh., Hermann Jónasson, sjálfur orðaði það, og vitað var, að ekki mundi fást lagfæring á Þessu ástandi, sem nokkurt gagn væri í, nema með nokkrum fórnum, þá má heita að mínu viti, að afkoma alls almennings í landinu í dag sé sæmilega góð, þrátt fyrir þá miklu viðreisn, sem íslenzkt efnahagskerfi hefur fengið á s.l. þrem árum rúmum. En árangurinn, sem náðst hefur, er í örstuttu máli þessi: Í fyrsta lagi: gjaldeyrisstaðan við útlönd hefur batnað mjög verulega. Í febrúarlok s.l. áttu gjaldeyrisbankarnir til ráðstöfunar 703 millj. kr. rúmar. Og þó að þetta sé ekki nægilegur gjaldeyrisforði, er mikill munur á því að eiga þessa upphæð heldur en að eiga ekki neitt eða skulda og eiga ekkert upp á að hlaupa, hvað sem skeður. Mestur hluti þessarar upphæðar hefur safnazt á s.l. ári og því sem af er þessu ári. Frá febrúarlokum 1961 og til febrúarloka 1962 hefur gjaldeyriseignin vaxið úr 123.5 millj. í þessar 703.5 millj. kr., sem ég nefndi, eða um réttar 580 millj. kr. á einu ári. Og þessi árangur hefur ekki náðst með því að ganga á birgðir útflutningsafurða á þessu tímabili, því að þær uxu um 145 millj. kr. á sama tíma, ekki heldur hefur þessi árangur náðst með því að auka stutt erlend vörukaupalán, sem oft er minnzt á, því að þau hafa lækkað um 56 millj. kr. á sama tíma. Í öðru lagi vildi ég nefna, að sparifjársöfnunin hefur stóraukizt. Sparifjármyndunin er ein höfuðstoðin undir heilbrigðu efnahagslífi. Trúin á gildi hennar var þó stöðugt að minnka hjá almenningi með hinni stöðugt vaxandi verðbólgu í tíð vinstri stjórnarinnar, þannig að menn vildu frekar allt annað eiga en peninga og keyptu oft hluti, sem þeir þurftu ekki með, og stofnuðu til fjárfestingar, sem vægast sagt hefði mátt biða. Þetta hefur gjörbreytzt. Sparifjáraukningin hefur t.d. orðið síðustu 12 mánuðina - til febrúarloka 1962 - 622 millj. kr. og þar af 90 millj. kr. á fyrstu tveim mánuðum þessa árs. Á sama tíma varð aukning veltuinnlána í bönkunum 328 millj. kr. Þessar upphæðir eru geysiháar á okkar mælikvarða og sýna alveg ótvírætt, að trú manna á gildi peninga hefur gjörbreytzt, samtímis því sem skotið hefur verið styrkum stoðum undir útlánastarfsemi á heilbrigðum grundvelli til atvinnuveganna og annars. Eitt höfuðskilyrði fyrir heilbrigðri efnahagsþróun er, að bankarnir í landinu láni ekki út óvarlega, en það hefur því miður ósjaldan verið gert. Nú hefur þetta færzt í það horf, að sparifjáraukningin og föst lán til langs tíma hafa getað staðið undir útlánastarfseminni og sparifjáraukningin ein undir útlánum viðskiptabanka og sparisjóða. Þetta er mikil breyting frá því, sem var, og einn styrkasti þátturinn í aðgerðum þeim, sem uppi hafa verið hafðar til stöðvunar verðbólgunni. Til þess að ná þessum árangri, bæta gjaldeyrisstöðuna við útlönd, endurvekja trúna á gildi peninganna og þar með sparifjársöfnunina, koma útlánastarfseminni í heilbrigðar skorður og koma í veg fyrir áframhaldandi verðbólguþróun þurfti allharðhentar aðgerðir: Í fyrsta lagi rétta skráningu gengisins, í öðru lagi hækkun vaxta, í þriðja lagi takmörkun útlána og bindingu nokkurs hluta sparifjárins og í fjórða lagi hallalausan ríkisbúskap, svo að nokkuð sé nefnt. Þetta nefndi stjórnarandstaðan „samdráttarstefnu“ til aðgreiningar frá sinni stefnu, sem þeir kölluðu „byggðastefnu“ og „umbótastefnu“, og spáðu illa fyrir stefnu ríkisstj. Atvinnuvegirnir mundu dragast saman, sögðu þeir, atvinnuleysi myndast og afkoma manna versna úr hófi. En hvað sýnir reynslan? Hún sýnir, að samtímis Því, að efnahagskerfið hefur verið treyst, eins og ég hef áður lýst, og þeim árangri náð, sem til var stofnað, þá hefur atvinnulíf landsmanna eflzt og framleiðsla vaxið, eftirspurnin eftir vinnuafli víða verið meiri en hægt hefur verið að fullnægja og atvinnuleysi að heita má óþekkt, eins og bezt má marka af því, að bótagreiðslur atvinnuleysistryggingasjóðs urðu árið 1960, en það er síðasta árið, sem skýrslur liggja fyrir um, - bótagreiðslurnar urðu á því ári 800 þús. kr., en nettó-tekjur atvinnuleysistryggingasjóðsins 66.7 millj. Og eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja um árið 1961, má ætla, að bótagreiðslurnar hafi orðið mjög svipaðar fyrir það ár. Hitt er svo aftur rétt, að gengisbreytingin hlaut að hafa í för með sér hækkun á erlendum vörum, sem gengisbreytingunni nam. Sú vöruverðshækkun átti þó að geta gengið hjá og jafnvægi að nást aftur að nokkrum tíma liðnum. Enda varð það svo, að að um það bil einu ári liðnu frá því að gengisbreytingin var gerð, var vísitala fyrir vörur, þjónustu og húsnæði að vísu komin upp í 114 stig, en vegna hliðarráðstafana ríkisstj., sérstaklega með hækkuðum bótagreiðslum almannatrygginganna, sem bættu upp verulegan hluta hækkunarinnar, varð raunveruleg hækkun framfærsluvísitölu 4 stig. Hér var verulegum árangri náð. Efnahagskerfið hafði verið rétt við og framfærsluvísitöluhækkunin takmörkuð við 4 stig. Þessa hækkun var unnt að bæta og raunar meira, ef kauphækkununum hefði verið haldið innan þeirra takmarka, sem atvinnureksturinn gat borið. En allir vita, hvernig það fór. Í stað 6% hækkunar strax og 4% til viðbótar eftir ár, sem sáttasemjari gerði till. um, varð ekki staðnæmzt fyrr en við 13–18% hækkun, sem þýddi rúml. 500 millj. kr. launahækkun samtals í einu stökki. Afleiðingin af þessu hlaut óumflýjanlega að verða sú, að meginhluti þessarar hækkunar hlaut að hverfa, annaðhvort með bótagreiðslum til atvinnuveganna eða gengislækkun á nýjan leik, sem varð ofan á sem hið skárra af tvennu illu. Að sitja hjá og horfa á og bíða eftir, að atvinnureksturinn stöðvaðist eða drægist saman af þessum sökum, var áhugsandi. Það hefði verið versta hugsanlega lausnin. Því hefur verið haldið fram af stjórnarandstöðunni, að allar aðgerðir í þessa átt hafi verið óþarfar, raunar hefndarráðstöfun, eins og það hefur verið orðað. En hversu fjarstætt þetta er, sést bezt á því, að hér var um rúml. 500 millj. kr. hækkun að ræða, sem algerlega var útilokað að launagreiðendur gætu lumað á og hrist fram úr erminni aðstoðarlaust. Enda höfðu þeir, sem fyrstir gengu til þessara samninga, en það voru samvinnusamtökin í landinu, stuttu áður lýst því yfir, að fyrirhuguð hækkun á kvennakaupi í landinu samkv. jafnlaunafrv., ca. 4%, væri meira en atvinnurekstur þeirra gæti borið. En hin pólitísku öfl í samtökunum réðu, og til samninganna var gengið á óraunhæfum grundvelli. Þær aðgerðir, sem ríkisstj. neyddist til að gera af þessu tilefni, eru ekki nýmæli, sem fundin voru upp af henni. Nákvæmlega það sama var gert í tíð vinstri stjórnarinnar, þegar atvinnurekendum voru bættar oftar en einu sinni kauphækkanir með því að hækka gjöld af innfluttum vörum, sem verkaði nákvæmlega eins á vöruverðið og gengislækkun. Árangurinn af starfi ríkisstj. og þeim aðgerðum, sem hún hefur beitt til viðreisnar efnanagskerfi þjóðarinnar, hefur því, að ég tel, orðið sá, sem að var stefnt. Það, sem enn skortir á, að fullur árangur náist, er aðeins, að stjórnaranastaðan og þeir úr þeirri sveit, sem enn teljast í forsvari fyrir verkalýðssamtökin, geri sér grein fyrir því, að það eru takmörk fyrir því, hversu lengi þeir geta haft hagsmuni umbjóðenda sinna að leiksoppi vegna ímyndaðra pólitískra hagsmuna. Ég tel það víst, að vinnandi fólk, þ.e. launþegar í landinu, muni fyrr eða síðar gera sér ljóst, að það er ekki leiðin til bættrar afkomu að gera svo háar kröfur, að það sé útilokað, að atvinnureksturinn geti borið þær einn og óstuddur. Stuðningurinn og bæturnar verða þá óumflýjanlega á einhvern hátt frá launpegunum tekin aftur. Hitt verður farsælla og til raunverulegra hagsbóta, að taka hækkanirnar í smærri stökkum og halda því, sem náðst hefur. Þá leið hafa launþegar í nágrannalöndum okkar farið og með góðum árangri. Hin önnur tvö atriði, sem ég nefndi að ríkisstj. hefði þurft að grípa til til viðreisnar í efnahagsmálum, takmörkun útlána og vaxtahækkun, hafa einnig sætt óbilgjarnri gagnrýni frá hálfu stjórnarandstöðunnar. En hvorar tveggja aðgerðirnar voru nauðsynlegar, ef æskilegur árangur átti að nást. Fátt er hættulegra heilbrigðu efnahagslífi en útlán, sem ekkert raunverulegt stendur á bak við, hvorki innstæður né raunveruleg og söluhæf verðmæti, og sú falska kaupgeta, sem af slíkri útlánastarisemi leiðir, og hvorar tveggja aðgerðirnar miða að því að koma í veg fyrir slíka þróun. Vissulega getur þetta skapað þeim, sem á lánum þurfa að halda, tímabundna erfiðleika og kostnað. En með aukinni sparifjársöfnun og betri stöðu peningastofnana er hægt að draga úr þessum áhrifum og verður gert. T.d. hafa vextirnir nú þegar verið lækkaðir aftur um helminginn af því, sem hækkunin nam, og von til, að frekari lækkun geti enn farið fram innan skamms. Á hinn bóginn var hér um að ræða nokkrar bætur til sparifjáreigenda, sem hvað mest hafa orðið fyrir barðinu á verðbólguþróun undanfarinna ára, og vissulega voru þeir vel að þessum bótum komnir, því að engir hafa misst jafnmikið í verðbólguhítina og þeir. Niðurstaðan af þessum hugleiðingum mínum um þróun efnahagsmála í tíð núv. stjórnar, sem hefur verið hennar stærsta viðfangsefni, er þá sú, að vissulega hafa aðgerðir ríkisstj. ekkí verið alveg sársaukalausar, en þær hafa borið verulegan árangur. Og vissulega situr það sízt á þeim að gagnrýna þær, sem hafa valdið því, að til þessara ráðstafana þurfti að grípa. Og að lokum það, sem mikilvægast er: Þessar aðgerðir og sá árangur, sem náðst hefur, eiga að geta myndað heilbrigðan grundvöll undir bætta afkomu þjóðarinnar allrar. Þó að efnahagsmálin hafi verið langstærsta viðfangsefni ríkisstj. hingað til, og þess vegna hef ég varið mestu af tíma mínum til að ræða þau, þá hefur mikill fjöldi annarra mála verið tekinn til meðferðar, sumt leyst og annað undirbúið á þeim rúmum tveim árum, sem stjórnin hefur starfað. Ég skal þá fyrst leyfa mér að nefna landhelgismálið. Sú farsæla lausn, sem á því vandasama máli fékkst, er nú ekki lengur gagnrýnd af neinum, sem með alvöru og skynsemi hugsar um það mál. En einn dilk hefur það þó dregið á eftir sér, og það er aflaleysi íslenzku togaranna, sem misstu nokkur af sinum fengsælustu fiskimiðum við útfærslu landhelginnar eða fiskveiðitakmarkanna. Við þetta hefur afkoma þeirra versnað mjög, svo að sumir hafa gefizt upp, en aðrir haldið við stöðvun. Þetta erfiða og vandasama mál er ríkisstj. nú að leitast við að leysa með lögum um aflatryggingasjóð, þar sem gert er ráð fyrir að greiða togurunum bætur, þegar aflinn fer niður fyrir visst magn, og verður sú aðstoð þeim væntanlega til mikillar styrktar. En það mál, sem hvað mestur tími hefur farið í að undirbúa og hvað mest veitur á að takist að leysa á viðunandi hátt hjá ríkisstj., er þátttaka Íslands í Efnahagsbandalagi Evrópu. Án þess að ræða það mái nokkuð efnislega, því að til þess er enginn tími hér og nú, þá vildi ég aðeins segja, að ríkisstj. hefur eytt í það miklum tíma og mikilli vinnu að kynna sér og láta kynna sér skilyrði og möguleika til þátttöku. Á því veltur óendanlega mikið, að íslenzk þjóð útilokist ekki frá þátttöku í viðskiptum við Vestur-Evrópuþjóðirnar og að þau tengsl, sem við erum þegar bundnir þessum þjóðum, rofni ekki, heldur styrkist. Kommúnistar hafa þegar tekið upp harða andstöðu gegn þátttöku í bandalaginu, og hefur það farið sem oftar, að annarleg sjónarmið hafa verið tekin fram yfir Íslenzkar þarfir og Íslenzka hagsmuni. Ríkisstj. hefur enn enga afstöðu tekið til málsins, heldur lagt á það höfuðáherzlu að kynna sér málið til hlítar og að kynna þátttökuþjóðunum sérstöðu Íslands og vandamál í þessu sambandi og leitast við að afla skilnings á þessari sérstöðu. Málið kemur væntanlega til kasta Alþingis í haust, þegar undirbúningsathugunum og viðræðum er lokið, og gefst þá væntanlega tækifæri til að ræða það frekar. Annað mál, mjög þýðingarmikið, sem einnig er á undirbúningsstigi, vildi ég aðeins nefna, en það er framkvæmdaáætlunin, sem var í undirbúningi mikinn hluta s.l. árs og væntanlega verður gengið frá á þessu ári. En það er skipuleg áætlunargerð um fjárfestingu næstu 5 árin. Að henni hafa unnið hinir færustu erlendu sérfræðingar með aðstoð hérlendra, hinna kunnugustu og færustu manna. Enginn vafi er á því, að áætlunargerð eins og þessi á að geta orðið styrk stoð undir heilbrigt efnahagslíf, ef vel og skynsamlega er á haldið. Þetta er eitt af þeim atriðum, sem samið var um við stjórnarmyndunina, og það síðasta stóra, sem tekið hefur verið til meðferðar. Ef allt gengur vel með undirbúninginn, ætti þessi áætlun að geta komið til framkvæmda í ársbyrjun 1963. Eitt af því, sem fyrst kemur til greina til aukningar íslenzku atvinnulífi og til aukinnar fjötbreytni á því sviði, er hagnýting hinna íslenzku orkulinda. Þessar orkulindir, fallvötnin, hverirnir og heita vatnið, eru þau náttúruauðæfi, sem íslenzka þjóðin getur vænzt mest af í viðleitni sinni til að skapa íbúum landsins betri lífskjör. Hvarvetna í heiminum hafa menn horft til þessara náttúruauðlinda sem undirstöðu undir verklegar framkvæmdir og bætta afkomu. Ríkisstj. hefur því beitt sér fyrir því, að undirbúningsathuganir á þessu sviði væru framkvæmdar með stórvirkjanir fyrir augum. Athuganir þessar hafa farið fram á ýmsum álitlegum virkjunarstöðum, og er ákveðið að verja til þeirra enn tugum milljóna króna, þ.e.a.s. til undirbúnings og áætlana aðeins. En þeir staðir, sem athugaðir hafa verið, eru aðallega þessir: Þjórsá, Hvítá, Jökulsá á Fjöllum og hverasvæðin í Hveragerði, við Mývatn og í Krýsuvík. Hafa undirbúningsathuganir þessar verið við það miðaðar fyrst og fremst að fullnægja orkuþörf stóriðjuvera, ef reist yrðu í sambandi við þessar virkjanir, alúminíumverksmiðju og kísilgúrverksmiðju. Hafa undirbúningsviðræður farið fram um stofnun slíkra verksmiðja, og eins og sakir standa nú, virðast möguleikar á því, að þessar viðræður geti innan tíðar borið árangur og iðjuver þessi og orkuver orðið að veruleika, áður en langt um liður. Ég tel engan vafa á því, að hagnýting orkulinda okkar á þennan hátt eða annan svipaðan geti orðið atvinnulífi okkar og efnahagslífi styrk stoð og aukið þá fjölbreytni í íslenzku athafnalífi, sem okkur hefur svo stórlega vantað, með fiskveiðar og landbúnað að undirstöðu. Er enginn vafi á því, að aðgerðir ríkisstj. til að þoka þessum málum áfram eru hinar þýðingarmestu. Á sviði félagsmála hefur einnig mikið áunnizt á síðustu tveim árum. Ber þar fyrst að nefna almannatryggingalögin, er samþykkt voru 1960 með stórauknum bótagreiðslum á öllum sviðum trygginganna. Eftir þá breytingu eru íslenzku almannatryggingalögin komin nokkurn veginn upp að því bezta á því sviði, sem þekkist á Norðurlöndum, en þau eru, eins og kunnugt er, forgangsþjóðir hvað almannatryggingar snertir. Þá hefur verið ákveðið að setja mþn. í að betrumbæta þessi lög enn á ný, og hefur sú nefnd nú starfað um nokkra hríð og skilar væntanlega áliti bráðlega. Húsbyggingamálin eru og hafa lengi verið ofarlega á baugi. Á þessu þingi, sem nú er að ljúka störfum, hafa verið samþykkt ný lög um verkamannabústaði, þar sem framlög til byggingarsjóðsins hafa verið aukin um 662/3% og lánahámarkið aukið. Enn fremur hefur farið fram bráðabirgðaendurskoðun á lögunum um húsnæðismálastjórn og lögunum breytt í samræmi við þá endurskoðun nú á þessu þingi, þar sem m.a. hefur verið hækkuð sú upphæð, sem lána má út á hverja íbúð. Um þetta skal ég þó ekki fjölyrða, þar sem annar ræðumaður Alþfl, mun gera því máli fyllri skil. En á það vil ég aðeins benda, að fyrirgreiðsla á sviði húsnæðismála er ein hin þarfasta fyrir allan almenning og þýðingarmikið, að aukið fé sé útvegað til þeirra mála, en að því mun núv. ríkisstj. stefna og hefur með áðurnefndri lagasetningu skapað nokkur skilyrði fyrir því, að svo megi verða. Þá hefur ríkisstj. enn á einu sviði félagsmála leitazt við að koma þeim til hjálpar, sem erfiðast eiga, en það eru annars vegar öryrkjar, en hins vegar vangefnir og fávitar. Ríkisstj. hefur staðið að lagasetningu á þessu þingi, sem veitir þessum hópum þjóðfélagsþegnanna báðum nokkur framlög til starfsemi þeirrar, sem höfð er uppi til aðstoðar þessu fólki, þ.e. til vistheimilabyggingar fyrir vangefna og til vinnuheimilabygginga fyrir öryrkja, og einnig til æfingastarfsemi og lækninga fyrir lamaða og fatlaða. Þetta fólk hefur verið sjálfu sér ónógt og til byrði fyrir aðstandendurna en með þessum fjárframlögum, sem fyrir er séð nú og nema allt að milljónatug á ári, á að vera hægt að gera hvort tveggja í senn að losa heimilin við þunga byrði, vekja öryrkjunum nýja trú á sjálfa sig og tilveruna og gera þá að nýtum þjóðfélagsþegnum. Er hér áreiðanlega um að ræða mjög þýðingarmikið mál, sem ríkisstj. hefur gert rétt í að styrkja. Aðaláhugamál Alþfl. hafa jafnan verið frá öndverðu félagsmál og atvinnumál. Ég tel, að á báðum þessum sviðum hafi í núv. stjórnarsamstarfi náðst merkilegur árangur. Þó að stefnumið Alþfl. og Sjálfstfl. séu í grundvallaratriðum ólík, hafa þeir þó í núverandi stjórnarsamstarfi getað komið sér saman um lausn þýðingarmikilla og aðkallandi mála á báðum þessum sviðum, sem ég er viss um að fela í sér bætt afkomuskilyrði fyrir allan almenning í landinu og þá ekki hvað sízt fyrir þá, sem erfiðast eiga uppdráttar. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, sagði hér áðan, að nú væri það nauðsynlegast af öllu, að núv. stjórnarflokkar fengju ekki við næstu kosningar nægilegan þingmeirihluta til að standa að stjórnarmyndun. Hins vegar væri bráðnauðsynlegt, að fylgi Framsfl, væri aukið. Og hann gaf raunar með þessu fyllilega í skyn, að hann ætlaði sér að mynda þá stjórn með kommúnistum. Ég skal nú ekki um það dæma, hvort heppilegra væri, að þeir flokkar næðu saman völdum, en ég efast um, að þeir í sameiningu gætu komið fram fleiri hagsmunamálum fyrir íslenzka alþýðu heldur en Sjálfstfl. og Alþfl. hefur þó tekizt Ég hef í þessum umr. meira dvalizt við það jákvæða í stefnu og starfi ríkisstj. heldur en að elta ólar við hinar neikvæðu fullyrðingar og steingeldu afstöðu stjórnarandstöðunnar. Ég tel mig vita, að almenningur og þjóðin í heild vilji fyrst og fremst óska, að stjórnin beiti sér af alhug og einlægni fyrir lausn aðkallandi vandamála, heldur en að taka þátt í pólitísku þrátefli, þar sem hver reynir að níða hinn niður. Þjóðin mun að síðustu dæma hina pólitísku flokka eftir verkum þeirra, og það er líka það, sem þeir flokkar, sem standa að núv. ríkisstj., óska eftir að þjóðin geri. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Fyrir kosningarnar haustið 1959 sögðu flestir frambjóðendur Sjálfstfl., að ef alþýða manna vildi fá bætt lífskjör sín, þá væri eina færa leiðin til þess sú að kjósa Sjálfstfl. Þegar kosningarnar voru svo afstaðnar og í ljós kom, að núv. stjórnarflokkar höfðu fengið út á kosningaloforðin meiri hl., og þegar þeir höfðu myndað stjórn, þá fóru þeir allt í einu að tala um, að allir yrðu að færa fórnir. Næst kom svo boðskapurinn um nýtt efnahagskerfi. Þetta nýja efnahagskerfi var hugsað og byggt upp með það fyrir augum fyrst og fremst að draga sem mest úr almennum framkvæmdum í landinu. Hins vegar skyldi stefnt að því að rýmka athafnasvið þeirra, sem réðu yfir miklu fjármagni eða hefðu möguleika til að útvega sér það vegna stuðnings og velvildar við valdhafana. Gengisfellingin var fyrsta sporið og það stærsta til að ná þessu marki. Næsta sporið var binding sparifjár og hækkun vaxta. sem var svo gífurleg, að afnema varð ákvæði laga um refsingu fyrir að taka okurvexti af lánsfé. Eru líklega ekki dæmi til þess, að nokkur önnur þjóð hafi gripið til slíkra ráðstafana, sem vaxtahækkunin var og afnám okurlaganna. Skattalögum var og er enn verið að breyta, þar sem það var unnið til að fella niður smávægilegan skatt af tekjum daglaunamanna til þess að geta látið líta svo út, að verið væri að ívilna þeim fátæku, þegar aðaltilgangurinn var sá að lækka opinber gjöld hinna auðugu. Síðan var settur söluskattur á næstum allar lífsnauðsynjar almennings, og kemur sá skattur auðvitað langþyngst niður á þá, sem flesta hafa til að fæða og klæða. Til þess að milda þetta ofur lítið voru fjölskyldubætur hækkaðar nokkuð, og hefur sú skrautfjöður verið látin blakta á áberandi hátt í hatti ríkisstj. Allt eru þetta kunnar staðreyndir, en það er þó aldrei of oft minnt á þær. Ég get ekki stillt mig um, af því að stjórnin hrósar sér oft af því, að hún hafi lækkað skatta, að tilfæra hér glöggt dæmi um, hversu einkennileg aðferð hennar í því efni er og öfugmæli henni töm. Á fjárlógum fyrir árið 1962 eru þrír helztu skattgjaldsliðir á almennar neyzlu- og fjárfestingarvörur þessir: vörumagnstollur 33 millj., verðtollur 438 millj. og söluskattur, að frádregnum þeim hluta hans, þeim 83 millj., sem sveitarfélögin fá, 510 millj. Þetta eru 981 millj. kr. samanlagt. Á fjárlögum fyrir árið 1958 voru þessir sömu skattgjaldstekjuliðir 325 millj. Þessir skattar hafa því þrefaldazt síðan 1958. Dæmin um það, hvernig viðreisnarstefna hæstv. ríkisstj. hefur leikið bændastéttina, eru mörg. Þar tala þó tölur skýrustu máli. Ég ætla að bregða hér upp nokkrum dæmum um verðlag nokkurra rekstrarvara landbúnaðarins fyrir viðreisn og aftur nú. Á sama hátt mun ég einnig taka dæmi um verðlag nokkurra framleiðsluvara bændanna. Ég tek aðeins þrjár helztu rekstrarvörutegundirnar: fóðurbæti, áburð og rekstur véla. Ég tek einnig til samanburðar þrjár helztu tegundir framleiðsluvara: mjólk, dilkakjöt og kartöflur. Þetta er allt samkv. því verði, sem reiknað var með í verðlagsgrundvelli árið 1958 og aftur nú á s.l. haust, og er miðað við meðalverð og meðalbú. 1958, hinn 1. sept., var meðalverð fóðurbætis kr. 3.61 pr. kg. 1961 er meðatverð fóðurbætis kr. 4.58 pr. kg.. hefur hækkað um 27%. 1958 er meðalverð áburðar kr. 5.17 pr. kg, miðað við hrein áburðarefni, 1961 er það kr. 7.04 pr. kg, hefur hækkað um 36%. Árið 1958 var kostnaður véla á meðalbúinu 4527 kr., árið 1961 er þessi sami kostnaðarliður á meðalbúinu, sem þá hefur að vísu stækkað um hálfa kú og 17 kindur, orðinn 8923 kg., hefur hækkað um 97%. Þá skal ég nefna þrjár helztu framleiðsluvörurnar. Þar er fyrst mjólkin. 1958 er litri mjólkur reiknaður á kr. 3.92, en 1961 kr. 4.71, hefur hækkað um aðeins 20%. Arið 1958 er fyrsti verðflokkur dilkakjöts reiknaður á kr. 22.20 pr. kg, en 1961 á kr. 23.05 pr. kg, hefur hækkað um 4%. Kartöflurnar voru 1958 reiknaðar á kr. 3.10 pr. kg, en 1961 á kr. 3.62 pr. kg, höfðu hækkað um 17%. Þessi dæmi sýna, að síðan núv. stjórnarflokkar tóku við stjórn landsins, hefur hagur bænda sífellt þrengzt. Þegar aðalrekstrarvörur bænda hækka frá 27-97%, þá hækka aðalframleiðsluvörurnar ekki nema frá 4-20%. Þegar svo einnig er höfð í huga sú gífurlega hækkun, sem orðið hefur á öllum flárfestingarvörum, svo sem vélum og byggingarefni, þá sést bezt, við hvaða erfiðleika bændastéttin á að búa nú. Til dæmis um hækkunina á vélaverðinu frá því á árinu 1958 er það. að dráttarvél, sem þá kostaði rúmar 50 þús. kr., kostar nú yfir 100 þús. kr. Samsvarandi hækkanir hafa orðið á öllum öðrum vélum. Það eru hinar gífurlegu gengislækkanir, sem þessu valda. Bændur hafa gripið til þess ráðs í þessum vandræðum að kaupa frá Bretlandi notaðar dráttarvélar fremur en að hafa enga. Á s.l. ári munu hafa verið fluttar til landsins milli 300 og 400 dráttarvélar, flestar notaðar, og er slíkt vitanlega hreint neyðarúrræði. Á sama tíma og þetta hefur skeð. hefur lánstími í stofnlánasjóðum landbúnaðarins verið styttur um 1/4 og vextir hækkaðir um 1/3. Bóndinn, sem eftir viðreisn hefur tekið 200 þús. kr. lán í ræktunarsjóði og 100 þús. kr. í byggingarsjóði, hann borgar 44% hærra árgjald en sá, sem fyrir viðreisnina tók jafnhá lán í sömu stofnunum. Til viðbótar þessum ráðstöfunum má segja, að gengisfellingarnar hafi eyðilagt lánasjóði landbúnaðarins, þar sem þeir höfðu erlent lánsfé til þess að geta fullnægt eftirspurn bænda eftir lánum. Ríkisstj. hefur brugðizt skyldu sinni að bæta þessum stofnunum tap þeirra. Hrein eign þessara sjóða var í árslok 7958 105 millj. kr. Nú, 4 árum síðar. er hagur sjóðanna þannig, að eignirnar eru 34 millj. kr. minni en ekki neitt. Þannig hefur viðreisnin leikið þá. Nú hefur hæstv. ríkisstj. með hæstv. landbrh. í fararbroddi tekið sér fyrir hendur að rétta hag þessara lánastofnana bændanna. En í stað þess að bæta sjóðunum tapið af sameiginlegu fé þjóðarinnar, eru þeir, sem enga sök eiga á tapi sjóðanna, bændurnir sjálfir, látnir gera það á þann hátt, að þeir eru skattlagðir með gjaldi á búvörur, og nemur sá skattur um 1700 kr. á meðalbónda árlega. Með þessari aðferð er gert ráð fyrir, að það taki 14 ár að byggja hina nýju stofnlánadeild upp. Skatturinn á bændur er áætlaður 133 millj. á þessu tímabili og gjaldið á útsöluverð landbúnaðarvara 86 millj. Gert er ráð fyrir, að stofnlánadeildin fái á þessum tíma vexti af lánum til bænda alls 485 millj. Þar sem reiknað er með 6-61/2% vöxtum, er það þriðjungshækkun frá því, sem var fyrir viðreisn. Þessi hækkun vaxtanna gerir því ekki minna allt þetta tímabil en 160 millj. kr. Þarna koma því beint á bændur umfram það, sem áður var, nálægt 300 millj. kr., auk 86 millj. gjaldsins á útsöluverðið, sem einnig lendir á bændum að einhverju leyti. Þannig hafa loforðin um bætt lífskjör verið efnd hvað bændur snertir. Ég ætla engu að spá um það, hversu lengi bændur standa undir oki viðreisnarinnar. En það verður varla um það deilt lengur, að það hefur orðið þeim alldýrt, að núv. stjórnarflokkum var falið vald yfir málefnum landsins. Eitt undarlegasta fyrirbærið í ævintýraheimi viðreisnarinnar er flutningur sparifjár hvaðanæva að af landinu til Reykjavíkur og frysting - eða svokölluð binding þess í Seðlabankanum. Í skýrslu Seðlabankans fyrir árið 1961 er frá því skýrt, að á því ári hafi innlánsstofnanir orðið að binda 253 millj. kr. í Seðlabankanum, og eru þessar innlánsstofnanir þá skv. efnahagsreikningi bankans búnar að binda þarna samtals 318 millj. Af þessu fé greiðir bankinn eigendunum 9% vexti, og er það upp undir 30 millj. kr. á ári. Hæstv. ríkisstj. tekur ekki nærri sér að láta Seðlabankann borga um 30 millj, kr. af þessu dauða fjármagni árlega, en þetta er þó hærri upphæð en þurft hefði á ári í nokkur ár til þess að bæta lánasjóðum landbúnaðarins gengistöp þeirra og efla þá á nýjan leik. Ég hef nú sýnt með nokkrum dæmum, hvernig stjórnarstefnan hefur reynzt bændum. Afleiðingarnar láta ekki heldur á sér standa, þar sem jarðabótamönnum er nú tekið að fækka. Þeir voru 1959 3906, 1960 voru þeir 3520, en á s.l. ári litur út fyrir skv. bráðabirgðayfirliti, að þeir hafi ekki verið nema 3281. Hefur þeim þá á tveim s.l. árum fækkað um 625 eða um 16%. Af 16 tegundum framkvæmda jarðabótamanna á s.l. þrem árum hafa tólf þessara framkvæmda farið minnkandi. Þar er þó munurinn mestur á vélgröfnum skurðum. En landþurrkun má heita undirstaða ræktunarframkvæmda í landinu. Landþurrkunin var á s.l. ári 31% minni en hún var 1958. Þegar litið er á allar þær staðreyndir, sem ég hef hér drepið á. verður ekki annað séð en stefna hæstv. ríkisstj. sé sú að fækka bændum mjög mikið á næstu árum. Vel getur verið, að það heppnist, en ekki hef ég trú á því, að það verði gæfuspor fyrir þjóðina. Hitt gæti orðið þjóðinni til meiri farsældar, að efla og stækka bændastéttina. Þess vildi ég mega vænta, að bændurnir megi standa af sér þá aðför, sem þeim hefur verið veitt. í þeirri baráttu eru þeirra öruggustu vígi samvinnuhreyfingin, stéttarsamtökin og Framsfl. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur nær og fjær. Hæstv. forsrh. talaði hér í kvöld og gaf tóninn í Þeim málflutningi, sem hér mun fara fram af hálfu hæstv. ríkisstj. Margar voru þær fullyrðingar í þessari ræðu, sem ástæða væri til að taka til sérstakrar meðferðar, en einu atriði vil ég þó sérstaklega mótmæla. Hæstv. forsrh. reyndi að gera lítið úr þeim byrðum, sem vaxtahækkun „viðreisnarinnar“ hefur lagt á atvinnuvegina, en þetta er alrangt. Háu vextirnir hvíla þungt á öllum atvinnurekstri, og á það hefur verið bent opinberlega, að vaxtakostnaður hraðfrystihúsa nemur nálægt 50% af þeirri upphæð, sem þar er greidd í vinnulaun. Sést af því, hverju það mundi muna, ef vextir væru lækkaðir. Það er nú farið að síga á seinni hluta kjörtímabilsins, því að nú er aðeins rúml. eitt ár til næstu alþingiskosninga. Það liður einnig að lokum þessa þings, og þessar umr. hljóta því að markast af slíkum tímamótum, sem vissulega gefa tilefni til að horft sé um öxl og virt fyrir sér sú stjórnarstefna, sem ráðið hefur hér á landi undanfarin þrjú þing. Umræðutíma mínum er skorinn svo þröngur stakkur, að ég get ekki rakið þetta yfirgripsmikla mál til hlítar og verð því að halda mig við meginlínur og benda á nokkur einstök dæmi, sem þó má skoða sem samnefnara þeirra aðgerða, sem mér virðast einkennandi fyrir stefnu hæstv. ríkisstj. Þessi stefna kom fram fullmótuð þegar á fyrsta þingi kjörtímabilsins, og grundvöllur hennar eru lögin um efnahagsmál frá því í febrúar 1960. Hversu þau lög eru í samræmi við kosningastefnuskrá hæstv. stjórnarflokka, skal ég ekki fara út í að þessu sinni, enda gerði sá hv. þm., sem hér var að ljúka máli sínu, því ágæt skil. Í lögum um efnahagsmál birtist stjórnarstefnan í sinni réttu gerð, og leita má um túlkun á henni í fleiri heimildir, bæði grg. frv., þegar það var lagt fram, og eins í bækling þann, sem prentaður var undir nafninu „Viðreisn og sendur var inn á hvert heimili í landinu á kostnað ríkissjóðs sem kveðja til almennings frá hv. stjórnarflokkum. Og hver er þá stefnan, sem þarna kemur fram? Álíta verður við fyrstu athugun, að hún felist í nafninu, sem stjórnin valdi sínum fræga bæklingi, enda hefur það margoft verið sagt, að hæstv. ríkisstj. stefni að viðreisn efnahagslífsins. Þannig var það túlkað í bæklingnum, og sama var endurtekið í grg. fyrir frv. til laga um efnahagsmál, þessi fullyrðing hefur verið endurtekin sí og æ síðan. Skv. kenningu hæstv. ríkisstj. var stefnan sú að hverfa með öllu frá uppbóta- og styrkjakerfi og gera í þess stað ráðstafanir, sem gerðu atvinnuvegunum kleift að standa algerlega á eigin fótum. Auk þess átti að búa svo um hnútana, að ekki myndaðist greiðsluhalli við útlönd, og koma í veg fyrir skuldasöfnun erlendis, sem hæstv. ríkisstj. taldi að væri að sliga fjárhag þjóðarinnar. Í sjálfu sér voru þessi markmið lofsverð, og vildu fleiri eiga þátt í því að draga úr styrkja- og uppbótakerfi, eftir því sem tök væru á, og vafalaust eru allir sammála um, að nauðsynlegt sé að jafna erlendar skuldir og viðskiptahalla. En hitt hlaut að leiða til ágreinings, að valdar voru þær leiðir, er hæstv. ríkisstj. bar fyrir brjósti og kappkostaði svo mjög að framkvæma eftir öll sin fögru loforð fyrir kosningar um batnandi lífskjör, stöðvun verðlags og skattalækkanir. Ekkert þessara kosningaloforða var hægt að uppfylla með þeim aðgerðum, sem hæstv. ríkisstj. valdi sem stefnu sína þetta kjörtímabíl. Stefna hæstv. ríkisstj. hefur verið nefnd samdráttarstefna, vegna þess að hún var á því reist að draga úr framkvæmdum, sem byggðust á félagslegu mati og þörf einstakra atvinnugreina og stétta, sem hefur verið ráðandi stefna að mestu undanfarin 30-35 ár. Hæstv. ríkisstj. stefndi að því að gera einkaauðmagnið að forsjá framkvæmda í landinu, sem til þess eins er fallið að auka gróða nokkurra útvalinna einstaklinga og bankanna á kostnað alls almennings í landinu. Þessi stefna mun því fyrst og fremst leiða til breyttrar og ójafnari tekjuskiptingar og verulegs samdráttar í flestum greinum, enda beinlínis að því stefnt. Fyrstu áhrif efnahagsráðstafananna komu fram í ægilegri flóðöldu verðhækkana á allri nauðsynjavöru almennings. Höfðu verðhækkanir aldrei orðið meiri á jafnskömmum tíma, og voru lífskjör almennings því stórlega skert. Jafnframt jókst allur framleiðslukostnaður gífurlega og sagði fljótlega til sín í flestum atvinnugreinum til lands og sjávar. Víða voru þessi áhrif svo snögg og komu fram með slíkum þunga, að það varð almæli þeirra, sem í framkvæmdum stóðu, að allt venjulegt athafnalíf mundi herpast í hnút, ef þessu yrði haldið áfram. Þetta kom glögglega fram að því er útgerðina snerti, og strax fyrsta viðreisnarárið urðu útgerðarmenn að standa í ströngu gagnvart hæstv. ríkisstj. um einhverja tilslökun á krepputakinu, sem Þeir voru teknir, því að ella var útgerðin og öll hennar starfsemi komin í strand. Hæstv. ríkisstj. varð að láta nokkuð undan síga um og eftir áramótin 1960-61, og eftir mikil átök hófst vetrarvertíð loks seint og síðar meir. Nú hafði það verið sagt, að viðreisnin væri alveg sérstaklega stíluð upp á þarfir útgerðarinnar, en óvíða hafði hún komið verr við en í sambandi við þá atvinnugrein, og lætur þá að líkum, hvernig fór um sumar aðrar framleiðslugreinar og atvinnustarfsemi. Kemur mér þá sérstaklega í hug landbúnaðurinn og byggingarstarfsemi í kaupstöðum, sem einna harðast hafa orðið úti af völdum viðreisnarinnar, og á það þó eftir að sýna sig enn betur. Árið 1961 var fremur flestu öðru varðað ósigrum viðreisnarstefnunnar, eins og hún var upphaflega boðuð. Hefur hæstv. ríkisstj. siðan tekið að fleyta sér yfir erfiðleika sina með því að brjóta hverja meginreglu sína á fætur annarri og þ. á m. tekið upp uppbótakerfi og játað þannig mistök sín og staðleysu fullyrðinga sinna í verki. En það varð almenningi til bjargar, að árferði var yfirleitt gott, með nokkrum undantekningum þó, og aflabrögð í heild slík, að ekki hafa þau betri verið um langt árabil, enda meiri afli úr sjó dreginn en nokkru sinni áður og verðmæti hans eftir því. Almenningi tókst með hagstæðum samningum að fá kjör sín bætt frá því, sem verið hafði, þó að mikið skorti á, að náð væri sama kaupmætti og var á tímum vinstri stjórnarinnar. Var samkomulagi verkalýðsins og atvinnurekenda almennt fagnað af báðum aðilum, og átti vinnufriður að vera tryggður næstu tvö ár, ef ekki kæmu til sérstakar aðgerðir. Vegna góðæris, aukins afla og góðra sölumöguleika á útflutningsafurðum var sýnilegt, að atvinnuvegirnir gátu risið undir kauphækkununum, enda voru þær ekki meiri en svo, að vaxtalækkun og tilslökun á lánsfjárhömlum hefði farið langt með að vega upp á móti þeim kostnaði, sem atvinnuvegirnir annars tóku á sig. Það er því ekki annað en fyrirsláttur að halda því fram, að kauphækkanirnar leiddu til aukins framleiðslukostnaðar, sem mundi sliga atvinnuvegina. Kaupgreiðslurnar á s.l. ári voru síður en svo fjötur um fót íslenzku atvinnulífi. Það, sem lamaði atvinnulífið, voru viðreisnarráðstafanirnar, vaxtaokrið, lánsfjársamdrátturinn og aukinn framleiðslukostnaður vegna gengisfellingar. Ef þessu oki hefði verið létt af, var þeim mun auðveldara að greiða það kaup, sem samið var um, og þegar einnig er tekið tillit til framleiðsluaukningar vegna sérstaks góðæris, þá hafði hæstv. ríkisstj. það á valdi sínu að bæta hag almennings og atvinnuveganna samtímis og sjá svo um, að slíkt ástand mætti haldast. En þrátt fyrir viðreisnina er þó víða fjör í athafnalífi, og veldur þar hvort tveggja, að uppbyggingin hafði verið ör fyrir viðreisn og aflabrögð hafa verið óvenjugóð um allt land. Sjávarplássin á Norður-, Austur- og Vesturlandi njóta nú þeirrar uppbyggingar, sem þarna er um að ræða. Framsfl. beitti sér fyrir fjárhagslegum stuðningi við mörg byggðarlög, m.a. með ráðstöfun atvinnuaukningarfjár, sem hefur orðið ómetanleg lyftistöng undir framfarir á þessum stöðum. Núv. hæstv. ríkisstj. stefnir að því að draga úr stuðningi í þessu formi, eins og nýsamþykkt lög um atvinnubótasjóð bera með sér, en þar er ákveðið að verja í þessu skyni 10 millj. kr. árlega næstu 10 ár, en í tíð vinstri stjórnarinnar var atvinnuaukningarféð 13.5–15 millj. á ári. Miðað við verðgildi peninga nú er varla ofsagt, að þessi lækkun atvinnuaukningarfjár svari til þess, að nú sé varið helmingi minni fjárhæð til þessara þarfa en var á tímum vinstri stjórnarinnar. Þessa starfsemi hefði fremur átt að auka en minnka og stofna í því skyni myndarlegan framleiðslu- og atvinnuaukningarsjóð, sem hefði það markmið að efla atvinnulífið úti um land og gera sem flestum kleift að koma fyrir sig fótum í sjálfstæðum rekstri, m.a. til þess að eignast fiskibáta. Ein af afleiðingum viðreisnarinnar er stórkostleg hækkun verðs allra atvinnutækja til lands og sjávar. Þetta á ekki síður við um sjávarútveginn en aðrar greinar, og get ég nefnt hér máli mínu til sönnunar eitt dæmi, sem er lýsandi tákn þess, sem gerzt hefur í verðlagsmálum í valdatíð núv. hæstv. ríkisstj. Um áramótin 1959-60 kostaði 75 rúml. eikarbátur, innfluttur, um 3 millj. kr., en kostar nú um 5 millj. kr. Verðhækkun er því 2 millj. kr. Eins og lánareglum fiskveiðasjóðs er háttað, þurfti kaupandi slíks báts að leggja fram af eigin fé um 1 millj. kr. í fyrra tilfeltinu, en verður nú að leggja fram um 1.6-1.7 millj. Þá hefur hæstv. ríkisstj. rýrt lánskjörin hjá fiskveiðasjóði þannig, að lánin eru til 15 ára nú í stað 20 ára áður, og vextir nú 61/2% í stað 4% áður. Þetta veldur útgerðinni stóraukinni vaxta og afborganabyrði, og í því dæmi, sem ég hef hér nefnt, lætur nærri, að árgjaldahækkun af fiskveiðasjóðsláni nemi um helmingi þess, sem var fyrir þremur árum, miðað við fyrstu afborgana- og vaxtagreiðslu. Þannig leikur viðreisnin útgerðina, sem hún átti þó sérstaklega að vernda. Og hver skyldi þá vera útkoman í öðrum greinum? Skoðað í ljósi kosningaloforða hv. stjórnarflokka fyrir þremur árum er þetta þungur áfellisdómur um efndir þeirra orða, sem allt of margir kjósendur tóku trúanleg. En þetta er aðeins eitt dæmi. Fleiri mætti vissulega nefna, sem ekki eru hliðhollari stjórnarstefnunni, en þau verða að bíða um sinn. Tími minn er þrotinn, og ég get því miður ekki tekið fyrir fleiri atriði, sem ég hafði ætlað mér að tala um, og læt máli mínu lokið. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ég mun verja þessum mínútum til þess að drepa á örfá landbúnaðarmál, en áður en ég vík að þeim, mun ég fara fáeinum orðum um samgöngumál og þá einkum vegamálin. Samgöngumálin eru ein af frummálum hverrar þjóðar. Eru þau það ekki siður hjá okkur Íslendingum, nema fremur sé, þar sem við búum í víðáttumiklu landi. Góðar samgöngur og öruggir vegir eru lífæðar þjóðarinnar. Þær eru undirstaða allrar framleiðslu til lands og sjávar, og nefni ég þar t.d. mjólkurframleiðslu og síldveiðar, og undirstaða félagslegra skipta meðal fólksins. Og svo vill þjóðin öll þekkja sitt land með því að geta notað bílinn til þess að ferðast um nes og dali, um byggðir og óbyggðir. Það er því ekki aðeins mál þeirra, er hvert hérað byggja, að fá góða vegi, það er mál þjóðarinnar allrar. Fjárveitingar til vegamála fara vaxandi ár frá ári, en verkefnin eru stórkostleg. Alþingi 1961 samþykkti þál. um skipun mþn. til að endurskoða vegalögin, gera till. um þjóð- og héraðavegi, hvort þeirri skipan skuli halda, og um leið til fjáröflunar til samgönguæða landsins, er leitt gæti af sér stórum auknar framkvæmdir. Þessi mþn. starfar nú af fullum krafti, og fyrirhugað er, að hún ljúki störfum fyrir næsta Alþingi. Slík endurskoðun er brýn nauðsyn. Það þarf að finna leið til að kerfisbinda vegaskipanina og vegaframkvæmdirnar, þannig að unnt sé að gera áætlanir nokkur ár fram í tímann. Brú og vegur er ein heild, jarðgöng enn fremur. Meginatriðið er þó, að vegalagningar njóti ákveðinna tekjustofna, sem gera mögulegar mjög auknar framkvæmdir í vegagerðum. Lögin um lausaskuldir bænda hafa verið afgreidd á Alþingi. Er nú verið að leggja síðustu hönd á lánsskjöl margra umsækjenda í Búnaðarbankanum. Þessi löggjöf gerbreytir aðstöðu allmargra bænda, sem hafa verið ofhlaðnir lausaskuldum. Ég hef bent á í grein í Mbl. nýlega út af samanburði á vöxtum af stofnlánum til landbúnaðar og sjávarútvegs, að meðatvextir af stofnlánum landbúnaðarins, eins og þau voru um síðustu áramót og að viðbættum lausaskuldalánunum, miðað við áætlaða upphæð þeirra. 80 millj. kr., - að meðalvextir af stofnlánum landbúnaðarins séu tæplega 5%. Ég hef ekki haft aðstöðu til að afla mér hlíðstæðra upplýsinga fyrir stofnlán sjávarútvegsins, en tel þó líklegt, að meðalvextir séu þar frekar hærri. Er það og að minni hyggju eðlilegt, að frekar væri munur á þá hliðina. Það er deilt á okkur sjálfstæðismenn fyrir aðgerðaleysi og tregðu um löggjöf til stuðnings kornyrkju í landinu. Reynsla síðustu ára hefur mjög aukið trú manna á, að kornyrkja eigi hér góða framtið. Hinar nýju uppskeruvélar hafa gerbreytt möguleikum kornyrkjunnar, og eins og framþróun er á öllum sviðum, má ætla, að nýjar byggtegundir komi smátt og smátt fram, sem geri ræktunina enn öruggari og árvissari. Kornræktaráhuginn er mjög lofsverður, og það er sjálfsagðara mál en ræða þurfi, að þessi ræktun njóti eðlilegra starfsskilyrða og þá fyrst og fremst um verð framleiðslunnar. Aðeins á þeim grundvelli er unnt að meta réttilega, hve arðvænleg byggræktin er. Jarðræktarframlagið er nú greitt í akurlendi eins og tún, en þó aðeins í eitt skipti. Í þessu felst að vísu lítill stuðningur, en er þó ekki einskis virði. En hitt verður meira virði, að væntanlega verður fljótt mögulegt samkvæmt lögum um stofnlánadeild landbúnaðarins að veita lán til vélakaupa vegna kornyrkju. Ég held, að gott sé að fá meiri reynslu af hinum nýju viðhorfum í kornræktinni, áður en löggjöf er sett. Sjá þarf um, að kornræktin hafi eðlileg starfsskilyrði. En ég held, að hóflega eigi að fara í beinan fjárstuðning við þessa einu grein ræktunar umfram aðrar. Kornyrkja heyrir aðeins til hinum beztu sveitum um veðurfar og ræktunarskilyrði. Mikill stuðningur við hana umfram aðrar greinar gæti falið í sér að auka enn á innbyrðis aðstöðumun meðal bændanna í landinu. Grasið er okkar gróður, grasræktin undirstaða búskapar okkar, og umfram allt megum við ekki láta okkur sjást yfir það, að enn er aukin grasrækt, stóraukin heyöflun mesta nauðsynjamál búskaparins í heild. Stærsta mál landbúnaðarins, sem þetta Alþingi hefur fjallað um, er stofnlánadeild landbúnaðarins. Með því er til frambúðar leyst úr þeim vanda, sem lánamál landbúnaðarins hafa verið í raunar um langa hríð, en var orðin fullkomin sjálfhelda. Meginatriði þessa máls eru að verða nokkuð kunn, en þó er rétt að drepa á þau. Stofnlánadeildin yfirtekur byggingar- og ræktunarsjóð, eignir þeirra, skuldir og skuldbindingar. Stofnfé er enn fremur 60.5 millj. kr., er ríkissjóður leggur fram. Auk þess fær svo deildin árlegar tekjur, sem eru þessar: 1. Úr ríkissjóði, fast framlag, 4 millj. kr. 2. 1% álag á söluvöru landbúnaðarins á sama grundvelli og búnaðarmálasjóðsgjald. 3. Jafnt framlag úr ríkissjóði á móti þessu 1% álagi. 4. 3/4% gjald af búvörum seldum innanlands, sem innheimt er ýmist af útsölu- eða heildsöluverði. Þessar tekjur eiga að nema samkvæmt áætlun á árinu 1963 um 26 millj. kr. Þar af er 1% álagið frá bændum rétt um eða rúmar 8 millj. kr. Auk þess eru svo vaxtatekjur. Með þetta veganesti byggir stofnlánadeildin sig ört upp, byggir upp öflugan höfuðstól, sem skv. áætlun, sem birt var sem fskj. í með frv., getur eftir 14 ár numið um 500 millj. kr., og er þá auk þess að fullu greiddur gengishalli sá, er lagzt hefur á sjóðina vegna erlendra lána og mun nema alls um 160 millj. kr. Slík stofnun á að vera megnug þess að leysa aðkallandi lánsfjárþörf landbúnaðarins, ekki aðeins vegna bygginga og ræktunar, svo sem verið hefur að mestu hingað til, heldur einnig til vélakaupa og bústofns, en til þess hefur ávallt skort fé. Heimilt er að lána veðdeild 10 millj. kr. á ári, ef fé verður fyrir hendi. Segja má, að þetta sé veikasti þáttur þessarar löggjafar, þar sem þörf fyrir lán úr veðdeild til jarðakaupa er ákaflega brýn, ákaflega aðkallandi að greiða fyrir eignaskiptum á jörðum. Á hinn bóginn er ekki líklegt, að önnur leið yrði árangursríkari fyrir veðdeildina, þegar litið er á hina öflugu uppbyggingu stofnlánadeildarinnar, sem auðvitað gefur því betri aðstöðu til útvegunar lánsfjár að auki sem deildin er öflugri að eigin fé. Ég vil fara nokkrum orðum um 1% búvörugjaldið. Því er haldið fram af framsóknarmönnum, að það sé ranglátur nýr skattur á kaup bænda, bændur hafi ekki skyldur umfram aðra í þjóðfélaginu að byggja slíka lánastofnun upp að nokkru leyti. Rétt er að virða málið ögn nánar fyrir sér. Stofnlánadeildin er meginaflgjafi við að rækta og byggja landið, en auk þess leggja bændur árlega fram mikið fjármagn í umbætur á jörðum sínum. Það fjármagn taka þeir m.a. af kaupi, sem þeir bera úr býtum við búskapinn. Reyndin er sú, að nokkuð af þessu fé leggja þeir þjóðfélaginu til, byggja með því upp þjóðfélagslegan höfuðstól. Flestum mun t.d. vera ljóst, að við sölu á jörðum fá bændur ekki endurgreitt að fullu það fé, sem þeir hafa lagt í umbætur á jörðum sínum, og vantar oftar mikið til. Þessar staðreyndir eru kunnar lengst af, frá því er tími umbótanna hófst í íslenzkum landbúnaði. Þetta hefur þjóðfélagið líka viðurkennt, þetta framlag bændanna til þjóðfélagsins, t.d. með stuðningi samkvæmt jarðræktarlögum. Þá vaknar sú spurning: Er það ranglæti og ný skattlagning að beina litlum hluta af því fé, sem bændur hafa sjálfir lagt í umbætur á jörðum sínum og lagt að einhverju leyti inn á reikning þjóðfélagsins, beina því eftir öðrum farvegi að sama marki, láta ofur lítinn hluta af því kaupi, sem bændur verja til umbóta á jörðum sínum, verka sem segul í stofnlánadeild landbúnaðarins og draga að henni fjármagn úr öðrum áttum. Sá munur er að vísu á þessu, að bændur ráða sjálfir því framkvæmdafé, er þeir leggja í umbætur á eigin jörð, en þeir, sem beita sér fyrir eflingu stofnlánadeildarinnar, telja hagfelldara að verja litlum hluta af þessu framkvæmdafé bændanna eftir þjóðfélagslegum leiðum að sama marki, því marki að rækta og byggja landið, afla véla, t.d. súgþurrkunartækja og dráttarvéla, til búrekstrarins og létta hlut frumbýlinganna, er þeir stíga fyrstu búskaparsporin, margfalda gildi þessa umbótafjár með því að draga að fé í stofnlánadeildina. Ég held, að hér sé farin skynsamleg leið, og raunverulega felst ekki í þessu ný skattlagning á bændastéttina sem heild. Með 1% búvörugjaldinu er einnig verið að jafna ofur lítið aðstöðuna meðal bænda innbyrðis. Þeir, sem mest hafa notið lánanna fram til þessa, hafa yfirleitt stærri bú og meiri framleiðslu en meðalbóndinn í landinu eða meðalbóndinn í héraðinu. Þeir leggja þá meira af mörkum í framtíðarstofninn í lánasjóðnum, sem þeir njóta fyrst og fremst, sem nú eiga starfið fram undan við umbætur á eigin jörð eða hefja búskap. Þetta er leið samstarfs og samhjálpar, leið félagshyggjunnar, sem reynzt hefur farsæl í umbótamálum landbúnaðarins og þjóðfélag vort grundvallast nú svo mjög á. Um vaxtakjör þessarar stofnunar er það að segja, að auðvitað er æskilegt að bæta þau á lánunum frá því, sem nú er. En það liggur í augum uppi, að því öflugri sem lánastofnunin er, því meiri tekjur sem hún hefur á hverju ári, því betur stendur hún að vígi að lána með hagstæðum vaxtakjörum og einnig með lengri lánstíma. Framsóknarmenn hafa undanfarin þing flutt frv. um, að ríkissjóður tæki að sér að greiða gengishalla sjóðanna. Með því var að vísu bráðasti vandinn leystur miðað við daginn í dag, en með því var lánamálið ekki leyst til frambúðar. Stofnlánadeildin fær stofnfé frá ríkissjóði, 60 millj. kr., auk árlegra tekna frá því opinbera, um 18 millj. kr., til að byrja með, en meira síðar, þar með talið neytendagjaldið. Með þessu er ekki einasta létt gengishallanum af sjóðunum, heldur einnig byggður upp stofn í lánadeildina, sem gerir hana öfluga og trygga um alla framtið. Þá segja framsóknarmenn: Þetta er ekki eins og það á að vera. - Og nú koma þeir með till. um, að gengishallann eigi að færa á reikning í Seðlabankanum. Þetta truflar að vísu ekkert þá markvísu stefnu ríkisstj. með landbrh. í fararbroddi að leysa lánamál landbúnaðarins til frambúðar. En begar fram eru komnar víðtækar og framsýnar till. ríkisstj. um framtíðaruppbyggingu lánasjóðanna, þá koma framsóknarmenn með till. um 25 millj. kr. árlegt framlag úr ríkissjóði til stofnlánadeildarinnar. Þeir og stjórnarandstaðan hafa gert fleiri till. um fé úr ríkissjóði. Þegar húsnæðismálin voru til umr., kom Lúðvík Jósefsson með till. um, að 1% af tekjum ríkissjóðs gengi árlega til húsnæðismála, og Framsókn var með. Og til verkamannabústaða skyldi samkvæmt þeirra till. framlag ríkissjóðs tvöfaldast. Og þegar aflatryggingamál útvegsins voru til meðferðar, mátti ekki hafa svonefnda jöfnunardeild, sem átti að létta vandræði af aflaleysi á þann hátt, að útgerðin sem heild stæði að baki, en aflaleysi togaranna á að bæta af almannafé, segja stjórnarandstæðingar, og þá væntanlega úr ríkissjóði. Ég bregð upp þessari mynd, af því að e.t.v. átta menn sig ekki að jafnaði á henni í slíku samhengi. Mér flýgur í hug auglýsingatæknin: Bara hringja, svo kemur það. Við alla afstöðu framsóknarmanna til þessa stofnlánadeildarmáls minnist ég sögu af málarameistaranum, sem var að segja frá atvikum úr langri starfsævi. Skömmu eftir síðasta stríð var hann að mála íbúð. Er hann hafði lokið við að mála eldhúsið, er húsfreyjan ekki ánægð með litinn. Er það skemmst frá að segja, að 16 sinnum málaði hann eldhúsið, þar til hún var ánægð. En það sem sögulegast var, hann endaði einmitt á þeim litnum, sem hann málaði með í upphafi. Ég held, að ef framsóknarmenn hefðu í alvöru átt að leysa þetta mál, þá hefðu þeir fyrr en síðar komizt að þeirri niðurstöðu, að sú lausn, er í frv. felst, er hin farsælasta, og ekki hefði þurft að athuga 16 liti til að komast að þeirri niðurstöðu. Þótt nú sé aðeins vika til sumars, er vetur um allt land, harður vetur, óvenjuharður norðan og austanlands. Oft hefur íslenzka þjóðin mátt þreyja þorrann og góuna og einmánuðinn í ofanálag. Það var vonin og trúin á sumarið fram undan, sem gaf þróttinn. Þótt nú sé hvítagaddur um stór landssvæði, vonum við og trúum, að sumarið sé í nánd. Ég býð ykkur öllum við strönd og í dal gleðilegt sumar.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Eins og fram kom í ræðu hv. 1. þm. Austf., Eysteins Jónssonar, í kvöld, halda framsóknarmenn því fram, að við fall vinstri stjórnarinnar hafi hér verið ágæt afkoma, atvinnulífið í blóma, gjaldeyriseign, tekjuafgangur, allt í himnalagi, að undanskildu þessu lítilræði, að ríkisstj. réð ekki við vísitöluna og verðbólguna. Það, sem bagaði vinstri stjórnina, sagði hv. þm., var vísitölukerfið. Þetta minnir á frásögn frá ævilokum skáldsins Benedikts Gröndals. Þorvaldur Thoroddsen kom til Gröndals tveimur eða þremur dögum áður en hann dó, og var hann þá mjög veikur. „Hvernig líður þér í dag, Gröndal?“ spurði Þorvaldur. Gröndal svaraði: „Ég get ekki gengið og ekki andað, en annars líður mér vel.“ Án þess að ég vilji líkja saman hinu skarpgáfaða skáldi og hinni vesælu vinstri stjórn, þá var henni eitthvað svipað farið, þegar hún lá banaleguna. Henni hefur orðið þungt og þröngt um andardrátt, og vist er það, að hún gat ekki gengið, hún réð ekki við dýrtíð né vísitölu, en annars leið henni vel, eða svo fannst Framsókn. Á þeim tveim árum, sem liðin eru, síðan viðreisnin hófst, hefur verið unnið að margháttuðum umbótum á mörgum sviðum þjóðlífsins. Skulu nefndar hér nokkrar þeirra. Afkoma þjóðarinnar í heild hefur rétt við. Ár hvert, síðan styrjöldinni lauk, hafði verið halli á þjóðarbúskapnum og skuldum safnað, þangað til í fyrra, þá varð greiðslujöfnuður þjóðarbúsins hagstæður um 200–250 millj. Í ársskýrslu Seðlabankans segir: „Er því óhætt að segja, að náðst hafi mjög mikilvægur árangur í þeirri viðleitni að styrkja stöðu þjóðarinnar gagnvart útlöndum.“ í beinu sambandi við afkomu þjóðarbúsins út á við er gjaldeyrisástandið. Skortur á erlendum gjaldeyri hefur lengst af verið þjóðinni þrálát plága og fjötur um fót. Nú hefur skipt um. Þegar viðreisnin hófst í lok febr. 1960, var gjaldeyrisskuld bankanna 216 millj., reiknað með núv. gengi. En nú, tveim árum seinna, er gjaldeyriseignin 704 millj. og bati á þessum tveim árum því um 920 millj. Fjárhagsafkoma ríkissjóðs er einn af hyrningarsteinum efnahagslífsins. Á því eina heila ári, sem vinstri stjórnin sat, 1957, varð greiðsluhalli hjá ríkissjóði. Á þeim tveim árum, sem núv. stjórn hefur starfað, hefur orðið nokkur tekjuafgangur bæði árin. Umframgreiðslur útgjöld umfram áætlun fjárlaga - hafa lengi tíðkazt og oft verið mikill misbrestur á því, að fjárlögum væri fylgt, stundum ekki gætt nægilegs hófs um útgjöld fram yfir heimildir fjárlaga. En 1960 urðu útgjöld ríkisins í fyrsta skipti lægri en fjárlög höfðu áætlað. Tveir hv. þm. hafa gert að umtalsefni hér í kvöld gengishagnað af útflutningsbirgðum s.l. haust, sem ríkissjóður hafi ranglega tekið traustataki af útveginum. Því er til að svara, að við fyrri gengisbreytingar hefur gengisgróði af birgðum ekki verið látinn renna til þeirra, sem áttu þær birgðir á þeim degi, er gengislækkun varð. Þessi gengishagnaður verður ekki látinn renna til ríkissjóðs, heldur í sérstakan ríkisábyrgðasjóð til þess að standa undir áföllnum ábyrgðum vegna atvinnuveganna, og fer þetta fé þannig fyrst og fremst til þarfa útvegsins. Hv. 6. þm. Sunnl. sagði, að gengisbreytingin hefði bjargað ríkissjóði og væntanlega verið til þess gerð. Þetta er misskilningur. Þær auknu tolltekjur og aðrar tekjur, sem ríkissjóður hlaut af gengisbreytingunni, námu ekki hærri upphæð en aukin útgjöld hans vegna hennar. Lögð hefur verið rækt við það að koma á umbótum og bættu skipulagi við ýmsa opinbera starfsemi. Hefur það þegar borið verulegan árangur til sparnaðar. Hér skulu þrjú dæmi nefnd. Viðskiptafrelsið gerði kleift að leggja niður innflutningsskrifstofuna og spara þar um 3 millj. kr. á ári. Fyrirhuguð sameining innheimtu ríkisskatta, útsvara og sjúkrasamlagsiðgjalda í Reykjavík mun spara um 6 millj. kr. á ári. Sameining áfengis- og tóbaksverzlunar sparar um eða yfir 2 millj. kr. á ári. Fjöldi annarra atriða til aukins sparnaðar og hagkvæmni hefur ýmist komizt í framkvæmd þegar eða er í undirbúningi. Skattamálin hafa verið tekin til gagngerðrar endurskoðunar, beinir skattar verið lækkaðir stórlega, fyrst á einstaklingum, og á þessu þingi verða afgreiddar Ýmsar lagfæringar atvinnurekstrinum til handa. Til þess að bæta ríkissjóði tekjutap hans vegna þeirrar skattalækkunar á einstaklingum, sem var framkvæmd fyrir tveimur árum, til að standa undir auknum almannatryggingum og til að fá sveitarfélögunum nýjan tekjustofn var lagður á 3% almennur söluskattur. Þessa leið hafa nágrannaþjóðir okkar farið eða eru að fara inn á. Svíar hafa um nokkurra ára skeið haft 4% söluskatt, Norðmenn 10%, og Danir munu væntanlega lögleiða á næstunni 5% söluskatt. Gagnger endurskoðun hefur farið fram á útsvarslöggjöfinni og sveitarfélögunum útvegaðir nýir tekjustofnar, eins og hluti af söluskatti og landsútsvör. Tollamálin öll eru í endurskoðun. Ný tollskrá verður lögð fyrir þingið í haust, en í nóv. s.l. voru samþ. verulegar tollalækkanir á ýmsum vörum. Endurbæturnar á skatta-. útsvars- og tollamálum eru ekki aðeins fjárhagslegs eðlis, heldur ekki síður siðferðilegs. Skattsvik og smygl hafa á undanförnum árum gagnsýrt þjóðfélagið. Með hinum geysiháu skatta- og tollastigum hefur hvers konar spilling og sviksemi þróazt, röng framtöl, misrétti milli manna, þar sem tekjur sumra hafa verið taldar fram að fullu, en aðrir komizt upp með að draga hluta tekna sinna og eigna undan sköttum. í sambandi við lagfæringu á skatta- og tollamálum verður hert eftirlit með því, að menn telji rétt fram og að vörur fái löglega tollafgreiðslu. Eru í undirbúningi ýmsar ráðstafanir í þeim efnum. Ranglát lög leiða af sér ólöghlýðni og óheiðarleika. Þegar menn finna, að tolla- og skattalög eru réttlát og hófleg, virða þeir þau og telja sér skylt að hlýða þeim. Hér er því í senn verið að örva og efla atvinnulífið í landinu, framtak og vinnusemi og koma á heiðarlegri og réttlátari þjóðfélagsháttum en áður. Í stað þeirrar óreiðu og ógætni, sem átt hefur sér stað um veitingu ríkisábyrgða fyrir ýmsum lánum, sem síðan hafa lent í vanskilum og fallið í stórum stíl ríkissjóði til byrði, hefur nú verið komið á fastri skipan þeirra mála með lögum um ríkisábyrgðir og eftirlit með þeim og með frv. því um ríkisábyrgðasjóð, sem liggur fyrir þinginu. Sparifjársöfnun almennings er ómissandi hlekkur í viðreisninni. Ör vöxtur sparifjárins er undirstaða heilbrigðrar lánastarfsemi. Til þess að bæta úr þeim tilfinnanlega lánsfjárskorti, sem þjakað hefur þjóðina um langan aldur, er fyrst og fremst nauðsynlegt að auka spariféð. Það hefur tekizt, bæði vegna hinna háu innlánsvaxta og vegna stöðugrar og mikillar atvinnu og loks vegna þess, að fólkið hefur fengið nýtt og aukið traust á fjármálum og efnahag þjóðarinnar. Sparifé í bönkum og sparisjóðum hefur á þessum tveim árum frá febrúarlokum 1960 til febrúarloka 1962 aukizt hvorki meira né minna en um 1017 millj. eða rúman milljarð. Frv. um samningsrétt opinberra starfsmanna er mikilsverð réttarbót fyrir þann fjölmenna hóp starfsmanna, sem um árabil hafa barizt fyrir þessari viðurkenningu. Þær aðgerðir og umbætur, sem núv. ríkisstj. hefur staðið að og beitt sér fyrir, hafa veruleg áhrif á afkomu manna á líðandi stund, en allar eru þær fyrst og fremst miðaðar við framtíðina. Þær stefna að því að skapa æsku Íslands sem bezta aðstöðu í lífsbaráttunni. Með viðreisninni er lagður heilbrigður og traustur grundvöllur að lífsstarfi æskunnar. Með viðreisninni er reynt að tryggja, að æskan taki við betra landi og að henni verði búin betri starfsskilyrði en fyrr. Það er unnið að því að tryggja fjárhagslegt sjálfstæði þessa lands, svo að íslenzk æska þurfi ekki að taka við drápsklyfjum erlendra skulda og stynja undir þeim allt sitt lif. Það er reynt að skapa fjárhagslegt jafnvægi í stað verðbólgu og öngþveitis, öruggan atvinnugrundvöll, svo að atvinnuleysi hefji aldrei oftar innreið sína í þetta land. Það hefur verið búið í haginn fyrir íslenzka námsmenn á marga lund. Áður fyrr var oft miklum örðugleikum bundið fyrir námsmenn vegna gjaldeyrisskorts að fá á réttum tíma nauðsynlegan gjaldeyri. Nú eru þeir erfiðleikar úr sögunni. Mikið hefur verið gert til að létta undir með námsmönnum með auknum framlögum til styrkja og lána, ný löggjöf verið sett um lánasjóði íslenzkra námsmanna. Árið 1958 voru fjárframlög í fjárl. til styrkja og lána til námsmanna samtals tæpar 2 millj. kr., en í gildandi fjárl. eru það orðnar rúmar 8 millj. Þegar með er talið eigið fé lánasjóðs og þau bankalán, sem hafa fengizt til útlána, hefur fé til námslána og styrkja hækkað á fjórum árum úr ca. 2 millj. upp í rúmar 13 millj. kr. Í skattafrv. nýja er það nýmæli, að draga skuli frá tekjum, áður en skattur er á lagður, námskostnað, sem stofnað er til eftir tvítugsaldur. Með þessu er verið að létta undir með námsmönnum, sem oft koma skuldum hlaðnir eftir langt og dýrt nám og eiga sérstaklega fyrstu árin, eftir að þeir taka við starfi, fullerfitt með að standa undir vöxtum og afborgunum námsskulda. Húsnæðismálin eru vafalaust eitt stærsta áhugamál æskunnar. Miklar endurbætur hafa verið gerðar á þessu þingi á lögum um húsnæðismálastjórn og verkamannabústaði og lánsupphæðir hækkaðar verulega. Lánsfjárskorturinn hefur háð og háir mjög húsbyggingum, ekki síður unga fólksins en annarra, en með hinni öru sparifjáraukningu, sem er ein afleiðing viðreisnarinnar, mun bráðlega batna mjög í þessu efni, svo að auðveldara verði að fá lán en áður, m.a. byggingarlán. En eitt stærsta verkefnið í þessum efnum er að sjálfsögðu að reyna að lækka byggingarkostnaðinn og gera húsnæðið þannig ódýrara. Lægri byggingar- og húsnæðiskostnaður mundi vera ein stærsta kjarabót fyrir æskulýð þessa lands, og að því verður að vinna. Stefna viðskipta- og athafnafrelsis, stefna frjálslyndis og víðsýni skapar æskunni aukið svigrúm, hollara andrúmsloft, opnar henni fleiri möguleika. Hver sá æskumaður, sem hefur eld í æðum, kraft í kögglum, orku og áræði, fær nú fleiri tækifæri, margfalda möguleika til þess að afla sér fjár og frama, ryðja sér nýjar brautir, þjóðinni allri, sér og sínum til farsældar. Íslenzk þjóð verður að fylgja frjálslyndri og víðsýnni umbótastefnu, til þess að vel fari.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Fyrir rúmu ári kvað hæstv. dómsmrh., Bjarni Benediktsson, upp þann dóm um þá ríkisstj., sem nú situr, að hún hefði þá unnið mesta stjórnmálasigur, sem nokkurn tíma hefði verið unninn í allri stjórnmálasögu Íslendinga. Við höfum það fyrir satt, Íslendingar, að sigra, sem svo bera af í sögunni, að þeir skyggi á öll afrek fyrri tíma, sé mikilmennum einum gefið að vinna, enda munum við hafa átt að skilja það af þessum hógværu orðum hæstv. dómsmrh., að það væri tími til kominn, að Íslendingar kynnu að meta að verðleikum mikilmenni sin á stjórnmálasviðinu, sem nú eru uppi, því að það lék ekki á tveim tungum, að afreksmennirnir, sem á árinu 1961 unnu þann mesta sigur, sem Íslenzk stjórnmálasaga greinir, að dómi hæstv. dómsmrh., voru þeir hæstv. utanrrh., Guðmundur I. Guðmundsson, og hæstv. dómsmrh., Bjarni Benediktsson, sjálfur. Afrekið geymir sagan. Það var í því fólgið að hleypa togaraflota Breta og Vestur-Þjóðverja aftur inn í íslenzka fiskveiðilandhelgi og taka lögsöguna yfir Íslenzka landgrunninu, úrslitaákvörðunarréttinn um víðáttu íslenzkrar landhelgi, sem Alþingi hafði helgað sér með landgrunnslögunum frá 1948, af Alþingi og afhenda hann erlendri stofnun um aldur og ævi. Svo ósamdóma erum við hér á Alþingi enn um menn og málefni, að ég þori að fullyrða, að við, sem hér erum í stjórnarandstöðu og erum fulltrúar fyrir nálega helming þjóðarinnar, erum ekki jafnsannfærðir um neitt né um neitt eins sammála og það, að þetta, sem hæstv. dómsmrh. telur mesta afrek og sigur íslenzkrar stjórnmálasögu, sé óþarfasta og versta verk þessarar ríkisstj. til þessa dags. Báðir stjórnarandstöðuflokkarnir hafa lýst yfir því, að þeir telji sig ekki bundna af samningum við Breta um íslenzka landhelgi, þar sem Alþingi var svipt ákvörðunarréttinum um hana í framtíðinni, og muni neyta fyrsta tækifæris til þess að losa þjóðina undan oki þessa samnings. Sagan mun kveða upp sinn dóm um það, hvort það hafi verið mesti stjórnmálasigur Íslendinga til þessa að gefast upp fyrir Bretum með þeim hætti, sem gert var, og á ég þar sérstaklega við afsalið á ákvörðunarrétti okkar um landhelgina, eftir að öllum heiminum var orðið ljóst, að við, smáþjóðin, höfðum sigrað bæði í hinni lagalegu deilu um 12 mílurnar, eins og jafnvel hæstv. dómsmrh. varð að viðurkenna, og siðferðilega í átökunum við ofbeldið. En það má færa full rök að því, að hafi landhelgissamningurinn við Breta verið mesta afrek íslenzkrar stjórnmálasögu, þá hafi munað minnstu, að hæstv. ríkisstj. ynni á árinu sem leið annað afrek ámóta og í beinu framhaldi af hinu fyrra. Ég á hér við viðleitni hæstv. ríkisstj. til þess að innlima Ísland með samningi, sem er ætlað að gilda um aldur og ævi, í þá pólitísku ríkjasamsteypu, sem ranglega gengur undir nafninu Efnahagsbandalag Evrópu, en af slíkri innlimun hlýtur ómótmælanlega að leiða ekki aðeins stórkostlega skerðingu á fullveldi og sjálfstæði Íslands, heldur einnig vegna smæðar þjóðarinnar og veikrar aðstöðu afsal á efnahagslegu sjálfstæði hennar og sjálfsforræði um alla framtíð. Ég mun nú sýna fram á, að það var ekki hæstv. ríkisstj. að þakka, að henni tókst þetta ekki á árinu 1961. Hinn 2. júní s.l. var utanrmn. kvödd saman til fundar að ósk hæstv. viðskmrh., Gylfa Þ. Gíslasonar. Kvaðst ráðh, hafa óskað að gefa utanrmn. skýrslu um markaðsmálin í Evrópu og afstöðu ríkisstj. til þeirra. Á fundinum hélt ráðh. langa tölu um markaðsbandalögin tvö, efnahagssamsteypuna eða sameiginlega markaðinn annars vegar, en í þeirri samsteypu eru Vestur-Þýzkaland, Frakkland, Ítalía, Holland, Belgía og Lúxemburg, og Fríverzlunarbandalagið hins vegar, en í því hafa verið Bretland, Svíþjóð, Noregur, Danmörk, Finnland, Sviss og Austurríki. Afhenti ráðh. nm. allmikil skjöl varðandi þessi bandalög og viðskipti Íslendinga við þau, en niðurstaða ræðu hans var sú að flytja utanrmn. þá yfirlýsingu í nafni ríkisstj., að hún teldi alveg óraunhæft fyrir Ísland að hugsa til þess að gerast aðili að Efnahagsbandalaginu, hugsanlegri væri aðild Íslands að Fríverzlunarbandalaginu, en þó taldi hann svo mikil vandkvæði á henni, að ríkisstj. teldi hana ekki heldur koma til mála að svo stöddu, enda líklegast, að það bandalag leystist upp, ef Bretar og Danir gengju í Efnahagsbandalagið. En þegar þessi fundur var haldinn, 2. júní s.1., var það mái fullkomlega komið á dagskrá. Það var þá þegar alkunnugt þeim, sem fylgdust með í alþjóðamálum, að þá og Þegar mætti vænta opinberrar tilkynningar brezku stjórnarinnar um, að hún hefði ákveðið að sækja ein um aðild að Efnahagsbandalaginu. Þessi ákvörðun brezku stjórnarinnar hafði, þegar hér var komið, verið tilkynnt samveldislöndunum brezku á ráðstefnu þeirra í Accra. Danir höfðu þá einnig hlaupið til og lýst því yfir, að þeir mundu fylgja Bretum. Hlutlausu ríkin í Evrópu, Svíþjóð, Sviss, Austurríki og Finnland, sem öll eru aðilar að Fríverzlunarbandalaginu, höfðu fordæmt þessar fyrirætlanir Breta og Dana um að taka sig út úr og semja ein við efnahagssamsteypuna. Allt þetta vissi íslenzka ríkisstj., Þegar hún 2, júní taldi ástæðu til að lýsa yfir, að hún teldi engan raunhæfan grundvöll til inngöngu Íslands í þessi bandalög og nánast fjarstæðu, að Ísland sækti um inngöngu í Efnahagsbandalagið. Um þessar mundir hafði ríkisstj. sett á laggirnar n., skipaða fulltrúum 14 stéttarsamtaka, til að fylgjast með þessum málum. Alþýðusamband Íslands átti einn fulltrúa í n. Á fundum þessarar n. í júní og júli gaf viðskmrh. sömu yfirlýsingar og í utanrmn., að aðild Íslands að Efnahagsbandalaginu kæmi ekki til greina að óbreyttum grundvallarskilyrðum Rómarsamningsins, slík aðild gæti alls ekki samrýmzt hagsmunum Íslenzku þjóðarinnar. Virtust allir á einu máli um þetta, að undanskildum einum nm. Hann taldi sjálfsagt, að Ísland gengi í Efnahagsbandalagið, en álitsgerð hans um þetta var höfð að athlægi í viðskmrn., slík fjarstæða þótti hún. En skjótt skipast veður í lofti. Með byrjun ágústmánaðar virðist ríkisstj. hafa skipt gersamlega um afstöðu í þessu máli, ef minnsta mark er takandi á fyrri yfirlýsingum hæstv. menntmrh., Gylfa Þ. Gíslasonar, um hana. Hann er að vísu ekki frægur fyrir stefnufestu, en ég ætla honum Það ekki, að hann hafi gefið þær yfirlýsingar í visvitandi blekkingarskyni, en það er staðreynd, að í ágústmánuði hófu blöð ríkisstj. skyndilega heiftarlegan áróður fyrir því, að Ísland sækti tafarlaust um inngöngu í Efnahagsbandalagið. Hinn 18. ágúst birti Morgunblaðið risavaxna fyrirsögn á fyrstu síðu, svo hljóðandi: „Samtök meginatvinnuvega Íslendinga styðja inntökubeiðni í Efnahagsbandalagið.“ Tilefnið var, að meiri hl. n. frá stéttarsamtökunum hafði nú skipt um skoðun eins og ríkisstj. og taldi sig nú geta fylgt inngöngu í Efnahagsbandalagið. Sumir fulltrúanna höfðu þó fyrirvara. Fulltrúar bænda vildu ekki svara afdráttarlaust á þessu stigi málsins, en fulltrúi Alþýðusambandsins mælti eindregið gegn inngöngu með ýtarlegri og rökstuddri grg. En auk stjórnarblaðanna sýna ummæli einstakra ráðh. það ótvírætt, að ríkisstj. hafði í ágúst tekið þá ákvörðun að stefna beint að inngöngu í Efnahagsbandalagið. Þannig lauk hæstv. forsrh., Ólafur Thors, grg. sinni til þjóðarinnar fyrir gengislækkuninni í ágúst með þessum orðum: „Loks er með þessu,“ þ.e. gengislækkuninni, „greitt fyrir þátttöku Íslands í þeirri víðtæku efnahagssamvinnu, sem nú er að komast á í Vestur-Evrópu, ef Íslendingar að athuguðu máli teldu rétt að gerast þátttakendur í henni.“ Og í lok ágústmánaðar gaf hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, kaupmannasamtökunum í Reykjavík þá skýringu á fyrirhuguðum tollalækkunum, að ljóst væri, að við yrðum að lækka þessi gjöld verulega, ef við ættum að gerast þátttakendur í Efnahagsbandalaginu, eins og margt benti nú til að óhjákvæmilegt væri. Í mörgum löndum Evrópu hefur afstaðan til hins svonefnda Efnahagsbandalags verið rædd af kappi frá því í sumar. En ég þori að fullyrða, að hvergi nema hér á Íslandi hafa formælendur inngöngu í það bandalag leyft sér að falsa beinlínis fyrir þjóðum sínum, hvað þetta bandalag er og að hverju er stefnt með því. Rök stjórnarblaðanna hér, Morgunblaðsins og Alþýðublaðsins, í ágústmánuði í sumar fyrir því, að ekki kæmi annað til mála en Íslendingar sæktu þá tafarlaust um inngöngu í bandalagið, munu geymast sem minnisvarði um pólitíska menningu þeirra, sem þau blöð skrifa. Morgunblaðið sagði 19. ágúst: „Ástæðan til þess, að kunnáttumenn telja, að ekki megi lengur draga að leggja inn inntökubeiðni, er fyrst og fremst sú, að framtíðarskipun Efnahagsbandalagsins er nú í mótun. Með því að sækja nú um inngöngu geta Íslendingar haft áhrif á það, hvernig málum verður háttað, en ef við leggjum ekki fram inntökubeiðni nú, erum við frá upphafi einangraðir. Þannig er það beinlínis þjóðhættulegt,“ heldur blaðið áfram, „að draga að gæta hagsmuna okkar.“ Þegar þetta var ritað, höfðu allir æðstu forráðamenn Efnahagsbandalagsins lýst því yfir, að engar breytingar kæmu til greina á grundvallaratriðum Rómarsamningsins og þar með framtíðarskipulagi bandalagsins þrátt fyrir inntöku nýrra aðildarríkja, þau yrðu, áður en þau væru tekin í bandalagið, að fallast á öll grundvallaratriði hans, einnig hin pólitísku. Jafnvel Bretar hafa orðið að láta sér þetta lynda. Í september varð brezka stjórnin að lýsa því yfir, að hún samþykkti öll pólitísk markmið Efnahagsbandalagsins, eins og þau eru sett fram í Rómarsamningnum. Hér var því farið með skrök og blekkingar um eitt aðalatriði málsins. Í öðru lagi lýsti einn af framkvæmdastjórum bandalagsins, Hollendingurinn Mansholt, því yfir í Kaupmannahöfn að gefnu tilefni frá Dönum í septembermánuði, að ný aðildarríki fengju engin áhrif að hafa á stefnu bandalagsins í landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum, fyrr en þau hefðu verið tekin inn í bandalagið,fyrr fengju þau ekki einu sinni að hafa áheyrnarfulltrúa við umræður um þau mái innan bandalagsins. En ef það hefur verið þjóðhættulegt í ágúst að draga að gæta hagsmuna Íslendinga með því að sækja ekki þá þegar um inngöngu, hver er þá nú sekur um þann þjóðhættulega drátt, sem á því er orðinn? Er það ríkisstj. sjálf? Ég kem að því síðar. En Morgunblaðið sagði meira í ágúst. Það sagði í forustugrein hinn 19. ágúst: „Menn eru sammála um, að landa Efnahagsbandalagsins biði eitthvert mesta framfaraskeið í sögu mannkynsins. Og enn fremur sagði blaðið: „Það fer ekki milli mála, að í þessum málum sem öðrum ræður það stefnu stjórnar Alþýðusambands Íslands, hvort heimskommúnismanum sé það þóknanlegt, að við öflum okkur þeirrar hagsældar, sem hægt er.“ Ýmsir heiðarlegir menn, jafnvel í stjórnarliðinu, hafa látið þau orð falla, að ákvörðun Íslendinga um það, hvort þeir gangi í Efnahagsbandalagið eða ekki, hljóti að verða einhver vandasamasta og örlagaríkasta ákvörðun, sem þjóðin hafi nokkru sinni tekið. En með rökum Morgunblaðsins, sem ríkisstj. lét leiðbeina þjóðinni með valið milli þessara tveggja kosta í sumar, var þetta val ofur einfalt: annars vegar mesta hagsæld, sem hægt er að afla bjóð okkar, með löndum Efnahagsbandalagsins biður hennar mesta framfaraskeið í sögu mannkynsins, hins vegar nokkrir þjónar heimskommúnismans, sem vilja koma í veg fyrir hagsæld þjóðar sinnar og bjarta framtíð, engir aðrir gætu verið á móti inngöngu landsins í þetta bandalag. Þannig er mál sem þetta lagt fyrir á Íslandi af ríkisstj. og blöðum hennar. En í öllum öðrum löndum er það viðurkennd staðreynd sem grundvöllur umræðna um þetta mál, að Efnahagsbandalagið er í eðli sinu og skv. samningi, sem um það gildir og ekki verður breytt, Rómarsamningnum frá 25. marz 1957, ekki aðeins venjulegt tollabandalag, heldur pólitísk ríkjasamsteypa með eigin yfirvöldum, sem ákveða stefnu og framkvæmdir í ákveðnum málum, þ. á m. efnahags- og viðskiptamálum, landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum, fyrir öll ríkin í bandalaginu í senn, í stað þess, að áður tóku lögleg yfirvöld eða ráðuneyti hvers lands um sig ákvarðanir um þessi mál. Af þessu leiðir ómótmælanlega afsal á fullveldi og sjálfstæði bandalagsríkjanna hvers um sig. Þess vegna úrskurða lærðustu lögfræðingar Norðmanna, að breyta verði norsku stjórnarskránni, áður en Noregur geti gengið í bandalagið. Þess vegna ákveða Danir, að til þess að samþ. inngöngu Danmerkur verði 5/6 þjóðþingsins að samþ. hana. Hér á Íslandi er þetta vandlega falið fyrir þjóðinni af stjórnarflokkunum og eðli málsins því gersamlega falsað. Hér er ekki minnzt á stjórnarskrárbreytingu, þjóðaratkvæði eða neitt slíkt í sambandi við inngöngu Íslands í Efnahagsbandalag Evrópu. Rétt er þó að geta þess, að í yfirliti um ákvæði Rómarsamningsins, sem einn starfsmaður viðskmrn. hefur gert, er ekki reynt að fela petta höfuðatriði, eins og stjórnarblöðin gera. Þar segir á bls. 9: „Þó að markmið sjálfra ákvæða Rómarsamningsins sé efnahagslegs eðlis einvörðungu, mætti vel halda því fram, að í víðtækari skilningi séu þau í raun fyrst og fremst stjórnmálalegs eðlís, þ.e. stofnun Evrópu-stórveldis.“ Og á bls. 15 í sama riti segir svo um 189. gr. Rómarsamningsins: „Reglur, fyrirmæli og ákvarðanir ráðs og framkvæmdastjórnar Efnahagsbandalagsins hafa sama gildi og lög, eftir að þau hafa verið birt. Með því að aðildarríkin eru skuldbundin til að framfylgja öllum slíkum ákvörðunum sem eigin lögum, takmarkast við það vald þjóðþinganna. Það alþjóðasamstarf, sem stofnað er til með Efnahagsbandalagi Evrópu, er það sem nefnt er „supranational“. Það þýðir, að aðildarríkin afsala sjálfsforræði í hendur stofnana bandalagsins.“ Hér lýkur tilvitnun í þetta rit, sem var útbýtt í takmörkuðum fjölda eintaka af viðskmrn. En skýrast og hreinskilnislegast hafa þó tveir höfuðpaurar Efnahagsbandalagsins sjálfs orðað tilgang og markmið þess bandalags. Formaður framkvæmdanefndar bandalagsins, próf. Walter Hallstein, sagði í fyrirlestri við Harvard-háskóla 22. maí 1961: „Það, sem fyrir okkur vakir í Efnahagsbandalagi Evrópu, er ekki að koma á tollafvilnun eða að mynda hagsmunasamtök í því skyni að skapa stærri markað til þess að auðga okkur eða viðskiptasamsteypu til þess að styðja verzlunarhagsmuni okkar. Við rekum alls ekki viðskipti, við rekum pólitík.“ Þetta voru ummæli sjálfs aðalframkvæmdastjóra Efnahagsbandalagsins, próf. Hallsteins. Annar framkvæmdastjóri Efnahagsbandalagsins, Jean Monnet, aðalfulltrúi Frakka í framkvæmdastjórn bandalagsins, hefur látið hafa eftir sér þessa yfirlýsingu um svipað efni: „Það verður ekki aðeins komið á ytri tolli fyrir bandalagið, heldur sameiginlegri stefnu í viðskiptamálum gagnvart umheiminum.“ Og hann heldur áfram: ,.Framkvæmdanefndin mun eftir nokkurn tíma koma fram fyrir hönd alls bandalagsins í samningum við þriðja ríki: Ef fleiri vitna þyrfti við, þá er hér enn eitt, sem ekki verður neitað að sé dómbært um þetta mál. Það er sjálfur aðalframkvæmdastjóri Fríverzlunarbandalags Evrópu, sem eins og ég áður sagði er myndað af Bretlandi, Norðurlöndunum (Noregi, Svíþjóð, Danmörku, Finnlandi) og auk þess Sviss og Austurríki. Þessi mikli trúnaðarmaður þessa stóra bandalags sagði í ræðu í Osló 26. sept. s.1.: „Ég álít, að við getum ekki komizt að réttri niðurstöðu um Efnahagsbandalagið, ef við ekki viðurkennum, að það er í grundvallaratriðum pólitísk samtök. Sú staðreynd, að Efnahagsbandalagið á að hafa sameiginlega landbúnaðar- og verzlunarpólitík, sannar þetta. Með þessu er einmitt ákveðið, að landbúnaðarvöruframleiðendur í Efnahagsbandalaginu geta ekki framvegis snúið sér til sinna eigin ríkisstjórna með beiðnir um ráðstafanir, sem varða afkomu og rekstur landbúnaðarins. Slíkar beiðnir verða ekki afgreiddar framvegis af stofnunum viðkomandi landa. Og ég álít, að ekkert sé pólitískara en slíkt fyrirkomulag. Sami maður heldur áfram: „Hið sama gildir um hina sameiginlegu verzlunarpólitík, sem felur í sér, að eftir tiltekinn tíma verður ekki um að ræða neina sérstaka viðskiptasamninga milli einstakra landa Efnahagsbandalagsins og landa utan þess. Efnahagsbandalagið er ekkert venjulegt alþjóðlegt bandalag, heldur fylgja því skuldbindingar og margvislegar skyldur, sem ákveða má með meirihlutavaldi innan þess. Það er því ákveðin tilraun til að mynda samsteypu eða eitt ríki. Þátttaka í Efnahagsbandalaginu felur ótvírætt í sér viðurkenningu á þessu stefnumiði, og þeir, sem sækja þar um þátttöku, mega ekki reyna að breyta grundvallarskilyrðum eða markmiði þess.“ Hér lýk ég tilvitnun í ummæli aðalframkvæmdastjóra Fríverzlunarbandalags Evrópu, sem er myndað af þeim ríkjum, sem ég áðan taldi upp. Ég vona, að öllum hlustendum sé ljóst, að það, sem hér er sagt um landbúnað, gildir einnig um sjávarútveg innan Efnahagsbandalagsins, en það hefur auðvitað úrslitaþýðingu fyrir okkur Íslendinga. Samkvæmt þessu yrði sjávarútvegsmálum okkar ekki stjórnað af ríkisstj. Íslands, ef Ísland væri í Efnahagsbandalaginu, heldur af embættismönnum bandalagsins. Þá hygg ég, að allir skilji, hvaða þýðingu það hefði fyrir Íslendinga, ef allir viðskiptasamningar Íslands við önnur lönd væru ekki gerðir af Íslendingum, heldur af embættismönnum Efnahagsbandalagsins. Eitt af grundvallaratriðum Efnahagsbandalagsins er skylda aðildarríkja til að fella niður allar tálmanir á frjálsum hreyfingum fjármagns, vinnuafls og þjónustu milli aðildarríkjanna. Þetta þýðir, að erlend auðfyrirtæki ættu að fá fullt jafnrétti við íslenzka menn og fyrirtæki til atvinnurekstrar hér á landi, og enn fremur, að erlendir verkamenn eiga að fá fullt jafnrétti á við íslenzka verkamenn til starfa hér. Þeir, sem hafa reynt að gera sem minnst úr öllum skuldbindingum vegna inngöngu Íslands í bandalagið, hafa þó orðið að viðurkenna, að hér muni vera um lágmarkskröfu að ræða, sem gerð yrði til allra ríkja í bandalaginu, hvernig sem aðild þeirra kynni að vera háttað. Hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, hefur t.d. opinberlega viðurkennt í ræðu, að við mundum ekki komast hjá því „að athuga stefnu okkar varðandi rétt útlendinga til löndunar á fiski og rekstrar fiskiðjuvera, ef til aðildar okkar að Efnahagsbandalaginu ætti að koma.“ Við Íslendingar vitum, að við eigum a.m.k. eina auðlind, sem útlendingar hafa fullan hug á að ausa af gróða sér til handa. Það eru fiskimiðin kringum landið. Fengju útlendingar aðstöðu til atvinnurekstrar hér, er landhelgin þeim opin. Við vitum, að þrír auðhringar eiga mestallan togaraflota og fiskiðnað Englands. Við vitum, að í V.-Þýzkalandi er auðhringamyndunin svo skefjalaus, að þar eru tugir auðhringa, sem hafa meiri veltu árlega en nemur allri þjóðarframleiðslu Íslendinga samanlagðri. Yrðu varnir okkar sterkar gegn slíkum öflum, ef þau kæmu undir sig fótum hér á landi í skjóli jafnréttis innan Efnahagsbandalagsins? Morgunblaðið sló því föstu í sumar, að hér á landi væru engir andvígir inngöngu Íslands í Efnahagsbandalagið nema þjónar heimskommúnismans. Skv. þessu ættu einnig allir þeir, sem nú berjast gegn inngöngu landa sinna, t.d. Bretlands, Danmerkur og Noregs, í þetta bandalag að vera þjónar heimskommúnismans. En þjónar heimskommúnismans gerast þá háskalega fjölmennir um þessar mundir, því að í öllum þessum löndum hafa myndazt sterkar hreyfingar gegn inngöngu þessara landa í Efnahagsbandalagið undir forustu sumra þekktustu leiðtoga jafnaðarmanna- og verkamannaflokka þessara landa. Ég gæti nefnt marga tugi slíkra manna, sem flestir hér mundu kannast við. Ég nefni aðeins einn, Attlee lávarð, fyrrv. forsrh. Bretlands, sem gengur nú fram fyrir skjöldu og varar flokk sinn og þjóð við inngöngu í Efnahagsbandalagið, ekki vegna brezka samveldisins, heldur vegna þess, að hann telur, að sömu öflin sem studdu Hitler hafi náð raunverulegum yfirráðum í Efnahagsbandalaginu og ætli að nota það til þess að ná sínum pólitísku markmiðum. Svo getur Morgunblaðið og Alþýðublaðið titlað Attlee lávarð sem aðalþjón heimskommúnismans í heiminum í dag, ef það vill. Fyrir sex mánuðum töldu stjórnarblöðin þjóðhættulegt að draga það stundinni lengur að leggja fram inntökubeiðni Íslands í þetta bandalag. Hvers vegna hefur það verið dregið? Við vitum ástæðuna. í septembermánuði s.l. var ríkisstj. ekkert að vanbúnaði. Hún var við því búin að senda þá þegar frá sér inntökubeiðni fyrir hönd Íslands í Efnahagsbandalagið. Og hún sendi þá tvo hæstv. ráðh., Gylfa Þ. Gíslason og Gunnar Thoroddsen, ekki til höfuðstöðva Efnahagsbandalagsins í Brüssel, heldur til höfuðborgar V.- Þýzkalands, Bonn, þar sem þeir náðu tali af Erhard ráðherra í stjórn V.- Þýzkalands og tjáðu honum, að ísl. ríkisstj. væri reiðubúin til að sækja um inngöngu í Efnahagsbandalagið, en hún vildi af innanlandsástæðum semja um hana með vissum undanþágum frá skuldbindingum aðildarríkja. Hinn vestur-þýzki ráðherra sagði þá hinum íslenzku sendimönnum, að ef svo væri, vildi hann ráða íslenzku ríkisstj. frá því að senda umsókn sína, því að ekki mundi svo mikið sem litið á hana að svo stöddu og alls ekki fyrr en inntökubeiðnir Breta og Dana hefðu verið afgreiddar. Ýmsir munu telja, að varla hafi íslenzkir ráðh. farið sneypulegri för en þessa, en þessir hæstv. ráðh. hafa raunar siðan verið jafnborubrattir hér og jafnan áður. En ef skoðun Morgunblaðsins í ágúst var rétt, að það væri þjóðhættulegt að biða með umsóknina í Efnahagsbandalagið, þá eiga þessir hæstv. ráðh. eftir að gefa þjóðinni skýringu á því, hver býr nú þjóðinni þann háska, sem af þessum drætti stafar. Ég skora á þá hæstv. ráðh., sem tala síðar hér í þessum umr., að gefa þjóðinni skýringar á þessum þjóðhættulega drætti, eins og Morgunblaðið nefndi það á sinum tíma. En ég skora jafnframt á alla, sem mál mitt heyra, að vera á verði í þessu máli, kynna sér vel allt, sem fram kemur um það, og ef þeir komast að sömu niðurstöðu og ég að athuguðu máli, að fullveldi og sjálfstæði þjóðarinnar sé háski búinn af innlimun Íslands í Efnahagsbandalag Evrópu, að taka þá höndum saman til að koma í veg fyrir það óhappaverk.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. það, sem í fyrstu gaf launþegasamtökunum gildi í huga þeirra, er raðir þeirra fylltu, var hin raunhæfa barátta, er einkenndi allt þeirra starf. Það var í raun og sannleika barizt fyrir réttinum til að lifa og geta lifað sem frjáls maður. Ég vona, að ágreiningur sé ekki um það í röðum alþýðusamtakanna nú, að sigur í þeirri baráttu er fyrir alllöngu tryggður. Barátta hins vinnandi manns á hinum síðari árum hefur langtum fremur snúizt um það að lifa betra lífi en áður, og fyrir því ber samtökunum að berjast um ókomin ár, án tillits til þess, hver eða hverjir sitja í ráðherrastólum, því að sú barátta er enn þá einn helzti aflgjafinn til bættra lífskjara. Á fyrstu áratugum verkalýðssamtakanna var baráttan því laus við að krefjast leiðsögu langskólagenginna lögfræðinga og hagfræðinga til að komast hjá botnlausum gjám talnaflækju og margslunginna taflna um réttindi þeirra óska, sem fram voru bornar, og til að geta fylgt þeim eftir með óvefengjanlegum rökum. Nú þykir það gálaus og ábyrgðarlítil verkalýðshreyfing, sem ekki brynjar sig öllum þessum þrautreyndu vopnum, og í nágrannalöndum okkar eru starfandi heilar stofnanir, sem árið um kring annast þetta hlutverk fyrir alþýðusamtökin þar. Hér á landi hefur þessi nútímatækni lítillega verið notuð og mest eftir að til sjálfra átakanna er komið, vegna fátæktar samtakanna og e.t.v. stundum vegna mátulega mikils áhuga fyrir leiðbeiningum slíkra aðila. Þegar sjálfar baráttuaðferðirnar eru svo valdar við staðhætti síðari ára, þá hefst upp mikill ágreiningur um það, hvaða leið muni heilladrýgst. Síðasti áratugur einn sýnir það, að í þessum efnum hefur gengið á ýmsu: Vísitöludeilan 1951, verkfallið 1952, aftur verkfall 1955, vísitöluskerðingin í ágúst 1956, 19 manna nefndar samkomulagið 1958, kauplækkun og verðstöðvun 1959. Allt eru þetta deilur, sem eiga sína sérstöku sögu, og um margt ólíkar. Eitt er þó staðreynd, að á s.1. ári var fullyrt hér í sölum Alþ., að kaupmáttur almennra verkamannalauna væri 2% lakari en hann var fyrir öll þessi átök og mun af sömu aðilum ekki talin hafa batnað siðan. Þessum fullyrðingum til stuðnings var vitnað í hagfræðilega og rökstudda útreikninga. Ég skal ekki fara nánar út í einstök atriði þessarar sögu, þótt æskilegt væri. Þarf nokkurn að undra, þó að menn staldri við og hugsi: Hvað er hægt að læra af mistökum þessara ára? Alþýðubandalagsmenn hafa svör á reiðum höndum og fullyrða, að hér sé fyrst og fremst um að ræða pólitísk hefndarverk ríkisstjórna á þessu tímabili. Ríkisstj. hafi trúað því, að allur vandi sé leystur með því að halda launum fólks niðri, svo að orðrétt sé eftir þeim haft. Vinstri stjórnin var bókstaflega mynduð til þess að sanna þessa kenningu, og þeir voru ekki fáir, sem lagt höfðu trúnað á þennan boðskap. Af þeim ástæðum hafði sú ríkisstj. mjög góðan meðbyr í upphafi síns starfs, en entist ekki nema tvö ár. Þá höfðu flestra vonir brugðizt, og ríkisstj. lét af völdum eftir sex mánaða dauðastríð. Ég var einn í þeim hópi, er batt miklar vonir við, að nú mætti loks ljúka hinni arðlausu kjarabaráttu. Á sama hátt var ég einn þeirra, sem ekki hikuðu við að ganga gegn stefnu þessarar ríkisstj., þegar vonbrigði mín höfðu náð hámarki. Þessi merkilega tilraun til stjórnarmyndunar, ríkisstj., sem átti að afsanna nauðsyn versnandi launakjara vegna öflugrar baráttu verkalýðssamtakanna, ávann það eitt, að launalækkanir síðan hafa þótt mun sjálfsagðari en áður. Þetta er alls ekki létt að þurfa að segja, en það ber að horfast í augu við staðreyndir og hætta þeim gráa leik að blekkja sjálfan sig, það er a.m.k. fyrsta skilyrði til að aðrir í návist manns vaði ekki sama villureyk. Ég var ekki einn um þessar skoðanir. Þær náðu langt inn í raðir stjórnarliðsins, sem og kom á daginn, þegar hinn almenni kjósandi fékk aðstöðu til að kveða upp sinn dóm. Þrátt fyrir álögur vinstri stjórnarinnar á almenning virtist svo sem hagur þjóðarinnar versnaði jöfnum höndum, og byrðarnar virtust ekki heldur bera þann árangur, sem lofað var fyrir þjóðarheildina. Þessi orð mín skyldi enginn skoða á þann veg, að mér séu ekki fullljósar þær erfiðu og þungu byrðar, sem hæstv. núv. ríkisstj. hefur á herðar almennings lagt með mínu atkvæði og annarra stjórnarstuðningsmanna. Sá er þó munur, að nú sést árangur erfiðisins hvað aðstöðu þjóðarinnar í heild áhrærir, sem batnað hefur markvisst s.l. mánuði, og er nú til samjafnaðar farið að vitna til nýsköpunaráranna. Stjórnir þeirra verkalýðsfélaga, sem hafa viljað eira þessum erfiðu og þungu álögum á launþega, a.m.k. um sinn, vegna efnahagsráðstafananna og þola þá erfiðleika, sem af þeim hefur leitt, fengu hvarvetna traustsyfirlýsingar með auknu atkvæðamagni við stjórnarkjör s.l. vetur. Þessar staðreyndir ættu að færa okkur heim sanninn um, að almenningur er reiðubúinn að færa fórnir, en hann krefst þess í móti, að allir færi fórnir, og umfram allt, að það álag, sem fórnir þessar óhjákvæmilega leiða af sér, beri sýnilegan árangur fyrir þjóðarheildina. Það er of gagnsæ þjóðernistilfinning að krefjast efnalegs sjálfstæðis þjóðarinnar, ef menn vilja svo ekkert á sig leggja til að öðlast það efnalega sjáifstæði. Það sjá allir í gegnum orðin: Ísland fyrir Íslendinga, þegar sömu menn vilja horfa á öra skuldasöfnun við erlend ríki án þess að hafast nokkuð að. Hvað er auðveldari bráð erlendum stórveldum en skuldum vafið smáríki? Þessi sannindi eiga fyrst og fremst hljómgrunn í huga frjálshuga fólks í alþýðustétt. Reynsla undanfarinna ára hefur fært sönnur á, að barátta fyrir hækkaðri krónutölu fyrir selda vinnuviku er ekki einhlít. Sú starfsaðferð hefur ekki fært almenningi raunhæfar kjarabætur, hverjir sem setið hafa í ráðherrastólunum. Ég mun verja þeim fáu minútum, sem ég á eftir ónotaðar, til þess að ræða þann þátt vandamálanna, sem enginn vefengir að sé einn stærsti liðurinn í sjálfri endingu launanna, þ.e. stærsti útgjaldaliðurinn. Hér á ég við húsnæðiskostnaðinn og möguleikana til að eignast húsnæði. Um langt árabil hefur það verið eitt aðalbaráttumál verkalýðshreyfingarinnar og Alþfl. að tryggja sem flestum fjölskyldum eignar- og aðstöðurétt á mannsæmandi íbúðarhúsnæði. Barátta þessi hefur verið studd þeim rökum, að trygging fyrir húsaskjóli væri frumþörf fjölskyldulífsins og þar með veigamikill liður í uppbyggingu heilbrigðra þjóðfélagshátta, um leið og saman færi lífsöryggi einstaklinganna, sem fjölskyldurnar mynda. Af þessum ástæðum hafa húsnæðismátin verið í fremstu röð þeirra málefna, er Alþfl. hefur barizt fyrir. Það var í beinu framhaldi þessarar fyrri baráttu flokksins, sem hæstv. núv. félmrh., Emil Jónsson, form. Alþfl., hefur beitt sér fyrir endurskoðun laganna um verkamannabústaði, sem lauk um s.l. áramót, og laganna um húsnæðismálastofnun ríkisins, sem einnig er lokið að hluta til. Um áraraðir hefur hver ríkisstj. á fætur annarri lofað endurskoðun þessara mikilvægu laga, en lítið hefur þó staðið eftir af þessum loforðum, þegar upp hefur verið staðið. Síðasta dæmið um vanefndir í þessum málum var þegar fyrrv. félmrh. Alþb. skipaði í fjörbrotum vinstri stjórnarinnar 1958 n. til að endurskoða l. um verkamannabústaði. Það er skemmst af þessari endurskoðun að segja, að sú n. kom aldrei saman og skilaði af þeim sökum heldur aldrei neinu áliti. Þegar svo þetta sama mál kemur til Alþ. nú að lokinni endurskoðun, sem þessum mönnum hafði ekki tekizt að framkvæma, þá eiga flokksbræður hins fyrrv. félmrh. ekki nógu sterk lýsingarorð til að réttlæta endurskoðunina, en telja aðeins, að þeir hefðu unnið þá endurskoðun mun betur en gert var. Það þarf meira en lítinn kjark til að ætlast til þess af almenningi, að hann trúi því, að þessir hinir sömu menn séu sérstakir áhugamenn um lausn á húsnæðisvandamálum Alþýðumanna eftir slíka frammistöðu. Meðan þeir höfðu völdin og aðstöðuna til þess að láta ljós sitt skína, þ.e. framkvæma sín eigin úrræði, fundust þau ekki og ekkert var gert. Svo sem málgögn stjórnarandstöðunnar hafa borið með sér að undanförnu, stendur nú ekki á því, að ráð sé undir hverju rifi til lausnar þessum mikla vanda, húsnæðisskortinum og kostnaðinum við að eignast húsnæði, og sést vart munur á, hvor stjórnarandstöðuflokkurinn á metið í ábyrgðarlausum fullyrðingum, sem allt fram til þessa hafa reynzt húsbyggjendum haldlitlar til lausnar vanda sínum. Framsfl. hefur einnig fengið að reyna sig í húsnæðismálum og talið sig Þar sérstakan fyrirsvarsaðila húsbygginga í sveitum og dreifbýli landsins. Hinn fjárhaglegi stuðningur við þessar byggingar átti lögum samkvæmt að mestu að koma frá veðdeild Búnaðarbankans. Áður en framsóknarmenn viku sæti úr ráðherrastólunum, var sýnt, að geta veðdeildarinnar eða byggingarsjóðs í þessum efnum var þrotin, og var við valdatöku hæstv. núv. ríkisstj. svo komið þessum málum, að veðdeild Búnaðarbankans var nánast orðin gjaldþrota. Það voru þeirra afrek í lausn húsnæðismála dreifbýlisins. Það skal því ekki síður kjark til í herbúðum framsóknarmanna heldur en kommúnista að bjóða fram úrræði sín og forustu í húsnæðismálum með slíka afrekaskrá á bakinu. Við endurskoðun laganna um verkamannabústaði, sem litlum breyt. höfðu tekið í þrjá áratugi, varð fyrst og fremst að hafa í huga gerbreytta aðstöðu almennings um og eftir árið 1930 og nú, en sem betur fer hafa allar ytri aðstæður almennings breytzt verulega til batnaðar á þessum árum. Lögin um verkamannabústaði höfðu vegna hinna stórfelldu breytinga á öllum þjóðfélagsháttum orðið mjög takmarkað gildi fyrir þá, sem þau voru sérstaklega ætluð fyrir upphaflega, þ.e. lægst launaða fólkið í landinu. í einstöku byggðarlögum munu þess m.a. dæmi, að aðrir en láglaunafólk hafi átt hægari aðgang að þessum íbúðum en láglaunafólkið eða verkamennirnir, svo langt voru ýmis ákvæði laganna komin frá uppruna sínum. Þrátt fyrir ýmsa ágalla við framkvæmd laganna í hinu úrelta formi ber að líta til þess, að enn hefur launafólk almennt ekki átt kost á hagkvæmari lánum til að eignast húsnæði. í hinum mikla íbúðafjölda, sem byggður hefur verið á gildistíma laganna, þ.e. frá 1930 til ársloka 1959, er talið, að um 16 þús. íbúðir hafi verið byggðar í bæjum og kauptúnum landsins, en hlutur verkamannabústaðanna á sama tíma aðeins talinn 1108 íbúðir. Við þennan samanburð ber þó þess að gæta, að án þeirra hlunninda, er lögin hafa þrátt fyrir allt veitt, væru þessar láglaunafjölskyldur án eigin íbúðar. Með gildistöku laga þeirra, er nú hafa verið samþ. hér á Alþingi, er eftir sem áður gert ráð fyrir, að ákvæði þeirra eigi að gilda fyrir þá, sem við erfiðastar aðstæður búa vegna lágra launa, ómegðar og sjúkdóma og nægir ekki sú fyrirgreiðsla, sem húsnæðismálastofnunin eða hið almenna veðlánakerfi getur í té látið. Til að tryggja þennan höfuðtilgang laganna eru lánin úr sjóðunum enn háð ákveðnu tekju- og eignamarki, en lánsfjárhæð á íbúð að hámarki til hækkuð úr 160 þús. kr., sem almennast hefur verið, í allt að 300 þús. kr. á hverja íbúð. Bráðabirgðabreytingar þær, sem gerðar voru á lögunum um húsnæðismálastofnunina, voru ekki stórar í sniðum. Vegna hækkaðs verðlags á byggingarefni var nauðsynlegt talið að hækka hámarkslánin úr 100 þús. kr. í 150 þús. kr. og útborgun lána nú leyfð til bæjar- og sveitarfélaga, þegar hús þau eru fokheld, sem ætluð eru til útrýmingar heilsuspillandi húsnæði. Í stjórn stofnunarinnar eru nú þingkjörnir fimm menn í stað fjögurra áður, og er sú ráðstöfun í samræmi við sams konar breytingar á öðrum þingkjörnum stjórnum og nefndum. Áfram verður unnið að endurskoðun þessara laga með sömu höfuðmarkmiðum, að auðvelda og bæta aðstöðu einstaklinga og sveitarfétaga til að eignast mannsæmandi húsnæði. Að fjáröflun til húsnæðisframkvæmda er nú unnið, og er þess að vænta, að almenningur fái áfram að þreifa á bættri aðstöðu til að eignast húsnæði, þar eð telja verður, að erfiðasti hjallinn sé yfirstiginn um verðhækkanir byggingarefnis, ef ekki upphefjast á ný verðbólguáhrifin, sem öli alþýða manna hefur mest skaðazt á og þó fæstir á borð við húsbyggjendur í launastétt. Takist að ná nauðsynlegu jafnvægi í launa- og verðlagsmálum, má og vænta þess, að vextir lána lækki aftur. Að sjálfsögðu er lánsfjárútvegunin undirstaðan undir því, að framangreindar endurskoðanir nái tilgangi sinum, en næstu mánuðir munu leiða í ljós, hvaða möguleikar eru í þeim efnum. Lánsfjárþörfin til verkamannabústaða og húsnæðismálastofnunar ríkisins er mikil; og mun aldrei fyrr í sögu þessara stofnana hafa legið fyrir annar eins umsóknafjöldi. Hjá sjóðsstjórn verkamannabústaða liggja nú fyrir lánsbeiðnir til rúmlega 120 íbúða, og hjá húsnæðismálastjórn liggja fyrir 2148 umsóknir, þar af 1241, sem enn þá hefur enga úrlausn fengið. Hér er því um vanda 2500 fjölskyldna að ræða. Af framangreindum tölum má sjá, hve stór hluti fólks hefur beinna hagsmuna að gæta um lausn þessa vandamáls. Ljóst er og, að lausn húsnæðisvanda þessa fólks er um leið vísasti vegurinn til lækkunar húsaleigu og íbúðasölu, sem fyrst og fremst grundvallast á hinum alvarlega húsnæðisskorti. Ég leyfi mér að fullyrða, að hér er um að ræða alvarlegasta vanda alls almennings og þá fyrst og fremst láglaunafólksins. Efnafólk leitar ekki aðstoðar húsnæðismálastjórnar eða verkamannabústaða. Lausn húsnæðisvandamálanna er brýnasta vandamálið, sem úrtausnar bíður. Raunhæfasta kjarabótin er lausn þessa vanda. Þess vegna er það einnig skylda Alþýðusamtakanna að aðstoða af öllum mætti ríkjandi ríkisstj. á hverjum tíma til að fullnægja þörfum fólksins til lausnar þessum frumþörfum. Þá er farin leið raunhæfra kjarabóta. Að því, að svo geti orðið, mun Alþfl. áfram vinna í ríkisstj. Góða nótt.