Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 6. des. 1976. Þar sem ég vegna annarra starfa mun ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Alþb. í Vesturl., Skúli Alexandersson útvegsmaður, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Jónas Árnason, 5. þm. Vesturl.“ Skúli Alexandersson hefur áður setið á þingi á þessu kjörtímabili og býð ég hann velkominn til starfa í deildinni.



Virðulegi forseti. Á þskj, 116 er frv. til l. um sauðfjárbaðanir. Frv. um þetta efni var lagt fram á Alþ. á s.l. vetri, en málið varð þá ekki útrætt. Frv. er því endurflutt með nokkrum breytingum. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er að meginefni til samið af mþn. Búnaðarþings vegna margra og ítrekaðra áskorana um breytingar á löggjöf um baðanir á sauðfé í þá átt að létta af böðunarskyldunni. Frv. gerir ráð fyrir því, að þetta verði gert á þann hátt, að ráðh, verði heimilt að veita undanþágu í tilteknum hólfum þar sem óprif hafa ekki sést á fé um árabil. Til þess að auka öryggi um að böðunarundanþágur verði ekki til þess að stuðla að óþrifum á sauðfé, er sett í frv. ákvæði um vottorðagjafir frá tilteknum opinberum og hálfopinberum starfsmönnum og meðmæli með undanþáguheimild. Þeir aðilar, sem hér um ræðir, eru í fyrsta lagi sýslunefndir á viðkomandi svæði, yfirdýralæknir og héraðsdýralæknir. Meðmæli aðila allra þurfa að liggja fyrir til þess að hægt sé að veita þessa undanþágu. Þetta tel ég að eigi að vera nægileg trygging til þess að ekki verði farið með gáleysi að í þeim efnum.a.m.k. verður þá að verða allmikil breyting á ef svo ætti að vera. Það ákvæði í frv., að ekki skuli að öllu jöfnu baða fyrr en fé er komið í hús, á að sporna við að óbaðað og baðað fé renni saman og um leið að minnka líkur á dreifingu óþrifa í sauðfé frá einum bæ til annars. Ákvæði í núgildandi lögum um sérsmölun vegna baðana er því fellt niður. Meginbreytingin, sem í frv. felst, er undanþáguheimildin í 3. gr. sem ég vitnaði til áður. Verður hún að teljast réttmæt, því að hún á að geta sparað fjáreigendum fé og fyrirhöfn og þess má vænta að hún verði rík hvatning fjáreigendum á landssvæðum, sem ekki fá undanþágu frá böðunarskyldu, til less að herða sóknina og útrýma óþrifum á fé sínu með öllu. Væri vel ef svo tækist til. Við nánari yfirferð á frv. því, sem lagt var fyrir á s.l. þingi, og að fenginni reynslu er hér um nokkurn viðauka að ræða sem er að finna í frv. því sem er lagt fyrir Alþ. nú. Þær breyt., sem gerðar eru frá frv. á s.l. Alþ., eru í fyrsta lagi viðbót við 5. gr. frv. sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar tvíböðun hefur verið ákveðin í tilteknum landshluta, skal strax tilkynna það eftirlitsmönnum og þeir öllum hlutaðeigandi baðstjórum. Auk þess skal ákvörðunin um tvíböðun lesin minnst tvisvar í Ríkisútvarpinu. Þótt nokkur hefð hafi skapast í sambandi við undirbúning að tvíböðun, þá hefur nokkuð á skort að bein fyrirmæli væru í lögum um tilkynningarskyldu varðandi hana. Þess vegna eru þessi ákvæði sett inn í frv. nú. Annað atriði er í 6. gr., 3. mgr., svofellt, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem um er að ræða tvo eða fleiri eftirlitsmenn í sama fjárskiptahólfi og hætta er á samgangi fjár í milli eftirlitssvæða skulu eftirlitsmenn hafa samstarf um skipulag baðana.“ Þetta ákvæði á að fyrirbyggja að kláði geti borist frá einu svæði til annars innan sama varnarhólfs vegna takmarkaðs samstarfs eftirlitsmanna sem einhver brögð munu vera að. Þriðja breytingin frá frv. á s.l. vetri er í 7. gr. frv., kemur fram í 1. mgr. og er þessi: „Skal sú útnefning fullbúin“ - þ.e. útnefning baðstjóra - „og tilkynnt baðstjórum eigi síðar en 20. okt. það ár sem baða skal.“ Einhver dæmi hafa verið um það, að baðstjórar hafi ekki verið skipaðir þegar þeirra var þörf. Með þessu ákvæði á að vera komið í veg fyrir það og þeir hafi tíma til að skipuleggja baðanir og þá í samræmi við nágrannabaðstjóra til þess að fyrirbyggja svo sem kostur er að samgangur baðaðs og óbaðaðs fjár geti átt sér stað. Ég sé ekki ástæðu til að hafa frekari orð um þetta frv., enda skýrir það sig sjálft. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Frsm. (Ellert B. Schram) Hæstv. forseti. Allshn. Nd. hefur nú skilað frá sér áliti um þrjú frv., í fyrsta lagi frv, um rannsóknarlögreglu ríkisins, í öðru lagi frv. um breyt. á lögum um meðferð opinberra mála og í þriðja lagi frv. til l. um breyt. á lögum um skipan dómsvalds í héraði, lögreglustjórn, tollstjórn o.fl. Ég leyfi mér - með leyfi forseta - að gera öll þessi þrjú frv. að umtalsefni í einu og tek þá þann kostinn sem n. valdi þegar hún útbjó nál. sin, en meginuppistaða nál. kemur fram á þskj. 117, og fjalla um þessi þrjú frv. að mestu eða öllu í einu, enda eru þau hvert öðru skylt og eru flutt í tengslum hvert við annað. N. hefur haldið allmarga fundi út af þessum frv. Hún leitaði ekki skriflegra umsagna í þetta skipti, enda höfðu sömu frv. áður legið fyrir þessari n. Á síðasta þingi höfðu borist skriflegar umsagnir frá ýmsum aðilum, og þar sem frv. voru lítið breytt og að efnisinnihaldi þau sömu, þá þótti ekki ástæða til þess að leita eftir skriflegum umsögnum að nýju, en í stað þess heimsótti allshn. þrjú embætti, þ.e.a.s. embætti saksóknara ríkisins, sakadóms Reykjavíkur og lögreglustjórans í Reykjavík. Ég held að ég mæli fyrir munn allra nm., þegar ég fullyrði að n. hafi haft gagn af þessum heimsóknum. Þá hafa einstakir nm. kynnt sér ýmis skrif fræðimanna um þessi málefni, en um þau hefur verið fjallað víða meðal löglærðra manna í þeirra ritum og kennslubókum sem út hafa verið gefnar. Ég tel að nauðsynlegt hafi verið fyrir allshn. að vanda nokkuð athugun sína á þessum frv. og nauðsynlegt hafi verið að n. gæfi sér góðan tíma til þess að átta sig á þeim breytingum sem frv. fela í sér, þar sem hér er um að ræða í raun og veru byltingu í réttarfari og stigið mikilvægt spor frá núverandi skipan til nýrrar. Það, sem skiptir meginmáli í þessum frv., er að gerð er tilraun til þess að færa réttarfarið á Íslandi úr svokölluðu rannsóknarréttarfari yfir í ákæruréttarfar, og það er gert með því að skilja að lögreglustjórn og dómsvald í opinberum málum. Þetta spor er ekki stigið að fullu, en þó eru þessi frv. mikilvæg að því leyti, að þau snerta þau embætti sem eru stærst og fjalla um langflest opinber mál sem talin eru varða við refsilög. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem till. eða frv. um breytingar í þessa átt, þ.e.a.s. í þá átt til aðskilnaðar, er flutt hér á Alþ. Er rakið í nál. hvernig allt frá 1948 hafa verið gerðar till. og tilraunir til þess að stiga þetta skref. Það er minnt á að strax á árinu 1948 hafi verið gerð till. um sérstakan rannsóknarstjóra, en sú till. náði ekki fram að ganga. Mikilvægt skref var stigið á þessum vettvangi, þegar lög nr. 57 frá 1961 voru samþykkt og kváðu á um að ákæruvald skyldi falið saksóknara ríkisins, en áður hafði það verið í höndum dómsmrh. 1968 samþykkti Alþ. þál. sem fól ríkisstj. að undirbúa breytta skipan á yfirstjórn lögreglunnar í Reykjavík, þannig að bæði hin almenna lögregla og rannsóknarlögreglan heyri framvegis undir lögreglustjóra. Í samræmi við þessa samþykkt var lagt fram stjfrv. á Alþ. 1969–1970 þar sem gert var ráð fyrir að rannsóknarstjóri, sem skipaður yrði, lyti stjórn lögreglustjórans í Reykjavík og stýrði lögreglurannsóknum brotamála í Reykjavík. Þetta frv. náði ekki fram að ganga. Og nú er enn lagt fram frv. sem gengur í sömu átt að því leyti til að skera á milli lögreglustjórnar og dómsvalds. En nú er farin sú leið að stofna embætti rannsóknarlögreglu ríkisins og það embætti lúti yfirstjórn dómsmrh. Eins og sjá má hafa ýmsar till. verið uppi og skiptar skoðanir um hvað gera skuli í þessum efnum, og nú þegar lagt er fram frv. að nýju, þá auðvitað vaknar sú spurning, bæði hér á þingi og utan þings, hvort þetta sé sú rétta leið. Af þessum sökum hafa vaknað ýmsar spurningar og n. hefur leitast við að kynna sér þau viðhorf sem ríkja og vega og meta allar aðstæður af þeirri réttsýni og samviskusemi sem nm. er gefin. Fyrsta spurningin er sú, hvort yfirstjórnin skuli vera í höndum dómsmrh. Fram hafa komið, eftir að frv. var lagt fram í fyrra, mjög ákveðnar skoðanir hjá ýmsum málsmetandi lögfræðingum, svo og frá lagadeild Háskóla Íslands, að nýtt embætti rannsóknarlögreglustjóra ríkisins skyldi ekki lúta yfirstjórn dómsmrh. Byggist sú skoðun aðallega á því, að það sé óeðlilegt að pólitískur ráðh. sé yfirmaður rannsóknarlögreglu, hún skuli vera óháð og sjálfstæð og ekki undir áhrifum pólitísks valds. Réttarfarsnefnd, sem samdi þetta frv., hefur lagt á það áherslu að ekki sé átt við að rannsóknarlögreglan lúti réttarfarslegri yfirstjórn ráðh., heldur sé átt við stjórnsýslulega yfirstjórn þegar þess er getið í 1. gr. frv. um rannsóknarlögreglu að embættið og embættismaðurinn skuli lúta yfirstjórn dómsmrh. Á því er líka vakin athygli, að slíkt orðalag og slík yfirstjórn sé í samræmi við ákvæði laga um lögreglustjóra, sbr. lög um það efni, nr. 74 frá 1972. Nm. voru á báðum áttum í þessu efni. Skoðanir um það, að varlega skyldi fara í að láta pólitíska ráðh. hafa réttarfarslega og algera yfirstjórn á rannsóknarlögreglu, áttu hljómgrunn í n. hjá einstökum mönnum þar, en með hliðsjón af þeim skýringum, sem réttarfarsnefnd gefur, og í samræmi við lög, sem í gildi eru, taldi n. ekki ástæðu til þess að gera hér breytingar á og samþykkir 1. gr. eins og hún er í frv. Þá vaknaði sú spurning: Hvaða starfsumdæmi á rannsóknarlögregla ríkisins að hafa? Í frv. um rannsóknarlögreglu ríkisins er gert ráð fyrir því í 3. gr., að rannsóknarlögregla ríkisins hafi með höndum rannsókn brotamála í Reykjavík. Nú sýnist manni í fljótu bragði að það sé eðlilegast, ef aðskilja á dómsvald og lögreglustjórn í þessu umdæmi, að lögreglustörf, rannsóknarlögreglustörf, heyri þá undir þann lögreglustjóra sem er nú þegar í þessu umdæmi. Á árunum 1917–1928 var lögreglustjórn, dómsvald og öll meðferð opinberra mála í höndum eins og sama embættisins, en með lögum frá 1939 var stofnað embætti sakadómara í Reykjavík og þá fékk sakadómur að sjálfsögðu meðferð opinberra mála. Því þótti eðlilegt að rannsóknarlögreglustörf flyttust yfir á það embætti. Þannig er rannsóknarlögreglan í Reykjavík til komin og hefur verið starfandi, en aðrar réttarfarslegar ástæður sýnast ekki hafa verið fyrir hendi. Að stofna nýtt embætti, sem einvörðungu á að sjá um rannsókn brotamála í Reykjavík, sýnist manni vera efnislega óþarfi þar sem fyrir hendi er eldra embætti í Reykjavík, lögreglustjórans. Allshn. skoðaði húsakynni lögreglustjórans í Reykjavík og sá þá að í þeim húsakynnum biður heil hæð eftir slíkri rannsóknardeild. Önnur rök, sem mæla með þessari breytingu, eru þau líka, að tengsl almennrar lögreglu og rannsóknarlögreglu yrðu þá náin, rannsókn yrði samfelld frá frumrannsóknum til frekari rannsókna og góð samvinna tækist með þeim lögreglumönnum, sem rannsaka hvert sérstakt mál, og ekki yrði hætta á tvíverknaði, sem mun stundum koma fyrir í dag. En frv. um rannsóknarlögreglu ríkisins gerir ráð fyrir því í 4. gr., að hægt sé að fela þessu nýja embætti rannsóknarstörf eða rannsókn brotamála á öðrum stöðum viða um landið. N. lítur svo á, að þarna sé um mjög mikilvægt ákvæði að ræða og í raun muni það verða svo, að ef nýtt embætti sé stofnað, þá muni það hafa með höndum meira og minna öll rannsóknarstörf afbrotamála sem upp kunna að koma, hvort sem er í Reykjavík eða annars staðar. Þess vegna fellst allshn. á að það sé óeðlilegt að slíkt embætti heyri undir lögreglustjóra sem hefur með eitt sérstakt umdæmi að gera, eins og t.d. lögreglustjórann í Reykjavík, og er þeirrar skoðunar, að hér sé farin rétt leið, að rannsóknarlögregla ríkisins lúti annarri yfirstjórn heldur en einstakra lögreglustjóra. Það, sem styður þetta enn frekar, er að allshn. gerir till. um að starfssvið rannsóknarlögreglu ríkisins sé fært út og til viðbótar við Reykjavík séu talin upp önnur umdæmi hér á þéttbýlissvæðinu. Það sýnast ekki nein sérstök rök hníga að því að sérstaklega skuli búa til rannsóknarlögreglu ríkisins fyrir Reykjavík, þar sem byggð er hér öll samfelld. Brotamál geta auðvitað átt sér stað í Keflavík framin af reykvíkingum og svo aftur öfugt, og sýnist vera eðlilegt, ef ný stofnun er sett á laggirnar, að hún hafi þá með höndum rannsóknir allra þeirra mála sem upp koma á þessu svæði. Þess vegna hefur n. gert till. um að til viðbótar við Reykjavík sé í 3. gr. bætt orðunum: Hafnarfjörður, Kópavogur, Garðakaupstaður, Seltjarnarneskaupstaður og Kjósarsýsla. Upp komu í n. skoðanir um að eðlilegt væri að taka þá með Keflavík og Keflavíkurflugvöll, þ.e.a.s. Suðurnesin, undir verksvið rannsóknarlögreglu. Margt mælir með þessari tilhögun. Að vísu er byggðin á Suðurnesjum ekki samfelld við þéttbýlið hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu, en það sýnist þó vera svo skammt í það að hægt sé að fella þetta allt undir rannsóknarlögreglu ríkisins. Af vissum tæknilegum ástæðum þótti eðlilegt að doka þó aðeins við með að taka þetta beinlínis inn í frv., og þess vegna er gert ráð fyrir því að dómsmrh. geti ákveðið að sama gildi um Keflavík og Keflavíkurflugvöll. Nú er auðvitað ætlun n. að hér sé með svæðið og byggðin í kringum Keflavík, enda heyrir hún undir embættið í Keflavík, og þar á ég við Grindavík og Njarðvíkur og Gullbringusýslu. Sennilega er nákvæmara að breyta frv. að þessu leyti til og laga frv. hvað þetta snertir. Er þá hægt að gera það milli umr. ef mönnum sýnist svo. Þá er eitt atriði enn sem vaknar við athugun á þessum málum, og það er spurningin um verkaskiptingu milli rannsóknarlögreglu ríkisins og almennra lögreglustjóra. Í frv. er gert ráð fyrir því, samkv. 3. gr., að rannsóknarlögreglustjóri ríkisins hafi með höndum rannsókn brotamála, stórra og smárra, með þeim undantekningum sem almenn lög gera ráð fyrir og upp eru talin í þessu frv. Í 6. gr. eru síðan örfáar undantekningar upp taldar. Þar er gengið mjög skammt og sýnast þær undantekningar einvörðungu miðast við málaflokka þar sem lögreglustjórar geta boðið aðilum sáttir, sektargreiðslur. Nm. í allshn. kom saman um að nauðsynlegt væri að rannsóknarlögregla ríkisins gæti sinnt raunverulegum rannsóknarmálum, að hún þyrfti ekki að taka við stóru og smáu og kaffæra sig í að vinna og gefa skýrslur, leiða vitni í málum sem raunverulega krefjast engrar rannsóknar. Til meðferðar kemur oft og tíðum mikill aragrúi slíkra smámála sem varða við hegningarlög eða eru refsiverð að öðru leyti, en eru mjög einföld í sniðum, smávægileg og skýr, og það er skoðun okkar að það sé eðlilegt og skynsamlegt að slík mál séu sem mest í höndum hinnar almennu lögreglu, hún sé fær um að afgreiða slík mál og þannig geti rannsóknarlögregla ríkisins mótað stefnu sína og verk sín þannig, að hún sinni fyrst og fremst stærri málum og afbrotamálum sem raunverulega krefjast einhverrar rannsóknar. Hér var um að ræða, hvort við 6. gr. skyldi bæta einhverjum nýjum málaflokkum eða hvort ætti að breyta orðalagi frv. að þessu leyti og skipta upp málum, sem krefjast rannsóknar, í meiri háttar og minni háttar. Ég held að ég segi ekki of mikið þó að ég taki fram, að réttarfarsnefnd og ýmsir reyndir og fróðir menn í dómsstörfum höfðu skilning á þessu sjónarmiði, féllust á það og töldu það vera æskilegt, en þeir treystu sér ekki til þess að skilgreina hvað væru meiri háttar mál og hvað væru minni háttar mál, það væri ákaflega erfitt að finna skýri og ákveðið orðalag sem kvæði á um verkaskiptingu eins og ég hef verið að lýsa henni. Þess vegna varð niðurstaðan í n. sú að gera ekki till. til breytinga á frv., en vísa til þess, að í 6. gr., 5. tl., er þess getið að ráðh. geti ákveðið að undir lögreglustjórann í Reykjavík geti fallið aðrir málaflokkar og um það geti ráðh. sett reglugerð. Og allshn. vill að við samningu þeirrar reglugerðar sé tekið tillit til þessa sjónarmiðs, þ.e.a.s. að verkaskiptingin verði á þá leið að meiri háttar mál fari í hendur rannsóknarlögreglu ríkisins, en minni háttar mál falli sem mest undir ekki aðeins lögreglustjórann í Reykjavík, heldur sem sagt alla lögreglustjóra, hvar sem þeir eru á landinu. Í þessu sambandi er spurning hvort ekki sé nauðsynlegt að breyta 6. gr. þannig að hún nái ekki einvörðungu til lögreglustjórans í Reykjavík, og yrði þá að breyta sjálfsagt 7. gr. og hugsanlega 9. gr. einnig. N. tók þá almennu afstöðu við afgreiðslu þessa máls að reyna að breyta sem allra minnstu í þessum frv. Það var í samræmi við skoðanir réttarfarsnefndar og hæstv. ráðh. Þess vegna var ekki gerð breyt. á 6. gr. eða öðrum gr. sem fylgdu þá með, í þeirri trú að hugsanlegt væri að túlka 6. gr. rýmra heldur en hún raunverulega segir til um og að við framkvæmd þessara mála sé tekið tillit til þeirra breyt. sem gerð eru á 3. gr. Ég leyfði mér sem formaður í allshn. að leggja fram við frv. brtt, og nál., enda þótt þetta væri ekki alveg uppgert í mínum huga, til þess að flýta afgreiðslu málsins Ég taldi að menn gætu þá athugað þetta milli umr. og gert á því breyt. ef það teldist nauðsynlegt af tæknilegum ástæðum. Aðrar till. um breyt. á frv. voru ekki gerðar, nema að því leyti sem tekur til gildistöku, þó það vakni margar spurningar og margt þurfi að athuga þegar slík stórvægileg breyting er gerð á réttarfari. Ég mun ekki orðlengja um frv. frekar, en hef minnst hér á þau aðalatriði sem mér finnst skipta máli. Frv. til l. til breyt. á l. um meðferð opinberra mála var allbreytt frá því í fyrra þegar það kom aftur til meðferðar n. Þá hafði réttarfarsnefnd athugað þær umsagnir, sem allshn. höfðu borist á s.l. vetri, og tekið tillit til þeirra, einkum sem komu frá lagadeild Háskóla Íslands. Allshn var mjög sátt við þær breyt. Meginþráðurinn í þeim var að taka meira tillit til sakborninga, og við teljum að þar sé stefnt í rétta átt. Breyt., sem n. leggur til að gerðar séu á þessu frv., þ.e.a.s. frv. til l. um breyt. á l. um meðferð opinberra mála, eru aðallega minni háttar orðalagsbreytingar sem hafa ekki úrslitaáhrif, en er þó að mati okkar og annarra nauðsynlegt að það komi inn. Varðandi gildistökuákvæðin hefur niðurstaðan orðið sú, að orða það svo að lögin taki gildi nú þegar - og nú er ég að tala um frv. um rannsóknarlögreglu ríkisins - og að þau komi að fullu til framkvæmda 1. júlí 1977. Þarna er ætlast til þess, að um leið og lögin hafa verið samþ. hér í þinginu og staðfest sé mögulegt að auglýsa eftir manni í hið nýja embætti rannsóknarlögreglustjóra ríkisins og hann geti hafist handa um að móta hið nýja embætti, aðstaða sé útbúin fyrir hann og að aðlögunar tími sé veittur í hálft ár. Er talið af rn. að vel megi við una N. hefur mikinn áhuga á því að þessi mál komist til framkvæmda sem fyrst, vill fyrir sitt leyti stuðla að því, og það er mikill misskilningur að hugur allshn. standi til einhvers annars. Það er vilji nm. og ég tel allra þingmanna að frv. um rannsóknarlögreglu ríkisins og fylgifrv. þess komi til framkvæmda og komist í gildi sem allra fyrst. Vakin hefur verið athygli á því, að með samþykkt á þessum frv. sé lokið hlutverki laga nr. 52 frá 1973, um sérstakan dómara og rannsóknardeild í ávana- og fíkniefnamálum. Réttarfarsnefnd, rn. og allshn. hafa ekki gert till um að þessi lög séu felld niður, en einsýnt er að að því muni koma hið allra fyrsta þar sem verkefni þeirrar deildar munu væntanlega falla undir nýtt embætti rannsóknarlögreglu ríkisins. Herra forseti. Ég þykist hafa gert grein fyrir nál. í öllum aðalatriðum, og stikla hér á mjög stóru Hér er, eins og ég hef margtekið fram, um viðamikið mál að ræða sem hefur í för með sér verulega byltingu í réttarfari og nauðsynlegt hefur verið að skoða það mál vel og óhjákvæmilegt fyrir mig að gera nokkra grein fyrir þeim viðhorfum, sem upp komu í n., og þeim upplýsingum, sem við fengum þar. Dómsmál hafa mjög verið í sviðsljósinu að undanförnu vegna mjög óvenjulegra afbrotamála. Þá hefur athyglin beinst að embættum m.a. saksóknara sakadómara og lögregluembættum og þau hafa legið undir ámæli fyrir að hafa verið seinvirk í störfum. Þar er um að kenna fyrst og fremst því, að ekki hefur verið búið nægilega vel að þessum embættum Alþ. hefur ekki verið áhugasamt um þessi málefni, og almenningur hefur ekki leitt hugann mikið að þeim fyrr en þá núna á allra síðustu tímum. Þó að menn séu leiðir yfir því að upp koma afbrotamál og seint gangi að upplýsa þau, þá er það fagnaðarefni að almenningur gerir sér nú ljóst hversu mikilvægir dómstólarnir eru og Lögregluyfirvöld og yfirleitt þeir aðilar setu eiga að halda uppi lögum og rétti í þessu landi. Í viðtali n. við saksóknara ríkisins var nokkuð fjallað um hvernig stæði á seinagangi í meðferð rannsóknarmála. Hann benti þá á, - og ég tel að það sé upplýst hér - hann benti á að ekki væri fyrir hendi nægilegt starfslið hjá þessum embættum. Hann vakti líka athygli á því, að dómstólar gera mjög ríkar kröfur til sannana. þannig að það þarf að vinna mál mjög vel til þess að hægt sé að fylgja ákæru eftir. Réttarfarið á Íslandi hefur þrátt fyrir allt, þó að það hafi verið að stofni til rannsóknarréttarfar, þá hefur það verndað sakborninga og boðið verjendum þeirra margvíslega möguleika til þess að ýta málum á undan sér, fresta þeim og krefjast frekari gagna o.s.frv. Þá nefndi saksóknari að oft væri erfitt að safna saman framburðum vitna vegna strjálbýlis og fjarlægðar. Hann nefndi líka hversu illa þeir væru í stakk búnir til þess að endurskoða ýmis fjársvikamál vegna nauðsynjar á bókhaldsfróðum mönnum, oft væri erfitt fyrir opinber embætti að fá slíka menn í þjónustu sína, þeir fengju yfirleitt betur greitt fyrir vinnu sína annars staðar og hlypu ekki upp til handa og fóta þó að eftir aðstoð þeirra væri leitað í sambandi við erfið og flókin fjársvikamál. Þessi atriði nefndi saksóknari sem ýmsar af þeim ástæðum sem yllu því að illa gengi að ýta málum áfram. Hins vegar vek ég athygli á því, að enda þótt úrbætur séu gerðar í dómsmálum, þá koma þær auðvitað ekki í veg fyrir afbrot. Ákærur, rannsóknir og dómar eru allt saman aðgerðir sem uppi eru hafðar eftir að verknaðurinn er framinn, og þó að lög og réttur séu óbeinlínis a.m.k. fyrirbyggjandi, þá er margt annað miklu meira aðkallandi fyrir þjóðfélagið að laga til þess að fyrirbyggja refsivert athæfi og afbrotamál. Þessi frv. marka að mínu mati tímamót. Hér færist löggæsla og rannsóknir úr höndum dómara, og það hefur alla tíð verið augljós galli að einn og sami maður rannsakaði mál og dæmdi síðan í þeim. Hér er sem sagt stigið mjög merkilegi spor sem eykur réttaröryggi á Íslandi og gerir dómstólana óháða. Alþingi verður að gera sér góða grein fyrir þessum breytingum, ekki aðeins á pappírnum, heldur hvaða áhrif það hefur á ýmsa þætti réttarfarsins. Sjálfstæð valdgreining í þjóðfélaginu milli dómsvalds, framkvæmdavalds og löggjafarvalds má þá ekki raskast, en það má ekki heldur ganga of langt í hina áttína. Þess vegna tel ég ekki óeðlilegt þó að Alþ. og n. þess verji nokkrum tíma til þess að atbuga slík mál og átta sig vel á hvað verið er að gera. Ég ítreka svo, herra forseti, að allshn Nd. leggur til að þessi frv. verði samþ. með þeim breyt. sem hún hefur lagt hér fram. Einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. Einn þeirra hefur nú þegar gert það og mun sjálfsagt gera grein fyrir tillögum sínum.



Herra forseti. Svo sem fram kom í máli hv. frsm., þá stendur allshn. öll sameiginlega að nál., en einstakir nm. áskilja sér rétt til að fylgja eða flytja brtt. Í nál. allshn. um frv. til l. um rannsóknarlögreglu ríkisins er tekin fram sérstaða mín varðandi umdæmi rannsóknarlögreglu ríkisins, og ef ég má hafa sama hátt á og hv. frsm., að ræða þessi frv. í einu, þá hef ég einnig flutt brtt. við frv. til l um meðferð opinberra mála. Allshn. leggur til að starfsumdæmi rannsóknarlögreglu ríkisins sé stækkað frá því sem ráð var fyrir gert í frv. eins og það lá fyrir, þar sem rannsóknarlögreglu ríkisins var ætlað að hafa með böndum lögreglurannsóknir brotamála í Reykjavík, en lagt er til að þetta umdæmi stækki og nái til þéttbýlissvæðisins, til þeirra staða sem hv. frsm. las upp áðan. Ágreiningur varð í n. milli mín og annarra nm. um það, hvort Keflavík og Keflavikurflugvöllur skyldu skilyrðislaust fylgja þessu umdæmi. Meiri hl. leggur til að dómsmrh. ákveði hvenær Keflavík og Keflavíkurflugvöllur verði felld undir starfssvið rannsóknarlögreglu ríkisins. Ég tel rétt að Alþ. ákveði með samþykkt þessa frv. að Keflavík og Keflavíkurflugvöllur skuli skilyrðislaust vera umdæmi rannsóknarlögreglu ríkisins. Í sjálfu sér er ánægjulegt að hæstv. dómsmrh. skuli fá þetta traust meiri hl. allshn. En ég held að málið snúist ekki um það. Ég held að við verðum að reyna að tryggja sanngjarna og réttláta meðferð mála, og með hliðsjón af því sem að undanförnu hefur gerst, þá hef ég ekki heyrt nein rök sem mæla með því að Keflavik og Keflavíkurflugvöllur séu undanskilin. Það vill svo til að stærstu málin, sem eru núna til meðferðar í dómsmálakerfinu, eiga rót sína að rekja til Keflavíkur og Keflavíkurflugvallar, þar sem eru stórfelld smyglmál og stórfellt fíkniefnasmygl sem rekja má til Keflavíkurflugvallar. Ég held að enginn mæli því í mót að þetta séu meiri háttar afbrot sem mundu samkvæmt þessum frv. falla undir rannsóknarlögreglu ríkisins. Einu rökin, sem ég hef heyrt gegn því að Keflavík og Keflavikurflugvöllur séu tekin þarna með eru þau, að það sé svo langt á milli Reykjavíkur og Keflavíkur og Keflavíkurflugvallar. Við þessu get ég ekki annað sagt en að ég býst ekki við að reykvíkingar eða Keflvíkingar mundu telja þetta langa vegalengd, og í öðru lagi: það, sem er ekki of langt fyrir smyglara, er varla of langt fyrir lögreglu. Ég legg því eindregið til að Alþ. taki af skarið og að Keflavík og Keflavikurflugvöllur falli þarna inn í. Önnur brtt. mín varðar frv. til l. um meðferð opinberra mála. Í frv., eins og það liggur fyrir nú, er í 14. gr. gert ráð fyrir því að dómara sé heimilt að skipa sökunaut réttargæslumann við rannsókn máls hjá rannsóknarlögreglu ríkisins samkvæmt ákvæðum eða skilyrðum sem fyrir eru í 80. gr. laganna um meðferð opinberra mála. Það er rétt að taka fram, að þessi ákvæði í frv. eru komin inn að tillögu lagadeildar Háskóla Íslands, en um þau segir svo í álitsgerð: „Þegar frumrannsókn færist úr hendi dómara yfir til rannsóknarlögreglu getur hlutlaus dómari ekki haft sama eftirlit með henni og áður. Hætta er á því að staða sakbornings kunni við breytinguna að versna frá því sem nú er. Brtt. þeim, sem hér eru settar fram, er ætlað að rétta hlut sakbornings nokkuð að þessu leyti. Áþekk réttarvernd til handa sakborningi er fyrir hendi í nágrannalöndunum.“ Fulltrúar frá lagadeild Háskóla Íslands komu á fund allshn., og ég lét þá uppi þá skoðun mína, að ég teldi rétt að tryggja öryggi sakbornings enn betur en gert er í frv., að í stað þess að gefa dómara heimild til þess að skipa réttargæslumann skyldi honum gert það að skyldu ef sakborningur óskaði þess. Er það í samræmi við 80. gr. laganna eins og hún nú er. Ég bendi á að til meðferðar hjá rannsóknarlögreglu ríkisins munu koma meiri háttar afbrotamál, mál sem ætla má að varði þungri refsingu og hygg ég að það sé í samræmi við skoðanir okkar um réttarríki að sá, sem sakaður er um mjög alvarlegt misferli eða alvarleg brot, fái þá mestu réttarvernd sem hugsanlegt er að veita honum. Ég vil enn fremur láta þess getið, að fulltrúar lagadeildar voru að því er best varð skilið hlynntir þessari breytingu minni og töldu ekkert henni til fyrirstöðu. Það hefur heyrst að ef þetta verði lögleitt, þá geti hvaða kverúlantar sem er heimtað réttargæslumenn og þar með tafið dómsmál. Það kann vel að vera. En ég bendi á að kverúlantar eiga líka sinn rétt, og í öðru lagi er þetta sjónarmið ekki nægilega sterkt til að koma í veg fyrir að veita einstaklingi þá bestu réttarvernd sem við getum. Að öðru leyti er ég fylgjandi þeim brtt. sem n. leggur fram, og um þær hefur ekki orðið ágreiningur í nefndinni. Nú mætti ætla eftir allar þær umr., sem orðið hafa um frv. til l. um rannsóknarlögreglu ríkisins, að um leið og Alþ. væri búið að samþ. það væri þar með fundin töfralausnin á öllu því sem aflaga fer í þessu þjóðfélagi. Umræður þær, sem orðið hafa um afbrotamál og um dómsmál, hafa að mínu viti verið allt of einhliða. Sá einhliða skilningur hefur verið lagður í málið, að um leið og þetta frv. verði samþ., þá verði öllum glæpamönnum smalað saman, þeim komið bak við lás og slá og þar með geti hinir, þessir heiðarlegu borgarar, farið að lifa áhættulausu og friðsömu lífi. Og helst mætti líka skilja af máli sumra manna, að með samþykkt þessa frv. yrðu glæpir úr sögunni. Nú er mér mætavel ljóst að hver og einn, sem til máls hefur tekið um þessi mál utan þings eða innan, mundi mótmæla því að hann hefði svo einfaldan skilning á málinu, og ég efast ekki um að hann mundi segja það satt. En ég bendi á að þær umr., sem orðið hafa, þær áherslur, sem verið hafa á málflutningi manna, hafa snúist upp í áróður fyrir meiri lögreglu og sterkari lögreglu. Það hefur verið nánast einhliða krafa um það að hinir seku skuli nú hljóta réttláta refsingu. En með slíkum einhliða áróðri gleymist að þess þarf ekki síður að gæta að saklaus maður verði ekki sakfelldur. Það hefur verið gerð krafa á kröfu ofan, bæði hér á Alþ. og utan þess, að rannsóknarlögreglumenn hraði afgreiðslu mála. Látin hafa verið falla vanhugsuð ummæli um seinagang og vanmátt þeirra manna sem að þessum störfum vinna. Það hefur dunið í eyrum þeirra: Flýtið ykkur, flýtið ykkur. Og ég legg áherslu á að alþm. eiga hér sök ekki siður en fjölmiðlar og alþm. hafa ekki nægilega beitt áhrifum sínum til þess að umr. yrðu málefnalegri. Ég hef stundum velt því fyrir mér hvernig það væri að vera í starfi rannsóknarlögreglumanns og reyna að gæta alls réttlætis í því andrúmslofti sem slíkar umr. skapa, - þegar sá einn mælikvarði virðist lagður á störf þeirra, hversu fljótir þeir eru að finna sakborninginn og koma honum bak við lás og slá. Þessir menn eru ekki nema mannlegir, og ef þeir fá ekki annan stuðning frá ábyrgum aðilum, þá er hætt við slysum. Einhliða kröfur af þessu tagi eru ekki kröfur um réttlæti. Þær eru kröfur um lögregluríki. Þær byggjast á ofurtrú á lögreglu og fangelsum. Þær byggjast á þeirri trú. Því sterkari lögregla, því færri glæpir. Mælikvarðinn á réttlætið í þjóðfélaginu verður þá sá einn, hversu marga glæpamenn okkur tekst að handsama og því fleiri því betra. Þá fyndist kannske sumum að við byggjum við réttarríki. En hrædd er ég um að við séum þá komin fullnærri því að búa í lögregluríki, og lögregluríki hefur tilhneigingu til að skilgreina sjálft glæpi sína og styðst þá ekki endilega við landslög. Annar þáttur umr., sem orðið hafa um þessa afbrotaöldu, er líka mjög athyglisverður. Alvarlegustu afbrot og óhamingja fjölda manns hefur orðið stjórnarflokkunum tilefni til að reyna að rífa hvor annan á hol. Afbrotaaldan hefur verið dregin niður í svað heimiliserja stjórnarflokka og stjórnmálaflokka. Það hefur verið reynt að gera þessi mál að þætti í kosningaslag. Ég ætla ekki að rekja þessi mál lið fyrir lið, enda kann ég það ekki utanbókar. En síðasta dæmið um þetta er það, að þrjú Morgunblöð í röð voru lögð undir að rifja upp mál sem búið var að bera dómsmrh. þeim sökum að hann bæri ábyrgð á sakir misferlis í starfi eða a.m.k. hlutdrægni í starfi. Í þessum greinum kom ekkert nýtt fram. Þetta var einungis upprifjun til að halda mönnum við efnið. Og svo hátt hafa þessar deilur risið, að ritari Framsfl. sá sig knúinn til þess að gefa yfirlýsingu um að ekki væru allir glæpamenn í Framsfl. Ég er með þessu ekki að verja Framsfl. í einu eða neinu. En ég tel að hann hafi tekið hér vitlaust á málum, en það er annað mál. Ég er að benda á að málflutningi af þessu tagi fylgir hættulegt ábyrgðarleysi. Og ég tek það fram að ég á hér við Alþfl. líka. Það virðist visvítandi stefnt að því að gera eflingu lögreglu og eflingu dómsmálakerfisins að kosningamáli. Sá flokkur, sem getur af mestri leikni spilað á frumstæðustu réttlætiskennd almennings, hann ætlar sér flest atkvæðin við næstu kosningar. Eina af afleiðingum þessarar ábyrgðarlausu herferðar, þessa ábyrgðarlausa málflutnings, þessarar kröfu um að finna sakamanninn hvað sem það kostar, mátti sjá í einu íhaldsblaðinu um daginn. Ungur maður hefur verið hnepptur í gæsluvarðhald, það er ekki enn búið að leggja fram ákæru á hendur honum, en fyrirsögnin á baksiðu þessa blaðs var innan gæsalappa: „Enn einn banamaður Geirfinns fundinn.“ Og blaðsölubörn kölluðu á torgum úti: „Morðinginn fundinn.“ Hér er verið að ýta undir brenglað siðgæðismat. Það er verið að dæma mann sekan áður en sekt er sönnuð. Það er verið að spila á tilfinningar hefnigirni, ekki réttlætis. Hér á Alþ. er nú krafist meiri fjárveitingar til lögreglumála, og vist er ég þeirrar skoðunar að það sé rétt og sjálfsagt að bæta aðstöðu lögreglunnar. Ég er þeirrar skoðunar líka, að það sé rétt að athuga hvort ekki megi hagræða málum hennar betur, þannig að henni sé gert kleift að starfa án þess að ausa í hana miklu fé. Ég er fylgjandi því að þetta frv. verði samþ. En ég er einungis að biðja menn um að líta á þessi mál í stærra félagslegu samhengi. Löggjafarvaldið ætti að líta í eigin barm. Erum við að stuðla að betra samfélagi, eða erum við að mata lögregluna á æ fleiri afbrotamönnum? Hvers konar leiðsögn fæst héðan, hvers konar siðgæðismat má greina innan þessara veggja? Það hefur verið mikið rætt um uppeldismál. Ég las á s.l. sumri viðtal við móður eins ungs manns sem nú situr í gæsluvarðhaldi viðriðinn eitt mesta afbrotamál sem komið hefur upp á Íslandi á síðustu árum. Þetta var afskaplega einfalt, fábrotið viðtal. Það var ekki mikið um stór orð, en hún lýsti aðstæðum. Hún sá heimilinu farborða ein og börnin urðu að vera á götunni. Það, sem var átakanlegast í þessu viðtali, var afsökunartónninn hjá konunni. Hún ásakaði sjálfa sig fyrir að hafa þurft að vera úti á vinnustað til þess að sjá fyrir sér og sínum. Ég er ekkert hissa á þessu. Þetta er sá áróður sem gengið hefur áratugum saman, íhaldsáróðurinn. Það á hver að sjá um sig sjálfur. Uppeldi barna er ekki talið vandi samfélagsins. Mæður hafa ekki fengið neina uppörvun fyrir það að sjá börnum sínum farborða. Þær hafa verið ásakaðar fyrir að vera ekki heima á sínum heimilum. En síðan hefur enginn hirt um það á hverju þetta fólk ætti að lifa. Það hefur verið rætt um áfengis- og fíkniefnanotkun, og sannarlega ætla ég mér ekki þá dul að skilgreina til neinnar hlítar af hverju það stafar. En ég bendi á að fíkniefnasmyglið að undanförnu er rakið til Keflavíkurflugvallar. Halda menn virkilega að það sé áratugum saman hægt að hafa hermannasamfélag í okkar litla þjóðfélagi án þess að þess sjái einhvers staðar stað? Það hefur verið rætt um hlut fjölmiðla, en við veitum ekki fé til menningarlegrar dagskrár. Við byrjum sjónvarpsferil hér í samkeppni við amerískt hermannasjónvarp, og til þess að samkeppnin fái staðist þarf að hafa afskaplega svipaða dagskrá. Það eru keyptar amerískar ofbeldismyndir. Það eru sýndir þættir þar sem glæpir eru afþreying og hetjan er rannsóknarlöggan. Sér nokkur samband milli þessa og þeirra umr. sem hafa átt sér stað að undanförnu á Íslandi? í stað þess að taka þessi mál föstum tökum stendur deilan nú um það, hvort við eigum að fá að sjá glæpinn í svart-hvítu eða í lit. Það kom fram hjá hæstv. dómsmrh. í ræðu, að ein orsök þessarar glæpaöldu væri sú, að menn lifðu um efni fram. Þetta er náttúrlega engan veginn fullnægjandi skýring. Ég ætla ekki heldur að leggja út í það í þessari ræðu að reyna að finna orsakir þess eða kveða upp úr með hvort þetta er satt, né heldur ætla ég að ræða hér hverjir lifa um efni fram, þó ég hafi tilhneigingu til þess að benda á að svo sannarlega er það ekki láglaunafólkið á Íslandi sem lifir um efni fram. En hitt er annað, að peningabyggja gagnsýrir þetta þjóðfélag, og þessi peningahyggja nær að minni hyggju allt aftur til stríðsáranna. Þá misstu íslendingar þann siðferðilega grundvöll 410 sem þeir stóðu á til þess að standa vörð um sjálfstæði og framtíð þessarar þjóðar. Svo til um leið og Ísland varð sjálfstætt lýðveldi var tilvera þessarar þjóðar sett undir forsjá hernaðarveldis, og þar með var þessi þjóð, sem alltaf hafði státað af því að vera ekki hernaðarþjóð, tekin við hugmyndafræði hernaðarins. Skyldi þetta ekki hafa nein áhrif? Þeir, sem réðu landsmálum á þessum tíma, töldu sig ekki færa um að ráða fram úr þeim vanda sem því fylgir að vera forustumaður sjálfstæðrar þjóðar, og þess vegna þurfti að ala þjóðina upp í sama hugsunarhættinum. Þjóðin var svipt þeirri ábyrgð að standa vörð um og gæta ítrustu skilyrða tilveru sinnar. Og þegar það gerist, þegar ítrustu skilyrði tilverunnar eru ekki lengur lífsspursmál, ekki einu sinni umhugsunarefni, þá er þjóðin þar með svipt hinum siðferðilega grunni fyrir sjálfri tilveru sinni og þá skapast tómarúm sem verður að fylla, og það tómarúm hefur verið fyllt af peningahyggju. í stað siðferðilegra markmiða fyrir þjóðarheill og þjóðarframtíð hefur veríð haldið að þjóðinni lágkúrulegum hugmyndum nm einkaneyslu og einstaklingshyggju, sem þýðir yfirleitt á máli sjálfstæðismanna eigingirni og ágirnd. Ég bendi á að afleiðing þessarar leiðsagnar þeirra stjórnmálamanna, sem mesta ábyrgð bera á þessu tímabili, er nú komin í ljós, þar sem í ríkisstj. Íslands sitja a.m.k. fjórir ráðherrar sem hafa lýst sig fylgjandi því að bandaríkjamenn standi hér undir opinberum framkvæmdum eða greiði leigu fyrir landið. Slíkir menn ættu ekki að vera undrandi á því þótt siðferðilegrar hnignunar og peningagræðgi gæti hjá einhverjum þegnum þessa lands.



Herra forseti. Ég þarf ekki miklu við það að bæta sem hér hefur verið sagt um þetta mál. Ég hef ekki risið úr sæti mínu fyrr í umræðum í vetur til þess að fagna þessu frv. og þar af leiðandi ekki tafið það með ræðuhöldum hér. Þetta mál er búið að hljóta sannarlega gagngera athugun í allshn. Nd., sjálfsagt milli 10 og 20 fundi bæði í fyrra og núna, ferðalög um bæinn og vettvangsrannsóknir ýmiss konar. Síðan hefur verið lagt fram langt og ítarlegt nál. og því fylgt úr hlaði með langri ræðu frsm. og á nú að vera gerð fullnægjandi grein fyrir málinu. En þrátt fyrir alla þessa vinnu sem í skoðun málsins hefur farið í n., þá verð ég að viðurkenna það, að mér finnst þetta frv. ekki hafa breyst verulega til bóta frá því að það kom hér á borðin okkar í fyrra. Ég held að þetta frv. hafi verið vel undirbúið frá hendi höfunda sinna, réttarfarsnefndar. Ég held að réttarfarsnefnd hafi fundið þarna nokkuð heppilegt form, - form sem væri nokkuð líklegt til þess að tryggja eðlilega starfshætti við rannsóknir mála og skapa nauðsynlegt aðhald án þess að „terrorísera“ þjóðfélagið með lögregluvaldi. Ég hef þó fallist á það að standa að brtt. við þetta annars ágæta frv. ásamt með öðrum nm. til þess m.a. að tefja ekki málið í n. Allir þeir, sem tóku til máls í fyrra og eins núna þegar þetta frv. var lagt fram, lýstu fögnuði yfir frv. og stuðningi við það. Hefði mátt ætla að það hefði siglt hraðari byr í gegnum hv. d., og þar sem nú er líðið mjög að jólum, þá vil ég nota þetta tækifæri til þess að eggja hv. Ed. lögeggjan að láta nú hendur standa fram úr ermum við afgreiðslu málsins, þannig að þetta mál nái fram að ganga áður en jólaleyfi hefst. Vafalaust er þetta ekki alfullkomið og þessi lagasetning, og það er sjálfsagt margt sem reynslan verður að skera úr um. Þetta er ekki endanleg frambúðarlagasetning og þar af leiðandi kemur hún vafalaust einhvern tíma til endurskoðunar. Ég vil að lokum gera aths. við eitt orðskrípi sem er í þessu frv. og mér er tjáð að sé mjög notað í lagamáli. Það er orðið sökunautur, meira að segja í eignarfalli sökunauts. Ég held að þetta orð sé rangt myndað. Ég skil orð eins og rekkjunautur, því það tel ég vera rétt myndað, en sökunauts-nafnið er ekki endilega notað um þann samseka og ekki endilega um þann sem sannur er að því að hafa hagnast á sök eða saknæmu atferli, heldur er það í þessari lagasetningu notað um þann sem er borinn sökum og það finnst mér vera nokkuð annað en orðið gæti bent til í fljótu bragði. Á þessu vil ég vekja athygli. Það væri freistandi að bæta nokkrum orðum við um hugleiðingar hv. þm. Svövu Jakobsdóttur um þann ósóma stjórnmálamanna og blaðaskúma að ætla að nota sér afbrotamál einhverra ógæfumanna sem pólitíska lyftistöng, en þá vil ég minna hana á, að farísear vorn uppi fyrir 2000 árum og kann að vera að þeir séu það enn.



Herra forseti. Ég ætla mér nú ekki að gerast hér langorður um dómsmál almennt. Ég held ég hafi talað þegar nokkuð langt mál um þau og auk þess eru ýmsir fjarstaddir sem mér mundi þykja hlýða að væru nærstaddir ef ætti að taka þau mál sérstaklega fyrir. Ég get þó ekki látið hjá líða að fara nokkrum orðum um þau mál í tilefni af þeirri ræðu sem hv. þm. Svava Jakobsdóttir flutti hér áðan. Staðreyndin er nefnilega sú, að þeir, sem gagnrýnt hafa ásigkomulag dómsmála og lögreglumála hér í þessu landi, hafa ekki verið að krefjast þess að refsingar væru hertar eða völd lögreglunnar aukin, heldur hins, að lögum, sem sett hafa verið hér á Alþ., m.a. með atkv. hv. þm. Svövu Jakobsdóttur, yrði framfylgt. Ef hv. þm. er þeirrar skoðunar, að ef lögum landsins sé framfylgt, þá sé á Íslandi lögregluríki, þá á hún auðvitað að berjast fyrir því að breyta þessum lögum. Ég er hræddur um að þarna sé um talsverðan misskilning hjá hv. þm. að ræða, sem hún auðvitað getur fengið leiðréttan, einfaldlega annaðhvort með viðræðum við þá menn, sem hafa gagnrýnt ástand dómsmála hér, eða með því að lesa ræður þeirra eða skrif. Það, sem verið er að berjast fyrir, er að lögin í landinu taki jafnt til allra, hvort heldur maður er ríkur eða fátækur, flokksleysingi eða flokksbundinn í hinum eða þessum flokknum. Ég vil benda hv. þm. á það, sem ég trúi að beri hagsmuni láglaunafólks fyrir brjósti og vilji jafnrétti í þjóðfélaginu, að það getur líka verið þörf á berjast fyrir því að menn séu jafnir fyrir lögunum. Og ég vil benda hv. þm. á það, að þegar dómstólakerfið er kannske 10 eða 15 ár að reka mál sem enginn botn fæst í, þá er sá málarekstur ekki gegn láglaunafólkinu. Það er ekki láglaunafólkið sem nýtur þeirra - eigum við að segja: vafasömu hlunninda að mál manna skuli geta verið meira en áratug í meðferð hjá dómsmálakerfinu án þess að þeir þurfi að sæta réttmætum dómi fyrir unnin afbrot. Það er ekki láglaunafólkið sem við erum að snúa geiri okkar að í þessu sambandi. Ég vil einnig benda hv. þm. á að það hefur komið fram, m.a. hjá ríkissaksóknara, að ef afbrotamál, einkum og sér í lagi fjársvikamál, séu af ákveðinni stærð, þá hreinlega ráði dómskerfið ekki við að afgreiða þau mál út úr rannsókn, - verði að láta sér nægja, svo ég noti hans orðalag, að opna nokkra glugga, stinga höfðinn inn, líta á það svartnættismyrkur, sem þar er, og skella svo öllu í lás.  Þá vil ég aðeins fara nokkrum orðum um það frv. sem hér er lagt fyrir. Ég var einn af þeim, sem hvöttu mjög til þess að frv. yrði afgr. á síðasta þingi, og ég ætla ekki að tefja framgang þess nú með því að halda langar ræður um þetta frv. Ég vil aðeins benda mönnum á það, að okkur hefur verið tjáð það í allshn. og ég sé enga ástæðu til þess að draga í efa að það sé rétt, að eitthvert erfiðasta verkefni löggjafarsamkomu eða í lagasetningu og lagasmíð sé að setja nýjar réttarfarsreglur, það sé raunar ógerningur að dæma um það fyrir fram hvernig til tekst, aðeins reynslan ein geti skorið endanlega úr um hver árangurinn verður. Það er gert ráð fyrir því, bæði af allshn. og af réttarfarsnefnd og af hæstv. dómsmrh. sjálfum, að þessi frv., frv. um rannsóknarlögreglu ríkisins og meðferð opinberra mála og önnur fylgifrv. rannsóknarlögreglufrv., verði tekin til endurskoðunar að reynslutíma loknum. Hæstv. ráðh. og réttarfarsnefnd og þau embætti, sem um þessi mál eiga að fjalla, munu fylgjast með því, hver reynslan verður af þessum frv., og taka þau síðan til endurskoðunar að fenginni þeirri reynslu og til lagfæringar. Og ég a.m.k. vil trúa því, að allshn.-menn, sem sýnt hafa þessu máli mikinn áhuga, vilji fyrir sitt leyti standa vel í ístaðinu að þessu leytinu til. þeir muni sjálfir reyna að fylgjast eitthvað með því hvernig framgangur þessara mála verður. Út af þessu, sem ég hef sagt, og einmitt vegna þess vil ég leggja áherslu á það, að þó að menn sjái e.t.v. smávægilega meinbugi á lögunum eins og frv. er nú, þá láti menn það ekki verða til þess að tefja endanlega afgreiðslu málsins, ekki síst þar sem liggur fyrir yfirlýsing þeirra, sem frv. hafa samið og það eiga að framkvæma, að hér sé um tilraunaverk að ræða sem reynslan verði látin dæma. Þegar ég sagði það, bæði nú í vetur og í fyrravetur, að ég mundi stuðla að því að þessi frv. yrðu samþ. fljótt og vel, þá um leið undirgekkst ég að gera að mínu leyti ekki till. um verulegar breytingar á frv., nema ég væri sannfærðar um það, og sannfærður um það m.a. með ráðleggingum og áliti þeirra manna, sem gerst eiga að vita, að þær breyt. mundu verða til bóta. Af þeim erindum og umsögnum, sem allshn. hefur fengið um þetta frv., hefur verið ein umsögn sem ég get upplýst að ég var talsvert veikur fyrir að taka upp og beitti mér raunar fyrir í n. að yrði athugað sérstaklega, þó að niðurstaðan hafi orðið sú, að n. taldi ekki rétt að gera þá breyt., en það er ábending lagadeildar Háskóla Íslands um hvernig yfirstjórn þessarar stofnunar skuli vera hagað. Á fund n. komu prófessorar við lagadeild Háskólans með ákveðin tilmæli um breyt. á þessu frv., en þau tilmæli höfðu áður verið rædd í Lögfræðingafélagi Íslands og þeim verið þar a.m.k. ekki á móti mælt. Þeir bentu á, lagadeildarmenn, að eins og yfirstjórn lögreglumála væri nú háttað mætti raunar skipta lögreglunni í tvo hópa: annars vegar hina almennu lögreglu sem lýtur algjörri yfirstjórn dómsmrh. að því leyti til, að ráðh. hefur íhlutunarrétt um öll störf þeirrar lögreglu, hins vegar rannsóknarlögregluna sem lýtur yfirstjórn sakadómara í Reykjavík. En eins og menn vita er embætti sakadómara dómstóll. og pólitískur ráðh. hefur því ekki beina yfirstjórn yfir sakadómara að öðru leyti heldur en hreina „administratíva“ yfirstjórn. Pólitískur ráðh. getur ekki fett fingur út í eitt eða neitt sem dómstóll gerir. Þar sem rannsóknarlögreglan var undir stjórn sakadómara gat dómsmrh. hver svo sem það er, - ég er ekki að telja það líklegra að einn ráðh. mundi gera þetta frekar en annar, - en dómsmrh. gat ekki haft nein afskipti af daglegum störfum rannsóknarlögreglunnar. Með þeirri breyt., sem þetta frv. gerir ráð fyrir, liggur beinast við að álykta að þarna sé raunar verið að gera yfirstjórn rannsóknarlögreglunnar hliðstæða yfirstjórn almennu lögreglunnar þar eð rannsóknarlögreglustjóri ríkisins á að vera undir yfirstjórn dómsmrh. Þeir lagadeildarmenn óttuðust þetta ákvæði, bentu á að þarna væri verið að breyta til frá gildandi skipan og gæti verið hætta á að einhver dómsmrh., - alls ekki sá dómsmrh., sem nú situr, frekar en hver annar, - að einhver dómsmrh. kynni að líta svo á að með þessu hefði hann heimild til þess að skipta sér af daglegum störfum rannsóknarlögreglunnar, - heimild sem ráðh. hefur ekki nú. Lagadeildarmenn töldu eðlilegt að afstöðu rannsóknarlögreglustjóra ríkisins til dómsmrh. væri á svipaðan veg farið og afstöðu ríkissaksóknara til ráðh., þ.e.a.s. rannsóknarlögreglustjóri og rannsóknarlögreglan væru sjálfstæð embætti, sem aðeins lytu, ef má nota það orð, „administratívri“ yfirstjórn dómsmrh. Og þeir lagadeildarmenn lögðu til við n. að þessi breyt. yrði gerð á 1. gr. frv. Þetta var sérstaklega rætt við réttarfarsnefnd og fulltrúa dómsmrn. Þessir aðilar töldu að þetta sjónarmið lagadeildar Háskólans væri út af fyrir sig alveg rétt. Hins vegar lýstu þeir því yfir, að þegar þeir sömdu þetta frv, hefðu þeir gengið út frá því sem gefnu að sú yfirstjórn, sem til er tekið í 1. frvgr. hver eigi að vera, ætti aðeins að vera, svo maður noti þetta erlenda orð aftur, „administratív“ yfirstjórn, þ.e.a.s. dómsmrh. væri að vísu yfirmaður rannsóknarlögreglunnar, en það vald hans ætti ekki að ná til dæmis í þá veru að hann gæti haft einhver afskipti af störfum rannsóknarlögreglunnar eða beitt einhverjum áhrifum við rannsóknarlögreglustjóra til þess að hann annaðhvort gerði eitthvað eða léti eitthvað ógert. Það er einnig einróma skoðun allshn. að þannig beri að skilja þetta ákvæði frv. Ég vil aðeins árétta þetta til þess að láta það koma skýrt fram í þingtíðindum að þetta er álit allshn., eins og hv. form. allshn. og frsm. tók fram í sinni ræðu, að þannig beri að skilja þetta ákvæði, þó að allshn. hafi ekki talið rétt að breyta frv. að till. lagadeildarmanna. Eftir að n. hafði rætt við þá aðila, sem sömdu frv., er það álit hennar allrar og álit þeirrar n., sem frv. samdi, að ákvæðin um yfirstjórn dómsmrh. yfir rannsóknarlögreglunni þýði aðeins almenna og takmarkaða yfirstjórn, en alls ekki það, að dómsmrh., hver sem hann verður, eigi nokkurn tíma að hafa heimild til þess að skipta sér beint af störfum rannsóknarlögreglu eða rannsóknarlögreglustjóra ríkisins, hvorki til þess að segja honum fyrir verkum um hvaða mál hann eigi að rannsaka, hvernig hann eigi að rannsaka þau, hvenær hann eigi að rannsaka þau né hvað hann á að láta ógert. Ég vil sérstaklega taka þetta fram, m.a. til þess að skýra það að ég ber ekki fram brtt. í þá átt sem álit lagadeildar Háskólans gekk út á, en ætla að láta nægja að taka þetta sérstaklega fram, þar sem ég veit það og hef orð þeirra, sem fundi allshn. hafa setið, fyrir því, að þetta er þeirra skilningur á frv. Þetta er þeirra vilji þegar þeir leggja frv. fram að lokinni athugun og mæla með samþykkt með ákveðnum breytingum. Aðeins örfá orð um þær brtt. sem hv. þm. Svava Jakobsdóttir lagði fram og lýsti áðan. Í fyrsta lagi er ákvæðið um að taka Keflavík og Keflavíkurflugvöll inn í umdæmi rannsóknarlögreglustjóra ríkisins. Mér finnst þetta mjög rétt ábending og get út af fyrir sig fallist á hana. Hins vegar vil ég taka það fram, að þetta er einnig álit hæstv. dómsmrh. Allshn. hefur borist vitneskja um að hæstv. ráðh. vill hafa þetta svona og hyggst hafa þetta svona. Hann óskaði hins vegar sérstaklega eftir því við allshn. að hann fengi ásamt væntanlegum yfirmanni rannsóknarlögreglu ríkisins að hafa nokkur áhrif á það hvenær þetta yrði gert, ekki vegna þess að hann ætlaði sér að draga þetta eða hefði ekki áhuga á því að gera þetta, heldur einfaldlega vegna þess að það er ætlast til að þessi ákvæði um rannsóknarlögregluna, þ.e.a.s. stofnsetning rannsóknarlögreglustjóraembættisins, komi til framkvæmda um mitt ár 1977, og þá getur vel farið svo, á þeim skamma tíma sem eftir er, svo maður tali nú ekki um það ef hv. Ed. gefur sér álíka góðan tíma til athugunar á málinu og þessi hv. d. hefur gert, - þá getur mjög vel farið svo að hið nýja embætti, rannsóknarlögregla ríkisins, sé þess ekki búin að taka einnig þetta svæði að sér á þeim tíma sem lögin gera ráð fyrir. Ég tel enga ástæðu til þess að trúa því ekki, að hæstv. dómsmrh. hafi fullan og einlægan áhuga á því að taka einnig Keflavík og Keflavikurflugvöll undir rannsóknarlögreglu ríkisins eða inn í umdæmi hennar, og sé enga ástæðu til þess að neita eindreginni beiðni hans til allshn. um það, að hann og rannsóknarlögreglustjóri ríkisins fái í sameiningu að ákveða hvenær þetta verður gert, ekki síst þegar hæstv. ráðh. er búinn að lýsa því til viðbótar yfir við n. að hann muni láta gera þessa breytingu eins fljótt og hann telji nokkurn möguleika á. Það er því ekki ágreiningur í allshn. um hvort þetta eigi að gera, hvort umdæmi rannsóknarlögreglustjóra eigi að ná til Keflavíkur og Keflavíkurflugvallar, heldur er aðeins meiningarmunur um það, að allshn.-menn, að undanteknum hv. þm. Svövu Jakobsdóttur, hafa viljað verða við þeirri ósk hæstv. dómsmrh. að hann og væntanlegur rannsóknarlögreglustjóri fengju að meta hvenær þetta væri unnt, hvenær tæknilega væri unnt að gera þetta. Þegar liggur fyrir loforð hæstv. ráðh. um að þetta verði gert hið fyrsta sem hann telur möguleika á. Síðari till. hv. þm. lýtur að því að skylda dómstóla eða auka skyldur þeirra til að skipa sakborningi, réttargæslumann. Ég er sammála hv. þm. Páli Péturssyni um að þetta er ljótt orð: sökunautur, og við gerðum tilraun til þess að fá því breytt, en okkur var skýrt frá því að þá þyrfti ekki aðeins að breyta orðalagi í þessum lögum, heldur í öllum lögum þar sem þessi hugmynd kemur fyrir, svo sem í almennum hegningarlögum, og út í það lögðum við hreinlega ekki, m.a. til þess að tefja ekki málið frekar en orðið er. En sem sé, till. hv. þm. Svövu Jakobsdóttur lýtur að því að aukin verði skylda dómstóla til þess að skipa sakborningi réttargæslumann við yfirheyrslur hjá lögreglu, annaðhvort rannsóknarlögreglu eða almennri lögreglu. Það er rétt hjá hv. þm., að lagadeildin lagði mikið upp úr því að þessi heimild yrði veitt. Lagadeildin lagði mikið upp úr því að dómara yrði heimilað að skipa sökunaut, eins og þeir segja, sakborningi, eins og ég vil kalla, réttargæslumann við yfirheyrslu hjá lögreglu, rannsóknarlögreglu eða almennri lögreglu. Hins vegar er það ekki rétt, að lagadeild Háskólans hafi viljað ganga mjög langt í þessu efni, einfaldlega vegna þess að þarna er átt við að sakborningur geti, ef hann óskar þess, fengið skipaðan réttargæslumann til þess að vera við yfirheyrslur, ekki bara yfir sakborningi sjálfum, heldur öllum hugsanlegum vitnum sem viðkomandi lögregla teldi sér nauðsynlegt að yfirheyra í sambandi við viðkomandi mál. Og mér er fullkunnugt um það, að þeir lagadeildarmenn voru talsvert á báðum áttum um hversu rík skylda dómara ætti að vera í þessu efni. Það er auðvitað ljóst, - ég held að það þurfi ekki neinn lagaspeking til að sjá það, heldur bara sæmilega heilbrigða skynsemi, - að það er mjög líklegt að í flestum, ef ekki öllum tilvíkum, a.m.k. öllum tilvíkum þar sem er um alvarleg afbrotamál að ræða, þá muni sakborningur óska þess að fá skipaðan réttargæslumann til þess að hlýða á yfirheyrslur, ekki aðeins yfir sjálfum sér, heldur yfir öllum mögulegum vitnum, á fyrsta stigi málsins, þ.e.a.s. allt frá því að viðkomandi vitni er fyrst kallað fyrir. Það má líka ganga út frá því að t.d. ríkissaksóknari hafi oft á móti þessari ósk. Þarna stangast sem sé á sjónarmið annars vegar - við getum sagt ákæruvaldsins, sem vill upplýsa mál án allt of mikilla vafninga og er kannske hætt við að gangi of langt í þeim sökum, og hins vegar sakbornings sem hugsanlega er sekur, en vill nota hvert tækifæri, sem honum býðst, til þess að drepa því máli á dreif. Og hver á að skera þarna úr? Það getur að sjálfsögðu enginn gert nema hinn hlutlausi dómari sem á að kveða upp dóminn og hefur ekki lengur rannsóknina í sínum höndum, er ekki lengur hluti af rannsóknar- eða ákæruvaldi. Það er hann sem verður að vega það og meta og kveða upp úrskurð um það, hvort krafa sakborningsins sé eðlileg og nauðsynleg, hvort eigi að verða við ósk hans um að veita honum þessa ákveðnu vernd eða hvort vera kunni að þessi ósk og þessi tilmæli spilli því að hið sanna og rétta komi fram. Tillögur þeirra lagadeildarmanna voru á þá lund - ég hygg ég fari þar alveg rétt með - að þetta vald ætti að láta í hendur hins hlutlausa dómara, en mjög varasamt og vafasamt væri að kveða mjög strangt á í lögum um skyldu dómara í þessu tilviki, því að dómari mundi þá ganga frekar lengra en skemmra í því að veita sakborningi þennan rétt. Það má vel vera, - það er kannske rangt munað hjá mér, - það má vel vera að þeir lagadeildarmenn hafi getað fallist á að auka þessa skyldu nokkuð, en mig minnir þó að svo hafi ekki verið. Ég er út af fyrir sig ekkert á móti því að fá sakborningum þennan rétt. Mér finnst sjálfsagt að þeir geti leitað réttar sins í þessu sambandi. En ég vil mjög vara við því, að þarna sé verið að leggja þrýsting á annan hvorn veginn á hinn hlutlausa dómara sem á að vega og meta hvað er rétt og réttlátt í þessu sambandi, og kýs því heldur að halda mér við ákvæði frv. eftir þá breyt. sem á því var gerð að tilmælum lagadeildar Háskólans, ekki síst fyrir það að þeir lagadeildarmenn hafa fullyrt á fundi allshn. að þau ákvæði, sem sett hafa verið í frv. að þeirra beiðni, og eru í frv. nú, séu í samræmi við þau ákvæði sem gilda um þetta efni í helstu nágrannalöndum okkar, þar sem almennt er viðurkennt að réttaröryggi sé hvað mest og tryggast.



Herra forseti. Þetta mál hefur nú verið rætt og reifað það ítarlega að það er ekki ástæða til að fara um það mörgum fleiri orðum. Þó vil ég vitna til þess sem ég hef áður sagt í þessu máli. Ég undrast tvennt við þessa 2. umr. málsins: Í fyrsta lagi að hæstv. dómsmrh. skuli vera fjarverandi. Mér hefði fundist eðlilegt að hann hefði annaðhvort fylgst með umr. hér í sölum Alþ. eða þá að umr. hefði verið frestað ef hann getur ekki verið viðstaddur. Í öðru lagi undrast ég nokkuð ræðu hv. 5. landsk. þm. sem hún flutti hér áðan, frú Svövu Jakobsdóttur. Í allshn. verð ég að segja að hún hefur verið eins og ljós að því leyti, að hún hefur fylgst með málinu og reynt að kryfja það til mergjar og afla sér upplýsinga um þessa hluti. En þegar hún kemur hér í ræðustól við 2. umr. málsins setur allt í einu að henni hroll mikinn sem hún verður að veita útrás í pólitískum umr. á heldur lágu plani. En látum þetta lönd og leið. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. mikið, en vil geta þess þó, að ég er ekki að öllu leyti ánægður með þetta frv., eins og ég hef gert grein fyrir áður. Það er sérstaklega að því er varðar samband hinnar almennu lögreglu og rannsóknarlögreglu. Ég vil taka það fram enn einu sinni, að í sjálfu sér er enginn eðlismunur á starfi hins almenna einkennisklædda lögreglumanns og rannsóknarlögreglumanns. Það er því rétt og eðlilegt, sem fram kemur í umsögn Landssambands lögreglumanna, að þeir eru nokkuð uggandi yfir þessari skiptingu lögreglu í tvo aðskilda starfshópa sem virðist eiga að halda áfram, þar sem hvor lýtur sinni yfirstjórn. Tel ég það síst til þess fallið að auka samstarfið innan löggæslunnar sem er þó svo afskaplega mikilvægt í þessum málum. Í raun og veru er lögreglan ein heild. Hitt er svo annað mál, að þar sem fólki fjölgar, þéttbýli myndast og þenst út og verkefni vaxa kemur eðlileg starfsskipting af sjálfu sér. Lögreglumaður, hvort heldur hann ber einkennisbúning eða klæðist borgaralegum fötum, sem kann skil á sínu hlutverki, þekkir umhverfi sitt, íbúa þess og aðstæður allar, er oft og einatt hinn ákjósanlegasti rannsóknarlögreglumaður. Þetta hafa mörg dæmi sýnt og sannað. En þó að ég hafi gert nokkrar athugasemdir við þetta frv. og hafi eitt og annað við það að athuga, tel ég það þó horfa til þeirra endurbóta að rétt sé að veita því stuðning.



Herra forseti. Það hefur heldur betur komið við kaunin í hv. samnefndarmönnum, stjórnarsinnum og þm. Alþfl., að ég skyldi rifja upp málflutninginn sem þeir hafa tíðkað í þessum málum. Mér þykir vænt um að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur allt í einu orðað hér að áhugi hans með öllum þessum umr. væri það, að allir væru jafnir fyrir lögunum. Ég minnist þess ekki að ég hafi heyrt hann bera það fyrr. Mér hefur fundist Alþfl. hafa ummyndast í fimmhöfðaðan lögfræðing með ofurtrú á dómsvaldi til þess að bæta það þjóðfélag sem við lifum í, og þeir virðast nokkuð viðkvæmir fyrir því, þegar þeir eru minntir á að það kunni að vera aðrar úrbætur sem úrslítum ráða í þessu efni. En batnandi manni er best að lifa. Ég kvaddi mér nú aðallega hljóðs vegna þeirra ummæla sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hafði um brtt. mína við frv. til l. um breyt. á lögum um meðferð opinberra mála, þar sem ég legg til að heimild dómara til að skipa sakborningi réttargæslumann verði breytt í skyldu. Ég veit að það þjónar afskaplega litlum tilgangi að deila hér um fullyrðingar sem komið hafa fram munnlega á fundum. Þar stendur fullyrðing gegn fullyrðingu. Þó vil ég enn standa fast við það sem ég sagði í fyrri ræðu minni. Ég innti fulltrúa lagadeildar eftir því, hvort það væri ekki hugsanlega rétt að gera þetta að skyldu, og sá fulltrúi, sem svaraði mér, var Stefán Már Stefánsson. Hann sagði, eins og ég tók fram áðan, að það kæmi vel til greina að gera það, og ég vænti þess að þeir nm., sem hlýddu á svar hans, muni bera það að ég fer hér með rétt mál. Ég held að þegar hv. þm. Sighvatur Björgvinsson athugar þetta frv. betur, sem við erum nú að afgr. frá okkur, þá hefur dómari þrátt fyrir brtt. mína full tök á málinu, á yfirheyrslum og öðru, því að í 13. gr. stendur að réttargæslumaður skuli vera viðstaddur yfirheyrslu þyki það hættulaust vegna rannsóknar málsins. Þar með hefur dómarinn auðvitað fullt vald á því, hvernig framgangi málsins er háttað. Það er hans mat sem ræður því hvort réttargæslumaður er viðstaddur eða ekki. Og mér þykir leitt að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson skuli ekki geta fylgt þessari brtt. minni, þar eð ég tel að hún muni koma helst til góða þeim sakborningum sem eru umkomulausir og þekkja ekki þær flækjur réttarkerfis sem þjálfaðir glæpamenn kunna á.



Herra forseti. Það er í sjálfu sér ekki miklu að bæta af minni hálfu við það sem fram kom í framsöguræðu minni. Við höfum heyrt hér að nm. hafa tjáð sig annars vegar á þá leið, að þeir hefðu talið æskilegt að frv. hefði verið látið haldast óbreytt frá því sem það var lagt fram, og hins vegar, að miklu meira hefði þurft að breyta í frv. til þess að þeir hefðu verið fullkomlega sáttir við það. Þetta sýnir aðeins að hér togast á sjónarmið sem eiga sér rætur og eiga sér hljómgrunn víðar heldur en hér meðal alþm. Ég held þess vegna að eftir atvikum hafi allshn. fundið réttu leiðina, þannig að menn geti verið sæmilega sáttir með frv., eins og reyndar kemur fram í því að viðkomandi nm. skrifa undir nál. og mæla með samþykkt frv. eins og það nú lítur út með breytingum allshn. Það er rétt hjá þeim sem hafa hér látið í ljós þær skoðanir að mörgu megi betur hagræða í þessum málum en verið hefur fram að þessu. En n. tók þá afstöðu að reyna að breyta sem allra minnstu, og var það gert með tilliti til þess að nauðsyn væri af réttarfarsástæðum og vegna ástands í rannsóknarmálum yfirleitt að hraða afgreiðslu þessa frv.  Hins vegar vil ég aðeins segja það vegna ummæla Páls Péturssonar, að jafnvel þótt n. hefði engu breytt, hefði samþ. frv. hingað inn í þingið eins og það var lagt fram upphaflega, þá er sá tími, sem n. hefur gefið sér til að athuga þetta mál, fullkomlega réttmætur, og það er ekki mælikvarði um það, hvort n. hefur unnið vel að máli eða ekki, hversu margar brtt. hún leggur fram við viðkomandi mál. Og ég hygg að meðnm. mínir geti verið mér sammála um það, að þetta mál hefur fengið gaumgæfilega skoðun í nefndinni og við erum miklu fróðari um þetta mál heldur en áður eftir yfirferð okkar. Hv. þm. Svava Jakobsdóttir leggur hér fram tvær brtt.: Annars vegar við frv. um rannsóknarlögreglu ríkisins varðandi 3. gr., að bætt skuli inn Keflavík og Keflavíkurflugvelli. Hér er ekki um mikinn efniságreining að ræða, þar sem n. sem slík hefur gert að till. sinni að þessi tvö umdæmi verði tekin inn, þótt síðar verði, samkv. ákvörðun ráðh. Þetta er spurning um aðferð og hvenær þessi ákvörðun verði tekin. N. lagði til að ráðh. væri gefinn meiri umþóttunartími vegna þessara tveggja umdæma, m.a. vegna þess að Keflavíkurflugvöllur heyrir ekki undir dómsmrn., heldur utanrrn., svo að af ýmsum tæknilegum ástæðum er hugsanlegt að meiri tíma þurfi til að laga þessa breyt, að nýju kerfi. Af þessum ástæðum er till. n. svo orðuð sem á þskj. sést. Varðandi hina till., sem er breyt. á frv. til l. um breyt. á lögum um meðferð opinberra mála, sem þau hafa fjallað lítillega um, hv. þm. Svava Jakobsdóttir og Sighvatur Björgvinsson, þá skal ég ekki fara að fullyrða hér úr ræðustól hvaða meiningar voru settar fram af hálfu þeirra sem við töluðum við. Ég man það ekki mjög glöggt. Ég get hins vegar staðfest að Stefán Már Stefánsson og þeir fulltrúar lagadeildarinnar létu orð falla í þá átt, að út af fyrir sig væri mögulegt að breyta í þá átt sem hv. þm. Svava Jakobsdóttir er að tala um. En þeir bentu í leiðinni á ýmsa vankanta við það líka, m.a. það sem Sighvatur Björgvinsson hefur talað hér um, að það séu vissir erfiðleikar stundum á því að skylda dómara beinlínis til þess að skipa réttargæslumann, og svo líka hitt, að með því að skipa réttargæslumann er það kostnaður sem greiddur er af ríkissjóði. Þeir vöktu athygli á því, sem í lögum er, að hver sakborningur, hver sá sem er tekinn til yfirheyrslu af rannsóknarlögreglu eða dómurum, hann hefur auðvitað rétt til þess að ráða sér sjálfur sinn verjanda. Undir öllum kringumstæðum geta því viðkomandi aðilar kallað til lögfróða menn sér til aðstoðar og ráðuneytis. Að því leyti vernda lögin þann rétt manna. Og ég er þeirrar skoðunar að það sé farsælla að hafa lögin eins og n. hefur lagt til. Mér þótti ræða hv. þm. Svövu Jakobsdóttur, sem hún flutti hér áðan, að mörgu leyti fróðleg og athyglisverð. Að vísu þurfti sérstaka lagni af hennar hálfu til þess að koma litasjónvarpi og varnarliði og deilu milli stjórnarflokka inn í þessar umr. Ég mun að gefnu tilefni forðast að tala um Bandaríkin, svo að mér verði ekki legið á hálsi fyrir að taka upp hanskann fyrir þau einu sinni enn. En auðvitað er nauðsynlegt að setja þessi mál í félagslegt samhengi, og ég vék að því áðan í minni framsöguræðu, að enda þótt við gerum úrbætur í dómsmálum, þá leysir það ekki þann vanda og þau vandamál sem uppi eru í þjóðfélaginu hvað snertir afbrot og siðferðisbrest hjá fólki. Þar þarf að leita orsaka og lausna annars staðar en endilega með því að breyta fyrirkomulagi í dómskerfinu sem slíku. Hv. þm. Svava Jakobsdóttir vék hér að peningahyggju og taldi hana vera eina helstu orsök þeirrar upplausnar sem ríkir í þjóðfélaginu. Það er sjálfsagt nokkuð til í því. En hvað er þá peningahyggja? Er ekki peningahyggjan afleiðing af nútímaþjóðfélagi? Hún er velferðin í þjóðfélaginu, hin auknu þægindi. Fólk hefur meiri fjárráð. Og ég get ímyndað mér að hver einasti alþm., jafnvel Svava Jakobsdóttir líka, sé mér sammála um að við viljum ekki hverfa aftur til þess þjóðfélags sem áður ríkti, þegar velferðin og velmegunin var minni. Við lifum í velferðarþjóðfélagi, og það fylgja því bæði kostir og gallar, Gallarnir eru m.a. þeir, að fólk leggur meira upp úr veraldlegum verðmætum eins og peningum og þægindum í kringum sig, og við það verður í sjálfu sér ekki ráðið. Við sjáum einnig þegar hagsmunahópar í þessu þjóðf0iagi hittast og koma saman á þing, sbr. ASI-þingið, þá er ekki mikið talað um siðferðið og bætur á því, heldur beinist athyglin auðvitað fyrst og fremst að kjaramálum og hinum veraldlegu gæðum. Í sambandi við félagslegar lausnir og félagslegt samhengi, þá vil ég aðeins segja það sem mína skoðun, að ég tel að við ættum að líta til heimilanna og hlutverks þeirra. Við ættum að skoða vel fræðslumálin, uppeldismálin, skólamálin, Við eigum að stuðla að réttlátu réttarfari. Við eigum ekki að egna stétt gegn stétt eða ímynda okkur óvini og vonda menn í hverju horni, heldur eigum við að reyna að sætta fólk og auka félagsþroska þess og koma þjóðfélaginu, sérstaklega unga fólkinu í skilning um það, að það er enginn sem vill öðrum illt þegar allt kemur til alls. Við erum hér í litlu þjóðfélagi sem okkur þykir vænt um og viljum lifa í, og það er æskilegast og farsælast að við reynum að efla bróðerni og jákvæðan hugsunarhátt hjá fólkinu.