Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hefur athugað þetta mál og jafnframt vildi ég leyfa mér að mæla um leið fyrir næsta máli, vegna þess að það er alveg sama eðlis, um breyt. á l. um tékka. Þessi frv. eru bæði flutt eftir ósk Seðlabankans og eru í samræmi við þá stefnu Seðlabankans og bankakerfisins yfirleitt að koma lagi á bæði tékkaviðskipti og víxlaviðskipti, þannig að girða fyrir vanskil, og stefna bæði þessi frv. í þá átt að setja viss viðurlög við slíkum vanskilum. Þetta telja bankarnir hafa mikla þýðingu. Það hefur verið unnið mikið í þá átt að koma þessum málum í réttara horf og t.d. með tékkaviðskiptin hefur það mjög lagazt. En það þykir vera þörf á því að fá þær heimildir, sem í þessum frv. greinir og það er sameiginlegt álít fjhn. að leggja til, að frv. verði samþ.



Herra forseti. Fyrir þeim breyt., sem með frv. þessu er lagt til að gerðar verði á lögum um Listasafn Íslands, gerði hæstv. menntmrh. ýtarlega grein við 1. umr. málsins, en breyt. eru í stuttu máli þær, að í fyrsta lagi er lagt til, að Listasafnið fái til listaverkakaupa a.m.k. 1/6 hluta af árlegum tekjum menningarsjóðs, í stað þess, að í núgildandi lögum er þessi upphæð ákveðin í krónutölu og í öðru lagi er lagt til, að breyt. verði gerð á núgildandi reglum um kosningu í safnráð, sem eru illframkvæmanlegar að óbreyttum lögum. Kosning í safnráð á að fara fram á hausti komanda og var því af hálfu hæstv. ráðh. lögð rík áherzla á, að frv. yrði afgr. sem lög á þessu þingi. Menntmn. hefur rætt frv. og leggur til, að það verði samþ., en eins og fram kemur í nál. á þskj. 697, undirritar einn nm., 5. þm. Reykn., nál. með fyrirvara.



Herra forseti. Ég vil aðeins með örfáum orðum gera grein fyrir fyrirvara mínum. Hann er varðandi það atriði þessa frv. að breyta því ákvæði, að Listasafn ríkisins skuli, eins og nú segir í lögum, fá árlega a.m.k. 500 þús. kr. af tekjum menningarsjóðs til listaverkakaupa, - breyta því í það form, að það skuli vera 1/6 hluti af tekjum menningarsjóðs. Ég skal ekki rekja þessa sögu ýtarlega, en vil aðeins geta þess, að eins og nú er um tekjur menningarsjóðs, þýðir þetta sennilega um 200 þús. kr. hækkun á ári. Ég vil í sambandi við þetta taka fram, að það er enginn efi á því að mínum dómi, að Listasafnið þarf á þessu aukna fé að halda. Það er eðlilegt, að með hækkandi verðlagi á öllum hlutum þurfi það aukið fé til listaverkakaupa. Þau hafa ekki verið meiri, en svo fram að þessu, að þau mega sízt við því að minnka. Með tilliti til þess hef ég viljað fylgja málinu, en gat þó ekki skrifað undir nál. án þess fyrirvara, að ég tel þetta mjög miklum örðugleikum bundið fyrir menningarsjóð, þar sem tekjur hans standa í stað. Tekjustofnar hans eru ákveðnir með lögum. Aðaltekjustofninn er 1 kr. af hverjum bíómiða og það hefur staðið óbreytt síðan 1957, að mjög veruleg breyt. var gerð á l. um menningarsjóð og þessi aðaltekjustofn hans, sem nú er, settur í lög. Það er vissulega örðugleikum bundið fyrir menningarsjóð að taka á sig aukin fjárútlát að óbreyttum tekjum. Það hlýtur vitanlega að koma niður á öðrum verkefnum sjóðsins, sem eru mörg og var mörgum bætt við með lögunum frá 1957. En sérstökum örðugleikum mundi það valda að eiga að greiða þetta fé nú á þessu ári, þar sem menningarsjóður gerir fjárhagsáætlun í byrjun hvers árs og hefur fyrir nokkru lokið því fyrir þetta ár og það mundi verða örðugt fyrir hann, þótt ekki sé um stærri fjárhæð að ræða en þetta, að greiða meira fé til Listasafnsins á árinu 1965, en þær 500 þús. kr., sem settar voru á fjárhagsáætlun skv. þeim lagafyrirmælum, sem gilt hafa og enn gilda. Ég tel, að það væri af þessum ástæðum æskilegt, að hægt yrði að líta þannig á og framkvæma þetta ákvæði, ef að lögum verður, á þann hátt, að þessi breyt. úr 500 þús. kr. framlagi árlega í 1/6 af tekjum menningarsjóðs árlega taki gildi frá og með áramótunum næstu eða frá og með ársbyrjun 1966.



Herra forseti. Í tilefni af ræðu hv. síðasta ræðumanns, hv. 5. þm. Reykn. (GilsG), vil ég taka þetta fram: Með hliðsjón af því, að menntamálaráð hefur nú þegar, þegar frv. þetta er afgreitt hér á hinu háa Alþ., gert fjárhagsáætlun fyrir yfirstandandi ár og í þeirri fjárhagsáætlun er gert ráð fyrir 500 þús. kr. framlagi til Listasafns Íslands, eins og gert er ráð fyrir í gildandi lögum, tel ég eðlilegt, að þessi lög, ef samþykkt verða, yrðu skilin þannig, að ákvæði þeirra taki til fyrsta heila almanaksársins, sem lögin eru í gildi, þ.e.a.s. að ákvæði þeirra breyti ekki þegar gerðri samþykkt menntamálaráðs um fjárhagsáætlun fyrir yfirstandandi ár, heldur taki fyrst gildi, þegar menntamálaráð semur fjárhagsáætlun fyrir næsta heilt almananaksár, þ.e. fyrir árið 1966. Ég mun beita mér fyrir því, að safnráð Listasafns Íslands óski ekki eftir, að þessi ákvæði komi til framkvæmda á þessu ári, þ.e.a.s. sætti sig við ákvæði þeirra laga, sem nú gilda, þ.e. við þá fjárhæð, sem gert er ráð fyrir í þeirri fjárhagsáætlun menningarsjóðs, sem nú er í gildi og hef rætt þetta mál við formann safnráðsins og forstöðumann Listasafnsins.

Frsm. Ólafur Björnsson): Herra forseti. Eins og ég hafði boðað í framsöguræðu minni við 2. umr. málsins, flytur menntmn. nokkrar brtt. við frv. Í fyrsta lagi eru þá brtt., sem n. flytur sameiginlega á þskj. 693. 1. brtt. er um það, að fjölgað verði í ráðgjafarnefnd Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, þannig að tveimur aðilum verði þar bætt við, Stéttarsambandi fiskiðnaðarins og fiskimannadeild Farmanna- og fiskimannasambands Íslands. N. þótti eðlilegt, að báðir þessir aðilar fengju þar fulltrúa. Stéttarsambandið mun ekki hafa verið stofnað fyrr, en eftir að gengið var frá lagafrv. þessu og var það því eðlilega ekki með í upptalningunni í 24. gr., en n. þótti sjálfsagt og eðlilegt, að þessi samtök fengju þarna aðild að og sömu skoðunar er n. hvað snertir fiskimannadeild Farmanna- og fiskimannasambandsins. Önnur brtt., við 29. gr., er aðeins leiðrétting, því að n. sú, sem gegnir svipuðu hlutverki og ráðgjafarnefndin, sem hér er um að ræða, heitir hvað snertir Rannsóknastofnun landbúnaðarins tilraunaráð og þurfti því auðvitað að leiðrétta þetta. Þá eru brtt. við 33. gr. um það, að fjölgað sé í tilraunaráði landbúnaðarins. Það er til þess að koma til móts við óskir þeirra aðila, sem hlut eiga þar að máli. Þar sem allar þessar stofnanir eða n. eru ólaunaðar, mundi það ekki hafa í för með sér nein aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, þó að í þeim sé fjölgað. Þá hefur n. leyft sér að flytja skrifl. brtt. þess efnis, að aftan við 54. gr. bætist: „Deildarstjórar og sérfræðingar skulu hafa lokið meistaraprófi eða öðrum hliðstæðum háskólaprófum í fræðigrein sinni. Þó skal ráðh. heimilt að víkja frá þessu ákvæði, hafi umsækjandi sannað vísindalega hæfni sína á annan hátt.“ Þessa till. flytur n. sem skrifl. brtt. N. var sammála um, að eðlilegt væri að setja ákvæði um menntunarkröfur til þeirra aðila, sem hér eiga hlut að máli. Bæði er þetta trygging fyrir betri starfskröftum fyrir þessar stofnanir og í öðru lagi mundi það auðvelda þeim sérfræðingum og öðrum aðilum, sem hér eiga hlut að máli, að fá launakjör í samræmi við menntun sína, ef ákveðin fyrirmæli eru um það í l., að ákveðnar kröfur skuli gera í þessu efni. Á það var bent í n., þegar hún ræddi þessa brtt., sem hún hefur orðið sammála um að flytja, að eðlilegt væri að geta hér einnig um doktorspróf. Það varð þó ofan á að sleppa því, en rétt er að það komi fram, að auðvitað eru þessi ákvæði hugsuð sem lágmarkskröfur, þannig að þar sem doktorspróf er yfirleitt talið hærri háskólagráða en meistarapróf, kemur auðvitað ekki til mála annað, en að túlka þetta þannig, að þeir, sem doktorspróf hafa, fullnægi auðvitað umræddum skilyrðum. Ef ekki koma fram aths. við þessa skoðun, þá taldi ég, að það mundi taka allan vafa af í þessu efni, að þessa skilnings n. sé getið og það komi fram í Alþingistíðindum. Ég vil þá leyfa mér að biðja hæstv. forseta um að leita afbrigða fyrir því, að þessi till. megi koma hér til umr. og atkvgr. Eins og ég gat um í framsöguræðu minni við 2. umr., hefur n. haft mjög skamman tíma til að athuga það viðamikla mál, sem hér er um að ræða og er því ekki hægt að ræða það í einstökum atriðum. En það er þó eitt atriði, sem ég hef rekið mig á og tel svo mikilvægt, að ég get ekki látið hjá líða, að því sé hreyft hér og langar mig í því sambandi að beina ákveðinni fsp. til hæstv. menntmrh., sem hér er staddur. Í 2. tölul. 8. gr. segir svo, þar sem talin eru upp verkefni rannsóknaráðs ríkisins: „Athugun á nýtingu náttúruauðæfa landsins til nýrra atvinnuvega og atvinnugreina, enda skulu allar till. um nýjungar á sviði atvinnuvega og atvinnugreina, sem berast ríkisvaldinu, sendar ráðinu og skal það beita sér fyrir því, að fram fari tæknileg og þjóðhagsleg athugun þeirra, ef það telur þess þörf.“ Þannig hljóðar þessi 2. tölul. Nú er að vísu talað hér um athuganir, en ekki rannsóknir, og í því, að hér er notað annað orð en rannsóknir, felst e.t.v., að það sé annað, sem haft er hér í huga. En ef athuganir eru túlkaðar sem rannsóknarstarfsemi, mundi í þessu felast það, að rannsóknaráði ríkisins sé ætlað að hafa með höndum sjálfstæða rannsóknarstarfsemi. Nú gerir frv. að öðru leyti ráð fyrir því, að rannsóknarstarfsemin sé falin öðrum einstökum stofnunum, sem undir ráðið heyra, svo sem nánar er tilgreint í þessum l. Spurningin er þá sú, hvort þetta beri að túlka þannig, að rannsóknaráði sé ætlað að hafa á höndum sjálfstæða rannsóknarstarfsemi. Ef svo væri, kynni það að rekast á við þá rannsóknarstarfsemi, sem aðrar stofnanir hafa með höndum, og grípa inn í þær á miður heppilegan hátt. Þetta teldi ég óheppilegt og vildi því gjarnan beina þeirri fsp. til hæstv. ráðh., hver sé skoðun hans á því, hvernig þetta eigi að vera í framkvæmdinni. Þá vil ég að lokum geta þess, að á þskj. 680 flytur hv. 5. þm. Reykn. sérstaka brtt. Um hana hafa aðrir nm, óbundnar hendur.



Herra forseti. Ég skal með ánægju verða við tilmælum um að svara í örfáum orðum þeirri fsp., sem hv. frsm. menntmn. beindi til mín varðandi skilning á 8. gr. og 43. gr. frv. Það hefur aldrei verið tilætlun ríkisstj. eða þeirra, sem að samningu þessa frv. hafa staðið, að verkefni rannsóknaráðs rækjust á nokkurn hátt á rannsóknarverkefni hinna einstöku rannsóknastofnana og einmitt með hliðsjón af því er annað orðalag á þessum lið 8. gr. um verkefni rannsóknaráðs, en notað er um verkefni hinna einstöku rannsóknastofnana, Það verður að sjálfsögðu hlutverk einstakra rannsóknastofnana að annast þær tæknirannsóknir, sem eru á verksviði hlutaðeigandi stofnunar. Hins vegar er eðlilegt að telja það verkefni rannsóknaráðsins að láta fara fram almennar athuganir t.d. á nýtingu náttúruauðæfa landsins til nýrra atvinnuvega, enda er gert ráð fyrir því, að till. um nýjungar á sviði atvinnuvega og atvinnugreina, sem berast ríkisvaldinu, séu sendar rannsóknaráðinu og segir í 8. gr. í framhaldi af þessu, með leyfi hæstv. forseta: „Og skal það (rannsóknaráðið) beita sér fyrir því að framkvæma tæknilega og þjóðhagslega athugun þeirra, ef það telur þess þörf.“ Það mundi þá að sjálfsögðu verða tæknilegt viðfangsefni hinna einstöku rannsóknastofnana að framkvæma þær tæknilegu eða þjóðhagslegu athuganir, sem um er að ræða, en hins vegar verkefni rannsóknaráðsins að fjalla um till., sem fram koma, að gera sjálft till., fá nýjar hugmyndir eða gera till., sem það síðan beinir til hinna einstöku rannsóknastofnana og þá fylgjast með, hvernig þær inna þessi verkefni af höndum. Þetta er og í fullkomnu samræmi við meginhlutverk rannsóknaráðsins að hafa heildaryfirlit yfir alla rannsóknarstarfsemi í landinu og gefa Alþ. og ríkisstj. á hverjum tíma sem gleggst yfirlit yfir það, í hverju rannsóknarstarfsemin er fólgin, og gera till. um aukningu og eflingu rannsóknarstarfseminnar í heild. Þetta vona ég, að sé nægilegt til skýringar á því, hvað fyrir höfundum og flytjendum frv. hefur vakað, hvað þetta atriði snertir.



Herra forseti. Ég fór um það nokkrum orðum við 1. umr. þessa máls, að mér sýndist svo, að þessi hv. d. ætti þess helzt til lítinn kost að fjalla um þetta margþætta og yfirgripsmikla mál svo sem skyldi og afgreiðsla menntmn. á því gæti ekki verið slík sem æskilegt væri, þegar um stór og viðamikil mál er að ræða eins og þetta er. Ég skal nú ekki bæta miklu við það, sem ég sagði þar um, en vil aðeins ítreka það, að þetta hefur vitanlega komið á daginn. Þetta er mjög óviðunandi, að mál eins og þetta, sem legið hefur 3 þing fyrir hv. Nd., vaknar loks til lífsins, ef svo má segja, þegar mjög skammt er eftir af þingtíma og hér verður, ef það á að ná fram að ganga, að afgreiða það með algerum hraða á þeim tíma, sem má kalla hina síðustu og verstu daga Alþ., eins og vinnubrögðum er háttað nú. Ég flyt við þetta frv. aðeins eina brtt. og hefði þó e.t.v. verið ástæða til að flytja fleiri. Ég stend hins vegar að brtt. þeim, sem n. flytur í heild, og hefur hv. frsm, n. gert grein fyrir þeim. Ég ætla aðeins að fara örfáum orðum um þá brtt., sem ég flyt við frv. Ég hef áður, oftar en einu sinni, bæði í sameinuðu Alþ. og hér í þessari hv. d., rætt um það mál, sem brtt. mín fjallar um, nauðsyn þess að koma hér á fót sérstakri tæknistofnun í þágu sjávarútvegsins. Till, mín er sú, að á eftir 18. gr. frv., þar sem fjallað hefur verið um Hafrannsóknastofnun, komi ný gr. þess efnis, að eitt af verkefnum Hafrannsóknastofnunar fyrst um sinn skuli vera það að hafa með höndum tilraunir með ný veiðarfæri og veiðiaðferðir og rannsóknir þar að lútandi, svo og rannsóknir á hagkvæmustu gerðum fiskiskipa, miðað við íslenzkar aðstæður, enn fremur að hafa með höndum upplýsingastarfsemi um þessi efni, og ég legg til, að þetta verkefni verði fyrst um sinn falið sérstakri deild innan Hafrannsóknastofnunarinnar. Síðan legg ég til, að ráðh. verði heimilt á árinu 1967 eða þá síðar að gera þessa deild að sérstakri og sjálfstæðri stofnun, Tæknistofnun sjávarútvegsins og hún hafi þá fyrrgreind verkefni og verði þá nánar kveðið á með reglugerð um ýmisleg atriði varðandi þessa stofnun, svo sem ráðgjafarnefnd hennar. Ég er sannfærður um, að hér er um mikið nauðsynjaverk að ræða, að leggja grundvöll að slíkri tæknistofnun. Að vísu hafa verið tekin inn í þetta frv. í hv. Nd. nokkur þau atriði, sem mín till. fjallar um, en eins og frv. er nú, er ráð fyrir því gert, að Hafrannsóknastofnunin hafi þau verkefni með höndum, án þess að þar sé um að ræða sérstaka d., sem sinni þessum nauðsynjaverkefnum. Ég er sannfærður um, að hitt er miklu hentugra og líklegra til árangurs, að þegar verði lagður grundvöllur að því, að þetta verði sjálfstæð stofnun. En meðan þetta mál er að þróast upp í það, gæti ég hugsað mér, að hentugt væri, að tæknistofnunin eða tæknirannsóknirnar verði í höndum sérstakrar deildar innan Hafrannsóknastofnunarinnar. Það er enginn efi á því, að þörfin á þessari starfsemi, þörfin á því, að sérmenntaðir menn í þessum greinum taki þau mál, sem þarna er um að ræða, föstum tökum, þörfin á því, að verulegu fé sé varið til þessara margþættu og nauðsynlegu rannsókna, er mikil. Ég er ekki í neinum efa um það, að slík tæknistofnun í þágu sjávarútvegsins mundi skila þjóðarbúinu miklum verðmætum á skömmum tíma og hver sem verða örlög þessarar till. minnar, er ég þess viss að það líður ekki langur tími, þangað til slík stofnun sem hér um ræðir hlýtur að komast á fót.



Herra forseti. Ég er hv. síðasta ræðumanni alveg sammála um, að þau verkefni, sem hann gat um og hefur flutt till. um, að yrðu hlutverk sérstakrar deildar innan Hafrannsóknastofnunarinnar, eru mjög mikilvæg. En þar sem ég veitti því athygli, að hv. menntmn. hefur ekki tekið þessa till. upp og þess vegna má búast við því, að hún nái ekki fram að ganga, vildi ég samt sem áður láta eftirfarandi getið: Ég tel, að þó að till. nái ekki fram að ganga, sé það, sem hún felur í sér, í raun og veru verkefni Hafrannsóknastofnunarinnar og vitna þar til 6. tölul. í 17. gr., en þar segir, að meðal verkefna Hafrannsóknastofnunarinnar séu tilraunir með ný veiðarfæri og veiðiaðferðir og rannsóknir þar að lútandi, svo og rannsóknir á hagkvæmustu gerð fiskiskipa,og í 18. gr. segir, að eitt af 4 verksviðum Hafrannsóknastofnunarinnar séu veiðitæknirannsóknir. Og með sérstakri hliðsjón af því, að skv. 54. gr. frv. er ráðh. heimilt að ákveða deildaskiptingu í rannsóknastofnunum og skipa deildarstjóra, að fengnu áliti forstjóra og stjórnar viðkomandi stofnunar, með hliðsjón af því, að ráðh. getur heimilað deildaskiptingu, hygg ég, að óhætt sé að lýsa því yfir, að ráðh. muni, þegar tímabært þykir, gera þessa starfsemi að sérstakri deild í Hafrannsóknastofnuninni, því að enginn vafi er á því, að hér er um mjög mikilvæg verkefni að ræða. Ég vildi aðeins, að þetta kæmi fram, til þess, ef till. næði ekki fram að ganga, að það yrði ekki túlkað þannig, að það sé eitthvert vanmat á mikilvægi þeirra verkefna, sem hv. ræðumaður fjallaði um í ræðu sinni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir það, að hann hefur lýst skilningi sinum á nauðsyn þess, að þessum verkefnum í þágu sjávarútvegsins sé sinnt. Það, sem kann að greina á, er þá það, með hverjum hætti þessum verkefnum verður bezt sinnt í von um verulegan árangur. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé að öllu leyti eðlilegast, að stefnt sé að því nú þegar frá upphafi, að hér verði um að ræða sjálfstæða stofnun með sérstakri yfirstjórn, en get mjög vel fallizt á það, að þetta þróist í einum eða tveimur áföngum og byrjunarskrefin verði stigin innan Hafrannsóknastofnunarinnar, en þó þannig, að það verði sérstök deild, sem hefur þessi verkefni með höndum þegar frá upphafi, því að það er vitanlega tvennt ólíkt, tvenns konar menntun, sem til þarf að sinna þessum verkefnum, annars vegar þeim meginrannsóknum, sem Hafrannsóknastofnuninni eru ætlaðar, þ.e.a.s. rannsóknum á fiskigöngum og hafinu og lífinu þar og hins vegar á fjölmörgum tækniatriðum. Ég legg því á það mjög ríka áherzlu, ef hv. deild kæmist að þeirri niðurstöðu að athuguðu máli að fallast ekki á till. mína, að stefnt verði að því í áföngum, eins og þar er lagt til, að slík tæknistofnun komist á fót, en innan Hafrannsóknastofnunarinnar í fyrstu, þangað til þróunin hefur sýnt, að hin leiðin er sú endanlega og rétta, þegar fram í sækir.



Herra forseti. Fjhn, þessarar hv. d. hefur haft til meðferðar frv. um Landsvirkjun. Svo sem öllum er kunnugt, hefur tími til athugunar þess verið harla naumur, en fjhn. fékk til viðtals aðaltrúnaðarmenn ríkisins í sambandi við raforkumál, þá raforkumálastjóra og rafmagnsveitustjóra og ræddi við þá ýmis atriði málsins. Hæstv. landbrh. gerði grein fyrir því við 1. umr., hvað í þessu frv. fælist í einstökum atriðum, og frv. fylgir auk þess mjög ýtarleg grg., þar sem einstök atriði þess eru skýrð. Meginkjarni málsins er það, að lagt verði nú í að gera stærra átak í raforkumálum þjóðarinnar, en nokkru sinni áður hefur verið gert og stefnt að því að virkja í mjög stórum stíl. Hvaða leið nákvæmlega verði valin, er ekki á þessu stigi auðvelt að segja, vegna þess að það er háð ýmsum öðrum atriðum varðandi orkunotkun, en um það atriði er ekkert sérstaklega fjallað í þessu frv., heldur aðeins miðað við, að virkjunin verði það stór, að það rúmi þann möguleika, ef síðar þykir henta af Alþ. að ákveða svo, að sérstakri stóriðju verði komið á laggir til þess að hagnýta orku frá þessari virkjun og með því leggja grundvöll að því, að hægt sé að virkja í stærri stíl og á hagkvæmari hátt, en ella hefði verið. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, nema tilefni gefist til, að rekja málið nánar í einstökum atriðum, aðeins gera grein fyrir því, að n. varð ekki sammála um afstöðu til málsins, þar eð samkomulag náðist ekki um ýmsar brtt., sem fram komu í n. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem fluttar eru á sérstöku þskj. Þær breyt. eru ekki veigamiklar og í rauninni engar efnisbreyt., heldur aðeins til þess að skýra nánar viss atriði frv., sem ýmsum þótti orka tvímælis, þannig að það yrði ljóst, að ekki væri gert ráð fyrir því, án þess að sjálfsögðu að undangengnum samningum, eins og raunar frv. gerir ráð fyrir, að frekari orkuver verði tengd við Landsvirkjun, án þess að sérstakar ákvarðanir verði teknar um það efni. Þetta þótti ýmsum aðilum nauðsynlegt, að væri skýrt betur, sérstaklega þeim aðilum, sem sumir vildu halda, að þetta gæfi Landsvirkjuninni víðtækari heimildir, en í rauninni felst í frv., en breyt. miða allar að því, að það verði ljóst, að það sé ekki um neitt slíkt að ræða og þykir því meinlaust að taka þessa breyt. hér inn. Ég ætla ekki á þessu stigi málsins að ræða um þau grundvallaratriði, sem menn skildi á um að öðru leyti í n. Svo sem hv. þdm. er ljóst, miða brtt. 2. minni hl. að því, að það verði útilokað, að hægt verði að hagnýta þessa landsvirkjun til stóriðju, heldur að hún verði eingöngu miðuð við almenna notkun hér innanlands og án þess að neitt nýtt komi til og er það að sjálfsögðu grundvallarmismunur á sjónarmiðum. Íþ hinu tilfellinu eru ýmsar breyt., sem eru þess eðlis, að það eru ekki talin tök á því með neinu móti að taka þau inn í þetta mál. Það skal hins vegar skýrt tekið fram, að þó að það felist ekki beint í þessu frv., þá felur nafn þess það í sér, að það er stefnan, að áfram verði unnið í þá átt, að hér verði um raunverulega landsvirkjun að ræða. Það er gert ráð fyrir því í frv. um Laxárvirkjun, að heimild sé til tengingar hennar við Landsvirkjun og jafnframt er að sjálfsögðu gert ráð fyrir því, að með tímanum, þegar orkuver landsins verða tengd saman, verði að því stefnt að gera þetta að heilsteyptu og samræmdu fyrirtæki með aðild þeirra, sem þá kynnu að koma til greina. Þetta er ekki auðið að gera nú í þessu frv. Eins og það er upp byggt með sérstöku samkomulagi milli ríkisstj. og borgarstjórnar Reykjavíkur, þá þyrftu að koma til miklu viðtækari breyt. varðandi stjórn og skipulag þessara mála, enda er það ljóst, að þetta verður að vinnast í áföngum og enn er ekki fyrir hendi sá skilningur hjá ýmsum orkuveitum, að þessi stefna sé æskileg, sem m.a. kemur fram í því, sem ég áðan sagði, að þær leggja sumar hverjar sérstaka áherzlu á, að það verði ótvírætt, að inn á þeirra verksvið verði ekki farið með þessu frv. Það er till. meiri hl. fjhn., herra forseti, að frv. verði samþ. með þessum breyt., sem fluttar eru af meiri hl. n. á þskj. 701.



Herra forseti. Þetta mál verður varla rætt svo hér á hv. Alþ., að ekki sé mótmælt harðlega þeirri málsmeðferð, sem hæstv. ríkisstj. hefur í frammi varðandi slíkt stórmál sem hér er á ferðinni. Hitt er að sönnu ekkert einsdæmi um þetta mál, heldur velflest mál, sem verið er nú að afgreiða hér síðustu þingdagana, að þm, er ekki gefinn neinn kostur á að kynna sér málin, fá um þau réttar upplýsingar, ræða þau, fjalla sómasamlega um þau í þingnefndum né bera sig saman um afgreiðslu þeirra á þingflokkafundum. Hverjum þskj.- bunkanum af öðrum hefur verið dengt á borðin hér í hv. þd., sumum að lesmáli á við þykkar bækur, en þm., sem flestir sitja á nefnda- og þingfundum frá morgni til kvölds, er ekki einu sinni gert fært að lesa þau, áður en þess er krafizt af þeim, að þeir afgr. þau með atkvgr. Grunur minn er sá, að það sé ekki orðið fátítt nú orðið, að hv. þm. hafi alls ekki lesið þau lagafrv., sem þeim er gert að samþ. eða jafnvel viti alls ekki um aðalefni þeirra. Þetta er ljótt til frásagnar, en því miður sönn lýsing á því, hvernig hæstv. ríkisstj. misbýður virðingu Alþ. og lítillækkar stuðningslið sitt sérstaklega, því að þar ofbjóða mönnum auðvitað engu síður vinnubrögðin, en stjórnarandstöðunni, þó að þar verði menn að bera harm sinn í hljóði yfir þessum vinnubrögðum eða þá bak við vandræðaleg bros, þegar úr öllu hófi keyrir. Þessi vinnubrögð koma svo auðvitað harðast niður á þeim málum, sem eru stærst í sniðum og mikilvægust og jafnframt flóknust og krefjast mestrar athugunar, upplýsinga og þekkingar, málum eins og því, sem hér er til umr. Þm. hefur að vísu gefizt tóm til að lesa þetta frv. og e.t.v. grg., a.m.k. þeim, sem hafa getað fórnað til þess matmálstímum eða einhverju af svefntíma sínum. En um nokkra viðhlítandi athugun hefur þó ekki getað verið að ræða. Hér er um svo margvíslega málþætti að ræða og flókna., að færum sérfræðingum hefði ekki veitt af a.m.k. vikutíma til þess að komast sæmilega niður í þeim og geta myndað sér einhverja sómasamlega, rökstudda skoðun á öllum málsatriðum, en til þessa verks hafa okkur þm. verið ætlaðar klukkustundir, en ekki dagar. Ég tel mér skylt við þetta tækifæri að mótmæla þessum vinnubrögðum. Þetta, sem ég hef nú sagt, hefði þó verið sök sér, ef sá örstutti tími, sem hefur verið til þess að athuga þetta frv., hefði verið notaður af ráðh. og sérfræðingum hæstv. ríkisstj. til þess að ganga sem maður undir manns hönd til þess að upplýsa okkur, sem erum algerir leikmenn í þessum málum, um málið. En því hefur sízt verið að heilsa. Menn heyrðu hér við 1. umr. ræðu hæstv. raforkumálaráðh. Ég spyr hv. þdm.: Hver fræddist af henni? Ég held, að það hafi áreiðanlega enginn verið. Þar var ekki um annað að ræða en tætingslegan upplestur á frvgr. og smáglefsum úr grg. Það var það eina, sem hann hafði fram að færa. Þar mátti með sanni segja, að blindur leiddi blindan, þar sem þessi hæstv. ráðh. fór fyrir liði sínu í þessu máli. Sjálfsagt veit hæstv. ráðh. þó mikið um þetta mál, en honum tókst þó að leyna þeirri þekkingu sinni mjög vandlega við þessa umr. málsins. Við þessa frammistöðu sína hefur hæstv. ráðh. svo bætt að láta sérfræðinga sína neita að gefa þingn. upplýsingar, sem allir vita þó að liggja fyrir og síðast á fundi hv. fjhn. í gærkvöld var enn farið fram á það að fá þessar upplýsingar, þ.e.a.s. um rekstraráætlun þess fyrirtækis, sem hér á að stofna til og hæstv. fjmrh. innti samráðh. sinn, sem nú er orðinn, um þetta þegar miðnætti var að nálgast í gærkvöld og allur tími var að verða þrotinn, en það var algert nei. Hér var þó um plagg að ræða, sem ég hef upplýsingar um, að hafi verið lagt fyrir borgarráð Reykjavíkur, en þingn., sem á að fjalla um þetta mál, og hv. þd. virðast vera settar skör lægra, en meðlimir borgarstjórnar Reykjavíkur í þessu máli og þykir mér það miklum tíðindum sæta. En sérfræðingarnir, sem voru kvaddir á fund fjhn., eins og hv. frsm. gat um, var þá ekki gott til þeirra að leita um upplýsingar varðandi frv.? Ég ætla mér a.m.k. ekki að hæla því. Ég fékk þar a.m.k. ekki nein viðhlítandi svör við þeim spurningum, sem ég lagði fyrir þá og fór ekki fróðari af þeirra fundi, nema þá um það, hversu þetta mál er allt illa undirbúið og hversu reynt er, að því er virðist af ráðnum hug, að leyna bæði þing og þjóð réttum upplýsingum, sem varða miklu um ákvarðanir í þessu máli, sem hér er á ferðinni. En ég kem nánar að þessu síðar í sambandi við ýmis málsatriði, en sný mér þá að því að gera grein fyrir því, hvernig þetta mál horfir við frá mínu sjónarmiði og miðað við þá athugun, sem ég hef á stuttum tíma verið að reyna að gera og þá jafnframt miðað við þær upplýsingar, sem fyrir hendi eru, og jafnvel ekki síður þær upplýsingar, sem bæði mig og líklega alla nema einhverja útvalda skortir til þess að geta kveðið upp úr um öll atriði varðandi þetta mál. Mér sýnist, að stærstu atriðin í sambandi við þetta frv. séu fjögur. Það er í fyrsta lagi það, að ákveðið er óafturkallanlega, að Búrfell við Þjórsá verði valið sem virkjunarstaður til þess að leysa, a.m.k. á næstu áratugum, raforkuþörf Suður- og Suðvesturlands. Í öðru lagi, að heimiluð verði þegar í stað svo stór virkjun, að mögulegt verði að gera orkusölusamning við erlendan auðhring vegna alúminíumbræðslu. Í þriðja lagi að taka upp algerlega nýja skipan í raforkumálum þjóðarinnar í framtíðinni, þ. á m. um yfirstjórn þeirra mála, sem nú er að verulegu leyti með þessu frv. tekin úr höndum Alþingis, ríkisstj. og raforkumálastjórnar og fengin í hendur borgarstjórnar Reykjavíkur. Í fjórða lagi, að ný stefna er tekin upp varðandi verðlagningu á raforku og stefnt að því að selja Íslendingum raforku jafnvel á þreföldu kostnaðarverði, um leið og verið er að vinna að því að gera samninga um að selja erlendum aðilum meginhluta orkunnar frá hinni nýju virkjun undir kostnaðarverði. Er þá rétt að snúa sér að því að athuga hvert þessara stóru atriða í sambandi við þetta mál, eftir því sem tök eru á og það er þá fyrst staðarvalið. Það er vissulega rétt. sem fram hefur komið, að það átak, sem nú á að gera í orkumálum þjóðarinnar, er stórt, eftir kyrrstöðutímabil, sem að margra dómi er orðið of langt í okkar raforkumálum og eftir að orkumarkaðurinn er orðinn það stór, að raunverulega er komið þar í algjör þrot og málunum aðeins bjargað með varastöðvum, sem eru dýrar í rekstri og óhentugar, þegar til lengdar lætur. En það hefur verið sýnt fram á það í þessum umr. og því voru gerð sérstaklega góð skil hjá hv. 6. þm. Sunnl. (HB) við 1. umr. málsins, að þetta átak sé alls ekki stærra, en ýmis önnur, sem við höfum gert í orkumálum okkar á undanförnum árum og áratugum, þegar tillit er tekið til allra aðstæðna. Það hefur yfirleitt verið um að ræða að tvöfalda þá orku, virkja og tvöfalda þá orku, sem áður var fyrir hendi og stundum meira. Þannig hefur það verið á virkjunarsvæði Sogsvirkjunarinnar, þannig hefur það verið á virkjunarsvæði Laxárvirkjunarinnar og yfirleitt hefur þróunin verið sú í þessum málum, að orkan hefur verið tvöfölduð á um það bil 10 árum. Hér er þó ekki a.m.k. víst, að um það sé að ræða að tvöfalda orkuna við það, sem hún er og strax frá því sjónarmiði séð er hér ekki um stærra átak, en áður hefur verið að ræða. Og þegar tekið er tillit til annarra aðstæðna, svo sem orkumarkaðarins, sem fyrir hendi er og bætts efnahags þjóðarinnar, sést enn betur, sem ég ætla ekki að fara nánar út f, að hér er ekki um neitt risavaxnara skref að ræða, en ýmis þeirra, sem áður hafa verið stigin. Það er í raun og veru sérstök ástæða til þess að gefa þessum samanburði gaum, m.a. þeim, sem hv. 6. þm. Sunnl. gerði hér við 1. umr. um þetta og þá er rétt að hafa það í huga í sambandi við alúminíum-vitleysuna, sem hæstv. ríkisstj. hefur fengið á heilann í staðinn fyrir raforkumálin, að við höfum ekki, þrátt fyrir alveg sambærileg átök í raforkumálunum á undanförnum áratugum, þurft að gera nokkrar samhliða efnahagslegar aðgerðir, sem á nokkurn hátt hafa veríð annarlegar, í sambandi við þau átök né höfum við heldur þurft að sæta neinum afarkostum varðandi lánskjör eða annað því um líkt og því verður naumast trúað öðru ,en slíkt sé enn mögulegt, þar sem um sambærilegt átak og sambærilegar framkvæmdir er að ræða við hinar fyrri. Og sízt ætti það að vera hald þeirra manna, sem mest guma af því nú síðustu árin, að traust þjóðarinnar hafi farið stórbatnandi út á við, að svo sé komið, að við þurfum nú að sæta einhverjum annarlegum kostum í sambandi við lánskjör og annað því um líkt, ef við ætlum að virkja til okkar eigin þarfa. En engu að síður, þó að allur þessi samanburður sé réttur, er það samt sem áður ljóst, að hér er um geysistórt fyrirtæki að ræða á okkar mælikvarða og sjálfsagt það stærsta, sem við höfum reist fram að þessu og byrjunarframkvæmdir mundu varla verða mikið undir 1 milljarði kr., þó að framkvæmdirnar væru miðaðar við þarfir Íslendinga einna, og þess vegna er það, að það er auðvitað ákaflega mikilvægt, að valin sé hagstæðasta virkjunarleiðin, sem fyrir hendi er, jafnvel þó að við síðar þurfum að fara aðrar virkjunarleiðir, sem væru að einhverju leyti dýrari og mætti út frá því sjónarmiði segja, að það skipti kannske ekki höfuðmáli, hvort endilega sú langódýrasta virkjun væri fyrst valin. Gefur það auðvitað auga leið, að sú virkjun, sem við ráðumst í fyrst, hefur lengstan starfstíma og þannig myndast auðvitað hagnaður af því að velja hagstæðustu leiðina og þá kemur spurningin í sambandi við þetta frv.: Er Búrfellsvirkjun hagstæðasta virkjunin nú miðað við þarfir okkar Íslendinga og er þessi virkjun svo traustlega undirbúin, að fullsannað sé, að hún komi ein til greina? Það er sjálfsagt strax hægt að fullyrða, að það er samdóma skoðun, sem mikið tillit ber að taka til, allra sérfræðinga, að virkjun við Búrfell sé ein hagkvæmasta virkjunin, ef ráðizt er í virkjanir í stórám landsins. En það er líka jafnljóst, að ýmsar aðrar virkjanir, sem til greina geta komið til þess að leysa raforkuþarfir þjóðarinnar allra næstu framtíð, eru einnig mjög hagstæðar og þannig er t.d. um svonefndar smávirkjanir, sem þó eru stórvirkjanir að eldra mati, sem nú eru algerlega fullrannsakaðar og fyrir liggja alveg óyggjandi upplýsingar um, að engin vandkvæði eru á að virkja. Þannig er t.d. um þær virkjanir, sem teknar eru inn í ýmsar samanburðartöflur í grg. þessa frv. og fleiri plöggum, sem þm. hafa fengið í hendur um þetta, um virkjanir eins og Kláffoss í Borgarfirði, um virkjun við jarðgufustöð í Hveragerði og um virkjun í Brúará við Efstadal, en þessar 3 virkjanir samanlagðar mundu verða um 65 megawött, eða því sem næst jafnstórar samanlagt og fyrsti áfangi Búrfellsvirkjunar yrði til innlendra nota, en hann er talinn vera 70 megawött. Og þegar athuguð er hagkvæmni virkjunarstaðarins, hefur það verið svo að undanförnu, að það hefur fyrst og fremst verið miðað við þessar virkjanir annars vegar og hins vegar við Búrfellsvirkjun eða þessar virkjanir að einhverju leyti og síðan Búrfellsvirkjun og það er þess vegna rétt að athuga þennan samanburð, svo mikið sem úr honum hefur verið gert, nánar og reyna að gera sér grein fyrir því, hversu traustur sá samanburður er, sem hefur verið gerður af sérfræðingum ríkisstj. í þessu máli. Í grg. svokallaðrar tækninefndar, sem er dags. í okt. 1964, eru lokaorð þeirrar grg. á þá leið, að þegar litið sé til 15 ára, segir orðrétt þar, að ég held, að niðurstaðan sé sú, miðað við forsendur, að virkjun við Búrfell jafnhlíða alúminíumbræðslu spari 800 millj. kr. samanborið við smávirkjanaleiðina og um 400 millj, kr. samanborið við Búrfellsvirkjun án alúminíumbræðslu. Þetta er á bls. 5 í þessari grg., en smávirkjanaleiðin, sem þarna er talað um, var á þá leið, að fyrst yrði virkjað í Hveragerði, þá Ljósafoss, þá Kláffoss og þá Efstadalsvirkjun í Brúará og loks Búrfellsvirkjun, þ.e.a.s. þá Búrfellsvirkjun án alúminíumbræðslu. Eftir að þessi skýrsla birtist mönnum og er farið var að athuga hana, þá varð fljótlega ljóst, að þessi samanburður var alrangur og þoldi raunar ekki, að við honum væri ýtt með litlafingri, því að með því að breyta röðinni á smávirkjunum og gera augljósar leiðréttingar á skekkjum lækkaði mismunurinn strax úr 800 millj. kr. í 400 millj. kr. Ef til vill var útreikningurinn sjálfur réttur reikningslega, en forsendurnar rangar og eins og kunnugt er, þá er hægt að reikna út hvaða hluti sem maður vill reikna út og vill fá út, ef nægilega vitlausar forsendur eru settar inn í dæmið. Það var sem sé auðsætt af þessum samanburði, að óskhyggja ráðamannanna réð um útkomuna. Það var talið bráðnauðsynlegt að sanna það, að Búrfellsvirkjun hentaði til alúminíumvinnslu og að hún væri jafnframt sú eina, sem kæmi til greina fyrir Íslendinga. Þetta varð að fara saman til að fullnægja óskhyggju hæstv. ríkisstjórnar. En þessar blekkingar, sem þarna voru hafðar í frammi í sambandi við 800 millj. kr. sparnaðinn, voru svo auðsæjar, að fljótlega var horfið frá þeim. Og það má sjá núna í grg. frv., ef við flettum upp á bls. 18, að tækninefndin, eða a.m.k. sérfræðingar ríkisstj., - ég geri ráð fyrir, að þeir hafi verið þeir sömu, það er ekki ástæða til, að ríkisstj. skipti um svo ágæta sérfræðinga, - þá segir í grg. á bls. 18, að á árunum 1969–1975, „til ársloka 1975, spara notendur þannig um 100 millj. kr., ef ráðizt er í Búrfellsvirkjun með 60 þús. tonna alúminíumbræðslu í stað smávirkjana eða að meðaltali rúmar 14 millj. kr. á ári, en það er um 19% af áætluðum gjöldum til Sogsvirkjunar,“ o.s.frv. Síðan segir: „Á árunum 1976 –1983 eru árleg útgjöld 22.5 millj. kr. hærri en í kosti B. 1. Við þann mun ber að bæta verðmæti þeirra 170 + 60 = 230 Gwh. sem Búrfell hefur umfram smávirkjanir í árslok 1975 (sjá töflu 4 og 5). Sé þessi orka metin á 5 aura kwst., sem er mjög lágt, þá hækkar framangreindur 22.5 millj, kr. mismunur á ári í 34 millj. kr. Þetta jafngildir, að á árunum 1976–1983 verði notendur fyrir um 335 millj. kr. meiri útgjöldum vegna viðbótarorku áranna 1965–1975, ef smávirkjanaleiðin er farin og kemur sú upphæð til viðbótar við áðurnefndar 100 millj. kr. frá árunum 1969–1975.“ Þarna er sem sagt reiknað með því, að sparnaðurinn, sem í okt. s.l. var talinn 800 millj., verði ekki nema 435. Og nú er það strax alveg auðséð af öðrum vinnubrögðum tæknifræðinga um þessi mál,og ég hef reyndar leitað upplýsinga um það hjá svo fróðum mönnum, að þeirra umsögn verður varla vefengd um það, að í slíkum samanburði er aldrei tekin með umframorka, eins og þarna er gert, en þarna er farið að meta umframorku, sem engin vissa er fyrir, hvort er seljanleg eða ekki, þannig að mismunurinn lækkar þá strax við það um 34 millj. og er þá kominn í 401 millj. eða réttan helming af því, sem þetta var í október. Geta allir af þessu séð, hvað þessir útreikningar hafa verið traustir þá. Og varla hefur þessi breyting stafað af því, að vatnsföllin hafi hreytt sér eða nokkrar aðstæður þar. Og ótrúlegt er, að það sé svo miklu óhagstæðara, eins og af því er látið, hvað það sé hagstætt fyrir okkur að setja upp alúminíumvinnslu, að samanburðurinn breytist svona til óhagræðis fyrir stórvirkjunarleiðina, þegar farið er að reikna með 60 þús. tonna alúminíumbræðslu eða jafnvel 66 þús. tonna í staðinn fyrir 30 áður. Varla getur það verið ástæðan, - eða hvað? Þá kemur spurningin um það, hvort samanburðurinn nú sé orðinn það góður og traustur, að við getum svo að segja blindandi trúað því, að hann eigi ekki enn eftir að breytast, t.d. á næstu 4–5 mánuðum, eins og hann hefur verið að breytast núna að undanförnu. Um greinargerðirnar, sem frv. fylgja, vil ég segja það, að fyrir mig með þeim tíma, sem ég hef haft til þess, er ekki nokkur leið til þess að átta sig á þeim öllum, eða lesa þær niður í kjölinn. En af svona smákönnunum, sem reynt hefur verið að gera á því, hve mikið samræmi er í útreikningunum og hvað þeir eru traustvekjandi, þá fullyrði ég, að það sé engin ástæða, nema síður sé, til þess að fulltreysta nú frekar, en áður þeim útreikningum, sem hér eru sýndir. Ég ætla aðeins að leyfa mér að nefna um þetta örfá dæmi og tel ég þó víst, að þau séu miklu fleiri, vegna þess að það hafa alls ekki, eins og ég sagði, verið nein tök á því að gera sér fulla grein fyrir öllum þeim tölum, sem við erum þarna mataðir á og eigum að gleypa viðstöðulaust. Eins og ég sagði áðan, var á s.l. hausti, fyrst og fremst í samanburðarútreikningum, reiknað með 30 þús. tonna alúminíumveri, sem urðu 60 þús. tonn síðar og er víðast hvar reiknað með því. Á bls. 17 í töflu 3 er gert ráð fyrir því, að afköst bræðslunnar geti farið í 66 þús. tonn á ári, sem þýðir skv. nýjustu upplýsingum, eins og þar segir, að hver keraröð eða potline þarf 63 megavött í stað 55 og 505 millj. kw st. í stað 470, sem tækninefnd reiknaði með. Þ.e.a.s. orkuþörfin hjá fyrirtækinu hefur þannig aukizt úr 470 millj. kwst, í 505 millj. kwst. Þetta er aðeins lítið dæmi um vinnubrögð tækninefndarinnar og nákvæmnina, sem er í öllum útreikningunum. Og eins og ég sagði, þá lýsir þessi nákvæmni sér allt í gegnum þau plögg, sem hér liggja fyrir. Ég vil nefna annað lítið dæmi. Það er reiknað með því núna, ef alúminíumverið verður reist, að af 210 megavöttum fái Íslendingar 84 megavött, 126 eiga að fara til alúminíumvinnslunnar. Í töflu 1 í grg. er orkuvinnslan, miðað við fyrsta stig, 105 megavött, reiknuð 850 millj. kwst., en á bls. 19 er reiknað með, að þessi orkuvinnslugeta sé 910 millj. kwst. Miðað við 210 megavött, þá er reiknað með, að þessi orkuvinnslugeta sé, - það eru nú þrjár útgáfur af því, hvað orkuvinnslugetan sé, miðað við 210 megavött, því að á bls. 15 er hún reiknuð 1.635 millj. kwst., á bls. 6 er hún reiknuð 1.700 og á bls. 20 1.730. Það er engu líkara en þeim, sem sömdu grg., hafi vaxið ásmegin, eftir því sem leið á hana, um getu fyrirtækisins. Þetta er enn eitt dæmið um nákvæmnina, sem lýsir sér í þeim plöggum, sem við höfum hér fyrir okkur. Það er svo enn eitt dæmið um það, hvernig tækninefnd hefur unnið, sem ég ætla annars ekki að fara langt út í, að eftir að tækninefnd hafði skilað álíti sínu í okt. s.l. og m.a. fullyrt, að það væri hagkvæmasta lausnin í raforkumálum Norðlendinga, að lína yrði lögð frá Búrfelli og Laxá yrði ekki virkjuð fyrr en eftir að mig minnir 20 ár, gerði einn af þeim mönnum, sem störfuðu í tækninefndinni, skömmu siðar útreikninga fyrir Laxárvirkjunastjórn nánar á þessu atriði og sannaðist fyrir tilstilli hans, að miklu hagkvæmara var fyrir Norðlendinga að leysa sin raforkumál með því að virkja. tiltölulega smáa virkjun í Laxá, en að þiggja rafmagn gegnum linu yfir hálendi Íslands frá Búrfellsvirkjun. Ég verð strax að segja það, að þessar nýju skýrslur eru sízt til þess fallnar að vekja mikið traust og raunar ekki frekar, en hinar fyrri, sem nú hefur verið gerbreytt í mörgum atriðum. En lítum þá ofurlítið nánar aftur á þá virkjunarkosti, sem fyrir hendi eru. Eins og ég sagði áðan, er skv. þessum útreikningum, sem nú eru gerðir, mismunurinn á hagkvæmni Búrfellsvirkjunarinnar miðað við alúminíumbræðslu og smávirkjanaaðferðina talinn 400 millj. kr. En aftur er þessi mismunur annars vegar á smávirkjanaleiðinni og Búrfelli án alúminíumbræðslu reiknaður 360 millj. kr. á 16 árum. - Það er á bls. 19 í grg. En þar segir þó, að það megi bæta smávirkjanaleiðina með millileið, þ.e.a.s. með því að taka aðeins tvær þeirra fyrst, en síðan Búrfellsvirkjun, en ekki þrjár, eins og gert er ráð fyrir í samanburðinum. Og það er líka auðsætt strax og þarf ekki fagmann til, að þessa leið má einnig bæta, kannske ekki stórkostlega, en eitthvað, með því að breyta röðinni á virkjununum, því að hagkvæmasti virkjunarkosturinn er alls ekki tekinn fyrst, heldur sá, sem er nokkru óhagstæðari. En inn í þennan samanburð vantar sitt af hverju. Það vantar sitt af hverju inn í dæmið, til þess að það sé fullreiknað og það eru alls ekki teknar allar þær forsendur, sem ber að taka tillit til. Það er þá fyrst að nefna, sem ekki er kannske ýkja stórvægilegt, en kynni þó að vega nokkuð, - ég þori ekki að nefna neinar tölur í því sambandi, - að það er auðvitað greinilegur kostur við smávirkjanaleiðina, að þær koma hver um sig miklu fyrr að gagni heldur en, stórvirkjun við Búrfell og spara þannig dýra orkuframleiðslu með varaaflstöðvum, sem annars verður að nota í sívaxandi mæli, a.m.k. um næsta þriggja ára skeið. En það vantar þá líka kannske það, sem er þýðingarmest í þessu sambandi, að allar virkjanir, sem verða virkjaðar eftir Búrfellsvirkjun og eftir smávirkjanaleiðina, verða dýrari. Það er samróma álít manna, að þessar virkjanir, sem teknar eru hér í samanburði, annars vegar Búrfell og hins vegar smávirkjanirnar, séu hagkvæmustu og ódýrustu virkjanirnar, sem við eigum nú kost á. En hitt liggur líka fyrir, að á næstu 20 árum þurfum við að virkja til okkar eigin þarfa einhvers staðar á milli 300 og 400 megavatta virkjanir auk Búrfellsvirkjunar, og er þá auðsætt, að ef við höfum eytt dýrmætasta vatnsaflinu til þess að selja það útlendingum undir kostnaðarverði, verður óhagræði að því, þegar til lengri tíma er litið. En allur samanburður, sem gerður er hér, er aðeins gerður til 15 ára og áreiðanlega er sá tími valinn einmitt með tilliti til þess, að hann sýnir sem laklegasta útkomu fyrir aðrar leiðir en þær, sem hæstv. ríkisstj. þykir passa fyrir sína pólitísku stefnu í orkumálum. Þá er þess einnig að geta, að í þessum samanburði öllum er ekki talinn, a.m.k. nema þá að mjög litlu leyti og jafnvel alls ekki, ýmislegur kostnaður, sem samfara er Búrfellsleiðinni, t.d. ekki sá, sem leiðir af olíunotkun í varastöðvar, ef um teljandi truflanir verður að ræða í rekstri Búrfells, en við því búast margir. En við skulum gera ráð fyrir því í bili a.m.k., að útreikningarnir séu í öllum aðalatriðum réttir, þ.e.a.s. þessir útreikningar, sem sýna það, að við spörum á því að velja Búrfell frá 360 millj. kr. til 400 millj., þ.e.a.s. að útreikningarnir séu réttir miðað við það, að forsendurnar séu réttar og skulum við ganga út frá því. En þá er nauðsynlegt líka að athuga vel, hvort þær forsendur, sem sérfræðingarnir gefa sér, eru að öllu leyti óyggjandi. Og svar mitt við því a.m.k. er neitandi. Forsendurnar, sem útreikningarnir eru byggðir á, eru ekki traustvekjandi. Og er það þá fyrst til að nefna, að enginn veit nú með nokkurri vissu, hvað Búrfellsvirkjunin, búin þeim mannvirkjum, sem þar þarf að reisa, til þess að rekstur hennar sé tryggur, hvað þessi mannvirki kosta og ástæðurnar fyrir því, að þetta liggur ekki fyrir nú í dag, eru m.a. þær, að einn liðurinn, sem getur orðið mjög stór í virkjunarkostnaðinum, er enn á rannsóknarstigi og meira að segja þannig á rannsóknarstigi, að rannsóknir eru komnar mjög skammt á veg, en þarna á ég við ísvandamál. Það er kunnugt, að lengi vel létu ríkisstj. og það fyrirtæki, sem hún hefur aðallega stuðzt við í öllum áætlunum varðandi þessar framkvæmdir, Harza, yfirleitt svo sem ísvandamál væri ekki til í Þjórsá. En ég sé það nú, þótt ég hafi ekki haft tíma til annars en fletta örlítið þeirri stóru bók upp á mörg hundruð blaðsíður, sem er skýrsla fyrirtækisins um virkjunina, að þeir eru komnir nú á aðra skoðun og ég get ekki betur séð, en það álít, sem þeir hafa þar á ísvandamálinu, sé mjög svipað því, sem Sigurður Thoroddsen hefur látið í ljós. En Harza nefnir einmitt í þessari skýrslu sinni, að e.t.v. sé ísvandamálið meira í Þjórsá, en í nokkurri annarri á veraldar og það er kunnugt, að Sigurður Thoroddsen hefur einnig haldið þessu fram í ræðu og riti. Sigurjón Rist vatnamælingamaður raforkumálastjórnarinnar, sem er allra manna kunnugastur því, hvernig vatnsföllin, sérstaklega í óbyggðunum, haga sér, hefur sagt, að rekstrartruflanir í Búrfellsvirkjun mundu geta átt sér stað 6–7 mánuði á ári, og í skýrslu Harza segir, að ísvandamálið sé vandamál, sem geti staðið meira en hálft árið. Það er ekki ýkjalangt síðan það kom fram t.d. í Morgunblaðinu, að það væri hrein kommúnistísk skemmdarstarfsemi að ræða um ísvandamálið í Þjórsá og Morgunblaðið, aðalmálgagn ríkisstj., jós auri á Sigurð Thoroddsen fyrir að hafa rætt þetta vandamál og bent á það og taldi, að það væri allt af annarlegum hvötum sprottið. En eftir að þetta trúnaðarfyrirtæki hæstv. ríkisstj. hefur tekið orð Sigurðar Thoroddsens upp nú í sinni síðustu skýrslu varðandi þetta mál, virðist auðsætt, að þessar aðvaranir Sigurðar Thoroddsens um þetta hafi ekki verið með öllu ástæðulausar, enda er greinilegt á frv. sjálfu, að jafnvel ríkisstj. gerir sér nú ljóst, að þetta vandamál er fyrir hendi, því að í 6. gr. er ákveðin heimild jafnhliða virkjuninni til þess að reisa önnur mannvirki ofan við virkjunina sjálfa til þess að tryggja vatnsrennsli og rekstur virkjunarinnar, þótt ekki sé tiltekin til þess nein ákveðin upphæð. Tilvist vandamálsins er sem sagt viðurkennd, en hins vegar til kostnaðarins við að ráða bót á vandamálinu er ekki tekið tillit, annaðhvort lítið eða helzt alls ekki neitt. Eins og ég sagði, er vandamálið viðurkennt í 6. gr. frv., en þar segir: „Landsvirkjun er heimilt“ að reisa Búrfeilsvirkjun „og gera nauðsynlegar ráðstafanir á vatnasvæði Þjórsár ofan virkjunarinnar til þess að tryggja rekstur hennar.“ Hér er sem sagt vissulega viðurkenning á þeirri gagnrýni, sem komið hefur fram á virkjunartilhögunum þeim, sem fyrirhugaðar eru og enn hefur ekki verið breytt varðandi Búrfellsvirkjun. En rökrétt afleiðing af þessari viðurkenningu hefði auðvitað átt að vera sú að leggja niður fyrir sér, hverjar ráðstafanir þyrfti að gera og gera grein fyrir kostnaði við þær og taka tillit til hans við skýrslugerðina og útreikningana. En þetta hefur ekki verið gert. Hér hafa verið starfandi norskir sérfræðingar frá Sameinuðu þjóðunum í ísvandamálum og þeir fóru ekki dult með það, a.m.k. í einkaviðræðum, að þeir teldu virkjunartilhöguninni, sem var fyrirhuguð og er enn fyrirhuguð, ábótavant og meira að segja svo ábótavant, að það kæmi ekki til mála að ætla sér að framkvæma hana án þess að gera ráðstafanir ofan við ána til þess að tryggja reksturinn jafnframt. Og auðvitað fer það svo, að ef þetta vandamál er slíkt sem full ástæða er til að trúa, verður þetta vandamál leyst. Spurningin er bara, hvað það kostar, en það verður gert. En af hverju er þá ekki gerð gangskör að því að komast að því, hver kostnaðurinn við þessar ráðstafanir er, eða eru e.t.v. gerðar einhverjar áætlanir um það? Það bendir sumt til þess, að þessar áætlanir séu fyrir hendi, þó að þeim sé leynt enn, því að það segir m.a. í bréfi Harza, sem fylgir í grg., að notkun varastöðva, nógu stórra til að tryggja stöðuga orku frá kerfinu, sé miklu hagkvæmari, en að koma upp vatnsmiðlun ofar í ánni í þessu skyni. Ef þetta heimsþekkta og viðurkennda fyrirtæki, sem hæstv. raforkumálaráðh. sagði, að þetta fyrirtæki væri, getur fullyrt, að notkun varastöðva til þess að tryggja stöðuga orku frá kerfinu sé miklu ódýrari, en að koma upp vatnsmiðlun ofar í ánni, hlýtur fyrirtækið að hafa gert sér grein fyrir því, hvað þessi miðlunarmannvirki kosta. Viðmiðun hlýtur að hafa verið fyrir hendi, þannig að böndin berast að því, að einhverjar áætlanir hafi verið um þetta gerðar. Í bréfi firmans Harza segir enn fremur: „Módeltilraunir, sem stefna að því að finna endanlegt fyrirkomulag á inntaks- og stíflumannvirkjum í Þjórsá, eru nú framkvæmdar í Noregi. Niðurstöður af þessum tilraunum munu liggja fyrir eftir nokkra mánuði og verður þá hægt að halda áfram verkfræðilegri lokakönnun þessara mannvirkja.“ Þarna er aftur á móti því slegið föstu, að tilraunir, sem sé verið að gera til þess að reyna að finna einhverja endanlega lausn, séu enn þá í gangi og það sé ekki hægt að halda áfram verkfræðilegri lokakönnun, eins og segir þar, nema árangur þessara módeltilrauna liggi fyrir. Það mætti nú kannske spyrja, hvort það sé ekki full ástæða til þess að gagnrýna það, að eftir að undirbúningur hefur staðið í 3–4 ár, sé ekki enn búið að kanna, svo að vitað sé, hvernig mannvirkin eigi að vera og vita þar með, hvað þau kosta í raun og veru, að vita, hvort þau muni verða rekstrarhæf, ef kular í veðri og að vita um rekstraröryggi virkjananna. Mér er kunnugt um það, að borgarráð Reykjavikur kallaði norsku sérfræðingana á sinn fund og fékk umsögn þeirra um þetta mál, en svo brá aftur á móti við, að þegar ég spurði sérfræðinga ríkisstj. að því á fundi fjhn., hvort álits norsku sérfræðinganna hefði verið leitað og hverjar till. þeirra hefðu verið varðandi ísvandamálið, fengust engin svör við því. Einu svörin, sem ég fékk, voru þau, að þeir hefðu verið að tala um, að það þyrfti að þrengja farveg Þjórsár, þeir hefðu verið að tala um það, það voru ekki þeirra till. og þótt ég spyrði a.m.k. fimm sinnum um þetta sama atriði, fékk ég annaðhvort þetta eða engin önnur svör. Í samanburðarskýrslum, sem fylgja frv., er nú tekinn með stofnkostnaður gastúrbínanna á Hvaleyrarholti. En olíukostnaður vegna ístruflananna er, eins og ég sagði áðan, ekki tekinn með, nema þá að óverulegu leyti, en það mun vera gert á sama hátt og í skýrslu tækninefndarinnar og er þar sennilega stuðzt við skýrslu, sem fylgir frv. og heitir „Áhrif ískrapa á rekstur Búrfellsvirkjunar.“ En þessi skýrsla er byggð á hreinum ágizkunum um veðurfar við virkjunina, enda þótt það hafi farið fram mælingar núna í allan vetur eða eftir að þessi skýrsla var gerð, sem hefði mátt styðjast við og er vitað um það, að krap- og ísmyndanir eru miklu meiri en gert er ráð fyrir í skýrslunni. Ég veit ekki, hvort þetta er gert af hroðvirkni eða hvort það er gert viljandi til þess að sýna fram á með villandi upplýsingum, að ístruflanirnar séu minni en þær eru í raun og veru. Í grg. segir svo enn fremur um þetta atriði: Eftir að miðlun er fengin úr Þórisvatni, þá ætti reikningslega séð allur orkuskortur að vera úr sögunni. - Engu að síður er gert ráð fyrir nokkrum orkuskorti, eftir að miðlun er fengin. Mér er nú spurn: Hvað er reikningslegur orkuskortur? Og hvað stoðar það okkur í raun og veru, eftir að þessi virkjun væri fullgerð, þó að orkuskorturinn hefði áður verið reiknaður út, ef veðurfarið uppi í óbyggðunum gerist öðruvísi, en sérfræðingar, sem ekki hafa einu sinni litið á skýrslu um veðráttu og áhrif þess á vatnasvið Þjórsar, hafa gert ráð fyrir? Hverju erum við bættari með það, þó að enginn reikningslegur orkuskortur verði fyrir hendi, ef girðing, trégirðing, sem á að gera meðfram Þjórsá og einhverjar smátilfæringar til þess að færa rennsli saman í færri kvíslar, ef það dugir ekki gegn íslenzkri veðráttu? Hverju erum við þá bættari, þó að reiknað hafi verið út af mönnum, sem ekki hafa einu sinni viljað nota forsendur, sem fyrir hendi eru, að enginn reikningslegur orkuskortur sé fyrir hendi? En það verður þó að segjast, að miðað við annað er það virðingarvert, að hér er aðeins talað um reikningslegan orkuskort. Raunverulegur orkuskortur kann að vera fyrir hendi fyrir því. Og það má svo sjá af því, hve tæpt stendur í sambandi við ístruflanir, ef þeirri mannvirkjagerð er haldið fram, sem nú er fyrirhuguð, að uppistaðan er engin eða svo til engin og lónið, það litla lón, sem þarna er ofan við, mun tæmast á einni til tveimur klukkustundum, ef þurrð verður á vatni í ánni. Það er full ástæða til þess að ætla, að inn í þá útreikninga, sem hér liggja fyrir okkur, séu ekki tekin atriði, sem mjög verulegu máli skipta í sambandi við bæði samanburð á öðrum virkjunum og þá sérstaklega um kostnað af þeirri virkjun, sem hér er um að ræða. Auðvitað er það svo, að þau mannvirki, sem gera þarf í sambandi við ísvandamálið, eru hluti af Búrfeilsvirkjuninni og það ber að reikna með þeim í stofnkostnaði í verðútreikningum og öllum öðrum samanburðum, sem gera þarf í þessu sambandi. Meðan þetta liggur ekki fyrir, að þessi kostnaður hafi verið tekinn inn, þá er sá samanburður, sem frv. byggir á, rangur og ekkert á honum byggjandi. Í sambandi við störf norsku sérfræðinganna, sem ekki mátti segja okkur neitt um í fjhn., sem að gagni mátti koma, þá vil ég aðeins bæta því við, að fréttir hafa borizt af því, að módeltilraunirnar í Noregi séu alls ekki í samræmi við það, sem útreikningarnir ætlast til, og kemur þar með í ljós, að útreikningar, sem ekki eru byggðir á staðreyndum, koma að litlu haldi. Ísinn í módelinu, virkjunarmódelinu og aðstæðumódelinu, hefur ekki viljað hlíta þeim útreikningum, sem áður hafa verið gerðir. Og það hafa komið í ljós í sambandi við módeltilraunirnar nú þegar vandamál, sem enginn gerði sér grein fyrir áður, m.a. vandamál, sem hafa leitt af sér algera stöðvun á vatnsrennslinu í módelinu, sem er nákvæm eftirlíking af öllum staðháttum, og mundi því undir ákveðnum forsendum alveg eins eiga sér stað þar. En þessum upplýsingum erum við leyndir. Þegar þess er nú gætt, svo að við hverfum enn að samanburðinum við smávirkjunarleiðina, að aðgerðirnar til þess að leysa ísvandamálið mega ekki kosta meira en 165 millj. kr., til þess að það fari að hallast á hinn veginn, að allir útreikningar, eins og þeir eru upp gefnir hér, sýni það, að smávirkjunarleiðin fyrst, Búrfell síðan, sé betri leið, þá fer nú að sjást að mínu viti, hvað allur samanburður er hæpinn, ekki sízt þegar þess er gætt, - það mun vera lausleg ágizkun, - að uppistaða við Sultartanga, sem margir telja, að sé eina lausnin á ísvandamálinu við Búrfeil, kostar 700 millj. Á þessari stundu get ég ekki annað en spurt, hvers vegna slíkt ofurkapp er lagt á það að leyna erfiðleikunum og gera alla útreikningana hagstæðari Búrfellsvirkjun og þá sérstaklega með alúminíumbræðslu heldur en nokkur rök eru fyrir og yfirleitt að bera ekki annað á borð fyrir okkur, en útreikninga, sem ekki fá staðizt eða a.m.k. sem enginn veit, hvort fá staðizt. Og ég verð að viðurkenna, að ég á ekki nema eitt svar við þessari spurningu og það er það, að alúminíumbræðsluna á að reisa, við hinn erlenda auðhring á að semja, hvort sem það er hagstætt fyrir okkar virkjunarmál eða ekki, hvort sem því fylgir hagstæðasta lausnin á virkjunarmálum okkar eða ekki. Áður hefur því þó verið haldið fram, að ein höfuðástæðan til þess, að við þyrftum að ráðast í það að semja við erlenda auðhringi um alúminíumbræðslu, væri sú, að það væri nálega eina leiðin til þess að virkja hagstætt fyrir okkur sjálfa. Mér sýnist, að allt það, sem ég hef nú sagt og ég veit sannast um þetta mál, sýni, að það er a.m.k. mjög hæpið, að ekki sé meira sagt, það er ekki djúpt tekið í árinni, að þarna sé um nokkurn slíkan hagnað að ræða. Þetta, að alúminíumverksmiðjuna á að reisa, við alúminíumhringinn á að semja, með hvaða kostum sem verða fyrir hendi, það verður í raun og veru enn ljósara, þegar 6. gr. þessa frv. er skoðuð. Þar er gert ráð fyrir að heimila nú þegar virkjun allt að því, sem kallað er fullvirkjun Búrfells, 210 megavött, þó að vitað sé, að nú um sinn höfum við ekkert að gera með slíka virkjun og Landsvirkjunin gefur þess vegna ekki neina heimild til þess, nema því aðeins að ákveðið sé að nota raforkuna til þarfa annarra, en Íslendinga og þó lýsir hæstv. raforkumrh. því yfir við 1. umr. málsins, að val Búrfells sé algerlega óháð alúminíumbræðslunni og samningum við alúminíumhringinn. Að vísu hafa bæði blöð flokks hans og ræður t.d. frá landsfundinum, sem flestar hafa verið prentaðar orðrétt í Morgunblaðinu, bent til þess, að Sjálfstfl. a. m. k. hafi ákveðið, að hér skuli koma alúminíumver, hvaða samningar sem eru í boði. Þar hefur enginn fyrirvari verið á hafður. Það hefur verið sagt, það er ákveðið, að alúminíumbræðsla verði reist hér. Og ég hlýt að spyrja í þessu sambandi: Hvers vegna er verið að heimila það nú á þessu stigi málsins að virkja 210 megavatta virkjun, ef aðeins á að virkja fyrir íslenzka aðila, sem vitað er að, að svo komnu máli þurfa ekki meira en 70 megavött eða 1. stig þessarar virkjunar? Við skulum ekki blanda alúminíumbræðslunni allt of mikið inn í þetta mál, þó að það sé óhjákvæmilegt að minnast á hana í þessu sambandi. Við skulum segja, að það eigi að standa opið að semja við alúminíumhringinn, við skulum segja það. En hvers vegna þarf þá endilega að ganga út frá því sem gefnu í sambandi við þetta frv., að þessir samningar verði gerðir? Er ekki nægilegt, úr því að þarf að leggja samninginn við alúminíumhringinn fyrir Alþ., að æskja þá þeirrar heimildar, sem svo nauðsynleg er í sambandi við virkjunina? Er það kannske svo óskapleg fyrirhöfn að koma þá um leið með aukna heimild til handa Landsvirkjun til þess að virkja upp í 210 megavött, þegar það liggur fyrir, hvaða samninga er hægt að gera við hinn erlenda auðhring? Hvernig stendur á að svona mikið liggur á? Við skulum meira að segja slá því föstu, að það sé út af fyrir sig af öðrum ástæðum, en þessum gott og hagkvæmt fyrir okkur, að hér verði reist alúminíumver og samið við Swiss Aluminium um þá framkvæmd, en þá kemur spurningin: bætir það samningsaðstöðuna við hinn erlenda auðhring, ef því er strax slegið föstu, að þetta eigi að koma við hvaða kjör sem fáanleg eru? Ég held, að hér sé beinlínis efnt til þess, að það sé verið að spilla allri samningsaðstöðu við alúminíumhringinn með þessu ákvæði, sem við höfum ekkert með að gera, ef það er rétt, ef það er ekki falsið eitt hjá hæstv. ráðh., að val Búrfells sé óháð ákvörðuninni um alúminíumbræðslu. Ég held, að samningsaðstaða okkar við þann erlenda auðhring, sem hér á hlut að, - til þess að hún yrði sæmileg, þá þyrftum við einmitt núna að geta sannað hringnum, að við gætum virkjað sjálfir á hagstæðan hátt fyrir okkur, alveg án tillits til þess, hvort samningarnir verði gerðir eða ekki, þannig að það verði ekki notað sem klemma á okkur í samningunum, að við getum ekki framkvæmt slíkt. Við þyrftum nú þegar að geta sannað það, að við gætum fengið lán til þess að virkja 70 megavött í Þjórsá. Við hefðum þurft að hafa um það svör frá Alþjóðabankanum, að við gætum fengið slik lán, án þess að samið væri við alúminíumhringinn, til þess að við gætum mætt honum í samningum alveg sjálfstæðir og óháðir og værum á engan hátt tilneyddir til þeirra samninga, sem ríkisstjórnin vill að séu gerðir. En þannig hefur ekki verið staðið að þessu máli, og þannig er ekki meiningin að standa að því. Það hefur ekkert komið fram í greinargerðum um þetta mál, sem bendir til þess, að það hafi verið svo mikið sem ýjað í þá átt við Alþjóðabankann að lána til virkjunar á Íslandi, nema alúminíumbræðslu yrði komið á um leið. Og hvernig stendur á þessum vinnubrögðum, ef það er ekki meining hæstv. ríkisstj. að taka hvaða kostum sem í boði eru af hálfu alúminíumhringsins? Og ég verð svo að segja það í sambandi við þetta mál og með tilliti til þeirrar skýrslu, sem hæstv. iðnmrh. og ríkisstj. hefur lagt hér fram á Alþ. um gang samningaviðræðna við Swiss Aluminium, að það væri vissulega ekki vanþörf á því að bæta samningsaðstöðuna þar. Mér sýnist, að það sé gert ráð fyrir því núna á þessu stigi málsins, að það eigi að selja orkuna undir kostnaðarverði og ég ætla ekki að fara langt út í það og eins og ég sagði, ég ætla ekki að ræða um alúminíumverksmiðjuna meir en þörf er á í sambandi við þetta mál. En ég get þó ekki stillt mig um að sýna fram á það, að samkv. áætlunum, sem fylgja frv., er ráð fyrir því gert, að 2.109 megavatta virkjun kosti nú, miðað við verðlag 1965, því að í bréfi Harza segir, að kostnaðaráætlanirnar ættu að duga út árið 1965, þá kostar 21 megavatta orkuver 1.690 millj. Ég held, að það væri afskaplega varlegt og raunar langt frá því að vera fullnægjandi að gera ráð fyrir því, að á virkjunartímabilinu hækki framkvæmdakostnaðurinn að meðaltali um 20% , þá er virkjunarkostnaðurinn kominn upp í 2.023 millj. kr. Samkv. þeim útreikningum og venjulegum útreikningsreglum með réttum 10% fjárfestingarkostnaðar yrðu 202.3 millj. kr. þá árlegur kostnaður Búrfellsvirkjunar. Ef við gerum ráð fyrir því, að alúminíumhringurinn noti 60% af því, ætti hann að greiða, ef honum væri seld orka nákvæmlega á kostnaðarverði, 121.3 millj. kr., en annars staðar í grg. segir, að hann eigi að greiða sem fast gjald, a.m.k. á því viðmiðunartímabili, sem hér um ræðir, um 104 millj. Hreint tap af orkusölunni við hringinn, miðað við rekstur Búrfellsvirkjunarinnar og það er það eina, sem kemur til greina í þessu sambandi, yrði þá 17 millj. kr. á ári. Á 25 árum yrðu það 425 millj. kr. Og þar að auki er um það að ræða, að þarna yrðu gefin vatnsréttindi, - vatnsréttindi, sem íslenzka ríkið hefur meira að segja þurft á sínum tíma að borga stórfé fyrir og áreiðanlega væru nú fólgin í geipileg verðmæti. Ég held, að þarna séu landsréttindi einnig og þarna er ekki heldur gert ráð fyrir þeim árlega kostnaði, sem stafar af því, sem ég gat um áðan, að við þurfum sjálfir að kynda varaaflstöðvar með rándýrum efnum til þess að mata alúminíumhringinn á raforku við þessu líka bærilega verði í hvert skipti sem truflanir verða á rekstri Búrfellsvirkjunar vegna ístruflana og annars slíks. Og svo er þess að gæta, sem ég reyndar kom inn á áðan, að þarna er verið að selja ódýrasta aflið. Siðar verðum við að virkja á þeim tíma, sem alúminíumverksmiðjan starfar, miklu dýrara afl og það furðulega er í sambandi við þetta mál, sem ég get ekki alveg látið hjá líða að benda á, að hugsanlegar breytingar á rafmagnsverðinu eiga ekki að vera í samræmi við það, hvað við þurfum að virkja dýrt, eftir að Búrfell hefur gengið til þurrðar. Þá er ekki hækkað rafmagnið frá Landsvirkjuninni til alúminíumhringsins á grundvelli þess aukna rekstrarkostnaðar, sem óhjákvæmilega verður þá hjá Landsvirkjuninni. Nei, á bls. 5 í grg. hæstv. ríkisstj. segir, að rafmagnsverðið muni haldast óbreytt fyrstu 15 árin, en breytist þá í samræmi við áorðnar breytingar á rekstrarkostnaði Búrfellsvirkjunar. Ef þetta er ekki prentvilla í frv., ef þarna á raunverulega að standa Búrfell, - það stendur að vísu tvisvar sinnum, svo að það eru litlar líkur á, að það sé prentvilla, - þá fæ ég ekki betur séð en þarna sé verið að finna viðmiðun, sem mundi lækka verðið til hringsins, a.m.k. eftir að afskriftatímanum á Búrfellsvirkjun er lokið, því að þá hlýtur rekstrarkostnaður hennar stórkostlega að lækka og ég vil nú nota tækifærið til þess að spyrja hæstv. ráðh.: Er þetta prentvilla, sem stendur hér á bls. 5 um þetta, eða á þetta svona að vera? Það kom svo fram í sambandi við samningana til frekari rökstuðnings því, að ekki veiti af því að bæta samningsaðstöðuna í sambandi við þetta frv., það komu að mínu viti mjög athyglisverðar upplýsingar fram í ræðu hv. 9. þm. Reykv. hér í umr. í gær í Sþ., sem m.a. sýndu þann samanburð, að meðan þessi sami auðhringur á í Noregi að borga alla tolla af efnivöru, hráefni, þá á allt hér að vera tollfrjálst. Meðan hringurinn á í Noregi að byggja vegi og hafnir, sem hann þarf til sinna nota, eiga Íslendingar að kosta það hér sjálfir. Meðan alúminíumhringurinn er skyldugur í Noregi til þess að kaupa allar efnivörur og þjónustu, þó að hún sé 10–25% hærri þar en þeir geta annars staðar fengið, þá eru þeir skyldugir til þess að gera það. Þar verða Íslendingar í sömu tilfellum að sæta algerlega heimsmarkaðsverði og færa sönnur á það, að enginn bjóði lægra. Í Noregi þarf alúminíumhringurinn að byggja íbúðir fyrir allt starfsliðið, en hér á ekki um neitt slíkt að vera að ræða og sérstaklega tekið fram, að ekkert slíkt komi til greina. Í Noregi þarf hringurinn að byggja sérstakt sjúkrahús fyrir þessa einu verksmiðju fyrir starfsfólk sitt og greiða sjúkrasamlögunum norsku stórfé, m.a. af því að vinnan er talin óhollari, en flest önnur vinna. Hér er um ekkert slíkt að ræða. Og síðast, en ekki sízt, Norðmenn fá í hreinar gjaldeyristekjur af þessu fyrirtæki milli 500 og 600 millj. ísl. kr. á ári, en hér á Íslandi er hæsta talan, sem nefnd er af hæstv. ríkisstj. og hefur verið sýnt fram á, að er fölsuð, 350 millj. kr., en er sennilega ekki meira, en 150–200 millj. og kannske ekki það. Þetta sýnir það auðvitað ásamt öðru, að þó að menn væru í hjarta sínu á því, að hér ætti að semja við alúminíumhringinn, hér ætti að koma upp alúminíumbræðsla, þá vantar samningsaðstöðuna til þess að geta gert þá samninga, eins og áreiðanlega eru möguleikar á að gera, ef vel væri á málunum haldið. Ég vil svo bæta því aðeins við í sambandi við þetta atriði, að ég tel, að hérna þurfi líka að hindra það, við þekkjum orðið það vel vinnubrögð íslenzkra stjórnarvalda fyrr og síðar í sambandi við samninga við erlenda aðila, að það verður enginn sakaður fyrir það, þó að hann hafi alltaf vissar grunsemdir í sambandi við það og ég held, að það sé nauðsynlegt nú að hindra það, að það geti átt sér stað, að ríkisstj. ráðist t.d. í slíkar framkvæmdir í raforkumálum okkar algerlega á grundvelli þess, að samningur verði gerður við alúminíumhringinn og ég held, að það þurfi að hindra það, að slík aðstaða geti komið upp, að Alþ. verði stillt upp fyrir gerðum hlutum, sem síðar verkuðu sem nauðung gagnvart því, þegar ákvörðun um alúminíumsamninginn yrði tekin. Ég tel mig hafa rökstutt tvennt með því, sem ég hef nú sagt, þ.e.a.s. í fyrsta lagi, að það sé engin ástæða til og engin skynsamleg rök fyrir því út frá íslenzkum hagsmunum séð, að Búrfellsvirkjun verði að svo stöddu heimiluð stærri en 700 megavatta virkjun. Og í öðru lagi hef ég sýnt fram á, að þeim samanburði, sem gerður er á smávirkjanaleiðinni og Búrfellsleiðinni, sé ekki á nokkurn hátt treystandi og þess vegna beri að breyta 6. gr. frv. á þá lund, eins og ég legg til, að auk þess sem heimildin nái til 70 megavatta stöðvar við Búrfell, nái hún einnig til smávirkjunarleiðarinnar, þannig að Alþ. verði ekki neytt til þess nú, meðan málið er á rannsóknarstigi, að taka ákvörðun um það, hvor leiðin verður heldur valin, heldur verði sú ákvörðun tekin, þegar rannsóknir eru fullgerðar og ekki um neitt annað að villast lengur í þessu sambandi. Það yrði svo að sjálfsögðu opið, þó að mín till. yrði samþ., hvor leiðin yrði farin og það yrði einnig opið, hvort farið yrði í eina, tvær eða þrjár smávirkjanir, áður en ráðizt yrði í Búrfellsvirkjun. Og þar sem mín till. er aðeins um að leggja þetta vald í hendur hæstv. ríkisstj. að athuguðu máli, hlýtur það að vera af einhverjum annarlegum hvötum, ef hún beitir sér mjög gegn því, að till. mín um þetta efni verði samþ. Þá kem ég að því atriði þessa frv., sem varðar nýja stefnu í raforkumálum. Með frv. er gert ráð fyrir því, að Landsvirkjunin yfirtaki meginhluta af yfirráðum í raforkumálum þjóðarinnar. Það er horfið frá því sjónarmiði, sem réð við setningu raforkulaganna um, að virkjanirnar, okkar stóru virkjanir og smærri virkjanir einnig, yrðu smátt og smátt þjóðnýttar og það yrði yfirleitt ekki ráðizt í virkjunarframkvæmdir nema af ríkinu sjálfu og ekki heldur í aðalorkuveitu og þar var gert ráð fyrir því, það var stefnan í sambandi við raforkulögin, þegar þau voru sett, að það var þjóðnýtingarstefna á orkuverunum og aðalorkuveitunum og öll yfirstjórnin átti að vera í höndum löggjafarvaldsins, ríkisvaldsins og þeirra, sem það skipaði til. En með þessu frv., sem hér er á ferðinni og ákvæðum þess er horfið að því ráði að gera Reykjavíkurborg í fjölmörgu, sem mestu máli skiptir og reyndar öllu í sambandi við orkumálin á því svæði, sem þarf á að halda meginhlutanum af allri raforku, sem þjóðin getur framleitt, jafnvaldamikla og ríkið. Henni er m.a. fengið í hendur neitunarvald um allar frekari framkvæmdir í raforkumálunum, sbr. 12. gr. frv. og borgarstjórn Reykjavíkur þarf yfirleitt að samþ. allt, sem máli skiptir að gert sé í rakorkumálunum í framtíðinni, meðan þessi skipan helzt. Í samræmi við þetta er svo sett inn ákvæði í 3. gr. frv., um það, að það séu aðeins peningaleg rekstrarsjónarmið fyrirtækisins, sem eigi að ráða því, í hvaða framkvæmdir er ráðizt fyrir dreifðari hluta á orkuveitusvæðinu, en hvorki er þar gengið út frá þörfum elnstakra sveitarfélaga né út frá því, hvað þjóðhagslega er hagkvæmast. Það er aðeins fjármálasjónarmið bisnessfyrirtækis, sem á að ráða. Allt þetta er geysileg stefnubreyting frá því, sem hefur verið ráðandi í raforkumálum þjóðarinnar á undanförnum árum og áratugum. Í sambandi við þetta aukna vald Reykjavíkur í raforkumálum þjóðarinnar verð ég að segja, að það vald, eins og gert er ráð fyrir að það verði samkv. frv., er undir öllum kringumstæðum óeðlilegt, en þó alveg sérstaklega óeðlilegt og fráleitt, ef það á að vera verksvið Landsvirkjunar, sem maður verður að trúa eftir öllum yfirlýsingum hæstv. ríkisstj., ef það á að vera verksvið Landsvirkjunar að verulegu leyti að selja raforku til erlendra aðila. Ég held, að jafnvel þeir, sem út af fyrir sig teldu það ekkert fráleitt, að við gerðum orkusölusamninga við erlend fyrirtæki, hljóti margir hverjir að vera þeirrar skoðunar, að þar ætti ríkið sjálft eitt að koma til greina. En það er ekki annað sýnt en borgarstjórn Reykjavíkur eigi að vera jafnvaldamikill aðili um allt, sem að þessu lýtur, eins og ríkið, þ. á m. að vera algerlega jafnvaldamikill aðili í sambandi við alla orkusölusamninga. Ég heyrði hæstv. iðnmrh. lýsa því yfir seint í umr. í gærkvöld í hv. Sþ., að auðvitað yrði það stjórn Landsvirkjunarinnar, sem gerði orkusölusamninginn. Nú skulum við gera ráð fyrir því, að þrátt fyrir það, þótt það verði stjórn Landsvirkjunar, sem gerir orkusölusamninginn í fyrstunni, sé hann lagður fyrir Alþ. til staðfestingar og Alþ. fái tækifæri til þess að fjalla þannig um málið. En ég get þó ekki betur séð, en það verði í síðasta skipti, sem það gerist, því að önnur ákvæði frv. fela það í sér beinlínis, að allir orkusölusamningar eigi að gerast af stjórn Landsvirkjunar og hvergi settur sá varnagli, að um það gildi sérstök ákvæði, þótt um erlenda aðila sé að ræða. Ef þessi er ekki meiningin, sem ég held þó að hljóti að vera og er raunar viss um eftir þessa yfirlýsingu hæstv. iðnmrh. í gærkvöld, þyrfti auðvitað að taka af allan vafa um þetta efni og setja inn gr. í frv., eins og ég geri ráð fyrir, um það, að ef gerðir eru samningar við erlenda aðila, þurfi samþykki Alþ. að koma til. Við ræddum þetta á fundi fjhn. í gærkvöld. Þessi breyting mun hafa verið rædd við hæstv. ráðh. og hann harðlega neitað henni. Það getur auðvitað ekki þýtt nema eitt, það að um orkusölusamninga í framtiðinni við erlenda aðila á borgarstjórn Reykjavíkur að vera jafnrétthá Alþ. Það er svo auðséð, bæði af ákvæðunum um eignaraðildina og ekki síður um það, hvernig velja á stjórn fyrirtækisins, að það er meiningin ekki aðeins að koma miklum völdum í hendur borgarstjórnar Reykjavíkur, heldur um leið og jafnvel miklu frekar að koma öllum tökum í þessum málum í hendur Sjálfstfl., a.m.k. um verulega framtíð. Þannig var staðið að öllum ákvæðum um stjórnarkjör og annað, sem eiga að tryggja það, að Sjálfstfl. hafi hreinan meiri hl. í stjórn og geti algerlega ráðið þessu fyrirtæki um langan aldur og það er kannske miklu veigameira atriði frá þeirra hálfu, sem að þessu frv. standa, heldur en það, hvort Reykjavík er gefin þarna stór aðild eða ekki. Þetta stangast óneitanlega nokkuð á við það, sem hæstv. raforkumálaráðh. sagði hér við 1. umr. málsins, að Landsvirkjunin ætti að vera fyrirtæki allrar. þjóðarinnar, þar ættu þess vegna að sitja fulltrúar allra flokka og ef ríkisstj. tilnefndi í stjórnina, væri það alveg öruggt, að hún mundi tilnefna þá úr þremur flokkum, þá þrjá fulltrúa, sem í henni ættu að vera af hálfu ríkisstj. Þetta voru orð og ummæli hæstv. ráðh. En ég er anzi hræddur um, að önnur muni verða raunin á, enda er beinlínis þannig að þessu staðið, að það geta í raun og veru, það er varla fræðilegur möguleiki á því, að aðrir eigi þarna aðild en tveir stærstu flokkarnir, og eins og nú standa sakir Framsfl. þó aðeins í gegnum kjör á Alþ., þ.e.a.s. Sjálfstfl. getur auðveldlega eignazt þarna mikinn meiri hluta og miklar líkur á því, að með þessu fyrirkomulagi geti hann haldið þeim meiri hl. a.m.k. um alllangt skeið, ef hrun hans verður ekki því meira. Ég er alveg sammála því, sem kom hér fram í ræðu hæstv. ráðh., að svona fyrirtæki, sem er stórt, þjóðin á mikið undir því og þar sem landsmenn allir eiga mikið undir því, þá eiga ákvæðin m.a. um stjórn að vera þannig, að þau tryggi aðild helzt allra þeirra flokka, sem eitthvert verulegt fylgi eiga með þjóðinni. En það er ekki meiningin. Þarna er meiningin að hafa möguleika á því að útiloka alla nema stærstu flokkana og jafnvel flesta nema fulltrúa Sjálfstfl. Ég tel þess vegna nauðsynlegt, að á þessu sé gerð breyting og látið reyna á það, hver hugur fylgdi máli, þegar hæstv. raforkumálaráðh. viðhafði sín ummæli um þetta hér við 1. umr. málsins. Það er auðséð og er ég þá kominn að síðasta þætti þessa máls, sem ég ætla nú að ræða, að ein stærsta breytingin, sem nú á að gera í sambandi við þetta frv., er að taka á upp nýja stefnu í verðlagsmálum raforkunnar. Í 11. gr. segir, að stjórn Landsvirkjunar, þ.e.a.s. Sjálfstfl., ákveður að fengnum till. Efnahagsstofnunarinnar heildsöluverð Landsvirkjunar á raforku. Skal raforkuverð vera við það miðað, að eðlilegur afrakstur fáist af því fjármagni, sem á hverjum tíma er bundið í rekstri fyrirtækisins. Einnig skal að því stefnt, að fyrirtækið skili nægilegum greiðsluafgangi, til þess að það geti jafnan með eigin fjármagni og hæfilegum lántökum tryggt notendum sínum næga raforku. Þetta kann kannske í fljótu bragði að virðast ekki fela í sér neina sérstaka ákvörðun um það, með hvaða hætti raforkan verður verðlögð hér á næstu tímum. En engum getur þó dulizt það, að hér er um mikla breytingu að ræða frá þeim meginreglum, sem gilt hafa um þetta efni fram að þessu. Eins og kunnugt er, eru þau ákvæði í virkjunarl. og ég held raforkul., að verðlagningu á raforku á að miða við það að greiða árlega tilfallandi kostnað og greiða 5% í varasjóð, þ.e.a.s. á að vera kostnaðarverð að viðbættum 5%. Og ef þeirri reglu væri fylgt varðandi Landsvirkjunina, mundi það þýða, að við ættum að sjálfsögðu virkjunina skuldlausa eftir 25 ár og einnig álitlegan varasjóð. En í staðinn fyrir þessi ákvæði, sem fylgt hefur verið fram að þessu og fyrst og fremst hafa miðazt við þetta, þ.e.a.s. greiða niður áfallandi kostnað virkjananna og eignast þær skuldlausar á 10–20 árum, er nú meiningin að hverfa að því ráði að koma á stórfelldri auðsöfnun á kostnað almennings í landinu og raforkunotenda. Þetta verður að vísu kannske ekki fullkomlega ljóst af orðalagi greinarinnar, en það verður fullljóst af öðrum upplýsingum um það, hvað ráðgert er í þessum efnum. Á fundi fjhn. spurðum við um það, hvaða áætlanir lægju fyrir um reksturinn, því að í slíkum rekstraráætlunum, sem eru til og raunar hljóta að vera til og hljóta að vera eitt af því fyrsta, sem gert er í sambandi við undirbúning að stofnun svona fyrirtækis, er auðvitað gengið út frá einhverjum ákveðnum hlutum í þessum efnum. Og það kann vel að vera, að ástæðan til þess, að okkur er neitað um það að fá rekstraráætlun, sé sú, að það eigi að leyna þeim fyrirætlunum, sem uppi eru um raforkuverðið, fyrirætlunum um það að stórhækka raforkuverðið frá því, sem nú er og selja raforkuna á margföldu kostnaðarverði við það, sem verður. Einu upplýsingarnar, sem við fengum um þetta, voru þær, að rafmagnsveitustjóri ríkisins sagði, að hann teldi það vera eðlilegt, að þegar í næstu virkjun yrði ráðizt, þ.e.a.s. að 10 árum liðnum, ættum við 30% af kostnaði við næstu virkjun. Þegar þess er nú gætt, að þarna er um tvöföldun raforkukerfisins að ræða og við eigum á 10 árum að geta staðið undir þessum kostnaði, sjá allir, að hér er um stórkostlega fjármuni að ræða. Ég hef því miður ekki reiknað nákvæmlega út, hvað þetta þýðir, en mér sýnist, að þetta muni þýða gífurlega og áður algerlega óþekkta auðsöfnun í landi okkar. Þó að við höfum ekki fengið þessar áætlanir, sem ættu að geta varpað nokkru ljósi á það, hver stefnan á að vera í þessum efnum, hef ég fengið upplýsingar um það frá fyrstu hendi, að samkv. þeim áætlunum, sem lagðar hafa verið fyrir borgarráð Reykjavíkur, er gert ráð fyrir því, að raforkuverðið verði 27 aurar við stöðvarvegg, þ.e.a.s. um 40% hækkun frá því, sem verðið er núna frá stöðvarvegg við Sogið, en verðið núna frá Sogsvirkjuninni er miðað við 20 aura frá stöðvarvegg. Þessi áætlun um verðið til íslenzkra neytenda mun vera miðuð við þær áætlanir, sem nú eru að vísu orðnar úreltar, sem telja kostnaðarverðið frá stöðvarvegg við Búrfellsvirkjun 8.6 aura og sést þá, að hér er um rúmlega þreföldun að ræða á því raunverulega kostnaðarverði, og væri þá rökrétt að hugsa sér, að ef þessi kostnaður yrði nú eftir allt saman, þegar búið væri að leysa ísvandamálið og annað í Þjórsá, 13–14 aurar, hækkaði verðið til innlendra notenda að sama skapi. Þetta væri algerlega óraunhæft að hugsa sér, og sýnist mér koma til mála, að verðið væri orðið fjórfalt til fimmfalt við fyrra kostnaðarverð. Það getur auðvitað verið fullkomið álitamál, hvort stefnan í þessum málum hefur verið algerlega rétt hjá okkur og hvort nægilega hefur verið lagt fyrir í sambandi við virkjunarframkvæmdir. En ég vil þó benda á það, að með þeirri stefnu, sem ríkt hefur í þessum málum, hafa öll orkuver okkar í landinu reynzt traust og góð fyrirtæki, sem fullkomlega hafa staðið fyrir sínu, getað staðið við allar skuldbindingar sínar og getað fram að þessu endurnýjað sig með eðlilegum hætti. Og ég tel enga sérstaka ástæðu til þess að taka upp þá stefnu, að sú kynslóð, sem nú er í landinu og komin á miðjan aldur, skulum við segja og hefur byggt upp allt landið úr niðurníðslu og skilað því að öllu leyti betra til næstu kynslóðar en það var, svo að hrein bylting hefur orðið, að hún þurfi að taka þær kvaðir ofan á aðrar að borga raforkuverðið einnig fyrir næstu kynslóðir, ekki aðeins fyrir sjálfa sig. Ég er það bjartsýnn um hag þjóðarinnar á komandi árum, að ég held, að næstu kynslóðir verði alveg færar um að borga sitt rafmagn sjálfar og það sé engin ástæða til þess í sambandi við slíka virkjun sem þessa að taka upp þá stefnu í verðlagningarmálinu, sem mundi þýða það, að á næstu 20 árum mundi verða tekið í hreinan gróða af því fyrirtæki af landsmönnum, af almenningi, af lífskjörum hans og af atvinnurekstrinum í landinu um 2 milljarðar kr., a.m.k., kannske miklu meira. En áætlunin, sem lögð var fyrir borgarsjóð Reykjavíkur, var um það, að hreinn gróði átti að skila sér á 20 árum um 1.700 millj. kr. Vegna tímaskorts við athugun á þessu frv. hefur ekki verið aðstaða til þess að gera till. um þær gerbreytingar, sem nauðsynlegar hefðu verið á þessu frv. og hef ég þess vegna valið þann kost í málinu að miða aðeins till. mínar við allra nauðsynlegustu breytingar á veigamestu atriðunum. Till. mínar stefna sem sagt að því í fyrsta lagi, að ótímabær ákvörðun verði ekki tekin nú um virkjunarstaðinn og ekki heldur um virkjunarstærðina, heldur verði valið lagt í hendur fyrirtækisins og ríkisstj., þegar nauðsynlegar forsendur eru fyrir hendi. Í öðru lagi geri ég till., sem miða að því, að hindrað verði flokkseinræði Sjálfstfl. yfir fyrirtækinu og yfir orkumálunum í næstu framtíð, og í þriðja lagi till., sem miða að því, að komið verði í veg fyrir stórfellda og ástæðulausa hækkun á raforkuverði með gerbreyttri stefnu í verðlagningarmálum. Ágreiningurinn um þessi þrjú atriði veldur því fyrst og fremst, að ég get ekki staðið að samþykkt frv., eins og það nú er, en legg hins vegar til eftir atvikum, að það verði samþykkt að þeim brtt. samþykktum, sem ég flyt. Þetta þýðir þó alls ekki, að ég telji till. mínar vera neina allsherjarbót á frv. og að ég að þeim samþykktum sé alveg ásáttur um fyrirkomulag raforkumálanna, eins og það er ákveðið í þessu frv. Mín skoðun er sú, að alger þjóðnýting, a.m.k. á öllum aðalorkuverum og aðalveitum, sé bráðnauðsynleg í náinni framtíð og jafnvel alls dreifikerfisins líka, enda hefur sú þróun mála orðið víðast um heim á síðari tímum og m.a. í flestum eða öllum löndum Vestur-Evrópu. Með samþykkt þessa frv. er ekki aðeins horfið í bili frá þessari stefnu með því að stórauka hlutdeild annarra aðila, en ríkisins í eignarhaldi og í stjórn orkumálanna, því að þessi breyting mun sérstaklega vegna hinna miklu framkvæmda, sem nú eru fram undan, torvelda siðar nauðsynlega yfirtöku ríkisins á eignum og mannvirkjum, þegar heilbrigðari stefna verður tekin upp, en nú er ráðandi og sérhagsmunir einstakra flokka verða ekki látnir sitja í fyrirrúmi fyrir þjóðarhagsmunum.



Herra forseti. Við 1. umr. ræddi ég þetta mál allýtarlega og get því að mestu látið mér nægja að gera grein fyrir þeim brtt., sem ég flyt ásamt hv. 1. þm. Norðurl. e. Það er líka þannig, að í meðferð hv. fjhn. á þessu máli hafa ekki komið fram það miklar viðbótarupplýsingar, að tilefni gefist til þess að ræða málið í neinu nýju ljósi og það er bezt að segja það eins og er, að meðferð fjhn. á stórmáli eins og þessu hefur verið þannig, að það er til lítils sóma. Um það er þó ekki fyrst og fremst að sakast við n., heldur er það ríkisstj. og hæstv. raforkumálaráðh., sem ber ábyrgð á þeim vinnubrögðum, sem um hönd eru höfð, þar sem mál eins og þetta er lagt fyrir þingið, þegar vika lifir þingtímans og þó að það sé þá búið að vera á ferðalagi milli ýmissa annarra stofnana og aðila, en eins og kunnugt er, hefur frv. t.d. legið fyrir bæjarráði Reykjavíkur alllengi, áður en hv. alþm, fá að sjá það. Að ætla báðum deildum þings eina viku rúma til þess að afgreiða mál af þessu tagi, er alveg fráleit meðferð á svona stórmáli. En þessi seinagangur á flutningi málsins er raunar í fullu samræmi við frammistöðu hæstv. ríkisstj. í raforkumálum á undanförnum árum. Ég gerði grein fyrir því við 1. umr. málsins, að ég er samþykkur þeirri stefnu í virkjunarmálum Suðvesturlandssvæðisins, sem lýsir sér í þessu frv. með till. um það, að virkja skuli Þjórsá við Búrfell og það erum við í 2. minni hl. fjhn. Ég ræddi þessa hlið málsins sérstaklega ýtarlega við 1. umr. og sé ekki ástæðu til þess að fara mjög út í það nú. Hins vegar eru einnig í þessu frv. fólgin ákvæði um skipun raforkumálanna, stofnun svonefndrar Landsvirkjunar og fjölmörg ákvæði í sambandi við það og að þeim atriðum hafði ég gert mér vonir um, að athuganir fjhn. mundu fyrst og fremst beinast. En starf fjhn. í þessu máli var, eins og vonlegt er við þau skilyrði, sem ég áðan var að lýsa, vonbrigði. Eigi að síður er það ljóst, að á frv, eru ýmsir verulegir ágallar. Og við höfum, hv. 1. þm. Norðurl. e. og ég, flutt á þskj. 709 ýmsar brtt., sem miða að því að lagfæra nokkra af þessum ágöllum. Okkur virðist, að meginágalli frv. sé sá, að hér er um að ræða landsvirkjun í orði meira en á borði. Ég geri ráð fyrir því eftir ummælum hæstv. raforkumálaráðh. og ýmsu, sem fram hefur komið í sambandi við þetta mál, að menn vilji gjarnan stefna að því, að hér geti orðið um að ræða landsvirkjun í raun og sannleika, en það skortir mikið á, að þetta frv., eins og það liggur fyrir, leggi grundvöll að því. Við í 2. minni hl. álítum, að það sé nauðsynlegt nú þegar að styrkja frv. að þessu leyti, þannig að það komi greinilegar fram, að það sé stefna þess, að Landsvirkjun nái sem fyrst til allrar þjóðarinnar og það verði til þess að jafna aðstöðu manna í raforkumálum um land allt. Að svo mæltu skal ég snúa mér að því að gera grein fyrir þeim einstöku brtt., sem við flytjum og mun þá rekja þær í þeirri röð, sem þær koma fyrir í frv. og má ekki skilja það þannig, að í þeirri röð, sem atriðin eru nefnd, fellst neitt mat á þeirri þýðingu, sem við leggjum í þau. Í 2. gr. frv. er gerð grein fyrir tilgangi Landsvirkjunarinnar. Sá tilgangur er þar skilgreindur í 4 liðum. Nú liggur fyrir brtt frá meiri hl. fjhn., sem ég geri ráð fyrir, að flutt sé í samráði við hæstv. raforkumálaráðh., um að fella niður einn af þessum liðum og taka hann upp á öðrum stað í frv. lítið breyttan og liggur einnig fyrir till. um það frá þessum sama meiri hl., að í 3. tölulið þessarar gr. komi orðin „rafmagnsveitur sveitarfélaga“ í staðinn fyrir héraðsrafmagnsveitur. Mér er ekki fyllilega ljóst, - fyrir því hefur ekki verið gerð grein, - hvort hér er um að ræða orðalagsmun aðeins eða hvort hér er raunverulega um meiningarmun að ræða. Þar sem stendur héraðsrafveitna hafði ég skilið, að það merkti rafveitur sveitarfélaga, eins og þarna á að setja í staðinn, en ekki héraðsrafveitna ríkisins t.d. Felur þessi breyting í sér það, að þær séu á einhvern hátt undanskildar? Um þetta vildi ég gjarnan fá skýringu hæstv. ráðh. En okkar brtt. við þessa grein lýtur ekki að þessum atriðum, þótt ég nefni þau svona í framhjáhlaupi, heldur lýtur hún að 4. tölul. þessarar gr., en þar stendur, að það sé tilgangur Landsvirkjunarinnar að annast áætlanagerð um nýjar aflstöðvar og aðalorkuveitur á orkuveitusvæði Landsvirkjunar. Fram að þessu hefur það í samræmi við raforkul. verið hlutverk raforkumálaskrifstofunnar að annast verkefni af þessu tagi. Hér er gert ráð fyrir því, að þessi verkefni séu tekin undan þeirri stofnun og lögð undir þessa nýju Landsvirkjun og þar sem hér er um að ræða áætlanagerð um nýjar aflstöðvar og aðalorkuveitur á langþéttbýlasta svæði landsins, þar sem gera má ráð fyrir, að raforkunotkun og raforkuuppbyggingin verði um langan aldur langmest, sýnist mér, að í þessu sé fólgin mjög veruleg breyting. Ég hafði hins vegar talið það ákaflega nauðsynlegt, að þær áætlunargerðir, sem framkvæmdar kunna að verða á vegum Landsvirkjunarinnar, séu ekki algerlega slitnar úr samhengi við aðra þá áætlunargerð, sem fram fer á vegum þeirrar stofnunar, sem þetta hlutverk hefur haft fyrir landið allt og á hér eftir væntanlega að hafa það fyrir það svæði, sem utan landsvirkjunarsvæðisins liggur. Og við höfum þess vegna talið nauðsynlegt að flytja brtt. um þennan lið, sem tryggi það, að það haldist þó a.m.k. tengsl og samvinna um þessi efni milli Landsvirkjunarinnar og raforkumálastjórnarinnar, og brtt. okkar er sú, að 4. liður verði orðaður þannig: „að annast í samvinnu við raforkumálastjóra áætlunargerð um nýjar aflstöðvar og aðalorkuveitur á orkuveitusvæði Landsvirkjunarinnar.“ Þá flytjum við einnig brtt. við 3. gr. Í 3. gr. kemur á mjög greinilegan hátt fram sá andi þessa frv., sem okkur finnst einna ógeðfelldastur. Í 2. málsl. þessarar gr. segir: „Sýni áætlanir fyrirtækisins“ (fyrirtækið er að vísu ekki með stórum staf, en það er átt við Landsvirkjunina), „að fjárhagslega sé hagkvæmt að leggja aðalorkuveitur frá orkuveitum Landsvirkjunar til annarra orkuveitusvæða, skal einnig heimilt að tengja þau orkuverum fyrirtækisins.“ Í þessum setningum birtist sá skilningur, að það séu áætlanir Landsvirkjunarinnar um það, hvort það sé henni fjárhagslega hagkvæmt að tengja við sig önnur svæði, sem ráða skuli úrslitum um það, hvort svo verði. Auðvitað liggur það í hlutarins eðli, að það tengir enginn nýja notendur inn á kerfi Landsvirkjunarinnar, nema um það séu gerðir samningar og um það sé samið, að orkusala skuli fara fram, enda stendur í framhaldi af þessu, sem ég hef lesið: „Áður en til framkvæmda kemur, skal hafa náðst samkomulag milli hlutaðeigandi aðila um raforkuverð og sölusamningar gerðir.“ Þetta ákvæði er í sjálfu sér eðlilegt og nauðsynlegt, en sá andi, sem fram kemur í þeim málslið, sem ég fyrr las, er á þann veg, að mér virðist ekki, að Alþ. geti með neinu móti á það fallizt. Það hlýtur að eiga að vera verkefni Landsvirkjunarinnar að verða smátt og smátt landsvirkjun og það sem fyrst, sem útvegi rafmagn handa þjóðinni, fullnægi raforkuþörf landsmanna allra. Og jafnframt álítum við fulltrúar Framsfl. í fjhn., að það sé tímabært að koma á einu raforkuverði um allt land, enda kom sá skilningur fram hjá fjhn.- mönnum öllum, að söluverð Landsvirkjunarinnar á raforku ætti að verða það sama um allt land, þótt ekki væri ákvæði um það í frv. Við teljum hins vegar, að eðlilegt sé, að um það séu ákvæði í þessum l. og við leggjum þess vegna til, að 3. gr. orðist svo, 1. málsl. er óbreyttur þannig: „Starfsemi Landsvirkjunarinnar skal í upphafi beinast að öflun raforku fyrir þau orkuveitusvæði, sem nú eru tengd Sogsvirkjun,“ en síðan komi: „Það er einnig verkefni Landsvirkjunar að fullnægja raforkuþörf allra landsmanna og reisa í því skyni aflstöðvar og aðalorkuveitur eftir nánari ákvörðun Alþ. Sama gjaldskrá fyrir rafmagn frá Landsvirkjun skal gilda um allt land.“ Þannig leggjum við til, að 3. gr. hljóði í samræmi við þær meginreglur, sem ég hef verið að gera tilraun til þess að gera grein fyrir. En við teljum, að það beri að stefna lengra í því að greiða fyrir dreifbýlinu í sambandi við raforku og verðlag hennar og við leggjum því til, að á eftir 3. gr. komi ný gr., sem fjallar um verðlagsmál þeirra, sem taka við orkunni af Landsvirkjuninni, og leggjum við til, að sú grein verði svo hljóðandi: „Söluverð rafmagns frá rafmagnsveitum ríkisins til héraðsrafmagnsveitna skal vera jafnhátt því verði, sem Rafmagnsveita Reykjavíkur greiðir Landsvirkjun fyrir rafmagn, og verð á rafmagni frá héraðsrafmagnsveitum ríkisins skal vera það sama og rafmagnsverð hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Ríkissjóður greiðir þann halla, sem verða kann á rekstri rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitna ríkisins vegna fyrirmæla þessarar gr.“ Hér er ekki um að ræða verðjöfnun, eins og menn sjá, heldur það, að ríkissjóður leggi fram fé til þess að útvega þeim, sem verr eru settir í þessu efni, raforkuna á sambærilegu verði við aðra. Samkv. upplýsingum, sem fram komu í fjhn., hefur það verið reiknað út, að kostnaður af þessu fyrir ríkissjóð muni ekki verða nein ósköp, þegar litið er á þær tölur, sem nú velta gegnum þann kassa, en sjálfsagt mun þetta þó skipta nokkrum tugum millj. Næsta brtt., sem við flytjum, er við 7. gr. frv. 1. málsl. í 7. gr. frv. segir, að til byggingar nýrra aflstöðva og raforkuveitna þarf Landsvirkjun leyfi ráðh. þess, sem fer með raforkumál. Síðan segir: „Áður en byrjað er á nýjum mannvirkjum, hvort heldur eru aflstöðvar eða aðalorkuveitur, skal Landsvirkjun senda ráðh. þeim, sem fer með raforkumál, uppdrætti að hinum fyrirhuguðu mannvirkjum ásamt lýsingu af þeim. Getur ráðh. krafizt þeirra breytinga á fyrirhugaðri tilhögun mannvirkjanna, sem nauðsynlegar kunna að þykja vegna almenningshagsmuna.“ Þessi gr. að undanskildum 1. málsl. er samhljóða ákvæðum í raforkul. og þess vegna er sá hluti gr. í rauninni óþarfur. En 1. málsl. felur í sér töluvert mikla nýjung. Eftir þeim skýringum, sem fengust í fjhn., ber að skilja þennan málsl. þannig, að úr gildi séu felld þau ákvæði raforkul., að til byggingar nýrra aflstöðva og meiri háttar orkuveitna þurfi samþykki Alþ. Fram að þessu hefur það verið mál Alþ. að taka slíkar ákvarðanir, en með þessum ákvæðum, sem hér er um að ræða, ef samþykkt yrðu, afsalaði Alþ. sér því verkefni í framtíðinni í hendur ráðh. Við teljum ekki eðlilegt, að með samþykkt þessa frv. séu gerðar verulegar grundvallarbreytingar á raforkul., þó að ég á hinn bóginn skuli taka það fram, eins og ég gerði við 1. umr. málsins, að ég get vel trúað því, að það sé tímabært að taka þann lagabálk, raforkul., til endurskoðunar. Þau eru orðin nær 20 ára gömul. Það hefur margt skeð á því tímabili og mikilsverð reynsla fengizt í raforkumálum og væri full ástæða til þess að taka þau til skoðunar. En meðan sú athugun fer ekki fram, getum við ekki fallizt á, að einstökum þýðingarmiklum atriðum raforkul. sé breytt með löggjöf eins og þessari, án nokkurs samhengis við önnur ákvæði raforkulaganna og skipan þeirra mála í heild. Þess vegna leggjum við til, að þessi 1. málsl. 2. gr. falli niður. Við leggjum ekki til, að gr. öll falli niður, þó að það hefði hins vegar haft sömu þýðingu, vegna þess að síðari hl. hennar er í raforkul., en þau ákvæði mega þá gjarnan vera í tvennum lögum. Það skiptir í sjálfu sér ekki máli. Ég kem þá að brtt. þeim, sem við flytjum við 11. gr. 11. gr. frv. er mjög þýðingarmikil gr., sem verður að gefa góðan gaum að. í þeirri gr. er lögð ný grundvallarstefna í verðlagsmálum raforkukerfisins í landinu. Fram að þessu hafa verið í gildi ákvæði um það, að raforkuverð skuli miðað við raunverulegan framleiðslukostnað að viðbættri tiltölulega lágri prósentu, sem að mínum dómi og auðvitað margra annarra, þar með sjálfsagt þeirra, sem samið hafa þetta frv., hefur verið of lág til þess, að í raforkukerfinu gætu myndazt þeir sjóðir, sem þörf er á að verði til. Hitt er auðvitað jafnnauðsynlegt, að þegar skipt er um stefnu í þessum málum, þannig að sjóðsmyndun geti átt sér stað, sé farið í það svo hóflega, að ekki verði snögg breyting á og allt í einu sé tekið að hlaða upp sjóðum, sem gera það að verkum, að raforkuverðið verði óeðlilega hátt á næstu árum. Þetta þarf auðvitað að framkvæmast með hófsemi og fullkomnu tilliti til hagsmuna hinna almennu raforkunotenda líka. En ég get vel fellt mig við þessa stefnubreytingu og er henni samþykkur með þeim fyrirvara, að framkvæmdin verði með skynsamlegum hætti. En hjá hverjum liggur þá það vald að framkvæma þetta með skynsamlegum hætti? Í þessari 11. gr. segir: „Stjórn Landsvirkjunarinnar ákveður að fengnum till. Efnahagsstofnunarinnar heildsöluverð Landsvirkjunar á raforku“ Það er sem sagt gert ráð fyrir því að leggja það algerlega í vald stjórnar þessa fyrirtækis, sem ríkið einu sinni hefur alls ekki meiri hluta í, hvert verð skuli vera á raforku í landinu eða á orkuveitusvæði Landsvirkjunarinnar, sem er langstærsta raforkusvæði landsins. Við verðum að gera okkur það ljóst, að stjórn þessa fyrirtækis, sem hefur það hlutverk að sjá hagsmunum þess borgið, tekur sínar ákvarðanir út frá öðrum sjónarmiðum en þeim, sem ég tel nauðsynlegt, að hér komi einnig til greina. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að hér er um einokunarfyrirtæki að ræða, sem eðli málsins samkvæmt hefur ekki og getur ekki haft samkeppni. Og þegar um fyrirtæki er að ræða af því tagi, virðist mér nauðsynlegt, að ríkisvaldið hafi einhverja möguleika á því að stemma stigu við, að verðið sé spennt upp úr öllu valdi. Ég treysti t.d. hæstv. raforkumálaráðh. mjög vel til þess að sjá um, að svo verði gert, en samkv. þessu frv., ef að l. verður, hefur hann ekki heimild til þess. Það er ekki einu sinni gert ráð fyrir því í þessu frv., að ráðh. skuli staðfesta gjaldskrá fyrirtækisins. Þó getur ekki ein einasta héraðsrafveita úti um land gefið út gjaldskrá, nema ráðh. staðfesti hana og hún sé birt í Stjórnartíðindum með undirskrift hans. Þetta virðist mér, að nái ekki neinni átt. Við flytjum þess vegna brtt. um það, að á eftir 1. mgr. þessarar gr. bætist þessi setning: „Ráðh. sá, sem fer með raforkumál, staðfestir gjaldskrár Landsvirkjunar.“ En áður en að þessu kemur, er ein smávægileg, en kannske ekki alveg þýðingarlaus breyting, sem við gerum líka till. um, og hún er í upphafi þessarar gr. Þannig var, að við 1. umr. þessa máls gerði hæstv, raforkumálaráðh. grein fyrir því, að ástæðan til þess, að Landsvirkjunin skyldi fá till. Efnahagsstofnunarinnar, áður en hún ákvæði heildsöluverð á raforku, væri sú, að Efnahagsstofnuninni væri ætlað að koma á framfæri við þessa stjórn skoðunum um það, hvaða áhrif breyting á rafmagnsverðinu hefði á verðlagið í landinu, vísitölu o.s.frv., þannig að þau sjónarmið, sem er nauðsynlegt, að þarna komi einnig til greina, - hagsmunir raforkunotendanna, - fengju þá a.m.k. að komast á framfæri. Þegar þessi sjónarmið, sem þarna komu fram frá hæstv. ráðh., eru höfð í huga, virðist okkur, hv. 1. þm. Norðurl. e. og mér, að það væri eðlilegra, að sú stofnun, sem fjallar um verðlagsútreikninga, vísitölureikninga og annað slíkt, kæmi þarna við sögu, nefnilega hagstofan, en ekki Efnahagsstofnunin, sem er í rauninni ekkert annað en afgreiðsluskrifstofa hjá hæstv. ríkisstj., en er ekki sjálfstæð stofnun með lögum eins og hagstofan er. En að sjálfsögðu væri þá ekki óeðlilegt, einmitt af því að svona er háttað, að hæstv. ráðh. hefði samband við Efnahagsstofnunina um þessi mál, þegar hann þarf að staðfesta gjaldskrá virkjunarinnar, eins og við leggjum til. Síðasta brtt. okkar er við síðari mgr. þessarar gr. Í þessari mgr. segir, að Landsvirkjunin geri orkusölusamninga við rafmagnsveitur ríkisins, héraðsrafmagnsveitur og iðjuver innan þeirra marka, sem segir í 2. gr. Í sjálfu sér sjáum við ekki neinn sérstakan tilgang með þessari setningu. Síðan er haldið áfram: „Til orkusölusamninga til langs tíma við iðjufyrirtæki, sem nota meira en 100 millj. kwst. á ári, þarf Landsvirkjunin leyfi ráðh. þess, sem fer með raforkumál. Slíkir samningar mega ekki að dómi ráðh. valda hærra raforkuverði til almenningsrafveitna, en ella hefði orðið.“ Þessi mgr. virðist okkur afar ófullkomin og væri mikil þörf á að bæta hana. Okkur virðist 1. málsl. hennar alveg óþarfur og við leggjum til, að gr. orðist svona: „Til orkusölusamninga til langs tíma við iðjufyrirtæki, sem nota meira en 100 millj. kwst. á ári, þarf Landsvirkjun samþykki Alþ.“ Þegar inn er komið ákvæðið um það, að samþykki Alþ. komi til, virðist okkur, að síðasti málsl. gr. sé ekki nauðsynlegur og legg ég því til, að gr. orðist svona eins og ég hef lesið. Þegar við tölum um iðjufyrirtæki, sem nota meira en 100 millj. kwst. á ári, kemur tvennt upp í hugann. Annars vegar það eina fyrirtæki, sem nú er hér í landinu, sem notar svona mikla raforku, nefnilega Áburðarverksmiðjan. Verðlagning á rafmagni til Áburðarverksmiðjunnar er í rauninni stórpólitískt mál. Sú verðlagning hefur áhrif á landbúnaðarvöruverð, þ.e. á verðlagið, eins og við allir þekkjum. Okkur virðist þess vegna ekki óeðlilegt, að Alþ. fjalli um það, hvernig orka er verðlögð til Áburðarverksmiðjunnar. Hitt, sem kemur upp í hugann í þessu sambandi, er það umtal, sem nú er um orkufrekan iðnað, en í sambandi við það - a.m.k. það tilfelli, sem nú er rætt um - virðist ekki sérstök ástæða til að fara út í efni þessarar gr., þar sem fyrir liggur þegar frá hæstv. ríkisstj. yfirlýsing um það, að hugsanlegir orkusölusamningar við slíkt fyrirtæki mundu verða lagðir fyrir Alþ. hvort eð er. En að sjálfsögðu veit maður ekki, hvað kynni að ske siðar í þeim efnum og alla vega virðist mér það eðlilegt, ekki sízt með tilliti til þess, sem ég sagði um Áburðarverksmiðjuna, að endanlegt ákvörðunarvald í þessu efni, þegar um svona mikla orkusölu er að ræða, sé í höndum Alþingis. Ég hef þá gert grein fyrir þeim brtt., sem við í 2. minni hl. n. flytjum á þskj. 709, skal ekki lengja ræðu mína meira. Ég endurtek það, sem ég sagði í upphafi, að meðferð málsins er við þau skilyrði, sem hæstv. ríkisstj. hefur búið Alþ., ekki fullnægjandi og raunar tæplega viðunandi. Við höfum allir hv. þm., sem um þetta mál höfum fjallað, t.d. í fjhn., reynt að gera okkar bezta á þessum stutta tíma til þess að finna einhvern botn í því spurningaflóði, sem kemur upp í hugann í þessu sambandi, en það er takmarkað, hvað hægt er að gera. Þessu frv. var, eins og menn muna, útbýtt hér á mánudaginn, tekið fyrir til 1. umr. á þriðjudag og er nú, að því er mér skilst, meiningin hjá hv. meiri hl. að reyna að afgreiða frv. frá þessari d. í dag. Þó að frv. sé ófullkomið, og því þurfi að breyt, og þó að undir hælinn sé lagt, hvað af þeim leiðréttingum, sem við í minni hl. höfum lagt til, nái fram að ganga, vil ég þó enda þessi orð mín með því að láta í ljós þá von mína, að sú Landsvirkjun, sem hér er stofnað til og óneitanlega er merkilegt skref í sögu raforkumála okkar, megi verða okkur landsmönnum öllum til hagsbóta og megi verða til þess að flýta fyrir því, að landsmenn njóti allir raforku á hagkvæmum kjörum og að atvinnulíf og lifnaðarhættir manna megi batna, eins og þeir hafa gert, við sívaxandi orkuframleiðslu og orkunotkun, en eins og kunnugt er, þá leiða bættir lifnaðarhættir af sér stóraukna orkunotkun. Það er reynsla allra þjóða og okkar líka og ég vona, að þetta skref, sem hér er stigið, þótt ófullkomið sé, verði þjóðinni til farsældar.



Herra forseti. Ég vil nú þakka hv. fjhn. fyrir það, að hún hefur unnið af alúð við það að afgreiða þetta frv. Það hefur verið kvartað undan því, að það sé ófullkomið. Það hefur verið kvartað undan því, að tíminn væri naumur til þess að gera sér grein fyrir svo viðamiklu máli. Vitanlega er þetta frv. á einhvern hátt ófullkomið, eins og öll mannaverk og líklega flest frv., sem lögð eru fyrir hv. Alþ. og eins og flest lög, sem eru afgreidd frá Alþ. Ekkert er talið svo úr garði gert, að það megi ekki betrumbæta og þess vegna er öðru hverju verið að breyta l., vegna þess að reynslan sýnir, að það má betur fara en í upphafi var gert. Og ég efast ekkert um, að þannig verður það með þetta frv., að þegar til reynslunnar kemur, þykir að sjálfsögðu nauðsynlegt að breyta einhverjum ákvæðum þessara l. En aðalatriðið er það, að hv. Alþ. hefur nú notað tímann til þess að kynna sér þetta mál og að baki þessa frv. liggur mikil vinna. Það hefur verið mikið unnið að virkjunarrannsóknum í landinu á undanförnum árum og ég held, að það megi ásaka ríkisstj. frekar fyrir eitthvað annað en það, að hún hafi sýnt tómlæti í því. Það hefur verið varið miklum fjármunum til þess að gera sér grein fyrir því, hvað er hagkvæmast og hvað er bezt til virkjunar í landinu. Og að þeim niðurstöðum fengnum hefur það verið valið, sem nú er um að ræða, að virkja við Búrfell og lengi voru sérfræðingar ekki á einu máli um það, hvar hentugast væri að virkja. Einn af okkar ágætu verkfræðingum, sem er vanur og sjálfsagt er að hlusta á, Sigurður Thoroddsen, var í fyrstu vonlítill um, að það væri heppilegt að ráðast í Þjórsárvirkjun vegna ísvandamálsins. En við enn nánari athugun hefur Sigurður látið í ljós, að þrátt fyrir ísvandamálið verði virkjun við Búrfell það hagstæðasta, sem við nú höfum völ á. Og þegar sérfræðingar okkar líta þannig á, höfum við ekki á öðru að byggja og mér leiddist að hlusta á það hér áðan hjá hv. 4. þm. Norðurl. e., hvernig hann hagaði orðum sínum um þessa sérfræðinga okkar. Sennilega hefði hann viljað undanskilja og hefur kannske undanskilið Sigurð Thoroddsen. En við verðum að treysta því, að það, sem sérfræðingar okkar og aðrir leggja til í þessu efni, sé það hagstæðasta. Og skýrslur, sem eru prentaðar hér með frv., virðast vera alveg ótvíræðar í þessu efni. Ég ætla ekki að fjölyrða um það eða fara nánar út í þau efni, en ef við eigum að ganga fram hjá sérfræðingunum og bera það á borð, að þeir fari með blekkingar, jafnvel vísvitandi, neiti upplýsingum og staðreyndum fyrir hv. Alþ., eins og jafnvel gefið hefur verið í skyn, þá finnst mér, að umr. sé komin á það stig, sem ekki ætti að vera. En ekki meira um það, það hefur verið lagt til að gera nokkrar breytingar á frv., og það er eðlilegt að ræða þær nokkuð. Hv. 6. þm. Sunnl. gerði grein fyrir brtt., sem hv. 2. minni hl. ber fram á þskj. 709 og það getur vitanlega orkað tvímælis, hvort sumar þessara brtt. eru til bóta eða ekki, - ég segi: orkað tvímælis. Mér virðist ekki, að þær séu til bóta og má vera, að það sé vegna þess, að ég hef ekki gert mér nægilega grein fyrir því. En í sambandi við þá brtt., sem hv. minni hl. flytur við 2. gr., þar sem er spurt að því, hvort það eigi að taka undan raforkumálaskrifstofunni og slíta algerlega úr tengslum rannsóknir og áætlanagerðir á milli Landsvirkjunar og raforkumálaskrifstofunnar, þá vil ég aðeins segja það, að það er alls ekkí meiningin og landsvirkjunarstjórn annast ekki áætlanagerð á öðrum virkjunum en þeim, sem hún ætlar sér að ráðast í og örugglega verður það í sambandi við raforkumálastjórnina, enda ekki hjá því komizt, þar sem raforkumálastjórnin liggur með margs konar fróðleik og gögn vegna þeirra rannsókna, sem þegar er búið að vinna og það má þess vegna segja, að það er alls ekki ætlazt til, að þetta samband sé slitið. Við 3. gr. er gerð einnig brtt. og þar er gerð till. um, að það verði eitt og sama raforkuverð. Ég er sannfærður um að, að því kemur, að það verði verðjöfnun á rafmagni, með hvaða hætti sem það verður. Það er vitanlega hægt að gera á tvennan hátt. Það er hægt að framkvæma það með því að borga úr ríkissjóði með þeim rafveitum, sem bera sig verst. Það er hægt að gera það með því að hækka orkugjaldið hjá þeim rafveitum, sem standa bezt að vígi. En ég hygg, að jafnvel þótt hv. alþm. væru á einu máli um, að það ætti að koma á verðjöfnun, eigi það ekki heima í þessu frv. Um það þyrftu að koma önnur lög og ég held, að við ættum að athuguðu máli að geta orðið sammála um, að það eigi betur heima í sérstökum l. en þessum l., jafnvel þótt menn teldu það tímabært og væru sammála um, að þetta ætti að koma. Við 7. gr. er einnig gerð brtt., þar sem talað er um, að til byggingar nýrra aflstöðva og aðalorkuveitna þurfi leyfi ráðh., en áður hafi þetta verið í höndum Alþ. Þetta hlýtur að halda áfram að koma til Alþ., því að venjulega eru slíkar framkvæmdir gerðar fyrir lánsfé og það þarf lánsheimildir. Þess vegna hlýtur þetta að koma áfram í einu eða öðru formi til Alþ. Og síðan er brtt. við 11. gr.,og er það verðlagningin á raforkunni. Það er rétt, að þarna er brugðið út frá því, sem verið hefur. Eins og allir vita, hefur verið ákveðið, að raforkan skyldi seld með kostnaðarverði frá Sogsvirkjun að viðbættum 5%. Flestir eru nú á þeirri skoðun, að þarna hafi verið of þröngur stakkur sniðinn og ekki hægt að byggja upp fyrirtækið eins og nauðsyn bar til. En það er ekki meiningin með 11. gr., þótt hún sé orðuð eins og hér, að raforkuverðið verði látið rjúka upp úr öllum skorðum, því að raforkuverðið heldur áfram að hafa áhrif á efnahagsmálin og efnahagskerfið. Raforkuverðíð verkar það þungt í vísitölunni, að því hlýtur að verða stillt í hóf. Það er sagt: Hvernig á þessi bremsa að verka, þar sem þetta er sett í hendur landsvirkjunarstjórnar? Hún á að setja verð á raforkuna eftir að hafa fengið till. frá Efnahagsstofnuninni, en ekki samkv, till. Efnahagsstofnunarinnar. - Þá er því til að svara, að fulltrúar ríkisstj. í landsvirkjunarstjórn eru nú fyrir hendi og Efnahagsstofnunin og fulltrúar ríkisstj. og formaður stjórnarinnar, sem að einhverju leyti ætti að vilja þjóna hagsmunum efnahagskerfisins, þótt borgarstjórnarfulltrúarnir gerðu það ekki, sem er nú ekki ástæða til að ætla að þeir vilji ekki, þá held ég, að það sé óþarft að gera því skóna, að þessar bremsur haldi ekki sæmilega. Það er vitanlega hreint matsatriði, hvort það ætti að vera hagstofan eða Efnahagsstofnunin, sem reiknar þetta út. Því er vitanlega alveg eins vel borgið hjá hagstofunni eins og Efnahagsstofnuninni. En það hefur verið sett Efnahagsstofnunin inn í frv. Hv. 6. þm. Sunnl. sagði hér áðan, að hún væri sjálfstæð stofnun. Það er rétt, hagstofan er ekki sjálfstæðari stofnun, en Efnahagsstofnunin annast útreikninga fyrir ríkisstj. og er nokkurs konar deild í stjórnarráðinu og þess vegna er nú ekkert óeðlilegt, þótt hún annist þetta. Um verð á raforku til iðjufyrirtækja, þá hefur verið minnzt hér á Áburðarverksmiðjuna. Þegar orkusölusamningurinn til Áburðarverksmiðjunnar var gerður á sínum tíma, var hann ekki lagður fyrir Alþ., en tókst vel á milli Sogsstjórnar og stjórnar Áburðarverksmiðjunnar og Áburðarverksmiðjan fékk lágt orkuverð, vegna þess að það var gert ráð fyrir, að hún notaði mest umframorkuna og hefur þetta gefizt vel. Og vitanlega eru það ekkert síður hagsmunir neytenda í þjóðfélaginu, en bænda, að áburðarverðinu verði stillt í hóf og er þess vegna nauðsynlegt, að Áburðarverksmiðjan geti fengið ódýra orku áfram, eins og áður: Alúminíumverksmiðjan er ekki á dagskrá í dag, hún var það í gær, en það hefur kannske af eðlilegum ástæðum blandazt hér dálítið inn í málið, en eins og hv. 6. þm. Sunnl. sagði hér áðan, er það vitað mál, að verði gerður orkusölusamningur við hugsanlega alúminíumverksmiðju, verður sá samningur lagður fyrir Alþ., þannig að það þarf ekkert að óttast um það, ef til slíkra samninga kemur. Hv. meiri hl. hefur gert hér smávægilegar breytingar og hv. 6. þm. Sunnl. gerði fsp. um það, hvort hér væri aðeins um orðabreytingar að ræða eða hvort það væru efnisbreytingar. Ég held, að það séu nú í rauninni ekki efnisbreytingar, en ástæðan til þess, að þessar orðalagsbreytingar voru gerðar, eru óskir nokkurra rafveitustjóra. Þeir telja sig öruggari um það að hafa orðalagið rafveitna sveitarfélaga en héraðsrafmagnsveitna, en þetta þýðir það sama og hvort orðið sem hefði verið notað gaf það heimild til þess, að sveitarafveiturnar gætu fengið milliliðalaust keypta raforku í heildsölu frá Landsvirkjuninni og það er það, sem fyrir þeim vakir. En ég hef rætt við þessa rafveitustjóra og þeir eru ánægðari með þetta orðalag og telja sinn rétt betur tryggðan, með því en eins og var og þess vegna er þessi breyting gerð. Eins var það, að það fór í taugarnar á þeim, þegar talað var um í 2. gr. frv., eins og það var upphaflega orðað, að yfirtaka með samningum orkuver, það væri beinlínis tilgangur: Þess vegna var 2. liður 2. gr. felldur niður og þessu orðalagi breytt og bætt við 3. gr., þannig að Landsvirkjun er heimilt í samningum að kaupa orkuver. En ég tel, að þarna sé ekki heldur um neina efnislega breytingu að ræða, því að þegar sagt er: að yfirtaka með samningum, þá verður það ekki gert nema semjist um það. En þessar breytingar eru gerðar eftir óskum rafveitustjóra. Hv. 1. minni hl. hefur einnig flutt brtt., sem hv. 4. þm. Norðurl. e. lýsti og ég verð að segja það, að mér finnst ekki hægt að fallast á þær. Þegar hv. þm. leggur til, að heimild um virkjun sé aðeins bundin við 70 þús. kw, þá veit ég ekki, hverju hann er að fullnægja, nema þá að tryggja það, að það sé engin orka aflögu til annarra, en landsmanna sjálfa. En jafnvel þótt ekki semjist við Swiss Aluminium, kemur að því, að við þurfum að virkja upp í 210 þús. kw við Búrfell. Ef ekki verður samið um alúminíumverksmiðju, byrjum við að virkja 70 þús. kw. og það verður hagstæðara að prjóna þar við, t.d. 35 þús. kw í einum áfanga, ef þetta er aðeins fyrir landsmenn sjálfa, heldur, en fara að virkja smávirkjun, hvort sem það er Kláffoss, Hveragerði eða Brúará. Þess vegna er það, að þegar það er viðurkennt af sérfræðingum okkar, að virkjun við Búrfell sé það hagstæðasta, verður heppilegast fyrir okkur að halda okkur að því að virkja þar 210 þús. kw., en þegar því er lokið, kemur vitanlega til athugunar, hvort það á að fara í smávirkjanir, þær beztu, sem fyrir hendi eru eða hvort það reynist hagstæðara að virkja t.d. við Hrauneyjafoss eða Tungnaárkrók, en þar má gera stórvirkjanir, en rannsókn um það er ekki það langt á veg komið, að hægt sé að segja til um, hvað þessar virkjanir mundu kosta eða hvort Laxárvirkjunarstjórnin gengur inn í Landsvirkjunina og verður lagður strengur norður og þá kannske virkjað fyrir norðan næst, eftir að búið er að virkja 210 þús. kw í Þjórsá. En aflið í Þjórsá einni er nokkuð á aðra millj. kw og virkjunarstaðirnir alls ekki kannaðir allir eins og vera skyldi til þess að fullyrða í dag um það, hvað næst verður hagstæðast. En eitt ættu menn að vera sammála um, að það verður hagstæðast fyrir okkur, eftir að við erum búnir að virkja 70 þús. kw, þótt það verði þannig farið að, að halda áfram þangað til fullvirkjað er við Búrfell. Þess vegna þurfum við ekki í dag heimildir til smávirkjana, um leið og við ætlum okkur að fara að virkja við Búrfell og hvað sem um ísvandamálið er að segja, liggur það fyrir frá sérfræðingum okkar, að virkjun við Búrfell sé það hagstæðasta. Það hefur verið talað um, að hv. alþm. hafi ekki fengið nægilegar upplýsingar í hv. fjhn., og eru mér það mikil vonbrigði, þar sem sérfræðingar voru þar kallaðir til, til þess að gefa upplýsingar, sem fyrir hendi eru. Og ég efast ekki um, að þeir hafi svarað því, sem máli skipti og ég efast ekki um, að þessir ágætu alþm., sem hér hafa talað og kvartað um að hafa ekki fengið svör við spurningunum, ég held, að þeir hafi nú, þessir ágætu nm. og aðrir hv. alþm. gert sér gleggri grein fyrir hlutunum, en þeir jafnvel vilja vera láta og fengið svör. Það hefur verið kvartað undan því, að það liggi ekki fyrir rekstraráætlanir, að því sé neitað að gefa alþm. upplýsingar um það, sem fulltrúar í borgarstjórn hafi og í tilefni af þessu ræddi ég við Eirik Briem í dag og spurði hann að því, hvar sú áætlun væri, sem fulltrúar í borgarstjórn hefðu fengið. Það vissi hann ekki um, hann vissi ekki um, hvaða áætlun það væri. Ég hringdi þá í borgarstjórann í Reykjavík, Geir Hallgrímsson og hann sagði, að Hjörleifur Hjörleifsson, sem er framkvstj. Rafmagnsveitu Reykjavíkur, hefði gert lauslega rekstraráætlun og það var sú áætlun, sem fulltrúar í borgarstjórn fengu. Sú áætlun var ekki gerð á vegum raforkumálastjórnarinnar og sú áætlun var vitanlega mjög lausleg, því að hvernig á að gera nákvæma rekstraráætlun, meðan ekki er vitað, með hvaða raforkuverði á að reikna? Það er vitanlega vel hægt að búa til dæmi og búa til forsendur og gera upp dæmið út frá því og hugsa sem svo: Ef rafmagnið kostar þetta, ef við seljum rafmagn t.d. á sama verði eftir að búið er að virkja og það kostar nú frá Sogsvirkjun, er útkoman þessi. Ef við t.d. hækkuðum það um 5%, 10% eða 15%, er útkoman þessi. Það er hægt að setja svona dæmi upp og Eiríkur Briem setti upp hérna dæmi, sem vitanlega er mjög lauslegt og ekki hægt að byggja á því nema að takmörkuðu leyti, en hann segir hér: Séu virkjuð 70 þúsund kw og án alúminíumverksmiðju, þá væri hægt að leggja í sjóð eins og Sogsvirkjunin gerir núna, þ.e. 18.5 millj. 1966, 22.5 millj. 1967, 26 millj. 1968, 27 millj. 1969, þá er virkjunin komin í gagnið, 15.5 millj. 1970, 12.5 1971, 0.5 1972, 12.5 1973, 25.5 1974 og 24 millj. 1975, þannig að með 70 þús. kw virkjun er hægt að leggja í sjóð árlega nokkuð svipað og gert hefur verið hjá Sogsvirkjun án þess að hækka rafmagnið. En hagur þessarar virkjunar batnar svo, þegar frá liður, þannig að 1976 kæmu 33.5 millj., 1977 57.5 millj. og 1978 74.5 millj., 1979 77 millj. og 1980 90 millj., þannig að eins og sagt hefur verið er Búrfellsvirkjun, 70 þús. kw. mjög hagstæð, ef litið er á 15–16 ár, þannig að það eru 360 millj., sem það gefur meira á 15–16 ára tímabili, heldur en smávirkjanirnar. Og þess vegna er það, að Búrfellsvirkjun án alúminíumverksmiðju er betri en smávirkjanirnar og það þurfum við ekki að deila um, af því að tölurnar tala alveg um það. En það, sem mestu máli skiptir, er það, að þrátt fyrir þessa lauslegu áætlun, sem ég er hér með og er áreiðanlega ekki lauslegri eða lakar unnin af Eiríki Briem, en af Hjörleifi Hjörleifssyni, er það, að við höfum hér í frv., fskj., sem fylgja frv., áætluð rekstrarútgjöld og við höfum hér í fskj., sem eru prentuð með frv., alveg ákveðið, hvað kwst. kostar á hverju virkjunarstigi og hvað virkjað kw kostar og það eru vitanlega fastir punktar, sem hægt er að byggja á. Úr því að við vitum, hvað kostar að virkja hvert kw og hvað hver kwst. kostar, eigum við að geta gert okkur grein fyrir því, hvað er hagkvæmast. Ég held, að það sé hægt með einni óþekktri frekar en tveimur að fá nokkuð rétta útkomu úr dæminu, einmitt að byggja á þessum föstu punktum og þess vegna er það, að ég vænti þess, þegar hv. alþm. athuga málið alveg ofan í kjölinn, að þeir sannfærist um, að ríkisstj. eða raforkumálastjórnin hefur ekki viljað leyna upplýsingum, hefur engu að leyna, heldur óskar eftir því að leggja spilin á borðið. Og þess vegna er það heldur leiðinlegt, þegar hv. 4. þm. Norðurl, er að gefa það í skyn, að ríkisstj. hafi löngun til þess að blekkja í þessu máli og halda leyndum upplýsingum. Ég vænti þess, að hv. þm. meini ekki það og ósjálfrátt hafi þetta komið í sambandi við alúminíummálið, sem var honum svo ríkt í huga. En í sambandi við þessa virkjun og þetta frv. finnst mér alls ekki ástæða til þess að ræða alúminíummálið. Þetta frv., ef að lögum verður, gerir það að vísu mögulegt að selja raforku til annarra, en landsmanna sjálfra, ef það er virkjað fljótt svo stórt. En það er alveg öruggt, að það verður ekki gerður orkusölusamningur við alúminíumverksmiðju nema að leggja hann fyrir Alþ. og gefa hv. Alþ. tækifæri til að segja sitt um það og það er alveg öruggt, að ríkisstj. hefur ekki ákveðið að gera samning við Swiss Aluminium. Ríkisstj. hefur leitað eftir samningum og ríkisstj. hugsar sér að leita eftir því, hvort hugsanlegt væri að fá hagstæða samninga og afstaða manna, hvort sem þeir eru í ríkisstj. eða ekki, til þessa máls hlýtur að mótast af því, hvort við eigum kost á samningum, sem eru okkur samboðnir, sem geta verið þjóðinni til hagnaðar. Það er það, sem hlýtur að ráða afstöðu Íslendinga í þessu máli. Þess vegna finnst mér það undarlegt, ef einhver vill segja í dag: Ég er með því að semja við Svisslendinga, - eða: ég er á móti því að semja við Svisslendinga. - Ég held, að það hljóti að vera eðlilegast að segja: Afstaða mín fer eftir því, hvernig samninga við getum fengið. - Og ég hafði eiginlega vænzt þess, að þannig væri einnig með hv. 4. þm. Norðurl. e., að hann væri ekki fyrir fram ákveðinn, heldur vildi bíða og sjá, hvers konar samninga menn eiga kost á að fá. Ég held, að það sé alveg skakkt ályktað hjá hv. 4. þm. Norðurl. e., að aðstaða okkar til samningaumleitana sé verri við það, að við höfum heimild til þess að virkja stærra, heldur en smærra. Það er alveg öfugt, það breytir engu í þessu máli. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta meira. Ég veit, að hv. alþm. hafa kynnt sér þetta mál og ísvandamálið er viðurkennt, að það sé fyrir hendi. En það, sem mestu máli skiptir, er það, að sérfræðingar okkar allir, sem við höfum talað við, telja, að þrátt fyrir ísvandamálið sé þetta hagstæðasti virkjunarstaðurinn og norsku sérfræðingarnir, sem hér hafa verið, og oft hefur verið vitnað í, hafa sagt í mín eyru, að þrátt fyrir ísvandamálið sé engin ástæða til annars, en að hefjast handa, því að það sé leysanlegt og þá vitanlega með hætti, sem gerir ekki þessa virkjun óhagstæðari en svo, að það sé þrátt fyrir þetta það bezta, sem völ er á.



Herra forseti. Ég skal nú ekki vera langorður. Ég hef áhuga á því eins og fleiri, að þessi fundur þurfi ekki að dragast úr hömlu, en það eru aðeins örfá orð út af ræðu hæstv. ráðh., sem þó verða því færri, sem hann hafði raunverulega minna að segja um mína ræðu og í raun og veru ekkert, sem hnekkti nokkru, sem máli skipti í því, sem ég sagði. Hann var að tala um, hæstv. ráðh., að ég hefði verið með leiðinlegar getsakir í garð okkar ágætu sérfræðinga, sem við verðum allir að treysta og trúa, því að annað væri ekki sómasamlegt af okkar hálfu. Ég neita því alveg, að ég hafi verið með nokkrar getsakir í þeirra garð. Ég taldi upp 5 eða 6 atriði, sem sýndu greinilega, vægast sagt, afskaplega mikla ónákvæmni, hvernig áætlanirnar hefðu verið að breytast frá mánuði til mánaðar, jafnvel svo stórfelldir hlutir eins og samanburðarviðmiðanir breyttust úr 800 millj. í 400 millj. frá því í október þangað til í maí og fleira taldi ég upp af svipuðu tagi, sem ég ætla ekki að endurtaka. Við þessu hafði ráðh. engin önnur svör heldur en þau, að við yrðum að trúa sérfræðingunum. En ég vil bara spyrja hann: Hvaða fullyrðingum þeirra eigum við að trúa, þeim sem þeir fluttu í gær eða þeim sem þeir flytja í dag? En mig undrar það í sjálfu sér ekki, þó að hæstv. ráðh. gæti ekki gert miklar aths. við þetta, því að ég held, að það hafi ekki verið beint þægilegt. Þá reyndi hæstv. ráðh. að skýla sér á bak við Sigurð Thoroddsen um það, að Búrfell væri tvímælalaust með hagstæðustu virkjunum þrátt fyrir allt ísvandamálið. Ég hef nú ekki heyrt Sigurð Thoroddsen segja þetta og hef ég þó rætt þetta mál við hann og ég get upplýst það, sem ég fór með hér áðan, að samkv. þessum tölum, sem hér eru bornar fyrir okkur, mætti ísvandamálið ekki kosta meira en 165 millj, til þess að fara að hallast á þá hliðina, að smávirkjanaleiðin væri betri. Þessa tölu hef ég frá Sigurði Thoroddsen og ég kalla það í hæsta máta lítilmannlegt, ef farið er að skýla sér á bak við Sigurð Thoroddsen í þessu máli eftir allt, sem á undan er gengið. Hitt veit ég, að er skoðun Sigurðar og er raunar skoðun allra, sem um málið hafa fjallað, að Búrfellsvirkjun er hagstæð virkjun. En hvort hún er hagstæðari, en aðrar leiðir, sem koma nú til greina, getur enginn fullyrt fyr,r en þeim rannsóknum er lokið á ísvandamálinu, sem nú standa yfir. Ég efast ekkert um, að ísvandamálið er leysanlegt, en hvað það kostar, liggur bara ekki fyrir núna. Ég hef heldur aldrei fullyrt það, að svokölluð smávirkjanaleið, þó að þar sé minnst á munum greinilega eftir öllum samanburði, sé hagstæðari. Till. mín gengur ekki heldur út á það, að hún sé farin undir öllum kringumstæðum, heldur aðeins ef frekari rannsóknir sýna, að hún sé hagkvæmari. Þess vegna geri ég þá brtt., að einnig sé heimilað að fara í smávirkjanir, þegar nauðsynlegum undirbúningi og athugun er lokið, ef sýnt er, að það sé hagkvæmara að gera það fyrst. Síðar yrði svo auðvitað farið í Búrfellsvirkjunina, þegar þeim væri lokið. Þá sagði hæstv. ráðh., að hann hefði orðið fyrir vonbrigðum með það, að við hefðum ekki fengið allar upplýsingar frá sérfræðingunum, og vildi raunar vefengja það, að svo hefði verið. Þær upplýsingar, sem var þarna sérstaklega um að ræða og við báðum um, voru varðandi ísvandamálið, voru um það, hvert væri nákvæmlega álít norsku sérfræðinganna á þeirri virkjunartilhögun, sem lægi fyrir og hverjar breytingar þeir teldu nauðsynlegar. Við fengum engin bein svör við þessu. Við spurðum einnig um rekstraráætlunina. Það er í fyrsta skipti nú, sem gerð er tilraun til þess að svara þessari spurningu. Og samkv. upplýsingum hæstv. ráðh., hefur aðeins annar aðilinn af þeim, sem ætla sér að byggja upp þetta fyrirtæki, haft þá fyrirhyggju að gera slíka áætlun, þ.e.a.s. borgarráð Reykjavíkur. Ég hef aldrei fullyrt neitt um það, hver hafi verið látinn gera þessa áætlun og mér er alveg sama, hvort sá sérfræðingur heitir Pétur eða Páll. En ég veit það, að sú áætlun, sem fjallað var um í borgarráði Reykjavíkur, er sú áætlun, sem allar þessar hugleiðingar byggjast á og þaðan hef ég það, að það sé meining þeirra aðila, sem eiga að standa að þessu fyrirtæki, borgarstjórnarinnar í Reykjavik og þá væntanlega hæstv. ríkisstj., að það eigi að selja raforkuna frá stöðvarvegg, miðað við kostnaðarverð 8.6, miðað við lægstu áætlun, sem hugsanlega getur komið út úr þessu, á 27 aura eða meira en þrefalt kostnaðarverð, á sama tíma og á að selja alúminíumhringnum, ef úr samningum við hann verður, á í hæsta lagi tæpa 11 aura. Þessu til viðbótar höfum við svo yfirlýsingu rafmagnsveitustjóra, sem er einn helzti ráðunautur ríkisstj. í þessum málum, að það sé a.m.k. hans skoðun, - ég hygg, að það sé af meiri varfærni, að hann sagði sína skoðun, en ekki skoðun ríkisstj., - að það ættu að vera a.m.k. til í handraðanum 30% næst, þegar við þurfum að virkja okkar vatnsföll og tvöfalda það raforkukerfi, sem fyrir er. Og það væri fróðlegt að fá þær tölur frá hæstv. ráðh., hvað það kostar, t.d. 70 eða 210 megawatta virkjun frá Búrfelli, hvað verðið þurfi þá að vera. Ég hef ekki haft tíma til að reikna það dæmi, en ég hygg, að út úr því mundu koma aðrar tölur en þær, sem hann hefur látið Eirík Briem matreiða fyrir sig til þess að koma hér með fyrir okkur á síðustu stundu. Ég vil svo aðeins lýsa ánægju minni yfir því, sem hæstv. ráðh. sagði um það, að ríkisstj. hefði raunverulega ekki gert neinn samning við alúminíumhringinn enn þá. Ég vil fagna því, ef það er rétt. En vill þá ekki hæstv. ráðh. í sambandi við þessar umr. gefa yfirlýsingu um, að það verði hvorki fyrr né síðar notað sem röksemd um það, að Alþingi hafi gefið nokkra viljayfirlýsingu varðandi alúminíummálið, þó að ákveðið sé nú að virkja 210 megawött? Ég veit ekki, hvort hann vill gera það. Ég mundi a.m.k. meta það nokkurs, ef hann vildi gefa slíka ótvíræða yfirlýsingu. En óneitanlega fannst mér vera ofurlítið ósamræmi í þessu og aftur því, sem hann sagði, að auðvitað væri eina ástæðan fyrir því, að heimildina yrði að binda við fullvirkjun, en ekki 70 megawött, að þá yrði ekkert afgangs handa öðrum en Íslendingum. Ef þetta er ekki yfirlýsing um það, að það eigi að virkja 210 megawött með tilliti til alúminíumhringsins, veit ég ekki, hvað það er.



Herra forseti. Það er aðeins aths. út af því, sem hæstv. ráðh. sagði hér áðan um brtt. okkar í 2. minni hl. Hæstv. ráðh. sagði, að þessar till. orkuðu tvímælis og honum sýndist þær ekki sérlega til bóta, en bætti þó við, að það mætti vera, að hann hafi ekki gert sér nægilega grein fyrir þeim. Mér virðist þessi setning ákaflega táknræn fyrir þau vinnubrögð, sem um hönd eru höfð á Alþ. þessa dagana, að hæstv. ráðh. tekur afstöðu til till., en finnst eðlilegt að bæta því við, að hann hafi e.t.v. ekki gert sér nægilega grein fyrir þeim. Er þá ekki rétt að taka sér svolítinn frest til þess að gera sér grein fyrir þeim? Að öðru leyti vil ég segja þetta um aths. hæstv. ráðh.: Um fyrstu brtt. okkar sagði hann, að það væri alls ekki meiningin, að það skyldi ekki vera full samvinna milli Landsvirkjunar og raforkumálastjórnarinnar um þessar áætlanagerðir. Raforkumálastjórnin mundi eftir sem áður hafa með höndum slíka starfsemi utan svæðis Landsvirkjunarinnar og Landsvirkjunin mundi aðeins fjalla um þessi mál á sínu svæði og samvinna milli þessara aðila væri sjálfsögð. Mér virðist, að það liggi í augum uppi, að það sé eðlilegt að taka það fram í l. Mér virðist þetta þess vegna vera sterk meðmæli með þeirri till., sem er í 1. tölul. á þskj. 709. Ummæli hæstv. ráðh. um þær till., sem við gerum í tölul. 2 og 3 um verðlagningarmál og samræmingu verðlags, voru á þá lund, að ég skildi ráðh. þannig, að hann væri samþykkur þeirri stefnu, sem þær fela í sér, en hins vegar taldi hann þær ekki eiga heima í þessu frv. Ég mun því skilja það svo, ef hann greiðir atkv. gegn þessu, að hann muni þá beita sér fyrir því, að flutt verði frv. hið fyrsta og þá væntanlega í upphafi næsta þings til þess að koma í kring þeirri stefnu, sem þær fjalla um. Um brtt. okkar við 7. gr. sagði hæstv. ráðh., að það skipti ekki svo miklu máli, þótt samþykki ráðh. nægði til meiri háttar framkvæmda í raforkumálum í stað Alþ. fram að þessu, vegna þess að þetta þyrfti hvort eð er að koma fyrir Alþingi í einhverju formi, vegna þess að það þyrfti þó væntanlega lánsheimildir til þess að gera slíka hluti. En ef þetta þarf að koma til Alþ. hvort eð er, er þá ekki eðlilegt að halda því formi, sem verið hefur á þessu? Mér virðist það. Aths. hæstv. ráðh. við till. okkar við 11. gr. skildi ég ekki og gat ekki gert mér grein fyrir þeim. Ráðh. segir, að sjálfsagt verði raforkuverði haldið niðri vegna þess, að það hafi svo mikil áhrif á vísitölu. Og þessi bremsa á raforkuverði verði til við það, að ríkið eigi fulltrúa í stjórnarnefnd Landsvirkjunarinnar, hvað sem líði trausti manna á því, að fulltrúar Reykjavíkurborgar hafi áhuga á því að halda lágu verðlagi. Þetta þarf ekki að fara mörgum orðum um. Það liggur auðvitað í augum uppi, að ef það eru hagsmunir ríkisvaldsins að hafa áhrif á þetta raforkuverð, er eðlilegt, að till. okkar um það, að ráðh. staðfesti þessa gjaldskrá eins og allar aðrar gjaldskrár rafveitna í landinu, er eðlileg og ekki bara eðlileg, hún er sjálfsögð. Ég á mjög erfitt með að skilja þá afstöðu hæstv. ráðh., að hann vilji ekki fallast á þetta. Ég skal svo fara örfáum orðum um þær brtt., sem hv. 1. minni hl. fjhn. flytur og mér virðast sumar a. m. k. til bóta. Hv. 4. þm. Norðurl. e., sem í þessum minni hl. er, flytur brtt. við 3. gr., sem við flytjum einnig töluvert umfangsmiklar breytingar við og að þeim brtt. okkar felldum mundi ég telja brtt. hans til mikilla bóta og mundi greiða þeim atkv. Við 6. gr. gerir hv. þm. einnig brtt., þar sem hann leggur til, að einnig verði heimilað að ráðast í hinar svokölluðu smávirkjanir. Ég hef lýst þeirri stefnu minni og gert grein fyrir henni við 1. umr. þessa máls, að ég tel rétt að fara nú í Búrfellsvirkjun. Ef eitthvað alveg óvænt skyldi koma upp á lokastigi þeirra athugana, sem nú fara fram, þannig að nauðsynlegt yrði að fara einhverja millileið í þessum málum, er réttast að gera sér grein fyrir því, að undirbúningur þessara svokölluðu smávirkjana er ekki á því stigi, að verkið við þær yrði hafið í sumar hvort eð er og þá gæti það komið til kasta Alþ. í haust og ég tel þess vegna, að þessi partur þessarar till. sé óþarfur. Í þessari till. er einnig fólgin takmörkun á þessari 210 þús. kw virkjun, þannig að það skuli aðeins heimilt að virkja 70 þús. kw. Það er skoðun mín, að þetta verk verði að skipuleggjast og áætlast í heild, hvort sem það er framkvæmt á 5 árum eða 10 árum eða 12 árum. Miðað við þær orkuáætlanir, sem fyrir liggja um orkunotkun á þessu svæði í framtíðinni, þá yrði fullvirkjun þessarar virkjunar lokið í okkar eigin þágu eftir svona 12–13 ár. Ég mundi telja ákaflega óhyggilegt annað ,en að skipuleggja það verk allt í einu. Hitt vil ég taka fram, eins og fram hefur komið hér, að í þessu felst auðvitað engin afstaða til hins svokallaða alúminíummáls, sem þessu er óskylt á þeim grundvelli, sem fyrir liggur, að hér eigi að ráðast í þessa virkjun, hvort sem nokkuð verður úr slíku eða ekki. Þriðja till. hv. þm. fjallar um að fjölga í stjórn Landsvirkjunar upp í 9 menn, án þess að hlutföll raskist milli aðila frá því, sem í frv. er, og ég mundi telja þá till, til bóta. Hins vegar hef ég gert grein fyrir skoðunum mínum á verðlagningarstefnunni almennt og ég óttast, að sú till., sem er í a-lið 4. tölul. þarna um, að það skuli miðast við kostnaðarverð plús 7%, sé of þröng og ég treysti mér ekki til þess að fylgja þeirri till., - b-liðurinn, hins vegar, er að nokkru leyti í samræmi við þá till., sem við flytjum um það, að meiri háttar orkusölusamningar yfirleitt skuli háðir samþykki Alþ. Þar sem sú till. er víðtækari, sem við flytjum um þetta efni, geri ég ráð fyrir, að hún komi fyrst til afgreiðslu, en að henni felldri mundi ég styðja þessa.



Herra forseti. Það er aðeins örlítið. - Hv. síðasti ræðumaður, 6. þm. Sunnl., kvartaði undan því, að hann hefði ekki skilið mínar skýringar á 11. gr., og er ég hræddur um, að það sé tilgangslaust fyrir mig að reyna að koma þannig skýringum á framfæri, sem nægja honum og eins og ég sagði áðan, eru þessar brtt. hv. framsóknarmanna þannig, að þær orka tvímælis. Þær eru ekki það veigamiklar, að þær hafi afgerandi áhrif á þetta frv. Hitt finnst mér, að það sé bara hógværð að viðurkenna það, að þær geti orkað tvímælis og hvort t.d. hagstofan eða Efnahagsstofnunin á að vera þarna aðili eða ekki, hver getur fullyrt um það, hvort er betra, og ekki heldur, þótt við frestuðum afgreiðslu málsins. Um það að hafa samband við raforkumálastjóra og raforkumálaskrifstofuna, þá er sannfæring mín, að þannig hafi alltaf verið ætlazt til, en ég tel þess vegna, að það megi vel samþykkja þann lið brtt., til þess að það orki ekki nokkurs tvímælis, því að það hefur aldrei vakað annað fyrir og er alveg augljóst mál, að þetta samband hlýtur að eiga að vera. Annars held ég, að það sé ástæðulaust að vera að endurtaka það, sem ég reyndi að skýra áðan, en hefur kannske ekki tekizt nægilega vel að sumra áliti. En ég vil þó taka fram í sambandi við verðjöfnun á raforku og endurtaka það, sem ég sagði, ég tel, að þetta hljóti að koma. En ég get ekki gefið nein fyrirheit um það, að það verði flutt frv. um það í haust. Þetta er mál, sem þarf að athuga, og þetta kemur fyrr eða seinna, en tímaáætlun um það hef ég ekki í dag og ég vil ekki, að það sé einhver misskilningur uppi um það, að ég hafi gefið einhver fyrirheit um, að slíkt frv. yrði, flutt í haust. E.t.v. verður það, en yfirlýsingu um það get ég ekki gefið. Og í sambandi við það, sem hv. 4. þm. Norðurl. e. var hér að tala um, að hann legði ákaflega mikið upp úr því, að ég tæki fram eða öllu heldur endurtæki það, að samþykkt þessa frv., - ég get gert það fyrir hv. þm., - að samþykkt þessa frv. hefur vitanlega engn bindandi áhrif á alúminíummálið. Það er algerlega óskylt. Sá þm., sem greiðir því atkv. að virkja upp í 210 megawött í Þjórsá, er vitanlega alveg óbundinn af alúminíummálinu, ef það kemur fyrir Alþ. í haust.



Herra forseti. Vegna þess að hér í umr. hefur borið á góma upplýsingar, sem sagt er, að fyrir hafi legið í borgarráði í Reykjavík í sambandi við þetta mál, en eðlilega hefur málið verið þráfaldlega rætt þar, vildi ég segja nokkur orð. Ég er að vísu óviðbúin að svara þessu ýtarlega, því að mér hefur ekki gefizt tóm til að athuga þau mörgu gögn, sem þar lágu fyrir eða við borgarráðsmenn fengum afhent, og bera þau saman við þau plögg, sem við höfum fengið hér í þinginu, hvort það hafi verið eitthvað annað og meira, sem við höfum fengið, en vegna þess að hv. 4. þm. Norðurl. e. talaði um, að þar hefði verið lögð fram rekstraráætlun, veit ég ekki, hvort hann kann að eiga við það, sem ég held, að ég fari rétt með, að fjármálafulltrúi Rafveitunnar mun hafa lagt þar fram gamla áætlun, þar sem gert var ráð fyrir línu norður og fjórum virkjunarstigum og hefur verið orðin líklega um það bil ársgömul, þegar þetta var og orðin úrelt, þar sem hún var byggð á öðrum forsendum, en nú er gert. Ef ég skildi hann rétt, talaði hann um, að áætlað væri, að rafmagnsverðið í Reykjavík til neytenda þyrfti að verða þrefalt. 



Herra forseti. Fjhn. hefur athugað þetta mál, og mælir n. sameiginlega með því, að það verði samþ. Hins vegar hafa einstakir nm. áskilið sér rétt til þess að flytja eða fylgja brtt. öðrum en þeim, sem n. flytur sameiginlega, og í samræmi við þá afstöðu hefur einn nm., hv. 4. þm. Norðurl. e., flutt eina brtt. við málið. Frv. þetta er útbúið í samráði við stjórn Laxárvirkjunarinnar og Akureyrarkaupstað og felur í sér þá heimild, að Laxárvirkjunin fái rétt til þess að virkja viðbótarvirkjun í Laxá, ef henta þykir og nánari athuganir leiða í ljós, að það sé heppilegasta lausnin á raforkumálum nyrðra. Jafnframt er gert ráð fyrir því, að við Laxárvirkjunina verði tengdar línur til Austurlands og til Norðvesturlands, eftir því sem henta þykir og ef þær athuganir leiða í ljós, að þær leiðir séu heppilegri, en sérstakar virkjanir á þessum stöðum. Þær brtt., sem n. flytur sameiginlega, eru efnislega á þann veg, að í fyrsta lagi vantar í upptalningu í 1. gr. nokkuð af mannvirkjum, sem Laxárvirkjunin á og það er gert ráð fyrir að taka það upp í gr., til þess að gr. verði tæmandi. Í öðru lagi þótti nauðsynlegt að umorða nokkuð 2. mgr. 2. gr., til þess að það yrði ekki eingöngu á valdi stjórnar Laxárvirkjunarinnar, heldur einnig ríkisstj., að taka ákvörðun um það, hvort orkuveitur yrðu lagðar frá Laxá til Austurlands og Norðurlands vestra, sem að sjálfsögðu er þó gert ráð fyrir, að verði að gerast með samningum við Laxárvirkjun. Og í þriðja lagi er tekið upp sama orðalag um réttindi og skyldur starfsmanna Laxárvirkjunar og er í l. um Landsvirkjun og hafði aðeins af gáleysi fallið niður úr frv. um Laxárvirkjun. Varðandi brtt. hv. 4. þm. Norðurl. e. er hún í sama anda og brtt. hans um ákvörðun á verðlagi frá Landsvirkjun og tel ég fyrir mitt leyti, án þess að n. hafi formlega tekið afstöðu til þeirrar brtt., að ekki sé auðið að fallast á till., þar sem ekki sé séð fyrir því með henni, að nægilega tryggur grundvöllur sé fenginn undir rekstur Laxárvirkjunarinnar og eflingu hennar. Það er, eins og hv. þm. er kunnugt, haft opið með sérstöku ákvæði í frv. um Landsvirkjun, að Laxárvirkjunin geti, ef hún óskar þess og þegar hún óskar þess, orðið sameigandi að Landsvirkjuninni, hvort sem það verður án tengingar eða með tengingu við Búrfellsvirkjun og það hlýtur að koma til athugunar, áður en endanlega verður afgert um það, hvort í Laxárvirkjun verður ráðizt með því að virkja strax í Laxá, þegar til kemur, eða með því að leysa það í bili með olíutúrbínum. Það er atriði, sem að sjálfsögðu verður á ákvörðunarvaldi Laxárvirkjunarstjórnar og skal ég ekki um það ræða hér. Það skiptir ekki meginmáli í sambandi við þetta frv. En frv., eins og það er orðað, er í samræmi við vilja Laxárvirkjunarstjórnar og bæjarstjórnar Akureyrarkaupstaðar og gert ráð fyrir áframhaldandi samvinnu á svipuðum grundvelli og nú er, en þó þannig, að ríkið verði helmingaeigandi að þessari virkjun, en það er raunar það sama og gert er ráð fyrir í núverandi l. um Laxárvirkjun, að þegar næst verður virkjað í Laxá, breytast hlutföllin úr 35% á eignarhluta ríkisins í 50% , þannig að hér er í rauninni ekki annað en verið að staðfesta það, sem nú er gert ráð fyrir í lögum. Að svo mæltu, herra forseti, vil ég mæla með því fyrir hönd n., að frv. verði samþykkt með þeim breytingum, sem n. flytur sameiginlega, en tel ekki auðið að mæla með því, að brtt. hv. 4. þm. Norðurl. e. verði samþykkt.



Herra forseti. Eins og hæstv. fjmrh, gat um, hefur verið haft samráð við stjórn Laxárvirkjunar um þetta frv. og hefur verið orðið við óskum stjórnar Laxárvirkjunarinnar um flest, sem máli skiptir í sambandi við efnisatriði frv. Það hafa að vísu ekki verið teknar til greina allar ábendingar stjórnarinnar, en ég tel, að það, sem á það skortir, sé ekki svo veigamikið, að ástæða sé til að flytja um það sérstaka brtt. nú, þar sem þessi heimild mun nægja okkur norðanmönnum í bili a.m.k. Ég á sæti í stjórn Laxárvirkjunarinnar og var ekki sammála, þegar það mál var rætt þar, um þá grein, sem kveður á um það, hvernig verðlagningu skuli hagað og hef flutt brtt. um það, sem er alveg samhljóða þeirri brtt., sem ég flyt um sama efni varðandi frv. um Landsvirkjun og sé ekki ástæðu til að rökstyðja þá till. núna, þar sem ég hef gert það áður í ræðu um Landsvirkjunina. Ég vil aðeins segja það varðandi ummæli hæstv. fjmrh. um þetta atriði, að það sé ekki hægt að verða við þessari till. eða samþykkja hana, vegna þess að það muni ekki fást nægilega tryggur grundvöllur fyrir rekstri fyrirtækisins með þessu, að við höfum frá því að fyrst var virkjað við Laxá búið við þau verðlagningarákvæði, sem ákveðin eru í l. um Laxárvirkjunina, að raforkan er seld á kostnaðarverði, þ.e.a.s. þá er átt við verð, sem skapast af því, að allar greiðslur virkjunarinnar, bæði afborganir og vextir af lánum, eru teknar með inn í kostnaðinn auk venjulegs kostnaðar og annars viðhalds og síðan bætt við 5%. Þetta hefur fullkomlega dugað okkur í áratugi, síðan fyrst var virkjað við Laxá, ekki aðeins dugað til þess, að fyrirtækið hefur getað staðið við allar sínar skuldbindingar, heldur tvisvar sinnum ráðizt í það að tvöfalda orku sína, svo að mér sýnist ekki, að það sé nú nein ástæða til þess að breyta þessari verðlagningarreglu svo stórkostlega sem hér er fyrirhugað, enda þótt ég óttist þetta ákvæði í sjálfu sér miklu minna varðandi Laxárvirkjunina heldur en Landsvirkjunina, því að ég hef þá trú á norðanmönnum, að þeir muni gæta sín í þessum efnum og þegar öllu er á botninn hvolft, þá er úrslitavaldið í höndum stjórnar virkjunarinnar.



Herra forseti. Það er nú orðið mjög áliðið fundartíma og vil ég því eigi vera að þreyta hv. þdm. með langri framsöguræðu, enda gerist þess naumast þörf. Það skýrir sig sjálft í grg., hvaða meginatriði felast í þessu frv., sem hér er um að ræða. Frv. tók allmiklum breytingum í hv. Nd., á þann veg, að þar fór fram frekari lækkun á útsvarsstigum og veitt var heimild til að fella niður útsvör í kaupstöðum, sem eru 1500 kr. eða lægri, en til þess að vinna upp þennan tekjumissi var heimilað að þrefalda fasteignamat til eignarútsvars á sama hátt og áður hefur verið gert til eignarskatts til þess að afla fjár til húsnæðismála. Ef ekki gefst frekar tilefni til, enda mun málið verða nánar athugað í n., þá mun ég ekki, herra forseti, eyða fleiri orðum um málið, en legg til, að því verði að þessari umr. lokinni vísað til hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Nú dregur af stjórnarliði, þegar ekki er höfð lengri framsaga fyrir stóru máli eins og þessu. Það má vera ljóst, að þetta stjórnarfrv. um breyt. á lögum um tekjustofna sveitarfélaga er að verulegu leyti sprottið af því, að á s.l. ári urðu útsvör á ýmsum gjaldendum nálega óbærileg og þar að auki mjög ósamræmd. Samanburður útsvaranna milli gjaldenda var hinn furðulegasti miðað við efni og ástæður, sem lágu í augum uppi. Gerðust þá hróp mikil meðal gjaldenda sums staðar, ekki sízt í höfuðborginni, enda vissi sumt fólk ekki, á hverju það ætti að lifa, þegar Gjaldheimtan tók nálega öll mánaðarlaunin síðari hluta ársins. Gáfu þá valdhafar landsins út róandi yfirlýsingar opinberlega um lagfæringar. Vanefndir urðu á leiðréttingu á s.l. ári, enda skal viðurkennt, að ekki var hægt um vik eins og komið var. Gjaldendur urðu að ganga með sársaukann það ár til enda og svo langt fram á nýtt ár sem afleiðingar gjaldanna endast. Nú hefur þriðjungur af hinu nýja ári liðið og komið er óðagot á Alþingi rétt fyrir þinglausnir. Þá er þetta frv. lagt fram. Það er hugsað sem aðgerð til að koma í veg fyrir, að annað eins gerist í útsvarspíningu og 1964. Ég lít á frv. sem vandræðaplagg. Það felur ekki í sér að mínu áliti reglur, sem tryggi gjaldendur fyrir ofþjökun álagningar eða kemur í veg fyrir misræmi í álagningu. Sú hlið frv., sem að gjaldendum snýr, er því misheppnuð að mínu áliti. En svo er hliðin, sem að sveitarfélögunum snýr því að, að þeim snýr önnur hlið málsins. Hvernig ætli sú hlið sé? Ekki er hún betri. Við vitum hér á Alþ., hvernig kröfur tímans, sem við lifum á, og verðbólgan heimta meiri og meiri tekjuöflun fyrir ríkissjóð. Nákvæmlega sömu lögmál gilda í sveitarfélögunum. Verðbólgan er engu vægari þar né kröfuminni, og löngum víkur Alþ. beint og óbeint auknum kröfum að sveitarfélögunum. Það hefur þetta Alþingi gert. Sá er aðalmunurinn á aðstöðu Alþingis og sveitarfélaganna, að Alþingi hefur löggjafarvaldsaðstöðu til að taka upp nýja tekjustofna handa ríkissjóði, en sveitarstjórnunum er markaður básinn, að því er tekjuöflun til sveitarsjóðanna snertir. Ég tel vafalaust, að með þeim samdrætti álöguréttarins, sem frv. felur í sér, verði ýmis sveitarfélög sett í þá aðstöðu að geta ekki fullnægt tekjuöflunarþörfum sínum. Hæstv. ráðh., sem mælti fyrir frv. áðan, minnti á eitt, sem gert væri ráð fyrir að sveitarfélögin fengju til viðbótar því, sem þau áður höfðu til álagningar og það var að mega þrefalda fasteignir, þrefalda verð fasteigna, þegar um eignarútsvör er að ræða. Eitt sinn fyrir stuttu var gert ráð fyrir því hér á Alþingi í sambandi við frv. til laga um tekjustofna sveitarfélaga, að sveitarfélögin fengju álöguréttinn á fasteignirnar. Þessu var gleymt í vetur, þegar löggjöfin um húsnæðismálastofnunina var afgreidd, því að þá var gert ráð fyrir því, að ríkissjóður fengi tekjur af fasteignum einmitt með því að þrefalda fasteignamatið í eignarskatti til þess að standa straum af sínum útgjöldum vegna húsnæðismálanna. Þannig er hugsað um aðstöðu sveitarfélaganna oft og einatt hér á hv. Alþingi og þannig er andi þessa frv. í garð þeirra. Frv. er, eins og ég nú hef lýst því, eins og voð, sem vantar rétthverfuna. Það er ranghverft báðum megin. Það snýr ranghverfu að gjaldendum og ranghverfu að sveitarsjóðunum líka hinum megin. Ég tel vafalaust, að ýmis sveitarfélög verði að grípa til þeirrar heimildar að hækka útsvörin um 20% upp fyrir það, sem útsvarsstiginn gefur og það hrökkvi þó alls ekki til hjá þeim mörgum hverjum. Hvað tekur þá við? Jöfnunarsjóður sveitarfélaganna á að hjálpa þeim með aukaframlagi skv. d–lið 15. gr. gildandi laga um tekjustofna sveitarfélaga. En jöfnunarsjóði hefur alls ekki verið séð fyrir tekjum til að anna því hlutverki, eins þungt og það verður, ef þetta frv. verður að lögum. Hvað á þá að gera? Útsvörin þarf að lækka og þau þarf meira að segja að lækka meira en frv. þetta gerir ráð fyrir að mínu áliti og sveitarfélögin þola ekki þá lækkun, mörg hver a.m.k. Hvernig á þá að vera hægt að lækka útsvarsálagninguna á þessu ári? Hjá því verður alls ekki komizt vegna gjaldendanna. Að mínu álíti verður ríkissjóður í ár að leggja jöfnunarsjóði aukatillag sem framlag, til þess að sjóðurinn geti þetta ár bætt sveitarfélögunum það, sem í ljós kemur, að þau vantar til að þola útsvarstakmarkanirnar. Með engu móti má starfsemi sveitarfélaganna lamast eða verða miður sín. Það mundi líka bitna með vanskilum af þeirra hálfu á ríkisstofnunum, svo sem Tryggingastofnuninni, ríkisábyrgðasjóði og sjúkrahúsum. Alþingi verður að bera fyrir brjósti afkomu sveitarsjóðanna ekki síður en ríkissjóðs. Sveitarsjóðirnir verða að spara, segir máske einhver. Jú, það er hugsun, sem liggur nærri. En sparar ríkissjóður? Það er dansað í þessum efnum eftir sömu nótum hjá sveitarsjóðunum í fjölmennari sveitarfélögum og ríkissjóði og er tæplega hægt að gera annað. Og svo er annað, útgjöld sveitarfélaganna eru orðin að verulegu leyti lögbundin. Í því sveitarfélagi, sem ég þekki bezt, er aðeins 1/4 hluti útgjaldanna hreyfanlegur. 3/4 hlutarnir eru lögbundnir eða samningum bundnir. Þessi fjórði partur gjaldanna er það stykki, sem hægt væri e.t.v. eitthvað að naga utan úr með sparnaði og þó lítið og alveg í trássi við lífið, sem lifað er í landinu. Ég heyrði ekki betur en hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, segði í gærkvöld í Sþ. í sambandi við framkomna áætlun ársins um framkvæmdir, að sveitarfélögin væru með framkvæmdum sínum á eftir almenningi í framkvæmdunum. Það er rétt, en það mega þau ekki vera. Þegar svo er ástatt, getur ekki talizt rétt að leggja höft á framtak sveitarfélaganna. Ég tel, að svo miklar breytingar hafi orðið upp á síðkastið á ýmsan hátt um útgjöld bæði ríkissjóðs og sveitarfélaga og tekjuöflun í því sambandi, að skiptingin á verkefnum milli þessara aðila sé orðin röng og ég tel, að útsvarsálagningin sé ofnotuð tekjuöflunar aðferð hjá sveitarfélögunum. Ríkissjóður hefur þá stefnu að taka viðbótarþarfir sínar ekki með beinum sköttum, heldur með óbeinum sköttum. Sveitarfélögin verða aftur á móti að taka meginhluta tekna sinna með beinum skatti, hinum óvinsæla útsvarsskatti. Ég tel, að nauðsynlegt sé að endurskoða hið bráðasta verkaskiptinguna milli ríkis og sveitarfélaganna, gera það fyrir næsta reglulegt Alþingi og lækka með því tekjuöflunarþörf sveitarfélaganna að láta ríkið sjá um sumt það, sem sveitarfélögin þurfa að standa straum af nú. Ég tel, að þetta frv. eigi að byggjast upp með tilliti til þess að vera aðeins eins árs úrræði, láta ríkissjóðinn með þá möguleika, sem hann hefur, ef ekki vegna þeirrar tekjuöflunar, sem honum hefur verið ákveðin í ár, þá með því lánstrausti, ef ekki vill betur til, sem hann hefur, gera jöfnunarsjóði kleift að veita aðþrengdustu sveitarfélögunum þetta ár hjálp til að lækka svo útsvörin, að ekki skapist svipað ástand meðal gjaldenda og í fyrra, en breyta svo á næsta reglulegu Alþingi verkefnaskiptingunni milli ríkisins og sveitarfélaganna á þá leið, að þannig geti útsvarsálagningin orðið hófleg hjá sveitarfélögunum og þau gegnt hlutverki sínu án þess að ofþjaka gjaldendum sínum með útsvarsálagningu. Ég lít svo á, að fyrir liggi hér að gera ráðstafanir til að komast yfir boðann þetta ár og að þess vegna megi grípa til þess að ætla ríkissjóðnum að veita sveitarfélögunum aðstoð í gegnum jöfnunarsjóðinn, þótt ekki hafi verið gert ráð fyrir því í þeim fjárl., sem Alþingi afgreiddi í vetur, en vitanlega hefði þetta frv. átt að vera þá fram komið. Það er eftir sig eins og fleira hjá hæstv. ríkisstj. Þetta vildi ég láta fram koma strax við 1. umr., áður en málið fer til n., og ég mun í þeirri hv. n., sem fær væntanlega málið til meðferðar og ég á sæti í, beita mér fyrir breytingum á frv. í samræmi við þessar skoðanir mínar.



Herra forseti. Þetta frv. er þmfrv., flutt í hv. Nd. Með því er lagt til, að breyting verði gerð á síðustu mgr. 11. gr. skólakostnaðarlaganna frá 1955, en sú mgr. hljóðar þannig í lögunum: „Laun ráðskonu í heimavistarbarnaskólum greiðir ríkissjóður að öllu leyti.“ Með frv. er lagt til, eins og segir í 1. gr. þess, að laun ráðskonu og önnur vinnulaun, sem þarf til matseldar í heimavistum í barna- og unglingaskólum skyldunámsins, greiði ríkissjóður að öllu leyti. Flm. gera í grg., sem frv. fylgir, grein fyrir því, hvaða ástæður liggi til þess, að þetta frv. er fram komið og sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um það efni umfram það, sem í grg. segir. Frv. var samþ. óbreytt í hv. Nd. Alþ. Menntmn. hefur athugað frv. og leggur til, að það verði samþ.



Herra forseti. Þetta frv. er samið af n., sem skipuð var fulltrúum allra þingflokkanna. Um þetta mál hefur verið fjallað í hverjum einstökum þingflokki og tekin jákvæð afstaða til frv. og einróma. Þar sem menn eru þannig vel kunnugir öllum málsatriðum, sé ég ekki ástæðu til að rekja efni frv., nema sérstakt tilefni gefist til. Fjhn. hefur athugað frv. og leggur einróma til, að það verði samþ.



Herra forseti: Frv. þetta kom frá Nd. og til orðið með sameiningu þriggja frv., sem hafa legið fyrir hv. Alþ. á þskj. 235, 321 og 491. Frv. er um heimild fyrir ríkisstj, til að selja í fyrsta lagi Garðahreppi landspildu úr Garðatorfunni fornu, í öðru lagi bæjarsjóði Neskaupstaðar jörðina Vindheima í Neskaupstað, í þriðja lagi Hermanni Guðmundssyni bónda á Eyjólfsstöðum í Beruneshreppi og Gunnari Guðmundssyni bónda í Lindarbrekku sama hreppi eyðijörðina Eiríksstaði í Fossárdal og í fjórða lagi Garðahreppi jörðina Bala í Garðahverfi. Landbn. hefur fjallað um frv. og skilað álíti á þskj. 696 og mælir einróma með því, að það verði samþ.