Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Samgmn. þessarar hv. d. hefur haft mál þetta til meðferðar, en það er frv. til l. um skipan gerðardóms í kjaradeilu atvinnuflugmanna og flugvélstjóra og íslenzkra flugfélaga. Um þetta mál þarf ekki að hafa mörg orð. Þetta er aðeins frv., sem flutt er til staðfestingar brbl. og lagt fyrir Alþ. samkvæmt skýrum ákvæðum 28. gr. stjórnarskrárinnar. N. fjallaði nokkuð um þetta mál, en gat ekki náð samstöðu og skilar tveimur álitum. Álit meiri hl. var á þá leið, að við leggjum til að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Svo sem frsm. meiri hl. samgmn. hefur skýrt frá, ræddi n. þetta frv. til l. til staðfestingar á brbl. og varð ekki sammála um málið. N. klofnaði, og skipa minni hl. auk mín Sigurvin Einarsson, hv. 1. þm. Vestf., og Steingrímur Pálsson, hv. 8. landsk. þm. Það er „prinsip“-mál verkalýðshreyfingarinnar að sætta sig ekki við og samþykkja ekki setningu gerðardómslaga í launadeilum. Alþýðusamtökin hafa alltaf verið andvíg því, að ríkisvaldið grípi inn í þau frjálsu samningamál aðilanna á vinnumarkaðinum, verkalýðshreyfingarinnar annars vegar og samtaka atvinnurekenda hins vegar. Þau mál teljum við að eigi að leysa á þessum löghelgaða og frjálsa samningsgrundvelli. Hér er um það að ræða, að gripið var inn í deilu, sem risið hafði um kjör atvinnuflugmanna og flugvélstjóra á miðju síðasta ári, og hafði verið boðuð 48 klst. vinnustöðvun flugmanna og flugvélstjóra. Inn í þetta mál greip svo hæstv. ríkisstj. með útgáfu einna brbl. af mörgum, sem hún hefur gefið út undir líkum kringumstæðum. Við í minni hl. teljum, að þetta frv. beri að fella. Og hef ég ekki fleira um það að segja. Sú afstaða á ekki að þurfa útskýringar við.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls vakti ég athygli á því, að í kringum þessi brbl. hefðu gerzt býsna fróðlegir atburðir. Þessi lög voru sett, eins og hv. 9. þm. Reykv. minntist á hér áðan, vegna þess að flugliðar höfðu boðað verkfall í 48 stundir. Eftir að l. voru sett, gerðust þau tíðindi, að flugliðarnir urðu veikir jafnlengi og verkfallið hefði átt að standa. Auðvitað vita allir, hvað á bak við þetta var. Þarna var verið að brjóta á bak aftur þessa lagasetningu hæstv. ríkisstj. Við þurfum ekki að hafa neina tæpitungu um það. Og þetta hafði ekki aðeins þær afleiðingar, að þessi ákvæði í brbl. væru að engu gerð, heldur leiddi þetta til þess, að flugfélögin sömdu við flugliða nokkrum dögum eftir að þessi brbl. voru sett. Þau gerðu nýja kjarasamninga við flugliða með mun hærri ákvæðum um kaup og kjör en mælt er fyrir um í þessum brbl. Ég spurði hæstv. flugmálarh. um það við 1. umr. þessa máls, hverjir þeir samningar hefðu verið, um hvaða kaup hefði verið samið í raun og veru og hvaða kjör, en hæstv. ráðh. fór undan í flæmingi. Ég beindi þá þeim tilmælum til þeirrar hv. d., sem fengi málið til meðferðar, að hún aflaði sér vitneskju um þessi atriði, en af ræðum framsögumanna að dæma virðist n. ekki hafa fengið þessa vitneskju. Engu að síður skiptir þessi vitneskja verulegu máli. Við þurfum að fá að vita það hér á Alþ., um hvað var samið í kjölfar þessara brbl., vegna þess að þessi l., sem hér er lagt til að verði staðfest á Alþ., eru algert pappírsgagn, hafa ekkert annað gildi en þessi pappír, sem þau eru prentuð á, því að vinna flugmanna fer fram eftir allt öðrum ákvæðum. Það eina, sem staðizt hefur í þessum brbl., er ákvæði 4. gr.: Laun gerðardómsmanna greiðist úr ríkissjóði eftir ákvörðun ráðherra. - Þetta er hið einasta, sem staðizt hefur í þessari lagasetningu.  En þetta skiptir einnig talsverðu máli af annarri ástæðu. Í brbl. getur að líta þessa fróðlegu setningu: „Væri samið við atvinnuflugmenn og flugvélstjóra nú á grundvelli krafna þeirra, mundi raskað því jafnvægi og vinnufriði, sem komizt hafði á með hinum víðtæku samningum 19. maí þ.á.“ Þessi brbl. átti sem sé að setja til að raska ekki því samkomulagi sem gert hafði verið við verkalýðsfélögin 19. maí. Ástæðan til þess, að samningarnir voru faldir, var sú, að ríkisstj. telur og hefur lýst því yfir, að samningar flugliða séu fordæmi fyrir aðra launþega. Og þetta er yfirlýsing, sem ástæða er til þess að veita sérstaka athygli. Nú rétt nýlega var skýrt frá því í blöðum, að gerður hefði verið samningur um kaup flugliða í sambandi við þotuflug, sem Loftleiðir hafa í hyggju að hefja á næstunni. Í þessari frétt var greint frá launakjörum, sem um hafði verið samið, og mörgum þóttu þau fróðlega há. Þau hámarkskjör, sem þar var rætt um, voru 105 þús. kr. á mánuði. Samningurinn tók til þriggja ára, og þar voru einnig ákvæði um það, að hann skyldi hækka um 5% á ársfresti. Einnig skyldi hann hækka um 5%, ef upp væri tekið flug með stærri þotum, þannig að þau hámarkslaunaákvæði, sem felast í þessu samkomulagi, eru yfir 120 þús. kr. á mánuði eða hálf önnur millj. kr. á ári. Eftir þessu verður að sjálfsögðu tekið, ekki sízt vegna þess að fyrir liggur yfirlýsing hæstv. ríkisstj. um það, að kaup flugliða sé fordæmi fyrir aðra launamenn. Þess vegna teldi ég, að það væri ákaflega fróðlegt að fá að heyra mat hæstv. flugmálarh. á því, hvaða launakröfur væri eðlilegt að gera fyrir aðra launamenn, út frá þeim samningum, sem þegar hafa verið gerðir í góðu samkomulagi við hæstv. ríkisstj. við flugliðana. Raunar væri einnig fróðlegt af öðrum ástæðum að heyra mat þessa hæstv. ráðh., vegna þess að hann mundi tala einnig sem málsvari Sjálfstfl., en framkvæmdastjóri þess flokks hefur fyrir örfáum dögum skýrt frá kaupkröfum sínum fyrir hönd lögfræðinga í opinberri þjónustu. Þar voru bornar fram kröfur um það, að kaup lögfræðinga í opinberri þjónustu skyldi vera að lágmarki til 40 þús. kr. á mánuði, og hámarkið 110 þús. kr. á mánuði. Þessi till. var borin fram af framkvæmdastjóra Sjálfstfl., og ég dreg ekki í efa, að hann hafi ráðgazt við nánustu samverkamenn sína í flokknum um þessa kröfugerð. Einnig af þessum ástæðum væri fróðlegt að heyra mat hæstv. ráðh. á þessu atriði, og vil ég fara þess á leit við hann, að hann greini okkur frá því.



Herra forseti. Hv. meiri hl. samgmn. hefur lagt til, að frv. til staðfestingar á brbl. sem gefin voru út 18. júní 1969, verði samþ. Hér er vitanlega sjálfsagt og eðlilegt að samþykkja þetta frv., því hvað sem því líður, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði hér áðan, að þessi l. væru pappírsgagn, þá vita allir, að þessi l. gerðu sitt gagn, þegar þau voru sett, og komu í veg fyrir, að flugflotinn stöðvaðist. Þess vegna er sjálfsagt og eðlilegt að staðfesta þessi l. með því að samþykkja þetta frv. Hv. 6. þm. Reykv. fullyrti, að flugfélögin hefðu samið við flugliðana um allt önnur kjör en felast í brbl. Mér er kunnugt um, að einhverjir samningar fóru fram, m.a. að lengja vinnutíma flugmanna og borga þeim fyrir þá aukavinnu, sem þeir legðu á sig. Hins vegar var ríkisstj. ekkert með í því samkomulagi, og ríkisstj. hefur aldrei blandað sér inn í frjálsa samninga atvinnurekenda og launþega. Það var ekki fyrr en það var ljóst, að flugflotinn mundi stöðvast, að þessi brbl. voru gefin út. Ég sé, að þeir félagar, hv. 4. þm. Reykv. og hv. 6. þm. Reykv., brosa að þessu, en það er þeim ekki of gott. Ríkisstj. gaf þessi brbl. út til þess að koma í veg fyrir, að flugið stöðvaðist á s.l. vori. Nú er sagt, að Loftleiðir hafi gert nýja samninga við flugliða í sambandi við þotuflug, og í fréttatilkynningunni er sagt, að það sé um mjög háar launagreiðslur að ræða. Ríkisstj. hefur ekki haft afskipti af þessum samningum. Það eru samningar á milli Loftleiða og þotuflugmanna væntanlega. Ég hef hitt forstjóra Loftleiða, eftir að þessir samningar voru gerðir, og spurt hann nokkuð um það, hvernig þetta væri. Hámarkslaunin koma eftir að starfstíminn er 24 ár. Launin hjá þotuflugmönnum eru frá 50 þús. og upp í 105 þús. eftir starfsaldri. Þetta eru há laun á okkar mælikvarða. Það er reiknað með, að Loftleiðir geti tekið þotur í notkun á N.-Atlantshafinu og einnig á suðurleiðinni á milli Lúxembúrg og Bahamaeyja, sem þeir reyndar eru byrjaðir á. Þeir þotuflugmenn, sem verða á syðri leiðinni, verða langdvölum fjarri Íslandi, og ég geri ráð fyrir því, að þeir flugmenn, sem fljúga á norðurleiðinni og suðurleiðinni, skiptist á og þessir samningar og þessi háu laun séu að nokkru leyti ákveðin með það fyrir augum, að þessir Íslendingar verði mánuðum saman erlendis án þess að koma heim, og þar sé að nokkru leyti fengin skýringin á þessum háu launum, sem ég ætla ekki að leggja neinn dóm á og ríkisstj. hefur ekki haft nein afskipti af. Hv. 6. þm. Reykv. talar hér um kaupkröfur lögfræðinga og minntist eitthvað í því sambandi á framkvæmdastjóra Sjálfstfl., og náttúrlega hlyti Sjálfstfl. að bera ábyrgð á þessari kröfu hans. Þetta er nú dálítið langsótt hjá hv. þm. Ég held, að hér í landi sé svokallað lögfræðingafélag, stéttarfélag, og það ber fram sínar óskir, en það á ábyggilega langt í land, að þær óskir verði samþykktar, og Sjálfstfl. ber enga ábyrgð á því, þótt framkvæmdastjóri Sjálfstfl. sé í þessu félagi og beri fram óskir þessa stéttarfélags. Þetta veit hv. 6. þm. Reykv., þótt hann sé nú að reyna hér í Alþ. að gera sér mat úr því, en ég þekki a.m.k. einn lögfræðing, sem er flokksbróðir hv. 6. þm. Reykv., og ég gæti nú bezt trúað því, að hann væri ekki eftirbátur í kröfugerðinni. Sjálfsagt eru þeir miklu fleiri í flokki lögfræðinga, sem mundu vilja taka undir þetta. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv. Ég vil þakka meiri hl. hv. n. fyrir að leggja til, að frv. verði samþ. Brbl. gerðu sitt gagn. Brbl. eru fyrir utan það, sem nú er á dagskrá í sambandi við Loftleiðir og þotuflugið, sem verður að miklu leyti utan Íslands, og við vitum það allir í þessari hv. d., að íslenzkt efnahagskerfi þolir ekki þessar háu launagreiðslur. Þær byggjast á því, að flugmennirnir dveljist langdvölum erlendis og vinni utan Íslands við það að flytja erlenda farþega. En það væri ábyggilega æskilegt, að við gætum unnið að því sameiginlega að treysta svo undirstöður íslenzks atvinnulífs, að það gæti hækkað laun, ekki til flugmanna, heldur fyrst og fremst til þeirra, sem eru lægst launaðir.



Herra forseti. Það er í tilefni af ummælum, sem fram komu hjá hv. 6. þm. Reykv., sem ég tel ástæðu til að kveðja mér hljóðs. Hann lét þau orð falla, að samgmn. hefði ekki aflað sér upplýsinga um þá samninga, sem gerðir voru í fyrravor rétt eftir útkomu brbl. Þetta er rétt hjá honum. Ég fór fram á það í samgmn., að þetta yrði gert, og ég óskaði eftir, að fulltrúi flugmanna í fyrrnefndri deilu mætti hjá n. og gerði henni grein fyrir þeim samningum, sem gerðir voru í fyrravor, fimm dögum eftir að brbl. voru gefin út, og okkur er fullkunnugt um að voru gerðir, jafnframt að við fengjum gerðardóminn, sem féll eða okkur er tjáð að hafi fallið í september, held ég, að það hafi verið, um það, hvernig kjör flugmanna skyldu verða. Ég vildi kynna mér þetta hvort tveggja. En meiri hl. samgmn., sá meiri hl., sem mælir með samþykkt þessa frv., vildi ekki fallast á það, taldi enga nauðsyn á að kanna þetta meira. Þess vegna var það ekki gert. Að öðru leyti skal ég ekki fara mikið út í þetta mál. Ég álít höfuðatriðið í þessu máli og hið langalvarlegasta, að það er farið að bera anzi mikið á því, þegar launastéttirnar og atvinnurekendur eiga í deilum, að þá sé gripið til þess að gefa út brbl., og ég hef fulla ástæðu til að ætla, að atvinnurekendur séu farnir að nota sér þetta, og geri ekki samninga, af því að þeir eigi von á því, að þetta verði leyst með brbl., eins og þarna var gert. Það tel ég alvarlegt og sérstaklega alvarlegt að því leyti, að með þessu er verið að þurrka út samningsréttinn. Það verður ekkert úr samningsrétti, ef þetta á að framkvæma svona. Það tel ég mjög alvarlegt. Hæstv. ráðh. leggur áherzlu á, að frv. verði samþykkt, og það er ég ekki að lá honum, fyrst hann gaf brbl. út, þó að hann vilji það. Bæði er það skylda samkvæmt stjórnarskránni að leggja brbl. fyrir næsta þing og það væri a.m.k. ekki eðlilegt, að hann óskaði eftir því, að frv. yrði fellt. En brbl. hafa oft verið gefin út áður og nokkrum sinnum, að ég ætla, með þeim ákvæðum, að þau gildi til ákveðins tíma, og eins er um þessi. Ég man eftir brbl., sem féllu sjálfkrafa úr gildi, mig minnir 1. des., og einhver fleiri lög munu hafa verið svipað úr garði gerð. Þessi lög falla sjálfkrafa úr gildi 15. maí n.k. Nú hefði ég talið alveg eins skynsamlegt af hæstv. ráðh. að bíða með þetta til þess að vita, hvort þingið dragist ekki til 15. maí, svo að l. yrðu sjálfdauð, eins og hliðstæð lög sum hafa orðið áður. Þá hafa menn sloppið vel frá þessu. Sannleikurinn er sá, að það er varla ómaksins vert að vera að samþykkja þetta frv., hvernig sem menn líta á efni þess, þegar allir vita, að þessir aðilar sömdu um sín kjör fimm dögum eftir að brbl. voru gefin út. Svo fellur gerðardómur um þetta í september, að ég ætla, ágúst eða september, sem enginn maður lítur á og enginn hefur farið eftir. Loks eru gerðir nýir samningar núna í janúar, sem taka ýmsu öðru fram, og ég get ekki betur séð en þeir samningar séu algert lagabrot. Brbl. eru í gildi enn, og í 1. gr. þessara l. segir, að hæstiréttur tilnefni þrjá menn í gerðardóm, sem ákveði kaup og kjör atvinnuflugmanna og flugvélstjóra í Félagi ísl. atvinnuflugmanna og Flugvirkjafélagi Íslands við störf fyrir íslenzk flugfélög. Þetta er í fullu gildi. Ég veit ekki, með hvaða lagaheimild þessir aðilar hafa verið að semja um daginn. Er þetta ekki algert brot á þessari 1. gr.? Á þessu geta menn nú séð, hvað brbl. eru tekin alvarlega. Ég held, að það sé ekkert ofmælt hjá okkur, sem minni hl. samgmn. skipum, að það sé ekki ástæða til að samþykkja þessi lög. Það hefur aldrei verið farið eftir þeim. Það er farið að gera nýja samninga þvert ofan í lögin. Þess vegna tel ég eðlilegt að fella frv., eins og greint er frá í okkar nál. En frá sjónarmiði hæstv. ráðh. hefði verið mjög skynsamlegt að bíða svolítið og vita, hvort frv. hefði ekki fengið hægari og minna áberandi dauðdaga.



Herra forseti. Hæstv. flugmálarh. er fáum mönnum líkur. Við erum hér að ræða um frv. til l. frá hæstv. ríkisstj. þess efnis, að frjálsir samningar tiltekinna aðila skulu bannaðir og í staðinn skuli koma gerðardómur. Samt stendur hæstv. ráðh. hér í ræðustól og segir: „ Ríkisstj. hefur aldrei blandað sér í frjálsa samninga atvinnurekenda og verkalýðsfélaga.“ Staðreyndir eru þær, að þessi ríkisstj. hefur gert þetta oftar en nokkur önnur ríkisstj. í sögu landsins, og hún hefur gert þetta að fastri reglu sérstaklega í sambandi við flugfélögin og það að svo fastri reglu, að flugfélögin voru farin að reikna með þessu eins og öruggum hlut og voru alls ekki til viðræðna um neina raunverulega samninga, vegna þess að ráðamennirnir vissu, að l. mundu koma. Það var það, sem olli því, að flugliðar brugðust eins harkalega við og allir vita. Hæstv. ráðh. sagði, að l. hefðu þrátt fyrir allt gert sitt gagn, þegar þau voru sett. Tilgangur l. var tvíþættur, annars vegar að koma í veg fyrir 48 stunda vinnudeilu, verkfall, sem boðað hafði verið, og í öðru lagi að tiltaka, að kaup og kjör flugliða skyldu vera í samræmi við launa- og kjarabreytingar, sem um hafði verið samið áður við verkalýðsfélögin. Þetta var hinn tvíþætti tilgangur brbl. En hvorugu þessu var náð. Vinnustöðvun flugliðanna fór fram nákvæmlega eins og flugliðarnir höfðu boðað, og nýr samningur var gerður nokkrum dögum síðar um allt annað en það, sem í gerðardómnum felst. Það er ekkert eftir í þessum l., ekki snefill, og einnig af þeirri ástæðu er sjálfsagt að fella þessi brbl., hvort sem menn eru að meginreglu á móti slíkri íhlutun stjórnarvalda, eins og ég er, eða menn eru það ekki. Þessi brbl. hafa ekkert gildi lengur, nákvæmlega ekkert. Hæstv. ráðh. svaraði nokkuð fsp. minni um það, hvaða mat hann hefði á kaupi því, sem um hefði verið samið í sambandi við þotuflug. Hann rökstuddi kaupið í ýmsum atriðum, þarna væru nýjar og flóknar vélar, meiri kunnátta og meiri ábyrgð, og þarna væri um að ræða fjarveru frá Íslandi langtímum saman. Mér dettur ekki í hug að gagnrýna þessi sjónarmið og hef ekki gert það. En þessi sjónarmið eiga við fleiri en flugmenn eina. Það er almenn regla í öllum störfum á Íslandi um þessar mundir, að vélar þær, sem menn vinna með, verða sífellt fullkomnari og flóknari, og það þarf meiri kunnáttu til þess að fara með þær. Það er ágætt, að sú regla sé viðurkennd, að eftir því sem mönnum er trúað fyrir flóknari tækjum, eigi þeir að fá hærra kaup. Og það eru býsna margir aðilar á Íslandi, sem verða að vinna langtímum saman fjarri heimilum sínum. Þannig er ástatt um flesta sjómenn okkar, um farmenn okkar og um fjölmarga aðra launamenn, sem verða að sækja vinnu til staða, sem eru mjög fjarri heimilunum. Það er ágætt að fá viðurkennda þá reglu, að menn eigi að fá hærra kaup, miðað við þær aðstæður. Og í þessu er fólgin þessi viðurkenning, vegna þess, eins og ég sagði áðan, að það stendur í brbl. ríkisstj., að kaup og kjör flugliða séu fordæmi fyrir aðra launamenn. Ég veit það fullvel, að framkvstj. Sjálfstfl. bar ekki fram kröfur sínar um launakjör lögfræðinga í nafni flokksins. Hann bar þær fram, vegna þess að hann var formaður í stéttarfélagi lögfræðinga. En ég geri ekki ráð fyrir, að sá ágæti maður hafi neitt tvískiptan persónuleika. Hann hlýtur að hafa sömu skoðun á þeim kröfum, sem hann telur rétt að bera fram fyrir hönd Lögfræðingafélagsins og þegar hann starfar innan Sjálfstfl. Hann hlýtur einnig sem framkvstj. Sjálfstfl. að telja þetta launakerfi eðlilegt. Og ef þetta launakerfi er eðlilegt fyrir lögfræðinga í opinberri þjónustu, sem ég er ekki að draga í efa, þá leiðir af því ákveðnar ályktanir fyrir aðra launamenn í þjóðfélaginu. Þetta þarf hæstv. ráðh. að gera sér fullkomlega ljóst.



Herra forseti. Ég taldi alveg óþarft að hafa mörg orð um þetta mál. Það eina, sem máli skiptir, er það, hvernig menn taka afstöðu til þess, hvort menn verða með því eða hvort menn sameinast um að fella það, eins og minni hl. hv. samgmn. leggur til. Málið, sem brbl. fjalla um, er löngu leyst, eins og fleiri en einn hv. þm. hefur hér upplýst, og allir í þingsalnum vita. Þess vegna er í rauninni algerlega þarflaust að samþykkja það. En vegna þess, að þetta er „prinsip“-mál, á ekki að leggja það til hliðar. Það á ekki einu sinni að leyfa því að verða sjálfdautt. Það á að fella það. Það er skylda Alþ. Þeir, sem taka þátt í að samþykkja frv. eins og þetta, eru ekki bara að taka afstöðu til afskipta ríkisstj. af flugmannadeilunni. Þeir eru að taka undir það við hæstv. ríkisstj., að frjálsan samningarétt sé sjálfsagt að sniðganga og grípa inn í frjálsa samninga með setningu brbl. hvenær sem ríkisstj. þóknast. Þeir eru í raun og veru að vanvirða samningaréttinn, og þess vegna hlýtur að verða tekið eftir því út frá því sjónarmiði, hvaða alþm. láta setja á sig handjárn og taka þannig þátt í því að óvirða frjálsan samningarétt í landinu. Það er miklu meira, sem þeir taka afstöðu til í atkvgr. um þetta frv. en bara um þetta ómerkilega, ógilda frv., sem ekki hefur verið framkvæmt og er orðin markleysa ein út af fyrir sig. Mér blöskraði nú kokhreysti hæstv. ráðh., þegar hann stóð hér í ræðustólnum áðan með frv. í hendinni, frv. um að grípa inn í löglega launadeilu flugmannanna. Með það í hendinni sagði hann: „ Ríkisstj. hefur aldrei blandað sér í frjálsa samninga.“ Það er ekki heilsuleysið þarna. Það er viðurkennt, að þarna hafi verið samið um há laun, en það sé vegna þess, að þessir menn séu svo mikið frá heimilum sínum. Það væri gaman að vita, hve mikið af hinu umsamda kaupi er þóknun og umbun fyrir að vera í starfi fjarri heimili sínu. Það hlýtur að vera talsverð upphæð miðað við 105 þús. kr. laun á mánuði a.m.k. En ég hygg, úr því að fengizt hefur ráðherrayfirlýsing um það, að slíkt tillit beri að taka í launasamningum, þá verði þess einhvern tíma minnzt, þegar verið er að semja fyrir íslenzka sjómenn og íslenzka farmenn, sem vissulega þurfa líka að vera fjarri heimilum sínum, stundum um langan tíma. Ég hygg, að þessara orða ráðh. verði einhvern tíma minnzt í samningum við sjómenn og farmenn.



Herra forseti. Annaðhvort er, að hv. 9. þm. Reykv. og hv. 6. þm. Reykv. hafa ekki viljað skilja mig rétt eða þeir hafa misskilið mig, þegar þeir halda því fram, að ég hafi tekið afstöðu til þeirra samninga, sem Loftleiðir gerðu við væntanlega þotuflugmenn. Ég var aðeins að lýsa því, hvað forstjóri Loftleiða hefði sagt til rökstuðnings fyrir þessu háa kaupi, sem samið var um. Ég tók það fram, að ég tæki enga afstöðu til þessara samninga. Þá er alveg óþarfi fyrir þessa hv. þm. að misskilja orð mín, þegar ég sagði, að ríkisstj. hefði aldrei blandað sér inn í frjálsa samninga, á meðan þeir stóðu yfir. Ríkisstj. hefur aldrei gefið út brbl. eða blandað sér inn í samningana, fyrr en allt var komið í strand. Og þessi brbl. voru ekki gefin út, fyrr en sáttasemjari hafði gefizt upp á því að ná samningum á milli flugfélaganna og flugliðanna. Þetta vita hv. þm., og þess vegna er ég dálítið hissa á því, að þeir skuli vera að reyna að snúa út úr í þessu máli. Þeir vita, að ríkisstj. hefur ekki blandað sér inn í málin, fyrr en sáttasemjari hefur gefizt upp á því að ná samkomulagi. Ég þarf ekki að segja meira um þetta.

forseti (SB): Forseta hafa borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 30. jan. 1970. Samkvæmt beiðni Bjarna Benediktssonar forsrh., 1. þm. Reykv., sem nú er veikur á sjúkrahúsi, leyfi ég mér, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að varamaður hans, Þorsteinn Gíslason skipstjóri, taki á meðan sæti hans á Alþingi. Virðingarfyllst, Þorv. Garðar Kristjánsson. Til forseta neðri deildar.“ Þessu bréfi fylgir svo hljóðandi yfirlýsing: „Reykjavík, 30. jan. 1970. Vegna anna get ég því miður ekki tekið sæti á Alþingi í veikindaforföllum dr. Bjarna Benediktssonar forsrh. Geir Hallgrímsson. Til forseta neðri deildar.“ Þorsteinn Gíslason skipstjóri hefur áður átt sæti á Alþ. og kjörbréf hans hefur verið rannsakað. Býð ég hann velkominn til starfa í hv. þd.

Flm. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Þetta mál þarf ekki langrar framsögu við, enda skal ég vera frekar stuttorður um málið, það liggur ljóst fyrir. Það var á árinu 1964, sem orlofslögin voru endurskoðuð, og þá voru réttindi þeirra færð í nálega öllum atriðum til samræmis við það, sem þá var í gildi á Norðurlöndum. Síðan hafa orlofslögin á öllum Norðurlöndum, í öllum nágrannalöndum okkar, verið endurskoðuð, og orlofið hefur alls staðar verið lengt nema hér. Það hefur staðið óbreytt hér frá því á árinu 1964, en síðan hefur mikið vatn til sævar runnið. Lengd orlofsins hér á landi er nú 21 dagur á ári eða 13/4 úr degi á mánuði hverjum fyrir hvern unninn almanaksmánuð, miðað við síðasta orlofsár alltaf. En þessi lágmarksákvæði rýra auðvitað í engu orlofsrétt þeirra manna, sem samkv. samningi eða venju hafa eignazt meiri orlofsrétt, en undantekningar frá þessari lögfestu reglu eru allmargar. Það eru margir launþegar, sem hafa nokkru lengri orlofsrétt en lágmarksákvæði l. segja til um. Þegar orlofsfé skal greitt í peningum, á það að greiðast með launum með sérstökum hætti, með orlofsmerkjum, þó að þau lagaákvæði séu því miður allt of oft brotin, sem ég harma. Orlofsféð á að vera 7% af greiddum launum orlofsárið á undan. Í þessu frv. er aftur lagt til, að lengd orlofsins verði tveir dagar fyrir hvern unninn almanaksmánuð á síðasta orlofsári og orlofsféð verði 8% í stað þess, að það er 7% núna. Ég vil þá gefa nokkrar upplýsingar um nágrannalönd okkar, og eru þá þessar upplýsingar helztar, sem ég vil draga fram. Orlofslögin í Noregi breyttust fáum vikum eftir að íslenzku orlofslögunum var breytt, - það var 15. maí 1964, - og þar var þá lögfest fjögurra vikna orlof, og svo hefur það verið síðan í Noregi. En ákvæðin um orlofsfé hjá Norðmönnum voru sett 9½ %. Það er því þannig um Norðmenn, að þeir eru búnir að hafa miklu hærra orlofsfé og miklu lengra orlof eiginlega frá því, að lagabreytingin var síðast gerð hjá okkur, og svo mundi verða hjá Norðmönnum áfram, þó að þetta frv. væri samþ., að þeir væru með mun lengra orlof og mun hærra orlofsfé en ákvarðast með þessu frv. Það má segja: Hvers vegna leggur þú þá ekki til, að orlofsféð hér verði 9½%, og orlofslengdin fjórar vikur. Ég býst við, að í launauppgjörinu í vor, ef við tökum mjög djúpt í árinni í orlofsmálinu, þá mundi það kannske rýra kaupgreiðsluna, en það veitir ekki af að fá allt, sem mögulegt er að knýja fram, í beinu kaupi, og þess vegna kannske betra eftir mínu mati að halda sér hér nokkurn veginn við það, sem almennast er á Norðurlöndum í þessu efni, og spenna ekki bogann kannske þarna eins og beint tilefni gæfist til eftir fordæmi Norðmanna. Í Svíþjóð er lengd orlofsins ákveðin í l. 24 virkir dagar á ári, þ. e. a. s. 2 dagar, eins og hér er farið fram á, á hvern unninn almanaksmánuð. Þar er svo útreikningsreglan sú, að ef unnið er hálfan mánuð eða meira, þá lengist orlofið, en sé brotið úr mánuði minna, þá hefur það ekki áhrif. Í Danmörku var skipuð af verkamálaráðuneytinu þar nefnd 12. maí 1967. Það var fjölmenn nefnd, skipuð fulltrúum frá öllum meginaðilum vinnumarkaðarins, og hún átti að endurskoða l. um vinnutíma og orlof í Danmörku. Þessi n. hefur fyrir nokkuð löngu lokið störfum og skilað miklu nál., og hef ég haft það í höndum, það er bók upp á 240 bls. í Stjórnartíðindabroti, og er ég fús til þess að láta þn., sem fær málið til meðferðar, þá bók frjálsa til afnota, ef óskað verður. Þar eru margvíslegar rannsóknir framkvæmdar á þessum málum í flestum löndum Evrópu, og niðurstöður birtar þar í glöggu skýrsluformi um það. Í frv. til l., sem flutt er í þessari bók og öll n. stóð að sem lágmarki, er gert ráð fyrir, að orlofsdagar verði tveir fyrir hvern unninn mánuð, 24 dagar á ári, og eftir reglunum, sem þeir fara eftir út frá vinnutímanum, yrði prósentutala orlofsfjár 8.59% í Danmörku. Hér er lagt til, að það verði 8%. M. ö. o., þegar þetta danska frv. er samþ., er orlofsdagafjöldinn sá sami og hér er lagt til í frv., en orlofsfjárgreiðslan sjálf rúmlega ½% hærri, en það er út frá öðrum útreikningsreglum. Fulltrúar Alþýðusambandsins danska voru þó ekki almennilega á það sáttir að lúta þessari reglu, og lögðu til í n., að með frv. yrði fjögurra vikna orlof lögfest í Danmörku. En meiri hl. n. fékkst ekki inn á það, og eftir að borgaralega ríkisstj. í Danmörku tók við og jafnaðarmenn voru þar orðnir í minni hl., þá fluttu þeir frv. um 10% orlofsfé og fjögurra vikna orlof í Danmörku, en hafa ekki enn, svo að ég viti, komið því fram. En ég tel alveg víst, að borgaralega stjórnin standi við það að fylgja fram frv., sem meiri hl. n. stóð að um tveggja daga orlof á mánuði eða 24 daga orlof á ári, og ef það er ekki orðið að l. nú í Danmörku, þá hygg ég, að það geti varla farizt fyrir á því þingi, sem nú starfar. Af þessu, sem ég nú hef sagt, má vera fullljóst, að ef það samræmi, sem á var fallizt árið 1964 hér á landi um orlofsréttindi, þannig að þau væru að öllu leyti hliðstæð gildandi ákvæðum á Norðurlöndum, þá er það í algeru lágmarki, að þetta frv. verði samþ. Ef menn vildu gera betur og fylgja t. d. fordæmi Norðmannanna, yrði að hækka þetta verulega frá kröfum frv., sem sé í fjórar vikur orlofið og 9½% orlofsfé. Ég geri nú ekki ráð fyrir því, en ég tel, að það sé alveg einsætt, að úr því að menn féllust á þessa viðmiðun 1964, eigi að færa ákvæði orlofslaganna íslenzku til samræmis við það, sem almennt er nú á Norðurlöndum, og þar höfum við þá bæði Danmörku og Svíþjóð til þess að miða við, en værum eftir sem áður lægri en Norðmenn. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að umr. lokinni vísað til hv. heilbr.- og félmn. og 2. umr.



Herra forseti. Við höfum flutt hér frv. á þskj. 297 hv. 1. og hv. 4. þm. Austf. ásamt mér. Þetta frv. er um breyt. á sjúkrahúsal. Það var áður flutt á þinginu 1967–1968, en var þá ekki útrætt, enda var það þá lagt fram seint á þingi. Við endurflytjum það nú. Það hafði þá verið sett n. til að vinna að athugun á þessum málum, málefnum aldraðra. Hún starfar enn þessi n., og eins og á var drepið í grg. frv., þá var búizt við því, að hún mundi leggja mikla vinnu í þetta mál og athuga alla þætti þess mjög ítarlega. Það er ekkert komið fram enn frá þessari n. í þá stefnu, sem felst í þessu frv., og mér er ekki kunnugt um, að þess sé að vænta. M. a. af þeim sökum er frv. endurflutt nú. Það eru sjálfsagt allir sammála um það, að eitt af höfuðeinkennum menningar- og lýðræðisþjóðfélaga sé það að búa vel að því fólki, sem á einhvern hátt er minni máttar af einhverjum ástæðum, hvort sem það er vegna sjúkdóms, fátæktar eða fyrir aldurs sakir. Og hér í okkar landi hafa vissulega verið unnin stórvirki á þessum sviðum. Ríkið hefur staðið að byggingu margra og mjög myndarlegra sjúkrahúsa, sums staðar ásamt með héruðunum. Við búum við nokkuð víðtækt tryggingakerfi, sem m. a. sér hvað fjárhagslegu hliðina snertir, mjög vel fyrir þeim, sem sjúkir eru. Og það hafa verið gerð mjög myndarleg átök í málefnum aldraðra. Þar hafa komið við sögu að nokkru opinberir aðilar, en einnig félagasamtök. Og félagasamtök hafa komið víðar við sögu í heilbrigðismálunum, og kannske erum við ekki eins stolt af neinu einstöku verki í þeim efnum eins og því, sem gert hefur verið á Reykjalundi og víðar á vegum Sambands ísl. berklasjúklinga. Þá vil ég aðeins víkja að efni frv. í einstökum atriðum. Í gildandi l. um sjúkrahús og læknisbústaði o. fl., en þau eru nokkuð gömul að stofni til, þá segir svo í 1. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Enginn má setja á stofn eða starfrækja undir neinu nafni sjúkrahús, sjúkraskýli, geðveikrahæli, heilsuhæli, hjúkrunar- eða hressingarheimili, baðstaði, nuddstofur, ljóslækningastofur, fæðingarheimili, elliheimili, barnahæli eða aðrar tilsvarandi heilbrigðisstofnanir nema með leyfi ráðh. Sama gildir um breytingar á húsakynnum og starfrækslu slíkra stofnana, enda skipti breytingarnar einhverju máli.“ Þannig hljóðar 1. gr. sjúkrahúsal., og síðar í þessum l. eru svo um það skýr ákvæði, hver sé hlutur ríkissjóðs í byggingu og rekstri sjúkrahúsa og læknisbústaða o. s. frv. En hins vegar eru ekki í l. nein ákvæði um beina þátttöku ríkisins í kostnaði við byggingu né rekstur dvalar- eða hjúkrunarheimila aldraðra. En slík ákvæði felast í því frv., sem hér er til 1. umr. Þar er lagt til, að tekið verði inn í l. ákvæði um vissa þátttöku ríkissjóðs varðandi elliheimili. Ég skal aðeins skýra með örfáum orðum, hvernig þetta er formað af hálfu okkar flm. Í 1. og 2. gr. frv. felst breyting á 6. og 7. gr. l., sem fjallar um form þeirra samtaka, er að stofnununum standa, hvernig þau skulu byggð upp. L., eins og þau eru nú, fjalla um form slíkra samtaka, þegar um sjúkrahús er að ræða, en okkur virðist, að eftir atvikum gætu gilt alveg hin sömu ákvæði varðandi elliheimili. Í 3. gr. er svo tilsvarandi breyt. á 8. gr. l. og fjallar um það, hvernig með skuli fara, ef slíkar stofnanir eru lagðar niður. Í 4. gr. frv., en hún snertir 10. gr. l., þar sem fjallað er um þátttöku ríkissjóðs í stofnkostnaði, er lagt til að bæta við lagagr. sérstakri málsgr. um þátttöku í kostnaði við byggingu dvalar- og hjúkrunarheimila aldraðra. Í 5. gr. frv. er svo breyt. á 12. gr. l., þar sem fjallað er um þátttöku ríkissjóðs í rekstrarkostnaði. Og það er einnig hafður þar sami háttur um rekstrarkostnaðinn og nú er í l. varðandi sjúkrahúsin, að það er lagt í vald ráðh. að ákveða þátttöku ríkissjóðs í reglugerð. 6. og síðasta efnisgr. frv. okkar er um breyt. á 13. gr. l., og þar er nánast um formsbreytingar að ræða, sem fylgja í kjölfar annarra breytinga. Það má áreiðanlega segja, að það hafi verið eðlilegar og skiljanlegar ástæður til þess á sínum tíma, þegar þessi lög voru sett, að ákvæðin um þátttöku ríkisins í byggingu og rekstri sjúkrahúsa og læknisbústaða voru ekki látin ná til elliheimilanna. Það lágu til þess ákveðin rök á þeim tíma. Þá var þörfin fyrir fjölgun sjúkrahúsa enn sárari en hún er nú. Og læknisbústaði vantaði víðs vegar í læknishéruðunum. Vafalaust hefur þá líka verið þörf fyrir aðstoð í málefnum aldraðra, en ég hygg þó, að hún sé almennt miklu meiri nú en þá var, þrátt fyrir allt, sem gert hefur verið á því sviði síðan. Þjóðfélagshættir eru ákaflega mikið breyttir frá því, sem var fyrir fáum áratugum. Uppbygging heimilanna er orðin allt önnur. Þau eru orðin fámennari og eiga erfiðara með að gegna því hlutverki að vera einnig skjól þeirra öldruðu. Ef við virðum fyrir okkur og þó aðeins lauslega ástandið í málefnum aldraðra, eins og það er í dag, þá blasa við þrenns konar myndir. Að einu leytinu eru þau svæði, þar sem unnin hafa verið stórvirki, oft af hálfu einstaklinga, sbr. Grund, eða af hálfu öflugra samtaka, þar sem er Hrafnista. Í öðru lagi eru víða rekin elli- og hjúkrunarheimili, byggð og rekin af vanefnum, í hinum ýmsu minni byggðarlögum. Og svo í þriðja lagi er það, þar sem ástandið er verst, að þar vantar alveg þessar stofnanir. Það er engin tilviljun, að það er einmitt í mesta strjálbýlinu, þar sem þannig er ástatt. Og það er ekki eingöngu af því, að þau svæði hafi haft erfiðari aðstöðu fjárhagslega, heldur einnig af því, að þar hefur þjóðfélagsbreytingin verið seinna á ferðinni en í þéttbýlinu, og heimilin hafa á þeim stöðum lengur getað sinnt því hlutverki að veita aldraða fólkinu skjól. Ég ætla ekki að eyða tíma hv. þd. í það að rökstyðja það, hversu eðlilegt það sé, að aldrað fólk fái þá fyrirgreiðslu, sem það þarfnast. Við viðurkennum þetta öll í orði. Og því teljum við flm., að menn hljóti einnig að vilja sýna viðleitni til þess, að verða við eðlilegum kröfum í þessu efni. Ég vil vekja athygli á því, að með þessu frv. er ekki stefnt að minni áhrifum sveitarfélaga, kaupstaða eða samtaka í þessum málum, heldur er einungis stefnt að því, að ríkisvaldið veiti þessum aðilum ákveðinn stuðning. Ýmis sveitarfélög hafa oft átt við fjárhagslega erfiðleika að etja. Og eins og fram kom hér á dögunum í umr. um annað mál, - í ræðu hæstv. fjmrh, - þá virðast þeir erfiðleikar víða fara vaxandi, en ekki minnkandi. Það mælir einnig með því, að þessi þáttur í starfsemi þeirra sé tekinn til athugunar, þ. e. a. s. að tekið sé til athugunar að veita sérstakan stuðning við þann þátt. Það er svo annað mál og miklu stærra, hvað gert verður til þess að bæta úr fjárþörf sveitarfélaganna almennt. Ég vil að lokum aðeins minna á það, sem ég vék að í upphafi, að sjúkrahúsalöggjöfin myndar ramma, sem er þannig gerður, að það er auðvelt að fella inn í hann ákvæði um beinan fjárstuðning ríkisvaldsins við dvalar- og hjúkrunarheimili aldraðs fólks. Með þessu frv. er stefnt að því að fella slík ákvæði inn í þennan ramma og víkka út svið þessarar löggjafar, þannig að hún nái einnig til þessara atriða. Það þarf auðvitað ekki að taka það fram, að þó að þetta yrði gert, er að sjálfsögðu eftir að ákveða fjárveitingar til slíkra hluta. Það verður ekki gert nema í sambandi við afgreiðslu fjárlaga á hinn venjulega, hefðbundna hátt. Og ég vil einnig undirstrika það, að einmitt sjúkrahúsalögin fela það í sér, að stjórnarvöld hafa allan rétt til þess að fylgjast með og leggja endanlegt samþykki sitt á allar ákvarðanir varðandi staðsetningu og fyrirkomulag dvalar- og hjúkrunarheimilanna alveg á sama hátt og annarra þeirra mannvirkja, sem þar um ræðir. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og heilbr.- og félmn.