Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Á þskj. 17 er frv. til l. um heykögglaverksmiðjur ríkisins. Frv. það, sem hér er lagt fram, var kynnt á síðasta þingi. Frv. var samið af n. þeirri, er endurskoðaði lög um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum. Það er að þessu sinni lagt fram óbreytt eins og það var kynnt í d. í fyrra. Ákvæði um heykögglaverksmiðjur á vegum ríkisins og stuðning ríkisins við þær er að finna í X. kafla laga, er varða landnám ríkisins. Vegna fyrirhugaðrar breytingar á verkefnum landnámsins þótti rétt að setja á um heykögglaverksmiðjurnar sérstök lög. Í 55. gr. landnámslaga er ákvæði, sem segja, að landnámsstjóri skuli í samráði við Búnaðarfélag Íslands láta gera athugun um, hve margar heykögglaverksmiðjur sé rétt að byggja á næstu árum og hvar þær yrðu. Þessi áætlun hefur verið gerð og samþ. af landbrn. Nú starfa hér 4 fastar heykögglaverksmiðjur, þrjár í eigu ríkisins, þ. e. í Gunnarsholti, þar er Fóður- og fræframleiðslan, á Hvolsvelli, Stórólfsvallabúið og í Saurbæ í Dölum, hin fjórða er í eigu Brautarholtsbræðra á Kjalarnesi. Í þessum verksmiðjum hafa verið framleiddar nær 5 þús. smál. af heykögglum og grasmjöli. Verðið á þessu mjöli nú er um 15.50 kr. á kg. miðað við venjul. sölu, en afsláttur er gefinn; ef mikið magn er keypt. Þetta er fyllilega sambærilegt við fóðurbætisverð og hagstæðara. Eftirspurnin eftir heykögglum er mun meiri en hægt hefur verið að sinna. Heykögglar hafa reynst í tilraunum mjög gott fóður og betra en sérfræðingar gerðu sér vonir um. Reynsla bænda er sú sama, og sýnir það stöðugt aukin eftirspurn þeirra eftir þessari vöru. Ekki er vafi á því, að með heykögglum má verulega spara innflutning á kjarnfóðri. Í áætlun þeirri, sem gerð hefur verið, er gert ráð fyrir að byggja þrjár nýjar verksmiðjur: í fyrsta lagi í Flatey á Mýrum í Austur-Skaftafellssýslu og svo í Saltvík í Reykjahreppi í Suður-Þingeyjarsýslum og Hólminum í Skagafirði. Undirbúningur er þegar hafinn að þessum verksmiðjum, en hann tekur nokkurn tíma. Landbrn. ákveður á sama hátt og áður í sambandi við þetta frv. í samráði við Búnaðarfélag Íslands og Framkvæmdastofnun ríkisins nýjar verksmiðjur og stærð þeirra og staðarval. Ein stjórn verður yfir öllum verksmiðjunum í eign ríkisins, verksmiðjustjóri eða bústjóri verður fyrir hverri verksmiðju. Sameiginlegt bókhald, undirbúningur og aðföng gætu sparað rekstur þeirra verulega. Samræming verður á verði, og eðlileg skipting í sölusvæði mun skapast með einni stjórn yfir öllum verksmiðjunum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að skýra þetta frv. öllu meira, en legg til, að að lokinni þessari umr. verði því vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð, áður en þetta frv. fer til landbn. Ég tel, að það sé eðlilegt að setja lög um heykögglaverksmiðjur, eftir að reynslan hefur sýnt, að þær eiga fullan rétt á sér, og um leið og ákveðið er að byggja fleiri verksmiðjur. Þetta frv. er viðurkenning á því, að stigið var rétt spor, þegar fyrsta verksmiðjan var sett á stofn í Gunnarsholti 1964. Árið 1970 yfirtók ríkið grasmjölsverksmiðjuna á Hvolsvelli og keypti hana af Sambandinu. Eftir það var sett heykögglaverksmiðja þar á stofn, þar sem grasmjölið hafði ekki gefið eins góða raun og kögglarnir. Á þessu ári hefur verið byggð verksmiðja í Dölum. Hún á vitanlega við sína byrjunarörðugleika að stríða og hefur verri aðstöðu en hinar tvær, þar sem stofnkostnaður hennar er miklu meiri. Því var lýst hér áðan, að ein verksmiðja væri í einkaeign. Fyrir þremur árum keypti Landnám ríkisins land norður í Skagafirði með það fyrir augum að koma upp heykögglaverksmiðju þar. Og Landnámið á einnig land í Suður-Þingeyjarsýslu, þar sem Suður-Þingeyingar hafa óskað eftir að fá verksmiðju. Í Hornafirði eða við Hornafjörð er einnig góður staður fyrir sams konar verksmiðju. En ég vil leggja áherslu á, að um leið og ákveðið er að auka heykögglaframleiðsluna, sem sparar erlent fóður, þá verði hverju sinni vel athugað, hvar er best að setja verksmiðju niður. Það er enginn vafi á því, að það mundi borga sig vel að stækka verksmiðjuna í Gunnarsholti til helminga og einnig verksmiðjuna á Hvolsvelli. Þessar verksmiðjur geta fengið nóg land og þær geta fengið nóg gras. Rekstur verksmiðjanna er undir því kominn, að það sé til nóg gras. Ég veit, að það hlýtur að verða á dagskrá og tekin ákvörðun um það mjög fljótlega að tvöfalda afköst verksmiðjanna fyrir austan um leið og haldið verður við þá áætlun eða réttara sagt ákvörðun um að byggja fleiri verksmiðjur. Þetta frv. gerir ráð fyrir því að setja á stofn eina stjórn yfir allar verksmiðjurnar og látið að því liggja, að í því geti verið nokkur sparnaður. Það efast ég mikið um. Með því fyrirkomulagi, sem núna er, er þriggja manna stjórn fyrir hverri verksmiðju. Það eru tveir heimamenn og einn maður frá Landnáminu, og mér er kunnugt um, að stjórnarkostnaður við Gunnarsholtsverksmiðjuna og Hvolsvallarverksmiðjuna er sama sem enginn. Hann er ekki umtalsverður. Þeir menn, sem hafa verið þar við stjórn, hafa ekki lagt áherslu á að fá veruleg laun fyrir þetta starf. Þeir hafa unnið starfið af áhuga og ósk um að geta komið málum þannig fyrir, að þjóðin geti notið góðs af því. Allir þeir, sem eru í stjórnum þessara verksmiðja, hafa það sem aukastarf, sem þeir hafa ekki krafist neinna verulegra launa fyrir. Ég legg áherslu á, að það er nauðsynlegt að hafa heimamenn, sem eru málunum kunnugir, í stjórnum verksmiðjanna. Verksmiðjunum verður betur stjórnað heldur en að fara að fjarstýra þeim með einni stjórn. Þegar svo er komið, að það er ein stjórn, sem á að grípa yfir margar verksmiðjur til stjórnar, þá er öruggt, að því fylgir kostnaður og sú stjórn verður hátt launuð. Hæstv. ráðh. sagði hér áðan, að það mundi felast sparnaður í því að hafa sameiginlegt bókhald. Ég skal upplýsa það, að bókhaldið við tvær elstu verksmiðjurnar hefur verið mjög ódýrt og það hefur verið unnið, að ég ætla, að mestu hjá Landnáminu. Þessar verksmiðjur eru undir yfirstjórn Landnámsins í umboði landbrh. Það fer vel á því, að Landnám ríkisins hafi með þessi mál að gera, vegna þess að Landnámið á land undir verksmiðjurnar og er kunnugast öllum staðháttum. Þess vegna teldi ég það spor aftur á bak að hætta að nota Landnámið sem tengilið milli rn. og verksmiðjanna, eins og undanfarið hefur verið gert og gefist ágætlega. Sannleikurinn er sá, að ég er mjög ánægður með það, að hæstv. ráðh. hefur skipað Dalaverksmiðjunni stjórn með sama hætti og gert var í Gunnarsholtsverksmiðjunni og Hvolsvallarverksmiðjunni. Hæstv. ráðh. hefur skipað tvo heimamenn í stjórn Dalaverksmiðjunnar og landnámsstjóra. Er það alveg með sama hætti og áður var gert, eins og vel hefur gefist. En það brýtur í bága við það, sem þetta frv. ætlast til að verði í framtíðinni. Ég vænti þess, að bæði hæstv. ráðh. og landbn. taki þetta til íhugunar og breyti frv. þannig, að það verði áfram stuðst við þá reynslu, sem hefur gefist vel og verið ódýr í framkvæmd. Ég vil benda á, að hv. landbn. ætti að senda frv. til umsagnar, ekki aðeins landnámsstjóra, heldur einnig til umsagnar landnámsstjórnar. Það er nauðsynlegt fyrir þn. og fyrir Alþ. að fá umsögn landnámsstjórnar einmitt um þetta, þar sem landnámsstjórn og landnámsstjóri þekkja þetta best. Ég tel, að það þurfi að breyta frv. í þessa átt. Þá er það 1. gr. Þar er sagt: „Landbrh. ákveður, í samráði við Búnaðarfélag Íslands og Framkvæmdastofnun ríkisins, stofnun heykögglaverksmiðja.“ Ég held, að ekki ætti að vera að hafa Framkvæmdastofnun ríkisins í þessari gr. Ég held, að margir hv. þm. sjái þá draumsýn framundan, að Framkvæmdastofnun ríkisins verði afnumin úr lögum. En Búnaðarfélag Íslands og Landnám ríkisins eru réttir aðilar. Þá er stuðst við þá aðila, sem hafa með málin að gera og þekkja best til þeirra, en fyrir alla muni að strika Framkvæmdastofnun ríkisins út. Og vissulega hafa margir þm. glaðst yfir því, að hæstv. ríkisstj. sjálf er byrjuð á því að reyta fjaðrirnar af Framkvæmdastofnun ríkisins, sem átti að verða óskabarn. Það verða margir hv. þm., sem verða fúsir til þess að hjálpa hæstv. ríkisstj. til þess að leggja þá óþörfu og dýru stofnun niður. Svo er það 4. gr., sem vitanlega breytist í samræmi við þá breytingu, sem lagt er til, að gerð verði á 1. gr. Það verða stjórnir í staðinn fyrir stjórn. Og í 3. gr. er talað um, að ein stjórn skuli vera. Það þarf að breyta henni til samræmis við það, sem ég hér hef verið að segja. Og 11. gr. þarf að breyta þannig, að það verði ekki felldur úr gildi X. kafli, heldur aðeins 55. og 60. gr. X. kafla landnámslaganna. Þetta eru aðeins ábendingar, sem ég vænti, að bæði hæstv. ráðh. og hv., landbn. vilji taka til vinsamlegrar athugunar. Það er rétt, sem hér var sagt áðan. Hæstv. ráðh. upplýsti, að framleiðsla þessara fjögurra verksmiðja er allmikil, og það er sparnaður á innfluttu kjarnfóðri að auka heykögglaframleiðsluna. Heykögglarnir eru gott fóður. Það er talið, að það séu 1.2 kg í fóðureiningunni, en í fóðureiningu er eitt kg af góðu innfluttu mjöli. Og verðlagið á kögglunum hefur verið sett þannig nú, að það er aðeins ódýrara en fóðurblanda eða innflutt mjöl. Ef verðið er 15 kr. eða 15.60, þá jafngildir það því, að innflutt fóður væri milli 18 og 19 kr., en fóðurblandan mun nú vera komin um eða yfir 20 kr. Verðið er mjög sambærilegt og stenst samkeppni við innflutt fóður. Mér er kunnugt um, að það er talið, að verksmiðjurnar í Gunnarsholti og á Stórólfshvoli séu reknar með hagnaði á þessu ári, verulegum hagnaði, vegna þess að innfluttur fóðurbætir hefur stórhækkað í verði, eins og kunnugt er, og þá verður vitanlega samkeppnisaðstaða verksmiðjanna miklu betri. Auk þess hefur verið gott grasár nú og nýtingartími verksmiðjanna, vegna þess að tíðarfar hefur verið gott, lengri en áður. En það er auðvitað nauðsynlegt fyrir verksmiðjurnar, að reksturinn geti verið hagkvæmur, og æskilegt að geta safnað í varasjóð til þess að geta aukið við starfsemina. Það ætti ekki að draga úr því, sem ég áðan sagði, að tvöfalda afköst verksmiðjanna í Gunnarsholti og á Stórólfshvoli, ef það sýnir sig, að þær eru reknar með góðum rekstrarhagnaði.



Herra forseti. Það eru nokkur orð út af því, sem hv. 1. þm. Sunnl. sagði. Mér láðist að geta þess í ræðu minni áðan, að það er búið að kaupa land fyrir verksmiðjuna í Austur-Skaftafellssýslu. Það var keypt jörðin Flatey á Mýrum í sumar, og það er búið að tryggja það land einnig. En áður var, eins og hann sagði, búið að kaupa land í Hólminum í Skagafirði og Saltvík í Suður-Þingeyjarsýslu. Þetta land, sem var keypt á Mýrunum í Austur-Skaftafellssýslu, er geysilega mikið landflæmi og mun endast þessari verksmiðju um langa framtíð. Ég skal segja það út af því, sem hv. þm. talaði um þátttöku stjórnarmanna heima fyrir, að ég er honum sammála um, að nauðsyn ber til að tengja þetta mjög við héruðin, og er ég reiðubúinn til þess að athuga það betur en þegar hefur verið gert, hvernig það skuli gert, og getur þá vel komið til að halda stjórnum í þessum verksmiðjum. Aðalatriðið er að fá samstarf á milli þeirra, til þess að verðið sé eitt og það sama og reksturinn gerður að því leyti sem hægt er, sem hagkvæmastur í sambandi við bókhald og aðra slíka hluti. Ég vil líka segja það, að unnið hefur verið að því að athuga möguleika á stækkun á verksmiðjunni í Gunnarsholti og liggur fyrir nokkurt efni um áætlaðan kostnað og fleira, sem þarf til þess að stækka þá verksmiðju, en hún hefur, eins og kunnugt er, mikla möguleika, því að landið, sem er tengt Gunnarsholti nú orðið, er geysilega mikið flæmi, og er auðvitað sjálfsagt að hagnýta það eins og kostur er. Að öðru leyti er hugsað um að dreifa þessum verksmiðjum út um landsbyggðina, þannig að flutningskostnaðurinn verði sem minnstur, því að það er hann, sem raunverulega skiptir máli í þessu sambandi, og staðsetning hinna verksmiðjanna er valin með tilliti til þess. Ég tek undir það með hv. 1. þm. Sunnl., að það ber nauðsyn til að koma rekstri verksmiðjanna á þann veg, að hann sé hagkvæmur, og ég vonast til þess, að á þessu ári takist það. Að öðru leyti ætla ég ekki að fara út í umr. um þetta mál, en tel sjálfsagt, að n, leiti umsagnar og álits þeirra aðila, sem best þekkja, og tel, að málið sé svo snemma á ferðinni nú, að það eigi að vera hægt að vinna það vel hér á hv. Alþ., og treysti hv. landbn. til að gera það.



Herra forseti. Það eru nokkur orð út af því, sem hv. 1. þm. Sunnl. sagði. Mér láðist að geta þess í ræðu minni áðan, að það er búið að kaupa land fyrir verksmiðjuna í Austur-Skaftafellssýslu. Það var keypt jörðin Flatey á Mýrum í sumar, og það er búið að tryggja það land einnig. En áður var, eins og hann sagði, búið að kaupa land í Hólminum í Skagafirði og Saltvík í Suður-Þingeyjarsýslu. Þetta land, sem var keypt á Mýrunum í Austur-Skaftafellssýslu, er geysilega mikið landflæmi og mun endast þessari verksmiðju um langa framtíð. Ég skal segja það út af því, sem hv. þm. talaði um þátttöku stjórnarmanna heima fyrir, að ég er honum sammála um, að nauðsyn ber til að tengja þetta mjög við héruðin, og er ég reiðubúinn til þess að athuga það betur en þegar hefur verið gert, hvernig það skuli gert, og getur þá vel komið til að halda stjórnum í þessum verksmiðjum. Aðalatriðið er að fá samstarf á milli þeirra, til þess að verðið sé eitt og það sama og reksturinn gerður að því leyti sem hægt er, sem hagkvæmastur í sambandi við bókhald og aðra slíka hluti. Ég vil líka segja það, að unnið hefur verið að því að athuga möguleika á stækkun á verksmiðjunni í Gunnarsholti og liggur fyrir nokkurt efni um áætlaðan kostnað og fleira, sem þarf til þess að stækka þá verksmiðju, en hún hefur, eins og kunnugt er, mikla möguleika, því að landið, sem er tengt Gunnarsholti nú orðið, er geysilega mikið flæmi, og er auðvitað sjálfsagt að hagnýta það eins og kostur er. Að öðru leyti er hugsað um að dreifa þessum verksmiðjum út um landsbyggðina, þannig að flutningskostnaðurinn verði sem minnstur, því að það er hann, sem raunverulega skiptir máli í þessu sambandi, og staðsetning hinna verksmiðjanna er valin með tilliti til þess. Ég tek undir það með hv. 1. þm. Sunnl., að það ber nauðsyn til að koma rekstri verksmiðjanna á þann veg, að hann sé hagkvæmur, og ég vonast til þess, að á þessu ári takist það. Að öðru leyti ætla ég ekki að fara út í umr. um þetta mál, en tel sjálfsagt, að n, leiti umsagnar og álits þeirra aðila, sem best þekkja, og tel, að málið sé svo snemma á ferðinni nú, að það eigi að vera hægt að vinna það vel hér á hv. Alþ., og treysti hv. landbn. til að gera það.



Herra forseti. Það frv., sem hér er um að ræða, var lagt fram á síðasta þingi og var þá vísað til n. og hlaut nokkra athugun. En það var aldrei ætlast til þess þá, að það væri afgreitt á því þingi, heldur var það lagt þá fram til kynningar. En þá var flutt allítarleg framsaga fyrir því, og get ég e. t. v. af þeim ástæðum verið eitthvað stuttorðari nú, þegar ég fylgi því úr hlaði. Þess er þá fyrst að geta, að þetta frv. er samið samkv. ályktun Alþ. frá 19. maí 1972, en þar var ríkisstj. falið að láta undirbúa og leggja fyrir næsta Alþ. frv. til 1. um, hver sé skylda stjórnvalda og ríkisstofnana til að skýra opinberlega frá störfum sínum og ákvörðunum og hvenær ber að veita þeim, sem þess óska, aðgang að reikningum og skjölum, sem almenning varða. Í grg. fyrir þessari þáltill. er m. a. minnt á það, að eigi almenningur að geta dæmt um gerðir stjórnvalda og ríkisstofnana, þurfi hann að eiga þess kost að geta fengið sem áreiðnalegastar upplýsingar um starfsemi þeirra og ákvarðanir. Enn fremur er bent á það þar, að leynd á þessu sviði dragi mjög úr aðhaldi því, sem þegnarnir gætu ella veitt, og geri þeim erfitt fyrir um að dæma um athafnir stjórnvalda og ríkisstofnana. Af þessu, sem ég vék að úr grg. fyrir þessari þáltill., er augljóst, að í rökstuðningi hennar var aðaláherslan lögð á lýðræðislega nauðsyn þess að opna borgurunum aðgang að því að fylgjast með vinnubrögðum og athöfnum stjórnvalda. Þessi þáltill. var á sínum tíma samþ. einróma og án þess að um hana yrðu þá miklar umr. Og þetta frv., sem hér er nú lagt fram í annað sinn, er flutt í samræmi við þær óskir, sem þá komu fram af Alþ. hálfu í þessari þáltill. Eins og gerð er grein fyrir í grg, frv., er þetta frv. samið með hliðsjón af nýlegri löggjöf annarra Norðurlanda um þetta efni, einkanlega danskri löggjöf og norskri, og skal ekki farið nánar út í það í þessari framsögu að rekja þær hliðstæður, sem þar er um að tefla. En aðeins vil ég víkja með nokkrum orðum að þeim innlendu forsendum löggjafar um þetta efni, sem virðast vera fyrir hendi. Það er alveg ljóst, að það hafa ekki verið í íslenskri löggjöf nein almenn ákvæði um upplýsingaskyldu stjórnvalda. Hins vegar eru ýmis dreifð lagaákvæði í lögum, bæði um leyndar- og þagnarskyldu embættismanna eða opinberra starfsmanna og á hinn bóginn kemur fyrir, að í lagaákvæðum séu fyrirmæli um, að ákveðið efni skuli kynnt almenningi með tilteknum hætti. Af slíkum dreifðum lagaákvæðum verða naumast dregnar nokkrar óyggjandi almennar ályktanir um reglur íslenskrar löggjafar um leyndarskyldu eða upplýsingaskyldu. Rannsóknir skortir einnig til þess, að fullyrt verði um það, hver er hin raunverulega framkvæmd í stjórnkerfinu að þessu leyti, en viðbúið, að framkvæmdin hafi verið nokkuð á reiki, þegar ekki eru nein almenn lagaákvæði, sem setja henni úrlausnarmörk. Það verður auðvitað í þessu sambandi að hafa í huga, að hið íslenska þjóðfélag hefur á ýmsan hátt sérstöðu í þessu efni eins og á mörgum öðrum sviðum vegna sinnar smæðar. Það má segja, að að vissu marki sé leiðin styttri á milli borgarans og stjórnvaldsins, og stjórnvaldsstigin eru yfirleitt færri en annars staðar tíðkast, og enn gildir það í okkar samfélagi miklu fremur en í flestum öðrum, að allir þekkja alla og vita meira um einstaka þætti almennra málefna en annars staðar er mögulegt. Hins vegar er því ekki að neita, að einnig okkar þjóðfélagskerfi er að verða flóknara en áður þrátt fyrir fámennið, þannig að þörf getur verið á að ég vil segja: veruleg þörf getur verið á að marka lagareglur um vinnubrögð á þessu sviði. Ég gat þess áðan, að þetta lagafrv. væri mjög sniðið eftir norrænni, einkum danskri og norskri löggjöf, nýlegri, um þetta efni. Það er ekki ofmælt. Það má reyndar segja, að öll ákvæði frv. séu úr þeirri löggjöf fengin. Í Danmörku og Noregi eru lög þau í báðum löndunum, sem sett voru á árinu 1970, um þetta efni fyrstu almenn lög um efnið. Hins vegar eru í löndunum báðum margra ára rannsóknir, nefndarstörf og greinargerðir undanfari lagasetningarinnar. Enn fremur hefur um efnið verið nokkuð umfangsmikil umr. á fræðilegum vettvangi um áratugaskeið, m. a. á norrænum lögfræðingamótum. Það er því ekki óeðlilegt út af fyrir sig, að byggt sé í frv. þessu nokkuð náið á þeim niðurstöðum. En eins og ég sagði áðan, er það auðvitað nauðsynlegt, að jafnframt sé haft í huga, að okkar stjórnsýslukerfi er að ýmsu leyti frábrugðið, þó að það sé hins vegar sams konar að ýmsu öðru leyti og kvistur af þeim sama meiði, þ. e. a. s. Norðurlöndunum. Það er mjög líklegt þrátt fyrir umfangsmikinn undirbúning, að reynslan á Norðurlöndum eigi eftir að skera úr því og þurfi alllangan tíma til, hvort þessi löggjöf nágranna okkar þar svari þörfum þeirra samfélaga. Þaðan af heldur má ætla, að vandséð sé, hvað í reyndinni hentar best aðstæðum í okkar samfélagi. Ég býst við því, og það hefur reyndar komið fram og kom fram dálítið í fyrra, þegar rætt var um frv., að mörgum, sem hafa gert sér hugmyndir um reglulega opið stjórnkerfi, ef maður notar það orð, þyki undantekningarnar, sem taldar eru upp í 2. gr. frv., heldur umfangsmiklar og kannske nokkuð ógnvekjandi og þannig úr garði gerðar, að þær taki nokkuð mikið aftur af meginreglunni, sem fram er sett. En hjá því verður ekki komist að minna á það í sambandi við þetta mál, að það verður hér að gæta hagsmuna í ýmsar áttir. Einstaklingarnir t. d. eiga rétt á því, að um einkamálefni þeirra, þótt um hendur stjórnvalda fari, sé farið með viðhlítandi gát, þannig að slík einkamál þeirra séu ekki fyrir opnum dyrum, ef svo má segja. Einnig má það vera ljóst, að almannahagsmuna verður stundum ekki nægilega gætt, nema því aðeins, að gæsla þeirra sé nokkuð ótrufluð á framkvæmdastigi. Rétt er einnig að minna á, að mörkuð skylda stjórnvalda til þess að veita upplýsingar og mjög umfangsmikil skylda, sem er þrátt fyrir allar undantekningar lögð á stjórnvöldin með þessu lagafrv., getur leitt til aukins vinnuálags á stjórnsýslumennina, á stjórnsýslukerfið og þá auðvitað kostnaður fyrir hið opinbera. Það er að sjálfsögðu erfitt að meta það fyrirfram, hve mikið slíkt aukið vinnuálag mundi verða. En hitt er ljóst, að það hlýtur í einhverjum mæli samt að leiða til aukinna útgjalda, og ber að hafa það í huga, þó að það megi að mínum dómi ekki horfa of mikið í það, ef það er af öðrum ástæðum talið nauðsynlegt að hafa upplýsingaskylduna óskoraða, þ. e. a. s. sem fyllsta. Ég skal ekki fara út í það að ræða um einstök ákvæði frv. Það kemur fram í 1. gr. þess meginreglan eða það, sem á að vera aðalreglan í þessu máli, að hver maður eigi rétt á að kynna sér skjöl í máli, sem til meðferðar hefur verið hjá stjórnvaldi. En eins og ég drap á áður, eru undantekningarnar taldar í 2. gr., og það má vel vera, að ýmsum þyki þær nokkuð umfangsmiklar. Þær undantekningar, sem þar eru raktar, eru að sjálfsögðu af ýmsum toga spunnar, og er vikið að því nokkuð í grg. Þær byggjast m. a. á öryggi ríkisins, réttmætum hagsmunum einstaklinga, sem ég minntist aðeins á áðan, um friðhelgi einkalífs, málefni, er varða fjárhagslega hagsmuni einstaklinga og samfélaga, og fer ég ekki nánar út í það hér að sinni. Það er þó rétt að undirstrika það í þessu tilfelli, að undantekningarnar, sem taldar eru í 2. gr., leysa undan upplýsingaskyldu, en banna í sjálfu sér ekki að veita upplýsingar, ef stjórnvald metur, að hagsmunum sé ekki raskað, þótt upplýsingar séu veittar um málefni, sem gæti verið undanþegið upplýsingaskyldu. Stjórnvöld þau, sem upplýsingaskyldan nær til, eru bæði stjórnvöld ríkisins og sveitarfélaga og stofnanir þeirra aðila. Þess má geta, að það kom til athugunar og hefur komið til athugunar, hvort upplýsingaskyldan ætti einnig að ná yfir Alþ. og dómstóla. Svo er ekki í Danmörku og Noregi, en aftur á móti í Svíþjóð og Finnlandi. Hér á landi sýnast ekki eðlileg rök fyrir því fremur en í Danmörku og Noregi, að með þessari löggjöf sé farið inn á þau svið. Það er nú svo, að bæði um Alþ. og dómstóla gilda sérstök lög, þingskapalög annars vegar og réttarfarslög hins vegar, og það er grundvallarreglan í þeim báðum, að þessir aðilar haldi sín þing, samkomur fyrir opnum dyrum og almenningur eigi þar aðgang að. Og starfsemi þessara stofnana er að því leyti til að verulegu leyti mörkuð í heyranda hljóði. Vitaskuld eru þó þar frá mjög margar undantekningar, eins og við þekkjum t. d. um Alþ., þar sem eru öll nefndastörfin. Almenningur á ekki neinn aðgang að nefndafundum á Alþ. og ekki býst ég við, aðgang að þeim skjölum, sem þar koma fram, nema að því leyti sem þau birtast aftur í þskj., sem fram eru lögð hér á þingi. Um dómstólana vitum við líka, að það eru undantekningar á því, að starfsemi þeirra fari fram í heyranda hljóði, bæði samkv. eðli málsins, að ýmislegt verður þar að gerast fyrir luktum dyrum, og eins hitt, sem við verðum því miður að játa, að vegna aðstæðnanna varðandi t. d. húsakynni o. fl., þá er ekki alltaf auðvelt að koma því við, að almenningur eigi þar aðgang að, þannig að í reyndinni er náttúrlega nokkur undantekning frá því, að það fari allt fram í heyranda hljóði hjá dómstólunum og Alþ., jafnvel hjá Alþ., þó að það megi kannske stundum segja, að þeir, sem hér sitja, séu í glerhúsi og það sé fylgst vel með athöfnum þeirra. Þess vegna er sjálfsagt, að það komi til skoðunar hjá þeirri n., sem fær þetta frv. til meðferðar, hvort hún telur heppilegt að víkka gildissvið laganna að þessu leyti til eða láta það ná að einhverju leyti til þessara stofnana, sem ég nefndi. Í 4.-15. gr. frv. er fjallað um ýmisleg tæknileg atriði varðandi framkvæmd upplýsingaskyldunnar, og skal ég ekki eyða orðum að því að rekja það. Í lokagr. frv. er svo mótuð regla, sem sjálfsagt getur líka orðið ýmsum íhugunarefni, en hún er sú, að það skuli ekki verka aftur fyrir sig, ef að lögum verður. Auðvitað er sú regla í samræmi við þá almennu reglu um lög, og þessi regla í þessu frv. er líka í samræmi við það, sem ákveðið var í dönsku og norsku lögunum. Það má segja sitthvað um þetta með og á móti, að láta sem sagt það vera lokað, sem hefur gerst fyrir gildistöku þessara laga, eða hvort það ætti líka að láta þessa upplýsingaskyldu, sem ráðgert er með þessu frv. að lögleiða, ná til þess, sem gert hefur verið fyrir gildistöku laganna. Þetta er auðvitað mikið álitamál. Ég fyrir mitt leyti verð að segja það, að ég verð frá almennu löggjafarsjónarmiði að telja það réttari reglu, sem horfið er að í frv., að láta það ekki verka aftur fyrir sig, það gæti verið óheppilegt og ýmis vandamál, ef ætti að fara að láta það ná þannig aftur í tímann. Það er svo auðvitað mál, að það þarf æðimikinn undirbúning að framkvæmd svona löggjafar, og þess vegna er miðað við, að þarna sé allmikið svigrúm, þangað til lögin taka gildi, gerandi ráð fyrir því, að það væri hægt að afgreiða þau á þessu þingi. Ég geri ráð fyrir því, að n. sú, sem fær frv. til meðferðar, sendi það ýmsum aðilum til umsagnar. Þetta er þess háttar mál, að það eru ýmsir aðilar, sem hafa á því áhuga. Það eru fjöldamargir, almenningur allur, sem hefur hagsmuna að gæta í sambandi við svona mál, og þess vegna eðlilegt, að margir vilji koma á framfæri sínum sjónarmiðum í sambandi við það. Það má, held ég, samt segja, að annars vegna séu það fyrst og fremst blaðamenn og þeir, sem vinna við fréttaöflun og fréttamiðlun, sem þarna hafa verulegan áhuga á, og þeirra áhugi beinist auðvitað í þá átt að hafa sem greiðastan aðgang að öllum þessum gögnum til þess að geta gegnt sínu hlutverki að veita almenningi réttar upplýsingar. En það má gá að því, að leynd getur einmitt oft verið óheppileg að því leyti til, að hún getur orðið til þess, að það komist á kreik - upplýsingar er nú ekki rétt að segja, en getgátur þá kannske af hálfu þessara aðila, fréttamanna, um það, hvað sé að gerast. En þær eru svo kannske alls ekki réttar vegna þess að þeir hafa ekki haft aðgang að þeim skjölum og gögnum, sem fyrir hendi eru. Og slíkar upplýsingar, ef upplýsingar skyldi kalla, geta verið skaðlegar að ýmsu leyti, skaðað t. d. þann einstakling, sem á í hlut. Út frá þessu sjónarmiði er eðlilegt, að þessir aðilar leggi áherslu á, að upplýsingaskyldan sé sem ríkust, og það er ekkert óeðlilegt, þó að þeim séu t. d. undantekningarnar, sem taldar eru upp í 2. gr., nokkur þyrnir í augum og þeir geti kannske litið svo á, að undantekningarnar beri aðalregluna ofurliði. En svo eru á hinn bóginn aðilar, sem gæta hagsmuna hinnar hliðarinnar, ef svo mætti segja. Það eru embættismenn og þeir, sem hafa undir höndum ýmis trúnaðarmál almennings. Þeir verða að vera á verði í þeim efnum, að það sé ekki rofinn sá trúnaður, sem þeir eiga að varðveita um þessi efni. Enn fremur verður auðvitað að hafa í huga og þeir líka að gæta þess, að það sé ekki lagt á þá óeðlilegt umstang, ef ég má nota svo ljótt orð, með eftirgangsmunum um þessi efni. Þess vegna tel ég jafneðlilegt, að eins og n. sendir þetta auðvitað blaðamönnum til umsagnar, þá leiti hún umsagnar t. d. þeirra manna, sem mest hafa um þetta að sýsla og almennast og mesta reynsluna hafa, t. d. ráðuneytisstjórum í hinum ýmsu rn., sem mjög hafa um þetta fjallað, og e.t. v. forstjórum einhverra ríkisstofnana, sem kannske reynslan segir, að fari með gát á þeim hagsmunum, sem almenningur hefur sérstakan áhuga á. Það eru sjálfsagt fleiri aðilar en ég hef hér nefnt, sem gæti verið ástæða til þess að senda þetta frv. til umsagnar, og ég vænti þess, að n. geri það. Enn fremur vil ég benda á það, að dönsku lögin, þótt ekki séu gömul, eru einmitt til endurskoðunar um þessar mundir, og n. mundi að sjálfsögðu geta snúið sér til dómsmrn. og það séð um það fyrir n. að afla þeirra gagna um þau atriði, sem hún teldi nauðsyn á. Ég legg þetta frv. hér fram eins og frá því var gengið og í samræmi við boð frá Alþ., eins og ég hef rakið. En það er auðvitað ekki svo, að ég sé ekki til viðræðu eða opinn fyrir hvers konar breytingum á þessu frv., sem við athugun þeirra, sem fjalla um frv., þykir, að betur megi fara. Það er sjálfsagt, að svona mál sé athugað sem best, og það er auðvitað í sjálfu sér ekki bundið við neina flokkapólitík og þess vegna sjálfsagt að kanna, hverjar breytingar þykja nauðsynlegar á því eða heppilegar. Vafalaust verður það svo, hvort sem verður gengið frá málinu á þessu þingi, sem ég þó vona, eða síðar, að það verður ekkert eilífðarverk, sem hér verður unnið. Ég geri ráð fyrir því, að reynslan sýni hér eins og annars staðar, að það þurfi að breyta ýmsu í þessum efnum. Þetta er ákaflega mikilsvert mál í sjálfu sér, og það eru, eins og ég hef líklega drepið á áður, mjög miklar fræðilegar ritgerðir um þetta fyrir hendi, og það hefur verið deilt um, hvernig eigi að draga hér mörkin, og ekki hafa allir verið á einu máli um það. En þó held ég, að það megi segja, að þróunin hafi alveg tvímælalaust stefnt í ákveðna átt í þessum efnum, og það er að opna þetta miklu meir en var áður, ég tala nú ekki um á hinum gömlu - ég vil nú ekki segja góðu árum, - gömlu árum, þegar einvaldsstjórnarhættir voru í sem mestum heiðri hafðir. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og til hv. allshn.



Herra forseti. Mál það, sem hér er til umr., fjallar um happdrættislán ríkissjóðs fyrir hönd Vegasjóðs vegna framkvæmda við uppbyggingu Norðurlandsvegar. Er þar gert ráð fyrir því, að ríkissjóður bjóði út skuldabréf að upphæð allt að 800 millj. kr. á næstu árum til þess að standa straum af kostnaði við þessar framkvæmdir. Það hefur verið gert ráð fyrir því, að af skuldabréfum þessum yrðu bæði greiddir vextir og eins happdrættisvinningar veittir, en ekki er kveðið nánar á um skiptingu í þessu efni né um framkvæmdina, heldur er gert ráð fyrir, að það verði gert með reglugerð, sem ráðh. setji að fengnum till. Seðlabanka Íslands. Það þarf ekki að fjölyrða um nauðsyn þess að auka fjárframlög til vegaframkvæmda. Þm. allir eru um það sammála, að brýn þörf sé á auknum vegaframkvæmdum, þótt mikið hafi verið í því efni gert s. l. áratug. En það kann að vera, að eitthvað séu um það skiptar skoðanir, eins og verða vill, hvaða stórátak eigi að gera næst, þegar lokið er því mikla átaki, sem nú er unnið að við lagningu vegarins á Skeiðarársandi. Ég hygg þó, að flestir muni um það sammála, ef þeir hugleiða það mál, að eðlilegt sé, að þá verði lagt til atlögu við Norðurlandsveginn og lokið við að byggja hann upp, þannig að hann verði fær allt árið og tilbúinn til þess að setja á hann bundið slitlag, og raunar er gert ráð fyrir því, að jafnframt uppbyggingunni á næstu árum verði hafist handa við gerð slitlagsins. Þess er að gæta, að þessi framkvæmd er mun ódýrari en menn almennt munu hafa ætlað. Ég held, að enginn hafi áttað sig á því, að það eru ekki nema 200 km óuppbyggðir af leiðinni milli Akureyrar og Reykjavíkur, því að margir kaflar hafa verið endurbyggðir á síðustu árum. Kostnaður við þessa framkvæmd er áætlaður eitthvað nálægt 800 millj. kr., eða svipuð upphæð og vegurinn á Skeiðarársandi. Með því móti að fjármagna þessa framkvæmd með happdrættislánum, verður auðvitað meira fé til framkvæmda við aðra vegi víðs vegar um landið, og þessum vegi yrði þá hraðað meir en ella væri unnt. Hér er gert ráð fyrir, að þessari framkvæmd mundi ljúka á 3–4 árum. Ef samhliða yrði hafist handa um að setja bundið slitlag á veginn, væri ekki óeðlilegt að ætla, að innan 6–8 ára væri lokið við þennan veg að fullu, þannig að öll leiðin milli Akureyrar og Reykjavíkur væri með bundnu slitlagi. Þess skal þó geta, að bundna slitlagið er eitthvað dýrara en þessi framkvæmd, sem hér er sérstaklega til umr., og má jafnvel ætla, að sá kostnaður færi eitthvað á annan milljarð. En auðvitað verður mögulegt að fjármagna þá framkvæmd með öðrum hætti, samhliða því sem auðvitað er hugsanlegt að framlengja happdrættislánin, eftir að þessu útboði er lokið. Ég held, að það sé rétt leið af hálfu ríkisins að auka mjög útgáfu skuldabréfa, sem almenningi er gefinn kostur á að kaupa. Við vitum það öll, að skattheimta hér á landi er orðin gífurlega þungbær og allir aðilar kvarta undan henni. Hins vegar þarf ríkið á miklu fé að halda til hinna margháttuðu framkvæmda. Því er áreiðanlega mun heppilegra að fara lengra inn á þá braut að afla fjárins að láni frá borgurunum, en svipta þá ekki eignarrétti að þessu fé, heldur leyfa fólki að eiga peningana, þó að ríkið hafi þá til afnota. Þannig yrði skattheimtan léttbærari en ella. Og svo vill til, að einmitt á sviði vegamála eru allir sammála um nauðsyn aukinna framkvæmda, og ég held, að á engu sviði sé fólk fúsara að leggja fram fjármuni sína en einmitt á sviði vegamálanna. Þess vegna á einmitt að nota þessa fjáröflunarleið til þess að stórauka vegaframkvæmdir, ekki einungis að bjóða út þær 800 millj., sem hér um ræðir, heldur miklu meira fé, í náinni framtíð og fjarlægari. Ég veit raunar, að áhugi þm. allra á vegamálum er svo mikill, að ég treysti því, að þetta frv. fari hraðbyri gegnum þingið, og leyfi mér að leggja til, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjh.- og viðskn. og 2. umr.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð út af þessu frv., sem hér er til 1. umr. Hér er hreyft mjög merku og viðamiklu máli, sem ég vænti eins og 1. flm., að verði vel tekið af hv. Alþ. Ég vil í þessu sambandi, að þessu máli er hreyft, minna á það, að á undanförnum árum hafa verið framkvæmdar vegáætlanir á landsbyggðinni, sérstakar landshlutaáætlanir. Þannig hefur verið unnið að Vestfjarðaáætlun, Norðurlandsáætlun og Austfjarðaáætlun. Það hefur verið eindóma álit manna heima fyrir á landsbyggðinni, að leggja bæri höfuðáherslu á að bæta samgöngur milli byggðarlaganna sjálfra í landshlutunum. Nú hefur þetta verk verið hafið með þessum hætti, að sérstakar áætlanir hafa verið framkvæmdar og eru í framkvæmd á þessum sviðum, og þá er fyllilega tímabært að taka þetta mál sérstaklega til meðferðar og framkvæma þær miklu vegabætur, sem er vikið að í þessu frv. Ég tel, að það sé ástæða til að benda sérstaklega á það, að hér er verið að vinna í beinu framhaldi af þessum landshlutaáætlunum og þetta mikla mál, sem hér er, komi þannig til góða fólkinu í landinu í þeirri réttu framkvæmdaröð miðað við þarfir fólksins í landinu.