Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Seðlabankinn hefur nú í samráði við ríkisstj. fellt gengi íslenzku krónunnar um 10.7%. Af þeim sökum langar mig til þess að taka fram eftirfarandi: Á fundi stjórnmálanefndar SF í Reykjavík var gerð svofelld ályktun, áður en gengisfellingin var ákveðin, hún hljóðar svo: „Fundur í stjórnmálanefnd SF í Reykjavík haldinn 16. des. 1972 lýsir yfir, að af þeim leiðum, sem svokölluð valkostanefnd hefur lagt fram samkv. upplýsingum fjölmiðla, er gengisfellingarleiðin sú lakasta fyrir launþega, fordæmd áratugum saman af þeim og forustumönnum þeirra. Gengisfelling er afleiðing af verðbólgu og leiðir til frekari verðbólgu, eins og ferill viðreisnarinnar hefur sýnt, og kemur það mat skýrt fram í stjórnmálayfirlýsingu stofnfundar SF, undirstrikuð í öllum málflutningi samtakanna fyrir síðustu kosningar, svo og staðfest í sjálfum stjórnarsáttmálanum. Gengisfelling nú yrði til þess að staðfesta þann áróður stjórnarandstöðunnar, að ekki séu til aðrar leiðir í efnahagsmálum en þær, sem viðreisnarstjórnin fór. Þess vegna skorar stjórnmálanefnd SF í Reykjavík á alla launþega, hvar í flokki sem þeir standa, að berjast af alefli gegn því, að þessi lausn verði valin.“ Svo mörg eru þau orð. Óþarft er að ræða um almennar afleiðingar gengisfellingar. Hún er, eins og kom fram í ofangreindri ályktun, sprottin af verðbólgu og leiðir til frekari verðbólgu. Hún ómerkir íslenzku krónuna, elur á skuldasöfnun og rýrir fé sparifjáreigenda. Hún stuðlar að röngu gildismati og fjárhagslegu misrétti. Hún stangast því á við grundvallarboðskap SF, enda hafa þau sýknt og heilagt fordæmt hana og bent á fjórar gengisfellingar viðreisnarstjórnarinnar sem viti til varnaðar. Gengisfelling má heita algert neyðarúrræði, og aðrar þjóðir forðast hana í lengstu lög. Þegar aflabrögð eru sæmileg, eins og verið hefur á þessu ári, verðmætaaukning í framleiðslu sjávarafurða veruleg og markaðsverð útfluttra sjávarafurða í hámarki og fer stöðugt hækkandi, brestur að mínu viti eðlilegar forsendur gengisfellingar. Þingflokkur SF hefur átt frumkvæði að því og knúið fram, að ríkisstj. leysti efnahagsvandann með gengisfellingu, sem bersýnilega er aðeins bráðabirgðaráðstöfun. Hann hefur brugðizt þeim fyrirheitum, sem gefin voru kjósendum og staðfest eru í stjórnarsamningnum. Og með því að vinnubrögð sumra forustumanna þingflokksins eru af því tagi, að þau eru fremur fallin til að splundra vinstri mönnum en sameina, segi ég mig úr þingflokknum. Þetta merkir alls ekki, að ég segi mig úr samtökunum, heldur mun ég kappkosta eftir mætti að hrinda fram stefnumálum þeirra, eins og þau eru mótuð í stefnuyfirlýsingu SF í Reykjavík frá stofnfundi 1969 og í stjórnmálayfirlýsingu heildarsamtakanna, einnig frá stofnfundi. Núv. ríkisstj, hefur verið í ýmsu mislagðar hendur. Lögð hefur verið of þung skattabyrði á herðar lágtekju- og miðlungstekjufólki, og enn kunna margir á því lagið að koma sér undan því að greiða eðlilegan skatt til almannaþarfa miðað við þær tekjur, sem þeir hafa. Fjárfestingar og útgjöld hins opinbera hafa farið úr hófi fram, og skort hefur sparsemi og ráðdeildarsemi. Þótt þetta komi til og gengisfelling ríkisstj., kem ég ekki auga á, eins og nú hagar í íslenzkum stjórnmálum, neina aðra hugsanlega ríkisstj., sem ég treysti betur en núv. stjórn til að leysa deiluna um fiskveiðilögsöguna farsællega til lykta, vinna að brottvikningu varnarliðsins og þoka áleiðis þeim umbótum í atvinnu- og félagsmálum, sem hún hefur þegar lagt grundvöllinn að. Þess vegna mun ég styðja áfram stjórnina, en jafnframt veita henni aðhald eftir beztu vitund.



Herra forseti. Ég heyrði það, að hv. síðasti ræðumaður sagði sig úr þingflokki SF, hefði þó kunnað betur við, að hann hefði sent úrsögnina réttum aðila, því að hann þurfti ekki að tilkynna Alþ. það sérstaklega, fyrr en þá að gerðum hlut gagnvart sínum réttu aðilum. Hér var lesin upp af honum samþykkt úr félagi SF í Reykjavík. Það er eitt af flokksfélögum okkar samtaka. Ég hef ekkert við það að athuga. Ég tel sjálfsagt og býst við, að það sé í öllum stjórnmálaflokkum svo, að einstök stjórnmálafélög innan þeirra megi taka mál til meðferðar og komast að þeim niðurstöðum, sem meiri hl. þar kveður á um. Þessi samþykkt hefur fengið pláss í ríkisútvarpi og sjónvarpi og nú verið flutt hér á Alþ., og hefur þannig verið gert eins mikið úr henni og hægt er, og minnir það mig á gamla þjóðarréttinn á hungursárunum fyrri, flautirnar. Það er búið að blása þetta út, og það er ekkert við því að segja. Flokksfélögin eru frjáls að því að gera sínar samþykktir. En það breytir engu um það, að þingflokkur SF hefur einróma tekið sínar ákvarðanir um lausn þess vanda, sem hér er um að ræða, og sú niðurstaða, sem hér er fengin, er sameiginleg lausn ríkisstj. allrar, þeirrar sem hv. þm. lýsti yfir, að hann styddi. Ég hef ekki meiru við þetta að bæta. Ég vil þó undirstrika það, að þó að það þyki kannske atburður, að hv. þm. myndar nú sjálfstæðan þingflokk, þá er allt gott, sem endar vel, þar sem hann styður ríkisstj. að þessum verkum sem öðrum.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabankans um nýtt gengi íslenzkrar krónu er afleiðing eða fylgifiskur gengisbreytingarinnar, þ.e. sams konar frv. og þau, er jafnan áður hafa fylgt gengisbreytingum. Það er nauðsynlegt að fá það afgreitt sem fyrst, svo að gjaldeyrísviðskipti geti hafizt á ný. Ég hef því beint þeim tilmælum til stjórnarandstæðinga, að þeir flýti, eftir því sem kostur er, fyrir afgreiðslu þessa máls og helzt svo, að það verði afgreitt í dag. Ég hygg, að jafnan áður hafi sá háttur verið hafður á, að það hafi verið greitt fyrir framgangi frv. sem þessa. Af þessum tilmælum mínum leiðir það, að ég mun reyna, eftir því sem mér er frekast unnt, að stilla máli mínu hér í hóf og mun ekki að fyrra bragði vera með sérstakar ýfingar í sambandi við þetta mál. Um þetta frv. út af fyrir sig þarf ég ekki að fara mörgum orðum. Það er, eins og ég sagði, gamall kunningi, sem hefur verið og er jafnan fylgifiskur gengisbreytinga og hefur fyrst og fremst að geyma nauðsynleg atriði tæknilegs eðlis, og fylgja á þeim fullnægjandi skýringar í aths. með frv. Eina nýja atriðið er raunar 3. gr., sem breytir leyfilegu svigrúmi frá stofngengi í 2.25% í hvora átt í stað 1% nú. Fyrir þessari breytingu er gerð grein í aths. með 3. gr. frv. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Flestar þjóðir heims hafa nú með leyfi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins tekið upp 2.25% frávik til hvorrar áttar frá stofngengi. Er ákvæði um þetta tekið upp að beiðni bankastjórnar Seðlabankans til breytingar á lögum bankans, en þau hafa byggt á 1% fráviki til hvorrar áttar.“ Í tilkynningu þeirri, sem Seðlabankinn gaf út í gærkvöld, eru frekari rök færð fyrir þessu á þessa lund, með leyfi hæstv. forseta: „Mikil óvissa er um það, hver muni verða þróun framleiðslu og viðskiptajafnaðar á næsta ári. Vegna þróunar aflabragða undanfarandi ára er torvelt að spá um þorskafla á komandi vetrarvertíð, en það eykur á þá óvissu, sem ætið ríkir um tekjur sjávarútvegsins. Jafnframt er erfitt að leggja á það dóm á þessu stigi, hvort takast muni að gera fullnægjandi ráðstafanir til að halda hækkun framleiðslukostnaðar í skefjum og koma í veg fyrir víxlhækkun verðlags og kaupgjalds, er brátt mundi eyða hagstæðum áhrifum hverra aðgerða sem ætlaðar væru til þess að bæta stöðu atvinnuveganna. Með tilliti til þessarar efnahagslegu óvissu og hinna tíðu gengis- og verðlagsbreytinga erlendis þykir eðlilegt að stefna nú að nokkru meiri sveigjanleika í gengisskráningu en tíðkazt hefur til þessa. Liggur beinast við að gera þetta með þeim hætti, að leyfð verði hér á landi sömu frávik um kaup- og sölugengi frá stofngengi eins og flestar þjóðir heims hafa nú tekið upp með leyfi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, þ.e.a.s. 2.26% frávik til hvorrar áttar frá stofngengi. Bankastjórn Seðlabankans hefur því beint þeim tilmælum til ríkisstj., að hún beiti sér fyrir lagabreytingu, er heimíli allt að 2.25% frávik kaup- og sölugengis frá stofngengi hér á landi, og er þess vænzt, að sú lagabreyting geti náð fram að ganga, áður en gjaldeyrisviðskipti hefjast að nýju.“ Við þessi rök seðlabankastjórnarinnar hef ég í sjálfu sér engu að bæta, get gert þau að mínum. Ég geri naumast ráð fyrir því, að deilur verði um þetta frv., sem hér liggur fyrir til afgreiðslu, úf af fyrir sig. Það er hins vegar skiljanlegt, að hér verði umr. um forsendur þess, sjálfa gengisbreytinguna. Er skiljanlegt, að stjórnarandstæðingar telji sig þurfa að ræða það mál á breiðum grundvelli. Er ekkert við því að segja. En að þessari forsendu fyrir þessu frv., sem hér liggur fyrir, sjálfri gengisbreytingunni, ætla ég að víkja með nokkrum orðum. Ég vil þó aðeins, áður en ég kem að því, undirstrika það, að ég ætla, að enginn neiti því, að um sé að ræða vanda í íslenzku efnahagslífi, né heldur deili um það, í hverju hann sé í höfuðdráttum fólginn. Um hitt geta skoðanir verið skiptar, og um það verður sjálfsagt deilt, af hverju vandinn stafi, hvort við honum hafi verið brugðizt í tæka tíð o.s.frv. Um það skal ég ekki ræða að svo stöddu, en leyfi mér aðeins að minna á, að mér hefur virzt, að hv. stjórnarandstæðingar gerðu sízt minna úr þessum vanda en við stjórnarsinnar, heldur meira. Og ef vandi er fyrir hendi, þá er auðvitað ekki um annað að ræða en að finna leiðir til þess að komast út úr þeim vanda, úrræði til þess að mæta honum. Og þá kem ég að því að gera í stuttu máli grein fyrir þeirri forsendu, sem er fyrir þessu frv., sem hér liggur fyrir, sjálfri gengisbreytingunni. Eins og öllum hv. þm. er kunnugt, ákvað bankastjórn Seðlabankans í gær með samþykki ríkisstj. og að höfðu samráði við bankaráð að taka upp nýtt gengi íslenzkrar krónu. Hið nýja gengi felur í sér lækkun um 10.7% frá því gengi, sem í gildi hefur verið. Þessi ákvörðun á sér nokkurn aðdraganda, eins og kunnugt er. Þegar brbl. um tímabundnar efnahagsráðstafanir voru sett hinn 11. júli s.l., var ljóst, að leita þyrfti varanlegri úrræða til þess að mæta aðsteðjandi efnahagsvanda, ekki sízt til þess að tryggja rekstrargrundvöll útflutningsatvinnuveganna og jöfnuð í viðskiptum þjóðarinnar við útlönd. Hinn 18. júlí s.l. skipaði ríkisstj. n. til þess að gera till. um leiðir og valkosti í efnahagsmálum með það fyrir augum að halda verðbólgu í svipuðum skorðum og í nágrannalöndunum, treysta grundvöll atvinnuveganna og tryggja atvinnuöryggi og kaupmátt launa. Í þessa n., sem hlotið hefur nafnið valkostanefnd í daglegu tali, voru skipaðir eftirtaldir menn, eins og hv. alþm. er kunnugt: Jón Sigurðsson hagrannsóknastjóri, formaður, Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, Jóhannes Elíasson bankastjóri, Ólafur Björnsson prófessor, Guðlaugur Þorvaldsson prófessor, Þröstur Ólafsson hagfræðingur, Halldór S. Magnússon viðskiptafræðingur. Lagt var fyrir n. að hafa samráð við Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands. Af hálfu þessara samtaka voru nefndir til þessa samráðs Björn Jónsson, forseti Alþýðusambands Íslands, og Jón Bergs, formaður Vinnuveitendasambands Íslands. N. hóf störf þegar í ágústbyrjun og fylgdist síðan náið með þróun efnahagsmála og kynnti sér horfurnar fram undan eftir föngum. Samráðið við samtök vinnumarkaðarins var aðallega í því fólgið, að samráðsaðilum var skýrt frá mati n. og horfum í efnahagsmálum og fyrir þá voru lögð gögn um þessi atriði. Þeim tímabundnu efnahagsráðstöfunum, sem ákveðnar voru með brbl. frá 11. júlí s.l., var ætlað að standa til áramóta. Af þessari ástæðu var ljóst, að álít n. þyrfti að koma fram sem fyrst, til þess að það kæmi að gagni við töku ákvarðana um þær aðgerðir, sem leysa ættu brbl. af hólmi um áramótin. Jafnframt var ljóst, að mikilvægt væri að koma till. um almennar leiðir í efnahagsmálum á framfæri um líkt leyti og fjallað yrði endanlega um fjárlagafrv. og framkvæmda- og fjáröflunaráætlun á Alþ., enda eru á þeim vettvangi teknar mikilvægustu fjármálaákvarðanir ársins. Hvort tveggja þetta mælti með því að hraða störfum n. eftir föngum, strax og fram voru komnar frumáætlanir stjórnvalda á þessu sviði. Á hinn bóginn hlaut vandlega yfirvegað mat á efnahagshorfum næsta árs og athuganir á samhengi hagstærða á því ári að vera meginforsenda till. um efnahagsaðgerðir. Vegna þeirra miklu breytinga, sem orðið hafa í efnahagslífi okkar á þessu ári, var þetta verk óvenjuvandasamt. Til þessara athugana þurfti að ætla rúman tíma, og eðli málsins samkv. hlaut þetta mat að verða þeim mun betra sem lengra væri á árið liðið og þannig meiri vitneskja fyrirliggjandi um raunverulega framvindu efnahagsmála á árinu 1972 og þar með traustari undirstaða undir spá fyrir næsta ár. N. skilaði síðan áliti sínu um mánaðamótin síðustu. Helztu niðurstöður þessa mats á horfum í efnahagsmálum, sem n. byggði till. sínar á, en þetta mat var í aðalatriðum shlj. skýrslu hagrannsóknadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins frá því í okt. um þjóðarbúskapinn, framvinduna 1972 og horfur 1973, - má setja fram í 10 eftirfarandi atriðum, og eru þessi 10 atriði, sem ég tel hér á eftir, í raun og veru aðeins útdráttur úr þeirri skýrslu, sem lögð hefur verið fyrir hv. alþm., og þar tekið upp í styttra máli, hver höfuðatriðin eru: 1. Að aukning þjóðarframleiðslu gæti í mesta laga orðið 4–5%. 2. Ef haldið verður út árið 1973 niðurfærsluráðstöfunum samkv. brbl. frá 11. júlí 1972, eða ef greiddar verða fullar vísitölubætur á kaup á árinu 1973, er með grunnkaupshækkunum 1. marz 1973 og þeim áformum um skattlagningu og tilfærslu, sem felst í fjárlagafrv., stefnt að 6–7% aukningu kaupmáttartekna heimilanna árið 1973 og þar með væntanlega svipaðri aukningu einkaneyzlu frá hinu háa stigi ársins 1972. Þetta er að sjálfsögðu miðað við, að full atvinna haldist. 3. Mat á útgjalda- og framkvæmdaáformum þess opinbera og einkaaðila bendir til þess; að samneyzla muni aukast um 6–7% og fjármunamyndunin í heild um 2–3%. Í heild væri um að ræða 7.2% magnaukningu verðmætaráðstöfunar, en 5.5%, ef birgðabreytingar útflutningsvara eru frá taldar. Af þessu hlyti að leiða, að sá verulegi viðskiptahalli, sem verið hefur út á við undanfarin 2 ár, yxi að mun á árinu 1973. 4. Spár um útflutningsframleiðslu benda til þess, að sjávarvöruframleiðslan geti aukizt að magni um 2-7%, en að verðmæti um 15–20%. Hér er þá byggt á mikilli bjartsýni um loðnuveiði og um verðlag á fiskimjöli og lýsi. Í heild er gert ráð fyrir, -– miðað við lægra tilvikið, sem ég nefndi hér að framan um sjávarvörur, - að magnaukning útflutningsframleiðslu geti orðið 11%, einkum vegna álsins, og verðhækkun að meðaltali 9%. Þessari verðhækkun er mjög ójafnt dreift. Almennt er reiknað með 4% verðhækkun á sjávarvörum 1973, öðrum en fiskimjöli og lýsi, en þar er reiknað með mjög mikilli hækkun, 80–90% á mjöli, en 40–50% á lýsi. 5. Þrátt fyrir þessa bjartsýni um útflutningsframleiðslu telja sérfræðingar, að stefni í mikinn balla á viðskiptajöfnuði eða um 5500–5800 millj. kr. Að hluta til skýrist þetta af óvenjumiklum innflutningi fiskiskipa og þá fyrst og fremst togara og að nokkru leyti af birgðaaukningu. En þótt leiðrétt sé fyrir þessum atriðum, er talið, að eftir standi halli, sem rekja má til almennrar eftirspurnar af stærðargráðunni um 3000 millj. kr. Að óbreyttri lántökustefnu væri við því að búast, að nettóinnstreymi erlends fjármagns á næsta ári yrði um 2600 millj. kr. og þannig gæti stefnt í yfir 3000 millj. kr. rýrnun gjaldeyrisstöðu. Samdráttaráhrifa slíkrar þróunar mundi þó fljótlega gæta og þan verka á móti henni með þeim hætti, að atvinnurekstur og þar með tekjur þjóðarinnar mundu dragast saman. 6. Í þjóðhagsspánni er gert ráð fyrir a.m.k. 7–8% almennri verðhækkun og 13–14% hækkun kauptaxta af ársmeðaltali á árinu 1973. Vafalítið mundi, ef allt fer fram sem horfir, gæta tilhneiginga til meiri verðhækkunar, en jafnan er erfitt að ráða nákvæmlega í, að hve miklu leyti umframeftirspurn veldur verðhækkun heima fyrir og að hve miklu leyti halla út á við. Þær rannsóknaraðferðir, sem beitt er, hafa sennilega tilhneigingu til þess að vanmeta verðbólguhættuna við þessar aðstæður. 7. Á þeim forsendum, sem miðað er við í þjóðhagsspánni, er óleystur fjárhags-, fjáröflunar eða niðurskurðarvandi á sviði opinberra framkvæmda og fjárfestingarlána, sem nema röskum 3 þús. millj. kr. Þessi fjáröflunarvandi virðist nú hafa lækkað í frekari meðförum stjórnvalda um nálægt 700 millj. kr. auk hugsanlegrar frestunar á greiðsluhalla af óleystri fjárþörf frá fyrra ári. 8. Á forsendum þjóðhagsspárinnar skortir um 1000–1200 millj. kr. á tekjur ríkissjóðs til þess að ná endum saman miðað við framhald niðurgreiðsluráðstafana. 9. Á forsendum þjóðhagsspárinnar má búast við verulegum hallarekstri fyrirtækja í sjávarútvegi í öllum greinum nema fiskmjölsvinnslu og loðnuveiðum. Tapið í heild gæti numið 700–950 millj. kr., en ef hagnaður fiskmjölvinnslu er talinn frá 1000–1200 millj, kr. Hér er þá miðað við, að í Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins renni 317 millj. kr. af loðnuafurðum. Auk þessa halla væri um að ræða halla á sjóðakerfi sjávarútvegsins, sem næmi 150–200 millj. kr. Horfur væru einnig á taprekstri í iðnaði, ekki sízt í útflutningsiðnaði. Sennilega gæti hallinn verið af stærðargráðunni 100 millj. kr. í almennum iðnaði í heild samanborið við 400 millj. kr. hagnað í þessari grein árið 1971. Afkomuhorfur annarra greina, sem mæta samkeppni erlendra aðila, eru einnig erfiðar. Þannig gæti stefnt í yfir 100 millj. kr. tap hjá þremur stærstu skipafélögunum, samanborið við 40 millj. kr. hagnað árið 1971, og yfir 100 millj. kr. tap hjá stóru flugfélögunum tveimur, miðað við óbreyttar gjaldskrár þessara aðila. Á það skal þó lögð áherzla, að vitneskja um afkomu annarra greina en sjávarútvegs er afar ófullkomin. 10. Af því, sem hér að framan hefur verið rakið, er ljóst, að þessi frumdrög þjóðhagsspár geta ekki rætzt sem spá um raunverulega þjóðhagsniðurstöðu næsta árs, nema að því gefnu, að hvers konar halla, sem þessi þróun fæli í sér, hvort heldur í atvinnurekstri, opinberri starfsemi eða í viðskiptum þjóðarbúsins við útlönd, verði mætt með því að ganga á gjaldeyrissjóð eða með enn meiri skuldasöfnun erlendis. Enginn vafi leikur á, að öruggur rekstur undirstöðuatvinnuveganna og þar með talin full atvinna verður ekki tryggður að óbreyttu tekjuverði þeirra, nema lánastofnanir fjármagni taprekstur fyrirtækja hömlulítið eða ríkisstyrkir eða aflétting gjalda komi til. Án nýrrar skattheimtu gildir einu til skamms tíma litið, hvor þessara leiða er farin, enda kæmi fljótt að því, að viðskiptabankar teldu sig ekki geta veitt slíka fyrirgreiðslu til fyrirtækja í taprekstri, þar sem fjárhagsgrundvöllur þeirra mundi brátt bresta. Þar sem í slíkri stefnu mundi einnig felast mjög mikil peningaþensla af hálfu Seðlabankans, hlyti framhald hennar að verða afar rík tilhneiging til verðhækkunar, sem aftur eykur vanda útflutningsatvinnuveganna og veikir enn stöðu þjóðarbúsins út á við. Þetta er það mat á efnahagshorfum, sem fram kemur í þeim skýrslum, sem lagðar hafa verið fyrir hv. alþm., og er þess vegna út af fyrir sig ekki neinn nýr sannleikur fyrir þeim, þó að ég hafi gert það mér til hægðarauka að draga þetta saman í nokkuð styttra mál en í skýrslunum er. En þetta mat, sem kemur fram í þessum gögnum og lagt var fyrir hv. alþm. í nefndum skýrslum, mótast aðallega á mánuðunum ágúst–okt. og tók að sjálfsögðu mið af því, sem þá virtist líklegast um þróun aflabragða og útflutningsverðlags. Þróunin síðustu mánuðina hefur reynzt heldur hagstæðari en menn þorðu að spá þá. Þannig benda nú allar líkur til þess, að útflutningsframleiðsluminnkunin í sjávarútvegi verði ekki nema 5–6% samanborið við fyrri spár um 7–9%. Þegar þessar tölur eru skoðaðar, ber þó að hafa í huga, að framleiðslumagn sjávarútvegsins minnkaði einnig í fyrra um tæp 5% samtals, samtímis því sem sókn bátaflotans jókst um tæp 3%. Og í ár er sóknaraukningin áætluð um 4%. Þannig hefur verið um verulega minnkun afla á sóknareiningu að ræða undanfarin 2 ár. Það er sú staðreynd, sem engum þýðir að mótmæla. Verðlagsþróun sjávarafurða hefur einnig reynzt nokkru hagstæðari en spáð hafði verið. Þannig má sennilega telja, að verðlag frystra fiskafurða hafi nú þegar náð nokkurn veginn því stigi, sem spáð var fyrir árið 1973 að meðaltali. Innflutningsaukningin í sept. og okt. var einnig nokkru minni en við hafði verið búizt og við er miðað í þessu yfirliti úr þjóðhagsspánni, sem ég las hér upp áðan. Þótt þannig megi e.t.v. nú rökstyðja nokkru bjartari mynd af horfum fyrir næsta ár en upp er dregin í skýrslum hagrannsóknadeildar og valkostanefndarinnar, leikur enginn vafi á því, að við okkur blasir tvíþættur meginvandi á sviði efnahagsmála: Annars vegar stefna útgjaldaáform þjóðarinnar í heild verulega fram úr framleiðslugetu þjóðarbúsins, en slíku misvægi fylgir hætta á viðskiptahalla umfram eðlilegan fjármagnsinnflutning og verðbólguþróun. Hins vegar skortir á, að rekstrargrundvöllur útflutningsatvinnuveganna og annarra greina, sem mæta erlendri samkeppni, sé nægilega tryggður á næsta ári. Þessi grundvallarvandi birtist í ýmsum myndum, en einkum í margvíslegum fjárhagsvanda, bæði hins opinbera og einkaaðila, í samkeppnisgreinunum. Það varð að öllu athuguðu niðurstaða ríkisstj., og um það er alger eining innan ríkisstj., að sú lækkun á gengi íslenzku krónunnar um 10.7%, sem ákveðin var í gær, væri heppilegasta leiðin til þess að mæta þessum vanda. Vegna þess, hve mikil óvissa ríkir um það, hver verða muni þróun framleiðslu- og viðskiptajafnaðar á næsta ári, og einnig með tilliti til hinna tíðu gengis- og verðbreytinga erlendis, hefur, eins og ég drap reyndar á í upphafi máls míns, þótt eðlilegt að stefna nú að nokkru meiri sveigjanleik í gengisskráningu en tíðkazt hefur til þessa. Liggur beinast við að gera þetta með þeim hætti, að leyfð verði hér á landi meiri frávik kaup- og sölugengis frá stofngengi en það 1% frávik til hvorrar áttar, sem nú er í lögum. En flestar þjóðir heims hafa einmitt nú með leyfi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins tekið upp 2.25% frávik til hvorrar áttar frá stofngengi. Innan þessa bils getur þannig verið um meiri eða minni breytingu á genginu að ræða, eftir því sem aðstæður bjóða. Til þess að tilætlaður árangur náist með þessari efnahagsaðgerð, þarf að styðja hana með aðhaldssamri fjármála- og peningamálastefnu. Þannig er afar mikilvægt, að á næsta ári verði haldið aftur af útlánum, framkvæmdum og umsvifum hins opinbera, - ríkis, ríkisstofnana og sveitarfélaga, - eftir því sem tök eru á og samrýmzt getur æskilegri, atvinnulegri og félagslegri framþróun. Og auðvitað á hið sama við um einkaaðila. Á þessi atriði mun reyna, þegar endanlega verður gengið frá fjárl. ársins 1973 og framkvæmda- og fjáröflunaráætlun ríkisins fyrir það ár. Síðast, en ekki sízt verður að freista þess að ná um það víðtækri samstöðu að draga úr þeirri verðbólguhættu, sem óneitanlega fylgir gengisbreytingu. En þessi hætta er einmitt meginókostur gengisbreytingarinnar, þótt hún hafi að dómi sérfróðra manna ýmsa yfirburði sem lausn á aðsteðjandi efnahagsvanda. Þessir yfirburðir, eins og raunar beinlínis má lesa í skýrslu efnahagsmálanefndarinnar eða valkostanefndarinnar, liggja fyrst og fremst í því, að gengisbreytingin veldur almennri hækkun tekna allra greina útflutnings og mismunar í því efni ekki milli greina, eins og hætt er við, að hefði fylgt öðrum leiðum, jafnframt því sem hún bætir samkeppnisaðstöðu allrar innlendrar atvinnustarfsemi gagnvart innflutningi með því, að innfluttar vörur og þjónusta hækka í verði samanborið við innlendar. Þar með dregur gengisbreytingin úr innflutningi, jafnframt því sem tekjur útflutningsgreina hækka. Á miklu veltur, að stuðningsaðgerðir, sem rætt var um hér að framan og ég rakti, takist vel, til þess að tryggja, að sá árangur, sem gengisbreytingin færir eða stefnir a.m.k. að, verði varanlegur. Svo sem ég hef áður nefnt, var það niðurstaða valkostanefndarinnar, að samsettar aðgerðir með 12% gengislækkun sem kjarna næðu bezt þeim tölulegu markmiðum, sem sett voru fyrir efnahagsmálastefnu 1973. Það liggur þó í hlutarins eðli og er reyndar lögð á það rík áherzla í skýrslunni sjálfri, að það heildarmat, sem ræður vali leiða, hlýtur ætíð að vera fjölþætt og huglægt mat, eins og þar segir, sem er fyrst og fremst stjórnmálalegs eðlis. Það er bæði um það að ræða að vega og meta mikilvægi einstakra efnahagslegra markmiða og ekki síður að taka tillit til fleiri þátta þjóðarbúsins og þjóðlífsins. Eins og menn hafa lesið og kynnt sér í skýrslu valkostanefndarinnar, er þar lýst þremur meginleiðum til lausnar á efnahagsvandanum, eins og hann nú liggur fyrir: Millifærsluleið, sem byggist á almennri skattheimtu og síðan uppbótakerfi eða styrkveitingum, ef menn vilja tala um það, til atvinnuveganna, sem í raun og veru er þó aldrei rétt, að tala um styrkveitingar til undirstöðuatvinnuvega. Niðurfærsluleið, sem byggist á niðurfærslu kaupgjalds og verðlags. Og loks uppfærsluleið, sem svo er kölluð í skýrslunni, eða gengislækkun. Í skýrslunni er, eins og hv. þm. hafa haft tækifæri til að kynna sér, sagður kostur og löstur á þessum þremur meginleiðum, eftir því sem tök hafa verið á að meta það og þessir sérfræðingar 7 komu sér allir saman um. Það liggur þó í augum uppi, að jafnvel það mat getur aldrei orðið tæmandi eða fullnægjandi. Margvísleg álitamál og matsatriði önnur en þau, sem tölur ná til, koma einnig til greina. Hér er ekki sízt um að ræða langtímasjónarmið og ýmis atriði, sem varða frambúðarkosti eða galla tiltekinna aðgerða, og að auki ýmsa þætti efnahagsmála, sem nær eru í tímanum, en er illa eða alls ekki lýst í því talna- og upplýsingakerfi, sem er undirstaða tölulegs mats á áhrifum efnahagsaðgerðanna. Í þessu sambandi er um hvort tveggja að ræða: efnahagsleg sjónarmið og framkvæmdaatriði, bæði að því er varðar nauðsyn lagasetningar og síðar framkvæmd hennar og eins það, hversu auðvelt eða torvelt muni reynast að vinna aðgerðunum fylgi, samþykki eða a.m.k. forðast beinar mótmælaaðgerðir af hálfu hagsmunasamtaka og raunar einnig á sjálfum vettvangi stjórnmálanna. Þetta almenna mat varðar ekki hvað sízt framtíðarmöguleika atvinnulífsins. Hagvaxtarmarkmiðið, rekstrargrundvöllur atvinnuvega og hagnýt nýting framleiðsluafla eru að mörgu leyti samofin sjónarmið, ekki sízt þegar litið er lengra fram í tímann en til næsta árs. Millifærsluleiðin hefur ýmsa ókosti frá þessu sjónarmiði, ef litið er svo á, að sá vandi, sem við er að fást í atvinnulífinu, sé varanlegur eða a.m.k. ekki að öllu leyti háður tímabundnum aðstæðum, sem von sé til að breytist innan skamms til batnaðar. Sá kostur millifærsluleiðarinnar, að hún gerir kleift að mismuna eftir þörfum um styrkveitingar milli atvinnuvega, er því aðeins kostur, að um tímabundið rekstrarvandamál einstakra greina sé að ræða. Eigi rekstrarvandamál atvinnuveganna og þá einkum útflutningsatvinnuveganna sér sameiginlegan kjarna, þ.e. að innlent kostnaðarverðlag sé almennt orðið of hátt miðað við verðlag útflutningsteknanna, þ.e.a.s. gjaldeyrisins, getur þessi kostur orðið dýrkeyptur, því að þá væri í reynd aðeins verið að leysa hluta vandans, en honum að öðru leyti skotið á frest. Þetta væri rétt, ef þau dæmi, sem við er stuðzt við mat á afkomu atvinnuvega, hafa almennara gildi en svo, að þau lýsi einungis sínu eigin þrönga sviði. Mismunun í styrkveitingum eða uppbótum milli atvinnugreina, sem stendur lengi, hefur mikla tilhneigingu til þess að úreldast og getur, þegar frá líður, haft neikvæð áhrif á nýtingu framleiðsluþátta og þar með hagvöxt. Af skiljanlegum ástæðum hneigjast slík kerfi til þess að viðhalda því, sem fyrir er, oft á kostnað greina, sem ekki eru komnar á legg eða ná ekki að vaxa úr grasi, stundum einfaldlega vegna þess, að lítið er um þær vitað. Millifærsla til atvinnuvega eftir knappt metnum þörfum hefðbundins útflutnings gæti unnið á móti brautryðjendastarfi í iðnþróun og dregið úr vaxtamöguleikum nýrra útflutningsgreina. Og auk þess kemur það til, að fjármagnsflutningur innan okkar þjóðfélags er þeim vandkvæðum bundinn, - eins og ég hef gert grein fyrir áður á öðrum stað, - að tæplega verður um það að ræða, að bætt verði við beina skatta, svo að nokkru nemi, eins og nú er komið, og þess vegna yrði ekki annar kostur en afla þeirra tekna, sem til þyrfti að færa, með óbeinum sköttum, en óbeinir skattar koma jafnharðan inn í vísitölu eftir því kerfi, sem við búum við, og þess vegna verður það til þess að auka verðbólgu og magna í raun og veru, þegar skammt er liðið frá, þann vanda, sem við er að glíma. Ég hef lýst því áður, að ég tel þetta kerfi, sem við búum við í þessum efnum, gallað. Ég tel litla skynsemi í því að leyfa hinu opinbera, - og gera ráð fyrir því sem sjálfsögðum hlut, - að það geti lagt á skatta, en það sé jafnframt lögð á það í raun og veru sú kvöð að skila aftur nokkrum hluta skattsins, en það er í raun og veru það, sem þetta kerfi býður. Þess vegna er einmitt millifærsluleiðin í stórum stíl a.m.k. mjög torveld, þó að hún geti óneitanlega haft vissa kosti, ef um skammtímavandamál er að tefla. Gengisbreytingin er ekki með þessum vanköntum eða a.m.k. ekki með öllum þessum vanköntum, sem fylgja millifærslu, og hefur því sem lausn á atvinnuvegavanda ýmsa kosti. Meginókostir hennar liggja í því, að hún getur viðhaldið hinum rótgróna verðbólguhugsunarhætti, sem hér hefur verið landlægur árum saman. Og þrátt fyrir það, þó að það sé býsna vinsælt að tala illa um verðbólgu, þá held ég nú samt, að reyndin verði sú, þegar til raunveruleikans kemur, að hún eigi sér býsna marga fylgjendur og það séu býsna margir, sem eru ófúsir til þess að stíga skref til baka. En í sambandi við þessa gengisfellingu, sem ég er nú að mæla fyrir, þó að með óbeinum hætti sé, þar sem það er aðeins frv., sem hér er til umr. að formi til, þá er rétt að benda á það, að fyrri gengisbreytingar - stórgengisbreytingar - hafa oft verið framkvæmdar við slakt atvinnuástand og gjaldeyrisskort, ekki sízt eftir að dregizt hafði úr hömlu að leiðrétta varanlega rekstrarskilyrði útflutningsgreina. Alkunna er, að megintilgangur sumra þessara gengisbreytinga var að hreinsa upp flókin styrkja- eða fjölgengiskerfi, sem höfðu gengið sér til húðar, a.m.k. að mati þeirra aðila, sem stóðu fyrir þeim gengisbreytingum. Gengisbreytingarnar 1967 og 1968, sem voru miklar, voru þó ekki af þessu tagi, heldur komu í kjölfar verulegrar aflaminnkunar og verðlækkunar á fiskafurðum. Reynsla okkar og mat á gengisbreytingum er því aðallega mátað af mjög miklum breytingum gengisskráningar. Slíkum stórbreytingum fylgir að sjálfsögðu veruleg hætta á bakslagi. Gengisbreytingin, sem nú hefur verið ákveðin, er miklu minni en síðustu gengisbreytingar, auk þess sem hún er nú nokkru sveigjanlegri, ekki sízt með tilliti til gerbreyttra aðstæðna í gengismálum í heiminum og í viðhorfum manna til beitingar gengisskráningar sem hagstjórnartækis. En það er staðreynd, að það hefur átt sér stað víðtæk breyting í þeim efnum á allra síðustu tímum. Því skal ekki neitað og sízt af mér, að ýmislegt hefði mælt með því, að reynt yrði að fara niðurfærsluleið að einhverju leyti til þess að leysa efnahagsvandann, sem við er að fást, ekki sízt með það í huga að reyna að eyða stöðugri verðbólguhugsun með þjóðinni. Hins vegar er hvort tveggja, að aðstæður í launa- og verðlagsmálum virðast þær, að ekki sýnist fært að ná neinni umtalsverðri verðhjöðnun eftir þessari leið, og að óvissa um framkvæmd verðlækkana í kjölfar kauplækkana er mikil. Þessi atriði hníga í þá átt, að erfitt er að hugsa sér niðurfærsluleið nú sem aðaluppistöðu í heildarlausn. Til þess að niðurfærsla komi til greina sem aðaltæki, þarf að vera fyrir hendi mikil áherzla á gildi verðlagsmarkmiðsins og vilji til þess að færa verulegar fórnir fyrir framtíðina, því að ef niðurfærslan tækist, hlyti hún til langs tíma litið að hvetja til meiri rekstrarhagkvæmni og samkeppni. Óvissuatriðin, sem tengd eru þessari leið, eru það mörg. Á það er líka rétt að benda, að niðurfærsluleiðin, sem lýst er í skýrslu valkostanefndarinnar, er svo mjög blandin millifærsluleið, að ókostur hennar segir sjálfsagt einnig nokkuð til sín í sambandi við hana. Ég held þess vegna, að hvort sem mönnum er það nú ljúft eða leitt, þá verði þeir að horfast í augu við, að það er ekki raunsætt nú að gera ráð fyrir því, að niðurfærsluleið verði farin. Það er til gamall málsháttur, sem segir, að neyðin kenni naktri konu að spinna. Það geta hugsanlega komið þeir tímar, að menn verði nauðugir viljugir að fara inn á niðurfærsluleið. En þá er ekki víst, að sú braut verði blómum stráð. Og eins og ég sagði áðan, þrátt fyrir allt - ég vil nú ekki segja glamur, en orðaflaum um verðbólgu og hennar forkastanleika, þá er eins og það séu æðimargir í þessu þjóðfélagi, sem hafi bundið sig við verðbólguna og finnst, hvort sem það er rétt eða rangt, að þeir eigi talsvert undir því, að hún haldi áfram. Þetta er nú sannleikurinn umbúðalaus, hvernig sem hann lætur í eyrum manna. Menn eru ófúsir að stíga til baka. Þeir eru fáir, sem treysta því, að tapið af því lendi ekki á sér. Í sambandi við tímasetningu efnahagsaðgerðanna nú má almennt segja, að stjórnvöld standi nú betur að vígi en oft áður til þess að ná hagfelldum árangri með almennum aðhaldsaðgerðum eða niðurfærslu, þar sem við búum við ágætt atvinnuástand, eigum traustan gjaldeyrisforða og getum því með allt öðrum hætti en við aðþrengdar aðstæður vegið og metið frambúðargildi hugsanlegra aðgerða. Aðalatriðið er að bregðast við horfunum, áður en alvarleg veikleikamerki fara að gera vart við sig. Hæfilegar aðhaldsaðgerðir nú, sem ekki taka allt of stuttan tíma í viðmiðun, koma í veg fyrir, að til kollsteypuaðgerða þurfi að grípa síðar. Auk þess má á það benda, að afar auðvelt mun reynast að rétta sig af í átt til rýmri eftirspurnarskilyrða, yrði slíks talin þörf á næstu missirum, og á ég þar auðvitað við atvinnumálin og atvinnuöryggi. Á það er rétt að leggja áherzlu, að þær efnahagsaðgerðir, sem nú verður ráðizt í, þurfa að verða við það miðaðar að tryggja almennan rekstrargrundvöll sjávarútvegsins og þá einkum þeirra undirstöðugreina hans, sem treysta á bolfiskafla. Skyndilegur, óviss, en að sjálfsögðu velkominn búhnykkur á þröngu sviði innan sjávarútvegsins, eins og nú er búizt við að því er loðnuafurðirnar varðar, má ekki valda því, að þessi vandi, sem er fyrir hendi að því er aðalgreinarnar varða, sé vanmetinn. Jafnframt mun reynast nauðsynlegt að taka að nokkru leyti rekstrarvandamál togaraflotans til sérstakrar meðferðar. Það verður að haldast í hendur, að gildi auðlinda sjávarins sé rétt metið og að nýjum greinum séu gefin lífvænleg vaxtarskilyrði. Til langs tíma litið falla þessi sjónarmið saman, og því þarf að gæta þess, að efnahagsaðgerðirnar séu ekki einskorðaðar við þarfir þess, sem er og hefur verið, heldur sé einnig tekið mið af því, sem koma skal, þ.e. taka þarf tillit til frambúðarhagsmuna sjávarútvegsins, sem ráðast af styrk fiskstofna, og ekki siður til áætlana um skipulega eflingu útflutningsiðnaðar. Af þessum ástæðum, sem ég hef hér rakið, er það mat ríkisstj., að gengisbreytingin nái þessum markmiðum skást af þeim kostum, sem fyrir hendi voru, ef henni er fylgt eftir með skipulegum stuðningsaðgerðum. Það er að sjálfsögðu svo, eins og fram hefur komið, að í þessari gengisskráningarleið, sem hér er farin, er ekki þrædd sú till. eða sú hugmynd, sem valkostanefndin setti fram um svokallaða uppfærsluleið, vegna þess að kaupgjaldsvísitalan er látin halda áfram að mæla áhrif gengisfellingarinnar. Ef það hefði ekki verið gert, hefði mátt segja, að hróflað væri við kjarasamningum. Inn á þá leið vill ríkisstj. ekki fara án samkomulags við aðila vinnumarkaðarins. Hins vegar verður haldið áfram viðræðum við launþegasamtökin um hugsanlegar breytingar á gildandi vísitölufyrirkomulagi. Af þessu leiðir auðvitað, að áhrifa gengisbreytingarinnar hlýtur að gæta í verðlagi, og verður að horfast í augu við þá staðreynd, að hin jákvæðu áhrif hennar, - sem ég hef að vísu lagt megináherzluna á í máli mínu hér að undanförnu, - geti orðið skammvinnari en ella og að erfitt geti reynzt að halda verðlagsþróun í þeim skefjum, sem gert var ráð fyrir í málefnasamningi ríkisstj., eða í svipuðu horfi og í nágrannalöndunum. Mér dettur ekki í hug að reyna að blekkja neinn með því að neita þessu. Og ég held, að það þýði ekki og það sé bezt að játa þetta hreinskilningslega. Að því er ríkissjóðsdæmið varðar, - sem ég ætla ekki í þessu sambandi að víkja mikið að, en er auðvitað nátengt öllum efnahagsaðgerðunum, - þá munu áhrif gengisbreytingarinnar hafa jákvæð áhrif á það, þó að þar komi vissulega mínusliðir á móti. Þau áhrif nægja þó auðvitað ekki til að jafna metin í ríkissjóðsdæminu, þar eð gert er ráð fyrir því að halda dýrtíðarráðstöfunum í svipuðu horfi og á þessu ári, en á því mun verða full þörf að mínum dómi. Þar þurfa því að koma inn tekjupóstar, sem í athugun eru nú í sambandi við lokastig fjárlagameðferðarinnar. Enn fremur er það, að liður í þessum aðgerðum er það, sem kemur í ljós í sambandi við afgreiðslu fjárl., að fengin verði heimild til lækkunar á fjárveitingum, sem ekki eru bundnar í öðrum lögum en fjárl., sem svigrúm gefur til niðurskurðar í þá átt, sem gert er ráð fyrir í till. valkostanefndar, þó að ég vilji ekki í þessum orðum mínum slá fastri neinni heildarfjárhæð í því sambandi. Það skýrist við heildarfjárlagaafgreiðsluna, sem kemur til innan tíðar. Sú aðgerð, sem hér hefur verið ákveðin, mun einnig að nokkru leyti eða eitthvað hjálpa til þess að leysa vandamál fjárfestingarsjóða. Ég lofaði því nú að vera ekki mjög langorður, og mér er skylt að standa við það fyrirheit, þar sem ég hef farið fram á það við stjórnarandstæðinga að greiða fyrir málinu, og ég skal þess vegna fara að ljúka þessum inngangsorðum mínum. Ég get að síðustu sagt það, að gengislækkun í sjálfu sér er að sjálfsögðu aldrei neinn fagnaðarboðskapur. Það þarf varla að taka það fram, að til þessa úrræðis grípur engin ríkisstj. að gamni sínu. Til þessa úrræðis er auðvitað aldrei gripið nema af illri nauðsyn að mati stjórnvalda, og hún verður auðvitað alltaf neyðarúrræði, en getur verið óhjákvæmilegt neyðarúrræði. Stöðugt og traust gengi er að sjálfsögðu grundvallaratriði undir traustu og heilbrigðu efnahagslífi. En það er samt annað grundvallaratriði, sem verður að setja enn ofar. Það er, að atvinnuvegir þjóðarinnar séu í fullum gangi; það er, að atvinnuöryggið sé í lagi, að allir hafi atvinnu. Þess vegna er það og verður ætíð æðsta boðorðið í efnahagslífi þjóðar, ekki sízt í efnahagslífi íslenzkrar þjóðar, að tryggður sé grundvöllur undirstöðuatvinnuveganna, hvað sem gengisskráningu líður. Hjá þjóð eins og okkur, sem á svo mikið undir útflutningi og því, að rekstrargrundvöllur atvinnuvega sé tryggður, hlýtur það alltaf að verða nr. eitt að tryggja næga atvinnu. Og sé það ekki hægt á annan hátt en þann að hækka andvirði þess gjaldeyris, sem þeir skila þjóðarbúinu í hendur, þá verður að gera það, hvort sem mönnum þykir það ljúft eða leitt. Hjá því verður aldrei komizt nema um takmarkaðan tíma að viðurkenna þessa staðreynd, ef ekki finnast leiðir til þess að lækka framleiðslukostnað eða þá að flytja til framleiðsluatvinnuveganna fjármagn eða einhvers konar uppbótakerfi, sem oftast nær samkv. reynslu hér og annars staðar endar þó fyrr eða síðar með breyttri gengisskráningu. Ég held, að með þeirri aðgerð, sem ríkisstj. hefur ákveðið, takist, ef vel tekst til, að ná því markmiði að skapa atvinnuvegunum traustan grundvöll; að skapa og tryggja atvinnuöryggi hér á landi; að tryggja kaupmátt launa. Hitt verður erfiðara, - og mér dettur, eins og ég sagði áðan, ekki í hug að neita því, - að tryggja, að verðlagsþróun á næstunni haldist hér á landi í svipuðum skorðum og hjá nágrannaþjóðum okkar. Við í ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar höfum vissulega staðið andspænis vandasömu mati. Og ég vona, að hv. alþm. skilji, og ég vona, að öll þjóðin skilji, að við höfum þurft nokkurn tíma til þess að átta okkur á því og framkvæma það mat. Ég vona, að mat okkar í þessu efni sé rétt. Það er sannfæring mín, að við höfum, - miðað við aðstæður og það samkomulag, sem unnt var að ná meðal þeirra flokka, sem að ríkisstj. standa og hafa ólík sjónarmið um margt, - þá höfum við valið réttu leiðina. Og þó að ég viti, að hugur stjórnarandstæðinga til þessarar ríkisstj. er að sjálfsögðu blandinn, þá vona ég, að flestir landsmenn sameinist um þá ósk, að þær aðgerðir, sem nú hefur verið gripið til, megi ná tilætluðum árangri.



Herra forseti. Það er vissulega þörf að óska þess, að almenningur í landinu hafi samúð með hæstv. forsrh. Annars kemur mér ákaflega á óvart þessi ræða hæstv. forsrh. Hann hefur samband við formenn stjórnarandstöðunnar og biður þá um skjóta afgreiðslu á þessu frv., sem hér er á dagskrá, og jafnvel helzt að það fari ekki einu sinni í n. Svo kemur hæstv. forsrh. hér sjálfur og heldur ræðu, sem stendur á aðra klst., um gengisbreytinguna og efnahagsmálin almennt, byrjaði þó að tala um það, að hann gerði ráð fyrir því, að stjórnarandstæðingar þyrftu sinn tíma til þess að ræða málin almennt á breiðum grundvelli, og þess vegna var hann að óska eftir því, að afgreiðsla þessa frv. gæti gengið fljótt. Það er vissulega þörf á því, og við munum ekki sitja okkur úr færi um það að ræða efnahagsmálin, fjármál ríkisins og úrræði ríkisstj. almennt á breiðum grundvelli. En það var auðveldara fyrir forsrh., sérstaklega þegar hann með þessum hætti, má segja, fer hálfpartinn aftan að stjórnarandstöðunni, að halda langa ræðu um gengisbreytinguna, þar sem hæstv. forsrh. las að verulegu leyti bls. eftir bls. upp úr nál. valkostanefndarinnar. Þess vegna var það svo, að stundum brá manni, þegar hæstv. ráðh. var að lýsa viðhorfum sínum í efnahagsmálunum, því að hér var kominn alveg spánnýr maður og allt annar en við höfum þekkt hér í þingsölunum eða þjóðin þekkir varðandi viðhorf til gengislækkunar og annarra aðgerða í efnahagsmálunum. Neyðin kennir naktri konu að spinna, sagði hæstv. forsrh. og það má sannarlega segja það, að neyðin hafi kennt þessum hæstv. forsrh. að spinna. Það vill svo vel til, að hann er sjálfur fyrir 3–4 dögum búinn að slá því föstu hér í þingsölunum, að þegar hann tók við forustu ríkisstj., var ekki við þann vanda að glíma í þjóðfélaginu, að þyrfti gengisfellingu, sem hann segir, að hljóti auðvitað alltaf að vera neyðarúrræði. Hvers vegna þarf nú að grípa til neyðarúrræðis, eftir að hæstv. forsrh, er búinn að vera 3 missiri stjórnarformaður í vinstri stjórn? Þá er svo komið, að þarf að grípa til neyðarúrræða, - neyðarúrræða eins og gengisbreyting réttilega er. En þegar hún er neyðarúrræði, eins og hún hefur áður verið, þá er það vegna áfalla, eins og þeirra, sem við höfum þurft að þola í þjóðfélaginu 1967 og 1968, þegar útflutningsverðmæti okkar féllu um allt að því 50% á tveimur árum. En hvaða áföll hafa orðið nú? Jú, hæstv. forsrh. las úr reifastranganum frá Seðlabankanum. Hann er áður búinn að láta reifastranga fylgja gengislækkun ríkisstj. um s.l. áramót. Og það felst í því fullkomin blekking við þjóðina að lýsa hlutunum eins og þar er gert. Það er sagt og lesið í útvarpinu, og hæstv. forsrh. endurtekur það hér, að það sé svo mikil óvissa og miklir erfiðleikar í þjóðfélaginu, mikil óvissa og miklir erfiðleikar og mikill aflabrestur, að það þurfi að grípa til gengisbreytingar. En af því að hæstv. forsrh. las upp úr mörgum skjölum, þá stangaðist dálítið á, það sem hann sagði hér og hvar. Þegar hann las aftur síðar upp úr nál. sérfræðingan., þá sagði hann, að ráð væri gert fyrir 15–20% aukningu verðmæta sjávarafurðanna á næsta ári, - 15–20% verðmætisaukningu, - og líka væri gert ráð fyrir magnaukningu í sjávarafurðunum. Við höfum líka séð það, sem höfum lesið þetta nál., að það byggist á því, að fiskifræðingarnir séu orðnir alvitringar. Það byggist á því, að loðnan veiðist í ríkara mæli en nokkru sinni áður. Á þessu eru m.a. byggðar margar þær ráðstafanir, sem ríkisstj. er að gera. Ég held, að hún ætti að setja loðnuna í skjaldarmerkið sitt. En það er ekki hægt að segja í sömu andránni, að óvissan sé mikil í þjóðfélaginu og erfiðleikarnir séu miklir, og segja svo, að útflutningsverðmætin muni aukast um 15–20% eftir spá sérfræðinganna. Þetta fær ekki staðizt. Hæstv. forsrh. hefur geð í sér til þess að halda því hér fram, að viðhorf manna til beitingar gengisbreytingar sem hagstjórnartækis hafi breytzt mjög mikið nú upp á síðkastið. Hvaða manna? Jú, það er greinilegt, að viðhorf hæstv. forsrh. og meðstjórnenda hans í ríkisstj. gagnvart gengisbreytingu sem hagstjórnartæki hefur breytzt mjög. Það var alveg rétt, sem einn stjórnarsinni sagði hér í upphafi utan dagskrár, að hann og aðrir stjórnarsinnar væru búnir að fordæma gengisbreytingar áratugum saman, þ. á m. hæstv. forsrh. Hann sagði einnig, að staðfestingu á þessari fordæmingu væri að finna í stjórnarsáttmálanum. Þeir skyldu þó aldrei hafa skrifað undir stjórnarsáttmálann og skilið hann með ýmsum hætti, ýmsir stjórnarsinnarnir. Þessi hv. þm., hv. 3. landsk., sem sagði sig úr þingflokki frjálslyndra nú fyrir nokkru, lagði einnig áherzlu á það, að verðmæti sjávarafurða væru í hámarki, og þetta gerði hann réttilega. Af þeim sökum er ekki hægt að nota það sem ástæðu fyrir neyðarúrræðum. Það er eitthvað annað, sem hefur komið af stað því ástandi eða orðið valdandi að því ástandi í þjóðfélaginu nú, sem var ekki fyrir hendi, þegar hæstv. ríkisstj. tók við völdum, að til gengisbreytingar þurfi að grípa sem neyðarúrræðis. Við þurfum að sjálfsögðu, stjórnarandstæðingar, að fá tóm til þess að ræða þessi mál á breiðum grundvelli, eins og hæstv. forsrh. sagði, og á slíkum vettvangi eins og þessum er ekki nema af handahófi, sem ég get gripið niður í málinu. Hvað ætlar ríkisstj. að gera samhliða þessari gengislækkun, sem hún hefur ákveðið, því að Seðlabankinn er bara verkfæri í höndum ríkisstj. í þessu sambandi? Hvaða ráðstafanir ætlar hún að gera aðrar? Hvað er fyrirhugað í fjármálum ríkisins? Bæði hækkun skatta og gjalda og lækkun útgjalda? Hvað er fyrirhugað í þessu sambandi? Hvað er fyrirhugað um fyrirkomulag á vísitölunni, og ég spyr sérstaklega, m.a. þeim 2.5 vísitölustigum, sem frestað var í sumar til áramóta? Hvað er fyrirhugað í því sambandi? Hvað er fyrirhugað í því sambandi, að bændur voru látnir fresta endurskoðun á verðlagsgrundvellinum í sumar, og átti sú frestun að gilda til áramóta? Hvað er fyrirhugað í þessu sambandi? Allt þetta verður að liggja fyrir og því verður að svara, þegar slík mál eru lögð fyrir eins og þegar ákvarðanir eru gerðar um gengisbreytingu, því að væntanlega ætlar ríkisstj. ekki að fara að huga að þessu eftir á. Það verður þess vegna að vera hægt að meta heildaráhrif þessarar ráðstöfunar, sem hér er um að ræða, bæði á ríkisfjármál og viðskiptajöfnuð okkar og annað út á við. Og nú spyr ég: Var bankaráði Seðlabankans gerð grein fyrir þessum ráðstöfunum, fyrirhuguðum hliðarráðstöfunum ríkisstj. og áhrifum fyrirhugaðrar gengisbreytingar á viðskiptajöfnuð og ríkisfjármál og annað? Voru gerðar fyrirspurnir í bankaráði Seðlabankans af bankaráðsmönnum, sem ekki var svarað, látnar standa opnar í báða enda? Var bankaráðið látið fallast á þetta með athugasemdum einmitt um það, að því væri ekki gefinn kostur á því að meta réttmæti þessarar gengisbreytingar, hvað svo sem bankastjórarnir hafa sagt í sinni tilkynningu, sem birtist þjóðinni í ríkisútvarpinu? Það er auðvitað aðalatriðið í þessu sambandi, að gengislækkun sé því aðeins réttlætanleg, að jafnframt sé búið þannig um hnútana, að til nýrrar gengislækkunar þurfi ekki að koma von bráðar, og að almenningur sannfærist um, að þannig sé um hnútana búið. En því fer víðs fjarri nú. Það er vitað, að í ríkisstj. voru af hálfu eins stjórnarflokksins uppi tillögur um allt aðra gengisfellingu en hér er ákveðin. Það er einnig vitað, að þessi gengisfelling, sem nú er ákveðin, byggist ekki á mati ríkisstj. á því, hvað sé rétt í þessu sambandi og hvað ekki eða hvaða hliðarráðstafanir þurfi að gera. Það gerir hún ekki. Niðurstaðan er lokaþátturinn í valdataflinu innan ríkisstj., milli þriggja flokka. Og ég óska hæstv. félmrh. til hamingju með sigurinn í þeirri glímu, því að það var hann, sem svínbeygði hæstv. forsrh. og kommúnistana í ríkisstj. í þessu máli og Björn Jónsson ekki síður, forseta Alþýðusambands Íslands. Og það verður ekki þeirra sök, þó að það sé kannske ekki þannig um hnútana búið í gengisfellingunni, að almenningur fái nægjanlegt traust á henni sem varanlegu úrræði. Og verst af öllum er sú gengisfelling, sem er þannig til komin, eins og þessi gengisfelling, að fólk hefur ekki traust á henni, hefur ekki traust á, að hún skapi jafnvægi og ró í efnahagslífinu. Það verður almannarómur. Ef þessir menn halda áfram stjórnartaumunum, sem nú eru í stjórnarráðinu, verður það almannarómur, að krónan haldi áfram að lækka. Þessir menn, sem eru búnir að fordæma gengisfellingar í áratugi, eins og hv. 3. landsk. sagði, eru nú búnir að opna kokið svo mikið, að þeir eru búnir að gleypa öll stóru orðin. Þeir munu ekki eiga erfitt með að opna kokið svolítið betur til þess að bæta við gengislækkun til viðbótar, þegar þeim þykir þörf á, ef það þýðir það og er skilyrði til þess, að þeir geti lafað áfram í valdastólunum, í ráðherrastólunum. Og gengislækkun, sem ákveðin er á grundvelli þess að geta lafað áfram í ríkisstjórn, hún er þess eðlis, að hún er ekki líkleg til að skapa traust. Það getur vel verið, að okkur í stjórnarandstöðunni geti veitzt möguleiki til þess að veita þessari ríkisstj. það aðhald frammi fyrir allri þjóðinni að knýja hana til sæmilegra aðgerða í sambandi við gengislækkunina, en þá verður að hafa skapleg vinnubrögð í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna. Það er frumskilyrði. En það er ætlazt til þess, að án nokkurs tíma séu afgreidd fjárlög við 3. umr., og þau eru í raun og veru að mestu leyti í sömu sporum og þau voru, þegar fjárlagafrv. var lagt fram í októbermánuði. Það hlýtur því að verða krafa okkar, að fjvn.- mönnum og fyrst og fremst fulltrúum okkar sjálfstæðismanna og þá væntanlega einnig hins stjórnarandstöðuflokksins verði gerð nákvæm grein fyrir því, hvaða hliðarráðstafanir stjórnin hefur í huga og hvernig hún ætlar að skera niður þau útgjöld, sem í ríkum mæli eru talin forsendan fyrir því, að gengislækkunin geti blessazt, eins og kemur fram í sérfræðingaálitinu. Nú vitum við, að fjárlagafrv. hefur ekki verið skorið niður, heldur hefur það verið hækkað við 2, umr. um nokkur hundruð millj. kr. En sérfræðingarnir sögðu m.a., að það væri forsenda að draga úr útgjöldum fjárlaganna, að draga úr lánveitingum fjárfestingarsjóðanna og að einnig væri það forsenda að binda kaupgjaldsvísitöluna, sem hæstv. forsrh. lýsti nú yfir, að ekki mundi gerast. Þetta var þeirra mat. Það verður að leggja á borðið öll plögg í sambandi við þessa ákvörðun. Skemmtilegt væri nú að hafa á hljóðbandi öll viðtöl, sem fram hafa farið á milli ráðherranna um þessa gengislækkun í stjórnarráðinu. En eitthvað hefur nú verið skráð, og þar á meðal hefur verið skráð bréf frá Alþb. til hæstv. forsrh. Mér er sagt, að hann sé búinn að taka það upp úr vasanum og hafi sýnt öðrum meðráðherrum sínum það, þó að það hafi dregizt nokkuð hjá honum. Nú bið ég hæstv. forsrh. að lesa fyrir þingheim þetta bréf, ef hann vildi gera svo vel, svo að við mættum fá að heyra, hvað Alþb.- mennirnir, postularnir á móti gengislækkun hvar og hvenær sem er, hafa sagt í þessu bréfi. Þá sjáum við m.a. að minni hyggju, hvort er verið að meta gengislækkunina sem efnahagsráðstöfun, sem hagstjórnarkerfi, eða hvort hún er liður í pólitísku valdatafli. Ég býst við því, að forsrh. verði við þessari ósk minni, að birta þingheimi þetta bréf. Ég vil svo segja í sambandi við frv., sem hér liggur fyrir, að við sjálfstæðismenn munum greiða fyrir framgangi þess með skjótum hætti, eins og hæstv. forsrh. fór fram á, að svo miklu leyti sem við teljum, að ráðstafanirnar, sem í frv. eru, séu nauðsynlegar, að það sé nauðsynlegt að afgreiða þær í þinginu í dag eða á morgun. En í 3. gr. er ákvæði, sem enga nauðsyn ber til að afgreiða í dag eða á morgun, en það er breyting á seðlabankal., að frávikið frá stofngengi verði meira en 1%, eins og í þeim l, er tilskilið, og fari allt upp í 2.25%. Ég ætla ekki nú að leggja neinn dóm á það, hvort þetta þyki eðlileg breyting á seðlabankal. En það á þá að gera þá breytingu á seðlabankal., og það liggur ekkert á. Sú ríkisstj., sem hefur lækkað gengið í dag um nær 11%, þarf ekki til viðbótar að fá 2.25% til að leika sér að á bak við tjöldin til frekari gengislækkunar. Ég skora þess vegna á hæstv. forsrh. að fallast á það að fella þessa grein úr frv., og síðan er hægurinn hjá fyrir ríkisstj., ef hún heldur áfram að vera sama sinnis, að koma þessari breytingu á eftir áramótin í sambandi við breyt. á l. um Seðlabankann. í aths. við 3. gr. segir, að ákvæði hetta sé tekið upp að beiðni bankastjórnar Seðlabankans til breytingar á l. um bankann. Þá er bezt að breyta l. um bankann réttilega, þar sem það á við, sjálfum seðlabankal. Það er alveg nauðsynlegt, að seðlabankastjórnin geri þn, grein fyrir því, hvaða nauðsyn knýr á að gera þetta. Og það er ekki nokkur nauðsyn, sem rekur til að gera þetta í dag eða á morgun. Jafnvel þó að seðlabankastjórarnir séu snjallir, þá geta þeir ekki sannfært neinn mann um það. Og ég held, að það sé einnig nauðsynlegt, að fram komi viðhorf þau, sem fram munu hafa komið hjá bankaráðsmönnum Seðlabankans. Ég vil svo að lokum segja það, að þegar gripið er til gengisbreytingar sem hagstjórnartækis, þá verður almenningur í landinu að hafa það á tilfinningunni, að þetta sé af tiltekinni nauðsyn og betra en aðrir kostir, sem um er að ræða, og að þeim mönnum, sem um stjórnvölinn halda, sé treystandi til þess að framkvæma slíka breytingu, þeim sé treystandi til þess að nota gengisbreytingu sem hagstjórnartæki, hún sé ekki aðeins notuð sem þáttur í valdabaráttu þeirra innbyrðis og aðeins til að forða viðkomandi ríkisstj. frá því að biðjast lausnar. Við sjálfstæðismenn treystum ekki núverandi ríkisstj. til þess að framkvæma þá gengisbreytingu, sem hér er um að ræða, eða gera aðrar hliðarráðstafanir, sem nauðsynlegar eru til þess að skapa festu og öryggi íslenzks gjaldmiðils. Þeir eru þegar búnir að skapa mikið vantraust á ísl. krónunni, og fjármálastjórn þeirra er með þeim endemum, að almenningur mun í vaxandi mæli hafa vantrú og ótrú á því, að þessir menn geti beitt þeirri festu og gætni, sem hæstv. ráðh. talaði um, að nauðsynlegt væri við meðferð slíkra mála. Af þessum sökum, - og við teljum, að það sé í samræmi við skoðanir þorra almennings í þessu landi, - hefur þingflokkur sjálfstæðismanna ákveðið á fundum sínum í morgun að lýsa vantrausti á hæstv. ríkisstj. og krefjast þess, að Alþingi verði rofið og kosningar fari fram.



Herra forseti. Það hefur ekki farið á milli mála síðustu daga, að forustumenn stjórnarandstöðunnar í þessu landi hafa verið býsna órólegir. Það hefur varla verið um svo lítið atvik að ræða, sem gerzt hefur í þjóðfélaginu, að þeir hafi ekki þotið hér upp í ræðustól, svo að segja daglega, utan dagskrár, skjálfandi af spenningi yfir því, hvort ríkisstj. gæti nú ekki fallið á næstunni og þeirra tími færi að koma. Í sambandi við allan þennan mikla skjálfta hafa svo heyrzt frá þeim mjög furðuleg viðbrögð. Maður sér í blöðum þeirra með stærsta fyrirsagnaletri fyrirsagnir sem þessar: Allt í kaldakoli. Óðaverðbólga afleiðing stjórnarstefnunnar. Heimatilbúinn vandi. Kostnaðarverðbólga ríkisstj. að stöðva allt atvinnulif. Stefnulaus ríkisstj. - og annað eftir því. Er þetta rétt? Já, svona geta menn lagzt undir þennan áróður. Einn af þm. Sjálfstfl. gefur sig hér fúslega fram og segist hafa verið blekktur af þessu. 
             Nú er einmitt rétt að virða það fyrir sér, hvernig ástandið er í þjóðfélaginu, og gera tilraun til að koma þessum villuráfandi Sjálfstæðismönnum inn á rétta línu aftur. Að vísu segja þessir hv. þm. og foringjar stjórnarandstöðunnar alltaf í öðru orðinu: Hvað er verið að tala um minnkandi aflaleysi, það hefur ekkert minnkað aflinn? Hvað er verið að tala um lækkandi verð á framleiðsluvörunni, framleiðslan hefur hækkað í verði? Og þá á allt að vera gott og allt að kenna vonzku ríkisstj. En þessi framkoma er alveg furðuleg. Hvað gerðist t.d. hér í byrjun októbermánaðar, um það leyti sem ákveða þurfti nýtt fiskverð fyrir síðustu 3 mánuði ársins? Þá var þar nokkur vandi á höndum. Sjómenn og útgerðarmenn töldu sig þurfa að fá nokkru hærra fiskverð en áður hafði verið í gildi, m.a. vegna þess, að afli hefði minnkað hjá þeim og verið verðminni vegna samsetningarinnar. Og fiskvinnslumenn töldu, að þeir gætu ekki borgað hærra fiskverð, þar sem reksturinn hefði komið lakar út á árinu hjá þeim en ráð hefði verið fyrir gert. Þegar þetta gerðist, ruku þeir upp í stjórnarandstöðunni og sögðu auðvitað eins og fyrri daginn, að nú væri allt að kollsteypast. Alþbl. skýrði frá þessu dag eftir dag, og alltaf stækkaði letrið frá degi til dags, þangað til loksins kom stærsta letrið, og þá sögðu þeir: Frystihúsin stöðvast alveg örugglega. - Það varð vitanlega að reyna að hnykkja á eftir allt það, sem á undan var komið, með einhverju stóru. Vísir sagði: Það vantar 1000 millj. kr., til þess að hægt sé að halda útgerðinni áfram til áramóta, - 1000 millj. kr., og nú á að taka þessa upphæð úr verðjöfnunarsjóðnum, og þá verður hann uppétinn um næstu áramót. - Svo gekk þetta allt fyrir sig á venjulegan hátt. Þeir, sem höfðu með málið að gera, fiskkaupendur og fiskseljendur, og fiskseljendur, komu sér saman um n. manna til þess að skoða málið, og niðurstaða hennar varð sú, að til þess að bæta hag frystihúsanna, bátanna og sjómanna allverulega, þyrftu að koma til fjármunir, - ekki 1000 millj., eins og þessi blöð höfðu hrópað upp um, heldur 88 millj., til áramóta. Svona geta hróp og köll manna orðið alveg furðuleg, þegar þeir tapa sönsum. En þó að menn hafi verið í ríkisstj. í 12 eða jafnvel í 15 ár í einni lotu, eins og sumir, sem eiga hlut að máli, þá þurfa þeir ekki að koma fram með svona ósköpum, þó að þeir séu utan ríkisstjórnar 11/2 ár. En það er fyllilega þess vert í sambandi við þær umr., sem hér eiga sér nú stað, að reyna að gera sér grein fyrir því í nokkrum aðalatriðum, hvað hefur verið að gerast í íslenzkum efnahagsmálum að undanförnu og hver sá vandi í rauninni er, sem við stöndum nú frammi fyrir. Því verður ekki neitað, að árið 1971, en á því ári miðju tók ríkisstj. við völdum, var afbragðs ár efnahagslega séð, og a.m.k. er verið að skýra frá því, hvað efnahagsmálin hafi komið hagstætt út fyrir þjóðarbúið á því ári, þá vilja þeir úr fyrrv. ríkisstj. skrifa það allt hjá sér, en alla annmarka, sem komu fram á því ári, og erfiðleika, þá vilja þeir skrifa hjá núv. ríkisstj. Á árinu 1971, fór það svo, að afli sjávarútvegsins dróst saman um 41/2%, þ.e. aflamagnið, en hins vegar var svo hagstæð verðlagsþróun erlendis, að meðalverðhækkun á útfluttum sjávarafurðum á því ári nam 25%. Árið var því einstaklega hagstætt fyrir okkur, jafnvel þó að aflinn færi nokkuð minnkandi. En á þessu ári gerðist ýmislegt, sem snertir verulega efnahagsmál þjóðarinnar. Núv. ríkisstj. ákvað, skömmu eftir að hún kom til valda, eða í ágústmánuði 1971, að hækka fiskverð til sjómanna um 18–19%, Auðvitað er ekkert um það að villast, að þessi ráðstöfun hafði í för með sér, að það gekk betur að manna flotann en annars hefði verið, og ég hygg, að flestir verði í rauninni að viðurkenna, að þessi ráðstöfun hafi verið nauðsynleg. Maður sér að vísu nú í nál. frá fulltrúum sjálfstæðismanna í sambandi við afgreiðslu fjárl., að á þennan hátt hafi verið gengið á hagsmuni útgerðarinnar í landinu. Var þessi ráðstöfun þó gerð með þeim hætti, að það var ekki tekin ein kr. frá útgerðinni í sambandi við þann rekstrargrundvöll, sem henni hafði verið áætlaður á því ári. En það var rétt, þessi hækkun var ákveðin á kostnað sameiginlegs sjóðs, sem útgerðin í landinu sem heild stendur að. En þeir sjálfstæðismenn eru auðvitað að koma núna út úr skotum sínum og eru að byrja að játa það, að þeir hafi verið á móti þessari aðgerð, sem þarna átti sér stað. Þeir um það. Þeir skulu koma hér fram og játa það betur fyrir alþjóð, að þeir hafi verið á móti þessari fiskverðshækkun til sjómanna, sem þarna var ákveðin. Auðvitað veit ég mætavel, að það er hægt að segja, að ef þessi hækkun til sjómanna hefði ekki verið ákveðin, heldur hefði hún verið látin renna til útgerðarinnar, þá hefði útgerðin staðið eitthvað betur að vígi. Ekki neita ég því. En ég fullyrði það, að þessi hækkun var nauðsynleg. Það er líka rétt, að núv. ríkisstj, ákvað, skömmu eftir að hún kom til valda, að flýta framkvæmd á almannatryggingal., sem fyrrv. ríkisstj. hafði staðið að því að setja, en ætlaði sér ekki að byrja á að framkvæma fyrr en eftir áramótin 1971–1972. Auðvitað kostaði þessi ráðstöfun fjármuni. En eru stjórnarandstæðingar, sjálfstæðismenn og Alþfl.- menn, á móti þessari ráðstöfun? Nú ættu þeir að svara því hreinlega. Eru þeir á móti því, að þetta var gert? Það er líka rétt, að á árinu 1971 varð núv. ríkisstj. að borga ýmsar greiðslur, sem fyrrv. ríkisstj. hafði efnt til. Fyrrv. ríkisstj. var búin að gera samninga um launakjör opinberra starfsmanna með mjög stórfelldri launahækkun til þeirra. En hún hafði ekki séð fyrir því að leggja fé til hliðar til þess að greiða þessar launabætur. Það urðu aðrir að sjá um að greiða þennan reikning. Þetta gerðist allt á árinu 1971. Og fyrrv. ríkisstj. hafði skilið þannig við málin, að hún hafði gert ráð fyrir því, að verðstöðvun yrði í gildi fram að 1. sept. á árinu 1971, en hún hafði auðvitað ekki skilið eftir neina sérstaka fjármuni til þess að standa undir framkvæmd verðstöðvunar, það sem eftir var af árinu. Og vitanlega, ef ekki átti að sleppa verðlagi þá lausu, þurfti fjármuni til þess að halda niðri verðlagi þann tíma, sem eftir var af árinu. En það er lítill vandi að koma á eftir og segja: Þarna hafið þið eytt í tryggingabætur, þarna hafið þið eytt í sjómennina, þarna hafið þið eytt í það að borga launin til opinberra starfsmanna, þarna hafið þið eytt í það að halda áfram verðstöðvun til áramóta. Auðvitað kostaði þetta allt einhverja fjármuni. En það gera auðvitað ekki aðrir en þeir, sem vilja lemja höfðinu við steininn, að neita því, að það hafi þurft að standa við þetta, sem þarna var gert. En það eru fleiri þýðingarmiklir þættir, sem tilheyra árinu 1971, þessu góða ári. Á því ári, á árinu 1971, varð um mikinn viðskiptahalla að ræða við útlönd, upp á 400 millj. kr. Að vísu fór það nú svo, að gjaldeyrisstaða þjóðarinnar út á við batnaði eigi að síður um 1493 millj. kr. En um þetta leyti voru menn ekki að hamra á því í sífellu, að það væri gífurlegur viðskiptahalli við útlönd. Á núverandi ári, 1972, er viðskiptahallinn við útlönd líka áætlaður mjög svipaður, í kringum 4.000 millj., og nú ætla menn alveg að rifna af vandlætingu yfir því, að það skuli vera svona mikill halli í viðskiptum þjóðarinnar við útlönd. En það er ekki verið að greina frá því, hvernig stendur á þessum viðskiptahalla bæði á árinu 1971 og á árinu 1972. Þessi viðskiptahalli varð einfaldlega vegna þess, að þjóðin var á þessum tíma að ráðast í ýmsar stórframkvæmdir, kaupa varanlegar eignir og flytja þær inn í landið, og meðan er verið að gera slíkt, verður viðskiptahalli. Á árinu 1971 voru t.d. keyptar flugvélar til landsins fyrir tæpar 2000 millj. kr. Þessar flugvélar eru taldar með í innflutningi til landsins og skekkja viðskiptastöðuna við útlönd um þessa upphæð. En hvaða maður ætlar að telja, að þjóðarbúskapurinn sé eitthvað verr á sig kominn, þegar við höfum keypt þessar flugvélar á einu ári og flutt þær til landsins og greitt þær að sjálfsögðu með erlendri lántöku. Eignin er öðrum megin og skuldin er hinum megin. Ef við hefðum ekki keypt flugvélarnar, hefði auðvitað viðskiptahallinn orðið 2000 millj. minni. Það er þetta, sem er að gerast á yfirstandandi ári. Við höfum tekið erlend lán, vegna þess að við erum að kaupa í stórum stíl skip og önnur varanleg verðmæti og ráðast hér í stórframkvæmdir, og meðan við stöndum í slíku, verður viðskiptahalli. Ég efast ekki um, að allir hv. alþm. gera sér grein fyrir því, að það er engin leið fyrir okkur Íslendinga að kaupa á einu eða tveimur árum skip fyrir 3–4 þús. millj. kr. og borga þau út í hönd af tekjum ársins. hað verður að taka erlent lán í sambandi við þessi kaup. En skipin, þegar þau koma, teljast með innflutningi og hækka okkar viðskiptahalla á viðkomandi ári.  Við skulum svo líta aftur á þróunina í meginatriðum á árinu 1972, hvað þá hefur gerzt. Í árslok 1971 hafði verið hér í gildi verðstöðvun í 14 mánuði, eða frá 1. nóv. 1970, að fyrrv. ríkisstj. ákvað þá verðstöðvun. Núv. ríkisstj. framlengdi þessa verðstöðvun til ársloka 1971. Það vissu auðvitað allir, að það var alveg útílokað annað en að á svona löngum tíma hefði safnazt fyrir ýmislegt í verðlagsmálum landsins, þannig að það yrði að leyfa nokkrar verðhækkanir, og ekki síður þegar það lá einnig fyrir, að verðhækkanir erlendis höfðu orðið miklar sem höfðu auðvitað áhrif hér á landi seinni hluta árs 1971 og þó einkum á árinu 1972. En núv. ríkisstj. hefur staðið þannig að verðlagsmálum, að hún hefur ekki leyft nema lítið þeirra verðhækkana, sem farið hefur verið fram á, og væri líklega gleggsta dæmið að snúa sér til varaformanns Sjálfstfl., Geirs Hallgrímssonar fyrrv. borgarstjóra, og spyrja hann um það, hvað hann hafi fengið mikið af öllum þeim hækkunum, sem hann bað um að fá að framkvæma hér á alls konar þjónustu við almenning. Hann fékk ekki nema lítinn hluta af því samþykkt. En þeir sjálfstæðismenn í borgarstjórn Reykjavíkur hafa bara hert á sínum róðri og sent okkur ný bréf núna, og nú vilja þeir fá að hækka ýmis gjöld ennþá meira en í fyrra tilfellinu. Nú fara þeir t.d. fram á það að mega hækka strætisvagnagjöldin hér í Reykjavík um 44%. En þó að ríkisstj. hafi staðið þannig að framkvæmd verðlagsmála, að hún hafi hleypt eins litlu í gegn og tök hafa verið á, og staðið þannig að þeim, að meira að segja þeir, sem skrifa leiðara Morgunblaðsins, kvarta sáran undan því, að það skuli ekki hafa verið leyfðar ýmsar verðhækkanir til ýmiss konar fyrirtækja í landinu, þá fór það auðvitað svo, að ríkisstj. leyfði nokkrar verðhækkanir á fyrri hluta ársins 1972, eða fram á mitt ár, og það liggur alveg fyrir, hvað hér var sett mikið út í verðlagið. Framfærsluvísitalan á þessu tímabili, frá því að ríkisstj. tók við, hækkaði úr 155 stigum upp í 170 stig eða um 15 stig. Það jafngildir því, að framfærsluvísitalan hafi mælt hækkun upp á 9.7%. Síðan var aftur sett á verðstöðvun, og sú verðstöðvun er enn í gildi. Þegar menn hafa það svo í huga, hvað hefur verið að gerast í þessum málum hjá okkur og í öðrum löndum, þá liggur þetta fyrir, og ég bið hv. alþm. að taka vel eftir því: Á tímabilinu frá 1. nóv. 1970, þegar fyrrv. ríkisstj. setti sína verðstöðvun, og fram til 1. nóv. í ár, 1972, á tveggja ára tímabili, hefur farið út í verðlagið hér verðhækkun upp á 9.7%, á tveggja ára tímabili,  Sannleikur málsins er sá, að ríkisstj. verður ekki dæmd fyrir það að hafa sett hér út í verðlagið meiri hækkanir en hafa átt sér stað í nálægum löndum á þeim tíma, sem hún hefur starfað. Það er miklu frekar hægt að ásaka ríkisstj. fyrir það, að hún hafi haldið svo stíft á verðlagsmálum, að það geti verið erfitt fyrir ýmsa aðila í landinu að framfylgja þeim reglum. Ég játa það miklu frekar. En allar fullyrðingar um það, að núv. ríkisstj. hafi staðið hér fyrir verðhækkunum, eru úr lausu lofti gripnar. Og ég vil biðja hv. þm. að kynna sér þau gögn, sem hér liggja fyrir um þessi mál, áður en þeir fara að endurtaka það, sem stjórnarandstaðan hefur haldið fram í þessum efnum. Við þetta er svo einnig því að bæta, að auðvitað var það svo, að þegar kauphækkanir urðu jafnmiklar og raun hefur á orðið í samningum hinna almennu verkalýðsfélaga í des. 1971, þá var gefið mál, að slíkar launahækkanir hlytu að leiða til einhverra verðhækkana. Það var alveg útilokað að ætla að láta atvinnureksturinn eða framleiðsluna í landinu bera allan þennan aukna kostnað. Það varð að hleypa einhverju út. En ég held, að það sé enginn vafi á því, að sú stefna, sem ríkisstj. hefur haldið uppi í þessum efnum, hefur þýtt það, að hér hefur verið sleppt út í verðlagið minni hækkunum en bein efni stóðu til. Og ef maður ber þetta saman við það, sem gerðist á tímum viðreisnarstjórnarinnar, þá er þetta vitanlega gerólíkt, því að það liggur fyrir, að á tímabilinu frá 1. jan 1968 og fram að verðstöðvunartímanum hjá ríkisstj. 1. nóv. 1970, á nærri þriggja ára tímabili, hækkaði vísitalan hjá fyrrv. ríkisstj. að meðaltali um 18.6% á ári. Ef maður fer lengra aftur í tímann, ekki bara til 1. jan. 1968, þá verður hækkunin enn meiri, því að þeir felldu gengið líka 1967. Nei, sá vandi, sem við var að glíma og við er að glíma á þessu ári, er ekki vegna þess, að núv. ríkisstj. hafi staðið fyrir því að hækka verðlagið innanlands meira en átt hefur sér stað í nálægum löndum. En hver er þá vandinn? Jú, vandinn kom alveg skýrt fram, þegar leið fram á árið 1972 eða fram undir haust. Þegar að því kom, að frystihúsaeigendur kvörtuðu undan sínum hag og bátaeigendur vildu fá hækkað fiskverð, þá settu þessir aðilar nefnd til að rannsaka það, hvað hefði gerzt á árinu, og þeir urðu sammála um nál., sem þeir skiluðu, og þeir sögðu: Kostnaður af vinnulaunum og öðrum tilkostnaði í rekstrinum er eins og reiknað hafði verið með, þegar fiskverð var ákveðið í ársbyrjun. En það er annað, sem hefur breytzt. Aflinn reyndist minni og aflasamsetningin var þannig, að hún var verðminni. Þetta var þeirra stóri vandi og þó ekki svo stór, að það þyrfti að líða yfir nokkurn mann eða að hann gæfi tilefni til þess að segja, að allt væri hér farið til fjandans. Auðvitað má segja, að ef engin kauphækkun hefði orðið hjá verkafólki í des. 1971, þá hefði útgerðin staðið sig betur, auðvitað er það rétt. En gat nokkrum manni komið til hugar að standa þannig að málum að neita þeim kjarasamningum, sem voru gerðir í byrjun des. 1971? Við vitum öll, að þeir kjarasamningar voru gerðir í beinu framhaldi af þeim launasamningum, sem fyrrv. ríkisstj. hafði gert við opinbera starfsmenn og nú hefur verið upplýst, hér á Alþ., að hafi raunverulega þýtt um 45% almenna launahækkun hjá opinberum starfsmönnum. Það var algerlega vonlaust mál að standa þannig að kjarasamningunum í des. 1971, að þá yrði ekki um verulegar launabætur að ræða. Hefði ríkisstj. staðið þannig að málum, hefði hún aðeins fengið langt verkfall og mikla framleiðslustöðvun og mikið þjóðhagslegt tap. En það er alveg rétt, að þeir kjarasamningar leiddu auðvitað af sér miklar launahækkanir, og auðvitað hlaut það að verða svo, að það yrði meiri vandi á eftir að reyna að tryggja það, að þessi kaupmáttur launa fengi haldizt. Og þegar ríkisstj. mætti svo þeim vanda, að fiskaflinn reyndist minni en áætlanir höfðu verið gerðar um og einnig verðminni vegna samsetningar, þá vitanlega munaði strax talsvert verulega um það. Það var talið af þeim vísu mönnum, sem athuguðu þetta mál, að þessi minnkun afla og breyting á samsetningu næmi á ársgrundvelli í kringum 1000 millj. í útflutningsverðmætum, í gjaldeyri. En þá er ég kominn að því að víkja nokkru nánar að því, hver sá vandi er í raun og veru, sem við er að fást í okkar efnahagslífi. Ég held samkv. því, sem ég hef sagt, að það sé engin leið að halda því fram, að núv. ríkisstj. hafi búið til þennan vanda, nema menn komi alveg hreint fram og segi, að þeir hafi verið á móti launahækkununum. Ég veit það, að sérstaklega ritstjórar Morgunbl. geta ekki legið á því, að þetta sé þeirra skoðun, að launahækkunin hafi verið allt of mikil. En það kemur hins vegar ekki eins vel fram hjá forustumönnum flokksins, sem tala hér á Alþ. Ég tók eftir því, að fyrir stuttu birtist í leiðara í Morgunblaðinu yfirlýsing eða grein á þessa lund, - þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Sá vandi, sem atvinnuvegirnir standa frammi fyrir í dag, stafar af því, að þeir hafa verið knúnir til að taka á sig aukin útgjöld, sem þeir ekki gátu með nokkru móti staðið undir. Frá 1. sept. 1971 til 1. júní 1972 hefur tímakaup í fiskvinnslu hækkað um 35.7%. Líklegt má telja, að á þessu ári hafi útgjöld atvinnuveganna vegna aukins vinnulaunakostnaðar og hækkandi rekstrarkostnaðar í kjölfar verðbólgunnar hækkað um nálægt 40%.“ Þessir piltar eru að koma út úr sínum holum. Þeir ætla að segja alveg hreint til. Sjálfstfl. á að segja alveg hreint til, að hann hafi verið á móti því að hækka laun vinnandi fólks í landinu, eins og gert var til samræmis við það, sem miklu betur launaðar stéttir höfðu áður fengið með samningum við fyrrv. ríkisstj. Ef á að kenna núv. ríkisstj. um þá þróun, sem orðið hefur, þá er það vegna þess, að hún hafi hækkað kaup sjómanna of mikið, hækkað kaup verkafólks of mikið, hækkað tryggingarnar of mikið. En það er rétt, hún verður að viðurkenna það, að þetta hefur hún gert, og hún þarf að gera ráðstafanir til þess, að hægt sé að standa við þetta. En við skulum þá virða nokkuð frekar fyrir okkur, hver er í rauninni sá vandi, sem við er að glíma nú í efnahagsmálum. Framleiðslan er í fullum gangi, og hún hefur ekki kvartað við þær aðstæður, sem hún býr við í dag. Um þær kringumstæður hefur hún samið, og það hefur ekkert komið fram um það, að hún telji ekki hag sinn sæmilegan, eins og ástandið er í dag. En ástandið í dag er við það miðað, að ríkissjóður greiði niður í kringum 5 vísitölustig. Við það miðuðust bráðabirgðaráðstafanirnar samkv. brbl. frá s.l. sumri. Þessar ráðstafanir eiga að renna út um áramót, og því er eðlilegt, að um það sé spurt: Hvernig á að halda þessu áfram? Þá kemur spurningin: Hvað kostar að borga áfram þessi 5 vísitölustig niður eða 5.5 eða 6 eða hvað sem þau yrðu? Jú, það er reiknað út af hinum vísu mönnum í valkostanefndinni, sem ég er nú ekki alls kostar ásáttur með, en það er önnur saga, en þeir reikna út, að þetta kosti rétt rúmar 1000 millj. á ársgrundvelli. Og það er talið, að það þurfi að afla ríkissjóði tekna upp á 1000 millj. kr., svo að hann geti staðið áfram við það að koma í veg fyrir víxlhækkanir verðlags og kaupgjalds, eins og gert hefur verið nú á seinni hluta ársins. En það er svo mikil spurning, hvort menn telja það að afla fjár upp á 1000 millj. einhver ósköp. Ég geri það ekki. Ég tók eftir því, að hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir því, þegar hann lagði hér fram fjárlagafrv. fyrir næsta ár, að laun starfsmanna ríkisins samkv. frv. mundu hækka um tæplega 1000 millj. á árinu. Það var aðeins hækkunin, m.a. vegna þess, að opinberir starfsmenn eiga rétt á því að fá 1. marz n.k. 7% almenna launahækkun, og svo vegna þeirra samninga, sem áður höfðu verið gerðir við þá. Það þykir auðvitað alveg sjálfsagt að standa við þennan samning, og það verður að gera það. En ég held, að okkur eigi ekki heldur að verða skotaskuld úr því að afla fjár upp á 1000 millj. til þess að halda áfram þeim ráðstöfunum í verðlagsmálum, sem við höfum haldið uppi á þessu ári til þess að reyna að koma í veg fyrir víxlhækkanir verðlags og kaupgjalds. Ég vil ekki gera úr þessu neinn stórvanda. Ég er hræddur um, að þeir viðreisnarmenn hefðu á góðu árunum sínum ekki talið þetta ýkjastóran vanda, - þeir, sem komu hér til Alþ. á svo að segja hverju einasta ári, í fjögur skipti í röð komu þeir með till. um að fella gengið, 1960, 1961, 1967 og 1968, og bara í tveimur síðustu sprettunum gerðu þeir hvorki meira né minna en það, að þeir hækkuðu verð á erlendum gjaldeyri um 100%.  En hinn hluti af vandanum, sem við eigum við að glíma nú, er sá, að það þarf að styðja nokkuð við útflutningsframleiðsluna, sbr. þá útreikninga, sem fram fóru í okt. s.l., þegar frystihúsamenn og bátaeigendur fóru fram á viðbótarhækkun á fiskverði við fyrri samninga, og það var á það bent, að á ársgrundvelli, miðað við það sem sagt að standa við slíkt á heilu ári, þá hefði það átt að kosta í kringum 880 millj. En það er hægt að tala um það fram og til baka, hvort vandamál sjávarútvegsins eru 1000 millj. eða 1200 millj. eða 800 millj. Hagfræðingarnir, sem leitað hefur verið til, hafa reiknað út allar þessar tölur og lagt þær allar fyrir. Það fer nokkuð mikið eftir því, hvað þeir gefa sér í dæmið. T.d. aðaldæmið, sem liggur fyrir í valkostanefndinni, er miðað við það, að á næsta ári verði hækkun á útflutningsverði sjávarafurða, sem nemi 4%. Á þessu ári var hækkunin á milli 8 og 9% og á árinu á undan 25%. En þeir gefa sér það, að meðaltalshækkun á útflutningi verði 4%. Á það er svo bent, að langsamlega þýðingarmesta útflutningsvara okkar, sem er frosinn fiskur, langsamlega stærst, hefur þegar hækkað um 6% frá því, sem miðað var við, og árið er ekki byrjað enn. Við vitum um allmargar greinar í sambandi við útflutningsvörur, sem allar líkur eru til, að eigi eftir að hækka verulega í verði. En það er rétt, það er ríkjandi mikil óvissa um þetta. Við getum ekki sagt um það fyrir fram. Ég hygg, að það hafi fleiri heyrt en ég, að Samlag skreiðarverkenda skýrði frá því í útvarpinu fyrir nokkrum dögum, að þeir byggjust við, að framleiðsla þeirra hækkaði á milli 30 og 40% á næsta ári, og við vitum líka um vörutegund, sem við höfum nýlega samið um sölu á, og hún hækkaði um 50% frá því í fyrra. Það er, eins og ég segi, afskaplega erfitt að segja um það fyrir fram, hvað verðhækkunin verður mikil á næsta ári á okkar útflutningsvörum. Það er jafnerfitt og að segja til um það, hvað aflinn muni verða mikill. Við höfum séð það hjá þeim í valkostanefndinni, að þeir hafa sett upp töflur um það, ýmist að fiskaflinn muni minnka á næsta ári frá þessu lágmarki, sem hann var í þetta ár, eða þá að aflinn verði jafnmikill. En það er mjög mikill munur á þessu í þeirra útreikningum, eins og skýrslurnar sýna. Ég skal alveg játa það, að það hefur verið minn háttur lengi, að ég hef verið heldur bjartsýnn í sambandi við rekstur sjávarútvegsins. Þó hefur það komið fyrir, að svartsýnin hefur náð tökum á mér. Ég er alveg hiklaust bjartsýnn miðað við horfurnar nú. En það er afar erfitt að slá einhverju föstu um það fyrir fram fyrir allt árið, hver útkoman verður. Ég tel því, að í aðalatriðum sé sá vandi, sem við er að glíma og við stöndum nú frammi fyrir, sá, að okkur vantar tekjur handa ríkissjóði upp á ca. 1000 millj. kr., svo að ríkissjóður geti haldið áfram að koma í veg fyrir verðhækkanir, eins og hann hefur gert að undanförnu, og í öðru lagi vantar okkur að færa yfir til útflutningsatvinnuveganna í kringum 1000 millj. kr. til þess að tryggja sómasamlega vel afkomu þeirra. En þá eru ýmsir, sem bæta hér við og segja: Já, en hvað er þá um framkvæmdaáætlun ríkisins, og hvað er þá um lánin úr öllum stofnlánasjóðunum? Þarf ekki að afla fjár til þeirra líka? Það liggur fyrir, að við höfum verið með mun meiri framkvæmdir á vegum framkvæmdaáætlunar ríkisins en var hér um langan tíma. Og heildarlánin hjá stofnlánasjóðunum eru mun meiri hluti af okkar áætlun en áður var. Það er engin veruleg hætta á ferðum, þó að við stillum þarna nokkuð í hóf og förum ekki eftir öllum stærstu óskum, sem fram koma um að geta fengið lán. Þeir, sem vilja mála hér skrattann á vegginn, þeir, sem eru búnir að prenta það í blöð sín, eins og formaður Alþfl., að allt sé í kalda koli, þurfa auðvitað að reyna að gera þennan vanda sem allra stærstan og segja: Þarna vantar 2000 millj., þarna 2000 millj. og enn 2000 millj., hér verður að gripa til stóra hnífsins. Ég fyrir mitt leyti er ekki á þessari skoðun, Ég álit, að þjóðarbúskapur okkar í dag skili fullum afköstum og það sé ekki undan neinu að kvarta. Ég tel því, að þær till., sem ríkisstj. gerir nú í efnahagsmálum, séu þannig, að þær séu mjög miðaðar við það hóf, sem á því ætti að vera, hvað þarf að gera til eðlilegrar millifærslu. Það er alveg rétt - við Alþb.-menn höfum ekki verið hrifnir af gengislækkun og erum það ekki. Við vitum mætavel, að þær gengislækkanir, sem hér hafa verið framkvæmdar, hafa allar haft það að meginmarkmiði að skerða umsamin launakjör, Þeim hefur öllum fylgt það, að vísitalan væri tekin úr sambandi, en ekki látin mæla launþegunum að fullu, eins og þeir hafa átt samningsrétt til. Það er þetta meginatriði, sem gert hefur það að verkum, að launþegasamtökin í landinu eru yfirleitt á móti gengislækkunum, af því að þeim hefur beinlínis verið beitt til þess að hafa af mönnum það kaup, sem þeir hafa samið um. í till. ríkisstj. nú er að vísu gert ráð fyrir gengislækkun, lítilli gengislækkun, en það er gert ráð fyrir því, að vísitöluákvæði kaupgjaldssamninga haldist áfram eins og þau hafa verið og launþegar fái bætta þá verðlagshækkun, sem af gengislækkuninni leiðir. Á þessu er auðvitað grundvallarmunur. Mér er það ljóst, að með gengislækkun er hægt að færa yfir til útflutningsframleiðslunnar ákveðna fjármuni. Það er líka hægt að færa ákveðna fjármuni yfir til útflutningsframleiðslunnar, án þess að um gengislækkun sé að ræða. Það hefur oft verið gert áður. Það er engin launung, að við Alþb.-menn hefðum frekar kosið að fara venjulega millifærsluleið. En við höfum gert samkomulag um, að fara þá leið, sem hér er lögð til, og við stöndum því að þessari leið alveg eins og aðrir í ríkisstj. Það er rétt, sem hæstv. forsrh. sagði: Meginvandi gengislækkunar er fólginn í því, að gengislækkun leiðir af sér hækkandi verðlag. Og við viljum reyna að koma í veg fyrir hækkandi verðlag, eins og kostur er á. Það er vegna þess, sem ríkisstj. hugsar sér að gera ýmsar hliðarráðstafanir jafnhliða gengislækkuninni, sem miði að því að reyna að koma í veg fyrir of mikla hækkun á verðlagi. Þannig er það, að ríkissjóði mun verða séð fyrir þeim tekjuauka, sem hann þarf til þess að geta haldið áfram niðurgreiðslum, eins og hann hefur innt af hendi til þessa. Og það verður einnig reynt að sjá til þess með öðrum hliðarráðstöfunum, að hinir tekjulægstu í þjóðfélaginu, eins og t.d. hinir lægst launuðu bótaþegar almannatrygginga, ellilaunafólk og öryrkjar, fái nokkra viðbótargreiðslu við sín laun, af því, að við vitum, að kaupgjaldsvísitalan, þó að hún geti verndað þá, sem hafa verulegt kaup, þá verndar hún ekki nægilega vel þá, sem hafa sáralítið kaup. Við gerum líka ráð fyrir því, að námsmenn okkar erlendis fái sérstakar aukabætur, þannig að þeir geti fengið í erlendum gjaldeyri jafnháa fjárhæð og þeim hafði verið ætluð áður. Við gerum líka ráð fyrir því í okkar till., að samþ. verði heimild um það að lækka útgjöld á fjárlögum um 10–15% af ólögbundnum fjárveitingum. Á þennan hátt ætti að vera hægt að lækka útgjöld á einu ári um a.m.k. 500 millj. kr. Og við teljum, að þótt við færum nokkuð niður þær beiðnir, sem liggja fyrir frá hinum ýmsu lánasjóðum í landinu, þá sé engin hætta á því, að þeir geti ekki haldið áfram að lána til framkvæmda, á meðan þeir fá meira fé en þeir höfðu árið áður. Ég veit, að hv. stjórnarandstæðingar munu hafa hér uppi mörg orð um það, að við, sérstaklega Alþb.-menn, höfum hingað til verið á móti gengislækkun, og við höfum oft lítið vandað þeim kveðjurnar, þegar þeir hafa staðið að sínum gengislækkunum. En slíkur lestur hefur ekkert að segja, hann breytir hér engu um. Það, sem hér skiptir máli, er það, að menn segi alveg hreinlega til um það, hvað af því, sem gerzt hefur í tíð núv. stjórnar, hafi verið rangt og eigi að dragast til baka. Ef stjórnarandstæðingar vildu koma fram með það alveg skýrt og greinilega, hvað þeir vildu fella niður af þeim útgjöldum, sem við höfum stofnað til, þá væri vissulega hægt að tala við þá. En eilíft fjas um það: Stefnan er röng, stefnan er röng, og skýra það svo ekki í neinu, það hefur lítið upp á sig. Núv. ríkisstj. vinnur að því að byggja upp atvinnutæki landsmanna. Sú uppbygging hlýtur að eiga eftir að skila sér í aukinni framleiðslu í þjóðarbúið. Við treystum því. Sú stefna ríkisstj. að færa út fiskveiðilandhelgina leggur líka grundvöll að því, að framleiðslan geti orðið meiri. Sú stefna ríkisstj, að hafa vinsamlegt samstarf við launþegasamtökin í landinu og standa að því, að hægt sé að semja til tveggja ára og tryggja þannig vinnufrið, er allt önnur en hjá fyrrv. ríkisstj., þegar allt logaði í verkföllum á hverju ári og við töpuðum hundruðum þúsunda af vinnudögum á hverju ári, eins og skýrslur liggja fyrir um. Sá vandi, sem nú er við að glíma í okkar efnahagsmálum, er minni háttar, og það eru allar líkur til þess, að við getum fljótlega komizt yfir þann vanda. Ég vil í þessu sambandi segja, að ég tel, að framkoma, sérstaklega foringja stjórnarandstöðunnar, hafi verið að undanförnu vægast sagt ábyrgðarlaus. Á örfáum dögum, sem liðið hafa síðan valkostan. skilaði áliti sínu, hafa blöð stjórnarandstöðunnar og foringjar stjórnarandstöðuflokkanna ekki sett sig úr færi á nokkurn hátt með því að hrópa út yfir landsbyggðina: Gengið verður fellt, það á að fella það svona og svona mikið, gengið verður fellt. - Auðvitað hefur þetta orðið til þess, að það hafa margir brugðið þannig við, svo sem vill verða, þegar menn eru gerðir hræddir í þessum efnum. En þá hafa þessir menn kunnað að leika hlutverk sitt bezt, þegar þeir koma beint ofan í svona framkomu og segja: Við erum nú að aðvara stjórnina, hún þarf að gæta að því, hvað gerist í þessum málum. - Dálagleg aðvörun það, að koma öllu úr skorðum á þennan hátt. Okkur Alþb.-mönnum er það vel ljóst, að til þess að koma í veg fyrir ráðstafanir af því tagi, sem við stöndum nú frammi fyrir hér í okkar þjóðfélagi, en þær hafa nú mjög sótt á okkur, svo til árlega, þá þarf auðvitað út af fyrir sig að gera miklu meira en að færa til minni háttar fjármuni, það getur aðeins bjargað í bili. Það er enginn vafi á því, að okkar þjóðfélagsbygging er allt of dýr. Við eyðum allt of miklu á mörgum sviðum. Við höfum t.d. lagt til og núv. ríkisstj. hefur lýst því yfir í sínum stjórnarsamningi, að hún vilji vinna að því, að við sameinum banka í landinu og gerum bankakerfið einfaldara. Þessu máli hefur þokað það áleiðis, að það mun verða lagt fram frv. á þessu þingi um sameiningu bankanna. Okkur er líka ljóst, að það mætti spara stórfé með því að breyta skipulagi á olíusölunni í landinu. En það er ekki auðvelt að fá samkomulag um það, og mættu þeir í stjórnarandstöðunni vita allvel, hverjir hafa helzt staðið þar á móti. Það er líka enginn vafi á því, að það mætti gera hér skipulagsbreytingu á mörgum sviðum, sem gæti létt af okkur miklum kostnaði. En við gerum okkur það fyllilega ljóst, að þó að við séum í samstjórn með öðrum flokkum, að við munum ekki fá fram allar okkar till. og það á stuttum tíma, og við vitum, að þótt ríkisstj. væri mjög samstíga um það að gera þessar breytingar, þá tekur það alllangan tíma. Að þessu þarf vitanlega að vinna. Ég skal nú stytta mál mitt, þó að freistandi væri að tala um miklu fleiri þætti þessa máls, en tíminn er naumur og málið þarf að nást fram, helzt af öllu í dag, og því skal ég ljúka máli mínu. Ég efast ekki um, að þeim í stjórnarandstöðunni líður ósköp illa núna. Þeir misstu af því, að stjórnin félli. Þeir voru búnir að gera sér vonir um það, sumir munu jafnvel hafa verið farnir að taka sig til í tauinu í þeim efnum. En þetta hefur nú farið á hinn veginn. Við auðvitað getum sýnt þeim samúð í þessum efnum. Þeir verða enn að bíða.



Herra forseti. Engri ríkisstj. á Íslandi hefur mistekizt jafnherfilega og þeirri, sem setið hefur að völdum undanfarið hálft annað ár. Hún tók við í mesta góðæri, sem yfir þessa þjóð hefur gengið. Að hálfu öðru ári liðnu steðja nú að svo hrikalegir efnahagserfiðleikar, að a.m.k. tveir af stjórnarflokkunum hafa orðið að kyngja 12 ára gömlum fullyrðingum um skaðsemi gengislækkunar og sýnt í því sambandi, að kokið á þeim er býsna vítt. Hvað var það, sem hæstv. ríkisstj. hafði lofað, þegar hún tók við völdum fyrir hálfu öðru ári? Hún gaf þrjú meginloforð. Hún lofaði, að grundvöllur útflutningsatvinnuveganna skyldi haldast traustur, að hér skyldi ekki vera meiri dýrtíð en í nálægum löndum og að kaupmáttur launa skyldi hækka um 20% á tveim árum. Hverjar hafa orðið efndirnar á þessum loforðum? Er rekstrargrundvöllur útflutningsatvinnuveganna traustur? Hver veit ekki, að bátaflotinn er í dag rekinn með miklu tapi? Hver veit ekki, að togaraflotinn er rekinn með tapi? Hver veit ekki, að frystiiðnaðurinn, mikilvægasta atvinnugrein Íslendinga, er rekin með tapi? Allar þessar aðalgreinar útflutningsatvinnuveganna njóta nú þegar styrks úr ríkissjóði, og halli þeirra mun fara stórvaxandi á næsta ári. Hver hefur ekki heyrt þann boðskap iðnrekenda, bæði einkaiðnrekenda og samvinnuiðnrekenda, að fyrirsjáanlegt sé, að á næsta ári muni verða stórkostlegur halli á rekstri iðnaðar á Íslandi? Er þetta að efna loforðið um traustan grundvöll útflutningsatvinnuveganna? Og hvernig er með dýrtíðina? Hefur dýrtíðin verið stöðvuð? Nei, dýrtíðarvöxturinn hefur haldið áfram, og enginn hefur borið á móti því, að dýrtíð hér hafi undanfarið hálft annað ár vaxið meira en hún hefur gert í nálægum löndum. Þetta loforð hefur ekki heldur verið efnt. Hvernig er með 20% kaupmáttaraukninguna, sem lofað var á tveimur árum? Í kjarasamningunum í des. 1971 var samið um verulegar kauphækkanir, sem hefðu aukið kanpmátt launa, ef þær hefðu fengið að haldast, því sem næst 15%. En ríkisstj. hefur smám saman verið að taka dálítið af þessu aftur. Hún svipti launþega hluta af þessari kauphækkun í sambandi við skattalagabreytinguna, þegar hún breytti nefsköttunum í venjulega tekjuskatta. Nefsköttunum, sem voru í vísitölugrunninum, breytti hún í tekjuskatta, sem voru ekki í vísitölugrunninum, og hækkaði þess vegna verð á landbúnaðarvörum sem nam um 4–5 vísitölustigum, án þess að launþegar fengju þetta bætt í 9 mán., og þá loks ekki nema að nokkrum hluta. Enn gekk hún á hlut launþeganna með brbl. í júlí s.l., þegar frestað var framkvæmd á 2.5 vísitölustigum, sem launþegar hafa orðið að bera bótalaust síðari hluta þessa árs. Í dag er ekki greitt kaupgjald samkv. rétt reiknaðri vísitölu. Það er haldið fyrir launþegunum vísitölustigum, u.þ.b. 4–5 stigum, sem launþegar fá nú ekki bætt. Ríkisstj. hefur í tvígang, að ég nú ekki tali um skattalagabreytinguna, skattaþynginguna, verið að taka aftur hluta af kjarabótinni, sem launþegar sömdu um í des. 1971. Nú er þetta allt saman kórónað með 11% gengislækkun, sem auðvitað kemur til með að valda kjaraskerðingu, jafnvel þó að vísitölukerfið haldi áfram að vera í gangi. Mér skilst, að þessi gengislækkun, sem nú hefur verið ákveðin, muni hækka framfærsluvísitöluna um u.þ.b. 7 stig og kaupgjaldsvísitöluna um u.þ.b. 5 stig, þegar hún er komin til framkvæmda að fullu. En mergur málsins er sá, að ríkisstj. gaf stór loforð, en hefur verið að svíkja þau. Þetta minnir mig á sögu af bandarískum kaupsýslumanni og syni hans. Kaupsýslumaðurinn lá á banabeði. Hann hafði náð miklum árangri í lífi sínu, komizt til mikilla áhrifa og safnað miklum auði. Sonur hans kemur til hans að banabeðinum og segir, að sig langi til að feta í fótspor hans, og biður hann að gefa sér góð ráð um það, hvernig hann eigi að ná jafnlangt og honum hafi tekizt. Gamli maðurinn segir við son sinn: „Vertu heiðarlegur og vertu hygginn: Sonurinn spyr: „Hvað er að vera heiðarlegur?“ Faðirinn segir: „Það er að efna alltaf loforð sín: Sonurinn spyr: „En hvað er að vera hygginn?“ Þá segir faðirinn: „Það er að gefa aldrei nein loforð.“ Um þessa ríkisstj. er það að segja, að hún gaf mörg loforð, en hefur svikið þau öll. Um hana má segja með sanni, að hún er hvorki heiðarleg né hyggin. Þegar rætt er um frv., sem til umræðu er, og ákvörðun ríkisstj. og Seðlabankans um 11% gengislækkun, verður að vekja sérstaka athygli á því, sem ekki hefur verið undirstrikað rækilega í umr, fram að þessu, að úrræði ríkisstj. eru ekki nein af till. valkostan. Hún benti á þrjár leiðir, eins og allir vita, á uppbótaleið, niðurfærsluleið og gengisbreytingarleið, ásamt ýmsum hliðarráðstöfunum. Þær ráðstafanir, sem valkostan. benti á, var hún sammála um, að mundu ná tilætluðum árangri og leysa vandann. Enga þessara leiða hefur hæstv. ríkisstj. valið. Ef valkostan. yrði spurð um það, hvort þær ráðstafanir, sem ríkisstj. er nú að gera, muni leysa þann vanda, sem við er að etja í efnahagsmálum, er enginn vafi á því, að hún muni svara neitandi. Það er ekki nokkur vafi á því, að dómur valkostan. um þessar ráðstafanir ríkisstj. yrði neikvæður. Vandinn er m.ö.o. óleystur, þrátt fyrir þessar ráðstafanir, þetta er auðvitað mergur málsins. Ríkisstj. hefur ekki tekizt að ná samkomulagi um að beita sér fyrir þeim ráðstöfunum, sem hún veit, ef hún tekur mark á sínum eigin sérfræðingum, að einar mundu leysa vandann. Verðbólgan mun halda áfram, verðbólguvöxturinn mun halda áfram, og rekstur útflutningsatvinnuveganna mun ekki verða tryggður. Þessar ráðstafanir, sem ríkisstj. nú grípur til, munu eflaust duga til þess að fleyta þjóðarskútunni áfram í nokkra mánuði, kannske í 1/2 ár, en lengur verður það ekki. Þá strandar hún. Þá lendir ríkisstj. í nýrri kreppu. Hvort henni tekst að leysa hana, er enn þá óséð mál. Annars er hið sögulegasta við þessa ákvörðun það, að annaðhvort er hún röng eða þá að allt það, sem núv. stjórnarflokkar hafa verið að segja um efnahagsmál og gengismál í 12 ár, hefur verið rangt. Hið þriðja er ekki til í dæminu. Hafi verið snefill af sannleika í því, sem forustumenn Framsfl., Alþb. og SF hafa haldið fram varðandi grundvallarsjónarmið í efnahagsmálum undanfarin 12 ár, þegar þeir hafa undantekningarlaust fordæmt þær gengisbreytingar, sem þá voru gerðar, áttu þeir auðvitað ekki að lækka gengið. Þá hlýtur líka að vera rangt að lækka gengið núna. Í raun og veru er því fólginn í þessari ráðstöfun þungur áfellisdómur yfir öllum málflutningi höfuðmálgagna stjórnarflokkanna um efnahagsmál í 12 ár. Ég öfunda þá ekki á næstu dögum og vikum að þurfa að gera grein fyrir því, hvers vegna gengislækkun, sem hefur verið mestur skaðvaldur á undanförnum áratug, er nú allt í einu orðin heilbrigt og heppilegt bjargráð. Skýringuna á því eiga menn eftir að fá. Annars er nauðsynlegt, að menn geri sér grein fyrir því, að þær gengisbreytingar, sem gerðar voru á undanförnum áratug, voru allt annars eðlis og gerðar undir allt öðrum kringumstæðum en gengisbreytingin núna. Ég vil minna á það, að gengisbreytingin 1960 var fyrst og fremst kerfisbreyting. Þá var verið að breyta uppbótakerfinu, sem verið hafði í 15 ár og var gersamlega gengið sér til húðar og farið að valda stórtjóni. Það var verið að afnema það og taka upp rétta gengisskráningu í staðinn. Þetta var kjarni gengisbreytingarinnar 1960. Nú er ekki um neina kerfisbreytingu að ræða. Gengisbreytingin 1961, sem var lítil, var afleiðing mjög verulegrar skyndilegrar verðlækkunar erlendis og kostnaðarhækkunar innanlands. Um gengisbreytingarnar 1967–1968 er það að segja, sem raunar öllum ætti að vera kunnugt, að sumpart áttu þær rót sína að rekja til gengislækkunar pundsins, sem auðvitað var óhjákvæmilegt að taka tillit til, og sumpart til þess, að útflutningsverðmæti lækkaði á 2 árum um hvorki meira né minna en 45% í kjölfar þess, að síldarafli brást gersamlega og verðlag lækkaði mjög verulega á erlendum mörkuðum. Allar gengisbreytingar undanfarinn áratug voru annað tveggja kerfisbreyting eða afleiðing af utanaðkomandi orsökum, erfiðleikum, sem áttu sér upptök í öðrum löndum. Þessi gengisbreyting er ekki kerfisbreyting, og orsakir hennar eru ekki utanaðkomandi erfiðleikar. Það er mikið góðæri í landinu, þó að þjóðartekjur í ár mundu ekki vaxa eins stórkostlega og þær jukust í fyrra. En öllum er ljóst, að það er góðæri í landinu. Það hefur aldrei komið fyrir áður í íslenzkri hagsögu, að gengi hafi verið lækkað, þegar um góðæri og vaxandi þjóðartekjur er að ræða, nema þá að verið sé að framkvæma kerfisbreytingu, sem ekki á sér stað nú. Orsakir þessarar gengisbreytingar eru m.ö.o. heimatilbúnar. Hún á rót sína að rekja til óstj. og einskis annars en óstj. af hálfu ríkisstj. Nú spyrja menn eflaust, hvað ég telji, hvað minn flokkur telji skynsamlegt að gera í þeim vanda, sem við er að etja og við gerum okkur fullljósan. Ég tel, að undir núverandi kringumstæðum og með hliðsjón af ástandi efnahagsmálanna og horfum í efnahagsmálum, sem að sumu leyti eru mjög góðar, hefði átt að grípa til ráðstafana, sem hefðu verið áþekkar eða svipaðar þeim, sem ríkisstj. Emils Jónssonar greip til sumarið 1959. Þær tókust vel og náðu tilskildum árangri. Meginkosturinn við slíkar ráðstafanir er einmitt sá, að með því væri vöxtur verðbólgunnar heftur. En verðbólgan er auðvitað meginvandinn. Sú stjórnlausa verðbólga, sem hér hefur haldið áfram undir þessari ríkisstj., er auðvitað meginvandinn, sem við er að etja og þessi ríkisstj. hefur síður en svo ráðið við, eins og glöggt sést á afgreiðslu hennar á fjárlögum, eins og glöggt sést á þróun verðlagsmálanna og nú síðast, en ekki sízt í þeirri gengislækkun, sem búið er að taka ákvörðun um. Það er því mjög athyglisvert í sambandi við þessar ráðstafanir, að hér er í raun og veru ekki um stefnu flokks forsrh. eða flokks viðskrh. að ræða, heldur er hér um að ræða stefnu flokks hæstv. félmrh., það er að segja SF. Auðvitað er það ekki aðeins athyglisvert, heldur beinlínis sögulegt, að ríkisstj. skuli nú grípa til ráðstafana, sem vitað er, að stærstu flokkar ríkisstj. eru í raun og veru andvígir, en láta minnsta flokkinn í ríkisstj. kúska sig til þess að samþ. og framkvæma. Það er komið í ljós, eins og ég hef raunar oft haldið fram á undanförnum áratug, að í hjarta sínu er Framsfl. uppbótaflokkur. Hann er ekki flokkur, sem hefur trú á því, að það sé gott hagstjórnartæki að skrá gengi krónunnar rétt. Framsóknarmenn hafa stundum borið á móti þessu, þegar ég hef borið þeim það á brýn hér í ýmsum umr. á undanförnum áratug, að það, sem þeir í raun og veru vildu, það væru þeirra ær og kýr, að hafa uppbótakerfi, innheimta skatta úr hinum og þessum áttum og dreifa svo út peningum í allar mögulegar áttir, eftir því sem þeim hentaði. Þeir hafa viljað bera á móti því, að þeir væru uppbóta- og haftaflokkur, en slíkt kerfi verður ekki framkvæmt til lengdar nema með því að beita höftum jafnframt. Nú kom það í ljós í umr. í hæstv. ríkisstj., að þeir vildu í raun og veru fara uppbótaleiðina, sem innan skamms hefði leitt til haftabúskapar á Íslandi. Hitt hefur líka verið vitað, að Alþb, hefur verið fylgjandi höftum, enda beittu Alþb.-menn sér mjög eindregið fyrir þeim á sínum tíma, þegar þeir voru síðast aðilar að ríkisstj., á árunum 1956–1958. Það kom í ljós, að þeir voru fylgjandi haftakerfi, uppbótakerfi, þó að þeir vildu afla fjárins svolítið öðruvísi en Framsfl. Framsfl. vildi fyrst og fremst afla þess með gífurlega hækkuðum söluskatti, en Alþb. vildi afla fjárins með minni hækkun á söluskatti, og sérstöku innflutningsgjaldi. M.ö.o. það, sem þá greindi á um, Framsfl. og Alþb., var ekki, að komið skyldi upp uppbótakerfi og þar með haftakerfi, heldur hvernig fjárins til uppbótakerfisins skyldi aflað. En svo gerðist það, að upp risu miklir spámenn, hæstv. félmrh. og starfsbróðir hans í ríkisstj., ásamt forseta Alþýðusambandsins, og sögðu: Þessi ráð eru varhugaverð. Slíkar ráðstafanir á ekki að gera. Hið eina rétta er gengisbreyting. - Hvað gerðist þá? Þá kom í ljós, að hinir drógu sínar till. til baka. Þeim reyndist þykja svo vænt um ráðherrastólana, að þeir vildu heldur halda þeim, þótt þeir misstu andlitið, en að gera það, sem þeir voru sjálfir búnir að lýsa yfir, að væri hið eina rétta. Sannleikurinn er sá, að ég man ekki eftir, að nokkuð þessu líkt hafi gerzt áður þá áratugi, sem ég hef fylgzt með í íslenzkum stjórnmálum. Sérstaklega hlýtur það að teljast ömurlegt hlutskipti fyrir hæstv. forsrh. og formann stærsta stjórnarflokksins að vera búinn að kunngera ákveðna stefnu í efnahagsmálum og framkvæma svo allt aðra stefnu. Ég er hræddur um, að einhverjir aðrir þurfi að skipta um föt en við í stjórnarandstöðunni. Þeim verður eflaust ekki skotaskuld úr því að skipta um föt, fyrst þeir hafa skipt svona rækilega um skoðun. Á það verður að minna, að hér er ekki skrípaleikur á ferðinni, heldur harmleikur. Það hlýtur að kallast harmleikur, að ráðh. tveggja stærri stjórnarflokkanna skuli hafa boðað ákveðna stefnu, en síðan verið kúgaðir til þess af minnsta flokknum að gera allt annað. Er enn því óséð, hvernig þeir með góðu móti geta varið þetta fyrir sjálfum sér og fyrir þjóðinni. Vörnin til þessa hefur ekki verið sérlega burðug, þó að langar ræður hafi verið fluttar. Nei, sannleikurinn er sá, að Framsfl. og Alþb. eru uppbóta- og haftaflokkar, en hafa verið neyddir inn á þá braut, sem þeir nú ganga. Það er því engan veginn óeðlilegt, að í kjölfar alls þessa sé hafin mikil upplausn í stjórnarliðinu. Það er engan veginn undarlegt. Deilurnar innan stjórnarflokkanna, sem háðar hafa verið um þessar ráðstafanir, hafa verið svo hatrammar, að það er útilokað, að um heilsteypt stjórnarsamstarf geti orðið að ræða að loknum þessum deilum. Það hefur ekki nokkur maður trú á því, að menn og flokkar, sem reynslan hefur sýnt núna að hafa jafngerólíkar skoðanir á efnahagsmálum og raun ber vitni, geti haldið áfram að vinna saman af heilindum nema í mjög stuttan tíma. Síðasta dæmið um þá upplausn, sem þegar er hafin, er sú mikilvæga tilkynning eins af þm. SF hér áðan, hv. 3. landsk. þm., Bjarna Guðnasonar, að hann segi sig úr þingflokki SF. Ég man ekki eftir því, að það hafi gerzt áður, að þm. segi sig úr þingflokki, en sé þó áfram í flokknum, sem um er að ræða, og haldi áfram að styðja ríkisstj., sem hann telur vera að gera rangt.  Sannleikurinn er sá, að sú deila, sem hefur átt sér stað undanfarinn hálfan mánuð um þessar efnahagsráðstafanir, er upphaf að endalokum þessarar ríkisstj. Enginn glöggskyggn maður getur nú efazt um það, að dagar hennar eru í raun og veru taldir. Það er aðeins spurning um það, hvenær hún gefur upp andann. Henni tekst eflaust að framlengja líf sitt um nokkra mánuði, kannske fram á mitt sumar, en miklu lengra getur það varla orðið. Dauðastríð ríkisstj. er hafið. Það er áreiðanlega rétt, sem Steinn Steinarr sagði á sínum tíma: Það vinnur ekki neinn sitt dauðastríð.



Herra forseti. Dálítið er það nú sérkennilegt, þegar forustumenn hv. stjórnarandstöðuflokka tala um þetta mál, en lýsa ekki andstöðu sinni, svo að menn skilji a.m.k., við það frv., sem hér er til umr., við gengisfellinguna. Það skyldi þó ekki vera, að þeir væru með málinu þrátt fyrir allt sitt tal. Öllum er ljóst, sagði síðasti hv. ræðumaður, hv. 7. þm. Reykv., að góðæri er í landinu. Og þetta er hverju orði sannara. Hér ríkir ekkert neyðarástand, engin upplausn, hversu mörg orð sem um það eru höfð. En það er skoðun þeirra, að það eigi aldrei að framkvæma gengislækkun nema í neyðarástandi. Ég álít, að það sé alrangt. Þeir hafa safnað saman neyðinni í stóran drelli og síðan, þegar allt hefur verið komið í strand, hafa þeir komið með gengislækkun, risavaxna gengislækkun, sem hefur umturnað öllu í þjóðfélaginu, og það hefur verið þeirra sterka mixtúra og endurtekin a.m.k. fjórum sinnum. Ég álít, að það sé miklu skynsamlegra að framkvæma gengislækkun og aðrar efnahagsmálaaðgerðir undir eðlilegum kringumstæðum og beita henni sem hverju öðru hagstjórnartæki, án þess að komið sé alveg fram í rauðan dauðann, í algert neyðarástand. En þetta hefur verið þeirra aðferð, og þetta mundi verða þeirra aðferð, ef þeir sætu aftur í valdastólum, sem sennilega verður ekki í bráð. Ein setning var í ræðu hv. 7. þm. Reykv. um það, hvað þeir vildu gera, Alþfl: menn. Þeir mundu vilja hafa aðferðina hans Emils hérna um árið, þ.e.a.s. vissa útgáfa af niðurfærsluleið. Ég get lýst því yfir, að þessi leið var vandlega skoðuð í núv. ríkisstj. Hún var meðal þeirra leiða, sem sérfræðinganefnd ríkisstj. í efnahagsmálum taldi koma til greina. En þá lá ekki fyrir yfirlýsing hv. 7. þm. Reykv., kannske gefin fyrir hönd Alþfl. í heild. Stjórnarliðið kannaði það og fékk ekki þingmeirihl. meðal stjórnarflokkanna fyrir að fara þessa ágætu niðurfærsluleið, sem byrjar á því að lækka kaupgjald í landinu og öll launamál og reynir síðan að halda verðlagi í sömu hlutföllum og lækka verðlag að sama skapi. Að öðrum kosti væri leiðin a.m.k. ekki hagstæð launastéttunum, ef mikil kjaraskerðing yrði, launin skorin niður, en verðlagsbreytingarnar færu ekki niður á við að sama skapi á eftir. Það var þess vegna lokuð leið fyrir núv. stjórnarflokka, nema því aðeins að yfirlýsing hefði legið fyrir um það, að Alþfl. gæti veitt henni stuðning í heild. Við áttum ekki von á slíku stórhappdrætti upp á borðið hjá okkur og urðum því að afskrifa þessa niðurfærsluleið. Hún var ekki framkvæmanleg að okkar mati. Hér var því haldið fram, af hv. 7. þm. Reykv., að minnsti flokkurinn í ríkisstj. hefði kúskað hina flokkana til þess að fara inn á sína leið. Ég get sagt ykkur það, að hér hefur enginn verið kúskaður. Við höfum rætt þær leiðir, sem mögulegar voru taldar af sérfræðingum, sem ríkisstj. hafði kvatt til, og við höfum litið á þær till., sem stjórnarflokkarnir höfðu hver um sig borið fram. Við höfum sett þær undir sérfræðingamat og samstarfsflokkar mínir og minn flokkur litið á allar till. og litið síðan opnum augum á samanburðarniðurstöður sérfræðinga, þ. á m. hagrannsóknastjóra, og komizt að sameiginlegri niðurstöðu. Þetta eru öll ósköpin. Það var beitt þarna skynsamlegum vinnubrögðum og litið á alla möguleika, sem fyrir lágu, og síðan tekin ákvörðun innan mjög skamms tíma. Það er í dag, held ég, hálfur mánuður síðan nál. sérfræðinganefndarinnar lá fyrir. Þá fórum við að skoða þau plögg, bækurnar tvær, og það er vika í dag, held ég, síðan flokkur minn lagði fram till. sínar um aðgerðir í efnahagsmálum, sem voru eins og allir vita, um að fara gengislækkunarleið að meginstofni. Það hefur ekki tekið okkur lengri tíma en þetta að rífast um þetta, af þeirri einföldu ástæðu, að það hefur ekkert verið rifizt. Málin voru athuguð, rædd gaumgæfilega, og síðan komumst við að sameiginlegri niðurstöðu. Það, sem liggur hér fyrir, 10.7% gengislækkun, er sameiginleg niðurstaða allra stjórnarflokkanna, ríkisstj. í heild.  Hv. 7. þm. Reykv. sagði, að það væru alger pólitísk fataskipti, sem hér hefði gerzt. Flokkar, sem aðhylltust millifærsluleið, hefðu sætt sig við gengislækkunarleið. Ég er nú hræddur um það, að Alþfl. hafi einhvern tíma á 12 ára samstarfstímabili við Sjálfstfl. orðið að fara úr sokkum, kannske úr buxum líka, til þess að fara inn á þær leiðir, sem Sjálfstfl. lagði til og taldi nauðsynlegar, þótt þær samrýmdust kannske heldur illa stefnu Alþfl., svo að pólitísk buxnaskipti eru ekkert nýtt fyrirbæri hér hjá fleiri en þeim, sem nú sitja í valdastólum. Það kann að hafa gerzt einhvern tíma áður, og það gæti verið, að hér væri að gerast það, sem Tryggvi heitinn Þórhallsson kallaði, að sagan endurtæki sig. - Þetta var nú aðallega í tilefni af því, sem hv. 7. þm. Reykv. sagði hér áðan. Það var mér efst í huga, og því taldi ég rétt að hefja mál mitt á því. Það er því eitt atriði, sem ég vil víkja að í tilefni af hans ræðu. Hann talaði um, að hér væri að hefjast nýtt stríð, þ.e.a.s. helstríð núv. ríkisstj. Það er ekki gott að segja, hvort hann hefur rétt fyrir sér í þessu eða ekki. Það er margur talinn dauðvona og dauður, sem verður allra karla elztur, svo að ég veit ekki, hversu spádómsgáfa hans að þessu leyti endist. En reynslan sýnir það. Það eitt er víst, að úr því að hann segir, að þetta sé upphafið að endalokum núv. stjórnar, þá er hann, að því er virðist, enn þá vonbetri um, að það kunni að vera lausir stólar handa honum og hans félögum og samstarfsmönnum innan skamms. En þær vonir eru ekki orðnar að veruleika. Það, sem gerzt hefur í þessum málum, er, eins og öllum er kunnugt, að í júnímánuði s.l. skipaði ríkisstj. Íslands n. sérfræðinga til þess að athuga þann vanda í efnahagsmálum, sem við blasti og kynni að blasa við fram á árið 1973. Ég held, að það sé óhætt að fullyrða, að þessir sérfræðingar njóta mikils trausts í öllum stjórnmálaflokkum og eru líklega úr öllum stjórnmálaflokkum. Þeir tóku að sér þetta verk, unnu það og skiluðu miklu og góðu verki að mínu mati. Og það, sem merkilegt var, þeir urðu allir sammála um, hvaða leiðir væru fyrir hendi. Þeim var ekki falið að gera till. um, hvaða leiðir skyldu farnar, en þeir áttu að gera grein fyrir, hvaða leiðir teldust færar til lausnar á þeim efnahagsvanda, sem við blasti. Þeim var gert ljóst, að þeir ættu að finna leiðir, sem fullnægðu ákveðnum markmiðum. Þar var sett allra efst á blað að finna leið, sem fullnægði því markmiði, að full atvinna héldist í landinn.  Það er öllum kunnugt, að hæstv. forsrh. lagði fram till., þar sem lagt var til, að aðalvandi efnahagsmálanna yrði leystur með hækkun söluskatts úr 11%, eins og fráfarandi stjórnarflokkar skildu við hann, - Ég held, að þeir hafi byrjað með hann 3–4%, - og forsrh. lagði til, að hann yrði hækkaður í 16%. Með þessu var ætlunin að afla meginstofnsins af því fjármagni, sem þurfti að færa til í þjóðfélaginu 23–25 þús. millj. kr. Alþb. lagði svo nálega samtímis fram sínar till., sem gerðu ráð fyrir, að aðaltekjuöflunin yrði með tvennu móti, með innflutningsgjaldi á um það bil helming innflutningsins og að nokkru leyti með söluskatti. Minn flokkur tjáði sig, þegar hann hafði athugað þessar till., vera andvígan þeim báðum. Það er alkunnugt, að verkalýðshreyfingin hefur ekki hrópað neitt húrra fyrir söluskatti sem tekjuöflunarleið. Það hefur verið viðurkennt, að söluskatturinn, sem leggst á allar vörur og hækkar þannig verðlag engu síður en gengisbreyting, leggst einna þyngst á þá, sem lágar tekjur hafa og verja nálega öllum tekjunum til kaupa á brýnustu lífsnauðsynjum. Um innflutningsgjaldið er það að segja, að það leggst við innkaupsverðið á vörunum og er þannig í eðli sínu sama eðlis og gengislækkun. Slíkt innflutningsgjald mundi aldrei verða afnumið aftur, nema með því að skrá það saman við innflutningsverðið og þannig færa það upp í nýtt gengi, þ.e.a.s. þetta er skref í áttina til gengisfellingar. Þessu höfnuðum við hvoru tveggja. En þá stóð auðvitað skákin á okkur, og okkur var sagt: Komið þið þá með ykkar till. - Og það gerðum við. Við unnum í því yfir eina helgi og lögðum fram till. okkar í 10 liðum, og síðan var sú till. ásamt hinum tveimur til skoðunar í ríkisstj. Enginn hafði sett þessar till. sínar fram sem úrslitakosti, það er alrangt, þó að því hafi verið haldið fram í blöðum. En þær lágu þarna allar fyrir á borðinu hjá okkur og voru okkar umræðugrundvöllur í nokkra daga. Okkar till. fól í sér aðalfjáröflun gegnum gengislækkun. Ég tek það enn fram, ef einhver skyldi hafa fengið sér blund í salnum og ekki heyrt það áðan. Ég hef þegar sagt frá því, að sérfræðingar voru látnir fara yfir allar þessar þrjár till. og gera á þeim nákvæman samanburð, og sá samanburður kom okkar till. nokkuð í vil og mun hafa átt sinn þátt í því, að meðráðh. mínir féllust að lokum á að fara að meginstofni þessa leið. Gengislækkunin nú er sett undir nokkuð eðlilegum kringumstæðum. Það er ekkert neyðarástand ríkjandi. Hún er þess vegna ekki nema 10.7%, sem þýðir að gjaldeyririnn hækkar um 12%. Ég játa að vísu, að við hefðum talið varlegra að skrá gengið 15–16%, en þá er þess að gæta, að með í þessari leið er það, að nú verður að hætti margra annarra þjóða aukið svigrúm um skráningu gengis, þannig að nú verður frjálst, ef þetta frv., sem hér liggur fyrir, verður samþykkt, að skrá gengið 2.25% yfir meðalgengi og 2.25% niður á við. Þannig verður meira svigrúm en áður hefur verið, og getur það stuðlað að því, að hægt sé að komast af með skráningu rétt við 11%. Ég hefði talið - ég játa það hreinskilningslega - hitt varfærnislegra. En vitanlega leikur sér enginn að því að ákveða meira gengisfall en fallizt er á, að sé alveg bráðnauðsynlegt. Vitanlega var enginn af þessum leiðum né leiðunum, sem sérfræðinganefndin taldi færar, neinn fagnaðarboðskapur. Það kemur við í þjóðfélaginu að þurfa að færa til um 3000 millj. Frá einhverjum verður að taka þær, úr því að þær eiga að koma til einhvers aðila. En ég álít, að með gengisfellingu gerist þetta með eðlilegustum hætti, nokkurn veginn sjálfkrafa, án þess að setja upp neitt „apparat“ til þess að koma fénu til þeirra aðila, sem eiga að fá það. Hverra kosta var völ? Það var niðurfærsluleiðin, sem ég hef þegar rætt um og sagt frá, á hverju strandaði, að mati okkar í stjórnarflokkunum. Hún var ekki talin fær að mati okkar né verkalýðshreyfingarinnar. Millifærsluleiðin var sú, sem sérfræðingarnir höfðu einnig tekið í mál að fara. Teknanna yrði þá aflað með sköttum og dýrt úthlutunarkerfi sett á stofn til að koma þessu fé í réttar hendur, - áður þrautreynd leið og vafasamt um réttmæti hennar í framkvæmd. Ósamræmi skapast tiltölulega fljótt við framkvæmd hennar, hversu réttlátlega sem menn reyna að framkvæma hana, og nauðsyn er á að leiðrétta ósamræmið, sem myndazt hefur, eftir lengri eða skemmri tíma með gengislækkun. Af þessu höfum við reynslu. Við höfum því reynslu af því, að millifærsluleiðir, þó að þær séu enn þá teknar í mál, af sérfræðingum, skapa fleiri vandamál en þær leysa. Og það var ekki ætlunin að vera með í neinum slíkum dansi. Þá var aðeins ein leiðin eftir, ekkert sælgæti kannske, gengislækkunarleiðin. En þegar ég og mínir flokksmenn vorum búnir að sannfærast um, að þetta væri skásta leiðin af þeim, sem um væri að ræða, hikuðum við ekki við að fara hana, þótt við vissum, að það væri illur keimur af hugtakinu gengislækkun. Hún mælir þó útflutningsatvinnuvegunum hlutfallslega eftir framleiðslumagni, án þess að nokkurt „apparat“ sé sett til þess að framkvæma það. Það voru allir í valkostanefndinni, - ég kalla það sérfræðinganefndina, - sammála um, að þessi leið, sem þeir kölluðu uppfærsluleiðina, - ég sé enga ástæðu til að nota það nafn, ef það væri skilið þannig, að menn væru að dulbúa gengislækkunina með öðru nafni, - tryggi bezt af þeim leiðum, sem fyrir hendi voru, fulla atvinnu í landinu. Það er stærsta krafa verkalýðshreyfingarinnar, eins og allir geta skilið. Ég get því lýst yfir, að ég vel þessa leið með beztu samvizku, hvað sem hver segir, og tek afleiðingunum af því. Þessari leið okkar fylgja aðrar minni háttar aðgerðir, eins og hér hefur verið nefnt í umr. Það er áformað að hækka áfengi og tóbak. Það þarf a.m.k. ekki að fara djúpt ofan í hvers manns buddu, þó að slíkt sé gert. Því ræður fólk sjálft, og þetta á að gefa um 350–400 millj., ef menn taka ekki upp á því fangaráði að láta vera að drekka og reykja, sem er mönnum alveg frjálst, þegar verðið er skrúfað upp á vörunni. Þá er og lækkunarheimild á ólögbundnum gjaldaliðum fjárl., sem ætti að lækka útgjöld ríkissjóðs - menn gera sér vonir um 500 millj. Ég tel það alveg sjálfsagða aðgerð sem lið í þessu. Einnig munu verða gerðar ráðstafanir til að lækka tekjuskattsbyrði á hinum lægst launuðu í landinu og leitað samninga við verkalýðshreyfinguna og nokkur önnur félög um það atriði. Ætlunin er t.d. að fara fram á það við verkalýðshreyfinguna, að hækkunin á áfengi og tóbaki hafi ekki áhrif á vísitölu, þar sem hér er ekki um almenna neyzluvöru að ræða, a.m.k. ekki almenna nauðsynjaneyzluvöru. Það fylgir ekki beint með í þessum aðgerðum, að lagt verður gjald á benzín og þungaskattur hækkaður. Það er ekki gert til þess að leysa dæmi ríkissjóðs og ekki vegna fjárfærslunnar til útflutningsatvinnuveganna, heldur fer hver einasta króna, sem með þeim hætti verður aflað, beint í vegasjóð til þess að fyrirbyggja, að dregið sé úr framkvæmdum í samgöngumálum. Menn hafa talað um, að verzlunin hafi oft auðgazt á gengislækkunum. Hún hefur verið beitt svokallaðri 30% reglu, unað henni illa, talið hana sér óhagstæða og þrönga, en samt látið kyrrt liggja. Ég held, að þar sem við ákveðum að fylgja henni gagnvart verzluninni, þá sé ekki ástæða til að þrengja meira að henni í sambandi við slíka gengislækkun, sem hér er um að ræða, og hún fái engan gróða af henni. Ég held, að menn verði líka að taka það með í reikninginn, að hér er að nokkru leyti um allt aðra aðferð við gengislækkun að ræða en viðhöfð befur verið. Það var tekið fram hér áðan og er ástæða til að endurtaka það, að allar gengislækkanir, sem áður hafa verið framkvæmdar, hafa verið framkvæmdar með þeim hætti að kippa vísitölunni úr sambandi og láta þannig launþegana bera meginhlutann af byrði gengislækkunarinnar. Þessu er ekki svo farið nú. Það er ætlunin, að launþegar fái vísitöluna greidda á laun sín, og gerir það gengislækkunina í raun og veru allt annars eðlis, að því er snertir allar launastéttir landsins. Með því að taka vísitöluna úr sambandi, var í raun og veru verið að taka af verkafólki og öðrum launþegum í landinu og færa beint af þeirra launum yfir til sjávarútvegsins og annarra útflutningsatvinnuvega. Þetta verður ekki gert að þessu sinni. Auk þess hefur það þýðingu í málinu, að hér er aðeins um gengislækkun að ræða, sem er brothluti af því, sem framkvæmt hefur verið hverju sinni áður. Nú vil ég segja það, að þeir, sem eru á móti öllum þessum leiðum, sem hér hafa verið nefndar, og þá kannske alveg sérstaklega á móti þeirri leið, sem ríkisstj. hefur valið, gengislækkunarleiðinni að meginstofni, eru að mínu áliti skyldugir til að koma með einhverja þá leið, sem þeir geta sýnt fram á, að sé færari og hagkvæmara að fara en þá, sem valin hefur verið. Undan þeirri skyldu komast þeir ekki. Hver er sú kjörleið, sem þeir hafa?  Þegar ég og mínir samflokksmenn vorum að velja milli þeirra leiða, sem teknar höfðu verið í mál, komumst við raunar að þeirri niðurstöðu, að valið væri ekki mjög vandasamt, því að hér væri aðeins verið að velja á milli dulbúinna gengislækkunarleiða og hreinnar og beinnar gengislækkunar. Ég er nú einu sinni þannig gerður og mér hefur alltaf gefizt það vel að fara heldur beint framan að kjósendum en krókaleiðir að þeim. Það með öðru gerir auðveldara fyrir mig að velja þá leið, sem gekk beint framan að kjósendum og þeir gátu dæmt um þegar í stað, gengislækkunarleiðina með engum umbúðum, engum öðrum nöfnum, hvorki söluskatti né innflutningsgjaldi eða neinu öðru, því að það voru auðvitað hvort tveggja dulbúnar gengislækkunarleiðir. Menn hafa hér verið að gera að gamni sínu um það, að menn hafi áður fortekið, að þeir yrðu nokkurn tíma með gengislækkun eða tækju þátt í að beita henni. Jú, það kann að vera, að einhverjir hafi fullyrt þetta. En ég held nú samt, að það verði heldur erfitt fyrir menn að finna, að ég hafi fordæmt gengislækkun undir öllum kringumstæðum. Ég hef stundum barizt á móti gengislækkun hjá fyrrv. stjórnarflokkum, og ég tel, að stundum hafi þeirra gengislækkanir verið ótímabærar. Þannig hafi verið full ástæða til þess stundum að berjast á móti þeim. Gengislækkanir geta verið sjálfsagðar efnahagsaðgerðir. Þær geta líka verið allsendis ótímabærar. Það er þess vegna engin smán fyrir nokkurn mann að hafa eftir atvikum barizt fyrir gengislækkun eða barizt á móti. Það verður að líta á aðstæður. Og hv. 7. þm. Reykv. sagði hér áðan, að gengislækkanirnar, sem þeir hefðu framkvæmt áður, hefðu verið allt annars eðlis en þessi og undir allt öðrum kringumstæðum framkvæmdar. Vitanlega ber fyrst og fremst að líta á aðstæðurnar. Ef aðstæður hafa breytzt, þá geta menn komizt að allt annarri niðurstöðu, og ég held, að það sé haft eftir hinum mikla meistara sósíalismans, Lenin sjálfum, að ef aðstæður breyttust 365 sinnum á einu ári, þá væri hann reiðubúinn til þess að skipta um skoðun 365 sinnum á því sama ári. Hvað þá um minni spámenn?  Það er vissulega verið að framkvæma gengislækkun hér með öðrum hætti. Það er verið að taka upp nýja aðferð við gengisskráningu. Það er verið að taka upp sveigjanlegri gengisskráningu en hér hefur ríkt og verið lagaákvæði um, og það er mikils virði. Það gerir gengislækkun, sem þannig er framkvæmd, nokkuð annars eðlis en þær gengislækkanir, sem fyrrv. stjórnarflokkar framkvæmdu. Hv. 1. þm. Reykv., Jóhann Hafstein, spurði: Hvers vegna gengislækkun nú? Því er fljótsvarað. Við erum, stjórnarflokkarnir, að nokkru leyti valdir að þessari gengislækkun, það skal alveg fyllilega játað. Við höfum staðið að geysimikilli kauphækkun í landinu. Þá var áður að vísu af fyrirrennurum okkar búið að framkvæma geysilega launahækkun hjá öllum opinberum starfsmönnum. Það var erfitt fyrir okkur að láta hlut verkafólksins í landinu eftir liggja eftir slíka aðgerð, sem fyrrv. stjórn hafði gert á launakerfi opinberra starfsmanna. Þetta var því sjálfsögð aðgerð, við vorum skyldugir til þess að framkvæma hana og gerðum það í samstarfi við verkalýðshreyfinguna. En yfir 30% kauphækkun í einu er stórt stökk og leggst auðvitað sem byrði á framleiðsluatvinnuvegina í landinu. Við höfðum líka horft upp á það, að hlutur sjómanna var of rýr. Það var komið upp það vandamál, að ekki fengust menn á skipin. Og hvar erum við þá staddir? Hvað á þá að gera? Þá verður að hækka fiskverð og bæta þannig lífskjör sjómanna. Það gerðum við. Það hefur kannske orðið samtals um 30% fiskverðshækkun, síðan við tókum við. En þar var nauðsynleg aðgerð, því að öll efnahagsmál íslenzka þjóðfélagsins byggjast á framleiðsluatvinnuvegum okkar og fyrst og fremst á sjávarútveginum. Við framkvæmdum styttingu vinnuvikurnar um 4 stundir, úr 44 í 40, af því að fyrirrennarar okkar í stjórnarstólum höfðu lögfest 40 stunda vinnuviku hjá því fólki í landinu, sem léttustu störfin vinnur. Þá var ekki auðvelt að láta hlut verkafólksins eftir liggja, þess, sem þrælar við erfiðustu störfin. Ég játa, að það hefði verið hyggilegra að dreifa þessu á tvö ár, kannske á fjögur ár, stytta vinnutímann um eina klst. á ári næstu fjögur árin. Það hefði verið ærin þjóðfélagsbreyting samt. En þetta kemur einkanlega fram hjá sjávarútveginum og fiskiðnaðinum sem launagreiðsla. Þá kemur fyrir greiðsla yfirvinnukaups með 50% álagi og nætur- og helgidagavinnukaups með 80% álagi. Þegar maður lítur á það frá sjónarmiði atvinnurekandans, er þetta auðvitað íþynging í launagreiðslum, og þetta kemur líka á sjávarútveginn. Hér er því um það að ræða, að við erum búnir að þyngja byrðar framleiðsluatvinnuveganna verulega til hagsbóta fyrir hið vinnandi fólk í formi launagreiðslna, styttingar vinnutíma og fiskverðshækkunar, og það hefur auðvitað enginn möglað gegn því. Þetta eru allt saman góð mál. En góðu málin eru oft ekki nefnd, eftir að þau eru orðin að veruleika. Svo kemur nokkur rýrnun aflamagns hjá útveginum, og þá standa menn frammi fyrir því, að þeir ná ekki endum saman. Það þykir fullkannað. Það er ekki bara þeirra uppgjör, að þeir ná ekki endum saman, það þykir sannað mál. Hvað á þá að gera? Það verður að færa fjármagn í þjóðfélaginu til, til þessara undirstöðuatvinnuvega landsmanna, sem allir lifa á. Það erum við að gera. Það er ekki til neins að neita þeirri staðreynd, að um aflabrest er að ræða, og það er það, sem sker úr um, að endarnir nást ekki saman tekna- og gjaldamegin. Úr þessum vanda ætlar ríkisstj. að bæta með því að skrá gengið um 10.7% niður á við. Ég heyrði, að hv. 1. þm. Reykv., Jóhann Hafstein, taldi, að þessi gengislækkun væri í knappasta lagi, og hún er það vafalaust. Hún ofætlar ekki fjármagnstilfærslunni á fyrsta stigi. Ríkisstj. telur, að á vetrarvertíðinni, meðan kostnaðarliðir eru ekki farnir að þokast verulega upp á við og útgjaldaliðirnir þannig ekki farnir að rísa að marki, sé hægt að komast af með lægri fjármagnstilfærslu til útvegsins, og skoðun hennar er, að þetta kunni að duga. Þeir, sem gera út á sumarvertíð, gera út við aðrar kringumstæður, minni aflavon, smærri fisk, dýrari í vinnslu oft og tíðum, og þá er frekar farið að koma fram verðhækkun innfluttrar vöru. Samt höfum við gengið inn á þetta, ég og mínir samflokksmenn, að skrá gengið um 10.7% niður á við, en svo er opnuð sú leið, að svigrúmið verði 2.25% upp á við og niður á við með breyttri gengisskráningu, og lagaheimild þar til. En ég játa, að þetta muni vera algerlega í neðra kanti þess mögulega, til þess að dæmið sé leyst. Ég held hins vegar, að það hefði enginn sagt neitt við því, þó að gengið hefði verið skráð t.d. 12% og möguleikarnir staðið opnir um 2.25% upp fyrir það, ef eitthvað bjátaði á í sjávarútveginum frá því, sem nú er reiknað með. Ég skal ekki hafa þessi orð mín fleiri. Við höfum farið fram á, að málið fái afgreiðslu án tafa og megum þá ekki tefja fyrir því sjálfir. En ég lýk máli mínu með því að segja: Þið, sem áður hafið farið gengislækkunarleiðir, gerið það upp við ykkur, hvort þið eruð nú allt í einu á móti gengislækkun, svo lítilli gengislækkun, að þið hefðuð aldrei tekið í mál neitt slíkt. Kannske þið segið bara: Hún er svo lítil, að það tekur því ekki. Okkur þykir skömm að henni, hún er svo smánarlega lítil. - Það væri hægt að búast við slíku af þeim, sem hafa verið með gengislækkun upp í 10–50% og þaðan af meira. Þið, sem hafið önnur úrræði en gengislækkunarleið, verð ekki svo hæverskir og hlédrægir, að þið liggið á góðum úrræðum og látið þau ekki koma fram. Berið þau hér fram og leggið þau fram á þinglegan hátt í tillöguformi, svo að við missum ekki af neinum kjörleiðum, sem vera kynnu til, áður en við afgreiðum þetta á þann hátt, sem ríkisstj. leggur til. En ég verð að segja það, að ef þið hv. stjórnarandstæðingar hafið verið undrandi á því, að þeir menn, sem áður hafa fortekið að fylgja gengislækkun sem efnahagsmálaúrræði, standi nú að gengislækkunarfrv., held ég líka, að ýmsir meðal landslýðsins yrðu dálítið hissa á því, ef Alþfl. og Sjálfstfl. - og nýi þingflokkurinn - gætu nú með engu móti talið forsvaranlegt að lækka gengið um 10.7%.



Herra forseti. Ég verð nú að gleðja hæstv. félmrh. með því að birtast hér sem heill þingflokkur. Honum tókst ekki á sínum tíma að vera nema hálfur þingflokkur, þegar hann og tvíburi hans, Björn Jónsson, mynduðu einn þingflokk. Ástæðan fyrir því, að ég stend hér upp, er fyrst og fremst sú, að ég vil vekja athygli á einu máli, sem mér þykir mjög á skorta, að vakið sé máls á í þessum umr. Það er alveg hárrétt hjá hæstv. forsrh., sem kom hér fram í upphafi, að nauðsynlegt sé að tryggja rekstur undirstöðuatvinnuveganna, og þær efnahagsráðstafanir, sem hér á að gera, eru ekki sízt knýjandi til að tryggja rekstrargrundvöll útgerðar og vinnslustöðva í sjávarútvegi, sem í reynd ákvarða gengi íslenzka gjaldmiðilsins. En í þessu sambandi vil ég benda á orðsendingu Farmanna- og fiskimannasambandsins til ríkisstj. frá 13. des. s.l. Þar kom fram, að nú hljóti að verða að taka skipulag fiskvinnslunnar föstum tökum, svo að hún geti skapað sér eðlilegan rekstrargrundvöll. Það kemur einnig fram í þessari sömu orðsendingu til ríkisstj. eitthvað á þá leið, að efnahagssérfræðingar á árunum 1967–1968 héldu því fram, að það væri nauðsynlegt að endurskipuleggja allan fiskiðnaðinn, en enn sem komið er örlar hvergi á aðgerðum. Í stað þess rísa í hverju útgerðarplássi vinnslustöðvar, allt frá dýrum og fullkomnum stöðvum niður í stöðvar, sem hafa aðsetur í alls konar skúrum. Hér er að mínu viti komið að kjarna málsins, sem nauðsynlegt er fyrir þingheim að íhuga. Það verður í sambandi við þessi mál öll að taka fiskiðnaðinn föstum tökum. Það er með öllu óviðunandi að moka alltaf öðru hverju millj. eða jafnvel milljörðum af almannafé í þessa atvinnugrein eftir ýmsum leiðum, jafnvel þótt hún sé að sjálfsögðu undirstaða undir efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Við vitum allir gjörla, að það eru dæmi um tvö frystihús í litlum sjávarplássum. Annað rekur t.d. kaupfélagið, hitt einkaaðili, og síðan er samkeppni, báða aðila skortir hráefni, og bæði eru frystihúsin rekin með tapi. Það er einnig dæmi um illa útbúin frystihús, sem hafa starfsrekstur aðeins hluta ársins. Við vitum einnig, að það eru til fiskvinnslustöðvar, sem hafa skilað ágóða, jafnvel þegar önnur frystihús hafa verið rekin með tapi. Það er í raun og veru nóg komið af því að gefa þessari atvinnugrein einhvers konar deyfilyf á vissu árabili, einhverjar vítamínsprautur. Það verður að beita hnífnum. Það verður að ráðast að meininu sjálfu, en ekki alltaf leita í vasa almennings til þess að bjarga við þessum fyrirtækjum. Mér virðist þróunin vera mjög ískyggileg eða geta orðið ískyggileg í sambandi við skuttogarana. Til þeirra er lánað 90% af kaupverði, og ef að líkum lætur, fer þannig, að það muni þurfa að veita þessum togurum einhvers konar styrki af hálfu hins opinbera. m.ö.o.: það er búið þannig að hlutunum, að einkaframtakið er fólgið í því að hirða gróðann, þegar vel árar og vel gengur, en þegar illa árar, þá á að þjóðnýta tapið. Með þessu vil ég ekki segja, að það eigi ekki að veita dugmiklum atvinnurekendum sjálfsagða fyrirgreiðslu. Það þykir mér alveg sjálfsagt. En það er ógerningur að reka svona stóra og mikilvæga atvinnugrein á þann hátt, sem verið hefur í þjóðfélaginu. Og ég vil leggja áherzlu á það, að í sambandi við þær ráðstafanir, sem nú eiga sér stað, geri ríkisstj. úttekt á fiskvinnslunni í landinu og reyni að koma á sem mestri hagkvæmni í þeim málum, ella heldur þetta ófremdarástand áfram. Að sjálfsögðu hafa hraðfrystihúsaeigendur sín samtök og leggja fram sínar óskir, en ríkisvaldið á að taka þeim með nokkurri gát. Þegar hið opinbera stendur að því að færa til milljarða króna af almannafé til frystihúsaeigenda, verður ríkisvaldið að hafa aðhald að þessum fyrirtækjum og sjá til þess, að hér sé ekki sóað fé. Þetta tel ég ákaflega mikilvægt. Ég hef áður látið í ljós skoðun mína á gengisfellingu. Ég vil þó í upphafi segja það, að ég tel, að stjórnarandstaðan hafi gert of mikið úr þeim vanda, sem við er að glíma. Ég vil benda á það, að í skýrslu valkostanefndarinnar, þar sem gerð er grein fyrir efnahagshorfum á næsta ári, er að sjálfsögðu miðað við þjóðhagsstærðir á árinu 1972. En þessar tölur árið 1972 eru ekki fulltraustar. Það hefur t.d. komið í ljós nú þegar, að aflabrögð verða 2% meiri en valkostanefndin notaði í útreikningi sínum. Einnig hefur komið í ljós, að fiskverðshækkunin á næsta ári, sem átti að verða 7–8%, er eiginlega þegar komin inn í verðið. Þetta skiptir auðvitað geysimiklu máli. Þannig koma fram stórar skekkjur í útreikningnum. Og ég vil líka benda á það, að skreiðarverðið fer mjög ört hækkandi og loðnuafurðir stíga geysimikið í verði, þannig að ég tel, að vandinn sé ekki eins mikill og margir vilja láta í skína, allra sízt að hér jaðri við hrun atvinnulífsins. Hæstv. félmrh. talaði um gengisfellingu sem einhvers konar hallelúja-lausn á öllum vanda, og það er alveg nýr skilningur og opinberun fyrir mig, að gengisfelling sé annað en neyðarráðstöfun. Það er alveg nýtt. Ég vil t.d. benda á það, að á Norðurlöndum hafa verið til sams konar erfiðleikar og hjá okkur, hækkandi verðlag og verðbólga í landinu. En frændur vorir á Norðurlöndum hafa varazt það í lengstu lög að fella gengi. Þetta þekkjum við frá ráðstöfunum í Danmörku á síðasta ári og einnig í Svíþjóð. Þeir fara þá einhvers konar millileið, sem er á máli félmrh. auðvitað gengisfelling. En engu að síður er það staðreynd, að menn beita ekki gengisfellingu, nema þegar neyðarástand er, atvinnuleysi, aflabrestur verulegur og fall á útflutningsverðmæti. Þetta er viðhorf mitt til þessara mála, og ég tel, að þessar forsendur séu ekki fyrir hendi og þess vegna hefði átt að útvega fé með millifærsluleið og jafnframt draga meira úr fjárfestingu og útgjöldum ríkisins og reyna með hörku og aðhaldi í fjármálum að jafna þennan halla á fyrstu mánuðum ársins 1973. Nú er svo komið, að gengisfelling er lausn á öllum efnahagsvanda og einkanlega sjálfsagt að nota gengisfellingu, ef vandinn er ekki mikill. Þetta er alveg nýtt viðhorf. Eitt vil ég benda alveg sérstaklega á í málflutningi félmrh. Hann lét í það skína, að þessi till. frá þingflokknum hefði verið borin fram á ríkisstjórnarfundi og síðan hefði stjórnarflokkarnir sannfærzt um það á svipstundu, fengið hugljómun og talið, að þetta væri eina rétta leiðin, og síðan var ákveðin gengisfelling. Ég vil bæta þar við, eins og ég sagði í upphafi máls míns, að félmrh. var einu sinni hálfur þingflokkur og það, sem hann sagði um þetta mál, er hálfur sannleikur. 
            



Herra forseti. Það hafa nú lokið máli sínu þrír hæstv. ráðh. og fulltrúar allra stjórnarflokkana, og nú síðast var að ljúka máli sínu einn flokkur, sem styður alla stjórnarflokkana og allt, sem þeim viðkemur, nema þingflokk SF. Hann hefur sagt sig úr sálufélagi við þá, svo að það hafa hækkað aksíurnar í dag í þm. SF um 25% í hverjum, þannig að þeir eru nú um 25% hver, Hannibal, Karvel, Björn og Magnús Torfi, en voru 20% fyrir þingfund í dag.  Það kemur undarlega fyrir sjónir að heyra þessa hæstv. ráðh. og þingflokkinn, sem var að tala hér áðan, tala eins og þeir gerðu. Við vitum, að hæstv. ráðh. hafa hver um annan þveran lýst því yfir fyrir síðustu kosningar og flestir þm. þessa stjórnarliðs, að gengisbreytingar væru úrelt úrræði, sem kæmu ekki til greina. Þeir hafa lýst því á þann veg, að það væri nokkurs konar glæpur að framkvæma gengislækkun, það væri árás á launþega í landinu, það væri verðbólguaukandi að fara gengislækkunarleiðina, og það kemur fram í málefnasamningi ríkisstj., sem hæstv. forsrh. bað okkur þm. að lesa kvölds og morgna, að ríkisstj. ætlaði ekki að beita gengislækkunarleiðinni. En hæstv. forsrh. er að reyna að snúa sig út úr því núna með því að segja, að þessi ákvörðun hafi aðeins átt við þá, og vitnar þá í ástandið í efnahagsmálunum eins og það var, þegar ríkisstj. tók við í júli 1971. En þá var bara enginn efnahagsvandi fyrir og þurfti því engan efnahagsvanda að leysa, eins og ég skal koma síðar að. Og hvað sagði svo hæstv. forsrh. fyrir hönd allra þessara ráðh. sinna í umr. hér á hv. Alþ. 18. okt. í fyrrahaust, þegar hann flutti sína stefnuræðu eða stefnuræðu ríkisstj.? Þá segir hann orðrétt: „Ég hygg, að ein mikilvægasta grundvallarstefnubreytingin sé sú, að núv. ríkisstj. er og vill vera ríkisstj. hins vinnandi fólks í landinu, launþega og framleiðenda til sjávar og sveita. Hún vill stjórna í þeirra þágu og hafa sem nánast samstarf við samtök launafólks og framleiðenda. Fyrrv. ríkisstj. beitti hins vegar ríkisvaldinu hvað eftir annað gegn verkalýðshreyfingu og launafólki, bæði með setningu brbl. og gerðardómum í kjaradeilum, en einnig með því að beita gengislækkun æ ofan í æ og rýrði þannig kjör launþega, eftir að þeir höfðu háð árangursríka kjarabaráttu.“ Þarna er almennt fordæmd gengislækkun sem leið til úrbóta af hæstv. forsrh. Þegar fyrsti vandinn kemur upp, vildi hann sjálfur ekki fara þessa leið, heldur lætur hann hæstv. félmrh., gamla manninn úr Selárdal, segja sér fyrir verkum, hvaða leið eigi að fara. En ég hef haldið af löngum kynnum mínum af hæstv. félmrh., að honum væri margt annað betur gefið en að fjalla um efnahagsmál. En þegar hann er nú orðinn aðalefnahagsráðunautur þessarar ríkisstj., þá gef ég ekki mikið fyrir hana í framtíðinni. Þá held ég, að orð hv. 7. þm. Reykv. séu að koma fram, að hún sé þegar að byrja sitt dauðastríð. Ég vil sérstaklega bjóða velkominn til þingstarfa á ný hæstv. viðskrh. og sjútvrh. En hann er eini ráðh. í ríkisstj., sem hefur forsmáð Alþ. ár eftir ár, hefur skrópað, en verið í bænum, og ekki fengizt til þess að taka þátt í þingstörfum og ekki mælt fyrir sínum málum. En nú gerist hann heldur betur vígreifur. Hann kemur hér upp í pontuna og flytur mikla ræðu, ádeiluræðu á stjórnarandstöðuna, og nú er loksins hægt að ná í skottið á honum til þess að tala aðeins við hann, og fagna ég því. Eitt ætla ég að segja honum, áður en ég held lengra. Þar sem svo oft er, a.m.k. á síðustu tímum, talað um persónulegar skoðanir manna, skal ég segja honum, að ég var ákaflega kvíðinn fyrir því, að þessi stjórn geispaði golunni núna fyrir nokkrum dögum, svo að ég fagna því innilega, að Ólafía, sem hefur liðið illa núna undanfarinn hálfan mánuð, með slæman hita þrátt fyrir fúkkalyf til þess að halda honum niðri, er nú loks að hressast. Ég verð að segja, að það gladdi mig mikið, ekki vegna þess að ég byggist við miklum og jákvæðum eða skynsamlegum aðgerðum þessarar stjórnar, heldur taldi ég nauðsynlegt gagnvart þjóðinni, að ráðh. og þessir flokkar, sem að henni standa, fái að sýna sitt rétta andlit, fái að éta ofan í sig fyrri fullyrðingar, fái að éta ofan í sig, að gengisbreytingar séu aldrei nema til ills, eins og hæstv. viðskrh. hefur haldið fram s.l. 12 ár og þá ekki síður hæstv. forsrh. Svo koma þessir herrar og fara að tala um það, að gengisbreytingar hafi átt sér stað áður, 4 gengisbreytingar á tímabili viðreisnarstjórnarinnar. Hvað hafði skeð á undan? Voru ekki Lúðvík Jósepsson og Hannibal Valdimarsson í ríkisstj. á undan, sem tók upp gengisbreytingu, en þorði ekki að kalla hana gengislækkun? Þeir kölluðu það yfirfærslugjald, 55% yfirfærslugjald. Það var auðvitað ekkert annað en gengislækkun. Það var afleiðing þeirra starfa, að gengisbreytingu varð að gera á árinu 1960. Þeir hafa lítið talað um, af hverju gengisbreyting var gerð á árunum 1967 og 1968. Ég hef ekki heyrt einn einasta þeirra þriggja minnast á fall sterlingspundsins eða að framleiðsluútflutningsverðmæti þjóðarinnar hrundu á þessum tveimur árum og þau voru 1/3 minni að krónutölu árið 1968 en þau voru 1966. Það hefur enginn þeirra minnzt á það. En svo koma þessir herrar hér fram fyrir Alþ. og einn þeirra, nýi efnahagssérfræðingurinn, félmrh., segir: Þessi gengisbreyting er of lítil. - Svo kemur annar, sem einu sinni var efnahagssérfræðingur, hann var sérfræðingur í skattamálum í fyrra, viðskrh. Hann segir: Þetta er ekki nokkur vandi. - En þá spyr ég: Til hvers er hann þá að breyta gengi krónunnar, ef þetta er enginn vandi, ef þetta er svona lítið? Þá tel ég það ástæðulaust. Ég hef verið þeirrar skoðunar, og það eina, sem ég get tekið undir í sambandi við ræðu nýja þingflokksins, er, að gengisbreytingu á ekki að beita, nema í neyð sé, en ekki að gamni sínu. Og henni hefur aldrei verið beitt fyrr, nema nauður hafi til þess rekið. Hæstv. viðskrh. var að venju með margar fullyrðingar. Það má nú segja, að í fyrra, þegar hann flutti ræðuna um skattamálin, rétt eftir að frv. voru lögð hér fram, þá fullyrti hann og var ekki lengi að reikna, að með skattalagafrv. yrði stórfelld lækkun skatta á Íslandi á árinu 1972. Þeir voru aftur hinir að burðast með að láta tölvuna í háskólanum reikna fyrir sig, bæði hæstv. fjmrh. og formaður þingsflokks Alþb. En þessi hæstv. ráðh. þurfti ekki á tölvu að halda. Hann á sína eigin tölvu, og hann reiknaði út, að skattarnir mundu lækka, ef þessi frv. yrði að lögum. Nú höfum við fyrir okkur, hvernig þetta varð í reynd, og þá kemur í ljós, að álagðir skattar hækkuðu, en lækkuðu ekki, úr 1525 millj. kr. á árinu 1971 í 4429 millj. kr. á árinu 1972. Það sést á þessu, hve mikið er að marka þessa ágætu tölvu, sem er innbyggð í höfði hæstv. viðskrh. Svo kemur þessi hæstv. ráðh. og segir: Við hverju tókum við, þegar við tókum við? Þeir eru að segja, stjórnarandstæðingar, Sjálfstfl.-menn og Alþfl.-menn, að við höfum tekið við blómlegu búi. Við hverju tókum við? Hvað þurftum við að gera, þegar við tókum við? - En honum varð ekki úr vegi að segja frá því. Fjárlög ársins 1971, sem voru síðustu fjárl., sem fyrrv. ríkisstj. afgreiddi, voru upp á 11 milljarða 23 millj., en tekjur umfram fjárlög 1971 fóru fram úr áætlun upp á hvorki meira né minna en 1723 millj. kr. Þá skulum við líka koma að því, sem hæstv. ráðh. talaði um. Hann sagði: Við þurftum að mæta launahækkununum, sem skullu yfir, rétt eftir að fjárl. voru afgreidd, en þær námu 577 millj. kr. Til þess að mæta þessum launahækkunum skildi fyrrv. ríkisstj. eftir 270 millj. kr. af greiðsluafgangi við afgreiðslu fjárl., og þá voru eftir 307 millj. kr., sem einhver hefði talið auðvelt að borga af 1723 millj. kr. tekjum umfram fjárlög, þó að við bættust framlög til Tryggingastofnunarinnar vegna útborgunar ellilífeyris og örorkubóta, sem fyrrv. ríkisstj. setti lög um, en reiknaði ekki með fyrir kosningar, að tækju gildi fyrr en um áramótin þar á eftir. Núv. ríkisstj. lét þessi lög koma til framkvæmda 4 mánuðum fyrr, og til þess notaði hún það fé, sem hún hafði umfram vegna þess, hve fjárlagafrv. fyrrv. ríkisstj. var varlega áætlað hvað tekjuhlið snertir. Það var því efnt til veizlu, strax eftir að ríkisstj. tók við völdum 14. júlí 1971. Það var ausið á báða bóga, eins og áður hefur verið lýst hér og það margoft. En hæstv. viðskmrh. hefur ekki mátt vera að því að hlusta, hvorki á þetta né annað. Það hefur verið bent á leiðir til þess að draga úr útgjöldum ríkisins, t.d. við umr. um síðustu fjárlög. Þessir hæstv. ráðh. hafa fordæmt gengisbreytingar hvað eftir annað og aðdáendur þeirra. Það stóð ekki á þeim við gengisbreytinguna 1968 að vera hér með spjöld fyrir utan á götunni. Og ég man alltaf eftir áletruninni á einu spjaldinu: Hengjum ákveðna menn. - Það voru aðdáendur þessara tveggja hæstv. ráðh., sem sögðu það. Ég hef ekki orðið var við þennan hóp núna með spjöldin vegna gengisbreytingarinnar. Þó vil ég biðja hæstv. utanrrh. að passa sig, því að 1968 flaug steinn hérna inn um gluggann. En það er kannske ekki sama, hverjir beita gengislækkun. Það er kannske ekki sama, fyrir hvaða hóp eða fyrir hvaða menn þessi hópur er að vinna í þjóðfélaginu. En þetta er fólk, sem má vera að dáendur þessara manna eftir sem áður fyrir mér. Ég öfunda þá ekkert af því að eiga þetta lið að vinum. Hæstv. viðskrh. og sjútvrh. fór nokkrum orðum um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins. Ég verð að segja, að það var sagt, þegar ég var að alast upp, að ef einhver sagði ósatt, þá sagði gamla fólkið, að nú væri svartur blettur á tungunni á viðkomandi. Ég held, að eftir þessa ræðu hæstv. viðskrh. og sjútvrh. hafi ekki verið svartur blettur á tungunni á honum, heldur tel ég alveg örugglega, að öll tungan hafi verið orðin svört. Ég furða mig á því, að hæstv. ráðh. skuli leyfa sér að fara þeim orðum um þær aðgerðir, sem voru gerðar gagnvart sjávarútvegi á s.l. hausti, að þær hafi verið gerðar fyrir tilstuðlan samtaka útvegsins. Hæstv. ráðh. veit vel, að það alvarlega ástand, sem var ríkjandi í sjávarútvegi á s.l. hausti, var dýrtíðarstefnu ríkisstj. að kenna, og þegar ríkisstj. hefur viðhaft jafnmikið gáleysi og hún hefur gert, frá því að hún tók við völdum, þá á ekki að leggja það á útflutningsatvinnuvegina að standa undir því. Ríkisstj. átti að bæta fyrir sínar syndir, og láta Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins í friði. Hann var ekki stofnaður til þess að standa undir dýrtíðarhítinni hér innanlands heldur til þess að standa undir, ef áföll verða á erlendum mörkuðum í verði útflutningsafurða okkar, þannig að það þyrfti ekki að grípa til gengislækkunar. En hæstv. sjútvrh. stillti samtökum útvegsins upp við vegg og sagði: Það verður ekkert gert annað en greiða úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins til áramóta. - Hvað segir í bréfi Landssambands Ísl. útvegsmanna, sem lagt var fyrir hv. sjútvn. þessarar d.? Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir verðlagsráði sjávarútvegsins lá mat á afkomu bátaflotans á þessu ári, sem unnið hefur verið af hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins. Niðurstöður þess bentu til, að halli á rekstri bátaflotans mundi verða um 330 millj. kr. á þessu ári og halli á rekstri togaranna um 110 millj., eftir að tekið hafði verið tillit til beinna og óbeinna styrkja til togaranna. Líkur benda til, að halli á rekstri bátaflotans muni verða mun meiri en áætlað var, því að fyrri niðurstaða grundvallaðist á reikningnum frá árinu 1970, sem voru framreiknaðir til ársins 1972 með kostnaðar- og tekjubreytingum. Nú er verið að endurskoða þetta afkomumat fyrir bátaflotann og fá grundvallarreikninga frá árinu 1971. Virðast kostnaðarhækkanir hafa orðið mun meiri en reiknað var með, og nema þær hækkanir t.d. á viðhaldslið bátaflotans um 150 millj. kr. Í ljósi þessara staðreynda var augljóst, að fiskverð varð að hækka frá 1. okt., ef ekki átti að koma til algerrar rekstrarstöðvunar. Fulltrúar L.Í.Ú. í verðlagsráði sjávarútvegsins áttu viðræður við sjútvrh. 22. sept. að hans beiðni um þau vandamál, sem við blöstu við ákvörðun fiskverðs. Hann lýsti þar þeirri skoðun ríkisstj., að fiskverð þyrfti að hækka, án þess þó að tilgreina hvað mikið. Hins vegar taldi hann, að fiskkaupendur gætu ekki staðið undir þeirri hækkun vegna erfiðrar rekstraraðstöðu og þyrftu jafnvel á aðstoð að halda, þar sem ekki voru fyrirhugaðar neinar ráðstafanir af hálfu ríkisstj. fyrir n.k. áramót til lausnar á þessu máli. Taldi hann, að það fjármagn, sem til þyrfti að koma til að gera fiskverðshækkun mögulega, yrði að taka úr verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins. Fulltrúar L.Í.Ú. mótmæltu þessu og bentu á, að ekki væri ástæða til að taka fé úr verðjöfnunarsjóði, því að ekki væri um neitt verðfall að ræða á fiskafurðum. Þetta er sannleikur málsins, en ekki það, sem hæstv. ráðh. fór með hér áðan. Þetta er sannleikur málsins. Þegar við lítum á það, hver þessi upphæð var á s.l. hausti, þá var gengið út frá, að meðalfiskverðshækkunin væri 15%. Ársaflinn upp úr sjó er um 4000 millj. kr. að verðmæti, en 15% um 600 millj. á ársgrundvelli. Auk þess var fyrirgreiðsla til frystihúsanna, svo að af þessu má því sjá, að vandinn var ekki lítill. Þegar við lítum á þær ófullkomnu upplýsingar, sem þegar liggja fyrir frá hæstv. ríkisstj. í sambandi við gengisbreytinguna, sjáum við auðvitað fram á gífurlega hækkun á útgjaldaliðum útgerðarinnar á árinu 1973. Þegar ég kom á þennan fund í dag, var ég alveg sannfærður um, að það væri nauðsynlegt að gera þessa gengisbreytingu, og var ég sannfærður um, að það hefði þurft að ganga eins langt og efnahagssérfræðingur ríkisstj., sá nýi, hæstv. félmrh., hefur lagt til. En eftir að hafa hlustað á hæstv. sjútvrh. og viðskrh., - ef ég ætti að trúa því, sem hann sagði, - þá sé ég ekki nokkra ástæðu til að breyta gengi krónunnar, því að vandinn er svo lítill, sagði hann. Þegar um svo lítinn vanda að ræða, þá er engin ástæða til þess að hlaupa í gengisbreytingu. Ég held, að menn verði að líta á staðreyndir í réttu ljósi, og þá verður að fara fram á það, að þeir sem sitja í ráðherrastólum, verði a.m.k. að gera það til jafns við aðra, en ekki síður. Það þýðir ekki að horfa á hlutina frá því sjónarmiði, sem hæstv. ráðh. gerði í ræðu sinni hér áðan. Hæstv. ráðh. sagði, að það ætti að lækka útgjöld fjárl. um 10–15%. Það skiptir tölverðu máli hvort það eru 10 eða 15%, finnst mér, eða um 500 millj. kr. Nú er allt á huldu, á hvern hátt hæstv. ríkisstj. hugsar sér að lækka útgjöldin. Á að taka verklegar framkvæmdir, eins og þær eru nú í fjárlagafrv. eftir 2. umr., og skera þær enn niður um 10–15%. Það er fróðlegt að fá upplýsingar um það, hvað ríkisstj. hefur hugsað sér í því efni. Þá minni ég á það, sem þessir hæstv. ráðh. hafa sagt á undanförnum árum, að fyrrv. ríkisstj. hafi aldrei veitt nógu mikið fé eða nógu háar fjárhæðir til verklegra framkvæmda. Og einn af talsmönnum ríkisstj. nú viðhafði oft þau ummæli, að framlög til verklegra framkvæmda yrðu að fylgja byggingarvísitölunni á hverjum tíma, og meira en það, einnig hlutfallslegri hækkun fjárlaga. Nú þykir mér vera farið að rifa í seglin. Byggingarvísitalan hefur hækkað á valdatímabili þessarar ríkisstj. úr 535 vísitölustigum í 689 vísitölustig, eða um 28.79% hækkun byggingarkostnaðar. Framlög til verklegra framkvæmda hækkuðu verulega á síðasta ári, sem viðreisnarstjórnin var við völd. Langstærsti liðurinn er framlag til skólabygginga skyldunámsins, sem hækkaði um 39%. Á fyrsta ári þessarar ríkisstj., í fjárlögum ársins 1972, hækkaði þessi liður um 37%, og það voru stórfelldar fyrirsagnir í stjórnarblöðum, málgagni sjútvrh. og málgagni forsrh., um stóraukin framlög til verklegra framkvæmda. En á þessu ári gaf ríkisstj. út brbl. um tímabundnar aðgerðir í efnahagsmálum, þar sem enn var heimilað að skera niður verklegar framkvæmdir og fleiri liði í fjárlögum um allt að 400 millj. Loksins við 2. umr. fjárl. lá fyrir, að skornar höfðu verið niður verklegar framkvæmdir um nálega 175 millj. kr., sem sýndar voru við 2. umr. fjárlaga. Í till. kemur fram endurveiting á þessu fé, næsta ár, sem skorið er niður á þessu ári. Þegar tillit er tekið til þess, hækkar stærsti framkvæmdaliðurinn, skólabyggingar, um 7.5%. Breytingin er þá á þessum árum: síðasta ár viðreisnarstjórnarinnar 39%, fyrsta ár þessrar ríkisstj. 37%,annað ár þessarar ríkisstj. við 2. umr. fjárlaga, þ.e. 2. útgáfu, um 7.5%. Og nú segir hæstv. viðskmrh., og við skulum ætla, að hann hafi sagt þetta satt, að þeir ætli enn að lækka framlög til verklegra framkvæmda um 10–15%. Þá fara menn nú að spyrja: Hvar eru nú öll loforðin, sem mest var gumað af, á meðan þessir herrar voru í stjórnarandstöðu? Það er heldur betur farið að breyta um stefnu. Mér þykir leitt, að það skuli enginn vera inni fyrir nýja þingflokkinn, því að mig langaði til að tala til hans nokkur orð. Ég vona, af því að hann er svo góður stuðningsmaður ríkisstj., nema þingflokks samtakanna, að stjórnarsinnar komi orðum mínum til hans eða haldi uppi vörnum fyrir hann. Ég furða mig á því, að þm. skuli leyfa sér að tala eins og hann gerði um íslenzkan sjávarútveg. Þvílíkur hugsunarháttur og umtal um undirstöðuatvinnuveg landsmanna. Ég hef ekki heyrt þetta lengi og bjóst ekki við, að það mundi heyrast frá nokkrum þm. Hann talar um, að verið sé að moka milljónum í sjávarútveginn, undirstöðuatvinnuveg landsm., sem hefur staðið undir öðrum framkvæmdum og allri uppbyggingu í þessu þjóðfélagi. Hann leyfir sér, þessi hv. þm., að láta að því liggja, að undirstöðuatvinnuvegur landsmanna sé styrkþegi eða eitthvað sníkjudýr á þjóðfélaginu. Ég held, að þm. samtakanna megi bara vera fegnir að vera lausir við þennan grip. Heldur hann kannske, að heimspekideild háskólans standi undir þessu öllu? Ég furða mig á því, að jafnklókur maður og hæstv. viðskmrh. er, skyldi gefa yfirlýsingu áðan, bara til þess að hafa þennan karl góðan, þess efnis að hann ætli að sameina banka í landinu, en hann svaraði þessum þm. fyrir nokkrum dögum með hortugheitum einum saman. Nú er ráðh. bognaður fyrir Bjarna Guðnasyni og segir: Ég ætla að sameina banka í landinu. - Ég spyr hæstv. viðskrh.: Ætlar hann að láta n., sem er að endurskoða bankakerfið, leggja það til? Hann sagði um daginn, þegar hann svaraði Bjarna Guðnasyni, að hann hefði skipað þessa n. og valið menn í hana, af því að þetta hefðu verið beztu mennirnir, sem voru með mesta þekkingu á bankamálum. Eða ætlar hann kannske að skipa nýja n. með Bjarna Guðnason í forsæti til þess að sameina banka í landinu? Mér finnst vera keypt nokkuð dýru verði atkvæði þessa hv. þm. eftir þessa lélegu frammistöðu, sem hann hefur sýnt hér í dag, ef hæstv, viðskrh, ætlar að steypa saman í eitt nokkrum bönkum í landinu og gleypa allt ofan í sig, sem hann sagði fyrir nokkrum dögum. Hæstv. viðskrh. fór mjög á kostum í sinni ræðu, eins og ég hef þegar lítillega getið um, en gæti haldið lengi áfram, ef ég ætti að elta ólar við allt, sem hann sagði. Þegar hann talaði um viðskiptajöfnuðinn, sagði hann, að innflutningur skipa flugvéla hefði verið 2 500 millj. kr. á þessu ári. En í bókinni frá fjmrh., sem við eigum hérna, segir: Áætlað er, á árinu 1972, þessu ári, að innflutningur skipa og flugvéla nemi á árinu 1973 2 500 millj. ltr., sem er með mesta móti, og aukning frá fyrra ári nemur 66%. Til þess að festa í minni hæstv. ráðh. skal ég benda honum á, að þetta er á bls. 9 í áliti valkostanefndarinnar svokölluðu. En það eru sem sagt kringum 1500 millj. á þessu ári, en ekki 2 500 millj. En hvað munar þennan hæstv. ráðh. um þús. milljónir? Ekki nokkurn skapaðan hlut. Ég spurði hæstv. félmrh. að því, hver hefði lagt fram till. í ríkisstj. um gengisbreytinguna. Og hann svaraði: Það gerði ég, og hann bætti því við, að hann gæti vel endurtekið þetta, ef einhverjir fleiri hefðu blundað. Þar með átti hann við, að ég hefði sofnað og spurt þess vegna, hver hefði lagt till. fram. En ég held, að það mætti vera ákaflega syfjaður maður, sem sofnaði undir ræðu hæstv. félmrh., sem talaði jafnítarlega um efnahagsmál, og sérstaklega þeir, sem hafa einhvern áhuga á efnahagsmálum, sofna ekki undir jafnfróðlegri ræðu og hann flutti hér áðan f.h. ríkisstj. En mig langaði til að heyra það einu sinni enn, að þessi hæstv. ráðh. hefði verið upphafsmaður að gengislækkun, því að ég er búinn að heyra svo oft í honum vestur á fjörðum og eins hér suður í Reykjavík, bæði á Alþ. og annars staðar, þar sem hann hefur fordæmt gengisbreytingu og talið þá menn, sem hana gerðu óalandi og óferjandi. En hann verður eftir sem áður alandi og ferjandi. Ég lofaði hæstv. forseta því að stytta mál mitt og skal verða við því. Það er auðvitað eftir að ræða miklu ýtarlegar um efnahagsmálin síðar, þó að við höfum reiknað með því, sjálfstæðismenn, að þetta frv. færi umræðulítið til nefndar og til afgreiðslu. En þegar við sjáum, að ríkisstj. raðar sér á mælendaskrá, þá sé ég ekki ástæðu til, að við stjórnarandstæðingar þegjum þunnu hljóði. Eitt er víst, að ríkisstj. hefur nú étið ofan í sig allar fyrri fullyrðingar sínar í þessum efnum. Það er ekkert vandamál fram undan - eða hefði ekkert vandamál verið fram undan, ef það hefði verið gætt hófsemi í meðferð fjármála. En hún hefur sjálf unnið að því, að svo er komið. Þess vegna neyðist hún til að leggja fram þessi úrræði í efnahagsmálunum. Okkur gefst kostur á því að ræða þetta frv. ítarlegar, þegar það kemur frá nefnd.



Herra forseti. Ég hafði vænzt þess, að þeir hæstv. ráðh., sem hér hafa í dag verið í fyrirsvari fyrir því frv., sem fyrir liggur, mundu mæta á kvöldfundi. Ég sé, að aðeins einn ráðh., hæstv. forsrh., er mættur, og nú gengur einnig hæstv. viðskrh. í salinn. Eins og þeir, sem hafa hlustað á umr. í dag, hafa veitt athygli, eru margs konar skýringar frá einstökum ráðh. á ástæðunum fyrir því, að nú er farið í gengisbreytingu. Hæstv. félmrh. skýrði frá því hér í dag, að fyrir ríkisstj.- fundi hefðu legið þrjár mismunandi till., það hefði verið það, sem þeir hefðu haft úr að moða, og árangurinn af umr. um þær þrjár till., sem fyrir lágu, hefði orðið sú ákvörðun, sem ríkisstj tók, að lækka gengi ísl. krónunnar um 10.7%. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, hlaut það að vekja athygli, að ráðh. hefðu hver fyrir sig, allir, sem töluðu, sinn hverja skýringu á því, hvers vegna þessi ákvörðun var tekin. Hæstv. forsrh. sagði, að gengisbreyting væri ekki réttlætanleg, nema neyðarástand ríkti í þjóðfélaginu, og verður að telja, að það sé hans mat í dag, að slíkt ástand ríki nú í efnahagsmálum þjóðarinnar.

Ég sagði, að gengisfelling væri alltaf neyðarúrræði

Hæstv. forsrh. segir, að gengisfelling sé alltaf neyðarúrræði, og ég sé ekki nokkurn mun á þessu tvennu, og það hlýtur að leiða af orðum hæstv. ráðh., að neyðarástand sé í efnahagsmálunum. Þetta var hans skýring á málunum, og hef ég ekki neitt sérstakt um það að segja. Þetta er mat hæstv. forsrh., að gengisfelling sé neyðarúrræði, sem ég legg þannig út, að neyðarástand sé í þessum málum, fyrst til neyðarúrræða þarf að grípa. Hæstv. félmrh. taldi, að gengisfelling væri alveg jafnréttlætanleg, þó að góðæri væri, eins og hann orðaði það, og vildi halda því fram, að mér skildist, að almennt væri talið, að góðæri væri nú ríkjandi hjá okkur, þó að þannig aðstaða væri, að hann hefði fallizt á, að ríkisstj. tæki ákvörðun um gengisfellingu. En skýring hæstv. viðskrh. og sjútvrh. var hin gamalkunna kenning hans og rök hans fyrir gengisbreytinguna, að aflabrestur hefði orðið hér mikill og það væri aðalástæðan fyrir þeim erfiðleikum, sem sjávarútvegurinn ætti við að stríða, þó að hann tilgreindi þar réttilega fleiri atriði. En það, sem almennt hlýtur að vekja athygli, er það, sem hér hefur komið fram, að þrátt fyrir það, að ríkisstj. hefur mjög viljað halda því fram, að henni hafi vel tekizt til með stjórn landsins, þá skuli nú þurfa að fella gengið, þegar það liggur alveg ljóst fyrir, að verð útflutningsvara okkar í sambandi við sjávarútveginn hefur aldrei verið hagstæðara en einmitt nú. Það er það, sem hlýtur að vekja athygli meðal alls almennings, að á slíkum tíma þurfi að grípa til gengisbreytingar. Ég hygg, að þetta hljóti að teljast mjög óvenjulegt og sennilega mjög sjaldgæft fyrirbæri hjá nokkurri þjóð, að þegar hagstætt ástand er í sambandi við höfuðatvinnuvegina, þá skuli þurfa að grípa til þess úrræðis að breyta genginu, sem vissulega hefur mikla röskun með sér í öllu efnahagslífi þjóðarinnar, eins og hér hefur verið margsagt. Hæstv. forsrh. rakti réttilega ástæðurnar fyrir gengisbreytingunum 1960, 1967 og 1968, og það hafði einnig verið gert af öðrum hv. ræðumönnum, og skal ég ekki fara frekar út í það. En það er almennt viðurkennt, að þá hafi vegna óviðráðanlegra aðstæðna skapazt það ástand, að til róttækra gengisbreytinga varð að grípa, til þess að atvinnuvegirnir gætu haldið áfram með nokkurn veginn eðlilegum hætti. Það, sem ég vildi þó aðallega koma að, er skýring hæstv. sjútvrh. á því fyrirbæri, sem hann kallar hinn mikla aflabrest, sem sé bölvaldur eiginlega alls þess, sem miður hefur farið í þjóðfélaginu að undanförnu. Menn hafa orðið þess greinilega varir, að þetta hugtak er verulega farið að grafa um sig. Hæstv. forsrh. og einnig hæstv. félmrh. komu einnig inn á þetta, og virðast þeir taka þessar fullyrðingar hæstv. sjútvrh. góðar og gildar án frekari athugunar. Þegar fundur Landssambands ísl. útvegsmanna var haldinn í fyrra mánuði, var fulltrúum þar afhent skýrsla frá Fiskifélagi Íslands um heildarafla á tímabilinu 1. jan. til 30. okt. bæði árin, 1971 og 1972, og hygg ég, að þetta sé það, sem allir verða að byggja á, að séu þær réttu tölur, sem þar koma fram, því að tölur og upplýsingar frá Fiskifélaginu eru grundvöllurinn að öllum opinberum skýrslum um þetta mál. Samkv. þessari skýrslu var heildarþorskafli, sem Fiskifélagið telur, og ég hygg, að þar sé innifalinn bæði ýsu- og ufsaafli, - þá var hann árið 1971 323 þús. tonn á þessu tímabili, en árið 1972 var hann 305 þús. tonn. Togaraaflinn var á þessu sama tímabili árið 1971 63 þús. tonn, en 56 þús. tonn árið 1972. Samanlagt gerir þetta aflamagn bátaflotans og togaraflotans árið 1971 386 þús. tonn á móti 361 þús. tonnum árið 1972. Það þýðir, að þarna er um aflaminnkun á milli ára að ræða um 25 þús. tonn eða aðeins rúmlega 6%. Ég hygg, að ef skoðaðar eru skýrslur Fiskifélags Íslands undanfarin ár og jafnvel áratugi, sé þetta með minni aflasveiflum, sem er að finna í skýrslum Fiskifélagsins. Aflasveiflur hafa oft og tíðum verið miklu stærri á milli ára, bæði upp á við og niður á við. Þannig að ég tel, að fullyrðingar hæstv. ráðh. um, að þetta sé aðalástæðan fyrir, hvernig farið hefur í efnahagsmálunum og hvernig aðstaðan er hjá útflutningsatvinnuvegunum, fái ekki staðizt. Það hlýtur að vera allt annað, sem liggur þar á bak við eða a.m.k. jafnhliða verkar á þetta mál og kannske öllu frekar en að um miklar aflasveiflur hafi verið að ræða á þessum tímabili. Og lítum til heildaraflans, sem er venjan að miða við, þegar talað er um afla einhvers tiltekins tímabils, hvort sem það er heilt ár eða hluti úr ári, þá er ávallt talað um heildaraflann, því að vissulega er annar afli en þorskur og ýsa verðmæti fyrir atvinnuvegina og þjóðarbúið. En samkv. þessari skýrslu Fiskifélagsins var heildaraflinn frá 1. jan. 1971 627 þús. tonn 495 kg. Árið 1972 er hann samkv. þessari skýrslu 695 þús. tonn 656 kg. Heildaraflinn á þessu tímabili er því 58 þús. tonnum hærri á árinu 1972 heldur en hann var á árinu 1971, þannig að það er að mínum dómi ekki hægt að réttlæta aðstöðu atvinnuveganna með því, að mikil aflarýrnun hafi orðið á milli þessara tveggja ára, á þeim tímabilum þessara tveggja ára, sem hér um ræðir. Hæstv. forsrh. gat þess hér í dag í ræðu sinni, að ástandið hefði þó batnað að þessu leyti frá því, sem það var talið 1. okt. s.l., þannig að mismunurinn minnkar og aflaminnkunin verður minni en þó skýrslur Fiskifélagsins greina frá. Mér finnst eðlilegt að láta þetta koma fram hér, því að það hefur vissulega verið reynt að blekkja bæði hv. Alþ. og þjóðina alla með því að halda því fram, að þetta væri grundvallaratriðið fyrir erfiðri aðstöðu atvinnuveganna. Hæstv. ráðh. hefur einnig talað um, að skipting milli fisktegunda væri óhagstæð. En ég hygg, að ef hann skoðar skýrslu Fiskifélags Íslands frá fyrri árum, þá muni það sýna sig nákvæmlega eins og nú, að skiptingin er misjöfn. Annað árið veiðist meira af einni tegund heldur en annarri, og þetta hefur alltaf svo til gengið, og ég hef aldrei heyrt því haldið fram hér á Alþ. áður, að jafnlítil aflasveifla og á sér stað milli þessara tveggja ára raski grundvelli að rekstri fiskiðnaðarins eða sjávarútvegsins. Ég held, að það liggi alveg ljóst fyrir, að það eru allt aðrar ástæður, sem þar eru að verki. Það er sú einfalda staðreynd, að ríkisstj. hefur mistekizt að hafa hemil á efnahagsmálunum, og það, sem mest er áberandi, að hún hefur með ýmsum aðgerðum sínum verið þess beint valdandi, að efnahagsmálin hafa farið úr skorðum. Þetta er afsakað með því, að hæstv. ríkisstj. hafi verið að bæta launakjörin í landinu, kaupmátt launa og annað slíkt. En ég hygg, að það hljóti alltaf að vera matsatriði, hvort það er hagkvæmara fyrir launastéttirnar, að um háar krónutölur sé að ræða í sambandi við kaup eða hvort um sé að ræða jafnvægi í efnahagsmálum, sem hægt er treysta, og kaupmáttur launþeganna skili betri aðstöðu. Það er þetta, sem hlýtur alltaf að vega meira hjá launþegum, hvort aðstaðan er slík, að kaupmáttur launa sé betri en kannske krónutalan segir til um. Nú er því haldið fram, að kaupmáttur launa hafi batnað. Um það skal ég ekki fjölyrða. Ég hef ekki nægilega góðar skýrslur í höndunum um það, en ég hygg, að það sé hin almenna skoðun launþega, að ef afkoma þeirra í dag er miðuð við fyrri tíma, sé hún síður en svo hagkvæmari. Grípa þar inn í bæði skattahækkun og annað, sem til kemur og ekki er tekið, að ég hygg, til greina, a.m.k. ekki við vísitöluútreikning, nema þá að takmörkuðu leyti. Ég sé, að hæstv. iðnrh. er hér ekki mættur, en það hefði þó verið mjög gott, að hann hefði verið hér mættur við þessar umr., því að hann hefur auk þeirra þriggja ráðh., sem hér hafa gert grein fyrir ástæðunum fyrir gengisbreytingunum, gefið sína skýringu á gengisfellingu. Hann sagði hér við umr., eins og hv. þm. sennilega flestir muna, fyrir nokkrum dögum, þegar verið var að ræða það ástand, sem skapazt hefði hjá þjóðinni í sambandi við afbrot unglinga, þá kom hann með þá óvæntu skýringu hjá þjóðinni, á meðan viðreisnarstjórnin sat, og tilgreindi alveg sérstaklega, að gengisbreyting væri að vissu marki undirrót að því ástandi, sem þá var verið að ræða, og hann sagði, að gengisfellingar væru siðspillandi fyrir þjóðfélagið. Nú hefði verið ákaflega gaman að spyrja hæstv. iðnrh. að því, ef hann hefði verið hér mættur, hvernig hann telji sig geta afsakað það að standa nú að því, að gengi krónunnar verði fellt, þegar hann er fyrir fáum dögum búinn að lýsa því yfir hér úr þessum ræðustól, að hann telji, að gengisbreytingar hafi siðspillandi áhrif á blóðfélagið í heild. Ég hygg, að það sé. a.m.k. ákaflega erfitt fyrir hann að komast fram hjá því, að hann verður að horfast í augu við þá staðreynd, að hann er þá að standa fyrir samþykkt hér á Alþ., sem hann hefur sjálfur talið, að væri m.a. auk annarra ókosta, sem hann þá greindi frá, beinlínis siðspillandi og að nokkru leyti orsakavaldur að því ástandi, sem hér var rætt um fyrir nokkrum dögum, að skapazt hefði vegna aukinna afbrota unglinga. Það getur vel verið, að hann komi þessu öllu heim og saman. En einhvern veginn á ég ákaflega erfitt með að skilja það, að hann geti sloppið frá því að verða að viðurkenna, að ef þetta hefur áður verið siðspillandi, þ.e. gengisbreytingar, þá séu þær jafnsiðspillandi enn í dag, - og það er einmitt gengisbreyting, sem hann er nú að leggja til. En aðalástæða mín fyrir því að fara hér í ræðustól var þetta, að ég tel, að það þurfi að liggja nokkuð skýrt fyrir, hvort er meira að marka opinbera skýrslu frá Fiskifélagi Íslands um aflabrögð og heildarafla á því tímabili, sem hér um ræðir, frá 1. jan. til 31. okt. árin 1971 eða 1972, eða fullyrðingar hæstv. sjútvrh. Ef það er svo, að maður getur ekki lengur treyst skýrslu Fiskifélagsins, þá þarf vissulega hæstv. ráðh., sem þessi stofnun heyrir undir, að gera þær ráðstafanir, að þm. sé óhætt að treysta þeim skýrslum, sem það sendir frá sér. En ég hygg, að hann þurfi engar áhyggjur að hafa af þessu, því að skýrslur Fiskifélagsins hafa alltaf verið það plagg, sem þjóðin öll hefur getað treyst, að hefði inni að halda þær réttustu upplýsingar, sem fyrir hendi væru á hverjum tíma um öll mál varðandi sjávarútveginn. Ég hygg, að það sé sanni nær, að hæstv. ráðh. hafi lagt þetta ofurkapp á að telja Alþ. og þjóðinni trú um, að minnkandi aflamagn væri aðalorsökin fyrir efnahagsvandanum, vegna þess að hann telji sig þurfa að hafa einhverja afsökun sem einn af ábyrgum aðilum innan ríkisstj. fyrir því, hvernig á að gera grein fyrir hinu breytta og versnandi efnahagsástandi, síðan núv. hæstv. ríkisstj tók við.



Herra forseti. Hæstv. forsrh, óskaði eftir því í dag, þegar hann hóf mál sitt, að þetta mál mætti komast í gegnum Alþ. helzt í dag. En hæstv. ráðh. byrjaði með því að flytja langa ræðu og lesa upp úr skjölum. Aðrir hæstv. ráðh. hafa einnig haldið nokkuð langar ræður í þessu máli. Getur það ekki verið til þess að greiða fyrir framgangi þess eða flýta fyrir því, að það megi fram ganga. Ég hafði hugsað mér, að það væri eðlilegt að verða við óskum forsrh., þegar hann bar þessa ósk fram í dag, og taka ekki til máls við þessa umr. En þegar ég hafði hlustað á hæstv. ráðh. og málflutning þeirra, gat ég ekki orða bundizt, eins og þar stendur. Málflutningur þeirra var í senn ósanngjarn og óskynsamlegur. Ég verð að segja, að alveg eru undur, hvað þessir hæstv. ráðh. geta verið kotrosknir, þegar þeir standa hér á Alþ. frammi fyrir þingheimi og alþjóð með þetta frv. í höndum sér. Frv. er afleiðing af því, að gengi íslenzkrar krónu hefur verið fellt í því góðæri, sem nú er í landinu. Það eru engin dæmi til þess áður, að á Íslandi hafi gjaldmiðillinn verið felldur í góðæri, þegar ekkert bjátar á. Það eru engin dæmi til þess heldur í vestrænum löndum á friðartímum, að þetta hafi átt sér stað. Þess vegna er það, að menn eru farnir að segja, að hæstv. ríkisstj. sé dæmalaus. Menn leita eftir orsökum að því, hvernig á því stendur, að nú er verið að glíma við efnahagsvanda, þegar vel árar, bæði til lands og sjávar. Vissulega er það rétt, sem hv. 3. þm. Sunnl. sagði hér áðan og hafði eftir aflaskýrslum Fiskifélagsins, að aflamagnið hefur ekki minnkað, og þess vegna er ekki hægt að afsaka þessar gerðir með aflabresti, eins og hæstv. ráðh. leitast við að gera. Ekki er heldur hægt að afsaka þær með því, að verðlækkun hafi orðið á útflutningsafurðum þjóðarinnar. Verðlag á útflutningsafurðum landsmanna hefur aldrei verið hærra en nú, og verðmætisaukningin á útflutningnum er geysilega mikil. Ef við tökum árið 1970, þá er útflutningsverðmæti rúmlega 10000 millj. kr., 1971 11500 millj., og talið er, að það verði í ár 12500 millj. og e.t.v. meira, vegna þess að fiskverðið hefur enn verið að hækka, einnig lýsið og þó sérstaklega mjölið. En samt sem áður er verið að lækka gengi íslenzkrar krónu. Dettur nokkrum manni í hug, að það hafi verið rétt stjórnað, þegar þarf að grípa til þessara ráða eins og nú stendur á? Dettur nokkrum manni í hug, að það hefði þurft að lækka gengi íslenzkrar krónu með vaxandi útflutningsverðmæti þjóðarinnar og góðæri, ef ekki hefði verið illa stjórnað undanfarin missiri? Það hefur oft verið vitnað til þess, að hæstv. forsrh. lýsti því yfir hér í hv. Alþ., að það hefði engum dottið í hug að lækka gengi íslenzku krónunnar sumarið 1971 við stjórnarskiptin. Það voru vitanlega engar fréttir, þótt hæstv. forsrh. lýsti því yfir, vegna þess að allir vissu, að ástand þjóðmálanna var þannig þá, að slíkra aðgerða var ekki þörf. Þá var þjóðarhagur með blóma. Þá höfðu atvinnuvegirnir góða afkomu, og þá hafði fólkið í landinu fengið óumdeilanlega 19.5% kaupmáttaraukningu frá hausti 1970 til vors 1971. Þannig stóðu málin, þegar núv. hæstv. ríkisstj. tók við. Hún hefur sjálf viðurkennt, að hún hafi tekið við blómlegu búi, að hún hafi fengið góðan arf frá fyrrv. stjórn. En hvað hefur gerzt á þessum þremur missirum? Hvernig stendur á því, að við erum nú að glíma við stóran efnahagsvanda? Hæstv. ríkisstj. hefur haft fjölmenna sérfræðinganefnd í sinni þjónustu frá því í sumar til þess að benda á leiðir til lausnar vandanum, ágæta menn, eins og hæstv. ríkisstj. hefur lýst þeim. En þeir voru ekki eins góðir að áliti fyrrv. stjórnarandstöðu, þegar hinir sömu menn voru að vinna fyrir viðreisnarstjórnina. Ég býst við því, að þessir ágætu sérfræðingar hafi unnið sitt verk af þekkingu og beztu sannfæringu. Og þeir hafa vissulega viðurkennt, að það sé efnahagsvandi á ferðum. Þeir hafa bent á, að stjórnarathafnirnar og stjórnarstefnan væri e.t.v. ekki í lagi. Hæstv. ríkisstj. var bjartsýn, þegar hún tók við völdum, og það var eðlilegt. Það var eðlilegt, að hún væri bjartsýn, miðað við allar aðstæður. Vitanlega hafa þessir ráðh. ætlað sér að vinna störfin vel, ekki dettur mér annað í hug. En giftan hefur ekki verið með þeim. Það hefur elt þá lánleysi. Það er vissulega raunalegt, þegar mönnum er gefið tækifæri og aðstaða til þess að vinna vel, ef allt fer úrhendis og illa er gert, þegar vel mátti gera. Ég býst við því, að hæstv. ráðh., sem reyna í dag að vera kotrosknir og herða sig upp, séu ekki eins hraustir, ef það mætti skyggnast inn í þeirra sálarlíf. Mér dettur ekki í hug annað en að þeir sjái, að þeir hafi illa gert, og þeir hafi tilhneigingu til þess að iðrast þess að hafa ekki staðið betur í starfinu heldur en raun ber vitni. Hæstv. ríkisstj. hefur frá því fyrsta, að hún kom til valda, unnið beint eða óbeint - við skulum segja óviljandi eða af fávísi - að því að kynda undir dýrtíðina. Það byrjaði strax á miðju sumri 1971. Það hefur verið sagt, að hæstv. ríkisstj. hafi þá slegið upp veizlu mikilli og hún hafi bundið fyrir augun og ekki gert sér grein fyrir því, að þegar ausið er úr sjóðum, hvað sem þeir heita, þá tæmast þeir. Ríkissjóður stóð vel við stjórnarskiptin, og það var stefnt að því á árinu 1971 að hafa greiðsluafgang hjá ríkissjóði, eins og var á árinu 1970. Það var mikið af fjármunum einnig í öðrum sjóðum, sem nú eru tæmdir. Þegar átti að fara að afgreiða fjárl. fyrir árið 1972 á haustnóttum 1971, var stjórnin enn bjartsýn. Hún lagði fram fjárlagafrv. greiðsluhallalaust og sagði, að það mætti afgreiða fjárl. fyrir næsta ár án þess að leggja á nýja skatta. Þannig var það í okt., þegar frv. var lagt fram. En þá var ekki reiknað með, að það þyrfti að borga fyrir veizluna, sem byrjaði í júlímánuði. Hún stóð í 5 mánuði af árinu, og hún kostaði geysilegar fjárfúlgur. Það var þess vegna, sem það kom á daginn seint í nóv. og í des. 1971, að það þurfti að afla fjár til þess að fá fjárl. greiðsluhallalaus 1972, a.m.k. á pappírnum, þótt hæstv. ríkisstj. hafi ekki gert sér grein fyrir því í okt. Fjárl hækkuðu 1972 um 6500 millj. kr. eða 50% frá því árið áður. Hæstv. ríkisstj. vildi kenna fyrrv. ríkisstj. um þetta. Fyrrv. fjmrh. gerði grein fyrir því, hvað það var, sem núv. ríkisstj. hafði tekið við vegna aðgerða fyrrv. stjórnar. Það voru um 1000 millj. kr. En umfram tekjur fjárl. 1971 höfðu orðið um 1700 millj. kr., svo að það var ekki erfitt að taka við því, - að fá 1700 millj. til þess að borga 1000 millj. En ekkert dugði hæstv. ríkisstj. Fjárl. hækkuðu, og hæstv. ríkisstj. og málgögn hennar kenndu fyrrv. ríkisstj. um. En nú mundi einhver vilja spyrja: Ætlar hæstv. ríkisstj. að reyna að kenna fyrrv. ríkisstj. nm hækkun fjárlaga ársins 1973 frá árinu 1872? Nei, hæstv. ráðh. reyna það ekki. Þeir vita, að það er tilgangslaust. En þar sem þeir reyna ekki að kenna fyrrv. ríkisstj. um hækkun næsta árs fjárl., geta þeir engum öðrum kennt en sjálfum sér. Þetta er einn vitnisburður um það, hvernig þessir hæstv. ráðh., sem í eðli sínu eru góðir menn, hafa unnið öfugt og illa og skapað erfiðleika og öngþveiti, sem við nú erum að basla við að greiða úr. Þetta er ekkert gamanmál. Það er ekki eðlilegt, þótt hæstv. iðnrh. reyni að brosa, bros hans er ekki eðlilegt, heldur er það mjög kuldalegt. En hæstv. samgrh. talaði hér af hreinskilni áðan, - ég skrifaði það eftir honum, - hæstv. ráðh. sagði: Ríkisstj. er e.t.v. völd að gengislækkuninni nú. Hæstv. ráðh. kinkar kolli og samþykkir, að hann hafi sagt þetta, enda var það rétt skrifað: e.t.v. völd að því, að við þurfum að fara í gengislækkun nú. - En ég var ekki samþykkur að öllu leyti því, sem hæstv. ráðh. sagði á eftir. Hann sagði, að það væri vegna mikilla kauphækkana. Það má vel vera, að það megi rekja það að einhverju leyti til kauphækkana. En ég held, að kauphækkunin sjálf, grunnkaupshækkunin, sé ekki völd að þessu. Ef dýrtíðarhjólið hefði ekki verið látið snúast hömlulaust og vísitalan vinda upp á sig í heilt ár, án þess að nokkuð væri gert, þá held ég, að það hefði verið hægt að sigla fram hjá efnahagsvandanum þrátt fyrir kauphækkunina. Þá hefði fólkið fengið kaupmáttaraukningu á árinu 1972, eins og það fékk 1970–1971. En vegna verðbólgunnar og aðgerðaleysis ríkisstj. í dýrtíðarmálum hefur þessi kauphækkun, sem átti að verða kaupmáttaraukning og kjarabót, runnið út í sandinn að langmestu leyti. Hafi það ekki gerzt að fullu nú, þá er hætt við, að það litla, sem eftir er, fari með þeim aðgerðum, sem nú er verið að gera. Ég held satt að segja, að það hefði vel verið unnt að halda vísitölunni niðri, eins og gert var frá hausti 1970 fram í júlí 1971, ef ríkisstj. hefði beitt skynsamlegum aðgerðum, eins og fyrrv. ríkisstj. gerði. Hæstv. samgrh. nefndi kauphækkun til sjómanna og sagði, að hún væri 30%. Ég geri ráð fyrir, að þetta sé rétt, sem hæstv. ráðh. sagði. En mig undrar það ekkert, þótt sjómenn fái 30% hækkun, á sama tíma sem fiskverðið hefur hækkað í markaðslöndunum um 35–40%. Það hefur hækkað um það á þessum tíma. Það er sannarlega ekkert hrósvert, þó að sjómenn hafi notið þess að einhverju leyti, og hefði ekki átt að setja efnahagskerfið úr skorðum, þótt sjómenn nytu þess, að fiskverð hækkaði erlendis. Þessi rök hæstv. ráðh. eru þess vegna út í hött, og satt að segja er ég dálítið undrandi á því, að hann skuli bera þetta fram. Kaupgreiðsluvísitalan er 117 stig, eins og menn vita, en í rauninni er hún talsvert meira. Með verðstöðvunarl. í sumar var frestað 2.5 vísitölustigum, með því að Alþýðusambandið lét það átölulaust, þótt það biði til áramóta. Sama gerðu bændur. Þeir létu það átölulaust, að frestað væri að endurskoða verðgrundvöll búvara til áramóta, enda þótt fjármagnskostnaður hjá bændum hafi aukizt mikið upp á síðkastið og er augljós, eftir að nýja fasteignamatið tók gildi. Það verður því að ætla, að nú við áramót komi 2.5 stiga vísitala, sem var geymd s.l. sumar, og hækkun búvara, sem einnig var geymd til áramóta. Má því ætla, að vísitalan sé nú raunverulega 122 stig. Vísitalan fer óhjákvæmilega upp við þær aðgerðir, sem nú er verið að gera, og dýrtíðin hlýtur að magnast. Það hefur verið reiknað út, hvað þetta kynni að verða á tímabilinu janúar–júlí 1973. Það er gert ráð fyrir því af reikningsfróðum manni, að kaupgreiðsluvísitalan mundi verða 126 eða 127 stig á miðju næsta ári með sömu niðurgreiðslum og nú gilda. Þá eru það 9 eða 10 stig, sem þarf að greiða niður til þess að halda kaupgreiðsluvísitölunni óbreyttri. Nú sögðu hæstv. ráðh, í dag, að það mundi kosta 1000 millj. kr. að halda vísitölunni niðri. Að vísu koma þessi 3 eða 10 stig ekki á allt árið, en á meiri hluta ársins, að ég hygg. Ég veit ekki nákvæmlega, hvað kostar að greiða niður hvert vísitölustig til jafnaðar, þetta hefur breyzt dálítið á síðustu tveimur árum, en mér var sagt í dag, að það mundi vera til jafnaðar 200 millj. Ég vil ekki ábyrgjast það. Segjum, að það væri eitthvað minna og að þessi 9–10 stig séu ekki allt árið, heldur sem svarar 3/4 úr ári. Segjum, að það væru bara 7–8 stig, sem þyrfti að greiða allt árið, og hvert stig kostaði ekki nema 200 millj. kr. Þá verða þetta 1400–1600 millj. kr. Til viðbótar kemur niðurgreiðsla skv. brbl. um verðstöðvun til áramóta. Þá upphæð vantar einnig í fjárlfrv. Mér er alveg ljóst, að þetta getur munað 100, kannske 200 millj. En þessi stærðargráða er það sem næst. Verði vísitalan ekki greidd niður, hækkar dýrtíðin og atvinnuvegirnir geta stöðvazt. Útgerðarmenn og aðrir, sem eru kunnugir útgerð og fiskverkun, hafa fullyrt við mig í dag, að þessi gengislækkun sé ekki nóg fyrir útveginn. Það eru ekki mín orð, og ég vil ekkert fullyrða um það. Ég segi aðeins það, sem kunnugir menn telja vera. Talið er, að bátaflotinn geti ekki farið á sjó eftir áramótin, ef hann fær ekki eitthvað meira en þessa gengislækkun, og það muni verða taprekstur hjá frystihúsunum þrátt fyrir gengisbreytinguna, ef ekkert kemur annað til. Nú sagði hæstv. samgrh. hér í kvöld, - þegar hann var að lýsa valkostunum og umr. í ríkisstj. um þessi mál, að hann hefði ekki viljað dansa eftir þeirri leið, sem verst var. Eftir að hann hafði sagt þetta, lýsti hann því, hvaða leið hæstv. forsrh. hefði viljað fara. Það var að hækka söluskattinn um 5% og taka innflutningsgjald. Þetta var versta leiðin, sagði hann. Hæstv. ráðh. sagði þetta. 

Ég vil segja það enn þá.

Og þá er það, að hæstv. viðskrh. fær ósk sína uppfyllta að halda uppbótakerfinu við, a.m.k. að einhverju leyti, þrátt fyrir gengislækkunina, ef það er rétt, sem reyndir útgerðarmenn halda fram í sambandi við þetta. Þá er það ekki gæfulegt, sem er að gerast. Það hleður allt utan á sig. Ekki ætla ég, eins og hv. 7. þm. Reykv., að spá neitt um það, hvenær hæstv. ríkisstj. leggur upp laupana, hve lífdagar hennar verða langir. En eitt vil ég segja, að það er alvarlegt mál fyrir íslenzku þjóðina, ef þessi hæstv. ríkisstj. ætti eftir að sitja lengi og stjórna eins og hún hefur gert að undanförnu. Ég get vel trúað því, að hæstv. ríkisstj. reyni að sitja svo lengi sem sætt er. Hún ætlar sér að gera bráðabirgðaráðstafanir í ýmsum sviðum. Hún er að ýta þungu hlassi á undan sér, og hún getur það eitthvað, næstu mánuði, kannske lengur. En þetta hlass verður þungt og óviðráðanlegt, áður en lýkur. Hæstv. ríkisstj. mun gera það, sem hún getur, til þess að innheimta skatta, tolla og álögur af þjóðinni til að viðhalda sem lengst því stjórnarfari, sem nú er hafið í þessu landi. Hæstv. ráðh. hafa talað um, að hún væri allt annars eðlis, þessi gengislækkun, heldur en gengislækkanir viðreisnarstjórnarinnar. Þetta er rétt. Hún er allt annars eðlis. Viðreisnarstjórnin hefði aldrei farið að lækka gengið á góðæristímum, og það er hraustleikamerki hjá hæstv. ráðh., þegar þeir eru að tala um það sem einhverja sök viðreisnarstjórnarinnar, að gengisskráningin var leiðrétt 1960 eftir valdaferil fyrri vinstri stjórnarinnar, sem ýtti á undan sér hlassinu, á meðan hún gat, og yfirfærslugjaldið var orðið 55%. í bönkum var krónan skráð á margföldu gengi. Þegar viðreisnarstjórnin tók við og fór að byggja á rústum vinstri stjórnarinnar og skrá gengið eins og allar menningarþjóðir gera, skrá það rétt, þá er það notað sem sakargift á viðreisnarstjórnina. Þá er það gengislækkunin 1961. Það var kallað hérna fram í. Það hefur verið upplýst svo oft, og ég veit, að einnig sá, sem kallaði fram í, eða þeir vita, að sú gengislækkun byrjaði með gengisbreytingu pundsins og of miklum kostnaði, sem orðinn var við framleiðsluna. Svo er það 1967 og 1968, þegar útflutningsverðmætið minnkaði um nærri 50%. Hvaða ráðstafanir mundi núv. hæstv. ríkisstj. gera, ef það vildi aftur til eitthvert slíkt óhapp sem þá var? Við skulum vona, að það komi ekki fyrir aftur. En hvað mundi núv. ríkisstj. gera, ef slíkt óhapp kæmi, þegar hún þarf að ráðast í það að lækka gengið, á meðan útflutningsverðmætið er stígandi, eins og nú er, og vel árar á flestum sviðum? Það verður að viðurkenna það, - enda veit ég, að hæstv. ráðh. og stjórnarflokkarnir gera það sín á milli, - að það var ekki mögulegt annað 1967 og 1968 heldur en að lækka gengið, - viðurkenna það, vegna þess að það hafði lækkað vegna rýrnunar á aflaverðmæti og geysilegrar verðlækkunar á útflutningsafurðum. Það hefur verið rætt um tekjuþörf ríkissjóðs, og það kemur í ljós, hve mikil hún er, sennilega á morgun. Hæstv. fjmrh. hefur lofað að láta a.m.k. fjvn. fá lista yfir tekjuöflunarráðstafanir fyrir ríkissjóð. En það er vonandi, - ef fjárl. á að afgreiða á þessum dögum fyrir jólin, sem ég sé erfiðleika á, en reynslan sker úr því, að hæstv. ríkisstj. hafi þá gert sér grein fyrir tekjuþörfinni fyllilega, gert sér grein fyrir því, hversu mikils fjár þarf að afla, til þess að fjárl. geti orðið greiðsluhallalaus. Ég skal ekki fara nánar út í það mál. Það gefst tækifæri til þess við fjárl., þegar gögnin hafa verið lögð á borðið. En það fer ekki hjá því, að fjárl muni verða 22–23 þús. millj. kr. það minnsta, og er það þá meira en 100% hækkun frá fjárl. ársins 1971. Það er enginn vafi á því, að þetta er met í hækkunum á fjárl. Slíkt hefur aldrei gerzt á Íslandi áður, og ég hygg, að slíkt hafi aldrei gerzt í nokkru öðru landi á friðartímum. Að þessu leyti á hæstv. ríkisstj. met í verðhækkunum. Því miður er útlit fyrir, að þær ráðstafanir, sem hæstv. ríkisstj. nú er að gera, verði til þess að kynda undir áframhaldandi verðbólgu og leiði til kjaraskerðingar fyrir almenning. Hæstv. samgrh. spurði að því, hvað stjórnarandstaðan mundi leggja til að gera, hvort hún væri á móti því, sem hér er um að ræða, eða ekki. Ég hef lýst því, að við hefðum ekki viljað setja fótinn fyrir þetta frv. En krónan hefur verið felld, og því verða ekki greidd atkv. um það. Við viljum sjá öll gögn á borðinu. Þau hafa ekki komið enn. Það mun ekki standa á okkur sjálfstæðismönnum að segja okkar skoðun á málinu, hverju við fylgjum og hverju við erum á móti. En hæstv. ráðh., sem voru 12 ár í stjórnarandstöðu, ættu að minnast þess, að þeir fengust aldrei til þess að gera nokkra till. í efnahagsmálum á 12 ára tímabili. Það er kokhreysti hjá sömu mönnum að krefjast þess skilyrðislaust af stjórnarandstöðunni nú, að hún komi með gagntill., áður en öll gögn hafa verið lögð á borðið. Þótt stjórnarandstaðan hafi fengið gögn frá valkostanefndinni, þá er þar ekki allt, sem við þurfum að sjá. Það kemur kannske á morgun. Hæstv. ráðh. skyggnast inn í fleira en við höfum aðstöðu til að gera, óbreyttir alþm. En það væri gott fyrir hæstv. samgrh. og fleiri hæstv. ráðh. að minnast þess, að þeir fengust aldrei til þess að gera till. í efnahagsmálum, á meðan þeir voru í stjórnarandstöðu í 12 ár.  En það er sú hætta á ferðum nú, að það sé nokkurn veginn sama, hvers konar till. hæstv. ríkisstj. fær í hendur. Jafnvel þótt þær væru ágætar, þá er hætt við, að framkvæmdin verði þannig, að þær verði vondar í reynd.  Það er ljóst, og það er ekki hægt fyrir það að þræta, að þeir erfiðleikar, sem við erum nú að glíma við, eru heimatilbúnir. Það getur enginn með sannfæringu fyrir það þrætt, vegna þess, að þegar hæstv. ríkisstj. kom í valdastólana, voru atvinnuvegirnir í blóma og þjóðarbúið var gott, ríkissjóður með góðan fjárhag og aðrir sjóðir með mikla fjármuni.  (Grípið fram í: Og þó var nefnd hrollvekja.)  Og síðan hefur verið góðæri. Ja, hrollvekjan var fyrir hendi. Ef ekki væri haldið rétt á málim, þegar verðstöðvuninni lauk haustið 1971, þá hlaut að vera hrollvekja fram undan, ef ekki væri áfram haldið að hamla gegn verðbólgu. Hrollvekjan kom með núv. stjórn, það held ég, að engum geti dulizt. Það er hætt við því varðandi þær efnahagsráðstafanir, sem nú er verið að gera, að framkvæmdin fari þannig úr hendi, að vandinn aukizt. Loforð hæstv. ríkisstj. hafa ekki verið efnd, og það hefur verið á það minnt, að hún hafi lofað því að lækka ekki gengið. Hæstv. forsrh, kannast ekki við, að það hafi verið meint í stjórnarsamningnum, að ríkisstj. ætlaði alls ekki að lækka gengið, þótt hún sæti lengi að völdum og hvernig sem áraði. Látum það vera, hæstv. ráðh. segir að það beri að skilja stjórnarsamninginn þannig. Flestir munu hins vegar þó skilja stjórnarsamninginn þannig, að í honum felist loforð um að lækka ekki gengið á kjörtímabilinu, ef stjórnin situr svo lengi. En látum það vera og vitnum aðeins í það, sem hæstv. ráðh. hafa sagt síðan frammi fyrir alþjóð í sjónvarpi, í hljóðvarpi, og það, sem er birt eftir ráðherrunum innan tilvitnunarmerkja í blöðum. Fyrir það verður ekki þrætt. Nú skal ég ekki deila sérstaklega á hæstv. ríkisstj. fyrir það, þótt hún bregðist þessu loforði, vegna þess að það er í svo mörgum öðrum málum, sem hún hefur einnig brugðizt og ekki staðið við, eins og að halda verðbólgunni niðri, þannig að það verði ekki meiri verðhækkanir hér en í nágrannalöndunum, að bæta kjör almennings, auka kaupmáttinn um 20% á 2 árum, - það sjá vist allir, að það hefur verið svikið, ekki verið efnt. Hæstv. ráðh. eru að mestu hættir því að hrósa sér af kaupmáttaraukningunni, sem þeir voru svo oft að tala um fyrir hálfu ári. Það er nauðsynlegt, að hæstv. ráðh. skoði huga sinn og geri sér grein fyrir því, að það fylgir því ábyrgð að vera í ríkisstj. Ríkisstj. hefur ekki tekizt að vinna að málunum á farsælan hátt, eins og hún hefði viljað og eins og hún hefur lofað. Það er nauðsynlegt, að núv. ráðh. hætti stjórnarstörfum sem allra fyrst. Það er nauðsynlegt, að þeir taki hug sinn til endurskoðunar og gefi þjóð inni tækifæri til þess að kjósa nýjan þingmeirihluta, svo að unnt verði að mynda starfhæfa meirihlutastjórn í landinu sem allra fyrst.



Herra forseti. Erlendur stjórnmálamaður komst eitt sinn svo að orði: Ef maður hefur lofað einhverju fyrir kosningar, sem hann getur svo ekki staðið við, þá verður hann líka að vera maður til að svíkja það eftir kosningar. - Ég held, að enginn geti láð mér, þó að mér komi þessi gamla saga í hug, þegar ég virði fyrir mér, hvernig ástatt er fyrir hæstv. núv. ríkisstj. og stjórnarflokkunum. Í sambandi við gengislækkunina, sem út af fyrir sig liggur alls ekki hér fyrir til atkvgr., vegna þess að hún er þegar gerður hlutur af ríkisstj., þá er rétt aðeins að virða fyrir sér nokkuð forsögu þessa máls, því að fram til ársins 1961 var sú skipan þessara mála, að gengi íslenzku krónunnar var ákveðið í lögum. Það var ekki unnt að breyta gengisskráningunni nema með venjulegri löggjöf frá Alþ. Þáv. ríkisstj. ákvað að breyta þessu og koma í það horf, að það væri Seðlabanki Íslands með samþykki ríkisstj., sem ákvæði gengið hverju sinni. Þegar þessi breyting var til umr. á Alþ. 1961 1962, beittu núv. stjórnarflokkar sér allir mjög eindregið á móti henni, kröfðust þess, að það væri Alþ. eitt, löggjafarvaldið, sem gæti ákveðið gengið. Þeir notuðu þar sterk orð og ekki sízt hæstv. núv. bankamála- eða viðskrh., sem mótmælti því þannig í nál. og ræðum, að þetta væri tilræði við þingræðið, það væri Alþ. eitt, sem ætti að ákveða gengið. Og hv. núv, stjórnarflokkar og þm. þeirra lögðu svo mikla áherzlu á þetta atriði, að þeir greiddu allir með tölu atkv. gegn því, að þetta frv. gengi til 2. umr. í þessari hv. d., sem er mjög óvenjulegt. Þessi breyting var samt sem áður gerð. Þegar kemur svo að því, - að sjálfsögðu þjóðinni mjög á óvart, - að núv. ríkisstj. ákveður að grípa til gengislækkunar, þá hefði mátt ætla, ef eitthvert samræmi væri í orðum og gerðum, að stjórnin hefði þá lagt fyrir Alþ. frv. til laga um það, að Alþ. skuli aftur taka í sínar hendur ákvörðunarvaldið um gengisskráningu og ákveða gengið í þetta sinn. Þetta gerði ríkisstj. ekki. Hún hefði þá getað valið annan kost, og það er að bera málið undir Alþ., áður en að ákvörðunin var tekin, annaðhvort sem till. til þál. eða í öðru formi, til að fá samþykki Alþ., áður en ákvörðunin var tekin. Hvorugt gerði ríkisstj., þrátt fyrir það að hún hefði fyrir nokkrum árum talað um það sterkum og stórum orðum, að samkv. kröfu þingræðisins á réttum leikreglum væri það Alþ. eitt, sem ætti að ákveða gengið. Meira að segja hafði hæstv. ríkisstj. ekki svo mikið við alþm. að láta þá vita af þessu, þó að hún bæri það ekki undir samþykki þeirra, heldur lét þm. frétta um þessa gengislækkun í fjölmiðlum. Það er rétt að rifja upp þennan aðdraganda, af því að hann talar nokkuð sínu máli um orð og gerðir. Þegar gengið var til Alþingiskosninga síðast, einkenndi það mjög baráttu allra núv. stjórnarflokka, að gengisbreytingar viðreisnarstj. væm víti til varnaðar og því mætti treysta, að ef þeir kæmust til valda, yrði gengisbreytingu ekki beitt sem hagstjórnartæki eða leið út úr efnahagsvanda. Þetta var kosningaboðskapur allra núv. stjórnarflokka og kjósendur þeirra hafa vissulega trúað því, að þessu mætti treysta, að mynduðu þeir stjórn og réðu meiri hluta á Alþ., yrði ekki farið að grípa til gengislækkana sem úrræða í efnahagsvanda. Stjórnin var svo mynduð, og í stjórnarsáttmálanum eru ákvæði, sem benda mjög til þess, að ekki ætti nú að grípa til gengislækkana. Í kaflanum um kjaramál í stjórnarsáttmálanum segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. leggur ríka áherzlu á, að takast megi að koma í veg fyrir þá háskalegu verðlagsþróun, sem átt hefur sér stað í efnahagsmálum undanfarin ár og leitt hefur til síendurtekinna gengislækkana og óðaverðbólgu.“ Í þessum formála er því bent sérstaklega á, að barizt verði gegn óðaverðbólgu og gengislækkunum. Ég held, að engum hafi dulizt, hvað í þessu fólst. En síðan kemur setningin, sem hæstv. ríkisstj. vitnar nú alltaf í, þar sem segir, að ríkisstj. muni ekki beita gengislækkun gegn þeim vanda, sem við er að glíma í efnahagsmálum. Auðvitað skildu menn þetta þannig á sínum tíma, þegar stjórnin var mynduð, að ekki ætti að beita gengislækkun gegn vanda efnahagsmála yfirleitt. Nú er þetta túlkað þannig, að eingöngu hafi verið átt við þann vanda sem þá var. Í því felst það, að með gengislækkuninni í gær er ekki verið að glíma við arfinn frá fyrrv. ríkisstj., sem þeim verður svo tíðrætt um, heldur er það einhver nýr vandi, sem skapazt hefur. En það er vissulega mjög athyglisverð túlkunaraðferð á stjórnarsáttmálanum, að þetta og þetta ákvæði eigi eingöngu við það ástand, sem var, þegar stjórnin var mynduð. Ég held, að hv. stjórnarflokkum gæti komið til hugar að nota þessa sömu túlkunaraðferð kannske síðar í öðrum samböndum. Við skulum segja t.d., að í stjórnarsáttmálanum er talað um varnarsamninginn við Bandaríkin. Hann skal tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum, og skal að því stefnt, að brottför liðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu, Í samræmi við þessa túlkun á gengislækkunarklausunni, mætti vel segja, ef þeir hætta við að láta varnarliðið fara, - það var auðvitað átt við það varnarlið, sem var, þegar samningurinn var gerður, og nú er það þannig samkv. föstum reglum, að hermennirnir eru hér aðeins eitt ár, þeir sem einhleypir eru, en fjölskyldumennirnir í mesta lagi tvö ár, - að áður en kjörtímabilið er á enda, verður allt varnarliðið, sem þá var, horfið af landi brott og málið þar með leyst, samningurinn að fullu efndur. Það má segja, að þessi nýja túlkunaraðferð hæstv. forsrh. og ríkisstj. að skýra ákvæðin sem þau eigi aðeins við þennan og þennan vanda, sem þá var, - þessi túlkunaraðferð, svo að maður vitni í gamalt orðtak getur orðið þeim „geysihagleg geit“. Nú er það svo, að þrátt fyrir allt, sem á undan er gengið um viðhorf núv. stjórnarflokka til gengislækkunarmálsins, þá afrekuðu þeir það samt á fyrsta misseri sinnar ævi að lækka gengi íslenzku krónunnar um 81/2%. Þetta var reyndar afsakað með því, að dollarinn hefði lækkað og íslenzka krónan yrði að fylgja honum. Nú er það þannig, að flestar okkar nágrannaþjóðir héldu sínu gengi óbreyttu miðað við gull þrátt fyrir fall dollarans. Út af fyrir sig var ekki brýn nauðsyn að láta íslenzku krónuna falla jafnmikið og dollarinn var lækkaður. Að vísu er langstærsti markaðurinn fyrir okkar útflutningsafurðir í Bandaríkjunum. Hugsanlegt var að fara hér einhverja millileið eftir því magni og verðmæti, sem við seldum til ýmissa landa. Ríkisstj. ákvað að fylgja dollaranum að fullu, og áður en eitt missiri var liðið af hennar ævi, hafði hún lækkað gengið um 8% og nú lækkar hún það aftur um 10.7%. Er nú svo komið, að erlendur gjaldeyrir hefur hækkað í verði á æviskeiði þessarar stjórnar um 21.6% og eru þá ekki tekin með þessi 2.25%, sem farið er fram á í því frv., sem hér liggur fyrir, að heimilt sé að hækka eða lækka gengið um, og getur þessi lækkun því innan skamms orðið nokkru meiri. Það hefði einhverjum þótt fyrirsögn fyrir síðustu kosningar, þegar stjórnarflokkarnir og málsvarar þeirra börðu sér á brjóst, sóru og sárt við lögðu, að gengislækkun væri bara úrræði viðreisnarstjórnarinnar og ekki kæmi til mála, að þeir færu að beita slíku, - það hefði þótt fyrirsögn, að innan 3 missera eða um það leyti, sem stjórnin hefði lifað 3 misseri, væri hún búin að hækka erlendan gjaldeyri í verði um yfir 20%. En það er staðreynd. Þegar gengislækkunin á sér stað eða talin er þörf á henni, er brýn nauðsyn og algjör forsenda að taka alla aðalþætti efnahagslífsins til athugunar og gera um þá heildaráætlun til að reyna að fá heildarlausn á öllum helztu þáttum. Þannig var staðið að gengisbreytingunni 1960. Sé talað um mikla gengislækkun 1960, eins og hér hefur verið rækilega bent á, þá er um missögn að ræða. Hér var um það að ræða, að uppbótakerfi með margföldu gengi var breytt yfir í rétt gengi. Þetta var aðalbreytingin, sem gerð var 1960, og þetta margfalda gengi uppbótakerfisins var fyrst og fremst verk fyrri vinstri stjórnarinnar. En um leið og viðreisnarstjórnin ákvað að breyta gengisskráningunni 1960, gerði hún heildaráætlun um alla helztu þætti atvinnu- og efnahagslífs. Þannig voru um leið að sjálfsögðu tekin fjármál ríkisins, fjárlagadæmið, það var tekinn greiðslujöfnuðurinn við útlönd, skattamálin í heild, banka- og útlánamálin, atvinnumálin. Það var reynt að fá heildaryfirsýn yfir alla þessa þætti, og árangurinn birtist einnig í því, að í 3 ár samfellt, - sem ég ætla, að sé einsdæmi í seinni tíma sögu okkar, - í 3 ár samfellt tókst að koma á jafnvægi í íslenzku efnahagslífi, árin 1960, 1961 og 1962. Við höfðum jafnvægi í viðskiptunum við útlönd, jafnvel nokkurn greiðsluafgang og við söfnuðum álitlegum gjaldeyrissjóði, og okkur tókst þessi ár öll að halda fullri atvinnu. Það var ekkert atvinnuleysi til á þeim tíma. Nú í dag eru mörg sjúkdómseinkenni á íslenzku efnahagslífi: viðskiptahallinn er stórkostlegur, fasteignir hafa nú á síðustu 2–3 missirum hækkað stórkostlega í verði, þannig að langt er síðan fasteignir hafa hækkað jafnört á jafnskömmum tíma, byggingarvísitalan hefur í tíð þessarar stjórnar hækkað um 29%. Fjárfesting í landinu í heild er of mikil, þannig að stórkostlegt kapphlaup er víða um vinnuaflið með þeim afleiðingum, sem það hefur. Fjárlögin eru orðin með þeim hætti, að þjóðinni stafar voði af. Þegar gjaldaupphæð fjárlaga hefur á 2 árum hækkað úr 11 milljörðum upp í yfir 20 milljarða, þá hlýtur öllum að vera ljóst, að hér er of langt gengið. Þetta þolir þjóðarbúskapurinn ekki. Þegar ríkisstj. ákveður nú gengislækkun, fylgja ekki með slíkri ákvörðun neinar heildarráðstafanir um alla helztu þætti atvinnulífsins og efnahagslífsins. Það hefur verið minnzt hér á einstaka atriði, sem er verið að gera, sem í rauninni eru hreint kák. Þetta er í þeim mun undarlegra, þegar athugað er, að þessi ríkisstj. hafði sérstaklega ætlað að búa við áætlanagerð um atvinnumál og efnahagsmál. Og eins og segir í kaflanum um atvinnumál í stjórnarsáttmálanum, á að gera áætlanir til langs tíma og það á að gera áætlanir til skamms tíma, það átti að gera áætlanir um alla skapaða hluti í þjóðfélaginu. En þrátt fyrir þetta hefur allt rekið á reiðanum í efnahagsmálunum. Fyrst þegar ríkisstj. tekur við, er verðstöðvunin, sem verið hafði, framlengd fyrst um sinn til áramóta, til ársloka 1971, til þess að ríkisstj. gæti fengið umhugsunartíma til að gera áætlun um efnahagsmál um lengri tíma. Sú áætlun var ekki tilbúin, og þá var ákveðið um áramót að halda áfram verðstöðvun að nokkru leyti, niðurgreiðslum að nokkru leyti, en draga úr þeim að sumu leyti með þeim afleiðingum, að ýmsar verðhækkanir urðu. Síðan líður næsta missiri. Þá eru gefin brbl. um að stöðva allt og stórauka niðurgreiðslur, vegna þess að ríkisstj., þó að hún hefði haft eitt ár til ráðstöfunar til umhugsunar, þá þurfti hún eitt misseri í viðbót til þess að hugsa sig um. Nú er hún búin að hugsa sig um í 3 misseri, og þá liggur fyrir gengislækkun, án þess að nokkur heildaráætlun um okkar efnahagslíf liggi fyrir. Þegar spurt er hér um það, hvort við séum samþykkir gengislækkuninni og munum fallast á hana, þá vil ég fyrst endurtaka það, að hún liggur ekki fyrir til atkv. í Alþ., vegna þess að ríkisstj. hefur ekki valið þann kostinn að bera hana undir Alþ. En varðandi gengislækkunina annars vil ég segja það, að hvernig til tekst um hana, það veltur fyrst og fremst á því, hvað gert er á öðrum sviðum þjóðlífsins. Ef verðbólgan heldur áfram á flestum sviðum, eins og verið hefur, þá er gengislækkunin gagnlaus. Ef fjárfestingin og kapphlaupið um vinnuaflið heldur áfram eins og verið hefur, ef hækkanir á fasteignum halda áfram eins og verið hefur, ef viðskiptahallinn verður jafngífurlegur eða allt að því eins og verið hefur og önnur verðbólgueinkenni fá að halda áfram að leika lausum hala, þá er ekkert gagn að gengislækkuninni og jafnvel getur hún verið skaðleg. Ég skal engu spá um það, hvort hún kemur að gagni, en það er víst, að ef ekki verða aðrar aðgerðir henni samfara en þær, sem stjórnin hefur þegar boðað, þá er hætt við, að efnahagslífið stefni áfram út í ógöngur, og þá er hætt við, að þessi leið leysi lítt nokkurn vanda, heldur hlaði á sig nýjum búsifjum. Þess vegna má nú búast við, að hæstv. ríkisstj. lifi við harmkvæli úr þessu, unz hún sálast um síðir, vafalaust við mikinn fögnuð fólksins.