Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Ég ætla ekki að fara að lýsa starfi fjvn. og þeim erfiðleikum, er henni hafa mætt í því starfi. Í áliti n. á þskj. 268 og í ræðu hv. form. fjvn., er hann flutti í upphafi þessarar umr., hefur ýtarlega verið greint frá starfi n., svo að ég sé ekki ástæðu til þess að vera að fjölyrða um þá hlið málsins. En það, sem gaf mér tilefni til þess að kveða mér hljóðs, var hv. 2. þm. Reykv. og þau ummæli, er hann viðhafði í garð n. og meðlima hennar, sem ég get ekki látið ómótmælt hér í þ. Þessi hv. þm. gekk fram fyrir skjöldu og sagði, að fjvn. væri klofin, í n. væri misræmi og óeining í starfi hennar. Ég er nú alveg viss um, að hv. 2. þm. Reykv. gerir ekki flokksmönnum sínum, er sæti eiga í fjvn., greiða með þessu. - Ég veit ekki betur en n. hafi starfað í einingu að þeim málum, er hún hefur haft til meðferðar, og að hún hafi í sameiningu reynt að finna sem heppilegasta lausn á vandamálunum. Allir nm. standa og að nál. einhuga, nema hvað tveir nm. skrifa undir það með fyrirvara. En hv. 2. þm. Reykv. lá svo mikið á að fræða okkur hér í þ. um þessa óeiningu n., er hann segir vera, að þessir tveir nm. fengu ekki áður tækifæri til þess að gera grein fyrir þessum fyrirvara sínum. Sýnir þetta m.a. hversu fljótfærnislegar ásakanir hv. 2. þm. Reykv. eru í garð tvo. Nokkrar umr. urðu um það í n., hvort brtt. skyldu koma fram við 2. eða 3. umr. Venjan hefur verið sú, að flestar brtt. hafa komið fram við 2. umr., og er það eðlilegt og sjálfsagt á venjulegum tímum. - En að vísu hef ég ekki setið lengi á þ., en þó nógu lengi til þess, að ég hef séð nógu marga auða stóla í þingsalnum við 2. umr. fjárl. Það hafa helzt ekki aðrir verið mættir þá en fjvnm. og svo aðrir þeir, er flutt hafa brtt. við frv. Eins og kunnugt er, voru gefin út fyrir jólin I. um bráðabirgðafjárgreiðslur ríkissjóðs til janúarloka. Þann 21. jan. var haldinn kvöldfundur í fjvn. og þar rætt við fjmrh. um fjárlfrv. og tekjuöflun ríkissjóðs. Bar skoðunum ekki saman um það atriði, og vildi ég fá frest til að gera þar upp á milli. Fyrir það féllst ég á að fresta tekjuliðnum og brtt. fjvn. þar til við 3. umr. Það er ekki rétt hjá hv. 2. þm. Reykv., að í n. hafi fyrst verið kominn ákveðinn meiri hl. fyrir því, að þessi aðferð yrði ekki farin. Hún var fyrst felld með 4:4 atkv. Ég sat hjá við atkvgr., en við nánari athugun sá ég, að rétt mundi að láta brtt. bíða til 3. umr. Það virðist nú vera orðin tízka að kasta hnútum að Alþ. Það er ekki óalgengt að heyra farið niðrandi orðum um þessa stofnun í blöðum og útvarpi. Ég skal ekki segja, hversu mikinn hljómgrunn slíkt hefur meðal þjóðarinnar. En hvernig sem því er varið, þá máttum við ekki láta það ske, að það fyrsta, sem þjóðin heyrði frá Alþ. á nýja árinu, væri það, að það færði þjóðinni fjárlfrv. með tekjuhalla, en það hefði orðið að óbreyttri tekjuáætlun. En með hverjum deginum, sem líður, geta menn betur dæmt um tekjuáætlunina og haft hana ólíkt nákvæmari en orðið hefði. Nú daglega eru að berast skattaframtöl í Reykjavík, og kemur þá í ljós að sögn kunnugra, að tekju- og eignarskattur stórhækka árið 1943. N. hefur hlerað það, að siglingar muni fara batnandi til landsins. Það hefur líka áhrif á tekjuáætlunina. Svo mætti og áfram telja og draga fram það, er áhrif hefur á tekjuáætlunina. Hv. 2. þm. Reykv. gat vitað, að n. hefur í undirbúningi að leggja um 13% af útgjöldunum til vegaframkvæmda, sem árið 1940 voru ekki nema 7,5% og eitthvað svipað árið 1939. Á þessu sést, að n. lítur svo á, að aukning tekna á að koma niður á auknum framkvæmdum í landinu. Sama er að segja um hafnargerð; þar á upphæðin að nema um 0,63%, sem 1939 var 0,39%. Í frv. er gert ráð fyrir 150 ,þús. kr. til brúargerðar, en n. vill hækka þá upphæð í 1 millj. kr. - Ég fullyrði því, að hv. 2. þm. Reykv. er að reyna að stimpla einstaka nm. í fjvn. sem einræðismenn móti sinni betri vitund. N. hefur hagað störfum sínum eins og undanfarin ár, og fjvn. hefur reynt að miðla fé til verklegra framkvæmda, eftir því sem efni hafa staðið til, og reynt sem mest að fara eftir till. vegamála- og vitamálastjóra, svo og eftir ósk einstakra þm. Ég vísa því á bug þeim ásökunum hv. 2. þm. Reykv. sem algerlega tilhæfulausum og fram bornum gegn betri vitund. Nú sé ég, að komnar eru brtt. fram frá hans flokksmönnum, og mér virðist þeir síður en svo vera stórtækir og hafa ekki af miklu að státa. Þeir komast ekki nálægt þeim upphæðum í brtt. sínum, sem n. hefur þegar ákveðið, hverjar vera skyldu, nema þá í till. sinni um brúargerðir. Mér þykir það leitt., ef hv. 2. þm. Reykv. hefur einhverju áorkað með áróðri sínum í þá átt að spilla samstarfinu í n., en ég vona, að hv. þm. sjái við því og svari á viðeigandi hátt. Þá var hv. þm. að minnast á sumarþingið og allt bruðlið, sem þá hefði átt sér stað, og er sjálfsagt eitthvað til í því, en mér finnst það bara sitja hálf illa á honum að vera að minnast á slíkt. Það er raunasaga, sem við hann og hans flokk er þar tengd, sem verður geymd en ekki gleymd, þótt þar eigi fleiri sökótt en hann og hans flokkur. Þá minntist hv. 2. þm. Reykv. á einstaka liði í nál. fjvn., og hnaut hann þá um það atriði, að fjvn. leggur til, að dálítilli fjárhæð sé varið til að vernda bæina Keldur, Glaumbæ og Grenjaðarstað, 10 þús. kr. til hvers, þar sem um er að ræða verndun á merkilegum fornminjum úr okkar sögu. Það kann að vera, að honum sé sama um fornminjar okkar og sögu, en ég veit, að allur almenningur er á annarri skoðun og vill gjarnan vernda þær fornminjar, sem við eigum. Ég tel því, að óþarfi sé fyrir þennan hv. þm. að kasta hnútum að þessu. Þá var hann einnig að tala um aðrar „keldur“. Hann var allan tímann að tala um .,keldur“ og hann endaði á „keldum“. Það, sem hann var síðast að tala um, voru Keldur í Mosfellssveit. Rannsóknastofa háskólans hafði þar bú um skeið fyrir dýr þau, sem hún þurfti að nota við rannsóknir sínar. Meðal annars var framleitt þar mikið af blóðvatni úr hestum. Nú fyrir nokkru varð það svo úr, að ríkið keypti Keldur, og er nú búið þar með tilheyrandi framleiðslu og rannsóknum rekið sem sjálfstæð stofnun laus frá Rannsóknastofu háskólans. Hefur nú verið fenginn ungur og duglegur hæfileikamaður, Guðmundur Gíslason læknir, til þess að veita þessari stofnun forstöðu. Ég tel því, að þeim árlega kostnaði, sem til þess er veittur, sé sæmilega varið, þar sem það er einnig vitað, að þessi maður er mjög vel fær í sinni grein. Það mun nú ekki margt eftir hjá þessum hv. þm., sem ég þarf að minnast á. Hann virtist hneykslast mjög á því, að ríkisstj. hafði veitt dýrtíðaruppbót til nokkurra stétta, sem harðast hafa orðið úti upp á síðkastið. Ég skal nú ekki mikið ræða um þetta, en mun þó víkja nokkrum orðum að einni þessari stétt, læknastétt landsins. Það er vitað, að læknar taka laun sín sumpart úr ríkissjóði, en auk þess fá þeir borgun fyrir veitta læknishjálp. Laun þau, sem flestir héraðsleknar fá úr ríkissjóði, eru mjög lág; byrjunarlaun munu oftast vera 2500 kr., en hækka síðan smám saman upp Í 3500 kr. Þetta eru heldur lág laun, þótt einnig sé tekið tillit til þess, að þeir fá aukatekjur. En þegar allir fengu kjarabætur 1941, þá var einnig rætt um, að læknar fengju hækkun á gjaldskrám sínum, og þá fóru þeir fram á að fá taxta sinn hækkaðan. En landlæknir vildi síður fara inn á þá braut, meðal annars vegna þess, hve erfitt mundi að fá hann lækkaðan aftur. Í fámennum héruðum eru litlar aukatekjur, og er því oft erfitt að fá þangað lækna. En það mundi verða mun hægara, ef þeir fengju beina hækkun á föstu launin. Árið 1919, er þetta sama mál var á dagskrá, þá veitti þingið 100% hækkun á aukatekjur. Þeir, sem voru læknar í fjölmennum héruðum, fengu því sumir mjög mikla uppbót úr ríkissjóði, en ég veit um einn lækni, sem var í fámennu héraði og hafði aðeins 100 kr. í aukatekjur og fékk því aðeins 100 kr. í uppbót. Það er því ljóst, að þetta hefur komið mjög misjafnt niður, og það var þetta, sem landlæknir vildi forðast. Það var því nú aðeins veitt uppbót á föstu launin, enda er það miklu eðlilegri lausn á málinu en taxtahækkun. Mér finnst óþarft að ávíta fjvn. fyrir þetta, þar sem hún hefur ekki látið í ljós álit sitt á þessu máli og enga afstöðu tekið til þess. Ég skal svo ekki segja miklu meira við hv. 2. þm. Reykv. Hann hefur reynt að kljúfa fjvn., og hann á sök á því, ef samstarf í n. verður slæmt hér eftir. Það verður honum til hæfilegs og viðeigandi sóma.



Herra forseti. - Það hefur komið glöggt fram í þessum umr., að meiri hl. þm. ætlast til, að umr. um fjárl. verði stuttar að þessu sinni, a.m.k. 2. umr. Það, sem einkum hefur verið umræðuefnið til þessa, er hin óvenjulega afgreiðsla fjvn. á þessu frv. Það er nokkur ástæða til þess fyrir okkur fulltrúa Sósfl. fjvn., sem vorum þessari afgreiðslu andvígir, að gefa yfirlýsingar frá okkar hálfu um afstöðu okkar til þessarar óvenjulegu afgreiðslu fjvn. Ég skal nú lýsa því, hvernig sá ágreiningur, sem orðið hefur, kom fram í n. Er n. hafði starfað í nokkurn tíma og gerðar höfðu verið frumtill. um útgjöld til vegamála, hafnar- og brúargerða o.fl., var byrjað að athuga teknahliðina til þess að sjá, hverju hægt mundi að verja til ýmissa menningarmála. Það var jafnan gott samkomulag í n., meðan gerðar voru þessar bráðabirgðatill. um útgjöld til vegamála, hafnar- og brúargerða og annars. En þegar n. var búin að þessu og farið var að ræða um teknahliðina, þá kom í ljós, að sumir voru á þeirri skoðun, að ekki mundi hægt að hækka svo teknahliðina, að unnt yrði að standa við þær till., sem búið var að gera, nema fjárl. yrðu afgreidd með tekjuhalla. Hækkun sú á útgjöldum, sem nál. gerir ráð fyrir, nemur um 7 millj. kr. En í þeim frumtill. fjvn., sem gerðar hafa verið, en enn eigi lagðar fram, er gert ráð fyrir, að hækka þurfi framlög til vegamála um 1,8 millj. kr. og til brúargerða um 0,8 millj. kr. Auk þess er nauðsynlegt, ef á að halda fjárpestarvörnunum áfram, að hækka framlög til þeirra um 2 millj, kr. Einnig er hér á ferðinni frv. um fiskveiðasjóð, sem útlit er fyrir, að verði nú að l., og mun það þá auka útgjöld ríkissjóðs um 2 millj. kr. Það mun því alls ekki hjá því komizt að hækka útgjaldalið fjárl. um 17–20 millj. kr. Hæstv. fjmrh. s í enga möguleika til þess að hækka teknahliðina nema um ca. 3 millj. kr., en aumir fulltrúarnir í fjvn. álitu, að ef til vill mundi hægt að hækka hana um 5–6 millj. kr. Þegar það var sýnt, að þessar skoðanir yrðu ofan á í fjvn., gátu frumtill. þær, sem gerðar höfðu verið um vegamál o.fl., ekki komið til greina, nema því aðeins, að fjárl. yrðu afgreidd með tekjuhalla. Þá gerði meiri hl. fjvn. þá furðulegu samþykkt, að geyma skyldi þessar till. til 3. umr. Þá töldum við í minni hl. ástæðu til þess að álíta, að ætlunin væri sú að hækka teknahliðina einungis lítið eitt og afsaka svo með því, að ekki væri hægt að verja meiru til útgjalda. Við erum á þeirri skoðun, að það sé alger óþarfi að hækka ekki meira teknahliðina, svo að hægt sé að leggja þessar till. fram nú þegar. Það, sem ætti nú einkum að liggja fyrir, er það, hvað hægt muni að hækka teknahliðina mikið. Er aðeins hægt að hækka hana um 3 millj. kr. eða 5–6 millj. kr. eða, eins og við álítum, um ca. 20 millj.? Það hefur jafnvel verið látið skína í það, að þessi bið á að koma fram með till. n. væri að ósk ríkisstj., svo að hún gæti gefið nokkrar upplýsingar um teknamöguleikana. En ríkisstj. óskaði ekki eftir neinni slíkri bið. Ég skal nú fara nokkru nánar út í það, hverjir þeir einstöku teknaliðir eru, sem einkum munu reynast hærri að okkar áliti. Það eru í raun og veru einkum þrír liðir, sem skipta verulegu máli. Það er í fyrsta lagi 2. liður í 2. gr. frv., um tekju- og eignarskatt og stríðsgróðaskatt, og svo eru það 12. og 13, liður sömu gr., um tolla. Hina aðra liði teknahliðarinnar mun ýmsa hægt að hækka eitthvað, en það eru einkum þessir þrír liðir, sem ágreiningur hefur orðið um, hve hátt megi áætla. Árið 1942 varð tekju- og eignarskattur 13.6 millj. kr. og stríðsgróðaskattur 7.7 millj. kr., eða samtals 21.3 millj. kr. Í fjárlagafrv. fyrir þetta ár eru þessir skattar hins vegar áætlaðir aðeins 15 millj. kr. eða 6,3 millj. króna Iægri en þeir reyndust s.l. ár. Nú lítur þó út fyrir, að tekju- og eignarskattur verði enn hærri en áður. Nú hafa flestir fengið ;,'0-40°ió grunnkaupshækkun og sumir enn þá meira, og er því ástæða til þess að ætla, að þessir skattar verði stórkostlega hærri en nú. Það er því ekki nema að vonum, að okkur þætti þessi liður of lágt áætlaður og lögðum því til, að hann yrði hækkaður úr 15 millj. kr. upp í a.m.k. 25 millj. kr. Um tollana er það að segja, að vörumagnstollur er nú áætlaður 5 millj. kr., en var s.l. ár 9 millj. og 350 þús. kr. Það er því gert ráð fyrir, að hann verði nærri helmingi lægri en s.l. ár. Þetta er rökstutt með því, að nú sé mjög ljótt útlit með alla aðflutninga á vörum til landsins. En þótt svo kunni að vera, er ekki ástæða til þess að ætla, að vöruinnflutningurinn verði helmingi minni en nú er, og ætti þessi liður því að hækka töluvert. Verðtollurinn nam s.l. ár 34 millj. og 850 þús. kr. Nú er hann áætlaður 15 millj. kr., eða ekki helmingur þess, sem hann reyndist s.l. ár. Þetta er varið með því, að menn vilja álíta, að litið verði flutt inn frá útlöndum á næsta ári. Nú er þó svo, að vöruverð mun almennt hækka og farmgjöld hækka líka eitthvað, en verðtollurinn miðast einkum við þetta, og álítum við því, að mætti áræða að hækka þennan lið úr 15 millj. í a.m.k. 22 millj. kr. Ég verð að segja það, að þegar slíkar raddir koma fram í fjvn. og þær svo sterkar, að því nær engar till. eru lagðar fram við 2. umr., þá liggur nærri að álykta, að þær séu ekki lagðar fram af því, að þeim sé alls ekki ætlað að koma fram, og þá er ekki nema eðlilegt, að við álitum þess fulla nauðsyn að benda á, að möguleikarnir til þess að hækka teknahliðina séu allverulegir og af því beri að leggja fram till. um það. Ég get ekki látið mér nægja það, að því skuli haldið fram, að engin hætta sé á, að till. fjvn. verði ekki samþ. við 3. umr. Það er full ástæða til þess að óttast, að ætlunin sé að stinga þeim undir stól. Eða hvaða skýringu gefa þessir menn á því, að ekki megi leggja til nú þegar að veita 1 millj. kr. til brúargerða, þar sem þess er full nauðsyn? Hví skyldi ekki mega leggja það fram strax við 2. umr., ef möguleikar eru á því? Ég skal nú víkja nokkrum orðum að mínum brtt. og rökstyðja þær eftir þörfum. Þá er fyrst brtt. á þskj. 312, VI. liður, þar sem við hv. 11. landsk. leggjum til, að veittar verði til brúargerða 1 millj. kr. í stað 150 þús. kr. í fjárlfrv. Þessi brtt. miðast fyrst og fremst við það, hvað minnst er hægt að komast af með að veita til þessara mála. Það var aldrei ætlun mín eða flokksmanna minna hér að hrúga inn till. um ýmis þýðingarlítil málefni. Við höfum aðeins mælzt til þess, að hér yrðu lagðar fram eðlilegar og nauðsynlegar till. Þá er það í öðru lagi brtt. á þskj. 312, XI. liður, þar sem við hv. 7. landsk. leggjum til, að fjárveiting til flugmála verði hækkuð úr 50 þús. kr. upp í 200 þús. kr. Þetta er að vísu nokkur hækkun, en við teljum hana mjög nauðsynlega, og hún er þó ekki eins mikil og flugmálaráðunautur ríkisins hefur lagt til, að gerð yrði. Þá er þriðja brtt., sem ég stend að, á þskj. 312, nr. XII. Það kom beiðni frá menntaskólanum á Akureyri um fjárveitingu til endurbóta á leikfimihúsi skólans, en það hefur verið ónothæft um margra ára skeið. Till. er á þá leið, að við 14. gr. bætist nýr liður: „Til endurbóta leikfimihúss kr. 60000.00: Nú virtist meiri hl. n. vera fylgjandi brtt., en þó vildi n. ekki bera till. fram í því nál., sem kom frá henni. Brtt. XIII er um að auka styrk til byggingar barnaskóla upp í kr. 500000.00 úr kr. 100000.00, sem gert er ráð fyrir í fjárlfrv. Þörfin er mjög brýn á auknum framkvæmdum í þessu efni samkv. skýrslu fræðslumálaráðuneytisins, og er því sízt nú, þegar tekjur ríkissjóðs eru eins miklar og þær eru, ástæða til að skera við nögl sér framlög til þeirra framkvæmda. XIV. brtt. er um aukin framlög til styrktar íþróttamálum landsins. N. hafði tekið vel í að hækka þessa fjárveitingu í kr. 300000, en það er lægri upphæð en íþróttafulltrúinn lagði til, að veitt yrði. Upphæðin í fjárl. er ófullnægjandi til þess að verða við kröfum utan af landi um byggingu íþróttahúsa og annarra íþróttamannvirkja, sem komin eru nokkuð áleiðis. Liggur í augum uppi, að nauðsynlegt er að ljúka þeim, svo að þau geti sem fyrst komið að notum. XXVIII. brtt. er um það, að fjárveiting til byggingar nýrra vita hækki úr kr. 200000.00 í kr. 500000. Fjvn. vildi fara upp í kr. 250000.00. Með það var ég óánægður, því að allt í kringum land. er brýn þörf umbóta í vitamálum, og sjómannastéttin á annað skilið en að slík smánarupphæð sé neitt í þessu skyni. Ég skal taka það fram, að ég hefði viljað fara miklu hærra, en þar sem n. vildi það ekki, sá ég mér ekki fært að leggja til meiri hækkun en í kr. 500000.00. Þá hef ég gert grein fyrir þeim brtt., sem ég hef lagt fram við frv., og þarf ég ekki að fara fleiri orðum um það. Um fjárlfrv. eins og það liggur nú fyrir þinginu, er það kunnugt, að ekki verður hjá því komizt, að útgjaldaliðir þess hækki mikið, og er þm. það ljóst, að svo hlýtur að fara. Till. um hækkun, sem nemur tugum þúsunda og jafnvel milljónum, hljóta að koma fram. Það væri því æskilegt, að þær till. kæmu fram við 2. umr., en yrðu ekki geymdar til síðustu stundar. Ég hef tilhneigingu til að ætla, að brtt. við fjárl., sem fjvn. hefur samið frumdrög að, en meiri hl. vill nú ekki leggja fram við 2. umr., séu geymdar í þeim tilgangi að leggja þær ekki fram. Í sambandi við þessa óvenjulegu afgreiðslu meiri hl. fjvn. að leggja nálega engar brtt. fram nú við 2. umr., hefur verið á það minnzt, að rétt sé að bíða með slíkar till. vegna þess að e.t.v. ætli ríkisstj. að koma fram með verulegar breyt. á launagreiðslum í tilefni af dýrtíðarráðstöfunum hennar - þá vil ég geta þess, að raddir hafa komið fram í fjvn. um að fara þá leið að banna að greiða fullar verðlagsuppbætur á laun og takmarka slíkar uppbætur við 4/5 af dýrtíðarvísitölunni. En sé þörf að láta till. fjvn. um verklegar framkvæmdir bíða vegna þessa, þá hefði ekki síður átt að geyma þær till., sem n. nú leggur fraan, sem flestar eru um launagreiðslur og fulla dýrtíðaruppbót. Ég held, að hv. fjvn. hafi fengið allar nauðsynlegar upplýsingar varðandi afgreiðslu fjárl. og því sé óþarft að bíða. En því þá ekki að bera fram þessar till. strax í stað þess að geyma það til síðustu stundar, þar sem öll nauðsynleg gögn eru fengin? Að lokum vil ég lýsa yfir því, að mér þykja till. um fjárveitingar til vegagerða, hafnargerða og annarra slíkra framkvæmda alltof lágar.



Herra forseti. - Hv. frsm. fór um það nokkrum orðum, hvernig fjárlagafrv. var búið í hendur hv. fjvn., og má segja, að hann talaði tiltölulega mildilega, eftir því sem við var að búast, og þegar litið var á þær brtt., sem hv. fjvn. gerir á frv. stjórnarinnar. Fráfarandi stj. sá um undirbúning þessa máls með svipuðum hætti og að undanförnu. Þ.e.a.s., hún fékk forstöðumenn stofnana og stjórnardeilda til að gera áætlanir, og eftir þeim áætlunum er fjárlagafrv. gert. En það er vitað mál, að verðlag er mjög á reiki, og eigi er vitað, hvar lendir um dýrtíðina. Má því búast við breyt. á frv., og er það mjög eðlilegt. Mér skilst, að stærstu skekkjurnar á frv., sem hv. fjvn. hefur gert till. um breyt. á, séu um dýrtíðaruppbætur, og efa ég ekki, að hún hefur rétt fyrir sér. Sú leið var farin, að landsreikningurinn fyrir árið 1941 var lagður til grundvallar og tekið síðan tillit til árshækkunar vísitölunnar við útreikning dýrtíðaruppbótarinnar. Skilst mér, að teknir hafi verið allir launaliðir á þann hátt, og hef ég ekki aðstöðu til að spá nokkru, hvernig það reynist. Auk þess eru nokkrir liðir, sem fjvn. lét standa óbreytta, t.d. um fjárveitingar til strandferða og landhelgisgæzlu. Um þetta er það að segja, að þessir liðir hafa farið fram úr áætlun á s.l. ári. En auðvitað er það á valdi Alþ. að ákveða, hve miklu fé skuli varið af ráðherra til þessarar starfsemi. Hins vegar er allt í óvissu um það, hvaða ráðstafanir þarf að gera til að lækka dýrtíðina og þá þessa liði. - 16. gr. er þriðji liðurinn. sem þarf að athuga nánar, og er það á valdi Alþ. að taka ákvarðanir um, hvort halda skuli áfram á þeirri braut, sem farin hefur verið. Þá vil ég taka það fram, að ekki er meiri losarabragur á frv. hjá ríkisstj. en ástæða er til. Ég hef áður gert grein fyrir þeirri skoðun minni, að ekki eigi að gera ráð fyrir stórfelldum verklegum framkvæmdum. En samkv. till. fjvn. atlast hún til hins gagnstæða. Ég tel rétt að geyma slíkar framkvæmdir til seinni tíma, og ef tekjur ríkissjóðs verða það miklar, væri hyggilegt að geyma nokkuð af þeim þar til síðar. Þá njá lita á það, að efni til framkvæmda hlýtur að skorta. Þess vegna þýðir ekki að gera ráð fyrir miklum verklegum framkvæmdum, svo sem skólabyggingum, læknisbústoðum o.fl. framkvæmdum. Það var gert með ráðnum hug, að ekki var gert ráð fyrir meiri framkvæmdum á árinu en að er vikið í frv. Ekki virðist ástæða til að ætla, að atvinna verði minni, svo að þess vegna þurfi að auka þær, á sama tíma og verið er að vinna á móti aukningu verðbólgunnar. Hv. frsm. veik að því, að ríkisstj. hefði greitt launauppbætur til ýmissa starfsmanna og stétta, án þess að hún hefði haft til þess samþykki Alþ. Þetta er rétt. Ég hef litið svo á, að til væri heimild til þess að greiða þessa launauppbót. Læknum og prestum hefur verið greidd launauppbót, og loks hafa kjör kennara verið brtt. Þetta hefur helzt ekki komið fram í þessum umr. Það er tvímælalaust rétt að hækka laun presta og kennara, því að þær stéttir voru einna verst launuðu stéttir meðal opinberra starfsmanna. Sú ákvörðun að hækka á þennan hátt laun þessara starfsmanna var tekin í tíð þjóðstjórnarinnar, þótt hún væri ekki komin til framkvæmda, þegar ráðherra jafnaðarmanna gekk úr stjórn. Laun presta hafa verið bætt mikið, en eins og áður er vikið að, eru þeir illa launaðir. Kennarar, einkum farkennarar, hafa fengið mjög bætt kjör, enda lá við borð, að margir farkennarar segðu lausum stöðum sínum og færu í vinnu, sem betur var launuð. Auk þess var launahækkunartímabilið stytt, svo að þeir komast nú fyrr á hærri laun. Enn fremur var gerð breyting á kjörum fastakennara, og munu kennarar yfirleitt sætta sig vel við þau kjör, sem þeir hafa við að búa. En þetta liggur allt undir endanlegum úrskurði alþ., og mun hæstv. ríkisstj. að sjálfsögðu ganga eftir því, að tekin verði afstaða til þessa máls. Það mun ekki hafa verið gert ráð fyrir hækkun á fjárl. vegna þessarar launahækkunar, en sú hækkun hlýtur auðvitað að koma fram. Ég get fallizt á, að greiðslum þessum sé haldið áfram, en þá þarf einnig að hækka verðlagsuppbót, hvað lækna og presta snertir. Ég get nú að nokkru leyti fallizt á það með þeim, sem telja þessa aðferð hv. fjvn. miður heppilega, og mér finnst, að hv. n. ætti að fella sig við leiðréttingar, sem nauðsynlegt er að gera og ganga lengra en hennar eigin till. Till. einstakra manna eru margar sambærilegar við till., sem von er á frá hv. n., og get ég í því sambandi nefnt hækkun á greiðslu til íþróttasjóðs og greiðslur til skólabygginga. Mér finnst, að hv. n. ætti að taka einhverjar þessara einstöku till. um greiðsluhækkanir aftur til 3. umr. Það er viðkunnanlegra, að hv. þm. hafi slíkar till. fyrir sér í einu lagi, heldur en að fá sumar nú við 2. umr., en aðrar eigi fyrr en við 3., því að svo þegar hinar till. koma, þá eru þeir e.t.v. hinir að binda sig við einhverjar till., sem þeir hefðu viljað láta sitja á hakanum. Ég segi fyrir mig, að ég á erfitt með að taka afstöðu til sumra þessara till. einmitt af þessum ástæðum.



Herra forseti.- Umr. hér hafa aðallega snúizt um þær till. fjvn., sem enn eru eigi fram komnar, og er það miður. Það er mjög leitt, að einn hv. nm. hefur vakið ágreining um ýmis atriði, sem eigi er búið að útkljá innan n. Það er ekl:i þinglegt, og ég harma, að slíkt skuli hafa komið fyrir. Í n. hefur orðið samkomulag um uppkast að till. um að veita meira fé til verklegra framkvæmda heldur en ráð er gert fyrir frv., og get ég þar lent hækkað framlag til hafnargerðar, 2 millj. kr., og til brúargerða, 900 þús. kr., en enn þá hefur n. ekki gengið frá því, hvað áætla megi tekjurnar, en skoðun mín er sú, að grundvöllur muni fást innan n. til þess að afgreiða fjárl. tekjuhallalaust. Það er mjög leitt, að afgreiðsla meiri hl. skuli hafa vakið slíkar deilur, sem raun ber vitni, en ég álít, að málin upplýsist ekki meir á þessa stigi, þótt þessum deilum sé haldið áfram, og ég vona, að hv. þm. ræði framvegis meir um till. fjvn., sem nú liggja fyrir, og láti umr. um þær till. n., sem eigi eru komnar fram, bíða til 3. umr. Á meðan eigi verður vitað, hvort ágreiningur verður um málin, þá finnst mér eðlilegast að láta allar ádeilur bíða þar til síðar. Ég segi þetta í því trausti, að hæstv. forseti gefi mönnum tóm til að ræða málið við 3. umr. og þá fái þm. nægan tíma til að athuga og koma fram með brtt. Svo vil ég víkja aftur að því, sem ég nefndi áðan, að ég tel miður, að einn hv. fjvnm. hefur komið fram með till. við ýmsa liði fjárl., sem honum er kunnugt um, að n. er í raun og veru sammála um í heild að leggja fram við 3. umr. þar er þá fyrst VI. liður á þskj. 312, um brúargerðir. N. gerði drög að till. um framlög til brúargerða eftir áliti vegamálastjóra, og þó að till. vegamálastjóra og till. hv. 6. landsk. fari saman, þá er ekki rétt hjá hv. 6. landsk. að það hafi verið hann, sem hefði komizt að raun um, að þetta væru réttar upphæðir, því að þetta voru till. vegamálastjóra, en ekki till. hv. 6. landsk. Svo er það XL liður á sama þskj., um flugmál, og get ég verið stuttorður um hann. Ég vil benda á, að n. hefur eigi tekið afstöðu til flugmála, en ákvað að geyma þau ásamt fleiru til 3. umr. Ég átti tal við hæstv. atvmrh. um þessi mál og fékk að vita skoðun hans á þeim og ætlaði að fá flugmálaráðunaut og formann flugfélagsins á fund í fjvn., en þá var annar fjarverandi, svo að eigi varð frekar gert í málinu. Það er því óviðkunnanlegt á þessu stigi málsins, að einn hv. nm. skuli leggja fram till. um þessi mál, áður en n. hefur athugað ;þau til fulls og áður en vitað er, hvort um ágreining er að ræða eða ekki. Sama máli gegnir um XlII. lið á þessu sama þskj. Það mál var óútkljáð í n., og hefði verið æskilegra, að þessi hv. þm. hefði geymt að koma með brtt. um það, þar til atkvgr. hafði farið fram um það í n. - Viðvíkjandi þessum lið, sem var styrkur til byggingar barnaskóla utan kaupstaða, þá var mér ekki kunnugt um, að hv. 6. landsk. hefði nokkra brtt. um þetta, meðan málið var í n., og sama máli gegnir einnig um framlag í íþróttasjóð, sem hv. þm. hefur nú borið fram brtt. við. Hér er um að ræða mjög óvenjuleg vinnubrögð. En ég vona, að úr þessu rætist hjá hv. 6. landsk., þegar hann hefur starfað lengur í n. hér á hv. Alþ. Hann kom vel fram innan n., meðan hún var að störfum, og það er því miður, að hann skuli hafa farið út yfir þau takmörk, sem nm. venjulega starfa eftir hér á hv. Alþ. Viðvíkjandi framlagi til íþróttasjóðs, þá munar þar ekki nema 20 þús. kr. á till. hv. 6. landsk. og till. n., vegna þess, að ætlazt er til, að áætlað framlag til fimleikahúss á Eiðum, kr. 50 þús., verði endurgreiðsla á skuld, er skólinn stendur í við íþróttasjóð, og er fremur ástæða til að bera fram brtt. við stærri atriði og láta þetta eiga sig. Hér hefur verið gerð að umtalsefni tekjuáætlun ríkissjóðs. Fjvn. skipaði tvo menn til þess að athuga það atriði, og þeir hafa lagt grg. fyrir u., en enn þá hefur eigi verið tekin afstaða til hennar. N. hefur í síðustu viku borizt ýtarlegri upplýsingar um tekjuöflun ríkissjóðs I943, sem gefa vonir um, að tekjurnar verði hærri en geit hefur verið ráð fyrir, þannig að óhætt sé að áætla eigi minna fé til verklegra framkvæmda en fjvn. hefur gert ráð fyrir. Ég vil leiða athygli hæstv. ríkisstj. að því, að fjvn. hefur ekki tekið í till. sínar áætlun um grunnlaunahækkun síðari hluta ársins 1942 og verðlagsuppbót á henni, vegna þess að hæstv. ríkisstj. hefur ekki lagt til við Alþ. að fá þessa heimild framlengda, en hún gildir aðeins til 1. júlí 1943. Enn fremur hefur fjvn. frestað að gera till. um nokkur önnur atriði, t.d. framlag til fiskveiðasjóðs, en frv. um það efni hefur geng;ð í gegnum hv. Nd., en er eigi enn komið úr n. í hv. Ed. Ef frv. það yrði samþ. eins og það liggur fyrir, þá gæti það breytt gjaldaáætluninni um 2 millj. kr. til hækkunar. Hv. 3. þm. Reykv. minntist á hina áætluðu dýrtíðaruppbót á 19. gr. Um hana er það að segja, að engin sundurliðuð áætlun var til um hana í stjórnarráðinu, fyrr en núv. hæstv. fjmrh. setti einn starfsmann í stjórnarráðinu í það milli jóla og nýjárs að reikna hana út, og kom þá í ljós, að hún var vanreiknuð um hvorki meira né minna en 1200000 kr. Fjvn. hefur eigi haft aðstæður til að endurskoða þennan útreikning, því að hann barst svo seint, og er þessi áættun því öll á ábyrgð fjmrn. Ég get því vel skilið, að hv. 3. þm. Reykv., sem er fyrrv. fjmrh., hafi komið þessi upphæð allkynlega fyrir sjónir, þar sem um verulega vanrækslu virðist vera að ræða í hálfu þess ráðuneytis, sem hann veitti forstöðu. Hv. 3. þm. Reykv. sagði enn fremur, að sér fyndist það eigi vera að vinna gegn dýrtíðinni að ausa fé í opinberar framkvæmdir, heldur mundi það auka dýrtíðina. Ég er ekki á þessari skoðun. Ég tel ekki, að um neinn austur sé að ræða, þótt fylgt sé till. fjvn. Hins vegar tel ég, að atvinnuástandið sé svo ótryggt, að alveg óforsvaranlegt væri, ef Alþ. legði eigi meira fé en venjulega til verlægra framkvæmda, ef svo færi, að atvinnuleysi yrði næsta sumar, - og því miður horfir eigi vel, hvað það snertir. - Í þessu sambandi skal ég geta þess, að fjvn. hugsaði sér að geyma fjárveitingar til verlægra framkvæmda til síðari tíma, ef svo færi, að eigi þyrfti að nota þær á þessu ári. Yrðu þær þá lagðar til hliðar til þess að vinna hin sömu verk og nú er gert ráð fyrir, en eigi notaðar í öðru skyni. Hv. 3. þm. Reykv. minntist og á aukauppbætur úr ríkissjóði til farkennara. Ég geri ekki ráð fyrir, að þær verði taldar eftir, því að þessi stétt þjóðfélagsins hefur verið illa launuð, en annað mál er það, að viðkunnanlegra er að leita heimilda fyrir þeim greiðslum, heldur en greiða þær án heimilda. Um aukauppbætur til lækna og presta, sem þessi hv. þm. minntist á, var fjvn. sammála um, að þær séu óviðkunnanlegar, meðan þær eru teknar í heimildarleysi. Hv. 3. þm. Reykv. fannst réttara, að n. tæki ýmsar hækkunartill. sínar aftur til 3. umr. óg geymdi þær eins og hinar, sem geymdar voru. Ég tel þetta óráðlegt, því að mér finnst meira en nóg að geyma þær till. til 3. umr., sem geymdar eru, þótt reynt væri að afgreiða nú þessar till., sem hér liggja fyrir.



Herra forseti. - Ég get ekki stillt mig um að vekja máls á því, að það er dálítið erfitt fyrir okkur sósíalista, sem höfum allt aðra skoðun á rekstri þjóðfélagsins, hvernig hann ætti að vera, að taka þátt í afgreiðslu fjárlagafrv. eins og þessa, ef við litum t.d. á tekjuhlið fjárl. og sjáum, að allur meginhluti tekna þeirra er af sköttum og tollum, en af ríkisrekstri ekki nema um 5 millj. kr. Þetta er leiðinleg spegilmynd af þjóðfélagsrekstrinum sjálfum. Þegar við líka berum saman tekjuupphæðirnar og t.d. útflutninginn hins vegar, þá sjáum við, að það er ekki nema tiltölulega lítill hluti þjóðarteknanna, sem fer í gegnum ríkissjóðinn. Og við vitum, að á síðustu árum barst óskaplega mikill auður í þjóðarbúið, þannig að ýmsir einstaklingar hafa orðið milljónerar á stuttum tíma. Hins vegar reynir ríkisvaldið að ná til þessara peninga óbeint með sköttum og tollum. En sósíalistar sem sagt óska þess, að það væru allt aðrar leiðir farnar til þess að ná tekjustofnum til ríkisins. Ég vildi aðeins vekja máls á þessu, en fer ekki út í það að öðru leyti, heldur verð vitanlega að ræða fjárlagafrv., eins og það liggur hér fyrir til umr. Afgreiðsla hv. fjvn. hefur, eins og bent hefur verið á, orðið á þann veg í málinu, að við sósíalistar teljum ekki viðunandi, en sjáum ástæðu til að koma fram með brtt. við fjárlagafrv. nú við þessa umr., bæði um verklegar framkvæmdir og menningarlegar framkvæmdir, til þess að það sjáist strax við þessa umr., hvaða undirtektir þær muni fá. Flestar till. mínar eru um framlög til bókmennta og lista, og vil ég víkja að þeim fyrst. Það þarf ekki annað en líta yfir fjárlagafrv. frá ári til árs til þess að sjá, að þessir hlutir eru í nokkuð föstu og jafnvel stirðnuðu formi. Virðist því nauðsyn að staldra við öðru hverju og hugleiða, hvort þau mál þurfi ekki endurskoðunar við. Það standa á fjárl. frá ári til árs örfáar upphæðir til lista, upphæðir, sem lítið breytast. Og t.d. koma þessar upphæðir fram litið breyttar nú frá því, sem verið hefur, þrátt fyrir það að heildartekjur ríkissjóðs og upphæðir fjárl. yfirleitt hafi stórkostlega hækkað við dýrtíðina. Og til hvers erum við að styðja bókmenntir og listir? Er það til þess að efla þessa starfsemi, af því að við teljum hana nauðsynlega fyrir þjóðfélagið, eða er það eingöngu gert í viðurkenningarskyni við einstaka menn? Eða er það gert af tómum hégómaskap eða í gustukaskyni við einstaka menn? Satt að segja ríkir hjá okkur Íslendingum furðu mikil ósamkvæmni í allri afstöðu okkar til lista. Það er ekki að efa, að þjóðin er listhneigð, hún ann skáldskap og dýrkar í raun og veru listamenn sína. Samt hefur það endurtekið sig kynslóð eftir kynslóð, að skáld og listamenn okkar hafa ekki fengið að njóta sín vegna ótrúlega þröngra lífskjara. Það er óþarfi að nefna mörg dæmi þessa. Skal ég aðeins benda á tvenn!:. Eftir Jónas Hallgrímsson liggja í raun og veru mjög fá ljóð. Það er ekki minnsti vafi á því, að miklu meira hefði orðið úr starfi hans, ef hann hefði ekki átt að stríða við skort árum saman. Ævi jafnstórbrotins skálds og Bólu-Hjálmars fór í raun og veru í vesalasta basl og klögumál við samtíð hans. Um áratugi og aldir höfum við séð þessa hluti endurtaka sig. Og getum við efast um, að þjóðin vildi nú hafa gefið stórfé til þess, að eftir Jónas Hallgrímsson hefði fundizt þótt ekki væri nema eitt kvæði umfram það, sem til er eftir hann. Ég held, að það þætti dýrmætt, þó að ekki hefði fundizt nema eitt kvæði í viðbót eftir hann, hvað þá hefði verið hægt að lengja líf hans, þótt ekki hefði verið nema um eitt ár. Og nú skynjar hvert mannsbarn á Íslandi, að ljóð hans eru einn dýrmætasti arfur þjóðarinnar, sem ekki verður metinn til peninga. En meðan hann lifði, var ekkert gert til þess að örfá starfsþrek hans. Ég álít, að það hafi ekki verið af neinni mannvonzku, heldur grundvallarmisskilningi á listastarfsemi og listamönnum. En af viðurkenningu þeirri, sem þessi skáld fá, löngu eftir að þau eru látin, sést, að þjóðin telur verk þeirra jafnvel verðmætust allra afreka, sem unnin eru í þjóðfélaginu. En samtímis hefur þjóðin fram á þennan dag ekki fengizt til að viðurkenna listamennina í lifanda lífi sem starfsmenn þjóðfélagsins, er séu launa verðir á við verst launuðu starfsmenn þess opinbera, svo sem presta og kennara. Það er sorglegt til þess að vita, að enn í dag þykir hæfilegt mánaðarkaup handa skáldum og listamönnum 150–250 kr., sem er lægra kaup en greitt er sendisveinum í verzlunum. Og hver er svo til viðbótar arður rithöfundanna og listamanna af verkum sínum? Eins og ástatt er í þjóðfélagi okkar er hann sára lítill og ekki hægt að meta hann meira en 2–3 þús. kr. af frumsömdum verkum. Maður getur spurt: Hvernig víkur þessu við? Ég held, að svarið sé: „Fram á þennan dag hefur það ekki komizt inn í vitund þjóðarinnar, að það krefst tíma eins og hvert annað starf að rita og skapa listræn verk: Við tölum um hinar og aðrar starfsgreinar í þjóðfélaginu, sem nauðsynlegar séu. En hvenær tölum við um skáldskap og listir sem nauðsynleg störf í þágu þjóðfélagsins? Það er viðkvæðið, að ríkið þurfi að styðja þessa og þessa atvinnugrein eða iðngrein til þess að hún geti blómgazt. En mjög sjaldan drögum við þessa líkingu yfir á bókmenntir og listir, vegna þess að okkur er ógjarnt á að setja listir og bókmenntir í samband við fjármagn. En ég álít listastarfsemina hliðstæða við aðrar greinir starfsemi í þjóðfélaginu, er þarfnast aðstoðar ríkisvaldsins eins og þær. Og þegar við höfum gert okkur grein fyrir, að listastarfsemin er ómetanleg í þágu þjóðfélagsins, er nauðsynlegt að viðurkenna, að til þess að nokkur list geti blómgazt, þarf að skapa henni starfsskilyrði. Hún þarf í fyrsta lagi að eiga ákveðnar stofnanir. Og í öðru lagi þarf að vera launaður ákveðinn fjöldi manna, sem getur helgað sig þessari starfsemi. Það er í raun og veru þetta tvennt, sem um er að ræða. Og eins og nú standa sakir, er sérstök ástæða til þess að styrkja listastarfsemina í landinu, vegna þess að nú á þessari öld hafa skapazt hér ýmsar nýjar listgreinar, sem eru í þróun, og í öðru lagi vegna þess, hve listastarfsemin á Íslandi stendur á háu stigi á þessari öld. Við tölum um fornbókmenntir okkar, og okkur getur öllum komið saman um að dást að þeim og viðurkenna gildi þeirra. En þegar kemur að nútíma bókmenntunum, þá er í raun og veru allt annað uppi, og það heyrist jafnvel nú, - þótt maður ekki tali um þau ummæli, að nú sé hvíldartími í bókmenntum hjá okkur, - að það er jafnvel mjög algengt viðkvæði, að bókmenntir okkar standi á mjög lágu stigi. Þetta álít ég vera hinn mesta misskilning. Sannarlega á það að vera ljúft hverjum Íslendingi að láta listaverk fornaldarinnar njóta sannmælis. Þau eru sígild. En síðari tímar geta líka skapað verk jafn sígild. Og hvernig vegum við og metum verk ólíkra alda? Við verðum að vega þau og meta innan þeirra takmarkana, sem hver tími setur. Og hver vildi þá t.d. taka að sér að dæma um það, svo eitt dæmi sé nefnt, eða úrskurða Einar Benediktsson minna skáld en Egil Skalla-Grímsson? Dýrkun manna á fornbókmenntunum ætti ekki að þurfa að vera svo blind, að þau séu einlægt látin varpa skugga á verk samtíðarinnar, svo að þau fái aldrei að njóta sannmælis. En ég álít, að á 20. öldinni hafi Íslendingar einmitt unnið bókmenntaleg afrek, sem þoli hvort tveggja í senn, samanburð við beztu afrek fornaldarinnar og samtíma bókmenntir erlendis. Á þessari öld er eins og Íslendingar nái sér til fulls eftir margra alda fátækt og basl, þannig að nú koma fram þeir kraftar til að skapa listaverk, sem búið hafa með þjóðinni frá öndverðu. Mér virðist nú vera ný gróska og blómgun í íslenzkri listastarfsemi, eins og ríkisstjóri komst að orði nýlega. Ég held, að kveða megi sterkar að orði: Við lifum á þessari öld mesta blómaskeið íslenzkra lista frá því á tíma fornbókmenntanna. Ef við athugum þau skilyrði, sem íslenzk list á við að búa, þá eru þau á margan hátt mjög ömurleg. Í sambandi við listamannaþingið komu einmitt fram mjög átakanlegar lýsingar á því, hvernig háttað er lífsskilyrðum íslenzkra lista og þeim aðbúnaði, sem þær eiga á mar gan hátt. Í því sambandi má, eins og oft hefur verið gert áður, benda á þjóðleikhúsið. Leiklistin hér er húsnæðislaus, og er það í raun og veru til mjög mikillar smánar fyrir okkur, að ekki skuli hafa tekizt að koma þjóðleikhúsinu upp. Formaður leikfélagsins, Þorsteinn Ö. Stephensen, lýsir þessu í viðtali við Morgunblaðið, 27. nóv. síðast liðinn, þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Menn, sem standa utan við starfsemina, geta ekki áttað sig á því, að leikstarfsemin er öll að kyrkjast í þessum þrengslum“. - „Ekkert pláss til æfinga. Við verðum að kúldrast í stofum og einkaherbergjum úti í bæ, hér og þar. Að leiksviðinu í „Iðnó“ komumst við oft ekki fyrr en rétt síðustu kvöldin fyrir frumsýningar. Þá verða æfingar að standa langt fram á nótt: - „Þrjú hundruð áhorfendur í „Iðnó“ gera ekki betur en borga kostnað kvöldsins. En leikendurnir bera ekki meira úr býtum en svo, að þeir verða að hafa sitt fulla starf við annað á daginn, en nota tímann á kvöldin og nóttunni til æfinga og leika þann tíma, sem aðrir hafa til hvíldar.“ Um myndlistina er svo ástatt, að ríkið hefur varið fé til þess að kaupa myndir fyrir listasafn ríkisins, en húsið yfir safnið hefur enn ekki komizt upp. Myndirnar, sem ríkið hefur keypt, eru ýmist dreifðar út um land eða þá liggja undir skemmdum í kjöllurum, og munu jafnvel sumar vera týndar. Það, sem því er aðkallandi fyrir myndlistina, er að koma upp húsi fyrir málverkasafn ríkisins. Um tónlistina er alveg svipað að segja. Um tónlistarskólann segir Páll Ísólfsson í sambandi við listamannaþingið í grein í Morgunblaðinu, sem ég vil, með leyfi hæstv. forseta, vitna í: „Hann er alveg nauðsynlegur fyrir þróun tónlistar í þessu landi. Það hefur hann sýnt þau 11 ár, sem hann hefur starfað. Hann er alltaf fullskipaður. Þar eru 70 nemendur“. Og svo bætir hann við : „Hann býr við lélegri húsakynni en flestir, ef ekki allir, skólar landsins“ Ég nefni þetta sem dæmi um það, hvernig þau skilyrði eru, sem íslenzkar listir eiga við að búa á þessari öld. Sannleikurinn er, að okkur vantar bæði stofnanir til þess, að listirnar geti dafnað, og við þurfum að leggja meira fé fram þeim til styrktar á annan hátt. Og þá er að athuga: Hvað gerum við í þessum efnum, og hvað getum við gert? Við heyrum jafnan kvartanir um það, að Alþ: skeri í þessum efnum allt við neglur sér. Og þó að við veitum tiltölulega meira til lista á fjárl. heldur en aðrar þjóðir, miðað við stærð þjóðarinnar o.fl., sem oft hefur verið sagt, þá held ég, að við getum ekki nema að mjög litlu leyti borið okkur saman við aðrar þjóðir í þessu efni. Við erum fámenn þjóð, og þeir listamenn, sem hér starfa, skáld, listamenn og aðrir, geta ekki fengið neitt líkt því fyrir verk sín eins og listamenn erlendis. Listamenn erlendis fá miklu meiri tekjur af verkum sínum en íslenzkir listamenn eiga kost á að fá. Félagsskapur og stofnanir til eflingar listastarfsemi eru erlendis miklu víðtækari en hér. Og erlendis eru ýmsir sjóðir, sem veita fé til lista, svo sem t.d. Karlsbergsjóðurinn í Danmörku. Vil ég þó sérstaklega leggja áherzlu á það, að listir og bókmenntir eru okkur margfalt meira virði en stærri þjóðum. Listir og bókmenntir eru sjálfstæðismál okkar, og bókmenntir og listir eru landvarnir okkar. Ég þarf líklega ekki að skýra þetta með mörgum orðum. Við vitum það, að í allri sjálfstæðisbaráttu okkar höfum við einmitt litið á bókmenntir okkar, og þá sérstaklega fornbókmenntirnar, sem vopn í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Og ekkert erlent ríki hefur treyst sér til að neita því, að þjóð, sem hefur skapað jafn verðmæt listaverk og Íslendingar á heimsmælikvarða, beri fullur réttur til þess að vera talin í tölu sjálfstæðra þjóða. En við megum ekki ætlast til þess, að fornbókmenntirnar geti enzt okkur endalaust í þessu efni, ef ekkert nýtt kæmi til, engin ný slík sönnunargögn, ný rök fyrir réttmæti sjálfstæðis okkar. Þess vegna álit ég það fagnaðarefni, hve bókmenntir og listir standa á háu stigi á þessari öld, þegar við enn á ný verðum að heyja sjálfstæðisbaráttu og leggja þessi gögn fram. Míg hefur tekið það sárt í þessu sambandi, að fulltrúum okkar út á við hefur láðst að nefna þetta sem skyldi. Þeir hafa stundum vitnað í fornbókmenntir okkar sem sönnun fyrir því, að við eigum að vera sjálfstæð þjóð, en þeir virðast ekki hafa skilið, að við eigum nútímabókmenntir og nútímalistir sem sönnunargögn fyrir þessu. Sendiherrar Íslands út á við ættu að nota aðstöðu sína til þess að kynna öðrum þjóðum bókmenntir okkar og listir bæði fornar og nýjar. Þá vil ég aðeins koma að því, hve mikið það er, sem við leggjum fram til lista, eftir því fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir og litlar brtt. hafa komið við frá hv. fjvn. Þessar upphæðir, sem þar er gert ráð fyrir, að varið verði til bókmennta og lista, eru ekki margar, og er mjög fljótlegt og auðvelt að telja þær upp, sem ég vil biðja hæstv. forseta leyfis til. Styrkur til skálda, rithöfunda og listamanna er samkv. Ákvörðun Menntamálaráðs : kr. 100000.00 Til leikfélags Reykjavíkur – 12000.00 Til leiklistarskóla Lárusar Páls- sonar og Soffíu Guðlaugsdóttur, 1200 kr. til hvors, – 2100.00 Til Leikfélags Akureyrar – 1500.00 Til Leikfélags Ísafjarðar – 800.00 Til Tónlistarskólans – 6500.00 Til Hljómsveitar Reykjavíkur – 2000.00 Til Hallgríms Helgasonar til út- gáfu á þjóðlagasafni – 2500.00 Til Sambands Íslenzkra karlakóra – 6000.00 Til Landssambands blandaðra kóra og kvenkóra – 2500.00 Til Einars Jónssonar og listasafns hans – 7500.00 Til Bandalags íslenzkra listam. – 1200.00 Samtals kr. 144900.00 Heildartekjur ríkissjóðs eru hins vegar áætlaðar á fjárl. rúmar 48 millj. kr., þannig að þetta, sem við samkv. þessu fjárlagafrv. leggjum fram til bókmennta og lista, er um það bil nákvæmlega 3 kr. af hverju þúsundi króna, sem gert er ráð fyrir að ríkissjóður hafi í tekjur. Og ég vil halda fram, að slíkt framlag til bókmennta og lista sé ekki neitt til að gorta af fyrir okkur. Því að þó við séum fámennir og fátækir, þá höfum við að öðru leyti allt aðra aðstöðu heldur en ýmsar stærri þjóðir. T.d. þurfum við ekki að kosta neinn her, en flestar aðrar þjóðir verða að kosta her til landvarna og verja stórfé til vígbúnaðar, sumar þeirra jafnvel 50–75% af öllum þjóðartekjunum. Og ef við viljum hafa þann skilning, að bókmenntir og listir séu okkar landvarnir, þá finnst mér ekki óeðlilegt að fara fram á, að þessir styrkir til bókmennta og lista verði hækkaðir mjög mikið. Mér finnst ekkert mikið, þótt við legðum fram 5% af tekjum ríkissjóðs til bókmennta og lista, sem mundi, eftir tekjuáætlun fjárl. nú, gera 2 millj. og 400 þús. kr. Við vitum nú, að tekjurnar fara miklu hærra. Ég vil segja, að með þessari upphæð gætum við gerbreytt skilyrðum íslenzkra lista á örfáum árum. Fyrir þessa upphæð gætum við fullgert þjóðleikhúsið og sennilega líka komið upp listasafni ríkisins og styrla tónlistarskólann meira en við gerum og gert hann að ríkisskóla. Og fyrir þessa upphæð, 5% af þjóðartekjunum, mundum við geta styrkt, ég segi t.d. 80 íslenzka listamenn: 20 rithöfunda, 20 myndlistarmenn, 20 tónlistarmenn og 20 leikara með 5 þúsund kr. hvern á ári. Það mundi gera 400 þús. kr., og þá væri eftir um 2 millj. kr. til annarrar listastarfsemi. - Ég nefni þetta til dæmis, og ég tel, að við hefðum vel ráð á að veita þennan hundraðshluta af ríkistekjunum til listastarfsemi. Ég álít, að við gætum gert þetta, en legg það ekki til að vísu. Ég skal þá koma að brtt. sjálfum. Ég ætla þá að víkja að þeim. brtt., sem ég hef flutt hér. Það er fyrst till. um styrk til þjóðleikhúsbyggingarinnar. Ég þarf ekki að ræða þetta mál mikið. Það hefur komið fram á þingi þáltill. um að endurgreiða þjóðleikhússjóði skemmtanaskatt þann, sem frá honum hefur verið tekinn, og önnur þáltill. um að skora á stj. að fá þjóðleikhúsið rýmt og smíði þess lokið. Till. um endurgreiðsluna hefur enn ekki verið afgr. og því ekki sýnt, hvernig um hana fer. Þessi till. er borin fram til þess að fá úr því skorið, hvað þingheimur ætlar sér í þessu máli. Ég legg til, að veittar verði 500 þús. kr. í þessu skyni. Eins og hv. þm. vita, er gersamlega óverjandi að láta þjóðleikhúsið standa þannig ónotað, þegar til þess hefur verið varið jafnmiklu fé og gert hefur verið og til mikilla leiðinda fyrir þjóðina, að þetta hús, sem á að vera eitt af veglegustu og myndarlegustu húsum í bænum, skuli vera pakkhús fyrir erlenda setuliðið. En mér skilst, að einhver hreyfing muni vera komin á þetta mál og ekki vanta nema herzlumuninn til að leikhúsið verði rýmt, og þyrfti þá þegar á þessu ári að ljúka smíði þess, svo að það geti tekið til starfa. Þá ber ég hér fram ásamt hv. þm. N.-Ísf. till. um, að styrkur til listamanna, sem áður var í 18. gr., verði aftur tekinn upp í fjárl. Það er gersamlega óþarft fyrir mig að rekja sögu þessa máls; hún er ekki aðeins þingkunn, heldur landskunn. Með litlum atkvæðamun voru þessir menn felldir út af 18. gr. á þinginu 1939, en upphæðin sett til menntamálaráðs til útbýtingar. Um þetta hefur staðið hinn mesti styr, og hafa komið fram almennar kröfur frá listamönnum og fjölda annarra manna um, að Alþ. sjálft ráðstafi þessum styrkjum og það sé miklu meira virði fyrir þá að fá hann veittan frá þinginu en að menntamálaráð sé látið úthluta honum. Hins vegar er ekki farið fram á, að styrkurinn í 15. gr. komi aftur til þingsins. Ein aðalröksemdin fyrir að taka þetta út úr þinginu var sú, að svo mikið þvarg væri kringum þingið af mönnum. sem vildu komast inn í fjárlögin eða fá styrk, en á það má benda, að það var einmitt í kringum styrkinn í 15. gr., sem mest þvargið stóð, ef hægt er að tala um þvarg í þessu sambandi. Ég held, að það sé almenn skoðun hv. þm., að styrkurinn til skálda og listamanna eigi að vera framvegis í höndum þingsins. Hins vegar er ekki víst, að menn séu sammála um það, hversu rúm þessi 18. gr. eigi að vera, hve marga menn eigi að taka þar inn. Í þessari till. okkar var fyrst fylgt þeirri reglu að taka aftur inn í 18. gr. styrk til þeirra manna, sem voru þar árið 1938 og eru lifandi nú, og það er mikill meiri hl. þeirra manna, sem eru upp taldir í brtt. Við álitum þetta réttlátt, af því að það var talið, að ef einhver maður hafði einu sinni fengið veittan styrk í 18. gr., þá ætti það að gilda sem skuldbinding af hálfu þingsins um, að þessir ættu að fá þennan sama styrk ævilangt upp frá því. Það hefur því verið talið, að með þessu væri brotinn réttur á öllum þeim mönnum, sem áður fengu styrk í þessari gr. Þess vegna viljum við halda okkur við það, að þeir, sem voru áður í þessari gr. og eru lifandi, verði settir þar inn á ný. Hins vegar höfum við bætt við nokkrum mönnum, sem ég býst við, að flestum muni að athuguðu máli koma saman um, að eigi þar heima. Eru það í fyrsta lagi nokkrir rithöfundar, sem áður voru í 15. gr., eins og Tómas Guðmundsson, Jóhannes úr Kötlum og ef til vill örfáir aðrir, enn fremur Gunnar Gunnarsson, sem flutzt hefur heim síðan. Enn fremur höfum við tekið 2–3 tónlistarmenn, sem ekki voru þar áður, Sigvalda Kaldalóns, sem hefur verið í 15. gr., og Árna Thorsteinson. Þá höfum við enn fremur tekið þrjá gamla viðurkennda leikara, Friðfinn Guðjónsson, Gunnþórunni Halldórsdóttur og Guðrúnu Indriðadóttur. Ég held, að það séu ekki öllu fleiri, sem við leggjum til, að bætt verði við. Við viljum sérstaklega með þessu koma því „principi“ á, að það sama sé látið gilda um alla leikara og um skáld og hljómlistarmenn. Viðvíkjandi þeim nýju mönnum, sem bætt hefur verið við, höfum við farið eftir þeirri reglu, að þetta væru viðurkenndir menn. Ég skal taka fram, að tala þeirra, sem nú yrðu á 18. gr., er tveimur lægri en áður var. Við gerum till. um 32 menn, en í fjárlögum 1938 voru þeir 36, en þar af voru tveir aldrei felldir burt. Heildarfjárhæðin var áður rúm 70 þús., en nú 86 þús., svo að þar munar litlu. Ef til vill vilja sumir hv. þm. hafa þetta nokkru þrengra, en ég er ekki víss um, að það væru sterk rök fyrir því. Mér finnst, að í 18. gr. eigi fyrst og fremst að vera þeir, sem eru viðurkenndir listamenn og hafa stundað listastarfsemi sem sitt aðalstarf, eru sem sagt „professional“ listamenn. Ég mundi jafnvel vilja bæta nokkrum fleirum við. Hins vegar héldi menntamálaráð áfram að veita styrk til þeirra, sem enn þá eru óráðnari, styrk, sem væri óákveðinn frá ári til árs. Ég held, að ég þurfi að svo komnu máli ekki að segja fleira um þetta. Þá er enn fremur lagt til, að styrkur til skálda og rithöfunda samkv. ákvörðunum menntamálaráðs verði hækkaður úr 100000 kr. í 250000 kr. Ég skal geta þess, að þessi till. er að nokkru leyti flutt til vara, þannig að ég mundi fallast á, að þessi styrkur mætti vera nokkru lægri, svo framarlega sem till. mín verður samþ. við 18. gr., en yrði hún ekki samþ., þá finnst mér þessi upphæð ekki mega vera minni en 250000 kr. Þá er brtt. við 15. gr., nýr liður: Styrkur til listamanna til náms erlendis samkvæmt ákvörðunum menntamálaráðs að fengnum till. frá félögum Bandalags íslenzkra listamanna, 48000 kr. Ég veit ekki fyrir víst, hvernig skilja á brtt. frá fjvn., þar sem hækka á styrkinn til námsmanna erlendis úr 12500 kr. í 100000 kr. Ég veit ekki með víssu, hvort hann á líka að vera handa listamönnum, eða hvort hann á aðeins að vera handa stúdentum í erlendum háskólum. Ef hann er einnig ætlaður listamönnum, mundi ég geta fallið frá þessari till. aftur, en ég vildi þá í sambandi við þennan styrk, að alveg væri dregin markalína, hvað væri ættað listamönnum og hvað stúdentum. Listamannaþingið fór þess á leit við Alþ., að veittur yrði styrkur til að kosta einn mann frá hverri deild Bandalags íslenzkra listamanna á ári hverja. Deildirnar eru fjórar, og þessar 48000 kr. eru miðaðar við, að veittar séu 12000 kr. til eins manns árlega. En ef upphæðin skyldi vera jafn há, sem fengist úr þessum 100000 kr., sem fjvn. hefur lagt til, þá get ég fallið frá þessari till. Þá hef ég ásamt hv. þm. Snæf. lagt til, að hækkaður yrði úr 1200 kr. í 3600 kr. styrkurinn til leikskóla Lárusar Pálssonar. Hann hefur áður í 15. gr. haft jafnan styrk Soffíu Guðlaugsdóttur, 1200 kr. Nú hefur fjvn. lagt til, að þriðja manninum, Jóni Norðfjörð, verði bætt inn í, einnig með 1200 kr., en við leggjum til, að framlagið til Lárusar Pálssonar verði 3600 kr. Skóli Lárusar hefur starfað í þrjú ár, og hafa þar verið 15 nemendur á ári. Auk Lárusar hafa verið tveir kennarar við skólann. Kennslutímar hafa verið 7–8 á viku. Margt af því fólki, sem hefur lært í þessum skóla, er þegar farið að koma fram á leiksviði. Þarf ekki að lýsa því fyrir hv. þm., hversu efnilegur leikari Lárus er, og er ég víss um, að þeir bregðast vel við að styrkja skóla hans eins og hér er lagt til. Þá er enn ein till., sem líka heyrir til menningarmála. Hún er um að hækka framlag til bóka- og handritakaupa til Landsbókasafnsins. Þessi upphæð hefur verið 50000 kr., en ég legg til, að það verði hækkað upp í 250000 kr. Safnið hefur m.a. vegna fátæktar litið getað keypt rif bókum og því ekki getað fylgzt nærri því svo vel sem skyldi með nútímanum. Það er oft, að menn í ýmsum vísindagreinum geta ekki fengið þar þau rit, sem þeir þurfa. Nú eigum við miklar innieignir í Englandi, og tel ég því, að nú sé réttur tími til að gera safnið fullkomnara, og legg ég því til, að veittar verði til þess 250000 kr. Þá hef ég borið fram þrjár till. um verklegar framkvæmdir. Sú stærsta er um, að framlag til hafnargerðar á Húsavík verði hækkað upp í 250000 kr. Ég þykist viss um, að hv. þm. séu sammála um, að þetta sé verk, sem vinna þurfi. Á síðasta þingi var samþ. að reisa síldarverksmiðju á Húsavík, en hana er ekki hægt að reisa, fyrr en hafnargarðurinn er kominn þar upp. Ég hygg, að fjvn. hafi ætlað að koma með till. um fjárveitingu til þess hafnargarðs, en ósamkomulag hafi frekar verið um, hvort hægt væri að byrja að byggja hann strax og hvað mikið fé ætti að veita á þessu ári. Ég vil eindregið styðja, að þegar sé byrjað á þessu verki og að til þess sé ætluð allrífleg fjárhæð nú á þessu ári. Og samkv. viðtali við vitamálastjóra veit ég, að hann telur, að það sé tiltölulega ódýrara með svona framkvæmdir að byrja á þeim í nokkuð stórum stíl. Og mundi einmitt vera hæfilegt að veita á þessu ári 250000 kr. til þessa fyrirtækis. Þá er hér annað mál, sem ég hef verið beðinn fyrir úr kjördæminu og ég sé ekki neitt um hér á fjárl. og ég veit ekki, hvað hv. fjvn. ætlar að gera við. Það er till. um framlag til þess að lengja bryggju á Flatey á Skjálfanda. Þeir, sem þar eiga heima, vilja fá þessa bryggju lengda um 30–40 metra. Hún var byggð árið 1940 og er algerlega ónóg. Þar á eynni eru 15 býli, og 120 manns eiga þar heima. Og það er orðið þröngt fyrir þá 12 báta, sem þarna eiga heima, að leggja upp við þá bryggju. Ég hef lagt til, að 50 þús. kr. verið v arið á fjárl. til þessarar bryggju. Annað mál flyt ég líka brtt. um í sambandi við Flatey á Skjálfanda, og það er, að styrkur til þess hrepps til læknisvitjana sé hækkaður úr 200 kr. upp í 500 kr. Þessi brtt. er komin fram vegna þess, að það stendur nú alveg sérstaklega á um Flatey. Það er afskaplega óþægilegt fyrir þá þar að ná í lækni, m.a. vegna þess, að þeir mega ekki, sem stendur, nota talstöð, sem þar er. Þeir þurfa að sækja lækni til Húsavíkur, og vegna þess, hve símasambandið er ónothæft, þurfa þeir að fara fleiri ferðir til þess en þeir annars þyrftu. - Og er í raun og veru fleira í sambandi við þennan stað, sem þyrfti að taka hér sérstaklega fyrir, þó að ég hafi ekki gert það. Þá held ég, að ég hafi nú talað nokkur orð með flestum þeim brtt., sem ég hef borið fram, og mun ég því ekki hafa mál mitt lengra.



Herra forseti. - Það hefur nú allmikið verið rætt um vinnubrögðin við afgreiðslu fjárl. og allhart um þau deilt. Það er nú í sjálfu sér ekki nein ástæða til þess að tala meira um það efni á þessu stigi málsins, þó að ég verði hér raunar að segja um það aðeins nokkur orð, að gefnu tilefni. Hv. formaður fjvn. (FJ) kvartaði yfir því, að það væru vinnubrögð, sem hann kynni ekki við, að samnm. hans í Sósfl. hefðu hér ásamt öðrum þm. borið fram brtt. við 2. umr. fjárl., áður en fjvn. væri búin að ljúka störfum og áður en fullreynt væri, hvort samkomulag gæti orðið um till. í fjvn. Hann spurði, hvers vegna væri verið að ræða afstöðu fjvn. til mála, sem hún hefði ekki tekið afstöðu til. Þessu er auðvelt að svara. Ef þetta er að einhverju leyti óvenjulegt, þá stafar það eingöngu af því, að hv. fjvn., þ.e.a.s. meiri hluti hennar, hafði óvenjuleg vinnubrögð, að því leyti, að n. skilar ekki sem slík við 2. umr. neinu áliti um þau atriði fjárl., sem mestu máli skipta, bæði um tekjuliði og gjaldaliði, þannig að 2. umr. fellur að þessu leyti niður í því formi, sem hún venjulega er í, að við 2. umr. sé rætt um till. fjvn. og tekin afstaða til þeirra. Og í þeim brtt. felast auðvitað höfuðatriði varðandi afgreiðslu fjárlagafrv. Þar sem nú hv. fjvn. brást þeirri skyldu að bera fram brtt. sínar um aðalatriði fjárl. við 2. umr., leiðir það af sjálfu sér, að minni hl. fjvn., sem andvígur er þessari afgreiðslu, hlýtur að leggja fram sínar till. Það eðlilega og venjulega er, að fjvn. kynni sér vilja þm. við 2. umr. fjárl. um brtt. við fjárl. og afstöðu þeirra til þeirra niðurstaðna, sem n. hefur komizt að. Og verkefni fjvn. milli 2. og 3. umr. er svo að endurskoða afstöðu sína í sambandi við það, sem fram hefur komið við 2. umr. Nú hefur n. brugðizt þeirri skyldu, og því hefði verið eðlilegt, að minni hl. n. hefði borið fram allar sínar brtt. nú, a.m.k. í öllum höfuðatriðum. En það gerði minni hl. h. ekki, og er það til samkomulags við meiri hl. n. Minni hl. n. vill nú freista þess, hvort ekki sé unnt að ná samkomulagi við meiri hl. n. um ýmislegt, sem rætt hefur verið um í fjvn., en ekki befur verið tekin nein fullnaðar afstaða til. Og úr því að n. er ekki sammála, leiðir það af sjálfu sér, að ágreiningsefnin eru dregin fram við 2. umr. Hv. form. fjvn. þarf ekki að undra það, því það er alveg eðlilegt. En hitt er ákaflega einkennileg hugmynd, sem meiri hl. n. er haldinn af, að það eigi að vera leyndarmál, sem fram fer í fjvn., og að það, sem fram hefur komið í fjvn., eigi að vera mál, sem ekki megi ræða um frammi fyrir þingheimi, sem er þó einmitt höfuðtilgangurinn, að gert sé við 2. umr. Og þegar hv. formaður fjvn. var að óska eftir því, að þetta mundi lagast, þegar fjvnm. Sósfl. væru orðnir vanari því að starfa í n., þá vil ég segja honum það, að sú von hans mun algerlega bregðast. Þm. Sósfl. verða aldrei svo hagvanir hér, að þeir taki upp slíka afstöðu til nefndastarfa, að þeir fari að halda ágreiningsmálum leyndum frammi fyrir þingheimi, þegar einmitt er höfð umr., sem hefur þann tilgang samkv. þingræðinu að draga ágreiningsmálin fram og ræða þau. En því miður hefur hv. formanni fjvn. ekki tekizt að losa sig úr fjötrum hv. þm. S.-Þ. og hv. þm. Borgf. í fjvn., því að hann fylgir þeim enn í því nál., sem fyrir liggur. En hins vegar vil ég vonast eftir og treysta því, að honum muni takast það, áður en lýkur. Það hafa nú ýmsir hv. þm. verið ekki lítið undrandi yfir þessum óvenjulegu vinnubrögðum og ekki getað skilið, hvers vegna þau hafa verið höfð. Og ég hef ver ið að hlusta eftir þeim ræðum, sem hér hafa verið haldnar af hv. meiri hl. fjvn., hlusta eftir þeim rökum, sem þeir bæru fram fyrir þessum óvenjulegu vinnuaðferðum. Og ég hef alls ekki fundið þar nein rök - alls ekki. Það eru vitaskuld engin rök, að þeir hafi ekki verið búnir að átta sig á, hvernig n. ætti að áætla tekjurnar í ár, því að það þýðir ekki annað en það, að henni hafi ekki unnizt tími til þess að ljúka störfum þrátt fyrir þann langa tíma, sem hún er búin að starfa. Og það flýtir ekkert fyrir afgreiðslu fjárl. að setja fjárlagafrv. þannig til 2. umr., að ekki liggi fyrir till. nema um smærri atriðin. Það er því mesti misskilningur, að það geti orðið til þess að flýta störfum, heldur þvert á móti. En hvað er það þá, sem í raun og veru er orsök þessara vinnuaðferða? Í sambandi við það langaði mig til að bera fram fyrirspurn til hæstv. ríkisstj., þ.e.a.s., til hæstv. fjmrh. Það er nefnilega komið nokkuð fram í einu dagblaði bæjarins, Morgunblaðinu, sem er nú eitt af þeim blöðum, sem upp á síðkastið virðist ásamt dagblaðinu Vísi vera eins konar málgagn hæstv. fjmrh. - og er Vísir það náttúrlega í enn ríkari mæli -. Þetta blað, Morgunblaðið, skýrði frá því í gær, að hæstv. fjmrh. hafi látið þau orð falla og á einhverjum vettvangi borið fram þá tilkynningu frá sér, að ríkisstj. mundi beiðast lausnar, ef ekki yrðu afgr. hallalaus fjárl. Og einmitt þessi óvenjulegu vinnubrögð fjvn. eru sett í samband við þessi ummæli ráðherrans. Nú hefur það verið upplýst hér í umr., að hæstv. ráðh. hafi í fjvn. lýst yfir því, að hann teldi ófært að hækka tekjuhlið fjárl. um meira en aðeins fáar millj. kr., t.d. eins og 3 millj. En hins vegar er ekki minnsti vafi á því, - og ég geri ráð fyrir því, að meiri hl. fjvn. sé líka á þeirri skoðun, - að eðlilegt sé að hækka tekjuáætlun fjárl. um ekki minna en 20 millj. kr. M.ö.o., það lítur helzt út fyrir, að hæstv. ráðh. liti svo á, að ef tekjuhlið fjárl. er hækkuð um meir en svo sem 3–4 eða 5 millj. kr. og tekjur og gjöld samkv. þeirri áætlun látin standast á, þá séu fjárl. afgr. með tekjuhalla, og samkv. þessum upplýsingum, sem komið hafa fram í þessu blaði, þá hóti hæstv. ráðh. því fyrir ríkisstj. hönd, að hún muni beiðast lausnar, ef fjárl. verði afgreidd á þann hátt. Hvað þýðir þetta? Það þýðir í raun og veru það, að hæstv. ráðh. er að hóta því, að ríkisstj. segi af sér, nema því aðeins, að fjárl. verði afgreidd þannig, að það verði milli 10 og 20 millj. kr. tekjuafgangur, þ.e.a.s. milli 10 og 20 millj. kr., sem stjórnin gæti ráðstafað utan við fjárl., sem mundi þýða það, að það þyrfti að skera allar stærri atvinnuframkvæmdir niður. Nú vildi ég spyrja hæstv. ríkisstjórn, - mér þykir leitt, að hæstv. fjmrh. er hér ekki viðstaddur, en ég vonast eftir, að þessi spurning geti komizt til hans -, hvað sé hæft í þessum ummælum Morgunblaðsins, sem ég tilfærði, og í hvaða sambandi þessi ummæli standi við þessa afgreiðslu hv. fjvn. á fjárlagafrv. nú við þessa umr. og viðskipti hans við fjvn. Það er ýmislegt, sem manni kemur í hug í sambandi við þetta. T.d., er það tilviljun, að Morgunblaðið heimtar á sama tíma 20% lækkun á dýrtíðaruppbót á kaupi verkamanna, þetta blað, sem virðist vera málgagn hæstv. fjmrh? Og manni dettur í hug: Þarf hæstv. ráðh. og stuðningsmenn hans kannske á því að halda, að verklegar framkvæmdir verði skornar niður í stórum stíl frá því, sem mundi vera, ef fjárl. yrðu afgreidd eðlilega að þessu leyti? Þarf hæstv. fjmrh. kannske á því að halda, að það verði atvinnuleysi, sem áreiðanlega mun verða fyrr en varir, svo framarlega sem framlög til verklegra framkvæmda verða ekki stórkostlega aukin til þess að koma einhverjum fyrirtækjum á fót til þess að auka atvinnuna í landinu? Þetta eru spurningar, sem manni hljóta að detta í hug við það, þegar slík málfærsla er höfð og þegar þessir tveir hlutir eru þannig hvor öðrum tengdir í þeim áróðri, sem hafður er í frammi í sambandi við þessi mál af hálfu stuðningsmanna hæstv. fjmrh. og enn verandi meiri hl. fjvn. Voru það einhver slík sjónarmið, sem réðu því, að hv. þm. S.-Þ. og hv. þm. Borgf. sóttu það með slíku ofurkappi, að einmitt þessi vinnubrögð væru höfð ? Var það til þess að fá tíma til þess að undirbúa einhverja slíka pólitíska áætlun og þá jafnframt torvelda, að frjálslyndari menn gætu komið sér saman um þá afgreiðslu fjárl., sem þeir teldu æskilega? Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði, að það væri þarflaust og þýðingarlaust að vera að ausa fé í verklegar framkvæmdir, þegar vitað væri, að það þyrfti að hafa mikið af handbæru fé til þess að vinna gegn verðbólgunni. Þetta eru eftirtektarverð orð. Handbært fé til þess að vinna með gegn verðbólgunni er fé, sem ætlazt væri til, að ríkisstj. hefði til sinna umráða utan fjárl. Nú, til þess að vinna móti verðbólgunni, -hvernig á að vinna á móti verðbólgunni? Ég geri ráð fyrir, að það hafi ekki komið fram neinar till. frá ríkisstj. um það fram fyrir þingið, og geri þá ráð fyrir, að meiningin með því væri að hafa handbært fé, sem ríkisstj. gæti varið eins og henni sýndist, eins og gert var á síðasta ári, er varið var milli 20 og 30 millj. kr. til slíkra hluta. Og það gæti kannske verið, að meiri hl. Alþ. þætti þörf á að binda hendur ríkisstj., og það ekki sízt, þegar fengin er reynsla undanfarins árs, um notkun fjár í verðuppbætur í því skyni að telja fólki trú um, að það sé verið „að vinna með því á móti dýrtíðinni“, því að þannig er það orðað. En með verðuppbótum fæst engin varanleg lausn til þess að vinna gegn dýrtíðinni, svo mikið er alveg víst. Þó að verðuppbætur geti verið réttlætanlegar og afsakanlegar í einstöku tilfellum, þá er það algerður misskilningur, að það fáist nein varanleg lausn á dýrtíðarmálunum með þeirri ráðstöfun. Þegar það fé er þrotið, sem handbært er, til verðuppbótar, byrjar skrúfan upp á við aftur, svo framarlega sem þau öfl halda áfram að verka, sem eru valdandi að dýrtíð og eru orsök þeirrar dýrtíðar, sem við eigum nú við að búa. Það var víst einn af hv. fjvnm., sem hér talaði, hv. 1. þm. Rang. (HelgJ), sem sagði það um þær brtt., sem eru hér á þskj. 312, frá þm. Sósfl., að þær till. væru nú í sjálfu sér ekkert stórkostlegar og væru ósköp hóflegar og hann hefði haldið, að það yrðu miklu stærri og voldugri till., sem fram mundu koma. Ég er feginn að heyra þetta. Ég vonast til þess, að þessar brtt. eigi þá stuðning þessa hv. þm. En hins vegar var hann að undra sig á því, að ekki hefði verið tekið með það í þessar till., sem n. hefði verið búin að koma sér saman um, þ.e. að ekki hefði verið tekið fleira með í þessar brtt. heldur en hefði verið gert. Í hinu orðinu taldi þessi hv. þm. það alls ekki viðeigandi, að minni hl. fjvn. hefði farið þessa leið að taka með í till. sínar þá hluti, sem fjvn. væri búin að koma sér saman um, - og það hefur heldur ekki verið gert. Yfirleitt hefur þeirri reglu verið fylgt við að bera fram þessar brtt. á þskj. 312 að bera ekki fram till. um atriði, sem fjvn. hefur verið búin að koma sér saman um eða svo að segja búin að koma sér saman um. Heldur ekki hafa verið bornar fram till. um framkvæmdir í einstökum kjördæmum. Og það, sem væri nú þess vegna langsamlega eðlilegast, það væri, að þessum brtt. yrði vísað til fjvn. aftur og að n. gæfi sér þá tíma til þess að afgreiða þær ásamt öðrum brtt., sem seinna munu koma fram frá fjvn. og viðeigandi er, að komi fram við 2. umr. Ég sé ekki annað en þm. hljóti að sjá, að þetta eru þau venjulegu, eðlilegu og sjálfsögðu vinnubrögð. Ef aftur á móti ekki getur orðið samkomulag um till. í n., bæði þær, sem hér liggja fyrir, og aðrar, sem ekki er fyllilega búið að ganga frá, en rætt hefur verið um í n., þá kemur til kasta hv. þm. að koma með brtt. sínar við 3. umr., þ.e.a.s., þegar búið er að sannprófa það, hvað getur orðið samkomulag um í n. og hvað af þeim till. nær fram að ganga við 2. umr. málsins. Hvað er því til fyrirstöðu, að þessi vinnubrögð verði höfð? Það væri gaman að fá að heyra það. Ég er viss um, að hv. þm. mundu fallast á það, - þeir, sem þá ekki hafa eitthvað annað óskiljanlegt í huga, sem ég hef ekki fengið upplýsingar um enn, - að þessi háttur verði á hafður, svo framarlega sem þeir gætu brotið odd af oflæti sínu. Það eru þá hér nokkrar brtt. á þskj. 312, sem ég er flm. að ásamt öðrum hv. þm. Þá er fyrst brtt. nr. V á því þskj., um Suðurlandsbraut. Þar er lagt til, að til hennar verði veittar 500000 kr. En það er ekkert veitt til hennar á fjárlagafrv., og heldur ekki í þeim till., sem enn eru komnar frá hv. fjvn. Og mér er sagt, að það muni vera eitthvað eftir af fé, sem veitt var til hennar, frá fyrra ári, sem ekki hafi verið notað, vegna þess að ekki hafði þótt vera hægt að ná í nægilegt vinnuafl til þess að framkvæma það verk við hana, sem til var ætlazt. Þetta kemur til af því, að ekki hefur verið nóg vinnuafl þá til að framkvæma verkið. Það hefur dálítið verið rætt um þýðingu þessa vegar og um hann deilt. Sumir hafa haldið því fram, að það hefði aldrei átt að leggja hann, og sumir jafnvel, að það eigi að hætta við hann. Um þetta má e.t.v. deila. Hins vegar skil ég ekki, að hægt sé að deila um það, að þessi vegur kemur til með að hafa þýðingu fyrir atvinnulif okkar. Hann liggur um Krísuvík, um Selvog og tengir Reykjavík ekki aðeins við Suðurlandsundirlendið, heldur líka Þorlákshöfn. Það er búið að leggja í hann mikið fé, en enn er hann að engum notum, og allt það fé, sem lagt hefur verið í hann, liggur þarna rentulaust. Slík vinnubrögð eiga ekki að vera til. Þegar um svona mikið fjármagn er að ræða, er ekkert smámál, hvort það rentar sig eða ekki. Þarna er um að ræða atvinnu í nánd við Rvík og gæti haft mikla þýðingu, sem atvinnubætur. Er ekki annars að vænta en þess verði mikil þörf á næsta ári. Það er þegar allmikið atvinnuleysi í Rvík, og má búast við, að það verði meira, margfalt meira. Ég vil bæta því við, úr því að ég er að tala um atvinnuleysi, að ég er meðflm. fleiri till. á sama þskj. um fjárveitingar til að mæta kon1andi atvinnuleysi. Býst ég við, að hv. 1. landsk. þm. geri grein fyrir þeim. Þá er ein stór till., sem ég er flm. að ásamt fleiri þm., á þskj. 312 XXIV, um hækkun á framlagi til alþýðutrygginga úr 2 millj. í 6 millj. kr. Það kann að vera, að einhverjum hv. þm. lítist ekki á að bera það fram. Ég ætla að skýra þessa till. að nokkru. Í fyrsta lagi hygg ég, að 2 millj. sé of lág upphæð til þess að standast þær skuldbindingar, sem ríkissjóði ber að inna af hendi l. samkv. Í öðru lagi liggja fyrir þ. frv.. sem má búast við, að verði samþ. og hafa í för með sér aukin útgjöld, og þar að auki hafa verið gerðar ályktanir um endurbætur á alþýðutryggingunum. Loks hefur ríkisstj. lýst yfir því, að hún muni láta fram fara allsherjarendurskoðun á alþýðutryggingunum nú á þessu ári, og enginn vafi er á, að sú endurskoðun mun hafa í för með sér mikið aukin framlög. Að vísu er ekki að vita, hve mikið það verður á þessu ári, en hins vegar tel ég, að þegar svo vel árar sem nú, eigum við ekki að láta tækifærið fara fram hjá okkur til þess að leggja mikið fé til tryggingarmálanna, og verði afgangur á þessu ári frá lögbundnum greiðslum, verði það fé lagt í sjóð, sem eingöngu verði varið til trygginga síðar. Þetta voru stærstu till. Þá eru aðrar smærri till., t.d. númer XVI, um hækkun á till. til náttúrufræðifélagsins úr 6 þús. í 15 þús. kr. Hér er um smáupphæð að ræða. Það væri ástæða til að veita náttúrufræðifélaginu stærri upphæð, styrkja það til að byggja yfir safnið. Þó er ekki fært að gera slíka till. að þessu sinni, en hér er um að ræða, að það geti haft starfsmann og launað bann sæmilega. Þá er till. undir lið XXVI, um hækkun úr 2 þús. í 5 þús. kr. til mæðrastyrksnefndar. Hér er um þarft mál að ræða, og e.t.v. gæti fjvn. séð sér fært að hafa þetta nokkru hærra. Ég er meðflm. að ýmsum öðrum till., sem aðrir munu mæla með, en réttustu meðferðina teldi ég að vísa nú till. til n. og fresta umr., þar til n. hefur fjallað um þær.



Herra forseti. - Formaður fjvn., hv. þm. Ísaf., talaði mikið um það í ræðu sinni, að það hefði verið gott samkomulag í fjvn. Ég gat ekki skilið þetta öðruvísi en svo, að hann vildi segja, að við þessir tveir, sem gerðum ágreining í n., hefðum verið þeim að mestu leyti sammála í meiri hl., en komið svo aftan að þeim á eftir. Ég var hissa á þessari ásökun og hefði þó kannske ekki þurft að vera það, því að ég sé í flokksblaði hv. þm. í fyrradag, að verið er að gefa í skyn, að ekki hefði verið mikill ágreiningur í fjvn., heldur komi nú þessir 2 þm. aftan að n. og geri uppsteytu eftir á. Ég hefði nú ekki tekið þetta svo alvarlega frekar en annað, sem stendur í þessu blaði, en þegar formaður n. endurtekur þetta hér á þ., get ég ekki stillt mig um að segja ofurlítið nánar frá því, hvernig þessu er varið. Það er gott og blessað að fá vinsamleg og góð ráð, og hv. þm. Ísaf. var að gefa okkur sósíalistunum góð ráð, sérstaklega hv. 6. landsk. þm., og sagðist vona, að seinna, þegar hann hefði fengið meiri reynslu og starfað meira í nefndum, mundu ekki henda hann svo óvenjuleg vinnubrögð. Það, sem hann var sérstalega að vita, var það, að það hafði verið skýrt frá því, sem gerðist í n. Það hefur aldrei verið samþ. í fjvn., að það væri leyndarmál, sem þar fór fram, eða að óheimilt væri að segja frá því, sem bar á góma, en ef það hefði nú verið einhver regla, að ekki mætti á neitt minnast, vil ég spyrja þennan hv. þm.: Af hverju skýrir hann þá frá afstöðu einstakra manna í n. og segir þar rangt frí? Það kom fram mikill skoðanamunur í n., og við tveir, sem gerðum ágreining í bókun, segjum, að við séum algerlega andvígir því, að fjárlagafrv. sé lagt svona fram, og líka að við séum ósamþykkir ýmsu, sem gerðist í n. Þetta veit formaðurinn, að er rétt, en af hverju kemur hann þá nú og gefur allt annað í skyn? Ég get ekki stillt mig um að setja það í samband við það, að við höfum fyrst orðað okkar ágreining á dálítið annan hátt, en hann lagði sig í framkróka til þess að fá okkur til að breyta orðalaginu. Okkur datt ekki í hug, að þetta væri af neinni undirhyggju, og við létum það eftir honum að breyta orðalaginu. Eins og orðalagið er nú, er hægara að snúa út úr því, en með þessu orðalagi kemur samt skýrt fram okkar afstaða, og formaðurinn hefur ekki undan neinu að kvarta. - Ég held, að ég hafi þá svarað ásökun hans. Ég vil aðeins geta þess til viðbótar um það, sem hv. formaður sagði, að hann treysti því, að samkomulag mundi nást um þýðingarmikil atriði, eins og t.d. áætlun teknanna, að það er mín skoðun, að slíkt samkomulag sé útilokað og hyldýpi sé staðfest á milli skoðana nm. Ég vil minnast á út af ummælum hv. 1. þm. Rang., að fyrst þegar það var borið upp í n. að kasta frv. óköruðu inn í þ., var það fellt með jöfnum atkv., en einn nm. sat hjá. Það var unnið í n. fram eftir nóttu og gert fundarhlé til að nm. gætu fengið sér hressingu. En rétt fyrir fundarhlé fór fram þessi atkvgr. Eftir hléð var málið tekið upp að nýju. Ég ætla ekki, að hugir manna hafi breytzt mjög við, að þeir fengu sér brauðbita, en allt um það var auðséð, að eitthvað hafði gerzt á þessari stuttu stund. Hinn kempulegi 1. þm. Rang. var allt annað en hetjulegur ásýndum þegar hann kom úr hléinu og fór að fitja upp á því, að rétt væri að taka þetta aftur til athugunar. Lét hann nú skína í, að hann hefði skipt um skoðun og var eldrauður í framan og stamandi að gera grein fyrir því, en allir nm. vissu, að faðir Jónas var búinn að tala við drenginn, enda féllu orð um það, að annaðhvort þm. N.-M. eða 1. þm. Rang. mundu nú hafa fengið skammir. Ég held tvímælalaust, að meiri hl. nm. sé þeirrar skoðunar, að eðlilegast hefði verið, að frv. hefði verið afgreitt frá n. hálfu og komið svo þannig afgreitt til 2. umr. í þ. Þetta er ekki heldur nema sjálfsagt. Það sjá allir, að málið væri betur búið undir umr., ef fjvn., sem skipuð er öllum flokkum, væri búin að gera sitt ýtrasta, safna öllum gögnum og vinna úr þeim. Margir þm. mundu vilja koma með brtt., þó að n. hefði afgreitt frv. eins vel og hún gat, t.d. um aukin framlög til verklegra framkvæmda í kjördæmi sínu. Ef þær væru felldar við 2. umr., mundu þeir gjarnan vilja bera þær fram við 3. umr. með lækkuðum upphæðum, sem frekar næðu samþykki. Ég hef heyrt þm. úr bæði Framsfl. og Sjálfstfl. segja, að þeir hefðu viljað eiga kost á þessu. En það var sótt af svo mikilli frekju og offorsi að kasta málinu svona inn, og innan flokkanna hefur það sjálfsagt verið sótt af sömu frekju, þannig að flokksmenn hafa verið hlunnfarnir og bundnir til að vera með þessu. Þetta er í rauninni ekkert einstakt og hefur kannske oft komið fyrir áður, en ég verð að segja, að mig furðar því meir á framkomu hv. þm. Ísaf. sem hann hefur alltaf haldið því fram, að hann væri andvígur þessari aðferð. Ekki hafði flokkur hans bundið hann. Hvað vakti fyrir honum? Var hann af öðrum stórpólitískum ástæðum bundinn hv. þm. S.-Þ.? Það kann að vera svo og kemur þá síðar í ljós. En hvað vakti fyrir þm. S.-Þ. að berja þetta í gegn? Hæstv. fjmrh. kom á fund n., og hún ætlaði að fræðast af honum, en fór í geitarhús að leita ullar, því að hann sagði n. ekkert, sem hún vissi ekki áður. Hann taldi, að hann geti ekki fellt sig við, að tekjuliðurinn hækkaði nema um 3–4 millj. kr. Hæstv. fjmrh. sagðist ekki sjá sér fært að taka við fjárlagafrv. með tekjuhalla. Mér skildist, að hann mundi þá ekki verða ráðh. áfram, ef þingið afgreiddi frv. þannig. En hann virtist ekki vera með því að hækka tekjuáætlunina um meira en í mesta lagi 3–4 millj. Ef hún yrði ekki hækkuð meira, þá yrði útkoman sú, að skera þyrfti niður fé til vísinda, skóla, menntamála og annarra framkvæmda. Ef nm. hafa verið hæstv. ráðh. sammála um þetta, þá er ekkert eðlilegra en þeir vildu engar umr. um frv., því að það er ekki þægilegt að verja það, að ekki sé hægt að hækka tekjuáætlunina um meira en 3–4 millj., og því helzta ráðið að keyra frv. í gegn umræðulaust. Rök þeirra, sem vildu aðeins ræða frv. við 3. umr., voru þau, að svo margar brtt. kæmu fram, að eina ráðið væri að ræða þær ekki fyrr en við 3. umr., svo að n. hefði tíma og tóm til að afgreiða þær hjá sér og gæti betur orðið sammála um þær brtt., sem hún vildi mæla með. Það má vera, að þessi eining hafi vakað fyrir þeim, sem hvöttu til þessarar aðferðar og trúðu á samkomulagið í n. En það er bezt, að ég noti tækifærið, af því að ekki hefur skort á, að okkur sósíalistum hafi verið gefin ráð, og gefi alþýðuflokksmönnum og framsóknarmönnum það ráð að gera sér það ljóst strax, að þeir þurfa ekki að ímynda sér, að við látum okkur nægja þá samvinnu að nudda eitthvað lítils háttar til málamynda, þegar stefnumál okkar eru brotin og að engu höfð, eins og Alþfl. hefur gert í viðskiptum sínum við Sjálfstfl. t.d. oft og tíðum, og síðan reynt að telja sjálfum sér og öðrum trú um, að allt hefði þó orðið enn þá verra, ef þeir hefðu ekki haft hönd í bagga með því, hversu mjög sem þeir hafa brotið stefnumál sín. Sósíalistar munu aldrei sökkva í þetta fen. Um hið góða samkomulag í fjvn. er sitt hvað að segja, og ætla ég aðeins að drepa á eitt af því, er þar kom fram og sýndi vel skoðanamuninn í n. Ég tek dæmi af handahófi. T.d. rekstrarstyrkur til sjúkrahúsanna á Akureyri, Ísafirði og á Seyðisfirði, 100 kr. á hvert rúm. Einhverja uppbót átti svo að veita til sjúkrahússins á Siglufirði. Við sósíalistar vorum andvígir því að styrkja þessi sjúkrahús sérstaklega. Hinir nm. báru fyrir sig rök frá landlækni, þar sem hann kallaði fjórðungssjúkrahús á Akureyri, Ísafirði og á Seyðisfirði og taldi þau mikilvægari en önnur. Það sjá allir, að þessi svokölluðu fjórðungssjúkrahús eru ekkert annað en nokkurs konar ,,fiks Idé“. Það er engin ástæða til að styrkja sjúkrahús á Seyðisfirði fram yfir t.d. sjúkrahús á Siglufirði, þar sem 4–5–falt fleiri íbúar eru, og auk þess dvelst þar fjöldi manns yfir sumarið af öllu landinu, svo að sjúkrahúsið annar þá oft ekki eftirspurninni. Það væri frekar að taka tillit til þessarar sérstöðu. Ég ætla ekki að eyða meiri tíma í þetta atriði, en bendi á, að þetta er ekkert annað en hlutdrægni, sem ketalur fram í þessu. Við sósíalistarnir vorum báðir því fylgjandi, að veitt yrði fé til byggingar leikfimihúss fyrir Menntaskólann á Akureyri. Um þetta voru skiptar skoðanir. Hinir nm. bentu á, að til væri leikfimihús á Akureyri, og voru andvígir þessari fjárveitingu. Alþýðusambandið sótti um 10000 kr. styrk til fræðslustarfsemi. Fjvn. kleip 2000 kr. af þessari upphæð. Þetta virðist þó óþarfi, einkum þegar litið er til þeirra upphæða, sem veittar eru búnaðarfélaginu og bændum í sama skyni. Um þetta voru einnig skiptar skoðanir í n. Þá verð ég að segja, að mér kom einkennilega fyrir sjónir, er beiðni kom úr einu framsóknarhéraði um styrk til að gera kirkju eða byggja hana upp víst. En svo háttar til, að kirkja er á næsta bæ, sem er í ca. 2 km fjarlægð, er mér sagt af kunnugum. Ekki virðast menn nú heittrúaðir þarna, að geta ekki sótt kirkju ekki lengri veg. En nú er dýrt að byggja, og þetta er því hugsunarháttur, sem ekki á samleið með neinum verkalýðssinna. Ég þarf ekki að taka það fram, að við sósíalistar vorum á móti þessari ráðstöfun, en hún var samþ. Verkamannafélagið á Siglufirði hefur komið sér upp sjóði til styrktar veikum verkamönnum. Atvinnurekendur þar á staðnum hafa lagt fé í þennan sjóð, og síldarverksmiðjurnar hafa ákveðið að gera það einnig, og ein þeirra, Rauðka, hefur þegar gert það. Þetta félag fór fram á 2500 kr. styrk frá ríkinu árlega. Þá kom það í ljós, að önnur verkamannafélög fengu ekki svo háa styrki, svo að ég fór milliveg og stakk upp á 1000 kr. Frá þessu var ekki gengið í n., en formaður hennar virtist þessu hlynntur og vildi láta það bíða og forða því þannig frá bana, unz betur blési. Þá vildum við styrkja betur Samband bindindisfélaga í skólum og regluna. Og um fleira voru skiptar skoðanir. Eitt er það enn þá, það var sú ráðstöfun að kaupa 30 refi af Andakílshreppi. Þetta virðist fyrirtæki, sem er að flosna upp eins og fleiri bú, og það kom fram í bréfi, að þeir mundu snúa sér að annarri framleiðslu, sem betur væri styrkt. Ég skal ekki dæma um þetta, enda held ég, að þessi kaup hafi í rauninni áður verið um garð gengin, aðeins eftir þetta formsatriði. En þetta er þó dálítið merkilegt mál vegna skilyrða þeirra, er seljendurnir setja. Þeir áskilja sér rétt að fá að kaupa búið aftur, hvenær sem þeim þóknast, á sama verði og þeir seldu það. M.ö.o., ef seinna kynni að verða arðvænlegra að reka það, þá á ríkið að afsala sér því í hendur fyrri eigenda, en meðan allt er þar í ræfildómi, þá er sjálfsagt að ríkið reki það. Ég var ekki viðstaddur, er þetta var afgreitt. Ég gerði fyrirspurn út af þessum skilyrðum, og lýsti formaður n. því þá yfir, að honum hefði sézt yfir þau, og kvaðst vera á móti þessu svona, og hið sama sögðu fleiri. En ekki fékkst það moð nokkru móti, að seljendurnir yrðu að falla frá skilyrðum þessum. Nú hefur formaður n. lýst því yfir, að fella þurfi niður skilyrðin, en allir hv. þm. sjá, að þetta hefði þá þurft að taka fram í samþykkt fjvn. Og ef svo er, sem mig grunar, að raunverulega hafi verið búið að ganga frá þessum kaupum áður, hvernig er þessu þá farið? Nokkuð er það, að ekki fékkst það inn í samþykktina, að seljendurnir þyrftu að falla frá skilyrðum sínum. Mér finnst andinn í fjvn. yfirleitt vera sá, að gert sé upp á milli sveita og kaupstaða, og þá einkum, ef í hlut eiga kjördæmi nm. Og við vitum það, að þm. sveitanna hafa lengi sýnt málum kaupstaðanna tómlæti og sumir næstum ofsóknir. Ég nefni engin nöfn, en tek dæmi. Einum hv. þm. finnst það sæmilegt, að það taki 7–8 ár fyrir Siglufjörð að komast í vegasamband á sama tíma og veitt er stórfé til vega í hálfgerðum eyðisveitum. Svona er þetta. Það er oft verið að þenja vegi um sveitir, þar sem aðeins 5–10 fjölskyldur búa, en sömu menn, sem að þeim fjárveitingum standa, geta svo aftur verið á móti því að koma stærstu kaupstöðum í vegasamband. Um Siglufjörð vita allir, að af þeim kaupstað hefur þó ríkið haft meiri tekjur en nokkrum öðrum utan Rvíkur, þótt hann hafi orðið út undan með fjárframlög frá ríkinu aftur á móti. Það er öllum hv. þm. ljóst, að nú eru miklir fjárausturstímar. Tekjur ríkisins eru nú 60–80 millj. kr. fyrir árið, sem var að líða, og verða sennilega meiri næsta ár. Það er því ekki óeðlilegt, að meiri kröfur séu gerðar til þess, að nú sé eitthvað gert. Það er sanngirniskrafa á veltutímum. Og hvaða kröfur gera menn þá helzt? Margir óttast, að á næstunni geti orðið atvinnuleysi, og forsjáll maður stingur upp á því, að eitthvað verði gert til að forða því, og lagt verði til hliðar og lagt í verklegar framkvæmdir. Þá að fé verði varið til vísinda, skóla, menntamála og til að minnka dýrtíðina. Sumir hv. þm. hafa bent á það, að ekki verði hinar raunverulegu tekjur ríkisins minni, þó að þær verði áætlaðar lágt. Að vísu er þetta satt, en hins vegar má einnig með sanni segja, að réttast sé að áætla þær sem næst sanni, svo að menn viti, hvar þeir standa, þegar verið er að bruðla með fé ríkisins. Það hefur nú t.d. sýnt sig, að með einni þál. var hent út 20–30 millj. í verðuppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir með mikilli óforsjálni. Margir hv. þm. mundu endurtaka atkvgr. sína um þetta mál. En þó er nú svo, að þessi afgreiðsla er spor, sem hræðir þá, er hafa ábyrgðartilfinningu, og kennir þeim að athuga málin betur, þegar verið er að veita almannafé, athuga fyrst, hve háar upphæðirnar kunna að verða, og áætla tekjurnar, sem ráðstafa á, sem næst sanni. Það hafa komið fram brtt, við þetta nál., og er það eðlilegt. E.t.v. verður þó eitthvað af þeim tekið aftur til 3. umr. En ég álit rétt, að þær komi þá fram aftur, þótt nú fari ekki fram atkvgr. um þær. Um brtt. á 18. gr. vona ég, að verði þó greitt atkv. við þessa umr. En ég segi eins og er, að ég er hræddur um, að það verði vandræði fyrir fjvn. að starfa saman að afgreiðslu þeirrar gr. Það kynni að verða fjvn. töluvert mikil hjálp, þegar búið er að greiða atkv. um þessar till. við 2. umr. Þegar ymprað hefur verið á því í fjvn. að taka ákvarðanir um þau mál, sem meiri hl. n. er ekki með, þá er eins og menn hafi litið hver í augu annars, eða eins og talað væri um snöru í hengds manns húsi. Það er eins og menn hafi viljað hliðra sér hjá því að taka nokkrar ákvarðanir um þessi mál. Það vita allir þm., að hvernig sem um breytingartillögurnar fer, þá eiga menn rétt á, að þær séu afgreiddar við 2. umr. Ég hef leyft mér að flytja hér 2 brtt. Önnur er um það, að tillag til Öxnadalsheiðarvegar verði hækkað úr 80 þús. kr. í 180 þús. kr. Þetta er mjög fjölfarinn vegur milli suður- og norðurlands, og það er ekki vansalaust að hafa þann veg í því ástandi, sem hann er nú. Ég held það hafi að mestu verið einróma álit fjvn., að það bæri að taka upp ríflegt framlag til þessa vegar, og það töluvert miklu ríflegra en áætlað er á fjárl. Ég hef stungið hér upp á því framlagi, sem ég álit þurfa til að ljúka við veginn, eftir þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér. Þá höfum við háttv. 7. landsk. (KA) flutt brtt. um það, að hækkað væri framlag til bókasafns verkamanna, sem vegamálastjóri hefur umráð yfir, úr 2 þús. kr. í 10 þús. kr. Þegar bækur eru svo dýrar sem nú er, verða ekki keyptar margar bækur fyrir 2 þús. kr. Þegar góðar bækur bundnar kosta nú um og yfir 100 kr., og miðað við upphæð þá, sem fer til vegamála, er 10 þús. kr. ekki mikil fjárfúlga, en gæti samt orðið til þess, að vegamálastjóri gæti gert bókasafnið sæmilega úr garði, og þyrfti enginn að sjá eftir því. Um þær brtt., sem hér hafa komið fram, ætla ég ekki að ræða mikið. Háttv. flutningsmenn gera sjálfsagt grein fyrir þeim. En ég get ekki stillt mig um að benda á, að fleiri en við Sósíalistar hafa séð sér fært að koma fram með brtt. við 2. umr. Það gleður mig, að ekki hefur tekizt að handjárna menn svo í Sjálfstfl. og Framsfl. hér við 2. umr., að þeir hafi ekki komið með þær brtt., sem þeim hefur leikið hugur á. Öll þessi óvenjulega meðferð fjárl. og þetta óvenjulega starf fjvn. er lærdómsríkt. Á sama tíma og Framsfl. og Alþfl. eru að tala um samstarf við okkur og látast vera að vinna að því að koma á þriggja flokka vinstri stjórn í landinu, þá leitast þessir flokkar við að bræða sig saman við Sjálfstfl. um afgreiðslu á þessu fjárlagafrv. Ég skal ekki segja neitt um það, hvort þetta er fyrir það, að einhverjir samningar séu komnir á milli þessara flokka. En á sama tín1a sem þetta gerist, bendir Morgunblaðið á það, að það sé útilokað, að nokkurt samstarf muni geta tekizt með þessum þremur vinstri flokkum, og telur sig færa rök fyrir því, að það sé útilokað fyrir Alþfl. og Sjálfstfl. að hafa samstarf við Sósíalista. Ég skal ekki spá neinu um það, hvort þeir vita meir en þeir segja og þeir séu búnir að fá einhver góð loforð hjá þessum flokkum. En dálítið er það einkennilegt, að á sama tíma sem Framsfl. og Alþfl. látast vera að leita samstarfs við Sósfl., skuli þeir koma fram gagnvart Sósfl. eins og raun ber vitni við afgreiðslu á þessu fjárlfrv. Ég vil endurtaka það til þeirra, að ef þeir búast við að geta haft samstarf við okkur, með því móti að við hlaupum frá öllum einstökum stefnumálum gegn því, að einhverju smávægilegu sé kastað í okkur í staðinn, en það séu þeir sem öllu ráði, þá taka þeir algerlega feil á okkur. Og það er bezt fyrir þá sjálfa, að þeir geri sér það ljóst strax.



Það var meining mín að víkja nokkrum orðum að hv. 7. landsk. þm. (KA), en hann er nú farinn úr d., svo að ég get verið fáorður. Þó neyðist ég til þess að minnast nokkuð á mál, sem hann ræddi um. Hann sagði, að Menntamálaráð hefði brotið lög á listamönnum, sem fyrrum nutu launa á 18. gr. fjárl., því að það hefði verið gengið út frá því, að ekki mætti í neinu breyta kjörum þeirra frá því, sem Alþingi einu sinni hafði ákveðið. Þetta er vitaskuld ekki rétt. Það gæti verið að háttv. 7. landsk. hafi óvart sagt „að brjóta lög“, því að vitanlega er enginn lagabókstafur fyrir því, að þeir listamenn, sem laun þágu á 18. gr. fjárlaga, skuli að staðaldri hljóta sömu laun af opinberu fé. Í Menntamálaráði var eitt sinn rætt um það, hvort ráðið væri á nokkurn hátt bundið af 18. grein svo sem hún var áður en menntamálaráði var fengin í hendur úthlutun listamannalaunanna. Við litum svo á Menntamálaráðsmenn, að slíkt gæti verið álit hins háa Alþingis, þar sem það hefur látið 18. greinarmenn og 15. greinarmenn fá hið sama hlutskipti, sem sé falið menntamálaráði úthlutun til beggja. Það er og augljóst, að annars hefði það ekki verið aðeins óþarfi, heldur beinlínis hlægilegt að fela 18. greinarmenn forsjá menntamálaráðs. Svo er rétt að ég leiðrétti misskilning, sem gert hefur vart við sig og notaður hefur verið í áróðri gegn Menntamálaráði, en hann er sá, að Menntamálaráð hafi öldungis umturnað venjum Alþingis um skiptingu listamannalauna og þá einkum á milli gömlu 18.-greinarmanna. Það er síður en svo, að þær ásakanir séu réttar. Að vísu tel ég, að mistök hafi átt sér stað, er Menntamálaráð lækkaði laun Halldórs K. Laxness úr 5000 kr. í 1800 kr., sem auðvitað jafngilti því að svifta þetta öndvegisskáld öllum skáldalaunum. Það var ekki við því að búast, að skáldið tæki við 1800 kr., svo sem í pottinn var búið. Ég viðurkenni fúslega, að það sé ástæða til að gera aths. út af þessu, enda hef ég gert það áður. Að þessu eina dæmi undanskildu er mér ekki kunnugt um, að nokkur mistök hafi átt sér stað við úthlutun Menntamálaráðs á listamannalaunum, og getur hv. 7. landsk. áreiðanlega sparað sér það að þrástagast á slíku. Mér skildist af ræðu hv. 7. landsk., að till. sú, sem borin er fram af honum ásamt hv. þm. Snæf. (GTh) og hv. þm. N.-Ísf. (SB), um að taka 32 listamenn og skáld á 18 gr. fjárl., hafi einmitt komið fram vegna þess, að Menntamálaráði væri ekki treystandi til réttsýni. Nú skulum við athuga þessa brtt. ofurlítið. Það er fróðlegt að bera saman þau nöfn, sem hv. þm. hefur tekið í þessari brtt. sinni á þskj. 312 við síðustu veitingar Menntamálaráðs, sein lesa má um í grg. á þskj. 141. Þegar bornir eru saman nafnalistarnir á þskj. 141 og 312, þá munu menn fljótt veita því eftirtekt, að munurinn er furðulega litill á styrkveitingum Menntamálaráðs og Alþingis. Ég sé, að þeir, sem hafa verið í hæsta flokki í veitingum Menntamálaráðs og hlotið 3000 kr. hver, eru t.d. allir með tölu teknir upp af 7. landsk. í brtt. við fjárl. En svo tekur maður eftir því, að það er þó gerður nokkur munur á launum úrvalsrithöfundanna. Hv. 7. landsk. og þeir, sem fluttu brtt. með honum, hafa hér í hæsta flokki 4 skáld: Kristmann Guðmundsson, Halldór Kiljan, Guðmund Kamban og Gunnar Gunnarsson. Ég býst við, að allir séu sammála um, að þetta séu öndvegisskáld, sem undir öllum kringumstæðum eigi að vera í 1. flokki. Þessir menn, að undanskildum H. K. Laxness, eru einnig í 1. flokki hjá Menntamálaráði. Svo hafa flm. séð einhverja ástæðu til þess að reka út úr 1. flokki og setja skör lægra en þessa rithöfunda nokkra menn, sem ég held, að ekki orki tvímælis um, að eigi heiður skilið í líkingu við þá 4 útvöldu. T.d. Tómas Guðmundsson, sem ég býst við, að þm. séu sammála um, að sé framúrskarandi ljóðskáld og standi með þeim fremstu á sviði íslenzkra bókmennta. Hann á samkv. brtt. að fá 4000 kr., l þús. kr. minna en hinir 4 úrvalsmennirnir. Davíð Stefánsson á einnig að hafa 4000 og er því settur skör lægra en Kristmann, Laxness, Gunnar og Kamban. Svo er einnig um Guðmund Hagalin, sem er einhver mikilvirkasti og sérkennilegasti rithöfundur þjóðarinnar nú. Sama máli greinir um Magnús Ásgeirsson. Hann fær ekki heldur að vera í 1. flokki. Þó mun hann sérstæður í íslenzkum bókmenntum og ég hygg, að ekki einn einasti maður, sem hefur vit á bókmenntum, dragi í efa, að hann sé mesti snillingur í ljóðaþýðingum, sem þjóðin hefur átt. Við verðum að athuga það, að starf þessa manns hefur ekki lítið bókmenntalegt gildi í heild sinni. Hann hefur opnað íslenzku þjóðinni nýtt útsýn yfir það fegursta, sem skapað hefur verið í germanskri ljóðagerð. Af þessum sökum m.a. höfum við, hv. 4. þm. Reykv. og ég, leyft okkur að bera fram brtt. við XXVII. tölulið á þskj. 312 um, að þessir 4 menn, sem ég nefndi nú síðast, Davíð Stefánsson, Guðmundur Hagalín, Magnús Ásgeirsson og Tómas Guðmundsson, séu allir færðir upp jafnhátt þeim, sem hæst eru settir í brtt. hv. 7. landsk. og félaga hans. En þetta gerum við í öryggisskyni nú þegar við 2. umr. fjárl., ef svo skyldi fara, að brtt. hv. 7. landsk., hv. þm. Snæf. og hv. þm. N.- Ísf., yrði samþ. Annars liggur það í hlutarins eðli, að höfuðsnillingar á bókmenntasviði þjóðarinnar verða ekki auðveldlega bornir saman og sagt um einn eða annan, að hann sé meiri en hinn. En almenningsálitið hefur þó skipað bókmenntasnillingunum nokkuð í flokka. Og ég býst við, að mönnum, sem ekki beinlínis vilja vera hlutdrægir, heldur gera hið bezta og réttasta, muni þykja svo sem vel fari á, að þessir í menn, sem um hefur ver ið rætt, séu settir á sama bekk, þegar þjóðin vill heiðra þá með fjárveitingum.



Ég þarf ekki að hafa mörg orð nú um þau ummæli, sem hér hafa fram konlið til okkar, svo kallaðs meiri hl. fjvn. Ég gerði grein fyrir afstöðu minni til þessa máls í dag. En út af ummælum háttv. 2. landsk. (ÞG) vil ég segja nokkur orð. Ég játa það, að mig tekur ekki mjög sárt til Sósfl. En ég vorkenni þó þeim flokki, að hann skuli hafa slíkan mann innan borðs, sem háttv. 2. landsk. Ég kenni í brjósti um um þjóðina, fyrir að þessum manni skuli nokkurn tíma hafa skolað inn á hæstv. Alþ. Enda er hann kominn þangað inn fyrir óhapp, nefnilega fyrir það, að maðurinn, sem átti þingsætið, var veikur og gat ekki mætt, og þess vegna kom þessi maður í hans stað. En okkar þjóð má fara að gá að sér, að þannig getur farið með kosningar, að svona manni getur skolað inn á þing. Ég hef aldrei orðið var við, að nokkur maður, sem í n. hefur starfað, hafi haft aðra eins framkomu í garð sinna samnm. eins og þessi maður hér í kvöld. Allt, sem hann sagði, var útúrsnúningur, rangfærslur og helber vitleysa. Allur fjöldinn af þeim till., sem hann var að tala hér um, hafa aldrei komið til umr. í fjvn., og um þær hefur aldrei verið tekin ákvörðun í n. Hverjir hafa greitt atkv. á móti því að endurgreiða það, sem tekið hefur verið úr leikhússjóðnum? Og hver hefur greitt atkv. með því að byggja kirkjur í víssum sveitakjördæmum? Öll þessi mál, sem hann talaði um, hafa ekki komið til neinna úrslita í fjvn. Það er ekki það, sem um hefur verið rætt. Við eigum það eftir.

Er hv. þm. viti sínu fjær?

. Það geta fleiri nm. vitnað um það, að ég fer með rétt mál. Ég hef aldrei orðið var við þennan mikla ágreining í n., hann hefur ekki komið fram enn. Ég veit ekki betur en þær brtt., sem hér koma fram, séu frá allri n. Og eins og ég gat um í dag, hafa allir nm. skrifað undir nál., og n. er því ekki klofin, þótt þessir 2 nm. hafi skrifað undir með fyrirvara um einstök atriði nál.; það er allt annað mál. Og það mætti teygja hér umr. nokkuð lengi, ef hver einstakur nm. ætti að gera grein fyrir þeim fyllstu óskum, sem hann kannske hugsar sér í hverju einstöku máli. Ég býst við því, að allir háttv. þm. geti verið sammála um það, að ekki sé unnt að koma í framkvæmd eftir fyllstu óskum því, sem hv. þm. hugsa sé í einstökum málum. Við vitum það, að hér á okkar landi er svo margt enn þá, sem betur mætti fara, og margt ógert, sem við vitum, að ekki er hægt að gera á einu og sama Alþ. Við verðum að fara að, eins og við teljum skynsamlegast og fært í hvert sinn. En vitanlega verðum við allir að slá meira og minna af okkar fyllstu óskum í þeim efnum. Hv. 2. landsk. þm. bar mér á brýn, að ég hefði látið kúgast í fjvn. En ég held, að mér sé ekki hættar við því heldur en öðrum þm. Ég hef vanalega fylgt minni skoðun og sannfæringu, eftir því sem ég hef haft bezt vit á, og það gerði ég eins í þetta sinn. Ég hef gert grein fyrir afstöðu minni í fjvn. og ætla ekki að endurtaka það. Hv. þm. ber það á fleiri en mig að hafa látið kúgast, því hann sagði, að 36 alþm. hefðu látið kúgast hér í Alþ. fyrir fáum dögum. Ilvaða rétt hefur háttv. 2. landsk. til að koma með slíkar ásakanir hér í hæstv. Alþ.? Ég held, að hann ætti að reyna að temja sér annan ræðuhátt, ef hann vill teljast þinghæfur. Sem sagt, allt, sem hann sagði hér um störf fjvn., var villandi og flest af því beinlinis rangt. Og það er, held ég, alveg einstakt, að maður í n. fari að tilgreina atkv. með og móti málum, áður en þau eru tekin til umr. í sömu n. Ég hef hvergi þekkt slíkt dæmi annars staðar. Ég ætla svo ekki að sinni að eyða fleiri orðum við þennan háttv. þm.



Herra forseti. – Á þskj. 312 er ég meðflutningsmaður nokkurra brtt., og skal ég geta sumra þeirra að nokkru. Skal ég fyrst nefna Krýsuvíkurveg, en við leggjum til að fá 500 þús. kr. veittar til hans. - Í þennan veg hefur verið mokað peningum undanfarin ár, en enn sem komið er er hann ekki til neins gagns. - Um þennan veg hefur mikið verið deilt, og skal ég ekki hér fara inn í þær deilur. En ég hef alltaf litið svo á, að þessi vegur ætti mikinn rétt á sér, jafnvel sem vetrarvegur, þótt hann sé ærið langur. Enn fremur er á það að líta, að það varðar Hafnarfjarðarkaupstað mjög miklu að fá vegasamband við Krýsuvík, og loks verður svo á það að líta, að Þorlákshöfn er eini staðurinn, sem líklegur er til hafnargerðar á Suðurlandi, og gera verður ráð fyrir, að þar komi upp höfn í framtíðinni. Vegurinn er nú kominn yfir verstu kaflana, en eftir er þó að tengja vegarendana saman. Það er því allt, sem mælir með því, að eigi verði hætt við þennan veg, heldur verði honum haldið áfram, svo að hann komi að gagni. Þá flyt ég með hv. 6. landsk. þá brtt., að í staðinn fyrir 150 þús. til brúargerða komi 1 millj. kr. Nú skýrði hv. 1. þm. Rang. frá því, að n. væri þessari breyt. sammála, svo að ekki virðist ástæða til þess að tala frekar fyrir henni. Þá flyt ég með hv. 6. landsk. brtt., sem gengur í þá átt, að tillag til íþróttasjóðs hækki úr 125 þús. kr. í 400 þús. kr., og höfum við þá einkum í huga, að styrkja beri af fremsta megni íþróttastarfsemi í landinu og að hlynnt verði að æskulýðnum, komið sé sem flestum sundlaugum upp, en þeirra er viða þörf, og um hollustu sundiðkanna verður eigi deilt. Peningar, sem varið er til þessa, eru því ekki eyðsla, þeir renta sig margfaldlega og skila sér aftur. Þá flyt ég með fleiri hv. þm. till. í þá átt, að tillag til náttúrufræðifélagsins hækki úr 6000 upp í 15000 krónur. Það má fullyrða, að hingað til hefur náttúrugripasafninu verið alltof lítill sómi sýndur, og það hefur tórað eingöngu fyrir ósérplægni þeirra manna, sem umsjón hafa haft með því, en það var fyrst og fremst Bjarni heitinn Sæmundsson og nú Magnús Björnsson fuglafræðingur. Safnið er mikið sótt, þrátt fyrir það að það er í lélegu húsnæði og hafi hingað til ekki verið sómi sýndur. Þá er enn brtt. um að tvöfalda aukastyrk til bókasafna. Mér finnst þetta eðlileg hækkun. Verð íslenzkra bóka er nú svo hátt, að söfnin munu vart rísa undir því að afla sér jafnmikils bókakosts og áður, og á hitt er líka lítandi, að nú er hægt að fá enskar bækur við mjög vægu verði og góðum kjörum. Þá þykist ég hafa gert grein fyrir og rökstutt þær brtt., sem ég flyt, en mig langar þó enn að minnast á eina, en það er till. hv. 6. landsk., um að auka tillag til nýrra vitabygginga úr 200000 upp í 500O00 krónur. Hingað til hefur það oftast verið svo, að vitagjaldið hefur gert talsvert meira en að hrökkva til útgjalda vitanna. Vitagjaldið er tekið af skipum, sem við landið sigla, og hefur því jafnan að miklum hluta verið greitt af útlendingum. Það hefur því ekki verið vansalaust fyrir ríkið, að vitagjöldin hafa lengst af verið álitin tekjulind fyrir ríkissjóð og notuð þannig. Nú mun vita gjaldið ekki hrökkva til útgjalda vitanna, en hins vegar hafa tekjur ríkissjóðs verið meiri en nokkurn tíma áður. Mér finnst því vel við eigandi og full ástæða til þess, að nú sé veitt ríflega til vitabygginga, því að margt er enn ógert og vitakerfi vort ófullkomið. Ég verð að taka undir það með samflokksmönnum mínum, að afgr. fjárlagafrv. í fjvn. er mjög ófullkomin, og verð ég að telja n. það til vansa, að hún skyldi skila störfum sínum, eins og raun er á orðin, án þess að hafa gert athugasemdir sínar við þær gr. fjárlaga, sem mikilvægastar eru, bæði tekjuhliðina og framlög til verklegra framkvæmda. Að vísu verður ekki um það deilt, að fjárlagafrv. var illa búið í hendur n., því að ekki verður séð, að frv. það, sem fyrir lá, sé á neinn hátt svo, að það nálgist veruleikann. En því meiri ástæða var það fyrir n. að athuga vel sinn gang og búa það svo í hendur hv. þm. við þessa 2. umr., að hægt væri að fá yfirlit yfir áætlaðar tekjur og gjöld ríkisins, svo að þm. gætu gert till. sínar í samræmi við þetta, en ekki út í bláinn. Það er því alveg einstakt ábyrgðarleysi hjá meiri hl. n., þegar hann skilur við fjárlögin til 2. umr. eins og nú er kunnugt orðið. Það var þó enn meira ábyrgðarleysi, sem fram kom hjá hv. þm., þegar þeir ætluðu að fara að vilja meiri hl. n. og láta bíða til 3. umr. að gera brtt. við þá liði fjárl., sem mest er komið undir, að vel sé til vandað, en það var sýnilega ætlun þeirra. Hvað mundi það þýða, ef svo hefði til tekizt? Það hefði þýtt það, að fjárl. hefðu verið afgr. af Alþ. með einni umr. í stað þriggja, sem til er ætlazt, eða öllu heldur tveggja, því að 1. umr. virðist vera frekar formsatriði. En hvað þýðir aftur það, að aðeins fer fram ein umr. um fjárlögin? Það þýðir, að hending ein ræður, hvernig þau verða. Því að það er vitanlegt, að þm. munu flytja, ef að vanda lætur, miklar og margar brtt., og þá segir það sig sjálft, að það er með öllu ógerlegt að vita, hvernig fjárl. verða, séð sem heild. Þau geta eins orðið afgr. með miklum tekjuhalla eins og hitt. - Þau verða sem sagt afgr. í algerðri blindni. Hvað er ábyrgðarleysi, ef ekki þetta? Og svo kemur hv. þm. S.-Þ. og brigzlar okkar flokki um ábyrgðarleysi, þegar við reynum að koma í veg fyrir þetta athæfi. - Maðurinn, sem er potturinn og pannan í þessum ófagra leik. Maðurinn, sem sagður er valdalaus innan Framsfl., honum tekst þó að beygja alla þm. flokksins í þessu máli, meðnm. sína og aðra. Hvernig stendur á því, að hv. þm. láta hafa sig út í annað eins ábyrgðarleysi og þetta? Ég skil það ekki, og einna sízt skil ég afstöðu hv. þm. Ísaf., sem þó er búinn að lýsa því yfir, að hann sé mótfallinn afgreiðslu nefndarmeirihl. Hann bognar líka og tekur afstöðu móti fyrri afstöðu sinni og fóðrar þá afstöðu sína með því, að formgalli hafi verið á till. hv. 2. þm. Reykv. um að fresta umr. Þegar hv. 2. þm. Reykv. tók til máls á föstudag, var honum borið á brýn málþóf og hann spurður, hvort hann vissi ekki, hvað slíkt málþóf kostaði. Þetta sagði einn þeirra þm., sem í sumar samþ. málþófslaust þáltill. um að verðbæta útfluttar afurðir, þál., sem hefur kostað ríkissjóð 20–30 millj. kr. Eins og málþóf þá og svolítil athugun á málinu í sambandi við það hefði getað sparað ríkissjóðnum tug milljóna, eins er ekki fjarri vegi, að hv. þm. hefðu síðar meir orðið að líta á aðgerðir sínar í sambandi við þessa fjárlagaafgreiðslu, á sama hátt og þeir nú líta til þál. í sumar, sem þeir skammast sín fyrir. Þessi þál. hefur étið upp allan tekjuafgang ríkisins frá veltuárinu 1942. Það er kannske ekki mikilsvert atriði, að íslenzki iðnaðurinn, sem vinnur úr þeim afurðum, sem verðbættar eru, er að fara í rúst vegna verðuppbótanna. Það liggja nú fyrir iðnaðarn. beiðnir um verðuppbætur á hrávörur, sem notaðar eru í þessum iðnaði, verðuppbætur, sem mundu rema upp undir 1 millj., ef við þeim er orðið. Hvernig á sá iðnaður að geta borið sig í samkeppni við erlendan iðnað, þegar hann þarf að greiða allt að því þrefalt verð fyrir hömu hrávöruna? Enda veit ég til þess, að einstöku verksmiðjur hafa upp á síðkastið hætt að nota íslenzku hrávöruna og hafa flutt inn hráefni. Er það nú búmennska eða hitt þó heldur að gera þeim iðnaði, sem getur unnið úr íslenzkum afurðum, ókleift að starfa. Eftir stríðið hlýtur það að verða stór liður, eigi þessi iðnaður þá nokkurn rétt á Sér, sem þessi iðnaður mundi nota af íslenzkri ull og gærum, og manni finnst að slíkur iðnaður ætti að eiga rétt á sér. En nú er verið að drepa þennan iðnað, sem ætti að vera lyftistöng undir landbúnaðinn. Ég verð að segja, að þetta er léleg búmennska, að styrkja landbúnaðinn með fégjöfum, en höggva um leið eina af stoðunum, sem ber hann uppi. Og þessi þál. var samþ. málþófslaust. Þá þurfti eins og nú að hafa hraðann á. Það er leiðinlegt, þegar hv. þm. láta hafa sig til annars eins athugunarlaust. Ég hef verið að velta því fyrir mér, hvað hefur vakað fyrir meiri hl. fjvn. með þeirri afgreiðslu á frv., sem hann hefur viðhaft, en ég á bágt með að skilja það. Ég skal að vísu játa, að talsverð óvissa hlýtur að ríkja við áætlanir á þessum tímum. En n. hafði sér þó til hliðsjónar, að því er mér er kunnugt, upplýsingar t.d. um það, hve miklu ýmsir tekjuliðir fjárlaganna námu s.l. ár, og heildarupphæð tekin þessa árs verða vart undir 89–90 millj. kr. Samkv. nál. er gert ráð fyrir, að tekjurnar verði 48 millj. Það munar hvorki meira né minna en 40 millj. frá tekjunum s.l. ár. Fyrr má nú vera óvissan. Í áliti n. segir, að n. hafi athugað um fjárframlög til verklegra framkvæmda og gert drög að till. þar að lútandi. Hvers vegna liggur n. á þessum till.? Væri ekki fyrir beztu að þm. hefðu fengið að kynna sér þær? Ég geri ráð fyrir, að margir, ef ekki allir, þm. eigi sér einhver áhugamál vegna kjördæma sinna í þessum till., og langi til að fræðast um þær. Hv. þm. Ísaf. var fullur vandlætingar á því, er einstaka nm. hefðu orðið til þess að veita upplýsingar um þetta. Hann taldi slíkt mjög óþinglegt, en hins vegar væri kannske ekki annars að vænta af nýgræðingi hér á þingi. Og með því vildi hann í yfirlætisleysi sínu afsaka hv. 6. landsk. og virða honum þessa yfirsjón hans á betri veg. Nú spyr ég: Af hverju mega hv. þm. ekki fá vitneskju um þetta? Hvað á svona pukur að þýða? Lítur hv. þm. Ísaf. á sig og meðnm. sína sem einhverja einræðisherra, sem eiga að ráða ráðum sínum í friði og ró, en okkur þm. sem óvitabörn, sem ekkert mega vita, heldur bara segja já og amen við því, sem hv. n. þóknast að valdbjóða? Það er gott, að svolítil hula hefur verið dregin frá störfum fjvnm. Og mér er enn spurn : Hvernig fór n. að búa til þessi drög að till., fyrst allt var í óvissu um tekjurnar, þessari líka voðalegu óvissu? Eftir hverju fór n. við þennan till.- tilbúning? Fyrst n. gat sín á milli orðið sammála um þessar till., hvers vegna þarf þá að dylja þm. þær? Veit meiri hl. n. ekki, að öllum getur skjátlazt og yfirsézt og það er mannlegt, og einmitt þess vegna er ætlazt til þess, að umr. séu þrjár? Eða er hann svo hörundssár, að hann hafi ekki treyst sér til að sýna þessar till. sínar? Það væri alveg nýtt fyrirbrigði hjá þessum hv. stjórnmálamönnum. Það hefur verið upplýst, að tildrög n. til verklegra framkvæmda hefðu verið til hækkunar. Fyrst meiri hl. gat gert sér í hugarlund till. til hækkunar á verklegum framkvæmdum, þá hlaut hann um leið að hafa gert sér hugmynd um, hverjar tekjurnar mundu verða. Því að ef þetta fylgist ekki að, þá er starf n. ekki eins og það ætti að vera, og n. ekki starfi sínu vaxin, þegar á þetta er litið, að n. hafði gert sér hugmyndir um allt fjárlagafrv. í aðaldráttum. Því í ósköpunum lét hún ekki nál fara þannig frá sér? Það er alveg óskiljanlegt. N. ber það fyrir sig, að hæstv. ríkisstj. hefði enn ekki gert Alþ. grein fyrir, hverjar ráðstafanir hún hyggst að gera og hver áhrif þær væntanlegu ráðstafanir kynnu að hafa á fjáröflun eða fjárframlög. Er hér ekki farið aftan að siðunum? Er það ekki þingsins eins og stjórnarinnar að gera grein fyrir vilja sínum? Er þingið þjónn stjórnarinnar? Vakir það fyrir hv. n., eða er stjórnin framkvæmdastjórn Alþ.? Það mun ekki um það deilt, að stjórnin á að vera framkvæmdastjórn Alþ., og þess vegna væri það gott fyrir hæstv. stjórn að fá að vita vilja þingsins á þessu stigi málsins, svo að hún gæti undirbúið þær væntanlegu ráðstafanir í samræmi við þann vilja, og hann hefði einmitt komið í ljós nú við 2. umr. fjárlaganna, ef venjuleg aðferð hefði verið viðhöfð í vinnubrögðum n. Því meira sem athuguð eru skil n., því erfiðar verður að mæla þeim bót. Í einu má þó segja, að n. hafi tekizt að fara rétt með, -- og þar get ég verið henni samdóma, - sem sé í þeirri staðhæfingu hennar, að afgreiðsla fjárlagafrv. sé að þessu sinni með nokkuð óvenjulegum hætti. Við sósíalistar gerðum okkar til, að þessi flaustursmeðferð fjárlaganna yrði ekki viðhöfð, en þrátt fyrir það að þm. hinna flokkanna vel flestir kannist við það, að þessi meðferð nái ekki nokkru tali, þá heyktust þeir á því að halda þerri skoðun sinni til streitu og koma í veg fyrir þessa óheyrilegu, kærulausu afgreiðslu fjárlaganna. Við höfum að vísu ekki getað fengið því áorkað, að leiðrétting fengist á þessu. Til þess hafa nm. orðið, sem þó nú munu flestir sjá og viðurkenna með sjálfum sér, að við höfum á réttu að standa. Til þess hefur nm. ekki tekizt að brjóta odd af oflæti sínu og kannast við yfirsjón sína. En þó vænti ég, að umr. um þetta mál hér verði nm. sú áminning, sem þeir eiga skilið, og að þetta verði til þess, að slíkt atferli endurtaki sig ekki.



Ég skal ekki halda hér langa ræðu að þessu sinni. - Það hefur verið gerð tilraun til þess af þeim hv. þm. Sósfl., er hafa talað hér í kvöld, að draga mig í dilk með hv. þm. S.-Þ. út af þessari óvenjulegu afgreiðslu fjárlaganna. Ég skil ekki, með hvaða rökum þeir gera slíkt, því að ég var hv. þm. S.-Þ. ósammála um afgreiðslu frv. hjá fjvn., en ágreiningurinn innan fjvn. var þó ekki svo mikill, að n. klofnaði um afgreiðslu málsins. Annað mál er það, þótt ég hafi greitt atkv. gegn því að fresta þessari umr. og vísa málinu aftur til n., því að slíkt hefur aldrei þekkzt, nema því aðeins að fjvn. hefði óskað þess sjálf. Á þessu sézt, að ég er að öllu leyti sjálfum mér samkvæmur. Ég áleit, að réttara hefði verið að skila við þessa umr. till. um verklegar framkvæmdir, en taldi hins vegar ekki rétt að vekja neinn stóran ágreining um það í n. Það er mjög vafasamt, hvort hægt er að tala um meiri og minni hl. í n., sem skila sameiginlegu nál., því að þegar n. greinir mikið á, þá skila þær venjulega ekki sameiginlegu nál. Vel má vera, að ef fram hefði komið við afgreiðslu málsins tilraun til að kljúfa n., að ég hefði fylgt þeim meiri hl., sem það hefði kosið. En ekkert slíkt kom fram í n. Ágreiningur virtist svo lítill, að menn töldu ekki nauðsynlegt að kljúfa hana. Hv. 11. landsk. hafði rangt eftir orð, er ég lét falla í ræðu minni í dag. Hann sagði, að ég hefði talað um það með vandlætingu, að einstakir nm. skyldu hafa gefið upplýsingar um ýmislegt, sem gerðist í n. Ég sagði, að mér þætti miður, að einstakir nm. skyldu vekja ágreining um mál, sem ekki var búið að taka afstöðu til í n. Þetta er tvennt ólíkt, og ég veit, að hv. þm. skilja muninn á þessu, enda þó!t það sé ofvaxið skilningi hv. 11. landsk. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að nm. voru ekki sammála um allar till., en ég held mér sé óhætt að fullyrða, að enginn ágreiningur hafi verið milli mín og hv. fulltrúa Sósfl. í fjvn. í neinu máli. Ég talaði aldrei um, að það hefði verið rangt af fulltrúum Sósfl. að koma með fyrirvara viðvíkjandi því að fresta till. um verulegar framkvæmdir. Þetta var heiðarlegur fyrirvari, sem gerður var á formlegan hátt, enda þótt hann hafi verið gerður seinna en venja er til. Annað mál er það, að ég kann ekki við, að hv. 2. landsk. sé að brigzla mönnum um það, að þeir greiði atkv. á móti betri vitund. Hvaða rétt hefur þessi hv. þm. til að vera með slíkar getsakir`? Einnig verð ég að segja það, að mér finnst óviðkunnanlegt, þegar hv. þm. eru að lýsa því, hvernig menn hafi litið út, þegar þeir komu á nefndarfund. Mér finnst ekkert óeðlilegt, þótt menn komi stundum órakaðir að morgni dags, en það er of líkt kjaftakerlingarhætti að gera slíkt að umtalsefni hér á hv. Alþ. Ég fullyrði það, að samkomulagið var ekki svo slæmt í n., að menn þurfi að vekja hér persónulegar illdeilur þess vegna. Það er rétt, sem hv. 1. þm. Rang. sagði, að mörg atriði, sem hv. 2. landsk. gat um, voru ekki komin til atkvgr. í n. Nokkur voru tekin á svo kallaðan óskalista, en allmörg komu ekki til atkv. T.d. till. um styrk til leikfimihúss Menntaskólans á Akureyri, og ekki heldur till. um kirkjubyggingarstyrki. Ég geri ráð fyrir, að við hv. 2. landsk. séum á svipaðri skoðun um það mál. Það er oft svo með ýmsar till. í n., að til þess að halda friði liðka menn til hver fyrir öðrum, og er ég ekki í neinum vafa um það, að öll afgreiðsla fjárl. mundi fara í handaskolum, ef nm. sýndu ekki hver öðrum nokkra sanngirni. Ég tel það engan vansa fyrir einn eða neinn fjvnm., heldur sjálfsögð og nauðsynleg vinnubrögð. Ég á ekki þar við, að menn slái af í principmálum eða einhverju, sem þeim þykir mikils um vert. Langt frá því. Til þess ætlast enginn maður. En í smærri málum er óhjákvæmilegt, að fjvnm. liðki hver til nokkuð, eftir því sem menn telja sér fært. Og ég veit, að hv. 2. landsk., sem er greindur maður, þótt hann hafi nú talað dálitið af sér hér við þessar umr. og að sumu leyti ekki til að bæta sig neitt í áliti, áttar sig á þessum hlutum. Hann er vanur félagsstörfum og bætir vonandi ráð sitt, þegar hann áttar sig betur á því. Annars var ýmisleg ónákvæmni í ræðu hv. 2. landsk., sem ég sé ekki ástæðu til að leiðrétta að öllu leyti. En ég vildi þó í mestu vinsemd benda honum á það, að til þess að ljúka við Öxnadalsveginn nægja nú ekki 360 þús. kr., eins og hann gaf upplýsingar um hér, heldur þarf til þess 3 millj. kr. eftir áliti vegamálastjóra. Það má þess vegna segja, að það sé meira en lítil ónákvæmni að telja, að veginum yfir Öxnadalsheiði megi ljúka með 360 þús. kr. fjárveitingu. Vegamálastjóri gaf fjvn. upplýsingar um það, hvað þyrfti til þess að ljúka ýmsum vegaspottum á Norðurlandsleiðinni og byrjaði á Hafnarfjallsvegi í Hvalfirði, Vatnsskarði og Öxnadalsheiðarvegi og taldi, að 7 millj. kr. þyrfti til þess að ljúka þessum vegum, og þar af til að ljúka Öxnadalsheiðarvegi einum 3 millj. kr. Viðvíkjandi einstökum till.. sem hér liggja fyrir, skal ég vera fáorður. Mér þætti ekki ólíklegt, að við atkvgr. mundu þær margar eða flestallar verða teknar aftur til 3. umr. Mér heyrðist á hv. þm. V.-Ísf., að hann mundi e.t.v. vilja taka brtt. sína aftur til 3. umr., ef menn vildu gera slíkt almennt, og ég get hugsað mér, að svo sé um fleiri. Ég vildi mælast til þess við hv. 7. landsk., að hann vildi taka aftur till. sínar til 3. umr. Það liggja fyrir h já n. till. frá vegamálastjóra, sem n. bað um, að yrðu sundurliðaðar, um framlög til brúargerða. N. hafði minnzt á 1 millj. kr. til þess, en vegamálastjóri skilaði till. með, að mig minnir, 1100 þús. kr. Og mér þykir ekki ólíklegt, að n. taki till. vegamálastjóra alveg upp. Hv. 7. landsk. hefur eflaust verið kunnugt um þessa tillögu vegamálastjóra, þegar hann gerði sínar till., þó að hann hafi til öryggis talið rétt að láta þetta koma fram við þessa umr. Annars gerði hv. 2. landsk. nokkra aths. viðvíkjandi þeim ummælum mínum, að ég teldi ekki ólíklegt, að það fengist samkomulag í n. um tekjuáætlunina og um framlög til verklegra framkvæmda. Ég hef náttúrlega ekki neina fulla vissu fyrir þessu. En eftir þeirri samvinnu, sem var í n., áður en þessu nál. var skilað, þá hafði ég nokkra ástæðu til að halda þetta, og ég hef enn fengið ríkari ástæðu til að halda þetta af viðtölum við nm. nú í dag. Ef tekizt hefði fyrir 2. umr. að gera fullnaðaráætlun um verklegar framkvæmdir á þeim grundvelli, sem n. var með, þá var ég a.m.k. ekki í neinum vafa um það, að n. hefði orðið nokkuð sammála í till. sínum. Ég varð ekki var við neinn þann grundvallarágreining í þessu máli, sem mér virtist ekki, að hefði verið mjög auðvelt að ná samkomulagi um, gangandi út frá því, að náðst hefði fullnaðar afgreiðsla á tekjuáætluninni. Ég tel því, að hvorki ég né nokkur annar, sem talað hafa um góða samvinnu í n., hafi á nokkurn hátt ofmælt. Annað mál er, að mér kemur nokkuð undarlega fyrir sjónir, ekki verra samkomulag en verið hefur í n., að menn séu hér svo stórorðir eins og þeir hafa að ýmsu leyti gerzt við þessar umr. En það má kannske segja, að nokkuð miklu valdi sá, sem upphafinu veldur. Og það er mjög fjarri því, að ég vilji að öllu leyti álasa fulltrúum sósíalistanna fyrir það, sem hér hefur skeð. En þrátt fyrir ummæli hv. 2. landsk. þm. vona ég það nú enn þá, að unnt sé að ná sæmilegu samkomulagi um afgreiðslu fjárl., þannig að þingið telji, að afgreiðslu þeirra sé því samboðin. Við höfum hér ríkisstj., sem ekki styðst við neinn þingflokk, svo að vitað sé. Og þess vegna tel ég, að það hvíli meiri skylda á þinginu sem heild heldur en venjulega, ef hér væri þingræðisstjórn, um að sjá um afgreiðslu fjárl., svo að sómasamlegt sé, og þó einkum, að tekjuáætlunin verði færð í það horf, sem þm. telja líklegt, að varlegt sé, og einnig, að sæmilega verði séð fyrir framlögum til verklegra framkvæmda og nokkuð miðað við, að hér geti á árinu skapazt atvinnuleysi, sem því opinbera ber skylda til að bæta úr. Það þarf ekki að taka það fram, að ég er mjög ósammála fyrrv. hæstv. fjmrh. (JakM), sem fór um það niðrandi orðum, ef ætti að fara að veita verulegt fé úr ríkissjóði í verklegar framkvæmdir á þessum tíma. Ég tel þvert á móti, að það sé óvarlegt að hæstv. Alþ. að ætla ekki talsvert fé til verklegra framkvæmda, því að það getur orðið hér atvinnuleysi á þessu ári. Og þó að svo hafi farið, að það ólán hafi hent þennan fyrrv. hæstv. fjmrh. að skila hér tómum ríkissjóði, eða svo til, í því mesta tekjuöflunarári, sem komið hefur yfir ríkissjóðinn, þá tel ég, að hæstv. Alþ. þurfi að gæta nokkurrar forsjálni um það framvegis að sjá um, að ríkissjóður hafi fé til verklegra framkvæmda.



Var þetta formaður og frsm. hv. fjvn., sem var að tala og sagði, að fyrr v. ríkisstj. hefði skilað tómum ríkissjóði?

Já

. Já, einmitt. Ég veit þó ekki betur en verið hafi í ríkissjóði 32 millj. kr., þegar ég skilaði honum. En nú er búið að ráðstafa mestu af því fé, en það hefur Alþ. gert, en ekki fyrrv. ríkisstj., og það ætti hv. frsm. fjvn. að vita. Ég held, að ríkissjóði hafi aldrei verið skilað jafnöflugum og hann var, þegar ég skilaði honum; og dettur mér ekki í hug að þakka mér það, heldur var það vegna árferðisins. En þetta er staðreynd, að í ríkissjóði voru rúmlega 30 millj. kr., þegar stjórnarskiptin urðu. Hitt er svo annað mál, að hæstv. A1þ. hefur svo gert samþykktir um greiðslur úr ríkissjóði, sem áætlaðar eru, eins og kunnugt er, um 24–25 millj. kr. Ekki að siður, jafnvel þó að þessar 24–25 millj. kr. væru greiddar úr ríkissjóði, þá geri ég ráð fyrir, að eftir verði 6–7 millj. kr. í ríkissjóði samt. Og eftir því, sem við eigum að venjast hér, þá verður varla kallað, að með því móti sé ríkissjóður tómur, í samanburði við það, sem við þekkjum annars. En mér skilst, að hv. fjvn. hafi hugsað sér að ganga þannig frá ríkissjóðnum, að hann verði svona nokkurn veginn tómur, þegar þetta fjárhagsár er liðið, a.m.k. ef þessi hv. formaður fjvn. á að fá að ráða. Hv. frsm. fjvn. sagðist vera mér ákaflega ósammála um það, að ekki væri ákveðið í fjárl. yfirstandandi árs að greiða svo að millj. ef ekki tugum millj. kr. skipti, til verklegra framkvæmda. Og hann byggði það á því nú, eins og hann hefur áður gert, að það væri eiginlega fásinna að gera ekki ráð fyrir atvinnuleysisástandi hér á landi í þessu ári. Ég veit nú ekki, á hverju hann byggir það, að það sé nokkurn veginn fyrirsjáanlegt atvinnuleysisástand hér á yfirstandandi ári. Það er kunnara en frá þurfi að segja; að framkvæmdir hafa undanfarið verið stórkostlegar í landinu, þótt ekki hafi verið framkvæmdir af hálfu ríkissjóðs, og atvinnuvegir landsmanna hafa barizt í bökkum út af því, að þeir hafa ekki fengið nægilegt vinnuafi til nauðsynlegra framkvæmda. Þó að það lagaðist nú eitthvað lítils háttar, sé ég ekki, að það þurfi að gera ráð fyrir atvinnuleysisástandi. Það er kunnugt um landbúnaðinn m.k., að því hefur verið haldið fram hér á Alþ., að hann hafi beðið mikinn hekki s.l. ár, af því að hann hafi ekki haft nægilegt vinnuafl. Um fiskveiðarnar eða sjávarútveginn í heild held ég, að nokkuð hins sama hafi gætt, bæði hvað snertir þorskafla og síldar, og það var minna hægt að stunda sjávarútveg á s.l. ári einmitt vegna skorts á vinnuafli heldur en tök hefðu verið á vegna framleiðslutækja. Og þó að svo tækist til, að atvinnuvegir landsmanna gætu fengið aðstöðu til að vera reknir með fullu afli, þá þýðir það ekki það, að framundan sé atvinnuleysi sjáanlegt. Þar við bætist svo hitt, að hér í Rvík er verið að ráðast í framkvæmd, sem verður í framkvæmd vafalaust allt þetta ár, stórkostlegri framkvæmd heldur en nokkurn tíma hefur verið ráðizt í fyrr hér á landi. Og við þá framkvæmd fá hundruð manna atvinnu. Ég held, að það sé miklu fremur ástæða til að gera ráð fyrir, að það verði beinn hörgull á vinnuafli á þessu ári engu síður heldur en verið hefur á undanförnum árum. Og þess vegna er það skoðun mín, að það sé fásinna að ákveða á fjárl. þessa árs stórkostlegar fjárveitingar til verklegra framkvæmda, þegar svo þar við bætist, að það er ekki sjáanlegt af öllum ástæðum, að fjöldi af þeim framkvæmdum geti orðið unninn á árinu sakir þess, að efni, sem þarf til þeirra, mun ekki vera fáanlegt. Hins vegar má segja, að það gerir ekki mikið til, þó að framlög til verklegra framkvæmda standi í fjárl., því að ef ekki verði hægt að framkvæma þær á yfirstandandi ári, þá kemur ekki til þess, að peningunum verði varið í það. Hv. frsm. fjvn. tók til orða eitthvað á þá leið, að hann teldi réttara að ráðast í miklar framkvæmdir á þessu ári heldur en - ja, mér skildist helzt, að það vekti fyrir honum, að ef ekki yrði varið stórfé til verklegra framkvæmda á þessu ári, þá færi þetta fé forgörðum, þannig að þegar til ætti að taka síðar, þá yrði handraðinn tómur og ekki hægt að leggja í svipaðar framkvæmdir á næsta ári. Ég skil satt að segja ekki, hvað fyrir honum vakir. Ég held, að ef peningar koma á annað borð til ríkissjóðs, þannig að möguleikar yrðu til þess að inna þessar framkvæmdir af hendi, þá hlyti féð að safnast fyrir í ríkissjóði, ef framkvæmdirnar yrðu ekki inntar af hendi.

Það er eftir því, hvaða stjórn er

. Ég gerði grein fyrir, að í höndum fyrrv. ríkisstj. hafi það farið þannig, að það safnaðist í sjóð hjá henni yfir 30 millj. kr. Öðru máli gegnir, ef þessi hv. þm. (PZ) fengi nokkru að ráða um að stjórna málum landsins, þá yrðu einhver ráð með að eyða fénu í hans höndum. Ég legg ekki ákaflega mikið upp úr því í sjálfu sér, hvernig hv. fjvn. og þá hæstv. Alþ. afgreiðir fjárl. að þessu leyti, því að það er ákaflega mikið af þessum framkvæmdum, eins og ég hef sagt, sem er ekki fyrirsjáanlegt. að hægt sé að koma í verk vegna utan að komandi áhrifa, og þá skiptir það sem sagt ekki máli. Í öðru lagi, ef tekjurnar ekki hrökkva fyrir gjöldum, - það er hvort tveggja til um það, það skal ég játa, því að það er rennt nokkuð blint í sjóinn með það, hve miklar tekjur ríkissjóðs verða á þessu ári, þær geta farið fram úr því, sem gert er ráð fyrir í frv., en það getur líka farið svo, að þær geri það ekki, - ef þannig fer, að tekjurnar komi ekki inn það miklar, að þær hrökkvi fyrir útgjöldum, er bersýnilegt, að fyrir ríkissjóðinn er ekkert annað að gera en að láta vera að framkvæma svo eða svo mikið af því, sem fjárl. gera ráð fyrir. Þetta er auðsær hlutur. Annars út af því, sem hv. frsm. fjvn. sagði um tóman ríkissjóð, tel ég rétt, að nokkuð sé vikið að því, að það er Alþ. sjálft, sem gert hefur ráðstafanir til að verðbæta landbúnaðarafurðir með fjárfúlgu, sem reiknað hefur verið út, að næmi 24–25 millj. kr. Þetta er nú tölulegur útreikningur, sem ég er engan vesinn sannfærður um, að standist, þannig, að ríkissjóði komi til með að þurfa að blæða svo vegna þeirra ráðstafana. Mjög mikið af þessari fúlgu er þannig til komið, að gert er ráð fyrir stórkostlegum verðuppbótum á ull. Ég geri ráð fyrir, að ef nú væri boðin út öll ull, sem safnazt hefur fyrir í landinu, mundi vera hægt að selja hana fyrir töluvert meira en gert er ráð fyrir, að verðið á henni sé, þegar uppbæturnar, sem ríkissjóður verði að greiða, eru reiknaðar þetta háar. Og ef ríkissjóður kaupir ullina og bíður með það til styrjaldarloka að selja hana, þá hygg ég, - því að það var reynslan frá því í lok fyrra stríðsins, sem maður hefur að byggja á um þetta efni, - að gera megi ráð fyrir, að selja megi ullina þá fyrir svo miklu hærra verð heldur en nú er boðið í hana, að það muni koma allverulegur frádráttur á þessum 24 millj. kr., sem reiknað hefur verið til, að ríkissjóður yrði að greiða í þessu skyni. Hins vegar skal ég lýsa þeirri skoðun minni á þeim uppbótum, að ég tel, að ekki sé rétt, eins og nú er ástatt, að þessar verðuppbætur verði borgaðar út þannig, að í reiðufé sé. Það er um það að segja, að það mundi vinna mjög öfluglega móti þeim ráðstöfunum, sem nú er ráðgert að framkvæma til þess að vinna bug á verðbólgunni. Hvað mundi verða um þetta fé, þessar 24–25 millj., ef þær yrðu greiddar í verðuppbætur í reiðufé til svo og svo margra aðila í landinu? Þær mundu óhjákvæmilega verða til þess að hækka verð. Þetta fé færi að meira eða minna leyti í spákaupmennsku og yrði til þess að hækka verðlag, bæði á kvikfénaði og öðrum eignum í landinu, svo sem fasteignum. Því að þeir, sem fengju þetta fé til ráðstöfunar, mundu ekki vilja láta það liggja hjá sér arðlaust. Og í þessu sambandi ber að gæta þess, að meiri hluti af því fé færi einmitt til framleiðenda, sem hafa mikið umleikis, og mest til þeirra, sem mest hafa, þannig að það kæmi í allstórum fúlgum til einstaklinga, sem svo að sjálfsögðu mundu reyna að nota það til að afla sér meira fjár með aðstoð þess. Þegar við erum að tala um það, að rétt sé og sjálfsagt að binda jafnvel tekjur einstaklinga af vinnu þeirra með skyldusparnaði eða stórum sköttum, þá skilst mér, að ekkert vit sé í því að sleppa slíkri fjárfúlgu sem þessari inn í verðbólguna og láta hana alveg leika lausum hala. Ég teldi réttast, ef til greiðslu kemur á þessu, sem að sjálfsögðu gerir, þá yrði þetta greitt með skuldabréfum, sem innleystust svo siðar, eftir því sem hentast þætti. Og þá hefði ríkissjóður til ráðstöfunar upp úr stríðinu mikið af því fé, sem nú er í ríkissjóði, til að standa straum af þeim framkvæmdum, sem ráðast þyrfti í vegna atvinnukreppu, sem búast má vissulega við, þegar stríðinu lýkur. Hins vegar er það, að ef yfirstandandi ár verður svo gott tekjuár, sem mér skilst, að fjvn. eða a.m.k. nokkur hluti hennar og sjálfsagt meiri hl. geri ráð fyrir, þá verða tekjur ríkissjóðs það miklar á þessu ári, að þó að ekkert sé lagt í framkvæmdir nú á þessu ári, þá getur það komið að gagni síðar, og því meira gagni sem á þessu ári kynni að verða hægt að vinna á móti verðbólgunni og hækka peningana í verði. Ég veik því til hv. fjvn. hér í dag, hvort hún vildi ekki taka aftur til 3. umr. nokkuð af þeim till., sem hún hefur borið hér fram og mér skilst, að sé mjög svipað ástatt um eins og þær till., sem hún hefur gert ráð fyrir að koma fram með við 3. umr. Ég hef litlar undirtektir fengið undir þetta. Og reyndar get ég látið mér það í léttu rúmi liggja. En ég átti þar við t.d. 19. brtt. n., þar sem n. gerir ráð fyrir, að tvöfaldað verði framlagið til að reisa læknisbústaði og sjúkraskýli, og einnig 20. brtt., sem er algert nýmæli í fjárl. 32. brtt. er um hækkun á framlagi til áhaldakaupa til vitamálanna. Ég skil nú ekki heldur í þeim lið. Það er þá líka 47. brtt. fjvn., liðurinn, þar sem gert er ráð fyrir að hækka framlög til byggingar barnaskóla utan kaupstaða um 90 þús. kr., og 53. brtt., um 70 þús. kr. framlag til byggingar gagnfræðaskóla. Um þessar greinar allar er það sameiginlegt, að ég tel, eins og nú er, litlar líkur til þess, að þetta verði framkvæmt. Þá er 57. till., þar sem lagt er til að hækka framlag til íþróttasjóðs úr 125 þús. kr. í 300 þús. kr., aðallega í því skyni, að byggðar verði sundlaugar víðs vegar um land. Ég satt að segja geri varla ráð fyrir, að til þess geti komið, að slíkar framkvæmdir verði hægt að náðast í, að svo miklu leyti sem þar er um nýjar framkvæmdir að ræða. Í sambandi við þetta vil ég geta þess, að ég tók svo eftir, að hv. frsm. n. gerði þannig grein fyrir þessu, að það vær í nú ekki aðeins þessar 300 þús. kr., sem gert væri ráð fyrir að greiða í íþróttasjóð, heldur mundi líka eiga að endurgreiða sjóðnum 50 þús. kr., sem hann hefði lagt fram sem lán til sundlaugarbyggingar á Eiðum á síðasta ári. Nú vil ég minna þá, sem áttu sæti í fjvn. á síðasta þingi, á það, að ég skildi það þannig, að það væri um það samið milli fjvn. og ríkisstj., að ef greidd yrði verðlagsuppbót á framlagið til íþróttasjóðs, þá ætti það að ganga til þessarar sundlaugarbyggingar á Eiðum, án þess að hægt væri að endurkrefja það. Hitt er mér ókunnugt, hvort úr íþróttasjóði hefur verið greidd enn hærri upphæð en þessari í verðlagsuppót á styrkinn svarar og það sé það lán, sem þarna er gert ráð fyrir að endurgreitt verði. En ef svo er, að þessar 50 þús. kr., þetta lán, sem þarna er gert ráð fyrir að endurgreiða, er verðlagsuppbótin, sem mér er kunnugt um, að íþróttasjóði var gert mögulegt með að veita fé til þessarar sundlaugarbyggingar, þá hafði ég skilið það þannig, að það fé ætti ekki að koma til endurgreiðslu. Ég verð að segja það um 82. brtt., þar sem gert er ráð fyrir að hækka jarðabótastyrkinn úr 300 þús. kr. í 500 þús. kr., að frá Búnaðarfélagi Íslands hafði ráðuneytinu ekki borizt nein aðvörun um það, að það þyrfti að hækka þessa fjárveitingu vegna jarðræktarframkvæmda, sem unnar hefðu verið á s.l. ári. Ég heyrði, að hv. frsm. fjvn. sagði í sínum upplýsingum í fyrri framsögunni á þá leið, að jarðabætur hefðu verið unnar svo miklar á árinu, að þetta væri óhjákvæmilegt. Og þetta er þá ein sönnun þess, hve erfitt er að fá upplýsingar frá þeim ríkisstofnunum, sem eiga að láta ráðuneytinu í té áætlanir um gjöld sín. Það skiptir um þennan lið ákaflega litlu máli, hvaða upphæð þar er sett, vegna þess að það er hrein áætlunarupphæð, og mega þá eins standa 500 þús. kr. eins og 300 þús. kr. En það kemur mér sem sagt alveg á óvart, að slíkrar hækkunar þurfi með. Sama er að segja um 83. brtt., að þar er lagt til, að tvöfölduð verði upphæðin til búfjárræktarstarfsemi. Þetta kemur mér alveg á óvart líka. Það hafði engin aðvörun komið um það frá Búnaðarfélagi Íslands, að þá fjárveitingu þyrfti að hækka. Framlagið til skógræktarstarfsemi var hækkað verulega í fjárlfrv. frá því, sem áður var. Ég sé á 86. brtt. fjvn., að n. vill gera enn betur og auka það frá því, sem er í frv. Ég teldi rétt, að þetta yrði allt látið biða til 3. umr., þannig að hv. alþm. ættu þess kost að yfirvega það, hvað þeir teldu, þegar þær till. koma frá hv. n. aftur, réttast að leggja í og hvað ráðlegt væri að láta sitja á hakanum. Ég býst ekkert frekar við því, að hv. fjvn. vilji fara að þessum till., en ég hygg nú samt; að það vær í skynsamlegast, þótt ekki væri vegna annars en þess, að ef hv. fjvn, gengi á undan með góðu eftirdæmi, þá mundi vera léttara fyrir aðra, sem flutt hafa brtt. við þessa umr., að fresta þeim til 3. umr. En n. þyrfti ekki að vera svo sérstaklega hrædd um, að hennar till. næðu siður fram að ganga fyrir það, ef hún annars er þeirrar skoðunar, að þær séu fullkomlega á rökum reistar.



Ég ætla ekki að blanda mér að neinu leyti í þá leiðinlegu deilu, sem hér hefur orðið milli einstakra manna úr hv. fjvn. Og ég ætla ekki heldur að ræða sérstaklega almennt um afgreiðslu fjárl., jafnvel þó að ýmislegt, sem hér hefur verið sagt, gæfi tilefni til þess að fara um það nokkrum orðum. En ég kvaddi mér hljóðs aðeins til þess að mæla fyrir tveimur litlum brtt., sem ég hef flutt við þá þætti fjárlfrv., sem fjvn. hefur skilað brtt. við. Eins og þegar er kunnugt, hefur hv. fjvn, ekki skilað neinum verulegum brtt. við þá gr. fjárl., sem snýr að hagsmunum hinna einstöku héraða, varðandi verklegar framkvæmdir, sem sé 13. gr., og við hana flyt ég þess vegna Ekki neinar brtt. En það eru hér tvö atriði, varðandi 16. og 17. gr., sem snerta mitt hérað, sem ég flyt hér brtt. um, og hafði reyndar borið fram óskir um það við hv. fjvn. Fyrri brtt. er við brtt. hv. fjvn. á þskj. 269, 87. lið, og er í brtt. minni farið fram á, að við þennan 87. lið bætist nýr liður: „til landþurrkunar í Þingi í Húnavatnssýslu, 20 þús. kr.“ Þetta land, sem þarna er um að ræða, er áveitusvæði, nokkuð á fimmta hundrað hektarar, sem veitt hefur verið á nokkuð mörg ár og er véltækt, en svo vott, að ekki er í votviðrum hægt að heyja nema lítinn hluta þess, og þess vegna er ákaflega mikil nauðsyn á að fá það framræst. Síðast var veitt til þessa verks 4500 kr., en það fé hefur ekki verið notað, af því að skurðgrafa fékkst ekki þangað. Nú hafa verið gerðar áætlanir um þetta verk, og ef styrkur fæst, stendur ekki annað í vegi fyrir framkvæmdum en það, ef skurðgröfur fást ekki fluttar til landsins. Ég vænti þess vegna, að hv. þm. taki þessari till. með velvilja. En ef svo væri, að hv. fjvn. óskaði eftir að fá að taka till. til frekari athugunar til umr., mundi ég geyma hana þangað til, ef óskir koma fram um það. Svo er önnur smábrtt. við 17. gr., sem er ekki um nema einar 300 kr. og er alveg í samræmi við þá liði, sem veittir eru á þeirri gr. til sjúkrasjóða. En þetta er till. um framlag til sjúkrasjóðs Engihlíðarhrepps. Vænti ég, að hv. þm. geti samþykkt þessa smávægilegu brtt., því að annaðhvort verður að taka þá sjúkrasjóði, sem þarna eru á 17. gr., út úr fjárl., eða þá að það verður að vera samræmi í þessum veitingum. Og þá er eðlilegt og sjálfsagt, að þeir sjóðir, sem eru hliðstæðir, njóti sömu réttinda, hvað þetta snertir. Ég læt bíða til 3. umr. að koma með brtt. við fjárl. í heild, en mun við atkvgr. sýna afstöðu mína, sem nú er, að ég er á móti ýmsum brtt., sem hér liggja fyrir, ekki aðeins þeim, sem komið hafa fram frá einstökum hv. þm., heldur og nokkrum þeim, sem hv. fjvn. hefur flutt og mér virðist vera óþarflega langt gengið í fjárkröfum með.



Herra forseti. - Á þskj. 312 eru nokkrar brtt., sem ég er meðflm. að, og því ber mér að fara um þær örfáum orðum. Ég er að vísu ekki flm. að IV. lið brtt. á þskj. 312, en ég hef þó ekki síður áhuga fyrir, að hún nái fram að ganga. Hún er flutt af hv. 2. landsk. þm. (ÞG) og er um aukið framlag til vegar á Öxnadalsheiði, - um að það verði aukið úr 80 þús. kr. í 180 þús. kr. - Það er að vísu á öðrum lið fjárl. ákveðið einnig annað framlag til þessa vegar, þannig að ef samþ. yrði þessi brtt., sem hér liggur fyrir, þá mundi verða seitt til þessarar vegagerðar 360 þús. kr. En samt mundi vera langt frá því, að það nægði til þess að ljúka að fullu vegargerð á þessum kafla úr Öxnadal h.u.b. miðjum, þar sem vegurinn er kominn, og til Silfrastaða, yfir Öxnadalinn, það sem eftir er af honum, og Öxnadalsheiði og Norðurárdal. En þó að þetta framlag mundi ekki nægja til þess að fullgera þennan veg, býst ég við, að þetta nægði til þess að ljúka þeim kafla vegarins, að svo miklu leyti sem óhjákvæmilegt er að gera við veginn, til þess að vegurinn verði fær að vetrinum, a.m.k. flesta tíma, þegar ekki eru mikil snjóþyngsli. En ég held, að það geti varla verið ágreiningur um það, að þessi leið, sem er ein af aðalsamgönguleiðum landsins, milli höfuðstaðarins og Akureyrar, höfuðstaðar Norðurlands, og þá um leið samgönguleið til að tengja þar við þær fjölbyggðu sveitir, sem eru umhverfis Akureyri, og svo leiðina áfram austur um land - það getur varla verið ágreiningur um, að nauðsyn sé á, að á þessum vegum sé ekki aðeins hægt að klöngrast að sumrinu, heldur beri að stefna að því, að sem allra fyrst verði hægt að komast þessa leið á bílum einnig að vetrinum, þó að snjóþungt væri. En allir, sem til þekkja, vita, að á mestöllum þessum kafla, sem ég greindi, er svo að segja enginn vegur. Þannig er um framhluta Öxnadalsins; á þeim kafla eru niðurgrafnir skorningar, sem bílar komast, þegar snjólaust er, en þegar snjóar, er þar ófært, eins og það er, en ef búið væri að leggja veg þar, mundu bílar komast þar um, þótt snjóar væru. Það er t.d. augljóst, ef þetta er borið saman við Holtavörðuheiði, sem var gersamlega ófær bílum flesta vetur eða mikinn hluta þeirra, áður en nýi vegurinn var lagður yfir hana, en nú, eftir að vegurinn hefur verið lagður þar, er hún fær bílum oftast nær. Og þegar ég kom suður í vetur, var Holtavörðuheiði vel fær, þó að á henni væri meiri snjór heldur en á Öxnadalsheiði, þó að sá hluti vegarins væri ekki fær bílum. Það liggur sem sagt nokkurn veginn í augum uppi, að þessi leiðréttindi vera fær í flestum vetrum. a.m.k. meginhluta vetrarins, ef veginum yfir hana væri komið í það horf, sem nauðsynlegt er, ef upphleyptur vegur kæmi yfir hana í stað niðurgrafinna skorninga, sem strax fyllast af fönn, þegar nokkuð snjóar. Og ég held, að sú fjárveiting, sem hér er um að ræða, ef þessi brtt. yrði samþ., mundi hrökkva til þess að gera upphleyptan veg á þessum fremri hluta Öxnadals og að lagfæra það, sem nauðsynlegast væri á Öxnadalsheiði. Ég mæli þess vegna með þessari fjárveitingu, þó að ég sé ekki flm. þessarar brtt. Þá er hér VIII. brtt. á þskj. 312, um, að aukið verði framlag til malbikunar á vegum í kaupstöðum úr 44 þús. kr. upp í 100 þús. kr. Oft hefur þessarar malbikunar verið þörf fyrr, en nú er nauðsyn á að veita ríflega til hennar, því að nú á síðustu árum hefur umferð um vegi vaxið mjög mikið, og þó alveg sérstaklega um þessa vegi í kaupstöðunum. Og mér er sérstaklega kunnugt um það á Akureyri, að vegna setuliðsins og flutninga þeirra, sem það hefur haft, hefur veitzt torvelt að halda við þeim götum bæjanna, sem mest umferð hefur verið um, og það svo, að það er orðinn almanna rómur, meða? bílstjóra t.d. á Akureyri, að götur Akureyrar séu verstu vegirnir, sem þeir þurfi að aka um. Og það er augljóst, að götum þessum verður ekki haldið við með sömu aðferðum, sem að mestu leyti hafa verið hafðar um slíkt viðhald undaufarið. Og þær verða ekki gerðar sæmilega umferðarhæfar fyrir gangandi fólk og ökutæki, nema gert sé meira að því en gert hefur verið undanfarið að malbika eða steypa götur. Því er það svo, að kaupstaðir og aðrir verzlunarstaðir, sem þetta varðar sérstaklega, hafa nokkuð takmarkaða möguleika til fjáröflunar, og þess vegna verða minni heldur en æskilegt væri þær verklegu framkvæmdir, sem þarf til þess að bæta úr þessu, af hendi viðkomandi bæjar- og sveitarfélaga sjálfra, og hefur sýnt sig, og er enda þegar viðurkennt, að nauðsyn er að bæta úr þessu með því að veita nokkurt fé í þessu skyni úr ríkissjóði. En 40 þús. kr. er lítið fé til slíkra hluta, þegar litið er á það, hversu dýrt er nú að steypa eða malbika götur, og þó að samsvarandi fé mjög komi á móti frá viðkomandi stöðum. Þess vegna er nauðsynlegt að hækka þetta framlag ríkissjóðs, og við höfum lagt til, að það verði hækkað í 100 þús. kr. Með samsvarandi framlagi frá viðkomandi bæjar- og hreppsfélögum mundi vera meira hægt að gera með þessu heldur en ella, og væri nokkur bót að fá framlagið hækkað um það, sem hér er farið fram á. Þá er hér á sama þskj. till. nr. XVII, um það, að hækkað verði nokkuð það, sem kallað er aukastyrkur til nokkurra bókasafna á landinu. Till. er um það, að styrkir til þessara bókasafna tvöfaldist, miðað við það, sem lagt er til í fjárlagafrv. Þessi bókasöfn eru í kaupstöðum, ég held öll utan Rvíkur nema Iðnbókasafnið í Rvík. Þessar upphæðir í fjárlagafrv. eru allar lágar; hæst er 2500 kr., sem mundi eftir brtt. okkar verða 5 þús. kr., en lægst er í frv. 800 kr. tillag til eins af þessum bókasöfnum, sem mundi þá verða 1600 kr. Hér er því ekki um neinar geysifjárupphæðir að ræða, ekki nein mjög aukin útgjöld fyrir ríkissjóðinn. En að hinu leytinu mundi þó, ef hækkanir þessar væru samþ., þessum bókasöfnum verða gert auðveldara að afla sér nokkurra af þeim bókum, sem á bókamarkaðinum eru, og til þess þannig að ná því takmarki, sem starfsemi bókasafna miðar að, að geta miðlað alþýðu manna, sem sjálf hefur ekki ráð á að kaupa þessar bækur, bókunum samt sem áður til lestrar. Það liggur í augum uppi, að bókasöfnum er miklu torveldara að eignast þær bækur, sem nú eru á boðstólum, heldur en áður hefur verið, ef þau hafa ekki yfir meira fé að ráða en áður, þar sem bækur hafa margfaldazt í verði á síðustu árum. Hins vegar held ég, að styrkur til þessara safna sé óbreyttur frá því, sem áður hefur verið. En ef hann er látinn standa óbreyttur í fjárlagafrv., þá þýðir það það, að söfnin mundu ekki geta keypt nema miklu minna af bókum heldur en áður var. Ég vænti því, að hv. þm. fallist á nauðsyn þessara breyt. á framlögunum til bókasafnanna. Þá er loks hér á sama þskj. undir XXIV. lið brtt., sem ég er líka meðflm. að ásamt hv. p. þm. Reykv. (BrB) og hv. 8. þm. Reykv. (SigfS ), um stóraukið framlag til alþýðutrygginganna. Hefur þegar verið gerð grein fyrir því, að þessi till. um aukið framlag til trygginganna er hugsuð þannig, að ef síðar á árinu, eins og rætt hefur verið um og hæstv. ríkisstj. hefur lýst yfir, að hún mundi vilja, verður látin fara fram endurskoðun á alþýðutryggingal. og ef síðar á árinu yrðu gerðar samþykktir, sem hefðu í för með sér aukin útgjöld vegna alþýðutrygginganna, að þá séu möguleikar til þess að hafa fé fyrir hendi, ef á þann hátt yrði bætt úr ákaflega brýnni þörf, sérstaklega gamalmenna, sem eftir alþýðutryggingal. hafa farið algerlega á mis við allan þann stríðsgróða, sem oltið hefur yfir þjóðina á síðustu árum. Gamalmennin hafa ekki átt þess kost eins og aðrir á þessum tímum að bæta lífskjör sín. Mér finnst ekki ástæða til að fjölyrða frekar um þessar till. og ætla ekki heldur, þótt ástæða væri raunar til, að ræða nánar en gert hefur verið um aðrar till. á þessu þskj., en er þeim fylgjandi, enda eru þær flestar fluttar af samflokksmönnum mínum, og þeir hafa gert grein fyrir þeim.



Herra forseti. - Ég ætla að fara nokkrum orðum um brtt., sem ég á hér á 312. þskj. Fyrst er XVIII. brtt, á þessu þskj., um styrk til Leikfélags Reykjavíkur. Við flm. þessarar till. leggjum til, að styrkurinn sé hækkaður úr 12000 kr. í 20000 kr. Í sambandi við þessa brtt. er það að segja, að allir eru sammála um það, að leikstarfsemi er hið mesta menningarmál. Leikfélag Rvíkur hefur nú að vísu fengið nokkurn ríkisstyrk undanfarin ar, en svo undarlega bregður við, að félagið er venjulega í skuld við ríkissjóð í hvert sinn, er það fær styrkinn. Skemmtanaskattur sá, sem lagður er á félagið, er venjulega hærri en styrkurinn, sem það fær, og hefur styrkurinn þess vegna alltaf verið hækkaður til að mæta því. Mér þykir undarlegt, ef menn eru sammála um, að þetta sé að styrkja þá menningarstarfsemi, sem leikfélagið hefur rekið af þrautseigju og dugnaði. Þá er önnur smátill., sem ég á, XXV. brtt. á sama þskj., um nokkra hækkun á framlagi til styrktarsjóðs verkamanna- og sjómannafélaganna í Rvík. Til þessa er í frv. gert ráð fyrir 4000 kr., eins og mun hafa verið að undanförnu, og mun sú upphæð hafa verið miðuð við það, að í þessum félögum væru um 4000 menn. En nú eru þeir líklega orðnir 8000 eða 9000. S.l. ár munu hafa verið veittar úr sjóðnum 6000 kr. til 60 eða 70 manna, og mun flestum þykja það lítið nú á tímum, sem fellur í hlut hvers eins, þegar ekki stærri upphæð er skipt milli svo margra. Ég fer fram á, að upphæðin sé hækkuð í 8000 kr. Þá á ég ásamt tveim öðrum hv. þm. XXIII. brtt. á sama þskj. Hún er um það, að liðurinn „Til framleiðslubóta og atvinnuaukningar, 200 þús. kr.“ “ orðist svo: „Til verklegra framkvæmda í atvinnuaukningarskyni, í samráði við bæjar- og sveitarstjórnir, 1500000 kr.“` Um þetta er það að segja, að síðustu árin hefur að vísu ekki verið þörf á atvinnubótastyrk, og er öllum kunnugt um orsökina til þess. Hún er ekki sú, að atvinnuvegir þjóðarinnar hafi fært mönnum vinnu, heldur hin, að útlendur her hefur setzt hér að og nytjað það vinnuafl, sem svikizt hafði verið um að nytja þangað til. Og nú, þegar setuliðið er farið að fækka mjög íslenzkum mönnum í þjónustu sinni, hafa atvinnuvegir þjóðarinnar ekkert verkefni handa þeim, sem þaðan losna. Fyrrverandi ríkisstj. gekkst beinlínis fyrir því, að setuliðið fækkaði verkamönnum í þjónustu sinni, og bar því við, að þjóðarbúið þyrfti á auknu vinnuafli að halda. En þegar herliðið tekur þetta til greina, kemur í ljós, að þjóðarbúið hefur alls ekkert að gera við þann vinnukraft, sem þannig losnar. Síðan í haust hefur dæmum þess farið fjölgandi, að menn færu niður að höfn að morgni dags og heim aftur án þess að hafa fengið nokkuð að gera. Með þeirri dýrtíð, sem nú er, getur enginn verkamaður staðizt það til lengdar að ganga atvinnulaus marga daga í viku. Við erum sannfærðir um, að hér tekur við sama ástand og áður var, ef ekki verður við því gert í tíma. Undirstaða að öllum styrkjum og framkvæmdum, sem hér er verið að ákveða, er sú, að vinnuorka þjóðarinnar sé nytjuð, en atvinnurekendur landsins hafa ekki reynzt færir um það, eins og í ljós kom árin fyrir stríðið. Þessi till. okkar um hálfrar annarrar millj. framlag er borin fram vegna þess, að vel getur komið fyrir, að atvinnuleysi verði tilfinnanlegt þegar á næsta ári, nema eitthvað sé gert til atvinnuaukningar. Ef efni vantar t.d. í vegi, brýr og slíkt, þá verður ekki hægt að nytja þann vinnukraft, sem fyrir hendi er, og lendir það þá á bæjar- og sveitarfélögunum að sjá þeim mönnum, sem atvinnulausir verða, fyrir einhverjum störfum. Þess vegna þarf að gera ráðstafanir til tryggingar því, að það komi ekki fyrir aftur, að menn eigi við skort að búa hér á landi, þó að eitthvað harðni í ári. Þegar setuliðsvinnan leggst niður, verður allt að vera undir það búið, að hægt sé að skipuleggja þjóðarbúið að nýju. Til okkar koma daglega menn, sem segja, að þeim hafi verið sagt upp vinnu hjá setuliðinu vegna samninga við stjórnarvöldin, enda þótt setuliðið hafi oft þurft á vinnukrafti þeirra að halda. Ég tel það ekki viturlegan búskap að vinna að því að setuliðið hætti framkvæmdum þeim, sem það hefur hér á hendi, þegar sýnt er, að þjóðarbúið hefur ekkert að gera með þann vinnukraft, sem við þær framkvæmdir var bundinn. Að öllu þessu athuguðu verður ekki deilt um nauðsyn þessarar till. okkar. Hins vegar dylst mér ekki, að þessi upphæð mundi hrökkva skammt til að vega upp á móti því, ef setuliðsvinnan hyrfi alveg. En það verður fróðlegt að sjá, hvort á hv. Alþ. er skilningur ríkjandi á nauðsyn þess að skipuleggja þjóðarbúskapinn þannig, að við getum verið við því búnir, að svo fari á næstunni. Ég er hræddur um, að langan tíma þurfi til að koma þessu í rétt horf. Skipulag atvinnuveganna þarf að vera fyrir hendi, og til þess þarf nokkurt fé. En ef ekkert er aðhafzt, er atvinnuleysi og fjárkreppa í vændum, sem fyrst kemur niður á bæjunum, en síðan á ríkinu.

Forseti (GSv): Ég vil biðja hv. þm. að ljá því athygli, að svo var til ætlazt, að hægt yrði að ljúka þessari umr. fjárl. áður en mjög langt yrði liðið nætur. Það er nú svo, að klukkan er þegar orðin tvö, og enn eru þm. á mælendaskrá. En þar sem ég þykist vita, að nokkrir þm. muni vilja kveðja sér hljóðs og hafa ekki enn gefið sig fram, þá vil ég mælast til þess, að ég fái nöfn þessara manna á mælendaskrá, til þess að auðið sé að fara nærri um það, hvort hægt sé að ljúka umr., svo að vel sé, á þessari nóttu. Auk þess ber að líta á það og taka tillit til þess, að þingfundir eru verr sóttir að næturþeli en um hábjartan daginn, þó að hins vegar forsetar megi stundum horfa á auða bekkina jafnvel þann hluta sólarhringsins. Ég vil þá enn óska eftir því, að þeir hv. þm., er hafa í hyggju að taka til máls við þessa umr., geri svo vel að gefa sig fram. (Allmargir þm. gefa sig fram við forseta). Ég hef þá skráð hjá mér þá, er hafa kvatt sér hljóðs, og eru það of margir þm., sem komnir eru á mælendaskrá, til þess að hægt sé að ljúka umr. á þessari nóttu, eins og hv. þm. geta sjálfir séð. Verður því horfið að því ráði að halda ekki umr. áfram að þessu sinni miklu meira en orðið er. En ég vil beina því til þeirra hv. þm., er hafa óskað að taka til máls, að umr. þarf að vera lokið á morgun og atkvgr. þá fram að fara. Ég vildi rétt geta þessa, til þess að hv. þm. gætu séð, að þörf er á því, að þeir tali í sem stytztu máli, enda ætti svo að geta orðið, þar sem ég sé, að á mælendaskrá eru flestir, sem áður hafa við þessa umr. tekið til máls og lýst brtt. sínum. Gef ég þá hv. frsm. orðið.



Herra forseti. - Ég get verið stuttorður. Hv. 3. þm. Reykv. var að tala um, að rétt væri að taka brtt., sem fram eru komnar frá fjvn., til athugunar og afgreiðslu við 3. umr. þessa máls. Ég hef áður lýst því, að nóg væri af brtt., sem lagðar yrðu fram við 3. umr. Tel ég það vera langeðlilegast, að þessar brtt. verði afgr. til n. við þessa umr. Ég tel ekki ástæðu til þess nú að fara út í einstakar till., vegna þess að ég gerði það í framsöguræðu minni í upphafi þessarar umr. Þá var það ræða hv. 3. þm. Reykv., sem ástæða væri til að gera að umtalsefni. Hann kemur hér og segir okkur, að í sjóði séu 32 millj. kr., en svo kemur hæstv. núverandi fjmrh. og segir, að þar séu ekki 32 millj., heldur 26. M.ö.o. eiga einhvers staðar að hafa legið 6 millj. kr. hjá einstökum ríkisstofnunum. En af þessum 26 millj. kr., er hv. þm. taldi í sjóði, lýsti hann yfir, að 24–25 millj. kr. væri þegar ráðstafað. Nú verð ég að segja það, að mér finnst það ákaflega einkennilegt að vera að telja í sjóði það fé, sem ráðstafað er til greiðslu næstu daga. Ég hélt, að það ætti að gilda sú sama regla hjá ríkinu sem öðrum stofnunum að telja fram bæði eignir og skuldir, eins og það hvort tveggja liggur fyrir í það og það skiptið. Mig langar til í þessu sambandi að minna hv. 3. þm. Reykv. á, að stærsti útgjaldaliðurinn af tekjuafganginum var samþ. með þál., sem var samþ. eftir meðmælum ríkisstj. þeirrar, er hann átti sæti í. Og svo var ákafinn mikill í að fá þessa þál. samþykkta, að þáverandi forsrh. bað um, að till. yrði ekki vísað til n., til þess að hún gæti fengið sem skjótasta afgreiðslu. En þessi till. hefur nú bakað ríkissjóði um 20 millj. kr. útgjöld. Og á þessu lá svo mikið, að málið mátti ekki fá formlega afgreiðslu í nefnd. Um leið og þál. þessi var afgr., lýsti þáverandi forsrh. yfir því, að hann mundi láta tili. koma til framkvæmda og greiða féð úr ríkissjóði eftir fyrirmælum till. Verður að álita það eftir þessa yfirlýsingu, að hún feli í sér skuldbindingu fyrir ríkissjóð á þessari greiðslu. En nú kemur hv. 3. þm. Reykv. og segir, að það sé ekki rétt að borga verðuppbæturnar í reiðu fé, en hvernig hljóðar það við yfirlýsingu fyrrv. forsrh.? Hefur hún þá verið markleysa ein, eða sér hv. 3. þm. Reykv. eitthvert ráð til þess, að Alþ. og ríkisstj. geti komið sér hjá þessari greiðslu án þess að sóma ríkisins sé misboðið? Þetta er víssulega veigamikið atriði og mikils um vert, að hv. 3. þm. Reykv. geri Alþ. nánari grein fyrir þessu og upplýsi, hvort hægt sé að halda í þetta fé í ríkissjóði án þess þó að bregðast þeim loforðum, sem Alþ. hefur gefið. Þá var hv. 3. þm. Reykv. að láta alldrýgindalega yfir ullinni. Hann var að tala um, að réttast væri fyrir ríkið að geyma ullina þar til eftir stríð og selja hana þá á háu verði. Hann vildi láta líta svo út, að hér væri um einhvern búhnykk að ræða fyrir ríkissjóð. Ég veit nú ekki, hvað á að segja um þessa bjartsýni hv. 3. þm. Reykv. Mér er kunnugt um það, að hægt er að selja ullina til Ameríku, en ef hv. 3. þm. Reykv. sér einhvern nýjan markað fyrir ullina, þá bið ég hann að gera svo vel að upplýsa Alþ. um það. Mér er nú næst að halda, að þetta tal hv. 3. þm. Reykv. sé sprottið af einhverjum draumsýnum hans hér í kvöld og það sé ekki hægt að draga á land neitt af þeim verðuppbætum, sem að ófyrirsynju hefur verið lofað, eða þá að hann sé hér að reyna að leiða athyglina frá því, hvernig hann hefur skilað af sér ríkissjóðnum, þannig að ekkert verður eftir af brúttótekjum ársins 1942, sem er mesta tekjuár, er yfir okkur hefur komið. Á þessu ári voru tollar og skattar o.fl. áætlað 22 millj. kr., en verða 86 millj. M.ö.o., fjórfaldað á við áætlunina. Af öllu þessu peningaflóði er svo ekki annað eftir en litill sjóður fram yfir skuldbindingar ríkissjóðs. Þetta er nú það, sem eftir þennan fyrrverandi fjmrh. liggur og fylgir honum út úr ráðhembættinu, og honum finnst þetta auðvitað gott og blessað. Það má segja, að hér á það vel við, að litlu verður Vöggur feginn. Mér skildist helzt á hv. 3. þm. Reykv., að eina ráðið við verðbólgunni væri atvinnuleysi. Það ætti því ekki að leggja í framkvæmdir, heldur reyna að koma á atvinnuleysi hjá verkamönnum og torvelda aðstæður bænda. Þetta er auðvitað svo mikil fjarstæða, að ekki er hægt að eyða orðum að því. Eins og nú er málum komið, er um tvennt að velja við afgreiðslu fjárl. Annaðhvort er að afgr. fjárl. eins og gert var með fjárl. '42, að áætla ekki nema hluta af tekjum ársins og láta ríkisstj, hafa frjálsar hendur með að valsa með það, sem fram yfir er, eins og henni þóknast. Hin leiðin er sú, að áætla tekjurnar eins nærri sanni og komizt verður á þessum brjáluðu tímum, eins og einn merkur Íslendingur hefur svo sniðuglega komizt að orði, og láta ríkisstj. ekki hafa meira fé til frjálsra umráða en góðu hófi gegnir. Ég aðhyllist þessa síðari stefnu, og ég er sannfærður um, að hún er sú leið, sem við eigum að fara. Og ég trúi því ekki fyrr en ég tek á, að sú stefna verði ekki ofan á.