Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Gísli Jónsson) : Ég hefði talið æskilegt, að hæstv. samgmrh. væri viðstaddur þessa umr.

Ráðh. er að koma.

Iðnn. hefur athugað þetta mál og haldið um það þrjá fundi og kvatt samgmrh. til viðræðu. Í raun og veru hefur n. komizt að þeirri niðurstöðu, að það þyrfti að gerbreyta frv., einkum að fella alveg niður 4. kafla og fella hann inn í 2. kafla. En með tilliti til þess, að með slíkri breytingu, sem n. taldi æskilega á frv., væri lítil von fyrir því, að það næði fram að ganga á þessu þingi, leggur, n. til, að frv. verði samþ. þrátt fyrir það, að hún sé mjög óánægð með undirbúning frv. En aðalatriðið er, að n. er sammála um, að hér sé mjög mikið nauðsynjamál á ferðinni, og auk þess liggur nú fyrir sægur af þáltill. um ábyrgð ríkissjóðs fyrir lánum til einstakra rafveitna í náinni framtíð, og aðallega þess vegna leggur n. til, að frv. verði samþ. á þessu þingi. Ef frv. nær fram að ganga eins og það nú er, þarf ekki að taka til meðferðar þessar þáltill., því að frv. sjálft heimilar ráðh. að veita viðkomandi rafveitufyrirtækjum ábyrgð fyrir allt að 85% af kostnaðarverði. Ég vil þá minnast á nokkur atriði til athugunar fyrir hæstv. ráðh. Ég geri ráð fyrir, að þessu frv., þó að það nái fram að ganga nú, verði breytt verulega á næsta þingi, því að slíkur lagabálkur sem þessi er aðallega viljayfirlýsing um nauðsyn málsins. Í fyrsta kafla og 1. gr. segir: „Ríkinu einu skal heimilt að reisa og reka orkuver, sem eru stærri en 100 hestöfl.“ Viðvíkjandi þessu ákvæði hafa borizt fyrirspurnir, hvort skilja bæri þetta á þá leið, að ríkið yrði sjálft að byggja mannvirkið, þ. e. ráða til þess menn. Ég hef nú ekki skilið þetta ákvæði þannig, heldur aðeins að ríkið ætti að starfrækja og stofnsetja fyrirtækin, en hins vegar væri leyfilegt að bjóða virkjanirnar út til hinna ýmsu verktaka. Um þetta atriði vildi ég gjarnan fá upplýsingar hjá ráðh. Þá er annað atriði í þessari sömu grein, þar sem heimild er fyrir, að þeir, sem nú eiga raforkuver stærri en 100 hestöfl, reki þau áfram og jafnvel fái að auka þau, ef sú stækkun hefur verið fyrirhuguð. Mér finnst með þessu ákvæði í raun og veru kippt burt grundvelli frv., því að með þessu falla stærstu rafveitufyrirtækin undan ríkisrekstrinum, þ. e. þau, sem nú eru starfandi, og eins og vitað er, er fyrirhuguð stækkun á mörgum þeirra. Það verður því ekki um ríkisrekstur að ræða nema á þeim fyrirtækjum, sem erfiðast verður að reka. Viðvíkjandi 2. gr. frv. þá hygg ég, að orðin „100 hestöfl eða minna“ hefðu átt að falla burt. Í 2, kafla frv. er gert ráð fyrir, að raforkuverin verði rekin sem sjálfstætt fyrirtæki af ríkinu, og tel ég því óvíst, að það beri að skilja þannig, að gjöldin verði ákveðin það há, að fyrirtækið beri sig. Mér finnst, að sums staðar í frv. stangist þetta á við önnur ákvæði, og vart verði þessu þannig fyrir komið eftir öðru, sem frv. gerir ráð fyrir. Í 5. gr. frv. segir: Ráðh. ræður að fengnum till. raforkumálastjóra framkvæmdastjóra til að annast um daglega stjórn.“ Ég held, að úr því að raforkuráð á að vera til, verði heppilegra, að þetta orðist þannig, að í stað „að fengnum till. raforkumálastjóra“ kæmi: að fengnum till. raforkuráðs. Í 7. gr. eru alls konar undanþágur. Allar stærstu rafveitur undanþegnar að vera í kerfi ríkisins. Þetta tel ég miður heppilegt. Eftir 8. gr. á allur kostnaður við rannsóknir á virkjunarmöguleikum að greiðast úr ríkissjóði. Ég teldi eðlilegra, að hann væri greiddur úr raforkusjóði. Í 9. gr. segir svo : „Nú telur ráðherra að fengnum till. raforkumálastjóra rétt að reisa ný orkuver eða koma upp nýjum orkuveitum“ o. s. frv. - Ég teldi heppilegra, að þarna kæmi „raforkuráðs“ í staðinn fyrir „raforkumálastjóra“. Viðvíkjandi 11. gr., þá er þar rætt um, hvernig verja skuli tekjum raforkuvirkjana, en ekki sagt annað en tekjurnar séu áætlaðar með reglugerð. Gjaldskráin er sett svo há, að hún geti staðið undir rekstrarkostnaði, að viðbættum 10% í raforkusjóð. En það hefði verið rétt að setja inn í frv., að gjaldið yrði miðað við sem lægst verð. III. kaflinn er bezt upp byggður, og nauðsyn, að hann fái staðfestingu á þessu þingi, en hann fjallar um héraðsrafveitur. - Ég vil leyfa mér að benda á, að í 18. gr. er annaðhvort prentvilla eða þá að n. hefur ekki skilið þetta, en þar stendur: „Nú eiga einstakir menn, félög eða héruð raforkuveitur á því takmarki“ o. s. frv. Þarna hlýtur að eiga að vera „svæði,“ en ekki „takmarki“. Síðasti málsl. í þessari gr. hljóðar svo : „Þetta leyfi veitir engan frekari rétt en þeir höfðu áður og er því ekki því til fyrirstöðu, að einkaréttarhafi stofnsetji og starfræki orkuveitu innan takmarka fyrirtækisins.“ - Það er spurning, hvort þetta ætti ekki að vera svo, að þessir menn séu skyldugir til að selja þeim aðila, sem ríkið ákveður. Um IV. kafla er það að segja, að ég held, að fella mætti niður 23. gr., sem er endurtekning á 3. gr. í II. kafla. - 24. gr. er óviðfelldin. - 25. gr. er endurtekning á 6. gr. - Um 26. gr. er það að segja, að það er vafasamt, hvort ekki ætti að breyta henni, en þar stendur: „Framlag úr héraði greiðist úr sýslusjóði, og má í reglugerð, sem hver sýslunefnd semur og ráðherra staðfestir, setja um það ákvæði, hvernig sýslusjóði skuli koma sérstakar tekjur fyrir þeim greiðslum, þar á meðal þau skilyrði, að rafmagnsneytandi hafi greitt ákveðið gjald, heimtaugagjald, áður en veitutaugar eru lagðar að húsi hans eða jarðeign. Framlag úr sýslusjóði til héraðsrafveitu ríkisins getur sýslunefnd bundið við tiltekið mannvirki.“ Þetta hefði mátt koma undir I. kaflann. - Um 27. gr. vil ég segja það, að ég tel vafasamt, að hún geti staðizt, það er afar hæpið, að þetta hafi nokkra þýðingu, en verður til að tefja, að þeir, sem erfiðast eiga að fá rafmagn, geti fengið það. Og ef fyrir liggja áætlanir um 2 eða fleiri héruð, þá skal ávallt það hérað, sem beztar ástæður hefur, fá það, en ríkið ber kostnaðinn, og þeir borga, sem erfiðast eiga. Við eigum glöggt dæmi um samgöngurnar. Afskekktustu héruðin hafa alltaf verið látin bíða og borga, á meðan önnur héruð hafa fengið ágæta vegi. Þá er það V. kaflinn. Ég tel vafasamt, hvort c-liður 33. gr. ætti ekki að falla niður. Ef d-liðurinn er samþ., þá er ekki ástæða til að hafa báða liðina. - Í 34. gr. stendur, að í Landsbankanum einum skuli ávaxta féð, og er það alveg óhæft. Það ætti að mega ávaxtast í hvaða banka sem væri, og má ekki halda við úlfúð milli bankanna. - 35. gr. er sú, sem hæstv. ráðh. lagði mikla áherzlu á, og hugsa ég því, að rétt sé að bíða eftir honum, sem fór til að vera við atkvgr. í Nd. Ég vil leyfa mér að taka fram, að verði komið með brtt. undir þessum umr., þá hafa nm. óbundnar hendur að fylgja þeim eða koma með brtt. N, vildi ekki tefja fyrir málinu, þótt hún telji það ekki æskilegt í öllum atriðum. Vaxtafóturinn í þessu frv. er ákaflega lágur. Það er vel, ef samræmi kemst á, en ef ekki, þá er þessi vaxtafótur of lágur. Ef hann fer niður í 2%, þá þarf ríkissjóður að borga með lánunum. Viðvíkjandi VI. kafla, þá virðist sem rafmagnseftirlit ríkisins sé ekki svo sjálfstætt með eftirlitið sem verið hefur. Eftirlitið er farið að taka að sér ýmsar framkvæmdir. Það er auðvitað alveg ótækt að hafa eftirlit með sínum eigin verkum. Um stjórn raforkumálanna, þá er mjög til bóta, ef 53. gr. yrði breytt þannig, að raforkuráð réði einhverju, en væri ekki aðeins ráðgefandi. Ég hef þá bent á þær veilur, sem iðnn. þótti á frv., hún mun fylgja málinu, ef ekki koma fram brtt., en ef fram koma brtt., þá hefur hún leyfi til að koma með breytingar.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Hv. iðnn. hefur skilað áliti sínu, og það gefur mér ekki tilefni til mikilla umræðna, því að hún leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt, og er ég ánægður með það. Ég get verið hæstv. frsm. sammála um, að ýmsum atriðum mætti breyta og gera betur. En það er ekkert einsdæmi með þetta frv., aðalatriðið er, að ríkisstj. fái heimild til að halda áfram með framkvæmdir í þessum málum, sem hafizt hefur verið handa um. Háværar kröfur hafa komið frá almenningi, sem hafa valdið því, að málinu var hraðað meira en ella hefði verið gert. Þessi ástæða hefur líka orðið til þess að breyta eða hafa áhrif á afstöðu mína og annarra. Ég er með því, að raforkuverin verði skipulögð sem mest í einni heild og ríkið hafi með þau að gera, en það getur tafið, ef farið er of ýtarlega út í þetta, að engir nema ríkið megi hafa með þetta að gera, þótt æskilegt sé, að ríkið hefði sem mest með þetta að gera. Hv. þm. Barð., frsm. iðnn., hefur farið nokkrum orðum um frv. og greinar þess og beint til mín nokkrum fyrirspurnum, og enda þótt brtt. liggi nú ekki fyrir, geta þessar umræður orðið grundvöllur til gagngerðra endurbóta á frv. Vil ég því leitast við að svara því, sem hv. þm. spurði um. Hann byrjaði á því að spyrja, hvort ég teldi, að 1. mgr. 1. gr. þýddi, að ríkið eitt skuli byggja raforkuver tig bjóða þau ekki út. Ég hef skilið þetta svo, að ríkið láti gera petta, en engu slegið föstu um form framkvæmdanna. Þá ræddi hv. þm. um undantekningarákvæði 1. gr. frá því, að ríkið reki raforkuver eitt. Það er rétt, að þarna er um nokkurn tvískinnung að ræða, en hann stafar af því, að ekki þótti rétt að setja fótinn fyrir neina þá viðleitni, sem bætt getur úr hinni brýnu þörf. Ég geri ráð fyrir, að það verði einkum bæjar- og sveitarfélög, sem þarna eiga hlut að máli, og þessar framkvæmdir geti fallið inn í heildarkerfið síðar. Um 2. gr. taldi frsm., að mjög orkaði tvímælis ákvæðið um 100 hestöfl. En mér skilst, að það sé í samræmi við ákvæði í 1. gr., þar sem ræðir um II. kafla frv. - Umsögn hv. þm. um það, að rafveiturnar eigi að vera fjárhagslega sjálfstæðar, er ég sammála að verulegu leyti. Í frv. er gert ráð fyrir, að áætlun sé gerð og ekki farið út í veitur, sem ekki eru líkur til, að geti borið sig. En þá er miðað við, að veiturnar beri sig, eftir að þær eru komnar á fót, þótt leggja hafi þurft fram fé í stofnkostnað, eða a. m. k. til að lækka hann verulega. Mun ég koma að þessu nánar síðar í sambandi við IV. kafla frv. Viðvíkjandi 5. gr. taldi hv. frsm., að gefa ætti raforkuráði meira vald en gert er. Ég get raunar fallizt á þetta, og yfirleitt tel ég, að athuga þyrfti þann kafla nánar. Samkv. frv. er raforkuráð nánast ráðgefandi. Það mætti fá meira vald að mínum dómi; og er auðvelt að breyta því síðar, þótt ég telji ekki rétt að gera það nú. Mér þykir eðlilegt, að svo stórt fyrirtæki hefði stjórn, sem stæði yfir raforkumálastjóra, en hann stæði ekki beint undir ráðh., eins og frv. gerir ráð fyrir. Þá ræddi hv. frsm. um þann tvískinnung, sem væri í 7. gr., þar sem ýmsum virkjunum er leyft að selja raforku í heildsölu. En þetta kemur af því, að nauðsynlegt þótti að flýta fyrir framkvæmdum á þessum stöðum. Viðvíkjandi 8. gr. frv. þótti hv. frsm. það óeðlilegt, að kostnaður við rannsóknir skuli greiðast úr ríkissjóði eða raforkusjóði. Nú er það svo, að ríkissjóður getur seinkað verkinu eða flýtt því með framlögum í fjárl., og ég tel ekki óeðlilegt, að raforkusjóður geti einnig haft áhrif á slíkar framkvæmdir og rannsóknir með fjárframlögum. Mér þætti miður, ef þessu væri breytt. 11. gr. sagði hv. frsm., að betra hefði verið að orða þannig, að gjöldin til rafveitnanna skuli standa undir öllum kostnaði að viðbættum 10%. Um þetta atriði er þó eitt að segja til viðbótar. En það er, að fyrirtækið getur í rauninni haft möguleika til að vera fjárhagslega sjálfstætt, þótt tap sé á því fyrstu árin. Mönnum lærist smátt og smátt að nota rafmagnið, og það er raunar fyrst á 4.–5. ári, sem hægt er að sjá fyrir víst, hversu veiturnar muni bera sig, enda hefur það verið svo með margar veitur, sem hafa sýnt sig að geta borið sig, að þær hafa sýnt tap í fyrstu, en bætt hag sinn, er frá leið. Þá get ég vel fallizt á athugasemdir hv. frsm. víð 18. gr. um hæpið orðalag, og ætti að mega ráða bót á því. Aðalathugasemdir hv. frsm. voru þó við IV. kafla frv., sem hann taldi, að mætti fella niður eða sameina öðrum köflum frv. Þetta er kannske hægt, en ég tel rétt, að kaflinn haldi sér. Ég vænti, að ekki þurfi að skýra það fyrir hv. þdm., að aðrar reglur hljóta að verða að gilda þar, sem orkan er seld í smásölu, en þar, sem hún er seld í stórum stíl. Rafveitur ríkisins eiga einungis að taka orkuna og selja hana í heildsölu til aðila á hverjum stað, sem síðan sjá um dreifingu hennar. Ef enginn slíkur aðili er til, leiðir það af sjálfu sér, að ríkið verður að taka þetta að sér, en um þetta fjallar IV. kafli. Einkum skildist mér, að ákvæði 27. gr. væri þyrnir í augum hv. þm. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Gegn óendurkræfu og vaxtalausu framlagi ríkissjóðs til héraðsrafveitu ríkisins skal ávallt koma óendurkræft og vaxtalaust framlag úr héraði, er að upphæð nemi minnst 1/3 af framlagi ríkissjóðs“ o. s. frv. - Þetta taldi hann hróplegt ranglæti, þar sem hinir verr settu væru látnir bæta aðstöðuna fyrir þá, sem betur væru settir. En ég lít svo á, að einmitt þetta eina ákvæði geri það mögulegt, að sveitirnar fái rafmagn, og ég ætla, að með þessu fyrirkomulagi séu hinar dreifðu byggðir ekki frekar gefendur en þiggjendur. Ég skal svo ekki hafa mörg fleiri orð hér um. Ég er þakklátur hv. frsm. og n. fyrir að leggja til, að frv. skuli samþ. óbreytt. Eins og hv. frsm. gat um, liggur nú fyrir þinginu fjöldi af till. um ýmiss konar aðstoð við rafveituframkvæmdir. En æskilegast væri, að þetta frv. næði samþykki svo fljótt, að það gæti leyst öll þessi mál í einu.