Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þá er mál þetta enn komið á dagskrá eða kjörbréf varaþingmanns Alþýðuflokksins í Reykjavík, Eggerts Þorsteinssonar. Ég ætla ekki að fara að rekja gang málsins fram að þessu, en vil aðeins hér lesa upp, með leyfi hæstv. forseta, úr gerðabók yfirkjörstjórnar í Reykjavík fundargerðir yfir fundi, sem haldnir voru, eftir að samþykkt var á mánudaginn var sérstök þingsályktun í máli þessu, og hún hljóðar svo: „Ár 1957, þriðjudaginn 12. febrúar, kom yfirkjörstjórnin saman á fund á skrifstofu formanns. Á fundi yfirkjörstjórnar 27. okt. s.l. ákvað yfirkjörstjórnin að fresta að taka ákvörðun um varaþingmannssæti Alþýðuflokksins í Reykjavík. Ráðgerður fundur 30. s.m. var ekki haldinn. Aftur á móti kom yfirkjörstjórnin saman á fund og varð sammála um það að gefa ekki Eggert Þorsteinssyni kjörbréf sem varaþingmanni fyrir Alþýðuflokkinn, þar sem hún taldi skorta lagaheimild til þess. Tjáði formaður yfirkjörstjórnarinnar formanni Alþýðuflokksins þessa niðurstöðu. Þann 22. jan. s.l. átti skrifstofustjóri Alþ. tal við formann yfirkjörstjórnar og spurðist fyrir um afgreiðslu þessa máls. Næsta dag, 23. s.m., ritaði yfirkjörstjórnin því næst Alþ. svo hljóðandi bréf.“ - Ég ætla ekki að lesa það upp, af því að það bréf hefur legið fyrir þingmönnum og lá hér fyrir, þegar málið var upphaflega rætt í Sþ. „Þann 12. febr. 1957 barst yfirkjörstjórninni svo hljóðandi bréf frá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu ásamt neðanskráðri þingsályktun, er samþykkt var á Alþ. 11. þ.m.: „Ráðuneytið framsendir yfirkjörstjórn Reykjavíkur hér með þingsályktun um kjörbréf varaþingmanns. Þál. var samþykkt á Alþ. 11. febr. 1957. Óskar ráðuneytið þess, að yfirkjörstjórnin gefi út kjörbréf til handa Eggert G. Þorsteinssyni sem varaþingmanni A-listans í Reykjavík.“ Umrædd þál. fylgdi með bréfinu, og er hún svo hljóðandi.“ - Mun ég sleppa henni. „Yfirkjörstjórnin ræddi málið og ákvað að fresta afgreiðslu þess til síðari hluta næsta dags. Fundi slitið. Kristján Kristjánsson, Steinþór Guðmundsson, Hörður Þórðarson.“ Miðvikudaginn 13. febr. kom yfirkjörstjórnin aftur saman á fund kl. 5 síðdegis í skrifstofu formanns. Var þá bókað eftirfarandi í sambandi við útgáfu kjörbréfs til Eggerts Þorsteinssonar: „Yfirkjörstjórnin lítur svo á, að Alþ. hafi með framangreindri ályktun tekið Eggert Þorsteinsson gildan sem varaþingmann fyrir Alþýðuflokkinn í Reykjavík fyrir þetta kjörtímabil og að þingseta hans hljóti nú að byggjast á þeirri ályktun. Með bréfi til Alþ., dags. 23. jan. s.l., taldi yfirkjörstjórnin afskiptum sínum af máli þessu lokið, en Alþ. hefur með fyrrgreindri þál. einnig lagt fyrir yfirkjörstjórnina að gefa Eggert Þorsteinssyni kjörbréf, og dómsmálaráðuneytið hefur með bréfi, dags. 12. þ. m., óskað eftir, að svo væri gert. Hörður Þórðarson biður bókað: Yfirkjörstjórnin hefur synjað beiðni um útgáfu kjörbréfs til Eggerts Þorsteinssonar sem varaþingmanns Alþýðuflokksins í Reykjavík, af því að hún taldi til þess skorta heimild í lögum. Ég álít, að við þessa ákvörðun sína eigi yfirkjörstjórnin enn að standa og synja beri því enn um útgáfu kjörbréfsins, og mun ég því ekki undirrita það. Meiri hluti yfirkjörstjórnar, Kristján Kristjánsson og Steinþór Guðmundsson, lýsa því yfir, að þeir vilji virða ályktun Alþingis, og gefa út til handa Eggerti Þorsteinssyni svofellda yfirlýsingu: Undirrituð yfirkjörstjórn í Reykjavíkurkjördæmi gerir kunnugt: Með vísun til þál., samþykktrar á Alþingi 11. febr. 1957, um kjör varaþingmanns, veitum vér hér með Eggert G. Þorsteinssyni múrarameistara, Bústaðavegi 71, Reykjavík, kjörbréf þetta sem varaþingmanni Alþýðuflokksins í Reykjavík fyrir yfirstandandi kjörtímabil. Síðan var gengið frá kjörbréfi og orðað eins og að framan greinir. En þar sem Hörður Þórðarson neitaði að undirrita það, var það aðeins undirritað af tveimur yfirkjörstjórnarmönnum. Fleira ekki fyrir tekið. Fundi slitið. Kristján Kristjánsson, Steinþór Guðmundsson, Hörður Þórðarson. Rétt endurrit staðfestir Yfirkjörstjórnin í Reykjavik, 14. febr. 1957. Kristján Kristjánsson.“ Hér liggur sem sagt fyrir gerðabók yfirkjörstjórnarinnar í þessu máli, eftir að þingið var búið að gera sína samþykkt. Það hafa að vísu spunnizt nokkuð langar umr. um þetta mál hér í þinginu, en ég býst við því, að þeir af þingmönnum, sem hafa nennt að hlusta á þær allar, muni vera mér sammála um það - og það úr hvaða flokki sem þeir eru, að þessar umr. hafa alls ekki snúizt um varaþingmann Alþfl. í Reykjavík, - alls ekki snúizt um það. Þær hafa snúizt um allt annað, og stjórnarandstaðan hefur reynt að gera þessar umr. að nokkurs konar eldhúsi yfir ríkisstj. og hefur sérstaklega reynt að nota sér það, að hún hefur orðið vör við, að það hefur skort eindrægni meðal stjórnarflokkanna í sambandi við þetta mál. Ég ætla að sjálfsögðu ekki að fara að taka þátt í slíku eldhúsi. Það er nýlega búið að hafa slíkt eldhús hér í útvarpinu, og ég held, að stjórnarandstaðan þurfi ekki að vera neitt sérstaklega kát og ánægð yfir frammistöðu sinni þar. Hún getur sennilega við hvaða mál sem er fengið útvarpsumr., ef hún óskar eftir því, til þess að tala almennt um stefnu stjórnarinnar og lausnir hennar á hinum ýmsu málum, sem að kalla. Þess vegna er gersamlega ástæðulaust og út í hött að vera að reyna að draga inn í umr. um þetta mál, sem er hreint lögfræðilegt atriði, sem þm. þurfa að úrskurða um, almennar umr. um stjórnmálaviðhorfið. Eins og ég benti á í ræðu minni, þegar þetta mál lá hér fyrst fyrir, snýst þessi deila um það, hvernig beri að skilja 3 eða 4 orð í stjórnarskránni, í 31. gr. Þar stendur: „Jafnmargir varamenn skulu kosnir, samtímis og á sama hátt“ Deilan snýst um það, hvernig beri að skoða þessi orð, og ekki um neitt annað. Allt annað, sem hefur verið dregið inn í þessar umr., er hreint pex, sem skiptir engu máli, og þetta eru einu ákvæðin, sem til eru um ákvörðun varamanna af listum í Reykjavík, - þessi eina setning: „Jafnmargir varamenn skulu kosnir, samtímis og á sama hátt.“ Nú er það svo, að þessi setning segir ekki það mikið, að hún skýri til fulls hvert einasta tilvik, sem fyrir getur komið, og þar á meðal það tilvik, sem hér liggur fyrir, að af lista Alþfl., sem fær einn mann kosinn, er 1. varamaðurinn, sá varamaður, sem hefði átt að vera varamaður samkvæmt orðalagi þessarar greinar, fallinn út af listanum, vegna þess að hann er orðinn landskjörinn þm., Gylfi Þ. Gíslason. 3. maður á listanum, sem ætti þá að vera 2. varamaður, hefur sagt sig af listanum, Rannveig Þorsteinsdóttir. Og þá liggur fyrir næsti maður á eftir á listanum. Það er Eggert Þorsteinsson, sem liggur fyrir að afhenda varamannskjörbréf, af því að þannig var listinn skipaður, þegar yfirkjörstjórn tók til starfa. Það er alveg augljóst mál, að hver listi, sem fær kosinn mann, á rétt á einum varamanni, og það er engin heimild til þess að neita nokkrum lista um slíkt. Ég vil bara benda á ákvæði um það, að fyrstu varamennirnir af listum í Reykjavík, listunum þremur, lista sjálfstæðismanna, lista Alþb. og lista Alþfl., voru teknir út af listunum sem landsk. þm. og komu ekki til greina sem varaþingmenn fyrir Reykjavík. En það er ekkert ákvæði í stjórnarskrá um það, að þessir menn eigi að vera annað en varaþingmenn. Það er ekkert ákvæði, sem heimilar það, að þá sé gripið til annarra manna sem varaþingmanna. Þetta skiptir kannske ekki höfuðmáli fyrir Sjálfstfl., sem er með 5 menn kjörna. En samkvæmt þessu, ef við ætluðum að leggja sama skilning í þetta orðalag eins og Bjarni Benediktsson hefði viljað vera láta, ætti Sjálfstfl. að fá 4 varamenn, en ekki 5, af því að einn varamannanna er tekinn út af listanum sem landsk. þm. Á sama hátt ætti Alþb. að fá einn varamann, en ekki tvo, af því að annar varamaðurinn er tekinn út af sem landsk. þm. Og á þennan sama hátt ætti þá Alþfl. af þessari sök ekki að fá neinn varamann, af því að Gylfi Þ. Gíslason átti að vera varamaður samkvæmt stjórnarskránni, ef hún er skilin á þann hátt, sem Bjarni Benediktsson vill vera láta og vill setja sinn fræðimannsheiður að veði við. Þá ætti heldur ekki að úthluta neinum varamanni til þessa lista og ekki einu sinni Rannveigu Þorsteinsdóttur. Það er engin heimild í stjórnarskránni til að ganga þannig fram hjá fyrsta varamanninum. En það hefur þó verið gert. Og það hefur enginn flokkur mótmælt því, vegna þess að það er heilbrigð skynsemi, sem mælir með því að leggja þann skilning í það. Það er á nákvæmlega sama hátt heilbrigð skynsemi, sem mælir með því að skilja þessa setningu, sem ég hef lesið hér áður, á þann hátt, að Eggert Þorsteinsson eigi að fá varamannskjörbréf fyrir Alþfl. í Reykjavík. Það er verið að tala um, að það sé verið að ganga fram hjá kjósendum, það sé verið að blekkja kjósendur o.s.frv. Það eru til ákvæði í kosningalögunum, sem beinlínis gefa flokkunum vald til þess að skipa menn á lista. Ef einhvern flokk vantar nógu marga menn á landslista til þess að geta notað þau uppbótarsæti, sem hann hefur eignazt í kosningunum, þá má miðstjórn flokksins skipa menn á lista, menn, sem alls ekki hafa verið í kjöri, - en þarna er maður, sem hefur verið í 4. sæti á listanum. Það er vitanlega svo mikil fásinna að halda slíku fram, að það er alveg furðulegt, enda hafa umr. alls ekki snúizt um þetta mál, heldur um allt mögulegt annað pex, sem þm. hafa talið sér sæma að draga inn í þessar umr. Þess vegna er allt tal um skilninginn á þessari setningu stjórnarinnar: „Jafnmargir varamenn skulu kosnir, samtímis og á sama hátt“ - vísvitandi útúrsnúningur, og allt þetta stapp verður út af því, að kjörstjórn Reykjavíkur hefur brugðizt þeirri sjálfsögðu skyldu sinni að horfa á málið af raunsæi, en láta ekki pólitík hlaupa í það, láta ekki afstöðu sína til pólitískra flokka blinda sér, hvað rétt er og hvað er rangt. Hefði kjörstjórnin gegnt hlutverki sínu eins og henni bar, hefði sennilega engum meira að segja hugkvæmzt að gera þetta að rifrildismáli hér á Alþ. En það hefur ekki orðið, og þess vegna hefur farið sem fór, og stjórnarandstaðan hefur talið sér alveg sérstaklega kærkomið tækifæri að hefja stórárásir á Alþfl. í sambandi við þetta mál og Eggert Þorsteinsson persónulega, sem er vitanlega hin mesta fásinna og Alþfl. mun vitanlega vísa algerlega á bug, vegna þess að hann stendur hér á þeim rétti, sem er sjálfsagður, þeim rétti, sem er svo óhjákvæmilegur, því að ef ekki væri farið eftir þessu, væri stofnað til meiri mistúlkunar og raunar ofbeldis í sambandi við skilning á kosningalögum og ákvæðum stjórnarskrárinnar um kosningar heldur en dæmi eru til áður. Lýðræðisreglur í þjóðfélaginu eru í háska, þegar þm. láta það henda sig að láta pólitískt ofstæki sitt blinda sig í máli eins og þessu. En það er það, sem Sjálfstfl. hefur gert. Hann hefur látið pólitískt ofstæki blinda sig og ekki getað séð, hvað rétt er og rangt, vegna þess að hann hafði hag af því að reyna að skaða pólitískan andstæðing. Og það er einmitt þetta, sem er mjög háskalegt, vegna þess að hættulegustu brestirnir, sem geta orðið í lýðræðisskipulagi, eru einmitt þeir, þegar mönnum missést vegna ofstækis, vegna flokkslegra sjónarmiða. Það hafa allir flokkar hag af því. að fylgt sé reglum. Og þó að þetta hitti Alþfl. í dag, skuluð þið muna, að það getur hitt Sjálfstfl. á morgun. Þess vegna er það skynsamlegast og hyggilegast, að það sé fylgt réttum reglum, en menn séu ekki að túlka á víxl ýmis orð stjórnarskrár og kosningalaga, eftir því sem passar þeim í hina pólitísku leiki, sem þeir eru að leika á hverri stundu. Og það er sérstaklega illt til þess að vita, að fyrrv. eða jafnvel núverandi fræðimenn á þessu sviði, menn, sem hafa verið kennarar í háskóla okkar í þessari grein, skuli leyfa sér að taka þátt í svona ljótum leik. Ég leyfi mér svo að leggja fyrir kjörbréfið, og að till. um samþykkt kjörbréfsins stöndum við, ég og hv. þm. N-Þ. (GíslG) og hv. 1. landsk. þm. (AG). Ég ætla að lesa þá upp aftur kjörbréfið : „Undirrituð kjörstjórn í Reykjavíkurkjördæmi gerir kunnugt: Með vísun til þingsályktunar, samþykktrar á Alþ. 11. febrúar 1957, um kjörbréf varaþingmanns, veitum vér hér með Eggert G. Þorsteinssyni múrarameistara, Bústaðavegi 71, Reykjavík, kjörbréf þetta sem varaþingmanni Alþfl. í Reykjavík fyrir yfirstandandi kjörtímabil. Í yfirkjörstjórn Reykjavíkurkjördæmis, 13. febrúar 1957. Kristján Kristjánsson. Steinþór Guðmundsson.“



Herra forseti. Ég vil byrja með því að gleðja hv. frsm. meiri hl. kjörbréfanefndar, hv. þm. Siglf., með því, að ég mun ekki ræða um þetta mál frá pólitísku sjónarmiði, heldur eingöngu lagahlið þess. En ég vil þó aðeins vegna ummæla í hans ræðu um, að þm. Sjálfstfl., sem hér hafa rætt áður um þetta mál, hafi ráðizt að Eggert Þorsteinssyni, taka það fram, að þessi ummæli hv. þm. eru alveg staðlausir stafir. Þeir þm. Sjálfstfl., sem talað hafa í þessum umr., hafa einmitt tekið það skýrt fram, að sá maður, sem hér er um að ræða, Eggert Þorsteinsson, sé í alla staði hinn mætasti maður, enda snýst málið ekki um hans persónu, heldur eingöngu um lagahlið málsins. Kjörbréfanefnd gat ekki orðið á eitt sátt um afgreiðslu þessa máls, og leggur minni hl., sem er hv. 11. landsk. þm. og ég, til, að kjörbréfið sé fellt. Ég skal nú rekja þær ástæður, sem þessi afstaða er á byggð. Í 31. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi hæstv. forseta, að kosnir skulu 8 þm. í Reykjavík. Kosning þeirra er hlutbundin. Jafnmargir varamenn skulu kosnir, samtímis og á sama hátt. Varamenn voru lengi vel engir til fyrir þingmenn, og það var fyrst með stjórnarskrárbreytingunni 1915, sem ákveðið er að lögfesta varamenn. Þá var ákveðið, að sex þm. skyldu kosnir með hlutbundnum kosningum um land allt, svo kallaðir landskjörnir þingmenn, sem komu í stað hinna konungkjörnu. Þá var ákveðið, að jafnframt, samtímis og á sama hátt skyldu kosnir sex varamenn. Síðan hefur stjórnarskránni nokkrum sinnum verið breytt, og nú er svo komið, að varamenn eru samkv. stjórnarskránni bæði fyrir landsk. þingmenn, þ.e.a.s. uppbótarþingmennina, sem eru allt að 11, einnig fyrir þingmenn Reykjavíkurkaupstaðar og í þriðja lagi fyrir þingmenn í tvímenningskjördæmunum. En um alla þessa varamenn er notað sama orðalag og í upphafi. Í stjórnskipunarlögunum frá 1915, stjórnarskránni 1920, 1934, 1942 og 1944 er alls staðar notað þetta sama orðalag um varamennina, að þeir skuli kosnir jafnmargir, samtímis og á sama hátt. Nú hefur þetta ákvæði stjórnarskrárinnar, sem svo er nánar skýrt í kosningalögum, að sjálfsögðu oft verið rætt og um það ritað. Á prenti er ekki um margar skýringar á þessu ákvæði að ræða, en Einar Arnórsson hæstaréttardómari, sem lengi var prófessor í lögum við háskólann, skrifar um þetta í Réttarsögu Alþingis. Þar skýrir hann ákvæðin um varaþingsæti landskjörinna þingmanna, en eins og ég gat um, gildir nákvæmlega það sama um varaþingmenn Reykvíkinga. Þar segir hann m.a., í Réttarsögu Alþingis, á bls. 500: „Varaþingmenn landskjörnir verða þeir menn á lista hverjum, sem fá næsta atkvæðatölu þeirra, sem kosnir verða aðalþingmenn. Ef listi t.d. fær tvo aðalþingmenn landskjörna, a og b, þá eru það e og d, sem næsta fá atkvæðatölu, varamenn. En ef sæti bæði aðalmanns og varamanns losnar og enginn af þeim varamönnum, sem listinn fékk, er til, þá verður að fara fram kosning bæði aðalmanns og varamanns. Slík kosning fór fram haustið 1926, er aðalþingmaður eins listans og varamaður hans voru báðir látnir.“ Síðan ræðir Einar Arnórsson um, hvort þetta sé heppilegt skipulag, og telur æskilegt að breyta því, en segir: „Orð stjórnarskrárinnar eru svo ótvíræð um þetta atriði, að eigi verður um villzt.“ Hér eru tekin af öll tvímæli um það, að skilja beri stjórnarskrána svo, að af hverjum lista séu aðeins kosnir jafnmargir varamenn, samtímis og á sama hátt, eins og listinn fær aðalmenn kjörna. Það þýðir í því tilfelli, sem hér er um að ræða, að A-listinn, sem fékk einn aðalmann kosinn, Harald Guðmundsson, á aðeins rétt til eins varamanns, og ef bæði aðalmaður og varamaður falla frá eða forfallast, þá er óheimilt og stjórnarskrárbrot að fara neðar á listann eftir varamönnum. Ég ætla, að það sé rétt, að þeir lagakennarar við háskólann, sem kennt hafa stjórnlagafræði, alla stund frá því að þetta kom til, eða í rúma fjóra áratugi, - ég ætla að það sé rétt, að þeir hafi allir haldið fram eindregið þessum skilningi, sem Einar Arnórsson lýsir í Réttarsögu sinni, og hafi aldrei í þessi rúm 40 ár verið dregið í efa, að þessi skilningur væri réttur. Í framkvæmdinni hefur þetta aðeins einu sinni komið til, og það var árið 1926, þegar landskjörinn þm., Jón Magnússon forsrh., féll frá. Við landskjörið 1922 var hann kosinn einn af þeim lista, sem hann var á, og næsti maður var að sjálfsögðu varaþingmaður hans. Þegar Jón Magnússon féll frá var varamaður hans einnig dáinn, þá nýlega. Á þessum lista, sem Jón Magnússon var kjörinn af 1922, voru sex menn. Það voru sex menn á þeim lista. Enginn stakk upp á því þá, og ég held, að það hafi í rauninni ekki hvarflað að nokkrum manni, að heimilt væri að taka þriðja mann á listanum og setja hann inn sem varamann á Alþingi. Í tilkynningu ríkisstj. um aukakosningu í stað aðalmanns og varamanns segir svo, með leyfi hæstv. forseta, - það er í Stjórnartíðindum frá 1926, B-deild, bls. 85: „Með því að landsk. alþm. Jón Magnússon og varaþingmaðurinn með honum, Sigurður Sigurðsson, eru báðir látnir“ o.s.frv., þá verði að efna til nýrra kosninga á aðalmanni og varamanni. Það kom því ekki til greina þá og enginn leyfði þeim skilningi, að taka mætti þriðja mann á listanum og gera hann að varamanni. Þannig er það, að í þessa rúma fjóra áratugi, sem slík ákvæði hafa verið í stjórnarskrá um varamenn, hefur bæði í kenningu og í framkvæmd, bæði í teori og praksís, verið óvefengt, að ekki mætti fara neðar á lista og grípa þannig til varamanna, þó að aðalmaður og varamaður féllu frá eða forfölluðust. Þessi skilningur, sem ég hér hef lýst, hefur sem sé verið óvefengdur þangað til nú í sambandi við varamann fyrir Harald Guðmundsson. Yfirkjörstjórnin í Rvík, sem nú hefur, eða meiri hluti hennar, talið sig til neydda að gefa út kjörbréf, er hins vegar á einu máli um það, að lagaheimild skorti til þess að gefa út slíkt kjörbréf. Eins og hv. frsm. meiri hluta n. las hér upp, er bókað í áliti yfirkjörstjórnar frá því í október s.l.: „Yfirkjörstjórnin varð sammála um það að gefa ekki Eggert Þorsteinssyni kjörbréf sem varaþingmanni fyrir Alþfl., þar sem hún taldi skorta lagaheimild til þess.“ Auk þeirra kenninga, sem haldið hefur verið fram alla stund í Háskóla Íslands, og þess, sem ég vitnaði til í Réttarsögu Alþingis eftir Einar Arnórsson, og framkvæmdarinnar 1926, bætist við samhljóða skilningur allra þriggja yfirkjörstjórnarmanna Reykjavíkur. Eftir að Alþ. gerði nú nýlega ályktun um varamannssætið, hefur orð:ð ágreiningur í yfirkjörstjórninni, þar sem einn yfirkjörstjórnarmanna, Hörður Þórðarson, segir: „Yfirkjörstjórnin hefur synjað beiðni um útgáfu kjörbréfs til Eggerts Þorsteinssonar sem varaþingmanns Alþýðuflokksins í Reykjavík, af því að hún taldi til þess skorta heimild í lögum. Ég álít, að við þessa ákvörðun sína eigi yfirkjörstjórn enn að standa og synja beri því enn um útgáfu kjörbréfs, og mun ég því ekki undirrita það.“ Hinir tveir í yfirkjörstjórninni lýsa því yfir, að þeir vilji virða ályktun Alþingis, og gefa út handa Eggert Þorsteinssyni svofellda yfirlýsingu: „Með vísun til þingsályktunar, samþykktrar á Alþingi 11. febr. 1957, um kjörbréf varaþingmanns, veitum vér hér með Eggert G. Þorsteinssyni kjörbréf þetta sem varaþingmanni alþýðuflokksins.“ En jafnframt er bókað af þessum meiri hluta, að yfirkjörstjórnin liti svo á, að Alþingi hafi með framangreindri ályktun tekið Eggert Þorsteinsson gildan sem varaþingmann og að þingseta hans hljóti nú að byggjast á þeirri ályktun, þ.e. ályktun Alþingis. M.ö.o.: afstaða allra þriggja yfirkjörstjórnarmanna er sú sama í okt. s.l. og nú, að hún telur ekki lagalegan grundvöll fyrir þingsetu hans sem varamanns. Það er enn fleira, sem styður þessa skoðun, sem ég nú hef lýst. Fram til 1942 var svo ákveðið um sveitarstjórnarkosningar, að varamenn skyldu kosnir fyrir aðalmenn, en á sömu lund og er um alþm., að af hverjum lista skyldu kosnir samtímis og á sama hátt aðeins jafnmargir og aðalmenn voru. Þetta olli ýmsum erfiðleikum, og þess vegna var það, að ríkisstj. 1942 hlutaðist til um, að flutt væri frv. til breytinga á þessu. Og í grg. þess frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta, það eru Alþingistíðindi 1942, A, bls. 147–148: „Þeirri reglu hefur verið fylgt, að framboðslisti, sem hlotið hefur bæjarfulltrúa eða hreppsnefndarmenn, skuli hafa rétt til jafnmargra varamanna. Þegar framboðslisti hefur aðeins fengið kosna einn eða tvo aðalmenn, þá kemur það fyrir, að varamenn eru ekki fyrir hendi til að taka sæti í bæjarstjórn eða hreppsnefnd í stað forfallaðs aðalmanns, og getur þá svo farið, að bæjarstjórn eða hreppsnefnd verði óstarfhæf: ` M.ö.o.: hér kemur það skýrt fram, að það var ekki talið heimilt í bæjarstjórnum eða hreppsnefndum að fara neðar á lista, heldur aðeins taka varamenn úr hópi þeirra, sem voru jafnmargir og aðalmenn. Til þess að fá heimild til þess að breyta þessu og fara neðar á listann, taldi ríkisstj. nauðsynlegt að fá lagabreytingu. Hún lagði málið þannig fyrir þingið, að hver listi, þó að hann fengi ekki nema einn mann kosinn, skyldi eiga rétt til ekki færri en þriggja varamanna, þ.e.a.s. listar í bæjarstjórnar- og hreppsnefndarkosningum skyldu fá jafnmarga varamenn og aðalmenn, en þó aldrei færri en þrjá. Í meðförum þingsins var þessu breytt á þá lund, að að lokum var ákveðið, og það eru gildandi lög í dag, að hver framboðslisti, sem hlotið hefur bæjarfulltrúa eða hreppsnefndarmenn, kosna hlutbundnum kosningum, hefur rétt til varamanna, og skulu frambjóðendur á lista, þeir sem ekki ná kosningu, vera varamenn. Þetta þýðir t.d. í Reykjavík, þar sem eru yfirleitt 30 menn á lista, 15 aðalmenn og 15 varamenn, að ef listinn fær einn mann kosinn, þá eru allir 29 á listanum varamenn, sem grípa má til eftir röð. Nú er það svo, að í stað þess að áður giltu sömu reglur um sveitarstjórnir í þessu efni og um alþm., hefur varðandi sveitarstjórnarmenn verið beinlínis gerð lagabreyting til að hreyta þessu. Það var ekki talið heimilt að lögum að fara neðar á lista um sveitarstjórnarmenn, nema gerð væri sérstök lagabreyting í þá átt, eins og gert var árið 1942. Á sama hátt þarf ekki lagabreytingu, heldur stjórnarskrárbreytingu, til þess að um alþingismenn megi fara neðar á lista eftir varamönnum en lýst hefur verið. Nú vil ég taka það skýrt fram, að frá mínu sjónarmiði er það æskilegt, að stjórnarskránni verði breytt. Ég tel það æskilegt, að henni verði breytt þannig í fyrsta lagi, að varamenn verði fyrir alla þingmenn. Nú eru skv. stjórnarskránni engir varamenn til fyrir þingmenn í einmenningskjördæmum, þannig að þó að þeir forfallist eða séu frá þingmennsku um hríð, þá er þeirra sæti autt. Ég tel í fyrsta lagi æskilegt, að stjórnarskránni verði breytt þannig, að varamenn séu einnig kosnir fyrir þingmenn í einmenningskjördæmunum. En í öðru lagi tel ég æskilegt, að breytt verði ákvæðum stjórnarskrár um varamenn fyrir uppbótarþingmenn og fyrir aðra þá, sem kosnir eru hlutbundnum kosningum, á þá lund, að fara megi neðar á lista, ef aðalmaður og varamaður eru ekki fyrir hendi, svipað og gert er við sveitarstjórnarkosningar. Ég tel æskilegt, að stjórnarskránni verði breytt á þá lund t.d., að listi í Reykjavík. sem fær einn mann kosinn, eins og Alþfl. fékk síðast, geti fengið varamenn úr þriðja eða fjórða sæti eða jafnvel neðar, ef hinir falla frá eða forfallast. En það er tvennt ólíkt, hvað er réttur og ótvíræður skilningur á stjórnarskrá og lögum eða hvað er æskilegt skipulag í framtíðinni. Og það má ekki rugla réttan skilning á gildandi lögum með óskhyggju um það, hvernig þetta og þetta ætti að vera í framtíðinni og að æskilegt væri, að málum væri þannig skipað. Ég ætla nú, að þau rök, sem ég hér hef talið, ættu að vera nægilega þung á metunum. En það má til frekari skilningsauka, sérstaklega fyrir þingmenn eins stjórnarflokksins, þess sem er fjölmennastur í landinu, minnast á ummæli, sem lögfræðilegur ráðunautur Alþýðubandalagsins viðhefur í Þjóðviljanum 9. febr., þar sem hann vitnar í ákvæði stjórnarskrárinnar og segir síðan : „Þetta tekur af öll tvímæli. Rannveig Þorsteinsdóttir var samkv. stjórnarskránni rétt kjörinn varamaður Haralds Guðmundssonar. Hún ein var sá varamaður, sem Alþfl. fékk kosinn samtímis og á sama hátt og Harald. Fram hjá þeirri staðreynd verður ekki komizt með neinum brögðum.“ Það er stundum um það rætt í lögfræðinni, að neyðarréttur geti veitt heimild til þess að víkja frá lögum, og eru vissar almennar reglur og sjónarmið um það, hvenær neyðarrétti megi beita. Spurningin er þá, hvort hér sé um svo brýna nauðsyn að ræða, að neyðarréttarreglurnar komi til greina. Maður gæti hugsað sér, að ef bæði aðalmaður og varamaður væru fallnir frá, væru látnir, þá væru að vissu leyti vissar málsbætur og mætti orða þann möguleika, að þessar óviðráðanlegu ástæður, þetta neyðarástand réttlætti að fara neðar á listann og taka varamann þaðan. En jafnvel þótt svo væri, þó að bæði aðalmaður og varamaður væru látnir, mundi samt sem áður óheimilt skv. Skýlausum ákvæðum stjórnarskrárinnar að fara neðar á listann eftir varamanni. - En hér er, sem betur fer, ekki svo farið, því að svo vel vill til, að báðir hlutaðeigendur - eða bæði - eru við beztu heilsu. Haraldur Guðmundsson er, sem betur fer, í fullu fjöri og hans starfskraftar óskertir, og hefur ekki verið upplýst hér, hver nauður rekur til, að hann fari af þingi. En ef svo á að verða, þá er það aðeins viljaákvörðun hans sjálfs og hans flokks, sem m.a. ræður yfir því og skipar í það embætti, sem um hefur verið rætt að Haraldur Guðmundsson flytjist til. Varðandi varaþingmann, hinn eina réttkjörna varaþingmann Haralds Guðmundssonar, Rannveigu Þorsteinsdóttur, veit ég ekki og hefur ekki verið upplýst hér fyrir Alþingi um nein forföll, sem hamli henni að taka varasætið. Þar sem hér er því aðeins um eigin vilja eða eigin óskir, en engin lögmæt forföll að ræða hjá hvorugum, að því er virðist, þá fer því fjarri, að nokkur neyðarréttarsjónarmið komi hér til greina að mínu áliti. Í þessum umr. hefur það borið við, að því hefur verið blandað saman: Ja, fyrst það er réttlátt og sanngjarnt og æskilegt í framtíðinni, að varamenn megi taka neðar á lista, og fyrst þessu var nú breytt með lögum 1942 varðandi sveitarstjórnamenn, hvers vegna má þetta þá ekki ganga í gegn nú? - En hv. alþm. verða að vera þess vel minnugir, að stjórnarskráin er töluvert annað en almenn löggjöf. Stjórnarskráin er hyrningarsteinn lýðræðis og mannréttinda, hornsteinn okkar þjóðskipulags, og hún er varin á allt annan veg en hin almenna löggjöf. Til þess að setja almenn lög eða breyta lögum er nægilegt, að frv. gangi í gegn og séu samþykkt í báðum deildum og hljóti síðan staðfestingu forseta. En til þess að stjórnarskránni verði breytt, þarf samþykki tveggja þinga með þingrofi og nýjum kosningum á milli. Svo vel er um hnútana búið, til þess að ekki sé raskað að ófyrirsynju eða án þess að borið sé undir kjósendur landsins þessum hyrningarsteinum, sem í stjórnarskránni felast. Og svo .mikla áherzlu leggur þjóðfélagið á það, að alþingismenn virði stjórnarskrána, að hver nýr alþm. verður að vinna eið eða drengskaparheit að stjórnarskránni og heita því að halda hana í öllum greinum. Ég verð því að segja, að það er töluverður ábyrgðarhluti, ef hv. alþm. tefla svo á tæpasta vað um túlkun á stjórnarskránni og ekki aðeins það, heldur jafnvel gera samþykktir, sem að dómi allra þeirra, sem fram til síðustu vikna hafa um þetta fjallað, eru skýlaust brot á stjórnarskránni. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. En af þeim ástæðum, sem ég hér hef greint, leggur minni bl. kjörbréfanefndar til, að kjörbréfið sé fellt.



Herra forseti. Af því að hv. 6. þm. Reykv. lauk máli sínu með því að skírskota til þess eiðstafs, sem alþm. undirrituðu um að halda stjórnarskrána, vil ég einmitt sérstaklega undirstrika það, að einmitt sá eiðstafur leggur okkur þungar skyldur á herðar að fara samvizkusamlega með það, sem við teljum vera skilning okkar á stjórnarskránni, á beinum lagabókstafnum í stjórnarskránni og lögum. Og það er einmitt það, sem hv. þm. og hans flokksmenn hér á þingi hafa gert sig seka um, að þeir hafa látið flokkssjónarmið og flokkshagsmuni, stundarhagsmuni, ráða um afstöðu sína til málanna. Það er háskalegt að standa hér upp og gera hróp að mönnum fyrir það að reyna að skýra þau lagafyrirmæli og stjórnarskrárfyrirmæli, sem við þurfum að starfa eftir, á þann skynsamlegasta og hyggilegasta hátt og á þann hátt, sem er í mestu samræmi við þann skilning, sem lagður hefur verið í þessi orð að undanförnu, og hrópa að mönnum, að þeir séu að brjóta stjórnarskrána með þessu. Það er svo háskalegt að vera með slík brigzl út af jafnsjálfsögðum og eðlilegum hlut eins og hér er um að ræða, að það er kannske einmitt í þessu atviki fólgin mesta hættan á því, að stjórnarskrá og lög verði troðin undir fótum, þegar þannig eru á algerlega villandi og rangan hátt bornar fram sakir um stjórnarskrárbrot og lagabrot. Hv. þm. ræddi ekki um það atriði, þegar hann talaði um skoðanir fræðimanna og las þær upp eftir Einari Arnórssyni, þeim mæta manni, sem ég ætla ekki að kasta neinni rýrð á, en mönnum getur nú skotizt, þótt skýrir séu, og það hefur líka sannazt um Einar Arnórsson, að honum skjátlaðist mjög hrapallega í því að meta það, hvað væri stjórnarskrárbrot og hvað væri ekki stjórnarskrárbrot, í sambandi við þingrofið 1931, svo að hans skoðun ein út af fyrir sig er ekki neinn endanlegur úrskurður og leysir ekki Alþingi undan því að meta sjálft, hvað sé réttur skilningur á stjórnarskrá og lögum, sem Alþingi er bundið við. En það, sem hv. 1. þm. las upp úr ritum Einars Arnórssonar, verður ekki stuðningur fyrir þennan skilning, sem Sjálfstfl. hefur gert að sérmáli sínu að leggja í þessa setningu í stjórnarskránni. Hann er að ræða þar um varamenn uppbótarmannanna, og það er vert að taka það fram, að hann er að ræða um varamenn uppbótarþingmannanna, og hann heldur því fram, að þegar aðalmaður og varamaður hafa forfallazt endanlega, sé ekki hægt að kveðja til annan. En hann fer algerlega fram hjá hinn atriðinu, sem er einmitt það atriði, sem við erum að snúast um: Hvað á að gera, þegar búið er að taka varamanninn af Reykjavíkurlistanum og setja hann á landslista og gera hann að landsk. þingmanni? Hvað á þá að gera? Það eru engin ákvæði í stjórnarskránni um, hvað þá eigi að gera. Hv. þm. tekur það fram. Hann segir, að skilningurinn á þessu: „Jafnmargir varamenn skulu kosnir, samtímis og á sama hátt“ - þýði það, að ef kosinn er einn þm. á einum lista, þá sé frambjóðandinn í öðru sætinu varamaður, nema náttúrlega breytingar hafi átt sér stað í kosningum með útstrikun. Þetta segir hv. þm., að sé skilningur á þessari setningu. Nú er það með lista Alþfl. í Rvík. Hann hefur fyrsta manninn, Harald Guðmundsson, kosinn, og annar maðurinn, Gylfi Þ. Gíslason, er þá varamaður samkv. þessum skilningi á stjórnarskránni. Hann er varamaður og enginn annar. Nú atvikast það svo, að Gylfi hverfur út af Reykjavíkurlistanum vegna kosningareglunnar og verður landsk. þm. Þá á Alþfl. engan varamann, af því að hann fékk bara einn mann kosinn. Þetta er skilningurinn, sem þessi hv. þm. er að leggja í þessi orð. Nú hefur Alþingi alls ekki viljað binda sig við svona einstrengingslegan skilning, heldur sagt: næsti maður er varamaður. Og greinin, sem hann las upp eftir kollega sinn, Þorvald Þórarinsson, var einmitt um það, að varamaðurinn væri 3. maðurinn á listanum, og hann virtist taka undir það, að það væri réttur skilningur; var þó skömmu áður búinn að segja, að varamaðurinn væri í öðru sæti listans, þegar einn væri kjörinn. Það sjá allir, hvaða ósamræmi er hér í. Þetta er ekki annað en það, sem við rekum okkur á, að ef við eigum ekki sjálfir að brjóta niður okkar stjórnarskrá, þá þurfum við að gera okkur ljóst, hvenær lífið sýnir meiri fjölbreytni en stjórnarskrárgjafinn og löggjafinn hefur getað látið sér detta í hug, þegar viðkomandi stjórnarskrá eða lög voru sett. Maður sér bezt, hvað sjálfstæðismenn eru komnir í mikil rökþrot með þetta pex sitt um skilninginn á þessari grein, þessari setningu í stjórnarskránni, þegar því er haldið fram, að ef Haraldur Guðmundsson forfallast endanlega, eigi Alþfl. ekki að hafa neinn varamann, fyrst Rannveig Þorsteinsdóttir hefur sagt sig af listanum. En það var helzt að skilja á hv. þm., sem síðast talaði, að þá ætti eiginlega með valdi og gegn hennar vilja að neyða hana til þess að taka þingsæti. En það er alveg undirskilið, að hver einasti frambjóðandi verður að taka það fram sérstaklega, skriflega, að hann sé boðinn fram með sínum vilja. En þeir eru komnir í svo mikil þrot með þetta, að þeir telja, að þetta sæti eigi að vera óskipað, það eigi þá sem sagt að vera sjö þm. fyrir Rvík. Það er líka brot á stjórnarskránni að hafa ekki fulla tölu þingmanna. Hvað á þá að gera? Jú, það á að kjósa upp aftur. Og þá á að kjósa upp einn mann í Rvík. Vill nú nokkur maður, sem spyr samvizku sína í góðu tómi og lætur ekki bara flokkssjónarmið og þann orustuhita, sem stjórnmálamönnum er stundum gjarnt að ala með sér, ráða skoðunum sínum, - vill nú nokkur maður, sem heiðarlega gerir málið upp við sjálfan sig, halda því fram, að það sé í anda kosningalaga og stjórnarskrár að láta kjósa upp um einn mann í Reykjavík? Það er alveg augljóst mál, að það mundi verða önnur útkoma en löggjafinn ætlaðist til, önnur útkoma en kosningalög okkar og stjórnarskrá gera ráð fyrir að ætti að koma. Sem sagt, það mundi raska þeim flokkahlutföllum, sem eiga sér stað í landinu, og þar með skoðunum kjósendanna. Það væri það alvarlegasta brot, sem hægt væri að fremja. En þetta eru einu útgöngudyrnar, sem hv. sjálfstæðisþingmenn virðast sjá út úr þessu máli. Ef það ætti að kjósa upp aftur, þá vitanlega á að kjósa upp í kjördæminu, í Reykjavíkurkjördæmi öllu. Það er óhjákvæmilegt. Þá kæmi fram vilji kjósendanna. Þá væri ekki verið að raska kraftahlutföllum á Alþingi þannig að færa það til ósamræmis við það hlutfall, sem hér á að vera samkvæmt þjóðarviljanum, vilja kjósendanna, í samræmi við þau kosningalög og stjórnarskrá, sem við búum við. Það er alveg augljóst mál, að það verður ekki dreginn neinn samjöfnuður til stuðnings þeim málstað, sem sjálfstæðismenn hafa gert að sínum í þessum umr., frá kosningunum 1926. Það verður ekki dreginn neinn samjöfnuður þaðan, og þess vegna er alveg hægt að sleppa því. Það eru orðnar svo allt aðrar aðstæður, sem við búum við núna, og vil ég þó benda á eitt atriði, sem virðist hafa ruglazt í huga hv. síðasta ræðumanns, 6. þm. Reykv., og það er það, að hann gerir ekki greinarmun á því annars vegar, hvort kjörstjórn á að taka fjórða sæti listans, sem er eina varamannssætið, sem Alþfl. á, þegar hún úthlutar varamannskjörbréfi, hvort hún á þá að taka það sæti til greina og úthluta varamannskjörbréfi á það sæti, eða hitt, eftir að búið hefur verið að úthluta varamannskjörbréfi og sá varamaður forfallast og aðalmaður hefur forfallazt áður, hvort þá á að gefa út nýtt varamannskjörbréf. Þetta er tvennt, sem hér er um að ræða. Og annað, það seinna, hvort á að gefa út nýtt kjörbréf, þegar varamaður hefur forfallazt og aðalmaður hefur forfallazt líka áður, það er atriði, sem frv. það, sem hæstv. forsrh. hefur lagt fram, fjallar um. En hitt atriðið er aðeins hinn eðlilegi skilningur á orðalagi 31. gr., að úthluta Alþfl. einu varamannssæti, fyrst hann fékk einn mann kjörinn. Þarna er verið að rugla saman alveg tvennu. Nú er það svo, að ég tel það vera hæpnara að vísu, að það sé hægt að gefa út nýtt kjörbréf, þegar hefur áður verið gefið út kjörbréf, en sá maður forfallast. Það tel ég vera hæpnara og vafasamara en þetta, sem mér finnst vera sjálfsagt og eðlilegt og eini rétti skilningurinn á þessari setningu, sem ég hef marglesið úr stjórnarskránni. En ég tel, að það hafi ýmsum þeim atriðum verið skipað með lögum í sambandi við kosningar, sem geri það heimilt að skapa slíkar reglur um varamenn með lögum, og þar vil ég sérstaklega benda á þetta, sem ég hef bent á áður, að Alþ. hefur leyft sér að leggja þann skilning í það, að þegar flokkur hefur fengið einn mann kjörinn og annar maður listans verður landsk. þm., þá megi taka þriðja manninn sem varamann. Þannig hefur Alþ. sem sagt gert ýmislegt til þess að rýmka skilninginn á þessu, en alltaf gætt þess í öllum þessum atriðum að raska ekki því, sem er höfuðatriði stjórnskipunarlaganna og kosningalaganna, að raska því ekki, að það sé vilji kjósendanna, sem ráði um skipun þingsins. Það, sem sérstaklega þarf að gæta, þegar verið er að meta það, hvað stjórnarskráin segir, er að leggja ekki þann skilning í það, að kraftahlutföll flokkanna raskist. En það er einmitt sá skilningur, sem Sjálfstfl. vill leggja í þetta mál. Honum finnst það vera réttur skilningur - réttur skilningur á orðum og anda stjórnarskrár og kosningalaga - að raska kraftahlutföllum flokkanna á þinginu, án þess að kjósendurnir séu spurðir. Það er með því að láta kjósa upp einn mann í Reykjavik. En við viljum ekki gera það. Við höfum stjórnarskrána meira í heiðri en þessir hv. sjálfstæðismenn, sem núna forblindast í sinni stjórnarandstöðu, og viljum þess vegna leggja þann skynsamlegasta og eðlilegasta skilning í þessi orð stjórnarskrárinnar og leysa það á þann hátt, að Alþfl. fái þann sjálfsagða rétt, að hann fái einn varamann fyrir einn kjörinn mann úr Reykjavík og það verði sá maður, sem er á listanum, þegar kjörstjórn úthlutar varamannskjörbréfi. Breytingarnar á bæjarstjórnarmönnunum og varamönnum bæjarstjórnanna skipta engu máli í þessu sambandi, og ég sé enga ástæðu til þess að fara að ræða um það hér. Þær snerta ekkert þetta mál. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta frekar, en treysti á það, að hv. alþingismenn láti ráða meira, hvað eðlilegt er og beinasti skilningur á þessum orðum og hvað hyggilegast er fyrir þjóðfélagið og hvað er í mestu samræmi við anda stjórnarskrárinnar og orð hennar, en alls ekki öðru eins - ja, mér liggur við að segja pexi eins og því, sem hér hefur verið haldið fram í þessu máli.



Herra forseti Í þeim umræðum, sem farið hafa fram hér á Alþ. um varamannssæti í Reykjavík, sem nú er hér til umr., hafa aðallega tekið þátt löglærðir menn. Ég hlýt því sem leikmaður í lögfræðinni að finna til nokkurs vanmáttar til þess að ræða málið og mun naumast geta gert það á þann hátt, sem hinir sérfróðu menn hafa gert, sökum þess að mig skortir þekkingu á fræðunum. En hitt er svo það, að lögfræðingarnir hafa ekki verið sammála í þessu máli og um þær skýringar, sem á því séu, og þess vegna má þeim, sem ekki eru lögfróðir, frekar finnast rétt að leggja einnig orð í belg. Ég skal taka það fram, að ég mun ekki beinlínis blanda mér inn í þær umræður, sem hér hafa farið fram, eða svör við því, sem fram hefur komið og ég er ekki sammála, enda hefur hv. frsm. meiri hluta kjörbréfanefndar annazt þann þátt. Um það hefur verið ágreiningur hér á Alþ., hversu með skuli fara, ef varamaður þingmanns, kjörins hlutbundinni kosningu, deyr eða missir kjörgengi eða segir af sér, eins og í því tilfelli, sem hér er um að ræða. Er því nú haldið fram af ýmsum, að þá eigi þingsætið, sem um er að ræða, að verða autt, því að stjórnarskráin gerði ráð fyrir því, að varamenn af lista séu jafnmargir þingmönnum, sem kjörnir eru, þ.e.a.s. í þessu tilfelli aðeins einn, og geri hins vegar ekki ráð fyrir því, að kosning fari fram í kjördæminu. Í 31. gr. stjórnarskrárinnar, sem oft hefur verið vitnað til, segir svo um kjör átta þingmanna í Reykjavík: „Kosning þeirra er hlutbundin. Jafnmargir varamenn skulu kosnir, samtímis og á sama hátt.“ Tilsvarandi ákvæði gilda um kosningu í tvímenningskjördæmum. Það, sem í þessari gr. felst um kosningu í Reykjavík, er, að þm. Reykjavíkur skuli vera átta, kosnir hlutbundinni kosningu; enn fremur að varamenn þeirra skuli vera jafnmargir, þ.e.a.s. átta, og þeir skuli einnig kosnir hlutbundinni kosningu eins og þingmennirnir. Nánar sé ég ekki að um það sé rætt, t.d. ekki, hvort aðalmenn og varamenn skuli kosnir á sama lista eða hvort rétt sé að bera fram sérstakan varamannalista. Virðist ekkert beinlínis því til fyrirstöðu í stjórnarskránni, að svo sé gert, ef það samrýmist almennum lögum. Þá felst það í þessum ákvæðum í 31. gr., að varamennirnir skuli kosnir samtímis aðalmönnunum. Samkv. reglum hlutbundinna kosninga og ákvæðum kosningalaga er sá varamaður fyrst úrskurðaður rétt kjörinn, sem fær hæsta atkvæðatölu næst kjörnum þingmönnum eða þingmanni, ef um einn lista er að ræða, eða hæsta atkvæðatölu á sérstökum varamannalista, sem raunar er ekki gert ráð fyrir í kosningalögunum, og síðan sá, sem næsthæsta atkvæðatölu fær, o.s.frv. eftir nánari reglum um útreikning kosningaúrslita í hlutbundinni kosningu. Í hlutfallskosningu er hægt að kjósa eins marga varamenn á lista og frambjóðendur eru á listanum, að frádreginni tölu þeirra, sem kosningu hljóta sem þingmenn, ef fyrirmæli stjórnarskrár eða kosningalaga eru því ekki til fyrirstöðu. Nú er því haldið fram, að 31. gr. stjórnarskrárinnar banni að kjósa fleiri varamenn í Reykjavík en þingmenn, af því að hún mælir ekki fyrir um kosningu fleiri varamanna en þingmanna. Á sama hátt má segja og er sagt af sumum, að hún banni að láta fara fram aukakosningu þingmanns í Reykjavík, af því að hún mælir heldur ekki fyrir um, að slík aukakosning fari fram, ef þingsæti verður autt. Hins vegar segir stjórnarskráin í margumræddri 31. gr., að á Alþingi eigi sæti, eins og það er orðað: átta þingmenn, kosnir í Reykjavik. En ef sæti þingmanns verður autt og ef talið er, að ekki sé varamaður, sem megi fylla sæti hans, ef enn fremur er talið óheimilt að láta aukakosningu fara fram, hvernig á þá að fullnægja því ákvæði stjórnarskrárinnar, að átta þingmenn kosnir í Reykjavík eigi sæti á Alþingi? Í kosningalögunum er sýnilega, að mér virðist, gert ráð fyrir því, að þessu ákvæði sé fullnægt, þ.e.a.s. ákvæði stjórnarskrárinnar um, að átta þm. í Reykjavík eigi sæti á Alþingi, því að þar stendur í 117. gr., að framboðslisti hafi „rétt til“ jafnmargra varaþingmanna og kjörinna þm. En hvað verður um þennan ,.rétt“ listans til jafnmargra varaþingmanna og kjörinna þm., ef fráfall, afsal eða missir kjörgengis varaþingmanns á að hafa það í för með sér, að listinn teljist engan varamann hafa, ef þm. hans forfallast? Það virðist hins vegar hafa gleymzt í kosningalögunum að tryggja berum orðum þennan rétt, sem þau sjálf ákveða, og megi ekki túlka ákvæði kosningalaganna til tryggingar þessum rétti, sýnist ekki vera hægt að halda þetta ákvæði í heiðri. En ég vil þá snúa mér aftur að stjórnarskránni, sem talið er að hér skipti mestu máli. Hún segir, að á Alþ. eigi sæti 8 þm. kosnir í Reykjavík. Hins vegar vilja sumir skilja önnur ákvæði hennar svo, að þegar sérstaklega stendur á, sé ekki hægt að fullnægja þessu ákvæði, stjórnarskráin sjálf komi í veg fyrir, að hennar eigin ákvæðum verði fullnægt. Ég er, eins og ég tók fram í upphafi, ekki löglærður maður, en þegar svona stendur á, finnst mér eins og fleirum, að þörf sé á því, sem sérfróðir menn kalla lögskýringu á stjórnarskránni, og þá með sérstöku tilliti til þess, að stjórnarskráin er, eins og allir vita, eins konar umgerð um hina almennu löggjöf og ákvæði hennar fela yfirleitt ekki í sér nákvæma lýsingu á framkvæmd þess, sem þar er mælt fyrir um. Sú lýsing kemur fram í hinni almennu löggjöf. Ég get heldur ekki betur séð en að í ummælum hér á Alþ. nýlega hafi komið fram a.m.k. tvö mjög skýr dæmi um það, að Alþingi eða stjórnarvöld landsins hafi leyft sér að túlka ákvæði stjórnarskrárinnar einmitt í sambandi við varamenn þingmanna og þar með mæla fyrir um framkvæmdir, sem ekki er mælt fyrir um í stjórnarskránni. Það dæmi, sem ég nefndi fyrr og fram hefur komið í umr. á Alþ., er í sambandi við úthlutun uppbótarsæta. Um úthlutun uppbótarsæta er ekki nákvæmlega fyrir mælt í stjórnarskránni. Þótt að vísu sé sagt, að úthluta skuli allt að 11 þingsætum til jöfnunar milli þingflokka, eins og það er orðað, er ekki að öðru leyti nákvæmlega fyrir mælt um það í stjórnarskránni, hvernig þeim skuli úthlutað, en aftur á móti er það gert í kosningalögum, eins og líka nauðsyn ber til. Nú hefur Alþ. með kosningalögum 1933 og síðan fyrirskipað þá aðferð við úthlutun uppbótarsæta, sem hefur það í för með sér, að kjörnir varamenn í Reykjavík og tvímenningskjördæmunum geta orðið landskjörnir þm. og verða það alltaf einhverjir í Reykjavik, eins og nú standa sakir. Þegar úthlutað er uppbótarsætum, liggja ávallt fyrir úrslit í Reykjavík og þá um leið, hve margir og hverjir hafa verið kosnir varamenn af hverjum lista þar. Um fleiri varamenn ætti þá ekki að geta verið að ræða samkvæmt því, sem sumir segja nú um bann stjórnarskrárinnar við slíku. En Alþingi hefur talið sér heimilt að ákveða annað, því að kosningalög segja svo, að um leið og varamaður í Reykjavík fær kjörbréf sem landskjörinn þm., skuli bætt við nýjum varamanni neðar af þeim lista, sem hinn landskjörni þm. átti sæti á. Þetta segja kosningalögin. Ég heyrði hv. þm. löglærðan halda því fram á dögunum, að þetta væri sérstaklega heimilað með d-lið 31. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem kveðið er á um, að úthlutun uppbótarsæta skuli fara fram. Ég get ekki séð, að hægt sé að finna þeim ummælum stað. Í þessum d-lið 31. gr. eru sem sé engin fyrirmæli um það, að varamenn af listum í kjördæmi, t.d. í Reykjavík, skuli verða uppbótarþm. Alþingi gat því ákveðið aðra aðferð við úthlutun uppbótarsæta, t.d. að boðnir skyldu fram sérstakir landskjörslistar eða þá að kjörnir varamenn kæmu ekki til greina við úthlutun uppbótarsæta. Þetta gerði þingið ekkí, heldur gerði einmitt ráð fyrir að taka uppbótarmanninn úr hópi kjörinna varamanna og lét sér þá ekki fyrir brjósti brenna að mæla fyrir um nýja varamenn þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrárinnar. Enginn hefur mótmælt þessu eða haft orð á því, svo að ég viti, að þessi ákvæði kosningalaganna fari í bága við stjórnarskrána. Þar með sýnist mér löngu viðurkennt, að hið rétta í þessu máli sé, að varamenn eigi á hverjum tíma að vera jafnmargir og aðalmenn og ef varamaður fer frá á einhvern hátt, þá sé rétt, að næsti maður listans fái kjörbréf í hans stað. Þetta held ég líka að allur þorri almennings í landinu telji eðlilegt og sanngjarnt og hafi jafnvel gengið út frá, að svo væri óumdeilanlega. Hitt dæmið, sem ég vildi nefna um túlkun eða skýringu stjórnarskrárinnar, kom fram í umr. nýlega hjá hv. 1. þm. Reykv. (BBen), og hefur aftur verið minnzt á það í umr. nú í dag. Það er aukalandskjörið 1926, sem raunar hefur verið notað til þess að reyna að sýna fram á annað í þessu sambandi. Ákvæði stjórnarskrár um landskjör voru þá mjög hliðstæð núverandi stjórnarskrárákvæðum um kjör þm. við hlutbundnar kosningar, t.d. í Reykjavík. Landsk. þm. féll frá. Varamaður hans, sá er kjörbréf fékk, var einnig fallinn frá. Í stjórnarskránni voru engin ákvæði fremur en nú, sem mæltu fyrir um, hversu með skyldi fara. Stjórnarskráin mælti ekki fyrir um aukakosningu, að ég ætla, en stjórnarvöld landsins ákváðu, eins og hér hefur verið skýrt frá, að aukalandskjör skyldi fara fram, og það fór fram. Þarna sýnist mér hafa verið á ferðinni lögskýringarviðbót við stjórnarskrána, gerð til þess að framfylgja öðrum ákvæðum í stjórnarskránni, sem sé þeim, að á Alþingi ættu sæti 42 þm., eins og þá var ákveðið. Því ákvæði varð að fullnægja á einhvern hátt, og stjórnarvöldin völdu þá aukakosningarleiðina. Sú leið mundi ekki nú veita þeim lista, sem hlut á að máli í Reykjavík, þann rétt, sem honum ber, ef framboðum væri hagað á sama hátt og síðast, þótt hún gerði það 1926 í landskjörinu. Á það hefur líka verið réttilega bent í umr. hér á Alþingi, að stjórnarskráin 1933 hafi veitt flokkum og þar með listum sérstaka viðurkenningu, sem ekki var til staðar 1926. Það virðist líka öllu eðlilegra, þegar á þetta er litið frá almennu sjónarmiði, að þingsæti, sem skipað er í stað þm., sem forfallast, sé skipað samkvæmt vilja kjósenda í almennum kosningum, þ.e.a.s. varamanni, ef hann getur verið til staðar, eins og þingið er að öðru leyti skipað samkvæmt vilja kjósenda í þeim hinum sömu almennu kosningum, heldur en leitað sé um það atkvæða kjósenda, að sömu leyti annarra og á öðrum tíma. En um bæði þessi dæmi, hið fyrra um það atriði kosninganna að láta kjörinn varamann hljóta uppbótarþingsæti og mæla fyrir um nýjan varamann og hið síðara um að láta aukakosningu fara fram við landskjör 1926, virðist mér það sameiginlegt, að þau sýni, að ekki hefur verið litið svo á, að stjórnarskráin væri slík hindrun á því að fylla autt sæti þm. kjörins hlutbundinni kosningu sem sumir vilja nú vera láta. Af því að ég hef sem nm. verið nokkuð riðinn við tillögur um varamannssæti það, sem hér er til umr., hef ég viljað láta þessar hugleiðingar mínar koma fram, áður en þessari umræðu lýkur. Kjörbréf Eggerts Þorsteinssonar sem varamanns í Reykjavík liggur nú fyrir frá yfirkjörstjórn Reykjavíkur, og er þar með fullnægt óskum þeirra, sem kunna að vera þeirrar skoðunar, að kjörbréf verði að liggja fyrir eða vottorð um tilveru kjörbréfs, til þess að Alþ. geti tekið kosningu gilda. Ég hef að vísu ekki sannfærzt um það enn, að svo þurfi að vera, en ræði það ekki frekar. Fyrir Alþingi liggur nú frv. til breytinga á kosningalögunum, þar sem lagt er til, að sett verði í eitt skipti fyrir öll ákvæði um það, hversu með skuli fara, ef sæti varamanna eða varamanns, sem rétt átti til kjörbréfs, að lokinni kosningu verður laust. Er rétt og eðlilegt að nota tækifærið til að setja slík lög nú, þegar atvik mála af þessu tagi rifjast upp fyrir mönnum, jafnframt því sem meðferð þessa frv. og samþykkt væri í sjálfu sér eins konar úrskurður Alþ. í þessu máli, þar sem ekki er heimilt að taka til afgreiðslu frv., sem fara í bága við stjórnarskrá. Þetta frv. hefur enn ekki verið tekið fyrir og er ekki á dagskrá, en ég vona, að hæstv. forseti taki það ekki illa upp, þó að ég hafi á það minnzt að gefnu tilefni hér á Alþingi. Ég vil svo aðeins benda á það, þótt vera megi að það verði ekki talið hafa mikla þýðingu fyrir afgreiðslu þessa máls, að mér virðist vera hentugur tími til þess nú fyrir Alþingi að slá því föstu, hversu með skuli fara, þegar mál koma fyrir af því tagi, sem hér er um að ræða, og með sérstöku tilliti til þess, að nú er við völd í landinu ríkisstj., sem hefur mikinn þingmeirihluta að baki sér. Af þeirri ástæðu fer því nú fjarri, að eitt þingsæti sé líklegt til að hafa áhrif á það, hvernig Alþ. skipar ríkisstj. eða á meginstefnu í afgreiðslu þingmála. Þess er þá líka fremur að vænta, að þm. geti litið með jafnaðargeði á þetta mál, enda er þess að vænta, að sú sé reyndin, þótt nokkurt kapp hafi hlaupið í umr. í sambandi við það, eins og stundum vill verða umfram það, sem efni standa til. Skal ég svo ekki hafa fleiri orð um þetta mál, nema sérstakt tilefni gefist til.



Herra forseti. Ég hef fáu við að bæta fyrri ræðu mína, en vil þó aðeins svara örfáum atriðum úr ræðum hv. þm. Siglf. (ÁkJ) og hv. þm. N-Þ. (GíslG). Hér skaut upp hjá hv. þm. Siglf. sama misskilningi og kom fram hér um daginn í umr. varðandi landskjörna þm. af listum. Hv. þm. segir: Ef þessi skilningur er réttur, að listi, sem fær einn þm. kosinn, fái aðeins einn varamann, ætti það í þessu tilfelli að vera annar maður á lista Alþfl., hæstv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason. - Telur hann, að með þessu stangist á það, sem við höfum haldið fram um þetta. Hér er um mikinn misskilning að ræða hjá hv. þm., sem stafar af því, að hann hefur ekki lesið 31. gr. stjórnarskrárinnar til enda. Í 31. gr. stjórnarskrárinnar er nefnilega í d-lið rætt um 11 þm. til jöfnunar og um landslista flokka, og þar segir m.a. svo, með leyfi hæstv. forsela: „Frambjóðendur þess flokks, sem landslista hefur í kjöri og nær jöfnunarþingsæti, taka sæti eftir þeirri röð, sem þeir eru í á listanum að lokinni kosningu.“ Nú er það svo um landslista Alþfl. síðast, að að lokinni kosningu var Gylfi Þ. Gíslason efstur á landslista samkv. útreikningi, sem kosningalögin ákveða. Af þeirri ástæðu kemur hann samkv. d-lið stjórnarskrárinnar af sjálfu sér inn sem uppbótarmaður, og næsti maður á listanum kemur þá að sjálfsögðu sem varamaður. Hér er því um að ræða misskilning hjá hv. þm. Þá ræddi hann um það og enn fremur hv. þm. N-Þ., að eftir kenningu okkar virtust aðeins eiga að vera sjö þm. fyrir Reykjavík, það sem eftir væri kjörtímabilsins, en stjórnarskráin ákvæði, að 8 þm. skyldu vera fyrir Reykjavík, hér stangaðist því á annað ákvæði stjórnarskrárinnar. Hér er einnig um misskilning að ræða, því að ef þm. Alþfl. í Reykjavík og varaþingmaður hans vilja hvorugt taka sæti fyrir Alþfl. á þingi, þá ber samkv. kosningalögunum að kjósa að nýju um þetta auða sæti. Ég vil taka það fram til skilningsauka, að í stjórnarskránni sjálfri eru engin ákvæði um uppkosningu eða aukakosningar. Það er látið kosningalögunum eða almenna löggjafanum á vald, hvernig fara skuli, þegar þingsæti verða auð. Í 135. gr. kosningalaganna eru svo ákvæði um þetta, og ég held, að aldrei hafi verið dregið í efa, að almannalöggjafinn hafi haft heimild til að setja slík ákvæði. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta, - það byrjar á því, hvernig fara skuli, ef frambjóðandi deyr innan viku fyrir kjördag, og síðan segir: „eða þingmannssæti verður af öðrum ástæðum autt, áður en kjörtímabil er á enda, og skal þá dómsmrn. með auglýsingu í Lögbirtingablaðinu kveðja til nýrra kosninga og ákveða kjördag, svo fljótt sem því verður við komið og eigi siðar en innan mánaðar.“ Hér er alveg skýlaust ákvæði um það, hvernig fara skuli, ef þingsæti Alþfl. fyrir Reykjavík verður autt. Hér er því ekki um það að ræða, að við heimtum, að Alþfl. hafi engan þm. eða séu aðeins sjö þm. fyrir Reykjavík. Það á að kjósa að nýju í þetta auða sæti. Nú hafa hv. þm. haft orð á því, að það sé fjarstæða samkv. hlutfallskosningunum, að það ætti að kjósa einn mann í stað þessa. En við höfum í fyrsta lagi fordæmi fyrir því. Þegar Jón Magnússon og hans varamaður féllu frá 1926, stóðu þannig sakir, að landskjör hafði farið fram um sumarið, í júlímánuði 1926. Síðan er efnt til kosninga í hið auða sæti Jóns Magnússonar um haustið 1926. Nú höfðu kosningar fallið þannig í hinu almenna landskjöri, að Íhaldsflokkurinn, sem Jón Magnússon var fyrir, fékk að vísu flest atkvæði einn flokka, en miklu færri atkv. en aðrir flokkar eða frambjóðendur samtals. Þess vegna var vissulega töluverð áhætta fyrir þann flokk að ganga til kosninga á einum manni, og hefði vissulega verið handhægara að grípa til þeirrar túlkunar, sem nú virðist vera ofan á hjá Alþingi, að fara bara neðar á listann og taka þriðja mann þar. Það taldi enginn maður heimilt þá. Kosningar fóru síðan fram, og andstöðuflokkar Íhaldsflokksins báru fram einn sameiginlegan lista. Ef nú ætti að fara fram kosning á einum manni hér í Rvík í stað Haralds Guðmundssonar og Rannveigar Þorsteinsdóttur, yrði í fyrsta lagi vel hægt að hugsa sér og líklega ekki fráleitt, að stjórnarflokkarnir þrír gangi sameiginlega til þeirra kosninga, og munu þá væntanlega, eins og þeir telja ríkisstj. hafa staðið sig vel, vera nokkurn veginn öruggir um sigur. Hins vegar skal ég láta í ljós mína skoðun, að ég tel, þegar slík aukakosning þarf að fara fram í hlutfallskjördæmi, að þá sé vafalaust mjög sanngjarnt sem almenn regla, að aðrir flokkar bjóði ekki fram á móti, og a.m.k. teldi ég það sjálfsagða reglu, ef Alþingi væri rétt mynd af þjóðarviljanum. Því miður er því ekki að heilsa nú, þar sem tveir flokkar hafa með bandalagi sínu á s.l. sumri gersamlega brenglað þá réttu mynd af þjóðarviljanum, með því að þessir tveir flokkar hafa langtum fleiri þingsæti en þeir eiga rétt á samkv. kjósendatölu. Ég hef ekki fengið svör við því, hvaða nauðsyn ber til þess, að aðalmaður Alþfl. hverfi af þingi í byrjun kjörtímabils, jafnvel maður, sem er kosinn á Alþingi sem form. þessa flokks, og vafalaust hafa margir kjósendur greitt flokknum atkvæði í trausti þess, að sá ágæti maður mundi veita flokknum forstöðu á þessu kjörtímabili. Í öðru lagi hef ég engar skýringar fengið á því, hvaða nauðsyn ber til þess, að hinn réttkjörni varaþingmaður Alþfl., Rannveig Þorsteinsdóttir, tekur ekki sæti á Alþingi. Hv. þm. Siglf. orðaði það þannig, að við sjálfstæðismenn vildum láta draga hana nauðuga inn í þingið. Ja, ég verð að segja það, að það er ákaflega hörmulega fyrir Alþfl. komið, ef hver frambjóðandinn, hver réttkjörinn þm. eftir annan neitar að sitja fyrir hann á Alþingi. Mér virðist, að nú séu tvær manneskjur, karl og kona, sem bæði þverneita þingsetu fyrir Alþfl. En þar sem hér er ekki um að ræða nein forföll, ekki fráfall eða forföll, þá er vissulega ekki hægt að segja, að á nokkurn hátt sé verið að neita Alþfl. um nokkurn rétt, þegar hann hefur þarna tvær manneskjur í fullu fjöri, sem hann gæti látið fylla þetta sæti. Hv. þm. Siglf. talar nú með mjög mikilli hneykslun um bókstafsskilninginn og telur þær skýringar, sem ég hef gefið hér á þessu ákvæði stjórnarskrárinnar um varamennina, skýringar, sem allir hafa verið á einu máli um, þangað til núna síðustu vikurnar, - hann kallar þetta bókstafsskilning, sem hann talar um með mikilli hneykslun, - og hvað það sé fjarri öllu lagi að binda sig við bókstafinn í stað þess að dæma eftir anda laganna. Nú er það, að stuðningsblað hans og ríkisstj. hafði í haust eða sumar þessi orð, sem mættu, án þess að ég vilji gera þau að mínum, þó vera nokkurt svar til hv. þm. Siglf., en stjórnarblaðið Tíminn sagði svo orðrétt í fyrrasumar: „Hvar væru menn yfirleitt staddir, ef dómararnir hættu að hirða nokkuð um lagabókstafinn, heldur færu eftir því, sem þeir þættust kalla anda hans. Það þýddi það, að lögin væru raunverulega numin úr gildi. Menn gætu ekki lengur treyst ákvæðum þeirra, hve skýlaus sem þau væru. því að dómararnir hefðu vald til að túlka „anda“ þeirra eins og þeim sýndist. Það þýddi það, að ekki væri lengur búið í réttarríki.“ Þessi voru orð stjórnarblaðsins Tímans. Vil ég svo láta hv. þm. Siglf. glíma nokkuð við þessi ummæli fyrst um sinn, án þess, eins og ég tók fram. að ég geri þessa lagatúlkun Tímans að mínum orðum. Ég ætla, að það séu ekki fleiri atriði, er fram komu hjá þessum tveimur hv. þm., sem máli skipta eða ástæða er til að svara.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja umr. mikið og lofa að vera stuttorður, en vil aðeins í örfáum dráttum rekja efni þess máls, sem hér er á dagskrá, frá mínu sjónarmiði. Forsendur málsins eru í fáum orðum þessar: 1) Fyrsti maður á lista Alþfl.. í Reykjavík við síðustu kosningar til Alþingis, hv. 4. þm. Reykv., var kjörinn þingmaður. 2) Annar maður á listanum hlaut kosningu sem landsk. þm. 3) Þriðji maður á listanum, frk. Rannveig Þorsteinsdóttir, hefur skriflega sagt af sér varaþingmennsku, og ekki var gefið út kjörbréf til hennar af þeim sökum. 4) Hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, hefur óskað eftir því, að varaþingmaður taki sæti sitt um 6–8 vikna skeið, meðan hann er fjarvistum. 5) Yfirkjörstjórn skaut því til úrskurðar hins háa Alþingis, samkv. heimild í 46. gr. stjórnarskrárinnar, hvort 4. maður á listanum, Eggert Þorsteinsson, skyldi taka sæti á Alþingi sem varamaður. 6) Alþingi hefur samþykkt ályktun um, að það telji rétt, að kjörbréf sé gefið út til handa Eggert Þorsteinssyni sem varaþm. af lista Alþfl., og yfirkjörstjórn hefur samkv. því gefið þetta kjörbréf út, og liggur nú hér fyrir til umr. till. meiri hl. hv. kjörbréfanefndar um það, að kjörbréfið verði samþykkt. Mál þetta hefur þegar verið rætt mikið hér á Alþingi, bæði í sambandi við áður fram komna till. frá minni hluta kjörbréfanefndar og í sambandi við þáltill. hæstv. forsrh., sem samþ. var fyrir fáum dögum. Afstaða hv. þm. Sjálfstfl. er sú, að hér sé verið að fremja gróft brot á stjórnarskránni, ef kjörbréfið verði tekið gilt, enginn varamaður sé til fyrir hv. 4. þm. Rvíkur og enginn eigi að taka sæti hans, meðan hann er fjarvistum. Færi hins vegar svo, sem haft hefur verið á orði, að hann segði af sér þingmennsku, eigi að kjósa upp aftur í Reykjavík, ekki alla þm., heldur aðeins einn og væntanlega einn til vara. Þetta telja hv. þm. Sjálfstfl. að sé í fullu samræmi við lög og stjórnarskrá. Þetta hefur að vísu verið hrakið rækilega með augljósum rökum í umr. hér á Alþingi, en ég mun aðeins lauslega rekja þessi rök með fáum orðum til glöggvunar og yfirlits og bæta þar nokkru við. Það skal að sjálfsögðu viðurkennt, að hvergi er að finna í stjórnarskrá, kosningalögum né öðrum lögum bein fyrirmæli um það, hvernig með skuli fara, þegar svo á sér stað sem nú hefur við borið, að varaþingmaður gengur úr skaftinu. En vitanlega verður að leysa þetta mál sem önnur, þótt engin slík bein fyrirmæli sé við að styðjast. Annaðhvort er að samþykkja kjörbréf Eggerts Þorsteinssonar eða hafna því. En áður en það er gert, verður að sjálfsögðu að rannsaka ákvæði kosningalaga og stjórnarskrár um varaþingmenn og öll þau atriði, sem máli skipta um þetta efni, svo og hvert sé eðli málsins og almenn lagarök. Um einn hlut í máli þessu virðist mér allir vera á einu máli, enda munu fræðimenn vera sammála um það, en það er, að þingmaður - og þá líka varaþingmaður - hafi fullar heimildir til að segja af sér. Hér er því ekki um þann möguleika að ræða að gefa út kjörbréf til þriðja manns á lista Alþfl., sem sagt hefur af sér varaþingmennsku. Þá er um þrjár leiðir að ræða í málinu aðeins, og fleiri munu ekki til, en þessar þrjár leiðir eru: 1) Að enginn varamaður komi í stað hv. 4. þm. Reykv. og ekki heldur, þótt hann segði af sér. 2) Að uppkosning fari fram í Reykjavík. 3) Að fjórði maður á lista Alþfl. taki sæti á Alþingi sem varamaður, eins og meiri hluti hv. kjörbréfanefndar leggur til. Ef maður athugar hverja af þessum leiðum fyrir sig, er fyrst fyrir hendi sú leið, að enginn taki sæti hv. 4. þm. Reykv. Samkvæmt 31. gr. stjórnarskrár, sem oft hefur verið vitnað til, eiga sæti á Alþingi allt að 52 þjóðkjörnir þingmenn. Af öðrum ákvæðum stjórnarskrárinnar verður ráðið með augljósum rökum, að því aðeins geta þeir eða mega vera færri en 52, að uppbótarþingmenn séu færri en 11, en slíkt getur átt sér stað, ef viss skilyrði eru fyrir hendi. Af þessum 52 þingmönnum skulu 8 kosnir í Reykjavik. Ákvæði kosningalaga eru í fullu samræmi við þetta og óþarfi að rekja þau. Þm. skulu vera 52, þar af 8 í Reykjavík. Það væri því bersýnilegt stjórnarskrárbrot, ef út af þessu væri brugðið, ef þm. væru aðeins 51, þar af 7 í Reykjavík. Sú leið kemur því ekki til greina, enda vænti ég þess, að allir geti verið sammála um það, og mér hefur raunar skilizt, að þeir, sem hér hafa tekið þátt í umr., muni vera á einu máli um það. Þá kemur til álita önnur leiðin í málinu. Það er uppkosning í Reykjavík. Í fljótu bragði gæti maður hugsað sér, að slíkt gæti orðið með tvennum hætti: 1) að kosnir yrðu allir 8 þm. Reykjavíkur og 8 varamenn, og 2) að kosinn yrði aðeins einn þm. í Reykjavík og einn varamaður, ef gert væri ráð fyrir því, að hv. 4. þm. Reykv. segði af sér, eða aðeins einn varamaður, ef svo yrði ekki. Að sjálfsögðu tel ég, að ekki komi til greina að kjósa upp í Reykjavík að nýju að öllu leyti. Engin heimild er til að svipta löglega kjörna þm. Reykjavíkur, sem kosnir eru til fjögurra ára, þingmennskuumboði nema með þingrofi, og um slíkt er ekki að ræða hér. Þá er hin leiðin, að kjósa einn mann aðeins í Reykjavík. Það er sú leið, sem hv. þm. Sjálfstfl. virðast helzt hallast að og telja þá einu réttu. Vitanlega sjá þeir fram á, að ef svo yrði gert, þá eru allar líkur til, að þeim bættist einn maður við þingflokk sinn og einum Alþfl: manni yrði færra á þingi. Þeir halda því mjög á loft, að fordæmi sé fyrir uppkosningum slíkum sem þessum. Hv. 1. þm. Reykv. nefndi í þessu tilfelli þrjú dæmi: tvö frá 1926 og eitt frá 1932. Annað dæmið frá 1926 og dæmið frá 1932 eru um uppkosningar í Reykjavík. En á þessum árum voru engir varaþm. í Reykjavík. Ákvæði um varaþm. í Reykjavík komu ekki í stjórnarskrána fyrr en 1934, eins og kunnugt er, og er því alveg út í hött að nefna þessi dæmi í sambandi við það tilfelli, sem hér er um að ræða. Hitt dæmið frá 1926, sem nefnt hefur verið í þessu sambandi, er um uppkosningu landskjörins þm. Í fljótu bragði gæti virzt sem líkt hefði staðið á þá og nú. Svo er þó ekki, þegar nánar er aðgætt. Það liggur í því, að með stjórnarskrárbreytingunni 1934 voru tekin upp ákvæði í stjórnarskrána, sem viðurkenndu í ríkara mæli en áður hafði verið rétt flokkanna til áhrifa á Alþingi í nokkru hlutfalli við kjósendafjölda í landinu. Sú grundvallarregla yrði þverbrotin, ef kjósa ætti einn mann í Reykjavík í stað hv. 4. þm. Reykv., og þess vegna tel ég, að ekki sé hægt að líkja dæminu frá 1926 við það, sem nú er fjallað um. Um þetta eru því engin fordæmi til. En jafnvel þótt hv. þingmenn Sjálfstfl. vilji enn halda því fram, að svo sé, þá eru önnur stjórnarskrárákvæði en það, sem ég þegar hef nefnt, sem beinlínis og óbeinlínis banna slíka uppkosningu. Ég veitti því athygli áðan, að hv. 6. þm. Reykv. sagði það í ræðu sinni, að engin ákvæði væru um uppkosningar í stjórnarskránni. En þetta er misskilningur eða gáleysi hjá honum, því að í 2. mgr. 31. gr. stjórnarskrárinnar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Deyi þingmaður, kosinn í einmenningskjördæmi, eða fari frá á kjörtímanum, þá skal kjósa þingmann í hans stað fyrir það, sem eftir er kjörtímans.“ Stjórnarskráin gerir ekki ráð fyrir uppkosningum í öðrum tilfellum. Þetta er eini staðurinn í stjórnarskránni, þar sem um uppkosningar er fjallað. Í tvímenningskjördæmum og í Reykjavík eru fyrirmæli um varamenn, og einnig skulu vera varamenn fyrir landskjörna þingmenn. Það verður því ekki komizt hjá gagnályktun frá 2. mgr. 31. gr. stjórnarskrárinnar, að uppkosningar skuli ekki fara fram í öðrum tilfellum en þar greinir. En jafnvel þótt hv. þingmenn Sjálfstfl. telji ekki öruggt, að slík gagnályktun eigi hér við, og bendi í því sambandi, eins og hv. síðasti ræðumaður, 6. þm. Reykv., á 135. gr. stjórnarskrárinnar, sem fjallar um uppkosningar í einmennings- eða tvímenningskjördæmum, ef frambjóðandi deyr eða þingmannssæti verður af öðrum ástæðum autt, áður en kjörtímabil er á enda, jafnvel þótt þeir vilji enn bera það fyrir sig, sem mér virðist þó vera að fara beint í bága við þetta ákvæði 31. gr. stjórnarskrárinnar, þá er enn eitt ákvæði í stjórnarskránni, sem tekur af öll tvímæli um þetta og eitt út af fyrir sig nægði til þess, að uppkosning eins manns í Reykjavík gæti ekki átt sér stað. Og þetta ákvæði er einnig í 31. gr. stjórnarskrárinnar. Í þeirri gr. segir nefnilega í a-lið, að í Reykjavík skuli kjósa átta þingmenn og kosning þeirra sé hlutbundin. Það væri í algeru ósamræmi við þetta ákvæði, ef aðeins sjö þingmenn væru kosnir hlutbundinni kosningu, en einn kosinn með sama hætti og á einmenningskjördæmum, svo sem hv. þingmenn Sjálfstfl. láta í veðri vaka að þeir vilji. Þeir skulu allir átta vera kosnir hlutbundinni kosningu, eins og segir í þessari grein. Þetta ákvæði kosningalaganna sýnist mér því kollvarpa með öllu þeirri kenningu, sem hinn ágæti fræðimaður Einar Arnórsson virðist hallast að í bók sinni um réttarsögu Alþingis. Það virðist alveg kollvarpa þeirri kenningu, að þegar svo stendur á sem nú, skuli einn maður kosinn í Reykjavik, því að sá maður væri ekki kosinn hlutbundinni kosningu. Og það væri brýnt brot á þessu stjórnarskrárákvæði, auk þeirra sem ég áður nefndi, og fram hjá því verður ekki komizt. En þá er komið að þriðju leiðinni, sem ég nefndi í upphafi og meiri hl. kjörbréfanefndar leggur til, að farin verði, að fjórði maður á lista Alþfl. taki sæti á Alþingi sem varamaður hv. 4. þm. Reykv. Stjórnarskrárákvæði eru ekki fyrir hendi um þetta. En mér virðist 117. gr. kosningalaganna skera hér úr. Þar segir, að framboðslisti í kjördæmi, þar sem kosið er hlutbundnum kosningum, sem hlotið hefur þingmann eða þingmenn kjörna, hafi rétt til jafnmargra varaþingmanna. Og í sömu gr. segir, að ef varaþingmaður, kosinn hlutbundinni kosningu, hljóti uppbótarþingsæti, skuli yfirkjörstjórn sú, sem í hlut á, gefa næsta frambjóðanda af þeim lista, ef til er, kjörbréf varaþingmanns. Nú vil ég spyrja: Liggur ekki beint við að álykta, að ef varaþingmaður fellur frá eða segir af sér, þá skuli sama regla gilda? Er það ekki beinlínis undirskilið, að þegar varamenn hafa sagt af sér, látizt o.s.frv., þá skuli þeir taka við, sem næstir eru í röðinni á listanum? Mér virðist hér vera um vafalausa lögjöfnunarheimild að ræða. Þetta fer engan veginn í bága við nein stjórnarskrárákvæði frekar en bein ákvæði 117. gr. um, að gefa skuli út kjörbréf varaþingmanns þeim, sem næstur er, ef varaþingmaður hefur hlotið uppbótarþingsæti. Það liggur líka í augum uppi, að önnur ályktun mundi leiða til ranglátrar niðurstöðu og beinlínis gegn ákvæðum stjórnarskrár um tölu þingmanna eða gegn ákvæðum stjórnarskrár, sem óheimila uppkosningar í Reykjavík. Nú er því haldið fram af hv. þingmönnum Sjálfstfl. og nú síðast af hv. 6. þm. Reykv., að slíkir varamenn væru ekki kosnir samtímis og á sama hátt. Einnig þetta virðist mér rangt. Þar sem talað er um í 31. gr. stjórnarskrárinnar, að þeir skuli kosnir samtímis og á sama hátt, er verið að undirstrika það, að þetta skuli gerast í sömu kosningum. Þessir menn eru einmitt kosnir á framboðslistunum samtímis og á sama hátt, og nákvæmlega hið sama sýnist mér gilda um landskjörna þm. samkv. 129. gr. kosningalaganna. Hér ber því allt að sama brunni. Leið sú, sem hv. sjálfstæðismenn benda á, er ólýðræðisleg og brýnt brot á stjórnarskránni. Hins vegar styðst leið sú, sem meiri hluti hv. kjörbréfanefndar leggur til, við augljós lagarök. Með því er haft í heiðri það ákvæði stjórnarskrár, að rétt tala þingmanna er á þingi og rétt þingmannatala í Reykjavík, allir kosnir hlutbundnum kosningum, samtímis og á sama hátt. Varamenn yrðu á hverjum tíma jafnmargir kjörnum alþingismönnum og þannig í heiðri hafður réttur flokkanna, sem þeim er áskilinn í 117. gr. kosningalaganna, og sömuleiðis réttur þingmanna til þess að láta varamenn taka sæti sitt í forföllum sínum, sem þeim er áskilinn í 3. mgr. 144. gr. kosningalaganna. Till. hv. meiri hl. kjörbréfanefndar er auk þess fullkomlega lýðræðisleg, og hún ein leiðir til réttlátrar og eðlilegrar niðurstöðu.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Reykv. hrasaði nú í seinni ræðu sinni nokkuð illilega af braut hinna hreinu lögskýringa og tók málið upp á pólitískum grundvelli um það, að samsetning Alþingis væri ekki í samræmi við þjóðarviljann og að Alþfl. hefði miklar sigurvonir, ef það yrði kosning um einn mann í Reykjavík. Þarna er einmitt kominn kjarni málsins frá hendi þeirra sjálfstæðismanna. Þetta er það, sem hefur ráðið gerðum þeirra og lagaskýringum í málinu. Þeir telja, að nú standi þeir vel að vígi að fara út í kosningar um einn mann í Reykjavík, og þess vegna er þyrlað upp þessu moldviðri um svo sjálfsagða lausn sem hér hefur verið lögð til af meiri hl. kjörbréfanefndar. Það er ekki margt, sem ég þarf að svara í ræðu hv. 6. þm. Reykv. En ég vil þó aðeins benda á, að sú setning, sem hann vísar til í seinni hluta 31. gr. stjórnarskrárinnar, á ekki við um þetta atriði, og hún kemur ekki í neinn bága við það, sem ég var búinn að halda hér fram áður. Þar stendur: „Frambjóðendur þess flokks, sem landslista hefur í kjöri og nær jöfnunarþingsæti, taka sæti eftir þeirri röð, sem þeir eru í á listanum að lokinni kosningu.“ Þetta er landslisti, sem á þarna við. Það er ekki Reykjavíkurlisti. Það er landslistinn, sem þarna er verið að tala um. Og það breytir einmitt ekki þeirri staðreynd, að það, að þeir taka röð á landslistanum eftir kosninguna eins og þeir voru kosnir, eins og þeir eru á listanum að lokinni kosningu, gerir það að verkum, að þeir falla út af Reykjavíkurlistanum, þeir af þm. Reykjavíkurlistanna, sem ná kjöri sem uppbótarþingmenn. Og þá stendur eftir sú blákalda staðreynd, eftir skýringu sjálfstæðismannanna sjálfra, að listi, sem hefur aðeins fengið einn mann kjörinn í Reykjavík, á engan varamann eftir einmitt þeirra eigin skilningi. Á landslista er frambjóðendum raðað - ja, mig minnir, að þeim sé raðað fyrir kosningarnar eftir stafrófsröð, en síðan breytist það eftir því, sem kosningaúrslitin gefa tilefni til, og þar nánar tilteknum reglum um það, hvernig þeir taka sæti sem uppbótarþingmenn hinna ýmsu flokka á þingi. En þetta er bara til þess að undirstrika það, að það er ekki sú röðun, sem á að ráða um uppbótarþingmennina, ekki sú röðun, hvar þeir eru í stafrófsröð, heldur hitt, hvernig atkv. hafa fallið í kosningunum. Þetta er sem sagt á engan hátt í ósamræmi við það, sem ég hef hér haldið fram. Það, hvort Alþingi sé skipað í samræmi við þjóðarviljann, hefur vitanlega verið stöðugt dellumál á Íslandi. Það vita allir. Þetta hefur verið eitt af mestu deilumálum eiginlega við allar kosningar. Og ég býst við því, að það verði aldrei svo, að þingmannafjöldi verði algerlega í samræmi við atkvæðafjölda flokkanna. Og ákvæðið um 11 uppbótarþingmenn var einmitt hugsað til þess að leiðrétta það misræmi, sem þá var orðið, þegar þau lög voru sett og gerðu mikla bót á því, þó að það fyrirkomulag sé að mörgu leyti mörgum annmörkum bundið. En við verðum líka ekki einasta að taka tillit til þess, hvernig hlutföllin ættu að vera í samræmi við kjósendurna. Við höfum líka sett um þetta ákveðnar reglur. Og við vitum það ósköp vel, að jafnvel þótt settar væru í dag reglur um það, sem tryggðu, að þingmannafjöldi væri algerlega í samræmi við atkvæðatölur flokkanna, þá er ekki víst, að það haldist við næstu kosningar, það veit hver maður, - og sérstaklega í þeim miklu þjóðflutningum, sem átt hafa sér stað í okkar þjóðfélagi, þar sem verulegur hluti landsbúanna hefur á síðustu tveimur áratugum fært sig úr stað og hér í Reykjavik hefur vaxið upp stórborg og ýmsar stórborgir og þétt byggð hér á Suðvesturlandinn. Það mál er ekki til umræðu núna. Það er aðeins hitt, hvað eru fyrirmæli stjórnarskrár og kosningalaga um rétta þingskipun, eins og nú er. Öðru verður ekki breytt nema með sérstakri stjórnarskrárbreytingu. Miðað við gildandi stjórnarskrá og gildandi kosningalög er þingmannafjöldinn, eins og hann er núna, áður en Haraldur Guðmundsson, hv. 4. þm. Reykv., víkur af þingi, þannig, að Alþfl. er ætluð átta þingsæti, og hann á rétt á því skv. kosningalögum og stjórnarskrá og á að halda þeim rétti. Hér er ekki verið að ræða um forföll. Hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, er enn þá þingmaður, hefur ekki sagt af sér þingmennsku, og hvað sem líður því starfi, sem í ráði er að hann taki við sem sendiherra erlendis, þá breytir það ekki því, að hann gæti verið í sjálfu sér þm. áfram. Það er engin lagaskylda að segja af sér, og hversu lengi hann gegnir því starfi og annað slíkt, er allt í óvissu, og það skiptir engu máli í þessu sambandi. Hér er aðeins verið að ræða um varaþingmanninn af lista Alþfl. í Reykjavík. Og þá koma fram þessi skýlausu ákvæði stjórnarskrárinnar um, að varamenn skuli vera jafnmargir og aðalmenn, sem er nánar skýrt í 117. gr. kosningalaganna, eins og hv. þm. Ak. hefur rækilega skýrt hér í ræðu sinni áðan. Það er ekkert um það að tala, hvort Haraldur Guðmundsson hefur lögleg forföll eða hvort Rannveig Þorsteinsdóttir hefur lögleg forföll. Haraldur Guðmundsson er ekki staddur á þingi núna, og Alþfl. á heimtingu á því að fá sinn varaþingmann inn. Rannveig Þorsteinsdóttir hefur sagt sig af listanum og kemur þess vegna ekki til tals, enda hefði þá sennilega kjörstjórnin, ef hún hefði verið á þeirri skoðun, sem hv. 6. þm. Reykv. vildi leggja í bókanir hennar, veitt henni kjörbréf, þrátt fyrir það að hún segði af sér. En það hefur hún ekki treyst sér til að gera, vegna þess að það á enga stoð í lögum. Ég vil svo undirstrika það, að ég er ekki hér að neita því, að það sé æskilegt að halda sér sem mest við einmitt orðanna hljóðan. Ég er ekki að fordæma bókstafsskilning, ef hægt er að koma honum við. Og ég tel það einmitt vera bókstafsskilning þessarar marglesnu setningar hérna um, að jafnmargir varamenn skuli kosnir samtímis og á sama hátt, það er einmitt bókstafsskilningur og um leið skilningur á anda þessa ákvæðis með tilliti til stjórnskipunarinnar yfirleitt og kosningalaganna, að Alþfl. fái sinn varamann. Það er ekki neinn bókstafsskilningur, sem Sjálfstfl. berst fyrir í þessu máli. Það er bara útúrsnúningur og ekkert annað, - útúrsnúningur, sem hann gerir sér von um að geti gefið honum tækifæri til þess að koma fleyg inn í stjórnarsamstarfið í fyrsta lagi og í öðru lagi til þess að reyna að fá kosningu á einum manni hér í Reykjavík, sem allir vita og allir hljóta að viðurkenna að er í fullkomnu ósamræmi við bæði bókstaf og anda stjórnarskrár og kosningalaga. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara frekar út í þetta, en undirstrika þá till., sem ég hef borið hér fram.



Herra forseti. Hv. þm. Siglf. lauk ræðu sinni með því, að sjálfstæðismenn héldu fram þessum skilningi ekki með rökum, heldur væru þetta útúrsnúningar í þeim tilgangi einum að koma fleyg inn í stjórnarsamstarfið. Mér fannst fróðlegt að heyra þessi orð úr munni hv. þm. Siglf., því að ég veit ekki betur en hann hafi sjálfur borið fram till. um það að sprengja stjórnarsamstarfið, sem sagt að reka kommúnistana úr stjórninni. Þetta hefur hann flutt í sínum flokki og er opinbert mál. En sleppum því. Þau ummæli hans, að þetta séu útúrsnúningar einir, pólitískar brellur og þar fram eftir götunum, er náttúrlega ekki svaravert, þar sem þessi hv. þm. eins og allir aðrir veit, að sá skilningur á stjórnarskránni, sem hér hefur verið haldið fram, er í samræmi við óvefengdan skilning allra í yfir 40 ár á þessum varamannsákvæðum. Slík ummæli sem þessi eru því í rauninni ekki svaraverð frá hv. þingmanni. Það voru tvö eða þrjú atriði í ræðu hv. þm. Ak., sem mér þykir rétt að minnast á. Hann segir: Ef ætti að fara fram kosning á einum manni í Reykjavík, þá væri það stjórnarskrárbrot, vegna þess að stjórnarskráin segir, að í Reykjavík skuli kosnir átta þm. hlutbundinni kosningu. Nú er það svo, að þegar aukakosningin fór fram við landskjör haustið 1926, var kosinn einn landskjörinn þingmaður. Stjórnarskráin, sem þá var í gildi frá 1920, sagði, að á þingi skyldu eiga sæti sex þingmenn, kosnir hlutbundnum kosningum um land allt. Það leiðir auðvitað af eðli málsins, að ef einhver þessara landskjörnu þm. eða í þessu tilfelli einhver þingmanna Reykjavíkur fellur frá eða segir af sér og varamaður er ekki fyrir hendi, þá verður að kjósa í staðinn. Og það er auðvitað misskilningur hjá hv. þm., að það komi í bága við þetta stjórnarskrárákvæði, enda höfum við þetta óvefengda fordæmi frá 1926 fyrir hendi. Hv. þm. segir, að mér hafi orðið sú vangá á að segja, að í stjórnarskránni væri ekkert ákvæði um aukakosningar eða uppkosningar, ef þm. fellur frá eða sæti hans verður laust. Það má vera, að ég hafi ekki orðað þetta nákvæmlega. En það, sem ég átti við, var auðvitað, að í stjórnarskránni væru engin ákvæði um aukakosningar varðandi þá þm., sem kosnir eru hlutbundnum kosningum, þ.e.a.s. í Reykjavík eða tvímenningskjördæmunum. Í 31. gr. stjórnarskrárinnar segir í e-lið sérstaklega, að deyi þm., kosinn í einmenningskjördæmi, eða fari frá á kjörtímanum, skuli kjósa þm. í hans stað fyrir það, sem eftir er kjörtímans. Þetta er sérákvæði um kosningarnar í einmenningskjördæmunum, af því að þar eru engin varasæti til. Um hina þingmennina eru engin ákvæði í stjórnarskránni, og þess vegna hefur almenni löggjafinn sett það, eins og ég gat um, í 135. gr. kosningalaganna. Ég ætla, að í rauninni sé það alveg óvefengt, að þangað til þessi spurning vaknaði nú fyrir skemmstu um varasæti Haralds Guðmundssonar, hafi allir verið sammála um, að skilja bæri stjórnarskrána eins og ég hef hér lýst, að af hverjum lista gætu ekki komið til greina fleiri varamenn en aðalmenn eru kosnir af þeim lista. Það eru stjórnarflokkarnir háttvirtir, sem nú vilja brjóta í bága við þann viðurkennda skilning, sem eins og ég gat um hefur verið óvefengdur bæði í kenningu og framkvæmd. Ef frá þessum augljósa og ótvíræða skilningi er vikið, eins og hér er lagt til af meiri hl. kjörbréfanefndar, er vissulega farið þar út á hálan ís og hættulega braut. Það má vel vera, að það komi einhvern tíma í kjölfarið, að menn segi sem svo: Ja, það er sjálfsagt að skilja og túlka stjórnarskrána þannig, að það megi taka inn varamenn, t.d. fyrir þm. í einmenningskjördæmum. - Og vissulega má færa viss rök fyrir því. Það má segja: Ja, fyrst það eru varamenn fyrir uppbótarþm., fyrst eru varamenn fyrir Reykjavíkurþingmennina og fyrst eru varamenn fyrir þm. í tvímenningskjördæmum, þá er lögjöfnun sjálfsögð og heimil um það, að megi taka inn varamenn fyrir þingmenn í einmenningskjördæmum. - Og eftir þeim skilningi ætti þá Alþingi væntanlega að vera í sjálfsvald sett, annaðhvort með þál. eða atkvgr. eins og um kjörbréfið nú eða með lögum að ákveða, hverja skyldi taka inn sem varamenn. Vitanlega blandast engum hugur um það, að slíkt væri tvímælalaust stjórnarskrárbrot, alveg eins og það er stjórnarskrárbrot að túlka stjórnarskrána hér eins og meiri hl. kjörbréfanefndar leyfir sér að gera. Og út af því kjörbréfi, sem meiri hl. yfirkjörstjórnar Reykjavikur hefur gefið út, þá kemur það skýrt fram, eins og ég hef lesið hér áður, að allir þrír yfirkjörstjórnarmenn eru á einu máli um, að það skorti lagastoð til þess að taka þm. gildan, og meiri hl. yfirkjörstjórnar réttlætir aðeins þessa formlegu athöfn sína, útgáfu kjörbréfsins, með því, að Alþingi hafi fyrirskipað og það beri ábyrgð á þessu máli. Hv. þm. Ak. gekk svo langt í sínum málflutningi, að hann vildi ekki aðeins halda því fram um þann skilning, sem meiri hl. kjörbréfanefndar heldur fram, að taka 4. mann á lista Alþfl. gildan sem varamann, að það væri löglegt, heldur gekk hann svo langt, að afstaða mín og okkar, sem höldum fram sömu skoðun, leiddi til skýlauss stjórnarskrárbrots. Svo er nú skörin farin að færast upp í bekkinn, að sá skilningur, sem í fjóra áratugi hefur verið óvefengdur og ríkjandi, sem hefur verið kenndur án nokkurs ágreinings í Háskóla Íslands í rúma fjóra áratugi, sá sem er staðfestur í Réttarsögu Alþingis eftir einn merkasta lögfræðing, sem þjóðin hefur átt, sem er staðfestur í framkvæmd með landskjörinu 1926, sem er staðfestur af yfirkjörstjórn Reykjavíkur allri óskiptri, - þessi skilningur á að vera hreint stjórnarskrárbrot eftir túlkun hv. þm. Ak. Ég veit í rauninni ekki, hvort á að eyða orðum að slíku. En vissulega var það kannske í nokkru samræmi við þetta og raunar málsvörn þessa hv. þm. hér í haust varðandi uppbótarsætin, að hann segir, að till. meiri hl. kjörbréfanefndar leiði einar til réttlátrar niðurstöðu. Þetta minnir ónotalega á það, þegar þessi hv. þm. tók að sér í haust að halda uppi aðalmálsvörn fyrir kosningabrellur Alþfl. og Framsfl. til þess að ná fleiri landskjörnum þm. í uppbótarsætum heldur en reglur og réttur stóðu til og til þess að gera Alþingi ranga mynd af þjóðarviljanum. Þá var það líka niðurstaðan hjá þessum hv. þm. eins og nú, að afstaða Framsfl. og Alþfl. og aðferð þeirra leiði ein til réttlátrar og sanngjarnrar niðurstöðu.



Herra forseti. Hv. stjórnarandstæðingar hafa rekið sig á það í þessu máli, að ein syndin býður annarri heim. Þeir hafa nú þurft að glíma við afleiðingarnar í þessu máli eins og öðrum málum hér fyrr á þinginu við kosningasvikin frá því í sumar. Allt þeirra framferði nú gerir eiginlega kosningasvikin þá öllu ljósari og ógeðfelldari, því að reykvískir kjósendur mega vita það nú, að þegar Alþfl. stillti upp lista og hafði á honum ungfrú Rannveigu Þorsteinsdóttur, sem vafalaust hefur aflað þeim lista einhverra atkv., þá var það ákveðið á bak við tjöldin hjá þessum háttvirtu herrum, að þessi kona skyldi aldrei á þing komast, enda þótt hún væri boðin fram. Og endirinn á þessum deilum um varaþingmanninn verður nokkuð einkennilegur, þegar hv. stjórnarandstæðingar eru orðnir svo forhertir, eins og hv. 6. þm. Reykv. vék að, að telja nú allt annað stjórnarskrárbrot heldur en að afgreiða þetta mál með þeim hætti, sem þeir vilja, en þeir vikum og mánuðum saman hafa verið að velta fyrir sér, hvernig þeir gætu afgreitt, án þess að afgreiðslan væri stjórnarskrárbrot. Þessir menn hafa talað við okkur, þm. Sjálfstfl., einslega fram og aftur um þetta mál og hvort ekki væri hægt að finna einhverja skaplega samstöðu um lausn þessa máls án þess að gerast sekir um að brjóta stjórnarskrána, og þeir vita ósköp vei, að það er engan veginn af neinni andstöðu okkar sjálfstæðismanna gegn því, hvorki að Eggert Þorsteinsson komi hér á þing né að Alþfl. haldi sinni þingmannatölu, sem við höfum ekki viljað fallast á afgreiðslu þessa máls, eins og nú er, heldur vegna þess, að við höfum fyrr og síðar sagt: Það er ekki hægt með þessum hætti vegna ákvæða laga og stjórnarskrár. Yfirkjörstjórnin í Reykjavík er búin að kveða upp úrskurð sinn um það fyrir sitt leyti, að það sé ekki hægt á grundvelli laga né í samræmi við stjórnarskrána að gefa út kjörbréf þessa varaþingmanns, sem hér um ræðir. Og sjálft Alþingi er búið að fella það að taka gilda kosningu þessa manns sem varaþm. Þm. Ak. taldi upp nokkra atburðaröð í þessu máli og hvað hér hefði gerzt og að nú væri komið að lokadeginum. Þá gleymdi hann einum lið, og það var sú ákvörðun Alþingis, meiri hl. Alþingis, að fella till. um að taka gilda kosningu Eggerts Þorsteinssonar, eins og málið lá fyrir. En það er ekki aðeins, að yfirkjörstjórnin standi enn við þann skilning sinn, hafi sagt, að það sé ekki hægt að gefa út kjörbréf handa varaþingmanni eins og hér um ræðir, og það er ekki aðeins, að Alþingi sjálft hafi svo fellt að taka kosningu þessa þm. gilda, heldur hafa, eins og hv. 6. þm. Reykv. benti á, komið fram í fjöldamörgum tilfellum öðrum hliðstæður, sem sanna, að hér er rangt að farið, og kenningar lögfræðinga fyrr og síðar, eins og vitnað var til í Réttarsögu Alþingis eftir Einar Arnórsson. og kenningar, sem stuðzt hefur verið við og fluttar hafa verið í Háskóla Íslands. Og það hefur aldrei, svo að vitað sé, a.m.k. er mér ekki kunnugt um það, og hv. stjórnarsinnar hafa ekki bent á neitt tilvik þess, að nokkru sinni hafi verið vefengt eða haldið fram, að þessar kenningar væru rangar eða farið hafi verið ranglega að við landskjörið 1926 og þar hafi verið brotin stjórnarskráin. Það er einkennileg tilviljun, að það skuli aldrei hafa komið fram nein skoðun eða sjónarmið um það fram að þessu, að þessar kenningar, sem vitnað hefur verið til, væru rangar eða brotin hafi verið stjórnarskráin 1926, en það er fyrst nú, að málflutningur hv. stjórnarsinna hnígur allur að því, að þar hafi verið framið stjórnarskrárbrot og að allt sé það rangt, sem áður hefur verið kennt af fræðimönnum í þessu efni. Ég skal ekki elta ólar við einstök atriði í ræðu hv. þm. Ak. En eins og áður hefur verið vikið að, má segja, að það sé nokkuð mikil forherðing að draga nú loksins fram þá niðurstöðu, sem hann gerði, að allt annað en það, sem hér er verið að vandræðast með, sé brot á stjórnarskránni. Um varaþingmennina, sem hér hefur verið aðallega deilt, er það svo, að þegar stjórnarskráin ákveður, að þeir skuli vera jafnmargir og kosnir samtímis og á sama hátt, þá hefur það verið, eins og ég sagði, skýrt þannig, að það þýddi, að þeir væru ekki fleiri kosnir en aðalmennirnir á hverjum lista. Og þegar nauðsyn þykir og menn eru sammála um að breyta þessu í framkvæmd, vegna þess að í sjálfu sér fallast allir á, að þetta er óeðlilegt varðandi sveitarstjórnirnar, þá er samt sem áður fyrst í stað það mikill vafi á ákvæðunum, þegar þau eru flutt inn í þingið, að þá er talað um takmarkaða tölu varamannanna, sem hins vegar endar svo í meðferð þingsins þannig, að allir frambjóðendurnir á listanum teljast varamenn. Auðvitað er það ljóst, að löggjöfin og þörf löggjafar í sambandi við kosningar á sveitarfulltrúum eða bæjarfulltrúum styður og sannar í raun og veru, að það er ekki hægt að fara að í sambandi við þingmennina eins og hér er ráð fyrir gert, og hún sannar einnig, að það er ekki hægt að gera þá breytingu, sem lagt er til hér í þinginu í frumvarpsformi, heldur - ef menn óska að breyta aðferðinni í þessum efnum - verður að gera það varðandi þm. með stjórnarskrárbreytingu. Hv. 6. þm. Reykv. benti á það mjög réttilega, að meginuppistaðan í málflutningi stjórnarsinna hefur byggzt á því, hvað menn teldu eðlilegt og hvað menn teldu sanngjarnt og rétt í þessu efni. En um það atriði er ekki hér deilt, og sjálfstæðismenn eru í sjálfu sér sammála um það, að það sé knýjandi ástæða til að breyta þeim ákvæðum, sem nú eru í stjórnarskránni um kjör varaþingmanna. En við verðum í þessu sambandi, eins og réttilega hefur verið haldið fram, meðan ekki er búið að breyta stjórnarskránni, að halda okkur við ákvæði hennar, og alveg eins og það er nú brot á stjórnarskránni að ætla sér þrátt fyrir ákvæði hennar að viðhafa þann hátt, sem lagt er til af meiri hluta kjörbréfanefndar, þá er það einnig brot á stjórnarskránni að ætla sér að breyta ákvæðum hennar með einföldum lögum, eins og einnig er farið fram á. Og það er þeim mun alvarlegra, finnst mér, að þingmenn leggi út í slíkt ævintýri, þar sem það er engin knýjandi nauðsyn til þess að fara þannig að málum. En svo óhöndulega hefur hv. stjórnarsinnum farizt í þessu máli, að þegar þeir eru búnir að velta því fyrir sér, eins og ég sagði áðan, vikum saman og mánuðum, hvernig hægt sé að losna við afleiðingarnar af klækjunum frá kosningunum í sumar, og þegar þeir loksins koma inn í þingið, þá ern þeir sjálfum sér sundurþykkir á fyrsta stigi málsins, og meiri hluti þings er þá með því að fella till. um að taka kosningu Eggerts Þorsteinssonar sem varaþingmanns gilda. En þegar þetta er búið. er aftur setzt á rökstóla og reynt að fínna nýjar leiðir, og þá er farin sú leið að reyna að ná settu marki með því, að Alþingi fyrirskipi yfirkjörstjórninni með þál. að gefa út kjörbréf. En það er ekki nóg, vegna þess að það virðist ekki fullnægja samlyndinu á stjórnarheimilinu, og þess vegna er svo loksins látið reka lestina frv. um það, hvernig með þessi mál skuli fara, frv., sem felur í sér breytingu á beinum ákvæðum stjórnarskrárinnar og verður því ekki með neinum rétti tekið fyrir hér á þinginu öðruvísi en sem stjórnarskrárbreyting.

Forseti (GJóh): Samkvæmt þessari atkvgr. tekur Eggert Þorsteinsson sæti á Alþingi sem varaþm. Alþfl. í fjarveru hv. 4. þm. Reykv. (HG). Hv. þingmaður þarf ekki að undirrita eiðstaf, þar sem hann hefur setið á Alþingi áður.