Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Hér er til umr. frv. til nýrra heildarlaga um stimpilgjald. Samhliða frv. þessu er flutt frv. til laga um breyt. á lögum um aukatekjur ríkissjóðs, og verður að skoða ákvæði þessara frv. í samfellu. Samkvæmt gildandi lögum er gjaldtaka af skjölum þríþætt. Í fyrsta lagi er tekið af þeim stimpilgjald samkvæmt ákvæðum stimpilgjaldalaganna frá 1921, og ræðst hæð þess af fjárhæð viðkomandi skjals. Í öðru lagi er tekinn 140% stimpilgjaldsviðauki af flestum hinna stimpilskyldu skjala, en viðauki þessi hefur verið samþykktur til eins árs í senn undanfarna áratugi. Í þriðja lagi er við þinglýsingu tekið sérstakt þinglýsingargjald, sem eins og stimpilgjaldið er háð fjárhæð hinna þinglýstu skjala. Með frv. þessu er lagt til að öllum þessum gjöldum verði steypt saman í eitt gjald, stimpilgjald, en stimpilgjaldsaukinn verði felldur niður svo og þinglýsingargjaldið í núverandi mynd. Ekki þykir þó fært að fella þinglýsingargjaldið niður með öllu, en þess í stað er lagt til að fyrir þinglýsingu verði tekið tiltölulega lágt fast gjald óháð fjárhæð hinna þinglýstu skjala, svipað því og nú gerist um veðbókarvottorð. Þessi breyting ætti að horfa til verulegrar einföldunar, þannig að gjaldendum ætti að geta orðið ljósara en nú, hvernig gjöldin eru reiknuð, og veruleg vinna ætti að geta sparast við útreikning gjaldanna. Þessari breytingu á gjaldtökunni er ekki ætlað að auka tekjur ríkissjóðs og má ætla að þær verði nær óbreyttar, en nákvæm áætlun um tekjubreytingu, er af frv. þessu leiðir, er örðug vegna þess hve skýrslur um fjölda og fjárhæð stimplaðra og þinglýstra skjala eru ósundurliðaðar. Gjaldtaka af einstökum skjölum breytist hins vegar nokkuð, ýmist til hækkunar eða lækkunar, og vísast til fskj. með frv. um yfirlit yfir þær breytingar. Auk fyrrgreindrar sameiningar gjalda felast í frv. allviðamiklar breytingar á ýmsum ákvæðum stimpilgjaldslaga, enda eru núgildandi lög úrelt orðin að ýmsu leyti, sem engan skyldi undra eftir 57 ára gildistíma. Ég sé ekki ástæðu til að rekja þessar breytingar í smáatriðum, vísa til frv. og athugasemda við einstakar greinar, en vil þó vekja athygli á eftirfarandi atriðum: Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir því, að stimpilgjaldið hlaupi á hærri fjárhæðum en gert er samkvæmt gildandi lögum. Þannig er t. d. stimpilgjald af víxlum 250 kr. af hverjum 100 þús. kr. af fjárhæð víxilsins samkvæmt frv. í stað 0.24% af víxilfjárhæðinni áður. Er þessari breytingu eins og mörgum öðrum, sem í frv. felast, ætlað að spara vinnu við útreikning gjaldanna. Þá er gerð tillaga um breyttan gjaldstofn við útreikning stimpilgjalds af eignarheimildum fyrir fasteignum. Fram til þessa hefur stimpil- og þinglýsingargjald af þessum skjölum verið miðað við söluverð eignarinnar ef það kemur fram á hinu þinglýsta skjali, ella hefur verið miðað við fasteignamatsverð. Þar sem fasteignamatsverðið er allajafna nokkru lægra en gangverð fasteigna hefur þessi háttur við gjaldtöku leitt til þess, að menn hafa látið hjá líða að þinglýsa kaupsamningum og þannig sparað sér hluta stimpilgjalda með því að greiða það af lægri gjaldstofni og um leið sloppið við að greiða þinglýsingargjald bæði af kaupsamningi og af afsali. Þetta hefur hins vegar leitt til verulegrar skerðingar á réttaröryggi fasteignakaupenda, þar sem þeir hafa átt á hættu að skuldheimtumenn seljanda eða grandlausir síðari viðsemjendur hans gætu útrýmt eða skert rétt kaupsamningshafa. Verður að telja mjög óæskilegt að gjaldtökuákvæði dragi á þennan hátt úr réttaröryggi við fasteignakaup, og er því lagt til í 17. gr. frv., að jafnan skuli miða gjaldstofn stimpilgjalds við fasteignamat eða áætlað fasteignamat þegar því verður við komið. Þessi breyting samhliða niðurfellingu þinglýsingargjalds í núverandi mynd ætti að leiða til þess, að opinber gjaldtaka verði mönnum ekki framvegis hindrun við að tryggja réttindi sín. Þá má nefna að í frv. er lagt til að það breyti ekki stimpilskyldu skjals þó það sé gefið út til tryggingar á öðru skjali. Þannig gerir frv. ráð fyrir að fullt stimpilgjald sé tekið af tryggingarbréfi sem gefið er út til tryggingar á greiðslu víxils, en samkvæmt gildandi framkvæmd er tekið tillit til stimplunar víxilsins við ákvörðun stimpilgjalds af tryggingarbréfunum. Jafnframt er lagt til að stimpilgjald af tryggingarbréfum verði almennt lækkað, þannig að þessi breyting ætti ekki að verða til íþyngingar gjaldendum. Hins vegar ætti þetta að geta sparað nokkra vinnu við ákvörðun stimpilgjalds og flýtt afgreiðslu nokkuð. Þá er lögð til nokkur breyting á stimplun hlutabréfa. Samkvæmt gildandi lögum nemur stimpilgjaldið 2.4% af verði bréfsins ef bréfið hljóðar á handhafa, en 1.6% ef bréfið hljóðar á nafn. Auk þess eru framsöl nafnbréfa stimpilskyld. Í frv. er lagt til að sama stimpilgjaldið gildi fyrir öll hlutabréf og framsöl þeirra allra verði stimpilfrjáls. Á sama hátt er lagt til að framsöl á réttindum í öðrum félögum en hlutafélögum verði stimpilfrjáls. Loks má geta þess, að viðurlagaákvæði frv. eru mun skýrari en samsvarandi ákvæði í gildandi lögum, og er gerður skýr munur á stjórnvaldsviðurlögum og eiginlegum refsingum, andstætt því sem er samkvæmt núgildandi lögum. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., er flutt samhliða frv. til l. um stimpilgjald og vísast að mestu til þess sem áður sagði um það frv. Með frv. þessu er lagt til að þinglýsingargjald verði lagt niður í núverandi mynd og sameinist stimpilgjaldinu. í stað núverandi þinglýsingargjalds er lagt til að dómsmrh. ákveði með reglugerð fast gjald fyrir hverja þinglýsingu og yrði sú gjaldtaka óháð fjárhæð þess skjals sem þinglýst er. Þannig yrði þinglýsingargjaldið nokkurs konar þjónustugjald fyrir framkvæmd þinglýsingar, hliðstætt t. d. gjaldi fyrir veðbókarvottorð. Með vísan til þessa leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Til manneldisráðs var upphaflega stofnað árið 1939, en þá fól dóms- og kirkjumálarn. 7 manna n. að rannsaka mataræði landsmanna. Ráðið skilaði af sér störfum árið 1944, en þá lágu fyrir niðurstöður rannsókna í sérstakri bók sem framkvæmdastjóri ráðsins, dr. Júlíus Sigurjónsson, síðar prófessor, hafði tekið saman og bar titilinn Mataræði og heilsufar á Íslandi. Kom í ljós að mataræði landsmanna var á margan hátt, mjög ábótavant, sérstaklega skorti vítamín í fæðuna. Manneldisráð gerði það að till. sinni, að sett yrði á laggirnar sérstakt ráð kunnáttumanna til þess að vera heilbrigðisstjórninni til ráðuneytis um ýmis mál er vörðuðu manneldi. Var landlækni falið að semja frv. til l. um þetta efni í samráði við læknadeild Háskóla Íslands. Varð frv. þetta að lögum á öndverðu ári 1945 og eru þau lög enn í gildi. Samkvæmt gildandi lögum eiga sæti í manneldisráði auk landlæknis, sem er lögskipaður forseti ráðsins, 4 læknar er ráðh. skipar til 5 ára í senn. Á þessum tíma voru það einkum læknar sem skiptu sér að manneldismálum, og mátti því þetta heita eðlileg ráðstöfun og réttmæt, þó að hún eigi alls ekki við í dag. Skipað var í ráðið 1945, síðan ekki fyrr en 1974, þannig að óskipað var í ráðið í nær aldarfjórðung. Hvað valdið hefur þessu er erfitt að segja um, en ekki er ólíklegt að sú þörf, sem menn álitu vera fyrir manneldisráð á stríðsárunum og í lok styrjaldarinnar, hafi ekki verið eins mikil þegar fyrna tók yfir hörmungarnar og öll framleiðsla komst í eðlilegt horf og framfarir jukust á þessu sviði. Eins og kunnugt er fylgja oft styrjöldum hörgulsjúkdómar og herja þeir ekki eingöngu á styrjaldaraðila, heldur og á alla sem á einhvern hátt tengjast slíkum ófriði. Þetta gilti jafnt um Íslendinga sem næstu nágrannaþjóðir. Á þessum tíma var matvælaframleiðsla fremur einföld í sniðum og algengustu neyslumatvæli skiptu tugum frekar en hundruðum. Nú er þessum málum á annan hátt farið. Framleiðsluhættir á matvælasviðinu er miklu flóknari nú en þeir voru fyrir 30 árum. Skipta algengustu neyslumatvæli hundruðum og eiga þar innfluttar vörur stóran hlut að máli. Tekin hefur verið upp kennsla í ýmsum æðri skólum í manneldis- og matvælafræðum. Í landinu starfa nú þegar nokkrir sérfræðingar á sviði manneldisfræði og matvælafræði, matreiðslu o. s. frv. Á læknasviðinu hafa einnig orðið umtalsverðar breytingar með aukinni áherslu á manneldisfræði og skyld fræði innan læknadeildar Háskóla Íslands og reyndar annarra háskóla á þessu sviði í nágrannalöndum okkar. Nú er það svo, að æ verður ljósara að milli mataræðis og heilsufars eru mikil tengsl. Góð heilsa er dýrmætasta eign hvers manns, og undirstaða hennar eru hollar lífsvenjur og þá ekki síst sú fæða sem maður velur sér. Er því nauðsynlegt að heilbrigðisyfirvöld geti tryggt að tekið sé tillit til hollustuháttasjónarmiða við ákvarðanir er geta haft áhrif á neysluvenjur fólks. Til að sinna þessu verkefni þurfa heilbrigðisyfirvöld að hafa sér til ráðuneytis fólk með sérþekkingu á matvælum, manneldi og þeim sviðum læknisfræði sem tengjast næringarfræðinni. Með hliðsjón af þessu telur heilbrigðis- og trmrn. nauðsyn á áframhaldandi starfi manneldisráðs, en að taka beri tillit til breyttra aðstæðna í þjóðfélaginu og þess vegna þurfi að breyta lögum um manneldisráð og færa þau í raunhæfara form. Vegna þessa skipaði heilbr.- og trmrh. á öndverðu s.l. sumri n., er í áttu sæti dr. Jón Óttar Ragnarsson matvælaefnafræðingur, Ólafur Ólafsson landlæknir og Vigdís Jónsdóttir skólastjóri, til þess að endurskoða gildandi lög um manneldisráð. N. skilaði áliti í jan. s.l., og er frv. það, sem hér er flutt, að mörgu leyti byggt á till. nefndarinnar. Ég ætla mér ekki að fjalla nánar hér um einstakar greinar þessa frv., en legg áherslu á það, að endurskipað var í manneldisráð árið 1974 og að í dag er kominn vísir að slíkri stofnun. Vinnur þar sem stendur einn starfsmaður á skrifstofu. Að öðru leyti vísa ég til frv. og allítarlegra athugasemda við það og legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Þetta frv. er annað af þremur sem ætlað er að leysa af hólmi lyfsölulög nr. 30 frá 29. apríl 1963, en ég hef áður í þessari hv. þd. mælt fyrir frv. um lyfjafræðinga sem er komið til nefndar. Eins og fram kemur í aths. við þetta lagafrv., hefur n. á vegum rn. unnið að þessari endurskoðun nú um 5 ára skeið. Niðurstaðan hefur orðið sú að skipta hinum gildandi lyfsölulögum í þrjá lagabálka, eins og ég sagði áðan: í þetta frv. og lyfjafræðingafrv., en hið þriðja er skammt á veg komið og þar er fjallað um dreifingu lyfja almennt, þ. á m. rekstur lyfjaheildverslana og lyfjabúða. Það frv. verður ekki til framlagningar á því Alþingi sem nú situr. Eins og áður segir, hefur n. sérfróðra manna gert drög að því frv. sem hér liggur fyrir, og skilaði hún þeim í árslok 1977. Rn. sendi drögin til umsagnar Apótekarafélags Íslands, Lyfjafræðingafélags Íslands, Læknafélags Íslands og lyfjavöruhópi Félags ísl. stórkaupmanna. Að fengnum athugasemdum þessara aðila hefur rn. gert ýmsar breytingar frá hinum fyrri drögum nefndarinnar. Er þar fyrst og fremst að telja kafla sem n. hafði í sínum drögum og fjallaði um sölu og dreifingu lyfja. Rn. telur að þessi kafli eigi betur heima í væntanlegu frv. um dreifingu lyfja og geti þannig beðið að ósekju, enda voru í þeim kafla veigamikil nýmæli, svo sem um stofnun sérstakra lyfjabúða á vegum Háskóla Íslands og sérstakra sjúkrahúslyfjabúða, sem rétt er að fjallað verði um við lagasetningu um heildarskipulag lyfjadreifingarmála hér á landi. Þá hafa verið gerðar verulegar breytingar á skipan lyfjaverðlagsnefndar, lyfjanefndar og stjórn lyfsölusjóðs frá því er greindi í upphaflegum drögum n. Eru breytingarnar helst þær, að fækkað er nefndar- og stjórnarmönnum frá því sem var í drögum n., og er það einnig í samræmi við skoðanir áðurgreindra umsagnaraðila. Engum blandast hugur um að lyf eru mjög viðkvæmur varningur og er sífellt meiri ástæða til að gæta fyllstu varúðar í allri meðferð á þeim. Hlutverk heilbrigðisyfirvalda verður að sjálfsögðu ávallt það að gæta hagsmuna almennings á þann hátt að honum verði ekki falboðin önnur lyf en þau, sem hafa notagildi við lækningar. Þó verður ætíð að gæta þess, að notagildi sé mun meira heldur en hætturnar sem af notkun gætu stafað. Annar þáttur, sem yfirvöld þurfa að gæta, er að verð á lyfjum sé hóflegt svo sem kostur er, enda eru útgjöld vegna lyfja verulegur kostnaðarhluti í greiðslum almannatrygginga vegna sjúkrakostnaðar. Í þriðja lagi er nauðsynlegt að heilbrigðisyfirvöld hlutist til um að allt dreifingarkerfi lyfja og framleiðsla þess innanlands fari fram með sem öruggustum hætti. Segja má að tveimur hinum fyrst nefndu þáttum séu gerð skil í þessu frv., en svo sem áður er tekið fram verða dreifingarþættinum gerð sérstök skil í öðru frv. Veigamesta nýmælið í þessu frv. er án efa stofnun Lyfsölusjóðs. Helsta röksemdin fyrir stofnun slíks sjóðs er að mjög ör eigendaskipti eru á lyfjabúðum, að meðaltali um það bil á 15 ára fresti, og þar af leiðandi er lyfsöluverðinu ætlað að taka þátt í að greiða mjög ört niður stofnkostnað af lyfjabúðum. Annað mál er svo, að sá sem byrjar lyfjabúðarekstur þarf á tiltölulega stuttum tíma að festa mikið fé í húsnæði, tækjum og birgðum og verður því að stofna til skulda sem einatt verða honum þungur baggi framan af. Afleiðingar þessa hafa verið að sumir menn hafa ekki getað notfært sér lyfsöluleyfi, og ætla má einnig að hæfir menn veigri sér við að sækja um leyfi til lyfsölu. Tilgangur Lyfsölusjóðs er því að stuðla með nokkrum hætti að lausn þessa vanda og þó einkum að auðvelda eigendaskipti að lyfjabúðum. Þá er honum einnig ætlað að jafna aðstöðu þeirra sem fá lyfsöluleyfi, enda eru aðstæður til stofnunar lyfjabúða í þéttbýlli kaupstöðum á Suðvesturlandi og annars staðar mjög ólíkar því sem er í dreifðari byggðum landsins. Má því segja að stofnun Lyfsölusjóðs sé brýnt hagsmunamál bæði þeirra, sem eiga hlutdeild í rekstri lyfjabúða, þ. e. a. s. lyfsalanna, og þó má ekki síður telja þetta hagsmunamál alls almennings, með því að þrýstingur til hækkaðs lyfjaverðs vegna örrar fjárfestingar minnkar. Þess ber þó að sjálfsögðu að geta, að tekjur Lyfsölusjóðs eru samkvæmt 42. gr. áætlaðar ákveðinn hundraðshluti af innfluttum lyfjum og lyfjaefnum auk framlaga lyfjabúða og kæmu iðgjöld þannig fram í lyfjaverði. Annað veigamikið nýmæli í þessu frv. er, að áætlað er að lyfjabúðir hafi ekki, eins og tíðkast hefur frá upphafi og fram til þessa tíma, sjálfkrafa rétt til framleiðslu lyfja, heldur lúti þær sömu kröfum og lyfjagerðir eftir árið 1985. Er þetta liður í þeirri þróun sem hefur orðið sífellt örari síðari árin í framleiðslu lyfja. Öll tækni og rannsóknakröfur hafa aukist svo, að smáir framleiðendur eiga örðugt um vik og í rauninni er óhagkvæmt að margir aðilar hér á landi fáist við sömu framleiðslu. Eftir sem áður má þó ætla að stærri lyfjabúðir haldi áfram framleiðslu eflir 1985, að fengnu starfsleyfi, en annars verði það fyrst og fremst stærri aðilar í lyfjaframleiðslu í dag sem hafi á hendi lyfjaframleiðslu eftir þann tíma. Er þar fyrst og fremst um þrjú fyrirtæki að ræða: eitt ríkisfyrirtæki og tvö fyrirtæki einkaaðila. Ekki þykir rétt að orðlengja frekar um atriði frv. á þessu stigi, enda verður væntanlega ítarlega um það fjallað í heilbr: og trn. Rétt er þó að vekja athygli á veigamiklu atriði sem kom fram hjá Félagi ísl. stórkaupmanna í athugasemdum þess félags, en ekki hefur verið tekið inn í frv., og það er að lyfjaheildverslunin verði tekin inn í Lyfsölusjóð. Þetta vil ég óska eftir að n. taki til ítarlegrar athugunar. Herra forseti. Ég legg svo til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og heilbr.og trn.



Herra forseti. Ég hlýt að lýsa ánægju minni með þetta frv. til lyfjalaga. Ég hef að vísu ekki kynnt mér það nægilega mikið enn þá, en ég fæ tækifæri til þess í n. að kynna mér efni þess. Ég skal hins vegar játa það, að mér hefði þótt æskilegra að við hefðum séð öll þessi þrjú frv. í einu ef mögulegt hefði verið, þannig að við gætum fengið heildarmynd af þessu og tekið afstöðu okkar út frá því, hvað í hverju þeirra felst. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að frv. um lyfjafræðingana hefur þegar verið tekið til meðferðar í heilbr.- og trn. og sent þar til umsagnar, og sama verður auðvitað upp á teningnum með þetta frv. Bæði eru þau þó það seint fram komin, að vart er hægt að reikna með því að þau fái afgreiðslu nú á þessu þingi. Því kemur það kannske ekki svo mjög að sök vegna þriðja frv., sem hæstv. ráðh. upplýsti að væri skammt á veg komið og ekki væri að vænta á þessu þingi, þó að þessi frv. komist ekki í gegn, því að þar held ég að hljóti að verða um að ræða ýmis meginatriða þeirrar skipunar þessara mála sem ég te1 að þyrfti að athuga. Ég fagna að sjálfsögðu yfirlýsingu hæstv. ráðh. um að það skipti miklu og þessu frv. sé ætlað það m. a. að stuðla að hóflegu verði lyfja. Ég held einnig að ákvæði frv. um Lyfsölusjóð séu eftirtektarverð, og ég er sannfærður um að frv. í heild hljóti að vera til bóta. Ég sé það bara á upptalningu þeirra manna sem hafa um þetta fjallað, færir menn bæði varðandi þessi mál, lögfræðileg atriði og stéttarleg atriði varðandi það sem snertir lyfjafræðingana sjálfa. En ég sé í grg., að frá till. n. hefur einum kaflanum verið sleppt, þ. e. a. s. þeim sem í fjallaði um sölu og dreifingu lyfja, og rn. telji að sá kafli geti að ósekju beðið væntanlegs frv. um rekstur lyfjabúða og dreifingu lyfja, og þetta kom reyndar fram í máli hæstv. ráðh. Ég get ekki stillt mig um að minna á það, að nú er nokkuð um liðið síðan þessi mál í heild komnu hér til umr. á Alþingi. 1972 voru fluttir á Alþ. tveir lagabálkar, annars vegar um Lyfjastofnun ríkisins. Það frv. var ekki endurflutt. Um það var mikill ágreiningur, sem eðlilegt mátti kannske teljast, og ég man að stjórnarandstaðan þáverandi, þ. e. a. s. Sjálfstfl., lagðist eindregið gegn þessu frv. og endirinn varð sá, að það var ekki endurflutt. Hins vegar var frv. um lyfjaframleiðslu. Það er frv. sem kemur að nokkru leyti inn á það mál sem hér er til umr., en að meginatriði er það þó því óskylt. Það frv., lagt fram af þáv. heilbr.- og trmrh. Magnúsi Kjartanssyni, fór fyrst fyrir Nd. og náði þar ekki fram að ganga, en var síðan endurflutt hér í Ed. með allmiklum breytingum. Það frv. náði fram að ganga hér í Ed., eftir að vísu nokkurt þóf og nokkrar breytingar einnig sem voru eðlilegar. Um þetta var töluvert deilt hér í deildinni, hvernig með skyldi farið. Þar voru í raun og veru almenn ákvæði um lyfjaframleiðslu, en II. kaflinn, sem var kannske veigamestur, var um stofnun sameiginlegs fyrirtækis um lyfjaframleiðslu. III. kaflinn fjallaði svo um verðlagningu, og það er nú í þessu frv. nú til lyfjalaga þó að öðruvísi sé orðað. Ég skal ekki segja hvort orðalagið er betra og hvort orðalagið tryggir betur það sem hæstv. ráðh. talaði um: að tryggja hóflegt ver. En í fyrra frv., sem fór hér í gegnum Ed., sagði svo í III. kaflanum, með leyfi forseta: „Framleiðsluverð lyfja skal vera kostnaðarverð með hæfilegu tilliti til rannsókna- og þróunarkostnaðar. Söluverð innlendrar lyfjaframleiðslu fer að öðru leyti eftir reglum gildandi lyfjaverðskráa, sem staðfestar eru af heilbrrh.“ Svo er ákvæði um lyfjaverðlagsnefnd. En hér er þetta stutt og laggott í þessu frv.: „Verð lyfja skal vera hóflegt. Það skal birta í lyfjaverðskrá, er ráðh. staðfestir.“ Ef þessu ákvæði er framfylgt rækilega, að verð lyfja skuli vera hóflegt, og þá auðvitað miðað við réttar forsendur og réttar aðstæður, þá skal ég ekki út af fyrir sig gera ágreining um þetta atriði. En hitt atriðið, sem ég vil vekja athygli á hér og ekki er enn þá ljóst hvernig rn. ætlar að standa að, það er sá kafli sem ráðh. vék sérstaklega að áðan. Og ég segi það enn, að ég harma að við skulum ekki sjá öll þessi frv. nokkurn veginn samhliða til þess að gera okkur grein fyrir því, hvað fyrirhugað er í sambandi við hið þriðja, sem ég tel kannske veigamest, þ. e.a. s. um sölu og dreifingu á lyfjum. Ég man ekki glöggt hvernig fór um þetta mál í atkvgr. hér á sínum tíma, varðandi þetta sameiginlega fyrirtæki um lyfjaframleiðslu, en þó man ég að eftir mikið þóf í heilbr: og trn. tókst okkur að ná samkomulagi, að ég held nokkurn veginn algerlega, um hvernig það skyldi rekið. Þetta átti vitanlega að vera gert í þeim tilgangi sem um er fjallað í þessu frv., að verð lyfja skuli vera hóflegt. Þetta fyrirtæki átti sem sagt að hafa það sem sitt höfuðmarkmið. Ég sem sagt get stutt þetta frv. En ég vildi aðeins minna á þessi frv. og þær miklu umr. sem urðu um þau á sínum tíma. Það er auðvitað bagalegt að allt þetta kjörtímabil skuli hafa liðið án þess að þessi mál væru tekin til umr. á nýjan leik fyrr en nú í ]ok þessa tímabils og þá á þann hátt, að litlar líkur eru á að þau fari í gegn. Nú þori ég auðvitað ekki að fullyrða hvað hæstv. ríkisstj. ætlar að láta Alþ. sitja lengi og skila miklu af sér það sem eftir er vetrar. Það veitir kannske ekki af því að hressa þar svolítið upp á, því að ekki hefur verið mikið afrekað í vetur. Ef það er meiningin að hressa nú svolítið upp á þetta svona undir vorið og koma a. m. k. einhverju af þeim málum í gegn, sem hér skipta einhverju máli, þá kann að vera að við getum náð samkomulagi um þetta. En ég vil aðeins undirstrika það, að eftir er eitt veigamesta atriðið í þessu efni, eins og hæstv. ráðh. tók réttilega fram, og við getum í raun og veru ekki athugað þessi mál í fullkominni heild fyrr en við sjáum hvað þar er helst ráðgert og hvort þar er tryggð einhver sú nýskipan í sambandi við lyfjaverslunina sem a. m. k. ég get sætt mig við.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Í sambandi við það, að þessi frv. öll liggi ekki fyrir, þá geta þm. almennt séð að þessi n. er búin að starfa í fimm ár og ég hef átt marga fundi með ákveðnum nm. og við í rn. lögðum allan s.l. vetur mikla áherslu á að n. lyki störfum. Var talið í haust að þessi frv. mundu öll verða komin fram á fyrri hluta þings. En svo fer oft, að það tekur langan tíma að koma málum saman, og ekki síður þegar sprenglærðir menn eiga hlut að máli, eins og menn sjá að eru í þessari n. En þessi þrjú frv., sem er ætlað að leysa lyfsölulögin af hólmi, eru auðvitað mjög aðgreinileg. Lyfjafræðingafrv. er algjörlega sjálfstætt og afar einfalt frv. til afgreiðslu, og ég legg áherslu á að það fái afgreiðslu hér, þó að það sé seint fram komið. Það er í raun og veru svipaðs eðlis og er um menntun og viðurkenningu annarra stétta, og eins og ég sagði í framsögu fyrir því frv., þá er ég sammála þessari n. um að þetta eigi að vera sjálfstæður lagabálkur, vegna þess að lyfjafræðingar eru ekki allir inni í lyfjabúðum, heldur mjög víða, eins og kom fram í ræðu minni. Þetta frv. er líka mjög aðgreint, en að verulegu leyti faglegs eðlis, sem ég tel að sé ekki hægt að leita mikið umsagnar um umfram þá sem stóðu að samningu þess faglega álits sem hér er lagt fram. En í því frv., sem er ókomið, þá fannst okkur í rn. rétt að fella þennan hluta úr því og hann ætti að koma frá n., þar sem fjallað er um dreifingu lyfja almennt og m.a. rekstur lyfjabúða og lyfjaheildverslana. Mér finnst það líka fyrir mitt leyti vera ákaflega sjálfstætt frv., þegar þar að kemur. Ég vonaðist til, að þessi frv. öll þrjú yrðu lögð fyrir þetta þing. En ég eða heilbr.- og trmrn. vildi ekki bíða með að leggja fram þessi tvö frv., vegna þess að það þarf þó nokkurn aðlögunartíma, og eins og menn sjá í frv., þá er ekki gert ráð fyrir að það taki gildi fyrr en 1. jan. 1979, svo það væri meira en um eins árs tími ef ætti að bíða með öll frv. til afgreiðslu eftir næsta þingi. Ég fyrir mitt leyti vil því mjög eindregið mælast til þess við n., að hún reyni eftir föngum að afgreiða þessi mál bæði. Eins og ég sagði áðan, er frv. um lyfjafræðinga ákaflega einfalt frv. og fljótafgreitt. Þetta er aftur það flókið, að ég hygg að þm. almennt geri sér ekki grein fyrir því, nema formaður n. af eðlilegum ástæðum, hann stendur betur að vígi en við hinir í þeim efnum, nema það sem lýtur að þeim breytingum sem við leggjum til, eins og um stjórn lyfsölusjóðs, sem er auðvitað ákvörðun sem hver og einn getur tekið, hvort rétt sé að fara inn á þá braut. Ég fyrir mitt leyti tel hana mjög til bóta og er mjög á því, að sú breyting nái fram að ganga. Hins vegar er ég ekki að segja að hvert orð í þessu frv. sé alveg heilagt mál og ekki megi breyta stafkróki í því. Mér dettur ekki í hug að halda því fram. Ef eitthvað kemur upp við nánari könnun og þá sérstaklega það sem ég óskaði sérstaklega eftir að yrði kannað af n., þá er n. auðvitað í sjálfsvald sett að flytja brtt. En þrátt fyrir það að frv. er mjög seint á ferðinni, sem er ekki til fyrirmyndar, ástæðurnar eru þessar og ekki er hægt að kenna rn. um það, að n. hafi verið sniðinn mjög þröngur stakkur í því máli, þá vona ég að þetta frv. fái afgreiðslu.



Herra forseti. Það er vitað mál, að þau frv., sem hér um ræðir, bæði lyfjafræðingafrv. og það sem nú er til umr., eru mjög veigamikil mál og því líklegt að n., sem hefur þau til umfjöllunar, þurfi nokkurn tíma til að athuga þessi frv. bæði tvö. Hins vegar er það nú svo, að við höfum þegar tekið fyrra frv. til athugunar og gert ráð fyrir heimtum á umsögnum með það í huga að gera tilrann til þess að koma því í gegnum þetta þing. Við vitum að ef einhugur er í nefnd, þá þarf í raun og veru ekki marga daga til þess að fá mál í gegn, ef búið er að athuga það gaumgæfilega í n., svo ég vona nú, ef lögð er á það áhersla, að okkur gefist tækifæri til að ræða rækilega um þessi frv. í n., en þó með það í huga að koma þeim í gegnum þetta þing, ef engir annmarkar koma þar á.



Herra forseti. Ég var ekki viðstaddur 2. umr. þessa máls, en af vissum ástæðum taldi ég rétt að segja um það örfá orð, ekki til að tefja frv., ég hlýt að styðja þetta frv. eindregið. Það er aðeins ábending, sem ég fékk frá aðila sem er þessum málum kunnugur, sem kom mér til þess að segja hér örfá orð almennt, bæði um frv. og eins koma á framfæri þeim ábendingum sem þessi aðili kom á framfæri við mig. Ég tek það fram, að það er mikilvægt að þessi stétt manna fái fulla viðurkenningu á sínum starfsréttindum, þó ekki séu þarna að mínum dómi e. t. v. nógu skýr mörk á milli, hvort um heilbrigðisstétt sé að ræða eða stétt sem fremur á skylt við menntun, uppeldi og tilheyri fremur menntamálum. En það er ekkert aðalatriði. Meðan Kópavogshælið er aðalmiðstöð allrar starfsemi varðandi þroskahefta, svo sem er samkvæmt núgildandi lögum, þá er hér auðvitað um heilbrigðisstétt að ræða öðru fremur samkvæmt þeirra laga hljóðan. Um heildarlöggjöfina, sem þetta byggist m. a. á, skal ég ekki fjölyrða hér. En ég held að þroskaþjálfar öðrum fremur, einmitt vegna reynslu sinnar og þekkingar, leggi á það höfuðáherslu að fá löggjöf sem geri þeim kleift að sinna hlutverki sínu enn betur til aukinnar þroskunar þeirra einstaklinga sem þeim eru faldir til umönnunar. En hér er ekki staður til umr. þar um, enda meira mál en svo. Í öðru lagi vil ég láta í ljós mikla ánægju með þróun Þroskaþjálfaskólans og þeirrar síauknu starfsþjálfunar sem þar er nú veitt. Það er ljóst, að þar ráða ferð framsýnir vel menntir aðilar sem í hvívetna fylgjast vel með í örri framþróun þeirra mála í heild og koma nýrri, vitneskju og nýjum aðferðum vel og rækilega á framfæri við nemendur sína. Í þriðja lagi vil ég svo leggja áherslu á það, að þroskaþjálfar fái hvarvetna sem besta starfsaðstöðu til að kraftar þeirra og hæfileikar nýtist sem best. Þetta á ekki hvað síst við um aðalstöð þessara mála í dag, þ. e. a. s. Kópavogshælið. Þroskaþjálfaskortur er minnkandi, ef svo má segja. Þeir, sem nú eru í starfi, verða að eiga þess kost að hafa aukið frumkvæði í umönnunar- og uppeldisstörfum sínum og njóta sín í starfi. Er vonandi að svo sé alls staðar. Það þarf að auka mjög samband og samstarf sérkennara og þroskaþjálfa og ekki síður samstarf og samvinnu þessara aðila við aðstoðarfólkið á stofnununum, sem oft vinnur þar erfiðustu og e. t. v. vandasömustu störfin. Það fólk vill ráðgjöf og samhjálp, og vonandi er hvort tveggja í góðu lagi. En tilefni þessara orða minna hér er í raun og veru það sem ég sagði áðan, langt og ítarlegt viðtal sem kona ein átti við mig rétt fyrir páskana. Hún hefur verið aðstoðarkona á stofnun í hálfan annan áratug og gjörþekkir þessi mál. Hún hefur af eigin rammleik og án þess vitanlega að hækka nokkuð í launum við það eða fá meiri viðurkenningu viðað að sér mikilli þekkingu um málefni þroskaheftra og gæti eflaust slegið einhverjum sérlærðum við í þeim efnum. Hún fagnaði þessu frv. Hún fagnaði því, að þroskaþjálfar fengju aukin og sjálfstæðari verkefni í kjölfar þessarar löggildingar sinna starfsréttinda. En hún sagði ýmislegt fleira sem ekki verður allt tíundað hér. Hún ræddi sér í lagi um nauðsyn þess, að aðstoðarfólk á þessum stofnunum fengi aukna fræðslu um hlutverk sitt og þá möguleika sem það hefði til þess beinlínis að hafa þroskandi og örvandi áhrif á það fólk sem það ætti að annast. Á því væri vissulega misbrestur sem væri mjög alvarlegur þegar þess væri gætt, hve samskipti aðstoðarfólksins og vistfólksins væru mikil daglega. Hér vildi hún láta þroskaþjálfana, sérkennarana, sálfræðingana og félagsráðgjafana, sem allir starfa hér að, fá aukin verkefni sem svo skiluðu sér margfaldlega aftur í starfi þessa sérlærða fólks og þó alveg sérstaklega í þroska, framförum og vellíðan vistfólksins. Þessi kona taldi að það væri þörf á því, að það aðstoðarfólk, sem ynni á þessum stofnunum, fengi einhver námskeið eða einhverja fræðslu, þegar það væri að byrja á slíku starfi, til þess að starf þess nýttist sem allra best. Það er nefnilega svo, að á sumum þessara stofnana og ég tala nú ekki um á aðalstofnuninni, á Kópavogshæli, er yfirgnæfandi fjöldi af starfskröftunum hið svokallaða ólærða aðstoðarfólk. Og mér þóttu þessi orð allrar athygli verð. Ég vildi sem sagt mega beina þessum orðum til hæstv. ráðh. Ég skal ekki lengja þessar umr. Það væri vissulega þarna af nógu að taka, en ég held að þessi kona hafi þarna af sinni miklu þekkingu og reynslu drepið á atriði sem er mikillar athygli vert, þó við séum að bæta við og auka menntun þess hóps sem verður þarna auðvitað í forsvari, verður með aðalleiðsögnina á hendi, þroskaþjálfanna, og einnig þeirra sérkennara sem nú eru að taka síaukinn þátt í starfsemi þessara stofnana. Lokaorð þessarar ágætu konu voru þessi: Hjálpið okkur að virkja alla sem við stofnanir þroskaheftra starfa, bæði lærðra sem ólærðra, til þess að útrýma með öllu geymslu- og gæsluhugsuninni, en fá í staðinn þroskun og þjálfun sem allir, sem þarna vinna að, gætu unnið að í sameiningu.



Herra forseti. Aðeins örfá orð út af ræðu hv. 7. landsk. þm. Ég tel að þessar ábendingar varðandi hið almenna starfsfólk séu mjög mikilvægar. Þó að höfuðstarfið og það vandasama, hvíli auðvitað á þeim sem hafa menntun, þá er líka hitt vandasamt starf, að vera óbreyttur starfsmaður á hælum sem þessum. Ég tel að það, sem hann sagði áðan og tilfærði eftir samtali við þessa konu sem hann ræddi við, sé mjög þýðingarmikið að athuga nánar og af fullum velvilja og áhuga á því að það megi komast á.

Fram. (Ingi Tryggvason) : Herra forseti. Allshn. hefur rætt þetta frv. til 1. um breyt. á áfengislögum á nokkrum fundum sínum. Frv. þetta fjallar eingöngu um breytingar á viðurlögum við brotum á áfengislögum. Í n. var nokkuð rætt um nauðsyn þess að breyta áfengislögunum að öðru leyti og koma þar ýmis atriði til umr., en frá því var horfið að gera brtt. við þetta frv. í þá átt, þar sem nm. voru raunar þeirrar skoðunar, að nauðsynlegt væri að láta fara fram heildarendurskoðun á áfengislöggjöfinni. Þess vegna varð niðurstaðan sú, að það voru gerðar að vísu smávægilegar brtt., sem hér er gerð grein fyrir á sérstöku þskj., en að öðru leyti koma ekki brtt. frá nefndinni. Erindi bárust til n. um nauðsyn á breytingu á áfengislöggjöfinni. Sérstaklega er rætt um aldurstakmark í sambandi við sölu á áfengi og aldurstakmark í sambandi við leyfi til þess að vera í veitingahúsum og njóta þar þjónustu og raunar ýmis fleiri atriði í sambandi við áfengislöggjöfina, sem í ljós kom að ýmsir höfðu áhuga á að komið væri á framfæri. Og það er alls ekki fyrir það, að n. taldi ekki þörf á almennum breytingum á áfengislöggjöfinni, að ekki var horfið að því að vinna það verk nú. Ég held að það sé ekki ástæða til þess að fjölyrða hér um þessar brtt., sem n. leggur til. Þær eru ekki stórfelldar, en miða að því, að tekið er upp aftur atriði úr gömlu lögunum, sem hafði verið fellt niður, en þótti við nánari athugun ekki rétt að niður væri fellt, og eins er nokkru skýrar tekið til orða um fáein atriði önnur. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja um þetta, en endurtek það, að mér og öðrum nm. er vel ljóst að þetta er aðeins einn liður í þeim breytingum sem nauðsynlegt væri að gera á áfengislöggjöf.



Herra forseti. Þegar þetta frv. var til afgreiðslu hjá allshn. þessarar hv. d., sem ég á sæti í, lýsti ég þeirri afstöðu minni í sambandi við ákvæði þess frv., sem hér er til umr., að það eina, sem ég gæti út af fyrir sig fylgt í sambandi við þau ákvæði sem þetta frv. inniheldur, er sú sjálfsagða leiðrétting, að upphæð skattsekta verði leiðrétt. Það gefur auga leið, að núgildandi sektarákvæði eru fyrir löngu orðin úrelt og því ekki óeðlilegt að sú breyting verði gerð á áfengislögunum sem tilgreind er í 5. gr. þessa frv. við 2. málslið: „Við ákvörðun sektar skal hafa hliðsjón af útsöluverði sambærilegs áfengis hjá Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins.“ Þetta er eina ákvæðið í þessu frv. sem ég er samþykkur. Ég benti á í n. að öll áfengislöggjöfin væri fyrir löngu orðin úrelt og algerlega óviðunandi, og ég hef lýst þeirri skoðun minni áður í þessari hv. d., að ég tel einmitt að til þeirra staðreynda, hversu illa hefur verið búið að áfengislöggjöf þjóðarinnar og framkvæmd þeirrar löggjafar, megi rekja margar ástæður þess hörmulega ástands sem ríkir í áfengismálum þjóðarinnar, svo að eitt af því allra nauðsynlegasta, sem liggur fyrir, er að taka núgildandi áfengislög til gagngerðrar endurskoðunar, og ég tel að ekki ætti að draga það úr hömlu. Ég minnist þess, að á síðasta Alþ. var borinn fram allviðamikill frv.- bálkur um breytingar á áfengislöggjöfinni. Ég flutti brtt. við frv. Örlög þessa frv. urðu þau, að frv. fór til n. En eftir að brtt. mín hafði séð dagsins ljós var eins og horfinn væri allur áhugi á því að koma fram umræddu frv., sem þó innihélt að mínu áliti mörg skynsamleg ákvæði um breytingar á núverandi áfengislöggjöf sem hefðu vissulega getað orðið til bóta, sem sagt áhugi nm. á því, að frv. fengi þinglega afgreiðslu, virtist fara veg allrar veraldar, því að frv. fékkst ekki lengur tekið fyrir í n. og var aldrei afgreitt þaðan. Þetta sýnir m. a. í hvaða óefni er komið og í hvaða sjálfheldu við erum í sambandi við þessi viðamiklu mál, sem allir viðurkenna að séu eitthvert stórkostlegasta vandamálið með þjóðinni. En það er eins og það sé ríkjandi skoðun, að ekki megi taka á þessum málum af skynsemi og sæmilegri íhygli, heldur þarf þetta að vera einhvern veginn umfjallað af einhverri skinhelgi og yfirdrepsskap, eða svo hefur mér oft fundist. Herra forseti. Ég vil aðeins með þessum orðum undirstrika, að þó að ég hafi ekki skrifað undir þetta nál. með fyrirvara og hafi ekki flutt brtt. við þetta frv., þá ber ekki að skoða það svo, að ég sé samþykkur því á neinn hátt að öðru leyti en því sem ég hef nú gert grein fyrir og mun ég greiða atkv. við meðferð frv. samkv. því sem ég hef nú rætt.



Herra forseti. Skynsemi og skinhelgi virðist kannske stundum svolítið erfitt að skilgreina og gera grein fyrir því, hvað sé skynsamlegt og hvað ekki, ekki síst í umr. um áfengismál. Svo sem fram kom í ræðu hv. frsm. allshn., þá er sú breyting á áfengislögunum, sem hér er lögð til, ekki veigamikil, en þó er hún sjálfsögð. Vegna stöðugrar rýrnunar peninga okkar er nauðsynlegt að breyta tölulegri upphæð sekta án þess að lagabreytingar komi til hverju sinni. Hins vegar eru, eins og þegar hefur komið fram, margar aðrar veigamiklar breytingar sem gera þyrfti á áfengislöggjöfinni, og raunar hefur oft verið gerð tilraun til þess að breyta þeim verulega, en gengið illa. Það eru meira að segja veigamiklar ástæður til endurskoðunar á áfengislöggjöfinni nú. Í fyrsta lagi eru fjölmörg ákvæði í lögunum, sem margir eru óánægðir með og líklegt er að finna mætti eðlilegri lausn á með gaumgæfilegri athugun. Í öðru lagi er þekking manna á skaðsemi áfengis stöðugt að aukast, og sú viðbótarvitneskja gefur fullkomna ástæðu til þess að endurskoða ýmis ákvæði laganna. Til dæmis um þörf á endurskoðun má geta þess bréfs sem alþm. fengu frá Sambandi veitinga- og gistihúsaeigenda um lög og reglur um vínveitingar, enda þótt það sé í nokkuð öðrum dúr en við erum vanir að ræða. En mér finnst ástæða til þess, þar sem þetta eru þeir aðilar sem hafa mikið með áfengislöggjöf að gera og framkvæmd hennar, þá finnst mér ekki óeðlilegt að við aðeins fáum að heyra um sjónarmið þeirra. Með leyfi forseta langar mig til að lesa hér glefsur úr þessu bréfi. Þar segir svo m. a.: Eins og getið er hér að framan, er næsta ótrúlegur frumskógur af reglum tengdum rekstri veitingastaða og sér í lagi þeirra er einnig hafa vínveitingar. Er ekki úr vegi að tíunda hluta þess hér til glöggvunar fyrir þá er lítt þekkja til. Í áfengislögum frá 1969 segir: Skilyrði fyrir vínveitingaleyfi er að veitingastaðir hafi á boðstólum mat - hvort sem eftirspurn er eftir honum eða ekki. Af þessu leiðir að ekki er hægt að selja vín án þess að á staðnum sé fullbúið eldhús og iðnlærður matreiðslumaður. Utan kaupstaða má aðeins selja áfengi á þeim tíma sem helst er von erlendra ferðamanna. Eftirlitsmenn skipaðir af ráðh. skulu fylgjast með að ákvæði áfengislaga og reglugerða séu haldin á veitingastöðum. Veitingamenn skulu endurgreiða ríkissjóði kostnað vegna eftirlitsins. Mun það nánast einsdæmi þegar um löggæslu er að ræða. Áður en sett er reglugerð um vínveitingar, þ. á m. um veitingatíma, álagningu og lögreglueftirlit, skal leitað umsagnar áfengisvarnaráðs. Ekkert segir til um að umsagnar veitingamanna skuli leitað. Óheimilt er veitingastöðum að selja vín nema gegn staðgreiðslu. Lögreglustjóra er heimilt að loka áfengisútsölu eða banna vínveitingar á veitingastöðum fyrirvaralaust um lengri eða skemmri tíma. Hefur þessu ákvæði oftsinnis verið beitt af litlu tilefni og stöðvað rekstur veitingastaðanna þeim til stórfellds tjóns. Óheimilt er að selja áfengi þeim sem gerst hafa sekir um óleyfilega sölu eða bruggun áfengis. Á að krefja menn um sakavottorð áður en þeir fá afgreiðslu á bar eða hvað? Í reglugerð um sölu og veitingar áfengis segir: „Dómsmrn. auk lögreglustjóra er heimil skyndilokun veitingastaða.“ Áfengi má aðeins veita frá 12–14.30 og 19–23.30. Er ekki tímabært að lengja daglegan vínveitingatíma? Það gefur heldur afkáralega mynd af íslensku þjóðskipulagi, að erlendur ferðamaður á hóteli getur ekki fengið afgreiddan neinn drykk um miðjan dag, en hins vegar er allt í lagi að senda bí eftir flösku í ríkið fyrir hann. Mér fannst ástæða til, vegna þess að málflutningur minn hér hefur gjarnan verið einhliða, að fram kæmi hér sjónarmið þessara manna sem svo mikið fjalla um og hafa hagsmuna að gæta af áfengislöggjöfinni og hvernig framkvæmd hennar sé. En þrátt fyrir alla þessa annmarka sem kunna að vera á því að koma áfengi ofan í landsfólkið, þá virðist það ganga furðulega vel. En annars staðar í bréfi sínu geta veitingahúsamenn einnig um það, að aðeins 13% af því áfengi, sem er drukkið í landinu, muni vera drukkið í veitingahúsum. En mikið er drukkið og afleiðingarnar alvarlegar. Til þess að sýna fram á slíkt langar mig til þess að lesa smágrein, er birtist í einu Reykjavíkurblaðanna nýlega, með leyfi forseta. Fyrirsögnin er „Áfengi er hættulegra konum en körlum.“ Vil ég aðeins lesa hér glefsur úr greininni: „Það ern margir, sem eru í þessari hættu“ þ. e. hættu áfengisins. „T. d. er þriðji hver fullorðinn Þjóðverji í hópi þeirra sem drekka mikið, m. ö. o. 80 grömm af alkóhóli á dag eða meira. 2 millj. Vestur-Þjóðverja eru nú þegar í lífshættu vegna ofneyslu áfengis.“ - Ég tek það fram, að þetta er ekki bindindisblað sem ég er að lesa úr. - „Lifrarsjúkdómur er þar í landi í þriðja sæti meðal banameina á eftir hjarta- og æðasjúkdómum og krabbameini. Lifrin hefur verið talin geta afkastað 7 g af vínanda á klst., m. ö. o. breytt þessu magni í skaðlaus efni. Ef álagið verður meira til langframa hlaðast úrgangsefnin upp og tortíma frumum lifrarinnar. Hitt vita menn, að sumir virðast þola álagið betur en aðrir. Læknar hafa til þessa ekki getað fundið neina skýringu á þessum mun einstaklinganna. Þeir hafa ekki getað svarað öðru til um en því, að hér sé um að ræða arfgengar hneigðir eða eitthvað þess háttar. Nýjar rannsóknir benda til þess, að kynhormónar séu forsenda fyrir mismunandi áfengisþoli manna. Lifur, sem verður fyrir árásum alkóhóls, á bersýnilega erfitt með að losna við östrogenhormónin, og þetta efni verður ekki aðeins til í eggjastokkum kvenna, heldur er það og framleitt af kynkirtlum karla, en magnið er mjög einstaklingsbundið. Ef allt er með felldu taka heilbrigðar frumur lifrarinnar við östrogeni að brjóta það niður. Frumur, sem alkóhól hefur skaðað, eru vart færar um það starf. Östrogenmagn er jafnan hátt í blóði ofdrykkjumannsins.“ Að lokum segir að þessi rannsókn á hormónum hafi sýnt að konur þoli verr alkóhól heldur en karlmenn og það komi fram nú, að lifrarskemmdum fari jafnt og þétt fjölgandi og að lifur konunnar þoli minna alkóhól á dag heldur en lifur karlmannsins og þess vegna sé nú komið svo, að lifrarsjúkdómar hjá konum fari ört vaxandi. Þetta er tekið úr upplýsingum í einu af þeim löndum, þar sem mikið er til af börum og alkóhóls neytt í ríkum mæli, en að mestu leyti létt alkóhól, og sýnir það, sem löngum hefur verið reyndar vitað, að það er ekkert síður hætta að drekka létt vín heldur en sterk, heldur er það fyrst og fremst heildarmagnið sem um er að ræða. Margt fleira mætti tína til um hörmuleg félagsleg, heilsufarsleg og fjárhagsleg áhrif áfengisneyslunnar, bæði á einstaklinga, á fjölskyldur og þjóðfélagið í heild, reyndar líka um vinnutap og framleiðslutafir. Það er án efa rétt, sem haldið hefur verið fram, að við töpum fleiri vinnudögum árlega vegna áfengisneyslu en af völdum verkfalla. Um félagslega örðugleika vegna drykkju mætti flytja langt mál. Þar þekkja þó flestir til og þarf því ekki að orðlengja. Þó má geta þess. að prestar telja það viðburð ef til þeirra er leitað vegna hjúskaparörðugleika án þess að bein eða óbein orsök sé drykkjuskapur. Þá er það vitað, að hin hræðilegustu og hörmulegustu afbrotamál, sem hér hafa komið upp á undanförnum árum, ern öll nátengd áfengisneyslunni. Varðandi heilsufarsleg áhrif ofneyslu áfengis á líkamann, þá eru einna þekktust áhrifin á lifrina, eins og áður er getið, en auk þess eru skaðleg áhrif á heilafrumurnar mjög áberandi og hjá drykkjumönnum er heilarýrnun algengt fyrirbrigði. Sérstakar taugabólgur í fótum eru beinlínis kenndar við alkóhólisma, og áhrif ofneyslunnar á hjarta og æðakerfi eru löngu þekkt. Allt ber því að sama brunni: ofneysla áfengis er einstaklingum og þjóðfélagi til skaða og þess vegna ber að leita eftir leiðum til þess að draga sem mest úr áfengisneyslunni. Þrátt fyrir þær dökku hliðar, sem við okkur blasa, er kannske ekki örgrannt um að eitthvað kunni að vera að rofa til í baráttunni gegn áfengisbölinu. Starfsemi sjúklinganna sjálfra, áfengissjúklinganna, er farin að setja svip sinn á heildarstarfið. Starfsemi AA-samtakanna er löngu landsþekkt, og nú hefur bæst við hópur er hefur hið sama markmið, en berst með nokkuð öðrum hætti. Móttökustöð fyrir ölvaða og aðra þá, sem eru í bráðri þörf, eins konar slysavarðstofa fyrir áfengissjúklinga, er eitt mesta nauðsynjamál til þess að ná árangri. Þetta er margra ára baráttumál þeirra sem gegn áfenginu berjast, en nú fyrst er einhver von um að árangur náist í því efni. Enn fremur mun hið öfluga félagsstarf áðurnefndra félaga gefa ríkulegan árangur áður en langt um líður. Nýlega voru norskir stjórnmálaflokkar spurðir um álit þeirra á alkóhólvandamálinu. Þeim kom öllum saman um að þarna væri eitt mesta félagslega vandamál þeirrar þjóðar sem væri ástæða til þess að berjast gegn af öllum þeim mætti sem þeir ættu til. Og ég vil sérstaklega vegna þeirra orða, sem féllu hjá hv. síðasta ræðumanni, geta þess, að það, sem veldur því að ég gat ekki greitt atkv. þeirri till. hans að lögleiða framleiðslu áfengs öls í þessu landi, er ekki síst það að viðbótartegund veldur auknum drykkjuskap. Í öðru lagi vegna þess að um öl er að ræða og í huga okkar er öl í raun og veru ekki áfengi, þá er ákaflega líklegt, þar sem áfengt öl inniheldur ávanaefni, að það hljóti að leiða til þess, að líkaminn krefjist smám saman meira áfengis og þá sterkara heldur en áfenga ölið er. Þetta er í sjálfu sér eðli málsins samkv. mjög svo rökrétt, því að annars væri áfengi ekki ávanaefni. Hins vegar er það svo, að þetta er hvarvetna um heim mikið vandamál En það eru að koma í ljós, eins og ég áður sagði, síaukin vandamál og einkum félagsleg og heilbrigðisvandamál, þannig að ætla má að farið verði að taka þetta alvarlegri tökum en hingað til hefur verið gert.



Herra forseti. Ég skal ekki að óþörfu lengja þessar umr. og ekki ástæða til fyrir mig að gera það með hliðsjón af frv. eða lögunum sjálfum. Ég get mjög eindregið tekið undir ræðu hv. 2. þm. Reykn. um þá reynslu sem birt hefur verið almenningi um ofnotkun áfengis. En það er ekki síst vegna þess að ýmsir alþm. hafa fengið spurningu til sín frá fjölmiðlum, hver afstaða þeirra sé til bruggunar áfengs öls og till. hv. 2. þm. Norðurl. e. um það mál á undanförnum tveim þingum, að ég hygg, a. m. k. á síðasta Alþ., að þá tel ég ástæðu til að lýsa því hér yfir, sem ég hef reyndar gert þrívegis opinberlega áður á undanförnum árum, að ég er algerlega andvígur framleiðslu áfengs öls. Ég tel að það séu síður en svo nokkur rök, sem enn hafa komið fram, er geti sannfært mig eða mín skoðanasystkini um að það sé „menningarauki“ í meðferð áfengis eða að tilkoma þess geti með nokkrum hætti auðveldað fólki að umgangast þennan hættulega drykk sem áfengi er með betra móti, eftir að leyfð hefur verið slík bruggun öls, heldur en er í dag. Við mundum samkv. reynslu annarra þjóða aðeins auka á þann vanda sem allir viðurkenna að er ærinn fyrir hendi í landinu í dag og nefndur hefur verið í útvarpinu á löngu tímabili mesta mein aldarinnar. Meginrökin í þeim fyrirlestrum, sem þar hafa verið fluttir, og viðtölum, sem þar hafa komið fram, komu einnig fram í ræðu hv. 2. þm. Reykn. áðan, bæði frá leikmannssjónarmiði og lærðra manna, sem lagt hafa sig fram um að komast að sannleikanum í sambandi við ofneyslu áfengis. Ég trúi því ekki þrátt fyrir tillöguflutning hv. 2. þm. Norðurl. e., að hann vilji í raun auka á þann vanda sem hér er fyrir hendi. Ég hlýt að leggja áherslu á það, sem ég hef sagt mörg undanfarin ár opinberlega, að ég tel að þetta sé ekki leiðin til bættrar „vínmenningar“, ef hægt er að tala um „menningu“ í því sambandi, að leyfa bruggun áfengs sterks öls, nema síður sé, heldur aðeins viðbót við þann vanda sem við eigum við að etja í dag. En sem betur fer er skilningur almennings að aukast á þessu viðfangsefni og þörfinni fyrir að neytt sé allra bragða til þess að berjast gegn þessu böli. Ég hygg að það verði seint fundið út fjárhagslegt tjón þjóðfélagsins sem heildar af þessum vanda og seint að fullu metinn sá voði, sem þar er á ferðinni, heilsufars-, félags- og efnahagslega. Og ég trúi því ekki, að nokkur okkar vilji í raun og sannleika bæta á þann vanda. Langtum fremur vil ég enn trúa því, sem þegar er farið að brydda á með gleðilegum hætti hjá almenningi, og að alþm. verði ekki eftirbátar í að styðja þá hugarfarsbreytingu sem er að verða með þjóðinni til þessa sjúkdóms og lærðir menn viðurkenna að hér er um sjúkdóm að ræða, en afgreiði málið ekki á jafnódýran hátt og gert hefur verið undanfarin ár með þeim hörmulegu afleiðingum sem við höfum orðið vilni að eða okkar kynslóð. Það er hvorki hægt að afgreiða vandann eða slíkan sjúkdóm með því að menn séu bara ræflar, eða eins og viljað hefur koma fram í ræðum sumra ræðumanna í þessum efnum, að hér sé um nánast geðveikiflokk fólks að ræða. Það hefur sýnt sig, að á þeim stofnunum, sem beitt hafa nýjum aðferðum til lækningar þessum sjúkdómi, hefur orðið undraverður árangur og þeir, sem lengst hafa glímt við vandann með þessum nýju aðferðum, fullyrða að enginn sé svo illa farinn af hans völdum, að ekki geti hlotið lækningu, ef byggt verði á þeim höfuðgrundvelli að sjúklingurinn sjálfur vilji berjast við sjúkdóminn. Þá megi með hjálp og aðstoð vísindamanna og áhugafólks, en ávallt þó með því fororði fyrst og fremst að viðkomandi aðili vilji takast á við sjúkdóminn, þá megi hjálpa nánast hverjum einasta manni. Hingað til hefur því miður of oft viljað á því bera, að menn hafa viljað afgreiða þetta á sem ódýrastan hátt, og sjúkdómurinn hefur raunverulega allt fram undir síðustu ár ekki fengist viðurkenndur sem sjúkdómur, heldur eitthvað allt annað, eftir mati hvers og eins, og eiga þar jafna sök á bæði lærðir og leikir. En sem betur fer, eins og hér hefur komið fram og ég skal með glöðu geði undirstrika og votta af eigin reynslu að er rétt, þá er gleðileg hugarfarsbreyting að eiga sér stað nú með þjóðinni, og ég tel að Alþ. eigi að fylgja henni eftir svo sem kostur er, þannig að sú aðferð fái að reyna sig til þrautar og eftir öllum þeim leiðum sem tiltækar eru. En vegna þess að ég hef orðið var við það, að það er talið að einhver skoðanaskipti hefðu átt sér stað hjá mér á síðustu árum varðandi bruggun áfengs öls, þá taldi ég nauðsynlegt að upplýsa það hér, að engin skoðanaskipti hafa ekki átt sér stað hjá mér. Ég er sömu skoðunar nú í dag og ég var fyrir um það bil 15 árum, þegar ég var fyrst spurður þessarar spurningar. Svo mikið sem ég var andvígur bruggun áfengs öls, þá er ég enn sannfærðari í þeim efnum í dag. Áfengara öl mun ekki leiða til neinnar blessunar í umgengni við þennan vanda, þótt mér sé hins vegar ljóst að vín muni áfram fylgja manninum eins og það hefur gert svo lengi sem sögur eru skráðar og að algjört vínbann sé jafnóviturlegt, en allar rýmkanir frá gildandi lögum í því efni væru óskynsamlegar nú. Þetta vildi ég að kæmi skýrt og glögglega fram, og um þau efni hef ég að engu skipt um skoðun. Reynslan í því efni talar með miklu sterkari rökum en svo, að skoðanaskipti eins eða tveggja manna hafi þar nokkur áhrif á. Í ljósi reynslunnar tel ég að bruggun áfengs öls boði einungis, eins og reynslan sýnir frá öðrum löndum, meiri neyslu áfengis eða alkóhóls og meiri óhamingju og félagslegar og fjárhagslegar þrautir, sem því hafa fylgt og ofneyslu þess mun fylgja um ókomin ár. En þessi sjúkdómur hefur nú fengist viðurkenndur sem slíkur og það á að takast á við hann sem sjúkdóm, en ekki með einhverjum sleggjudómum eða fordómum frá gamalli og liðinni tíð.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að fara að innleiða umr. um bruggun áfengs öls í þessari hv. d., því að ég hef enn trú á því, að örlög tillögu, sem ég tel að hafi verið borin fram á fullkomlega þinglegan hátt í Sþ., verði ekki á þann veg að hún verði hundsuð. Ég gerði ráð fyrir að hún fái þinglega afgreiðslu og komi til umr. á réttum stað, svo að ég skal ekki lengja umr. í sambandi við afgreiðslu þess frv., sem hér liggur fyrir, með því að fara að taka þátt í almennum umr. um bruggun áfengs öls. Ég vil aðeins leiðrétta þau ummæli eða þá skoðun hv. 2. þm. Reykn. þar sem hann var að lýsa því yfir, að hann hefði ekki getað fylgt till. minni sem flutt var í fyrra í sambandi við frv. sem þá var í meðförum þessarar hv. d. um breytingar á áfengislögunum. Ég gat varla óskað eftir stuðningi hans við þá till. Þegar við vorum að ræða þessi mál í n. sem hafði það frv. til meðferðar var ég aðeins að reyna að fá afgreiðslu á málinu, en það virtist ekki vera vilji fyrir því svo að frv. dagaði uppi. Ég vil, til þess að taka af öll tvímæli, lýsa því hér með yfir, og ég hef marglýst því yfir, að ég tel áfengisvandamál vera mikið vandamál hjá þessari þjóð, og ég er kannske einn af þeim einstaklingum sem tala þar af dýrkeyptri reynslu. En það útilokar hins vegar ekki réttmæti þeirrar skoðunar minnar, að ég tel að um þan mál hafi ekki verið fjallað á eðlilegan og skynsamlegan hátt. Ég vík ekki frá þeim staðhæfingum sem ég hef haft í því sambandi, að ég tel að mikið af þeim vandamálum, sem skapast hafa hjá þjóðinni í sambandi við neyslu og meðferð áfengra drykkja, megi rekja til kolvitlausra ákvarðana og framkvæmdar á núgildandi áfengislöggjöf. Og þær till., sem hér eru til umr., eru margar hverjar að innihaldi til á þann veg að mínu mati, að þær bæta ekki um. Ég var í gærdag að hlusta á þátt í útvarpinu um íslenskt mál. Ég held að það hafi verið einn af ritstjórum orðabókarinnar okkar eða einhver mikill málfræðingur sem var þar á ferðinni. Hann var að skýra okkur frá ýmsum málhugtökum eða einhverju sem hann hefði verið að leita eftir skýringum á. Þar koma fyrir orðið bótarhæft, var talað um bótarhæfni, og þá kom skýringin: að vera ekki bótarhæft væri það, að flíkin væri svo léleg að það væri ekki hægt einu sinni að setja á hana bót. Þetta kemur í huga minn núna, þegar við erum að ræða um breytingar á áfengislögunum. Ég held að núgildandi áfengislöggjöf sé svo léleg, að það sé vafasamt að hún sé bótarhæf. Þess vegna held ég að þyrfti að umsemja núgildandi áfengislöggjöf algerlega frá grunni. Frá mínum bæjardyrum séð held ég að við komumst ekki hjá því að líta á þessi mál í sambandi við áfengið, að áfengið sé neysluvara sem er neytt af þjóðinni, - neysluvara sem á fullan rétt á sér. Það eru fleiri neysluvörur en áfengi sem geta skapað vanlíðan og skapað sjúkdóma ef neytt er í óhófi. Ég held að ein höfuðástæðan fyrir því, hversu illa hefur farið hjá okkur í sambandi við meðferð og neyslu áfengis, sé sú staðreynd, að okkur hefur verið allt of tamt að fara með þessi mál. sérstaklega fullorðna fólkinu gagnvart æskulýðnum, sem eins konar feimnismál, í staðinn fyrir að líta á þetta raunsærri augum og láta það vera einn - kannske einn af ríkulegri þáttum í uppeldi æskunnar að kynna henni, hvað áfengi er, og leiða hana í fullan sannleika um neyslu og meðferð þess. Við verðum sem skyni gæddar verur að viðurkenna þá staðreynd, að við erum í þjóðbraut. Við getum ekki tekið áfengið af þessari þjóð. Við getum ekki komið í veg fyrir að hér verði veitt áfengi. En við erum með svo kolvitlausar ákvarðanir og lagagreinar, að til þess að hægt sé á löglegan hátt að framreiða og neyta áfengis þurfa að vera í bakgrunni einhver tæki, eldunartæki og annað sem kostar tugmilljónir kr., að ég tali nú ekki um öll þau margvíslegu ákvæði um aðbúnað og aldurstakmörk og allt í þeim dúr. Ég held að við verðum að viðurkenna þá staðreynd, að áfengi er fylgifiskur okkar og við verðum að reyna að umgangast það á skynsamlegan og raunsæjan hátt, og einnig að viðurkenna þá skyldu, sem sérstaklega okkur eldri kynslóðinni ber að inna af hendi, að leiðbeina þeirri yngri og færa hana í allan sannleika um neysluvenjur og hvernig á að fara með áfengi. Fyrr komum við ekki þessum málum í viðunandi horf hjá okkur. Því miður hef ég enga trú á því, að okkur takist nokkurn tíma að útrýma þeirri ógæfu að fullu sem ofneysla áfengis veldur. En það er alveg sjálfsagt og ekki skal ég verða letjandi þess, að þjóðfélagið sem slíkt reyni að byggja upp sem sterkasta varnargarða og sem styrkasta hjálp, að hún megi koma að sem bestum notum fyrir þá sem verða fyrir því óláni að lenda í ógæfu vegna ofneyslu áfengis. En ég legg áherslu á það, að svo best mun okkur samt sem áður takast, að við getum í rósemi og sanngirni rætt þessi mál og reynt að sameinast um það að halda svo á þessum málum, að við sköpum þann manndóm með þjóðinni sem þarf til þess að umgangast áfengi á manneskjulegan hátt.



Herra forseti. Þetta geta verið örfá orð. - Í hvert skipti sem hv. 2. þm. Norðurl. e. ræðir hér um áfengismál, þá er hann mér ráðgáta og ekki var það minna í þetta sinn. Hann segist vera á móti höftum og bönnum. Hins vegar vill hann sem sterkasta varnargarða. Hann segir að áfengi sé óhjákvæmilegur fylgifiskur okkar. Því miður eru ýmsir bölvaldar óhjákvæmilegir fylgifiskar mannkynsins, og af því stafar ýmiss konar löggjöf. Þess vegna setjum við vitanlega áfengislöggjöf. Hún er kolvitlaus, segir hv. 2. þm. Norðurl. e., og hann hefur bent á ýmislegt í því sambandi úr ræðustól hér. Allt hefur það verið firna óljóst að mínu mati, og ég hef aldrei komist að kjarnanum í því, hverju hann vildi í raun og veru breyta. Ég hef oft verið að velta því fyrir mér eftir þessar mörgu og stóru yfirlýsingar þessa ágæta hv. þm., hvers vegna í ósköpunum hann leggur ekki fram tillögur um breytingar á þessari kolvitlausu áfengislöggjöf, svo að við vitum nokkurn veginn hvað hann er að fara. Þess í stað kemur hann fram með eina ákveðna till. sem um eru mjög deildar meiningar, vægast sagt, um það að heimila bruggun áfengs öls, án allra annarra breytinga á þessari löggjöf.  En sem sagt, ég bara vona að núna fyrir þinglokin taki hv. þm. rögg á sig og sýni okkur þessa fullkomnu og skynsamlegu áfengislöggjöf sem hann vill koma á hér á landi.  Ég skal taka undir það, að við eigum að sinna fræðsluþættinum í sambandi við okkar áfengismál. Ég get alveg tekið undir það. En það var eins með það og annað hjá hv. þm. þegar hann fór að ræða þessi mál. Mér var ekki alveg ljóst um hvað hann var að ásaka fullorðna fólkið, sem fer nú ekki með þetta sem mikið feimnismál, því að slíkur er nú drykkjuskapur þess, hann fer ekki fram sem neitt sérstakt feimnismál. Það virðist ekki vera svo, ekki hef ég orðið var við það. En það var mjög erfitt að skilja það á hv. þm., hvort hann ætti við það, að við ættum að fræða unga fólkið um skaðsemi áfengisins eða við ættum að kenna því að drekka sem allra fyrst og allra mest.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð til viðbótar því, sem ég áðan sagði, og í framhaldi af umr. sem síðan hafa orðið. Það hefur ekki verið minnst á lagalegu hliðina, þ. e. a. s. framkvæmd laganna og viðurlög sem í núverandi áfengislöggjöf eru, umfram þá framsöguræðu sem flutt var af hálfu formanns n. í upphafi þessara umr. Af þeim ástæðum vil ég undirstrika þá skoðun mína varðandi aldurslágmark, sem hér hefur verið minnst á og í gildi er nú um aldur þess fólks sem koma má inn á vínveitingastaði þar sem vín er haft um hönd, að ekki einungis þessi löggjöf, heldur og allar aðrar lagasetningar um skyldur þjóðfélagsþegnanna og réttindi þurfi endurskoðunar við, ekki aðeins umgengni við áfengi. Það eru tiltekin ákvæði í lögum um kosningaaldur og kjörgengi, hvenær menn megi stofna til hjónabands og hafa heimilisforsjá, ásamt því, hvaða aldursflokkar megi vera inni á vínveitingastöðum. Það eru ákveðin aldursmörk um það, hvenær hið opinbera geti krafist gjalda af viðkomandi persónu o. s. frv. Ég held að þessi réttindi og skyldur þurfi nokkuð að haldast í hendur. Í dag er það svo, að mér skilst, að það sé til undanþága allt ofan í 17 ára aldur til þeirra sem mega ganga í hjónaband. 18 ára er mjög almennt og einstaka undanþága er niður í 17 ára. Ekki veit ég um sönnur á þessu, en þetta er mér tjáð. Ef viðkomandi aðill, karl eða kona, er talinn geta haft heimilisforsjá með þeirri ábyrgð, sem það hlýtur að krefjast, þá finnst mér nánast sagt hlægilegt - og tek að því leyti undir rök hv. 2. þm. Norðurl. e., að þarna sé gerður sá reginmunur á, að menn verði að bíða í þrjú ár, eftir að hafa gengið í hjónaband, til að mega koma inn á vínveitingastað og fá þar afgreiðslu. Ég tel að þarna þyrfti að vera manneskjulegt samræmi á milli. Ég tel að kvaðir, sem á þjóðfélagsþegnana eru lagðar, og þau réttindi, sem þeir eiga að njóta, þurfi að vera svo skýr að eftir sé farið. Og í þessu efni legg ég þó ekki að líku þá ábyrgð, sem hvílir á viðkomandi aðilum að stofna til heimilisforsjár, með öllum þeim skyldum sem því fylgja, og það að geta ljóst og feimnislaust sagt já eða nei við áfengisglasi á vínveitingastað. Mér finnast heimilisskyldurnar vera langtum stærri og viðameiri. Þarna eru þó gerðar samkv. núgildandi lögum miklu meiri kröfur til tvímælalaust hærri aldursmarka með hliðsjón af áfenginu. Þetta finnst mér að þurfi ekki einungis að samræma í þessari löggjöf, heldur og öll önnur aldursmörk í gildandi lögum um réttindi og skyldur þjóðfélagsþegnanna, þannig að þar sé eitthvert viturlegt samræmi, en ekki gapandi ósamræmi sem gildi í þeim, þó svo skýr ákvæði og ljós, að auðveld verði í framkvæmd.