Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Sem kunnugt er tel ég afar mikilvægt að okkur hér í þinginu gefist beinn og milliliðalaus kostur á skoðanaskiptum um stærstu mál þjóðarinnar við hæstv. forsætisráðherra. Þess vegna er alveg sérstakt fagnaðarefni að forsætisráðherra mun hér á fimmtudagsmorguninn flytja þinginu skýrslu um stöðuna í skuldamálum heimilanna. Það er fagnaðarefni vegna þess að nú er runninn upp nóvember og eins og við öll vitum hafa verið nokkuð misvísandi skilaboð frá stjórnarflokkunum og jafnvel yfirlýsingar sem bentu til þess að það ætti að fresta nóvember. Ég skora eindregið á hæstv. forsætisráðherra að nýta þetta tækifæri í þinginu í beinni útsendingu frammi fyrir alþjóð í upphafi nóvembermánaðar til að taka af allan vafa um það 

Herra forseti. Ljósleiðaravæðing, betri samgöngur, þriggja fasa rafmagn um allt land og síðast en ekki síst fjarkennsla eru að mínu mati grundvallarþættir í því að efla landsbyggðina og gera búsetu þar eftirsóknarverðari. Þessi atriði eru öll mikilvægir hlekkir í því að mögulegt sé að þróa og efla atvinnulíf á svæðum sem oft og tíðum er of einhæft. Unga fólkið sækir í fjölbreyttari störf en bjóðast í dreifðari byggðum og ef við ætlum að stemma stigu við fólksfækkun, sérstaklega á þeim svæðum sem skilgreind eru sem brothættar byggðir eins og Skaftárhreppur, verðum við að leggja áherslu á að byggja þessa mikilvægu innviði upp. Því fyrr, því betra. Mig langar að gera fjarkennslu að umtalsefni mínu í dag. Þegar ég leitaði á vefnum Google að framboði á fjarkennslu á Íslandi kom upp langur listi mér til mikillar gleði og ánægju. Samkvæmt upplýsingum frá menntamálaráðuneytinu eru fjarnámsdeildir framhaldsskóla starfræktar á sex stöðum; í Búðardal, á Patreksfirði, Hvammstanga, Hólmavík, Blönduósi og Þórshöfn. Háskólarnir hafa brugðist við með auknu framboði á fjarnámi og hefur fjöldi nemenda í fjarnámi margfaldast á síðustu árum, úr 307 nemendum árið 1997 yfir í 2.959 árið 2011. Undanfarna mánuði hafa framkvæmdir verið í gangi við náms- og kennsluver á vegum Fræðslunetsins á Suðurlandi og Háskólafélagsins á Kirkjubæjarklaustri. Ég varð þess heiðurs aðnjótandi að fá að vera viðstödd opnun kennsluversins í síðustu viku. Þangað mætti fólk úr sveitinni og nærsveitum og maður skynjaði sterkt hversu mikilvæg slík starfsemi er. Aðstaðan er til fyrirmyndar en þar munu sex til átta nemendur geta stundað nám samtímis. Ég vil nota tækifærið og óska íbúum í Skaftárhreppi innilega til hamingju með kennsluverið. Mennt er máttur. Fjarkennslusetur eru mikilvæg til að byggja upp samfélagslega innviði á landsbyggðinni, eins og atvinnu- og menningarlíf. Mannauðurinn eykst og samfélagið verður ríkara.

Herra forseti. Seint í síðustu viku mátti lesa fréttir um framgöngu ESA gegn íslenskum stjórnvöldum vegna banns við innflutningi á hráu kjöti. Íslensk stjórnvöld taka nú til varna og afar mikilvægt er að þau vandi málatilbúnað sinn sem best. Því miður gerðist það slys að Ísland skyldi ekki strax við upphaf innleiðingar að breyttri löggjöf, matvælalöggjöf, sækja fram með undanþágu vegna áhættu af því að hingað geti borist sjúkdómar með hráu kjöti. En ekki þýðir að gráta það nú. Um þýðingu þess að beita slíku banni verður ekki fjölyrt hér en aðeins sagt að ekki er á nokkurn hátt hægt að gera lítið úr varnaðarorðum þeirra sem vara við áhættunni, hún er raunveruleg, hún er ekki fundin upp til þess að beita í einhverju verndarstríði fyrir landbúnaðarframleiðslu hér. Nægir þar að nefna greinar og erindi prófessors Karls G. Kristinssonar, yfirlæknis á sýklafræðideild Landspítalans, og fleiri þar sem kemur skýrt fram hve gríðarlega miklu máli skiptir að okkur takist að verja þá sjúkdómastöðu sem er hér á landi til heilla fyrir lýðheilsu og ekki síst fyrir heilbrigðiskerfið okkar. Fáar forvarnir eru jafn mikils virði og mikilvægar og varnir gegn sýklum og örverum sem geta borist fyrir mistök með hráu kjöti hingað til lands. Þeim sjúkdómstilfellum fjölgar nú hratt og einstök á heimsvísu er sú staðreynd að notkun á sýklalyfjum í íslenskum landbúnaði sker sig algjörlega úr í samanburði við önnur lönd. Það staðfesta opinberar tölur um samanburð á milli landa. Sýklalyfjaónæmi er vaxandi vandamál. Forseti. Þetta rifja ég upp í dag ekki síst vegna þess að frá því að innleiðing hófst á matvælalöggjöfinni hér um árið hefur orðið algjör hugarfarsbreyting. Ég vil minna á að við gerð samningsafstöðu við 19. kafla í ESB-aðildarviðræðum tókst fullkomin pólitísk samstaða um að beita sér fyrir því að áfram verði bannað að flytja hingað inn lifandi dýr og hrátt kjöt.

Virðulegi forseti. Það er stóralvarlegt mál ef fólk þarf að lýsa sig gjaldþrota. Engu að síður er það stundum svo að fólk sér ekki önnur úrræði. Í desember 2010 var hér breytt til bráðabirgða í fjögur ár lögum um gjaldþrot til að gera fólki það öllu bærilegra ef það sá ekki önnur úrræði en að fara í gjaldþrot og var fyrningarfrestur fyrir einstaklinga styttur í tvö ár. Ýmislegt bendir núna til þess - ég veit ekki hvort ég á að segja að það hafi ekki skilað árangri en gjaldþrotum einstaklinga hefur fjölgað. Ég ætla ekki að gleðjast yfir því en segi að það sé kannski vísbending um að þetta hafi tekist á einhvern hátt. Á hinn bóginn hefur það líka gerst að gífurlega, og miklu meira, hefur fjölgað á vanskilaskrá og þar getur fólkið hangið inni, ekki á vanskilaskránni sjálfri heldur hanga kröfur yfir fólki í allt að tíu ár. Það kostar 250 þúsund fyrir einstakling, hann þarf að borga það í tryggingu ef hann biður sjálfur um að fara í gjaldþrot. Ef maður á enga peninga eru 250 þúsund alveg heilmikið. Mig langar því að spyrja hv. formann allsherjar- og menntamálanefndar hvort hún væri tilbúin að beita sér fyrir því að nefndin skoðaði þetta mál og hvort hægt sé að breyta lögum um aukatekjur ríkissjóðs þannig að sú trygging falli niður. Virðulegi forseti. Ég veit það auðvitað að þingmaður getur borið þetta fram en þótt ég sé bjartsýn kona held ég enn að það hefði meiri vigt ef nefndin gerði það heldur en einn þingmaður með þingmenn á bak við sig. Mig langar því að spyrja hv. formann nefndarinnar hvort hún sé tilbúin að beita sér fyrir því.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir fyrirspurnina og að vekja máls á þessu stóra verkefni sem við höfum margoft rætt í þingsalnum, m.a. í tengslum við breytingar á gjaldþrotalöggjöfinni og fyrningartímanum á síðasta kjörtímabili. Í þingsályktun núverandi ríkisstjórnar um aðgerðir vegna skuldavanda heimilanna er aðgerðaáætlun til að taka á skuldavanda heimilanna lýst í tíu liðum. Einn af þeim liðum sem er verið að skoða er að kanna hvernig eignalausum einstaklingum verði gert kleift að greiða kostnað vegna gjaldþrotaskipta á búi sínu. Þetta er í lið 7 í þingsályktuninni sem var samþykkt í sumar. Ábyrgð á þessum hluta þingsályktunarinnar bera félagsmálaráðherra og innanríkisráðherra í sameiningu. Tekið er fram í greinargerðinni með ályktuninni að þetta gæti hugsanlega gerst með þeim hætti að ríkissjóður mundi ábyrgjast tryggingu og þar með greiðslu skiptakostnaðar í þeim tilfellum þegar fólk ræður ekki við að greiða skiptakostnaðinn sjálft. Mér skilst að þetta mál sé í vinnslu í ráðuneytunum og innan skamms gætum við fengið að berja frumvarp um þessi efni augum. Hvers efnis það er get ég ekki upplýst á þessari stundu þannig að ég tel rétt að nefndin sjálf bíði með að flytja mál af þessu tagi þangað til við sjáum hver niðurstaðan verður af vinnu ráðherranna. Það verður samt að líta til þess að þrátt fyrir að menn fari í gjaldþrot er ekki þar með sagt að þegar tveggja ára tímabilinu ljúki verði allt orðið eins og áður var vegna þess að ekki er sjálfgefið að viðkomandi geti auðveldlega nálgast lánafyrirgreiðslur þrátt fyrir að fyrningartíminn sé liðinn. Auðvitað hefur þetta áhrif á fjármálasögu viðkomandi. Þetta mál er að sjálfsögðu í skoðun og við fylgjumst vonandi með því í sameiningu, ég og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir.

Herra forseti. Forvígismenn fyrrum ríkisstjórnar fara mikinn þessa dagana í viðtölum og útgáfum minningabóka og tilgangurinn er eflaust að réttlæta störf sín og ekki síst varðandi landsdóm. Ýmislegt er dregið fram þar úr skúmaskotum. Forkastanlegust er þó aðför þeirra að forseta lýðveldisins. Það er ef til vill skiljanlegt að þeim svíði að hafa ekki komið fram þeim vilja sínum að láta undan Bretum í Icesave-málinu en þar bjargaði frumkvæði forseta Íslands þjóðinni frá verulegu tjóni sem og grasrótarsamtök gegn Icesave. Þjóðin var nefnilega á sama máli og forsetinn. Væri ekki frekar ástæða til að þakka honum fyrir árvekni og djörfung? Það er ekki lýðræðinu eða stjórnskipun vorri til framdráttar að ráðast á forseta Íslands með þessum hætti né bætir það stjórnmálaumræðuna í landinu. Á góðum stundum tala og töluðu þessir stjórnmálamenn um nauðsyn þess að gera stjórnmálaumræðu hófstilltari, málefnalegri og opnari. Öllum þeim gildum er kastað fyrir róða til að koma höggi á forseta Íslands.

Virðulegi forseti. Í síðustu viku vakti athygli mína grein í Morgunblaðinu um innflutning á hráu kjöti. Ég hef velt því fyrir mér hvaða verðmæti fylgja því að búa í landi þar sem búfénaður og annar kvikfénaður er án þeirra sjúkdóma sem herja á nágrannalönd okkar. Mér finnst að við þurfum að hugsa það alvarlega hvort við höfum hlaupið á okkur og ekki staðið í lappirnar þegar þessar reglur riðu yfir okkur eða hvort við höfum ekki verið klár í slaginn þegar við samþykktum þær, hvort slíkt hafi gerst. Ég hef líka áhyggjur af því að á þessu ári hafa verið flutt inn u.þ.b. 1.400 tonn af alifuglakjöti, nautakjöti, svínakjöti og öðrum tegundum, mest af kjúklingum eða u.þ.b. 600 tonn. Mér er sagt að íslenskir innflytjendur á kjöti leiti eftir ódýrasta kjötinu, ekki því besta, og það sé síðan flutt inn. Kjötið er síðan unnið, jafnvel úrbeinað og þvegið upp úr íslensku vatni, pakkað í íslenskar umbúðir og selt á sama verði og kjúklingar sem eru ræktaðir á Íslandi. Á Íslandi er engin lyfjanotkun í kjúklingarækt; hún er algjörlega hrein, notast er við hreint vatn í hreinu umhverfi. Það sama á ekki við um innflutta kjúklinga. Við þurfum að vara okkur og ég skora á okkur öll að standa vörð um hreinleika íslensks landbúnaðar.

Hæstv. forseti. Nú er nýafstaðið þing Norðurlandaráðs og ég verð að segja að við upplifðum að íslenska sendinefndin vakti athygli fyrir framgöngu sína og það er ekki hvað síst því að þakka að við tókum þá ákvörðun að nota okkar eigið tungumál í samskiptum á þinginu. Við töluðum sem sagt íslensku og það þýddi að túlka varð það sem við sögðum og við fengum túlkun til baka. Að mínu mati skiptir þetta verulegu máli og brýtur ákveðið blað í samskiptum okkar á Norðurlandaráðsþingi hvað varðar í rauninni það hvað við gerum okkur gildandi. Við skiljum öll miklu betur það sem fram fer og við komum, sem er ekki síðra, betur frá okkur því sem við viljum leggja inn í þann sameiginlega banka sem samstarf okkar norrænu þjóðanna er. Þarna er um að ræða 25 milljóna manna markað. Þetta er vettvangur sem skiptir virkilega máli að beita sér á og þá skiptir líka máli að vita nákvæmlega hvað við segjum og hvað er verið að segja við okkur. Ég tel að við eigum að gera það að stefnu okkar að nota okkar tungumál betur og láta sérfræðinga, jafnvel þótt við séum góð í tilteknum tungumálum, um að túlka fyrir okkur. Þess utan skiptir náttúrlega verulegu máli fyrir sjálfsmynd okkar og virðingu fyrir málinu og menningararfinum að við notum okkar eigið tungumál.

Virðulegur forseti. Góð heilbrigðisþjónusta er okkur öllum mikilvæg, hvort sem við búum á höfuðborgarsvæðinu eða á landsbyggðinni. Umræða um Landspítalann hefur verið áberandi undanfarnar vikur og undrar mig það ekki því að aðbúnaður starfsfólks og sjúklinga er bágur og tækjakostur kominn til ára sinna. Við þessu ástandi þarf vissulega að bregðast og ég vonast til þess að það verði gert sem allra fyrst. Í umræðunni megum við samt ekki gleyma mikilvægi heilbrigðisstofnana úti á landi en til stendur að sameina og skera niður. Mér finnst það miður og ég vona að hæstv. heilbrigðisráðherra endurskoði áform um niðurskurð og sameiningar því að þessar stofnanir úti á landi eru byggðunum nauðsynlegar og veita þeim sem þar búa öryggi. Ég mótmæli sameiningaráformum heilbrigðisstofnana úti á landi þar sem víða eru miklar fjarlægðir á milli stofnana og því litlar líkur á að fagleg samvinna náist. Ég get tekið sem dæmi að vegalengdin milli heilbrigðisstofnunarinnar á Patreksfirði og heilbrigðisstofnunar Vestfjarða á Ísafirði er 500–600 kílómetrar í átta til níu mánuði á ári. Samkvæmt fjárlögum stendur til að sameina þessar stofnanir. Í síðustu viku var ég það heppin að sitja baráttufund á Patreksfirði þar sem sameiningaráformum var mótmælt. Fólk spurði sig á fundinum: Af hverju þurfum við eiginlega að halda baráttufund til að halda úti grunnþjónustu sem á að vera sjálfsögð? Herra forseti. Ég spyr þess sama: Af hverju þarf þess? Við horfum einnig upp á minna fjármagn til Heilbrigðisstofnunar Vesturlands og ég mótmæli því harðlega þar sem sú stofnun hefur gengið í gegnum mikinn niðurskurð undanfarin ár og mér finnst komið nóg. Horfum aðeins á þá hlið málsins, gæti það ekki minnkað álagið á Landspítalanum ef við byggðum einnig vel undir heilbrigðisþjónustuna úti á landi og ykjum við þjónustuna sem þar er veitt? Þá styrkjum við byggðir landsins því að heilbrigðisþjónusta er einn af þeim grunnþáttum sem fólk horfir til þegar það velur sér búsetu.

Virðulegi forseti. Háskólinn á Hólum, Háskólinn á Bifröst og Landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri eru mjög uggandi um sinn hag og fjárlagafrumvarpið gefur ekki til kynna að þeir geti verið bjartsýnir. Allir hafa þessir skólar, hver á sínu sviði, gegnt veigamiklu hlutverki á sínu svæði og nemendur komið þar að hvaðanæva af landinu og erlendis frá líka. Háskólinn á Hólum hefur verið brautryðjandi í námi í ferðamálafræði, hestafræði og fiskeldi. Háskólinn á Bifröst er núna að vinna að tilraunaverkefni sem er liður í átaki í að hækka menntunarstig Norðvesturkjördæmi og vinnur þar með einstaklingum og fyrirtækjum í kjördæminu. Mikil ásókn hefur verið í nám við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri og aldrei hafa fleiri sótt um skólavist þar en var nú í haust og þar er mesta ásóknin í búfræði og nám í búvísindum. Allir þessir háskólar hafa þurft að hagræða mikið undanfarin ár og skuldir frá því fyrir hrun hafa reynst þeim erfiðar. En það ríkir mikil óvissa hjá íbúum, nemendum og stjórnendum þessara skólastofnana um framtíðaráform stjórnvalda gagnvart þessum menntastofnunum og þeir hafa áhyggjur. Blásið hefur verið til íbúafundar í Borgarnesi af sveitarstjórn Borgarbyggðar næstkomandi fimmtudag til að ræða málefni háskólanna í Borgarbyggð. Ég vil því kalla eftir svörum stjórnvalda gagnvart þessum háskólastofnunum. Eru sameiningar fram undan og hverjar þá? Ætla stjórnvöld að standa vörð um þá opinberu starfsemi sem þarna er og hefur svo sannarlega sannað sig og haft gífurlega mikla þýðingu fyrir þessar byggðir? Ég skora líka á stjórnarþingmenn í Norðvesturkjördæmi, sem eru ekki færri en sex, að sýna dugnað og kjark og standa með þessum öflugu menntastofnunum heima í héraði og sýna fram á að í verki sem orði virði þeir 

Virðulegi forseti. Nú stendur yfir vinna fjárlaganefndar vegna fjárlaga 2014. Þegar fjárlögin voru lögð fram birtist sú stefna að draga ætti úr álögum á fjölskyldur og atvinnulíf. Einnig birtist það markmið að skila ætti hallalausum fjárlögum sem er forsenda þess að íslenskt samfélag nái viðspyrnu á ný. Sé litið til umræðunnar hér á þinginu tel ég þingheim vera sammála um að skila hallalausum fjárlögum. En um leið fer fram mikil umræða um að fjölmörg mikilvæg verkefni og málaflokka vanti aukið fjármagn og nánast allur niðurskurður í frumvarpinu er gagnrýndur þótt það séu verkefni sem voru ófjármögnuð. Einnig verður maður var við að þegar hinar ýmsu stofnanir fá aukin verkefni sjá hv. þingmenn sig skylduga til að samþykkja aukið fjármagn til að sinna verkefninu. Má þar nefna sem dæmi þegar Fiskistofa fékk 40 milljónir fyrir að innheimta veiðileyfagjöld. Ég hef ekki orðið var við að þingmenn finni til þessarar skyldu þegar verkefnin í heilbrigðiskerfinu eða löggæslunni aukast. Ef Landspítalinn gat gert skipulagsbreytingar hjá sér og veitt sömu þjónustu með 300 færri starfsmenn sem og lögreglan með 100 færri starfsmenn hljóta aðrar opinberar stofnanir að geta gert betur, margar hafa reyndar gert slíkt. Virðulegi forseti og hv. þingmenn. Við erum öll sammála um að forgangsraða í þágu grunnþjónustunnar, í þágu heilbrigðis, mennta, löggæslu og samgöngumála. Slík forgangsröðun kallar á breytingar. Við verðum að þora að gera breytingar. Annars gerist ekki neitt. Við hv. þingmenn og starfsmenn hins opinbera verðum að þora að gera hlutina öðruvísi en þeir hafa verið gerðir. Við verðum núna á meðan fjárlaganefnd er að störfum að sýna að við þorum að forgangsraða. Því kalla ég eftir að þingmenn komi með skýr skilaboð hingað í ræðustól um hvernig þeir vilji forgangsraða með því að leggja til tillögur um hagræðingu en ekki bara tillögu um aukin fjárútlát. Það þýðir ekki að heimta allt en sýna svo enga ábyrgð í að fjármagna það. Virðulegi forseti. Sýnum kjark.

Hæstv. forseti. Sá sem hér stendur hefur fylgst með þjóðmálaumræðu um þó nokkurn tíma en mig rekur ekki minni til þess að hafa heyrt fyrr forustumann í íslensku atvinnulífi eða forustumann samtaka hvetja beinlínis til lögbrota eins og framkvæmdastjóri Samtaka verslunar og þjónustu gerði í sjónvarpinu á dögunum þegar hann hvatti menn „til að láta reyna á lögmæti þess að flytja inn hrátt kjöt til Íslands“. Samkvæmt því sem forustumenn Samtaka verslunar og þjónustu segja gengur þeim það eitt til að lækka vöruverð á Íslandi, sem er göfugt markmið. Í sama skyni hafa þeir kallað eftir því að vörugjöld yrðu lækkuð. Það sem vantar hins vegar upp á málflutninginn er hvað þeir vilja gera sjálfir til að lækka almennt vöruverð á Íslandi. Ég get af mikilli auðmýkt og hógværð bent þeim á nokkrar fullkomlega löglegar leiðir til að lækka vöruverð hér á landi. Í fyrsta lagi gætu þeir dregið úr óhóflegum afgreiðslutíma sem kostar stórfé. Þeir gætu sem best dregið saman húsnæðiskostnað vegna þess að hér á landi eru líklega fleiri fermetrar í verslun en nokkurs staðar annars staðar á byggðu bóli. Samkvæmt því sem hefur komið fram nýlega um afkomutölur stærstu fyrirtækja í þessum bransa og samkvæmt því sem fram hefur komið um að skuldsetning verslunar er minni nú en um árabil gætu þeir líka gripið til þess óyndisúrræðis að lækka álagninguna sína, ef hugur fylgir máli um að þeir vilji almennt lækka vöruverð. Það er náttúrlega eitt af stærstu hagsmunamálum íslensks almennings. Þangað til að slíkar tillögur koma fram en ekki hálfkveðnar vísur um lögbrot er ekki hægt að taka þetta fólk alvarlega, herra forseti, því miður.

Virðulegi forseti. Hér kom ungur, nýr þingmaður, hv. þm. Vilhjálmur Árnason, og fór yfir kjarna máls, fór yfir það að við þurfum að ná endum saman í ríkisfjármálum, fór yfir það að til þess að svo megi verða þurfum við að forgangsraða, fór yfir það að ef menn koma hér sem fulltrúar einstakra stofnana og vilja fá aukið fjármagn til þeirra þarf að finna þá fjármuni annars staðar.

Veiðigjald.

Virðulegi forseti. Gjaldþrota ofurskattstefna síðustu ríkisstjórnar er öllum ljós. Ef áætlanir síðustu ríkisstjórnar um að skattleggja meira og meira hefðu gengið eftir hefði hún ekki skilið eftir fjárlagahalla upp á 30 milljarða kr.  Nú kemur Ríkisendurskoðun, virðulegi forseti, með ábendingar til hv. fjárlaganefndar og það eru ekki bara ábendingar til nefndarinnar, það eru ábendingar til okkar allra. 38% fjárlagaliða fóru fram úr áætlun. Það er agaleysi í ríkisfjármálum. Það hefur ekki verið tekið á þeim stofnunum og þeim fjárlagaliðum sem hafa stöðugt farið fram úr áætlun. Þetta er verkefnið, virðulegi forseti. Ef menn koma hingað og tala á móti hagræðingaráformum, hvort sem það er sameining eða annað, hljóta þeir að koma með aðrar leiðir. Hér höfum við sameinað heilbrigðisstofnanir um langt árabil. Það er ekki eins og það hafi verið á litlum svæðum, t.d. á milli Akraness og Hólmavíkur. Menn fara ekki þar á milli á inniskónum.  Ég hvet hv. þingmenn til að hlusta á unga þingmanninn, 

Virðulegi forseti. Ég vil gera hér að umtalsefni sameiningu ríkisstofnana og áherslur hvað það viðfangsefni varðar. Í viðtali í Morgunblaðinu í gær við formann fjárlaganefndar, hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur, er til umræðu sameining ríkisstofnana og nauðsyn þess að gera þar enn betur en á síðasta kjörtímabili. Formaður fjárlaganefndar leggur þar einkum áherslu á að opinberum starfsmönnum þurfi að fækka umtalsvert og að það sé einmitt tilgangur sameiningar stofnana sem hún segir að allir séu sammála um. Ég vil biðja hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur að útskýra betur hvað hún á við í þessu viðtali þegar hún talar um að mikilvægt sé að fækka opinberum starfsmönnum. Má ekki ná sparnaði með sameiningu stofnana nema með uppsögnum starfsmanna? Er staðreyndin ekki sú að þegar stofnanir eru sameinaðar fylgir oftast kostnaður til að byrja með en ávinningurinn er til lengri tíma? Hefur hv. þingmaður kynnt sér sameiningar frá síðasta kjörtímabili, t.d. sameiningu stofnana undir embætti ríkisskattstjóra? Öllum ber saman um það sem til þekkja að þar hafi sameining tekist afar vel enda var áherslan lögð á samtal við starfsmenn og samráð um sameiningarferlið, hvernig best væri að ná hagræðingu og stuðla að bættri stjórnsýslu. Svo virðist að við þessa velheppnuðu sameiningu hafi meginstefin verið umhyggja og virðing fyrir starfsmönnum. Hvað vill hv. þingmaður segja við þá ríkisstarfsmenn sem hafa miklar áhyggjur eftir orð hennar og óttast um starf sitt og stöðu? Að lokum: Hvaða áhrif telur hv. þingmaður að umtalsverð fækkun opinberra starfsmanna hafi á uppbyggingu samfélags okkar? Hafa hún og hagræðingarhópurinn kynnt sér hlutfall opinberra starfa hér á landi miðað við annars staðar á Norðurlöndunum og fjárframlög landanna sem við höfum hingað til helst viljað bera okkur saman við til samneyslunnar?

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa fyrirspurn frá hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Fyrst ber þess að geta að ekki var verið að sameina ríkisstofnanir þegar ríkisskattstjóri var settur í eitt embætti. Ég hef talað um sameiningu ríkisstofnana og ætla ég hér að taka eitt gott dæmi um það sem misfórst að mínu mati hjá ríkisstjórn sem starfaði síðasta kjörtímabil. Um það vitnar Ríkisendurskoðun í mikilli skýrslu sem lögð var fram í september 2013. Til að hafa smáinngang að þessu erindi þá kom fram í Morgunblaðsviðtali við mig í gær að mér þætti skrýtið að allt síðasta kjörtímabil hefði verið nokkurs konar lagaákvæði sem fólst í því að starfsmönnum hinna sameinuðu stofnana yrði ekki sagt upp og að ekki yrði gripið til þeirra ráðstafana sem grípa þarf til þegar verið er að sameina stofnanir. Til dæmis var svofellt bráðabirgðaákvæði sett inn í lögin um sameiningu Þjóðskrár og Fasteignaskrár Íslands í Þjóðskrá Íslands, með leyfi forseta: „Starfsmenn Þjóðskrár og Fasteignaskrár Íslands, sem eru í starfi við gildistöku laga þessara, verða starfsmenn Þjóðskrár Íslands“ og ekki þarf að auglýsa störfin sem þeir eru í. Þetta er það sem ég var að tala um. Til þess að lýsa þeirri falleinkunn sem ríkisstjórnin fékk við þessa sameiningu kemur fram í skýrslunni að frá 2009 til 2012, í sameiningarferlinu, jókst launakostnaður um 235 millj. kr. hjá sameinaðri stofnun. Virðulegi forseti. Hagræðingarhópur ríkisstjórnarinnar hefur verið að störfum, við þingmenn erum með fjárveitingavaldið. Þetta er ekki það sem við viljum sjá þegar verið er að tala um hagræðingu, þ.e. að gefið sé í.

Herra forseti. Ég vil ekki að það liggi eftir í þingtíðindum sem kom fram í áburði eins af forustumönnum stjórnarliðsins á hinu háa Alþingi að ég hafi í bók, sem ég sannarlega gengst við að hafa skrifað en hv. formaður þingflokks Framsóknarflokksins sannanlega hefur ekki lesið, borið forseta lýðveldisins sökum eða ráðist á hann. Mér þykir miður að heyra slíkt. Hv. þm. Sigrún Magnúsdóttir er að vísu sjaldséðari en hvítir hrafnar í þessum þingsal og þess vegna er miður og sorglegt að tilefni hennar til að heiðra okkur með návist sinni skuli vera að fara í árásir af þessu tagi. Ég hef verið vinur forseta lýðveldisins í 30 ár. Það hafa stundum verið uppstyttur í þeirri vináttu en við erum vinir áfram. Það er alveg ljóst að í þeirri bók, sem ég vona að hv. þingmaður lesi í fyllingu tímans, er ekkert sem gefur tilefni til þessara ályktana. Að því er varðar ásakanir hennar um landsdóm tel ég mig í hópi þeirra manna sem hefur 

Virðulegi forseti. Mér þykir mjög miður ef ég hef sært hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Ég nefndi hann ekki á nafn. Ég hef hlustað á viðtöl, ég hef vissulega ekki lesið alla bók hans, en mér hefur fundist þeir fara mikinn eins og ég sagði í ræðu minni. Mér hefur hvorki fundist þetta vera stjórnmálaumræðu né stjórnskipun landsins til framdráttar hvernig talað hefur verið. Mér finnst furðulegt hvernig hann leyfir sér að tala hér og sé ekki að ég mæti illa. Ég bara skil ekki hvað þingmaðurinn á við. Hvítir hrafnar eru vissulega sjaldséðir en ég sé ýmsar konur bera svarta hrafna sem men; ég veit ekki hvort ég þarf að ná mér í eitt slíkt til að verða tekin hér gild.

Herra forseti. Ég ber virðingu fyrir hv. þm. Sigrúnu Magnúsdóttur, ekki síst fyrir þau störf sem hún hefur unnið á vettvangi borgarstjórnar Reykjavíkur. Ég varð þess heiðurs aðnjótandi að vinna með henni þar um fjögurra ára skeið og hef ekki átt neitt sökótt við þá ágætu þingkonu. Þess vegna viðurkenni ég það alveg fyllilega að mér sárnaði að hv. þingmaður kæmi hér og bæri mig ómaklega sökum um að ég fari óvirðulegum orðum um forseta lýðveldisins. Hún talaði um þingmenn í fleirtölu, það eru bara tveir þingmenn sem hafa verið að gefa út bækur sem hugsanlega flokkast undir endurminningar. Ég vildi í fyllstu vinsemd mælast til þess af hv. þingmanni að hún gæfi sér tíma til að lesa bókina áður en hún notar ræðupúlt Alþingis sem vettvang til að tjá sig um hana. Ég get fullyrt að hv. þingmaður getur ekki hafa lesið stóran hluta af þessari bók vegna þess að það hefur enginn nema einn - og hann stendur hér.

Virðulegi forseti. Mig langar til að taka upp hanskann fyrir þingflokksformann framsóknarmanna. Ég get vottað það og flestir þingmenn sem með henni í þingflokki starfa að hún mætir mjög vel í þinginu. Þess vegna finnst mér með ólíkindum að hv. þm. Össur Skarphéðinsson geti komið í ræðustól og líkt hv. þingmanni Framsóknarflokksins, Sigrúnu Magnúsdóttur, við hvíta hrafna. Ég kann ekki við svona málflutning og vonandi verður þetta ekki upptakturinn að því sem við þurfum að upplifa á þessu þingi í vetur.

Samkomulag er um skiptingu ræðutíma, en umræðan mun standa yfir í um tvær klukkustundir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir skýrslu ráðgjafarhóps um raforkustreng til Evrópu sem lögð hefur verið fram sem þskj. 59. Til að fara aðeins yfir forsögu málsins þá var það í júní 2012 sem ráðgjafarhópurinn var skipaður af þáverandi iðnaðarráðherra og var hópnum falið það hlutverk að kanna möguleika á að leggja raforkustreng á milli Íslands og Evrópu. Meðal þess sem hópnum var ætlað að greina voru samfélagsleg og þjóðhagsleg áhrif af verkefni sem þessu en jafnframt tæknileg og umhverfisleg atriði sem og að greina lagaumhverfi og milliríkjasamninga um þetta mál. Í stuttu máli skilaði ráðgjafarhópurinn skýrslu sinni í júní á þessu ári. Var hópurinn samdóma um að frekari upplýsingar þyrftu að liggja fyrir áður en unnt væri að fullyrða um þjóðhagslega hagkvæmni þess að leggja streng sem þennan á milli Íslands og Evrópu og í skýrslunni kemur fram að margir óvissuþættir fylgi framkvæmd af þessum toga. Eftir að hafa kynnt mér efni skýrslunnar varð það niðurstaða mín að mikilvægt væri, áður en lengra yrði haldið, að upplýsa Alþingi um efni skýrslunnar og kalla fram umræðu um málefni sæstrengs hér á hinu háa Alþingi. Þetta geri ég hvort tveggja í senn til að fá fram afstöðu þingheims í þessu máli og eins til að ýta undir almenna umræðu í landinu um þetta málefni. Ég tel rétt, þegar svo risavaxið mál er á ferðinni sem hér um ræðir, að um það fari fram ítarleg umræða þar sem allar hliðar máls eru ræddar, jafnt kostir sem gallar. Ég legg skýrslu nefndarinnar því hér með fram til þessarar umræðu. Ég mun óska eftir því að skýrslunni verði vísað til hv. atvinnuveganefndar en ég vil einnig hvetja aðrar nefndir þingsins og atvinnuveganefnd eftir atvikum til að vísa skýrslunni annað og leita álits í öðrum þingnefndum til að þetta mál verði skoðað út frá mismunandi sjónarmiðum. Ég nefni hv. umhverfisnefnd vegna umhverfislegra þátta og efnahags- og viðskiptanefnd vegna þeirra efnahagslegu álitamála sem þessu eru tengd. Umræða um útflutning raforku frá Íslandi í gegnum sæstreng er langt í frá ný af nálinni. Umræðan hefur af og til skotið upp kollinum á undanförnum áratugum án þess að hún hafi orðið ítarleg á meðal almennings eða á hinum pólitíska vettvangi. Ráðgjafarhópurinn skilaði með skýrslunni margs konar gagnlegum upplýsingum sem munu nýtast okkur hvort sem af framkvæmdinni verður nú eða mögulega síðar. Ég tel rétt að taka almennt undir ábendingar hópsins hvað varðar óvissuþætti málsins og tel því rétt að kanna málið til hlítar áður en ákvarðanir verða teknar. Þá er ekki síst mikilvægt, eins og ég hef áður sagt á þessum vettvangi, að allar ákvarðanir í málinu verði byggðar á okkar forsendum og óháðar þrýstingi erlendis frá. Í sérstakri umræðu um þetta mál fyrr í haust heyrðust þau sjónarmið að mikilvægt væri, áður en lengra yrði haldið, að fara fyrst til Bretlands og hefja viðræður um hugsanlegt orkuverð. Sumir hafa jafnvel haldið því fram að Alþingi geti ekki tekið þá umræðu sem hér er að hefjast nema fyrir liggi upplýsingar um mögulegt orkuverð. Ég er því ósammála og tel að nú þegar liggi fyrir fullnægjandi upplýsingar til að svara fjölmörgum pólitískum spurningum sem vaknað hafa síðan umræðan hófst fyrr í sumar. Sem dæmi þá þurfum við ekki frekari upplýsingar til að svara því hvert fyrir sig hvort við viljum almennt nýta íslenskar orkuauðlindir til atvinnusköpunar á Íslandi eða á Bretlandseyjum. Til að taka annað dæmi þá tel ég okkur geta svarað því hvert fyrir sig hvort við séum tilbúin til að fórna mögulegum frekari tækifærum til uppbyggingar í grænum iðnaði hér á landi sem treystir á að hér sé eingöngu í boði græn raforka. En það er ljóst að með tilkomu sæstrengs opnast á þann möguleika að flytja inn raforku til landsins t.d. á nóttunni, og þá er ekki lengur hægt að tryggja að hér sé einungis raforka sem framleidd er á sjálfbæran hátt. Á þetta hafa fyrirtæki bent - ég get nefnt fyrirtækið Greencloud sem rekur tölvuský og er staðsett á Íslandi einmitt vegna þess að hér er einungis græn raforka í boði. Þeir hafa lýst yfir áhyggjum sínum af þessu. Þá hafa garðyrkjubændur lýst yfir svipuðum áhyggjum af þessu með tilliti til hugsanlegrar hækkunar á raforkuverði með tilkomu sæstrengs en í dag eru þeir að kaupa umframorku sem með tilkomu sæstrengs yrði hægt að selja til útflutnings á mun hærra verði en fæst fyrir hana í dag. Þriðja spurningin sem við ættum að geta rætt án frekari upplýsinga er sú staðreynd að með því að fara í framkvæmd sem þessa mun orkuverð hérlendis hækka og þar með talið verð á raforku til almennings líkt og vitnað er til í skýrslunni sem hér er lögð fram og eins í skýrslu Gamma sem unnin var fyrir Landsvirkjun. Þar er gengið út frá því að tekið verði upp einhvers konar niðurgreiðslukerfi á raforku og það gæti komið í veg fyrir slíkar hækkanir. Þá þurfum við líka að gera okkur grein fyrir því að það yrði alltaf pólitísk ákvörðun á hverjum tíma að niðurgreiða rafmagn og þá umræðu þurfum við því að taka með opin augu. Eins þyrfti að svara í þeirri umræðu hvort niðurgreiðslur ættu einungis að eiga við um heimili eða hvort fyrirtæki sætu þar við sama borð og þá kemur spurningin um samkeppnishæfni o.fl. þar inn í. Hvað varðar þá hugmynd að fara í viðræður við Breta til að fá fram mögulegt orkuverð þá tel ég mikilvægt, áður en í slíkar viðræður verði farið, að til staðar verði sterkt umboð og áður hafi hinum stóru pólitísku spurningum, til að mynda þeim sem ég hef varpað hér fram, verið svarað hér heima enda ljóst að til að af framkvæmdinni geti orðið þurfum við að öllum líkindum að ráðast í frekari virkjunarframkvæmdir og byggja flutningskerfið upp stórfellt til að það geti annað 700–1.200 megavatta raforku til flutnings á sæstreng. Forstjóri Landsvirkjunar hefur bent á mikilvægi þess að svona ákvörðun hafi traustan stuðning meðal þjóðarinnar og í Fréttablaðinu í dag er fyrirsögn og vísað þar til erindis sem hann flutti á ráðstefnu í Bretlandi. Þar er yfirskrift að þjóðarsátt sé forsenda sæstrengs til Evrópu og ég tek undir það sjónarmið forstjórans. Ég geri þess vegna ráð fyrir því að það sé vegna þess að Landsvirkjun er einmitt þessa dagana að láta kanna hug þjóðarinnar til þessa máls. Það vill þannig til að ég lenti sjálf í úrtaki hjá Gallup nú fyrir helgi og var spurð að því hvert viðhorf mitt til sæstrengs væri.  Ljóst er að lagning sæstrengs, með flutningsgetu upp á 700–1.200 megavött, mun hafa í för með sér víðtæk áhrif, efnahagsleg, samfélagsleg og umhverfisleg. Má þar aftur nefna áhrif á raforkuverðið, aukningu þjóðartekna, hugsanleg ruðningsáhrif, umhverfisáhrif vegna nýrra virkjana og línulagna, orkuöryggi o.s.frv. Hver áhrifin verða er hins vegar að mörgu leyti enn óljóst og því þörf á áframhaldandi gagnaöflun áður en unnt verður að taka upplýsta afstöðu til slíks verkefnis. Að auki eru síðan fjölmörg tæknileg atriði sem þarfnast nánari skoðunar þar sem sæstrengurinn yrði lengsti raforkustrengur sem lagður hefur verið í heiminum. Í nýlegri blaðagrein komu fram áhyggjur tveggja verkfræðinga af því hvernig viðhaldi strengsins yrði háttað yfir vetrartímann en þar var því haldið fram að erfitt gæti reynst að gera við ef bilun kæmi upp og afleiðingin gæti í versta falli orðið sú að ekkert rafmagn færi um strenginn á meðan, hugsanlega í einhverja mánuði. Ég þekki það ekki, þessir verkfræðingar þekkja það betur en ég. Ég býst ekki við að við hv. alþingismenn höfum almennt tæknilega þekkingu til að ræða svo tæknileg álitamál. En þau þarf að ræða og það er mikilvægt að taka á ábendingum sem þessum og fara yfir þær í fyllstu alvöru. Einnig þarf að ræða yfirvegað hvernig eignarhaldi strengsins eigi að vera háttað. Um er að ræða gríðarlega stóra fjárfestingu, fjárfestingu upp á 288–553 milljarða kr. samkvæmt skýrslu ráðgjafarhópsins. Því er haldið fram af einhverjum að strengurinn eigi alfarið að vera í eigu einkaaðila á meðan aðrir segja að reynist framkvæmdin arðbær sé eðlilegt að Landsnet eigi og reki strenginn þannig að arðurinn af rekstri hans skili sér til Íslands. Spurningin um eignarhald og rekstur er án efa pólitísk og hv. alþingismenn þurfa því að taka þann þátt inn í umræðuna. Því miður hefur umræðunni um sæstreng oft verið stillt þannig upp að annaðhvort sé um að ræða að selja raforkuna til stóriðju hér innan lands eða flytja hana úr landi gegnum sæstreng. Ég hef áður sagt og segi það enn að ég tel hér um talsverða einföldun að ræða, málið er mun flóknara en svo. Eitt af því jákvæða við sæstreng er sú staðreynd að hann mundi með öllu koma í veg fyrir sóun í raforkukerfinu. Í dag rennur talsverður hluti af vatnsaflinu ónýttur til sjávar en með tilkomu sæstrengs yrði hægt að nýta allt það afl til útflutnings. Eins eigum við sóknarmöguleika til að nýta vindorkuna með tilkomu sæstrengs. Þá er á það bent að tenging raforkumarkaðar leiði alla jafnan til hagkvæmari vinnslu og dreifingar en ella, minni þörf sé fyrir varaafl, nýting raforkunnar sé betri og minni kostnaður við stjórnun kerfisins. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að bresk stjórnvöld hafa sýnt lagningu sæstrengs milli Íslands og Bretlands verulegan áhuga að undanförnu. Bretum er líkt og fleiri Evrópuríkjum mikið verkefni á höndum við að auka hlut endurnýjanlegra orkugjafa í raforkukerfi sínu, fjölga orkuöflunarkostum og tryggja betur orkuöryggi sitt. Ég skil mætavel áhuga Breta, enda væri það klárlega í þeirra þágu að bæta raforkuöryggi sitt og tryggja græna orku til framtíðar. Við þurfum hins vegar hér að gæta hagsmuna okkar í þessum efnum fyrst og síðast og gæta þess að allar ákvarðanir séu teknar með þá hagsmuni að leiðarljósi. Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á áðan eru margir óvissuþættir í málinu og ýmsum mikilvægum spurningum enn ósvarað. Sem dæmi um slíkar spurningar má nefna, eins og áður hefur verið nefnt, hver ætti að eiga og reka strenginn og hvernig hann yrði fjármagnaður. Hver yrðu áhrifin á almennt raforkuverð á Íslandi, hver yrðu áhrifin á raforkuframboð til iðnaðar, stóriðju? Hversu mikið þarf raforkuframleiðsla að aukast til að afla orku fyrir sæstrenginn? Felur sæstrengur í sér útflutning á hrávöru í stað fullunninnar vöru? Hver yrðu umhverfisáhrifin? Hver eru áhrifin á fiskstofna, á hvali, á hafsbotninn? Umræðan um sæstreng er á frumstigi og af framangreindum ástæðum tel ég, og ítreka það sem mér þykir afar mikilvægt, að Alþingi eigi að koma að þessari umræðu á þessum tímapunkti. Ég vil ekki stíga frekari skref í málinu þar til þeirri umfjöllun er lokið Það er einlæg von mín að sú umræða sem hér fer fram geti orðið okkur að leiðarljósi um framhald málsins og að stjórnvöld ákveði í kjölfarið næstu skref í málinu og taki skýra afstöðu. Hver þau verða ræðst af sjálfsögðu af umræðunni en sem dæmi um valkosti varðandi framhald málsins mætti til að mynda nefna eftirfarandi þrjá möguleika: Í fyrsta lagi að fela starfshópi eða starfshópum að kanna ítarlegar afmarkaða þætti framkvæmdarinnar. Í öðru lagi að samhliða frekari gagnaöflun og sem lið í henni hefji stjórnvöld könnunarviðræður við mögulega samningsaðila - bresk stjórnvöld hafa þar helst verið nefnd - um með hvaða hætti sala á íslenskri orku gæti átt sér stað í gegnum sæstreng, lengd samninga, ívilnanir fyrir endurnýjanlega orku, eignarhald o.fl. Í þriðja lagi getum við líka tekið þá ákvörðun að hægja á frekari könnunum í sambandi við verkefnið. Það er mikilvægt að Alþingi taki virkan þátt í stefnumótun stjórnvalda í þessu máli og því biðla ég til þingheims og nefnda þingsins að leggja sitt af mörkum til að umræðan geti orðið okkur að gagni í að varða leiðina áfram. Hæstv. forseti. Ég legg til að skýrslu ráðgjafarhópsins verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. atvinnuveganefndar. Ég hvet nefndina til að senda hana formlega til umsagnar til annarra nefnda þingsins þannig að umræðan geti farið fram á sem flestum stöðum og út frá sem flestum sjónarhornum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að þessi skýrsla sé nú tekin til umræðu. Það er margt gott sem kemur fram í henni og líka tímabært að við eigum þessa umræðu í þessum sal. Það er svolítið gaman að því þegar maður fer að skoða þessi mál og líta aðeins yfir söguna að á vef Landsvirkjunar segir að fyrst hafi komið upp hugmyndir um lagningu svona raforkusæstrengs til Skotlands fyrir 60 árum. Þessi umræða hefur því sannarlega átt ágætan meðgöngutíma. Það breytir því ekki að alltaf með reglulegu árabili könnuðu menn fýsileika þess að gera þetta og gerðu ákveðnar hagkvæmniathuganir á því. Það var ekki fyrr en 2009–2010 með hagkvæmniathugun sem Landsvirkjun og Landsnet lét gera sem fram komu vísbendingar um að það gæti verið arðbært og hagkvæmt fyrir okkur að ráðast í þetta verkefni. Því má segja, virðulegi forseti, að umræðan á þeim tíma hafi farið á flug í kjölfarið á þeirri athugun. Ég fann svo sannarlega fyrir því þegar ég var í iðnaðarráðuneytinu að mikill áhugi var erlendis frá á þessum kosti, en oft fannst mér menn telja að við ættum meiri og stærri auðlindir til þess að leggja í svona verkefni en við eigum í raun og veru. Ég vona að umræðan fari að ná einhverri jarðtengingu og verði skynsamlegri nótum en hún var upphaflega. Hún gerir það líka með svona skýrslugjöf. Ástæðan fyrir því að staðan breyttist og lagning raforkustrengs fór að verða mögulega arðbært verkefni eftir hagkvæmniathugun Landsvirkjunar og Landsnets árin 2009 og 2010 eru breyttar markaðsforsendur í Evrópu og sömuleiðis aukin eftirspurn eftir endurnýjanlegri orku vegna stefnumörkunar í Evrópu. Þetta er ákaflega áhugavert mál. Ég tel að við eigum að halda áfram að skoða þetta vegna þess að ég tel okkur ekki vera komin á þann stað að við getum tekið einhverja ákvörðun, þ.e. að stoppa, hægja á ferlinu eða hreinlega gera þetta. Það er heilmikið eftir og þess vegna þykja mér tillögurnar sem fram koma skilmerkilega í skýrslunni frá ráðgjafarhópnum afar skynsamlegar. Fráfarandi ríkisstjórn markaði stefnu af ýmsu tagi og þá ekki síst á orkusviði. Eitt af því sem ráðist var í var mörkun á orkustefnu, heildarorkustefnu, og í henni er fjallað um sæstreng. Þar kemur fram, eins og kemur líka fram í þessari skýrslu, að eitt af markmiðunum er að einangrun íslenska raforkukerfisins verði rofin með lagningu sæstrengs ef og þegar það reynist þjóðhagslega hagkvæmt. Þetta er lykilatriði, að einangrun íslenska raforkukerfisins verði rofin, vegna þess að eina ástæðan fyrir því að þetta gæti verið spennandi fyrir okkur og einn af kannski stærstu kostum þess að fara í slíka framkvæmd er einmitt sá að við erum með lokað raforkukerfi og með heilmikla svokallaða strandaða orku, þ.e. varaorku sem við komum ekki í verð vegna þess að kerfið er lokað. Ef við værum með svona streng gætum við selt þetta varaafl þegar við erum ekki að nota það - það er kostur, það er einn kostur - í stað þess að láta það fara til spillis. Í öðru lagi verð ég að nefna að einn af kostum þess að gera þetta er sá að við Íslendingar gætum fengið langþráðan sveigjanleika í orkufrekri atvinnuuppbyggingu. Við höfum hingað til þurft að horfa til þess að fara í miklar virkjunarframkvæmdir, ef hingað ætla að koma fjárfestar til þess að byggja upp í orkufrekum iðnaði, og við höfum ekki átt orku fyrir minni og meðalstór fyrirtæki sem hingað hafa viljað koma og nýta íslenska raforku til uppbyggingar. En með því að tengjast í gegnum sæstreng gætum við haft þann sveigjanleika til að byggja hér upp fjölbreyttari iðnað sem er orkufrekur. Annar kostur við þetta er sá að við gætum litið til annars konar raforkuframleiðslu, t.d. vindorku. Við gætum farið að horfa til þess að nýta vindorkuna í auknum mæli. Sú framleiðsla hefur ákveðna toppa og er afar sveiflukennd og það væri þá kostur að vera með sæstreng þannig að við gætum selt hana þegar hún væri í toppi. Það eru fjölmargir kostir við þetta. Mér þótti hæstv. ráðherra hamra fullþungt á ókostunum þannig að ég tók þá ákvörðun að telja líka upp kosti þess að fara þessa leið. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að fjölmörgum spurningum er ósvarað. Ég er ekki sammála henni að við séum komin nægjanlega langt til að geta svarað pólitískt þeim spurningum sem hún lagði hér fram. Ég er ósammála því vegna þess að okkur vantar enn þá miklu meiri upplýsingar til þess að geta tekið ákvörðun í málinu. Ég lít miklu frekar á það sem svo að við séum hér í þessum sal í dag að taka stöðuna í kjölfar þess að þessi skýrsla kemur fram. Ráðgjafarnefndin, sem var ansi stór og þverfagleg, segir í skýrslunni að málinu sé langt því frá lokið og langt því frá tilbúið fyrir ákvarðanatöku. Virðulegi forseti. Við höfum ekki nægar upplýsingar og þess vegna verðum við að halda þessu áfram. Ég vil því, eins og hér er óskað eftir við hæstv. ráðherra, leggja það til að haldið verði áfram af fullum krafti við gagnaöflun og áframhaldandi vinnu í þessu máli til að leiða það síðan til lykta með annaðhvort jái eða neii, skoða kosti og galla þannig að við alþingismenn og þjóðin öll getum tekið upplýsta ákvörðun um málið. Auðvitað eigum við að horfa á þetta út frá okkar hagsmunum fyrst og síðast. Það eru ekki slíkir hagsmunir í þessu fyrir kaupendurna vegna þess að þetta verður alltaf einungis brotabrot af raforkukaupum þeirra erlendis frá, þetta verður aldrei „make or break“ t.d. Bretlands, en þetta yrði hugsanlega góð viðbót. Fyrir okkur verður þetta alltaf stórmál hvernig sem á það er litið og getur líka orðið risamál þegar kemur að tekjuöflun fyrir ríkið og fyrir íslenska þjóð. Þetta getur orðið svo arðbært að við megum ekki loka á málið.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér áfangaskýrslu um lagningu sæstrengs til Evrópu þar sem ráðgjafarhópur hefur skilað tillögum sínum til hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra. Í skýrslunni er farið ofan í ýmsa þætti til að greina þjóðhagslega hagkvæmni, tæknileg og umhverfisleg atriði ásamt tillögum til ráðherra um áframhald á verkefninu. Landsvirkjun hefur unnið að því að meta hagkvæmni sæstrengs til Bretlands um nokkurt skeið og kynnt þá vinnu sem mögulegt tækifæri til að hámarka afraksturinn af orkuauðlindunum og vitna ég í skýrsluna sem við ræðum, með leyfi forseta: „Að svo komnu máli er því að mati ráðgjafarhópsins ekki unnt að fullyrða um þjóðhagslega hagkvæmni þess að leggja sæstreng milli Íslands og Bretlands. Hins vegar eru vísbendingar um að slík framkvæmd gæti reynst þjóðhagslega arðsöm að nokkrum skilyrðum uppfylltum, m.a. ef tækist að semja við gagnaðila um hagstæð kjör á seldri orku með tiltölulega miklu öryggi og til nokkuð langs tíma.“ En sitt sýnist hverjum í þessu máli og er því mjög þarft að draga fram án undanbragða alla þætti sem þetta mál varðar svo hægt sé að meta af skynsemi kosti og galla slíks verkefnis áður en farið væri út í enn frekari vinnslu og fjárfestingar samhliða úttekt á þjóðhagslegri hagkvæmni sæstrengs til Evrópu. Ég ætla að grípa niður í skýrsluna um þætti sem vekja hjá mér athygli og mér finnst skipta miklu máli þegar við ræðum þessi mál og þegar afstaða verður tekin um áframhald á þessu verkefni. Það er mikilvægt að huga að félagshagfræðilegum áhrifum við lagningu sæstrengs og vitna ég nú beint í skýrsluna, með leyfi forseta: „Augljóst má telja að raforkuverð til heimila og smærri fyrirtækja muni hækka með tilkomu sæstrengs og þar með tengingar við raforkumarkað Evrópu. Ætla má að framkvæmdin muni auka tekjur Landsvirkjunar verulega og þar með væntanlega arðgreiðslur fyrirtækisins til ríkissjóðs, þó að það sé í sjálfu sér ekki sjálfgefið. Þannig skapast tekjur sem nýta má til uppbyggingar velferðarkerfis og til að jafna þau neikvæðu áhrif sem fylgja hækkandi raforkuverði, með sérstakri áherslu á þá sem breytingin hefði mest áhrif á, svo sem lítil fyrirtæki sem nota tiltölulega mikla raforku, íbúa á köldum svæðum þar sem raforka er notuð til hitunar o.s.frv. Það er hins vegar engan veginn sjálfgefið að þessar væntanlegu auknu tekjur ríkissjóðs skili sér til þeirra sem hækkun raforkuverðs leggst þyngst á. Því er hugsanlegt að tilkoma sæstrengsins leiði til hærri útgjalda meginþorra almennings, án þess að það skili sér í betri opinberri þjónustu. Jafnvel þótt arðurinn skili sér til ríkissjóðs, kann hann að verða eftir hjá tiltölulega fáum einkaaðilum. Þessu fylgja neikvæð samfélagsleg áhrif sem birtast í ójafnari tekjuskiptingu en áður. Fræðilega séð er hægt að koma í veg fyrir þessi áhrif, en útilokað er að tryggja slíkt fyrir fram. Niðurstaðan ræðst af pólitískum ákvörðunum sem oft eru teknar undir verulegum þrýstingi frá fáum en stórum hagsmunaaðilum. Miklar líkur eru á að hækkað raforkuverð til heimila og smærri fyrirtækja á Íslandi hafi tiltekin ruðningsáhrif sem dragi úr afkomumöguleikum sprotafyrirtækja og annarra fyrirtækja, svo sem örfyrirtækja í smærri byggðum. Ruðningsáhrif af svipuðu tagi eru þekktur fylgifiskur stórframkvæmda, þar sem smærri starfsemi sem fyrir er getur ekki keppt við hina nýju starfsemi, t.d. í launum, vaxtakjörum eða húsaleigu. Þannig getur tilkoma sæstrengs óbeint leitt til veiklunar tiltekinna atvinnugreina á landsvísu eða staðbundið, svo sem á svæðum þar sem raforka er nýtt til hitunar (svokölluðum „köldum svæðum“). […] Þegar rætt er um áhrif sæstrengs á hinn umhverfislega þátt sjálfbærrar þróunar er mikilvægt að gera greinarmun á rekstrarhagfræðilegum ávinningi annars vegar og þjóðhagslegum ávinningi hins vegar. Ávinningurinn fyrir einstök fyrirtæki kann að liggja í augum uppi þó að óvissa ríki um þjóðhagsleg áhrif til lengri tíma litið. Eðlilegt verður að telja að þjóðhagsleg áhrif vegi þyngra við ákvarðanatöku stjórnvalda, hvert sem verkefnið er.“ Þetta finnst mér hafa mikla vigt í þessari umræðu og þarna koma fram mikilvægar ábendingar um hugsanlegar afleiðingar á sölu rafmagns til meginlandsins sem hringja öllum viðvörunarbjöllum hjá mér. Það er mikill munur á rekstrarhagfræðilegum ávinningi annars vegar og þjóðhagslegum ávinningi hins vegar. Þjóðhagsleg áhrif verða að vega þyngra að mínu mati en hagur einstakra fyrirtækja og skammtímagróðasjónarmið mega ekki ráða för. Það þarf að horfa til umhverfisþátta jafnt sem samfélagslegra og efnahagslegra þátta. Eins og við vitum er nú þegar mikil samkeppni um auðlindir landsins og ljóst að umtalsverð umhverfisáhrif fylgja uppbyggingu virkjana af þeirri stærð sem telja má nauðsynlegar til að hámarka nýtingu sæstrengs. Með tilkomu sæstrengs má telja miklar líkur á að uppbyggingu virkjana verði hraðað meira en annars væri og langt umfram það sem nauðsynlegt væri til að mæta innlendri eftirspurn eftir raforku. Við Íslendingar eigum langt í land með að tryggja afhendingaröryggi rafmagns innan lands og jöfnun raforkuverðs milli landsmanna ásamt því að ráðast í endurnýjun á flutningskerfi raforku sem verður stóra verkefnið næstu árin. Allt þetta kallast á við hugmyndir um sæstreng og forgangsröðun verkefna og hvort við viljum fullnýta vistvæna orku innan lands til eflingar grænu hagkerfi og beint í þágu landsmanna í lægra raforkuverði. Skynsemi og hófsemi á að vera leiðarljós okkar varðandi alla auðlindanýtingu og við verðum að horfa til örrar þróunar í orkuskiptum í heiminum þar sem við höfum möguleika á að nýta okkar innlendu orku í orkuskipti, bæði varðandi bílaflotann og skipaflotann. Þessi skýrsla er þörf og hjálpar okkur til að vega og meta næstu skref fram á við. Ég viðurkenni þó fúslega að ég er full efasemda um lagningu sæstrengs til Evrópu þó að ég leggist að sjálfsögðu ekki gegn frekari gagnaöflun um málið ef þurfa þykir. Ég tel mikilvægt að ef úr áframhaldandi vinnu verður og við úrvinnslu þessara tillagna sem ráðgjafarhópurinn leggur til við hæstv. ráðherra verði aðkoma allra þingflokka að því verkefni tryggð og annarra hagsmunaaðila, svo sem umhverfissamtaka og annarra þeirra sem málið varðar eins og þetta hefur verið unnið þar til þessi skýrsla var lögð fram.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Mér finnst hún löngu tímabær, sérstaklega í ljósi þess hversu umdeilt málið er í samfélaginu því að í því skiptist fólk í tvo hópa, eins og í öðrum málum, eftir því hvort það vill fara í þennan sæstreng eða ekki. Ég hef sífellt haft efasemdir um þessa aðgerð og tel framkvæmdina allt of stóra fyrir íslenskt samfélag þrátt fyrir að hér sé verið að lofa einhverju fjármagni að utan, sér í lagi vegna þess að Landsvirkjun er í eigu ríkisins og hefur ekki mótaða eigendastefnu. Ég skil því raunverulega ekkert í því hvað þetta ríkisfyrirtæki er komið langt fram úr stjórnvöldum varðandi framtíðarsýn fyrirtækisins. Landsvirkjun er líklega eitt af okkar bestu fyrirtækjum og hefur skapað grunn að því samfélagi sem við þekkjum hér á landi. Hlutverk Landsvirkjunar samkvæmt lögum er alveg augljóst, fyrirtækið er eigandi raforkuvera og annarra mannvirkja, vatnsréttinda og búnaðar sem fyrirtækið á samkvæmt lögum. Það er svolítið merkilegt að skoða lög um Landsvirkjun, ég fór að glugga í þau fyrir umræðuna. Tilgangur Landsvirkjunar er samkvæmt 2. gr. að stunda starfsemi á orkusviði ásamt annarri viðskipta- og fjármálastarfsemi samkvæmt ákvörðun stjórnar hverju sinni. Þessu lagaákvæði var breytt 2003. Áður var Landsvirkjun einungis falið að stunda starfsemi á orkusviði en þarna var bætt við tilganginn að Landsvirkjun ætti líka að stunda viðskipta- og fjármálastarfsemi. Það finnst mér alveg hreint ótrúlegt því að í raun er hægt að segja að tilgangurinn þarna sé að stunda sömu starfsemi og fjármálastofnanir. Þá erum við komin að því sem er grunnurinn að þessum sæstreng, þetta er meiri háttar fjárfesting og meiri háttar aðgerð ef við, lítil eyja á norðurslóð, látum okkur detta í hug að fara í verkefnið. Í fyrsta lagi mundi það breyta ásýnd okkar sem þjóðar. Við yrðum hreinræktaðir hrávöruframleiðendur fyrir Evrópuþjóðir í stað þess að flytja út fullunna vöru og vera fullvinnsluþjóð eins og sífellt er verið að kalla eftir, t.d. varðandi sjávarútvegsauðlindina okkar. Það er eitthvað sem ég vil ekki sjá, að við yrðum hrávöruframleiðendur að rafmagni fyrir ríki Evrópusambandsins með þessum streng. Við skulum fara aðeins yfir hvað þetta þýðir raunverulega og hversu risastórt verkefnið er. Ég bið þá sem vilja fylgjast með umræðunni að fara í skýrsluna í það sem heitir Sæstrengur til raforkuflutninga á bls. 80. Ég ætla, með þínu leyfi, virðulegi forseti, að fara yfir hvaða áhrif þetta hefur á Íslandi: „Rætt hefur verið um að útflutningur raforku um sæstreng geti samsvarað allt að 800 MW afli. Til samanburðar má nefna að uppsett afl Fljótsdalsstöðvar (Kárahnjúkavirkjunar) er 690 MW.“ Það voru engin smálæti og átök innan lands þegar verið var að byggja Kárahnjúkavirkjun og bið ég landsmenn um að fara aftur í tímann. Kárahnjúkavirkjun er 690 megavött en til þess að hægt sé að fara í þennan sæstreng þarf samtals 800 MW, þ.e. 110 megavöttum meira en Kárahnjúkavirkjun framleiðir. Ég er ekki alveg viss um að skýjaborgirnar sem er búið að byggja í kringum hugmyndina um sæstreng séu þannig að verið sé að líta raunsætt á málið. Erum við ekki búin að fá nóg af því að byggja skýjaborgir sem engin er innstæða fyrir? Ég bið þingmenn og landsmenn alla um að fara aftur til haustdaga 2008. Ég tel að þetta sé allt of stórt verkefni fyrir svo fámenna þjóð þrátt fyrir fagurgalann sem kemur frá Bretlandi varðandi þessi atriði. Það kemur fram hér að uppsett afl allra raforkuvera á Íslandi þurfi að vera um 2.700 megavött. Ég spyr því alla sem hafa skoðað þessi mál: Erum við tilbúin til að sökkva Íslandi fyrir raforkustreng? Hér er talað um vindorku og sjávarfallaorku og allar þær nýjungar sem eru í orkusköpun til framtíðar, en ég vil minna á að þau atriði eru ekki komin svo langt á veg nú um stundir þannig að það er eitthvað sem óvíst er með í framtíðinni. Það er mjög alvarlegt mál að mínu mati að þetta skuli vera komið svona langt í umræðunni. Ég hef oft velt því fyrir mér hvað Landsvirkjun er búin að fara með af fjármagni í verkefnið því að það margir hafa komið að því og ég veit að til dæmis hafa markaðsfræðingar unnið við að kynna hugmyndina erlendis. Ég ætla að grípa niður í kafla í skýrslunni sem heitir Áhrif í Bretlandi, með leyfi forseta: „Ein af ástæðum þess að hagkvæmt kann að þykja að leggja rafstreng milli Íslands og Bretlands er að framkvæmdin getur dregið úr þörf fyrir óendurnýjanlega orkugjafa í Bretlandi og þannig stuðlað að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda þarlendis. Að sama skapi getur framkvæmdin verið liður í að uppfylla markmið Bretlands (og Evrópusambandsins) um hlutfall endurnýjanlegrar orku.“ Virðulegi forseti. Ég bara spyr: Er það hlutverk Íslendinga að sjá til þess að Bretar geti uppfyllt skilyrði sín varðandi Kyoto-bókunina? Ég segi nei. Við eigum nóg með okkur, sérstaklega í ljósi þess að Samfylkingin og Vinstri grænir fóru með það í gegnum þingið á síðasta kjörtímabili að ganga þessu losunarkerfi á hönd og þar með var sóað út úr höndunum á okkur sem þjóð fleiri milljarða eign sem fólst í íslenska ákvæðinu í losunarkerfinu. Mér finnst þetta því vera orðin ansi mikil samþætting á milli Íslands og ríkja Evrópusambandsins og þá einkum Bretlands ef við eigum að fara að bera ábyrgð á þeim þáttum fyrir Breta. Skýrslan er uppfull af fróðleik og staðreyndum og tel ég að komið sé að lokum vinnunnar því að það verður ekki gerð mikið vandaðri skýrsla en þessi. Plaggið er afar gott fyrir umræðuna. Mér finnst að sé skýrslan lesin séu í henni það miklar upplýsingar að við þurfum ekki að hugsa okkur neitt um lengur, sér í lagi vegna þess að nú hefur umsóknin að Evrópusambandinu verið dregin til baka og þó að ráðamenn síðasta kjörtímabils hafi aldrei viljað viðurkenna það er þetta hluti af samningnum, þ.e. þessi sameiginlegu orkuskipti á milli landanna. Í Lissabonsáttmálanum kemur skýrt fram að sé ríki sambandsins í orkuþurrð skuli annað ríki sem er fært til þess að láta orku af hendi afhenda þá orku. Virðulegi forseti. Ég hef sagt það áður úr þessum ræðustól að ég vona að það fjari fljótlega undan umræðunni um þennan orkustreng því að það er á engan hátt hægt að sýna fram á að hann sé hagkvæmur eða komi til með að bera sig. Þann rökstuðning vantar algjörlega að mínu mati. Ég tel að það muni dofna mjög yfir umræðunni eftir örlög ESB-umsóknarinnar. Ég vil minna á að búið var að loka orkumálakaflanum í hinum svokölluðu samningaviðræðum, sem var búið að fara í þrátt fyrir að aðildarviðræðurnar hefðu dregist mjög á langinn undir forustu Samfylkingarinnar, þá kom það ákvæði fram að einu ríki Evrópusambandsins væri skylt að afhenda öðru ríki orku. Vegna þess að tíminn er senn á þrotum skulum við koma að því sem kannski er alvarlegasti hlutinn í þessu. Hér ætlum við að byggja upp græna stóriðju og eru uppi meiri háttar hugmyndir um tómataræktun, aðra grænmetisræktun eða blómaræktun til þess að flytja á erlenda markaði. Uppi eru hugmyndir um að selja orkuna okkar á hærra verði en tíðkast í ríkjum Evrópusambandsins sem við berum okkur saman við og er það frábært vegna þess að orkan okkar er sú hreinasta í heimi. Ég spyr: Verði sæstrengnum komið fyrir í sjó og við verðum farin að flytja rafmagn fram og til baka, því að þetta er ekki einstefnuvegur, erum við þá tilbúin til að blanda okkar hreinu orku saman við orku Evrópusambandsríkjanna sem er búin til með kolum og kjarnorku? Ég segi nei takk. Við erum því með því að fara í þetta verkefni um leið að gjaldfella okkar eigin orku og menga hana með þeirri skítugu orku sem þarna er að finna. Ég hafna því, virðulegi forseti, og tel að okkur sé betur komið með því að selja orkuna til fullvinnslu innan lands.

Virðulegi forseti. Þetta er hressandi. Þetta er skemmtileg vinna. Það er gaman að vera í þingsal yfir skemmtilegum umræðum. Mér finnst gott að við ræðum skýrslu ráðgjafarhóps um lagningu sæstrengs, en eins og komið hefur fram í þinginu og liggur fyrir í þingsályktunartillögu frá Bjartri framtíð tel ég að betra hefði verið fyrir gagnsemi umræðunnar og skilvirkni í þinginu að þingið hefði í höndum ítarlegri upplýsingar áður en farið er yfir málið, einmitt þær upplýsingar sem ráðgjafarhópurinn í skýrslunni leggur til að aflað sé. Þar eru taldar upp sjö tillögur til ráðherra sem næstu skref málsins. Ég tel mikilvægt að ráðherra grípi þann bolta og setji þá vinnu í gang svo við séum upplýst og getum talað um málið af gagnsemi. Lagning sæstrengs til Evrópu er stærðarinnar mál. Það getur verið stórt mál fyrir ríkissjóð vegna auðlindarentu á rafmagni, það getur verið stórt mál fyrir ríkisreksturinn, það getur verið stórt mál fyrir rafmagnsreikning heimilanna, það getur verið stórt mál fyrir náttúruna og hafsbotninn, það getur verið stórt mál fyrir uppbyggingu orkufreks iðnaðar á Íslandi og svo mætti lengi telja. Enn sem komið er eru þessi mál þó öll á getgátustigi. Enn og aftur legg ég áherslu á að ráðherra láti kanna þessi mál frekar svo við höfum meiri upplýsingar. Þær eru forsendur fyrir góðri umræðu. Það má auðvitað segja að við séum á upphafsstigunum og þess vegna er öll umræða góð ef hún er málefnaleg og ég er hlynnt því og mikill talsmaður þess að við gerum hlutina af yfirvegun og vel. Mismunandi fólk og mismunandi þingmenn hafa mismunandi markmið og ólíka sýn. Hér eru ótal sjónarmið og það er mikilvægt að við vegum og metum þau af yfirvegun og séum með skýra sýn á markmiðin sem við viljum að nái fram að ganga. En það kitlar óneitanlega að hér sé mögulega komið tækifæri til þess að taka dágóða rentu af einni af meginauðlind þjóðarinnar, ekki í formi skyndigróða í skamma stund heldur sem stöðuga langtímafjárfestingu, því að eins og við vitum þá veitir okkur ekkert af því. Þetta er örlítil von, sérstaklega fyrir ungt fólk sem bera mun byrðar þeirra sem eldri eru. Virðulegi forseti. Það verður bara að segjast að við bjóðum ekki upp á beysinn „díl“ fyrir ungt fólk í dag en vonin og traustið sem eflist til stjórnvalda vegna málefnalegrar umræðu um þetta mál sem og önnur getur haft þau áhrif að ungt fólk fer síður að ókyrrast, heldur frekar kyrru fyrir og hjálpar til við að leysa vanda samtímans vegna þess að það trúir því og treystir að við séum að róa að því öllum árum að byggja því bjarta framtíð. Hingað til hefur ekki gengið neitt sérstaklega vel að selja rafmagn, það hefur ekki verið mjög arðsamur „bisness“ fyrir þjóðarbúið. Flestir, ef ekki bara allir, eru sammála því að mikil gæði eru fólgin í því að fjölskyldur og heimili njóti rafmagns á lágu verði en fólk skiptist í fylkingar gagnvart þeirri staðreynd að stóriðja borgar afskaplega lítið fyrir raforkuna, stundum svo lítið að orkufyrirtækin sjá ekki neinn hag af samningunum, hvað þá við eigendurnir sem viljum að auðlindin skili sér til samneyslunnar. Það er mikil synd að mínum dómi að vilja viðhalda slíkri stöðu en ég get þó vel skilið hvaðan sú örvænting sprettur. Það er örvænting gagnvart því að fólk fái ekki vinnu og geti ekki séð sér og sínum farborða. Það er vissulega réttmætt og ég geri ekki lítið úr því. Andúðin við stóriðjuna er ekki falin í því að fólki líki ekki húsakosturinn eða það sem þar er framleitt. Andúðin er einmitt sprottin af sömu örvæntingu og því sem varðar heill fólksins, um að við séum að skapa ósjálfstæðan og ósjálfbæran heim fyrir heilu byggðarlögin. Einhverjum kann að finnast ég vera farin út fyrir efnið en umræða um raforku um sæstreng, tækifærin og takmarkanirnar, hefur ótal hliðar. Það er umræða um stöðu samfélags okkar til framtíðar, um umhverfi okkar og náttúru, um félagslegan ávinning, hagræn áhrif og þannig má áfram telja. Það er ágætt að fólk kafi svolítið inn á við og fari til baka í gildin sín þegar það hugsar þetta mál. Ég veit ekki hvort ég þekki stef sjálfstæðismanna of illa, en síðan hvenær vilja þeir takmarkanir á markaðssvæðum og viðskiptum? Á eitthvað annað við um rafmagn en til dæmis fiskinn? Megum við þá selja hann til útlanda? Eigum við ekki bara að sleppa því þá? Og Framsókn. Í grundvallarstefnu ykkar segir, með leyfi forseta: „Við höfum ríkum skyldum að gegna varðandi samvinnu við aðrar þjóðir um lausn sameiginlegra verkefna.“ Það hlýtur að eiga við um loftslagsbreytingar og notkun á grænni orku á heimsvísu. Ég vísa til stefnuræðu forsætisráðherra hér í salnum sem við munum öll eftir, um kolin og hvað okkar græna orka getur hjálpað til varðandi það. Að sama skapi ætti þetta líka við um VG og Samfylkingin hefur mikið talað um að fá sem hæst verð fyrir auðlindirnar, til dæmis fiskinn, og það hlýtur að vera eins hér. Við skulum muna að við erum enn í stóru myndinni, kæru þingmenn, undirkaflarnir eru enn ómótaðir en þeir skrifa sig ekki sjálfir. Herra forseti. Þetta er svona svipað og með ESB. Ég vil fá að sjá hvað er í boði. Ég vil fá ígrundaðar upplýsingar, ekki getgátur, áður en ég get tekið afstöðu með eða á móti sæstreng. Ég tek þess vegna undir með hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur um að hvetja ráðherra til þess að afla þessara upplýsinga eins og við í Bjartri framtíð höfum lagt til með þingsályktunartillögu okkar. Mig langar að bregðast við því sem þingmenn hafa sagt hér. Lilja Rafney Magnúsdóttir talaði um að dreifing raforku núna væri ekki beysin.  En svo ég ljúki máli mínu þá fagna ég góðri og málefnalegri umræðu og vona að við getum haldið henni áfram. Ég tel hana mikilvæga og hlakka til að heyra hvað kemur næst.

Forseti. Þessar umræður minna mig svolítið mikið á olíu á Drekasvæðinu. Ég vara við því að fara í það enn og aftur sem kallast glópagullsumræða. Ástæðan fyrir því að ég segi það er að til dæmis er að finna í þessari ágætu skýrslu, sem ég er ekki búin að lesa endanna á milli en mun gera því að mér finnst þetta merkilegt, margt sem stangast á. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa hér upp af blaðsíðu 88 um félagshagfræðileg áhrif: „Mikilvægt er að huga að mögulegum félagshagfræðilegum áhrifum af lagningu sæstrengs, svo sem því hversu miklar tekjur sala raforku skapar, hvernig þær tekjur dreifast og hvernig þær skila sér til samfélagsins. Augljóst má telja að raforkuverð til heimila og smærri fyrirtækja muni hækka með tilkomu sæstrengs“ - takið eftir þessu - „og þar með tengingar við raforkumarkað Evrópu. Ætla má að framkvæmdin muni auka tekjur Landsvirkjunar verulega og þar með væntanlega arðgreiðslur fyrirtækisins til ríkissjóðs, þó að það sé í sjálfu sér ekki sjálfgefið. Þannig skapast tekjur sem nýta má til uppbyggingar velferðarkerfis og til að jafna þau neikvæðu áhrif sem fylgja hækkandi raforkuverði, með sérstakri áherslu á þá sem breytingin hefði mest áhrif á, svo sem lítil fyrirtæki sem nota tiltölulega mikla raforku, íbúa á köldum svæðum þar sem raforka er notuð til hitunar o.s.frv. Það er hins vegar engan veginn sjálfgefið að þessar væntanlegu auknu tekjur ríkissjóðs skili sér til þeirra sem hækkun raforkuverðs leggst þyngst á. Því er hugsanlegt að tilkoma sæstrengsins leiði til hærri útgjalda meginþorra almennings, án þess að það skili sér í betri opinberri þjónustu. Jafnvel þótt arðurinn skili sér til ríkissjóðs, kann hann að verða eftir hjá tiltölulega fáum einkaaðilum. Þessu fylgja neikvæð samfélagsleg áhrif sem birtast í ójafnari tekjuskiptingu en áður. Fræðilega séð er hægt að koma í veg fyrir þessi áhrif, en útilokað“ - takið eftir því - „er að tryggja slíkt fyrir fram. Niðurstaðan ræðst af pólitískum ákvörðunum sem oft eru teknar undir verulegum þrýstingi frá fáum en stórum hagsmunaaðilum.“ Mér finnst mjög mikilvægt að allir hér inni lesi þennan litla bút hérna vel og vandlega. Við vitum að skattumhverfi okkar er svo flókið að ef við ætluðum að fara að leiðrétta hækkandi orkuverð til almennings með einhverju skattaskítamixi eru mjög litlir möguleikar á að það skili sér til fólks. Þetta er risastór framkvæmd og það er mjög skiljanlegt að við viljum fá hærra verð fyrir raforkuna okkar, ég hef alltaf verið talsmaður þess. Væri samt ekki nær að við nýttum betur og fengjum meira fyrir orkuna sem við höfum nú þegar? Fjöldinn allur af fyrirtækjum vill hýsa gögnin sín á Íslandi af því að þau vilja borga meira fyrir grænu orkuna vegna þess að það lítur svo vel út fyrir þau. Það er mjög slæmt að alls konar fyrirtæki eins og álfyrirtækin geri okkur að hráframleiðslulandi eingöngu, en af hverju leggjum við ekki meiri áherslu á að skapa umhverfi þannig að unnið sé úr þessum hrávörum hérlendis, hvort sem það er fiskur, ál eða eitthvað annað? Við erum í gjaldeyrishaftaveseni og eigum lítið af gjaldeyri - af hverju notum við ekki tækifærið og lækkum orkuverðið fyrir þessa umframorku til grænmetisframleiðenda sem hafa því miður mjög margir farið halloka í hruninu? Mér finnst mikilvægt að við önum ekki hratt út í þetta. Mér finnst skýrslan vera gott innlegg og ég vona að við vinnum hana vel og nýtum okkur þær upplýsingar sem er að finna í henni.

Virðulegi forseti. Það er engum blöðum um það að fletta að virkjun fallvatna og jarðvarma hefur skipt sköpum fyrir íslenskt samfélag. Ný atvinnutækifæri sköpuðust og verðmætasköpun skaut rótum sem hefur skilað mikilli uppskeru. Hér er til dæmis rætt um orkuverð. Það gleymist gjarnan í umræðunni að rekja það hver ástæðan er fyrir því að íslensk heimili og fyrirtæki borga lægsta orkuverð í öllum þeim löndum sem við berum okkur saman við, langlægsta orkuverðið. Það er afleiðing orkufreks iðnaðar, það er vegna þess að það var orkufrekur iðnaður sem stóð undir uppbyggingu dreifikerfisins í landinu. Ef hann væri ekki til staðar greiddu íslensk heimili og fyrirtæki miklu hærra orkuverð en raun ber vitni. Það er kannski mesta arðsemi þjóðarinnar af þeirri stefnu sem innleidd var hér upp úr 1960. Áður var þjóðin algjörlega háð sjávarútvegi með tilheyrandi erfiðleikum þegar markaðir eða fiskstofnar gáfu eftir. Eftir þá þróun eru stoðir íslensks samfélags fleiri og tækifærin eru einnig fleiri. Það er erfitt fyrir okkur að meta hvaða tækifæri í frekari orkuvinnslu og raforkusölu eiga eftir að koma til okkar. Tækifærin eru til staðar, það er okkar að vinna úr þeim og vega og meta þá valkosti sem upp kunna að koma á þessum vettvangi. Það eru skiptar skoðanir um þetta mál eins og gengur og mörg varnaðarorð falla á meðan ýmsir eru mjög bjartsýnir á að þetta geti skilað okkur mikilli og aukinni arðsemi af orkuframleiðslu. Hugmyndin er ekki ný, henni var fyrst hreyft fyrir nokkrum áratugum. Í dag erum við komin lengra í allri tækni svo það er kannski fyrst raunhæft nú á þessum tímum að ræða um þennan möguleika af einhverju viti. Í þessu eru tækifæri og ógnanir. Við þurfum auðvitað að greina það enn frekar. Ég er almennt hlynntur þeirri reglu að raforkuframleiðsla innan lands eigi að vera nýtt til framleiðslu og verðmætasköpunar til að fjölga hér störfum, auka útflutningsverðmæti og skapa meiri gjaldeyri fyrir þjóðarbúið. Ef við skoðum þá hugmynd nánar getur vel verið að það muni færa okkur áleiðis á þessari vegferð þar sem við sjáum þá betur hversu mikil arðsemin getur orðið og hvar við náum mestri arðsemi af þessari raforkuframleiðslu okkar. Almennt leiðir þetta til hagkvæmari vinnslu og dreifingar orku en ella. Það er mikilvægt markmið. Við sjáum það við lestur skýrslunnar hversu gríðarlega mörgum spurningum er enn ósvarað, nefndin stóð frammi fyrir því. Menn þurfa ekki annað en að fletta skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands til að sjá að heildarkostnaður getur verið á bilinu 288–533 milljarðar kr. Það eru engir smáaurar. Það segir okkur hversu mikil vinna er óunnin. Áætlaðar nettóúflutningstekjur geta orðið á bilinu 4–76 milljarðar. Virðulegi forseti. Það segir í raun allt sem segja þarf í þessu máli eins og það stendur í dag. Við stöndum frammi fyrir því, Alþingi Íslendinga, að fá þessa skýrslu nú í hendur. Það er á okkar ábyrgð að vinna málið áfram. Ég kalla eftir yfirvegaðri vinnu og yfirvegaðri og fordómalausri umræðu um málið. Það er okkar að fara með þetta fjöregg þjóðarinnar og við eigum að marka þar skynsamlega stefnu til framtíðar, stefnu sem skilar þjóðinni sem mestri arðsemi af náttúruauðlindunum þegar upp er staðið.

Frú forseti. Það er eiginlega sjaldgæfur unaður að fá að taka þátt í eins safaríkri umræðu og hér fer fram. Hún hefur verið ákaflega málefnaleg og ég held að hér séu menn að reyna að vanda sig. Við sjáum hugsanlega spretta fram nýja atvinnugrein sem gæti í fyllingu tímans fleytt hingað til lands nýjum og áður óþekktum verðmætum. Ég er hins vegar sammála því að við þurfum að fara að með gát og rasa hvergi um ráð fram. Ég vil hrósa hæstv. ráðherra fyrir það hvernig hún nálgast þetta mál. Hæstv. ráðherra kemur hingað til okkar og segist vilja fá sterkt umboð frá þinginu varðandi þetta mál. Að sama skapi leggur hún fyrir okkur ákveðnar pólitískar spurningar sem þarf að svara. Ég er sammála henni um að okkur sé á þessu augnabliki kleift að taka ákvörðun um að taka næsta skref. Það næsta skref á að felast í því að setja málið í áframhaldandi rannsókn og skoðun og ég er sammála henni um að tiltekna þætti þurfi að skoða alveg sérstaklega. Sú skýrsla sem er andlag þessarar umræðu er að mörgu leyti góð. Þó finnst mér á henni ýmsir ágallar. Ég hegg til dæmis eftir því að í niðurstöðum nefndarinnar og í umfjöllun nefndarinnar á fundum og með þeim sérfræðingum sem hún kallar til sín er að mjög litlu leyti, að mér finnst, fjallað um þá öryggistryggingu sem felst í því fyrir Ísland að leggja slíkan streng. Við skulum ekki gleyma því að það er hægt að flytja rafmagn eftir honum í báðar áttir. Þegar ég var iðnaðarráðherra á sínum tíma var farið ákaflega vel yfir áhættu og orkuöryggi Íslands. Eitt af því sem menn komust að niðurstöðu um var að strengur af þessu tagi mundi bæta mjög öryggi íslensks atvinnulífs. Gleymum því ekki að við erum þjóð sem býr við náttúruhamfarir og það er vel hugsanlegt að sú staða komi upp einhvern tímann í framtíðinni að stórar eða litlar náttúruhamfarir verði til þess að við verðum miklu betur sett hvað varðar orku með því að eiga kost á því að taka hana til baka frá Evrópu um streng. Mér finnst vanta að leggja áherslu á þetta. Þetta er öryggisatriði fyrir Ísland. Sömuleiðis finnst mér vanta betri skilgreiningu á þeim pólitísku spurningum sem þarf að skoða. Það er alveg ljóst að það er sérstaklega ein spurning sem vaknar í mínum huga og ég held að við þurfum að vera í færum til að geta svarað áður en við tökum endanlega ákvörðun. Hún er þessi: Ef við tengjumst neti Evrópu með þessum hætti, í gegnum streng, er þá hægt að grípa til einhverra ráða sem tryggja að áfram verði hægt að bjóða íslenskum neytendum jafn lágt orkuverð og það hefur verið? Það held ég að skipti sköpum varðandi það sterka umboð sem hæstv. ráðherra segist kalla eftir frá þjóðinni og Hörður Arnarson forstjóri Landsvirkjunar hefur sagt að sé forsenda þess að hægt sé að ráðast í þetta. Við verðum að geta svarað þeirri spurningu. Það eru ýmsar leiðir uppi um það. Mér finnst til dæmis, svo ég svari spurningu hæstv. ráðherra, einn af þessum afmörkuðu þáttum framkvæmdarinnar sem á að skoða vera hvort hægt sé að tryggja það að orkuverð til tiltekinna svæða landsins eða til allra neytenda verði áfram lágt, t.d. með því að ákveða fyrir fram að hluta af þjóðhagslegum arði eða beinum rekstrarlegum arði eigenda fyrirtækjanna eins og Landsvirkjunar verði varið til að tryggja það. Er hægt að fara aðra leið? Búrfellsvirkjun var á sínum tíma byggð með það fyrir augum að í fyllingu tímans yrði hún afskrifuð, eins og hún er í reynd í dag, og mundi sjá neytendum á Íslandi um langa framtíð fyrir raforku á lágu verði. Er hægt að fara þá leið að taka einhverjar virkjanir út úr þessu kerfi og láta þær fyrst og fremst sinna þessu hlutverki? Ég held líka að við megum ekki vanmeta þann möguleika sem felst í því að flytja orku til Íslands á tímum þegar hún er ódýr í Evrópu. Það er hægt að taka hana hingað og geyma í lónum. Það þarf að skoða hvort sú aðferð geti leitt til þess að ekki þurfi að koma til þeirra hastarlegu ruðningsáhrifa sem margir hafa gert hér að umræðuefni. Ég geri mér algjörlega grein fyrir því að þetta verkefni verður mjög erfitt og verður torvelt að ná um það sátt ef það leiðir til þess að orkuverð muni hækka í svipuðum mæli og í Noregi og ef þetta hefur ruðningsáhrif, t.d. gagnvart ýmiss konar grænum iðnaði. Þess vegna tel ég þetta einn af þeim þáttum sem skoða beri. Í lok máls míns, frú forseti, vil ég brýna fyrir hæstv. ráðherra að það er nauðsynlegt að hafa hratt á hæli gagnvart því að ráðast í þessa skoðun. Við horfum núna fram á breytingar í heiminum sem leiða til þess að orkuverð fer lækkandi. Ég tel líklegt að vegna nýrrar orkuauðlindar sem menn eru að virkja og eru skilgreindar sem endurnýjanlegar, þá á ég við náttúrulegt gas, muni orkuverð halda áfram að lækka. Þess vegna tel ég að annar afmarkaður þáttur sem verður að skoða hið fyrsta sé möguleikinn á því að gera langtímaorkusamninga við orkukaupendur í Evrópu sem tryggja að áhættan af framkvæmdinni verði mjög lítil. Á síðasta kjörtímabili ræddu Bretar það opið að gera slíkan samning. Í blálok ræðu minnar, meðan ég syndga upp á tímann, frú forseti: Af hverju eru menn bara að tala um Breta? Önnur þjóð hafði líka áhuga, þjóð sem við höfum því miður kynnst of náið á síðustu árum, Hollendingar. Ég held að við eigum ekki á þessu stigi að binda okkur endilega bara við Breta.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna og þessa yfirferð sem ég tel að sé til mikils sóma að gefa okkur tíma til að ræða. Hér hefur auðvitað verið farið mjög vítt og breitt yfir efnisleg atriði málsins en mig langar til að nota tíma minn til að ræða aðeins, a.m.k. til að byrja með, formlega stöðu viðfangsefnisins. Hæstv. ráðherra hefur raunar líka kallað eftir því að við fjölluðum um það hver væru næstu skref og ég held að það sé mjög mikilvægt. Það er mjög mikilvægt í því samhengi að halda því til haga að niðurstaða nefndarinnar sem um ræðir var einróma. Hún var einróma og mótatkvæðalaus og fengin fram í stórum hópi fulltrúa allra þingflokka og hagsmunaaðila, þar með talið umhverfisverndarsamtaka. Það er því óvenjulega breið samstaða um þá niðurstöðu sem hér er í hendi. Það er eftir því tekið í umræðunni sem hefur farið fram að menn eru með mismunandi áherslur og það ekki endilega eftir flokkslínum. Þá vil ég sérstaklega nefna hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur sem orðaði það svo að vonandi færi fljótlega að fjara undan umræðunni um þennan orkustreng. Á dögunum fór fram umræða í óundirbúnum fyrirspurnatíma við hæstv. forsætisráðherra um þetta sama viðfangsefni og þá segir forsætisráðherra, með leyfi forseta: „Hvað varðar spurninguna um sæstreng og þá skýrslu sem hv. þingmaður nefndi stendur að sjálfsögðu til að halda áfram því samráði sem lagt hefur verið upp með við úrvinnslu þeirra mála. Þar þarf ekki hvað síst að líta til þess hver áhrifin yrðu á lagningu sæstrengs hér innan lands, t.d. áhrif á verð til neytenda á Íslandi og áhrif á möguleika okkar á að skapa störf innan lands.“ Virðulegi forseti. Það er mjög skýr afstaða forsætisráðherra sem kemur fram í óundirbúnum fyrirspurnatíma um það hvað hann telur rétt að séu næstu skref í þessu yfirgripsmikla viðfangsefni, þ.e. að halda áfram breiðu faglegu og pólitísku samstarfi og skoðun á kostum og göllum þessa stóra viðfangs- og umræðuefnis. Ég tel rétt að æskja þess sérstaklega við umræðuna að hæstv. ráðherra geri grein fyrir afstöðu sinni hvað varðar þá þverpólitísku nálgun sem var farin á síðasta kjörtímabili því að forsætisráðherra er þeirrar skoðunar að þeirri leið beri að halda áfram. Ef við víkjum síðan að efnislegum þáttum málsins er það afstaða okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði að í grunninn sé mikilvægast að flýta sér hægt. Það er gríðarlega margt sem er eftir að skoða í þessum efnum. Það er ekki hægt að komast lengra á grundvelli þeirra gagna sem hér eru þótt þau séu ítarleg. Það þarf meira til. Það eru fleiri spurningar sem þarf að svara. Það dugar ekki að setja framtíðarsýnina í hendur Landsvirkjunar eða Landsnets. Stjórnvöld, ráðuneytið, kjörnir fulltrúar, hagsmunaaðilar, náttúruverndarsamtök þurfa líka að setja sig inn í þetta flókna viðfangsefni. Það dugar ekki að einstakir talsmenn eða umboðsmenn þjóðarinnar, hvort sem þeir hafa formlegt umboð til þess eða ekki, séu að leita hófanna gagnvart meintum fjárfestum. Við verðum að horfa til þess að þetta er sameiginlegt, gríðarlega stórt og umfangsmikið hagsmunamál. Þá komum við í raun og veru að spurningunni um hvort hægt sé að nýta bara umframorkuna. Það er sú umræða sem við höfum verið að reyna að tala út frá. Er hægt að ná einungis varaaflinu og toppaflinu? Er það í raun og veru það sem við erum að tala um? Það er helsta röksemdin að við þurfum svo mikið af öryggisafli að við getum komið umframafli í verð og gætum fengið betra verð með því móti en innan lands. Það eru grunnrökin fyrir þessu. Á móti eru síðan rökin um hvaða áhrif þetta hefur á innanlandsverðið og á afhendingaröryggi orkunnar innan lands og ekki síst hvort umframorkan dugi þá til að svala þeirri þörf sem verður til með slíkri framkvæmd, eða stendur til að virkja meira í þágu slíkra verkefna? Þá segja menn að jafnaði já. Þannig er það. Við þurfum meiri orku og við þurfum meiri virkjanir til að svala þeirri þörf. Menn hafa verið að tala um vind og menn hafa verið að tala um vatnsorku á Norðurlandi og Suðurlandi. Við höfum lagt áherslu á það í aðkomu okkar að þessari umræðu að öll sú umfjöllun sé í takt við umfjöllun um virkjunarkosti rammaáætlunar. Kjarni málsins er sá að með niðurstöðu nefndarinnar og þeirri skýrslu sem er til umfjöllunar er í raun og veru slegin af sú umræða sem var lengst af í gangi, af hendi Landsvirkjunar og fleiri aðila, um að þetta sé gríðarlega hagkvæmt án spurningarmerkja, þetta sé gríðarlega hagkvæmt án þess að það þurfi nokkurn hlut að velta því fyrir sér. Það er ekki hægt að fullyrða að þetta sé gríðarlega hagkvæmt. Það er kjarni málsins. Enginn veit það. Síðar þarf að taka afstöðu til þess ef þetta skilar einhverju, hvaða leiðir við eigum þá að fara í því að tryggja að um verði að ræða það að rentunni verði skilað eða ávinningnum verði skilað til þjóðarinnar eða samfélagsins. Það er mikilvægt að magna ekki upp óraunhæfar væntingar í umræðu sem þessari, að horfa fram á veginn af bjartsýni en auðvitað fyrst og fremst af raunsæi og halda því ekki fram að um sé að ræða ótakmarkaða orku sem hægt verði að nýta bæði til gríðarlegrar uppbyggingar og stóriðjuuppbyggingar innan lands og líka að nema lönd í stórum stíl hinum megin við hafið, að við göngum hægt um gleðinnar dyr, að við gleymum okkur ekki í hefðbundinni gullgrafarastemningu í þessu frekar en öðru. Það hefur ekki verið gæfulegt þegar þessi ágæta kappsama þjóð hefur fetað þá braut. Mig langar hér í lokin, virðulegi forseti, að vitna í Ómar Ragnarsson, í bloggið um þessi mál þar sem hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Því gæti hærra orkuverð um sæstreng hreinlega valdið því að vaðið yrði í skefjalausar virkjanaframkvæmdir með tilheyrandi spjöllum á einstæðri íslenskri náttúru á sama tíma og mestu orkubruðlarar heims, Bandaríkjamenn, líta á hliðstæð náttúrufyrirbæri eins og Yellowstone sem „heilög vé“ sem ekki verði snert, þrátt fyrir þar sé að finna langmestu samanlagða jarðvarma- og vatnsorku í allri Norður-Ameríku og að gildi Yellowstone sem náttúruverðmætis sé minna en hinna íslensku verðmæta.“

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hennar áðan varðandi skýrsluna og þeim sem hafa tekið til máls í þessu máli. Ég held - og tek undir með mörgum sem hér hafa talað - að töluvert langt sé í land í þessari umræðu og að skoða þurfi marga þætti mun betur. Vinnan við skýrsluna sýnir í rauninni að fleiri spurningar vakna heldur en svör. Fara þarf fram miklu ítarlegri og yfirgripsmeiri vinna varðandi mörg atriði. Í fyrsta lagi þarf að fara fram mjög ítarleg rannsókn á þjóðhagslegri hagkvæmni, þjóðhagslegri arðsemi þess að selja raforku um sæstreng eða nýta hana til framleiðslu hér innan lands. Þá er ég ekki að tala um að blanda þessu saman við umræðu um það hvort Ísland sé hrávöruland eða ekki. Við höfum séð hvernig til dæmis Landsvirkjun hefur talað, þ.e. hversu mikið sé hægt að auka tekjur Landsvirkjunar og auðvitað er Landsvirkjun einungis að horfa á það hvaða verð fæst fyrir orkuna. En á móti kemur að orka sem nýtt er hér innan lands er auðvitað líka að skila tekjum til ríkisvaldsins, tekjum til ríkissjóðs með öðrum hætti. Tökum garðyrkjuna sem dæmi. Tökum lítil og stór iðnaðarfyrirtæki um allt land. Þau fyrirtæki, og starfsfólkið sem starfar þar, skila auðvitað tekjum til ríkissjóðs þrátt fyrir að orkuverðið sé ekki nákvæmlega það sama og það er með því að selja orkuna gegnum sæstreng. Þessi úttekt sem Hagfræðistofnun vinnur í tengslum við skýrsluna sýnir í rauninni að það þarf miklu stærri og meiri rannsóknir en menn kannski héldu fram. Við sáum yfirlýsingar forstjóra Landsvirkjunar fyrir nokkrum árum, að það væri nánast í hendi að þarna væri gríðarlegur ávinningur. Frú forseti. Svo ég vitni í skýrsluna, úttekt Hagfræðistofnunar, þá segir þar, með leyfi forseta, að nauðsynlegt sé að ráðast í frekari rannsóknir. „Þær rannsóknir eru helstar: Áhrif verkefnis á raforkuverð innan lands og hagkvæmasta ráðstöfun hagnaðar af sölu raforku um sæstrenginn. Tímabundin byggðaáhrif og þjóðhagsleg áhrif þeirra. Þjóðhagslegur kostnaður vegna nýtingar náttúruauðlinda. Áhrif ábyrgða hins opinbera á lánskjör þess og þjóðhagslegur kostnaður sem af því hlýst. Ábati og kostnaður af þátttöku innlendra aðila í fjármögnun sæstrengsins. Samanburður á þjóðhagslegum ábata þess að selja raforku um sæstreng miðað við að selja orkuna til framleiðslu innan lands.“ Við sjáum því að skoða þarf gríðarlega mörg atriði betur. Tillögurnar sem ráðgjafarhópurinn leggur til eru þær að farið sé í þá vinnu og þetta sé skoðað betur. Það er eitt sem mig langar að vara mjög við. Við sáum af því fréttir nýlega - þessi úttekt Hagfræðistofnunar er prýðisvel unnin, ég tek það fram - að Landsvirkjun, forstjórinn þar og forustan hefur verið í mikilli vinnu sem tengist þessum sæstreng, en við sáum það nýlega að Hagfræðistofnun gerði samstarfssamning við Landsvirkjun um að Landsvirkjun yrði svona einhvers konar styrktaraðili eða stuðningsaðili Hagfræðistofnunar. Ég geld varhuga við því og hvet ráðherra til að gæta þess að fari sú vinna í gang, hún mun hugsanlega fara í gang, og Hagfræðistofnun vinni hana þá er gríðarlega mikilvægt að engar svona tengingar séu til staðar til að fyrirbyggja það að að baki slíkri vinnu verði ekki fullur trúverðugleiki. Annað sem er auðvitað gríðarlega mikilvægt að taka inn í þetta og Hagfræðistofnun kemur inn á eru byggðaáhrifin. Þar hefur einkum verið talað um að þetta geti valdið hærra raforkuverði sem leiði til mikils kostnaðar hjá mjög fámennum þjóðfélagshópi sem býr á köldum svæðum og kyndir hús sín með rafmagni. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra, áður en hún setur þessa vinnu af stað, ef henni verður fram haldið, að klára það að jafna húshitunarkostnað á köldum svæðum líkt og stefna ríkisstjórnarinnar og stefna beggja stjórnarflokkanna samþykkt á flokksþingum og landsfundum beggja flokkanna á síðasta ári segir til um. Það er grundvallaratriði og þá strax væri búið að eyða einum óvissuþætti og það ætti hæstv. ráðherra að gera áður en þessi vinna fer af stað. Annað sem hefur líka verið í umræðunni í tengslum við þetta er þegar menn tala um þann arð sem getur skapast til Landsvirkjunar af sölu raforku um sæstreng og það geti hlaupið á tugum milljarða króna. Hæstu tölurnar í þessu miða auðvitað við stórauknar virkjunarframkvæmdir og að orkan verði þá seld um sæstrenginn. Ég efast mjög um þær tímasetningar sem hafa verið nefndar og hafa reyndar verið aðeins á reiki vegna þess að ég held að jafnvel þótt vilji væri til þess að virkja meira, sem ég held að sé, þá muni það ekki gerast svona hratt. Við sjáum að við hverja virkjunarframkvæmd sem kemur til umræðu er gríðarleg andstaða víða í samfélaginu. Þetta mun því ekki gerast jafn hratt og hefur gerst undanfarna áratugi vegna þess að það er breyttur tíðarandi, breytt vinnulag o.s.frv. Varðandi næstu verkefni sem ráðgjafarhópurinn leggur til og hefur komið fram með, að um þetta hafi verið þverpólitísk sátt, þá er auðvitað mikilvægt að svara þeim fjölmörgu spurningum sem hafa kviknað. En ég vil hins vegar segja það sem mína persónulegu skoðun að ég tel ekki eðlilegt á þessu stigi að Landsvirkjun sem fyrirtæki, sem fyrst og fremst á að vera í því að framleiða orku og selja, eigi að vera svona á kafi í þessari vinnu. Ef vinnan á að halda áfram er eðlilegast að þetta fari út úr Landsvirkjun og Landsvirkjun einbeiti sér að sinni kjarnastarfsemi vegna þess að það er gríðarlega mikið af rannsóknum sem þarf að vinna, meðal annars á hafsbotni. Menn hafa verið að tala um viðhaldskostnað við sæstrenginn, hver kostnaðurinn sé við það o.s.frv. Ég sé ekki annað en að þetta flokkist undir að vera einhvers konar áhættustarfsemi og menn ættu þá að fara í það að reyna að laða að einhvers konar áhættufjárfestingu inn í þetta verkefni en ekki vera með Landsvirkjun á kafi í þessari vinnu. Að öðru leyti vil ég þakka fyrir umræðuna og skýrsluna sem á margan hátt er mjög góð en ítreka þau sjónarmið sem hafa komið fram í ræðu minni.

Virðulegur forseti. Sú umræða sem farið hefur fram hér í dag er að mörgu leyti ágæt. Ég hef sjálfur, svo að maður útskýri persónulegt viðhorf sitt til málsins, sveiflast dálítið í skoðunum gagnvart því. Ég hef stundum verið fylgjandi því að farið verði í rannsóknir á þessum möguleika en stundum mjög andvígur því að gera þetta. Ég hef nálgast viðfangsefnið sem umhverfisverndarsinni og haft af því áhyggjur sem slíkur að þetta geti leitt til þess að menn leiðist út í einhvers konar óhóf í virkjunarframkvæmdum og svo aftur sveiflast til baka og séð fyrir mér að það sé alls ekki sjálfgefið að svo verði heldur geti þetta þvert á móti orðið til þess að menn láti staðar numið og segi að nú sé nóg komið. Drifkrafturinn í virkjunarframkvæmdum á Íslandi hefur alltaf verið þörfin til að skapa ný störf og auknar tekjur af sölu á raforku með sæstreng gætu þýtt að Íslendingar hefðu fjármagn til að styðja undir margvíslega aðra atvinnustarfsemi víðs vegar um landið. Það gæti líka þýtt, miðað við þær tekjuforsendur sem menn gefa sér, sem eru auðvitað á mjög víðu sviði, að menn gætu mætt hækkandi raforkuverði til almennings og fyrirtækja með lækkuðum álögum. Það gæti líka þýtt að menn gætu nýtt tekjurnar til að efla mennta- og velferðarkerfið og heilbrigðisþjónustuna. Það er því að mörgu að hyggja. Margar mjög gagnlegar upplýsingar koma fram í þessari skýrslu sem gott er að fá. Aðrar ályktanir sem skýrsluhöfundar draga finnast mér nokkuð djarfar og mig langar að tæpa á sumum þeirra. Ég byrja á því sem þar er sagt um að áform um lagningu sæstrengs hljóti að auka mjög þrýsting á byggingu virkjana á Íslandi og að hugsanlegt sé að tilkoma sæstrengsins leiði til hærri útgjalda meginþorra almennings án þess að það skili sér í betri opinberri þjónustu. Einnig sé ástæða til að óttast að útflutningur raforku leiði til lengri tíma litið til óþarfa innflutnings jarðefnaeldsneytis. Þarna er verið að gefa sér að ekkert breytist við þessi áform, að ástandið verði bara nákvæmlega eins og það er í dag. Ef við skoðum reynslu Norðmanna, segir í skýrslunni, hefur reynslan af sölu raforku um sæstreng verið góð, fjárfestingin hefur reynst ábatasöm og hún hefur skilað sér í lægri skattheimtu og í arðgreiðslum til almennings. Norðmenn hafa töluverða reynslu af rekstri sæstrengja og hefur NordNet-strengurinn til Hollands verið arðbær og er annar strengur frá Noregi til Hollands fyrirhugaður. Ég held að við ættum að horfa til þessarar reynslu og taka mið af henni. Aðstæður eru vissulega ólíkar og við erum að tala um lengri streng en samt sem áður er þarna reynsla sem við ættum að geta dregið lærdóm af. Í umhverfiskafla skýrslunnar finnst mér líka dregin upp mynd í dálítið sterkum litum. Þar segir að umferð vinnuvéla á viðkvæmum strandsvæðum og á hafsbotni valdi töluverðu álagi á gróður og dýralíf og slíkt álag geti orðið til að vissar tegundir yfirgefi þessi svæði eða deyi út ef þær hafi ekki möguleika á að aðlagast trufluninni. Ég held að þetta hljóti nú að vera dálítið mikið í lagt af skýrsluhöfundum að það sé einhver tegund þarna, sem væntanlega býr þá bara í braut þessarar lagningar, sem muni deyja út ef strengurinn yrði lagður. Við skulum hafa í huga að við erum þjóð sem dregur troll, botnveiðarfæri, fram og til baka eftir hafsbotninum í kringum landið tugum ef ekki hundruðum saman á hverjum degi, á hverjum sólarhring. Varla geta verið meiri áhrif af lagningu þessa sæstrengs en af því að draga slíkt botntroll og botnvörpur eftir hafsbotninum. Hér er líka fjallað um að varanleg hækkun hitastigs á hafsbotni geti haft áhrif á æxlun, orsakað lífeðlisfræðilegar breytingar og aukið dánartíðni. Ég er ekki sérfræðingur í þessu en ég þykist vita að svæðið þar sem strengurinn kæmi til með að liggja er mjög afmarkað. Staðreyndin sem við þurfum að horfa til og þeir ákvörðunarpunktar sem við þurfum að hafa í huga er að endurnýjanleg orka er eftirsótt innan Evrópusambandsins og ríkja þess, ekki síst vegna skuldbindandi markmiða hvers ríkis fyrir sig, samkvæmt reglum þess, um að auka hlutfall hennar í orkunotkun fyrir árið 2020. Ekki er hægt að horfa fram hjá því að lagning slíks strengs mundi bæta samningsstöðu okkar við Evrópu og samningsstöðu okkar við stóriðjuna og við þau fyrirtæki og þá stórkaupendur á raforku sem við erum að selja nú þegar. Það sem við þurfum að ákveða er, að mínu mati, fyrst: Hvað er til sölu? Erum við sammála um að verið sé að tala um umframorkuna? Er verið að tala um að fjölga virkjunum eða auka afkastagetu þeirra virkjana sem við ráðum nú þegar yfir? Mitt svar er að við séum fyrst og fremst að tala um umframorkuna og mögulega að auka afköst þeirra virkjana sem við nú þegar ráðum yfir. Hvað fáum við fyrir þessa orku? Það er lykilatriði í þessu. Hverjar eru afleiðingarnar fyrir land og þjóð? Dugar umframorkan til þess að svara þeirri eftirspurn sem er til staðar? Það er mjög mikilvægt að við hverfum af þeirri braut, sem því miður hefur verið viðloðandi atvinnuuppbyggingu og orkuiðnað á Íslandi, að menn ráðist í dýrar og umfangsmiklar virkjunarframkvæmdir sem eru umdeildar og kljúfa þjóðina og fái síðan ekki nægilegt verð fyrir þá orku þegar til stykkisins kemur. Við þurfum að gæta þess að endurtaka ekki þau mistök sem of mörg dæmi eru um.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að gefa þingheimi tækifæri til að fjalla um þessa skýrslu. Ég tel eins og ráðherrann sagði í ræðu sinni mjög mikilvægt að á þessum tímapunkti reynum við að átta okkur á því í hvaða stöðu við erum og tökum í sameiningu ákvörðun um hvert skuli haldið. Svo ráðherrann fái svar við spurningu sinni um afstöðu einstakra þingmanna getur sá þingmaður sem hér stendur sagt: Við höldum áfram með þetta verkefni, könnum það frekar og búum okkur undir að taka ákvörðun um hvort við ætlum að fara í það eða ekki. Við Íslendingar vitum að við eigum miklar auðlindir og geta okkar og hæfni til að skapa verðmæti úr þessum auðlindum okkar mun ráða því hvernig okkur tekst að byggja hér upp til frambúðar, hvernig okkur tekst að greiða niður skuldir ríkissjóðs og hvernig okkur tekst að auka lífsgæði íbúa þessa lands til framtíðar. Eitt af stóru tækifærunum felst í því með hvaða hætti við ætlum að halda utan um auðlindina sem við nýtum til þess að búa til raforku. Við þekkjum það að Íslendingar vinna mesta raforku í Evrópu miðað við íbúafjölda. Við erum reyndar ekkert afskaplega mörg en engu að síður er þetta staðreynd. Við gerum þetta vel. Og við sem sátum ráðstefnuna um norðurskautsmál í Hörpu nú á dögunum, sem forseti Íslands stóð fyrir, Arctic Circle, vitum af áhyggjum heimsbyggðarinnar af hlýnun jarðar. Þess vegna hefur heimsbyggðin öll áhuga á því að nota meira af endurnýjanlegum orkugjöfum og því hafa menn breytt reglum sínum um það hversu mikið hlutfall eigi að koma frá slíkum orkugjöfum. Við getum því ekki litið svo á að Ísland sé einhver eyja í þessu samhengi. Við þurfum að horfa á heiminn allan og bera ábyrgð á því hvert skuli stefna. Þess vegna tel ég að umhverfisverndarsinnar allra landa hljóti að vera sammála því að skoða tækifærin sem felast í því að nýta og búa til meiri raforku á Íslandi. Hvað þarf að gera? Við þurfum á næstu árum að fara í frekari greiningu vegna þess að þó að skýrsla ráðgjafarhópsins sé góð og sú umræða sem farið hefur fram sl. sextíu ár, um það hversu gáfulegt sé að leggja raforkustreng til Evrópu frá Íslandi, þá er hún auðvitað ekki tæmandi og við erum ekki komin á þann stað að geta farið strax í framkvæmdir, alls ekki. Við þurfum að meta betur og fara í frekari greiningu á arðsemi verkefnisins vegna þess að í skýrslunni hleypur fyrsta mat á 4–76 milljörðum kr. sem er talsvert mikið bil. Síðan þurfum við að kortleggja betur áhættuþættina. Sá áhættuþáttur sem er kannski stærstur og viðamestur í dag er hvernig muni ganga að viðhalda svo löngum streng því að vissulega yrði þetta lengri strengur en nokkru sinni hefur verið lagður. Af dæmum um bilanir á strengjum sem þessum vitum við að viðhaldið er dýrt og það er dýrt þegar flutningsgetan fellur niður, en tækninni fleygir fram og vísindamenn eru alltaf að finna upp nýjar lausnir og nýjar nálganir sem hægt er að notast við í þessu stóra verkefni. Annað sem við þurfum að skoða er hverjir helstu samkeppnisaðilarnir eru. Í umræðunni hér hefur komið fram að náttúrulegt gas sé kannski sá orkugjafi sem við eigum að fylgjast svolítið með. Hvernig verður þróunin þar? Síðan hefur önnur umræða verið svolítið hávær hér á landi, þ.e. hvaða áhrif þetta muni hafa á raforkuverð til íslenskra heimila. Íslensk heimili kaupa um það bil 5% af þeirri raforku sem framleidd er á Íslandi. Við þurfum auðvitað að horfa til þess en ég minni á að stjórnvöld geta haft áhrif á raforkuverð til heimila með því að stjórna því hvaða opinberu álögur eru lagðar á þá orku.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þá ágætu umræðu sem átt hefur sér stað hér í dag. Í maí í fyrra kom hingað til lands Charles Hendry, þáverandi orkumálaráðherra Bretlands, og skrifaði undir viljayfirlýsingu um samstarf Íslendinga og Breta um orkumál, ásamt mér sem iðnaðarráðherra fyrir Íslands hönd. Fyrir undirritun viljayfirlýsingarinnar átti ég fund með orkumálaráðherranum þar sem ég lagði ríka áherslu á að sæstrengur yrði ekki lagður frá Íslandi til Bretlands nema að um það verk og áhrif þess væri sátt í samfélaginu. Þær áherslur ítrekaði ég í viðtölum þann sama dag og á fleiri fundum sem haldnir voru í kjölfarið með orkumálaráðherranum. Lagning sæstrengs frá Íslandi hefði áhrif á mörgum sviðum þjóðlífsins og því er lykilatriði að leita sáttar um svo stóra ákvörðun. Með það að leiðarljósi skipaði ég þverpólitískan ráðgjafarhóp á árinu 2012 með fulltrúum allra þingflokka og helstu hagsmunaaðila. Má þar nefna fulltrúa frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, náttúruverndarsamtökum, aðilum vinnumarkaðarins og Neytendasamtökunum. Sá hópur skilaði í júní síðastliðnum skýrslu þeirri sem við ræðum nú hér og komst að sameiginlegri niðurstöðu án mótatkvæða og án sérálita sem er nokkuð sérstakt í svona stórum, þverpólitískum hópi. Lagning sæstrengs er stór ákvörðun og mörg álitamál þarf að skýra í tengslum við slíka ákvörðun. Það er hins vegar eðlilegt vegna áhættusamrar samsetningar í viðskiptamannahópi Landsvirkjunar þar sem álver eru fyrirferðarmest að ábendingar um hagkvæmni slíkrar tengingar verði skoðaðar til hlítar. ESB-ríkin hafa undirgengist skuldbindingar um hlutdeild umhverfisvænnar orku árið 2020. Mörg ríkjanna eiga langt í land með að ná þeim markmiðum og eru því áhugasöm um að finna leiðir til þess. Þess vegna líta þau til Íslands og okkar endurnýjanlegu orku. Spurningin er hvort og með hvaða hætti íslensk orka fáist seld undir þeim ívilnunarkerfum sem ríkin nota en sá möguleiki að fá gott verð fyrir raforkuna er ein helsta röksemdin fyrir tengingu við evrópska orkukerfið. Nú berast til dæmis fréttir af því að bresk stjórnvöld hafi skrifað undir orkukaupasamning við kjarnorkuver sem byggja á þar í landi og að orkuverðið verði um 90 pund á megavattstundina, verðtryggt í 35 ár. Þetta er nálægt 150 dollurum og því um fimm- eða sexfalt það verð sem Landsvirkjun hefur á undanförnum árum fengið fyrir raforku til stóriðju. Það er að sjálfsögðu eðlilegt að skoða alla þá kosti sem hækkað getað tekjur okkar af auðlindunum. Augljóslega þarf einnig að skoða gallana og vega og meta stöðuna. Eitt af því sem skiptir meginmáli í umræðunni um lagningu sæstrengs og að tengjast raforkukerfi Evrópu er áætlun um vernd og nýtingu orkusvæða, rammaáætlun okkar Íslendinga. Þó að framleiðsla endurnýjanlegrar raforku og útflutningur hennar um sæstreng falli að mörgu leyti vel að áherslum græns hagkerfis mun lagning sæstrengs frá Íslandi sennilega auka þrýsting á byggingu nýrra virkjana og háspennulína. Lög um rammaáætlun og lög um náttúruvernd eru því undirstaða allrar umræðu um auðlindina og nýtingu hennar. Í erindisbréfi ráðgjafarhópsins sem ritaði skýrsluna sem hér er til umræðu kemur fram að meðal þeirrar rannsóknarvinnu sem framkvæma þarf séu greiningar á samfélags- og þjóðhagslegum áhrifum, tæknilegum atriðum, lagaumhverfi og milliríkjasamningum og umhverfisáhrifum. Ráðgjafarhópnum er líka ætlað að standa að upplýstri umræðu um málið og í skýrslunni eru dregnir fram helstu kostir lagningar sæstrengs og einnig helstu gallar. Helstu kostirnir eru hærra verð fyrir útflutta orku, betri nýting núverandi vatnsafls- og jarðvarmavirkjana, bætt rekstraröryggi raforkukerfisins, betri áhættudreifing í tekjum raforkufyrirtækjanna, tækifæri á uppbyggingu annarra orkukosta, svo sem vindorku, og aukið framlag til loftslagsmála. Helstu ókostirnir eru hækkun raforkuverðs á almennum markaði og til iðnaðar, hugsanlega færri ný bein störf og aukin umhverfisáhrif. Ekki reynist tími til þess hér að reifa kostina eða gallana svo nokkru nemi en hvort tveggja þarf að skoða enn betur og finna á ókostunum lausnir ef mögulegt er. Mætti til dæmis, ef til kæmi, gera langtímasamninga innan lands um verð á raforku til garðyrkjubænda eða annarra atvinnugreina? Er möguleiki að raforkuverð til almennings hækki ekki í samræmi við verð á rafmagni í gegnum sæstreng? Mætti nýta tekjuaukann til að lækka önnur gjöld og skatta á heimili og fyrirtæki? Hvernig mun auðlindarentan skiptast á milli ríkis og orkusveitarfélaga? Hvað með jöfnun húshitunar á köldum svæðum sem hefur verið nefnt hér fyrr í umræðunni? Margar fleiri spurningar vakna og margra hefur einmitt verið spurt í þessari ágætu umræðu. Virðulegi forseti. Ráðgjafarhópurinn um raforkustreng til Evrópu leggur fyrir hæstv. iðnaðarráðherra tillögur í sjö liðum um framhald verksins og ég tek undir þær tillögur, þar á meðal þá tillögu að hæstv. iðnaðarráðherra heimili Landsvirkjun og Landsneti viðræður við hagsmunaaðila. Það tel ég skynsamlegt að gera, fá betri upplýsingar og taka svo víðtæka umræðu um málið í þessum sal og einnig annars staðar í samfélaginu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir góðar umræður um þessa skýrslu og þá sérstaklega hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra fyrir að leggja hana fram og gefa þingi og þjóð góðan tíma til að kynna sér hana vel og skapa þar með vitræna umræðu um sæstreng hér í þinginu en ekki síður úti í þjóðfélaginu. Að tengjast Evrópu með rafstreng, sem yrði lengsti rafstrengur í heiminum, 1.200 km, er auðvitað svolítið íslenskt, okkur Íslendingum leiðist ekki að gera eitthvað á heimsmælikvarða og eigum auðvelt með að sannfæra hvert annað um að við séum mest og best í heiminum. Bitur reynsla okkar hefur hins vegar kennt okkur að stíga varlega til jarðar þegar sérfræðingar koma með sín excel-skjöl og reyna að sannfæra okkur um auðfenginn gróða. Áætlaður stofnkostnaður upp á 300–500 milljarða og raforkusölu upp á 1.000 megavött hljómar ekki flókið reikningsdæmi og auðvelt að setja það upp í excel. Hættan er hins vegar sú að auðvelt er að setja þær tölur inn sem mönnum þóknast. Til að átta sig á umfanginu á 1.000 megavöttum má geta þess að uppsett afl Kárahnjúkavirkjunar er 690 megavött og samanlagt uppsett afl allra raforkuvera á Íslandi eru 2.700 megavött. Það er því augljóst mál að slík tenging við raforkumarkað Evrópu mun auka verulega þrýsting á fleiri virkjanir hér á landi. Því þurfum við að gera það upp við okkur hvort við ætlum að fara í stórfelldar virkjanir með tilheyrandi línulögnum um sveitir landsins til að byggja upp iðnað í Evrópu. Allt tal um sæstreng upp á 500 milljarða til þess að flytja út afgangsorku í kerfinu, sem er kannski 150–200 megavött, er því blekking ein. Í skýrslunni segir orðrétt, með leyfi forseta: „Augljóst má telja að raforkuverð til heimila og smærri fyrirtækja muni hækka …“ - Þar af leiðandi „dragi úr afkomumöguleikum sprotafyrirtækja og annarra fyrirtækja, svo sem örfyrirtækja í smærri byggðum.“ Einnig segir í skýrslunni: „Frá sjónarhóli græna hagkerfisins virðist einnig liggja beinna við að sú orka sem annars væri seld úr landi væri þess í stað nýtt til að gera Ísland óháðara innflutningi eldsneytis. […] Þar með væri hugmyndin komin í andstöðu við áherslur græns hagkerfis um uppbyggingu grænna starfa innan lands, auk þess sem nýting raforku til fjölþættrar framleiðslu innan lands hefur fljótt á litið burði til að skapa meiri virðisauka í þjóðarbúinu en útflutningur sömu raforku til nýtingar erlendis.“ Eftir lestur skýrslunnar tel ég nóg að sinni í skýrslugerð og legg til að fjármunum verði frekar varið í að klára að rafvæða Ísland. Ég á þá við að klára að leggja þriggja fasa rafmagn í dreifbýli og gefa bændum og smærri fyrirtækjum kost á því að tæknivæða atvinnurekstur sinn. Það mun auka nýtingu á öðrum auðlindum landsins. Mikil vakning hefur orðið í fullvinnslu á sjávarafla og rafvæðingu í loðnubræðslum landsins sem eru að skipta úr olíu í rafmagn. Það skýtur því skökku við ef við ætlum að rjúka í að flytja út rafmagn í stað þess að nýta það til verðmætasköpunar hér heima. Sum sveitarfélög hafa sett það í auðlindastefnu sína að nýta skuli ákveðið hlutfall af nýtanlegri orku í viðkomandi sveitarfélögum til uppbyggingar í heimabyggð og gætum við á Alþingi tekið þau til fyrirmyndar. Varðandi vindmyllur og vindorku, þá er þess getið í skýrslunni að við gætum nýtt vindorkuna upp í helminginn. Mér finnst það hljóma svolítið undarlega ef svona dýr sæstrengur er lagður hérna á milli landa til þess að flytja rafmagn sem framleitt er með vindi hér, sem væri hæglega hægt að gera hinum megin við hafið. Mér finnst það skjóta svolítið skökku við og trúi því tæplega að það geti verið mjög arðsamt. Því vel ég leið þrjú hjá hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra þar sem hægt er á frekari könnun í þessum málum.

Frú forseti. Ég vil eins og fleiri byrja á því að þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir að setja skýrslu ráðgjafarhóps um raforkustreng inn til Alþingis til umræðu. Það er mjög mikilvægt að áður en lengra er haldið á þessum vettvangi verði málið opnað og fyrstu skrefin í þessu stóra máli vandlega undirbúin. Til að undirstrika enn og aftur eðli þeirra breytinga sem falist geta í slíku verki, að leggja raforkustreng til Evrópu, er þar um að ræða algjörlega nýja tegund af útflutningi, að flytja úr landi raforku án þess að hér fari fram frekari nýting hennar til framleiðslu. Það er vissulega spennandi og áhugavert að geta með þessum hætti sett fleiri stoðir undir útflutning okkar og efnahag. Áður en að því kemur þarf þó að fjalla um marga þætti og ekki síður að svara ákveðnum grundvallarspurningum um hvernig við viljum nýta auðlindir okkar. Sú nýting er í því falin að framleiða orku með sjálfbærum hætti. Ég vil því fyrir fram ekki hafna þeirri leið að það geti bætt og treyst efnahag okkar að taka upp þessa útflutningsleið. Í skýrslu starfshópsins er leitast við að velta upp fleiri hliðum. Í henni er fjallað um að með því að tengjast Evrópu með þessum hætti megi ná fram markmiðum er hafa verið sett á meginlandinu um sjálfbærar orkugefandi auðlindir til að nýta í þeim heimshluta. Eftirspurn eftir sjálfbærum orkulindum hefur verið mjög mikil að undanförnu en eins og áður hefur komið fram í þessari umræðu eru blikur á lofti á orkumörkuðum. Því tel ég mikilvægt að atvinnuveganefnd sem fjallar um þetta mál fái sérstaka og sjálfstæða skoðun á framtíðarspá sérfræðinga á orkumarkaði. Fólkið í landinu hefur nefnilega miklar skoðanir á því hvernig á að fara með þessa auðlind. Ég tel mjög mikilvægt að við tökum undir þann þátt sem iðnaðarráðherra flutti í framsögu sinni, að þjóðarsátt verði að myndast um þennan sæstreng. Eins og fleiri ræðumenn vil ég þá fjalla sérstaklega um það hvernig ástandið er hér heima hjá okkur. Ræðumaðurinn á undan mér fjallaði um það að nokkru leyti. Við verðum að horfa til þátta eins og að afhendingaröryggi á raforku hér heima sé ásættanlegt. Við verðum að horfa til þess að margir húseigendur hér heima hafa ekki aðra kosti en að nota raforku til að hita húsin sín. Það er gríðarlegur verðmunur á þeirri orku sem felst í að nota jarðhita til húshitunar og annarri orku. Undanfarin ár hefur flutningskostnaður á raforku orðið æ sýnilegri og stærri hluti af orkukostnaði heimila og fyrirtækja. Við búum við þann mismun að við innheimtum hærri flutningskostnað á raforku í dreifbýli en þéttbýli og við mismunum í gjaldskrám orkukaupanda sem notar rafmagn á við heilt byggðarlag sem býr í því sem kallað er dreifbýli umfram heimilisnotanda sem býr í þéttbýli. Það er samt sama rafmagnið og sótt er í virkjanir sem flestar eru í dreifbýlinu og er flutt til tengistöðva sem eru nærri þéttbýli. Þó er sú stefna uppi að okkur finnst allt í lagi að innheimta meiri flutningskostnað hjá byggðinni þar sem virkjunin er. Þetta er eitt af þeim atriðum sem ég tel einmitt nauðsynlegt að við ræðum til þess að mynda þá þjóðarsátt sem iðnaðarráðherra kallaði eftir í umræðu um orkustrenginn. Eftir lestur skýrslunnar og umræðu sem orðið hefur eftir útkomu hennar má síst vanmeta áhrif umræðunnar um raunverulegan möguleika á því að umræðan leiði til þess að við treystum stöðu okkar á orkusölumarkaði og ég tek undir það. Ég horfi sannarlega bjartsýnum augum til framtíðar og ég tel reyndar að við eigum að horfa til þess að framleiða mun meiri raforku og selja hana en við gerum nú. Ég tel líka mikilvægt að við horfum til annarra kosta í raforkuframleiðslu en stórvirkjana. Þar nefni ég sérstaklega virkjunarkosti er felast í því að nýta það sem stundum hefur verið kallað bændavirkjanir en það eru virkjunarkostir sem felast í að byggja sírennslisvirkjanir sem hafa takmörkuð umhverfisáhrif. Við þekkjum marga slíka kosti og margar slíkar virkjanir hafa verið byggðar á undanförnum árum. Þær gætu einar og sér breytt mjög mikið búsetumöguleikum úti í hinum dreifðu byggðum. Forseti. Þetta eru þau álitamál sem ég tel að verði að ræða og verði að vera uppi á borðinu þegar við ræðum um sæstreng eða raforkustreng yfir hafið.

Hæstv. forseti. Margt athyglisvert hefur komið fram hér í dag. Talað er um þjóðhagslega hagkvæmni, því að eins og fram kemur í skýrslunni er hún ekki alveg fyrir hendi, og meðan svo er er sæstrengur í mjög fjarlægri framtíð. Hæstv. ráðherra segir í formála skýrslunnar að á það hafi verið bent að ekki sé skynsamlegt að taka endanlega ákvörðun um slíkt verkefni nema víðtæk sátt ríki um það bæði innan Alþingis og í samfélaginu almennt. - Þeim tímapunkti er heldur ekki náð. Einnig kemur fram í skýrslunni að veigamiklar breytur séu enn háðar umtalsverðri óvissu. Til að mynda kom fram í máli hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur að flutningur um sæstreng væri 110 megavöttum meiri en heildarframleiðsla Kárahnjúkavirkjunar og verður að líta til þess í þessu samhengi. Ætlum við Íslandi frekar að verða forðabúr Bretlands í orkumálum en að nýta innlenda raforku til atvinnusköpunar hérlendis? Það bætast sífellt fleiri við á vinnumarkaði hérlendis. Innlend orka gefur okkur tækifæri til að byggja upp fleiri störf og þar með hagvöxt. Innlend verðmætasköpun er forsenda hagvaxtar og ef við ætlum ekki að horfa til þess munum við halda áfram fyrri skekkju og flytja út vinnuafl til annarra landa meðfram sæstreng. Einnig kemur fram í skýrslunni að styrkja þarf flutningsnetið innan lands og fara í uppbyggingu þess til að anna auknu álagi. Ég er bæði glöð og hissa yfir þessum punkti. Ég er glöð yfir að loksins eigi að gera eitthvað í uppbyggingu dreifikerfis innan lands en ég er hissa á því að sæstreng þurfi til. Rafmagnsleysi í fleiri daga á ári í dreifðari byggðum er greinilega ekki hvatning til þess. Hv. þm. Björt Ólafsdóttir talaði hér um stefnu Framsóknarflokksins. Við getum svo sannarlega fylgt stefnu okkar eftir þótt við tökum ekki upp öll verkefni og allar hugmyndir sem koma til umræðu, því að fyrir mörgum þeirra eru alls ekki nægileg rök. Við megum ekki gleyma því að Ísland er nú þegar að flytja út þvílíkt magn af raforku, hún fer bara út í mynd fullunninnar útflutningsvöru. Sumir hafa talað hér í ræðustól um tekjur og fjármagn, en fram hefur komið að mikil óvissa sé um forsendur verðs fyrir útflutta orku og því er ekkert í hendi með rök um niðurgreiðslu á einu né neinu. Hv. þm. Róbert Marshall talaði um að það gæti ekki verið að hafsbotninum stafaði meiri hætta af lagningu sæstrengs en af botnveiðum. En í skýrslunni kemur fram að ekkert sé í hendi með endurheimtur á fyrra horfi eftir lagningu. Út frá máli hv. þingmanns má alveg tala um að það sem sæstreng stafar mikil hætta af, m.a. af náttúruhamförum og fiskveiðum og siglingum. Ég kem ekki næstum því öllu sem ég vildi geta sagt að í þessari ræðu, en það hefur verið sagt, og ég endurtek það, að áhættan við lagningu sæstrengs til Bretlands er gríðarleg og í raun ómælanleg þar sem strengurinn yrði einn lengsti raforkustrengur í heimi. Því finnst mér að í þessu samhengi sé um að ræða mjög áhættusamt tilraunaverkefni og með umræddri skýrslu kemur aðeins betur í ljós að enn þá meiri vinnu þarf til áður en við getum tekið upplýsta ákvörðun.

Virðulegur forseti. Við eigum að horfa á Ísland og orkumálin í alþjóðlegu samhengi. Eftirspurn eftir orku, ég tala nú ekki um eftir hreinni og endurnýjanlegri orku eins og við Íslendingar búum yfir, hefur aukist mjög og í raun hefur landslag í orkumálum í heiminum gjörbreyst á síðastliðnum tíu árum. Ástæðan er sú að orkuverð fer hækkandi í heiminum, mengun er vaxandi vandamál og síðast en ekki síst er það óttinn við að orkuöryggi þjóða verði ógnað, en maður getur vel ímyndað sér hvað það mundi þýða fyrir nútímasamfélag sem fengi ekki orku. Það mundi algjörlega lamast. Samkvæmt raforkulögum frá 2003 er það hlutverk Landsvirkjunar að hámarka afrakstur af þeim orkulindum sem fyrirtækinu er trúað fyrir með sjálfbærri nýtingu, verðmætasköpun og hagkvæmni að leiðarljósi. Eitt af þeim hugsanlegu viðskiptatækifærum sem við Íslendingar stöndum frammi fyrir er að selja raforku um sæstreng til annarra landa, t.d. Bretlands eða Hollands. Hugsanlegt er líka að Grænlendingar og Færeyingar gætu nýtt sér strenginn. Könnunarviðræður vegna þessa máls gætu tekið þrjú ár áður en komið er að ákvörðunarstigi. Samkvæmt orðum Harðar Árnasonar, forstjóra Landsvirkjunar, yrði það alltaf í höndum annarra en Landsvirkjunar að leggja slíkan streng því að það er gríðarlega kostnaðarsamt og aðeins á færi stórra fjárfesta með langtímahagnað í huga. Mjög margir sem ég hef rætt við um þetta mál hafa áhyggjur af því að raforkuverð til heimila og atvinnulífs mundi hækka við það að við seldum raforku á hærra verði á markaði, t.d. til Bretlands. Svarið er já, raforkuverð innan lands mundi hækka. Eitt af helstu lífskjaramálum á Íslandi er einmitt sú ódýra raforka sem okkur stendur til boða og það eru þvílík lífsgæði því að raforkuverð í nágrannalöndunum eins og Bretlandi hefur snarhækkað á síðustu árum eins og áður segir og raforka orðin gríðarlega stór liður í efnahagsreikningi heimilanna. Ég er ekki viss um að ég vildi fórna þeim lífsgæðum fyrir sæstreng, mundu margir segja. En svarið er að íslenskum stjórnvöldum væri í lófa lagið að bæta almenningi þá hækkun t.d. í gegnum skattkerfið, svo að þetta þarf ekki að hafa úrslitaáhrif. Svo eru það þeir sem segja að miklu viturlegra sé að nota orkuna hér heima og skapa störf og verðmæti í eigin landi. En þá er komið að lykilpunktinum í því hvers vegna ég tel að við eigum að kanna þetta betur og ræða t.d. við Breta eða aðra sem hefðu áhuga á lagningu sæstrengs. Hann er sá að stór hluti þeirrar orku sem við mundum selja um strenginn, líklega 30–40%, er umframorka sem nú þegar er til staðar. Þar sem álver eyðileggjast ef slökkt er á þeim í meira en örfáar klukkustundir hefur Landsvirkjun þurft að byggja virkjanir sem eru nægjanlega stórar til þess að geta annað orkuþörf álveranna jafnvel á versta tíma í afleitu vatnsári. Öll hin árin þegar vatnsbúskapur Landsvirkjunar er betri flæðir umtalsvert vatn fram hjá núverandi virkjunum óbeislað. Verðmætin fara þannig forgörðum svo tugum milljarða skiptir. Ég legg til að ríkisstjórnin láti skoða þetta mál af fullri alvöru. Það er mín bjargfasta skoðun að við eigum að nýta næstu þrjú ár eða svo til að meta möguleikann á arðsemi verkefnisins, kortleggja ítarlega áhættuþætti þess og gera frekari úttekt á þjóðhagslegum áhrifum sæstrengs o.s.frv. Ég er sammála forstjóra Landsvirkjunar í þeim efnum að ekki verður lagt af stað í þetta stóra verkefni nema þjóðin standi helst öll á bak við það, þvert á pólitískar línur. En nýtum tímann vel og skoðum málið ofan í kjölinn áður en við tökum ákvörðun.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka kærlega fyrir umræðuna. Ég sagði í upphafi að það væri mín einlæga skoðun að næsta skynsamlega skref í málinu væri að kalla eftir aðkomu þingsins, hleypa þinginu milliliðalaust að málinu. Ég er sannfærð um eftir þessa umræðu að við séum á réttri leið með það. Nú fer málið til þingnefndar og þingnefnda og þá fá þingmenn tækifæri til að spyrja spurninga, kalla eftir sjónarmiðum og heyra frá ólíkum aðilum. Það er ekki alger samhljómur í salnum í dag. Umræðan hefur hins vegar verið afar málefnaleg og mér finnst allir vilja vanda sig. Ég held að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafi einmitt sagt í ræðu sinni að hann teldi að menn væru að reyna að vanda sig. Það er einfaldlega það sem við verðum að gera þegar um svona stórt mál er að ræða. Við verðum að passa okkur á því að þetta snúist ekki upp í enn eina þrætuna sem við erum svolítið lagin við að koma okkur í. Málið er miklu mikilvægara en svo. Það snýst um auðlindirnar okkar, um atvinnuna okkar, um raforkuverð, um framtíð okkar hvað þau mál öll varðar. Það er algerlega mín skoðun að við þurfum að ræða málið miklu betur til að geta svarað þessum spurningum. Ég treysti þinginu vel, og sérstaklega eftir þessa umræðu, til að taka málið áfram og fara í gegnum það. Það hefur verið talað mikið um niðurstöðu ráðgjafarnefndarinnar og ég horfi á hv. þm. Róbert Marshall sem ég held að hafi sagt að skýrslan hafi kveikt fleiri spurningar en hún svaraði, kannski var það ekki hv. þm. Róbert Marshall og þá bið ég forláts.

Ég get tekið undir það.

En hann getur tekið undir það, það er gott. Þá er verkefnið að halda áfram, spyrja spurninga og leita svara. Þetta hefur verið mjög gagnlegt og svo ég vitni í hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur sagði hún: Menn verða að setja sig inn í þetta flókna viðfangsefni. Ég held að það sé alveg rétt. Við getum ekki eftirlátið hvort sem það er Landsvirkjun, Landsneti eða sérfræðingum með excel-skjöl úti í bæ, eða hvað sem þeir hafa verið kallaðir í umræðunni, að móta þessa framtíðarsýn. Ég tek undir það með hv. þingmanni. Við þurfum að leggja það á okkur að rýna málið og móta svo í sameiningu stefnu til framtíðar. Ég ítreka þakkir mínar fyrir góða og málefnalega umræðu og hlakka til að fylgjast með málinu í umfjöllun þingsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, og lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999, með síðari breytingum. Í frumvarpi þessu eru aðallega lagðar til breytingar á gildandi ákvæðum almannatryggingalaga um réttindi borgaranna og skyldur þeirra í samskiptum við Tryggingastofnun ríkisins. Einnig er lagt til að eftirlitsheimildir Tryggingastofnunar verði auknar í því skyni að tryggja réttar greiðslur til viðskiptavina stofnunarinnar og koma í veg fyrir bótasvik. Þá er gerð ráð fyrir þeirri mikilvægu breytingu að Tryggingastofnun verði heimilað að fresta ákvörðun um greiðslu lífeyris úr almannatryggingum hafi ekki samhliða verið sótt um lífeyri úr lífeyrissjóðum. Áhrif þeirra breytinga sem varða samskipti Tryggingastofnunar um borgarana felast fyrst og fremst í auknu réttaröryggi, til að mynda með þeim hætti að auka leiðbeiningar og rannsóknar- og upplýsingaskyldu stofnunarinnar þannig að fólk fari ekki á mis við réttindi sem það kann að eiga tilkall til. Er það einnig í samræmi við ákvæði stjórnsýslulaga um að stjórnvöld veiti nauðsynlega aðstoð og leiðbeiningar. Ég tel afar mikilvægt að kveða skýrt á um réttindi og skyldur borgaranna í samskiptum við stjórnvöld í lögum, m.a. hvað varðar gagnkvæma upplýsingaskyldu svo og um meðferð persónuupplýsinga og þagnarskyldu starfsfólks. Umsækjendum og þeim sem fá greiðslur frá Tryggingastofnun er skylt að taka virkan þátt í meðferð mála sinna hjá stofnuninni, einkum með því að veita þær upplýsingar sem eru nauðsynlegar til þess að hægt sé að taka ákvörðun um rétt til greiðslna, fjárhæðir þeirra og endurskoðun. Má í því sambandi nefna breytingar sem verða á heimilisaðstæðum fólks sem máli skipta eða ef tekjur hækka eða lækka sem aftur getur haft áhrif til breytinga á greiðslurétti. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að aðrir aðilar sem búa yfir upplýsingum, sem geta haft áhrif á rétt til greiðslna eða fjárhæðir þeirra samkvæmt lögunum, skuli láta Tryggingastofnun í té upplýsingar sem nauðsynlegar eru við framkvæmd laganna. Heimildir þessar þykja of takmarkaðar í gildandi lögum. Er því lagt til að þær verði rýmkaðar. Bótaréttur samkvæmt almannatryggingalögum byggist fyrst og fremst á búsetutíma, tekjum, hjúskaparstöðu og heimilisaðstæðum viðkomandi. Beinn aðgangur stofnunarinnar að þessum upplýsingum hjá öðrum stofnunum og stjórnvöldum er forsenda þess að Tryggingastofnun geti framfylgt lögunum og þar með sinnt lögbundnu hlutverki sínu. Í gildandi lögum er ekki að finna heimildir til handa stofnuninni til að afla annarra upplýsinga en tekjuupplýsinga án milligöngu umsækjanda eða bótaþega og þykir nauðsynlegt að bæta úr því. Gert er ráð fyrir að stofnunin geti nálgast upplýsingarnar beint eftir atvikum með rafrænum hætti. Aukið flæði upplýsinga milli stofnana er talið vera til þess fallið að stuðla að betri og skilvirkari afgreiðslu stofnunarinnar og sparar fólki sporin milli stofnana. Ríkisendurskoðun hefur bent á, í skýrslu sinni um eftirlit Tryggingastofnunar ríkisins með bótagreiðslum, að stofnunin hafi takmarkaðri lagaheimildir til að annast eftirlit og samnýta persónuupplýsingar frá öðrum ríkisstofnunum, sveitarfélögum og fyrirtækjum en systurstofnanir hennar í þeim löndum sem við viljum helst bera okkur saman við. Bendir Ríkisendurskoðun á að bæta þurfi tengingar Tryggingastofnunar við upplýsingakerfi aðila sem stofnunin þarfnast upplýsinga frá til að efla skilvirka samkeyrslu upplýsinga. Með því móti er talið að auka megi hagkvæmni og skilvirkni í rekstri ríkisins, stuðla enn betur að því að bætur rati til þeirra sem eiga rétt á þeim og komi í veg fyrir misnotkun. Þá kemur fram í skýrslunni að lög sem ekki þróist í takt við breyttar aðstæður torveldi greið upplýsingaskipti og samnýtingu mikilvægra upplýsinga fyrir bótakerfið. Rafræn upplýsingamiðlun getur þannig stuðlað að réttari bótagreiðslum, hraðari afgreiðslu og betri þjónustu Tryggingastofnunar við viðskiptavini sína. Í þessu frumvarpi er lagt til að farið verði að þessum ábendingum Ríkisendurskoðunar og heimildir Tryggingastofnunar auknar að þessu leyti, en jafnframt sérstaklega áréttað að öflun persónuupplýsinga er einungis heimil að því marki sem nauðsynlegt er með hliðsjón af lögbundnu hlutverki stofnunarinnar og að tryggja skuli að upplýsingaöflun og úrvinnsla gangi ekki lengra en þörf krefur til að unnt sé að framfylgja lögunum. Þá er sérstök áhersla lögð á það í frumvarpinu að við meðferð persónuupplýsinga sem aflað er skuli Tryggingastofnun gæta þess að uppfyllt séu skilyrði laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Tryggingastofnun ríkisins fer með mjög viðkvæmar upplýsingar og því er mikilvægt að starfsfólk sé vel upplýst um þagnarskyldu sína og þá ábyrgð sem því fylgir að skýra frá upplýsingum sem það fær vitneskju um í starfi sínu og leynt eiga að fara. Hinu sama gegnir reyndar um stjórn stofnunarinnar og þá sem sinna verkefnum fyrir hana. Er stofnuninni einnig gert skylt að tryggja að fyllsta öryggis sé gætt við sendingu og meðferð upplýsinga og jafnframt skuli hún setja öryggisstefnu, framkvæma áhættumat og gera aðrar öryggisráðstafanir til samræmis við lög um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga og reglur sem settar hafa verið á grundvelli þeirra. Virðulegi forseti. Með þessu frumvarpi er einnig verið að skerpa nokkuð á eftirlitsskyldu og eftirlitsheimildum Tryggingastofnunar. Er það gert í því skyni að stuðla að réttum bótagreiðslum, koma í veg fyrir ofgreiðslur og vangreiðslur og fyrirbyggja bótasvik. Megintilgangur virks eftirlits er einmitt að tryggja að þeir sem sækja um greiðslur almannatrygginga fái réttar greiðslur í samræmi við réttindi sín lögum samkvæmt. Sú krafa er einnig hávær í þjóðfélaginu að farið sé með fjármagn hins opinbera í samræmi við lög og reglur. Til að svo megi verða er mikilvægt að opinberar stofnanir, þar á meðal Tryggingastofnun, hafi nægilegar heimildir til upplýsingaöflunar. Ríkisendurskoðun fjallar um nauðsyn þess í áðurnefndri skýrslu sinni og bendir á að aðrar þjóðir, t.d. Norðurlandaþjóðir, eins og ég kom inn á áðan, hafa ítarleg ákvæði og heimildir hvað varðar aðhald og eftirlit. Eru slíkar heimildir enda taldar til þess fallnar að auka tiltrú almennings á almannatryggingakerfinu og fela í sér betri nýtingu á almannafé. Með þetta að leiðarljósi er í frumvarpi þessu lagt til að sett verði ákvæði sem auðveldi Tryggingastofnun að sinna eftirlitshlutverki sínu. Í velferðarráðuneytinu var farið vel yfir þær athugasemdir sem komu fram við umfjöllun þingsins um frumvarp það sem ég lagði fram á sumarþinginu og varðar lög nr. 86/2013. Við vinnslu þess frumvarps sem hér er lagt fram hefur verið tekið mið af þeim ábendingum sem bárust sérstaklega frá Persónuvernd. Í því sambandi má nefna að þeir aðilar sem upplýsingaskylda hvílir á eru í frumvarpinu tæmandi taldir og tilgreindar eru sérstaklega þær upplýsingar sem afhenda á Tryggingastofnun í tengslum við afgreiðslu umsókna í þágu eftirlits. Er mikilvægt að kveða skýrt á um þessi atriði enda um vandmeðfarnar heimildir að ræða sem krefjast þess að lagaákvæðin séu vel útfærð og að réttaröryggi viðskiptavina stofnunarinnar sé tryggt. Einnig skal þess getið að við undirbúning frumvarpsins hefur verið horft til annarra Norðurlandaþjóða, einkum Noregs, en þar er að finna ítarlegri ákvæði og heimildir er varða aðhald og eftirlit en hér hefur tíðkast og gildandi lög gera ráð fyrir. Greiðslur almannatrygginga byggjast á ýmsum þáttum. Ég tel því mikilvægt að Tryggingastofnun hafi aðgengi að nauðsynlegum upplýsingum um þau atriði sem skipta máli og þær upplýsingar gefi rétta mynd af aðstæðum viðkomandi á þeim tíma er greiðslurnar eru inntar af hendi. Er nauðsynlegt að stofnunin geti kannað réttmæti þeirra upplýsinga sem stofnunin byggir ákvarðanir sínar á til þess að geta greitt réttar bætur til réttra einstaklinga á réttum tíma. Í frumvarpinu er lagt til að kveðið verði á um að Tryggingastofnun verði heimilt þegar rökstuddur grunur leikur á því að bótaréttur sé ekki fyrir hendi að fresta greiðslum tímabundið meðan mál er rannsakað frekar. Er lögð á það áhersla að í slíkum tilvikum beri að flýta málsmeðferð svo sem kostur er og gæta meginreglna stjórnsýslulaga, svo sem um meðalhóf. Þá er gert ráð fyrir því ef í ljós kemur að bótaréttur er ekki fyrir hendi að stöðva greiðslur. Ég er líka þeirrar skoðunar að taka þurfi sérstaklega á tilvikum þar sem upp kemur rökstuddur grunur um bótasvik, en þau eru undir engum kringumstæðum líðandi. Ekki er hægt að láta slíka háttsemi óáreitta. Slíkt fer í bága við réttarvitund og réttlætiskennd almennings og grefur undan velferðarkerfinu. Mikilvægt er að taka þessi mál fastari tökum en áður hefur verið gert. Því er lagt til að viðurlagaákvæði laganna verði breytt á þann hátt að þegar sýnt þykir að greiðslur hafi átt sér stað vegna vísvitandi rangra eða ófullnægjandi upplýsinga eða skorts á upplýsingum skuli hin ofgreidda fjárhæð endurgreidd að viðbættu 15% álagi. Kæmi það í stað greiðslu dráttarvaxta ef um sviksamlegt atferli er að ræða. Hér á landi hefur verð komið á tveggja stoða lögbundnu lífeyriskerfi sem tryggja skal öryggi borgaranna við starfslok eða vegna skertar starfsgetu. Mér hefur þótt mikilvægt að samstilla betur almannatryggingakerfið við áunnin réttindi fólks úr atvinnutengda lífeyrissjóðakerfinu og skapa þannig meiri sátt um samspil þessara tveggja meginstoða lífeyriskerfisins á Íslandi. Í frumvarpi þessu er því lagt til að í almannatryggingalöggjöfina verði sett ákvæði sem heimila Tryggingastofnun ríkisins að fresta ákvörðun um greiðslu lífeyris úr almannatryggingum á grundvelli umsókna til Tryggingastofnunar hafi ekki samhliða verið sótt um lífeyri úr lögbundnum lífeyrissjóðum. Með því móti verði komið í veg fyrir að einstaklingar geti fengið hærri greiðslur hjá almannatryggingum eingöngu með því að fresta því að sækja áunninn réttindi sín hjá atvinnutengda lífeyrissjóðakerfinu og ávinna sér með þeirri frestun um leið hærri greiðslur úr því kerfi. Lífeyrir almannatrygginga hefur félagslegt markmið og er ætlað að tryggja einstaklingum lágmarksgreiðslur sér til framfærslu hafi þeir litlar aðrar tekjur. Fjárhæðir greiðslna almannatrygginga eru þess vegna háðar öðrum tekjum sem lífeyrisþegi kann jafnframt að hafa sér til framfærslu. Þannig hafa lífeyrissjóðstekjur einstaklings áhrif á heildargreiðslur bóta til hans frá almannatryggingum. Ég vil að lokum míns máls aðeins koma inn á áframhald vinnu við heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu. Henni er nú haldið áfram og sú mikla vinna sem hefur verið lögð í málaflokkinn í velferðarráðuneytinu og í þeim nefndum sem unnið hafa um langt skeið að endurskoðun almannatryggingalaganna mun smátt og smátt skila sér í betri löggjöf á Alþingi. Fram undan er vinna við hið eiginlega starfsgetumat í stað örorkumats sem við búum við í dag. Þá er lögð áhersla á að horfa til þess hvaða getu þeir hafa til vinnu sem búa við skerta starfshæfni til langframa í stað þess að metin sé vangeta þeirra til vinnu. Jafnframt þarf að bæta enn frekar endurhæfingarúrræði hvað varðar heilsu en ekki síst starfsendurhæfingu, ásamt því að leita leiða til að einfalda regluverkið. Er það í samræmi við ábendingar Ríkisendurskoðunar. Ég tel líka nauðsynlegt að skapa hvata til að ná því markmiði stjórnvalda að fólk með skerta starfsgetu hafi möguleika á að fá vinnu við hæfi og uppskeri laun í samræmi við það. Við þurfum að halda áfram að bæta núgildandi kerfi í áföngum, en jafnframt að vanda vel til verka. Ég hef lokið máli mínu og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til umfjöllunar hv. velferðarnefndar.

Frú forseti. Mig langar að vita eitt varðandi þetta, hvort það eigi ekki frekar að vera bótaþeginn, sem er aðili sem er oft í slæmri efnahagsstöðu, sem njóti vafans ef vafi er á því hvort hann á rétt á bótum. Ef vafi leikur á því eru bætur greiddar út en ef það kemur síðan í ljós að bótaþegi á ekki rétt á bótum eru þær rukkaðar til baka með einhvers konar vöxtum eða slíku. Er ekki hægt að hugsa þetta þannig frekar en að bótaþeginn sé settur í þá stöðu að hann geti ekki greitt reikninga sína og lendi virkilega illa í því fjárhagslega? Það er spurning sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra. Svo er það varðandi friðhelgi einkalífsins og persónuvernd. Ég hvet hæstv. ráðherra eindregið til þess að hlusta vel á Persónuvernd og eins nefndina sem fer með málið og þingmenn í þessum sal þannig að þingið samþykki ekki lagafrumvörp í þriðja sinn frá kosningum sem stangast á við ábendingar Persónuverndar, þeirrar stofnunar ríkisins sem á að sjá til þess að ekki séu sett lög sem brjóta gegn friðhelgi einkalífsins á Íslandi sem er stjórnarskrártryggð. Við píratar munum ekki láta það afskiptalaust ef þingið samþykkir lög sem brjóta gegn stjórnarskránni. Við munum hjálpa á öðrum vettvangi og stuðla að því að þeir sem verða fyrir því að brotið er gegn friðhelgi einkalífs þeirra fái rétt sinn bættan á öðrum vettvangi. Ég mæli því eindregið með því að það sé hlustað á Persónuvernd í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Í framsöguræðu minni talaði ég um mikilvægi þess að flýta málsmeðferð eins og kostur væri og gæta meginreglu stjórnsýslulaga svo sem varðandi meðalhóf. Síðan er sérstaklega talað um leiðbeiningar- og rannsóknarskyldu í a-lið 2. gr. Þar kemur fram að Tryggingastofnun sé skylt að leiðbeina umsækjanda um réttarstöðu og þau réttindi sem hann hefur, hvaða gögn þurfa að fylgja umsókn og um framhald málsins. Þar er hugsunin að reyna að tryggja sem best rétt bótaþega þegar kemur að samskiptum við Tryggingastofnun. Hvað varðar þær athugasemdir sem komu frá Persónuvernd við meðferð málsins í sumar þá er komið hér til móts við þær og ég sagði í framsöguræðu minni að haft hafi verið haft samráð við Persónuvernd. Í 2. gr., g-lið, er fjallað upplýsingaskyldu annarra aðila. Þar er tæmandi upptalning á þeim sem Tryggingastofnun getur kallað eftir upplýsingum hjá. Eins og ég nefndi áðan þarf auðvitað að gæta meðalhófs. Hér er um að ræða fjármuni almennings. Þá er mikilvægt að þeir fjármunir fari til þeirra sem eiga raunverulega rétt á þeim samkvæmt lögum. Hugsunin með frumvarpinu er að tryggja að svo sé.

Frú forseti. Já, að sjálfsögðu þarf að passa að fjármunir almennings fari þangað sem þeir eiga réttilega heima. Ég er bara að hugsa um bótaþegann, ef óvíst er um réttindastöðu hans er hann í mjög erfiðri stöðu fyrst hægt er að stöðva greiðslu til hans á grundvelli vafans, að það sé þá ekki fyrst greitt út og svo gert út um vafann síðar. Varðandi friðhelgi einkalífsins og Persónuvernd. Þetta frumvarp er bara í 1. umr. og það á eftir að ræða áfram í þinginu. Það sem við rákum okkur á á sumarþinginu var að þá voru lögð fram frumvörp sem Persónuvernd gerði athugasemd við, annars vegar frumvarp um Seðlabankann og hins vegar frumvarp um Hagstofuna. Persónuvernd kom með tillögur um breytingar á því og gerði athugasemdir við að lagafrumvörp eins og þessi væru sett fram þar sem mjög hætt væri við því að þau brytu gegn friðhelgi einkalífs fólks. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er ekki alveg ljóst að þetta frumvarp mun ekki fá afgreiðslu, alla vega ekki með stuðningi hæstv. ráðherra hérna á þinginu án þess að Persónuvernd gefi umsögn um endanlega útgáfu frumvarpsins um að það brjóti ekki í bága við friðhelgi einkalífsins, sem er stjórnarskrárvarin?

Virðulegi forseti. Ég er náttúrlega flutningsmaður málsins, stuðningsmaður þess, þannig að ég tel að komið hafi verið komið til móts við þær athugasemdir sem fram komu í sumar og snúa að persónuverndarsjónarmiðum. Hvað varðar þær áhyggjur sem hv. þingmaður lýsir hér varðandi heimildarákvæði í 3. gr. um að Tryggingastofnun sé heimilt að fresta ákvörðun á greiðslu bóta þar til upplýsingar liggja fyrir, þá held ég að þetta heimildarákvæði sé mjög mikilvægt. En það er líka mikilvægt að gerðar séu skýrar kröfur til Tryggingastofnunar eins og annarra opinberra stofnana um að gæta meðalhófs við beitingu á þeim heimildum sem við felum stofnuninni. Eins og ég sagði í fyrra svari mínu þurfum við að gæta að því að hér er verið að fara með almannafé. Það þarf að liggja ljóst fyrir að þeir sem sækja um greiðslur frá Tryggingastofnun eigi raunverulega rétt á þeim. Ég held að það sé til hagsbóta fyrir alla, sérstaklega bótaþegana, að reyna að hafa upplýsingarnar sem réttastar þannig að Tryggingastofnun geti tekið ákvörðun á grundvelli þeirra um það hversu háar greiðslurnar eiga að vera. Það hefur valdið mörgum bótaþegum miklum vandkvæðum þegar upplýsingar hafa verið óljósar eða ekki réttar og þeir hafa þess vegna fengið ofgreiðslu og þurft að endurgreiða þær bætur. Ég ræddi í ræðu minni um mikilvægi þess að við séum með rafræn samskipti til að tryggja að upplýsingarnar séu sem réttastar á hverjum tíma. Það er raunar það sem koma mun öllum best, sérstaklega bótaþegunum sjálfum að mínu mati.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargerð hans fyrir þessu máli. Aðeins örfá orð um það. Hér er um að ræða ýmis efnisatriði sem voru til umfjöllunar á sumarþinginu og voru kannski þeir þættir þess máls sem þá var flutt sem þörfnuðust nokkurra úrbóta við sem og lengra og vandaðra ferlis umfjöllunar en þá var kostur á að hafa. Málið var þess vegna ekki afgreitt á því þingi og kemur hér aftur inn og sem betur fer nokkuð breytt ef marka má orð hæstv. ráðherra. Markmiðið er ákaflega verðugt, það að draga úr bótasvikum sem eru algerlega óþolandi athæfi. Það er mikilvægt að stjórnvöld hafi þau tæki sem til þarf til þess að koma í veg fyrir alla slíka viðleitni. Um leið er málið flókið viðfangs og mikilvægt að hv. velferðarnefnd sem það fær til umfjöllunar taki það til mjög vandaðrar málsmeðferðar, gefi góðan tíma til umsagnar, leiti sjónarmiða sem flestra og yfirfari efnisatriði málsins mjög gaumgæfilega. Einn þáttur málsins lýtur að persónuverndinni og þar er ákaflega mikilvægt að heimildirnar séu mjög nákvæmlega skilgreindar, þær séu ekki opnar og treyst á almenna þagmælsku eða góða háttsemi opinberra embættismanna í þeim efnum. Þar þarf að ganga fram af mikilli nákvæmni gagnvart friðhelgi einkalífsins eins og hér hefur verið nefnt og ég veit að hæstv. ráðherra hefur leitast við. Ég heyri hjá ráðherranum að tekið hefur verið tillit til allra athugasemda Persónuverndar og þannig búið er málið miklu betra en það var þegar það kom hér inn í sumar. Í öðru lagi þarf að gæta að því að fólk sem er í nauðum statt og er að leita eftir stuðningi samfélagsins í erfiðri stöðu þurfi ekki að bíða lon og don eftir því að stjórnvaldinu þyki það hafa nægar upplýsingar eða hafa skoðað málið nægilega vel. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að allir þeir frestir sem heimilað verður að taka í afgreiðslu mála séu skammir og mjög nákvæmlega skilgreindir og að réttur notandans til að áfrýja slíku eða sækja slíkt þannig að tryggt sé að mál fólks sem sannarlega er í nauðum statt og þarf alvarlega á því að halda, sín vegna og jafnvel fjölskyldu sinnar vegna, að njóta fjárhagsstuðnings samfélagsins geti aldrei dankast á einhverju skrifborði af því að ekki sé tími til að athuga þau. Í því sambandi verðum við að hafa í huga að það snýst ekki bara um hversu vandaðir embættismenn eiga í hlut heldur verður að hafa í huga að Tryggingastofnun hefur haft mjög takmörkuð fjárráð og mannaforráð til að sinna slíku eftirliti. Þó að í starfsfólkinu og stjórnendum þeirrar stofnunar, eins og margra annarra, sé mikill metnaður til að sinna þessum hlutum vel eru ekki alltaf aðstæður til að gera það þannig að viðunandi sé. Oft verða til biðlistar eða þjónusta er ekki nægilega góð vegna þess að það er einfaldlega skortur á fé og fólki. Það er mikilvægt að vegna slíks þurfi fólk ekki að bíða langtímum saman eftir afgreiðslu á jafn mikilvægri aðstoð og þessi er. Í þriðja lagi, vegna þess að vísað er til annarra tekna, vil ég hvetja nefndina og hæstv. ráðherra til að skoða sérstaklega nefnda leiðbeiningarskyldu Tryggingastofnunar þegar kemur að greiðslum fólks úr almannatryggingakerfum þeirra landa sem hér er oft vísað til, nágrannalanda okkar, Norðurlandanna. Greiðslur sem æ fleiri hafa úr almannatryggingakerfum annars staðar á Norðurlöndunum hafa áhrif á bætur fólks hér. Það að sækja þau réttindi getur verið býsna flókið og tafsamt og lítinn stuðning fyrir fólk að fá í því. Á stundum hefur það þess vegna veitt ófullnægjandi upplýsingar vegna þess að það hefur ekki haft aðstöðu til að afla þeirra upplýsinga sem þarf að afla frá nágrannalöndum okkar. Ef á að gera kröfu um að þær upplýsingar séu fullnægjandi er mikilvægt að Tryggingastofnun veiti lið í því að afla þeirra upplýsinga hjá systurstofnunum sínum, enda í miklu betri færum til að gera það en einstaklingar sem standa í þokkabót stundum beinlínis höllum fæti í því að sækja slíkar upplýsingar, annaðhvort vegna fötlunar eða aldurs.

Frú forseti. Ég kem aftur hingað upp til þess að ítreka spurningu mína til hæstv. ráðherra Eyglóar Harðardóttur um friðhelgi einkalífsins og Persónuvernd, sem er sú stofnun ríkisins sem á að tryggja að friðhelgi einkalífsins sé ekki brotin hér á landi. Er hún ekki sammála því að ekki eigi að afgreiða frumvarpið í þinginu fyrr en Persónuvernd hefur lagt blessun sína yfir það, hefur gefið umsögn þess efnis að frumvarpið, eins og það gengur til endanlegrar atkvæðagreiðslu, brjóti ekki eða ekki sé möguleiki á því að það brjóti friðhelgi einkalífsákvæðis stjórnarskrárinnar? Ég mundi vilja biðja frú forseta - er ekki hægt að fá hæstv. ráðherra Eygló Harðardóttur í þingsal meðan umræðan á sér stað? Hún gekk héðan út rétt um það leyti sem ég hóf mál mitt. Er ekki hægt að fá hæstv. ráðherra í salinn til þess að taka þátt í umræðunni? Ég endurtek orð mín ef hæstv. ráðherra Eygló Harðardóttir heyrði þau ekki. Er hæstv. ráðherra sammála því að ekki ætti að afgreiða frumvarpið í þinginu án þess að Persónuvernd, sú stofnun sem á að vernda friðhelgi einkalífsins, samþykki það, að frumvarpið sé ekki samþykkt á Alþingi fyrr en Persónuvernd hefur sagt að það brjóti ekki friðhelgi einkalífsákvæðis stjórnarskrárinnar?

Hæstv. forseti. Mig langaði að benda hv. þingmanni á að hér er verið að mæla fyrir málinu í 1. umr. Málið gengur síðan til velferðarnefndar, þar sem ég á sæti. Málið verður sent til umsagnar. Ég geri ráð fyrir því að Persónuvernd fái málið til umsagnar og við munum einfaldlega fjalla um það í þingnefndinni. Þetta er hin þinglega meðferð. Nú er málið í okkar höndum. Ráðherrann getur auðvitað haft skoðun á því hvernig nefndin á að vinna, engu að síður er það þingnefndin sjálf sem mun fara yfir þessi atriði.

Frú forseti. Það er einmitt vegna nefndarvinnunnar að ég nefni þetta. Í þeim málum sem voru á dagskrá á sumarþinginu, annars vegar frumvarp um Seðlabankann og hins vegar frumvarp um Hagstofuna, gaf Persónuvernd álit, umsögn til nefndarinnar þess efnis að möguleiki væri á því og miklar líkur á að verið væri að brjóta ákvæði stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífsins. Persónuvernd kom með tillögur í öðru tilfellinu um það hvernig væri hægt að breyta þessu og lagði til breytingartillögu. Á þetta var ekki hlustað. Málinu var breytt að einhverju leyti og aftur kom umsögn frá Persónuvernd þar sem sagði: Nei, þetta er ekki nóg, það er enn þá möguleiki á því að með þessu lagafrumvarpi sé verið að brjóta friðhelgi einkalífsákvæðis stjórnarskrárinnar. Ég er að undirbyggja þetta í sambandi við málið, persónuverndarsjónarmiðið. Nú erum við í 1. umr. eins og hv. þingmaður segir og ég vildi heyra, fyrst ráðherra er í salnum að fylgja eftir sínu frumvarpi, hvort hún sé ekki sammála því að ekki eigi að afgreiða þetta frumvarp frá þinginu, hvort hún sé sammála því sem þingmaður, hún er jú líka þingmaður. Ég beini kannski spurningu minni til hv. þm. Eyglóar Harðardóttur, hvort hún muni greiða atkvæði með eigin frumvarpi ef Persónuvernd gefur því ekki grænt ljós eða gefur því þá umsögn að það muni mögulega brjóta friðhelgi einkalífsins. Að við fengjum það bara staðfest hér í þingsal. Það væri mjög gott.

Hæstv. forseti. Ég trúi því og hef þá trú á hæstv. ráðherra að hún væri ekki að leggja fram frumvarp sem hún teldi brjóta gegn stjórnarskránni þannig að ég held að svarið liggi í sjálfu sér fyrir. Þá vil ég spyrja hv. þingmann að því hvort hann telji að Persónuvernd eigi að hafa meira um það að segja hvernig löggjöf sé afgreidd frá þinginu en þeir sem eru til þess kjörnir af þjóðinni, þ.e. alþingismenn sjálfir. Auðvitað er það þannig í okkar starfi að við þurfum að taka fullt af ákvörðunum, sumar auðveldar, sumar eru erfiðari. Það er okkar að meta hvernig löggjöf verði best úr garði gerð, með hvaða hætti við teljum rétt að líta til stjórnarskrárinnar og hvenær við teljum rétt að takmarka réttindi fólks, m.a. út frá hugmyndunum um persónuvernd. Hvar er línan? Það er okkar að meta það. Við getum að sjálfsögðu fengið umsagnir frá hinum og þessum aðilum, við gerum það alla daga í þinginu, en ákvörðunin er okkar. Við framseljum hana ekki til einhverrar stofnunar úti í bæ.

Frú forseti. Ég er ekki að segja að hæstv. ráðherra Eygló Harðardóttir sé að leggja fram frumvarp viljandi til þess að brjóta friðhelgi einkalífsins, engan veginn. Ég held að menn hugsi ekki mikið um það þannig, þeir eru bara að reyna að ná ákveðnum markmiðum, yfirleitt mjög góðum markmiðum, en leiðirnar sem þeir fara eru oft ekki alveg úthugsaðar enda koma málin inn til þingsins síðar. Aftur á móti erum við með stofnanir í samfélaginu sem eru sérfræðingar á þessu sviði og er falið að vernda friðhelgi einkalífsins. Nú hefur þingið tvisvar sinnum frá því það var kosið hunsað álit þeirrar stofnunar og mögulega, að minnsta kosti, tekið þá áhættu að með því að samþykkja þau lög sé það að brjóta friðhelgi einkalífs landsmanna sem við þingmenn erum eiðsvarnir til að verja. Það er ástæðan fyrir því að ég vek upp þessa umræðu um frumvarpið. Ég vona að hv. þm. Eygló Harðardóttir komi hér upp og geri grein fyrir því hvernig hún lítur á þetta mál út frá persónuverndarvinklinum og hvort hún muni greiða atkvæði með frumvarpinu ef það brýtur friðhelgi einkalífsins eða Persónuvernd segir að hætta sé á því að verið sé að brjóta friðhelgi einkalífsins.

Ég taldi að ég hefði svarað þessari spurningu í andsvari við hv. þingmann þar sem ég sagði að ég væri varla að leggja þetta frumvarp fram ef ég teldi það stangast á við stjórnarskrána. Ég tel líka mjög mikilvægt að þingmenn fari að stjórnarskránni, þar á meðal að fara að sannfæringu sinni. Ég reikna ekki með að það hafi breyst neitt nýlega. Síðan er það þannig að þær helstu athugasemdir sem komu fram frá Persónuvernd, eins og ég ræddi í framsöguræðu minni, voru þær að það væri ekki tæmandi talið upp hjá hvaða stofnunum Tryggingastofnun gæti kallað eftir upplýsingum. Það er komið til móts við þær athugasemdir í þessu frumvarpi. Ég vil líka minna á það og er ágætt að hafa tækifæri til þess hér í ræðustól að öllum er frjálst, ekki bara opinberum stofnunum á vegum ríkisins, að senda inn umsagnir við meðferð máls í þinginu. Það hefur verið reynsla mín sitjandi hér á þingi að frumvörp batna almennt við meðferð þingsins. Ég geri ráð fyrir að það sama verði með meðferð þessa máls.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti velferðarnefndar um frumvarp til laga um lögfestingu Norðurlandasamnings um almannatryggingar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Hildi Sverrisdóttur Röed og Steinunni Margréti Lárusdóttur frá velferðarráðuneyti. Þá hafa nefndinni borist umsagnir um málið frá Persónuvernd, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Tryggingastofnun ríkisins og Öryrkjabandalagi Íslands. Með frumvarpinu er lagt til að nýr Norðurlandasamningur um almannatryggingar, sem gerður var í Bergen 12. júní 2012, öðlist lagagildi hér á landi þegar samningurinn hefur tekið gildi. Þingsályktun um fullgildingu samningsins var samþykkt á Alþingi 15. mars 2013. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. samningsins öðlast hann gildi fyrsta dag þriðja mánaðar frá því að ríkisstjórnir á Norðurlöndum hafa tilkynnt dönsku ríkisstjórninni að öll skilyrði séu uppfyllt fyrir gildistöku hans. Fyrir nefndinni kom fram að á fundi norrænu almannatrygginganefndarinnar í apríl síðastliðinn var upplýst að þjóðþing Noregs, Svíþjóðar og Finnlands hefðu þegar samþykkt samninginn og sent eða mundu fljótlega senda tilkynningu til dönsku ríkisstjórnarinnar þar um. Í Danmörku er hins vegar enginn sérstakur fullgildingarferill að þessu leyti og því stendur það fyrst og fremst upp á Alþingi Íslendinga að samþykkja samninginn svo hann geti tekið gildi fyrir öll Norðurlöndin. Nefndin hefur haft þetta í huga og hraðað vinnslu málsins eins og kostur hefur verið. Líkt og fram kemur í athugasemdum við frumvarpið er löng hefð fyrir samstarfi Norðurlandanna á sviði almannatrygginga og leysir þessi samningur eldri samning af hólmi. Samningurinn byggist að mestu leyti á Norðurlandasamningnum frá 2003, samanber lög nr. 66/2004, um lögfestingu Norðurlandasamnings um almannatryggingar, en helsta ástæða þess að ákveðið var að endurskoða gildandi samning var ný reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 883/2004 um samræmingu almannatryggingakerfa. Samningurinn er í samræmi við reglugerðina en veitir í vissum tilvikum ríkari rétt en Evrópureglugerðin og þá geta Færeyjar og Grænland gerst aðilar að Norðurlandasamningnum en þau eru ekki aðilar að EES-samningnum og því gildir Evrópureglugerðin ekki þar. Vikið er að helstu nýmælum samningsins í athugasemdum við frumvarpið. Þau eru helst að fimm ára reglan sem er í núgildandi samningi mun einnig taka til sjálfstætt starfandi einstaklinga, samanber 10. gr. samningsins. Reglan felur í sér undanþágu frá kröfum um trygginga- eða starfstímabil hafi umsækjandi um bætur fallið undir viðkomandi löggjöf um atvinnuleysisbætur eða fengið atvinnuleysisbætur í því norræna landi þar sem sótt er um bætur á síðustu fimm árum. Þá er í samningnum ákvæði um hvernig samræma skuli greiðslur fjölskyldubóta þegar foreldrar eiga rétt til greiðslna frá fleiri en einu norrænu ríki, samanber 11. gr. samningsins. Auk þess er samningnum ætlað að stuðla að betri samvinnu milli Norðurlandanna á sviði endurhæfingar í þeim tilvikum er einstaklingar sem hafa starfað í öðru landi en búsetulandi þurfa á endurhæfingu að halda, samanber 12. gr. samningsins. Samstarf Norðurlandanna á sviði almannatrygginga er afar mikilvægt fyrir alla íbúa Norðurlandanna enda tekur samningurinn einnig til ríkisborgara utan EES-svæðisins ef þeir falla undir almannatryggingalöggjöf hvers ríkis. Norðurlandasamstarfið á sér langa sögu og er mikilvægt fyrir alla sem flytjast á milli Norðurlandanna. Stærstur hluti Íslendinga, sem flytja til útlanda, ákveður að flytja til Norðurlandanna og má telja að líklegt sé að víðtækt samstarf Norðurlandanna á hinum ýmsu sviðum, m.a. almannatrygginga, kunni að vega þar nokkuð þungt. Í umsögnum sem bárust nefndinni er fjallað nokkuð um stjórnsýsluhindranir sem norrænir borgarar mæta þegar farið er á milli Norðurlandanna. Eru þau atriði meðal annars mismunandi skilyrði fyrir greiðslu örorkubóta og hvernig þær skulu reiknaðar út, sem og hamlandi búsetuskilyrði laga í hverju landi fyrir sig. Er í því sambandi meðal annars nefnt þriggja ára búsetuskilyrði laga um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, fyrir því að einstaklingur geti notið endurhæfingarlífeyris samkvæmt 7. gr. sömu laga. Nefndin bendir á að það er réttur hvers ríkis, og fer eftir aðstæðum á hverjum stað og tíma, að ákveða hvaða skilyrði einstaklingar þurfa að uppfylla til að eiga rétt á greiðslum frá almannatryggingum. Sá samningur sem hér er til umfjöllunar fjallar ekki um þau skilyrði heldur um sameiginlegar reglur sem gilda um alla þá sem falla undir viðkomandi skilyrði almannatrygginga í hverju landi og ferðast milli Norðurlandanna. Engu að síður er mikilvægt að reglur séu samræmdar eins og kostur er og samstaða sé um túlkun á þeim milli svæða og landa til að tryggja réttindi fólks við flutning milli landa. Líkt og fram hefur komið vantar nú aðeins staðfestingu Alþingis svo samningurinn geti tekið gildi en nauðsynlegt er að lögfesta hann vegna þeirra efnisreglna sem í honum felast og ganga í vissum tilvikum lengra en íslensk lög sem byggjast á Evrópureglugerðinni. Nefndin telur því mikilvægt að málið hljóti skjóta og örugga afgreiðslu og leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Katrín Júlíusdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Unnur Brá Konráðsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Helgi Hrafn Gunnarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. Undir þetta rita hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, formaður, Páll Jóhann Pálsson, Þórunn Egilsdóttir, Páll Valur Björnsson, Ásmundur Friðriksson og Elín Hirst.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að hér er unnið að lögfestingu Norðurlandasamnings um almannatryggingar sem undirritaður var 12. júní 2012 þar sem reynt er að samræma að nokkru þær reglur og þá hluti sem fjalla um almannatryggingar á þessu svæði. Í vaxandi mæli hafa komið upp vandamál í sambandi við framkvæmd ýmissa samninga á milli Norðurlandanna með tilkomu inngöngu nokkurra Norðurlanda í Evrópusambandið. Við höfum lent í því sem þjóð að einstök ríki og jafnvel einstök svæði innan landanna hafa túlkað samningana sem áður voru á milli Norðurlandanna og látið Evrópusambandssamningana hafa forgang. Þetta verður ekki leyst akkúrat með þessu máli en engu að síður er tæpt á því hér. Jafnvel þó að viljinn til að samræma lög á Norðurlöndunum sé ekki þannig að menn vilji búa til ein lög um almannatryggingar, enda forsendur mjög ólíkar, er þess getið í nefndaráliti - og ég fagna því - að auðvitað þurfi að vinna stöðugt og jafnt að því að fjarlægja sem flestar landamærahindranir sem nú eru í gangi á milli Norðurlandanna. Eins og ég segi hafa menn verið að leysa þá hnúta jafnóðum og þeir hafa komið upp en við urðum vör við það í ráðuneytinu áður. Það var sérstök umræða á síðasta kjörtímabili um svokallaðar landamærahindranir þar sem fram kom gríðarlega mikil gagnrýni á útfærslu á einstökum þáttum almannatrygginga eða tengdra samninga eins og varðandi fæðingarorlof og réttindi námsmanna þar sem jafnvel einstök svæði, t.d. í Svíþjóð, túlkuðu lögin og samningana með ólíkum hætti. Það kostaði mikla baráttu hjá Öryrkjabandalaginu, samtökum námsmanna og annarra slíkra, hjá ráðuneytinu, Tryggingastofnun og víðar að fylgja því eftir að við nytum þeirra réttinda sem við töldum að gerðir hefðu verið samningar um. Erindi mitt í ræðustól var fyrst og fremst að þakka hv. velferðarnefnd fyrir góða vinnu og gott nefndarálit. Hér hefur komið fram að óskað hefur verið eftir því að þessu máli verði hraðað. Um það hefur náðst þverpólitísk samstaða og ég fagna því.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um byggingu nýs Landspítala. Auk mín eru flutningsmenn hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Guðmundur Steingrímsson, Árni Páll Árnason, Össur Skarphéðinsson, Valgerður Bjarnadóttir, Helgi Hjörvar, Margrét Gauja Magnúsdóttir, Guðbjartur Hannesson og Björk Vilhelmsdóttir. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að ljúka eins fljótt og verða má undirbúningi byggingar nýs Landspítala við Hringbraut í Reykjavík og hefja byggingu hans strax að því loknu. Nýr Landspítali ohf. eða ríkissjóður fái heimild til að taka lán fyrir byggingarkostnaði, hvort heldur er beint hjá traustum lánveitendum eða óbeint með milligöngu ríkisins. Ríkisstjórnin veiti fullan atbeina til að ljúka megi við bygginguna, inni af hendi stjórnvaldsathafnir og leggi nauðsynleg lagafrumvörp fram á Alþingi.“ Virðulegi forseti. Þetta er tillögugreinin eins og hún hljóðar í þingsályktunartillögunni. Greinargerð með tillögunni er svohljóðandi: Í langan tíma hefur verið rætt um byggingu nýs Landspítala og unnið að undirbúningi hans. Of langt mál er að rekja söguna alla. Fyrsti flutningsmaður þessarar tillögu flutti ásamt fleiri þingmönnum þingsályktunartillögu árið 2004 um nýbyggingu við Landspítala – háskólasjúkrahús, þar sagði m.a.: „Flutningsmenn vilja með tillögu þessari koma af stað vinnu til undirbúnings nýbyggingu við Landspítala – háskólasjúkrahús (LSH) á lóð spítalans sunnan Hringbrautar. Enn fremur er lagt til að verði af frekari sölu ríkiseigna, t.d. Landssímans, verði hluta af söluverðmætinu varið til þessa mikilvæga verkefnis.“ Síðan eru liðin tæp tíu ár en ýmiss konar undirbúningur hefur átt sér stað. Á árunum sem liðin eru frá hruni var horfið frá fyrri áformum um að byggja nýjan Landspítala frá grunni og ákveðið að vinna að ódýrari lausn með áframhaldandi notkun á eldri byggingum spítalans við Hringbraut. Í tengslum við stöðugleikasáttmála ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins í lok júní árið 2009 var stofnað til viðræðuvettvangs með lífeyrissjóðum um aðkomu þeirra að fjármögnun stórra framkvæmda. Verkefni um nýjan Landspítala var kynnt sjóðunum og á fundi ríkisstjórnar Íslands 25. september 2009 var ákveðið að hefja undirbúning framkvæmdarinnar með sex manna verkefnisstjórn til viðræðna við sjóðina um aðkomu þeirra að verkefninu og útboð á frumhönnun nýs Landspítala. Þann 4. nóvember 2009 undirrituðu fulltrúar tuttugu lífeyrissjóða og heilbrigðis-, forsætis- og fjármálaráðherrar fyrir hönd ríkisstjórnarinnar viljayfirlýsingu um að hefja samstarf við undirbúning að fjármögnun, útboði og framkvæmdum við nýbyggingu Landspítala við Hringbraut. Yfirlýsingin sýndi stuðning við verkefnið og skapaði nauðsynlegan trúverðugleika þess. Vilji stóð til þess að tilhögun verkefnisins yrði með þeim hætti að bygging og fjármögnun yrði boðin út á skilgreindum forsendum. Verktaki bæri þannig áhættu af verklegum framkvæmdum, en skuldbindingar ríkisins takmörkuðust af fyrir fram tilgreindum viðmiðum um leiguverð í tilboði. Gert var ráð fyrir að ríkar kröfur yrðu gerðar um eigið fé verktaka á framkvæmdatíma þannig að hann væri þess umkominn að bera áhættu á framkvæmdatíma verkefnisins. Forval var auglýst í desember 2009 og bárust umsóknir um þátttöku frá sjö hönnunarteymum. Fimm stigahæstu teymunum var boðin þátttaka í samkeppninni í febrúar 2010 og skiluðu þau tillögum sínum 10. júní 2010. Skemmst er frá því að segja að hönnunarteymið SPITAL varð hlutskarpast í samkeppni um áfangaskipt heildarskipulag fyrir nýtt háskólasjúkrahús við Hringbraut og frumhönnun fyrsta áfanga nýja spítalans og tengdrar háskólastarfsemi. Ein af meginforsendum forhönnunarsamkeppninnar var að flytja starfsemi Landspítala í Fossvogi að Hringbraut og ljúka þannig sameiningu stóru spítalanna á höfuðborgarsvæðinu, sem var gerð árið 2000. Samkeppnin var tvíþætt og tók annars vegar til tillögu að áfangaskiptu skipulagi Hringbrautarlóðarinnar og hins vegar tillögu að frumhönnun fyrsta áfanga verkefnisins, sem samanstendur af spítalastarfsemi í 66.000 m² nýbyggingu og háskólastarfsemi í allt að 10.000 m² nýbyggingu. Deiliskipulag Hringbrautarsvæðisins var samþykkt í borgarstjórn Reykjavíkur í desember 2012. Auglýsingaferlið stóð allt árið 2012 í samræmi við skipulagslög. Jafnframt voru samþykktar breytingar á aðalskipulagi Reykjavíkur og svæðaskipulagi höfuðborgarsvæðisins. Skipulagsáætlanirnar hafa allar verið yfirfarnar af Skipulagsstofnun og birtar í Stjórnartíðindum og hafa lögformlega öðlast gildi. Kærufresti er lokið, engar kærur bárust. Eins og áður segir, virðulegi forseti, vann SPITAL-hópurinn forhönnunarsamkeppnina árið 2010, og vann hann að skipulagsbreytingum og forhönnun bygginganna fjögurra, um 58.500 m² meðferðarkjarna, um 14.000 m² rannsóknarhúss, um 21.300 m² bílastæðahúss (með skrifstofuhluta og tæknihluta) og um 4.000 m² sjúkrahótels. SPITAL-hópurinn skilaði formlegri forhönnun, um 25% af heildarhönnun, í desember 2012 og lauk þar með verksamningi sínum gagnvart hvoru tveggja, skipulagsmálum og forhönnun. Ríkiskaup fyrir hönd NLSH ohf. auglýstu í aprílmánuði 2013 eftir umsækjendum til að taka þátt í útboði á hönnun nýrra bygginga sem verða hluti af nýjum Landspítala við Hringbraut. Um var að ræða opið forval bjóðenda auglýst á Evrópska efnahagssvæðinu, en útboðin eru þá lokuð öðrum en þeim sem tekið hafa þátt í forvalinu og uppfyllt allar kröfur þess. Síðan er í greinargerðinni rætt um þá fyrirvara sem settir voru og nefndir þeir aðilar sem hér komu að máli. Síðustu opinberu áætlanir um byggingarframkvæmdirnar koma fram í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármála- og efnahagsráðuneytis um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stofnun opinbers hlutafélags um byggingu nýs Landspítala við Hringbraut í Reykjavík (fylgiskjal I við þskj. 1071 í 618. máli frá 141. löggjafarþingi). Heildarkostnaður aðalbygginga og annarra meginframkvæmda er áætlaður um 44,3 milljarðar kr. Þar af nemur heildarkostnaður vegna aðalbygginga um 41,1 milljarði kr. og skiptist hann í um 59.000 m² meðferðarkjarna sem áætlað er að kosti 31,6 milljarða kr., um 14.000 m² rannsóknarhús sem áætlað er að kosti 7,9 milljarða kr. og 4.000 m² sjúkrahótel sem áætlað er að kosti 1,6 milljarða kr. Þá er áætlað að aðrar framkvæmdir, þar með talið gatna- og lóðaframkvæmdir og tæknihús, kosti samtals um 4,1 milljarð kr. og er þá meðtalið um 17.000 m² bílastæðahús sem áætlað er að kosti 1,7 milljarða kr. Virðulegi forseti. Hinn 22. júní 2010 var frumvarp þáverandi fjármálaráðherra, til laga um stofnun opinbers hlutafélags um byggingu nýs Landspítala við Hringbraut í Reykjavík, samþykkt sem lög frá Alþingi með 45 atkvæðum, enginn var á móti en fjórir sátu hjá. Markmið frumvarpsins var að standa að nauðsynlegum undirbúningi og láta bjóða út byggingu nýs Landspítala, háskólasjúkrahúss við Hringbraut í Reykjavík, og að semja um að ríkið tæki bygginguna á langtímaleigu að loknu útboði. Greinargerð þessa frumvarps sýnir að mati flutningsmanna metnaðarfulla áætlun um byggingu og fjármögnun nýs Landspítala, svo og raunsætt mat á því að til þess að byggja spítalann hratt þurfi að leita lána til langs tíma til að fjármagna framkvæmdir á byggingartímanum sem flutningsmenn telja að verði fimm ár hið mesta. Flutningsmenn vilja enn fremur minna á svokallaðan stöðugleikasáttmála aðila vinnumarkaðarins og þáverandi ríkisstjórnar um átak í atvinnumálum frá 2009 þar sem m.a. var fjallað um nýbyggingu Landspítalans. Þess ber einnig að geta að með frumvarpi sem lagt var fram á Alþingi í febrúar sl. var lagt til að umræddum lögum yrði breytt. Breytingafrumvarpið var samþykkt á Alþingi með 35 atkvæðum gegn 3, en 11 greiddu ekki atkvæði. Þar með var sú meginbreyting samþykkt að horfið skyldi frá svokallaðri leiguleið og gert ráð fyrir hefðbundinni opinberri framkvæmd. Flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu telja að hin hefðbundna opinbera leið án lántöku sé ekki fær um þessar mundir og að ríkissjóður verði ekki aflögufær til að fjármagna byggingu spítalans á næstu fimm árum. Þeir vilja því fara þá leið sem boðuð er í þingsályktunartillögu þessari, þ.e. að fela Nýjum Landspítala ohf. að annast framkvæmdir og leita eftir lánsfé til að byggja spítalann hratt og örugglega á næstu árum. Virðulegi forseti. Í greinargerðinni segir einnig: Hinn 1. júlí 2010 tók Nýr Landspítali ohf. til starfa. Frá því að félagið var stofnað hefur það unnið ötullega að því í samráði við Landspítalann, Háskóla Íslands, Framkvæmdasýslu ríkisins, Ríkiskaup, Reykjavíkurborg, hlutaðeigandi ráðuneyti og fleiri að undirbúa verkefnið fyrir forval og útboð byggingar nýs Landspítala. Félaginu var þó ekki heimilað að undirrita samninga um framkvæmdir fyrr en Alþingi hefði heimilað slíkt með sérstökum lögum. Virðulegi forseti. Kem ég að kafla í þessari þingsályktunartillögu sem heitir: Þjóðarátak um byggingu nýs Landspítala. Að mati flutningsmanna þessarar þingsályktunartillögu hefur nauðsyn þess að ráðist verði í byggingu nýs Landspítala sjaldan verið jafn knýjandi og nú er. Verkefnið er komið á nokkurt skrið og brýnt að tryggja að þau verðmæti sem felast í þegar unnum undirbúningi fari ekki til spillis. - Virðulegi forseti. Það kom fram í máli hæstv. núverandi heilbrigðisráðherra að búið væri að eyða um 3 milljörðum kr. í undirbúning. Stærsta hindrunin í vegi þess að bygging Landspítala hefjist nú þegar er sú að ekki hefur tekist að tryggja fjármögnun. Nokkrar leiðir hafa verið nefndar og eru færar í þeim efnum. Í fyrsta lagi væri hægt að fara hefðbundna leið fjármögnunar ríkisframkvæmda. Slík aðgerð væri tiltölulega einföld en mundi fyrirsjáanlega hafa í för með sér að skera þyrfti verulega niður á öðrum sviðum ríkisrekstrar og tæki mörg ár miðað við núverandi stöðu ríkissjóðs. Slíkur niðurskurður yrði verulega sársaukafullur auk þess sem ekki er víst að þau jákvæðu áhrif sem spítalabyggingin mun hafa í för með sér vegi upp á móti neikvæðum áhrifum niðurskurðarins. Í öðru lagi gæti Nýr Landspítali ohf. eða ríkissjóður sjálfur fjármagnað bygginguna með lántöku. Benda má á að hinn 4. nóvember 2009 undirrituðu fulltrúar tuttugu lífeyrissjóða og heilbrigðis-, forsætis- og fjármálaráðherrar fyrir hönd ríkisstjórnarinnar viljayfirlýsingu um að hefja samstarf við undirbúning að fjármögnun og framkvæmdum við nýbyggingu Landspítala við Hringbraut, eins og áður hefur komið fram. Niðurstöður úttektar norska ráðgjafarfyrirtækisins Hospitalet AS gefa til kynna að svo mikil hagræðing verði í rekstri nýs spítala undir sama þaki að líklegt megi telja að þeir fjármunir sem sparast muni standa undir árlegum afborgunum og vöxtum af lánum. Virðulegur forseti. Ég ætla að skjóta því hér inn að það hefur verið að mati þessara aðila um 3 milljarðar kr. þó svo að menn verði að sjálfsögðu að hafa í huga við hvaða vísitölu var miðað þegar sú tala var sett fram. Í þriðja lagi væri hægt að fjármagna spítalabygginguna með sérstakri tekjuöflun, t.d. að tiltekinn hluti andvirðis af framtíðarsölu ríkiseigna rynni til byggingarinnar. Einnig mætti hugsa sér að slík fjárveiting væri notuð til að greiða inn á lán sem tekin yrðu og lækka þar með bæði höfuðstólinn og vaxtagreiðslur. - Þetta er sú leið, virðulegi forseti, sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, Bjarni Benediktsson, lýsti sem möguleika í svari við mig hér í þinginu í haust. Ljóst er að leggja þarf til einhverjar breytingar á lögum og inna ýmsar stjórnvaldsathafnir af hendi. Þannig þarf væntanlega að lögfesta nauðsynlegar heimildir til lántöku og afla gjaldaheimilda. Hins vegar er ekki þörf á að breyta 14. gr. laga nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins, ef Nýjum Landspítala ohf. verður falið að annast og kosta framkvæmdir því hann mundi færa bygginguna til eignar og afskrifta á notkunartíma. Þetta er mjög mikilvægt að hafa í huga. Engu að síður má benda á að samkvæmt málaskrá ríkisstjórnarinnar er áætlað að leggja fram á haustþingi frumvarp til nýrra heildarlaga um opinber fjármál þar sem m.a. er fyrirhugað að heimila ríkisstofnunum að eignfæra og afskrifa varanlega rekstrarfjármuni. Virðulegi forseti. Á þeim stutta tíma sem ég á eftir í þessari fyrstu ræðu minni um þetta mikilvæga mál ætla ég að drepa á því sem fjallað er um í greinargerðinni, þ.e. ef ekkert verður gert. Ef ekki verður ráðist í byggingu nýs Landspítala innan tíðar munum við standa frammi fyrir ákveðnum álitamálum á komandi árum. Þau snúast meðal annars um öryggi sjúklinga. Sýnt þykir að bættur aðbúnaður eykur öryggi sjúklinga og flýtir bata. Aldurssamsetning þjóðarinnar er að breytast. Stórir árgangar Íslendinga eru nú komnir á sjötugsaldur. Sá aldursflokkur þarf hvað mest á þjónustu sjúkrahúsa að halda. Líklegt má telja að á árinu 2025 muni hlutdeild sjötugra og eldri á landinu hafa aukist um allt að 40%. Að óbreyttu mun Landspítalinn ekki geta ráðið við þessa fjölgun. Núverandi húsnæði mun engan veginn mæta aukinni þjónustuþörf vegna hækkunar meðalaldurs. Flutningar á sjúklingum sem nú tíðkast eru oft nauðsynlegir en áhættusamir. Bygging 77 herbergja sjúkrahótels á lóð nýs Landspítala mun nýtast mörgum og ekki síst fólki sem þarf vegna heilsu sinnar ásamt aðstandendum að dvelja fjarri heimabyggð. Reynslan sýnir að tilkoma slíkra hótela getur bætt þjónustu við sjúklinga og fækkað legudögum. Í greinargerðinni er síðan fjallað um óbeint fjármunatap og nálægð við háskólasamfélagið. Virðulegi forseti. Á þeim fáu sekúndum sem ég á eftir hér í minni fyrstu ræðu vil ég að lokum biðja menn að hugleiða alvarlega þann þátt að ef ekki verður tekin ákvörðun og farið í að byggja nýja Landspítala, eins og þessi tillaga fjallar um, er fyrirsjáanlegt að eyða þarf mjög miklum og háum fjárhæðum í viðhald og endurbætur á núverandi húsakosti Landspítalans. Ég spyr að lokum, virðulegi forseti, einfaldlega þeirrar spurningar: Yrði þeim fjármunum vel varið þegar fyrir liggur að við komum sumum tækjum, nútímalækningatækjum, ekki inn á núverandi spítala vegna þess að gólf hafa ekki burð eða ekki er nógu hátt til lofts? Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að þessari þingsályktunartillögu verði vísað til velferðarnefndar að lokinni umræðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka framsögumanni fyrir greinargóða framsögu. Andsvar mitt er ekki til þess ætlað að hrekja málstað hans enda er ég einn af flutningsmönnum tillögunnar. Mér er sjálfum þannig farið að ég efaðist lengi um skynsemi þess að fara þá leið að byggja nýjan spítala og auðvitað hugsaði maður um marga hluti: Er hægt að ráðast í svona stóra fjárfestingu? Ég efaðist líka um staðsetninguna, hvort hún væri skynsamleg. Þegar öllu er á botninn hvolft verður svo á ákveðnum tímapunkti uppbyggingunni ekki frestað lengur. Stundum verður maður að játa sig sigraðan þó að maður haldi að maður hafi meira vit á staðsetningu eða einhverjum öðrum þáttum en allir aðrir og viðurkenna að verkefninu verður einfaldlega ekki frestað lengur. Ég hef sannfærst um að það skipti höfuðmáli að til að búa almennilegar starfsaðstæður fyrir íslenska heilbrigðisþjónustu og til að gera okkur mögulegt að hafa landspítala sem þjóðarspítala í fremstu röð sé nauðsynlegt að byggja nýtt húsnæði. Hv. þingmaður hefur mikið kannað þetta mál og farið yfir það en maður heyrir oft í umræðunni efasemdir um að það sé rétt að ráðast í þetta verkefni núna, það sé hvort sem er svo langt í að einhver árangur verði af framkvæmdinni. Ég spyr: Ef ráðist yrði í framkvæmdina núna, hvenær telur hv. þingmaður að við sæjum raunverulegan árangur í bættri aðstöðu á Landspítalanum? Segjum að menn mundu hefjast handa nú um áramót.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þær spurningar sem hann leggur hér fram. Þær eru eðlilegar, hafa mikið verið ræddar og eru ræddar, eins og um staðsetningu. Okkar færustu sérfræðingar, þar með talið læknar og þeir aðrir sem hafa verið kallaðir að, hafa komist að þeirri niðurstöðu að best sé að byggja hann við Hringbraut. Áður fyrr var meðal annars rætt um Fossvoginn en úthlutun á nokkrum blokkaríbúðum þar um slóðir hefur gert út um það. Menn hafa nefnt Vífilsstaði en við skulum hafa í huga, eins og ég sagði í flutningsræðu minni, að tekin var ákvörðun um að gíra þetta aðeins niður. Þess vegna á að nota þau hús sem fyrir eru sem hægt er að nota og byggja við spítalann við Hringbraut. Hv. þingmaður spyr mig, miðað við þá leið sem ég legg hér til og við flutningsmenn, hvenær ég sjái fyrir mér að framkvæmdin geti hafist. Það vill svo vel til að vegna þeirrar undirbúningsvinnu sem hefur verið unnin stendur útboð, ef ég man rétt, fram í apríl/maí á næsta ári. Það er um nauðsynlega fyrstu áfanga. Ef ríkisstjórnin vildi fara þá leið og ef við sköpuðum þá þjóðarsátt sem ég nefni í tillögunni um að fara þá leið, þjóðarsátt allra flokka á Alþingi um að helga sig þessu stóra og mikla verkefni næstu fimm ár, væri að mínu mati hægt að byrja að vori, undirbúningsvinna hæfist af fullum krafti á því sem er og þannig mundi hver byggingin reka aðra. Að loknum fimm árum sem er talinn hæfilegur byggingartími hvað þetta varðar gætum við tekið nýjan Landspítala í notkun eftir þá þjóðarsátt sem við mundum mynda til að koma þessu brýna, stóra, dýra og mikilvæga verkefni í gang.

Hæstv. forseti. Þungamiðjan í þingsályktunartillögunni sem er hér til umræðu er að Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að ljúka eins fljótt og verða má undirbúningi byggingar nýs Landspítala. Það er kjarni máls. Síðan er spurningin: Hvernig, á hvaða forsendum? Ég ætla að gera grein fyrir afstöðu þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Hún er frábrugðin þingsályktunartillögunni að því leyti að við leggjum áherslu á að um verði að ræða opinbera framkvæmd að öllu leyti í samræmi við það sem samþykkt var á Alþingi á sínum tíma í tíð fyrri ríkisstjórnar en ekki bjóða upp á þá valkosti sem hér er um rætt, að milligönguaðilinn verði opinbert hlutafélag. Þar er munurinn á afstöðu þeirra sem flytja þetta þingmál og okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði sem tókum þetta mál til sérstakrar umfjöllunar og samþykktum eftirfarandi á þingflokksfundi, með leyfi forseta: „Í frumvarpi fjármálaráðherra til fjárlaga sem nú liggur fyrir Alþingi er boðað að ekki verði hafist handa við byggingu nýs Landspítala í opinberri framkvæmd í samræmi við lög nr. 53/2013. Áform um nýbyggingu fyrir spítalann eru því skyndilega í uppnámi þrátt fyrir brýna þörf, vandaðan og áralangan undirbúning og góða og breiða samstöðu sem ríkt hefur um þetta mikilvæga mál. Það er eindregin afstaða þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að ekki verði unað við þá stöðu sem upp er komin. Landspítalinn er bakhjarl allrar heilbrigðisþjónustu á Íslandi og nýtist landsmönnum öllum hvar sem þeir eru í sveit settir. Þingflokkurinn telur að ekki megi lengur dragast að hefja uppbyggingu nýs Landspítala fyrir sjúklinga og þjónustuna við þá og ekki síður fyrir allt það starfsfólk og nemendur sem starfa á spítalanum. Ný bygging yfir kjarnastarfsemi Landspítalans er tímabær og hagkvæm. Rekstrarkostnaður spítalans er yfir 35 milljarðar króna á ári og talið er að með sameiningu spítalans á einn stað og með bættum tækjabúnaði og nútímalegri aðstöðu sé hægt að spara 2–3 milljarða króna á ári. Ef ekkert verður byggt þarf eigi að síður að setja ómældar fjárhæðir í endurnýjun á því gamla og óhentuga húsnæði sem nú er í notkun. Ný bygging yfir Landspítalann er nauðsynleg fyrir heilbrigðisþjónustuna og þróun hennar jafnframt því sem nauðsynlegt er að Háskóli Íslands hafi boðlega aðstöðu til kennslu og þjálfunar. Á Landspítalann koma yfir 100 þúsund sjúklingar á ári, hvaðanæva af landinu, þar fara fram flóknustu aðgerðirnar, þar starfa 5–6 þús. manns og mörg hundruð nemar á öllum sviðum heilbrigðisvísinda á degi hverjum. Afar brýnt er að skýr framtíðarsýn liggi fyrir þegar svo mikilvæg starfsemi er annars vegar. Sú stöðnun og afturför sem nú blasir við er með öllu ólíðandi. Óljós skilaboð og sú óvissa sem nú er uppi, veldur bæði sjúklingum og heilbrigðisstarfsmönnum áhyggjum og grefur undan trú á heilbrigðisþjónustunni í landinu. Þingflokkurinn telur að Alþingi þurfi að tala skýrt í þessum efnum og standa með heilbrigðisþjónustunni og Landspítalanum og víkja ekki af þeirri leið sem Alþingi markaði í vor með afgerandi meiri hluta atkvæða.“ Hér hef ég lesið upp ályktun sem samþykkt var af þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um þetta málefni. Við erum á einu máli með flytjendum þingsályktunartillögunnar að mikilvægt sé að ljúka eins fljótt og verða má undirbúningi byggingar nýs Landspítala. Við greinum okkur frá að því leyti að við viljum að það verði í samræmi við fyrri samþykkt Alþingis um að framkvæmdin sé algerlega opinber en ekki í gegnum opinber hlutafélög, þar skilja leiðir. Við erum sammála um kjarna málsins að öðru leyti.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir að greina okkur frá samþykkt þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um þetta. Í raun hef ég bara eina spurningu til hv. þingmanns. Miðað við að fara þá leið sem þingflokkurinn er að fjalla um og þingmaðurinn gerði hér grein fyrir og taka þetta eingöngu af opinberu fé af fjárlögum, hvenær telur þá hv. þingmaður að framkvæmdir gætu hafist og hvað telur hann að byggingartíminn yrði langur miðað við að taka þetta eingöngu af fjárlögum ríkisins á hverju ári?

Hæstv. forseti. Ég hygg að það gæti gerst á svipuðum hraða og aðrar framkvæmdir, t.d. Vaðlaheiðargöng.

Virðulegi forseti. Að mínu mati bendir þetta svar hv. þingmanns til þess að hann geti ekki svarað þessari spurningu. Það er alveg hárrétt, ég get það ekki heldur. Ég er alveg sannfærður um það að ef leið Vinstri grænna væri farin í þessum efnum væri löngu komið að viðhaldi á því sem yrði byggt á fyrsta ári áður en við værum hálfnuð með að byggja húsið. Sú leið sem þarna er lögð til er hefðbundin leið sem er ekki í boði miðað við þær aðstæður sem eru í þjóðfélaginu í dag, enda gat þingmaðurinn ekki nema með útúrsnúningi svarað þessari einföldu spurningu. Þetta er í raun og veru grundvallaratriði. Það er nefnt í greinargerð með frumvarpinu að fara þessa leið en við segjum jafnframt að við teljum hana ófæra vegna stöðu ríkisfjármála og þess sem þarf að gera. Eitt er bygging spítalans, annað er rekstur heilbrigðiskerfisins. Það þekkir fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra. Mín næsta spurning til hv. þingmanns er þessi: Hvers vegna samþykktu Vinstri grænir í síðustu ríkisstjórn samninginn við lífeyrissjóðina sem snerust um að fara leiguleið, ekki lántökuleið eins og við erum að tala um, þ.e. að byggingin yrði ríkisframkvæmd með láni, sem er ein leið ríkisfjármögnunar? Af hverju samþykktu Vinstri grænir að stofna leigufélag og fara þá leið á sínum tíma? Það var, virðulegi forseti, ráðherra heilbrigðismála úr þingflokki Vinstri grænna, Álfheiður Ingadóttir, sem undirritaði það samkomulag. Hvað hefur breyst?

Hæstv. forseti. Mér finnst þetta orðin harla undarleg umræða. Ég kem hingað upp til að taka undir meginkjarnann í því þingmáli sem er verið að flytja og snýr að því að við reynum að hraða smíði nýs Landspítala og ég tók skýrt fram að það væri kjarni máls. Ég er ekki að efna til nokkurra útúrsnúninga eins og hv. þingmaður segir. Það eru engir útúrsnúningar þegar ég líki opinberri framkvæmd við það sem er að gerast í sambandi við Vaðlaheiðargöng þar sem hver einasta króna næstu árin kemur úr ríkissjóði. Það er bara staðreynd og eru engir útúrsnúningar af minni hálfu. Hver einasta króna sem fer í smíði nýs Landspítala mun koma úr ríkissjóði. Ég hef margoft fært fyrir því rök í þessum sal að því færri milliliðir sem eru á þeirri leið, því betra, því ódýrara og því hagkvæmara fyrir íslenska skattgreiðendur. Ég vil að við höldum okkur við þá niðurstöðu sem varð í þinginu þegar við góðu heilli snerum af þeirri leið sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn vildi jafnan sveigja okkur inn á, þ.e. með milliliðum og án þess að ríkið kæmi beint að málum. Ég vil halda okkur við þá niðurstöðu og ég er að leggja áherslu á það. Ég vil jafnframt segja að lokum, og ítreka það sem ég tók fram í upphafi míns máls, að meginmálið er að við sameinumst um það að hraða smíði nýs Landspítala. Það er meginmálið og við eigum að horfa fram hjá því sem sundrar okkur í þessum leiðum þó að við gerum grein fyrir mismunandi afstöðu sem við kunnum að hafa og einblína á það sem sameinar okkur í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um byggingu nýs Landspítala eða það sem margir hafa viljað tala um sem endurbætur og endurbyggingu á Landspítalanum. Spurningin undanfarin ár hefur verið: Á að byggja eða ekki? Og ef það á að byggja þá hvar og hvenær? Það er svolítið merkilegt að horfa til baka. Það kemur fram í þingsályktunartillögunni að lengi hefur verið rætt um byggingu nýs Landspítala og hægt að fara tíu ár aftur í tímann. Málið hefur farið í gegnum umfjöllun hjá nánast öllum þeim ríkisstjórnum sem hafa setið á undanförnum árum, og hjá ráðherrum a.m.k. Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks, Vinstri grænum og Samfylkingu og nú kemur til afdráttarlaus stuðningur frá Bjartri framtíð. Hér virðist því hafa verið mjög rík pólitísk sátt um að bygging nýs Landspítala sé nauðsyn. Nú kemur upp ágreiningur um hvort þetta sé fær leið á þessum tímum. Það er merkilegt að rifja upp að þegar hrunið varð árið 2008 var m.a. rætt um stöðugleikasáttmála. Þá lágum við undir ámæli um framkvæmdaleysi, þáverandi stjórnvöld. Fyrst voru það Sjálfstæðisflokkur og Samfylking og síðan þegar nýja ríkisstjórnin kom 2009 var gerður stöðugleikasáttmáli þar sem lögð var mikil áhersla á að ráðast í framkvæmdir. Þáverandi stjórnarandstaða undir forustu Sjálfstæðisflokksins hafði uppi mikla umræðu um það, og raunar Framsókn líka, að framkvæmdir í landinu væru allt of litlar, menn hefðu ekki haldið uppi fjárfestingum, nú væri rétti tíminn til að gera það og vera áræðinn o.s.frv. - allt þetta hefur fokið út af borðinu undanfarið. Þess vegna er þessi þingsályktunartillaga svo mikilvæg, að þingið taki afdráttarlausa afstöðu. Eigum við að ráðast í þetta eða ekki? Það hefur líka verið kvartað um það á undanförnum missirum að óvissan væri mikil, menn vissu ekki að hverju væri stefnt, hvað biði. Ég ætla ekki að lýsa því hversu erfitt það var að þurfa að fara í að endurstilla íslenskt samfélag þegar tekjurnar hrundu um fimmtung og við þurftum að leiðrétta fjárlagahalla upp á meira en 200 milljarða á til þess að gera skömmum tíma. Menn rífast um það í dag hvort þetta hafi tekist alveg eða ekki. Þetta var gríðarlega stórt átak. Einn af stærstu útgjaldapóstum íslensks samfélags, heilbrigðiskerfið sem allir vilja hafa öflugt, varð að gjalda fyrir, bæði með fækkun starfsfólks og samdrætti á fjárútlátum, m.a. til tækjakaupa. Fjármagnið til tækjakaupa hafði þó verið rýrt í aðdraganda hrunsins. Engu var bætt þar við heldur krónutalan fest þangað til á síðasta ári og þessu ári. Það sem síðan gerist er að menn hætta niðurskurði og gera sér fulla grein fyrir því að til að við getum haldið því hlutverki að vera í fremstu röð í heilbrigðismálum þarf öflugri Landspítala sem þjónar landinu öllu og er spítali landsmanna. Það þarf að bæta aðstöðu, öryggi og aðbúnað að öllu leyti. Það þarf að efla þjónustu við sjúklinga, bæta aðstöðu fyrir starfsfólk, og bæta aðbúnað, tæki og annað sem hefur verið látið bíða í þessum niðurskurði. Hvað bíður núna? Í dag liggur fyrir fjárlagafrumvarp með frekari niðurskurði. Það er ekki búið að svara því hvort byggja eigi nýjan spítala nema að því leyti að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur sagt að ekki sé búið að taka það mál af dagskrá en það liggi ekki fyrir að óbreyttu. Ég vitnaði til þess að það hefði orðið forsendubreyting og ekki hafi verið talið fært að fara svokallaða leiguleið þar sem einhver einn aðili mundi eiga bygginguna alla og leigja hana síðan til ríkisins til langs tíma. Það eru tvær meginástæður fyrir því. Í fyrsta lagi er sá aðili ekki talinn vera til nema þá hugsanlega í Kína, kínverskur aðili sem mundi vilja byggja nýjan spítala með því að koma með allt vinnuaflið hingað. Það töldum við algerlega ófæra leið. Hin ástæðan er að það eru ekki innlendir aðilar í þessu. Við viljum að framkvæmdin verði að mestu í höndum innlendra aðila, reynt verði að halda verkefninu hér til að efla atvinnu, til að hleypa hjólum atvinnulífsins hraðar í gang til að stuðla að fjárfestingu þó að hún sé á vegum hins opinbera. Þegar þetta mál fór í gegnum þingið á sínum tíma, árið 2010 ef ég man rétt, en ég var þá formaður fjárlaganefndar, og menn samþykktu að fara í þessa framkvæmd, var það sett sem skilyrði að farið yrði ítarlega af hv. fjárlaganefnd og Alþingi yfir þær forsendur sem höfðu verið gefnar um að þessi framkvæmd ein og sér, sú breyting að færa alla þjónustuna eða obbann af henni á einn stað, mundi skapa hagræðingu upp á 2,6–3 milljarða á ári. Það mundi standa undir þeim lánum sem þyrfti til að fara í þessa framkvæmd að mestu leyti og ef við tækjum tillit til þess að hægt væri að selja þau hús sem þar mundu losna á móti auk þess sem við mundum spara okkur dýrar viðhaldsframkvæmdir, mundi það a.m.k. duga til að ná endum saman. Af hverju er þetta ekki skoðað af núverandi stjórnvöldum, þetta verkefni klárað og reynt að gefa þá von og horfa til þeirrar framtíðar að hér verði lokið byggingu eða endurbyggingu nýs spítala á einum stað? Ég held að það sé mikilvægt að hafa hugfast í sambandi við þessa umræðu að áformin sem fyrri stjórnvöld settu fram vorum næstum tvöföld á við það sem hér er lagt til. Það var í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar, ef ég man rétt, þar sem hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson var ráðherra. Í aðdraganda hrunsins og raunar um og eftir hrunið voru sett fram breytt áform þar sem reiknað var með því að nýta mun betur þær byggingar sem eru á Landspítalalóðinni og spara þannig tugþúsundir fermetra. Ég held að það sé afar mikilvægt að menn ljúki þessu máli og ég fagna því að hér eru meðflutningsmenn frá öllum flokkum. Ég fagna því einnig að Vinstri grænir hafi gert sérstaka samþykkt um að þetta mál sé mikilvægt og eigi að hljóta framgang þó að einhver ágreiningur sé um hvaða aðferðir eigi að nota. Ég hef litið þannig á að eina færa leiðin sé að þetta verði opinber framkvæmd en með lántöku og menn reikni dæmið til enda. Það verði leitað eftir lánveitendum og lánum á sem hagstæðustum kjörum þar sem hagræðingin, eingöngu vegna sparnaðar sem verður vegna þess að við breytum húsnæðinu, muni duga til að borga þau lán niður. Við erum ekki að tala um frekari niðurskurð. Það hafa verið gerðar ítarlegar úttektir á þessu í tvígang og lagðar fram, þær liggja opinberlega á netinu og hægt að fara yfir þær. Það er líka hægt að fara yfir þær með öðrum hætti ef menn vilja. Ef það er reyndin - í stað þess að menn tali um að það sé ekki hagræðing af þessu mundi ég vilja sjá þær athugasemdir formlega og ítarlega skoðun á því í staðinn fyrir að menn hafni hugmyndum um að byggja nýjan spítala eða endurbyggja. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta mál í sjálfu sér, greinargerðin skýrir sig að mestu leyti sjálf. Sagan gæti verið miklu ítarlegri. Ég tek undir með málshefjanda að hér væri hægt að ræða endalaust og að nýju aftur og aftur hvar sjúkrahúsið ætti að vera staðsett. Þegar ég kom að því máli sem velferðarráðherra var búið að fjalla um það í mörgum vinnuhópum, af mörgum borgaryfirvöldum og það var þá í sérstakri umfjöllun hjá skipulagsyfirvöldum Reykjavíkurborgar sem að lokum samþykktu deiliskipulagið. Ég held því að óþarfi sé að eyða tíma í að ræða það mikið frekar. Niðurstaðan virðist alltaf verða sú sama. Menn hafa haft áhyggjur af samgönguleiðum í tengslum við spítalann. Þá er ég ekki að tala um flugvöllinn heldur hvernig umferðin fer um Hringbraut og Miklubraut og hvaða tafir gætu orðið þar. Enda hef ég stundum leikið mér að því að segja: Ef við færðum spítalann t.d. á Vífilsstaðasvæðið eða lengra í burtu, hvað mundi gerast við þann reit sem þarna er í miðri borginni? Sennilega mundum við byggja þar íbúðabyggð upp á 10–20 þúsund manns. Hvernig á það fólk að fara í burtu? Við erum að tala um 4–5 þúsund starfsmenn á Landspítalanum. Þar af eru 2 þúsund á þessu svæði nú þegar eða rúmlega það. Hinir koma á ólíkum tímum vegna þess að það er vaktafyrirkomulag á spítalanum. Ég held að menn hafi ofmetið áhættuna af samgöngunum á þessu svæði enda hefur verið ítarlega farið yfir þær og sýnt fram á að þær muni ekki valda vandræðum. Ég lýsi yfir einlægum stuðningi við þessa þingsályktunartillögu og það megininntak að við eigum að mynda þjóðarátak um að byggja og endurbyggja nýjan spítala til að gefa þau skýru skilaboð að við viljum hafa öflugt heilbrigðiskerfi, hafa áfram heilbrigðiskerfi sem er eitt það fremsta í heiminum og halda þeirri stöðu okkar. Við þurfum ekkert að gefa afslátt af því, við þurfum ekkert að skammast okkar þó að við höfum farið í gegnum erfiðleika en við eigum að standa upprétt að þeim erfiðleikum loknum.

Virðulegi forseti. Ég þakka flutningsmönnum fyrir þessa þingsályktunartillögu. Við þingmenn Bjartrar framtíðar höfum ítrekað, líkt og margir aðrir þingmenn, kallað eftir svörum stjórnvalda við þeirri spurningu hvort fara eigi í uppbyggingu á Landspítalanum, hvenær það verði gert og hvernig. Mér finnst stjórnvöld ekki hafa talað alveg skýrt í þessum efnum. Ég hef heyrt þær áhyggjur af landsbyggðinni að bygging nýs spítala og endurbætur muni soga til sín allt fjármagn. Mér finnst alveg ástæða til að taka þær áhyggjur alvarlega en ég vil helst ekki að við séum að stilla þessu máli upp sem höfuðborg andspænis landsbyggð. Það hlýtur að létta á Landspítalanum ef heilbrigðisþjónustan er góð úti um allt land og að sama skapi er Landspítalinn mjög mikilvægur fyrir okkur sem búum úti á landi. Við sækjum þjónustu á Landspítalann þegar einhver bráðatilfelli koma upp eða ef gera þarf flóknar aðgerðir þannig að Landspítalinn er spítali allra landsmanna. Mér finnst mjög mikilvægt að við höfum það í huga. Hvort sem við erum höfuðborgarbúar eða landsbyggðarbúar þá eru það sameiginlegir hagsmunir okkar að Landspítalinn grotni ekki niður og það að heilbrigðisstarfsfólk sæki í störf erlendis vegna þess að það treysti sér ekki til að vinna á spítalanum. Hvort framkvæmdin á að vera opinber eða fjármögnuð með öðrum hætti hlýtur bara að vera rætt í nefndinni. Ég hef enga sérstaka skoðun á því á þessu stigi málsins. Ég vona að þingsályktunartillagan fái ítarlega meðferð í nefndinni og að við fáum sem fyrst niðurstöðu um hvernig við ætlum að haga uppbyggingu Landspítalans. Við vitum öll að sú uppbygging verður ekki umflúin og þeirri óvissu sem ríkir um Landspítalann þarf að eyða sem fyrst.

Hæstv. forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessarar þingsályktunartillögu. Það er ekki vegna þess að ég sé sérstakur áhugamaður að vera með stjórnarandstöðunni í málum og enn síður vegna þess að ég vilji bruðla með skattfé. Ástæðan fyrir því að ég er á þessari þingsályktunartillögu er fyrst og fremst vegna þess að í henni felst ekki bara fjárhagslegur ávinningur heldur líka margt annað. Það liggur fyrir að taka lán til langs tíma, 30 ára eða svo, sem mun kosta ríkið á fjórða milljarð, við vitum það, á hverju ári. En hvað fáum við á móti í beinhörðum peningum, ef við byrjum á því? Við spörum það sem kostar að hafa spítalann á mörgum stöðum, hvort sem er vegna sjúkraflutninga eða flutninga, nýtingar á starfsfólki, nýtingar á tækjum og tólum. Við getum endalaust farið yfir þetta. Það er örugglega metið á 2,6–3 milljarða. Þá er ekki búið að taka tillit til þess að í óbreyttu ástandi mun verða mikill viðhaldskostnaður upp á mörg hundruð milljónir á ári. Fjárhagslegi ávinningurinn er bara strax kominn. Það er líka annar ávinningur sem er fjárhagslegur. Það að fara í svona framkvæmd mun sjálfsagt draga úr kostnaði við atvinnuleysi, það eykur umsvif og annað sem kallar á tekjur í ríkissjóð. Ef við hættum að tala um peninga, tölum um það sem verður að vera til staðar ef við ætlum að reka spítalann á annað borð með þeirri þjónustu sem þar hefur verið, þá vitum við að við núverandi aðstæður komum við ekki fyrir nýjustu tækjum sem eru nauðsynleg til að sinna þessari þjónustu þannig að við komumst ekki hjá þessu. Annað atriði. Í dag er mikið talað um vandamál við að manna spítalann með læknum, áhugaleysi þeirra að koma heim frá námi þannig að það skapar vandamál. Nýr spítali mun örugglega verða til góðs í þeim vanda vegna þess að þetta snýst ekki alltaf bara um laun eins og margir halda heldur líka starfsaðstöðu, að geta sinnt starfi sínu. Við sjáum að það er ýmiss konar hagur af því að gera þetta og gera það strax og gera það fljótt, eins og þingsályktunartillagan segir til um. Hugmynd Vinstri grænna, um að taka þetta bara úr ríkissjóði, er ekki framkvæmanleg við núverandi aðstæður. Auðvitað mun spítalinn ekki rísa við þær aðstæður. Mér finnst óskiljanlegt að þeir skuli ekki vilja vera með á þessari þingsályktunartillögu. Auðvitað þurfum við alltaf að fara varlega. Við erum með skattfé í höndunum. Við verðum að nýta það sem best. Ef það borgar sig fjárhagslega og af öðrum ástæðum að fara þessa leið þá er ekki eftir neinu að bíða.

Frú forseti. Færð hafa verið gífurlega sterk rök í þessari umræðu fyrir því að þjóðarátak um byggingu nýs Landspítala sé líklega það besta sem þetta þing getur sameinast um að hrinda í framkvæmd. Menn hafa skoðað málið frá ýmsum sjónarhornum í umræðunni. Það er tvennt sem ég vil leggja sérstaklega mikla áherslu á. Faglega skiptir þetta mjög miklu máli. Landspítalinn er hátæknisjúkrahús sem hefur sannarlega staðið undir nafni. Það er sjúkrahúsið sem sér um okkur þegar við lendum í áföllum sem hugsanlega geta leitt okkur til dauða. Að því leytinu til hefur hann ekki einungis þjónað suðvesturhorninu heldur öllu landinu. Ástæðan fyrir því að honum hefur tekist að ná frábærum árangri í þeim efnum er sú að hann hefur í reynd orðið deigla sem í hafa runnið straumar frá öllum helstu og fremstu læknaháskólunum í heiminum. Íslendingar hafa alltaf hleypt heimdraganum. Þeir hafa farið í allar áttir til þess að verða sér úti um menntun en þeir hafa alltaf komið hingað heim að lokum. Landspítalinn – hátæknisjúkrahús hefur borið gæfu til þess að geta laðað til sín nýtt vísindafólk, nýja lækna, nýja hjúkrunarfræðinga sem eru að koma frá Evrópu, frá Karólínska sjúkrahúsinu, frá frægu sjúkrahúsunum í Bretlandi, frá frægu sjúkrahúsunum í Bandaríkjunum, fólkið kemur hingað. Ísland hefur notið þeirrar sérstöðu umfram mörg önnur lönd að því leytinu að hérna hefur verið fremsta þekking hverju sinni einmitt á þessum spítala. Það er ástæðan fyrir því að þrátt fyrir erfiðleika, fjárhagsþrengingar og niðurskurð á Landspítalanum hefur hann haldið þeirri stöðu sem hann hafði fyrir tíu árum og hefur enn þá í dag þar sem tuttugustu algengustu banamein vegna slysfara eða bráðra sjúkdóma hafa lifun sem er fremst í heimi, þ.e. á bilinu topp 5 til topp 15. Þetta er Landspítalinn, svona vinnur hann. Hann hefur til þessa getað laðað að sér starfskrafta ungs fólks sem er að koma úr námi, sem hefur séð um okkur og þekkingin sem það færir með sér á verulegan þátt í því að við erum meðal langlífustu þjóða heims. Þetta er líka landsbyggðarmál. Helstu rökin sem hefur verið beitt gegn þeirri framkvæmd sem hér er verið að leggja til eru þau að hún þjóni bara þéttbýlinu, þjóni bara suðvesturhorninu. Það er rangt. Þetta þjónar landsbyggðinni allri. Nú höfum við, eins og ég rakti hér áðan, verið að ganga í gegnum erfiða tíma. Landspítalinn hefur ekki farið varhluta af því fremur en allar aðrar ríkisstofnanir. Það varð bankahrun í landinu og menn stóðu andspænis gríðarlegum erfiðleikum og það var niðurskurður þarna eins og annars staðar. En það var alltaf ljós fyrir enda ganganna, það var alltaf sameiginlegur draumur stjórnvalda og starfsmanna. Hann var að þegar þessu skeiði linnti - og því er að linna núna - mundi hefjast nýtt skeið, uppbyggingarskeið sem mundi leiða til þess að við byggðum nýjan spítala. Ég held að þetta hafi verið það sem gaf starfsfólkinu við mjög erfiðar aðstæður kraftinn til þess að leggja á sig ómælt erfiði sem við skuldum því gríðarlegt þakklæti fyrir. Þegar þetta er tekið frá, þessi draumur, þessi von þeirra þá blasir við að menn sjá fram á að geta ekki haldið áfram þeirri framþróun sem þar hefur verið út af tvennu. Í fyrsta lagi sjáum við að unga fólkið hefur gefið það mjög skýrt til kynna, fólk sem er að mennta sig í þessum fræðum erlendis, að það getur ekki hugsað sér að koma aftur. Í öðru lagi eru byggingarnar þess eðlis, þær eru orðnar svo gamlar og úr sér gengnar að þær bjóða ekki einu sinni upp á, eins og hv. 1. flutningsmaður rakti í inngangsræðu sinni, að nýjustu læknatæki séu tekin þar inn. Það eru atriði sem skipta mjög miklu máli. Þetta er spurning um faglega þróun og fagleg gæði Landspítalans til framtíðar. Hitt sem hefur aðeins lítillega verið drepið á í umræðunni er að það hentar stöðunni í hagkerfinu gríðarlega vel að ráðast í þessa miklu framkvæmd einmitt núna. Hv. þm. Kristján L. Möller rakti að hægt væri að ljúka framkvæmdinni á fimm árum. Það vill svo til að það er akkúrat framkvæmd af þeirri stærðargráðu sem við þurfum inn í samfélagið núna. Með því að bera gæfu til þess að samþykkja þetta og ráðast í framkvæmdina með þeim hraða sem er hægt að gera tel ég að það mundi efla mjög þjóðarhag, glæða hagvöxt, skapa störf. Þetta mundi fullnýta þann slaka sem er í samfélaginu núna. Þess vegna held ég að þetta sé rétti tíminn. Svo er spurning hvort hægt sé að finna einhverjar leiðir sem bræða saman ólík sjónarmið í þessum efnum. Menn hafa gert að umræðuefni hér þau viðhorf sem hv. þm. Ögmundur Jónasson reifaði í máli sínu. Vissulega er það svo að Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur sett sig svolítið á ská. Sömuleiðis er það svo að stjórnarflokkarnir hafa ekki opnað á þetta nema hæstv. fjármálaráðherra sem opnaði glufu. Hæstv. ráðherra sagði fyrir skömmu síðan í svari við spurningu frá hv. þm. Kristjáni L. Möller að eina leiðin sem hann sæi í stöðunni miðað við það sem hann kallaði núverandi þrengingar ríkissjóðs - og geri ég ekki lítið úr þeim - væri að eyrnamerkja andvirði af sölu ríkiseigna til þessa. Og hví skyldum við ekki gera það? Það er enginn að tala um að selja fjölskyldusilfrið, það er enginn að tala um að selja útsæðið. En við eigum eigur sem við vitum að er líklegt að verði mikils virði á næstu árum. Ég nefni eign okkar í Landsbanka Íslands. Ég er ekki að tala um að selja frá okkur bankann eða meiri hlutann en það dugar til þess að fara alllanga leið í þessu að selja hluta af honum, þó þannig að ríkið mundi halda mjög tryggum meiri hluta. Er ekki mögulegt fyrir þær nefndir sem um þetta fjalla að skoða hvort ekki sé hægt að bræða saman sjónarmið Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, þeirra sem standa að þessari tillögu og líka stjórnarflokkanna, a.m.k. þess parts þeirra sem hæstv. fjármálaráðherra talar fyrir? Ég held það. Í framhaldinu mætti síðan skoða hvort ekki væri hægt að rökstyðja betur en menn hafa gert að framkvæmdin sé ekki bara fyrir þéttbýlið, eins og hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir rakti svo ágætlega í sinni ræðu er þetta líka hagsmunamál fyrir landsbyggðina. Það sem við þurfum auðvitað að tryggja samhliða þessari uppbyggingu er aðgengi að spítalanum og ekki bara með því að koma í veg fyrir að menn dragi einhverjar rauðar línur með því að setja upp sjúklingaskatt eða annað slíkt heldur með samgöngum. Við þurfum að tryggja að hvar sem menn eru staddir á landinu komist þeir klakklaust og mjög greiðlega á spítalann ef þeir verða fyrir áfalli. Það þýðir að sjúkraflutningar þurfa að vera í lagi. Þetta tvennt ætti að fullnægja þessum þörfum. Menn hafa síðan rakið hinar fjármálalegu forsendur fyrir málinu, bæði hv. þm. Brynjar Níelsson og 1. flutningsmaður málsins. Þegar maður skoðar þær röksemdir virkar einhvern veginn borðleggjandi að það sé háskans virði fyrir ríkisfjármálin að leggja út á þetta haf. Menn hafa reiknað það út, og þær tölur eru ekki illa úr sér gengnar, að sparnaðurinn sem verður af því að ráðast í byggingu nýs spítala sé 3 milljarðar á ári sem fara að minnsta kosti, jafnvel þótt maður meti varlega orð og rök hv. 1. flutningsmanns, langleiðina með að borga vexti og afborganir. Hvað er það þá sem eftir stendur sem er mótdrægt þessari ákvörðun? Það er voðalega fátt. Ég held að það sé misskilningur og ég held að hægt sé að eyða honum með því að rökræða málið á þeim málefnalega grunni sem menn hafa gert hér í dag innan viðeigandi þingnefnda, og þá held ég að það sé að minnsta kosti einnar messu virði að reyna að bræða saman þessi ólíku sjónarmið. Það skyldi þó ekki vera að stjórnarliðið sæi að þetta fellur að tilgangi þeirra um að láta hjól atvinnulífsins snúast örlítið hraðar? Þessi framkvæmd þjónar einfaldlega hagsmunum allra, ríkisstjórnarflokkanna, stjórnarandstöðunnar, landsbyggðarinnar, þéttbýlisins og síðast en ekki síst okkur sem bíðum þess að eldast og vitum að ef við verðum nógu gömul lendum við alltaf í þeirri stöðu að þurfa að eiga líf okkar upp á náð þessa sjúkrahúss og gæði þess.

Hæstv. forseti. Fyrir það fyrsta vil ég þakka kærlega þeim þingmönnum sem tekið hafa til máls í þessari umræðu um þjóðarátak um byggingu nýs Landspítala, þingsályktunartillögu sem tíu þingmenn flytja hér á Alþingi. Mér finnst umræðan mjög jákvæð, það sem fram hefur komið, og það er einmitt það sem hún þarf að vera. Við þurfum að senda jákvæð skilaboð héðan frá Alþingi um að menn séu alls ekki hættir við þau miklu áform, nauðsynlegu áform, að byggja nýjan Landspítala; þjóðarátak, þjóðargjöf eða hvað sem við viljum kalla það. Senda þarf starfsfólki og landsmönnum öllum þau skilaboð og við þurfum að ræða lausnarmiðað hér á Alþingi hvernig við komumst í þá framkvæmd. Við þurfum, eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson talaði um, að bræða saman - hann notaði það orðalag - þær hugmyndir sem eru annars vegar hjá ríkisstjórnarflokkunum og stjórnarandstöðunni og hins vegar hjá Vinstri grænum sem hafa allt aðra nálgun. Auðvitað ber að virða þeirra nálgun og taka tillit til hennar en það skyldi þá ekki vera að það sé einmitt hægt að gera það sem hv. þingmaður var að tala um að fara þessa blönduðu leið. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarni Benediktsson sagði í svari sínu til mín að hægt væri að hugsa sér þá leið að taka peninga af sölu ríkiseigna til að leggja í byggingu spítalans. Í þingsályktunartillögunni er beinlínis talað um að ákvæði þurfi að vera í útboðsskilmálum vegna lántöku þess efnis að lántaka sé heimilt að greiða inn á lánið og lækka þar með höfuðstól og vexti. Einnig má hugsa sér að peningar komi beint af fjárlögum ef þeir verða til á næstu árum - þó litlir yrðu væri táknrænt að leggja það líka til. Þetta er hægt eins og hér hefur verið talað um. Við skulum leyfa okkur að tala um rúnnaða tölu, 40 milljarða, í þeim áformum sem talin eru upp í þingsályktunartillögunni, það eru þá 8 milljarðar á ári. Einnig má benda á það sem fram kom hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að þetta gæti verið nauðsynlegur liður í hagvextinum sem þörf er fyrir. Það varðar þjóðarhag að skapa störf. Hvenær á ríkið enda að fara í framkvæmdir ef ekki á kreppu- og samdráttartímum? Ríkið á ekki að vera í framkvæmdum á þenslutíma heldur halda að sér höndum. Virðulegi forseti. Aðstaðan á Landspítalanum er ekki nógu góð. Ég hef flutt tillögu um rannsóknir á svokölluðum myglusveppum en vert er að geta þess að í höfuðvígi heilbrigðisþjónustu á Íslandi hefur komið upp myglusveppur. Nokkrir af færustu sérfræðingum okkar hafa veikst vegna myglusvepps vegna þess að húsnæðið er komið til ára sinna. Það er engan veginn bjóðandi fyrir utan það að húsakynnin eru orðin allt of lítil, margir eru saman á stofu og ekki er hægt að bjóða upp á það. Ég var spurður að því, þegar ég lagðist inn á Landspítala í upphafi þessa árs, hvort ég hefði nokkurn tíma bókað mig inn á hótelherbergi með þeim ágæta manni sem lá við hlið mér á stofunni. Ég leyfði mér að efast um að það hefði ég nokkurn tíma gert. Þetta eru ný viðmið, þetta eru nýir tímar, sem við skulum hafa í huga. Við skulum líka hafa í huga, eins og hér hefur verið rætt um, að við þurfum að skapa góða starfsaðstöðu þannig að við höldum færustu læknunum okkar við bestu skilyrði sem til eru, þar með talið tæki, og fáum nýja lækna heim til landsins sem eru úti um allan heim að mennta sig. Þökk sé því fólki öllu fyrir að leggja þessa miklu menntun á sig. Gerum okkar til að gefa því kost á að koma heim og reka það öfluga heilbrigðiskerfi sem við viljum hafa hér á landi. Virðulegi forseti. Okkur getur vissulega greint á um leiðir í þessu eins og fram kom hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni - ég brást kannski of harkalega við þeim sjónarmiðum sem hann setti fram. Ég tek því undir það að hluti af því að skapa þessa þjóðarsátt er að ná sátt innan þings, milli allra flokka, um að finna leið til að hefja byggingu. Það getur kannski kallað blönduð leið eins og ég gat um hér áðan. Margoft hafa metnaðarfull áform verið uppi og þar á meðal í fyrri ríkisstjórnartíð sjálfstæðis- og framsóknarmanna. Miklir peningar voru teknir frá eftir sölu Landsímans og það var samþykkt sem lög frá Alþingi að nota þá peninga í byggingu Landspítalans. Þau lög þurfti því miður að nema úr gildi eftir hrun og þar hurfu þeir peningar. Eins og hv. þm. Brynjar Níelsson og aðrir hafa talað um er erfitt að vera fátækur, það er erfitt að eiga ekki fyrir hlutunum og það er erfitt að þurfa að taka lán; það er engan veginn ásættanlegt að þurfa alltaf að taka lán, það er betra að eiga fyrir hlutunum. Þess vegna er hægt að fara þessa blönduðu leið. Ég er ekki fjármálaverkfræðingur eða hagfræðingur en ég hef dundað mér við að búa til excel-skjöl. Miðað við höfuðstól upp á 40 milljarða kr. (43 plús eða mínus), ársávöxtun upp á 2,5%, sem ríkissjóður fær í HFF44 verðbréfaflokknum, sem er Íbúðalánasjóður, fer niður í 2,6% - ég er því miður allt of svartsýnn á verðbólgu og geri ráð fyrir 4,5% verðbólgu. Þetta reiknilíkan, þetta excel-skjal, mundi breytast mjög mikið ef við gætum til dæmis komist niður í verðbólgumarkmið Seðlabankans, 2,5%. En miðað við þær forsendur sem ég hef rakið þá borgum við á fyrstu 23 árunum - og ég tek það fram að útreikningar mínir eru ekki fullkomnir - 2 til 4 milljarða frá fyrsta ári til síðasta árs, í vexti og afborganir miðað við lán til 40 ára. Við getum leyft okkur að hafa lánið til 40 ára vegna þess að byggingin mun standa í langan tíma. Við getum líka haft þann möguleika inni í myndinni að ef ríkiseignir seljast, og hluti af þjóðarsátt okkar er að leggja það inn á höfuðstólinn, þá lækka þessar tölur. En fyrstu 20 til 25 árin erum við að borga innan við 4 milljarða í vexti og afborganir miðað við þessar forsendur - ég tek fram að ég er ekki hagfræðingur eða fjármálaverkfræðingur en ég held að þetta líkan mitt sé nokkuð áreiðanlegt. Það er einmitt talan sem hið norska fyrirtæki hefur nefnt sem sparnað þegar tekinn er inn í dæmið óhagkvæmur rekstur Landspítalans eins og hann er í dag - reksturinn er dreifður og fer fram á 17 stöðum víða um höfuðborgarsvæðið í um 100 húsum. Hér er vissulega verið að ræða um háar tölur. Það er hárrétt, sem hæstv. heilbrigðisráðherra Kristján Þór Júlíusson segir, að um yrði að ræða stærsta framkvæmdaátak í sögu ríkissjóðs, vafalaust er það rétt. En ég vil í lokin minna á þá miklu fjármuni sem leggja þarf í spítalann á næstu árum ef við ætlum að standa sómasamlega að viðhaldi hans og skapa það öryggi sem þarf að vera á spítalanum, til þess til dæmis að læknar komist með sjúklinga sína milli hæða í lyftum en lyfturnar á spítalanum eru þannig að þær taka ekki nútímasjúkrarúm, ég tala ekki um ef einhver lækningatæki fylgja viðkomandi sjúklingi o.s.frv. Ég gæti vissulega komið einu sinni enn hingað upp og rætt þessa þingsályktunartillögu en ætla að sleppa því. Ég ætla hins vegar að nota þessa síðustu mínútu til að þakka enn á ný þeim þingmönnum sem tekið hafa til máls og alveg sérstaklega þeim þingmönnum sem eru meðflutningsmenn á tillögunni. Margir þingmenn hafa tjáð mér að þeir hefðu verið tilbúnir til að setja nafn sitt á tillöguna ef þeir hefðu vitað af henni áður en hún var lögð fram. Það er svo sem ekkert keppikefli að vera með mikinn fjölda þingmanna á tillögum en æskilegt hefði verið að mynda um hana samstöðu milli allra flokka, að nöfn þingmanna úr öllum flokkum hefðu verið á tillögunni, en það tókst ekki. Ég ætla rétt að vona að velferðarnefnd, sem fær málið til úrvinnslu, sendi málið út til umsagnar og fái gesti á fund sinn til að ræða málin. Ég vona að velferðarnefnd, þar sem fulltrúar allra flokka sitja, takist með samræðum milli ríkisstjórnarflokka og stjórnarandstöðu að skapa þá þjóðarsátt sem ég tala um; sú sátt er meginmarkmið okkar í því að hefja byggingu nýs Landspítala. Við eigum nýjan spítala inni, hann á að vera okkar þjóðargjöf.

Eins og kveðið er á um í 8. mgr. 45. gr. þingskapa gengur skýrsla forsætisráðherra um meðferð og framkvæmd ályktana Alþingis 2012 til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til umfjöllunar.