Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég skal ekki fara mörgum orðum um þetta mál, þó að ræða sú, sem hv. 9. landsk. hélt við fyrri hluta umr., gæfi tilefni til þess. Hv. þm. vildi láta það líta svo út, að með brtt. minni ætti að útiloka þá, sem búa í kauptúnum og kaupstöðum, frá bændaskólum. Hv. 9. landsk. hélt því ennfremur fram, að hér væri verið að krefjast þess, að nemendur hefðu unnið tvö ár í sveit til þess að fá inngöngu á skólana. Þetta er ekki rétt. Í till. er einungis farið fram á það, að nemendurnir hafi unnið að almennum landbúnaðarstörfum í tvö ár eftir að þeir urðu 12 ára. Nú er það svo, að viða í stærri þorpum og bæjum er talsverður landbúnaður og flestir unglingar geta átt kost á því að vinna að landbúnaðarstörfum án þess að fara langt frá heimilum sínum. Ég held, að það sé sízt vanþörf á því, að unglingar, sem ætla sér í bændaskóla, kynni sér landbúnaðarstörf af eigin reynd, áður en þeir koma í skólana. Það var ekki rétt hjá hv. 9. landsk., að ég hefði kallað kaupstaðaunglingana álfa. Ég sagði ekki annað en það, að ég vildi fyrirbyggja, að nemendur væri eins og álfar út úr hól þegar þeir koma í skólann. Þetta er alveg sambærilegt við það, að menn yrðu teknir í stýrimannaskólann án þess að þeir kynnu áralagið. Ég hefi sjálfur fengið reynslu af því, að þetta ákvæði er nauðsynlegt, og þar sem gert er ráð fyrir, að undanþágu megi veita, sé ég ekki, að hér sé verið að beita neinn gerræði. En þeir eiga að sjálfsögðu að sitja fyrir rúmi í bændaskólum, sem er full alvara með að gera landbúnað að lífsstarfi sínu, en hinir sitja á hakanum, sem koma þangað einungis af nýjungagirni eða til þess að eyða tímanum. Þetta er ekkert sérstakt fyrir bændaskólana; bæði stýrimannaskólinn og vélstjóraskólinn krefjast þess, að umsækjendur hafi stundað sjó einhvern vissan tíma, áður en þeir koma í skólann. Þetta ákvæði um bændaskóla er hliðstætt við ákvæði í lögum og reglugerðum um aðra sérskóla. Hv. 9. landsk. hélt því fram, að þeir mundu margir, sveitapiltarnir, sem ekki snúa sér að landbúnaði eftir að þeir hafa lokið námi á bændaskólunum, og mundi það ekki síður koma fyrir sveitapilta en kaupstaðapilta. Ég veit, að þetta er ekki rétt. Ég skal sanna þetta mál mitt með skýrslum síðar. Ég vil ekki láta það standa ómótmælt, sem hv. 9. landsk. sagði, að ræktun væri á hærra stigi við kauptún og kaupstaði en í sveitum, og sé ræktunin í sveitunum ekki betri en þetta, þrátt fyrir alla ráðunautana. Það er mesti misskilningur, að ræktun í sveitunum sé verri en við kaupstaðina. Það er ennfremur misskilningur, að ræktunin við kaupstaðina hafi síður notið leiðbeininga frá búnaðarráðunautum en ræktunin í sveitum. Þar hefir einmitt þessi ráðunautastarfsemi komið að mestu gagni. Öll skipulagning á ræktun kauptúna og kaupstaða á síðustu árum er framkvæmd einmitt af þessum ráðunautum, sem hv. 9. landsk. gerir lítið úr. Þeir hafa mælt landið og áætlað um ræktunarkostnað og ákveðið skurðakerfl. Þess vegna er það sú ræktun fyrst og fremst, sem byggist á þessari ráðunautastarfsemi, en ekki einmitt í sveitunum, af þeim ástæðum, að á hinum mörgu dreifðu býlum er erfiðara að koma leiðbeiningum við. Þetta er ástæða til að benda á, þó að það eigi ekkert skylt við málið, sem er til umræðu, og óþarfi hafi verið að blanda því inn í það.

*Jón Baldvinsson: Það er ekki heldur ætlun mín að hafa um þetta mörg orð. En hv. 2. þm. Skagf. hefir talað ekki allstuttan tíma, þegar tillit er tekið til þess, að hann sagðist ætla að segja aðeins örfá orð, svo að ég vona, að mér fyrirgefist, þó að ég fari um það örfáum orðum á hans mælikvarða. Það er algerlega rangi hjá hv. þm., að ég misskilji nokkuð þessa brtt. hans. Þó að tekið sé fram, að þeir hafi unnið að almennum landbúnaðarstörfum, - hverjir eiga að meta þetta? Ætli það séu ekki kennararnir? Og þetta er skilningur hv. þm. sjálfs, og hann hefir verið búnaðarskólastjóri talsvert lengi. En hvaða mælikvarða setur hann sem búnaðarmálastjóri á þá, sem rækta kringum kaupstaðina, þegar hann skapar þeim atkvæðisrétt í Búnaðarfélaginu? Er það ekki svo, að þeir þurfi að vera 4–5, sem hafa stærst löndin, til þess að hafa fulltrúa? Eftir nýjustu samþykktum Búnaðarfél. eru þeir réttlausir. Ætli það verði ekki svipaður mælikvarði, sem hv. þm. sem búnaðarmálastjóri vili leggja á þetta, þegar sett verður reglugerð um þetta efni? Það getur vel verið, að búnaðarmálastjóra og skólastjórum tækist að setja saman einn ungling úr 5–6 unglingum, sem eru í kaupstöðum, sbr. réttinn til að hafa fulltrúa, og hvort þeir tækju þá sinn liminn á hverjum stað, veit ég ekki, eða hvernig þeir vildu hafa það. Ef því litið er á mælikvarða og skilning hv. 2. þm. Skagf. á þann rétt, sem ræktunarmenn kringum kaupstaðina hafa gagnvart Búnaðarfél., þá er hætt við, að synir slíkra mættu þeim skilningi í búnaðarskólunum, að þeir yrðu dæmdir að þessu leyti eftir öðrum mælikvarða og þeirra ræktunarstarf en hinna, sem koma frá afdalakotum, sem teljast sérstök „jörð“. Ég sé ekki, að ég misskilji þetta nokkurn skapaðan hlut, með þær reglugerðir og ákvarðanir í huga, sem Búnaðarfél hefir áður sett. Hv. þm. sagði, að foreldrum væri vorkunnarlaust að láta unglinga þá, sem ætluðu að fara í búnaðarskóla, alast upp með það fyrir augum. Það er kannske ekki gott að sjá fyrir á ungbörnunum, hvort þau vilja verða sveitamenn eða hafa í sér fólgna löngun til náms í búnaðarskóla, þegar þau eru 12 ára eða meira, til þess að sé hægt að miða þeirra uppeldi við það. Bæði þm. hér í sameinuðu þingi og eins í Ed., þeir sem rætt hafa um málið, hafa tekið stýrimannaskólann til samanburðar og fundizt nokkur rök í því, þar sem skipstjóraefnum er gert að skyldu að hafa siglt tiltekinn tíma og náð tiltekinni kunnáttu áður en þeir koma í skólann. Skipstjórum er ætlað að stýra skipi og bera ábyrgð á því. En ég skil bændaskólana svo, að þeir eigi að mennta bændur. Að það eigi ekki að vera eingöngu framleiðsla á búfræðingum, sem séu leiðbeinendur fyrir bændur, heldur ali upp menntaða bændur, sem kunna landbúnaðarstörf og þekkja sínar jarðir. Svo að það er alls ekki til samanburðar að ala menn upp í heila, stóra atvinnustétt, eða í þrönga stétt, eins og til stýrimennsku og skipstjórnar. En sé meiningin að halda þessum samanburði áfram, þá má álykta, að hann hugsi sér, að allir þessir búfræðingar verði leiðbeinendur fyrir bændur. En sannast að segja hefði ég haldið, að bændur þyrftu þess frekar með, að slíkir menn kæmu og ynnu að landbúnaðinum, en væru ekki bara á ferðalögum til þess að vaða í klof á vaðstígvélum um fen og mýrar og benda bændum si svona: Hér á að gera skurð, og þarna á að rækta garð. Ég hefi haldið að bezt væri, að bændur hefðu þessa þekkingu sjálfir til að vinna á sínum eigin jörðum, og sé það því aðaltilgangur bændaskólanna að ala upp menntaða bændastétt, sem viti sem bezt sjálf, hvað hentar í búskap á voru landi. Ég vil aðeins endurtaka það um þessa till., að ég tel það mjög rangt að halda henni svona stíft fram, til þess í raun og veru að ganga á rétt mikils meiri hluta landsmanna. Og ég vil því vænta, að þessi brtt. verði felld. En ég álít rétt, sem hæstv. landbrh. sagði um daginn, að réttast væri að taka þessa till. aftur, til þess að þurfa ekki að stofna þessu máli í voða.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Eins og ég benti á við umr., sem hér fóru fram fyrir nokkrum dögum í Sþ. um þetta mál, tel ég verra, að sett séu nokkur skilyrði fyrir því, að þeir, sem í bændaskóla koma, hafi þekking á landbúnaði. En af því að mér virðist - eins og ég sagði þá - þessi till. ekki skipta miklu máli, þá vildi ég athuga málið nánar og taka það út af dagskrá. Virðist mér metingur milli deilda heldur en raunverulegt efni málsins sjálfs skipta mönnum í flokka. Og til þess að málinu verði ekki stefnt í óefni, vil ég mælast til þess, að flm. fallist á að draga till. til baka, af því að það skiptir svo sáralitlu máli til eða frá, hvort till. er samþ. eða ekki.

*Jón Pálmsson: Ég kvaddi mér hljóðs um þetta mál hér fyrir löngu síðan, þegar það var til umr., í tilefni af ræðu, sem hv. 9. landsk. hélt. Satt að segja undrast ég það, hvað hv. Ed. hefir gert þetta að miklu kappsmáli, eins og í pottinn er búið. Því að ég fæ ekki betur séð en það byggist á furðulegri vanþekkingu að andæfa þeirri till., sem landbn. hefir samþ. Það, að fara fram á, að teknir séu í búnaðarskóla menn, sem aldrei hafa komið í sveit og aldrei unnið sveitastörf, er sama og fara fram á, að menn læri sögu án þess að hafa lært að lesa, eða hlutfallareikning án þess að hafa lært að leggja saman. Þess vegna er það gersamlega út í hött, sem hv. 9. landsk. var að tala um, að gengið sé að einhverju leyti á rétt meiri hl. landsmanna með þessari till. Og að þetta atriði hafi nokkur áhrif á það, að fólk sé að hópast úr sveitinni til kaupstaðanna, eins og nefnt hefir verið, - ég held, að þessum hv. þm. og öðrum flokksmönnum hans væri nær að líta á aðra hluti, sem hafa meiri áhrif í þessu efni en till. sú arna. Því að það er sannarlega ekki langt gengið í þessari till., að það megi veita undanþágu frá þessum ákvæðum, er sérstök ástæða er til. Ég geri ekki ráð fyrir, að þetta reki sig neitt á; a. m. k. hefir aðsóknin ekki verið það mikil fram að þessu. En ef hún fer að verða mikil, tel ég fullkomlega sanngjarnt, ef visa þarf frá einni eða fleiri umsóknum, að þá séu teknir fram yfir þeir, sem eru uppaldir í sveit eða hafa unnið landbúnaðarstörf. Þess vegna er undarlegt, ef valda þarf svo miklum ágreiningi um þetta mál, hvort þessi meinlausa till. er samþ. eða ekki samþ.



Mér virtist nú ræða hv. 9. landsk. bera þess merki, að hann sé algerlega í rökþrot komin við að mæla á móta þessari till., því að hann fór út í allt aðra sálma. Hann tók til að rangfæra orð mín og gera mér upp, að ég vildi, að allir sem í búnaðarskóla færu, yrðu ráðunautar, sem ösluðu í klofháum stígvélum um allar jarðir til þess að segja fyrir, hvar ætti að grafa skurði og þess háttar. Ég get borið það undir hið. háa Alþingi, að mér hafa aldrei farizt orð í svipaða átt. Þetta er alger tilbúningur og sýnir gleggst, að hv. þm. hafði engin rök gegn þessari till., enda var ekki reynt að hnekkja því, sem ég hélt fram. Hliðstæðir skólar aðrir, eins og stýrimannaskólinn og vélstjóraskólinn, sem er alveg hliðstæður fyrir sjómenn, hafa sett svipuð skilyrði hjá sér.

Þetta er ekki sambærilegt

. Ég segi, að þetta sé sambærilegt, og ekki undarlegt, þó að gerðar séu hliðstæðar kröfur um menn, sem fara til sérskóla sjómennskunnar. Þetta er alveg sambærilegt. Þess vegna hefi ég ekki skipt um skoðun í þessu máli. Síður en svo. En hinsvegar er það svo, að nú hefir komið fram ósk frá hæstv. landbrh. um, að þessi till. sé tekin aftur, af þeirri ástæðu, að óttast er um, að frv. geti fallið, ef till. er samþ., ef þeir, sem hafa beitt sér fyrir henni, skipa sér allir í einn hóp til að fella frv. Get ég sagt það sem mína eigin skoðun, að ég vil ekki eiga á bættu, að frv. falli af þessari ástæðu. lin ég verð að segja, að þeir, sem beita sér gegn þessari till., hafa sýnt allmikið kapp í þessu máli, og hefir það meira ráðið en vit og íhygli. Ég hefi nú átt tal við a. m. k. suma af landbnm. Nd., og ég held mér sé óhætt að segja, að meiri hl. þeirra muni fallast á það, að brtt. verði tekin aftur nú að þessu sinni. Og ég held þá, að ég taki þá ábyrgð á mig fyrir hönd flutningsmannanna að taka aftur till., til þess að eiga ekkert á hættu um það, að frv. falli.

*Héðinn Valdimarsson: Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði um þessa skóla, ætla ég aðeins að bæta við, að ef þesskonar ákvæði er sett við búnaðarskólana, þá er sjálfsögð afleiðing að setja það líka við aðra sérskóla, t. d. verzlunarskólann og samvinnuskólann, að menn hafi verið ákveðinn tíma við verzlun áður en þeir fái inngöngu, og ég er ekki viss um, að flm. þætti það sérlega gott. En ég ætla ekki að deila lengi um þetta, úr því að till. er tekin aftur, en aðeins bæta því við, að ég vænti þess, að hæstv. landbrh. setji ekki samskonar ákvæði í reglugerð.

Það er einmitt það, sem ég er að boða

.



Þessi till. er flutt af 1. varaþm. Reykv., Jóhanni G. Möller, sem nú er horfinn af þingi, og mér. Hún fer fram á, að Alþingi skipi 5 manna n. til þess að athuga, á hvern veg og hversu víða megi koma á hlutdeildar- og arðskiptifyrirkomulagi í atvinnurekstri landsmanna og hvernig Alþingi geti stuðlað að því að efla slíkt fyrirkomulag. Þetta er nokkurt nýmæli hér á landi, en þetta skipulag, sem till. fjallar um, hefir verið reynt mjög viða erlendis, einkanlega í stórum fyrirtækjum, og hefir gefizt þar með ágætum. Það er um tvennt að ræða. Í fyrsta lagi að gefa verkamönnunum nokkurn hluta af arði fyrirtækjanna, sem þeir vinna við, og í öðru lagi að gefa þeim nokkra íhlutun um stjórn fyrirtækjanna. Það er orðið svo áliðið þingtímans, að ekki er hægt að fylgja þessu máli svo úr hlaði sem það verðskuldar, en ég vil leyfa mér að vænta þess, að þar sem hér er um mál að ræða, sem getur haft þann eina tilgang og þá einu afleiðingu, að tengja saman báða aðilja í atvinnulífinu, verkamenn og vinnuveitendur, og skapa meiri frið á þessu sviði, þá mæti það velvild allra hv. þm.



Ég vil bara lýsa ánægju minni yfir því, að úr hópi sjálfstæðismanna skuli koma till., sem eru hér um bil nákvæmlega í samræmi við stefnuskrá framsóknarmanna. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. Snæf. hafi Ford fyrir augum, þegar hann ber þessa till. fram. Á síðustu árum hefir Framsfl. borið fram frv. um samvinnuútgerð, þar sem byggt var á, að menn fái greiðslu fyrir það verk, sem þeir leggja fram í útgerðinni, í hlutfalli við það, sem fæst inn, þ. e. a. s. hrein hlutaskipti, og það er stefna okkar framsóknarmanna. Nú hefir Sjálfstfl., eða a. m. k. einn af aðalmönnum þess flokks, tekið upp þessa stefnu, og ég vil leggja blessun mína yfir það, að svo skuli vera. En ég vil bara benda á, að það er dálítið einkennilegt, að komið skuli vera með þetta úrræði einmitt á þeim tíma. sem útgerðarmenn sjálfir hafa lýst yfir, að ekki sé hægt að reka útgerð með neinum hagnaði hér á landi, heldur með 110 þús. kr. tapi á hverjum einasta togara hér á landi. Þá eiga sjómenn að fara að fá arðinn. En hver er arðurinn, ef það er rétt, að 110 þús. kr. tap sé á hverjum einasta togara, sem gerður er út hér á landi og hér um bil hlutfallslega það sama á hverjum einasta mótorbát, hvort sem það er dekkbátur eða opinn bátur, sem gerður er út? Ég vil beina þeirri spurningu til hv. þm. Snæf., sem er nú einn orðinn af flm. þessarar till., hvort honum finnist nú alveg sérstaklega ástæða til að gera samþykkt um, að sjómenn skuli fá hlutdeild í arði útgerðarinnar, þegar flokksbræður þessa hv. þm. eru búnir að sýna fram á það skriflega og með skýrslum, að 110 þús. kr. tap sé á hverjum togara. Hvað verður það mikið, sem sjómenn fá þá á ári ?



Ræða hv. þm. Barð. gefur að vísu ekki tilefni til mjög alvarlegra umr. um þetta mál. En hann var óvenjulega órökvís í þessari ræðu sinni, því að hann byrjaði á að fagna yfir, að við hefðum flutt þessa till., sem væri í samræmi við stefnu Framsfl., en fór svo að tala á móti þessu stefnumáli flokksins, svo að slík ræða verður ekki tekin mjög alvarlega. En ég vil segja hv. þm., út af því, sem hann sagði um togaraútgerðina og tap á henni, að þessi till. er ekki sérstaklega miðuð við togaraútgerð, heldur á að rannsaka, hvar og hvernig sé hægt að koma við þessu fyrirkomulagi í atvinnurekstri landsmanna í heild. Og þótt svo hafi verið síðustu árin, og liti því miður þannig út nú, að tap verði á togaraútgerðinni, þá er vonandi, að einhverntíma komi það árferði, að sú útgerð, sem rekin verður hér á landi, skili rekstrarágóða, og þá mundi vitanlega þetta fyrirkomulag geta náð til þess, ef svo færi, að Alþingi sýndi þessu máli þann skilning, að vilja stuðla að því, að því yrði komið á.



Ég sé ekkert á móti því, að skipuð sé ólaunuð n. til þess að athuga þetta mál, ekki sízt ef hún ætlaði að vinna á þeim grundvelli, sem iðjuhöldurinn og auðmaðurinn Ford hefir lagt í Ameríku. En ég vil bara benda á það aftur, að það er einkennilegt, þegar búið er að upplýsa, og því hefir ekki verið mótmælt, að útgerð landsmanna sé sérstaklega illa stödd og ekki sé hægt að reka togaraútgerð nema með 110 þús. kr. tapi á hvern togara, þá er það einkennilegt og það hlýtur að verða einkennilegt í augum sjómanna að vísa þeim á arðskipti og hlutdeild í gróða, þar sem er 110 þús. kr. tap. Hvað fá þessir menn? Hvað fá sjómenn í aðra hönd? Ég efast ekki um, að hv. flm. þessarar till. meina það í fullri alvöru, að það sé rétt að láta menn bera, eins og við framsóknarmenn höldum fram, bæði ábyrgð og hagnað, þannig að þeir tapi, ef um tap er að ræða, en græði, ef um gróða er að ræða. En að byrja á að vísa á þetta skipulag, sem vitanlegt er samkv. skýrslum flokksblaða hv. flm., að útgerðin er rekin með tapi, það er að vísa á tómt tap, m. ö. o. að sjómenn mundu fá minna en ekki neitt. Hlutdeild í tapi er ekki mikils virði. A. m. k. er áreiðanlegt, að hv. þm. Snæf. mun játa það, og það er það, sem þessi till. gengur út á, að sé athugað. Ég er ekkert á móti, að þeir, sem þingið kann að skipa til að athuga þetta án þess að baka ríkissjóði kostnað, þeir geri það. En ég held, að á þessum tíma væri réttara fyrir þá n., sem kann að verða skipuð í þessu skyni, að snúa sér að einhverjum þeim atvinnuvegi, þar sem um arð væri að ræða, en ekki þann atvinnuveg, sem gefur tómt tap, því að þar væri ekki um arðskiptingu að ræða eða hlutdeild í arði uf hálfu þeirra, sem vinna þar.

* Flm. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég get verið fáorður um þessa till. Í grg. er skýrt frá, að slysavarnadeildin á Vestfjörðum hafi safnað 50 þús. kr. til björgunarskips, en gera má ráð fyrir, að skip, sem gæti verið bæði björgunarskip og varðskip, mundi kosta um 100 þús. kr. Og ef slysavarnasveit Vestfjarða hefði samstarf við ríkisstj. um kaup á slíku skipi, þá mundi ríkið ekki þurfa að leggja fram nema 50 þús. kr. Það fé yrði að sjálfsögðu tekið af andvirði Óðins, enda er í gildi þál. um, að því fé verði varið á þann hátt. Á Vestfjörðum líta menn svo á, að of dýrt sé að hafa sérstakan björgunarbát og sérstakan varðbát, því að þótt hægt væri að safna nægilega miklu fé til þess að byggja björgunarbát, þá er fyrirsjáanlegt, að ekki væri hægt að safna þar hinum árlega rekstrarkostnaði; hinn tvöfaldi rekstur þessara báta mundi því lenda á ríkinu og verða óbærilegur. Með þessari till. er ekkert fastákveðið, heldur er stj. aðeins falið að semja við slysavarnadeildina um þetta mál, og er ekkert sjálfræði tekið af þeim með þessari till. Bak við okkur flm. standa menn, sem eru forgöngumenn slysavarnahreyfingarinnar á Vestfjörðum, og aðrir, sem áhuga hafa á slysavarnamálum þar. Ég vil svo óska, að till. verði afgr. sem ályktun til stj.



Það er nú búið að samþ. litla fjárhæð til þessarar rannsóknar. En sú fjárhæð er sett út í hött og ekki í samræmi við það, sem þetta kynni að kosta. Það má búast við, að það þurfi að fá sérfróða verkfræðinga til að framkvæma þetta verk. En það litur út fyrir, að um mjög merkilega námu sé að ræða þarna, og væri þess vegna vert að kosta nokkru til rannsóknar hennar, í von um arðvænlegan námurekstur.

Héðinn Valdimarsson Hv. þm. N.-Ísf. hafði beint umsókn um þetta til fjvn. áður en þál.till. komu fram, og nefndin tók upp fjárhæð í þessu skyni, sem samþ. var í fjárl. Það er auðvitað ekki hægt að segja fyrirfram, hvað mikið fé þarf til þessarar rannsóknar, enda stendur ekkert um það í þáltill. Að því leyti er hún óþörf. En það er kannske hægt að segja um leið, að hún sé skaðlaus.