Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Með till, þeirri til þál. um raforkumát, sem flutt er af hv. þm. Framsfl. á þskj. 14, er skorað á ríkisstj. að láta hraða áætlun um áframhaldandi framkvæmdir við rafvæðingu landsins, er miðist við það, að öll heimili hafi fengið rafmagn í síðasta lagi fyrir áralok 1968, og gerð verði áætlun um ný orkuver, aðalorkuveitur og dreifilínur um sveitir ásamt áætlun um aðstoð við að koma upp einkastöðvum fyrir einstök heimili, sem eru svo mjög afskekkt, að ekki þykir fært að leggja rafmagnslínur til þeirra frá samveitunum, og só aðstoðin ákveðin með hliðsjón af þeim stuðningi, sem veittur er íbúum á samveitusvæðunum. Þáltill. þessari var vísað til hv. allshn. 7. nóv. s.l. Var hún tekin fyrir til umr. í n. skömmu síðar og þá ákveðið að senda hana til umsagnar til raforkumálastjóra. Barst n. umsögnin rétt í þann mund, er hv. þm. fóru í jólafrí, og gafst því ekki tækifæri til þess að ræða till., fyrr en Alþ. kom aftur saman til fundar á þessu ári. Í bréfi raforkumálastjóra, sem birt er sem fskj. með nál., er m.a. bent á, að hin svonefnda 10 ára áætlun um rafvæðingu sveitanna sé í raun og veru 11 ára áætlun. Framkvæmdir hafi fyrst hafizt 1954 og eigi henni að verða lokið í árslok 1964, og allt útlit er fyrir, að svo verði. Þegar sé farið að semja næstu 10 ára áætlun, og hafi áætlunin verið sú að ljúka henni fyrir lok s.l. árs, en þetta hafi því miður ekki tekizt. Fyrirhugað sé að gera þá áætlun svo úr garði, að hún taki einnig til einkastöðva fyrir þau býli í sveit, sem eru svo afskekkt, að ekki sé fært að leggja rafveitur til þeirra frá samveitunum. Það hafi m.a. tafið að ljúka áætluninni, að erfitt hefur verið að fá upplýsingar um það, hve mörg býli það eru á landinu, sem enn hafi ekki fengið rafmagn í einhverri mynd. Sá dráttur, sem hér hefur á orðið, þurfi þó ekki að hafa nein áhrif til tafar á hinni nýju 10 ára áætlun, enda sé nægilegt, að hún verði tilbúin fyrir haustið 1963, Þar sem framkvæmdir þeirrar áætlunar geti ekki hafizt fyrr en snemma á árinu 1965. - Vill ekki hæstv. forseti sjá um, að sé lokað þeim herbergjum, þar sem þarf að hafa aukafundi, á meðan fundur stendur í þinginu, svo að a.m.k. sé hægt að heyra til sjálfs sín hér? Þessi atriði í umsögn raforkumálastjóra sýna ljóst, að þáltill. á þskj. 14 getur ekki haft nein áhrif á framkvæmd rafvæðingarinnar í landinu, þótt samþykkt yrði nú á þessu þingi. Um orkuverin segir í umsögn raforkumálastjóra, að þau séu fyrst og fremst miðuð v:a þarfir þéttbýlisins, þar sem orkunotkun sveitanna sé svo litil, að hún hafi ekki, svo að teljandi sé, áhrif á stærð þeirra og staðsetningu, enda sé stöðugt unnið að því að undirbúa stækkanir orkuveranna til þess að fyrirbyggja orkuskort, sbr. skýrslu hæstv. raforkumrh., sem hann gaf nýlega hér á Alþingi. Það sé ekki heldur orkuskorturinn, sem torveldi rafvæðingu sveitanna, heldur hinn mikli kostnaður, sem dreifingunni er samfara, en hann sé nú um 20 sinnum meiri á hvert mannsbarn í sveit en í kaupstað og halli á slíkum nýjum veitum sé áætlaður vera nú um það bil 15 þús. á ári á hvert býli, og áður en ráðizt sé í slíkan hallarekstur, þurfi að leggja á ráð um það, hvernig unnt verði að mæta slíkum halla. Þessi hluti umsagnar raforkumálastjóra sýnir einnig, að samþykkt þáltill. á þskj. 14 leysir á engan hátt þann vanda, sem hér um ræðir, þótt till. verði samþykkt. Með því að hér er um eitt hið mesta vandamál að ræða, þykir mér rétt og skylt að ræða það allt miklu nánar, svo að ljóst sé, við hvaða vanda er að glíma, og jafnframt benda á, hvað gera þurfi til þess að leysa þennan vanda. Samkv. þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, munu um 170 þús. íbúar hafa fengið rafmagn á einn eða annan hátt. En 11 þús. manns búa enn í landinu án þess að hafa fengið þessi nauðsynlegustu gæði hinnar nýju tækni. Og þetta fólk býr allt í hinum fjarlægari byggðum, þar sem lífskjörin eru á flestum sviðum margfalt lakari, lífsbaráttan margfalt erfiðari en hjá meginþorra þeirra 170 þús. íbúa, sem nú njóta þessara þæginda samfara mörgum öðrum þægindum, sem fylgja þéttbýlinu. Þá er það og Ljóst, að rekstrarhalli rafmagnsveitna og raforkuvera, sem nemur tugum millj. kr., samfara álagi úr ríkissjóði til þessara framkvæmda, sem einnig nemur tugum millj., er og verður tekið af öllum þegnum þjóðfélagsins í sköttum og tollum í einhverri mynd, jafnt af þeim, sem ekki njóta rafmagnsins, sem hinum, sem fengið hafa þessi gæði lífsins. Þetta misrétti má hvorki þola né verður þolað til langframa, og það út af fyrir sig að leiðrétta það misrétti, sem 11 þús. af þegnum þjóðfélagsins eru nú beittir í sambandi við þetta mál, er minni vandi en hitt að koma rekstri núv. raforkuvera og rafveitna á viðunandi fjárhagslegan grundvöll, ef vilji er fyrir hendi hjá Alþ. og ríkisstj. til þess að leysa það mál sérstaklega. En auk þessa misréttar, sem fólk það, sem býr utan rafmagnssvæðanna, er þannig beitt og hvorki er sæmilegt né rétt að viðhalda, skal bent á, að rafmagnið er sterkasti segullinn, sem dregur fólkið frá ljóslausri byggðinni inn í ljóshring þéttbýlisins, og í því liggur miklu meiri vandi en svo, að loka megi augunum fyrir þeim afleiðingum, sem það hefur í för með sér fyrir þjóðfélagsheildina. Eins og kunnugt er, er rekstri raforkuveitnanna skipt í tvær höfuðdeildir: Annars vegar rafmagnsveitur ríkisins, sem annast byggingu stærri orkuvera og dreifingu aðalrafmagnslína til héraðsveitnanna og sölu á raforku til þeirra. Hins vegar héraðsrafmagnsveitur ríkisins, sem annast dreifingu raforkunnar um héruðin og byggja smærri orkuver og selja neytendum raforku, sem þær kaupa af orkuverum ríkisins eða framleiða í eigin verum. Hefur hvor deildin sér fjárhag, sem er fullkomlega aðskilinn, enda sérákvæði um framkvæmdir og framlög í raforkulögunum sjálfum. Í II. kafla raforkulaganna eru skýr ákvæði um það, að allar stærri framkvæmdir, sem gerðar eru á vegum rafmagnsveitna ríkisins, skuli bornar undir ráðh. og Alþ. að undangengnum rannsóknum, rekstraráætlunum og till. raforkumálastjórnar um framkvæmdir og fjáröflun. Tekjuafgangur aftur skal renna í raforkusjóð að frádregnu framlagi í varasjóð. Um rekstrartöp er ekkert ákvæði í kaflanum. Leiðir það því af sjálfu sér, að sé þeim eigi mætt með auknum tekjum af raforkusölu, verða þau að greiðast úr varasjóði, ef fé er þar fyrir hendi, annars úr ríkissjóði, sem er eigandi fyrirtækisins. En með því að ríkissjóður hefur eigi lagt fram nægilegt fé til þess að mæta tapinu, hefur verið farin sú leið að láta rafveiturnar taka lán til þess að greiða hallann í von um, að hann mætti vinna upp síðar, annaðhvort með aukinni notkun, hærra verði eða lægri rekstrarkostnaði. En nú hafa engar þessar ráðstafanir verið gerðar, og niðurstaðan því orðið sú, að heildarrekstrartapið í árslok 1961 er að upphæð 37 millj. 850 þús. kr., og er enn ógreitt og hvílir því sem skuld á ríkisrafveitunum. Hefur þá öllum varasjóði rafveitnanna verið varið til greiðslu á hallarekstrinum. Þótt ríkissjóður tæki nú þegar að sér að greiða þessa upphæð alla að viðbættu því tapi, sem kann að hafa verið á s.l. ári, sem ætla má að sé varla minna en á árinu 1961, eða um 13.6 millj., sem þá að viðbættum fyrri töpum næmi alls rúmum 50 millj. kr., þá væri það engan veginn nóg til þess að koma rekstri rafveitna ríkisins á nægilega traustan fjárhagslegan grundvöll. Til viðbótar yrði þá ríkissjóður að greiða þegar það mikið af skuldum veitnanna sem nauðsynlegt þætti, til þess að rekstur þeirra sýndi einhvern hagnað. Hve há sú upphæð kynni að vera, skal hér ekkert fullyrt um, en auðséð er, að hún hlyti að vera mjög miklu hærri en áfauið rekstrartap, sem er, eins og ég gat um áðan, tæplega undir 50 millj. kr. Um héraðsrafmagnsveitur ríkisins gilda ákvæði í IV. kafla l., sem hér segir, með leyfi hæstv. forseta, - í 26. og 27. gr. segir svo: „Til þess að koma upp mannvirkjum héraðsrafmagnsveitna ríkisins, skal fjár aflað: a) með lántökum; b) með framlögum úr ríkissjóði, eftir því sem ákveðið kann að vera í fjárlögum; c) með framlögum úr héraði, sbr. 27. gr.; d) með tekjuafgangi héraðsrafmagnsveitna ríkisins samkv. 30. gr. Gegn óendurkræfu og vaxtalausu framlagi ríkissjóðs til héraðsrafmagnsveitna ríkisins skal ávallt koma óendurkræft og vaxtalaust framlag úr héraði, er að upphæð nemi a.m.k. 1/3 af framlagi ríkissjóðs. Framlag úr héraði greiðist úr sýslusjóði, og má sýslunefnd með reglugerð, sem ráðh. staðfestir, setja um það ákvæði, hvernig sýslusjóði skuli koma sérstakar tekjur fyrir þeim greiðslum, þ. á m. þau skilyrði, að rafmagnsneytandi hafi greitt ákveðið gjald, heimtaugargjald, áður en veitutaugar eru lagðar að húsi hans eða jarðeign. Framlag úr sýslusjóði til héraðsrafmagnsveitna ríkisins geta sýslur bundið við tiltekið mannvirki.“ Og í 28. gr. segir: „Áður en ráðizt er í að reyna að koma upp orkuveitu eða reisa orkuver, skal að undangengnum rannsóknum gera nákvæmar áætlanir um tekjur og gjöld af mannvirkjunum. Nú sýna áætlanir, að tekjur af mannvirkjunum muni eigi nægja til að greiða vexti og afborganir af öllum stofnkostnaði auk annars rekstrarkostnaðar, þar með talið hæfilegt gjald í varasjóð, og má þó eigi gera mannvirkið nema frá héraðsrafveitum ríkisins hafi komið óafturkræf og vaxtalaus framlög, sbr. 26. og 27. gr., sem nægi til að greiða þann hluta stofnkostnaðar, sem umfram er það, er tekjur af mannvirkjunum geta staðið undir.“ Þegar þær framkvæmdir hafa verið gerðar, sem tilheyra héraðsrafmagnsveitunum, hefur þessum fyrirmælum l. ekki verið fylgt. Hvorki ríkissjóður né héruðin hafa lagt fram þann hluta, sem nauðsynlegur var, til þess að veiturnar gætu sýnt hallalausan rekstur, og því er hallinn að komast á þann veg. Rekstrarskuldir héraðsrafmagnsveitnanna voru í árslok 1961 rúmlega 15 millj. kr. og fara mjög vaxandi. Hér gildir það sama og um ríkisrafveiturnar, að það er engan veginn nóg að greiða þá upphæð alla til þess að rétta við fjárhaginn, heldur þyrfti til viðbótar að greiða það mikið af áhvílandi skuldum, að veiturnar gætu sjálfar staðið undir vöxtum og eðlilegum afborgunum árlega, ef þær eiga ekki að safna á hverju ári nýjum skuldum. Er ljóst, að sú upphæð yrði mjög miklu hærri en tapsupphæðin. Allri þessari upphæð yrði síðan að skipta milli ríkissjóðs og héraðanna eftir þeim hlutföllum, sem hvorum aðila fyrir sig ber að greiða samkv. raforkulögunum óbreyttum. Eins og efnahagsreikningur héraðsrafveitnanna ber með sér, hefur ríkissjóður greitt alls til ársloka 1961 framlög að upphæð 77 millj. 800 þús. kr., en héruðin í heimtaugagjöldum um 40 millj. kr., en önnur framlög nema 6.5 mill j., eða alls 124 mill j. 300 þús. kr. Heildarkostnaður er hins vegar 256 millj. 400 þús. og skuldir því alls 132 millj. 100 þús. kr. En þessa skuldabyrði þola veiturnar ekki, ef þær eiga að geta skilað rekstrarhagnaði. Verður því að finna einhverja leið til þess að leysa þennan vanda. Framlag ríkissjóðs til héraðsrafveitnanna hefur verið sem hér segir: Ríkissjóður hefur greitt til Árnesveitu 9.5 millj. kr., en frá héraði hefur komið 61/2 millj. eða 60%. Ríkissjóður hefur greitt fyrir Þingeyjarveitu 5 millj. kr., en úr héraði hafa komið 3 millj., eða 60%. Rangárveita, þar hefur ríkissjóður greitt 11.8 millj., að heiman hafa komið 5.2 eða 44%. Til Borgarfjarðarveitu hefur ríkissjóður greitt 81/2 millj., en héraðið hefur greitt 3.2 eða 37%. Til Skagafjarðarveitu hefur ríkissjóður greitt 5.2 millj., héraðið hefur greitt 2.4 eða 46%. Til Eyjafjarðarveitu hefur ríkissjóður greitt 101/2 millj., úr héraði hefur komið 5.8 millj. eða 55%. Til Húnaveitu hefur ríkissjóður greitt 10.4 millj., úr héraði greitt 2.7 millj. eða 26%. Til Strandaveitu hefur ríkissjóður greitt 3.8 millj., úr héraði hefur aðeins komið 400 þús. eða 10%. Til Snæfellsnesveitu hefur ríkissjóður greitt 6 millj., héraðið hefur greitt 11/2 millj. eða 25%. Til Gullbringuveitu hefur ríkissjóður greitt 1.1 millj., en frá héraði hefur komið 800 þús. eða 72%. Til Skaftafellsveitu hefur ríkissjóður greitt 4.3 millj., úr héraði hefur komið 1.8 eða 41%. Til Austfjarðaveitu hefur ríkissjóður greitt 4 millj., úr héraði hefur komið 3.8 millj. eða 90%. Til Vestfjarðaveitu hefur ríkissjóður ekkert greitt, en úr héraði hafa komið 2.4 millj., eða 100% af því, sem fram hefur verið lagt. Til Dalaveitu hefur ríkissjóður greitt 1.2 millj., úr héraði hafa komið 0.4 eða 33%. Alls hefur ríkissjóður greitt, eins og ég gat um áðan, 77.8 millj., en úr héruðunum hafa komið 40 millj. kr. Af þessu er ljóst, að öll þau héruð, sem standa að veitunum, að undantekinni Strandaveitu og Snæfellsveitu, hafa lagt fram tilskilið framlag á móti ríkissjóði og sum miklu meira, svo sem héruðin, sem standa að Austur- og Vesturlandsveitunum, þótt hins vegar heildarframlag hafi ekki verið nægilegt. Af vangreiddu framlagi skuldar ríkissjóður því nú 85 millj. kr., en veiturnar samanlagt 45.5 millj. Hefðu því framlög öll verið greidd svo sem lögin ákveða, þá væri hagur héraðsrafveitnanna allur annar og betri og engin stöðvun hefði átt sér stað á dreifingu raforkunnar í héruðin. Meginorsök fyrir því, að dregið hefur úr dreifingu, er því ekki vöntun á áætlunum, heldur vöntun á lögboðnum framlögum bæði frá ríkissjóði og héruðunum. Það koma að sjálfsögðu ýmsar leiðir til umr., þegar ákveða skal, á hvern hátt jafna skuli þann halla, sem hér er á orðinn og verður að jafna, svo að veiturnar geti orðið efnahagslega sjálfstæð fyrirtæki. Hvað snertir ríkisrafveiturnar og orkuverin hefur verið um það rætt, að rétt væri, að ríkið eignaðist öll orkuver og allar orkuveitur, sem nú eru í eign annarra, m.a. Sogsvirkjunina með öllu tilheyrandi. Sú leið mundi á engan hátt bæta hag ríkisrafveitnanna, þar sem greiða yrði fullt verð fyrir þessar eignir allar, sem mundi ekki verða undir því verði, sem kostar að koma því upp nú. Að vísu hefði þá ríkissjóður það í hendi sér að hækka allt rafmagnið í verði, einnig á því svæði, þar sem þessar orkuveitur selja nú raforku til neytendanna. En það verð, sem greiða yrði fyrir orkuverin, yrði sennilega svo hátt, að það gleypti alla þá verðhækkun á rafmagni og meira til. Sú ráðstöfun sýnist því ekki geta leyst vandann, heldur þvert á móti auka hann aliverulega. Að hækka verð á raforku til allra viðskiptamanna til þess þannig að ná jafnvægi í tekjum og gjöldum mundi mörgum þykja þungur skattur og allmikið misrétti, þar sem sams konar hækkun næði ekki til þeirra, sem kaupa raforku af öðrum aðilum en ríkisrafveitunum, auk þess sem nokkur hætta liggur í því, að neytendur dragi þá að sér höndina um raforkukaup og fari inn á það að spara raforkukaupin svo mikið sem unnt væri. Þá hefur einnig verið nefnd sú leið að skattleggja til ríkiasjóðs alla raforkusölu og láta það fé ganga til þess að mæta hallarekstri ríkisrafveitnanna eða til þess að greiða niður stofnkostnaðinn að viðbættum töpum það mikið, að unnt væri að koma fyrirtækjunum á traustan rekstrargrundvöll. Þessi leið hefur verið valin í öðrum löndum, m.a. í Noregi. Enn ein leiðin væri og sú að tryggja veitunum fasta tekjustofna, svo sem gjald af ákveðnum vörutegundum, á líkan hátt og gert er í sambandi við vega- og brúargerðir. En einmitt sú nefnd, sem starfar að því að athuga öll þessi mál, á að kynna sér þetta allt og sérhvað það annað, sem lýtur að því að tryggja afkomu rafveitna ríkisins, og skila áliti sínu og till. fyrir n.k. október. Samþykkt þáltill. á þskj. 14 mundi því engu breyta um þetta atriði. Hvað snertir héraðsrafveitur ríkisins, mundi það eitt duga til að koma fjárhag þeirra á traustan grundvölt, að ríkissjóður greiddi að sinum hluta það, sem á vantar af framlagi, og héruðin að sínum hluta það, sem á vantar. Hitt er svo annað mál, að hér er um svo stórar fjárhæðir að ræða, að gera þarf sérstakar ráðstafanir til þess að inna þær greiðslur af hendi. Allt málið liggur svo ljóst fyrir, að hér er aðeins um það að ræða að afla meira fjár til raforkuframkvæmda. En þær hundruð millj., sem til þess þarf að koma þessum málum öllum í viðunandi horf, verða ekki teknar upp í fjárlög, hvorki ríkissjóðs né héraðanna, nema jafnframt sé fundin þar leið til tekna á móti, og í því liggur allur vandinn. Áður en ég lýk máli mínu, þykir mér rétt að ræða nokkuð þann þátt, hvernig unnt verði að halda áfram að koma rafmagni til allra þeirra il þús. manna, sem enn hafa ekki lengið rafmagn. Mín skoðun er sú, að eigi megi flétta þennan þátt inn í þá örðugleika, sem í því eru fólgnir að leysa þann vanda, sem þegar er á orðinn og ég hef þegar rætt um. í umsögn sinni segir raforkumálastjóri, að um ný orkuver til að leysa þennan þátt þurfi ekki að ræða. Orkuþörf þessa fólks sé svo lítil, að til þess að fullnægja henni þurfi engin ný orkuver eða stækkun þeirra, sem fyrir eru. Hér sé aðeins um að ræða kostnað við dreifingu eða byggingu smáorkuvera, sem helzt ættu að vera í eign einstaklinga, en styrkt af ríkissjóði með hagkvæmum lánum. Ef um samveitu er að ræða, ber ríkissjóði að leggja fram 2/3 af þeim kostnaði, sem samveitan hefur í för með sér samkv. ákvæðum raforkulaganna. Vilji hérað leggja fram að sínu leyti 1/3, svo sem lög mæla fyrir um, þegar vitað er, hver sá kostnaður er, verður ekki með neinni sanngirni hægt að neita héraðinu um framkvæmdina og þann hluta af hálfu ríkissjóðs, sem honum ber að láta til framkvæmdanna, og þetta verður að gerast alveg án tillits til þess, hvenær eða hvernig núverandi fjárhagur veitnanna er leystur. Komi það hins vegar í ljós, að hérað vildi ekki eða gæti ekki lagt fram sinn hluta til framkvæmdanna, ber að sjáifsögðu að athuga, hvaða aðrar leiðir eru ódýrari eða heppilegri til þess að framleiða þar raforku. Hluta héraðsins ætti að sjálfsögðu engu að síður að mega greiða í vinnu við verkið, svo sem flutning á efni, niðurfestingu á staurum, í fleiru en beinhörðum peningum. Mér er alveg ljóst, að raforka frá héraðsveitum ríkisins verður eigi veitt inn á hvert heimili í landinu vegna fjarlægðar, en þau býli má lýsa sumpart með samveitu á afmörkuðum svæðum, önnur með sérveitum fyrir hvert býli og nota til hvors tveggja vatn eða olíu. En á hvern hátt sem þetta er gert, má á engan hátt gera þeim, sem þar búa, erfiðara fyrir um að komast yfir þau þægindi en hinum, sem njóta orku frá samveitum ríkisins, og sýnist þá engin önnur leið fær en sú, að ríkissjóður leggi fram 2/3 af öllum kostnaði við slíkar stöðvar óendurkræft, ef um vatnsaflsstöðvar er að ræða, en láti héraðsbúa um viðhald og rekstur, sem kæmi þá á móti niðurfellingu á sölu á orkunni, en ef um dísilvélar væri að ræða, þá greiddi ríkissjóður allan stofnkostnað, þar sem neytendur yrðu þá að greiða allan rekstrarkostnaðinn, þar með talið olíu. En öll þessi atriði ber n., sem þessi mál hefur til athugunar, að rannsaka og gera till. um og hafa lokið því verki fyrir samkomudag næsta Alþingis í okt. n.k. Till. á þskj. 14 breytir þar engu um, hvort heldur hún er samþ. eða ekki. Með þessum rökstuðningi vill meiri hl. n. leggja til, að till. verði vísað til ríkisstj., sem þegar hefur fyrirskipað alla þá athugun, sem fram á að fara samkv. þáltill.



Herra forseti. Efni þeirrar till. til þál., sem hér liggur fyrir um raforkumál á þskj. 14 og flutt er að 17 fulltrúum Framsfl. hér á hinu háa Alþingi, er að skora á ríkisstj. að láta hraða áætlunum um áframhaldandi framkvæmdir við rafvæðingu landsins, er miðist við það, að öll heimili hafi fengið rafmagn í síðasta lagi fyrir árslok 1968. í till. er það svo nánar fram tekið um þetta verkefni, að gera skuli áætlanir um ný orkuver, aðalorkuveitur og dreifilínur um sveitir ásamt áætlunum um að koma upp einkastöðvum fyrir einstök heimili, sem kunna að vera svo afskekkt, að ekki þyki fært að leggja raflínur til þeirra frá samveitum, enda sé aðstoðin ákveðin til þeirra heimila með hliðsjón af þeim stuðningi, sem veittur er íbúum samveitusvæðanna. Till. svipaðs efnis var flutt af hálfu Framsfl. á Alþ. 1961–62, en varð ekki afgreidd á. því þingi. Nú hefur till. sú, sem hér liggur fyrir, hlotið afgreiðslu í allshn. þingsins, þó ekki þannig, að n. hafi orðið sammála um þá afgreiðslu. Meiri hl. n. vill vísa málinu til ríkisstj. Við vitum, hvað sú afgreiðsla þýðir, ef samþykkt yrði. Hún þýðir, að Alþ. vilji ekki sjálft taka afstöðu til till., að það vilji ekki skora á ríkisstj. að gera það, sem till. fjallar um. Í slíkri afgreiðslu felst ekki hvatning frá Alþingi, enginn þingvilji. Við minnihlutamenn í n., en þeir eru auk mín hv. 5. þm. Norðurl. v. og hv. 7. landsk. þm., við sættum okkur ekki við svo neikvæða málsmeðferð. Við leggjum til við þingið, að það samþykki till. á þá leið, að rafvæðingaráætlunum skuli lokið fyrir 1. okt. n.k. Þar sem afgreiðsla till. hefur dregizt í nokkra mánuði, síðan hún var flutt í byrjun þings s.l. haust, þykir okkur nú rétt, að við það sé miðað, að áætlanirnar séu tilbúnar, þegar næsta reglulegt þing kemur saman. Óhætt ætti að vera að gera ráð fyrir, að athugunum og rannsóknum sé nú svo vel á veg komið um land allt í þessu máli, að þetta eigi að vera framkvæmanlegt. Með bréfi, dags. 27. nóv. s.l., sendi allshn. raforkumálastjóra till. á þskj. 14 til umsagnar. Umsögn hans er dags. 20. des. s.l. eða um það leyti, sem þinghlé hófst fyrir jól. Í þessari umsögn er í rauninni ekki tekin afstaða til þess máls, sem hér liggur fyrir, en í henni eru nokkrar upplýsingar um framkvæmd 10 ára áætlunarinnar o.fl., m.a. um rekstrarhalla rafveitnanna, sem hv. frsm. meiri hl. gerði grein fyrir hér áðan. Það kemur fram í þessari umsögn raforkumálastjóra og kom aftur greinilega fram í ræðu hv. frsm. meiri hl., að nú sé um að ræða á vegum raforkumálayfirvaldanna 10 ára áætlun, sem ráðgert að að vísu að ekki komi til framkvæmda fyrr en árið 1965, þar sem núv. 10 ára áætlun muni í rauninni taka 11 ár. Af þessu virðist mega ráða og kom reyndar glöggt fram í ræðu hv, frsm. meiri hl. hér áðan, að raforkumálastjórnin sé ekki að láta vinna þetta áætlunarverk á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í till. á þskj. 14. í umsögn raforkumálastjóra og ræðu hv. frsm. meiri hl. var talað um nýja 10 ára áætlun. En í till., sem fyrir liggur á þskj. 14, er talað um 5 ára áætlun. Það er sitt hvað, og með sérstöku tilliti til þess kemur glöggt í ljós, hvað það þýðir að vísa till. til ríkisstj., eins og hv. meiri hl. n. leggur til að gert verði. Það skal tekið fram, að þegar allshn. tók þetta mál til endanlegrar meðferðar og afgreiddi það, sem var í febrúarmánuði, var hv. frsm. meiri hl., hv. 1, þm. Vestf., ekki á fundi, hann var þá erlendis og tók ekki þátt í störfum n. og þá ekki heldur þátt í þeirri afgreiðslu og ekki þátt í þeirri meirihlutasamþykkt, sem þar var gerð um að leggja til, að málinu yrði vísað til ríkisstj. Síðan er langur tími liðinn. Minni hl. beið átekta í nokkra daga, eftir að álit meiri hl. kæmi fram, en þegar það kom ekki fram, skilaði minni hl. áliti sinu, og er það dags. 28, febr. Síðan leið og beið, og er það ekki sök hv. frsm. meiri hl., því að eins og ég tók fram var hann erlendis, þegar þetta gerðist, og þá mun það ekki hafa verið ráðið, að hann yrði frsm., heldur trúlega þá öðrum ætlað, þó að hann síðar hafi tekið að sér það verkefni að skila nál. og hafa framsögu. En nál. hv. meiri hl., sem hér liggur fyrir á þskj. 448, er ekki dags. fyrr en 22. marz og var ekki útbýtt hér á hinu háa Alþingi fyrr en 25. marz, og var þá víst rúmlega mánuður liðinn frá því, að málið var afgr. á fundi nefndarinnar. Ég hlustaði með athygli á þá ræðu, sem hv. frsm. meiri hl. flutti hér áðan. Og það, sem mér kom í hug, þegar ég hafði hlustað á þessa ræðu, var þetta: Hvernig stendur á því, að þessi hv. þm. hefur ekki undirritað álit minni hl., sem þá hefði orðið meiri hl., og lagt til, að till. yrði samþ., í stað þess að undirrita þessa neikvæðu till., sem prentuð er á þskj. meiri hl., nr. 448, því að mér virtist, að í ræðu hans kæmi glöggt fram sá hugur, að hann væri um margt einmitt sammála okkur, sem höfum flutt þáltill. á þskj. 14, að honum þætti hafa gengið seint og treglega að rafvæða landið og að honum þætti þeir, sem verða að bíða eftir rafvæðingunni, verða fyrir misrétti, þar sem þeir greiddu fé af höndum, sem varið væri til rafvæðingar í öðrum byggðum, en fengju sjálfir ekki neitt, og að hann þar af leiðandi teldi, að það bæri að hraða því að ljúka rafvæðingunni? Ræða hans hné mjög í þá átt. Hann sagði, að það væri hvorki sæmilegt né rétt að viðhalda þessu misrétti. En hvernig stendur þá á því, að hann skuli ekki hafa orðið minni hlutanum samferða um það að vilja samþ. þá till., sem hér liggur fyrir um 5 ára áætlun? Eins og ég sagði var hann ekki viðstaddur, þegar n. afgreiddi málið. Þessi hv, þm, vakti athygli á því m.a., sem er alveg rétt, að á rekstri rafveitna ríkisins hefði orðið mikill halli og að í staðinn fyrir, að ríkið greiddi jafnóðum það, sem með þyrfti af stofnkostnaði við að leggja þessar veitur, þá hefðu ríkisrafveiturnar verið látnar taka lán til að greiða hallann eða safna skuldum, og hann las upp tölur jafnframt, sem sýna það og eru reyndar líka birtar í grg. með till. okkar framsóknarmanna á þskj. 14, að í staðinn fyrir að auka framlög ríkissjóðs á síðustu árum, eins og hefði þurft að gera til þess að mæta þessum stofnkostnaði og þessum halla og þeirri miklu hækkun á verðlagi, sem orðið hefur á þessum árum, þá hafa þessar upphæðir lækkað. Til dæmis má nefna það, að liðurinn til nýrra raforkuframkvæmda var 12 millj. kr. á árinu 1957, en á árinu 1961 var hann ekki nema 10 millj, kr., þrátt fyrir stórhækkun verðlags í landinu. Um þetta ræddi hv. frsm. meiri hl. Og hann nefndi hér ýmsar fleiri tölur, sem sýna, hvernig af ríkisins hálfu hefur í seinni tíð verið haldið á þessum málum, hvernig stofnkostnaður er vangreiddur, hvernig rekstrarhalli hefur hlaðizt upp frá ári til árs og verið látið undir höfuð leggjast af hálfu þjóðfélagsins að horfast í augu við það verkefni, sem menn hafa verið að reyna að leysa, og hef ég í raun og veru ekki miklu við það að bæta, sem hann sagði um það. Þar talaði áhugamaður um þessi mál, sem er óánægður yfir því, sem hefur verið að gerast í þessum málum, og telur, að þjóðfélagið hefði átt að taka þau fastari tökum. Hann sagði enn fremur í lok ræðu sinnar, að því mætti ekki blanda saman að leysa þann vanda, sem nú væri fyrir hendi, vegna þess að stofnkostnaður hefði ekki verið greiddur og rekstrarhalli hefði myndazt, við það, sem fram undan væri, að rafvæða það, sem eftir er af landinu. Það mál, rafvæðinguna, yrði að leysa út af fyrir sig. Og fleira ræddi hann um þetta mál. Það er í rauninni engin þörf fyrir mig að vera að deila á hv. frsm. meiri hl. fyrir hans ræðu, því að það er margt í hans ræðu, sem ég einmitt get tekið undir og finn, að við erum sammála um, annað en niðurstöðuna hjá honum, sem er náttúrlega röng og meinlega röng, því að eftir að hann hefur gert sér grein fyrir öllum þessum hlutum, þá telur hann, að ekki sé þörf á að gera áætlun þá, sem við förum fram á, það sé bezt að vísa málinu til ríkisstj. og láta hana halda áfram að gera sína tíu ára áætlun, láta það dragast um 10 ár, sem gera skal,- láta haldast enn í tíu ár það ástand í rafvæðingarmálunum, sem hann hefur sjálfur komizt svo að orði um að sé hvorki sæmilegt né rétt að viðhalda. Auðvitað er það ekki rétt, það er nokkuð út í bláinn mælt að slá því fram, að áætlanir eins og þær, sem hér er um að ræða, hafi enga þýðingu, af því að það vanti fé, en ekki áætlanir. Þegar um það er að ræða að gera áætlanir, þá er auðvitað átt við það jöfnum höndum að gera áætlanir um framkvæmdir og gera áætlanir um, hvernig þær framkvæmdir eigi að vera mögulegar. Tíu ára áætlunin, sem nú á að vera langt komið að framkvæma, um rafvæðingu landsins byggist á lögum nr. 53 21. apríl 1954, sem eru viðauki við hin eldri raforkulög frá 1946. Með þessum viðaukalögum var í raun og veru tíu ára áætlunin ákveðin eða undirstaða hennar lögð á löggjafarsviðinu, eins og ég sagði, og var þar ákveðið, að í tíu ára áætluninni skyldu felast þau verkefni, er nú skal greina: 1) Að koma upp raforkuverum rafmagnsveitna ríkisins utan orkuveitusvæðis Sogs- og Laxárvirkjananna. 2) Að gera aðalorkuveitur og dreifiveitur rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitna ríkisins fyrir kaupstaði, kauptún og sveitir víðs vegar um landið. 3) Að veita bændum lán til að koma upp smárafstöðvum, vatnsafls- og mótorstöðvum. 4) Að lækka raforkuverð, þar sem það er hæst. Þetta voru þau viðfangsefni tíu ára áætlunarinnar, sem mörkuð voru með lögunum frá 1954. Það er talið, að framkvæmd tíu ára áætlunarinnar skv. lögunum hafi hafizt hið sama ár sem þau voru samþykkt, þ.e.a.s. á árinu 1954, og átti því að verða lokið á árinu 1963. En samkvæmt þeim upplýsingum, sem fram komu í umsögn raforkumálastjóra og einnig hefur komið fram frá hv. frsm. meiri hl., þá dregst áætlunin um eitt ár, þannig að það mun mega gera ráð fyrir, að henni verði ekki lokið - eða því, sem nú er kölluð tíu ára áætlun - fyrr en á árinu 1964. Þess má einnig geta, að eins og kunnugt er, þá hafa nú síðustu árin verið felldar niður úr þeirri tíu ára áætlun, sem fyrir lá hjá rafmagnsveitum ríkisins árið 1957 og margir þm. hafa haft í höndum, bæði aðalorkuveitur og orkuver, sem áformað hafði verið að koma upp á síðustu árum áætlunarinnar. Af því leiðir, að ekki hefur verið hægt að leggja dreifiveitur út frá þeim orkuveitum eða orkuverum, eins og búizt hafði verið við, og þá í stað þess stundum leitað úrræða, sem síður geta talizt til frambúðar. En þessi þáttur málsins þarf sérstakrar athugunar við í sambandi við hina nýju áætlun, sem hér er um að ræða. Samkvæmt upplýsingum, sem fyrir liggja og ég hef haft í höndum, virðist hafa verið varið til framkvæmda skv. þeim töluliðum í raforkulögunum, sem ég las fyrst upp, þ.e.a.s. 1. og 2. tölul., til byggingar aðalorkuvera og dreifiveitna á vegum rafmagnsveitna ríkisins, þar á meðal héraðsrafmagnsveitnanna, fjárupphæðum þeim, sem tilgreindar eru í nál. minni hl, á þskj. 336. í þessu nál. bendum við á það, minnihlutamenn, að það sé að sjáifsögðu ekki einhlítt, ef menn vilja gera sér grein fyrir því, hvað unnið hafi verið að þessum málum á einstökum tímabilum eða einstökum árum, að nefna þær krónutölur, sem fyrir liggja í reikningum, svo mjög hefur verðlagið breytzt á þessum árum. Fyrir milljónina, sem lögð er fram á þessu ári, var að sjálfsögðu hægt að vinna miklu meira á fyrsta ári áætlunarinnar 1953, svo að dæmi sé tekið. Ég hef þess vegna gert það til fróðleiks að láta umreikna þessar tölur af fróðum mönnum á verðlagi ársins 1962 skv. vísitölu. Því miður hef ég ekki getað fengið í hendur vísitölu rafvæðingarkostnaðar, sem væri sú rétta vísitala til þess að reikna þetta eftir. Rafvæðingarvísitala mun að vísu hafa verið notuð við einhverja áætlunargerð, en er talin ekki einhlít til notkunar, og ég hef ekki getað fengið í hendur þá vísitölu til notkunar. En í stað þess hef ég látið reikna þetta út skv. byggingarvísitölunni, hinni opinberu byggingarvísitölu, sem hefur verið birt á þessum árum, frá 1954, á fyrsta ári rafvæðingaráætlunarinnar, og fram á þennan dag. Ég hafði gert ráð fyrir því, að þessi byggingarvísitala mundi vera nálægt framkvæmdavísitölu rafvæðingarinnar, en þó þótti mér líklegt, að nokkru meiri hækkun mundi hafa orðið á rafvæðingarvísitölunni, og í viðtölum við fróða menn hef ég fengið það staðfest, að það sé bersýnilegt, að rafvæðingarvísitalan hafi hækkað eitthvað meira en byggingarvísitalan á þessum tíma, og bið ég hv. þm. að hafa það í huga. Upphæðir þær, sem ég nefni um framkvæmdir á vegum ríkisrafveitnanna á þessum árum tíu ára áætlunarinnar, eru sem sé byggðar á umreikningi með byggingarvísitölu, en umreikningur með rafvæðingarvísitölu, ef fyrir hendi væri, mundi sýna nokkru hærri upphæðir hin fyrstu ár áætlunarinnar en þær, sem nú verða lesnar. Samkvæmt þessum umreikningi hefur verið varið til þessara framkvæmda sem hér segir á vegum rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitna ríkisins á árunum 1954–62, reiknað á verðlagi ársins 1962: Árið 1954 51 millj. Árið 1955 72 millj. Árið 1956 104 millj. Árið 1957 118 millj. Árið 1958 173 millj. Árið 1959 49 millj. Árið 1960 111 millj. Árið 1961 64 millj. Tölur úr reikningum fyrir árið 1962 hef ég ekki haft í höndum, þar sem þeir munu ekki liggja endanlega fyrir, en skv. upplýsingum, sem ég hef reynt að afla mér um það mál, mun þessi framkvæmdakostnaður á árinu 1962 hjá rafmagnsveitum ríkisins og héraðarafmagnsveitunum vera eitthvað innan við 80 millj. kr., en ekki mikið innan við þá tölu, og þá tölu þarf að sjálfsögðu ekki að umreikna, þar sem það er árið 1962 og verðlag þess árs, sem allar tölurnar byggjast á. Ég hef athugað lauslega, hvað kemur út, ef meðaltöl eru tekin af þessu, sem lagt hefur verið fram til rafvæðingarinnar. Annars vegar hef ég tekið þriggja ára meðaltal af árunum 1956–58, og þá hefur verið lagt fram að meðaltali rétt um 132 millj. kr. á ári. Sé sams konar meðaltal tekið fyrir árin 1959–62, kemur í ljós, að meðaltalið á ári er 75 millj. eða því sem næst á móti 132 millj. á fyrra tímabilinu, og reikna ég þá með því, sem ég hef fyrir satt, að kostnaðurinn á árinu 1962 sé rétt innan við 80 millj. kr. Ég skal taka það fram, sem þegar er tekið fram í nál., að orkuveita sú til Keflavíkurflugvallar, sem lögð var á árinu 1959, er hér ekki með talin, enda tel ég, að hún komi ekki við þeirri rafvæðingu, sem í tíu ára áætluninni átti að felast. Þetta er þá að segja um aðalframkvæmdirnar. Auk þess er svo þess að geta um hina aðra liði, sem í raforkulögunum frá 1954 voru taldir, þar sem gerð er grein fyrir hlutverki áætlunarinnar, þá hafa verið veitt á áætlunartímanum lán til smárafstöðva eða heimilisrafstöðva og alltaf árlega nokkuð bæði til vatnsaflsstöðva og dísilrafstöðva, og er gerð grein fyrir því í nál, á þskj. 336, og skal ég ekki lesa þær tölur, en geta má þess, að flestar vatnsaflsstöðvar hafa verið reistar eða lánað til á einu ári 28, og dísilstöðvar flestar 71, að ég ætla. Varðandi það verkefni áætlunarinnar að hafa með höndum virkjunarrannsóknir og undirbúning rafveitna, þá liggja nú ekki fyrir glöggar upplýsingar um það, enda hafa virkjunarrannsóknir í þágu tíu ára áætlunarinnar mjög blandazt saman við aðrar virkjunarrannsóknir eða almennar rannsóknir á vatnsafli landsins, t.d. vegna stórvirkjana. Síðasti liðurinn, sem um getur í lögunum, að lækka raforkuverðið, þar sem það er hæst, mun hafa verið framkvæmdur á einhverju tímabili a.m.k. á þann hátt að veita sérstök lán til nokkurra dísilstöðva í þorpum, sem talið var þá að stuðlaði að lækkun raforkuverðs þar. Eins og fram er tekið í grg. till. á þskj. 14 og einnig vikið að í nál. minni hl. á þskj. 336, fjallar till. sú, sem hér liggur fyrir, um að hraða áætluninni um áframhaldandi framkvæmdir, þannig að miðað verði við það, að öll heimili hafi fengið rafmagn í siðasta lagi fyrir árslok 1968. Margir gerast nú óþolinmóðir í dreifbýlinu, ekki vegna þess, að menn hafi ekki gert sér grein fyrir því, að það er ekki hægt að rafvæða öll heimili í sveitunum í einu vetfangi, á einu eða tveim árum, því að menn hafa gert sér fyllilega grein fyrir því. Menn hafa gert sér grein fyrir, að slíkt tekur mörg ár og hefur þegar tekið ein 10 ár frá. því, að viðaukalögin frá 1954 voru sett. En menn eru óþolinmóðir út af því í dreifbýlinu að geta ekki fengið að vita, hvað þeir eiga í vændum, geta ekki fengið að vita, hvort það er ætlunin, að eitt eða annað byggðarlag verði aðnjótandi samveitu, að einhver bær verði á samveitusvæði eða hvort hann getur ekki gert ráð fyrir öðru en einhvers konar einkastöð, jafnvel dísilstöð. Þetta hafa menn hug á að fá að vita. Þess vegna skiptir þan svo mjög miklu máli að gera, áætlanir í þessu efni, sem verði birtar almenningi og þá fyrst og fremst þeim, sem eiga hlut að máli. Við, sem erum hér í höfuðborginni eða annars staðar þar, sem rafljósin loga og þar sem menn njóta þæginda í sambandi við alls konar vélar, sem ganga fyrir rafmagni, gerum okkur ekki alltaf grein fyrir því, hvernig þeir hugsa, sem hafa ekkert af þessu, en eru kannske í næsta nágrenni við þá, sem hafa ljósin frá rafstöðvunum, eru kannske í því héraði, sem leggur til kraftinn, þar sem fallvatnið er, og kannske alveg í næsta nágrenni við það, en fá samt ekki neitt. Það á þess vegna ekki að gera lítið úr mikilvægi áætlana á þessu sviði, það á ekki að gera það, það er misskilningur að gera það, það er ekki rétt að gera það, - og menn, sem eru góðviljaðir og áhugasamir í þessu máli, eiga ekki að gera það. Enda er það svo, að þegar um slíka áætlun er að ræða, eins og ég ræddi um áðan, þá er ekki bara um tæknilega áætlun að ræða, það er ekki bara um það að ræða að gera rafvæðingarkort, þar sem sýndar séu línurnar og sýndar séu dreifiveiturnar og sýndir séu bæirnir, sem eiga að fá orkuna, og merkt við, það er líka að gera áætlun um það, hvernig fjár verði aflað í meginatriðum til þess að framkvæma þetta, og það leiðir af sjálfu sér, þegar slík áætlun er gefin út á vegum ríkisins, þá stendur það á bak við þá áætlun með sinni fjárhagslegu getu. Og hvað sem menn segja nú um framlög bændanna, sem búa á jörðunum, og framlög héraðanna, að þau eigi skv. raforkulögum að vera svo og svo mikill hluti af kostnaðinum og þegar héruðin hafi lagt fram þennan hluta, þá geti þau bara sagt: Gerið svo vel, hérna eru peningarnir, ég vil fá mína rafveitu í haust eða vor, - þá er meginatriðið í þessu máli það, að auðvitað er það ríkið, sem verður að hafa hér forgöngu um, og á því hvílir byrði rafvæðingarinnar, á samfélaginu, sem þegar er búið að láta 90% eða fram undir það, - svo að ég fari með tölur hv. frsm. meiri hl., - af þjóðinni hafa raforku, en hinir hafa ekki fengið neitt nema borga til þess, sem gert hefur verið. Ég held nú reyndar, að það sé lægri tala hjá raforkumálaskrifstofunni, sem eftir er, en það mun stafa af því, að hún telur þar, að þeir hafi fengið rafmagn skv. rafvæðingaráætluninni, sem hafa komið upp dísilstöð. En náttúrlega er ekki hægt að telja. dísilstöðvar almennt lausn á þessu máli til frambúðar. Þær eru bráðabirgðalausn og verða að sjálfsögðu lagðar niður á einstökum bæjum, þegar þeir koma inn á samveitusvæði. Ég veit, að uppi eru nokkuð mismunandi skoðanir á því, hvernig haga beri rafvæðingu landsins, og að sá skoðanamunur á raunar einnig við ýmsar aðrar framkvæmdir, sem sérstaklega varða landsbyggðina. Sumir telja það skynsamlegt sjónarmið og það eina rétta að láta þjóðfélagið ekki leggja fé í framkvæmdir til almenningsnota, fyrr en hægt er að sýna fram á, að þessar framkvæmdir til almenningsnota geti borið sig fjárhagslega. Skv. þeirri kenningu eiga hin fjölmennari og þéttbýlli byggðarlög jafnan að sitja fyrir slíkum framkvæmdum. Þar sem fólki hefur fjölgað nógu mikið, eiga framkvæmdirnar að koma, því að þá má gera ráð fyrir, að þær geti borið sig eða a.m.k. nálgazt það að bera sig. Það er þessi hugsun, sem maður verður sums staðar var við, og það er hægt að færa fyrir henni ýmis rök, sem sumir telja ágæt rök og þjóðholl rök. En mér er þá spurn: Hvenær verður það, hvenær fjölgar fólki þar, sem þau skilyrði vantar, sem nú á tímum teljast undirstaða atvinnurekstrar og menningarlífs? Hvenær fjölgar því nógu mikið til þess, að það þyki eiga rétt á að búa við þessi skilyrði og að þjóðfélagið leggi í kostnað þess vegna? Hvenær verður það? Hvenær gerist það? Heldur ekki fólkinu áfram að fjölga, þar sem skilyrðin eru? Stendur ekki fólkstalan í stað eða lækkar, þar sem þessi skilyrði eru ekki? Og hvað þá að vera að tala um það, að menn skuli fá raforku, að menn skuli fá rafvæðingu, að menn skuli fá eitt og annað til almenningsnota, þegar fólkið sé orðið nógu margt til þess að geta borið það fjárhagslega? Ég segi: Sú röksemdaleiðsla og sú hugsun er ekki mikils virði, a.m.k. ekki fyrir þá, sem búa á þessu svæði, og ekki fyrir þjóðina, því að ég held, að það verði þjóðfélaginu bezt og þá verði sjálfstæði landsins bezt tryggt, ef landið helzt í byggð, sem mest af því í byggð, ef jafnvægið helzt. Ég held, að óhjákvæmilegt sé að hugsa þetta mál á allt annan hátt, að fyrst verði, þegar um eitthvert landssvæði er að ræðs með sæmilega góð skilyrði til byggðar af náttúrunnar hálfu, að reyna að gera þetta svæði sem byggilegast á nútímavísu. Þá fyrst sé von til þess, að byggð haldist og aukist, að þar sem orkulindin er farin að streyma, séu líkur til, að byggðin þéttist. En þar sem orkuna vantar í strjálbýlinu, sé hætta á, að það verði enn strjálla og fari eins og hefur farið í hreppunum norður við Djúp í Ísafjarðarsýslu. Einn af þeim fór í eyði fyrir nokkrum árum, heill hreppur, og annar er vist því miður kominn í eyði líka. Á landnámsöld reistu menn bæi sína þar, sem vatn var nóg, þar sem engjar voru og beitilönd, skógar eða rekafjara til eldsneytis og húsabygginga. Svo komu nýir tímar, og þá þurftu ræktunarskilyrðin einnig að vera til staðar. Nú er að mestu hætt við engjaheyskap. Nú taka menn fóðrið af ræktuðu landi, og nú er fleira komið til. Hver mundi nú í dag reisa bæ sinn þar, sem ekki væri nein von um veg eða síma? Það vita allir, það mundi enginn gera, a.m.k. mjög fáir gera, að nema land, reisa nýjan bæ á þeim stað, þar sem ekki væri vegur eða von um hann alveg á næstunni og sömuleiðis um símasamband. Þetta vita allir. Þessu eru menn búnir að gera sér grein fyrir. Nú er líka búið að leggja síma á flesta bæi á landinu. Fyrir nokkru fannst mönnum það fjarstaða, það eru ekki margir áratugir síðan ýmsir álitu, að það væri varla út í það leggjandi að leggja síma um attar hinar strjálbýlu sveitir Íslands. Og þeir bæir eru nú orðnir nokkuð margir og sennilega miklu meiri hl., kannske mestur hluti af sveitabæjum á þessu landi, þar sem ökutæki er fært heim í hlað, þegar góð tíð er og þurrt. Þó að þar geti víða ekki talizt um veg að ræða, þá er samt hægt að komast þetta á einhverju farartæki. En það verður ekki hjá því komizt að láta sér nú skiljast, að nú er að því komið, að hið sama fari að gilda einnig um raforkuna. Hún fer að verða talin eins nauðsynleg, eins óhjákvæmileg fyrir hvert heimili, fyrir hvern atvinnurekstur, eins og vegur, eins og simi, eins og allt hitt, sem hefur verið talið óhjákvæmilegt, eins og vatnsbólið, sem feður okkar og mæður reistu bæi sína við í öndverðu. Ekki svo að skilja, að enginn muni framar geta hugsað sér að búa í sveit nema hafa raforku. Það munu sjálfsagt fyrirfinnast menn fyrr og síðar, sem geta hugsað sér það, alveg eins og menn hafa alltaf getað hugsað sér það af einhverjum ástæðum að búa á jörðum, sem voru að einhverju leyti gallaðar, t.d. voru vatnslitlar. Svo komu tímar, og sá, sem tæknina hafði á sínu valdi, sló stafnum á helluna, og þar spratt upp hið langþráða vatn. En slíkt heyrir til undantekninga. Undantekningar verða alltaf til, stundum nokkrar. En þjóðfélagið verður að miða gerðir sínar við hið almenna. Og það almenna og sú staðreynd, sem við verðum að gera okkur grein fyrir á komandi árum, er, að til þess að jörð haldist í byggð eða byggist og til þess að býlum fjölgi, þurfa þau almennu skilyrði að vera fyrir hendi, sem hæfa þykja á hverjum tíma, og eitt þeirra skilyrða er nú raforka frá samveitu, einhvers konar, samveitu, með þeirri tryggingu, sem raforka frá samveitu veitir. Raforka frá samveitu er náttúrlega allt annað en raforka frá lítilli dísilstöð. Hún er allt annað. Samkv. skýrslum raforkumálaskrifstofunnar í árslok 1961, sem ég hef haft undir höndum og athugað, höfðu þá samtals, þ.e.a.s. í árslok 1961, 2408 sveitabýli fengið rafmagn frá samveitum, en 492 sveitabýli höfðu á sama tíma raforku frá vatnsaflsstöðvum, sem þau áttu sjálf eða þeir, sem þar bjuggu. Þetta voru samtals í árslok 1961 2900 býli, sem telja mátti að hefðu raforku til frambúðar, því að við verðum að telja, að vatnsaflsstöðvarnar séu til frambúðar, flestar þeirra, nokkuð langrar frambúðar a.m.k., og ýmis býli, sem hafa slíkt rafmagn, eru vel sett, sérstaklega ef nokkuð langt er síðan vatnsorkustöðin hefur verið byggð. En til eru líka vatnsorkustöðvar, sem eru svo litlar og þá kannske einnig svo af sér gengnar, að þær eru ekki til frambúðar, og bæir, sem eru með slíkar stöðvar, munu að sjálísögðu taka rafmagn frá samveitunum, ef þeir eiga þess kost. Jafnvel má víða sjálfsagt gera ráð fyrir því, að býli, þó að þau hafi eins og sakir standa nægilegt rafmagn frá vatnsaflsstöð, taki línu heim til sín frá samveitu, bæði til þess að greiða fyrir málinu, framkvæmdinni, og eins af því, að þau telja í því aukið öryggi. En niðurstaðan er sem sé þessi, að í árslok 1961 eru samtals 2900 býli, sem telja mátti að hefðu raforku til frambúðar, annaðhvort frá samveitum, sem var mestur hluti, eða frá vatnsaflsstöð. Skv. þessum sömu skýrslum höfðu á sama tíma, í árslok 1961, 511 býli raforku frá litlum dísilstöðvum, þ.e.a.s. einkadísilstöðvum, en 2589 býli höfðu þá enga raforku. Hafa þá 3100 býli í árslok 1961 annaðhvort enga raforku haft eða þá aðeins af dísilstöðum. Það er tekið fram í skýrslunum frá raforkumálaskrifstofunni, að gengið sé út frá því, að býlatalan sé 6000, og þessar tölur eru við það miðaðar, að býlatalan sé 6000. Nú segir raforkumálastjóri í umsögn sinni til allshn., að hann hafi ekki nákvæma tölu um fjölda sveitabýla í byggð, og er það raunar undarlegt, ef opinberar stofnanir geta ekki komið því í framkvæmd að vita, hve byggð býli í landinu eru mörg á hverjum tíma. Í raun og veru undrast ég það, og ég held, að menn hljóti að vita þetta nokkurn veginn. Menn segja að vísu, að það sé ýmiss konar skilningur á því, hvað sé býli. En þegar á að telja býli í landinu, verða menn auðvitað að gera sér grein fyrir því, hvað telja skuli býli, þ.e. að búa til skilgreiningu á því, hvað sé býli, og þegar það hefur verið gert, sem aðeins þarf að verða samkomulag um, þá á það að vera vandalaust á hverju ári að fá að vita það og það á skömmum tíma, hvað býlin eru mörg í landinu, hvort sem það eru nú búnaðarsamtökin, sem eiga að afla þeirrar vitneskju, eða raforkumálaskrifstofan. Það á að vera á hennar færi og mjög auðvelt, ef hún vildi taka sér fyrir hendur að framkvæma það. En hvað sem því líður, þá þarf auðvitað að bæta úr þessu um býlatöluna. Býlatalan þarf að liggja fyrir, áður en lokið er þeirri áætlun, sem þáltill. fjallar um. Ég held, að þar sé ekki um neitt vandamál að ræða og taki því naumast að vera að tala um það. Það er aðeins gert af því, að raforkumálastjórinn hefur minnzt á þetta í bréfi sínu, og hv. frsm. meiri hl. gat einnig um það í sinni ræðu, að óvissa væri um býlatöluna. Ég álít, að sú óvissa skipti ekki miklu máli. En auðvitað á ekki að þurfa að vera um óvissu að ræða, þetta á að liggja alveg greinilega fyrir. Og talan 6000 mun ekki fara langt frá því, sem rétt er. Þessi tala er vitanlega ekki óbreytileg. Hún breytist frá ári til árs. Það eru stofnuð nýbýlí og jarðir fara í eyði. Þær eru nú víst sem stendur fleiri, því miður, sem fara í eyði nú síðustu árin, eftir því sem upplýst hefur verið. Annars hef ég ekki kynnt mér það sérstaklega. En sé gengið út frá tölum raforkumálaskrifstofunnar í árslok 1961 og gert ráð fyrir, að 200 býli hafi fengið samveiturafmagn eða frá einkavatnsaflsstöðvum á árinu 1962, ættu 3100 býli að hafa rafmagn til frambúðar nú í dag, en 2900 að vera án rafmagns eða hafa rafmagn frá litlum dísilrafstöðvum. 2900 býti ættu nú í dag, skv. þessum upplýsingum, að vera án rafmagns eða hafa rafmagn frá, litlum dísilrafstöðvum. En eitthvað eru þessi býli færri, sem vantar orkuna, ef býlatalan í heild kynni að reynast eitthvað neðan við 6000, og trúlega er hún heldur neðan en ofan við það mark. Hér er um að ræða stórt viðfangsefni, en jafnframt viðfangsefni, sem Alþ. og þjóðfélagið verður að horfast í augu við og ekki þýðir að leiða hjá sér. Þess vegna væntum við þess, meirihlutamenn í allshn., að Alþ. samþykki nú till. þá, sem fyrir liggur á þskj. 14.

Forseti (FS): Mér hefur verið bent á, að á síðasta fundi hafi farið fram atkvgr. um n., en af vangá hafi fallið niður atkvgr. um, hvort vísa ætti till. til síðari umr. Sú atkvgr. fer nú fram.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér þáltill. ásamt hv. 2. þm. Norðurl. v. viðvíkjandi reglum um unglingafræðslu utan kaupstaða. Þáltill. þessi er í 3 liðum: a) Að aðstoð vegna ólögbundinnar unglingafræðslu utan kaupstaða verði aukin, þannig að kennarar við hana njóti svipaðra launakjara og við hliðstæða skóla í kaupstöðum, enda sé lágmarkstala nemenda ákveðin. b) Ákveðið verði um skiptingu á kostnaði við milliferðir, húsnæði o.fl. milli nemenda, sveitarfélaga og ríkissjóðs. c) Reglur verði settar um námsgreinar og próf, sem tryggi það, að unglingafræðslan í heimangönguskólum sé hliðstæð og í tveimur fyrri bekkjum gagnfræða- og miðskóla. Ég skal taka það fram í upphafi, að þáltill. þessi er flutt samkv. tilmælum heiman úr okkar héruðum. Það hagar þannig til þar, að okkur vantar heimavistarskóla fyrir unglinga í Skagafjarðar- og Austur-Húnavatnssýslu, og það hefur borið mjög mikið á því, að unglingum hefur gengið illa að fá skólavist við slíka skóla, af því að þeir eru þegar yfirfullir. Ég skal enn fremur taka það fram í upphafi, að ég hef rætt þetta mál við fræðslumálastjóra og hann hefur gefið mér ýmsar upplýsingar, og þáltill. þessi er flutt í samráði við hann. Aðallega eru þrjár ástæður, sem valda því, að við flytjum þessa þáltill. Í fyrsta lagi, að heimavistarskólar, þar sem unglingar í sveitum og minni kauptúnum geta stundað nám, eru of fáir, þannig að árlega þarf að neita mörgum um skólavist. Fræðslukerfi okkar er að mestu byggt á lögum frá 1946. Samkv. þeim er unglingum í kaupstöðum skylt að stunda nám í tvo vetur að loknu barnaprófi. Kröfur til menntunar hafa aukizt mjög. Aukin tækni krefst meiri sérmenntunar, og batnandi efnahagur gerir aðstandendum kleift að styrkja unglinga meira til menntunar en áður var. Gagnfræðaskólar og miðskólar með landsprófi hafa verið stofnaðir í kaupstöðum og stærri kauptúnum. Þar er því námsaðstaða unglinga sæmilega góð. Í sveitum og minni kauptúnum er aðstaða unglinga til náms önnur og lakari. Héraðsskótum í sveitum hefur raunar verið breytt þannig, að unglingar geta lokið þar gagnfræðaprófi eða landsprófi. En slíkir skólar eru of fáir til þess, að allir unglingar dreifbýlisins geti notið þar skólavistar. Arlega þarf að neita mörgum um skólavist. Nokkur sýslufélög hafa enga heimavistarskóla fyrir unglinga. Þar er námsaðstaðan lökust. Allir hljóta að viðurkenna, að fræðsluþörf unglinga er jöfn, hvort sem þeir eiga heima í dreifbýlí eða kaupstað. Þjóðfélaginu er skylt að gera aðstöðu unglinga til fræðslu og þroska sem jafnasta, eftir því sem við verður komið. Núv. ástand þarf úrbóta. Tvær leiðir eru til, og sennilega er bezt að fara báðar að einhverju leyti. Það er að stofna fleiri heimavistarskóla í dreifbýlinu og efla heimangönguskóla S sveitum meira en gert hefur verið. Reglugerð um heimangönguskóla utan kaupstaða er frá 29. ágúst 1939 og er samin og sett samkv. 20. gr. l. nr. 48 frá 19. maí 1930. Það gefur auga leið, að slík reglugerð er miðuð við aðrar aðstæður og aðra tíma en nú er, jafnvel vatasamt, hvort hún styðst raunverulega við nokkur lög. Heimangönguskólarnir þurfa að vera miðaðir við það, að unglingar njóti þar sömu menntunar og í tveim fyrri bekkjum gagnfræðaskóla. Yrði þá um eins vetrar nám að ræða hjá unglingum, sem hefðu lokið fullnaðarprófi, en tveggja vetra hjá þeim, sem aðeins hefðu lokið barnaskólaprófi. Kveða þarf í reglugerð um réttindi og skyldur slíkra skóla, samræma laun kennara og ákveða um skiptingu kostnaðar við milliferðir, húsnæði, kennslu o.fl. milli ríkissjóðs, sveitarfélaga og nemenda. Árið 1961–1982 hefur ríkissjóður styrkt heimangönguskóla á 12 stöðum, 95 nemendur nutu þar kennslu, og ríkissjóður greiddi 165 þús. kr. til þessara skóla, eða 1740 kr. fyrir hvern nemanda. Héraðsskólar með 100 nemendum kosta ríkið um 1 millj. á ári eða 10000 kr. á hvern nemanda. Með tilliti til væntanlegra launahækkana verður sá kostnaður ca. 12 þús. kr. á næsta ári fyrir hvern nemanda. Eigi mun fjarri lagi, að námskostnaður unglinga í slíkum skólum sé 15000 kr. yfir veturinn. Heildarkostnaður hjá ríki og nemanda verður því ca. 25–27 þús. kr. fyrir hvern einasta nemenda. Í heimangönguskólum er námskostnaður annar ag minni. Það kemur betur við fyrir foreldra, ef börn þeirra geta haft fæði og notið húsnæðis í heimahúsum, en að greiða fyrir það annars staðar. Víða eru efni takmörkuð, a.m.k. þangað til unglingar geta farið að vinna sjálfir fyrir námskostnaði. Mest er þörfin fyrir heimangönguskóla í sýslum, þar sem ekki eru héraðsskólar. Skilyrði til þess að starfrækja þá eru mjög misjöfn. Strjálbýli má eigi vera of mikið, samgöngur þurfa að vera góðar og húsakostur viðunanlegur. Víða eru þessi skilyrði fyrir hendi, ef þjóðfélagið léti sinn hlut eigi eftir liggja. Samgöngur eru víða góðar, og ökutækjum hefur fjölgað mjög í seinni tíð. Allvíða eru félagsheimili, sem hægt er að kenna í, ef ekki er kostur á öðru húsnæði. Veturinn 1981–1962 voru 28 nemendur í heimangönguskóla á Staðarstað og á Reykhólum á Barðaströnd voru 17. Ríkissjóður greiddi 88 þús. kr. til þessara skóla. Ef þessir 43 nemendur hefðu dvalizt á héraðsskóla, mundi það hafa kostað ríkið fimm sinnum meira. Þessi mismunur er bæði ósanngjarn og óviturlegur. Það er fullt verk fyrir kennara að kenna 20 nemendum. Eðlilega er ekki hægt að fá menn til að kenna við heimangönguskóla, nema þeir hafi svipuð kjör og stéttarbræður þeirra hafa við héraðsskólana. Allvíða munu prestar hafa kennt við slíka skóla og sætt sig við lág kennslulaun, af því að þeir höfðu aðrar tekjur. Vera má, að ekki sé óeðlilegt að taka tillit til slíks. Engin von er þó til þess, að prestar leggi á sig mikla aukavinnu án þess að fá fyrir það viðunandi greiðslu. Heimangönguskólar verða og eigi efldir að mun. ef eingöngu á að treysta á kennslu presta, því að tiltölulega fáir prestar hafa vilja og ástæður til að annast unglingakennslu. Eðlilegast væri, að sveitarfélög, eitt eða fleiri, sæju að mestu um heimangönguskóla unglinga, þar sem það hentar, en ríkissjóður styrkti það hæfilega fjárhagslega. Jafnvel í sýslum, þar sem héraðsskólar eru, gætu heimangönguskólar átt rétt á sér. Þeir drægju úr aðsókn að gagnfræða- og miðskólum, þannig að ekki þyrfti að leggja jafnmikla áherzlu á að fjölga þeim, og spöruðu þannig ríkissjóði og foreldrum útgjöld. Flestir mundu írekar kjósa að þurfa eigi að senda 13–15 ára unglinga í fjarlæg héruð til ókunnugs fólks, ef kostur er að láta þau læra í heimasveit. Ég treysti því, að þm. og ríkisstj. sýni þessu máli skilning og velvilja. Víst er, að aðstaða unglinga til náms í sumum héruðum og kauptúnum er slæm og raunar óviðunandi. Vafalaust eru skoðanir skiptar um, hvaða leiðir eigi að fara til úrbóta. Við, sem flytjum þessa þáltill., álítum, að nauðsynlegt og hagkvæmt sé að bæta kjör heimangönguskóla í sveitum og minni kauptúnum. Til þess þarf að semja nýjar reglur af hæfum mönnum, sem vel hafa vil á þessum málum. Það er ekki úr vegi að minnast þess, að meðan skólar voru fáir hér á landi og fátækt fólksins mikil, voru það einmitt prestarnir í sveitunum, sem í raun og veru vernduðu alþýðumenninguna, og það hefur aldrei verið talað um það eins og vert er, hversu mikinn þátt þessir sveitaprestar hafa átt í endurreisn landsins í raun og veru, því að þeir kenndu börnunum kristinfræði og að reikna og skrifa. Svo var það, ef þeir fundu einhverjar óvenjulegar gáfur hjá unglingunum, þá fóru þeir til foreldranna og hvöttu þá til þess að láta þessa unglinga læra, og ég hygg, að við eigum einmitt þessum prestum mikið að þakka um ýmsa af okkar afburðamönnum, sem bezt og mest börðust fyrir auknum réttindum þessa þjóðfélags og urðu forgöngumenn á ýmsum sviðum. Við þurfum ekki nema minnast t.d. á Guðmund heitinn Magnússon, lækni. Það var presturinn í hans sókn, sem fór til foreldra hans og benti þeim á að láta hann læra, og hann varð, eins og við vitum, frábær læknir, og þannig mun þetta í raun og veru hafa verið með flesta af okkar framámönnum á 19. öld. Jón Sigurðsson lærði hjá föður sínum o.s.frv. Enn þá varir þetta við, að þeir prestar, sem eru hneigðir fyrir kennslu og hafa mikla starfsorku, eru að kenna unglingum í byggðunum, og það hefur sérstaklega borið á þessu í þeim sýslum, þar sem heimavistarskóla vantar fyrir unglinga. Ég nefndi tvö dæmi eins og Staðarstað og Reykhóla á Barðaströnd. Prestarnir þar hafa kennt fyrir mjög litla þóknun, vægast sagt, og þetta er af því, að þeir hafa áhuga á og ánægju af þessu starfi. En ef við ætlum að efla þessa heimangönguskóla, sem geta bæði sparað peninga fyrir ríkið og aðstandendur nemendanna, þá verður að gera betur við þessa skóla en gert hefur verið. Ég hef rætt þetta við fræðslumálastjóra og hann hefur fullan skilning á þessum málum, en fjárráð þau, sem hann hefur haft úr að spila, eru mjög takmörkuð, og sagði hann mér, að hámarkið hefði mátt vera. 200 þús. kr. En reglugerðin um þetta er ófullkomin og úrelt, eins og ég hef þegar tekið fram, og það þarf að semja ýtarlega reglugerð um þetta allt saman. Ég hygg, að í mörgum byggðum sé fólki alls ekki kunnugt um, að það geti notið neinnar fyrirgreiðslu viðvíkjandi kennslu á unglingum í heimangönguskólum. Þess vegna þarf að kynna fólki þessi atriði og semja nýjar, skynsamlegar reglur um þetta, sem vafalaust verður gert af þeim mönnum, sem kunnugastir eru og bezt hafa vit á þessu. En ég hef vakið máls á þessu, viljað hreyfa því vegna umkvörtunar úr okkar eigin kjördæmi. Ég hygg, að meðflm. hefði talað hér, ef hann væri hér við, en hann er því miður lasinn nú og gat ekki sótt þennan þingfund. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að þessari þáltill. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram fsp. til hæstv. fjmrh., sem hljóðar þannig, með leyfi forseta: „1) Hvað líður rannsókn og athugun á því, að opinber gjöld verði innheimt af launum, jafnóðum og þau eru greidd? 2) Eru líkur til, að slík tilhögun á gjaldainnheimtu verði að veruleika í næstu framtíð?“ Á flokksstjórnarfundi Alþfl. 15. og 18. febr. 1958 var gerð allýtarleg ályktun um skattamál. Þessi ályktun fundarins varð síðan undirstaða að till. til þál., sem flutt var af öllum þáv. þm. Alþfl. á Alþingi þá skömmu síðar, en till. þessi til þál. hljóðaði svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að kanna gaumgæfilega möguleikana á því, að tekjuskattur verði afnuminn með öllu, svo og að innheimta önnur opinber gjöld af launum, jafnóðum og þau eru greidd.“ Till. þessi var samþ., eins og ég sagði áðan, sem ályktun sameinaðs Alþingis, og er öllum kunnugt um þá umfangsmiklu endurskoðun skattalaganna, sem fram fór í kjölfar þeirrar samþykktar, og síðari breytingar á skattalögunum. Um síðari hluta till. hefur árangur ekki verið eins sýnilegur, og af þeim ástæðum er fsp. á þskj. 380 flutt. Árum saman hefur það verið krafa verkalýðsfélaganna, að innheimta persónuskatta og útsvara yrði hagað þann veg, að gjöldin væru dregin frá launum hverju sinni er launagreiðsla fer fram. Hvernig svo sem á því stendur, hafa mikið umtalaðar rannsóknir og athuganir ekki séð dagsins ljós og þaðan af síður, að úr nokkurs konar framkvæmdum hafi orðið, þegar frá eru teknir opinberir starfsmenn og örfáir einstakir vinnustaðir. Hjá öðrum launþegum hefur lítið orðið úr framkvæmdum, þegar frá eru dregnar þessar undantekningar. Fjöldi verkalýðsfélaga og mörg alþýðusambandsþing hafa gert ályktanir í málinu, sem á einn veg hafa verið: kröfur um rannsókn og framkvæmdir. Málinu var, eins og ég sagði áðan, hreyft af Alþfl, með þál., og vinstri stjórnin hét framkvæmdum, en allt hefur komið fyrir ekki. Hin nagandi óvissa manna um ráðstöfunarrétt á tekjum sínum, sem hæglega taka stórbreytingum frá ári til árs, á að tilheyra fortíðinni. Í flestum nálægum löndum hefur þetta jafnóðum-greiðslukerfi verið tekið upp, þannig að starfsbræður okkar þar eru að taka við fé, sem það opinbera hefur oftekið af þeim á árinu, á sama tíma sem við sitjum sveittir við að hnoða saman okkar framtalsskýrslum. Það virðist a.m.k. eðlilegt, að opinberlega verði gerð grein fyrir þeim rannsóknum, sem fram hafa farið um þessi mál, og þá jafnframt, hvers vegna ekki hefur verið hafizt handa hjá okkur enn. Ég vænti þess að lokum, að hæstv. fjmrh. upplýsi, hvernig mál þessi standa nú og hvers má vænta um framkvæmdir á þessu mikla nauðsynjamáli.



Herra forseti. Hv. 10. þm. Reykv. hefur nú gert ýtarlega grein fyrir þeirri fsp., sem hann hefur borið fram, og skal ég leitast við að svara henni og gefa nokkrar upplýsingar um þetta mál. Það er nú umrætt mál á ýmsum löndum og hefur verið alllengi, hvort betra sé að borga útsvör, skatta og önnur opinber gjöld jafnóðum og teknanna er aflað eða árið eftir. Hér á landi er sá háttur hafður, að opinber gjöld eru ár hvert lögð á þær tekjur, sem maður hefur aftað árið áður. Af tekjum manns árið 1963 þarf því að borga skatta ag skyldur á næsta ári án tillits til þess, hverjar tekjur hans, efni og ástæður verða þá. En með mörgum þjóðum er þessu annan veg farið. Skattarnir eru teknir af tekjum manna mánaðarlega eða vikulega, áður en launin eru útborguð, svo að sá hluti, sem ríkisins er eða bæjarins, kemur ekki í hendur launþegans. Þegar árið er á enda, hefur skattgreiðandinn því innt af hendi til hins opinbera það, sem honum ber að tekjum hins liðna árs, eða a.m.k. meginhluta skattsins. Enn þá vantar gott orð íslenzkt um þetta fyrirkomulag, og hafa þó ýmis heiti þar verið notuð. Á s.l. hausti bað ég Halldór Sigfússon skattstjóra í Reykjavík að gefa ábendingar um heppilegt íslenzkt orð um þetta fyrirkomulag. Ég vil leyfa mér að lesa hér kafla úr bréfi, sem hann skrifaði mér 10. sept. 1962 um þetta efni. Hann segir m.a. á þessa leið: „Hér hefur verið talað um staðgreiðsluskatt, samtímaskattgreiðslu, frumskatt, forskatt, greiðslu af tekjum jafnóðum o.fl. Magnús Stephensen notaði í Klausturpóstinum orðalagið „afdráttarréttur af útlendum eigum“, en það þýðir réttur ríkisins til tolls eða afgjalds af eignum, sem fluttar eru út úr landinu. Orðið afdráttur er því gamalt íslenzkt skattheiti, það að draga skattinn af, myndað á sama hátt og elzta norrænt skattheiti, sem þekkt er, afráð, sbr. ráða af hendi. Orðið afdráttur felur einmitt í sér það megineinkenni umræddra skattheimtukerfa, að skatturinn er dreginn af tekjum eða launum. Gæti því komið til greina að taka aftur upp þetta gamla skattheiti í yfirfærðri merkingu og láta það tákna nú þá skattgreiðslu, sem haldið er eftir jafnóðum. Nota mætti jöfnum höndum: afdráttur, afdráttarskattur eða skattafdráttur eftir samhengi, og er orðið mjög þægilegt í meðferð og ýmsum samböndum.“ Þetta er úr álitsgerð Halldórs Sigfússonar skattstjóra í Reykjavík um þetta atriði. Er svo eftir að vita, hversu mönnum fellur sú uppástunga, sem hann þarna ber fram. Þetta fyrirkomulag, að greiða eða taka skatta af tekjum, jafnóðum og þeirra er aflað, er nú í gildi í Englandi, Írlandi, Þýzkalandi, Austurríki, Hollandi, Finnlandi, Noregi, Svíþjóð, Bandaríkjunum, Kanada og Ástralíu. Í Danmörku hefur málið verið rætt ag rannsakað í mörg ár, og er það ofarlega á baugi, en samstaða hefur ekki enn náðst í því landi. Launamenn og aðrir skattgreiðendur mundu hafa margs konar hag af þessu fyrirkomulagi, eins og hv. fyrirspyrjandi ræddi og rökstuddi í sinni ræðu. Sumir menn hafa mjög misjafnar tekjur frá ári til árs. Sá., sem hefur háar tekjur í ár, en lægri á næsta ári, þarf að borga skatta af háu tekjunum á ári hinna lágu tekna,. Snertir þetta m.a. og ekki sízt sjómenn. Þegar maður lætur af starfi fyrir aldurs sakir, lækka tekjur hans oftast verulega. Eftirtaun og lífeyrir koma í stað launa. Á fyrsta ári eftirlaunanna eða lífeyrisins þarf hann þá að greiða skatta af síðustu árslaununum. Þegar sjúkdómar, slys eða önnur óhöpp og ógæfa steðja að, gerist venjulega allt í senn, tekjur mannsins minnka, útgjöld hans vaxa og skattar og útsvör fyrra árs falla til greiðslu. öll mæla þessi atriði mjög með því fyrirkomulagi, sem hér er um rætt. Að vísu mætti úr þessu bæta, ef sérhver maður legði sjálfur til hliðar af launum sinum jafnóðum fyrir skattgreiðslum síðar, en slík forsjálni er fáum gefin. Fyrir hið opinbera og efnahagslífið í heild mundi sú skipan hafa marga kosti, að skattar væru greiddir jafnóðum og tekjurnar myndast, og skal ég ekki fara út í það mál nánar hér. En ýmsir annmarkar og örðugleikar eru á þessari braut. Álagning skattanna yrði væntanlega vinnufrekari og dýrari en nú er. Hér á landi eru tekjuskattur og útsvar stighækkandi, og ýmsir frádráttarliðir eru leyfðir, sem ekki er unnt að vita um með vissu fyrr en í árslak. Ef manni er gert að greiða vikulega eða mánaðarlega hluta af launum sínum, þarf að umreikna allan skattinn að árinu loknu. Þó ber að hafa hér í huga, að hinar afkastamiklu skýrsluvélar, sem nú eru hér til, mundu draga mjög úr þeim kostnaðarauka, sem áður var talinn fylgja þessu fyrirkomulagi. Einnig er það allmikið vandamál, hvernig fara skuli um skattgreiðslur á því ári, sem skipulagsbreytingin kæmi til framkvæmda, hvort ætti að miða skattinn við tekjur þess árs, þegar breytingin kæmi til framkvæmda, eða við tekjur undanfarandi árs eða meðaltal þessara tveggja ára eða einhver enn önnur sanngjörn leið yrði fundin. Kostir þess að greiða opinber gjöld af tekjum, jafnóðum og þeirra er aflað, eru samt sem áður vafalaust miklu meiri en annmarkarnir. Á s.l. hausti kynnti ég mér nokkuð undirbúning þessara mála í Danmörku, en þar í landi hafa árum saman farið fram víðtækar athuganir um þetta efni. Ég átti þá m.a. viðræður við fjmrh. Dana um málið og fékk í hendur ýmis gögn og álitsgerðir, sem gerðar hafa verið á vegum danskra yfirvalda. framhaldi af því fót ég svo ríkisskattstjóra að athuga, hvort eigi væri hentugt að koma slíku innheimtukerfi á hér á landi. Hann hefur síðan ásamt nokkrum öðrum embættismönnum unnið að þessari athugun, en niðurstöður liggja ekki fyrir enn. í því sambandi má benda á, að málið er mjög umfangsmikið, og hefur undirbúningur í nágrannalöndum okkar. þar sem því hefur verið komið á, tekið mörg ár. Sem dæmi til skýringar má nefna Noreg. Á árinu 1952 samþykkti norska stórþingið lög þess efnis, að upp skyldi tekin innheimta skatta af tekjum, jafnóðum og þær myndast, þó af einstaklingum eingöngu, en ekki félögum. Og þar var ákveðið, að síðar skyldi tekin um það ákvörðun, hvenær þessi nýja skipan kæmi til framkvæmda. Þetta var sem sagt á árinu 1952, sem norska Stórþingið samþykkti þessi lög. Síðan voru sett lög þremur árum síðar, árið 1955, sem kváðu svo á, að hið nýja kerfi skyldi koma til framkvæmda frá og með 1. jan. 1957. En áður en lögin voru sett árið 1952 var búið að vinna að málinu í 8–7 ár. Þetta dæmi er nefnt til skýringar á því, að talin hefur verið þörf mikils og langvinns undirbúnings að þessu mikla máli. Það verður einnig að hafa í huga, að verði slíkt staðgreiðslukerfi lögleitt, hefur það í för með sér, að endurskoða þarf um leið ýmsa þætti laga um tekju- og eignarskatt, laga um tekjustofna sveitarfélaga og ýmissa annarra laga, sem fjalla um innheimtu opinberra gjalda. Mér þótti rétt að láta þessi atriði koma hér fram og nokkur þau rök, sem í hugum manna eru með og móti þessari skipun. En ég vil að lokum láta í ljós þá skoðun mína, og hún styðst við álit þeirra manna hér á landi, sem mest hafa um það fjallað og gerst til þekkja, að það sé æskileg sú tilhögun á gjaldainnheimtu að draga skatta og útsvör frá tekjum, jafnóðum og þær verða til. Það er eindregin skoðun mín og sannfæring, að þessi skipan hafi miklu fleiri kosti en galla og að því beri að vinna að koma henni á sem fyrst. Þess vegna hefur verið ákveðið, að rannsókn og undirbúningi þessa máls verði haldið áfram og hraðað svo sem föng eru á. Ég geri ráð fyrir, að unnt væri að leggja fram frv. um þetta efni fyrir Alþingi á árinu 1964, ef sú stjórn, sem þá. fer með völd í landinu, hefur áhuga á málinu. Ég býst ekki við, að nauðsynlegum undirbúningi verði lokið fyrr. Og ef frv. væri lagt fyrir Alþingi á árinu 19B4 og samþ., þá mætti láta kerfið koma til framkvæmda í fyrsta lagi í ársbyrjun 1985. Ég vænti þess, að hv. fyrirspyrjandi og þingheimur hafi af þessu yfirliti fengið nokkrar upplýsingar um, hvernig þessi mál standa. Fyrirspyrjandi (Eggert G. Þorsteinsson): Herra forseti. Ég færi fjmrh. þakkir fyrir hans greinargóðu svör við þessum fyrirspurnum og vænti þess, að almenningi verði nú ljósara, að það er unnið að því með þeim hraða, sem unnt er, að koma þessum hætti á, og vil jafnframt lýsa ánægju minni yfir þeim jákvæðu undirtektum, sem þetta fyrirkomulag fékk í ræðu hæstv. ráðh. Ég tek undir þær óskir hans, að þessum rannsóknum, sem ríkisskattstjórinn vinnur nú að, verði haldið áfram og hraðað svo sem föng eru á. Ég ítreka svo að lokum þakkir mínar við þessum fyrirspurnum.



Herra forseti. Ég get í fyrsta lagi tekið undir það aneð hv. fyrirspyrjanda að lýsa ánægju yfir því, að þetta mál, sem svo mikill áhugi hefur verið á, bæði innan verkalýðsfélaganna og í ýmsum stjórnmálaflokkum og öðrum samtökum, skuli nú vera til ýtarlegrar athugunar. Ástæðan til þess, að ég stend hér upp, er að, að ég átti sæti í nefndinni, sem undirbjó skattalögin frá 1960, en þeim tilmælum hafði fjmrh. einmitt beint til þeirrar nefndar, að hún athugaði það mál, sem hér er til umræðu, sérstaklega. Meiri hluti nefndarinnar mun og hafa verið því hlynntur, að þetta fyrirkomulag væri tekið upp. Ég var þó hins vegar meðal þeirra, sem voru í vafa um, hvort rétt væri að taka þetta fyrirkomulag upp, og er í vafa um það enn þá. En niðurstaða nefndarinnar var sú, að málið væri í heild það umfangsmikið, að nefndinni mundi ekki vinnast tími til nægilega gaumgæfilegrar athugunar á því á þeim tiltölulega stutta tíma, sem henni var ætlaður, svo að hún gerði ekki um það ákveðnar tillögur. En allir munum við hata verið á því máli, að æskilegt væri að rannsaka málið áfram, og er það vel farið, sem hæstv. fjmrh. upplýsti hér, að málið væri enn þá til ýtarlegrar athugunar. Bæði hjá hv. fyrirspyrjanda og hæstv. fjmrh. komu fram ýmis rök með því að taka þetta fyrirkomulag upp. Þarf ekki að rekja þau nánar. Ég er þeim sammála út af fyrir sig. Til eru hins vegar rök, sem mæla gegn þessu, en þar sem málið er ekki efnislega til meðferðar hér, fer ég ekki að rekja þau. En það er aðeins eitt atriði, sem ég vildi vekja athygli á og er meginröksemdin á móti því að taka þetta fyrirkomulag upp, eins og kom raunar fram í ræðu hæstv. fjmrh., en hún er sú, að þetta fyrirkomulag yrði óhjákvæmilega dýrara hvað skattaálagninguna snertir heldur en núv. fyrirkomulag. Það leiðir af því, að ef menn eiga að greiða skatta af tekjum sínum jafnóðum og þeir afla þeirra, þá verður að gera fyrirfram áætlun um tekjur þeirra á árinu, en þar sem slíkt verður auðvitað ekki gert með neinu öryggi, verður einnig að endurskoða þetta eftir á, m.ö.o. að það þarf tvær niðurjafnanir í staðinn fyrir eina, sem er nú. Það er fullkomlega rétt hjá hæstv. fjmrh. og dregur úr þessari röksemd, að hinar fullkomnu vélar, sem nú er aðgangur að, gera álagninguna ódýrari, svo að þessi röksemd hefur þess vegna e.t.v. ekki nú eins mikið gildi og áður. ég vildi þó benda á eitt, sem skapar nokkra sérstöðu fyrir Íslendinga í þessum efnum og að mínu áliti gerir þessi rök þyngri á metunum hér en annars staðar. Þau lönd, þar sem þetta hefur verið tekið upp, eru yfirleitt iðnaðarlönd, þannig að afkoma atvinnuveganna er þar öruggari en hér. Í þessum löndum hefur einnig verið tiltölulega stöðugt verðlag, gagnstætt því, sem hér er, og í þriðja lagi er það þannig í mörgum þessum löndum, að launasamningar eru gerðir til allt að því 2 ára eða jafnvel lengri tíma. Það gefur auga leið, að þar sem þannig stendur á, er það þannig. a.m.k. hvað snertir allan þorra launþega, að það er hægt með nokkurn veginn öryggi að áætla fyrir fram, hvaða tekjur þeir muni hafa, og það gerir niðurjöfnunina eftir á auðvitað umfangsminni. Hér er þessu öðruvísi varið. Okkar atvinnuvegir eru miklu háðari duttlungum náttúrunnar heldur en þar. Verðlag hefur verið óstöðugra hér en í nágrannatöndunum. Og hér er það yfirleitt þannig, að verkalýðsfélög geta sagt upp samningum með viku fyrirvara eða svo. Þetta gerir það að verkum, að miklu erfiðara verður hjá okkur en í hinum löndunum að áætla tekjurnar með nokkurri nákvæmni, þannig að niðurjöfnunin eftir á kemur þannig til að ná til miklu fleiri. Ég vildi aðeins benda á þetta, ekki af því, að ég sé því andvígur, að þetta fyrirkomulag verði tekið upp, en ég tel, að það þurfi sérstaklega að athuga, áður en fyrirkomulagið er tekið upp, að kostnaðaraukinn við skattheimtuna verði sem allra minnstur, því að það hygg ég að allir hv. þm. séu sammála um, að hana beri að gera sem ódýrasta, enda verið unnið að því á öðrum sviðum undanfarin ár undir forustu núv. hæstv. fjmrh. að gera sérstakar ráðstafanir til þess, að svo mætti verða.