Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Fyrir heimsfaraldurinn vissum við mörg um kosti fjarvinnu en fáir höfðu kannski reynt hana af fullum þunga. En nú eru bæði einstaklingar, fyrirtæki og stofnanir reynslunni ríkari og þekkja hvaða jákvæðu áhrif fjarvinna getur haft á starfsánægju, framleiðni og sveigjanleika í starfi. Fastur vinnustaður er ekki eina leiðin og það er kostur fyrir margt fólk, ekki síst fjölskyldufólk, að geta unnið að heiman eða í blandaðri vinnu á skrifstofu. Reynslan og þekkingin sem við öðluðumst í Covid má þess vegna ekki renna út í sandinn. Fjarvinna getur líka haft jákvæð áhrif á samgöngur og umferðarþunga og þannig stutt við markmið stjórnvalda í loftslagsmálum. Fjarvinnustefna felur í sér tækifæri fyrir landsbyggðirnar, að það sé hægt að stunda vinnu óháð búsetu. Finnland hefur verið leiðandi um að liðka fyrir fjarvinnu þegar kostur er á og sveigjanlegur vinnutími hefur verið lögfestur þar í landi, alveg frá 1996 og árið 2020 tóku gildi lög þar í landi sem heimila starfsfólki í fullu starfi rétt á að skipuleggja um helming vinnutíma síns, þ.e. hvar og hvenær vinnan er unnin. Sem stendur er eitt ráðuneyti hér af 12 með framsækna stefnu í þessum efnum. En ég velti því fyrir mér hvers vegna Stjórnarráðið allt vinnur ekki eftir fjarvinnustefnu. Þannig væri hægt að laða að starfsfólk, það væri hægt að spara í skrifstofurekstri og ferðakostnaði, auka sveigjanleika starfsfólks og leggja markmiðum á sviði loftslagsmála lið. Íbúar á landsbyggðunum gætu keppt um störf opinberra stofnana með því að vinna í fjarvinnu. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu um að gerð verði úttekt á þeim tækifærum sem felast í fjarvinnu og markvissri fjarvinnustefnu fyrir íslenskan vinnumarkað og er ekki síst að horfa á hið opinbera þar sem fjarvinna getur átt við. Með þessu gætu íslensk stjórnvöld orðið leiðandi um að festa fjarvinnustefnu í sessi og farið hina finnsku leið í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Í gær barst svar frá heilbrigðisráðherra við fyrirspurn minni um skort á læknum og öðru heilbrigðisstarfsfólki á landsbyggðinni. Margt ágætt kemur þar fram en einnig staðfestist ráðaleysi gagnvart því hvernig eigi að bregðast við ástandinu og það strax. Það verður að leggja aukinn þunga í grunnþjónustuna, manna stöðugildi lækna og annarra starfsstétta og tryggja íbúum landsbyggðarinnar þá grunnþjónustu og búsetuöryggi sem ríkið skal veita samkvæmt lögum. Vandinn er margþættur. Eitt er hænuprikakerfið þar sem stjórnendur og yfirmenn á Landspítalanum eru efstir en starfsfólk í dreifðum byggðum neðst og starfsskilyrði ekki endilega eins og best verður á kosið fyrir unga lækna, hjúkrunarfræðinga og fjölskyldur þeirra. Í þannig kerfi er þyngra að ráða og halda starfsfólki. Eitt af því sem þarf að gera er að skapa frekari tækifæri, læknis- og hjúkrunarmenntaðs fólks á landsbyggðinni, og þá ekki bara á stærstu stöðunum, til að þróa sig áfram og taka þátt í faglegu starfi á landsvísu og víðar á sínum sérsviðum. Þannig verða störf á þessum stöðum enn eftirsóknarverðari. Í krafti almannahagsmuna og byggðajafnréttis er enn fremur nauðsynlegt að beita tiltækum ívilnunum til að jafna hlut staða úti um landsbyggðina sem góðs valkosts fólks sem er að hefja starfsferil á sínum sviðum. Vel fjármagnaðar aðgerðir í þessum málaflokki ættu að vera einn af hornsteinum stefnumótandi byggðaáætlunar en eru það ekki. Því þarf að breyta. Vert er að benda á að sum lönd, eins og Ástralía og Kanada, hafa farið út í það að byggja upp dreifbýlislækningar sem sérstaka faggrein og jafnvel sérstaka stofnun á því sviði. Það getur verið skilvirkari leið að opna leiðir fyrir íslenska nemendur að fara í nám þar fremur en að treysta á að HÍ og Landspítali taki betur við sér eða samhliða. Við núverandi aðstæður og ástand verður ekki unað. Það þarf aðgerðir strax.

Virðulegur forseti. Samkvæmt fram komnum upplýsingum greip Seðlabanki Íslands inn í á gjaldeyrismarkaði síðastliðinn föstudag og keypti gjaldeyri fyrir rúmar 800 millj. kr. í þeim tilgangi að koma í veg fyrir styrkingu krónunnar. Það liggur fyrir að styrking krónunnar myndi leiða til lækkunar á verði innfluttrar vöru og ætti því að draga úr verðbólgu. Í stað þess að leyfa krónunni að styrkjast til hagsbóta fyrir almenning velur Seðlabankinn að halda krónunni veikri og hækka vexti í stað þess að reyna að draga úr verðbólguþrýstingi. Maður hlýtur að spyrja hvort verið sé að fara rétta leið til að reyna að ná stöðugleika sem er bæði mikilvægur og eftirsóknarverður fyrir íslenskan almenning. Gengisstyrking sem slík ætti að auðvelda Seðlabankanum að ná markmiðum sínum um 2,5% verðbólgu. Sú leið sem Seðlabankinn er að fara, þ.e. að beita stýrivaxtahækkunum í stað þess að leyfa krónunni að styrkjast, hefur jafnframt í för með sér að vaxtamunur við útlönd er að aukast og það mun að endingu auka innflæði fjármagns sem aftur ætti að gera það að verkum að krónan mun halda áfram að styrkjast. Einhverra hluta vegna á maður erfitt með að skilja hvers vegna þessi leið er valin, að hækka stýrivexti og koma í veg fyrir að krónan styrkist. Það að leyfa krónunni að styrkjast ætti að auðvelda Seðlabankanum að rækja hlutverk sitt og skyldu um að halda verðbólgunni í skefjum og auðvelda íslenskum almenningi lífið. Seðlabankinn velur hins vegar aðrar leiðir og maður hlýtur að spyrja hvort Seðlabankinn sé í liði með íslenskum almenningi.

Virðulegi forseti. Í kvöldfréttunum í síðustu viku var metfjöldi frétta frá Grímsey. Ekki staðfest met, en mín tilfinning samt sem áður. Fyrri fréttin, um ferjuna Sæfara, lýsti frekar týpískum aðstæðum í samgöngumálum úti á landi en hin seinni, um byggingu nýju kirkjunnar í Grímsey, lýsti vel andanum og baráttuhug íbúanna. Aðstæður í ferjunni Sæfara eru fyrir neðan allar hellur. Í fréttinni mátti sjá farþega veltast um, ekki af hlátri, ýmist græn eða hvít í framan, að æla ofan í bréfpoka. Það var ekki einu sinni vont í sjóinn. Aðgengismál eru í engu lagi. Vissulega kemst fólk inn í ferjuna í hjólastól en á þriggja tíma siglingu kemst það ekki á salerni sem öll eru á neðra dekki. Í byrjun mars lagði ég fram fyrirspurn hér á þingi um Grímseyjarferjuna. Í lok mars fékk ég loks svör innviðaráðherra sem öll voru skýr, að hér þyrfti að forgangsraða fé og það væri hlutverk þingsins, eins og hann hefði enga aðkomu að málinu sem ráðherra samgöngumála. Ég sagði hins vegar þá og geri það aftur nú að góðar samgöngur eru forsenda byggðar um allt land. Nú er aðkallandi að móta stefnu um ferjuleiðir innan samgönguáætlunar. Forgangsröðunin er ekki til staðar. Við verðum að tryggja bæði öruggar samgöngur og fyrirsjáanleika fyrir íbúa þeirra byggða sem treysta á ferjur til að nálgast aðra þéttbýliskjarna og nauðsynlega þjónustu. Að lokum langar mig að þakka fyrir áskorun Svavars Gylfasonar sjómanns um að sigla með Sæfara en ég mun að öllum líkindum ekki mæta henni þegar ölduhæð er fimm metrar verandi ein ferðaveikasta manneskja Íslands. Hins vegar mun ég svo sannarlega taka áskoruninni um að halda áfram að berjast fyrir ykkur, með ykkur og fyrir eyjunni fögru.

Virðulegi forseti. Stórar samfélagslegar breytingar eiga sér ekki stað nema stjórnmálamenn hafi kjark til að veita slíkum málum og breytingum forystu. Það þarf kjark til að tala ekki bara um hlutina sem snerta fólk í daglegu lífi þess sem verkfræðilegt úrlausnarefni. Hvernig samfélagi við viljum búa í er hápólitískt mál. Sama hvað stjórnarliðar segja um lífskjör í landinu þá veit meiri hluti landsmanna að alvarleg staða er uppi á húsnæðismarkaði. Húsnæðismarkaðurinn á ekki að vera fjárfestingarmarkaður. Það er eitt að fjárfesta í eigin húsnæði til að eiga samastað og búa við húsnæðisöryggi, annað þegar íbúðarkaup eru orðin fjárfestingarkostur fyrir ávöxtun. Talað er um að framboðsskortur sé ástæðan fyrir að fólk sé fast á leigumarkaði, of lítið hafi verið byggt og verðið því hækkað mikið. En höfum eitt í huga, virðulegi forseti. Frá árinu 2005 hafa 35.000 nýjar íbúðir verið byggðar. Á sama tíma hefur íbúðum sem eru í eigu einstaklinga sem eiga tvær eða fleiri íbúðir og fyrirtækja fjölgað um 23.000. 67% af viðbótarframboði á húsnæðismarkaði hafa ratað til einstaklinga sem ætla ekki að búa sjálfir í íbúðinni sem og til fyrirtækja. Þessar íbúðir áttu að vera heimili fólks. Þarna býr vissulega fólk í dag á almennum leigumarkaði en með takmarkaða vernd sem gerir því erfitt fyrir að kalla þetta öruggt heimili. Víða í Evrópu er leigumarkaður sem tekur mið af eins konar þjóðarsátt um að húsnæði eigi ekki að vera uppspretta ávöxtunar heldur heimili fólks. Hér þarf slíka þjóðarsátt. Það þarf alvörubreytingar sem treysta stöðu leigjenda, viðkvæmra hópa og ungs fólks með beinum hætti og meiri hluta fólks í þessu landi með óbeinum hætti, með því að draga úr verðþrýstingi á markaðnum sem lekur yfir í allt verðlag. Nær væri að fólk með aukafjármagn fjárfesti í einhverju sem raunverulega skapar hér verðmæti og atvinnutækifæri og heimilin væru látin í friði.

Virðulegur forseti. Flugmenn Landhelgisgæslu Íslands hafa verið samningslausir í nær þrjú ár eða frá árslokum 2019. Félag íslenskra atvinnuflugmanna segir að svo virðist vera sem stefnan hjá fjármálaráðuneytinu sé að fara með flugmenn Landhelgisgæslunnar sömu leið og gerðardómur fór með flugvirkja Landhelgisgæslunnar. Það virðist sem svo að helsta ágreiningsefnið séu starfsaldurslistar flugmanna sem samninganefnd ríkisins telur ekki samræmast lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna og tengir það gerðardómi sem felldi slíkan úrskurð í tilfelli flugvirkja Landhelgisgæslunnar. Samninganefnd FÍA, Félag íslenskra atvinnuflugmanna, telur að þarna sé um grundvallarmisskilning að ræða því starfsaldurslistar flugmanna byggja á öðrum forsendum en starfsaldurslistar annarra stétta. Starfsaldurslistar flugmanna byggi á forsendum flugöryggis og talið er að með afnámi þeirra sé flugöryggi hreinlega stefnt í hættu þar sem flugmenn Landhelgisgæslunnar þurfa oft að taka erfiðar ákvarðanir á erfiðum tímum og starfsaldurslistinn heldur utan um flugmanninn við erfiðar ákvarðanir. Flug er öruggasti ferðamáti sem um getur en sá árangur byggir á þrotlausri öryggisvinnu. Félag íslenskra atvinnuflugmanna segir að starfsaldurslistar tryggi að flugmenn geti aflýst flugi þegar þeir telja að aðstæður ógni öryggi, geti afboðað sig í vinnu ef þeir eru veikir eða of þreyttir án ótta við að verða reknir eða refsað og eru óhræddir við að tilkynna um slys ef svo ber undir. Hagur flugrekstraraðila er einnig tryggður með þessu fyrirkomulagi því langtímasjónarmið eru alltaf farsælli í rekstri en áhættusamur skammtímagróði. Starfsaldurslistar flugmanna eru því mikilvægt öryggisatriði og jafnvel enn mikilvægara í tilfelli flugmanna Landhelgisgæslunnar sem starfa oft undir gríðarlegu álagi, standa í framlínu í björgunaraðgerðum þar sem mannslíf eru iðulega í húfi og fljúga loftförum við afar krefjandi aðstæður. Ég hvet hæstv. ráðherra fjármála og ráðherra dómsmála að hlusta á flugmenn Landhelgisgæslunnar.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingflokksformanni Vinstri grænna fyrir að koma og eiga orðastað við mig um sölu á hlut almennings í Íslandsbanka. Eins og ljóst er gekk sú sala ekki eins og best væri og ferlið er nú til rannsóknar hjá Ríkisendurskoðun og Fjármálaeftirliti Seðlabankans. Við í stjórnarandstöðunni kölluðum frá fyrsta degi eftir því að farið yrði í ítarlegri rannsókn á aðferðafræðinni við söluna, framkvæmd og svo lagalegri og pólitískri ábyrgð. Slíkt er ekki gert með rannsókn Fjármálaeftirlitsins eða Ríkisendurskoðunar heldur með rannsóknarnefnd Alþingis. Í umræðu um þá kröfu okkar kom ítrekað fram af hálfu stjórnarliða að ekki væri heppilegt að mál væri unnið á tveimur stöðum í einu og því þyrfti að bíða niðurstöðu Fjármálaeftirlits og Ríkisendurskoðunar, sem eru reyndar tveir staðir í einu. Nú hefur komið í ljós að samhliða því að vilja bíða eru stjórnvöld sjálf að kalla eftir lögfræðiálitum frá lögmannsstofu sem vill svo til að kom að ráðgjöf við sölu á eignarhlutunum. Má því ætla að umrædd lögmannsstofa sé eitt viðfangsefna þeirrar rannsóknar sem nú á sér stað. Vegna þess hversu tíðrætt hv. þingmanni hefur verið um traust og að ferlið sé gagnsætt og opið vil ég spyrja í fyrsta lagi: Telur hann traustvekjandi að samhliða óháðri rannsókn séu stjórnvöld að panta og birta opinberlega álit frá lögmannsstofu sem kom að ráðgjöf við söluna? Í öðru lagi: Telur hann eitthvað því til fyrirstöðu að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefji undirbúning að afmörkun tillögu um skipun rannsóknarnefndar þegar fyrir liggur að þær stofnanir sem þegar eru með málið annast aðeins afmarkaða hluta þess og koma t.d. ekkert inn á hina pólitísku og siðferðislegu ábyrgð?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir beiðni um að eiga við mig orðastað hér, mér þykir þetta afar skemmtileg tilbreytni í þingstörfunum. Fyrst vil ég segja að ég tek heils hugar undir, og ég hef sagt það áður úr þessum ræðustól og víðar, að þessi sala gekk ekki eftir eins og best hefði orðið. Við erum, held ég, alveg sammála um það og ekki bara ég og hv. þingmaður heldur fleiri þingmenn í þessum sal. Því er afar brýnt, svo að ég segi það nú einu sinni enn, að velta við hverjum einasta steini í þessu máli. Ég bíð hins vegar, eins og önnur hér í þessum sal, eftir niðurstöðu Ríkisendurskoðunar og Fjármálaeftirlitsins í þeirra vinnu, hvað kemur út úr þeirri skoðun og rannsókn sem er þar í gangi. Ég hef haldið því til haga að Ríkisendurskoðun er eftirlitsstofnun þingsins sem skiptir máli að við nýtum okkur. Við treystum henni, eins og fram hefur komið í endalausum ræðum, og verður mikilvægt að fá þá niðurstöðu fyrr en síðar. Ég held ég hafi vakið athygli og máls á því í ræðustól að rannsóknarnefnd, sé henni komið á fót, þarf alltaf lengri tíma. En af því að hv. þingmaður spyr hvort ég telji fara vel á því að stjórnvöld kalli eftir lögfræðiálitum frá lögmannsstofu þá get ég ekki tekið afstöðu til þess hér, svo að það sé sagt. En leiði rannsókn Ríkisendurskoðunar í ljós, og eftir atvikum rannsókn Fjármálaeftirlitsins, að nauðsynlegt sé að velta við fleiri steinum í þessu sé ég ekkert því til fyrirstöðu að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefji undirbúning við þá vinnu eins og ég hef áður sagt. En ég veit að hv. nefnd er að bíða eftir þessari niðurstöðu rétt eins og við hin.

Virðulegi forseti. Húsnæðismál á Íslandi eru stór mál og bráðavandi er fyrir höndum vegna framboðsskorts og verðhækkana. Öll þurfum við þak yfir höfuðið og það eru sjálfsögð mannréttindi að hafa heimili. Sveitarfélög og stjórnvöld hafa undanfarin ár vanmetið íbúðaþörf svo um munar. Það hefur valdið gífurlegri hækkun á íbúðaverði og húsaleigu. Talið er að húsnæðisverð hafi hækkað um 22% á síðastliðnum 12 mánuðum. Afleiðingin er sú að ungt fólk sem er að kaupa sína fyrstu íbúð er skuldsett upp í rjáfur og hafa mörg fengið aðstoð foreldra til að fjármagna kaupin. Skuldsett fólk hefur ekki kaupmátt til að efla hagvöxt. Það sama gildir um leigjendur. Meira en fjórðungur leigjenda er að greiða meira en 40% af ráðstöfunartekjum sínum í leigu. Það má vel vera að samkvæmt einhverjum skýrslum sé ástandið gott hjá meðaltalinu en meðaltöl verða ekki í askana látin. Við verðum að hætta að samþykkja fátækt með því að nota meðaltöl. Við verðum að viðurkenna í sameiningu að á meðan fátækt er til staðar hefur okkur mistekist og við verðum að gera betur. Húsnæðisvandinn verður ekki leystur á einum degi því að það tekur nokkur ár að byggja nýjar íbúðir. Vandi leigjenda og ungra kaupenda getur ekki beðið. Alþingi verður að grípa inn í þessa þróun strax með sértækum úrræðum. Við í Flokki fólksins viljum skoða leiguþak og þá sem tímabundna ráðstöfun. Við þurfum líka að aðstoða sérstaklega þá sem eru nýkomnir inn á íbúðamarkaðinn. Eitthvað verðum við að gera. Við getum ekki horft upp á stjórnlausan markaðinn ráðskast með lífsviðurværi fjölskyldnanna í landinu.

Hæstv. forseti. Tæplega 300 umsækjendur um alþjóðlega vernd eiga yfir höfði sér brottvísun frá Íslandi á næstu dögum. Á Rás 2 í morgun tjáði hæstv. dómsmálaráðherra sig á þann hátt að annaðhvort hefur hann afskaplega takmarkaða þekkingu á málaflokknum sem hér um ræðir eða hann fór viljandi með rangt mál. Í fyrsta lagi hélt ráðherrann því fram að íslensk stjórnvöld hefðu litlar heimildir til að veita þessum einstaklingum vernd vegna alþjóðlegs samstarfs, um þessi mál gilti eitthvert regluverk. Hann nefndi þó ekki hvaða regluverk tjóðraði hendur íslenskra stjórnvalda svo kirfilega niður, enda er ekkert alþjóðlegt eða evrópskt regluverk sem bannar stjórnvöldum hér á landi að taka við fólki á flótta. Í öðru lagi sagðist ráðherrann ekki getað farið inn í ákveðin mál og breytt leikreglunum, það myndi skapa lagalega óvissu og mikinn óstöðugleika. Þetta er áhugaverð afstaða hjá ráðherranum sem sjálfur hefur lagt fram frumvarp til breytinga á útlendingalögum og ætlar sér að breyta leikreglunum. Þá hefur hæstv. dómsmálaráðherra heimild til að breyta reglugerð um útlendinga eins og allir vita. Í þriðja lagi segir hæstv. ráðherra að fólk með alþjóðlega vernd í Grikklandi búi við sömu skilyrði og Grikkir. Það er alrangt, hæstv. forseti. Það hefur kærunefnd útlendingamála margsinnis staðfest í úrskurðum sínum. Það ríkja aðgangshindranir að grunnþjónustu, velferðarþjónustu á Grikklandi og lagalegum réttindum fólks er ekki fullnægt. Grísk löggjöf mismunar flóttafólki og þetta á hæstv. dómsmálaráðherra að vita. Útlendingastofnun, sem fer með þennan mikilvæga málaflokk, heyrir undir dómsmálaráðherra og hann hefur heimildir til að gefa stofnuninni fyrirmæli um að taka umsóknir fólks sem hingað komu á ákveðnu tímabili á meðan kórónuveirufaraldurinn stóð yfir til efnislegrar meðferðar í ljósi sérstakra ástæðna. Ráðherrann hefur nefnilega valdið í þessum málaflokki.

Forseti. Samskipti og samstarf Norðurlandanna, m.a. á sviði Norðurlandaráðs, hafa eðlilega litast mjög undanfarið af framgöngu Rússa, af innrás þeirra í Úkraínu og hótunum í garð annarra Evrópulanda. Það má nefna endurskoðuð samskipti við Rússland, aukin tengsl við Eystrasaltsríkin og svo auðvitað áherslu á varnarmál, jafnt varnarmál einstakra landa sem varnarmál Norðurlanda í heild. Nú hafa bæði Svíar og Finnar sótt formlega um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Það má segja að þessar tvær þjóðir hafi verið með nokkurs konar aukaaðild að bandalaginu líkt og Ísland og Noregur hafa haft að Evrópusambandinu í gegnum EES-samninginn. Svíar og Finnar hafa þannig tekið þátt í æfingum NATO og átt samráð en hvorki komið að ákvarðanatöku né notið að fullu þess öryggis sem aðildin veitir. Nú þegar á reynir liggur fyrir að þessi ríki velja frekar að stíga skrefið til fulls og tryggja sér sæti við borðið en að halda áfram hálfgildingsþátttöku. Þau vilja vera fullgildir þátttakendur, leggja sitt til málanna og njóta kosta aðildar til fulls. Það má læra af þessu, herra forseti. Það er ljóst að NATO-aðild Svía og Finna mun breyta ákveðnu jafnvægi sem ríkt hefur í samskiptum Norðurlandanna þar sem þessar þjóðir hafa verið innan Evrópusambandsins og utan NATO en Ísland og Noregur innan NATO en utan Evrópusambandsins. Eingöngu Danmörk hefur verið fullgildur þátttakandi á báðum vígstöðvum, einhvers konar þungamiðja í samstarfinu. Þessi staða verður gjörbreytt þegar NATO-aðild Svía og Finna verður að veruleika og allar líkur á því að samskipti þjóðanna fimm muni taka einhver mið af því. Ákvörðun Finna og Svía um aðildarumsókn að NATO er tekin eftir nokkurra vikna umræður en byggir engu að síður á víðtæku samráði. Það er nefnilega hægt að bregðast hratt við þegar aðstæður þjóða krefjast án þess að fagmennska eða nauðsynleg pólitísk umræða sé undanskilin. Evrópusambandið leikur lykilhlutverk í þeirri heimsmynd sem við búum við og munum búa við. 

Virðulegur forseti. Kjaragliðnun í almannatryggingakerfinu er um 40%. Það þýðir að það vantar um 120.000 kr. hækkun til öryrkja og aldraðra í hverjum mánuði. Ef persónuafsláttur hefði fylgt launavísitölu væru greidd út um 350.000 kr. lífeyrislaun skatta- og skerðingarlaust eins og Flokkur fólksins hefur barist fyrir. Það kostar um 720 milljónir að greiða 8.000 ellilífeyrisþegum 90.000 kr. eingreiðslu, sem er nær það sama og söluþóknun fyrir síðustu sölu Íslandsbanka. Ef við tökum allan þann kostnað sem farið hefur í sölu á bankanum, 2,1 milljarð, þá gætum við gefið 24.000 manns 90.000 kr. eingreiðslu strax. Aldraðir í almannatryggingum á Íslandi hafa ekki fengið krónu frá ríkisstjórninni allt Covid-tímabilið. Nei, því að réttlæti handa þeim er ekki til í orðabók þessarar ríkisstjórnar því hún er upptekin við allt annað, t.d. bankasölu til útvalinna og að gera með því hina ríku enn ríkari. Um 200 fatlaðir einstaklingar eru fluttir nauðugir og vistaðir á hjúkrunarheimili, sem er ekkert annað en andleg og líkamleg pyndingarstarfsemi. Eftirspurn og þörf fyrir heilbrigðisþjónustu á Íslandi eykst ár frá ári og bið eftir þjónustu er allt of löng og veldur fólki varanlegum skaða á sál og líkama. Aldraður einstaklingur með 450.000 kr. kostnað vegna læknisþjónustu á síðasta ári sem er kominn í 350.000 kr. kostnað á þessu ári spyr hvernig hann eigi að fara að á lágmarkslífeyri. Kvíði, þunglyndi, þreyta, vonleysi, svefnleysi, svelti og lyfjaskortur er meðal þess sem hrjáir fólk í almannatryggingakerfinu. Aðstandendur þessa fólks eru að kikna undan álagi og það gengur iðulega mjög nærri heilsu þeirra. 13 ára lögbroti með eignaupptöku á sérstöku uppbótinni í almannatryggingakerfinu verður bara skilað til baka fyrir fjögur ár til þeirra sem brotið var gróflega á. Þeir verst settu í bútasaumaða almannatryggingakerfinu eru greinilega breiðu bök þessarar ríkisstjórnar og því best fallnir til að brjóta mannréttindi á og fá ekki að njóta réttlætis eða sanngirni. Nei, það er bara ein lausn hjá þessari ríkisstjórn á öllu þessu og það er að endurskoða almannatryggingakerfið án þess að setja krónu inn í það. Skilaboð ríkisstjórnarinnar til fólksins í almannatryggingum eru skýr: Herðið sultarólina, ykkar tími er ekki kominn.

Herra forseti. Utanríkismálanefnd átti einstaka heimsókn til Tallinn og Helsinki í síðustu viku og vart hægt að finna aðra eins tímasetningu fyrir fund nefndarinnar að fara erlendis og hitta á það sem við hittum á. Við byrjuðum á þriðjudeginum og hittum utanríkismálanefnd eistneska þingsins og utanríkisráðherra Eistlands og áttum síðan góðan fund í netöryggismiðstöðinni, öndvegissetri netöryggismála NATO í Tallinn. Síðan var hin stóra stund á miðvikudagsmorgni þegar við funduðum með utanríkismálanefnd Finna. Þar var fullsetinn bekkurinn og í 17 manna nefnd finnsku utanríkismálanefndarinnar voru mættir 16 af 17 sem þótti einstakt og sýndi hversu mikilvægt þeim fannst að íslenska utanríkismálanefndin mætti til þeirra á þessum stóra degi, sem var dagurinn sem Finnland sótti formlega um inngöngu í Atlantshafsbandalagið, í NATO. Við þekkjum þetta ferli og þessa miklu umræðu. Einnig fundaði nefndin í öndvegissetri um fjölþáttaógnir sem er staðsett í Helsinki og er samstarfsverkefni NATO og Evrópusambandsins. Þetta voru einstakir fundir og það var augljóst að Finnum var létt eftir þessa ákvörðun. Samdægurs sóttu einnig Svíar um inngöngu í NATO. Það er ljóst að utanríkismálastefna Norðurlandanna og NB-8, þar sem Norðurlandaþjóðirnar og Eystrasaltsríkin eru í samstarfi, mun breytast mikið við inngöngu Finna og Svía í NATO og þetta þurfum við að skoða í okkar samhengi. Ég fagna umsóknum þessara vinaþjóða okkar í NATO sem mun skipta okkur gríðarlega miklu hér í norðanverðri Evrópu á komandi árum.

Hæstv. forseti. Í fréttum RÚV fyrir ekki svo löngu kom fram að þörf fyrir legurými árið 2040 verði helmingi meiri en nýr Landspítali við Hringbraut geti annað. Þetta er samkvæmt skýrslu sem heilbrigðisráðuneytið birti. Bent var á að blikur væru á lofti vegna stríðsátaka sem gætu tafið uppbygginguna enn frekar. Þessi hörmulegu átök hafa einnig áhrif á aðrar fyrirætlanir, svo sem byggingu hjúkrunarheimila. Hér á landinu okkar fagra hristist jörð á Reykjanesi. Auðvitað vonar maður að ekkert slæmt gerist en það er alltaf gott að hafa vaðið fyrir neðan sig. Hvað ef samgöngur raskast, bæði í lofti og á jörðu niðri? Erum við undirbúin undir það? Eru sjúkrahúsin utan suðvesturhornsins þannig útbúin og heilbrigðisstofnanir í heild sinni tilbúnar? Við erum einnig með varasjúkrahús á Akureyri. Uppfyllir það skilyrði um að vera varasjúkrahús Landspítala? Hvað með flugvellina? Geta flugvellirnir tekið við aukinni flugumferð? Við erum með skilgreinda varaflugvelli úti á landi. Standa þeir undir nafni? Hvaða skilyrði þurfa þeir að uppfylla svo allt sé eins og það á að vera? Hæstv. forseti. Þetta eru margar og mikilvægar spurningar sem við þurfum að fá svör við því að varla er hægt að leggja meira á heilbrigðisstarfsfólk eins og staðan er í dag. Það er ekki endalaust hægt að treysta á velvilja þeirra. Ég hvet ríkisstjórnina til að upplýsa þjóðina vel og vandlega um það hvert planið er. Þetta er ekki eitthvað sem reddast, það er mun meira undir en það.

Forseti. Sjálfsvíg eru algengasta dánarorsök ungra íslenskra karlmanna. Fyrir stuttu síðan voru það umferðarslys. Rétt fyrir helgi ók ég austur fyrir fjall og á Hellisheiðinni er skilti Samgöngustofu sem sýnir tölu látinna í umferðarslysum á árinu. Núna um mitt árið er talan í tveimur. Í þessum sama bíltúr, þegar ég var unglingur, kveið ég því að við kæmum að skiltinu og því hvort talan hefði hækkað sem hún hafði langoftast gert. Stundum fór hún upp í 20–30 manns. Seinna kom að þeim tímapunkti að samfélagið hafnaði því að það væri náttúrulögmál að við misstum svona margt fólk í fyrirbyggjanlegum slysum. Umferðaröryggi var tekið föstum tökum með skilgreindu fjármagni, mannafla og skilgreindum markmiðum. Og það virkaði, slysum og dauðsföllum í umferðinni snarfækkaði. Forseti. Fjölmörg sjálfsvíg eru fyrirbyggjanleg. Þrátt fyrir það hefur ekki orðið sambærileg jákvæð þróun þegar kemur að þeim. Þar hefur staðan lítið sem ekkert breyst í áratugi. Á ári hverju missum við um 40 manns á þennan hátt á Íslandi og þar á meðal börn. Í samþykktri aðgerðaáætlun frá 2018 var lagt til að sett yrði á stofn ný þekkingar- og þróunarmiðstöð áfalla-, ofbeldis- og sjálfsvígsforvarna að fyrirmynd sambærilegra stofnana erlendis. Sérfræðingar töldu slíka miðstöð forsendu þess að vel tækist að klára þær aðgerðir sem áætlunin kveður á um. Með henni væri fé og mannafli settur í málaflokkinn. Forseti. Ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til dáða og legg til að áætlunin verði núna endurskoðuð, hún er komin til ára sinna, og allar aðgerðir kostnaðargreindar, þeim forgangsraðað og í þær sett fjármagn til frambúðar og að ráðherra setji á stofn þessa miðstöð sem lofað var og er grunnforsenda 

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt, lögum um almannatryggingar og lögum um húsnæðisbætur (mótvægisaðgerðir vegna verðbólgu). Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín ýmsa gesti. Jafnframt bárust nefndinni umsagnir um málið. Allt er það rakið í nefndaráliti meiri hlutans og vísa ég í það skjal varðandi gestakomur og umsagnir. Ég vil bæta því við að auk þess bárust nefndinni minnisblöð frá innviðaráðuneyti og minnisblað auk gagna frá fjármála- og efnahagsráðuneyti. Til upprifjunar er frumvarpinu ætlað að draga úr áhrifum verðbólgu á lífskjör viðkvæmustu hópa samfélagsins sem fyrirséð er að hækkandi verðbólga bitnar verst á. Frumvarpið felur í sér þríþættar breytingar sem miða að framangreindu markmiði. Í fyrsta lagi er um að ræða greiðslu sérstaks barnabótaauka að fjárhæð 20.000 kr. með hverju barni í þeim tilvikum þar sem ákvarðaðar eru tekjutengdar barnabætur til framfærenda við álagningu opinberra gjalda á einstaklinga árið 2022. Í öðru lagi er um að ræða hækkun á bótum samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð um 3% frá 1. júní 2022. Að lokum er um að ræða hækkun á húsnæðisbótum um 10% frá 1. júní 2022 og afturvirka hækkun frítekjumarka húsnæðisbóta um 3% frá 1. janúar 2022. Þetta eru meginatriði frumvarpsins. Varðandi umfjöllun nefndarinnar telur meiri hlutinn rétt að bregðast við nokkrum athugasemdum í umsögnum sem nefndinni bárust við umfjöllun málsins en annars eru umsagnir aðgengilegar á vef Alþingis. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að gæta að því að auka ekki enn frekar á þenslu í samfélaginu heldur hafa aðgerðir markvissar og tryggja að þær nái til hópa fólks sem eru viðkvæmir fyrir hækkunum, sem raktar verða til verðbólgu, líkt og gert er með frumvarpinu. Meiri hlutinn beinir því til stjórnvalda að fylgjast vel með framvindu efnahagsmála og áhrifa á þann hóp fólks sem er tekjulægstur og berskjaldaðastur fyrir vaxtahækkunum og verðbólgu. Við umfjöllun nefndarinnar var vakin athygli á mögulegum áhrifum vaxandi verðbólgu á ungt fólk sem nýlega hefur fest kaup á fasteign. Greiðslubyrði óverðtryggðra lána og lána með breytilegum vöxtum geti hækkað í hækkandi vaxtaumhverfi. Ungt og efnalítið fólk geti illa varið sig fyrir hækkandi greiðslubyrði fasteignalána. Meiri hlutinn leggur áherslu á að fjármála- og efnahagsráðuneytið fylgist sérstaklega með áhrifum verðbólgu á þann hóp fólks og grípi til ráðstafana ef þurfa þykir. Öryrkjabandalagið bendir á að fyrirhuguð lagabreyting um að 11% skerðingarhlutfall gildi frá 1. janúar 2022 sé á skjön við ákvæði laga nr. 75/2016, sem kveði á um 9% skerðingarhlutfall, og feli því í reynd í sér skerðingu afturvirkt. Meiri hlutinn bendir á að í 4. tölulið 1. mgr. 30. gr. laga um húsnæðisbætur, nr. 75/2016, er mælt fyrir um að ráðherra sé heimilt með reglugerð að kveða nánar á um frítekjumörk og skerðingarhlutfall skv. 17. gr. laganna. Meiri hlutinn bendir á að frumvarpið er ívilnandi og felur ekki í sér afturvirka skerðingu. Eitt af því sem nefndarmenn gerðu ítrekað við gestakomur í þessu máli var að spyrja og baktryggja og fá eins greinargóðar upplýsingar og við gætum um það að enginn ætti að verða fyrir óvæntri afturvirkri skerðingu vegna þessara laga. Nefndin telur sig hafa fengið fullvissu um að svo eigi ekki að geta verið. Mér finnst mikilvægt að taka fram að nefndin hafi spurt út í þetta vegna þess að það er alltaf þetta sem við hræðumst þegar verið er að gera breytingar á lögum um almannatryggingar sem eiga að vera ívilnandi, að þá gerist eitthvað óvænt. Við teljum okkur hafa leitað af okkur allan vafa um að slíkt geti leynst í þessu frumvarpi. Meiri hlutinn leggur til breytingu á 2. mgr. b-liðar 3. gr. frumvarpsins, þess efnis að endurreikningur og leiðrétting húsnæðisbóta skuli vera til bráðabirgða fyrir tímabilið 1. janúar til 31. maí 2022. Telur meiri hlutinn að breytingin sé til þess fallin að taka af allan vafa um að lokauppgjör húsnæðisbóta skuli fara fram með hefðbundnum hætti í samræmi við 25. og 26. gr. laga um húsnæðisbætur þegar skattframtöl fyrir árið 2022 liggja fyrir á komandi ári. Í umsögn Tryggingastofnunar er lagt til að kveðið verði á um í frumvarpinu að þær hækkanir sem lagðar eru til með frumvarpinu komi til framkvæmda og útgreiðslu í síðasta lagi 1. júlí næstkomandi. Ítrekar stofnunin þó að verði frumvarpið að lögum sé stefnt að því að greiða hækkanir svo fljótt sem auðið er. Meiri hlutinn tekur undir ábendinguna og leggur til breytingu á 2. gr. frumvarpsins, þess efnis að greiðslur samkvæmt greininni komi til framkvæmda eigi síðar en 1. júlí 2022, en áfram verði þó miðað við að hækkunin gildi frá 1. júní 2022. Um er að ræða framkvæmdalegt atriði sem vikið er að í umsögn Tryggingastofnunar ríkisins. Meiri hlutinn leggur þó áherslu á að greiðslur verði afgreiddar eins fljótt og auðið er. Öll vinna nefndarinnar hefur í raun miðað að því að afgreiða þetta mál hratt, bæði í gegnum nefndarvinnuna en eins í gegnum þingið, en fara þó ítarlega yfir öll ákvæði frumvarpsins einmitt til þess að hægt sé að greiða út sem allra fyrst. Ég held ég geti leyft mér að segja það hér að um þetta hefur verið alger eining innan nefndarinnar. Ég vil því ítreka að þó svo að hér sé verið að setja það inn að greiðslur eigi að koma til framkvæmda eigi síðar en 1. júlí er mikilvægt að hraða greiðslum eins og frekast er auðið. Mín von er sú að þetta komi til útgreiðslu mjög fljótlega, verði lögin samþykkt. Það liggur þó fyrir að það verður ekki fyrir mánaðamót, en að það verði þá í júnímánuði. Aðrar breytingartillögur meiri hlutans eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif en þær er hægt að skoða frekar í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar með málinu en ég hef gert grein fyrir breytingum sem hafa einhver efnisleg áhrif. Undir þetta nefndarálit skrifa, ásamt þeirri sem hér stendur, og er framsögumaður, hv. þingmenn Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Helgi Héðinsson, Guðmundur Ingi Kristinsson og Óli Björn Kárason. Ég hlakka til umræðunnar hér í dag um þetta mál og bind vonir við að okkur takist að gera þetta að lögum seinna í dag.

Forseti. Í b-lið 3. gr. laganna er talað um að 11% af samanlögðum árstekjum heimilismanna 18 ára og eldri verði skert miðað við grunnfjárhæð húsnæðisbóta. Í núverandi lögum er þessi prósenta 9 og í reglugerð er búið að breyta þessari prósentu í 11. Vandinn sem við stöndum frammi fyrir er að árið 2016, þegar lögin voru sett, var heimild til reglugerðar um að breyta þessu skerðingarhlutfalli fjarlægð af þinginu. Undir það skrifuðu allir stjórnarflokkarnir núna sem og Samfylkingin, flokkar sem þá voru í velferðarnefnd, þ.e. að fjarlægja þessa heimild ráðherra til að hækka skerðingarhlutfallið, til að breyta skerðingarhlutfallinu. Þannig að ég velti því fyrir mér: Ef mistök voru gerð við þá lagasetningu - þetta var gert í lok þingsins, nefndarálitið kom út 1. júní, lögin samþykkt 2. júní - er ekki eðlilegt nú þegar búið er að benda okkur á þetta misræmi að við lögum þetta en notum samt tækifærið og lögum þetta misræmi, að ráðherra hafi þessa reglugerðarheimild?

Herra forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður bendir hér á, að í meðförum þingsins var gerð breyting á 17. gr. laga um húsnæðisbætur. Hins vegar er í 4. tölulið, að mig minnir, í 30. gr. sömu laga heimild fyrir ráðherra til að gera breytingu á skerðingarhlutföllum, þannig að samkvæmt því er lagaheimild til staðar. Þetta ræddum við talsvert í nefndinni. Ég tel, vegna þess að það hefur verið 11% skerðingarhlutfall í framkvæmd frá árinu 2020, sé eðlilegt að halda því inni líkt og gert er í bráðabirgðaákvæði 2. En svo gæti það alveg verið framtíðarmál að hv. velferðarnefnd taki þetta mál til sérstakrar skoðunar, en ég tel að sú umræða eigi ekki heima hér í þessu máli sem snýst um það að koma til móts við fólk sem er að verða fyrir barðinu á verðbólgunni.

Forseti. Mér finnst það jú skipta máli hvort skerðingarhlutfallið sé 9% eða 11%, en mér finnst vilji þingsins skipta enn þá meira máli um það hvort ráðherra geti breytt skerðingarhlutfallinu með reglugerð eða ekki því að þingið var mjög skýrt varðandi þá skoðun sína að ráðherra mætti það ekki. Samt breytti hæstv. þáverandi félags- og barnamálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, því árið 2019, sem tók gildi 2020, hann hækkaði skerðingarhlutfallið úr 9 í 11%, vissulega, réttilega samkvæmt reglugerðarheimild í 30. gr. þessara laga. Þess vegna hef ég lagt fram breytingartillögu um að fjarlægja þau orð sem þingið gerði mistök við að fjarlæga ekki árið 2016. Það þarf bara að leiðrétta það. Það þýðir að það mátti hækka skerðingarhlutfallið þá samkvæmt reglugerð, allt í lagi, og það verður þá kannski 11% fyrir árið 2020, en að reglugerðarheimildin falli brott og ráðherra þurfi þá að koma aftur til þess annaðhvort að afla sér þessarar reglugerðarheimildar eða breyta skerðingarhlutfallinu eins og þingið vildi þá.

Herra forseti. Ja, vilji þingsins skýr eða ekki skýr. Þessi reglugerðarheimild er þarna í 30. gr. laganna. En líkt og ég sagði hér í mínu fyrra andsvari þá tel ég ekki að við eigum að fara í breytingu á þessu á þeim stutta tíma sem við höfum núna til þess að klára þetta frumvarp til þess að geta greitt fólki út hækkaðar bætur sem allra fyrst. En ég ítreka að mér finnst fullkomlega eðlilegt að hv. velferðarnefnd taki þetta mál til skoðunar og veiti því þá bara fulla umræðu og umfjöllun.

Forseti vill geta þess, hann gleymdi að gera það áðan, að þar sem fjórir hv. þingmenn hafa óskað eftir að veita andsvar er tími í andsvörum og svörum styttur í eina mínútu.

Virðulegur forseti. Það eru 9.000 manns á Íslandi án vinnu. Þar af hafa 3.000 manns verið á atvinnuleysisskrá í meira en 12 mánuði. Grunnatvinnuleysisbætur eru 313.729 kr. á mánuði. Þetta er fjórðungurinn af því sem við hérna inni fáum í laun, í þingfararkaup. Ég vil spyrja hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, framsögumann þessa máls, hvort hún muni ekki örugglega styðja breytingartillögu okkar í minni hlutanum um að grunnatvinnuleysisbætur fylgi þróun almannatrygginga, sem sagt að komið verði í veg fyrir að þessi hópur sitji sérstaklega eftir og þá með uppfærslu á þeirri fjárhæð sem mælt er fyrir um í lögum og hefur ekki hreyfst núna í mörg ár vegna þess að fjárhæðinni hefur verið breytt í reglugerðum. Ef svo er ekki þá vil ég gjarnan heyra hvernig hv. þingmaður réttlætir það fyrir sjálfri sér að láta atvinnuleysisbætur rýrna að raunvirði næstu mánuði.

Herra forseti. Nú veit ég ekki betur en að atvinnuleysisbætur hafi hækkað meira en bætur almannatryggingakerfisins og það hefur einmitt skilið þarna á milli. Þannig að mér finnst mjög eðlilegt að hér sé verið að hækka bætur til þeirra sem höllustum fæti standa innan almannatryggingakerfisins, eins og verið er að leggja hérna til. Það þýðir ekki að aðrir hópar séu of vel settir í kerfinu. En hér er verið að leggja áherslu á að hækka bæturnar til örorkulífeyrisþega sem setið hafa eftir og að bæta við í barnabótakerfinu, sem er aðgerð sem gagnast auðvitað líka þeim atvinnuleitendum sem eru með börn á framfæri.

Virðulegi forseti. Þetta er ekki rétt. Atvinnuleysisbætur hækkuðu minna en bætur almannatrygginga núna síðustu áramót. Þú þarft bara að fletta þessu upp í reglugerðum sem ráðherra hefur sett og bera það saman við hvernig almannatryggingarnar hafa þróast. Og nú á að endurtaka leikinn hér, reyndar með miklu groddalegri hætti og gefa þeim sem reiða sig á atvinnuleysisbætur í rauninni enga beina hækkun meðan bætur hinna hækka um 3%, sem er bara flýting á þeirri lögbundnu hækkun sem mælt er fyrir um í 69. gr. laga um almannatryggingar. Ég sé ekki alveg sanngirnina í þessu. Ætlar einhver að halda því fram að þessi hópur, atvinnuleitendur, sé í eitthvað sérstaklega sterkri stöðu til að taka á sig hækkandi matvælaverð, stóraukinn húsnæðiskostnað, hækkandi eldsneytisverð? Nei, þetta er bara mjög vond félagsmálapólitík. Finnst hv. þingmanni þetta í alvörunni skynsamlegt? Við viljum þrýsta á að grunnatvinnuleysisbætur verði hækkaðar, ef ekki með þeirri breytingartillögu sem hér er lögð til, þá með reglugerðarbreytingu strax eftir að þetta frumvarp hefur verið samþykkt.

Herra forseti. Það kann að vera rétt að örorkubætur hafi hækkað meira um síðustu áramót, en það hafa áður verið gerðar breytingar á atvinnuleysisbótunum til hækkunar þar sem dró einmitt í sundur með þessum hópum. Líkt og ég sagði í framsögu minni þá beinir meiri hlutinn því til stjórnvalda að halda áfram að fylgjast með verðbólguþróun og áhrifunum sem hún hefur á tiltekna hópa. Ég held að það sé mjög mikilvægt að gera það en ítreka það að ég stend með þeim breytingum sem lagðar eru til með frumvarpinu og með þeim breytingartillögum sem lagðar eru til í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir framsöguna. Við hljótum að sameinast um þessar mótvægisaðgerðir sem eru til að létta aðeins byrðar viðkvæmustu hópanna nú þegar þessi landsins forni fjandi er farinn að láta á sér kræla aftur. Ég velti aðeins fyrir mér þessum hraða á þessu máli og sporin hræða. Við höfum gert mistök þegar við höfum verið að flýta okkur um of og þessi viðvörunarorð Öryrkjabandalagsins vegna skerðingarhlutfallsins, breytinganna þar, um að þær brjóti mögulega í bága við lög - mig langar til að spyrja hv. þingmann bara svo ég skilji við áframhaldandi afgreiðslu málsins, af hverju það mál er hér inni í þessum mótvægisaðgerðapakka, litla pakka. Ég sé ekki að þetta geri annað en að flækja málið, það kallar fram þessi viðvörunarorð sem ekki er ljóst hvort er ástæða fyrir. Er þetta nauðsynlegt í þessu máli eða er þetta frekar eins og ég skildi hv. þingmann í öðru andsvari, svona de facto og það verður að nota tækifærið og laga þetta? Af því að ef svo er finnst mér að við ættum að kippa þessu út og klára málið til að vera alveg örugg, klára það öðruvísi.

Herra forseti. Líkt og ég rakti í framsögu minni þá er hraðinn á málinu til að hægt sé að greiða út samkvæmt hækkuðum frítekjumörkum og hækkuðu hlutfalli á örorkubótum. Hraðinn er til að koma peningunum sem hraðast til fólks, það held ég að við séum öll sammála um. Það hefur verið þannig frá árinu 2020 að skerðingarhlutfall á frítekjumörkum hefur verið 11%. Þannig að með þessari breytingu, þar sem skerðingarhlutfallið er áfram 11%, verður engin breyting. Það er sem sagt sama skerðingarhlutfall og verið hefur það sem af er þessu ári og það er ástæðan fyrir því að við teljum að það sé í lagi að hafa þetta eins og það er.

Herra forseti. Ég þakka svar þingmanns. Ég verð nú að segja að eftir að hafa setið í velferðarnefnd þá á ég því ekki að venjast að Öryrkjabandalagið misskilji hluti, sérstaklega ekki þegar kemur að þeirra kjarnamálum. Og ef þau gjalda varhuga við því að hér sé mögulega verið að fara á skjön við lög þá finnst mér mikilvægt að við hlustum. Ef staðreyndin er sú að það hefur verið 11% skerðingarhlutfall þrátt fyrir ákvæði laga þá myndi það væntanlega vera svo áfram þó svo að ekki væri farið í þessa breytingu hér og við hefðum þá tíma til að breyta aftur. Erum við að flýta okkur um of? Þá er ég ekki að meina varðandi inntakið, þ.e. mótvægisaðgerðirnar sjálfar, sannarlega ekki. En það er óneitanlega ljóður á þessu ágæta máli ef það er rökstuddur grunur um að við förum ekki nákvæmlega eftir laganna hljóðan í þessu og sköpum einhverja erfiðleika. En ég heyri að hv. framsögumaður er algerlega sannfærð um að við séum hér með belti og axlabönd og ég ætla bara að leyfa mér að fara fram á að það sé það minnsta sem við erum með í þessu máli. Aftur verð ég að segja að við þekkjum það hér í þingstörfum undanfarið að sporin hræða. Við höfum ítrekað verið með breytingar sem gerðar hafa verið í samstöðu þings vegna óvæntra uppákoma, en það verður nú seint sagt að verðbólgudraugurinn sé óvænt uppákoma. Engu að síður er þessi hraði á málinu núna. Þannig ég spyr bara til að fá endanlega áréttingu á því að við getum örugglega greitt þessu máli atkvæði, að það sé ekki ástæða til að hafa áhyggjur af því að okkur hafi orðið fótaskortur á svellinu.

Herra forseti. Líkt og ég sagði í framsögu minni þá spurðu þingmenn ítrekað út í það hvort eitthvað gæti leynst í þessu sem gæti leitt til afturvirkra skerðinga og þau svör sem við fengum frá ráðuneytinu voru að það ætti að vera tryggt að svo væri ekki. En ég er alveg sammála því að maður er alltaf hræddur þegar verið er að gera breytingu á einum stað að hún hafi óvæntar afleiðingar á öðrum stað. Nefndin kafaði sérstaklega ofan í þetta varðandi þá framkvæmd að það hefur verið 11% skerðingarhlutfall og það er með lagastoð í 30. gr. laga um húsnæðisbætur. Þannig að já, við teljum okkur eins og hægt er vera búin að skoða það að þetta leiði ekki til einhverra óvæntra skerðinga þannig að ég tel að nefndin hafi vandað sig í þessu. Svo má hins vegar skoða lögin frekar en það er annað mál.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er á þessu nefndaráliti og ég skal alveg viðurkenna að maður fær kuldahroll niður hrygginn, maður fær gæsahúð og maður fer að svitna um leið og farið er að hræra í þessu kerfi. Þetta er skelfilegt kerfi og við vitum að núna 1. júní fá 20.000 manns greitt til baka, en 30.000 manns þurfa að borga til baka. Það sýnir okkur bara hversu fáránlegt þetta kerfi er. En ég styð öll góð mál í þessu kerfi. En það sem ég vil spyrja hv. þingmann um er í sambandi við Öryrkjabandalagið sem bendir á að þessi 3% séu um 8.400 kr. Við erum með tillögu í Flokki fólksins um 4,5%. Hvers vegna settum við þá tillögu fram? Jú, það er vegna þess að það kemur fram hjá Öryrkjabandalaginu að greiddur var hagvaxtarauki 1. apríl upp á 10.500 kr. Með því að hafa þetta 4,5% þá náum við 12.500, það er 2.000 kr. meira, og ef við hefðum það afturvirkt til 1. janúar myndi það þó alla vega skila því að það næði verðbólgu og færi ekki í kjaraskerðingu miðað við það sem er á almenna vinnumarkaðnum. Ég spyr: Gætum við ekki verið sammála um að gera eitthvað svoleiðis?

Herra forseti. Það er bara hárrétt sem hv. þingmaður segir að það er risastór galli á núverandi kerfi hversu ógagnsætt það er og hversu óöruggir allir verða þegar verið er að gera breytingar sem eiga svo sannarlega að vera til kjarabóta. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt, þótt það hafi verið rætt um það í mörg ár, að okkur takist núna í alvörunni að gera breytingar á kerfinu, að einfalda það til að sérstaklega þau sem þurfa að reiða sig á greiðslur í kerfinu geti áttað sig á hvernig kerfið virkar, en ekki síður að aðrir, sem vinna að því að bæta kerfið, geti verið vissir um að kjarabætur skili sér. Varðandi hækkunina og hver hún eigi að vera þá held ég að það megi lengi gera betur í því að hækka kjörin til þeirra sem minnst hafa. En ég tel það bara vera ágætlega málefnalegan grunn og mikilvægan að hækka um þau 3% sem hér er gert.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. En við erum eiginlega bara að biðja um að þessar hækkanir almennt verði í samræmi við verðbólgu og að það verði ekki kjaragliðnun eina ferðina enn hjá þessum hópi. Ég held að við séum ekki að biðja um neitt rosalega mikið og þetta eru ekki neinar rosalegar upphæðir. En þarna erum við þó að stoppa þessa kjaragliðnun. Ég verð að segja að ég er alveg sammála hv. þingmanni um að við verðum að taka þetta almannatryggingakerfi til gjörsamlegrar endurskoðunar. En ég óttast það þegar þessi ríkisstjórn er að tala um að gera þetta að þau ætli sér ekki að leggja neinn pening í það. Þetta kerfi verður ekki endurskoðað og verður aldrei almennilegt nema það verði einfaldað þannig að hver einasti aðili sem þarf að lifa í því skilji það og það þarf að setja inn töluverða fjármuni þannig að fólk geti lifað með reisn í því.

Herra forseti. Það sem verið er að gera hérna, auk þess að hækka bætur almannatrygginga um 3%, er að einnig er verið að hækka barnabætur og hækka frítekjumörk vegna húsnæðisstuðnings, þannig að það að samanlögðu mun auðvitað skipta gríðarlega miklu máli fyrir stóran hóp fólks. En líkt og ég sagði í framsöguræðu minni með nefndarálitinu þá held ég að á meðan hér er verðbólga þurfi áfram að fylgjast með þróun mála. Þá þurfum við að hafa augun sérstaklega á tekjulágu fólki því að við vitum að það hefur minnsta svigrúmið til að bregðast við. Og líkt og segir í nefndaráliti minni hlutans þá eigum við einmitt að vera með fókusinn á aðgerðum sem eru sniðnar að þeim sem minnst þol hafa til að takast á við verðbólguna. Þannig að þetta hér er akkúrat í þá átt.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir minnihlutaáliti sem ég stend að ásamt Guðbrandi Einarssyni, fulltrúa Viðreisnar, og Birni Leví Gunnarssyni, fulltrúa Pírata, hv. þingmönnum í efnahags- og viðskiptanefnd. Við í minni hlutanum styðjum þau skref sem stigin eru með þessu frumvarpi enda höfum við kallað látlaust eftir því síðan í febrúar að brugðist verði við aukinni verðbólgu og vaxtahækkunum með mótvægisaðgerðum í þágu tekjulægri heimila, eins og ríkisstjórnir víða í Evrópu hafa gert. Í þessu samhengi vil ég vísa t.d. til þingsályktunartillögu um mótvægisaðgerðir sem við lögðum fram þann 8. febrúar sl. og hv. þm. Kristrún Frostadóttir, 1. flutningsmaður málsins, mælti fyrir þann 10. mars. Slíkar mótvægisaðgerðir eru löngu tímabærar. Þær hefðu átt að koma fyrr. Það er ekki í anda vandaðrar lagasetningar að aðgerðapakkinn sé afgreiddur hérna undir tímapressu mörgum mánuðum eftir að vandinn varð ljós. Auk þess verður að gera mjög alvarlegar athugasemdir við það að hópar sem verða fyrir miklum búsifjum vegna hækkandi greiðslubyrði og verðlags séu skildir eftir og að ríkisstjórnin sýni enga viðleitni til að slá á þenslu með aðgerðum á tekjuhlið ríkisfjármálanna. Atvinnuleitendur eru á meðal þessara hópa. Þetta er fólk sem orðið hefur fyrir miklu tekjufalli með einna lægstu mánaðartekjurnar hér á landi og er engu minna berskjaldað fyrir hækkun matvæla og eldsneytisverðs og auknum húsnæðiskostnaði en þeir hópar sem komið er til móts við með beinum hætti í þessu frumvarpi. Það hafa engin skynsamleg rök verið færð fyrir því að skilja atvinnuleitendur eftir í þessum aðgerðapakka, engin skynsamleg rök. Verkalýðshreyfingin hefur talað einu máli og kallað eftir því að bætur atvinnuleysistrygginga hækki til jafns við bætur almannatrygginga en stjórnarmeirihlutinn virðist eindregið á móti því. Það hryggir mig. Í fjárlögum undanfarinna ára hafa atvinnuleysisbætur alla jafna fylgt prósentuhækkun bóta almannatrygginga og laga um félagslega aðstoð. Fjallað hefur verið um þetta sem venju í greinargerðum fjárlagafrumvarpa en nú er svo komið að til stendur að flýta lögbundinni hækkun bóta almannatrygginga vegna verðbólgunnar en láta hins vegar bætur atvinnuleysistrygginga rýrna að raunvirði næstu mánuði. Það er mjög vond velferðarpólitík. Samtök launafólks hafa mótmælt þessu harðlega í umsögnum og við í minni hlutanum tökum heils hugar undir þá gagnrýni. Af því að við ræddum hér áðan um fjárhæðir og samanburð milli þeirra þá tók ég það saman að grunnatvinnuleysisbætur eru í dag 313.729 kr. Til samanburðar er t.d. framfærsluuppbót öryrkja sem býr einn 351.920 kr. og ellilífeyrir með heimilisuppbót er 348.588 kr. Þetta bil mun breikka enn frekar með frumvarpinu sem hér er verið að mæla fyrir. En með þeim breytingum sem minni hlutinn leggur til yrði fjárhæð grunnatvinnuleysisbóta þokað aðeins í áttina að þeim fjárhæðum sem ég nefndi hérna. Þannig yrðu grunnatvinnuleysisbæturnar 323.141 kr. Fjárhæðin yrði skrifuð inn í lög um atvinnuleysistryggingar. Fjárhæðin þar hefur verið óbreytt í mörg ár og atvinnuleysisbætur í staðinn verið hækkaðar með reglugerðum, sem er auðvitað besta mál. En hér getur Alþingi tekið mjög afgerandi afstöðu um að hækka atvinnuleysisbætur til jafns við aðrar hækkanir sem mælt er fyrir um í þessu frumvarpi. Það verður fróðlegt að fylgjast með þeirri atkvæðagreiðslu seinna í dag, hvernig fólk ætlar að stilla sér upp. Mig langar að víkja að öðrum hópi sem ekki er komið til móts við í þessu frumvarpi. Það er ungt fólk og fyrstu kaupendur, fólkið sem komst inn á fasteignamarkað á tímum sögulega lágra vaxta. Förum aðeins yfir nokkrar staðreyndir. Verðbólga mældist 7,2% í apríl. Hún hefur ekki mælst hærri síðan 2010 og samkvæmt spá Seðlabankans eru horfur á að hún aukist í rúmlega 8% á þriðja ársfjórðungi þessa árs. Megindrifkraftur verðbólgunnar er sem fyrr hækkandi húsnæðisverð sem hefur rokið upp eftir að stýrivextir voru keyrðir niður í heimsfaraldri og hömlum var létt af útlánagetu bankakerfisins. Frá byrjun ársins 2020 til loka ársins 2021 jukust húsnæðisskuldir heimilanna um 450 milljarða. Þetta eru rúmlega 200 milljarðar kr. á ári, tvöfaldur taktur miðað við árin þar á undan. Á sama tíma var samdráttur í nettó útlánum til fyrirtækja, sér í lagi til byggingargeirans, auk þess sem sóttvarnaaðgerðir settu strik í reikninginn á byggingarstöðum. Allt kynnti þetta undir ójafnvægi á húsnæðismarkaði. Samkvæmt mánaðarskýrslu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar í maí hefur íbúðaverð hækkað um 22,3% á landinu öllu undanfarna 12 mánuði miðað við vísitölu paraðra viðskipta. Stór hluti þeirra sem tóku lán á lágum vöxtum er ungt fólk, það sjáum við bara á tölum, og aldrei hafa eins margir fyrstu kaupendur komið inn á íbúðamarkað og á Covid-tímanum. Það var um tíma þriðjungur þeirra sem voru á íbúðamarkaði. Í þessum hópi eru líka tekjulágir einstaklingar sem komust í gegnum greiðslumat á tímum sögulega lágra vaxta. Þetta er fólkið sem ber hitann og þungann af hröðum breytingum á vaxtastigi. Samkvæmt Peningamálum Seðlabankans hefur kostnaður fólks vegna eigin húsnæðis hækkað um 17,2% á tímabilinu apríl 2021 til apríl 2022. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun spáir því að í júní verði mánaðarleg greiðslubyrði óverðtryggðra lána að lágmarki 49.700 kr. á hverjar 10 milljónir sem teknar eru að láni. Til samanburðar var greiðslubyrðin u.þ.b. 37.300 kr. á hverja 10 milljónir sem teknar voru að láni þegar stýrivextir voru í lágmarki fyrir ríflega ári síðan. Þannig spáir Húsnæðis- og mannvirkjastofnun því að greiðslubyrðin verði þriðjungi hærri í næsta mánuði en hún var fyrir ári. Fyrir heimili með 50 millj. kr. lán er þetta 62.000 kr. kostnaðarauki á mánuði sem bætist þá ofan á hækkandi matvæla- og eldsneytisverð o.s.frv. Í þessu frumvarpi er í rauninni engar beinar aðgerðir að finna fyrir þennan hóp, fólk í eigin húsnæði sem sér nú lánin sín rjúka upp. Eitthvað af þessu fólki fær auðvitað barnabótaauka en hann mun bara duga skammt miðað við þær búsifjar sem ég er að lýsa hérna. Þetta verður líka að skoðast í samhengi við þær breytingar sem orðið hafa á tilfærslukerfunum undanfarinn áratug, m.a. vaxtabótakerfinu sem er varla svipur hjá sjón lengur og hjálpar ekki nýjum fasteignakaupendum á sama hátt og það gerði fyrir tíu árum vegna þess að eignaskerðingarmörkin hafa ekki þróast í takti við eignaverð. Í dag skerðast vaxtabætur við 5 millj. kr. í eigin fé, 8 millj. kr. hjá hjónum, og rétturinn til vaxtabóta fellur niður við 8 millj. kr. í eigin fé, 12,8 milljónir hjá hjónum. Þannig falla t.d. bæturnar niður við 24% eignarhlut í meðalíbúð í Reykjavík hjá pari, 90 m² að stærð, og hjá einstaklingi falla þau niður við 16% eignarhlut. Þetta er vegna þess að eignaskerðingarmörkin hafa staðið í stað síðan 2018 og á sama tímabili hafa átt sér stað alveg svakalegar fasteignaverðshækkanir. Samhliða þessari veikingu á vaxtabótakerfinu hafa fjármunir færst til þeirra sem geta notað séreignarsparnað til inngreiðslu á lánin sín. Stærstur hluti þessa skattafsláttar vegna séreignarsparnaðar, rúmlega 30 milljarðar kr., hefur nýst tekjuhæstu 30% landsmanna og helmingurinn af þessum skattafslætti hefur runnið til tekjuhæstu 10%. Þetta er ójafnaðarstefna í húsnæðisstuðningi og við eigum að sameinast um að vinda ofan af henni. Þegar efnahags- og viðskiptanefnd fjallaði um þetta mál á harðahlaupum undanfarna daga var óskað eftir minnisblaði frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu með mati á kostnaðinum af því að hækka öll eignaskerðingarmörk vaxtabótakerfisins um 25%, þoka þeim aðeins í átt að þeirri hækkun fasteignaverðs sem hefur átt sér stað á allra síðustu árum, í rauninni bara á síðastliðnu ári t.d. hérna á höfuðborgarsvæðinu. Við óskuðum eftir því að fá greiningu á því hvernig ábatinn myndi dreifast á tekjuhópa. Samkvæmt mati ráðuneytisins, sem byggist á álagningarskrá Skattsins vegna tekjuársins 2020, myndu útgjöld vegna vaxtabóta hækka um 450 millj. kr. við þetta. Meðalhækkunin hjá þeim sem fá vaxtabætur yrði 25.300 kr. Ráðuneytið áætlaði að í þeim hópi myndi fjölga um 2.800 einstaklinga. Mestu áhrifin yrðu hjá einhleypu fólki, einstæðum foreldrum sem hafa lágan tekjustofn og verða því ekki fyrir miklum skerðingum vegna tekna en hafa eignastofn sem er nálægt efri mörkum eignaskerðingarinnar. Heilt yfir myndu fleiri hjón og aðilar í sambúð njóta góðs af breytingunni en hækkunin væri mest í tekjutíundum 6 og 7, sem kemur kannski ekkert á óvart. Talið er að 55% af hækkuninni myndi koma í hlut kvenna. Það var mjög mikilvægt að fá þetta fram og auðvitað væri húsnæðisstuðningskerfið hérna jafnara ef vaxtabótakerfinu hefði verið haldið á lífi í stað þess að fara þessa séreignarsparnaðarleið, skattafsláttarleið fyrir tekjuhærri. Svo eru auðvitað ýmsir ágallar á vaxtabótakerfinu sem væri hægt að ræða lengi um, en ég held að þetta sé eitthvað sem við verðum að einhenda okkur í hér á Alþingi, að laga þetta húsnæðistuðningskerfi. Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytisins er varað við því að gera breytingar á fjárhæðar- og skerðingarmörkum vaxtabóta á miðju ári í stað þess að hækkanir séu lögfestar í lok tekjuárs vegna komandi álagningarárs. Fjárhæð vaxtagjalda, tekjur og eignir, hafa áhrif á fjárhæð vaxtabóta og á álagningarseðli kemur fram hvaða forsendur liggja að baki útreikningi hjá hverjum og einum og áhrif þeirra á niðurstöður útreiknings, segir ráðuneytið. Álagning ársins 2022 vegna tekjuársins 2021 er lokið og er því ákveðinn ómöguleiki fyrir því að hækka fjárhæðir og skerðingarmörk vaxtabóta á miðju ári, segir í minnisblaðinu. Minni hlutinn skorar engu að síður á ríkisstjórnina að hefja strax undirbúning að aðgerðum til að verja fyrstu kaupendur og ungt fólk í eigin húsnæði fyrir áhrifum vaxtahækkana. Auðvitað er stefnt að því að taka hér upp heildstætt húsnæðisstuðningskerfi sem nær bæði til þeirra sem leigja og þeirra sem búa í eigin húsnæði. En á meðan slíkt kerfi hefur ekki verið tekið upp þá er það bagalegt hvernig vaxtabótakerfið hefur verið látið drabbast niður. Það hefði munað heilmikið um það fyrir fullt af fólki að fá vaxtabætur, fólk sem ekki er komið til móts við í þessu frumvarpi. Vegna þessara framkvæmdalegu þátta og vegna þess að stefnt er að heildstæðu kerfi, sem verður vonandi betur útfært en gamla vaxtabótakerfið, sáum við ekki ástæðu til að leggja fram breytingartillögu um það núna en við skorum á ríkisstjórnina að hefja strax undirbúning að mótvægisaðgerðum fyrir þennan hóp. Auk þess þarf að grípa tafarlaust til aðgerða til að bæta réttarstöðu leigjenda, verja þá fyrir óhóflegri hækkun leigufjárhæðar og leiðrétta það ójafnvægi sem myndast hefur á leigumarkaði. Hækkun húsnæðisbóta í þessu frumvarpi er ágæt út af fyrir sig og auðvitað styðjum við hana en hún dugar skammt ef ekki verða gerðar grundvallarbreytingar á umgjörð og regluverki leigumarkaðarins. Það er bara þannig. Stjórnmálin geta ekki látið Seðlabanka Íslands það einum eftir að sporna gegn verðbólgunni. Verkefni okkar er að tryggja að sveiflur í efnahagslífinu komi ekki harkalega niður á viðkvæmum hópum. Það er hægt að gera þetta án þess að létta á aðhaldsstigi ríkisfjármálanna í heild. Samhliða svona mótvægisaðgerðum til að verja tekjulægri hópa væri t.d. hægt að draga úr þensluhvetjandi skattstyrkjum sem hafa verið innleiddir fyrir aðallega efri millitekjufólk, það væri hægt að grípa til aðgerða til að auka álögur á fólkið sem á mest, er með hæstu tekjurnar í íslensku samfélagi. Auðvitað er það þannig að veikleikarnir í undirliggjandi afkomu ríkissjóðs hafa verið ljósir frá því löngu áður en heimsfaraldurinn skall á. Fjármálaráð hefur margsinnis bent á þetta. Þessari þróun þarf að snúa við. Við þurfum að styrkja tekjuhlið ríkisins svo sjálfbærni opinberra fjármála sé tryggð til langs tíma. Þar ættum við að horfa sérstaklega til skattlagningar fjármagns, eigna, hæstu tekna og líka til sanngjarnra auðlindagjalda og styrkingar á tekjustofnum sveitarfélaga. Við slíka tekjuöflun verður líka að líta til þess gríðarlega ójafnvægis sem skapast hefur milli atvinnugreina eftir að heimsfaraldurinn skall á. Sumir geirar efnahagslífsins hafa borið mjög þungar byrðar á meðan afkoma fyrirtækja hefur í sumum öðrum greinum verið sögulega há. Viðskiptabankarnir þrír skiluðu rúmlega 80 milljarða hagnaði í fyrra. Þar nutu þeir auðvitað góðs af aðgerðum ríkisins, stuðningsaðgerðum upp á tugi milljarða sem voru veittar til að forða fyrirtækjum í ferðaþjónustu og fleiri greinum frá gjaldþroti, sem hefði einmitt valdið bönkunum gríðarlegu útlánatapi. Þessi mikli hagnaður bankanna stafar m.a. af þessu, að ríkið steig þarna inn, kom fyrirtækjum til bjargar og fyrirbyggði þannig útlánatap. Við getum horft til fleiri atvinnugreina. Bandalag háskólamanna bendir á að samanlagður rekstrarafgangur í sjávarútvegi, byggingastarfsemi, fjármálastarfsemi, fasteignaviðskiptum og heild- og smásöluverslun hafi verið rúmlega 900 milljarðar á árinu 2020–2021 á verðlagi ársins 2021, sem er 120 milljarða aukning frá árunum 2018 og 2019. Rekstrarafgangur í heild- og smásöluverslun, fasteignaviðskiptum, byggingastarfsemi og mannvirkjagerð var sá mesti á öldinni mælt í milljörðum króna á föstu verðlagi, og rekstrarafgangur í fasteignaviðskiptum var 392 milljarðar á verðlagi ársins 2021 eða 6,2% af vergri landsframleiðslu, sem er það langhæsta á öldinni. Allt þetta ójafnvægi milli atvinnugreina held ég að sé eitthvað sem við þurfum svolítið að horfa til þegar við förum að snúa okkur að tekjuöflun, sem er nauðsynleg bæði til að koma tekjugrunni ríkisins á réttan kjöl og til að sporna gegn þenslu núna til skemmri tíma. Eins og áður segir þá styðjum við, fulltrúar minni hlutans; ég, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson og hv. þm. Guðbrandur Einarsson, þetta frumvarp en höfum lagt fram breytingartillögu sem við hvetjum eindregið til að verði samþykkt, og gott ef það er ekki önnur breytingartillaga frá okkur sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson mun fara yfir hér á eftir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hún var innihaldsrík. Ég er aðeins með eina spurningu: „4. töluliður 30. gr. laganna fellur brott“, stendur í breytingartillögunni. Er það vilji þeirra þingmanna sem að breytingartillögunni standa að fella brott frítekjumarkið sem er líka tiltekið í 4. tölulið 1. mgr. 30. gr. eða er um mistök flutningsmanna tillögunnar að ræða?

Virðulegi forseti. Ég held að við séum kannski aðallega að horfa til heimildar ráðherra til að breyta skerðingarmörkunum í þessari breytingartillögu. En eins og komið hefur fram þá viljum við að skerðingarmörkin séu 9% í stað 11%. Ég ætla að leyfa mér að fara aðeins betur yfir þetta áður en ég svara í seinni atrennu.

Virðulegur forseti. Ég þakka svarið. Það er verið að tala um að reglugerðarheimildin sem stendur að baki þessum 11% - er það rétt skilið hjá mér að þið séu búin að fara vel yfir þau áhrif sem það myndi hafa að fara úr 11% niður í 9%? En framkvæmdin hefur svo sannarlega verið 11% frá árinu 2020. Hefur minni hlutinn kynnt sér þau áhrif sem breytingin mun hafa í för með sér?

Virðulegur forseti. Ég ætla bara að tjá mig betur um þetta á eftir. Ég þarf að skoða það betur áður en ég svara. Ég hugsa að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sé með svar, hann þekkir þetta betur en ég og hafði forgöngu um þessa breytingartillögu.

Þetta er rangt í breytingartillögunni.

- Þetta er allt í breytingartillögunni? Já, ókei, það er villa í breytingartillögunni sem verður löguð. Takk fyrir að vekja athygli á þessu.

Ég var bara búinn að sjá …

Forseti. Byrjum á því sem spurt var um hérna áðan, það var ekki komið fram varðandi breytingartillöguna. Þetta gerist allt svo hratt o.s.frv., sem er einkennandi fyrir það sem ég er að benda á að sé vandamál með allt sem gerist hérna, að þegar hlutirnir eru gerðir hratt þá verða mistök. Ég bað sérstaklega um það að orðin „og skerðingarhlutfallið“ í 4. tölulið 30. gr., myndu falla brott, ekki varðandi frítekjumarkið heldur bara varðandi skerðingarhlutfallið. Breytingartillaga mín á að snúast um það en ekki að fella niður 4. töluliðinn eins og hann leggur sig. Það er nokkuð sem ég vænti að verði bara lagað. Þetta er klassískt þegar það er alltaf verið að reyna að vinna allt á fleygiferð. En við fylgjumst vel með, vonandi, þegar það kemur upp. Á þeim nótum langar mig til að benda á vandamál sem er að koma í ljós núna, 2022, eftir villu í lagasetningu árið 2016. Réttara sagt voru þó nokkuð margar villur gerðar við lagasetningu árið 2016, undir lok kjörtímabilsins þá, sem hafa allar haft áhrif á - það var dómur sem féll nýlega um 7–8 milljarða eða eitthvað svoleiðis, af því að það var vísað í rangar greinar, að það mátti ekki skerða tekjur fólks. Það voru lög sem voru löguð tiltölulega nýlega, það féll dómur í kjölfarið um að það hefði verið óheimilt, af því að lagatextinn sagði annað, að skerða tekjur fólks, ellilífeyrisþega og öryrkja, minnir mig að það hafi verið, eða hvort það voru bara tekjur öryrkja, líklega bara öryrkja. Það er önnur villa sem snýst um það að lífeyrir ellilífeyrisþega er ekki talinn sem atvinnutekjur þrátt fyrir að hann eigi að vera talinn það af því að það vantar undanþáguheimild fyrir því í lögum um almannatryggingar. Það var líka villa sem var gerð 2016, sem ekki er búið að laga enn þá og enginn bekennir að sé vandamál. Það er meira að segja farið alla leið til umboðsmanns Alþingis sem segir mjög skýrt að það hafi klárlega verið ásetningur þingsins að lífeyristekjur væru undanþegnar því að vera flokkaðar sem atvinnutekjur. En lagatextinn er annar. Lagatextinn leyfir það ekki og það er hann sem skiptir máli. Og það er það sem við komumst að í þessu máli, að þegar frumvarpið um húsnæðisbætur er lagt fram árið 2016 þá eru þar tvær greinar, annars vegar reglugerðarheimildin í 30. gr., þar sem í 4. tölulið er talað um að ráðherra sé heimilt að setja reglugerð um nánari framkvæmd þessara laga og þá varðandi frítekjumark og skerðingarhlutfall samkvæmt 17. gr. þar sem segir: Ráðherra er jafnframt heimilt að breyta skerðingarhlutfalli samkvæmt 1. mgr. með reglugerð. Hins vegar gerir Alþingi nefndarálit þar sem segir: „Í 3. málsl. 4. mgr. 17. gr. segir að ráðherra geti breytt skerðingarhlutfalli skv. 1. mgr. greinarinnar með reglugerð. Hækkun á hlutfallinu mundi skerða bætur til þeirra sem hefðu tekjur yfir frítekjumörkum. Nefndin telur óæskilegt að veita ráðherra slíka heimild án nánari afmörkunar og leggur því til að málsliðurinn falli brott.“ Það var gert. Alþingi samþykkti að fella þennan lið brott úr 17. gr. en samhliða voru felld burt orðin „og skerðingarhlutfall“ í 30. gr. Þar koma til mistök þingsins af því að hlutirnir voru unnir svo hratt. Þetta var strokað út úr 17. gr., æðislegt, frábært. Allir voru ánægðir með sjálfa sig. En af því að verið var að vinna hlutina svo hratt þá yfirsást fólki að það væri í reglugerðarheimild að setja reglugerð um frítekjumörk og skerðingarhlutfall í 30. gr. Þá er spurning, alveg mjög stór spurning hvort það dugi fyrir ráðherra til að geta sett reglugerð um skerðingarhlutfallið eða ekki þegar það er klárlega vilji Alþingis, eins og t.d. með lífeyristekjur ellilífeyrisþega, að þær séu flokkaðar sem atvinnutekjur - eða ekki flokkaðar sem atvinnutekjur. Það er þá klárlega vilji þingsins og spurning hvort ráðherra megi gera þetta. Ef ráðherra horfir mjög blint á lögin, bara á lagatextann - lagatextinn skiptir máli - þá lítur út fyrir að hann hafi þessa heimild, en þingið var gríðarlega ósammála því. Það voru þingmenn Sjálfstæðisflokks, Vinstri grænna, Samfylkingar og Framsóknarflokks í velferðarnefnd sem lögðu til að þessi heimild færi úr lögunum. Núna er verið að vekja athygli þingsins á þessum mistökum. Þá myndi ég áætla að það sé spurning sem liggur fyrir framan okkur, þ.e. hvort við eigum að leyfa þessari reglugerðarheimild, mögulegu reglugerðarheimild, að vera eða ekki. Því legg ég til í breytingartillögu að einungis orðin „og skerðingarhlutfall“ falli burt úr 30. gr., en ekki orðið „frítekjumark“, við skulum hafa það algerlega á hreinu. Ég býst við því að einhverjir séu að hlaupa fram og til baka og reyna að prenta upp þessa breytingartillögu. En ég var hins vegar ekki búinn að fá hana í hendurnar, ég kom því til til þeirra sem sjá um að setja þetta upp, og bara munnlega af því að það er allt að gerast svo hratt, þannig að ég skil vel að það fari svona aðeins í handaskolum, að svona gerist. En þetta er dæmi um hvernig mistök gerast hérna, dæmi um að það á einmitt ekki að gera breytingar hratt. Nú myndi kannski einhver vilja segja að það sé ekki gott að gera þá þessa breytingu, að fella burt skerðingarhlutfallið með svona skömmum fyrirvara. En við skulum hafa það í huga að þingið er búið að glíma við þá spurningu áður. Það er búið að taka afstöðu til þess hvort þessi reglugerðarheimild eigi að vera til staðar. Afleiðingarnar af því að ráðherra, sem var þá hæstv. félags- og barnamálaráðherra Ásmundur Einar Daðason, árið 2019, horfir á þessi lög og segir: Hey, ég get breytt hérna skerðingarhlutfallinu - og hann breytir því úr 9 í 11%. Það eru skerðingar fyrir þá sem fá þessar bætur, tvímælalaust, það er 2% munur þarna á þar sem skerðingin, miðað við tekjur þeirra umfram frítekjumarkið, eykst um 2%. Þannig að það er fyrr sem fólk hættir að fá þessar bætur, húsnæðisbætur. Það telur alveg saman. Ég held að það séu um 16.000 manns eða eitthvað svoleiðis sem falla undir þetta, ef ég man rétt. Það eru einhverjar upphæðir, við vitum ekki hvaða upphæðir það eru, aftur af því að verið er að vinna svo hratt að við getum ekki fengið að vita svona útreikninga með svona skömmum fyrirvara. En að mínu mati þá skiptir það ekki máli. Það skiptir nefnilega ekki máli af því að lögin kveða á um 9%. Það var vilji þingsins. Lögin kveða á um að ráðherra eigi ekki að hafa þessa reglugerðarheimild. Þar af leiðandi er það þannig núna þegar verið er að benda þinginu á þetta: Bíddu, eigum við þá í alvörunni að hafa reglugerðarheimildina? Og svarið ætti tvímælalaust að vera nei. Spurningin um það síðan hvort prósentan fyrir árið 2022, sem sagt frumvarp til laga sem við erum að glíma við núna - þar er sagt að þessi prósenta eigi að vera 11%, en hérna er þingið aftur að taka ákvörðun um það að hafa prósentuna 11% en ekki 9% eins og hún er í núverandi lögum. Það er líka áhugaverð spurning út af fyrir sig. Er þingið að kvitta undir að það sem ráðherrar gerðu með reglugerðarbreytingu árið 2020 sé rétt? Mér finnst það áhugaverð spurning. Ég veit ekki hvort það er rétt. Ég lít svo á að þingið hafi viljað hafa þetta skerðingarhlutfall 9% og að ráðherra hafi ekki haft reglugerðarheimild og eina leiðin til að breyta skerðingarhlutfallinu úr 9% í eitthvað annað sé með frumvarpi til laga. Þetta hérna er vissulega frumvarp til laga og með bráðabirgðaákvæði til aðeins þessa árs um að þessi skerðing verði 11% en ekki 9%. En mér finnst það ekki endilega málefnaleg breyting miðað við þann hraða sem þetta mál fer í gegnum þingið á. Ég myndi vilja miða við gildi núverandi laga og þá mögulega reglugerðar, hún er mögulega í gildi, það er mögulega heimild fyrir ráðherra að breyta þessu þrátt fyrir vilja þingsins, alveg stjarnfræðilega galið. Að sjálfsögðu ætti það að vera þannig að þegar ráðherra lítur yfir þetta hérna: Heyrðu, getum við breytt skerðingarhlutfallinu? Já, við vorum hérna með frumvarp árið 2016 og þá vildum við geta breytt þessu en þingið sagði nei. En það er samt enn þá í lögunum smá útúrsnúningur sem við getum nýtt okkur. Ég held að ráðherra hafi ekki nýtt það þannig, ég held jafnvel bara að það hafi verið alger yfirsjón, skortur á stofnanaminni eða eitthvað svoleiðis, hefur bara gleymt því að þeir lögðu fram frumvarp um að ráðherra gæti breytt þessu með reglugerð en að þingið hafi hafnað því. Ég held að þau hafi einfaldlega bara gleymt því, sem er slæmt út af fyrir sig. Því að ef ráðherra hefði vitað af því að þingið hefði sagt: Nei, þú mátt ekki breyta þessu með reglugerð, þá væri það mjög alvarlegt ef ráðherra hefði samt gert það, sérstaklega án þess að láta þingið vita. Þess vegna er hér um tvöföld mistök að ræða. Það eru annars vegar mistök hjá þinginu að gleyma að taka burt þessi orð, „og skerðingarhlutfall“, sem var tvímælalaust ætlun þingsins, og hins vegar mistök hjá ráðherra að setja reglugerðina án þess að vita í rauninni sögu málsins. Það tel ég vera nokkuð alvarlegt. Ég hef ekki mikla samúð með mistökum þegar hlutir gerast hratt af því að ég myndi frekar vilja að hlutirnir myndu ekki hreyfast svona hratt og þegar það gerist að það sé þá einmitt frekar varðandi einfalda hluti heldur en flókna hluti. Þessir flóknu hlutir sem hefur verið breytt hratt hafa kostað okkur milljarða. Bara þessi breyting, eins og ég vísaði í áðan, það voru einhverjir 2,5 milljarðar á mánuði, það voru 5 milljarðar þegar það var komið að því, þegar loksins var kominn dómur var það komið upp í 6–7 milljarða með öllu. Það að lífeyristekjur eldri borgara teljist ekki sem atvinnutekjur kostar líklega einhverja 10 milljarða á ári, það kæmi mér ekki á óvart. Það er ónákvæm tala, ég ætla ekki að bera meiri ábyrgð á því en að það sé einhver rassvasareikningur miðað við einhverjar fyrirspurnir sem við vorum að klóra okkur í gegnum. Það er margt óljóst í því. Núna liggur hins vegar þessi spurning fyrir okkur í þinginu og mér finnst mikilvægt að við tökum afstöðu til þess hvort ráðherra sé heimilt að breyta skerðingarhlutfalli með reglugerð eða ekki. Því að þingið gerði það áður og sagði nei. Þessir flokkar sem voru í velferðarnefnd þá sögðu nei. Ég skil þá afstöðu mjög vel. Ég er sammála þeirri afstöðu. Mér finnst þetta of mikil heimild fyrir ráðherra, að hann geti breytt þessu skerðingarhlutfalli. Möguleikarnir sem ég sé í þessu eru þeir að ef þessi heimild ráðherra stenst samkvæmt 30. gr. þá getum við einfaldlega sagt: Þú hefur ekki þessa heimild lengur en við samþykkjum samt þessa tímabundnu bráðabirgðaheimild til ársins 2022 með þá annaðhvort 9 eða 11% skerðingarmörkum. Þá gildir það fyrir árið 2022, bráðabirgðaákvæðið dettur úr gildi í lok ársins og fellur þá aftur niður í 9% eins og það er í lögunum. Og ef ráðherra vill einhverja aðra skerðingarprósentu þá verður hann að mæta í þingið í haust með frumvarp um það eins og hann átti alltaf að gera samkvæmt vilja þingsins. Ég legg fram þessa breytingartillögu með hv. þingmönnum Jóhanni Páli Jóhannssyni, Guðbrandi Einarssyni og Guðmundi Inga Kristinssyni. Ef meiri hluta þingsins finnst að ráðherra eigi að halda þessari reglugerðarheimild einhverra hluta vegna þá held ég að - ég skil ekki af hverju það ætti að vera, í alvöru, nema kannski með einhverjum formála um að þetta verði skoðað og velferðarnefnd taki sig til og leggi fram eitthvert mál strax eða strax í haust til að afnema reglugerðarheimildina, af því að ráðherra mun aldrei gera það, hann hefur enga engan hvata til að leggja fram frumvarp til að taka burt reglugerðarheimild sína. Ráðherra vildi hafa þessa reglugerðarheimild til að byrja með og þingið sagði nei, þannig að þessi ákvörðun er alltaf í höndum þingsins. Við getum tekið ákvörðun um að fjarlægja þessa reglugerðarheimild núna, það mun ekki valda vandræðum fyrir árið 2020 út af t.d. þessu bráðabirgðaákvæði og þá verður það með 9 eða 11% eins og meiri hluti þingsins ákveður. En núgildandi lög hafa áfram gildi á næsta ári eftir því sem ráðherra vill, hvort hann vill breyta því með frumvarpi til laga eða ekki. Það er pínu flókið að fara yfir þetta. Það eru margir möguleikar í þessu. Það er sá möguleiki að reglugerðarheimildin bæði standist og standist ekki. Og hvað þýðir það ef þetta bráðabirgðaákvæði er sett með 9 eða 11%, hefur ráðherra reglugerðarheimild eða ekki frá og með þessari afgreiðslu þingsins? Það eru margar mismunandi mögulegar niðurstöður, sem er því miður dálítið flókið að fara yfir á þessum stutta tíma. Ég fékk bara rétt kynningu á nefndarálitinu á þessu máli í gærkvöldi og náði ekki alveg að klóra mér í hausnum, ég þurfti að fara og finna málið eins og það var, lesa yfir það og er búinn að vera að reyna að púsla þessu svolítið saman í allan dag. Ég áttaði mig ekki á því fyrr en bara í kringum hádegi að þetta væri bráðabirgðaákvæði sem ætti bara að vera árið 2022, þetta væri ekki varanlegt ákvæði. Er það er margt svona sem maður hefur svo lítinn tíma til að fara yfir af því að ég er líka staðgengill í efnahags- og viðskiptanefnd, þannig að ég var ekki alveg með frá byrjun málsins. En þetta er alla vega skýrt og eins skýrt, held ég, og það getur verið. Alþingi er áður búið að taka ákvörðun um að ráðherra eigi ekki að hafa þessa reglugerðarheimild. Þá er mjög auðvelt fyrir okkur án mikilla bollalegginga að taka þessa reglugerðarheimild frá ráðherra. Það er ekkert mál, það er ekkert flókið við það. Það sem gerist er heldur ekkert rosalega flókið, þá taka núgildandi lög við eftir að þessu bráðabirgðaákvæði lýkur, hvort sem Alþingi ákveður að hafa 9 eða 11% skerðingarhlutfall á tekjum fólks miðað við bæturnar eins og þær eru, miðað við frítekjumörkin og svoleiðis. Þannig að ég held að valið sé frekar skýrt út frá þessu sjónarhorni og ég sé enga ástæðu til þess að þingið þurfi neitt að seinka því. Það er séns en ég held að það sé algjör óþarfi. Ef meiri hluti þingsins ætlar að seinka því að taka ákvörðun um það að taka þetta reglugerðarákvæði af ráðherra þá óska ég eftir því að það sé komið hingað í ræðustól Alþingis og útskýrt með mjög skilmerkilegum hætti af hverju og hvað á að gera við þessa heimild á næstunni, því að hún þarf tvímælalaust að fara sem fyrst.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að halda vöku sinni hvað þennan þátt frumvarpsins varðar, þetta skerðingarhlutfall í húsnæðisbótakerfinu, og fyrir að berjast með kjafti og klóm fyrir úrbótum á þessum þætti frumvarpsins meðan ég sat sveittur heima við að skrifa nefndarálit fyrir okkur. Svona er þetta. Menn skipta kannski svolítið með sér verkum þegar verið er að afgreiða þingmál á hundavaði. En það sem mér þætti fróðlegt að heyra frá hv. þingmanni væri - það virðist hafa orðið einhver handvömm við lokavinnslu breytingartillögunnar. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað það var nákvæmlega sem hv. þm. Hafdís Hrönn ætlaði að hanka mig á áðan, hvort hv. þingmaður geti útskýrt það á mannamáli hvað nákvæmlega gerðist þarna við útbýtingu breytingartillögunnar og hverjar afleiðingarnar hefðu getað orðið af því ef hv. þingmaður og fleiri hefðu ekki einmitt tekið eftir þessu og látið laga þetta.

Forseti. Við ræddum þetta mál dálítið mikið í nefndinni í morgun og þá var komin, að því er virtist, niðurstaða um að hafa ekki sérstaka prósentu í frumvarpinu heldur vísa í þá prósentu sem var í núgildandi lögum og reglum. En skýrleiki laga og ýmislegt svoleiðis kemur einhvern veginn í veg fyrir þá lausn mála, að því er mér skilst, sem mér finnst vera mjög óþægilegt. Það er verið að koma í veg fyrir það að við getum tjáð okkur með skilmerkilegum hætti, þótt hann sé ekkert endilega skýr, það er vesen en það getur líka búið til misskilning. Þegar það kom síðan upp að sú breyting ætti ekki að eiga sér stað þá fór ég í þá vinnu að leggja fram breytingartillögu um breytingu á prósentunni. Í þeim umræðum áttaði mig á því að að sjálfsögðu ætti það að fylgja að skerðingarhlutfallið sem Alþingi hafnaði upprunalega færi líka inn í breytingartillöguna og ég bætti því við: Já, heyrðu, vinsamlegast bætið við þessum hluta úr reglugerðarheimildinni í breytingartillöguna. En einhverra hluta vegna skilaði það sér í því að allur töluliðurinn var fjarlægður. Það hefði haft í för með sér að ekki væri hægt að setja reglugerðarheimild um frítekjumarkið. Þá myndi það fara aftur niður í það sem stendur í töflunni sem er í lögunum, sem er gömul tafla síðan 2016 með gömlum upphæðum. Það væri mjög óheppilegt. Við myndum ekki vilja það, alls ekki. Þannig að það var mjög gott að sú villa fannst, þannig að það er bara gott og blessað.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að fara svona vel yfir þetta. Þetta er kannski einmitt ofboðslega gott dæmi um þær flækjur sem geta komið upp þegar verið er að afgreiða þingmál á harðaspretti. Ég skil ekki enn þá hvers vegna það þurfti endilega að leggja þetta frumvarp fram seint í maí. Það skemmir auðvitað bara fyrir þinglegri meðferð þess og gerir það að verkum að fólk verður hrætt við breytingartillögur sem eru kannski fullkomlega rökréttar og mikilvægar, vegna þess að mistök geta orðið. Þetta eru bara mjög vond vinnubrögð. Við erum sett í þessa stöðu vegna þess að ríkisstjórnin leggur fram málið á síðustu stundu og setur tímapressu á Alþingi. Og auðvitað vill enginn þvælast fyrir því að þetta mál nái fram að ganga og að bætur og aðrar fjárhæðir hækki út frá þessum breyttu ákvæðum í lögunum núna um næstu mánaðamót. Auðvitað vill enginn þingmaður hafa það á samviskunni þannig að við sitjum öll í súpunni saman í einhverju skítamixi. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála þessu og að þetta sé einmitt alveg fullkomið dæmi um hvers vegna löggjafinn þarf að gefa sér meira en tvo, þrjá daga í að taka fyrir frumvörp þar sem kannski er verið að breyta alls konar heildarlögum með bandormi.

Forseti. Jú, stundum koma að sjálfsögðu upp vandamál sem þarf að bregðast hratt við. Þá reynum við að sjálfsögðu að gera það af ákveðinni varfærni, tvímælalaust. En allt of oft er samt unnið með hraði þó að ekki sé nauðsyn til þess. Það má segja um þetta mál að það hafi verið dálítið fyrirsjáanlegt í þó nokkurn tíma. Í morgun fengum við í efnahags- og viðskiptanefnd í hendurnar mál sem var skrifað á einum degi í ráðuneytinu. Við sendum stór mál til umsagnar í bara eina viku, sem eykur líkurnar á því bara almennt séð að umsagnaraðilar geti ekki gefið eins nákvæmar umsagnir og þeir kannski vildu, sem eykur þá líkurnar á að eitthvað sleppi fram hjá og sé eitthvert vesen með. Það er allt of oft sem það gerist og er afleiðing af því hvernig stjórnmál eru stunduð hérna á þingi, hvernig það er alltaf ákveðin gíslataka á málum meðal stjórnarflokkanna meira að segja sem taka mál í gíslingu sín á milli, sem verður til þess að samhliða því er aldrei lokið við að semja um hvernig mál klárast fyrr en undir lok þings af því þá er bara komin tímapressa á að við verðum að fara að gera eitthvað. Það er aldrei unnið jafnóðum í því að klára mál á einhvern málefnalegan hátt. Það endar alltaf í einhverri tímapressu, það gerist óhjákvæmilega vegna þeirra fjölda mála sem þá eru komin í hendurnar á okkur, það er bara ekki mögulegt að allir geti farið yfir allt. Það er alltaf verið að samþykkja einhver frumvörp hérna upp á von og óvon um að það séu ekki villur í þeim, möguleikinn á því er til staðar af því að það hefur ekki verið farið nægilega vel í þau því að þau koma fram of seint og allt þetta.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða breytingar á lögum um almannatryggingar, mótvægisaðgerðir vegna verðbólgu. Hugsið ykkur, við erum búin að vera að hlusta á ræður núna í upp undir hálftíma og allur almenningur og við öll hérna í salnum erum miklu nær um hvernig þetta kerfi virkar. Er það ekki? Við vitum allt um kerfið núna. Af hverju ættum við að vita allt? Jú, vegna þess að við vitum að verið var að breyta einhverju úr 11% í 9% og ef við hefðum ekki gert þetta alveg nákvæmlega orðrétt þá hefði það getað farið í gömul lög og sett þetta kerfi á hliðina, liggur við. Og hvað segir það okkur raunverulega? Það segir okkur að við erum með svo arfavitlaust kerfi að það er eiginlega gjörsamlega fáránlegt að við skulum vera með eldri borgarana okkar og okkar veikasta fólk inni í svona kerfi. Það er svo mikil óvirðing að hafa fólk í kerfi sem er svo illa unnið og orðið svo bútasaumuð vitleysa að það er eiginlega ekki fyrir nokkurn mann að reyna að skilja hana. Þess vegna segi ég það að paradís á jörðu fyrir þetta fólk væri að komast út úr þessu kerfi. En hvað þarf einstaklingur, ellilífeyrisþegi eða öryrki sem er kominn á ellilífeyri eða eitthvað, sem vill hafa tekjur, að gera til þess að sleppa út úr þessu kerfi? Jú, ég kíkti á það; það þarf rúmlega 640.000 kr. á mánuði í greiðslur frá lífeyrissjóðum t.d. Þá ertu sloppinn út úr kerfinu og það hlýtur að vera algjört himnaríki vegna þess að Tryggingastofnun var að senda út frá sér - vegna þess að eins og ég hef oft bent á þá er 1. júní uppgjörsdagur, skelfing fyrir suma, gleði fyrir aðra. Á heimasíðu Tryggingastofnunar er bent á að það eru um 25.000 einstaklingar sem eiga inneign, sem er auðvitað frábært, og það er sérstaklega tekið fram að flestir fá undir 37.000 kr. í endurgreiðslu. En síðan kemur það furðulegasta: 32.000 einstaklingar fá skerðingar en þar er ekkert getið um hvert meðaltal þeirra skerðinga er sem viðkomandi einstaklingar fá. Að lifa inni í þessu kerfi og verða fyrir því t.d. að fá svona skerðingarupphæðir - og ég hef sjálfur reynslu af því að fá skilaboð inn um lúguna hjá mér: Núna færð þú þessar skerðingarupphæðir og skerðingarnar eru upp á 100%. Þú færð ekkert borgað frá Tryggingastofnun ríkisins í heilt ár. Þið getið ímyndað ykkur, maður með börn og heimili, nýkominn úr aðgerðum, veikindum og öðru, og þarf að horfa á þessa staðreynd. Hvernig í ósköpunum getur staðið á því að maður lendi í þeirri aðstöðu? Jú, málið var mjög einfalt. Rétt áður hafði ég fengið eingreiðslu úr lífeyrissjóði, afturvirkt, sem gerði það að verkum að ég gat nokkurn veginn verið á núlli. En ég þekkti ekki kerfið. Ég áttaði mig ekki á því að kerfið myndi refsa mér grimmilega fyrir það að hafa ekki haft borð fyrir báru og tekið megnið af þessari eingreiðslu og haft hana tilbúna til að endurgreiða Tryggingastofnun ríkisins. Í þessu lendir fólk ítrekað og þess vegna er eiginlega ömurlegt að við séum hér að reyna að koma í gegn frumvarpi upp á 3% - 3% hækkun í nær 8% verðbólgu. Öryrkjabandalagið hefur reiknað það út og segir að að meðaltali muni 3% skila 8.400 kr. fyrir skatt til stærsta hópsins. Það þýðir rétt um 5.000 kr. eftir skatt. Og eins og ég benti á áður og mér var bent á af einstaklingi sem er nýbúinn að fá hækkun á húsaleigu upp á 17.000 kr., þá duga 5.000 kr. lítið. Það vantar 12.000 kr. upp á. Þess vegna höfum við í Flokki fólksins aðeins reynt að gefa í og fara að tillögu Öryrkjabandalagsins þar sem segir orðrétt, með leyfi forseta: „Frá 1. apríl sl. er greiddur 10.500 kr. hagvaxtarauki á taxta og mánaðarlaun, þ.á.m. lágmarkslaun. Með því eykst enn kjaragliðnunin margumrædda milli örorkugreiðslna og lágmarkslauna. Þeirri þróun verður að snúa við.“ Með 4,5% hækkuninni sem við erum að boða hefði það skilað 12.590 kr., sem hefði þá alla vega stoppað þessa kjaragliðnun og jafnvel verið smá hungurlús eftir fyrir þennan hóp. En ríkisstjórnin hefur boðað það alveg skýrt frá upphafi að þau muni ekki stöðva kjaragliðnunina, hún muni aukast. Þau ætla sér alls ekki að sjá til þess að það fólk sem lifir í þessu kerfi, sérstaklega þeir verst settu, geti lifað með einhverri reisn og haft þann möguleika að sjá sér farborða. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir var að tala um barnabætur áðan. Barnabætur eru frábærar fyrir þá sem eru með börn og það er bara alveg frábært að þeim skuli vera hjálpað og við mættum gera það miklu meira. En á sama tíma gleymast alltaf einstaklingarnir. Það eru einstaklingarnir þarna úti sem eru í verstri stöðu, einstaklingar á leigumarkaði, einstaklingar sem eru að kaupa, það er verst stadda fólkið, vegna þess að það þarf að standa undir öllum þessum kostnaði sjálft. Við gleymum því alltaf að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að þessir einstaklingar fái eitthvað. Ég spurði einmitt einstaklinginn sem var með 17.000 kr. hækkunina og 5.000 kr. hækkunina og þá vantaði 12.000 kr., hvort það myndi eitthvað duga honum að fá 90.000 kr. eingreiðslu. Þá kom svarið bara alveg um leið: Jú, það myndi þá vonandi halda honum á floti þangað til í haust þegar þeir eru búnir að lofa að endurskoða almannatryggingakerfið. En ég benti þá á móti á að því miður væri ekki neitt í hendi heldur einhvers staðar í skógi vegna þess að það væri ekki reiknað með krónu, hvorki á fjárlögum, fjárauka né í fjármálaáætlun, í að endurskoða almannatryggingakerfið. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hefur viðurkennt að það á ekki að setja krónu inn í það en það gætu komið einhverjar krónur til baka vegna minnkandi skerðingar. Við erum búin að hlusta núna á hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fara yfir skerðingarnar: 9%, 7%, ráðherrar eða ekki ráðherrar, hvernig við erum búin að flækja þetta kerfi fram og til baka. Við verðum að fara að taka þessar skerðingar burt. Við verðum að einfalda þetta vegna þess að við gleymum því oft í tali okkar um tölur, skerðingar, lög og reglur að það er fólk á bak við þetta. Það er fólk þarna úti sem horfir á okkur og biður um það, það biður ekki um mikið, það biður bara um mannsæmandi framfærslu. Það biður um að þurfa ekki að vera skelfingu lostið fyrsta dag júnímánaðar á hverju ári vegna þess að það veit ekki hvort það fær endurgreitt, sem 25.000 manns fá, eða hvort það þarf að borga til baka, sem 32.000 manns þurfa að gera. Þú veist ekki í hvorum hópnum þú ert, en við vitum öll hvorum hópnum hver einasti maður myndi vilja tilheyra. Þess vegna verðum við að sjá til þess að hætta að leika með tilveru þessa fólks og einfalda kerfið strax og sjá til þess að þetta fólk geti lifað með reisn. Að ráðherra hafi heimild til skerðingar er auðvitað aldrei gott en það var vilji löggjafans að koma því þannig fyrir. En þá eigum við að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að svo sé ekki. Okkur ber líka að taka tillit til þess - við erum, eins og bent var á þá var sett inn ákvæði á sínum tíma, Flokkur fólksins fór í mál út af því þegar það gleymdist að setja inn skerðingarhlutföll fyrir lífeyristekjur. Að tekjur frá lífeyrissjóðum séu ekki teknar sem venjulegar tekjur er auðvitað fáránlegt vegna þess að stór hluti af því eru tekjur og stór hluti fjármagnstekjur. En ef það á að meðhöndla það eins og ríkisstjórnin vill þá geta þeir á sama tíma nýtt sér það að frítekjumörk tekna gilda ekki um lífeyrissjóðstekjur. Það eru eingöngu 25.000 kr., þar er frítekjumark. Og á hverjum bitnar það mest? Eins og ég hef oft bent á eru það konur. Við getum bara lesið um það í frumvarpinu þar sem stendur orðrétt, með leyfi forseta: „Aldraðar konur hafa almennt lægri tekjur en aldraðir karlar og samkvæmt skýrslu starfshóps um kjör aldraðra frá desember 2018 kemur fram að af þeim íbúum 67 ára og eldri sem búa við lökust kjör eru 60–70% konur.“ Einhvers staðar hefði þetta átt að hringja viðvörunarbjöllum, hjá femínistum, og fólk hefði átt að hugsa með sér: Bíddu, af hverju lemjum við ekki í borðið? Á ekki að vera jafnræði? En einhverra hluta vegna látum við svona hluti viðgangast ár eftir ár, áratugum saman. Einhvern veginn erum við búin að búa til almannatryggingakerfi sem enginn er ánægður með og endalaust er verið að bútasauma og bæta, sem veldur - ja, enginn veit hverju. Við getum sett plástur á einn endann á þessu kerfi en þá blæðir út hinum megin. Viðkomandi átti að fá plásturinn til að hjálpa sér og stöðva blæðingar á einum stað. Við eigum að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að endurskoða kerfið og við eigum að fara í endurskoðun með það fyrir augum að - eins og ég sagði hér og kom fram á fundi með Öryrkjabandalaginu um kjaramál, sem var mjög góður þar sem kom skýrt fram hversu gríðarleg kjaragliðnun er orðin, 120.000 kr. á mánuði, þá er persónuafslátturinn ekki tekinn inn. Þar kom líka skýrt fram að það er eiginlega ekki nokkur leið fyrir nokkurn einstakling að átta sig á kerfinu og hann getur ekki leitað sér neinna upplýsinga um það í sjálfu sér hvaða rétt hann á í kerfinu vegna þess að það er einhvern veginn innbyggt í þetta kerfi og það hefur verið gert það flókið að það á enginn, held ég, að skilja það. Ég hef alltaf staðið í þeirri trú að þetta væru einhver mistök sem hefðu þróast þannig og það væri vilji til að breyta því. En þessi fimm ár sem ég er búinn að vera hérna á þingi er búið að tala stanslaust um að breyta almannatryggingakerfinu. Og jú, því var breytt á sínum tíma fyrir eldri borgara og einfaldað að ákveðnum hluta. En gagnvart öryrkjum hefur því ekki verið breytt. Ég tel að sú breyting sem er áætluð muni ekki skila sér. En ég styð þessa 3% hækkun. Flokkur fólksins leggur fram tillögu um að við reynum að hafa þetta 4,5%. Kostnaðaraukinn af því er sáralítill. Ég efast um að þeir geti hengt sig á að þetta muni kosta of mikið og að það muni hafa einhver áhrif á verðbólgu eða á annan hátt á fjármál ríkisins. En þá myndum við alla vega sýna það að við erum tilbúin til að láta þennan hóp fá nákvæmlega það sama og vinnumarkaðurinn hefur verið að fá og stöðva kjaragliðnun sem hefur verið við lýði undanfarið. Þannig að með þessu mun ég greiða þessu frumvarpi atkvæði. Ég mun styðja allar þær góðu tillögur sem hafa komið hérna fram. Ég er líka sammála því að það er svolítið skrýtið þegar við ræðum þessa tillögu hérna að það skuli ekki vera sett neitt til atvinnulausra einstaklinga. En þarna er samt líka mismunað, og það er í anda ríkisstjórnarinnar. Þeir sem eru í neðsta flokknum eru þeir sem eru með búsetuskerðingar. Síðan eru þeir sem eru í miðjuflokknum sem eru í neðra þrepinu og síðan koma þeir koll af kolli; þeir sem eru atvinnulausir og svo koma lágmarkslaunin. Það er einhvern veginn eins og verið sé vísvitandi að reyna að spyrða þessa hópa saman - og það held ég að sé einmitt grundvallarspurningin: Ef við ætlum að endurskoða kerfið, koma á nýju kerfi, þá verðum við að byrja á því að finna rétta framfærslu, grunnframfærslu þess að einstaklingur geti lifað mannsæmandi lífi hér á landi. Hvers vegna höfum við ekki gert það? Ég spyr mig: Hvernig stendur á því? Vegna þess að ég veit að þetta var reynt. Það var hæstv. ráðherra á sínum tíma, Guðbjartur Hannesson, ef ég man þetta rétt, sem kom með útreikninga á þessu og þeir voru inni á vef ráðuneytis hans í smátíma. En ég man að það var eiginlega í fyrsta skipti sem maður var ánægður með að það væri eitthvað rétt útreiknað og komið fram með það. En það var auðvitað rifið strax út vegna þess að til að koma þessu á þá þurfti að hækka lægstu laun og bætur upp í þetta og það var ekki vilji til þess. Það sýnir okkur þá svart á hvítu hvernig kerfið er hugsað, að við skulum vita af því að það þurfi eitthvert ákveðið fjármagn til þess að lifa af en við ætlum samt ekki að hafa það þannig. Og við erum með ríkisstjórn núna sem veit auðvitað vel að það er hópur úti í samfélaginu sem getur ekki lifað af þessu, það eru einstaklingar sem fá 20.000 kr. hækkun á húsaleigu, 20.000 kr. hækkun á afborgun lána. Matur og allt er að hækka og við vitum að þessi 3% eru bara smá plástur á það svöðusár sem þetta fólk sér fram á að fá. Það er þetta fjárhagslega ofbeldi sem blasir við þeim: Hvernig eigum við virkilega að lifa af? Og það er bara ein leið hjá þessu fólki: Skera niður. En þetta fólk er búið að skera niður. Hvað á það að skera niður? Flestir eru búnir að skera þannig niður að þeir þurfa að standa í biðröð eftir mat og núna dettur starfsemi margra matarstofnana niður um sumarið. Ég meina, þetta fólk hefur enga möguleika. Og 5.000 kallinn, hann skiptir máli, en ég vildi óska þess að það væri mun meira sem við værum að setja hérna fram, en vonandi fáum við þá a.m.k. 4,5% þannig að það sé alla vega komið í veg fyrir það núna að kjaragliðnun aukist. Það hlýtur að vera minnsta mál hjá þessari ríkisstjórn ef hún sýnir að hún vilji endurskoða almannatryggingarnar, vilji fara að stoppa þessa kjaragliðnun og að hún vilji að fólk lifi með reisn, þá hlýtur hún að þurfa að byrja einhvers staðar. Þá ætti hún að byrja akkúrat þarna, að sjá til þess núna, fyrst við erum að þessu á annað borð og gera þetta á þessum hraða eins og við megum óttast. Ég óttast að vegna hraðans á þessari afgreiðslu eigum við eftir að sjá hvaða áhrif þessi hringlandaháttur með 9%, 11%, 9% skerðinguna hefur. Maður fær hroll vegna þess að reynslan segir manni það að þetta á eftir að hafa áhrif einhvers staðar. Spurningin er bara hvar og hversu mikil áhrif það hefur. Það er það sem við vitum ekki. Ég verð að segja alveg eins og er að við munum sennilega aldrei vita það vegna þess að það verður svo erfitt að reikna út hvar þetta skellur á ef þetta veldur einhverju tjóni. Það segir okkur þá stóru sögu að allt sem við erum að setja inn í þetta kerfi núna - við höfum ekki hugmynd í sjálfu sér hvaða áhrif það hefur á alla þá sem eru inni í kerfinu. Sumir fá hag út úr því, aðrir standa í stað og það er alveg á hreinu að sumir tapa, kerfið er byggt upp þannig, þess vegna er þessu kerfi viðhaldið. Ég er alveg hættur að trúa að það sé einhver tilviljun hvernig þessu kerfi er viðhaldið vegna þess að það er vitað mál að meðan að kerfið er eins og er þá mun það ekki kosta of mikið. Þá mun alltaf eitthvað sem var sett inn á einum stað skila sér út annars staðar þannig að það mun jafnast út og sennilega er það yfirleitt, því miður, ekki í hag fyrir þá sem verst hafa það.

Forseti. Mig langar aðeins að fara yfir breytingartillögu hv. þingmanns varðandi lífeyrinn sem lagt er til að sé 3% hækkun í þessu frumvarpi, en hv. þingmaður leggur til 4,5% hækkun, sem er bara mjög gott. Ástæðan fyrir því sérstaklega - maður veit ekki alveg hvort 3% er nægileg hækkun til að bregðast við þessari verðbólguþróun, í rauninni ekki, og þá að sama skapi höfum við ekki hugmynd um hvort 4,5% sé nægileg hækkun eða of mikil eða hvað. En út frá því sem ég hef skoðað varðandi lög um almannatryggingar, þróun á 65. gr. almannatryggingalaga, um það hvernig kjör þeirra sem eru með lífeyri samkvæmt þeirri grein á undanförnum rúmum 20 árum, er sú prósenta alla vega langt frá því að ná að bæta upp þá kjaragliðnun sem hv. þingmaður var að tala um. Hún verður seint of há sú prósenta sem manni reiknast til að kjaragliðnunin - miðað við kjör lífeyrisþega þegar lögin um almannatryggingar voru sett, miðað við daginn í dag þurfi að hækka grunnlífeyrinn um 50–60%. Þannig að 4,5% er dropi í hafið en vissulega góður dropi í hafið miðað við núverandi ástand. Mig langar aðeins að fjalla um nákvæmlega þessa góðu tillögu hv. þingmanns og hversu nauðsynlegt skref hún er í áttina að því að brúa þessa kjaragliðnun, því að í fjárlögum þessa árs var verklagi í fyrsta sinn breytt. Þá var tekið tillit til þess að verðbólga hækkaði meira en verðbólguspá samkvæmt síðasta ári og þeim mismun bætt við lífeyri fyrir þetta ár. En vandamálið var að launaþróun fyrir síðasta ár var mun meiri en verðbólgan þannig að það varð samt kjaragliðnun þrátt fyrir þá nýju leiðréttingu sem var gerð þá.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Ég er auðvitað alveg sammála. Vandamálið liggur oft í því hvernig kerfið virkar vegna þess að við hækkum alltaf þennan hóp um áramót og þá reiknum við afturvirkt. Þá er verið að taka árið afturvirkt; launahækkanir, verðbólgu. En við vitum ekkert hvað verður framvirkt. Við vitum bara hvernig staðan er um áramótin og við vitum hvernig hún er búin að vera yfir árið. Þess vegna er kjaragliðnun alltaf að aukast, vegna þess að tilhneigingin er - t.d. þegar 7% hækkun varð á launavísitölunni þá hækkuðu þeir almannatryggingar um 3,6%. Og núna síðast var rosalegur vilji til að bæta, þá bættu þeir 0,8% við. En þetta dugar ekki til. Þess vegna erum við með þessa tillögu hérna um 4,5% hækkun og við leggjum til að hún gildi frá 1. janúar afturvirkt vegna þess að verðbólgan er búin að vera á fleygiferð síðan þá og þessi 3% duga bara alls ekki. Það kemur líka skýrt fram að ef við viljum minnka bilið og stoppa kjaragliðnunina milli láglaunafólks út frá þessum hagvaxtarauka sem það fékk, þá þarf 10.500 kr., en þetta eru ekki nema 8.000 kr. Við erum með 12.590 kr, eitthvað svoleiðis, þannig að þarna munar einhverjum 2.000 kr. sem myndu þá jafna eitthvað. Þannig að ég myndi segja að allar líkur séu á að þetta myndi stöðva kjaragliðnunina, þetta gætu verið, svona í fyrsta skiptið, nokkrir aurar í plús.

Virðulegi forseti. Já, ég er mjög sammála því, sérstaklega því sem hv. þingmaður sagði, sem er alveg rétt, að við vitum ekkert hvernig hlutirnir verða á næsta ári heldur bara hvernig þeir urðu þegar við ákváðum þetta í fjárlögum á hverju ári. En það er samt í fjárlögunum sem við ákveðum þetta til næsta árs. Þá tekur fjármálaráðuneytið sig saman og reiknar, eða býr í raun og veru til samkvæmt þjóðhagsspá o.s.frv. hverjar verðbólguvæntingar eru fyrir næsta ár og hver launaþróunin er fyrir næsta ár og velur hærri töluna. Ítrekað hefur það verið þannig að verðbólguspáin er hærri og það er sú tala sem valin er. Það er mjög oft vanmat. En þá fá lífeyrisþegar þá hækkun strax og í rauninni er það fyrir fram hækkun. Og ef verðbólguspáin stenst út árið þá er hún í lok ársins kannski orðin - þá eru lífeyrisþegar búnir að fá akkúrat þá launahækkun miðað við verðbólgu sem spáð var og taka þá nýtt skref til að vera á undan verðbólgunni. Kerfið er hugsað þannig að lífeyrisþegar séu á undan verðbólgu og á undan launaþróuninni, sem er bara fínt. En þegar það gerist að launaþróun og verðbólgan fara umfram þetta þá eru lífeyrisþegar allt í einu á miðju ári komnir eftir á. Og þegar kemur að áramótum eru þeir farnir að ná upp í það sem var en eru ekki á undan launaþróun, eins og hugsunin hefur annars verið í þessu, af því að þetta er fólk sem er á mjög lágum bótum, náttúrlega, lágum tekjum frá ríkinu, þannig að það er eðlilegt að það sé ákveðin kjarabót í því að vera á undan kúrfunni í þessu efni. Raunin er sú að þeir eru langt á eftir, því miður.

Virðulegur forseti. Ég er alveg innilega sammála hv. þingmanni, þetta er eiginlega stórfurðulegt. Það sem er kannski merkilegast í þessu er að einmitt út frá þessu er gerð krafa af sjálfu sér - þess vegna er það alltaf sagt á skerðingardeginum, sem er 1. júní, að fólk þurfi að fara að greiða til baka, af því að það er eiginlega gerð krafa á þessa einstaklinga í almannatryggingakerfinu um að þeir reikni verðbólguna fram í tímann. Hvernig í ósköpunum eiga einstaklingar, veikir einstaklingar eða aldrað fólk hérna á landinu, að reikna verðbólguna fram í tímann þegar Seðlabankinn getur það ekki, ríkisstjórnin getur það ekki og hagfræðingar geta það ekki? Þess vegna er þetta auðvitað alveg arfavitlaust kerfi. En það sem ég myndi telja að vantaði inn í þetta núna, sem ég hefði viljað sjá, ég hefði viljað sjá hérna 90.000 kr. eingreiðslu eins og verið er að gera í Danmörku t.d., skatta- og skerðingarlausa. Vegna þess að ef við hefðum sett þetta inn, sérstaklega fyrir þá lægst launuðu sem eru í þessu kerfi en líka fyrir eldri borgarana okkar - vegna þess að þeir hafa ekki fengið krónu, ekki einu sinni í Covid. Aldrei hefur þessi ríkisstjórn sett krónu, eingreiðslukrónu til aldraðs fólks hér á landi. Og í þeirra hópi er stór hópur sem hefur það bara, eins og maður segir, skítt og þarf virkilega á því að halda að fá eitthvað. Þess vegna er eiginlega sorglegt til þess að vita að við séum að reyna að koma þessu í gegn, þessum 3%, sem er ótrúlega lítið. Þess vegna finnst mér líka sorglegt að við skulum ekki geta haft eingreiðslu, sérstaklega til að verja þá einstaklinga sem verst eru staddir í þessu kerfi.

Virðulegur forseti. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að við sem þjóð ættum að vinna að því að koma hér upp norrænu velferðarkerfi. Það er auðvitað bara þannig að þjóðir heims öfunda Skandinavíu af velferðarkerfinu þar, þar sem samneysla er til staðar, þar sem hugsað er um þá sem þurfa á því að halda. Það eru ákveðnir þættir sem hið opinbera sér um en síðan fá einstaklingar frelsi til að gera það sem þá lystir þar fyrir utan. Ég reiknaði svo sem með því að tilgangur þeirra sem lögðu fram þetta frumvarp hafi verið sá að styðja við og styrkja þá sem mest þurfa á því að halda. Fram komu hugmyndir um að bregðast við stöðunni, þessari verðbólgu sem komin er upp, í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga. Þá fékk maður að heyra að ríkisstjórnin ætlaði sér að bregðast við með einhverjum hætti. En eins og hér hefur komið fram þá lagði Samfylkingin, og ég var meðflutningsmaður, fram tillögu, ekki bara nýverið heldur rétt eftir áramót, um að standa við bakið á og styðja þá hópa sem orðið hafa fyrir barðinu á þeirri verðbólgu sem nú geisar. En okkur þykir á köflum fullseint í rassinn gripið og hefði mátt bregðast við fyrr. En gott og vel, allt er betra en þetta og við sjáum þarna aðgerðir sem eru að mörgu leyti af hinu góða. Þess vegna hef ég og við sem sitjum í minni hluta í efnahags- og viðskiptanefnd lýst þeirri skoðun okkar að við séum tilbúin til að styðja þær tillögur sem þarna birtast. Þarna er um að ræða lög um tekjuskatt, við erum að ræða lög um almannatryggingar og við erum að ræða lög um húsnæðisbætur. Þetta eru þrenn lög sem við erum að breyta á einu bretti. Ég verð nú bara að segja að mér finnst það fjarska flókið að takast á við að breyta einum lögum, þótt sé ekki verið að breyta þrennum lögum í einu, en það er nú hlutverk efnahags- og viðskiptanefndar að gera það. Oft hefur þetta verið kallað bandormur en nefndin hefur með höndum slík verk, þ.e. að takast á við að breyta mörgum lögum til að ná fram einhverjum ákveðnum markmiðum sem felast m.a. í stuðningi við þá sem verst standa núna og ég þarf bara að hafa mig allan við til að ná utan um það. Þess vegna fannst mér svolítið sérstakt að upplifa það í gær að vera kallaður til fundar við efnahags- og viðskiptanefnd um kvöldmatarleytið þar sem maður var upplýstur um að reyna ætti að ná þessu máli út úr nefndinni strax þá og svo til umræðu með afbrigðum í þinginu í dag, sérstaklega vegna þess að við vorum ekki undir það búin að leggja fram álit. Við þurftum tíma til að leggja fram álit og maður gerir það ekki bara með vinstri hendinni. Það var lítill fyrirvari á þessu. En oft er nú sagt: Já, þetta er gott verk, við verðum að koma þessu áfram. En, jú, það er þannig, þetta er gott verk en það er búið að liggja fyrir í margar vikur og marga mánuði að það þurfi að grípa til aðgerða til stuðnings þessum hópum og fleiri hópum í raun og veru, ekki endilega bara þessum hópum, enda nefnum við í áliti minni hluta þá hópa sem við teljum að þurfi að horfa til. En bara svo maður fari aðeins yfir þetta frumvarp eins og það liggur fyrir þá er þarna um að ræða að verið er að borga út það sem kallað er barnabótaauki, einhverja eingreiðslu upp á 20.000 kr. sem á að vera skatta- og skerðingarlaus, sem er af hinu góða, þannig að fólk sem á börn fær þá þessar 20.000 kr., þegar þetta frumvarp hefur verið samþykkt, sem eingreiðslu. Og fyrir barnmargar fjölskyldur kemur það sé vel. Við sjáum líka hækkun bóta í almannatryggingakerfinu, hækkun bóta til öryrkja og til eldri borgara um 3%, og svo það sé ekki bara tekið í burtu er verið að hækka frítekjumörk um sömu tölu, og síðan eiga húsnæðisbætur að hækka um 10%. Allt er þetta fínt og ég styð að þetta sé gert með þessum hætti. En við í minni hlutanum töldum eðlilegt og rétt að benda á fleiri hópa sem orðið hafa fyrir barðinu á þeim óstöðugleika sem virðist sýknt og heilagt vera að dúkka upp á Íslandi með verulegum skaða fyrir almenning í landinu, verðbólgudraugurinn, eins og hann hefur oft verið kallaður. Við erum komin með verðbólgu hátt á áttunda prósent og það er farið að bíta verulega í hjá mörgum. Þess vegna teljum við eðlilegt og bendum á að það sé skoðað með einhverjum hætti að styðja við þá hópa sem hafa fjárfest í húsnæði við aðstæður sem voru aðrar og betri en sitja nú uppi með kostnað sem ekki hefur fengist bættur með neinum hætti. Hæstv. innviðaráðherra hefur talað um að hann vildi helst útiloka vaxtabætur, en þetta er hópurinn sem hefði svo sannarlega þurft á vaxtabótunum að halda núna. Þannig að við bendum á að það þyrfti að koma til móts við þennan hóp. Eins hvað varðar atvinnuleysistryggingar, að ekki sé verið að láta þá sem lifa á atvinnuleysisbótum einvörðungu sitja eftir þegar verið er að tala um að hækka útgreiðslur úr tryggingakerfunum okkar eða millifærslukerfunum. Það er ósanngjarnt að þessi hópur skuli vera látinn sitja eftir. Margir eru í þeirri stöðu að hafa misst vinnuna vegna faraldurs sem þeir réðu ekkert við og hafa orðið leiksoppar aðstæðna sem enginn réði við, fólk sem hefur kannski verið úti á vinnumarkaði með meðallaun, miðað við að meðallaun í landinu eru upp á 600.000–700.000 kr., en síðan farið á atvinnuleysisbætur í marga mánuði upp á rúm 300.000 kr. Sá hópur lifir ekkert í vellystingum og það væri bara eðlilegt að þessi hópur myndi njóta þeirra breytinga sem verið er að gera á útgreiðslum úr almannatryggingakerfinu okkar á sama hátt og eldri borgarar og öryrkjar. Þetta er kannski stóra málið í þessu alla vega hvað mig varðar. En ég verð nú bara að viðurkenna að þar sem ég er nýr á þingi þá varð ég órólegur þegar ég áttaði mig, eftir ábendingar frá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni í efnahags- og viðskiptanefnd um lögin um húsnæðisbætur, þegar hann benti á að þar stönguðust hugsanlega á greinar, þessi svokallaða 17. gr., sem hefur verið nefnd hér, og 30. gr. Síðan fór hv. þingmaður ágætlega yfir það í ræðustóli í dag að í nefndaráliti hefði verið lögð á það áhersla að það væri ekki rétt að ráðherra hefði slíka heimild að breyta skerðingu í húsnæðisbótakerfinu og það væri bara ráðherra í sjálfsvald sett hvernig með það væri farið. Maður verður að velta því fyrir sér: Ef það er vilji að setja það í hendurnar á einum einstaklingi að ákveða skerðingarmörkin í kerfinu þá gæti ráðherra bara hækkað það upp í 50% þegar honum dytti í hug. En miðað við nefndarálitið, sem hefur verið rakið hér uppi í pontu í dag, þá stóð vilji þingsins til að taka þetta af ráðherra, að hann ætti ekki að hafa þessa heimild. Það yrði þá bara að vera þingsins að gera það ef það ætti að gera yfir höfuð. Ég vil af þessu tilefni benda á að í umsögn Öryrkjabandalags Íslands um þetta frumvarp, þar sem þau tóku í raun og veru undir það góða sem verið er að leggja til í þessu frumvarpi, þá benda þau á einmitt þetta. Með leyfi forseta, langar mig að lesa hvað stendur: „Í 1. mgr. 17. gr. laga nr. 75/2016 segir að við útreikning húsnæðisbóta skuli lækka grunnfjárhæðir skv. 2. mgr. 16. gr. um fjárhæð sem nemur 9% af samanlögðum árstekjum heimilismanna. Þrátt fyrir skýrt lagaákvæði þar um segir í 14. gr. reglugerðar nr. 1200/2016 að lækka skuli grunnfjárhæð um sem nemur 11% af samanlögðum árstekjum heimilismanna. Skerðingarhlutfallið var hækkað með breytingarreglugerð nr. 1156/2019 sem tók gildi 1. janúar 2020. Þó að það séu reglugerðarheimildir/-ákvæði í lögum nr. 75/2016 er varða grunnfjárhæðir og frítekjumörk þá er ekki að finna heimild til að breyta skerðingarhlutfallinu með reglugerð. Fyrirhuguð lagabreyting um að 11% skerðingarhlutfall gildi frá 1. janúar 2022 er því á skjön við skýrt núgildandi ákvæði laga nr. 75/2016 og felur í reynd í sér skerðingu afturvirkt. Ljóst er að þetta hefur mikla þýðingu fyrir þá sem eru yfir núverandi frítekjumörkum.“ Þetta er ábending frá Öryrkjabandalag Íslands sem mér finnst að okkur beri að taka alvarlega. Þetta var rætt heilmikið í morgun og maður veltir fyrir sér, þrátt fyrir að við séum að gera breytingar, eins og þetta heitir, á tekjuskatti, á húsnæðisbótum og á lögum um almannatryggingar, að við nefnum þetta yfir höfuð í þessu frumvarpi af því að annaðhvort er þessi reglugerð heimil eða óheimil. Hér er nefnt að ef við ætlum að fara að agnúast út í þetta þá séum við að tefja málið. En það hefði verið ágætt að sleppa því að ræða þetta mál inni í þessum pakka sem snýr í raun og veru einvörðungu að því að bæta hag þeirra sem lægst hafa launin eða bágastar aðstæður. Þannig að við hefðum alveg getað látið þetta liggja utan garðs og tekið þetta mál til sérstakrar umræðu, hvort við teldum eðlilegt að einn ráðherra hefði slíkar heimildir eða ekki. Miðað við þetta á greinilega að heimila það en ég held að það sé tími til kominn að endurskoða það. Við erum tilbúin til að styðja við þetta mál en við í minni hluta leggjum til breytingartillögur, bæði um þetta skerðingarákvæði og einnig um að þeir sem eru í þeirri stöðu að vera á atvinnuleysisbótum fái sams konar hækkun og gildir um þá sem fá bætur úr almannatryggingakerfinu.

Virðulegur forseti. Við fögnum því að sjálfsögðu í Samfylkingunni að stjórnvöld séu loksins að viðurkenna mikilvægi þess að grípa inn í svona ástand. Við í Samfylkingunni höfum talað fyrir aðgerðum sem þessum í marga mánuði og lögðum fram þingsályktunartillögu í mars. Við byrjuðum að ræða þetta í lok janúar, byrjun febrúar til að hvetja stjórnarmeirihlutann til að taka þetta málefni til skoðunar og undirbúnings. Nú liggur hins vegar fyrir að beðið var með þetta mál og undirbúning þess þar til í þessum mánuði. Þess vegna er þetta unnið á hlaupum hérna í dag. Þess vegna hefur ekki átt sér stað almennileg umræða í nefnd um að laga málið betur að hópum sem skildir eru eftir; ungt fólk með há lán, fólk sem var notað sem eftirspurnarkanall til að örva hagkerfið í Covid og skuldsetja sig á brennheitum húsnæðismarkaði, ungt fólk sem margt hvert hafði engra kosta völ því að ástandið á leigumarkaði var og er ólíðandi eða það var einfaldlega í hræðslukasti yfir því að eigið fé þess myndi duga skammt eftir nokkur ár. Fleira var það líka sem ekki var tími fyrir í vinnslu þessa frumvarps og þinglegri meðferð og stendur mjög líklega ekkert til að sinna þó að mikið sé talað um að það eigi að fylgjast með hlutunum. Ekki hefur verið horft til atvinnuleitenda, líkt og hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson talaði um hér áðan, sem er óskiljanlegt. Þá hefur umræða um þetta frumvarp ekki átt sér stað í samhengi við stóru myndina. Hvað erum við raunverulega að eiga við hérna? Hvers vegna kemur þessi vandi upp? Eru þetta allt saman bara teknókratísk úrlausnarefni en ekki hápólitískur vandi sem endurspeglast hér? Endurspeglar þessi staða ekki einmitt djúpstæðan vanda í kerfunum okkar? Hvernig er hægt að koma í veg fyrir á næstu mánuðum og misserum að við verðum hérna í stöðugum, dýrum skammtímaplástrum? Hvernig er hægt að koma í veg fyrir að verðbólguspírall skapist hérna? Af hverju er þrýstingur á verðlag? Um þetta þyrfti að ræða, hvers vegna við erum í þessari stöðu. En það gefst ekki tími í það í tengslum við afgreiðslu á þessu máli, enda átti aldrei að gera neitt fyrr en stjórnvöld mundu eftir kjarasamningum í haust, sem eru, að því er virðist, einmitt drifkrafturinn, af því að svona kjarasamningslotur skammtímaloforða hæstv. ríkisstjórna, alla jafnan, eru klassísk viðbragðsstjórnmál, enda er efnahags- og velferðarstefnan ótrúlega óskýr hjá hæstv. ríkisstjórn. Þess vegna er þetta svona erfitt viðureignar. Þess vegna kemur þetta svona seint. Þess vegna er þetta ekki í takt við núverandi kerfi og þess vegna er þetta ekki í samspili við lengri tíma aðgerðir. Höfum eitt í huga, virðulegi forseti. Við ræðum hér um mótvægisaðgerðir við verðbólgu sem er að miklu leyti sköpuð af stjórnvöldum eins og hún mælist í dag. Þess vegna er áhugavert og nauðsynlegt að velta því upp hvers vegna við erum í þessari stöðu. Það er að miklu leyti húsnæðismarkaðurinn. Það er sérstaklega áhugavert í ljósi þess að stjórnmálamenn hræðast mjög oft róttækar aðgerðir sem knýja fram raunverulegar breytingar í kerfunum okkar, til að mynda á húsnæðismarkaði, af ótta við róttækar afleiðingar. Þetta hefur einmitt verið ástæðan fyrir því að við höfum ekki séð þetta eiga sér stað í málefnum húsnæðis og íbúða frá því að róttækar ákvarðanir voru teknar á sínum tíma um að leggja niður verkamannabústaðakerfið. Engar aðgerðir hafa birst almennilega sem endurstilla í raun húsnæðismarkaðinn í takt við þarfir samfélagsins, í takt við þá sýn að hér erum við að tala um heimili fólks, ekki fjárfestingar. En það sem er merkilegast við þetta allt saman er að ótrúlegustu hlutir sem eru róttækir hafa verið framkvæmdir hér og haft róttækar afleiðingar og fáir í hæstv. ríkisstjórn hafa viljað viðurkenna. Sú ákvörðun að fara í dramatíska og hraða lækkun vaxta til að örva hagkerfið óbeint í gegnum eignamarkaði var stefna þessarar ríkisstjórnar, sú ákvörðun að nota heimili fólks og skuldsetningu ungs fólks sem tæki til að þrýsta upp auði, skapa svokölluð auðsáhrif og þar með örva eftirspurn, eins og hagfræðingarnir tala um. Þetta var róttæk ákvörðun og hún leiddi af sér róttæk áhrif, gríðarlegar eignaverðshækkanir, stórkostlegar hækkanir á húsnæðisverði, sem hefur skapað neyðarástand víða og m.a. þessa umræddu verðbólgu sem við erum að tala um í dag. Hópur ungs fólks, sem er að stíga sín fyrstu skref, sér nú stórkostlega hækkun á greiðslubyrði lána. Hvergi er minnst á þennan hóp í þessu frumvarpi, líkt og hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson og fleiri í minni hlutanum hafa minnst á, þrátt fyrir að þetta sé hópur sem varð einmitt mjög illa fyrir barðinu á róttækum hagstjórnarmistökum stjórnvalda. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, þingmaður Vinstri grænna, bar fyrir sig, líkt og hæstv. fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokksins, að vanskilahlutfallið væri ekki hátt, það hreyfðist í rauninni ekki. Líkt og ég hef áður komið inn á, og fleiri, er það síðasta sem fólk gerir að koma sér snemma á lífsleiðinni á vanskilaskrá. Þetta er síðasti reikningurinn sem hægt er að greiða. Þetta er ekki mælikvarði á fjárhagslega neyð fólks. Mig langar í þessu samhengi að minna stjórnarliða á orð hæstv. fjármálaráðherra í aðdraganda kosninga á síðasta kjörtímabili á meðan allt þetta unga fólk var að skuldsetja sig í hrönnum, að vextir yrðu áfram lágir, nú væri komið nýtt ástand. Ábyrgð seðlabankastjóra er líka mikil í þessu máli, hann talaði um breytt vaxtalandslag. Fólk treystir stjórnvöldum. Þetta sama fólk situr núna í súpunni og það er ekki einu sinni minnst á það í þessu frumvarpi. Unga fólkið okkar er hópur sem hefur séð húsnæðisverð hækka margfalt á við ráðstöfunartekjur sínar, mun meira en meðaltalið í landinu. Höfum í huga, virðulegi forseti, að hér hefur átt sér stað 70% hækkun kaupmáttar ráðstöfunartekna fólks á síðustu 30 árum, sem er mikil hækkun, vissulega. En þessi hækkun hefur verið helmingi minni hjá fólki undir fertugu. Og ef við tökum inn í myndina þróun húsnæðisverðs, sem er stærsti einstaki útgjaldaliðurinn hjá fólki, stærsta einstaka fjárfestingin hjá venjulegu fólki sem kaupir sér eina eign til að búa í vegna þess að það er heimili þeirra, ekki fjárfesting, þá lítur myndin þar allt öðruvísi út því að húsnæðisverð hefur hækkað um fjórðung umfram ráðstöfunartekjur að meðaltali á síðustu 30 árum en um 40% hjá fólki undir fertugu. Þetta eru meira að segja tölur frá því í fyrra. Hér er ekki búið að taka inn í myndina þá gríðarlegu hækkun sem átt hefur sér stað á þessu ári. Í svona ástandi fer að skipta máli hverra manna þú ert. Þarna endurspeglast grunnstefna stjórnvalda. Bæði snýst þetta um möguleika fólks á að komast inn á markaðinn, ungs fólks, og eins staða þessa fólks í dag til að mæta þessari auknu greiðslubyrði ef það kemst inn. Það eru ekki allir með bakland til að fá lánaða tugi þúsunda mánaðarlega til að eiga fyrir þessum vaxtahækkunum, sem vissulega eru nauðsynlegar í verðbólguumhverfi, en þar er ábyrgð stjórnvalda rík að grípa þessa hópa. Horfum á fleiri úrræði sem hér er þó fjallað um. Húsnæðisbætur eru hækkaðar og því ber auðvitað að fagna. Það sem veldur vonbrigðum er að það er ekkert til staðar í núverandi umhverfi sem kemur í veg fyrir að leiguverð hækki ekki bara til að gleypa þessa hækkun. Þetta minntist hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson líka á. Þetta á sér einna helst stað og er mjög líklegt að eigi sér stað hér á Íslandi vegna þess að leiguverð fylgir að miklu leyti markaðsverði húsnæðis hér á landi, miklu meira en í löndunum í kringum okkur. Úrræði í húsnæðismálum hafa vissulega verið kynnt af stjórnvöldum, bara núna í síðustu viku, þar sem verið er að tala um uppbyggingu óhagnaðardrifins húsnæðis, sem ber að fagna og við í Samfylkingunni styðjum að sjálfsögðu. En þetta er ekki fjármagnað og það sem stóð til að setja aftur í málaflokkinn var fyrst tekið út í fjármálaáætlun sem hv. fjárlaganefnd er með til umfjöllunar núna og inniheldur ekki fjármögnun fyrir þessi úrræði vegna þess að það þótti ekki tímabært að setja það inn strax. Það fjármagn er heldur ekki nóg til að ná markmiðum stjórnvalda um þessar íbúðir sem á að byggja. Í húsnæðistillögunum sem ættu að spila við þessi úrræði sem við erum að tala um hér í dag eru engin almennileg úrræði fyrir leigumarkaðinn. Leigubremsan sem samið var um í síðustu kjarasamningum, lífskjarasamningunum, hefur ekki enn þá komið inn í þingið. Hver er trúverðugleiki loforða hæstv. ríkisstjórnar um úrræði inn í næstu kjarasamninga ef þetta er staðan? Eitt er víst, virðulegur forseti, að við í Samfylkingunni munum fylgja fast eftir þeim úrræðum sem birtast hjá ríkisstjórninni, halda þeim til haga, tryggja að þau leiti hingað inn í þingsal og að þau verði afgreidd og fjármögnuð. Þessi staða er aftur afleiðing þess að ekki er hugsað út í heildarmyndina. Það er ekki tími til þess. Ég hvet stjórnvöld, hæstv. ríkisstjórn, til að skoða sérstaklega þennan lið um leigjendur í þeim úrræðum sem nú er verið að undirbúa eins og svo oft rétt fyrir kjarasamninga í þessum húsnæðistillögum sem ættu að vera í samhengi við það frumvarp sem við ræðum hér, í það minnsta til að koma í veg fyrir að það sem við samþykkjum hér í þinginu, hækkun þessara húsnæðisbóta, hafi ekki verið til einskis. Ef tekin hefði verið alvarlega sú staða sem upp er komin, sem er að miklu leyti sjálfsköpuð, hefði verið hægt að rýna þessi mál betur. Tölum aðeins um aðgerðirnar til að hækka greiðslur almannatrygginga um 3%, sem er í raun stærsta einstaka aðgerðin sem hér er verið að fjalla um. Það er auðvitað frábært að verið sé að gera þetta en þetta er ekki mótvægisaðgerð. Þetta er ekki einskiptisaðgerð sem á að hrósa sér fyrir. Hér er verið að fara að lögum. 69. gr. laga um almannatryggingar sem segir að greiðslurnar eigi að hækka sem nemur launastiginu almennt eða í það minnsta verðbólgu. Hér er verið að ná árstaktinum upp í rúmlega 7%, sem er nákvæmlega spáin hjá Seðlabankanum fyrir árið. Og það segir sitt um hagstjórnina í landinu að grundvallaratriði í lögum um velferðarkerfi okkar sé aðeins fylgt í krísupakka þegar ljóst er að fólk lendir nú í verulegum vandræðum. Auðvitað á hæstv. ríkisstjórn að gera þetta. Virðulegi forseti. Ef fólk hefur áhyggjur af þenslu þá ætti hæstv. ríkisstjórn einmitt að finna út í þessum mótvægisaðgerðum og vera búin að undirbúa aðgerðir á tekjuhliðinni á síðustu mánuðum sem við höfum rætt um þetta mál. Hæstv. ríkisstjórn hefur allt í hendi sér. Hún ræður, virðulegi forseti. Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson ræddi hérna áðan tekjuhliðina og m.a. stöðuna í bankakerfinu, af hverju hagnaður bankanna væri jafn mikill og raun ber vitni. Nú er verið að bera fyrir sig bókhaldshreyfingar og segja: Þetta er í rauninni ekki svona mikill hagnaður. Við vorum búin að niðurfæra eignasöfnin. Við færðum þau einfaldlega bara upp aftur og þess vegna er svona mikill hagnaður. Hvers vegna var svigrúm til að færa upp þessi eignasöfn? Það var út af aðgerðum stjórnvalda með skattfé almennings til að tryggja ákveðið mótvægi í kerfinu gagnvart áfallinu og bankarnir njóta góðs af þessu, þeirri miklu arðsemi sem er til staðar. Ríkið studdi fyrirtækin sem eru í viðskiptum við bankana. Markaðurinn er ekki frjálsari en svo. Flýting lækkunar bankaskatts, sem var pólitísk ákvörðun sem var tekin hér í Covid, átti með óbeinum hætti, líkt og vaxtalækkanir, að styðja við lánveitingar til fyrirtækja. En bankarnir gerðu það ekki. Þeir gerðu það sem hentar þeim enda einkafyrirtæki, þeir skoða sínar áhættubækur og það lá fyrir að þetta myndi allt saman leita í steypu. Svona óbeinar aðgerðir eru ómarkvissar og dýrar. Svona aðgerðir eru þensluhvetjandi og þetta er val stjórnvalda. Þetta er val embættismanna sem er gefið ákveðið vald út frá því að hæstv. ríkisstjórn hafði ekki kjark til að fara í aðgerðir strax, hratt og örugglega. Ég ætla að fá að ítreka það sem ég sagði í 1. umr. þessa máls. Markmið stjórnvalda er ekki að ná jafnvægi í ríkisfjármálum, eins og heyrist svo oft víða, núna þvert á ríkisstjórnarflokkana. Markmið stjórnvalda er að þjónusta íbúa landsins og vernda samfélagið, hvernig við náum því markmiði með hætti sem er sjálfbær og stuðlar að efnahagslegu jafnvægi, snýr að tækjum og tólum, vaxtastigi, gjöldum og skattlagningu. Það þarf að beita þeim tækjum og tólum sem til eru til að ná höfuðmarkmiði stjórnvalda um að þjónusta almenning. Það er stjórnvalda, hæstv. ríkisstjórnar, að finna út úr því hvernig er hægt að styðja við viðkvæma hópa á hátt sem er efnahagslega skynsamlegur. Hæstv. ríkisstjórn getur gert það sem hún vill. Þetta snýst um forgangsröðun og það er hægt að forgangsraða öðruvísi ef vilji er til að skoða tekjuhliðina á ríkissjóði og önnur útgjöld. Um þetta snýst pólitík. Það er ekki þannig að það sé bara ein lausn til staðar og hún er reiknuð út af embættismanni. Það er eitt að styðjast við gögn og upplýsingar og taka upplýstar ákvarðanir. Annað er að firra sig ábyrgð á pólitískum ákvörðunum með því að stilla hlutunum sífellt þannig upp að hendur stjórnvalda, hæstv. ráðherra, sem kenna sig við félagshyggjupólitík, séu einfaldlega bundnar af einhverjum óskilgreindum, teknókratískum ramma. Þetta er hápólitísk forgangsröðun. Þetta er ekki hlutlaus ákvörðun. Það verður líka að íhuga, virðulegi forseti, hver staðan verður í haust eftir enn frekari verðbólguskot sem stefnir í og eftir að vaxtabyrðin hefur raunverulega þyngst, eins og stefnir í. Og við vitum öll hér inni að vaxtahækkanir sem við höfum séð eru aðeins byrjunin á þessu vaxtahækkunarferli. Þetta snýst nefnilega ekki um kostnaðinn við aðgerðirnar núna og svo ef við slepptum þeim bara í óbreyttum heimi - nei, samfélagið er dýnamískt, það sem stjórnvöld gera nú, það sem hæstv. ríkisstjórn gerir nú, hefur áhrif á þrýsting og óánægju í haust. Þannig eiga þau að hugsa. Virðulegi forseti. Þessi tilviljanakennda efnahags- og velferðarstefna er dýr. Hún er gríðarlega kostnaðarsöm og útgangspunkturinn er einfaldlega rangur. Það þarf að endurstilla tólin og tækin okkar til að ná markmiðum okkar um gott samfélag hér ef ástandið kallar á það. Það á ekki að gefa afslátt af grunngildum stjórnmálaflokka nema þetta endurspegli raunverulega skoðun þeirra flokka sem þessa ríkisstjórn mynda um velferðarsamfélagið okkar. Það gæti svo sem verið. Og misskilningur okkar sem erum velferðarsinnuð hér í minni hlutanum um hver ræður raunverulega í hæstv. ríkisstjórn byggir kannski á því að flokkarnir hljóti að vera innbyrðis ósammála, en ég er reyndar farin að hallast að því að sú sé ekki raunin. Hæstv. ríkisstjórn hefur val, virðulegi forseti. Forgangsröðunin er þeirra, pólitískar ákvarðanir eru ákvarðanir allra hæstv. ráðherra í þessari ríkisstjórn. Það er ekki rétt að það sem kemur fram í þessum tillögum sem við ræðum í dag sé það eina í stöðunni sem er efnahagslega skynsamlegt. Þetta er þeirra forgangsröðun. Að því sögðu þá styðjum við í Samfylkingunni að sjálfsögðu það sem hér hefur verið gert. Það er ekki annað hægt þótt við vildum að aðdragandinn og vinnslan og umfang málsins væru öðruvísi.

Herra forseti. Hvers vegna lætur stjórnarmeirihlutinn atvinnuleitendur sitja eftir? Hvers vegna ætlar ríkisstjórnin að láta grunnatvinnuleysisbætur rýrna að raunvirði næstu mánuðina? Þau svör sem ég hef helst fengið eru eitthvað á þá leið að það sé nú bara næga vinnu að hafa í landinu, við verðum að horfa til þess hvernig staðan er á vinnumarkaði, hvernig atvinnustigið hefur verið að þróast. Þetta sagði hæstv. fjármálaráðherra hér í orðaskiptum við mig í síðustu viku. Þarna virðist vera undirliggjandi sú hugmynd að fólk sé kannski að megninu til, stór hópur fólks, á atvinnuleysisskrá bara algerlega af fúsum og frjálsum vilja og að hófleg hækkun atvinnuleysisbóta hljóti að fjölga fólki á atvinnuleysisskrá. Hér fær maður svolítið déjà vu. Ég man að í ágúst 2020, þegar atvinnuleysi hafði rokið upp í hæstu hæðir vegna heimsfaraldurs, þá mætti hæstv. fjármálaráðherra í Kastljós og lagðist mjög eindregið gegn hækkun atvinnuleysisbóta. Hann rökstuddi afstöðu sína á þann veg að hann hefði spjallað við ýmsa atvinnurekendur hér og þar og þeir kvörtuðu undan því að það væri erfitt að fá fólk til að gegna láglaunastörfum af því að atvinnuleysisbætur á Íslandi væru ekki nógu lágar. Þetta var svona inntakið í Kastljósviðtalinu og talað um bjögun sem hækkun atvinnleysisbóta hlyti að valda. Ég vildi óska þess að fjármálaráðherra hlustaði jafn vel á atvinnurekendurna sem finna sig knúna til að stíga fram í fjölmiðlum og vara eindregið við því að starfsmenn þeirra séu hraktir úr landi vegna útlendingastefnu þessarar ríkisstjórnar. En gott og vel. Ég gerði mér það einu sinni að leik að skoða umræður sem áttu sér stað á Alþingi árið 1935 - ætli það hafi ekki verið þingmenn Alþýðuflokksins sem voru að berjast fyrir því með kjafti og klóm að koma á fót almennilegum atvinnuleysistryggingum. Slíku kerfi, þ.e. einhverju sem nálgast núverandi kerfi, var reyndar ekki komið á fyrr en árið 1955. Þá höfðu Sósíalistar flutt 10–12 frumvörp sem höfðu öll verið felld eða ekki komist almennilega á dagskrá. Það eru nokkrar skemmtilegar tilvitnanir hérna: „Við Sjálfstæðismenn leggjumst á móti atvinnuleysistryggingum“, sagði Thor Thors. Samflokksmaður hans bætti við: „Það er beinlínis verið að leggja fram fé til þess að viðhalda atvinnuleysinu með því að leggja fram fé til svokallaðra atvinnuleysistrygginga.“ Sá þriðji úr sama flokknum bætti því við að atvinnleysistryggingar hlytu að verða til þess að deyfa sjálfsbjargarhvöt manna og þeir reyndu þá síður að sjá sér farborða til hins ýtrasta. Sem sagt: Atvinnuleysisbætur; því hærri sem þær eru, því verr eru þær til þess fallnar til að svelta fólk inn í atvinnusamband. Þetta er í sjálfu sér alltaf sami söngurinn svona í grunninn. Hann var miklu groddalegri þarna í den, en það virðist einhvern veginn enn þá gert ráð fyrir því að hækkun atvinnuleysisbóta hljóti að hafa mjög skaðleg efnahagsáhrif og þetta séu mjög skaðlegir hvatar. Við skulum bara fara aðeins yfir þetta, skoða litteratúrinn. Það ríkir nefnilega enginn einhugur meðal fræðimanna um áhrif atvinnuleysisbóta á atvinnuleysisþróun, t.d. hvort og hvenær áhrifin á vinnuvilja fólks séu merkjanleg og við hvaða kringumstæður kostnaðurinn af slíkum hvötum vegi þyngra en öll jákvæðu áhrifin af hækkun atvinnuleysisbóta. Nú hafa ýmsir fræðimenn leitt rök að því að háar bótafjárhæðir veittar yfir langt tímabil geti kynt undir atvinnuleysi. En svo er líka til fjöldinn allur af rannsóknum sem bendir til þess að áhrifin séu hverfandi og blikni í samanburði við aðra þætti. Sumir halda því jafnvel fram að það sé undir ákveðnum kringumstæðum bara neikvætt samband milli atvinnuleysisbóta og atvinnuleysis. Það hefur a.m.k. margsinnis verið sýnt fram á samfélagslegan og efnahagslegan ávinning af því að atvinnuleysisbætur séu nógu háar til að atvinnuleitendur geti lifað með reisn og hafi svigrúm til að finna sér starf sem hæfir menntun þeirra, bakgrunni og reynslu. Þessu verður að halda til haga. Fólk sem heldur því fram eða ýjar að því að háar atvinnuleysisbætur eða hækkun atvinnuleysisbóta hljóti að leiða til stóraukins atvinnuleysis verður líka að útskýra hvernig stendur þá á því að þau ríki sem búa við mesta atvinnuþátttöku eru alla jafna sömu ríkin og viðhalda sterkustu og örlátustu atvinnutryggingakerfum heims. Þannig er það bara. Svo er annað sem þarf að hafa í huga og hefur líka verið rannsakað mikið á undanförnum árum, sem er samspil atvinnuleysistrygginga og mismunandi stofnanaumhverfis á vinnumarkaði. Í nýlegri rannsókn á atvinnleysisþróun í 20 Evrópuríkjum koma fram vísbendingar um að í þjóðfélögum þar sem víðtæk stéttafélagsaðild fer saman við miðlæga kjarasamningsgerð, svona eins og á Íslandi, séu háar atvinnuleysisbætur síður til þess fallnar að ýta undir atvinnuleysi en annars staðar. Þetta er rannsókn frá 2017. Og ef einhver er forvitinn þá er ég boðinn og búinn til að senda hlekk á allt það sem ég er að tala um í þessari ræðu. En að því sem hér er til umræðu. Nú er það þannig að eftir mikinn þrýsting verkalýðshreyfingarinnar og stjórnarandstöðunnar árið 2020 voru atvinnuleysisbætur hækkaðar talsvert. Þær hafa dregist rækilega saman að raunvirði núna eða þær eru að dragast saman að raunvirði í þeirri verðbólgu sem við sjáum núna. En þær voru hækkaðar árið 2020. Árið 2021 gekk atvinnuleysi mjög hratt niður og ég hef ekki séð nein gögn, og ég hef reyndar aldrei séð því haldið fram einu sinni að hækkun atvinnuleysisbótanna hafi hægt á þeirri þróun árið 2021. Ef það eru til einhver gögn í fjármálaráðuneytinu sem benda til þess þá finnst mér að þau mættu nú gjarnan koma fram í svona umræðu. Núna standa grunnatvinnuleysisbætur í 313.729 kr. Ég hef nefnt áður að þetta er fjórðungur af laununum okkar hérna. Þetta er mjög lág fjárhæð og ég held að það sé ekkert nema sjálfsagt, mannúðlegt og eðlilegt að láta þessa fjárhæð, grunnatvinnuleysisbæturnar, fylgja hækkuninni á bótum almannatrygginga. Við erum í okkar breytingartillögu að leggja til nákvæmlega þetta, að það komi þarna 3% hækkun, fari úr 313.729 kr. upp í 323.141 kr. Þetta snýst m.a. um samstöðu með fólki sem er án vinnu, verja þetta fólk fyrir verðbólgunni, rétt eins og fólkið sem reiðir sig á almannatryggingakerfið. Þetta er svo ofboðslega sjálfsagt, bara rétt eins og þetta fylgir venjulega hækkuninni á almannatryggingum í fjárlögum á hverju ári. Þannig hefur það verið undanfarin ár og því hefur verið lýst sem venju. ASÍ styður þessa tillögu, BSRB styður hana, BHM styður hana, öll stéttarfélögin sem hafa skilað inn umsögnum um þetta mál eru sammála okkur um þetta. Ég vil bara ekki trúa því að stjórnarliðar ætli í alvörunni að fella þessa tillögu. Það væru mjög vond skilaboð, það er vond velferðarpólitík. Ég vil ekki trúa því að stjórnarliðar ætli að fella þessa sjálfsögðu tillögu, nema þá að það verði gefin skýr fyrirheit í salnum og uppi í þessari pontu um að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra ætli að bregðast við og breyta fjárhæðinni í reglugerð og gera það strax, um leið og þetta frumvarp tekur gildi.

Herra forseti. Ég ætla nú ekki að lengja þessa umræðu mikið og það hefur margt gott komið fram frá stjórnarandstöðuþingmönnum og félögum mínum í Samfylkingunni. En þó finnst mér mikilvægt að taka það fram að jafnvel þótt við styðjum þessar aðgerðir þá eru þær allt of seint fram komnar. Við horfum á velferðarsamfélögin hér í hinum norrænu ríkjunum sem fyrir löngu hafa brugðist við að mörgu leyti svipuðum aðstæðum þótt þær séu ekki nákvæmlega eins, en það sem er að koma núna frá hæstv. ríkisstjórn er of lítið og það kemur of seint fram. En auðvitað munum við ekki leggjast gegn þessari tillögu því að þeir sem þurfa á þessu að halda og þeir sem verst standa í samfélaginu fagna því auðvitað að fá einhverja bót. En það hefði mátt gera svo mikið betur, forseti, vegna þess að við vitum nákvæmlega hvaða hópar það eru í samfélaginu sem standa verst, sem ekki mega við því að fá þennan aukakostnað sem dynur yfir þegar verðbólgan fer af stað. Þetta eru þeir sem þurfa að treysta á almannatryggingar. Þetta eru einstæðar mæður og barnafólk á lágum tekjum. Þetta eru leigjendur og þetta er atvinnulaust fólk. Ég hef heyrt hv. stjórnarliða segja hér að það sé bara stuttur tími og það sé ekki tími til að græja og gera. Það hefði mátt gera þetta svo mikið betur. Við þekkjum hvernig kjaragliðnunin hefur t.d. orðið á almannatryggingunum og ég tek heils hugar undir tillögu frá Flokki fólksins þar sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson fer fyrir breytingartillögu um hækkun frá áramótum á almannatryggingunum, á örorkulífeyri og ellilífeyri. Ef við skoðum tölurnar um kjaragliðnunina þá var það þannig að greiðslurnar, grunnlífeyririnn var á pari við lágmarkslaun á árinu 2009, þ.e. einstaklingar, hvort sem þeir voru í sambúð eða ekki, náðu lágmarkslaunum, en þeir sem fengu félagslega þjónustu voru 15% yfir þeim. Þannig var staðan 2009. Staðan núna er sú að einstaklingur sem er í sambúð fær ekki nema 76% af lágmarkslaunum og það er eftir þessa 3% hækkun sem verið er að tala um í dag. Og sá sem býr einn og fær þá félagslegan stuðning er rétt með 95% af lágmarkslaunum. Mér finnst augljóst að það þarf að taka skref til að bæta þessa stöðu. Þetta fólk getur ekki tekið við fleiri óvæntum áföllum, sem fylgja hækkandi húsaleigu, matarverði og öllu því sem við þekkjum að fylgir hærri verðbólgu. Þetta er augljóst mál. Við eigum kerfin og það er einfalt mál að koma með breytingartillögu til að laga þetta. Ég vona á stjórnarliðar muni styðja tillöguna sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson fer fyrir um hækkun á almannatryggingum afturvirkt til 1. janúar 2022. Hvað hefur gerst á því tímabili sem þessi ríkisstjórn hefur starfað? Árið 2017 var einstaklingur í sambúð með 82% af lágmarkslaunum og sá sem fékk félagsleg aðstoð, sem bjó einn, var á pari við lágmarkslaun þegar ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við. En síðan hafa allar súlur farið niður, í neikvæða átt, því miður, og eins og ég sagði áður er staðan nú þannig að þessi 82% eru komin niður í 76% og þeir sem njóta félagslegrar aðstoðar vegna þess að þeir búa einir ná aðeins 95% af lágmarkslaunum. Þetta er óréttlæti, herra forseti, sem við verðum að leiðrétta. Það hefði verið tækifæri til þess að gera það hér í dag, taka eitthvert skref til að bæta stöðu þessa fólks sem augljóslega er haldið í fátæktargildru og bæði skattkerfið og almannatryggingakerfið vinna gegn fólkinu í þessum efnum. Síðan eru það barnabæturnar. Hér er verið að tala um einskiptisaðgerð, sem eru 20.000 kr. sem greiddar eru út 1. júlí. Það er gott og blessað og þar sem við vitum að einn hópurinn sem líklegastur er til að búa í fátækt, eða við fátæktarmörk og þar undir, eru einstæðir foreldrar þá hefðum við einnig átt að leggja til að barnabæturnar yrðu hækkaðar þannig að þeir sem njóta óskertra barnabóta fengju hærri greiðslur til að gæta að hag barna sinna í hverjum mánuði það sem eftir lifir af þessu ári. Það er líka einföld tillaga þar sem fjármunum er beint sérstaklega að þeim sem verst standa, þá einstæðum foreldrum og foreldrum með lágar tekjur. Og síðan eru það leigjendurnir, forseti. Það hefur auðvitað komið fram í umræðunni núna undanfarið, sem Leigjendasamtökin hafa náð svo ágætlega að koma á framfæri, að það er ekkert eðlilegt við íslenskan leigumarkað. Réttarstaða leigjenda er veik og það er sjálftaka í kerfinu. Það eru margir sem búa við það núna að leiguverð hækkar bara sjálfkrafa með verðbólgunni í hverjum mánuði. Leigjendur eru þarna í veikri stöðu en það er leigusalinn sem hefur öll völd. Það er vegna þess að það er ekkert regluverk sem gætir að leigjendum og verndar þeirra hag og heimilisöryggi. Núna er til vinnslu í þinginu frumvarp og við héldum þegar það kom inn að efna ætti þau loforð sem gefin voru við lífskjarasamninginn; að það ætti að setja á einhverja leigubremsu, að það ætti að sjá til þess að það væri ekki taumlaus hækkun á leiguverði bara að geðþótta leigusala og að gæta ætti að heimilisöryggi þeirra sem eru á leigumarkaði. En svo er ekki, forseti, heldur er verið að tala um söfnun upplýsinga og eftirlit í þessu frumvarpi sem núna er til vinnslu í velferðarnefnd og hvergi er minnst á leigubremsu eða leiguþak. Þetta eru mikil vonbrigði og þetta eru svik við lífskjarasamninginn, þau loforð og þær yfirlýsingar stjórnvalda sem gefnar voru við gerð þess samnings. En þarna hefði sannarlega þurft að gera betur. Ég nefni þetta hér bara til að undirstrika það að stjórnvöld koma ekki til móts við veiku hópana í samfélaginu eða þá sem veikast standa í samfélaginu og eiga erfiðast með að glíma við verðbólguna og efnahagsástandið eins og það er núna. Og þau svíkja meira að segja yfirlýsingar sínar vegna lífskjarasamningsins. Þá eru það að lokum þeir sem eru atvinnulausir og eiga ekki að fá neitt í þessari umferð, sem mér finnst algerlega óskiljanlegt. Í apríl var atvinnuleysið 4,5% á Íslandi. Þá voru um 9.000 manns atvinnulausir. En mest er atvinnuleysið á Suðurnesjum þar sem atvinnulausir karlar eru 7% og atvinnulausar konur 8,6% af fólki á vinnumarkaði á Suðurnesjum. Þarna fór atvinnuleysið upp í 25%, fjórði hver maður gekk þar atvinnulaus þegar heimsfaraldurinn gekk hér yfir, en sem betur fer er þetta að nást niður. En stór hluti af þessum 9.000 sem nú eru atvinnulausir hafa verið atvinnulausir lengur en í sex mánuði, tæplega 5.000 manns. Þetta er fólk sem hefur þurft að glíma við sérstaklega erfiðar aðstæður og við þekkjum það sem hér erum inni hvaða alvarlegu aukaverkanir fylgja langtímaatvinnuleysi. Þær eru auðvitað ekki bara fjárhagslegar en þær eru líka fjárhagslegar og þær eru félagslegar og heilsufarslegar. En þennan hóp á að skilja eftir. Hæstv. ríkisstjórn finnst ekki taka því að rétta þeim hjálparhönd í þessari stöðu. Það eru mikil vonbrigði en það er tækifæri til þess að leiðrétta þann kúrs með því að samþykkja breytingartillögu minni hlutans í þeim efnum. Forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Mér fannst mikilvægt að rifja það upp að við hér inni, ríkisstjórnin og hv. þingmenn, þekkjum hvaða hópur það er sem stendur veikast fyrir þegar slíkar breytingar verða á efnahagsumhverfinu eins og það er og við hefðum átt að beina öllum okkar styrk þangað. Það sem hæstv. ríkisstjórn gerir er pínulítið, skilur samt ákveðinn hóp eftir út undan og gerir ekki nægilega vel. Því að það er ekki þannig að það sé t.d. hægt að rétta stöðu barnafólks með eingreiðslu upp á 20.000 kr. í júlí. Það þarf að gera mun betur og það þarf að sjá til þess og gæta að hag barna út allt árið, barnafólks sem þarf að draga saman seglin þegar matarverð og húsaleiga fara upp úr hæstu hæðum o.s.frv., eins og við þekkjum.

Forseti. Þá er búið að prenta upp þessa breytingartillögu sem var með fyrir þessa umræðu frá mér og hv. þingmönnum Guðmundi Inga Kristinssyni, Guðbrandi Einarssyni og Jóhanni Páli Jóhannssyni þar sem ekki allur 4. töluliður 1. mgr. 30. gr. laganna fellur brott heldur bara orðin „og skerðingarhlutfall“, eins og markmiðið var. En svona gerist þegar allt er á harðahlaupum. 2. gr. í þeirri breytingartillögu segir að í stað hlutfallstölunnar 11% komi 9%. Mig langar að fara örstutt yfir þetta aftur, eins og ég gerði síðast, nema í 30. gr. laganna er reglugerðarheimild fyrir ráðherra til að setja reglugerðir um frítekjumörk og skerðingarhlutföll samkvæmt 17. gr. Í 17. gr. var málsgrein sem segir: „Ráðherra er jafnframt heimilt að breyta skerðingarhlutfalli skv. 1. mgr. með reglugerð.“ Þessari málsgrein hafnaði Alþingi, henni hafnaði meiri hluti velferðarnefndar. Þar voru Vinstri græn, Samfylkingin, Framsókn og Sjálfstæðisflokkurinn með meirihlutaálit og Alþingi tók burtu þessa málsgrein með orðunum, með leyfi forseta: „Nefndin telur óæskilegt að veita ráðherra slíka heimild án nánari afmörkunar og leggur því til að málsliðurinn falli brott.“ Eins og breytingartillagan var fyrst sett hérna áður en hún var prentuð upp hefði hún fellt brott bæði heimild ráðherra til að setja reglugerð um frítekjumörk og skerðingarhlutfall. Heimild ráðherra í núverandi lögum, sem voru samþykkt af Alþingi, með tilliti til frítekjumarka og reglugerðar hvað það varðar, hljóðar svo, með leyfi forseta: „Fjárhæðir frítekjumarka skv. 1. mgr. koma til endurskoðunar við afgreiðslu fjárlaga ár hvert með tilliti til þróunar launa, verðlags og efnahagsmála. Þegar framangreind skilyrði leiða til hækkunar á fjárhæðum skv. 1. mgr. skal ráðherra breyta þeim með reglugerð.“ Það er því tiltölulega augljóst að þarna er um mjög takmarkaða heimild til reglugerðarbreytingar hvað varðar frítekjumarkið. Ráðherra skal uppfæra tölurnar með tilliti til þróunar launa, verðlags og efnahagsmála og einungis til hækkunar, ekki einu sinni lækkunar hvað það varðar. En einhverra hluta vegna þá vildi ráðherra upprunalega fá heimildina, að heimilt væri að breyta skerðingarhlutfalli samkvæmt 1. mgr. með reglugerð. Hérna hefði kannski verið eðlilegt að leyfa ráðherra að lækka skerðingarhlutfallið. Það er 9% í lögunum og það gæti alveg verið eðlilegt að takmörkunin væri slík að ráðherra gæti lækkað skerðingarhlutfallið. En eins og áður segir telur nefndin óæskilegt að veita ráðherra slíka heimild án nánari afmörkunar og leggur því til að málsliðurinn falli brott í staðinn fyrir að fara í einhverja nánari úrvinnslu á því hvernig ráðherra gæti hagað málum varðandi skerðingarhlutfallið í reglugerð, þá er það bara strokað út. Ég skil að vissu leyti að nefndin hafi ekki farið út í nánari útfærslu varðandi það hvernig ráðherra gæti breytt skerðingarhlutföllum með reglugerð af því að verið var að vinna málið bara í lok þings. Nefndarálitið kemur út 1. júní og lögin eru samþykkt 2. júní, bara strax í kjölfarið. Þannig að það er ekkert rosalega mikill tími til að skoða eða skrifa um hvað væri hægt að gera í staðinn. Lausnin þarna var einfaldlega að sleppa því alveg, það er bara 9% skerðingarhlutfall, það er dálítið stærra, hefur meira vægi. Það væri mjög skrýtið í rauninni ef ráðherra hefði heimild til þess að hækka skerðingarhlutfallið í 50%, 75% eða eitthvað svoleiðis. Heimildin virðist vera þannig í lögunum eins og er. Ég efast um að ráðherra myndi grípa til þeirrar heimildar en hún virðist samt vera þarna. Mig langar til að benda aðeins á að ég held að ef ráðherra hefði vitað af þessari breytingu þingsins frá árinu 2016 þegar hann setti reglugerðina árið 2019, sem tók gildi í upphafi árs 2020, þá hefði hann ekki sett reglugerðina. Ég held að það sé alveg augljóst. Ef hann hefur gert það þrátt fyrir að sjá hver vilji þingsins var þá væri það bara miklu alvarlegra mál. Ég ætla ekki að gefa mér það, ég ætla bara að gefa mér að á sama hátt og þinginu yfirsást að taka burt heimildina í 30. gr. hafi ráðherra og ráðuneytinu yfirsést að þingið vildi ekki að ráðherrann hefði þessa reglugerðarheimild. Það má alveg kalla til hæstv. mennta- og barnamálaráðherra, þáverandi félags- og barnamálaráðherra, Ásmund Einar Daðason. Hann gæti kannski komið og útskýrt það hérna í atkvæðaskýringu á eftir eða eitthvað svoleiðis, fyrst við erum að fara að greiða atkvæði um þetta, hvernig á þessu stóð þegar reglugerðin var sett árið 2019, hvort hann vissi af þeim vilja þingsins að hann hefði ekki heimild til að setja reglugerð um breytingu á skerðingarhlutfallinu. Það væri, held ég, áhugavert að heyra það sjónarmið. En ég hvet þingið til þess að klára málið - eins og þingið skildi við það árið 2016 en gleymdi að taka þessi tvö orð úr 30. gr., „og skerðingarhlutfall“, þannig að reglugerðin falli úr gildi. Ef ráðherra ætlar að fá eitthvað annað skerðingarhlutfall en 9% þá verður hann bara að koma með það fyrir þingið. Ég hef ekki áhyggjur af neinum aukaafleiðingum af þeirri ákvörðun, óháð því hvað verður ákveðið varðandi þetta bráðabirgðaákvæði, hvort sem það verður 9% eða 11%, þannig að það er út af fyrir sig alveg sjálfstætt, þannig að það myndi aldrei koma til þess að lagagreinin eins og hún er í núverandi lögum með 9% - hún myndi ekki taka gildi aftur fyrr en í upphafi næsta árs. Þá hefur ráðherra alveg nægan tíma til að koma og klóra sér í hausnum og bæta við eða breyta skerðingarhlutfallinu ef honum hentar. Ég efast um að hann komi með nýja breytingartillögu um að fá reglugerðarheimild. Því var hafnað síðast og ég held að við ættum bara að halda því, því að þetta er mjög skrýtið. Ég væri hins vegar alveg til í ef það væri heimild til að vera með skerðingarhlutfall að ráðherra gæti lækkað það. Það er mjög eðlilegt að í lögum sé kveðið á um ákveðinn grundvöll, ákveðið hámark eða lágmark með tilliti til réttinda, að ekki sé farið umfram réttindi þeirra sem fá þessar bætur, að það sé ekki skert meira með reglugerð. Það verður að gera með lögum. Það má hins vegar veita meiri réttindi með reglugerð eins og ráðherra verður þó heimilt að gera, sama og með frítekjumarkið. Þar er heimild ráðherra til að bæta í réttindi þeirra sem fá húsnæðisbætur. Ég er að reyna að átta mig á öllum hugtökunum í þessum málaflokki, enda sinni ég þessu aðeins sem staðgengill í þetta skipti. En þessi skilaboð mín eru vonandi orðin mjög skýr og við sjáum til hvernig það fer í atkvæðagreiðslu á eftir.

Virðulegur forseti. Við höfum gagnrýnt hér í dag að í þessu frumvarpi sé ekki með neinum hætti komið beint til móts við ungt fólk, fyrstu kaupendur, m.a. tekjulágt fólk sem komst inn á fasteignamarkaðinn á tímum sögulega lágra vaxta og á tímum þegar stjórnvöld töluðu eins og við Íslendingar værum að sigla inn í varanlegt lágvaxtaumhverfi. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hefur spáð því að núna í júní verði mánaðarleg greiðslubyrði óverðtryggðra lána að lágmarki 49.700 kr. á hverjar 10 milljónir sem teknar eru að láni. Þá mun greiðslubyrðin hafa hækkað um þriðjung á einu ári síðan stýrivextirnir voru í lágmarki. Ef við tökum bara sem dæmi ungt tiltölulega tekjulágt par sem komst inn á fasteignamarkað í fyrra, tók 30 millj. kr. lán, þá ætti samkvæmt þessum forsendum greiðslubyrði heimilisins að aukast um 37.000 kr. á mánuði á þessum tíma. Þetta er sem sagt kostnaðaraukinn sem þetta fólk þarf að standa undir vegna hraðra breytinga á vaxtastigi, kostnaðarauki sem ekki er komið með neinum hætti til móts við í þessu frumvarpi. Segjum að þetta fólk sé t.d. í vinnu - ja, segjum að fólkið hafi misst vinnuna í millitíðinni, jafnvel þótt svo sé þá breytir þetta frumvarp engu fyrir þetta fólk. Segjum að fólkið eigi tvö börn. Þá er þetta jú að jafnaði - þessi barnabótaauki er náttúrlega eingreiðsla þannig að ef við dreifum henni yfir á mánuði þá eru þetta 5.714 kr. á mánuði samkvæmt minnisblaði sem fjármálaráðuneytið tók saman, þar sem tekin eru saman áhrifin og þau sett upp með raunhæfum dæmum. Þetta eru 5.714 kr. til að vega upp á móti kostnaðarhækkun upp á 37.000 kr. á mánuði. Það er margt mjög gott í þessu frumvarpi en það er óþolandi eftir allan þennan tíma að ríkisstjórnin hafi ekki getað gert betur en þetta og lagt fram frumvarp sem tekur raunverulega á vanda þeirra hópa sem verða hvað harðast úti vegna hækkandi verðbólgu og vaxta. Og enn og aftur hvet ég eindregið til þess að þingheimur sameinist um að láta grunnatvinnuleysisbætur fylgja hækkun almannatrygginga. Það er sjálfsagt, mannúðlegt og eðlilegt.

Forseti. Við greiðum hér atkvæði um mótvægisaðgerðir gegn verðbólgu, ýmis mál. En eitt af þeim atriðum sem við greiðum atkvæði um er heimild félags- og vinnumarkaðsráðherra til þess að setja reglugerð um skerðingarhlutfall húsnæðisbóta. Ég held að það væri áhugavert að heyra frá fyrrverandi félags- og barnamálaráðherra, sem setti reglugerð um þetta skerðingarhlutfall, hvort hann hafi vitað af vilja þingsins varðandi það að ráðherra hefði ekki heimild til að setja slíka reglugerð, þá hæstv. ráðherra Ásmundur Einar Daðason. Ég veit ekki hvort þetta er endilega réttur vettvangur í umræðu um atkvæðagreiðslu en ég held það væri samt upplýsandi fyrir þingheim ef hæstv. ráðherra myndi upplýsa okkur um það hvort hann hafi vitað af því að þingið hafnaði því að ráðherra hefði reglugerðarheimild til að setja þetta skerðingarhlutfall.

Herra forseti. Við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði styðjum þetta frumvarp um mótvægisaðgerðir vegna verðbólgu. Í fyrsta lagi er verið að greiða út sérstakan barnabótaauka, í öðru lagi hækka bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar um 3% frá 1. júní og að lokum hækkun á húsnæðisbótum og frítekjumörkum húsnæðisbóta að auki. Þá styðjum við breytingartillögur meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Hér er tekið fram að Tryggingastofnun hafi heimild eða hafi frest til að greiða út bætur fyrir 1. júlí næstkomandi. Á fundum nefndarinnar kom það skýrt fram að vilji sé til og stefnt sé að því að greiða hækkanirnar svo fljótt sem auðið er og vil ég nota tækifærið hér og ítreka mikilvægi þess að greiðslunum verði flýtt eins og mögulegt er.

Virðulegur forseti. Við í Flokki fólksins erum með breytingartillögu við þetta frumvarp um að í stað 3% hækkunar verði sett á 4,5% hækkun. Ástæða þessarar breytingar er að koma í veg fyrir að enn einu sinni verði kjaragliðnun í almannatryggingakerfinu gagnvart þeim sem þar eru. Það virðist vera viðvarandi að þessi hópur verði alltaf fyrir aukinni kjaragliðnun og það hlýtur að vera kominn tími til a.m.k. að sjá til þess að hann fái einhvern kaupauka út úr þessu en ekki alltaf bara kjaragliðnun. Og með því að hækka þessa prósentu upp í 4,5% þá er þetta ekkert rosaleg upphæð, fer úr 8.000 kr. í 12.590 kr., þannig að þetta ætti að vera vel hægt og ég vona að það verði samþykkt.

Virðulegur forseti. Ég segi auðvitað já við þessari breytingartillögu. En ég sé að ríkisstjórnarflokkarnir ætla að fella hana, sem er auðvitað sorglegt vegna þess að þetta er ekki mikið að umfangi, þetta er lág upphæð en hefði þó a.m.k. í fyrsta skipti í langan tíma getað komið í veg fyrir kjaragliðnun þessa hóps. En ég er samt sammála þessu frumvarpi vegna þess að sama hversu lítil sú hungurlús er sem verið er að setja til þessa fólks þá veitir svo sannarlega ekki af því og þess vegna mun ég samþykkja þetta. En það er sorglegt að ekki skuli vera hægt að gera betur.

Forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um það hvort ráðherra hafi þessa reglugerðarheimild að breyta skerðingarhlutfalli. Þetta er heimild sem Alþingi hafnaði árið 2016 með meiri hluta velferðarnefndar; Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks, Vinstri grænna og Samfylkingarinnar sem skrifuðu undir það nefndarálit á þeim tíma. Þau felldu burt þessa heimild ráðherra. Mér sýnist að verið sé að heimila það að hafa þessa grein áfram, sem mér finnst mjög áhugavert. Því óska ég eftir því að ríkisstjórnarflokkarnir geri einfaldlega grein fyrir því hvað þeir ætla að gera með þessa heimild í kjölfarið, því að mér finnst frekar augljóst að þessi heimild á ekki að vera í lögunum. Það eru mistök að þessi heimild sé í lögunum. Alþingi gleymdi að fjarlægja þessi orð úr 30. gr. árið 2016 af því að það var verið að flýta sér að afgreiða málið fyrir þinglok. Mér finnst þessi niðurstaða áhugaverð.

Forseti. Í núverandi lögum er skerðingarhlutfall 9%. Í þessari tillögu er skerðingarhlutfallið 11% og þetta er tillaga til að breyta þeirri prósentu í 9% eins og er í núgildandi lögum. Í reglugerð, sem þingið vildi ekki að ráðherra hefði leyfi til að setja, er þetta skerðingarhlutfall hins vegar 11% síðan árið 2020, þá sett af þáverandi félags- og barnamálaráðherra, Ásmundi Einari Daðasyni, hann setti þá reglugerð. Ég veit ekki hvort hann vissi að þingið vildi ekki að hann hefði þessa heimild eða ekki. Hann kom ekki hérna og útskýrði það neitt sérstaklega, þannig að þetta er einungis tilraun til að hafa þetta í samræmi við gildandi lög.

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um breytingartillögu þess efnis að grunnatvinnuleysisbætur fylgi hækkuninni á bótum almannatrygginga sem lögð er til í þessu frumvarpi til að verja lífeyrisþega fyrir aukinni verðbólgu. Það er sjálfsagt og eðlilegt. Þetta snýst um að standa með einangruðum hópi sem hefur oftar en ekki orðið fyrir gríðarlegu tekjufalli. Það hafa ekki komið fram nein skynsamleg rök gegn því að atvinnuleysisbætur fylgi bótum almannatrygginga í þessum efnum og mér sýnast stjórnarliðar ætla að fella þessa tillögu með glæsibrag.