Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. um Listasafn Íslands samhljóða þessu frv. var flutt á síðasta Alþ., en varð þá eigi útrætt. Um listasafnið eru nú ekki til nein lög. Því var það, að ég í janúar 1957 skipaði nefnd til þess að semja frv. til laga um safnið. Áttu sæti í n. Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri, Björn Th. Björnsson listfræðingur, Gunnlaugur Scheving listmálari, dr. Gunnlaugur Þórðarson stjórnarráðsfulltrúi og frú Selma Jónsdóttir, umsjónarmaður listasafnsins. Er frv. þetta í öllum aðalatriðum eins og n. lagði til, að það skyldi vera. Áður en frv. var lagt fyrir Alþ., var það borið undir Bandalag ísl. listamanna, Félag íslenzkra myndlistarmanna, félagið Óháðir listamenn, Nýja myndlistarfélagið, þjóðminjavörð og menntamálaráð Íslands. Þær umsagnir þessara aðila, sem menntmrn. bárust, eru birtar með frv. sem fylgiskjöl. Að höfðu samráði við nefndina, sem frv. samdi, tók rn. til greina nokkrar ábendingar Félags ísl. myndlistarmanna, sem fjallaði um frv. fyrir hönd Bandalags ísl. listamanna, og sumar aths. þjóðminjavarðar. Árið 1885 hafði Björn Bjarnarson, síðar sýslumaður og alþm. Dalamanna, forgöngu um það, að gefin voru hingað til lands 38 málverk, flest eftir danska málara, eða 29, en 6 eftir Norðmenn, 1 eftir Svía, 1 eftir Austurríkismann og 1 eftir Þjóðverja. Málverkin voru send landshöfðingja, en hann kom þeim fyrir í alþingishúsinu. Árið 1895 bættust 29 myndir i safnið, en þær hafði Edvald J. Johnsen læknir ánafnað safninu eftir sinn dag. Ári síðar áskotnuðust safninu enn 2 málverk. En fyrsta myndin, sem listasafnið eignaðist eftir íslenzkan mann, var höggmyndin Útilegumaður eftir Einar Jónsson frá Galtafelli. Ditlev Thomsen ræðismaður gaf safninu þá mynd árið 1902. Fyrsta málverkið, sem safnið eignaðist eftir Íslending, var málverkið Áning eftir Þórarin B. Þorláksson, en þá mynd gáfu nokkrir menn í Reykjavík safninu 1911. Hinn 16. sept. 1915 fólu forsetar Alþingis þjóðminjaverði „alla umsjón, niðurskipun og skrásetningu allra málverka og listaverka þeirra, er Alþingi á eða landið“. Er sagt í bréfi forsetanna til þjóðminjavarðar, að þeir ætlist til, að safn þetta verði „framvegis sem sérstök deild af þjóðminjasafni landsins“, og verði ekki keypt neitt af listaverkum til safnsins nema í samráði við þjóðminjavörð. Samtímis veitti Alþingi nokkurt fé, til þess að unnt væri að hafa safnið til sýnis. 24. jan. 1916 ákvað stjórnarráðið, að „Listasafn Íslands, hér undir telst málverkasafn landsins og önnur listaverk, sem landið á, skal vera undir umsjón þjóðminjavarðar og vera ein deild af þjóðminjasafninu. Öll listaverk, sem landið síðar kann að eignast, skulu jafnóðum lögð til listasafnsins“. Kom safnið þannig í umsjón þjóðminjavarðar, Matthíasar Þórðarsonar. Alþingi veitti jafnvel nokkurt fé til kaupa á erlendum listaverkum, auk þess sem safnið eignaðist smám saman verk eftir íslenzka listamenn. Ýmsar góðar gjafir bárust safninu og á næstu árum. Má þar til nefna gjafir Guðjóns Sigurðssonar úrsmiðs, Helga Sigurðssonar prests á Melum, Christians Gierlöffs rithöfundar í Osló, frú Kristínar Andrésdóttur, ekkju Markúsar Ívarssonar forstjóra, og dætra þeirra, Magnúsar Grönvolds yfirkennara í Osló, Ragnars Moltzaus útgerðarstjóra í Osló og L. Foghts forstjóra í Kaupmannahöfn. Síðast, en ekki sízt, ber að nefna verðmætustu gjöfina, sem listasafninu hefur hlotnazt. Árið 1958 eignaðist listasafnið öll málverk Ásgríms Jónssonar listmálara, húseign hans og lausafé. En hann hafði í gjafabréfi ákveðið, að eftir andlát sitt skyldu öll málverk sín, hús og peningar verða eign listasafns ríkisins, og skulu þau varðveitt í húsi hans, þar til listasafn hafi verið byggt, þar sem myndunum sé tryggt svo mikið rúm, að gott yfirlit fáist um safn hans. Í safninu reyndust 423 fullgerðar myndir, þar af 198 olíumálverk og 225 vatnslitamyndir, auk þess 236 ófullgerðar myndir, 203 olíumálverk og 33 vatnslitamyndir, og enn fremur mjög margar teikningar. Er þetta ein verðmætasta gjöf, sem íslenzka ríkinu nokkru sinni hefur verið gefin. Árið 1928 voru sett lög um menntamálaráð og menningarsjóð, og var í þeim ákveðið, að listasafnið skyldi vera undir stjórn menntamálaráðs og fé varið úr menningarsjóði til listaverkakaupa. Á árunum 1928-59 hefur verið varið 1.9 millj. kr. til listaverkakaupa. Á árinu 1951 var safninu komið fyrir í byggingu þjóðminjasafnsins, og hefur það verið þar síðan. Hefur aðsókn að safninu jafnan verið mikil. Auk þess sem þar hafa verið sýndar myndir safnsins sjálfs, hefur verið efnt þar til ýmissa sérsýninga, svo sem á myndum Ásgríms Jónssonar, Jóns Stefánssonar og Jóhannesar S. Kjarvals. Þá skal ég fara nokkrum orðum um helztu ákvæði frv. 1. gr. kveður svo á, að safnið sé eign íslenzka ríkisins og fari menntmrn. með yfirstjórn þess. Þá er þar kveðið svo á, að menningarsjóður greiði listasafninu a.m.k. 500 þús. kr. árlega af tekjum sínum til listaverkakaupa. Þegar ný löggjöf var sett um menntamálaráð og menningarsjóð árið 1957 og menningarsjóði séð fyrir mjög auknum tekjum með því að leggja sérstakt gjald á aðgöngumiða að skemmtunum, var það að sjálfsögðu gert til þess að bæta skilyrði menningarsjóðs til þess að gegna hlutverki sínu. Verkefni menningarsjóðs hafa frá upphafi verið þríþætt: bókaútgáfa, listaverkakaup handa listasafninu og stuðningur við vísindarannsóknir. Tekjurnar, sem menningarsjóður hafði úr að spila i þessum tilgangi, voru sektir fyrir áfengislagabrot, og höfðu þær numið um 1/2 millj. kr. um nokkurt skeið. Höfðu tekjur þessar reynzt allt of litlar til þess að sinna þessum miklu og fjölbreyttu verkefnum. Með þeirri breytingu, sem gerð var á lögum um menningarsjóð 1957, voru tekjur hans um það bil sexfaldaðar eða auknar upp í því sem næst 3 millj. kr. Jafnframt var að vísu stofnaður vísindasjóður og menningarsjóði ætlað að greiða til hans a.m.k. 800 þús. kr. árlega, en jafnframt var þeirri skyldu í aðalatriðum létt af menningarsjóði að efla vísindarannsóknir í landinu. Tekjur þær, sem menningarsjóður skyldi hafa til ráðstöfunar til þess að sinna hinum öðrum verkefnum sínum, urðu því rúmlega fjórfaldar á við það, sem áður hafði verið. Með hliðsjón af því, að menntamálaráð hafði um allmörg undanfarin ár varið um það bil 100–150 þús. kr. árlega til listaverkakaupa, er eðlilegt, að nú sé varið um það bil hálfri milljón árlega í þessu skyni. Eru ákvæði 1. gr. um þetta efni við það miðuð. Í 2. gr. eru ákvæði um það, hvert vera skuli aðalhlutverk listasafnsins, og ætti ekki að þurfa að vera ágreiningur um þau ákvæði. Í 3. gr. er svo ákveðið, að safnið skuli vera til sýnis almenningi án endurgjalds. Í 4.–7. gr. eru ákvæði um stjórn safnsins, og eru það þau ákvæði frv., sem skoðanir geta helzt orðið skiptar um, enda var n., sem undirbjó frv., ekki á einu máli um þetta efni. Stjórn safnsins er nú í höndum menntamálaráðs Íslands undir yfirstjórn menntmrn. Menntamálaráð hefur lýst sig andvígt þessu frv. og telur það að taka stjórn safnsins undan menntamálaráði brjóta í bága við það, sem til hafi verið ætlazt með þeim nýju lögum um menningarsjóð og menntamálaráð. Þau lög voru á sínum tíma sett fyrir mitt frumkvæði, og sé ég ástæðu til að taka fram, að hér gætir misskilnings hjá menntamálaráði, því að í þessum lögum segir í 7. gr., að meðal verkefna menntamálaráðs sé „að hafa yfirumsjón með listasafni ríkisins, þar til lög verði sett um safnið: Það var alltaf ætlun mín að gangast fyrir því, að frv. yrði flutt að sérstökum lögum fyrir listasafnið, svo sem nefndarskipunin í ársbyrjun 1957 ber einnig vott um. Það virðist og í alla staði eðlilegt, að sérstök lög gildi um listasafnið og það lúti sérstakri stjórn, enda mun sá háttur vera hafður á hvarvetna í nágrannalöndum. Í 4. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að skipaður sé sérstakur forstöðumaður safnsins. Er hér ekki um nýmæli að ræða, því að síðan í október 1950 hefur verið starfandi sérstakur umsjónarmaður við safnið. Ákvæði greinarinnar um safnvörð og annað nauðsynlegt starfslið eru við það bundin, að fé sé veitt í því skyni í fjárlögum. Samþykkt þessa frv. mun því ekki hafa í för með sér neina aukningu starfsliðs né aukin útgjöld. Í 5. gr. eru ákvæði um safnráð, en verkefni þess á að vera að kaupa listaverk til safnsins, taka ákvörðun um viðtöku gjafa og sérsýningar, er safnið gengst fyrir. Ákvæðin um skipun safnráðsins eru eins og meiri hluti nefndar þeirrar, sem undirbjó frv., lagði til, að þau yrðu. Forstöðumaður listasafnsins á að vera formaður ráðsins, en auk hans skulu eiga sæti í því þrír listamenn, kjörnir úr hópi íslenzkra myndlistarmanna til fjögurra ára í senn, og skulu tveir þeirra vera listmálarar, helzt fulltrúar mismunandi liststefna, og einn myndhöggvari. Fjórði maðurinn skal vera tilnefndur af heimspekideild háskólans, þangað til kennsla í listsögu er hafin við háskólann, en þá skal kennarinn í þeirri grein eiga sæti í safnráðinu. Minni hl. n., sem undirbjó frv., þeir Gunnlaugur Scheving listmálari og dr. Gunnlaugur Þórðarson stjórnarráðsfulltrúi, taldi óeðlilegt, að heimspekideild háskólans eða listsögukennari þeirrar deildar eigi samkv. stöðu sinni sæti í safnráðinu, og lagði til, að menntmrh. skipaði einn safnráðsmanninn í þess stað. Félagið Óháðir listamenn tók undir þessa skoðun minni hl. nefndarinnar. Í 6. gr. eru ákvæði, sem veita forstöðumanni safnsins og formanni safnráðsins meiri áhrif á ákvarðanir ráðsins, þ.e. fyrst og fremst listaverkakaup, en öðrum ráðsmönnum, því að þar segir, að sé safnstjóri tillögu andvigur, þá þurfi einróma samþykki hinna fjögurra, til þess að tillagan teljist samþykkt. Virðist með þessu sæmilega tryggt, að ákvörðun sé ekki tekin, nema gild rök liggi til hennar. Á hinum Norðurlöndunum er hvarvetna um að ræða safnráð, enda virðist með því móti bezt tryggt, að sem flest sjónarmið komi til greina við val á listaverkum, Í Danmörku og Noregi er forstjóri safnanna sjálfkjörinn formaður safnráðanna. Í Danmörku og Noregi eiga myndlistarmenn einnig allmikla hlutdeild í safnráðunum, 2 af 4 í Danmörku og 6 af 11 í Noregi. Í Svíþjóð eiga listamenn hins vegar enga aðild að safnráðinu. Í þessu sambandi má geta þess, að þegar fjallað var um þetta frv. í Nd. í fyrra, gerðu tveir nm. menntmn., sem skiluðu áliti um frv. og lögðu til, að það yrði samþykkt, tillögu um, að ákvæðum um safnráð yrði breytt þannig, að íslenzkir myndlistarmenn, þeir sem séu eða hafi verið félagar í einhverju félagi myndlistarmanna, skuli kjósa úr sínum hópi 15 menn í nefnd, er velji úr hópi myndlistarmanna 3 menn í safnráð til 4 ára í senn og jafnmarga varamenn, tvo listmálara, er æskilegt sé, að séu fulltrúar mismunandi liststefna, og einn myndhöggvara, en aðild heimspekideildar háskólans eða listsögukennara hennar að safnráðinu falli niður og skipi menntmrh. mann í ráðið í stað þess. Um önnur ákvæði frv. sé ég ekki ástæðu til að geta sérstaklega, nema ákvæði 14. gr. um rétt safnsins til eftirmyndunar eða annarrar eftirgerðar af listaverkum. Við meðferð málsins í hv. menntmn. Nd. í fyrra kom fram ósk um það af hálfu samtaka listamanna, að síðustu málsgr. 14. gr. yrði breytt í það horf, að til allrar eftirgerðar þurfi samþykki höfundar eða annars handhafa höfundarréttar og eigi hann þá rétt til þóknunar, en í frv., eins og n. gekk frá því og það er flutt hér, er gert ráð fyrir því, að ekki þurfi samþykki höfundar né heldur eigi hann rétt til þóknunar, ef safnið lætur gera eftirmyndir af listaverkunum til afnota fyrir það sjálft og til sölu innan veggja þess. Þótt ákvæði greinarinnar séu hér eins og þau voru í upphaflega frv., ber ekki að skilja það svo, að ég hafi neitt á móti þessari breyt., og get ég fyrir mitt leyti fallizt á hana, ef þeirri hv. n., sem fær málið til meðferðar hér, sýnist svo. Ég óska þess mjög, að þetta frv. fái afgreiðslu nú á þessu þingi. Það er ekki vansalaust, að ekki skuli vera til löggjöf um Listasafn Íslands, einn verðmætasta fjársjóð, sem Íslendingar eiga. Þótt ég því á engan hátt finni að stjórn menntamálaráðs á listasafninu, er i alla staði eðlilegt, að svo stórri og mikilvægri stofnun sem Listasafni Íslands sé fengin sérstök stjórn, sem hafi ekki öðrum störfum að gegna. Hitt er svo rétt, að ekki er nægilega vel séð fyrir þörfum listasafnsins með því einu að setja um það löggjöf. Brýnasta hagsmunamál safnsins er bygging húss fyrir listaverk þess. Að því máli er ekki vikið á annan hátt í þessu frv. en að í 13. gr. segir, að reisa skuli sérstakt hús fyrir listasafnið, þegar nægilegt fé sé veitt til þess á fjárlögum eða á annan hátt. En það má ekki dragast miklu lengur, að hafizt sé handa um að reisa byggingu, þar sem þjóðin geti notið þess mikla fjársjóðs, sem í listasafninu felst. Fyrir tveimur árum samþykkti Alþingi lög um byggingarsjóð Listasafns Íslands. Var tilefni þess það, að Jóhannes S. Kjarval afþakkaði, að ríkið reisti hús, sem vera skyldi honum vinnustofa og jafnframt til sýningar á verkum hans, en um það hafði Alþingi samþykkt fjárveitingu. Óskaði Kjarval þess, að það fé, sem veitt hafði verið til Kjarvalshúss, skyldi renna sem stofnfé í byggingarsjóð listasafnsins. Samþykkti Alþingi þegar í stað stofnun byggingarsjóðsins með framlögum til Kjarvalshúss sem stofnframlagi. Síðan hefur 1/2 milljón kr. verið veitt árlega á fjárlögum í þennan byggingarsjóð. En betur má, ef duga skal, til þess að listasafn rísi fljótlega af grunni. Er suðséð, að sérstakrar tekjuöflunar er þörf í því skyni. Ég hef áður sett fram þá hugmynd, að hluta af þeim tekjum, sem hin þrjú stóru happdrætti, happdrætti Sambands ísl. berklasjúklinga, happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna og happdrætti Háskóla Íslands, nú hljóta í skjóli löggjafar frá Alþingi og með margs konar öðru tilstilli ríkisvaldsins, væri vei varið til þess að stuðla að byggingu listasafns, auk þess sem styðja ætti vísindarannsóknir í landinu í auknum mæli af þessum tekjum, en þær munu nú nema alls um 10 millj. kr. árlega. Þessi hugmynd hefur ekki enn fengið nægilegan hljómgrunn, fyrst og fremst eflaust vegna þess, að menn hafa talið, að skipting fjárins milli fleiri verkefna en það nú er notað til mundi draga úr stuðningi við þau góðu mál, sem þessar tekjur nú styrkja. En svo þyrfti þó ekki að vera, þar sem tekjur þessar vaxa ört ár frá ári. Fjárþörf til sumra þeirra verkefna, sem nú eru studd með þessum tekjum, hefur hins vegar fremur farið minnkandi en vaxandi. Ég er því enn þeirrar skoðunar, að þessa leið ætti að fara til þess að stuðla að framgangi þess ótvíræða nauðsynjamáls, sem bygging listasafns er. Ég minni á þetta í þessu sambandi, þótt það sé þessu frumvarpi í sjálfu sér óviðkomandi. En ég get þó ekki látið vera að undirstrika þörfina á byggingu listasafns, þegar löggjöf um safnið er til umræðu. Hitt vona ég, að þótt skoðanir manna séu eitthvað skiptar um það, hvaða leið eigi að fara til þess að tryggja fé til byggingar safnsins, þá verði það ekki til þess að tefja fyrir því, að nauðsynleg löggjöf verði sett um safnið, því að við svo búið má ekki lengur standa, að jafnvel sjálfsögð lagaákvæði séu ekki til um eina merkustu og mikilvægustu stofnun þessarar þjóðar. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Eins og hæstv. menntmrh. tók fram, er þetta frv. til laga um Listasafn Íslands ekki nýtt. Það var hér á ferðinni í fyrra og komst þá í nefnd, sem sýnilega hafði engan áhuga á að afgreiða málið, af hvaða ástæðum sem það nú var. Mér sýnist þetta frv. í heild ekki illa úr garði gert. Ráðuneytið á að fara með yfirstjórn safnsins. Þá á að koma 5 manna safnráð, valið vísdómslega samkv. flóknustu reglum. Síðan er forstöðumaður af fínustu tegund, safnvörður og svo loks allt annað nauðsynlegt starfslið. Fyrir þessu er öllu vel séð í frv. og sömuleiðis því, að til listaverkakaupa skuli árlega varið a.m.k. hálfri milljón króna. En þótt þetta sé allt gott og blessað og frv. allt hið snoturlegasta að frágangi, þá á það að mínum dómi samt ekki brýnt erindi gegnum þingið að þessu sinni. Það má að vísu segja, að meinlaust sé að leggja það fram, en ég held, að frv. sé bezt geymt hjá nefnd einnig nú, að það verði lagt þar til hliðar að sinni eins og fyrra skiptið. Ég efast ekki um, að hæstv. ráðh. leggur þetta frv. fram af áhuga fyrir velferð listasafns ríkisins. En mig undrar, að hann skuli ekki grípa annars staðar niður, að hann skuli leggja fram þetta frv., eins og það er úr garði gert, en gera ekki heldur annað, sem listasafninu er miklu brýnna og nauðsynlegra. Á þessa brýnu nauðsyn listasafnsins benti hæstv. ráðherra í niðurlagi sinnar ræðu, og ég hafði búizt við, að í samræmi við það hefði hann einbeitt sér að því verkefni, sem brýnast er, en ekki að því, sem síður liggur á. Listasafn ríkisins er til, en gallinn er sá, að það á ekkert þak yfir höfuðið. Það hírist nú í húsakynnum þjóðminjasafnsins við mjög þröngan kost, bæði sjálfu sér og þjóðminjasafninu til mikils baga. Það er þannig húsnæðisleysið, sem mest háir listasafninu, en ekki skortur á lögum. Það mætti spyrja í því sambandi, hvar 5 manna safnráðið ætti að starfa og hvar ætti að koma fyrir forstöðumanninum, safnverðinum og öllu öðru nauðsynlegu starfsliði. Fyrir það er ekkert húsnæði. Nei, það er fyrst og fremst húsnæði, sem listasafn ríkisins vantar, en alls ekki lög. Úr húsnæðisskortinum þarf að bæta hið bráðasta, og þegar það hefur verið gert, má fara að tala um lög handa stofnuninni, ef þess þá yfirleitt gerist nokkur þörf. Það má á það benda, sem raunar má lesa í grg., að ríkislistasafnið í Kaupmannahöfn er í hinum glæsilegustu húsakynnum og hefur verið það í marga áratugi, en lög á það engin til enn í dag og virðist þó komast vel af þrátt fyrir það. Sama má segja um þjóðminjasafnið í Reykjavík. Það á sitt eigið húsnæði og hefur því fram að þessu getað dafnað. En það á engin sérstök lög, enda sjálfsagt enginn orðið til þess að falast eftir þeim. Ýmsir aðilar hafa verið spurðir álits um þetta frv., og meðal þeirra er menntamálaráð. Menntamálaráð mælir ekki með þessu frv., en það bendir á, að sú sé brýnust nauðsyn safnsins, að húsnæðismálum þess verði komið í viðunandi horf, og að eftir að það hefur gerzt, kæmi til mála að setja sérstaka löggjöf safninu til handa. Kristján Eldjárn þjóðminja,vörður telur í sínu áliti lagasetningu um listasafnið lítils virði, á meðan ekki sé bætt úr húsnæðisþörfinni. Og hann segir orðrétt í álitsgerð sinni: „Lagafrv. um Listasafn Íslands er gott út af fyrir sig, en missir marks, ef ekki kemst mjög bráðlega skriður á byggingu þess húss, sem verður frumskilyrði þess, að lögin geti verkað eðlilega.“ Fyrir hv. Nd. liggur nú frv. til laga um fræðslumyndasafn ríkisins. Það er líka stjórnarfrv. og raunar i þessu keimlíkt hinu. Þar er prýðilega séð fyrir yfirstjórn, fjölmennri undirstjórn og mætu starfsliði, en með öllu gengið fram hjá húsnæði handa safninu, sem nú mun vera á götunni í bókstaflegri merkingu svo að segja. Þannig er þetta. Það, sem öllu öðru fremur háir þessum söfnum, er húsnæðisskorturinn, en úr honum er ekki hirt að bæta með þessari löggjöf, heldur reynt að breiða yfir ósómann áferðarfalleg lög. Á sama hátt var farið að við náttúrugripasafnið. Það fékk á sínum tíma sinn ágæta lagabálk, en ekkert húsnæði, og hefur þess vegna aldrei getað þrifizt. Mér hefði fundizt meira til um áhuga hæstv. menntmrh., ef hann hefði nú á þessu þingi viljað beita sér fyrir að bæta úr þessari þörf, þessari brýnustu þörf listasafnsins, og leitazt við í framkvæmd að leysa það vandamál. Það hefði verið sómasamlegra og gagnlegra að beita sér fyrir byggingu húss handa listasafninu en að kasta fram þessu frv. hvert árið eftir annað. Ég vakti máls á því fyrir nærri tveimur árum á fundi í Sþ., hvort ekki mundi tilhlýðilegt að minnast 150 ára afmælis Jóns Sigurðssonar með því að reisa listasafni þjóðarinnar verðug heimkynni. Þeirri málaleitun svöruðu stjórnarvöldin með þögninni, nema pappírslög um þetta efni eigi að skoðast sem þeirra svar. Þótt til lítils muni vera, ætla ég að endurtaka það, sem ég lagði til fyrir nærri tveimur árum. Á 100 ára afmæli Jóns Sigurðssonar, 17. júní 1911, var stofnaður Háskóli Íslands. Það var vel til fundið og verðug minning hins merka manns. Með þeirri stofnun var iðkendum fræða og vísinda á Íslandi tryggður sess í framtiðinni, og var það vel í anda Jóns Sigurðssonar. En með þennan minnisvarða í huga virðist ekki fjarri lagi að renna augum nú, er líður að árinu 1961, 150 ára afmæli Jóns Sigurðssonar, til annars veigamikils þáttar í menningarlífi þjóðarinnar, listanna. Áður vanhagaði þjóðina um háskóla. Nú skortir hana sómasamleg húsakynni listasafni sínu til handa. Væri það ekki tilhlýðilegur vottur ræktarsemi og virðingar að reisa þau heimkynni af grunni á 150 ára afmæli Jóns Sigurðssonar? Vísindi og listir, skóli og listasafn eru greinar á sama meiði, en menning þjóðarinnar er bezta tryggingin fyrir sjálfstæði hennar um alla framtíð, sjálfstæðinu, sem Jón Sigurðsson barðist fyrir allra manna bezt hér á landi. Bygging Listasafns Íslands ætti að helgast minningu Jóns Sigurðssonar. Það er enn ekki of seint. Fjár verður tæpast erfitt að afla, þar koma frjáls framlög almennings til, fyrirtækja og sveitarfélaga, auk þess sem ríkissjóði væri gert að láta af mörkum. Á þessa leið var hugmyndin, sem ég hreyfði fyrir tæpum tveimur árum hér. En hún féll ekki í smekk hæstv. ráðh. Þeir kusu að minnast þessa afmælis með öðrum og að mínum dómi lágkúrulegri hætti, en út í það skal ég ekki fara hér. Ég vil að lokum undirstrika þetta: Hús handa listasafninu er brýnasta nauðsyn þeirrar stofnunar. Þetta viðurkenndi einnig hæstv. ráðh. Henni liggur ekkert á lagabálki þeim, sem henni er nú fyrirhugaður. Hann getur beðið öllum að skaðlausu. En húsnæði þarf listasafnið að fá og það sem allra fyrst. Það séu mín tilmæli til hæstv. ráðh., að hann beiti sér að því verkefni, sem brýnast er, en láti það bíða, sem frekar má bíða í þessu efni.



Herra forseti. Mér urðu það nokkur vonbrigði, að hv. 9. þm. Reykv. (AGl) skuli taka þessu frv. eins og ræða hans bar vott um. Um það erum við alveg sammála, og kom það fram í ræðum okkar beggja, að stærsta hagsmunamál safnsins nú er að sjálfsögðu bygging yfir verk þess. Af því má auðvitað engan veginn draga þá ályktun, sem hann gerði, að þetta frv. sé þýðingarlaust, það þurfi ekki að ná fram að ganga og það væri bezt geymt í nefnd. Sannleikurinn er sá, að það mundi auðvelda alla baráttu fyrir fjáröflun til byggingarinnar, að mál safnsins séu komin á traustan og öruggan grundvöll. Það er baráttunni fyrir nauðsynlegu fé til safnbyggingarinnar nokkur fjötur um fót, að bókstaflega engin lagaákvæði eru til um safnið. Ég hef heyrt þá röksemd, þar sem fjármál safnsins eða safnbyggingar hefur borið á góma, að málefnum safnsins hafi á undanförnum áratugum ekki verið sinnt meira en svo, að það hafi ekki einu sinni verið hirt um að setja safninu sérstök lög, eins og þó eigi sér stað um flestar hliðstæðar stofnanir. Auk þess, að það er sjálfsagt og eðlilegt, að um allar mikilvægar stofnanir þjóðfélagsins séu til sérstök lög, má enn fremur segja, að það sé dálítill þáttur í baráttunni fyrir því að afla fjár til byggingar yfir safnið að treysta starfsgrundvöll þess eins vel og unnt er, og það er m, a. gert með því að búa því lagagrundvöll. Það má því segja, að að vissu leyti sé lagasetning nauðsynleg forsenda þess, að hafist sé handa um byggingarframkvæmdir, nauðsynleg forsenda þess, að hægt sé að berjast með þeim hætti, sem nauðsynlegt er, fyrir nauðsynlegum fjárveitingum til byggingarinnar og fjáröflun til hennar og á annan hátt. Annars held ég, að það verði ekki sagt með nokkrum rétti, að mig hafi skort áhuga á því að afla fjár til byggingar safnsins. Ég beitti mér fyrir því, að veitt er nú árlega fé til byggingar safnsins, þó að það sé að vísu ekki nema 1/2 milljón kr. núna, sem í þessu skyni er varið á hverju ári. Ég setti einnig fram till. á sínum tíma um sérstaka fjáröflun til byggingar safnsins, og voru þær till. þannig, að gert var ráð fyrir því, að happdrætti SÍBS og happdrætti DAS greiddu í byggingarsjóð listasafnsins jafnmikinn hluta af árlegum tekjum sínum og háskólinn og háskólahappdrættið greiðir til atvinnudeildarinnar, en það er 1/5 hluti af árlegum tekjum háskólahappdrættisins. Ef þetta hefði náð fram að ganga eða næði fram að ganga, má gera ráð fyrir, að í byggingarsjóð listasafnsins rynnu um 1-11/2 millj. kr. árlega umfram það, sem ríkið veitir á fjárlögum hvers árs, og væri með því móti vel séð fyrir þörfum listasafnsins. Þessar till. hlutu því miður ekki nægilegan stuðning á sínum tíma, og vil ég því óska, að ég mætti draga þær ályktanir af ummælum hv. 9. þm. Reykv., að hans flokkur væri nú slíkum till. fylgjandi, en á það skorti því miður á sínum tíma, að hans flokkur vildi veita þessum till. nægilegt brautargengi. Án þess að ég vilji nú hefja hér neinar ádeilur á hv. 9. þm. Reykv. eða hans flokk í þessu sambandi, get ég þó ekki stillt mig um að geta þess, þar sem hann sagði, að hann hefði vænzt annars af mér í þessu sambandi en þess, að ég legði fram þetta, sem hann kallaði falsfrumvarp, í stað raunhæfrar baráttu fyrir fjárveitingu til byggingar safnsins, að í þeirri stjórn, sem okkar flokkar báðir stóðu að, tókst aldrei að fá neitt samkomulag um það að taka upp fjárveitingu á fjárlögum til byggingar listasafnsins, og stóð það m.a. á afstöðu flokks þessa hv. þm. Ég lagði fram till. um það oftar en einu sinni, en hlaut ekki stuðning við það frá hans flokki, og þess vegna var það ekki fyrr en Alþfl. fór einn með ríkisstj., að ákvæði um framlag til byggingar listasafnsins var tekið upp í fjárlög. Nú þætti mér vænt um, ef skilja mætti ræðu hv. þm. þannig, að afstaða flokks hans í þessu máli væri breytt til batnaðar. Hefði ég að vísu heldur kosið, að það hugarfar hefði verið þar ofan á, meðan flokkurinn mátti sín einhvers í ríkisstj., því að það gagnar minna, að afstaða flokksins sé orðin þessi nú, eftir að hann er utan ríkisstj. En betra er þó seint en aldrei, þegar um slíka hugarfarsbreytingu er að ræða. Hv. þm. gat þess, að engin lög væru til um þjóðminjasafnið, hefði það þó vel dafnað hingað til, og mætti af þessu bezt sjá, að listasafninu væri heldur engin nauðsyn á lögum. Í sambandi við þetta vil ég upplýsa, að frv. til laga um þjóðminjasafn er nú í samningu á vegum menntmrn., og vona ég, að frv. um það efni verði lagt fyrir þetta þing. Ég vil segja sama um það efni og ég sagði áðan um listasafnið, að það er engan veginn vansalaust, að ekki skuli vera til lagasetning um sjálft þjóðminjasafnið. Úr því á að sjálfsögðu að bæta, og úr því er verið að bæta núna. Hv. þm. vék einnig að áliti menntamálaráðs á þessu frv. Ég vil aðeins endurtaka og undirstrika það, sem ég sagði í framsöguræðu minni, að það álit er byggt á misskilningi. Menntamálaráð hefur látið þess getið í bréfi, að það væri ekki í samræmi við þá stefnu, sem kom fram í hinni nýju lagasetningu um ráðið frá 1957, að taka stjórn listasafnsins undan menntamálaráði, Að þetta er misskilningur, sést begar á því, að í sjálfu frv. er yfirstjórn menntamálaráðs yfir safninu bundin við þann tíma, þar til sérstök lög verði sett um listasafnið. Nefndin, sem undirbjó hina nýju lagasetningu fyrir menntamálaráð, var á einu máli um, að eðlilegt væri, að sérstök lög yrðu sett um listasafnið, og kemur það greinilega fram í nál. hennar, sem prentað var sem fylgiskjal með frv. um menntamálaráð frá 1957, enda var n., sem samdi þetta frv., skipuð um svipað leyti og n. til þess að endurskoða löggjöfina um menntamálaráð og menningarsjóð. Þá gat hv. þm. um, að húsnæðismál fræðslumyndasafnsins væru í óefni og þyrfti sömuleiðis að bæta þar um. Ég veit ekki, hvort hv. þm. hefur kunnugleika á því, sem fyrir ekki alllöngu hefur gerzt einmitt í þessum málum. Kann að vera, að hann hafi það ekki, og ekki heldur hægt til þess að ætlast, en húsnæði fræðslumyndasafnsins hefur fyrir nokkru verið aukið mjög verulega, þó að það sé að vísu ekki komið í það horf, sem ég vildi gjarnan kjósa að það kæmist. En ég mundi einnig halda, að framgangur þess frv., sem stjórnin hefur einnig lagt fyrir þetta þing, mundi bæta aðstöðu menntmrn. og væntanlegrar yfirstjórnar fræðslumyndasafnsins í baráttunni fyrir því að koma húsnæðismálum fræðslumyndasafnsins endanlega á þann grundvöll, sem nauðsyn ber til. Ég vil einnig bæta nokkru við ummæli hv. þm. um húsnæði náttúrugripasafnsins, þar sem hann sagði, að lög hefðu verið sett um náttúrugripasafnið, en því ekki fengið viðunandi húsnæði. Þetta átti við eða var rétt til skamms tíma. En einmitt nú fyrir tveimur árum hefur verið bætt mjög myndarlega úr brýnni húsnæðisþörf náttúrugripasafnsins, þar sem það hefur fengið mjög rúmgott og mjög fullkomið nýtt húsnæði til umráða innarlega við Laugaveg og er einmitt nú þessar vikurnar að koma því fyrir í hinu nýja húsnæði, sem eflaust mun duga náttúrugripasafninu um nokkur komandi ár, meðan bygging endanlegs safnhúss er í undirbúningi og meðan hún verður framkvæmd. Hygg ég, að enginn, sem að náttúrugripasafninu stendur og til hagsmuna þess og þarfa þekkir, hafi nú ástæðu til þess að kvarta yfir húsnæðisleysi, ekki einu sinni yfir lélegu eða þröngu húsnæði náttúrugripasafnsins, og mætti þvert á móti segja, að vel væri, ef öll söfn í landinu byggju við jafngott og glæsilegt húsnæði og náttúrugripasafnið nú hefur yfir að ráða. Þessi atriði vil ég láta koma fram í tilefni af ræðu hv. þm. Mér þykir vænt um áhuga hans á því, að byggingu yfir Listasafn Íslands sé hraðað, þó að ég segi það aftur að síðustu, að enn vænna hefði mér þótt um áhuga hans, ef ég hefði orðið hans svona ríkulega var undanfarin 3–4 ár.



Herra forseti. Svo sem fram kemur i grg. þessa frv., hafa þrisvar sinnum áður verið lögð fyrir hv. Alþ. frv. til laga um verkstjóranámskeið, og sýnir sá flutningur, að talin hefur verið þörf á því að koma á fastri skipun um menntun til handa verkstjórum, enda er það ljóst, að í nútímaþjóðfélagi, þar sem ætið er krafizt meiri og meiri tæknimenntunar, er brýn þörf á því, að þeir, sem stjórna vinnu annarra, hafi til þess sérstaka þekkingu og æfingu. Að vísu er það svo, að sú þekking og æfing, sem hverju sinni er krafizt, kann að vera nokkuð ólík, og þess vegna er erfitt að fastmóta fyrir fram, hvernig þvílíkri fræðslu á að vera háttað. Verður vafalaust töluvert að prófa sig áfram um það, hvernig henni skuli fyrir komið. Hingað var fenginn sérfræðingur á vegum Iðnaðarmálastofnunarinnar, maður frá Noregi, til ráðuneytis í þessum efnum, og má segja, að frv. það, sem nú liggur hér til meðferðar, sé samið á grundvelli hans álitsgerðar og að öðru leyti að fengnum till. frá eða umsögn frá Vinnuveitendasambandi Íslands, Verkstjórafélaginu og Iðnaðarmálastofnuninni, en allir þessir aðilar hafa mjög látið þessi mái til sín taka. Í frv. þessu er ráðgert, að skipuð verði sérstök stjórn þriggja manna til þess að fara með þessi málefni, einn tilnefndur af Vinnuveitendasambandinu, annar af verkstjórasamtökunum og sá þriðji af Iðnaðarmálastofnuninni, en Iðnaðarmálastofnunin eigi hins vegar að hafa daglega meðferð málsins með höndum. Nokkur skoðanamunur var um, hvernig þessu skyldi fyrir komið. Iðnaðarmálastofnunin eða hennar stjórnendur töldu æskilegra, að hún hefði meiri bein áhrif á meðferð málsins en hér er lagt til, en hinir tveir aðilarnir lögðu áherzlu á, að þessi skipan yrði upp tekin, sem hér er lögð til. Í þessu frv. er einnig gerður sá munur frá því, sem var í því frv., sem næst áður lá fyrir Alþ. um þetta efni, að þar var ráðgert, að iðnskólum yrði að verulegu leyti fengin þessi fræðsla í hendur. Hin norska álitsgerð og skoðun verkstjóra- og vinnuveitendasambanda var á þá leið, að ekki væri heppilegt, a.m.k. á þessu stigi, að tengja þetta tvennt saman. Betra væri að efna hér til sérstakrar starfrækslu, en þó þannig, að mjög yrði að prófa sig áfram um það, hvernig henni yrði fyrir komið. Ætlunin er ekki sú, að komið verði upp neinu fræðslubákni, ef svo má segja, heldur verði stuðlað að því, að haldin verði námskeið, fyrst og fremst fyrir Reykjavík, en e.t.v. einnig víðar um landið, og einnig hafður bréfaskóli í þessum efnum og þannig prófi menn sig áfram, áður en fastmótað verði, hvernig þessi starfræksla skuli vera í framtíðinni. Þá er einnig í frv. horfið frá því, sem hefur a.m.k. verið í sumum fyrri frv. um þetta efni, að prófskírteini frá þessum námskeiðum veiti forrétt til vinnu. Það þykir ekki tímabært að kveða svo á, fyrr en sýnt er, að hvaða gagni námskeiðin raunverulega koma. Það er alltaf hægt að bæta þeim forréttindum við á síðara stigi málsins, ef þetta nær tilætluðum árangri, eins og við vonum. En það er ljóst, að hér þarf um svo margt að þreifa sig áfram, að ekki er rétt að veita ákveðin forgangsréttindi fylgjandi prófunum á þessu stigi málsins. Það er ekki gott að segja, hversu mikill kostnaður verður þessu samfara. Mér þykir sennilegt, að hagkvæmt þyki í fyrstu að senda sérstakan mann til að setja sig inn í meðferð þessara mála, t.d. í Noregi, áður en starfrækslan verður upp tekin. En síðan er, eins og ég segi, ekki ætlunin, að það verði haldinn fastur skóli, heldur einungis námskeið tiltölulega stutt í fyrstu og kostnaði verði haldið innan þess ramma, sem Alþingi veitir fé til hverju sinni, og vona ég, að a.m.k. til að byrja með þurfi það ekki að verða nema nokkur hundruð þús. kr. á hverju ári, en sennilega verður ekki með minna sloppið. Mér fyndist eðlilegast, að þetta væri í fyrstu ekki ósvipað því, sem hefur átt sér stað með kennslu á vegum Fiskifélagsins fyrir vélstjóra og stýrimennsku á minni bátum, þar sem stutt námskeið hafa verið haldin víðs vegar á landinu án verulegs kostnaðar fyrir þátttakendur og fyrir ríkið. Það yrði byrjunin, og síðan yrði á þeim grundvelli að kveða nánar á, e.t.v. með nýrri löggjöf, ef menn vildu leggja meira fram, en þá væri það eftir að komið væri í ljós, að þetta hefði orðið að því gagni, sem menn að vísu vona að það verði. Ég leyfi mér að leggja til, að málið gangi til 2. umr. og verði vísað til nefndar. Ég hef ekki athugað, í hvaða nefnd þetta mál hefur verið áður. 

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Það er aðeins eitt atriði í þessu frv., sem mig langaði til þess að minnast á nú við þessa umr., áður en málið fer til n. Hæstv. ráðh. minntist á þetta atriði, en það er, að próf frá þessu námskeiði skuli ekki veita nein forgangsréttindi. Fyrir þessu er gert ráð í þessu frv., gagnstætt því, að mér skilst, sem verið hefur í fyrra frv. eða fyrri frumvörpum um sama efni. Nú er það athyglisvert, að það eru sett inntökuskilyrði til þessara námskeiða. Nemendur verða að fullnægja víssum skilyrðum, sem eru í 4 liðum. Í öðru lagi skulu haldin próf að loknu námskeiði og skipaðir prófdómendur, þ.e.a.s., það eru gerðar allmiklar kröfur til væntanlegra nemenda á þessum námskeiðum, en þar á móti virðast þeir engin réttindi eiga að fá. Eins og hæstv. ráðh. tók fram, er þetta fyrst og fremst hugsað svo fyrst um sinn, en vel komi til mála síðar meir að breyta þessu. En ég verð að segja eins og er, að frá mínum bæjardyrum er það ófullkomleiki á þessu frv., að þannig skuli vera gengið frá hlutunum. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, en vildi geta þess arna og beina því til hv. n., sem þetta mál fær nú, hvort hún muni ekki vilja athuga þetta sérstaklega og þá hvort ekki kæmi til greina, að einhver forgangsréttur gæti fylgt þegar frá upphafi, þannig að það kæmi fram í þessu frumvarpi.



Herra forseti. Ég hef síður en svo á móti því, að hv. n. athugi það, sem hv. þm. hér hreyfði. Þetta er að sjálfsögðu álitamál, eins og kemur fram í mismunandi tillögum um það. Ég vil aðeins benda á, að mjög fjölmennir skólar, eins og verzlunarskólinn hér, ég hygg einnig Samvinnuskólinn, hafa starfað áratugum saman og orðið að miklu gagni, þó að próf frá þeim hafi ekki veitt nein sérstök forréttindi lögskipuð, og eru þeir þó ólíkt fastmótaðri en sú fræðsla, sem hér er ætlazt til. Það er vegna þess, að þeir hafa orðið að verulegu gagni, sem menn sækja þá og sótzt er eftir mönnum, sem á skólunum hafa verið, umfram aðra, en ekki vegna þess, að það sé lagaskylda. Verkstjórn er svo ákaflega misjöfn og í svo mörgum ólíkum samböndum, sem á það mundi reyna, hvort forréttindi ætti að veita eða ekki, að ég óttast, að það sé mjög erfitt að semja um það tæmandi reglur, þannig að það kæmi að nokkru verulegu gagni. En ég bendi á þetta einungis hv. n. og d. til athugunar, en ekki vegna þess, að ég hafi neitt á móti því, að þetta sé athugað, því að það tel ég alveg sjálfsagt.