Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. iðnn. (Karl Steinar Guðnason) : Virðulegi forseti. Iðnn. hefur fjallað um frv. til laga um einkaleyfi. Nefndin fékk á sinn fund til viðræðna um málið Gunnar Guttormsson, forstöðumann vörumerkja- og einkaleyfadeildar iðnrn., Ómar Grétar Ingvarsson, verkfræðing í sömu deild, og Árna Vilhjálmsson, formann Samtaka áhugamanna um vernd eignarréttar á sviði iðnaðar. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt eins og það var afgreitt frá neðri deild og er það hér með lagt til.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. um breyting á lögum um kosningar til Alþingis sem hér er flutt á þskj. 775 eftir afgreiðslu hv. Nd. á því máli. Það frv. sem hér liggur fyrir til 1. umr. og er raunar stjfrv. er samið af stjórnarskrárnefnd. Frv. hefur verið til meðferðar í hv. Nd. og hafa þar verið gerðar á því nokkrar breytingar, m.a. samkvæmt ábendingum úr dómsmrn. Með bréfi þáv. forsrh. haustið 1987 var stjórnarskrárnefnd falið að vinna að endurskoðun laga um kosningar til Alþingis, svo sem fram kemur í grg. með frv. Þar er og gerð grein fyrir starfi nefndarinnar að þessu frv. og helstu breytingum sem í því felast. Meginbreytingar samkvæmt frv. varða gerð kjörskrár, framboðsfrest og utankjörfundaratkvæðagreiðslu, en ýmsar fleiri breytingar felast í frv. og mun ég hér greina frá helstu atriðum þess. Lagt er til að kjörskrá skuli miðuð við skráð lögheimili samkvæmt íbúaskrá þjóðskrár sjö vikum fyrir kjördag. Kjörskrá er nú miðuð við lögheimili eins og það var 1. des. næstan fyrir kjördag. Íbúaskrá þjóðskrár er nú eins og áður leiðrétt árlega miðað við 1. des. Sá háttur hefur hins vegar verið tekinn upp að allar tilkynningar um breytingu á lögheimili sem berast þjóðskránni eru skráðar jafnóðum. Hafa þannig skapast möguleikar á því að miða við aðrar dagsetningar en áður. Samkvæmt frv. verður miðað við lögheimili eins og það er skráð í þjóðskrá 49 dögum fyrir kjördag. Samkvæmt gildandi reglum hefur við endanlega gerð kjörskrár hins vegar verið tekið tillit til tilkynninga sem fram hafa komið eftir 1. des. ef breyting átti sér stað fyrir þann dag. Tæknilega er nú unnt að ganga frá kjörskrá með þessum hætti. Leiðir þetta þá til þess að kjörskrá sem kosið verður eftir verður í meira samræmi við búsetu manna á kjördegi. Kjósandi verður þá í enn ríkara mæli á kjörskrá þar sem hann á heima og minni þörf verður á því fyrir kjósendur sem flutt hafa að greiða atkvæði utan kjörfundar í öðru sveitarfélagi en þeir eiga heima. Jafnframt verður minna um það en áður að sveitarstjórn þurfi að gera breytingu á þeim kjörskrárstofni sem hún fær frá þjóðskrá. Tengt þessari breytingu á gerð kjörskrár er að lagt er til að breytt verði reglum um framlagningu kjörskrár. Er lagt til að kjörskrá verði lögð fram 24 dögum fyrir kjördag í stað tveggja mánaða. Eins og áður sagði verður staðsetning fólks á kjörskrá, ef ákvæði frv. verða lögfest, í fastari skorðum. Álitaefnum er leitt geta til kæru fækkar og mundu þau einkum varða ríkisfang, andlát, mistök vegna þess að einhvern vantar á kjörskrá eða sé þar ofaukið, eða það að íslenskur ríkisborgari sem dvelur erlendis en telur sig hafa kosningarrétt er af einhverjum ástæðum ekki færður á kjörskrá. Lagt er til að reglum um framboðsfrest verði breytt þannig að framboðum þurfi ekki að skila fyrr en tveimur vikum fyrir kjördag í stað fjögurra vikna eins og er samkvæmt núgildandi lögum. Þessi breyting og nokkrar aðrar tillögur samkvæmt frv. eru af stjórnarskrárnefnd m.a. rökstuddar með því að þannig skapist almennar forsendur til þess án lagabreytinga að stofna til kosninga með skömmum fyrirvara. Ég hef þó orðið var við það nú undanfarna daga að nokkuð skiptar skoðanir eru meðal þingmanna um þetta atriði og vildi mælast til þess við hv. allshn. þessarar deildar að þetta atriði yrði sérstaklega athugað í umfjöllun nefndarinnar sem væntanlega fær þetta frv. til meðferðar. Þá er lagt til að ýmsir frestir, þar á meðal framboðsfrestur, sem runnið hafa út á miðnætti renni út á hádegi. Lagt er til að reglum um fjölda meðmælenda með framboði verði breytt. Í stað þess að miða við 50 -- 100 meðmælendur í hverju kjördæmi, nema Reykjavík þar sem talan er 100 -- 200, verði meðmælendafjöldi tengdur þingsætatölu í kjördæmi. Eins og frv. er nú eftir meðferð Nd. er miðað við margfeldi af þingsætatölunni og tölunum 20 að lágmarki og 30 að hámarki. Breytingin felur því í sér nokkra aukningu meðmælenda. Í Reykjavík fer talan í 360 að lágmarki og 540 að hámarki. Í Reykjaneskjördæmi verða tölurnar 220 og 330. Í öðrum kjördæmum fer meðmælendatalan í 100 -- 120 að lágmarki eftir þingsætatölu og 150 -- 180 að hámarki. Þá er lagt til að reglu um það hvenær umsókn um framboðslista skuli í síðasta lagi lögð fram í dómsmrn. verði breytt þannig að slík umsókn skuli hafa borist þangað þremur sólarhringum áður en framboðsfrestur rennur út. Með því gefst ráðrúm til að yfirfara og úrskurða slíka umsókn áður en framboðum í kjördæmum þarf að hafa verið skilað. Allveruleg breyting er lögð til á tilhögun utankjörfundaratkvæðagreiðslu með nýjum og breyttum kjörgögnum. Er ætlunin að kjörgögnin verði einfaldari að gerð og það leiði til þess að sjálf athöfnin gangi greiðar fyrir sig. Hin eiginlegu kjörgögn eiga að samanstanda af einföldum kjörseðli og kjörseðilsumslagi. Þessu fylgir fylgibréf þar sem kosningin er vottuð og svo sendiumslag. Vegna breyttra reglna um lengd þess tíma sem greiða má atkvæði utan kjörfundar er m.a. brýnt að taka upp ný kjörgögn þar sem nauðsyn ber til að kjörgögn séu jafnan til staðar ef boðað er til kosninga með stuttum fyrirvara. Varðandi framkvæmdina er þess að geta að fellt er niður ákvæði um að undirskrift kjörstjóra skuli vottuð og einnig er fellt niður ákvæði um að umslög skuli innsigluð. Tekin er upp heimild til þess að utankjörfundaratkvæðagreiðsla megi fara fram á stofnunum fyrir fatlaða í viðbót við sjúkrahús og dvalarheimili aldraðra sem nú er í lögum. Einnig er lagt til að heimilað verði að slík atkvæðagreiðsla fari fram í fangelsi, en fangar hafa nú kosningarrétt með sama hætti og aðrir. Þá er enn fremur lagt til að heimilað verði að kosning geti farið fram í heimahúsi þegar þannig stendur á að kjósandi mun ekki geta sótt kjörfund á kjördegi vegna sjúkdóms, fötlunar eða barnsburðar. Lagt er til að ákvæði, sem fela í sér bann við því að greiða atkvæði oftar en einu sinni við atkvæðagreiðslu utan kjörfunda, verði afnumin. Með lagabreytingunni 1987 var ákveðið að utankjörfundaratkvæðagreiðsla gæti hafist áður en framboðsfrestur rennur út. Við þær aðstæður getur það komið upp að kjósandi sem þegar hefur greitt atkvæði vilji greiða atkvæði að nýju vegna nýs og óvænts framboðs. Fortakslaus ákvæði er banna þetta eiga því ekki lengur við og þykir því rétt að afnema þau. Eftir því sem best er vitað mun ekki hafa komið til þess að kjósanda hafi verið meinað að greiða atkvæði oftar en einu sinni eða að atkvæði hafi ekki verið metin gild af sömu ástæðu. Að því er varðar tilhögun atkvæðagreiðslu almennt, hvort heldur er utan kjörfundar eða á kjörstað, er lagt til að hnykkt verði á ákvæðum er varða það hvernig kjósandi gerir grein fyrir sér áður en hann fær að greiða atkvæði. Segir í tillögunum að kjósandi skuli gera grein fyrir sér með því að framvísa nafnskírteini eða á annan fullnægjandi hátt. Í gildandi ákvæðum segir að kjósandi skuli, ef kjörstjóri eða kjörstjórn óskar þess, sanna hver hann er með því að framvísa o.s.frv. Er breytingin lögð til til að tryggja það að ekki verði kosið í nafni annars manns. Þótt það sé sett sem meginregla að kjósandi framvísi nafnskírteini getur kjósandi sannað hver hann er með öðrum hætti og getur það farið eftir aðstæðum á hverjum stað hve ríkar kröfur eru gerðar. Loks er í frv., eins og það liggur nú fyrir, gert ráð fyrir því að kjörfundi ljúki eigi síðar en klukkan tíu að kvöldi. Nokkrar minni breytingar felast að auki í frv. Verða þær ekki tíundaðar hér, en getið hefur verið allra helstu breytinga sem í því felast. Eins og áður hefur komið fram var frv. þetta með grg. samið af stjórnarskrárnefnd. Í bréfi nefndarinnar til forsrh., sem fylgdi drögum að frv. þessu, kom fram að frumvarpsdrög höfðu verið send þingflokkunum til umfjöllunar. Komu þar fram athugasemdir við nokkur atriði en að öðru leyti voru þingflokkarnir samþykkir breytingunum. Athugasemdum þingflokkanna ásamt ábendingum um nokkur frekari atriði sem ástæða væri til að endurskoða, sem teknar voru saman í dómsmrn., var komið á framfæri við þingflokkana um miðjan janúar, áður en frv. var lagt fram hér á Alþingi. Eins og ég hef þegar greint frá hefur frv. tekið nokkrum breytingum við meðferð þess í Nd. Hefur þar m.a. verið tekið tillit til ýmissa ábendinga sem dómsmrn. setti fram við allshn. þeirrar deildar. Þær breytingar varða þó ekki meginefni frv. en eru þó til leiðréttingar og nokkurrar skýringar. Veigamikil breyting er þó það að vegna þess hve skammt er nú til kosninga, þó að kjördagur hafi raunar ekki endanlega verið ákveðinn, verður ekki unnt að taka í notkun ný kjörgögn við utankjörfundaratkvæðagreiðslu við þær kosningar sem fram undan eru. Hefur gildistökuákvæði frv. því verið breytt þannig að þau ákvæði er varða kjörgögn við utankjörfundaratkvæðagreiðslu koma ekki til framkvæmda fyrr en að loknum næstu alþingiskosningum. Kosningalög og öll framkvæmd kosninga eru þýðingarmikill þáttur í lýðræðislegu skipulagi þjóðarinnar. Veltur á miklu að vel sé þar að öllu staðið. Tillögur þær sem hér eru lagðar fram þarf því að skoða vel í þinginu sem og þær ábendingar sem að öðru leyti hafa komið fram sem hugsanlegar breytingar. Vegna undirbúnings komandi alþingiskosninga, m.a. kjörskrárgerðar, er afar nauðsynlegt að meðferð frv. þessa verði hraðað svo sem kostur er. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um efni þessa frv., leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn. þessarar deildar.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um listamannalaun sem þegar hefur sætt meðferð í hv. Nd. og tekið þar nokkrum breytingum. Það má segja að eins og frv. lítur út núna þá komi meginbreytingin fram í 2. gr. frv. en þar er gert ráð fyrir því að listamannalaun verði framvegis veitt úr Launasjóði rithöfunda, Launasjóði myndlistarmanna, Tónskáldasjóði og Listasjóði. Þrír fyrstnefndu sjóðirnir séu sérgreindir sjóðir en Listasjóður almennur sjóður í þágu allra listgreina og allir sjóðirnir veiti starfslaun svo og náms- og ferðastyrki, eins og það er orðað í núverandi gerð frv. Í 3. gr. er talað um að þriggja manna stjórn listamannalauna hafi yfirumsjón með sjóðunum. Stjórnin verði skipuð af menntmrh. til þriggja ára í senn, einum samkvæmt tilnefningu Bandalags ísl. listamanna, einum tilnefndum af Háskóla Íslands, en af Listaháskóla, ef stofnaður yrði, og loks einum án tilnefningar. Stjórnin skal m.a. annast vörslu sjóðanna og sjá um bókhald þeirra. Í 4. gr. er kveðið á um það hvernig þessi laun verða ákveðin og við hvaða launaflokka og lífeyrisréttindi þau skuli miðuð. Í 5. gr. er talað um hversu mikil þessi laun skuli vera samanlagt þegar allir sjóðirnir eru teknir saman. Í 6. gr. eru ákvæði um það hversu mikið fellur í hlut Launasjóðs rithöfunda, í 7. gr. hversu mikið fellur í hlut Launasjóðs myndlistarmanna, í 8. gr. til Tónskáldasjóðs og í 9. gr. hversu mikið kemur í Listasjóð. Það ber að taka það fram, virðulegi forseti, að í 9. gr. er kveðið á um það að Listasjóðurinn skuli sérstaklega veita framlög til þeirra listamanna sem hafa verið á listamannalaunum undanfarin ár og náð hafa 60 ára aldri. Og þar er það tekið fram að a.m.k. helmingur starfslauna úr Listasjóði skuli veittur leikhúslistamönnum. Það er talað um að starfslaunin skuli veitt til hálfs árs eða eins árs, til þriggja ára eða fimm ára, og miða skal við að fjórðungur heildarstarfslauna verði að jafnaði veittur til listamanna sem taka laun í meira en eitt ár. Um leið og frv. þetta yrði samþykkt, ef svo fer, þá munu falla úr gildi lögin um listamannalaun, nr. 29/1967, og lögin um Launasjóð rithöfunda, nr. 29/1975. Í upphaflegri gerð frv. var gert ráð fyrir því að fella niður núverandi kerfi á svokölluðum heiðurslaunum listamanna og gerð tillaga um að heiðurslaunahafar skyldu þeir einir vera sem náð hefðu 65 ára aldri. Það náðist ekki samkomulag um þessa grein í hv. Nd. og þess vegna var hún felld niður. Frv. þetta er samið af nefnd sem menntmrh. skipaði 20. júlí 1989 og í henni voru: Ragnar Arnalds, Eiður Guðnason, Gerður Steinþórsdóttir, Brynja Benediktsdóttir og Guðný Magnúsdóttir myndlistarmaður. Frv. er í sjálfu sér einfalt og skýrt og ástæðulaust að fjölyrða um það frekar. Ég legg til, virðulegi forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Virðulegi forseti. Um þetta frv. má auðvitað mjög margt gott segja. Það er í fyrsta lagi stórt framfaraspor að lagt skuli fram frv. til laga hér á hinu háa Alþingi sem tryggi listamönnum þjóðarinnar a.m.k. 75 árslaun og á næstu fimm árum á þeim að fjölga um fimm árslaun á ári þannig að það verði hundrað árslaun á hverju ári sem við höfum úr að spila til að veita okkar ágætu listamönnum. En það orkar allt tvímælis sem gert er og líka að sjálfsögðu þessi lagasmíð. Það er ýmislegt sem sker í augu strax, t.d. finnst mér dálítið undarlegt að þeir listamenn, sem eiga að fá að njóta kannski nokkurra mánaða launa af þessum starfslaunum, mega ekki gegna öðru föstu starfi þegar þeir hljóta starfslaunin, þ.e. það gegnir þá öðru máli eiginlega um þá heldur en aðra landsmenn. Ef þeir væru t.d. í 1 / 3 úr föstu starfi, þá yrðu þeir að segja því lausu. Mér finnst þetta dálítið hart að gengið, sérstaklega þar sem það er erfitt fyrir listamenn og fólk almennt að fá fast starf sem er bara 1 / 3 eða helmingur af venjulegu starfi, aðallega þó það sem minna er. Þessu þyrfti að breyta á einhvern þann hátt að það væri eingöngu fullt fast starf sem þeir mættu ekki gegna að auki eða meira en hálft starf sem þeir mættu ekki gegna að auki. Það er enn annað sem mér finnst að þurfi umhugsunar við og það er það að Listasjóðurinn er eins konar safnkista fyrir alls konar listafólk og ekki eingöngu alls konar listafólk sem ekki heyrir undir hina sjóðina heldur líka listafólk sem heyrir undir hina þrjá sjóðina eftir að fólkið er orðið 60 ára. Mér finnst það mjög undarlegt eða mundi a.m.k. vilja fá skýringu frá ráðherra hvernig stendur á því að þegar maður er orðinn sextugur þá geti maður ekki fengið laun úr Launasjóði rithöfunda eða myndlistarmanna eða tónskálda, heldur aðeins úr safnsjóðnum. Mér finnst ekki hafa komið fram næg skýring frá ráðherra hvers vegna þetta er gert og mér þætti vænt um ef hann vildi útskýra þetta fyrir mér. Þá er ég hrædd um að það muni fljótlega sýna sig að í þessum Listasjóði, sem er með miklu færri mánaðarlaun heldur en Launasjóður rithöfunda, séu of fá mánaðarlaun miðað við allan þann skara sem hugsanlega ætti að sækja í þennan sjóð eða allt það sem sjóðurinn á að annast, því það er ekki bara að veita starfslaun heldur að veita ýmsa aðra styrki. Einnig vekur það furðu að í landi þar sem leikhús finnst næstum því í hverju einasta þorpi og kauptúni, jafnvel sveitum þessa lands, og leiklist er mjög vinsælt listform, skuli ekki vera sérstakur sjóður fyrir leikhúslistamenn, heldur sé sá sjóður partur af Listasjóði. Íslendingar eru miklir áhugamenn um leiklist og það væri ekki óeðlilegt að það væri sérstakur listasjóður fyrir leikhúslistafólk. Auk þess sem það eru 120 mánaðarlaun sem áætluð eru til úthlutunar fyrir leikhúslistafólkið, en leikhúslistafólkið á ekkert öruggt að hafa neitt með yfirráð yfir útdeilingu þessa sjóðs að gera. Það þyrfti því að athuga hvernig hlutur þess væri betur tryggður heldur en mér finnst vera í þessu frv. Enn er eitt og það er að í 6. gr. stendur: ,,Rétt til greiðslu úr sjóðnum hafa íslenskir rithöfundar og höfundar fræðirita.`` Nú er það svo að það eru til margs konar rithöfundasambönd og félög á Íslandi. Rithöfundasamband Íslands á að leggja til fólk í úthlutunarnefnd úr þessum sjóði. En til er félag sem heitir Hagþenkir og í því eru höfundar fræðirita og kennslurita og þeir mundu eiga, að því er ég best fæ séð, að fá aðgang að þessum sjóði, en þeir hafa eftir þessum reglum ekki neinn möguleika á að hafa áhrif á útdeilingu úr sjóðnum. Þar af leiðandi finnst mér í fljótu bragði að í þessari þriggja manna nefnd ættu að vera tveir frá Rithöfundasambandinu og einn frá Hagþenki. Félagar í Hagþenki munu vera um 240, ef ég veit rétt, og það er ekkert lítill rithöfundahópur sem gegnir afskaplega mikilvægu hlutverki fyrir íslenska menningu og má gjarnan gera þeim eilítið hærra undir höfði eða a.m.k. minnast þess að þetta félag er til. Þetta lagafrv. mun koma fyrir menntmn. Ed. Þar mun gefast tækifæri til að ræða einstaka þætti betur og mun ég gera það og leggja til breytingar sem mér og Kvennalistanum kann að finnast eðlilegt að komi þarna inn.

Salome Þorkelsdóttir : Hæstv. forseti. Það háttar nú svo til að boðað er til nefndarfundar í nefnd sem ég á sæti í hér í hliðarsal þannig að ég hef ekki tök á því að standa hér lengi í ræðustóli en vildi aðeins láta þess getið að þar sem ég á sæti í menntmn. sem fær þetta frv. um listamannalaun til umfjöllunar, þá hef ég tækifæri til að taka þátt í umfjöllun þess þar og koma á framfæri þeim hugmyndum og athugasemdum sem ég hefði viljað gera. Ég vil aðeins leyfa mér að vitna til þeirra brtt. sem lagðar voru fram í Nd. af hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur og Sólveigu Pétursdóttur, en náðu ekki fram að ganga. En það er þó ein meginathugasemd sem ég vil gera við frv. á þessu stigi og það er gildistaka laganna. Mér finnst það skjóta svolítið skökku við að þau eigi að taka gildi nú á þessu ári þar sem ekki er gert ráð fyrir að starfað sé eftir þessum lögum á yfirstandandi ári. Þess vegna hefði ég talið eðlilegt og sjálfsagt að gildistakan væri ekki fyrr en um áramótin 1991/1992, þ.e. 1. jan. 1992. En eins og ég sagði, þá hef ég ekki tækifæri til að fjalla um einstök atriði frv. á þessu stigi en mun fá tækifæri til þess í nefndinni.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem fram hafa farið um málið hér. Ég kvaddi mér aðallega hljóðs nú vegna ábendinga frá hv. 18. þm. Reykv. um 9. gr. frv., þar sem segir: ,,Listasjóður veitir einnig sérstök framlög til listamanna, m.a. til þeirra sem notið hafa listamannalauna undanfarin ár og náð hafa 60 ára aldri.`` Hérna er í raun og veru verið að brúa bil úr gamla listamannalaunakerfinu yfir í það nýja þannig að þeir listamenn, sem voru í gamla kerfinu og hafa náð 60 ára aldri þegar þessi lög taka gildi, verða sjálfkrafa áfram inni í nýja listamannalaunakerfinu, en geta að sjálfsögðu, bæði þeir og aðrir, sótt um starfslaun sem er svo annað mál. Að öðru leyti vil ég þakka fyrir þær ábendingar sem hér hafa komið fram, bendi aðeins á að í 6. gr. er gert ráð fyrir því að höfundar fræðirita hafi rétt til greiðslu úr Launasjóði rithöfunda þó að það sé auðvitað alltaf álitamál hverjir eiga að koma að stjórninni. Ég vænti þess, virðulegi forseti, að nefndin taki þetta föstum tökum og okkur auðnist að afgreiða þetta hið fyrsta.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um forfalla - og afleysingaþjónustu í sveitum. Þetta er 422. mál Ed. á þskj. 759. Tilgangur með starfsemi eða rekstri forfallaþjónustu í sveitum er eins og kunnugt er að veita starfandi bændum og mökum þeirra, svo og eins og verða á með frv. þessu öllu starfandi fólki í landbúnaði, starfsmönnum bænda, aðstoð við nauðsynleg bús - og heimilisstörf þegar veikindi, slys og önnur forföll ber að höndum. Rétt er að taka skýrt fram að hér er ekki um orlofs - eða sumarleyfaafleysingaþjónustu að ræða heldur eingöngu þau tilvik þar sem slíkar óviðráðanlegar frátafir verða. Forfalla - og afleysingaþjónusta í sveitum starfar samkvæmt lögum frá 1979 og hefur sú starfsemi sem þar á í hlut þegar sannað gildi sitt. Enginn vafi er á því að starfsemi afleysinga - og forfallaþjónustunnar hefur haft mikla þýðingu fyrir íbúa sveitanna þau ár sem hún hefur starfað og aukið verulega á félagslegt öryggi og bætt aðstæður sveitafólks. Ekki síst er nauðsynlegt að hafa í huga gildi forfallaþjónustunnar við núverandi aðstæður í sveitum landsins og landbúnaði þegar fólki fer fækkandi og erfiðara verður af ýmsum sökum að treysta á aðstoð nágranna, skyldmenna eða annars starfsfólks á búum þar sem í æ ríkari mæli er eingöngu um að ræða viðkomandi fjölskyldu sem að búrekstrinum stendur. Það hefur fengist ágæt reynsla af þessu starfi þessi 10 ár og að sjálfsögðu er frv. þetta sniðið að þeirri reynslu og ekki síst þá af þeirri framkvæmd á forfalla - og afleysingaþjónustunni sem komist hefur á í reynd nú hin síðustu ár. Við endurskoðun þessara laga var valin sú leið að semja alveg nýtt frv. á grundvelli þessa. Drög að þessu frv. voru kynnt á aðalfundi Stéttarsambands bænda árið 1989 og samþykkti fundurinn þá ályktun þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Aðalfundur Stéttarsambands bænda telur nauðsynlegt að breytingar verði gerðar á lögum og reglum um forfalla - og afleysingaþjónustu í sveitum. Því mælir fundurinn með því að frv. [eða drög þau sem þá voru sýnd] verði lögfest hið fyrsta.`` Fundurinn setti það skilyrði fyrir stuðningi við gjaldtöku skv. 2. gr. frv. að framleiðendagjald til Stofnlánadeildar lækkaði að sama skapi. Sú breyting hefur nú náð fram að ganga með lögum um búnaðarmálasjóðsgjald. Með lögum nr. 41 frá 15. maí 1990 var einmitt þeirri skipan mála komið á sem hér um ræðir, að aflað var með lögunum staðfestingar á þessum tekjustofni til handa forfalla - og afleysingaþjónustunni þannig að hluti búnaðarmálasjóðsgjalds gengur nú til að greiða þennan kostnað og myndar tekjustofn forfalla - og afleysingaþjónustunnar, en framleiðendagjald til Stofnlánadeildarinnar lækkaði sem því nam. Eins og ég hygg að hv. alþm. þekki hefur forfalla - og afleysingaþjónustan nú síðustu árin eingöngu verið fjármögnuð með þessum hætti og hér er í reynd lögfest og staðfest sú breyting og liggur þegar fyrir samkomulag um þá skipan mála. Um frv. að öðru leyti er ekki margt að segja. Það er sniðið að þessari reynslu frá sl. 10 árum. Það tekur mið af þessari staðreynd um fjármögnun forfalla - og afleysingaþjónustunnar. Það felur í sér það nýmæli að allir starfsmenn í landbúnaði eiga núna rétt á forfalla - og afleysingaþjónustu, þ.e. allir starfsmenn bænda, bústjórar og aðrir fastráðnir starfsmenn, ef ráðning þeirra hefur staðið sex mánuði eða lengri tíma. Þetta er mikilvæg réttarbót fyrir ákveðinn hluta starfandi fólks í greininni. Sérstaklega á þetta við um þær greinar þar sem talsvert er um aðkeypt vinnuafl, svo sem í garðyrkju, alifuglarækt og svínarækt. Nú hafa allir fastráðnir starfsmenn í þessum greinum möguleika til að nýta sér þessa þjónustu en svo hefur ekki verið áður. Tilhögun stjórnar er þannig breytt að samkvæmt núgildandi lögum fer Búnaðarfélag Íslands með yfirstjórn forfalla - og afleysingaþjónustunnar í umboði landbrh. Reyndar hefur nú um skeið verið við lýði bráðabirgðaákvæði í þessum efnum og stjórn starfandi samkvæmt því. En hér er gerð tillaga um að stjórn forfallaþjónustunnar verði þannig skipuð þremur mönnum að einn sé tilnefndur af Búnaðarfélagi Íslands, einn af Stéttarsambandi bænda og einn tilnefndur af búnaðarsamböndunum sameiginlega. Samkvæmt frv. er svo haldið í það meginskipulag að ákveðin yfirstjórn forfalla - og afleysingaþjónustunnar fari fram á vegum stjórnarinnar, en að öðru leyti sé framkvæmdin í verkahring búnaðarsambandanna sem sjái um þetta hver á sínu svæði. Þá er og það nýmæli að stjórn forfallaþjónustunnar er heimilt að taka upp samvinnu um skipulag og ráðningu á starfsmönnum í samráði við almenna afleysingaþjónustu sem rekin kynni að verða á vegum samtaka bænda eða hópa bænda. Hér er vísað til þess ákvæðis að bændum er reiknað orlof samkvæmt verðlagsgrundvelli og innifalið í því verði sem þeir fá greitt fyrir sínar afurðir. Það er því gert ráð fyrir því að bændur þurfi sjálfir að greiða fyrir afleysingar vegna orlofs sem þeir taka sér. Og þó ekki hafi enn komist á skipulegt afleysingakerfi vegna slíkrar þjónustu, þá eru þess þekkt dæmi að hópar bænda hafi tekið sig saman og komið sér upp sameiginlega afleysingamönnum eða -manni sem hafi til skiptis leyst af hjá ákveðnum hópi bænda. Hér er sem sagt opnað fyrir þann möguleika að um samstarf um slíkt fyrirkomulag gæti orðið að ræða á einstökum búnaðarsambandssvæðum hvað varðar rekstur forfalla - og afleysingaþjónustunnar sjálfrar. Herra forseti. Ég held að ég fjölyrði ekki meira um þetta frv. Hér er verið að leggja til að lögfesta og staðfesta í reynd þá framkvæmd sem þegar er á orðin um þessi mál. Þetta er mál sem í raun og veru lýtur eingöngu að innri málefnum bændastéttarinnar sjálfrar og er fjármagnað af gjaldtöku af þeirra framleiðslu og yrði á þeirra ábyrgð og framkvæmt af þeim, þannig að hér er verið að marka lagaramma um þessi félagslegu réttindamál bændastéttarinnar. Ég vil því leyfa mér að segja að lokum að þrátt fyrir það að óneitanlega sé langt liðið á þing þegar þetta mál loksins kemst hér fram, þá væri það ákaflega vel séð, vel þegið veit ég af þeim sem samkvæmt þessari löggjöf koma til með að reka starfsemi, ef lögfesting þessa litla máls sem þó er ekki svo lítið ef grannt er skoðað, næði fram að ganga á þessu þingi. Ég vil svo að lokinni þessari umræðu, herra forseti, leyfa mér að leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Egill Jónsson : Herra forseti. Ég er ánægður með lokaorð hæstv. landbrh. að því leyti að hann gerir sér fyllilega grein fyrir því að tíminn er orðinn naumur til þingstarfa hér á Alþingi. Það er mikilvægt að ráðherra skuli átta sig á því. Það er ekkert sérstaklega bundið við núv. hæstv. ráðherra þó að mikið eigi að gera á allra síðustu dögum þingsins. Þó að hér sé, eins og hæstv. ráðherra komst að orði, ekki um yfirgripsmikið mál að ræða sem mönnum gæti e.t.v. sýnst að væri hægt að afgreiða í skjótheitum, þá held ég að fram þurfi að fara nákvæm skoðun á þessu máli. Það var náttúrlega afar slæmur kostur að ekki skyldi vera unnt að leggja þetta frv. fyrir síðasta búnaðarþing, en eins og menn vita hefur afleysingaþjónustan verið í þess forsjá sl. 10 ár. Hér eru, eins og ég sagði áðan, viss álitamál, t.d. að því er varðar 3. gr. sem varðar skilgreiningu á réttindum þeirra aðila sem þarna eiga hlut að máli, og eins 6. gr. þar sem kveðið er á um aðgang að Lífeyrissjóði bænda. Það er reyndar fleira sem þarf að íhuga af fullri alvöru í þessum efnum. Hann er nú ekki sterkur á svellinu, Lífeyrissjóður bænda, og ekki aflögufær. Og satt að segja veitir hann bændum landsins ekki mikil réttindi þó að þeir borgi í hann. Öll þessi mál þarf því að taka til nákvæmrar athugunar og mér þykir satt að segja afar ósennilegt að málið gangi fram á þeim tveimur eða þremur dögum sem Alþingi á eftir að starfa í deildum. Þetta finnst mér eðlilegt að komi hér fram við þessa umræðu. En ég á að sjálfsögðu þess kost að fjalla um málið í nefnd og það er af þeirri ástæðu sem ég hef ekki farið hér ofan í einstaka efnisþætti frv., m.a. vegna þess að ég hafði ekki haft tök á því að meta efni þess fyrr en eftir að það var lagt hér fram á þinginu.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Virðulegi forseti. Íslensk bændastétt hefur átt undir högg að sækja á undanförnum árum og veitir ekki af að hlúa að henni og störfum hennar eins og hægt er. Því álít ég að það sé nauðsynjamál sem hér hefur verið fram borið. Hins vegar er það vafalaust rétt sem hv. 4. þm. Austurl. sagði áðan að það eru fáir dagar eftir af þinginu til að fjalla um þetta mál og ýmis álitamál eru hér. Hann hefur bent á ýmsa þætti sem ég ætla ekki að fara inn á, en ég vildi nefna tvennt. Það stendur hér í 6. gr. að föst mánaðarlaun skuli miðast við 40 stunda vinnuviku, en yfirvinnu skuli þeir borga sem njóta þessarar forfallaþjónustu. Mér hefur virst því vera þannig varið til sveita að vinnan fellur ekki eingöngu á dagvinnu. Óhjákvæmileg vinna dag hvern fellur ekki innan dagvinnurammans. Því álít ég að þetta þyrfti að orðast á einhvern annan hátt þannig að það væri ekki óumflýjanlegt, jafnvel þó að það væri 40 stunda vinnuvika, að búið þyrfti að greiða yfirvinnu vegna þess að vinnan er unnin utan dagvinnutímans. Þetta er bara smáatriði sem þarf að laga. Eins og allir vita, þá fer vinna í sveitum fram á ýmsum tímum sólarhrings og það er óeðlilegt ef t.d. þarf að taka á móti kálfi um nótt, að búið þurfi að borga yfirvinnu fyrir það. Slíkir hlutir eru leki sem þarf að setja undir í þessari grein, þ.e. að að jafnaði skuli vera 40 stunda vinnuvika sem falli þá bæði utan og innan dagvinnutímans og það væri greitt fyrir það. Ég veit að það er örlítið meira sem þyrfti að greiða en mér fyndist það réttlátara. Í 7. gr. stendur: ,,Afleysingamenn skulu hafa alhliða starfsreynslu við bústörf. Koma skal á námskeiðum við búnaðarskóla sem þjálfa fólk til afleysingastarfa.`` Þetta finnst mér vera sérlega gott og gleður mitt gamla fullorðinsfræðslukennarahjarta að sjá þetta, en ég lít nú samt svo á að það ætti ekki að standa þarna við búnaðarskóla heldur á vegum búnaðarskóla vegna þess að ég held að það væri eðlilegt að búnaðarskólarnir hefðu þessa fræðslu víðar heldur en á sjálfum skólunum. Þeir gætu farið með þessa fræðslu víðar um landið eða þetta gæti verið fjarfræðsla sem færi fram í gegnum útvarp og sjónvarp í Reykjavík. Allt þetta ætti að vera inni í myndinni, það þyrfti bara að breyta þarna einu orði, að koma skuli á námskeiðum á vegum búnaðarskóla en ekki við búnaðarskóla. Það mundi ná betur til fullorðinsfræðslu eins og hún er í dag.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á lögum um Hæstarétt Íslands sem hér er flutt á þskj. 764. Dómarar Hæstaréttar hafa samið þetta frv. og haft um það samráð við réttarfarsnefnd og dómsmrn. Markmið frv. eru aðallega eftirfarandi: 1. Að flýta meðferð nokkurra mála fyrir Hæstarétti með því að auka möguleika á málskoti til Hæstaréttar með kæru. Hér er aðallega um að ræða aðfarargerðir og uppboðsmál en samkvæmt upplýsingum fógeta og uppboðshaldara vill það brenna við að gerðarþolar og uppboðsþolar grípi til þess ráðs að nota málskot eingöngu til frestunar án þess að raunverulegt deilumál sé þar bak við. Oft eru þessi mál felld niður fyrir Hæstarétti án þess að til raunverulegrar meðferðar komi. Með því að heimila kæru sjálfra aðfarargerðanna og uppboðsgerðanna í stað áfrýjunar styttist meðferðartími í Hæstarétti verulega. Má því ætla að síður verði gripið til þess ráðs. 2. Að flýta því að ákvörðun sé tekin um áfrýjun eftir uppkvaðningu héraðsdóms. Þriggja mánaða áfrýjunarfresti núgildandi laga er að vísu ekki breytt en leitast er við að gera hann virkan. Það er gert með því að fella niður heimild dómsmrh. til að veita áfrýjunarleyfi næstu sex mánuði til viðbótar þriggja mánaða frestinum og það án þess að umsagnar Hæstaréttar sé leitað. Það heyrir til undantekninga að neitað hafi verið um þessi leyfi. Heimild til veitingar annarra áfrýjunarleyfa er flutt úr dómsmrn. til Hæstaréttar. Þessi leyfi má því aðeins veita samkvæmt núgildandi lögum að Hæstiréttur mæli með því. Breytingin horfir því til einföldunar. 3. Að stytta málflutning fyrir Hæstarétti og gera hann markvissari. Þetta er gert með því að veita réttinum rýmri heimildir til að hlutast til um málflutning fyrir réttinum. Dómarar og lögmenn hafa lengi verið þeirrar skoðunar að stytta þyrfti málflutning og gera hann markvissari. Til þess að svo megi verða þarf ríkara agavald réttarins og aukna þjálfun þeirra lögmanna sem leggja fyrir sig málflutning í Hæstarétti í þessa átt. 4. Að hækka lágmark áfrýjunarfjárhæðar sem næst til núverandi verðlags, þ.e. úr 7000 kr. 1982 í 90 þús. kr. Líkast til mætti að ósekju hækka lágmarkið meira en ég vil ekki leggja það til þar sem hér eru aðeins tvö dómstig og mikið réttindamál að geta fengið endurskoðun dóms. Benda má þó á að lögin gera ráð fyrir því að Hæstiréttur geti gefið undanþágu frá lágmarkinu. Rétturinn hefur oft mælt með slíkri undanþágu frá núverandi lágmarki, að undanþágur frá núverandi lágmarki séu verulegir réttarhagsmunir tengdir endurskoðun dóms. Málafjöldi hefur mjög aukist fyrir Hæstarétti síðustu missirin svo sem fram kemur af yfirliti sem fylgir frv. Í samantekt þessa yfirlits vantar tölur frá árinu 1990 en þær liggja nú fyrir. Á árinu 1990 var 230 málum lokið með dómi, 45 málum var lokið á annan hátt og þann 31. des. 1990 biðu 200 mál málflutnings eða dóms. Í raun er svo enn komið þrátt fyrir fjölgun dómara, síðast 1982, að rétturinn á bágt með eða ræður alls ekki við þennan málafjölda. Bið eftir dómum er of löng. Þetta frv. bætir vonandi eitthvað stöðuna, en leysir vandann ekki til fulls. Eftir setningu laga nr. 92/1989, um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, var nauðsynlegt að endurskoða lög um meðferð mála fyrir héraðsdómstólum. Þegar hefur Alþingi samþykkt ný aðfararlög og lög um kyrrsetningu og lögbann og fyrir þinginu liggja nú frv. til nýrra laga um meðferð opinberra mála, frv. til nýrra skiptalaga og frv. til nýrra laga um gjaldþrot og nauðasamninga. Þá eru eftir frv. til nýrra uppboðslaga og einhverjar breytingar á lögum um meðferð einkamála í héraði. Nauðsynlegt er að lagafrumvörp í þessa veru verði lögð fyrir Alþingi á næsta vetri. Þess má vænta að aðfararlögin og þau frv. sem ég nefndi hér áðan, ef að lögum verða, hafi áhrif á málafjölda í Hæstarétti og verklag þar. Þess er a.m.k. vænst að kæru - og áfrýjunarheimildir sem tillaga er gerð um í frv. um meðferð opinberra mála verði til mikillar einföldunar á meðferð hluta þeirra opinberu mála sem skotið verður til Hæstaréttar. Eftir að ofangreindar breytingar á réttarfarslögum hafa verið gerðar er þess að vænta að á ný þurfi að breyta lögum um Hæstarétt Íslands. Það breytir þó ekki því að þær breytingar sem hér er gerð tillaga um eru brýnar og sumar löngu tímabærar. Ég hef nú rakið meginefni þeirra breytinga sem með þessu frv. eru lagðar til á lögum um Hæstarétt Íslands. Um skýringar á einstökum greinum vil ég vísa til ítarlegra athugasemda sem frv. fylgja. Að lokum legg ég til, hæstv. forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn. að lokinni þessari umræðu.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. sem felur það í sér að starfskjör presta yrðu ákveðin af Kjaradómi. Á vegum Prestafélags Íslands hefur farið fram umræða um það hvort prestar vildu áfram búa við þá skipan sem þeir hafa búið við hingað til, en Prestafélagið hefur verið hluti af Bandalagi háskólamenntaðra manna sem starfa hjá ríkinu. Niðurstaðan varð sú í atkvæðagreiðslu sem fram fór á vegum Prestafélagsins að 95% félagsmanna vilja frekar flytja sig yfir á þá skipan að Kjaradómur ákveði þeirra laun. Rök þeirra eru m.a. á þann veg að starf presta sé með þeim hætti að það sé erfitt fyrir presta að beita verkfallsrétti og samningsrétti með hefðbundnum hætti, það sé erfitt fyrir þá að neita að sinna prestsverkum, jarðarförum eða öðru slíku og starf prestsins sé með þeim hætti hvað snertir sálgæslu, samskipti við sóknarbörn, félagslega aðstoð og annað, að óeðlilegt sé að þeir búi við þá skipan sem verið hefur til þessa. Eftir að hafa hugleitt þetta mál nokkuð tók ég þá afstöðu að fallast á þessi rök Prestafélagsins og flytja hér frv. í samræmi við þeirra óskir, þar sem sú breyting er gerð á að Kjaradómur ákveði starfskjör presta líkt og hann ákveður starfskjör ýmissa annarra opinberra starfsmanna eins og fram kemur í 1. gr. frv. Í sjálfu sér sé ég ekki ástæðu til þess að hafa um þetta fleiri orð en mælist til þess að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. fjh. - og viðskn. sem getur þá kallað til sín þá fulltrúa sem hún telur eðlilegt að ræða við til að hlýða milliliðalaust á þær röksemdir sem þeir flytja.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Virðulegi forseti. Mér finnst mál það sem hæstv. fjmrh. mælti hér fyrir vera mál sem er í rauninni alveg sjálfsagt. Rökin þau að sálusorgun getur ekki bara farið fram eftir pöntun og ekki er hægt að leggja hana af í verkföllum eða jarðarfarir eru mjög sterk. Auk þess lít ég svo á að sú þjóð sem telur sig kristna og hefur ríkiskirkju hljóti að líta störf presta þannig að þau geti eiginlega ekki átt að sæta sömu lögmálum og önnur venjuleg störf. Við erum búin að ráða þessa menn til að þjóna trú okkar og andlegum þörfum og við hljótum að þurfa að meta störf þeirra á annan hátt heldur en gert er í venjulegum kjarasamningum. Að vísu lít ég svo á að verkfallsrétturinn sé einhver heilagasti réttur mannsins en í sumum tillfellum er rétt að honum sé ekki beitt heldur sé á annan hátt skipað málum.

Eyjólfur Konráð Jónsson : Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég fagna þessu frv. og lýsi yfir fyllsta stuðningi við það. Það kemur til nefndar sem ég á sæti í og mun ég gera mitt til þess að greiða fyrir framgangi málsins. Það er satt að segja ekki vansalaust hvernig kjör presta hafa verið. Þau hafa ekki verið allt of beysin. Við skulum vona að Alþingi eða Kjaradómur muni skammta þeim meira heldur en verið hefur og þeir alla vega losna undan þátttöku í verkföllum t.d. Get ég þó tekið undir það að verkfallsrétturinn er almennt helgur þó að hann kannski gegni ekki nákvæmlega sömu hlutverkum nú eins og fyrrum var. En alla vega vænti ég þess að Alþingi geti jafnvel orðið sammála um að flýta fyrir framgangi þessa máls og teldi það vel farið.