Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Ég hefi stundum orðið til þess áður að hefja hér eldhúsumr., en þar sem umr. um aðalmál þessa þings, stjórnarskrármálið, var útvarpað, og það mál vafalaust hefði meira og minna blandazt inn í eldhúsumr., mun ég játa eldhúsumr. falla niður frá minni hálfu að þessu sinni. Er þetta að vísu ekki svo að skilja, að ég hafi ekki bæði margar og miklar aðfinnslur fram að bera við stj., og má því vel vera, að ég fari í eldhúsið við síðari umr. fjárl. hér í deildinni, en það hefir stundum verið gert, að hefja slíkar umr. við 3. umr. fjárl.

Héðinn Valdimarsson Ég hefi orðið of seinn fyrir með þessa brtt., en vii þó skýra efni hennar nánar. Nú hefir forstjóri Brunabótafél. svo að segja einræði um stj. þess, en í slysatryggingarlögum er gert ráð fyrir sameiginlegri stj. tryggingarstofnana ríkisins. Hefi ég gert þá till., að með forstjóranum komi gæzlustjórar, því að mér finnst það varhugavert, að hann hafi ekki meðstjórnendur með sér, þó að ekki sé verið að vantreysta núv. framkvæmdarstjóra Er það illa viðeigandi að svo sé í sumum stofnunum, en öðrum ekki, því að þar er þá eftirlitið með miðstjórninni sama og ekkert. Vænti ég, að þetta verði athugað í Ed., þegar þangað kemur.

Magnús Guðmundsson Ég er meðflm. að till. á þskj. 413, og mér skildist á hv.frsm., að hann andmælti henni af því, að hún væri óþörf. En ég gat ekki skilið af orðum hv.frsm., að svo væri. Það vakti fyrir okkur að tryggja það, að brunabótasjóðir þessir verði ávallt eign sveitafélaganna, og ef hv.frsm. getur sýnt, að það sé ótvírætt samkv. frv., þá get ég tekið till. aftur, en annars ekki.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Ég vil fyrst út af aths. hv. 3. þm. Reykv., geta þess, að þegar ég í upphafi afgreiddi tillögur mínar til breyt. á lögum brunabótafélagsins til ríkisstjórnarinnar gerði ég ráð fyrir 2 meðstjórnendum með framkvæmdarstjóra, en ríkisstj. þótti ekki ástæða til að taka þá till. til greina. Ég get verið hv. 3. þm. Reykv. sammála um það, að eðlilegast sé, að höfð sé sameiginleg stjórn allra deilda tryggingarstofnunar ríkisins. Til þess að það gæti orðið þarf að breyta þeim lögum. Má það heppilegt teljast, að ein sameiginleg stjórn sé fyrir allar deildir tryggingastofnunarinnar, en hitt er óþarft og óþarflega umsvifamikið og kostnaðarsamt að hafa 3 manna stjórn fyrir hverja deild. En til þess að þetta geti orðið, þarf sem sagt að breyta l. um tryggingastofnanir. Viðvíkjandi brtt. á þskj. 413 vil ég endurtaka það, sem ég sagði við 2. umr., að hún er óþörf, því að í l. brunabótasjóða sveitarfélaganna er beinlínis ákveðið, að sérsjóðirnir séu eign sveitarfélaganna. Þessir sjóðir eru í vörzlum héraðanna og heita brunabótasjóðir þess og þess hrepps, og hafa aldrei verið sameinaðir hinum sameiginlega brunabótasjóði sveitarfélaganna 

Magnús Guðmundsson Ég get ekki séð, að málinu sé hætta að því, þótt það fari til Ed. aftur, og getur það ekki aftrað mér frá því að bera fram réttmæta brtt. Hefi ég ekki sannfærzt um það af orðum hv. 1. þm.N.-M, að brtt. sé óþörf. Það er gerð sú ráðstöfun á þessum sjóðum, sem gera þarf.

Þess þarf heldur ekki

. Það getur a. m. k. ekki spillt, þótt þetta sé tekið fram skýrum orðum. Hv. þm. nefndi innstæðufé sveita í sambandi við sveitarstjórnarlögin. En þessir brunabótasjóðir hafa ekki hingað til verið taldir til innstæðufjár sveita, en við ætlumst til þess, að framvegis verði það gert, en erum hræddir um, að það geti orðið vafaatriði, ef ekki koma um það nein ákvæði í lögum. Fyrir því viljum við flm.brtt. á rskj. 113, að hún verði samþ., til þess að enginn efi sé á, að sveitirnar haldi þessu fé.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Það er ekkert um það að segja, þótt hv.þm. vilji halda till. sínum til akvgr. Eigi að síður eru þær óþarfar. Hv. 2. þm. Skagf. talaði um, að fé það, sem um er að ræða, hafi ekki verið talið með innstæðufé sveita. Þetta er rétt ennþá, meðan ábyrgðin hvílir á þeim, en þegar búið er að taka alla ábyrgð af sveitarfélögum, þá getur þetta ekki verið annað en innstæðufé sveitanna. Það getur vel verið, að málinu sé engin hætta búin, þótt það eigi eftir að fara til Ed., en svo stirt sem málið hefir gengið, finnst mér ekki réit að hrekja það að óþörfu milli deilda.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil leggja til, að till. að samþ., þó að ég álíti ekki vafa á því, að sveitirnar eigi þessa sjóði, eftir að skyldutryggingar eru fallnar úr l. Er rétt að benda sveitarstjórnum sérstaklega á þetta. Sumar sveitarstjórnir hafa eytt stórum innstæðum, og eins hafa bæjarstjórnir eytt öllum innstæðum sínum; svo var t. d. á Ísafirði. Er því rétt að taka það fram, þar sem sjóðeignin tilfellur sveitarfélögunum, að þau megi ekki eyða þessu fé nema með samþykki sýslunefnda.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það mætti að vísu líta svo út fyrir þá, er síðar athuga þetta mál, ef brtt. verður felld, að deildin sé ekki sammála um það, sem í henni felst. Ég er alveg sammála hv. 1. þm.N.-M. um þau, að brtt. sé óþörf. En þó að ég greiði atkv. gegn henni, þá felst ekki í hví, að ég sé brtt. efnislega mótfallinn, heldur það eitt, að ég álit hana óþarfa.

Magnús Guðmundsson Ég man ekki til þess, að þessum sjóðum sé ráðstafað áður í lögum, og því er það ekki gefið að fyrra bragði, að þá beri að meðhöndla sem innstæðufé sveita, sé ég ekki hvað getur verið á móti því að samþ. það, sem öllum kemur saman um, að eigi að vera. Þetta stendur ekki beint í frv., það hefir hv.frsm. viðurkennt, og er því undarlegt, ef ekki má skjóta því þar inn.

Frsm. (Páll Hermannsson) Frv: þetta hefir legið lengi hjá landbn. Dráttur sá, sem orðið hefir á afgreiðslu þess, stafar af ýmsu. N. vildi gera sér sem ljósast grein fyrir till. þeim, sem hún gerði í málinu; leitaði hún því uppplýsinga hjá ýmsum mönnum, er hún taldi kunnugasta í þessum efnum. Till. þær, er henni bárust, voru mjög á ýmsan veg. Af þeim mönnum, sem hún leitaði til, má nefna: dýralækninn í Rvík, ráðunaut Búnaðarfél. Íslands í hrossarækt og forstjóra útflutningsdeildar S: Í. S. Þó að till. þessara manna bæri ekki saman í öllu, þá kom samt mjög skýrt fram í þeim, að tillögumenn höfðu komið auga á þá staðreynd, að markaður fyrir íslenzk hross væri alltaf að þverra og væri nú orðinn sáralítill. Það var líka ljóst, að menn þessir höfðu litla von um, að hægt yrði að vinna nýjan markað fyrir hrossin undir því fyrirkomulagi, sem nú er og verið hefir á hrossasölunni. Fyrir því vildi n. með till. sínum beina málinu inn á þá braut, að framvegis yrði vandað betur til þeirra hrossa, sem flutt væru út úr landinu, bæði að því er gæði og útlit snertir - í einu orði sagt, hrossin gerð betri markaðsvara. Ennfremur vildi n. stuðla að því, að erlendir kaupendur fengju meiri tryggingu um gæði vörunnar en áður hefir átt sér stað. Í þessa átt stefna brtt. þær, sem n. hefir gert við frv. Einn nm. hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, sem ég hygg, að gildi aðeins um eitt ákvæði frv., en að öðru leyti mun hann vera okkur hinum sammala. Ég býst við, að sá hv.þm. geri grein fyrir, í hverju þessi fyrirvari er fólginn. Brtt. okkar eru allar ljósar og auðskildar. Brtt. við 1. gr. gengur í þá átt að koma í veg fyrir, að flutt verði á erlendan markað yngri hross en 3 vetra gömul, en eins og þetta er orðað í frv., getur verið um það það að ræða að flytja út 2 vetra hross. Er þetta gert sakir þess, að 3 vetra hross eru þroskameiri en 2 vetra, og því notþarfari vara þegar kemur til annara landa. Önnur brtt.n. er ný gr. sem bæta á inn í frv., er mælir fyrir um það, á hvaða tíma árs skuli heimilt að flytja út hross og á hvaða tíma það skuli óheimilt. Samkv. þeirri gr. er gengið út frá því sem aðalvenju, að hross megi ekki flytja út á erlendan markað á tímabilinu frá 1. okt. til 1. júní ár hvert. Þó er gert ráð fyrir, að á tímabilinu frá 1. marz til 1. júní, megi með sérstöku leyfi atvmrh. flytja út innigefin vel feit hross, og ætlast n. til, að þau séu í það góðu ásigkomulagi, að taka megi þau til notkunar strax og þau koma út. Þá er 3. brtt. um það, hvernig skuli haga skrásetningu og merkingu þeirra hrossa, sem út eru flutt. Er ætlazt til, að það verði gert nánar en áður, og hefir n. hugsað sér, að það verði gert þannig, að samin verði skrá yfir hrossin í áframhaldandi töluröð, og samtímis fest við hvert hross spjald, þar sem tilgreint er skrásetningartala þess, kynferði, aldur, litur og hæð. Geta þær upplýsingar orðið til tryggingar fyrir kaupandann. - 4. brtt. er aðeins afleiðing af hinni nýju gr. Fimmta brtt. fjallar um þá galla og þau lýti, sem ekki mega vera á hrossum, sem útflutningur er leyfður á. Eru þar sett gleggri ákvæði um þá hluti en verið hafa áður. Sjöunda brtt. er um það, að hækka sektarákvæðin fyrir brot gegn lögunum. frv. eru sektarákvæðin frá 50–1000 kr. En n. leit svo á, að brot gegn slíkum lögum sem þessum gætu verð þess eðlis, að 1000 kr. sektarhámark væri allt of lagt, ef t. d. um þá væri að ræða, að heilir skipsfarmar yrðu verðlausir eða verðlitlir vegna vanrækslu gagnvart lögum þessum. Hún leggur því til, að hámarkið verði fært upp í 3000 kr. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta nú og legg til, fyrir hönd landbn., að brtt. og frv. verði samþ.

Jón Jónsson Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, þó að ég í raun og veru telji mál þetta litlu skipta, úr því, sem komið er, þar sem mjög lítið er orðið um sölu á hrossum út úr landinu, því að eins og kunnugt er, hefir sá mikli markaður, sem var fyrir íslenzka hesta allt frá 1870 til 1920, alltaf farið minnkandi síðustu 8 arin, svo að nú er helzt útlit fyrir, að hann hverfi með öllu, nema þá helzt fyrir hross, sem hafa einhverja sérstaka kosti. Þó að þannig sé nú komið um markaðinn, er vitanlega sjálfsagt að hafa Iög um þessi efni, og því hefir stj. komið fram með frv. Það, sem hér er til umr. nú, ásamt brtt. landbn. Þó að ég hafi skrifað undir nál. með fyrirvara, þá er ég samt að mestu sammála um brtt. þær, er hún hér fram við frv. Það er aðeins eitt atriði, sem ég er í vafa þm. Önnur brtt. kveður svo á, að ekki megi flytja út hross frá 1. okt. til 1. júní. Þó er með sérstakri undanþágu veitt heimild til þess að flytja út hross frá 1. marz til 1. júní. Samkv. brtt. þessari er því með öllu óheimilt að flytja hross út á tímabilinu frá 1. okt. til 1. marz. Ég veit nú vel, að það er ekki mikið um útflutning hrossa á þessu tímabili, enda ekki æskilegt, sérstaklega ef þarf að flytja þau langar leiðir á landi, áður en þau komast á útflutningshöfn, því að eins og kunnugt er, er þeim mjög þungt um allar hreyfingar á haustin og framan af vetri. Þó er það nú svo, að fyrir hefir komið, að hross hafa selzt til útlanda á þessu tímabili, og má því vel vera að það geti komið fyrir enn. Getur því verið vafamál, hvort rétt sé að banna með öllu útflutning þeirra þetta tímabil. Ég held því, að réttara væri að heimila atvmrh. að veita einnig undanþágu á þessu tímabili, frá 1. okt. til 1. marz. Aths. þessa hefi ég gert eftir beiðni S. Í. S., sem telur æskilegt að fá þessa undanþáguheimild inn í lögin, því að öðrum kosti þyrfti að gefa út bráðabirgðalög, ef til kæmi með útflutning hrossa á þessu tímabili. Ég geri nú frekar ráð fyrir að koma með brtt. um þetta atriði við 3. umr., en þó hefi ég ekki fullráðið það enn, en ég vil a. m. k. vekja athygli hv. dm. á því, að þetta getur verið álitamál.

Bjarni Snæbjörnsson Ég vildi leyfa mér að fara nokkrum orðum um frv. þetta áður en það fer til n., því ég býst við, að það eigi að ná fram að ganga á þessu þingi, þó að undirbúningur þess sé vafalaust minni en undirbúningur slíkra mála í nágrannalöndunum, t. d. í Danmörku. Það, sem ég vildi fyrst og fremst biðja n. þá, sem málið fær til meðferðar, að athuga, eru ákvæði 10. og 11. gr. frv., þar sem talað er um vottorðagjafir og vitni í réttarmálum, m. ö. o. þagnar- og frásagnarskyldu lækna. Ég vildi mælast til þess, að n. tæki til athugunar, hvort læknum beri ekki einnig einhver réttindi í sambandi við þær skyldur, því það hefir komið fyrir, að það valdi heim þungum búsifjum, ef þeir inna af hendi þessar skyldur sínar. Þá er 13. gr. frv. Hún fjallar um gjaldskrár lækna. Ég vildi beinlínis biðja n. að athuga, hvort hún sé í samræmi við 65. gr.stjskr. Ennfremur segir svo í 5. málsl. þessarar gr. frv.: „Nú hefir læknir, annar en héraðslæknir, eða tannlæknir eða nuddari eða aðrir með takmörkuðu lækningaleyfi opinbert starf á hendi fyrir ríkið eða bæjar- eða sveitarfélag og föst laun fyrir það, ekki lægri en meðalhéraðslæknislaun, og ber honum þá að fara eftir gjaldskrá héraðslækna“. Mér finnst málsgr. þessi mjög óljós, t. d. gagnvart sérfræðingum, sem hafa opinber störf á hendi, eins og t. d. læknaprófessorunum, sem jafnframt háskólakennslunni eru yfirlæknar við landsspítalann og vitanlega eru sérfræðingar hver í sinni grein. hér kemur það alls ekki skýrt fram, hvort þeir skuli taka fyrir störf sín sem sérfræðingar eða eftir gjaldskrá héraðslækna. Þá er það 14. gr. frv., þar sem svo er ákveðið, að landlæknir megi heimta skýrslur af læknum viðvíkjandi störfum þeirra og heilbrigðismálum, og er ætlazt til, að með reglugerð megi ákveða dagsektir, allt að 5 kr. fyrir hvern dag, er vanrækt er að senda fyrirskipaðar skýrslur. Finnst mér þetta að vísu ekki athugunarvert í sjálfu sér, en þar sem læknar hafa flestir hverjir mörgu að sinna, einkum þó um öll mánaðamót og áramót, þætti mér réttara, að þeim væri synd einhver linkind í þessu efni, ekki sízt þar sem ekki er ætlazt til þess, að þeir fái neitt fyrir þessar skýrslugjafir sínar. Samkv. 4. lið 15. gr., sem fjallar um skottulækningar, má hegna læknum fyrir ýmiskonar afbrot, sem þar eru talin, svo sem ef læknir ávísar eða selur mönnum lyf í þýðingarlausu óhófi eða framkvæmir læknisaðgerð að ástæðulausu, sjálfum sér til ávinnings. Óttast ég, að þessi ákvæði megi misbrúka, ef óhlutvöndum mönnum er í nöp við lækninn, og þar sem 6. gr. hinsvegar kveður svo á, að læknar megi ekki baka sjúklingum sínum eða aðstandendum þeirra óþarfan kostnað, svo sem með óhóflegri lyfjanotkun, óþörfum vitjunum eða aðgerðum o. s. frv., finnst mér sem þessi ákvæð 15. gr., sem ég drap á, séu með öllu óþörf. Þá er það loks 18. gr., sem hefir að geyma ýms refsingarákvæði fyrir brot, sem læknar kunna að verða sekir um samkv. frv. Þykir mér það á skorta um þessi ákvæði, að ekki skuli kveðið á um það jafnframt, hvað séu minni háttar brot og hvað þyngri brot, heldur er þetta algerlega lagt á vald dómarans í hverju tilfelli. Finnst mér réttara, að Alþ. skiljist ekki svo við þetta frv., að ekki sé nánar tiltekið um það, hvaða gr. frv. falla undir minni háttar brot og hvaða gr. þess undir hæstu sektir, ef brotið er gegn ákvæðum þeirra. Verð ég að mælast til þess við þá n., sem málið fær til meðferðar, að hún athugi þetta allt rækilega og færi frv. til betra horfs, sérstaklega þó um þau atriði, sem ég nú hefi drepið á. Ég neita því ekki, að frv. er á ýmsan hátt til mikilla bóta um lækningalöggjöfina og að full þörf er á að fá lögfest margt af því, sem í frv. stendur, en hinsvegar orka ófá ákvæði frv. mjög svo tvímælis, hvort til bóta séu, eins og ég hefi bent á, og auk þess mætti vafalaust bæta ýmsum þörfum ákvæðum inn í frv. Frv. hefir að vísu verið sent til umsagnar stj. Læknafél. Ísl., sem hefir gert sínar aths. við það, og hafa þær margar hverjar verið teknar til greina við samning frv., eins og segir í grg. þess, en hinsvegar hafa nú komið fram tilmæli frá Læknafél. Rvíkur um að breyta frv. að meira og minna leyti, og helzt fresta samþykkt þess til næsta þings, svo fél. gæfist kostur á að athuga frv. ýtarlega. Við umr. í Nd. var þessari málaleitun svarað svo, að í Læknafél. Ísl. væru allir hinir sömu menn sem eru í Læknafél. Rvíkur, og væri því óþarfi að vísa frv. til umsagnar þess fél. sérstaklega, en þessu er til að svara, að mörg ákvæði frv. snerta praktiserandi lækna sérstaklega, en þeir eru allir að kalla í Læknafél. Rvíkur, og það er því skipað tiltölulega fleiri praktiserandi læknum en Læknafél. Ísl., og virðist því sjálfsagt, að fél. fái tækifæri til að láta uppi álit sitt um frv., og ég vænti því þess, að sú n., sem málið fær til meðferðar, afgreiði það ekki svo, að stj. Læknafél. Rvíkur verði ekki til kvödd til skrafs og raðagerða um málið.

1840Jón Baldvinsson: Út af ræðu hv.þm. Hafnf. vil ég aðeins benda á það, sem hv.þm. reyndar tók fram, að frv. var sent til umsagnar stj. Læknafél. Ísl., sem athugaði frv. og gerði sínar brtt. við það, sem flestar voru teknar til greina af flm. frv., en í Læknafél. Ísl. eru sem kunnugt er allir hinir sömu læknar og eru í Læknafél. Rvíkur, enda var þessu ekki mótmælt af hv.þm. Hafnf., og er því engin ástæða til að fara að senda frv. aftur til umsagnar sömu mannanna og áður hafa um það fjallað og lagt með því. Hinsvegar er frv. um mjög margt til mikilla bóta á læknalöggjöfinni, eins og líka hv.þm. Hafnf. viðurkenndi beinum orðum í ræðu sinni, og þær aths., sem hann gerði við frv., voru svo smávægilegar, að þær ættu ekki að geta gefið neinum ástæðu til að setja sig upp á móti því. Ég álít og, að rétt sé að hraða framgangi þessa máls, og að engin ástæða sé til að vera að fresta því til næsta þings, eins og einhverjir virðast óska nú upp á síðkastið.

Jón Baldvinsson Ég vil aðeins beina þeirri spurningu til fjhn., hvort nokkuð sé á bak við þetta frv., þ. e. a. s. myndun nokkurs félagsskapar, sem líklegt sé, að taki til starfa, ef frv. verður að lögum. Samskonar hlunnindi og hér er farið fram á voru samþ. fyrir lánsfélag 1928, en þá var fyrir hendi beiðni frá manni eða félagi, sem hafði fé fyrir hendi eða von um það. Ég vildi því spyrja um, hvort nokkuð slíkt lægi fyrir hendi nú. Ég geri ráð fyrir, að litlir möguleikar séu eins og stendur fyrir sölu skuldabréfa slíks félags innanlands, og vildi því spyrja um, hvort horfur væru á slíkri sölu erlendis. Ég mun ekki leggjast á móti frv., en býst þó við, að ekki sé brýn nauðsyn á lagasetningu sem þessari. Ef enginn félagsskapur stendur á bak við. Hitt er nauðsyn, og hún brýn, að gera veðdeild Landsbankans kleift að starfa og veita 1. veðréttar lán og stuðla að því, að menn geti komið veðdeildarbréfum í peninga án þess að sæta afarkjörum. Nú munu bréf þessi ganga kaupum og sölum undir 70% af nafnverði. Ég teldi rétt, áður en frv. Þetta verður samþ. að athuga þá möguleika, hvort ekki sé hægt að láta veðdeild Landsbankans starfa svo, að að fullu gagni komi. Mér hefir verið sagt, að Landsbankinn hafi keypt veðdeildarbréf fyrir vissa fúlgu á mánuði fram á síðasta ár. Síðan bankinn kippti að sér hendinni hafa bréfin stórhrapað í verði, til stórtjóns fyrir alla þá, sem byggja, og afleiðingin er sú, að húsaleigan helzt jafnhá og áður, þótt eitthvað sé byggt.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ég vil lýsa yfir því, að frv. er borið fram sem hreint skipulagsmál, án þess að nokkur félagsskapur liggi fyrir. Í grg. frv. er vikið að ástæðum fyrir því, að það er borið fram. En ég get bætt því við, að þar, sem er komið skipulag á fasteignalánastarfsemi, hefir alstaðar reynzt svo, að auk 1. veðréttar lána hefir reynzt óhjákvæmilegt að mynda félög til að koma skipulagi á 2. veðréttar lán. Ég hygg, að lagaheimild sem þessi ýti undir stofnun slíkra lánsfélaga hér. Ég ætla, að hér sé eins ástatt og í Danmörku, að hentugast sé, að þessi lánsfélög, sem þar eru kölluð „Hypotekforeninger“, nái ekki yfir mjög stór svæði, heldur t. d. einn kaupstað og umhverfi hans. Í þessu frv. er ekki verið að tala um að útvega fjármagn. Hér er aðeins um heimild að ræða, sem er allt annars eðlis en heimild sú, sem veitt var lánsfélagi 1928. Það lánsfélag bættist inn á sama svið og veðdeild Landsbankans og Búnaðarbankinn. Á því sviði var fullkomin ástæða til að hafa gat á að gefa ekki heimild, nema fyrir lægi möguleikar um fjármagn. Hér er hins vegar um það að ræða að færa út verksvið skipulagsins eins og það þarf að vera til þess að fasteignalöggjöfin verði viðunandi. Ég hygg því, að engin ástæða sé til þess að áskilja það, að félagið verði stofnað áður. Mér er nokkuð kunnugt um, hvernig ástandið er í þessum efnum hér í Rvík. Flestir hafa þurft 2. veðréttar lán til viðbótar við 1. veðréttar lánin úr veðdeild Landsbankans eða stofnunarsjóði. Menn hafa venjulega fengið þetta fé, af því að peningarnir eru til, en orðið að sæta okurkjörum, jafnvel gjalda 20% ársvexti gegn öðum veðrétti og fullri tryggingu. Ég álít, að löggjafarvaldið eigi að stuðla að því, að menn þurfi ekki að sæta slíkum kjörum. Hér er ekki verið að tala um að útvega fjármagn, heldur að búa svo um hnútana, að menn þurfi ekki að sæta okurkjörum, þegar nóg fjármagn er til í landinu til tryggra lána. Þá talaði hv. 2. landsk. um nauðsyn þess að koma veðdeild Landsbankans í starfræksluhorf. Nú hefir aðalkaupandi veðdeildarbréfanna, Landsbankinn, dregið sig í hlé, svo að menn verða að selja þau sjálfir eftir því sem bezt gengur. Nú munu menn yfirleitt ekki fá meira en 75% fyrir bréfin, en ekki veit ég til, að þau hafi farið niður fyrir 70%. Má segja, að þetta sé óviðunandi, en þó vafasamt, hvort þetta verð er ekki í samræmi við þá þröng, sem kreppunni fylgir. Ég álít, að af hálfu löggjafarvaldsins liggi fyrir allt, sem þarf til þess að koma starfsemi veðdeildarinnar í það horf, sem peningamarkaðurinn leyfir á hverjum tíma. Með lögum um ríkisveðbanka er allt það gert, sem löggjafarvaldið getur gert til þess að veðdeild Landsbankans og Búnaðarbankans geti útvegað sér lánsfé. Ef gera á eitthvað frekara í því efni, verður það að vera banka- og stjórnarframkvæmdir. Hitt sporið, að stofna 2. veðréttar lánafélög, er hinsvegar ekki hægt að stíga, fyrr en löggjafarvaldið hefir stigið fyrsta sporið, eins og til er ætlazt með þessu frv. Við síðustu bæjarstjórnarkosningar fyrir tveim árum hélt einn góður borgari, sem var kosinn af Framsóknarflokknum, því fram, að hið fyrsta, sem fyrir lægi, væri að koma skipulagi á 2. veðréttar lán til húsabygginga. Síðan hefir ekkert verið gert í þessu efni, og fyrsta sporið er að fá slíka lagaheimild. Ég vil því vona, að hv. 2. landsk. setji sig ekki á móti frv., þótt enginn undirbúningur sé um öflun fjármagns.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Mér var synt frv. Þetta áður en það var lagt fyrir deildina. Ég sé ekkert athugavert við það, þótt þessi breyt. verði gerð. Ég álít, að hún geti komið að gagni, en geti ekki gert miska. Eins og stendur verða menn að sæta okurkjörum um lán út á alla veðrétti nema hann fyrsta. En umbætur á þessu verða að gerast fyrir samstarf manna sjálfra, og er þá síður hætta, að kallað sé á ríkisvaldið til hjalpar, nema um skattfrelsi á bréfunum, eins og gert er ráð fyrir í frv.

Jón Baldvinsson Ég var ekki að setja mig upp á móti frv., heldur aðeins að leita upplýsinga. Nú hefir hv. 1. landsk. upplýst, að enginn félagsskapur standi að baki frv. Má vel vera, að frv. Þetta komi að gagni síðar, þótt ég efist um, að svo verði. Þegar svipuð löggjöf var á ferðinni 1928, fullyrtu þeir, sem að henni stóðu, að fé væri fyrir hendi, sem og var, því að það lánsfélag mun hafa lánað út um 2 millj. kr. Fjmrh. hefir nú lagt blessun sína yfir málið, og styrkir það auðvitað framgang frv.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Á sumarþinginu í fyrra voru samþ.l., sem heimiluðu stj. ýmsar ráðstafanir vegna útflutnings á nýjum fiski, og var í þeim 1. ákveðið að endurskoða þau á næsta reglulegu Alþingi. Samkv. þessum l. hefir ísfiskflutningi verið haldið uppi frá Austurlandi, Vesturlandi og að nokkru leyti frá Suðurlandi, og eru skýrslur til um þetta, sem lagðar hafa verið fyrir hv. sjútvn. Við flm., hv. 1. þm. S.-M. og ég, viljum með frv. benda á, hverju þarf að breyta í l. frá í fyrra. Sé ég enga ástæðu til að fjölyrða um þetta, en vænti, að málið fái að ganga áfram til 2. umr. og hv. sjútvn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Væri ekki réttara að bera fyrst upp brtt. 456, því að sumir myndu e. t.v. greiða atkv. með þessari (426), ef hin félli?

Forseti (JörB): Ég álít réttara að bera þessa brtt. fyrst upp, því að hún er víðtækari, færir starfssviðið út. Brtt. 456,1.a felld með 16:4 atkv. - 456,1.b–3 teknar aftur. - 475 samþ. með 14:8 atkv. Frv., svo breytt., samþ. með 16:1 atkv. og afgr. til Ed.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Við 1. umr. þessa máls gat ég um, að ég mundi koma með brtt. við þetta frv. Þær eru á þskj. 467, en á þskj. 480 er síðan varatill. Ég gerði þá nokkra grein fyrir þessu, og fyrsta brtt. fer í þá átt, að það verði að vísu frestað til ársloka 1933 framkvæmd laga nr. 50, 10. nóv. 1913, um að landssjóður leggi Landsbankanum til 100 þús. kr. á ári í næstu 20 ár, en af því eru nú 2 framlög eftir, en því aðeins á að fresta þessu eftir minni brtt., að ríkisstj. neyti þeirrar heimildar, sem hún hefir í búnaðarbankalögunum til að fella niður kaup Landsbankans á ræktunarsjóðsbréfum. Þessi heimild var látin í búnaðarbankalögin til þess að ríkisstj. neytti hennar, en hún hefir ekki fengizt til þess á síðastl. 2 árum. Það gæti komið sér illa fyrir Landsbankann, ef hann fengi ekki þessa peninga, en væri neyddur til að kaupa ræktunarsjóðsbréf eins og verið hefir, þó heimild sé til að fella þetta niður. Ég vænti, að n. taki þessu vel og stj. líka, og þarf ég ekki fleiri orðum um það að eyða. Þá er 2. brtt., um að skemmtanaskatturinn falli til bæjar- eða sveitarsjóða til ársloka 1933. Ég gerði líka grein fyrir því við 1. umr., hvernig á því stendur, að sá skattur á heima þar, sem þessar skemmtanir eru haldnar, og upphaflega rann þessi skattur til bæjar- og sveitarsjóða þar, sem hann var tekinn, en síðar var hann tekinn til að standa straum af kostnaði við byggingu þjóðleikhúss, en nú er lagt til að gera hann að almennum ríkissjóðstekjum. Ég tel þetta ekki réttlátt gagnvart sveitarfélögunum; þau hafa líka þörf fyrir tekjur, þar sem þau hafa ekki getað náð inn útsvörum á síðasta ári. Þeim mundi ekki veita af, þó þau fengju þennan skatt, því þau hafa nóg við hann að gera, bæði til almennra þarfa, atvinnubóta og á annan hátt. Þau þurfa að halda á öllu sínu. Þá er það 3. liður, um að tekjur af einkasölu á tóbaki falli burt úr frv. Ég lýsti því við 1. umr., á hvern hátt Framsóknarflokkurinn samdi um það við Alþýðuflokkinn, þegar hann hjálpaði honum til að koma á einkasölu á tóbaki á síðasta þingi, að tekjurnar af henni rynnu ekki í ríkissjóð, heldur yrðu notaðar í sérstökum tilgangi, þar sem helmingur þeirra rynni í byggingar- og landnámssjóð, en hinn helmingurinn í sjóð verkamannabústaða. Og við gengum út frá, að það mundi ekki fáum mán. síðar verða gengið frá öllu saman, og sízt af öllu gat okkur dottið í hug, að Sjálfstæðisflokkurinn mundi ganga inn á sömu braut, að lata ríkissjóðinn fá þetta fé. En eftir því nál., sem fjvn. hefir gefið út öll sameiginlega, lítur út fyrir, að báðir flokkarnir hafi komið sér saman um þetta. Ég vil algerlega mótmæla þessum till. og halda fast við, að það standi, sem áður hefir verið samið um, að helmingur þessara tekna gangi til byggingarsjóðs fyrir verkamannabústaði. Ég hygg, að það verði ekki of miklir peningar, sem þessi sjóður fær, þó hann haldi þessum tekjum, enda gæti það orðið til að bæta eitthvað úr atvinnuleysinu, ef hægt væri að halda áfram að byggja, og eins og horfurnar nú eru, er full þörf á því. Þar við bætist, að í sumum kaupstöðum, og sérstaklega þó hér í Rvík, kemur það sér ákaflega illa, ef sjóðurinn missir þessar tekjur, því hér hafa verið reistar miklar byggingar, 54 íbúðir held ég, með það fyrir augum, að þessar tekjur mundu fást. Og eins og nú stendur fæst ekki lán í útlöndum, svo sjóðurinn hefir ekki á annað að byggja en þær tekjur, sem hann á að hafa. Og ef það er tekið fyrirvaralaust af honum, eftir að byrjað er á svona byggingu, sem Alþ. hefir narrað mann út í, þá stendur sjóðurinn uppi ráðþrota. Hann hefir gengið út frá að hafa nóga peninga til að ljúka við þessa byggingu, því maður gat ekki búizt við, að þeir yrðu af honum teknir á þennan hátt. En það verður ekki hægt að ljúka við bygginguna, ef þetta verður tekið. Og þó það væri nú hægt að fá bráðabirgðalán í bönkum hér með dýrari vöxtum, þ. e. a. s. víxlavöxtum, til að ljúka við bygginguna, þá mundi það þó koma fram á verkamannabústöðunum á næsta ári í því, að ekki væri hægt að byggja meira, og þar með væri stöðvuð hér í Rvík öll bygging verkamannabústaða meðan þessi lög væru látin gilda. Mér finnst því, að eins mikið og sumir hv. dm. hafa talað um húsaleiguhæðina í Rvík og húsnæðisvandræðin, þá ættu þeir sízt að taka sjálfsbjargarviðleitnina frá verkamönnum, sem kemur fram í viðleitni þeirra til að byggja sjálfir yfir sig. Í 2. gr. segir, að lög þessi öðlist gildi þegar í stað. Ég skil nú þetta að vísu svo, að það sé ekki hægt að taka þær tekjur í ríkissjóð sem einkasalan hefir haft á þessum tíma, sem liðinn er og þangað til lögin verða staðfest, því þau geta ekki verkað aftur fyrir sig til áramóta. En það er ekki nóg fyrir sjóðinn, þó hann fái tekjur til þess tíma, er lögin ganga í gildi; það þurfa að halda áfram að koma tekjur í hann, því annars er það fyrirfram séð, að það er ekki hægt að ljúka við bygginguna við Bræðraborgarstíg og Hringbraut. Ég vænti nú, að það séu nægjanlega margir í hv. d., sem sjá þessa nauðsyn, til þess að till. mín verði samþ. Mér skildist á hæstv. fjmrh. um daginn, að það væri ekki meining hæstv. stj. að taka allar þessar tekjur í ríkissjóð; hann bjóst við, að hagnaðurinn af tóbakseinkasölunni yrði það mikill, þrátt fyrir 15% verðtollinn, sem hann vildi leggja á tóbakið, að í hlut byggingarsjóðs fyrir verkamannabústaði mundi koma það, sem áætlað er í fjárlagafrv., eða 200 þús. kr. Til vara, ef það skyldi ekki verða samþ. að fella tóbakseinkasöluna burt úr frv., hefi ég komið með aðrar till. um það, að bæði öðlist lögin ekki gildi fyrr en 1. júlí 1932, svo að það sé ákveðinn dagur, þegar hagnaðurinn er gerður upp, en ekki óakveðinn, og þá kannske í miðjum mánuði, og svo að auki varabrtt. vænti ég, að hæstv. forseti skoði það svo - um, að aftan við 3. tölul. 1. gr. bætist: „að svo miklu leyti sem þær fara fram úr 200 þús. kr.“, svo að þó að einkasöluhagnaður sá, sem fram yfir er áætlun fjárl., falli til ríkissjóðs, þá sé þó áætlun fjárl. haldið. Ég skil vel, að margir hv.þm. muni skilja það, hver ábyrgðarhluti það er að setja lög, sem hrinda af stað stórum framkvæmdum í sambandi við ákveðna tekjuöflun, og síðan allt í einu fyrirvaralaust setja lög um, að tekjumöguleikar fyrirtækisins falli úr gildi, þó fyrirsjáanlegt sé, að framkvæmdir stöðvist í miðju kafi. Svo hvað sem hinum liðunum líður í frv., þá vona ég, að það verði ekki samþ., að hagnaðurinn af tóbakseinkasölunni skuli renna í ríkissjóð.

Frsm. (Jónas Þorbergsson) Fjvn. hefir leyft sér að bera fram á þskj. 486 nokkrar vatill. við frv. það, sem hún flutti áður og ég mælti fyrir nokkur orð hér í hv. d. þá, og er það að finna á þskj. 258. Ég get nú að mestu leyti vísað til þess, sem ég lét þá um mælt, því þær till., sem hér er um að ræða, eru áframhald af þeirri viðleitni n. að spara, að firra ríkissjóð þeim útgjöldum, sem unnt er í því kreppuári, sem framundan er. Fyrsta till.fjvn. er um að fresta til ársloka 1933 framkvæmd 2, og 3. gr. laga nr. 45, 10. nóv. 1913, um Bjargráðasjóð Íslands. Eins og hv. dm. er kunnugt, nemur þetta gjald 25 aurum á mann, sem sveitarsjóðirnir leggja fram, og ríkissjóður leggur helming á móti, Það, sem spara má með þessu, eru 25 þús. kr. á ári. Þá leggur n. til á sama þskj. að fresta á árinu 1933 framkvæmd 12. gr. 1. nr. 40, 7. maí 1928, um breyt. á jarðræktarlögunum, eða að létta af ríkissjóði framlagi til verkfærakaupasjóðs, sem ætlaður er til að kaupa fyrir verkfæri til að rækta með í sveitum landsins. Framlagið mun, eftir þeim upplýsingum, sem n. hefir fengið, nema, eftir þeim framkvæmdum, sem verið hafa á undanförnum árum, þó búast megi við, að þær muni verða minni næsta ár, 60–70 þús. kr., ef ekki verður tekið það ráð að fresta framkvæmdum samkv. þessum lögum á því ári. En ef hv. hd. gengur inn á að samþ. þessa till., þá hefir n. áætlað, að það spari ríkissjóði 60 þús. kr. Í þriðja lagi leggur n. til, að frestað verði til ársloka 1933 framkvæmd kennslueftirlits þess, sem um ræðir í 6.–8. gr. 1. n. 35, 19. maí 1930, um barnakennslu. Það hefir nú verið lagt fram í hv. d. frv. um, að þetta kennslueftirlit falli niður með öllu, en n. er sammála um, að því verði frestað um þessi tvö ár, og væntir þess, að hv.þd. geti fallizt á það. Í raun og veru þarf ég ekki fyrir n. hönd að segja meira. Ég hefi ekki umboð hennar til að tala um brtt. þær, sem liggja fyrir frá öðrum. En fyrir mitt leyti get ég sagt það, að ég býst ekki við, að hún muni fallast á þær. Það er náttúrlega réttmæti, að hv. 3. þm. Reykv. felli sig illa við, að ráðstöfun þeirri, sem gerð hefir verið á hagnaði tóbakseinkasölunnar, sé breytt, en n. væntir, að hv.þd. skilji það, að till. hennar eru ekki bornar fram af neinni löngun til að fella niður framkvæmdir, heldur vegna þess vandræðaástands, sem er ríkjandi og yfirvofandi, og að þá kæmi einhverstaðar illa við, hvað sem þingið gerði til að spara.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) (óyfirl.]: ég hefi átt samtöl við hv.fjvn. um till. hennar og frv. og tek undir með n. um það, að það sé sízt vanþörf á að fresta heim hlutum, sem þola bið, í þeirri geysilegu kreppu, sem nú ríkir. Því þó það væri illt útlit um margt, þegar við komum hér saman, þá er síður en svo, að neitt hafi batnað síðan. En utanaðkomandi áhrif eru það, sem varða mestu um að skapa það ástand, sem hjá okkur ríkir á hverjum tíma í afkomu þjóðarinnar. ég verð því að leggja með því, að frv. n. verði samþ., þó það séu nokkur einstök atriði, sem ég hefði heldur kosið öðruvísi. Sumpart er það til samkomulags, að ég fellst á þau, og sumpart er það fyrir þær aðgerðir, sem þingið hefur haft við mínar till., eins og t. d. verðtoll af tóbaksvörunum. Ég hafði hugsað mér, að það yrði ekki tekinn í ríkissjóð ágóðann af tóbakseinkasölunni frá byggingar- og landnámssjóði og verkamannabústöðunum nema að nokkru leyti. En það er varla rétt hermt hjá hv. 3. þm. Reykv., að ég hafi sagt, að það mundi ekkert skerðast hlutur verkamannabústaðanna, þó verðtollur kæmi á tóbakið, enda hefði þá ekki verið ástæða til þeirra orðaskipta, sem hér fóru fram milli mín og hv.þm. Við þá umr., ef það hefði legið í orðum mínum. Hinsvegar skilst mér, að hann telji hér vera um svik að ræða af hálfu Framsóknarflokksins, en sú ástæða kemur ekki til greina, nema um lækkun ágóðans sé að ræða, þannig, að verkamannabústaðirnir fái ekki uppborið það, sem þeim upphaflega var ætlað, því að ef fullur helmingur ágóðans er heim greiddur, getur ekki verið um svik að tala. Ég gerði ráð fyrir, að tóbaksverðtollurinn yrði til þess að ná vel þeirri hækkun, sem þyrfti að nást, og að hann kæmi að meiri hl. fram á verðhækkun á tóbakinu, sem sumpart var framkvæmd um áramótin, en sumpart hefði þurft að framkvæma um leið og lögin komu í gildi, sérstaklega á rjóli og „skráa“, en á vindlum, vindlingum og hinum dýrari reyktóbakstegundum var verðhækkunin orðin nóg. Ég bauð hv. 2. landsk. upp á það í Ed. í sambandi við þetta, ef tóbakstollurinn yrði samþ., að ganga þá á móti því, að allur tóbakseinkasöluágóðinn yrði tekinn í ríkissjóð. En þegar búið er að leika það frv. eins og gert var, þ. á m. af hv. 2. landsk., þá er ekki nokkur vegur fyrir fjmrh. annað en að mæla með frv. í þessu efni. Að þessu leyti mega hv. jafnaðarmenn sjálfum sér um kenna að þiggja ekki mitt framborna tilboð, sem var þeim miklu betra en þetta. Hitt, hvaða dagur það sé, sem það eigi að takmarkast við, hvenær lögin öðlist gildi, er ekki annað um að segja en það, að ég geri ráð fyrir, að tóbakseinkasöluagóðinn renni til verkamannabústaðanna til þess tíma, er lögin öðlast gildi, hvort sem það er staðfestingardagur eða 1. júlí. En það er náttúrlega samningsatriði að einhverju leyti, hvað þá er til fallið af ágóða af rekstri tóbakseinkasölunnar. En ég get heitið því, ef það kemur undir mig að eiga í slíkum samningum, að taka allt það tillit, sem unnt er, til þeirra ráðstafana, sem búið er að gera í sambandi við byggingu verkamannabústaða. Og ef ég sæi, að þeir lentu í örðugleikum vegna þessara laga, mundi ég telja mér skylt að sýna meiri linkind í þeim samningum en ella. Það er sjálfsagt að taka það fram í umr., að af þessum till. eigi engin vandræði að hljótast. Um það þurfum við hv. 3. þm. Reykv. ekki að deila. Ég hefði óskað að þurfa ekki að fylgja því, að allur tóbakseinkasöluagóðinn skuli renna í ríkissjóð, en rás viðburða, sem mér eru ósjálfráðir, veldur því, að ég verð nú að greiða atkv. með því. En hv. jafnaðarmenn hafa átt sinn þátt í þessari rás viðburðanna, svo þeir mega nú sjálfum sér um kenna, ef þeir þykjast sviknir.

Magnús Guðmundsson [óyfirl.]: Ég á brtt. á þskj. 487, um að á árinu 1933 skuli helmingur þeirra tekna, sem ræðir um í 1. gr. 1. nr. 54, 7. maí, 1928, um Menningarsjóð, renna í ríkissjóð. Þessar tekjur, sem má búast við, að nemi um 100 þús. kr., hafa undanfarið runnið í Menningarsjóð, og er það talsvert fé. Ég bar fram á öndverðu þingi frv. um það sama, sem þessi brtt. við lögin fer fram á, að fresta skuli framkvæmd þeirra á árinu 1933 að þessu leyti, en mér sýnist sem það frv. muni eiga erfitt um afgreiðslu á þessu þingi, því það er langt síðan n. skilaði því frá sér, en það hefir enn ekki verið tekið á dagskrá. Mér sýnist líka, að úr því að að því ráði hefir verið horfið að bera fram frv. um frestun framkvæmda samkv. ýmsum lögum, þá eigi efni frv. heima í þessu frv. Því ber ég þessa till. hér fram nú. Það er ekki af því, að ég vilji gjarnan taka peninga af þessum sjóði, að ég flyt þessa brtt., heldur er það af því, að mér sýnist sem það muni verða nokkuð erfitt að ná jafnvægi á fjárlfrv. Þessi hv. d. hefir nú afgr. Það frá sér með greiðsluhalla, sem nemur nærri 1,2 millj. kr., og þó þó hefir ekki neitt verið áætlað fyrir stórum gjaldaliðum, eins og sérstökum lögum, fjáraukalögum eða þál. Og þó mun það orka mjög tvímælis, hvort tekjurnar komi til með að verða jafnháar og þar er ráðgert. Ég fæ því ekki betur séð en að það stafi hrein vandræði af þessum tekjuhalla á árinu 1933 og að það verði að leita allra bragða til að draga eitthvað úr honum. Ég hefi bent á það áður, að tekjuhallinn á undanförnum árum, hefir verið geysilegur. Á árinu 1930 varð hann 6 millj. kr. og á árinu 1931 2.5 millj., og hann verður á yfirstandandi ári, eftir því sem hæstv. fjmrh. hefir upplýst, ekki minni en á árinu 1931. Það er því auðsætt, ef þessu á að halda áfram, að það muni lenda í algerðu þroti. Það hlýtur því fyrst og fremst að vera skylda þessa þings að koma í veg fyrir slíkt. Það er með þessar hugleiðingar að baki, að fjvn. hefir flutt þetta frv. og till. á þskj. 486. N. þykist hafa skorið talsvert djúpt áður í ýmsum efnum, og skal ég t. d. benda á 16. gr. frv. Þar hefir verið fellt niður til búfjártryggingarsjóðs 15 þús. kr., til bústofnslánadeildar 50 þús. kr., til lánadeildar smábýla 50 þús. kr., til ráðstöfunar á tilbúnum áburði 60 þús. kr. og ýmsar fleiri smáupphæðir. Og nú leggur n. til, að strikað verði út tillag til verkfærakaupasjóðs, sem er áætlað um 100 þús. kr. á ári. Þetta finnst mér ætti að sýna hv. dm. bæði það, að fjvn. telur mikla þörf á að reyna að jafna þennan halla, og líka það, að hún er ekki feimin við að skera niður það, sem við kemur landbúnaðinum. Mér finnst þess vegna, að þegar búið er með l. frá 1928 að leggja fram til náttúrufræðistarfa, bókaútgáfu og listaverkakaupa um 100 þús. kr. á ári, þá geti það ekki talizt ósanngjarnt að fara fram á að taka af því helminginn í eitt ár. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því, að þessi till. mín verði felld, a. m. k. sýnist mér þá, að d. sé í meira lagi mislagðar hendur, ef hún getur ekki sætt sig við, að þessi styrkur verði tekinn að hálfu í eitt ár, þegar svo margir styrkir til landbúnaðarins eru teknir að öllu leyti í 11/2 ár eða meira. Að því er snertir það atriði, hvenær lögin öðlist gildi, þá skal ég benda á það, að í 2. gr. frv. stendur, að lögin skuli öðlast gildi þegar í stað. En mér finnst sanngjarnt, þó að eitthvað lengur yrði veitt til hlutaðeigandi stofnana, t. d. til 1. næsta man. Ég get ímyndað mér hvað viðvíkur ágóðanum af tóbakseinkasölunni, að það muni erfitt að gera það upp upp á dag, hversu ágóðinn er mikill. Mín tilætlun er sú, að stj. geri það, sem henni þykir sanngjarnt í þessu efni. Hún getur tekið áætlunarupphæðir, þó ekki sé miðað nákvæmlega við þann dag, sem um er að ræða. - Ég ætla ekki að fara út í aðrar till., en vil aðeins endurtaka það, að ég tel með öllu óforsvaranlegt, ef ekki kæmi skýrt fram hjá þinginu, að eitthvert tillit væri tekið til hinna örðuga tíma, sem nú standa yfir.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Hæstv. fjmrh. talaði nokkuð um verðtollinn á tóbaki og afstöðu okkar Alþýðuflokksmanna til hans. Hún var eins og í öðrum skattamálum, þar sem við höfum ekki viljað útvega nýjar tekjur í ríkissjóð. Við heldum, að svipað stæði á fyrir Sjálfstæðisflokknum, en það er ekki orðið svo, því að allir sjá, að það er alveg sama, hvort þeir ganga inn á að taka burt eitthvað af lögskipuðum framkvæmdum eða samþ. ný skattalög, vegna þess að ríkissjóður fær því meira til umráða. Sjálfstæðismenn hafa gengið frá sínu gamla principi, að afla stj. ekki tekna, og sérstaklega á þetta við um tóbakseinkasöluna. Í fyrra samþ. þeir, að hagnaðurinn af tóbakseinkasölunni skyldi alls ekki renna í ríkissjóð, heldur ganga til verkl. framkvæmda, til verkamannabústaða og byggingar- og landnámssjóðs. Með því að samþ., að þessar framkvæmdir séu felldar niður, samþ. þeir í raun og veru tóbakseinkasölu fyrir ríkissjóð. Það er gott fyrir þá að muna það, þegar þeir koma til kjósenda sinna, að sýna staðfestu sína í þessu máli. Hæstv. fjmrh. var hér með ávítur við okkur jafnaðarmenn út af því, að við hefðum ekki samþ. þetta, því á þann hátt hefðu fengizt 200 þús. kr. til verkamannabústaða og byggingar- og landnámssjós. En það var ekki þetta, sem verið var að reyna á þinginu í fyrra, þegar lögin voru samþ., heldur hitt, að tekjurnar af einkasölunni skyldu ekki renna í ríkissjóð, heldur að þær skyldu allar renna til verkamannabústaðanna, hvort sem þær væru meiri eða minni. Þá minntist hæstv. fjmrh. á verðtollinn. Hann sagði, að okkur sjálfum hefði verið um að kenna, ef hann yrði samþ. Það er nú svo, enda kæmi okkur ekki til hugar, þó að þessar brtt. mínar yrðu samþ., að skera þetta nákvæmlega við 200 þús. kr. Við álítum, að með því sé gengið skemmra í því að ræna verkamannabústaðina. Það sýnist svo, að Framsókn, sem áður lét stj. sína eyða fé í hugsunarleysi og an nokkurrar aðgæzlu, hafi gripið þessi skelfing við það að sjá, hvernig komið var með fjárhag ríkisins, að þeir fara nú að spara hvern eyri, án þess að líta á það mikla tjón, sem þeir gera með því að leggja mest á þá stéttina, sem verst á með að verja sig. Það er svo með bændurna, að þó þeir séu margir jafnfátækir og verkamenn, þá hafa þeir meira pólitískt vald í þinginu, og þess vegna hafa þeir ekki þorað að leggja eins á þá. En þeir líta svo á, að vegna þess, hvernig kjördæmaskipunin er og hvað fáir fulltrúar verkamanna eru. Þá sé þeim óhætt að gera hvað sem þeim sýnist. Mér sýnist, eins og ég hefi áður sagt, að Sjálfstæðisfl. hafi hér farið í kringum sig með þessum till., sem sama sem auka tekjur ríkissjóðs. Ég gæti trúað, að ef þær yrðu eitthvað lægri í ár, sem vel gæti hugsazt, þá muni það geta farið svo 1933, að tekjurnar verði hærri en gert er ráð fyrir, og jafnvel svo, að þó verðtollurinn verði ekki samþ., þá muni stj. hafa nægilegt fé til að ráðstafa, hvað þá heldur ef samþ. verður tekjuaukafrv., og þá er farið inn á sömu braut, að gefa stj. til ráðstöfunar margar millj. kr., sem hún svo notar eftir eigin geðþótta milli þinga. Ég þykist vita, að það muni koma í sama stað niður, hvort ég tala lengur eða skemur, þar sem málið hefir slíka einingu íhaldsflokkanna, og læt ég því staðar numið.

Halldór Stefánsson Ég vil aðeins minnast á eitt af þeim atriðum, sem hér liggja fyrir með þessu frv. Það er brtt. á þskj. 487, frá hv. 2. þm. Skagf. Hann hefir hér áður borið fram sérstakt frv. um Menningarsjóð, að hálfar tekjur hans á árunum 1932 og 1933 renni til ríkissjóðs. Það frv. hefir verið hjá fjhn. þessarar d. Hefir hún gefið álit um málið, en ekki getað orðið sammála um það. Minni hl. n. fellst á frv. að nokkru leyti, en leggur til, að um þetta verði ekki ákveðið að svo stöddu nema fyrir árið 1932 og að næsta þing ákveði, hvað gert verði 1933. Nú veitti ég því athygli, að brtt. 487 er svo orðuð, að það er aðeins ákveðið, að á árinu 1933 skuli helmingur tekna Menningarsjós renna í ríkissjóð. Brtt. tekur ekki til nema annars ársins af þeim tveimur, sem hér ræðir um. Nú er mér ekki ljóst, hvernig hann hugsar sér sambandið á milli þessarar brtt. sinnar, og frv. á þskj. 51 og till. minni hl. fjhn. við það. Mér er nauðsyn á að vita, af því að ég á hér hlut að máli, hvort sú sé meining hans með brtt. á þskj. 487, að hún sé vatill. við frv. og till. minni hl. Um aðrar till., sem hér liggja fyrir, ætla ég ekki að ræða, en mun aðeins lýsa afstöðu minni til þeirra við atkvgr.

Frsm. (Jónas Þorbergsson) Það er út af brtt. á þskj. 487, sem ég vildi taka það fram áður en gengið er til atkv., að ég álít, eins og ég hefi áður sagt í sambandi við frv. það, sem hv. 2. þm. Skagf. hefir borið fram um Menningarsjóð, mesta óráð að breyta um þá stefnu, sem tekin er með setningu þeirra 1. Tilgangur Menningarsjóðs er sá, að standa undir óhjákvæmilegum útgjöldum til styrktar ýmsum menningarlegum málum, sem ekki hafa stuðning af öðru, og ef því er kippt burt, mundi vaxa mjög það kvabb, sem fyrir þinginu liggur árlega um einstaklingsstyrki. Þrátt fyrir það, að ég er hv.þm. fyllilega sammála um, að nauðsynlegt sé að gera allt, sem hægt er, til þess að bæta aðstöðu ríkissjóðs, þá vil ég þó mæla á móti því að breyta þeirri stefnu, sem þingið hefir tekið í þessu efni, og óska ég því, að till. verði felld.

Magnús Guðmundsson [óyfirl.]: Það var út af orðum hv. 3. þm. Reykv., sem ég vildi segja nokkur orð. Hann sagði, að í till. beggja stóru flokkanna væri verkamannastéttin ofsótt eftir notum. Ég tók upp fjöldamörg atriði, sem sýndu, að fjvn. hefir lagt til, að strikaðar verði út stórar upphæðir, sem hafa átt að ganga til styrktar landbúnaðinum. Ég tók þetta fram til þess að fyrirbyggja, að það gæti litið svo út, að hér væri hlutdrægni á ferðinni. þessi ummæli hv.þm. eru því alveg óverðskulduð og óréttmæt. En hvað viðvíkur því, sem hann talaði um svikna samninga út af tóbakseinkasölunni, þá get ég ekkert um það sagt. Hann bar ekki mig eða minn flokk um svik, og skal ég því ekkert fara út í það; mér er það alveg óviðkomandi og veit ekki neitt um það. En svo sagði hv.þm., að við værum gengnir frá því, sem við hefðum látið uppi áður, að við vildum ekki láta stj. fá tekjuauka. Þar til er því fyrst og fremst að svara, að hér er um engan tekjuauka að ræða, heldur minnkun á útgjöldum. En ég get viðurkennt, að það kemur í svipaðan stað niður, þó að það sé ekki sama fyrir landsmenn, þegar gerður er upp landsreikningurinn á sínum tíma. En ég vil minna hv.þm. á það, að við erum ekki gengnir frá þessu máli. Það á eftir að ganga í gegnum Ed., og yfirlýsing, sem ég hefi áður gefið í þessu efni, stendur óhögguð. Við sjálfstæðismenn teljum okkur skylt að vinna að því, að fjárlagafrv. sé forsvaranlega útbúið, jafnvel þó svo kynni að fara að síðustu, að því yrði slátrað út af ágreiningi vegna annars máls. Það er vitaskuld, að það kemur fram í undirbúningi fjárlagafrv., hvernig flokkarnir lita á sínar skyldur gagnvart ríkissjóði. ég segi fyrir hond Sjálfstæðisfl., að hann er sér fyllilega meðvitandi þessarar sérstöku ábyrgðar, sem á honum hvílir. Hann vill ekki taka undir það, að þó hann sé í minni hl., þá sé hann ábyrgðarlaus. Hv. 1. þm.N.-M. spurði mig, hvernig þessi brtt. á þskj. 487 kæmi heim við frv., sem ég flutti í þingbyrjun viðvíkjandi Menningarsjóði. Þar er því til að svara, að ég hefi litið svo á, að þar sem svo er liðið á þingtímann, muni ekki vera næsta miklar líkur til, að frv. nái fram að ganga. Frv. á þskj. 51 er sem sagt með elztu málum þingsins. Ennþá er ekki búið að taka það á dagskrá, til 2. umr. Ástæðan til, að ég flutti þessa till., er sérstaklega sú, að ég þóttist sjá fram á, að þetta mál mundi daga uppi, myndi sennilega aldrei verða tekið á dagskrá, því mér er kunnugt um, að hjá ýmsum er þetta frv. illa séð. En hvað það snertir, að ég hafði ekki tekið árið 1932 með, þá get ég sagt það eins og er, að ég bjó til þessa brtt. heima hjá mér í gær og mig minnti satt að segja, að minni hl. fjvn. hefði lagt til, að það væri á árinu 1933, sem þetta felli niður, en þegar ég tók fram þingskjölin í morgun, þá sé ég, að það var á árinu 1932. Ég vil vona, að hv.þm. geti fylgt minni brtt. engu að síður, og ég skal athuga það, hvort ekki sé rétt að koma með brtt. um að láta þetta ákvæði einnig ná til ársins 1932.

Halldór Stefánsson Ég vildi benda hv.flm. frv. á þskj. 51 og flm. þessarar brtt. á það, að minni hl. fjvn. hefir aðeins viljað gera till. um árið 1932. Hv. flm. viðurkennir, að þetta, hvernig brtt. er útbúin, sé að kenna misskilningi hjá sér, og það þarf kannske ekki að verða neinn ágreiningur milli okkar, þegar til kemur, ef hann vildi breyta þessari till. sinni og lata hana einnig ná til ársins 1932. Þá má vel vera, að ég geti fylgt henni, en alls ekki, ef hún nær ekki yfir nema árið 1933. Hv. flm. talaði um, að líkur væru til, að frv. á þskj. 51 mundi daga uppi, þar sem það er ekki komið til 2. umr. ennþá. Ég skal ekkert um það segja, en ég vildi út af því, sem talað var hér utan dagskrár í upphafi þessa fundar, leyfa mér að benda á það, að það er ekki n. að kenna, þó að frv. dagi uppi, því hún hefir gefið álit um það 22. marz, eða fyrir man. síðan, og hefir það legið í vörzlum forseta síðan, svo það er a. m. k. ekki hægt að ásaka fjhn. fyrir það, að málið hefir enn ekki komið á dagskrá. Annars sýnist ekki ólíklegra um þetta mál en ýms önnur, að það geti náð afgreiðslu, ef það á annað borð verður tekið fyrir. - Ég vildi svo aðeins leyfa mér að beina þeirri áskorun til hv.flm., að hann geri alvöru úr því að breyta till.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifleg brtt. frá hv. 2. þm. Skagf. við brtt. á þskj. 487, svo hljóðandi: „Upphaf till. orðist svo: Á árunum 1932 og 1933 o. s. frv.“ þarf að veita afbrigði frá þingsköpum til þess að till. megi taka til umr. og atkvgr.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég vil aðeins leiðrétta það, sem hv. 3. þm. Reykv. hafði ekki rétt eftir mér frá fyrri umr. þessa máls, að ágóði tóbakseinkasölunnar mundi ekkert rýrna vegna þeirra tekjuaukafrv., er ég hefi lagt fyrir þingið. Ég viðurkenndi það einmitt, að tekjur einkasölunnar mundu eitthvað rýrna, en þó mun sú till. mín vera Alþýðuflokknum hentari heldur en sú till. um tekjur einkasölunnar, sem hér er til umr.Hv. þm. talaði um það, að stóru flokkarnir í þinginu hefðu gert bandalag um að ganga hart að verkalýð og bændum. Þetta er alveg rangt hjá hv.þm. Ástandið er svo alvarlegt nú, að það verður að reyna á þol allra borgara ríkisins, ef okkur á að takast að veita örðug leikunum þolanlega viðnám. Það er því ekki að ætlast til þess, að framleiðendurnir beri einir allan þunga kreppunnar. Þeir verða öllum öðrum fremur hart úti vegna hennar. Hitt er alþekkt fyrirbrigði, að minnihlutaflokkar nota sér sína aðstöðu til þess að koma sér hjá allri ábyrgð á þeim sköttum, sem leggja verður á þjóðina, með því að greiða atkv. á móti slíkum sköttum. Hv. 2. þm. Skagf. dró nokkuð úr fylgi sinna flokksmanna við þetta frv., en ég ætla nú að vona, að það sé mest svona á vörunum og að þeir muni standa við þær till., sem fulltrúar þeirra í n. hafa verið með að samþ. Ef hv. andstæðingar stj. sjá og skilja, hve ástandið er alvarlegt, sem allt útlit er fyrir um marga þeirra, þá skil ég ekki í því, að þeir lati afstöðu sína til annara óskyldra mála verða til þess að hefta framkvæmd þeirra starfa fyrir ríkið, sem allir telja óhjákvæmileg. Ég skal að vísu jata, að það er hverjum flokki heimilt að fella fjárl., sem til þess hefir aðstöðu, en það er ekki það, sem þjóðina vantar nú á þessum tímum. Það er allt annað, sem hana vantar. Það væri að vísu sparnaður fyrir ríkið að losna við öll þau útgjöld, sem ákveðin eru með fjárl., því að fastir tekjustofnar mundu verða í fullu gildi, þó að fjárl. væru felld, en ég býst við, að það sé þó sá sparnaður, sem fáir kæri sig um, og ég hygg, að Alþýðuflokkurinn sé ekki einu sinni svo radikal. Afleiðingin af því að fella fjárlög og tekjustofna ríkisins verður að sjálfsögðu þingrof og nýjar kosningar, - en hvaða líkur eru til þess, að það þing, sem þá verður myndað, beri gæfu til þess að leysa betur þessi mál heldur en við nú getum gert? Hvaða líkur eru fyrir því, að hugarfar þeirra þm., sem þá yrðu kosnir, mundi verða annað en það, sem nú er í þinginu? Á svo alvarlegum tímum, sem nú eru, eiga slíkar hótanir eins og sú, að stofna til þingrofs út af óskyldum málum, fremur illa heima. Nauðsyn þjóðarinnar krefst þess, að hv.þm. skoði ekki þingmálin sem lotterí; nauðsynin ýtir á eftir, og það er ekki nema ánægjulegt, að tveir stóru flokkarnir skuli vilja hjálpast að því að leysa vandamál þjóðarinnar á friðsaman hatt, þó að einn flokkurinn vilji skjótast undan þeirri skyldu að vilja leggja sína krafta fram.

Magnús Guðmundsson (óyfirl.]: Ég vil aðeins svara hæstv. fjmrh. því, að ég hefi engu við það að bæta, sem ég sagði áðan, og að mér er um það full alvara. Það er náttúrlega hægt að leiða rök að því, að sá flokkur, sem neitar að taka til greina sanngjarnar kröfur annara flokka í stórmálum, en samtímis heimtar samvinnu og hjálp þeirra flokka í öðrum málum, hann sýnir ekki sanngirni og getur þess vegna ekki vænzt þess að fá stuðning andstöðuflokkanna, þegar honum sýnist.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég verð að segja það, að mér finnst verkaskiptingin hér í hv. d. upp á síðkastið farin að verða alleinkennileg og einkar hentug fyrir hæstv.ríkisstj. Ég er nú ekki gamall þm., en ég hygg, að það sé einsdæmi, að andstöðuflokkur stj. leggi til menn til þess að flytja sparnaðarfrv. fyrir stj., sem menn í hennar flokki vilja ekki gefa sig í að flytja; en þetta er einmitt það, sem gerist nú á þessu þingi og m. a. í þessu máli. Hv. 2. þm. Skagf. var nú að afsaka það, að því er virtist, að hann hefði gerzt flm. þeirra sparnaðartill., er fyrir liggja, og setti von sína á flokksbræður sína í Ed. um það, að þeir kynnu að lagfæra verstu galla frv. eða fella það. Ég verð að segja það, að margt undarlegt gerist nú á dögum. Út af hugleiðingum hæstv. fjmrh. um það, að hér sé verið að reyna að taka af öllum jafnt, skal það tekið fram, að hann veit vel, að það er ekki rétt, því hér er sérstaklega gengið á rétt einstakra stofnana og vissra manna innan þjóðfél., sem verða tilfinnanlega illa staddir, ef þetta frv. verður samþ. Auk þess ber að líta á það, að stóru flokkarnir hafa nú sameinazt um það, með niðurskurði á fjárframlögum til verklegra framkvæmda, að ganga á hagsmuni verkalýðsins samtímis því, sem á að fella niður lofað framlag til verkamannabústaðanna, og sjá allir, hvert með því er stefnt og hverjir þar verða fyrir barðinu á lögunum. Ég vil nota tækifærið, úr því að ég stóð á fætur, til þess að gera nokkrar aths. við það, sem hæstv. fjmrh. sagði hér við 2. umr. þessa máls um tekjuskatt á Englandi. Hæstv. ráðh. er mjög gjarnt að segja hér tíðindi frá Englandi, en það er leiðinlegt fyrir hann, að þau skuli ekki ætíð vera rétt. Ég benti á við þá umr., að tekjuskatturinn í Englandi nálgaðist það að verða 50% eða um það bil helmingur ríkisteknanna, en hæstv. ráðh. sagði, að hann væri ekki svipað því það. Hann sagði, að skatturinn færi stighækkandi, eins og dæmið vísaði til í heimildinni. Ég hefi nú rannsakað þetta síðan og vil nú leiðrétta það, sem hæstv. ráðh. hefir farið rangt með eftir sinni heimild. Þar stendur, í 12. bindi tímaritsins, bls. 138, að tekjuskatturinn 1928–29 sé lagður á með ákveðinni hundraðstölu, og á bls. 139 er frá því skýrt, að fastur tekjuskattur hafi árin 1925–28 numið 4 sh. af sterlingspundi í hreinum tekjum, eða sama sem 1/5 teknanna. En reglur um persónufrádrátt eru aðrar þar en hér. Þar eru 20 sterlingspund af tekjum skattfrjáls, og auk þess hefir það nokkur áhrif, hvers eðlis tekjurnar eru, en eftir að kemur upp í hátekjurnar munar lítið um frádráttinn. Hæstv. ráðh. var að gera gys að því, að ég hefði sagt, að sá effektivi skattur í Englandi færi í sumum tilfellum upp undir 50 % af tekjunum, en þetta er rétt. Í skattatöflunni fyrir árin 1927–28, 5 bls. 138, er það sýnt, að af 30 þús. £ hreinum tekjum verður skatturinn 8 sh. og 1 d. af hverju sterlingspundi, og af 150 þús. £ tekjum er skatturinn 9 sh. og 71/2 d. af hverju sterlingspundi, en það er nálega sama sem 50% af skattskyldum tekjum. ég hefi nú verið að velta vöngum yfir þessu og reyna að skilja, hvernig í því liggur, að hæstv. fjmrh. skýrði svo skakkt frá niðurstöðum eins og hann gerði, og ég get ekki stillt mig um að minnast á þá skýringu, sem mér hefir aðeins dottið í hug á þessu, þó að ég sé hræddur um, að hæstv. ráðh. e. t. v. reiðist yfir henni, en hún er sú, að hann hafi mislesið t. d. 8 sh. af sterlingspundi fyrir 8 % af sterlingspundi. Um þetta skal ég að sjálfsögðu ekkert fullyrða, en mér finnst þetta einna sennilegasta skýringin.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég verð að reyna að hugga hv.þm. Seyðf. í sorg hans yfir því, að ég hafi skýrt rangt frá því, hve hár tekjuskatturinn í Englandi yðri. Ég sagði aldrei, að hann kæmist hvergi nálægt því að verða 50% af skattskyldum tekjum, heldur sagði ég, að hann næði hvergi því að verða 50 %. Skýrslan um skattinn í Englandi sýnir það fyrst og fremst, hver grunnskatturinn er, enda er hér lögð aðaláherzlan á það, hver skatturinn sé raunverulega, þegar búið er að draga frá hinn skattfrjálsa hluta teknanna. Það, sem ég talaði um þetta efni við síðustu umr., byggði ég á þeirri sömu bók og hv.þm. Seyðf. las ná upp úr. Ég nefndi þá tölur eins og þessa, að af 600 £ hreinum tekjum væri hinn effektivi skattur 1 sh. og 1 d., eða sama sem rúmlega 10 %, og ég nefndi líka, að skatturinn yrði ekki 25 % af tekjunum fyrr en komið væri upp í tekjur, sem nema 6 þús. £, þá er effektivi skatturinn orðinn 4 sh. og 101/2 d. af hverju sterlingspundi, eða tæplega 25%. Ég nefndi ennfremur í tölum skatt af 20 þús. £ tekjum, og er þá fyrst skatturinn orðinn um 33% af tekjunum. Þetta eru tölur, sem ég las um daginn, og þær standa hér ennþá og hafa ekkert breytzt. ég sé það, að hv.þm. hefir ekki fært sér þessa töflu í nyt, og væri ekki úr vegi fyrir hann að fá bókina aftur og lesa betur. Það er því ekkert, sem hann hefir að leiðrétta við það, sem ég hefi áður sagt um þetta mál. Hv. þm. hélt, að ég hefði lesið 5 sh. og 10 sh. fyrir 5% og 10%, en rétta getur hann sannfært sig um, að er rangt hjá honum, með því að athuga töfluna. Þar stendur allt það sama og ég las upp af henni um daginn, og það var allt rétt. Annars veit ég ekki, hvað hv.þm. hefir meint með þessum ónákvæma lestri upp úr þessum skýrslum, nema ef það hefði verið gert til þess að læða inn einhverjum grun um það, að eitthvað hefði verið ónákvæmt í minni framsetningu, í því trausti, að hv. dm. væru búnir að gleyma því, sem ég sagði um daginn. Ég vona nú, að hv.þm. huggist af þessari sorg sinni, eftir að ég hefi nú leitt honum fyrir sjónir hið rétta í málinu. En ég býst ekki við, að hann losni eins greiðlega við sorg sína yfir því, að tveir andstæðir flokkar þingsins hafa orðið sammala um nokkur þýðingarmikil mál. Hv. þm. segist ekki bekkja það úr þingsögunni, að andstöðuflokkur stjórnar verði henni sammála í nokkrum málum. Hann virðist ganga út frá því, að andstöðuflokkur hljóti ætíð að vera stj. ósammála. Út frá þessum skoðunum hv.þm. á sjálfsagt að ráða skýringuna á afstöðu hans til ýmsra mála hér í þinginu. Hann telur það skyldu sína við flokk sinn að vera á móti bókstaflega öllu, sem andstöðuflokkar hans bera fram. En ég skal nú segja hv.þm. það, að það er algengt fyrirbrigði í þingsögunni, að andstæðir flokkar verði sammála um einstök mál. Ég skal benda honum á, að í lok kreppunnar arið 1924 urðu íhaldsmenn og framsóknarmenn hér á Alþingi, sem þá voru andstöðuflokkar, samtaka um að afgr. gætileg fjárlög. Og ég skal ennfremur benda hv.þm. á það, af því að hann segir, að mér sé svo tamt að vitna til Englands, að þar í landi hafa nú íhaldsmenn og jafnaðarmenn orðið sammála um að hækka tekjuskattinn. Ég get ómögulega skilið svo köllun andstöðuflokks stjórnar, að hann sé skyldur til þess að vera á móti hverju því máli, sem stj. flytur. Bæði hv.þm. Seyðf. og hv. 3. þm. Reykv. halda því fram, að þeir hafi aldrei ctutt neina stj., en ég veit þó ekki betur en að einmitt þessir hv.þm. hafi tekið þátt í því að samþ. vissar skattatill. frá stj. arið 1928. Ég veit ekki, hvernig á að skyra það nú, að þessir sömu menn skuli nú vilja fella þessa sömu skatta. Það er helzt að skilja á hv.þm., að hann geri það af því, að hann telji það flokkslega skyldu að vera í andstöðu við stj., til þess að viðhalda ágreiningi milli flokkanna. En ég ætla að vona, að hv.þdm. líti ekki almennt svo á, að það sé nauðsynlegt að varðveita sundrungina í landinu.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Við hæstv. fjmrh, erum nú orðnir að mestu sammála um skattinn í Englandi. En ég vil nú einmitt út af því dæmi, sem hann tók, benda honum á samanburð á skattinum hér og þar. Hann sagði, að af tekjum að upphæð 600 £ í Englandi svaraði skatturinn til 10%, en hjá okkur Íslendingum er skattur af jafnháum tekjum miklu lægri. Af 12 þús. kr. tekjum hér, sem er lítið eitt lægri upphæð en 600 £, er skatturinn af 10 þús. kr., sem skattskylt er af tekjunum, aðeins sem svarar 3,4% á móts við 10% í Englandi, eða sem svarar rösklega 1/3 af skattinum í Englandi. Ég hefi þrásinnis bent á þetta dæmi og sýnt fram á það, að þessa skatta ætti að hækka heldur en bæta tolli á toll ofan. Af 8 til 9 þús. kr. tekjum og upp í 20 til 30 þús. kr. eru skattar í Englandi miklu hærri en hér. Þetta eru tekjur þeirra manna, sem hafa föst laun, og hæstv. ráðh. hefir sjálfur sagt, að föst laun við embætti og önnur störf væru vissustu tekjurnar. Því álít ég, að það eigi ekki að hlífast við að leggja skatta á einmitt þessar tekjur í samræmi við það, sem lagt er á samskonar tekjur annarsstaðar, og sömuleiðis við það, sem lagt er á skatthol manna hér á öðrum sviðum. En þessar tekjur vill hæstv. ráðh. ekki skattleggja, en hann vill auka tolla á nauðsynjum atvinnulausra fátæklinga, þó það verði til þess, að margir, sem annars hefðu komizt af, fari á vonarvol. Um þetta er ágreiningurinn milli okkar. Hæstv. ráðh. segir, að það sé alvanalegt, að andstöðuflokkar sameini sig um einstök mal, og tilnefndi dæmi um mjög elskulega samvinnu milli Framsóknarflokksins og Íhaldsflokksins árið 1924. Það er rétt, að þetta á sér oft stað með þessa tvo stóru flokka, og ekki hvað sízt nú á þessu þingi.

Hafa ekki jafnaðarmenn og Framsókn verið sammála um sum mál?

. Nei, Alþýðuflokksmenn halda fast á sínum málum.

Hvernig var með forkaupsrétt kaupstaða og kauptúna á hafnarmannvirkjum?

. Við vorum sammála um þetta smámál, af því að það var samkv. okkar stefnu. Það er óneitanlega fallega gert af sjálfstæðismönnum að styðja stj., og ber það vott um elskulega samvinnu þessara tveggja flokka, að einmitt menn úr þeim flokki, sem telur sig í andstöðu við stj., skuli nú flytja róttækari sparnaðartill. fyrir stj. heldur en hún getur fengið sína eigin flokksmenn til að flytja. Þetta er óneitanlega mjög fallega breytt gagnvart stj., en það er eftir að vita, hvort það er í fullu samræmi við yfirlýsingar þessara manna til kjósendanna um það, að þeir ætli enga tekjuauka að samþ. fyrir stj. fyrr en góð lausn sé fengin í stjórnarskrármálinu. Það er eftir að vita hvort þessir menn eru með framkomu sinni í þessum efnum að styrkja sína pólitísku aðstöðu meðal kjósendanna í landinu. Hæstv. fjmrh. talaði um það, að íhaldsmenn og jafnaðarmenn í Englandi hefðu nú nýlega orðið sammála um breyt. á skattalögunum í Englandi. Ég þori ekki að fullyrða, að þetta sé rangt hjá ráðh., en ég verð að draga það ákaflega mikið í efa. Það getur verið, að rétta samkomulag hafi fengizt eftir að þjóðstjórnin kom til valda.

Þessi till. var fram komin áður en þjóðstjórnin tók við

. Áður en þjóðstjórnin kom til valda voru það tveir ráðh. í ráðuneyti jafnaðarmanna, sem töldu, að það væri aðeins um tvær leiðir að ræða til þess að ráða bót á halla fjárl., og var önnur sú, að hækka tekju- og eignarskattinn, en hin sú, að lækka vexti og draga úr afborgunum á ófriðarskuldunum. Þó eiga þær skuldir að greiðast á ekki skemmri tíma en 140 árum, en árlegir vextir af þeim eru 3 millj. £, eða 1 millj. £ á dag. Þetta voru þær leiðir, sem jafnaðarmenn vildu fara, en íhaldsmenn voru heim till. andstæðir. Ástandið í Englandi er nú svo, að þeir verða að borga 1 millj. £ á degi hverjum í vexti og afborganir. Og þó afborga þeir ekki meira en svo, að þeir þurfa 140 ár til að borga skuldir sínar upp, þótt þeir greiði 360 millj. £ á ári. Jafnaðarmenn þar vildu lækka vextina eða skattleggja þessi skuldabréf. En íhaldsmennirnir vildu viðhalda tollunum, eins og hæstv. fjmrh. og aðrir íhaldsmenn vilja hér. Að vísu heitir það víst því nafni hjá heim, að þeir vilji vernda atvinnuvegina í landinu með því að leggja á verndartolla. Hæstv. fjmrh. sagði, að við jafnaðarmenn hefðum hjálpað Framsóknarflokknum til að fá samþ. tolla á þingi 1328. Án þess ég meðgangi þetta, þá vil ég benda á, að hæstv. fjmrh. og flokkur hans hafði þá komið vel fram í ýmsum málum, sem voru áhugamal Alþýðuflokksins. Má t. d, nefna togaravökulögin, sem við bárum fram, og hæstv. ráðh. studdi vel, ríkislögregluna, sem hann barðist á móti, og fleira mætti nefna. En vitaskuld gaf þetta hæstv. ráðh. og flokki hans enga allsherjarsyndakvittun, sem dygði til langframa. Það er ekki rétt, að við höfum greitt atkv. með verðtollinum 1928. Við fengum þá lækkaðan kaffi- og sykurtollinn, sem nam meiru en því, sem kola- og salttollurinn hækkaði. - Samhjálpin gekk sæmilega 2 fyrstu arin, en svo fór að verða örðugra um samvinnu, er frá leið. Og þegar þeir hættu með öllu að vilja sinna málum okkar jafnaðarmanna, var samvinnunni slitið. Og nú erum við í algerðri andstöðu við Framsóknarflokkinn og hann, eða a. m. k. viss hluti hans, í hreinni andstöðu við okkur jafnaðarmenn.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég get látið útrætt um tekjuskattinn í Englandi. Það er rétt, sem ég hefi sagt, að hann er lægri þar á vissu sviði, lægri tekjunum, en hækkar og verður fyrst hærri en hér, þegar um mjög háar tekjur er að ræða. Og hv.þm. Seyðf. hefir enn eigi borið fram slíkar till., en þeirra má kannske vænta við næstu endurskoðun. Ég hefi lýst því yfir áður hér í hv. d., að ég hefði í hyggju að fá borna fram till. um að hækka tekjuskattinn nokkuð, en þó ekki mjög mikið. Er það gert vegna núv. ástands. Að ég vil eigi bera fram till. um mjög háan skatt, stafar bæði af innheimtuörðugleikum og svo af hinu, að útsvörin hvíla á þessum sama stofni og víða eingöngu. Ástæðan til þess, að þetta hefir enn ekki verið borið fram í frv. formi. er sú, að hér hefir jafnan við klingt, að ekki yrðu samþ. neinir skattar. Og ég vil fullyrða, að hv. jafnaðarmenn hér hafa verið með fullyrðingar um, að þeir myndu engum skattafrv. fylgja, vegna þess hve bruðlunarsöm stj. hefði verið á fé ríkisins. Jú, jafnaðarmenn urðu víst hræddir við, að stj. færi að bruðla með fé ríkisins, og þess vegna yfirgáfu þeir hana! Hún var víst sparsöm meðan þeir voru með henni, en þeir fellu frá, er þeir óttuðust, að hún færi að bruðla! Þeir lýstu andstöðu sinni við alla skattalöggjöf þegar við 1. umr. fjárl. og hafa ávallt látið kveða við sama tón síðan. Móti fjárl. greiddu þeir svo atkv. Þegar svo er tekið undir að sjá fyrir nauðsynlegum þörfum og afgreiðslu mála, þá er ekki hægt að taka mikið mark á því, sem sagt er nú um þetta efni. Þetta er engin útrétt hönd til samstarfs, sem hægt sé að taka í, heldur miklu fremur útrétt hönd, sem gefur utan undir. Ég skal ekki minnast neitt á fyrri sambúð. En ég vil þó geta þess, að skattarnir, sem voru samþ. 1928. voru miklu hærri en sú lækkun á kaffi og sykurtollinum nam, sem þá var samþ. En þá voru líka samþ. útgjaldaaukar, sem jafnaðarmenn áttu þátt í og voru því skyldir að sjá fyrir fé til þeirra. Með því sýndu þeir ekki annað en skylduga ábyrgðartilfinningu. Þeir, sem eru með öllum útgjaldakröfum, verða sannarlega líka að lata skina einhversstaðar í tekjur. Þetta mundu þeir sýna og finna, ef þeir ættu einhverntíma að ráða. En nú er að sjá, að þeir ætli sér að safna einhverju réttlæti í sarpinn, með því að vera á móti sérhverjum tekjuaukum, til þess að hafa meira af að taka síðar.

Ólafur Thors Ég æla ekki að fara að skipta mér mikið af þessum deilum. En ég man ekki betur en að það væri með beinum eða óbeinum atbeina jafnaðarmanna, að verðtollurinn var samþ. á þinginu 1928. Mig minnir, að verðtollurinn væri þá áætlaður 465 þús. kr., en lækkun á kaffi- og sykurtolli 200 þús. kr. Hefir því ekki verið um jöfn kaup að ræða. Ég hygg, að hægt sé að leggja fram nál. frá Nd., sem sannar það, að hv. 3. þm. Reykv. var samþykkur því, að verðtollurinn væri hækkaður, og sannar það afstöðu jafnaðarmanna til hans. Ég skal ekki fara mörgum orðum um tekju- og eignarskattinn. En ég vil þó minna á, að í Danmörku er nú jafnaðarmannastj., sem hefir setið þar nokkuð lengi að völdum án þess lengi vel að láta sér detta í hug að hækka tekjuskattinn. Hv. þm. Seyðf. veit þó vel, að samkv. opinberum skýrslum eru Danir 4 sinnum ríkari að meðaltali á hvern mann en við. Ennfremur mun hv.þm. vita, að beinir skattar lenda þyngra á okkur en þeir gera í Danmörku, vegna misæris hér. Þetta hefir verið sýnt með dæmi, með því að taka 2 sambærileg félög og gera upp tekjuskatt þeirra á 4 árum. Bæði félögin er hugsað að hafi 100 þús. kr. höfuðstól. Bæði hafa grætt á starfsemi sinni í 4 ár samtals 60 þús. kr. Afkoma annars félagsins er nú hugsuð líkt því, sem gerist hjá nágrannaþjóðunum, þ. e. a. s. nokkuð jöfn frá ári til árs, en hitt félagið á við sömu kjör að búa og algengt er hér, stórgróði annað árið og stórtap hitt árið. Fyrra félagið græðir fyrst 14 þús., síðan 16 þús., svo 18 þús. og loks 12 þús. kr. á ári. Hið síðara græðir fyrst 25 þús., tapar síðan 100 þús., græðir svo 75 þús. og græðir loks 60 þús. Bæði hafa félögin þá afgangs eftir 4 ár, 60 þús. kr. gróða. sé svo skatturinn reiknaður út, eftir þeim taxta, sem hér gildir, þá verður skatturinn á „útlenda félaginu“, ef svo mætti nefna það, kr. 8900, en á hinu, sem starfað hefir í samræmi við hin íslenzku kjör, 39000 kr. Svona þungt leggjast skattarnir á íslenzka framleiðslu. Eins og ég gat um, þá heldu jafnaðarmennirnir í Danmörku sama „skala“ þar til fyrir ári síðan, að þeir hækkuðu skattinn um 25% vegna kreppunnar. Ég hefi borið saman skattinn hér og þar, eins og hann er nú orðinn, og komizt að þeirri raun, að hann er ennþá hærri hér. Gögnin fyrir þessu hefi ég ekki við hendina; þau liggja heima hjá mér. En verði þetta rengt, get ég sannað það síðar. Þegar það nú er haft í huga, að fyrirtæki hér eiga við að búa misæri, sem leggst þungt á þau, og miklu þyngra en algengt er í öðrum löndum, t. d. Danmörku, og þegar þess er gætt, að jafnaðarmannastj. í Danmörku er nýbúin að hækka tekju- og eignarskattinn um 25%. og það aðeins til bráðabirgða vegna efriðs árferðis, og að samt hafa þeir lægri „skala“ nú en við, þá verður varlega að treysta á það,, að hægt sé hér að ná inn meiri tekjum með þeim skatti en nú er gert. Hv. 3. þm. Reykv. var að gefa það í skyn, að við sjálfstæðismenn værum að svíkja stefnu okkar með því að styðja að því, að stj. fengi óbeinar tekjur í ríkissjóð. Það má nú að vísu segja, að það komi út á eitt fyrir þá, sem svelta vilja ríkissjóðinn, hvort ríkissjóður fær tekjur sínar með auknum álögum eða með því að beina í hann tekjum, sem að óbreyttum lögum eiga að renna annað. En eins og hv. 2. þm. Skagf. sagði, þá er þetta þó næsta ólíkt, því hér er þó ekki verið að leggja ný gjöld á þrautpínda skattborgara ríkisins. Ég verð þó að segja það, að mér þykir hvimleitt að greiða atkv. með sumum liðum þessa frv., en get vel sætt mig við suma þeirra. En hvað svikin snertir, sem hv.þm. var að bregða okkur um, þá er engu glatað, þótt við greiðum atkv. með þessu hér í Nd. Við geymum okkur allt fyrir það óskertan rétt til að greiða atkv. eins og við á í Ed.Hv. 2. þm. Skagf. sagði, að sú stj., sem ekki vildi unna okkur sanngirni í stjórnarskrármálinu, þyrfti ekki heldur að vænta sanngirni af okkur. Ég vil orða þetta um og segja, að stj. skuli fá fá fyllstu sanngirni, er hún gerir sig verðuga fyrir. En það er engin sanngirni, að minnihlutastj., sem fer með völd gegn vilja mikils meiri hl. kjósenda, njóti stuðnings umboðsmanna þessa meiri hl. til fjáröflunar úr vasa þjóðarinnar að meiri hl. kjósenda nauðugum. Ég álít alveg tvímælalaust, að jafnaðarmenn og sjálfstæðismenn eigi að beita hverjum heim þinglegum vopnum, sem orðið geta til þess að knýja fram stjórnarskrármálið, þ. á m. að beita skattneitun. Ég fyrir mitt leyti vil nú bíða átekta og sjá, hverjar undirtektir Framsóknarfl. og stj. verða um höfuðmál Alþ. Ef þær verða óviðunandi, þá tel ég það skyldu okkar að knýja málið fram með þeim vopnum, er við höfum í hendinni og þingleg. eru. Er því till. mín, að flokkur okkar fari svo með þessi mál í Ed. sem stjórnarflokkurinn hefir til unnið.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég verð að leiðrétta það, sem hæstv. fjmrh. sagði. Hann kvað okkur jafnaðarmenn hafa boðað það, að við mundum verða á móti fjárl. Við sögðu, aðeins, að við yrðum það, ef þau væru afgr. með sama sniði og þau voru lögð fram. En í stað þess að taka till. okkar jafnaðarmanna til greina, hefir enn verið skorið niður af því, sem fyrst var áætlað. Hæstv. fjmrh. segir, að við jafnaðarmenn heimtum útgjöld, en viljum ekki viðurkenna, að tekjur þurfi til að standast þau. þetta er visvítandi rangt farið með. Við höfum boðizt til að sjá fyrir tekjum, sem nægja fyrir þeim útgjöldum, sem við höfum farið fram á í hvert sinn. Hið sanna er, að hæstv. ráðh. vill ekki fallast á till. okkar um tekjuauka. En með þeim niðurskurði, sem gerður er í fjárl. og sparnaðartill., fer ég að halda, að hann komist langt með fjárl., þótt hann fái ekki verðtollinn fyrir árið 1933, ef ekki fer allt í kaldakol, og geri það það, þá bjargar ekki verðollurinn heldur. Ég held, að ég þurfi þá ekki fleiru að svara hæstv. fjmrh. En hv.þm. G.-K., sem hljóp til liðs við hann, fullyrti, að við jafnaðarmenn hefðum hjálpað stj. 1928 með að fá samþ. verðtollinn. Ég hygg, að við höfum allir greitt atkv. gegn honum hér í Nd., en annar fulltrúi okkar í Ed. mun hafa setið hjá, enda þurftum við ekkert að hjálpa til, því íhaldsmenn greiddu víst atkv. með honum bæði hér og uppi í Ed. Ef hv.þm. G.-K. þekkir sögu sinna flokksmanna, þá veit hann, að það hefir löngum verið heitasta deiluefni flokks hans og Framsóknar, hver hafi fundið upp verðtollinn. Og stundum hefir því verið haldið fram, að Jakob Möller, nú hv. 1. þm. Reykv., hafi fundið hann. Eins og ég hefi þegar sagt, þá voru 3 atkv. greidd á móti hér, og hafa það eflaust verið atkv. okkar jafnaðarmanna. En það er rétt, að við heldum ekki uppi harðri mótstöðu þá. Við fengum lækkun á öðrum tollum og till.samþ. um, að skipuð skyldi mþn., sem átti að vinna það verk að létta tolla á nauðsynlegum vörum. Verðtollurinn var aðeins samþ. til 2 ára, og þá átti n. að hafa lokið störfum sínum. En þar fór svo, að sjálfstæðismenn og Framsókn mynduðu meiri hl. n. gegn jafnaðarmanninum í n., og ekkert af því, sem n. lagði til, er komið fram ennþá. Ég hefi ekki athugað, hvort það er rétt, sem hv.þm. G.-K. sagði um skattstigann í Danmörku. Skal ég því ekki rengja það að sinni. En dæmi hans um hlutafélögin sannar ekki neitt. Með þeirri skattalöggjöf, sem nú gildir, er níðzt á smærri félögunum, en heim stærri hlíft. Ég hefi viljað laga þetta, en ekki fengið því framgengt.

2665Ólafur Thors: Hv. þm. Seyðf. hefir misskilið það, sem ég sagði. Ég tók dæmið af hlutafélögum, sem höfðu sama höfuðstól. Munurinn lá eingöngu í afleiðingum af misjöfnu árferði. Það er rangt hjá hv.þm., er hann sagði, að jafnaðarmenn hér í d. hefðu staðið á móti verðtollinum 1928. Er ekki nema sanngjarnt, að ég minni hann á það, sem skrifað stendur í nál. um verðtollinum 1928, á þskj. 596 frá því ári, og segi ég þá eins og karlinn: „Bókstafurinn blífur“. þetta nál. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fjárhagsnefndin hefir orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. Ástæða til þess, að nefndin fellst á frv., er halli sá, sem orðinn er á fjárlagafrv., sem litlar líkur eru til, að dregið verði úr að mun í meðferð þingsins á fjárl. Þar sem skoðanir nm. á skattamálum að öðru leyti eru mjög mismunandi, þó þessi sameiginlega niðurstaða hafi fengizt í þessu máli, hefir þótt rétt að láta frekari rökstuðning fyrir niðurstöðunni koma fram í umr. um málið“. Undir þetta skrifar ásamt öðrum fjhnm. núv. hv. 3. þm. Reykv. (HV). Eins og nál. ber með sér, kveðst hann ætla að færa frekari rökstuðning fyrir niðurstöðunni við umr. um málið í deildinni. Svo sem sjá má í Alþt., sagði hann ekki eitt einasta orð við þær umr. Rökstuðningurinn hefir því beðið í 4 ár, þ. e. a. s. þar til nú, að flokksbróðir hans, hv.þm. Seyðf., ber hann fram hér í deildinni, og hljóðar, eins og menn hafa heyrt, á þá leið, að 3. þm. Reykv. er í nál.samþ. málinu, lofar rökstuðningi við umr., þegir, en greiðir atkv. gegn málinu. Slík flokksleyndarmál held ég, að sócialistar ættu að varðveita með sjálfum sér, ekki aðeins í 4 ár, heldur um tíma og eilífið.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Mér finnst rétt að láta þessu máli sem fyrst lokið. Þó vil ég benda hv.þm. Seyðf. á það, að þegar rætt er um beina skatta, tekju- og eignarskatt, þá verður að taka útsvörin þar með, og verður þá útkoman önnur en hv.þm. vill vera láta. Hitt er rétt, að hv.þm. Alþýðufl. benda oft á skattauka, en þeir eru þannig lagaðir, að þeim myndu ekki koma ríkissjóði að miklu gagni. Það þýðir lítið á slíkum tímum, sem nú eru, að tala um að skattleggja hátekjur, þegar enginn atvinnuvegur ber sig, hvað þá að þeir gefi nettótekjur. Það mætti þá eins segja, að stj. eigi að láta gera allt, sem gera þarf, fyrir enga peninga. Um fullyrðingar hv.þm. G.-K. út af afstöðu hans flokks til skattamálanna er það að segja, að þetta væri allt gott og blessað, ef skattamál ríkisins væru sérmál stj. og Framsóknarfl. En af því að það vill nú svo til, að þetta er ekki sérmál eins flokks, að það getur orðið til óþæginda fyrir fleiri en stj. og hennar flokk, ef fjármálin eru ekki leyst á viðunandi hátt fyrir ríkið, þá virðst hv. stjórnarandstæðingar hugsa líkt og maðurinn, sem vildi láta stinga úr sér annað augað til þess að bæði yrðu stungin úr óvini hans. Í þessu tilfelli mundi „óvinurinn“ þó ekki missa nema annað augað heldur, þó þeir geri sér vonir um, að hann missi bæði. Þessi hefnd, sem koma á niður á Framsóknarfl., mundi hitta alla landsmenn jafnt, þá, sem vilja beita henni, ekki síður en aðra.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Hæstv. fjmrh. vill enn halda fram, að við jafnaðarmenn bendum ekki á neinn tekjuauka, sem ríkissjóði gæti að gagni komið. En hæstv. fjmrh. hefir þó sjálfur áætlað tekju- og eignarskatt 850 þús. kr. Sjálfur viðurkennir hann því, að til séu allmiklar nettótekjur, sem hægt er að heimta skatt af. Og ég hefi nú sýnt og sannað, að í Englandi geta þessir skattar orðið næstum því þrefalt hærri en þeir eru hér. Hæstv. fjmrh. benti á, að hér væru útsvör, en í Englandi eru líka skattar, sem svara til þeirra. Ég vænti, að þetta sýni hæstv. fjmrh., að það hefir ekki við nein rök að styðjast, að engir peningar séu til, sem hægt er að ná með auknum beinum sköttum. Að því er snertir dæmi hv.þm. G.-K. um skattgreiðslur hlutafélaga er það að segja, að samanburðurinn við Danmörku verður allt annar, ef miðað er við stór hlutafélög með mikið hlutafé, heldur en ef miðað er við lítil félög með lítið lautafé.

Ólafur Thors Ég er nú búinn að gera svo glögga grein fyrir því dæmi, sem ég tók um skattgreiðslur hlutafélaga, að ég held, að hv.þm. hljóti allir að hafa skilið það. Út frá því, sem hæstv. fjmrh. var að segja um það, að skattamálin væru ekki sérmál Framsóknarfl. og um hefnd, sem beita ætti og koma mundi niður á kjósendunum, verð ég að segja það, að hér er enginn að hugsa um að hefna sín. Hér er verið að hugsa um að knýja fram réttlætiskröfu, sem meiri hl. þjóðarinnar stendur á bak við. Við skiljum það fyllilega, hvað það er mikilsvert, að fjármál ríkisins séu forsvaranlega afgr. Og til þess að það geti þegar orðið, eftir því sem föng eru á, þarf Framsóknarfl. ekki annað en lata undan kröfu meiri hl. þjóðarinnar, sem ómótmælanlega er réttlætiskrafa. hér er því ekki um neina hefnd að ræða. Ég býst við, að hæstv. fjmrh. skilji það manna bezt í sínum flokki, hvað það er nauðsynlegt fyrir þjóðina, að samkomulag náist um fjármálin, og þess vegna vænti ég, að hann beiti sínu valdi í flokknum þannig, að hann lati það ekki á milli standa að samþ. full mannréttindi kjósendum landsins til handa. Það er ekki hægt að deila um það í þessu máli, hver ábyrgðina ber. Það er eins augljóst, að stjórnarflokkurinn ber ábyrgð á því, ef ekki næst samkomulag um fjármálin, eins og það er augljóst, að sá, sem sækja þarf rétt sinn í hendur þess, sem heldur honum með óbilgirni, ber ekki ábyrgð á afleiðingum baráttunnar. Fjárveitingavaldið er það einasta vopn, sem minni hl. þingsins, sem þó fer með umboð meiri hl. þjóðarinnar, getur á þingræðislegan hátt beitt til þess að koma þessu sjálfsagða réttlætismáli fram sem fyrst, og tel ég það skyldu okkar að beita því.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það er helzt að skilja á sumum hv.þm. að ekki sé til nema eitt réttlætismál, og aldrei hafi komið til mála nema í þetta eina skipti að sýna réttlæti. nú vil ég meina, að flest mal, sem barizt hefir verið fyrir og fram hafa gengið hér á Alþ., séu réttlætismál. Hitt vil ég líka meina, að slík mál eigi að lifa á þeim rökum, sem búa í þeim sjálfum. Og hafi demokratisk stj. nokkra kosti, þá er það. fyrst og fremst þetta, að ef mál eru fram borin af knýjandi réttlætisþörf og sótt fast á eftir ár frá ári, þá sigra þau alltaf að lokum. Slíka trú á sínum málstað vil ég heimta af hv. sjálfstæðis- og jafnaðarmönnum eins og hverjum öðrum, sem berjast vilja fyrir réttlætismálilm. Ef þeir hinsvegar segja: „Ef við viljið ekki vera okkur sammala þarna, þar, sem okkur ber e. t. v. á milli, þá skulum við ekki heldur vera ykkur sammála um hitt, sem við þó erum í raun og veru sammála ykkur um“, þá er öll samvinna komin út í veður og vind. Ég vil gera þá kröfu til hv. stjórnarandstæðinga, að þeir sætti sig við að vera okkur sammála í heim málum, sem þeir eru í raun og veru sammála okkur um, þó annarsstaðar kunni eitthvað að bera á milli. Hvað snertir skattamálin, þá er Alþ. þannig skipað þrátt fyrir alla galla, sem á kosningafyrirkomulagi og kjördæmaskipun kunna að vera, að enga skattalöggjöf er hægt að setja nema hún hafi meiri hl. þjóðarinnar að baki sér. Það er því ekki hægt að óttast, að fulltrúar minni hl. þjóðarinnar leggi álögur á meiri hl. an hans vilja; hvort sem samvinna yrði milli framsóknarmanna og jafnaðarmanna eða milli framsóknarmanna og sjálfstæðismanna, þá hafa ráðstafanir þeirra meiri hl. þjóðarinnar að baki sér.

Jón Auðunn Jónsson Hæstv. fjmrh. var að tala um demokratiska stj. Mér er ekki kunnugt um, að stj. geti talizt demokratisk nema því aðeins, að hún sé byggð á þingræði og almennu lýðræði. En það er einmitt það, sem hv. stjórnarflokkur er að reyna að koma í veg fyrir, að stjórnarfyrirkomulagið hér verði byggt á þessum grundvelli í framtíðinni.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Hv. þm. hefir misskilið mig. Ég átti við, að sú demokratiska stj., sem nú er í landinu, er sú löglega stj. samkv. gildandi lögum og stjskr. Það er svo í hverju landi, sem demokratiskt stjórnarfar hefir, að til þess að breyta stjórnskipulaginu þarf annaðhvort að breyta lögum eða stjskr. Fyrr en sú breyt. er komin á er ekki hægt að segja, að neinir aðrir hafi lagalegan eða eðlilegan rétt til að taka sæti í stjórninni.

Jú, eðlilegan

. Þetta verða allir að sætta sig við. Við búum ekki við skipulag hér, sem nýlega hefir verið fundið upp af framsóknarstj. eða öðrum vondum mönnum, heldur hefir verið unað við það í langa tíð. Og það verða þeir að sætta sig við, sem sækja sín mál, að þurfa til þess laga- og stjórnarskrárbreyt. Germönsku þjóðunum hefir yfirleitt tekizt að leysa sín vandamal á parlamentariskan hátt, og það vona ég, að okkur takist alltaf.

Jón Auðunn Jónsson Hæstv. fjmrh. sagði; að öll réttlætismál ættu langt í land. Það má vel vera, að svo sé og hafi verið. En þetta mál er ekki í fyrsta skipt nú á dagskrá þjóðarinnar. Það er a. m. k. hálfrar aldar gamalt. Eins og hæstv. fjmrh. benti á, þá er hin mesta nauðsyn á, að þjóðin öll fái aðstöðu til að ráða málum sínum og beita áhrifum sínum á Alþ. En meðan þriðjungur þjóðarinnar getur skapað meiri hl. allan rétt, bæði í fjármálum og stjórnarfarslega, þá er eitthvað annað en svo sé. Það er vitanlega vegna hráa, að mál þetta fær ekki framgang. Það er sami þráinn og Estrup beitti á sínum tíma í Danmörku. Estrup sagði það sama og hæstv. fjmrh., að það þyrfti að breyta lögunum. Það mætti bara ekki gera það fyrr en eftir aratugi. En það er einmitt það, sem við sjálfstæðismenn og jafnaðarmenn fórum fram á, að breyta lögunum nú. Ef þau mál fást ekki fram, sem mikill meiri hl. þjóðarinnar er fylgjandi, þá er oft gripið til örþrifaráða. Það er vonandi, að til slíks komi ekki hér; en ef svo færi, þá er engan að saka nema stjórnarflokkinn. Við sjálfstæðismenn og jafnaðarmenn óskum að breyta lögunum og óskum þess, að stjórnarflokkurinn fái meiri hl. þjóðarinnar rétt sinn. Annað er gerræði.

Ólafur Thors Hæstv. fjmrh. benti á, að öll góð mál leiti sér styrks í því sannleiksgildi, sem í þeim felst, og sigurvonirnar liggi í því. En þetta nægir ekki hér. Ég vil benda á, að við síðustu kosningar krafðist mikill meiri hl. þjóðarinnar þess, að þetta mál hefðist fram. En málið er í sjálfheldu vegna ranglátrar kjördæmaskipunar. Hæstv. ráðh. veit, að Framsókn hefir 23 þm., en aðeins 35% þjóðarinnar bak við sig. Ef Alþýðufl. og Sjálfstæðisfl. nytu jafnréttis, þá ættu þeir að hafa samtals 42 þm., en hafa 19. Ég veit, að hæstv. fjmrh. æskir ekki, að þetta óréttlæti ríki áfram, og því vænti ég þess, að hann beiti áhrifum sínum á sinn flokk í þjónustu réttlætismálsins.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Þessu frv. er ætlað að leiðrétta tvo fremur lítil atriði í siglingalöggjöf okkar. Önnur breyt. er sú, að láta sjóveðrétt líka ná til vátryggingarfjár skips og farmgjalds, meðan það er ekki af höndum greitt. Hin er um það, að fyrirfram gefið afsal skipshafnar eða einstakra skipverja á sjóveðrétti skuli vera ógilt. Það getur orkað tvímælis, hvernig ber að skilja ákvæði núgildandi laga um þetta efni, og því þörf á, að skýr ákvæði séu sett. Ég vona, að frv. þetta verði sent til sjútvn. og 2. umr. og síðan afgr. sem fyrst til deildarinnar.

Flm. (Hannes Jónsson) Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þau vandræði, sem framleiðsla landsmanna á nú við að stríða, og þá sérstaklega bændanna. Bændur hafa orðið hart úti frá verðlækkun þeirri, sem varð á síðastl. ári, og er því von til þess, að þeir reyni að vinna sem mest að sinni eigin framleiðslu sjálfir og kaupa sem minnstan vinnukraft að. Undanfarin ár hefir hvað eftir annað slegið í deilur milli samvinnufélaga þessara bænda og félagsskapar verkamanna í kauptúnum og kaupstöðum. Verkamennirnir í kauptúnunum hafa viljað bola bændum frá því að vinna að sinni eigin framleiðslu, til þess að geta svo setið að henni sjálfir. Það má segja, að það sé eðlilegt, að verkamenn hafi allar klær í frammi til þess að fá vinnu, en þá er það ekki síður eðlilegt, þó að bændur vilji vinna sjálfir sem mest að framleiðslu sinni, fylgja henni eins langt og þeir geta, ekki sízt þegar eins árar og nú. Kaupfélögin á Hvammstanga og Blönduósi hafa bæði lent í deilu við verkamenn út af þessu nú ekki fyrir löngu. Þær deilur hafa hvorugum aðila orðið til gagns eða ánægju, enda eru allar slíkar verkadeilur óeðlilegar og leiða af sér tjón fyrir báða aðila, hvernig sem samkomulagið verður. Það er í fyllsta máta óeðlilegt á þessum stöðum, sem ég nefndi, að örfáir menn geti komið á vinnustöðvun, sem ef til vill meiri hluti verkamanna kærir sig ekkert um. Slíkar deilur virðast yfirleitt ekki vera sprottnar af þörf og ættu að hverfa úr sögunni. Þetta frv. á að styðja að því, að það geti orðið sem fyrst. Ég geri ráð fyrir því, að þeir hv.þm., sem þykjast vera fulltrúar verkamanna, muni rísa með heift mikilli á móti þessu litla frv., en þetta frv. er á engan hátt árás á þá menn, sem þessir háu herrar þykjast bera sérstaklega fyrir brjósti, heldur er það varnarráðstöfun fyrir bændur, sem sjálfir eru engir ójafnaðarmenn, gegn ásælni einstaka verkalýðsleiðtoga frá Reykjavík. Ég vildi mælast til þess, að umr. um þetta mál færu aðallega fram við 2. umr., því að málið er búið að dragast allt of lengi, og vonast því til þess, að hv. dm. greiði fyrir því til nefndar.

Héðinn Valdimarsson Það munu vera slík mál sem þetta, sem Framsókn hefir hugsað sér að flytja til atvinnubóta fyrir verkalýðinn. Ég verð að segja það, að efni frv. er svo ósvífið, að það gegnir furðu, að 3 hv.þm. skuli hafa fengizt til þess að setja nafn sitt á það. Þar er ætlazt til þess, að verkamenn í kauptúnum fái engan aðgang að skipaafgreiðslu, sláturhúsavinnu og öðrum verkum, sem kaupfélögin láta framkvæma, heldur eigi framleiðendur svokallaðir eða kaupfélagsmenn að sitja að því einir. Og ekki er vandað meira til þessa frv. en svo, að eins og orðalag þess er nú, er það hreinasta vitleysa. Í grg. er sagt, að framleiðendur eigi að sitja að þessari vinnu, en í frv. stendur, að kaupfélagsmenn eigi að fá hana. Ef þetta atriði um kaupfélagsmenn á að haldast í frv., þá held ég að það nái ekki tilgangi sínum. Í Blönduósdeilunni voru víst flestir verkamannanna kaupfélagsmenn, og hefðu því skv. þessu frv. átt forgangsrétt að vinnunni, og svo mundi víðar vera. Ég veit ekki, af hverju þetta frv. stafar, en líklega stafar það af skilningsleysi. Þetta getur vitanlega ekki komið til framkvæmdar nema í smákauptúnum, t. d. Hvammstanga og Blönduósi, þar sem ekki vinna nema 30–40 menn að útskipun og þar sem kaupfélögin eru svo að segja einráð um alla verzlun. Störf verkamanna í þessum smáu kauptúnum eru mestmegnis fyrir kaupfélögin, svo sem sláturhússtörf, út- og uppskipun. Á sumrin fara þeir svo í vegavinnu eða kaupavinnu. Þetta eru yfirleitt menn, sem flutzt hafa úr sveitinni og setzt að í kauptúnunum. Þegar svo vel árar, á að nota vinnu þessara manna í þágu kaupfélagsins, en þegar hart er í ári, fá þeir ekkert við þau að starfa. Þá á að sækja 30–40 sveitabændur og velja þá úr hópi hundraða bænda, sem umsetja þarna framleiðslu sína. Og hvers vegna á að gera þetta? Hvers vegna á að sækja bændur upp til héraða og dala til ess að vinna þau störf, sem nógir menn eru til að leysa af hendi innan kauptúnsins, og láta þá kosta ferðir sínar fram og aftur? - Það lítur svo út, að af hálfu hv. 1. flm. a. m. k. sé málið borið fram af hatri til verkamannanna. A. m. k. er það ekki fram borið af neinni þörf. 2. gr. hótar 2000–20000 kr. sektum, ef félagsmönnum er sýnd nokkur tálmun, er þeir eru að störfum, hvort sem það kemur fram í ofbeldi eða á annan hátt. Þetta á að gilda, þó að um enga kaupdeilu sé að ræða, aðeins ef eitthvert ofbeldi er sýnt. Segjum, að einhverjum sé persónulega í nöp við annan mann og gefi honum á hann, þegar hann er að vinna. Oft getur komið fyrir, að þannig kastist í kekki milli manna. En þá á skv. frv. að borga minnst 2000 kr. sekt. Ég get sagt það hiklaust, að slík lög sem þessi dettur engum verkamanni í hug að halda. Og samband verkalýðsfélaganna hér á landi, Alþýðusamband Íslands, mun áreiðanlega hafa þau að engu, enda er ómögulegt að hlýðnast slíkum lögum. Ef á að fara að útiloka verkamenn í smákauptúnum, svo sem á Hvammstanga og Blönduósi, frá allri vinnu, og hv.þm. V.-Húnv. á að fara að velja úr bændum héraðsins, þá sem honum eru geðþekkir og eru vissir kjósendur hans, þá er ég hræddur um, að verkamenn annarsstaðar á landinu, t. d. hér, geti hugsað sem svo, að þeir afgr. ekki þau skip, sem hafa tekið á móti vörum á þennan fyrirlitlega hátt. Þá yrði kjötinu frá Hvammstanga ekki skipað upp af verkamönnum í Rvík, Ísafirði, Akureyri eða Siglufirði. Bændur hv.þm. V.-Húnv. yrðu þá að fylgja kjötinu alla leið til ákvörðunarstaðar. Sjá allir, hve mikið vit er í þessum hlutum. Mér þykir skörin vera farin að færast upp í bekkinn hvað slíkum bönnum viðkemur. Hér er nýgengið í gegnum d. eitt slíkt frv., þar sem á að lögskipa, að ekki megi aðrir selja mjólk í Rvík en mjólkurframleiðendur utan Rvíkur. En með slíkum fyrirmælum er boginn spenntur svo hátt, að engum dettur í hug að hlýða því eða fara eftir því. Hv. þm. var að tala um, að örfáir menn hefðu staðið að vinnudeilum fyrir norðan. Ég þarf nú ekki að tala neitt um Hvammstangadeiluna. Hv. þm. var í 3 ár búinn að reyna að kúga verkamenn þar undir sig. En svo fóru þó leikar, að hann varð sjálfur að beygja sig. Á Blönduósi voru verkamennirnir allir í verkamannafélaginu og þeir voru allir með, án tillits til stjórnmálaskoðana og höfðu jafnt atkv. um málið hver og einn. Við getum hugsað okkur, hvernig fara myndi, ef Sláturfélag Suðurlands, sem selur allt sitt kjöt hér í bænum, tæki upp á því að heimta það, að eingöngu bændur ynnu að slátruninni. Ætli ekki væri hægt að refsa því nokkuð þunglega með því að hætta að kaupa af því kjötið? En jafnan hefir verið farið hægt í kröfur við sláturhúsið, því þótt að vísu meiri hluti verkamanna þar hafi jafnan verið úr Rvík, þá hafa þó bændur ávallt unnið þar líka, og það eitt skilyrði verið sett, að þeir væru skráðir í verkamannafélagi hér í bænum. Ef nokkur löggjöf lík þessari verður samþ., þá getur það vel orðið til þess, að bæjarmenn, þar sem þeir hafa fullt vald á þessum málum, loki fyrir öðrum en innanbæjarmönnum allri atvinnu. „Svo má deigt járn brýna, að bíti um síðir“, og eins er með verkamennina. Þótt ég sé ráðinn í því að greiða atkv. gegn þessu frv. og öllum öðrum slíkum. í hvaða mynd sem þau birtast, þá er það ekki af því, að mér sé ekki sama um, þótt frv. þetta verði að lögum. Þó það verði samþ. hér á þinginu, skal hví aldrei verða hlýtt.

11165Flm. (Hannes Jónsson) Hv. 3. þm. Reykv. var að tala um, að frv. þetta ætti að verða til atvinnubóta. Hv. þm. er nú það tal svo tamt, að hann talar um öll mál sem atvinnubætur. En að vísu má það til sanns vegar færa, að þetta séu atvinnubætur fyrir framleiðendur til sveita. Framleiðendur sveitanna fá sannarlega ekki svo mikið upp borið fyrir sína miklu vinnu, er þeir leggja fram vegna framleiðslunnar ár út og ár inn og kostar þá bæði vökur og svitadropa, að það sé réttmætt að banna þeim að njóta þeirra atvinnubóta, sem þeir geta notað og bundin er við afsetning þeirra eigin framleiðslu. Bað má því vel segja, að þetta sé atvinnubótamál fyrir þá. Hv. 3. þm. Reykv. hélt því fram, að með frv. ætti að banna kaupstaðabúum alla vinnu. Því fer vitanlega fjarri, og það stendur hvergi í frv., eða neitt, sem gefið getur tilefni til að álykta svo. Í frv. stendur það eitt, að framleiðendur fái óáreittir að vinna að sinni eigin framleiðslu, meðan þeir ná til hennar og eiga hana. Og það getur ekki talizt ósanngjarnt, að þeir fái óáreittir að vinna að sláturstörfum á sínu eigin fé í sínu eigin húsi, enda þótt húsið standi í kaupstað. Þeir hafa lagt sjálfir fram allt það fé, sem til þess hefir farið að koma húsinu upp, búa það áhöldum og oft og einatt lagt í bryggjur og önnur mannvirki, sem nauðsynleg eru við afsetningu framleiðslunnar. Þetta hafa þeir að vísu gert vegna sinnar framleiðslu, en það hefir jafnframt orðið til þess að skapa kaupstaðabúum atvinnu og afkomumöguleika. Samvinnan þarf vitanlega að vera svo, að hvor styðji annan, framleiðendur og verkamenn kaupstaðanna. En til þess þarf sanngirni á báðar hliðar. Undanfarin ár má kannske segja, að þetta hafi gengið þolanlega. En þegar framleiðsla bænda hefir fallið svo mjög í verði sem hún hefir gert nú, þá verða kröfur verkamanna að laga sig svo sem hægt er eftir því. Það tryggir þeim jafnasta atvinnu, og það sjá þeir líka vel og myndu haga sér eftir því, ef þeirra verstu böðlar, flokksbræður þeirra hér í Rvík. væru ekki að gefa út sínar fyrirskipanir, sem eingöngu verða þeim til tjóns og bölvunar. Þá taldi hv.þm. það fjarstæðu, að framleiðendur hefðu forgangsrétt að þessari vinnu, og færði það fram sem ástæðu, að þeir myndu ekki allir komast að henni. Þetta er vitanlega hin mesta firra. Þeir myndu koma sér vel saman um það, hverjir vinnuna ættu að fá, enda eiga ekki allir heimangengt.  Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að frv. þetta væri sprottin upp af hatri á verkamönnum, einkum þó af minni hálfu sem 1. flm. þess. Þetta er alveg rangt. Ég get vel viðurkennt það, að ég hafi orðið undir í verkadeilunni á Hvammstanga, en ég ber enga óvild eða hatur í brjósti til verkamannanna þar fyrir þá sök. Og svo gæti farið, að hv. 3. þm. Reykv. gæti við tækifæri fengið að þreifa á því, að milli mín og verkamannanna á Hvammstanga er engin óvild. Hv. þm. talaði um góða samvinnu milli Sláturfélags Suðurlands og verkamanna hér í bænum. Ég geri ekki ráð fyrir því, að sú afstaða breytist á neinn hátt, þótt frv. þetta verði samþ. Hér stendur líka öðruvísi á. Bændur, sem að því standa, mundu ekki telja sér neinn hag í því að taka þá vinnu í sínar hendur. Hið góða samkomulag, sem verið hefir, mundi því haldast óreytt. Það má vel vera, að þörf sé á að búa nánar um ýms ákvæði frv. en nú er gert, t. d. sektarakvæðin. Það er verk þeirrar n., sem fær það, og er ég fús á að ganga inn á allar sanngjarnar breyt., sem verða mættu til bóta. Ekki mun ég vikna, þótt hv. 3. þm. Reykv. hóti því, að lögin skuli að engu vera höfð. Hv. þm. og flokksmenn hans eru kunnir að því að lítilsvirða öll lög, nema sín eigin flokkslög. Þeir eru svona gerðir. En það má þó refsa þeim fyrir það að fylgja ekki lögum. Og hv. 3. þm. Reykv. gæti fallið undir slíkt, ef hann leggur það í vana sinn að hvetja til þess að fá lögin brotin, eða þau þeirra, sem hann er á móti. En hann á það þá líka á hættu að verða tekinn og látinn gjalda óhlýðni sinnar við lög landsins.

Héðinn Valdimarsson Hv. 1. flm., þm. V.-Húnv., hefir litlu svarað því, sem ég setti út á frv., og ekki getað varið það í einstökum atriðum. Þess er og heldur ekki von, því það er ekkert vit í frv. Og þótt n. kunni að geta lagað það eitthvað, þá mun ég þó aldrei verða með því meðan það hefir nokkurn svip af þessu frv., sem nú liggur fyrir. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. talaði um lagabrot, vil ég segja það, að ég og flokksmenn mínir munum rísa gegn öllu þrælahaldi, þó lögbundið sé, og jafnt lögum um að horfella verkamannastéttina í smákauptúnunum. Og þeir, sem stuðla að því, að frv. þetta verði að lögum, munu sjá, að þeim verður aldrei hægt að framfylgja. Þetta frv. er alveg sambærilegt við ríkislögregluna hér fyrrum, og þetta verður aldrei framkvæmt, meðan þeir verkamenn lifa, sem nú eru uppi.

Flm. (Hannes Jónsson) Það er alveg óþarfi að tala um þrælahald í sambandi við þetta frv. Hér er ekki verið að þvinga neinn, heldur vernda rétt manna. Ég hélt, að hv. 3. þm. Reykv. mundi vilja láta eitt yfir alla ganga, en ekki að einn sæti yfir rétti annars. Ég hélt, að hann mundi vilja rétt lítilmagnans, eins þótt hann væri fátækur bóndi í sveit. Nú kveður við annan tón. Nú eru þeir vargar í véum, réttlausir um meðferð sinna eigin eigna og ófriðhelgir að störfum sínum. Annars hefir stundum þotið öðruvísi í skjánum hjá hv.þm. Það er þegar hann hefir verið að reyna að lokka sveitamennina í faðm sinn, lofað þeim þar sól og sumri og sagt þeim, að það væri eina ráðið til þess að þeir yrðu ekki ósjálfbjarga líkt og horfallnir gemlingar. En þegar talað er um að vernda rétt þessara manna til að vinna að sinni eigin framleiðslu, þá rís hv. 3. þm. Reykv. upp og kallar allt slíkt þrælahald. Ég get vel fellt mig við, að frv. verði breytt, ef betur má fara á annan veg. Og ég játa, að full þörf sé á almennri löggjöf um vinnudeilur, þar sem m. a. væri ákveðið, hvenær verkföll eða verkbönn væru leyfileg og fleira, sem að því lýtur. Tími vannst ekki til þess nú, en það verður þá máske gert síðar. En ég vildi ekki bíða eftir því, vegna þess að ég taldi nauðsynlegt að hefjast handa nú þegar, svo bændur gætu strax notið þeirrar aðstöðu, sem frv. þessu, ef að 1. verður, er ætlað að gefa. En þeir þurfa allra ráða að leita til að geta látið atvinnurekstur sinn fljóta gegnum hina erfiðu tíma. Ég geri þó hreint ekki ráð fyrir því, að bændur myndu, þó þetta frv. verði samþ., taka alla þessa vinnu í sínar hendur. Hún mundi eftir sem áður verða unnin bæði af þeim og verkamönnum kauptúnanna. Ég hygg, að þá yrði samstarfið ljúfara. Hlaupadýr úr Rvík mundu þá ekki komast að til að spilla friði milli manna. Við verkamenn kauptúnanna er ég ekki hræddur. Þeir eru flestir reiðubúnir að semja á sanngjörnum grundvelli. Þeir sjá vel, að það er þeim sjálfum fyrir beztu, að þeir sem ráða lögum og lofum hér í Rvík og þykjast sjálfkjörnir foringjar allra verkamanna landsins, fái ekkert leyfi til að láta dropa sína leka í þá potta. - Ég mun svo ekki segja meira að sinni. Ég býst við, að tækifæri verði til þess að ræða málið nánar við 2. umr., eftir að það hefir fengið athugun í n. óska ég, að hún hraði afgreiðslu málsins og að hv.þdm. stuðli að því að láta það fá sem greiðastan gang gegnum hv. deild.

Héðinn Valdimarsson Ég veit ekki, hvort hv.þm. V.-Húnv. er svo ókunnugur atvinnuháttum manna sem draga má af ræðum hans, ef hann heldur, að í því felist atvinnubætur fyrir sveitamennina að hrifsa með valdboði vinnuna frá verkamönnum kauptúna og kaupstaða. Í þeim kaupstöðum, sem mesta atvinnu veita, svo sem í Rvík og Vestmannaeyjum og vitanlega víðar, njóta mörg hundruð sveitamanna vinnu árlega. Þeir leita þangað þegar atvinnu er að fá, og við því er ekkert sagt af hálfu verkamannafélaganna. Ef við nú tækjum upp sama hátt og grundvöllur er lagður að í þessu frv. og vakir fyrir flm. þess, - hverjar yrðu þá afleiðingarnar? Engir sveitamenn kæmust í skipsrúm, og það kæmi ekki heldur til mála, að þeir fengju neina vinnu í landi við útgerðina, við byggingar eða annað. - Nei, á bak við þetta frv. liggur ekkert annað en þröngsýnt bændaíhald. Og þetta er borið fram alveg að ástæðulausu. Við höfum aldrei bannað bændum eða öðrum sveitamönnum að vinna hér á vertíðinni, eða á öðrum þeim tímum, þegar vinnu er að fá. En ef með lögum á að fara að beita eina stétt manna þrælatökum, þá má reiða sig á, að því verður svarað á alveg viðeigandi hátt. Frv. þetta er því óskynsamlegt, frá hverju sjónarmiði sem á það er litið. Með því er verið að búa til tvennskonar rétt fyrir þá menn, er að kaupfélögum standa. En það verða ekki kaupfélagsmennirnir, sem ráða, hverjir verða teknir í vinnuna. Það er hv.þm. V.-Húnv., er vill ráða einn öllu á sínum stað og aðrir kaupfélags- eða sláturfélagsstjórar á sínum stöðum. Og þaðan stafar reiðin, að geta ekki eingöngu ráðið þá menn til starfanna, sem hæfa í alla staði þessum einráða og valdaþyrsta kaupfélagsstjóra, þá sem geta fengið sig til að skríða fyrir þesskonar manntegund.

Flm. (Hannes Jónsson) Ég veit ekki, hvort ég á að skilja orð hv.þm. svo, að hann þykist hæfari en ég til að ráða menn til starfa norður í landi. Ég hygg, að hann hafi hvorki betri aðstöðu né meiri þekkingu á því en ég eða aðrir, sem eiga heima á þessum stöðum, til þess að velja menn að störfum. Því undarlegra er það, að hann skuli telja sig eiga að ráða þessu og þessa einstöku verndara verkalýðsins og alþýðunnar, sem réttu sína föðurlegu hjálparhönd norður á Blönduós, þó að sumum þætti það með nokkuð undarlegum hætti. Hér í Rvík hafði að sögn verið safnað af verkalýðsfélögunum 200 kr. til hjálpar verkamönnunum á Blönduósi, en svo kom á daginn, að hér var ekki gjaldgengur verðmiðill á ferðinni, heldur mun hv. 3. þm. Reykv., sem átti hjá kaupmanni á Blönduósi skuld, er hann treysti sér ekki að innheimta, hafa stungið 200 kr. í sinn vasa og gefið svo út ávísun á kaupmanninn fyrir þeirri upphæð, sem safnazt hafði hér og sendast átti norður, og mátti kaupmaðurinn greiða þetta í vörum til verkamanna. Ekki er mér kunnugt um, hvaða hundraðsgjald hv. 3. þm. Reykv. hefir reiknað sér fyrir þessa milligöngu, en reikningar hans og kaupmannsins hafa eflaust lagazt við þetta. Hitt er aftur á móti kunnugt, að verkamennirnir á Blönduósi voru ekki neitt sérstaklega hrifnir af föðurlegri umhyggju hv. 3. þm. Reykv., er kom fram í þessari ráðstöfun hans á samskotafénu frá flokksbræðrunum í Reykjavík.

Héðinn Valdimarsson Það kemur ekki mikið þessu máli við, er hér liggur til umr., þó að hv.þm. V.-Húnv. reyni að gera gys að því, að ekki var sent nema 200 kr. héðan að sunnan verkamönnunum á Blönduósi til hjálpar. 

Flm. (Hannes Jónsson) Hv. 3. þm. Reykv. virðist hafa verið það mjög mótstætt, ef þessir umræddu peningar hefðu gengið fyrir vörur hjá kaupfélaginu, sem sennilega hefði orðið, ef þeir hefðu nokkurntíma komizt norður. Og til þess að tryggja betur, að þessa menn henti ekki það ólán að lenda með viðskipti sín hjá kaupfélaginu, þá var ákveðið, hvað kaupmaðurinn mátti skammta þeim í vörum. 

Haraldur Guðmundsson Ég þykist nú sjá af umr., að tilgangur frv. er annar en sá, sem látið er í veðri vaka. Ég held, að tilgangur frv. sé sá, að hjálpa hv.þm. V.-Húnv. og stéttarbræðrum hans að innheimta skuldir, sem litlar líkur eru til, að bændur séu færir að greiða. Eftir því, sem ég bezt veit, eru engin lög hér né annarsstaðar, er mæla fyrir um forgangsrétt vissra manna til vinnu, önnur en þau, sem setja þau skilyrði, að tryggt sé, að sá, sem verkið vinnur, hafi næga kunnáttu til að vinna það. Hér er því um nýmæli að ræða í lagasetningu siðaðrar þjóðar, og það nýmæli, sem aldrei verður hægt að framfylgja. Ég held, að það orki ekki tvímælis, að stefna sú, sem flm. frv. í fljótu bragði virðast byggja á, brjóti mjög í bág við þá þróun, sem orðið hefir um verkaskiptingu manna. Það er ekki tilviljun, að verkamenn vinna t. d. að uppskipun og þess háttar störfum, en bændur að búum sínum. Reynslan hefir sýnt, að hagfelldustu vinnubrögðin eru þau, að verkunum sé skipt svo, að bændur vinni að búum sínum, en aðrir vinni að útskipun vara o. s. frv. Það getur aldrei orðið hagnaður fyrir bónda að söðla hest sinn og ríða e. t. v. langa vegu til þess að vinna. 3–4 tíma að útskipun vara sinna eða uppskipun nauðsynja. Þá mundi borga sig betur að fá menn á staðnum til að annast þessa vinnu en að bændur taki sig upp og ríði að heiman til að sinna þessu, þó að þeir þurfi að greiða 5 aurum meira fyrir hvern tíma, sem unnið er, en þeir þykjast sjálfir geta gert það fyrir. Sérhver, sem ekki er blindur, hlýtur að sjá, að þessari þróun verkaskiptingarinnar ætla þeir að nauðga, sem gerzt hafa flm. þessa frv. Þeir ætla langt aftur í tímann, eða þangað, sem segir í vísunni: Löngum var ég læknir minn, lögfræðingur, prestur, smiður, kóngur, kennarinn, kerra, plógur, hestur. Slíkt er öfug þróun. Það er að ætla sér að snúa hjóli tímans aftur á bak. Þetta, sem ég nú hefi sagt, er um stefnu þá, sem velviljaðir menn myndu ætla, að vekti fyrir flm. frv. En frv. sjálft er svo illa og óviturlega úr garði gert, að það er nánast bull eitt og vitleysa, eins og hver einasti maður rekur augun í, er les frv. 1. gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í samvinnufélögum, sem stofnuð eru og starfa samkvæmt lögum nr. 36, 27. júní 1921, skulu félagsmenn hafa forgangsrétt til hverskonar atvinnu við framleiðslustörf félaganna, eins og til dæmis við sláturhús þeirra, smjörbú og verksmiðjur, útskipun framleiðsluvaranna o. fl.“ Hvað þýðir þetta o. fl. o. fl.? Ekki getur það talizt undir framleiðslustörf beinlínis að skipa út vörum. En sé það talið svo og til þess ætlazt, að bændur, sem eiga vöruna, skipi henni sjálfir út, þá er engu fráleitara að telja það framleiðslustarf að sigla með hana til annara landa og selja þar. Yrði þá tafsamt hjá bændum við búskapinn, ef þeir ættu sjálfir að manna skipin, sem flytja út ull og kjöt. En segjum nú, að þessum forgangsrétti bænda til útskipunarvinnu á vörum þeirra sé svarað á viðeigandi hátt. Við skulum t. d. hugsa okkur, að sjómenn neiti að sigla með vörur þær fyrir bændur, sem deilur hafa risið um út af útskipun, m. ö. o., þó að vörurnar séu komnar um borð, verða þær ekki fluttar úr landi. Og hvað verður þá gert, ef bændur geta ekki snúizt við því að flytja þær sjálfir á erlendan markað? Hv. flm. þykjast hafa fundið ráð við því með ákvæðum 2. gr. frv., er hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það varðar sektum frá 2000–20000 kr., ef félagsmönnum er sýnd nokkur talmun, er þeir eru að störfum þeim, er getur í 1. gr. laga þessara, hvort sem tálmunin kemur fram í ofbeldi eða á annan hátt, nema þyngri refsing liggi við að lögum“. Nú er ég hræddur um, að örðugt geti orðið fyrir dómara að meta, hvað „tálmun“ er samkv. þessu, þegar ekki er um ofbeldi að ræða. En ofbeldi varðar nú þegar við lög, og því óþarft að setja ný lög um það. Það er t. d. bannað í lögum að berja menn, þótt verkfallsbrjótar séu. Setjum svo, að sjómenn neituðu að sigla með vörur bænda. Er þá slík neitun tálmun, sem „kemur fram í ofbeldi eða á annan hátt“? Mér er spurn. Eftir þeim skilningi, sem flm. virðast leggja í frv., þá ætlazt þeir til, að slík neitun sjómanna falli undir lögin, en ég get fullvissað þá um, að svo getur aldrei orðið. Ég ætla þá að víkja að því, sem ég drap á í upphafi máls míns, að frv. þetta væri fram komið til að hjálpa kaupfélagsstjórunum, og þá fyrst og fremst þeim tveimur, sem að frv. standa, að heimta inn skuldir. Eins og kunnugt er, þá er í kaupfélögunum flestum fjöldi félagsmanna, og fleiri en nokkrar líkur eru til, að geti fengið vinnu á vegum félagsins - kunna líka fæstir að sigla til útlanda, ef að því ræki, að bændur yrðu sjálfir að fara með kjötið til Noregs. - Kaupfélagsstjórinn ræður mennina, er til vinnunnar þarf í hvert sinn. Og hverja mundi hann þá helzt velja? Vitanlega þá menn, sem skulda verzluninni, til þess að bæta viðskiptajöfnuðinn. Við þessu er ekkert að segja, þegar þá kemur manninum, sem skuldar, vel, en það getur líka komið sér afarilla. Það getur staðið á nauðsynlegum störfum heima fyrir hjá manninum, sem enga bið þola, og þó að hann eigi von á nokkrum krónum inn í reikning sinn hjá kaupfélaginu, þá getur tapið að tefja störfin heima fyrir numið meiru. En ef kaupfélagsstjórinn heimtar það, verður maðurinn að gegna, þegar kallið kemur, ef hann á ekki að eiga á hættu, að viðskiptum hans við kaupfélagið verði slitið. Við skulum ennfremur hugsa okkur hvernig þetta yrði í framkvæmdinni. Skip kemur með vörur til Hvammstanga, en kaupfélagið á ekki nema sumt af þeim. Nú hafa kaupfélagsmenn ekki forgangsrétt að vinnu nema að uppskipun þeirra vara, sem til félagsins eiga að fara, og verður þá að lesa vörurnar í sundur frammi í skipinu eftir þeim merkjum, sem eru á stykkjunum. Svo líður að hádegi, og er þá komið að kaupfélagsvörunum, er félagsmenn taka að sér að koma á land, og verður þá að reka verkamenn þorpsins úr vinnunni. Svona dæmi og ótal fleiri mætti nefna, sem yrðu afleiðing þessarar lagasetningar, enda hefir samflokksmaður minn, hv. 3. þm. Reykv., bent á þá hættu, sem bændum landsins stafar af slíkum þælalögum. Það er ekkert eðlilegra en að verkamenn bæjanna tryggi sig gegn þessu með því að banna sveitamönnum að vinna í bæjunum. Slík lagasetning sem þessi mundi verða til þess að vekja hina mestu óvild milli verkamanna og bænda. Ég held, að þetta frv. sé hvorttveggja í senn, ákaflega fávísleg tilraun til að lama verkalýðssamtökin og að sú stefna, sem er að baki þess, brjóti mjög í bág við þá þróun og samstarf, sem verið hefir í atvinnuháttum landsmanna í seinni tíð. Og ég vil fullyrða, ef að lögum yrði, þá mundi það aðeins skapa kala á milli stétta, sem hingað til hafa unnið saman, og gæti leitt af sér þær ráðstafanir, sem yrðu bændum stórkostlega skaðlegar. Þess vegna á ekki að leyfa frv. eins og þessu til 2. umr., og að því mun ég stuðla með mínu atkv.

Flm. (Hannes Jónsson) Hv. þm. Seyðf. taldi það óskaplega afturför, ef nú ætti að hverfa að því ráði, að bændur gætu verið sjálfum sér nógir. Og til þess að svo verði ekki, vill hann koma á meiri verkaskiptingu um störf bænda en tíðkazt hefir hingað til. Hann vill koma á þeirri verkaskiptingu hjá bændum, að einn vinni þetta, en annar hitt. Hann vill láta bóndann binda heyið, en hann má ekki reiða það heim; til þess á hann að taka mann og annan, sem hlaða á úr heyinu. Bóndanum er máske leyfilegt að hirða sauðfe sitt eða hestana, en algerlega meinað að koma nálægt hirðingu kúnna. Til þess verður hann að taka annan mann. Og til þess að verkaskiptingin færist sem víðast út, má konan ekki mjólka kýrnar eða fara á engjar til að raka og hirða um hey. Þannig á verkaskiptingin að vera að dómi hv.þm. Seyðf., af því að það er heimska að láta sama mann vinna allt. Það er nú svona samt, þar sem fólkið hefir orðið að leggja fyrir sig margháttuð störf, að undravert hefir þótt, hvað það getur afkastað. En einmitt þörf bænda að vinna mörg störf skapast af fátækt þeirra og getuleysi að taka daglaunamenn. Og þessi þörf er því meiri sem búskapurinn gengur verr og minna fæst fyrir afurðirnar. Það er enginn skilsmunur þar á milli, hvort bóndi, sem rekur fé sitt í kaupstað, og úr því að þangað er komið, vinni að sláturstörfum á sínu eigin fé eða skipi út afurðum þessum. En ef bóndanum er bægt frá að gera þetta, þá er hann beittur órétti með því að banna honum að vinna það, sem hann getur að rekstri búsins og afsetningu afurðanna. Og það er einmitt til að halda þessum rétti og vernda bændur, að frv. þetta er fram borið. Úr því að hv.þm. minntist á sjávarútveginn, þá vil ég benda á út frá verkaskiptingu þeirri, er hann vill koma á, að menn, sem stunda veiðar á smábátum, verða, þegar þeir koma að landi, að afhenda verkamönnum fiskinn og borga fyrir að gera voru úr honum. Þeir mega hvorki slægja fiskinn sjálfir, fletja hann eða salta, og verður þá afleiðingin sú, að vegna þess að greiða hátt kaup fyrir verk, sem þeir gátu sjálfir unnið, verða þeir varla matvinnungar sjálfir og leggja árar í bát, í stað þess að hafa sæmilega afkomu, ef þeir fengju óáreittir að starfa að fiski sínum, þó róðrarnir yrðu eitthvað færri. 

Haraldur Guðmundsson Út af óráðshjali hv.þm. V.-Húnv. hefi ég ekki margt að segja. Hann segir langar sögur hér, sem eru tómt bull og vitleysa. Hann segir, að ég hafi haldið fram, að banna ætti bændum að binda hey sitt, reiða það heim og hirða skepnur sínar. Ég hefi aldrei sagt neitt um þetta, eins og hv.þdm. hljóta að hafa heyrt, enda getur engum dottið slík fjarstæða í hug nema hv.þm. V.-Húnv. Sama er að segja um, að útgerðarmönnum sé bannað að hausa og slægja fiskinn. Það hlýtur að vera svo, að eitthvað sé farið að ruglast fyrir hv.þm. V.-Húnv., þegar hann getur ekki varið málstað sinn án þess að grípa til slíkra raka.

Flm. (Pétur Ottesen) Ég get látið mér nægja að vísa til grg. frv., því að þar eru teknar fram þær ástæður, sem frv. byggist á. Ég vænti aðeins, að málið fái að ganga til 2. umr. og legg til, að því verði vísað til hv.allshn. að þessari umr. lokinni.  (Forsrh. TrÞ: Til fjhn.)  .

Frsm. (Einar Árnason: ): Allshn. flytur þetta frv. að tilmælum dómsmálaráðuneytisins. Fer frv. fram á það, að stj. verði heimilað að selja Búnaðarfélagi Íslands kirkjujörðina Mið-Sámsstaði í Fljótshlíð fyrir 4000 kr., frá fardögum 1932 að telja. Um þessa jörð er það að segja, að Búnaðarfélagið hefir hin síðustu ár haft jörðina til árlegra nytja og rekið þar tilraunastarfsemi um grasfrærækt og kornrækt. Til þess að félaginu væri unnt að reka þessa starfsemi, hefir það orðið að gera þarna jarðabætur, sem nema yfir 4000 dagsverkum, auk bygginga, sem félagið einnig hefir orðið að reisa á jörðinni og taldar eru að hafa kostað um 21 þús. kr. - Hinsvegar er hér um fremur litla jörð að ræða. Eftir gildandi fasteignamati er jörðin virt á 3000 kr. með húsum, og má því ljóst vera, að það verðmæti, sem nú er bundið í og við jörðina, er að langmestu leyti til orðið fyrir starfsemi Búnaðarfélagsins, og enda þess eign. Nú fer félagið fram á að fá jörðina til eignar og fullra umráða, sem því og er nauðsynlegt vegna tilraunastarfsemi sinnar þar, og hefir allshn. fallizt á þessa málaleitun félagsins og mælir eindregið með því, að frv. verði samþ.

Pétur Ottesen Ég ætla að leyfa mér að grennslast eftir því, hvað hæstv. forseta hefir orðið ágengt um það að fá hv. samgmn. til að skila nál. um frv. til l. um breyt. á vegalögunum. Það er nú orðið langt um liðið síðan ég bað hæstv. forseta að herða á afgreiðslu þessa máls. Að frv. standa margir af hv.þdm., og er mjög mikil nauðsyn á, að það fái afgreiðslu.

Magnús Jónsson [óyfirl.): Ég vil þá nota tækifærið og lýsa eftir frv. um iðju og iðnað, sem lagt var fram snemma á þinginu og vísað til n., en hefir ekki bolað neitt á síðan.

Bjarni Ásgeirsson Ég vil einnig nota tækifærið til að minna hæstv. forseta á frv., sem ég bar hér fram fyrir mánuði síðan um breyt. á jarðræktarl. Það kom einu sinni eða tvisvar á dagskrá, en svo neðarlega, að engin von var til, að það kæmi til umr. Ég vænti þess, að hæstv. forseti sjái sér fært að setja þetta mál svo ofarlega á dagskrána, að líkindi séu til, að það geti fengið afgreiðslu. Einnig vil ég minna hæstv. forseta á, að ekki alls fyrir löngu kom hér til 1. umr. frv. um ölgerð og sölumeðferð öls. Frv. varð þá ekki tíðrætt, en hefir eigi síðan séð dagsins ljós. - Ég vil einnig spyrja hæstv. forseta, hvort hann telji sér ekki fært að taka þetta mál á dagskrá.

Ólafur Thors Það var nokkuð snemma á þessu þingi, að hv. 1. þm.N.-M. o. fl. fluttu frv. til l. um breyt. á fátækral., mjög vel undirbúið og ýtarlegt í alla staði. Það er langt síðan málið fór til n., en frá n. hefir ennþá ekkert heyrzt. Ég veit, að margir hreppar í landinu eru nú þannig staddir, að fáist ekki breyt. á fátækral., þá er ekki annað sýnna en að þeir leggist í auðn. Það er nú þegar orðið áliðið þings. Ég vil því leyfa mér að beina þeirri áskorun til hæstv. forseta, að hann geri það, sem hann getur, til þess að þetta merkilega mál geti fengið afgreiðslu á þessu þingi.

Forseti (JörB): Ég lasta það í sjálfu sér ekki, þótt hv.þm. geri fyrirspurnir og beini áskorunum til forseta um að greiða, að því leyti sem hann getur, fyrir störfum þingsins. Slíkt má gjarnan koma fram hér í heyranda hljóði. Ég hefi reynt að gera dagskrána þannig úr garði, að hún út af fyrir sig væri næg bending til hv.þdm. um, að margt liggi af málum óútræddum og að ástæða væri til að hraða störfunum og sýna þeim alúð. En eins og hv.þdm. vita, þá stendur það ekki nema að litlu leyti í mínu valdi að greiða fyrir afgreiðslu málanna. Ég hygg, að ég hafi reynt að halda fundi eftir því, sem tækifæri var til, og tekið málin fyrir nokkurnveginn eftir því, sem þau hafa verið tilbúin til þess að takast til meðferðar. En það er alveg rétt hjá hv.þdm., að á ýmsum málum, sem komu fram snemma á þinginu og legið hafa hjá n., bólar ekki enn. En ár eiga þm. hlut að máli, og ég vænti, að þeir greiði fyrir þeirri starfsemi sem mest má verða. Svo að ég snúi mér að einstökum atriðum, sem hér hafa komið fram, skal ég svara því, sem hv.þm. Borgf. gerði fyrirspurn um, að langt væri liðið síðan frv. um breyt. á vegal. fór til n. Ég átti tal við menn úr samgmn. um að hraða afgreiðslu þessa máls, því að eins og hv.þm. drap á, þá eiga hér margir hlut að máli og vilja gjarnan fá málið afgr. Vil ég því ítreka þá ósk til samgmn., að hún hraði afgreiðslu þessa máls. Ég get því miður ekki gefið upplýsingar um það, sem hv. 4. þm. Reykv. spurði um, en ég skal fljótt kynna mér það. Hið sama get ég sagt um afgreiðslu þess máls, er hv.þm. G.-K. gerði fyrirspurn um - breyt. á fátækral. En eins og hann gat um, er þar um merkilegt mál að ræða, sem vert er, að þingið sinni og afgreiði. Þá kom ósk frá hv.þm. Mýr., um að breyt. á jarðræktarl. yrðu teknar sem fyrst á dagskrá og einnig frv. um ölgerð og sölumeðferð öls til framhaldsumr. Ég hygg, að frv. um breyt. á jarðræktarl. hafi ekki orðið neitt útundan. í dag munu vera á dagskrá mál til 1. umr., sem eru jafnvel eldri en þetta frv. Það hefir nú ekki gengið betur en raun ber vitni um að afgr. málin, og stendur það ekki nema að litlu leyti í mínu valdi, hvernig það gengur. Hvað snertir ölfrv., þá lék mér satt að segja hugur á að koma þeim málum áfram, sem minni umr. yrðu um, því að með því máli sýndist mér vera stofnað til allmikilla umr. í d. Vildi ég fresta þeim um stund. En ég hafði þó ekki hugsað mér að stinga því svo undir stól, að það kæmi ekki á dagskrá þegar um hægðist. Annars vil ég beina þeirri ósk til n. yfirleitt, að þær hraði störfum sínum sem frekast er unnt. Og í þessu sambandi vil ég beina því til form. landbn., hv.þm. Mýr., að sú n. fari að láta sjást eitthvað af þeim málum, sem vísað var til hennar snemma á þinginu og enn bólar ekkert á.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil aðeins gefa ofurlitlar upplýsingar til viðbótar út af því, sem hv.þm. G.-K. spurðist fyrir um um afgreiðslu á breyt. á fátækral. Það er nefnilega ekki einungis í þessari d., sem liggja fyrir frv. um það, heldur einnig í hv.Ed. Auk þess var samþ.þáltill. í fyrra um, að undirbúnar væru breyt. á fátækralöggjöfinni. Hafa skrifstofustjórinn í atvmrn. og hagstofustjórinn samið um það frv. með mjög ýtarlegri grg., og hefir það verið afhent allshn. þingsins og mun nú liggja hjá allshn.Ed. Ég geri ráð fyrir, að það sé um það bil að koma fram frv. til slíkra l., og skrifstofustjóri Alþ. segir, að því verði útbýtt , í dag. Vona ég, að það geti orðið afgr.

Bjarni Ásgeirsson Út af þeirri áskorun, sem hæstv. forseti kom með til landbn., verð ég að skýra honum frá því, sem raunar er kunnugt, að flest þau mál, sem fyrir n. hafa komið, hafa verið afgr. frá henni, sum héðan frá d. og sum frá þinginu. hjá n. eru eftir eitthvað þrjú mál, sem enn eru óafgr., og eitt þeirra þriggja var afgr. á miðvikudaginn, og kemur áreiðanlega þskj. um það í dag eða á morgun. Eitt málið hefir n. orðið ásatt um að afgr. ekki á þessu þingi, það er frv. um nýbýli. Er þá einungis eitt mál óafgr., frv. til ábúðarl., sem hefir verið í undirn. úr báðum d. Þetta ráð var tekið til þess að tryggja frumv. greiðan gang í gegnum þingið. Fyrst verið er að reka á eftir n., ætti frekar að reka á eftir einhverjum öðrum en landbn.

Magnús Guðmundsson Mér kemur það undarlega fyrir, að rekið skuli vera á eftir n., þótt afgreiðsla málanna hér í hv. d. sé langt á eftir nefndaafgreiðslunni. Væri nær að reyna að afgr. eitthvað af þeim málum, sem komin eru úr nefndum, en að álasa n. fyrir, að þær leysi ekki af hendi sín störf. Fyrir mitt leyti get ég sagt, að ég hefi flutt hér ýms mál, er eigi hafa komizt á dagskrá vegna málafjölda. Vil ég þó ekki væna hæstv. forseta um neina hlutdrægni. En langt er síðan nál. hafa komið, og meðan svo er, sé ég ekki ástæðu til þess að álasa n. fyrir sein vinnubrögð. Þær hafa skilað fullkomlega eins fljótt álitum sínum á þessu þingi og að undanförnu.

Forseti (JörB): Ég hefi ekki verið með neinn samanburð um störf n. á þessu þingi og öðrum. Og ásakanir mínar í garð n. voru ekki stórvægilegar. Hv. dm. hafa heyrt, að þm. eru að kalla eftir málum, sem liggja hjá n., og kalla eftir því, að ég ýti á n. með afgreiðslu þeirra, svo að mín ósk til n., fyrst þetta er nú gert að umtalsefni, er stj, að þær afgr. málin, svo að því verði eigi um kennt, að þau hafi ekki verið afgr. í n., þótt þau dagi uppi á þinginu. Annars voru ásökunarorð mín ekki svo stórvægileg, að menn þyrftu að þykkjast við þau. Hinsvegar er þm. sjálfsagt ljóst, að það er ekki á mínu valdi að ráða því, hve lengi menn ræða málin. Það hafa þdm. algerlega á sínu valdi. Og ég hefi tekið svo mörg mál á dagskrá fyrst og fremst til að gefa þm. til kynna, hve mikill fjöldi mála er óafgr., og ég hélt, að það mætti verða þeim nokkur bending um að takmarka ræður sínar, svo að málin fengju afgreiðslu. Ef hv.þdm. þykja fundir standa of stutt, þá er frá minni hálfu auðvelt að ráða bót á því. Ég skal hér eftir ekki spara að gefa þdm. kost á að eiga lengri fundasetur, en ég vona, að þeir spari mér það ómak að þurfa að karpa um það, hvað fundir eigi að standa lengi. Ég vona, að þar sem hv.þdm. gengur gott eitt til að fá málin afgr., þá geri þeir hver um sig það bezta til þess að það megi verða.

Magnús Guðmundsson Ég ætla einungis að taka það fram út af orðum hæstv. forseta um lengri fundi, að mér hefir ekki þótt skorta á lengd þeirra undanfarið, en eftir því, sem fundir standa lengur, eftir því verður minni tími til að starfa í n. Og það er ósanngjarnt, ef fundir eru fram á nætur dag eftir dag, að ætlast til, að n. skili jafnmiklum störfum.

Ólafur Thors Ég vil leyfa mér f. h. dm. að óska hæstv. forseta gleðilegs sumars og þakka honum fyrir veturinn.

Forseti (JörB): Áður en ég tek fyrir næsta mál á dagskránni vil ég þakka hv.þm. G.-K. árnaðaróskir í minn garð og óska jafnframt hv. deildarmönnum gleðilegs sumars og þakka fyrir veturinn. Á 81. fundi í Nd., 23. maí, utan dagskrár, mælti