Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra, nr. 82/1989 með síðari breytingu. Það er ekki langt síðan breytingar voru síðast gerðar á lögum um málefni aldraðra, sambærileg breyting og hér er verið að gera. Sú breyting sem gerð var þann 12. mars 1991 var á þá lund að í stað þess að fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra sé einvörðungu varið til þess að styðja byggingar stofnana á vegum aldraðra eins og var þá var í fyrsta lagi heimilað að veita tímabundið rekstrarfé úr sjóðnum til stofnunar fyrir aldraða sem breyta eða hefja starfsemi eftir að fjárlagaár hefst. Í öðru lagi voru rýmkaðar þær heimildir sem sjóðstjórn ákveður um stuðning við önnur verkefni og heilbrrh. samþykkir. Er þar fyrst og fremst átt við verkefni þar sem um er að ræða minni háttar fjárveitingar til stuðnings og styrktar ýmsum málum er varða framkvæmdir og þjónustu við aldraða. Sú breyting sem hér er lögð til er að rýmka nokkuð þessar heimildir, þ.e. í fyrsta lagi að gera þá breytingu að heimilt sé að nota fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra ekki bara til þess að styðja sveitarfélög heldur einnig heilsugæslustöðvar við að koma á fót og reka heimaþjónustu fyrir aldraða. Í öðru lagi að rýmka einnig ákvæði í 4. tölul. 12. gr. laganna þannig að ekki sé bara heimilt að veita tímabundið rekstrarfé til stofnana fyrir aldraða sem breyta eða hefja starfsemi eftir að fjárlagaár hefst, heldur almennt að heimilt sé að veita úr sjóðnum rekstrarfé til stofnana fyrir aldraða. Ástæðan fyrir þessu er m.a. sú að mjög miklu fé hefur í áranna rás verið varið til að reisa stofnanir fyrir aldraða og stöðugt erfiðara hefur verið að kosta rekstur þessara stofnana. Það er að mínu áliti nauðsynlegt að gera þá bragarbót á að heimilt sé að standa undir rekstrarkostnaði við þessar stofnanir ekkert síður en fjárfestingarkostnaði, ekki síst þegar þannig árar að erfiðleikar eru fyrir ríkissjóð að standa undir rekstrarskuldbindingum sínum. Hér er sem sé stigið eilítið lengra skref en gert var með lagabreytingunni 12. mars 1991. Þá er rétt að upplýsa að í trausti þess að þetta frv. verði samþykkt er gert ráð fyrir því í fjárlögum að um 160 millj. kr. af ráðstöfunarfé Framkvæmdasjóðs aldraða á næsta ári verði varið til að greiða rekstrarkostnað við stofnanir aldraðra sem nú þegar hafa verið teknar í rekstur. Það er gert ráð fyrir því að heildarfjárráð Framkvæmdasjóðs aldraðra á næsta ári verði um 420 millj. kr. og af því fari 160 millj. í rekstrarkostnað stofnana sem fyrir eru og afgangurinn sé þá til annarrar ráðstöfunar. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta frv., virðulegi forseti, en legg til að að þessari umræðu lokinni verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Virðulegi forseti. Hér flytur ríkisstjórnin tillögu um að skerða Framkvæmdasjóð aldraðra um 160 millj. kr. og taka úr lögunum takmörkunarákvæði sem þar voru þannig að framvegis verður hægt að taka allan sjóðinn í rekstur. --- Það er allt í lagi að loka þarna. Það eru umhvrh. og svoleiðis menn sem eru að trufla fundinn, ýmsir menn úr Stjórnarráðinu. --- Það er gert ráð fyrir því sem sagt að taka 160 millj. kr. af Framkvæmdasjóði aldraðra á næsta ári og síðan er gert ráð fyrir því að breyta lögunum þannig að það megi framvegis taka sjóðinn allan í rekstur. Það hefur verið með þeim hætti að það hefur verið ákveðin takmörkun á því hversu langt mætti ganga í því skyni að taka slíka sjóði í rekstur eins og Framkvæmdasjóð aldraðra og Framkvæmdasjóð fatlaðra. En hér er gert ráð fyrir því að það verði opnað fyrir að allur Framkvæmdasjóður aldraðra verði tekinn í rekstur. Með hliðsjón af þeim umræðum sem fram fóru um þennan sjóð á síðasta kjörtímabili hlýt ég að spyrja sérstaklega þingmenn Sjálfstfl. sem eru í salnum hvort þeir standi að þessari breytingu, hvort þeir séu tilbúnir til þess eftir þá umræðu sem fram fór á síðasta kjörtímabili, m.a. undir forustu núv. formanns þingflokks Sjálfstfl., að fallast á það að taka allar takmarkanir út úr lögunum. Það er ekki bara verið að taka þetta út að hluta, heldur er verið að taka allar takmarkanir út þannig að allan Framkvæmdasjóð aldraðra má samkvæmt þessu taka í rekstur. Með öðrum orðum er hér verið að taka ákvörðun um það að framkvæmdasjóðurinn verði í raun og veru lagður niður, að hann verði aðeins til á pappírnum vegna þess að ríkisstjórn eða meiri hluti Alþingis getur þá og þá á fjárlögum tekið allan sjóðinn í rekstur. Þetta eru auðvitað býsna alvarleg tíðindi því Framkvæmdasjóður aldraðra hefur um 10 ára skeið gegnt mjög þýðingarmiklu hlutverki og um hann hefur verið mjög víðtæk samstaða. Ég beitti mér fyrir því sem heilbr.- og trmrh. að þessi sjóður varð til á sínum tíma og ýmsir menn úr þáverandi stjórnarandstöðuflokkum, eins og hv. þm. Matthías Bjarnason og hv. þm. Albert Guðmundsson, studdu gjaldtökuna í Framkvæmdasjóð aldraðra þó svo að þeir væru þá í stjórnarandstöðu. Ég man eftir því að ýmsir þingmenn Alþfl. á þeim tíma voru á móti þessari gjaldtöku og nokkrir þingmenn Sjálfstfl. en þessir þingmenn Sjálfstfl., sem ég hér nefndi, greiddu atkvæði með stjórnarliðinu og gátu þannig tryggt það að málið næði fram að ganga en sú stjórn bjó við mjög knappan og oft tæpan þingmeirihluta. Þess vegna er hér verið að stíga mjög sögulegt skref og það er fróðlegt að vita hvort Sjálfstfl. er tilbúinn til þess að standa að þessu frv. um að leggja niður Framkvæmdasjóð aldraðra eins og hér er verið að gera tillögu um. --- Ég sé að hv. 8. þm. Reykv. hefur þegar tekið hæstv. heilbrrh. tali, vafalaust út af þessu máli til þess að rétta kúrsinn í þessu efni.  Varðandi málið að öðru leyti . . .

Má forseti biðja hv. þm. um að fá tækifæri til að koma hér inn tilkynningu. Forseta varð á í messunni og gleymdi að boða, áður en þessi umræða hófst, að utandagskrárumræða mun fara fram klukkan hálffjögur að beiðni hv. 6. þm. Norðurl. e. um Kristnesspítala. Forseti hefði átt að tilkynna þetta í upphafi fundar en hreinlega gleymdi því og biður hv. 9. þm. Reykv. velvirðingar á þessari truflun á ræðu hans.

Varðandi málefni aldraðra sem hér eru á dagskrá er rétt að fara aðeins nánar út í stöðu þeirra mála. Það er kannski þannig að ekki þurfi að byggja meira fyrir gamalt fólk á Íslandi. Það er kannski þannig að þingmenn Reykvíkinga séu þeirrar skoðunar að ástandið í málefnum aldraðra í Reykjavík sé svo sérstaklega gott að það sé ástæðulaust að byggja meira fyrir gamalt fólk í þessu byggðarlagi. Ég hef enga trú á að það sé skoðun hv. 16. þm. Reykv., svo ég nefni dæmi. Staðreyndin er sú að í þessu kjördæmi blasa við alvarlegri vandamál í málefnum aldraðra en víðast hvar annars staðar vegna þess að hér eru færri rúm á tiltekinn fjölda aldraðra íbúa en í nokkru öðru kjördæmi. Á síðasta þingi lögðum við þingmenn Alþb. fram beiðni um skýrslu um málefni og hagi aldraðra. Hæstv. heilbr.- og trmrh. sendi frá sér þá skýrslu þegar mjög var liðið á þing þannig að það gafst ekki kostur á því að ræða skýrsluna í einstökum atriðum. Því miður fór það svo að skýrslan var tekin fyrir á næturfundi þar sem hæstv. umhvrh., í fjarveru hæstv. heilbrrh., mælti fyrir skýrslunni og ekki gafst tóm til þess að ræða hana að neinu gagni, því miður. Það er auðvelt að vera vitur eftir á og ég sé það núna að það hefði verið skynsamlegt að knýja þá fram ítarlega umræðu um þetta mál með hliðsjón af því frv. sem verið er að flytja núna um að leggja niður Framkvæmdasjóð aldraðra. Þessi skýrsla var í raun og veru mjög alvarleg áminning um ástandið í þessum málaflokki. Ég tel út af fyrir sig fulla ástæðu til þess að þakka heilbrrn., starfsmönnum þess og hæstv. ráðherra fyrir það að hafa séð til þess að skýrslan var lögð hér fram. Hins vegar var hún mjög gölluð, einkum að því er varðar Reykjavík. Einn af öldrunarlæknunum sem starfar í Reykjavík, Sigurbjörn Björnsson læknir, sendi frá sér ítarlegar athugasemdir, sem við þingmenn fengum í hendur á sl. vori, þar sem skýrslan að því er varðar málefni aldraðra í Reykjavík er gagnrýnd mjög harðlega. Þar eru færð mjög greinargóð rök fyrir því að það er ekki tímabært að leggja niður Framkvæmdasjóð aldraðra í Reykjavík. Það er ekki tímabært að leggja niður byggingar fyrir gamalt fólk í Reykjavík. Í athugasemdum Sigurbjörns Björnssonar læknis segir t.d. --- ég hef satt að segja sjaldan séð jafnalvarlegar athugasemdir við eina opinbera skýrslu frá fagmanni og þessar, þar sem hann segir: ,,Skýrslan er ýmist rangfærð eða það vantar hreinlega í skýrsluna til þess að gefa rétta heildarmynd og skapa grundvöll fyrir áætlanir á sviði öldrunarmála í Reykjavík.`` Í skýrslunni eru t.d. talin fjölmörg hjúkrunarrými og öldrunarrými sem ekki eru notuð fyrir aldraða. Það er t.d. í skýrslunni gert ráð fyrir því að öll B-álma Borgarspítalans sé notuð fyrir aldraða. Það er ekki rétt. Hún er ekki öll notuð fyrir aldraða. Ein deildin í B-álmu Borgarspítalans er ekki notuð fyrir aldrað fólk. Í skýrslunni er t.d. talað um plássin á öldrunarlækningadeildum Landspítalans og Borgarspítalans eins og það væru hjúkrunarheimili fyrir aldraða. Það er að sjálfsögðu ekki. Öldrunarlækningadeildirnar þjóna allt öðrum tilgangi en hjúkrunarheimili. Það er rangt að birta opinbera skýrslu þar sem það er gefið í skyn að öldrunarlækningadeildir nýtist sem hjúkrunarrými fyrir aldraða. Í skýrslunni eru margar aðrar rangfærslur sem Sigurbjörn Björnsson læknir bendir á í þeim athugasemdum sem hann sendi þingmönnum á sl. ári. Niðurstaða hans er sú, með leyfi forseta: ,,Þegar upp er staðið eru eiginleg hjúkrunarheimilisrými í Reykjavík 456 eða 5 á hverja 100 íbúa 70 ára og eldri sem er langt undir þeim viðmiðunarmörkum sem að öðru leyti koma fram í skýrslunni.`` Þetta er auðvitað mjög afhjúpandi niðurstaða læknisins og heilbrrn. og heilbrrh. hafa ekki sent frá sér neinar opinberar athugasemdir um þessar tölur sem hér koma frá Sigurbirni Björnssyni sem er starfandi öldrunarlæknir m.a., ef ég man rétt, við Skjól, og ég hygg Hrafnistu líka. Niðurstaðan er sem sagt sú að í Reykjavík eru þetta 5 rými á hverja 100 íbúa 70 ára og eldri en í skýrslunni segir að rýmin séu 8,1. Það munar ekki nema 3,1 en það munar sem sagt nærri helming þar sem ráðherrann gefur upp rangar upplýsingar miðað við raunverulegar staðreyndir þessa máls. En hvernig er þetta í öðrum byggðarlögum? Ef við tökum Vesturland eru rýmin tvisvar sinnum fleiri en í Reykjavík á hverja 100 íbúa eða 10,3. Á Vestfjörðum eru þau 14,8 á hverja 100 íbúa miðað við 5 í Reykjavík. Í Norðurlandshéraði vestra eru rými fyrir aldraða á hverja 100 íbúa 70 ára og eldri 16,8 en 5 í Reykjavík. Í Norðurlandshéraði eystra eru rýmin 10 miðað við 5 í Reykjavík. Í Austurlandshéraði eru rýmin 11,7 miðað við 5 í Reykjavík. Í Suðurlandshéraði 13,9, 5 í Reykjavík, og í Reykjaneshéraði 12,6 en 5 í Reykjavík. Þetta er sá veruleiki sem við stöndum frammi fyrir í þessu byggðarlagi sem höfum sinnt opinberum málefnum nú um nokkurt skeið. Við höfum kynnst því mjög vel hver vandi þeirra fjölskyldna er sem er með aldraða á sínum vegum, fólk sem fær ekki neina þjónustu, fólk sem kemst ekki inn á stofnanir og fær ekki viðhlítandi heimilisþjónustu. Eftir að hafa farið yfir biðlista Félagsmálastofnunar og alla þjónustumöguleika fyrir aldraða, m.a. dagdeildir í Reykjavík, er það mat öldrunarlækna að 150--200 aldraðir í Reykjavík eru í svokallaðri brýnni þörf og það er eftir að mjög ítarleg flokkunarvinna hefur farið fram og verulegum fjölda fólks sem er á mörkunum hefur verið ýtt út af þessum listum. Menn eru að tala um að það vanti um 150--200 pláss í Reykjavík og ég er sannfærður um að það er lágmarkstala miðað við það sem ég þekki sjálfur af þeim fjölda fólks sem til mín leitar sem þingmanns þessa byggðgarlags og ég er viss um að aðrir þingmenn Reykvíkinga þekkja líka. Þetta er þeim mun alvarlegra umhugsunarefni, virðulegi forseti, þegar þess er gætt hvernig úthlutun úr Framkvæmdasjóði aldraðra hefur verið á undanförnum árum. Ég sé ekki betur en að Reykjavík hafi farið mjög varhluta að því er varðar þessa úthlutun fyrir utan þau ár sem við vorum að byggja B-álmu Borgarspítalans fyrir 10 árum eða svo, en eftir það sýnist mér að menn hafi í raun gleymt þeim alvarlegu vandamálum í þessu byggðarlagi, því miður. Í frv. hæstv. heilbrrh. er aðallega gert ráð fyrir því að breyta ákvæðum um Framkvæmdasjóð aldraðra. Þá er fróðlegt að vita hvernig úthlutanir úr Framkvæmdasjóði aldraðra hafa verið á undanförnum árum og bera þær saman við t.d. hlutfall aldraðra í íbúafjölda viðkomandi byggðarlaga. Þar kemur fram að hlutfall aldraðra, 70 ára og eldri, á Reykjanesi t.d. er um 15,5% af öldruðum á landinu öllu en Reykjanes hefur fengið um 16% af sjóðnum eða nokkurn veginn það sem það hefur óskað eftir. Það verður auðvitað að taka það fram að ástæðan fyrir því að Reyknesingar og dreifbýlið hafa oft og tíðum fengið fé úr sjóðnum hefur verið sú að þar hafa menn verið duglegir að berjast fyrir hagsmunum byggðarlaga sinna. Í Reykjavík höfum við hins vegar haft sveitarstjórn sem hefur verið á móti því að takast á um hagsmuni síns byggðarlags við ríkisvaldið. Borgarstjórn Reykjavíkur hefur ekki verið með plön um lausn á vandamálum aldraðra en í öðrum byggðarlögum hafa menn barist um á hæl og hnakka að því er þetta varðar t.d. í Reykjaneskjördæmi og á Vestfjörðum. Í þessu sambandi get ég minnst á þá sem standa að uppbyggingu heimilisins Hlíðar á Ísafirði eða heimilisins á Reykhólum. Þar hafa menn unnið af krafti og þrótti við að ýta á eftir framkvæmdasjóðnum, stjórn hans, heilbrrh., ríkisstjórnum, fjárln. og öllum þeim aðilum. En að því er þetta byggðarlag varðar hefur vísvitandi verið reynt, einkum af fyrrv. borgarstjóra, að byggja virki í kringum borgina þannig að ekki er hægt að koma á eðlilegu samstarfi við uppbyggingu þjónustu, hvorki í skólamálum né heilbrigðismálum og núna geldur gamalt fólk í Reykjavík þess. Þegar úthlutun er skoðuð að því er varðar Reykjavík, þá búa í Reykjavík 47% þeirra sem eru 70 ára og eldri en sveitarfélagið hefur fengið 37% af sjóðnum. Sem fulltrúi fyrir þetta byggðarlag finnst mér fráleitt, virðulegi forseti, að taka svo stóran hluta sjóðsins út eins og hér er gerð tillaga um, en látum það þó vera ef menn settu sér að nema þar alveg staðar. En það er ekki gert því frv. opnar fyrir það að sjóðurinn sé allur tekinn í rekstur, þ.e. að Framkvæmdasjóður aldraðra og þar með þessi nefskattur sé í raun og veru allur tekinn í ríkissjóð. Nú er ég vinur ríkissjóðs og menn vita það en ég er ekki tilbúinn til þess að fallast á að þessir fjármunir séu teknir með þessum hætti. Þetta er spurningin um að raða málum í forgangsröð og eitt brýnasta forgangsverkefnið í félagslegri þjónustu í þessu byggðarlagi og reyndar víðar á landinu er þjónusta við gamalt fólk. Þess vegna er það ekki líðandi að gera Framkvæmdasjóð aldraðra upptækan í ríkissjóð eins og ríkisstjórnin er að gera tillögu um. Nú er ég ekki að kenna heilbrrh. einum um þetta, hann hlýtur að hafa flokkana eins og þeir leggja sig á bak við sig, skárra væri það nú. En þeir geta vonandi endurskoðað afstöðu sína og gera það sjálfsagt. Varðandi þær athugasemdir sem fram komu hjá Sigurbirni Björnssyni öldrunarlækni mætti margt segja. Ég ætla þó að nefna eitt atriði sem ég hef dálitlar áhyggjur af og heitir málefni aldraðra í þessu byggðarlagi og reyndar á landinu öllu. Það eru svokallaðar íbúðir fyrir aldraða. Það er verið að byggja íbúðir fyrir aldraða um allt. Tveir turnar eru að rísa í Mjóddinni í Reykjavík sem sagðir eru íbúðir fyrir aldraða. Að ég best veit er mjög óveruleg þjónusta fyrir gamalt fólk í tengslum við þessar íbúðir. Félmrh. lét taka saman skýrslu þar sem ráðherra taldi að í raun þyrfti að herða enn á byggingu íbúða af þessu tagi á næstu árum. Heildarfjöldi þessara íbúða er talinn vera um 1.550 samkvæmt því sem fram kemur í skýrslu og þar af er liðlega helmingurinn í Reykjavík. Verulegur hluti af íbúðunum er í raun og veru ekki sérstakar íbúðir fyrir aldraða heldur almennar íbúðir. Íbúðirnar seljast inn á almennan markað þegar fólkið sem býr í núna hættir að búa í þeim. Það eru engin takmörkunarákvæði að því er varðar eignarrétt þannig að aldraðir skuli bara kaupa þessar íbúðir. Þetta eru dýrar íbúðir, í mörgum tilfellum rándýrar. Satt að segja er það þannig að tilteknir byggingarverktakar í Reykjavík hafa á undanförnum árum lifað af því að byggja íbúðir með yfirskriftinni íbúðir fyrir aldraða, þó þetta séu í raun og veru engar íbúðir fyrir aldraða og fólkið sé að kaupa köttinn í sekknum. Mér liggur við að segja að verið sé að blekkja þetta fólk. Á síðasta þingi hreyfði ég þeirri hugmynd óformlega við heilbrrh. hvort ekki væri rétt að setja í reglugerð með lögunum um málefni aldraðra ákvæði um að segja: Það er aðeins ákveðin tegund af íbúðum sem kallast má íbúð fyrir aldraða. Það er bannað að auglýsa íbúð fyrir aldraða nema hún uppfylli tiltekin fagleg skilyrði, að þar sé ákveðin þjónusta, heilsugæsla og félagslegt öryggi. Ég beini þeirri áskorun til hæstv. heilbr.- og trmrh. að setja þessi ákvæði í reglugerð, hann getur það eigin hendi, þannig að þeirri blekkingarstarfsemi sem menn hafa komist upp með á undanförnum árum linni, þ.e. ýmsir sterkir verktakar að byggja íbúðir sem eru engar íbúðir fyrir gamalt fólk. Það er algerlega ólíðandi að halda svona á málum. Ég þekki þetta ekki vel í öðrum byggðarlögum en hygg þó að annars staðar séu menn líka að byggja íbúðir sem þeir kalla íbúðir fyrir aldraða. Ég er viss um að þetta mál á eftir að koma okkur stórkostlega í koll. Ég hvet þá sem hafa með þessi mál að gera í heilbrrn. að skoða það atriði sérstaklega að því er varðar svokallaðar íbúðir fyrir aldraða sem eru engar íbúðir fyrir aldraða. Núna háttar þannig til, virðulegi forseti, að dagdeild fyrir aldraða í Skjóli hefur staðið tilbúin í líklega þrjú ár. Ég hygg að það sé svo langt síðan þetta húsnæði var tilbúið að það séu komin ein þrjú ár. Plássið er talið með í skýrslu heilbrrh. frá því í fyrra eins og það sé tilbúið. Það er að vísu tilbúið en ekki komið í notkun. Í fjárlagafrv. get ég ekki séð að gert sé ráð fyrir því að taka dagdeildina í Skjóli í notkun. Ég spyr hæstv. ráðherra að því hvort hann ætli að beita sér fyrir því að dagdeildin í Skjóli verði tekin í notkun á næsta ári, þ.e. að fjármagn í gegnum sjúkratryggingar Tryggingastofnunar ríkisins verði tryggt í því skyni. Í öðru lagi er verið að byggja hjúkrunarheimili fyrir rúmlega 100 aldraða einstaklinga, hjúkrunarheimilið Eir í Grafarvogi. Það hjúkrunarheimili verður að öllum líkindum að verulegu leyti tilbúið á næsta ári. Fyrir utan það að þar er um að ræða almennt hjúkrunarheimili fyrir aldraða er gert ráð fyrir að þar verði unnt að vista heilabilaða aldraða einstaklinga en þeim fer fjölgandi í seinni tíð eins og kunnugt er. Það er mjög mikilvægt að hjúkrunarheimilið Eir komist í notkun og eins og menn heyra af þessum tölum, annars vegar um 100 manns þarna og hins vegar það að Félagsmálastofnun talar um 150--200 í brýnni neyð, þá mundi muna mjög mikið um það ef hvort tveggja gerðist að við fengjum dagvistunina í Skjóli og sömuleiðis hjúkrunarheimilið Eir í Grafarvogi í notkun. Ég spyr hæstv. heilbr.- og trmrh. hvort ákvæði séu í fjárlagafrv. sem gera ráð fyrir að hjúkrunarheimilið Eir í Grafarvogi verði tekið í notkun á næsta ári. Virðulegi forseti. Ég hef farið hér yfir nokkur mál með hliðsjón af frv. sem ég tel að gangi út á það að gera Framkvæmdasjóðinn upptækan í ríkissjóð. Ég er andvígur því m.a. með þeim rökum að það er stórkostleg þörf fyrir þjónustu fyrir gamalt fólk m.a. í þessu byggðarlagi og ég hef rökstutt það að rúm fyrir aldraða eru helmingi færri hér en þau eru annars staðar á landinu. Ég hef bent á að með tilteknum ákvörðunum er hægt að koma í notkun rými fyrir um 100 aldraða hjúkrunarsjúklinga og 25--30 manns á dagvist aldraðra á næsta ári hér á þessu svæði. Ég hef beint fyrirspurnum til hæstv. heilbrrh. um þetta efni og ég hef skorað á hæstv. heilbrrh. og stjórnarflokkana að íhuga það mjög alvarlega hvort ekki sé hægt að setja inn takmörkun þannig að ríkinu verði ekki heimilt að gera Framkvæmdasjóð aldraðra upptækan í ríkissjóð. Ég vona að þingmenn stjórnarflokkanna sem hér eru og heyrt hafa mál mitt, hafi ekki alveg áttað sig á þessu atriði og séu tilbúnir til að beita sér fyrir því að það verði sett takmörkunarákvæði í lögin þannig að ríkissjóður sem er ævinlega svangur geti a.m.k. ekki satt hungur sitt á Framkvæmdasjóði aldraðra.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu breytingar á lögum um málefni aldraðra. Breytingar í frv. eru fyrst og fremst fólgnar í því að jafnvel allt fé Framkvæmdasjóðs aldraðra geti farið óhindrað til rekstrar stofnana fyrir aldraða. Það er ekkert þak á því hvað fer til rekstrar og hvað til nýframkvæmda. Í núgildandi lögum er ákvæði um að þriðjungur af heildartekjum sjóðsins geti farið til rekstrar og aðrar tekjur sjóðsins til nýframkvæmda. Það er rétt sem fram kemur í greinargerð með frv. að Framkvæmdasjóður aldraðra hefur á sl. 10 árum átt drjúgan þátt í þeirri gífurlegu uppbyggingu í húsnæðismálum aldraðra og það er líka rétt að nú vantar fjármagn til rekstrar þeirra stofnana. Því má ekki gleyma að Framkvæmdasjóður aldraðra skuldar verulegt fé vegna stofnkostnaðar fyrir nefndar byggingar. Því er spurt: Hversu háar upphæðir skuldar sjóðurinn? Það sem hingað til hefur vantað er að gera bindandi samninga um framkvæmdir þannig að þeir sem framkvæma geti treyst mótframlagi sjóðsins á ákveðnum tíma. Ég veit að það hefur verið vilji sjóðstjórnar að gera slíka samninga og spurningin er: Á hverju hefur strandað? Hingað til hafa aðeins verið gerðir 2--3 slíkir bindandi samningar að því er ég best veit. Ég spyr einnig: Verður með frv. algerlega lokað fyrir nýframkvæmdir? Verða engar nýframkvæmdir leyfðar og ef svo er hvernig sér hæstv. ráðherra framtíðina fyrir sér t.d. í Reykjavík? En það sem er kannski viðkvæmast í þessu máli er að Framkvæmdasjóður aldraðra er fjármagnaður með svokölluðum nefskatti. Það eru 2.500 kr. á hvern gjaldanda í landinu. Þessi upphæð miðast við byggingarvísitölu í desember 1988 og breytist árlega. Nefskatturinn hefur hingað til verið áætlaður til uppbygginga en ekki til rekstrar. Á sl. ári gaf nefskatturinn 414 millj. kr. í sjóðinn og af því fóru 137 millj. til rekstrar en 277 millj. til nýframkvæmda. Í drögum að fjárlögum þessa árs er áætlað að sjóðurinn fái 425 millj. af hinum margumtalaða nefskatti og af þeim eiga 160 millj. að fara til rekstrar en 265 millj. til nýframkvæmda. Það eiga sem sagt að fara 11 millj. kr. minna til nýframkvæmda í ár en í fyrra þrátt fyrir að sjóðurinn hafi meiri tekjur. Að sjálfsögðu er lítið varið í að reisa nýjar byggingar ef ekki er til rekstrarfé. Það þarf auðvitað að tryggja rekstrarfé samhliða framkvæmdum. En ég tel ekki boðlegt að nýta nefskatt 100% til rekstrar. Rekstur þarf að fjármagnast af almennu skattfé. Ég hef tækifæri til að fjalla um frv. í heilbr.- og trn. og vona að hæstv. heilbrrh. svari þeim spurningum sem ég hef lagt fyrir hann. Hæstv. ráðherra hefur eflaust náð spurningunum en ég ætla samt að endurtaka þær: 1. Hversu mikið skuldar Framkvæmdasjóður aldraðra og ef til nýframkvæmda kemur hvað telur hæstv. ráðherra brýnast að fara út í? 2. Ef ekki á að fara í neinar nýframkvæmdir, lokar hann algerlega fyrir sjóðinn og hvernig sér hann þá framtíð aldraðra Reykvíkinga ef svo verður? Og mig langar einnig að spyrja: Er frv. samið í samvinnu við stjórn Framkvæmdasjóðs aldraðra? Er fyrirhugað að gera bindandi uppgjörssamninga við þá sem sjóðurinn skuldar eða eru að hefja framkvæmdir? Í síðasta lagi en ekki síst: Ef sjóðurinn fer allur til rekstrar og ekkert verður til nýframkvæmda, er þá rétt að halda áfram að fjármagna sjóðinn með nefskattinum?

Virðulegi forseti. Á undanförnum áratugum hefur orðið mikil breyting á högum aldraðra hérlendis sem erlendis, að sjálfsögðu. Segja má að þær breytingar hafi verið bæði jákvæðar og neikvæðar. Lífaldur hefur hækkað. Aldraðir eru yfirleitt heilbrigðari en áður gerðist. Félagsleg tilboð til aldraðra eru fjölmörg. Þannig má segja að lífsgæði hafi aukist til muna meðal aldraðra. Á hinn bóginn hefur kjarnafjölskyldan minnkað, þriggja kynslóða heimili eru orðin ærið fá og samband milli kynslóða hefur þannig minnkað. Vegna þessara breytinga hefur þörf fyrir sérhæfða þjónustu samfélagsins við aldraða vaxið gífurlega. Má nánast segja að viðhorf fjölmargra til aðbúnaðar aldraðra sé þannig að samfélagið eigi að axla ábyrgðina í stað fjölskyldnanna áður. Með lögum um Framkvæmdasjóð aldraðra var mjög bætt úr brýnni fjárþörf til uppbyggingar hjúkrunar- og dvalarheimila og íbúða fyrir aldraða. Uppbygging á þessu sviði hefur verið mjög hröð enda hefur þessi aldurshópur vaxið hratt. Samkvæmt upplýsingum frá landlæknisembættinu stöndum við nú nánast jafnfætis öðrum Norðurlöndum í þessu efni ef skoðað er samanlegt framboð rýmis á öllum stofnunum í landinu fyrir aldraða. Hins vegar virðist sem framboð á hjúkrunarrúmum sé minna en á Norðurlöndum og er brýn þörf á að bæta þar úr. Segja má að uppbygging á landsbyggðinni sé orðin nánast fullnægjandi. Hins vegar hefur enn ekki tekist að ná fullnægjandi uppbyggingu á Reykjavíkursvæðinu og munar þar mest um hjúkrunarrými. Það er talið að rúmlega 140 rúm skorti nú í Reykjavík einni til að hjúkrunarþörf verði fullnægt og þar af er mjög brýn þörf fyrir 110 rúm um þessar mundir. Sem dæmi um aðstöðumun milli Reykjavíkur og landsbyggðarinnar má nefna að í samantekt sem unnin var af heilbr.- og trmrn. snemma á þessu ári og birtist í Morgunblaðinu 29. febr. sl. má sjá að á Norðurlandi vestra eru tæp 17 hjúkrunarrými fyrir hverja 100 íbúa 70 ára og eldri en fyrir Reykjavíkurhérað eru einungis um 8 rými fyrir hverja 100 íbúa 70 ára og eldri. Þróun þjónustu við aldraða hefur einnig verið hröð. Fyrir nokkrum áratugum var áherslan fyrst og fremst lögð á elli- og hjúkrunarheimili enda má segja að þörfin á þeim tíma hafi verið brýnust þar. Kröfur fólks til lífsgæða hafa hins vegar breyst á þessum tíma og hafa aldraðir lagt æ meiri áherslu á að halda sjálfstæði sínu og einnig að fá að njóta ævikvöldsins á heimili sínu eins lengi og kostur er. Reynslan hefur einnig sýnt að með góðri aðstoð og hjúkrun heldur fólk betur heilsu sinni í því umhverfi, auk þess sem slíkt dregur úr dýrri uppbyggingu stofnana. Heimahjúkrun og þjónusta við aldraða er því talin ódýr og heppileg lausn, bæði fyrir einstaklingana og samfélagið. Ef við berum okkur saman við önnur Norðurlönd þá skortir enn verulega á að við stöndum þeim jafnfætis í þessum efnum. Þessi skortur á heimahjúkrun og heimilishjálp hefur leitt til óöryggis aldraðra og aðstandenda þeirra sem þá þrýsta enn frekar á uppbyggingu stofnana og annarrar aðstöðu. Það hefur sýnt sig að þar sem framboð á heimilisaðstoð er nægilegt minnkar hin eiginlega þörf fyrir uppbyggingu stofnana. Það að vita af því að jafnframt góðri heimilisaðstoð standi þjónusta stofnana ávallt til boða, ef ástand hins aldraða er orðið alvarlegt, tímabundið eða til frambúðar, eykur öryggiskennd og minnkar eftirspurn eftir varanlegri vist á stofnunum. Því tel ég rétt að fjármunum til þjónustu við aldraða verði í ríkari mæli beint í heimahjúkrun og heimahjálp en hingað til hefur verið. Eins og ég gat um að framan er ástandið í uppbyggingu þjónustu við aldraða einna lélegast hér á Reykjavíkursvæðinu. Þetta ætti ekki að koma á óvart því hér búa tiltölulega margir aldraðir einstaklingar eins og minnst var á áðan, m.a. einstaklingar sem hafa alið allan aldur sinn í dreifbýlinu en sækja í þéttbýlið til að geta dvalið nær brottfluttum ástvinum sínum á svæðinu. En þrátt fyrir flutning úr dreifbýli í þéttbýli er það staðreynd að flestir aldraðir búa ekki hjá fjölskyldum sínum heldur ýmist á eigin heimili eða heimilum eða stofnunum á vegum hins opinbera eða frjálsra samtaka. Það er því enn talsvert langt í land með uppbyggingu á dvalarheimilum eða þjónustuhúsnæði fyrir aldraða á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Ég vil þá sérstaklega nefna Reykjavík. Ég vil einnig geta byggingar heimila eða íbúða fyrir þá sem eru rólfærir en geta ekki búið einir og heimila sem mæta nútímakröfum aldraðra um aðbúnað. Samkvæmt tölum frá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar bíða yfir 170 manns eftir þjónustuíbúðum, þar af a.m.k. 80 manns sem geta alls ekki beðið og aðrir 50 sem eru í verulegum vandræðum. Þær heildartölur sem ég hef nefnt og gefnar hafa verið af Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar eru vart of áætlaðar enda einungis unnar eftir fyrirliggjandi umsóknum sem þegar hafa verið metnar og enn hafa ekki allar umsóknir verið metnar. Einnig er rétt að geta þess, eins og hér kom fram áðan, að öldrunarlæknar í Reykjavík telja að fjöldi hjúkrunarrýma í Reykjavík sé ofmetinn af heilbrrn., þ.e. að fjöldi hjúkrunarrúma þar sem aldraðir dvelja til langframa sé mun minni en upp er gefið. Rétt er einnig að benda á könnun á högum aldraðra í Reykjavík frá 1987 þar sem talið var að um 260 hjúkrunarrými vanti í Reykjavík til að fullnægja þörf. Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar telur að þessi fjöldi fari nokkuð nærri því sem álykta má út frá umsóknum hjá stofnuninni. Þrátt fyrir þessar tölur má telja að þörfin sé einna brýnust fyrir hjúkrunarrými. Það er forsenda þess að aldraðir eigi þá tryggingu vísa að þegar heilsan verður svo þorrin að nauðsyn er á sólarhringshjúkrun og þar með vistun, komist þeir strax að og þurfi ekki að bíða vikum og mánuðum saman. Frv. það sem við ræðum nú um breytingu á lögum um aldraða tekur mið af fjárskorti til heimilishjúkrunar og heimilishjálpar og er það vel að skilningur sé á því ástandi. Hins vegar má telja það áhorfsmál hvort opna eigi svo víðtæka heimild til ráðstöfunar Framkvæmdasjóðs aldraðra til reksturs og hvergi verði skilyrt um framlög til þeirra brýnu verkefna sem m.a. bíða við uppbyggingu hjúkrunarrýmis og þjónustuhúsnæðis á Reykjavíkursvæðinu. Ég legg því til að heilbr.- og trn. taki þann þátt til ítarlegrar skoðunar við umfjöllun frv. í nefndinni.

Virðulegi forseti. Með frv. þessu um breytingu á lögum um málefni aldraðra er verið að gera þrennt. Í fyrsta lagi er verið að viðurkenna stuðning við fleiri sveitarfélög en þau sem eru í dreifbýli til að koma á fót heimaþjónustu fyrir aldraða. Þetta tel ég eðlilegt í ljósi þess ástands sem ríkir í öldrunarmálum, t.d. í Reykjavík sem er með því slakasta á landinu hvað fjölda hjúkrunarrýma og þjónusturýma varðar og þá er auðvitað mun meiri þörf fyrir heimaþjónustu. Í öðru lagi vil ég nefna að þar sem hugtakið heimaþjónusta á bæði við heimilishjálp og heimilishjúkrun og heilsugæslustöðvar og ríkið sjá um heimahjúkrun en ekki sveitarfélög, þá er bætt þarna inn hugtakinu heilsugæslustöðvar. Þar með má segja að ríkið sé að opna fyrir það að fjármagna heilsugæslustöðvar með Framkvæmdasjóði aldraðra sem auðvitað er fráleitt. Ég vil því spyrja hæstv. heilbrrh. um rökin fyrir þessu og hvernig á að aðgreina það rekstrarfé sem fer til aldraðra á heilsugæslustöðvum og til annarra og hvort það er stefnan að öll þjónusta við aldraða verði fjármögnuð af þessum sjóði. Mér býður í grun að þarna sé verið að leggja Framkvæmdasjóð aldraðra til hliðar, láta hann hverfa inn í hina almennu hít sem er heilbrigðiskerfið. Þriðja breytingin er sú að nú á að vera heimilt að nota Framkvæmdasjóð aldraðra jafnvel alfarið í rekstur stofnana fyrir aldraða. Þetta er mjög alvarlegt því mjög langt er í land með að eftirspurn eftir rými á stofnunum og eftir húsnæði fyrir aldraða sé fullnægt í Reykjavík og víðar enda er fjöldi hjúkrunar- og þjónusturýma í Reykjavík langt fyrir neðan meðaltal eins og hefur komið fram í tölum annarra ræðumanna. Þó að stofnanir hafi staðið auðar í Reykjavík að undanförnu er alveg augljóst mál að það er ekki vegna þess að framboð er nægjanlegt heldur vegna þess að nægjanlegt rekstrarfé hefur ekki verið til staðar og vegna skorts á starfsfólki en störf í öldrunarþjónustu eru mjög erfið og oft illa launuð og vonandi er að þar verði breyting á. Frv. gæti því bætt úr því og um leið skapað störf sem vissulega er brýnt nú á tímum. Ég skil því tilgang frv. og sé að það getur að sumu leyti verið til góðs en hætturnar af því eru stórar, m.a. þær að þessi sjóður verði ekki notaður fyrir það málefni sem honum er ætlað, nefnilega þjónustu við aldraða, sem sannarlega eiga ekki skilið neina skerðingu núna, og að uppbygging húsnæðis fyrir aldraða í Reykjavík stöðvist. Þetta mál þarf því að athuga mjög gaumgæfilega að mínu mati í heilbr.- og trn.

Hæstv. forseti. Í upphafi máls míns ætla ég að gagnrýna það sem er að gerast æ oftar við framlagningu frumvarpa, að þau eru illa unnin og illskiljanleg. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því að hér vantar athugasemdir við einstakar greinar. Það segir manni sem les frv. ekkert hvað eftifarandi tillaga þýðir: ,,2. mgr. 12. gr. falli niður.`` Það hefur verið siður hér alla þá tíð sem ég þekki að frv. sé aðgengilegt og læsilegt hverjum hv. þm. Ég veit ekki hvort þetta eru áhrif frá fljótaskriftinni í kringum EES-frumvörpin að það gerist hér æ oftar að fyrir okkur eru lögð skjöl á borð við þetta. Ég vil bara vekja athygli á þessu. Það þýðir auðvitað að þingmaður verður að ná sér í lögin og síðari breytingu en það er óþarfa vinna að standa í slíku. En það er kannski ekki mergur þessa máls. Það er eitt af verkefnum hæstv. heilbrrh., eins og segir í 2. gr. laga um málefni aldraða, að hafa frumkvæði að stefnumótun um málefni aldraðra. Sú stefnumótun hefur hingað til helst verið fólgin í því að taka smám saman æ meira af Framkvæmdasjóði aldraðra. Fyrst í viðhaldskostnað sem mátti e.t.v. verja, þ.e. viðhald þegar lokinna bygginga, síðan rekstur um stund og nú ótakmarkað í rekstur eins og hér hefur komið fram. Nú er það svo að af 425 millj. kr., eins og hv. 2. þm. Vesturl. kom inn á áðan, í núgildandi fjárlagafrv., fara 160 millj. kr. í rekstur. Hv. 9. þm. Reykv. kom áðan aðeins inn á umræðu um skýrslu um málefni aldraðra sem lögð var fram á síðasta þingi. Það er hárrétt að um hana varð lítil umræða en góð það litla sem var, því hv. 4. þm. Suðurl., Margrét Frímannsdóttir, hélt þá mjög athyglisverða ræðu um skýrsluna. Ég ætla að leyfa mér að vitna í hana, með leyfi hæstv. forseta, þar sem ég orða það ekkert betur en hún gerði, en þar sagði hún: ,,Þó er það þannig að þar [þ.e. í skýrslunni] má finna ýmis atriði sem eru rangfærð eða að það hreinlega vantar upplýsingar í skýrsluna til að hv. þm. fái rétta heildarmynd og sjái grundvöll þeirra áætlana sem fyrir liggja á sviði öldrunarmála.`` --- Síðan segir hv. þm. Margrét Frímannsdóttir: ,,En þó er viðurkennt að skortur sé á hjúkrunarrými fyrir aldraða í Reykjavík. Ef við skoðum þær tölur, sem í skýrslunni birtast, verður það þó ekki séð. Það kemur fram í 1. kafla skýrslunnar, þar sem fjallað er um húsnæði fyrir aldraða, að 1. janúar 1991 hafi vistrými fyrir aldraða, bæði hjúkrunarrými og þjónusturými á öllu landinu, verið 3.235 og skiptist þannig að hjúkrunarrými voru 1.948 og þjónusturými 1.287. Af þessum 1.948 hjúkrunarrýmum eru 712 talin í Reykjavík, eða 8,1 rými á hverja 100 íbúa 70 ára og eldri, en hjúkrunarrými eru fæst í Reykjavík miðað við íbúafjölda. Staðan á landsbyggðinni er mun betri þó þörfinni sé hvergi nærri fullnægt. Í þessum útreikningum á þjónusturými í Reykjavík eru legupláss öldrunarlækningadeilda talin með sem hjúkrunarpláss. Það ætti þó ekki að vera því að það er faglega rangt. Öldrunarlækningadeildir eru meðferðardeildir en ekki hjúkrunarheimili. Auk þess er talið sem hjúkrunarrými vistrými á blönduðum stofnunum, þ.e. stofnunum með þjónusturými og hjúkrunarrými, þar sem langlegusjúklingar eru hafðir í þjónustuhúsnæði og daggjöld greidd.`` Og Margrét Frímannsdóttir héldur áfram: ,,Í skýrslunni eru rúm í B-álmu Borgarspítalans talin vera 81. En eftir þeim upplýsingum sem ég hef hafa aldrei verið tekin fleiri en 59 rúm í notkun í B-álmunni. Hin 22 eru ekki og hafa ekki verið í notkun þannig að það er ekki réttlætanlegt að telja þau með eins og gert er í skýrslunni. Nú í mars [en þetta er talað 19. maí] voru aðeins 47 rúm í notkun. B-álma Borgarspítalans er auk þess byggð sem öldrunardeild og ætti í raun ekki að telja sem hjúkrunarrými. Ef þessi atriði eru tekin saman, þ.e. vistrými á blönduðum stofnunum, öldrunarlækningadeildir og þau rými, sem aldrei hafa verið tekin í notkun í B-álmu Borgarspítalans, kemur í ljós að eiginleg hjúkrunarrými í Reykjavík eru 450 en ekki 712 eða ekki nema 5,2 á hverja 100 íbúa 70 ára og eldri en ekki 8,1 eins og sagt er í skýrslunni. Vöntun á hjúkrunarrými í Reykjavík er því mun meiri en þar kemur fram og töluvert undir þeim viðmiðunarmörkum sem fram koma í skýrslunni.`` --- Lýkur þar með tilvitnun í ræðu hv. 4. þm. Suðurl. á síðasta þingi. Við þetta er engu að bæta. Það er alveg ljóst að hér í Reykjavík er neyðarástand í þessum efnum og stefnumótun auðvitað engin því það er einu sinni svo að hér á Reykjavíkursvæðinu er auðvitað æ stærri hópur fólks yfir 70 ára aldri sem betur fer. Svo er einfaldlega komið að við lifum lengur. En hvað er í raun og veru verið að gera í málefnum aldraðra ef við viljum líta á það sem einhvern málefnaflokk? Ég er kannski í þeirri sérstöðu að hafa ævinlega verið með gömlu fólki frá því ég var barn og mér finnst ekkert merkilegt við að verða gamall, ég hef aldrei séð fólk breytast neitt stórlega við það. Ef við viljum ræða um málefni þessa aldursflokks, sem við skulum kalla aldraða, skulum við gera það. Hvert erum við að stefna? Við erum að stefna í það að um langt skeið, eins og fram kom í máli hv. 9. þm. Reykv., hefur byggingaiðnaðurinn gripið til þess ráðs, þegar venjulegar fjölskyldur gátu ekki lengur haldið uppi endalausum framkvæmdum á íbúðarhúsnæði, að freista gamals fólks til að selja eignir sínar og fara í eitthvað sem heitir þjónustuíbúðir. Í þessum húsum er sjaldnast nokkur einasta þjónusta. Það þarf ekki mikla skynsemi, og um það ræddum við þingmenn af kvenkyni sem boðaðir voru á fund með hjúkrunarfólki Landspítalans á síðasta þingi, til að sjá það ástand sem skapast mun eftir 10--15 ár, þegar þetta fullorðna fólk sem nú er komið í 12 hæða blokkir út um alla borg, fer að lasnast og þarf á meiri þjónustu að halda. Þá er það komið enn lengra frá fjölskyldum sínum, búið að búa fjarri þeim um langt skeið og hjúkrunarþjónustan hlýtur því að lenda á hinu opinbera. Hvernig ætlar hið opinbera að mæta því? Það er látið ósagt. Það er auðvitað vægast sagt ekki við hæfi að fólk sé platað, eins og ég kann mörg dæmi um, til að kaupa íbúðir í svokölluðum þjónustuíbúðum fyrir aldraða sem eru svo dýrar að jafnvel góðar íbúðarhæðir í hjarta borgarinnar duga hvergi til. Ég skal taka alveg skýrt dæmi: Í litlum húsum við Hrafnistu í Reykjavík hafa verið byggðar slíkar íbúðir. Verð þeirra var á þrettándu millj. kr. Ég þekki til fólks sem átti góðar hæðir í Vesturbænum, þær dugðu hvergi til. Þær seljast fyrir 6 eða 6,5 millj. kr. eða eitthvað slíkt. Tvær íbúðir duga því varla. Og hver er svo þjónustan? Í samningi um þessar íbúðir stendur, sem er ágætt, að í hverri íbúð sé neyðarhnappur. Það stendur ekki orð um það að í því sé fólgin einhver aukakostnaður. Hvað kemur síðan í ljós? Bara að hafa þennan hnapp, þótt fólk þurfi ekki að nota hann, sem betur fer, kostar 1.900 kr. á mánuði. Það er ekki lítill peningur fyrir gamalt fólk sem hefur oft ekki miklar tekjur. Lífeyrissjóður sjómanna hefur ekki hingað til gert sína gömlu sjómenn að auðkýfingum og þá munar um 1.900 kr. á mánuði fyrir slíkt. Ef þetta fullorðna fólk vill fá matarbakka út í húsið sitt sem er svo sem ekki langa vegu frá kostar það 100 kr. í hvert einasta sinn aukalega. Það má kalla þetta þjónustuíbúðir. En fyrir mér er þetta engin þjónusta. Þannig er nú þetta. Þó er þjónustan að sjálfsögðu betri og öruggari í námunda við Hrafnistu. Það skal sagt strax. Stór hluti þessa fólks býr ósköp einfaldlega í blokkum út um allan bæ og er fjær því en nokkru sinni að hafa samneyti við annað fólk. Það tínist þar hver inn í sína íbúð og þetta er ef til vill aðeins enn þá einmanalegra en á meðan fólk bjó þó í sínu íbúðahverfi. Þá er kannski freistandi að spyrja: Af hverju er þetta orðið svona? Af hverju þarf gamalt fólk að búa saman í 12 hæða blokkum? Fólk sem hefur ekkert gert af sér annað en það að verða 67 ára og eldra. Jú, við erum nefnilega búin að breyta þjóðfélaginu. Og það er stundum svolítið erfitt að breyta sumum þáttum þjóðfélagsins án þess að líta til hinna. Við erum búnar að fá, konur margumtalaðar, margfrægt frelsi til að vinna úti og komast í ráð og nefndir, og er það nú blönduð sæla eins og ýmsar konur hafa uppgötvað. En það er nú einu sinni svo að við getum ekki verið alls staðar. Og það sem hefur auðvitað gerst í okkar þjóðfélagi er að það sem við unnum einu sinni ókeypis, launalaust á heimilunum, hugsuðum um börnin okkar, a.m.k. fyrstu árin, afa og ömmu, heimsóttum veika ættingja á sjúkrahús, sem enginn gerir lengur nema í hæsta lagi um helgar, þetta gerir enginn lengur í dag. Reikningurinn og ábyrgðin eru einfaldlega send yfir á þjóðfélagið. Það er ein leið, vissulega. En hefur nokkurn tímann nokkur mótað þessa stefnu? Nei, þetta gerðist einfaldlega. Þetta gerðist sem hliðarverkun við allt aðra hluti. Það ætlaði enginn að hafa þetta svona. Ekki nokkur lifandi maður. Ekki rauðustu alþýðubandalagsmenn héldu því nokkurn tímann fram að börn og fullorðið fólk ætti sjálfkrafa að vera á framfæri hins opinbera. Það hef ég aldrei heyrt. Þess vegna, hæstv. heilbrrh., sem er greinilega uppgefinn á lestri mínum, ég bið þá hæstv. forseta að skila því til hans að af því að það er hans verkefni að móta stefnu í öldrunarmálum eins og þar segir, þá bið ég hann að gera það fyrstur manna að velta ofurlítið fyrir sér á hvaða leið við erum í þessum málum. Sem betur fer er það svo með bættu fæði og bættu heilsufari að allur þorri fólks á aldrinum 67 ára til jafnvel 80 ára er fullfær um að vinna umtalsverð störf inni á heimilum, jafnvel úti á vinnumarkaðnum. Fólk í minni fjölskyldu lagði niður vinnu við höfnina í Reykjavík um áttrætt og blés ekki úr nös. Ég held því, virðulegi forseti, að við séum að fara inn á skrýtnar og sérkennilegar brautir í þessum efnum. Ég get ekki alveg sætt mig við að í hverju einasta sveitarfélagi í landinu séu helstu framkvæmdir í byggingarmálum íbúðir fyrir aldraða. Hv. fjárln. heimsótti Reykjaneskjördæmi á síðasta ári. Það fyrsta sem okkur var sýnt sem dæmi um nýbyggingar í hverju einasta sveitarfélag voru íbúðir fyrir aldraða. Og maður spurði forviða: Er ekki eitthvert annað fólk að byggja? Nei, það var helst fullorðið fólk sem var búið að plata út úr sínum gömlu heimilum til að byggja sér blokk í ellinni. Virðulegi forseti. Mér finnst þetta ekki rétt og vil þess vegna mælast til að menn setjist niður í einhverri alvöru og spyrji sjálfa sig: Hvar endar þetta? Ég sé ekki betur en þessar blokkir allar með gömlu fólki hljóti óhjákvæmilega að breytast í sjúkrahús eftir 20 ár eða það þurfi að byggja ný sjúkrahús fyrir það fólk sem býr í þessum blokkum núna. Það er nefnilega einu sinni svo að það er langbest að vinstri höndin viti hvað sú hægri er að gera og öfugt. Það er ekki hægt að umsteypa heilu þjóðfélagi á einhverju afmörkuðu sviði án þess að það hafi áhrif á öll hin. Ég hef alltaf átt erfitt með að sætta mig við að á meðan ég blómstra í ræðustólum Alþingis séu lægstlaunuðu konur í samfélaginu að sauma föt á krakkana mína af því að ég má ekki vera að því sjálf. Þetta er ekki rétt. Þetta er ekki rétt. Og ég held að tími sé kominn til að við þorum að horfast í augu við þetta og reynum að móta okkur einhverja stefnu í því hvernig í ósköpunum við viljum hafa samfélagið sem við lifum í. Varðandi þetta frv., virðulegi forseti, er auðvitað ekkert að segja. Það vita allir að það er einfaldlega verið að taka framkvæmdafé í rekstur. Við erum sjálfsagt mörg sem höfum af því áhyggjur. Til þess var þessi nefskattur á okkur lagður að hann færi beinlínis í það að byggja upp aðhlynningarstofnanir fyrir aldraða. Sé verið að breyta því er auðvitað heiðarlegast að leggja sjóðinn niður og segja, svo eitthvert vit og samhengi sé í hlutunum: Við ætlum ekki að byggja fleiri svona stofnanir. Nú er komið að því að reka þær. Nú er komið að því að halda þeim við. Við erum hætt þessu. Þökk fyrir skattinn, nú leggjum við hann niður. En það er eins og ef menn byrja á einhverju geti þeir aldrei hætt því. Og þetta er látið halda áfram í það óendanlega en notað á allt annan hátt en upphaflega stóð til. Það getur vel verið sjónarmið að það sé komið nóg. Það á auðvitað ekki við í Reykjavík eins og hér hefur verið rakið. Reykjavík er sérvandamál að þessu leyti og væri hægt að leysa það öðruvísi. En víða úti um byggðir landsins þar sem fólk er ekki alveg eins forframað og duglegt við að stúka sig niður í hólf eftir aldri held ég að þessari þörf sé næstum því fullnægt eins og kom fram í máli hv. 13. þm. Reykv. En í öllum bænum, hæstv. forseti, þorum einhvern tímann að doka við og athuga hvert við erum að æða áður en í fullkomið óefni er komið.

Virðulegur forseti. Hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur hér lagt fram frv. til breytinga á málefnum aldraðra hvað varðar ráðstöfun á því fé sem innheimtist í Framkvæmdasjóð aldraðra. Í framsöguræðu sinni sagði hæstv. ráðherra að hann teldi að um sambærilega breytingu væri að ræða og gerð var á lögunum 1991, samkvæmt frv. sem ég lagði þá fyrir Alþingi, 113. löggjafarþingið árið 1990. Ég vil ekki taka undir þá skoðun hæstv. ráðherra að hér sé um sambærilega breytingu að ræða. Þó er það rétt að í því frv., eins og þessu sem hér liggur fyrir, var gert ráð fyrir að sjóðnum væri ekki eingöngu ætlað að styrkja framkvæmdir, heldur mætti einnig verja hluta af ráðstöfunarfé hans til rekstursverkefna. Hæstv. ráðherra sagði að verið væri að gera bragarbót á núgildandi lögum og að nú væri heimilt að greiða fyrir rekstur stofnana og verja stærri hluta, kannski öllum sjóðnum til slíkra mála. Ég tel að hér sé verið að fara inn á vafasama braut hvað það varðar að nýta nefskatt að fullu eða öllu á þennan hátt. Í greinargerð frv. sem ég lagði fyrir hv. Alþingi árið 1990 segir m.a. svo, með leyfi forseta: ,,Breytingar þær sem talið er nauðsynlegt að gera á hlutverki Framkvæmdasjóðs aldraðra eru báðar þess eðlis að þær rýmka hlutverk hans. Fyrri breytingin lýtur að því að sjóðnum sé heimilt að styrkja viðhaldsframkvæmdir á þeim stofnunum aldraðra sem þegar eru starfandi.`` Síðar segir: ,,Síðari breytingin er viðbrögð við þeim vanda sem iðulega verður þegar öldrunarstofnun fær starfsleyfi eða breytingu á starfsleyfi eftir að fjárlagaár hefst og ekki var gert ráð fyrir nýrri stofnun eða breytingu við fjárlagagerð.`` Hér var um mjög afmarkað verkefni að ræða sem átti að miðast við tiltekið ástand og síðan var kveðið skýrt á um það í frv. og í núgildandi lögum, því frv. var samþykkt nánast óbreytt, að það væri aðeins allt að þriðjungi af árlegu ráðstöfunarfé sjóðsins sem verja mætti til þessara nýju verkefna. Nú er hins vegar gerð róttæk breyting þar sem segir í greinargerð þess frv., sem er til umræðu, með leyfi forseta: ,,Í ljósi þess samdráttar sem er í útgjöldum til heilbrigðismála sýnist eðlilegt að rýmka þessa heimild og sömuleiðis fella niður skilyrði um að aldrei megi verja nema tilteknum hluta sjóðsins til nánar tilgreindra verkefna. Þegar svo er komið að uppbygging húsnæðismála aldraðra er orðin svo mikil að víða er framboð umfram eftirspurn hlýtur að vera skynsamlegara að verja fjármunum sjóðsins til reksturs og eflingar heimaþjónustu sveitarfélaga og heilsugæslustöðva fremur en til framkvæmda.`` Mig langar í fyrsta lagi að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé virkilega skoðun hans að víða sé framboð umfram eftirspurn í húsnæðismálum aldraðra. Ég leyfi mér að efast um það þó kannski megi finna þess stað á einstöku stað eða svæði að eftirspurninni sé fullnægt. En að það sé víða umframeftirspurn leyfi ég mér að efast um. Í örðu lagi finnst mér ástæða til að velta því upp og spyrja hv. stjórnarþingmenn hvort þeim finnist þetta eðlileg ráðstöfun á nefskatti að taka hann, eins og hér er gert ráð fyrir, algerlega til rekstrarverkefna? Ég man eftir umræðu á hinu háa Alþingi um nefskatt. Ekki eingöngu í þessum tilgangi, sem hér er þó gert ráð fyrir, þ.e. til verkefna á vegum aldraðra, heldur nefskatt almennt og þær skoðanir að draga bæri úr mörkuðum tekjustofnum og bæri að varast að binda svo hendur Alþingis, fjárveitingavaldsins, að skattheimtan væri mörkuð ákveðnum verkefnum. Ég fyrir mína parta get tekið undir þau sjónarmið. Ég held að ég hafi gert það áður í umræðum í þinginu, en taldi þó réttlætanlegt að styðja nefskatt til Framkvæmdasjóðs aldraðra vegna þeirra brýnu verkefna sem þar væru fram undan og tel reyndar að svo sé enn að við eigum enn þá ýmis mál óleyst hvað þennan málaflokk varðar og ýmislegt sem þurfi að styrkja í þjónustu við aldraða. En við þurfum vissulega að huga að nýjum áherslum í því efni eins og gert var í sambandi við breytingarnar 1991. Þá voru teknar upp heimildir til að styrkja og styðja við heimahjúkrun t.d. Ég held að við ættum að leggja aukna áherslu á endurhæfingarstofnanir fyrir aldraðra. Ég er alveg sannfærður um að það er mjög mikilvægt að búa betur að þeirri þjónustu í þessum málaflokki hvað öldrunarmálin varðar. Ég býst við að það verði rætt hér síðar í dag í boðuðum utandagskrárumræðum um Kristnesspítala sem hefur að undanförnu verið í uppbyggingu sem endurhæfingarstofnun. En það þarf að huga að breyttum áherslum og það má leggja fjármuni til ákveðinna einstakra verkefna annarra en beinlínis að byggja hús. Þegar komið er að því að við teljum okkur ekki hafa lengur efni á að reka þær stofnanir sem þegar hafa verið byggðar, eins og látið er liggja að hér í ljósi þess samdráttar og þeirra erfiðleika sem nú blasa við í ríkisfjármálum, er vafasamt hvort réttlætanlegt er að innheimta sérstakan nefskatt í þessu skyni. Mig langar að beina því til hæstv. ráðherra í þessum erfiðleikum sem nú blasa við ríkissjóði og ekki síst hans málaflokki að vonandi sé um að ræða tímabundið ástand og við náum senn vopnum okkar á nýjan leik og getum haldið áfram að treysta og styrkja okkar velferðarkerfi, þar á meðal heilbrigðisþjónustuna og þjónustu við aldrað fólk, hvort ekki hefði verið skynsamlegra að setja í þessi lög nú ákvæði til bráðabirgða ef menn vilja ekki hreinlega fella niður þennan nefskatt og viðurkenna að það sé eðlilegra að innheimta skattana með öðru móti, í gegnum tekjuskatt og aðra skattstofna sem við höfum nýtt til rekstrarverkefna. Þá væri ef til vill réttlætanlegt að setja tímabundið inn ákvæði til bráðabirgða um að heimilt væri í ár eða á næsta ári að verja fjármunum þessa sjóðs til rekstrarverkefna. Við höfum nú þegar byggt upp t.d. myndarlega stofnun, nýtt hjúkrunarheimili inni í Grafarvoginum, sem nefnt hefur verið Eir og mér skilst að ráðherra eða ríkisstjórn treysti sér ekki til að taka í rekstur. Svo mun vera um fleiri stofnanir á vegum ríkisins. Ég nefni líka heimili fyrir fjölfatlaða sem byggt hefur verið upp á Reykjalundi og menn treysta sér ekki heldur til að taka í rekstur á næsta ári. Það stendur þar ónotað og bíður. Það er þess vegna ekkert vafamál að hér verður að grípa til aðgerða til að bregðast við. Þess vegna finnst mér að ef til vill hefði mátt líta á málið með þeim hætti, því ekki er gert ráð fyrir neinum breytingum á innheimtu nefskattsins svokallaða, að þessi sjóður renni tímabundið til einhverra slíkra verkefna. Ég vil aftur ítreka þann mismun sem ég tel vera á þessu frv. og þeim breytingum sem gerðar voru á þinginu 1990--1991 varðandi verkefni sjóðsins. Þar var um að ræða afmarkað ákvæði, að heimila að ákveðinn hluti sjóðsins rynni tímabundið til rekstrarverkefna. Nú kann að vera að eitthvað af þeim fjármunum sem þannig áttu að renna til rekstrarverkefna hafi ekki verið eingöngu bundnir við nýju stofnanirnar eða stofnanir sem verið var að breyta, eins og einnig var greint frá í greinargerð þess frv., þ.e. breyta t.d. dvalarheimilum í þjónustu- eða hjúkrunarrými, heldur farið í almennan rekstur. Þá ber að harma það því þá hefur ekki verið farið að lagatilmælum. En svo kann að vera að það hafi verið gert í einhverjum tilvikum. En það réttlætir ekki þá breytingu sem hér er boðuð. Ég fyrir mína parta varpa fram þeirri hugmynd að ef til vill gætu menn sæst á að breytingar væru gerðar tímabundið vegna þess vanda sem við stöndum frammi fyrir. Í umræðum um frv. á þinginu 1990--1991 komu m.a. fram þær skoðanir sumra þingmanna að sú opnun sem þar var gerð gæti leitt til þess að síðar yrði gengið lengra. Ég man eftir því að t.d. hv. þáv. þm. Guðmundur H. Garðarsson ræddi þá hættu. Sá sem hér stendur og var í forsvari fyrir því frv. taldi að ekki væru miklar hættur á því, hér væri um að ræða svo afmarkaða ráðstöfun og skýrt skilgreinda að við þyrftum ekki að óttast slíka breytingu. En því miður hefur hv. þm., nafni minn Guðmundur H. Garðarsson, verið raunsærri en sá sem hér stendur hvað þetta varðar. Reynslan sýnir okkur og segir nú að menn hafa talið mögulegt að ganga lengra og telja breytingarnar sem nú eru lagðar til sambærilegar við þær sem áður voru gerðar. Ég hef þó reynt að rekja í máli mínu að ég tel svo ekki vera. Mig langar aðeins að lokum, virðulegur forseti, að spyrja hæstv. ráðherra, ef hann hefur yfirlit yfir það í fórum sínum nú, það er auðvitað ekki víst að svo sé, hvað byggingarkostnaður við þessa nýju stofnun, hjúkrunarheimilið í Grafarvoginum, er orðinn mikill. Hver er kostnaðurinn þar á legurými og aðrar þær viðmiðanir sem menn nota þegar metinn er byggingarkostnaður, t.d. á fermetra eða rúmmetra? Ég óttast að hér sé um að ræða afar dýra og kostnaðarsama byggingu og e.t.v. gætum við hagað okkur öðruvísi í uppbygginu öldrunarþjónustunnar en þar er gert, byggt ódýrari og hagkvæmari byggingar. Ég skal þó ekkert meta það, ég þekki ekki þessa byggingu og veit að henni eru ætluð líka sérstök afmörkuð verkefni, eins og hér kom fram í máli hv. þm. Svavars Gestssonar áðan, að veita Alzheimer-sjúklingum eða öldruðum einstaklingum með hrörnunarsjúkdóma þjónustu. Þarf sjálfsagt að huga sérstaklega að þörfum þeirra í uppbyggingu. Ég leyfi mér þó að endurtaka það sem ég sagði áðan að við þurfum að huga að nýjum þáttum og nýjum áherslum í þjónustunni við aldraða, t.d. aukinni og bættri heimahjúkrun, þjónustu við aldraða á sínum heimilum þannig að ekki þurfi að safna þeim saman á stofnanir eða í blokkir sem þeim eru sérstaklega ætlaðar eins og hv. þm. Guðrún Helgadóttir rakti hér ítarlega áðan. Við þurfum að leggja áherslu á endurhæfingarþáttinn sem ég veit að landlæknisembættið hefur t.d. lagt mikla áherslu á að þurfi að styrkja til að þessir einstaklingar og auðvitað ýmsir aðrir, sem á endurhæfingu þurfa að halda, ekki síst aldraðir, geti lengur búið við eðlilegar aðstæður ef það má orða það svo á sínum heimilum og í því umhverfi sem þeir hafa kosið sér að búa. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð, virðulegi forseti, en leyfi mér að vara við þeim breytingum sem hér eru boðaðar, að opna alfarið heimild til að verja öllum framkvæmdasjóðnum og þessum nefskatti, sem réttlættur var með því að takast yrði á við brýnar framkvæmdir í uppbyggingu öldrunarþjónustu, taka það fé allt saman til rekstrarverkefna. Hins vegar hef ég bent á að hugsanlega mætti fara aðrar leiðir í tímabundnu erfiðleikaástandi í ríkisfjármálum.

Herra forseti. Eins og fram kemur hér í greinargerð með frv. hefur Framkvæmdasjóður aldraðra verið við lýði í rúman áratug. Hér á Alþingi hafa verið mjög skiptar skoðanir um það hvort taka eigi upp nefskatt til tiltekinna verkefna eða að fá framlög í fjárlögum til þeirra. Ég minnist þess að þegar hugmyndin kom fram um Framkvæmdasjóð aldraðra var mikil andstaða við að taka upp slíkan nefskatt. Menn sögðu þá: Það á ekki að leggja á nefskatt, hvorki í þessu tilfelli né fjölmörgum öðrum. Við eigum að taka þetta úr sameiginlegum sjóði og það á að verja til þess tekjum sem ríkið aflar samkvæmt heimildum og lögum í fjárlögum hverju sinni. Mér fannst eðlilegt þegar þetta kom upp, þó ég væri þá í stjórnarandstöðu, að standa með því að stofna slíkan framkvæmdasjóð til að greiða fyrir byggingum aldraðra í landinu. Þrátt fyrir mikla andstöðu í mínum flokki tók ég þessa afstöðu vegna þess að ég sagði: Það er engin trygging fyrir því að þessi málaflokkur fái það fjármagn sem hann þarf að lágmarki á næstu árum. Þess vegna held ég að þetta sé skattur sem verður ekki óvinsæll hjá þeim sem eiga að greiða hann þegar þeir vita í hvað á að nota þessa fjármuni. Ég held að þetta hafi komið greinilega í ljós strax. Ég hef ekki orðið var við að fólk hafi verið á móti skatti í Framkvæmdasjóð aldraðra. Ég hef heyrt menn segja að ástandið sé slæmt hér á höfuðborgarsvæðinu og ekki ætla ég að gera lítið úr því, síður en svo. Auðvitað er fólkið flest hér. En heimaþjónusta er ekki til á sumum stöðum á landinu. Og þó hún sé léleg á höfuðborgarsvæðinu er hún auðvitað miklu fullkomnari en þar sem hún er ekki til. Það gefur auga leið. Ég er þeirrar skoðunar að á meðan þörf er fyrir þennan skatt til að byggja upp dvalarheimili fyrir aldraða eigi að nota hann. Ég held að hæstv. heilbr.- og trmrh. þurfi að gera grein fyrir því hvar er verið að byggja fyrir þessa starfsemi. Hvað er álitið að þurfi mikla fjármuni til þess að koma henni upp þar sem er brýn þörf fyrir hana? Hvað kostar hún? Hefur samfélagið ráð á að hætta við? Og í sambandi við það sem hv. 1. þm. Norðurl. e. sagði, sem var uppfinningamaður að því að seilast í Framkvæmdasjóð aldraðra á árinu 1991, þótt hann segi að það hafi ekki verið nema lítið eitt miðað við það sem sá sem núna er í sama stól ætlar sér að gera, þá verða menn alltaf að muna að sá veldur miklu sem upphafinu veldur. Það er satt best að segja svo að þegar búið er að ákveða ákveðinn skattstofn af ákveðnu tilefni þá fer það æði oft þannig hjá okkur á Alþingi að þótt það eigi að vera takmarkaðan tíma heldur það áfram. Hver man ekki eftir skattinum ,,tímabundið vörugjald``? Og skatti á skrifstofu- og verslunarhúsnæði? Þetta átti bara að vera stundarfyrirbæri. Og ég man ekki betur, það var löngu áður en ég kom á þing, að söluskatturinn var 3% og átti að vera í eitt ár. En hvernig hefur skepnunni til tekist? Að vísu er hann horfinn og nú heitir hann virðisaukaskattur. Það er gefið mál að þegar byrjað er að leggja einhvern skatt á er því haldið áfram og alltaf bætt við þrátt fyrir digrar yfirýsingar um að nú skuli hætta og brjóta blað og lækka skattana. Ég gef lítið fyrir það. Fjmrn. sendir með þessu umsögn. Hún er afskaplega stutt og skilmerkileg og ákveðin eins og við var að búast úr þeirri átt. Þar segir: ,,Hér er um rýmkun á gildandi lögum að ræða. Takmörk á fé sem hægt er að veita til reksturs eru afnumin og lögin gerð afdráttarlausari.`` Ég held að lögin í dag séu alveg afdráttarlaus, að þetta eigi allt að fara til framkvæmda. En það fer eftir því hverjum augum hver lítur á silfrið hvort er afdráttarlausara, þetta eða hitt. Mér finnst að lögin eins og þau eru séu afdráttarlaus þrátt fyrir það sem gerðist árið 1991. Ég held að það sé líka ástæða til að koma inn á það sem hv. 14. þm. Reykv. minntist á. Í raun og veru hafa málefni aldraðra verið afskaplega stefnulítil og erfitt að mynda um þau ákveðna stefnu. Annað árið byggist allt á því að koma þessum sem eru orðnir 67 ára eða eldri, það eru svona nokkrir sérvitringar sem brjótast út og neita þessu, inn á hæli og helst að loka þá inni kl. átta á kvöldin og hleypa þeim aðeins út kl. átta til níu á morgnanna í hálftíma eða klukkutíma. Hitt árið er söðlað um og þá á helst að loka því öllu og þá eiga allir að vera heima hjá sér. Það eru ákaflega stór stökk sem gerast í þessum efnum. Ég held að löggjafarsamkoman verði að gera sér grein fyrir því að mannsævin er að lengjast og það verða sífellt fleiri og fleiri sem ná hinum svokallaða eftirlaunaaldri sem er raunar ekki lengur til nema fyrir þá sem ekkert eiga. Hann hefur verið 67 ár. Þá eru margir farnir að hugsa: Þegar ég verð 67 ára má ég ekkert vinna. Þá hefur samfélagið sagt: Nú ert þú orðinn aumingi og verður að hætta að vinna og þú verður að ráða því hvort þú ætlar að hírast í gömlu íbúðinni þinni eða hvort þú ferð inn á eitthvert hæli þar sem þú ert lokaður inni. Það er þessi grundvallarbreyting sem þingmenn þjóðarinnar verða að fara að huga að. Mannsævin lengist, það verða fleiri 67 ára og eldri en áður var. Það þótti í frásögu færandi ef maður náði hundrað ára aldri. Nú er bara farið að hafa heil kaffisamsæti fyrir hundrað ára og eldri hér í sjálfri Reykjavíkurborg. Það var ekki stór hópur sem náði áttatíu og fimm eða níutíu ára aldri en þeim sem ná þeim aldri fer ört fjölgandi. Það á auðvitað að nota vinnuaflið þegar það er hægt. Það á að hvetja hvern og einn til að halda störfum áfram en leggja ekki árar í bát og krefjast þess að samfélagið haldi honum uppi á öllum sviðum. Það eru nógu margir sem þurfa á því að halda heilsunnar vegna þó ekki sé verið að boða þeim, sem ekki þurfa þess, aumingjaskapinn. Það er því miður það sem hefur verið gert allt of mikið af. Nú sný ég mér, hæstv. heilbrrh., að þessu stutta og kjarnyrta frv. ráðherrans. Ég get engan veginn sætt mig við að fortakslaust sé fallið frá þessum skatti sem hefur verið lagður á okkur persónulega og það sé hægt að fara með hann yfir í rekstur, alveg umsvifalaust. En ég vil ekki vera svo ósanngjarn að núv. hæstv. heilbrrh. og núv. hæstv. ríkisstjórn fái ekki líka einhvern skerf af því þegar skrúfað var frá krananum 1991. Það verður að meta það og vega og ég er alveg sammála því að þá á heimaþjónustan fyrst og fremst að ganga fyrir. Ég ætla ekki á þessari stundu að segja hversu hátt hlutfall það á að vera. En ég trúi ekki öðru en því að hæstv. heilbrrh. viðurkenni að þetta má ekki ganga svona langt, þá höfum við, allir þeir þingmenn sem stóðu að stofnun Framkvæmdasjóðs aldraðra og þeir þingmenn sem hafa staðið að þessu síðan, í raun og veru ekkert verið að meina með þessu. Við höfum haft það á tilfinningunni undir niðri að það mætti eiginlega hvenær sem er, þegar mönnum væri mál, nota féð í öðrum tilgangi. Þetta er minn fyrirvari við frv. Ég segi aftur að lokum: Ég held að það væri þess virði að móta heilsteypta stefnu í málefnum aldraðra, stefnu sem miðar að því að pakka mönnum ekki inn á hæli eða heimili heldur gera þeim kleift að vinna á meðan þeir geta unnið og hafa heilsu til. Nóg eru þyngslin hjá þeim sem eru svo óhamingjusamir að missa heilsuna á besta aldri eða á undan svo mörgum öðrum.

Herra forseti. Hér hefur mikið verið rætt um stöðu öldrunarmála í Reykjavík og get ég tekið undir flest það sem sagt hefur verið. Öldrunarmálin eru mikið vandamál á höfuðborgarsvæðinu sem stafar m.a. af því að fjölmargir aldraðir í hinum dreifðu byggðum hafa komið hingað til Reykjavíkur af tveimur ástæðum. Annars vegar vegna þess að hér er þjónustan margfalt betri en víða í hinni dreifðu byggð. Og svo vegna þess að öll ættartengsl liggja hér vegna þess að skyldmenni flest búa á þessu svæði eða að börn hafa flutt hingað á höfuðborgarsvæðið. Varðandi þær tölur sem hér voru nefndar áðan um að það léti nærri að 260 manns væru í neyð þá er það rétt eins og fram kom hjá þeim ágætu öldrunarlæknum sem hér var vitnað til. En það er hins vegar athyglisvert að heyra að menn tala um að skilningur á málefnum aldraðra hafi vaknað. Hér er talað um að nauðsynlegt sé að móta stefnu í öldrunarmálum. Það kann kannski að hljóma hjákátlega að samtök sjómanna í Reykjavík og Hafnarfirði hafa haft ákveðna stefnu í öldrunarmálum. Það hefur hins vegar ekki verið mikill áhugi fyrir þeirri stefnu meðal margra aðila sem hafa setið á hinu háa Alþingi. Sjómannadagssamtökin hafa ásamt Gísla á Grund verið leiðandi samtök í málefnum aldraðra um langan tíma. Það er líka dálítið merkilegt að hlusta á þau flokkssystkin, Svavar Gestsson og Guðrúnu Helgadóttur, tala svo mjög á skjön sem þau gerðu hér áðan. Svavar talaði um að það væri verið að fara út í algjöra kórvillu hvar verið væri að byggja íbúðir fyrir aldraða og nánast engin þjónusta veitt og síðan talaði Guðrún Helgadóttir um þessa óyndisíbúðir sem sjómannadagssamtökin byggðu við Jökulgrunn. Þar er þjónusta veitt allan sólarhringinn. Hún talar um það mikla okur sjómannadagssamtakanna á hinum öldruðu með því að leigja þeim hnapp. En þetta er meira en hnappur, Guðrún Helgadóttir. Þetta er öryggishnappur sem þetta gamla fólk getur gripið til hvenær sem er sólarhringsins og fær alltaf þjónustu. Það er nefnilega munurinn á þjónustuíbúð við Jökulgrunn og þeim þjónustuíbúðum sem víða er verið að byggja úti í bæ að fólk á heimangengt í öryggi Hrafnistuheimilisins en það getur brugðið til beggja vona varðandi þær íbúðir sem nú er verið að selja vítt og breitt um borg þar sem fólk stendur nærri jafnnær og þegar það bjó í sinni eigin íbúð áður. Það er mér hins vegar mjög á móti skapi að svo afgerandi skuli vera gengið á Framkvæmdasjóð aldraðra með þeim hætti sem nú er lagt til. Hins vegar skil ég vel vandann og hann er auðvitað til kominn vegna þess að margir hafa átt í erfiðleikum hvað rekstur varðar. Þetta mál mun að sjálfsögðu koma til heilbr.- og trn. hvar ég sit og mun koma þar til skoðunar. Það vakna ýmsar spurningar í sambandi við Framkvæmdasjóð aldraðra vegna þeirra bygginga fyrir aldraða sem eru ekki að öllu frágengnar en sumar hverjar teknar í notkun á Norðausturlandi, Þingeyri, Bolungarvík, Ísafirði, Akranesi, Grundarfirði, Selfossi, Hellu, Kirkjubæjarklaustri, Hornafirði, Djúpavogi, Breiðdalsvík, Stöðvarfirði og Eskifirði svo einhverjir staðir séu nefndir. Það kom fram spurning til ráðherra sem snýr einmitt að þessu. Hvernig er skuldastaða Framkvæmdasjóðs gagnvart þeim framkvæmdum sem þegar eru hafnar eða eru um það bil að hefjast í byggingarmálum aldraðra? Ég ætla ekki að hafa þessi orð mikið lengri. En það sem ég vildi þó segja að lokum og varð til þess að ég kom hér upp og kvaddi mér hljóðs er það sem kemur fram í frv. Það segir í athugasemdum við lagafrv.: ,,Þegar svo er komið að uppbygging húsnæðismála aldraðra er orðin svo mikil að víða er framboð umfram eftirspurn . . . `` Ég hef ekki orðið var við það í Reykjavík og sjómannadagssamtökin hafa ekki orðið vör við það að framboðið sé umfram eftirspurn svo mjög sem sótt er á þau heimili sem sjómannadagssamtökin reka. Því er það mjög nauðsynlegt að fá það hjá ráðherra nákvæmlega hvað þarna er átt við.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið til máls og vil nota þann takmarkaða tíma sem eftir er af þessum fundi áður en fundarhlé verður gert vegna utandagskrárumræðu til þess að svara fyrirspurnum þeirra. Í fyrsta lagi eru nokkrar fyrirspurnir sem til mín bárust frá hv. 9. þm. Reykv. Hér er ekki verið að opna fyrir það að allt fé Framkvæmdasjóðs aldraðra verði tekið í rekstur. Hér er verið að opna fyrir að ekki séu fyrirmæli í lögum um hver skuli vera mörkin eins og var í gildandi lögum. Það er að sjálfsögðu gert ráð fyrir því eins og ríkisstjórnin gerir að hún sýni fram á það í fjárlögum hverju sinni hvað hún gerir ráð fyrir að nýta mikið af fé Framkvæmdasjóðs aldraðra í rekstur. Eins og ég var að segja áðan er í fjárlögum yfirstandandi árs gert ráð fyrir því að af 420 millj. kr., sem áætlað er að tekjur Framkvæmdasjóðs aldraðra verði á næsta ári, fari 160 millj. kr. í rekstur. Þarna er því ekki verið að leggja til, hvorki varðandi þetta ár né framtíðina, að allt fé Framkvæmdasjóðs aldraðra verði tekið í rekstur heldur sé það ákveðið við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni. Í öðru lagi er það ekkert nýtt sem menn eru að gera hér. Þann 29. apríl árið 1991, tveimur dögum áður en stjórnarskipti urðu, ritaði þáv. hæstv. heilbrrh. bréf til staðfestingar á samkomulagi sem hann hafði gert við þáv. hæstv. fjmrh. þar sem hann mælti svo fyrir að 107 millj. kr. af fé Framkvæmdasjóðs aldraðra skyldu fluttar til sjúkratrygginga til þess að greiða rekstrarkostnað. Það var tæplega einn þriðji hluti af fé Framkvæmdasjóðs aldraðra. Ríkisendurskoðun hefur kannað það mál að eigin frumkvæði og komist að þeirri niðurstöðu að þessi tilflutningur fjár væri ekki í samræmi við lagaheimildir. Ríkisendurskoðun hefur því gert ráð fyrir að þessir fjármunir færist til baka frá sjúkratryggingum til Framkvæmdasjóðs aldraðra þar sem ekki væru löglegar heimildir fyrir því að þetta fé yrði greitt með þeim hætti úr Framkvæmdasjóði aldraðra sem fyrrv. ríkisstjórn gerði ráð fyrir. Ég vil aðeins leiðrétta sjálfan mig í þessu sambandi því að Ríkisendurskoðun gerir ekki ráð fyrir því að allir fjármunirnir séu fluttir til baka heldur 70 millj. kr. af 107 millj. Mismuninn megi rökstyðja með rekstrarkostnaði nýrra stofnana sem lögin heimila að hægt sé að greiða úr Framkvæmdasjóði aldraðra á fjárlagaárinu. Samkomulag hæstv. fyrrv. heilbrh. og hæstv. fyrrv. fjmrh. að gera þessa millifærslu tveimur dögum áður en stjórnarskiptin urðu stenst að áliti ríkisstjórnarinnar ekki lög. Þetta er aðeins til að sýna fram á að menn hafa ráðgert fyrr en nú að nota fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra til þess að greiða tilfallandi rekstrarkostnað við stofnanir aldraðra. Þá ræddi hv. þm. um skýrslu um málefni aldraðra sem ég lagði fram á Alþingi í fyrra. Ég vil aðeins taka það fram í því sambandi að geysilega mikill tími fór í vinnslu þeirrar skýrslu og mikil fyrirhöfn og heilbr.- og trmrn. þurfti m.a. að kaupa alldýra sérfræðiþjónustu utan stofnunina til að geta lagt þá skýrslu fram. Ég hef vakið athygli hæstv. forseta á því að í slíkum tilvikum verða menn að skoða það þegar þingmenn óska eftir svo miklu starfi af hálfu ráðuneytis eins og þar var lagt fram, hvort ekki sé þá ástæða til að ráðuneytin geri ráð fyrir því að Alþingi, sem samþykkir slík verkefni þeim til handa, greiði kostnaðinn af því ef um umtalsverðan kostnað er að ræða, aðkeyptan kostnað vegna vinnu sem þarf að fá sérfræðinga til starfa við og ekki starfa í ráðuneytinu. Við lögðum áherslu á það í heilbrrn. að reyna að vanda þessa skýrslu eins og við mögulega gátum og því vörðum við bæði miklum tíma og talsverðum fjármunum til þess að ganga frá henni. En auðvitað er það þannig að alltaf má gagnrýna þau verk sem unnin eru hversu vel sem embættismenn reyna að vinna þau. Það kom fram gagnrýni m.a. frá öldrunarlæknum um upplýsingar um fjölda hjúkrunarrúma, einkum og sér í lagi í Reykjavík. Heilbrrn. hefur ekki sent út neina opinbera tilkynningu um þá athugasemd. Við ætluðum okkur og ætlum að ræða við öldrunarlæknana og ná niðurstöðu í þeim ágreiningsefnum þannig að hægt sé að leiðrétta skýrsluna ef ástæða er til. Ég vil aðeins geta þess að heilbrrn. hefur aðeins upplýsingar um þann fjölda hjúkrunarrúma sem það hefur heimilað að taka í starfrækslu. Það er hins vegar vitað að í sumum tilvikum eru sum af þeim rúmum ekki notuð fyrir aldraða hjúkrunarsjúklinga. En það er líka vitað að í öðrum tilvikum eru almenn sjúkrarúm notuð sem hjúkrunarrúm. Það á sér að sjálfsögðu sér ekki stað á Reykjavíkursvæðinu eða yfirleitt ekki því að hér er skortur á slíkum rúmum en það er mjög algengt utan Reykjavíkur að rúm sem hefur verið veitt heimild til rekstrar á sem almenn sjúkrarúm séu notuð sem hjúkrunarrúm. Á móti kemur það hins vegar fyrir, eins og fram hefur komið hér, að rúm sem heilbrrn. hefur veitt rekstrarheimild á sem hjúkrunarúm eru nýtt undir aðra sjúklinga. Það er gersamlega útilokað fyrir heilbrrn. að fylgjast með þessu því að það eru svo miklar breytingar á milli stofnana á þessum hlutum, en það er sjálfsagt að reyna að skoða þetta betur í samráði við öldrunarlækna en niðurstaðan verður sú af þessum breytingum að sennilega er munurinn á milli fjölda hjúkrunarrúma á 100 íbúa 70 ára og eldri miklu meiri milli landsbyggðarinnar og Reykjavíkursvæðisins en þessi skýrsla heilbr.- og trmrn. gefur tilefni til að ætla. Ef maður miðar við notkun hjúkrunarrúma eru skráð hjúkrunarrúm í Reykjavík ofmetin en skráð hjúkrunarrúm utan Reykjavíkur vanmetin svo að munurinn er raunverulega meiri en skýrslan segir til. Þá nefndi hv. þm. réttilega að Reykjavík hefur ekki fengið sitt hlutfall, ef orða má það svo, af fjárframlögum úr Framkvæmdasjóði aldraðra. Ef litið er á starfstímabil Framkvæmdsjóðs í heild fór hins vegar bróðurparturinn af fjármunum Framkvæmdasjóðs aldraðra framan af til Reykjavíkurborgar til að reisa margumrædda B-álmu við Borgarspítala. Það var ekki fyrr en menn höfðu greitt úr Framkvæmdasjóði aldraðra í nokkur ár til þess verkefnis sem úttekt var gerð á hver hlutur sjóðsins væri orðinn í þeirri byggingu. Þá kom í ljós að hlutur framkvæmdasjóðsins í þeirri byggingu var orðinn allmiklu meiri en nam því hámarki sem gert var ráð fyrir að Framkvæmdasjóður aldraðra ætti að leggja til slíkra bygginga. Og sjálfsagt hefur Reykjavíkurborg eitthvað goldið þess árin á eftir að menn höfðu sótt sér í framkvæmdasjóðinn kannski heldur meira fé hlutfallslega til byggingar B-álmu en gert var ráð fyrir. Þá er það rétt hjá hv. þm. að það er mjög nauðsynlegt að menn skoði hvaða kröfur þeir ætla að gera til húsnæðis sem byggt er í þágu aldraðra. Hér er bæði um að ræða hjúkrunarheimili og þjónustuíbúðir. Það hefur farið fram slík skoðun. Nú í sumar fóru tveir menn á vegum heilbrrn., starfsmaður heilbrrn. sem vinnur í húsnæðismálum aldraðra og arkitekt sem teiknað hefur margar af þessum byggingum, til þess að kynna sér hvernig þessum málum væri fyrir komið og hvaða norm og hvaða kröfur væru settar í nálægum löndum. Niðurstaðan af því er sú að þeirra áliti að við Íslendingar erum farnir að byggja miklu dýrara og stærra húsnæði til þessara þarfa en gerist og gengur í nágrannalöndunum. Þeirra niðurstaða er einnig sú að við þurfum að setja reglur um hvaða hlut ríkið ætlar sér í slíkum byggingum og hvaða kröfur ríkið ætlar sér að gera til þeirra sem byggja húsnæði sem fellur undir verksvið heilbrrn. Þjónustuíbúðir aldraðra eru hins vegar ekki nema að litlum hluta á verksviði heilbrrn. Sá eini þáttur sem snýr að heilbrrn. í þeim málum er sá þjónustukjarni sem er í tengslum við þjónustuíbúðir aldraðra. Framkvæmdasjóður aldraðra veitir styrk til byggingar þjónustukjarna við þjónustuíbúðir aldraðra en ekki til byggingar þjónustuíbúðanna sjálfra. Hins vegar tel ég nauðsynlegt, og er hv. þm. sammála um það, að settar verði reglur um lánveitingar úr húsnæðiskerfinu vegna byggingar þjónustuíbúða fyrir aldraða þar sem tekið er fram hvaða skilyrði um þjónustu verði að uppfylla til þess að íbúð geti talist þjónustuíbúð fyrir aldrað fólk. Því að það er alveg rétt að margar af þeim byggingum hafa risið án þess að sú þjónustuaðstaða sem upphaflega var gert ráð fyrir sé byggð jafnhliða. Það er oft löngu síðar að sú þjónustuaðstaða rís og stundum jafnvel ekki. Þá spurði hv. þm. hvort gert væri ráð fyrir því að hjúkrunarheimilið Eir yrði tekið í notkun á næsta ári. Því er fljótsvarað. Í fjárlagafrv. er ekki gert ráð fyrir fjárveitingum í þessu skyni. Það er ekki líklegt jafnvel þó fjármunir væru til að hægt væri að taka Eir að öllu leyti í notkun á næsta ári vegna þess að það húsnæði hefur ekki verið byggt og byggingu lýkur ekki til fullnustu á næsta ári. Hins vegar ef fé væri til væri hægt að taka þessa byggingu í notkun í áföngum. Það er áætlað að rekstrarkostnaður við hana þegar hún yrði komin í full not verði um 300 millj. á ári. Það fé er einfaldlega ekki til ráðstöfunar. Þetta er dæmigerð lýsing á þeim vanda sem menn eru komnir í að verið er að byggja stofnanir til að veita ákveðna þjónustu. Í þessu tilviki er um að ræða stofnun sem byggð er af félagasamtökum með stuðningi úr ríkissjóði en ekki fyrir ákvörðun ríkisins. Síðan standa menn frammi fyrir því að bygging rís þannig og ríkið, sem síðan á að taka við rekstrinum og borga rekstrarkostnaðinn, sem kannski er á ári upp undir þriðjungur af byggingarkostnaðinum, hefur ekki fjármuni til þess að snara fram í þann rekstur. Einasta leiðin sem hægt væri að fara til að afla þeirra fjármuna miðað við fjárlagagerðina eins og hún er nú unnin, þ.e. rammafjárlög þar sem hverju ráðuneyti er úthlutaður ákveðinn rammi til þess að miða sínar fjárveitingar við, væri að flytja til fjármuni úr öðrum þjónustuþáttum í heilbrigðismálum til þess að hægt væri að taka slíkar nýjar stofnanir í notkun. Það sem út úr því mundi koma væri einfaldlega það að þau sjúkrahús sem yrðu af fjárveitingum í því sambandi, t.d. sjúkrahúsin í Reykjavík, mundu að öllum líkindum neyðast til að bregðast þannig við að fækka sjúkrarúmum og loka deildum fyrir einmitt sams konar sjúklinga, þ.e. aldraða hjúkrunarsjúklinga, og eiga að vistast á hinu nýja hjúkrunarheimili. Sjúkrahúsin mundu örugglega ekki loka á sína bráðaþjónustu. Þetta er það úrræði sem þau mundu sennilega grípa til, að draga úr hjúkrun aldraðra til þess að hægt væri að opna hjúkrunarheimili aldraðra á öðrum stað. Með öðrum orðum væru menn að loka rúmum á einum stað til að hægt væri að taka þau í notkun á öðrum. Það sem verra er er að fyrir hvert eitt hjúkrunarrúm sem yrði opnað á hinum nýja stað þyrfti sennilega að loka 1 1 / 2 sjúkrarúmi á gömlu spítölum vegna þess að rekstrarkostnaðurinn á hinum nýja stað er mun dýrari og meiri en rekstrarkostnaðurinn á spítölunum. Það var spurt um upplýsingar um þetta nýja hjúkrunarheimili sem er í byggingu. Þar er um að ræða, eins og ég vissi síðast, húsrýmisþörf sem er, ef ég man rétt, um 76 fermetrar á hvert hjúkrunarrúm og stofnkostnaður er um eða yfir 8 millj. kr. á hvert hjúkrunarrúm sem þar yrði tekið í notkun. Aðstandendur byggingarinnar hafa hins vegar endurskoðað fjölda þeirra hjúkrunarsjúklinga sem þarna áttu að vistast og fjölgað þeim nokkuð þannig að vera kann að þessar viðmiðunartölur séu heldur lægri en ég gaf upplýsingar um áðan. Það er vissulega umhugsunarefni fyrir okkur þegar aðstæður eru þannig að við erum með margar hjúkrunardeildir lokaðar. Ætli það séu ekki um eða yfir 100 sjúkrarúm á Reykjavíkursvæðinu sem eru lokuð árið um kring. Þá er vissulega umhugsunarefni fyrir okkur hvort rétt sé og eðlilegt að við séum á sama tíma að byggja yfir stofnanir sem eru svona dýrar og þurfa svona mikið rými til sinnar starfsemi og eru svona miklu dýrari í rekstri en þær stofnanir sem hafa farið með þessi mál áður. Hv. 2. þm. Vesturl. spurði hversu miklar upphæðir Framkvæmdasjóður aldraðra skuldaði nú þeim stofnunum sem hann hefur samþykkt að veita styrki til. Ég hef þær upplýsingar ekki við höndina. Þær skuldir skipta milljörðum króna. Það er sjálfsagt að veita hv. þm. og heilbr.- og trn. þær upplýsingar. Þær eru til í heilbrrn. Þetta hefur verið tekið saman en ég hef það því miður ekki við höndina. Þá spurði hv. þm. einnig hvort engar nýframkvæmdir verði leyfðar. Það hefur engin ákvörðun verið tekin um það. Mín skoðun er sú að ef ég hefði einhverja fjármuni afgangs í Framkvæmdasjóði aldraðra sem ekki væru meira eða minna bundnir vegna framkvæmda sem þegar eru hafnar, þá mundi ég óska eftir því að þeir fjármunir yrðu notaðir til þess að taka a.m.k. að hluta til hjúkrunarheimilið Eir í notkun á næsta ári en ekki hefja byggingu á nýjum stofnunum horfandi upp á það að geta ekki tekið í notkun þær stofnanir sem reistar hafa verið. Það var einnig spurt hvort frv. sé samið í samráði við stjórn Framkvæmdasjóðs aldraðra. Svo er ekki. Þá var spurt um það ef sjóðurinn færi allur til rekstrar hvað yrði þá um framlengingu nefskattsins. Ég ítreka það að ég tel að sú ákvörðun verði ekki tekin að sjóðurinn verði allur tekinn til rekstrar á viðfangsefnum fyrir aldraða en sú breyting sem verið er að gera er að fella niður þau mörk sem voru í þeim efnum í gildandi lögum. Þá ræddi hv. 13. þm. Reykv. nokkuð um aðra þætti í þjónustu við aldraða og vil ég taka undir það sem hún sagði. Staðreyndin er nefnilega sú að við Íslendingar erum á eftir öðrum þjóðum í annarri þjónustu við aldraða en þeirri sem veitt er af stofnunum. Ég held að menn geri sér ekki neina grein fyrir því hvað hægt er að vinna mikil þjónustuverk fyrir það sem steinsteypan kostar. Ég lagði áherslu á það í sumar að reyna að leysa ákveðna þætti í þjónustu við aldraða hér á höfuðborgarsvæðinu, þ.e. annars vegar með heimahjúkrun og hins vegar með hvíldarinnlögnum en öll þau ár sem á undan voru liðin hafði þessi þjónusta verið langt undir því sem óskað hafði verið eftir. Í sumar tókst í fyrsta sinn að fullnægja allri þörf fyrir heimahjúkrun á Reykjavíkursvæðinu. Það hefur aldrei gerst áður að hægt hafi verið að fullnægja allri þörf fyrir heimahjúkrun á Reykjavíkursvæðinu. Kostnaðurinn við það var í kringum 10 millj. kr. Hann var álíka og kostar að byggja yfir eitt hjúkrunarrúm. Það tókst einnig á þessu ári, m.a. vegna þess að ég hafði heimildir til þess að nýta Framkvæmdasjóð aldraðra með þeim hætti, að fullnægja allri þörf fyrir heildarinnlagnir aldraðs fólks á öllu Reykjavíkursvæðinu. Það hefur aldrei gerst áður. Það gerði ég með samningum við Landspítala, Landakotsspítala, Jósefsspítala í Hafnarfirði og heilsuhæli Náttúrulækningafélagsins í Hveragerði. Hvað halda menn að það hafi kostað? Það kostaði milli 6 og 7 millj. kr. Það er alveg rétt hjá hv. 13. þm. Reykv. að það er ekkert endilega víst að lausnin á vandamálum gamla fólksins sé fólgin í steinsteypu þó að við Íslendingar hugsum gjarnan þannig að öll okkar vandamál leysum við með steinsteypu. Það er einmitt til þess að reyna að taka á þessum vandamálum sem ég held að það sé nauðsynlegt að menn geri ráð fyrir því að hluti af fé Framkvæmdasjóðs aldraðra geti farið í þjónustu af öðrum toga en liggur í steinsteypumannvirkjum. Í því sambandi vil ég gjarnan upplýsa að ég hef nú gert samkomulag við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri um að taka í tilraunaskyni upp fimm daga legudeild fyrir aldraða til áramóta. Ég hef einnig gert samkomulag við St. Jósefsspítala í Hafnarfirði um að bjóða upp á hvíldarinnlagnir fyrir aldraða á Reykjavíkursvæðinu í desembermánuði. Þetta er tilraun sem ég tel að sé góð og er nýmæli. Þetta er hægt að gera ef menn einskorða sig ekki við það að fé Framkvæmdasjóðs aldraðra megi bara nota til þess að byggja steinkastala sem enginn getur síðan rekið. Þá vil ég einnig nota tækifæri til þess að benda á að  Virðulegi forseti. Það eru nokkur atriði í viðbót sem ég vil gjarnan koma að. Því miður eru dæmi um það að húsnæði sem byggt er til þess að þjóna öldruðu fólki sé ekki nýtt í því skyni vegna þess að framboðið er meira en eftirspurnin. Þau dæmi eru ekki mörg en þau dæmi eru til. Þá vil ég einnig láta það koma fram, vegna þess sem hv. 1. þm. Vestf. sagði áðan, að ég er alveg jafnviljugur til þess að borga minn nefskatt til að standa undir kostnaði við þjónustu við aldrað fólk, svo sem til þess að hægt sé að reka þær stofnanir sem eiga að vista gamalmenni svo hægt sé að veita heimilishjálp og heimahjúkrun. Ég er alveg jafnreiðubúinn til að greiða minn nefskatt til slíkra hluta eins og til þess að byggja steinsteypumannvirki sem enginn treystir sér síðan til að reka.

Þrír hv. þm. hafa beðið um að veita andsvar við ræðu hæstv. heilbr.- og trmrh. Forseti mun stytta tíma til andsvara um eina mínútu hjá hverjum þingmanni og hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Getur hv. 1. þm. Norðurl. v. lánað mér heilbrrh. smá stund? Hæstv. heilbrrh. sagði það sem sýnir hve hann er snjall og sýnir hve við höfum oft staðið frammi fyrir merkilegum fullyrðingum frá ráðherranum en hann sagði: Það verður ekki allt sett í rekstur, nei, en það verða ekki fyrirmæli í lögum um það hvar mörkin eiga að vera. Með öðrum orðum er á næsta ári gert ráð fyrir því að sjóðurinn hafi að ég held 425 millj. kr. og samkvæmt lögunum, ef þetta yrði samþykkt, væri hægt að setja 424 millj. kr. í rekstur, já. En það færi þá ekki allt í rekstur, það færi 1 millj. kr. í stofnkostnað. Honum tekst oft svo snilldarlega, þessum ráðherra, að setja hlutina fram þannig að þingmenn átta sig ekkert á því hvað er á ferðinni. En niðurstaðan er auðvitað sú, og það er kjarni málsins, að hæstv. heilbrrh. er að gera tillögu um að gera Framkvæmdasjóð aldraðra upptækan í ríkissjóð. Hann getur ekki leynt því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. hólið. Ég er að sjálfsögðu að flytja tillögu um að hægt sé að reka og starfrækja þær stofnanir fyrir aldraða sem byggðar hafa verið. Ég er að flytja tillögu um að hægt sé að auka þá þjónustu við aldraða sem er kannski ekki dýrasta þjónustan heldur skilar öldruðum við þessar aðstæður mestum árangri. Og ég er að segja: Það er að sjálfsögðu gerð grein fyrir því í fjárlagafrv. hvað menn gera ráð fyrir að mikið af fé Framkvæmdasjóðs aldraðra renni til þessara þarfa á þessu ári.

Virðulegi forseti. Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir því að allt fé Framkvæmdasjóðs aldraðra geti farið í rekstur.

Samkvæmt fjárlagafrv., virðulegi forseti, gerir ríkisstjórnin ráð fyrir því að 160 millj. kr. af fé Framkvæmdasjóðs aldraðra renni til sjúkratrygginga til að greiða rekstrarkostnað.

Virðulegi forseti. Það er vissulega rétt sem fram kom hér hjá hæstv. heilbr.- og trmrh. áðan að ég ritaði bréf til sjúkratryggingadeildar Tryggingastofnunar ríkisins til þess að heimila að hluta af ráðstöfunarfé Framkvæmdasjóðs aldraðra mætti verja til reksturs stofnana. Það var tæplega 1 / 3 hluti af ráðstöfunarfé sjóðsins þá. Ef ég man töluna rétt mun 1 / 3 hluti hafa verið um 130 millj. kr. Þetta voru 107 millj. kr. sem áttu að renna til sjúkratryggingadeildarinnar og eins og menn vita er það hún sem greiðir reksturinn með daggjöldum fyrir þessar stofnanir. Nú upplýsir hæstv. ráðherra að samkvæmt úttekt Ríkisendurskoðunar hafi ekki líkt því öllum þessum fjármunum verið varið til reksturs nýrra stofnana. Um það skal ég ekki deila við hann. Ég hef ekki séð þær tölur. Það kemur mér hins vegar mjög á óvart vegna þess að það voru fjölmargar stofnanir þar sem breytt var um rekstrarform, breytt úr dvalarheimili í hjúkrunarrými sem ég hafði heimilað eða tekið ákvörðun um og þýðir aukin rekstrarútgjöld fyrir þessar stofnanir. Ég nefndi það áðan að það kynni að vera að eitthvað af fjármunum hefði farið til reksturs öldrunarstofnana. Það væri miður ef svo hefði farið en ég trúi því vart að það geti verið svo mikið sem ber á milli eins og hér er nefnt.

Virðuleg forseti. Ég gat þess aðeins að í umræddu bréfi, sem var skrifað 29. apríl árið 1991, tveimur dögum eða kannski ekki nema einum sólarhring áður en skipt var um ríkisstjórn í þessu ágæta landi, væri gert ráð fyrir því að 107 millj. kr. væru fluttar af fé Framkvæmdasjóðs aldraðra til sjúkratryggingadeildar Tryggingastofnunar ríkisins til þess að greiða ótilgreindan rekstrarkostnað vegna stofnana aldraðra. Ég greindi einnig frá því að niðurstaða Ríkisendurskoðunar hafi verið sú að þessi gjörningur stæðist ekki lög og að með ýtrasta góðvilja væri hægt að finna verkefni upp á 30 millj. kr. rúmlega sem hægt væri að heimfæra undir lögin en 70 millj. kr. hefðu verið millifærðar með þessum hætti í heimildarleysi. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu til þess að sýna fram á að það er svo sem ekki nýtt að mönnum hafi dottið í hug að verja hluta af fé Framkvæmdasjóðs aldraðra til að kosta nauðsynlega starfsemi í þágu aldraðs fólks.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins ítreka að það hlaut að vera eðlilegur farvegur fyrir þessa fjármuni sem áttu að fara til reksturs á stofnunum í gegnum sjúkratryggingadeild. Það er sjúkratryggingadeildin sem greiðir reksturskostnaðinn í gegnum daggjaldakerfið. En ég árétta það aftur að vera kann að þar hafi verið of í lagt, að það hafi verið meira en búið var að ákveða að hefja rekstur á nýjum stofnunum samkvæmt þessum upplýsingum. Ég ætla ekki að fara í ágreining við hæstv. ráðherra um þær tölur sem Ríkisendurskoðun hefur sent frá sér. Mér dettur það ekki í hug. Ég hef ekkert fyrir framan mig til að taka upp neina deilu um þær tölulegu upplýsingar.

Virðulegi forseti. Ég hef þá trú að hv. þm., hæstv. fyrrv. ráðherra, hafi vitað það þegar þetta bréf fór að þetta væri kannski ekki algerlega heimilt.

Virðulegi forseti. Hæstv. heilbrrh. ætlar að efla heimilishjálp og heimahjúkrun. Það er gott mál og það verður fylgst með því og eftir því tekið hvernig hann framkvæmir það. Hæstv. heilbrrh. segir einnig að við byggjum allt of dýr dvalarheimili. Það getur vel verið að það sé rétt en það er spurning hvernig hæstv. heilbrrh. mundi vilja búa lenti hann á dvalarheimili. Gæti hann hugsað sér t.d. að vera á þriggja manna herbergi með Páli Péturssyni og Eiði Guðnasyni?

Ég held að það geti nú bara orðið gott sambýli, skemmtilegt á stundum. Ég gæti vel hugsað mér að bæta t.d. hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni við í það sambýli.

Þá hefst utandagskrárumræða sem boðuð hafði verið og átti að hefjast kl. 3.30. Forseti biður hv. þm. að taka tillit til þess að umræða um málefni aldraðra hefur farið nokkuð fram úr því sem ætlað var og vill jafnframt geta þess að enn eru tveir á mælendaskrá og hefur þeirri umræðu því verið frestað. Nú hefst utandagskrárumræðan að beiðni hv. 6. þm. Norðurl. e. um Kristnesspítala. Umræðan fer fram eftir fyrri mgr. 50. gr. þingskapa þar sem frummælandi og viðkomandi ráðherra hafa fimm mínútur í fyrri umferð og tvær mínútur í hinni síðari. Aðrir hv. þm. og hæstv. ráðherrar hafa tvær mínútur tvisvar sinnum eftir því sem tími vinnst til.

Virðulegi forseti. Ástæða þess að ég kveð mér hljóðs utan dagskrár er sú að á miðju sumri fóru að berast fréttir norður yfir heiðar um það að í heilbrrn. væri verið að skoða lokun Kristnesspítala. Ég hef síðan ásamt öðrum þingmönnum kjördæmisins reynt með viðtölum við ráðherra að vinna málinu framgang, að tekið verði á þessu á annan hátt. Það gerist svo í síðustu viku að í Ríkisútvarpinu 8. okt. kemur fram í viðtali að Sighvatur Björgvinsson, hæstv. heilbrrh., segir, með leyfi forseta: ,,Það er til athugunar að breyta miklu í sambandi við rekstur Kristnesspítala. Það hefur verið skipuð sérstök nefnd til þess að skoða þau mál. Í þeirri nefnd eiga sæti fyrir utan fulltrúa úr heilbrrn. og fjmrn. norðanmenn, fulltrúar bæði Akureyrarbæjar og Eyjafjarðarsveitar og fulltrúar Ríkisspítala.`` Fréttamaður spyr: ,,Verður stofnunin lögð niður í núverandi mynd?`` Og hæstv. heilbrrh. svarar að bragði: ,,Það gæti svo farið, já.`` Ég hef síðan fengið staðfest að í forsendum fjárlagafrv. er reiknað með 40 millj. kr. niðurskurði til rekstrar Kristnesspítala. Þetta er þriðjungur af rekstrarfénu og er sama og að ákveða að hætta rekstri í núverandi mynd. Nefndin, sem hæstv. ráðherra sagði að hefði verið skipuð, kom saman í fyrsta skipti á mánudaginn var. Hún fékk ekki skipunarbréf. Drög að skipunarbréfi voru lesin fyrir nefndarmenn á staðnum og nefndarmönnum var ætlað að fara með það starf sem fram færi í nefndinni nánast eins og hernaðarleyndarmál. Ekki var einu sinni heimilt að ræða það við umbjóðendur okkar. Forstöðumaður stofnunarinnar hafði ekkert heyrt um það hvaða fyrirætlanir eru þarna uppi fyrr en hann fór í gær og sat fyrir formanni viðkomandi nefndar uppi í heilbrrn. Ég vil leggja áherslu á að hér er um að ræða stórbyggðapólitískt mál. Þarna hefur á undanförnum árum verið byggð upp eina endurhæfingarstöðin utan höfuðborgarsvæðisins. Þetta stangast því algerlega á yfirlýsingar utan ríkisstjórnarinnar um flutning ríkisstofnana út á land. Hér er verið að vinna eftir öfugum formerkjum. Ég nefni í því sambandi að á sama tíma eru uppi hugmyndir um að byggja upp endurhæfingarstöð við Kópavogshæli. Í forsendum fjárlaga er einnig sagt að í tengslum við kjarasamninga hafi verið fallið frá lokun öldrunardeilda og samkvæmt því er Hátún opnað á ný á höfuðborgarsvæðinu. Það stendur líka í forsendum fjárlagafrv. að kostnaðinn af þessu eigi að taka af rekstrarfé Kristnesspítala. Ástandið er orðið óþolandi fyrir starfsfólk og sjúklinga stofnunarinnar. Það líkist miklu meira skipulagðri niðurrifsstarfsemi en að menn séu að reyna að ná fram sparnaði. Það eru allir aðilar málsins fyrir norðan tilbúnir til að skoða raunverulegan sparnað en það er langtímamarkmið og menn ættu þá að vera að vinna núna vegna fjárlaga fyrir árið 1994 en ekki 1993. Heilbrigðisþjónustan við Eyjafjörð hefur sýnt að hún getur tekið á slíkum málum. Ég nefni þar að Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri var komið af stað með virkan sparnað löngu áður en hæstv. núv. heilbrrh. kom til valda og heimamenn eru tilbúnir til að skoða þetta mál allt í samhengi. Ég vil því, virðulegur forseti, krefjast þess að hæstv. ráðherra upplýsi hvað felst í skipunarbréfi þeirrar nefndar sem á að fjalla um framtíð Kristnesspítala og nefndarmönnum hefur ekki verið birt enn þá. Ég vil einnig spyrja hæstv. ráðherra: Hefur hann heimilað uppbyggingu endurhæfingardeildar á Kópavogshæli, í húsnæði hælisins? Virðulegi forseti. Ég vil að lokum benda á að þegar ákvörðun var tekin um að byggja upp endurhæfingardeild á Kristnesspítala var Friðrik Sophusson, núv. hæstv. fjmrh., formaður stjórnar Ríkisspítalanna. Ég bendi einnig á að þetta mál naut seinna stuðnings þáv. formanns fjvn. Alþingis, Sighvats Björgvinssonar, núv. hæstv. heilbrh. Það er eins og hægri höndin viti ekki hvað sú vinstri hefur verið að gera í þessu máli.

Virðulegi forseti. Kristnesspítali hefur verið ríkisspítali frá þeim tíma að Heilsuhælisfélag Norðurlands afhenti ríkisstjórn Íslands spítalann til rekstrar og þar með eignar árið 1927. Spítalinn var lengi rekinn sem berklahæli en síðan tók hann við því hlutverki að vista langlegusjúklinga þótt ekki væru þeir berklaveikir. Það var síðan í september 1976 að þáv. heilbr.- og trmrh. Matthías Bjarnason ákvað að spítalinn skyldi rekinn sem hjúkrunar- og endurhæfingarspítali. Þrátt fyrir þetta hefur orðið minna úr endurhæfingarstarfseminni en til stóð, m.a. vegna þess að húskynni hafa ekki leyft þær breytingar og ekki fengist þær stöðuheimildir sem nauðsynlegar eru. Í ágúst 1986 samþykkti stjórnarnefnd Ríkisspítalanna nýja starfsemis- og byggingaáætlun til næstu sex ára en þeim framkvæmdum hefur lítið miðað áfram og munu taka miklu lengri tíma en gert var ráð fyrir. Það hefur komið fram, bæði hjá stjórnendum Kristnesspítala og stjórnarnefnd Ríkisspítala að ýmsir vankantar séu á núverandi stjórnarfyrirkomulagi, þ.e. að Kristnesspítali teljist til Ríkisspítala og sé stjórnað úr Reykjavík af forstjóra og stjórnarnefnd. Ég vil aðeins upplýsa í þessu sambandi að ég hef skýrt forstjóra og formanni stjórnarnefndar frá því með talsverðum fyrirvara að fyrirhugaðar væru verulegar breytingar á rekstri Kristnesspítala. Það er síðan að sjálfsögðu þeirra ákvörðun hvenær það mál er skýrt frekar fyrir öðrum aðilum. Ég skipaði nefnd til þess að skoða möguleika um framtíðarrekstur Kristnesspítala 6. ágúst 1991. Hún skilaði tillögu 12. nóv. Hún lagði til að stofnað yrði til sjálfstæðs spítalareksturs um heilsugæslu og öldrunarþjónustu á þessu svæði. Tillaga hennar númer tvö var tilflutningur og starfstengsl við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Ekki varð af þessu ráði, m.a. vegna þess að ég ræddi við forsvarsmenn Eyjafjarðasveitar hvort þeir væru viljugir að taka á sig þá byrði sem felst í því að taka þátt í stofnkostnaði við rekstur slíks sjúkrahúss og vildi einnig ræða málið nokkuð nánar við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri og Ríkisspítalana. Það er hins vegar rétt að gert er ráð fyrir því í fjárlagafrv. að lækka kostnað vegna rekstrar Kristnesspítala um 40 millj. kr. Samkvæmt þeim upplýsingum sem heilbrrn. hefur er rekstur Kristnesspítala mjög dýr, nokkuð dýrari en annarra sambærilegra stofnana. Það stafar m.a. af því að þarna eru að mig minnir, ég held ég fari rétt með, 16 starfsmannaíbúðir og 3 einbýlishús í tengslum við spítalann sem spítalareksturinn þarf að kosta. Ég skrifaði þann 12. okt. svofellt bréf til skrifstofustjóra Guðjóns Magnússonar í heilbrrn. og þeirra annarra sem í bréfinu eru nefndir: ,,Heilbrigðisráðherra hefur ákveðið að skipa nefnd til að gera tillögur um framtíð Kristnesspítala. Verkefni nefndarinnar er að athuga möguleikana á að leggja starfsemi spítalans niður og vista sjúklinga á öðrum stofnunum Norðurlands eða leita annarra leiða til þess að rekstur Kristnesspítala geti verið innan þess ramma sem fjárlagafrumvarp ársins 1993 gerir ráð fyrir. Í nefndinni eiga sæti Halldór Jónsson bæjarstjóri, tilnefndur af Akureyrarbæ, Pétur Þór Jónasson sveitarstjóri, tilnefndur af Eyjafjarðarsveit, Davíð Á. Gunnarsson forstjóri, tilnefndur af stjórnarnefnd Ríkisspítala, Ólafur Hjálmarsson deildarstjóri, tilnefndur af fjmrh. og Guðjón Magnússon, skrifstofustjóri í heilbrrn., sem jafnframt er formaður nefndarinnar.`` Þetta bréf ritaði ég þessum aðilum og geri sem sé ráð fyrir því að þeir kanni möguleikana á hvaða leiðir eru í boði til þess að tryggja að rekstur Kristnesspítala verði innan þess ramma sem fjárlagafrv. ársins 1993 gerir ráð fyrir. Það er auðvitað ljóst að þegar ætlast er til að dregið sé úr kostnaði við spítalarekstur í landinu verða menn að skoða þá þætti sem menn hafa áður verið að huga að í sambandi við hugsanlegan tilflutning á stjórn og hagræðingu og einnig þá þætti í þessum rekstri sem skera sig úr fyrir það að þeir eru eilítið dýrari en aðrir. Þetta er einn kostur. Hann verður að skoða og þessi kostur verður skoðaður með það að markmiði að rekstur Kristnesspítala, ef framhald verður á honum, sem við skulum vona, geti verið innan ramma fjárlaga.

Virðulegi forseti. Samkvæmt gildandi heilbrigðismálaáætlun sem var samþykkt sem þál. að ég hygg 1990 er gert ráð fyrir því að byggja upp sérhæfða endurhæfingu á tveimur stöðum á landinu, annars vegar á Reykjavíkursvæðinu og hins vegar í Eyjafirði eða á Akureyri eins og það er víst orðað. Jafnframt er rætt um í þeirri áætlun að byggja upp öldrunarlækningadeildir á tveimur stöðum, í Reykjavík og á Akureyri. Um þessa stefnu hefur verið full samstaða og víðtæk allra stofnana og ráða sem að þessu máli hafa komið. Nú er það ljóst að það er verið að byggja upp endurhæfingaraðstöðu á höfuðborgarsvæðinu í víðri merkingu þess orðs og er ég þá að ræða um þau 100 virk endurhæfingarrúm sem eru tekin yfir af ríkinu í Hveragerði, en auk þess þær hugmyndir um breytingar á starfsemi Kópavogshælisins sem flestum er kunnugt um. Það er rétt að þegar hugmyndir koma fram frá ráðuneytinu um endurskipulagningu á starfsemi Kristnesspítala og verulegan niðurskurð á fjárveitingum til þeirrar stofnunar verði spurt hvort þessar hugmyndir beri vott um efasemdir um að þörf sé fyrir endurhæfingarstarfsemi af þessu tagi á Norðurlandi. Einnig er rétt að spyrja hvort þörf sé fyrir uppbyggingu þessarar starfsemi fyrir norðan eða hvort ástandið þar leyfi samdrátt. Á biðlista á endurhæfingardeild Kristnesspítala voru í ágúst 1991 15 manns en ári síðar voru þeir 36. Ástæðan fyrir lélegri nýtingu endurhæfingardeildar Kristnesspítala er ekki skortur á verkefnum heldur skortur á stöðuheimildum. Ef nýting er ekki sem skyldi, eins og fram kom í máli ráðherrans áðan, og heilbrigðisyfirvöldum vex því í augum hlutfallslegur kostnaður á hvern sjúkling er hægt að minnka þann kostnað með því að nýta aðstöðuna betur í þágu þeirra verkefna sem bíða úrlausnar. Árið 1990 voru 38 rúm að meðaltali nýtt af Norðlendingum í þremur sjúkrastofnunum á Suðvesturlandi; á Reykjalundi, Grensásdeild og í Hveragerði. Ég vil geta þess að sá þingmaður sem hér stendur hefur gert fyrirvara við þann lið í fjárlagafrv. er varðar Kristnesspítala en er reiðubúinn til samstarfs til að finna farsæla lausn á þessu máli að því tilskildu að hún leiði til þess að styrkja þróun heilbrigðismála á Norðurlandi, tryggja starfsemi Kristnesspítala og framfylgja stefnu heilbrigðismálaáætlunar.

Hæstv. forseti. Það er algjörlega óhjákvæmilegt að mótmæla mjög harðlega áformum um að þjarma þannig að Kristnesspítala hvað rekstrarfjárveitingu snertir á næsta ári að það jafngildi í raun því að leggja stofnunina niður. Ef rétt er sem fram hefur komið að taka eigi 40 millj. kr. af spítalanum er alveg augljóst mál að hann verður ekki rekinn í þeirri mynd sem gert hefur verið og getur ekki þjónað því heilbrigðishlutverki sem hann á að gera. Á Kristnesi hefur í samfellt 6--8 ár verið unnið samkvæmt stefnumörkun stjórnarnefndar Ríkisspítala með stuðningi heilbrigðisyfirvalda og fjárveitingavaldsins að því að byggja þar upp tvíþætta starfsemi, endurhæfingarstarfsemi annars vegar og hjúkrunardeild eða langlegudeild hins vegar og þörfin fyrir hvort tveggja er óumdeild. Engar upplýsingar hafa verið reiddar fram sem réttlæta þennan niðurskurð með vísan til þess að ekki sé þörf fyrir hvort tveggja, endurhæfingarstarfsemi og þau hjúkrunarrúm sem þar eru. Staðreyndin er sú að verði Kristnesspítali lagður af og fækkað rúmum á legudeildum sem því nemur verður verra ástand á Norðurlandi í þessum efnum en í Reykjavík, en hér er talað um neyðarástand. Ef endurhæfing leggst af á Kristnesi leggst þar með af eina starfsemi þeirrar tegundar utan suðvesturhornsins. Það er athyglisvert að öll sparnaðaráform Ríkisspítalanna samkvæmt fjárlagafrv. eiga að koma fram í stofnunum utan höfuðborgarsvæðisins. Í grófum dráttum sýnist manni stefnan ganga út á það að leggja niður alla starfsemi Ríkisspítala annars staðar en í Reykjavík. Er það þá orðin stefna ríkisstjórnarinnar að ríkisvaldið geti ekki staðið fyrir slíkri starfsemi neins staðar nema í höfuðborginni? Það er gjörsamlega óþolandi, hæstv. forseti, þegar heilbrrh. fær einstakar stofnanir á heilann eins og gerst hefur aftur og aftur á undanförnum missirum í hans embættistíð og níðist svo á þeim í krafti valdsins.

Virðulegi forseti. Í sumar skipaði hæstv. forsrh. nefnd sem á að smíða tillögur um flutning ríkisstofnana út á land. Á sama tíma vinnur annar ráðherra, hæstv. heilbrrh., hörðum höndum að því að færa nánast alla heilbrigðisþjónustu til Reykjavíkur. Þannig vinnur hver höndin á móti annarri í ríkisstjórninni. Hæstv. heilbrrh. virðist trúa á mátt miðstýringarinnar og vera sannfærður um að öflugur ríkisspítali á Reykjavíkursvæðinu sé það sem stefna beri að. Í fyrra tókst að verja St. Jósefsspítala í Hafnarfirði og koma í veg fyrir lokun skurðstofa og fæðingardeilda úti á landi, en í staðinn var Landakotsspítali tekinn kverkataki og sér ekki enn fyrir endann á erfiðleikum hans. Nú virðist eiga að taka Kristnesspítala sömu tökum því fjármagn til spítalans verður skorið verulega niður ef tillögur fjárlagafrv. ná fram að ganga. Við hljótum að spyrja: Hvaða markmiðum ætlar heilbrrh. að ná með þessum niðurskurði? Hvar á að veita þá þjónustu sem nú er veitt á Kristnesspítala? Hver er stefnan? Á að færa þá endurhæfingarþjónustu sem verið hefur í uppbyggingu á Kristnesi á Kópavogshælið? Heldur ráðherrann að það verði ódýrara að senda fólk suður eða telur hann að aðrar stofnanir fyrir norðan geti tekið við þessu? Er ekki kominn tími til, hæstv. heilbrrh., að móta heildarstefnu í málum sjúkrahúsanna hér á landi með tilliti til þarfa landsmanna og í ljósi þess minnkandi fjármagns sem íslenskt þjóðfélag hefur óneitanlega yfir að ráða? Er ekki kominn tími til að hætta þessum stórskotaliðsárásum á sjúkrahúsin og starfsfólk þeirra, svo og handahófskenndum, óskipulögðum og vanhugsuðum niðurskurðartilraunum sem brjóta munu meira niður en þær byggja upp? Það er augljóst mál að niðurskurður í heilbrigðiskerfinu til lengri tíma litið næst ekki öðruvísi en með langtímamarkmiðum og endurskipulagningu. Því verðum við að stöðva þessi áform núna og skoða stöðu Kristnesspítalans og annarra sjúkrahúsa á landinu rólega og yfirvegað ef við ætlum okkur að ná árangri í fjármálum ríkisins.

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hefur verið unnið að því að breyta Kristnesspítala í þá veru að gera hann að fullkominni endurhæfingarstofnun og er það eina stofnunin þess eðlis utan höfuðborgarsvæðisins. Hér starfa vissulega nokkrar stofnanir eins og Reykjalundur, Grensásdeildin, endurhæfingastöð hjarta- og lungnasjúklinga og reyndar er endurhæfingarstöð rekin í Hveragerði á heilsuhæli Náttúrulækningafélagsins. En utan þessa svæði er Kristnesspítali nánast eina stofnunin þessa eðlis. Hv. 5. þm. Norðurl. e. vitnaði til íslenskrar heilbrigðisáætlunar, sem Alþingi hefur samþykkt, þar sem sagt er að byggja skuli upp endurhæfingarþjónustu og öldrunarlækningar á Akureyri og Kristneshæli er auðvitað mjög vel fallið til þeirrar uppbyggingar. Eftir þessu hefur verið unnið og þetta er sú stefnumótun sem Ríkisspítalar hafa unnið eftir. Við umræður í stjórnarnefnd Ríkisspítalanna um uppbyggingu og endurhæfingardeild á Kópavogshæli hef ég undirstrikað það fyrir mína parta að það verði að taka tillit til fyrri ákvarðana um hlutverk Kristnesspítalans. Þetta má finna í fundargerðum stjórnarnefndar Ríkisspítalanna þar sem ég hef látið það koma skýrt fram að með ákvörðunum um breytingar á Kópavogshæli sé ekki gert ráð fyrir kerfisbreytingum varðandi þá þjónustu sem eigi að reka að Kristnesi. Þetta finnst mér að þurfi nauðsynlega að koma fram, virðulegi forseti. Ég treysti því að þó menn leiti allra leiða til þess að ná fram hagkvæmni í rekstri þessarar umræddu stofnunar og breyta rekstrarforminu, sem hefur reyndar verið rætt um og t.d. hefur Ríkisendurskoðun bent á að ef til vill væri hagkvæmt að reka Kristnesspítala í öðru formi heldur en sem hluta af Ríkisspítölunum, verði það samt gert með það í huga að stofnunin verði áfram endurhæfingarstofnun og hugsanlega öldrunarlækningastofnun og að því hlutverki verði ekki raskað. Ég mótmæli því eindregið að þessi rekstur verði lagður af ef sjúkrahúsinu verður lokað. Ég ítreka að það er eðlilegt að skoða vel samræmingu rekstrar á heilbrigðisstofnunum í Eyjafirði og leita allra leiða til þess að sá rekstur sé sem ódýrastur og hagkvæmastur en það er óásættanlegt að leggja þennan spítala niður og breyta þar með út af þeirri stefnu sem mótuð er í íslenskri heilbrigðisáætlun.

Virðulegi forseti. Það er engin nýlunda að málefni Kristnesspítala séu í nokkurri óvissu. Þannig hefur það verið um nokkurt skeið. Ég fagna því að nú skuli tekin til starfa nefnd sem kemur til með að gera tillögur um framtíð Kristnesspítala. Ég tel að það hafi verið Kristnesspítala nokkur fjötur um fót að vera undir stjórn Ríkisspítala sem situr í Reykjavík fjarri vettvangi. Slíkt tel ég almennt til baga án þess þó að kasta nokkurri rýrð á stjórn Ríkisspítala. Í mínum huga er þrennt sem upp úr stendur í þessu máli. Í fyrsta lagi þarf almennt að fara gætilega með almannafé. Í þessum orðum mínum liggja engar ásakanir í garð stjórnenda Kristnesspítala um að slíkt hafi ekki verið gert. Við höfum hins vegar dæmin allt í kringum okkur, bæði hér heima og í nágrannalöndunum, að aðhalds og gætni sé þörf. Það hefur að mínu mati verið um of algengt á hinu háa Alþingi að þingmenn kjördæma snúist til varnar ef starfsemi opinberra stofnana í eigin kjördæmum er tekin til athugunar og reynt að ná fram hagræðingu. Slíkt mun ég ekki gera því ekki er síður nauðsynlegt að slík athugun eigi sér stað í Norðurlandskjördæmi eystra en annars staðar í okkar ágæta landi. Í öðru lagi ber ríka nauðsyn til að mínu mati að endurhæfing fari fram úti á landsbyggðinni og ég efast ekki um að heilbrrh. mun veita því máli liðsinni eins og heilbrigðisráðherrar undanfarin ár hafa gert. Slík endurhæfingarstarfsemi á að sjálfsögðu að fara fram á Eyjafjarðarsvæðinu sem er fjölmennasta þéttbýlissvæðið utan höfuðborgarsvæðisins. Hvað endurhæfingarlækningar varðar vil ég vitna til sænsks öldrunarlæknis, Hans Thorstups frá Kalmar, sem skýrði frá því á þingi norrænna öldrunarlækna í Óðinsvéum í sumar sem leið að þeir í Kalmar hefðu sannreynt að markviss endurhæfing aldraðra skipti sköpum til að minnka kostnað við umönnun aldraðra. Því miður gefst hér ekki tími til að fara nánar út í það mál. Í þriðja lagi, virðulegi forseti, tel ég nauðsynlegt að nefndin sem er að vinna að því að marka framtíðarhlutverk Kristnesspítala vinni skjótt og skili niðurstöðum þannig að allir standi keikir eftir.

Virðulegi forseti. Þegar nafnið Kristneshæli var breytt í Kristnesspítali var það táknræn viðurkenning á breyttu hlutverki Kristness. Í stað berklasjúklinga voru langflestir vistmenn þungir hjúkrunarsjúklingar sem áttu heima á hjúkrunardeildum undir umsjón lækna og hjúkrunarfræðinga. Í framhaldi af nafnbreytingu var enn leitað nýrra leiða til að þróa spítalann í samræmi við nýjar þarfir innan heilbrigðisþjónustu. Fyrir nokkrum árum var tekin sú stefna að jafnframt því að hjúkra langlegusjúklingum skyldi spítalinn stofna endurhæfingardeild sem aðallega sinnti sjúklingum á Norðurlandi. Uppbygging var hafin og hefur gengið með ágætum. Þykir mér rétt að nefna, þar sem ég þekki nokkuð til reksturs spítalans, að sú uppbygging hefur verið gerð af einstakri forsjálni. Kristnesspítali hefur verið rekinn sem hluti Ríkisspítala og hefur það fyrirkomulag verið umdeilt. Vegna fjarlægðar spítalans við aðsetur stjórnarnefndar Ríkisspítala í Reykjavík hlýtur að vera erfitt fyrir stjórnarnefndina að setja sig inn í starfsemi og þróun spítalans. Jafnframt er vart rétt að skilja landfræðilega að faglegan rekstur og endanlega fjárhagslega ábyrgð sem er í höndum forstjóra Ríkisspítala þó svo daglegur rekstur sé allur í öruggum höndum framkvæmdastjóra spítalans. Því ætti að breyta eignaraðild og flytja alla stjórnun heim í hérað. Þessi hugmynd hefur í raun ekki komist á það stig að hagnýt útfærsla hennar sæi dagsins ljós þó að hún hafi verið rædd um árabil. Það er því ekki óeðlilegt að heilbrrh. mæli með skoðun á eignarhaldi, hlutverki og rekstrarformi. Það er hins vegar mín skoðun að sú stefna sem mörkuð var fyrir nokkrum árum um framtíðarhlutverk spítalans hafi verið rétt stefna og sé það enn. Ég vil nefna fáeina þætti í því sambandi. Engin endurhæfingardeild, eins og fram kom hér áðan, er fyrir sjúklinga á Norðurlandi og hefur reyndar verið rætt um að slíkri deild hefði þurft að koma upp fyrir Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. 

Hæstv. forseti. Ég get ómögulega tekið undir það með hv. 7. þm. Norðurl. e. að það sé fagnaðarefni að þessi nefnd, sem nú hefur verið skipuð, hafi yfirleitt verið sett á laggirnar. Samkvæmt skipunarbréfi, eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra, er hennar hlutverk nánast það að leggja spítalann niður. Það má ekki gerast. Það að þessi stofnun heyrir undir stjórnarnefnd Ríkisspítalanna er vissulega mál sem þarf að skoða og er ekki gott mál en það er þessu óskylt. Það er algjörlega því óskylt hvort spítalinn verður lagður niður eða ekki. Það vil ég að komi fram. Það sem skiptir máli, hæstv. ráðherra, er að þarna verði ekki anað að neinu. Þetta er mjög mikið og stórt mál, hagsmunamál fyrir norðlenskar byggðir, fyrir Eyjafjarðarsveit og Eyjafjarðarsvæðið, ekki síst þegar litið er til byggðastefnu. Ég trúi því ekki að hæstv. ráðherra muni láta það gerast að þessi spítali verði lagður niður og starfsemin flutt suður. Það er ekki í nokkru samræmi við það sem er verið að vinna að í nefnd sem hæstv. forsrh. skipaði og hefur það hlutverk að flytja starfsemi og stofnanir frá Reykjavíkursvæðinu til landsbyggðarinnar. Ég trúi því ekki að af þessu verði.

Virðulegi forseti. Því miður kom ekki fram hjá ráðherra það sem ég hafði vænst í þessu máli. Ég hlýt að lýsa miklum vonbrigðum mínum yfir því skipunarbréfi sem hann las upp fyrir þá nefnd að starfa eftir sem hann hefur skipað í málið. Hún hefur það hlutverk að útfæra hluti sem eru ósamrýmanlegir áframhaldandi starfsemi stofnunarinnar í þeirri mynd sem hún er í dag. Málið er svo einfalt. Það sem kom fram hjá ráðherra og ég ætla að drepa hérna á er varðandi kostnað við rekstur stofnunarinnar. Ráðherra getur þess ekki að þær tölur eru teknar frá þeim tíma þegar starfsemi stofnunarinnar var í lágmarki vegna endurbyggingar. Hann nefnir það ekki heldur að stofnunin hefur verið mjög þunga sjúklinga og ég sé ekki að hægt verði að spara nokkuð þótt þeir verði fluttir yfir á aðrar stofnanir. Þá nefndi hann húsnæðiskostnað. Þar er hann að skjóta sér á bak við hluti sem eiga sér ekki stoð í raunveruleikanum. Þarna nokkuð öflugt húsnæði, það er þarna og það er staðreynd. Rekstur þess í dag kostar 1,6 millj. kr. á ári. Það er rekinn þarna hitaveita sem kostar 300 þús. kr. á ári. Ráðherra svaraði ekki spurningunni um Kópavogshæli. Af því hann gerði það ekki þá ætla ég að skýra frá því að hef ég hér undir höndum bréf þar sem hann er búinn að heimila þá uppbyggingu á sama tíma og hann virðist vera að leggja til að fella niður endurhæfingarstöðina á Kristnesi. Ég vil einnig benda á að hæstv. ráðherra sagði að fyrir löngu hefði forstjóra Ríkisspítalanna verið skýrt frá því hvað stæði fyrir dyrum.  Að lokum vil ég upplýsa það hér að þetta mál nýtur mjög víðtæks stuðnings fyrir norðan. Við þingmenn kjördæmisins höfum fengið á okkar fund sveitarstjórn Eyjafjarðarsveitar, við höfum fengið héraðsnefnd Eyjafjarðar, Eyþing, nýstofnuð samtök sveitarfélaga í Norðurlandi eystra, sem öll hafa lýst yfir miklum áhyggjum sínum vegna málsins og stuðningi við áframhaldandi rekstur Kristnesspítala.

Virðulegi forseti. Vissulega er verið að vinna að því að marka stefnu í málefnum sjúkrahúsa á Íslandi. Einn þáttur í því var sú ákvörðun sem tekin var við afgreiðslu fjárlaga yfirstandandi árs að leggja niður bráðaþjónustu á Landakotsspítala og flytja hana til hinna spítalanna og gera ráð fyrir því að Landakotsspítali starfaði eftirleiðis sem ,,elektíft`` sjúkrahús. Þessi ákvörðun hefur tekist vel vegna þess að niðurstaðan er sú að í sjúkrahússrekstrinum í Reykjavík hafa sparast mörg hundruð millj. kr. eins og gerð verður grein fyrir síðar og enginn getur í efa dregið. Í öðru lagi hefur líka tekist vel til að því leytinu að allir þessir spítalar, þar á meðal Landakotsspítali, hafa aukið mjög verulega aðgerðir sínar frá því í fyrra. Það hefur því verið hægt að auka fjölda aðgerða og ná áhrifum til kostnaðarlækkunar upp á mörg hundruð millj. kr. í þessum rekstri. Ég vil aðeins taka það fram út af þeim umræðum sem hér hafa farið fram að það hefur engin heimild verið gefin til uppbyggingar endurhæfingardeildar á Kópavogshæli. Sú heimild sem hefur verið gefin er að Landspítalanum verði heimilt að nota þá endurhæfingaraðstöðu sem þar hefur þegar verið byggð til að endurhæfa aðra sjúklinga, svo sem sjúklinga eftir bæklunaraðgerðir og fleiri, jafnóðum og núverandi vistmenn á Kópavogshæli verða fluttir í sambýli. Ég veit ekki betur en sú ákvörðun njóti stuðnings allra þeirra aðila sem komið hafa að því máli. Það er öldungis rangt að það sé gert ráð fyrir því að eitthvert fé sem á að skera af Kristnesspítala verði notað til uppbyggingar á endurhæfingaraðstöðu á Kópavogshæli. Það er ekki gert ráð fyrir neinum fjárveitingum til uppbyggingar endurhæfingaraðstöðu á Kópavogshæli. Ég vil aðeins í lokin, virðulegi forseti, skýra frá því og ég held það eigi erindi í þessa umræðu, að það er ekki, eins og sagt hefur verið frá, full nýting á Kristnesspítalanum. Það voru 39,1 rúm í nýtingu fyrstu sjö mánuði ársins 1992 og 37,5 rúm á árinu áður, af 58 rúmum. Miðað við þann kostnað sem er á legurúm í öðrum stofnunum og ef tækist að ná kostnaði á legurúm á Kristnesspítala niður undir það sem er á öðrum stofnunum gæti Kristnesspítali hæglega starfað með óbreyttum hætti fyrir það fé sem er á fjárlögum. Svo mikill er munurinn á legukostnaði annars vegar á Kristnesspítala og hins vegar á þeim stofnunum sem menn geta helst borið hann saman við.

Hv. 6. þm. Norðurl. e. óskar eftir að taka til máls um gæslu þingskapa. Forseti vill benda hv. þm. á að það er komið langt fram yfir þann tíma að þingflokksfundir ættu að vera byrjaðir.

Virðulegi forseti, þetta verður örstutt og ég mun ekki fara hér í neina efnisumræðu heldur ræða um það sem snýr að eðlilegum þingsköpum. Það eru ekki eðlileg þingsköp að ráðherra í utandagskrárumræðu komi fram með fullyrðingar sem eru rangar. Ég var sem betur fer búinn að gera grein þeim fyrir í seinni ræðu minni. Það er algjörlega óviðunandi að ráðherra komi fram með slíkar fullyrðingar þegar búið er að loka fyrir ræðutíma annarra.

Hæstv. heilbrrh. talar um gæslu þingskapa og biður forseti hæstv. ráðherra að taka tillit til þess hvað tímanum líður.

Sjálfsagt, virðulegi forseti. Ég vil aðeins upplýsa að þær upplýsingar sem ég hef í höndunum eru frá skrifstofustjóra fjármáladeildar ráðuneytisins. Það er sjálfsagt að afhenda hv. þm. eintak af þessum upplýsingum en þar kemur það fram ég var að greina frá áðan.

Forseti var að benda hv. þm. á að löngu er liðinn sá tími sem þessi þingfundur átti að standa. Er það mjög nauðsynlegt sem hv. 5. þm. Vestf. telur sig þurfa að ræða undir liðnum gæsla þingskapa? Sé svo getur forseti ekki neitað honum og tekur hann þá til máls.

Virðulegi forseti. Það er ekki svo langt liðið umfram það sem síðasta þingskaparæða var haldin og vil ég því biðja forseta að vera ekki með áminningar af þessu tagi. En ég vil taka undir það sem fram kom hjá hv. þm. Jóhannesi Geir Sigurgeirssyni varðandi fyrirkomulag þessarar utandagskrárumræðu af styttri gerðinni. Það hefur iðulega komið fyrir og er ólíðandi fyrir þá sem hefja þá umræðu eða taka þátt í henni að henni skuli ávallt ljúka með því að ráðherra eigi síðasta orðið. Það er að mínu mati eðlilegur gangur í umræðu sem þessari að málshefjandi eigi lokaorð í umræðunni. Því miður hefur þetta verið framkvæmt þannig að ráðherra hefur ávallt haft síðasta orðið og það hefur komið fyrir og það oftar en einu sinni að viðkomandi ráðherra hefur misnotað þá aðstöðu.

Út af dagskrá er tekið 3. dagskrármálið. Fleira liggur ekki fyrir þessum fundi. Fundinum er slitið.