Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Herra forseti! Þetta mál, sem er stjfrv., er komið frá Nd. og hefur legið hjá allshn. síðan 25. fyrri mán. Eins og sjá má af nál., þá er n. ekki sammála um málið. Við tveir nm., hv. 2. þm. S.-M. og ég, leggjum til, að frv. verði fellt, og er í okkar nál. gerð grein fyrir, af hvaða ástæðum. Höfuðástæðan er, að við viljum ekki leyfa ölbruggun, eins og hún er leyfð nú. Hæstv. ríkisstj. sá sig knúða til að gefa út bráðabirgðal., sem leyfðu bruggun öls með 4% styrkleika handa brezka setuliðinu. Mér er ekki grunlaust um, að ríkisstj. hafi reiknað með allverulegum tekjum af þessu öli fyrir ríkissjóð. Reynslan hefur þó ekki verið sú, að ríkissjóður hafi fitnað mjög af öltollinum, því eftir heimildum, sem ég hef fengið, þá hefur sala ölsins verið minni en ráð var fyrir gert í upphafi. Salan mun hafa byrjað í kringum 16. janúar síðastl., og skýrslan nær til 10. maí. Á þeim tíma seldust 122480 flöskur, líklega hálfflöskur. Tekjur ríkissjóðs af þeirri sölu nema 9286 kr. Þetta jafnar sig í að vera á dag 1055 flöskur og 80 kr. fyrir ríkissjóð. Á ári með sömu sölu mundi ríkissjóður fá í tekjur af ölinu kringum 30 þús. kr., og nú á tímum er ekki litið stórum augum á jafnlágan toll. Nú er það að segja, að þótt ölið sé aðeins ætlað fyrir útlendinga, þá er þó hætta á, að ölið renni úr sínum rétta farvegi og til Íslendinga, en hvað sem því líður, þá er meiri hl. n. þess fullviss, að þegar brezka setuliðið hverfur burtu héðan, þá verður reynt að halda í þessa ölbruggun fyrir landsmenn sjálfa. Ýmsir af valdamönnum þjóðfélagsins hafa lagt mikið kapp á, að slík áfengisbruggun yrði leyfð. Fram að þessu hefur víst ekki fengizt meiri hl. fyrir þessu á þingi, og því er nú gripið Þetta kærkomna tækifæri til að koma á ölbruggi, með þá von í brjósti, að það verði aldrei lagt niður aftur. Frá sjónarmiði okkar bindindismanna á alls ekki að leyfa ölbrugg hér á landi. Ástæður fyrir því eru margar, meðal annars sú, sem drepið er á í nál. okkar, að öldrykkja er fyrsta skrefið til þess að venja menn á vínnautn, og við þykjumst hafa átt að búa við ömurlega reynslu af vínnautninni hér á landi, svo að hið opinbera hefur jafnvel verið til neytt að reyna að draga úr henni, t. d. með skömmtunarkerfinu, sem átti eingöngu að vera til þess að draga úr vínnautninni, fyrirbyggja launsölu og útiloka setuliðið frá því að eiga greiðan aðgang að vínútsölum landsins, en það hafði borið sorglegan árangur, eins og kunnugt er. Hið opinbera hefur haft fleiri varnir í frammi. Hefur t. d. verið. nokkuð rætt um, að reisa þurfi drykkjumannahæli, sem kosta mundi mikið fé, og er það afleiðing þess, að mikill hluti þeirra manna, er víns neyta, kann ekki með það að fara. Og svo er nú farið inn á þá braut að leyfa bruggun á sterku öli, sem er drykkur handa fátækum sem ríkum. Það er leiðin til að koma þeim, sem létta pyngju hafa, til að kaupa flösku og flösku af öli. Með því er verið að leiða þjóðina út á þá braut að hafa vín með höndum meira en verið hefur. Reynsla annarra þjóða er sú, að ölnautn sé fyrsta stig vínnautnar. Meðal annars af þeirri ástæðu teljum við, að ekki ætti að leyfa ölbrugg í okkar landi. Okkar land var einu sinni bannland, og ef til vill er það ekki svo langt framundan, að það verði bannland á ný, þó að ég spái engu um það, en það væri þá illa farið, ef áður væri búið að lögleiða hér bruggun á allsterkum áfengisvökva. Meðal annars af þessum ástæðum teljum við, að fella eigi þetta frv., þó að það sé stjfrv. Ríkissjóður missir mjög lítils í, og það eina, sem gerðist, væri það, að brezka setuliðið mundi flytja inn öl handa sér. Ég hygg, að þeir flytji yfirleitt inn það, sem þeir þurfa, og að þeir lifi ekki á okkar framleiðslu nema að litlu leyti. Þess má geta, að mér er ekki grunlaust um, að þessi bruggun á sterku öli hafi orðið til að draga úr neyzlu á veikara ölinu, sem öllum er heimilt að drekka, og ef svo er, sé ég ekki, hvað er unnið með þessu. Annað atriði athugavert er það, að öltollurinn er nú 7 aurar á flösku, og á víst að láta hann gilda einnig um sterkara ölið. Nú væri ekki óeðlilegt, þar sem sterka ölið á að vera handa gestum vorum, að tollurinn væri hærri á því í hlutfalli við styrkleikann, en með 7 aura tollinum eru tekjur ríkissjóðs af þessu mjög litlar. Þó að ég tali hér um tekjur ríkissjóðs í þessu sambandi, erum við þó algerlega andvígir því, að ríkið afli sér tekna á fávizku og vesaldómi manna, en það er gert með þessu. Vissir menn verða á þennan hátt byrði þjóðfélagsins, og margar fjölskyldur hafa komizt á vonarvöl vegna vínnautnarinnar. Því erum við „principielt“ á móti því, að ríkið afli sér tekna af vínsölu. Mér blandast ekki hugur um það, að löng ræðuhöld munu vera til lítils. Ég hef það á tilfinningunni, að þessu frv. sé ætlað líf og nóg þingfylgi sé fyrir því, og ég þykist vita, að hvorki ég né aðrir geti snúið þessum hv. þm. En sagan mun á sinum tíma dæma um þetta verk sem önnur. Ég efast ekki um, að við Íslendingar erum ein af þeim fáu þjóðum í heiminum, sem gætum sýnt þann menningarvott að brugga ekki áfengi og neyta þess ekki. Flest það, sem við bindindismenn sögðum, þegar áfengisl. var breytt, hefur rætzt. Þá sagði hæstv. forsrh., að íþróttahreyfingin mundi lækna þetta, ungir menn, sem efldu þor sitt úti við og uppi um fjöll og firnindi, mundu ekki neyta víns, en hann hefur ekki reynzt forspár, því að unglingar hafa mjög gerzt til þess að neyta víns, og áfengisflóðið hefur aukizt, þó að áfengis- verzluninni sé lokað nú um stund, vegna þess að vínandi fæst ekki frá útlöndum. Ég skal láta máli mínu lokið. Ég skil afstöðu minni hl. Hún er gagnstæð afstöðu okkar meiri hl. Ég geri ekki ráð fyrir, að ég svari aftur, nema eitthvað nýtt komi fram, því að ég býst ekki við því, að fram verði borin rök, sem kollvarpi þeim rökum, sem við berum fram í nafni bindindismanna í landinu.

Fram. minni hl. (Magnús Gíslason) : Eins og hv. frsm. meiri hl. gat um, hefur n. ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þessa máls, aðallega vegna þess, að ég leit á þetta sem fjárhagsmál ríkisins, en hv. meðnm. mínir vildu líta á það sem bannmál eða bindindis. Lítur út fyrir, að þeir hafi þá skoðun, að þótt ölið verði eingöngu selt setuliðinu fyrst um sinn, þá muni fara svo, að það verði síðar selt landsbúum yfirleitt. En í frv. er ekkert, sem réttlæti þessa skoðun. Ég man ekki til, að hér hafi nokkurn tíma komið fram till. um, að leyft yrði að framleiða öl handa landsbúum. Það er alkunnugt, að hér er hægt að framleiða öl, er ekki stæði að baki því, sem framleitt er hjá þjóðum, sem lengra eru komnar í þessu efni en við. En ekkert hefur komið fram, sem sýni, að halda eigi áfram og framleiða ölið handa öllum landslýð. Þetta er hliðstætt því, að öl væri framleitt til útflutnings. Það væri engin frágangssök, ef menn vildu ekki neyta ölsins í landinu, að það væri framleitt til útflutnings í því skyni að afla ríkinu tekna. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að ríkið hefði litlar tekjur haft af þessu hingað til. Það er rétt, en ástæðan er sú, að ekki hefur fengizt innflutningur á efni til ölbruggsins, svo að hægt væri að fullnægja eftirspurn setuliðsins. En þó að tekjurnar hafi ekki enn orðið nema 30 þús. kr., er það fundinn peningur fyrir ríkissjóð. Hv. frsm. meiri hl. vildi láta skína í, að ekki væri víst nema nokkur hluti ölsins rynni ekki í réttari farveg. En ég held, að hann hafi ekkert fyrir sér í þessu. Ríkisstj. hefur sett ströng ákvæði um þetta, enda er framleiðslan ekki meiri en svo, að hún fullnægir ekki einu sinni þörf Breta sjálfra. Hér togast í rauninni á tvö sjónarmið. Annað er sjónarmið bannmanna, sem vilja ekki, að nokkurt áfengi sé selt í landinu, en hitt er sjónarmið þeirra, sem vilja fá tekjur af ölsölunni. Það er rétt, að tollur af þessu öli er hinn sami og af óáfenga ölinu, en ríkið getur hækkað tollinn á sterkara ölinu, ef því sýnist, og eru þess dæmi frá öðrum löndum, að tollurinn fari eftir styrkleika ölsins.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Þetta mál stendur ekki í sambandi við það, hvernig á að vinna á móti áfengisnautn á Íslandi, og því er ekki rétt að ræða um þau efni í sambandi við þetta mál. Þjóðin skar úr um það á sínum tíma við almenna atkvgr., hvað henni hafði fundizt um reynsluna af bannl., og fer ég ekki lengra út í það mál. Það liggur ekki heldur fyrir að ræða um framleiðslu áfengs öls til sölu á íslenzkum markaði. Raddir um það, að þetta öl hafi verið selt að nokkru til Íslendinga, held ég, að hafi ekki við rök að styðjast. Spurningin er því þessi: Átti ríkisstj. að leyfa þetta ölbrugg, eftir þeim ástæðum, sem fyrir hendi voru? Það bar talsvert á því, að brezku hermennirnir drykkju úr hófi hér áður. Var það mjög áberandi á götum úti, og hlutust oft vandræði af og lá við slysum. Við í ríkisstj. ræddum við þá um það, að okkur þætti ekki fara vel á þessu. Þeir svöruðu, að meðan hér fengjust sterkir drykkir, eins og „svarti dauði“, sem seldir væru í bifreiðum og hægt væri að fá í áfengisverzluninni, hlyti þetta að verða svo, því að hermennirnir þyldu þessa drykki illa og kynnu ekki með þá að fara, enda væri ölvun af þessum drykkjum öðruvísi en af því áfengi, sem þeir væru vanir. Eins og kunnugir menn vita, eru áhrif af áfengi ólík, eftir því, hver tegundin er. Og áhrifin af áðurnefndum drykkjum eru svo, að menn komast í æst skap og verða örðugir viðfangs. Var því tekin upp áfengisskömmtunin, til þess að hermennirnir fengju ekki tækifæri til að ná í þetta áfengi. Hefur það valdið mikilli breytingu til bóta á framkomu hermannanna. - Hins vegar bentu þeir á það, að Bretar væru tiltölulega mesta ölneyzluþjóð veraldar og vanir ölinu frá æsku, og ef hermennirnir fengju ekki öl daglega, eins og heima fyrir, teldu þeir ekki viðurværi sitt sæmilegt. Því væri ekki annað fyrir þá að gera en flytja inn öl, án þess náttúrlega að greiða af því toll, eða að taka upp framleiðslu á því hér á landi. En ölið kváðust þeir verða að fá, og töldu þeir það óviðfelldið af íslenzku stj., ef hún neitaði um leyfi til að búa til öl hér á landi og neyddi þá til að flytja hingað vatn á flöskum í stað þess að flytja hingað aðeins annað nauðsynlegt efni og búa til ölið hér. Ef stj. hefði ekki leyft framleiðslu ölsins, mundu þeir því hafa flutt það hingað frá Englandi eða bruggað það sjálfir á Íslandi, og ríkið hefði tapað miklu fé. Því ákvað stj. með bráðabirgðal., að brugga mætti hér öl handa setuliðinu, en það er alveg eins og ef ölið væri framleitt hér til útflutnings. Ég sé ekki, hvað tapazt hefur, ef það hefur legið fyrir, að ölið vær í annars flutt inn tollfrjálst eða framleitt hér tollfrjálst. Munurinn er sá, að ríkið fær í öðru tilfellinu peninga, en i hinu enga. Ríkisstj. varð því sammála um að taka tilboði Breta og leyfa framleiðslu á öli handa þeim hér, í stað þess að neyða þá til að nota skipakost sinn til að flytja inn vatn á flöskum. Með þessu er ekkert skarð brotið í þær varnir, sem uppi hefur verið haldið. En það er vitað mál og augljóst öllum, sem þekkja nokkuð til áfengisneyzlu, að ölið er meinlausast þeirra drykkja, og svo er talið alls staðar nema á Íslandi. Ölneyzlan er miklu eldri með forfeðrum okkar en víndrykkjan, sem kom fyrst fyrir alvöru fyrir fáum öldum, en það er ekki fyrr en með sterku vinunum, sem ofdrykkja verður Þjóðarböl. Menn, sem haft hafa hér löggæzlu, vita, að tiltölulega mjög lítið af sterkustu vínunum er drukkið óblandað, heldur blandað saman við óáfengt öl, gosdrykki eða ávaxtasafa eða þá vatn, svo að drykkurinn verður áfengi að 6–7% og ekki beizkur til muna, svo að kvenfólk að unglingar fælist hann engan veginn meir en öl. Einna algengast er „gin“, drukkið í ávaxtasafa. Það er einhver eitraðasti drykkur, sem hægt er að fá. Hvarvetna nema hér mundi þykja fjarstæða að leyfa að flytja inn „gin“ og kenna að drekka það í ginnandi og sakleysislegum ávaxtasafa, en banna ölneyzlu, með þeirri einu röksemd að kalla, að ölið kenni mönnum að drekka. Hér má flytja inn ótakmarkað whisky og aðrar sterkar víntegundir og eitruðustu, en ölið á nú að vera aðalhættan. Það er ómögulegt að hlusta á svona staðhæfingar. Málið er svo einfalt, að langar umr. ætti ekki að þurfa. Hér er ekki um það að ræða að vernda brezka herinn hér fyrir öldrykkjunni, sem Íslendingar telja hættulegasta, en yfirstjórn hans skaðlausasta allrar áfengisneyzlu. Hvort sem við viljum eða ekki, fær herinn sitt öl, og viðleitni okkar yrði fyrir gýg. Hér er ekki um það að ræða, hvort bannlög vor eigi að þoka eða ekki fyrir óskum hersins um ölið, því að þeir flytja inn ölið, tollfrjálst, eða brugga það sjálfir, ef þeir þykjast þurfa. Hér er aðeins um það að ræða, hvort við eigum að hirða toll af ölframleiðslu í ríkissjóð eða hirða hann ekki. Á síðastl. vetri tókst ekki að fá nema svo lítið efni til ölgerðarinnar, að tekjur ríkissjóðs af henni hafa ekki orðið nema 10–20 þús., líklega nær 20 þús. kr. Þó að þær yrðu aðeins nokkrir tugir þúsunda yfir árið, þætti mér ekki ástæða til að neita þeim viðtöku. En ég hygg, að þær tekjur yrðu 200 eða a. m. k. hátt á annað hundrað þús. kr. á ári, ef fullnægt væri eftirspurn hersins eftir ölinu. Ríkisstj. taldi sig ekki hafa neina heimild til að kasta því fé ríkissjóðs frá sér til þess að fá því einu framgengt, að lög vor yrðu brotin. Heldur kaus hún að gefa út bráðabirgðal. um undanþágu til ölframleiðslu, sem stuðlar á engan hátt að drykkjuskap Íslendinga, heldur eingöngu að hættulausri áfengisneyzlu erlends hers.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Það var fátt, sem ég þarf að svara í ræðu hv. frsm. minni hl. Hann tæpti á nokkrum ummælum mínum og taldi, að engar sannanir lægju fyrir um, að innlendir menn hefðu smakkað á réttunum hjá þeim brezku. Ég veit nóg dæmin, allt of margir menn hafa sagt mér frá því persónulega, að þeir hafi drukkið ölið og vita vel, hvernig það er á bragðið. Hann talaði um nokkurt fundið fé, en ég lýsti yfir, að það fundna fé mætti liggja kyrrt í jörð, þar sem það er grafið. Hæstv. forsrh. talaði af persónulegri tilfinningu í málinu, og það kom fram, sem ég vissi raunar áður, að hann er einn hinn sterkasti formælandi þess að leyfa bruggun áfengs öls handa innlendum mönnum, og liggur það að baki samúð hans með þessari ölbruggun. Það sannast nú þegar ótti okkar í meiri hl. n., að bruggunin á sterku öli yrði ekki lögð niður síðar. Það er rétt, að frv. gefur ekki ástæðu til þess ótta, en þessi ræða hefur aukið tilefni til hans. Það hefur verið talað um, að of lítið væri af skipum til að flytja að hinn enska guðadrykk þeirra, áfenga ölið, svo að við værum siðferðilega skyldugir til að bæta úr. Þetta er ekki með öllu rétt um skiprúmið. Oft hafa, a. m. k. síðastl. sumar, komið hingað hálftóm skip frá Bretlandi. Auk þess hefur verið flutt inn öl, því að þessi nýja framleiðsla hér hrökk of skammt. Ég sé ekki betur en þeir hefðu mátt flytja inn þá smáskammta líka, sem hér voru kokkaðir. Brezku hermennirnir eru úr öllum stéttum þjóðfélagsins og með ýmsar lífsskoðanir, en það þori ég að segja, að meðal alþýðumanna þar er mjög almennur bindindisvilji og vafalaust óskir um, að við gerum ekkert til að auka áfengisneyzlu hersins, ekki sízt þar sem mjög er margt unglinga í setuliðinu, sem læra mundu að drekka á þessu öli. Er það rangt eða óhyggilegt að mæta fremur óskum þessara manna, sem auk þess sýna bezta framkomuna í okkar garð, en hinna, sem opna vilja hér nýja flóðgátt til að svala áfengisþorsta sínum og vekja hann í öðrum? Hæstv. ráðh. skýrði frá þeirri hættu, sem virtist af því stafa að leyfa hermönnum aðgang að vínbúðum okkar, en gerði ekkert úr hættu af ölinu. Ég hef reynslu fyrir því frá yngri árum. Ég gat drukkið mig ölvaðan af öli. Ráðh. taldi. ölið einu leiðina til að koma í veg fyrir ölvun hinna erlendu hermanna og árekstra, sem af henni geta leitt. Verði honum að von sinni, en önnur hefur reynsla okkar Íslendinga verið af svo sterkum drykk sem „stríðsöl“ getur orðið. - Við vitum ekki einu sinni, ef atkvæðagreiðsla færi fram meðal ensku hermannanna, nema þeir yrðu fleiri þar, sem vildu ekki leyfa þetta öl, heldur láta sér lynda hið indæla vatn okkar, sem ég veit þeir lofa og prísa, við þeim þorsta, sem á suma þeirra kynni að sækja þrátt fyrir okkar svala, tæra loft. Hinir, sem heimta áfengið, fá það og það án tolls, segir ráðh. Rétt mun það. En þá er líka margt annað, þarft og óþarft, flutt inn handa hernum án þess að ísl. ríkið fái toll af, þótt háir tollar séu á þeim vörum til innlendra manna. Má nefna matvæli eins og niðursoðna ávexti eða nautnavörur eins og vindlingana, sem ætluðu að verða ríkisstj. mest hneykslunarhellan, vegna þess hve mikið af þeim laumaðist í vasa Íslendinga um skeið, sennilega við vægu verði. Nú er verið að efna til hins sama með sterka ölið, og ráðh. lætur fyrirfram í ljós áhuga sinn fyrir því, að landsmenn fái síðar meir löghelgað leyfi til að neyta þessa öls. Má nærri geta, hve vonin og fyrirheitið um löghelgunina torvelda mótstöðu gegn lagabrotum í þessu efni nú á næstunni, og má vera, að frá sjónarmiði nokkurra formælenda áfengis hér á landi þyki það vel farið, en auðvitað er það ekkí hugsun hæstv. ráðh. Ég færði rök að því áðan, að ölið væri sennilega minna skaðsamt en aðrir áfengir drykkir, sé það drukkið einsamalt, en þar sem það er tiltölulega ódýrt, er það hentugt til að læra að drekka og auk þess blandað enn sterkari drykkjum, til þess að þeir renni betur niður og menn vari sig ekki á, fyrr en þeir eru ofurölvi. Ofdrykkjan er því langtíðast meira. og minna af öldrykkju sprottin.

Ekki var það nú í gamla daga.

Ég man vel eftir því, að gamli Carlsberg var vel kunnur hér og mikið drukkinn, og menn byrjuðu á honum.

Margir á brennivíninu

. Það þurfti ekki alltaf brennivín til að fylla uppvaxandi æskumenn, „því gamli, gamli Carlsberg þeim gerði beztu skil“, eins og kveðið var. Þá var ölið gert landrækt með víninu á sínum tíma. Nú á það að vera sönnun fyrir skaðleysi ölsins, að drykkjumenn vilja blanda það sterkari drykkjum, svo að það hrífi betur. Ég held við vitum, að vínhneigðir menn taka „kogarann“, brennslusprittið, þegar annað þrýtur, - engin takmörk fyrir því, hvað þeir geta látið í sig. Hinir hófsamari fara gætilegar. En fíkn sumra manna í sterka áfengið bætir ekkert málstað ölsins, það er jafnskaðlegt fyrir því. Mér skildist á hæstv. ráðh. (HermJ), að með reynslu frá lögreglustjórn sinni hér í bæ í huga teldi hann vínnautn ekki æskilega: Því síður skil ég hann, þegar hann vill stuðla að henni og telur eyðslu manna til þeirra hluta æskilegan tekjustofn fyrir ríkið. Þann tekjuauka vitum við, að það borgar margföldu verði fyrr eða síðar. Hann hélt, að tekjurnar samkv. þessu frv. yrðu einar 200 þús. kr. á ári eða upp undir það, en þó urðu þær ekki nema um 80 kr. á dag. En ríkissjóður mundi sem stendur standa jafnréttur, þótt tekjuvonin, sem hann missti, væri eins mikil og hæstv. ráðh. hélt. Í svo stóru framtíðarmáli er sú upphæð smámunir, miðað við aðrar upphæðir, sem við reiknum nú með, og auk þess a. n. l. sýnd veiði en ekki gefin, þótt færð hafi verið í ísl. krónur að nafni til. Ég held ég hafi svarað öllum aðalatriðum í ræðu hæstv. ráðh. Sú lífsskoðun, að vínnautn spilli mönnum og mannfélagi, og auðmagn, sem í áfengisframleiðslu er bundið, leiði til ófarnaðar í okkar þjóðfélagi sem víðar, getur ekki haggazt af stundarástæðum, slíkum sem hann bar fram. Verði frv. samþ., mun reynslan því miður skera átakanlega úr því, hvorir hafa réttara fyrir sér. Ég legg til, að málið verði fellt og þar með úr sögunni.



Þetta mál er að vissu leyti nýtt hér í deildinni, en þó hygg ég það rétt hjá hv. 2. landsk. (SÁÓ), að umræður um ölið hafi verið hér á sveimi undanfarin ár. Ég lít svo á, að málið, sem hér liggur fyrir, sé ákveðinn liður í því, að teknar verði upp umr. um aðalmálið, bruggun áfengs öls í stærri stíl hér á landi. Þetta er fyrsta skrefið í þá átt. Úr því að málið kemur hér til meðferðar, álít ég rétt að líta á það frá nokkru hærra sjónarmiði. Ég er að vísu sammála hv. 2. landsk. um það, að áfengisnautn Íslendinga er afar mikið böl. Það lítur út fyrir, að þjóðin sé fram úr lagi hneigð til áfengra drykkja. Bæði kostar þetta mikið fé og veldur erfiðleikum sakir þess, hve þjóðin kann illa með vín að fara eða að hegða sér á almannafæri. Þetta sýnist hafa fylgt kynstofninum gegnum aldirnar. Skoðanir skiptast um það, hvort rétt sé að reyna að útiloka allt áfengi með valdboði og gera menn þannig fráhverfa því, er þeir ná því ekki nema með erfiðleikum og illum ráðum, eða láta sér nægja bindindisleiðina. Það var ákaflega eðlilegt, að góðtemplarar, en til þeirra mun hv. 2. landsk. teljast með heiðri og sóma, ynnu mjög á árin 1880–1908 og sæju sér, er á leið, færi á að reyna hér aðflutningsbann áfengra drykkja. Þegar þeir lögðu út á þá braut, verð ég að segja,, að það var nokkuð stór hugsjón og nokkuð djörf. En til þess að átta sig á málinu verður að líta á, hvernig þetta hefur gefizt. Bannmenn höfðu meiri hl. með sinni skoðun á Alþingi 1908. Sá maður, sem þá var ráðherra, hafði það mikla trú á þessu, að hann tók bannmálið fram yfir stjórnarskrármálið, sem þó hafði þá verið kosið um til Alþingis. En þótt bannmenn hefðu meiri hl. við kosningarnar, kom það fram, að áfengið hafði svo sterk ítök í þjóðinni, að þeir gátu ekki hindrað, að framkvæmd 1. yrði spillt. Eftir nokkra stund knúði læknastéttin það fram, að hún mætti nota alls konar vín í lækningaskyni, nema e. t. v. öl. Nokkur hluti þeirrar stéttar hélt ásamt þeim, er áttu birgðir frá fyrri árum, uppi möguleikum til þess, að Íslendingar gætu fullnægt þessari sterku löngun sinni. Of stór hluti þjóðarinnar vildi ná í áfengið, þar á meðal margt embættismannanna. Bandaríkjamaður, sem hér kom, lét svo um mælt, að ómögulegt væri að láta bann haldast í landi, þar sem embættismennirnir væru á móti því. Þá kom að því, að Spánverjar settu hnífinn á hálsinn á Íslendingum og sögðu: Annaðhvort verðið þið að kaupa af okkur vín eða við hættum að kaupa af ykkur fisk. En það gerðist ekki annað en það, sem mundi hafa gerzt af sjálfu sér eftir nokkur ár. Þetta tók samt steininn úr. Og það var drukkið í landinu fyrir millj. króna. Síðan hafa verið gerðar eindregnar og ákveðnar tilraunir í þá átt að útrýma vínnautninni, en það hefur ekki reynzt unnt að gera það. Þegar tók fyrir læknabrennivínið og skipabrennivínið, kom bruggið til greina. Það, sem gerðist með hinni almennu atkvgr., var afleiðing af þessu. Bannmenn höfðu í raun og veru beðið ósigur. Meiri hluti þjóðarinnar vildi hafa áfengið, bruggið þróaðist úti um allt land, jafnvel í fjósum landsmanna var bruggað. Þá var það ráð tekið að leyfa alla sterka drykki, og eina vígið, sem skilið var eftir, var ölið. Nú hefur með stjórnarboði verið hallazt að því að leyfa tilbúning öls á takmarkaðan markað, sem raunar liggur fyrir utan hið íslenzka þjóðfélag. Ég held ekki, að hv. 2. landsk. hafi gert sér það ljóst, að eftir þá reynslu, sem fengin er í áfengismálunum, er sú gamla skoðun dauðadæmd, að hægt sé að ráða við vínnautnina með lagaboðum. Það verður að gera með andlegum meðulum. Stefna hv. meiri hl. í þessu máli er vitanlega sprottin af góðum hvötum. En hv. meiri hl. getur verið viss um, að úr því að hér er drukkið á hverju ári fyrir 3 millj. kr. af öllum mögulegum tegundum, er ekki til neins að ætla að stöðva eina lindina með lagaboði, - þá einu, sem er hægt að framleiða hér. Ég vil beina því til hv. 2. landsk., hvort honum er ekki kunnugt um, að áhrifamenn í hans flokki hafa starfað að því árum saman af einlægni, að hér yrði komið upp stórfelldri framleiðslu á öli, með það fyrir augum, að þetta yrði mikilsverð atvinnugrein fyrir Íslendinga. Ég ætla um leið að fara nokkrum orðum um það mál, því að það er stærra en málið, sem fyrir liggur. Ýmsir áhrifamenn hafa verið á verði um það undanfarin missiri, hvort ekki ætti að reyna að koma hér á nýjum iðnaði, ölgerð, og skapa fyrir hann markað erlendis. Út af þessu hafa verið gerðar rannsóknir á drykkjarvatni í Reykjavík, en það er bezta drykkjarvatn í veröldinni eftir því, sem margir halda fram. hví er ástæða til að ætla, að ölið yrði betri vara hér en ölið úr hinu hversdagslega vatni í Danmörku. Það væri vel hægt að hugsa sér, að bæði væri þetta stjfrv. samþ. og að hér yrði komið á stórfelldri framleiðslu til útflutnings, enda þótt ölbann væri í landinu sjálfu. Ef um mikla framleiðslu væri að ræða, t. d. eitthvað að tiltölu við Carlsberg í Danmörku, mundi það hafa litla þýðingu, þó að selt væri hér það, sem þjóðin kynni að vilja kaupa. Mér finnst, að hv. 2. landsk. gæti vel út frá sinni lífsskoðun sætt sig við, að bruggað væri öl handa setuliðinu og til útflutnings. Ég get ekki skilið annað en að einmitt hann, sem er fulltrúi fyrir verkamenn, mundi gjarnan vilja þá aukningu á atvinnu í landinu, sem af slíkum iðnaði mundi leiða. Ég hef ekki mikla reynslu af öli sjálfur og finnst það eiginlega hvorki gott né vont. En ég man eftir, að erlendis hef ég rekizt á bjór frá Tékkóslóvakíu, sem mikið var flutt út af. Sá bjór bar það með sér, hvað vatnið í honum var hreint og loftkennt, og hann var fyrirtaksvara. Tékkóslóvakía hefur haft miklar tekjur af þessu öli og það hefur þótt bera af öðru öli. Það er undarlegt, þar sem hv. 2. landsk. er ljóst, að Bretar mundu fá öl frá Englandi, ef þeir fengju það ekki hér, að hann skuli taka þessa afstöðu: Ekki getum við hindrað menn í stóru löndunum í að drekka öl. Spursmálið er, hvort við viljum hafa atvinnu af því hér á landi. Merkir menn í flokki hv. þm. hafa verið þeirrar skoðunar, að þetta væri æskilegt frá atvinnusjónarmiði. Þess vegna kemur mér það á óvart, að bæði hv. 2. landsk. og flokksbróðir hans í Nd. skuli vera á móti þessu frv. Sú þraut, sem þarf að leysa í þessu sambandi, er uppeldislegs eðlis. Sú uppástunga, sem gerð var í einni n. hér á þ., að láta góðtemplara fá 50 þús. kr. sem gjöf í byggingarsjóð sinn, ber vott um skynsamlega íhugun. Á þá leið væri skynsamlegt að taka upp baráttuna þar, sem góðtemplarar byrjuðu hana 1880. Ég býst við, að þeir af borgurum landsins, sem sjá, að ekki er hægt að ráða við áfengisflóðið með lagaboðum, en að hins vegar þarf að lækna skaðann af því, áliti, að efla beri góðtemplararegluna til að koma sér upp góðum húsakosti á ágætum stað, þar sem salarkynni væru á þann veg, að þar gætu farið fram góðar og hollar skemmtanir og fræðslustarfsemi. Þar er sú rétta leið. Við verðum að viðurkenna, að bannleiðin hefur tapað hér á landi. Ég vil óska eftir því að fá hjá aðalfrsm. meiri hl. upplýsingar um, hvort hann gæti ekki gengið inn á þann málstað, sem hæstv. forsrh. reifaði hér: að hafa allar tegundir til sölu, en hefja svo jafnframt kröftuga uppeldislega baráttu í þá átt, að vínnautn sé ekki úr hófi fram.



Þeir, sem hafa haldið því fram, að samþ. beri frv. þetta, hafa samt allir látið þá skoðun í ljós, að drykkjuskapur sé hér svo mikill, að full ástæða sé til að ugga um fjárhagslega og heilbrigðislega afkomu þjóðarinnar. En þá skil ég ekki vel þeirra hugsanagang, þar sem þeir vilja gera það, sem hægt er, til að stemma stigu fyrir drykkjuskap í landinu, en samt hafa fleiri tegundir áfengis á boðstólum en áður. Það hefur komið skýrt fram í umr. hér, að ekki er ætlazt til, að ölbruggið hætti, þó að setuliðið hverfi héðan, heldur á ölið að vera handa Íslendingum, þegar fram í sækir. Ég skil ekki röksemdafærslu þeirra, sem vilja samþ. frv., nema ef þeir væru þeirrar skoðunar, sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, að það eigi að stefna að því, að allir Íslendingar verði svo ósjálfbjarga af vínnautn, að brýna nauðsyn beri til að stemma stigu fyrir henni, þegar út. í öngþveiti er komið. Ég veit, að hv. þm. finnur, ef hann athugar málið, að sú reynsla yrði of dýrkeypt. Það er ekki vafamál, að öldrykkja er undir flestum kringumstæðum byrjun til víndrykkju, en þar sem bæði hæstv. forseti og hv. þm. S.-Þ. eru á þeirri skoðun, að víndrykkja sé löstur, skil ég ekki þeirra afstöðu. Ég vann hér í eyrarvinnu, þegar ég var innan við fermingu. Þá var öldrykkja hér mikil bæði meðal verkamanna og annarra. Þá voru hér unglingar, sem byrjuðu á bjórdrykkju, og margir þeirra urðu síðan ræflar, rónar, eins og það er kallað nú. Öldrykkjan var fyrsta sporið á þeirra óheillabraut. Íslendingar eru öðruvísi en aðrar þjóðir „mentalt“ séð í þessum efnum. Þeir kæra sig ekki um upplyfting. Þeir vilja verða drukknir. Þrátt fyrir það, þó að leyft sé að verzla með sterka drykki hér, kinokar ríkisstj. sér við að leyfa að selja landsbúum öl, af því að hún veit, að það fæst ekki samþykkt fyrir því á Alþingi, og þjóðin vill það ekki heldur. Eftir atkvgr. í Nd., þar sem samþykkt hafðizt með eins atkv. mun bæði við 2. og 3. umr., sést, að ef um hefði verið að ræða að leyfa ölbruggun fyrir landsmenn sjálfa, hefði það verið fellt. Af hverju á líka að þrengja slíku upp á þjóðina, þegar allir eru sammála um, að drykkjuskapur hér er miklu meiri en góðu hófi gegnir? Þá kem ég að atriði, sem hæstv. forsrh. gat um, að ef ríkisstj. hefði ekki hafizt handa, hefðu Englendingar flutt inn öl. Það virðist sem ríkisstj. hafi verið sannfærð um, að ölið væri ekki heppilegt fyrir Íslendinga, annars hefði hún gefið það frjálst. Þar sem hún hefur þessa skoðun, er það siðferðileg skylda hennar að sporna við því, að ölbrugg sé yfirleitt leyft hér. Ef Bretinn hefði heimtað það, þá hefði hann brotið landslög. Þeir um það. Það var siðferðilega miklu réttara að láta útlendinga knýja þetta fram með lögbroti en að ríkisstj. sé að hjálpa þeim til að brjóta 1. á móti vilja mikils hluta þingsins. Það er svo hæpið, að ég efa, að ríkisstj. sé ánægð yfir þeim Pyrrhusarsigri. Og þegar við bætist, að þetta á að réttlæta með því, að nokkrar þúsundir komi í ríkissjóð fyrir að brugga það, sem er Íslendingum skaðlegt, má hún vel sætta sig við, að málið gangi ekki fram. Það má vel vera, að aftur komi fram einhver krafa frá brezka setuliðinu og því þyki henta að fá hér eitthvað, sem útheimtir lagabreyt., það bjóðist til að borga nokkur þúsund í ríkissjóð fyrir lagabreyt., og þá eigum við að vera. boðnir og búnir til að gera þetta. Við gerum margt, sem er siðferðilega rangt, en það bætir ekki úr skák að sama sem bjóðast til að gera það fyrir peninga, fyrir ofurlítinn gróða. Þá mundi reynslan sanna okkur fljótlega, að það er hættuleg braut. Í aðra röndina viðurkenna menn, að þetta sé skaðlegt, drykkjufýsn Íslendinga sé svo mikil, að það verði að stemma stigu fyrir aukningu hennar. En í öðru orðinu segja sömu menn, að það verði að fullnægja henni og virðast taka fegins hendi við tilmælum brezka setuliðsins, ef það gæti leitt til þess, að þorstanum í sterka ölið yrði að fullu svalað innan skamms, og verðlaunin fyrir að brjóta þessar varnir okkar niður eiga að verða fáeinir aurar frá Bretum í ríkissjóð. En þá er metnaður Íslendingsins orðinn lágur, ef hann lýtur að þessu. Ég ætla ekki að gera orð mín fleiri. Ég á bágt með að skilja, að í þessari deild fáist meiri hl. til að hjálpa ríkisstj. til að vinna þennan Pyrrhusarsigur, heldur verði deildin til þess að forða henni frá því í framtíðinni að hafa borið þetta mál fram gegn vilja hálfs þingsins, - til einskis sjáanlegs gagns nema brjóta niður lögin og auka á verðbólguna í landinu.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Mér virtist ræða hv. þm. Hafnf. (BSn) byggð að sumu leyti á misskilningi og verð að svara nokkrum atriðum. Samkv. frv. er ekki verið að framleiða öl fyrir íslenzkan markað, svo að hér er ekki um ölhneigð Íslendinga að ræða. Engu að siður er rétt að minna þessa sérfræðinga í öldrykkju á það, hvernig stendur á því, að aðrar þjóðir, sem hafa áfengi um hönd, hafa ekki þessa sérstöku íslenzku hræðslu við ölið. Eða hvar er það nema hér, að leyft sé að drekka gin og whisky og alla hina sterkustu drykki, en öl bannað? Eins og ég benti á í framsöguræðu, hefur aðferð Íslendinga við vínneyzlu gerbreytzt á síðari árum. Hv. þm. Hafnf. talaði um, hve mikið hefði verið drukkið hér við höfnina. Það er rétt, að menn drukku bæði öl og sterkt áfengi óblandað, og unglingum þótt vínið beizkt, þar sem það var skenkt á staupin við búðarborðið. Nú þegar sterku drykkjunum er hellt út í sítrón og ávaxtasafa eða vatn, er ekkert sem torveldar kvenfólki og unglingum neyzlu þeirra.

Er „svartidauði“ drukkinn blandaður?

. Það er engin fullyrðing út í loftið, að 14, 16–18 ára unglingar og kvenfólk komast strax upp á það að drekka hvaða sterkan drykk sem er, einnig „svartadauða“, með ýmsum blöndunaraðferðum. Þess vegna er hitt rangt, að með ölneyzlu einni komist menn heldur á lagið að drekka. Þessari höfuðröksemd andmælenda frv. álít ég, að hiklaust beri að mótmæla, eins og venjur eru breyttar. Það hefur komið hér fram, að ríkisstj. hafi ekki viljað koma fram með frv. um öl fyrir íslenzkan markað, af því að hún viti, að meiri hl. þingsins sé móti því. Stj. veit, að þetta er deilumál, og hún er ekki á einu máli um það. Hún sér enga ástæðu til að koma fram með slíkt frv. á þessum tíma. En þegar hv. þm. Hafnf. (BSn) staðhæfir, að meiri hl. þjóðarinnar hafi lýst sig fylgjandi banni á öli, er það tilhæfulaust, og ég leyfi mér að fullyrða, að líkur séu fyrir hinu gagnstæða; að meiri hl. þjóðar mundi fylgja því við atkvgr. að leyfa öl, fyrst sterkt áfengi hefur verið leyft. Ég held, að skoðun sumra hv. þm. í þessu efni sé óþörf kosningahræðsla. Mér hefur aldrei dottið í hug að segja annað hér á Alþingi né á kjósendafundum en að ég tel ekki nokkra ástæðu til að banna öl, eftir að sterkir drykkir eru leyfðir. Þetta hef ég m. a. oft látið í ljós í Strandasýslu, og þótt þar sé lítið drukkið, eins og yfirleitt á Vestfjörðum, hef ég aldrei vitað, að þetta reytti af mér fylgi, fremur hið gagnstæða. Ríkisstj. taldi ekki eðlilegt að hreyfa málinu nú. En það sat ekki á okkur, sem höfum leyft hið sterka áfengi, að gerast forsjá fyrir brezka hernum og reyna eftir getu að fyrirmuna honum að ná í hið hættulausa öl. Og mér er spurn, hvar í veröldinni sá her muni finnast, sem lætur sér lynda að hafa ekki öl. Ég býst sízt fremur við því um andstæðinga brezka hersins í þessari styrjöld. Þeir þiggja ölið, ef ég þekki þá rétt. Herstjórnir eru þeirrar skoðunar, að öldrykkja sé langsamlega skaðlausasta áfengisneyzlan, sem um er að velja, en reyna hins vegar að halda hermönnum frá hinum sterku drykkjum. Hér er ekki farið fram á neitt, nema að ölgerðin fari hér fram á þann hátt, að tollur renni af til ríkisins. Spurningin er aðeins þessi: Eigum við að taka við tolli af þessari framleiðslu fyrir brezka herinn eða ekki? Ölið fá þeir hvort sem er. Deildin ræður, ef hún vill fella frv., en það þýddi ekki nokkurn skapaðan hlut nema afsal á tekjum.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Áður en ég svara hv. þm. S.-Þ. (JJ), vildi ég beina þeirri fyrir spurn til hæstv. forsrh., hvort í ráði sé að verja tekjunum, sem fást kunni af ölinu, í ákveðnu augnamiði.

Það hefur verið talað um það, en ekki ákveðið.

Mér skilst, að talað hafi verið um að reisa fyrir það fé alldýra stofnun og kosta rekstur hennar. Það styður þá skoðun meiri hl, n., að ölið þurfi um ófyrirsjáanlega framtíð að fullnægja þörfum, sem óhjákvæmilegt verður að standa undir, eftir að á er komið, og verði þá ölframleiðslan að miðast við innlendan markað og raka saman peningum á síaukinni öldrykkjufýsn þeirrar vaxandi kynslóðar, sem við á að taka. Þetta sýnir, hve víðtækt málið er og afleiðingar þess. Hv. þm. S.-Þ, spurði, hvort mér væri ekki kunnugt um, að áhrifamenn í mínum flokki væru fylgjandi stórfelldri bruggun á öli. Mér er ekki kunnugt um þær stórfelldu áætlanir, sem hann þykist vita til, og ætti það svar að. nægja honum. Enn fremur spurði hann, hvort ég, fulltrúi verkalýðsins, gæti lagzt móti aukinni framleiðslu, sem gæfi atvinnu. Ég get sagt honum það strax, að ég mundi ekki vilja stofna til atvinnuaukningar á þennan hátt. Áfengisnautn vegur þar móti atvinnunni. Og reynslan er sú í flestum löndum, að áfengisauðmagn myndast um slíka framleiðslu og er eitthvert hið spilltasta og versta viðfangs af öllum auðvaldsklíkum. Oft hefur, risið barátta fyrir því að breyta ölgerðarhúsum og bruggunarstöðum í þarfari iðngreinar, en sjaldan áunnizt mikið, vegna þess, hve framleiðsla þessara hringa reynist víðast arðvænleg. Helzt hefur sú breyting tekizt í Bandaríkjunum, Yrði á þessu byrjað hér, til útflutnings eða heimanotkunar eða hvors tveggja, henda líkur til, að svipað yrði uppi á teningnum og í öðrum löndum álfunnar. Hagnaður verkalýðsins er áreiðanlega ekki í fyrirrúmi hjá þeim herrum, sem berjast fyrir ölbruggun á Íslandi. Hv. þm. (JJ) telur sig vera bannmann, en bannið sé búið að vera á Íslandi. Enginn er spámaður í sínu föðurlandi, en ekki mun hann vita meira en aðrir um úrslit þess hildarleiks, sem yfir álfuna gengur. Veit hann, hvaða lífsstefnur kunna þá að verða ofan á, þegar farið verður að byggja hana úr rústum? - Það gætu orðið þær, sem legðu meira upp úr vörnum gegn víninu en hv, þm. gerir nú. Ósigur bruggvinanna hér í þessu máli gæti líka ýtt undir það, að Ísland yrði síðan fyrsta bannlandið að nýju. Hæstv. forsrh. vildi bregða mér, og sennilega einnig hv. þm. Hafnf. (BSn), um kjósendahræðslu í þessu máli. Það nægir, að ég svari fyrir mig, aðrir munu svara fyrir sig. Lífsskoðun mína í málinu hef ég nú haft meiri hluta ævinnar, hvað sem liðið hefur vilja kjósendanna: Ég hef aldrei verið óákveðinn í því, þótt ég vissi, að sitt sýndist hverjum kjósenda minna. Eigi að fara eftir geðþótta þeirra, er þarna engin leið nema tvístíga á þann hátt, sem hv. þm. S.-Þ. gerir.



Ég sé mér ekki fært annað en taka til máls, því að eiginlega skil ég ekki nema helminginn af því, sem sagt er. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum að hlusta á ræðu hv. þm. S.-Þ. Eins og hans var von og vísa, byrjaði hann mjög skynsamlega á því að rifja upp sögu bindindis og banns. En þá kom það. í ljós, að hann var orðinn algerlega uppgefinn á þeirri starfsemi, sem hann hafði einu sinni barizt mjög fyrir. Hann virtist orðinn alveg trúlaus á, að hægt sé að útrýma áfenginu, og held ég þó, að hann hafi haft þá trú, og það hlýtur að vera takmark hvers, sem vill ekki vera hálfur í baráttunni gegn drykkjuskapnum. Ég álít, að hver, sem hverfur frá þessu markmiði, sé í rauninni horfinn frá allri bindindisstarfsemi, sem varanleg áhrif hefur. Þannig er um takmark flestra hugsjóna. Menn verða að stefna að takmarkinu, hvort sem þeir ná því eða ekki, án takmarks er viðleitni til einskis eða verra en það. Það er um tvenns konar sjónarmið að ræða í þessu efni, annað að við viljum alls staðar vera á verði gegn aukinni áfengisneyzlu, hitt, að hvar sem við sjáum stein í götu útrýmingar áfengis, viljum við velta honum burt og ekki láta setja þar nýja steina í staðinn, því fleiri steinarnir, því meiri hætta á, að gatan verði aldrei rudd. Okkur er það ekkert nýnæmi, þótt við heyrum sagt, að drykkjuskapur sé böl. En gallinn er sá, að það er aldrei tekið nógu hreint á málinu. Mér finnst það því einungis vera krókódílstár, sem stuðningsmenn áfengisneyzlunnar gráta yfir böli drykkjuskaparins. Mín lífsreynsla er sú, að það sé engin leið önnur til út úr áfengisbölinu en að neyta aldrei áfengis. Þannig hef ég farið að og óska meðbræðrum mínum hins sama. Ég vil ekki sætta mig við það, að mönnum sé veitt áfengi hér á landi, íslenzkum, brezkum né frönskum né nokkurrar þjóðar, jafnvel þótt ríkissjóði gefist af því staðgóðar tekjur í bili. Það eru mér mikil vonbrigði, að sessunautur minn (JJ), sem manna kröftugast barðist fyrir bindindi á sínum tíma, skuli nú mæla hér eindregið með bruggun áfengs öls, til sölu innan lands og útflutnings. Þessi stefna hans er gagnstæð því, sem ég tel, að hljóti að vera grundvöllur undir allri starfsemi í þjóðbætandi átt. Við vitum, að menn fást til að verzla með allt, ef hagnaðarvonin er mikil. Við þekkjum þess dæmi, að verzlað sé með lifandi vöru, ef það gefur peninga. Við Íslendingar höfum heyrt talað um hvítt mansal. Það gefur peninga, og jafnvel þótt sé rekið í smáum stíl. - Og þótt þessi ölbruggun sé sögð í smáum stíl og aðeins fyrir útlendinga enn, þá er hugsunarhátturinn sá sami: Að vilja selja erlendum þjóðum það, sem formælendur þessa frv. telja skaðlegt og böl okkar eigin þjóð. Það varð bannlögunum að fótakefli, að bindindismennirnir voru of umburðarlyndir og léðu um of eyru mótbárum andbanninga. Bannmenn töldu atkvgr. 1908 svo sterka, að hægt væri að setja bannlög. En það kom í ljós, sem ýmsa grunaði, að minni hl. var of sterkur, sem á móti stóð og hafði staðið. Stærsta yfirsjón margra bindindis- og bannmanna var sú, að þeir töldu öllu borgið með setningu bannlaganna og slökuðu því á bindindisfræðslunni og baráttunni yfirleitt. Árveknin minnkaði um að vera á verði um bannlögin. Læknabrennivínið flóði yfir landið og spönsku vínin komu. En bindindismenn náðu ekki síðan að hamla upp á móti á róðri hinna, sem vildu veita víninu yfir. Og þó fullyrði ég, að tíminn frá 1915 og þangað til spönsku vínin komu, sé minnsta drykkjuskapartímabil síðan bindindisstarfsemi hófst hér á landi. Við vitum það, sem lifðum hina fyrri brennivínsöld. Ég get ekki látið hjá líða að benda á það, að rök andbanninga hafa alltaf stangazt og engin rök verið 1922, þegar Spánarundanþágan var á döfinni, var því haldið fram, að það væri um að gera að fá léttu vínin, þá mundi löngunin í hina sterku drykki hverfa. En sú tilslökun leiddi af sér heimabruggið, eins og hv. þm. S.-Þ. viðurkenndi. 1934 var því haldið fram, að öll bölvunin stafaði af spönsku vínunum, í skjóli þeirra hefði bruggið þróazt, því væri eina ráðið til að útrýma því að fá nú sterku vínin inn í landið. Og svo fékkst meiri hl. fyrir því að afnema bannið. En það var dálítið einkennilegur meiri hl. Hann fékkst í Reykjavík og nágrenni hennar, þar sem áróður andbanninga var mestur. En allar hinar sýslurnar voru á móti. Allur meginhluti þjóðarinnar var þá á móti því, að áfengisflóðinu væri á ný veitt yfir landið. Sá hluti þjóðarinnar, sem ekki var orðinn gegnsýrður af hinum spillta hugsunarhætti Reykjavíkur. Og svo mun enn vera. Ég tek óhikað undir það, sem hv. þm. Hafnf. sagði, að þjóðin vill ekki sjálf leyfa tilbúning né sölu á sterku áfengu öli. Þegar því hv. d. sker úr í afgr. þessa máls, þá er ekki allt, sem veltur á því, hvort ríkissjóður fær 30 þús. kr. í toll af því, sem Bretar drekka hér, heldur er hér um að ræða ágreinings- og stefnumál tveggja flokka, tveggja gerólíkra lífsskoðana, sem við vitum, að berjast um þessi mál hér í þjóðfélaginu. Okkur er sagt, að ef við gefum upp bannleiðina, þá sé ekki nema rétt og sanngjarnt, að ríkissjóður leggi 50 þús. kr. af hagnaði áfengisverzlunarinnar til að ala þjóðina upp í bindindissemi. Það verður vitanlega ekki hægt án uppeldis, en það þarf meira en 50 þús. kr. eða peninga yfirleitt. Það, sem fyrst og fremst þarf, er góður og einlægur vilji meiri hlutans af leiðandi mönnum þjóðarinnar til þess að binda enda á óöld drykkjuskaparins. En það verður ekki gert meðan hið opinbera hefur megintekjur af sölu áfengis til þjóðarinnar. Svo er nýtt atriði, sem ég hef ekki heyrt fyr r en í þessum umr., að verja eigi þessum 30 þús. kr. til líknarstarfsemi eða rannsóknarstarfsemi. Kannske drykkjumannahælis? Hvar er þá hagnaður ríkissjóðs af tolltekjunum kominn? En svo ég snúi aftur að hinu, sem mér finnst vera hámark allra óheilinda í sambandi við áfengismálin : Fyrst eru brugguð vín og seld hverjum, sem hafa vill. En síðan er það kölluð göfug menningarstarfsemi að verja örlitlu broti af hagnaðinum til þess að stofna drykkjumannahæli fyrir nokkra af þeim aumingjum, sem orðið hafa áfengisbölinu að bráð. Þetta er þokkaleg afsökun! En það er líka til önnur leið í þessu máli. Og hún er létt og hún er fær, og hún kostar engan neitt fé, engin 50 þús. eða 100 þús. Sú leið er að fara að vilja þjóðarinnar og binda enda á áfengisausturinn. Sú leið er ein fær. Þegar gengið verður til atkv. um þetta frv., verður um tvö sjónarmið að ræða, tvenns konar afstöðu. Öðrum megin standa þeir, sem vilja velta björgum í leið bindindisstarfsins í landinu. Þeir greiða atkv. með þessu frv. Hinum megin standa þeir, sem vilja halda vörð um bindindisstefnuna og velta hverri völu úr vegi, er á leiðinni verður. Þeir greiða allir atkv. á móti þessu frv. - Ég vona, að þeir verði fleiri, svo fall þessa frv. flýti ferð bindindismanna til sigurs að leiðarenda.



Herra forseti! Ég skal ekki lengja þessar umr. En mér fannst ég ekki geta látið 2. umr. líða hjá án þess að benda á nokkur atriði í sambandi við þær. Ég hef hlustað á mál hæstv. forsrh., og ég verð að segja, að ég hef oft heyrt hann færa betri rök fyrir máli sinu en nú. Hann sagði, að þetta væri allmikið fjárhagsatriði. En ég verð að mótmæla því og benda á, að einmitt hefur nýlega verið lagt til að afnema 2 gjaldstofna, sem hvor um sig, og einkum báðir til samans, gáfu ríkissjóði margfalt meiri tekjur en öltollurinn getur gefið. Þessir gjaldstofnar eru greiðslumerkin, sem gáfu um 70 þús., og veitingaskatturinn, sem árlega gaf 100–200 þús. kr. Hins vegar er sannað, að öltollurinn gefur ekki nema ca. 29 þús., eftir afköstum verksmiðjunnar að dæma, en í allra hæsta lagi 40–50 þús., þegar allt er komið í fullan gang. Hæstv. forsrh. lýsti nauðsyn bráðabirgðal. um þetta. En þær ástæður hafa ver ið hraktar af öðrum á undan mér. Og ég vil taka undir með hv. 2. landsk. og hv. þm. Hafnf., að þau l., sem brezka setuliðið hefur þegar brotið, eru orðin svo mörg, að það hefði verið alveg óhætt að leyfa því að brjóta þessi l. einnig. Þá var því haldið fram, að ef Bretar hefðu ekki fengið ölið hér, þá hefðu þeir flutt það inn sjálfir. En hvernig má það vera, ef ekki er hægt að fá hráefni í nóg öl? Nú hefur það komið í ljós, að Bretar hafa ekki svo mikinn skipakost, að þeir megi eyða skiprúmi í ölflutninga. Hvað þá um innflutning? Því hefur verið lýst átakanlega af hæstv. forsrh., hve miklum árekstrum og truflunum ölæði setuliðsmanna hafi valdið meðan þeir höfðu aðgang að vínum áfengisverzlunarinnar. Nú var gripið til ráðstafana til að koma í veg fyrir það. En svo er leyfð bruggun áfengs öls. Og þá er engin hætta á árekstrum milli Íslendinga og setuliðsmanna, þótt þeir drekki frá sér vitið í hinu sterka öli. Ég ætla ekki að fara út í reynslu bannlaganna hér. En ég tel það vera. kaldhæðni örlaganna, að hv. þm. S.-Þ., fyrrv. dómsmrh., skuli vera aðalforsvarsmaður sterka ölsins, hann, sem gaf bannlögin upp á bátinn, af því að hann hafði hvorki vilja né getu til að framfylgja þeim, svo þau kæmu að tilætluðum notum. Því var haldið fram, að þetta frv. verði að samþykkja, vegna þess að ríkisstj. ber það fram. Ég get ekki fallizt á þessa mótbáru, því ég tel víst, að hæstv. ríkisstj. láti sér í léttu rúmi liggja, hvort frv. er samþykkt eða ekki. Og tel ég enga ástæðu til, að hún geri það að fráfararatriði, þótt frv. verði fellt.



Það er út af dagskránni, sem ég tek hér til máls núna, og vegna frv. til 1. um breyt. á 1. um Háskóla Íslands, sem hefur verið þrisvar eða fjórum sinnum á dagskrá hér án þess að það hafi verið rætt enn þá. Í gær var þetta fyrsta mál á dagskrá, og hefði þá líklega verið rætt, ef hæstv. forseti hefði verið viðstaddur. Nú er málið dagskrá í dag, en í stað þess að vera 1. mál, þá er það nú 4. málið á dagskránni. En á undan því er mál eins og frv. til 1. um breyt. á áfengislögunum, sem þarf afbrigði til að það komi til meðferðar. Ég get ekki sætt mig við þessa meðferð á málinu og vænti þess, að hæstv. forseti fái þetta lagfært, svo að frv. um breyt. á áfengislögunum verði ekki rætt fyrr en á eftir háskólamálinu.

Forseti (EÁrna) : Þetta mun koma til af því, að ég var ekki viðstaddur, þegar dagskráin var ákveðin. Tvö fyrstu málin á dagskrá taka nú ekki langan tíma, því að um þau verða engar umræður, en þriðja málið er stjórnarfrv., og hefur hæstv. forsrh. óskað þess, að það mál yrði tekið fyrir sem fyrst. Annars geri ég ráð fyrir, að háskólafrv. komi til umr. í dag hér í hv. d., því að ég vona, að ekki verði miklar umr. um áfengislagafrv.



Herra forseti! Ég hef ekkert við það að athuga, að tvö fyrstu málin á dagskrá komi til umr. á undan háskólafrv., en mér er ekki um, að 3. málið verði tekið á undan. Vitanlega er rétt að taka tillit til óska hæstv. forsrh., en mér finnst samt í mikið ráðizt að fara að taka þetta mál fram fyrir, þegar afbrigði þarf fyrir því. - Mér þykir vænt um, að hæstv. forsrh. er kominn hér í deildina. - Ég var að kvarta yfir því, að háskólafrv. skyldi ekki vera afgr., heldur haft nú sem fjórða mál á dagskrá. Hæstv. forseti hefur upplýst, að frv. um áfengislögin sé tekið á undan eftir ósk hæstv. forsrh. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvort honum finnist ekki sanngjarnt, að háskólafrv. sé rætt á undan.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Það er vika síðan þetta mál, frv. til l. um breyt. á áfengislögunum, var hér til umr. síðast. Það hefur fengið seina afgreiðslu í Nd., og þar sem málinu þarf að ljúka hið fyrsta, hef ég farið þess á leit, að það yrði tekið á dagskrá núna. Ég geri ekki ráð fyrir miklum umr. um málið og álít því skaðlaust, þó það fengi að halda sessi sínum á dagskránni. Annars er það á valdi hæstv. forseta og deildarmanna, hvort það verður rætt á undan eða eftir.



Úr því farið er að tala um að hraða málinu, þá vil ég spyrja hæstv. forseta, hvort ekki mætti taka 5. málið á dagskránni dálítið fram fyrir. Þetta er mikilsvert mál fyrir landbúnaðinn, og þarf að hraða því. Á því hafa verið gerðar breyt. hér í hv. d., og verður því að endursenda það Nd., og er áríðandi, að það verði ekki fyrir töfum hér núna.



Það er ekki út af neinni óvild í þessu máli um áfengislögin, að ég fer fram á þetta. Hæstv. forsrh. hefur skotið máli sínu til forseta, og vona ég, að hann verði við tilmælum mínum um að hraða háskólamálinu.

Forseti (EÁrna) : Ef almennt verður farið að krefjast þess að láta málin ganga, þá sé ég ekki annað en að það verði að halda kvöldfundi um málin. En þar sem hér er farið fram á að hraða tveimur málum, þá ætla ég ekki að gera upp á milli þeirra, en fylgja dagskránni.