Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Fyrir nokkrum vikum varð það tilefni nokkurrar umræðu einu sinni sem oftar hvort forseti Íslands mundi beita valdi sínu til að synja staðfestingar þingmáli eða lagafrv. sem laga frá Alþingi. Í þessu sambandi má einnig vitna í viðtal við hæstv. forsrh. sem var á sjónvarpsstöðinni Skjár 1 skömmu eftir að lög höfðu verið sett í kjölfar svonefnds öryrkjadóms eða dóms í öryrkjamáli. Þá velti hæstv. forsrh. upp þeirri spurningu hver ætti að standa fyrir því að sett væru ákvæði um allsherjaratkvæðagreiðslu eða þjóðaratkvæði um frv. sem forseti kynni að hafa synjað staðfestingar á og sagði þá m.a., með leyfi forseta: ,,Hver átti að ákveða hvenær yrðu kosningar? Það stendur bara`` --- og þar er vísað til stjórnarskrárákvæðanna --- ,,að það sé rétt að hafa kosningar svo fljótt sem hentugt væri eða fært væri eða þess háttar. Hver ætti að ákveða það? Það stendur hvergi. Hver ætti að ákveða hvernig spurningarnar væru? Það stendur hvergi. Hver hefði átt að ákveða hvort í tvo eða þrjá mánuði þyrftu umræður í þjóðfélaginu eða viku og engar umræður? Það stendur hvergi. Þannig að menn hefðu orðið að byrja á því ef þú skoðar til að mynda vangaveltur Ólafs Jóhannessonar að fara í þingið og vera í einn til tvo mánuði að setja lög um þetta. Hvort forsætisráðherra ætti að sjá um þetta, sem sennilega væri líklegasti stjórnsýslu- og stjórnlagaráðherrann eða dómsmálaráðherra sem sér oft um kosningar o.s.frv.`` Síðar í sama viðtali kemur fram að þó að hæstv. forsrh. telji naumast hægt að hugsa sér þær aðstæður að forseti lýðveldisins mundi beita þessu synjunarvaldi, þá sé það e.t.v. ekki með öllu útilokað. Ég leyfi mér að túlka ummæli hæstv. forsrh. svo, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Það er mín skoðun miðað við alla þessa reynslu að þá sé naumast hægt að hugsa sér þær aðstæður að þetta ákvæði væri notað. Ég hefði þó talið, og forseti Íslands hefur sagt það líka, að ef stór atburður eins og það ef menn færu í ESB án þess að spyrja þjóðina, þá tel ég að þar séum við komin að endimörkum þess sem forseti ætti að leyfa.`` Ég kýs að túlka þetta svo að hæstv. forsrh. telji það ekki óhugsandi að þær aðstæður kynnu að koma upp að þessu valdi yrði beitt. Með vísan til þess sem hæstv. ráðherra sagði sjálfur, að sennilegt verður þá að telja að það ætti að vera í hlut forsrh. að sjá um að setja reglur um slíka kosningu, hef ég leyft mér að spyrja hæstv. forsrh. hvort hann hyggist beita sér fyrir því að slíkar reglur verði settar um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu sem tiltækar væru ef til þess kæmi að forseti Íslands beitti ákvæði 26. gr. stjórnarskrárinnar og synjaði staðfestingar á lögum.

Herra forseti. Úr því að hv. fyrirspyrjandi hagaði orðum sínum eins og hann gerir í fyrirspurninni, þá er e.t.v. ekki úr vegi að halda því til haga að ekki telja allir að það sé hafið yfir allan vafa hvort slíkt synjunarvald forseta, samkvæmt tilvitnaðri grein stjórnarskrárinnar, sé í höndum hans persónulega eða í höndum ríkisstjórnarinnar eða einstakra ráðherra eins og raunar allar aðrar athafnir sem atbeina forseta þarf til. Þannig hefur fyrrv. prófessor og hæstaréttardómari, Þór Vilhjálmsson, til að mynda sett fram þá skoðun í fræðigrein, með leyfi forseta: ,,að rökrétt samhengi fáist ekki í reglur stjórnarskrárinnar um lagasetningu nema ráðherra geti tekið ákvörðun um lagasynjun samkvæmt 26. gr. stjórnarskrárinnar.`` Hann telur með öðrum orðum að ráðherra sé ekki skylt að bera samþykkt lagafrv. upp til staðfestingar. Hann eigi jafnframt þann kost að leggja til að því verði synjað staðfestingar og að forseti sé bundinn af tillögugerð ráðherrans þar að lútandi. Aðrir fræðimenn, þar með taldir tveir fyrrv. forsrh., þeir Ólafur Jóhannesson og Bjarni Benediktsson, hafa að vísu ekki deilt þessum skoðunum með Þór Vilhjálmssyni en telja þá skipan sem 26. gr. stjórnarskrárinnar mælir fyrir um engu að síður, eins og þeir orða það, einkennilega, og telja að deila megi um hversu heppileg hún sé þar sem þingræði sé viðhaft, svo vitnað sé í þessa tvo fræðimenn. Þeir hafa auðvitað tjáð sig um málið. En hvað sem þessu líður er e.t.v. ekki seinna vænna að huga að því hversu með skuli fara ef sú sérkennilega staða kæmi upp sem tilvitnað ákvæði stjórnarskrárinnar gerir ráð fyrir rúmri hálfri öld eftir að það var skilið með þessum einkennilega hætti. Ef menn setja sem svo að fyrir liggi synjun í skilningi 26. gr. stjórnarskrárinnar sem skylt væri að bera undir atkvæði allra kosningabærra manna svo fljótt sem unnt er vakna margar spurningar um hversu með skuli fara. Hverjir mundu til að mynda teljast kosningabærir? Hvaða skilyrði þurfa menn að uppfylla í þeim efnum? Hvaða skilyrði væri unnt að setja um þátttöku í slíkri atkvæðagreiðslu og um afl atkvæða? Væri jafnvel hægt að setja skilyrði um aukinn meiri hluta eða væri hægt að búa við það að jafnvel 2.000 manns tækju þátt og 1.100 manns mundu nema úr gildi lög sem kannski stór meiri hluti þingmanna hefðu ákveðið o.s.frv.? Hvað tæki við þegar niðurstöður slíkrar kosningar lægju fyrir? Tökum öryrkjadóminn. Ef ríkisstjórnin hefði fengið sitt frv. samþykkt eins og hún fékk og forseti síðan synjað, þá hefði væntanlega orðið að greiða út þennan milljarð með fyrirvörum. Og ef synjun forsetans yrði síðan samþykkt, þá yrði að rukka þennan milljarð inn aftur. Tökum einfaldara dæmi: Ef ríkisstjórnin mundi fá í gegn lög um það að rífa Bernhöftstorfuna. Forseti mundi synja. Lögin taka strax gildi. Þar stæði að rífa ætti hana innan viku. Ríkisstjórnin færi og léti jarðýtu keyra á Bernhöftstorfuna. Síðan færi málið fyrir þjóðina með einhverjum hætti. Synjun forsetans yrði staðfest. Hvar værum við stödd? Þetta er afskaplega undarlegt ákvæði svo ekki sé meira sagt. Það segir nefnilega að eftir að forseti hefur synjað taka lögin þegar gildi. Þetta vefst fyrir mörgum. Það frestast ekkert. Þau taka þegar gildi. Ég tók þetta undarlega dæmi um Bernhöftstorfuna til að vekja athygli á því með skrýtnu dæmi hvernig þetta gæti litið út. Þetta hefur svo sem ekki verið mjög mikið rætt en menn velta því fyrir sér hvað tæki við þegar kosningarnar væru búnar. Frá hvaða tíma til að mynda teldist brottfall laganna? Væri það frá synjunardegi forseta? Væri það frá staðfestingu þjóðarinnar á synjuninni o.s.frv.? Fullt af álitaefnum sem upp kæmu þyrftu menn að rannsaka og velta fyrir sér. Um þennan þátt hefur lítið verið fjallað af fræðimönnum en Ólafur Jóhannesson virðist telja einsýnt og hefur sagt það að einsýnt væri að setja yrði lög um þessa atkvæðagreiðslu. Ég tek undir þetta sjónarmið Ólafs. Ég sé ekki hvernig öllum þessum spurningum og fleirum en þeim sem ég hef varpað hér fram verði svarað með öðrum hætti en með lögum. Eins og menn geta ímyndað sér þegar og ef þetta gerðist, þá yrðu væntanlega afskaplega miklar deilur uppi í þjóðfélaginu um mál og menn eru ekki endilega mjög sáttir um nokkurn skapaðan hlut þegar slíkar deilur eru uppi. Þess vegna væri afar þýðingarmikið að þessu yrði svarað með skýrum hætti með lögum frá þinginu en ekki frá framkvæmdarvaldshafanum sem væri að fara með framkvæmd kosninga. Ég hef hins vegar ekki í hyggju að beita mér fyrir lagasetningum án þess að tilefni skapist til þess og til þess liggja ástæður af tvennum toga. Ef við lítum þannig á að synjunarvaldið sé í höndum ríkisstjórnarinnar eins og Þór Vilhjálmsson gerir, þá er út af fyrir sig væntanlega ekki ástæða til þess. Þá mundu hjól þingræðisins sjá um þennan þáttinn. Sé hins vegar litið svo á að forseti geti sjálfur beitt þessu ákvæði persónulega sem er þá hið eina í stjórnarskránni sem hann þarf ekki atbeina ríkisstjórnarinnr til, þá tel ég sjálfsagt að á því sé tekið í þetta eina skipti sem þetta mundi gerast, enda er ég þeirrar skoðunar að ef þetta gerðist, þá mundi þetta aðeins gerast einu sinni. Ég tel að hvorki þjóð né þing mundi í raun líða það að þingræðisreglunni yrði bægt burtu með slíkum hætti.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin. Ég er í öllum aðalatriðum sammála hæstv. forsrh. hvað varðar túlkun á þessu ákvæði og stöðu þess þangað til kom að niðurstöðunni. Mér fannst í raun og veru allar röksemdir hníga að því að með því að menn telji að beiting þessa ákvæðis stjórnarskrárinnar sé ekki óhugsandi og í ljósi þess að fjölmargar spurningar vakna um hvernig skuli þá með farið og ég deili þeim að mestu leyti með hæstv. forsrh., t.d. um afar afdrifaríkan hlut eins og tímasetningu slíkrar atkvæðagreiðslu, hvort hún eigi að fara fram þá sem allra fyrst eftir að þessar aðstæður koma upp, þannig að það millibilsástand sem skapast verði sem styst og þannig að menn væru til að mynda ekki búnir að rífa Bernhöftstorfuna áður en vilji þjóðarinnar kæmi í ljós svo það dæmi sé tekið. Ég held að einsýnt sé að setja þurfi lög um framkvæmd þessarar kosningar. Mér finnst ankannalegt að láta þetta stjórnarskrárákvæði standa eins og það er. Umræður um mögulega beitingu þess eru í lausu lofti vegna þess að þá vakna allar þessar spurningar sem hér er hægt að velta upp um hvaða afleiðingar beitingin mundi hafa og hvernig ætti að standa að kosningunni o.s.frv. Ég hefði því talið að rökrétt niðurstaða af þessu væri sú að það væri ekki seinna vænna eftir rúma hálfa öld að útfæra hver væri merkingin með því að þetta ákvæði stæði svona í stjórnarskránni eða hitt að endurskoða ákvæðið sjálft og þar með fara í grundvallarendurskoðun á þessum veigamiklu atriðum sjálfrar stjórnskipunarinnar og er þá ekkert í lítið ráðist. Það er reyndar næsta fyrirspurn á dagskrá, herra forseti, sem snýr að því hvort hæstv. ráðherra hyggist setja á fót endurskoðunarnefnd, þannig að við skulum geyma umræður um það þangað til, en það eru vonbrigði að hæstv. ráðherra skuli ekki halda því opnu að svona reglur eða lög verði sett.

Herra forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. að þetta kemur til umræðu á vissan hátt sem svar við næstu fyrirspurn. En eins og ég segi, það kom mér á óvart þegar ég svaraði þessum spurningum í sjónvarpsþætti að það virtist vera að menn hefðu ekki hugsað þessi atriði mjög mikið, hvað stæði opið til að mynda í aðdraganda forsetakosninga þegar slík mál hafa komið upp, þá eru frambjóðendur gjarnan spurðir hvort þeir mundu beita slíku ákvæði. Það hefur ekkert í umræðunni verið um það hvað mundi gerast og hvernig þetta mundi verða. En ég tók eftir því jafnframt að núverandi forseti Íslands hefur í rauninni þrengt skilninginn á notkunarmöguleikanum miðað við það sem sumir hafa talið. Ég minnist þess í umræðunni að sumir hafa talið að ef forsetinn teldi að vafi kynni að leika á því hvort lög frá Alþingi stæðust stjórnarskrána, þá hafa sumir talið að við þær aðstæður ætti forsetinn að beita neitunarvaldi sínu. En núverandi forseti tjáði sig mjög skýrt með skriflegum hætti um að það væri ekki í verkahring forsetans að synja frv. á þeim forsendum og meira að segja ekki í verkahring þjóðarinnar, eins og hann tók fram --- ég tek fram að þetta er bara efnislega, þetta er ekki orðrétt --- ekki í verkahring þjóðarinnar að kveða upp úr um það hvort lög stangist á við stjórnarskrá, þannig að með þessu hefur a.m.k. skilningur núverandi forseta Íslands þrengt þau sjónarmið sem sumir hafa haft. Sumir hafa bara sagt sem svo: Ja, ef það er einhver óróleiki, þá er bara sjálfsagt að vísa málinu til þjóðarinnar, ef það er deilt um það o.s.frv., ég tala nú ekki um ef deilt er um stjórnarskrárþáttinn. En forsetinn lokaði sem sagt fyrir þann þáttinn af sinni hálfu. Ég minni líka á það hver þróunin var í sögunni. Þjóðhöfðinginn, þ.e. konungurinn, hafði neitunarvald. Síðan var ákveðið að takmarka neitunarvald þjóðhöfðingjans gagnvart þinginu með því að ef þjóðhöfðinginn neitaði þinginu um að fá lög staðfest, þá gæti þjóðin gripið í taumana gagnvart þjóðhöfðingjanum. Þetta var ekki einhver tilvísun til þjóðarinnar, menn hafa misskilið það. Hann hafði hreint neitunarvald, gat bara neitað, síðan fékk hann takmarkað neitunarvald með þeim hætti að ef hann neitaði þinginu þá gat þjóðin gripið í taumana. Þetta hafa menn túlkað svo af einhverjum ástæðum, sennilega af þekkingarleysi, að hann væri einhvers konar vegvísir til þjóðarinnar. Það er ekki.

Herra forseti. Á síðustu öld, frá því í aðdraganda stofnunar lýðveldisins á árinu 1942, hafa starfað einar fimm nefndir sem hafa haft það hlutverk að vinna að setningu eða endurskoðun eða breytingum á stjórnarskránni. Þetta voru nefndir á árunum 1942--1947 sem tengdust tilurð lýðveldisins eða stofnun lýðveldisins undir formennsku fyrst Gísla Sveinssonar og síðan Sigurðar Eggerz og að lokum 1947 undir forustu Bjarna Benediktssonar, og síðan nefndir sem störfuðu eftir árið 1972 þegar fjórða stjórnarskrárnefndin var sett á laggirnar undir formennsku Hannibals Valdimarssonar og loks fimmta og síðasta stjórnarskrárnefndin sem tók til starfa 1978 og var í upphafi undir forustu Gunnars Thoroddsens en við lát hans tók Matthías Bjarnason við og var formaður þar til nefndin var lögð niður 21. ágúst 1995. Það hafa sem sagt starfað fimm nefndir á lýðveldistímanum, herra forseti, með þetta hlutverk. Nokkrum sinnum hafa verið gerðar breytingar á stjórnarskránni, oftast vegna breyttrar kjördæmaskipunar eða kosningalaga en einnig hafa efnisákvæði tekið breytingum og nægir þar að nefna hinn nýja mannréttindakafla stjórnarskrárinnar sem lögtekinn var 1995. Sú umræða hefur haldið áfram að ýmis ákvæði stjórnarskrárinnar væru barn síns tíma og breyttar aðstæður kölluðu á að farið væri á nýjan leik yfir ýmis ákvæði stjórnarskrárinnar. Sú vinna hefur oftast farið þannig fram að hún hefur verið kaflaskipt og menn hafa haft einstaka kafla undir hverju sinni en ekki kannski stjórnarskrána í heild sinni. Nefndir hafa verið til að mynda kaflarnir um stjórnskipun landsins og það var rætt, herra forseti, í tengslum við næstu fyrirspurn á undan á dagskránni og einnig kaflarnir um dómstóla eða ákvæði um dómstóla og fleiri þætti sem beinlínis þörfnuðust endurskoðunar vegna breyttra aðstæðna, ýmist innri aðstæðna hér í landi eða vegna breyttrar réttarþróunar alþjóðlega. Herra forseti. Með vísan til alls þessa og einnig hins að talsverð umræða hefur verið nú síðustu missirin um ýmsa þætti sem tengjast stjórnskipun landsins og gildi stjórnarskrárinnar, dómar hafa fallið sem hafa sýnt fram á mikilvægi ákvæða stjórnarskrárinnar og það virðist í vaxandi mæli vera svo að til hennar sé litið, hef ég leyft mér að spyrja hæstv. forsrh. hvort hann hyggist að nýju skipa nefnd sem vinni að áframhaldandi endurskoðun stjórnarskrárinnar og hvaða efnisatriði, kaflar og greinar stjórnarskrárinnar það væru þá sem hæstv. ráðherra teldi helst þörf á að endurskoða.

Herra forseti. Fyrri liður fyrirspurnarinnar gefur ákveðið tilefni til að staldra við og rifja upp hvernig sú stjórnarskrá er til komin sem við búum við í dag. Að frátöldum mannréttindakaflanum og ákvæðum um skipulag Alþingis sem endurskoðuð voru á síðasta áratug og þeim breytingum sem ákvæði kjördæmaskipunar og kosningar til Alþingis hafa tekið hefur stjórnarskráin í raun staðið óbreytt frá stofnun lýðveldisins árið 1944. Í raun eru þó flest ákvæði hennar miklu eldri þar eð sú endurskoðun sem fram fór í tilefni af lýðveldisstofnuninni varð að lögum, var bundin við þær breytingar eins og segir, með leyfi forseta: ,,sem beinlínis leiddu af sambandsslitunum við Danmörku og því að Íslendingar tóku með stofnun lýðveldis til fullnustu í sínar hendur æðsta vald í málefnum ríkisins.`` Þessi skilyrði endurskoðunar voru bundin í stjórnarskipunarlög frá 1942 um breytingu á stjórnarskrá konungsríkisins Íslands frá 1920 og meira að segja er tekið þar fram að óheimilt væri að gera á henni aðrar breytingar. Að frátöldum þeim lágmarksbreytingum sem þannig voru gerðar vegna breytinga á stjórnarforminu 1944 má því segja að stofninn sé frá fullveldisstjórnarskránni frá 1920 sem um margt átti rætur í þeirri stjórnarskrá sem okkur var gefin 1874 um ,,sérstaklegu málefni Íslands``, eins og þar sagði. Þau bönd sem lögð voru á endurskoðun stjórnarskrárinnar á fyrri hluta 5. áratugarins skýrast að sjálfsögðu af þeim sérstöku aðstæðum sem þá ríktu, bæði hér á landi og í heimsmálum sem ekki er ástæða til að víkja nánar að. Hitt er ljóst að stofnendur lýðveldisins ætluðu sér ekki að láta við svo búið sitja heldur halda endurskoðuninni áfram og gera þær breytingar er þurfa þætti þegar meginmarkmiðinu væri náð. Í því skyni starfaði nefnd sú sem undirbjó breytingar vegna lýðveldisstofnunar áfram og önnur bættist við henni til ráðuneytis 1945. Báðar voru þær þó slegnar af þegar ný nefnd tók við 1947 en hún lauk ekki störfum. Á sömu leið fór fyrir nefnd sem skipuð var í sama skyni 1972 og loks starfaði fimmta nefndin að sama verkefni frá 1978--1995. Eftir þá nefnd liggja að vísu tillögur um nýja stjórnarskrá er fyrri formaður nefndarinnar, dr. Gunnar Thoroddsen forsrh., lagði fyrir Alþingi árið 1983 í eigin nafni, en að öðru leyti bar engin þessara tilrauna til að endurskoða stjórnarskrána í heild sinn tilætlaðan árangur. Á hinn bóginn, eins og hv. fyrirspyrjandi gat um, hafa afmarkaðir hlutar stjórnarskrárinnar verið endurskoðaðir á styttri tíma og þeim breytt eins og vikið var að í upphafi. Af þessu fyrra endurskoðunarstarfi tel ég okkur geta dregið tvenns konar lærdóm. Annars vegar að óráðlegt sé að ætla sér um of í slíku starfi. Tilraunir til að endurskoða stjórnarskrána í heild sinni í einu lagi hafa ekki borið árangur. Hafi menn allt undir í slíkri endurskoðun er hætt við að hún verði ekki nógu markviss, kröftunum sé dreift of víða og taki síðast en ekki síst allt of langan tíma. Á hinn bóginn tel ég líka ákveðna hættu fólgna í því að menn ætli sér of lítinn tíma í að endurskoða stjórnarskrána eins og e.t.v. hefur borið við aðeins í seinni tíð. Stjórnarskráin á að vera kjölfestan í stjórnskipun okkar og hún er í eðli sínu margslungin. Þess vegna þarf að hyggja vel að öllum áformum um breytingar og gaumgæfa þær frá öllum hliðum. Af þessari fyrri reynslu okkar tel ég því óhætt að draga þá ályktun að farsælast sé að endurskoða stjórnarskrána í afmörkuðum áföngum, hvort sem endurskoðunin er miðuð við tiltekin atriði eða kafla og ætla sér til þess hæfilegan tíma. Þjóðfélagslegar aðstæður eru allt aðrar nú en áður og örar breytingar og framfarir í þjóðlífinu virðast geta gefið tilefni til að farið verði yfir hvernig eldri ákvæði stjórnarskrárinnar hafa staðist tímans tönn og hvort ástæða sé til að gera þar breytingar. Á þessum grundvelli get ég því svarað fyrri lið fyrirspurnarinnar játandi og lýsi mig reiðubúinn til samstarfs um það að ræða hvort rétt sé að taka stjórnarskrána til endurskoðunar með öðrum forustumönnum flokka hér á þinginu. Varðandi síðari lið fyrirspurnarinnar um hvaða kafla, greinar og efnisatriði stjórnarskrárinnar sé helst þörf að fara yfir og endurskoða í ljósi aðstæðna og innlendrar og alþjóðlegrar réttarþróunar, þá vil ég segja þetta: Alþjóðleg réttarþróun varðar fyrst og fremst mannréttindaákvæðin. Þau hafa nýlega verið endurskoðuð í því skyni að taka þar inn öll þau réttindi sem alþjóðlegar skuldbindingar gera ráð fyrir. Almennt hef ég ekki séð að ástæða sé til að ætla að brýn þörf sé að endurskoða þessi ákvæði fyrr en af þeim fæst meiri reynsla en þegar er fengin og líklega er miklu fremur ástæða til að hrófla ekki við þeim meðan dómstólar eru að fóta sig á þýðingu þeirra og vonandi ná þeir þar fótfestu í þeim efnum þegar tímar líða fram. Ég hygg því að endurskoðun stjórnarskrárinnar ætti miklu fremur að snúa inn á við og í rauninni að taka upp þráðinn þar sem skilið var við hann um miðja öldina. Þannig virðist að ósekju mega færa ýmis atriði í I. og II. kafla stjórnarskrárinnar til nútímalegra horfs. Þar er fjallað um stjórnarformið og grundvallarreglur stjórnskipunarinnar, um forsetakjör, lögkjör forseta, störf hans og ráðherra. Almennt mætti í þessu efni draga upp skýrari mynd af ríkjandi stjórnarfari og færa ákvæði um það nær því sem það er í raun. Eins og menn þekkja eru mörg þessara ákvæða orðuð þannig að þau draga ekki upp rétta mynd af raunveruleikanum nema þau séu lesin í samhengi við hvert annað og skýrð í ljósi ýmissar venju helgaðra reglna sem í raun hafa öðlast stjórnarskrárvarða stöðu, svo sem þingræðisregluna. Þetta á til að mynda við um valdheimild til forseta og ráðherra. Almennt gerir stjórnskipun okkar ráð fyrir að valdheimild til forseta sé bundin atbeina ráðherra. Stjórnarskráin getur hins vegar í engu þeirra einu starfa hans, hún nefnir ekki þann eina starfa hans sem stjórnskipunin gerir ráð fyrir að forseti sinni án atbeina ráðherra, þ.e. hlutverk hans við stjórnarmyndanir. Ég sé fyrir mér að ákvæði um það geti átt heima í stjórnarskrá og þá tengjast því að þingræðisreglan væri fest í sessi sem og skilyrði um það hvenær mætti mynda utanþingsstjórn eða boða til kosninga undir ákveðnum kringumstæðum o.s.frv. Ég vildi nefna fleiri atriði en tíminn er á þrotum en kem kannski að þeim í seinni hluta ræðu minnar.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu stóra máli og jafnframt hæstv. forsrh. fyrir svör hans. Í öllum meginatriðum er ég alls kostar sáttur við þær áherslur sem hæstv. forsrh. leggur varðandi mikilvægi þess og nauðsyn að skoða á nýjan leik ákveðna kafla stjórnarskrárinnar. Sumir þeirra eru eins og hæstv. forsrh. gerði glögga grein fyrir orðnir gamlir og í litlu samræmi við nútímann. Ég fagna því yfirlýsingu hæstv. forsrh. þess efnis að nú fljótlega geti hafist vinna við endurskoðun þessara tilteknu þátta. Ég trúi því og vil treysta að um fyrirkomulag þeirrar vinnu og tímasetningar geti náðst nokkuð góð sátt á hinu háa Alþingi. Kannski er í of mikið lagt að stefna að því að ljúka því fyrir næstu reglulegu þingkosningar sem eiga að vera árið 2003 en það er þó ekki útilokað og rétt að hafa það í huga.

Herra forseti. Þessi fyrirspurn hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem og fyrri fyrirspurn fela í sér spurningu til framkvæmdarvaldsins frá fulltrúa löggjafarvaldsins um það hvort framkvæmdarvaldið hyggist setja reglur um lagasetningu. Ég geri ákveðnar athugasemdir við þetta. Mér finnst að fulltrúar löggjafarvaldsins eigi sjálfir að standa að reglum og lögum sem menn hyggjast samþykkja á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Ég tel eðlilegan hlut miðað við venjur okkar og stjórnskipun að beina fyrirspurnum um frumkvæði í þessum efnum til hæstv. forsrh. Ekki er á nokkurn hátt fólgið í þeim mat á stöðu Alþingis gagnvart því o.s.frv. Eingöngu er vitnað til þeirrar venju og hefðar í störfum okkar og svo stjórnskipunar sem við búum við að þessi mál heyra undir forsrh. Venjan hefur líka verið sú að allt slíkt starf hefur verið unnið í samstarfi við alla stjórnmálaflokka þannig að ég tel ástæðulaust að hafa áhyggjur af því að valdstofnanir eða valdþættir þjóðfélagsins komi ekki allir eðlilega að því. Ég fagna svörum hæstv. forsrh., sérstaklega hvað það varðar að hefjast handa um þetta mál og ég get verið í öllum aðalatriðum sammála því sem hæstv. ráðherra sagði hér að e.t.v. sé rétt að líta meira inn á við og taka fyrir tiltekna kafla stjórnarskrárinnar, t.d. I. og II. kaflann sem lúta að stjórnskipun landsins. Þar með fær hin umdeilda, eða umtalaða skulum við segja, 26. gr. einnig sjálfkrafa skoðun og samskipti valdhafanna. Þar koma ýmsir hlutir upp, svo sem eins og hlutverk forseta og forsrh. varðandi setningu eða slit Alþingis og ýmsir slíkir hlutir sem þarft er að fara yfir. Ég hvet hæstv. forsrh. til að hefjast handa. Ég held að það færi vel á því að ný endurskoðunarnefnd hæfi störf á aldamótaárinu, árinu 2001. Henni á hins vegar engin tímamörk að setja og það á að líta svo á að starfstími hennar sé algerlega óháður kjörtímabilum. Það leiðir af sjálfu sér að fulltrúar allra flokka samkvæmt hefð koma að þessu starfi og ber að hafa það algerlega til hliðar við allar sviptingar í stjórnmálum og dægurmálum. Mér fyndist því fara vel á því að hæstv. forsrh. í samráði við stjórnarflokkana hrinti þessu starfi úr vör.

Herra forseti. Ég tel að misskilnings hafi gætt í orðum hv. þm. Péturs H. Blöndals. Þegar menn tala um framkvæmdarvaldið hér á landi tala þeir gjarnan um það eins og það sé sambærilegt vald og í Bandaríkjunum. Í Bandaríkjunum situr samfellt og ætíð utanþingsstjórn alla tíð. Hér heyrir utanþingsstjórn til undantekninga. Vegna þingræðisreglunnar er það svo að framkvæmdarvaldið lýtur forustu þingræðismeirihlutans á hverjum tíma. Þing færir sig inn í framkvæmdarvaldið með þessum hætti. Menn rugla þessu stundum saman þannig að oftast nær er það þannig að oddviti ríkisstjórnarinnar eða oddvitar ríkisstjórnarinnar eru jafnframt oddvitar þingræðismeirihlutans á þinginu hverju sinni. Þarna eru ekki þessi glöggu skil á milli eins og er til að mynda í Bandaríkjunum. Menn nota hugtökin stundum þannig. En þetta getum við rætt betur á öðrum tíma. Ég vil jafnframt nefna til viðbótar því sem ég sagði áður um hvað menn geta kannski skoðað varðandi endurskoðun stjórnarskrár, þá nefni ég það til sögunnar að stjórnarskráin er mjög fáorð um hlutverk ríkisstjórnar. Æskilegt væri að stjórnarskrá mætti ráða hvert hlutverk ríkisstjórnarfunda ætti að vera. Eiga þeir eingöngu að vera pólitískur samráðsvettvangur eða má jafnframt fela þeim stjórnsýslu? Ætti að styrkja agavald ríkisstjórnar og ráðherrafunda yfir einstökum ráðherrum til að mynda þannig að þeir fari ekki fram með önnur þingmál en þau sem ríkisstjórnin stendur öll að? Staðfesting milliríkjasamninga sé undirorpin samþykki ríkisstjórnar o.s.frv.? Þá hafa ákvæði um skipulag Alþingis nýlega verið endurskoðuð. Ástæða kann hins vegar að vera að halda áfram á sömu braut og hyggja þar að fleiri atriðum en þá komu til skoðunar, svo sem um störf og starfshætti þingsins. Stjórnarskráin geymir til að mynda ekkert ákvæði um eftirlitsstofnanir Alþingis ef frá er talið fyrirheit 43. gr. um að ríkisendurskoðun skuli fara fram á þess vegum. Til greina kæmi að treysta tilvist umboðs Alþingis til að mynda í stjórnarskránni. Svo mætti nefna fleiri atriði. Ýmsar hugmyndir hafa komið upp um hvernig mætti efla áhrif fjárlaga sem hagstjórnartækis og stjórnarskrárvernda það o.s.frv. Rætt hefur verið um hvort unnt væri að mæla skýrar fyrir um rétt þingmanna til að krefja ráðherra upplýsinga um opinber málefni og skyldu ráðherra til að láta þær í té svo að nokkur atriði séu nefnd sem hlytu að koma þar til skoðunar.

Herra forseti. Ég hef nýlega mælt fyrir frv. til laga um sveigjanleg starfslok þar sem ég tel það vera mjög mikilvægt að þeim verði komið á hér eins og í nágrannalöndum okkar. Næstu ár og áratugi mun hlutfall fólks sem komið er á eftirlaunaaldur hækka og á sama tíma má gera ráð fyrir að meðalaldur hækki og heilbrigði aukist, ekki síst hjá þeim sem eldri eru. Í núgildandi lögum almennt, t.d. sem varðar ríkisstarfsmenn, þá er þeim gert að hætta störfum í síðasta lagi þegar þeir hafa náð 70 ára aldri. Rökin fyrir þessum reglum voru einkum þau að skapa svigrúm fyrir yngra fólk á vinnumarkaði og draga úr atvinnuleysi. Þessi rök eiga síður við nú og munu missa gildi sitt enn frekar þegar hlutfall eldra fólks í þjóðfélaginu vex. Þetta mun leiða til þess að meiri þörf verður fyrir starfskrafta þessa fólks. Heilsufar þjóðarinnar hefur farið stigbatnandi undanfarin ár og má ætla að sú þróun haldi áfram. Margir eru við fulla heilsu og með óskerta starfsorku þegar áttræðisaldri er náð og kysu að vinna áfram ef þeir hefðu færi á. En eins og reglurnar eru nú er þessu fólki oft nauðugur einn kostur að setjast í helgan stein þvert gegn vilja sínum. Engin haldbær rök eru fyrir svo stífum reglum. Oft hefur verið erfitt fyrir fólk með fulla starfsorku að hætta störfum og ég þekki mörg dæmi þess að það hefur farið illa með heilsu fólks að hætta að vinna þegar það hefur fulla starfsorku. Sérstaklega á þetta við um karla, þetta er erfitt fyrir þá. Ljóst er að þörf er fyrir þetta vinnuafl. Við höfum aukna þörf fyrir aukna starfskrafta og við eigum að nýta okkur krafta þessa fólks þó það hafi náð 70 ára aldri. Einnig þarf að vera unnt að hætta fyrr ef heilsa og vilji einstaklings stendur til þess. Vegna þessa kalla ég, herra forseti, eftir upplýsingum frá hæstv. forsrh. um hvað líði störfum nefndar með sveigjanleg starfslok og hvenær við megum eiga von á tillögum eða frv. um þetta mikilvæga hagsmunamál hingað í þingið.

Herra forseti. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir hefur spurt: ,,Hvað líður störfum nefndar forsætisráðherra um sveigjanleg starfslok? Hvenær mun hún skila tillögum sínum?`` Hinn 9. maí sl. samþykkti Alþingi þál. þar sem skorað er á ríkisstjórnina að skipa nefnd til að móta tillögur um sveiganleg starfslok. Forsrn. óskaði eftir tilnefningum í nefndina frá helstu hagsmunaaðilum með bréfi í nóvembermánuði á síðasta ári. Að þeim fengnum skipaði forsrh. í nefndina á fyrri hluta janúarmánaðar. Formaður nefndarinnar er hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson en ásamt honum sitja í nefndinni Jón H. Magnússon samkvæmt tilnefningu Samtaka atvinnulífsins, Þorbjörn Guðmundsson samkvæmt tilnefningu Alþýðusambands Íslands, Már Ársælsson samkvæmt tilnefningu Bandalags háskólamanna, Arna Jakobína Björnsdóttir samkvæmt tilnefningu Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Gunnar Rafn Birgisson samkvæmt tilnefningu Sambands ísl. sveitarfélaga og Ásta Lára Leósdóttir samkvæmt tilnefningu fjmrn. Verkefni nefndarinnar er svo lýst í skipunar- og erindisbréfi: ,,Nefndin skal gera grein fyrir lögum, reglum og venjum er gilda um starfslok launþega, bæði hjá opinberum aðilum og á almennum vinnumarkaði. Nefndin skal gera grein fyrir því hvernig starfslokum er háttað í þeim nágrannalöndum sem gjarnan eru höfð til viðmiðunar hér á landi. Nefndin skal gera grein fyrir vandkvæðum og álitamálum sem uppi eru varðandi fyrirkomulag starfsloka. Nefndin skal fjalla um valkosti og mögulegar breytingar varðandi fyrirkomulag starfsloka og ráðstafanir sem slíkar breytingar mundu útheimta, til að mynda varðandi iðgjaldagreiðslur í lífeyrissjóði og lífeyrisgreiðslur.`` Í tilvitnuðu skipunar- og erindisbréfi segir jafnframt að æskilegt sé að nefndin ljúki störfum fyrir árslok 2002 og miðast sú tímasetning við að ekki er raunhæft að ætla að nefndinni auðnist að viða að sér gögnum og gera verkefni sínu viðhlítandi skil á skemmri tíma. Verkefnið er vandmeðfarið, ekki síst sá þáttur þess sem lýtur að samspili starfsloka aldurs og lífeyrisgreiðslna. Nefndin hefur þegar hafið störf og fundar nú reglulega.

Herra forseti. Ég vil, sem formaður nefndarinnar, upplýsa það hér vegna fyrirspurnar hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur, að þegar bréfið var komið í mínar hendur var strax kallað saman til fundar og nú hafa þegar verið haldnir tveir fundir, þ.e. 5. febrúar og 26. febrúar sl. og þriðji fundur er ákveðinn 26. mars. Það sem fram hefur komið er að þegar ég ásamt fleiri hv. þm. lögðum fram þessa þáltill., að gefnu tilefni, vegna skipunar nefndar sem fyrrv. forsrh. skipaði í mars 1991 --- hún hélt aðeins einn fund --- þá töldum við nauðsynlegt að skoða þetta mál, einkum í ljósi þess sem hafði gerst á vinnumarkaðnum áður þegar fimmtugir menn voru taldir of gamlir á vinnumarkaðnum. Það kom til m.a. vegna atvinnuleysis og annarra þeirra ástæðna sem þá voru. Nú hafa hins vegar miklar breytingar orðið. Nú er það svo að þessi nefnd þarf að líta til tveggja átta. Annars vegar til þeirra sem vilja hætta fyrr en lífeyrisaldur segir til um og hins vegar til þeirra sem hafa náð lífeyrisaldri en hafa heilsu og getu til að vinna lengur. Vandamálið sem snýr að nefndinni er það hvernig á að fara með þá sem vilja hætta áður en löggildur aldur hefur færst yfir eða lífeyrissjóðsaldri hefur verið náð. Það eru lífeyrissjóðsvandamálin sem blasa við í hnotskurn.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að búið er að skipa nefnd um sveigjanleg starfslok og sérstaklega vil ég fagna því að hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson leiðir nefndina. Það tryggir að vel verði unnið og góðar niðurstöður munu fást. Það er alveg ljóst að Íslendingurinn metur mikið gildi vinnunnar. Ég vek athygli á því að atvinnuþátttaka aldraðra hér í landi er mun meiri en þekkist t.d. annars staðar á Norðurlöndum. 44% þeirra sem eru 65 ára og eldri eru á vinnumarkaði á meðan sambærilegar tölur á öðrum Norðurlöndum eru 5--15%. Það er alveg ljóst að við eigum að setja hlutina upp þannig að það á að vera val einstaklingsins hvenær hann kýs að ljúka störfum, hvort það er fyrir sjötugt eða eftir sjötugt. Við vitum einnig að aldur segir ekkert til um hvað einstaklingurinn er hraustur eða tilbúinn til að vinna.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans og þeim þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni. Ég get tekið heils hugar undir það sem kom fram hjá þeim varðandi sveigjanleg starfslok og mikilvægi þess eins og kom fram hjá hv. þm. Ástu Möller að fólk hefði val um það hvenær það lýkur störfum. En ég sé það á svörum hæstv. ráðherra að þessi nefnd hefur rétt hafið störf en ætlar greinilega að halda sig vel við efnið enda greinilega næg störf fram undan. Ég vil þó harma það að við þurfum að bíða í tvö ár eftir að nefndin skili tillögum. Þó getur kannski verið að hún ljúki fyrr störfum ef hún heldur áfram að funda eins og hún hefur gert í febrúar, þ.e. tvisvar í mánuði. Ég fagna því að vinna skuli vera hafin í þessu máli og vonast til þess að við getum komið á sveigjanlegum starfslokum fyrr en síðar. Ef það væri hægt fyrir 2002 þá væri það náttúrlega mikið ánægjuefni. Þetta hefur verið mikið baráttumál bæði eldri borgara og ýmissa annarra. Það hefur verið baráttumál Samfylkingarinnar og þeirra sem standa að henni að koma á sveigjanlegum starfslokum og ég heyri að menn eru sammála um að það sé orðið brýnt verkefni að komið verði að þeim málum. Ég spyr hæstv. forsrh. ef nefndin starfar áfram jafnötullega og hún hefur hafið starfið hvort möguleiki væri að koma þessu á fyrir lok ársins 2002.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið er formaður nefndarinnar mikill áhugamaður um efnið og þarna er vösk sveit karla og kvenna með honum í nefndinni þannig að ég er viss um að nefndarmenn draga ekki starfið lengur en efni standa til, en við vildum ekki setja þessu þrengri skorður en þetta. En gangi starfið betur verður því sjálfsagt skilað eins fljótt eins og það starf gefur tilefni til.

Herra forseti. Ég ber hér fram fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. þar sem ég spyr um hve margir öryrkjar misstu bætur á síðasta ári vegna langdvalar á stofnunum. Eins og núgildandi reglur virka er það þannig að ef elli- eða örorkulífeyrisþegi dvelur á stofnun, t.d. á sjúkrahúsi, lengur en fjóra mánuði á tveimur árum, þá falla elli- og örorkulífeyrisgreiðslurnar frá Tryggingastofnun niður, þannig að hann fær ekki greiðslur þegar fjórir mánuðir eru liðnir samtals. Og þó að þetta séu fjórum sinnum einn mánuður, þá um leið og komið er yfir fjögurra mánaða bilið falla greiðslurnar niður. Þá hafa þeir öryrkjar og ellilífeyrisþegar aðeins framfærslu af vasapeningum, sem nú eru skammarlega lágir, eða þá greiðslur úr lífeyrissjóðum, ef þær eru til staðar. Ef þeir eru á vasapeningunum fá þeir aðeins 18.000 kr., en þessar 18.000 kr. eru mjög tekjutengdar við eigin tekjur, byrja að skerðast ef eigin tekjur eru 3.700 kr. og falla alveg niður ef lífeyrisþeginn er með 31.000 kr. í eigin tekjur. Þessir lífeyrisþegar halda yfirleitt alltaf heimili annars staðar, þurfa að reka sitt heimili þó að þeir dvelji á sjúkrastofnun tímabundið og eru jafnvel að framfleyta fjölskyldu sem ljóst er að ekki er hægt á 18.000 kr. ef þeir eru á vasapeningunum. Það að þeir missi lífeyrisgreiðslurnar er náttúrlega mjög erfitt fyrir sjúkling sem er á stofnun og þarf að halda fjölskyldunni gangandi. Ég hefði talið, herra forseti, að taka þyrfti sérstaklega á þessum greiðslum því þær geta ekki talist fullnægjandi, þ.e. að skammta fötluðum eða sjúkum lífeyrisþegum sem dæmast til dvalar á stofnun þessar smánargreiðslur. Sama á við um þessa fjögurra mánaða reglu sem bitnar mjög illa á lífeyrisþegum sem í henni lenda og sérstaklega öryrkjunum, því það er nú yfirleitt fólk á miðjum aldri, fjölskyldufólk, sem er í þeim hópi. Ég spyr, herra forseti, um örorkulífeyrisþegana sérstaklega. Auðvitað væri einnig áhugavert að fá upplýsingar um það hversu margir ellilífeyrisþegar hafa lent í þessu, en það bíður betri tíma. Auk þess að spyrja hversu margir hafa lent í því að missa bætur vegna fjögurra mánaða reglunnar þá spyr ég hæstv. ráðherra hvort von sé til þess að þeirri reglu verði breytt þannig að hún verði afnumin eða breytt á einhvern mannúðlegri hátt heldur en hún er í dag, þar sem menn nánast missa alla framfærslu sína frá Tryggingastofnun við það að verða veikir og leggjast inn á stofnun.

Virðulegi forseti. Hv. 15. þm. Reykv. veit að þær reglur sem hér um ræðir hafa verið óbreyttar í nokkuð langan tíma, með þeim undantekningum þó að tryggingaráð getur mildað áhrif þeirra. Á undanförnum árum hefur þróunin verið sú að þeim öryrkjum fer heldur fjölgandi sem dveljast svo lengi á stofnunum að greiðslur lífeyris falli niður, ýmist tímabundið eða til frambúðar. Á árinu 1999 féllu greiðslur niður til 100 einstaklinga í mismunandi langan tíma, en á árinu 2000 eru þetta í kringum 128 einstaklingar. Helstu ástæður þess að fjöldinn fer vaxandi eru að líkindum fjölgun öryrkja, veruleg fjölgun þeirra úrræða sem fyrir hendi eru og til viðbótar bætt meðferð sem verður til þess að fleiri eiga sem betur fer afturkvæmt heim til sín. Stór hluti þeirra einstaklinga fer til frambúðarvistar á stofnunum, en sem betur fer er líka hluti þeirra sem fær þjónustu og getur aftur farið heim til sín. Það er í þeim tilvikum sem tryggingaráð mildar áhrif þessarar reglu, þannig að lífeyrisbætur eru áfram greiddar tvisvar sinnum þrjá mánuði, eða sex mánuði samtals. Mér heyrðist hv. þm. segja áðan að fjórir mánuðir væru hámark, en það eru sex mánuðir samtals. Þegar hv. þm. spyr hvort til standi að breyta þessari tilhögun verður að líta til þess að ef ríkið greiðir kostnað við rekstur stofnunarinnar, hlýtur á einhverjum tíma að verða eðlilegt að niður falli lífeyrisgreiðslur til einstaklings sem fær þar alla þjónustu. Með þeim reglum sem nú gilda getur einstaklingurinn notið fullra lífeyrisbóta, þar á meðal heimilisuppbótar, í allt að tíu mánuði, á tveggja og hálfs árs tímabili, þó að hann sé til meðferðar á sjúkrastofnun. Flestir hljóta að vera sammála um að einstaklingur sem fær fulla þjónustu á stofnun, eigi ekki að fá líka fullar lífeyrisbætur í langan tíma. Slíkt væri mismunun gagnvart þeim lífeyrisþegum sem sjálfir halda heimili og sjá fyrir þörfum sínum og einnig mismunun gagnvart þeim sem dvelja til langframa á stofnunum og fá einungis vasapeninga. Auðvitað verður að gæta ákveðins samræmis, en í flestum tilvikum nægir þessi tími til að einstaklingurinn geti ráðstafað málum sínum. Virðulegi forseti. Því miður koma upp dæmi þess að einstaklingur getur ekki staðið undir fjárskuldbindingum þegar lífeyrisbætur falla niður, en vill halda í heimili sitt í von um að komast heim aftur af sjúkrastofnun. Við þekkjum dæmi um vandamál sem hafa komið upp. Flest þessara mála leysast með reglum tryggingaráðs. En ég hef óskað eftir því við formann tryggingaráðs að ráðið kanni hvort ekki séu efni til að auka enn sveigjanleikann í reglum ráðsins, t.d. þannig að umþóttunartími einstaklingsins sem stefnir að því að fara aftur heim til sín, verði lengdur úr sex mánuðum í níu mánuði. Þetta veit ég að tryggingaráð mun skoða vandlega, enda er fyrir hendi innan Tryggingastofnunar mikil þekking á mismunandi aðstæðum og vandamálum þeirra einstaklinga sem til hennar leita.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina og eins svör ráðherra sem fram hafa komið. Það er ánægjulegt að heyra að búið er að lengja tímann úr fjórum mánuðum upp í sex mánuði. En það er rétt að auka þarf sveigjanleikann varðandi þann tíma sem sjúklingar eru inniliggjandi frá því sem nú er þannig að þeir haldi lífeyrisgreiðslum sínum. Meðferð við langvinna sjúkdóma hefur breyst mikið og þá sérstaklega við geðsjúkdóma. Lögð er áhersla á að fólk sé heima sem lengst og sem betur fer er það hægt, fólk vill halda sínu heimili, en vegna þeirra erfiðleika sem eru í húsnæðismálum öryrkja er erfitt fyrir þá að halda húsnæði sínu, halda leiguhúsnæði og því miður eru dæmi þess að geðsjúklingar forðist það að fara inn á stofnun til að missa ekki bætur sínar. Því gleðst ég yfir því ef endurskoða á þessar reglur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég get tekið undir með hæstv. ráðherra að ég er sammála því að það á ekki að vera að greiða fólki lífeyrisgreiðslur sem er inni á stofnunum til langdvalar. Aftur á móti hefur mér fundist þessi fjögurra mánaða regla bitna mjög illa á fólki, sérstaklega á öryrkjum, sem eru tímabundið á stofnun og náttúrlega öldruðum líka, sem reka heimili, þetta bitnar illa á þeim. Það er rétt að tryggingaráð hefur veitt undanþágur og þessar reglur hafa verið óbreyttar í langan tíma. Ég kannast ekki við að þetta séu orðnir sex mánuðir. Það hlýtur þá að vera nýtt. Ef þetta eru sex mánuðir þá þarf náttúrlega að kynna það. Ég var á kynningu hjá kynningarfulltrúa Tryggingarstofnunar í síðustu viku þar sem hann talaði um að þetta væru fjórir mánuðir og sama stendur í handbók Tryggingastofnunar ríkisins sem ég fletti iðulega upp í og gerði einmitt í sambandi við þessa fyrirspurn til að athuga hvort eitthvað hefði breyst. Það þarf því að kynna það betur að þetta séu orðnir sex mánuðir. Auðvitað munar strax um tvo mánuði fyrir þessa einstaklinga. Ég fagna því að hæstv. ráðherra ætlar að auka sveigjanleikann og skoða þessar reglur, því þær eru auðvitað barn síns tíma, það er rétt, þær hafa verið svona lengi og það er löngu tímabært að breyta þeim. Stefnan er að reyna að gera fólki kleift að vera heima sem lengst og það er ekki til að auðvelda fólki það að vera með reglur um að menn missi framfærsluna eftir nokkra mánuði á stofnun, á tveggja ára tímabili. Þess vegna fagna því að það eigi að breyta þessu, en vil að lokum, herra forseti, ítreka það að hækka verður vasapeningana. Og ég spyr hæstv. ráðherra: Er það ekki á döfinni að breyta vasapeningareglunum, hækka greiðslurnar og minnka þessa óheyrilega grimmu skerðingu gagnvart eigin tekjum? En 3.700 kr. þarf til þess að byrja að skerða vasapeninga einstaklings á stofnun sem er náttúrlega eins og menn sjá, herra forseti, ákaflega brött skerðing.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að þetta er aldrei nægilega vel kynnt. Það má kynna þetta enn betur en gert hefur verið og það er mjög mikilvægt að fólk viti af þessum sveigjanleika tryggingaráðs hvað varðar þá einstaklinga sem eru lengi á stofnunum en reka samt sitt eigið heimili. Það eru þeir sem við erum fyrst og fremst að tala um hér og skiptir öllu máli hvað þetta varðar. Varðandi vasapeningana vil ég minna á það að í fyrra voru vasapeningar hækkaðir verulega. Ef ég man rétt voru þeir hækkaðir um í kringum 30% og það munaði um það. Það má auðvitað alltaf gera betur, en það er stutt síðan við hækkuðum vasapeninga síðast.

Virðulegi forseti. Heyrnarskerðing virðist vera að aukast hér á landi. Samhliða hefur eftirspurn eftir þjónustu vegna heyrnarskerðingar aukist verulega á undanförnum árum. Sambærileg þróun hefur einnig átt sér stað á Norðurlöndum. Ástæðurnar eru helstar taldar vera fjölgun aldraðra, betri og smærri tæki, auk þess ungt fólk er nú fremur en áður tilbúið að nota heyrnartæki. Þannig var um 1.000 heyrnartækjum úthlutað á árinu 1996, en fjórum árum seinna hafði þeim fjölgað um 100%, um 2.000 tæki voru afhent í fyrra. Margir heyrnarskertir eru á biðlista eftir heyrnartækjum, ekki síst eldra fólk. Áhrif skertrar heyrnar ná langt út yfir heyrnarskerðinguna sjálfa. Hún veldur minnkaðri virkni í mannlegum samskiptum, sem getur leitt til einangrunar, sem eykst eftir því sem biðtíminn er lengri. Sjálfstraust viðkomandi bíður skaða og hann verður í auknum mæli háður öðrum um túlkun á umhverfinu. Afleiðingin getur orðið hraðari öldrun, minni lífsgæði og aukin hætta á að viðkomandi þurfi fyrr á aðstoð samfélagsins að halda. Málefni Heyrnar- og talmeinastöðvar Íslands hefur um alllangt skeið verið í umræðunni og komið hefur fram gagnrýni á starfsemi hennar og skipulag. Í frétt Morgunblaðsins sem birtist í júlí á síðasta ári kemur fram að rúmlega 800 manns bíði eftir að fá heyrnartæki og að biðin geti varað allt að einu ári. Í grein eftir fyrrverandi formann Heyrnarhjálpar, sem birtist í Morgunblaðinu fyrir nokkru, rakti hann verkefni Heyrnar- og talmeinastöðvarinnar sem henni voru falin við stofnun stöðvarinnar á árinu 1978. Þar kom fram að markmið stöðvarinnar voru að bjóða nýjustu og bestu heyrnartæki á hverjum tíma, þjóna heyrnarskertum á landsbyggðinni með árlegum heimsóknum á helstu staði, að framkvæma reglulegar heyrnarmælingar á öllum hávaðasömum vinnustöðum, að koma á stofn endurhæfingu heyrnarskertra og að halda reglulega námskeið fyrir starfsfólk heilbrigðisstofnana. Í greininni kom fram að þetta hefði stöðin gert til að byrja með og meira til. Hins vegar kom einnig fram að þjónustu stöðvarinnar hefði hrakað verulega á síðustu árum og væri staðan nú sú, að auk langra biðlista eftir tækjum, hefðu þjónustuferðir út á land lagst af, heyrnarmælingar á vinnustöðum væru í algjöru lágmarki og endurhæfingarstöð heyrnarskertra heyrði sögunni til. Mér er kunnugt um að starfsemi stöðvarinnar hefur verið til sérstakrar skoðunar innan heilbrrn. og hefur þess verið vænst að niðurstöður þeirrar athugunar verði grundvöllur frekari ákvarðana um framtíðarskipan heilbrigðisþjónustu við heyrnarskerta. Af því tilefni spyr ég hæstv. heilbrrh.: Hver er framtíðarskipan í heilbrigðisþjónustu við heyrnarskerta?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ásta Möller spyr mig um hver sé framtíðarskipan í heilbrigðisþjónustu heyrnarskertra. Eins og fram kom hjá hv. þm. hafa málefni heyrnarskertra verið á döfinni um nokkurn tíma af þeim ástæðum sem hún rakti hér og ég ætla þá ekki að eyða tíma í. Úttekt á Heyrnar- og talmeinastöðinni var unnin á vegum stjórnenda stofnunarinnar og var kynnt ráðuneytinu í apríl. Tillögur ráðgjafarfyrirtækisins beindust fyrst og fremst að innri starfsemi Heyrnar- og talmeinastöðvarinnar og jafnframt er bent á að endurskoða þurfi skipun stjórnar stofnunarinnar og endurskilgreina hlutverk hennar, móta framtíðarsýn og stefnu og breyta lögum til þess að skapa starfinu nauðsynlegan ramma. Síðsumars var myndaður hópur í ráðuneytinu til að vinna að þessu máli og skilaði hann tillögum til ráðherra um miðjan nóvember. Verið er að hrinda þeim tillögum í framkvæmd og þær koma allar til framkvæmda nú á næstunni. Árangursstjórnunarsamningur verður gerður við stofnunina og tekið með þeim hætti á ýmsum vandamálum sem við er að glíma. Drög að slíkum samningi liggja fyrir og stjórnarformanni Heyrnar- og talmeinastöðvarinnar hefur verið falið að vinna hratt að þessu máli. Verið er að endurskoða lög nr. 35/1980, um Heyrnar- og talmeinastöð Íslands, og mun ég leggja fram frv. nú á vorþingi. Í því eru eftirtalin atriði sérstaklega til skoðunar: 1. Endurskoðuð verði ákvæði um stjórn stöðvarinnar og skoðað hvort það þurfi sérstaka stjórn fyrir stofnunina. 2. Hvort skipað verði gæðaráð sem væri skipað m.a. fulltrúum þeirra samtaka er sinna hagsmunum skjólstæðinga stofnunarinnar. 3. Með hvaða hætti þjónustu við skjólstæðingana verði best fyrir komið. Virðulegi forseti. Erfitt hefur verið að fá lækna til starfa og sérstaklega til afleysinga og mun svo verða áfram að óbreyttu. Því er mikilvægt að tryggja að starfskraftar lækna, sem menntaðir eru á þessu sviði, nýtist stofnuninni sem allra best og má hugsa sér að læknisfræðileg þjónusta við stofnununina sé veitt á grundvelli þjónustusamnings við háls-, nef- og eyrnadeild Landspítala -- háskólasjúkrahúss í Fossvogi. Það er sérstaklega til skoðunar þessa dagana. Formanni stjórnar hefur verið falið að meta hve mikið fjármagn þarf til að ná niður biðlistum sem er nú við að glíma og hve mikið þarf af viðbótarstarfsfólki með fagmenntun. Niðurstöðu hans er að vænta innan skamms. Þessar áherslur hafa verið kynntar stjórn stofnunarinnar og eru þar til umfjöllunar. Stjórnin mun taka þátt í að framkvæma margar af þessum breytingum. Virðulegi forseti. Heyrnar- og talmeinastöðin er burðarás þjónustu við heyrnarskerta í heilbrigðisþjónustunni. Ég er sannfærð um að við munum ná árangri við að endurskipuleggja stofnunina og að þjónustan muni batna. Hún mun hins vegar verða kostnaðarsamari. Ég vil upplýsa hv. þm. Ástu Möller um að ég hef nú í nokkur ár við fjárlagagerð, beitt mér fyrir því að aukið fé fáist til þeirrar þjónustu sem hér um ræðir. Þó ég vilji ekki vanþakka þá aukningu sem náðst hefur fram er árangur minn ekki það mikill að hann fullnægi þeirri þörf sem fyrir liggur. Ég treysti hv. þm. og fyrirspyrjanda til að leggjast á árar með mér að fá meira fjármagn til þessarar mikilvægu stofnunar.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að komin er hreyfing á þessi mál sem lengi hefur verið beðið eftir og að kom fram í máli hæstv. ráðherra að verið er að endurskoða lög um Heyrnar- og talmeinastöðina og að slíkt frv. verði lagt fram á Alþingi nú í vor. Það er líka mjög ánægjulegt að fá að vita að verið er að meta kostnað við að ná niður biðlistunum því það er það sem skiptir verulegu máli í þessu sambandi. Nokkrar spurningar vakna við svör hæstv. ráðherra, m.a. hvernig tekið verður á fjárhagsvanda Heyrnar- og talmeinastöðvarinnar varðandi fortíðina en mér er kunnugt um að rekstrarvandi fyrri ára telur nokkra tugi millj. kr. Annað sem mér finnst líka skipta máli að fá að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra um, er hvort og hvaða hugmyndir hafa verið uppi um að opna fyrir að einkaaðilar geti komið að þessari þjónustu með sölu á heyrnartækjum, með þátttöku almannatryggingakerfisins og með alhliða þjónustu við notendur heyrnartækja. Mér er kunnugt um að Danir hafi farið þá leið og heimilað að einkaaðilar sjái um þessa þjónustu með greiðsluþátttöku úr opinberum sjóðum. Hins vegar er mér líka kunnugt um að verð á heyrnartækjum hjá þessum aðilum hefur verið hærra en boðist hefur hér á landi og í því sambandi verður að gæta þess að gera kröfur til þeirra sem reka slíka þjónustu, bæði varðandi þekkingu og faglega þjónustu og að verð á tækjum fari ekki úr böndunum. En það sem skiptir máli er að starfsemin sé skilvirk, að biðlistar verði úr sögunni, að þjónustan sé góð og aðgengileg og hún sinni forvarnastarfi og skipuleggi starfsemi sína þannig að hún þjóni öllum landsmönnum, en það hefur komið fram að ferðir út á land lögðust af fyrir tíu, tólf árum og hefur því fólk þurft að sækja þjónustu til Reykjavíkur ef það hefur þörf fyrir hana. Ég hef líka nefnt það í fyrri ræðu minni að heyrnarskerðing getur haft mikil og erfið áhrif, sé hún ekki meðhöndluð, og ná þau langt út fyrir heyrnarskerðinguna sjálfa.

Virðulegi forseti. Það eru fleiri með fyrirspurnir varðandi Heyrnar- og talmeinastöðina og þá sérstaklega varðandi þjónustu úti á landi og vil ég svara því á eftir. Hvað varðar það sem hv. þm. Ásta Möller kom inn á hér áðan, þá hafa orðið algjörar tæknibreytingar og -byltingar í heyrnartækjum og það hefur náttúrlega aukið kostnaðinn mjög hratt. Það er alveg hárrétt sem hv. þm. kom áðan inn á, að það er halli til langs tíma á stofnuninni, sem er fyrst og fremst vegna þessarar tæknibyltingar því að stofnunin keypti ógrynnin öll af tækjum sem eru úrelt í dag og við stöndum frammi fyrir að úrelda. Það er sem sagt hlutverk formanns stjórnarinnar að ganga frá þessum málum og hann er að því fyrir okkar hönd. Hvað varðar það hvort einkaaðilar komi inn í þetta að einhverju leyti með sölu á tækjum, þá hefur einn aðili sýnt því nokkurn áhuga að selja þessi tæki. Það er engan veginn útilokað að hann hefji þessa þjónustu, en hún verður aldrei til þess að Heyrnar- og talmeinastöðin haldi ekki áfram að vinna þá vinnu sem hún er að vinna í dag, heldur erum við að tala um miklu einfaldari þjónustuþætti sem sá einstaklingur mundi sinna. Þetta er alveg á byrjunarstigi. Við höfum verið að ræða við þennan aðila en við munum auðvitað gera mjög strangar kröfur og það verður mikið eftirlit með slíkri starfsemi.

Herra forseti. Ég ber fram fyrirspurn á þskj. 638 til heilbrrh. um biðlista hjá Heyrnar- og talmeinastöð Íslands og meðfyrirspyrjandi minn á því þskj. er Kristján L. Möller. Það hefur þegar komið fram hér í dag, herra forseti, það álit hæstv. heilbrrh. að Heyrnar- og talmeinastöð Íslands sé burðarás í þjónustu við heyrnarskerta hér á landi. Það er þeim mun alvarlegra að mikið er kvartað undan þjónustu stofnunarinnar. Kvartað er undan biðtíma og þess vegna hef ég spurt hæstv. heilbrrh. til að fá af því nokkra mynd: Hve langur biðtími er að jafnaði eftir þjónustu Heyrnar- og talmeinastöðvar Íslands og hve margir voru á biðlista um síðustu áramót? Eins og ég sagði er þessi fyrirspurn sett fram að því gefna tilefni að þeir eru ótrúlega margir sem kvarta undan þeirri þjónustu sem þeir þurfa að sækja til Heyrnar- og talmeinastöðvarinnar. Fyrir utan biðtímann, að biðími eftir skoðun sé óhæfilega langur eða allt að heilt ár tekur við nýr biðtími eftir að skoðun hefur fengist, biðtími eftir viðeigandi hjálpartækjum. Auðvitað sjá allir að ef þetta er staðreynd mála hlýtur að verða að bæta hér úr. Ég hef þegar orðið þess áskynja að komin er hreyfing á þau mál, verið er að endurskoða lögin eins og hér hefur komið fram og þannig verið að skoða það umhverfi sem þessi þjónusta á að vera í. En það er kannski ekki nóg þegar við annars konar vanda er einnig að etja og ég spyr jafnframt hæstv. heilbrrh.: Hvaða áform eru uppi um betri þjónustu stöðvarinnar, þar með talið styttri biðtíma og þjónustu við landsbyggðina með heimsóknum? Hér hefur komið fram og ég vil ítreka það að mörg ár eru síðan slíkar heimsóknir lögðust af og þær kvartanir sem ég heyri mestar vegna þjónustu stöðvarinnar eru frá fólki sem er búsett úti á landi. Það er auðvitað afskaplega umhent að þurfa að sækja þessa þjónustu til Reykjavíkur, eiga ekki kost á henni annars staðar, þurfa að bíða svona lengi, vera í óvissu. Það er rétt sem hér hefur komið fram að heyrnarskerðing veldur einangrun og getur þar með leitt til enn alvarlegri stöðu þess einstaklings sem við hana býr en ella þyrfti að vera. Ég vænti þess að hæstv. heilbrrh. hafi svör við þessum spurningum mínum og að við fáum hér bæði upplýsingar um biðlistana, hvernig á að kljást við þá og einnig um fyrirhugaða bætta þjónustu við landsbyggðina, því það hlýtur að vera eitt af því sem verið er að skoða.

Virðulegi forseti. Biðlistar á þeirri stofnun sem hv. 4. þm. Norðurl. e. spyr um eru af tvennum toga. Annars vegar bið eftir þjónustu og hins vegar úthlutun tækja og verður fjallað um hvorn vandann fyrir sig. Biðtími eftir heyrnarmælingu og læknisskoðun er að öllu jöfnu þrír mánuðir. Um síðustu áramót voru um 650 einstaklingar á bið eftir heyrnarmælingu og læknisskoðun. Af þeim hópi, eða um 86%, er fólk 67 ára og eldra. Til að stytta biðlistann eftir almennri þjónustu þarf að auka læknisþjónustu stofnunarinnar en þar starfar nú aðeins einn læknir eins og kom áðan fram. Verið er að undirbúa árangursstjórnunarsamning við stofnunina og stefnt að undirritun slíks samnings nú strax í mars. Tengt þeirri vinnu er að kanna hvort gera megi þjónustusamning um læknisfræðilega þjónustu við háls-, nef- og eyrnadeild Landspítala -- háskólasjúkrahúss í Fossvogi. Hugmyndin er sú að fleiri læknar með sérmenntun á sviði heyrnarfræði komi með þeim hætti til starfa við Heyrnar- og talmeinastöðina en mjög fáir hafa sérmenntað sig á þessu sviði, eins og kom reyndar fram hjá mér í ræðu áðan. Jafnframt er skoðað hvort nýta mætti betur ýmsar mælingar sem sérfræðilæknar í háls-, nef- og eyrnalækningum gera á stofum sínum svo ekki þurfi að endurtaka prófanir meira en brýn nauðsyn krefur. Bið eftir afhendingu heyrnartækja er mun lengri og getur verið ár í einstaka tilvikum. Þannig biðu þann 15. janúar 1.211 einstaklingar eftir afhendingu tækja. Eftirspurn eftir heyrnartækjum hefur aukist mjög mikið vegna tæknilegra framfara á þessu sviði og auðvitað vegna hækkaðs meðalaldurs þjóðarinnar. Þetta er svolítil endurtekning en ég ætla samt að minna á að heyrnartæki hafa hækkað mjög í verði að undanförnu enda eru það miklu betri tæki en boðið var upp á bara fyrir þremur árum. Framboð á ýmiss konar tækjabúnaði til hjálpar heyrnarskertun og heyrnarlausum hefur aukist mikið og eru möguleikar þessa hóps nú meiri en áður til margvíslegra tjáskipta. Við þessu hefur verið brugðist, m.a. með sérstakri fjárveitingu til úthlutunar textasíma fyrir 108 heyrnarskerta einstaklinga, sem hefur komið í góðar þarfir. En nú bíða 27 einstaklingar eftir 57 hjálpartækjum öðrum en heyrnartækjum. Þá hefur verið lögð áhersla á heyrnarlaus börn, m.a. með nýtingu tölvutækni til samskipta heyrnarlausra við umheiminn. Virðulegi forseti. Varðandi síðari fyrirspurn hv. þm. skal upplýst að á undanförnum árum hafa legið niðri að mestu ferðir starfsmanna Heyrnar- og talmeinarstöðvarinnar út á land. Þetta er bæði vegna skorts á fjármagni og skorts á starfsfólki. Í undirbúningi er að taka slíkar ferðir aftur upp að nýju enda eru til fullbúnir heyrnarmælingarklefar má segja á heilsugæslustöðvum um allt land. Einnig verður skoðað hvort stofnunin geti komið upp þjónustueiningum á landsbyggðinni og sinnt þar með skjólstæðingum sínum betur. Nú er einn starfsmaður á Akureyri við ýmis störf þessu tengd og sinnir ýmsum verkefnum. Þar starfar einnig einn sérfræðingur í háls-, nef- og eyrnalækningum, þjónustueining á Akureyri gæti sinnt mögulegum skjólstæðingum sem ella þurfa að sækja þessa þjónustu suður og verður kapp lagt á að tryggja þeirri hugmynd brautargengi. Mjög brýnt er að stytta biðlistana og í ráðuneytinu er unnið að tillögum þar að lútandi eins og fram hefur komið. Virðulegi forseti. Ég tel að hér hafi verið rætt mjög þarft mál og mikilvægt að ræða það hér. Enn þá mikilvægara að hraða framkvæmdum hvað þetta varðar og mjög mikilvægt að þessi þjónusta verði um allt land en til þess þurfum við fleira fagfólk. Eins og ég sagði áðan þurfum við líka meira fjármagn og horfi ég nú djúpt í augu formanns fjárln.

Herra forseti. Ég fagna því að það á að fara að færa þessi mál í betra horf því ástandið er afleitt. Ég er með tvö nýleg dæmi. Annað er um mjög fullorðna konu, 89 ára gamla, og hún tapaði öðru heyrnartækinu sínu. Henni voru gefnar þær upplýsingar að hún yrði að bíða í heilt ár eftir nýju heyrnartæki. Það er verið að ræna þetta fólk heilu ári af ellinni og í lífsgæðum með því að afgreiða ekki heyrnartæki fyrr en eftir árs bið. Þessi kona er algjörlega háð heyrnartækinu fyrir utan það að vera mjög sjónskert. Hitt dæmið er af fullorðinni konu sem þurfti á tæki að halda og þurfti að bíða í heilt ár. Það endaði með því að ættingjarnir fóru að leita til útlanda og keyptu síðan tæki fyrir hana erlendis fyrir 200 þús. kr. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort fólk sem hefur farið í það að reyna að bjarga þessum málum fyrir horn á þann hátt og borga í útlöndum fleiri hundruð þúsund krónur fyrir tækjakaup fái það bætt af almannafé frá Tryggingastofnun eins og aðrir sem fá afgreitt og bíða í heilt ár eftir þjónustu.

Herra forseti. Ég vil þakka umræðu um mál Heyrnar- og talmeinastöðvar ríkisins og þær fyrirspurnir sem hér liggja fyrir. Það er ánægjulegt að vita að þessari úttekt er lokið. Ég hef óskað eftir því að fá upplýsingar inn í heilbr.- og trn. og þær eru þá að hluta til komnar fram hér. En málefni Heyrnar- og talmeinastöðvarinnar eru af margvíslegum toga en aðallega af fjárskorti til margra ára að mínu mati sem hefur svo leitt til þess að erfitt hefur verið að manna stofnunina með fagfólki. Sérstaklega hefur þetta svo komið fram gagnvart þeirri þjónustu sem Heyrnar- og talmeinastöð ríkisins veitti í upphafi út um land og hefur núna nær alveg lagst af, bæði af fjárskorti og svo hafa þeir ekki mannafla til þess að fara út á land. Því fagna ég ef verið er að vinna að breyttu starfi --- þar verður þá líka að koma til fjármagn. Það verður að greiða upp þessar skuldir eða sjá til þess að stofnunin fái greitt. Sérstaklega óska ég okkur til hamingju ef við komum á þjónustumiðstöðvum út um land.

Virðulegi forseti. Hér er hreyft mikilvægu og góðu máli. Ég ætla aðeins að gera að umtalsefni seinni liðinn úr seinni spurningunni, þ.e. þjónustuna við íbúa landsbyggðarinnar með heimsóknum sem kom fram frá hæstv. ráðherra að hafa legið niðri um nokkurra ára skeið vegna fjárskorts og skorts á starfsfólki. Hér hefur einnig komið fram að fjárhagsvandi stofnunarinnar sé mikill frá umliðnum árum, eða rúmar 40 millj. Ég vildi aðeins nefna þetta í umræðunni vegna þess að rétt fyrir jól, þegar við vorum að afgreiða fjárlög fyrir þetta ár, fóru stjórnarsinnar mikinn og höfðu hátt um það að afgangur á fjárlögum íslenska ríkisins í ár er 30 milljarðar kr. Hér erum við að tala um réttlætismál. Hér erum við að tala um það sem allir vilja fá yfirleitt, að heyra, en skortur á fjármagni gerir það að verkum að ekki er hægt að inna þetta af hendi við þegna þessa lands. Ég hvet hæstv. heilbrrh. til að duga vel í því að koma þessari þjónustu gagnvart landsbyggðinni á aftur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir þau svör sem hafa komið fram í dag vegna þessa málefnis. Mér sýnast þau benda til þess að verið sé að taka á þessum málum og að við megum vænta þess með samstilltu átaki ef ekki vill betur að mál fari í betra horf. Greinilega er mjög mikilvægt að ná fleiri læknum að þjónustunni og menn leiti leiða til þess því auðvitað er afleitt ef fólk, sem býr við heyrnarskerðingu eða dapra heyrn, þarf að bíða allan þann tíma sem hér hefur verið tíundaður hvort heldur er eftir að komast í skoðun eða eftir afhendingu heyrnartækja. Ég ætla ekki að ræða um málefni þeirra sem eru heyrnarlausir, það er alveg sér málefni og auðvitað sýnu verst og sérstakt vandamál. En það er afskaplega mikilvægt að því verði fylgt eftir sem hæstv. ráðherra gaf hér fyrirheit um, þ.e. að þjónustan út um landið verði byggð upp. Við vitum að mjög víða er aðstaða til að sinna þessari þjónustu og ég hvet hæstv. ráðherra til að fylgja vel eftir þeim hugmyndum sem hún reifaði, að þær komist í framkvæmd. Það er alveg ljóst að öldruðum er að fjölga. Þeir eru ekki eins glaðir og yngra fólk til ferðalaga, ef það má orða það svo, og það er brýnna vegna þjónustu við þá að þetta geti verið sem víðast. Mikilvægt er, herra forseti, að í þessum efnum sem og fleirum getum við boðið upp á góða þjónustu og að hún sé aðgengileg fyrir alla landsmenn. Herra forseti. Ég met það svo að þessi umræða um málefni Heyrnar- og talmeinastöðvarinnar hafi verið gagnleg, hér hafi komið fram upplýsingar sem eru mikilvægar fyrir þá sem eiga heyrn sína undir því að þarna takist betur til en verið hefur á undanförnum árum.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir að þessi umræða er mjög góð og hún er mjög þörf. Ég vona að ekki líði langur tími þar til ég get kynnt á Alþingi nýtt frv. til laga um þessa mikilvægu stofnun sem eigi að koma þessum málum til betri vegar. Ég vil alls ekki að það skiljist svo hér að við höfum verið að minnka fjármagn til stofnunarinnar, við höfum auðvitað verið að auka það. En eins og ég segi er tæknin er svo dýr, hún er svo hröð og þessi nýja tækni gefur mikla möguleika. Við höfum t.d. verið að styrkja þá möguleika sem börn og ungmenni hafa í dag en höfðu ekki fyrir fáum árum. Það eru auðvitað hlutir sem við eigum líka að gleðjast yfir. En betur má ef duga skal. Ef menn eru samstiga í því að nýta þetta fjármagn sem allra best, nýta þá aðstöðu sem fyrir er úti á landi, er ekki neitt stórt átak að koma þessu í gott lag.

Herra forseti. Nýverið svaraði hæstv. ráðherra fyrirspurn minni um fjölda sjálfsvígstilrauna hér á landi miðað við komur á bráðamóttökur sjúkrahúsanna. Í svarinu kom fram að það eru að meðaltali fleiri en einn á dag sem reyna sjálfsvíg. Það segir reyndar ekkert um hversu stórt vandamálið er úti í samfélaginu. Samkvæmt áliti sérfróðra lækna er leitar aðeins lítill hluti þeirra sem skaðar sig til sjúkrahúsanna. Tölurnar sem ráðherra veitti í svari sínu gefa til kynna að endurtekningar eru nokkuð algengar hjá þeim hópi sem leitar sér aðstoðar á slysadeild vegna þessa. Einnig kemur fram að allnokkur hópur leitar til sjúkrahúsanna vegna sjálfsvígsáforma án þess að hafa gert tilraun til að skaða sig. Tölur frá lögreglunni sýna einnig að skráðum sjálfsvígstilraunum fjölgar á undanförnum þremur árum. Þetta er verulegt áhyggjuefni og því mjög mikilvægt að heilbrigðiskerfið veiti þessum sjúklingum sálfræði- eða geðlæknisþjónustu og þeim verði fylgt eftir þegar þeir fara af sjúkrahúsinu út í veruleikann aftur. Það eru uggvænlegar staðreyndir að fleiri falla fyrir eigin hendir hér á landi en látast í umferðarslysum. Í ljósi þessara upplýsinga spyr ég hæstv. ráðherra: Hvaða sálfræði- eða geðlæknisþjónustu fær þetta fólk og er því fylgt eftir með frekari þjónustu? Er eftirfylgnin alltaf veitt og er þessi þjónusta alltaf veitt þegar þetta fólk kemur? Hver er þessi þjónusta? Eins og ég nefndi áðan eru margir sem koma ekki á sjúkrahúsin eftir að hafa reynt þetta eins og bent er á bæði í svari hæstv. ráðherra og í tölum frá lögreglunni. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort einhver áform séu uppi um að veita þessum hópi, þ.e. þeim sem aldrei koma á sjúkrahúsin, einhverja hjálp eða þjónustu. Væri einhvern veginn hægt að nálgast þá með aðstoð?

Virðulegi forseti. Í svari mínu geri ég ráð fyrir að hv. fyrirspyrjandi sé ekki eingöngu að leita eftir upplýsingum um viðbrögð á bráðamóttökunni, en hún er á Landspítala -- háskólasjúkrahúsi við Hringbraut. Ég held að hv. þm. sé að fá almennar upplýsingar. Ég mun þó fyrst gera grein fyrir hvernig þessu er háttað á bráðamóttöku Landspítalans. Einstaklingar sem gera tilraun til sjálfsvígs eða eru í sjálfsvígshugleiðingum og leita til bráðamóttöku fá að sjálfsögðu mismunandi þjónustu eftir veikindum. Sumir eru lagðir inn til skoðunar, oftast á bráðamóttökuna en stundum t.d. á gjörgæslu ef það er talið nauðsynlegt. Fyrstu viðbrögð beinast að sjálfsögðu að því að meta ástandið og vinna bug á hættulegustu afleiðingunum. Þegar þetta er yfirstaðið er ætíð leitað ráðgjafar, geðlækna, og fá allir þeir sem leita til bráðamóttöku við þær aðstæður, sem hér er fjallað um, slíka þjónustu. Margir sem leita til bráðamóttöku vegna sjálfsvígshættu eða tilrauna, eru undir læknishendi vegna ýmissa geðrænna sjúkdóma og er þá haft samband við viðkomandi lækni eða aðra heilbrigðisstarfsmenn, eftir því sem við á. Þegar ástand einstaklingsins er ekki talið mjög alvarlegt er honum beint til göngudeildar geðdeildanna og virðist það fyrirkomulag ganga vel. Áframhaldandi meðferð ræðst auðvitað af sjúkdómsástandi einstaklingsins. Heilbrigðisþjónustan býður upp á úrræði fyrir þá sem eiga við vanda af þessum toga. Meðferð getur verið fólgin í innlögn á geðdeild, dagdeildarþjónustu, viðtölum, lyfjameðferð og öðrum viðeigandi úrræðum. Í einstaka tilfellum hefur þurft að grípa til þess að svipta sjúkling sjálfræði. Einstaklingar sem gert hafa tilraun til sjálfsvígs eða eru í slíkum hugleiðinum leita flestir til slysadeildar Landspítala -- háskólasjúkrahúss í Fossvogi þar sem meðferð er svipuð og ég hef lýst hér að framan. Þá leita margir beint til geðdeilda, geðlækna eða sálfræðinga, til heilsugæslunnar eða þá á göngudeildir, þar sem margar heilbrigðisstéttir starfa saman. Á landsbyggðinni leita þessir einstaklingar til heilsugæslunnar og annarra heilbrigðisstofnana og mjög oft til presta. Virðulegi forseti. Ég hef leitast við að svara fyrirspurn þingmannsins með því að veita almennar upplýsingar um málið en ég vil taka fram að það er auðvitað faglegt mat hverju sinni hvaða þjónustu einstaklingurinn er talinn þurfa.

Virðulegi forseti. Hér er hreyft mjög mikilvægu máli. Mjög mikilvægt er að til sé tæki til að bregðast við einstaklingum sem eru í sjálfsvígshugleiðingum og m.a. hefur verið rætt um neyðarlínu í því sambandi en slík neyðarlína er ekki starfandi hér á landi. Því langar mig til þess að spyrja hæstv. ráðherra hvort einhver áform séu uppi um að koma slíkri neyðarlínu af stað. Einnig er mjög mikilvægt að fylgja þeim eftir sem hafa reynt sjálfsvíg því að við vitum að miklar líkur eru á því að sá sem reynir einu sinni muni reyna aftur. Þá langaði mig jafnframt að velta því fram hvort hæstv. ráðherra vilji eitthvað tjá sig um hugmyndir um áfallamiðstöð á Landspítala -- háskólasjúkrahúsi til þess að taka m.a. á móti fólki í sjálfsvígshugleiðingum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hennar sem voru almenn og ágæt svo langt sem þau náðu. Ég veit að sjúkrahúsin reyna að taka sem best á móti þessu fólki og veita því sem besta þjónustu. Þó veit ég til þess að fólk hefur farið heim eftir að hafa komið í þessu ástandi án þess að hafa hitt sérfræðing en það vona ég að sé undantekning frekar en regla og geri ráð fyrir því. Aftur á móti vil ég leggja áherslu á að þegar fólki er bent á göngudeild til endurkomu þarf að fylgja því eftir. Það þarf að hringja og athuga hvort fólk komi og sérstaklega ef fólk sýnir sig ekki aftur þegar því hefur verið vísað á göngudeild eftir að hafa komið inn eftir sjálfsvígstilraun eða í þeim hugleiðingum. Ég tel að það þurfi að gera ýmislegt til viðbótar við þá þjónustu sem þegar er veitt og er að mörgu leyti góð. Vegna fyrirspurnar hv. þm. Ástu Möller um símaneyðarlínu ætlaði ég að koma inn á það í fyrirspurn minni, sem er síðar á dagskránni, um forvarnastarf gegn sjálfsvígum, og vil taka undir það að ákaflega mikilvægt er að komið verði á neyðarlínu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé á döfinni. Reyndar mun ég koma að því ef ég hef tíma til að koma með þá fyrirspurn á eftir sem mér sýnist reyndar að muni varla ganga. En ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki ástæðu til að frekari eftirfylgni verði við þá sjúklinga sem bent er á að koma á göngudeild eftir tilraun til sjálfsvígs. Það er gert á öðrum stöðum og við getum leitað í smiðju til ýmissa annarra þjóða sem eru langt komnar í forvörnum og stuðningi við þá sem eiga við þunglyndi að stríða og eru í þessum hugleiðingum. 
             Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra, herra forseti, hvort hún telji ekki ástæðu til að koma á neyðarlínu og frekari eftirfylgni við þessa einstaklinga.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði að koma að því þegar þar að kæmi, þ.e. í fyrirspurn frá Ástu R. Jóhannesdóttur um forvarnastarf gegn sjálfsvígum, einmitt því atriði sem hér hefur verið spurt um. En nefnd á vegum landlæknisembættisins hefur verið að fara yfir þessi mál og Högni Óskarsson geðlæknir er formaður þeirrar nefndar. Drög að tillögum eru að koma í hús. Nefndin hefur haft samvinnu við fjöldann allan af heilbrigðisstarfsmönnum, fjölda aðila úr skólakerfi, dómskerfi, frá kirkjunni, lögreglunni og Neyðarlínunni svo eitthvað sé nefnt. Ýmis félagasamtök hafa komið þar að. Þær tillögur sem eru u.þ.b. að koma í hús gera m.a. ráð fyrir því eftir því sem ég best veit að það sé ákveðinn staður sem fók getur leitað til ef það er í þeim hugleiðingum að ætla að svipta sig lífi. En ég hef tíma til að fara betur í gegnum það á eftir þegar við tökum til umræðu fyrirspurnina um forvarnastarfið þannig að ég ætla ekki að fara lengra út í það að sinni.

Herra forseti. Ég mæli fyrir fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. þar sem ég spyr um hvort ráðherrann hyggist bregðast við þeirri kjaraskerðingu sem öryrkjar verða fyrir við að ná 67 ára aldri vegna mismunandi reglna sem gilda í lífeyristryggingum almannatrygginga um örorkulífeyrisþega annars vegar og ellilífeyrisþega hins vegar. Eins og reglurnar eru í dag verða öryrkjar fyrir þó nokkurri kjaraskerðingu við það eitt að ná 67 ára aldri. Sú kjaraskerðing og mismunum jókst svo verulega við breytinguna á almannatryggingalögunum í janúar í kjölfar dóms Hæstaréttar hjá þeim lífeyrisþegum sem eru í hjúskap. En tekjur maka öryrkjans sem skerða tekjutryggingu hans nú skerða minna en tekjur hans sem ellilífeyrisþega, þ.e. eftir lagabreytinguna í kjölfar dóms Hæstaréttar. Tekjur maka munu skerða að fullu tekjutrygginguna samkvæmt gömlu reglunni, auk þess sem frítekjumark vegna tekna lækkar verulega við það að fólk verði ellilífeyrisþegar. Ekki er hinn fatlaði minni öryrki við að verða gamall en hann fær þúsund kr. lægri tekjutryggingu og svo skerðist hún. Ef hann er yfir rúmum 22 þús. kr. í tekjur byrjar hún að skerðast um 45% um það sem fer umfram, í stað þess að á meðan hann var öryrki voru tekjumörkin 33.600 kr. Það er því ljóst að lífeyrisþeginn sem verður 67 ára verður fyrir verulegri kjaraskerðingu og gilda um hann aðrar reglur en þegar hann var undir 67 ára aldri. Við vitum að þetta eru lágar greiðslur sem fólk fær, sérstaklega þeir sem eiga ekki rétt úr lífeyrissjóðum. Þetta eru um 71.000 kr. ef fólk býr eitt og 50.000 kr. ef það býr með öðrum. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort einhverjar leiðréttingar á þessu óréttlæti séu á döfinni. Ég vil einnig spyrja hvort ekki verði leiðrétting til ellilífeyrisþega í kjölfar dóms Hæstaréttar þar sem sama reglugerðin sem var ekki talin hafa lagastoð hjá Hæstarétti gildir um tekjutryggingu ellilífeyrisþega alveg eins og öryrkja. Þeir eiga að búa við sömu grundvallarmannréttindi samkvæmt mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Verður farið út í þessa lögjöfnun fyrir aldraða? Er stætt á því að mismuna fólki eftir aldri eins og gerist með öryrkjana sem ná 67 ára aldri?

Virðulegi forseti. Hv. 15. þm. Reykv. spyr hvort ráðherra hyggist bregðast við þeirri kjaraskerðingu sem öryrki verður fyrir þegar hann nær 67 ára aldri. Hv. þm. er tamt að tala um skerðingar. Inni í þessu efni eru tvö svið, þ.e. að aðstæður öryrkja breytast þegar hann verður 67 ára. Annars vegar var tekjutrygging öryrkja hækkuð sérstaklega um 887 kr. í tíð Sighvats Björgvinssonar sem heilbrrh. Ég býst við að hv. fyrrv. þm. og samflokksmanni fyrirspyrjanda hafi gengið gott eitt til með að hækka bætur sérstaklega til öryrkja sem heitir nú skerðing. Hins vegar komu fram þau áhrif að breytingu almannatrygginga frá því í lok síðasta mánaðar, að hin sérstaka lágmarksfjárhæð sem öryrkja er tryggð, þ.e. 43.424 kr. á mánuði, án tillits til tekna maka, gildir ekki um ellilífeyrisþega. Dómur Hæstaréttar leiddi til þess að bæta kjör ákveðins hóps öryrkja, en eins og hv. þm. er kunnugt, gildir hann ekki um alla lífeyrisþega. Í grundvallaratriðum má sjá tvær leiðir til að tryggja hag þeirra sem verst eru settir að þessu leyti: Annars vegar að hækka einfaldlega tekjutryggingu ellilífeyrisþega þannig að enginn munur verði. Ég tel hins vegar að færa megi fyrir því rök eins og Öryrkjabandalagið hefur gert að öryrki, oft á besta aldri, með fjölskyldu og skuldbindingar þurfi almennt fremur á hærri greiðslum að halda en flestir ellilífeyrisþegar. Og ég endurtek --- flestir. Hin leiðin sem má velta fyrir sér er hvort eðlilegt sé að öryrki verði ellilífeyrisþegi við 67 ára aldur eða hvort hann eigi áfram að falla undir örorkureglurnar. Það er auðvitað flókið mál og ekki víst að mikið réttlæti eða jafnræði væri falið í því að mikil mismunun væri á kjörum öryrkja og ellilífeyrisþega sem væru á sama aldri og e.t.v. með svipaðar aðstæður en úr þessu erum við að vinna. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin ákvað að kalla eftir tillögum frá nefnd um endurskoðun lífeyristrygginga og munu þær liggja fyrir eigi síðar en um miðjan apríl. Ég hef oft lýst því yfir að meginverkefnið fram undan sé að bæta sérstaklega hag þeirra sem eru verst staddir. Það er aðalverkefni nefndarinnar sem hefur fundað með samtökum öryrkja, aldraðra og aðila vinnumarkaðarins. Virðulegi forseti. Fyrst koma tillögurnar og síðan ákvarðanir og aðgerðir og það á að gerast eigi síðar en um miðjan apríl.

Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá þessa fyrirspurn fram. Þetta er vandamál hjá mörgum örorkulífeyrisþegum að þegar þeir verða 67 ára gamlir og eru á fullum bótum að fara þá yfir á ellilífeyri. Það er lækkun á kjörum og ef nokkuð er þá aukast frekar útgjöldin hjá öryrkjum með hækkandi aldri, frekar en hitt. Það að lífeyririnn skuli lækka svo bratt eins og gerir með smávægilegri vinnu verður til þess að fólk heldur frekar að sér höndum eða hættir að vinna ef að hefur haft starfskrafta til að vinna. Það er einmitt þetta sem við viljum forðast og því tel ég að þessi umræða sé góð. Það verði að bæta úr þessu.

Herra forseti. Ég tala um skerðingu vegna þess að þegar bætur til öryrkjans lækka við það að hann nær 67 ára aldri þá er skerðing á greiðslum til hans frá Tryggingastofnun. Greiðslurnar lækka. Það er skerðing. Auk þess eru skerðingarreglur almannatrygginga mun harðari við lífeyrisþegann þegar hann er orðinn ellilífeyrisþegi og ég fór yfir það hér í máli mínu. Ég leyfi mér að furða mig á því, herra forseti, að hæstv. ráðherra skuli nánast gefa það í skyn að öryrki þurfi minna þegar hann verður gamall. Að fatlaður einstaklingur þurfi minna til framfærslu þegar hann verður gamall. Ég trúi því ekki að hæstv. ráðherra sé á þeirri skoðun. Það er yfirleitt þannig að fólk þarf meira þegar það er orðið gamalt og fatlað og sjúkt en ekki að það þurfi að búa við skertar greiðslur. Ég vil líka minna á það að öryrkjar eiga yfirleitt ekki mikinn rétt í lífeyrissjóði. Margir þeirra eiga engan rétt. 43% allra öryrkja eru ekki með neinar greiðslur úr lífeyrissjóðum og hafa því ekkert fyrir sig að leggja nema tryggingabæturnar. Það er ömurlegt að búa við það að þeir lendi í þessum skerðingum við það að ná 67 ára aldri. Ég ætla ekki að fara að ræða það hvað fyrrverandi ráðherra hafði í huga þegar örorkugreiðslurnar voru hækkaðar. Ég efast ekki um að það hafi verið vegna þess að öryrkjarnir þurfa meiri framfærslu. En þeir þurfa það ekkert síður þegar þeir verða gamlir. Herra forseti. Hæstv. ráðherra svaraði engu um það hvernig hún hygðist leiðrétta þetta óréttlæti. Hún svaraði engu um það hvort hún ætli að láta leiðréttinguna til öryrkjanna ganga yfir til aldraðra. Þurfa þeir að fara í málaferli til þess að ná þessari leiðréttingu fram því það er auðvitað borðleggjandi að sú leiðrétting á að berast til aldraðra líka, því að sömu reglur, sama reglugerð og sömu lög hafa verið látin gilda um tekjutryggingu aldraðra eins og öryrkja. Ég hefði því gjarnan viljað, herra forseti, að hæstv. ráðherra kæmi með svör við þessum spurningum í síðara svari sínu.

Virðulegi forseti. Hv. þm. hefur eitthvað misskilið mig, en það er svo sem ekkert alveg nýtt þannig að ég kippi mér ekki upp við það. Það sem ég var eingöngu að segja áðan var að Öryrkjabandalagið hefur gert okkur grein fyrir því og við höfum unnið með þeim einmitt að því að skoða sérstaklega hvað eigi að gera fyrir þá aðila sem verða öryrkjar mjög ungir, eru með þunga framfærslu og þurfa á meiru að halda meðan þeir eru að byggja sér upp húsnæði o.s.frv. en kannski ellilífeyrisþegi. Það var það sem ég var að reyna að segja. Hv. þm. misskildi mig greinilega en ég vona að hv. þm. skilji núna hvað ég var að tala um. En þar sem hv. þm. sagðist ekki hafa fengið nein svör 

Herra forseti. Á þskj. 748 kemur fram svohljóðandi fyrirspurn mín til hæstv. umhvrh. um PCB-mengun: 1. Getur ráðherra upplýst um það hvort PCB-mengun sé enn að finna í Sundahöfn í Reykjavík --- og er þá auðvitað átt við hafnarsvæðið --- og þá í hvaða mæli? 2. Eru fleiri staðir í borginni þar sem fundist hefur PCB-mengun í jarðvegi? 3. Hafa mengunarkröfur í starfsleyfum fyrirtækja verið hertar frá því að Evrópusambandið setti mörk á leyfilega losun díoxína/furana frá mengandi fyrirtækjum? 4. Hefur slík tilskipun frá ESB verið samþykkt hér á landi og þá í hvaða formi? Á fyrri þingum hafa farið fram umræður um PCB-mengun. Þannig bar hv. þm. Hjörleifur Guttormsson fram fyrirspurn til hæstv. þáv. heilbrrh. árið 1989 og á 122. löggjafarþingi 1997--98 bar hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir fram fyrirspurn til hæstv. umhvrh. um mælingar á mengun frá stóriðju og sorpbræðslu. Á sama þingi kom fram þáltill. um könnun á þrávirkum lífrænum efnum í lífríki Íslands. Í Reykjavík hafa augu manna fyrst og fremst beinst að athafnasvæði við Sundahöfn þar sem spennaolía með PCB-innihaldi hefur mengað jarðveg. Við mælingar þar fyrir nokkrum árum var þetta staðfest. En styrkur PCB-efna þar reyndist vera undir hættumörkum miðað við þágildandi reglugerð. Sú reglugerð mun þó hafa tekið mið af töluvert hærri gildum en t.d. í Danmörku, Bandaríkjunum, Kanada og Hollandi og við umræður á Alþingi 1989 sagði ráðherra að til greina kæmi að setja sérstakar reglur um hámark PCB-efna í jarðvegi. Þrávirk lífræn efni eru sérlega skaðleg því þau safnast fyrir í lífkeðjunni á löngum tíma og brotna ekki niður. Ein af mestu hættum sem mun í framtíðinni ógna lífríki norðurslóða, þar með talið manninum, er mengun af völdum þeirra. Í Morgunblaðinu í morgun var sagt frá því að ríkisstjórnin hefði á fundi sínum í gær samþykkt að leggja fram 1 millj. kr. til tveggja umhverfisverkefna á vegum Norðurskautsráðsins og verður hluta af því fé varið í verkefni sem lúta að hreinsun á PCB sem ógnar umhverfi á norðurskautssvæðinu verði ekkert að gert. Það er einnig og fyrir okkur ekki síður mikilvægt að PCB-mengun hér heima verði upprætt og vænti ég þess að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir því.

Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi er spurt: ,,Getur ráðherra upplýst um það hvort PCB-mengun sé enn að finna í Sundahöfn í Reykjavík og þá í hvaða mæli?`` Því er til að svara að sjávarset umhverfis Reykjavík er ekki laust við mengun af völdum PCB. Rannsóknir hafa sýnt að mengunina megi að mestu leyti rekja til fráveitna og greinist mestur styrkur næst gömlum skolpútrásum. Greiningar á PCB í sjávarseti sl. þrjú ár í og við Sundahöfn sýna að í hverju tonni af þurrkuðu sjávarseti er á bilinu 12--20 mg af PCB-efnum. PCB-mengun í sjávarseti er tiltölulega stöðug. Því er ekki að vænta að þessi mengun hverfi á næstu árum. Settar hafa verið reglur um meðferð dýpkunarefnis. Hollustuvernd ríkisins hefur nýlega gefið út leiðbeinandi reglur um meðferð dýpkunarefnis þar sem sjávarset er gæðaflokkað. Samkvæmt þeim flokkast sjávarset í og við Sundahöfn sem ómengað eða lítillega mengað. Einnig eru framangreindar greiningar vel undir sambærilegum umhverfismörkum í Evrópu. Reykjavíkurborg hefur hafið vöktun á styrk PCB og annarra efna í kræklingi umhverfis Reykjavík. Niðurstöður hafa ekki verið birtar enn. Allt frá árinu 1989 hefur PCB-mengun verið þekkt í jarðvegi á lóð endurvinnslufyrirtækis á Sundahafnarsvæðinu. Nýjustu rannsóknir benda til þess að í jarðvegshaug á lóð fyrirtækisins séu u.þ.b. 30 mg af PCB-efnum í kílói. Eldri greiningar hafa sýnt svipaða eða örlítið hærri niðurstöðu. Búið er að setja upp aðgerðaráætlun til að taka á menguðum jarðvegi á athafnasvæði fyrirtækisins. Önnur spurning: ,,Eru fleiri staðir í borginni þar sem fundist hefur PCB-mengun í jarðvegi?`` Því er til að svara að ekki hefur farið fram ítarleg könnun á tilvist PCB-efna í jarðvegi á höfuðborgarsvæðinu. Líklegir staðir, auk urðunarstaða, eru staðir eins og slippur og skipasmíðastöðvar, lagerpláss þar sem spennar voru geymdir og fleira. Rannsóknir eru kostnaðarsamar og almennt ekki ráðist í þær nema sérstök ástæða þyki til eða ástæður krefjist þess. Samkvæmt upplýsingum frá Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur greindust niðurbrotin PCB-efni í jarðvegi á einni af lóðum Orkuveitunnar. Efsta lag jarðvegsins var fjarlægt og komið fyrir í tunnum og urðað hjá Sorpu. Varðandi 3. spurninguna, virðulegur forseti, er því til að svara að árið 1994 var mengunarvarnareglugerð breytt og almennt settar hertar kröfur um losun díoxínefna og furana. Í starfsleyfum eiga að vera ákvæði um losun þessara efna ef ástæður eru til. Í reglugerð nr. 807/1999, um brennslu spilliefna, eru m.a. ákvæði um að allar brennslustöðvar skuli vera hannaðar, útbúnar og starfræktar með það í huga að lofttegundir sem myndast við brennslu spilliefna séu hitaðar eftir síðustu inndælingu brunalofts á skipulegan og jafnan hátt og jafnvel við óhagstæðustu aðstæður upp í a.m.k. 850° C við eða nálægt innvegg brunahólfsins í tvær sekúndur hið minnsta. Ef brennd eru spilliefni sem innihalda meira en 1% af lífrænum efnum sem innihalda klór eða aðra halógena, þarf að hækka hitann upp í a.m.k. 1100° C. Einnig er kveðið á um í reglugerð nr. 808/1999, um sorpbrennslustöðvar, að í starfsleyfum skuli setja losunarmörk fyrir losun díoxín og furan og eru kröfurnar sambærilegar og hér var greint frá áðan. Miðað er við að heildarstyrkur díóxín- og furanefna fari aldrei yfir 0,1 ng í rúmmetra. Varðandi 4. spurninguna, virðulegur forseti, er því til að svara að um síðustu áramót tók gildi tilskipun Evrópuþingsins og -ráðsins, nr. 2076/EB frá 4. desember sl., um hertar reglur við brennslu úrgangs. Þar er kveðið á um að aðildarríki skuli uppfylla lagaskyldu sína varðandi tilskipunina, eigi síðar en 28. desember 2002. Starfandi sorpbrennslur hafa samkvæmt tilskipuninni aðlögunartíma til 28. desember 2005. Tilskipunin er ekki komin inn í EES-samninginn og er nú í skoðun hjá umhvrn. og Hollustuvernd ríkisins í samræmi við venjulega málsmeðferð. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um hvort tilskipunin eigi við hér á landi eða kannað hvaða áhrif hún muni hafa á gildandi starfsleyfi. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Katrínu Fjeldsted, að við höfum nýlega ákveðið í ríkisstjórn að fara í verkefni á norðurskautssvæðinu gagnvart PCB og mengun frá landstöðvum. Það er mjög mikilvægt verkefni. Og við höfum einnig verið í forsvari á alþjóðavettvangi um það að fá fram alþjóðlegan samning um þrávirk lífræn efni, en PCB og díoxín t.d. eru eitt af þeim 12 efnum sem sá samningur tekur á.

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn og ráðherra fyrir svörin. Ég held að mjög mikilvægt sé að fylgjast einmitt með PCB-efnum í lífríkinu. Fyrir nokkrum árum lagði ég fram tillögu um að fylgst yrði með þrávirkum lífrænum efnum sem eru í jörðu eins og PCB, en PCB er nokkuð víða. Það varð heilmikið PCB-slys á Austfjörðum fyrir nokkrum árum en PCB hefur mælst á ýmsum stöðum hér við Ísland og við höfuðborgarsvæðið, m.a. var óvenjumikið PCB mælt í æðarfugli við Álftanes og einnig er vitað um PCB í Gufuneshaugunum. Tillaga mín og meðflutningsmanna minna var sú að vakta þessi svæði og ég veit ekki betur en hæstv. umhvrh., þáv. og núv., hafi fullan hug á því að fylgjast með þessum svæðum en umræðan er þörf.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin. Það er ljóst að umhvrn. hefur áhuga á þessu máli og vill vinna að því að uppræta þá PCB-mengun sem hér hefur orðið. Vitað er að afleiðingar af eitrun af þessu tagi, af völdum þrávirkra lífrænna efna eru mjög alvarlegar. Uppsöfnun DDT og PCB í mönnum og dýrum getur valdið krabbameini, ófrjósemi, óeðlilegum kynþroska, ofnæmi, alvarlegri bilun á ofnæmiskerfi, svo eitthvað sé nefnt, og jafnvel greindarskorti í börnum eins og fram hefur komið í erlendum rannsóknum. Jafnvel telja menn eftir rannsóknir í Bandaríkjunum að hjá um 5% þeirra barna sem líða af greindarskorti geti það stafað af PCB-eitrun. Þannig að málið er mikilvægt. PCB brotnar ekki niður og hverfur ekki af sjálfu sér úr náttúrunni. Þótt erfitt sé að uppræta það eru til aðferðir eins og það að steypa það inni eins og menn hafa talað um að væri hægt að gera í Sundahöfn, eða þá að koma því fyrir á öruggum urðunarstað, sem er reyndar umdeilt líka, en slíkur staður er ekki enn til hér á landi og menn bíða eftir því að úr því verði leyst. Mér skilst að PCB hafi mælst, að vísu í litlum mæli, t.d. við holræsi og jafnvel sé PCB í einhverjum sýnum úr Tjörninni í Reykjavík. Ég held að mjög miklu máli skipti að tekið sé á þessu máli af festu, það hefur verið allt of lengi í gangi og ekki verið leyst og löngu tímabært að slík mengun verði upprætt.

Virðulegur forseti. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram hjá hv. þm. Kristjáni Pálssyni og Katrínu Fjeldsted. Það er mikilvægt að við pössum vel upp á þessi mál. Og það er rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, sem er einnig læknir og þekkir örugglega þessi mál frá því sjónarhorni, að þessi þrávirku lífrænu efni sem PCB er, díoxín, DDT og ýmis önnur efni, eru skaðleg heilsu manna og dýra og þau leysast upp í fituvef og þau safnast fyrir á norðlægum slóðum, sérstaklega í fituvef manna og dýra. Ég þekki til rannsókna sem einmitt er verið að gera erlendis og því er spáð víða að menn munu lækka þá þröskulda sem nú eru í matvælum gagnvart þessum efnum til að verja heilsu manna. Þetta er því mjög mikilvægt mál. Varðandi norðurskautssvæðið þar sem við erum núna að fara í þessi verkefni ásamt öðrum þjóðum, þá er mjög mikilvægt að við tökum þátt í því. Við Íslendingar höfum verið leiðandi varðandi mengun hafsins um árabil. Einnig er ánægjulegt að búið er að samþykkja í ríkisstjórninni að Ísland taki við formennsku í Norðurskautsráðinu 2002--2004. Finnar eru núna með formennsku, og við höfum ákveðið að taka við henni og það mun setja enn þá meira kastljós á þessi mál hér á Íslandi. Ég vil líka koma því hérna á framfæri vegna orða hv. fyrisrpyrjanda að ég hef skipað nefnd sem á að koma með tillögur um förgunarstað, sé það hagkvæmt, gagnvart spilliefnum almennt, þannig að þau mál eru í vinnslu.

Herra forseti. Úthlutun sjónvarpsrása hefur fram að þessu ekki verið talin til vandamála og er kannski ekki enn. Þó er það orðið þannig á höfuðborgarsvæðinu og suðvesturhorninu að fjöldi sjónvarpsstöðva er orðinn slíkur að erfitt er að fá úthlutað sjónvarpsrásum fyrir aukna starfsemi eða nýjar stöðvar. Þannig hef ég fengið kvartanir yfir því að aðili sem fengið hefur leyfi útvarpsréttarnefndar til starfrækslu sjónvarpsstöðvar fær ekki úthlutað rás svo hann geti hafið útsendingar. Það viðurkennist að þessi staða er að koma upp á síðustu mánuðum en samt er það þó þannig að fleiri en einn aðili bíður eftir rásum, frá einni og upp í fjórar, eftir því sem mér er sagt. Póst- og fjarskiptastofnun er í vissum vanda vegna þessa, enda var ekki gert ráð fyrir að hörgull yrði á slíkri þjónustu. Þar sem sú staðreynd er samt til staðar vaknar sú spurning hvernig hægt sé að bregðast við af hálfu stjórnvalda. Þau tíðnisvið sem eru til umráða eru VHF og UHF og skiptir að því er mér er sagt UHF-tíðnisviðið mestu máli í þessu sambandi. Þar eru um 40 rásir sem flestum er úthlutað, en öðrum ekki vegna truflana frá afruglurum og myndbandstækjum. Einnig eru sjónvarpsrásir aðliggjandi sjónvarpsviðtækja oft ónothæfar vegna þess að þau geta ekki gert fullkominn greinarmun milli merkja frá tveimur stöðvum sem senda út á aðliggjandi rásum. Mér hefur verið sagt að með sérstökum takmörkunum megi þó hugsanlega nota aðliggjandi rásir. Með stafrænu kerfi sem sagt er að sé á leiðinni mun þessi vandi verða úr sögunni en það kerfi hefur betri eiginleika og nýtir rásirnar samfellt. Notkun á stafrænum kerfum mun þó ekki leysa þennan vanda að fullu fyrr en eftir nokkur ár eða á meðan önnur tæki eru að úreldast. Þeir sem bíða eftir rásum vilja eðlilega fá svör, enda sumir kostað nokkru til og fengið öll tilskilin leyfi meðan önnur fyrirtæki hafa margar rásir. Hvort allar þær rásir eru í notkun í UHF-kerfinu sem til eru, þ.e. hvort einhverjir eru með ónotaðar rásir veit ég ekki, né hvaða reglur gilda um það hvort halda megi rásum án þess að nota þær. Þeir aðilar sem fengið hafa úthlutað rásum eru Stöð 1, RÚV, Skjávarpið, Omega, Bíórásin, Sýn, Almiðlun og Stöð 2. Herra forseti. Ég vil því leyfa mér að beina eftirfarandi spurningum til hæstv. samgrh.: 1. Hve margar sjónvarpsrásir eru til úthlutunar á höfuðborgarsvæðinu og hve mörgum þeirra hefur ekki verið úthlutað? 2. Hve margir aðilar bíða eftir úthlutun sjónvarpsrása á höfuðborgarsvæðinu og á suðvesturhorni landsins og um hve margar rásir er beðið samtals? 3. Hvaða reglur gilda um úthlutun rása, þ.e. hvaða skilyrði þurfa aðilar að uppfylla, hve mörgum rásum getur einn aðili fengið úthlutað og hve lengi má halda rásum án þess að nýta þær? 4. Hvenær er von á stafrænu kerfi sjónvarps?

Herra forseti. Í fyrsta lagi er spurt um hversu margar sjónvarpsrásir séu til úthlutunar á höfuðborgarsvæðinu og hve mörgum þeirra hafi ekki verið úthlutað. Við þessu er ekki einhlítt svar, vegna þess að fjöldi rása sem er til ráðstöfunar fer eftir staðsetningu sjónvarpssendanna, sendiafli og stefnuvirkni loftneta. Sjónvarpsrásir eru fyrir hendi í nokkrum mismunandi hlutum tíðnisviðsins og er þá gjarnan talað um sjónvarpsbönd. Á tíðniböndum 3--5 fer eiginleg útsending sjónvarps til almennings fram. Á 3. bandi eru rásir 5--12. Mögulegt er að nota fjórar rásir á þessu tíðnisviði, sem öllum hefur verið úthlutað. Á 4. og 5. bandi eru númeraðar rásir frá 21 og upp í 69. Þrátt fyrir að númeraðar rásir á tíðnisviði nái frá 5--69, þýðir það ekki að 64 sjónvarpsrásir séu til úthlutunar. Fyrir það fyrsta er ekki hægt að nota grannrásir rásar sem notuð er til útsendingar þar sem sjónvarpstæki geta ekki greint á milli tveggja rása sem eru hlið við hlið. Þá má nefna rás 33 er mikið notuð af afruglurum og rás 36 fyrir tengingu myndbandstækja inn á sjónvarpstæki. Að því leiðir að rásir 32--36 eru ekki til ráðstöfunar fyrir sendingar í loftinu, sem geta truflað þessa notkun. Þess má enn fremur geta að u.þ.b. 20 rásir á suðvesturhorninu þarf að nota til endurvarpssendinga. Sú þörf kemur til af því að skuggasvæði myndast í landslagi sem aðalsendar sjónvarpsstöðvanna ná ekki til. Rétt er að geta þess að í sumum tilvikum er mögulegt að endurnýta rásir sem notaðar eru til endurvarpssendinga á fleiri en einum stað í senn og þannig hámarka hagkvæmnitíðni notkunar. Af þessu má sjá að öllum rásum til sjónvarpsútsendinga hefur verið úthlutað, utan rása 67--69, sem hafa verið teknar frá fyrir væntanlegar sendingar stafræns sjónvarps. Í öðru lagi er spurt um hve margir aðilar bíði eftir úthlutun sjónvarpsrása á höfuðborgarsvæðinu og á suðvesturhorni landsins og um hversu margar rásir sé beðið samtals. Óafgreiddar umsóknir eru eftirfarandi: 1. Umsókn um fimm rásir fyrir hverfisbundið sjónvarp í Reykjavík. 2. Umsókn um eina rás með aflmiklum sendi sem á að ná yfir allt svæðið. 3. Umsókn um tilraunaleyfi á stafrænu sjónvarpi. Það er því sótt um sex rásir til hefðbundinna sjónvarpssendinga. Stafrænar útsendingar hafa allt aðra eiginleika en hliðrænar og því er erfitt að tölusetja fjölda sjónvarpsrása í slíku kerfi. Ein rás fyrir hefðbundnar sjónvarpsútsendingar getur rúmað allt að níu stafrænar rásir og tækniþróun virðist vera að fjölga þeim enn frekar. Í þriðja lagi er spurt um hvaða reglur gildi um úthlutun rása, þ.e. hvaða skilyrði aðilar þurfi að uppfylla, hve mörgum rásum einn aðili geti fengið úthlutað og hve lengi megi halda rásum án þess að nýta þær. Í fjarskiptalögum eru almenn ákvæði um tíðniúthlutun, en eftirfarandi vinnureglur gilda hjá Póst- og fjarskiptastofnun: Umsóknir skulu vera skriflegar og tilgreina sendistað, sendiafl og loftnetseiginleika. Útvarpsleyfi gefið út af útvarpsréttarnefnd verður að liggja fyrir. Ekki er úthlutað meira en einni rás fyrir hverja dagskrá á sama svæði. Úthlutun fellur niður hafi rás ekki verið tekin í notkun innan átta mánaða frá úthlutun. Ef notkun rásar er stöðvuð samfellt í meira en fjóra mánuði fellur úthlutun úr gildi. Umsóknir eru afgreiddar í þeirri röð sem þær berast. Reynt er að mæta öllum sanngjörnum óskum um rásir. Í því felst að sjónvarpsstöðvar hafa fengið eina rás fyrir aflmikinn sendi svo hægt sé að tryggja viðunandi styrk á sem stærstum hluta fyrirhugaðs þjónustusvæðis stöðvarinnar og að auki rásir fyrir holufyllingar, svo að þjónustusvæðin séu sem heillegust. Í fjórða lagi er síðan spurt hvenær sé von á stafrænu kerfi sjónvarps. Póst- og fjarskiptastofnun hefur fjallað um þetta og sent greinargerð til samgrn. og hefur hafið undirbúning að stafrænu sjónvarpi og er lagt til af stofnuninni að hafinn verði slíkur undirbúningur nú þegar. Það hafa farið fram viðræður milli mín og menntmrn. um hvernig staðið skuli að stafrænu sjónvarpi. Ég hef því með vísun til 34. gr. útvarpslaga óskað eftir því við menntmrn. og ráðherra að ráðuneyti okkar hefji sem fyrst viðræður um ákveðna þætti þannig að þessi mál skýrist. Meira liggur ekki fyrir og engin ákvörðun um það hvenær tímasetja megi það að hefja stafræna útsendingu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir þessi svör. Ef ég skildi hann rétt þá virðist vanta 12 rásir til þess að uppfylla þörfina, miðað við það sem sótt hefur verið um. Er það nokkru meira en ég hélt sjálfur, en segir mér að þörfin sé greinilega meiri en ég hafði heyrt og augljóst að þarna er eitthvað sem þarf að taka til sérstakrar skoðunar. Ég lýsi yfir ánægju minni með það að hæstv. ráðherra hafi þegar sett vinnu í gang við að kanna stafrænar útsendingar og að þær verði sem fyrst komnar í gagnið. En við vitum samt að það tekur nokkuð langan tíma þannig að þó svo að fljótlega yrði búið að taka ákvörðun þá er ekki búið að setja upp stafrænt kerfi, hvað þá að skipta um sjónvörp. Ég velti því fyrir mér hvort hæstv. ráðherra geti með einhverju móti sagt mér hvað er hægt að gera fyrir þá aðila sem bíða eftir rásum fram að þeim tíma annað en að bíða eftir því að einhverjar sjónvarpsstöðvar hætti eða segi upp rásum. Ég veit ekki hvort hægt er að svara því, en mér leikur samt forvitni á að vita það og þeim aðilum sem bíða, hvort ráðherrann mun setja einhverja vinnu í gang til þess að finna lausnir. Það er hægt með einhverjum ráðum. Mér er sagt að það sé hægt með einhverjum aðferðum að nýta rásirnar til hliðar, en það er kannski tæknilega erfitt.

Herra forseti. Vegna fyrirspurnar hv. þm. verð ég að segja að það liggur ekkert fyrir í ráðuneytinu um að það sé hægt að fjölga þessum rásum þannig að uppfylla megi allar þær óskir sem borist hafa Póst- og fjarskiptastofnun. En ég held jafnframt að það sé skynsamlegt að huga rækilega að þessum málum vegna þeirra tæknibreytinga sem stafrænar sjónvarpsútsendingar hafa í för með sér og skapa miklu meiri möguleika á fjölgun rása. Það liggur ekkert fyrir um það eins og er að hægt verði að verða við þeim mörgu óskum sem núna liggja fyrir en það er vilji minn að reynt verði að hraða því að koma á stafrænum sjónvarpsútsendingum og ef allt gengur eðlilega fyrir sig þá er ekki útilokað að það gæti orðið á árinu 2002.

Herra forseti. Á þskj. 719 hef ég lagt fram fyrirspurn til hæstv. samgrh. um fjölda íslenskra kaupskipa. Fyrirspurnin er svohljóðandi: 1. Hvað eru mörg kaupskip skráð á Íslandi og sigla undir íslenskum fána? 2. Hefur kaupskipum fjölgað á íslenskri skipaskrá eftir að stimpilgjöld af skráningu skipa voru afnumin? 3. Er ójafnvægi í rekstrarlegu umhverfi íslenskra kaupskipaútgerða samanborið við önnur Norðurlönd? Ef svo er, hverjir eru þá helstu þættir mismunarins? Tilefni þessarar fyrirspurnar er það að 1997 var nokkuð um það rætt meðal manna og höfðu leiðandi menn íslenskrar kaupskipaútgerðar það á orði að ójafnvægi væri mjög mikið, annars vegar í kaupskipaútgerð og hins vegar hjá þeim sem ættu eða rækju flugvélar. Bent var á að flugvélar sem kæmu erlendis frá þyrftu ekki að greiða nein gjöld þegar þær væru skráðar íslenskar, en skip undir erlendum fána sem stæði til að skrá á Íslandi þyrftu að borga tugi milljóna kr. Þessum lögum var breytt þannig að nú borga kaupskip ekki stimpilgjöld eins og þau gerðu áður. Þetta var ein af meginforsendum þess --- og hafði framkvæmdastjóri þáverandi Sambands íslenskra kaupskipaútgerða orð á því að ástæða þess að svo fá skip væru skráð undir íslenskum fána væri fyrst og fremst óeðlilega há skráningargjöld hér á landi. Það er alveg ljóst að þá var nauðsynlegt að grípa í taumana og lækka stimpilgjöldin hér á landi svo að um ókomin ár, eins og sagt var þá, megi kaupskip undir íslenskum fána sjást sem víðast. Það er alveg ljóst að öflugur íslenskur kaupskipafloti er þáttur í sjálfstæði þjóðarinnar og því er rétt að stuðla að því að sem flest kaupskip í eigu íslenskra útgerða sigli undir íslenskum fána. Aðeins til upplýsingar. Árið 1997 voru 26 kaupskip í rekstri íslenskra útgerða, 18 skip voru í eigu íslenskra kaupskipaútgerða, átta skip í leigu hjá erlendum útgerðum og þá, þ.e. árið 1997, eru aðeins fjögur skip undir íslenskum fána, tvö kaupskip og tvö olíuflutningaskip. Þess vegna, með leyfi herra forseta, er fyrirspurnin lögð fram, í því breytta umhverfi sem nú er, stimpilgjöldin afnumin: Hve mörg skip sigla nú undir íslenskum fána?

Herra forseti. Í fyrsta lagi er spurt: ,,Hvað eru mörg kaupskip skráð á Íslandi og sigla undir íslenskum fána?`` Samkvæmt upplýsingum frá Siglingastofnun Íslands voru 58 kaupskip skráð á skipaskrá þann 1. janúar sl., en með kaupskipum er, samkvæmt lögum um áhafnir íslenskra kaupskipa, nr. 59/1995, átt við hvert það skip, skrásett sem vöruflutninga- eða farþegaskip, er siglir með varning og/eða farþega til og frá landinu milli hafna innan lands og utan. Til þessa flokks teljast m.a. olíu- og efnaflutningaskip. Af þessum 58 kaupskipum voru á skrá 1. janúar sl. tvö vöruflutningaskip, eitt efnaflutningaskip, 45 farþegaskip, fjögur olíuskip og sex dýpkunar- og sanddæluskip. Í öðru lagi er spurt: ,,Hefur kaupskipum fjölgað á íslenskri skipaskrá eftir að stimpilgjöld af skráningu skipa voru afnumin?`` Með lögum nr. 157/1998, um breytingu á lögum um stimpilgjöld, nr. 36/1978, sem tóku gildi 1. janúar 1999, voru rýmkuð ákvæði um stipmilgjöld eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda. Kveðið var á um að afsalsbréf og skjöl sem leggja höft eða bönd á kaupskip sem einkum eru ætluð til farmflutninga og rekin af skipafélögum sem stunda siglingar innan lands, að og frá landinu eða milli hafna erlendis, skuli vera stimpilfrjáls. Frá 1. janúar 1999 til 1. janúar 2001 hefur kaupskipum á skipaskrá fjölgað um 18. Þessi fjölgun kaupskipa á íslenskri skipaskrá skýrist fyrst og fremst af því að fjöldi farþegaskipa hefur aukist og má rekja það til aukinnar útgerðar við hvalaskoðunarferðir með ferðamenn. Ef miðað er við hvern einstakan flokk skipa kemur í ljós að vöruflutningaskipum á skipaskrá hefur fækkað á tímabilinu um eitt, þ.e. í tvö úr þremur. Fjöldi efnaflutningaskipa á skipaskrá er sá sami, þ.e. eitt skip. Farþegaskipum á skipaskrá hefur fjölgað um 20, þ.e. í 45. Olíuskipum hefur fækkað um eitt, þau eru nú fjögur, en voru fimm. Og fjöldi dýpkunar- og sanddæluskipa á skipaskrá er sá sami, þ.e. sex. Með hliðsjón af þessum tölum verður að svara spurningu fyrirspyrjanda neitandi þar sem vöruflutningaskipum hefur fækkað úr þremur í tvö, síðan ákvæðum laga um stimpilgjald var breytt, m.a. í þeim tilgangi að ýta undir skráningu vöruflutningaskipa á íslenska skipaskrá. Í þriðja lagi var spurt: ,,Er ójafnvægi í rekstrarlegu umhverfi íslenskra kaupskipaútgerða samanborið við önnur Norðurlönd? Ef svo er, hverjir eru þá helstu þættir mismunarins?`` Árið 1998 skilaði áliti nefnd sem þáv. samgrh. skipaði til þess að gera tillögur til ríkisstjórnarinnar um málefni kaupskipa, þ.e. fyrst og fremst vöruflutningaskipa sem sigla milli Íslands og annarra landa, m.a. með tilliti til þróunar íslenskra kaupskipaútgerða á undanförnum árum, breyttra samkeppnisskilyrða og aðgerða annarra ríkja til eflingar kaupskipaútgerð. Nefnd þessi kannaði sérstaklega samkeppnisskilyrði íslenskra kaupskipaútgerða og horfði m.a. til Norðurlandanna í því sambandi. Um miðjan 9. áratuginn sáu Danir og Norðmenn að skip þeirra voru að færast hratt í skipaskrár annarra landa. Til varnar þessari þróun stofnuðu þeir alþjóðlegar skipaskrár, NIS í Noregi og DIS í Danmörku. Gripið var til hliðarráðstafana svo að þær yrðu aðlaðandi valkostur í samanburði við aðrar alþjóðlegar skipaskrár. Báðar þjóðirnar leyfðu útgerðum að ráða áhöfn sem tækju laun eftir kjarasamningum við verkalýðsfélög utan EES-svæðisins. Danir felldu auk þess niður tekjuskatt sjómanna á skipum er skráð voru í DIS og greiða þeir þess í stað mánaðarlega tryggingargjald til danska ríkisins. Þessar ráðstafanir dugðu lengst af og sáu útgerðir landanna hag í því að skrá skip í norsku eða dönsku alþjóðlegu skipaskrárnar. Um miðjan síðasta áratug þótti Norðmönnum að farið væri að halla undan alþjóðlegu skipaskránni og að skipin væru aftur á leiðinni út úr henni. Síðla árs 1996 samþykktu Norðmenn nýjar ráðstafanir til þess að styrkja NIS og leyfa nú útgerðum að gangast undir nýtt skattkerfi, þar sem þeir greiða svokallaðan tonnskatt í stað tekjuskatts. Í Noregi var ákveðið að veita 339 millj. kr. árið 1997 til þess að endurgreiða útgerðum norskra skipa tekjuskatt og tryggingargjöld. Að öðru leyti eru margvísleg atriði sem ég hef ekki tíma til þess að fara ofan í hér, en það er alveg augljós mismunur hér á milli aðstæðna, annars vegar hjá dönskum, norskum og sænskum og finnskum útgerðarfyrirtækjum, miðað við það sem er hér hjá okkur. Að öðru leyti hef ég ekki tíma til þess að fara nánar út í þennan þátt í svari mínu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir ítarleg svör við þeim spurningum sem ég lagði fram. Það kemur sem sé í ljós að allt sem sagt var um stimpilgjöldin og áhrif þeirra á svo fá skip undir íslenskum fána sem þá voru, þ.e. 1997, hafa þá ekki átt við rök að styðjast vegna þess að á þessum tíma var nákvæmlega sama umhverfi hvað varðar Norðurlandaþjóðirnar þannig að því var ekki til að dreifa að það væri vandamál, enda kom það líka fram hjá forsvarsmönnum íslenskra kaupskipaútgerða þá að þessi mismunun á stimpilgjöldum vegna skráningar annars vegar skipa og hins vegar flugvéla væri ólíðandi, en með breytingum og afnámi stimpilgjalda á kaupskipum mundi kaupskipaflotinn íslenski stækka. Sú hefur ekki orðið reyndin. Það er alvarlegt mál að aðeins skuli vera tvö skip undir íslenskum fána, þ.e. tvö olíuflutningaskip sem eru hér á ströndinni. Og mér skilst að annað skipið sé á sölu, þannig að innan tíðar stefni í að það verði ekkert einasta skip undir íslenskum fána. Það er ekki langt síðan óskabarn þjóðarinnar, Eimskipafélag Íslands, festi kaup á tveimur 10.000 tonna skipum og látið var í veðri vaka að þetta væru tvö stærstu skip íslenska flotans. Menn eru því ekki að fara með alveg rétt mál í þessu. Það er í rauninni hálfhjákátlegt að svo skuli nú komið fyrir þjóð, eyþjóð sem Íslandi, sem byggir afkomu sína á sjávarútvegi og siglingum, ef við horfum til þess sem gerðist þegar Íslendingar misstu sjálfstæði sitt vegna þess að þeir voru ekki það stöndugir, áttu ekki eigin kaupskipaflota. Ja, illa er komið fyrir þessari þjóð.

Herra forseti. Eins og fram kom í fyrra svari mínu eru í Noregi margs konar ívilnanir, en í Danmörku eru farmenn á dönskum kaupskipum sem skráð eru á dönsku alþjóðlegu skipaskránni DIS, undanþegnir tekjuskatti svo nokkuð sé nefnt hvað varðar aðstöðu sjómanna þeirra. Samgrn. hefur í samráði við fjmrn. og Siglingastofnun Íslands verið að huga að leiðum sem leitt gætu til þess að íslensk farskip yrðu í auknum mæli skráð á íslenska skipaskrá, til viðbótar við það sem áður hefur verið gert. Í því sambandi má nefna að með lögum nr. 157/1998, um breytingu á lögum um stimpilgjald, sem tóku gildi 1. janúar 1998, var kveðið á um að afsalsbréf og skjöl sem leggja höft eða bönd á kaupskip sem einkum eru ætluð til farmflutninga og rekin af skipafélögum sem stunda siglingar innan lands að og frá landinu eða milli hafna erlendis, skuli vera stimpilfrjáls. Á sl. hausti lagði ég fram frv. til laga um breytingu á lögum um skráningu skipa, sem heimila þurrleiguskráningu kaupskipa. Það frumvarp er nú orðið að lögum og tóku þau gildi 1. janúar sl. Ég geri mér vonir um að í framhaldi af þeim lögum muni fleiri farskip verða skráð á íslenska skipaskrá. Öll rök hníga að því að halda skráningu kaupskipa í landinu. Ísland er eyríki og yfir 95% af vörum til og frá landinu eru flutt með skipum. Fjölmörg störf í landi krefjast góðrar skipstjórnarreynslu og leiðsaga skipa, skipaskoðun, skipamiðlun og fleira og fleira sem tengist þessu er mikilvægur þáttur í okkar atvinnulífi. Ég hef falið fulltrúum frá samgrn., fjmrn. og Siglingastofnun að skoða til hvaða fleiri aðgerða væri hægt að grípa til þess að fleiri kaupskip verði skráð á íslenska skipaskrá, t.d. hvort rétt sé að setja á fót hér á landi alþjóðlega skipaskrá og að því er nú unnið.