Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg ætla ekki að halda neina ræðu. Jeg tel það óþarft, því að málið liggur svo ljóst fyrir, og engar verulegar brtt. við frumvarpið hafa komið fram. Jeg gjöri ekki ráð fyrir, að menn vilji neinar umræður, en ef einhver kynni að óska skýringa um eitthvert atriði er jeg til andsvara.



Jeg leyfi mjer að stinga upp á því, að vísa málinu til sjávarútvegsnefndar.

Sveinn Björnsson : Jeg vil leyfa mjer að stinga upp á, að þessari umræðu sje frestað, og 5 manna nefnd sett í málið.



Jeg tel óþarft að skipa nefnd í þetta mál. Það var hjer til umræðu í þinginu í fyrra, og í þingtíðindunum þá eru prentuð sem fylgiskjöl við nefndarálitið um málið (þgskj. 217.) brjef landsverkfræðingsins, brjef frá sýslunefnd Dalalasýslu og brjef frá stjórnarráðinu, og eru þar saman komin á einn stað öll nauðsynleg gögn málinu. Það er ekki að eins til að tefja málið, að setja það í nefnd, heldur getur það einnig orðið til þess, að tefja fyrir brúarsetningunni, því að fjárveitingin til hennar fellur niður, ef hún verður ekki sett í ár.

Sveinn Björnsson : Þar sem fleiri frumvörp um breytingar á vegalögunum liggja fyrir deildinni, verð jeg að telja heppilegt, að sama nefndin fái öll þau mál til meðferðar. Ef þetta mál er svo einfalt, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) segir, þá þarf nefndin ekki að hafa það lengi til yfirvegunar, og getur afgreitt það fyrst allra mála.

Flutnm. (Bjarni Jónsson); Ef mál þetta verður sett í nefnd með öðrum vegamálum, verður því að sjálfsögðu alengt saman við þau og er þá auðvitað að málið tefst. Frv. þarf að samþykkja nefndarlaust og umræðulaust, ef ekki á að gjöra leik að því að tefja fyrir því.



Jeg get ekki verið á sama máli og háttv. þm. Dal. (B. J.) um það, að þetta frumv. eigi að afgreiða umræðulaust og umhugsunarlaust. Mjer er kunnugt um, að hjeraðsbúar eru ekki einhuga um að stefnu þjóðvegarins verði breytt á þann hátt, sem frumvarpið fer fram á. Jeg vil því mæla með því, að nefnd verði sett í málið. Getur þá nefndin tekið við skilríkjum þeim, sem lúta að því, hvort hjeraðsbúar eru ánægðir með þessa ráðstöfun eða ekki. Einnig er sjálfsagt, að nefndin ráðgist um málið við verkfræðing landsins. Þetta þarf ekki að vera neitt banatilræði við málið. Jeg get ekki trúað, að það sje háskalegt, að það tefjist nokkur dægur, meðan hjeraðsbúar eru ekki sammála um, hvernig því skuli fyrir komið.



Ef menn vilja vjefengja það, að frumv. sje í samræmi við vilja hjeraðsbúa, vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp ummæli sýslunefndar Dalasýslu, sem prentuð eru sem fylgiskjal við nefndarálitið um málið í fyrra. Þau eru á þessa leið: »Sýslunefndin skorar á Alþingi, að breyta svo vegalögunum, að þjóðvegurinn, sem nú liggur um Hjarðarholt, verði framvegis ákveðinn frá Breiðamel, sem er milli Saura og Sauðhúsa, um brúna á Laxá og Búðardal, og þaðan svo kallað Land fyrir neðan Ljárskóga að Fáskrúð« Nú er aðgætandi, að hjer er það eitt deilumál, hvort brúin eigi að vera á efra eða neðra vaðinu yfir ána. eg hefi ekki ákveðið neitt um það í frv., því að jeg skoða það ekki lagamál, heldur eigi landsverkfræðingurinn og sýslunefndin að jafna þann ágreining. Um hitt er aftur á móti enginn ágreiningur, enda hefir sýslunefndin samþykt það hvað eftir annað með öllum atkvæðum: gegn einu. Allar upplýsingar, sem landsverkfræðingurinn getur gefið um þetta mál, eru í brjefi hans, dagsettu 18. júlí 1914, sem prentað er ásamt nefndarálitinu í fyrra á þgskj. 217, í skjalaparti þingtíðindanna bls. 324–325. Það þarf enga nefnd til þess að ná í þær upplýsingar. Vilji menn láta Dalabúa gjalda þess, að jeg hefi ekki sömu pólitíska skoðun og meiri hluti þingsins, þá er þeim að velkomið. En það vil jeg láta þá vita, að þeir vinna mjer ekki tjón með því, heldur sjálfum sjer, ef þeir ætla að senda mann á móti mjer til næstu kosninga.

Flutnm. (Björn Kristjánsson) : Eins og háttv. deild er kunnugt, hefir veitt örðugt að halda við hinum umkvartaða vegarspotta milli Hafnarfjarðar og Reykjavikur: Og þess vegna var það, að þingið 1914 ákvað, að vegur þessi skyldi gjörður að flutningabraut. En það hefir komið á daginn, að þó að vegurinn væri gjörður að flutningsbraut, var engin bót ráðin á viðhaldi hans eða endurlagningu. Nú hefir sýslunefnd Kjósarsýslu afsagt að skoða veg þenna í tölu sýsluvega sinna. Landsverkfræðingurinn bendir á þessa leið, sem farin er í frv., að vegurinn verði gjörður að þjóðvegi. Og þar sem þessi vegur er elli lengri en það að hann er ekki fram úr hálfrar stundar reið, þá virðist hann ekki vera nein veruleg viðbót við þjóðvegu á Íslandi. Það, sem jeg vil þá leggja hjer áherslu á, er það, að landsverkfræðingurinn hefir talið heppilegast að gjöra veginn að þjóðvegi, og svo hitt að fjárlaganefnd, er því meðmælt. Jeg hygg, að þetta mál sje svo einfalt, að ekki gjörist þörf á nefnd í því, en ef deildinni virðist það betur farið, skal jeg ekki vera á móti því.

Ráðherra: Það er víst alveg rjett, sem háttv. 1. þm. G. K. (B K ) hjelt fram, að best verði að gjöra veginn milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar að þjóðvegi. Enda mælir engin sanngirni með því, að Kjósarsýsla að minsta kosti sjái um; viðhald vegarins. En hvað áhrærir álit landsverkfræðingsins um þetta mál, þá hefir hann bent á tvær leiðir. Önnur er sú, að gjöra veginn að þjóðvegi, eins og háttv. flutningsm. (B. K.) tók fram, eða þá að ákveðið verði með lögum, að Hafnarfjörður haldi við 1/3 hluta vegarins, Gullbringusýsla 1/3, hluta og Reykjavík 1/3 hluta. Jeg læt þessa getið af því, að einungis fyrri leiðin kom fram hjá háttv. flutningsmanni. Mjer er sama hvor leiðin er farin, en ákveða verður hver eigi að hafa viðhaldið á hendi, því að vegurinn er mjög fjölfarinn. Hygg jeg, að rjett sje, að vísa málinu til nefndar þeirrar, er kosin var hjer áðan, og á að fjalla um breytingar á lögum um vegi.



Jeg og háttv. samþingismaður minn (J. M.) komum fram með þetta frumvarp. eftir tilmælum Dýraverndunarfjelagsins. Eina ákvæðið, sem til er í íslenskum lögum um dýraverndun, er í 299. gr. hegningarlaganna, og er hún á þessa leið : »Hver, sem verður brotlegur í þrælslegri misþyrmingu eða annarri grimdarfullri og miskunnarlausri meðferð á skepnum, einkum húsdýrum, skal sæta sektum alt að 100 rd. eða einföldu fangelsi alt að 4 mánuðum«. Það virðist af orðum laganna, að það þurfi meira en lítið illa meðferð á skepnum, til þess að verða brotlegur. Og eftir þessum lögum er ekki hægt að framfylgja eftirliti með meðferð á skepnum, svo viðunandi sje. Frumvarpið fer fram á meiri og betri vernd gagnvart skepnunum en felst í lögum þessum. Hygg jeg, að ekki þurfi mörg orð um þetta, því að öllum ætti að vera það ljóst, að þetta lagaákvæði, sem til er, og tryggja á góða og mannúðlega meðferð á dýrunum,er alls kostar ófullnægjandi. En þó má vera, að rjett væri að athuga þetta mál nokkru nánar í sambandi við næsta mál, útflutning á hrossum. Jeg hefi ekki hugsað mjer,. að þörf væri á því, að kjósa nefnd í þessu máli, en ef háttv, deild virðist annað um það, skal jeg ekki vera því mótfallinn.



Jeg leyfi mjer að stinga upp á því, að þessu máli verði vísað til landbúnaðarnefndar.



Úr því að þessi uppástunga hefir komið fram, þá gjöri jeg það að tillögu minni, að sjerstök nefnd sje kosin til að fjalla um þetta mál. Mjer finst fjarri sanni að vísa málinu til landbúnaðarnefndar, bæði af því, að hún hefir þegar mjög mörg mál til meðferðar og því ærið að starfa, og af hinu, að þetta mál er meira almenna eðlis en þau mál, sem til þeirrar nefndar er vísað.

Bjarni Jónsson : Jeg vil sýna háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), að mjer er ekki í hug að skemma mál fyrir honum. Þetta mál er svo almenn mannúðarspurning, að það getur að sjálfsögðu ekki fremur átt heima hjá landbúnaðarnefndinni en hverri annari nefnd. Mannúðleg meðferð á skepnum varðar ekki frekar bændur þessa lands en aðra, því að öllum ætti að vera það sjálfsögð skylda að gjöra sitt ítrasta til þess, að skepnunum liði sem best. Og þó að jeg hafi ekki heimild til þess frá samnefndarmönnum mínum, vil jeg samt beiðast undan því, að málinu sje vísað til landbúnaðarnefndar.

Flutnm. (Sveinn Björnsson) : Það er sama um þetta mál að segja og hið næst á undan, að það kemur hjer fram að tilhlutun Dýraverndunarfjelagsins í Reykjavík. Það þarf ekki að fjölyrða um þetta frv. Það eru margir, er finna mjög til þess, að hörmung sje til þess að vita, að hestar skuli vera fluttir út að vetrarlagi, þegar verstu stormviðri og kuldatíð er. Og þeir, sem hafa sjeð hesta um borð, vita hversu afarilla þeim líður. Annars er þetta mál líks eðlis og málið hjer á undan (Dýraverndun), og að umræðunni lokinni vil jeg óska, að því verði vísað til sömu nefndar.

Flutnm. (Matthías Ólafsson) Það er ekki nýstárlegt, að stofnað sje embætti við Háskóla Íslands, en sú fræðigrein, sem stofna á embættið í, er nýstárleg. Þessi vísindagrein er ekki alment kunn og ekki nægilega lesin. Jeg er með þessu frumvarpi af því, að því meira, sem jeg hefi kynt mjer þetta mál, því sannfærðari hefi jeg orðið um það, að nýtur kennari í vísindagrein þessari gæti orðið að virkilegu gagni. í 2. gr. frumv. stendur, að kennarinn skuli hafa á hendi vísindalegar tilraunir til að bæta vinnubrögð í landinu. Það er engum vafa bundið, að brýn þörf er á því, að bæta vinnubrögðin hjá þjóðinni, kenna henni að vinna sjer haganlegar en á sjer stað. Að vísu er það óráðin gáta, hvort það tekst, en það er auðráðin gáta, að brýn þörf er á umbótum í þessu efni. Sá maður, sem sótt hefir um embætti þetta, ef það verður stofnað, er alþektur að áhuga, við hvað sem hann fæst, og sjerstaklega hefir hann kynt sjer rækilega þá vísindagrein, sem hjer ræðir um. Það er því óefað, að meðan hans nyti við, má búast við miklum og góðum árangri. Við flutningsmenn frumvarpsins erum ekki einir um þetta, því hjer eru fyrir hendi meðmæli frá málsmetandi mönnum og fjelagi, landsbúnaðarfjelaginu. Þá eru meðmæli fyrst og fremst frá heimspekisdeild Háskólans, auk þess hefir landsverkfræðingurinn, Jón Þorláksson, gefið sín bestu meðmæli, og síðast er það, að Búnaðarþingið mælti með þessu og taldi stofnun embættis í þessari grein einkar heppilega. Það er alkunna, að menn, sem komnir eru á fullorðins ár, vinna sjer jafnvel þau verk, er þeir hafa iðkað frá blauta barnsbeini, t. d. slátt og róður, miklu erfiðlegar en þörf er á, eyða of mikilli orku til þeirra. Jeg efast nú ekki um það, að ráða megi mikla bót á þessu. Raunar eru að sjálfsögðu undantekningar frá því, að menn vinni sjer dagleg og algeng störf svona erfitt, en fjöldinn þreytir sig áreiðanlega ofmikið. Jeg álít það þýðingarlaust, að halda langa ræðu um þetta mál, enda vona jeg, að jeg hafi fært líkur fyrir því, að þetta geti orðið að gagni. Jeg vil svo óska þess, að háttv. deild taki þetta mál til rækilegrar íhugunar, taki því með gætni, og felli það ekki þótt það sje nýstárlegt, en athugi, hvort ekki sje verið að bæta hjer úr gömlu ólagi, og láti ekki ótta fyrir kjósendum eða flokksfylgi hafa áhrif á sig. Jeg tek þetta fram af því, að margir þingmenn munu hafa áskoranir frá kjósendum sínum um það, að sporna á móti því, að stofnuð verði óþarfa embætti. En þó svo sje, þá er það synd, að stofna ekki embætti, sem að gagni mætti koma. Jeg vil óska þess, að málinu sje, að umræðunni lokinni, vísað til nefndar um stofnun kennaraembætta við Háskóla Íslands.

Sigurður Sigurðsson Það er alllangt síðan að jeg heyrði ávæning af því, að þetta mál ætti að koma hjer fram í þinginu í einhverri mynd. Þó bjóst jeg ekki við því, að hjer myndi lagt til, að stofnað yrði nýtt embætti við Háskólann í vinnuvísindum eða hagnýtri sálarfræði, eins og það er kallað. Þar sem nú málið er hjer til 1. umr., þá ætla jeg að eins að fara nokkrum orðum um það frá mínu sjónarmiði. Jeg tók eftir því, að háttv.þm. Dal. (B. J.) bað undir eins um orðið á eftir mjer. Hann býst víst við andmælum frá minni hálfu gegn þessu frumvarpi, og má vel vera, að hann gruni það rjett. Þegar litið er til Háskólans, þá er hann ekki orðinn gamall, en þó hefir það komið í ljós, að hann gjörist dýrari með ári hverju. Við Háskólann eru nú 9 pófessorar og 3 dócentar, að meðtöldum háttv. þingmanni Dalamanna (B. J.). Laun þeirra eru um 40,000 á ári. Fjárhagstímabilið 1912–1913 námu fjárveitingar til Háskólans um 51,000 króna hvort árið. Á yfirstandandi fjárhagstímabili renna til hans um 65,000 kr. hvort árið til jafnaðar. Og í fjárlagafrumv., sem nú liggur fyrir, eru áætluð gjöld til Háskólans um 70,000 kr. á ári. Kostnaðurinn fer þannig sívaxandi. Um þetta er kann ske ekki mikið að segja. Háskólinn er talinn óskabarn þjóðarinnar, og vil jeg ekki draga úr því. En þó að hjer sje nú kominn á Háskóli, þá verða þó fjárveitingar til hans að hafa einhver takmörk, og þá um leið stofnun nýrra kennaraembætta við hann. Við erum fáir, fátækir og smáir og þolum því ekki útgjöld, sem unt er að komast hjá. Þetta er ein hliðin á þessu máli. Á síðasta þingi var stofnað nýtt embætti við Háskólann, og nú er í ráði að stofna tvö ný í viðbót. Og hver veit hvað þau verða mörg á endanum, ef þessu verður haldið áfram? Að vísu skiftir það miklu, hvert embættið er, og hefði verið að ræða um stofnun þessa embættis í fyrra, er stofnun dócentsembættis í grískum og latneskum fræðum var hjer á prjónunum, þá hefði verið sanni nær, að sleppa því, en láta þetta, sem hjer ræðir um, sitja í fyrirrúmi. Ef frumv. þetta nær fram að ganga, á það að miða að því, að bæta úr því, hvað menn kunna lítið til allrar vinnu hjer. Mjer er nú óljóst, hvernig stofnun þessa embættis á að geta bætt úr því. Jeg hjelt, að vegurinn til að bæta úr þessu ástandi væri ekki sá, að stofna nýtt embætti við Háskólann. Eftir frumvarpinu að dæma, eru það nemendurnir við Háskólann, sem njóta eiga kenslunnar. Jeg efast raunar ekki um, að þeir hefðu gott af því að fá verklega kenslu í algengum vinnubrögðum. En það er nú, því miður, ekki algengt, að embættismenn, að fáum undanteknum, stundi algenga vinnu, svo sem slátt eða önnur heimilisstörf. Virðist mjer því, að frumv., eða stofnun þessa kennaraembættis nái naumast þeim tilgangi, að bæta úr verklegri vankunnáttu manna, alment. Hinu neita jeg ekki, að vinnulýð þessa lands er nauðsynlegt að kunna betur til verka en alment á sjer stað. En hvort þetta er leiðin til þess, er annað mál; jeg efast um það. Jeg held, satt að segja, að háttvirtur flutnm. (M. Ó.) hefði getað fundið einhverja aðra praktiskari leið til þess, að kenna mönnum vinnubrögð, en þá, að stofna nýtt prófessorsembætti við Háskólann. Ef það er aðalatriðið í þessu máli, að koma sjer niður á því, að bæta úr verklegri vankunnáttu manna, með einhverri kenslu, þá get jeg verið með því, að nefnd sje skipuð í málið, en vænti þó naumast, að hún komist þar að nokkurri gagnlegri niðurstöðu.

Bjarni Jónsson Jeg vona, að háttv. þingmenn reiðist mjer ekki, þótt jeg rifji upp fyrir þeim það, sem þeir auðvitað vita, og vita sjálfsagt betur en fávís kennari í gömlu málunum og óþarfur að dómi vísindamannanna í Gufudalshreppi og annara jafnsnjallra. Hjer liggur fyrir frumv. um háskólakenslu í hagnýtri sálarfræði. Þá er fyrst að rifja það upp, hvað sálarfræði er. Verð jeg þá fyrst að geta þess, að nú horfir alt öðru vísi við en áður, meðan Hegel og fylgifiskar hans vildu láta allar gagnstæður og mótsagnir sameinast í »hærri einingu«, meðan enginn nefndi sál, nema hann ætti við ódauðlegan, andlegan hluta mannsins, sem ætlaður væri til að erfa sáluhjálpina, eða þá færi í þann eld, sem slokknar ekki. Nú fæst sálarfræði að eins við rannsókn á vitundarlífi manna í þessu lífi, eða með öðrum orðum meðvitund þá, sem er samfara lífi og starfi líkamans. Hitt er ekki verk sálarfræðinnar að rannsaka, hvort sú vitund, sálin, deyi um leið og líkaminn eða ekki. Það er verk heimspekinnar, en heimspeki kallast sú fræðigrein, sem reynir að finna rökstudda lífs- og heimsskoðun. Hún byggir á öllum greinum mannlegrar þekkingar, þar á meðal sálarfræðinni. Margir munu ef til vill halda, að mjer hafi orðið mismæli, er jeg greindi svo skarpt heimspekina frá sálarfræðinni, en það er þó ekki. Því að sálarfræðin er nú ekki lengur leikvöllur ímyndunarafls og hugarburðar eða draumkendar vonir og spádómar um annað líf. Nei, nú hefir hún fengið þá eðlilegu stefnu, að rannsaka uppruna og eðli vitundarinnar og samband hennar við þann lifanda líkama, sem hún býr í. Hún er því orðin ein grein náttúrufræðinnar, enda reyna menn nú að haga rannsóknum sínum um þau efni svo, að farið sje eftir sömu rannsóknarlögum, sem tryggileg eru talin í öðrum greinum náttúrufræðinnar. En einmitt þess vegna, geta nú allir verið sammála um, að rannsókn og þekking á sálarlífi manna sje eitt af því, sem er nauðsynlegast af öllu. Rjett er nú að skifta náttúrufræðinni í tvær höfuðgreinir, fræðina um alt það, sem er fyrir utan vitundina, umheiminn, og fræðina um vitundina sjálfa. Tengiliðliður þar á milli er líkaminn og sú fræði, sem þar um fjallar, t. d. læknisfræði. Einn heldur, að sálin sje ódauðleg, sjálfstæð vera, annar heldur hana margskipta og suma hluta hennar dauðlega, aðra ódauðlega, eins og t. d. Plato. Þriðji heldur hana eina konar afltegund, í ætt við rafmagnsstrauma eða geisla, búandi í efninu eða efnið í henni. Þó geta þeir allir verið sammála um gagnsemi og nauðsyn þeirrar vísindagreinar, sem vjer nefnum sálarfræði; þó geta þeir stundað hana allir með sömu vísindanákvæmni og aðferðum. Af því að rannsóknin er um það, hvernig vitund starfar í lifanda líkama, hvert eðli eða aldur sem hún annars kann að hafa. Þótt allir þessir menn hafi gjörólíkar skoðanir á »sál«, þá geta þeir samt allir tekið undir með Bjarna: Þótt tungla teljir klasa, er tindra um himinbaug, og getnaðarlimu grasa og grastegundir í haug, vitir alt, ei varðar mig: Þann jeg kalla þekkja lítt, sem þekkir ei sjálfan sig. En til hverra hluta er þá sálarfræði nytsamleg? Að hverju leyti er hún hagnýt? Jeg verð að láta mjer nægja upptalningar, því að jeg mundi eyða of miklum dýrmætum tíma fyrir þinginu, ef jeg færi að rekja það nákvæmlega. Það mun flestum kunnugt, að læknar þurfa mjög á sálarfræði að halda, enda mætaat þær fræðigreinir í því, sem á útlendar tungur er nefnt psychophysik, og í geðveikifræði. Svo að heilsufræði og lækningar þurfa á henni að halda. Við uppeldi og kenslu er sálarfræðin alveg óhjákvæmileg. Jeg þarf ekki að minna þá á það, sem alt af eru að kasta hnútum í kennara gömlu málanna, að sá verður að þekkja sálina, sem ætlar að laga hana og þroska. Þá þarf og listamaðurinn á henni að halda, því að frægð hans er undir því komin, hvernig honum tekst að ná tökum á sálum annarra manna. Á þetta þarf jeg ekki að minna þá menn, sem sýnt hafa svo mikið örlyndi við listamenn, sem alþingismenn hafa gjört. Þá geta ekki vísindamennirnir komist af án hennar, t. d. sagnfræðingar. Það er ekki hlutverk þeirra að skrifa annála um, hvað gjörst hafi, heldur gjöra grein fyrir sálaröflum þeim, sem komið hafa viðburðunum af stað. Saga þrjátíuárastríðsins er bundin við skilning á eðli og afleiðingu þeirra trúarkenda, sem komu því af stað. Dómarar mega með engu móti vera án þekkingar í sálarfræði. Og svo að jeg fari nær oss - löggjafarnir, hvernig eiga þeir að semja lög án þekkingar á sálarfræði? Mundi ekki nauðsynlegt að vita eitthvað um það, hvort viljinn er orsökum bundinn eða ekki, þegar semja skal refsirjett og lög yfir höfuð? Hvernig á dómari að meta brot manna eða gildi vitnisburða án sálarfræði, eða dæma um, hvort maður sje sekur eða saklaus? Mjer til styrktar get jeg vitnað til höfundar, sem jeg nefndi nýlega í öðru máli, Franz von Liszt. Hann segir þar í formála, sem hann hefir ritað fyrir »Grundriss der Psychologie für Juristen« eftir Otto Lipmann, að lögfræðingum sje sálarfræðin nauðsynleg, og vill hafa sjerstakan æfingaskóla handa þeim, sem eiga að fást við glæpamál. Sjálfur hefir hann stofnsett slíkan æfingaskóla á sinn kostnað. Þá er og, eins og háttv. flutnm. (M. Ó.) gat um, mikil þörf sálarfræðinnar í búskap, iðnaði og verslun. Hún er nauðsynleg til þess að vita, með hverju móti megi fá sem mesta vinnu, án skaða fyrir verkamanninn. Allir vita, hver munur er á æfðum manni og óæfðum. En til þess að komast að fastri niðurstöðu um þessi efni, þarf sálarfræðirannsóknir, og þegar þeim er lokið, má prófa nothæfi manna. Það er auðvitað, að þessi kennari getur ekki, jafnskjótt sem hann er kominn í embætti, rutt öllu úr sjer, sem hjer að lýtur, en smám saman vinnur hann að þessu, stýrir tilraunum og safnar verkefni, til þess að finna almennar reglur, sem ófundnar eru. Í öllum höfuðatvinnuvegum eru oft menn, sem betur ættu heima í öðru starfi, en þessu mætti oft hjálpa við með einföldum tilraunum, sem miðuðu að því, að finna hæfileika manna til ýmsrar vinnu, og haga síðan vinnuskiftingunni eftir því. T. d. hefir verið reynt, hvern hreyfingarhraða hönd eða fótur o. s. frv. þarf að hafa, til þess að reglubundin hreyfing verði svo nákvæm sem unt er: fótur 80 sinnum á mínútu. höfuð 20 - - - hönd 120 - - - Hreyfing handarinnar hefir tekið yfir 14 hundstikur. Mældar hreyfingar 1/3 milljónar. Þetta er einstakt dæmi, til þess að gefa mönnum einhverja hugmynd um, hvern veg slíkri rannsókn er háttað, en hjer yrði of langt mál að rekja, hvernig sálarfræðin getur orðið atvinnuvegunum að liði, enda er mjer málið eigi svo kunnugt En jeg mun nú sýna mönnum dæmi þess, að menn eru farnir að starfa að þessu, og að hjer er ekki um neitt þvaður eða humbug að ræða, eins og sumir kunna að halda. Það er íslenskt orðtæki, að bókvitið verði ekki látið í askana; en sú setning reynist ekki rjett, eins og sjá má af Psychotechnik eftir Hugo Münsterberg, um vinnuvísindi, og annarri enskri um samferðir líkams- og sálarhæfileika. Þessar bækur hefi jeg hjer við höndina og enn fremur um sálarfræði og lestrarkenslu og sálarfræði auglýsinganna. Þó má víst fullyrða, að þessi grein, hagnýt sálarfræði, sje enn að sumu leyti á bernskuskeiði. Það, sem jeg nú hefi sagt, hefi jeg talað til þess að benda vantrúuðum sálum á, að þessi vísindagrein er ekki neitt kák eða þvaður, eða það, sem á erlendum málum er kallað »Humbug«. Jeg hefi sagt það til leiðbeiningar þeim, sem vita ekki, en jeg skal taka það fram, að jeg býst ekki við, að hægt verði með hagnýtri sálarfræði að hafa áhrif á hálfmentaða menn, sem hafa einhvern tíma gengið í skóla, en gleymt öllu og þykjast þó vera svo vitrir, að þeir beri allan vísdóm veraldarinnar í kollinum, því að það er, eins og gamla máltækið segir: »ilt er að kenna gömlum hundi að sitja«. Þetta, sem jeg hefi nú sagt um sálarfræðina, geta menn fullvissað sig um, með því að lesa einhverjar bækur, sem um þetta efni fjalla, eða spyrja fræðimenn, sem vit hafa á þessu máli. Þá skal jeg næst reyna til að gjöra mönnum skiljanlegt, að nauðsyn sje á að stofna þetta embætti. Það er reyndar 1 kennari við Háskólann í heimspekilegum fræðum, en hann hefir ærið að starfa, þótt hann bæti ekki á sig slíku starfi sem þessu; það væri honum með öllu ómögulegt. Þessi kennari, prófessor Ágúst Bjarnason, á fyrst og fremst að kenna forspjallsvísindi, og þar er í ofur lítið ágrip af sálarfræði, og svo á hann enn fremur að kenna þeim stúdentum, sem vilja lesa heimspeki til hlítar við þennan Háskóla, ef þeir verða einhverjir í framtíðinni. Hans aðalstarfsvið er saga heimspekinnar og rökfræðin (logik), en ekki sálarfræðin. Það sjá allir, að það er alveg ómögulegt að leggja meiri vinnu á manninn. Það er því auðsætt, að svo framarlega, sem við Íslendingar viljum hagnýta okkur þau sálfræðisvísindi, sem hafa tekið svo miklum framförum nú upp á síðkastið í heiminum, þá verðum við að fá sjerstakan mann til þess að kenna okkur. Með því eina móti getum við lagt stund á hagnýta sálarfræði. Það er reyndar svo með þessa vísindagrein, að hún er enn í bernsku; það er fyrst nú á síðustu tímum, sem mönnum fór að skiljast, að hún væri ein grein náttúruvísindanna, en síðan mönnum skildist, að hjer var um raunveruleg vísindi að ræða, hefir margt og mikið verið gjört til þess að rannsaka og gjöra tilraunir í þessa átt, og nú er svo komið, að við Íslendingar eigum völ á ágætlega hæfum manni, til þess að kenna okkur að þekkja þau sannindi, sem sálfræðingar síðustu tíma hafa fundið, og gjöra sjálfur tilraunir á sálfræðilegum sviðum. Jeg sagði, að við hefðum völ á ágætum manni. Jeg býst við, að sumum finnist nú, að jeg hafi ekki mikið vit á slíku, því nú er svo komið á landi voru, að jafnvel búandkarlar, sem aldrei hafa sjeð latínska eða gríska bók, dirfast að hafa skoðun um það, hvort jeg hafi nokkra þekkingu í þeim fræðum. Þeim mun því finnast þeir hafa eins mikið vit á að dæma um sálarfræðisment Guðm. Finnbogasonar eins og jeg. En jeg get þó frætt menn á því, að þessi maður (G. F.) hefir verið nemandi minn, og jeg hefi síðan fylgt ferli hans með áhuga og get vitnað það, að námsferill hans er mjög lofsverður. Hann hefir vaxið frá smalaprikinu og er nú orðinn einn af best mentuðu mönnum þessa lands. Doktorsritgjörð hans ber þess ljósan vott, að hann hefir lifandi, sjálfstætt ímyndunarafl, og hitt vita allir, að framsetning hans bæði á ræðu og riti er einstaklega ljós. Það hefir verið minst á það hjer, hvað hann ætti að fá til að gjöra í þessu embætti sínu. Ef menn eru í vandræðum með að fá honum nægan starfa, þá skal jeg fúslega gefa leiðbeiningar í því efni. Því að það er víst, að hann mun fá of mikið en ekki of lítið að starfa. T. d. skal jeg benda á, að læknadeildin hjer við skólann þarf mikið að vinna með slíkum manni. Í sambandi við læknadeildina mundi hann gjöra rannsóknir sínar í »Psykofysik« og yfir höfuð á uppruna meðvitundarinnar. Hann hlyti að hafa á hendi að búa kennaraefni þessa lands undir æfistarf þeirra, því að það má með sanni segja, að nú er ekki undirbúningsmentun kennara í því horfi, sem hún ætti að vera. Nú fáum við börnin í hendur mönnum, sem ekki hafa hugmynd um sálarfræði, til þess að þeir búi þau undir lífið. Það er hægt að senda mann til þess að moka mold, þótt hann hafi ekki áður snert á reku, en hitt er mjög óviturlegt, að fá óhæfum mönnum í hendur ómótað vax barnssálarinnar, til þess að láta þá móta það. Þótt hann ætti nú ekkert annað að vinna, en búa kennaraefnin undir stöðu sína í lífinu, þá væri það samt eitt ærinn starfi einum manni. Jeg nefni það ekki, hvað listamenn vorir ungir gætu grætt mikið á því, að hlusta á fyrirlestra hans, en sagnfræðingum vorum og málfræðingum er það næsta nauðsynlegt, að hafa slíkan mann til að fræðast af. Þá skal jeg loks minnast á eitt, sem þessi maður ætti að hafa með höndum, sem ekki er minst um vert. Það er nefnilega mjög nauðsynlegt, að setja á stofn námsskeið í sambandi við lagadeild Háskólans, handa útskrifuðum lögfræðingum. Þar ættu þeir að geta lært alt, sem að sálarfræði lýtur í fræðigrein þeirra. Það er alveg nauðsynlegt, að þeir eigi kost á að kynna sjer nýjustu vísindalegar rannsóknir viðvíkjandi sálarástandi ákærðra manna. Að þetta er nauðsynlegt, að setja á stofn slíkan skóla, sjá allir, þegar þeir gæta að því, að það fylgir afar mikil ábyrgð því, að kveða upp dóma, því það er ekki einungis, að líf manna geti verið í veði, heldur einnig það, sem er miklu dýrmætara en lífið, æra og mannorð. En nú kem jeg að því hlutverki, sem þessi maður ætti að vinna, og mjer finst að allir ættu að fagna yfir, að hægt er að fá hann til að vinna, og það er það, að rannsaka vísindalega öll vinnubrögð manna og leiðbeina mönnum í því, að velja sjer verkahring, og kenna aðferðir, til þess að meta verklagni manna við ákveðin störf. Við þetta starf getur þessi maður orðið að ómetanlegu gagni landi og lýð. Af því, sem jeg nú hefi sagt, ætti öllum að vera ljóst, að það er ekki einungis að nóg sje fyrir einn mann að gjöra í slíkri stöðu, sem þessari, því að það starf, sem þessum manni er ætlað, er nægilegt fyrir 2–3 menn. Þá skal jeg víkja nokkrum orðum að kostnaðinum við þetta »nýja embætti«, sem menn svo kalla. Það klingir sí og æ hjer í þinginu hróp, um að ekki megi stofna nein ný embætti. En hví eru menn að kalla slíkt starf sem þetta embætti? Þetta er ekki annað en verk, sem landið lætur vinna, og það græðir á hundraðfalt á ári. Jeg er viss um það, að bændur, sem eiga 9/10 hluta engjanna óslegnar, segja ekki við sjálfa sig: »Nú má jeg ekki taka fleiri kaupamenn«. Nei, þeir verða einmitt fegnir að fá sem flesta, enda er það eðlilegt. Eins ætti landsbúskapnum að vera farið, að því fleiri verkamenn, sem landið fær, því mein verða tekjurnar, og því meira sem óunnið er af nauðsynjaverkum, því fleiri vinnumönnum þarf við að bæta. Jeg mun nú sýna fram á, að það væri sparnaður að setja þetta embætti á stofn. Tel jeg þar til fyrst, að rannsóknir hans og starf mundi margborga sig beinlínis, og þó einkum óbeinlínis. En svo er annað, sem kemur til greina í þessu máli. Sá maður, sem hjer er um að ræða, dr. Guðm. Finnbogason, hefir farið frá smalaprikinu og út á mentabrautina og er nú orðinn einn af allra best mentuðu mönnum landsins, hefir numið fræði sín af ágætum mönnum, fyrst í Kaupmannahöfn, en síðan notið þess eina vísindastyrks, sem til er í þessu skyni, Hannesar Árnasonar styrksins. En þegar hann nú er orðinn fær um að starfa fyrir land sitt og þjóð og vill fara að vinna öðrum til gagns, þá er hann settur upp í bókahyllu með 1800 króna launum. Er þetta sparnaður? Svarið því, góðir hálsar, sem sífelt eruð að nöldra um stofnun nýrra embætta. Hvað kostar mannslífið? Hvað kosta vonir manna og lífsstarf þeirra? Svarið því líka, þið reikningsfróðu menn? Og nú vil jeg enn spyrja að einni spurningu. Hverjum datt í hug, þegar Háskólinn var settur á stofn, að hann ætti ekki fyrir sjer að stækka? Nei, það minsta, sem hugsanlegt er að gjöra, er að bæta við 2 mönnum á hverju fjárhagstímabili, sem kennurum við Háskóla vorn, svo framarlega sem hann á að halda áfram að stækka að nokkrum mun. Hverjum dettur í hug, að það sje sparnaður að geyma mann eins og dr. Ólaf Daníelsson í Kennaraskólanum ár eftir ár, í stað þess að nota vísindahæfileika hans til þess, að þeir komi að sem mestu gagni landi og lýð? Nei, jeg skal leyfa mjer að fullyrða það að það er miklu betra að steindrepa mennina með því að reka í þá hníf. heldur en að smámurka úr þeim lífið á þann hátt, sem nú er verið að gjöra, og láta þá eigi njóta hæfileika sinna. Þá skal jeg að lokum geta eins í sambandi við þetta mál. Mjer finst, að það ætti að vera okkur Íslendingum metnaðannál, að styðja eins og við mögulega getum að vexti og viðgangi Háskóla vora. Okkur ætti að vera það metnaðarmál, að halda svo í heiðri minningu feðra vorra, að við látum ekki þennan litla vísi til vísindalífs í landinu verða okkur til skammar. Því hvað er það, sem hefir ráðið því, að við erum enn taldir meðal mentaðra þjóða? Ekkert annað en það, að forfeður okkar voru vísinda- og listamenn. Ef svo hefði ekki verið, þá værum við nú ekki sjerstök þjóð með sjerstökum þjóðareinkennum. Við værum nú vesöl fiskiþjóð og töluðum líklega blending af grænlensku og dönsku eða eitthvað enn verra. Og auk þessa: Hver veit, hve langt þess verður að bíða, að það verði látið í vogarskálina, hvort við nú getum talist mentaþjóð eða ekki? Það verður ef til vill við næsta friðarsamning ákveðið, hvort við eigum að renna saman við einhverja stórþjóðina eða hverfa í, þjóðahafinu og landið að verða lítilsvirt útver, eða við eigum að halda áfram að vera sjálfstæð mentaþjóð eins og forfeður vorir voru. Það eru, sem betur fer, mjög margir Íslendingar, sem tala um Háskólann okkar með hlýleik, en þó vantar mikið á, að við berum allir þá ástartilfinningu í brjósti til hans, sem aðrar þjóðir gjöra til sinna háskóla. Ef einhver af þeim, sem nú hlustar á mál mitt, skyldi koma til Gautaborgar í Svíþjóð, þá taki hann eftir því, að hvaða mann, sem hann hittir í allri borginni, hvort sem er verkamaður eða lærður maður, stórkaupmaður eða fátæklingur, þá verður honum af þeim undir eins bent á, hvaða stofnun það er, sem hann fyrst af öllu verði að sjá í borginni, og allir munu benda honum á háskólann, og segja, að hann megi ekki fara svo, að hann sjái ekki þá stofnun. Gautaborg er stórborg, en jeg efast um að þar sje nokkur maður, sem ekki elskar háskólann; en eina og menn vita, hafa þeir Gautbyrgingar komið háskóla á fót hjá sjer fyrir skömmu, enda sýna Svíar það í verkinu, að þeir unna honum, því þeir hlaða yfir hann fjegjöfum. Við Íslendingar erum aftur ekki eins heitir. Jeg man ekki eftir, að Háskólanum okkar nýja hafi verið gefið annað en það, sem einn borgari þessa bæjar gaf honum, daginn sem hann var settur á stofn, sem sjálfsagt er að minnast með þakklæti. Jeg trúi því ekki fyrr en jeg má til, að þessum málum, um aukna starfskrafta við Háskólann, verði ekki vel tekið, og tel það víst, að svo ágætir fulltrúar, sem íslenskir kjósendur senda á þing, sjeu svo vel að sjer, að þeir viti, að þekkingin er veldi. Þeir hafa líka ljóst dæmi fyrir augunum, þar sem Þjóðverjar eru. Það er öllum mönnum auðsætt, að þeir væru fyrir löngu orðnir fjandmönnum sínum að bráð, ef þeir hefðu ekki haft veldi þekkingarinnar og vísindanna við að styðjast. Enda hafa Þjóðverjar lagt fram bæði fje og krafta, sem þeir frekast gátu, til þess að auka sem mest þekkinguna í landi sínu, og því eru þeir nú komnir það fram úr öðrum þjóðum, að þeir geta gjört brauð úr hálmi o. fl. þess háttar. Auðvitað þurfum við ekki að vænta þess, að við getum kept við Þjóðverja í vísindamensku, en því fyrr sem við byrjum að leggja rækt við vísindin, því fyrr getum við gjört kraftaverk. Jeg hefi nú gjört grein fyrir skoðun minni, svo vel sem jeg get í stuttri ræðu, og hafi jeg farið með heimsku í nokkru, þá bið jeg hina vitru fulltrúa velvirðingar á því, og vænti þess, að þeir láti málefnið ekki gjalda þess.

Guðmundur Eggerz Jeg skal byrja þar, sem háttv. þingm. Dal. (B. J.) endaði, og taka það strax fram, að jeg fyrir mitt leyti fyrirgef honum, þótt hann talaði heimskulega. En þessa fyrirgefningu fór hann fram á. Áður en jeg vík að sálfræðinni, þá vil jeg geta þess, að jeg tel þetta embætti, sem hjer er farið fram á að stofna, alveg óþarft, og mjer er það áhugamál, að það sje ekki stofnað, því að jeg vil ekki, að Háskólinn okkar sje settur í samband við það, sem á erlendum málum er kallað »humbug«, en að þetta mál sje nefnt svo, get jeg sannað, með því að benda á, að svo er það nefnt af sumum prófessorunum við Háskólann. Það hafa heyrst raddir um það, að rjettast væri af þinginu, að afgreiða fjárlögin tekjuhallalaus, en svo eru menn að koma með önnur eins óþrifamál og þetta fyrir þingið. Það liggja nú með þessu frumv. fjögur embættafrumvörp fyrir þinginu, og þau eru öll um ný embætti, sem farið er fram á að stofna. Ef þau væri öll stofnuð, þá yrði það á fjárhagstímabilnu 40,000 kr., sem það kostaði landið. Jeg veit ekki, hvernig háttv.þm. Dal. (B. J.) hugsar sjer að fá fje til þessa, en líklega verður eina úrræðið hjá honum, að taka lán hjá Dönum. Jeg get ekki verið með neinu af þessum frumvörpum, því að jeg flyt nú engar fjárbænir fyrir kjósendur mína. Ekki fyrir þá sök, að þeirra sje þar síður þörf en annarstaðar, heldur fyrir þá sök, að kjósendur mínir eru svo skynsamir menn, að þeir vilja ekki íþyngja landssjóði með fjárbeiðnum í ári slíku sem þessu. Þeir báðu mig að ljá ekki atkvæði mitt til að koma fram neinu, sem kostnaðarauki væri að, nema brýn þörf gjörðist, og það ætla jeg að gjöra. Jeg mun því verða á móti þessu máli. Þá skal jeg með örfáum orðum víkja að sjálfu þessu embætti, en jeg verð að biðja fyrirgefningar á því, að jeg get ekki verið eins háfleygur eins og sumir aðrir, sem talað hafa. Þó undantek jeg háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), sem talaði mjög sanngjarnlega og viturlega um málið, eins og hans var von og vísa. Fyrsta »argumentið« í þessu máli átti að vera bækurnar, sem liggja þarna á borðshorninu hjá háttv. þingm. Dal. (B. J.). Þær eru í bláu, rauðu og gulu bandi. Það getur nú reyndar verið, að jeg sje litblindur, en það skiftir þá sjálfsagt minstu um litinn. En hins verða menn vel að gæta, að þótt skrifaðar sjeu stórar bækur, þá er það engin sönnun fyrir því, að þær fari með rjett mál. Það hefir jafnvel komið fyrir, að menn hafa hlotið doktorsnafnbót fyrir ritsmíðar, sem seinna reyndust einber vitleysa. Listasafn nokkurt á Frakklandi keypti fyrir nokkrum árum ker, sem sagt var, að stafaði alla leið frá Faraóunum. Var það skrautgripur hinn mesti, útskorið af miklum hagleik. Maður nokkur tók sig til og skrifaði vísindalega ritgjörð um rúnirnar, sem á því stóðu, og hlaut hann doktorsnafnbót fyrir. Þetta var nú í sjálfu sjer ekki svo undarlegt, en það versta var, að litlu seinna komst það upp, að kerið var smíðað um 1870. Þetta sannar, að þótt skrifaðar sjeu bækur í bláu, rauðu og gulu bandi, þá er ekki þar með sagt, að þær hafi rjett mál að flytja. Það hefir verið tekið fram, að það fylgdu meðmæli þessari embættisstofnun. En það vantar samt þau rjettu meðmæli, sem að sjálfsögðu hefðu átt að koma, nefnilega frá háskólaráðinu. Jeg verð, sem þingmaður, að krefjast þess, að umsagnar háskólaráðsins og álits verði leitað í þessu máli. Það er líka beint tekið fram í 3. gr. Háskólalaganna, að svo skuli gjöra. Þar stendur svo: »Háskólaráðið fer með undirbúning þeirra mála, er leggja á fyrir konung, löggjafarvald eða stjórnarráð, og snerta Háskólann«. Jeg mun því að sjálfsögðu krefjast þess, að leitað verði álits háskólaráðsins um þetta, en annars væri kann ske rjettast að leggja það til, að málinu verði vísað til landbúnaðarnefndarinnar. Svo jeg komi nú loksins að fyrirsögn frumv. Skal jeg leyfa mjer að benda á, að þar finst mjer kenna eins konar hocus-pocus. Þar stendur: Stofnun kennaraembættis í hagnýtri sálarfræði. Þetta orð »hagnýtri« kemur mjer og fleirum svo fyrir sjónir, að ef það hefði ekki verið með, en frumvarpið bara heitið »stofnun kennaraembættis í sálarfræði«, þá myndi það hafa fengið lítinn byr hjer í deildinni. Þetta eina orð á þá að fleyta því í gegnum deildina, og mjer er sagt, að það hafi einmitt verið það, sem fleytti því í gegn um búnaðarþingið. Jeg býst við, að það hafi verið litið svo á, að úr því að búnaðarþingið tók þetta mál upp á sína sterku arma og mælti með því, þá muni það ganga fram hjer í deildinni. En jeg er nú ekki alveg sannfærður um að svo fari, enda þótt þetta merkilega orð »hagnýtri« standi þarna. Orðið mun eiga að benda til þess, að þetta embætti, þótt í sálarfræði sje, hafi eða eigi að hafa nauðapraktíska hlið. Maðurinn, sem tekur við þessu embætti, á bæði að vera sálarfræðingur og búfræðingur. Hann mun ekki að eins eiga að kenna sálarfræði í þeim skilningi, sem hingað til hefir verið lagður í orðið, heldur á hann líka að vera búfræðingur og verkfræðingur. Hann á bæði að vera kennari í heimspeki og nýju vísindunum, vinnuspeki. Jeg bjóst nú við, að sá maður, sem hafði framsögu í þessu máli, myndi benda á, hvernig fyrirkomulagið ætti að vera á kenslunni. Jeg var að reyna að brjóta heilann um það í gærkvöldi, en fjekk höfuðverk og hætti við það. Á framsögunni var ekkert að græða, annað en það, að háttv. flutnm. sagði, að það væri stór gáta, hvort nokkuð gagn yrði að þessu embætti. Það geta naumast heitið ákveðin meðmæli. Svo sagði hann líka, að þessi kensla myndi minka þreytuna á þessu landi. Ef hann gæti fært rök að því, að menn, sem verða að berja tímum saman í roki og stórsjó, verði ekki þreyttir, þá skal jeg vera með þessari embættisstofnun. En mjer kemur það ógnarlega hjákátlega fyrir sjónir, að ætlast til þess, að sami maðurinn hafi bæði það starf, að halda djúpsetta fyrirlestra hjer við Háskólann um sálarlíf manna, annan mánuðinn, en hinn mánuðinn verði hann uppi í sveit og haldi fyrirlestra á mykjuhaug um það, hvernig dreifa skuli haugnum undan honum, eða fari í sjóþorpin og segi fyrir um hvernig vinna skuli að síldarverkun, fiskverkun og lýsisbræðslu. Sambandið á milli sálarfræðingsins og verkamannsins er mjer lítt skiljanlegt. Enda sannfærðist jeg um, að þetta samband væri óeðlilegt, þegar jeg las nýju bókina »Vit og strit«. Þar stendur: » . . . en tilraunir sýna, að hæfileikinn til andlegrar vinnu þverrar við að reyna mikið á líkamann«. Þegar jeg var búinn að lesa þessa setningu, sá jeg, að það var ógjörningur, að láta þenna prófessor fara út á land til að vinna, því að eftir 5–6 ár myndi hann vera orðinn að búfræðingi, en sálarfræðingurinn alveg horfinn. (Bjarni Jónsson: Þetta er mikið strit, en lítið vit)  . Jeg á nú bágt með að tala um þetta mál í alvöru. En jeg býst við, að við sjeum allir á þeirri skoðun, að sá, sem á að kenna öðrum mönnum verklega vinnu, þurfi sjálfur að taka þátt í vinnunni. Prófessorinn vill t d. kenna mönnum að róa á bát. Hann byrjar á því einn góðan veðurdag kl. 6 að morgni. Hann fær hörkubarning og ber eina mílu á þremur tímum. Kl. 9 kemur hann svo heim, til þess að kenna mönnum að sprengja grjót og vinna að vegagjörð. Hann er að þessu striti til hádegis. Þá fer hann að kenna mönnum að taka lundakofu og er að því til kl. 4 e. h. Jeg verð nú að segja, að þessi prófessor verður að vera meira en meðalmaður, ef nokkurt vit verður eftir í honum að kvöldi dags eftir alt þetta strit. Jeg er hræddur um, að afleiðingin af öllu þessu striti verði sú, að annaðhvort verði prófessorinn að búfræðingi, eða þá að búfræðingurinn hverfur eftir 1–2 ár, og eftir verður að eins sálarfræðingurinn. Eins og jeg sagði áðan, var ekkert gagn að framsögunni, og verð jeg því leita aftur í bókinni. Fyrst skal jeg þó lýsa yfir því, að jeg er samdóma háttv.þm. Dal. (B. J.) um að þetta starf er svo margbrotið, að jeg býst við að ekki veitti af 24 prófessorum, eða 6 í hverjum landsfjórðungi, til að inna það af hendi. Jeg skal nú leyfa mjer að nefna nokkur atriði þeirra vísinda, sem þessi blessaður prófessor á að kenna. Það eru þá fyrst sláttuvísindi, eða það, hvernig menn eiga að fara með orf og ljá, og skal jeg síðar víkja nokkuð nánar að þessari vísindagrein sjerstaklega. Svo eru það fiskverkunarvísindi, þá sláturvísindi, niðursuðuvísindi og haugavísindi, eða hvernig menn eigi að moka úr haugnum. Svona má sjálfsagt lengi telja. Menn mega ekki halda að jeg sje að gjöra málefnið hlægilegt; maðurinn á að kenna alt þetta og miklu meira. Skal jeg nú leyfa mjer að benda á, hver atriði það eru fyrst og fremst, sem taka á til greina samkvæmt þessari bók við kenslu sláttuvísindanna. Þau snerta sláttumanninn, sláttuverkfærin, sláttulandið og sláttinn og eru þessi: »Sláttumaðurinn: Hæð, orka, viðbragðsflýtir. Orfið: Efni, þyngd, lengd, hælasetning, steyping. Ljárinn: Efni, þyngd, lengd, lengd á grashlaupi, bakkalögun, úrrjetta, lega. Brýnslan: Hverfisteinn eða dengingarverkfæri, brýni, og hversu þeim skuli beita. Sláttulandið: Sljetta, þýfi, tún, harðvelli, mosajörð. Þá ber og að hafa tillit til grasmagnsins. Slátturinn: Skárabreidd, ljáfarsbreidd, slátta, (nærslegið eða fjarslegið), sláttuhraði, sveifla, fótaburður, vinnutími og hvíldir«. Jeg gæti nú hugsað mjer, að þótt bóndi væri harðduglegur og hjeldi fólki sínu vel að vinnu, jafnvel þótt farið væri til vinnunar kl. 4 að morgni, þá myndi vera farið að líða að hádegi, þegar loks væri búið að mæla allar þessar sveiflur. Eins er það með haugavísindin. Það er talið misjafnt hve miklum þunga einn maður geti mokað, og verður rekan að vera löguð eftir því. Ef 5 menn eru á bæ, þarf að kaupa handa þeim 5 mismunandi rekur, og mæla kraft þeirra og viðbragsflýti áður en rekurnar eru keyptar. Þetta er 1. umr. og skal jeg því ekki fara inn á sjerstök atriði. Að lokum skal jeg leyfa mjer að minnast á húsplássið. Við höfum ekkert húspláss hjer í alþingishúsinu fyrir þenna sálarfræðiprófessor. Hjer er ekki rúm fyrir meira en hjer um bil 30 manns, en á hann þurfa allir verkamenn að hlýða, allur sá fjöldi kvenna, sem hjer stundar fiskverkun, og yfir höfuð allir verkamenn, hverju nafni sem nefnast. Það þyrfti að búa til banda honum sjerstakt »Auditorium«, ef menn ættu að geta notið tilsagnar hans og leiðbeininga. Helst vildi jeg fella þetta frumv. frá nefnd, en af því að jeg býst við, að það myndi verða skoðað sem ókurteisi, þá leyfi jeg mjer að leggja til, að því verði vísað til landbúnaðarnefndarinnar.

Flutnm. (Matthías Ólafsson) Jeg þarf að svara ræðu háttv. 2. þingm. S.-Múl. (G. E.) nokkrum orðum, enda þótt meiri hluti þess, sem hann sagði, geti varla talist svara verður. Hann sagði, að jeg hefði ekki fært neinar líkur fyrir því, að þetta verk, sem prófessornum er ætlað að vinna, væri framkvæmanlegt. Ef menn vilja breiða þekkingu út um landið, verða menn að byrja á því að kenna einhverstaðar. Ef þetta embætti hefði verið stofnað fyrir 30 árum, áður en háttv. 2. þingm. S.-Múl. (G. E.) gekk í skóla, þá hefðum við líklega losnað við að heyra þessa ræðu hans. Þá hefði hann ef til vill kunnað að þegja. Annars sýndi þessi ræða hans, að hann hefir verið óheppinn með bækur, eða ekki kunnað að notfæra sjer þær bækur, sem hann hefir lesið. Hann gjörði ráð fyrir, að allir þeir, sem eitthvað eiga að læra hjá þessum prófessor, þurfi endilega að vera inni í Háskólanum. En þess ber að gæta, að fyrst og fremst er honum ætlað að kenna í skólanum, og síðan að leiðbeina mönnum við vinnu, ef óskað er, og þá auðvitað þar, sem vinnan fer fram. Þetta ætlaði jeg háttv. 2. þingm. S.-Múl. (G. E.) að skilja, jafnvel þótt jeg vissi, að hann er ekki neitt sjerstaklega skarpskygn. Hann var að leitast við að gjöra málefnið hlægilegt, og oft leit hann upp á pallana, til þess að vita hvernig áheyrendunum geðjaðist að hnittiyrðum hans og skopi. En ef hann hefði getað sjeð inn í hugskot manna, þá mundi hann líka hafa sjeð, á hvers kostnað hlegið var hjer í salnum. Fyrr á tímum hjeldu konungar og stórhöfðingjar menn, til að hafa á hendi þann starfa, sem hv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) hefir tekið að sjer hjer í deildinni, en þingið hefir ekki ráð til að halda slíkan mann nú í þessari dýrtíð. Hann var að lesa kafla upp úr bókinni »Vit og strit«, og reyndi eftir mætti að draga dár að þeim. Ef honum er gjarnt til höfuðverks, væri rjettara fyrir hann, að reyna að komast hjá slíkri áreynslu. Bókin er jafngóð fyrir því, þótt reynt sje, af meira striti en viti, að snúa út úr því, sem í henni stendur. Maður vill hafa rannsókn um þetta efni og gjöra þá rannsókn ávaxtasama, með því að gefa mönnum leiðbeiningar við vinnu. Landsverkfræðingurinn hefir látið uppi það álit sitt, að slíkar tilraunir mundu verða allri verkstjórn til verulegra bóta. Jeg hefi trú á því, að í þessu sje mikill sannleikur, auk þess, sem jeg hefi besta traust á manninum sjálfum, sem ætlað er að inna þetta verk af hendi. Hann hefir frá blauta barnsbeini vanist ýmsum störfum, og það er alkunna, að hann er áhugasamur dugnaðarmaður, sem ekki liggur á liði sínu. Það ætti því ekki að vera mjög hættulegt, að stofna þetta embætti, og ætíð hægurinn hjá fyrir þingið að afnema það aftur, ef það reyndist ekki gagnlegt. Hvað snertir útlitið fjárhagslega, verð jeg að segja, að á hinum erfiðu tímum dugar ekki að gugna, heldur er þá fremur ástæða til, að reyna að finna ný ráð. Og nú er ef til vill einmitt tími til að gjöra einhverjar tilraunir í þessa átt, því að ekki er ráð, þegar hart er í ári og illa lítur út, að leggja árar í bát. Jeg get slept því fram hjá mjer, að svara gemsyrðum háttv. 2. þingm. S.- Múl. (G. E.) um, að með þessu eigi að koma í veg fyrir, að menn þreytist við erfiðisvinnu. Það er vitaskuld ekki hægt, að koma því svo fyrir, að menn þreytist ekki, en það er hægt að gjöra mönnum vinnuna ljettari, og það er ekki lítis virði. Jeg sje svo ekki ástæðu til, að vera að mótmæla fleiru í ræðu háttv. þingm. (G. E.), nema þeirri uppástungu hans, að vísa málinu til landbúnaðarnefndar. Ef það er álitið nauðsynlegt, að málið sje sett í nefnd, þá er sjálfsagt, að vísa því til háskólanefndarinnar. Háttv. þingm. (G. E.) kom með orð eftir einhverjum í háskólaráðinu, sem betur hefðu verið ótöluð. Jeg vil spyrja, hvort jeg hafi ekki leyfi til, að koma fram með þetta frumv., án þess að ráðfæra mig við háskólaráðið. Jeg er þess fullviss, að þótt jeg hefði borið það undir háskólaráðið, þá hefði að minsta kosti meiri hluti þess verið með því.