Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (SÁ): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf, dags. í dag, frá hæstv. forseta Nd., sem hljóðar þannig: „5. apríl 1960. - Mér hefur í dag borizt svo hljóðandi bréf frá Garðari Halldórssyni, 4. þm. Norðurl. e.: „Vegna veikinda mun ég ekki geta sótt fundi Alþingis á næstunni, og óska ég eftir með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að varamaður minn, Ingvar Gíslason lögfræðingur, Akureyri, taki á meðan sæti á alþingi.“ Þetta er yður, herra forseti, tilkynnt með ósk um, að þér látið fara fram í sameinuðu Alþingi rannsókn á kjörbréfi varamanns.“ Það verður frestað fundi í nokkrar mínútur, meðan kjörbréfanefnd sameinaðs Alþingis rannsakar kjörbréfið. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur komið saman á fund til þess að athuga um kosningu Ingvars Gíslasonar lögfræðings, 1. varamanns Framsfl. í Norðurlandskjördæmi eystra, en það er óskað eftir því, að hann taki sæti á Alþingi nú um skeið í stað Garðars Halldórssonar, 4. þm. Norðurl. e. Það er sá galli á, að það hefur ekki legið fyrir kjörbréfanefndinni formlegt kjörbréf. Hins vegar hefur legið fyrir kjörbréfanefnd svo hljóðandi símskeyti frá formanni yfirkjörstjórnar í Norðurlandskjördæmi eystra: „Samkvæmt gerðabók yfirkjörstjórnar vottast, að Ingvar Gíslason lögfræðingur, Akureyri, er fyrsti varaþingmaður Framsóknarflokksins í Norðurlandskjördæmi eystra. F.h. yfirkjörstjórnar, Kristján Jónsson.“ Þar sem allmörg fordæmi munu vera fyrir því, að kosning hafi verið tekin gild, þó að kjörbréf hafi ekki verið lagt fram með öðrum hætti en hér er gert með símskeyti, þá leggur kjörbréfanefndin til, að kosningin sé tekin gild og þetta kjörbréf samþykkt.

Forseti (SÁ): Ég vil bjóða hv. alþm. velkominn til starfa hér á Alþingi og bið hann að undirrita eiðstafinn.



Herra forseti. Í fjarveru þess hv. þm., sem allshn. hafði kjörið frsm., og samkvæmt hans ósk mun ég gera grein fyrir nál. um mál þetta. Till., sem til umræðu er, hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fram fara athugun á, með hvaða hætti flugsamgöngur verða helzt tryggðar við Siglufjörð. Skal athugun þessari vera lokið, áður en reglulegt Alþingi 1960 kemur saman.“ Allshn. leitaði eftir umsögn flugráðs um þetta mál. Samkvæmt upplýsingum, sem flugráð hefur sent n., hefur flugmálastjórnin fyrir nokkru látið verkfræðing sinn, Ólaf Pálsson, rannsaka möguleika á byggingu flugbrautar á Siglufirði, og liggur fyrir allýtarlegt álit hans. Hann segir m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og kunnugt er, er Siglufjörður stuttur, 6 km á lengd, umkringdur af 700 m háum fjöllum með bröttum hlíðum á þrjá vegu. Undirlendið í fjarðarbotninum er lítið, og hlíðar fjallanna ganga í sjó niður. Eru aðstæður þar og skilyrði því slæm til að gera flugbraut, sem hæfir Douglas DC 3, sem notuð er hér í innanlandsflugi, en hún þarf 10–12 hundruð metra langa braut. Virðist vera aðeins um einn möguleika að ræða, en sá möguleiki er að gera 1300 m braut frá veginum við brúna á Fjarðará og út yfir Ráeyri.“ Fylgir allnákvæm lýsing á aðstöðu til þess verks. Áð lokum segir, að kostnaður við þessa framkvæmd sé talinn ekki meiri en 5 millj. kr. Þá skýrir flugráð frá því, að það hafi samþykkt að láta gera á því athugun, hve mikið það muni kosta að fullgera sjúkrabraut á Siglufirði, 400 m langa. Af þessu er ljóst, að hér eru athuganir í gangi, og má því ætla, að samþykkt þessarar till. muni verða til að lýsa vilja Alþ. til þess, að þessum athugunum verði haldið áfram, unz niðurstöður liggja fyrir um, hvaða möguleikar eru fyrir hendi og hver kostnaður mundi verða. Jafnframt því að athuga þessa hliðmálsins taldi allshn. sjálfsagt að kynna sér, hvað gert hefði verið varðandi þáltill., sem samþykkt var í maí 1959 um flugsamgöngur, en sú till. er ekki óskyld þessu máli. Hún kom fram hér á þingi og fór fram á athugun, sem átti að byggjast á því, að nú væru framleiddar eða mundu bráðlega verða framleiddar nýjar tegundir flugvéla, er þyrftu mjög stuttar brautir, og gætu því gerbreytzt öll viðhorf okkar til flugvallargerðar. Í bréfi, sem n. barst frá samgmrh., er upplýst, að mál þetta sé enn í athugun hjá flugráði. Er ekki að vænta, að þeirri athugun ljúki fyrr en í fyrsta lagi snemma á komandi sumri, sökum þess að sú eina flugvélategund, sem bezt virðist til innanlandsflugs fallin hér á landi og sparað gæti fé til byggingar flugvalla, er enn ekki fullreynd. Þetta vildi ég upplýsa um till. þessa og meðferð hennar hjá allshn., en niðurstaða n. er sú, að hún mælir einróma með því, að till. verði samþykkt.



Herra forseti. Ég vil fyrir hönd okkar flm. þessarar þáltill. þakka allshn. fyrir góða og fljóta afgreiðslu á nál. um till., og ég vona, að samþykkt till. verði til þess, að framkvæmdir verði fljótlega hafnar við flugvallargerð á Siglufirði, sem tryggi, að þetta byggðarlag njóti svipaðra flugsamgangna og önnur byggðarlög á landinu, eftir því sem hentugast þykir eftir rannsókn á öllum aðstæðum.



Herra forseti. Við þrír af þingmönnum Vestf. höfum leyft okkur að flytja á þskj. 145 till. til þál. um síldariðnað á Vestfjörðum. Er þar lagt til, að Alþingi álykti að skora á ríkisstj. að láta fram fara athugun á því, hvernig stuðla megi að starfrækslu síldarverksmiðjanna á Ingólfsfirði og Djúpuvík í framtíðinni. Enn fremur verði athugað, hvar heppilegast sé að koma upp síldarverksmiðjum og feitfisksbræðslum annars staðar á Vestfjörðum. Fyrstu síldarverksmiðjurnar, sem reknar voru af innlendum félögum hér á landi, voru starfræktar á Vestfjörðum. Það voru síldarverksmiðja Kveldúlfs h/f, sem byggð var upp úr gamalli hvalveiðiverksmiðju á Hesteyri í Jökulfjörðum, og verksmiðja félagsins Andvara að Sólbakka við Önundarfjörð. Þessar verksmiðjur voru reknar nokkuð á annan áratug eða fram undir árið 1940. Enn fremur voru í norðurhluta Strandasýslu byggðar tvær verksmiðjur. Síldarverksmiðja Ingólfs h/f á Ingólfsfirði er byggð á árunum 1943–45. Afköst hennar voru talin 5000 mál á sólarhring. Árið 1957 var helmingur véla verksmiðjunnar seldur til Seyðisfjarðar. Hinn helmingur vélanna stendur á Ingólfsfirði vel við haldið. Allar byggingar á Ingólfsfirði eru steyptar og því ekki flytjanlegar. Mjölhús er þó timburhús klætt asbesti. Þróarrými verksmiðjunnar er um 20 þús. mál. Sjálfvirk löndunartæki eru við verksmiðjuna til löndunar 24–30 þús. málum á sólarhring. Lýsisgeymir þessarar verksmiðju er steinsteyptur og tekur um 2000 tonn af lýsi. Vegna þess að verksmiðjan hefur ekki verið rekin undanfarin ár. eru nauðsynlegar á henni og húsum hennar ýmiss konar lagfæringar. Samkv. áætlun sérfróðra manna má gera ráð fyrir, að slík 2500 mála síldarverksmiðja muni samkv. verðlagi í dag kosta ný ekki minna en 25 millj. kr. Af þessu má marka, hversu geysileg verðmæti liggja ónotuð í verksmiðjunum á Ströndum. Verksmiðja Djúpuvíkur h/f á Djúpuvík í Reykjarfirði er byggð árið 1935 og stækkuð árið 1937. Afköst hennar eru talin 5000 mál. Allar byggingar hennar eru einnig steyptar. Á staðnum eru ágæt steypt íbúðarhús og verzlunarhús. En segja má, að þorpið, sem myndazt hafði í kringum þessa verksmiðju, sé nú raunverulega komið í eyði. Þar eru aðeins örfáir íbúar, sem búa við mjög léleg atvinnuskilyrði. Þróarrými þessarar verkamiðju er 15–20 þús. mál. Þar eru tvö sjálfvirk löndunartæki fyrir 15–20 þús. mál á sólarhring. Lýsisgeymar eru þar fyrir 3000 tonn. Með nokkrum lagfæringum gæti þessi verksmiðja unnið úr 5000 málum á sólarhring. En báðar þessar verksmiðjur hafa nú í um það bil áratug staðið óstarfræktar. Hefur það að sjálfsögðu haft í för með sér stórkostlegt tjón fyrir íbúa þeirra byggðarlaga, sem sóttu atvinnu sína til þeirra. Ástæða þess, að verksmiðjurnar hafa ekki verið reknar, hefur að sjálfsögðu verið sú, að aflabrestur hefur verið á síldveiðum fyrir Norðurlandi s.l. 15 ár. Íbúum Árneshrepps, þar sem þessar verksmiðjur standa, fækkar nú með ári hverju, og margvíslegir erfiðleikar steðja að byggðarlaginu, eftir því sem fámennið verður þar meira. Það er ekki einungis skoðun fólksins, sem býr í nyrztu byggðum Strandasýslu, að við það sé ekki unandi, að haldið verði áfram að rífa verksmiðjurnar þarna niður. Það er skoðun allra Vestfirðinga. Útgerðin á Vestfjörðum á að sjálfsögðu mikilla hagsmuna að gæta í því, að verksmiðjur séu einhverjar til þess að taka á móti síld og vinna hana í þessum landshluta, þar sem gerður er út stór bátafloti á síldveiðar. Ég býst við því, að hv. þm. muni spyrja, hvað við flm. ætlumst þá til að gert sé í þessu máli. Við teljum, að með þessar verksmiðjur verði að fara svipað og gert hefur verið annars staðar, þ.e.a.s. að hið opinbera og þá helzt ríkið annaðhvort veiti einstaklingum þeim, sem eiga þessar verksmiðjur, stuðning til þess að koma þeim í rekstrarhæft ástand á næsta sumri eða láti síldarverksmiðjur ríkisins annaðhvort kaupa þær eða leigja. Til rökstuðnings því, að rétt sé að undirbúa slíkar aðgerðir, má benda á það, að nokkur undanfarin ár hefur sumarsíldveiði fyrir Norðurlandi hafizt norður af Vestfjörðum. Enn fremur hefur síldveiði farið mjög vaxandi á haustin úti fyrir Vestfjörðum og síldarsöltun af þeirri ástæðu farið mjög vaxandi í ýmsum hinna vestfirzku sjávarþorpa og kaupstaða. Það er því fyllilega tímabært, að nú sé hafizt handa um að gera þessar verksmiðjur rekstrarhæfar, og það er skoðun okkar flm., að aðra hvora þeirra tveggja leiða, sem ég nefndi. beri að fara, annaðhvort að síldarverksmiðjur ríkisins taki verksmiðjurnar að sér eða þá að ríkið veiti einstaklingum þeim, sem verksmiðjurnar eiga, aðstoð til þess að gera þær rekstrarhæfar. Í þessu sambandi vil ég aðeins minnast á það, að þær tilraunir, sem gerðar hafa verið síðustu árin með síldveiðar í flotvörpu, hafa gefið góða raun og raunar betri raun með hverju árinu, sem þær eru reyndar. Það er skoðun þeirra manna, sem fyrir þessum tilraunum hafa staðið, að af þeim megi vænta mjög mikils árangurs á næstu árum. Vænti ég, að allir hv. þm. skilji, hversu gífurlega þýðingu það hefði, ekki aðeins fyrir síldarútveginn, heldur fyrir atvinnulíf þjóðarinnar í heild, ef síldveiðar gætu orðið árviss atvinnugrein í þessu landi. Mér er næst að halda, að um leið og slíkt gæti gerzt, væri í raun og veru um að ræða atvinnubyltingu í þessu landi. Undanfarinn einn og hálfan áratug og raunar miklu lengur hefur síldveiði í þessu landi verið hið mesta happdrætti. S.l. 15 ár hefur síldveiðin að verulegu leyti brugðizt fyrir Norðurlandi. Ef þetta breytist þannig með tilstyrk flotvörpunnar og annarra nýrra veiðarfæra. sem farið er að nota við síldveiðar, að síldveiðin verður árviss atvinnugrein í staðinn fyrir að vera það happdrætti, sem hún hefur verið, þá geta Íslendingar reiknað með stórkostlega aukinni björg í bú. Á það verður að leggja megináherzlu nú, um leið og verið er að gera víðtækar tilraunir til þess að koma bjargræðisvegum þjóðarinnar á heilbrigðan grundvöll, að auka framleiðsluna og hagnýta hvern þann möguleika, sem fyrir hendi kann að vera til þess að auka útflutningsverðmæti og leggja þar með traustari grundvöll að afkomu þjóðarinnar í nútíð og framtíð. En um leið og síldarútgerðin verður að árvissri atvinnugrein, skapast enn auknir möguleikar á því, að síldarverksmiðjurnar séu dreifðar um landið, þannig að vélbátaútvegurinn og önnur þau skip, sem síldarútveg stunda, þurfi ekki að sækja mjög langt til þess að losna við afla sinn. Rennur þá enn ein stoð undir það, að skynsamlegt sé og raunar nauðsynlegt að koma þessum tveimur verksmiðjum á vesturkanti síldveiðisvæðisins fyrir Norðurlandi í rekstrarhæft ástand. Í þessari till. er jafnframt lagt til, að athugun verði látin fram fara á því, hvar heppilegast sé að koma upp síldarverksmiðjum og feitfisksbræðslum annars staðar á Vestfjörðum. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þennan hluta till. Ég leyfi mér að vitna til þess, að síðasta fiskiþing samþykkti tillögur um þessi efni og benti á það, að nauðsynlegt mundi vera og skynsamlegt að koma upp síldarverksmiðjum víðar á Vestfjörðum og þá einnig feitfisksbræðslum. Um það þarf heldur ekki að fjölyrða, að síldargöngur hafa ekki verið ótíðari að Vestfjörðum en öðrum landshlutum, nema síður sé, á þessari öld. Það er engin tilviljun, eins og ég sagði í upphafi míns máls, að fyrstu síldarverksmiðjurnar í eigu innlendra félaga eru byggðar á Vestfjörðum og eru reknar þar um langt skeið með góðum árangri. Í þessu sambandi vil ég einnig benda á, að það er áreiðanlega þýðingarmikið atriði, að að því verði undinn bráður bugur að hagnýta síldina á fleiri vegu en gert hefur verið á undanförnum árum. Á ég þar við fyrst og fremst, að horfið verði að niðursuðu síldar í vaxandi mæli. Á það hefur verið bent réttilega, að síldin er í raun og veru dýrara hráefni en svo, að það sé verjanlegt fyrir þessa miklu síldveiðiþjóð að hagnýta hana fyrst og fremst til mjölvinnslu, ekki sízt þegar sú staðreynd blasir nú við, að stórkostlegt verðfall hefur orðið á þessari vöru. Ég geri ráð fyrir, að við flm. þessarar till. séum allir sammála um það, að snúa beri sér að því í vaxandi mæli að sjóða síldina niður og gera hana þar með að verðmætari vöru en hún er eftir bræðslu og mjölvinnslu í síldarverksmiðjum okkar, þó að sú meðferð á síld eigi sér að sjálfsögðu einnig mikla framtíð. Enn fremur má benda á það, að útflutningur fersksíldar frystrar er þegar hafinn og allgóður markaður fyrir hana fenginn. Raunar má segja, að útflutningur niðursoðinnar síldar sé einnig hafinn og hafi markaðurinn fyrir hana farið batnandi með ári hverju síðustu árin og að töluvert miklir möguleikar séu fyrir hendi einmitt um útflutning frystrar síldar. Hér verður það sem sagt að haldast í hendur, að leitað sé nýrra úrræða um markaði fyrir íslenzkar síldarafurðir og framleiðsla þeirra jafnframt gerð fjölbreyttari með aukinni niðursuðu og frystingu til útflutnings. Ég vil svo að lokum segja það, að hér er um mikið hagsmunamál vestfirzkrar útgerðar og sjómanna að ræða. Það er illt til þess að vita, að þessi stórvirku framleiðslutæki, sem þegar eru fyrir hendi í þessum landshluta á sviði síldariðnaðarins, skuli í mörg ár hafa verið ónotuð og það hefur ekki einungis verið til mikils tjóns fyrir þau byggðarlög, sem verksmiðjurnar eru staðsettar í, heldur og fyrir þjóðina í heild. Ég leyfi mér því að vænta þess, að þessari till. verði vel tekið, ekki sízt vegna þess, að hv. Alþ. hefur á undanförnum árum og nú á yfirstandandi þingi sýnt glöggan skilning á þörfum annarra landshluta fyrir uppbyggingu síldariðnaðarins og fyrir það, að þessi tæki séu sem fullkomnust og arðgæfust. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, herra forseti, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Vestf. (SB) sagði í sinni skörulegu og réttu framsöguræðu fyrir þessu máli, að það væri aðeins um tvennt að gera til þess að halda uppi síldariðnaði á Vestfjörðum. Annað væri, að ríkið styddi atvinnurekendur til þess að geta haldið þar uppi verksmiðjum og gert þær vel úr garði. Hitt væri, að ríkið tæki að sér þessar verksmiðjur. Og ég er honum fyllilega sammála. M.ö.o.: það eina, sem hv. þm. álítur, að ekki komi til mála, það er að framfylgja stefnu hæstv. ríkisstj. Það er stefna hæstv. ríkisstj., að atvinnurekstur eigi að standa á eigin fótum, og undireins og hv. þm., sem fylgja ríkisstj., fara að athuga þetta mál, hvernig atvinnulífið er byggt upp og haldið uppi úti um allt land með því móti, þá komast þeir að þeirri niðurstöðu, að einmitt þessi leið hæstv. ríkisstj. sé ófær, enda hér undirstrikað í þessari till. til þál. Reynslan sýnir að hið opinbera eitt hefur bolmagn til þess að eiga og reka síldarverksmiðjur í öllum landshlutum. Það er ákaflega fróðlegt fyrir okkur þm. og ekki sízt þá þm., sem nýir eru hér á Alþ. núna, sem eru allmargir, að fá staðfestingu á því, hvera konar ófæru sé verið að fara út í með þeirri pólitík, sem núv. hæstv. ríkisstj. rekur. Undireins og menn eins og hv. 1. þm. Vestf. og aðrir meðflm. hans að þessari till. fara að athuga aðstöðuna heima hjá sér, fara að athuga, hvernig fólkið eigi að lifa þar, hvernig atvinnurekstri skuli halda þar uppi, þá komast þeir að þeirri niðurstöðu, að það sé engin önnur leið en að annaðhvort verði ríkið að styðja að atvinnurekstrinum á þessum stöðum. styrkja hann og halda honum uppi, eða ríkið verði að reka þennan atvinnurekstur. Þriðja leiðin sé ekki til, leið hæstv. ríkisstj., að atvinnurekendur eigi að standa á eigin fótum. - það, sem búið er að boða nú gagnvart okkur í nokkra mánuði, síðan hæstv. ríkisstj. tók við völdum, og það, sem búið er að segja við okkur, að þjóðin eigi nú að fórna fyrir, það eigi að lækka gengið, það eigi að afnema vísitöluuppbæturnar, það eigi að gera hverjar ráðstafanirnar á fætur öðrum, söluskatt og annað slíkt, - allt til þess, að sá frjálsi atvinnurekstur í landinu geti fengið að bera sig. Og svo þegar nokkrum hv. þm. ríkisstj. dettur í hug að fara að hugsa um sína eigin fjórðunga, hugsa um að byggja upp atvinnulífið á sínum eigin stað, þá er eina viðkvæðið þetta: Reynslan sýnir, að hið opinbera eitt getur séð um þetta. - Og þetta er alveg hárrétt, og er því nauðsynlegra að undirstrika þetta, þar sem einmitt sjálfir fulltrúar beggja stjórnarflokkanna standa að þessari tillögu. Ég vildi leyfa mér að vekja athygli á þessu, vegna þess að því fyrr sem verður hætt við það ævintýri, sem lagt hefur verið inn á af hæstv. ríkisstj. að reyna að fara að láta atvinnurekendur hér á Íslandi ráða um atvinnureksturinn á Íslandi, því betur. Hv. 1. þm. Vestf. var að ræða um það hér áðan, að það mundi líta sæmilega út með síldariðnað, síldarniðursuðu og annað slíkt. Það hefur litið það undanfarin ár. En það lítur ekki sæmilega út núna, vegna þess að undireins og tauminum er sleppt af þessum atvinnurekendum, þá eru þeir farnir að eyðileggja allt, sem búið er að byggja upp á þessu sviði. Um leið og ríkisstj. lítur ekki á það sem sitt verkefni að passa upp á þessa atvinnurekendur, þá eru þeir búnir að mölva niður það, sem byggt hefur verið upp undanfarið. Síldarniðursuðan og annað slíkt er að fara í rúst. Síldarvertíðin hér syðra fer að eyðileggjast, svo framarlega sem ekki verður tekið fram fyrir hendurnar á þessum atvinnurekendum. Það mun sýna sig, að það er ekki aðeins á Vestfjörðum, eins og þessir hv. þm. segja alveg réttilega, að ríkið þarf að skipta sér af þessum hlutum, það þarf líka að gera það hérna við Faxaflóa.



Ég skal ekki, herra forseti, blanda mér mikið inn í þessar umr., en það hefur komið fram hjá báðum hv. síðustu ræðumönnum, að það séu til tvær leiðir til þess að koma í ganginn síldarverksmiðjum á Vestfjörðum. Ingólfsfirði og Djúpuvík, annaðhvort að ríkið taki við þessum verksmiðjum, þ.e.a.s. ríkisverksmiðjurnar, eða þá að ríkið beinlínis styrki þessar verksmiðjur. Mér finnst vera þriðja leiðin til í sambandi við þessar verksmiðjur. - og ef hún hefði verið fyrir hendi, þá hefðu þessar verksmiðjur verið reknar á undanförnum árum, og það er, að síldin veiðist.



Herra forseti. Ég vil aðeins gera tvær litlar aths. við ræðu hv. 3. þm. Reykv. hér áðan. Hann sagði, að hvorug sú leið, sem nefnd var af hv. frummælanda. samrýmdist stefnu ríkisstj. í þessum málum. Leiðirnar, sem hv. þm. nefndi, voru þær annars vegar að styðja eigendurna til þess að koma á laggirnar lagfæringum og viðbótum á verksmiðjunum, svo að þær yrðu nothæfar, og í öðru lagi sú, að ríkisstj. tæki verksmiðjurnar og ræki þær eða síldarverksmiðjur ríkisins, sem eru eign ríkisins, tækju að sér reksturinn. Þetta taldi hv. þm. að samrýmdist alls ekki stefnu núv. ríkisstj. En þetta er rangt hjá hv. þm. Það liggja hér fyrir og hafa verið samþ. á þessu þingi till. um að styrkja m.a. síldarverksmiðjur á Austurlandi, sem ekki eru í höndum ríkisins, um milljónatug til þess að efla þar starfsemina. Þetta var stefna ríkisstj., og þetta er stefna hennar. Í öðru lagi hafa hér verið samþykktar líka tillögur um það að veita ríkisverksmiðjunum sjálfum stórkostlegar ábyrgðir til þess að auka sína starfsemi. Það er engan veginn stefna ríkisstj. að skipta sér ekkert af einstaklingum og þeirra rekstri, ef þeir eiga í kröggum, heldur þvert á móti að hjálpa þeim, og í öðru lagi að efla ríkisverksmiðjurnar til þess að auka sína starfsemi.



Herra forseti. Ég skal nú ekki blanda mér í þetta mál mikið, en stefna þessarar stjórnar í atvinnumálum rifjar upp fyrir mér barn, sem við áttum saman, hv. 3. þm. Reykv. og ég, og hét nýsköpunarstjórnin, og hún hafði þá stefnu í atvinnumálum, að atvinnufyrirtækin mættu vera eign ríkisins, þau mættu líka vera eign félaga, þau mættu vera eign bæjar- og sveitarfélaga og einstaklinga. Og þetta barn okkar, sem við áttum þá, það lifir enn þá, er eins konar móðir eða amma þeirrar hugsjónar, sem hér hefur verið borin fram, að þetta þjóðfélag byggist á því, sem skynsemin segir fyrir um, að einstaklingurinn er undirstaðan að verulegu leyti, bæjar- og sveitarfélögin, þar sem það á við, og ríkið, þar sem hinum báðum sleppir. Þetta er hin víðsýna, frjálslynda umbótastefna, sem þessi hv. þm. og ég beittum okkur fyrir í framkvæmd ásamt með hæstv. félmrh., sem átti sæti í þeirri stjórn líka á árunum 1944–47. Og þetta afkvæmi okkar vona ég að lifi lengi, lifi jafnvel enn þá lengur heldur en skyndiástir Framsóknar-sósíalista.



Herra forseti. Það var mjög ánægjulegt að heyra þær yfirlýsingar. sem hæstv. ráðherrar tveir gáfu hér áðan. Þeir lýstu því yfir, fyrst hæstv. sjútvmrh., að það væri stefna ríkisstj. að styrkja síldarverksmiðjur, ekki aðeins á Vestfjörðum, heldur líka á Austurlandi, og það væri ekki meiningin að láta þá þarna á Vestfjörðum verða að neinu leyti að víkja þar til hliðar, það hefði þegar verið tekin upp sú stefna að styðja verksmiðjurnar á Austurlandi, - þetta væri allt í samræmi við stefnu ríkisstj. En undir hvaða yfirlýsingum var þessi hæstv. ríkisstj. mynduð? Hún var mynduð undir þeim yfirlýsingum. að nú ætti ríkið að hætta að hafa afskipti af atvinnurekstrinum í landinu, hann ætti að fá að standa á eigin fótum, það ætti að hætta styrkjapólitíkinni, styrkja og uppbótapólitíkinni. En hvað er svo það, sem hæstv. ríkisstj. rekur sig á undireins og alveg sérstaklega hæstv. sjútvmrh., sem er þessum málum mjög vel kunnugur? Það er, að auðvitað verður að halda þessu áfram. Auðvitað verður hér á þessu Alþingi núna í sambandi við fjárlögin og aðra afgreiðslu mála að samþykkja fjöldann allan af tillögum og ákvörðunum, sem fara fram á það að styrkja atvinnureksturinn í landinu, sem sé þveröfugt við þá stefnu, sem ríkisstj. upphaflega lýsti yfir að hún ætlaði að fara eftir. Því var alveg sérstaklega lýst yfir með miklum fjálgleik, ekki sízt af mörgum af helztu fulltrúum auðmannastéttarinnar hér í Reykjavík, jafnvel þeim, sem nú eiga sæti á þingi, að nú skyldi atvinnureksturinn standa á eigin fótum, ég býst við kannske sérstaklega atvinnureksturinn á Austfjörðum. En hver er svo reynslan, þegar allt kemur til alls? Jú, reynslan er sú, að þessi atvinnurekstur sé alls ekki fær um slíkt. Og undireins og farið er að styrkja atvinnureksturinn á Austfjörðum, jafnvel þó að milljónamæringar Sjálfstfl. séu þingmenn fyrir Austfirði. þá koma þeir af Vestfjörðum og segja: Ja, þetta gengur ekki, það verður að styðja okkur líka. Mér þykir ákaflega vænt um, að þetta skuli vera orðið í beinu samræmi við stefnu ríkisstj. Ég held, að ríkisstj. sé þá að hverfa frá þeirri stefnu, sem hún lýsti yfir upphaflega, að hún sé farin að sjá nokkuð mikið, að sú stefna mundi hvorki vera raunhæf né heppileg fyrir Ísland. Svo kom hæstv. forsrh. og lýsti því nú yfir, að stefnan, sem núv. hæstv. ríkisstj. væri að reka, væri ákaflega góð stefna, þetta væri gömul stefna, eitthvað skyld nýsköpunarstefnunni, þeirri víðsýnu og frjálslyndu stefnu, sem hæstv. forsrh. talaði réttilega um. En á hverju byggðist nýsköpunarstjórnin og sú stefna, sem hún fylgdi? Hún byggðist á því að búa til áætlun um þróun okkar þjóðfélags, um þróun atvinnulífsins. ákveðna fimm ára áætlun, sem ákveðið var með lögum frá Alþingi, að sérstakt ráð, sem skipað var, skyldi gera. Þessi áætlun var gerð, og þar var gerð sú áætlun að koma helzt togaraflotanum upp í alls 75 togara, og það voru þegar gerðar ráðstafanir til þess að kaupa 32 togara þá af þeim 50, sem rætt var um. Þetta var gert af hálfu ríkisins. Það var ríkið, sem keypti alla þessa togara inn og deildi þeim síðan út til bæjanna á Íslandi. Jafnhliða þessu var búin til áætlun um þróun flutningaskipastólsins á Íslandi, stórhuga áætlun, og framkvæmd í samræmi við þau einkafélög, samvinnufélög og ríkisfélög, sem starfandi eru á þessum sviðum á Íslandi. M.ö.o.: það var ákveðið að taka upp að nokkru leyti á Íslandi áætlunarbúskap, sem allur sá atvinnurekstur, sem á Íslandi væri rekinn, hvort heldur væri einstaklingsatvinnurekstur, samvinnuatvinnurekstur eða ríkis- og bæjaatvinnurekstur, skyldi verða þáttur í. Og þessi hugmynd um að fella þetta allt saman var það, sem bar nýsköpunarstjórnina og nýsköpunarstefnuna uppi. Það var það, sem gerði þá stjórn og þá stefnu, eins og hæstv. forsrh. sagði. að víðsýnni, frjálslyndri stefnu. En hver er sú stefna, sem hæstv. ríkisstj. lýsti yfir, þegar hún kom til valda, að hún mundi halda, og hún mér til mikillar ánægju nú virðist meir og meir vera að hörfa frá, því meira sem hún áttar sig á lífinu í kringum sig? Sú stefna, sem hæstv. ríkisstj. lýsti yfir að hún mundi halda við, var að reyna að fara að taka hér upp aftur einstaklingsreksturinn í landinu, láta þá einstöku atvinnurekendur reyna að fara að standa á eigin fótum. Hún er víst búin að uppgötva að nokkru leyti, að það eru blessaðir brauðfætur, sem þeir standa á, þegar þeir njóta ekki aðstoðar ríkisins. Og það var þetta, einmitt þessi yfirlýsing, það átti að reyna að hverfa frá öllu því, sem kynni að vera eftir af áætlunarbúskap, hverfa frá stórhuga áætlunum um þróunina á Íslandi og láta þetta verða svo að segja verkefni auðmannanna í þjóðfélaginu, - það var þetta, sem var það hættulega við stefnu hæstv. núv. ríkisstj. Það var þetta, sem mundi gera þessa hæstv. ríkisstj., ef hún sæti lengi að völdum og ef hún héldi þeirri stefnu áfram, en hopaði ekki frá henni, eins og mér virðist hún vera að byrja að gera núna, að þröngsýnni afturhaldsstjórn. Þess vegna er mjög ánægjulegt, að þegar fulltrúarnir fyrir byggðirnar úti á landi, eins og Vestfirði í þetta skipti, koma hér fram, koma til dyranna eins og þeir eru klæddir, með þær áhyggjur, sem þeir hafa út af þróun atvinnulífsins í þeirra kjördæmi, og hugsa um velferð fólksins í þessu kjördæmi. þá komast þeir að þeirri niðurstöðu, að það sé ríkið, það sé hið opinbera, sem þarna verði að fara að hafa afskipti af. Og það er rétt niðurstaða, sem þeir komast að, alveg rétt. Hún á ekki við aðeins um þessa fjórðunga, sem eru að berjast fyrir lífi sínu, hún á líka við um Faxaflóa, líka við það svæði, sem fjærst hefur verið því að þurfa að óttast atvinnuleysið á undanförnum árum. Svo framarlega sem ekki er horfið alls staðar á Íslandi fullkomlega að þeirri stefnu að skipuleggja og hugsa fram í tímann um, hvernig atvinnulífið skuli byggt upp með aðstoð ríkisins og með afskiptum ríkisins og yfirstjórn ríkisins, þá mun illa fara. Það er ekki aðeins á Vestfjörðum og slíkum stöðum, sem þetta er brýnt lífshagsmunamál fólksins, sem þar býr. Fyrir allt Ísland er það lífshagsmunamál. að þessi stefna verði aftur tekin upp.



Það tæki mig, herra forseti, áreiðanlega allt of langan tíma, ef ég ætti að fara að kenna þessum hv. síðasta ræðumanni meira en hann kann í pólitík. Hann kann mikið, en hann lét ekkert bera á því, að hann kynni neitt, þegar hann var að tala hér áðan. Honum fannst einhver ógurleg goðgá, að nú ætti það að koma fyrir undir forustu ríkisstj., sem vildi, að einstaklingurinn fyndi bæði mátt sinn og möguleika til þess að berjast áfram sinni baráttu í þjóðfélaginu, þá skyldi þó vera orðuð sú hugsun, að ríkið héldi áfram að leika sitt hlutverk, það að leysa af höndum þau verkefni, sem einstaklingurinn er ekki fær um að leysa af höndum. Og þegar maður er að tala við svona reyndan stjórnmálamann og hann fæst ekki til þess að skilja, þá þarf betri kennara en mig til þess að bæta úr því. Mikils misskilnings gætti í orðum hans um yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar. Ríkisstj. lýsti yfir, að umfram allt vildi hún reyna að lyfta þjóðinni upp úr því feni og burt frá því öngþveiti, sem þjóðin var lent í. Hún vildi reyna að vekja til nýs lífs og nýrra dáða þann kraft, sem með þjóðinni býr, reyna að kenna mönnum, að meira varðar, að þeir standi á eigin fótum, en að þeir styðji sig við brauðfætur ríkisvaldsins, því að án eigin fóta þegnsins verður ríkisvaldið aldrei annað en brauðfætur. Það veit enginn betur en þessi reyndi stjórnmálamaður. Það eru ekki yfirlýsingarnar. sem við gáfum í þessum efnum, sem hægt er í einu né neinu að mótmæla því með, sem við erum að gera núna. Ég segi svo ekkert um, undir hvaða yfirlýsingum þessi stjórn var mynduð, en hún var mynduð undir happastjörnu. og því mun vel fara fyrir henni að lokum. Þessi hv. þm. var, eins og vant er, mér nákvæmlega sammála, þegar minnzt er á þetta happabarn okkar, nýsköpunarstjórnina. þá lyftist hann allur, - ja, eins og ég stundum líka, í háaloft af aðdáun fyrir þessum króga okkar, og sannarlega skal ég ekki draga úr þeirri hrifningu. En þótt það að sönnu sé rétt, að nýsköpunarstjórnin hafði vissar hugmyndir um, að hún ætlaði að nota 300 millj. í þessu skyni og annað fé í öðru skyni o.s.frv., þá var hún ekki fyrst og fremst byggð á einhverjum áætlunarbúskap. Ef nýsköpunarstjórnin byggðist á öðru en hugsjónum og framsýni og djörfung, þá byggðist hún á mönnum eins og hæstv. félmrh., hv. þm., að ógleymdum garminum honum Katli. Og minn áætlunarbúskapur lá ekki í neinum skrifuðum skýrslum, hann lá einmitt í því að sameina þessa krafta, sem þarna voru að verki. Það tókst um skeið, og það fór vel, og ég held, að það fari nú jafnan bezt, sem er kannske stofnað til með minnstum og fæstum orðum, en beztum hugsunum. Og ég man vel eftir þessum hv. þm., þegar við vorum að tala um þessa nýsköpunarstjórn. Þá þurfti hann enga langa samninga, engan vaðal, ekkert endilega. sem væri skjalfest, heldur bara einhverja sameiginlega hugsjón. sem við ættum og skyldum reyna að færa út í lífið, og sú hugsjón var að lyfta þjóðinni hærra en hún stóð þá. Það er sama hugsjónin, sem nú vakir fyrir okkur; og ég held, að þessi hv. þm. skilji vel, hvað fyrir okkur vakir, þó að hann látist ekki skilja það. En sem sagt, það er ekki, á mínu færi að kenna honum miklu meira en hann kann í þessum efnum, svo að ég eyði ekki mínum tíma í það.



Herra forseti. Þessi till., sem hér er til umr., er um það, hvernig eigi að knýja af stað starfrækslu síldarverksmiðjanna á Ingólfsfirði og Djúpuvík á Ströndum, og einnig að koma upp síldariðnaði á öðrum stöðum á Vestfjörðum. Niðurstaða flm. er sú, að einstaklingar þeir, sem átt hafa um langa hríð síldarverksmiðjur þar á Vestfjörðum og ekki starfrækt þær, muni í framtíðinni ekki vera færir um að gera það, og þess vegna er kallað á ríkisvaldið til hjálpar. Ég álít þetta að öllu leyti eðlileg, og ég sé ekki neina aðra leið til þess að tryggja, að þessi atvinnutæki verði nýtt, en að aðstoð ríkisvaldsins komi til. Ég lýsi því fullum stuðningi mínum við þessa tillögu. Hitt gleður mig, að verða áheyrandi þess á hv. Alþingi Íslendinga. að vinur minn, Sigurður Bjarnason, hv. 1. þm. Vestf., skuli nú vera orðinn þjóðnýtingar- og ríkisrekstrarmaður og hafa hér uppi hróp og köll um það, að þjóðnýta beri fyrirtæki einstaklinga. Það er mér nokkuð nýtt. En ég fagna þessari hugarfarsbreytingu og legg honum þetta ekkert til lasts á nokkurn hátt. Hann víkur að ýmsu í sinni grg., sem ég held að hafi líka við rök að styðjast. Hann minnir á það, að það hafi haft örlagaríkar afleiðingar fyrir byggðarlög á Vestfjörðum, þegar verksmiðja eins og Hesteyrarverksmiðjan hætti þar starfsemi og var lögð niður og flutt til Hjalteyrar við Eyjafjörð. Hann segir líka, að reynslan hafi staðfest það, að hið opinbera eitt hafi bolmagn til þess að eiga og reka síldarverksmiðju, og er ég honum sammála um það. Einstaklingsframtakið þar hefur ekki haft bolmagn til þess og hefur bilað hvað eftir annað, og bölið af því hefur ekki lent á eigendunum sjálfum, það hefur lent á fólkinu í viðkomandi byggðarlögum. Það er hið alvarlega við það. Það er ekkert á móti því út frá einmitt þessu að rifja það upp, að einmitt hlutafélagið Kveldúlfur, sem núv. hæstv. forsrh. mun hafa verið einn aðaleigandi í, átti og starfrækti um árabil verksmiðju á Hesteyri í Norður-Ísafjarðarsýslu. Þegar það borgaði sig ekki eins vel að reka síldarverksmiðju þar og miðsvæðis norðanlands, var rekstri síldarverksmiðjunnar á Hesteyri hætt. Það var ákaflega eðlilegt eftir gróðasjónarmiðum einstaklingsframtaksins. Verksmiðjan var rekin til þess að græða á henni auðvitað, eins og atvinnutæki einstaklinga eru hugsuð. Þá var rekstrinum hætt. En þetta hafði verið einkaatvinnugrundvöllur fyrir kauptúnið á Hesteyri, fyrir kauptúnið á Látrum, fyrir kauptúnið á Sæbóli. Þrjú kauptún lögðust í auðn í Norður-Ísafjarðarsýslu. þáv. kjördæmi hv. núv. 1. þm. Vestf., og ég segi það: Honum er vorkunn, þótt hann muni enn þá eftir þessum búsifjum einkaframtaksins, einkaatvinnurekstrarins í hans eigin kjördæmi og segi: Hann dugir ekki, þetta skipulag dugir ekki, það er ríkisrekstur, sem þarf að koma til.

Ég vil spyrja hv. alþm., hvort hann hyggist tala hér í langan tíma, því að í raun og veru átti að slíta þessum fundi eftir hálfþrjú.

Ég hafði nú ekki gert ráð fyrir, að þetta yrði nema um 2O mínútna ræða um það, hvað einstaklingsrekstur gæfist illa og ríkisrekstur væri happasæll.

Þetta mál verður síðar á dagskrá.

Þá vík ég að efninu aftur. Ég verð við tilmælum forseta. - [Frh.]



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 7. þm. Reykv. að flytja till. til þál., sem liggur hér frammi á þskj. 138 og hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að leita samninga við hlutaðeigandi skólanefndir og sveitarstjórnir um það, að bæjarfélög eigi þess kost að fá til afnota á sumrin heimavistarskóla í sveitum til að hafa þar sumardvalar- og námsheimili fyrir kaupstaðarbörn.“ Eins og hv. alþm. vita, hefur sú þróun orðið nú hin síðustu árin, að fólkið hefur flutzt úr sveitum landsins og til þéttbýlissvæðanna og þá ekki hvað sízt til Reykjavíkur og kaupstaðanna hér við Faxaflóa. Þessum fólksflutningum hafa að sjálfsögðu fylgt ýmsir annmarkar og þá kannske ekki hvað sízt á sviði uppeldis- og skólamála. Það hefur löngum verið keppikefli kaupstaðaheimila að geta komið börnum á sumrum í sveit, þar sem þau gætu dvalizt þar við störf, sem væru við þeirra hæfi. En vegna þess, hve sveitaheimilunum hefur fækkað í hlutfalli við kaupstaðaheimilin nú seinustu árin, hefur það orðið æ erfiðara fyrir foreldra í kaupstöðum að koma börnum sínum til dvalar á sveitaheimilum, og hefur þá af eðlilegum ástæðum það skeð, að sveitaheimilin hafa helzt tekið þau börn til dvalar hjá sér, sem eru frá frændfólki og skylduliði í þéttbýlinu, en aðrir hafa þar orðið út undan. Með till. þessari til þál., sem hér liggur frammi, leggjum við flm. til, að ríkisstj. og fræðslumálastjórnin beiti sér fyrir því að ná samningum við skólanefndir og sveitarstjórnir um það, að heimavistarskólum í sveitum, sem almennt eru ekki notaðir á sumrin, verði með samningum ráðstafað á þann hátt, að bæjarstjórnir eigi þess kost að senda þangað börn til sumardvalar. Teljum við, að með þessu væri tvennt unnið, að skólahúsin mundu notast betur en ella og að hægt væri á þann hátt að leysa að verulegu leyti þann vanda, sem hefur skapazt við það, að fækkað hefur mjög í sveitum landsins. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja rökstuðninginn fyrir þessari till. neitt meira. Henni fylgir að vísu ekki mjög löng greinargerð, en ég held, að í henni sé drepið á flest þau atriði, sem mæla með samþykkt till., og vil ég því aðeins leggja til, að umræðunni verði hér með frestað og málinu vísað til allshn. sameinaðs Alþingis.