Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Lárus H. Bjarnason) Þar eð engar breyt.till. hafa komið fram og stjórnarfrumvarpinu hinsvegar fylgja ítarlegar ástæður, get eg verið stuttorður. Frumvarp þetta er nátengt háskólafrumvarpinu, sem nýbúið er að samþykkja hér í deildinni. Það fer aðallega fram á tvent, fjölgun kennara og breyting á launum þeirra. Fyrra atriðið, fjölgun kennara, er að nokkru leyti bein afleiðing af háskólafrumvarpinu, sem gerir ráð fyrir að einni deild sé bætt við. En auk þess er í þessu frumv. farið fram á, að 2 prófessorum sé bætt við, sínum við hvora deild, lagadeild og læknadeild. - Eg vona, að háttv. deildarmönnum sé það ljóst, að lagadeildin verður að vera að minsta kosta jafnvel ment að kenslukröftum sem hinar deildirnar, og enda betur. Lögin eru séreign okkar, en það eru ekki alþjóðavísindi svo sem læknisfræði og guðfræði. Löggjöf vor byggist að miklu leyti á íslenzkum grunni. Það sem útlent er í henni, er fram að 1662 fremur af norskum rótum runnið en dönskum. Dönsk áhrif gera ekki vart við sig að mun, fyrr en eftir að einveldið kemst á. Nokkrar greinir laganámsins eru alveg íslenzkar, svo sem landsréttur og réttarsaga. Sumar eru að meiru eða minna leyti íslenzkar, svo sem borgaralegur réttur I.-II., og réttarfar. Aðeins ein grein er að mestu leyti dönsk, hegningarréttur. það er því meiri ástæða til að fjölga kennurum við lagadeildina, sem það má segja að enginn maður, utan lands né innan, viti til fulls hvað eru gildandi lög á landi hér. Engin rannsókn til um neitt, eða því sem næst, enda ekkert ábyggilegt íslenzkt lagasafn til á undan stjórnartíðindunum. Að vísu geri eg ekki lítið úr lagasafni Jóns Sigurðssonar, en hann hefir tekið upp í það öll lög, sem hann áleit að gæti komið til tals að giltu hér, og þessvegna er það þegar af þeirri ástæðu, ekki allskostar ábyggilegt. Af því að fátt, eða því sem næst ekkert, hefir verið rannsakað í löggjöf vorri, hefir lítið sem ekkert verið skrifað um íslenzk lög nema doktorsdisputatia Magnúsar Stephensens og drög til réttarsögu eftir Vilhjálm Finsen, sem hann sjálfur bannaði að prenta, af því hann áleit þau svo ófullkomin. Hér liggur því fyrir umfangsmikil og erfið rannsókn fyrir lagakennarana. En auk þess þurfa þeir að semja kenslubækur, búa sig undir kenslustundirnar o. fl. Það er því fullkomlega »conditio sine qua non«, eða beint lífsskilyrði, að lagakennurunum fjölgi; tveir kennarar komast ekki með nokkru móti yfir það sem gera þarf. Það er er ekkert viðlit, að þeir geti búið undir aukaprófið 1912; til þess þarf sérstaka fyrirlestra og undirbúning. það er jafnvel lítil von um að skólinn geti útskrifað nokkra stúdenta árið 1912, ef nokkuð fjölgar á honum, nema kennurunum verði fjölgað um leið. Nú eru 8 stúdentar á skólanum, og vafalaust bætast einhverjir við næsta haust. En undir eins og þeim fjölgar, verður að skifta þeim niður í tvær deildir. En af því leiðir aftur, að hvor kennari getur aðeins haft eina kenslustund á dag með hvorri deild. því að það er ómögulegt fyrir hvorn kennarann, að hafa meira en tvær kenslustundir daglega. Þegar frumv. um stofnun lagaskóla lá fyrir þingi 1907, var eg þegar á þeirri skoðun, að það mundi verða ókleift að komast af með tvo kennara við skólann. Þá fekst því ekki framgengt að þeir yrðu fleiri. En nú er reynsla fengin fyrir því, að það er ekki hægt. Og eg vona að alþingi sjái, að það verður að búa svo vel um lagadeildina að kenslukröftum, að hún geti int starf sitt sómasamlega af hendi. Þegar litið er til annara skóla, og starf skólanna eða deildanna er borið saman, sést það, að ekki er til of mikils mælst, þó farið sé fram á, að lagakennurunum sé fjölgað um einn. Prestaskólanum eru ætlaðir 2 fastir kennarar og 1 aukakennari. Læknaskólinn á að hafa 2 fasta og 6 aukakennara. Á hvorugum þessara skóla er þó kend nein sér-vísindagrein eins og á lagaskólanum. Mentaskólinn hefir 10 kennara. Við Akureyrarskólann er samkvæmt frv., sem nú liggur fyrir þingi, ætlast til að fastir kennarar verði 4. Við lagadeild háskólans í Kaupmannahöfn, þar sem lögfræði hefir verið kend í marga mannsaldra, eru 9 kennarar, hér um bil einn í hverri grein. Hér þyrfti líka helzt einn kennara í hverri grein. En í frumvarpinu er að eins farið fram á, að kennurum sé fjölgað um einn, svo að hver kennari þurfi þó ekki að kenna nema tvær greinir. Um læknaskólann er það að segja, að nú er þar að eins einn óskiftur kennari. Hingað til hefir landlæknir haft á hendi aukakenslu við skólann. En þegar forstöðumenn embætta skólanna ræddu frumvarpið með sér, sýndi landlæknir fram á það, að, eins og embættið nú er orðið, er ókleift að hafa þessa kenslu á hendi jafnframt því. Landlæknisembættið er orðið miklu erfiðara og umfangsmeira en það var, þegar landlækni var gert að skyldu að taka að sér forstöðumensku læknaskólans og kenslu við hann. Þá voru 20 læknishéruð á landinu öllu; nú eru þau um 43 auk margra sérlækna. Þá var að eins eitt sjúkrahús á landinu; nú eru þau mörg. Þá voru samgöngur miklu minni en nú, og sjúkdómshættan þar af leiðandi minni. Þá voru fáir löggiltir verzlunarstaðir á landinu; nú eru þeir mý-margir. Alt þetta hefir aukið mjög störf landlæknis. Skrifstofuhald hans er miklu meira en áður, og ferðalög meiri og tíðari. Við þetta má bæta, að landlæknisembættið er miklu fremur praktiskt umboðs embætti en vísindalegt. Nefndin áleit því nauðsynlegt, að leysa landlækni undan allri kenslu. En af því leiðir, að stofna verður eitt nýtt fastakennaraembætti við læknadeildina. Við prestaskólann eru nú 3 fastakennaraembætti, öll með eftirlaunarétti. Frumvarpið fer fram á að fækka þeim um eitt, þannig, að í stað eins eftirlaunaembættisins komi eftirlaunalaust dósentembætti. Þessi breyting stafar af því, að ætlast er til, að heimspekiskenslan gangi undan þessari deild, og ennfremur, að kenslan í kirkjurétti verði falin einhverjum lagakennaranna. Um heimspekisdeildina þarf eg ekki að tala. Í henni er ætlast til að verði tveir prófessorar og einn dósent Þá kem eg að hinu aðalatriðinu í frv., breytingunni á launakjörum kennaranna. Nú er munurinn á launum forstöðumanna embættaskólanna og annara kennara sá, að forstöðumennirnir hafa 4000 kr. laun, en dósentarnir 2800 kr., að undanteknum dósentinum við læknaskólann og öðrum dósent við prestaskólann, sem hafa að eins 2400 kr. laun hvor; en öllum embættunum fylgir eftirlaunaréttur. Þessi munur stafar af því, að nú hafa forstöðumennirnir umsjón með skólunum að öllu leyti. Verði háskóli stofnaður, fellur þessi umsjón niður; það er ætlast til, að prófessorarnir skiftist á að stjórna deildunum. Það er því engin ástæða til að gera upp á milli launa prófessoranna, enda leggur frumvarpið til, að þeim sé öllum gert jafnhátt undir höfði, og ætlar þeim 3200 kr. byrjunarlaun. Dósentunum ætlar frv. 2400 kr. óbreytileg laun án eftirlaunaréttar. Þessu hvorutveggju vill nefndin breyta. Það er ekki svo að skilja, sem hún álíti 3200 kr. of há prófessoralaun; því fer fjarri. En hún álítur 2400 kr. of lág laun fyrir dósenta, og það því fremur, sem þeim embættum fylgir ekki eftirlaunaréttur. Hún leggur því til, að dósentalaunin séu hækkuð upp í 2800 kr., en til þess það verði hægt, stingur hún upp á því, að laun prófessoranna séu lækkuð niður í 3000 kr. Nefndin þykist því fremur geta lagt það til, sem prófessorum eru ætluð hækkandi laun með hækkandi embættisaldri Við leggjum mikla áherzlu á, að þetta hækkunar-»princip« sé tekið upp, 29 og það því fremur, sem það var lögleitt um presta í prestalaunalögunum frá 1907. Það getur engum dulist, að núverandi laun dósentanna, 2400-2800 kr. eru of lág; á því getur enginn lifað með fjölskyldu. Og 3000 eða 3200 kr. er líka of lágt. Þau launalög, sem nú gilda, voru gefin út árið 1889. Ef ætti að miða laun forstöðumannanna við gildi peninga þá, ættu þeir að hafa nú 5400-5600 kr. árslaun, en hafa, ef miðað er við 1889, í raun og veru að eins 2400-2600 kr. Miðað við 1889 ættu dósentar nú að hafa, þeir launahærri 3780-3920 kr., en hinir launalægri 3240-3360 kr. árslaun, en hafa nú, miðað við sama ár, þeir launahærri 1680-1820 kr. og þeir launalægri 1440 -1560 kr. árslaun. Mönnum kann að þykja þetta ótrúlegt. En skýringin liggur í verðfalli peninga. Indriði Einarsson, sem mun vera einna fróðastur manna hér á landi í þessum efnum, telur að peningar hafi á árunum 1901 -1907 yfirleitt lækkað um 25%. Og Sighvati bankastjóra Bjarnasyni telst til, að peningar hafi síðan 1889 fallið í verði um 35-40% hér í Reykjavík. Af þessu leiðir hinn mikli munur á laununum, að forstöðumenn skólanna ættu að hafa 5400-5600 kr. í árslaun, en hafa að eins 2400-2600 kr. Embættismennirnir eru þeir einu menn, sem bíða tjón við verðfall peninganna. Allra annara manna laun hafa hækkað að sama skapi, sem peningarnir hafa lækkað í verði. Það má því segja, að nú sé svo komið, að landsjóður sé versti húsbóndinn á landinu. Nú fá t. d. vinnukonur 120 kr. í laun árlega, en höfðu fyrir nokkrum árum 40 kr. Alt hefir hækkað í verði, nema peningar; þeir hafa hrapað. Annar galli á núverandi launafyrirkomulagi er það, að þau eru óbreytileg, hækka ekki með hækkandi embættisaldri. Og það er því verra, sem þau eru mjög lág. Afleiðingin af þessu hlýtur auðvitað að verða sú, að það verður erfitt fyrir skólana að halda góðum kennurum. Þó einhver fáist í embættið vegna þess að hann er í vandræðum og verður að taka alt sem býðst, þá fer hann auðvitað undir eins og honum býðst eitthvað betra. Lagaskólinn á því láni að fagna, að hafa fengið ágætan kennara í annað kennaraembættið. En hvernig er hægt að búast við, að skólinn geti haldið honum til lengdar, þegar jafnvel nemendur hans geta fengið hærri laun beint frá prófborðinu. Þessu ástandi vill frumvarpið breyta, aðallega með jöfnun launanna, með því að flytja lágmarkið lítið eitt upp, og svo með því að innleiða það »princip«, að launin hækki með hækkandi embættisaldri, sem er eina ráðið til að halda góðum kennurum. Við breytingu þá, sem nefndin vill gera á launahlutfalli prófessora og dósenta og áður hefir verið getið um, sparast árlega 1000 kr. Hækkun dósentalaunanna nemur 800 kr., en lækkun prófessoralaunanna 1800 kr. Annars eru breyt.tillögur nefndarinnar fáar. Hún leggur til að 1. gr. verði feld burtu, vegna þess að sams konar grein er í háskólalögunum. - 2. breyt.till. leiðir af breytingunni á 7. gr. háskólalaganna. Eg bið hæstv. forseta að athuga, að þar hefir slæðst inn prentvilla, á bls. 2 í nefndarálitinu, »aukakennararnir«, en á að vera »aukakennarar«. - 3. breyt.till. hefi eg þegar talað um. - En svo er sú stóra breyting á 4. gr., að lögin skuli þá fyrst ganga í gildi, þegar háskólinn tekur til starfa, og það verður ekki fyr en veitt verður fé til hans í fjárlögunum. Þar með eru breytingamar að eins bréffestar, en það lagt á vald fjárveitingarvaldsins að láta lögin komast úr orðinu á borðið, þegar það sér sér fært og þykir bezt henta. - 5. breyt.till. fer fram á það, að haldið sé sjálfsögðu skilyrði um aukapróf fyrir lagakandídata frá Höfn. Hefi eg svo ekki meira að segja, en vona, að deildin taki frumvarpinu vel og sjái, að þegar búið er að segja A, verða menn líka að segja B, og samþykki því frv. sem eðlilega og nauðsynlega afleiðing háskólafrumvarpsins.

Gunnar Ólafsson Eg gat þess við 1. umr. málsins, að eg væri frumv. mótfallinn. Bæði fanst mér launin of há, og þar til sá eg ekki ástæðu til að flýta málinu, vegna þess að háskólinn á ekki að taka til starfa í bráð. Mér finst réttara að biða með þessi lög þar til þeir tímar koma, að þau eiga að koma í gildi, enda verða þau að vera samkvæm þeim tíma, er þau eiga að gilda fyrir. Eg sé því ekki ástæðu til að bréf-festa þau nú. Það sem skilur milli mín og háttv. framsögumanns er það, að hann hugsar sér, að landið leggi háskólanum til marga kennara, eins og í útlöndum, sem hafa lítið að gera, en há laun. Þetta er auðvitað vel meint, en kemur ekki að fullu gagni nema fyrir þá stétt manna, sem nýtur af, og hún er svo fámenn, að þetta er engin þjóðarnauðsyn. Eg játa það, að það er rétt að hækka laun dósentanna úr 2400 upp í 2800 kr. En eg get ekki fallist á, að laun prófessoranna eigi að komast upp í 4800 kr. eftir nokkur ár. Hins vegar getur það verið, að byrjunarlaunin séu nokkuð lág. Þau mættu gjarnan vera 3600 kr. með hækkun upp í 4000 kr. Það væri fullsómasamleg borgun. Eg held að forstöðumenn æðri skólanna, sem hafa samið þetta frumvarp, eftir því sem stjórnin segir, hafi gert helzt til mikið úr þeirri hækkun á öllum nauðsynjum, sem þeir eru að tala um, og sem þeir hafa fengið einn bankastjórann til að reikna út fyrir sig. Og sýnist mér ekki þörf þess vegna að hækka laun þeirra manna, sem við skólana eiga að vinna, einkum þegar þess er gætt, hve laun embættismanna fyr á tímum voru afskaplega há í hlutfalli við tekjur annara manna hér á landi. Og eg hefi heldur ekki orðið þess var enn þá, að nokkur skortur væri á embættismönnum vegna launanna, þvert á móti, sem vonlegt er. Mér finst því lítil ástæða til, að leggja sérstakt kapp á að hafa laun þessara embættismanna miklu hærri en geti átt sér stað, eftir því sem aðrir embættismenn fá í þessu landi. Það getur vel verið, að hagur landsjóðs verði svo breyttur eftir nokkur ár, að hægt verði að samþykkja svona há laun handa prófessorunum. Ef svo skyldi fara, þá sýndist mér full ástæða til þess að láta frumvarp þetta bíða, því að eftir því sem fjárhagurinn er nú, er það ómögulegt, að mínu áliti, að ausa sérstaklega fé í þessa menn, sem verða að sjálfsögðu að sæta tiltölulega sömu kjörum og aðrir embættismenn landsins. Háttv. 5. kgk. þm. talaði um, að störfin hefðu aukist. Það má vel vera. En ef litið er t. d. til lagaskólans, þá er það nýr skóli, og getur tæplega verið orðinn svo umfangsmikill enn þá, að þurfi að bæta við manni með háum launum, þar sem nú eru tveir nýtir og duglegir menn við kensluna. Enn fremur er talað um, að losa þurfi landlækni við kensluna á læknaskólanum. Hér kemur sama fram, að koma því svo fyrir, að hver hafi sem minst að gera, en sem hæst laun. Eg býst varla við að landlæknir hafi svo mikið að gera, að sjá um þessa 43 lækna, að hann geti ekki komist til að kenna 1-2 tíma á dag fyrir því. Sem stendur gegnir landlæknisembættinu duglegur ungur maður, og sýnist mér alls ekki mega taka tillit til slíkra kvartana.

Framsögum. (Sig. Stefánsson) Þetta frumvarp er upphaflega frá stjórninni, og var því vísað til okkar, sem vorum í nefndinni um laun sóknarpresta, þegar það var til umræðu hér í deildinni í fyrra skiftið. Málið er ógnarlega einfalt og þarf lítilla skýringa við. Tildrögin eru þau að biskup fór fram á að skipaður yrði varabiskup hér á landi. Það er óviðkunnanlegt að biskupar þurfi að fara utan til biskupsvígslu. Hitt er miklu viðkunnanlegra, að biskup landsins sé vígður hér heima, auk þess sem það er miklu ódýrara fyrir biskupsefni. Frv. stjórnarinnar hefir verið breytt all mikið í Nd. Varabiskupar eiga nú að vera tveir, annar í Hólabiskupsdæmi, en hinn í Skálholtsbiskupsdæmi hinu forna. Á þetta hefir nefndin fallist, telur hún með þessu fengna enn meiri tryggingu fyrir því, að aldrei þurfi til þess að koma, að biskupsefni þurfi utan að fara til biskupsvígslu, auk þess sem hún telur frumvarpið að þessu leyti fara lengra í þjóðræknis stefnuna, en hið upphaflega frumvarp. Nefndinni hefir þótt frumv. ekki sem bezt orðað, og þess vegna komið með nokkrar orðabreytingar, en engar efnisbreytingar. Eg hefi ekki annað að segja fyrir hönd nefndarinnar, en vona aðeins að tekið verði vel við frumvarpinu í þessu formi, og að það komist frá þinginu að þessu sinni.

Lárus H. Bjarnason Eg verð enn sem fyrri að líta svo á, að biskup sé óþarfur á landi hér, varabiskup enn óþarfari, en tveir varabiskupar þó óþarfastir. Biskup er nú sem stendur ekki annað en skrifstofustjóri utan ráðuneytisins, og fyrir það starf er alt of hátt að launa hann með 5000 kr. auk 1000 kr. skrifstofufjár. En enn minni nauður rekur til þess, að lögleiða nú 2 vígslu- eða varabiskupa. Og þótt ekki sé ætlast til þess að mennirnir verði launaðir fyrst í stað, býst eg við að þeir fengju laun síðar. Eg sé ekki betur en að setja mætti prestvígðan mann «ad hoc«, til þess að vígja biskupa. Það hefði átt að gjörast í haust, ef fráfarandi biskup hefði ekki getað framkvæmt vígsluna. Mér sýnist þetta því alveg óþarft; við höfum nú um langan tíma komist af án varabiskupa og svo munum vér enn geta. Komist þetta á, verður að hafa 2 dómkirkjur, en mér finst að heldur ætti að halda eina vel, en stofna til annarar, meðan Reykjavíkurkirkja er jafn-illa haldin og raun ber vitni um.

Kristinn Daníelsson Það kann líklega að þykja, að sá höggvi er hlífa skyldi, þegar eg stend upp til þess að gera athugasemdir við þetta frv., og hefi þó skrifað undir nefndarálitið, - reyndar með fyrirvara. Eg komst í þessa nefnd í stað háttv.þm. G.-K, sem gegnir forsetastörfum í fjarveru forseta. Störfum var þá að mestu lokið í nefndinni, og eg gat ekki haft þau áhrif, sem eg hefði óskað. Eg skal geta þess, að eg er sammála nefndinni í öllum aðalatriðum, sem mestu skifta, að það er gott og þjóðræknislegt að þurfa ekki að sækja biskupsvígslu utan. Eg er á móti því sem háttv. 5. kgk. sagði um biskupsembættið, að það væri beinlínis óþarft, og ekki annað en skrifstofustjórastörf fyrir utan ráðuneytið. En biskupsembættið er miklu meira, og það má heita að í því felist eini vísirinn til þess, að kirkjan ráðstafi sjálf málum sínum, og biskup á að sjálfsögðu að vera úr þeirri stétt. Eg er með nefndinni í því, að eg vil ekki að þetta falli, og eins um hitt, að eg vil að greinar skiftist eins og gert er. En svo greinir okkur á um ýms atriði. Fyrst og fremst um það, að vígslubiskupar skuli vera tveir. Það er bæði gott og ekki gott. Það er gott að því leyti sem ætlast er til, að það verði vegsauki fyrir kirkjuna og viðrétting fyrir Norðlendinga og hið gamla Hólastifti, enda þótt eg efist um að svo muni verða. En á hinn bóginn felli eg mig ekki vel við, að þessum mönnum er báðum ætlað að taka biskupsvígslu; mér líkar þetta miður, og vil taka undir með háttv. 5. kgk. þm., að slíkt er ekki nauðsynlegt til þess að vígja aðra. Eg hefi ekki með þessu á móti biskupsvígslu, því að hún er merkileg athöfn, og mér dettur ekki í hug að gera lítið úr henni. En kaþólskir menn og Prótestantar líta sínum augum hvor á biskupsvígsluna. Fyrir kaþólskum er »successionin« aðalmálið, en vér leggjum enga áherzlu á slíkt. Biskupsvígsla og sérhver vígsla er hátíðleg athöfn, sem er inngangur þess, að maður hefji mikilvægt starf æfilangt, og mér þykir það að gera lítið úr biskupsvígslunni, að setja hana á menn, sem sennilega aldrei gera nein biskupsverk. Eg vil halda hlífiskildi yfir hátíðleik athafnarinnar; þess vegna er eg mótfallinn þessu atriði. Og eg býst líka við, að margir mundu kynoka sér við að taka við biskupsvígslu til einskis. Eg hefði felt mig við, að vígslubiskupinn hefði verið einn, eins og upphaflega var ákveðið, því að einn varabiskup gæti þó gert ráð fyrir að verða að framkvæma einhver biskupsstörf. Eg skal svo að eins víkja að einstöku smáatriðum. Eg hefði heldur viljað, að ákveðið hefði verið að vígslubiskuparnir skyldu vera kosnir af prestastéttinni, í stað þess að vera skipaðir eftir tillögum hennar. Í stað vígslukostnaðar vildi eg láta þessa upphæð vera ákveðna sem heiðurslaun eða viðurkenning, sem væri sýnd prestaskörungum, enda þótt engin vígsla færi fram. Ennfremur þykir mér óviðkunnanlegt, að borga framkvæmd biskupsvígslu eftir reikningi. Það mátti gjarnan vera - og það var betra - sæmileg upphæð, sem hefði verið föst þóknun. Eg vildi helst að þessu yrði breytt, en mun þó verða með frv., þó breytingar verði ekki gerðar.

Steingrímur Jónsson Eg hefi skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara, og vil því gera nokkra grein fyrir afstöðu minni í þessu máli. Ég lít svo á, að frumvarp þetta sé þarft og að breytingarnar, sem gerðar hafa verið á því, séu til töluverðra bóta. Tilgangurinn er betur trygður með frv. eins og það nú er orðið, heldur en eins og stjórnarfrumvarpið var. Auk þess sé eg þann kost við breytingarnar, að þar sem stjórnarfrumvarpið fór fram á stofnun fasts embættis, gerir frumv., eins og það er nú orðið, að eins ráð fyrir 2 nokkurs konar heiðursstöðum, en stofnar ekki til nýs embættis. En eg skrifaði undir með fyrirvara af þeirri ástæðu einni, að eg var óánægður með að þessir tveir prestar skyldu taka biskupsvígslu. Eg álít ekki vera neina þörf á vígslu, og er sammála háttv.þm. V.-Ísf., að það er óviðkunnanlegt að vígja til þess að framkvæma þetta eina verk. Eg álít nægilegt að gefa þeim prestum, sem klerkastétt landsins kýs, umboð til þess að framkvæma biskupsvígslu. Og þegar útnefning konungs kemur í viðbót við kosninguna, þá þarf ekki meira; vígslan bætir engu við. Eg vildi styðja breyt.till. í þessa átt, ef hún kæmi fram við 3. umræðu. En ef slík breyting kæmist á, þyrfti líka að breyta niðurlagi 2. greinar. Eg geri þetta þó ekki að kappsmáli, og mun greiða atkv. með frumvarpinu, þó því verði ekki breytt í þessa átt.

Ráðherra (H. H.) Eg er þakklátur nefndinni fyrir tillögur hennar í málinu, og eg álít breyt.till. hennar vera til bóta. Að eins líkar mér ekki orðið »aðalbiskup«. Það minnir einhvern veginn á »erkibiskup«. Eg held að t. d. »biskup landsins« væri heppilegra, því að ef orðið »aðalbiskup« heldur sér í þessum lögum, er hætt við að segja megi, að það sé nú hið löglega heiti biskupsins að heita »aðalbiskup« héðan af. Eg skildi ekki vel afstöðu háttv. 5. kgk. þm., einkum að því er snertir það atriði, að ekki þurfi sérstaka menn til að framkvæma biskupsvígslu, heldur megi skipa menn »ad hoc«. Þetta held eg að sé ekki rétt, eða að minsta kosti mjög vafasamt. Í resol. 14. ág. 1789 eru einu lagaákvæðin, sem hér er til að dreifa, og þar er mælt svo fyrir, að biskupar á Íslandi megi vígja hvor annan. En þar er engin undanþága gerð í þá átt, að aðrir en biskup megi vígja til biskups. Það mun vera regla í lútersku kirkjunni, að biskupsvígsla sé því að eins talin fullnægjandi, að hún sé framkvæmd af biskupi. Það er ekki rétt hjá háttv.þm. V.-Ísf., að þetta sé katólskur siður. Ef þetta er katólskt, þá er líklega margt af siðum okkar kirkju katólskt, ef til vill alt. En hvað sem því líður, þá virðist ekki rétt af þinginu að brjóta bág við kirkjulegar skoðanir þjóðkirkjunnar, meðan henni er haldið í hefð og gildi. Eg get ekki séð, að nein niðurlæging fyrir biskupsvígsluna felist í því, þó að mennirnir séu vígðir að eins til þess að framkvæma þetta eina starf á æfinni. Vígslan hefir sama gildi alt að einu; með henni hafa þeir fengið þann eiginlegleika, sem nauðsynlegur er eftir reglum kirkjunnar til þess, að þeir megi framkvæma biskupsvígslu. Því að eg held því föstu, að til þess hljóti þeir, sem vígsluna framkvæma, að hafa biskupssvígslu sjálfir. Það hefir og verið sagt, að þessi 500 kr. þóknun, sem vígslubiskupar eiga að fá til vígslukostnaðar þegar þeir vígjast, væri of há; en mér finst hún ekki mega lægri vera. Kostnaðurinn getur verið töluverður, bæði ferðakostnaðurinn og ýms annar kostnaður, svo sem kostnaður til skrúða o. fl. Það hefir líka verið talið óviðkunnanlegt, að vígslubiskupar fái borgun eftir reikningi fyrir biskupsverk sín. Eg get ekki fallist á þetta, enda veit eg ekki hvernig því yrði fyrir komið öðru vísi. Hér er ekki átt við borgun fyrir sjálfa athöfnina, fyrir hana verður ekkert borgað. En það sem hér er átt við, er ferðakostnaður og yfir höfuð útlagður kostnaður í sambandi við embættisverkið. Eg vona að frumvarpið verði samþykt, en mundi að eins óska heldur, að »biskup landsins« kæmi í stað »aðalbiskup« í 1. og 3. gr. frumvarpsins frá nefndinni.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Eg er sammála hæstv. ráðherra um það, að frumv. er þarft, og eins hitt, að það væri heppilegra að breyta »aðalbiskup« í »biskup landsins«. Eg hélt ekki að frumv. þetta mundi orsaka neinn hvell hér í deildinni, en þó hefir sú raunin orðið á. Háttv. 5. kgk. þm. er ekki láandi, þó að hann fyllist gremju út af slíku frumv. sem þessu, úr því að hann álítur sjálft biskupsembættið algerlega óþarft. Hans skoðun á þessu er nokkuð einstæð, og það eru aðrir, sem líta svo á, að þetta embætti sé mjög þarft, og að hitt væri mjög illa farið, ef störf biskups væru falin stjórnarráðinu. Það er ekki æskilegt, að slík störf séu falin mönnum, sem ekki hafa neinn áhuga á þeim, og jafnvel geta verið alveg ókirkjulegir og jafnvel ókristilega sinnaðir menn, en svo gæti vel farið, ef stjórnarráðið hefði þau með höndum. Enda gæti og stjórnarráðið ekki bætt við sig þessum störfum, án þess að fá þá jafnframt aukið skrifstofuféð. Það er misskilningur, að hér sé verið að fara fram á stofnun nýrra embætta, sem er og auðséð, þar sem engin laun eru ákveðin nema þessi litla þóknun til vígslukostnaðar. Aðaltilgangurinn er að eins að tryggja það sem bezt, að biskupsvígsla geti jafnan farið fram hér á landi, framkvæmd af biskupsvígðum manni. Háttv. 5. kgk. þm. færði það einnig til á móti frumv., að vér hefðum komist af án vígslubiskupa hingað til, og þörfin mundi því ekki vera mikil. Þetta er léttvæg ástæða; þörfin getur verið mikil alt að einu. Vér höfum líka komist af án lagaskóla og háskóla, og munu þó margir ætla fulla þörf þeirra, meðal annara háttv. 5. kgk. þm. Sami háttv.þm. hélt því fram, að hér á landi væri ekki nema ein dómkirkja. Þetta er ekki rétt; það er ein dómkirkja hér í Reykjavík og önnur á Hólum. Og þessi merkilega kirkja, Hólakirkja, er vel þess verð, að þingið geri sitt til að auka veg hennar með því, sem hér er farið fram á, að skipa vígslubiskup fyrir norðurland. Vígslubiskupar eiga ekki einungis að vígja biskup landsins. Biskup getur líka falið þeim að vígja presta, og þá mundu prestvígslur oft og tíðum fara fram í dómkirkjunni á Hólum, og þessari merkilegu kirkju þar með veitast sá vegur og virðing, sem hún á fullkomlega skilið, því að hún er ein af okkar helgustu þjóðmenjum, sem skylt er að vernda á allar lundir. Eg skal ekkert segja um það, hvort rétt er að fækka kirkjum yfirleitt, en þó svo væri, þá vildi eg sízt að það kæmi niður á þessari kirkju. Um launaatriðið hefi eg engu við að bæta það, sem hæstv. ráðherra sagði. En hvað snertir ágreiningsatriði þeirra háttv. nefndarmanna, sem skrifuðu undir nefndarálitið með fyrirvara, þá lít eg alt öðru vísi á það en þeir gera. Það er víst, að sú venja hefir við gengist um langan aldur, að biskup framkvæmi biskupsvígslu. Og eg held að það sé ekki rétt að bregða út af þeirri venju þannig, að prestar verði látnir vígja biskup. Enda mun það varla fært eða lögum samkvæmt, eins og hæstv. ráðherra benti á. Orðalagið á 2. gr.: ». . . eftir tillögum prestastéttarinnar« má að vísu deila um, en líklega verður ákvæðið ekki skilið öðru vísi en svo, að prestar í biskupsdæminu hreint og beint kjósi biskupsefni. Eg get ekki fallist á að það sé neitt óviðkunnanlegt, að vígslubiskupar fái borgun fyrir biskupsverk eftir reikningi. En í því liggur sparnaður fyrir landsjóð. Ef borgunin væri fastákveðin, og þá auðvitað nokkuð rífleg, gæti oft svo viljað til, að vígslubiskup tæki peningana á þurru landi, ef hann byggi í námunda við dómkirkjuna. Því er bezt að hafa borgunina ekki fastákveðna. Enda er slíkt ekki einsdæmi, þó um veglegt starf sé að ræða, t. d. fá alþingismenn borgun eftir reikningi og skammast sín ekkert fyrir, og þó er starf þeirra að vissu leyti engu óveglegra en starf vígslubiskupa. Að endingu skal eg að eins taka það fram, að eg felst á tillögu hæstv. ráðherra um að breyta orðinu »aðalbiskup« í »biskup landsins«, og mun styðja að því, að nefndin komi með breyt.till. í þá átt við 3. umræðu.

Kristinn Daníelsson Eg vildi að eins gera stutta athugasemd út af ræðu hæstv. ráðherra. Það var ekki ætlun mín, þegar eg nefndi kaþólskan sið, að gefa kaþólsku kirkjunni neitt olnbogaskot. Ætlun mín var að eins, að gera greinarmun á skoðunum kaþólsku kirkjunnar og prótestantisku kirkjunnar í þessu efni. Eftir skoðun kaþólskrar kirkju getur það alls ekki komið til mála, að annar en biskup framkvæmi biskupsvígslu. En eftir skoðun prótestantiskrar kirkju er ekkert því til fyrirstöðu. Hver sem hefir prestvígslu getur vígt prest, og gæti einnig vígt biskup. Enda eru og þess dæmi hér og annarstaðar, að óbiskupvígðir menn bera biskupsnafn. Árni Helgason var biskup að nafnbót og framkvæmdi biskupsverk. Grundtvig var einnig biskup að nafnbót, óvígður, en mér er ekki kunnugt um, hvað hann hefir framkvæmt af biskupsverkum. Eg verð að halda því fram, að biskupsvígsla væri fullgild, þótt hún væri ekki framkvæmd af biskupsvígðum manni. Mér þætti viðkunnanlegra, að föst borgun væri ákveðin fyrir biskupsverk, heldur en að þau séu borguð eftir reikningi. Enda er það tíðast um meiri háttar störf, að þau eru borguð með ákveðinni upphæð, en ekki eftir sundurliðuðum reikningi. Þess mætti nefna mörg dæmi, ef þörf gerðist, t. d. er byggingarmeistarar gera teikningar af húsum o. fl. slíkt.

Lárus H. Bjarnason Það var nokkur ástæða til að samþykkja stjórnarfrumv. um 1 varabiskup, en engin ástæða til að samþykkja þetta frv. um 2 vígslubiskupa. Hitt var nokkur ástæða, þó að ekki væri það nauðsynlegt, því að það mun vera löglegt, að óbiskupsvígður maður vígi biskup. Það mun rétt vera, sem háttv.þm. V.-Ísf. sagði, að hver sá, sem getur vígt prest, getur einnig vígt biskup. Það hefir átt sér stað hér, að prestvígður maður hefir vígt prest í forföllum biskups. Og eins og eg drap á áðan, hefi eg heyrt, að það hafi verið gerður undirbúningur til þess, að prestur framkvæmdi síðustu biskupsvígslu hér í Reykjavík, ef fráfarandi biskup hefði ekki getað aðstaðið vegna heilsubilunar. Það er of íburðarfrekt að hafa 2 vígslubiskupa, þar sem það bæði er alveg þarflaust og hefir auðvitað í för með sér töluvert aukin útgjöld. Það kostar fyrst og fremst 1000 kr. að fá þessa 2 biskupa vígða. Auk þess verður landsjóður að borga allar þær vígslur og önnur biskupsverk, sem vígslubiskupar framkvæma. Þetta getur orðið töluverður kostnaður, því að það má búast við að biskup landsins lettist fremur en hitt, er hann fengi staðgenglana, og kysi heldur að láta vígslubiskupana framkvæma fyrir sig prestvígslur, en að taka á sig það ómak sjálfur. Hólakirkja var dómkirkja, en hún er það ekki nú. Hún mundi því þurfa töluverðra umbóta við til þess að verða sæmileg dómkirkja aftur. Það er sitt hvað að vera viðunanleg sveitakirkja eða dómkirkja. Útgjöldin verða mikil og öll að þarflausu, engin þörf á neinum vígslubiskup, sízt tveimur. Hitt er full löglegt, að prestvígðir menn vígi biskup.

Ráðherra (H. H.) Eg skal geta þess út af ræðu háttv. 5. kgk. þm., að það var aldrei tekin nein ákvörðun í þá átt, að stjórnarráðið skyldi skipa óbiskupsvígðan mann til að vígja hinn nýja biskup við síðustu biskupsvígslu hér á landi, ef fráfarandi biskup gæti ekki framkvæmt vígsluna. Það þótti mjög vafasamt, hvort það væri löglegt og samrýmanlegt okkar kirkjusiðum, Biskupsefni hefði því sennilega orðið að fara utan til þess að taka vígslu, ef ekki hefði hizt svo á í þetta sinn, að fyrverandi biskup gat int vígsluna af hendi. Hitt er annað mál, að einn af próföstum landsins setti sig inn í »ritualið« til þess að geta tekið við af biskupi í umboði hans, ef hann skyldi fatlast og verða að hætta í athöfninni sjálfri. Hér er því ekki um neitt fordæmi að ræða. Hvað snertir endurgjald á kostnaði við biskupsverk, þá get eg ekki séð, að umsamin borgun sé á nokkurn hátt virðulegri en borgun eftir reikningi. Get því ekki verið samþykkur því, sem virtist vera skoðun háttv.þm. V.-Ísf. í því efni.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Háttv. 5. kgk. þm. byrjaði á því, að það hefði verið nokkur ástæða til stjórnarfrumvarpsins, og þó ekki góð, en til þess að hafa 2 vígslubiskupa, eins og þetta frumvarp fer fram á, væri engin ástæða. Sami háttv.þm. tók það fram, að mjög mikið þyrfti að gera við dómkirkjuna á Hólum, ef þar ætti að geta farið fram vígsla á klerkum. En þetta er tómur misskilningur. Hólakirkja er í fult eins góðu standi og dómkirkjan hér í Reykjavík. Hún er helgur menjagripur og veglegur minnisvarði, sem einn af forfeðrum háttv. 5 kgk. þm. reisti sér. Það var Gísli biskup Magnússon, er lét gera kirkju þessa um og eftir 1750. Það myndi oft geta létt töluvert tilfinnanlegum kostnaði á fátækum prestsefnum norðanlands, ef vígsla gæti farið fram að Hólum. Og varla þyrfti að efa, að biskup myndi oft fela hinum norðlenzka vígslubiskupi að framkvæma vígslur í þeim fjórðungi. Auk þess getur slíkt fyrirkomulag verið mjög heppilegt, ef biskup forfallast, sem oft getur fyrir komið - og einmitt kom fyrir ekki alls fyrir löngu. Það hefir borið til fyrir skömmu, að annar maður hefir orðið að framkvæma vígsluathöfnina, sakir sjúkleika biskups. Háttv. 5. kgk. þm. vék því að prestastéttinni, að hún hefði ekki verið þeim breytingum fylgjandi, er til bóta hefðu horft fyrir land þetta. En því verð eg að neita. Prestastéttin á engan veginn það álas skilið. Að ólastaðri þjóðhollustu allra verzlegu embættismannanna, sem hér hafa völd haft frá útlendu valdi, oft og tíðum oss miður hollu, hafa afskifti klerkastéttarinnar af landsmálum verið fult eins holl og þessara valdsmanna, og fult svo margir nýtir menn meðal prestastéttarinnar, sem meðal þeirra, já margfalt nýtari oft og tíðum.

Eiríkur Briem Út af orðum háttv.þm. V.-Ísf. skal eg láta þess getið, að það eru að vísu mismunandi skoðanir, sem kaþólskir og lúterskir menn hafa á biskupsvígslunni, en það hefir þó verið föst regla í kirkju vorri á Norðurlöndum, að allir þeir, sem biskupar hafa verið, hafa verið vígðir af manni, sem tekið hafði biskupsvígslu. Frá þessari reglu hefir aldrei verið vikið hér á landi, og í Danmörku að eins einu sinni á 16. öld.

Ari Jónsson Þetta frv. um breyting á skipun læknishéraða í Strandasýslu er komið fram eftir eindreginni ósk Strandamanna, einkum úr norðursýslunni, grundvallað á svo gildum ástæðum, að annarstaðar er svo traustra ástæðna varla kostur. Læknaskipun er sú í Strandasýslu, að hún er öll eitt hérað, nema Bæjarhreppur, er lagður er undir Miðfjarðarhérað. Sú breyting, sem farið er fram á hér, er að Miðfjarðarhérað er minkað um helming af þessum hrepp, en Strandasýslu svo skift í 2 héruð. Strandasýsla öll er 7 hreppar; þeir liggja allir með sjó fram, eru langir og ógreiðir yfirferðar. Getur verið, að alþingi þyki nóg um breytingar á skipun læknishéraða og margar óskir um nýja lækna. En það er mín skoðun, að krafa um að fá nýja lækna sé sú réttlátasta krafa, þegar talað er um fjölgun embættismanna. Eg þekki nokkuð til á Austurlandi, er víða kunnugur á Suðurlandi, en bezt kunnugur á Vesturlandi, og eg veit það, að hvergi getur komið jafnréttlát krafa um lækni sem þessi úr Strandasýslu. Því að þótt víða sé pottur brotinn með samgöngur á voru landi, vegir illir, langar heiðar og torsóttar, fjallgarðar örðugir og næstum óklífandi, þá tekur þó út yfir í Strandasýslu. En því eru margir kunnugir, hve læknisleysið er átakanlega þungur kross á Strandamönnum. Og við það hafa þeir átt að búa. Það eru einkum þessi tvö atriði, mannfjöldi og vegalengd, er sérstaklega ber að taka til greina, þegar fjölga á læknishéruðum. Mannfjöldinn er nægur til þess, að tvö læknishéruð séu mynduð, þegar borið er saman við sum mannfærri læknishéruðin annarstaðar á landinu. Og útlit er fyrir, að íbúum sýslunnar muni heldur fjölga en fækka, því bæði er það, að landbúnaður er í mikilli framför í þessari sýslu, og svo er að sumra dómi mikið útlit fyrir, að fiskiútvegur aukist, einkum síldarútvegur, norðan til í sýslunni; er hugsanleg aðsókn þangað af útlendingum, ef Reykjarfjörður skyldi reynast fiskisæll fjörður að því er síldarveiði snertir, sem margir þar nyrðra hafa trú á. Þá er að líta á hitt, vegalengdina. Hver maður, sem lítur á Íslandskort, sér skjótt hve vegalengdir eru hér afarmiklar, og það svo, að hvergi eru slíkar í einu læknishéraði. Eins og nú er, eru 2-3 dagleiðir frá einum enda læknishéraðsins á annan. Ef sækja ætti lækni frá nyrztu bæjunum í læknishéraðinu og læknirinn væri staddur syðst í héraðinu, væri það álíka langt, samkvæmt allítarlegri mælingu, eins og héðan og norður í Húnavatnssýslu. Ætli Reykjavíkurbúum þætti það ekki ærið langur vegur að sækja lækni sinn alla þá leið. Enn fremur er þess að geta, að víða um sýsluna er illfært á veturna og norðan til í sýslunni heiði, sem oft og tíðum er ófær yfirferðar. Eg treysti því, að þingið taki vel þessari sanngjörnu beiðni Strandamanna. Mælist eg til þess, að háttv. deild annað hvort kjósi nýja nefnd í mál þetta eða vísi því til þeirrar nefndar, er áður hefir verið kosin til að íhuga skipun læknishéraða.

Framsögumaður (Lárus H. Bjarnason) Eg gat þess síðast þegar frumv. um lögaldur var til umræðu hér í deildinni, að það varð að samkomulagi milli flutningsmanns frumv. og annara nefndarmanna, að hann tæki frumv. aftur, en þingsályktunartillaga þessi kæmi í þess stað. Eins og öllum er kunnugt, er myndugleiki tvenns konar, persónulegur og fjárhagslegur. Frumv. það er hér var á ferðinni á dögunum, gerði að eins nokkrar breytingar að því er snerta hinn fjárhagslega myndugleika, en hafði engin ákvæði um persónulegan myndugleika. Nefndin vill að dregin séu saman í einn stað öll þau ákvæði, er myndugleika snerta, bæði fjárhagslegan og persónulegan. Nú eru þessi ákvæði á við og dreif, og um sum atriði vantar skýr fyrirmæli, t. d. er ekkert beint lagaákvæði um það, hve nær menn verði persónulega myndugir. Það má að vísu leiða það út úr fátækralögunum frá 10. nóv. 1905, 3. gr., og hjúatilskipuninni frá 26. jan. 1866, 1. gr., að persónulegur myndugleiki byrji þá er menn eru 16 ára, en að öllu leyti eru menn þó ekki persónulega myndugir fyr en þeir eru 18 ára, t. d. geta þeir sem yngri eru en 18 ára ekki leyst sóknarband, sbr. lög 12. maí 1882, ekki geta heldur þeir sem eru innan 18 ára ráðið sig sjálfir til iðnaðarnáms samkvæmt lögum 16. sept. 1893. Eg álít réttast, að alt þetta væri bundið við sama aldurstakmark, og þá líklega 16 ára aldur. Nú verða menn hálfráðir fjár síns 18 ára, en fullráðir 25 ára, eða áður, ef þeir fá sérstakt leyfisbréf, eða missi gift kona mann sinn Ákvæðin um fjárhagslegan myndugleika eru nú á víð og dreif, t. d. Chr. V. Dönsku lög III-17, tilsk. 18. febr. 1847, tilsk; 4. júní 1864, 4. janúar 1861, lög 12. apríl 1878, 12. jan. 1900, lög 20. okt. 1905. Breytingartillögur háttv. þingm. Ísf. gengu í þá átt, að afnema hálfræði, og svo skyldu menn vera fullráðir fjár síns 21 árs. Nefndin álítur viðurhlutalítið að færa niður fullveldisaldurinn, svo sem þegar hefir verið gert í flestum löndum nema Danmörku. En ef til vill væri þó heppilegt að hafa aldurinn hærri, að því er fullræði í einstakar áttir snertir, t. d. til þess að geta tekið á sig ábyrgð fyrir aðra, því að miklu hættara er við því, að ungir menn steypi sér í vandræði með ábyrgðum fyrir aðra en fullorðnir menn, og skal eg þó játa, að aldurinn einn er ekki næg trygging í þessu efni. Ef til vill ætti og aldurstakmarkið að vera hærra til þess að hafa forráðamensku fyrir aðra á hendi. Aftur á móti álít eg varhugavert, að afnema hálfræði. Nú er það eins konar reynsluskóli - nokkurs konar göngustóll -, þar sem menn fá æfingu í því að stjórna sínum eigin fjármálum. Þessum göngustól álít eg viðurhlutamikið að kippa burt. Hins vegar finst mér að hálfræði í fjárhagslegum efnum ætti að byrja samtímis og persónulegur myndugleiki. Víða þekkist hálfræði ekki, t. d. í Svíþjóð og á Englandi. Aftur á móti er það enn í lögum bæði í Þýzkalandi, Noregi og Danmörku. En verði þingsályktunartillagan samþykt, þá er það stjórnarinnar að meta þetta, og draga öll ákvæði, er að þessu lúta, saman á einn stað, og leggja frumv. um það efni fyrir alþingi Eg hygg að það, er eg hér hefi sagt, sé í samræmi við skoðanir nefndarinnar, nema ef vera skyldi, að háttv þm. Ísf. ekki hefði sömu efasemdir og eg, að því er til þess kemur að afnema hálfræði.

Ráðherrann (H. H.) Eins og háttv. þingd. mun vera kunnugt, þá er frv. það, sem hér liggur fyrir komið fram samkvæmt þingsályktun frá síðasta alþingi. Eins og tekið er fram í athugasemdunum við frumv., þá er það að miklu leyti samið eftir tillögum forstöðumanna mentastofnananna hér, og síðan hefir hans hátign konungurinn fallist á hugmyndina, og er því full vissa fengin fyrir því, að lögin muni ná staðfestingu konungs. Ed. hefir rætt frumv. ítarlega og samþ. með litlum breyt., er eg finn enga ástæðu til að fara að ganga í gegnum. Þó er það ein af breyt. hv.Ed., sem eg get ekki felt mig við eða fallist á að sé rétt. Í stjórnarfrumv. var ákveðið að lögin gengju í gildi á afmælisári Jóns Sigurðssonar 1911, en Ed. hefir breytt þessu ákvæði þannig, að lögin skuli þá fyrst koma til framkvæmda, er veitt sé fé til háskólans á fjárlögunum, og er meiningin að því sé skotið á frest í þetta sinn. Eg get ekki skilið, hvers vegna það á að fresta framkvæmdum laganna, ef þingið á annað borð aðhyllist þau. Mér finst einmitt að það ætti að vinda bráðan bug að framkvæmdum. Það er engin ástæða til að fara að bíða eftir sérstakri háskólabyggingu, því það má í bráðina komast af með það húsnæði, sem æðri skólarnir hafa nú, eða eins og sumir hafa stungið upp á, má ef til vill nota efra loft mentaskólans fyrir háskólakensluna. Ef ekki er byrjað með háskólabyggingu, þá verður lítill útgjaldaauki að háskólanum, og mundi ekki muna miklu fyrir landið hvað það snertir, en aftur á móti er ýmislegur hagnaður við að fá háskólann strax, sem ekki er hægt að meta til peninga. Eg býst við, að háttv. deild setji nefnd í málið til að athuga það. Eg vil því ekki fara fleiri orðum um það í bráðina, en láta mér nægja að skírskota til þess, sem tekið er fram í athugasemdunum við stjórnarfrumv.

Jón Þorkelsson Eg vil leyfa mér að stinga upp á 5 manna nefnd, og að málinu sé vísað til 2. umr.

Framsögumaður (Hálfdan Guðjónsson) Eins og háttv. þingdeild veit, þá er mál þetta ekkert stórmál, en frumv. þetta gengur áreiðanlega í rétta átt, og miðar til þess að bæta hag stéttar, sem er fjölmenn og væntanlega verður vinsæl meðal vor; stétt þessi eru barnakennararnir; það er ekki hægt að tryggja þeim ellistyrk með eftirlaunum, eins og öllum þorra embættismanna þjóðarinnar og þess vegna hafa þeir sent stjórninni þetta frumv. og það gengur í þá átt að tryggja þeim styrk, er þeir eru hættir kenslu og orðnir fjárþurfar. Krafa sú er frumv. gerir er hófleg, og nefndin hefir því lagt það til, að það yrði samþ. að mestu óbreytt; að vísu er farið fram á dálitla útgjalda viðbót úr landssjóði, en hún er svo tiltölulega lítil, að nefndin hikar ekki við, að leggja hið bezta fram með frumv. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um málið að sinni, og vona að það fái að ganga gegn um háttv. deild.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Svo stendur á því, að eg stend hér upp, að eg var tekin í nefndina við burtför framsm., þm. Barð. (B. J.), og falið það starf. Áður var nefndin klofnuð, og meiri hlutinn sem orðinn var, kaus mig framsm. þessa máls. Eg stend ekki upp til þess að segja neitt um þetta mál, en vil að eins leggja til, að því verði vísað til 2. umr. Við byrjun 1. umr., 27. febr. var málið rætt ítarlega, og mun tæplega skýrast betur. Eg veit, að engar munu fram koma röksemdir til að sannfæra mig frá andstæðingum bannsins, né heldur býst eg við, að þeir muni láta sannfærast af röksemdum mínum. Eg legg til að málinu verði vísað til 2. umr.

Framsögumaður (Hálfdan Guðjónsson) Eg vona, að frumv. þetta þurfi ekki að kosta miklar umræður. Eg finn ekki ástæðu til, að taka fram neitt annað sérstakt en það, sem stendur í áliti nefndarinnar. - Breyting sú, sem frv. fer fram á, er að eins dálítil rýmkun á fræðslulögunum frá seinasta alþingi, og eg get ekki séð, að það sé varhugavert að samþykkja hana. Nefndin hefir að eins gert lítilfjörlegar orðabreytingar við frumv. Eg vil leyfa mér að leggja til, að málinu sé vísað til 2. umr.

Ráðherrann (H. H.) Eg vil leyfa mér að spyrja hinn háttv. framsm. (H. G.) um það, hvort ekki munu nú vera komin 2 frumv. með breytingar á lögum þessum. Ef svo er, þá finst mér það óviðkunnanlegt og óþarft að búa til tvo nýja lagabálka á sama þinginu til þess að breyta einu og sama lagaboðinu, og vildi eg því leyfa mér að stinga upp á því, að frumv. þessum væri steypt saman, og að eins eitt frv. samþykt af þinginu um þetta mál.

Framsögumaður (Hálfdan Guðjónsson) Eg vil geta þess, að það er alveg rétt sem hinn hæstv. ráðherra (H. H.) tók fram, að það liggja nú fyrir þinginu 2 frumv., sem eiga við breytingu á sömu lögum. Nefndin fékk ekki nógu snemma vitneskju um þetta og gat því ekki lagað það við þessa umr., en eg álít, að mér sé heimilt að lýsa því yfir fyrir hönd nefndarinnar, að hún taki bendingu hæstv. ráðherra (H. H.) til greina.

Jón Magnússon Mér sýnist engin nauðsyn til þess, að steypa frumv. þessum saman. Annað frumv. breytir innihaldi laganna, en frumv. fræðslumálanefndarinnar er engin efnisbreyting, svo innihald laganna verður óbreytt, þótt það sé samþykt.

Ráðherrann (H. H.) Eg verð að halda því fast fram, að betur fari að steypa frumv. saman og að viðkunnanlegra sé að hafa það að eins eitt. Þótt breytingin, sem annað frumv. fer fram á sé að eins breyting á einu ártali, þá verður það að álítast efnisbreyting. Það er hægurinn hjá að koma samsteypunni á, er ekki þarf annað en bæta við þetta frumvarp, sem nú liggur fyrir, einni ártalsbreyting, og taka hitt aftur.

Framsögumaður (Hálfdan Guðjónsson) Þar sem þetta er framhald 1. umr., er ekki ástæða til að minnast á breytingar á sérstökum ákvæðum laganna. Eg vil því mæla með, að deildin lofi máli þessu að ganga til 2. umr.

Framsögumaður (Sigurður Sigurðsson) Eins og eg tók fram við 1. umr. er frv. þetta að nokkru leyti bygt á því, að fjárveitingarvaldið heimili lán úr landssjóði til girðingaefniskaupa. Málið er komið vel á veg og hefi eg góða von um, að samþykt verði í deildinni að gefa stjórninni heimild til að veita slík lán. Í öðru lagi inniheldur frumv. ákvæði um, hvernig girðingar eigi að vera. Þær girðingar teljast ekki fullgildar eftir því, sem ekki geta fullnægt skilyrðum laganna í því efni. Frumv. tryggir því það, að girðingar verði betri og vandaðri en verið hefir, og styður það að góðri ending þeirra. í þriðja lagi eru í lögunum ákvæði um, að sýslu- og hreppsnefndir geti gert samþyktir með tilliti til samgirðinga og fleira, er þar að lýtur. Þetta eru þeir þrír meginþættir eða höfuðatriði frv. Þar sem engin andmæli eða breyt.till. hafa komið fram, sé eg ekki ástæðu til að fara út í einstakar greinar eða einstök atriði. Eg býst við, að háttv. deildarmenn muni samþ. frumv., að minsta kosti í öllum aðalatriðum. Eg óska því, að málinu verði vísað til 3. umr.

Framsögumaður (Pétur Jónsson) Frumv. þetta er - eins og sést - frá landbúnaðarnefndinni, sem hefir komið fram með það eftir tilmælum úr einni sveit, þar sem silungsveiði er mikið stunduð, Mývatnssveit. Menn þar hafa fundið mjög til þess, að ákvæði þurfi að setja, sem tryggi það, að silungurinn gangi eigi alveg til þurðar. Bæði er það, að smásilungur er veiddur mjög þegar hann næst, en einkum er það þó riða-silungurinn, sem einlægt er veiddur um riðatímann og á sjálfum riðastöðvunum. Þetta hvorttveggja veldur því, að viðkoman nægir eigi til að halda við silungsmergðinni, heldur gengur silungurinn þvert á móti til þurðar. Hér þarf því löggjöfin að hlaupa undir baggann. Í frumv. þessu er að eins farið fram á, að einstakar sveitir eða bygðir eða sýslufélög geti gert bindandi samþyktir fyrir héraðsbúa með samþykki frá ? þeirra manna, sem veiðirétt hafa á þeim svæðum, er samþyktin á að ná yfir. Þetta eru því ekki almenn lög, heldur heimild til samþykta líkt og fiskiveiðasamþykta. Eg óska að málið nái fram að ganga sem fljótast og liðlegast hér í deildinni. Það er mikil nauðsyn á frumv., en hins vegar ekkert athugavert, þótt það verði að lögum.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Herra forseti! Þetta er langur lagabálkur, sem verzlunarmálanefndin leggur fyrir þingið, samtals 71 grein. Frv. þetta er í raun og veru ekkert annað en þýðing á frumv., sem búið er að lögleiða annarsstaðar á Norðurlöndum. Það frumv. var árangur af starfi stórrar nefndar, sem skipuð var bæði lögfróðum og verzlunarfróðum mönnum úr Danmörku, Noregi og Svíþjóð, og sat sú nefnd lengi á rökstólum, áður en hún lagði frv. fram. Nefndin hefir farið mjög samvizkusamlega í gegnum frumv. þetta, og komist að raun um, að það er mjög vel hugsað í alla staði. Hún leggur því áherzlu á, að frumv. sé samþykt óbreytt af þinginu. Þörfin á lögum hjá oss í þessum efnum er mjög stór, og það er afar nauðsynlegt, að öll lög, sem snerta verzlun og viðskiftalíf séu samhljóða í sem flestum löndum, eins og t. d. check-lögin eru nú samhljóða fyrir fjölda þjóða. Lög þessi fara ekki fram á að hagga samningafrelsi manna að einu eða neinu leyti. Tilgangur þeirra er að eins sá, að færa saman í eitt og skráfesta það, sem er orðin föst viðskiftavenja manna á meðal í viðskiftalífinu, svo að dómarar geti svo farið eftir ákvæðum laga þessara, þegar um mál er að ræða, þar sem ekki hefir verið sérstaklega samið um einhver atriði. Eg vænti þess að ekki þurfi að fjölyrða meira um lög þessi, með því flestum sé ljóst, við hvað átt er, þegar eg hefi gert grein fyrir tilgangi þeirra. Eg vona þingið taki þessu nauðsynlega frumv. vel, og láti það fá góðan byr gegnum þingið.

Jón Magnússon Þegar háttv.Ed. var að skora á stjórnina að endurskoða verzlunarlöggjöf vora, þá hefir hún víst ekki vitað um það, hvert hún ætti að snúa sér og að þetta mál var á ferðinni. Eg efast ekki um, að lagabálkur þessi, sem hér liggur fyrir, sé vel gerður, en þó get eg ekki annað en óskað þess, að frumv. verði ekki afgreitt á þessu þingi sem lög frá því. Eg álít að það sé of fljótt undið að málinu, og að menn hefðu gott af því að fá tækifæri til að athuga það dálítið. Þótt lagabálkur þessi sé góður þá álít eg samt að það sé mjög stórt spursmál um það, hvort ekki þarf að athuga hann betur, en nefndin hefir átt kost á. Eg hefi ekkert á móti því, að málið sé látið ganga áfram á þessu þingi, samt með því skilyrði, að það verði ekki afgreitt sem lög frá því í þetta sinn. Málið mundi vekja eftirtekt á þann hátt og máske skýrast dálítið undir umræðunum, en að mínu áliti er það fleiri ára verk að athuga það svo vel sé.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Herra forseti! Eg get ekki annað en sagt það, að mig furðaði á ummælum háttv.þm. Vestm. (J. M.) um þetta mál. Þegar verið var að semja víxillögin hér um árið, þá þótti þess ekki þörf að láta þau bíða fleiri þinga, þar sem þau voru alveg samhljóða lögum allra Norðurlanda, er rækilega höfðu verið þar undirbúin. Þessi lög, sem hér liggja fyrir, eru nú árangur af starfi nefndar, sem skipuð var hinum færustu mönnum, og sat mörg ár við starfið. Vér, sem í nefndinni erum, höfum mjög nákvæmlega athugað lögin grein fyrir grein, og komist að þeirri niðurstöðu, að gersamlegt óvit væri að hagga við efni þeirra, og að hvorki alþingi né stjórn hér væri fært um að bæta búning þeirra. Eg er þess handviss, að þótt þau yrðu tekin til tveggja ára meðferðar í stjórnarráði voru þá kæmu þau þaðan alveg óbreytt orði til orðs, eða þá breytt til spillis. Fásinnu teldi eg það að fara hér að lögleiða ákvæði, sem væru ósamhljóða þessum ákvæðum, er gilda fyrir þær þjóðir, er mest eiga viðskifti við oss. Skandinaviska nefndin hafði líka reynslu við að styðjast, því hún bygði sín lög á lögum annara verzlunarþjóða um þetta efni. Eg vona því, að háttv.þm. Vestm. (J. M.) taki það ekki illa upp fyrir mér, þótt eg verði að kalla það »skriffinsku« að þurfa endilega að láta málið ganga í gegnum stjórnarskrifstofur. Það mundi hafa þá einu afleiðing, að málið drægist, til tjóns fyrir viðskifti vor, og eg er þess fullviss að þm. vill það ekki.

Jón Magnússon Það getur vel verið, að þing og stjórn bætti lögin ekki, en eg verð samt að halda fast við það, að lögin séu svo mikilsverð, að þingið geti ekki áttað sig á þeim til verulegs gagns á 4 vikna tíma. Lög þessi eru heldur ekki berandi saman við víxillögin, því þau ná að eins yfir einn þátt viðskiftalífsins, og það er sannarlegra hægra að átta sig á því, heldur en þegar ræða er um almenn viðskiftalög, sem eiga að ná til allra viðskifta. Eg álít sannarlega ekki að nefndinni hafi nokkurntíma dottið í hug, að þingið léti lög þessi fara frá sér í þetta sinn og hrapaði þannig að málinu.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Út af samanburði háttv.þm. Vestm. (J. M.) á víxillögum og þessum lögum, þá verð eg að álíta að háttv.þm., sem eins og allir vita hefir erfiðu og umfangsmiklu embætti að sinna - hafi aldrei gefist tími til að lesa þetta frv. Víxillögin eru sannarlega fult svo mikið vandaverk, sem þessi lög, því þau snertu, er þau voru lögleidd, svæði, er þá var alveg óþekt fyrir oss. Þau eru eins og þetta frumv., að eins þýðing á dönskum lagabálki, en sá er einn munurinn, að þau eru illa þýdd, en þessi vel. Ef háttv.þm. man, hvernig íslenzkar þýðingar gáfust frá stjórninni í Höfn, þá mun hann reka minni til þess, að kosta varð töluverðu fé til að snúa svo nefndri »íslenzku« stjórnarinnar á íslenzku! - því málið var oft þannig, að enginn gat skilið það. - Lög þessi ræða um viðskifti, sem eru þekt hér, og ef háttv.þm. hefði haft tíma til að lesa frumv. þá hefði hann fljótlega séð, að hér var ekki verið að ræða um neinar breytingar eða takmarkanir á viðskiftum manna, heldur að hér er að eins lögfest venja sú, sem tíðast hefir verið fylgt, eða þar sem fleiri en ein venja hefir tíðkast, þá hverri skuli fylgja í þeim atriðum, sem enginn sérstakur samningur hefir verið um gerður.