Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um fjárreiður ríkisins. Þetta er 100. mál þingsins og er að finna á þskj. 103. Þetta frv. eða frv. sama efnis var lagt fram á síðasta þingi en varð ekki útrætt. Ýmsar breytingar voru þá gerðar á frv. og hafa reyndar verið gerðar síðan og mun ég víkja að þeim síðar í mínu máli. Ég tel hins vegar ekki ástæðu til þess að hafa mjög langa framsögu um málið vegna þess að hv. þm. þekkja það frá fyrri tíð. Vaxandi umsvif ríkisins undanfarin ár, svo og halli í ríkisbúskapnum, hafa leitt stjórnvöld margra ríkja inn á brautir nýrra hugmynda um opinberan rekstur. Kröfum um að viðhalda þjónustu eða auka hana verður ekki mætt nema með meiri hagkvæmni í rekstri og forgangsröðun verkefna. Í þessu skyni hefur í vaxandi mæli verið horft til þeirra aðferða sem beitt er í atvinnurekstri og reynt að yfirfæra þær í þágu hins opinbera. Í því samhengi má nefna lönd á borð við Kanada, Stóra-Bretland, Ástralíu og Nýja-Sjáland sem rutt hafa braut nýrra viðhorfa í opinberri stjórnsýslu. Þannig er nú meira lagt upp úr því að meta árangur af starfsemi hins opinbera fremur en að veita aukið fé til tiltekinnar starfsemi á grundvelli fyrirliggjandi reksturs. Stjórnendur í ríkisrekstri fá þannig hvatningu til frumkvæðis og meira svigrúm til athafna. Mikilvægt er að bókhald ríkisins og sú áætlanagerð sem þar er beitt geti svarað þessum nýju áherslum samhliða því sem upplýsingar um ráðstöfun fjármuna og árangur í starfi verða auðskildar og aðgengilegar. Um mál af þessu tagi er víða fjallað á alþjóðavettvangi, ekki síst á vettvangi OECD-ríkjanna, hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og öðrum slíkum stofnunum sem láta sig þessi málefni varða. Með frumvarpi þessu er lagt til að sett verði heildstæð löggjöf um fjárreiður ríkisins, þ.e. um ríkisreikning, fjárlagagerð, framkvæmd fjárlaga og lántökur ríkissjóðs. Gildandi löggjöf um þetta efni er brotakennd, jafnframt því sem skort hefur skýrar lagareglur um framkvæmd fjárlaga. Frumvarpið felur annars vegar í sér endurskoðun á núverandi lögum, einkum lögum nr. 52/1966, um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga. Hins vegar eru í frumvarpinu ákvæði um framkvæmd fjárlaga. Að sumu leyti koma þau í stað eldri lagaákvæða, sbr. t.d. ákvæði laga nr. 103/1974, um lántökur ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja, sem lagt er til að falli niður, en að öðru leyti er hér um nýmæli að ræða. Á árinu 1990 fól fjármálaráðherra ríkisreikningsnefnd, sem starfar samkvæmt lögum nr. 52/1966, að endurskoða reglur um bókhald ríkisins, reikningsskil þess og gerð fjárlaga. Ríkisreikningsnefnd skilaði tillögum sínum í sérstakri greinargerð í nóvember 1994 er nefnist Fjárreiður ríkisins og var kynnt hv. þingmönnum. Frumvarpið byggir í megindráttum á þeim tillögum. Frumvarpið er samið í kjölfar mikilla breytinga sem orðið hafa á gerð ársreikninga, bókhaldi, tölvutækni og hvers konar upplýsingastreymi. Á þetta jafnt við einkaaðila og hið opinbera. Þörfin fyrir upplýsingar um þjóðhagsstærðir, ríkisfjármál og peningamál hefur stóraukist og liggja þar margar ástæður að baki. Þá hafa sveitarfélög tekið bókhaldsreglur sínar til gagngerrar endurskoðunar mjög í hátt við það sem hér er verið að leggja til. Helstu breytingar á núgildandi bókhalds- og fjárlagareglum sem lagðar eru til í frv. eru eftirfarandi: 1. Reikningsskil ríkisins verða færð sem næst því sem gerist hjá fyrirtækjum á almennum markaði. Á síðasta þingi voru samþykkt lög um ársreikninga og bókhald fyrirtækja og lagt er til að þau verði grundvöllur að reikningshaldi ríkisins. Með þessu á að vera tryggt að ríkisreikningur og uppgjörsaðferð hans fylgi því sem næst því sem almennt gerist og að alþjóðlegar reikningsskilaviðmiðanir verði leiðandi við túlkun og framkvæmd laga um fjárreiður ríkisins. 2. Umfang ríkisrekstrar verður skýrt afmarkað í ríkisreikningi sem á að skýra myndina af afskiptum ríkisins af efnahagsstarfseminni í landinu. Þannig verða ýmsir lögboðnir tekjustofnar og umsvif stofnana ríkisins sem legið hafa utan fjárlaga og ríkisreiknings tekin inn í skilgreininguna á ríkisreikningi. 3. Flokkun gjalda og tekna verður felld að alþjóðlegum stöðlum. Það er til þess gert að auðvelda samanburð út á við og skýrslugjöf til alþjóðlegra stofnana sem verður fyrirferðarmeiri ár frá ári. Þá er gerður skýrari munur en nú er á eiginlegum ríkisrekstri, þ.e. stofnunum í A-hluta ríkisreiknings og fyrirtækja eða sjóðum í eigu ríkisins sem kunna að starfa á almennum markaðsforsendum. Framsetning upplýsinga á að vera aðgengilegri en nú er þar sem framsetning reikninga einstakra stofnana ríkisins verður að mestu samræmd almennum ársreikningum fyrirtækja. Jafnframt verða lagðar ákveðnar kvaðir á fjmrh. að birta upplýsingar um ríkisfjármál innan ársins. 4. Stefnt er að því að ríkisreikningur verði á framtíðinni lagður fram á vorþingi og eigi síðar en í byrjun haustþings. Sá háttur var reyndar hafður á strax á þessu ári því að nú þegar hefur ríkisreikningur verið ræddur í 1. umr. og sendur hv. fjárln. En sú var tíðin að menn urðu að bíða árum saman jafnvel 4--5 ár eftir að ríkisreikningur kæmi fram í lagafrv. til hv. Alþingis. 5. Langtímaáætlanir eru mikilvægar til að gera Alþingi og almenningi grein fyrir ráðagerðum stjórnvalda í ríkisfjármálum. Lögð er skylda á fjmrh. að leggja fram á Alþingi, samhliða fjárlagafrv., áætlun um horfur og stefnumörkun í ríkisfjármálum til nokkurra ára. 6. Lagt er til að fjárlagafrv. og frv. til lánsfjárlaga verði sameinuð í eitt þingskjal og efnistökum þeirra breytt frá því sem nú er. Frumvarpið skiptist í sjö kafla. Fyrstu tveir kaflarnir fjalla um skilgreiningar, ríkisreikning og ársreikninga stofnana. III. kafli fjallar um frv. til fjárlaga. IV. kafli er um framkvæmd fjárlaga. V. kafli er um frv. til fjáraukalaga. Í VI. kafla eru ákvæði um ríkisreikningsnefnd, ríkisbókhald o.fl. Að lokum er í VII. kafla ákvæði um reglugerðarheimildir og gildistöku. Það er ljóst að verði þetta frv. samþykkt munu gerast ýmsar breytingar í fjárreiðum ríkisins sem koma fram gagnvart Alþingi, eins og hér hefur verið sagt, með sameiningu tveggja frv. sem færu til sömu nefndar. Það er afar eðlilegt, enda hanga þau frv. algerlega saman, lánsfjárlög og fjárlagafrv. Það er gert ráð fyrir, svo að annað dæmi sé nefnt sem mikið hefur verið í umræðunni, ekki síst á hinu háa Alþingi, að framsetningin verður á svokölluðum rekstrargrunni þótt til að byrja með verði bæði greiðsluflæðið sýnt sérstaklega, þ.e. eins og fjárlög eru lögð fram þá, á greiðslugrunni, og hins vegar á rekstrargrunni þannig að tekið sé til skuldbindinga og þar með útistandandi skulda og eigna án þess að um beint greiðsluflæði sé að ræða innan ársins. Önnur stór breyting sem nefna má er að skilgreiningin á gjöldum og tekjum mun breytast að einhverju marki. Til þess að lýsa betur eiginlegum ríkisumsvifum má gera ráð fyrir að umsvifin verði sýnd heldur meiri en má marka af fjárlögum eins og þau eru sett fram nú, því að þetta hefur það í för með sér að ýmis gjöld sem eru dregin frá tekjum og teknahlið fjárlaganna munu nú fara yfir á gjaldahliðina og ýmsar tekjur sem eru dregnar frá gjöldum og gjaldahlið fjárlaga munu fara yfir í tekjubálkinn, yfir á tekjuhliðina. Þetta þýðir að niðurstöðutölur fjárlaga geta hækkað, en þá væntanlega um svipaðar tölur, a.m.k. um sömu tölur á greiðsluflæðinu tekna- og gjaldamegin. Og eins ef um rekstrargrunn er að ræða, þá mun munurinn, afkoman vera sú sama eftir sem áður þótt gjalda- og tekjudálkarnir breytist og hækki. Ég skal ekki spá hve breytingin getur orðið mikil en það er hins vegar fróðlegt fyrir þá hv. þm. sem vilja kynna sér það nánar að skoða þá skýrslu sem gefin var út þegar nefndin lauk sínum störfum og það veit ég að margir þingmenn hafa reyndar gert. Eins og ég sagði áður var frv. þetta fyrst lagt fram á síðasta þingi. Það varð ekki útrætt og er því lagt fram að nýju, ekki með miklum breytingum en þó nokkuð breytt. Á síðasta vetri gerði ég ítarlega grein fyrir efninu í framsöguræðu minni og sú umfjöllun liggur að sjálfsögðu fyrir í þingtíðindum. Ég ætla því ekki að endurtaka þá umfjöllun heldur fyrst og fremst gera grein fyrir þeim helstu breytingum sem gerðar hafa verið á frv. frá því að það var síðast lagt fram. Eins og hv. þm. muna, virðulegi forseti, fékk sérstök þingnefnd málið til umfjöllunar og lagði fram við 2. umr. tilteknar breytingartillögur um efni þess. Annars vegar voru gerðar kröfur um ítarlegri upplýsingar um ríkisfjármál auk orðalagsbreytinga og hins vegar ákvæði er draga fram sérstöðu æðstu stjórnar ríkisins og um samráð við fjárlaganefnd áður en mikilvægar ákvarðanir eru teknar. Við gerð þessa frumvarps, sem nú er lagt fram, hafa allar tillögur þingnefndarinnar, aðrar en þær sem snúa að sérstöðu æðstu stjórnar skv. 20., 30. og 32. gr., verið felldar inn í texta þess ásamt minni háttar breytingum sem gerðar eru vegna ábendinga sem borist hafa. Jafnframt var á síðasta þingi lagt fram frumvarp til laga um þjónustusamninga og hagræðingu í ríkisrekstri. Er efni þess nú fellt inn í frumvarp um fjárreiður ríkisins. Hér á eftir er gerð grein fyrir helstu efnisbreytingum sem lagðar eru til: Í 1. umr. málsins á síðasta þingi benti hv. þm. Svavar Gestsson á að eðlilegra væri að fella lagafrv. um þjónustusamning og hagræðingu að þessu frv. en þá voru þetta tvö aðskilin frv. og nú hefur það ráð verið tekið. Það er auðvitað á ábyrgð ríkisstjórnarinnar. En ég minni samt á að þessi sjónarmið hafa komið áður fram í þessum þingsal. Lýsi ég nú, virðulegi forseti, helstu breytingunum sem gerðar hafa verið á frv. frá því það var lagt fram á sl. þingi. Í fyrsta lagi. Í 8. gr. segir að reikningsskil ríkisins skuli vera í samræmi við viðurkenndar reikningsskilavenjur. Bætt er inn í ákvæði greinarinnar tilvísun til þeirra sérákvæða sem gilda um reikningsskil ríkisins. Í öðru lagi. Í skýrslu ríkisreikningsnefndar (Fjárreiður ríkisins, nóvember 1994) er vakin athygli á nauðsyn þess að bókhald ríkisins gefi, auk fjármálalegra upplýsinga, jafnframt upplýsingar um verkefni stofnana og árangur af starfsemi þeirra. Bætt er inn í 18. gr. ákvæði sem kveður á um heimild ráðuneytis til að krefja stofnanir um að veita slíkar upplýsingar í ársskýrslu. Í þriðja lagi. Athugasemdir höfðu borist um það að ýmis ákvæði frumvarpsins sköpuðu mikla óvissu um mikilvæga þætti í starfsemi lánastofnana eins og um ávöxtun fjár í hlutabréfasjóðum og hlutabréfaeign í einstökum fyrirtækjum svo og möguleika til fullnustu krafna. Felld er niður skylda ríkisfyrirtækja í B-hluta og lánastofnana í C-hluta að hlíta ákvæði 29. gr. til að afla fyrir fram heimilda til kaupa og sölu ýmissa eigna. Jafnframt eru ákvæði um þessa aðila í 31. gr. og 42. gr. felld út úr frumvarpinu og að hluta til úr 21. gr. Ríkisfyrirtæki og lánastofnanir þurfa eftir sem áður að gera grein fyrir fjárreiðum sínum í fjárlagafrumvarpi og í ríkisreikningi. Það skal tekið fram að þessar ábendingar komu einkum frá viðskrn. og stofnunum ríkisins, lánastofnunum ríkisins sem undir það ráðuneyti heyra. Í fjórða lagi má nefna að ákvæði 43. gr. í eldra frumvarpi sem verður 42. gr. í þessu frumvarpi er breytt þannig að eðlilegum hluta hagnaðar skuli skila sem arði í ríkissjóð í stað þess að miða við að allur hagnaður verði greiddur í ríkissjóð. Þetta ákvæði í eldra frumvarpinu þótti of fortakslaust þar sem rekstrarstaða fyrirtækja getur verið með þeim hætti, t.d. með tilliti til eiginfjárstöðu eða skuldsetningar, að ástæða þyki til að auka eigið fé í stað þess að skila öllum hagnaði sem arði í ríkissjóð. Þetta ákvæði er sveigjanlegra og gefur kost á að skilja eitthvað eftir af hagnaðinum í fyrirtækinu og kann að vera full ástæða til þess, ekki síst ef um fyrirtæki í samkeppni er að ræða. Í fimmta lagi. Á síðasta þingi var lagt fram frumvarp til laga um þjónustusamninga og hagræðingu í ríkisrekstri sem ekki varð útrætt. Vegna skyldleika efnisins við ákvæði 30. gr. í frumvarpi þessu, var ákveðið að fella það inn hér. Loks er í 8., 17., 28., 40. og 45. gr. gerðar breytingar sem kveða á um ríkari upplýsingaskyldu fjármálaráðherra um framvindu og uppgjör ríkisfjármála en áður var. Ég hef nú stiklað á helstu efnisþáttum sem frumvarpið felur í sér og áhrifum á reikningshald ríkisins og gert grein fyrir breytingum sem gerðar hafa verið á frumvarpið frá því það var lagt fram á síðasta þingi. Í lok máls míns vil ég leggja á það áherslu að viðhorfin til opinberra fjármála hafa breyst mjög mikið á síðari árum. Vitund löggjafarvaldsins, almennings og stjórnsýslunnar um gildi og áhrif opinberra fjármála á efnahagslífið eru nú sem betur fer mun meiri en áður var. Á vettvangi stjórnmálanna hafa opinber fjármál og opinber starfsemi verið í brennidepli. Eins og kunnugt er hefur ríkisstjórnin, að tillögu minni, samþykkt stefnu um nýskipan í ríkisrekstri. Á undanförnum missirum hefur verið unnið að ýmsum verkefnum sem tengjast framkvæmd þeirrar stefnu. Þannig voru á síðasta þingi samþykktar breytingar á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem gera starfsmannahaldið sveigjanlegra og nútímalegra og eykur ábyrgð forstöðumanna. Gerðar hafa verið breytingar á skipan ríkisfjármála sem m.a. hafa birst í gerð rammafjárlaga, aukinni áherslu á rekstraráætlanagerð, tilraunum með samningsstjórnun og útgáfu verkefnavísa. Á næstu dögum mun svo nefnd, sem ég skipaði í byrjun þessa árs, skila af sér tillögum um samhæfingu þessara þátta undir merki árangursstjórnunar. En það eru stjórnunarhættir sem rutt hafa sér rúms víða annars staðar og verða og hafa verið í vaxandi mæli teknir upp hér á landi. Veigamikill þáttur þessarar stefnu er að koma á umbótum í reikningshaldi ríkisins. Frv. sem er til umræðu hefur verið samið af nefnd sem skipuð er fulltrúum allra þeirra stofnana sem málið mest varðar og hæfustu kunnáttumenn, hver á sínu sviði, hafa lagt sitt af mörkum. Samstaða er meðal þeirra um öll efnisatriði frv. en þeim er ítarlega lýst í sérstakri greinargerð sem kom út í nóvember 1994, eins og ég hefur a.m.k. tvívegis áður sagt í minni ræðu. Það má bæta því við að í gær var því lýst yfir af hálfu fjmrh. og formanna starfsmannafélaga ríkisins að náðst hefði samkomulag um nýja skipan í lífeyrismálum fyrir nýja starfsmenn ríkisins. Það samkomulag byggir einnig á sömu hugmyndum um að ná tökum á ríkisfjármálunum og koma í veg fyrir að skuldbindingar hlaðist upp og reyna að ná tökum á ríkisfjármálunum. Fyrst með því að koma í veg fyrir halla á ríkissjóði, eins og gert er í fjárlagafrv. og eins að koma í veg fyrir að skuldir, framtíðarskuldir, hlaðist upp án þess að þær mælist á mælikvarða fjárlaganna. Og eitt stærsta atriði í þeim efnum er að koma í veg fyrir að haldið verði áfram á næstu árum og áratugum að hlaða upp nýjum skuldbindingum í lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Um það mál verður ekki fjallað frekar hér en ég á von á að hægt verði að leggja málið fram á Alþingi innan tíðar. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að góð samstaða náist um þetta efni á Alþingi þannig að málið megi afgreiða á þessu þingi. Afgreiðsla sérstakrar nefndar á síðasta þingi gefur góð fyrirheit um að það geti tekist. Að svo mæltu, herra forseti, legg ég til að þessu máli verði vísað til 2. umr. og til sérstakrar nefndar sem skipuð verði skv. 32. gr. laga nr. 55/1991, um þingsköp Alþingis, og hún fjalli síðan um málið.

Herra forseti. Það frv. sem hæstv. fjmrh. var að tala fyrir tel ég vera eitt merkasta mál sem þetta þing kemur til með að fjalla um. Frv. var lagt fram á síðasta þingi og fékk þá þinglega meðferð þó að ekki tækist að afgreiða það á því þingi. Sú skilgreining þekkist innan stjórnmálafræðanna að hlutverk stjórnmálamanna sé fyrst og fremst að fjalla um málefni sem tengjast ríkisfjármálum. Og það má til sanns vegar færa að flest af því sem við erum að gera í þingsölum tengist ríkisfjármálum á einn eða annan hátt og þá skiptir vitaskuld meginmáli að sú umgjörð sem við búum sjálfum ríkisfjármálunum sé góð og heppileg til að vinna eftir. Þetta frv. markar tímamót í ríkisfjármálum vegna ýmissa þátta. Gerð er tillaga um heildarlöggjöf um fjárreiður ríkisins. Það er tekið mið af alþjóðlegri þróun í gerð fjárlagafrumvarpa og þetta frv. tryggir að efnahagur ríkisins sé betur skýrður en áður hefur verið. Sömuleiðis eru fjárlög og lánsfjárlög, eins og við þekkjum þau í hefðbundnum skilningi, felld í ein lög. Öll þessi atriði eru mjög til bóta í ríkisrekstri. Það má segja að meginatriðið í frv. sé að færa uppgjörsaðferðir nær því sem þekkist í fyrirtækjaumhverfi. Það eru ef til vill tvö atriði sem eru með öðrum hætti og ástæða til að vekja athygli á, þ.e. að hjá ríkinu eru fjárfestingar yfirleitt gjaldfærðar á því ári sem þær falla til. Rætt hefur verið um að gera eignaskrá ríkisins fullkomnari og unnið er að þeim þáttum þannig að í framtíðinni má vera að við getum fært okkur betur yfir í þá útfærslu að eignfæra eignir og afskrifa þær, eins og við þekkjum í fyrirtækjaumhverfinu og hægt er að gera að nokkru leyti nú þegar. Annað atriði, sem ég vakti athygli á í fyrra varðandi uppgjörsaðferðir, er meðferð vaxta. Ég hefði talið heppilegt, og ef til vill er það aðferð sem við getum skoðað núna í meðferð þessa frv. og ekki gafst tími til síðast, að velta því fyrir sér hvort ekki er kominn tími til að færa sig út úr verðbólgureikningsskilum, sem eru reyndar ekki nema að hluta til gagnvart ríki en eru allsráðandi í fyrirtækjaumhverfinu. Ég teldi koma mjög vel til greina að menn skoðuðu þann þátt. Þetta var rætt ítarlega í sérnefnd í fyrra og niðurstaðan var sú að fylgjast vel með þróun, einnig á alþjóðavettvangi, hvað þann þátt varðar og gefst þá tilefni til að skoða það í nefndarstarfi. Sömuleiðis er mjög til bóta að fjárlög ríkisins verða sett upp á rekstrargrunni í stað greiðslugrunns. Það má telja fjölmörg önnur efnisatriði þessa frv. sem horfa til bóta en ég ætla ekki að fara í þau. Hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir nokkrum þeirra en einnig er umræðan okkur fersk í huga þar sem málið var mjög ítarlega rætt á síðasta þingi. Ég vil hins vegar gera nokkuð að umtalsefni afgreiðslu málsins frá því í vor. Sérstök sérnefnd fjallaði um þetta mál. Samkomulag náðist í nefndinni um afgreiðslu málsins og einungis 3. umr. var eftir þegar ríkisstjórnin kippti málinu út af borðinu. Ástæða þess var sú að í þinginu var annað frv. í gangi um þjónustusamninga sem um varð pólitískur ágreiningur. Það mál náði ekki fram að ganga og þá ákvað ríkisstjórnin að taka þetta frv. út af borðinu og fella þjónustusamningafrv. inn í þetta frv. og leggja það síðan fram. Og þannig var málið kynnt af hæstv. ráðherra áðan. Hér er ekki alveg rétt með farið vegna þess að ágreiningurinn sem var í vor um þjónustusamningafrv. gekk ekki út á það að ekki væri skynsamlegt að setja löggjöf um þjónustusamninga. Það voru allir á því að það ætti að gera. Málið snerist um mjög víðtækar heimildir sem ráðherrum var falið í því frv. En í frv. um þjónustusamninga og hagræðingu í ríkisrekstri, eins og það kom frá meiri hluta efh.- og viðskn. sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Einstökum ráðherrum er heimilt, telji þeir það hagkvæmt: að fela einni ríkisstofnun að annast framkvæmd þjónustuverkefna annarrar ríkisstofnunar, að semja við sveitarfélög og einkaaðila um að veita tímabundið lögboðna þjónustu sem ríkissjóði ber að greiða fyrir. Gera skal skriflegan samning milli hlutaðeigandi ráðherra og veitanda þjónustunnar.`` Ágreiningurinn snerist um það að stjórnarandstaðan taldi að um væri að ræða mjög víðtækar heimildir til ráðherra og það svið þar sem hann gæti fært til verkefni innan ríkisrekstursins væri mjög vítt skilgreint. Nú hefur þetta mál fengið nokkurn farveg í þessu frv. en það lítur allt öðruvísi út en ríkisstjórnarflokkarnir gengu frá málinu í vor. Með leyfi forseta, sagði í 30. gr. frv. eins og það var í fyrra: ,,Ráðuneytum er heimilt með samþykki fjármálaráðuneytis og að höfðu samráði við fjárlaganefnd Alþingis að gera verksamninga og samninga um rekstrarverkefni til lengri tíma en eins árs, enda sé verkefnið skilgreint í fjárlögum.`` Þetta frv. sem ég er að tala um, þjónustufrv., er fellt inn í það frv. sem nú er til umræðu. Þar hljóðar þessi grein nú svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Einstökum ráðherrum er heimilt með samþykki fjármálaráðherra að gera verksamninga og samninga um rekstrarverkefni til lengri tíma en eins árs við aðra ríkisstofnun en sinnt hefur verkefninu, sveitarfélög eða einkaaðila, enda sé áætlað fyrir verkefninu í fjárlögum. Slíkir samningar skulu í engu breyta réttarstöðu þeirra sem þjónustan beinist að.`` Það er ljóst að eins og þetta er í frv. núna hefur það mjög lítið með þetta fyrra þjónustusamningafrv. að gera. Hér er fundið orðalag sem fellur miklu nær upprunalega orðalaginu í frv. um fjárreiður ríkisins og kemur einmitt til móts við athugasemdir stjórnarandstöðunnar frá því í vor um hið mjög svo víðtæka framsal sem sett var upp í þjónustufrv. Það er því ekki rétt að frv. sé fellt inn í þetta frv. Það eru tekin efnisatriði úr því og sett inn í þetta frv., en í allt annarri útfærslu en var í upprunalega frv. Ég fagna því að ábendingar okkar eða andstaða okkar hefur leitt til þess að menn hafa vitkast hvað þennan þátt varðar. Ég tel þetta orðalag vera þess eðlis að hægt sé að vinna skynsamlega út frá því í nefndinni sem fær málið til umfjöllunar. Einnig má geta þess varðandi þennan þátt málsins, sem vantar inn í frv. og þyrfti að koma og var reyndar inni í þjónustufrv. frá því í vor eftir útfærslu nefndarinnar, að slíkir samningar yrðu gerðir að undangengnum útboðum sem er mjög mikilvægur þáttur. Ef ríkið er að gera samninga á annað borð með þessum hætti, þ.e. að fela einkaaðilum verkefni sem vel getur komið til greina og getur að mörgu leyti verið hagkvæmt, þá er mjög skynsamlegt eins og var líka ákveðið í frv. í vor, að lögbinda að það skuli vera meginregla að hafa útboð. Einnig vantar inn í þessa útfærslu hlutverk Ríkisendurskoðunar í tengslum við þessa samninga. En þetta eru allt minniháttaratriði, e.t.v. ekki minniháttaratriði en atriði sem vafalítið verða tekin inn í umfjöllun um málið vegna þess að málin voru meðhöndluð í tveimur nefndum í fyrra, þ.e. fjárreiður ríkisins voru í sérnefnd en frv. um þjónustusamninga og hagræðingu í ríkisrekstri var í efh.- og viðskn. Ég geri þetta sérstaklega að umtalsefni vegna þess að ég er kunnugur málinu frá báðum hliðum því að ég sat í báðum nefndunum. Ég tel mjög mikilvægt að þetta sé dregið skýrt fram vegna þess að í þinginu er að byrja pólitísk umræða um raunverulega sama efni og við gengum frá í þjónustusamningafrv., þ.e. framsal löggjafarvaldsins til einstakra ráðherra. Ég á við ákvæði sem er í bandorminum og viðvíkur auknum heimildum til heilbrrh., þ.e. að breyta skipulagi á ýmsan veg í heilbrigðiskerfinu. Ég ætla ekki að leggja mat á það. En ég er að benda á að hér er um svipaðan hlut að ræða, þ.e. að löggjafinn þarf vitaskuld hverju sinni alltaf að vera á varðbergi og gæta þess mjög vel hvernig hann framselur vald og breytingar í ríkisrekstri til einstakra ráðherra. Stundum á það við. En heimildir verða að vera skýrar og þær mega ekki vera það ótakmarkaðar að hægt sé að snúa jafnvel við heilu stefnumálunum sem eru kannski bundin í öðrum lögum, án þess að atbeini Alþingis komi til því að vitaskuld hefur ríkisstjórn hvers tíma fullt vald á því að breyta þá þeim lögum sem þarf til að ná fram stefnu sinni hverju sinni. Sú aðferðafræði er ekki góð. Hún var ekki góð í vor, en hins vegar hafa menn góðu heilli sett þetta með skynsömum hætti inn í þetta merka frv. sem hér er til umræðu um fjárreiður ríkisins. Ég vil gera aðra athugasemd varðandi þennan þátt og hún er, eins og hæstv. fjmrh. gat um, að allar breytingartillögur sérnefndarinnar voru teknar upp að undanskildum hlutum sem tengdust æðstu stjórn ríkisins. Það er vísað í 20., 30. og 32. gr. Ég held að þar sé misskilningur á ferðinni, þ.e. tilvísun í 30. og 32. gr. Æðsta stjórn kemur ekki þar að máli. En í 20. gr. er tilvísun sem er breytt frá fyrri tillögu sérnefndar, en í þeirri grein sagði, með leyfi forseta, eins og nefndin gekk frá henni: ,,Alþingi og stofnanir þess skulu senda þessar upplýsingar til Ríkisbókhalds en aðrar stofnanir A-hluta til Ríkisbókhalds, viðkomandi ráðuneytis og Ríkisendurskoðunar.`` Hér er átt við það að draga fram, og sérnefndin taldi það mikilvægt, sérstöðu Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. Nú hefur framkvæmdarvaldið í þessari framlagningu dregið þetta nokkuð til baka og ég geri ráð fyrir því að þingið breyti þessu aftur í fyrra horf. En annað er tekið úr frv. sem ég tel að þurfi einnig að skoða. Þegar gerðir eru verksamningar, þá er sagt í 30. gr. sem ég vitnaði til, að þetta yrði haft með samþykki fjmrn. Það er óbreytt, en í frv. núna er fellt út: ,,að höfðu samráði við fjárln. Alþingis.`` Þetta tel ég ekki góða aðferðafræði. Ég þekki ljónið á hramminum þannig að það er ekki óeðlilegt að þetta komi svona í fyrstu gerð frá hæstv. ríkisstjórn. En ég vænti þess að alþingismenn verði mjög vel á verði gagnvart einmitt þessum þætti því að ég tel vera einna mikilvægast í umræðu um þetta frv. að Alþingi marki sér mjög skýra sérstöðu gagnvart fjmrn. Það hefur verið svo að Alþingi hefur verið allt of mikið varðandi sínar eigin fjárreiður og umsýslu undir hælnum á fjmrn. eða framkvæmdarvaldinu. Ég tel að Alþingi þurfi að ganga þannig frá þessu frv. að skil séu mjög skörp og sjálfstæði Alþingis hvað varðar fjárhagsleg málefni séu hafin yfir allan vafa. Ég er þess fullviss að um það geti skapast bærileg samvinna. Sennilega verða næstu fjárlög til eins árs en ég á mér þann draum að fjárlög verði afgreidd til tveggja ára, jafnvel til fjögurra ára. Ég tel í sjálfu sér engin vandkvæði á því að vinna að því á fjögurra ára fresti. Það gæti farið vel við kjörtímabil að ríkisstjórn hvers tíma afgreiði raunverulega í meginatriðum fjárlög til fjögurra ára, þ.e. nákvæmar fjárhagsáætlanir eins og við gerum til eins árs, en síðan tiltölulega mjög nákvæma áætlanagerð hvað varðar einstaka liði einnig til næstu þriggja ára. Auðvitað geta menn tekið það upp en nútímaáætlunargerð býður upp á verkfæri til að gera þetta skynsamlega. Hæstv. ráðherra gerði tillögu um að þetta mál fengi sömu þinglegu meðferð og í fyrra, þ.e. að kosin yrði sérnefnd til að fjalla um málið. Vel má vera að það sé rétta aðferðin. Það átti a.m.k. mjög vel við í fyrra því að málið er á verksviði tveggja nefnda þingsins, þ.e. fjárln. og efh.- og viðskn. Sérnefndin var skipuð mönnum úr báðum nefndum. Og ég vil vekja sérstaka athygli á að sérnefndin skilaði samhljóða áliti við afgreiðslu málsins. Málið var unnið þinglega í fyrra. Það er lagt fram nær óbreytt fyrir utan þessar smávægilegu breytingar sem ég nefndi og fyrir utan útfærslu á verksamningum sem er þannig að ekki ætti að skapast pólitískur ágreiningur. Vitaskuld þarf að lagfæra ýmsa þætti í frv. eins og gengur og gerist í þinglegri meðferð. Ég velti því upp hvort nauðsynlegt sé að kjósa sérnefnd til að fjalla um málið í þetta sinn með tilliti til þeirrar miklu vinnu sem var unnin í málinu í fyrra. Ég mun vitaskuld fara að tillögu forseta um það efni. Ég vil einungis biðja menn um að íhuga þetta. Sérnefndin í fyrra var undir stjórn hv. þm. Sturlu Böðvarssonar, varaformanns fjárln. Varaformaður sérnefndar var hv. þm. Jón Kristjánsson. Þeir unnu þetta starf mjög vel, einkum formaður nefndarinnar þannig að mér fyndist vel koma til álita að málið fengi þinglega meðferð hjá fjárln. sem mundi leita umsagnar efh.- og viðskn. Þá er ég ekki persónulega aðili að málinu og það gefur kannski þessari tillögu ívið meira vægi vegna þess að ég geri tillögu um að málið komi ekki til formlegrar meðferðar í nefnd sem ég á sæti í, þ.e. efh.- og viðskn. Ég bið menn að hugleiða hvort ástæða sé til að fara með málið á þennan hátt vegna hins mikla undirbúnings sem fram hafði farið. Hins vegar fellst ég fyllilega á þau rök og ekki hvað síst vegna þess að ég tel málið vera það mikilvægt að e.t.v. fer mjög vel á því að kjósa um það sérnefnd. Þá gætu jafnvel komið að því aðrir aðilar vegna þess að málið er, eins og ég nefndi, eitt mikilvægasta mál sem þingið fjallar um og þá fer vitaskuld vel á því að það fái sérstaka þinglega meðferð. Síðasta atriðið sem ég vil nefna og við þurfum að hugsa fyrir á hinu háa Alþingi, eru breytingar á nefndarvinnu í kjölfar samþykktar þessa frv. Það er alveg ljóst að þegar frv. verður að lögum þurfum við að breyta vinnubrögðum og tengslum milli fjárln. og efh.- og viðskn. því efh.- og viðskn. hefur fjallað um tekjuhlið fjárlaga, þ.e. hefur fjallað um öll frumvörp fjmrn. nema fjárlagafrv. sjálft. Mér finnst koma til álita að fjárln. verði nefnd fjmrn., þ.e. fjalli um öll mál sem koma frá fjmrh., þar með talin hin nýju fjárlög og þau skattalegu mál sem tengjast þeim og önnur mál sem hafa áhrif á ríkisumsvif. Þetta er vitaskuld mjög mikil breyting. Ég veit að fjárlaganefndarmennirnir verða mjög ánægðir með þetta aukna vald sem þeim væri falið, en þetta kallar vitaskuld á allt annan hugsunarhátt varðandi nefndarvinnu, uppstokkun og þá skil á milli efh.- og viðskn. sem hugsanlega gæti þá tekið alfarið við verkefnum núv. iðnrn. og viðskrn. þannig að hægt væri að fella nefndir þar saman ef menn kysu svo. Herra forseti. Ég tel að þetta þurfi að ræða mjög ítarlega í þeirri endurskoðun á þingsköpum Alþingis og er undir forustu forseta þingsins. Á þessu þarf að taka, þetta þarf að koma fram í umræðunni, e.t.v. ekki við 1. umr. en við þurfum að marka þá stefnu hvernig við ætlum að vinna með því nýja merka frv. sem við munum lögfesta á þessu þingi. Ég sé a.m.k. ekkert því til fyrirstöðu. Ég vænti þess að ekki hlaupi svona illur andi í ríkisstjórnina eins og gerði í vor að hún kippi þessu frv. til baka. Ég hef enga ástæðu til að ætla að svo sé og ég hef trú á því að við getum náð um þetta fullri samstöðu en þá er einnig mjög mikilvægt að við sköpum innan þingsins verðuga umgerð fyrir þetta merka mál.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um fjárreiður ríkisins og eins og hefur komið fram í ræðu hæstv. fjmrh. er hér endurflutt frv. með tilteknum breytingum. Ég ætla ekki að hafa langt mál að þessu sinni. Það er óþarfi því að um frv. fóru fram umræður þegar það var lagt fram á sínum tíma. Auk þess var búið að vinna mjög mikið í málinu eins og hér hefur komið fram og tækifæri gefst þá til þess að ræða við 2. umr. nánar um það. Ég vil aðeins nefna að þetta frv. er afrakstur mjög vandaðrar og góðrar vinnu svokallaðrar ríkisreikningsnefndar sem undirbjó þetta mál á vegum hæstv. fjmrh. Sú vinna tók alllangan tíma. Nefndin skilaði mjög ítarlegri greinargerð um fjárreiður ríkisins og í framhaldi af þeirri vinnu varð síðan til það frv. sem er til umræðu. Ekki þarf að hafa mörg orð um hve mikilvægt er að skýrar og ákveðnar reglur gildi um fjárreiður ríkisins og hvað varðar undirbúning fjárlaga og gerð ríkisreiknings þannig að nauðsynlegt er að frv. til laga um þau efni sé vel undirbúið og vel unnið. En eins og fram kom hjá hæstv. fjmrh. voru ekki gerðar miklar breytingar á frv. frá því eins og það var eftir vinnu sérnefndarinnar sem vann í þessu á síðasta þingi. Að vísu eru teknar inn nokkrar breytingar til viðbótar við þær tillögur sem sérnefndin gerði en auk þess eru gerðar aðrar breytingar. Síðan er ekki tekið tillit til þeirra brtt. sem sérnefndin gerði og sneri annars vegar að æðstu stjórn ríkisins og samráðsferlinu gagnvart fjárln. Samt sem áður tel ég að breytingar á orðalagi t.d. 2. gr. frv. eins og hún er núna og aðrar breytingar komi mjög til móts við þau sjónarmið sem sérnefndin hafði uppi um að það bæri að hafa mjög skýr ákvæði um sérstöðu annars vegar löggjafarvalds og hins vegar framkvæmdarvalds þegar kemur að uppsetningu að því er lýtur að fjárreiðum ríkisins og svo hins vegar nauðsyn þess að það sé klár og skýr farvegur um samráð og eftirlitshlutverk nefnda og Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég tel hins vegar að í þinginu þurfi að skoða rækilega frv. eins og það kemur fram og mælt er fyrir því af hæstv. fjmrh. Ég tel að sérnefnd, sem ég tek undir að eigi að kjósa til verksins, þurfi að skoða hvort ekki eigi að gera nokkrar breytingar til þess að koma til móts við þau sjónarmið sem voru uppi á síðasta þingi hvað þetta varðar. Ég ætla því ekki að hafa uppi mörg orð um það hvað ég tel að þurfi að gera fyrr en ég hef farið rækilega yfir frv. ef ég fæ tækifæri til þess við síðari umræður eða jafnvel í þeirri nefnd sem fjallar um málið þó það liggi ekki fyrir. Virðulegi forseti. Ég ætla að nefna það sem hv. þm. Ágúst Einarsson kom inn á og varðar 30. gr. frv. eins og hún er í frv. og varðar þjónustusamninga. Eins og kom fram bæði hjá hæstv. fjmrh. og hv. þm. Ágústi Einarssyni voru mjög deildar meiningar um litla frv. sem lá síðast fyrir þinginu um þjónustusamninga og hagræðingu í ríkisrekstri. Ég hafði verulegar efasemdir um frv. eins og það var. Niðurstaðan varð hins vegar sú að það var ekki afgreitt og síðan voru meginatriðin í hugmyndafræðinni sem þar voru á ferðinni felld inn í frv. um fjárreiður ríkisins. Ég tel mjög mikilvægt að skýrar og klárar reglur gildi um þjónustusamninga sem ríkið gerir og að skýrar og klárar reglur gildi um eftirlit og framkvæmd alla. Ég tel mjög mikilvægt að gengið verði til verks, sem vonandi verður að þetta frv. verði að lögum með ákvæðum um þjónustusamninga, og komið verði á samningum við þær fjölmörgu stofnanir sem vinna fyrir ríkisvaldið, fá til þess fjármuni á fjárlögum án þess að samningar séu í gildi og gangi. Ég tel að þetta atriði, þ.e. þjónustusamningar sem 30. gr. gerði ráð fyrir, séu með allra mikilvægustu þáttum í þessu frv. Eins og 30. gr. í frv. er tel ég að þessu sé ágætlega fyrir komið en ég vil vekja athygli á því sem segir í greinargerð með frv. og skýringum við 30. gr. og það varðar einmitt samráðið sem hér var nefnt við fjárln. Það var einmitt mikil spurning með hvaða hætti fjmrn. eða framkvæmdarvaldið á að hafa samráð við þingnefndir. Það getur verið varasamt að það samráð sé með þeim hætti að framkvæmdarvaldið geti með því að hafa kannski óformlegt samráð við þingnefndir skákað í því skjóli að með því sé í raun búið að tryggja framgang framkvæmdar tiltekinna hluta. Ég tel að það þurfi að varast það því þá brestur e.t.v. eftirlitsskyldan að hluta sem þingið á að hafa með framkvæmdarvaldinu. Ég held að það þurfi að vera alveg klárt hvernig þetta samráð eigi að vera og í lok athugasemda við 30. gr. frv. segir, með leyfi forseta: ,,Gert er ráð fyrir að fjmrh. setji með reglugerð nánari ákvæði um undirbúning, gerð, innihald og eftirlit með slíkum samningum [og þá er reyndar verið að tala um þjónustusamningana] að svo miklu leyti sem slík ákvæði eru ekki í reglugerð nr. 302/1996, um innkaup ríkisins, en þar eru m.a. reglur um samskipti, stöðu og gagnkvæmar kröfur til verkkaupa og verksala. Þar verður jafnframt kveðið á um samráð við fjárln. eða fulltrúa hennar við undirbúning samninga um rekstrarverkefni samkvæmt þessari grein. Sérstök samráðsnefnd um ríkisfjármál sem skipuð er formanni eða varaformanni fjárln. Alþingis auk fulltrúum fjmrn. hefur starfað um árabil. Gert er ráð fyrir að með reglugerð verði staða nefndarinnar skilgreind og samráð um slíka samninga verði á þeim vettvangi. Fordæmi eru fyrir þess háttar samráðsvettvangi t.d. í lögum um skipan opinberra framkvæmda en þar á það sama við að samningar eru oft gerðir til lengri tíma en fjárlagaársins.`` Ég vek sérstaka athygli á þessu vegna þess að ég tel að það þurfi að fara rækilega yfir það hvort festa eigi þetta samráð í löggjöf eða hvort gera eigi ráð fyrir því að það gerist með þeim hætti sem hér er lagt til, að sett sé reglugerð. Eins og ég sagði áðan skiptir þetta mjög miklu máli og ég tel að vel komi til greina að festa þetta í löggjöf en ég hef ekki miklar athugasemdir við þá aðferð sem lögð er til og tel að út af fyrir sig geti hún prýðilega gengið. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja umræðuna núna. Ég legg áherslu á að frv. nái fram að ganga og það takist að ljúka því fyrir áramót. Vegna orða hv. þm. Ágústs Einarssonar um hvort kjósa eigi sérnefnd eða vísa frv. til hv. fjárln. tel ég að eðlilegra sé að kjósa sérnefnd í þetta verkefni og það þurfi að sjá til þess að í þá nefnd veljist a.m.k. þeir hv. þingmenn sem vinna á vettvangi efh.- og viðskn. og fjárln. Með þeim orðum læt ég umfjöllun minni lokið að sinni, virðulegi forseti, og vænti þess að málið fái góða afgreiðslu í þinginu.

Herra forseti. Ég byrja á að þakka fyrir að þetta frv. er komið fram aftur. Ég lít á þetta sem mjög mikilvægan þátt í stjórnun íslenska ríkisins, enda grundvallaratriði. Ég hef oft velt því fyrir mér hvernig fjárreiðurnar eru. Hvað eru fjárreiður? Ég velti því þá fyrir mér hvort það megi líkja fjárreiðum ríkisins við stórborg, hvort fjárreiður ríkisins eiga einhverja samlíkingu með stórborg sem er með höfuðstrætum, sem er með göngugötum, sem er með torgum, sem er með brautum og hverju því sem stórborg fylgir. Þeir sem geta fallist á þessa skilgreiningu hljóta að vera sammála mér um að það þarf stöðugt að vinna að skipulagi og endurskipulagi, endurnýjun og viðhaldi af hvaða tagi sem er við fjárreiður ríkisins, ekkert síður en þegar verið er að fjalla um stórborg. Ekki var gerð ítarleg grein fyrir frv. í framsöguræðu hæstv. fjmrh. en kannski var ekki þörf á því þar sem við ræddum þetta mál hér á síðasta þingi en hæstv. ráðherra gerði grein fyrir þeim breytingum sem hafa verið gerðar. Ég ætla ekki að ræða mjög mikið um frv. eins og það liggur fyrir. Ég lít á frv. sem forsendur að því hvernig ætlast er til þess að menn starfi. Þetta málefni hefur verið mér og fleirum mikið áhugamál á liðnum árum og ég fagna því skrefi sem er verið að stíga. Fjárreiður ríkisins eru flókið og viðamikið verkefni eins og þau hafa verið og eru, allt frá áætlunargerð til reikningsskila. Brýn nauðsyn er að gera átak í meðferð fjármuna ríkisins ef árangur á að nást. Hver er þá sá árangur sem við viljum sjá? Við viljum sjá sparnað og betri framkvæmd með meðferð fjárreiðna. Ég sagði áðan að frv. væri ekkert nema forsendur og ég stend við það. Frv. er aðeins forsendur til þess að liðka fyrir um hvernig ber að vinna og hvað á að gera, þ.e. hvernig á að fara með bókhald, hvernig á að fara með eftirlit og hvernig á að fara með áætlanagerð. Útfærsla og tæknileg framkvæmd er allt annað mál en forsendur. Ég tel að gera verði átak í útfærslu í þeim efnum eins og ég viðurkenni reyndar að er byrjað á, hæstv. fjmrh. Ég tel að byrjað sé á breyttum vinnuaðferðum sem eru til hins betra en þó vantar að mínum skilningi töluvert á. Ég tel að fjárreiður ríkisins þurfi að vera mjög aðgengilegar. Ég tel að fjárreiður ríkisins þurfi að vera þannig úr garði gerðar að þær séu settar í eitt aðgengilegt kerfi þar sem fjárhagsáætlun hvers og eins ráðuneytis sé skilgreind í lykli fyrir hvert og eitt þeirra með eins mörgum undirdeildum og þörf er á. Og ef vel á að vera, þó það samræmist kannski ekki lögum eins og þau eru nú, þarf fjmrn. sem yfirstjórn að geta átt aðgang að skoðun á rekstri hvers og eins aðila, þ.e. ráðuneyta, hvort sem menn vilja hafa daglegt eftirlit, vikulegt eftirlit eða eftir öðrum óskum. Fjárreiðurnar þurfa að vera mjög ljósar. En forsendurnar þurfa þá að vera lagðar út nákvæmlega eins og hjá hvaða fyrirtæki sem er. Það er brýn nauðsyn að eins gott aðgengi sé að fjárreiðum ríkisins og að heimilisreikningi, eins og að litlu eða stóru fyrirtæki. Þetta er kannski einfölduð mynd en ef menn horfa til þeirrar skilgreiningar, sem ég nefndi í upphafi, að við eigum að líta á fjárreiður ríkisins eins og stórborg með öllu því sem henni fylgir, þá veit ég að menn skilja hvað ég er að fjalla um. Mitt mat er nefnilega það að forsendur og framkvæmd séu svo nátengdar að ekki verði komist hjá því að hnýta þetta saman í einn pakka. Ef ég tek eitt pínulítið atriði út úr sem er fjárlagafrv. og við þingmenn vinnum mest með þá þarf aðgengið að fjárlagaframsetningunni eða fjárlagafrv. að vera þannig að menn geti á einfaldan máta, án þess að fara í sérstakan skóla, áttað sig á hvað menn eiga við í framsetningu málefna í frv. Ég viðurkenni, herra forseti, að þetta hefur lagast verulega á síðustu árum en þó finnt mér, sem fjárlaganefndarmanni, að nokkuð vanti á. Það má auðvitað tilnefna fjölmarga þætti sem ég geri kannski ekki hér. En ég vil t.d. binda framsetningu við hvert ráðuneyti tengda lyklum sem læsa heildardæmi hvers ráðuneytis saman þannig að í hverjum kafla fjárlagafrv. sé hægt að klára raunverulega yfirferð hvers ráðuneytis svo menn þurfi ekki að fletta aftur á bak og áfram í sama plagginu til að reyna að átta sig á hvað verið er að fara með. Þetta tengist allt, herra forseti, fjárreiðum ríkisins. Þetta er bara einn lítill hluti. Ég ætla að nefna eitt lítið dæmi sem ég veit að allir hv. þm. þekkja. Þegar farið er yfir fjárlagafrv. er venjulega einhvers staðar aðgengilegur talnadálkur en til að þingmenn geti áttað sig á hvað verið er að tala um, hækkun eða lækkun, þá þarf að leita mikið í skýringum. Ef einn dökkmálaður dálkur fylgdi með, við hliðina á talnasúpunni, sem greindi frá fjárlagatillögum síðasta árs eða kannski tveggja ára, þá gætu menn haft einhverja yfirsýn í fljótu bragði yfir það sem verið er að fjalla um. Þetta mundi auðvelda vinnubrögð og aðgengi. Ég tel að þetta hljóti að vera löglegt. Það hlýtur að mega setja þetta fram. Þó svo að frv. til fjárlaga sé auðvitað lagasetning, þá væri þetta ekki annað en skýring á lagasetningu sem þyrfti að vera með. Herra forseti. Ég reyndi að setja fram einfalda skilgreiningu og samanburð á stórborg og fjárreiðum ríkisins. Ég er að hugsa um að setja þetta fram á enn einfaldari máta, fyrir hvert og eitt okkar, sem þurfum að hafa með fjárreiður ríkisins að gera. Við eigum að líta á fjárreiður ríkisins og hvert afleitt atriði þeirra eins og verkfæratösku, ef menn skilja hvað ég á við með því. Eins og verkfæratösku smiðs sem veit nákvæmlega hvað á að vera í hverju hólfi og veit hvaða verkfæri þarf fyrir hvert verkefni. Heildarkerfið þarf að vera eins aðgengilegt, gagnsætt og einfalt og mögulegt er og ég veit að það er hægt. Ég þekki kerfi þar sem unnið er á svo einfaldan máta með flókna fjármuni eins og t.d. Ålborg kommune, sem er auðvitað miklu einfaldara dæmi en íslenska ríkið. Þar náðu menn á ótrúlega skömmum tíma, tveimur eða þremur árum, umtalsverðum árangri og þeir sem fylgjast með blöðum, t.d. í Danmörku, geta séð að þetta hefur vakið hvað mesta eftirtekt af öllu í meðferð fjármuna danskra bæjarfélaga eða danskra amta, þ.e. hvað náðst hefur mikill árangur í þessu amti. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja mjög mál mitt. En ég vona að ég hafi komið því til skila sem ég er að meina með einfaldri framsetningu. Ég vonast til í framhaldi af þeirri vinnu, sem ég veit að á eftir að verða við frv., að menn nái að setja fram langtímaáætlanir, ekki bara til tveggja eða þriggja ára. Við þurfum að hafa fimm ára áætlun fyrir okkur til að geta séð hvert við erum að halda og til að geta haldið utan um fjárreiður hvers árs og til að geta rétt af. Þess vegna talaði ég um verkfæratösku og einfalda hluti eins og að skipta henni niður í hólf. Herra forseti. Ég vil í lokin spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann hugsi sér að bæta úr innra skipulagi í meðferð fjárreiðna ríkisins. Það sem ég á við er hvort hæstv. fjmrh. hugsi sér að í kjölfar þess að plaggið verði að lögum verði því fylgt eftir að allar fjárreiður verði settar í það einfalt form að unnt sé, ekki bara fyrir fjmrn. að hafa eftirlit og athugun, heldur fyrir hvert og eitt ráðuneytanna og jafnvel Alþingi að fylgjast með, nánast með því að hafa aðgang að kerfi, hvernig framvinda fjármála er fyrir hvert ár. Ég segi: Þeim mun einfaldara kerfi, þeim mun fleiri hafa aðgang að því og þeim mun betri verður reksturinn. Ég er sannfærður um að þetta þarf að koma. En hvort þarf að breyta lögum er önnur saga. Ég geri mér ekki grein fyrir hversu mjög þarf að breyta lögum í sambandi við þessar hugleiðingar mínar. En ég bið hæstv. fjmrh., ef hann getur, að gera grein fyrir hugmyndum sínum um raunverulega útfærslu og framkvæmd á meðferð fjárreiðna ríkisins.

Virðulegi forseti. Það líður senn að lokum þessarar umræðu. Mig langar til að segja örfá orð í lokin en þau skulu ekki verða mjög mörg. Umræðan í dag hefur auðvitað mótast nokkuð af því að frv. hefur verið flutt áður á hinu háa Alþingi og þess vegna óþarfi að endurtaka allt það sem þar var sagt. Það sem rekur mig fyrst og fremst í ræðustólinn nú er fyrirspurn síðasta hv. ræðumanns. Hann spurðist fyrir um það hvort þess mætti vænta í framhaldi af samþykkt þessa frv. að stærðir í fjárlagafrv. yrðu settar fram á auðveldan, einfaldan og skiljanlegan hátt. Hann vék í sínu máli að því hvort ekki mætti með myndrænum hætti, ef svo má að orði komast, vekja athygli á breytingum á milli ára sem orðið hafa eins og oft er gert í reikningum fyrirtækja og tiltölulega auðvelt er að gera með tilkomu tölvuforrita. Við höfum leitast við á undanförnum árum að skila frá okkur upplýsingum á þessu formi og ég vil geta tvenns í því sambandi. Annars vegar má minnast á verkefnavísana, sem reyndar eru ekki settir upp á myndrænan hátt, en þó er um að ræða samanburð á tölum. Tölum sem ekki sjást í fjárlagafrv. en eru þó mælikvarðar um breytingu á starfsemi sem er á bak við tölurnar í fjárlagafrv. Þetta er mikilvægt þegar menn eru að bera saman starfsemi að átta sig á starfsmagni á bak við tölur. Stundum eykst starfsmagnið þótt tölurnar breytist ekki. Það þýðir væntanlega á mæltu máli að gera má ráð fyrir að framleiðnin sé meiri. Við erum á hverju ári að kappkosta að ná betri og meiri framleiðni í ríkisrekstrinum eins og allur almennur rekstur gerir. Annað dæmi um nýja framsetningu er almenna hefti ríkisreikningsins sem kom út fyrr á þessu ári, reyndar óvenjusnemma í haust. Nú er ríkisreikningnum skipt upp í tvennt, annars vegar almennur hluti, þar sem öll uppsetning er mjög einföld fyrir þá sem vilja fá fljótteknar upplýsingar. Þar er þetta sýnt með breytingum frá ári til árs. Það þriðja sem mætti nefna en hefur ekki enn komið fram er að um leið og fjárlög eru sett upp á sama grunn og ríkisreikningurinn þá verður allur slíkur samanburður miklu auðveldari. Ég á von á að unnið verði að því. Ég treysti mér ekki hér til að lofa því hvenær nákvæmlega það gerist því ég veit að það mun taka tíma. Það kostar fyrirhöfn að breyta fyrirkomulaginu í takt við það sem gert er ráð fyrir í frv. Það getur tekið eitt, tvö eða þrjú ár. En ég minni aðeins á að þessu starfi lýkur ekki með þessu frv., ekki með því að það verði að lögum. Smám saman færumst við áfram og ég er sammála því sem hér hefur komið fram hjá hv. þm. Ágústi Einarssyni. Það var reyndar rætt í fyrra líka að búast má við að fjárlagaafgreiðsla Alþingis verði með allt öðrum hætti í framtíðinni en hún er í dag. Sjálfsagt þannig að menn munu horfa á fleiri en eitt ár í senn, hafa a.m.k. tvö og jafnvel fleiri ár undir. Það þekkist nú þegar í sumum ríkjum, t.d. í Bandaríkjunum, að fjárlög eru samþykkt til tveggja ára og hin eiginlega fjárlagaumræða fer ekki fram nema annað hvert ár. Síðan eru bara gerðar leiðréttingar þess á milli. Það fer kannski of mikill tími í að ræða um fjárlög hvers árs fyrir sig. Ástæðan er sú að í raun og veru gera stjórnvöld ekki góðar áætlanir langt fram í tímann. Með þessu frv., ef samþykkt verður, er það orðið lögbundið að fjmrh. er skylt að gera áætlanir lengra fram í tímann. Eftir því sem þær verða betri þeim mun minna skref verður að fara yfir í fjárlög til lengri tíma og gera síðan árlegar breytingar. Það mun að sjálfsögðu leiða til meiri vinnu, hygg ég, fyrir viðkomandi nefnd í þinginu en ætti að vera léttara fyrir allt annað starf. Mér hefur verið sagt að t.d. á Írlandi komi þingið sem slíkt ekkert að fjárlögum fyrr en á lokastigi og taki þá endanlega afstöðu til málsins eftir að fjárlagafrv. hefur velkst um hjá ráðgefandi aðilum og loks hjá þingnefnd sem endanlega leggur það til atkvæða og þá standi menn frammi fyrir afarkostum þeim sem slíkar tillögur eru þegar að lokum kemur. Það hefur verið talinn galli á íslenska kerfinu hve auðvelt er að skilja í sundur ákvarðanir um tekjuöflun og gjaldfærsluna. Með öðrum orðum, menn geta samþykkt hér að tillögu meiri hluta fjárln. tölur í fjárlagafrv. sem stangast á við önnur lög sem aðrar nefndir eða nefndarmenn leggja til að samþykktar verði eða legga ekki til að samþykktar verði. Það er gagnslítið að gera ráð fyrir tekjum í fjárlagafrv. ef tekjulögum, skattalögum, er ekki breytt samsvarandi. Það er lítið gagn að því að taka niður útgjaldatölur, t.d. í heilbrigðismálum, sem byggjast á tilteknum aðgerðum sem kosta lagabreytingar ef þær lagabreytingar verða ekki. Með því að stilla saman bæði tekju- og gjaldahliðina hjá einni nefnd eru meiri líkur til að menn standi frammi fyrir því að þurfa að skoða heildardæmið og þá mun það varla gerast, sem var algengt áður fyrr, að lánsfjárlög voru ekki afgreidd fyrr en á nýju ári. Frægasta dæmið er frá 1991 þegar lánsfjárlög voru ekki afgreidd fyrr en í marsmánuði en kosið var í apríl. Þau lánsfjárlög voru kannski áhrifameiri fjárlög heldur en nokkurn tímann fjárlagafrv. sjálft. Sem betur fer hefur það ekki orðið, utan einu sinni, eftir það. Virðulegi forseti. Það mætti teygja lopann og hafa mörg orð um það sem hefur komið fram. Ég hef kosið að gera ekki að umtalsefni ýmis atriði sem ég veit að eru viðkvæmari í þessu frv. eins og t.d. samskipti og samstarf löggjafarvaldsins eða fjárveitingavaldsins og framkvæmdarvaldsins. Ég bið menn hins vegar að skoða að það er ekki allt sem sýnist í þeim efnum. Nákvæmlega eins og hv. þm. Sturla Böðvarsson benti á, þá kann að vera verra fyrir eftirlitshlutverk þingsins ef sífellt er gert ráð fyrir einhverju samráði við nefndina um hluti sem eiga að vera á forræði framkvæmdarvaldsins. Við megum aldrei gleyma því að samkvæmt stjórnarskránni ríkir hér þingræði sem felur í sér að meiri hlutinn ber ábyrgð á ráðherrum og ráðherrar bera ábyrgð á athöfnum sínum samkvæmt stjórnarskránni. Síðan er þetta nánar útfært í stjórnarráðslögunum og reyndar með sérstæðri reglugerð sem er undirskrifuð af forseta Íslands. Þessi lög og þessa reglugerð verðum við auðvitað að virða, allar stofnanir, ekki síður þingið en aðrar stofnanir, og sætta sig við að það er hlutverk eins ráðherrans, forsrh., að fara með í vissum tilvikum málefni sem snerta þingið, Hæstarétt og forsetaembættið, þó þau embætti séu alls ekki veigaminni en embætti forsrh. Þannig er þetta í þingræðisríki og þessa leikreglu þarf að virða. En á sama hátt ber líka að tryggja að vald þingsins sé það sem það á að vera. Ég skil mjög vel þegar fjárln. er að fást við tiltekin verkefni á lokadögum afgreiðslu fjárlagafrv. og ekki tekst að ljúka verkefninu nægilega skýrt og afmarkað þannig að hægt sé að setja upp tilteknar tölur í frv. sem mæla fyrir um tilteknar aðgerðir, að þá skuli við 6. gr., sem er heimildargrein, vera sett inn ákvæði eins og þau að einhver tiltekin aðgerð sé leyfileg í samráði við fjárln. vegna þess að þar hefur fjárln. verið að fást við hluti á tilteknum forsendum. Ég tel hins vegar að það sé ósiður að hafa föst lagaákvæði þar sem fjárln. eða hluti fjárln. er í sífelldu samaráðshlutverki um mál sem eðli sínu samkvæmt eru framkvæmdarvaldsmálefni. Þá getur það gerst, eins og hv. þm. benti réttilega á, að samráðshlutverkið breytist í bönd þannig að framkvæmdarvaldið hafi í raun sterkari bönd á löggjafarvaldinu en löggjafarvaldinu finnst. Þetta verða menn að skoða mjög rækilega þegar um þessi mál er fjallað. Nú hef ég syndgað því að ég ætlaði alls ekki að tala um þessa hluti. Ég veit að nefndin mun gera það þegar hún tekur málið í sínar hendur. Ég vildi aðeins þakka þingmönnum fyrir málefnalegar umræður og fyrir undirtektir þeirra við þetta frv.