Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. Gunnar Ólafsson: Frumvarp þetta hefir tekið dálitlum breytingum í hv. neðri deild. Og eins og tekið er fram í nefndarálitinu, miðar aðalbreytingin til þess að gera prófin nokkru þyngri, heimta meiri kunnáttu í siglingafræði og enskri tungu. Nefndin er samþykk þessu yfirleitt og þó einkum því að heimta ekki minni kunnáttu í enskri tungu heldur en í dönsku; því að það er alkunnugt, að enska kemur mönnum hvarvetna í lífinu að meira liði en danska, og auk þess er ekki óhægra að nema hana, svo að bjargast megi, en dönsku. En eina br.till. hefir hv. neðri deild þó gert á frumv. þessu, sem nefndin var í vafa um hvort samþ. ætti; sem sé það, að forstjóri stýrimannaskólakenslunnar í Danmörku skuli ekki framvegis velja á verkefni við stýrimannaprófið hér. Það er skiljanlegt hvað fyrir hv. neðri deild hefir vakað, og í sjálfu sér er nefndin samþykk því. En hún hefir nokkurn ótta af því, að þessi úrfelling gæti orðið til þess, að stýrimenn, sem leituðu sér atvinnu erlendis, gætu goldið þess, þar sem skólinn hér er ungur og lítt þektur, eða að stýrimannaefni færu utan til þess að taka próf í því skyni, að það aflaði þeim meira álits. Þrátt fyrir þetta hefir þó nefndin álitið rétt að leggja til við hina hv. deild, að hún samþykki frumv. óbreytt.

Kristinn Daníelsson Við eigum hér breytingartill. á þskj. 678, hv. sessunautur minn, 4. kgkj. og eg. Með þessum lögum stendur til að úr lögum verði numin 55. gr. vegalaga, og þótti okkur það skerða nokkuð réttindi þau, sem hin minni kauptún hafa. Okkur þótti sanngjarnara og eðlilegra, að þau kauptúnin fengi að halda sýsluvegagjaldinu; þó með því skilyrði, sem breytingartillagan ber með sér; verji auk þess til vegarins annari eins upphæð og þau áttu að gjalda til sýsluvegasjóðsins. Sýslunefndin getur alt af ákveðið, hversu hátt vegagjaldið skuli vera. Skal eg svo ekki fara um þessa brtill. fleiri orðum að sinni, en vænti þess að hv. deild samþykki hana.

Gunnar Ólafsson Þetta atriði kom til tals í nefndinni og var einn hv. nefndarmanna þá ekki ánægður með frumvarpið eins og það lá fyrir. En eg verð að lýsa yfir því, að eg álít þessa brtill. ekki á nægilegum rökum bygða. Eg fæ enganveginn séð, að kauptúnin þurfi að hafa nokkur forréttindi fram yfir önnur hreppsfélög sýslunnar. Meira að segja er í mörgum kauptúnum landslagi svo háttað, að ekki er brýn þörf á miklum vegalagningum. Og þess verður vel að gæta, að vegir frá og til kauptúnanna eru engu síður í þeirra þarfir en sveitanna, sem að liggja. En ef að nú hreppsfélag, sem er kauptún, þarf endilega að gera meiri vegi en hreppavegagjaldinu nemur, og ef sýsluvegasjóður hefir nokkuð að missa, þá er það leyfi í vegalögunum, að hlaupa undir bagga í þessu efni, þar sem þess er þörf. En sem sagt, eins og eg tók fram, álít eg; þessa brtill. hvergi nærri nauðsynlega.

Kristinn Daníelsson Eg ætla að eins að leyfa mér að benda á mismuninn í kauptúnum. Í kauptúnum eru vegirnir venjulega götur, sem fólk fer daglega, og þurfa þess vegna tíðra aðgerða við. Eg vil ennfremur leyfa mér að benda á, að í 25. gr. vegalaganna stendur, að ef miklar vegabætur þurfi í einu hreppsfélagi, þá geti sýslunefnd látið sýsluvegagjaldið renna til þess.

Ráðherra (Kr. J.) Eg fyrir mitt leyti er meðmæltur því að þessi brtill. verði samþykt. Eg hefi ekki getað séð, að nægilegt tilefni hafi verið til þess að nema úr gildi 55. gr. vegalaganna. Og eg fæ ekki skilið, hvers vegna hv. neðri deild fór fram á að svo yrði. Þess vegna verð eg að leggja til við hina hv. deild, að hún samþykki þessa brtill., því að ástæður flm. eru á fullum rökum bygðar.

Ráðherrann (Kr. J.) Viðvíkjandi orðum háttv. framsögumanns (Ó. Br.) um 4. lið tillögunnar, skal eg taka það fram, að stjórnarráðið lítur svo á, þegar um lögfyrirskipuð gjöld er að ræða, að þá verði að greiða þessi útgjöld úr landssjóði með þeirri upphæð, sem heimtuð er eftir úrskurðuðum reikningum, og stjórnarráðið getur eigi annað en búist við því, að þetta hljóti að vera vilji alþingis. Þess vegna álít eg það algerlega óþarft, að taka slíkar umframgreiðslur inn í aukafjárlög. Þær ættu og aldrei að geta orðið sérlega verulegar. Hér verður að eins að ræða um mismuninn á milli áætlunar þingsins og hins virkilega kostnaðar. Dæmið, sem háttv. framsögumaður (Ó. Br.) kom með um ferðakostnað fiskimatsmannsins sýnir þetta ljóslega. Kostnaðurinn hefir reynst nú um 100 kr. meiri en þingið hefir áætlað hann, og það er ekki unt að líta svo á, að þingið hafi ekki ætlast til þess, að allur kostnaðurinn við ferðina væri borgaður af landsfé, vitanlega eftir réttum og sanngjörnum reikningi. Fyrirspum háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) get eg ekki svarað öðruvísi en svo, að mér virðist það sjálfsagt, að stjórnarráðið taki form landsreiknininganna til íhugunar. Eg verð fyrir mitt leyti að álíta, að formið á þeim er ekki eins glöggt og æskilegt væri. Eg hefi í 6 ár verið endurskoðunarmaður landsreikninganna og get borið um það, að erfitt getur stundum verið að sjá af þeim hinn sanna hag landsjóðsins. Eg býst þess vegna við, að landsstjórnin muni fúslega gera það, sem tillagan fer fram á í þessu efni, ef hún verður samþykt.

Flutningsm. (Bjarni Jónsson) Mér fanst það sjálfsagt, að frumv. þetta kæmi hér til umræðu. Þótt nefndin mælti ekki beinlínis með því, að það yrði tekið hér upp, hafði hún samt góð orð um það, svo að eg hefi fulla ástæðu til þess að vona, að það verði samþykt. Í skjótum orðum sagt, þá eru engin þau embætti hér á landi, sem meiri ástæða er til þess að fjölgað verði en læknisembættin. Til samanburðar get eg sagt það, að það er nokkuð undarlegt, að margfalt fleiri menn eru settir til þess að gæta sálarsjúkdómanna, prestarnir, en til þess að gæta heilsunnar. Sálarsjúkdómana, sem prestarnir eiga að lækna, ber sjaldnast svo bráðan að, að sjúklingamir fari strax til neðri staðarins, þótt ekki náist til hirðisins á dagsfresti, en ef læknir verður ekki sóttur strax og bráðan sjúkdóm ber að, getur það kostað mannslíf. Eg held að það ætti að hafa höfðaskifti á fjölda þessara embættismanna. Eg tek þennan samanburð að eins til þess að sýna fram á það, að það er engin heimska, þegar verið er að tala um að fjölga læknum. Ókunnugum mönnum get eg sagt það, að þessi sýsluhluti, sem hér er farið fram á, að verði gerður að sérstöku læknishéraði, liggur fyrir norðan fjallgarðinn milli Hvammsfjarðar og Gilsfjarðar og verður að sækja lækni að Búðardal. Frá Búðardal og út að Klofningi er stíf dagleið á sumrum, en tvær dagleiðir á vetrum. Auk þess er á þeirri leið slæmar ár yfir að fara, svo sem Kjarlaksstaðaá, sem þingið vildi ekki veita fé til að yrði brúuð. Í þeirri á hafa druknað 19 menn og sagt að vanti að eins þann 20. Eins er leiðin innan úr Saurbænum og innanverðri Skarðströnd mjög torsótt. Hún liggur yfir Sælingsdalsheiði eða Svínadal og gegnum fannkistuna, sem er í Mjósundum á vetrum og er svo sagt, að hinn núverandi læknir hafi fengið sig fullsaddan á því ferðalagi. Þegar færðin er vond að vetrarlagi verður leiðin yfir Sælingsdalsheiði og Kamba hjá Hvammi einnig illsótt. Auk þess liggja fyrir landi nokkrar eyjar, svo sem Akureyjar, Rauðseyjar og Rúgeyjar, sem raunar heyra til Flateyjar, en Akureyjar heyra þó undir Dalahérað. Þær eyjar liggja viku sjávar undan landi og þegar læknirinn er í Suðurdölum, þá er lítil von um hjálp í Akureyjum. Eg get tekið hér til samanburðar nýtt læknishérað í Hnappadalssýslu. Örðugleikarnir þar munu vera líkir og í Dölunum. Eg skal engan mun á þeim héruðum gera, en þegar deildin vill stofna læknishérað þar ætti hún engu síður að vera þessu héraði hlynt. Sýslubúum er það mikið áhugamál að fá lækni á þessum stað. Nú mun altaf sóttur þangað Oddur Jónsson í Miðhúsum á Reykjanesi, því að það þykir betri leið en til Búðardals. Þetta eru þó 4-5 vikur sjávar yfir að fara, sjórinn hættulegur og skerjóttur og þegar ísalög eru á vetrum er ómögulegt að ná í lækni þar, enda er það í öðru héraði og ekki skyldur að sinna Dalamönnum. Eg held svo, að eg þurfi ekki að fjölyrða meira um þetta. Vona að menn sjái nauðsynina á lækni þarna og samþykki frumvarpið.

Framsögum. (Jón Jónsson 1. þm. S.-Múl.): Eg var framsögumaður þeirrar nefndar, sem um þetta mál fjallaði og get vísað háttv.þm. á nefndarálitið, þar sem gert er grein fyrir, hvers vegna nefndin lagði til, að stofnuð yrðu að eins 2 ný læknishéruð. Því fer fjarri að miklar ástæður séu til þess að neita þessu héraði um lækni. Það er sjálfsagt mikil þörf læknis þar, eins og víða annarsstaðar. En niðurstaðan hjá nefndinni varð nú sú, að taka að eins fyrir tvö héruð á þessu fjárhagstímabili, enda er viðkoma lækna ekki meiri en svo, að litlar líkur eru fyrir því, að hægt sé að bæta við fleiru en einu héraði á ári. Afleiðingin af því, að þetta frumv. væri samþykt yrði því sú, að annaðhvort fengist enginn læknir þangað, eða, ef læknir kæmi þangað, þá færi hann úr öðru héraði, sem yrði þá læknislaust. Okkur er það raunar ekkert kappsmál, að þetta frumv. verði felt, en álítum ekki ráðlegt að fara frekar út í stofnun læknishéraða að sinni. Eg geri því ráð fyrir, að eg fyrir mitt leyti og eg hygg líka hinir aðrir nefndarmenn greiði atkvæði á móti frv. á þessu þingi.

Jón Magnússon Eg vil að eins minna háttv. deild á það, að 1907 voru samin hér á þinginu ný lög og landinu þá skift niður í læknahéruð, eftir því sem nauðsyn þótti bera til og landssjóður fær um. Næsta þing bætti við 4 nýjum héruðum, og nú er beðið um 6 í viðbót. Auðvitað er hægt að færa margar ástæður fyrir, að bæta þyrfti 10-20 héruðum við ennþá. Það mætti auk heldur færa talsverð rök að því, að það væri mjög gott að hafa minst 200 lækna, eða 1 lækni í hverjum hrepp, en þess verður líka að gæta, hvað landssjóður er fær um að borga. Mig minnir þegar fjárlögin fóru héðan frá deildinni, að 341 þús. kr. væru ætlaðar til læknaskipunar. Það er mikið gott að leggja talsvert fé til læknaskipunar, en einhverntíma hlýtur þó að vera náð því takmarki, sem ekki má fara fram yfir. Frá því sjónarmiði álít eg óráðlegt að bæta við nýjum héruðum. Auk þess ekki heppilegt að vera að bæta við hingað og þangað nýjum læknishéruðum, án þess að athuga, hvort í samræmi sé við læknaskipunina í heild. Jafnvel þó að hér geti verið talsverð þörf til þess að stofna læknishérað, verð eg þó að leggja á móti því, að lengra verði farið en að bæta tveim héruðum við á þessu þingi. Það er sannarlega nógu langt farið.

Jón Þorkelsson Eg sé að enginn, hvorki framsögumaður né aðrir, úr nefndinni er staddur hér inni í deildinni nema eg og vil eg því leyfa mér að gera nokkra grein fyrir breytingum þeim, sem frumv. hefir fengið hjá háttv. efri deild. Okkar frumv. mælti svo fyrir, að ef ráherra hefði gegnt öðru embætti, áður en hann varð ráðherra og hann hefði haft rétt til hærri eftirlauna fyrir þjónustu í því embætti, þá átti hann að hafa rétt til þeirra eftirlauna einna. En efri deild hefir breytt þessu á þann hátt, að ráðherra skuli hafa rétt til hvorttveggja eftirlaunanna fyrir að vera ráðherra og einnig eftirlaunanna fyrir það embætti, sem hann hefir áður þjónað. Er það gagnstætt því, sem sannlegt má sýnast. Við höfum þess vegna leyft okkur að færa frv. til þess efnis, sem það hafði, þegar það fór héðan úr deildinni. Nefndin áleit, að það hefði ekki verið tilgangur deildarinnar, að ráðherra skyldi hafa tvenn eftirlaun. Það er einnig í samræmi við það, sem tíðkast hefir, að embættismenn hafi að eins ein eftirlaun - og jafnan hin hæstu -, þótt þeir hafi þjónað fleiri en einu embætti. Eg vona því, að deildin samþykki frv. að efni til, eins og hún samþykti það síðast, áður en það fór til efri deildar.

Framsögum. (Hálfdan Guðjónsson) Um þetta frumv. urðu engar verulegar umr., þá er það var hér síðast til umræðu í háttv. deild. Var þá að eins skýrt frá tilgangi þess og þörfinni á því og vitnað í nefndarálitið. Nú þykir því víst rétt, að grein sé gerð fyrir breytingartillögum þeim, er fram hafa komið frá nefndinni. Stjórnin ætlaðist til, að fjárkláðanum væri útrýmt með böðum, er færu fram á kostnað landssjóðs og að hann svo ynni upp kostnaðinn með því, að lagður yrði tollur á ull. Nefndin er mótfallin ullartolli. En hins vegar lítur hún svo á, að eftir hag landssjóðs sé ekki fært að láta hann bera þennan kostnað endurgjaldslaust. Vill hún að fjáreigendur sjálfir beri kostnaðinn beinlínis. Hins vegar verður því þó ekki neitað, að vel ætti við, að landssjóður bæri þennan kostnað, því að það gæti orðið honum óbeinlínis til tekjuauka, með því að gjaldþol landsmanna mundi aukast við það, að sauðfjárræktin væri efld. Sumir nefndarmanna hafa skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara. Stafar það fremur af því, að þeir hefðu heldur kosið önnur ákvæði í smærri atriðum en hinu, að á milli beri um aðalstefnu frumvarpsins. Breytingartillögunni á þgskj. 682, er eg í rauninni ekki andstæður, nema af því einu, að eg er hræddur um, að hún kunni að verða frv. að falli. Og það teldi eg skaða. Vona eg, að háttv. deild sjái að hér er um nauðsynjamál að ræða, og skal eg ekki að þessu sinni fara fleiri orðum um það.

Þorleifur Jónsson Eins og sést af nefndarálitinu skrifaði eg undir það með fyrirvara og var aðalágreiningurinn sá, milli mín og ýmissra annara nefndarmanna, að eg vildi að eftirlitið með útrýmingu kláðans yrði að meiru leyti greitt úr landssjóði, þar sem ætlast er til, að fjáreigendur taki á sitt bak allan kostnað við baðlyfin, auk annarar íþyngdar, sem tvíböðun hlýtur að leiða af sér fyrir fjáreigendur. Nefndin, eða meiri hluti hennar, vildi skifta eftirlitskostnaðinum niður á hreppafélög, sýslufélög og landssjóð, þannig að landssjóður bæri helming af kostnaði við kláðalækna, en sýslurnar helminginn, og að hreppafélögin beri helming af kostnaði við baðara og landssjóður helming. Þessu var eg ekki samþykkur. Eg vildi ekki leggja neinn kostnað af þessu máli á hreppssjóðinn, og því hefi eg leyft mér að koma með brtill. á þgskj. 682, þar sem því er farið fram, að kaup baðara sé að öllu greitt úr landssjóði. Þetta held eg að sé hyggilegra, þegar á alt er litið. Eg held, að það sé ekki hyggilegt að leggja neitt af þessum kostnaði á hreppasjóðina, þeir hafa nóga gjaldabyrði samt og ekki miklar tekjuvonir. Eins og eg tók fram áðan, er allmikil byrði lögð á fjáreigendur, þar sem ætlast er til, að þeir kosti 2 böð, og ekki nóg með það. Tvíböðun veldur fóðureyðslu miklu meiri en baðverðinu nemur. Því fyrst og fremst er ófært annað en að hýsa fé og gefa meðan á böðunum stendur og svo þykist eg þess fullviss, að þessi hrakningur og handkröm hvað ofan í annað, með stuttu millibili, hái fénu svo, að það verði töluvert þyngra á fóðrum, þurfi meira að gæða við það en ella. Auk þess er æðimikil vinna og tímatöf, sem í þetta gengur á hverju heimili. Þess vegna leggja lögin mönnum nægilega þunga byrði á herðar, þótt ekki væri bætt við eftirlitinu að mestu leyti, eins og nefndin vill gera. Mér virðist því, að þar sem hér er að ræða um algerða útrýmingarböðun um land alt, sem kemur jafnt niður á réttlátum og ranglátum, ef svo má að orði kveða, kemur niður eins á þeim héruðum, þar sem um engan kláða er að ræða, eins og hinum, þá virðist nægilegt að leggja baðlyfjakostnaðinn og alt umstangið, sem af böðunum leiðir á hvern einstakan fjáreiganda. En aftur á móti er eðlilegast, að sem mestur hluti eftirlitskostnaðarins, sé greiddur úr hinum sameiginlega sjóði þjóðarinnar, landssjóðnum. Og það er líka annað, sem hér kemur til greina. Ef hrepparnir ættu að bera þetta að miklu leyti, þá er hugsanlegt, að böðunum yrði flaustrað meira af en ella, hraðað fram úr hófi, til þess að spara kostnaðinn. Nú mætti að vísu hugsa sér hitt, að ef landssjóður ætti að kosta þetta, þá mundu menn aftur á móti draga alt sem mest á langinn til þess að ná sem mestum peningum. En á því er ekki svo mikil hætta, fjáreigendur munu kosta kapps um, að þetta taki sem fyrst af og ekki líða neitt hangs eða óþarfa seinlæti í verkinu því að það er þeim kostnaðarauki. Aðalatriðið er auðvitað það, að engin svik eða undanbrögð eigi sér stað. Vænti eg því, að þegar menn íhuga þetta alt, þá hallist háttv. deild að tillögu minni. Eg get ekki látið vera að geta þess um leið, að þótt eg gerði eigi verulegt ágreiningsatkvæði í nefndinni um aðalmálið, að fara nú að leggja út í algerða útrýmingarböðun á ný, þá dansaði eg þar hálf nauðugur. Svo býst eg við að kunni að fara fyrir fleirum. Þegar síðasta hríðin var gerð að fjárkláðanum - þessi, sem Myklestad stóð fyrir - þóttust landsmenn hafa himinhöndum tekið, og þóttust vitrir menn vissir um, að nú væri yfirstíginn þessi skuggavaldur sauðfjárræktarinnar og hrósuðu mjög happi og fáruðust ekki um, þótt útrýmingin, sem átti að vera, kostaði stórfé. Það er nú stutt síðan þetta var, ekki nema örfá missiri, og þó er nú svo komið, þrátt fyrir allar þrifabaðanir og lækningakák, sem reynt hefir verið síðan, að nú segir dýralæknirinn hér í Reykjavík, að eigi séu nema örfáar sýslur kláðalausar og dreg eg ekki í neinn efa, að hann fari þar með rétt mál, því frekar sem all-ægilegar kláðafréttir hafa borist hingað til þingsins síðustu dagana, bæði af Austurlandi og sérstaklega úr Norðurlandi. Út af þessu öllu er nú von til, þótt menn verði að spyrja, hvort takast muni að útrýma kláðanum algerlega, hvort nokkurntíma sé hægt að treysta því, að sú atlaga verði gerð að honum, að víst sé, að síðasti maurinn verði drepinn. Dýralæknirinn heldur því nú fram, að engin von hafi verið til þess með aðferð Myklestads, hér dugi ekki minna en tvenn böð með stuttu millibili, en með því fyrirkomulagi telur hann góða von um algerða útrýmingu, ef öllum fyrirskipunum sé samviskusamlega hlýtt. Og mér fór nú eins og fleirum í nefndinni, að mér þótti of mikill ábyrgðarhluti að setja mig upp á móti ráðum dýralæknis í þeirri von, að þau kunni að hrífa og þessum vágesti þar með útrýmt og varð þá að ráði að leggja út í fullkomin útrýmingarböð. En nokkuð er það hart aðgöngu fyrir héruð, þar sem aldrei hefir verið kláði, eins og er t. d. mitt hérað og ýms önnur, því þótt margir séu teknir að baða fé sitt sjálfir einu sinni á ári þrifabaði, þá er slíkt ekki saman berandi við þessi útrýmingarböð, sem eru stór skattur á hvern fjáreiganda bæði beinn og óbeinn. En þótt eg og aðrir geri nú þessar athugasemdir um kostnaðinn, þá virðist nú ekki um annað að gera, en leggja út í þetta og fylgja fast fram ráðum þess manns, sem við treystum bezt til þess að hafa vit á þessu, og hugga sig við það, að það var ekki hann, sem bakaði oss vonbrigðin síðast, heldur var þá einmitt gengið fram hjá honum og annar tekinn. Það er fyrst, ef kláðinn lifir eftir sem áður, eftir þessa böðun, að taka verður til annara ráða, þegar búið er að reyna báða mennina, en við skulum vona, að ekki komi til þess. Að endingu vil eg enn fastlega mælast til þess, að háttv. deild samþykki breyt.till. mína, því að eg álít það miklu máli skifta.

Einar Jónsson Eins og öllum er kunnugt, hefir fjárkláðinn lengi verið hinn mesti vágestur í landi voru, og þegar vér íhugum, hve geysimikið tjón og kostnað hann hefir bakað oss, þá er sízt furða, þótt vér viljum flest til vinna, ef vér gætum losnað við hann. Því er það og, að þetta ráð er nú tekið. Eg þori nú ekki að setja mig beint upp á móti meðnefndarmönnum mínum, enda þótt eg verði að játa það, að eg hefi litla trú á því, að tilraunin muni hepnast, jafn vel þótt fylgt væri ráðum dýralæknis í öllu, og veldur það mér eigi lítillar áhyggju. Ef það sem sé á að vera víst, að þessi tvenn böð eigi að vera ugglaus, þá má engin kind komast undan nokkursstaðar á landinu, og nú sanna dæmin einmitt, að altaf getur eitthvað sloppið undan, og þá er aldrei víst, nema það fé kunni einmitt að hafa kláða. Það eru dæmi til þess á einstöku jörðum, að þar næst aldrei allt féð saman í einu, og í mínum hreppi er það svo á ýmsum jörðum, að féð mundi ekki nást saman, þótt 20 menn væru sendir af stað í smalamensku. Það er líka dýr aðferð, þetta, þar sem féð gengur annars altaf úti og enginn kláði er. Eg er þess vegna als eigi óhræddur við að leggja út í þetta, þótt við gerum það nú, vegna þess að sá maður, sem fróðastur ætti að vera í þessum sökum, dýralæknirinn, fullyrðir að svona verði það að vera. En nú segir hann jafnframt, að kláðinn sé orðinn svo hægfara og máttlítill, að mér skilst, svo sem hann muni nú ekki vera líkt því eins hættulegur og áður, og ánægðastur hefði eg verið með það, að almennt þrifabað hefði verið fyrirskipað, og svo tvenn böð á þeim svæðum, þar sem kláðinn er. Þetta þótti líka þeim háttv.þm. hyggilegast, sem líklega er kláðafróðari en við allir hinir, en það er háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), og í sama streng tók háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.). Tvenn böð eru kostnaðarsöm og koma afarhart niður á útigangsjörðunum. Það eykur fóðureyðslu og rýrir hold fjárins, að baða það þannig tvisvar á köldum vetri og reka það svo aftur út á gaddinn. Eins og eg sagði áðan, vil eg ekki setja mig beint á móti þessu, en eg vil, að þess sé vandlega gætt, hvort ekki muni vera nógu trygt að viðhafa rækileg og góð þrifaböð. En til þess að eg fari ekki alveg fram hjá kostnaðinum, þá vil eg þar taka undir með háttvirtum þm. A.-Sk. (Þ. J.), vil að landssjóður borgi sem mest af baðkostnaðinum, og að ekki sé gengið inn á þá braut, sem frumvarpið fór fyrst fram á.

Framsm. (Hálfdan Guðjónsson) Það hefir fátt fram komið við þessa umræðu, sem gefur mér tilefni til að tala. Að eins vil eg benda á það, að það er skylda þingsins, ef það vill gæta sóma síns, að taka vísindalega reynslu í þessu efni til greina. Án þess að eg vilji kasta nokkurri rýrð á norska dýralækninn, sem hér var nokkur ár, þá er það ómótmælanlegt, að honum hefir skeikað hvað lífsskilyrði maursins snertir. En á reynslu dýralæknisins hér er oss skylt að byggja. Er það tvíböðun, sem hann heldur fram. Skal baða með stuttu millibili, og heldur hann, að síðara baðið muni þá drepa maurinn. Þetta er aðalstefnan í þessu máli, en kostnaðurinn er aukatriði. Ætla eg svo ekki að víkja að fleiru nú.

Framsögum. (Hálfdan Guðjónsson) Eg hefi litlu við það að bæta, sem eg sagði áðan, en skal þó geta þess, að eg gleymdi að minnast á það áðan til áherzlu við það hve nauðsynlegt það er, að ráðast nú þegar í nýjan leiðangur gegn kláðanum, að eftir það er nefndarálitið var samið, barst nefndinni skýrsla um það, að kominn væri upp kláði á ekki færri en 12 bæjum í Skagafirði austan Vatna. Það hafði þó verið litið svo á, að lítið sem ekkert bæri á kláða á öllu hinu stóra svæði frá Þjórsá til Héraðsvatna. En meðan nefndin sat að vinnu sinni bárust einmitt kláðafregnir úr Múlasýslum og síðan þessar úr Skagafirði. Þetta gefur því ástæðu til að ætla, að engin trygging sé fyrir því, að nokkurt einasta hérað á landinu sé áreiðanlega laust við kláðann. Eg er samdóma háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.), að því er snertir kostnaðinn, og eins hitt, að ekki sé full vissa fyrir því, að síðasti kláðamaurinn verði dauður eftir þessi tvö böð, en líkurnar eru þó svo miklu meiri fyrir því en áður, að eg fyrir mitt leyti hika ekki við að ganga inn á þá braut Og eg skal bæta því við, að fari nú svo slysalega, að tvenn böð verði ekki nóg, þá hjálpar ekki að leggja árar í bát fyrir því. Þá koma dagar og þá koma ráð. Þá má reyna fleiri ár í röð, og það er jafnvel álitamál, hvort ekki ætti á næsta þingi, þegar menn hafa séð hvernig þetta fer, að skipa fyrir um árlega böðun í 5 ár t. d. á kostnað fjáreigenda. Þetta gæti komið í staðinn fyrir þrifabað, sem ætti að vera almenn og sjálfsögð búregla hjá öllum hvort sem er, og mundi þar að auk vera trygging fyrir algerri útrýmingu kláðans eftir nokkur ár.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.): Við héldum fund í gær um þetta mál og veltum því fyrir okkur. Varð sú niðurstaða, að ekki væri undanfæri á að halla sér að tillögum dýralæknisins. Eins og menn sjá, þá hefir orðið allmikill ágreiningur um kostnaðinn. Við höfum farið fram á, að honum væri skift til helminga milli landssjóðs og sveitasjóðanna. Að vísu er það ekki gott að íþyngja sveitasjóðunum, en hálfur kostnaður mun óvíða fara fram úr 100 kr. í einu hreppsfélagi. Frá þessu virðist mér ómögulegt að víkja. Eg víla ekki fyrir mér að segja, að það sé ábyrgðarhluti að setja sig upp á móti þessu frumvarpi.

Framsögum. (Pétur Jónsson) Eg hélt ekki að eg þyrfti nú að taka til máls í máli þessu, því að það hefir fengið svo góðan byr. En nú er komin fram breytingartillaga á þgskj. 702 frá háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) við frv. sem fer fram á að breyta 8. gr. þess þannig, að landssjóður geti ekki rekið bú á skólajörðinni. Eins og eg tók fram við 2. umr. málsins, heimilar 8. gr. ekki að landssjóður reki bú á jörðinni, nema því að eins að ekki fáist neinn nýtur leiguliði, sem rekur búskapinn á eigin ábyrgð. Þetta er því eins og stendur í lögunum um bændaskóla, því þar er sagt, að búskapur skuli ekki rekinn á landssjóðs ábyrgð, nema að nauðsyn krefji. En þó að þessi breytingartillaga verði samþykt, gerir það í raun og veru engan mun, því ef stjórnin getur ekki fengið nýtan mann til þess að reka búskap á jörðinni, verður að reka hann á kostnað landssjóðs. Slíkt er óhjákvæmilegt. Það er því réttara að halda 8. gr. frv. óbreyttri, því að frv. væri þá skýrara. H. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) hefir komið fram með breytingartillögu á þgskj. 681, sem fer fram á að breyta kosningu í skólanefndina þannig, að sýslunefndir Norður- og Suður-Múlasýslna kjósi hvor um sig 1 mann í stjórnina, í staðinn fyrir að kjósa 1 mann báðar, eins og frv. fer fram á. Þetta er gert til þess að spara kostnað við sameiginleg fundarhöld sýslunefndanna. Get eg felt mig við þessa breytingartillögu. Vænti eg svo, að frv. nái fram að ganga, hvort sem breytingartillögurnar verða samþyktar eða ekki.

Hálfdan Guðjónsson Eg vil leyfa mér að mæla með nokkrum orðum með breytingartillögunni á þgskj. 702, þar eð háttv. meðflutningsmaður minn er ekki viðstaddur nú. Hann talaði við síðustu umr. fyrir sömu stefnu og tillagan fer fram á. Og býst eg við að háttv.þm. reki minni til þess, að það, sem hann hélt fram, var, að landsjóður ætti að eiga sem minst á hættu og ætti því ekki að reka búskap á jörðinni á eigin ábyrgð og kostnað. Þetta er einnig mín skoðun. Þess ber að gæta, að ef landssjóður rekur búskap á jörðinni, verður hann, auk hennar, að leggja til alla áhöfn og áhöld. Eg hefði fyrir mitt leyti viljað, að öll áhöfnin væri seld og jörðin seld á leigu áhafnarlaus. Það getur varla hent að jörðin leigist ekki; hún væri þá illa valið skólasetur. Eg hygg að hún muni leigjast. Það er alkunnugt, hvílík rekistefna á sér oft stað og hvílíkt verðfall hefir orðið á eign landssjóðs, þá er slíkar jarðir eru teknar út og búin afhent af leiguliðum. Hygg eg ekki að hægt væri að búa svo um hnútana, að slíkt gæti ekki komið fyrir hér. Það hefir því vakað fyrir mér, eins og háttv. 2. þm. Húnv. (B. S ), að búskapurinn á jörðinni væri rekinn á kostnað leiguliða, en ekki landssjóðs. En úr því, að eg fór að minnast á þessa skólastofnun, skal eg geta þess, að mér þykir skólasetur þetta ekki vel valið handa húsmæðrum, þar eð það liggur talsvert langt frá sjó, og þess vegna verður ferðakostnaður þeirra, er sækja þangað úr fjarlægð, talsvert mikill. Sjóleiðin, mundi notuð af öllum þeim, er koma lengra að. Þar sem skólinn stendur uppi í Héraði, langt frá sjó, mundi allmikill landferðakostnaður bætast við. Eg sætti mig þó við, að hér sé settur upp húsmæðraskóli, eftir því sem á stendur, úr því ekki var hægt að halda hér uppi bændaskóla, enda þótt skólinn verði ekki nægilegur fyrir alt landið og muni aðallega koma þeim landsfjórðungi að notum, er hann stendur í.

Jón Jónsson N. M. Eg vildi að eins leyfa mér að minnast stuttlega á breytingartillöguna á þgskj. 702. Skal eg geta þess, að mér finst ekki ástæða til að útiloka að hægt sé að reka búskap á skólajörðinni á kostnað landssjóðs, ef þess gerðist þörf. Því í fyrsta lagi er ekki hætta á, að slíkt komi oft fyrir og í öðru lagi mundi búskapurinn borga sig vel, ef hann væri rekinn vel, svo að það væri alls engin áhætta, þó að svo ólíklega skyldi fara, að þörf gerðist á að reka hann á kostnað landssjóðs. Hér er um svo stóra jörð að ræða, að sjálfsagt er að hafa þar sem stærst bú. Það gæti því svo farið, að ekki væri hægt að fá mann, er gæti haft þar nægilega stórt bú. En þótt ekki fengist neinn nýtur og duglegur leiguliði og landssjóður þess vegna yrði að reka búskapinn á eiginn kostnað, væri slíkt alveg áhættulaust. Þetta er mikið nauðsynjamál og vona eg því, að það nái fram að ganga, enda þótt eg hefði heldur kosið að hafa bændaskóla á jörðinni.

Framsm. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Eg skýrði við framhald 1. umr. álit nefndarinnar. Breytingartillaga á þingskj. 508 hefir verið tekin aftur, en hinar voru samþyktar ásamt frumv.

Hannes Hafstein Þetta frumv. er mjög varhugavert, og mjög óvíst, að það nái tilgangi sínum. Eg er hræddur um, að það gæti haft þær afleiðingar, að útlend félög mundu ekki vilja takast á hendur ábyrgðir á sumum stöðum hér á landi, og hverjar afleiðingar það mundi hafa og hvílíkur lánstraustsspillir það yrði fyrir þá, er hlut eiga að máli, liggur í augum uppi. Sömuleiðis mundi það oft hafa mjög lítið að segja, þótt gerðardómar fengjust hér gegn útlendum félögum, því félögin gætu látið vera að beygja sig undir þá, og yrði þá, þrátt fyrir gerðardóminn, að höfða mál í útlöndum. Mér finst og varhugavert að útiloka menn frá að nota dómstólana, ef menn óska þess. Sömuleiðis hygg eg, að kostnaður yrði að meiri með þessu móti. Við frv. er ýmislegt fleira að athuga, en eg ætla ekki að tala fleira um það að sinni, fyr en eg sé, hvort það verður látið fara lengra eða sérstakt tilefni gefst.

Framsm. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Mér þykir leitt, að vinur minn hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) skuli líta svona á þetta mál, en eg vona að háttv. þingdeild sannfærist ekki af því. Hann taldi lítið unnið með þessum gerðardómum. Það yrði þó stór munur að fá þá. Má meðal annars benda á það, að dómsskot til hæstaréttar tekur oft 4-5 ár; yrði því mikill munur til batnaðar, ef hægt væri að útkljá málin á styttri tíma. Hann er hræddur um það, að útlend brunabótafélög mundu hætta viðskiftum hér, en ekki veit eg á hverju hann byggir það. Ef hann kynnir sér málavöxtu, þá mun hann sjá, að meginþorri allra brunabótamála er útkljáður, án þess að dómstólarnir komi nærri; eru þá stundum viðhafðir gerðardómar. Þau félög, sem hætta mundu viðskiftum ef til vill, eru þau ein, sem lifa á því að féfletta menn, og er engin eftirsjá í þeim. Hin þarf ekki að óttast. Þá gat hann þess, að kostnaður mundi verða meiri fyrir félögin, því að þau þyrftu að senda mann til að mæta fyrir sína hönd. Mér er óskiljanlegt, að þeir menn mundu verða betri til að fylgja þeirra máli en lagamenn hér, því ekki munu útlendir menn þekkja betur lög landsins og staðháttu. Nú er því svo farið, að mörg félög hafa í hótunum að skjóta málum til hæstaréttar til þess að hræða menn til að þiggja smánarboð. Honum þótti ósanngjarnt að útiloka menn frá dómstólunum. Eg vil í því efni að eins minna á Samábyrgðina. Þar er gerðardómur lögboðinn. Annars virðist mér kenning hans vera meira á hugarburði bygð en reynd eða skynsamlegum rökum.

Hannes Hafstein Því fer mjög fjarri, að eg sé því mótfallinn, að réttur vátryggjanda sé sem bezt trygður. En álit mitt er, að þetta frumv. komi ekki að fullum notum í því efni. Við megum ekki fæla útlend félög frá okkur, en svo getur farið, ef þetta frumv. nær fram að ganga, að víða verði erfitt að fá vátryggingu yfirleitt, meðan innlent ábyrgðarfélag er ekki til. Hv. framsm. (J. Ól.) var í efa um á hverju eg bygði þá skoðun mína, að hætt gæti verið við því, að útlend félög neituðu viðskiftum við oss. Eg ræð það það af líkindum, sem liggja mjög nærri, en auk þess hefi eg nokkra reynslu í því, hversu útlend ábyrgðarfélög eru sólgin í viðskifti við Ísland. Það kom glögt fram í tilraunum þeim, er gerðar voru hér um árið til að koma í framkvæmd lögunum um innlent ábyrgðarfélag og fá útlend félög til þess að takast á hendur endurtrygging fyrir það félag, enda höfum vér og daglega reynslu fyrir því, að þau álíta ábyrgðarviðskifti við oss ógerning, nema fyrir hærra gjald heldur en annarstaðar er heimtað. Vér höfum ekki sem bezt orð á okkur, þar sem það er kunnugt, að slökkvitæki og slökkvilið vantar víðast hvar, og grunur leikur á, að íkveikjur séu mjög tíðar, þótt sjaldan verði uppvíst. Eg tel mjög óheppilegt, að löggjafarvaldið fari að setja skorður, er geti gert mönnum enn erfiðara að fá ábyrgðir en nú er, eða alls ómögulegt. Hv. frsm. (J. Ól.) hélt, að engin hætta mundi á því vera, að gerðardómi þeim, sem frv. fyrirskipar, mundi ekki verða hlýtt, og í öllu falli mundi málflutningur um það efni verða greiður og stuttur utanlands, en illa þekkjum við þá útlenda málafærslumenn, ef við byggjum á því, að þeim mundi verða skotaskuld úr því að finna einhverja annmarka við form gerðardóms eða annað, sem að minsta kosti gæti tafið fyrir fullnægjudómi erlendis. Eg held að þetta gefi enga verulega tryggingu, nema þá að ábyrgðarfélögin væru jafnframt skylduð til að setja tryggingarfé, líkt og útflutningafélögum hefir verið gert að skyldu, er halda mætti eftir eða taka af, ef dómur félli á þau. Áður en það fæst, hygg eg að lítið sé unnið við slíkar lagasetningar. Að lokum skal eg taka það fram, að það er mjög óviðfeldið, að útiloka menn alveg frá því að fara til dómstólanna, ef þeir óska þess, og telja það sé hagfeldara eða ódýrara.

Framsm. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) kom aftur með þá mótbáru í móti þessu frv., að það mundi fæla vátryggingarfélögin burt úr landinu. Eg er hræddur um, að hv.þm. hafi alls ekki heyrt þau orð mín, sem eru sönn, að beztu félögin, sem hér eru, hafa sjálf skuldbundið sig til þess að leggja þau mál, sem ágreiningur rís út af, í gerð. Hví ættu þau þá að fælast okkur, þótt við fyrirskipum það með lögum, sem þau sjálf hafa heimilað? Eg get ekki séð það og eg hygg, að flestir aðrir sjái það ekki heldur, hvaða hvöt þau hafa til þess. Eg held, að þetta sé að eins einhver grýla, eða óþörf hræðsla. Háttv. þm. sagði og, að langur tími og miklir vafningar mundu fara í það að fá dómi gerðardóms fullnægt í öðrum löndum. Það held eg nú ekki. Þrætan er einu sinni fyrir alt útkljáð með úrskurði gerðardóms og ekki þarf annars með en að fá »executions« dóm fyrir þeim úrskurði í því landi, sem félagið er í. Hið sama verðum við líka að gera, þótt við fáum hæstaréttardóm í brunabótamálum, ef félagið er í öðru landi, t. d. í Havre á Frakklandi, þá verður alveg eins að fá »executions« dóm þar. Þá sagði háttv.þm., að erfitt væri að fá endurvátryggingu, þegar um íslenzka ríkisábyrgð væri að ræða, hann kvað það vera af hræðslu við Íslendinga. Það held eg nú ekki, heldur hygg eg, að þessir erfiðleikar stafi af því, að félög þau, sem talað hefir verið um að fá endurvátryggingu í, voru hin sömu og vátryggingafélögin hér hafa endurvátrygt hjá. Þau félög hafa hótað því, að endurvátryggja ekki í sama stað aftur, ef íslenzkt ríkisvátryggingarfélag fengi endurvátrygt þar. Svona þykir þeim mikils um vert, að geta rekið störf sín hér, og kemur það ekki vel heim við þau orð háttv.þm., að þau muni fælast okkur. Þá sagði háttv.þm. að úr göllunum mætti bæta með því, að heimta af félögunum, að þau legðu fram tryggingarfé hér í landi. En það er ekki þar sem skórinn kreppir, að félögin borgi ekki, þegar dómur einu sinni er fallinn, heldur hvað málareksturinn kostar mikið fé og fælir menn frá því, að sækja félögin að lögum, en knýr menn til að þola heldur rangláta féfletting. Það getur staðið yfir 4-5 ár. Og á því yrði engin bót ráðin, þótt tryggingarfé væri sett hér á landi. Eg vona nú, að háttv. deild fallist á þetta frumv. Eg skal geta þess, að við nefndarmenn gerðum alt, sem í okkar valdi stóð, til þess að vanda sem mest til frumv. og reyndum að kynna okkur það hjá útlendum félögum, hvort þau mundu fælast landið, þótt lög þessi yrðu samþykt. Félögin voru nokkuð þögul, en eg hefi ástæðu til þess að halda, að beztu félögin fari ekki. Frumvarp þetta er samið af lagamanni, sem hefir mikla þekkingu í þessum málum og manna mesta reynslu hér fyrir því, hve mikinn hnekki margir hafa beðið af hrekkjum hinna lakari félaga, sem fólkið hefir oft vátrygt hjá, eins og verða vill um almenning, að hann fer til hins fyrsta hins bezta. Eg er sannfærður um það, að í frv. felst mikil réttarbót og hræðslan við, að það muni fæla góð félög úr landinu, hygg eg að sé ástæðulaus. Þótt það fæli hin lakari burt gerir ekkert til. Þau ættu að fara sem fyrst.

Flutnm. (Jón Þorkelsson) Eg álít, að ekki sé þess þörf að fara mörgum orðum um þetta mál. Það er upplýst með tillögunni sjálfri, hvernig í því liggur. Nefndin, sem kosin hefir verið til þess að dæma um ritgerðir, sem sæma ætti - eða sæma ekki - verðlaunum af »Gjöf Jóns Sigurðssonar« fann til þess, að not verða ekki að sjóðnum, því síðustu 10 árin hefir enginn sent verðlaunanefndinni ritgerðir. Á þennan hátt hefir sjóðurinn vaxið, og er það ekki nema gott, en hann hefir á þennan hátt ekki náð tilgangi sínum, því tilætlunin með sjóðnum er, að hann geri gagn. Þess vegna hefir verðlaunanefndin, sem kosin var á síðasta þingi, skotið því til alþingis í álitsskjali sínu, að breyta reglugerð sjóðsins í þá átt, sem eg hefi farið fram á í tillögum mínum. Það virðist svo sem menn séu ragir við að leita verðlauna af sjóðnum fyrir rit sín. Þess vegna hefir nefndin stungið upp á því, að reglugerðinni sé breytt þannig, að sjóðnum sé ekki eingöngu varið til verðlauna, heldur einnig til þess að gefa út þessi rit og til þess að styrkja útgáfur merkilegra heimildarrita. En öll skulu rit þessi lúta að sögu Íslands, bókmentum þess, lögum, stjórn og framförum. Eg skal geta þess um viðaukatill., að hún breytir orðinu »Landshöfðingi« í upphafi 4. gr. í »Stjórnarráð Íslands«, af því hitt á ekki lengur við. Þetta er gert til þess, þegar konungsstaðfesting er fengin á reglum um »Gjöf Jóns Sigurðssonar«, að þá megi færa þessar breytingar inn í meginmálið og gefa þær svo út sem heildartexta.

Hannes Hafstein Eg tók svo eftir, að háttv. flutningsm. (J. Þ.) segði, að tillaga sín væri í fullu samræmi við uppástungu verðlaunanefndarinnar. En mér virðist ekki vera fult samræmi þar á milli. Ef eg má lesa upp tillögu verðlaunanefndarinnar á þgskj. 622 þá geta háttv. deildarmenn heyrt, hvað sú nefnd leggur til; tillagan hljóðar svo: »Jafnframt leyfum vér oss að skjóta því til alþingis, hvort eigi þyki ástæða til að rýmka nokkuð um veitingaskilyrðin í 2. gr. Reglnanna um »Gjöf Jóns Sigurðssonar« 24. ág. 1881, svo sem t. d. að það væri heimilt, þegar engin ritgerð bærist, sem þætti verðlaunaverð, að veita nokkuð til útgáfu vel saminna rita eða merkilegra heimildarrita viðvíkjandi sögu Íslands og bókmentum, lögum þess, stjórn og framförum«. Þetta verður ekki skilið öðru vísi en svo, að því að eins, að verðlaunanefndinni berist engar ritgerðir, sem séu verðlaunaverðar, þá megi verja vöxtum sjóðsins til þess að styrkja útgáfu merkra heimildarrita, sem snerta sögu Íslands o. s. frv. En í þessari till.hv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), eins og hún liggur fyrir, er þetta sett jafnhliða. Eftir henni má verja fénu eingöngu eða jafnframt til að styrkja útgáfur heimildarrita, jafnvel þótt verðlaunaverðar ritgerðir liggi fyrir. En tilætlun verðlaunanefndarinnar hefir þó verið, að verðlaun fyrir ritgerðir sé látin ganga fyrir hvorutveggju hinu: að styrkja útgáfur slíkra rita og að styrkja útgáfur gamalla heimildarrita. Eg vil alls ekki geta þess til, að tillagan sé orðuð þannig með vilja, til þess að hér sé fremur »innhlaup« fyrir þá menn, sem oft þurfa á fé að halda til þess að gefa út gömul heimildarrit. En hitt er víst, að þingsályktunartillögunni ber ekki saman við tillögur verðlaunanefndarinnar.

Flutnm. (Jón Þorkelsson) Hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) bar mér þær getsakir á brýn, að eg flytti þessa tillögu í eigingjörnum tilgangi, og að eg með þessari tillögu væri að vinna fyrir félag, sem eg er mikið viðriðinn, Sögufélagið. Tillagan hjá mér er ekki orðuð öðruvísi, en við nefndarmennirnir förum fram á í bréfi okkar til alþingis. Meiningin í tillögunni er alveg sú sama, ef háttv.þm. vill brjóta tillöguna til mergjar. Hér stendur í tillögunni, in primis að verðlauna skuli vísindaleg rit, en þegar þeirra er ekki kostur, þá styrkja útgáfu slíkra rita, og í þriðja lagi að styrkja útgáfu heimildarrita. Eg vil leyfa mér að lesa upp 2. gr. tillögunnar, hún hljóðar þannig: »Innstæða sjóðsins haldist óskert, en vöxtunum má verja 1. til verðlauna fyrir vel samin vísindaleg rit. 2. til þess að styrkja útgáfu slíkra rita annars kostar, og 3. til þess að styrkja útgáfu merkilegra heimildarrita. Öll skulu rit þessi lúta að sögu Íslands, bókmentum þess, lögum, stjórn eða framförum«. Hér má ekki stryka út orðin »annars kostar«. Ef ekki er kostur vísindalegra rita til verðlauna, þá skal verja vöxtum hans, eins og hér segir. Eg vona nú menn skilji, að meiningin er hér sú sama og er í bréfinu. Það átti líka að vera sama meining. En það má orða þetta um aftur, ef mönnum sýnist svo. Misskilningurinn liggur í því, að h. 1. þm. Eyf. (H. H.) hefir ekki komið því fyrir sig, hvað »annars kostar« þýðir.  (Jón Ólafsson: En 3. liður?)  . 3. liður kemur sem síðasta leyfi.  (J. Ól.: Ekki frá nefndinni)  . Jú, nefndin leggur það til, »að veita nokkuð til vel saminna rita eða merkilegra heimildarrita viðvíkjandi sögu Íslands«. Hér stendur þetta í 3. lið með einmitt sömu orðunum og nefndin leggur til í bréfi sínu. Þótt menn hafi gaman af að gera ýmislegt að kappsmáli, þá bið eg menn um, að gera ekki jafn meinlaust mál og þetta er að því.

Hannes Hafstein Eg skal taka það fram, að mér er þetta ekki kappsmál. En úr því háttv. flutnm. (J. Þ.) lýsir því hér með yfir, að meiningin í tillögum sínum á þgskj. 630 eigi að vera sú sama og í till. verðlaunanefndarinnar á þgskj. 622, þá er honum skylt að lagfæra orðalagið á tillögu sinni. Eins og þetta stendur hér í tillögunni, geta orðin: »annars kostar« ekki átt við 3. lið. 3. liður er hér alveg sjálfstæður, svo hann verður jafn rétthár 1. lið. Ef hv. flutningsm. finnur ekki ástæðu til þess að fá málið tekið út af dagskrá í þessu skyni, þá verð eg að stinga upp á nefnd.

Flutnm. (Jón Þorkelsson) Eg hefi ekkert á móti því, að nefnd sé sett í málið, ef hún vinnur að málinu undandráttarlaust. En eg ætla orðin »annars kostar« hafi einkum flækst fyrir háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.), því að honum mun vera annað mál tamara en ósvikin íslenzka. Ef honum er hugarhægð í því að færa þau í 1. lið, hefi eg ekki á móti því.

Hannes Hafstein Mér hefir ekki dottið í hug að bregða háttv. flutnm. (J. Þ.) um eigingjarnar hvatir. Eg átti að eins við vísindalegar hvatir, sem lýstu sér í sérstökum áhuga á útgáfu fornra »heimildarrita«. En nú vænti eg, að hann sansist á þetta, og ef orðin, »annars kostar« eru sett strax eftir 1. lið, þá er alt komið í lag. Eg vil því leggja það til, að málið sé tekið út af dagskrá.

Flutnm. (Jón Þorkelsson) Eg skal gjarnan mælast til þess, að málið verði tekið út af dagskrá.

Pétur Jónsson Af því að engar umræður urðu um þetta frumvarp við l.umr., kemst eg ekki hjá því, að taka hér fram nokkrar almennar athugasemdir, sem skýra það, hvers vegna eg skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara, þótt eg að vísu geti að miklu leyti skírskotað til almennra aths. h. þm. A.-Sk. (Þ. J.). Þegar eg sá fyrst þetta frumv., skal eg játa það, að mér þótti ekki ráðlegt að fara nú að hleypa sér út í þann kostnað, sem leiðir af reglulegri útrýmingarböðun. Bygði eg það á því, að í mínu héraði hafði tekist svo vel böðunin síðast, að eg hugði að nú væri alveg búið að sigra þessi fáu kláðatilfelli, sem gert höfðu vart við sig, síðan aðalútrýmingartilraunin fór fram í nokkrum héruðum. Mér hafði skilist svo í samtali við Myklestad, þegar hann var að byrja afskifti sín af þessu máli, að hann vildi reyna að útrýma kláðanum með sem minstum kostnaði, en þó með tóbaki; það eitt áleit hann örugt, og komast mundi mega af með eina rækilega böðun, með 8 daga innistöðu. Eg sá nú, eins og aðrir, að eitt bað mundi ekki vera fyllilega öruggt, því að ef menn vilja vera vissir um að drepa eggin á hverri kind, þá þarf að baða tvisvar. Þetta kannaðist líka Myklestad við, en sagði, að eftir eina duglega böðun myndi kláðinn ekki koma upp nema á fáum stöðum og mjög takmörkuðum svæðum, og þá væri hægt að taka fyrir kverkar honum jafnótt og upp kæmi. Eg skal nú ekki segja, hvort þetta hefir verið vitlaust, en hitt veit eg, að það er unt að útrýma honum, því að það hefir verið gert alveg í Þingeyjar- og Eyjafjarðarsýslum, og var hann þó slæmur þar áður. Það getur skeð, að þar komi upp kláði síðar, en hann er þá kominn annarstaðar að, því að á þeim tveim stöðum á þessu svæði, þar sem vart varð við hann eftir aðalböðunina, var þegar tekið af skarið, og þessi litli vottur drepinn. Þess vegna er eg á því, að ef aðferð Myklestads hefði alstaðar verið beitt svikalaust, þá hefði það heppnast, að útrýma kláðanum. Eg tek þetta fram af því, að menn álíta alment, að sú aðferð hafi verið alvitlaus. Henni var ekki rækilega framfylgt og þess vegna kom hún ekki að gagni, en það sýnir, að okkur er ekki trúandi til slíkra framkvæmda, og að við getum því ekki verið öruggir um útrýmingu, hvort sem beitt er þessari aðferð eða hinni. Úr því að tilraun Myklestads heppnaðist ekki, álít eg því varlega leggjandi út í þann kostnað, sem þessi nýja tilraun hefir í för með sér. En á hinn bóginn álít eg samt, að nú sé hægra en áður að halda kláðanum í skefjum. Að minsta kosti held eg, að aldrei verði hætta á því, að hann komi að verulegu meini héðan af, þar sem eg þekki til í mínu nágrenni. Þar eru menn búnir að taka upp þær aðferðir til þess að bæla hann niður, áður en hann gerir skaða, að hann er þar ekkert voðalegri en t. d. lús á fénu. En þótt þetta sé nú mín skoðun, þá hafa þó nánari upplýsingar um það, hvar kláði hefir komið upp, og svo þessar síðustu kláðafréttir gert það að verkum, að eg mun ekki setja mig upp á móti því, að gerð sé ný tilraun, og álít eg þá rétt, að fylgja sem fastast fyrirmælum dýralæknis, því að það hefir ekkert að þýða, þótt við hinir viljum hafa það svo eða svo, það verður að gilda, sem stjórnarvöld og fræðimenn í þessari grein segja. Það verður að hafa eining í ráðum og framkvæmd. Eg vil því ekki fara fram á það að breyta þessu frv. í neinum verulegum atriðum, eða taka upp aðra aðferð, enda þótt mér hefði fundist að hægt væri að fara öðru vísi að þessu, og kosið, að ákvæðin væru nokkuð mildari, þar sem nú er þó víða alveg kláðalaust. Eg vil enga veilu í þessu hafa, úr því að út í þetta er komið, og minn fyrirvari átti því alls ekki að þýða það, að eg mundi snúast á móti frv., heldur mun eg yfirleitt fylgja nefndinni, þótt eg geri þessar athugasemdir. Eg býst nú við að það sé svo, að mörgum manni þyki leitt að taka mikinn kostnað upp á landssjóð, eins og sakirnar standa. Eg hefði líka helzt kosið, að bændur borguðu sjálfir kostnaðinn. En undir því er mest komið að umsjónarmenn með böðunum og baðarar í sveitunum séu duglegir og trúverðugir menn, og er mest trygging fyrir því, ef þeir eru skipaðir af stjórnarvöldunum og taka laun sín að miklu úr landssjóði. Þá eru þeir óháðir og vel valdir. Aðalhindrunin fyrir því að almenn böðun komi að haldi er sú, að hún sé ekki nógu trúlega framkvæmd að öllu leyti og fullkomin sótthreinsun jafnframt. En sótthreinsunin er til þess að drepa síðasta kláðamaurinn, og á það er eg vantrúaður. Tvíböðunin mun reynast »rationel«, ef ekki er svikist um, en þessi sótthreinsun er vafasöm eins og dýralæknirinn hugsar sér hana. Þar virðist mér vera engu minni en hjá Myklestad. Viðvíkjandi tillögu háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) um það, að allur kostnaður skuli greiðast úr landssjóði, hefi eg það að segja, að eg mun þar fylgja nefndartillögunum.

Flutningsm. (Bjarni Jónsson) Mér er það ekki fullkomlega ljóst, á hvaða grundvallarreglu nefndin byggir það, að vilja heldur bæta við tveim læknishéruðum en þrem, þegar hún viðurkennir að mikil nauðsyn sé á því læknishéraði, sem eg fer fram á að stofnað verði. Kostnaðaraukinn er ekki svo mikill, að þau mannslíf, sem frelsuðust, mundu ekki gera margfalt meira en borga hann. Líka er þess að gæta, hve mikið mundi sparast við allan þann ferðakostnað, sem fer í það að sækja lækni langa leið, og eg lít nú einu sinni svo á, að landssjóður sé ekki nein sérstök persóna, sem eigi að hugsa um það eitt, að safna saman eins miklu fé og hægt er, heldur á hann að bæta hag landsmanna - þeir eiga heimting á því, því að hann er þeirra eign.  (Jón Jónsson, S.-Múl.: Engir læknar til)  . Fáist enginn læknir í héraðið, verður auðvitað að sætta sig við það, en eg verð fyrst að sjá að það sé rétt. Eg hefi raunar ekkert yfirlit hjá mér nú, en ef menn vilja leyfa málinu að ganga til næstu umræðu, þá skal eg vera svo undirbúinn, að eg geti hrakið þessa mótbáru. Eg er þess fullviss, að nægilegur fjöldi sé af læknum, sem nú stunda nám hér og erlendis og ljúka prófi í vor, til þess að fylla þau læknishéruð, sem nú verða stofnuð. En eftir venjunni að dæma, hafa menn ekki skirst við að stofna ný héruð og metið þessa mótbáru lítils. Einu sinni voru á sama þinginu stofnuð 6 eða 7 héruð, sem fyltust strax, eða smámsaman, og það er hægra fyrir héruð, sem eru til, að fá lækna, en fyrir lækna að fá héruð, sem ekki eru til. Eg skil ekki í því, að nefndin þurfi að vera á móti stofnun þessa héraðs, þótt hún hafi ekki mælt með fleirum en tveim héruðum. Þegar nú öll ábyrgðin er tekin af hennar herðum og flutt yfir á mig, þá vona eg, að hún geti greitt þessu máli atkvæði sitt.