Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hafa borist bréf frá forsætisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1155, um ráðningu starfsfólks með skerta starfsorku, frá Ásmundi Friðrikssyni, og á þskj. 1205, um aðgreiningu þjóðarinnar og jöfn tækifæri, frá Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1094, um sanngirnisbætur, frá Indriða Inga Stefánssyni. Þá hafa borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1037, um kostnað ríkissjóðs við að draga úr tekjuskerðingum, frá Birni Leví Gunnarssyni, og á þskj.1172, um miðlunartillögu ríkissáttasemjara, frá Halldóri Auðar Svanssyni.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp sem formaður hv. stjórnskipunar- eftirlitsnefndar því mér er vandi á höndum. Eins og forseta er kunnugt þá hefur meiri hluti nefndarinnar beðið um að skýrsla ríkisendurskoðanda um Lindarhvol frá árinu 2020 verði tekin til umfjöllunar í nefndinni og ég hef orðið við því. Nú hlýddi ég á hæstv. forseta í útvarpinu í gær gefa mér alls kyns góð ráð um það hvernig best væri að stjórna fundum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. En mig langar til þess að biðja hæstv. forseta að stuðla að virðingu Alþingis, gegnsæi og ábyrgum stjórnarháttum og flækja nú þetta mál ekki frekar en nú er orðið og aflétta trúnaði af greinargerðinni sem forsætisnefnd hafði samþykkt að aflétta trúnaði af í apríl í fyrra. Þetta getur ekki gengið svona lengur, hæstv. forseti. Hvað er verið að fela? Hvernig á hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að geta haldið fundi, hvað þá opna fundi, um skjöl sem ekki má vitna í og ekki má nýta sem gögn í máli sem við ætlum að ræða?

Herra forseti. Ég kem upp til að spyrja hæstv. forseta út í sama mál og nefnt var hér áðan. Hvernig er hægt að ætlast til þess af þingnefnd að hún fjalli um mál án þess að hafa aðgang að og mega ræða grunngögn málsins, þá vinnu sem hefur átt sér stað við það mál? Hæstv. forseti hefur tjáð sig um þetta núna um helgina og nú liggja fyrir lögfræðiálit, þingið lét vinna lögfræðiálit, Miðflokkurinn lét fyrir margt löngu vinna lögfræðiálit um þetta og nú virðast fjölmiðlar komnir með lögfræðiálit sem öll benda til þess að það beri að birta þessa skýrslu sem var send þinginu, hæstv. forseti á sínum tíma tók við henni fyrir hönd þingsins og nú spyr umboðsmaður Alþingis um málið. Í ljósi þess velti ég fyrir mér: Er ekki tímabært, hæstv. forseti, að aflétta leyndinni af þessu skjali sem var afhent þinginu og þingið þarf nú að vinna með?

Herra forseti. Ég tek heils hugar undir það sem hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar nefnir hér og er algjört lykilatriði í þeirri vinnu sem fram undan er hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, þ.e. ef við eigum að komast að því hvað gerðist þegar verið var að selja eigur ríkisins upp á hundruð milljarða verðum við að geta skoðað öll þau gögn sem þar eru undir, einkum og sér í lagi vegna þess að það liggur fyrir að tveir ríkisendurskoðendur komust ekki að nákvæmlega sömu niðurstöðunni. Ég hlýddi líka á viðtal við hæstv. forseta þingsins í útvarpinu í gær. Mér fannst svolítið áhugavert að þar kom fram að bréf sem sent er þinginu frá fyrrverandi settum ríkisendurskoðanda með greinargerð sem fór formlega inn til þingsins er lesin af hæstv. forseta þingsins sem hefur hana hjá sér, flettir í henni, skoðar og gluggar í, gat síðan í engu svarað spurningum þáttastjórnandans í gær um það sem í henni er, eðlilega vegna þess að það liggur trúnaður yfir skjalinu. Þá auðvitað sitjum við í þeirri stöðu, við sem erum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að við erum í nákvæmlega sömu stöðu  
            

Virðulegi forseti. Sem nefndarmaður í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd horfi ég í ákveðinni forundran á þá atburðarás sem hér er að teiknast upp. Mér finnst eiginlega bara með svo miklum ólíkindum að út af þessari greinargerð séum við komin með Lindarhvolsmálið og skýrsluna, sem enginn hefur verið að kalla eftir á undanförnum vikum, mánuðum eða síðan hún var síðast til umræðu, í fangið aftur. Enn þá er leynd yfir greinargerðinni og við megum ekki spyrja neinn og við eigum samt að fá settan ríkisendurskoðanda á opinn fund. Þetta er í rauninni ekki að ganga upp. Eðlilegast í þessu máli væri bara að klára þetta með því að birta þessa greinargerð. Ég held að staðan sé sú að hún verður alltaf birt fyrir rest. Það er eitthvað sem hlýtur að gerast fyrir rest og það er bara best að klára það. Það er bara eins og að rífa plásturinn af, best að gera það hratt.

Virðulegi forseti. Um leið og ég tek undir þau orð sem hér hafa verið látin falla varðandi þetta hneyksli með ekki-birtingu Lindarhvolsskýrslunnar, þá kem ég hér upp í öðrum erindagjörðum. Ég kem hér upp til að bera af mér sakir því þann 15. mars sl. vændi hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir mig um útlendingaandúð. Ummæli hv. þingmanns urðu til þess að ég ákvað að leggja málið fyrir forsætisnefnd. Ummæli hv. þingmanns úr ræðustóli Alþingis eru sérstaklega til þess fallin að kasta rýrð á mig persónulega og geta kallað fram illmælgi og rógburð gagnvart mér í þjóðfélaginu, eru ærumeiðandi og til þess eins ætluð að sverta mannorð mitt. Þessi ummæli hv. þingmanns, þar sem hún fullyrðir að ég sé haldin útlendingaandúð, 

Virðulegur forseti. Ég kem hér upp til þess að standa með Ingu Sæland vegna þess að í þessari umræðu sem þarna fór fram var Flokkur fólksins að leggja fram breytingartillögu, það var ekki eingöngu Inga Sæland. Á þeim árum sem ég hef þekkt hana hef ég aldrei þekkt hana fyrir útlendingaandúð eða -hatur og að koma hér upp í ræðustól og fullyrða það, vegna þess að Flokkur fólksins kemur með breytingartillögu við ákveðið mál, er ekki boðlegt og á ekki að líðast. Mér er það gersamlega óskiljanlegt hvernig í ósköpunum á að vera hægt að snúa því sem við í Flokki fólksins vorum að gera þarna upp í eitthvert útlendingahatur eða útlendingaandúð. Ég vísa því heim til föðurhúsanna og viðkomandi þarf þá bara að fara í naflaskoðun um það hvers vegna í ósköpunum hún hefur þá skoðun.

Herra forseti. Stundum líður mér eins og Punxsutawney Phil, múrmeldýrinu knáa sem þurfti að lifa sama daginn aftur og aftur. Og alltaf tölum við um Lindarhvol vegna þess að alltaf stendur forseti Alþingis í vegi fyrir því að birt sé greinargerð sem ég hélt að við hefðum öll fyrir mörgum árum verið sammála um að ætti að vera birt, ætti að vera opinber, ætti að vera hluti af opinberum gögnum sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefði í höndunum til að ganga frá því máli. Vegna þess að virðulegur forseti er farinn að segja hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur, hvernig best sé að stýra fundum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í gegnum útvarpspistla er kannski ágætt að rifja líka upp hvernig þetta var á síðasta kjörtímabili, af því að þá sat ég í þeirri nefnd og þá var ein af helstu ástæðunum fyrir því að umfjöllun um þetta mál strandaði sú að það vantaði greinargerð setts ríkisendurskoðanda með þeim upplýsingum 

Í tilefni af athugasemd hv. þm. Ingu Sæland hér fyrr á fundinum vill forseti taka það fram að forsætisnefnd hefur móttekið það bréf sem hún hefur sent og það verður tekið fyrir á næsta fundi. Forseti vill hins vegar geta þess að varðandi ummæli sem falla á þingfundi þá verður forseti, ef hann telur tilefni til, að gera athugasemdir við orðalag þingmanna ef hann telur að það sé ekki sæmandi. Hins vegar verður forseti að geta þess að oft getur verið mjótt á skilsmununum milli harkalegrar pólitískrar umræðu og svo þess sem telja má meiðandi fyrir einstaka þingmenn og verður í raun og veru bara mat forseta á staðnum við þær aðstæður að ráða hvað það varðar. En erindi hv. þingmanns verður tekið fyrir á vettvangi forsætisnefndar og afgreitt þar.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þetta innlegg þitt. En ummælum sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir kom með hér úr ræðustóli var ekki beint gegn stjórnmálaflokki eins og venjan er hér, þar sem er verið að tala um að Flokkur fólksins eða Miðflokkurinn eða Sjálfstæðisflokkur eða hinn og þessi flokkur sé svona eða hinsegin, heldur beindi hún orðum sínum beint að mér persónulega og minni persónu, minni æru úr ræðustóli Alþingis. Ef það er í rauninni ekki vanvirðandi framkoma - leyfist að vera með vanvirðandi framkomu hér úr æðsta ræðustóli landsins? Er það leyfilegt samkvæmt þessum siðareglum? Til hvers erum við með þær, virðulegur forseti? Hún kallaði það að ég væri hér að flytja ódýran og ógeðfelldan popúlisma, sem má alveg vera og er bara eðlileg skoðun og allt í lagi með það, ég get tekið því eins og hver sem er, en hún bætti við, sem byggir ekki á staðreyndum - sem er rangt - heldur byggir á útlendingaandúð. 

Herra forseti. Vegna orða hv. þm. Ingu Sæland er rétt að vekja athygli hennar á því að hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir sagði ekki að hv. þingmaður væri rasisti. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir sagði hér í atkvæðagreiðslu um breytingartillögu hv. þm. Ingu Sæland að tillagan bætti um betur, ekki þingmaðurinn.  
            

Ég hvet alla til að gera það.

Já, þetta er hérna.

Áður en tekið er fyrir fyrsta dagskrármálið vill forseti geta þess til skýringar að gert er ráð fyrir að í dag verði tveir þingfundir, fyrst þingfundur með óundirbúnum fyrirspurnum og síðan sérstakri umræðu. Að því loknu verður settur nýr þingfundur með munnlegum fyrirspurnum. Forseti lítur svo á að það sé samkomulag um að sá fundur geti staðið lengur en þingsköp kveða á um til að ljúka þeim fyrirspurnum sem þar liggja fyrir.

Til svara eru: Forsætisráðherra, innviðaráðherra, matvælaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, utanríkisráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og heilbrigðisráðherra.

Virðulegi forseti. Fréttir af landsþingi Vinstri grænna gefa mér tilefni til að koma hingað upp og spyrja hæstv. forsætisráðherra út í ályktun á þinginu um heilbrigðismál. Þar kom m.a. fram að heilbrigðisþjónusta ætti að miða að því að bæta lífsgæði og jöfnuð, óháð efnahag, búsetu og aðstæðum, og að einkarekstur í heilbrigðisþjónustunni ætti ekki að vera í ágóðaskyni. Undir þetta allt get ég tekið af heilum hug. Þessi fullyrðing er góð og gild. Staðreyndin er hins vegar sú að í stjórnartíð þessarar ríkisstjórnar, undir forsæti hæstv. ráðherra, fá þeir helst strax heilbrigðisþjónustu sem eru annaðhvort ríkir, frekir eða tengdir. Við sjáum að biðlistar eru að lengjast og lengjast. Þeir eru reyndar orðnir að sérstöku vörumerki þessarar ríkisstjórnar. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvað þessi ályktun þýðir gagnvart einkareknum heilsugæslum eins og heilsugæslunni í Salahverfinu, eins og heilsugæslunni á Höfða eða í Lágmúla eða Læknavaktinni, allt heilsugæslur sem eru efstar í ánægjuvog almennings og þær veita góða þjónustu óháð efnahag. Það er líka búið að gera samninga eða samningur fyrirhugaður við Klíníkina til þess að draga úr biðlistum, stytta kvalir fólks sem er búið að vera vikum og jafnvel mánuðum og sum hver árum saman á biðlistum. Hvað þýðir þessi ályktun gagnvart þessum einkareknum heilsugæslustöðvum og sjálfstætt starfandi heilbrigðisstofnunum? Vill forsætisráðherra draga enn frekar úr aðgengi fólks að heilbrigðisþjónustu með því að fækka valkostum eða hvernig ber að túlka nákvæmlega þessa ályktun frá landsþingi Vinstri grænna?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég verð nú að viðurkenna að þegar hún sagði að hún gæti tekið undir ályktun frá landsþinginu, ég datt eiginlega út eftir það því að mér fannst hv. þingmaður vera að opna á svo áhugaverðan möguleika. Ég bara þakka fyrir það. En í stuttu máli vil ég nú segja að það þarf engum að koma á óvart að landsfundur Vinstri grænna álykti til stuðnings hins opinbera heilbrigðiskerfis. Það er auðvitað það sem við höfum unnið að, m.a. í okkar tíð í heilbrigðisráðuneytinu. Þá lögðum við sérstaka áherslu á að styðja betur við annars vegar heilsugæsluna sem slíka og hins vegar auðvitað sjúkrahúsin og heilbrigðisstofnanirnar úti um land. Á sama tíma var lögð mikil áhersla á að lækka kostnað almennings. Það voru stigin stór skref í því til að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga með það að markmiði að koma henni á par við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndum. Nú er það svo, eins og hv. þingmaður þekkir hins vegar, að við erum auðvitað með ákveðna þætti í okkar heilbrigðiskerfi - þingmaðurinn nefnir sérstaklega einkareknar heilsugæslustöðvar sem raunar eiga ekki að greiða sér út arð af því að um það var fjallað sérstaklega í ályktuninni og hluti af því þegar lagt var af stað í þá vegferð var að taka fyrir það. Það hefur ekki verið gert alls staðar í heilbrigðiskerfinu og mér finnst það vera umræða sem mætti vel taka hér upp á Alþingi, hversu æskilegt það er að verið sé að greiða arð út úr grunnþjónustu eins og heilbrigðisþjónustu. Það finnst mér vera risastór spurning. Það væri kannski eitthvað sem áhugavert væri að ræða við hv. þingmenn. Hvað þýðir ályktunin? Hún þýðir í raun og veru bara nákvæmlega það að við leggjum áfram höfuðáherslu á að hið opinbera heilbrigðiskerfi sé miðlægt í okkar heilbrigðisþjónustu, þannig á það að vera, á sama tíma og við erum að sjálfsögðu meðvituð um að hlutar heilbrigðiskerfisins eru reknir með samningum í gegnum sjúkratryggingar og það skiptir miklu máli að setja skýrar leikreglur um þá samninga, t.d. þegar kemur að arðgreiðslum.

Virðulegur forseti. Eftir þetta svar hæstv. forsætisráðherra þá sýnist mér - og það er bara eins og gengur og gerist í pólitík - að þessi ályktun frá landsfundi Vinstri grænna sé bara til heimabrúks, af því að við sem erum hér inni erum öll sammála um það módel sem við erum að byggja upp, nokkurn veginn norrænt módel þar sem ríkið ábyrgist opinbera þjónustu en fær til liðs við sig sjálfstætt starfandi aðila í heilbrigðisþjónustu til að byggja undir lífsgæði fólks og efla þjónustu við það. Ríkið tryggir jafnan aðgang og síðan getum við leitað til annarra um að tryggja þá þjónustu. Því er ég fegin að hér sé verið að tala skýrt, að það sé ekki verið að hrófla við einkareknum heilsugæslustöðvum eða samningnum við Klíníkina um að fækka á biðlistum, hann er ekki í hættu og ég er mjög fegin því. Ég er enn þá bara svolítið að klóra mér í hausnum yfir því til hverra þessari ályktun er beint, annarra en þeirra í grasrótinni - það er bara eins og gengur. 

Herra forseti. Ég held að það sé mikil einföldun að segja þegar stjórnmálaflokkar eða hreyfingar marka sína stefnu á landsfundi að sú stefna sé til heimabrúks. Auðvitað er hún það ekki. Það er hún sem leggur línurnar fyrir kjörna fulltrúa. Eins og kom fram í mínu fyrra svari þá beitti heilbrigðisráðherra Vinstri grænna, hæstv. matvælaráðherra Svandís Svavarsdóttir, sér fyrir þessari stefnu í sinni tíð sem heilbrigðisráðherra sem gekk út á það að styðja betur við þessar grunnstoðir í kerfinu, því álitamálin í heilbrigðisþjónustu eru ekki bara um að tryggja jafnt aðgengi sem ég tel, eins og hv. þm. þingmaður, að við getum flest verið sammála um. Þau snúast líka um hvaða ramma við sníðum utan um þá samninga sem gerðir eru. Ég vil bara rifja upp skýrslu Ríkisendurskoðunar t.d. um samninga við sérgreinalækna þar sem gerðar voru mjög alvarlegar athugasemdir við samningagerð ríkisins. Það hefur valdið því að ekki hefur náðst að ná samningum við þessa mikilvægu starfsstétt af því aðilar eru ekki sammála um hvaða ramma eigi að sníða. Ég hlýt að gera því skóna að hv. þm. þingmaður sé mér sammála um að sá rammi verði að vera skýr 

Herra forseti. Það fór eins og marga grunaði strax árið 2017 að þegar ríkisstjórn var mynduð ekki um pólitíska stefnu eða sýn þá myndi hún snúast bara um stólana, stólaskipti og eyðslu. Það hefur aldeilis komið á daginn og við sjáum afleiðingarnar. Ríkisstjórnin hefur leitt verðbólguþróun með gjaldahækkunum og gegndarlausri eyðslu. Verðbólga nær nýjum hæðum þrátt fyrir að stríðsverðbólgan sé liðin hjá. Á Covid-tímabilinu sagðist ríkisstjórnin þurfa að eyða óvenju miklum peningum og allir skildu það af því það fylgdi sögunni að strax og faraldurinn væri liðinn hjá eða efnahagsleg áhrif hans yrði ráðist í sparnað til að greiða niður skuldirnar. Annað kom á daginn. Ríkisstjórnin taldi sig hafa myndað nýjan grunn í útgjöldum og byggði svo ofan á hann, sló öll met í ríkisútgjöldum. Bætti svo við í nefnd, heldur betur, núna síðast og nú heyrum við af því að hallinn verði enn þá meiri vegna þess að jafnvel þessar stórkostlegu áætlanir um útgjaldaaukningu dugðu ekki til til að gera grein fyrir hallarekstri ríkisins. Afleiðingin er sú að vörur og þjónusta hækka og Seðlabankinn grípur til vaxtahækkana sem leiðir til aukinnar greiðslubyrði vegna húsnæðislána. Hæstv. forsætisráðherra fór í viðtöl við fjölmiðla um þetta mál fyrir nokkrum dögum, nú um helgina, og sagði skuldastöðuna vera góða. Hún var góð, hæstv. forseti, þar til þessi ríkisstjórn tók við. Fleiri vildu lána Íslendingum peninga á lægri vöxtum en beðið var um. Það er breytt. Nú eru vextirnir sem ríkisstjórnin þarf að greiða einhverjir þeir hæstu í Evrópu. Við erum ekki í samdrætti, sagði hæstv. forsætisráðherra. Hvernig gætum við verið í samdrætti þegar ríkisstjórnin eyðir eins og enginn sé morgundagurinn? Hæstv. ráðherra sagði líka að brugðist yrði við með aukinni tekjuöflun. 

Að gefnu tilefni þá vill forseti taka það fram að ræðutími er eingöngu tvær mínútur í fyrri umferð og ein mínúta í síðari umferð í óundirbúnum fyrirspurnum.

Herra forseti. Það er alveg rétt sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson bendir hér á, algerlega rétt, að þegar ég tók við sem forsætisráðherra og þessi ríkisstjórn tók við var kominn hrein og bein innviðaskuld. Við getum þá rifjað upp hver var forsætisráðherra áður. Það var hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Það var nefnilega full þörf á því að bæta í heilbrigðiskerfið, það var full þörf á því að bæta í innviðaframkvæmdir, eins og t.d. samgönguframkvæmdir sem höfðu legið algerlega í láginni. Það var komin skuld við innviði þessa lands hvert sem litið var. Hv. þingmaður getur komið hér upp og rætt það að þessi ríkisstjórn hafi aukið útgjöld. Það er alveg rétt, það var full þörf á því. Það var full þörf á því vegna þeirrar stefnu sem hér hafði verið rekin. Það er alveg rétt, sem hv. þingmaður bendir á, að ríkissjóði var beitt, og um það var ágætissamstaða, til að takast á við áhrif heimsfaraldurs, sem er ástæða þess að hægt var að spyrna hratt og örugglega við þegar faraldri lauk þrátt fyrir að það brytist út stríð með tilheyrandi hrávöruverðshækkunum. Staðreyndin er sú að hér eru mikil umsvif, hér er mikill hagvöxtur, töluvert meiri en í flestum samanburðarlöndum, sem gerir það að verkum að sjálfsögðu að við erum ekki að fást við verðbólgu í samdrætti. Hv. þingmaður getur haft skoðun á því að ég leyfi mér að benda á það. Ég get líka sagt það hér og endurtekið það að já, skuldastaðan er góð í alþjóðlegum samanburði. Það er engin ástæða til þess að teikna skrattann á vegginn í þeim efnum. Það sem fyrir liggur hins vegar er að sú fjármálaáætlun sem verður kynnt í næstu viku mun auðvitað bera þess merki að hér er verðbólga sem þarf að ná niður. Við munum beita ríkisfjármálunum í þeim efnum, rétt eins og það skiptir máli að Seðlabankinn hefur beitt sínum stýritækjum til að slá á verðbólgu. Að sama skapi hefur auðvitað skipt miklu máli að vinnudeilur hafa leyst við samningaborðið. Það er gríðarlega mikilvægt til þess að við sameiginlega getum slegið á verðbólgu, náð niður verðbólgu og náð niður verðbólguvæntingum.

Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra reynir oft að drepa málum á dreif og forðast að svara spurningunum, en ég held ég hafi aldrei heyrt jafn lélegt svar frá hæstv. forsætisráðherra og nú. Svarið var einhvern veginn svona: Við þurfum að eyða svo svakalega miklum peningum. Við þurfum að slá öll met í útgjöldum af því að þið rákuð ríkið ekki með nógu miklum halla og komuð skikki á ríkisfjármálin á sínum tíma - og reyndar náðum að umsnúa íslensku efnahagslífi á þann hátt að þessi ríkisstjórn hefur getað lifað af með endalausri útgjaldaaukningu fram að þessu. En nú er það farið að birtast í aukinni verðbólgu. Hæstv. ráðherra segist ekki ætla í beinan niðurskurð og í staðinn eigi að einfalda stjórnkerfið. Er þetta eitthvert grín frá  En ég vil spyrja einnar tiltekinnar spurningar og vonast eftir svari nú: Hefur hæstv. ráðherra, sem hann hlýtur að hafa gert sem formaður efnahagsráðs ríkisstjórnarinnar, lagt mat á eða beðið um mat á því hversu miklu lífeyrissjóðirnir eru búnir að tapa á ríkisskuldabréfum 

Herra forseti. Það kann vel að vera að hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni finnist mín svör léleg en ég held að hann sé í allharðri samkeppni við þá sem hér stendur um slappa innkomu í þennan ræðustól. Vaxtahækkun Seðlabankans - afleiðing af stefnu ríkisstjórnarinnar?

Já.

Hv. þingmaður hefur greinilega ekki fylgst með verðbólguþróun í samanburðarlöndum okkar og það er alveg rétt að verðbólgan virðist ætla að verða þrálátari hér en annars staðar. Það eru ýmsar ástæður fyrir því en að kenna því um að við höfum verið að auka útgjöld, m.a. til heilbrigðismála, m.a. til menntamála, til samgöngumála, það er auðvitað fjarri öllu lagi. Hv. þingmaður talaði um að stækka báknið sem er auðvitað gríðarleg einföldun á því þegar við erum að horfa í það í hvað við erum að verja skattfé almennings. Það er ekki eins og við séum að verja því í að stækka báknið þegar við einmitt tökum afstöðu til þess, sem kallað hefur verið eftir hér úr þessum sal, að gera betur í nákvæmlega þessum málaflokkum. Ég vísa þessari staðhæfingu 

Herra forseti. Fiskeldi Austfjarða hefur sótt um að fá að hefja sjókvíaeldi í Seyðisfirði þrátt fyrir að því er virðist augljóst plássleysi í firðinum. Til að af fiskeldi megi verða þarf að hreinsa út viðurkennt grænt svæði í Skálanesbót, samkvæmt upplýsingum fiskeldisins sjálfs, en einnig verður farið inn á helgunarsvæði Farice-strengsins sem varðar þjóðaröryggi. Eldið kemst því ekki fyrir í firðinum nema með því að sveigja fjarskiptalög vegna Farice, siglingalög, þar sem Seyðisfjörður nýtur siglingaverndar, vitalög, þar sem fiskeldið mun trufla lýsingu, og ofanflóðalög, þar sem mannvirki fiskeldisins verða á yfirlýstu flóðasvæði, sem á nú reyndar að breyta fyrir fiskeldið samkvæmt nýjustu fréttum - fyrir utan að ætla má að framkvæmdin gangi yfir náttúru og samfélag. Eins og kemur fram í áliti Skipulagsstofnunar hefur Seyðisfjörður ótvírætt skapað sér einstaka sérstöðu er varðar menningu og ferðaþjónustu og er hvort tveggja nú í hættu. Segir að framkvæmdin sé talin geta haft talsverð neikvæð áhrif á ferðaþjónustu, sem er einn helsti vaxtarbroddur atvinnulífs á svæðinu, og að áhrif á samfélag og efnahag séu óvissu háð en geti orðið talsverð og verulega neikvæð ef ekki næst sátt um framkvæmdina í nærsamfélaginu. Með því að samþykkja strandskipulagið hefur hæstv. innviðaráðherra með öðrum orðum sett samfélagið sjálft í töluverða hættu að beiðni eins fyrirtækis sem vill leggja undir sig fjörðinn undir eina atvinnugrein sem óvíst er hvort eigi nokkra framtíð. Því spyr ég hæstv. innviðaráðherra: Hvernig stóð á því að hann staðfesti strandsvæðisskipulag á Austfjörðum í andstöðu við 75% íbúa Seyðisfjarðar? Hagsmuna hverra er hæstv. ráðherra að gæta í þessu máli sem nú skekur samfélagið fyrir austan?

Virðulegur forseti. Það er nauðsynlegt, áður en lengra er haldið, að fara aðeins yfir það hvað skipulag er, og hvað er þá strandsvæðisskipulag, hvernig er það unnið og hvert er verkefni ráðherrans sem staðfestir slíkt skipulag. Af því að hv. þingmaður orðaði það þannig að það væri hæstv. ráðherra sem væri að setja hér allt í uppnám, þá er það einfaldlega ekki þannig. Skipulag er jú bara plan, áætlun um hvað sé hægt að gera og staðfesting ráðherra byggist auðvitað fyrst og fremst á því að allir ferlar hafi verið með í ráðum og unnið hafi verið rétt o.s.frv. Það væri alveg sérstök ákvörðun ráðherra að neita að staðfesta skipulag, hvort sem er á landi eða í þessu tilviki strandsvæðisskipulag, vegna þess að skoðun ráðherrans væri allt önnur heldur en þeirra sem eru búnir að vinna þetta sameiginlega, bæði heimamenn, ríkið og aðrir aðilar, í samráði við eins marga og hægt er. Því er skipulag á landi, eins og hv. þingmaður þekkir, nákvæmlega eins og strandsvæðisskipulag. Það er áætlun um hvað sé hægt, eftir því hvaða hugmyndir koma fram. Það er ekki ákvörðun um tiltekna byggingu á einhverjum mannvirkjum eða ákvörðun um uppbyggingu á einhverri tiltekinni starfsemi. Það er plan viðkomandi samfélags um það hvað hægt sé að gera. Í mörgum tilfellum verður það skipulag á landi aldrei að veruleika. Slíkt skipulag er til úti um allt land, þar sem menn hafa lagt í áratugavinnu, og hefur verið samþykkt og staðfest vegna þess að það var unnið rétt, en síðan fer það aldrei í framkvæmd. Það eru einfaldlega aðrir aðilar sem taka ákvörðun um hvað verður um strandsvæðisskipulagið varðandi uppbyggingu fiskeldis í Seyðisfirði heldur en sá sem staðfestir skipulag sem ráðherra skipulagsmála.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er sorglegt að heyra hversu litla virðingu hæstv. ráðherra hefur gagnvart eindreginni afstöðu 75% íbúa svæðisins. Hæstv. ráðherra vísar í það að hann hafi ekki átt að gera neitt annað en bara samþykkja þetta. Þetta segi ekkert til um það hvort verkefnið verði að veruleika, þetta sé bara plan viðkomandi samfélags um hvað verði að veruleika. En 75% samfélagsins eru á móti því að þetta verði að veruleika. Mér finnst pínulítið skrýtið að heyra að fyrst afstaða hæstv. ráðherra gagnvart íbúalýðræðinu sé svona veikt þá skoði hann ekkert þjóðaröryggi þegar annars vegar liggur fyrir álit forstjóra Farice-sæstrengsins, sem segir ekki hægt að gefa neinn afslátt af þeirri kvöð sem fylgir umferð um strenginn, það liggur alveg fyrir, strengs sem tengir Ísland við  
             Ef samfélagið skiptir engu máli og íbúarnir skipta engu máli þá veltir maður fyrir sér: Þjóðaröryggi, skiptir það heldur engu máli?

Virðulegi forseti. Það er einfaldlega þannig að það þarf að fara að lögum í þessu landi og allt það sem hv. þingmaður taldi hér upp hefur ekki lagastoð til þess að grípa með óeðlilegum hætti inn í. Það er hins vegar þannig að það hefur verið samþykkt áður uppbygging á ýmsum fjörðum sem þetta svæðisskipulag tekur tillit til, ekki bara á Seyðisfirði, og það kallar á að þær stofnanir sem hafa því miður kannski ekki sinnt hlutverki sínu fram til þessa setjist yfir borðið núna og skoði hvernig það sé hægt að þróa það. Skipulag er einfaldlega ekki ákvörðun um uppbyggingu heldur grundvöllur þess að hægt sé að taka ákvörðun um eitt eða annað og það er það sem skipulagsráðherrann staðfesti eftir mikla vinnu svæðisskipulagshóps sem var sammála um að þetta væri það sem þeir voru að leggja til, hóps sem var sammála um, hv. þingmaður, að þetta væri það sem ætti að leggja til. 

Forseti. Ég ætla að rifja upp ágæta ræðu hæstv. forsætisráðherra frá 2016 í umræðu um sölu á eignum sem komu frá slitabúum föllnu bankanna en þar segir hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Í yfirlýstum markmiðum laganna var talað um að við umsýslu, fullnustu og sölu eigna skyldi félagið leggja áherslu á gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni. Hagkvæmni merkti þar að leita skyldi hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignina. Í nefndaráliti meiri hlutans voru þessi sjónarmið áréttuð og var lögð sérstök áhersla á að ráðherra myndi árétta í samningum við félagið að stjórnendur þess og starfsmenn viðhefðu vönduð og fagleg vinnubrögð þar sem um væri að ræða opinberar eignir, enn fremur að ef tvær leiðir stæðu til boða við ráðstöfun á eignum skyldi velja þá leið sem væri gagnsærri.“ Nú langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra upplýsingalaga, sem fer með málefni um upplýsingarétt almennings, fer með málefni sem varða upplýsingamál, úrskurðarnefnd um upplýsingarétt, um skoðun og skilning ráðherra á birtingu greinargerðar setts ríkisendurskoðanda vegna Lindarhvols. Það kemur skýrt fram í gögnum málsins að greinargerðin var send Alþingi, fjármála- og efnahagsráðherra og ríkisendurskoðanda með vinnuskjölum. Alþingi var send greinargerðin og ríkisendurskoðandi fékk greinargerð og vinnuskjöl. Nú veltir maður því fyrir sér hver skoðun ráðherra er, með tilliti til upplýsingalaga, hvort það eigi, með tilliti til gagnsæis, að birta þessa greinargerð eða ekki.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir fyrirspurnina. Almennt hef ég verið þeirrar skoðunar að stjórnvöld, hvort sem það er framkvæmdarvald, löggjafarvald eða dómsvald, eigi að birta meira af upplýsingum en minna. Til dæmis í nýjum upplýsingalögum, þau eru auðvitað ekkert sérstaklega ný lengur en frá árinu 2019, og ég lagði fram frumvarp til laga í þeim efnum, er sett ákvæði um frumkvæðisskyldu á stjórnvöld um að birta upplýsingar. Í þeim lögum var gildissviðið útvíkkað þannig að það næði einnig til stjórnsýslu Alþingis, eins og hv. þingmaður þekkir, eins og er svo afmarkað nánar í þingskapalögum og reglum sem forsætisnefnd setur á grundvelli þessara laga. Síðar hafa verið settar þessar reglur á grundvelli þessara laga. Nú hefur það komið fram, án þess að ég sé inni í þessu máli frá degi til dags, í lögfræðiáliti til forsætisnefndar, sem einmitt var úrskurðað af úrskurðarnefnd um upplýsingamál að ætti erindi við almenning, þar er kveðið á um sem sagt, eins og ég skil þetta mál, að það sé ekki óheimilt að birta þetta gagn. 

Forseti. Gefum okkur að þetta væru vinnugögn. Er þá hinu opinbera skylt, er þá Alþingi skylt, er hæstv. ráðherra skylt að birta þau ekki? Eða væri ráðherra einfaldlega heimilt að birta þau ekki? Það er ákveðinn munur á sem umboðsmaður var að spyrja um mjög nýlega. Varðandi þetta lögfræðiálit sem hæstv. ráðherra vísaði í áðan þá spurði einmitt forsætisnefnd um nýtt lögfræðiálit varðandi efni greinargerðarinnar til þess að spyrja um hvað í greinargerðinni má ekki birtast, ætti með lögum og reglum í rauninni að teljast einkahagir eða ætti að sverta yfir. Niðurstaðan úr því lögfræðiáliti var að það ætti að birta allt, ekki sverta yfir neitt. Miðað við allar þessar upplýsingar sem við höfum, miðað við ráðherra upplýsingamála, í hvaða stöðu erum við? 

Herra forseti. Svo ég ljúki því aðeins sem ég sagði, bara svo ég fari rétt með, þá geta gögn talist vinnugögn þótt þau hafi verið send öðrum samkvæmt upplýsingalögum. En hver er munurinn á því að vera skylt að birta gögnin, hvenær manni er skylt að birta þau ekki og hvenær maður hefur heimild til að birta gögnin? Það er eiginlega spurning hv. þingmanns. Ég held því miður að í þessum efnum sé hægt að rökstyðja hvora niðurstöðuna sem er lögfræðilega. Ég held að það sé hægt og við höfum séð það gert. Því snýst stóra málið um að það væri æskilegast, að mínu viti, að forsætisnefnd gæti bara einfaldlega náð einhvers konar sameiginlegri niðurstöðu, þar með talið forseti þingsins, um meðferð þessa gagns því ég held að við munum ekki leysa það með birtingu lögfræðiálita sem hvert vísar í sína áttina, eins og við höfum séð. Þarna held ég að þurfi hreinlega að eiga pólitískt samtal um þessi mál.

Herra forseti. Ég er hingað kominn til að spyrja hæstv. matvælaráðherra nokkurra spurninga sem snúa að sjávarútvegsmálum. Sú staða virðist vera uppi núna að hún virðist hafa gleymt nánast öllu sem viðkemur þeim málaflokki sem stendur í stefnuskrá Vinstri grænna og sömuleiðis yfirlýsingum sínum áður en hún tók við embætti matvælaráðherra. Nú er hún fyrst og fremst hér auðmjúkur þjónn SFS, sem áður kallaði sig LÍÚ, og virðist stimpla hvert og eitt einasta frumvarp fyrst niðri í SFS áður en hún leggur það hér fram. Síðan er hún ekki í nokkurri stöðu til að ræða við Landssamband smábátaeigenda um nokkur mál. Verk hennar eru óskiljanleg. Það er eins og það hafi bara runnið á hana eitthvert kvótaæði þegar hún tók við embætti. Sandkolinn var settur í kvóta og meira að segja sæbjúgun og grásleppan, sem eru ekki nokkur líffræðileg rök fyrir, hún ætlar að setja það líka í kvóta. Það er gert á mjög veikum líffræðilegum forsendum. Með þessu er hún að kvótasetja og um leið að einkavæða og er kannski komin í, eins og maður segir, eitt af þessum atriðum í Verbúðinni þar sem hún er að færa auðlindina upp á eitthvert viðskiptafat. Hún hefur lagt hér fram vinnu í nafni sátta og þeir sem hafa leitt þá vinnu eru þeir sem hönnuðu kerfið. Þeir lögðu til árið 2007 að það ætti nánast að hætta þorskveiðum í tvö ár. Það var farið að þeirra óskum og þorskveiðin var mjög mikið skorin niður með því fororði að það myndi skila afla það sem eftir væri, bara út öldina, yfir 300.000 tonnum. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég ætla að reyna að halda mig við kjarna málsins sem snýst um utanumhald utan um þá vinnu sem er í gangi núna, sem er endurskoðunarvinna, sem hv. þingmaður nefnir, undir yfirskriftinni Auðlindin okkar þar sem við erum að freista þess að ná breiðu samtali allra þeirra aðila sem hafa þekkingu og aðkomu að einhverju leyti að sjávarútvegi í þessu landi. Ég ætla ekki að svara því sem ekki er svaravert, sem snýst um að ég gangi erinda einhverra tiltekinna aðila, því að það er ekki boðlegur málflutningur hv. þingmanns hér. En ég ætla að segja það, af því að þingmaðurinn spyr sérstaklega um samtöl við LS, að LS hefur fengið alla þá fundi sem þau hafa óskað eftir. En þessi ráðherra sem stendur hér er ekki þannig ráðherra að honum sé stýrt af hagsmunaaðilum. Það er algjörlega á hreinu og ég frábið mér slíkar yfirlýsingar. Varðandi síðan endurskoðunarvinnuna; það sem við viljum sjá að hún leiði af sér er að við séum að byggja uppbyggingu þessarar nýtingar á sjávarauðlindinni á vísindum, á vönduðum vinnubrögðum, á þekkingu og á ábyrgð, á samfélagslegri ábyrgð. Við viljum sjá að þær bráðabirgðatillögur sem núna eru til úrvinnslu, þær 60 sem hv. þingmaður hefur væntanlega séð og kynnt sér, verði grundvöllur næsta skrefs. 

Herra forseti. Hér er vitnað í vísindin og ég vil upplýsa hæstv. ráðherra um það að vísindin snúast um gagnrýna hugsun. Það er ekki vísindalegt að setja menn í að leiða starf sem sannarlega hafa haft rangt fyrir sér. Þeir spáðu liðlega 300.000 tonna ársafla á hverju ári en niðurstaðan er allt önnur. Þeir sem leiða þetta starf hafa sett til hliðar líffræðilega gagnrýni á störf þeirra. Það bara liggur fyrir að það var samin skýrsla sem benti á að það sem búið er að reyna hér síðustu áratugina gæti ekki gengið upp og raunin er sú. Að halda það, eins og fram kemur í máli hæstv. ráðherra, að það búi einhver vísindi í einhverjum stofnunum - það er ekki þannig. Það á að vera samtal og ég fagna því en það á ekki að vera þannig að þeir sem hafa sannarlega haft rangt fyrir sér geti ýtt öðrum skoðunum 

Virðulegur forseti. Ég skil hv. þingmann svo að hann sé að gagnrýna þær hafrannsóknir sem við leggjum til grundvallar ráðgjöf til stjórnvalda um ráðstöfun og nýtingu á sjávarauðlindinni. Ég er algjörlega viss um það að við eigum að gera miklu betur í hafrannsóknum að því er varðar að skjóta styrkari stoðum undir Hafrannsóknastofnun, og ekki síst að því er varðar aukna áherslu á vistkerfisnálgun og heildarsýn yfir lífríki hafsins. Ég er viss um að Hafrannsóknastofnun er lykilstofnun í grunnrannsóknum og vöktun á sjávarauðlindinni og vistkerfum hafsins á Íslandi og ég held að við myndum gera vel í því að standa með og styðja við Hafrannsóknastofnun og hennar mikilvæga og merka vísindastarf, 

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að útgjöld til heilbrigðismála hafi aldrei verið hærri og aukist verulega undanfarin ár er staðan í heilbrigðiskerfinu okkar víða ekki eins og best verður á kosið, m.a. bíða allt of margir sjúklingar allt of lengi eftir nauðsynlegri og lífsbætandi þjónustu. Það virðist því ekki vera lögmál að hærri framlög leiði til betri þjónustu. Það er hins vegar endurtekið og hávært stef í umræðum um heilbrigðismál að það sárvanti fjármagn í málaflokkinn og það er nauðsynlegt að við höfum sem réttastar upplýsingar um fjármögnunina hverju sinni. Virðulegi forseti. Mig langar því til að spyrja hæstv. ráðherra út í fjármögnun á heilsugæslunni en á dögunum staðhæfði framkvæmdastjóri hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins að það vantaði fjármagn á allar heilsugæslustöðvar. Ég spyr því einfaldlega: Er þetta rétt?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir að taka þetta mál á dagskrá, það er nauðsynlegt fyrir okkur að ræða heilbrigðiskerfið. Það er sannarlega rétt að það eru of langir biðlistar og það er búið að vera mikið álag og er mikið álag á heilbrigðiskerfið. Það birtist m.a. í þessari bið, tölum bara um það eins og það er. En við höfum, og það kom fram í máli hv. þingmanns, við fjárlagagerðina bætt verulegum fjármunum í málaflokkinn, 12 milljörðum, á milli umræðna. Það hefur aldrei verið jafn há fjárhæð sem hefur komið hér á milli umræðna og er staðfesting á því að við viljum vinna á þessu og standa með heilbrigðiskerfinu í þessu mikla álagi. Þegar við ræðum þessa hluti er tvennt sem við verðum að hafa í huga, vil ég meina. Í fyrsta lagi er eftirspurn gjarnan meiri en framboðið. Verðbólga er nú mikið rædd hér í þessum þingsal og við erum alltaf að kljást við þjóðhagsjöfnuð og erum alltaf að leita að jafnvægi. Í heilbrigðiskerfinu erum við alltaf að kljást við aðstæður þar sem eftirspurn er meiri en framboð, það kemur m.a. fram í þessu viðtali sem hv. þingmaður vísar til. Í öðru lagi þá verða bæði fjármunir, fjármagn og mannauður alltaf takmarkandi þættir. Þá verðum við að fara að huga að nýtingu og afköstum, árangri og gæðum og því hvernig einstakir þættir þjónustunnar vinna saman. Við ætlum heilsugæslunni gífurlega mikilvægt og viðamikið hlutverk og við þurfum að tryggja samspilið við sjálfstætt starfandi lækna, við spítalana og heilbrigðisstofnanirnar og í því erum við að vinna. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið. Eftirspurnar- og framboðslögmálið hlýtur samt að virka hér eins og það gerir í samanburðarlöndum okkar og biðtími hér er í engu samræmi við biðtíma í löndum sem við berum okkur gjarnan saman við, svo einhvers staðar hlýtur pottur að vera brotinn. Mín skilaboð eru þau að það sé alveg ótrúlega mikilvægt að leita allra leiða til þess að fara vel með fjármuni í heilbrigðiskerfinu og að bætt nýting með fjármuni í heilbrigðiskerfinu sé eitt brýnasta verkefni stjórnmálamanna. Af því að við erum farin að ræða það, bætta nýtingu fjármuna, má ég til með að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra enn á ný út í þjónustutengt fjármögnunarkerfi. Hver er staðan á því? Hvenær förum við að fara eftir lögum um sjúkratryggingar þar um?

Hæstv. forseti. Ég ætla að koma hér inn á jákvæða þætti þegar kemur að mönnuninni. Við höfum verið að vinna í því á undanförnum misserum að efla verulega sérnám og það hafa aldrei fleiri heimilislæknar verið hér í námi. Þeir eru 95 talsins. Það útskrifast því fleiri á næstu misserum, sem mun hjálpa til. Það er búið að fjölga námsplássum hjúkrunarfræðinga, sem hefja nám á hverju ári, í 215. Þessir 2 milljarðar koma inn í fjármögnunarlíkön sem munu koma öllum heilsugæslustöðvunum 19, auk þeirra fjögurra sem eru einkareknar og svo bætist ein einkarekin við á Suðurnesjum sem búið er að semja við - þessi fjármögnunarlíkön eru í stöðugri þróun og það eiga allir sæti við það borð. Þetta eru jákvæðir hlutir sem við erum að vinna í; að styrkja heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað. Af því að hv. þingmaður kom inn á nágrannaþjóðir þá eru til að mynda Danir með nýjan aðgerðapakka 

Forseti. Þann 30. desember sl. birtist grein eftir hæstv. dómsmálaráðherra í fjölmiðlum þar sem hann tilkynnti almenningi um ákvörðun sína um að heimila lögreglumönnum að bera rafbyssur. Samdægurs hafði hann skrifað undir téðar reglur og þær voru sendar Stjórnartíðindum til birtingar. Ekki nóg með að almenningur hefði fyrst frétt af ákvörðuninni að morgni dags þann 30. desember, þann sama dag og hæstv. ráðherra undirritaði reglur þess efnis og sendi til birtingar, heldur er nú staðfest að sjálf ríkisstjórnin frétti þá líka af þessu fyrst, þar á meðal hæstv. forsætisráðherra. Það var nefnilega ekki fyrr en hálfum mánuði síðar sem málið var rætt í ríkisstjórn, eða þann 13. janúar. Samkvæmt svari dómsmálaráðuneytisins við fyrirspurn umboðsmanns Alþingis hafði hæstv. ráðherra tilkynnt hæstv. forsætisráðherra símleiðis um ákvörðun sína þann sama dag og hann undirritaði reglurnar, mögulega í kjölfar þess að hún las um málið yfir morgunkaffibollanum eins og aðrir landsmenn, þótt tilefni símtalsins eða frumkvæði að því hafi ekki komið fram í bréfi ráðuneytisins til umboðsmanns. Bæði hæstv. dómsmálaráðherra sjálfur og ráðuneyti hans hafa haldið því fram að aðdragandi breytinganna hafi verið langur. Er því ekki unnt að sjá hvað hæstv. ráðherra taldi því til fyrirstöðu að kynna ákvörðun sína fyrir sinni eigin ríkisstjórn á fyrri stigum og jafnvel gefa kost á lýðræðislegri umræðu um málið, umsögnum almennings og hagsmunaaðila. Samkvæmt 17. gr. stjórnarskrárinnar skal halda ráðherrafundi um nýmæli í lögum og um mikilvæg stjórnarmálefni. Af bréfi umboðsmanns Alþingis má ráða að framganga hæstv. dómsmálaráðherra í þessu máli hafi ekki verið í samræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar, þótt það sé ekki á valdi umboðsmanns að fella dóm þar að lútandi. Samkvæmt 2. gr. laga um ráðherraábyrgð má krefja ráðherra ábyrgðar samkvæmt því sem nánar er fyrir mælt í lögunum fyrir sérhver störf eða vanrækt starfa, er hann hefur orðið sekur um, ef málið er svo vaxið að hann hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu. Landsdómur nokkur fer með og dæmir mál þau er Alþingi ákveður að höfða gegn ráðherrum út af embættisrekstri þeirra. Þess má geta að téð 17. gr. stjórnarskrárinnar var tilefni eina dóms landsdóms, þar sem fyrrverandi forsætisráðherra, Geir H. Haarde, var sakfelldur fyrir að vanrækja skyldur sínar samkvæmt ákvæðinu. Tilefni þótti til í kjölfar bankahrunsins að útfæra þetta ákvæði með skýrari hætti. Í 2. tölulið í 6. gr. laga nr. 115/2011, um Stjórnarráð Íslands, er kveðið á um að halda skuli ríkisstjórnarfundi um mikilvæg stjórnarmálefni. Til mikilvægra stjórnarmálefna teljast t.d. reglugerðir og yfirlýsingar sem taldar eru fela í sér mikilvæga stefnumörkun eða áherslubreytingar. Í ljósi þess að lögreglan á Íslandi ber almennt ekki vopn, þar með talið rafbyssur, verður ekki annað séð en að um mikilvæga áherslubreytingu sé að ræða. Hefur hæstv. forsætisráðherra raunar staðfest að það sé afstaða hennar einnig. Komið hefur fram að eins og staðan er í dag skorti lögregluna þjálfun í meðferð og beitingu vopnanna sem og í því að meta aðstæður með viðhlítandi hætti svo að sem minnstur skaði verði af. Beiting rafvopna getur verið banvæn og sýnir reynsla annarra landa að það eru einna helst þeir hópar sem jaðarsettastir eru sem lenda í misnotkun á þeim. Þessi ákvörðun skiptir því miklu máli varðandi öryggi fólksins í landinu og traust þess gagnvart lögreglu, þá einkum þeirra sem standa höllum fæti. Auk þess, líkt og ítrekað hefur verið bent á síðustu ár, er eftirliti með störfum lögreglu stórlega ábótavant hér á landi og einu úrbæturnar sem sitjandi ríkisstjórn hefur lagt til eru þær að efla nefnd sem sjálf hefur lýst hlutverki sínu sem nokkurs konar póstflokkunarstöð fyrir ábendingar almennra borgara vegna starfa lögreglu. Í umfjöllun um málið 23. janúar sl. rökstuddi hæstv. dómsmálaráðherra ákvörðun sína með því að öryggi lögreglumanna væri í húfi og vísaði í að þróunin væri sú að það væri mikið meira um slys á lögreglumönnum og meira um óhöpp gagnvart þeim í líkamlegum átökum. Þessi ummæli standast hins vegar ekki skoðun samkvæmt gögnum frá Vinnueftirlitinu. Raunar virðist sem áverkum af völdum manna eða dýra fari fækkandi og fjöldi tilkynntra slysa til Vinnueftirlitsins hafi haldist stöðugur þrátt fyrir aukna fólksfjölgun. Í úttekt Vinnueftirlitsins kom jafnframt fram að þessara upplýsinga hefði ekki verið óskað af hálfu dómsmálaráðuneytisins. Það liggur því skýrt fyrir að ákvörðun hæstv. dómsmálaráðherra var ekki eingöngu tekin í trássi við ákvæði stjórnarskrárinnar sjálfrar, án samráðs við þjóð eða þing og án samráðs við ríkisstjórnina sjálfa, heldur verður ekki annað séð en að forsendur ákvörðunarinnar séu einfaldlega rangar. Hvað þýðir það? Jú, að ákvörðun hæstv. dómsmálaráðherra hafi ekki verið byggð á faglegu mati á þörf og afleiðingum þessarar afdrifaríku breytingar á störfum lögreglu í landinu, ekki á staðreyndum heldur eingöngu á persónulegri og/eða pólitískri afstöðu hæstv. ráðherra sjálfs. Það er ekki að sjá á þessari atvikalýsingu að hæstv. dómsmálaráðherra beri lágmarksvirðingu fyrir hlutverki sínu í ríkisstjórn, hvað þá samráðsskyldu gagnvart þingi og þjóð. Því leita ég svara við eftirfarandi spurningum frá hæstv. forsætisráðherra sem er ekki aðeins ráðherra mannréttindamála heldur leiðir þessa ríkisstjórn. Í bréfi umboðsmanns Alþingis til forsætisráðherra frá 13. mars segir, með leyfi forseta: „Ég tel ástæðu til að minna á að fyrrgreindar reglur stjórnarskrár og laga nr. 115/2011 miðað að því að tryggja viðhlítandi samvinnu og samstarf milli ráðherra þannig að ríkisstjórn starfi samhent að stefnumálum sínum. Láti ráðherra farast fyrir að virða þessar reglur felur það ekki eingöngu í sér brot á formreglu heldur stuðlar slík háttsemi að því að það pólitíska samráð sem lög og stjórnarskrá mæla fyrir um að fram skuli fara á vettvangi ríkisstjórnar er sniðgengið, sbr. til hliðsjónar ummæli í dómi Landsdóms 23. apríl 2012 … “ Að fengnu bréfi umboðsmanns og í ljósi þessara ummæla, lítur hæstv. forsætisráðherra svo á að hæstv. dómsmálaráðherra hafi gerst brotlegur við 17. gr. stjórnarskrárinnar, og eftir atvikum lög nr. 115/2011, er hann vanrækti að bera fyrirætlanir sínar um rafvopnavæðingu lögreglunnar upp á ríkisstjórnarfundi áður en ákvörðun var tekin um að senda reglugerðarbreytingu þess efnis til birtingar í Stjórnartíðindum? Telur hæstv. forsætisráðherra rétt að bregðast við þessari athugun umboðsmanns með einhverjum hætti? Ef já, hvernig? Ef nei, hvers vegna ekki? Tekur hæstv. forsætisráðherra undir með umboðsmanni Alþingis að með því að vanrækja skyldu sína til þess að bera áherslubreytingu á vopnaburði lögreglunnar upp á ríkisstjórnarfundi hafi hann unnið gegn því að ríkisstjórnin birtist borgurunum sem samhentur hópur stjórnenda? Tekur hæstv. forsætisráðherra undir með umboðsmanni þegar hann segir að þetta hafi þýðingu fyrir það traust sem almenningur eigi að geta borið til þess að æðsta stjórn landsins vinni mál og afgreiði fagmennsku og yfirvegun?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa umræðu sem snýst, eins og hv. þingmaður fór yfir í framsögu sinni, um álit umboðsmanns Alþingis í svokölluðu rafbyssumáli. Ég held að það sé mikilvægt að byrja þar að segja, og það er algjörlega skýrt í lögum, að það er á ábyrgð hvers ráðherra fyrir sig að meta hvort ákvörðun í tilteknu máli feli í sér mikilvæga stefnumörkun eða áherslubreytingu þannig að þau skuli bera upp í ríkisstjórn. Þetta mál snýst um það hvaða mælistiku á að leggja á það lögbundna mat ráðherra hvort bera eigi upp mál í ríkisstjórn eða ekki. Í áliti umboðsmanns er fjallað um það að framganga hæstv. dómsmálaráðherra og þau vinnubrögð sem voru viðhöfð í þessu máli hafi ekki verið í samræmi við góða stjórnsýsluhætti. Ég hef verið spurð um mitt mat á því og það hefur komið fram í mínu máli að ég tel að það hefði verið betri stjórnsýsla hjá hæstv. ráðherra að ræða málið á ríkisstjórnarfundi áður en formleg ákvörðun var tekin. Því kom ég til dómsmálaráðherra þann dag sem hann birti umrædda grein í Morgunblaðinu og tjáði honum að ég teldi málið þannig vaxið að taka þyrfti umræðu um það við ríkisstjórnarborðið. Og það var gert síðar, hins vegar eftir að ákvörðun var tekin. Það hvaða mál teljast mikilvæg stjórnarmálefni verður alltaf í einhverjum tilvikum háð mati. Og eins og þetta mál sýnir okkur er ekki unnt að útiloka að matið geti verið ólíkt milli ráðherra. Að einhverju leyti hlýtur slíkt mat að vera byggt á pólitískum sjónarmiðum og að því leyti þarf það kannski ekki að koma á óvart að ég hafði aðra sýn en hæstv. dómsmálaráðherra á það hvað teljist vera áherslubreyting. Svo gilda einnig, getum við sagt, almenn viðmið sem skilgreind eru nánar í lögum. Ég er sammála því sem umboðsmaður segir í sínu áliti, að játa verður ráðherra töluvert svigrúm til mats á því hvort tiltekin ákvörðun hafi slíkt í för með sér. Þess ber að geta í þessu samhengi að umboðsmaður tekur sérstaklega fram að hann dregur ekki í efa stjórnskipulega heimild dómsmálaráðherra til að taka umrædda ákvörðun eða gildi athafnar í þessu sambandi. En hvað varðar bréf umboðsmanns Alþingis til mín, og það varðar spurningu hv. þingmanns hvort ég telji rétt að bregðast við því áliti eða ekki, þá beinir hann því sérstaklega til mín að skoða hvort unnt sé að búa þannig um hnúta, og nefnir þar annars vegar starfsreglur ríkisstjórnar og hins vegar siðareglur ráðherra, að komið sé í veg fyrir að þetta endurtaki sig. Í bréfi mínu til umboðsmanns bendi ég á að töluverðar breytingar voru gerðar á stjórnarráðslögunum árið 2011, eins og hv. þingmaður vék að í sínu máli í kjölfar umræðu eftir hrun, einmitt til þess að þétta samráð og samhæfingu milli starfa ráðherra. Þar vil ég helst nefna veigamikið hlutverk ráðherranefnda við að tryggja upplýsingagjöf milli ráðherra og ráðuneyta og vandaðan undirbúning mála fyrir ríkisstjórn. Raunar er það svo að það eru einar sjö ráðherranefndir starfandi sem eiga að stuðla að því að forsætisráðherra, sem situr í þeim öllum, sé upplýst um áform ráðuneyta og geti þá beint því til ráðherra að bera upp mál í ríkisstjórn ef þörf krefur. Þar af er ráðherranefnd um samræmingu mála sem getur í raun tekið á öllu því sem upp kemur sem ekki er hægt að fella undir einhvern sérstakan málaflokk. Hvað varðar samhæfingarhlutverk forsætisráðuneytisins þá heldur það líka utan um yfirlit yfir verkefni í stjórnarsáttmála flokkanna og fylgist með framvindu þeirra. Með þessum ráðherranefndum sem og þessari eftirfylgni með stjórnarsáttmála hefur forsætisráðherra hverju sinni, sem forystumaður ríkisstjórnar, tiltölulega góða yfirsýn yfir helstu málefni ríkisstjórnar þannig að hann fái betur sinnt því sem hefur verið kallað samhæfingar- og verkstjórnarhlutverk og stuðlað að því að mál sem eiga erindi inn á borð ríkisstjórnar rati þangað. Við reynum einnig í forsætisráðuneytinu að vera vakandi fyrir því í störfum okkar hvort mál annarra ráðuneyta séu þess eðlis að taka þurfi þau til umræðu í ríkisstjórn, auk þess sem að sjálfsögðu er oft leitað til forsætisráðuneytisins um ráðgjöf í þeim efnum. Hins vegar, eins og kemur einnig fram í bréfinu til umboðsmanns, þá er ríkisstjórn Íslands ekki fjölskipað stjórnvald og takmarkar það að nokkru leyti valdheimildir forsætisráðherra. Það er auðvitað mjög ólíkt því sem t.d. þekkist frá Svíþjóð þar sem hver einasta reglugerð er samþykkt í ríkisstjórn. Þannig að í okkar kerfi er það sá ráðherra sem ber stjórnskipulega ábyrgð á málinu hverju sinni sem að endingu ber ábyrgð á því mati hvort bera skuli málið upp í ríkisstjórn eða ekki. Og eins og ég kom að áðan þá er það mat í senn pólitískt og lagalegt. Ég verð að segja það að eins og kom fram í mínu bréfi þá tel ég að það sé vissum vandkvæðum bundið að skrifa það algerlega út í verklagsreglur hvað varðar mat ráðherra hverju sinni. En að sjálfsögðu mun ég bregðast við erindi umboðsmanns með þeim hætti að ég mun taka þær ábendingar til skoðunar og reyna að greina hvernig megi þétta samráðið enn frekar með tilliti til þeirra ábendinga sem þar koma fram. Til dæmis stendur nú þegar yfir endurskoðun á siðareglum ráðherra og ég mun taka þetta til umræðu í þeirri vinnu. Umboðsmaður ræðir mikilvægi þess að ríkisstjórnin birtist borgurunum sem samhentur hópur stjórnenda. Nú er það ekkert launungarmál að ríkisstjórnarflokkarnir eru oft og tíðum með ólíka sýn á tiltekin málefni og með ólíkar skoðanir, þannig að ólíkt mat okkar dómsmálaráðherra ætti kannski ekki endilega að koma á óvart. Ég get hins vegar tekið undir það að það er hlutverk okkar allra í ríkisstjórn að finna lausnir þegar flokkar eða einstaka ráðherrar eru ekki fullkomlega sammála, þannig að ég er sammála umboðsmanni um að það hvílir auðvitað rík skylda á ráðherrum ríkisstjórnarinnar, og ekki síst forsætisráðherra, að reyna að leiða slíkt samtal og leiða fram lausnir. Þetta mál, sem sprettur af því að við dómsmálaráðherra vorum ekki á sama máli eða mátum það með ólíkum hætti hvort taka þyrfti málið upp í ríkisstjórn áður en ákvörðun var tekin í því - þegar mér varð ákvörðunin kunn þá óskaði ég að sjálfsögðu strax eftir því að málið yrði tekið upp í ríkisstjórn og það var gert. Það er hins vegar mikilvægt að hafa í huga að þó að mál sé rætt á ríkisstjórnarfundi þýðir það ekki endilega að ríkisstjórnin eigi að komast að sameiginlegri niðurstöðu um það hvernig ráðherrar skuli haga málum á sínu málefnasviði. Og aftur kemur að því að ríkisstjórnin er ekki fjölskipað stjórnvald. Því er ekki óeðlilegt að upp komi sú staða að ráðherrar séu ekki sammála pólitískt um stefnur eða ákvarðanir í einstökum málum eða að þeir tjái sig opinberlega um ólíka sýn sína eða sinna flokka og málefni. Þannig að ég get ekki tekið undir það sjónarmið að það rýri traust almennings á störfum ríkisstjórnarinnar að ráðherra ræði opinberlega um sýn sína í einstökum málum. Ég vil síðan segja það hér að lokum út frá orðum hv. þingmanns bara efnislega um málið sjálft, sem er svo sem ekki endilega til umræðu hér, að þegar þessi ákvörðun lá fyrir þá sagði ég ekki eingöngu að mér þætti mikilvægt að það yrði rætt í ríkisstjórn, sem var og gert, heldur einnig að það yrði tekið til umræðu hér á Alþingi og þá ekki síst hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég ítreka þá skoðun mína að ég tel þetta vera málefni sem eigi að ræða á vettvangi þingsins þó að það sé ekki beinlínis þingmál undir því að ég tel mikilvægt að þetta mál fái góða og vandaða umfjöllun, ekki síst hér á Alþingi Íslendinga.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. málshefjanda, Arndísi Önnu Kristínardóttir Gunnarsdóttur, fyrir þessa umræðu. Hún er mikilvæg og hún þarf að fara fram reglulega hér á hinu háa Alþingi. Við þurfum reglulega að velta fyrir okkur stjórnskipan landsins og hvort hún dugi til þeirra verkefna sem við erum hér beðin um eða kosin til þess að leysa. Hæstv. forsætisráðherra nefnir hið fjölskipaða stjórnvald og að ríkisstjórnin sé það ekki. Það liggur auðvitað fyrir. Hins vegar er það þannig, og um það liggja djúp spor í pólitískri fortíð okkar, að þegar ríkisstjórnir starfa ekki saman eins og þeim í raun ber að gera og þurfa að gera til að sinna hlutverki sínu og lýðræðislegum skyldum, þá getur illa farið. Við höfum dæmið sem nefnt var í framsöguræðu um dóm sem féll í landsdómi í máli fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra, Geirs H. Haardes, sem varðaði einmitt atriði sem var kannski í upphafi þess langa máls ekki það sem almenningur og jafnvel stjórnmálamenn héldu að myndi öllu skipta eða væri það sem landsdómur myndi dæma um. Því ber okkur hér að vanda til verka og ég er þeirrar skoðunar að umboðsmaður Alþingis hafi bent hæstv. forsætisráðherra á leiðir til að bæta þessi samskipti og bæta samvinnuna á milli ráðherranna í ríkisstjórn Íslands. Það er t.d. hægt að gera með því að kveða nánar á um þau samskipti og samvinnu í starfsreglum og/eða siðareglum, og það gleður mig að heyra að hæstv. forsætisráðherra hefur staðfest í þessari umræðu að verið sé að endurskoða siðareglur ráðherra. Það er auðvitað þannig, sem ég skil alveg, að það er áherslumunur og ekki endilega alltaf sama mat á milli ráðherra um hvað sé mikilvægt stjórnarmálefni og hvað ekki. Mér finnst sjálfri algerlega óskiljanlegt að hæstv. dómsmálaráðherra hafi verið þeirrar skoðunar að hér væri ekki um mikilvægt stjórnarmálefni að ræða, en látum það liggja á milli hluta í bili. Það er hins vegar þannig að hæstv. forsætisráðherra ber mjög ríka skyldu til verkstýringar og samræmingar og til þess eru jú ráðherranefndirnar. Ég staldra líka við það hér að þegar hæstv. ráðherrar, hverjir sem þeir eru, ganga fram með þessum hætti þá eru þeir að setja mjög varhugavert fordæmi, eins og hæstv. dómsmálaráðherra gerði. Þetta er ákveðin taktík til að ná sínum málum fram sem gengur þvert á faglega stjórnsýslu og góð vinnubrögð innan stjórnsýslunnar. Í rauninni getur hún verið, ef hún er tekin nógu langt, mjög hættuleg pólítískt. Þó að hér sé verið að ræða um formið og hver skyldan sé þá skulum við heldur ekki ganga þess dulin að þegar ráðherrar, sem sitja hér í umboði meiri hluta Alþingis, ganga fram með þessum hætti eru þeir að setja mjög hættulegt fordæmi.

Virðulegi forseti. Umboðsmaður Alþingis birti um daginn álit þar sem hann taldi ákvörðun dómsmálaráðherra um að bera ekki reglugerðarbreytingu um rafvarnarvopn undir ríkisstjórnina ekki hafa verið í samræmi við góða stjórnsýsluhætti. Sambærileg álit umboðsmanns hafa hingað til ekki þótt merkilegar fréttir ef skrifaðar hafa verið fréttir um þau yfir höfuð. Ekki minnist ég þess að haldnar hafa verið sérstakar umræður á Alþingi um þau álit sem féllu um stjórnarhætti ríkisstjórnarinnar hér á árunum 2009–2013, sem þó voru fimm talsins. En aldrei þessu vant og þvert á allar spár hefur stjórnarandstaðan haft uppi gífuryrði og digurbarkalegar upphrópanir sem rétt er að staldra við. Í fyrsta lagi hafa þingmenn stjórnarandstöðunnar haldið því fram að niðurstaða umboðsmanns sé sú að dómsmálaráðherra hafi gerst brotlegur við lög og stjórnarskrá. Hið rétta er að umboðsmaður heldur því hvergi fram og segir meira að segja sjálfur, með leyfi forseta, að hann telji ekki „tilefni til að draga í efa stjórnskipulega heimild dómsmálaráðherra til umræddrar ákvörðunar eða gildi athafna hans í því sambandi“. Þá kemur fram í greinargerð með lögum um Stjórnarráð Íslands að það sé háð mati hverju sinni hvaða mál teljist mikilvæg í skilningi laganna og það mat sé í höndum viðkomandi ráðherra hverju sinni. Þar liggur kjarni málsins. Ríkisstjórn Íslands er ekki fjölskipað stjórnvald og ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa þetta svigrúm til mats og bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum innan sinna málaflokka samkvæmt stjórnarskrá. Í þessu máli er dómsmálaráðherra viðkomandi ráðherra, ekki forsætisráðherra og svo sannarlega ekki þingmenn stjórnarandstöðunnar. Dómsmálaráðherra hefur rökstutt með ítarlegum hætti hvers vegna umrædd reglugerðarbreyting teljist ekki mikilvægt stjórnarmálefni en ekki liggja hins vegar fyrir haldbær rök fyrir því að svo sé. Þá hefur því m.a. verið haldið fram að um alvarlegar aðfinnslur umboðsmanns hafi verið að ræða. Hið rétta er að þetta eru léttvægustu aðfinnslur sem umboðsmaður getur gert. Samkvæmt lögum um umboðsmann Alþingis getur umboðsmaður látið í ljós álit sitt á því hvort athöfn stjórnvalds brjóti í bága við lög, siðareglur eða vandaða stjórnsýsluhætti. Einu aðfinnslurnar sem umboðsmaður getur gerst sem ekki fela í sér að lög eða reglur hafi verið brotnar eru einmitt þær að ekki hafi verið um vandaða stjórnsýsluhætti að ræða. Í slíkum aðfinnslum felst ekkert annað en að umboðsmaður telji að heppilegra hefði verið að stjórnvald hefði staðið öðruvísi að málinu. Þá er áhugavert að umboðsmaður byggir niðurstöðu álitsins á þeirri skoðun hæstv. forsætisráðherra að um áherslubreytingu hafi verið að ræða og að dómsmálaráðherra hafi virt að vettugi ósk forsætisráðherra um að málið yrði rætt í ríkisstjórn áður en það væri afgreitt og hrint í framkvæmd. Ekki innir umboðsmaður forsætisráðherra frekar eftir því hvers vegna hún telji að um áherslubreytingu sé að ræða og því áhugavert að niðurstaða álitsins sé byggð á þeirri skoðun. Umboðsmaður horfir einnig til þess að dómsmálaráðherra hefði verið í lófa lagið að fresta framkvæmd málsins þar til það hefði verið rætt í ríkisstjórn. Ekki er mér kunnugt um að óskað hefði verið eftir því við dómsmálaráðherra að fresta framkvæmd málsins, en hér bið ég auðvitað hæstv. forsætisráðherra að leiðrétta mig ef ég fer með rangt mál. Að öllu framansögðu er ljóst að engar af þeim fullyrðingum stjórnarandstöðunnar um að dómsmálaráðherra hafi brotið lög við reglugerðarbreytingarnar standast skoðun og sér í lagi ekki lögfræðilega skoðun. Þessi umræða er auðvitað bara aum tilraun til að mótmæla skýrri pólitískri sýn dómsmálaráðherra án þess þó að fara beint í málið.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér um þá ákvörðun hæstv. dómsmálaráðherra að heimila lögreglu að bera svokölluð rafvarnarvopn, eða á mannamáli rafbyssur, ákvörðun sem ráðherra tók upp á sitt einsdæmi án þess að bera hana fyrst upp til kynningar fyrir ríkisstjórn, og tilkynnti opinberlega um hana með grein í Morgunblaðinu. Þetta vekur óhjákvæmilega upp þá spurningu hvort með því hafi ráðherra gerst brotlegur við 17. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að ráðherrafundi skuli halda um nýmæli í lögum og um mikilvæg stjórnarmálefni. Í því eina máli landsdóms þar sem fyrrverandi ráðherra í ríkisstjórn landsins hefur verið dæmdur brotlegur við lög var einmitt um að ræða brot gegn þessu stjórnarskrárákvæði. Umboðsmaður Alþingis hefur fjallað um málið og látið í ljós það álit að þessi framganga hæstv. dómsmálaráðherra hafi verið ósamrýmanleg kröfum um vandaða stjórnsýsluhætti. Hann vísar í því sambandi til umrædds stjórnarskrárákvæðis og 6. gr. laga um Stjórnarráð Íslands þar sem segir að til mikilvægra stjórnarmálefna teljist m.a. yfirlýsingar sem eru taldar fela í sér mikilvæga stefnumörkun eða áherslubreytingar. Álitaefnið sem blasir við er því hvort um sé að ræða mikilvæga stefnumörkun eða áherslubreytingu. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að svo sé og tek undir þá skoðun sem hæstv. forsætisráðherra hefur látið í ljós, að setning nýrra reglna um vopnaburð lögreglu og sú ákvörðun að heimila notkun á rafbyssum hafi falið í sér áherslubreytingu. Við Íslendingar eigum því ekki að venjast að lögreglan sé almennt vopnuð og ég tel það því vera mikilvæga og stefnumarkandi áherslubreytingu að taka upp aukinn vopnaburð lögreglu. Það er ekki þar með sagt að ég ætli að hvetja til þess að hæstv. ráðherra verði dreginn fyrir landsdóm út af þessu tiltekna máli, enda eru sennilega allar líkur á því að slík tillaga yrði hvort sem er felld af núverandi stjórnarmeirihluta. Það sem mér finnst aftur á móti dapurlegt við þetta er ekki aðeins sú framganga hæstv. ráðherra sem um ræðir heldur einnig þær eftiráskýringar sem hafa komið fram af hálfu ráðherra eftir að málið komst í hámæli. Þær bera að mínu mati vott um ákveðið skeytingarleysi gagnvart þeim reglum sem handhöfum framkvæmdarvalds ber að fylgja. Það er því miður ekki einsdæmi hjá þessari ríkisstjórn, en í valdatíð hennar hefur hvert málið á fætur öðru komið upp þar sem vafi leikur á um að rétt hafi verið að verki staðið. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur haldið því fram að ekki sé um neina áherslubreytingu að ræða þar sem heimild til vopnaburðar hafi verið í eldri reglum þar að lútandi. Ég gef lítið fyrir þá skýringu því að hvort sem slík heimild var formlega fyrir hendi áður eða ekki er það engu að síður ný og stefnumarkandi ákvörðun að virkja þá heimild. Þá má líka spyrja sig hvers vegna hæstv. ráðherra taldi yfir höfuð þörf á að setja nýjar reglur í stað hinna fyrri ef ekki var um stefnumarkandi áherslubreytingu að ræða. Hæstv. ráðherra hefur einnig vísað til þess að hann hafi þrátt fyrir allt ætlað að taka upp málið á vettvangi ríkisstjórnar og kynna hinar nýju reglur eftir að hann var búinn að setja þær. Þetta er að mínu mati út í hött, svona eins og að reyna að afsaka það að hafa ekið bifreið án ökuréttinda með því að hafa ætlað að afla sér þeirra réttinda eftir á. Augljóslega stenst það enga skoðun. Jafnframt hefur hæstv. ráðherra reynt að halda því fram að umboðsmaður Alþingis hafi ekki talið að nein lög hafi verið brotin. Þetta minnir helst á framgöngu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í tengslum við sölu á eignarhlutum ríkisins í Íslandsbanka sem hélt því fram að Ríkisendurskoðun hefði ekki talið að nein lög hafi verið brotin, jafnvel þó að í skýrslu hennar komi fram að stofnunin hafi ekki talið það í sínum verkahring að taka afstöðu til þess og fjallaði því ekkert um það. Nú er það svo að umboðsmaður Alþingis fer ekki með dómsvald og það er ekki á hans könnu að úrskurða hvort ráðherra hafi gerst brotlegur við stjórnarskrá eða önnur lög í þessu tilviki. Aftur á móti kemur fram í niðurstöðum hans að framganga hæstv. ráðherra hafi ekki verið í samræmi við kröfur um vandaða stjórnsýsluhætti.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu samráðsleysi hæstv. dómsmálaráðherra í ríkisstjórn varðandi rafvarnarvopn. Ríkisstjórn er ekki fjölskipað stjórnvald og hver ráðherra hefur yfir sínu málasviði að segja, auðvitað innan þess ramma sem kveðið er á um í stjórnarskrá, lögum um Stjórnarráðið og í reglum um starfshætti ríkisstjórnar. Þar til viðbótar koma til sjónarmið um hvað er æskilegt og eðlilegt að fjalla um á ríkisstjórnarfundum og venjur sem hafa skapast. Það er ekki um það deilt að hæstv. dómsmálaráðherra hefur lagaheimild fyrir því að undirrita reglugerð um heimild lögreglu til að nota rafvarnarvopn. Við getum svo tekist á um hvað okkur finnst um það. Hér er vissulega um mikla stefnubreytingu að ræða, bæði í menningarlegu tilliti og breyting á því hvaða tæki og úrræði lögreglan mun hafa. Skiljanlega verða viðbrögð við þessu hér á Alþingi og eins úti í samfélaginu, annað væri óeðlilegt. Traust er lykilþáttur í heilladrjúgu samstarfi og samvinnu hverrar ríkisstjórnar. Í 17. gr. stjórnarskrárinnar segir: „Ráðherrafundi skal halda um nýmæli í lögum og um mikilvæg stjórnarmálefni. Svo skal og ráðherrafund halda, ef einhver ráðherra óskar að bera þar upp mál.“ Í skýringum sérfræðinefndar um endurskoðun stjórnarskrár frá desember 2005 segir um 17. gr., með leyfi forseta: „Megintilgangur ríkisstjórnarfunda er fyrst og fremst að skapa ráðherrum vettvang fyrir það pólitíska samráð sem nauðsynlegt er að hafa um stjórn landsins og stefnumótun á hverjum tíma. Af því leiðir að ráðherrarnir hljóta að taka þar upp öll þau mál er þeir telja sig þurfa pólitískan stuðning við eða að minnsta kosti nauðsynlegt að ráðgast við aðra ráðherra um.“ Umboðsmaður Alþingis finnur að þeim vinnubrögðum hæstv. dómsmálaráðherra að hann hafi látið hjá líða að bera þessa umræddu breytingu á reglugerð um valdbeitingu lögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja- og vopna upp á ríkisstjórnarfundi Umboðsmaður Alþingis dregur ekki í efa stjórnskipulega heimild ráðherra til umræddrar ákvarðanir eða gildi athafnar hans í því sambandi. Virðulegi forseti. Svo það sé sagt þá er ég sátt við umrædda breytingu á reglugerð enda hafa lögreglumenn fagnað þessari breytingu og við höfum í huga að fram undan er mikil vinna við að innleiða þessi tæki og þjálfa lögreglufólk í að nota þau. Lögreglan er þegar búin kylfum, úðavopnum, gasvopnum, skotvopnum og sprengivopnum. Öllum lögreglumönnum er vitaskuld veitt grunnþjálfun í notkun þessara vopna og reglum um þau og nú til viðbótar rafvarnarvopnum. Virðulegi forseti. Burt séð frá öllu þessu finnst mér alltaf farsælast að ráðherrar vinni með samvinnu að leiðarljósi því með því næst samstaða um mikilvægar breytingar í átt að betra samfélagi fyrir okkur öll.

Frú forseti. Það er frekar dapurlegt að við séum í þeirri stöðu núna að ræða mál sem felur í sér jafn mikinn áfellisdóm yfir stjórnsýslu hæstv. dómsmálaráðherra og hér um ræðir. Það liggur fyrir að umboðsmaður Alþingis fær ekki betur séð en að framganga ráðherrans hafi verið ósamrýmanleg kröfum um vandaða stjórnsýsluhætti. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál að stjórnsýsla ráðherra sé jafn slæleg og vond og nú liggur fyrir. En það er ekki síður alvarlegt hvernig hæstv. dómsmálaráðherra bregst við þessum orðum umboðsmanns með því að gera lítið úr efninu. Hann er ósammála. Honum finnst þetta vera á mörkunum. Hann skilur ekki á hvaða vegferð umboðsmaður er og heldur því líka fram að umboðsmaður hafi í raun sýknað hann algerlega og ekki litið til neinna fordæma. Auðvitað þýðir þetta á mannamáli að hæstv. dómsmálaráðherra lætur sér þennan áfellisdóm yfir eigin stjórnsýslu í léttu rúmi liggja. Nú er það svo að umboðsmaður nefnir reyndar eitt fordæmi um að mikilvægt sé að ræða mál á ríkisstjórnarfundi sem feli í sér áherslubreytingu og teljist því mikilvægt stjórnarmálefni. Það er landsdómurinn sem kveðinn var upp yfir Geir H. Haarde. Allt er þetta nefnilega mjög skýrt. Í stjórnarskránni segir að ríkisstjórnarfundi eigi að halda um mikilvæg málefni. Í lögum um Stjórnarráðið segir að til mikilvægra stjórnarmálefna teljist t.d. reglugerðir, með leyfi forseta, „… sem fela í sér mikilvæga stefnumörkun eða áherslubreytingar“. Hæstv. forsætisráðherra hefur sagt að reglugerð dómsmálaráðherra um rafbyssur sé áherslubreyting eins og tiltekið er í lögunum. Því beri að ræða málið í ríkisstjórn, en hæstv. dómsmálaráðherra gerði það ekki eins og frægt er orðið. Af þessu leiðir augljóslega að forsætisráðherra telur að dómsmálaráðherra hafi brotið lög um Stjórnarráð Íslands og eftir atvikum stjórnarskrá. Það er ekkert hægt að skilja þetta öðruvísi. Forsætisráðherra styður engu að síður dómsmálaráðherra áfram þrátt fyrir þetta. Trúnaðarbresturinn er alger en allir samt áfram vinir. Það er auðvitað þannig að pólitískur hluti þessa máls er eitt. Það er forsætisráðherra að útskýra það pólitískt fyrir sínum kjósendum hvers vegna VG lætur núverandi dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins niðurlægja sig aftur og aftur. Það er bara pólitík. En að forsætisráðherra láti það yfir sig ganga að dómsmálaráðherra fari gegn lögum og stjórnarskrá með því að ræða ekki áherslubreytingar á vettvangi ríkisstjórnarinnar líkt og forsætisráðherra, verkstjóri ríkisstjórnarinnar og oddviti hennar telur að hefði átt að gera, er öllu alvarlegra. Umboðsmaður er einmitt að draga fram þetta tiltekna orð hæstv. forsætisráðherra, áherslubreyting, að það sé lykilatriði. Umboðsmaður er að benda á að þegar áherslubreytingar eru ekki ræddar í ríkisstjórn sé það ekki bara brot á formreglu heldur stuðli sú háttsemi að því að pólitískt samráð sé sniðgengið, pólitískt samráð sem kveðið er á um í lögum og stjórnarskrá. Umboðsmaður bendir einnig á að ef stjórnarskrárákvæðið er virt hljóti það að leiða til þess, með leyfi forseta „… að ráðherrar skiptist síður á skoðunum á opinberum vettvangi svo sem þetta mál vitnar um og ríkisstjórnin birtist borgurunum sem samhentur hópur stjórnenda“. Þetta skipti miklu máli gagnvart trausti landsmanna á því að æðsta stjórn landsins vinni og afgreiði mál af fagmennsku og yfirvegun. Þetta er því ekkert smámál. Við erum með það uppáskrifað frá umboðsmanni Alþingis að rifrildi og ósamkomulag ráðherra í þessari ríkisstjórn og á opinberum vettvangi sé skaðlegt fyrir traust allra á æðstu stjórn ríkisins. Þetta rýri traust. Það er auðvitað hárrétt athugað hjá umboðsmanni að mínu mati. Það gengur ekki upp að mikilvæg mál séu ekki rædd í ríkisstjórn, jafnvel þótt ríkisstjórnin sé ekki fjölskipað stjórnvald, eins og oft er vitnað til. Vandinn er sá að svo virðist sem ráðherrar séu beinlínis farnir að nota það sem rök fyrir því að ræða ekki mikilvæg mál innan ríkisstjórnarinnar að ríkisstjórnin sé ekki fjölskipað stjórnvald. Hér verða menn auðvitað að gæta að sér  Við komumst ekki fram hjá þeirri staðreynd að lögin um Stjórnarráðið eru skýr og stjórnarskrá lýðveldisins einnig 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Frú forseti. Við ræðum hér stórt mál, grundvallarmál sem varðar vopnaburð lögreglu, og hefði átt að ræða, ekki bara í ríkisstjórn heldur hér á þinginu líka. Þá mætir hæstv. forsætisráðherra með ræðu sem virðist fyrst og fremst hafa verið skrifuð til að verða tíðindalaus, að ekkert kæmi þar fram sem gæti vakið athygli eða frekari umræðu. En í þessari tíðindalausu ræðu hæstv. forsætisráðherra var ekki komið inn á eitt atriði sem mér finnst þó að við þurfum að nefna í þessu samhengi og það er jafnræði. Við höfum horft upp á það á undanförnum árum að ráðherrar, ekki síst Vinstri grænna, hafa komið með reglugerðarbreytingar án þess að ræða það nokkuð við samstarfsflokkana í ríkisstjórn, jafnvel rétt fyrir kosningar. Grundvallarbreytingum er hent í gegn í reglugerðum þegar þingið er farið frá. Við hljótum að þurfa að setja þessa hluti alla í samhengi og gera ráð fyrir því að eitt verði yfir alla að ganga. Kannski er hikið á hæstv. forsætisráðherra, í viðbrögðum við þessu máli núna, afleiðing af því að hæstv. ráðherra veit að eigin ráðherrar hafa stundað það að ráðast í reglugerðarbreytingar sem samstarfsflokkarnir hefðu ekkert endilega verið sáttir við. Talandi um jafnræði. Þegar þessi ríkisstjórn boðar eitthvað sem getur orkað tvímælis, sem gerist nú ekki sjaldan, þá er það að því er virðist vinnuregla að gefa hlutunum nýtt heiti til að fela innihaldið, enda ríkisstjórn sem gengur fyrst og fremst út á umbúðirnar fremur en innihaldið. En mér virðist hæstv. dómsmálaráðherra ekki fá að leika þennan leik í þessu tilviki, eftir að hann tók upp á því að skýra rafbyssur rafvarnarvopn, sem hljómar nú eins og eitthvað til að verjast rafrænum árásum. Það hefur almennt ekki verið tekið upp, jafnvel ekki meðal samherja hans í ríkisstjórninni. Kannski er það af því að nafnið er ekki alveg nógu gott, ég gæti lagt til rafvarnartæki, af því að vopn hefur á sér yfirbragð sem styggir kannski Vinstrihreyfinguna – grænt framboð, þó að þetta sé auðvitað vopn. Rafvarnarverkfæri, rafvarnarþing, rafvarnartól. Ég held að ég hefði valið rafvarnarbúnaður. Þá hefði málið kannski farið í gegn án þessarar þó litlu fyrirstöðu sem birtist okkur frá Vinstri grænum. Við þurfum líka að hafa í huga ástæður þess að hæstv. dómsmálaráðherra sér ástæðu til að vopna lögregluna í auknum mæli, sem ég held að flestum Íslendingum þyki frekar óþægilegt og sannarlega er tilefni til að ræða það, eins og ég nefndi hér strax í upphafi. En þetta er afleiðing af miklum breytingum í samfélaginu sem hefur ekki verið brugðist við. Ég vísa til að mynda í skýrslu ríkislögreglustjóra um skipulagða glæpastarfsemi, einkum stóru skýrslurnar frá 2017 og 2019, sem þessi ríkisstjórn hefur ekki brugðist við á nokkurn hátt sem heitið getur. Glæpamannasamfélagið, svo að ég bregði nú fyrir mig vinstra tungutaki, hefur breyst mjög verulega á Íslandi á mjög skömmum tíma. Það kallar þá að mati ráðherrans, a.m.k. hæstv. dómsmálaráðherra, á þessa vopnvæðingu. En ég tel að við þurfum ekki aðeins að ræða viðbrögðin heldur líka ástæðurnar fyrir því að brugðist er við á þennan hátt.

Forseti. Mig langar til að ræða aðeins forsendur þessarar ákvörðunar dómsmálaráðherra að rafbyssuvæða lögregluna. Dómsmálaráðherra hefur hér í þessum ræðustól fullyrt að slysum á lögreglumönnum hafi fjölgað og hefur hann notað þá orðræðu til þess að réttlæta rafbyssuvæðingu lögreglunnar. En svo kemur í ljós samkvæmt upplýsingum frá Vinnueftirlitinu að slysum á lögreglu hefur ekki fjölgað síðastliðinn áratug heldur þvert á móti staðið í stað, þrátt fyrir aukna fólksfjölgun sem nemur um 55.000 manns á sama tímabili. Vinnueftirlitið hefur svo komið því á framfæri að dómsmálaráðuneytið hafi ekki einu sinni óskað eftir þessum gögnum frá þeim þannig að það er alfarið á huldu á hvaða gögnum ákvörðun dómsmálaráðherra var byggð. Vopnavæðing lögreglunnar er uggvænleg þróun. Helgi Gunnlaugsson afbrotafræðingur segir að eins og lögreglan sé mönnuð í dag á Íslandi, margir ómenntaðir og ekki með mjög mikla þjálfun að baki, sé varasamt að heimila notkun rafbyssa. Miðað við fyrrnefnd gögn frá Vinnueftirlitinu er ekki að sjá þörfina á þeim með tilliti til öryggis lögreglu. Hins vegar hef ég miklar áhyggjur af þeim hópi sem liggur veikastur fyrir höggi þegar hver lögreglumaður mun koma til með að bera rafbyssu. Þetta er fólk sem er hvað jaðarsettast í okkar samfélagi og höfum í huga að fólk hefur látist í meðförum lögreglu, ekki aðeins erlendis heldur einnig á Íslandi. Jafnvel þó að lögreglan fái þjálfun í beitingu rafbyssa þýðir það ekki að hún hafi þekkingu á að meta aðstæður með réttum hætti. Fólk ber það ekki utan á sér ef það er hjartveikt eða veikt á geði eða t.d. komið skammt á leið í meðgöngu og eins er erfitt að meta líkamlegt ástand og þol fólks sem er undir áhrifum vímuefna. Við getum gefið okkur að rafbyssum verði beitt gegn jaðarsettu fólki, gegn einstaklingum sem eiga við geðrænan vanda eða vímuefnavanda að stríða eða jafnvel bæði. En þetta eru einmitt þeir einstaklingar sem eru oft og tíðum í líkamlegu ástandi sem setur þá í sérstaka hættu á að verða fyrir alvarlegum skaða og jafnvel dauða vegna rafbyssa. Miðað við þær takmörkuðu upplýsingar sem þingið hefur fengið um aðdraganda þessarar ákvörðunar er ljóst að hvorki fór fram ítarlegt né vandað mat áður en hún var tekin. Það er ekki hægt að byrgja brunninn eftir að barnið er fallið ofan í hann. Það er óhugnanlegt að það sé farið af stað í slíka vegferð án þess að nokkuð sé vitað um afleiðingarnar, án nokkurs konar mats á áhrifum á almenning, mats á áhrifum á jaðarsett fólk og sérstaklega bara mats á áhrifum á samfélagið í heild. Þetta mat hefur ekki átt sér stað. Það ætti líka að vera skýlaus krafa að slíkum auknum valdheimildum fylgi sjálfstætt eftirlit með störfum lögreglu, sem er ekki til staðar. Slíkur varnagli hefur ekki verið sleginn. Forseti. Störf lögreglunnar eru gríðarlega mikilvæg og traust íslensks almennings á störfum lögreglunnar er mikið. Það er lofsverð staða. Það er ákaflega góð staða en ég hef miklar áhyggjur af því að svo afdrifarík breyting eins og rafbyssuvæðing lögreglunnar, án nokkurrar þinglegrar meðferðar, án umræðu í nefndum eða einu sinni meðal almennings og án haldbærs rökstuðnings, muni grafa undan því trausti sem ríkir til þessa mikilvæga embættis. Það er stórkostlegt virðingarleysi af hálfu dómsmálaráðherra að skeyta svo lítið um sannleikann að hann leyfir sér að ljúga að þingi og þjóð í þessum ræðustól til að ná sínum málum fram og fer með algjöru virðingarleysi fram gagnvart lýðræðislegu samtali og með lágmarkssamráði við sitt eigið samstarfsfólk í ríkisstjórn. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem ráðherra veður áfram með tuddaskap og virðir gögn og staðreyndir algerlega að vettugi en alltaf verð ég jafn hissa yfir því hversu langt hæstv. forsætisráðherra er tilbúin til að teygja sig til að verja afglöp þessa ráðherra, dómsmálaráðherra.

Frú forseti. Við erum hér í sérstakri umræðu að ræða samráðsleysi dómsmálaráðherra í ríkisstjórn varðandi það sem hefur verið kallað rafvarnarvopn og ábendingar frá umboðsmanni Alþingis varðandi þessi mál. Í ræðu minni ætla ég að mestu að reyna að halda mig við hið almenna, þ.e. hvenær eigi að ræða málin í ríkisstjórn, en það er samt ekki alveg hægt að sleppa því að koma inn á rafbyssurnar sjálfar í þessari umræðu. Ég hef auðvitað lýst því yfir að ég telji það ekki heillaþróun að lögreglan beiti slíkum vopnum og held að það eigi að fara aðrar leiðir til þess að auka öryggi lögreglunnar. Ég tek undir með bæði hæstv. forsætisráðherra og þeim hv. þingmönnum sem hafa talað um það hér í þessari umræðu að við hér á Alþingi eigum að fjalla sérstaklega um þann þátt, þ.e. rafvopn lögreglunnar, hvort sem það er hér í þingsal eða í nefndum. Hins vegar er það svo hitt, sem snýr að því hvenær eigi að taka mál upp í ríkisstjórn. Þar er ég sammála hæstv. forsætisráðherra um að það hefði verið betra að þetta mál hefði verið rætt í ríkisstjórn og ekki eftir á, vegna þess að hér er um áherslubreytingu að ræða. Þó svo að það sé alveg rétt sem hefur komið fram í umræðunni, og stendur raunar í lögum, að kerfið okkar er þannig að hver ráðherra hefur ansi mikið svigrúm til þess að meta hvað eigi að bera undir ríkisstjórn, þá finnst mér engum blöðum um það að fletta að hér er um slíkt mál að ræða. Einhvern veginn þarf alltaf að halda áfram með þá stöðu sem upp er komin hverju sinni og ég ætla að fagna því að hæstv. forsætisráðherra ætli að taka ábendingar umboðsmanns Alþingis til skoðunar. Mér finnst mikilvægt, líkt og gert hefur verið með ráðherranefndum, að samvinna og samræmi milli ráðuneyta sé almennt séð aukin, vegna þess að ég tel það einfaldlega vera okkur sem samfélagi til heilla að þannig sé þetta. Þannig á það auðvitað að vera, að hin ólíku ráðuneyti vinni saman, vegna þess að þannig nýtist stjórnsýslan best fyrir almenning.

Frú forseti. Ekki áfellisdómur, sagði hæstv. forsætisráðherra þegar Ríkisendurskoðun benti á stórkostlegt fúsk við sölu á tugmilljarða eignum ríkisins. Handarbakavinnubrögð sem ríkisendurskoðandi taldi jafnvel hafa skaðað hagsmuni ríkissjóðs, eins og það var orðað - ekki áfellisdómur. Og nú heyrum við þessi orð aftur, ekki áfellisdómur, frá hæstv. dómsmálaráðherra þegar hin eftirlitsstofnun Alþingis, umboðsmaður Alþingis, kemst að þeirri niðurstöðu í allt öðru máli að ráðherra hafi sniðgengið hið pólitíska samráð sem lög um stjórnarskrá gera ráð fyrir og að ráðherra hafi virt að vettugi kröfur um vandaða stjórnsýsluhætti. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að mér finnst ekki traustvekjandi að fylgjast með því hvernig hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins koma upp og gera lítið úr þessu máli, gera lítið úr aðfinnslum umboðsmanns. Þeim finnst þetta ofboðslega léttvægt, heyrist mér, og eru í raun hissa á því að þurfa yfir höfuð að vera að ræða þetta eitthvað í þessum sal; það er vísað til áranna 2009–2013 þegar Sjálfstæðismenn voru í stjórnarandstöðu og mér skilst að þeir hafi ekki séð ástæðu til að taka upp aðfinnslur umboðsmanns Alþingis, þeir verða bara að eiga það við sig ef þeir eru með önnur viðmið í þingeftirliti en við sem erum nú í stjórnarandstöðu. En hvað um það. Þetta rafbyssumál snýst ekki bara um dómsmálaráðherra. Þetta snýst líka um stöðu hæstv. forsætisráðherra og það verkstjórnar- og samhæfingarhlutverk sem forsætisráðherra er falið með stjórnarskrá og lögum um Stjórnarráð Íslands því að þetta hlutverk glatar svolítið þýðingu sinni ef aðrir ráðherrar, ef samstarfsmenn forsætisráðherra í ríkisstjórn, virða ekki þetta hlutverk, virða til að mynda ekki óskir forsætisráðherra sjálfs um að tiltekin mál komi til umfjöllunar í ríkisstjórn eins og umboðsmaður rekur í bréfi sínu. Verkstjórnar- og samhæfingarhlutverk forsætisráðherra glatar svolítið vægi sínu ef aðrir ráðherrar sniðganga bara þennan lögbundna samráðsvettvang. Auðvitað hljóta fagráðherrar að þurfa að umgangast forsætisráðherra sem forsætisráðherra til þess að hlutirnir gangi upp og til þess að ríkisstjórnarsamstarf gangi upp, nema auðvitað ef flokkurinn í forsætisráðuneytinu er til í að láta bara hvað sem er yfir sig ganga í skjóli þess að ríkisstjórn er ekki fjölskipað stjórnvald. Þetta er nú svona lína sem hæstv. forsætisráðherra þarf að fara með nánast annan hvern dag núorðið. Það segir sig líka sjálft að eftirlitsstofnun eins og umboðsmaður Alþingis á allt undir því að stjórnvöld, framkvæmdarvaldshafar, taki mark á niðurstöðum hennar. Hæstv. forsætisráðherra segist vissulega ætla að bregðast við ábendingum umboðsmanns en við sitjum hins vegar uppi með dómsmálaráðherra sem hæðist eiginlega að afstöðu umboðsmanns. Mér finnst þetta á mörkunum hjá umboðsmanni, segir ráðherra. Alls enginn áfellisdómur yfir minni stjórnsýslu, segir hann. Ég held að svona viðmót gagnvart eftirlitsstofnunum Alþingis sé mjög skaðlegt og grafi undan trausti. Ég reikna með að hæstv. forsætisráðherra sé sammála mér um það og geti tekið undir það. Ég held að fólkið í landinu eigi skilið betri stjórnsýslu, betri vinnubrögð og að borin sé einhver lágmarksvirðing fyrir hlutverki forsætisráðherra sem verkstjóra og 

Virðulegur forseti. Ég fagna því að hér fari fram umræða um málefni lögreglunnar sem skiptir miklu máli. Ég vona að sú umræða verði til þess að upplýsa málin. En þetta upphlaup minni hlutans hér í dag byggist mikið á vanþekkingu um þessi málefni. Hér hefur m.a. komið fram og því verið haldið fram að lögreglan beri ekki vopn í dag, sem er náttúrlega alrangt. En ég væri til í að þessi umræða myndi snúast miklu dýpra og meira um öryggi lögreglumanna, öryggi borgaranna og öryggi hinna handteknu. Um það snýst þetta mál. Um það eru lög um valdbeitingu lögreglu, reglugerð um valdbeitingu lögreglu og reglur ríkislögreglustjóra um valdbeitingu lögreglu. Þetta þurfum við að ræða. Þessi lög eru öll í gildi og reglugerð hefur verið í gildi frá 1999 þar sem vopn lögreglu eru skilgreind, m.a. gas og kylfa sem lögregla ber með sér á hverjum degi við störf sín, og rafvarnarvopn eru á sama valdbeitingarstigi og þau vopn sem lögreglan ber í dag. Rannsóknir og tölur hafa sýnt að rafvarnarvopn tryggja betur öryggi og öryggistilfinningu lögreglumanna, hinna handteknu og borgaranna, enda er vel þjálfuð og tækjum búin lögregla miklu yfirvegaðri og rólegri á vettvangi og sinnir störfum sínum betur. Við vitum að þróunin hefur verið sú að slysum á lögreglumönnum hefur verið að fjölga þó að skráningarnar séu eitthvað misjafnar, enda eru þær mjög ósamrýmanlegar og á mörgum stöðum. Við vitum að vopnaútköllum, sérstaklega með hnífum, hefur verið að fjölga. Það hefur því verið ákall frá lögreglunni í meira en áratug eftir að við þessu verði brugðist. Í framhaldi af þessu, frá 2007, óskaði þáverandi dómsmálaráðherra eftir skýrslu frá ríkislögreglustjóra, sem kom 2008, um þetta mál. Í framhaldinu voru keypt rafvarnarvopn fyrir sérsveitina sem hún tók út og þjálfaði sig á þau. Landssamband lögreglumanna hefur ítrekað lýst því yfir að þau vilji fá slíkan búnað og núverandi hæstv. dómsmálaráðherra hefur lýst því í viðtölum að hann sé að skoða þennan möguleika. Þetta er nú öll áherslubreytingin, þetta hefur legið fyrir í langan tíma og hefur verið í mikilli umræðu og mikilli þróun. Það hafa verið reglur í gildi, meira að segja reglugerð sem í stendur að ríkislögreglustjóri ákveði vopn sérsveitar sem ákveður vopn sín sjálf, þar á meðal rafvarnarvopn, og að ríkislögreglustjóri geti ákveðið að lögreglan noti til að mynda í sérstökum tilfellum rafvarnarvopn. Þær breytingar sem hæstv. dómsmálaráðherra gerði á reglugerðinni voru því aðeins útvíkkun á reglum sem hafa verið lengi í gildi, hafa verið mikið til umfjöllunar og til mikillar skoðunar í takti við þá umræðu sem ég hef rakið hér. Ég vil líka benda á að ég nefndi hér gas og kylfu en rafvarnarvopnin eru miklu þróaðri hvað varðar eftirlit með notkun. Það er hægt að tengja þau við búkmyndavél. Það er hægt að skrá alla notkun þeirra, svokallað log og annað slíkt, þannig að ég get ekki séð hver stóra breytingin er. Hver er hin stóra áherslubreyting sem verið er að tala um sem þingið hefur fjallað um í gegnum lög? Ég held að þessi reglugerð hafi aldrei áður, samkvæmt mínum upplýsingum, verið rædd í ríkisstjórn þegar henni hefur verið breytt í gegnum árin. Við skulum bara hafa hér upplýsandi og góða umræðu um þetta og tryggja öryggi lögreglumannanna og auka öryggistilfinningu þeirra því að heimurinn fer harðnandi.

Virðulegi forseti. Þessi umræða snýst ekki um afstöðu til rafvopna eða vopnavæðingar lögreglunnar en það eru nokkrir hlutir sem skipta máli í þessari umræðu, kannski fyrst og fremst að það blasir við að ráðherra tók ákvörðun upp á sitt einsdæmi og kynnti hana ekki fyrir ríkisstjórn, þrátt fyrir að hún fundi tvisvar í viku og vinnsla þessa máls hefði staðið í nokkrar vikur áður en hann tilkynnti hana fyrst með grein í Morgunblaðinu. Það eitt og sér vekur óhjákvæmilega upp þá spurningu hvort með því hafi ráðherra gerst brotlegur við 17. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir að ráðherrafundi skuli halda um nýmæli í lögum og um mikilvæg stjórnarmálefni. Í kjölfarið hófust umræður í fjölmiðlum milli dómsmálaráðherra og forsætisráðherra um þetta mál sem virtist koma forsætisráðherra algerlega á óvart. Í því samhengi má velta ýmsum hlutum fyrir sér eins og t.d. hvort hér sé ríkisstjórn sem vinnur saman eða samansafn af ráðherrum sem allir starfi á sínum forsendum í sínum málaflokkum, hver í sínu horni. Auðvitað er ljóst að ráðherrar hafa sjálfstæði og sjálfræði í mörgum málum en forsætisráðherra sjálfur sagði að hér væri um áherslubreytingu að ræða, og áherslubreyting er annað orð yfir stefnubreytingu. Nú snýst þetta mál engan veginn um hvaða skoðun hver og einn hefur á rafbyssum heldur það hvernig þessi ríkisstjórn vinnur og hvort vinnulag hennar sé í samræmi við stjórnarskrána. Samkvæmt stjórnarskránni á að ræða mikilvæg mál á ríkisstjórnarfundum og það var ekki gert í þessu tilviki. Þetta er því miður ekki einsdæmi heldur hluti af því sem virðist vera orðið gegnumgangandi tilhneiging ráðherra þessarar ríkisstjórnar til að skauta létt fram hjá lögum og reglum sem gilda um störf þeirra sjálfra. Handhafar opinbers valds eiga ekki að láta sér í léttu rúmi liggja að fylgja slíkum reglum þótt formreglur séu, því þeim er ætlað að stuðla að góðum stjórnsýsluháttum og vönduðum vinnubrögðum. Eftir höfðinu dansa limirnir og ef æðstu valdhafar sýna af sér skeytingarleysi gagnvart því að fara eftir lögum og reglum, svo ekki sé minnst á sjálfa stjórnarskrána, er hætta á að það smitist til undirmanna þeirra og undirstofnana ráðuneytanna með neikvæðum áhrifum á stjórnsýsluna alla. Almennir borgarar verða að geta treyst því að þau mál sem þeir bera undir stjórnvöld hljóti vandaða og réttláta málsmeðferð. Það eru grundvallarmannréttindi sem má aldrei grafa undan. Allt frá bankahruninu 2008 hefur traust almennings til stjórnvalda mælst afar lítið. Forsætisráðherra hefur verið tíðrætt um mikilvægi þess að endurreisa traust á stjórnmálum og stjórnsýslu og meira að segja skipað starfshóp um það viðfangsefni sem skilaði af sér skýrslu í september 2018. Sá starfshópur mat það svo að vantraust íslensks almennings á stjórnkerfinu, sem kannanir sýna að er talsvert meira en á öðrum Norðurlöndum, megi að hluta til rekja til þess að hér hafi ekki verið hugað nægilega að því að móta heildarstefnu um heilindi í stjórnmálum og stjórnsýslu og fylgja henni eftir með aðgerðaáætlun. Vísað var til rannsókna fræðimanna sem sýndu að sterk tengsl eru á milli trausts og ábyrgðar. Takist stjórnvöldum ekki að gefa almenningi til kynna að starfsemi stjórnkerfisins sé í höndum hæfs fólks, jafnt kjörinna fulltrúa sem starfsfólks stjórnsýslu, geti traust ekki skapast. Ég tel augljóst að framganga hæstv. dómsmálaráðherra í því máli sem við ræðum hér sé ekki til þess fallin að ná þessum markmiðum. Hvort sem ráðherra hafi gerst brotlegur við stjórnarskrá eða ekki er ásýndin ekki góð og alls ekki til þess fallin að efla traust. Ég vil því biðja hæstv. forsætisráðherra að svara því hvernig hún hyggst bregðast við þeirri ábendingu umboðsmanns Alþingis að taka til skoðunar að afmarka það nánar í starfsreglum ríkisstjórnar hvaða mál skuli leggja fyrir ríkisstjórn. Er ekki ástæða til að velta því alvarlega fyrir sér, ekki aðeins í ljósi þessa máls heldur einnig til þess almennt að efla traust almennings til stjórnvalda?

Virðulegur forseti. Við höfum öll orðið vör við aukna hörku og breyttar aðstæður í glæpastarfsemi á Íslandi. Síðasta árið hafa fregnir af hrottalegum árásum og auknum umsvifum glæpasamtaka verið daglegt brauð. Lögreglan gerir allt sem hún getur með þann mannafla og þá tækni sem hún hefur í höndum sér, en þó sjáum við íbúa óttaslegna við þróun skipulagðrar glæpastarfsemi hér á landi. Með stöðugri þróun glæpasamtaka hefur reynst sífellt erfiðara að eiga við þau og stöðva uppsveiflu þeirra hérlendis. Það er öllum ljóst að styðja þarf við löggæsluna í sínum viðbrögðum í takt við nýjan veruleika til þess að halda uppi reglu og tryggja öryggi og viðunandi starfsaðstæður lögreglu. Allir fasar löggæslunnar eru komnir að þolmörkum og þegar við ræðum þessi mál verðum við að taka umræðuna út frá starfsöryggi og viðbragðsgetu lögreglumanna, sem leggja líf sitt að veði hvern einasta dag til að tryggja öryggi og til að halda uppi lögum og reglu hér á landi. Ein birtingarmynd þeirrar áhættu sem fylgir lögreglustarfinu er slysatíðni lögreglumanna en tölulegar staðreyndir sýna að lögreglumenn er sú stétt sem verður fyrir flestum vinnuslysum á ársgrundvelli. Frá árinu 2016–2020 voru 140 vinnuslys tilkynnt. Lögreglan hefur lengi kallað eftir auknum rannsóknarheimildum og rafvarnarbúnaði. Það lýtur að takmörkuðu öryggi, hærri slysatíðni og auknu álagi á lögreglu með auknum vopnaburði í samfélaginu og aukinni hörku í ofbeldisbrotum. Rafvarnarvopn auka á öryggi lögreglumanna og almennings, í Bretlandi t.d. fækkaði slysum á lögreglumönnum eftir að lögreglan fékk rafvarnarvopn sem hluta af sínum búnaði og sama er að segja af þeim norrænu ríkjum sem hafa tekið slíkan búnað í notkun. Lögreglu gefst þar tækifæri til að yfirbuga hættulega einstaklinga úr meiri fjarlægð og draga þannig úr líkamlegum átökum. Flest slysin verða jú við valdbeitingu lögreglu við handtökur og það hefur sýnt sig að í yfirgnæfandi meiri hluta dugar að gera einstaklingi viðvart um yfirvofandi beitingu rafvarnarvopna verði ekki farið að fyrirmælum lögreglu. Rafvarnarvopn er millistig í valdbeitingu og miðar að því að bregðast skjótar við árásum, t.d. með hnífum sem hefur verið mikið um hérlendis á undanförnum mánuðum. Þetta er þá spurning um hvort lögregla hafi rafvarnarvopn eða hvort hún þurfi hreinlega að vopnast skotvopnum til að takast á við slíkar árásir þegar þær eru í gangi. Hér er svo sannarlega um vægara viðbragð að ræða. Virðulegi forseti. Mikilvægt er að við tryggjum lögreglu viðunandi starfsaðstæður og tryggjum eftir fremsta megni öryggi hennar í starfi í þágu almennings. Þetta er liður í því. Gagnrýna má framkvæmd reglugerðarbreytingarinnar og bæta má hvernig við förum inn í svona mál. Gleymum þó ekki hvert tilefnið er og hvers vegna þetta er mikilvægt. Þetta er lögreglumönnum og almenningi til mikilla öryggisbóta, en þeir sinna hættulegu starfi á hverjum degi. Við treystum á lögregluna þegar eitthvað kemur upp á og hún þarf líka að geta stólað á okkur, að við hlustum á ákall hennar og bregðumst við í samræmi við það. Notkun vopna, hvort sem það eru rafvarnarvopn eða önnur, krefst vandaðrar þjálfunar, fræðslu um afleiðingar og hvernig og við hvaða aðstæður skuli beita rafvarnarvopnum við störf lögreglu. Þess vegna þurfa verklagsreglur ríkislögreglustjóra að vera skýrar og þjóna þeim tilgangi sem þeim er ætlað og einnig þarf þjálfunin að vera góð en fræðslan líka. Virðulegi forseti. Þó svo að ég gagnrýni hvernig þessi breyting kom til og kalli eftir betri upplýsingagjöf og samráði við ráðherra um slík mál, þá fagna ég því að við séum að stíga þetta skref með það að leiðarljósi að tryggja öryggi lögreglumanna við störf sem og öryggi almennings.

Frú forseti. Undir lok síðasta árs undirritaði dómsmálaráðherra breytingu á reglugerð sem veitti lögreglu heimild til að bera rafbyssur. Ráðherra greindi frá ákvörðun sinni í innsendri grein í Morgunblaðinu og hafði þá þegar undirritað reglurnar. Reglugerðarbreytingin var þannig ekki rædd við ríkisstjórnarborðið áður en hún var gerð. Gert er ráð fyrir því að lögreglumenn og lögreglukonur verði með rafbyssur í fórum sínum á seinni hluta þessa árs eða í upphafi þess næsta. Þetta er staðan. Íslenskt samfélag hefur breyst mikið síðustu ár og áratugi og lögreglan hefur í starfi sínu ekki farið varhluta af þeim breytingum. Mér finnst þetta skref, hin svokallaða rafbyssuvæðing lögreglunnar, ekki óvarlegt að fengnu auknu eftirliti með lögreglunni. Við getum ekki sniðgengið óskir lögreglu í þessu sambandi þegar við á sama tíma ætlumst til þess að lögreglan fari inn í erfiðar aðstæður á vettvangi og þeim aðstæðum fer sannarlega ekki fækkandi, því miður. Við getum hins vegar heldur ekki horft fram hjá því að á meðal helstu einkenna íslensks samfélags hefur verið sú staðreynd að lögreglan okkar er almennt óvopnuð í sínum daglegu störfum, að vopn eru ekki sýnileg. Ég veit að við höfum mörg verið býsna stolt af þessu einkenni sem er rótgróið í samfélagi okkar, rótgróið í menningu okkar. Það er þess vegna sem þetta virðingarleysi svíður, þetta virðingarleysi sem dómsmálaráðherra sýnir þingi og borgurum þessa lands með því hvernig ákvörðunin er tekin. Þetta verklag af hálfu dómsmálaráðherra er til þess fallið að setja málið í einhvers konar svart/hvítt frekju- eða yfirgangssamhengi í stað þess að hann sýni samstarfsflokkum sínum í ríkisstjórn, þinginu, íslensku samfélagi og íslenskum almenningi sjálfsagða virðingu. Það mætti jafnvel ganga lengra og segja að getu- eða áhugaleysi ráðherra á að eiga efnislega og málefnalega umræðu um þessa ákvörðun, um þetta lokaskref, sé til vitnis um skort á verkstjórn eða ábyrgðartilfinningu. Frú forseti. Dómsmálaráðherra segist ekki hafa þurft að gera neitt öðruvísi en hann gerði og hann virðist jafn blindur á mikilvægi þess að sýna skoðunum annarra virðingu og á það hvað góðir stjórnarhættir fela í sér, blindur á mikilvægi þess að ríkisstjórnin komi samstiga fram þegar um er að ræða ákvörðun sem breytir ásýnd þjóðar til framtíðar, ekki til að vera sammála heldur samstiga í ljósi þess að málin hafi verið rædd. Með þetta er forsætisráðherra óhress, segir að fyrst hefði þurfti að ræða málið í ríkisstjórn því að þetta sé stefnubreyting. Dómsmálaráðherra er ósammála forsætisráðherra, þetta sé ekki stórvægileg breyting. Umboðsmaður Alþingis er ósammála dómsmálaráðherra, segir vinnubrögð dómsmálaráðherra við breytingar á reglugerð um rafbyssur ekki í samræmi við góða stjórnsýsluhætti; telur ráðherrann hafi gerst sekan um samráðsleysi við ákvörðun um að vopna lögreglu rafbyssum, breytingu sem hafi verið mikilvægt stjórnarmálefni og slík stjórnarmálefni beri að ræða við ríkisstjórnarborðið samkvæmt stjórnarskrá. Dómsmálaráðherra er ósammála umboðsmanni Alþingis, skilur ekki á hvaða vegferð umboðsmaðurinn er, því að þetta sé ekki stór ákvörðun, finnst umboðsmaður Alþingis jafnvel alveg á mörkunum. Forsætisráðherra er svo ósammála dómsmálaráðherra og sammála umboðsmanni Alþingis. En málið hefur engin áhrif á traust forsætisráðherra til dómsmálaráðherra. Þá situr eftir spurningin, frú forseti: Ef ekki svona atburðarás, hvað hefur þá raunveruleg áhrif á traust til æðstu ráðamanna?

Frú forseti. Ég ætla að ræða aðeins meira um aðdraganda þessarar ákvörðunar áður en ég kem svo aftur að því hvernig hún var tekin. Eins og ég nefndi í fyrri ræðu þá hafa orðið gríðarlegar breytingar á því sem við getum kallað starfsumhverfi lögreglu á Íslandi á undanförnum árum. Hætturnar, viðfangsefnin hafa aukist alveg gríðarlega. Um þetta hefur ítrekað verið fjallað í skýrslum ríkislögreglustjóra sem hafa vakið furðu litla athygli þessarar ríkisstjórnar og ég leyfi mér segja þingsins líka, sérstaklega stóru skýrslurnar tvær 2017 og 2019, svo bættist við önnur 2021, sem voru alveg ótrúlega afdráttarlausar um umfang vandans og hvernig þróunin væri. Þetta var í raun neyðarkall til stjórnvalda um að bregðast við. En viðbrögðin hafa engin verið frá þessari ríkisstjórn. Engin viðbrögð við því að ríkislögreglustjóri vari við því að hér séu skipulögð erlend glæpagengi, ekki hvað síst, að skjóta rótum og styrkja stöðu sína og farin að beita aðferðum sem höfðu aldrei tíðkast á Íslandi, höfðu ekki sést hér, þ.e. virða engin þau viðmið sem þeir sem þó voru afbrotamenn hér áður fyrr virtu að einhverju marki. Engin viðmið væru lengur virt. Við höfum því miður séð alvarlega atburði og þeim hefur farið allt of hratt fjölgandi þar sem þetta raungerist. Og hvernig bregst ríkisstjórnin við þessu? Hún bregst ekki við. Stjórnleysi á landamærunum er aukið frekar en hitt og svo er talað um að lögleiða eitthvað af því sem áður voru glæpir. Það eru einu viðbrögðin. Við þessar aðstæður kallar lögreglan þó á einhver úrræði, einhver vopn til að takast á við þennan breytta veruleika. Þá hljótum við að velta því fyrir okkur núna þegar hæstv. dómsmálaráðherra hefur tekið þessa ákvörðun á þann hátt sem hann illu heilli gerði, án þess að ræða það hér í þinginu eða í ríkisstjórn: Hvað næst? Ætlar ríkisstjórnin að reyna á einhvern hátt að taka á vandanum eða er næsta skref einfaldlega að skammbyssuvæða lögregluna þannig að lögreglumenn þurfi að fara að ganga með skammbyssur til að takast á við ástandið? Ég kalla með öðrum orðum eftir því að ríkisstjórnin hafi í fyrsta lagi fyrir því að lesa þessar skýrslur og bregðast við því annars heldur vopnakapphlaupið, eða hvað við eigum að kalla það, bara áfram. En þegar hæstv. dómsmálaráðherra kom í gegn eða afgreiddi þessa reglugerð sína um rafverjurnar og gerði það án þess að taka það fyrir í ríkisstjórn þá velti ég fyrir mér hvort það kunni að vera vegna þess að hæstv. ráðherra hafi gert ráð fyrir því eða reiknað það út að hann fengi mótbárur í ríkisstjórninni og hugsað sem svo: Ja, Vinstri græn fá að afgreiða allt sem þau vilja og við erum látnir mæta hér og ýta á græna takkann, stundum þvert gegn vilja okkar, og það er búið að temja okkur. En nú tel ég, dómsmálaráðherra - ég er, frú forseti, að reyna að setja mig í spor hæstv. dómsmálaráðherra - að ég þurfi að ná þessu í gegn og þá er kannski bara best að gera það með því að ræða það ekkert við samstarfsflokkana í ríkisstjórn, afgreiða þetta, skrifa um það grein í blaðinu og vonast svo til að vera fyrirgefið af félögunum í ríkisstjórn sem hvort eð er hafa fengið allt í gegn sem þeir vilja.

Frú forseti. Líkt og fram hefur komið í þessari umræðu er það ekki eingöngu samráðsleysið við ríkisstjórnina sjálfa sem slegið hefur fólk vegna þessa máls heldur skeytingarleysi hæstv. ráðherra gagnvart Alþingi, gagnvart almenningi, gagnvart lýðræðinu sjálfu. Hæstv. forsætisráðherra segir það hér ítrekað í ræðu sinni að hún líti svo á að það sé á ábyrgð hvers ráðherra fyrir sig að meta hvort mál sé þess eðlis að bera þurfi það upp á fundi ríkisstjórnar. Miðað við framgöngu hæstv. dómsmálaráðherra og viðbrögð hæstv. forsætisráðherra við henni er ekki hægt að skilja hæstv. forsætisráðherra öðruvísi en svo að hún telji það í raun lítið koma sér við hvernig aðrir ráðherrar í ríkisstjórn hennar haga sér gagnvart fólkinu í landinu, gagnvart lögum og gagnvart stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Ég spyr: Eru engin takmörk fyrir því hversu langt ráðherra getur gengið í ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur? Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Hvar liggja mörkin? Umboðsmaður Alþingis sker ekki úr um embættisstörf ráðherra. Það gerir sérstakur dómstóll, landsdómur, líkt og fram kom í ræðu minni hér áðan. Það að umboðsmaður Alþingis slái því ekki föstu að ráðherra hafi gerst brotlegur við stjórnarskrána, sem er reyndar utan hans verksviðs, verður ekki túlkað sem sýknudómur þar að lútandi, líkt og þingmenn meiri hlutans byggja hér á, ásamt þeim frasa að ríkisstjórnin sé ekki fjölskipað stjórnvald, sem kemur málinu auðvitað ekki á nokkurn hátt við. Hæstv. forsætisráðherra nefnir að mat á því hvort þörf sé á samráði innan ríkisstjórnarinnar sé bæði pólitískt og lögfræðilegt. Nú eru bæði hæstv. forsætisráðherra og fjölmargir sem hér hafa talað, í stjórn og stjórnarandstöðu, á þeirri skoðun að málið hafi átt erindi við ríkisstjórnina á pólitískum forsendum - og umboðsmaður Alþingis talar um lagalegar forsendur. Raunar virðist sem hæstv. dómsmálaráðherra sé á sömu skoðun og hafi mögulega vísvitandi vanvirt stjórnarskrárbundna skyldu sína. Í viðtali þann 21. nóvember sl. talaði hann um umdeild skref sem taka þyrfti í stríði hans gegn skipulagðri brotastarfsemi, m.a. hvað varðar vopnaburð lögreglu. Fór ráðherra víða mikinn í fjölmiðlum um þær þungu áherslubreytingar sem í vændum væru hjá ráðuneytinu. Það er ekki fyrr en eftir á, eftir að hæstv. dómsmálaráðherra er bent á að lesa stjórnarskrána, sem hann kveðst ekki telja að þetta feli í sér neinar áherslubreytingar. Forseti. Stjórnarskráin er heilar fjórar blaðsíður, ekki 400 og ekki 40 - fjórar. Í henni er kveðið á um grundvallarreglur stjórnskipunar okkar. Það eru engin smáatriði. Ef bæði pólitískt og lagalegt mat á því sem ræða þarf í ríkisstjórn er hvort tveggja í höndum hvers ráðherra fyrir sig, til hvers telur hæstv. forsætisráðherra að kveðið sé á um mikilvægi þessa samráðs í stjórnarskránni? Forsætisráðherra bendir á að stjórnarflokkarnir hafi ólíkar pólitískar stefnur, þótt það sé mörgum óljóst upp á síðkastið, en ég spyr: Eru þær ólíku áherslur ekki tilefni til meira samráðs í ríkisstjórn fremur en minna, tilefni til þess að hæstv. forsætisráðherra taki verkstjórnar- og samhæfingarhlutverk sitt, sem umboðsmaður vísar til í bréfi sínu, alvarlega? Hv. þm. Sigmar Guðmundsson bendir á viðbrögð hæstv. dómsmálaráðherra við bréfi umboðsmanns Alþingis en ráðherrann gerir lítið úr ábendingum umboðsmanns, kveðst einfaldlega ósammála þeim og virðist ekki sjá neina ástæðu til þess að taka skýr og vel rökstudd tilmælin til sín. Mig langar því að spyrja að lokum: Hefur hæstv. forsætisráðherra engar áhyggjur af þeim ummælum ráðherra sem gera lítið úr því eftirlitshlutverki sem Alþingi hefur með framkvæmdarvaldinu, m.a. í gegnum embætti umboðsmanns Alþingis?

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Einhverjir hv. þingmenn hafa farið efnislega inn í málið sem ákvörðunin sem hér er til umræðu snerist um, þ.e. beitingu rafvarnarvopna, rafbyssa eða hvað hv. þingmenn vilja kalla það. Ég ætla ekki inn í þá efnislegu umræðu enda er það ekki efni þessarar sérstöku umræðu. Hins vegar vil ég segja, af því að hér var því haldið fram að þetta væri algengt, þá er ekki algengt að ráðherrar séu ósammála um það hvort málefni eigi erindi á borð ríkisstjórnar. Það er ekki svo og raunar er þetta eina dæmið sem ég hef a.m.k. upplifað sem forsætisráðherra í á sjötta ár þar sem mitt mat er ekki hið sama og fagráðherra. Því hafna ég að þetta sé algengt. Hins vegar vil ég ítreka það sem ég áður sagði, að það er mikilvægt að við tökum ábendingar umboðsmanns til skoðunar. Það er þó ekki alveg einfalt hvernig við gerum það, því þegar matið er ólíkt milli ráðherra þá gerast þessir hlutir þannig að ákvörðun er tekin áður en færi gefst á að eiga samtal um það hvort viðkomandi ákvörðun eigi erindi inn á borð ríkisstjórnar eða ekki. Því er vandséð hvernig unnt er að koma alfarið í veg fyrir að mál verði ekki rædd með breytingum á reglum um starfshætti ríkisstjórnar, þar sem ábyrgðin liggur alltaf hjá hlutaðeigandi ráðherra hverju sinni. Hér er gerð athugasemd við það sem hefur komið fram nokkrum sinnum í þessari umræðu, að ríkisstjórnin sé ekki fjölskipað stjórnvald. En það er einmitt ástæðan fyrir því að við sem sátum og ræddum stjórnarskrána hér á síðasta kjörtímabili, formenn flokka, ræddum það töluvert hvort ástæða væri til breytinga hvað þetta varðar. Við vorum sammála um að það myndi þýða meiri háttar breytingu og svo var ekki samstaða um hvort sú breyting væri æskileg og hvað hún myndi nákvæmlega þýða. En nákvæmlega vegna þess að þetta getur verið flókið í framkvæmd þá var þetta töluvert rætt. Ef það væri svo að skýlaus krafa væri gerð um að allar reglugerðir færu fyrir ríkisstjórn þá væri það líka verulega mikil breyting, því auðvitað fela ekki allar reglugerðir í sér einhverja breytingu á stefnu eða mikilvæg stjórnarmálefni, það er alls ekki svo. Því væru það kannski allt of sterk viðbrögð við þessu. Þó að ég sé ekki komin með lausnina á málinu þá breytir það því ekki að mikilvægt er að við tökum til skoðunar ábendingar umboðsmanns, bæði hvað varðar starfsreglur og siðareglur. Eins og ég nefndi hér áðan þá eru þær til endurskoðunar og mér finnst ástæða til að skoða hvort þetta megi koma skýrar fram í siðareglum, en við komumst líklega aldrei fram hjá því að matið liggur alltaf hjá viðkomandi fagráðherra. Ég vil líka nefna að það kann að vera í þágu lýðræðislegrar umræðu, í ljósi þess sem sagt hefur verið um samhentan hóp stjórnenda, þegar fyrir liggur að ráðherrar séu ekki sammála og ég er í sjálfu sér ekkert hrædd við það. Ég hef nú setið í öðrum ríkisstjórnum en þessari þar sem slíkur ágreiningur var stundum uppi á borðum, en það breytir því ekki að við þurfum að hafa regluverkið eins skýrt og mögulegt er. Þá ábendingu umboðsmanns tek ég til mín og við munum vinna úr henni. Að öðru leyti þakka ég fyrir þessa ágætu umræðu.