Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr., er til staðfestingar á brbl., sem gefin voru út 11. júlí s.l. um tímabundnar efnahagsráðstafanir. Þó að í formála fyrir þessum brbl. sé glögg, en að vísu stutt grg. fyrir þeim og af hvaða tilefni þau eru út gefin, þá þykir mér ástæða til þess að fylgja þeim úr hlaði með nokkrum orðum. Eftir þá kjarasamninga, sem áttu sér stað í des. s.l., og aðra þá kjarasamninga, sem fylgdu í kjölfar þeirra, mátti öllum vera ljóst, að af þeim leiddi tilkostnaðarhækkun, sem eitthvað mundi gæta í verðlagi. Enn fremur var þess að gæta, að verðstöðvunarlögin, sem svo voru kölluð, höfðu verið í gildi frá því í nóv. 1970, en þau féllu úr gildi að formi til um s.l. áramót, þó að verðhækkanir væru þá eftir sem áður háðar samþykki verðlagsnefndar. En vegna þess, hve verðlag hafði lengi verið lokað inni eða fryst, ef svo mætti segja, þá var það auðsætt, að það mundi verða mikill þrýstingur á verðhækkanir, eftir að verðstöðvunarlögin höfðu þannig að formi til verið numin úr gildi. Og sú varð líka raunin á. Það komu fram ákaflega margar hækkunarbeiðnir um verðlag á vörum, sem margar hverjar voru rökstuddar. Og í því efni voru opinberar stofnanir ekki neinir eftirbátar, að því er varðaði þeirra þjónustu, né heldur sveitarfélög varðandi ýmiss konar þjónustu, sem þau láta í té. En það er alveg fyllilega óhætt að segja, að það hafi verið staðið gegn þeim verðhækkunarbeiðnum, sem fram komu á þessu tímabili, eins og frekast var kostur. En hitt var auðvitað, að það var engin leið að komast hjá því að sinna sumum þeirra beiðna, sem fyrir lágu, að einhverju leyti. En ég held, að það sé ekki ofmælt, að í langsamlega flestum tilfellum hafi ekki verið leyft nema brot af þeim hækkunarbeiðnum, sem fyrir lágu og farið var fram á. Hér í hv. d. eru áreiðanlega menn, sem geta borið vitni um það. Það þurfti því í sjálfu sér engum að koma á óvart, þó að verðlagsþróun gengi nokkuð í hækkunarátt á þessu ári. Það var vitað og út frá því gengið, að svo mundi verða. Og um það leyti, sem kjarasamningarnir voru gerðir, eða fyrir s.l. áramót, voru gerðar spár af hafrannsóknadeild Efnahagsstofnunarinnar um það, hvernig verðlagsþróunin mundi verða, og þó alveg sérstaklega um það, hverjum breytingum kaupgjaldsvísitalan mundi taka. Auðvitað voru þessar áætlanir og spár byggðar á ákveðnum forsendum, og að sjálfsögðu er öllum ljóst, að slíkar spár má ekki taka of bókstaflega, þær eru alltaf háðar mörgum óvissum og ófyrirsjáanlegum atriðum. En það má segja, að framan af árinu og raunar fram undir mitt þetta ár hafi þessar spár staðizt. Þannig var það t.d., að spáin um vísitöluna í des. 1971 var 108.37 stig, - það er varla hægt að segja, að það hafi verið spá, af því að það lá þá fyrir og reyndist auðvitað 108.37. Spáin sagði, að kaupgjaldsvísitalan mundi 1. marz 1972 verða komin upp í 112.26 stig. Reyndin varð hins vegar sú, að 1. marz 1972 var kaupgreiðsluvísitalan aðeins komin upp í 109.29 stig, hafði þannig hækkað verulega miklu minna en gert hafði verið ráð fyrir. Og ég er ekki í nokkrum vafa um, að ástæðan til þess, að þróunin þarna á fyrsta stigi gekk hægar en gert hafði verið ráð fyrir af þeim efnahagssérfræðingum, sem um þetta höfðu fjallað, var sú, að það var staðið mjög fast, eins og ég sagði áðan, gegn því að taka verðhækkunarbeiðnir til greina, og gætti í því efni mikillar tregðu og auðvitað að því er sumum, sem hlut áttu að máli, fannst allt of mikillar tregðu. 1. júní 1972 hafði verið spáð, að kaupgreiðsluvísitalan mundi verða 116.57 stig, en hún varð í reyndinni 117 stig eða stóðst í raun og veru nokkurn veginn spána. En þegar komið var fram á mitt ár, höfðu hins vegar horfurnar breytzt allmjög frá því, sem reiknað hafði verið með, því að útlitið var þannig í júní, eftir þetta mjög umtalsverða stökk að vísu, sem vísitalan hafði tekið frá síðasta tímabili, hafði hækkað um 8 stig, því var spáð í júní af verðlagssérfræðingum, að ef ekkert væri að gert, yrði kaupgreiðsluvísitalan í næsta stökki eða 1. sept. 1972 komin upp í það eða því sem næst það, sem spáin hafði gert ráð fyrir, að hún yrði komin upp í 1. sept. 1973. Það var sem sagt gert ráð fyrir því, að 1. sept. mundi vísitalan fara upp í 122 stig til 123 stig. Og sú spá, sem þá var gerð um áframhaldandi þróun, var allt, allt önnur og miklu alvarlegri heldur en sú spá, sem hafði verið gerð í des. Þessar spár eru í sjálfu sér ekkert leyndarmál, og ég get vel leyft mönnum að heyra þær. En menn mega náttúrlega ekki fara að henda þeim á milli sín eins og einhverjum staðreyndum. Eins og ég undirstrikaði áðan, eru þetta allt spár og áætlanir. En spáin, sem gerð var í des., gerði sem sagt ráð fyrir því, eins og ég sagði áðan, að 1. júní 1972 væri vísitalan í 116.57, en varð 117, hún gerði ráð fyrir því, að vísitalan 1. sept. yrði 118.92, hún gerði ráð fyrir því, að vísitalan 1. des. 1972 yrði 120.33, hún gerði ráð fyrir því, að vísitalan 1. marz 1973 yrði 120.85, 1. júní 1973 yrði hún 122.25 stig og 1. sept. 1973 yrði hún 122.75 stig, eða eins og ég tók fram áðan sem næst því sem í júní s.l. voru taldar horfur á, að hún mundi verða komin upp í 1. sept. þetta ár. Og það er ekki til að hrella menn, heldur bara til þess að fara með þessar tölur mönnum til fróðleiks, að spáin, sem gerð var svo aftur í júní, leit mjög út á aðra lund. Hún spáði því sem sagt, að ef ekkert yrði að gert, þá yrði þróun kaupgjaldsvísitölunnar þessi: 1. sept. 1972 yrði hún komin upp í 122.40 stig, 1. des. þetta ár yrði hún komin upp í 126.20 stig, 1. marz 1973 yrði hún komin upp í 128.10 stig, 1. júní 1973 yrði hún komin upp í 130.30 stig og 1. sept. næsta ár yrði hún komin upp í 132.70 stig. Það má segja, að verðhækkanirnar hafi þannig í fyrstu á þessu ári gengið nokkru hægar en ætlað var, en svo aftur, þegar tók að líða á annan fjórðung ársins, nokkru örar, og þar komu til bæði skattbreytingar og einnig og alveg sérstaklega erlendar verðhækkanir umfram fyrri spár vegna gengisbreytinga, sem áttu sér stað í okkar viðskiptalöndum. Og eins og þær tölur sýna, sem ég hef lesið, þá horfði dæmið þannig við okkur í júní, að þá var spáð miklu frekari hækkun á síðari hluta ársins og í byrjun næsta árs heldur en gert hafði verið ráð fyrir. Við þessar aðstæður var ekki um annað að ræða en grípa í taumana og stöðva þessa þróun og gera ráðstafanir, sem til þess dyggðu a.m.k. ákveðið tímabil, og gæti þá gefizt ráðrúm til að skoða þessi mál betur. Þetta eru ástæðurnar fyrir því, að það voru sett þessi brbl. 11. júlí s.l., sem hér eru lögð fram til staðfestingar. Þau voru sem sagt sett fram til þess að freista þess að stöðva þá þróun víxlhækkana verðlags og kaupgjalds, sem þá virtist blasa við, ef ekkert væri að gert. En eins og ég hef áður rakið, þá hækkaði kaupgreiðsluvísitalan og þar með verðlagsuppbót á laun um nær 8 stig hinn 5. júní s.l. frá því 1. marz. Og samkv. líka þessu yfirliti, sem ég lauslega fór yfir áðan, þá var það svo samkv. áætlunum Hagstofu Íslands, að búast mátti við því, að kaupgreiðsluvísitalan mundi að öllu óbreyttu hækka um 5.5–6 stig hinn 1. sept. n.k. Þær kostnaðarbreytingar, sem þessu fylgdu, hefðu orðið útflutningsatvinnuvegunum þungar í skauti, enda bentu áætlanir þá til þess, að afkoma sjávarútvegsins stæði í járnum þegar við þáverandi kostnaðarlag eða kaupgjaldsvísitölu 117 stig, án þess þó að tillit væri tekið til þeirrar aflaminnkunar frá fyrra ári, sem þá virtist líklegust. Því má svo skjóta inn hér - innan sviga, að eins og allir vita nú, þá varð þróunin í því efni mun verri en menn höfðu gert sér grein fyrir eða búizt við í júli s.l., og skal ég ekki rekja það út af fyrir sig frekar í þessu sambandi, hvernig aflinn hefur minnkað og þó sérstaklega hvernig samsetning aflans hefur orðið óhagstæð fyrir sjávarútveginn og fiskiðnaðinn sérstaklega. Það var gefið mál, að ef ekkert hefði verið að gert, þá mundu slíkar breytingar launa kalla fram frekari verðhækkunarkröfur hjá þeim atvinnugreinum, sem framleiða eða eiga sér einhvern markað innanlands, og þar með héldi áfram sá varhugaverði víxlgangur verðbólgunnar, sem fyrr eða síðar hlyti að grafa undan afkomu atvinnuveganna með vaxandi halla í viðskiptum þjóðarinnar út á við og tefla atvinnuöryggi og þar með frambúðarhagsmunum alveg í tvísýnu. Ríkisstj. tók því á þessu stigi upp viðræður við aðila vinnumarkaðarins um leiðir til lausnar á þessum reyndar gamalkunna og margslungna vanda, enda er ljóst, að án samráðs og samvinnu við þá var og er vart hægt að búast við árangri á þessu sviði. Er vöxtur tekna og eftirspurnar hafði einkennt þróun efnahagsmála að undanförnu og má reyndar segja undanfarin missiri, og á síðustu mánuðum fyrir setningu brbl. gætti mikils þrýstings á allt verlag og framleiðslukostnað. Hér sem sagt fléttaðist margt saman: Ört vaxandi eftirspurn heima fyrir í kjölfar mikilla grunnkaupshækkana í árslok 1971, gengishækkanir í helztu viðskiptalöndum okkar í Evrópu, skattbreytingar o.fl. Öll þessi atriði hnigu til verðhækkunar, sem svo mundi magnast við núgildandi kerfi vísitölubindingar kaupgjalds. Hér er um flókið samhengi að ræða og reyndar mikil þörf á því að kanna allar aðstæður svo rækilega sem kostur er, ef leita hefði átt varanlegri úrræða en til þessa hafa fundizt. Af þeim sökum og til þess að fá svigrúm til þess, þótti ríkisstj. eftir atvikum rétt að gera þær ráðstafanir, sem gerðar voru, tímabundnar. Hugmyndirnar um þær bráðabirgðaráðstafanir, sem endanlega fengu form í brbl., höfðu verið kynntar samtökum launþega, bænda og vinnuveitenda. Þannig voru þær upphaflega kynntar fulltrúum Alþýðusambands Íslands á fundi þeirra með ríkisstj. 4. júlí. Eftir þann fund afhenti forsrh. forseta Alþýðusambands Íslands orðsendingu frá ríkisstj., þar sem rakin voru helztu atriði þeirra hugmynda, sem uppi voru og ríkisstj. hafði um bráðabirgðaráðstafanir. Þessar till. voru svo kynntar á sérstakri ráðstefnu, sem Alþýðusamband Íslands boðaði til. Og enn fremur voru þau kynnt Vinnuveitendasambandinu og Stéttasambandi bænda, áður en lögin voru sett eða gefin út. Aðalefni þessara brbl. er tiltölulega ljóst, og má segja það fram í fáum orðum. Það er í fyrsta lagi verðstöðvun til áramóta. Það er algerari verðstöðvun en áður hefur þekkzt, vegna þess að leyfisveitingar til verðhækkana eru bundnar öðrum og frekari skilyrðum en áður var. Til verðhækkana nægði áður samþykkt meiri hl. verðlagsnefndar, en eftir þessum brbl. var það sett að skilyrði fyrir því, að nokkur verðhækkun væri leyfð, að allir verðlagsnefndarmenn greiddu atkv. með verðhækkun. Ég tel þess vegna, að í þessum brbl. felist sú algerasta verðstöðvun, sem hægt sé að framkvæma. Í öðru lagi var það binding vísitölu við 117 stig með niðurgreiðslum. Í þriðja lagi er efni laganna það, að fjár til þess að standa undir þessum niðurgreiðslum var ekki aflað með nýjum álögum, heldur dregið úr áður samþykktum útgjöldum ríkissjóðs sem nam fjárhæð, sem fullvíst þótti, að nægja mundi til þess að standa undir þessum niðurgreiðslum. Í fjórða lagi er það efni þessara brbl. eða ráðstafana, sem í þeim felast, að útreikningi á nýjum verðlagsgrundvelli landbúnaðarvara var frestað til áramóta. Í fimmta lagi var það og er efni laganna, að launþegar falla að formi til frá 21/2 kaupgjaldsvísitölustigi gegn því að fá jafnvirði þeirra með því að njóta niðurgreiðslna og fjölskyldubóta strax eða svo að segja strax frá þeim tíma, sem lögin voru sett, og með því að hækkun á launalið bónda, sem samkv. gildandi vísitölufyrirkomulagi á ekki að koma fram í útreikningi á kaupgjaldsvísitölu, yrði ekki látin koma fram í verðlagi, heldur yrði henni mætt með niðurgreiðslum. Þetta er aðalefni þessara brbl., og það má segja, að markmið ráðstafananna hafi verið og sé í þrengri skilningi að halda kaupgreiðsluvísitölunni í um 117 stigum til næstu áramóta. Til þess að ná því marki og tryggja jafnframt hag launþega voru til viðbótar sett þessi ákvæði, sem ég aðeins nefndi stuttlega. Það er í sjálfu sér ekki ástæða til þess að rekja það miklu ýtarlegar eða fara yfir efni laganna umfram það, sem ég hef sagt. Í 1. gr. l. felst ákvæði, sem ég nefndi fyrst, að það er ákveðið þar, að það verði ekki leyfðar í tímabilinu til n.k. áramóta neinar verðhækkanir á vöru eða þjónustu, sem háð er verðlagsákvæðum, nema þær séu samþykktar af öllum verðlagsnefndarmönnum. Það var gengið út frá því, að í þessu fælist það, að á þessu tímabili fengjust ekki yfirleitt viðurkenndar verðhækkanir af tilefni þeirra launahækkana, sem urðu 1. júní s.l., umfram það, sem kynni þá, þegar brbl. voru sett, að hafa verið samþ. Annað atriðið, sem ég nefndi, er í 3. gr. Þar er sem sagt ákveðið, að ríkisstj. skuli auka niðurgreiðslu vöruverðs sem svarar 11/2 stigi kaupgreiðsluvísitölu frá og með gildistöku þessara laga, þ.e.a.s. frá 11. júlí 1972. Í 2. gr. er ákveðið, að ríkissjóður leggi fram fé til hækkunar fjölskyldubóta úr 8000 kr. á hvert barn á ári upp í 10900 á hvert barn á ári. Þessi breyting var ákveðið að skyldi taka gildi frá 1. júlí. Þessi hækkun fjölskyldubóta var talið að mundi valda lækkun kaupgreiðsluvísitölu um 1.5 stig. Í 4. gr. felst það, að ríkisstj. komi í veg fyrir, að útsöluverð landhúnaðarafurða hækki við endurskoðun verðlagsgrundvallar landbúnaðarafurða 1. sept. s.l., en samkvæmt áætlunum Hagstofu Íslands mátti búast við, að verðlagsgrundvöllurinn mundi að óbreyttum reglum hækka eingöngu vegna áorðinna verðbreytinga sem svaraði 1.2 kaupgjaldsvísitölustigi þann dag. Langstærstur hluti þess, eða um það bil eitt kaupgjaldsvísitölustig, var hækkun á kaupgjaldslið bóndans, og hefði sú hækkun samkvæmt gildandi reglum ekki komið fram í kaupgjaldsvísitölu. Í 5. gr. er svo ákveðið, að til þess að standa straum af útgjöldum vegna þessara liða, sem ég hef nú rakið, afli ríkisstj. sér heimilda til þess að lækka útgjöld ríkisins, eins og þar segir, um allt að 400 millj. kr., og að sú heimild taki einnig til fjárveitingaliða, sem jafnframt séu bundnir í öðrum lögum en fjárlögum. Það er rétt að taka það fram, að sú vísitöluskerðing að formi til, ef við megum kalla það svo, sem felst í þessu af hálfu launþega, kom því aðeins til, að reiknuð kaupgreiðsluvísitala 1. sept. og 1. des. færi ekki fram úr 119.5 stigum, en ef hún færi fram úr því, hækkaði verðlagsuppbót á laun um þann stigafjölda, sem kaupgjaldsvísitalan yrði hærri en 119.5 kaupgjaldsstig. En vegna þeirra ráðstafana, sem ég minntist á áðan, er það svo, að launþegar hafa með auðveldu móti getað fallizt á það, að verðlagsuppbætur væru reiknaðar með þessum hætti, af því að skerðing vísitölunnar er samkv. þessu aðeins að formi til, en ekki raunveruleg, því að í ráðstöfunum brbl. felast einmitt hagsbætur, eins og ég hef áður sagt, sem á þessu tímabili ætti að mega meta til jafns við þá skerðingu, sem þarna er um að tefla. Það má auðvitað segja, að fyrsti og helzti ávinningur launþega af þessum ráðstöfunum hafi að sjálfsögðu verið sá, ef það mætti takast að nýta það svigrúm, sem þar er skapað, til þess að finna varanlegri lausnir á efnahagsvandamálum okkar og tryggja þar með atvinnu og rauntekjur launþega til frambúðar. En það er framtíðarmálið. En til skamms tíma og ef maður gerir dæmið upp fram til áramóta alveg reikningslega eða fyrir það tímabil, sem brbl. er ætlað að gilda, þá hljóta hagsmunir launþega einnig að teljast vel tryggðir, þótt þeir falli þannig að formi til frá 2.5 kaupgjaldvísitölustigum, vegna þess að launþegar njóta samkvæmt þessum brbl. niðurfærsluráðstafana, sem svara 3 kaupgjaldsstigum í 71/2 viku á þeim tíma, sem þeir hefðu einskis notið samkvæmt þágildandi reglum. Þetta atriði má meta að dómi sérfræðinga, sem 1.3–1.5 kaupgjaldsvísitölustig á fjögurra mánaða tímabili, frá 1. sept. til áramóta. Með því að koma í veg fyrir hækkun landbúnaðarafurða frá 1. sept. og til áramóta er það líka að dómi sérfróðra manna ígildi rúmlega eins kaupgjaldsvísitölustigs fyrir launþega, sem þeir hefðu ekki fengið bætt skv. þágildandi reglum um greiðslu verðlagsuppbóta á laun. Af þessu tel ég augljóst, að þessar ráðstafanir séu sízt af öllu launþegum í óhag, jafnvel þótt bara sé út af fyrir sig lítið á þetta kaupreikningslega og þetta dæmi gert upp með þeim hætti, sem ég hef hér gert. Eins og ég hef sagt áður, voru hugmyndirnar að þessum brbl. lagðar fyrir ráðstefnu Alþýðusambands Íslands, sem mun hafa verið haldin 9. júní s.l., og ráðstefna sú gerði ýtarlega ályktun um þetta mál. Þá ályktun ætla ég ekki að fara að lesa hér upp. Hún lýsir þar að sjálfsögðu áhyggjum sínum m.a. af þessari verðlagsþróun, eins og eðlilegt er. En ég ætla aðeins að lesa hér upp niðurlag þessarar ályktunar, sem ráðstefna Alþýðusambandsins gerði. Það er 6. liður þessarar ályktunar. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Með hliðsjón af framansögðu ályktar ráðstefnan, að þeir aðilar, sem að henni standa, láti umræddar aðgerðir óátaldar af sinni hálfu, en leggja hins vegar áherzlu á, að í þeirri aðstöðu felst ekkert afsal neinna þeirra réttinda eða kjarabóta, sem í gildandi kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins felast.“ Ályktun þessi, þar sem því er lýst yfir sem sagt, að þessar ráðstafanir verði látnar óátaldar af hálfu Alþýðusambands Íslands, var samþykkt með öllum atkv. á ráðstefnunni. Fulltrúum vinnuveitenda voru kynntar þessar hugmyndir á sérstökum fundi mánudaginn 10. júlí, og lýstu þeir ekki andstöðu við þær. Aðalfundur Stéttarsambands bænda fjallaði um uppkast að brbl. á fundi sínum sama dag og samþykkti shlj. að láta þau óátalin. Þannig verður að telja, að það hafi víðtæk samstaða náðst um þessar aðgerðir og að brbl. hafi þannig verið sett í fyllsta samráði við helztu aðila vinnumarkaðarins. Ég leyfi mér þess vegna að vænta þess, að það þurfi ekki að verða miklar deilur um þessi brbl. út af fyrir sig. Ég leyfi mér að vænta þess, að stjórnarandstæðingar engu síður en stjórnarsinnar fallist á og viðurkenni að ráðstafanir þær, sem í þessum brbl. felast, hafi verið réttmætar og nauðsynlegar, eins og á stóð. Það hefði með öllu verið óverjandi að láta reka á reiðanum og láta fyrirsjáanlega verðlagsþróun halda áfram óhefta, og ég verð að segja það, að ég tel þannig frá þessum brbl. gengið, að það sé ekki hægt að segja með neinum rökum, að það sé sérstaklega hallað á nokkurn sérstaklega í þeim. Ég vil sem sagt vona, að þrátt fyrir það að ég geri mér ljóst, að hv. stjórnarandstæðingar hafi eitthvað að segir um efnahagsástandið, þá fallist þeir á, að það hafi ekki verið um annað að ræða, eins og á stóð, en að gera þessar ráðstafanir og gera þær einmitt strax á þeim ríma, sem þær voru gerðar. Ef þeir fallast ekki á það, verð ég að segja, að þeir verða að svara ýmsum spurningum, þá yrðu þeir að svara því, hvort þeir hefðu ekkert viljað láta gera. Ég á ekki von á því, að þeir geri það, m.a. þvert ofan í samþykktir þeirra hagsmunahópa, sem málin voru undir borin og hér höfðu mestra hagsmuna að gæta, og þá mundu þeir líka verða að svara því, hvort þeir hefðu ekki viljað taka upp verðstöðvun, eins og á stóð, eða hvort þeir hefðu viljað hafa þá verðstöðvun, sem upp var tekin, með öðrum hætti en ákveðið var í þessum lögum. Þá yrðu þeir líka að svara því, hvort þeir hefðu ekki viljað binda vísitöluna, eins og gert er í þessum lögum, eða hvort þeir hefðu viljað hafa vísitölubindinguna með einhverjum öðrum hætti og vildu ekki jafna vísitöluskerðinguna með þeim hætti, sem gert er með þessum brbl. Ég skal ekki fara nánar út í að ræða það og skal ekki heldur vera að gera því skóna að óreyndu, að hv. stjórnarandstæðingar lýsi andstöðu við þessar ráðstafanir. En það verð ég að segja, að með tilliti til þess, hvernig brugðizt var við þessum vanda, sem fyrir lá í sumar, þegar þessar ráðstafanir voru gerðar, þá tek ég nú ekki glamuryrði um stjórnleysi í efnahagsmálum allt of alvarlega og lít frekar á þau sem marklaust hjal, sem borið sé fram af einhverri ímyndaðri skyldutilfinningu hjá stjórnarandstöðunni. Með brbl. tók einmitt ríkisstj. í taumana og var tekin stjórn á efnahagsmálum og þar með skapað svigrúm til þess að skoða þessi mál betur. En hitt er svo auðvitað öllum ljóst, að í þessum brbl. felst engin framtíðarlausn, þar er aðeins um bráðabirgðalausn að ræða, lausn til áramóta. En einmitt með þessum brbl. skapaðist, eins og ég sagði, svigrúm til að kanna málin nánar og leita varanlegri úrræða, og það er öllum ljóst, að um áramót eða fyrir áramót verður að gera ráðstafanir, sem koma í stað þeirra ráðstafana, sem eru í þessum brbl. Ég á ekki von á því, að það gerist neinn hv. alþm. til þess að halda því fram, að við eigum að sleppa allri verðlagsþróun eða verðbólgu ef menn vilja kalla það svo, lausri um n.k. áramót. En auðvitað hafa efnahagsmálin í víðtækri merkingu margar hliðar, og brbl. eru að segja má mestu einskorðuð við ákveðnar hliðar efnahagsmálanna, og ég mun a.m.k. að svo stöddu einskorða mig við þá hlið, en ekki fara að ræða hér efnahagsmál almennt. En hitt er öllum hv. alþm. kunnugt, að einmitt eftir að þessi brbl. voru sett, var sett n. sérfræðinga og kunnáttumanna um efnahagsmál, sérstök n., sem falið var það verkefni að kanna efnahagsvandann og benda á leiðir og valkosti, sem gætu leitt til lausnar á þessum vanda, og í þessari valkostanefnd, eins og hún hefur verið kölluð, eiga margir ágætir og þekktir menn sæti, sérlega kunnugir efnahagsmálum. Þessi n. hefur unnið og hún mun væntanlega skila áliti sínu upp úr næstu mánaðamótum, eða ég geri mér vonir um það, að álit hennar og till. geti legið fyrir byrjun næsta mánaðar. Hennar hlutverk er aðeins að benda á leiðir og þá valkosti, sem hugsanlegir séu, en hitt verður svo hlutverk hins pólitíska valds að taka ákvörðun um, hver af þeim leiðum, sem þeir benda á, verður valin. Það er að sjálfsögðu svo, að það mætti hafa um þetta mál fleiri orð, en eins og ég sagði áðan, þá ætla ég ekki að ræða efnahagsmál almennt. En að sjálfsögðu spyrja margir: Hvað á að taka við um áramót? Ég skal ekki fara langt út í það, en ég skal þó segja um það mína persónulega skoðun, aðeins að því er varðar þau atriði, sem í þessu frv. er að finna, í þessum brbl. er um að ræða. Ég álít, að það verði að halda verðstöðvun áfram. Ég álít, að það verði að halda verðstöðvun áfram í því formi, sem hún er í þessum brbl., að það eigi ekki að slaka á því. Mér er ljóst, að það er ekkert til, sem heitir alger verðstöðvun. Það er ómögulegt og óframkvæmanlegt að skrúfa með öllu fyrir það, að verðlag hækki, vegna þess að þar koma til svo mörg atriði, sem við getum ekki ráðið við og heilbrigð skynsemi segir að óhjákvæmilegt sé að taka tillit til, en ég álít, að verðstöðvunin sé eins alger og unnt er að framkvæma hana í reynd, ef það er áskilið, að til verðhækkana þurfi samþykki allra þeirra fulltrúa, sem tilnefndir eru af mismunandi hagsmunaaðilum í verðlagsnefnd. Ef þeir leyfa hækkun, verð ég fyrir mitt leyti að álíta, að sú hækkun sé rökstudd fullum gögnum, ef þeir verða allir sammála um það. Ég fyrir mitt leyti álít líka, að það þyrfti að gera þá breytingu á í sambandi við þessi verðlagsmál. að það þyrfti að taka upp það skipulag að leyfa verðlagshækkanir aðeins tvisvar sinnum á ári, tímabilsbinda það, að þær verði leyfðar og teknar til meðferðar aðeins á 6 mánaða fresti. Það mundi að mínum dómi skapa meiri festu í þessum efnum. Ég vil enn fremur segja, að það er mín persónulega skoðun, að það fyrirkomulag, sem nú gildir um vísitöluútreikning, sé gallað og það þurfi að taka til endurskoðunar. Það er út af fyrir sig, að sá grundvöllur, sem vísitalan er byggð á, er orðinn æðigamall eða frá 1965, og það segir sig held ég nokkurn veginn sjálft, að neyzluvenjur manna hljóta að hafa breytzt á tímabili sem þessu og því sé ekki óeðlilegt, að það sé athugað, hvort samsetning neyzlunnar, eins og hún er tekin hjá þeirri vísitölufjölskyldu, sem við er miðað, eigi að vera sú sama í dag, og hún var metin 1965, hvert svo sem það út af fyrir sig leiðir. Ég held enn fremur, að við þurfum mjög að hyggja að því að gera breytingar á vísitölufyrirkomulaginu að því leyti, að við þurfum að taka nágranna okkar okkur til fyrirmyndar í því efni, og það séu vissir þættir, sem þeir hafa talið rétt að sleppa úr vísitöluútreikningi, sem við ættum líka að taka til athugunar, hvort ekki sé rétt og heppilegt að leggja til hliðar. Þetta eru mínar persónulegu skoðanir á þessu. Og áreiðanlega má segja, að það vísitölufyrirkomulag, sem nú gildir, sé engin heilög smíð, því að hér hafa gilt mismunandi reglur um vísitölu, eins og ég þarf ekki að minna hv. alþm. á. Stundum hefur vísitalan verið heimiluð, stundum hefur vísitalan verið bönnuð með lögum. Stundum hefur hún verið lögboðin beinlínis í lögum. En eins og nú er á vísitalan og útreikningur hennar algerlega að vera háð samningum stéttarfélaganna. Þess vegna er það, að það liggur í augum uppi, að það er erfitt að gera nokkrar breytingar á því vísitölufyrirkomulagi, sem nú er, nema í fullu samráði við launþegasamtökin, stéttasamtökin. En hvað sem er um þessi atriði, sem ég hef minnzt á varðandi vísitöluna, þá held ég, að eins og ég tel nauðsynlegt að halda áfram verðstöðvun á næsta ári, þá sé það óhjákvæmilegt af öðrum ástæðum, sem ég fer ekki inn á í þessu sambandi, af því að það snertir víðtækari efnahagsmál, að binda vísitöluna við 117 stig eða því sem næst, eða í öllu falli þannig, að vísitalan færi á næsta ári ekki fram úr þeim áætlunum, sem um hana voru gerðar í des. 1971, og helzt af öllu held ég, að sé nauðsynlegt að rígbinda sig við 117 stig. Það verður að afla fjár til þess að standa undir þeim niðurgreiðslum, sem þarf til þess, og til þess að halda áfram þeim niðurgreiðslum, sem hafa verið. Miðað við það, sem þarf á þessu tímabili fram að áramótum til þess að halda vísitölunni niðri, mætti sjálfsagt gera ráð fyrir því, að á ársgrundvelli þyrfti 800–1000 millj., og það er mikið fé. Það fé þarf að flytja til í þjóðfélaginu með einhverjum hætti. Ég álít, að það sé út af fyrir sig mjög vel forsvaranlegt að flytja þá fjármuni til í þjóðfélaginu, eins og fjárráð manna eru og atvinna hefur verið og efnahagsástandið yfirleitt. Ég álít hins vegar, að þannig sé komið, að beinir skattar verði ekki hækkaðir og þessa fjár verði ekki aflað með beinum sköttum. Þá er ekki til önnur leið til að afla fjárins en með óbeinum sköttum í einu eða öðru formi. Þá er sá hængur á, að hvers konar óbeinir skattar koma inn í kaupgreiðsluvísitölu, að óbreyttu því fyrirkomulagi, sem nú gildir. Þess vegna yrði það, ef ekkert frekar yrði að gert, aðeins gálgafrestur, því að það yrði komið inn í kaupgreiðsluvísitöluna innan tíðar. Ég held, að það sé mjög óviðunandi ástand fyrir hið opinbera, fyrir löggjafarvaldið, að hafa ekkert svigrúm til þess að geta stjórnað og haft áhrif á fjármálaþróunina í landinu með óbeinum sköttum, en með því fyrirkomulagi, að þeir eigi jafnóðum að fullu og öllu að koma inn í vísitöluna, þá verður það í raun og veru af þeim tekið - og annað verra þó, að aukning þessara óbeinu skatta verður þá til þess að magna víxlþróunina og ýta einmitt undir það, sem forðast átti. Þetta sjá allir, að hlýtur að verða afleiðingin tiltölulega fljótt á eftir. Það er þess vegna að mínum dómi eitt það nauðsynlegasta, að samkomulag geti tekizt um það við aðila vinnumarkaðarins, að það verði gerð sú breyting á, að óbeinir skattar komi ekki með sama hætti og verið hefur í vísitölu, þannig að það geti skapazt raunverulegt svigrúm fyrir ríkisvaldið til þess að hafa stjórn á þessum málum. Þetta voru aðeins mínar persónulegar skoðanir um þetta, sem ég vildi hér setja fram. Það er, eins og ég hef sagt hér áður við annað tækifæri, of snemmt að fara að slá föstum nokkrum ákvörðunum eða ráðstöfunum í þessu efni. Það er rétt að bíða þess, að valkostanefndin skili sínu áliti, þannig að myndin og vandinn, sem við er að glíma, liggi ljósar fyrir mönnum en það gerir nú og menn fái að sjá og skoða þær leiðir, sem hún bendir á. En að sjálfsögðu eru ýmsar leiðir til í þessu efni og aðrar leiðir en sú leið, sem ég benti á, - leiðir sumar hverjar, sem hafa verið farnar hér áður, og auðvitað eru til fleiri leiðir, ef samkomulag gæti orðið um þær, en ég skal ekki fara nánar út í það. Ég vil bæta hér aðeins við það, sem ég sagði um verðlagsákvörðunina, að ég teldi eðlilegt að tímabinda hana, þannig að hún færi fram á sex mánaða fresti, að mitt persónulega álit er það sama að því er varðar vísitöluútreikninginn, að ég teldi, að það væri til bóta, að útreikningur vísitölunnar ætti sér aðeins stað á sama tíma og með 6 mánaða millibili, og það væri jafnt við það, sem tíðkast hjá öðrum þjóðum. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að slík lengri tímabil á báða bóga mundu í þessum efnum geta skapað meiri festu í þessum málum en hjá okkur hefur verið. Við skulum vona, að okkur takist nú, eftir að við höfum skoðað álit valkostanefndarinnar, að komast að niðurstöðu um það, hvaða leið sé heppilegust, og ákaflega væri það æskilegt, ef menn gætu fundið einhverja varanlega lausn á þessum vanda, eins og mönnum er nú tamt að tala um. Ég fyrir mitt leyti er ákaflega hræddur um, að það verði heldur seint, sem okkur Íslendingum tekst að finna einhverja varanlega lausn í efnahagsmálum. Ég gæti öllu heldur trúað því, að það yrði varanlegt viðfangsefni fyrir hv. Alþingi og ríkisstj. á hverjum tíma að fást við það að leysa efnahagsvandamál. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að óska þess, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og til fjh. og viðskn.



Herra forseti. Við höfum hlýtt hér á langa og ég vil segja mjög eftirtektarverða og merkilega ræðu. Og ræðan er merkileg af tvennum ástæðum frá mínum bæjardyrum séð, að öðru leytinu vegna þess, að mér fannst annað veifið ég vera kominn 2 ár aftur í tímann og vera að hlýða hér á, að vísu ræður annarra manna, sem voru að tala fyrir gagnsemi svipaðra ráðstafana eins og hér er um fjallað, og hæstv. ráðh. hefur hér ýtarlega lagt áherzlu á að útskýra fyrir okkur, en hins vegar vegna þess, sem fólst í síðasta hluta ræðu hæstv. ráðh., þar sem hann að vísu tjáði okkur, sem við öll vitum, að hefur opinberlega verið tilkynnt, að sérfræðinganefnd ynni að því að finna úrræði til lausnar á efnahagsvandamálunum, sem við blasa nú við næstu áramót, en við höfum ekki fengið neina frekari skýringu á því, hvers væri að vænta í sambandi við þær till. til úrlausnar á þessum vanda. Nú síðast hefur það mjög borið á góma í umr. um fjárlagafrv., sem er miðað við, að verðstöðvunin haldi ekki áfram, eða a.m.k. öllu haldið opnu í sambandi við þær ráðstafanir, sem gera beri, og ekki séð fyrir neinu fé til áframhaldandi verðstöðvunar. En þá hlýtur það að vekja mikla athygli, að hæstv. forsrh. skuli hér hafa gefið þær yfirlýsingar, sem hann hefur gefið í dag um það, sem gera megi ráð fyrir að gerist um áramótin. Hann lagði að vísu hvað eftir annað í ræðu sinni áherzlu á, að þetta væru sínar persónulegar skoðanir, en ég held, að það hljóti hver einasti maður að leggja nokkuð mikið upp úr persónulegum skoðunum sjálfs forsrh. landsins, leiðtoga ríkisstj. á hverjum tíma, þannig að af þessum sökum var þessi hluti ræðu hans mjög eftirtektarverður og lærdómsríkur fyrir okkur á að hlýða varðandi þær hugleiðingar, sem hæstv. ráðh. hafði um möguleika þess að mæta vandanum um næstu áramót og hvernig það yrði gert. Vissulega komu þar fram ýmsar hugmyndir, sem ég mun síðar víkja að og frá mínum bæjardyrum séð, persónulega, því að það hefur ekki verið rætt í mínum flokki, eru mjög eftirtektarverðar, og ég hefði gjarnan viljað, að ýmsar þær kenningar, sem hæstv. forsrh. lagði fram, hefðu átt meiri hljómgrunn áður í sambandi við efnahagsmálin og viðbrögð við þeim vandamálum. En vissulega er það rétt, sem hæstv. forsrh. sagði, að það er ákaflega villandi að tala um að finna varanlega lausn á efnahagsmálunum, sem við því miður oft tökum okkur í munn og höfum heyrt gert á liðnum árum og áratugum. Það er engin varanleg lausn á þeim vanda til. Það er alveg rétt hjá hæstv. forsrh., að það er stöðugt viðfangsefni. En það er auðvitað hægt að gera það viðfangsefni mismunandi erfitt viðfangs einmitt með hliðsjón af ýmsum lagaákvæðum eða samningum eða fyrirkomulagi í þjóðfélaginu sem veldur því, að það skapast meiri og meiri hnútar, sem mjög torvelt er að leysa, einmitt vegna skipulagsins á þessum málum, svo sem hæstv. ráðh. vék að. En hann vék þar að veigamiklum atriðum, sem eins og ég sagði hingað til hafa ekki átt mikinn hljómgrunn og vissulega eru þess eðlis, að það er vonandi, að þær hugleiðingar hæstv. forsrh. verði teknar til alvarlegrar athugunar, og sumar hverjar eru þess eðlis, að þær eru áreiðanlega jákvæðar til úrlausnar á efnahagsvandamálum yfir höfuð og til þess að gera þann vanda léttari í meðförum. Ég held, að það sé alveg ástæðulaust fyrir hæstv. forsrh. að hafa nokkrar áhyggjur af því, að a.m.k. af hálfu Sjálfstfl. verði reynt að setja fæturna fyrir þær ráðstafanir, sem felast í þessum brbl., og þá verðstöðvun, sem hér er um að ræða. Þess vegna held ég, að það hafi verið þarflaust að varpa fram þeim spurningum, sem hæstv. ráðherra setti fram í ræðu sinni um, hvað við yrðum að gera af okkar hálfu, ef við vildum ekki horfa á þessi vandamál í þeim anda, sem hann ræddi um í sínu máli og felst í þessu frv. Hann þarf ekkert að óttast, að á þessu máli verði tekið af okkar hálfu á svipaðan hátt og hans flokksmenn og ég held ég megi segja hæstv. núv. forsrh. sjálfur tóku á þeim vanda, sem við var að fást haustið 1970. Og við höfum áreiðanlega jafnmikinn áhuga og hæstv. ríkisstj. á því, að verðbólgan þróist ekki með þeim hætti, eins og vofði yfir að yrði, ef ekkert hefði verið að gert á þessu sumri, og við höfum sama áhuga á því og hæstv. ríkisstj., að skipan þessara mála verði með þeim hætti á næsta ári, að eðlileg efnahagsþróun geti verið í þjóðfélaginu og atvinnuvegirnir reknir með fullum þrótti og afköstum og án þess rekstrarhalla, sem talsmenn atvinnuveganna hver af öðrum hafa að undanförnu lýst yfir að blasti við og er þegar í mörgum greinum skollinn á. En ég get ekki í sambandi við þetta mál annað en horfið örlítið aftur í tímann til þess að draga upp nokkra mynd af því, hvernig þessi mál hafa þróazt, og af viðbrögðum til þess að mæta þeim vandamálum á síðustu árum, sem þetta frv. hér tekur til meðferðar. Og ég skal þá reyna að stytta mál mitt svo sem verða má. Á erfiðleikaárunum 1967–1969 varð að framkvæma skerðingu á kjörum almennings í landinu og það töluverða skerðingu, og það verður að segja það, að þeim kjaraskerðingum var mætt af ótrúlega miklum skilningi. Þó að menn mótmæltu, þá undu samtökin, hin almennu launasamtök, betur þeim kjaraskerðingum heldur en jafnvel hefði mátt gera ráð fyrir. Því var yfirlýst af þáverandi ríkisstj., að strax og birti í lofti eftir þau geysilegu átök, sem þjóðarbúið þá varð að mæta og naumast eru umdeild, þá væri sjálfsagt, að hafin yrði aftur sókn til þess að vinna upp þessa kjaraskerðingu, og reyndar strax og tök væru á að gera betur. En á það var lögð áherzla á sama hátt og ég veit að hæstv. forsrh. muni nú gera, að kjarabæturnar verði að vera innan þeirra marka, að atvinnuvegirnir á hverjum tíma fái undir þeim risið. Vorið 1970 varð samkomulag milli aðila vinnumarkaðarins um stórfellda kauphækkun. Þáv. ríkisstj. varaði við því, að þessi kauphækkun væri meiri þrátt fyrir stórbættan hag útflutningsframleiðslunnar en svo, að öruggt væri, að atvinnuvegirnir gætu undir henni risið, og enda sýnilegt, að sumir atvinnuvegir gætu ekki tekið á sig þennan kostnaðarauka án þess að fá verðbætur. En það er einn ókostur við okkar atvinnuvegi, eins og við öll þekkjum, að þeir eru ákaflega mismunandi færir til að taka á sig kauphækkanir, og sveiflurnar í því efni hafa, eins og raun ber vitni um, verið langmestar, bæði neikvæðar og jákvæðar, í sambandi við sjávarútveginn, en breytingaminni í sambandi við aðrar atvinnugreinar. Þetta er mál, sem öllum er kunnugt og ég þarf ekki að útskýra. En vegna mikilla verðhækkana í sjávarútvegi 1969–1970 á erlendum markaði gat sjávarútvegurinn tekið á sig verulega kauphækkun, og þess vegna taldi þáv. ríkisstj. nauðsynlegt, að kauphækkunin væri með þeim hætti, að það ylli ekki óeðlilegum kostnaðarauka og þar af leiðandi verðhækkunum hjá þeim atvinnugreinum, sem ekki hefðu borið það sama úr býtum og sjávarútvegurinn hafði þá gert og hefðu þess vegna minni greiðslugetu. Það var því vakið máls á þeirri hugmynd vorið 1970 að tengja þær kjarabætur, sem gerðar yrðu, saman á þann hátt að framkvæma annars vegar gengishækkun og hins vegar nokkra beina kauphækkun. Um þetta varð ekki samkomulag, og skal ég ekki fleiri orðum um það fara. Þetta er aðeins til þess að draga fram staðreyndir málsins. Það varð ljóst þegar um haustið eftir að sú ákvörðun ríkisstj., að hér hefði verið nokkuð djarft teflt, átti við full rök að styðjast, og útreikningar nokkuð hliðstæðir því, sem hæstv. forsrh. hélt uppi til stuðnings verðstöðvunar nauðsyn nú, sýndu að þróun kaupgjaldsvísitölu yrði með þeim hætti næsta árið þar á eftir, að það mundi tefla afkomu atvinnuvega þjóðarinnar í stórfellda hættu, jafnvel þegar vorið 1971. Til þess að mæta þessum vanda var gripið til verðstöðvunar haustið 1970. Og sú verðstöðvun var að formi til og efni raunar með mjög svipuðum hætti og það frv., sem hér liggur fyrir. Það var gert ráð fyrir því að skipta þeim byrðum, ef byrðar skyldi kalla, sem af þessu leiddi, vegna þess að það var þegar sannað, eins og hæstv. forsrh. hefur þegar sannað í sambandi við verðstöðvunina nú, að með því að framkvæma þessa verðstöðvun væru í rauninni allir aðilar að, þó að þeir fórnuðu nokkru um skeið, að vinna sér til hags, þegar til lengri tíma væri litið, og ekki sízt launþegar, þar sem með þessum hætti einum væri hægt að tryggja nægilegar raunhæfar kjarabætur. Þessum ráðstöfunum var þá tekið mjög neikvætt af hálfu þáverandi stjórnarandstöðu, sem taldi, að væri verið að safna saman vandamálum, það væri verið að gera árás á gerða kjarasamninga, og raunverulega því haldið fram og reynt að fá því framgengt af ýmsum, að verkalýðssamtökin mættu með allsherjarverkföllum eða a.m.k. hatrömmum andmælum, þeim tveimur stigum, sem þá var gert ráð fyrir að gætu fallið í þeirra skaut, til viðbótar 1.3 stigum, sem leiddi af því, að verðhækkun áfengis annars vegar og hækkun á bótum iðgjalda vegna almannatrygginga hins vegar var ekki tekið inn í kaupgjaldsvísitöluna. Þetta var þá talin mikil óhæfa. En af hálfu okkar, sem vorum í þáverandi ríkisstjórn, og þáv. stjórnarflokka var á það bent með skýrum rökum, að raunverulega væri hér engu verið að fórna, heldur aðeins að tryggja kaupmátt þeirra kjarabóta, sem um hafði samizt vorið 1970, og þessar verðstöðvunarráðstafanir gerðu auk þess mögulegt að fá svigrúm til þess að vinna að könnun vandans á næsta hausti, þegar nýir kjarasamningar yrðu gerðir. Það mætti gera ráð fyrir því, eins og alltaf hefði reyndin orðið, ekki sízt vegna þeirrar þróunar, sem hefði orðið 1970, að atvinnuvegirnir, ekki sízt sjávarútvegurinn, gætu e.t.v. staðið að verulegu leyti undir þessum hækkunum, þannig að framleiðni atvinnuveganna gæti gert mögulegt haustið 1971 að taka við nokkrum hækkunum, þó að það hefði ekki verið mögulegt haustíð 1970. Af hálfu núverandi stjórnarflokka var því hins vegar haldið fram, að væri verið að safna saman vandræðum. Það var mjög flaggað með því, að einn fulltrúi stjórnarfl. þá hér í þessari hv. d. talaði um, að það blasti við hrollvekja haustið 1971, ef eitthvað sérstakt gerðist ekki. Það hefur auðvitað verið farið rangt með hans orð að því leyti til, að hann átti við, að hrollvekjan kynni að blasa við, ef þróunin yrði ekki með nógu hagstæðum hætti, en þessar ráðstafanir gerðu mögulegt að tryggja kaupmátt ráðstöfunarteknanna. Það liggur nú þegar fyrir skýrslulega sannað, að kaupmáttur ráðstöfunartekna árið 1970 óx um 14.4% frá því að hafa rýrnað 1969 um 7.3%, þannig að - hér er að sjálfsögðu um geysilegt stökk að ræða. Og verðstöðvunin lagði einnig grundvöll að því, að á árinu 1971 óx kaupmátturinn enn um 15.8%, þannig að á tveimur árum hefur kaupmáttur ráðstöfunartekna vaxið um 30% rúm, sem má telja einstakt að auðið sé að framkvæma á 2 árum. Og þó að litið sé til miklu þróaðri þjóðfélaga og hinna háþróuðu iðnaðarþjóða, þá hygg ég, að þetta sé með öllu einstakt. Þessar staðreyndir liggja nú fyrir í opinberum skýrslum frá Framkvæmdastofnun ríkisins, þannig að um það verður ekki deilt, að þessum árangri hefur hvað launþega snertir verið náð á þessum tveimur árum og það ekki hvað sízt vegna þeirra ráðstafana, sem gerðar voru haustið 1970, með verðstöðvuninni þá, til þess að tryggja, að ekki færi af stað ný verðbólguskriða vegna kauphækkana vorið 1970. Þetta held ég, að sé nauðsynlegt að við íhugum nú einmitt í sambandi við þetta mál, eins og það liggur fyrir hér. Það þjónar auðvitað engu að vera með neinar ávítur til hv. núv. stjórnarflokka um afstöðu þeirra til þessa máls. Þeir rangmátu það, að svo miklu leyti sem þeir freistuðust ekki til að nota það að vissu leyti á þennan hátt vegna þeirra kosninga, sem framundan voru. Það var mannlegt, og við skulum láta það liggja milli hluta. En þetta eru staðreyndirnar, sem við blasa, og við sjáum það á borðinu fyrir framan okkur núna í þessu frv., sem hér er, að verðstöðvun á þann hátt, sem þar er talað um, er sannanlega ekki neitt forkastanlegt fyrirbæri undir vissum kringumstæðum og jafnvel þótt talað sé um lengri tíma en var gert ráð fyrir í þeim verðstöðvunarlögum, sem sett voru af fyrrv. ríkisstj., og var þó talið líklegt, að þau söfnuðu ærnum vanda á því tímabili, sem þau áttu að gilda. Spurningin, sem næst þarf að íhuga, er þá þessi: Hvernig var þessum vanda mætt haustið 1971. Var hér raunverulega við hrollvekju að fást, eða hafði það verið rangmetið, og hvernig var á vandanum tekið? Því var haldið fram af hálfu talsmanna fyrrv. ríkisstj., að haustið 1971 yrði að miða kjarasamninga við það, að ekki hæfist ný verðbólgualda, og þess vegna yrði að skoða vanda verðstöðvunarinnar út frá þessu grundvallarsjónarmiði. Og því var einnig haldið fram fyrir kosningar, sem að vísu var þá lítið gert úr af þáv. stjórnarandstæðingum, að vel mætti hugsa sér framlengingu verðstöðvunarinnar til áramóta, ef á þeim tíma þyrfti að halda til þess að kanna þessi vandamál nánar. Hæstv. núv. ríkisstj. tók við völdum á miðju ári 1971. Ég held, að það sé ekki óhæfilegur dómur, þótt sagt sé, að hún hafi setzt í stóla sína með nokkru yfirlæti, a.m.k. á þann veg, að hún gerði viðameiri málefnasamning um stórkostlegri framkvæmdir og umbætur á öllum sviðum en ég held að áður sé þekkt, a.m.k. hérlendis og jafnvel erlendis. Um þetta er ekkert nema gott að segja, ef menn hafa gert sér grein fyrir því, að þeir geti staðið við það, sem þeir hafa lofað. Okkur var ráðlagt og þjóðinni almennt af hæstv. forsrh. að lesa þennan málefnasamning jafnvel kvölds og morgna, - að vísu hefur það ekki verið ráðlagt núna allra síðustu mánuðina og kannske af skiljanlegum ástæðum, en ég hygg nú jafnvel, að menn hafi farið að lesa hann mun betur núna síðustu mánuðina heldur en þeir gerðu fyrst eftir að hæstv. ríkisstj. tók við völdum og það kannske af vel skiljanlegum ástæðum. Og mér er ekki grunlaust um, að kannske hefði hann ekki verið hafður núna alveg jafn ýtarlegur og raun ber vitni um af þeim, sem að honum standa, en sleppum því. Við skulu aðeins taka málið eins og það efnislega liggur fyrir. Það verður að gera ráð fyrir því, og ég vil ekki gera ráð fyrir öðru en hæstv. ríkisstj. hafi, áður en hún setti saman þennan samning, - og skal ég hér aðeins halda mig að kjaramálunum, - gert sér grein fyrir því, hvað ófært var og hverjum óhætt var að lofa. Ég trúi ekki öðru. Og sannleikurinn er sá, að þessi málefnasamningur er auðvitað algjör afsönnun fyrri kenninga um það, að verðstöðvunin frá því haustið 1970 og það, sem gert hafði verið þá af hálfu þáv. ríkisstj., mundi leiða til neinnar hrollvekju haustið 1971, því að ef svo hefði verið, þá hefði hæstv. núv. ríkisstj. sannarlega ekki lofað verkalýðnum í landinu stórfelldum kjarabótum til viðbótar, svo sem málefnasamningurinn felur í sér. Ég þarf naumast að lesa þetta upp fyrir hæstv. ríkisstj, og raunar ekki fyrir neinum hv. þdm., það vita allir, hvað í þeim samningi fólst, beinlínis yfirlýsing um það, að þegar á haustinu 1971 yrði stefnt að stórauknum kjarabótum í þágu launþega, bæði með styttingu vinnuvikunnar, sem ríkisstj. beinlínis beitti sér fyrir með lagasetningu, með lengingu orlofs, með því að taka aftur upp 1.3 vísitölustig, sem kaup hafði verið skert um, og var náttúrlega nánast sýndarmennska sú ráðstöfun, og láta taka gildi 2 vísitölustig mánuði áður en þau áttu að taka gildi. Allt þetta sýndi auðvitað og sannaði, að það var mat ríkisstj., að hér væri engin hætta á ferðum, heldur væri hagur þjóðarbúsins svo góður, að verðstöðvunin 1970 hefði skilað fullkomlega sínum árangri, hún hefði tryggt kjarabæturnar, sem stefnt var að því að tryggja, og atvinnuvegirnir væru nú færir um að taka á sig mun meiri kvaðir heldur en þeir höfðu verið færir um haustið 1970 og þá lá sannanlega á borðinu, að blasti við að yrði á árinu 1971, ef ekkert væri að gert. Fram hjá þessari staðreynd getum við ekki komizt. Og það er ekki til nema tvennt í þessu málí: Annaðhvort mat fyrrv. ríkisstj. málið alveg rétt með verðstöðvunaraðgerðum sínum 1970, sem tryggðu launþegum 14.4% kaupmáttaraukningu ráðstöfunartekna og 15.8% á árinu 1971, - annaðhvort höfðu þessar ráðstafanir verið rétt mat hjá fyrrverandi ríkisstjórn eða þá að hæstvirt núverandi ríkisstjórn hefur hagað sér af gersamlegu ábyrgðarleysi. Ég er ekkert að fullyrða um þetta, en það er ekki nema um tvennt að ræða. Því var lýst yfir af hæstv. forsrh., þegar hann kom hér fyrir Alþingi í fyrsta skipti, eftir að hann settist hér í forsætisráðherrastól, og gerði grein fyrri stefnunni, að ríkisstj. hefði kannað afkomu atvinnuveganna og hún teldi fullkomlega grundvöll fyrir að lofa því, sem í stjórnarsáttmálanum er gert, sem er ekki lítið loforð, að bæta á tveimur árum kjörin til viðbótar þeim kjarabótum, sem ég hef áður vikið að, um 20% raunhæfar kjarabætur, ekki kauphækkanir, heldur raunhæfar kjarabætur. Þessu lýsti hæstv. ráðherra yfir, að óhætt væri að gera að mati ríkisstj., og að þessu var stefnt þegar af fullum krafti 1971. Og þar var sannarlega ekki þá verið að leggja að launþegasamtökunum að gera ekki kjarakröfur, síður en svo. Það má þá frekar saka fyrrv. ríkisstj. um það, að hún hafi varað við, að of hátt væri stefnt með kröfunum 1970, en það var síður en svo, að aðvörunarorð væri að finna haustið 1971 hjá núv. ríkisstj. Í skýrslum Framkvæmdastofnunar ríkisins er tekið fram, að með kjarabótum launþega á árinu 1970 og til ársloka 1971, - þar koma að sjálfsögðu að hluta til inn kjarabæturnar, sem urðu á haustdögum 1971, - þá væri meira en búíð að vinna upp rýrnun kaupmáttartekna, sem varð á erfiðleikaárunum 1967–1969, eins og það er orðrétt sagt í skýrslu Framkvæmdastofnunarinnar, og þetta er vissulega merkilegur og eftirtektarverður árangur. Er vissulega gleðilegt, að því marki skyldi hafa verið náð á svo skömmum tíma, ef hefði verið auðið að halda áfram með sama krafti næstu 1–2 árin, eins og hæstv. núverandi ríkisstj. gerði sér vonir um í málefnasamningi sínum. En hvernig hefur þetta orðið í reynd? Nú stöndum við andspænis nýjum efnahagsráðstöfunum, að vísu bráðabirgðaráðstöfunum, en engu að síður er þar gripíð til aðgerða til þess að draga úr afleiðingum kostnaðarþróunar í þjóðfélaginu, sem varð mjög fljótlega eftir að síðustu kjarasamningar voru gerðir og eftir að hæstv. núv. ríkisstj. tók við völdum og lýsti stefnumiði sínu, svo sem segir í málefnasamningnum og ég hef hér lítillega vikið að, og því stefnumarki sínu að stórbæta kjör launþega, eins og þar er frá sagt. Hæstv. forsrh. hefur gert grein fyrir því, að þetta hafi farið nokkuð úrskeiðis, þær áætlanir sem gerðar hafa verið um kostnaðarþróunina í þjóðfélaginu, og ég hef að sjálfsögðu ekkert að athuga við þær tölur, sem hann setti fram. Ég geri ráð fyrir því, að þær séu réttar, og vissulega hefur blasað við uggvekjandi ástand nú um mitt ár, eða áður en brbl. um efnahagsráðstafanir voru sett. Með þeim lögum var talið nauðsynlegt að stöðva gildistöku 5.5 vísitölustiga fram til áramóta og raunar meira, því að síðar hafa bætzt við frekari hækkanir, sem niður hafa verið greiddar. Og það var mat ríkisstj., að ef þessi hækkun tæki gildi, þá væri framundan stórfellt vandamál, sem tefldi afkomu atvinnuveganna og fengnum kjarabótum í verulega hættu. Spurningin, sem við stöndum andspænis núna, er sú, hvort líkur eru til þess, að þessar bráðabirgðaráðstafanir nú geti leyst vandann með svipuðum hætti og var vonazt til að gæti orðið með verðstöðvunarráðstöfunum haustið 1970, þ.e. að við gætum vonazt eftir batnandi hag útflutningsframleiðslunnar, eins og reyndin varð á árinu 1971, til þess að þola ekki aðeins þá kauphækkun, sem var frestað með þeim ráðstöfunum heldur einnig jafnvel nýjar kauphækkanir. Nú er ekki um slíkt að ræða, því að hæstv. ríkisstj. hefur náð þeim árangri, sem vissulega er ánægjulegur og hefði verið ánægjulegt, ef hefði verið hægt að ná fyrr, að semja til 2 ára við verkalýðsfélögin, þannig að aðstaða hennar að þessu leyti er óvenjuleg góð. Hins vegar verður að játa það, að mat ríkisstj. um möguleikana til þeirrar kauphækkunar, sem varð á s.l. ári, og annarra kjarabóta, sem ríkisstj. þá beinlínis beitti sér fyrir eða lagði blessun sína yfir, - þetta mat hefur ekki reynzt rétt. Það er auðvitað haldið fram ýmsum skoðunum og verður vafalaust haldið fram ýmsum skoðunum um það, hvernig standi á þessu, og hæstv. forsrh. gat um það hér áðan, að það væri vegna verðhækkunar erlendis, sem ekki hefði verið séð fyrir. Hann gat þess raunar einnig, sem er að sjálfsögðu mál ríkisstj., að það væri að vissu leyti vegna verðbr. hér innanlands, verðhækkana, sem ómögulegt hefði verið lengur að standa gegn, verðhækkana vegna áfuáms nefskatta eða skattbreytinga, sem hann gat um að hefðu verið gerðar, og að sjálfsögðu koma hér einnig til verðhækkanir, sem hann taldi ekki beinar aðgerðir ríkisstj. sjálfrar, svo og verðhækkun á þjónustu pósts og síma, sem stafaði af því, að söluskattur var lagður á þá þjónustu, og þannig mætti lengi telja ýmsa liði. Og ég hygg, að það sé ekki rangt með farið, að þegar Alþýðusambandi Íslands var gerð grein fyrir orsök verðhækkananna, þá hafi meginhluti þeirra verðhækkana, sem þá var gerð grein fyrir, beinlínis stafað af ráðstöfunum, sem hæstv. ríkisstj. hafði gert. Ég er ekkert að fordæma ríkisstj. fyrir þetta. Það kann að hafa verið nauðsynlegt að gera þær ráðstafanir, eins og að leggja söluskatt á póst og síma og heimila ýmsar hækkanir ríkisstofnana, um það er ég ekki að fella neinn dóm. En þetta er staðr., sem blasti við, að þessar hækkanir höfðu verið vanmetnar og verðhækkanir erlendis vafalaust einnig vanmetnar. En þó var það vitað þegar á árinu 1971 og hefði mátt gera ráð fyrir því, að menn reiknuðu með slíku, að vegna mikilla kauphækkana erlendis var fyrirsjáanlegt, að verðhækkanir mundu verða mjög miklar á þessu ári á innfluttum vörum. Ég skal ekki hér fara út í að meta hag atvinnuveganna sérstaklega. En það liggur þó fyrir, enda hefur því nú verið yfirlýst af hæstv. forsrh., að útflutningstekjur þeirra út af fyrir sig verða jafnmiklar og varð á s.l. ári, eða jafnvel meiri, og þó að aflabrestur hafi orðið, þá koma tekjurnar fram, eins og hann hefur áður skýrt frá hér á þingi, í því, að birgðaminnkun verður í landinu. Auk þess hefur orðið allmikil hækkun á erlendum markaði. En því miður stöndum við ekki andspænis því eins og á s.l. hausti að hagur aðalframleiðsluatvinnuveganna eða útflutningsatvinnuveganna, þá fyrst og fremst sjávarútvegsins, sé batnandi, heldur er hann versnandi, og þær vonir, sem fyrrv. ríkisstj. batt við batnandi hag sjávarútvegsins á árinu 1971 og reyndust raunhæfar, þær vonir getur hæstv. núv. ríkisstj. ekki borið í brjósti, - ég segi því miður, vegna þess að allt bendir til þess, að hagur sjávarútvegsins muni á þessu ári versna, og það er ekkert, sem bendir til, að hann muni batna, heldur að hann muni jafnvel versna einnig á næsta ári. Það er því ekki líkur til þess, að sjávarútvegurinn geti í náinni framtíð og atvinnuvegirnir yfir höfuð tekið á sig þann vanda, sem geymdur er með verðstöðvunaraðgerðum og mundi að sjálfsögðu aukast verulega, þessi geymdi vandi, ef á að halda verðstöðvunaraðgerðunum áfram allt næsta ár, og að því skal ég lítillega víkja. Sá vandi, sem nú er geymdur, hygg ég að sé um 5.5 kaupgjaldsvísitölustig, og það liggur jafnframt, að ég hygg, nokkuð ljóst fyrir, þó að sleppt sé erlendum verðhækkunum, sem framundan kunna að vera og enginn veit um, að hér bætast við 4–5 stig í febrúarbyrjun, sem verður viðbótarbaggi, ef um áframhaldandi verðstöðvun í 117 vísitölustigum án frekari kjaraskerðingar á að vera að ræða. Það þarf að mæta ekki aðeins þeim vanda, sem núverandi verðstöðvun hefur í för með sér og geymdur er, heldur kannske álíka miklum vanda um n.k. áramót, sem þarf að mæta með niðurgreiðslum eða einhverjum slíkum ráðstöfunum, ef á að velja þá leið, sem hæstv. forsrh. vék að, að væri sín persónulega skoðun. Nú veit ég ekki, hver verður skoðun verkalýðssamtakanna á þessu máli. Þau hafa að vísu tekið mjög jákvætt undir það, sem hjá fyrrv. ríkisstj. var á þeirra máli nefnt kjaraskerðing, en virðist nú ekki vera kallað það, þ.e.a.s. þær ráðstafanir um frestun vísitölu eða skerðingu vísitölu, sem gerðar voru í þeim efnahagsráðstöfunum, sem hér liggja fyrir. Um það var gefin jákvæð einróma afstaða frá verkalýðasamtökunum, en þó að vísu þannig, að mér skilst eftir ályktun þeirra, að þau afsali sér engan rétti, heldur standi ríkisstj. nú um áramótin einnig andspænis því að taka upp nýjar viðræður við þau, ef á að halda áfram þeirri skerðingu vísitölunnar gagnvart verkalýðssamtökunum, sem gert er ráð fyrir í því frv., sem hér liggur fyrir. Hvernig verkalýðssamtökin taka því, skal ég ekkert um segja, það er ekki mitt mál, og eru hér í þessari hv. d. menn, sem eru fróðari um afstöðu þeirra heldur en ég. Ég tel það mjög vel farið, að þau hafa tekið ábyrga afstöðu, eins og þau gerðu nú í sumar, og í ályktun þeirra er að finna mjög eftirtektarverðar yfirlýsingar um viðhorf þeirra til atvinnuveganna, á sama hátt og við áttum erfitt með að skilja þá afstöðu, sem að hluta til var tekin af verkalýðssamtökunum 1970 um þær ráðstafanir, sem þá voru gerðar. En það er liðin tíð, við skulum sleppa því. Einhver annar andi svífur þá yfir vötnum, og við skulum láta það gott heita. En það ber að fagna því, þegar menn skoða málið raunhæfar, eins og virðist hafa verið gert af þessum samtökum í sumar af einhverjum ástæðum. En hér blasir við sem sagt allt að 10 stiga vandi um n.k. áramót, sem ríkisstj. verður með einhverjum hætti að mæta, auk þeirra hækkana, sem ljóst er að til falla á næsta ári. Það vitum við, og ég veit, að okkur greinir ekki á um það, okkur hæstv. forsrh., að það muni koma til á því ári ýmsar hækkanir, sem muni annaðhvort valda beinni hækkun vísitölunnar eða þá leiða til nýrra niðurgreiðslna, sem torvelt er nú reyndar að sjá, hvernig á að framkvæma, og miðað við skoðanir hæstv. fjmrh. á því, þá lýsti hann því yfir í sameinuðu þingi við meðferð fjárlaga, að það væri ekki mögulegt með neinu móti að ganga lengra í niðurgreiðslum en gert væri nú. Og ég skal játa það, að ég hef mjög svipaða skoðun og hann um það, að það eru viss takmörk fyrir því varðandi niðurgreiðslur, hvað langt er hægt að ganga í þeim efnum, og ég held, að sú leið sé tæmd. En ef sú skoðun hæstv. forsrh. verður ofan á að rígbinda sig við 117 kaupgjaldsvísitölustig, eins og hann gat um, næsta ár, sem vissulega væri mjög ánægjulegt að hægt væri að gera, þá er ég hræddur um, að hér séu enn þá á allmiklir hnútar, sem þurfi að leysa, og mun ég aðeins lítillega víkja að því, sem hann sagði um það efni. Hann kvað það rangt og þetta frv. sýndi það að saka ríkisstj. um stefnuleysi í efnahagsmálum. Ja, það er nú svo. Ég held, að þetta frv. sýni það a.m.k., að ríkisstj. hefur rangmetið, við skulum orða það svo, stöðu atvinnuveganna s.l. haust, þegar hún ákvað að beita sér fyrir þeim kjarabótum og setti fram þann loforðslista, sem hún þá setti fram. Við getum orðað þetta með þessum hætti, en þetta held ég að sé staðreynd.  Hann hefur bent á það úrræði að halda verðstöðvuninni áfram. Ég spyr þá á móti: Ef það er hugmynd hæstv. ráðh., sem raunar kom fram í ræðu hans, að rígbinda vísitöluna í 117 stigum, á það þá að gerast með niðurgreiðslum, þ.e.a.s. að greiða til viðbótar niður hóflega áætlað 4–5 kaupgjaldvísitölustig til viðbótar þeim niðurgreiðslum, sem nú eru framkvæmdar? Ef ætlunin er að greiða þetta niður, þá vantar til þess ekki aðeins 800 milljónir, sem er alveg rétt hjá hæstvirtum forsætisráðherra, að þar eru nokkuð hundruð millj., sem kostar að halda áfram núverandi verðstöðvunaraðgerðum, en ef á að halda vísitölunni í 117 stigum án kjaraskerðingar, þá er alveg ljóst, að þó að jafnvel finnist nú einhverjar leiðir til niðurgreiðslna, þá muni þær kosta aðrar 800–1000 millj. Hér stöndum við því andspænis vanda, sem er af stærðargráðunni 1600–2000 millj., til viðbótar þeim vanda, sem ég veit að hæstv. forsrh. er ljóst að þarf að mæta, og það er aðstoð við sjávarútveginn og jafnvel fleiri atvinnugreinar, a.m.k. sjávarútveginn, á næsta ári, miðað við þær horfur, sem eru um afkomu þess atvinnuvegar, þó sérstaklega frystiiðnaðarins og reyndar fleiri greina útvegsins, sem nú eru fjármagnaðar í bili með greiðslum úr verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins í algerri andstöðu við vilja manna í því efni, sem auðvitað er algerlega útilokað að halda áfram með þeim hætti. Hér er því sennilega um að ræða fjáröflun, sem getur orðið af stærðargráðunni allt að 2500 millj. kr. eða jafnvel meira, vegna þess að það er augljóst, að fjárl. taka að venju allverulegum hækkunum, - um það skulum við ekki blekkja okkur, og þá vantar þar áætlunartölur, sem er ljóst að verður að taka inn í fjárlagafrv. Vandinn við að halda áfram þessari stefnu, sem hæstv. forsrh. hefur lýst hér sem sinni persónulegu skoðun, að sé æskilegasta leiðin til þess að leysa vandann, kostar því þessa miklu fjármuni. Mér fannst það mjög ánægjulegt, að hæstv. fjmrh. lýsti því yfir, að ekki yrði lengra gengið í álagningu beinna skatta. Þetta held ég, að reynslan hafi nú sýnt hæstv. ríkisstj. í ár, að slíkt væri ekki gerlegt, og þykir mér vænt um, að hún hefur lært af þeirri reynslu og þeirri ólgu, sem varð út af þeim geysilegu skattahækkunum, sem framkvæmdar voru á s.l. ári. Þetta verður því að sjálfsögðu að gerast með óbeinum sköttum, ef á að greiða þetta niður að fullu, annars vegar með óbeinum sköttum og hins vegar kemur auðvitað það til álita, sem hæstv. forsrh. gat um, og það er að endurskoða vísitöluna. Það er út af fyrir sig rétt, að það má gera ráð fyrir, að einhver breyting getur orðið á vísitölunni með nýrri athugun á samsetningi neyzlunnar. En reynslan frá 1965 í því efni gefur ekki miklar vonir um, að græðist mikið fyrir ríkissjóðinn í því sambandi eða hægt verði að brúa þetta bil að nokkru leyti með þeim hætti, enda hef ég ekki mikla trú á því, eins og afstaða verkalýðssamtakanna var þá. að hún sé breytt að því leyti, að þau mundu fallast á, að slík vísitala tæki gildi, ef hún leiddi af sér lækkun kaupgjalds. En síðasta breyting vísitölunnar olli því, eins og menn vita, að ýmislegt, sem áður hafði verið kallað munaður, svo sem bílar, svo sem áfengi og tóbak, sem áður var tekjuleið fyrir ríkissjóðinn, þessar tekjuleiðir báðar, - og það var eitt af því, sem átti orsökina að hækkun vísitölunnar nú í sumar og gerði þessar verðstöðvunaraðgerðir óumflýjanlegar, vegna þess að bifreiðakaupakostnaður og áfengi og tóbak eru orðinn svo stór þáttur í vísitölunni einmitt vegna endurskoðunar á neyzluvenjum almennings, - það gerir lítt mögulegt að framkvæma hækkun á þessum áðurnefndu munaðarvörum, án þess að meginhlutinn af því étist aftur í hækkaðri kaupgjaldsvísitölu. Þá kemur það auðvitað til athugunar, sem var mjög athyglisvert í ræðu hæstv. ráðherra, að breyta vísitölugrundvellinum að því leyti að taka út úr vísitölunni vissa liði, og ég held, að ég hafi ekki skilið hann það skakkt, að hann hefði þá skoðun sjálfur, að rétt væri, að óbeinir skattar væru ekki inni í vísitölunni. Hann minntist á það, sem nágrannaþjóðir gerðu í því efni, og einmitt með hliðsjón af því mun hann ekki hafa átt við þetta, vegna þess að nágrannaþjóðir okkar hafa yfirleitt ekki óbeina skatta í vísitölunni. En í sannleika sagt er málið þannig, miðað við vísitölukerfið, eins og það er í dag, að fjmrh. er á hverjum tíma í algerri gildru um fjáröflun vegna þess, að ef á að afla tekna með óbeinum sköttum eða með hækkun á munaðarvöru, þá verkar það stórlega inn á vísitöluna, þannig að þessi tekjuöflun étur sig upp aftur. Ég skal fúslega taka undir þá skoðun hæstv. forsrh., að það er óeðlilegt, að liðir, sem eru eingöngu tekjuöflun fyrir ríkissjóð, - og þá kem ég t.d. að áfengi og tóbaki, sem hæstv. núv. ríkisstj. vildi taka aftur inn í vísitöluna, - ég álít, að það eigi ekki að vera inni í vísitölunni hækkun á þeim, nema að svo miklu leyti sem hækkun á verðlagi þeirrar vöru stafar af beinum verðhækkunum erlendis frá, en sé þessi vara hækkuð til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð, þá eigi það ekki að vera í vísitölu og söluskattur eigi ekki heldur að vera eða óbeinir skattar inni í vísitölunni. Mín skoðun og hæstv. forsrh. fellur því alveg saman að þessu leyti. En ég skal taka það fram, eins og hann sagði, að þetta er mín persónulega skoðun og ég er ekki með þessu að lýsa yfir skoðun míns flokks. Það veit ég ekki um, til þess hefur ekki verið tekin afstaða, en verður sjálfsagt gert efnislega, eftir að þessar till. koma fram. Þá vék hæstv. forsrh. að því, að það hefði áður verið skert vísitala hér, og mér fannst það vera í þeim tón, að það væri ekki alveg útilokað, að það væri hægt að hugsa sér að skerða vísitöluna. Að vísu segi hann, að það yrði þá að gerast í samráði við stéttarsamtökin. Við þekkjum nú, hvernig hefur tekizt til með þau samráð áður. Vinstri stjórnin sáluga gerði tvær stórfelldar skerðingar á vísitölunni. Hún framkvæmdi eina skerðingu, þegar hún tók við völdum, og það gekk fyrir sig, en ætlaði að framkvæma aðra skerðingu, sem var ekki miklu stærri en þyrfti nú raunverulega að framkvæma hér, ef ætti að fara þá leiðina, og þar stöðvuðu verkalýðssamtökin og fannst sér nóg boðið, eins og hæstv. félmrh., sem þá var þar forustumaður, harla vel man eftir, og skal ég ekki fara neitt út í þá sálma. En mér finnst það nú kannske nokkuð mikil bjartsýni að gera ráð fyrir því, að stéttasamtökin fallist á skerðingu vísitölunnar til að mæta þeim vanda, sem hér er við að fást. Ég tek skýrt fram, að ég er ekki með þessum orðum mínum á neinn hátt að reyna að espa til andstöðu gegn þeirri hugmynd. Ef hún á fylgi að fagna hjá stéttasamtökunum, þá verður áreiðanlega ekki nein tilraun gerð til þess af hálfu Sjálfstfl. að spyrna fótum gegn skynsamlegum aðgerðum á því sviði né öðrum sviðum, ef það að okkar mati er líklegt til þess að leysa þennan vanda. Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja mál mitt mikið úr þessu. Ég hef ekki sérstaklega gert að umtalsefni þetta frv., sem hér liggur fyrir, að öðru leyti en því, sem ég áðan sagði, að hugsunin á bak við það er nákvæmlega sú sama og lá á bak við verðstöðvunaraðgerðir fyrrv. ríkisstj., og ég held því ekki, að hæstv. forsrh. þurfi að óttast, að Sjálfstfl. a.m.k. snúist gegn þessu frv. eða þessum brbl. Það er allt annað mál svo að meta, hvaða till. ríkisstj. hefur til heildarlausnar á þeim vanda, sem við er að fást. En ýmislegt, sem hæstv. ráðh. sagði um brbl., var kannske nokkuð hæpið, m.a. tal hans um, að það væri fullkomnari verðstöðvun heldur en áður hefði þekkzt í þjóðfélaginu. Þetta er auðvitað algerlega út í hött. Verðstöðvunin samkvæmt verðstöðvunarlögunum, sem gilti frá 1970, var alveg jafnfullkomin og þessi, og ríkisstj. hefur haft þetta í hendi sinni síðan og samkvæmt þeim lögum, sem sett voru um síðustu áramót, að áskilja sér sjálfri rétt til þess að stöðva allar verðhækkanir, hvers kyns sem væru. Hér er því ekkert nýtt á þessu sviði, og því miður fer því auðvitað víðs fjarri, að um algera verðstöðvun hafi verið að ræða. Það eru eilífar kvartanir um verðhækkanir, og við vitum, að þær hafa orðið, sumar hafa verið óumflýjanlegar og ekkert um þær að segja, en verðstöðvun hefur auðvitað ekki verið alger. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því að fresta endurskoðun á verðlagsgrundvelli landbúnaðarins til áramóta, og ég veit ekki, hvort ætlunin er að fresta þeirri endurskoðun áfram. Hæstv. forsrh. vék ekkert að því máli. Það, sem gerðist nú í september, var það eitt, að það var framreiknaður sá gildandi grundvöllur, en endurskoðun á honum fór ekki fram, eins og gert er ráð fyrir, að geti orðið samkv. lögum um það efni, þannig að það kynni að bætast þar við einhver vandi, ef ekki semdist sérstaklega um það við bændasamtökin. Og það atriði, að ekki sé ætlunin að mæta verðstöðvuninni að neinu leyti með nýjum álögum, það er auðvitað sagt líka alveg út í hött, vegna þess að þeir, sem hlýddu á og tóku þátt í umr. um fjárlagafrv. í Nd., hafa vafalaust heyrt það, að hæstv. fjmrh. gaf engar sennilegar skýringar á því, að sá 400 millj. kr. sparnaður til útgjalda í þessu efni, sem er gert ráð fyrir í brbl., mundi nást. Ég held, að allir þeir, sem hlustuðu á þær umr., hafi í rauninni sannfærzt um það, að sá sparnaður mundi ekki nást. Herra forseti. Þessi brbl. þau voru rökstudd með þeim hætti, að forseti Íslands gerði kunnugt, að forsrh, hefði tjáð sér, að ef svo fer fram sem nú horfir í verðlags- og kaupgjaldsmálum, séu í vændum verulegar víxlhækkanir verðlags og kaupgjalds, sem stefnt geti afkomu atvinnuvega og atvinnuöryggi og þar með hag allra landsmanna í hættu. Þetta er mat forsrh. á ástandinu í efnahagsmálum þjóðarinnar einu ári eftir að vinstri stjórnin hefur tekið við völdum með þeim loforðum um kjarabætur - raunhæfar kjarabætur, sem fólust í hennar málefnasamningi, og þessi afdráttalausa yfirlýsing, sem ég hygg að sé alveg hárrétt, sýnir auðvitað betur en nokkuð annað, að ríkisstj. hefur ekki tekizt að fást við þann vanda, sem hún tók að sér að leysa, þegar hún tók við völdum, eins og hver ríkisstj. verður að gera, hún hafði vanmetið ástandið og hún hafði lofað meiru en mögulegt var að standa við. Ég held, að menn geti, hvað sem öllu líður, verið sammála um, að það gangi lítið að framkvæma, hvort sem það eru kauphækkanir eða einhver umbótamál önnur, ef þarf svo innan skamms tíma að taka aftur það, sem búið er að gera. Þá er betra að láta hlutina ógerða. Ég vona, að hæstv. ríkisstj. læri því af þeirri reynslu, sem hún hefur hér fengið eftir eins árs búskap sinn, og taki sjálf raunhæfa afstöðu til þess mats, sem forsrh. með þessum orðum leggur á afkomuhorfur þjóðarbúsins að lokinni eins árs vinstri stjórnar.