Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (FS): Ég vil geta þess, að mér urðu á nokkur mistök í atkvgr. um fyrsta dagskrármálið. Henni var ekki lokið, og það fór einungis fram atkvgr. um tillgr. en í nafnakallinu skolaðist þetta þannig í huga mér, að atkvgr. að öðru leyti féll niður. Henni er frestað og verður að fara fram á næsta fundi, þannig að máliðverður ekki sent ríkisstj. fyrr en að þeirri atkvgr. lokinni.



Herra forseti. Alþjóðavinnumálastofnunin hefur staðið að ýmsum alþjóðlegum samþykktum til aukningar félagslegu öryggi og félagslegum umbótum aðildarríkja stofnunarinnar. Þessi alþjóðasamþykkt, sem hér er lagt til að verði fullgilt, er ein af þeim. Á árunum 1951–53 starfaði nefnd, sem skipuð var af framkvæmdastjóra Alþjóðavinnumálaskrifstofunnar, að rannsókn á nauðungarvinnu. Komst n. að þeirri niðurstöðu, að nauðungarvinna ætti sér stað í ýmsum aðildarríkjum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, enda þótt vinnumálaþingið hefði þegar gert samþykktir, sem fælu í sér bönn við þessari vinnu, þ. á m. hina almennu samþykkt um þetta efni frá 1930, sem Ísland er aðili að. Þetta mál var síðan rætt fyrst á þingi stofnunarinnar 1956, en ekki afgr. á annan hátt en þann, að þar var lagt til og samþ., að um þetta atriði skyldu fara fram, viðræður á milli Alþjóðavinnumálastofnunarinnar og Sameinuðu þjóðanna, áður en gengið yrði frá uppkastinu. Mál þetta var síðan til síðari umr. á þinginu 1957, og það uppkast, sem þá lá fyrir þinginu, er einmitt þetta, sem hér liggur fyrir. Þar er gert ráð fyrir banni við nauðungarvinnu, eins og segir í 1. gr. samþykktarinnar, sem beitt er með pólitískri þvingun, fræðslu eða sem refsingu gegn mönnum fyrir að hafa látið eða láta í ljós stjórnmálaskoðun eða skoðanir hugsjónalega gagnstæðar hinu ríkjandi skipulagi, stjórnmálalegu, félagslegu og efnahagslegu, enn fremur vinnu, sem beitt er sem aðferð til þess að nota verkalýðinn til breytinga á efnahagskerfinu, í þriðja lagi nauðungarvinnu, sem beitt er til þess að aga verkalýðinn, í fjórða lagi nauðungarvinnu, sem beitt sé til refsingar fyrir þátttöku í verkföllum, og loks í fimmta lagi nauðungarvinnu, sem beitt er til mismununar sökum uppruna, félagslegrar aðstöðu, þjóðernis eða trúarbragða. Þetta segir í 1. gr. samþykktarinnar og segir raunar allt, sem segja þarf um þessa samþykkt. Hinar greinarnar, frá 2.–10., eru svo um, hvernig þessi samþykkt taki gildi og hvernig má segja henni upp og um framkvæmd samþykktarinnar að öðru leyti, sem ég tel ekki þörf á að rekja hér. Þessi samþykkt var afgr. við lokaatkvgr. á þinginu 1957, eins og ég sagði áðan, og greiddu þá 240 fulltrúar þingsins atkv. með henni, en enginn á móti. Einn sat hjá. Alls hafa nú allmörg aðildarríki vinnumálastofnunarinnar fullgilt þessa samþykkt, þar á meðal Norðurlöndin, og hún gekk í gildi í janúarmánuði árið 1959. Nauðungarvinna eins og þessi, sem ræðir um í samþykktinni, þekkist að vísu ekki hér á landi og er andstæð hugsunarhætti og réttlætiskennd íslenzku þjóðarinnar, en það virðist þó rétt og æskilegt, að Ísland sýni vilja sinn og afstöðu í þessu máli á alþjóðavettvangi með því að fullgilda samþykktina. Hún var borin fram til fullgildingar á síðasta þingi, en varð þá ekki útrædd, og mér var ekki, því miður, kunnugt um, að hún lá fyrir í rn., fyrr en fyrir stuttu, og þess vegna er hún svona seint fram komin nú. En ég vildi mjög leggja áherzlu á, að hún þyrfti ekki að koma hér fyrir í þriðja sinn, því að málið er svo sjálfsagt, að ég tel ekki, að um það sé neinn ágreiningur innan þingsins. Eðlilegt finnst mér þó, að þessari einu umr. um fullgildinguna verði frestað og málinu vísað til n. í þeirri von, að sú nefnd, sem væntanlega verður allshn., geti skilað áliti það fljótt, að samþykktin nái fullgildingu. Ég leyfi mér þess vegna, herra forseti, að leggja til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Till. sú til þál. um framleiðslu á steinsteyptum kerjum til hafnabygginga, sem ég ásamt nokkrum öðrum hv. alþm. hef leyft mér að flytja á þskj. 339, er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram athugun á því, hvort eigi sé hagkvæm aðstaða til þess á Akranesi að koma þar á fót framleiðslu steinsteyptra kerja til hafnabygginga víðs vegar um land. Ef í ljós kæmi við slíka athugun, sem vænta má, að Akranes sé kjörinn staður til slíkra framkvæmda, mundi eðlilegt og hagkvæmt, að yfirstjórn hafnarmálanna hefði þessar framkvæmdir með höndum og sölu kerjanna.“ Svo sem segir í grg. fyrir till., er sennilegt, að engin þjóð, miðað við fólksfjölda, verji jafnmiklum fjármunum til hafnabygginga og við Íslendingar. Á hverju ári er varið tugmilljónum króna í þessu skyni, og með tilliti til þeirrar aukningar, sem nú á sér stað á skipaflota landsmanna, er það fullvíst, að ekki verður slakað á í þessum efnum. Það má jafnvel frekar gera ráð fyrir, að um verulega aukningu verði að ræða og stærri áfangar teknir fyrir en verið hefur að undanförnu, þegar frá eru teknar ein eða tvær framkvæmdir, sem ráðizt hefur verið í á undanförnum árum. Nú er það svo, að öll aðstaða til hafnarframkvæmda er mjög mismunandi á hinum ýmsu stöðum. Kemur þar margt til greina, t.d. hvort fyrir hendi er nærtækt gott byggingarefni, svo sem möl, grjót og sandur, en víðast hvar, þar sem ráðizt er í að byggja varanlegar hafnir, eru þær byggðar úr steinsteypu. Er þá framkvæmdinni oftast hagað þannig, að strax og komið er út á nokkurt dýpi, eru steypt ker notuð, og verður þá að ráðast í dýrar framkvæmdir á hverjum stað, til þess að unnt sé að steypa kerin og flotsetja þau síðan. Þessi kostnaður getur verið mjög mismunandi og fer að sjálfsögðu mest eftir því, hve aðstaðan er góð frá náttúrunnar hendi. Þennan kostnað mætti spara fyrir marga aðila með því að framleiða kerin á einum stað, þar sem góð aðstaða væri fyrir hendi, og fleyta kerjunum síðan til hinna ýmsu hafna. Á stríðsárunum undirbjuggu Englendingar byggingar á stórum höfnum á þennan hátt. Aðaluppistaðan í þeirri stækkun, sem átt hefur sér stað á höfninni á Akranesi á undanförnum árum, er einmitt nokkur af þessum kerjum, sem Englendingar byggðu á stríðsárunum. Ég geri ráð fyrir, að sú rannsókn, sem hér er lagt til að verði látin fram fara til athugunar á máli þessu, leiði í ljós, að þessi tilhögun sé bæði hagstæð og ákjósanleg, og kemur þá til álita, hvaða aðili eigi að standa fyrir framkvæmdinni. í fljótu bragði virðist vera eðlilegast, að það komi í hlut hafnarmálastofnunar ríkisins eða vita- og hafnamálaskrifstofunnar undir forustu vitamálastjóra. Það er hægt að benda á ýmis rök því til stuðnings. T.d. ræður enginn einn aðili yfir meiri upplýsingum um það, hvaða hafnarframkvæmdum er líklegast að unnið verði að hverju sinni og þá um leið hvaða stærð af kerjum sé heppilegast að byggja með tilliti til þess, og fleira mætti til nefna, en það er annað mál, og mun ég ekki fara frekar út í það að þessu sinni. Sem ákjósanlegan stað fyrir þá framleiðslu, sem hér um ræðir, höfum við bent á Akranes og sem rök fyrir því staðarvali höfum við bent á nokkur mjög þýðingarmikil undirstöðuatriði. T.d. er sementsverksmiðja ríkisins staðsett þar og því ekki um neinn flutningskostnað á sementinu að ræða til framkvæmdanna, auk þess sem þar er nærtækt úrvals steypuefni, sem telja verður að skipti mjög miklu máli í þessu sambandi. Ég get svo látið lokið þessum orðum mínum um mál þetta að sinni. En það er skoðun mín, að hér sé um mikið fjárhagslegt hagsmunamál að ræða og því fullkomið tilefni til þess, að slík rannsókn, sem hér er lagt til, verði látin fram fara. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til síðari umr. og fjvn.



Herra forseti. Á þskj. 353 hef ég ásamt öðrum hv. þm. Vesturl. borið fram till. til þál. um áskorun til hæstv. ríkisstj. að láta undirbúa smíði á flóabát fyrir Breiðafjörð. Í grg. með till. er fram tekið, að mál þetta verði undirbúið og framkvæmt í samstarfi við eigendur mótorbátsins Baldurs, sem nú hafa þessa flutningaþjónustu með höndum fyrir Breiðfirðinga, enda teljum við flm. fara bezt á því. Sérstakt skip eða bátur hefur annazt ferðir um Breiðafjörð síðan um aldamót, og hafa þessi skip og bátar, sem í nær 60 ár hafa annazt þessa þjónustu, verið í einkaeign, eins og raunar tíðkast enn um flesta eða alla báta víðs vegar á landinu, sem annast hliðstæða þjónustu. Hins vegar er varið af ríkisvaldinu töluverðu fé árlega á fjárlögum til rekstrar flóabáta, eins og hv. alþm. er kunnugt. Einasta frávik í þessum efnum er að líkindum í sambandi við mótorbátinn Baldur, með því að ríkið gerðist meðeigandi að bátnum fyrir fáum árum. Það er og meðfram ástæðan fyrir því, að við þm. Vesturl. teljum eðlilegt, að hæstv. ríkisstj. hafi frumkvæðið að því, að nýr flóabátur verði smíðaður fyrir Breiðafjörð. Sérstaklega er þetta aðkallandi, þar sem vitað er, að mótorbáturinn Baldur getur ekki annazt þessa þjónustu miklu lengur, svo að vel sé. Ýmsar tafir hafa verið á rekstri bátsins á undanförnum árum, þó að vitað sé, að aðaleigandi hans og formaður hefur gert sitt ýtrasta til að sinna flutningaþörf hafnanna við Breiðafjörð. Í grg. með þáltill. er vitnað í bréf forstjóra Skipaútgerðar ríkisins frá 7. f. m. til samvinnunefndar samgöngumála, þar sem hann mælir eindregið með því, að byggt verði nýtt skip, sem annist samgöngur um Breiðafjörð. Telur forstjórinn æskilegt, að unnt verði að leysa m/s Skjaldbreið að mestu frá Breiðafjarðarferðum, svo að hún geti farið hálfsmánaðarlega í ferð milli Reykjavíkur og Vestfjarða, sem - eins og forstjórinn tekur fram - yrði mjög vel þegið af Vestfirðingum og hentaði skipinu betur. Mikið hefur verið rætt á undanförnum árum, bæði á Alþ. og utan þess, um jafnvægi í byggð landsins. Fátt er eins raunhæft í því efni sem bættar samgöngur á sjó og landi. Ég fullyrði, að e.t.v. er ekkert jafnaðkallandi fyrir Breiðafjarðarbyggðir og góðar samgöngur með heppilegu skipi, sem annast flutninga á vörum og fólki um Breiðafjörð. svo að byggðin þar vestra megi blómgast í skjóli slíkrar þjónustu. Bættar samgöngur eru vissulega bezt fallnar til þess, að fólkið í strjálbýlinu geti notið sín og unað ánægt hag sínum, þó að ýmislegt annað vanti, sem fólkið í þéttbýlinu á auðveldara með að veita sér. Þetta ber okkur alþm. að hafa í huga og vinna að því af kostgæfni, að þessi raunhæfa þjónusta við strjálbýlið sé framkvæmd, sem ég tel að muni verða þjóðarheildinni til farsældar. Það hefur verið áberandi í okkar þjóðfélagi á undanförnum áratugum, að fólkið, sem í strjálbýlinu hefur búið, hefur yfirgefið góðar jarðir og flutzt í þéttbýlið. Þessi þróun hefur ekki verið æskileg, og ber hv. alþm. að gera ráðstafanir, sem stefna að því marki, að þessi þróun haldi ekki áfram, m.a. með bættum samgöngum, eins og till. sú, er hér er til umr., gerir ráð fyrir. Að lokinni þessari umr. vil ég biðja hæstv. forseta að vísa till. til síðari umr. og til hv. fjvn.



Herra forseti. Aðalflutningsmaður þessarar þáltill., Daníel Ágústínusson bæjarstjóri á Akranesi, sem hér átti sæti á þingi nokkrar vikur í vor í forföllum hv. 3. þm. Vesturl. (HS), hefur nú horfið af þingi, og vil ég því sem samflutningsmaður að till. mæla fyrir henni nokkrum orðum. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa löggjöf fyrir næsta Alþ. um fjárhagslegan stuðning við malbikun gatna í kaupstöðum og kauptúnum landsins. “ Með till. er þannig að því stefnt, að Alþ. feli ríkisstj. að undirbúa fyrir næsta þing löggjöf um fjárhagslegan stuðning við malbikun gatna í kaupstöðum og kauptúnum landsins. Til þessa tíma hefur malbikun gatna á Íslandi orðið að sitja mjög á hakanum, og munu vera til þeir kaupstaðir og kauptún hér á landi, þar sem ekki jafnvel hinn minnsti vegarspotti er lagður varanlegu slitlagi. Malar- og moldargötur setja þannig aðalsvip sinn á gatnagerð kaupstaðanna og jafnvel höfuðborgarinnar sjálfrar. Augljóst mál má það vera hverjum þeim, sem nokkuð kynnir sér þessi mál, að sá háttur, sem nú er á um gatnagerð í kaupstöðum, getur ekki staðið til frambúðar, og ber brýna nauðsyn til, að hafizt verði handa um athugun á leiðum til úrbóta í því efni. Ekkert sveitarfélag hefur reynzt þess megnugt að verja miklu af tekjum sínum til malbikunar gatna. Sveitarstjórnirnar hafa við mörg verkefni að glíma og rekstrarfé þeirra takmarkað. Tekjuöflunarleiðir sveitarfélaganna eru einnig mjög einskorðaðar og erfitt að benda á nýja tekjustofna til þess að standa undir hinum ýmsu þörfum sveitarfélaganna. Malbikun gatna í kaupstöðum hefur því verið látin sitja á hakanum, þó að ýmislegt megi finna því til foráttu. Kostnaður við malbikun er einnig mjög mikill, og malbikun verður ekki framkvæmd án sérstaks vélakosts, og er ofviða flestum okkar litlu bæjarfélögum að kaupa slík tæki einum og óstuddum. Bæjarstjórnir í flestum kaupstöðum okkar hafa í seinni tíð sýnt gatnagerðarmálum mikinn áhuga, og má segja, að það sé einróma álit forráðamanna bæjarfélaganna, að brýna nauðsyn beri til þess að hefjast handa um malbikun gatna. Eru menn á einu máli um það, að hér sé um mikið fjárhags- og menningarmál að ræða. Það er fjárhagsmál að því leyti fyrst og fremst, að malargötur okkar eru mjög slítandi fyrir öll farartæki, og mundi malbikunin því tvímælalaust leiða til meiri endingar bifreiða og annarra vélknúinna farartækja og beinlínis stuðla að sparnaði fyrir bifreiðaeigendur og landið í heild. Malbikunin er líka menningar og þrifnaðarmál, því að með núverandi gatnagerð verður varla komið í veg fyrir það óheilnæma ryk og aðra þá óhollustu, sem fylgir íslenzkum vegum. þegar svo viðrar, og svo aftur for og óþrif, sem er óhjákvæmileg fylgja moldar- og malarveganna í rigningu. Það væri því af þrifnaðar- og menningarsökum mikils um vert, að malbikun gatna í kaupstöðum og kauptúnum verði framkvæmd í ríkara mæli en nú er gert. Stjórnir kaupstaðanna hafa lengi hugleitt þetta mál og nú nýlega myndað með sér samtök til þess að hrinda af stað meiri malbikunarframkvæmdum en til þessa hefur verið. 9 kaupstaðir hafa stofnað hlutafélag, sem þeir kalla Malbik, og er ætlun félagsins að koma sér upp fullkomnum malbikunartækjum til sameiginlegra afnota fyrir aðildarkaupstaðina. Þrátt fyrir stofnun Malbiks h/f og jafnvel þótt félagið gæti hafið nokkra starfsemi á næstunni, er þó sýnilegt, að ekki er við neinum stórvirkjum að búast hvað malbikunarframkvæmdir snertir, nema frekari samtök og opinber stuðningur komi til. Með þessari þáltill. er að því miðað, að ríkisstj. beiti sér fyrir undirbúningi löggjafar um fjárhagslegan stuðning við malbikun gatna í kaupstöðum og kauptúnum. Það er álit okkar, sem að till. stöndum, að hér sé um slíkt stórmál og þjóðþrifamál að ræða, að full ástæða sé til þess, að hinn almenni löggjafi hafi þar áhrif á og að ríkisstj. hafi forgöngu um athugun á því, hvernig þessu máli verði haganlegast fyrir komið. Við teljum líka, að málið sé svo vaxið, að full ástæða sé til þess, að ríkið leggi eitthvað úr sínum sjóðum til þess að efla malbikunarframkvæmdir í kaupstöðum og kauptúnum. Það má í þessu sambandi benda á, að ríkið innheimtir nú í sérstökum benzínskatti samtals 147 aura af hverjum lítra benzíns. Þar af ganga til ríkissjóðs beint sem tekjur ríkisins 114 aurar á lítra, og er áætlað, að það gefi af sér samtals 57 millj. kr. nú í ár beinlínis í ríkissjóð. Nokkrum hluta er hins vegar varið til þess að byggja upp samgöngukerfi landsins, en þó er það aðeins brot af þeirri upphæð, sem ríkissjóður tekur beint til sín. Eðlilegt væri, að benzínskatturinn gengi að mestu til þess að byggja upp akvegakerfið, og þá hlýtur að koma til álita að verja nokkrum hluta hans til malbikunarframkvæmda í kaupstöðum og kauptúnum. Vil ég leyfa mér að benda á þetta atriði, um leið og ég beini því til hæstv. forseta að fresta umr. og fá þessu máli skotið til fjvn. til athugunar.



Herra forseti. Till. sú til þál. á þskj. 371, sem hér er til umr., hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta athuga, hvort ekki sé nauðsynlegt, að sett verði lög um takmörkun á veiðitíma og veiðarfæranotkun þeirra skipa, er fiskveiðar stunda með netjum. Að þeirri athugun lokinni verði undirbúin lagasetning um slíkar takmarkanir, og verði frv. um það efni lagt fyrir næsta reglulegt Alþ.“ Framleiðsla og útflutningur sjávarafurða er svo mikilvægur þáttur í þjóðarbúskap okkar, að oft er vitnað til þess, að hér á landi mundi ekki vera hægt að lifa nútíma menningarlífi, ef sjávarafurðirnar stæðu ekki undir gjaldeyrisöflun þjóðarinnar, eins og þær gera. Sú staðreynd, að 98% af útflutningi okkar eru dregin úr greipum Ægis, er orðin kunn víða um heim, og mun það vera einsdæmi, að nokkur þjóð byggi afkomu sína svo einhliða á sjávarfangi. Það er þess vegna mikilvægara fyrir okkur en flest annað, að við höfum örugga markaði fyrir fiskafurðir og að við fáum gott verð fyrir afurðirnar. Eitt bezta ráðið til þess að tryggja hvort tveggja er vöruvöndun og aftur vöruvöndun frá fyrstu hendi til hinnar síðustu, sem að framleiðslunni vinnur. Við skulum í þessu sambandi gera okkur ljóst, að við eigum hættulega keppinauta á mörkuðunum, og eftir því sem framboð eykst, reynir meira á vörugæðin. Við höfum betri aðstöðu en flestar aðrar fiskveiðiþjóðir til að framleiða fyrsta flokks vöru vegna þess, hversu mikið af aflanum við sækjum á heimamiðin umhverfis landið, en sú hætta vofir yfir, að í þessu efni fari keppinautar okkar um markaðina fram úr okkur, þegar þeir hafa komið sér upp heilum flotum af úthafstogurum, sem hraðfrysta aflann glænýjan úti á miðunum, auk þess sem þeir gera aðrar róttækar ráðstafanir til að bæta söluvörur sínar. Við megum þess vegna ekki vera andvaralausir í þessu efni. Það er ekki nóg, að við getum sagt, að við séum mesta fiskveiðiþjóð í heimi að tiltölu við fólksfjölda, heldur eigum við líka að setja stolt okkar í það að verða sú þjóð heimsins, sem framleiðir beztan fisk. Þáltill. á þskj. 371 er fram borin vegna þess, „að almennt er talið, að meðalgæðum framleiðsluvaranna hafi í mörgum greinum hrakað undanfarin ár“, eins og komizt er að orði í grg. með frv. til laga um ferskfiskmat, sem nú liggur fyrir hv. Alþ., og er þessi afturför í vöruvöndun einkum rakin til þess fisks, sem veiðist í net. En hin síðari ár hefur netjaúthaldið stöðugt verið að lengjast á kostnað línuveiðanna, eins og vikið er að í grg. með þáltill. Þetta hefur þá höfuðbreytingu í för með sér. að í stað þess að línuaflinn er færður í land til vinnslu daglega, þá er netjafiskurinn oft 2 til 4 nátta, sjódauður fiskur, sem engin skilyrði hefur til þess að verða að góðri vöru, en spillir aftur á móti þeim hluta netjaaflans, sem gæti orðið góð vara, þ.e.a.s. þeim fiski, sem síðast kemur í netin, áður en þau eru dregin, því að alltaf vill blandast saman í bátunum nýjasti aflinn og sá elzti, þegar um margra nátta fisk er að ræða. Í grg. með frv. til 1. um ferskfiskmat, sem ég vék að áðan, er á það bent, að nauðsyn beri til að skapa línuútgerð betri skilyrði, þannig að hún verði samkeppnisfærari við netjaveiðarnar en nú. Bendir nefndin, sem samið hefur þessa grg., m.a. á það, að athugandi sé að aflétta róðrarbanni á sunnudögum, sem nú nær til línuveiða, en ekki til netjaveiða. Einnig er bent á, að til greina komi að friða ákveðin svæði fyrir netjaveiðum og láta línubáta eina hafa aðgang að þeim svæðum. Ég hygg, að síðara atriðið sé orðið aðkallandi, því að netjaslagurinn á vertíðinni er orðinn svo mikill, að erfitt er fyrir línubátana að koma veiðarfærum sínum í sjó. Hitt atriðið, að upphefja róðrabann línubáta á sunnudögum, tel ég aftur á móti vafasamara. Slíkt mundi að vísu jafna nokkuð samkeppnisaðstöðu línuútgerðar gagnvart netjaveiðunum og þannig óbeint stuðla að vöruvöndun með því að auka hluta línuaflans í heildaraflanum, en að öðru leyti hefði sú ráðstöfun ekki áhrif til bóta á vörugæðin. Auk þess er það að athuga, að róðrabannið á línuveiðum á sunnudögum er víðast hvar bundið í kjarasamningum. Áhrifaríkasta leiðin til þess að ná skjótum og góðum árangri í þessu efni er sú að fá settar reglur um takmörkun á veiðitíma og veiðarfæranotkun þeirra skipa, sem fiskveiðar stunda með netjum. Þær reglur ættu m.a. að ná yfir eftir farandi atriði: 1. Hvenær leyfilegt sé að hefja netjaveiðar á aðalvertíðinni. Er í grg. með till. bent á 15. marz eða 15. apríl, og mun síðari dagsetningin tryggja hrygningarfiskinum meiri grið, en verði horfið að því að miða við 15. marz, ætti jafnframt að friða aðalhrygningarsvæðin yfir hrygningartímann. Það háttalag að veiða hrygningarfiskinn í netin jafngegndarlaust og gert er er jafnvel skaðlegra en dragnótin og botnvarpan fyrir fiskstofnana, og hefur því stundum verið jafnað til þess, að bændur tækju upp þann ósið að slátra sauðkindum um meðgöngutímann. 2. Netjafjöldinn, sem hver bátur leggur í sjó, má ekki vera meiri en svo, að áhafnirnar komist yfir að draga netin daglega. Telja kunnugir, að hæfilegur netjafjöldi sé 5 trossur á bát, og er þá reiknað með 15 netjum í trossu, eða alls 75 net. Nú mun vera algengt, að höfð séu allt að 20 net í trossu, og dæmi munu vera til um það, að einstakir bátar hafi allt að 10 trossur undir í einu. Við beztu skilyrði er ekki hægt að draga slíkan netjasæg daglega, og verður veiðin þess vegna óhjákvæmilega margra nátta sjódauður fiskur. Á þessu er hægt að gera verulegar breytingar til bóta með því að setja reglur um hæfilegan netjafjölda hvers skips. 3. Takmarka þarf sem mest þann tíma, sem leyfilegt er að láta netin liggja í sjó, og banna þarf alveg að láta þau liggja yfir helgidaga, eins og tíðkazt hefur. Róttækasta ráðstöfunin í þessu efni, ef framkvæmanleg reyndist, væri sú að taka upp þá reglu, að skipin lægju yfir netjunum og drægju þau daglega, eins og nú á sér stað um línuna. Ef það væri gert, mundi gæðamunur á línufiski og netjafiski minnka stórlega, og enn fremur mundi draga úr veiðarfæratjóni við það, að netin væru þá aldrei yfirgefin eins og hvert annað rekald á sjónum. 4. Gera á meiri verðmismun á fiski eftir gæðum en nú á sér stað, þannig að þeir, sem sízt vanda sína vöru, finni fyrir því, að slíkt borgar sig ekki. Þetta á ekki einungis við um netjafisk, heldur allan fisk, hvernig sem hann er veiddur, Ég er þeirrar skoðunar, að nauðsynlegt sé að gera ráðstafanir í þá átt, sem ég hef drepið hér á að framan. Aðrir geta e.t.v. bent á betri leiðir, en engum getur blandazt hugur um, að aðgerða sé þörf, og skiptir því mestu máli, að hafizt sé handa til úrbóta. Að því er stefnt með því að bera umrædda þáltill. fram hér á hæstv. Alþ. Þjóðarbúið getur beðið stórfellt tjón, ef ekkert raunhæft er gert til að hindra þá óheillaþróun, að framleiðsluvörum okkar fari hrakandi að gæðum. Ástandið er orðið svo alvarlegt, að nauðsyn hefur verið talin til bera að setja lög um mat á ferskfiski, og bendir allt til þess, að frv. til l. um það efni verði afgreitt án verulegs ágreinings af þessu þingi, og meiri áróður hefur verið hafður í frammi á nýliðnum vetri fyrir vöruvöndun í útflutningsframleiðslunni en oft áður. Þetta hvort tveggja er gott og gagnlegt, svo langt sem það nær, en hvorugt nægir þó til að fyrirbyggja eyðileggingu fisksins í netjunum. Till. miðar að því að leysa þann vanda, og ef vel tekst til, getur svo farið, að gæðamunur milli netjafisks og línufisks verði stórum minni en nú er, og mundi það vera miklu jákvæðari árangur en hægt er að ná með ferskfiskmatinu einu, án þess að ég vilji á nokkurn hátt vefengja gagnsemi þess, Í þáltill. er ekki gert ráð fyrir sérstakri nefndarskipun til að undirbúa þetta mál, þó að oft hafi verið skipuð nefnd af minna tilefni, heldur er á það bent, að verði frv. um ferskfiskmat samþ., þá mætti fela fiskmatsráði nauðsynlegan undirbúning í samráði við Fiskifélag Íslands og samtök útvegsmanna og sjómanna. Ég vil bæta því við, að ef fiskmatsráði tækist að leysa þann vanda, sem þáltill. fjallar um, þá mundi sú niðurstaða stuðla betur að aukinni vöruvöndun en flest annað, sem ráðinu er ætlað að gera. Ég legg svo til, herra forseti. að umr. um till. verði frestað, en málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Síðari málsgr. þeirrar till., sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir því, að að þeirri athugun lokinni, sem þar er vitnað til, verði undirbúin lagasetning um takmarkanir á veiðarfæranotkun og veiðitíma. Þetta gefur mér tilefni til þess að láta álit mitt í ljós í sambandi við þetta mál. Ég er alveg sammála hv. frsm. þessarar þáltill., að nauðsynlegt sé og eðlilegt, að gerðar séu ráðstafanir til þess að tryggja, eins og við verður komið, að það hráefni, sem fiskiðnaðurinn fær, sé eins gott og nokkur kostur er. Ég held, að allir hljóti að vera sammála um þetta, og ég held, að allir viðurkenni þá staðreynd, að traustasti hornsteinninn undir útflutningsframleiðslu okkar sé það, að við framleiðum eins góða og eins seljanlega vöru og aðstæður frekast leyfa. Þetta er það lögmál, sem allir vita að gildir manna á meðal og þá ekki síður í viðskiptum þjóða á milli. Hitt er svo annað mál, að þegar ástand skapast, eins og um getur í grg. þeirrar till., sem hér liggur fyrir, er ekki nema eðlilegt, að menn greini á um, hvaða leiðir beri að fara til úrbóta í þessum efnum og hvaða leiðir séu fljótvirkastar og raunhæfastar. Því miður tel ég, að till. sú á þskj. 371, sem hér liggur fyrir til umr., nái ekki því marki, sem að er stefnt, og sé ekki raunhæf lausn á því vandamáli, sem þar er rætt um. Ég tel, að í hana vanti ábendingu um þá leið, sem að margra dómi er sú eina, sem er líkleg til að leysa þennan vanda, en það er að meta eða flokka þann fisk, sem fiskiðjuverin taka við, og greiða hann með mismunandi verði eftir gæðum, þannig að verð á góðum og óskemmdum fiski, hvort sem hann er veiddur á línu, net eða önnur veiðarfæri, sé mun hærra en á lakari og verr með förnum fiski. Ég mun koma nánar að þessu atriði síðar. Þegar rædd er netjanotkun sérstaklega, mega hv. þm. ekki halda að netjaveiðar séu nokkurt nýtt fyrirbæri eða veiðiaðferð. Þær hafa t.d. verið stundaðar úr einni verstöð hér á landi, Vestmannaeyjum, samfellt í 46 ár, og er sú útgerðarstöð og sú framþróun, sem þar hefur orðið, að langmestu leyti byggð upp á verðmæti þess afla, sem fengizt hefur í þorskanet. Mér er ekki kunnugt um, að Vestmanneyingar hafi nokkurn tíma verið í vandræðum með að selja sinn fisk af þeirri ástæðu, að þeir væru með verri vöru en flutt er út frá öðrum verstöðvum. Netjafiskur er á erlendum markaði seldur sem slíkur og flokkaður í ákveðna gæðaflokka hvað saltfisk snertir, og munu Norðmenn hafa verið búnir að leggja þar línuna, bæði hvað verðmismun og flokkun snerti, áður en Íslendingar byrjuðu að flytja þessa vöru út. Ég dreg þetta fram hér til þess að benda á, að þjóðarbúið hefur undir engum kringumstæðum efni á því að láta bátaflotann hætta netjaveiðum eða takmarka afköst hans með óeðlilegum ráðstöfunum, og einnig sem sönnun fyrir því, að fiskframleiðslu okkar og fiskútflutningi þarf engin hætta að stafa af þessum veiðum, ef rétt er að þeim staðið og eðlilegs hófs gætt með notkun veiðarfæra. En því miður verður að viðurkenna, að sú staðreynd blasir við, að lengra er nú gengið í Þessum efnum en eðlilegt er og það svo að til tjóns er bæði fyrir þá, sem þessar veiðar stunda, og einnig fyrir þjóðarheildina, og er þá ekki nema eðlilegt, að hv. Alþingi ræði þessi mál og reyni að finna leiðir til úrbóta, sem varanlegar gætu orðið. Hv. flm. þessarar þáltill. benti á tvær leiðir til úrbóta, eins og áður hefur verið sagt: annars vegar takmörkun á veiðarfæranotkun og hins vegar takmörkun á veiðitíma með þorskanet. Ég sagði í upphafi máls míns, að ég teldi, að hvorug þessi leið mundi ná því marki, sem að er stefnt, og skal ég færa fram rök fyrir þessari staðhæfingu. Takmörkun veiðarfæra í þessu sambandi er hvergi nærri eins einfalt mál og hv. flm. virðast gera sér í hugarlund. Nú mun það algengast, að þeir bátar, sem þessar veiðar stunda, hafi 90–100 net í sjó. Til þess að draga þennan netjafjölda daglega þarf vana og samhenta skipshöfn. Þetta virðast eðlileg afköst slíkrar skipshafnar. Það væri því eðlilegt, ef lögbinda ætti netjafjölda þeirra báta, sem þessar veiðar stunda, að miða við það, sem vön skipshöfn fengi við ráðið, miðað við, að netjanna væri vitjað daglega, ef veður leyfir. En þá kemur annað spursmál: Hvað um þá báta, sem hafa ekki vana menn innanborðs nema að takmörkuðu eða litlu leyti? Og verðum við að gera okkur grein fyrir, að svo er um marga báta, sem netjaveiðar stunda. Hver yrði þeirra aðstaða? Í Vestmannaeyjum, þar sem ég er þessum málum kunnugur, liggur fyrir nokkur reynsla einnig hvað þetta atriði snertir. Það er almennt talið, að eins og bátar með vana og samhenta skipshöfn ráða við að draga 90–100 net í veiðiferð, þá eigi bátar sömu stærðar, ef um óvana og ekki nægilega samhenta skipshöfn er að ræða, fullt í fangi með að innbyrða 60–70 net. Ef takmarka ætti netjafjölda báta, eins og hér er verið að ræða, þá er spurningin: Við hvað á að miða? Á að miða við bát, sem afkastar allt að 100 netjum, eða á að miða við báta, sem í hæsta lagi afkasta 60 netjum, eða á að setja bilið einhvers staðar þarna á milli? Ef takmarkið væri bundið við 90–100 net, mundi tilganginum engan veginn náð, þar sem fjöldi báta mundi eftir sem áður hafa aðstöðu til að koma með skemmdan fisk að landi, þótt veður hamlaði ekki. Ef takmarkið væri hins vegar bundið við 60 eða t.d. 75 net, mundi að vísu færast nær því marki, að tilganginum yrði náð, en það mundi aftur leiða af sér stórkostlega afkastaskerðingu fyrir þá báta, sem betri aðstöðu hafa. Og ég held, að rétt sé, að hv. Alþingi geri sér ljóst þegar í upphafi, að löggjöf um takmörkun netjafjölda, sem hefði slíka skerðingu í för með sér bæði fyrir útgerðarmenn og sjómenn, mundi brotin niður í reyndinni og gerð óvirk. Til þess eru nógar leiðir, sem liggja alveg í augum uppi fyrir þá, sem til þekkja. Dugmiklir sjómenn mundu aldrei una því, að þeim yrði settur slíkur fjötur um fót. Lög um slíka takmörkun mundu því þegar af þeirri ástæðu ekki ná tilætluðum árangri og ekki ná því marki, sem stefna ber að, og er þó margt fleira, sem þarna grípur inn, margar aðstæður, sem ég sé ekki ástæðu til að fara út í hér, en allar ganga í þá átt að undirstrika, að lög um takmörkun á netjanotkun mundu óframkvæmanleg og óraunhæf. Um annað meginatriði þessarar till., þ.e. tímabindingu á því, hvenær megi hefja veiðar með þorskanet, segir orðrétt í grg. till., með leyfi hæstv. forseta: „Framanrituð till. til þál. er fram borin með það í huga, að þessi háskalega þróun verði stöðvuð. Telja flm. það hægt t.d. með því að takmarka veiðitímann þannig, að ekki megi hefja netjaveiðar fyrr en t.d. 15. marz eða 15. apríl.“ Um þetta er það að segja, að ég held, að allir, sem nokkuð þekkja til veiða í þorskanet, hljóti að vera sammála um, að mjög hæpið sé, svo að ekki sé meira sagt, að ákveða með lögum, hvenær rétt sé að hefja veiðar með þessu veiðarfæri. Hve lengi fram eftir vertíð er hagkvæmt að veiða þorsk á línu og hve snemma er eðlilegt að byrja með net hér við Suður- og Suðvesturlandið, fer alveg eftir því, hve snemma æti það, sem þorskurinn sækist eftir, ber að landinu. Það vita allir, að þegar svo er komið, að ætíð er komið á miðin, er tilgangslítið að reyna að fiska á línu með nokkrum árangri, og er þá eðlilegt, að bátar hefji netjaveiðar. Hvenær slík aðstaða skapast, fer eftir lögmálum, sem engin lagasetning getur nokkurn tíma náð yfir. Að ætla sér að tímabinda eða hefja netjaveiðar ekki fyrr en 15. apríl, væri sama og að skerða stórkostlega rekstrargrundvöll mikils hluta þess bátaflota, sem veiðar stundar hér við Suður- og Suðvesturland, þar sem vel getur farið svo, enda mörg dæmi um, að netjafiskur er á þessum tíma að mestu leyti genginn hjá. Ég veit, að þetta vakir ekki fyrir hv. flm. þessarar þáltill., heldur mun þetta tímatakmark komið inn í grg. till. að of lítið athuguðu máli. Ég held, að þegar sé alveg óhætt að slá því föstu, að gersamlega tilgangslaust er að tala um 15. apríl sem tímatakmark, sem leyfilegt væri að hefja veiðar með þorskanet. Eins og ég gat um í upphafi máls míns, hafa Vestmanneyingar stundað netjaveiðar í 46 ár. Þeir hafa því óefað öðlazt mikla reynslu í þessu sambandi, þekkja bæði kosti þess að veiða í net og eins þá ágalla, sem á því eru. Ég vil a.m.k. ekki eiga neinn hlut að því að setja löggjöf um, hvenær heimilt sé að skipta um veiðarfæri, hætta við línuna og hefja netjaveiðar. Ég held, að það verði affarasælast fyrir alla, að sjómennirnir finni það sjálfir út af hyggjuviti sínu og reynslu, en séu ekki háðir neinni löggjöf þar um. Ég vil enn síður eiga nokkurn þátt að slíkri löggjöf, þegar ég sé, að tímatakmark það, sem um getur í grg., er byggt á grundvallarmisskilningi. Það er ekki framan af netjavertíð og e.t.v. ekki allt fram í aprílmánuð, sem hætta er á ofnotkun veiðarfæra, og þar af leiðandi ekki hætta á skemmdum fiski af þeim ástæðum. Kemur þetta til af því, að þá eru veður oft miklu harðari en þegar út á liður, og það þarf enginn að ætla, að menn geri sér leik að því að hætta veiðarfærum sínum, meðan aflavon er þá einnig minni. Þetta er sú reynsla, sem fyrir hendi er, og á henni er eðlilegast að byggja. Það er fyrst, þegar netjavertíð er komin í algleymi og dagur farinn að lengjast verulega, að menn freistast til þess að leggja meiri net í sjó en þeir fá við ráðið. Það er alveg eins með þetta atriði og með hugmyndina um takmörkun veiðarfæra, að það nær ekki því takmarki, sem að er stefnt, og er því ekki raunhæft, Þá kem ég að því atriði, sem ég í upphafi gat um að mundi vera sú leið, sem líklegust væri til að koma í veg fyrir, að menn, við skulum segja af framsækni, kæmu með verri fisk að landi en efni standa til, en það er að flokka fiskinn eða meta, áður en hann er afhentur fiskiðjuverunum eða fiskkaupendum. Ég hef heyrt marga vantrúaða á, að þessu yrði komið við, svo að að gagni yrði. Ég er þar á annarri skoðun, og byggi ég á þeirri reynslu, sem þegar er fengin í þeirri útgerðarstöð, sem ég þekki bezt til. Áður en það ákvæði, sem enn er í gildi, var tekið inn í samning milli sjómanna og útgerðarmanna, að sama verð skyldi greiða fyrir netjafisk, hvort sem hann er einnar eða tveggja nátta gamall, þá var allur fiskur, sem fiskiðjuverin í Vestmannaeyjum keyptu, flokkaður og greiddur misjöfnu verði eftir gæðum. Þessi tilhögun komst á í frjálsu samkomulagi milli sjómanna og útgerðarmanna annars vegar og fiskkaupenda hins vegar og reyndist vel framkvæmanleg. Mér er alveg ljóst, að til þess að þetta beri þann árangur, sem til er ætlazt, verður verðmunur á góðum og óskemmdum fiski og aftur lakari fiski að vera allverulegur, þannig að sjómenn og útgerðarmenn sjálf sér beinlínis fjárhagslegan ávinning í því að koma með betri fisk að landi, þótt aflinn sé eitthvað minni. Ég tel þetta fljótvirkustu og færustu leiðina út úr þeim vanda, sem við blasir í þessum efnum. Ég óttast ekkert afstöðu sjómanna í þessu sambandi, mér er hún nokkuð kunn. Mikið aflamagn skapar þeim miklar vökur og mikið erfiði. Ef þeir geta fengið jafnan hlut út úr minna magni af betri fiski, liggur alveg í augum uppi, að það er einnig þeirra hagsmunamál, og fyrst hægt var að koma þessu fyrirkomulagi á í stærstu verstöð landsins á sínum tíma og framkvæma það með góðum árangri, hvers vegna skyldi þá ekki vera hægt að koma því við á öðrum útgerðarstöðum, þar sem minna aflamagn berst á land? Ég skal skjóta því hér inn, að það, sem reyndist raunhæfast í sambandi við flokkun fisks, áður en hann var lagður inn til fiskiðjuveranna, var það, að sjómönnunum var það vitanlegt og ljóst, að þegar þeir komu að landi, Þá var fiskurinn skoðaður og hann var metinn, ef með þurfti. Þetta varð til þess, að þeir vöndust bókstaflega af því að skemma fiskinn með of mikilli veiðarfæranotkun eða of slæmri meðferð, þannig að ég er sannfærður um, að þetta aðhald verður til þess, að þessi leið er mjög vel framkvæmanleg og framkvæmanlegri en menn almennt gera sér í hugarlund. Í grg. þeirrar þáltill., sem hér er verið að ræða, er lítillega minnzt á eitt mál, sem Vestmanneyingar telja stórmál í sambandi við fiskveiðarnar, en það eru netjaveiðarnar á hrygningarsvæðunum um hrygningartímann. Mál þetta hefur á undanförnum árum mikið verið rætt þar. Með áskorun, sem bæjarstjórn Vestmannaeyja sendi haustið 1957 þáv. sjútvmrh. um útfærslu grunnlínunnar frá Geirfuglaskeri við Eyjar í Geirfugladrang við Reykjanes, var lagt til, að ákveðin svæði, sem vitað er að eru stærstu hrygningarstöðvar þorsksins á þessum slóðum, yrðu alfriðuð fyrir öllum veiðarfærum ákveðinn tíma árs. Var í þessu sambandi farið eftir tillögum skipstjóra- og stýrimannafélagsins Verðanda í Vestmannaeyjum. Ég bendi á þetta til þess að sýna fram á, hversu alvarlegum augum er litið á þetta mál við þessa útgerðarstöð, þar sem sjómennirnir sjálfir leggja til, að slík leið skuli farin, og kæmi það þó í bili harðast niður á þeim. Ég tel sjálfsagt, að strax og tímabært þykir að taka upp umr. um útfærslu grunnlínunnar hér við land, verði þetta atriði tekið til athugunar. Hæstv. sjútvmrh. las hér upp grg. um mat á netjafiski, eins og það liggur fyrir samkvæmt opinberum skýrslum. Ég vil í því sambandi benda á, að þó að þetta sé tekið upp úr opinberum skýrslum, þá sýnir það engan veginn rétta mynd af því, hvernig netjafiskur raunverulega kemur út og hver vara hann raunverulega er á sölumarkaði. Úr þeim netjafiski, sem lagður er inn í fiskiðjuverunum, er almennast að valinn sé langsamlega bezti fiskurinn í frystingu, verri fiskurinn aftur tekinn í salt, og það er einmitt á því, sem hinar opinberu tölur eru byggðar. Ég hef alveg raunhæft dæmi um það, hvernig netjafiskur flokkast og hvernig vara hann er, þ.e. úr Vestmannaeyjum og eftir þessa vertíð. Þar er nú verið að ljúka við að ganga frá til útflutnings þeim fiski, sem þar lá fyrir. Þetta er samsöfnun af fjórum bátum, sem stunda netjaveiðar. Það kemur þannig út eftir vertíðina og eru að heita má alveg sömu hlutföll og voru árin 1959 og 1958, - þetta er fiskur, sem eingöngu er saltaður, ekkert valið úr, það kemur þannig út, að í 1. flokki lenda 52%, í öðrum flokki 27%, í þriðja flokki 14% og í fjórða flokki 7%. Þetta er raunhæft dæmi um það, hvernig vara netjafiskurinn er, eins og hann er lagður á land og verkaður þarna í þessari verstöð. Ég vildi láta þetta, sem ég hef hér sagt, koma fram til athugunar fyrir þá hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar.