Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Páll Zóphóníasson) : Eins og menn muna, var umr. frestað um þetta mál að tilhlutun landbn., sem óskaði eftir því, að á meðan á frestun umr. stæði fengi milliþn. sú, sem nú situr til að athuga og gera till. um löggjöf um bankamál, málið til umsagnar. Í tilefni af þessu skrifaði landbn. milliþn. og óskaði umsagnar hennar um málið, og sú umsögn liggur nú fyrir. Ég vil lesa hana upp, með leyfi hæstv. forseta. Hún hljóðar þannig: „Í tilefni af bréfi landbúnaðarnefndar efri deildar, dags. 28. f. m., um frv. til )aga um breyting á lögum nr. 31 14. júní 1929, um Búnaðarbanka Íslands, hefir milliþinganefnd í bankamálum á fundi í dag gert svofellda ályktun: Milliþinganefnd í bankamálum mun væntanlega á sínum tíma gera tillögur um starfsmannahald og skipulag bankanna, og sér ekki ástæðu til að mæla með smábreytingum að svo stöddu. Virðingarfyllst. Bernh. Stefánsson. Ásg. Ásgeirsson. Þetta bréf er dagsett 8. nóv. 1937. Eins og hv. þdm. sjá af þessu, virðist milliþn. líta svo á, að hér sé um smábreyt. að ræða - sem þetta líka er - sem hún ekki vill mæla með og ekki heldur mæla á móti, m. ö. o. vill láta liggja á milli hluta, en getur í skyn, að hún muni seinna gera till. um breyt. á starfsmannahaldi bankanna yfirleitt, og þess vegna sennilega þessa banka líka. Það hefir þess vegna hvorki fengizt upp úr þessu meðmæli eða mótmæli viðkomandi þessari breyt. í frv. Hér er ekkert um frv. sagt. Eins og haldið hefir verið fram áður, tel ég, að hér sé um svo lítilfjörlega breyt. að ræða á því fyrirkomulagi, sem nú er í bönkunum, þar sem ekkert er talað um annað en að spara dálítið rekstrarfé hjá einum banka með því að hafa einn bankastjóra og gæzlustjóra í stað þriggja bankastjóra. Það er engin ástæða til þess að bíða með samþykkt þessarar lagabreyt. eftir því. að einhverntíma - trúlega þó ekki fyrr en á Alþ. 1939 - geti legið fyrir breyt. um fyrirkomulag bankanna yfirleitt. Þess vegna mæli ég með því að frv. verði samþ. nú, en rökst. dagskráin á þskj. 53, frá minni hl. landbn., verði felld. Til viðbótar skal ég geta þess, að mér var sjálfum ekki ljóst sem utanþingsmanni, á hverju það byggðist á sínum tíma, að þrír bankastjórar voru settir þarna við Búnaðarbankann. Mér var kunnugt um, að leitað var álits margra manna víðsvegar um land af Tryggva heitnum Þórhallssyni um frv. um stofnun Búnaðarbanka Íslands. Og ég hygg, að af 60–70 umsögnum manna, sem sumir eru nú á Alþ., hafi enginn ætlazt til, að bankastjórarnir væru hafðir þrír. Þvert á móti lögðu margir til, að það væri aðeins hafður einn bankastjóri. Þessi breyt., sem felst í frv., er því í fullu samræmi víð vilja þann, sem kom fram vegna þeirrar fyrirspurnar, sem Tryggvi heitinn Þórhallsson lét gera, er hann óskaði, að menn gerðu sínar aths. við frv. Ég hygg, að það sé vilji alþjóðar, að víðar en við þennan banka sé reynt að spara fé til starfsmannahalds við bankana. og þá ekki sízt á bankastjórum. Enda virðist ekki mikil ástæða til að hafa þá eins marga og 1. gera ráð fyrir nú að þeir séu. Mæli ég því með, að rökst. dagskráin verði felld, en frv. samþ. óbreytt.

Frsm. minni hl. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Það er alveg rétt hjá hv. frsm. meiri hl. landbn., sem hann sagði, að ekki hefði komið fram neitt álit frá mþm. í bankamálum né till. í þessu máli. En sú n. hefir sagzt ætla sér að gera till. á sínum tíma um starfsmannahald bankanna í heild. Því hefir heldur ekki verið mótmælt hér, að það geti vel farið svo, að einhver hluti till. þessarar mþn. geti legið fyrir næsta Alþ. Og er ekki ólíklegt, að einmitt till. um það, sem frv. fjallar um, muni þá liggja fyrir. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að hér væri um óverulegar breyt. að ræða í þessu frv. Það er rétt. Og þó að þetta mál biði eftir rækilegri endurskoðun í þrjá mánuði eða svo, þá sýnist ekki mikið í húfi. En hitt er óviðkunnanlegt, að hlaupa til og grípa fram fyrir hendurnar á starfandi mþn., grípa inn í verksvið hennar áður en hún gerir þær till. um þetta mál, sem hún hefir lýst yfir, að hún muni gera. Þetta kemur alveg í bága við skoðanir framsóknarmanna, því að í hv. Nd. var hér á dögunum af framsóknarmönnum haldið fram - og ég geri ráð fyrir að það komi ekki í bága við stefnu meginhluta Framsfl. -, að alveg óviðeigandi væri að koma fram með frv. á Alþ., sem starfandi mþn. ætti að fjalla um. Þetta var í umr. um frv. til l. um sumarvinnuskóla alþýðu, en um svipað mál fjallaði milliþn. Ég býst nú við, að hv. framsóknarmenn vilji vera sjálfum sér samkvæmir og segi ekki eitt í Nd. og annað í Ed. um þessa hluti. Í þessu efni ætti þeim því ekki heldur að þykja viðeigandi að grípa inn í störf starfandi mþn.

Ég hélt, að hv. þm. hefði séð, að ekki eru allir framsóknarþm. á sama máli, og ekki heldur sjálfstæðismenn

. Þar sem ekki er komið fram álit frá mþm. um breyt. frv. á l., sé ég ekki ástæðu til að falla frá dagskrártil. minni. En fari svo í þessu smámáli, að ekki verði gefinn kostur á að bíða álits mþn. um það, áskil ég mér rétt til að koma við 3. umr. málsins fram með rækilega sparnaðartill. við það. Því að ef á annað borð á að byrja á breytingum á þeim stutta tíma þangað til milliþn. skilar áliti um málið ...

Veit hv. þm., hvenær það muni koma?

Það er skjalfast yfirlýst, að mþn. ætlar að gera till. um starfsmannahald bankanna, þó ekki sé til tekinn neinn sérstakur tími. Og ef út í sparnað er farið í þessu efni, áður en álit n. kemur fram, þá er sjálfsagt að ganga vel frá og koma fram rækilegum sparnaði. Ég sé t. d. ekki ástæðu til að lögfesta hjá aðalbankastjóra dýrtíðaruppbót, ótakmarkaða, eftir því sem ráðh. ákveður, úr því einu sinni er búið að semja við hann - til bráðabirgða a. m. k. - um það, að hann fái ekki dýrtíðaruppbót. Eins mun ég leggja til, að lögákveðin verði laun gæzlustjóra. Þessar till. mun ég gera, svo framarlega sem dagskrártill. mín verður felld.

1 ) SÁÓ: Þar sem ég mun greiða frv. þessu atkv. mitt fyrst um sinn til 3. umr., segi ég nei við dagskrártill.



Herra forseti! Þetta frv., sem komið er til þessarar d. frá Nd., gerir allverulegar breyt. á l. um bændaskóla frá því, sem þau nú eru. Þegar bændaskólarnir voru fyrst reistir hér á landi fyrir og eftir 1890, þá voru þeir reistir eftir norskri fyrirmynd. Skólarnir voru amtskólar, námstíminn tveir vetur og sumur, og námið því bæði verklegt og bóklegt, og skólarnir gengu yfirleitt vel. En um aldamótin fara þeir Páll Briem amtmaður og Sigurður Sigurðsson siðar búnaðarmálastjóri, að vinna að því, að verklega námið sé lagt niður, og 1902 var þetta gert við Hólaskóla, sem þá var amtsskóli, með Pál Briem sem æðsta yfirboðara. Þessi breyting var vafalaust gerð eftir danskri fyrirmynd, en þar hefir einungis verið kennt bóklegt nám, nema í Næsgaard búnaðarskóla, sem rekinn er eftir sérstakri skipulagsskrá og starfar með fé af gjafasjóði og er öllum óháður. Milliþinganefndin í landbúnaðarmálum, sem m. a. Þórhallur biskup Bjarnarson átti sæti i, lagði til 1904, að landið ræki tvo bændaskóla og að kennslan í þeim væri eingöngu bókleg. Frumvarp þeirra varð að lögum 1905 og var þá strax tekið við Hólaskóla, en ekki við Hvanneyri fyrr en 1907, og stóð mest á afhendingu frá amtinu, sem var tregt til að afhenda skólann vegna breytingarinnar á kennslunni. Ólafsdalsskólinn lagðist niður, en Eiðaskóla var siðar breytt í alþýðuskóla. Ekki höfðu skólarnir lengi starfað eftir hinum nýju lögum, þegar ýmsum fór að finnast verklega námið lítið. Skólastjórarnir fundu þetta, og var þá farið að halda námsskeið við skólana - oftast sex vikna - að vorinu, og þar kennt að plægja, herfa o. s. frv. Þessi námskeið hafa síðan verið smáfullkomnuð, og þó ekki þótt nóg. Fyrsta frumv. þm. Mýr. var að auka verknámið við skólana, og síðan hefir æ verið að því keppt, þó smátt hafi gengið. En með þessu frv. er sporið stigið fullt og skólarnir aftur færðir í sama formið og þeir voru frá stofnun þeirra og til 1905. Þeir eru gerðir verklegir og bóklegir og ætlazt til, að skólabúin verði rekin af ríkinu, sem áður var bara heimild. Mundu bú þessi jafnframt verða rekin sem fyrirmyndarbú. Breyt., sem n. leggur til, að gerðar verði á frv., eru óverulegar, og n. er sammála um þær, nema einn nm., sem skrifar undir nál. með fyrirvara. Flestar brtt. eru einungis orðabreyt., en þær till., sem fela í sér efnisbreyt., eru brtt. sem snerta 4. gr., en þar leggur n. til, að tekið verði fram atriði, sem staðið hefir áður í l. og skemmtilegra er að falli ekki burt, en það er um, að skólastjóri hafi aðalumsjón með nemendum, húsum og áhöldum. Þá kemur brtt. við 5. gr., sem er aðeins orðabreyt. Aftur á móti felur brtt. við 6. gr. í sér dálitla efnisbreyt. Í gr. er það sett sem inntökuskilyrði á bændaskólana, að nemandinn hafi unnið við landbúnað a. m. k. 2 ár eftir 12 ára aldur. Það virðist vera ýmislegt, sem getur mælt með þessu, og n. fann ekki ástæðu til að fella það niður. Hinsvegar getur aðstaðan verið þannig, að það séu menn úr kaupstöðum, sem ekki hafa unnið að landbúnaðarstörfum, en gjarnan vildu sækja þessa skóla. Þannig hefir þetta verið undanfarin ár og þess vegna leggur n. til að það sé sett í l. a. m. k. heimild til að hægt sé að veita þessum mönnum inntöku í skólana. Aðrar brtt. n. eru eins og ég sagði einungis orðabreyt., og tel ég óþarft að fara út í þær sér. staklega. N. leggur til, að frv. verði samþ. með þessum breyt., en einn nm. hefir gert fyrirvara, og er hann bundinn við 4. brtt. við 6. gr., sem ég lýsti áðan.

*Jón Baldvinsson: Þetta frv. mun hafa einhvern meiri og frekari kostnað í för með sér heldur en þau l. sem nú eru í gildi. Að sumu leyti kemur þetta ekki öðruvísi fram heldur en þannig að bæta verður við fé í fjárlögum. Væri annars fróðlegt að heyra álit landbrh. á kostnaðarhlið málsins. Ég er ekki að spyrja um það af því, að ég telji ekki að það geti verið nauðsynlegt að auka starfsemi bændaskólanna, heldur af því. að mér fyndist skemmtilegra að fá að vita eitthvað um þessa hluti áður en frv. yrði samþ. Fyrirvari minn undir nál, er þó meira bundinn við 6. gr. frv., sem ég get ekki orðið sammála meðnm. mínum um. Í 6. gr. er það gert að skilyrði fyrir inntöku í bændaskólana, að umsækjandi hafi unnið að landbúnaði a. m. k. í 2 ár eftir að hann varð 12 ára. Við þessa gr. er brtt. frá meiri hl. n., um að skólastjóra sé heimilt að veita undanþágu frá þessu ákvæði. Nú verður að taka það til íhugunar, að það er tiltölulega stutt síðan bæir mynduðust hér á landi og fólkið þyrptist saman í kaupstöðunum, að mikill hluti af íbúum bæjanna er úr sveit. Nú er ekki gerandi ráð fyrir að þetta fólk fari að flytja aftur til sveitanna, en það getur komið fram hjá niðjum þess, að þá langi til að flytja aftur til sveitanna. Á þetta vildi ég ekki að lögð yrðu nein höft, ekki einn sinni að skólastjóri ætti að veita undanþágu frá þessu ákvæði. Allir vita, hvað mikil vandræði eru að atvinnuleysinu í kaupstöðunum. Það er því full nauðsyn á að gera einhverjar þær ráðstafanir, sem geta komið í veg fyrir þá spillingu, sem leiðir af atvinnuleysi unglinga í kaupstöðunum. Nú veit ég fyrir víst, að það er margt ungt fólk í kaupstöðunum, sem hefir áhuga fyrir landbúnaði, enda er það ekki nema eðlilegt að svo sé, þar sem feður og mæður þessa fólks hafa ef til vill alið allan sinn aldur í sveit. Og það eru dæmi til, að ýmsir ungir menn hafi flutt sig aftur til sveitanna og reynzt þar dugandi menn til jafns við þá sem aldir eru upp á sveitaheimilum. Ég vil ekki setja neinar hömlur við því, að þessir ungu menn geti fengið inngöngu í bændaskólana. Og þó að skólastjóranum yrði veitt heimild til að veita undanþágur, þá yrði reglan samt sem áður sú, að meiri hlutinn yrði frá að hverfa. Ég mun við þessa umr. bera fram skrifl. brtt. í þá átt, að b-liður 6. gr. verði felldur niður og stafliðirnir breytist eftir því.

Forseti (EÁrna): Mér hefir borizt svo hljóðandi skrifl. brtt. frá hv. 10. landsk.: [Sjá þskj. 183.] Verður að veita tvöföld afbrigði frá þingsköpum til þess að brtt. þessi geti komizt að til umr. og atkvgr.



Ég sé nú í sjálfu sér ekki, að það sé svo mikill munur á hinni skrifl. brtt. og því, sem meiri hl. n. leggur til. Munurinn er sá, að hjá okkur er það tekið upp sem regla, að nemendur skuli hafa starfað eitthvað að landbúnaði, en við gerum hinsvegar mögulegt fyrir alla að komast í skólana. Við, sem höfum fengizt við kennslu í bændaskólunum, vitum það vel, að það er miklu betra fyrir nemendur að vera búnir að vinna eitthvað í því Fraktíska lífi áður en þeir koma í skólana, og þess vegna álít ég, að það eigi að vera höfuðreglan, hvort sem þetta þurfa nú að vera 2 ár. En eins sjálfsagt og það er, að þetta sé höfuðreglan, þá er það vitanlega rétt að útiloka ekki hina. En við teljum sem sagt rétt að láta pilta úr sveit sitja fyrir, þar sem þeir óneitanlega hafa miklu betri skilyrði til að nota sér námið til fullnustu. Af þessum ástæðum tel ég, að það sé réttara að lofa gr. að standa með þeirri breyt., sem meiri hl. leggur til, að gerð verði á henni. A hinn bóginn tel ég svo sem ekkert skaða þó að brtt. hv. 10. landsk. yrði samþ. Hv. 10. landsk. beindi fyrirspurn til hæstv. ráðh. um kostnaðarhlið málsins. Hæstv. ráðh. mun svara henni sjálfur en ég vil bara benda á, að beinn kostnaðarauki af þessu þyrfti ekki að vera annar en sá, að bæta þyrfti við einum kennara. Hitt getur náttúrlega verið, að ef frv. yrði að l., þá yrði það til þess að meira yrði hugsað um skólana en oft hefir viljað brenna við. Það hefir nú verið svo með þessa skóla, eins og aðra skóla, að fjárhagur ríkisins hefir verið þannig. að hann hefir ekki leyft, að þeir hafi fengið það fé, sem þeir, sem að skólunum hafa staðið, hafa talið nauðsynlegt. En ég er ekki frá því, að slík 1., sem hér er gert ráð fyrir, mundu geta leitt til þess, að fjárveitingavaldið fengi meiri áhuga fyrir að gera skólana betur úr garði en stundum áður hefir verið. Þetta gæti því haft í för með sér óbein útgjöld, en vitanlega verður það eftir því, hvernig meiri hl. Alþ. er stemmdur á hverjum tíma gagnvart skólunum.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Um þessa skrifl. brtl., sem liggur hér fyrir, vil ég segja það, að ég tel ekki, að hún skipti verulegu máli. En mér finnst þó ekki óeðlilegt, að það sé gengið frá frv. eins og landbn. hefir lagt til. Það var dálítið um það rætt, þegar frv. var í undirbúningi, hvort þetta ákvæði skyldi vera í frv. eða ekki, og það var talið eðlilegt, að svo væri, fyrir þá sök, að hér er um að ræða sérnám, og sú regla er yfirleitt látin gilda í l., að menn hafi með verklegum störfum búið sig undir það sérnám, sem þeir ætla að stunda. Og þó að það geti náttúrlega komið fyrir, að menn, sem aldrei hafa stundað landbúnað, verði góðir námsmenn við þetta nám, þá er þó ekki hægt að neita því, að það gildir sama reglan um þetta nám og annað sérnám, að það er ekki líklegt, að maður sé vel undir það búinn að nema búfræði, ef hann hefir aldrei skipt sér af landbúnaðarmálum. Þess vegna er það ekki óeðlilegt, að aðalreglan verði 2 ár, en að skólastjóri hafi undanþáguheimild gagnvart þeim nemendum, er líklegir sýnast, þó þeir hafi ekki fullan undirbúningstíma. Um fyrirspurn hv. 10. landsk. til mín um það, hver muni verða kostnaðarauki af frv., ef að l. verður, vil ég segja það, að þegar frv. var í undirbúningi, var þetta rannsakað gaumgæfilega. Vegna breytinga á skólanum var gert ráð fyrir, að bæta þyrfti við einum kennara og jafnframt að hækka eitthvað laun þeirra kennara, sem fyrir eru, vegna þess, að skólaárið verður lengt, þannig að það nær yfir allt árið samkv. frv.; einnig mun verða eitthvað lítilsháttar betur búið að skólunum en verið hefir. Miðað við þessar breyt. frv. verður kostnaðaraukinn um 10 þús. kr. á ári.



Tveir síðustu ræðumenn hafa tekið fram nokkuð af því, sem ég ætlaði að minnast á, en ég vil strax taka það fram, að ég tel hina skrifl. brtt. frá hv. 10. landsk. vera frekar til ógagns en gagns. Ég álít mjög heppilegt fyrir þá, sem í bændaskóla fara, að þeir hafi hlotið þann undirbúning, sem tiltekinn er í b-lið 6. gr. frv., að hafa unnið landbúnaðarstörf í 2 ár eftir 12 ára aldur, því slíkur undirbúningur gerir þeim námið léttara og skiljanlegra og hægari þá vinnu, sem fyrir kann að koma og þeim ber að vinna í skólanum. Og ef þetta er sett í almennum reglum, að nemandi skuli hafa unnið 2 ár í sveit áður en hann fer í skólann, þá mundi það verða til þess, að kaupstaðarbúar, er senda vildu pilta í skólann, létu þá vera í sveit áður þennan tiltekna tíma, a. m. k. yfir sumartímann; þannig mundu kaupstaðarpiltarnir siður dragast aftur úr við námið, svo að þetta ætti að geta orðið bæði skólunum og nemendunum til góðs. Að öðru leyti er ég n. sammála um sínar brtt.

*Jón Baldvinsson: Hæstv. forsrh. upplýsti, að allur kostnaðaraukinn, sem leiða mun af þessu frv., muni verða 10 þús. kr. Það er í sjálfu sér ekki svo mikil fjárupphæð, að nokkrum þurfi að ógna, ef verulegt gagn yrði að þessum breytingum. Mér hefir fundizt hæstv. ráðh. og hv. meðnm. mínir taka heldur þunglega minni brtt. um að fella niður b-lið 6. gr., en eftir því, sem ég hugsa betur um málið, sé ég, að í þessum lið felast einmitt mjög miklar takmarkanir fyrir kaupstaðarpilta, þar sem þeim er sett það skilyrði að hafa verið 2 ár í sveit eftir að þeir voru 12 ára. Nú er það svo, að margir kaupstaðarpiltar eru í sveit á aldrinum 6, 7 og 8 ára og allt fram að 12 ára aldri, en eftir það þykir hentara, að þeir dvelji í kaupstað, ef þeir geta tengið þar vinnu, jafnvel þó þeir sjálfir hefðu mikinn áhuga fyrir því að vera áfram í sveitinni. Bæði fjárhagsástæðu og annað geta valdið því, að þessir piltar eiga þess ekki kost að leggja fyrir sig sveitavinnu úr því. Þetta aldurstakmark verður því beinlínis til þess að útiloka kaupstaðapilta frá bændaskólunum. Hv. frsm. hefir haldið því fram, að sveitapiltum veittist nám við bændaskólana yfirleitt léttara vegna þess, að þeir hefðu vanizt sveitastörfum og séð unnið, og má það til sanns vegar færa að sumu leyti. Þó er því til að svara, að piltar í kaupstöðum, sem sækja um inntöku í bændaskóla, gera það af sérstökum áhuga, af því þeir finna, að þeir eiga helma í þeirri afvinnugrein. Þetta verða hv. meðnm. mín:r að játa, en svo þarf ekki að vera með alla sveitapilta, þó þeir eða aðstandendur þeirra telji þá kallaða til að fara í búnaðarskóla. Þannig er líklegt, að kaupstaðapiltarnir, sem ekki mundu sækja um þessa skóla nema fyrir sérstakan áhuga, séu betur hæfir eða eins vel hæfir og þeir sveitapiltar, sem mestan áhuga hafa fyrir landbúnaði, til að sækja búnaðarskólana. Þennan áhuga finnst mér, að ekki sé rétt að drepa niður, með tilliti til hinnar brýnn þarfar á því að beina fólksstraumunum úr kaupstöðunum til sveitanna. því lengur sem ég íhuga þetta atriði, því betur sé ég, að það á að fella niður þetta skilyrði í 6. gr., því eins og það er, mætti það heita hrein og bein undantekning, ef nokkur piltur úr kaupstað kæmist í bændaskólann næstu ár, eða hefði rétt til þess. Ég veit, að plássið er takmarkað í þessum skólum, og ég ætlast ekki til, að piltar úr kaupstöðum fái að fjölmenna þangað, en ég vil ekki, að þeir séu útilokaðir frá því að komast þangað, eins og mér finnst, að orðið geti eftir b-lið 6. gr., þrátt fyrir heimild skólastjóra til þess að veita undanþágu, er n. leggur til, að sett verði inn í l. Sem sagt, sveitapiltum eru í þessu frv. veitt margvísleg forréttindi fram yfir hina, og ég sé enga ástæðu til þess, einkanlega af þeirri ástæðu, að hér um bil allt fullorðið fólk í kaupstöðunum er komið úr sveitunum, þannig að það er yfirleitt aðeins einn ættliður, sem er uppalinn í kaupstöðunum og vel getur tileinkað sér hæfileika og áhuga forfeðra sinna fyrir landbúnaði, svo ég get eiginlega ekki betur séð en það sé meira um vert, að kaupstaðarpilturinn, sem áhuga hefir fyrir landbúnaðinum, fái inntöku í bændaskóla heldur en sveitapiltur, sem engan áhuga hefir fyrir því að ilengjast í sveitinni. Ég álít mestan ávinning fyrir landbúnaðinn að fá hinn virkilega áhuga. Mér er sagt, að sú tilraun, sem gerð var með að senda atvinnulausa unglinga í bændaskólana, sem ég veit ekki, hvort sérstaklega voru valdir vegna áhuga þeirra á landbúnaði, hafi gefizt svo vel, að fjórir af sex nemendum, sem þangað voru sendir, hafi sýnt alveg sérstakan áhuga á búnaði, sem er náttúrlega ekki óeðlilegt, svo skammt sem almenningur í kaupstöðunum er frá því varinn að vera bændafólk.

*Jóhann Jósefsson: Herra forseti: Ég vil ekki láta hjá líða að láta í ljós álit mitt á því, sem hv. 10. landsk. hefir tæpt á í sambandi við sína brtt., um þá takmörkun, sem mönnum í kaupstöðunum er sett fyrir aðgangi að búnaðarskólunum. Ég álít, að það sé a. m. k. fullt eins þýðingarmikið og hv. 10. landsk. hefir gefið í skyn, ekki aðeins fyrir þá, er við sjó búa, heldur líka sveitamennina, að nota hvert ráð, sem gefst til að koma í veg fyrir fólksstrauminn úr sveitunum til kaupstaðanna, sem ég hygg, að allir séu á einu máli um, að er hið mesta böl. Þó það kannske orki tvímælis yfirleitt, hvort réttara sé nú á þessum tíma að auka byrðar ríkissjóðs um þessar 10 þús. kr. til þess að gera breytingar á bændaskólunum, eða að geyma það betri tíma, þá er það víst, að það mætti mikið til þess vinna fyrir þjóðfélagið, ef hægt væri að koma af stað nokkrum straumhvörfum í þessu efni, stöðva að einhverju leyti þann mikla og stöðuga flótta úr sveitunum að sjónum. Til þess að stöðva þennan flótta þyrfti sjálfsagt margar og miklar ráðstafanir, og í sambandi við það finnst mér það alveg rétt, sem hv. 10. landsk. heldur fram, að það má á engan hátt, hvorki með þessari eða annari lagasetningu, torvelda það, að þeir, sem alast upp við sjó, geti, ef þeim býður svo við að horfa, lagt stund á landbúnað. Og þessi skrifl. brtt. hv. 10. landsk. fer fram á að nema burt úr frv. það haft, sem sett er á þá, er alast upp við sjó, til að sækja búnaðarskólana. Mér finnst sú till. hafa við full rök að styðjast. Meira að segja finnst mér, að þeir, sem búa í sveitunum, og þeir, sem taka að sér flutning hagsmunamála landbúnaðarins á Alþingi, ættu sér í lagi að vera því hlynntir að fá þannig nýtt blóð í sveitirnar og ekki á nokkurn hátt að setja tálmanir á leið ungra manna úr kaupstöðunum, er þangað kynnu að vilja leita. Það gefur líka auga leið, að þó undanþáguheimildin sé í l., þá er þetta ákvæði í b-lið ekkert annað en forréttindi fyrir sveitamennina. Og þó segja megi, að þessir skólar séu fyrst og fremst fyrir sveitamenn, sem þeir auðvitað verða í framkvæmdinni eins og þeir hafa verið, þá legg ég þann skilning í þetta mál, að þessir skólar, eins og allir skólar, eigi fyrst og fremst að vera fyrir áhugamennina, hvar sem þeir eru uppaldir. Mér finnst þess vegna, að þessi brtt. snerti ákaflega þýðingarmikið principmál, og því sé rétt, að hún verði samþ. Það hljóta allir að sjá, að Alþingi verður fyrr eða síðar að gera meira en það hingað til hefir gert til þess að koma í veg fyrir það, að fólkið flykkist hugsunarlaust úr sveitunum að sjónum, og samtímis greiða fyrir áhugasömum mönnum, er við sjávarsíðuna búa og vilja stunda búskap í sveit, með því að láta þá fá til þess sömu aðstöðu og sveitamennina sjálfa. Ég vil biðja þá hv. þdm., sem sérstaklega bera hagsmuni sveitanna fyrir brjósti, að athuga vel einmitt tilmæli eins og þessi, sem eru ekki síður hagsmunamál sveitanna en kaupstaða og bæja.



Ég hefi litlu að svara þessum umr. Eins og ég hefi sagt áður, tel ég það skipta litlu, hvað ofan á verður með þessa brtt. Ég vil þó aðeins minnast á þrjú atriði. Í fyrsta lagi er það svo í framkvæmdinni, að umsóknum um skólavist á búnaðarskólunum, sem nú eru farnar að byrja að berast fyrir næsta skólaár, er svarað eftir þeirri sömu röð og þær koma. Ég er ekki í minnsta vafa um, að kaupstaðapiltunum er svarað eins og sveitapiltum, ef þeir hafa sín gögn í lagi. Skólastjórinn tekur þá nemendur, er sækja í tæka tíð. Hann á það ekki á hættu að vísa þeim frá, sem uppfylla skilyrði skólans, því hann vill hafa skólann fullsetinn og setur sig ekki úr færi með það. Reglan verður því hin sama og verið hefir, að skólavist verður veitt eftir þeirri röð, er menn sækja um, svo höftin, sem talað er um, eru lítil, ef þau eru þá nokkur. Í öðru lagi, þessum skólum er ætlað að veita bændastéttinni undirbúningsþekkingu í sínu lífsstarfi. Til þess að geta betur tileinkað sér það, sem skólarnir hafa að bjóða, er nemendunum nauðsynlegt að hafa tileinkað sér sem mesta reynslu og þekkingu á undirstöðuatriðum námsgreinanna, og eftir því er verið að seilast í b-lið 6. gr. Slík skilyrði sem þar eru langt frá því að vera óvenjuleg við skóla. Ég held meira að segja, að við alla sérfræðiskóla sé það gert að skilyrði, að nemendur hafi fengið tiltekna undirbúningsþekkingu og reynslu í þeirri grein, sem skólinn starfar að. Hvernig er það t. d. með stýrimannaskólann? Ætli landkrabbi, sem aldrei hefir komið á sjó, fái þar inntöku? Ég held ekki, og svo er það með alla sérfræðiskóla. Þá er sagt, að þessi brtt. hv. l0. landsk. eigi að vera til þess að beina fólksstraumi úr kaupstöðunum í sveitirnar. Nú eru bændaskólarnir tveir, og þeir útskrifa árlega samtals 40 til 50 nemendur. Ætli það yrði skriða, sem kæmi upp í sveitirnar um þetta hlið? Í þessu tilfelli skiptir þessi brtt. því engu og er nánast hlægileg, sérstaklega þegar undanþága er til í frv. Hinsvegar er mér ekki fast í hendi með þessa till. Það mun verða svo eftirleiðis sem hingað til, að skólarnir verða sóttir af sveitapiltum. Undanfarið hafa útskrifazt af búnaðarskólunum þetta 1 til 2 kaupstaðarnemendur á ári, og þeir munu eftirleiðis fá undanþágu. Mér liggur því í léttu rúmi, hvort fyrirkomulagið samþ. verður. En þegar verið er að ræða um skóla, sem á að veita sérfræðimenntun, þá verður að gilda sú aðalregla um undirbúning nemenda, sem tryggir það, að þeir eigi hægt með að tileinka sér kennsluna sem bezt, en undanþágan sem undantekning fyrir þá nemendur, sem þurfa hennar með.

*Jón Baldvinsson: Eftir að hafa hlustað á þessa ræðu hv. frsm. sé ég, að fyrir honum vakir það, að hér skuli vera verulegar takmarkanir fyrir kaupstaðapiltana. Hann sagði, að umsóknir um skólavist næsta vetur væru nú byrjaðar að koma og þeim yrði svarað eftir röð. Sér nú ekki hv. þm., að það muni litið þýða fyrir kaupstaðapilta að sækja, sem ekki hafa verið þau tilteknu tvö ár í sveit. Því hv. þm. bætti því við, að umsækjendum yrði svarað eftir röðinni, og játandi, ef þeir hefðu gögn í lagi. Kaupstaðapiltarnir hafa ekki gögn í lagi nema þeir hafi verið í sveit þau tilteknu tvö ár. Sveitapiltar, sem hafa dvalið í sveit til 14 ára aldurs, eru aftur á móti öruggir, þó þeir hafi kannske ekki snert á sveitastörfum síðan. Sveitapilturinn og kaupstaðapilturinn hafa báðir hlotið þetta bóklega gutl í barnaskólunum, en það, að hafa verið á barnaskólaaldri í sveit, en ekki í kaupstað, gerir gæfumuninn. En hv. þm. gekk fram hjá því að kaupstaðarpilturinn sækir varla um búnaðarskóla nema hann hafi mikinn áhuga Það er ekki hægt að bera stýrimannaskólann saman við þetta. Þar er um það að ræða að hafa á hendi verkstjórn, stýra skipi og bera ábyrgð á lífi manna, en hér er verið að ala menn upp til þess að stunda atvinnuveg, sem þúsundir manna starfa við, og það er einskis krafizt af manni, sem gerist sveitabóndi, ef hann hefir peninga til að kaupa jörðina fyrir, hann þarf ekki að hafa verið í skóla, enda þótt það sé betra að bændur fái fræðslu um landbúnaðarmál. Það er því ekki hægt að bera það saman að ala menn upp til þess að stunda sérgrein eins og stýrimenn eða vélstjóra, sem eiga að sjá um gang véla, og þá menn, sem fara í atvinnugrein eins og landbúnað. Þá var verið að gera gys að því. að það mundu verða mikil straumhvörf við þetta, sennilega út af því, sem hv. þm. Vestm. sagði, og ég að einhverju leyti. Það hefir verið sagt, að hér væri ekki nema um örfáa menn að ræða. Þetta er okkur báðum ljóst. Mér er ljóst, að það eru ekki nema undantekningar, sem koma hér til greina, sem sé aðeins þeir, sem hafa áhuga fyrir þessu. Hv. þm. sagði, að það skipti engu. Mér finnst það skipta máli. er einhver ungur maður kemst á rétta leið í lífinu, og þó að það skipti ekki máli fyrir þúsundirnar í kaupstöðunum hvort 3 eða 4 menn komast í bændaskóla, þá skiptir það máli, að maðurinn geti helgað sig því lífsstarfi, sem hann er bezt fallinn til, og „hvert hár gerir skugga“. Aðalatriðið fyrir mér er, að menn geti fengið að stunda það starf, sem þeir hafa sérstaklega áhuga fyrir, eins og ég veit, að margir piltar úr sveit hafa mikinn áhuga fyrir sjómennsku og ganga jafnvel í stýrimannaskólann og þeim er alls ekki meinað það. Það er ekki hægt að bera það saman við það að stunda sveitabúskap, sem engar kröfur eru gerðar til aðrar en þær, að hafa peninga til þess að kaupa jörð fyrir.



Á þinginu 1932 eða 1933 bar ég fram í þessari hv. d. brtt. við fjárl. um það, að nokkrum þúsundum kr. af fé, sem veitt er til atvinnubóta í kaupstöðum landsins, yrði varið til þess að styrkja nokkra atvinnulausa, fátæka kaupstaðapilta til náms við bændaskóla. Þá var þannig ástatt, að orð fór af því, að bændaskólarnir væru ekki vel sóttir, og þess vegna mundi hafa verið pláss í þeim fyrir nokkra pilta úr kaupstöðum. Það, sem fyrst og fremst vakti fyrir mér, þegar ég flutti þessa brtt., var það, sem komið hefir fram í umræðum um þessa gr., sem hefir sérstaklega vakið umtal hér í hv. d., sá háski, sem ungum mönnum í kaupstöðum er búinn af iðjuleysi. Iðjuleysið er undirót alls ills og það eru mörg sorgleg dæmi þess, hversu ungir efnispiltar leiðast afvega einungis vegna iðjuleysis. Ennfremur vakti það fyrir mér með þessari till. minni, að mér fannst það tímabært að gera ofurlitla tilraun til þess að leiða hug ungra kaupstaðamanna að þeim verkefnum, sem sveitirnar hafa upp á að bjóða. En þessi till. fann ekki náð fyrir augum allra hv. þdm. og m. a. man ég vel, að hv. 10. landsk. greiddi ákveðið atkv. á móti, og furðaði mig á því þá. En nú er mér það gleðiefni, að hann skuli vera kominn á sömu skoðun og ég um, að það sé ástæða til þess að greiða fyrir því, að ungir kaupstaðapiltar komist í sveit. Það, sem hann þá fann að uppástungu minni, var það, að peningana átti að taka af atvinnubótafénu. Það kann að hafa mátt haga þessu eitthvað á annan veg, en þegar þess er ennfremur gætt, hvílíkur flótti á sér stað nú á tímum úr sveitunum til kaupstaðanna, þá er ekki ótímabært að nota hvert tækifærið, sem gefst, til þess að ráða einhverja bót á þessu, og mér sýnist hv. þm. með till. sinni vilja reyna til þess að gera það, jafnvel þótt það sé í smáum stíl. Viðvíkjandi þeim tveimur till., sem fyrir liggja frá hv. 10. landsk. og hv. landbn., má náttúrlega segja, að munurinn á þeim sé í fljótu bragði séð ekki geysimikill, en þó er hann sá frá mínum bæjardyrum séð, að það er eins og það sé verið að amast við því, að kaupstaðadrengir gangi í þessa skóla, því að, eins og hv. 10. landsk. tók fram, er það að sjálfsögðu meðfæddur réttur, sem sveitapilturinn hefir til bændaskóla fram yfir kaupstaðapiltinn, og ég felli mig betur við, að þetta ákvæði, sem hér um ræðir, sé látið falla burt; það er ekki fyrir þær sakir, að ég tortryggi, að skólastjórnir leyfðu undanþágur, heldur af því, að ég kann illa við að lögfesta skýlaust ákvæði um það, að kaupstaðadrengjum sé meinað að komast í bændaskólana öðruvísi en með sérstakri undanþágu. Ég mun því fylgja brtt. hv. 10. landsk. um þetta mál. Ég tel rétt, að þeir unglingar landsins, sem á annað borð hafa áhuga fyrir því að kynna sér málefni bændaskólanna, hafi jafna aðstöðu til þess að njóta þeirra, og ég tel ekki hættu á því, að það sæki aðrir um upptöku í skólana en þeir, sem hafa sérstakan áhuga á málefninu. Ég er ánægð yfir því, að sú hugmynd mín, sem ég talaði um í sambandi við brtt. mína, á áðurgreindu þingi, hefir í rauninni komizt í framkvæmd, því að ég veit, að undanfarin ár hafa ungir menn héðan úr Reykjavík - mér er ekki kunnugt um aðra kaupstaði landsins í því sambandi - sótt bændaskólana með lítilsháttar styrk frá bæjarfélaginu og það hefir yfir höfuð gefizt vel. Því miður er mér ekki fullkunnugt um, hve margir þeir eru, en ég veit, að unglingar, sem notið hafa tilsagnar á Hólum og Hvanneyri, hafa haft gott af veru sinni þar. Þeim hefir fundizt sjóndeildarhringurinn stækka og viðhorfið breytast við að kynnast lifnaðarháttum sveitanna og starfsháttum, sem óneitanlega eru yfirleitt ólíkar því, sem kaupstaðapilturinn á að venjast. Fyrir því tel ég heppilegt hvert það spor, sem stigið er í þá átt að örva unga kaupstaðapilta til þess að sækja nám sitt og menntun sína, að því leyti sem til menntunar kemur í þessum efnum, einmitt í sveitir landsins. Við vitum, að úr sveitunum er mergur þjóðarinnar runninn, og þó að nokkur breyting sé orðin á því frá því, sem áður var, þá er það svo sem allir vita, að lengi býr að fyrstu gerð, og eins og kjarni íslenzku þjóðarinnar hefir verið úr sveitalífinu, eins býst ég við, að það verði, ef að því lífi er hlúð svo sem skyldi. Þess vegna tel ég líka hyggilegt að vera vakandi yfir öllu, sem getur gert það að verkum, að það megi takast, að ungum mönnum úr kaupstöðum sé hjálpað til að leita fyrir sér með nám og verustað í sveitum. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri, og hefi ég þá gert grein fyrir, hvers vegna ég fylgi þessari till. hv. 10. landsk.



Það er að vísu að bera í bakkafullan lækinn að lýsa yfir fylgi við brtt. hv. 10. landsk., því að hún hefir mikið fylgi. Ég ætla samt að gera það, ekki af því, að ákvæði frv. sé ekki rétt eftir venjulegum reglum, á sama hátt eins og t. d. stýrimannaskólinn heimtar, að menn hafi verið á sjó vissan tíma áður en þeir verða nemendur. Þess vegna er það í rauninni alveg eðlilegt, að það verði höfð sú aðalregla í framkvæmdinni, að það séu aðallega menn, sem eru vanir sveitavinnu, sem koma í bændaskólana, en af því að okkar þjóðfélag er ekki eins aðgreint og hjá stærri þjóðunum, þá er rétt að gera þessa undantekningu, sem hv. 10. landsk. mælir með. Annars ætla ég að nota tækifærið til þess að benda á það, sem er aðalþýðing þessa frv., en það er sú breyt. á bændaskólunum að innleiða vinnuskyldu a. m. k. allt sumarið fyrir nemendur. Það er ákaflega undarlegt, að það mun hafa liðið meira en 30 ár svo, að þetta ákvæði hefir vantað, og það er svo mikil yfirsjón í okkar skólamálum, að það er fagnaðarefni, ef Alþingi tekst nú að gera þessa breyt. Ég hefi stundum, þegar ég hefi verið að gera mér skiljanlegt, hversu fjarstætt form bændaskólanna hefir verið, bent á það, að kennslan þar í rúmlega 30 ár hefir verið svipuð fyrir bændaefnin eins og ef ungum stúlkum í húsmæðraskólum væru fengnar bækur um það, hvernig þær ættu að sjóða mat, hvernig þær ættu að vefa og hvernig þær ættu að prjóna. Það finna allir, hvað þetta er ákaflega heimskulegt, og það er rétt að segja það því kvenfólki til hróss, sem hefir átt þátt í að koma upp húsmæðraskólunum, að þeir eru miklu fremri en bændaskólarnir hafa verið, enda hefir enginn hörgull verið á því að fá ungar stúlkur til þess að koma í húsmæðraskóla, þó að kennslan sé þar öll með vinnusniði. Og sú breyt., sem hér er gerð á bændaskólunum, er nokkuð í þessa átt. Það er eðlilegt og upprunalegt. Ég held, að það væri ekki illa til fallið að bókfesta þetta í Alþt. eins og part af eftirmælum eftir þetta 30 ára tímabil bóklegrar menntunar í bændaskólunum. Einn af þekktustu búfræðingum landsins, sem nú er í Rvík, hefir sagt mér, að þegar hann gekk í bændaskóla fyrir 15–20 árum, þá hafi eina kennslan í plægingu verið sú, að einn. dag um vetur í lausamjöll hafi verið tekinn út plógur og settur í snjóinn, og hafi sumir strákarnir dregið plóginn með þar til gerðum taugum, en aðrir haldið til skiptis um handföngin. Ég vona, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, geri algerð endalok á þessu tímabili, sem mér finnst vera svo sorglegur þáttur í okkar búnaðarsögu. Ég vil því skjóta því til hæstv. landbrh., að það væri vel við eigandi, að í væntanlega reglugerð, ef þetta gengur fram, sem mér sýnist horfur á, yrði bætt kennslu - og það er hægt eftir frv. eins og það er -, 1 stundar vinnu á dag í allsk. smiði, járnsmiði, trésmiði og aktýgjasmiði, og svo steinsteypu, sem hægt er að kenna í húsi að vetri til. Ég hefi talað um þetta við skólastj. á Hvanneyri og hann segir, að hann vildi ekkert fremur en það, en hann bendir á það, sem er eftirtektarvert með þennan stærsta búnaðarskóla landsins, að hann hefir ekkert verkstæði, og hefir ekki haft, þannig að það er ekki hægt að hafa þar neina smíðakennslu. Ég geri ráð fyrir, að í sambandi við þessa breyt., sem nú stendur til að Alþingi geri á búnaðarskólunum, verði að taka margt fleira til greina. Það verður að gera þá að fullkomnum fyrirmyndarheimilum, bæði að því er snertir kennslu og öll vinnubrögð. Þetta verður töluvert erfitt, og ég get tekið það fram því til sönnunar, að eins og kunnugt er, þá er Hvanneyri ágæt jörð til þess að hafa þar kúabú, og það leit út fyrir, að fyrrv. skólastjóra, sem var athafnamaður, ætlaði að takast að fá þar sérstakt kyn af nautgripum, fallegt og gott. Hann lagði mikla stund á þetta og fekk upp á síðkastið til þess dýran og góðan húsakost, en þetta mislukkaðist, þrátt fyrir allt. Kýrnar á Hvanneyri mjólkuðu ekki nema 1600 lítra á ári hver, síðustu árin hjá Halldóri, og hann játaði, að tilraunin hefði misheppnazt, þannig, að ef einhver hefði komið þangað og viljað fá kynbótadýr, sem óhætt væri að flytja í annan landsfjórðung, þá varð bæði fyrrv. og núv. skólastjóri að segja, að þessi stærsta tilraun, sem hefir verið gerð á Íslandi til þess að fá fyrirmyndar kúakyn, hafi misheppnazt og það verði að byrja á nýjan leik. Ég vil ennfremur benda á það í sambandi við mistökin á þessari kennslu, og það hafði ekki minnsta þýðingu fyrir skólana á meðan þeir voru aðeins bóklegir skólar, að piltum var aldrei veitt kennsla í því að hirða kýr, svo menn, sem hafa stór bú og vilja fá góða fjósamenn, verða að fá þá frá öðrum löndum. Við stöndum svo langt að baki öðrum þjóðum í þessu efni, að ótrúlegt má þykja. Það, sem er eitt af fyrstu verkefnum, sérstaklega fyrir Hvanneyri, sem liggur betur við, og náttúrlega báða bændaskólana, er að einbeita kröftum sínum að því að gera þá að verklegum skólum, þar sem bændaefnin geta fengið verklega kennslu í því, sem máli skiptir fyrir bændur. Ég vil skjóta því til hæstv. ráðh., að það verður áreiðanlega að fórna mjög miklu af tilgangslausri bóklegri kennslu, sem að verulegu leyti hefir svifið út í loftið, þegar menn hafa t. d. algerlega óvanir og óundirbúnir orðið að hafa talsvert þungar bækur, oft á útlendum málum, í sérgreinum náttúrufræðinnar, og þetta hefir átt að vera undirstaðan undir íslenzkum búskap. Ég geri ráð fyrir að það væri bezt, bæði fyrir hæstv. ríkisstj. og forráðamenn bændaskólanna, að taka húsmæðraskólana sér til fyrirmyndar í þessu efni, vegna þess að kvenfólkið hefir stefnt beint að markinu í þessum efnum. Ég vænti þess svo, að um leið og þessi sanngjarna undanþága verður gerð fyrir kaupstaðina, verði þetta frv. samþ., og á því verði byggð reglugerð um framkvæmdir, sem verði íslenzkum landbúnaði til þeirrar viðreisnar, sem hann þarf með í þessu efni og hingað til hefir stórlega vantað í sambandi við þessar skólastofnanir.