Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti Íslands hefur gefið út svohljóðandi bréf: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda mánudaginn 24. janúar 2005 kl. 15.00. Gjört á Bessastöðum, 11. janúar 2005. Ólafur Ragnar Grímsson. ------------------------- Halldór Ásgrímsson. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.“ Fundir Alþingis hefjast því nú á ný. Hæstv. forseta, hv. alþingismönnum svo og starfsmönnum Alþingis óska ég gleðilegs árs, þakka hið liðna og býð menn velkomna til þingstarfa og læt í ljós þá ósk og von að störf okkar megi verða landi og lýð til blessunar.

Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir góðar óskir í garð okkar alþingismanna og starfsmanna Alþingis. Megi góðar óskir fylgja alþingismönnum, starfsmönnum Alþingis og landsmönnum öllum á nýju ári. Okkur er enn í fersku minni þær skelfilegu náttúruhamfarir sem gengu yfir mörg ríki við Indlandshaf á annan í jólum. Nú er talið að um 250 þúsund manns hafi farist og urðu mannskaðar mestir í Indónesíu en um eitt þúsund borgarar bræðraþjóða okkar á Norðurlöndum eru einnig taldir hafa látið þar líf sitt. Ég vil þakka Íslendingum rausnarlega aðstoð við þær þjóðir sem verst urðu úti. Ég bið hv. alþingismenn að minnast þeirra sem létu líf sitt í náttúruhamförunum í Asíu og votta syrgjendum samúð með því að rísa úr sætum. - 
            

Friðrik Ólafsson lét af störfum skrifstofustjóra Alþingis 20. janúar sl. fyrir aldurs sakir. Ég vil færa Friðriki Ólafssyni þakkir fyrir þau störf sem hann hefur unnið í þágu Alþingis. Ég veit að ég mæli fyrir munn allra alþingismanna þegar ég þakka honum ánægjuleg kynni, ljúfmennsku hans og gott samstarf sem skilur eftir góðar minningar. Persónulega vil ég þakka honum langa vináttu og fjölmargar ánægjustundir við skákborðið á umliðnum árum. Við óskum Friðriki Ólafssyni allra heilla í framtíðinni. Á fundi forsætisnefndar 4. janúar var einróma samþykkt að ráða Helga Bernódusson í starf skrifstofustjóra Alþingis frá og með 20. þessa mánaðar. Við þekkjum hann að góðum störfum í þágu Alþingis og alþingismanna í um 20 ár. Fyrir hönd Alþingis býð ég hann velkominn til starfa í hans nýja embætti.



Borist hefur svohljóðandi bréf frá 3. þm. Norðvest., Magnúsi Stefánssyni, dagsett 21. janúar: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum á vegum Alþingis og get því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Norðvesturkjördæmi, Herdís Á. Sæmundardóttir framhaldsskólakennari, Sauðárkróki, taki sæti mitt á Alþingi á meðan.“ Jafnframt hefur borist svohljóðandi bréf um forföll þingmanns frá varaformanni þingflokks Samfylkingarinnar, Kristjáni L. Möller, dagsett 24. janúar: „Þar sem Margrét Frímannsdóttir, 1. þm. Suðurk., er erlendis í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 3. varamaður á lista Samfylkingarinnar í kjördæminu, Hjördís Þóra Sigurþórsdóttir, formaður Jökuls – stéttarfélags á Höfn í Hornafirði, tæki sæti hennar á Alþingi á meðan en bæði 1. og 2. varamaður á listanum, þau Brynja Magnúsdóttir og Önundur Björnsson, eru forfölluð að þessu sinni.“ Þá hafa borist bréf frá 1. varaþingmanni Samfylkingarinnar í Suðurkjördæmi, Brynju Magnúsdóttur, og frá 2. varaþingmanni Samfylkingarinnar í sama kjördæmi, Önundi S. Björnssyni, þar sem þau tilkynna um forföll sín. Kjörbréf Herdísar Á. Sæmundardóttur og Hjördísar Þóru Sigurþórsdóttur hafa þegar verið rannsökuð og samþykkt en þær hafa ekki áður setið á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Herdís Á. Sæmundardóttir og Hjördís Þóra Sigurþórsdóttir hafa undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðnar velkomnar til starfa á Alþingi.

Borist hefur bréf frá Kristjáni L. Möller, varaformanni þingflokks Samfylkingarinnar, dagsett 24. janúar: „Hér með er afturkölluð fyrirspurn á þingskjali 552, um þagnarskyldu um kaup og kjör, að beiðni flutningsmanns.“

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort það sé ekki í allra þágu og ekki síst hans að allri leynd verði aflétt af ummælum hans í utanríkismálanefnd og í ríkisstjórn sem tengjast stuðningi hans og reyndar líka formanns Sjálfstæðisflokksins við innrásina í Írak. Ástæðan er sú að hæstv. forsætisráðherra er í þeirri óþægilegu stöðu að það hefur virst að hann hafi ekki einu sinni heldur tvisvar orðið tvísaga um lykilþætti málsins. Í fyrra skiptið virtist hæstv. forsætisráðherra vera tvísaga þegar hann sagði í Kastljóssþætti í desember að innrásin hefði ekki verið rædd í ríkisstjórn. Í umræðu utan dagskrár við mig vikuna á eftir sagði hann hins vegar úr þessum ræðustóli að innrásin hefði verið á dagskrá ríkisstjórnar 18. mars og hann gaf til kynna að þar hefði verið að finna tildrög ákvörðunarinnar. Í annað skipti sem hæstv. forsætisráðherra virtist tvísaga var þegar hann lýsti því yfir að ákvörðun um innrás hefði verið rædd í utanríkismálanefnd. Við það kannast enginn maður og ekki einu sinni fulltrúi Framsóknarflokksins í utanríkismálanefnd sem hefur borið að ákvörðunin hafi ekki verið rædd í nefndinni. Herra forseti. Þetta er ákaflega óþægilegt. Það er óboðlegt að forsætisráðherra tali þannig um jafngrafalvarleg málefni og stuðning við innrás í annað ríki að þjóðin viti ekki hið sanna í málinu. Var ákvörðun rædd í ríkisstjórn eða ekki? Var ákvörðun rædd í utanríkismálanefnd eða ekki? Það er auðvelt að ganga úr skugga um það með því að forsætisráðherra birti þær upplýsingar sem málinu tengjast varðandi ríkisstjórnarfundinn 18. mars, einkum ummæli hans sjálfs og sömuleiðis að hann sjálfur aflétti leynd af því sem hann sagði á fundi utanríkismálanefndar 19. febrúar en þá var síðasti fundurinn sem hann mætti á sjálfur til að ræða þetta mál. Er hæstv. forsætisráðherra reiðubúinn til að gera þetta?

Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi hefur haldið því fram að sá sem hér stendur og núverandi hæstv. utanríkisráðherra hafi ekki farið að lögum. Aldrei hefur hann kallað til eða óskað eftir því að maður á sviði stjórnskipunarréttar væri kallaður fyrir utanríkismálanefnd til að fara yfir það mál. Ekki hefur verið óskað eftir því að utanríkismálanefnd kæmi saman eftir að tillaga, sem hann er flutningsmaður að um þetta mál, var flutt 10. desember eða send til nefndarinnar um að nefndin væri kölluð saman. Samt leyfa þessir aðilar sér að halda því fram að sá sem hér stendur sé lögbrjótur. Það liggur alveg ljóst fyrir að farið var að réttum lögum og farið var að réttum reglum. Nú liggur það fyrir frá prófessor við Háskóla Íslands, Eiríki Tómassyni, að það hafi verið gert. Ég skal láta hv. þingmann fá það álit. Hann hefur líka haldið því fram að ég sé ósannindamaður. Ég er ekki ósannindamaður í þessu máli og það liggur alveg ljóst fyrir að ég hef allan tímann upplýst um þetta mál í utanríkismálanefnd, hér á Alþingi og í fjölmiðlum eins og eðlilegt er. Nú hefur þeim trúnaði af þessum skjölum verið aflétt með því að leka þeim út þannig að ekkert meira er um það að segja. Í fundargerð ríkisstjórnar þann 18. mars stendur að málið hafi verið rætt. Það er ekki venjan að bóka orðaskipti í ríkisstjórn. Það liggur fyrir að málið var þar á dagskrá og ég hef margupplýst að málefni Íraks voru þar á dagskrá og þar stendur að málið var rætt. Það liggur því allt fyrir í þessu máli. Það er ekkert nýtt sem þarf að koma fram, hefur legið fyrir allan tímann en hv. þingmaður og aðrir ættu betur að biðja um fund í utanríkismálanefnd til að fá það sem þeir óska eftir.

Herra forseti. Ég lít svo á að þrátt fyrir æsinginn hafi hæstv. forsætisráðherra verið að lýsa því yfir að hann muni fyrir sitt leyti styðja það að sú tillaga sem við formenn stjórnarandstöðuflokkanna höfum lagt fyrir og er nú á borði utanríkismálanefndar, um rannsókn á aðkomu hans varðandi ákvörðun um stuðning við innrásina í Írak, verði samþykkt og ég fagna því. En tóku hv. þingmenn eftir því að hæstv. forsætisráðherra fór undan í flæmingi? Hann þorði ekki að svara. Ég spurði: Er hann reiðubúinn til að aflétta sjálfur trúnaði af eigin ummælum í utanríkismálanefnd? Ég tiltók sérstaklega fundinn 19. febrúar og það er ekki að ástæðulausu. Ég spyr aftur: Er hæstv. forsætisráðherra reiðubúinn til að aflétta trúnaði af eigin ummælum? Það þarf ekki annað. Það þarf ekki samþykkt nefndarinnar. Við hvað er hæstv. ráðherra hræddur?

Herra forseti. Það er að sjálfsögðu utanríkismálanefndar að ákveða hvort hún afléttir trúnaði af sínum gögnum og ég tel að málið sé svo komið að utanríkismálanefnd sé í stórkostlegum vanda. Það liggur fyrir að trúnaði hefur verið aflétt með því að leka þessum gögnum. Ég held að það sé nauðsynlegt að utanríkismálanefnd komi saman út af því. En mín vegna getur hv. utanríkismálanefnd birt það sem hún vill í þessu máli. En utanríkismálanefnd er búin að því og það væri kannski ástæða til að rannsaka það með hvaða hætti það hefur verið gert og af hvaða hvötum.

Herra forseti. Aftur spyr ég: Við hvað er hæstv. forsætisráðherra hræddur þegar hann fer í flæmingi undan því að svara já eða nei hvort hann er reiðubúinn til þess að aflétt verði trúnaði af hans eigin ummælum um aðdraganda Íraksinnrásarinnar og ákvörðunar íslenskra stjórnvalda á fundi nefndarinnar 19. febrúar? Við hvað er hann hræddur? Hann skýtur sér á bak við ákvörðun utanríkismálanefndar. Herra forseti. Það þarf ekki ákvörðun utanríkismálanefndar. Sérhver nefndarmaður getur leyst eigin ummæli undan trúnaði. Ég skora á hæstv. forsætisráðherra að hreinsa loftið með því að lýsa því yfir úr þessum stóli að hér með létti hann sjálfur trúnaðarskyldunni varðandi þau ummæli hans sem er að finna í fundargerðum utanríkismálanefndar. Það held ég að yrði mjög til þess að hreinsa loftið varðandi aðkomu hans að málinu.

Herra forseti. Ég hef þegar svarað spurningu hv. þingmanns. En ég vil spyrja hann vegna þeirra alvarlegu ásakana sem hann hefur borið á mig um lögbrot: Hvers vegna hefur flokkur hans og aðrir stjórnarandstæðingar ekki beðið um að sérfræðingur á sviði stjórnskipunarréttar sé kallaður fyrir utanríkismálanefnd til að fara yfir þessi mál? Af hverju hafa þeir mánuðum saman borið á mig og hæstv. núverandi utanríkisráðherra lögbrot án þess að hafa fyrir því að kanna málið? Hvernig má það vera og af hvaða hvötum er það gert?

Herra forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. forsætisráðherra og vil spyrja hæstv. ráðherra um stefnu ríkisstjórnarinnar hvað varðar framboð til setu í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna fyrir árin 2009 og 2010 og um stöðu málsins í ríkisstjórninni og hjá stjórnarflokkunum um þessar mundir. Málið hefur verið alllengi í undirbúningi eins og menn vita og fyrrverandi utanríkisráðherra og núverandi forsætisráðherra hefur unnið að þessu og látið utanríkisþjónustuna undirbúa þetta með ýmsum hætti. Þannig hefur verið stofnað til stjórnmálasambands við ýmis þróunarlönd og utanríkisþjónustan efld á ýmsum póstum til að takast á við þetta væntanlega verkefni ef af verður. Tölur hafa komið fram og kannski ekki allar sem áreiðanlegastar um kostnað sem þessu kunni að vera samfara og er eðlilegt að mönnum bregði í brún ef hann mælist í milljörðum króna. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum sl. tvö ár, bæði í fjárlaganefnd og í utanríkismálanefnd, óskað eftir því að kostnaðaráætlun yrði reidd fram og einhvers konar framkvæmdaáætlun um framboðið, eigi í það að ráðast. Ég vil taka það skýrt fram að við höfum ekki hafnað því að Ísland taki þetta sæti enda sé kostnaðurinn innan viðráðanlegra marka og ástæða til að ætla að sá leiðangur hafi eitthvað upp á sig, sérstaklega hvað það snertir að Ísland standi í öryggisráðinu fyrir þannig óháðri og sjálfstæðri utanríkismálastefnu að fullur sómi sé að. Nú hefur það hins vegar gerst að varaformaður fjárlaganefndar og einn af talsmönnum Sjálfstæðisflokksins hefur sagt opinberlega að hann telji að falla eigi frá þessu framboði og skorar á formann sinn, hæstv. utanríkisráðherra, að fylgja því eftir. Það má ráða af ummælum bæði formanns utanríkismálanefndar og aðstoðarmanns utanríkisráðherra að ýmsir í Sjálfstæðisflokknum séu ekki fráhverfir því að hætt verði við framboðið. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hver er eiginlega staða málsins í ríkisstjórninni? Er stefnan óbreytt að stefna á framboð til þessa sætis eða hvað er að frétta af þessu máli?

Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að Ísland sækist eftir sæti í öryggisráðinu 2009 og 2010 með framboði 2008. Þetta er í samráði við öll hin Norðurlöndin en Norðurlöndin hafa skipst á í þessum efnum mjög lengi en Ísland hefur aldrei gefið kost á því áður. Að því er varðar kostnað við framboðið hygg ég að gerð hafi verið grein fyrir málinu í utanríkismálanefnd. Mér vitanlega hefur verið um það góð samstaða innan utanríkismálanefndar að sækjast eftir því að við færum í öryggisráðið. Við getum að sjálfsögðu ráðið miklu um það hvað við leggjum í mikinn kostnað vegna þessa en aðalkostnaðurinn sem til mundi falla er vegna starfsmanna í New York og að sjálfsögðu eru ýmsir möguleikar til þess að færa til í utanríkisþjónustunni frá öðrum verkefnum meðan á þessu stendur. Ég er því þeirrar skoðunar að sá kostnaður sem hefur verið talað um í fjölmiðlum síðustu daga sé fjarri lagi.

Herra forseti. Já, það er ljóst að þarna er um ákvörðun ríkisstjórnar að ræða, framkvæmdarvaldsins, og við það eru ekki gerðar athugasemdir þó að út af fyrir sig hefði verið ástæða til þess að fram færi grundvallarumræða um það á fyrri stigum málsins á þingi hvort menn vildu leggja upp í þennan leiðangur í og með líka til þess að skapa meiri samstöðu um það verkefni. Það er ljóst að þetta er líka gert með samþykki og stuðningi hinna Norðurlandanna þannig að það er auðvitað ekki bara einkamál Íslands hvernig málið fer. Þá hlýt ég að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hverju sætir að svo seint sem raun ber vitni skuli varaformaður fjárlaganefndar og talsmaður Sjálfstæðisflokksins í ríkisfjármálum taka að beita sér gegn málinu? Telur hæstv. forsætisráðherra það mjög heppilega uppákomu og er ætlunin að ríkisstjórnin tali með þingliðið að baki sér einum rómi í þessum efnum eða þurfum við að búa við það áfram að uppi séu deilur af því tagi sem umræður síðustu daga benda til?

Herra forseti. Þetta mál hefur verið margrætt á Alþingi. Það hefur verið rætt í tengslum við utanríkismál, í tengslum við skýrslu utanríkisráðherra þannig að talsmenn flokkanna á Alþingi hafa tjáð sig um málið í þeirri umræðu. Ég man ekki betur en talsmenn allra flokka hafi tekið jákvætt undir það allan tímann að við mundum sækjast eftir því að sitja í öryggisráðinu með sama hætti og önnur Norðurlönd hafa gert og kominn væri tími til þess að Ísland axlaði ábyrgð í málinu og legði sig fram á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Hvort hver einasti þingmaður í þessum sal er sammála því veit ég ekki og veit ekki nákvæmlega hvernig það er innan flokkanna en það er alveg ljóst að talsmenn flokkanna í utanríkismálum hafa almennt og ég leyfi mér að segja undantekningarlaust stutt þessa fyrirætlun og ég man ekki betur en hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon væri þar á meðal.

Herra forseti. Ég hygg að vísu, eins og ég sagði áðan, að röðin á umfjöllun um málið hefði þess vegna mátt vera önnur. Það var fyrst undir lok sl. árs sem utanríkismálanefnd var kynnt þetta með formlegum hætti þannig að drög að kostnaðar- og framkvæmdaáætlun væru þar reidd fram. Það ber vissulega að viðurkenna að það var gert. Þetta hefur að sjálfsögðu einnig borið á góma í almennum umræðum um utanríkismál á umliðnum árum og ég hygg að það sé rétt að menn hafi almennt ekki tekið illa í þá hugmynd. Þó hafa frá byrjun verið uppi sterkir fyrirvarar hvað varðaði kostnaðinn. Ég vil að lokum spyrja hæstv. forsætisráðherra og vona að hann víkist ekki enn undan að svara því: Megum við reikna með því að þurfa að búa við það að stjórnarliðið sé klofið í málinu? Hefur ríkisstjórnin ekki allan meiri hluta sinn á bak við sig í því að stefna að framboðinu? Það er ekki víst að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson sé einn á ferð. Það er ómögulegt að ráða annað af ummælum hans en að hann hyggist beita sér fyrir því að hætt verði við framboðið og hann skorar á formann sinn og hæstv. utanríkisráðherra að gera það. 

Herra forseti. Það er alveg ljóst að í þessu máli eins og mörgum öðrum málum á vettvangi utanríkismála er það ríkisstjórnarinnar að taka ákvörðun og ríkisstjórnin hefur gert það og það er á hennar valdi. Ef Alþingi neitar að veita nauðsynlegt fé til málsins á seinni stigum fellur það um sjálft sig. Það liggur t.d. alveg fyrir að það verður komin ný ríkisstjórn í landinu þegar kosningin verður árið 2008 þannig að ef hv. þingmaður hyggst vera andvígur þessu og stefnir að því að komast í ríkisstjórn á þeim tíma getur hann sagt frá því núna. En hingað til veit ég ekki betur en hann hafi stutt það. Þarf ekki meira til en að einn þingmaður lýsi yfir ákveðnum efasemdum að þá skipti hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon um skoðun? 
            

Hæstv. forseti. Varanlegar lausnir í samgöngumálum svo sem jarðgöng sem tengjast láglendisvegum er efni þeirrar fyrirspurnar sem ég vil beina til hæstv. samgönguráðherra og lýtur að jarðgangaáætlun og endurskoðun hennar. Fyrir fimm árum kom út skýrsla um jarðgangaáætlun. Þar var gert ráð fyrir að jarðgöng sem hugsanlega væri hagkvæmt að gera til þess að koma vegakerfinu á láglendisvegi væru rúmlega 100 kílómetrar alls. Þrjár leiðir voru þá settar í forgang, þ.e. Reyðarfjörður/Fáskrúðsfjörður, sem er framkvæmd sem er langt komin, Arnarfjörður/Dýrafjörður og Siglufjörður/Ólafsfjörður. Yfir nokkra fjallvegi hafa verið lagðir nýir vegir, svo sem um Vatnaleið og um Bröttubrekku, sem virðast ætla að reynast vel með tilliti til vetrarfærðar, og yfir Klettháls, sem jafnan er ófær þrátt fyrir nýjan veg ef vind hreyfir að ráði að vetri til. Nú hefur verið mikið um snjóflóð og snjóflóðahættu á Vestfjörðum, einkum á leiðum út frá Ísafirði til Súðavíkur og Bolungarvíkur. Öllum sem áhuga hafa á varanlegum samgöngubótum er orðið ljóst að tilraun vegskálanna á Óshlíð veitir ekki það öryggi sem ásættanlegt er. Vestfirðingar hafna því að gera sams konar tilraunir á Súðavíkurhlíð og telja að ná eigi varanlegu öryggi og styttingu leiða með jarðgöngum. Því er spurt: Er ekki kominn tími til að bæta jarðgöngum milli Skutulsfjarðar og Álftafjarðar á forgangslista um leið og við endurröðum þeim jarðgöngum sem eiga að vera í forgangsröð með tilliti til öryggis vegfarenda og styttingu vegalengda milli þéttbýlisstaða og landsvæða? Auk þess er mjög nauðsynlegt að skoða hvernig kostnaður við jarðgangagerð hefur breyst og væntanlega lækkað á undanförnum árum og áratugum, einnig hvað öryggi og annan ferðamáta áhrærir.

Herra forseti. Hv. þingmaður spyr um áætlanir um frekari jarðgangagerð og getur þess sem rétt er að framkvæmdir við jarðgöng eru afar mikilvægar og auka öryggi á þjóðvegum, stytta leiðir á milli byggða o.s.frv. Það þarf því ekki að fara mörgum orðum um það. Nú er í vinnslu endurskoðuð samgönguáætlun til næstu fjögurra ára. Við höfum gert ráð fyrir því og gerum ráð fyrir því að framkvæmdir geti hafist á næsta ári við göngin milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar. Framkvæmdir vegna þeirra jarðganga verða boðnar út á þessu ári þannig að það verkefni er næst. Hv. þingmaður nefndi það réttilega að við afgreiðslu jarðgangaáætlunarinnar og samgönguáætlunar var um það rætt að göng milli Arnarfjarðar og Dýrafjarðar væru á dagskrá. Þegar kemur að endurskoðun á langtímaáætluninni munu öll þau áform verða tekin til meðferðar og ég geri ráð fyrir því að hugmynd um jarðgöng í staðinn fyrir veginn fyrir Súðavíkurhlíð verði skoðuð sérstaklega þegar þar að kemur. Þangað til vinnum við að undirbúningi málsins og lítum að sjálfsögðu til reynslunnar af endurbættum vegum m.a. sem þarna er um að ræða. Þetta er svar mitt. Það liggur ekki fyrir fyrr en samgönguáætlun til lengri tíma verður til meðferðar hvort og hvenær yrði ráðist í þessi göng.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þau svör sem hér komu. Mér finnst full ástæða til að ítreka að það eru að koma fram upplýsingar um verulega breytt kostnaðarmat við jarðgöng, eins og t.d. upplýsingar sem komið hafa fram um hugsanleg jarðgöng til Vestmannaeyja sem lagt hefur verið mat á og munar þar engum smáupphæðum ef um er að ræða yfir 10 milljarða á þeirri framkvæmd einni. Ég vil því í þessari umræðu beina þeirri stuttu spurningu til hæstv. samgönguráðherra hvort hann geti upplýst þingheim um hvað kílómetrinn í göngunum undir Almannaskarð kostaði. Þar gekk mun hraðar að framkvæma það verk en gert hafði verið ráð fyrir og væri afar fróðlegt ef hæstv. ráðherra hefði þær tölur. Hann var a.m.k. viðstaddur sprenginguna sem menn muna og fór betur en á horfðist. Ég spyr hvort hann geti upplýst okkur um hvað sú framkvæmd sem svo vel gekk kostaði á kílómetrann.

Herra forseti. Það liggur ekkert fyrir um það enn þá hver endanlegur kostnaður við jarðgangagerðina í Almannaskarði verður. Eins og menn vita er uppgjör á slíkum framkvæmdum ekki gert fyrr en að verki loknu en það er alveg ljóst að þar fékkst prýðilega hagstætt tilboð. Ég held að menn ættu að bíða ögn eftir því að sjá hver kostnaðurinn verður þegar tilboðin í Héðinsfjarðargöngin berast áður en því er slegið föstu hvað kílómetrinn í jarðgöngum á Íslandi kostar, þegar verið er að tala um eins löng göng og mikla framkvæmd og Héðinsfjarðargöngin eru. Ekkert bendir til þess af þeim upplýsingum sem við höfum, og þá lítum við m.a. til þeirra tilboða sem bárust í Fáskrúðsfjarðargöngin og Almannaskarðsgöngin og Héðinsfjarðargöngin þegar þau voru boðin út, að einhver ógnarlækkun sé fyrirsjáanleg í jarðgangagerð á Íslandi en vonandi að svo væri.

Hæstv. forseti. Það liggur fyrir að á sumum svæðum landsins er mikil þörf á að lagfæra vegakerfið með tilliti til öryggis á akstursleiðum og vitna ég þar enn til og minni á þær hættur sem myndast hafa á vegum á norðanverðum Vestfjörðum undanfarnar vikur og ekki er séð fyrir endann á enn þá. Það væri einnig mjög fróðlegt að tekið yrði saman fyrr en seinna hvaða ávinning við höfum haft af göngunum, t.d. Vestfjarðagöngunum annars vegar og Hvalfjarðargöngunum hins vegar, og þá ekki bara í fjárhagslegum sparnaði við nýtingu jarðganganna heldur einnig með tilliti til þess hve öryggi hefur aukist á vegunum. Vissulega hefur verið lagt mat á það varðandi Hvalfjarðargöngin nýverið af aðilum á Bifröst en það væri fróðlegt að skoða málið frá öllum hliðum.

Virðulegi forseti. Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. félagsmálaráðherra hvort hann sé reiðubúinn til að beita sér fyrir því að hætt verði að miða lánveitingar Íbúðalánasjóðs við brunabótamat en þess í stað verði lánveitingar miðaðar við kaupverð eigna því að brunabótamat er orðið ónothæfur grundvöllur fyrir veðhæfni fasteigna. Gífurlegar verðhækkanir á fasteignum undanfarna mánuði og missiri, auk þeirra breytinga sem gerðar voru á útreikningi brunabótamats fyrir um þremur árum, lækkuðu verulega brunabótamat hjá fjölda fasteignaeigenda og hafa leitt til verulegs misræmis milli brunabótamats og fasteignaverðs. Útilokað er að búa við það áfram að brunabótamat ákvarði veðhæfni fasteigna og þar með lánamöguleika einstaklinga. Samkvæmt upplýsingum frá Fasteignamati ríkisins voru 70% kaupsamninga sem gerðir voru í desember sl. vegna lítilla og meðalstórra íbúða þar sem kaupverðið var 20% hærra en brunabótamatið. Algengast var eða í helmingi allra kaupsamninga sem gerðir voru í desember að kaupverðið væri 20–40% hærra en brunabótamatið og dæmi voru um kaupsamninga þar sem kaupverðið var 70–100% hærra en brunabótamatið sem leiddi til verulegrar skerðingar á lánveitingum til einstaklinga. Veðhæfnisskilyrði bankastofnana eru miklu rýmri en hjá Íbúðalánasjóði og miða bankarnir yfirleitt veðhæfni við markaðsverð eigna. Hefur það orðið til þess að einstaklingar hrökklast frá Íbúðalánasjóði til banka með fasteignaviðskipti sín. Það hefur komið sér mjög illa fyrir fólk sem fékk viðbótarlán áður en þau voru lögð af í desember sl. vegna þess að viðbótarlánin voru miðuð við kaupverð fasteigna en ekki brunabótamat. Þetta kemur sér því mjög illa fyrir fólk sem er að kaupa litlar eða meðalstórar íbúðir. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann telji ekki sanngjarnt og eðlilegt að breyta veðhæfnisskilyrðum við lánveitingar hjá Íbúðalánasjóði og miða við kaupverð eða matsverð fasteigna en ekki brunabótamat sem endurspeglar allt annað en lánshæfismat fasteigna.

Hæstv. forseti. Það er alveg ljóst að tilgangurinn með þeim lagabreytingum sem samþykktar voru á Alþingi á síðasta ári var vissulega sá að auðvelda fólki kaup á eigin húsnæði í fyrsta lagi með lækkun vaxta en ekki síður með hækkun lánshlutfalls almennra íbúðarlána Íbúðalánasjóðs í 90%. Samfara því var hámarksfjárhæð lánanna hækkuð verulega eða úr 9 millj. í tæplega 15. Það liggur hins vegar fyrir eins og hv. þingmaður rakti í máli sínu að vegna mikillar hækkunar húsnæðisverðs á undanförnum missirum umfram hækkun brunabótamats þá er hið síðarnefnda, þ.e. brunabótamatið, ekki lengur heppilegur mælikvarði eingöngu þegar veitt eru lán til húsnæðiskaupa. Farið er yfir þetta mál í félagsmálaráðuneytinu þessa dagana og ég vonast til þess, hæstv. forseti, að geta mjög fljótt, jafnvel næstu daga, brugðist við þeim aðstæðum sem hv. þingmaður vakti athygli á.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og að hann hefur skilning á því mikla vandamáli sem hér er uppi. Hann boðar greinilega að hann ætli að leysa það en spurning er hvernig hæstv. ráðherra ætlar að gera það. Ég tel t.d. ekki nægjanlegt að taka inn í brunabótamatið mat á landi og lóð sem eignin stendur á. Þar erum við að tala um 1–2 millj. í mesta lagi sem það hækkaði matið en í þeirri úttekt sem ég bað um að gerð yrði hjá Fasteignamati ríkisins kemur fram að það er algengt að það sé 2–5 millj. á litlum íbúðum eða íbúðum sem eru undir 16,5 millj. Viðskiptaráðuneytið og viðskiptaráðherra hefur reyndar viðurkennt það og gert athugasemdir við það og telur að verið sé að miða við brunabótamat og að óeðlilegt sé að brunabótamatið sé notað sem veðhæfi í fasteignaviðskiptum. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort það sé sú leið sem hann er að hugleiða að miða hér við kaupverð fasteigna eins og ég hef lagt til.

Hæstv. forseti. Eins og hv. þingmaður kom inn á koma ýmsar leiðir til greina í þessum efnum. Ég veit að hv. þingmaður hefur skilning á því að ég er ekki tilbúinn til að tjá mig um það hér og nú hvaða leið er heppilegust í því efni. Þar kemur eitt og annað til, m.a. sú leið sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni þ.e. að brunabótamatið myndi ekki eingöngu þennan grunn heldur lóðamat einnig. Það er hins vegar bara ein þeirra leiða sem við förum nú yfir. Eins og hv. þingmaður benti á miða flestar lánastofnanir við kaupverð eða markaðsverð. Það er önnur leið. Við erum að fara yfir þetta í félagsmálaráðuneytinu, hæstv. forseti, eins og ég nefndi áðan og ég hvorki get né vil við þær aðstæður sem hér eru uppi tjá mig um með hvaða hætti málið verður endanlega sett fram en við leitum lausna á viðfangsefninu.

Virðulegi forseti. Ég hvet hæstv. ráðherra til að gera þessar breytingar sem allra fyrst því það stefnir í óefni í þessu máli hjá Íbúðalánasjóði ef ekki verður brugðist við. Ég tel að þetta geti haft alvarlegar afleiðingar fyrir stöðu sjóðsins og þá einstaklinga sem leita til hans ef þessu verður ekki breytt. Ekki er ólíklegt að að óbreyttu geti þróunin orðið sú að veruleg fjölgun verði á íbúðum þar sem eftirstöðvar lána verða hærri en brunabótamatið en með því er hreinlega verið að rýra verðgildi eigna og skekkja verðmyndun þeirra. Ég ítreka að ekki er nægjanlegt að bæta við lóðamatinu. Því er enn spáð að fasteignaverð fari hækkandi og það mun enn valda erfiðleikum hjá sjóðnum og þeim sem vilja eiga viðskipti við Íbúðalánasjóð. Þær breytingar sem gerðar voru fyrir jólin með hækkun á lánshlutfalli og hærra hámarksláni hafa ekki gagnað sem skyldi og þetta hefur komið sérstaklega illa við fólk sem fékk viðbótarlán áður sem miðað var við kaupverð fasteigna.

Hæstv. forseti. Ég vil rétt í lokin ítreka að tilgangurinn með þeim breytingum sem Alþingi ákvað á síðasta ári var vissulega ekki sá að skerða möguleika húsnæðiskaupenda til lána. Við erum að fara yfir málið í því ljósi og ég get fullvissað hv. þingmann um að það mun verða gert eins hratt og nokkur kostur er en veit líka að hv. þingmaður hefur þá reynslu í farteskinu að ana ekki fram í þessum efnum hraðar en við ráðum við, en ég vonast til að þetta geti orðið á næstu dögum.

Herra forseti. Hér er til umræðu skýrsla umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2003. Skýrsla umboðsmanns Alþingis hefur að geyma yfirlit yfir störf hans og viðfangsefni á árinu 2003. Umboðsmanni er eins og segir í 2. gr. laga um það embætti fengið það hlutverk að hafa í umboði Alþingis eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga eins og nánar er mælt fyrir um í lögunum. Þetta gerir umboðsmaður með því að taka við kvörtunum frá borgurum landsins og taka mál til athugunar að eigin frumkvæði. Þótt umboðsmaður Alþingis sé með öllu óháður öðrum í starfi sínu, þar með töldu Alþingi, er starf umboðsmanns hluti af eftirliti Alþingis með starfsemi framkvæmdarvaldsins. Starfsskýrsla umboðsmanns á því að veita þingmönnum upplýsingar um að hvaða viðfangsefnum eftirlit umboðsmanns hefur beinst á umræddu ári og hver hafi verið viðbrögð stjórnsýslunnar við athugasemdum og tilmælum umboðsmanns. Skýrsla umboðsmanns er því með ákveðnum hætti spegill Alþingis til að sjá hvernig stjórnsýslan starfar og hvort tilefni sé til þess að huga að breytingum á löggjöf þar um. Þessi skýrsla er að formi til byggð upp með sama hætti og skýrslur síðastliðinna ára. Látið er við það sitja að birta þar að meginstefnu til aðeins útdrætti vegna mála sem umboðsmaður hefur lokið með áliti eða bréfi og ákveðið að birta opinberlega. Frekari upplýsingar um einstök mál má síðan finna á heimasíðu umboðsmanns Alþingis en þar birtast nú álit umboðsmanns jafnóðum og málunum er lokið. Það að birta álit umboðsmanns með þessum hætti veitir jafnt þingmönnum sem almenningi og ekki síst starfsfólki stjórnsýslunnar og fjölmiðlum kost á að fylgjast jafnóðum með þeim niðurstöðum sem koma frá umboðsmanni. Þetta fyrirkomulag og umfjöllun fjölmiðla um álit umboðsmanns er einnig mikilvægur liður í eftirliti og aðhaldi með starfi stjórnsýslunnar. Á árinu 2003 fjölgaði skráðum málum hjá umboðsmanni frá árinu 2002 um nær 7% og er það áþekk fjölgun mála og verið hefur nú allra síðustu ár. Af skýrslu umboðsmanns verður ráðið að þrátt fyrir þessa fjölgun mála hefur afgreiðsla mála hjá umboðsmanni verið í góðu horfi og fleiri mál voru afgreidd en bárust á árinu 2003. Ég vek athygli á því að eins og í fyrri skýrslum umboðsmanns eru margvíslegar tölulegar upplýsingar um skráð mál og afgreiðslur þeirra á árinu 2003 birt í II. kafla skýrslunnar. Í því efni nefni ég sérstaklega töflur sem eru á bls. 39 og 40 og sýna viðbrögð stjórnvalda við þeim tilmælum sem umboðsmaður hefur beint til þeirra á árinu 2003. Það vekur athygli við skoðun á þessum töflum að við eftirfylgni af hálfu umboðsmanns kom ekki annað fram en að stjórnvöld hefðu í öllum þeim tilvikum þegar umboðsmaður setti fram tilmæli til þeirra, t.d. um að bæta úr galla sem verið hefur á meðferð máls eða breyta tilteknum starfsháttum, farið að tilmælunum. Ég tel að þetta sé til marks um góðan árangur af starfi umboðsmanns. Að venju dregur umboðsmaður sérstaklega saman í inngangi skýrslu sinnar yfirlit yfir helstu viðfangsefni sem hann fjallaði um á árinu. Sé litið til einstakra málaflokka eru það að meginstefnu til sömu málaflokkarnir sem oftast koma við sögu í kvörtunum til umboðsmanns en yfirlit yfir þá fyrir skráð mál árið 2003 eru birt á bls. 33 í skýrslunni. Umboðsmaður bendir á að sem fyrr hafi það verið ákvæði stjórnsýslulaga sem mest reyndi á við úrlausnir mála hjá honum á árinu og hann telur tilefni til að víkja í inngangi sínum sérstaklega að reglum laga um rökstuðning. Hann rekur þar ábendingar sem hann hefur sett fram um það efni, m.a. um efni rökstuðnings við ráðningar í störf hjá ríkinu. Það er ljóst af lestri inngangsins að ákveðin viðbrögð stjórnvalda hafa orðið umboðsmanni tilefni til að spyrja þeirrar spurningar hvort einhver hætta sé fólgin í því fyrir stjórnvöld að fylgja stjórnsýslulögum í störfum sínum. Umboðsmaður beinir þarna sjónum sínum að efni sem vissulega er þörf á að hugleiða sérstaklega þegar haft er í huga að það er tilgangur stjórnsýslulaga að auka og bæta réttaröryggi við meðferð mála í stjórnsýslunni og veita borgurunum rétt til þátttöku í undirbúningi ákvarðana sem stjórnvöld eru að taka um málefni þeirra. Hvers vegna ættu stjórnvöld að hafa á móti því að fylgja þessum reglum við meðferð mála? Umboðsmaður gerir í inngangi skýrslu sinnar grein fyrir vinnu að þeim málum sem hann hefur tekið upp að eigin frumkvæði. Í því efni er athyglisvert að lesa um athugun umboðsmanns sem beindist að meðferð mála hjá sjávarútvegsráðuneytinu í desember 2002 við úthlutun á byggðakvóta. Þar undirstrikar umboðsmaður nauðsyn þess að stjórnvöld vandi til verklags og starfshátta þegar hafist er handa um framkvæmd á lögbundnum verkefnum á borð við úthlutun takmarkaðra gæða á grundvelli matskenndra lagaheimilda. Meðal þeirra atriða sem umboðsmaður fjallar um í I. kafla skýrslu sinnar eru samskipti umboðsmanns og stjórnvalda. Þar setur hann af sinni hálfu fram ákveðnar reglur og viðmiðanir um samskipti umboðsmanns og fyrirsvarsmanna stjórnsýslunnar. Eins og umboðsmaður tekur fram telur hann mikilvægt að bæði borgurum landsins og þeim sem starfa í stjórnsýslunni séu kunnar þær leikreglur sem að jafnaði hefur verið fylgt í þessum samskiptum og umboðsmaður óskar eftir að fylgt verði. Slíkt hefur líka það að markmiði að tryggja sjálfstæði umboðsmanns í störfum. Það kemur fram í skýrslu umboðsmanns að á árinu 2003 lutu rúm 10% þeirra mála sem umboðsmanni bárust að réttarstöðu opinberra starfsmanna, þar með talið ráðningum í störf. Umboðsmaður víkur einnig að verklagi við ráðningu opinberra starfsmanna í inngangi skýrslu sinnar og gerir þar m.a. grein fyrir þeim sjónarmiðum sem á hefur verið byggt við ráðningu starfsmanna hjá hinu opinbera og hvers vegna þau eru önnur en á hinum almenna vinnumarkaði. Rétt er að síðustu að vekja sérstaka athygli þingmanna á umfjöllun umboðsmanns á bls. 24–27 í skýrslunni en þar fjallar hann um réttaróvissu sem hann telur vera um hvort ákvarðanir sem teknar eru í almennri stjórnsýslu dómstólanna hér á landi falli undir starfssvið umboðsmanns. Bendir umboðsmaður á að óheppilegt sé að lögbundin afmörkun á starfssviði umboðsmanns sé að þessu leyti ekki eins skýr og kostur er. Telur hann nauðsynlegt að leitað verði eftir atvikum leiða á vettvangi Alþingis til að taka af vafa um hvort slíkar ákvarðanir eigi að falla undir starfssvið umboðsmanns. Herra forseti. Ég hef hér í stuttu máli gert grein fyrir skýrslu umboðsmanns til Alþingis fyrir árið 2003. Ég vil sem fyrr þakka umboðsmanni og starfsfólki hans fyrir vel unnin og árangursrík störf á liðnu ári.

Herra forseti. Ég tek undir orð hæstv. forseta Alþingis þess efnis að starf umboðsmanns Alþingis er afar mikilvægt í stjórnkerfi okkar og mikilvægi þess hefur satt að segja farið mjög vaxandi í seinni tíð. Alþingi og raunar almenningur í landinu hefur orðið þess aðnjótandi að þeir einstaklingar sem gegnt hafa starfi umboðsmanns Alþingis, fyrst Gaukur Jörundsson og síðan Tryggvi Gunnarsson, eru afar hæfir í starfi sínu og hafa sinnt því af kostgæfni. Ég held að óhætt sé að fullyrða að þessi síðasta skýrsla umboðsmanns fyrir árið 2003 sýni það og sanni að þar er haldið vel utan um alla hluti. Ég ætla í þessari ræðu ekki að fara ítarlega yfir einstök efnisatriði í skýrslu umboðsmanns, það munu félagar mínir í þingflokki Samfylkingarinnar í allsherjarnefnd, hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson og Guðrún Ögmundsdóttir, gera hér í kjölfarið en ég vil þó drepa á örfá atriði. Í fyrsta lagi vil ég vekja athygli á töflu sem finna má á bls. 19. Yfirskrift þess kafla er „Tafir hjá stjórnvöldum við afgreiðslu mála“. Í því töfluverki sem er frá 1998 og til viðmiðunarársins 2003 kemur í ljós að svo virðist, því miður, sem tafir hafi aukist og að svörun stjórnkerfisins, opinberra stofnana, hafi farið versnandi. 17,1% skráðra mála fellur undir þá skilgreiningu árið 2003 og telst alls 51 kvörtun skráð af því tilefni. Það er aukinn fjöldi og hærra hlutfall en var fyrir árið 1998 og hefur farið sífellt versnandi. Það er áhyggjuefni, kannski ekkert mjög stórt en það er þó öfugþróun sem nauðsynlegt er að snúa við hið allra fyrsta. Það er líka sérstök ástæða til að vekja athygli á kafla VI þar sem umboðsmaður rekur ítarlega og málefnalega samskipti umboðsmanns Alþingis og stjórnvalda. Ég vil bara að lýsa yfir sérstakri ánægju minni með þá niðurstöðu sem umboðsmaður kemst að í því sambandi og ætla ekki að hafa fleiri orð um það. Það er einnig alltaf athygli vert í skýrslum umboðsmanns hvar hann ber niður í frumkvæðismálum sínum. Hann hefur oft verið býsna hittinn, ef svo mætti að orði komast, þegar frumkvæðismálin eru annars vegar og það er ævinlega spennandi, ef ég mætti líka nota það orð, fyrir okkur þingmenn að fylgjast með því hvar athugunarefni hans verða frá ári til árs. Auðvitað er það lykilatriði og grundvallaratriði í störfum umboðsmanns. Þótt hann lúti Alþingi hvað varðar rekstrarumhverfi er hann algerlega óháður í störfum sínum sem er auðvitað eitt grundvallaratriðið í því að hann geti sinnt þeim sem skyldi. Hvað varðar þessi frumkvæðismál hefur einnig verið um þau fjallað í fréttum og oft og tíðum hafa alþingismenn tekið þau upp hér og reynt að gera lagabætur í kjölfarið. Núna fjallar hann m.a. um afgreiðslutíma hjá bótanefnd, um afgreiðslutíma hjá úrskurðarnefnd félagsþjónustu í kærumálum og ákveðin athugunarefni varðandi heilbrigðisþjónustu fanga í fangelsum. Allt eru þetta mál sem hafa verið uppi á borðum okkar í kjölfarið og ég vil þess vegna undirstrika og lýsa því yfir hversu mikilvægt það er að umboðsmaður standi vaktina sem hann hefur sannarlega gert og mun gera vafalaust áfram. Í fjórða lagi vil ég nefna af því að sveitarfélagaþátturinn er tiltölulega nýr af nálinni þegar kemur að umfangi starfa umboðsmanns að þar á voru gerðar lagabreytingar. Ég man ekki hvenær það var en það eru ekkert mjög mörg ár síðan. Ég ætla svo sem ekki að gera stórt mál úr því en ef maður skoðar töfluverk umboðsmanns og tölfræði hans í efnisyfirliti hefði maður kannski reiknað með því fyrir fram að þau álitaefni sem lúta að sveitarstjórnum og sveitarfélögum yrðu fleiri en raun ber vitni. Nálægð sveitarfélaga við umbjóðendur, við kjósendur, við íbúa, er auðvitað meiri en gerist og gengur hjá opinberum stofnunum sem undir ríkið heyra. Af því að hún er miklu meiri hefði maður kannski áhyggjur af því að þar kæmu fleiri mál upp en raun ber vitni. Kannski ber að fagna því að svo er ekki eða þá hitt, að vera kann að einstaklingum sé ekki nægilega vel ljóst að þeir eiga leið til umboðsmanns þegar kemur að álitamálum og ágreiningsmálum er lúta að stjórnsýslu sveitarfélaga. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, herra forseti. Mér fannst þó nauðsynlegt að taka undir með hæstv. forseta, Halldóri Blöndal, um mikilvægi starfa umboðsmanns og eins með hinu, að þar er allt í góðu lagi og ég vænti þess að svo verði áfram.

Virðulegi forseti. Ég vil greina frá því að allsherjarnefnd hefur fundað með umboðsmanni vegna þessarar skýrslu eins og venja hefur verið undanfarin ár. Fyrir ári fór allsherjarnefnd í heimsókn til umboðsmanns en þar var vel tekið á móti henni og farið yfir helstu verkefni sem umboðsmaður hafði sinnt á árinu. Að þessu sinni kom umboðsmaður á fund nefndarinnar og þá var rætt um helstu atriði sem lögð er áhersla á í inngangskafla skýrslunnar. Ég vil fyrst nefna að ánægjulegt er að sjá að fleiri mál fá lokaafgreiðslu á árinu 2003 en árið á undan og að umboðsmaður er með færri mál í lok árs óafgreidd en ári fyrr. Mér finnst þetta bera vott um að vasklega er unnið hjá umboðsmanni og afar mikilvægt að svo sé. Þetta er mjög ánægjulegt, því það er jafnframt ljóst að gríðarlegur fjöldi erinda berst umboðsmanni, ýmiss konar fyrirspurnir, bæði símleiðis og bréflega og óskað er eftir fundum, stanslaust. Mér finnst umboðsmanni hafa tekist afskaplega vel að grisja úr og greina síðan á milli þeirra mála sem þurfa að fá ítarlegri efnislegri meðferð og hinna sem geta fengið afgreiðslu með öðrum hætti í stjórnsýslunni. Mér sýnist á öllu að umboðsmaður hafi þarna komið upp afar afkastamiklu og gagnlegu verklagi. Að venju er skýrslan mjög ítarleg og greinargóð og mjög gagnleg fyrir störf þingsins. Hún er þinginu mjög mikilvæg til að fylgjast með framkvæmd stjórnsýslunnar. Það veldur vissum áhyggjum að ítrekað skuli sömu málaflokkarnir vera fyrirferðarmiklir. Hér hafa verið nefndar tafir á afgreiðslu erinda og í skýrslunni kemur umboðsmaður jafnframt inn á að hann skynji vissa tregðu hjá stjórnvöldum til að fara að ábendingum, jafnvel eftir að gerð hefur verið athugasemd við og gefnar út yfirlýsingar um að ákveðin framkvæmd verði færð til betri vegar. Það er ekki í öllum tilvikum sem slíkum orðum fylgja athafnir sem skyldi. Í inngangi skýrslunnar er jafnframt að finna sérstakan kafla um samskipti umboðsmanns Alþingis og stjórnvalda og ég held að það sé vel að umboðsmaður hafi sett niður slíkar reglur. Hann hefur séð tilefni til að gera það og þær koma mér fyrir sjónir sem mjög auðskiljanlegar og skýrar. Ég vil leggja áherslu á mikilvægi þess að stjórnvöld séu almennt vel upplýst um efni þessara reglna, því mikilvægt er að ró og friður sé um þessi samskipti og að þau séu í föstum og skýrum farvegi. Ég sé ekki tilefni til að fara nánar ofan í einstök efni hér. Ég vil þó geta þess að lokum að áður hefur komið fram í skýrslum umboðsmanns Alþingis hve mikilvægt er að fræðslustarfi sé sinnt í stjórnsýslunni. Það er greinilegt, bæði í þessari skýrslu og í fyrri skýrslum sem hafa komið frá umboðsmanni, að fjölmörg mál sem koma upp og umboðsmaður gerir athugasemdir við eru þess eðlis að einfaldlega skortir lágmarksfræðslu í stjórnsýslunni. Í því samhengi er auðvelt að benda t.d. á að fjölmörg verkefni hafa verið að færast yfir til sveitarstjórnarstigsins og því er mikilvægt að fræðslustarfinu sé sinnt um leið og starfsmenn sveitarstjórnarstigsins taka við nýjum verkefnum. Í þessu samhengi erum við e.t.v. annars vegar að tala um lágmarksfræðslu fyrir þá sem hefja störf í stjórnsýslunni og hins vegar símenntun eða endurmenntun sem þarf að vera til staðar. Þá er jafnframt mikilvægt að þekking og kennsluaðferðir séu samræmdar og þekking safnist saman á einum stað þar sem henni er síðan miðlað áfram. Ég vil að lokum þakka umboðsmanni sérstaklega fyrir afar skýra og greinargóða skýrslu. Það hafa verið gerðar minni háttar breytingar á framsetningu tölfræðiupplýsinga í skýrslunni sem ég tel að séu af hinu góða.

Virðulegur forseti. Enn stöndum við hér og ræðum af mikilli ánægju skýrslu umboðsmanns Alþingis og er það vel því sú skýrsla gagnast þingmönnum afar vel í allri þekkingarleit á stjórnsýslunni og er okkur mjög nauðsynleg. Það er mikil ánægja með þetta embætti þar sem það lýtur að því að réttaröryggi borgaranna sé í fyrsta sæti. Við erum því að ræða um gríðarlega mikilvæga stofnun sem mikilvægt er að góð sátt sé um. Þannig hefur það líka verið og mun eflaust verða svo áfram. Eins og hv. formaður allsherjarnefndar, Bjarni Benediktsson, skýrði frá, höfum við notið góðs af því að fá umboðsmann Alþingis í heimsókn til nefndarinnar og einnig höfum við heimsótt hann. Nefndin hefur verið afar vel upplýst um það sem þar er verið að vinna og er það vel. Það eru einstaka þættir í skýrslunni sem alltaf er gaman að ræða og mig langar sérstaklega að gera að örlitlu umtalsefni þau frumkvæðismál sem umboðsmaður Alþingis hefur tekið að sér. Margt af því er þegar farið að skila sér. Á bls. 15 í skýrslunni er t.d. rætt um heilbrigðisþjónustu fanga en þær athugasemdir virðast ætla að skila sér strax út í kerfið, sem er afar gott. Jafnframt þar sem rætt er um félagsþjónustu sveitarfélaga sem er kannski eitt af eilífðarverkefnum og eilífðaratvinnu sem þarf alltaf að vera að skoða, þ.e. hvernig þau lög virka gagnvart borgurunum og rétti þeirra, en þar hefur umboðsmaður Alþingis einnig sýnt frumkvæði með því að skoða sérstaklega þá vinnu sem fer fram hjá úrskurðarnefnd, t.d. félagsþjónustu í kærumálum. Ánægjulegt verkefni sem hefur verið unnið að er könnun á öllum þeim nefndum sem eru að störfum, úrskurðarnefndum og öðrum en þær hafa allar þurft að senda skilagrein til umboðsmanns um hversu langan tíma taki að afgreiða mál og hvernig það sé allt saman framkvæmt. Það verður afar fróðlegt að fá niðurstöðuna úr þeirri vinnu. Hjá embættinu fer því fram gríðarlega fín og fagleg vinna sem gagnast öllum til framtíðar. Hér hefur líka verið bent á að samt sem áður virðist ákveðið tregðulögmál vera í gangi í stjórnsýslunni og það er enn til staðar, því miður. Það er eitthvað sem við þurfum að reyna að breyta. Þetta má sjá t.d. í aukningu á töfum við afgreiðslu mála frá stjórnvöldum og gott væri að fá kortlagt hvaða kvartanir þetta eru. Ég gat ekki séð það alveg í skýrslunni hvers konar mál eru í töf, en það er kannski aukaatriði. Það er líka vert að skoða kvartanirnar og að hvaða ráðuneytum og stofnunum þær snúa. Eflaust eigum við eftir að sjá aukningu í ákveðnum málaflokkum þar miðað við bæði breytingar á lögum og einnig ýmislegt nýtt sem er að gerast í löggjöf. Við sjáum að dóms- og kirkjumálaráðuneytið skorar hæst hvað varðar málafjölda kvartana. Það er kannski ekkert óeðlilegt, enda er mikið þar undir. Ég er hins vegar alveg hissa á að t.d. heilbrigðisráðuneytið skuli koma þar strax á eftir, að þar skuli ekki vera fleiri kvartanir. Það ber kannski vott um að í heilbrigðiskerfinu er þekking á því við hvern eigi að ræða til að mál komist í réttan farveg. Það er kannski meira á hreinu í heilbrigðismálum en í öllum öðrum málaflokkum og hinn almenni borgari þekkir e.t.v. fleiri leiðir í því kerfi en í öðrum kerfum og því ber minna á kvörtunum þar. Þetta er sérstakt miðað við umfang heilbrigðiskerfisins sem er stærsta kerfið hér á landi. Síðan kemur menntamálaráðuneytið sem er líka afar stórt kerfi. Þannig að það er ekkert óeðlilegt við það. Það er líka mjög áhugavert að skoða skiptingu skráðra mála sem gefur okkur kannski smá vísbendingar um hvar helst muni koma fram kvartanir í framtíðinni. Þar eru t.d. málsmeðferðir og starfshættir stjórnsýslunnar enn langstærst. Þá komum við að þeirri tregðu sem var rætt um hér og enn er til staðar í kerfinu og mikilvægi þess að námskeiðin í stjórnsýslunni, bæði fyrir þá sem eru að byrja að vinna þar og einnig þá sem þar eru séu stöðug. Ég veit að þegar er hafið samstarf við forsætisráðuneytið milli umboðsmanns og þess ráðuneytis og ég held dómsmálaráðuneytis, ég vona ég fari rétt með það, þar sjáum við kannski mjög góða leið til úrbóta. En þetta er greinilega eitt af því sem stöðugt þarf að vinna í og á þessu sviði þarf að vera stöðug endurmenntun fyrir þá sem sinna þessum mikilvægu málum. Maður veltir líka fyrir sér hvort fólk viti nægilega vel um allar kæruleiðir. Við sjáum það á öllum þeim erindum sem umboðsmaður fær en ættu ekki að vera á hans borði. Kannski vantar leiðbeiningar til hins almenna borgara á öðrum stigum. Þetta er eitthvað sem er mjög gaman að skoða. Þegar við skoðum skráðu málin sem eru á bls. 33 í skýrslunni, þá sjáum við eins og ég nefndi áðan að þar ber hæst starfshætti stjórnsýslunnar og einnig opinbera starfsmenn. Fangelsismálin hafa verið og verða alltaf ofarlega á baugi, því þar er réttarstaðan oft viðkvæm. Það er í sjálfu sér ánægjulegt því þar sjáum við t.d. líka að úr þeim málum sem hafa komið til umboðsmanns hefur þegar verið greitt. Við sjáum í rauninni skilvirknina strax í þeim málum sem þangað koma. Þar er málaflokkur sem heitir börn og er frekar stór en ætti kannski ekki að vera það. Það væri mjög verðugt verkefni að skoða hvað það felur í sér. Ég vil þakka umboðsmanni fyrir afar greinargóða skýrslu. Hún er alltaf spennandi og skemmtileg aflestrar. Hún er okkur ákveðið lærdómsrit og ákveðin leiðsögn til að sinna réttaröryggi borgaranna.

Herra forseti. Útgáfa og umræða um skýrslu umboðsmanns Alþingis er ætíð mikilvægur þáttur í starfi okkar. Þar er á ferðinni viðamikið yfirlit yfir þá þætti stjórnsýslunnar sem betur mættu fara. Það er nauðsynlegt að fólk sem starfar í opinberri stjórnsýslu og í opinberum störfum nálgist verkefni sitt frá réttum sjónarhóli. Það er þarna fyrir almenning í landinu en ekki öfugt. Við setjum á fót opinbert kerfi og opinbera stjórnsýslu svo hægt sé að þjóna fólkinu í landinu, en auðvitað tekst það ekki alltaf eins og það ætti að gera. Því höfum við boðið upp á margs konar úrræði fyrir almenning til að ná fram rétti sínum gagnvart stjórnsýslunni og leiðir til að benda á það sem betur má fara. Embætti umboðsmanns Alþingis er án efa eitt mikilvægasta úrræði borgaranna til að ná þessum markmiðum. Það er rétt sem umboðsmaður Alþingis sagði í samtali við Morgunblaðið þann 6. júní síðastliðinn, með leyfi forseta: „Það setur að mér mestan kvíða þegar ég tel mig geta merkt að einhvers konar hroki ráði afgreiðslu eða framkomu. Þeir sem starfa í þágu hins opinbera verða að gæta þess að stjórnsýslan er ekki til fyrir starfsmenn hennar. Hún er til að þjónusta borgarana og leysa úr málum þeirra, samkvæmt þeim lagareglum sem settar hafa verið.“ Umboðsmaður Alþingis hefur fyrir löngu sannað sig sem afar trúverðugt embætti sem mark er tekið á. Það heyrir til algerra undantekninga að ekki sé farið eftir áliti umboðsmanns Alþingis. Það er einnig álitið af flestum vera mikið alvörumál ef embættið kemst að þeirri niðurstöðu að viðkomandi stofnun eða embætti hafi ekki farið eftir góðum stjórnsýsluháttum. En síðasta ár hefur þó verið umboðsmanni Alþingis erfitt. Hann hefur lent í orrahríð stjórnmálanna með dýpri hætti en oft áður. Það er auðvitað ekki heppilegt þegar hæstv. dómsmálaráðherra fær hvert álitið á fætur öðru í hausinn þar sem hann er m.a. álitinn hafa brotið stjórnsýslulög og dómstólalög. Það er heldur ekki heppilegt þegar þessi sami dómsmálaráðherra talar um umboðsmann Alþingis sem einungis mann úti í bæ. Það er sömuleiðis ekki heppilegt þegar hæstv. dómsmálaráðherra kallar niðurstöður umboðsmanns Alþingis „lögfræðilegar vangaveltur“ eins og hann gerir á heimasíðu sinni þann 8. maí síðastliðinn, eða sem „fræðilegar vangaveltur“ eins og hann gerir í samtali við Morgunblaðið þann 5. maí. Það er ekki heppilegt þegar hæstv. dómsmálaráðherra, Björn Bjarnason, kallar umboðsmann Alþingis „álitsgjafa“ eins og hann orðaði það á Alþingi þann 11. maí síðastliðinn. Maður vill trúa því að umboðsmaður Alþingis sé meira en það og hafi þannig vigt að menn virði niðurstöðu hans. Það er nefnilega gríðarlega mikilvægt að stjórnvöld og sérstaklega ráðherrar grafi ekki undan trúverðugleika og því trausti sem umboðsmaður Alþingis býr yfir og þarf að búa yfir. Þótt menn geti verið ósáttir við niðurstöður umboðsmanns Alþingis, þá heyrir það til nýmæla að menn í háum stöðum svari honum með þessum hætti. Stjórnarhættir í þessu landi hafa því miður tekið slíkum breytingum að nú er þetta liðin tíð. Það segir auðvitað heilmikla sögu að umsækjendur að háum embættum eins og embætti hæstaréttardómara segi að það þýði ekkert að leita réttar síns hjá umboðsmanni Alþingis, í ljósi þess hvernig stjórnvöld og ráðherra fara með völd sín og niðurstöður umboðsmanns. Það segir auðvitað einnig heilmikla sögu að umboðsmaður Alþingis neyðist til að setja sér sérstakar samskiptareglur gagnvart stjórnvöldum í kjölfar símtals frá þáverandi forsætisráðherra. Auðvitað er það háalvarlegt þegar hæstv. forsætisráðherra landsins hringir í umboðsmann Alþingis, sem er sjálfstæð stofnun sem heyrir undir Alþingi, í kjölfar álits sem forsætisráðherrann var ósáttur við. Það segir allt sem segja þarf að umboðsmaður Alþingis sá sig tilneyddan til að leita til Alþingis eftir þetta símtal. Umboðsmaður Alþingis er ekki einhver aðili úti í bæ sem forsætisráðherrann hæstv. getur ausið yfir úr skálum reiði sinnar þegar honum mislíka niðurstöður hans og síðan sagt að þetta hafi nú allt verið sagt í trúnaði og kæmi því engum við. Mér finnst þetta vera fyllilega sambærilegt og að ráðherra mundi hringja í dómara og kvarta yfir niðurstöðu hans. Vegna þessa hefur umboðsmaður Alþingis neyðst til að setja sérstakar reglur í sex liðum, þar sem m.a. er kveðið á um að samtöl og fundir umboðsmanns Alþingis og forsvarsmanna stjórnvalda verði ekki haldin í trúnaði. Í ársskýrslunni segir umboðsmaður að þessar reglur og viðmiðanir séu settar fram með það að markmiði að tryggja sjálfstæði umboðsmanns Alþingis í störfum og í samræmi við þá lagareglu að hann sé í störfum óháður fyrirmælum frá öðrum. Í reglunum kemur meira að segja fram að telji fyrirsvarsmaður stjórnvalds nauðsynlegt að greina umboðsmanni frá einhverju sem óskað er eftir að trúnaður gildi um, skuli almennt setja óskina fram skriflega og tilgreina ástæður. Svona er ástandið orðið eftir meðferð ríkjandi valdhafa á áhrifavaldi sínu. Þetta nær auðvitað ekki nokkurri átt og það er með ólíkindum að umboðsmaður Alþingis þurfi að orða jafnsjálfsagða hluti og hér er um að ræða. Það sjá allir viti bornir menn. Herra forseti. Ef rýnt er áfram í skýrsluna, sem að vanda er afskaplega vel unnin, kemur margt fróðlegt í ljós. Umboðsmaður Alþingis skráði tæplega 300 mál á árinu 2003 sem er ívið meiri málafjöldi en árið á undan en þá voru skráð 280 mál. 45 mál voru óafgreidd hjá embættinu í árslok. Umboðsmaður tók sjálfur upp sex mál á árinu 2003 að eigin frumkvæði. Frumkvæðismál voru því aðeins um 2% allra málanna. Það vekur strax eftirtekt hversu fá frumkvæðismálin eru en það skýrist væntanlega af fjárskorti og skorti á mannafla. Í greinargerð með lögunum frá árinu 1987 kemur fram að embættinu hafi verið ætlað að gera tillögur til endurbóta á stjórnsýslunni og þar gegnir þessi þáttur miklu máli. En það er alveg með ólíkindum að mínu mati að stofnun eins og umboðsmaður Alþingis skuli ekki vera gert hærra undir höfði þegar kemur að útdeilingu skattfjár. En þetta er hins vegar svipað og maður sér hjá stofnunum eins og Samkeppnisstofnun og Fjármálaeftirlitinu og jafnvel efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra. Maður hefði haldið að þessar stofnanir væru það mikils virði að þær ættu ekki að þurfa að glíma við fjárskort ár eftir ár, en það er raunin eins og allir vita. Meira að segja leggur stjórnarmeirihlutinn sig fram við að fella einstakar tillögur okkar um aukafjármagn til þessara stofnana. Umboðsmaður Alþingis er þannig stofnun sem ætti að gera vel við, en embættið fær núna um 80 millj. kr. Til samanburðar má nefna af handahófi að Bændasamtökin, sem eru samtök úti í bæ, fá rúmlega fimm sinnum hærri upphæð en það sem umboðsmaður Alþingis fær, eða um 430 millj. kr. Heildarfjöldi mála hefur tvöfaldast frá árinu 1990. Í skýrslunni kemur einnig fram að enn er of hátt hlutfall mála umboðsmanns sem lúta að töfum á afgreiðslu mála hjá viðkomandi stjórnvaldi eða um 17%. Það er auðvitað ótækt að þetta sé svo hátt hlutfall ár eftir ár en um 16 ár eru síðan embætti umboðsmanns Alþingis var stofnað og þess er skemmst að minnast að málshraðareglan er lögfest regla í stjórnsýslulögunum. Einnig er eftirtektarverður kafli umboðsmanns um verklag til ráðningar opinberra starfsmanna en hann sér ástæðu til að fara aðeins yfir það. Með leyfi forseta, segir umboðsmaður í skýrslu sinni: „Ég hef orðið þess var í störfum mínum að stjórnvöld geri á stundum ekki fullnægjandi reka að því að innleiða nauðsynlegar breytingar á verklagi og starfsháttum við ráðningar í opinber störf í kjölfar þess að slík ákvörðun hefur sætt gagnrýni hjá umboðsmanni Alþingis eða dómstólum. Svo virðist sem stjórnvöld láti oftsinnis hjá líða að greina með fullnægjandi hætti þann annmarka í ráðningarferlinu sem gagnrýni eftirlitsaðila leiðir í ljós svo því sé kleift að standa betur að málum þegar kemur næst að því að taka sams konar ákvörðun. Á þetta jafnvel við þótt stjórnvöld hafi lýst því opinberlega yfir í kjölfar niðurstöðu umboðsmanns eða dómstóls að gerðar verði ráðstafanir til þess að bæta þarna úr.“ Full ástæða er til að taka undir þau orð umboðsmanns að þessi málaflokkur verði tekinn föstum tökum því að annars er hætt við, eins og hann segir sjálfur neðar á síðunni, á bls. 24, „að áhugasamir einstaklingar láti vera að sækjast eftir störfum hins opinbera…“. En það er auðvitað öllum ljóst að hér er átt við þann darraðardans sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur boðið upp á þegar hefur komið að skipun hæstaréttardómara. Umboðsmaður Alþingis lýsir áhyggjum sínum í skýrslunni yfir þeim vafa sem hann telur ríkja varðandi eftirlitshlutverk sitt gagnvart ákvörðunum sem eru teknar í almennri stjórnsýslu dómstóla. Hann kallar eftir því að Alþingi taki hér af skarið og útrými öllum vafa í því sambandi. Það ætti því að vera Alþingi bæði ljúft og skylt að taka þeirri áskorun og bregðast við þessu vafamáli. Einnig er að finna þrjár tilkynningar í skýrslunni til stjórnvalda um meinbugi á lögum sem Alþingi þyrfti að skoða betur hafi þar ekki nú þegar verið bætt úr hjá viðkomandi stjórnvaldi. Sem fyrr er langflest málin að finna hjá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu eða um þriðja hvert mál. Að einhverju leyti er eðlilegt að hlutfallið sé hærra í því ráðuneyti en hjá öðrum en manni finnst samt þessi tala vera í hærri kantinum. Vonandi verður hægt að ná því hlutfalli niður hjá þessu mikilvæga ráðuneyti en þó hefur þróunin verið þannig undanfarin ár að hlutfallið hefur verið að hækka frekar en hitt. Herra forseti. Að lokum er rétt að minnast þess að árið 2003 skilaði allsherjarnefnd áliti til fjárlaganefndar um fjárlögin en þar stóð, með leyfi forseta: „Nefndin tekur undir það sem komið hefur fram hjá umboðsmanni Alþingis um gagnsemi þess ef embættinu væri gert kleift að vinna úr þeim upplýsingum sem liggja í álitum og reifunum sem embættið hefur afgreitt allt frá árinu 1988 og ná þannig utan um þann þekkingarbrunn sem er þar fyrir hendi. Loks bendir nefndin á mikilvægi þess að umboðsmaður Alþingis og starfsfólk eigi kost á að miðla þeirri reynslu og þekkingu á efnis- og formreglum stjórnsýsluréttar sem er til staðar hjá embættinu.“ Þetta rataði hins vegar ekki í meirihlutaálit allsherjarnefndar núna rétt fyrir jólin af einhverjum ástæðum. Við í minni hluta allsherjarnefndar tókum þetta hins vegar upp í okkar álit en það er mikilvægt að okkar mati að gera þetta starf umboðsmanns mögulegt og ljúka því sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Óhætt er að segja að á síðustu árum hefur staða almennings gagnvart stjórnsýslunni verið stórbætt. Almenningi hefur verið fengið tæki í hendur til þess að sækja rétt sinn gagnvart stjórnsýslunni með setningu stjórnsýslulaga, með setningu upplýsingalaga og ekki síst með stofnun embættis umboðsmanns Alþingis en skýrsla um störf hans er nú til umræðu. Forsenda þess að markmið stjórnsýslulaga um agaða starfshætti í stjórnsýslunni náist, þar sem jafnræði milli þegnanna í málsmeðferð er haft að leiðarljósi, er annars vegar að starfsmenn hennar þekki til þeirra krafna sem gerðar eru til þeirra og hins vegar að almenningur þekki rétt sinn. Það má segja að stjórnvöld hafi að mörgu leyti staðið sig þokkalega gagnvart skyldu sinni að uppfræða starfsmenn stjórnsýslunnar um hvernig þeir eigi að afgreiða mál sem leitað er með til þeirra þó að vissulega megi bæta um enn betur og þetta er málefni sem þarf að vera stöðugt í umræðunni og stöðugt vakandi fyrir, ekki síst gagnvart nýju starfsfólki og þá nýjum hugmyndum. Það má hins vegar spyrja sig hvort almenningi hafi gefist kostur á að fá upplýsingar um rétt sinn gagnvart stjórnsýslunni í sama mæli. Almenningur þarf að mínu mati allt of mikið að reiða sig á ráðgjöf sérfræðinga til að sækja rétt sinn. Ég tel að gera þurfi átak til að uppfræða almenning um rétt sinn gagnvart stjórnsýslunni. Í þeim efnum mætti t.d. líta til upplýsingabæklings á vegum heilbrigðisráðuneytisins sem var gefinn út fyrir almenning fyrir nokkrum árum, um réttindi sjúklinga, sem var byggður á lögum um sama efni. Þar var á einföldu og skiljanlegu máli gerð grein fyrir þeim réttindum sem sjúklingurinn hefur gagnvart heilbrigðiskerfinu þegar hann þarf að leita þjónustu á þeim vettvangi. Hv. þingmaður Guðrún Ögmundsdóttir benti á í ræðu sinni áðan að fjöldi kvartana gagnvart heilbrigðiskerfinu væri mun minni en umfang þess og eðli gæfi til kynna, kvartanir sem fara til umboðsmanns Alþingis. Það má kannski leiða að því líkur að einmitt sá bæklingur og kynning á réttindum almennings hafi gert það að verkum að almenningur þekki kæruleiðir sínar og geti leitað úrlausna í sínum málum í meira mæli en gagnvart öðrum almannakerfum. Það er reyndar svo að slíkur bæklingur hefur verið gefinn út af umboðsmanni Alþingis. Ég hef reyndar ekki séð þann bækling en ég vænti þess að hann sé jafneinfaldur og skiljanlegur og sá bæklingur sem ég nefndi um réttindi sjúklinga en alla vega er það ljóst að það þarf að bæta um betur við að kynna almenningi rétt sinn. Skýrsla umboðsmanns Alþingis er mikilvægt tæki fyrir okkur og ekki síst fyrir okkur alþingismenn til að fylgjast með störfum stjórnsýslunnar. Það vekur athygli að þrátt fyrir allt hefur þó lítil breyting orðið á eðli kvartana sem berast til umboðsmanns Alþingis frá einu ári til annars. Þannig varða t.d. 17% mála sem berast til umboðsmanns tafir hjá stjórnvaldi á afgreiðslu mála en stjórnsýslulög eru býsna ákveðin varðandi málshraða. Þetta hlutfall hefur verið nær óbreytt frá árinu 2000. Einnig má bæta við að í um 10% tilvika til viðbótar beinast kvartanir gagnvart málsmeðferð og starfsháttum stjórnsýslunnar sérstaklega. Alls nema þessar kvartanir tæplega þriðjungi mála sem berast til umboðsmanns og það er ákveðið áhyggjuefni. Þó verð ég nú að segja að það er sérstakt ánægjuefni að sjá að kvörtunum gagnvart heilbrigðisþjónustunni, sem er kannski það ráðuneyti sem ég fylgist mest með, varðandi töf og athugasemdir við stjórnsýslu ráðuneytisins sjálfs hefur fækkað á undaförnum árum en lengi vel trónaði ráðuneytið á toppnum í þessum efnum en hefur greinilega tekið sig á þannig að það er alveg ljóst að það er hægt að taka sig á í þessu efni. Í þessu sambandi er áhugavert að lesa umsögn umboðsmanns Alþingis í skýrslunni sem hér er til umfjöllunar, að stjórnvöld sýni á stundum nokkra tregðu í að fallast á að ákvæði stjórnsýslulaga gildi um starfsemi þeirra að hluta eða öllu leyti og hafi tilhneigingu til að telja að íþyngjandi ákvæði laganna geri þeim illa kleift að sinna þeim verkefnum sem þeim er lögboðið að bjóða. Þetta þýðir að hætta er á að viðkomandi stofnanir brjóti á þeim sem þær þjóna og er það ákveðið áhyggjuefni því að gera þarf miklar kröfur til stofnana og starfsemi á vegum ríkisins og hvernig þær mæta þeim sem til þeirra leita. Ef ekki er að gætt er réttaröryggi borgaranna í samskiptum við stjórnvöld í hættu. Reyndar er ástæða til að taka undir orð umboðsmanns Alþingis þegar hann segir eftirfarandi, með leyfi forseta, á bls. 14 í skýrslu umboðsmanns Alþingis: „Í þessu sambandi bendi ég raunar á að sú aðferðafræði við úrlausn stjórnsýslumála sem stjórnsýslulögin lýsa getur í mörgum tilvikum gert vinnu stjórnvalda einfaldari og skilvirkari enda séu í upphafi lagðar línurnar um það hvernig ferill stjórnsýslumáls verði að vera svo að meginreglum laganna sé fylgt.“ Í þessari stuttu ræðu minni vil ég að lokum taka undir með umboðsmanni Alþingis að það sé ánægjuefni að að öllu jöfnu bregðist stjórnvald vel við ábendingum umboðsmanns og fari að tilmælum hans hvort heldur um er að ræða almenn eða sérstök tilmæli. Þetta bendir til þess að stjórnvöld og stofnanir ríkisins vilji leggja sig fram um að veita þegnunum góða þjónustu. Að síðustu vil ég færa umboðsmanni Alþingis þakkir fyrir ítarlega og góða skýrslu sem er gagnleg okkur hv. þingmönnum til þess að gegna eftirlitshlutverki okkar með framkvæmdarvaldinu.

Hæstv. forseti. Embætti umboðsmanns Alþingis er mjög mikilvægt embætti. Hér er um að ræða eina af undirstöðustofnunum í lýðræðissamfélagi. Hún á að veita stjórnsýslunni og framkvæmdarvaldinu aðhald. Ég tek undir það sem oft hefur verið sagt og áréttað að mjög mikilvægt er að tryggja sjálfstæði þeirrar stofnunar. Meðal annars er að þessu sjálfstæði vikið í skýrslu umboðsmanns Alþingis sem segir að þegar á heildina sé litið séu samskipti stofnunarinnar við framkvæmdarvaldið hnökralaus, að jafnaði séu þau hnökralaus, en þó er svo að skilja að þar hafi verið undantekningar. Hér segir, með leyfi forseta: „Það hefur komið fyrir í nokkrum tilvikum að viðtaka ráðherra á nýju áliti umboðsmanns Alþingis hefur orðið þeim tilefni símtals við umboðsmann. Það gefur auga leið að slíkt samtal tveggja manna í síma verður ekki sannreynt að efni til eða lagt til grundvallar viðbrögðum nema báðir aðilar séu sammála um það sem fram fór.“ Ég held að það viti allir hvers hér er verið að vísa til en ekki er svo ýkja langt síðan að í fjölmiðlum voru mjög til umræðu samskipti þessa embættis eða umboðsmanns Alþingis og forsætisráðherrans þáverandi. Það sem síðan hefur verið gert er að settar hafa verið verklagsreglur um þessi samskipti í sex liðum þar sem meginhugsunin, meginreglan er sú að samskipti umboðsmanns Alþingis og ráðherra eða fulltrúa framkvæmdarvaldsins skuli fara fram með formlegum hætti á fundi þar sem skráðar eru fundargerðir og fleiri en tveir til frásagnar um það sem fram fer. Ég held að mjög mikilvægt sé að koma slíkum samskiptum inn í skipulegan farveg eins og hér hefur verið gert og fagna ég því. Það er ástæða til að staldra við athugasemdir umboðsmanns hvað varðar tafir á afgreiðslu mála hjá stjórnvöldum. Hann telur ástæðu til að hafa nokkrar áhyggjur af því ástandi sem endurspeglast í fjölda þeirra kvartana sem berast umboðsmanni og lúta einungis að því að stjórnvöld hafi ekki svarað eða afgreitt erindi frá borgurunum. Síðan er tilgreindur fjöldi mála og farið rækilega í þróunina og aðrir sem tekið hafa til máls nú í umræðunni hafa rakið þau efni og ætla ég ekki að endurtaka það. Í máli umboðsmanns er vísað til starfsmannamála hjá hinu opinbera, verklags við ráðningu opinberra starfsmanna, eins og kaflinn heitir. Þar telur umboðsmaður Alþingis að pottur sé brotinn. Hér segir, með leyfi forseta: „Ég hef orðið þess var í störfum mínum að stjórnvöld gera á stundum ekki fullnægjandi reka að því að innleiða nauðsynlegar breytingar á verklagi og starfsháttum við ráðningar í opinber störf í kjölfar þess að slík ákvörðun hefur sætt gagnrýni hjá umboðsmanni Alþingis eða dómstólum.“ Það er ástæða til að fara í saumana á þessum málum. Reyndar tel ég að starfs- eða ráðningarmál hjá hinu opinbera þurfi að koma til skoðunar í ljósi þess sem þar er að gerast. Þannig háttar til að í lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna er kveðið á um heimild atvinnurekandans til að færa fólk til í starfi og breyta verksviði hjá einstaklingum. Þetta er heimilt að gera hjá almennum ríkisstarfsmönnum en einnig hjá embættismönnum. Hins vegar skal auglýsa störf þegar um slíka tilfærslu er a ræða, nema í undantekningartilvikum. Það er hins vegar að gerast, ég vísa þar t.d. til löggæslunnar, að undantekningin er að verða að hinni almennu reglu. Ég segi ekki að þetta gerist á hverjum degi en nokkur brögð eru að því að einstaklingar séu færðir til í starfi án þess að störf þeirra séu auglýst eins og í raun er kveðið á um í lögunum, þótt heimilt sé að víkja frá hinni almennu reglu við sérstakar aðstæður. Þetta er hins vegar að verða almenn regla og ég hvet til að umboðsmaður Alþingis eða eftirlitsaðilar með opinberri stjórnsýslu hugi sérstaklega að því. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um skýrslu umboðsmanns en ítreka að hér er um að ræða eina af undirstöðustofnunum í lýðræðissamfélagi. Ég tel mjög brýnt að vel sé að búið að henni.

Hæstv. forseti. Við höfum hér fjallað um skýrslu umboðsmanns Alþingis og drepið á ýmis atriði sem koma fram í henni. Eins og þingmenn hafa getið um er plaggið mikið að vöxtum, skýrslan sem kemur árlega til okkar þingmanna. Það er virkilega fróðlegt að fara yfir þau mál sem koma til kasta umboðsmanns og hans dygga starfsliðs en einir sjö lögfræðingar vinna hjá umboðsmanni auk nema sem kynna sér mál og vinna í málum með lögfræðingunum. Þetta eru um 300 mál og ekki lítið sem starfsfólk þarf að afkasta á einu ári. Í skýrslunni er vandlega rakið á hvaða stigi málin eru, af hvaða tegund þau eru og háttvirtir alþingismenn sem talað hafa á undan mér hafa stiklað á stóru í þeim efnum. Eitt af því sem umboðsmaður Alþingis nefndi þegar hann kom til allsherjarnefndar fyrr á síðasta ári var að stjórnmálamenn þyrftu kannski að skoða ákveðin atriði sem varða verksvið eða valdsvið umboðsmanns hvað varðar dómstólana. Umboðsmaður benti á að Norðmenn og nágrannaþjóðir okkar hefðu gert skurk í að skilgreina vel verksvið umboðsmanns varðandi dómstólana. Þá erum við að tala um stjórnsýslu dómstólanna en ekki niðurstöður dómsmála. Tryggvi Gunnarsson talaði um að Norðmenn hefðu unnið það verk afar vel og vitnaði í skýrslu frá norska þinginu máli sínu til stuðnings. Hann gerði ráð fyrir því að alþingismenn gætu skoðað þá skýrslu til að athuga hvort skerpa mætti betur á hvað varðar framkvæmdina hjá okkur, þ.e. að skýrt þurfi að vera á hvern hátt umboðsmaður skuli segja til um stjórnsýslu dómstólanna. Það er athyglisvert að umboðsmaður segir skýrt og skorinort í skýrslu sinni að rökstuðningur stjórnvalda varðandi skipan í störf sé oft á tíðum ekki nægilega vandaður. Það er nauðsynlegt að stjórnvöld taki það til skoðunar og sjái til þess að stofnanir á vegum hins opinbera komi sér upp verklagsreglum sem nægja í þeim efnum. Það er líka athyglisvert, þegar maður fer í gegnum skýrslu umboðsmanns, að þar má lesa á milli línanna að þeir sem fylgja eftir lögum og reglum í samfélagi okkar verða að gera sér grein fyrir því í grundvallaratriðum að reglurnar eru ekki settar í þágu stjórnsýslunnar heldur í þágu borgaranna. Það má ekki vera tregða í kerfinu gegn því að fara að stjórnsýslulögum. Stjórnsýslulögin þurfa að vera það virk og allir sem eftir þeim eiga að fara verða að gera sér grein fyrir því grundvallaratriði að reglurnar eru settar í þágu borgaranna en ekki stjórnsýslunnar sjálfrar. Það er líka athyglisvert að umboðsmaður getur um það að í nokkuð mörgum tilfellum takist opinberum úrskurðarnefndum ekki að haga vinnu sinni þannig að þeim takist að ljúka afgreiðslu mála innan tiltekins frests sem yfirleitt er gefinn í lögum. Það verður einnig að taka til skoðunar og athuga hvort löggjafinn setur ekki nægilega fresti fyrir þær úrskurðarnefndir sem starfa á okkar vegum. Það er auðvitað ekki góð stjórnsýsla að úrskurðarnefndir nái ekki að skila niðurstöðum innan þess frests sem þeim með lögum er ætlaður. Í þessu sambandi má geta þess að um 54 úrskurðarnefndir starfa samkvæmt lögum. Ég tel að það séu líka ákveðin skilaboð til okkar sem í þessum sal störfum. Vert væri að skoða hvort þetta sé kannski komið út í einhverjar öfgar, hvort úrskurðarnefndirnar séu orðnar of margar eða hvort vinna þeirra nái ekki að vera nægilega skilvirk. Umboðsmaður telur mikilvægt að fólk sem starfar eftir stjórnsýslulögunum fái stuðning frá hinu opinbera til þess að kynna sér lögin nægilega vel og að staðið sé vel að því hjá stofnunum hins opinbera að þeim sem gert er að fara eftir þeim lögum séu kynntar bestu aðferðir til að fara eftir þeim og í því sambandi er eðlilegt að við lítum til nágrannalanda okkar þar sem stjórnsýslulög hafa verið til umfjöllunar. Það skiptir verulegu máli að það sem vel hefur verið gert í nágrannalöndum okkar skili sér hingað til okkar. Þar hafa verið unnin verk sem við getum örugglega nýtt okkur á þessum sviðum. Það er á okkar ábyrgð að fræða fólk um stjórnsýslulögin. Það eru ekki margir sem leggja sig eftir stjórnsýslulögunum eða lesa þau sér til skemmtunar eða ánægju. Þau eru nokkuð flókin og tyrfin og eðlilegt að hið opinbera hvetji til þess á jákvæðan hátt að þeir sem eiga eftir þeim að starfa geti það á eins einfaldan og skilvirkan hátt og mögulegt er. Það má t.d. nefna að sveitarfélögin ættu að vera dugleg að halda fyrir starfsmenn sína námskeið eða kynningar á stjórnsýslulögunum og því hvernig þau virka best. Í þessu sambandi mætti einnig nefna stéttarfélögin. Hér er getið um verklag við ráðningu opinberra starfsmanna. Það er alvarlegt ef á daginn kemur að verklagið sé með þeim hætti að ámælisvert sé. Það þarf auðvitað að athuga hvort sjónarmiðum ráðningaraðila sé rétt beitt og hvort þau eigi sér málefnalega stoð. Í opinbera kerfinu þarf að tryggja að allar umsóknir um störf fái málefnalega umfjöllun og ráðningar séu rökstuddar á gegnsæjan hátt og einfaldan. Hæstv. forseti. Ég held að í svo stuttum ræðum sé ekki hægt að fara, svo vel sé, í einstök mál en almennt held ég að við höfum komist yfir það sem helst er fjallað um í skýrslunni og við ættum að hafa vakandi auga á í þessu sambandi. Fyrst og fremst þarf almenningur að vera mjög meðvitaður um rétt sinn og leiðirnar innan kerfisins. Það er á ábyrgð þeirra sem starfa fyrir hið opinbera að almenningi sé gerður ljós sá réttur. Það er líka nauðsynlegt að þeir sem starfa á okkar vegum eftir stjórnsýslulögunum fái hvatningu til þess að gera það á sem skilvirkastan hátt. Að lokum langar mig að nefna eitt atriði sem umboðsmaður nefndi í máli sínu við allsherjarnefnd sem ég held að við í þessum sal þurfum að hafa í huga og skoða. Það er spurningin um það þegar verkefni eru flutt frá ríki eða frá sveitarfélögum til einkaaðila, þ.e. spurningin um hversu mikið af reglunum sem hafa gilt um viðkomandi svið fylgi viðkomandi máli eða málaflokki yfir til einkaaðilanna, yfir í einkageirann. Ég tel að veruleg þörf sé á að skoða þá þætti í einkavæðingarbrölti ríkisstjórnarinnar. Hingað til hefur orðið misbrestur á í þessum efnum. Þannig eru grá svæði í málaflokkum sem hafa verið fluttir yfir til einkaaðila og vafi á því hvort opinberar reglur sem giltu meðan málin voru í opinberri forsjá gildi áfram þegar málin eru komin yfir í einkageirann. Dæmi um þetta gætu t.d. verið upplýsingalög sem þyrfti að skoða með tilliti til þessa. Ég tel ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta, hæstv. forseti. Margt í skýrslunni er það fróðlegt að ég hvet alþingismenn til að fara vel yfir hana. Í formála skýrslunnar er farið yfir málin svona almenns eðlis og ég tel nauðsynlegt fyrir okkur að setja okkur vel inn í þau þannig að við getum í framtíðinni, þegar við höldum áfram lagasetningavinnu, tekið mið af því sem umboðsmaður og starfsmenn hans hafa komist að í störfum sínum.

Herra forseti. Samkvæmt lögum um starfsemi Ríkisendurskoðunar ber henni að semja skýrslu um störf sín á liðnu almanaksári og leggja fyrir Alþingi. Ársskýrslan fyrir síðasta ár var gefin út og birt í aprílmánuði með sama hætti og gert hefur verið á liðnum árum. Mun ég nú gera grein fyrir því helsta í skýrslunni. Ársskýrsla Ríkisendurskoðunar fyrir árið 2003 er með nokkuð hefðbundnu sniði. Í henni er m.a. gerð grein fyrir starfsskyldum stofnunarinnar, starfsemi hennar á árinu 2003 og markmiðum með endurskoðun á leiðum á því sviði. Jafnframt er gerð grein fyrir þeim skýrslum, leiðbeiningarritum og greinargerðum sem stofnunin gaf út á árinu og fyrir starfi einstakra sviða stofnunarinnar. Þó er það nýmæli að finna í skýrslunni að þar er gerð sérstök grein fyrir ýmsum kennitölum um umsvif og árangur í störfum Ríkisendurskoðunar á árinu 2003 og nokkrar þeirra bornar saman við sambærilegar kennitölur systurstofnana á Norðurlöndum. Rekstrarútgjöld Ríkisendurskoðunar, að frádregnum tekjum af seldri þjónustu, námu alls rúmum 327 millj. kr. á árinu 2003. Á árinu 2002 námu rekstrarútgjöld tæplega 266 millj. kr. Útgjöldin jukust því um 61 millj. kr. á milli ára. Mestu munaði um aukinn launakostnað vegna fjölgunar starfsmanna, stofnkostnað vegna byggingarframkvæmda og innréttinga fyrir nýja starfsmenn, auk almenns rekstrar. Fjárheimild stofnunarinnar á árinu nam rúmum 284 millj. kr. og varð því 43 millj. kr. tekjuhalli á rekstrinum. Hún átti á hinn bóginn 28 millj. kr. uppsafnaðan tekjuafgang frá fyrri árum. Því varð endanlegur halli á rekstrinum 15 millj. kr. Rekstrarkostnaður skiptist þannig á milli starfssviða að 191 millj. kr. eða 58% af heildarkostnaði tengjast fjárhagsendurskoðun. Rekstur stjórnsýslu- og upplýsingasviðs kostaði um 48 millj. kr. eða um 26%. Rekstur lögfræði- og umhverfissviðs kostaði 23 millj. kr. eða um 7% og rekstur yfirstjórnar 28 millj. kr. eða tæplega 9%. Þessi kostnaðarskipting endurspeglar allvel umfang starfseminnar og skiptingu vinnustunda eftir starfssviðum og er svipuð og verið hefur undanfarin ár. Í árslok 2003 voru starfsmenn Ríkisendurskoðunar 51. Meðalstöðugildi fastráðinna starfsmanna á árinu voru þó heldur færri, einkum vegna náms- og barneignarleyfa, eða 49. Stöðugildum fjölgaði um fjögur frá árinu 2002. Auk þeirra hafa utanaðkomandi endurskoðendur sinnt ýmsum verkefnum fyrir hönd stofnunarinnar. Á árinu 2003 skiluðu starfsmenn alls rúmlega 76 þúsund vinnustundum við endurskoðun og eru það 10 þúsundum fleiri tímar en árið áður eða sem nemur fimm stöðugildum. Að auki keypti stofnunin þjónustu frá 12 endurskoðunarskrifstofum sem svaraði rúmlega 4 þúsund vinnustundum, það er 425 stundum meira en árið áður. Haustið 2003 lauk umfangsmiklum viðgerðum og endurbótum á húsnæði Ríkisendurskoðunar að Skúlagötu 57. Samhliða því var unnið að nokkrum endurbótum á eldra húsnæðinu og var húsrými aukið í því skyni að koma upp stærra mötuneyti, kennslu- og fundarsal og meira skrifstofurými. Á árinu 2003 voru afköst stofnunarinnar meiri en nokkru sinni fyrr í sögu hennar. Alls áritaði Ríkisendurskoðun 370 ársreikninga og samdi 274 endurskoðunarskýrslur. Þetta eru talsvert fleiri verk en unnin voru árið 2002 þegar 328 ársreikningar voru áritaðir og samdar 269 endurskoðunarskýrslur. Mikil og stöðug stígandi hefur verið í þessum þætti starfsemi stofnunarinnar á undanförnum árum. Þessu til viðbótar sendi Ríkisendurskoðun frá sér níu stjórnsýsluúttektir eða þremur fleiri en á árinu 2002. Þá gaf stofnunin út tvö leiðbeiningarrit og rit þar sem sýnt er hvernig hún hyggst sjálf beita aðferðum stefnumiðaðs árangursmats við stjórnun og mat á árangri. Skýrslur þessar og rit spanna býsna vítt svið. Þar er m.a. fjallað um einkavæðingu helstu ríkisfyrirtækja á árunum 1998–2003, sameiningu sjúkrastofnana í Reykjavík, tölvukerfi sýslumanna, árangursstjórnun í ríkisrekstri og umhverfisendurskoðun. Margar þessara skýrslna eru einnig óvenju umfangsmiklar. Ríkisendurskoðun stefnir að því að endurskoða árlega allar stofnanir ríkisins auk þess sem áhersla verður lögð á að votta upplýsingar um umsvif og rekstrarárangur sem stofnanir birti í ársskýrslum sínum. Í þessu sambandi skal þess getið að um það bil helmingur stofnana ríkisins hefur tekið upp svokallaða árangurstjórn sem felur m.a. í sér að þær setji sér markmið til lengri eða skemmri tíma sem nota má sem viðmiðun þegar endanlegur árangur er metinn. Langfæstar endurskoðunarskýrslur eða endurskoðunarbréf sem starfsfólk Ríkisendurskoðunar tekur saman ár hvert vegna eftirlits- og endurskoðunarstarfa sinna koma fyrir almenningssjónir heldur eru þær fyrst og fremst sendar þeim aðilum sem endurskoðunin beindist að svo og viðkomandi ráðuneyti. Í þeim er lögð áhersla á að gera einstökum ráðuneytum og stofnunum formlega grein fyrir því í hverju endurskoðunin fólst og hvað hún leiddi í ljós samhliða því sem ársreikningur viðkomandi er vottaður. Ráðuneyti og stofnanir hafa yfirleitt tekið til umfjöllunar þær athugasemdir sem gerðar eru og brugðist við þeim. Að þessu leyti hefur endurskoðunarstarfið skilað ótvíræðum árangri. Í skýrslu um endurskoðun ríkisreiknings er síðan jafnan að finna samandregið yfirlit um þá vinnu sem unnin er við fjárhagsendurskoðun á vegum stofnunarinnar. Auk hefðbundinnar endurskoðunar hefur Ríkisendurskoðun undanfarin ár fylgt þeirri stefnu við fjárhagsendurskoðun að taka nokkra afmarkaða málaflokka til sérstakrar athugunar í heild sinni og skoða gaumgæfilega tiltekin atriði við rekstur þeirra. Markmiðið með þessu er að auka aðhald í ríkisrekstri og stuðla að góðri og markvissri nýtingu fjármuna. Við fjárhagsathuganir á árinu 2003 var hugað sérstaklega að sendiráðunum, fastanefndum og ræðisskrifstofum, rannsóknarstofnunum, söfnum, málefnum fatlaðra og heilsugæslustöðvum. Þá tók stofnunin einnig fyrir nokkra afmarkaða þætti í starfsumhverfi fyrirtækja og stofnana og skoðaði þá um leið og reikningar þeirra voru endurskoðaðir. Val þeirra endurspeglar að nokkru leyti mat á því hvaða áhættuþættir þykja skipta mestu máli. Meginmarkmiðið er að auka aðhald í ríkisrekstri og styrkja og efla innra eftirlit og umhirðu starfsmanna ríkisins með eignum og fjármunum hins opinbera. Við endurskoðun ríkisreiknings fyrir árið 2002 var lögð sérstök áhersla á áhættustjórn, starfsmannastjórn og launamál, kaup á vörum og þjónustu og loks styrkveitingar. Gerð er grein fyrir niðurstöðum þessara athugana í III. kafla skýrslu um endurskoðun ríkisreiknings fyrir árið 2002. Þrátt fyrir að Ríkisendurskoðun hafi fundið ýmislegt ábótavant við athugun á þessum atriðum telur hún að forstöðumenn ríkisstofnana séu almennt meðvitaðir um mikilvægi þeirra og að þeir búi yfir vilja til að breyta verklagi sínu eða bæta það sem ekki er í fullnægjandi horfi. Eins og áður er rakið hefur tækniþróun á sviði bókhalds og bankaviðskipta leitt til þess að Ríkisendurskoðun hefur á síðustu árum lagt mjög aukna áherslu á innra eftirlit. Tveir starfsmenn stofnunarinnar starfa t.d. eingöngu við þetta verkefni. Innra eftirliti má skipta í tvo meginþætti. Hinn fyrri snýr að því umhverfi sem viðkomandi stofnun starfar í, m.a. með lögum og reglugerðum sem gilda um hana, skipulagi hennar og stjórn. Síðari þátturinn lýtur að gerð verkferla og verklýsinga. Þá eru einstakir áhættuþættir skilgreindir nánar, þeir skráðir og leitast við að bregðast við þeim með gerð ýmissa verkferla. Meginniðurstöður þeirra athugana sem Ríkisendurskoðun hefur gert á undanförnum árum á þessu sviði eru að verulega skorti á að innra eftirlit ríkisstofnana sé skjalfest, að skipulegt áhættumat hafi farið fram og að til séu skýrir verkferlar og verklýsingar. Helsta skýring þess er sú að flestar stofnanir ríkisins eru fremur litlar og því telja forstöðumenn þeirra að þeir hafi nægilega yfirsýn um alla helstu þætti starfseminnar og geri sér því grein fyrir einstökum áhættuþáttum. Að mati Ríkisendurskoðunar er þetta óviðunandi og telur hún að mikil vinna sé fram undan hjá ýmsum stofnunum við að koma þessum þætti starfseminnar í viðunandi horf. Á árinu 2002 lauk stofnunin við að skoða innra eftirlit hjá Fjársýslu ríkisins og Atvinnuleysistryggingasjóði. Þá var Landspítala – háskólasjúkrahúsi veitt aðstoð við athugun á innra eftirliti sjúkrahússins. Loks var skipulag og starfsemi innri endurskoðunar Landssíma Íslands hf. skoðað í kjölfar fjársvikamálsins sem þar kom upp á árinu. Af starfsemi stjórnsýslusviðs Ríkisendurskoðunar á árinu 2002 er það að segja að sviðið lauk við níu úttektir. Stærstu verkefnin fjölluðu um sameiningu Landspítala – háskólasjúkrahúss, árangursstjórn í ríkisrekstri, einkavæðingu fyrirtækja í eigu ríkisins, Flugmálastjórn Íslands og menntun grunnskólakennara. Þau verkefni sem ekki verða heimfærð beint undir endurskoðun sem og önnur almenn starfsemi stofnunarinnar var með hefðbundnu sniði á árinu 2003. Hér er einkum átt við eftirlit með staðfestum sjóðum og sjálfseignarstofnunum, eftirlit með reikningsskilum sókna og kirkjugarða, námskeið, endurmenntun starfsmanna og fleira. Ríkisendurskoðun er í umtalsverðum alþjóðlegum samskiptum á sínu sviði. Hún er aðili að ýmsum fjölþjóðlegum samtökum um endurskoðun auk þess sem hún hefur gott samband við systurstofnanir í nágrannaríkjunum. Samstarf á þessum vettvangi er mjög mikilvægt enda má margt læra af reynslu og þekkingu systurstofnana og alþjóðasamtaka á sviði endurskoðunar. Eins og ég gat um áðan er í skýrslunni m.a. að finna fróðlegt yfirlit yfir ýmsar kennitölur, um umsvif og árangur í störfum Ríkisendurskoðunar á síðustu árum. Í árangursmatinu er einkum leitast við að meta fjögur lykilsvið starfseminnar, þ.e. þjónustu stofnunarinnar, innri verkferla, starfsmenn og þróun og loks fjármál. Í sumum tilvikum er birtur samanburður við sambærilegar upplýsingar úr rekstri systurstofnana Ríkisendurskoðunar á Norðurlöndum. Að því er þjónustuhlutverkið varðar leitast stofnunin við að veita álit og upplýsingar sem koma jafnt stjórnvöldum sem og stofnunum og fyrirtækjum ríkisins að gagni. Í þessari viðleitni sinni tekur hún fyrst og fremst mið af þeim meginverkefnum sem henni ber að lögum að sinna. Hvernig hún rækir þjónustuhlutverk sitt er hins vegar erfitt að mæla enda hefur ekki farið fram sérstök könnun í því efni á meðal þeirra sem telja má viðskiptavini stofnunarinnar. Um innri verkferli er það að segja að Ríkisendurskoðun hefur reynt að meta árangur í því efni með því að fylgjast með fjölda áritaðra ársreikninga, endurskoðunarskýrslna, stjórnsýsluúttekta, greinargerða og annarra rita sem starfsmenn stofnunarinnar vinna. Samanburður á milli ára sýnir svo að ekki verður um villst að afköst stofnunarinnar hafa aukist verulega á síðustu þrem árum. Í starfsmannamálum leitast stofnunin við að ráða þjálfað og hæft starfsfólk sem vill vinna og þróa vinnubrögð sín. Til að mæla þennan þátt er einkum horft til menntunar starfsmanna, meðalstarfsaldurs, fjölda vinnustunda og fjölda endurmenntunartíma. Að auki er fjöldi veikindadaga notaður sem mælikvarði á starfsumhverfi og ánægju á vinnustað. Mælingar þessar hafa t.d. leitt í ljós að hlutfall starfsmanna með þriggja ára starfsreynslu eða meira hefur aukist úr 67% í 73% á síðustu þrem árum. Meðalstarfsaldur er 9,6 ár eða nokkru lægri en hann er að meðaltali hjá norrænum systurstofnunum þar sem hann er 10,9 ár. Meðalstarfsaldurinn er þó hærri hjá Ríkisendurskoðun en hjá bæði norsku og sænsku ríkisendurskoðununum. Fjöldi endurmenntunardaga var 6,7 dagar á starfsmann hjá Ríkisendurskoðun. Endurmenntunardagar hjá norrænum systurstofnunum voru á hinn bóginn að meðaltali 8,5 dagar. Fjarvistir starfsmanna Ríkisendurskoðunar vegna veikinda sem hlutfall af unnum stundum á árinu var 1,7%. Sambærilegt hlutfall norrænna systurstofnana var mun hærra eða að meðaltali 3,4%. Nánari grein er gerð fyrir þessum atriðum í skýrslunni og í sérstöku riti um stefnumið og árangursmat hjá Ríkisendurskoðun sem gefið var út á árinu 2003. Um störf stofnunarinnar á árinu 2003 að öðru leyti mun ég ekki fjölyrða heldur læt nægja að vísa til skýrslunnar sjálfrar þar sem nánari grein er gerð fyrir megindráttum starfseminnar. Að lokum vil ég fyrir hönd forsætisnefndar, herra forseti, flytja Ríkisendurskoðun og starfsmönnum hennar þakkir fyrir vel unnin störf á því ári sem hér hefur verið fjallað um.

Hæstv. forseti. Ég vil leggja áherslu á það í upphafi míns máls að ég tel Ríkisendurskoðun líkt og embætti umboðsmanns Alþingis eina af grundvallarstofnunum innan stjórnsýslunnar. Þetta er stofnun sem á að hafa eftirlit og veita framkvæmdarvaldinu aðhald og þegar á heildina er litið hefur Ríkisendurskoðun sinnt sínu hlutverki afar vel. Mig langar hins vegar að velta vöngum yfir vinnulagi stofnunarinnar og setja fram tillögur um hvað ég tel að mætti betur fara. Ég vil af því tilefni staðnæmast við skýrslu sem Ríkisendurskoðun sendi frá sér í desember árið 2003 um einkavæðingu helstu ríkisfyrirtækja árin 1998–2003. Eins og fram kemur í formála að ritinu óskaði þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs eftir því í janúar árið 2001 að Ríkisendurskoðun réðist í athugun á einkavæðingunni. Þar var sérstaklega vísað til einkavæðingarnefndar og Landssímans, einkavæðingar Landssímans, en það dróst nokkuð að ráðist yrði í rannsóknina. Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs átti m.a. fund með Ríkisendurskoðun og þá var ákveðið og fallist á að þetta rannsóknasvið yrði víðfeðmara. Hvað var að gerast á þeim tíma sem beiðnin var sett fram? Ég hef verið að skoða umræður sem fram fóru á þinginu, t.d. í marsmánuði árið 2002, eftir að beiðnin kemur fram. Þar er m.a. vakin athygli á því að Landssíminn hafði skilað yfir 20 milljörðum kr. í ríkissjóð á síðasta áratugi síðustu aldar, stofnun sem áður hugsaði fyrst og fremst um að veita landsmönnum þjónustu á hagstæðu verði væri nú orðin að fjárfestingarfyrirtæki með sæg af ráðgjöfum og sérfræðingum í peningatækni á sínum snærum. Vakin var athygli á því að Landssíminn var farinn að tapa peningum í fjárfestingarævintýrum á erlendri grundu, í einu slíku ævintýri töpuðust 400 millj. kr. Hæstv. þáverandi forsætisráðherra hafði upplýst að Landssíminn hafði tekið 5 milljarða kr. að láni til að fjárfesta fyrir og menn vildu fá skýringar á þeim fjárfestingarfyrirtækjum. Menn staðnæmdust við sölu á húsnæði Landssímans, höfuðstöðvarnar voru seldar fyrir 820 millj. kr. en síðan var greidd mánaðarleiga, 1% af söluandvirðinu, 8,2 millj. á hverjum einasta mánuði fyrir húsið sem stendur hér handan við Austurvöll. Húsið var því selt á 820 millj. en síðan voru endurgreiddar í a.m.k. tvö ár 100 millj. kr. á ári fyrir leigu af húsnæðinu. Menn voru að staðnæmast við staðreyndir af þessu tagi. Sett hafði verið fram fyrirspurn um störf einkavæðingarnefndar, hv. þm. Kristján L. Möller gerði það og hafði fengið svör við fyrirspurnum sínum. Þar kom m.a. fram að einkavæðingarnefnd, það var ekki nóg með að hún væri á launum fyrir nefndarstörf, hún réð einnig sérfræðinga úti í bæ til að ráðleggja sjálfri sér. Og hverjir skyldu þeir sérfræðingar hafa verið? Það voru sömu mennirnir og sátu í einkavæðingarnefndinni. Fram kom í svarinu að á árabilinu 1996–2001 hafði formaður í nefndinni, Hreinn Loftsson, haft 16,6 millj. kr. í tekjur, 5,7 millj. fyrir nefndarstörf og 10,9 millj. fyrir sérfræðistörf til að ráðleggja sjálfum sér. Það voru heldur lægri upphæðir hjá Jóni Sveinssyni fyrir nefndarstörf og ráðgjafarstörfin og svo voru fleiri nefndarmenn að ráðleggja sjálfum sér fyrir peninga skattborgaranna. Eins og fram kemur reyndar í skýrslu Ríkisendurskoðunar er um umtalsverðar upphæðir að ræða í tilkostnaðinn og herkostnaðinn af einkavæðingunni. Ég vil vitna, með leyfi forseta, í skýrsluna: „Á árunum 1998–2003 var í fjárlögum gert ráð fyrir 94,6 millj. kr. fjárveitingu til einkavæðingarmála. Þegar í ljós kom hvaða einkavæðingarverkefni næðu fram að ganga var bætt við 633,5 millj. kr. í aukafjárveitingum.“ Fjárheimildir hafa því alls verið 728,1 millj. kr. á þessum árum. Kostnaðurinn við einkavæðinguna. Þetta voru menn að ræða og vildu m.a. fá rannsókn á þessu sem við sum höfum kallað spillingu. Við spurðum líka í þessum ræðustól um ráðgjafana hjá Landssímanum. Hverjir ráðlögðu að selja höfuðstöðvarnar fyrir 820 millj. kr. og leigja sama hús fyrir 8,2 millj. á mánuði? Þetta eru spurningar sem voru settar fram í þessum ræðustól. Og hér er komið að mínum tillögum. Fyrst vangaveltur: Þegar skýrsla Ríkisendurskoðunar er gaumgæfð kemur í ljós að hún spyr: Hver voru markmið ríkisstjórnarinnar? Síðan spyr hún: Hafa þau markmið náð fram að ganga? Þetta er of þröngt sjónarhorn að mínu mati. Það á að sjálfsögðu að taka mið af þeirri pólitísku umræðu sem fram fer hér innan veggja og í samfélaginu almennt. Það á að taka mið af þeirri rökstuddu gagnrýni sem t.d. stjórnarandstaðan setur fram. Þetta er of þröng nálgun á viðfangsefnið. Það er ýjað að gagnrýni. Hér segir t.d. á bls. 10, með leyfi forseta: „Í yfirlýsingu stjórnvalda um sölu á Landsbankanum og Búnaðarbankanum var m.a. sagt: Við söluna verði þess gætt að ríkið fái hámarksverð fyrir eign sína í bönkunum. Þegar sala til kjölfestufjárfesta í Landsbanka og Búnaðarbanka er skoðuð virðist mega deila um hvort þetta markmið hafi náðst.“ En menn ræddu meira. Menn settu fram rökstudda gagnrýni á hendur stjórnvöldum um allt fyrirkomulagið á sölu bankanna sem var hannað sérstaklega til þess að sérstaklega Framsóknarflokkurinn næði fram markmiðum sínum. Búin var til sérstök formúla um kjölfestufjárfesta sem síðan var ráðstafað í beinum samningum við aðila á markaði, tilteknum völdum aðilum á markaði. Síðan gagnrýndu menn alla hina pólitísku umgjörð málsins, hvernig staðið var að verki. Ríkisendurskoðun bendir réttilega á að það hafi ekki verið ýkja mikill munur á verðinu á þessum tíma sem fékkst fyrir bankana og sem hefði mátt ná á markaði. Ég held hins vegar að það hefði mátt ná miklu hærra verði með því að bjóða bankana hreinlega út á markaði eins og margir hægri mennirnir og frjálshyggjumennirnir vildu. Þetta er staðreynd. En hin pólitísku markmið vógu þyngra, að tryggja pólitíska hagsmuni. Síðan hafa menn að sjálfsögðu spurt um verðið, stofnanir sem borguðu sig upp á fáeinum mánuðum, gefnar á silfurfati, og síðan búin til samræmd stefna fyrir báðar bankastofnanirnar. Ég held að mörgum hafi blöskrað þegar ríkið greiddi til baka eða færði verðið niður ári eftir að gengið var frá sölunni, reyndar í samræmi við samninga sem gerðir voru. Þá var verðið á annarri stofnuninni hækkað og þar af leiðandi hinni einnig vegna þess að pólitísku gæðingarnir þurftu að sjálfsögðu að njóta sambærilegra rétta til að gæða sér á. Þetta höfum við kallað spillingu. Þess vegna óskuðum við eftir því að Ríkisendurskoðun færi í saumana á þessum málum. Þess vegna gagnrýni ég þessa skýrslu sérstaklega fyrir - ég ætlaði að segja linku og kannski meina ég það - en ég er þó fyrst og fremst að leggja áherslu á nálgun, á hvaða forsendum byggt er á þegar ráðist er í rannsókn af þessu tagi. Þetta set ég fram í fullri vinsemd í garð stofnunar sem ég ber mjög mikla virðingu fyrir, stofnunar sem ég vil búa mjög vel að, vegna þess að ég legg áherslu á að ég tel að Ríkisendurskoðun sé ein af grundvallarstofnunum í stjórnsýslu okkar og þegar á heildina er litið hefur hún sinnt hlutverki sínu afar vel í mjög mörgum tilvikum. Ég tel þó alvarlegar brotalamir vera í starfi hennar og birtast m.a. í þeirri skýrslu sem ég hef staðnæmst við.

Hæstv. forseti. Það er full ástæða til þess að taka undir það með síðasta ræðumanni að Ríkisendurskoðun er ein af grundvallarstofnunum þjóðfélagsins og mikilvægi hennar í þjóðfélaginu verður aldrei nógsamlega undirstrikað. Ég vil nota þetta tækifæri þegar við ræðum ársskýrslu Ríkisendurskoðunar fyrir árið 2003 að þakka ríkisendurskoðanda og starfsfólki hans fyrir vel unnin störf og ágæta, góða og glögga framsetningu á starfi Ríkisendurskoðunar á því ári. Ég ætla ekki að hafa langt mál um skýrsluna. Þetta er hefðbundin ársskýrsla Ríkisendurskoðunar en í henni má þó finna ýmis nýmæli. Fjárhagsendurskoðunin tekur kannski hvað mestan tíma af starfi Ríkisendurskoðunar og er stærsti þátturinn í starfseminni en ég held líka að stjórnsýsluendurskoðanir á stofnunum hafi sýnt sig að eru mjög mikilvægar í starfsemi stofnunarinnar og mikilvægt aðhaldstæki ef svo má orða það að hafa slíkar reglubundnar endurskoðanir á ríkisstofnunum þar sem er könnuð meðferð og nýting ríkisfjár og hvort hagkvæmni og skilvirkni sé gætt í rekstri stofnana og fyrirtækja í eigu ríkisins og hvort gildandi lagafyrirmælum sé framfylgt í þessu sambandi. Ríkisendurskoðun hefur að venju gert nokkrar stjórnsýsluúttektir á þessu ári sem skýrslan fjallar um og hér er verið að fjalla um níu stjórnsýsluúttektir. Ég vil undirstrika að það er mjög mikilvægt, eins og kannski hefur komið áður fram þegar við höfum fjallað um skýrslur Ríkisendurskoðunar, að fastanefndir þingsins fjalli um þessar stjórnsýsluúttektir, fari yfir þær og allar þær ábendingar sem þar koma fram og tillögur. Þetta hefur verið gert nokkrum sinnum að fastanefndir þingsins miðað við málaflokka hverju sinni hafa fjallað um skýrslu Ríkisendurskoðunar og gert tillögur og ábendingar og komið með sínar tillögur í þingið í því efni. Það er af því góð reynsla og gagnast mjög vel og mikilvægt að hafa þann hátt á til þess að Alþingi geti sinnt eftirlitshlutverki sínu sómasamlega og veitt nauðsynlegt aðhald eins og því ber. Forsætisnefnd fjallar um efni skýrslunnar á fundi með Ríkisendurskoðun, sem er afar mikilvægt og mjög gott að fá þar yfirferð um ýmislegt sem þar kemur fram. Ég vil lýsa ánægju minni með þann þátt í starfsemi Ríkisendurskoðunar sem snýr að árangursstjórnun sem var tekin upp 1996 en tilgangur hennar var að fá ráðuneyti og stofnanir til að vinna skipulega að því að ná tilteknum markmiðum og mæla árangur starfsemi sinnar og reyna stöðugt að bæta reksturinn. Ég sé að í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram varðandi árangursstjórnunina að innleiðingin hafi gengið hægar en vonir stóðu til og að á árinu 2002 hafi aðeins helmingur stofnana gert árangursstjórnunarsamninga við ráðuneyti sitt. Væri fróðlegt að fá það upplýst á árinu 2005 hvernig því starfi miðar. Væntanlega fáum við upplýsingar um það þegar við fjöllum um skýrsluna í forsætisnefnd með ríkisendurskoðanda. Ég sé líka að það er ýmislegt athyglisvert sem fram kemur að því er varðar stefnu, skilvirkni og gæði í störfum Ríkisendurskoðunar sjálfrar. Þar hefur verið gerð úttekt og samanburður miðað við t.d. önnur lönd. Ágætt er að nefna að veikindafjarvistir starfsfólks sem hlutfall unninna stunda 2003 hjá Ríkisendurskoðun hér á landi eru miklu færri eða hlutfallið lægra en í öðrum löndum. Er það athyglisvert, og rétt að draga það fram hérna. Ég hef stundum rætt um það að mér finnist aðkeypt þjónusta hjá Ríkisendurskoðun hafa aukist. Ég er út af fyrir sig ekki að gagnrýna það. Mér skilst að endurskoðunarfyrirtæki úti á landsbyggðinni njóti góðs af því en ég sé að það er verulegur munur á kostnaði við fjárhagsendurskoðun hvort það eru starfsmenn Ríkisendurskoðunar sem hana vinna eða hvort um aðkeypta þjónustu endurskoðunarfyrirtækisins er að ræða. Á árinu 2003 var t.d. kostnaður á klukkustund við fjárhagsendurskoðun í aðkeyptri þjónustu 7.043 en ekki nema um 5 þús. hjá starfsmönnum Ríkisendurskoðunar. Þarna munar verulega, þ.e. um 2 þús. kr. á hverja klukkustund. Mér skilst að það séu um 30 millj. sem fari til þessara endurskoðunarfyrirtækja og í aðkeypta þjónustu sem er kannski ekki út af fyrir sig mikið miðað við heildarkostnað við starfsemi Ríkisendurskoðunar sem er um 330 millj. Virðulegi forseti. Ég fagna því líka sem hér er skilmerkilega getið og farið ítarlega yfir sem eru siðareglur sem Ríkisendurskoðun hefur sett sér. Það kemur hér orðrétt fram, með leyfi forseta: „Þær reglur sem hér eru birtar fela í sér það siðferðilega gildismat sem starfsmenn Ríkisendurskoðunar og aðrir þeir sem starfa í umboði hennar ættu jafnan að hafa að leiðarljósi. Reglurnar byggja á siðareglum endurskoðenda í opinbera geiranum sem Alþjóðasamtök ríkisendurskoðana, INTOSAI, samþykktu árið 1998 […] Siðareglunum er ætlað að minna starfsmenn Ríkisendurskoðunar og aðra þá sem starfa í umboði hennar á þær víðtæku og ströngu siðferðiskröfur sem gerðar eru til þeirra og stuðla þannig að því að varðveita og efla það traust og þann trúverðugleika sem stofnuninni ber að hafa.“ Hérna er svo farið yfir þessar siðareglur sem eru mjög ítarlegar. Ég vil nota þetta tækifæri hér og segja að þetta ætti að vera fordæmisgefandi fyrir aðrar ríkisstofnanir, að þær settu sér slíkar siðareglur. Ég minni í því sambandi á að ég hef flutt tillögu til þingsályktunar um siðareglur í stjórnsýslunni sem var á þá leið að ríkisstjórninni væri falið að skipa nefnd til að setja siðareglur í stjórnsýslunni. Markmiðið með setningu reglnanna hefði verið að tryggja betur aga, vönduð vinnubrögð og ábyrga meðferð fjármuna í stjórnsýslunni. Þar átti að hafa til hliðsjónar almennar reglur stjórnsýsluréttar um meðferð opinbers valds við töku stjórnvaldsákvarðana sem snerta hagsmuni, réttindi og skyldur borgaranna. Ég tel mjög mikilvægt, virðulegi forseti, að Alþingi samþykki slíka tillögu og ég minni raunar á að ég hef einnig lagt fram tillögu um það að settar yrðu siðareglur fyrir þingmenn. Ég rifja það gjarnan upp nú þegar ég sé mér til mikillar ánægju að Ríkisendurskoðun hefur formað siðareglur sínar sem fram koma í þessari skýrslu. Ég tel ástæðu til að nefna það að ég hef stundum vakið athygli á - það er nokkuð sem ég veit að hefur ekki undirtektir almennt í þessum þingsal - að mér finnst mikilvægt að þingmenn hafi góðan og greiðan aðgang að Ríkisendurskoðun. Núna er auðvitað opin sú heimild í 3. gr. að forsætisnefnd geti ýmist að eigin frumkvæði eða samkvæmt óskum þingmanna krafist skýrslna um einstök mál er falla undir starfsemi Ríkisendurskoðunar. Ég tel afar mikilvægt að þingmenn hafi greiðan aðgang að Ríkisendurskoðun og ég tel að þingmenn hafi ekki nægjanlegan vettvang innan þingsins til að sinna eftirlitshlutverki sínu. Þá er ég að tala um rannsóknarnefnd þingsins sem er heimilt samkvæmt 39. gr. stjórnarskrárinnar að stofna til. Það er fullkomlega óvirkt ákvæði vegna þess að aðeins einu sinni hefur verið stofnað til slíkrar rannsóknarnefndar þó að alveg örugglega hafi ein 50–60 þingmál gegnum áratugina gefið tilefni til að stofnað yrði til slíkra rannsóknarnefnda. Oft hefur verið á því þörf en ég held að ekki hafi verið nema ein samþykkt. Meðan aðbúnaður þingmanna er með þeim hætti er mikilvægt að þingmenn hafi greiðan aðgang að Ríkisendurskoðun. Ég veit að hún er störfum hlaðin. Ég sé ekki eftir einni einustu krónu sem fer í rekstur á starfsemi Ríkisendurskoðunar. Þarna eru tæplega 50 starfsmenn og það þarf greinilega að gera betur við starfsemina. Ég vil þá minna á að það er komið á annað ár síðan forsætisnefnd óskaði, að minni beiðni, eftir því við Ríkisendurskoðun að gerð yrði skýrsla um kaup ríkisstofnana og ráðuneyta á ráðgjöf og annarri sérfræðiþjónustu sl. fimm ár. Þetta var 25. nóvember 2003. Ég taldi mjög mikilvægt að fá þetta fram vegna þess að sérfræðiþjónusta og kostnaður við hana, bæði hjá ráðuneytum og ríkisstofnunum, hefur blásið mjög mikið út. Fleiri milljarðar fara í þetta á hverju ári og ég taldi mikilvægt að gera á þessu úttekt en enn hefur ekki komið svar við þessu frá Ríkisendurskoðun þótt þarna sé vel ár liðið. Vænti ég þess og vona að ríkisendurskoðandi heyri nú mál mitt og að skoðað verði hvort ekki sé hægt að fara að skila þessari skýrslu og niðurstöðu til Alþingis. Ég minni líka á það að 6. apríl 2004 ritaði forseti í nafni forsætisnefndar Ríkisendurskoðun bréf vegna erindis sem barst frá þingflokki Samfylkingarinnar. Í mars 2004 var þess farið á leit við Ríkisendurskoðun að hún gerði úttekt á því hvernig staðið var að undirbúningi og framkvæmdum við að koma á nýju hugbúnaðarkerfi hjá ríkinu, bæði fjárhagslega og faglega. Það fer að verða liðið ár síðan þetta var sett fram. Það er alveg ljóst af þeim umræðum sem fram hafa farið hér á Alþingi varðandi hugbúnaðarkerfið að kostnaður við að koma því á hefur farið verulega úr böndum. Ástæða er til þess að Alþingi skoði það mál og að því sé fylgt eftir af Ríkisendurskoðun með þeirri skýrslubeiðni sem við komum á framfæri í byrjun apríl á síðasta ári. Því verður að halda til haga. Geri ég það með þessari umræðu. Vonandi verður þessu starfi fylgt eftir og vonandi fáum við sem fyrst að sjá þessar skýrslur frá Ríkisendurskoðun. Ég var að tala um aðbúnað þingmanna til þess að sinna eftirlitshlutverki sínu og þess vegna er fullkomin ástæða til að minna í lokin á það frumvarp sem Guðmundur Árni Stefánsson er 1. flutningsmaður að, um breytingu á lögum um þingsköp. Þar er kveðið á um rétt alþingismanna til upplýsinga um málefni fyrirtækja sem ríkissjóður á að hálfu eða meira. Allir þingmenn þekkja hve erfiðlega það hefur gengið þegar þingmenn hafa verið að leita eftir upplýsingum hjá slíkum fyrirtækjum, t.d. Landssímanum og fleiri fyrirtækjum sem ríkið á að hálfu eða meira. Ef búið er að hlutafélagavæða það er erfitt að fá slíkar upplýsingar en það er mjög vel rökstutt í þessu frumvarpi frá hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni og fleiri þingmönnum Samfylkingarinnar hve nauðsynlegt er að breyta þingsköpum í þessa veru þannig að löggjafarsamkoman og þingmenn geti haft meira eftirlit en þeir hafa möguleika á nú um meðferð fjármuna og aðra rekstrarþætti í meðferð opinberrar stjórnsýslu. Meðan svo er ekki er auðvitað enn þýðingarmeira það mikilvæga starf sem fram fer hjá Ríkisendurskoðun. Ég vil ítreka þakkir mínar til ríkisendurskoðanda og starfsfólks hans fyrir vel unnin verk og það aðhald og eftirlit sem þessi stofnun veitir í stjórnsýslunni sem er mjög mikilvægt. Vissulega er hér um að ræða eina af grundvallarstofnunum í þjóðfélaginu sem hefur mjög mikilvægu hlutverki að gegna. Ég segi það enn og aftur að ég tel að þeim peningum sé vel varið sem treysta stöðu Ríkisendurskoðunar og búa vel að henni sem stofnun þannig að hún geti sinnt hlutverki sínu.

Herra forseti. Við ræðum hér ársskýrslu Ríkisendurskoðunar fyrir árið 2003, skýrslu sem gefin var út í apríl 2004 og við ræðum nú í janúar 2005. Maður hefur stundum velt því fyrir sér hér þegar við erum að taka fyrir svona hluti á hinu háa Alþingi hvað það líður oft langur tími frá því að svona skýrslur og úttektir koma fram þar til okkur gefst kostur á að ræða þær hér úr ræðustóli Alþingis. Auðvitað hefði verið betra fyrir okkur þingmenn ef við hefðum komist í að ræða þessa skýrslu einhvern tímann í apríl eða maí á síðasta ári. Þær upplýsingar sem hér eru t.d. um fjárhag stofnunarinnar og aðrar slíkar rekstrarupplýsingar hefðu þá reynst okkur nýrri og betri tölur og við getað eitthvað gert með þær á þeim tíma. Við gerum ansi lítið núna þegar árið 2004 er líka liðið og við erum komin fram á árið 2005. Skýrsla þessi er vel unnin og aðgengileg eins og við var að búast. Hún er yfirgripsmikil. Hún er ekki mikil að vöxtum í blaðsíðnatali eins og margar skýrslur sem við fáum hér á Alþingi en hér er tekið á mörgum þáttum í ríkisrekstrinum. Við sjáum að það er mikið starf og vaxandi hjá ríkisendurskoðanda og full ástæða til að hrósa embættinu og starfsfólki þess fyrir störfin á árinu 2003. Það kemur fram í skýrslunni að starfsmönnum fjölgaði á árinu 2003 frá árinu 2002 og skilaði það sér í meiri afköstum hjá embættinu en áður var. Alls áritaði Ríkisendurskoðun 370 ársreikninga og samdi 274 endurskoðunarskýrslur. Þetta er mun meira umfang en áður hafði verið og þess vegna er full ástæða til að velta fyrir sér hvernig stofnuninni gekk að halda sér innan fjárheimilda á árinu 2003 miðað við þetta mikla vaxandi umfang sem þarna kemur fram. Í skýrslunni kemur skýrt fram að það gengur illa hjá embættinu að reka sig innan fjárheimilda á því ári sem hér um ræðir. Hér segir í formála ríkisendurskoðanda, með leyfi forseta: „Á árabilinu 1999 til 2002 var afkoma Ríkisendurskoðunar vel innan fjárheimilda, en á árinu 2003 snerist dæmið við og var niðurstaða rekstrar á þá lund að stofnunin fór 15 millj. kr. eða 4,9% umfram fjárheimildir. Í upphafi þessa árs var gripið til margvíslegra ráðstafana til að mæta fjárhagsvanda stofnunarinnar. Við blasir að afköst hennar verða minni í ár af þessum sökum þar sem draga hefur þurft úr vinnu í sparnaðarskyni.“ Svo mörg voru þau orð ríkisendurskoðanda, fjárheimildir duga ekki fyrir því umfangi sem í gangi er og nauðsynlegt er að draga úr starfsemi Ríkisendurskoðunar til að halda sig innan ramma fjárlaga. Þarna kemur fram að stofnunin fór 15 millj. kr. umfram fjárheimildir en þegar við skoðum rekstrarreikning stofnunarinnar fyrir árið 2003 kemur í ljós að hallareksturinn á árinu er 43 millj. kr. og var 19 millj. kr. á árinu 2002. Ríkisendurskoðandi bjó þá svo vel að eiga fyrningar frá fyrri árum, á árinu 2001 hafði hagnaðurinn verið 21 millj., 19 millj. árið 2000 og 12 millj. árið 1999. Það er því augljóst að fjárveitingar til embættis ríkisendurskoðanda hafa í raun og veru ekki fylgt því umfangi sem þar er orðið og full ástæða fyrir okkur sem sitjum í fjárlaganefnd að skoða hvort við séum að sníða þessari stofnun of þröngan stakk. Það gengur ekki að mínu viti að stofnun eins og Ríkisendurskoðun sé rekin með halla. Við berjumst við hallarekstur stofnana ríkisins nánast í öllum geirum þess rekstrar sem fram fer og það gengur ekki að stofnun eins og Ríkisendurskoðun sé þannig í herkví að hún nái ekki að reka sig og skili halla sem er verulegur ef við skoðum fjárheimildir stofnunarinnar. Ég held því ekki fram að Ríkisendurskoðun sé að bruðla, heldur eins og ég sagði áðan að fjárveitingar hafi ekki vaxið með því umfangi sem lagt er á stofnunina og niðurstaðan er sú, eins og fram kemur í formála ríkisendurskoðanda, að stofnunin verður að draga úr umsvifum og er það algjörlega röng leið að mínu viti. Við verðum, alþingismenn, að skoða á hvern hátt við getum komið til móts við stofnunina þannig að ekki sé dregið úr umsvifum heldur geti hún rekið sig á sama hátt og hún gerði á árinu 2003. Væntanlega hefur verið dregið úr umsvifum á árinu 2004 en við hljótum að þurfa að bæta þar í. Hvernig t.d. drógu stjórnendur úr umsvifum? Nú er árið 2004 liðið og við í sjálfu sér vitum það ekki. 15 millj. kr. óbættur halli í upphafi árs 2004 eru t.d. tæp 10% af öllum dagvinnugreiðslum embættisins á því ári. Yfirvinna á árinu 2003 var um 6 millj. kr. og því þarf að fella niður alla yfirvinnu hjá stofnuninni í tvö og hálft ár til að spara upp í þann halla sem þarna er ef menn ætla að gera það með þeim hætti að draga úr yfirvinnu. Á fjárlögum ársins 2004 var framlag okkar til Ríkisendurskoðunar 295 millj. kr., sem er u.þ.b. 32 millj. kr. lægra en niðurstöðutala reikningsins fyrir árið 2003 og einungis um 10 millj. kr. hærri tala en var í fjárlögum ársins 2003. Skilaboð okkar til ríkisendurskoðanda eru því að spara talsvert mikið frá því sem verið hefur og það er eins og fyrr kom fram í máli mínu algjörlega röng leið að mínu viti. Kannski er rétt að spurt sé: Hvernig gekk reksturinn á árinu 2004? Hefur hallinn aukist eða hefur hann minnkað frá því sem var um áramótin 2003/2004? Ef við skoðum ársreikninginn kemur í ljós að sértekjur á fjárlögum ársins voru áætlaðar 11,4 millj. kr. en verða rúmar 39 millj. Þarna fær Ríkisendurskoðun talsvert miklu meiri fjármuni af sértekjum en áætlun fjárlaga gerði ráð fyrir og hefði það átt að hjálpa henni að vera réttu megin við strikið en það virðist ekki duga til. Er erfitt að skilja af hverju fjárlög gera ráð fyrir 11,4 millj. í sértekjur þar sem sértekjur voru miklu nær 40 millj. árið áður en þeim 11,4 sem mér sýnist að hafi verið áætlaðar þarna. Eitt atriði sem maður veltir fyrir sér er t.d. húsaleiga sem hækkar verulega frá árinu 2002–2003. Húsnæðiskostnaður stofnunarinnar fer úr 9,4 millj. í 18 millj. kr. aðallega vegna þess að verið er að greiða leigu af nýju húsnæði. Eftir sem áður eru færðar í sama reikningi, sama ársreikningi, 18 millj. kr. undir byggingarkostnað þar sem stofnunin er þá væntanlega að breyta þessu nýja húsnæði sem hún leigir og leggja til þess 18 millj. kr. en samt sem áður aukast leigugreiðslur langt umfram það sem áður var. Maður veltir því fyrir sér hvert sé í raun leigugjaldið á fermetra sem Ríkisendurskoðun borgar í þessu nýja húsnæði og hvernig standi á því að stofnunin virðist þurfa að leggja svona mikla fjármuni til endurbóta á húsnæði sem síðan er leigt dýrum dómum. Eins og áður kom fram eru ansi miklar og margvíslegar upplýsingar í þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir. Það kemur í ljós að Ríkisendurskoðun hefur lagt metnað sinn í að upplýsa almenning og fjölmiðla um það sem fram fer hjá stofnuninni. Ég held að það sé til mikilla bóta að svo sé gert og að Ríkisendurskoðun sé ekki lokað batterí sem fáir eigi aðgang að. Ég held að allar þær skýrslur og úttektir sem Ríkisendurskoðun hefur staðið fyrir og sent frá sér til fjölmiðla og þar af leiðandi til almennings hafi skilað allt annarri mynd af þeirri stofnun en margir höfðu fyrir og heimasíða stofnunarinnar er t.d. til fyrirmyndar og þar er afskaplega mikið af upplýsingum sem fólk getur sótt sér og virðast margir gera það miðað við þær heimsóknir sem sú síða fær samkvæmt þeirri skýrslu sem hér er rædd. Hér er fjallað um hugtakið áhættustjórnun. Það virðist vera að fæstar stofnanir ríkisins séu með formlegum hætti farnar að greina og skrá áhættuþætti sem geta komið í veg fyrir að þær nái settum markmiðum og einungis þriðjungur stofnana hefur t.d. flokkað hugsanlega áhættu eftir eðli hennar. Vegna þess er mjög erfitt fyrir Ríkisendurskoðun að sannreyna hvort stofnanir leiði hugann að þeim þáttum þar sem áhættan er mest. Varðandi starfsmannastjórnun þá kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að við könnun á henni og launamálum hafi athyglinni aðallega verið beint að almennum starfsmönnum. Í ljós kom að 53% stofnana fylgja einhverju kerfi við að ákvarða þeim laun eftir ábyrgð, verkefnum og reynslu. Með öðrum orðum: 47% stofnana fara þá væntanlega ekki eftir neinu kerfi við að ákvarða almennum starfsmönnum laun eftir ábyrgð, verkefnum og reynslu. Í skýrslunni segir líka að það sé hins vegar óljósara hvaða reglur gildi um viðbótarlaun þegar þau eru ákveðin og afköst og frammistaða starfsmanna virðist skipta tiltölulega litlu máli við það. Einungis rétt innan við helmingur stofnana hafi reglubundin starfsmannaviðtöl sem verður að teljast lágt hlutfall. 65% þeirra hafa hins vegar starfslýsingar í samræmi við stjórnskipulag þeirra og flestar stofnanir leggja mikla áherslu á endurmenntun. Ég held að ef við veltum fyrir okkur því sem fram kemur í þessum kafla í skýrslunni þurfi að taka á, ef það hefur ekki þegar verið gert á árinu 2004, starfsmannastjórn og launamálum hjá ríkinu með þeim hætti að þar sé um gegnsæjar og skýrar reglur að ræða. Einnig kemur fram í skýrslunni að flestir ríkisaðilar sem hafa það hlutverk að veita styrki standi vel að allri málsmeðferð vegna þeirra en stór hluti annarra stofnana virðist hins vegar ekki fylgja beinum laga- og reglugerðarheimildum fyrir styrkveitingum. Um eða innan við helmingur þessara stofnana auglýsti styrkveitingar sínar og hafði þar til gerð eyðublöð fyrir umsóknir og óskaði eftir skriflegri greinargerð um markmið verkefnis. Þá er það einungis rétt rúmlega helmingur stofnana sem metur árangur af þeim styrkveitingum sem þær standa fyrir. Ég held að það sem þarna kemur fram í skýrslu ríkisendurskoðanda sé falleinkunn á þá aðila sem veita þessa styrki eins og þarna kemur fram. Það er til lítils að veita einhverja geðþóttastyrki sem síðan er ekki fylgt eftir í hvað fóru og kannski ekki einu sinni að fylgt hafi verið einhverjum samræmdum gagnsæjum reglum um með hvaða hætti sækja ætti um þá styrki. Hv. þm. Ögmundur Jónasson fór talsvert yfir skýrslu sem gerð var á árinu 2003 varðandi einkavæðingu fyrirtækja á árunum 1998–2003. Það er tiltölulega lítill kafli í skýrslu ríkisendurskoðanda um þetta mál en hann kemst að þeirri niðurstöðu, og þar kemur kannski fram eins og oft áður kurteisi þeirra sem vinna hjá Ríkisendurskoðun gagnvart framkvæmdarvaldinu og þeir setja málin þannig fram að maður þarf oft að setja á sig gleraugu og helst önnur gleraugu til að skilja nákvæmlega hvað þeir eru að fara, en þar segir varðandi einkavæðinguna að komið hafi í ljós nokkrir hnökrar á sölu einstakra fyrirtækja. Þetta er afskaplega kurteislega orðað og menn þurfa að hafa það í huga þegar þeir fara yfir það sem kemur frá ríkisendurskoðanda. Yfirleitt er þetta svona kurteislega orðað og full ástæða til að menn rýni í hvað standi á bak við textann. Eins og fram kom þurfti Ríkisendurskoðun að spara á árinu 2004. Inntar voru af hendi rúmlega 76 þúsund vinnustundir á árinu 2003, höfðu aukist um 10 þúsund frá árinu áður. Við eigum eftir að sjá það í skýrslu ríkisendurskoðanda fyrir árið 2004, sem væntanlega verður gefin út í apríl 2005 og rædd kannski í janúar 2006, hvernig gengið hefur í þessum efnum núna. Kostnaður Ríkisendurskoðunar á klukkustund við fjárhagsendurskoðun, eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir fór yfir áðan, er á árinu 2003 rúmar 5 þús. kr. Ríkisendurskoðun kaupir út endurskoðun. Oftast held ég að það sé úti á landi þar sem stofnanir eru fjarri Reykjavík og vel getur verið að ef Ríkisendurskoðun ætti að sinna því sjálf kæmi ákveðinn kostnaður í ferðalögum, uppihaldi og dagpeningum og slíku sem ekki falla til þegar heimaendurskoðendur sjá um endurskoðunina. Þó hlýtur að vera vert fyrir okkur að velta fyrir okkur að kostnaðurinn er um 30% hærri á klukkustund í aðkeyptri vinnu og Ríkisendurskoðun keypti þjónustu fyrir 45 millj. kr. á árinu 2003. Að endingu, þar sem tími minn er á þrotum, eru í skýrslunni afskaplega margar kennitölur sem taka á rekstri stofnunarinnar eins og hann var á árinu 2003 og full ástæða til að velta fyrir sér hvernig starfsemin var og hvernig gengið hefur. Ég tel enn og aftur fulla ástæðu til að þakka ríkisendurskoðanda og starfsfólki hans fyrir vel unnin störf á þessu ári. Við þingmenn á Alþingi þurfum að standa vörð um þessa stofnun og efla þar frekar starfið frá því sem verið hefur en ekki sníða því þannig stakk með fjárveitingum að draga þurfi úr starfsemi ár frá ári.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að lýsa ánægju minni með þá skýrslu sem við ræðum hér, skýrslu Ríkisendurskoðunar um störf sín. Eins og hv. síðasti ræðumaður vil ég víkja að rekstri Ríkisendurskoðunar og stöðu hennar nú um stundir. Hér kemur réttilega fram í skýrslunni á bls. 26 að Ríkisendurskoðun fór fram úr fjárheimildum sínum á árunum 2002 og 2003 og þar af leiðandi, segir í inngangi að skýrslunni, þurfi að draga úr starfsemi. Þar segir m.a. að afrakstur af starfi Ríkisendurskoðunar hafi aldrei verið jafnmikill og á árinu 2003, en það ár fór Ríkisendurskoðun verulega fram úr fjárheimildum og boðaður var niðurskurður á síðasta ári, á árinu 2004. Við höfum hins vegar ekki upplýsingar um hvernig starfsemin á síðasta ári kom út en það má sjá hér á tölum og upplýsingum að Ríkisendurskoðun stendur vel í starfsemi sinni miðað við kostnað og samanburð við aðkeypta þjónustu varðandi þau verk sem unnin eru, mæld sem kostnaður á hverja klukkustund í unnum verkefnum. Ekki er því annað að sjá en að Ríkisendurskoðun standi nokkuð vel að störfum sínum og verklagi. En ég verð að lýsa þeirri skoðun minni, hæstv. forseti, að ég tel mjög vafasamt að við drögum úr starfsemi Ríkisendurskoðunar og lít svo á að það geti verið mjög vafasamur sparnaður sem við fáum þar fram og alls ekki víst þegar upp er staðið að það verði til nokkurs sparnaðar því Ríkisendurskoðun er sú eftirlitsstofnun sem á að geta fylgt því eftir hvernig stofnanir ríkisins leysa verkefni sín af hendi og fara með fjármuni sína og er auðvitað mjög mikilvæg sem slík og hefur að flestu leyti að því er mér virðist sinnt störfum sínum af miklum ágætum. Auðvitað er eðlilegt að stofnun eins og Ríkisendurskoðun reyni að skoða sína eigin starfsemi og beri hana saman m.a. við systurstofnanir í öðrum löndum eins og á Norðurlöndunum og reyni þannig að leggja mat á þau verk sem verið er að vinna á vegum stofnunarinnar og ekki nema gott eitt um það að segja. Hins vegar eru ekki mjög mörg ár síðan Ríkisendurskoðun var færð undir Alþingi. Það eru rétt tæp 20 ár, árið 1987. Ég tel að það hafi verið vel ráðið, en ég velti því fyrir mér með tilliti til þess hver þróunin er víða í þjóðfélagi okkar varðandi samþjöppun í rekstri, í verslunarrekstri, tryggingastarfsemi og við munum eftir olíumálinu og þeirri stöðu sem þar hefur komið upp, ég velti því satt að segja fyrir mér hvort við eigum að hugleiða það í hv. Alþingi að Samkeppnisstofnun t.d. heyri beint undir Alþingi en ekki undir ákveðið ráðuneyti. Nú þekki ég ekki alveg rökin fyrir því sem lagt var upp með á sínum tíma þegar umræðan hófst um að Ríkisendurskoðun skyldi færð undir Alþingi en það hlýtur þó að hafa verið í þeim anda að eðlilegt væri að sú stofnun sem ætti að fylgjast með fjárreiðum ríkisins og starfi stofnana þess heyrði undir Alþingi en ekki eitthvert eitt ráðuneyti. Við höfum upplifað það að umræður um störf stofnana eins og störf Samkeppnisstofnunar hafa stundum orðið með því lagi að jafnvel ráðherrum hefur ekki líkað rannsóknarferli stofnunar eins og Samkeppnisstofnunar og hafa látið frá sér fara athugasemdir um hvernig að því væri staðið. Ég held að ég muni það rétt að mönnum varð um og ó þegar Ríkisendurskoðun var m.a. að ná í bókhald hjá olíufélögunum á sínum tíma og töldu menn nokkuð harkalega fram gengið í þeim verkum. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort ekki væri eðlilegt að skoða að Samkeppnisstofnun heyrði ekki undir eitthvert ákveðið ráðuneyti heldur heyrði beint undir Alþingi. Það hefur líka komið fram að því er mér hefur fundist að ráðherrar væru allt að því að leggja línur um störf stofnana eins og Samkeppnisstofnunar og ég velti því fyrir mér hvort Samkeppnisstofnun hafi nógu mikið hlutleysi með því að heyra undir eitt ákveðið ráðuneyti. Sömu spurningar mætti e.t.v. spyrja varðandi Fjármálaeftirlitið og ég hugsa að margur Íslendingurinn spyrji sig í dag þegar litið er á tilboð viðskiptabankanna, hinna einkareknu banka, hvort menn séu í samráði við að bjóða kjör eða hvort bankarnir elti hver annan. Það eru alla vega mjög lík kjörin sem boðin eru í viðskiptabönkum hér á landi og má alveg spyrja sig að því hvort þar sé eðlilega fram sett í ljósi þess sem við höfum m.a. upplifað varðandi rannsóknina á olíufélögunum. Ég velti þessu fyrir mér og vil leggja þær vangaveltur mínar inn í umræðuna um það hvort skoða eigi stöðu Samkeppnisstofnunar og jafnvel Fjármálaeftirlitsins með það að leiðarljósi að jafnvel væri eðlilegra að slíkar stofnanir heyrðu beint undir Alþingi en ákveðið ráðuneyti. Að öðru leyti er ég mjög sáttur við þá skýrslu sem hér er til umræðu. Hún er ágætlega fram sett og ekki í allt of löngu máli og ágætlega glögg til þess að átta sig á helstu atriðum í starfsemi Ríkisendurskoðunar. Ég vil hins vegar ítreka að ég tel að við getum unnið okkur til skaða með því að draga úr fjárveitingum til Ríkisendurskoðunar og að það sé ekki til heilla að það dragi úr starfsemi hennar eins og hlýtur að hafa gerst á árinu 2004 miðað við það sem fram er sett um að draga þurfi úr starfsemi og veita aukið aðhald til þess að vinna á þeim halla sem áður hafði myndast. Það kemur líka fram í skýrslunni að afrakstur af starfi Ríkisendurskoðunar hafi aldrei verið jafnmikill og á árinu 2003. Það væri fróðlegt að fá að heyra það, ef um það er vitað, hversu mikið hafi dregið úr starfsemi stofnunarinnar á sl. ári. Hæstv. forseti. Ég held að ég hafi ekki fleiri orð um skýrsluna en tek undir margt sem fram hefur komið, m.a. orð hv. þm. Ögmundar Jónassonar þegar hann velti upp umræðunni um einkavæðingu bankanna og hvernig að því var staðið en læt nú máli mínu lokið.

Herra forseti. Starfsskýrsla Ríkisendurskoðunar fyrir árið 2003 er til umræðu og get ég í upphafi máls míns vikið að ræðum fyrri ræðumanna um hana, bæði hvað varðar það að skýrslan er býsna skýr um starfsemi stofnunarinnar, Ríkisendurskoðunar, og rekstur hennar og í örfáum atriðum um þau viðfangsefni sem hún fæst við og á hvaða grunni. Ég hef áður lagt áherslu á mikilvægi þess að stofnanir eins og Ríkisendurskoðun starfi á vegum þingsins. Afar mikilvægt er að eftirlitsstofnun eins og Ríkisendurskoðun hafi sjálfstæða stöðu gagnvart þinginu. Ég held að það hafi verið heillaspor 1987 þegar Ríkisendurskoðun var tekin undan fjármálaráðherra og færð undir þingið og það hafi verið á grundvelli mats á reynslu og stöðu, því ætlun Ríkisendurskoðunar er að vera trúnaðarstofnun og vinnustofnun fyrir þingið sérstaklega gagnvart framkvæmdarvaldinu, ekki síst á síðari árum þar sem framkvæmdarvaldið hefur að mínu viti stöðugt þrengt að þinginu, tekið sér æ meira vald og valdbeitingu gagnvart þinginu í mörgum málum. Nærtækast er t.d. þegar Þjóðhagsstofnun var lögð niður, eina stofnunin sem þingmenn og þingnefndir gátu leitað til með hlutlausum eða þinglegum hætti um atriði sem lutu að efnahagsstjórninni, fjárlagagerðinni og þess háttar. En hún var lögð niður og einu beinu möguleikar þingsins eru að fá upplýsingar hjá framkvæmdarvaldinu, fjármálaráðuneytinu, varðandi efnahagsmál og stöðu efnahagsmála við gerð fjárlaga. Flutt hefur verið tillaga og ég hef lagt það til og þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa einmitt lagt til að stofnuð verði efnahagsstofnun eða fjárlagastofa á vegum þingsins sem starfi sjálfstætt. Hér var líka minnst á aðrar stofnanir eins og Fjármálaeftirlitið og Samkeppnisstofnun og við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum flutt tillögu til þingsályktunar um að kannað verði hvort ekki sé rétt að flytja Fjármálaeftirlitið undir þingið, m.a. til þess að tryggja sjálfstæði þess og efla það, því að sú stjórnsýslulega staða sem þar er uppi, að Fjármálaeftirlitið heyrir beint undir framkvæmdarvaldið, undir viðskiptaráðherra, en sama ráðuneyti hefur verið hvað umsvifamest í að einkavæða ríkisfyrirtæki eins og t.d. bankana. Þá er ekki verulega trúverðugt að aðaleftirlitsstofnunin, Fjármálaeftirlitið, heyri undir framkvæmdarvaldið og eigi síðan að veita því aðhald og gera athugasemdir við vinnulag þeirra í framkvæmdarvaldinu ef ástæða er til. Fyrir Alþingi liggur einmitt tillaga frá okkur þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að kannað verði hvort ekki sé hægt að flytja Fjármálaeftirlitið undir Alþingi. Við höfum umboðsmann Alþingis og starf hans hefur gefist vel. Ég held þó að við verðum líka að vera mjög vakandi gagnvart Ríkisendurskoðun að hún sé stöðugt á verði að tryggja sjálfstæði sitt, því við höfum fundið það í umræðunni að framkvæmdarvaldið er mjög sterkt og sækir að óháðri stofnun á vegum þingsins eins og Ríkisendurskoðun. Umræðurnar frá því í sumar eru minnisstæðar um athugasemdir og skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga, að skýrsla sem Ríkisendurskoðun skilar til þingsins, til forsætisnefndar, en þá er framkvæmdarvaldið, fjármálaráðherra, farinn að rökræða í fjölmiðlum skýrslu sem ríkisendurskoðandi er að skila þinginu. Ég tel að bara í þeim orðaskiptum sem þar áttu sér stað hafi skinið í gegn löngun framkvæmdarvaldsins til þess að beita stofnun eins og Ríkisendurskoðun ákveðnum þvingunum, alla vega hafa áhrif á það hvers konar vinnu Ríkisendurskoðun skilaði í þingið. Það er því alveg ljóst að það er stöðugur þrýstingur af hálfu framkvæmdarvaldsins á störf stofnunar eins og Ríkisendurskoðunar. Í þessu sambandi vil ég minnast á skýrslu sem þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs bað Ríkisendurskoðun að vinna um einkavæðingu á helstu ríkisfyrirtækjum á árunum 1998–2003 og hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur einmitt gert að umtalsefni. Ég tel að sú skýrsla hafi ekki verið nægilega vel unnin. Hún er meira atburðadagatal í ferli á einkavæðingu ríkisfyrirtækja en ekki beint mat á því hvernig til hafi tekist, hvorki gagnvart þeim markmiðum sem sett voru við einkavæðinguna né verklagsreglunum. Svo er hvergi í skýrslunni um framkvæmd einkavæðingar litið á önnur sjónarmið, þau almannasjónarmið sem höfð voru í frammi í umræðum á þingi um þessi mjög svo umdeildu mál. Það er því meira farið beint í þær uppsettu verklagsreglur sem meiri hlutinn hafði sett sér og þeim fylgt í formi atburðadagatals í stað þess að leggja mat á gjörninginn sem slíkan. Þarna er t.d. um að ræða einkavæðingu bankanna þar sem vikið var gjörsamlega frá þeirri uppsettu verklagsreglu sem stjórnvöld höfðu sett sér við sölu bankanna. Vikið var frá því og við horfum til þess til viðbótar að annað eftirlit eins og Fjármálaeftirlitið, sem hefði átt að vera hinn eftirlitsaðilinn, heyrir beint undir sama ráðherra og er að framkvæma, annast og bera ábyrgð á einkavæðingunni af hálfu ríkisins eða sölu á bönkunum. Þarna er því stjórnsýslulegur veikleiki. Þó ég sé alls ekki að segja að hann hafi endilega komið niður á verkum viðkomandi aðila er þetta samt klár stjórnsýslulegur veikleiki að mínu mati að aðaleftirlitsstofnunin með sölu bankanna heyri undir sama ráðherra og fer með það. Þarna hefði því verið rík ástæða fyrir Ríkisendurskoðun að fara mjög gaumgæfilega ofan í önnur sjónarmið, almannasjónarmið, sem gætu komið til álita varðandi framkvæmd einkavæðingarinnar eins og við, m.a. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, höfum haldið fram hvort þau markmið sem sett voru við einkavæðinguna hafi náðst. Þjónustumarkmiðum eru t.d. hvergi gerð skil, hvort þau almennu þjónustumarkmið sem samfélagið gerir til slíkra stofnana hafi náðst o.s.frv. Ég vil því árétta stöðuga hvatningu til Ríkisendurskoðunar um að standa vörð um sjálfstæði sitt gegn eðlilegri ásælni framkvæmdarvaldsins - eðlilegri og líka óeðlilegri - þegar það beitir áhrifum sínum gagnvart eftirlitsstofnun eins og Ríkisendurskoðun. Þegar hér er til dæmis verið að meta greinargerð um útboð á Landsbankanum þá nálgast menn þetta að mínu viti eins og þegar köttur fer kringum heitan graut og meira haldið sig við atburðadagatalið og sagt, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun hefur skilning á þeim sjónarmiðum, sem einkum réðu því að framkvæmdanefndin beitti sér ekki fyrir því að bjóðendum væri boðið upp á kostgæfnisathugun ...“ Þegar Ríkisendurskoðun notar orðið skilning eða meira matskennd orð sem eru nú fremur notuð í persónulegu tali manna þá er þar að mínu viti nokkur veikleiki á ferð.

... hvergi hægt að skilja það sem sagt er ... í persónulegu tali manna.

Já, þetta er alveg hárrétt athugasemd hjá hv. þm. Halldóri Blöndal. Ég er ekkert að agnúast út í það að menn setji sig persónulega inn í málin, alls ekki. Hins vegar er nauðsynlegt í máli eins og þessu um einkavæðingu ríkisfyrirtækja að menn hafi skilning á því hvers vegna vikið er frá þeim reglum sem þeir höfðu áður sett sér, eins og í þessu dæmi. Það er um að gera að gleyma ekki skilningnum. Kannski hefði ríkisendurskoðandi átt að nota þessi orð víðar í skýrslunni og spyrja einmitt um skilninginn á bak við það af hverju keyrt var svona hart í þessa einkavæðingu  Ég vil líka nefna hér það litla sem kemur hér fram um einkavæðingu Íslenskra aðalverktaka. Mér finnst ríkisendurskoðandi skauta býsna létt yfir það mál sem enn þá, að ég held, stendur fyrir dómstólum, sá gjörningur. Síðast þegar ég vissi var það mál ekki útkljáð þar enn. Ég vil því bara taka undir þau orð hv. þm. Ögmundar Jónassonar að Ríkisendurskoðun beri að taka málið á víðari grunni, horfa líka á málið út frá almannaheill. Ríkisendurskoðun er líka starfsaðili stjórnarandstöðunnar. Ríkisendurskoðun er eftirlitsaðili og starfar fyrir allt þingið en vinnur ekki bara út frá forsendum meiri hlutans og þeirri ákvörðun sem tekin var, eins og skín allt of mikið í gegn í þessari skýrslu um einkavæðingu helstu ríkisfyrirtækja sem þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs óskuðu eftir að Ríkisendurskoðun gerði sérstaka úttekt á. Ég læt þetta að öðru leyti útrætt. Þó vil ég í lokin minnast á meðferð þessara skýrslna. Við höfum áður rætt á þinginu að þessar skýrslur sem Ríkisendurskoðun vinnur fyrir þingið, annaðhvort að eigin frumkvæði eða að beiðni einstakra þingnefnda, þingflokka eða einstaklinga, fái formlegri meðferð, að forsætisnefnd taki þær meira til formlegrar meðferðar og þær séu afgreiddar formlega af hálfu þingsins, að einstakar nefndir taki þær til meðferðar. Ég þekki t.d. vinnuna í fjárlaganefnd. Þar erum við búin að vera með margs konar heitstrengingar um að gefin verði út einhvers konar bókun eða fundargerð eða afgreiðsla á því að nefndin hafi farið í gegnum þær skýrslur sem lúta að störfum og verkefnum sem fjárlaganefnd hefur afskipti af. En af því hefur ekki orðið. Þær liggja því almennt óafgreiddar eins og hver annar póstur sem ekki hefur verið svarað hjá mörgum þessum þingnefndum. Ég vil hvetja forseta þingsins og forsætisnefnd til þess að beita þingnefndir og aðra þá sem um skýrsluna ættu að fjalla og skila áliti sínu, ef svo ber undir, meiri aga. Einnig tel ég að Ríkisendurskoðun eigi að skila skýrslunum til þingsins, til forsætisnefndar og að t.d. andsvör framkvæmdarvaldsins fari jafnvel í gegnum forsætisnefnd þingsins, að forsætisnefnd þingsins ákveði með hvaða hætti þær fari til umræðu en ekki að einstök ráðuneyti eða stofnanir fari í fjölmiðla og gefi umsögn um einstök atriði í þessum skýrslum, meira að segja áður en þinginu hefur verið gerð grein fyrir þeim.

Herra forseti. Það hefur verið komið víða við í þessum umræðum. Má segja að rauði þráðurinn í því sem hér hefur verið sagt sé sá að Ríkisendurskoðun hafi staðið vel að sínum málum. Það hefur verið nokkuð minnst á það að Ríkisendurskoðun var rekin með nokkrum halla á árinu 2003 og er það rétt. En síðan hefur Ríkisendurskoðun tekið á þeim málum og var rekin án halla á síðastliðnu ári sem er kjarni málsins. Það hafði auðvitað í för með sér nokkurn samdrátt á umfangi verka hennar eins og komið getur fyrir. En ég hygg að það hafi ekki komið að sök. Ég vil fyrst nefna það sem fram kom í ræðu hv. þm. Ögmundar Jónassonar að hann talar um að Ríkisendurskoðun hafi staðið vel að sínum málum en þó hafi verið alvarlegar brotalamir í hennar starfi þá byggir þetta á því að hann horfir öðruvísi til Ríkisendurskoðunar en Ríkisendurskoðun þykir eðlilegt að starfa. Erum við þá að tala um eftirlit Ríkisendurskoðunar með einkavæðingu ríkisstofnana. Úttektir Ríkisendurskoðunar á sölu fyrirtækjanna hafa verið í samræmi við þau meginmarkmið sem stefnt var að með sölunni og um þau vinnubrögð sem þar skyldi viðhafa og að því lúta athugasemdir Ríkisendurskoðunar. En svo geta einstakir þingmenn og einstakir stjórnmálaflokkar haft önnur viðmið og aðrar skoðanir á því hvernig rétt sé að meta árangur einkavæðingarinnar. Þá erum við farin að tala um pólitísk málefni en ekki hina venjulegu endurskoðun eins og hún er hugsuð og að henni staðið. En ég hygg að segja megi að Ríkisendurskoðun hafi unnið í samræmi við alþjóðlega staðla að endurskoðun sinni í þessum efnum. Það hefur verið gagnrýnt - ég tók sérstaklega eftir því hjá hv. 10. þm. Suðurk., Jóni Gunnarssyni, að hann gagnrýndi það - að þessi skýrsla skyldi ekki tekin fyrr til umræðu og var svo á honum að heyra að það hefði með einhverjum hætti staðið í vegi fyrir því að eðlilega hafi verið hægt að meta skýrsluna, draga af henni lærdóma. Ekki áttaði ég mig á því í hans máli að svo hafi verið. Það þarf þá að útskýra betur. Skýrslan kom fram í aprílmánuði og þingmenn sem lásu hana vel gátu vel áttað sig á efni hennar og umfangi og það sem hér hefur komið fram við þessar umræður hefur ekki skýrt inntak skýrslunnar neitt frekar en hún gerir sjálf. Ég átta mig því ekki alveg á því hvað hv. þingmaður átti við. Á hinn bóginn er það rétt að af sérstökum ástæðum, þar sem þingmannanefnd hélt til Japans á þeim sama tíma nú á þessu hausti sem ætlað var að umræður yrðu um skýrslu Ríkisendurskoðunar og umboðsmanns Alþingis, þá er þetta dregið fram yfir áramót og ég vænti þess að það hafi ekki komið að sök. Það má auðvitað velta því fyrir sér hvort rétt sé að ræða þessar skýrslur samtímis, skýrslu umboðsmanns og starfsskýrslu Ríkisendurskoðunar. Þeirri venju hefur verið fylgt á Alþingi. En út af fyrir sig er ekkert því til fyrirstöðu að hafa annan hátt á því og má vel taka það til athugunar. Í sambandi við það sem hér hefur verið sagt um einkavæðingu og sérstaklega kom fram hjá hv. þm. Jóni Bjarnasyni þá held ég að það sé misskilningur að ætla að Fjármálaeftirlitið eigi að hafa eftirlit með sölu á ríkisstofnunum hvort sem við erum að tala um banka eða aðrar ríkisstofnanir. Fjármálaeftirlitinu er ætlað að fylgjast með einkafyrirtækjum og sérstakri starfsemi, t.d. bankastarfsemi eða lánastarfsemi, fjárfestingarstarfsemi á frjálsum markaði. Ég get ekki séð að eðlilegt sé að slíkt eftirlit sé í höndum Alþingis frekar en Samkeppnisstofnun. Ég er ekki sammála því. Ég hygg að svo sé hvergi. Ef við horfum sérstaklega til Samkeppnisstofnunar og þeirrar gagnrýni sem hér hefur komið fram þá hygg ég að það sé nú svo að störf hennar hafi ekki verið öll svo fullkomin að ekki megi gagnrýna þá stofnun frekar en önnur mannanna verk. Er næsta auðvelt í sumum greinum að benda á að þar hefði Samkeppnisstofnun betur staðið öðruvísi að verki, eins og t.d. þegar við horfum til þess að það hefur kostað um 40 millj. kr. að komast að þeirri niðurstöðu að tryggingafélögin brutu ekki samkeppnislög. Það er nokkuð vel í látið  Það má líka velta fyrir sér, ef við tölum um samkeppnismál, hvernig í ósköpunum standi á því að ekkert skuli við því sagt að sömu aðilar eru að eignast öll fyrirtæki, t.d. á fjarskiptamarkaði, ef við horfum á útvarpsrekstur, og virðist sem allt önnur viðhorf gildi í þeim efnum þegar um fjölmiðla og ljósvakamiðla er að ræða en ýmsa aðra starfsemi eins og t.d. á sviði ferðaþjónustu eða samgangna, sem ég ekki skil. En augu manna eru nú óðum að opnast fyrir því að nauðsynlegt sé að eftirlit sé með því að hringamyndun sé ekki of mikil og menn eru smátt og smátt að átta sig á því að það á við um öll svið þjóðfélagsins og að menn geti ekki tekið eitthvert eitt svið þar út undan, eins og t.d. fjölmiðla. Menn eru svona smátt og smátt að átta sig á því. Það gengur hægt hjá sumum en þetta er nú að koma. Mér þótti í því sambandi t.d. eftirtektarvert það sem hv. 5. þm. Norðvest., Guðjón A. Kristjánsson, sagði hér, að Samkeppnisstofnun ætti að athuga hvort bankarnir væru í nánu samráði hver við annan þar sem þeir byðu mjög lík kjör. Auðvitað hljóta bankar sem önnur fyrirtæki að elta hver annan ef þeir ætla að starfa á frjálsum markaði. Spurningin er um úthald og spurningin er um getu. Það vita þeir sem hafa kynnt sér þá hluti. Á hinn bóginn hefur það alltaf verið vitað að við Íslendingar erum það fáir að á sumum sviðum hlýtur samkeppni að vera minni en æskilegt er. Þarf ég ekki að rökstyðja það. Hv. þingmaður Jón Bjarnason talaði um að skýrslur ættu að fá formlega meðferð hér í þinginu. Nú er það svo að skýrslum Ríkisendurskoðunar er dreift til þingmanna um leið og þær koma út. Þingmenn geta tekið þær upp í viðkomandi þingnefnd ef þeir svo kjósa. Þingmenn geta tekið málið upp í umræðum um störf þingsins. Þingmenn geta einnig tekið slík mál upp með fyrirspurn með þinglegum hætti og þar fram eftir götunum. Þessar skýrslur er eðlilegt að ræða við umræður um ríkisreikning eða umræður um fjárlög þannig að það eru ótal tækifæri til þess að fjalla efnislega og formlega um þessar skýrslur. Á hinn bóginn get ég ekki skilið að Alþingi eigi að afgreiða þær með samþykkt eða synjun eða einhverjum slíkum hætti. Það finnst mér óeðlilegt, enda hefur komið í ljós að ef skýrslur Ríkisendurskoðunar hafa leitt í ljós að um óeðlilega hluti hafi verið að ræða hefur það oft kostað mjög mikla athugun hér á Alþingi og miklar umræður, líka meðan Ríkisendurskoðun var á sínum tíma undir fjármálaráðuneyti. Vegna þeirra athugasemda sem hv. 2. þm. Reykv. s., Jóhanna Sigurðardóttir, gerði vil ég einungis segja það að þess er að vænta að skýrsla um aðkeypta sérfræðiþjónustu komi fljótlega. Um þá skýrslubeiðni sem laut að því hvernig staðið var að undirbúningi og uppsetningu á hugbúnaðarkerfum fyrir ríkisstofnanir er það að segja að það var ekki tímabært fyrr en nú að taka það mál til athugunar þar sem það þurfti að þróast og þroskast og menn þurftu að sjá fyrir endann á því verki. Ríkisendurskoðun mun á þessu ári taka það mál til meðferðar og skila skýrslu til Alþingis um það.

Herra forseti. Það kom mér svolítið á óvart að heyra hér seinni ræðu hv. þm. Halldórs Blöndals, hæstv. forseta. Erfitt virtist mér hæstv. forseti eiga með að taka réttmætri gagnrýni, að mínu viti, á störf Alþingis. Rétt er að spyrja hæstv. forseta hvort hann telji til bóta jafnvel að draga það að fara yfir svona skýrslur. Það kom einnig fram í máli hans að menn gætu tekið upp skýrslur Ríkisendurskoðunar hvenær sem þeir vildu á fundum Alþingis. Það er rétt varðandi skýrslur um hin einstöku mál, stjórnsýsluúttektir og slíkt, en mér er til efs að þeim sem hér stendur hefði t.d. verið leyft að setja fram einhver mál eða fyrirspurnir byggðar á ársskýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem skýrslan hefði ekki fengið formlega umfjöllun á Alþingi áður. Í skýrslunni er t.d. fjallað um innra eftirlit ríkisstofnana. Þar kemur í ljós að það er skoðun ríkisendurskoðanda að „verulega skorti á að innra eftirlit ríkisstofnana sé skjalfest, að skipulegt áhættumat hafi farið fram og að til séu skýrir verkferlar og verklýsingar“. Ríkisendurskoðandi lýsir þeirri skoðun sinni í þessari skýrslu að þetta sé ekki viðunandi. Rétt hefði verið að taka þetta upp strax þegar skýrslan var gefin út en ég hélt satt að segja, og það er kannski bara af því að ég er tiltölulega nýr þingmaður og hef ekki gert mér grein fyrir hvernig Alþingi starfar, að okkur leyfðist ekki að taka svona mál sem eru byggð á ársskýrslu Ríkisendurskoðunar upp á Alþingi án þess að skýrslan fengi fyrst formlega umfjöllun. Þætti mér vænt um ef ég væri þá leiðréttur með það.

Herra forseti. Það er ágætt að þingmaðurinn skuli átta sig á því að hann hafi setið skemur á þingi en ég og dragi af því réttar ályktanir. Sýnir nú mikla glöggskyggni. Það er annað sem þetta segir. Skýrslan lá fyrir síðasta vor. Ég sagði alls ekki að það væri markmið hjá mér að taka skýrsluna til umræðu seinna en ætlað hafði verið samkvæmt starfsáætlun. Ég skýrði áðan hvernig á því stóð og má vel snúa út úr því ef hv. þingmaður vill. Ég tók jafnframt fram að það hefði verið venja að ræða þessar skýrslur samtímis, frá ríkisendurskoðanda og umboðsmanni Alþingis. Það má auðvitað hugsa sér að hafa annan hátt á því, taka skýrslu ríkisendurskoðanda að vorinu og umboðsmanns að haustinu. Aðalatriðið er að skýrsla Ríkisendurskoðunar lá fyrir. Þeir sem áttu sæti í fjárlaganefnd höfðu hana undir höndum. Þeir gátu lesið það sem þar stóð og gert sér grein fyrir því. Það er þess vegna síður en svo að það að skýrslan var ekki rædd fyrr en í dag komi í veg fyrir að þingmenn hafi getað nýtt sér þær upplýsingar sem þar voru, og sem þar eru. Hitt getur hv. þingmaður sagt með réttu að vegna þess að ég fór til annarra landa gat ég ekki samtímis talað fyrir málinu. Ég hélt satt að segja að það hefði ekki komið að sök þótt það hefði dregist í tvo mánuði.

Herra forseti. Hv. þm. Halldór Blöndal talar hér um útúrsnúninga. Ég átta mig ekki alveg á hvernig það getur verið útúrsnúningur að lýsa þeirri skoðun að við séum seint að ræða ársskýrslu núna sem tilbúin var í apríl árið 2004. Hér komu ákveðnar skýringar á því af hverju brugðið var út af starfsáætlun Alþingis. Það er gott. Þær skýringar lágu mér ekki á lausu áður en ég fór í þetta andsvar. Hef ég ekkert við það að athuga að hæstv. forseti bregði sér af og til til útlanda. Ég held að flestir hafi gott af því að útvíkka sjóndeildarhring sinn aðeins. Það er alveg rétt sem fram kom að við, þingmenn í fjárlaganefnd, höfðum þessa skýrslu undir höndum og gátum lesið það sem í henni var og nýtt okkur það sem fram kom í henni í störfum okkar, enda var brugðist við í fjárlögum fyrir árið 2005 og fjárframlög til Ríkisendurskoðunar aukin talsvert frá því sem hafði verið á árinu 2004. Ein af þeim ástæðum er það sem fram kemur í þessari ársskýrslu. Ég saknaði þess þó að fá ekki svar við því sem ég spurði hér, og kannski af reynsluleysi mínu: Hefði ég ekki verið stoppaður af ef ég hefði ætlað að koma hér með mál sem byggt hefði beint á þessari ársskýrslu og vitnað til hennar í greinargerðum og tekið úr henni útdrætti áður en skýrslan hefði verið rædd hér formlega á Alþingi? Ef okkur þingmönnum er heimilt að nota upplýsingar sem fram koma í svona skýrslum sem á að taka formlega fyrir á Alþingi og koma fram með mál sem byggja beint á upplýsingum sem í þeim eru áður en skýrslan kemur formlega fyrir þing og er rædd hér er gott að fá að vita það. Auðvitað verða menn þá sneggri til að nota svona upplýsingar og koma með þær beint hingað inn í þingsal.

Herra forseti. Bara svona til upprifjunar, ég skýrði frá því áður en hv. þingmaður kvaddi sér hljóðs og veitti andsvar við ræðu minni hvernig á því stóð að ekki var talað fyrir málinu fyrr en nú. Getur hv. þingmaður flett því upp í þingtíðindum þegar þar að kemur ef honum svo sýnist, ef hann vill fara að athuga hver sannleikurinn sé í því efni. Það er auðvitað algjört aukaatriði. Um hitt er það að segja að þingmenn mega vitna í hvað sem þeim sýnist, prentað mál, prentað mál í ræðu með leyfi forseta. Ef þingmenn leggja fram þingmál mega þeir auðvitað vitna í prentað mál að vild. Ef fjárlaganefnd er að störfum og fyrir liggur skýrsla Ríkisendurskoðunar er einstökum fjárlaganefndarmönnum heimilt auðvitað að vitna í skýrsluna á fundum nefndarinnar og þar fram eftir götunum. Það er auðvitað heimilt líka núna eftir að málið hefur verið tekið fyrir að leggja fram fyrirspurn með þinglegum hætti um einstök atriði í skýrslunni ef hv. þingmaður óskar eftir að fá þar skýrari upplýsingar. Fyrir þessu þingi liggja ókjör af skjölum sem ekki hefur enn unnist tími til að taka fyrir með formlegum hætti, ótal þingsályktunartillögur og frumvörp frá einstökum þingmönnum. Auðvitað er heimilt að vitna í öll þessi skjöl ef þingmenn svo kjósa, hægt að spyrja um hvað því líði að málin séu tekin fyrir í umræðum hér í salnum um störf þingsins og þar fram eftir götunum. Hér á Alþingi er með engum hætti reynt að takmarka tillögufrelsi eða málfrelsi alþingismanna.