Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Eggert G.,Þorsteinsson): Herra forseti. Á stundum heyrast raddir um það, að Íslendingar eyði um of miklu fé og tíma í aðild að ýmiss konar alþjóðasamtökum. Á hinn bóginn eru allir sammála um, að seint verði of miklu fórnað til þess að fylgjast með, svo sem bezt má verða, í sambandi við að gera samgöngurnar á sjó svo fullkomnar sem kostur er, enda er þjóðin í ríkum mæli háð siglingum og hefur verið frá öndverðu. Frv. þetta fjallar um að staðfesta fyrir Íslands hönd samþykkt um Alþjóðasiglingamálastofnun, IMCO, eins og heiti hennar er skammstafað. Samþykkt þessi var gerð á ráðstefnu, er haldin var fyrir atbeina Sameinuðu þjóðanna og undirrituð í Genf 6. marz 1948. Til frekari rökstuðnings um framgang þessa máls leyfi ég mér að vísa til fskj. II, sem er bréf skipaskoðunarstjóra, dags. 27. apríl 1959, og prentað er með frv., og jafnframt til framsöguræðu hæstv. sjútvmrh. fyrir málinu hér í hv. þd. á dögunum. Sjútvn. hefur rætt málið og mælir einróma með samþykkt þess óbreytts, eins og fram er tekið á þskj. 521.



Herra forseti. Fjhn. hefur athugað þetta frv. og orðið sammála um að mæla með því, að það verði samþ. óbreytt. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 526, eru þó hin sameiginlegu meðmæli n. með frv. byggð á ákveðnum forsendum, og er í því efni vísað til álits fjhn. Nd. En þar sem svo mikið flóð þskj. berst hv. þm. í hendur þessa daga, að varla er við því að búast, að hver einstakur hafi tíma til þess að kynna sér gaumgæfilega efni hvers einstaks þskj„ tel ég rétt að vekja athygli á því helzta, sem fram kom í nál. hv. fjhn. Nd. og er samkvæmt áður sögðu forsendan fyrir þessu nál. Það hafði í fyrsta lagi verið rætt í n., hvort, eins og segir í áliti n., með leyfi hæstv, forseta, „eigi væri sjálfsagt, að aðrir aðilar, svo sem t.d. samvinnusamtökin eða verkalýðssamtökin og samtök sveitarfélaga, yrðu og slíkra réttinda aðnjótandi, ef þau vildu koma upp banka á sama hátt og kaupmannasamtökin nú. Er það skoðun nm. og þingflokkanna, sem þeir eru fulltrúar fyrir, að þau réttindi, sem með þessu frv. eru veitt Verzlunarbankanum, skuli og veitt slíkum aðilum, ef þeir óska þess við svipuð skilyrði og hér um ræðir, og þá með samþykkt líkra laga og lagt er til í þessu frv.“ Í öðru lagi hafði það verið rætt í hv. fjhn. Nd., hvort þau réttindi, sem með þessu frv. eru veitt Verzlunarbankanum h/f, mættu gilda fyrir það hlutafélag, ef í það væri látið erlent fjármagn. Kom í ljós, að slíkt hefði ekki verið ætlun forráðamanna málsins. Var það sameiginleg skoðun nm. og ríkisstj., er n. hafði samráð við, að það væri forsenda þeirra réttinda, er frv. veitir, að þau gildi aðeins um íslenzkt fjármagn. Yrði því síðar meir breyting á þessu, þannig að erlent fjármagn kæmi inn í Verzlunarbankann h/f sem hlutafé, væru þær forsendur, sem nú eru fyrir frv., brostnar og nýtt viðhorf skapað. Í þriðja lagi upplýsti hæstv. viðskmrh. það í fjhn. Nd., að hann mundi í fyrirhugaðri bankareglugerð kveða svo á, að þar sem bankinn nyti skattfrelsis, mundi honum gert að skyldu að birta reikninga sína opinberlega, eins og Verzlunarsparisjóðurinn raunar hefur jafnan gert fram til þessa, og að einn af endurskoðendum reikninga bankans yrði tilnefndur af ríkisstj. Þetta eru þær forsendur, sem þessu nál. liggja til grundvallar. Frv. þetta, ef að lögum verður, er að því leyti merk nýjung í bankalöggjöf landsins, að hér er um að ræða stofnun fyrsta íslenzka bankans, sem er alger einkabanki. Fyrir nokkrum árum var að vísu stofnaður Iðnaðarbankinn, eins og kunnugt er, þar sem einkaaðilar eiga meiri hluta hlutafjárins, en ríkissjóður á þó allt að því helming þess hlutafjár. Að mínu áliti gætu einkabankar átt mjög mikilvægu hlutverki að gegna í íslenzku þjóðfélagi. Nýlega hefur verið samþ. löggjöf hér á Alþingi, sem felur í sér afnám á þeim hömlum á fjárfestingu, sem verið hafa að undanförnu hér á landi. Það er mitt álit, að út af fyrir sig hafi þetta verið réttmæt ráðstöfun. En fyrir hinu má þó ekki loka augum, að meðan ríkisvaldið ræður öllum starfandi bönkum og stjórnum þeirra, verður það að verulegu leyti tómt mál að tala um frjálsa fjárfestingu, jafnvel þó að menn þurfi ekki að fá leyfi hins opinbera til hennar. Aðeins fyrir þá, sem eru það fjársterkir, að þeir geti lagt fram fé an þess að leita til banka, er slíkt frelsi raunverulegt. Allir aðrir verða að jafnaði að leita á náðir ríkisvaldsins eða fulltrúa þess um útvegun lánsfjár. Nú er um það skoðanamunur milli okkar, sem að þessu áliti stöndum, í hve ríkum mæli hið opinbera skuli hafa eftirlit með og íhlutun um fjárfestingu og rekstur einkaaðila. Skal því sú hlið málsins ekki rædd hér, hver sé hin æskilegasta skipan þeirra mála. En eitt er að vera þeirrar skoðunar, að meira eða minna víðtæk opinber íhlutun um framkvæmdir og rekstur einkafyrirtækja sé nauðsynleg, annað að vera þeirrar skoðunar, að vald ríkisstj. yfir fjármagni landsmanna og ráðstöfun þess skuli vera svo algert sem verða hlýtur, ef allar lánastofnanir í landinu lúta henni. Um það mun samkomulag í báðum hv. fjhn. Alþingis, að nokkur dreifing valdsins í þessu efni sé æskileg, enda hlytu þeir, sem væru annarrar skoðunar í því efni, þá einnig að vera andvígir starfsemi allra lánastofnana, sem lúta ekki beinni stjórn ríkisvaldsins, svo sem sparisjóða, innlánsdeilda kaupfélaga o.s.frv. Efling einkabanka hér á landi, hvort sem þeir eru reknir í þágu einstakrar atvinnugreinar, svo sem banki sá, er nú á að stofna, eða t.d. af samtökum þeim, sem áður hefur verið minnzt á, svo sem samvinnufélögum, verkalýðsfélögum eða samtökum sveitarstjórna, er trygging fyrir því, að framkvæmdir eða rekstur, sem á lánsfé þarf að halda, geti þrifizt, enda þótt ekki finni náð fyrir augum þeirra fulltrúa ríkisvaldsins, sem skipa stjórnir ríkisbankanna hverju sinni. Ég tel þetta hagkvæmt bæði frá þjóðhagslegu sjónarmiði og einnig öfluga stoð lýðræðis í fjármálum. Enda þótt ekki hafi verið önnur leið fær að þessu sinni en sú að stofna þennan banka með sérstakri löggjöf, er það persónuleg skoðun mín, og mæli ég þar ekki í umboði hv. meðnm. minna, að vinna beri að því, að hið fyrsta verði sett almenn löggjöf um einkabanka, skilyrði fyrir stofnun þeirra, starfsreglur, réttindi og skyldur, þannig að allir, er fullnægi settum skilyrðum fyrir rekstri banka, megi gera ráð fyrir því, að þeir fái leyfi til þess að reka þá starfsemi. Auðvitað liggur ekki í þessu, að æskilegt sé, að bönkum hér á landi fjölgi ótakmarkað, það yrði auðvitað að setja skorður við því með ákvæðum um lágmarksupphæð stofnfjár banka og öðru slíku í væntanlegri löggjöf. En um setningu slíkrar löggjafar verður auðvitað ekki að ræða, fyrr en nauðsynlegum undirbúningi undir hana er lokið, þannig að slíkt kemur ekki til meðferðar á þingi því, sem nú situr.



Herra forseti. Fjhn. hefur ekki orðið sammála um afstöðu til þessa frv. Fjórir nm. standa að nál. því, sem birt er á þskj. 527, en einn nm., hv. 1. þm. Norðurl. e. (KK), hefur lýst sig andvígan frv. og lagt fram sérstakt nál. Það er skoðun þeirra nm., sem að áliti meiri hl. standa, að sú breyt., sem gerð er á lögum um Búnaðarbanka Íslands með stjórnarfrv. þessu, sé eðlileg og til þess fallin að styrkja aðstöðu bankans og koma eðlilegri skipan en nú er á stjórn hans. Við 1. umr. þessa máls rakti hæstv. landbrh. málsástæður þær, sem fyrir því liggja, að ríkisstj. hefur flutt frv. þetta, og sé ég ekki ástæðu til þess að endurtaka þær röksemdir. Það sýnist augljóst mál, að eðlilegt sé, að bankaráð Búnaðarbankans sé skipað svo sem bankaráð annarra ríkisbanka, þannig, að það sé allt kosið af Alþingi með hlutfallskosningu. Með þessu frv. er auk þessarar skipulagsbreytingar á yfirstjórn bankans lagt til að veita heimild til að fjölga bankastjórum. Það er till. n., að þessi heimild til fjölgunar bankastjóra sé takmörkuð við tvo, og telja þrír nm., sem að meirihlutaálitinu standa, að sú breyting sé eðlileg. Hins vegar telur einn af nm., hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ), ekki eðlilegt, að bankastjórum sé fjölgað, og hefur hann skrifað undir nál. með þeim fyrirvara, svo sem um getur í nál. Það var skýrt af hæstv. landbrh, við 1. umr. málsins, að það væri skoðun ríkisstj., að eðlilegt væri að heimila slíka fjölgun bankastjóra sem hér er um að ræða, og getur það naumast talizt óeðlilegt. Miðað við þá bankastjóratölu, sem er í öðrum ríkisbönkum, og miðað við þá umfangsmiklu starfsemi, sem Búnaðarbankinn hefur með höndum, virðist eðlilegt, að þessi heimild sé fyrir hendi, og kemur þar svo að sjálfsögðu til kasta hins nýkjörna bankaráðs og þess ráðherra, sem fer með yfirstjórn bankans, að ákveða um það, hvort slík heimild verður notuð eða ekki, og verður það þá að sjálfsögðu metið eftir því, sem þessir aðilar telja að bankanum henti. Ég sé ekki ástæðu til á þessu stigi málsins að orðlengja frekar um málið, en það er till. umrædds meiri hl. fjhn., að frv. verði samþ. með þeirri breyt., sem birt er í nál., en sú breyt. er þess eðlis efnislega, að í stað þess, að fjölgun bankastjóra var ekki bundin í frvgr., eins og hún liggur fyrir, er lagt til, að þau takmörk verði á sett, að bankastjórar megi ekki vera fleiri en tveir. Þá hefur n. enn fremur þótt eðlilegt að gera þá breyt. á niðurlagi 1. gr., sem er um eftirlaun, að um það gildi sömu reglur og eftirlaun bankastjóra við Landsbankann, þar eð laun bankastjóra eru miðuð við laun bankastjóra Landsbankans, og er því eðlilegt, að um eftirlaun gildi sama regla, enda eru þau eftirlaunaákvæði, sem í frumvarpsgreininni felast upphaflega, úrelt og því eðlilegra, að þessi háttur sé á hafður. Það er því, herra forseti, till. meiri hl. n., að frv. verði samþ. með þeirri breyt., sem birt er í nál. meiri hl. á þskj. 527.



Herra forseti. Um leið og ég skírskota til nál. míns á þskj. 530, vil ég fara nokkrum orðum um frv. og afstöðu mína. Aðalefni frv. er, eins og kemur fram í aths., sem því fylgja, og hv. frsm. meiri hl. (MJ) lýsti líka, í fyrsta lagi að fjölga bankaráðsmönnum úr 3 í 5 og í öðru lagi að fjölga bankastjórum Búnaðarbankans. Ástæðurnar til þessara breytinga eru taldar vera þær að styrkja aðstöðu bankans og skipa honum svipaða stjórn að mannatölu og öðrum ríkisbönkum. Þetta lítur í fljótu bragði mjög eðlilega út. En ef skoðað er ofan í kjölinn og sá kunnugleiki notaður, sem allir hv. þm. þessarar d. hljóta nú að hafa, þá er tilgangurinn undir niðri sá að fjölga bankaráðsmönnunum til þess, að stjórnarflokkarnir, sem nú fara með völdin í landinu og vilja gjarnan auka þau, fái meiri hluta í bankaráðinu. Og fjölgun bankastjóra er einnig til þess, að sömu flokkar geti fengið þar sæti fyrir sína fulltrúa. Samkvæmt frv. var ekki tekið fram, hvað bankastjórarnir mættu verða margir. Nú er komin fram brtt. frá meiri hl. - og stjórnarflokkunum þar með - um það, að ekki megi fjölga þeim nema í tvo. Ef maður athugar nú, hvort þetta muni verða til þess að styrkja aðstöðu bankans, að stjórnarflokkarnir fái þar meiri hluta og fái þar tvo bankastjóra, þá virðist svo, að það hefði verið hægt fyrir stjórnarflokkana að styrkja aðstöðu bankans á annan hátt. Hæstv. landbrh. orðaði þetta eitthvað á þá leið, að með því að fjölga bankaráðsmönnunum væri tryggð samúð með bankanum frá öllum flokkum þings. En það er ekki í raun og veru það, sem vantað hefur, að flokkarnir ættu fulltrúa í bankaráðinu, til þess að Alþingi sýndi Búnaðarbankanum umönnun. Við framsóknarmenn höfum hvað eftir annað flutt till. um það að létta skuldabyrðar bankans á þann hátt, sem hefur verið gert að undanförnu og má telja að hafi verið regla síðan bankinn var stofnaður. Ef nú Sjálfstfl. hefði viljað styðja þessar till. okkar, vantaði sannarlega ekki stuðning á Alþingi. Við fluttum hér í þessari hv. d. snemma í vetur frv. um, að ríkissjóður yfirtæki þær skuldir bankans, sem hvíla nú þyngst á honum. Þetta frv. hefur legið óafgreitt hjá fjhn. d., vitanlega af því, að stjórnarflokkarnir hafa stutt að því, að það kæmi ekki fram, og hinn ágæti formaður n., hinn velviljaði og ágæti maður, 11. þm. Reykv. (ÓB), hefur setið á þessu frv. fyrir stjórnarflokkana, og sýnir það út af fyrir sig, hvað ríkt þeim er í hug að veita bankanum stuðning. Framsóknarmennirnir í fjvn. fluttu í vetur till. sama efnis. Sú till. var felld. Það þarf þess vegna ekki fjölgun í bankaráði Búnaðarbankans til þess, að Alþ. veiti bankanum stuðning. Það þarf hugarfarsbreytingu. En hvort hugarfarsbreytingin kemur með fjölgun í bankaráði, það er ósannað mál, en ég fyrir mitt leyti hef ekki mikla trú á því út af fyrir sig. Það er talið af sömu ástæðu, að fjölga eigi bankastjórum. Ég sé á brtt., sem meiri hl. hefur flutt, að fjölgun bankastjóranna á þó ekki að vera nema upp í tvo. Ég, sem tel, að ekki þyrfti að fjölga bankastjórunum, tel þetta auðvitað til bóta. En hins vegar sé ég í gegnum það tilgang stjórnarflokkanna, að þeir láta sér nægja að koma sínum manninum hvor í þessar stöður. Og það var þá auðvitað ekki, að því er þetta snertir, sú ástæðan að skipa bankanum stjórn eins og hinum bönkunum, sem hafa 3 bankastjóra. Þetta virðist vera full sönnun fyrir því, að það, sem fyrir stjórnarflokkunum vakir, er að fá stóla handa sínum mönnum, en ekki hitt, að koma bankanum undir stjórn þriggja bankastjóra, eins og hinir bankarnir hafa. Ég held fyrir mitt leyti, að það sé ástæðulaust að fjölga bankaráðsmönnum upp í 5 til þess að hafa þá eins marga og í Landsbankanum og Útvegsbankanum og enn síður ástæða til þess þó að fjölga bankastjórunum. Ég tel mjög vafasamt í raun og veru, að þrír bankastjórar vinni miklu betur fyrir bankann en færri, og ég tel, að fjárhagslega mundi það vera sparnaður fyrir Búnaðarbankann að hafa áfram einn bankastjóra. Mér er tjáð, að bankastjórar telji það ekki skyldu sína að ganga að bókhaldsstörfum, eins og t.d. fulltrúar gera, og þess vegna hygg ég, að það fyrirkomulag sé betra, sem í Búnaðarbankanum er, að bankastjórinn hafi fulltrúa á bak við sig. Bæði vinna þeir fyrir lægri laun en bankastjóri, og einnig er það, að þeir ganga meira að bókhaldsverkum en bankastjórar. Þar að auki tel ég, að Búnaðarbankinn sé ekki fullkomlega sambærilegur við hina bankana. Verkefni hans eru töluvert á aðra leið en viðskiptabanka Landsbankans og Útvegsbankans. Hann hefur ekki verzlun gjaldeyris með höndum, og hann starfar í stofnlánadeildum, sem hafa ákveðnar reglur, sem unnið er eftir og útheimtar því minni bankastjóraforstöðu daglega. Einnig er á það að líta, að því er bankaráðið snertir: Þurftu stjórnarflokkarnir á því að halda til þess að ná meiri hluta að fá lögunum breytt? Jú, þeir þurftu þess með, af því að þeim var svo brátt að ná í þann meiri hluta, að þeir töldu, að þeir yrðu að fá hann fyrir næstu áramót, fá hann strax, til þess að geta tekið þarna sæti fyrir sína fulltrúa þá mánuði, sem eftir eru af þessu ári. Af því að þeim var svo brátt, þurftu þeir þessa löggjöf, en um næstu áramót er útrunnið kjörtímabil formanns bankaráðsins, og þá gátu þeir eðlilega látið ráðh. sinn skipa mann úr sínum flokki og þannig fengið meiri hl. Hvernig sem á þetta er litið, er það þess vegna frá mínu sjónarmiði óþarfi, sem hér er verið að gera. Það fyrirkomulag hefur verið haft á kosningu til bankaráðsins, að tveir mennirnir eða meiri hl. bankaráðsins hefur verið kosinn af landbn. Alþingis. Þetta hefur vafalaust verið gert vegna þess, að Búnaðarbankinn er í raun og veru stéttarbanki. Hann er í raun og veru banki bændastéttarinnar, þó að ríkið annist rekstur hans og beri ábyrgðina. Hv. 11. þm. Reykv. sagði áðan um Verzlunarbankann, að hann yrði einkabanki. Hann sagði það um Iðnaðarbankann, sem rétt var, að hann væri blandaður, hann væri ekki fullkomlega einkabanki vegna þátttöku ríkisins að því er stofnfé hans snertir. En þessi banki, Iðnaðarbankinn, er samt óháður ríkinu um stjórnarkjör, að ég held. Er það ekki rétt?  „2. efnismgr. till. orðist svo: Sameinað Alþ. kýs fjóra bankaráðsmenn hlutbundinni kosningu til 4 ára í senn og jafnmarga varamenn á sama hátt til sama tíma, einn fyrir hvern aðalmann. Stjórn Stéttarsambands bænda kýs fimmta bankaráðsmanninn, einnig til 4 ára, og varamann hans til sama tíma. Varamenn taka sæti í bankaráðinu í forföllum aðalmanna. Ráðh. skipar formann og varaformann bankaráðs úr hópi kjörinna aðalmanna eða varamanna, til 4 ára í senn.“ Með þessari till. er stjórn bændasamtakanna í landinu, stéttarsambands þeirra, gefið vald til þess að velja fulltrúa í bankaráðið. Þannig fær bændastéttin þar beinan fulltrúa, ef þessi till. verður samþ. og frv. verður að lögum. Mér finnst alveg nægilegt fyrir þingflokkana að kjósa fjóra hlutbundinni kosningu og mjög sennilegt, að hér í þessari hv. d. og á Alþ. yfirleitt séu svo margir menn bændavinir og í raun og veru að meira eða minna leyti fulltrúar bænda í þinginu, að þeir vilji styðja þessa till. og tryggja þannig kjósendum sínum þennan eðlilega rétt til þess að hafa mann í bankaráði þessa banka, sem verður að teljast að verulegu leyti stéttarbanki, þó að ríkið annist hann og ábyrgist hann af þeim ástæðum, að bændastéttin, sem er dreifð um allt landið, á mjög örðugt með það að standa um slíkan banka á sama hátt og þéttbýlið getur staðið um þá banka, sem stéttarsamtök þess setja á stofn. Ég veit það, að t.d. hv. 6. þm. Norðurl. e. mun telja sig fulltrúa bænda að nokkru leyti og nægilega mikinn fulltrúa þeirra til þess að telja sanngjarnt, að þeir hafi þarna sinn fulltrúa til að gæta réttar síns og koma fram með kunnugleika þeim sjónarmiðum, sem þurfa þar að vaka á hverjum tíma frá hendi stéttar þeirrar, sem bankinn á að starfa fyrir. Ég vænti þess vegna, að þessi till. verði samþykkt um leið og aðaltill. eða inn í aðaltill. Um aðaltill. vil ég segja það sérstaklega, að ég tel til mikilla bóta, að breytt hefur verið síðustu grein 1. gr. frv., að gerð hefur verið brtt. við hana um eftirlaun bankastjórans eða bankastjóranna væntanlega nú, því að þau ákvæði, sem þar voru, má telja að hafi verið úrelt, þó að ég búist við því, að ekki komi að sök, vegna þess að það hefði þótt sjálfsagt að bæta úr í framkvæmd og þess vegna hefði ekki þurft að breyta l. vegna þeirra ákvæða. En hins vegar er gott, að þingmeirihl. hefur tekið þessa breyt. upp, og ég er henni samþykkur. Ég var að líta yfir frv. áðan í sæti mínu, og þá uppgötvaði ég það, að í raun og veru væri rétt af mér að flytja aðra brtt., en ég mun þá gera það við 3. umr. Það er lítil brtt., en hún er um það, að inn í bráðabirgðaákvæðið komi viðbót á þá leið, að kjörtími bankaráðsmanna, sem væntanlega verða kosnir á þessu þingi, og fimmti maðurinn fljótt af Stéttarsambandinu, hefjist ekki fyrr en um næstu áramót. Að vísu sé ég þá, að það getur farið eftir því, hvort menn vilja fallast á þá till., hvort ég hef rétt fyrir mér í því, að frv. sé flutt með þeim hætti og í því formi, sem það er, miðað við það, að stjórnarflokkarnir fái strax meiri hl. Ef till. verður samþ., geta þeir sannað það, að ég hafi þar verið með rangar getsakir. En ég er fús til þess að þola það að hafa haft rangt fyrir mér í þessu, ef með því er hægt að bæta frv. lítils háttar. Að öðru leyti vil ég taka það skýrt fram, að ég er andvígur þessu frv, í heild, þó að ég flytji við það breytingartillögur í einstökum atriðum.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð út af ummælum hv. frsm. minni hl. nefndarinnar. Í nál. hv. minni hl., sem er, eins og hv. nm. er von og vísa, sums staðar með dálítið skáldlegum blæ, er að finna ýmis atriði, sem væri fróðlegt að taka til nánari athugunar, en ég skal aðeins staðnæmast við örfá í grg. og ræðu hans. Ég held, að það sé alveg ástæðulaust fyrir okkur hv. 1. þm. Norðurl. e. (KK) að vera með nokkra vafninga um það, hvers eðlis þessi breyt. hér er og hvers eðlis jafnframt till. hv. minni hl. fjhn. er. Það er vitanlega alveg rétt, að hæstv. ríkisstj. telur ekki viðunandi þá skipan, sem nú er á bankaráði Búnaðarbankans, og hæstv. landbrh. vék að því í frumræðu sinni við 1. umr., að það hefðu gerzt ýmis atvik, sem staðfestu það, að slík skipan væri óhæf. Það kemur dálítið einkennilega út, þegar hv. framsóknarmenn nú telja það sjálfsagðan og eðlilegan hlut, að einn flokkur hafi hreinan meiri hluta í bankaráði eins bankans, því að ég man ekki betur en það hafi verið fært fram sem meginástæða fyrir þeim víðtæku breytingum, sem vinstri stjórnin gerði á bankakerfinu, að það væri alger óhæfa, að einn flokkur hefði jafnmikil áhrif og þar væru í þann tíð, og var þá vitanlega átt við þau áhrif, sem Sjálfstfl. hafði þá í ýmsum bönkum, að talið var, og áhrif, sem til voru komin beinlínis fyrir áhrif löggjafar, sem Framsfl. á sínum tíma hafði staðið að, en sjálfstæðismenn ekki sjálfir gert neitt til þess nema fylgja ákvæðum þeirrar löggjafar. Ég skal taka undir þá skoðun, sem þá kom fram, að það sé ekki heppilegt, að einn flokkur hafi meiri hluta í bankaráði eins banka, úr því að bankaráð ríkisbankanna á annað borð eru kosin pólitískri kosningu, nema því aðeins að þannig standi sakir, að viðkomandi flokkur hafi meirihlutafylgi á Alþ., þá horfir málið allt öðruvísi við. Það er vafalaust kunnugt hv. 1. þm. Norðurl. e., hvernig stóð á því, að bankaráði Búnaðarbankans var ekki breytt um leið og bankaráðum annarra banka, en það byggðist einfaldlega á því, sem upplýst hefur verið af samstarfsmönnum Framsfl., að þeir hafa ekki verið viðmælanlegir að breyta því bankaráði, af því að þeir höfðu þar tryggðan meiri hluta. því er haldið fram, að það sýni bráðræði hæstv. ríkisstj. og jafnvel beri vott um, að hún telji sig ekki fasta í sessi, að hún skuli ekki bíða til næstu áramóta með að fá meiri hluta í bankaráði. Ég geri ráð fyrir því, að eftir þeirri skipan, sem nú gildir, mundi Sjálfstfl. um næstu áramót geta fengið hreinan meiri hluta í bankaráði Búnaðarbankans. En þetta frv. sýnir einmitt, að Sjálfstfl. sem slíkur og hann fyrir sitt leyti stefnir ekki að því marki. Hann telur sjálfsagt og eðlilegt, eins og ríkisstj. hér leggur til, að þeirri skipan verði komið á bankaráð þessa banka, að áhrif flokka innan bankaráðsins verði í samræmi við það fylgi, sem þeir á hverjum tíma hafa á Alþ., og er þá um leið fyrir það girt, eins og nú standa sakir, að Sjálfstfl. gæti fengið meiri hluta í þessu bankaráði, enda þótt hann vel hugsanlega gæti fengið þann meiri hluta um næstu áramót, ef löggjöfin væri óbreytt. Það er því beinlínis vegna þess, að það er skoðun ríkisstj. og það er skoðun meiri hl. fjhn., að rétt sé sú stefna, að það eigi að koma sömu yfirstjórn á þennan ríkisbanka og aðra ríkisbanka í landinu, að þetta frv. er flutt, sem við í meiri hl. n. teljum rétt og eðlilegt að styðja. Hv. 1. þm. Norðurl. e. sagði, að það væri einkennilegt, að það væri talað um, að bankinn nyti ekki nægilegs trausts á Alþ., ef bankaráðið væri skipað eins og það er nú. Ég held, að það liggi fullkomlega í augum uppi, að það séu meiri líkur til þess, að stofnun, hvort sem það er Búnaðarbankinn eða aðrar stofnanir, eigi auknum stuðningi að fagna innan þings eftir því sem fulltrúar fleiri flokka fá þar aðild að. Þetta held ég liggi í augum uppi. Ég ætla ekki að fara út í að ræða sérstaklega um fjármál Búnaðarbankans og hina sérstöku umhyggju Framsfl. fyrir bankanum. Það eru áreiðanlega skiptar skoðanir um það, hversu happasæl sú umhyggja hafi verið, en við getum látið það í þessu sambandi liggja milli hluta. Það er talað um, að það sé óeðlilegt, að bankastjórar séu fleiri en einn, vegna þess að bankinn starfi í deildum og hafi ekki gjaldeyrissölu, og þar af leiðandi sé verksvið hans harla lítið. Nú má það öllum hv. þm. vera kunnugt, að Búnaðarbankinn hefur stóra sparisjóðsdeild, og að sjálfsögðu er starf hans á miklu víðari grundvelli en á vettvangi hinna föstu sjóða bankans, og það er eitt út af fyrir sig, sem ber ekki að telja sem neina frambúðarskipan, að Búnaðarbankinn fái ekki rétt til þess að verzla með gjaldeyri. Því er haldið fram, að það sé eðlilegt, að bændastéttin, eins og það er orðað, hafi aðild að Búnaðarbankanum, og þá vitnað til Verzlunarbankans og Iðnaðarbankans. Nú er það vitanlega ekki sambærilegt um þessa banka. Verzlunarbankinn er banki, sem fær ekki einn eyri af opinberu fé, og allt fé hans er lagt til af hluthöfum bankans og bankinn hefur ekki einu sinni ríkisábyrgð, þannig að það væri auðvitað fráleitt með öllu, að ríkið hefði aðild að þeim banka. Í Iðnaðarbankanum hefur ríkið ekki önnur og meiri áhrif en þau, sem leiðir af hlutafjáreign ríkisins í bankanum, og er það einnig að sjálfsögðu með eðlilegum hætti, að hluthafar í þeim banka ráði að sínu leyti, svo sem hlutabréf þeirra og hlutafé heimilar lögum samkvæmt. Um Búnaðarbankann vita allir, að Búnaðarbankinn er alger ríkisbanki, og það þótti eðlilegt af hálfu vinstri stjórnarinnar að breyta t.d. Útvegsbankanum, sem var hlutafélag, í ríkisbanka, til þess að ríkið næði öllum tökum í þeim banka. Og það verður ekki séð, að það sé ástæða til þess að útiloka áhrif útgerðarmanna úr Útvegsbankanum, sem upphaflega er hugsaður, eins og nafnið ber með sér, sem banki útgerðarinnar, en eiga að hafa sérstaka aðild stéttarsamtaka bænda að Búnaðarbankanum, þegar ríkið á bankann að öllu leyti, hefur lagt fram allt það fé, sem bankinn hefur yfir að ráða, og það hefur, að því er mér hefur skilizt, alla tíð verið talið eðlilegt, að þessi banki væri alger ríkisbanki. Það felur því ekki í sér á neinn minnsta máta neina andstöðu gegn áhrifum bændastéttarinnar eða sýnir óvilja í þá átt, að bankinn eigi að vera í þjónustu hennar, að menn skuli ekki vilja telja eðlilega þá skipan, sem nú er, að landbúnaðarnefndir Alþingis kjósi bankaráðsmenn, né heldur eðlilega þá till., sem flutt er nú af hv. minni hl. fjhn., að Stéttarsamband bænda eigi að tilnefna einn mann í bankaráð Búnaðarbankans. Slík skipan væri í fyllsta máta óeðlileg. Hv. frsm. sagðist vænta þess, að svo margir fulltrúar bænda væru í þingi, að þeir mættu samþ. þessa tillögu. Ég ætla að vænta þess á móti, einmitt vegna þess, hve margir fulltrúar bænda eru hér í þingi, að Alþingi sé fullkomlega treystandi til þess að kjósa bankaráð þessa banka og velja í það menn, sem eru velviljaðir bændastéttinni og munu sjá um að gæta hagsmuna hennar jafnvel og þó að sett væri ákvæði hér inn í lögin, að Stéttarsamband bænda ætti að tilnefna einn mann af fimm. Kem ég þá að því atriðinu, sem ég minntist á í upphafi máls míns, að á sama hátt og ég segi það ákveðið, að ástæðan til þessara breytinga er m.a. sú, að það er talið óeðlilegt, að bankaráð þessa banka, eins og annarra ríkisbanka, sé ekki skipað þannig, að ekki komi beinlínis til árekstra við ríkisstj. á hverjum tíma, heldur séu bankaráðin í samræmi við það vald, sem hverju sinni er ráðandi á Alþ., á sama hátt ætti þá vitanlega hv. 1. þm. Norðurl. e. að sýna þá hreinskilni að játa það, að vitanlega liggur ekki að baki tillögu hans nokkur skapaður hlutur annar en að tryggja, að Framsfl. geti áfram haft tvo menn í bankaráði. Það liggur svo í augum uppi, að ég býst ekki við, að neinn gangi neinar grafgötur um það, né heldur að flm. till. ætlist til þess, að menn líti á hana öðrum augum í alvöru, og er þá að sjálfsögðu komin sú óeðlilega skipan, þó að hún að vísu sé ekki eins mikil og nú er, en sú óeðlilega skipan, að bankaráð þetta sé í algeru ósamræmi við skipun Alþingis á hverjum tíma. Og þar sem þetta er að öllu leyti ríkisbanki, verðum við að telja það fullkomlega eðlilegt, eins og er um alla aðra ríkisbanka, að bankaráð þeirra séu skipuð á þann hátt, að það komi ekki til beinna árekstra við ríkisstj., sem er á hverjum tíma, hvort sem það er núv. ríkisstj. eða önnur ríkisstj., því að ef bankaráðin eru skipuð á þann veg, sem hér er lagt til, þannig að þau séu í samræmi við fylgi flokkanna á Alþ., eru mjög litlar líkur til þess, hvernig sem ríkisstj. yrði samsett, að það mundi ekki leiða til þess, að hún hefði stuðning bankaráða ríkisbankanna hverju sinni. Ég skal svo, herra forseti, ekki eyða fleiri orðum um þetta mál. Þetta er einföld breyting, sem hér er um að ræða, svo sem bent hefur verið á. Það eru skiptar skoðanir um þetta, eins og vænta hefði mátt. Það er mannlegt vafalaust, að flokkur eins og Framsfl. haldi í þau óeðlilegu forréttindi, sem hann hefur í sambandi við yfirstjórn þessa banka, og skal ég ekkert lá honum það út af fyrir sig eða talsmönnum þess flokks hér. En ég hygg, að það muni þó, enda sýnir nál. meiri hl. það, vera mikið meirihlutafylgi fyrir því hér í Alþ., og raunar er það fylgi innan Framsfl. einnig, að þessi skipan mála sé óeðlileg og sá háttur, sem hér er tekinn upp með yfirstjórn bankans, sé á allan hátt eðlilegri og meira í samræmi við hagsmuni bankans sjálfs.



Herra forseti. Eitt, aðeins eitt, sem hv. frsm. meiri hl. sagði núna, gaf mér ástæðu til þess að biðja um orðið. Hann hafði það eftir mér, að ég hefði sagt, að verkefni Búnaðarbankans væru harla lítil, svo að ekki þyrfti að fjölga stjórnendum hans þess vegna. Ég sagði ekki, að verkefnin væru harla lítil. Ég sagði, að verkefnum væri þannig skipað, vegna þess að hann starfaði í stofnlánadeildum, sem hafa fastar reglur, að hann þyrfti ekki eins mikla daglega yfirstjórnarstarfsemi og hinir ríkisbankarnir eða eins og hann hefði þurft, ef þetta skipulag hefði ekki verið, og ég taldi hagfelldara form og ódýrara, að bankastjórinn hefði fulltrúa, en að fjölgað væri bankastjórum, og færði rök fyrir því. Annars kom það nú greinilega í ljós af ræðu hv. frsm„ hvað fyrir vakir, og er það sama og ég hafði líka gizkað á, þó að ekki kæmi fram í hans fyrri ræðu og þó að það hefði ekki komið fram beint í athugasemdum þeim, sem fylgja frv. Hæstv. landbrh. var í raun og veru hreinskilnari um þau efni, þegar hann flutti sína fyrri framsöguræðu, og þess vegna þurfti ekki eins mikið að geta í eyður þar. Það er sem sé þetta, að stjórnarflokkarnir fái meiri hluta í stjórn bankans, í bankaráðinu og sæti í bankastjórastólum. En úr því að ég er kominn hingað og farinn að tala, vil ég vekja athygli á því, sem hv. frsm. sagði og sagði sem dæmi um það, hve Sjálfstfl. væri í þessu máli ósérdrægur, að ef það hefði verið dregið til áramóta að gera þessa ráðstöfun, beðið þangað til formaðurinn gekk af sjálfu sér úr stjórninni og landbrh. gat skipað mann í hans sæti, þá hefði Sjálfstfl. fengið meiri hluta, en það samrýmdist ekki réttarmeðvitund hans. Skyldi nú ekki vera sú ástæðan, að hann hefur þarna með sér ofur litinn náunga, sem vill fá sitt? Skyldi það ekki vera, að litli bróðir, þessi ágæti litli bróðir, sem veitir Sjálfstfl. meirihlutaaðstöðu að þessu sinni, sem er betri en meirihlutaaðstaða, sem hefði fengizt með kosningum, sem hefðu skapað Sjálfstfl. sjálfum meiri hluta, - skyldi nú ekki vera, að það sé hann, sem er hafður þarna í blóra, þegar talað er um rétt, réttsýni og óeigingirni? Er þá ekki augljóst, að úr því að bankastjórarnir eiga ekki að vera nema tveir, verði að fullnægja kröfu þessara flokka, óskum tveggja flokka, en skiptir minna um hina? Það er eins og venjulega, þegar mál eru flutt að yfirvarpi, í öðrum tilgangi en þeim, sem undir býr, þá koma fram dálitlar mótsagnir, og þær hafa komið vel og greinilega fram í þessu tilfelli. Hv. frsm. meiri hl. gerði nú tilraun, mjög laglega, eins og hann kann, þegar hann flytur mál, því að það verður að segjast um málflutning hans, að maður má varast að verða honum sammála, án þess að ástæða sé til þess. Hann flytur mál sín svo sakleysislega og blátt áfram. Já, hann var að leysa þá fulltrúa, sem hér eru fyrir náð bændanna, undan áhyggjum af, að það sé nokkuð athugavert við það, þó að þeir verði á móti því, að bændurnir fái beinan aðila, sem kjörinn sé af stjórn stéttarsamtaka þeirra, inn í bankaráðið. Og hann skírskotaði til þess, að þeir mundu sjá, að það væri ekkert óeðlilegt við það, þar sem hér væri um ríkisbanka að ræða, og þeir mundu yfirleitt treysta Alþingi svo vel, að það mundi þrátt fyrir það, þó að sú skipan yrði höfð á, sem frv. gerir ráð fyrir, koma fulltrúa bænda inn í bankaráðið. En ég verð nú að segja það, að mér hefur fundizt oft bóla á því hér á hv. Alþ., einkum hjá þeim flokkum, sem hafa ekki sérstakan áhuga á störfum þeirra nefnda, sem þingið kýs, en eru launaðar, að þá sé kosið meira með tilliti til þess að veita bitling en að kjósa menn, sem kannske beinlínis hafi áhuga fyrir verkefnunum. Og gæti ekki svo farið enn, að þannig yrði? Ég hygg, að það sé ekki hægt að komast fram hjá því, hversu laglega sem hagað er orðum, að þeir, sem greiða atkvæði á móti því, að Stéttarsambandið fái aðstöðu til þess að eiga einn fulltrúa í ráði þess banka, sem er í eðli sínu stéttarbanki, þeir eru ekki bændastéttinni trúir. Þeir fara ekki að þeim vilja bændanna, sem hafa kosið þá, sem þeir ættu að gera. Og ég er viss um það, að ef málið yrði borið undir bændurna, mundu þeir greiða till. minni hiklaust atkvæði og telja í því sambandi, að þeir, sem vilja fella till., séu ekki umhyggjusamir um þeirra hag eins og skyldi á því þingi, þar sem andstæðar stéttir og flokkar með misjöfnum sjónarmiðum á gildi bændastéttarinnar fara með valdið, sem ætlazt er nú til að velji trúnaðarmenn að þessum banka.



Herra forseti. Það er að mínum dómi tvennt, sem er eftirtektarverðast og alvarlegast í sambandi við þetta frv. Annars vegar, hvaða stefnu í bankamálum það boðar og látið er uppí að eigi að koma í kjölfar þessa, og hins vegar, hvernig þetta mál ber hér að nú á hv. Alþ. rétt undir þinglokin. Það hefur komið fram í umr. um þetta frv., að það þykir eðlileg skipan, að bankaráðið sé kosið hlutfallskosningum í sameinuðu Alþingi til þess að tryggja svo sem auðið er, að yfirstjórn þessa banka sé á hverjum tíma í samræmi við vilja ríkisstj. og þess þingmeirihluta, sem fer með völd, og það er gefið í skyn, að þetta sé aðeins byrjun á því, sem koma skal, þetta sé hin eðlilega skipan um allt bankakerfl landsins, þ.e.a.s. ríkisbankana. En í sambandi við þetta mál og nú síðustu dagana, síðan þetta frv. var flutt, hefur einnig verið að þessu vikið í málgagni annars stjórnarflokksins, málgagni þess stjórnarflokksins, sem fer með yfirstjórn bankamála í núv. ríkisstj., og þar er sagt berum orðum og afdráttarlaust, að það sé óhjákvæmilegt og eðlilegt, að skipan bankaráðanna sé í svipuðum hlutföllum og skipan Alþingis, þ.e.a.s. að meiri hluti Alþ. á hverjum tíma eigi að hafa vald á því, hverjir skipa meiri hluta bankaráðanna. Og þetta er áréttað í þessu málgagni bankamálaráðherrans með því að benda á, að nú standi sakir svo, að ríkisstj. hefur ekki meiri hluta í þremur bankaráðum, þ.e. í Seðlabankanum, Framkvæmdabankanum og Búnaðarbankanum, og síðan í framhaldi af þessu er minnzt á það í Alþýðublaðinu, að þetta hafi ekki enn þá komið að sök gagnvart núverandi ríkisstj., þar sem meiri hl. í bankaráðum Seðlabankans og Framkvæmdabankans hafi ekki tekið afstöðu gegn ríkisstj. Hins vegar hafi það í einu atriði komið fyrir, að bankaráð Búnaðarbankans hafi ekki beygt sig eða látið að vilja núv. ríkisstj., og þess vegna beri nú brýna nauðsyn til að ryðja þeim meiri hluta úr vegi nú, áður en þessu þingi lýkur. Hér er vissulega boðuð ný stefna, sem getur ekki farið fram hjá a.m.k. þm. og mun ekki fara fram hjá þjóðinni, áður en langt um líður. Hér er boðuð ný stefna í fjármálakerfi landsins. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að Landsbankinn hefur eiginlega frá því að hann var stofnaður og a.m.k. sérstaklega nú á síðari áratugum haft sérstöðu sem þjóðbanki, bankinn, sem ræður seðlaútgáfunni og hefur haft það hlutverk að vera eins konar miðstjórn bankastarfseminnar í landinu. Skipan Landsbankans hefur verið við það miðuð, með tilliti til þess, að hann er seðlabankinn, þjóðbankinn, að það væri til í landinu sjálfstætt fjármálavald annað en ríkisstj. á hverjum tíma. Sú eldri skipan, sem gilti um yfirstjórn Landsbankans og var þannig í stórum dráttum, að Alþingi kaus landsbankanefnd, þó ekki nema þriðjung hennar í hvert sinn, og landsbankanefnd kaus síðan bankaráðin, sem réðu bankastjórana, - sú skipan var við það miðuð, að í þjóðbankanum væri til sjálfstætt fjármálavald, sem væri ekki háð beinum afskiptum eða fyrirmælum ríkisstj. á hverjum tíma. Og sú skipan, sem nú er á þessu, er einnig miðuð við þetta, og er sú sérstaka tilhögun, sem nú er á skipan yfirstjórnar Seðlabankans, miðuð við það. En það, sem boðað er, er gerbreyting í þessu efni, og þetta er fyrsta merki þess, eins og ég hef þegar drepið á. Það hefur verið minnzt á það í þessum umr„ að Útvegsbankinn og Búnaðarbankinn séu hliðstæður fremur en t.d. Búnaðarbankinn og Iðnaðarbankinn. Þetta er ekki rétt, a.m.k. nema að litlu leyti. Útvegsbankinn hefur hátt á þriðja áratug starfað undir hlutafélagsformi, en þetta hlutafélagsform var í raun og veru nafnið eitt, vegna þess að ríkið tók ábyrgð á innstæðufé Útvegsbankans og ríkið veitti Útvegsbankanum einnig sérstök fríðindi, þar sem hann hefur í skjóli ríkisvaldsins og fyrir áhrif þess haft á hendi um mjög langt árabil þriðja hlutann af gjaldeyrisviðskiptum þjóðarbúsins. En það er vitanlega samkv. löggjöf, sem lengi hefur gilt, skylt að skila til ríkisvaldsins í raun og veru þeim gjaldeyri, sem þjóðarbúið aflar, og það er því í þess höndum og á þess vegum að ráðstafa því, hvaða peningastofnanir hafa gjaldeyrisviðskiptin með höndum. Búnaðarbankinn hefur aldrei haft þessa starfsemi, gjaldeyrisviðskipti fyrir þjóðarbúið. Hann er að því leyti fremur hliðstæða við Iðnaðarbankann en við Útvegsbankann. En það eru engin smávegis viðskipti, og því fylgir ekki lítill vandi og ekki lítil umsvif í yfirstjórn banka að hafa slíkt á hendi, þar sem þjóðarbúið framleiðir gjaldeyri, svo að hundruðum milljóna skiptir árlega, eins og kunnugt er. Nú er boðuð þessi nýja stefna í bankamálum, að ríkisstj. þurfi að auka þar áhrif sín, og það er beinlínis sagt, að það sé óhjákvæmilegt og eðlilegt, að skipan bankaráðanna í ríkisbönkunum sé í svipuðu hlutfalli og skipan Alþingis á hverjum tíma, og þetta er áréttað í Alþbl., sem ég hef vitnað til orðrétt, þannig, að hver ný ríkisstj. þarf að geta treyst hollustu bankaráðanna. Það fer ekki dult, hvað fyrirhugað er. En hvort þetta er gerhugsað, það er mér nokkur ráðgáta, vegna þess að þó að það eigi að tryggja þetta, hollustu bankanna við sérhverja ríkisstj., með því að hafa kjörtímabil bankaráðanna hið sama og kjörtímabil Alþ., þá er það kunnara en frá þurfi að segja, að stjórnarskipti verða stundum á kjörtímabili, og það er ekki ávallt hinn sami þingmeirihluti, sem ræður á Alþ. frá upphafi kjörtímabils til enda þess. En það mun væntanlega skýrast síðar, hvernig við þessu verður snúizt á sinum tíma. Nú virðist í fljótu bragði eðlilegt að líta svo á, ef það er ásetningur, svo sem ótvírætt er, þess þingmeirihluta, sem nú fer með völd í landinu, að ná meirihlutaáhrifum í bankakerfinu, þannig að það sé ekki lengur til í þjóðfélaginu sjálfstætt fjármálavald annað en ríkisstj., að það væri eðli málsins samkvæmt nóg, að þingmeirihlutinn næði þessu valdi yfir Seðlabankanum, þeirri stofnun, sem er eins konar miðstjórn í bankakerfinu og hefur seðlaútgáfuréttinn. Og ég verð að segja, að ég fæ ekki séð, að það sé samræmi í þeirri stefnu hæstv. ríkisstj., sem virðist koma fram annars vegar í þessu frv. um Búnaðarbankann, að auka áhrif þingmeirihlutans yfir þeirri stofnun, og hins vegar í því að beita sér fyrir stofnun einkabanka. Ég fæ ekki séð, að það sé samræmi í þessu tvennu, annars vegar að beita sér fyrir stofnun einkabanka, sem eiga ekki að vera háðir afskiptum ríkisins, en geta þó fengið til ráðstöfunar mikið af sparifé þjóðarinnar, og hins vegar í því að ætla ekki að eira neinu sjálfstæðu fjármálavaldi í bönkum ríkisins öðru en því, sem ríkisstj. sjálf ræður yfir. Og ég vænti þess, að sá hæstv. ráðh., sem hér er viðstaddur, skýri það fyrir þd., hvernig ríkisstj. túlkar eða vill skýra stefnu sína að þessu leyti. Hér er vissulega stefnt í gagnstæðar áttir. Það eru hér tvö mál á dagskrá þessa fundar, annað um einkabanka, þar sem stefnt er að því að hafa fjármagn í umferð í þjóðfélaginu algerlega í einkaeign, losa það undan áhrifum ríkisvaldsins, og hins vegar er annað frv., sem miðar að því að tryggja þingmeirihluta áhrif yfir annarri bankastofnun, sem ríkið að sönnu á, en þykir ekki nægilega tryggt að sé undir yfirstjórn eða í höndum þess þingmeirihluta, sem nú situr. Nú hefur það komið fram, að það lægi fyrir að endurskoða bankalöggjöfina í heild, en það yrði að bíða haustsins. Þá kem ég að því, hvernig þetta mál ber að hér á þessu þingi. Þegar þessu er yfir lýst af hálfu núverandi stjórnarflokka, að stefnt sé að því að endurskoða bankalöggjöfina í heild og það muni ekki dragast nema til haustsins, hefði þá ekki verið eðlilegast, að Búnaðarbankinn félli inn í þá heildarendurskoðun? Til viðbótar þessu má benda á, að að frumkvæði þm. úr öðrum stjórnarflokknum hefur verið samþykkt hér á hv. Alþ. ályktun um að fela ríkisstj. að láta fara fram athugun á því að efla veðdeild Búnaðarbankans. Þetta er ályktun, sem nýlega er afgreidd hér á hv. Alþ. Nú kann að vera, að með því sé aðallega átt við að leggja veðdeildinni aukið veltufé, en mér finnst þó ekki útilokað, að í því sambandi þurfi að athuga löggjöfina sjálfa og e.t.v. að endurskoða að einhverju leyti þann kafla búnaðarbankalaganna, sem fjallar um veðdeildina. Um þetta eru bein fyrirmæli frá hv. Alþ., gefin nú fyrir fáum dögum. En það má ekki láta þetta frv. bíða eftir því, að ríkisstj. framkvæmi þessi fyrirmæli þingsins, sem hún væntanlega gerir nú á þessu ári, og þá hefði gefizt tækifæri til þess að endurskoða búnaðarbankalöggjöfina alla í heild. Hvers vegna ber þá þetta mál svona að, að þetta þarf að taka út úr heildarendurskoðun og slíta úr samhengi við endurskoðun á einum kafla búnaðarbankalaganna? Ég hygg, að frsm. minni hl. fjhn. hafi gefið nægilega glögga skýringu á því, hvers vegna þetta mál ber svona að, svo glögga, að ég þurfi í raun og veru ekki að bæta neinu við það eða endurtaka það, sem hann sagði. Tilgangurinn er sá umbúðalaust með þessu frv. að veita þingmeirihlutanum, sem nú situr, tækifæri til þess nú þegar að fá meiri hl. í bankaráði Búnaðarbankans. Og það er alveg umbúðalaust ástæðan fyrir því, að þetta frv. er tekið út úr samhengi við heildarendurskoðun bankalöggjafarinnar, sem fyrirhuguð er. Það hefur verið minnzt á, að Framsfl. hafi meiri hluta í bankaráði Búnaðarbankans, og frsm. meiri hl. fjhn. komst þannig að orði í ræðu sinni hér áðan, að það væri óeðlilegt, að einn flokkur hefði meiri hluta í bankaráði eins banka. Í þessu sambandi minnist ég þess, að sjálfstæðismenn virtust ekki líta þannig á 1957, þegar bankalöggjöf um tvo aðalbanka landsins var breytt, því að mig minnir, að þeir greiddu þá atkv. gegn þeirri breyt., sem miðaði að því að hnekkja meirihlutavaldi Sjálfstfl. í bankaráðum þeirra, svo að ef það hefur ekki verið óeðlilegt þá, fæ ég ekki séð, að það sé sérstaklega óeðlilegt nú, þó að svo sé um stundarsakir, að Framsfl. hafi meiri hluta í bankaráði Búnaðarbankans, og eins og fram hefur komið, hefði biðin ekki þurft að verða mjög löng til þess að fá breyt. á því, þar sem um næstu áramót hefði komið tækifæri alveg sjálfkrafa að óbreyttri löggjöf til þess að skipa nýjan formann í bankaráði bankans. Enn fremur má benda á það, að í sjálfu sér tryggir sú skipan, sem nú er á þessu, á engan hátt Framsfl. meirihlutavald í bankaráðinu. Framsfl. hefur ekki nema 3 eða mest 4 af 10 mönnum í sameinuðum landbn. Alþ., t.d. nú á þessu þingi aðeins 3 menn móti 7, þannig að sú skipan, þó að henni væri haldið, sem tryggir tengsl við bændastéttina, leggur Framsfl. alls ekki upp í hendur neitt meirihlutavald yfir Búnaðasbankanum. Það hefur komið fram í umr. um þetta mál og í málgagni annars stjórnarflokksins, sem ég hef vitnað til, að eitt af því, sem knýi á um að gera þessa breyt. nú, sé það, að bankaráð Búnaðarbankans hafi ekki í einu atriði viljað hlíta ábendingum eða jafnvel fyrirmælum núv. ríkisstj., og er þar átt við stofnun útibús á Austurlandi. Ég ætla ekki af þessu tilefni að fara að rifja upp sögu þess máls alls ekki. En ég ætla aðeins að segja það að gefnu tilefni í þessum umr., að saga þess máls er orðin löng heima í héraði. Hún er a.m.k. 10 ára gömul, og ef sú saga verður rakin, tilefni verður gefið til þess, þá koma þar við sögu margir mætir menn í héraði, sem skipa sér í ýmsa stjórnmálaflokka og hafa komið þar við sögu á ýmsum tímum. En það, sem ég vildi segja í þessu sambandi nú og leggja áherzlu á, af því að það er eitt hið alvarlegasta, sem fram hefur komið í sambandi við þetta mál, er það, að það er látið liggja að því, að vegna þess að þeir, sem áður hafa farið með völd, yfirráð banka hér í landi og meirihlutavald í Búnaðarbankanum, hafa leyft sér að taka ákvarðanir, sem e.t.v. falla ekki að öllu leyti í geð núv. hæstv. ríkisstj., þá Sé ástæða til að staldra við og jafnvel hindra, að þær ákvarðanir komist í framkvæmd. Hér er sem sé gripið á máli, sem að vissu leyti boðar nýja stefnu eða er í samræmi við nýja stefnu, svipaða og boðuð er í bankakerfinu í heild. Það dylst ekki þm. og mun skýrast fyrir þjóðinni æ betur, eftir því sem frá líður, sú ríka tilhneiging núv. ríkisstj. að draga til sín vald, sem að eðlilegum hætti og hefðbundinni venju hefur legið í höndum löggjafarvaldsins, og tilhneiging til þess að breyta ráðstöfunum, sem fyrirrennarar ríkisstj. hafa gert. Ég ætla ekki að fara að rekja þetta hér, en ég segi aðeins, að tilhneiging ríkisstj. til þess að haga málum á þessa lund dylst ekki í ýmsum greinum. Þingmeirihlutinn ræður vitanlega á löggjafarsviðinu hverju sinni, og þingmeirihluti getur með löggjöf breytt lagasetningu, sem áður hefur verið í gildi, en það þarf að gera hér á hv. Alþ. með gaumgæfilegri athugun, minnst 6 umr. í þingi og má segja fyrir opnum tjöldum fyrir þjóðinni. En skipting valdsins milli löggjafarvalds og framkvæmdavalds leiðir það af sér, að ákvörðun handhafa framkvæmdavalds á hverjum tíma er gild stjórnarathöfn. Þetta er eitt af grundvallaratriðum stjórnskipulags ríkisins, og það er næsta alvarlegt, ef nýr handhafi framkvæmdavaldsins leyfir sér og gengur á það lagið að ógilda e.t.v. með stuttu bréfi eða einum pennadrætti löglega gerðar stjórnarathafnir fyrrv. handhafa valdsins. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að ríkisstj. og ráðherrar, án tillits til flokka, framkvæma oft margvíslegar stjórnarathafnir á síðustu vikunum eða jafnvel síðustu dögunum, sem þeir sitja í ríkisstjórn, veita stöður og því um líkt. Og það er kunnara en frá þurfi að segja, að slíkar stjórnarathafnir sæta oft gagnrýni með þjóðinni, bæði í blöðum og umræðum. En að það sé ekki gilt, þær stjórnarathafnir, sem þannig eru gerðar, það er nýjung, ef út af því væri brugðið. Og satt að segja fæ ég ekki séð, hvar við værum þá staddir, ef ráðherra, sem við tekur, á að geta leyft sér jafnvel að ógilda t.d. embættaveitingu eða annað slíkt, sem fyrirrennarinn hefur gert, ef hann kynni að líta öðrum augum á en fyrirrennarinn gerði. Ég taldi og tel rétt að vekja eftirtekt á þessu í sambandi við þau ummæli, sem komið hafa fram í umr. um þetta mál um afskipti núv. bankaráðs Búnaðarbankans af vissu atriði. Og ég endurtek það og legg á það áherzlu, að það mál er ekki nýtt, það er gamalt mál, og þar koma margir við sögu, þó að það kunni e. t. v. að vera svo, að ekki sé ýkjalangt síðan formlega var frá því gengið bréflega. Þá ætla ég að lokum að minnast á það, sem fram hefur komið í þessum umr., hvort Búnaðarbankinn sé ekki hliðstæður Iðnaðarbankanum og Verzlunarbankanum, sem verið er að stofna, að því leyti til, að hann sé stéttarbanki bændanna. Ég hef áður drepið á það, að Búnaðarbankinn hefur aldrei haft gjaldeyrisviðskipti með höndum. Hann starfar í fjórum deildum, þ.e. byggingarsjóður, ræktunarsjóður, veðdeild og sparisjóðsdeild. Hinar föstu stofnlánadeildir bankans starfa í þágu landbúnaðarins, og ég ætla, að veðdeildarlánin séu því aðeins veitt, að þau séu tryggð með veði í jörðum. Ég ætla, að það sé rétt. Þetta sýnir, svo langt sem það nær, að bankinn er fyrst og fremst stéttarbanki, sem á að styðja landbúnaðinn. En hér kemur fleira til. Landsbankinn og Útvegsbankinn hlíta yfirstjórn þess ráðh„ sem fer með bankamál hverju sinni. Það er beinlínis tekið fram í l. um Útvegsbankann, að yfirstjórn hans sé í höndum þess ráðh., sem fer með bankamál. Gagnstætt þessu er það tekið fram í gildandi lögum um Búnaðarbankann, og því er enn haldið í þessu frv., að ráðh. sá, sem fer með landbúnaðarmál, hafi yfirstjórn bankans. Það er til þess að leggja áherzlu á, að Búnaðarbankinn sé stéttarbanki fyrir landbúnaðinn. Hliðstæða þessa er hjá Iðnaðarbankanum. Í lögum um hann er svo fyrir mælt, að iðnmrh. eigi að samþykkja reglugerð hans og samþykktir, og í frv. um Verzlunarbankann, sem á að verða stéttarbanki fyrir hluta af verzlunarstéttinni, segir, að samþykktir og reglugerð bankans skuli vera háð staðfestingu viðskmrh. Nú er það að sönnu svo í núv. ríkisstj., að það mun vera sami ráðh., sem fer með bankamál og viðskiptamál, en það er bara forsetaúrskurður, sem gildir um þessa ríkisstj. Það er alls ekki sjálfsagt, að það fari saman. En til þess að leggja á það áherzlu og gera það skýrt, að Verzlunarbankinn sé stéttarbanki fyrir hluta af verzlunarstéttinni, þá er það beinlínis tekið fram í frv., að samþykkt og reglugerðir þess banka skuli háð staðfestingu viðskmrh. Að þessu leyti er það augljóst, að hér er hliðstæða milli þessara stéttarbanka iðnaðarins og verzlunarinnar og Búnaðarbankans, sem beinlínis er með l. falinn yfirstjórn landbrh. hverju sinni, en ekki þess ráðh., sem fer með hin almennu bankamál í landinu. Og þegar þetta er svo augljóst og ótvírætt sem ég hef bent á, þá er á það að líta, hvernig stéttirnar, sem standa að Verzlunarbankanum og Iðnaðarbankanum, tryggja tengsl þeirra stofnana við þær stéttir, sem bankarnir eiga að starfa fyrir. Þær gera það í fyrsta lagi á þann hátt, sem ég hef greint með því að fela ráðuneytum þeim, sem fara með hin stéttarlegu málefni þessara atvinnugreina, yfirstjórn peningastofnananna á hverjum tíma. Í öðru lagi gera þær það með því að mynda hlutafélög og takmarka valdið yfir peningastofnunum í samræmi við hlutafjáreign hvers aðila á hverjum tíma. Nú eru hlutafélög með fleiri en einum hætti. Sum hlutafélög eru þannig, að það er efnt til almennrar hlutafjársöfnunar, eins og var með Eimskipafélag Íslands á sínum tíma. En önnur hlutafélög eru að mestu leyti lokuð, þannig að vissir aðilar hafa forgangsrétt um hlutafjársöfnun og þá um leið forgangsrétt um valdið yfir þeirri stofnun, sem hlutafélagið á og rekur. Um báða þessa banka, Iðnaðarbankann og Verzlunarbankann, er því þannig háttað, að þar eru vissum aðilum tryggð forréttindi um að leggja fram hlutafé og þá um leið forréttindi um það að hafa meirihlutavaldið í þessum bönkum. Á þennan hátt tryggja þessar stéttir tengsl þessara stéttarbanka við þær stéttir, sem þeir eiga að vinna fyrir. Þegar á þetta er litið, virðist það mjög eðlileg ósk og þeirri kröfu mjög í hóf stillt, sem gerð er í brtt, minni hl. fjhn., að Stéttarsamband bænda fái rétt til þess að kjósa einn mann af fimm í bankaráð Búnaðarbankans, stéttarbanka landbúnaðarins. Það verður ekki um það deilt, að þessi till. er fullkomlega réttmæt og að það er mjög eðlileg ósk, sem þar er fram borin og miðar að því að tryggja betur en gert er í frvgr., eins og hún liggur fyrir, tengsl bændastéttarinnar sjálfrar við þá peningastofnun, sem hún á fyrst og fremst aðgang að. Ég drap á það fyrr í þessari ræðu, að það væri annað atriðið, sem mjög væri eftirtektarvert við þetta frv., hvernig það er látíð bera að hér á hv. Alþ. þessa daga undir þinglokin. Þetta er slitið út úr samhengi við heildarendurskoðun á bankalöggjöfinni, eins og ég hef áður rætt um. En til áréttingar því vil ég að lokum spyrjast fyrir um það, hvort það liggi fyrir óskir frá hálfu bændastéttarinnar um að gera þessa skipulagsbreytingu nú og svo í skyndi sem fyrirhugað er. Og ég spyrst fyrir um það, hvort þetta mál hafi verið lagt fyrir búnaðarþing, eins og venja er með hin meiri háttar málefni, sem snerta landbúnaðinn. Mér er það ekki kunnugt, en ef það hefur ekki verið gert, sýnir það enn betur en margt annað, hve óeðlileg vinnubrögð það eru að taka þetta mál þeim tökum, sem nú er stefnt að, því að vissulega er þetta mál, sem bændastéttina varðar og væri fullkomlega þess vert að vera lagt fyrir búnaðarþing og fyrir lægi álit þess, áður en skipulagsbreyting á Búnaðarbanka Íslands er lögfest. Og það væri í raun og veru hið skynsamlegasta, sem hæstv. landbrh. gerði nú, að knýja ekki á um samþykkt þessa máls nú á þeim fáu dögum, sem þing á ósetið, heldur að fresta því og leggja það fyrir búnaðarþing og taka það til endurskoðunar á næsta þingi, ef þurfa þætti, í sambandi við heildarendurskoðun á bankalöggjöfinni.